open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geschirrflicker

**Chacheliflicker** warad Leid, mo s henigs Tongeschirr ausbessrd hend. Drzua hod s a baar Methoda gea. Oimol hod ma s Gschirr an de Bruchschdella mid ama Gmisch aus Wassrglas ond Tonmehl bschdricha on drnoch es mid ama Drohdgflechd ibrzoga ond no amol brennd. A andre Method war, en d Bruchschdella Schdifdla eizsetza ond drnoch au mid ama Gmisch aus Wassrglas ond Tonmehl bschdreicha ond no amol brenna.

Weil d Chacheliflicker koinr Zumft aagherd hend ond en koinr feschda Werkstatt gschaffd hend, sondrn zu de Leid komma send (weil se an oim Ord koi Auskomma gfonda häddad), hod dr Ausdruck au ebbes Vrächdlichs ghed ond se send mid de Jenische gleichgseds worra.

Nachdem s Gschirr durch induschdrielle Methoda en dr Prduktioo billigr worra isch, hod sich des nemme glohnd ond d Chacheliflicker send ausgschdorba. Fir Antikes geids no a baar Schbezialischda.

Zom Flicka vo greßram Gschirr, vo Gschirr zom Kocha, Pfanne oder Kessel aus Meddall, warad d Pfanneflicker oder d Kesselflicker zueständig.

Andere alemannische Werdr fer dea Bruaf send *Chachelihefter, Beckibinder, Hafebinder, Beckibööri, Beckibüezer, Chachlebüezer, Hafebüezer*.

## Chacheliflicker heute

In moderne Zeida isch d Reparatur vo Geschirr blos no fir bsondrs Gschirr wia Aniquitäta üblich.

## Nedsadressa

* ''Der Chacheliflicker.'' Artikel vom Benjamin Stocker-Zaugg uf jodler.ch vom 17. Juni 2009
* ''Geschirrflicker/in.'' Tradizionells Handwärk i de Schwiz, uf ballenbergkurse.ch
* ''Löter-Köbu us em Ungerfrittebach.'' Mundarttegscht vom Hans Minder über d Arbet vom Chacheliflicker uf wochen-zeitung.ch
* Kintsugi : The Art of Broken

## Mo s her isch
Nazareth

**Nazaret** isch e Stadt im Norde vo Israel.

D Stadt lyt i dr alte Landschaft Galiläa. Sid dr antike Zyt isch es e Sidlig vo Jude und vo arabischi Chrischte gsi.

Nazaret het öppe 75'000 Ywooner, und s nöje Kwartier Nazaret-Illit, was uf düütsch *Ober-Nazaret* heisst, no öpe 40'000 drzue. I däm Stadtdeil, wo ane 1957 ggründet worden isch, läbe hüt vor allem Jude.

Es git verschideni Vermuetige, was der Ortsname ursprünglech bedütet het; er chönt vom hebräische *ne·ṣer* cho, wo uf düütsch *Zweig* heisst; das het vilech mid emene Stamm vom Volch Israel z tue. En anderi Theory seit, d Wurzle wäär *na·ṣar*, wo *Wacht* oder *Wachdurm* heisst.

Für d Chrischte isch Nazaret legendär als Heimetort vom Jesus. I de Evangelie vo dr Bible – wo die erschti schriftlechi Kwelle mit em Ortsname vo Nazaret sind – wird verzellt, ass dört s Huus vo sym Vatter Josef und synere Muetter Maria gsi isch. Es gitt archäologischi Fund, wo zeige, ass d Sidlig i dr biblische Zyt es chlyses Dorf gsi isch. Dr Ärzängel Gabriel sig uf Nazaret choo, heisst’s i dr Bible, und heig dr Maria verchündet, si wärdi d Muetter vom Erlöser. A dere Stell, wo me dänkt ass s Huus vo dr Maria gstanden isch, het me ane 1969 d Verchündigungsbasilika bout.

Für die römischi Volchszelig sind dr Josef und d Maria uf Bethlehem ggange, wo ire Soon uf d Wält cho isch. Derno het d Familie z Nazaret gläbt. Drum git men em Jesus i dr Chilegschicht au dr Byname *dr Nazarener*.

Dr Name *Nazaret* chunt usser dr Bible s erschte Mol inere Inschrift usem 3. oder 4. Joorhundert vor.

## Literatur
* Rainer Riesner: *Nazaret.* In: M. Görg, B. Lang (Hrsg.): *Neues Bibel-Lexikon.* Band 2: *Haar-Nymphas.* Zürich u. a. 1995, ISBN 3-545-23075-9, S. 909–912.

## Weblink

* Website vo dr Stadt Nazareth
Heftelmacher

** Häftlimachr ** warad Leid, mo Häftli gmachd hend.

## Häftlimacherei
D Gschichd vo de Häftlimachr isch d Gschichd vo de Häftli. D Häftli wared zom Zsemmahalda vo de Kloidr naidig. Vor de Häftli hod ma d Kloidr mid Fibla zsemma ghalda ond soddene Fibla hod ma scho vo dr Schdoizeid gfonda. Dr Nochfolgr vo de Häftli send Knepf.

Häftlimachr send em Middlaldr a oigene Zumfd gwea.

Nachdem d Häftli durch induschdrielle Methoda en dr Prduktioo billigr worra send, send d hanwekliche Häftlimachr ausgschdorba.

## Guck au
* Handwärk

## Lidradur
* 

## Nedsadressa
* ''Historische Berufe: Häftlimacher.'' Sändig «Schwiiz und dütlich» uf srf.ch vom 18. Juli 2016
* ''Heftelmacher'' im Wiktionary
* ''Häftlimacher'' im Schwizerische Idiotikon

## Mo s her isch
Montfaucon JU

**Falkebärg** () isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghert zum Bezirk Freibärge.

## Geografii
Falkebärg liit uf ere Hechi vu  und 5&nbsp;km nordöschtlech vum Bezirkshauptort Saignelégier (Luftlinie). S Dorf isch uf ere Hochebeni vu de Freibärge im Jura, südlech vum tüüf iigschnittene Tal vum Doubs.

Zu Falkebärg ghört de gliichnamig Ort, s Dorf *Montfavergier* ganz im Nordoschte, d Sidlig *Les Sairains* a de Hoptstrooss, wo vo Glovelier unen ufe chunnt, und de Wiiler *Pré-Petitjean* i de Sänki südlech vum Dorf bim Baanhoof und es paar einzelni Puurehööf.

D Nochbergmeinde sind Hübschebärg, Les Enfers, Soubey, Clos du Doubs, Sankt Brix, Lajoux und Les Genevez im Kanton Jura und Tramlige im Kanton Bärn.

## Bevölkerig
D Gmeind het  Iiwohner (Stand ) und isch dodermit eini vu de chliinere Gmeind vum Kanton Jura. Vu de Bewohner sind 91,8 % franzesischsproochig, 7,2 % dütschsproochig und 0,4 % schpanischsproochig (Stand 2000).

## Wirtschaft
D Gmeind isch vorwiegend landwirtschaftlech prägt mit Milchwirtschaft und Viizucht. Wiiteri Arbeitsplätz gits i de Beriiche vu de Mechanik und Uureherställig. Ane 1968 isch bi Falkebärg es Feriedorf vu de Schwiizer Räisekasse (Reka) erstellt worde, wo de Region Freibärge zum ene wesetliche touristische Entwickligsschub verholfe hät. Vil Erwerbstätegi sind ou Wägpändler.

## Gschicht
Di erscht Nennig vu Falkebärg isch us em Joor 1139, wo in ere Urkund vum Papscht Innozenz II. de Ort als *Mons Falconis* gnennt wird. S het zur Herrschaft Freibärge ghert, wo em Fürschtbistum Basel understande isch. I de Joor 1793 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghert, zerscht zum Departemänt Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Departemänt Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Sit de Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghert d Gmeind zu dem Kanton.

D Chiuche *Saint-Jean Baptiste* isch ane 1831 bout worde.

Uf de 1. Jänner 2009 isch di nordöschtlich Nochbergmeind Montfavergier per Fusion zue Falkebärg chuu.

## Weblingg

* di offizielli Websyte vu de Gmeind Falkebärg
* 

## Fuessnote
Chlefelen

**Chlefele** isch e Art vom Musiziere, wo me mit de ”Chlefeli“ macht. Das sind chlyni Holzbrättli, wo me zwei drvo zwüsche d Finger chlämmt und mit schnälle Handbewegige tuet schüttle, so dass si anenand chlepfid.

Me cha ganz verschidni Rytme und Chlapperfigure mit de Chlefeli mache, und das bruuched gwüssi Musiggruppe als Begleitig. Me cha eis Paar vo Chlefeli nume i ei Hand nää oder au zwei Paar i beide Händ glychzytig spile (grad wie bi de Kastagnette z Schpanie).

Chlefele isch e alte Bruuch im Kanton Schwyz. I dr Faschtezyt vom Äschermitwuch bis zum Karsamschtig gönd Chind uf d Strasse go Chlefele, so wie früener mit de Rätsche.

Z Schwyz gits syt 1964 es jährlichs Priis-Chlefele als Wettkampf für Chind, wo sich für de Bruuch interessiered. Sind das früehner nume Buebe gsi, sinds hüt ehner d Meitli, wo de Bruuch am Läbe bhaltid. Ane 2017 isch s Chlefele is Schwiizer Inwäntar vo de läbige Tradizioone ufgnuu worde.

En Erwachsne, de Julius Nötzli us Wange, tritt als «Dä Nötzli mit de Chlötzli» bi Aaläss uuf und schpilt schnäll und teils doppelhändig Melodie us underschidliche Musigschtil wiä Rock, Pop oder Country. Ane 2016 isch er bi de Färnseh-Castingshow «Die grössten Schweizer Talente» i Final cho.

## Literatur
* Hans Steinegger: *Chlefelen*, in: *Feste und Bräuche im Kanton Schwyz*, S. 20.
* Brigitte Geiser: *Chlefeli: Instrumente der Schwyzer Schulkinder zur Fastenzeit*, in: *Chlefeli. Instrumente zur Fastenzeit*, Schwyz 1973, S. 23–25.
* Nadine Annen: *Vereine und Schulen pflegen Brauchtum*, in: *Bote der Urschweiz*, 26. Februar 2018, S. 5.

## Weblink

* Website vom Verein «s’Chlefele läbt»
* ''«Chlefele» – Fastenbrauch der Region Schwyz'' Artikel und Sändig vom *Musikwelle Magazin* uf srf.ch vom 5. März 2008 (mp3; 2,3 MB; 4:55 Minute)

## Fuessnoote
Alamania punicea

D **Alamania punicea** isch en Orchidee.

Si isch die einzigi Art vo dr Pflanzegattig *Alamania*. Die Blueme wachst nume i de Eichenwälder vo Mexiko. Me dänkt, ass si vo Kolibri bestäubt wird.

D *Alamania punicea* isch ane 1825 vo Botaniker s erschte Mol beschribe worde. Dr Name vo dr Gattig chunt vom Familiename vom Lucas Alamán; dr Zuesatz *puniceus* bedüütet „purpurrot“.

## Literatur
* Carl L. Withner: *The Cattleyas and their relatives*. Bd 5. Portland Or 1998, S. 5–6.

## Weblink
Saint-Brais

**Sankt Brix** () isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Freibärge.

## Geografii
Sankt Brix lyt uf ere Hechi vu , 10 Kilometer nordöschtlech vum Bezirkshauptort Saignelégier (Luftlinie). S Dorf erstreckt sich uf mene ussichtsriiche Jurakamm vu de nordöschtliche Freibärge (franzesisch *Franches Montagnes*), am Rand vum tüüf iigschnittene Tal vum Doubs.

Im Süde goot s Gmeindsbiet in ds Erosionstal vum Bach *Tabeillon*, eme lingge Sytebach vu de Sorne.

Zu dr Gmeind ghöre d Ortsteil *Le Péquie* und *Le Chésal* und es baar verstreuti Buurehööf.

D Nochbergmeinde sind Lajoux, Falkebärg, Clos du Doubs, Val Terbi und Saulcy.

## Gschicht
Sankt Brix isch im Joor 1275 als *Sem Bris* erwäänt worde. S het zur Herrschaft Freibärge ghört, wo em Fürschtbistum Basel understande isch. I de Joor 1793 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghert, zerscht zum Departemänt Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Departemänt Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Sit de Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.

D Pfarrchile *Saint-Brice* isch ane 1656 bout worde.

## Lüüt
* Robert Jolidon, Pfaarer und Dialäktoloog

## Literatur
* 

## Weblingg

## Fuessnote
Jougne

**Jougne** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

## Geografy
D Gmeind lyt grad a dr Landesgränze vo Frankrych zu dr Schwiiz. Si isch eini vo de 23 Gmeinde im *Canton de Mouthe* vom Departemänt Doubs. D Nochbergmeinde vo Jougne im Kanton Waadt sind Baulmes, L’Abergement, Lignerolle, Ballaigues und Vallorbe.

Jougne isch im Regionale Naturpark *Haut-Jura*. I de Bärge vom Jura isch dört e Lücke, wo me dur ne Chluus vom Waadtland uf d Hochebeni vo Pontarlier dure chunt. Oberhalb vom Dorf isch dr Pass *Col de Jougne*, und über dää verlauft d Wasserscheidi zwüsche de Yzugsgebiet vom Rhy und vo dr Rhone. D Strooss vo Lausanne und Vallorbe uff Pontarlier und Besançon goot bi *Jougne-le-Haut* über de Jougne-Pass, wo uf 1017 Meter lyt. D Passhöchi isch nid a dr Landesgränze, sondern öpe 5 Kilometer drvo wääg a dr nördleche Gmeindgränze zwüsche Jougne und dr Nochbergmeind Les Hôpitaux-Neufs. Es het do en Stroossekreisel vo dr Umfahrig vo Les Hôpitaux-Neufs.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Jougne
* Website vom Regionale Naturpark Haut-Jura

## Fuessnote
Franz Oexle

Dr **Franz Oexle** (* 10. Dezämber 1922 z Iberlinge; † 25. Merz 2018 z Gottliebe, Thurgau, Schwyz) isch e dytsche Schurnalischt un Schefredakteur vum Südkurier gsii.

## Lääbe
Dr Franz Oexle isch z Iberlinge am Bodesee ufgwachse. Syni Vorfahre stamme vum Große Haibärg uf dr Schwebische Alb un vu Kreenheinstetten bi Semmerenga. Ain vu syne Ahne isch dr Ordesgaischtli un bekannt Barock-Schriftsteller Abraham a Sancta Clara (Johann Ulrich Megerle) gsii.

As Soldat im Zweete Wältchrieg isch dr Oexle z Russland un z Frankrych gsii. Noch em Chriegsänd het er vu 1945 bis 1951 Germanischtik, Philosophy, Änglisch un Gschicht z Fryburg, z Dibenga un z Basel studiert. Är isch anne 1950 an der Universitet Fryburg mit dr Dissertation *Wielands Begegnung mit dem Sturm und Drang* zum *Dr. phil.* promoviert wore. 1953/54 isch er as Postdoc an dr University of Oregon gsii. Ab 1964 isch er Dozänt am Internationale Inschtitut fir Schurnalismus in Entwickligsländer mit em Schwärpunkt Oschtasie gsii.

Dr Oexle isch anne 1951 in dr Dienscht vu dr Konschtanzer Dageszytig Südkurier yydrätte un isch Bolitikredakteur, speter Schef vum Dienscht gsii. Anne 1966 het dr Oexle in dr Noofolg vum Alfred Gerigk dr Poschte vum Schefredakteur vum Südkurier ibernuu. Im Johr 1987 isch er in dr Ruestand gange un het an sy Noofolger Gerd Appenzeller ibergee. Vu 1988 bis 1992 isch er Mitrusgäber vum Südkurier gsii.

Anne 1988 isch er mit em Bundesverdienschtchryz vum Verdienschtorde vu dr Bundesrepublik Dytschland uuszaichnet wore.

## Schrifte
* *Die Inseln im Bodensee: Lindau, Mainau, Reichenau*, Herrsching, Luzern 1984, ISBN 3761106599.
* *Der Bodensee*, Siegloch Edition 1985
* *Wohin führt die Reise? Wegbeschreibungen*, Verlag des Südkurier Konstanz, 1982
* *Japan – Geheimnisse eines Wirtschaftsriesen*, Verlag des Südkurier Konstanz, 1982
* *Journalisten und die Bilder in unseren Köpfen. Glanz und Elend des Nachrichtenhandwerks*, Universitätsverlag Konstanz 1993, ISBN 3879404623
* *Der Grenzgänger. Wegstrecke eines Chefredaktors in diesem Jahrhundert (Erlebtes aus sechs Jahrzehnten 1932–1992)*, Verlag des Südkurier Konstanz 1999

## Weblink
* 
* 

## Fueßnote
Pontarlier

**Pontarlier** isch e Stadt im französische Deil vom Jura. Si lyt im Departemänt Doubs und het öpe 25000 Ywooner.

## Geografy
Im Oschte chunt s Gmeindgebiet vo Pontarlier ufem Bärg Larmont a d Schwiizer Gränze a. D Schwiizer Nochbergmeind isch Les Verrières im Kanton Nöjeburg. Dr Bach *Ruisseau des Entreportes* flüsst vo Les Verrières über d Landesgränze uf Frankrych und dur d Schlucht vo *Entreportes* und in Bach *Ruisseau des Lavaux*, wo bi Pontarlier als Sytebach in Fluss Doubs mündet.

D Stadt lyt am Doubs grad uf dr Nordsyte vo dr Chluus vo Joux, wo dr Doubs dur d Jurachetti vom *Larmont* grabe het. Bi däm Ängpass verby, wo sid em Middelalter mit Burge und Feschtige gsicheret isch, goot die alti Strooss, wo sid dr Römerzyt bruucht wird. Für d Römer und im Middelalter isch do dure dr diräkt Wäg vo Ängland uf Rom ggange. Hütt isch’s d Hauptstrooss vom Simplonpass und vom Gämfersee über Jougne uf Besançon und bis uf Lotringe; z Frankrych het si d Nummere N57, im Waadtland und im Wallis isch’s d Hauptstross 9.

Bi Pontarlier foot d Ruute dure Jura a, wo durs Taal *[[Val de Travers]]* uff Nöjeburg und Bärn goot.

## Ortsname und Sproochgeografy
Früener het me dr Stadt uf Dütsch au öpe *Bünterlin* gseit; dr Name *Punterli* chunt scho ane 1255 inere Schrift vor. I dr römische Zyt het dr Ort *Ariolica*, *Ariarica* oder *Abrolica* gheisse. Dr middelalterlech Name isch us dr Verbindig vom Wort *pont* für Brugg mid däm alte römische Name entstande. D Wörter *ario* und *lica* chömet gmäss de Forschige vo dr Sproochkund usem Keltische und vo indogermanische Wurzle, wo vermuetlech ”vornedra“ und ”Felse“ bedütet hend, und das chönt sech ebe uf d Chluus vom Doubs bezie. 

I dr frankoprovenzalische Sprooch heisst dr Name vo dr Stadt *Pontali*, und es isch die Stadt, wo am wytischte im Norde vom ganze frankoprovenzalische Sproochruum z Frankrych lyt.

## Sache zum aluege
* s Stadttor *Porte Saint-Pierre* vo 1772 
* d Chile *Saint-Bénigne* usem 17. Joorhundert


Pontarlier-p1030613.jpg|s Stadttor Sankt Peter
Pontarlier-p1030617.jpg|d Chile *Saint-Bénigne*


* d Kapälle *des Annonciades*
* d Gasärne usem 18. Joorhundert
* s Stadtmuseum
* s Museum *Espera* für Autodesign
* d Burg vo Joux (i dr Nochbergmeind La Cluse-et-Mijoux)

## Weblink

* Website vo dr Stadt Pontarlier

## Fuessnote
Lajoux

**Lajoux** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Lajoux JU, e Gmaind im Kanton Jura, Schwiz
* Lajoux (Jura), e Gmaind im Departemänt Jura, Frankriich
* *Lajoux*, en Ortschaft i de Gmaind Thollon-les-Mémises südlich vom Gämfersee im französische Departemänt Haute-Savoie

**Lueg au:**
* La Joux, en Ortschaft und ehmolegi Gmaind im Glanebezirk, Kanton Friburg, Schwiz
* Lac de Joux, en See im Jura, Waadtland, Schwiz
Montfaucon

**Montfaucon** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Montfaucon JU, e Gmaind im Kanton Jura, Schwiz
* Montfaucon (Aisne), e Gmaind im Département Aisne, Frankriich
* Montfaucon (Doubs), e Gmaind im Département Doubs, Frankriich
* Montfaucon (Gard), e Gmaind im Département Gard, Frankriich
* Montfaucon (Lot), e Gmaind im Département Lot, Frankriich
* Montfaucon-d’Argonne, e Gmaind im Département Meuse, Frankriich
* Montfaucon-en-Velay, e Gmaind im Département Haute-Loire, Frankriich
* Montfaucon-Montigné, e Gmaind im Département Maine-et-Loire, Frankriich

**Montfaucon** isch de Name vo däne Kantön z Frankriich:
* *Kanton Montfaucon-d’Argonne* im Département Meuse
* *Kanton Montfaucon-en-Velay* im Département Haute-Loire
* *Kanton Montfaucon-Montigné* im Département Maine-et-Loire

**Montfaucon** isch de Name vo däne Persone:
* Montfaucon (Adelsgeschlecht), es Adelsgschlächt us em Burgund
* Amadeus II. (Montfaucon) (1130–1195), *Herr vo Montfaucon* und (as Amadeus I.) *Graf vo Mömpelgard* (Montbéliard)
* Bernard de Montfaucon (1655–1741), en französische Glehrte und Paläograf
* Dietrich II. von Montfaucon (* um 1130; † 1190), vo 1181 bis 1190 Erzbischof vo Besançon
* Heinrich II. von Montfaucon (1360–1396), Herr vo Orbe, Echallens, Oron, Palézieux und Montagny-le-Corbe
* Henriette von Mömpelgard (au: Henriette de Montfaucon; * zwüsche 1384 und 1391, † 1444), Gräfin vo Würtebärg
* *Gibet de Montfaucon*, en ehmolige mittelalterliche Galge z Paris

**Lueg au:**
* Monfaucon
* Montfalcon
* Monfalcone, e Stadt i de Provinz Görz (ital. *Gorizia*), Region Friaul-Julisch-Venezie, Italie
Val Terbi

**Val Terbi** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* *Val Terbi*, de öschtlechi Tail vom Dälschbärger Becki
* Val Terbi JU, e politeschi Gmaind im Kanton Jura, Schwiz
Vellerat

**Vellerat** isch es Dorf im Kanton Jura. Es ghert zu der Gmeind Courrendlin im Bezirk Dälschberg.

## Geografii
Vellerat lyt uf ere Hechi vu , 5&nbsp;km südsüdöschtlech vum Kantonshauptort Dälschberg (Luftlinie). Es isch am weschtliche Talhang über de Birsschlucht vu Choindez.

S Dorf lyt i de Jurabärge. D Wescht- und Nordweschtgränze vom Dorfbann verlouft uf em Bärgchamm vom *Forêt de la Cendre* (bis ) und d Südgränze uf em Chamm vo de *Côte des Porcs*.

## Gschicht
Vellerat taucht in ere Urkund vu 1741 mit dem Näme s erschtmol uf. Erscht währed de Reformazioonszit hend sich drü dütschsproochegi Familie do aagsiidlet und hend s Land vu de Propschtei Münschter-Granfälde als Pacht übernoo.

I de Joor 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankrych ghert, zerscht zum Departemänt Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Departemänt Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. 

Bi der Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 isch d Gmeind bim Kanton Bärn blibe, obwohl si nume en Strossezugang über de Kanton Jura gha hät. Noch johrelange Verhandlige hät dänn Vellerat uf de 1. Juli 1996 zum Kanton Jura wächsle chöne.

Sit ane 1888 gits d Kapälle vu der Heilige Familie, si isch 1961 vum Jeanne Bueche umbout worde.

Ufe 1. Jänner 2019 het Vellerat mit de Gmeinde Courrendlin und Rippertschwiler fusioniert.

## Partnerschafte
Sit 2001 bstoot e Partnerschaft mit de Gmeind Voeren i de Region Flandere z Belgie.

## Seenswürdigkeite

* d Kapälle

## Literatur
* 

## Weblingg

* di offizielli Websyte vu de Gmeind Vellerat

## Fuessnote
Pizza

**Pizza** isch e italiänische Spezialität us enem Fladebrot us Hefeteig. Di hütigi, internazional verbräiteti Variante mit Tomatesosse und Chäs als Basis stammt us Neapel.

Ane 2017 isch d neapolitanischi Chunscht vum Pizzabacke („Pizzaiuolo“) vu de UNESCO i de representativi Lischte vum immaterielle Kulturärb vu de Mänschheit ufgnoo worde.

S Wort stammt vum neapolitanischi *piceà* bzw. *pizzà* für „zupfe“ ab, wo me mit kalabrisch *pitta* und mittellatiinisch *pecia* („Stück“, „Deil“, „Fetze“) vergliiche cha.

## Weblingg
Igor Perrig

Dr **Igor Perrig** (* 22. Juni 1964 in Brig) isch e Schwiizer Historiker.

## Läbe
Dr Perrig het d Matura am Kollegium Spiritus Sanctus z Brig absolviert, woner mit em Vulgo „Hägar“ vo der Studänteverbindig Sectio Brigensis aghört het. Är het Gschicht und Kommunikationswüsseschafte a der Uni Fribourg studiert und isch 1994 bim Urs Altermatt in Schwizer Gschicht promoviert worde. A der School of Public Affairs vo der University of Maryland het er sich in Sicherheitspolitik und Internationale Beziehige spezialisiert. Vo 1992 bis 1993 het er als wüsseschaftleche Mitarbeiter am Center for International Security Studies z Maryland gschaffed. 2006 het er dr Studiegang Master of Public Administration a der Uni Bärn abgschlosse.

Vo 1993 bis 1994 het dr Perrig im Generalsekretariat vo der North Atlantic Assembly z Brüssel gschaffed und het sech dört bsunders mit der Integration vo osteuropäische Staate i d NATO befasst. Vo 1994 bis 2008 het er fürs Eidgenössische Departemänt für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Sport gschaffed, u.&nbsp;a. as sicherheitspolitische Berater vom Generalstabschef und as Chef vo der Sektion Partnerschaft für e Fride. Ab 2008 isch er Public Affairs Manager vo der Swisselectric gsi. Dr Perrig isch Oberstlütnant vo der Schwizer Armee.

Dr Perrig ghört der CVP a. Är het 2016 für en Stadtrat vo der Gmeind Brig-Glis kandidiert. Är setzt sech für d Atomenergie i.

## Wüsseschaftlechi Tätigkeit

Em Perrig sini Dissertation *Geistige Landesverteidigung im Kalten Krieg. Der Schweizerische Aufklärungsdienst (SAD) und Heer und Haus, 1945–1963*, Brig 1993, isch i der Forschig mehrfach rezipiert worde. Er wist drin illegali Staatsschutztätigkeite vom SAD bis is Jahr 1957 no und skizziert dr Chalti Chrieg in emne vo ihm entwicklete Vier-Phasemodäll.

Vo 2000 bis 2011 het er Biträg i der *[[Allgemeine Schweizerische Militärzeitschrift | Allgemeine Schwizerische Militärzitschrift]]* verröffentlecht, drunter en Artikel zum Carl von Clausewitz.

## Schrifte (Uswahl)
* 
* 
* 
* 
* 

## Literatur
* Sylvain Curtenaz: *Entretien avec… Igor Perrig, chef de la Section du Partenariat pour la paix à l’Etat-major général.* In: *[[Revue Militaire Suisse]].* Bd. 145 (2000), H. 4, S. 26–28, .

## Weblinks
* 
* 

## Einzelnowiis
Dallas

**Dallas** ([]) isch di drittgröschti Stadt im Bundesstaat Texas und di nüntgröschti Stadt vu de Veräinigte Staate. D Stadt het e Flächi vu 997,1&nbsp;km2 und isch ou Verwaltigssitz vum glychnamige County. Dallas het 1,3 Million Yywohner (Stand 2016) und isch s kulturälle und ekonomische Zäntrum vum zwöuf County umfassende Grossruum Dallas-Fort-Worth-Arlington. Dallas isch eini vu elf Wältstedt i de USA.

D Stadt, wu ane 1841 grindete worden isch, isch dur irni strategeschi Lag a zahlriiche Ysebaanlinie e wichtigs Zäntrum vu de Öl- und Baueleinduschtrii gsii. Hüüt isch d Wirtschaft houptsächlich vu de Telekommunikations-, Computer-, Finanzdienschtleischtigs- und Transportbranche bstimmt.

## Literatur
* Harvey J. Graff: *The Dallas Myth: The Making and Unmaking of an American City*. University of Minnesota Press, Minneapolis 2008, ISBN 978-0-8166-5269-3.

## Weblingg

* d Website vu Dallas

## Fuessnote
Villarzel

**Villarzel** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Villarzel VD, e Gmaind im Kanton Waadt, Schwiz
* Villarzel-Cabardès, e Gmainde im Departemänt Aude, Region Okzitanie, Frankriich
* Villarzel-du-Razès, e Gmainde im Departemänt Aude, Region Okzitanie, Frankriich

**Lueg au:**
* Villarsel
Villarsel

**Villarsel** isch de Name vo däne Ort im Kanton Friburg, Schwiz:
* Villarsel-sur-Marly, e Gmaind im Saanebezirk 
* Villarsel-le-Gibloux, es Dorf und en ehmolegi Gmaind, ghört sit 2016 zur Gmaind Gibloux im Saanebezirk

**Lueg au:**
* Villarzel
Vully

**Vully** isch de Name oder Namestail vo däne geografische Objekt:
* Mont Vully, en Bärg oder Hügelzug zwüsched em Murtesee und em Neueburgersee
* Mont-Vully, e Gmaind im Seebezirk vom Kanton Friburg, wo 2016 per Fusion us den ehmolige Gmainde Bas-Vully und Haut-Vully entstanden isch
* Bas-Vully, en ehmolegi Gmaind, wo 1850 us den ehmolige Gmainde Sugiez, Nant und Praz (Vully) entstanden isch
* Haut-Vully, en ehmolegi Gmaind, wo us den Ortstail Môtier, Lugnorre, Joressens, Mur (Vully) und Guévaux bestande hät
* *Vully-le-Haut*, bis 1977 de offiziell Name vo de Gmaind Haut-Vully 
* Vully-les-Lacs, e Gmaind im Bezirk Broye-Vully vom Kanton Waadt, wo 2011 per Fusion us den ehmolige Gmainde Bellerive, Chabrey, Constantine, Montmagny, Mur, Vallamand und Villars-le-Grand
* Bezirk Broye-Vully, en waadtländer Bezirk, wo 2006 us de Zämmelegig vo de früechere Bezirk Moudon, Avenches und Payerne entstanden isch

**Lueg au:**
* Vully (AOC), es Wiibaugebiet (sit 2012) i de Friburger und Waadtländer Wiibauregione bim Mont Vully
* Mont Vully (Käse), en Halbhertchääs us em friburgische Cressier
* Gâteau du Vully, en Chueche, wo as Spezialität gilt und us de Region um de Mont Vully chunnt
* Vully (Schiff), es Passagiermotorschiff (Baujohr 1960), wo uf em Murtesee vercheert
* Oppidum von Bas-Vully, es Oppidum vo de Helvetier uf em Mont Vully
Hansjörg Knecht

**Hansjörg Knecht** (* 24. Merz 1960 z Lüggere, heimetbrächtigt z Löipschled) isch e Schwiizer Bolitiker (SVP).

## Lääbe
Dr Knecht isch vu Jänner 1990 bis Dezämber 1997 im Gmeindrat vu Löipschled gsii und vu Merz 1996 bis Jänner 2012 im Grosse Rat vum Kanton Aargau. Syt de Schwiizer Parlamäntswahle 2011 het er Iisitz im Nationalrat
und isch dert Mitgliid i de *Kommission für Umwält, Ruumplanig und Energii (UREK)*.

Dr Knecht isch Unternähmer und verhiiratet.

## Weblingg
* 
* Website vum Hansjörg Knecht

## Fuessnote
Brauerei Feldschlösschen

D **Brauerei Fäldschlössli** isch e grosse Härsteller vo Bier und andere Getränk in dr Schwiiz.

S Undernääme, wo hütt offiziel *Feldschlösschen Getränke AG* heisst, isch z Rhyfälde im Kanton Aargau dehei. Sid em Joor 2000 isch’s en Dochterfirma vom dänische *Carlsberg*-Konzärn.

D Fabrigg mit dr schöne Architektur, wo mit alte Elemänt vom Burgebau spilt, stoot ufem offene Fäld weschtlech vo Rhyfälde, grad näb dr Ysebaan und dr Autobaan. Si isch ane 1876 gründet worde; s Wasser für d Sudhüüser chunt us ere Kwelle bi Magde. D Firma het am Afang «Kollektivgesellschaft Wüthrich & Roniger Brauerei zum Feldschlösschen» gheisse und isch ane 1890 d *Akziegselschaft Brauerei zum Fäldschlössli* worde.

Sukzessyv het d Rhyfälder Brauerei vil anderi Bierbrauer i dr Schwiiz übernoo und isch do drmit sitem 20. Joorhundert im Land e füerende Produzänt vo Bier; wo i anderne Stedt d Bierfabrigge zuetoo worde sind, isch das für die Regione und für d Fründ vo däne Biermargge schwirig gsi. 

*Fäldschlössli* het vor allem i dr Dütschschwiiz überall ganz vil Restaurant exklusiv beliferet und deils au grad übernoo. Di unzäälige belüchtete Wirtshuusdafele mit em Signet vo dr Rhyfälder Fabrigg sind eigentlech eso öpis wien es visuels Kulturguet im öfentleche Ruum vo dr Schwiiz.

S *Fäldschlössli* het sech au a Fabrigge, wo Mineralkwelle i dr Schwiiz vermarktet, beteiliget, öpe a däne vo Eglisau, Elm, Ifferte und Passugg. 

## Lueg au
* Bièrguttèrè

## Weblink

* Website vo dr Feldschlösschen Getränke AG
* 
* ''Die «Schlossherren» von Rheinfelden: 140 Jahre Feldschlösschen'' Dossier uf srf.ch vom 15. Februar 2016
St. Anton (Wettingen)

D Chile **Sankt Anton** isch d Pfaarchile vo dr Pfarrei St. Anton i dr römisch-katolische Chilegmäind Weddige.

Si isch vo 1952 bis 1954 für die zwäiti Pfarrei vo Weddige bout worde. Die nöji Pfarrei hät me ygrichtet, wil s Dorf Weddige im 20. Joorhundert so gschnäll gwachsen isch ass die alti Dorfchile Sankt Sebastian nümme glanget hät. Am 18. Juli 1954 hät dr Bischof vo Basel, dr Franziskus von Streng, d Chile Sankt Anton gweit.

D Plään für e Bou hät dr Zürcher Architekt Karl Higi gmacht. Am Afang sind nid alli zfride gsi, ass me so ne modärni Chile ganz us Beton übercho hät. Grad au wäg em ungwoonte Wandbild vom Künschtler Ferdinand Gehr händ sech vili ufgregt. Dr Bischof hät sogar verlangt, das Bild müess für d Chilewey mit emene Vorhang vertekt wärde.

I dr Chile sind drüü gschnitzleti Figure vom Antonius vo Padua.

Im höche Durm vo dr Chile lüüte föif Glogge:
* d Chrischtkönigsglogge, gstimmt uf e Doon *cis*
* d Angelusglogge, *dis*
* d Antoniusglocke, *fis*
* d Glogge vom Brueder Chlaus, *gis*
* d Glogge vom Sankt Bernhard, *h*

## Weblink

* Website vo dr Pfarrei St. Anton
Basilika des Heiligen Antonius (Padua)

D **Basilika vom Heilige Antonius** isch e Chile z Padua. Si isch eini vo de berüemtischte Chilene vo Italie und chunt us dr Zyt, wo d Architekte nodisno vo dr romanische zu dr gotische Bouwys hi ggange sind.

## d Gschicht vom Bou
D Chile isch vo 1232 bis 1310 dört, wo dr heilig Antonius vo Padua z’letscht gläbt het, higstellt worde zum es schöns Dänkmol für iin z haa. Dr Franziskanermönch Antonius het z Padua es Chlooschter gründet; er isch als Prediger wytume so beliebt gsi, ass en dr Papscht chuum eis Joor sid denn, won er gstorben isch, ane 1332 scho zum Heilige vo dr katolische Chile usgruefe het. Und do het me z Padua sofort agfange bi sym Grab die Chile boue; zerscht isch das en eifachi romaneschi Predigerchile gsi, aber mit dr Zyt sind Syteschiff, Kapälle, 8 Chupple und Gloggedürm drzue cho; dr nöi Chor isch ane 1310 fertig gsi.

I dr Barockzyt isch bim Chor no d ”Schatzkapäll“ drzuecho. Dört drinn wärde die choschtbarschte Objäkt vo dr Chile ufbewahrt; das sind d Relikwie vom heilige Antonius: syni Zunge, Deili vo syne Stimmbänder und dr Underchifer – also die Orgaan vo sym Körper, wo mit em legendääre Predige z’tue händ. D Phälter für die Sache, d Relikwiaar, sind us em 14. und em 15. Joorhundert.

## i dr Chile dinn
I dr Chile het’s romanischi und gotischi Architekturdeili und choschtbari Kunschtwärch, öpe d Figure, wo dr Donatello gmacht het. S grosse ufghänkte Kruzifix vom Donatello zelt zu de Meischterwärch vo dr Renaissance. E Lüüchter us Bronze isch vo ane 1515.

Im 14. Joorhundert isch uf dr rächte Syte d Kapälle vom heilige Jakobus drzue choo; wo d Basilika ane 1503 d Relikwie vom Papscht Felix übercho het, het me dere Sytekapälle dr nöi name Felixkapälle ggää.

Uf dr lingge Syte isch d Kapälle vo dr Schwarze Madonna *(Cappella della Madonna mora)*, wo a dr Wand Relief us Marmor het, wo öpis us em Läbe vom heilige Antonius zeige. D Orgele vo dr Chile isch vo 1929.

Bi dr Basilika het’s es eigets Chilemuseum, s *Museo antoniano di arte sacra*.

## Weblink

* d Basilika uf santantonio.org
Seilbahn

E **Säilbahn** isch es Verchehrsmiddel mit eme fescht ygrichtete Wääg, wo d Fahrzüüg druff nid sälber fahre, sondern vo Säili zoge wärde.

## Sorte
Es git Säilbahne zum Lüüt vo eim Oort zum andere z bringe, und au Bahne zum Sache transportiere.

Me cha die verschideni Konstrukzioone noch underschidleche Gsichtspünkt usenanderhaa, öpe eso:
* d Säilbahne, wo uf Schiine faare, wo fescht am Bode ufemene Trassee agmacht sid; me säit ene *Standsäilbahne*
* d Säilbahne, wo a fescht gspante Tragsäili dur d Luft faare: d *Luftsäilbahne*
* algemein seit me de Bahne, wo uf Bärge fahre: *Bärgbahne*
* Bahne, wo d Kabyne immer vom einte zum andere Ändi hin und häär fahre: d *Pändelbahne*
* die, wo d Kabyne a beide Ändi rings ume Pfoschte ode an anderi Tragkonstrukziion umelaufe: d *Umlaufbahne*
* sötegi Bahne, wo d Kabyne i de Ändstazioone zum d Lüüt lo uus- und ystyge vom Säili abghänkt und abbrämst und denn zum Zruggfahre wider am Säili agmacht wärde: *Bahne, wo me cha kupple*
* Säilbahne, wo offeni Sässel und nid Kabyne drmit faare: *Sässellift*
* Säilbahne, wo in ere Stadt uf de Stroosse faare: *Kabelstroossebahne*
* wenn keini Lüüt törfe mitfaare: *Materialbahne*
* Yrichtige, wo jewyle nur churz für ne bestimte Zwäck amene Oort ufgestellt wärde: *mobyli Säilbahne* (nit z’verwächsle mit de *Säilkrään*, wo öpe d Förster im Bärgwald bruuche)
* Säili zum s Höi vo de Port zu de Schüüre abezloo
* ganz nöi sind uf Sportplätz und au i Eventhalle Yrichtige zum Filmkamera übere Platz z bewege: *Kamerasäilbahne*

Me muess au luege, wämm d Bahn ghört und wär drmit cha fahre: Isch’s en öfentlechi Bahn, e privati, wo anderi Lüüt törfe bruuche oder e privati, wo nur für d Psitzer isch, eini vom Milidäär, es Verchehrsmiddel vomene Vergnüegispark oder ghört si enere Fabrigg, bischpilswys.

Wenn mi d Säilbahn zimli wyt definiert, chame öpe au d Schylift drzue zelle.

## Säilbahnbouer
* Bell
* Doppelmayr
* Gangloff
* Garaventa
* Giovanola
* Willy Habegger
* Küpfer
* Leitner
* Niederberger
* Nigg
* Vollert Anlagenbau
* Von Roll
* Wyssen

## Bilder

Matterhorn Gondel aufgehellt.jpg|Säilbaan ufs Chlyne Matterhorn z Zermatt
Samnaun02.jpg|Säilbahnkabyne bi Samnaun
Urdenbahn.jpg|d Urdebahn bi Länzerheid
Gotschnabahn 03.jpg| d Gotschnabahn vo Chlooschtersch
Blick von der Schauinslandbahn über Freiburg zum Kaiserstuhl 3.jpg|d Schauinslandbahn, die lengschti Gondlebahn vo Dütschland
Aelplibahn Kabine.jpg|d Älplibahn vo Malans
Gondel der Belchenbahn mit umstrickter Stütze.jpg|d Säilbahn ufe Belche im Schwarzwald
Polybahn Zürich-20131011.jpg|s Polybähnli z Züri
Betriebsaufnahme der neuen Stoosbahn, Dezember 2017 (2).jpg|d Säilbahn ufe Stooss
Limmern Materialseilbahn 1960.jpg|Säilbahn vo dr Boustell für d Staumuur Limmere im Glarnerland ane 1960


## Literatur
* Eugen Czitary: *Seilschwebebahnen.* Wien 1951
* H. Dieter Schmoll, Markus Kalchgruber: *Weltseilbahngeschichte*. Eugendorf (bei Salzburg) 2000, ISBN 3-9501344-0-9.

## Weblink

* Seilbahnlexikon

## Fuessnoote
Volksbezeichnung

Dr **Volchsname**, oder mit em Fachwort s *Demonym*, *Ethnonym* oder *Ethnikon*, isch dr Name, wo me für es Volch oder für d Bewooner vomene bestimmte Ort pruucht. Uf Französisch heisst das *Gentilé*.

Es isch i vilne Fäll so, ass sech d Lüüt vomene Volch oder von ere Gruppe sälber eso säget, und denn wird dä Name au vo anderne Gruppe überno zum das bestimte Volch z benenne. Es cha au sy, ass nit es ganzes Volch, sondern a Deilgruppe drvo mit emene bsundere Name agsproche wird.

Dr erscht Fall mit em Name, wo me sech sälber gitt, heisst mit em Fachwort *Autonym*, dr zwöit Fall heisst au *Xenonym*. 

Volchsnäme chöme deils vo de Sprooche, wo die Lüüt redet, und deils vo andere kulturelle Eigeheite.

I dr Dütschschwiiz isch dr Name di Wälsche bekannt zum d Lüüt vo dr Weschtschwiiz, wo Französisch redet, gang und gäb.

Vom alte Volch vo de Alemanne isch i gwüssne Sprooche dr Frömdname für di Düütsche abgleitet; so heisst das bi de Franzose *les Allemands* und bi de Spanier *los Alamanes*.

## Literatur
* Ernest Gellner: *Culture, Identity and Politics.* 1987.
* Paul Dickson: *What Do You Call a Person From...? A Dictionary of Resident Names.* 1990. ISBN 978-0-8160-1983-0
Turm (Begriffsklärung)

**Turm** (ahd. *turn*, über altfrz. **torn* us lat. *turris*, letschtlich zu gr. τύρσις, ‚Turm, Burg‘) bezaichnet:
* Turm, es Bauwärk, wo d Höchi bedütend grösser isch as de Durchmässer
* Felsturm, e Felsformazion, wo i d Höchi raaged
* Fitnessturm, es Sportgrät
* *Kontrollturm* oder Tower (Luftfahrt), en Turm bim Flugplatz, wo d Bewegige vo de Flugzüg bim Start, bi de Landig und au am Bode kontrolliert wörid
* Turm (Schiffsteil), de Uufbau uf eme Underseeboot
* Geschützturm, e beweglechi Lafette, wo uf em Bode, eme Schiff, eme Flug- oder Fahrzüg installiert isch
* Turm (Schach), e Spiilfigur bim Schach
* Turmdrehkran, de senkrächti Tail bim ene Chrane, wo druf obe s Füererhuus isch
* Turm (Heraldik), es Wappebild
* Turm (Zeitschrift), e Literatur- und Kulturzitschrift
* Potenzturm, en Begriff i de Mathematik
* T.U.R.M. ErlebnisCity, es Freizitzentrum mit Erläbnisbad vo de Stadtwärch Oranieburg, Brandeburg, Dütschland

**Turm** isch de Name vo turmartige Bärgspitz, z.&nbsp;B.:
* *Turm*, di *Mittlere Grinbergspitze*, 2867 m, bi Finkeberg und Tux i de Zillertaler Alpe, Tirol, Öschtriich
* *Turm*, ca. 1520 m, e Formazion zwüsche Brunntal und Antengrabe im Salzatal, Steiermark, Öschtriich
* *Turm*, 1462 m, e Formazion am Petze (Peca) i de Karawanke, Kärnte, Öschtriich

**Der Turm** isch de Name vo:
* *Der Turm*, d Trumpfcharte bim Tarot
* *Der Turm*, d Trumpfcharte im Chartespiil Troccas
* *Der Turm*, d Trumpfcharte im Chartespiil Troggu

* es paar Theaterstugg, Gedicht und Romän
Albert Froelich

Dr **Albert Froelich** (* 28. Jänner 1876 z Brugg; † 3. Septämber 1953 z Züri) isch e Schwiizer Architekt gsi.

## Biografii
Dr Froelich isch dr Soon vom ene Chupferschmid vo Brugg gsi. Er het z Bade bim ene Architekt d Lehr gmacht und isch derno vo 1897 bis 1901 a d *École nationale supérieure des beaux-arts* z Paris ggange. 1902 het er z Berlin als Architekt gschaffet und sid 1913 z Züri. Vo 1907 het er es zwöits Büro z Brugg gha. Syni Boute het er nach de dozmol modärne Styl vom Nöiklassizismus und denn vom Jugendstyl gstaltet.

## Wärch
* dr Fridhof und d Abdankigshalle vo Brugg
* s Neue Schauspilhuus, Berlin-Charlotteburg
* s Krematorium z Aarau 
* s Krematorium vom Fridhof Siilfäld z Züri
* s Stapfer-Schuelhuus, Brugg
* s Vindonissa-Museum, Brugg 
* d Mehrzwäckhalle z Windisch
* dr Baanhof vo Brugg
* dr Baanhof vo Schliere
* dr Baanhof vo Kaiseraugst
* s Krematorium vo Luzärn
* s Schuelhuus Milchbuck z Züri 
* s Huus vo dr Aargauische Kantonalbank, Brugg

## Weblink
*
Schwalben

D ** Schwalba** (alemannischi Näme) ghairad zom Sommr wia d Sonn ond d warme Däg. Schwalba ghairad en dr Oidoilong vo de Biologa zua de Spatzevögel. Si geldad als Glücksbrengr. Ma derf se ned mid em Spyr vrwechsla.

## Forma
D Rauchschwalba, d Mehlschwalbe, d Uferschwalba ond d Felsenschwalba send vrschiedene Forma.

## Bsondrhoida
Schwalba send Zugvögl, mo jeds Joor em Friijoor kommad ond am End vom Sommr wiedr furtfliagad.


File:Hirundo rustica.png |Vrbroidong Gelb: BrutgebiedGrau:DurchzugsgebiedBlau:Ibrwendra
Datei:Landsvale.jpg| SchwalbRauchschwalb(Hirundo rustica)
Datei:Schwalbennest.jpg |Neschd mid Jonge
Datei:Schwalben.jpg|Sammla zom Wegfliaga
Datei:Vogelzug.png |Dr Weg vo de Schwalba


## Guck au
* Singvögel

## Lidradur
* 

## Nedsadressa
*  

## Mos her isch
Umiken

**Umike** isch es Dorf, e ehemoligi Gmeind und hütt en Ortsdeil vo dr Stadt Brugg im Aargau.

## Geografii
Umike lyt uf dr lingge Syte vo dr Aare am Jurasüdfuess. Es isch amene Saddel vo dr Landschaft zwüsche de Höger vom Bözbrg und em Bruggerbärg. Durs Dorf goot d Kantonsstrooss vo Brugg übere Bözbrg is Frickdaal und uf Basel. Bi Umike stygt d Ysebaanlinie vom Boge uff em grosse Viadukt über d Aare em Bärg no gäge Weschte zum Bözbrgdunnel.


ETH-BIB-Umiken, Brugg-LBS H1-021691.tif|vorn isch s Dorf Umike, hindedra d Stadt Brugg (ane 1958)

## Gschicht
Umike oder besser gseit d Dorfchile, wo vor dr Refermazion s Patrozinium vom heilige Mauritius gha het, isch ane 1254 s erschte Mol imene Dokumänt erwäänt. Zu dr refermierte Chilegmeind Umike ghöre au Rinike und Vilnachere. S Pfarrhuus isch us dr Middi vom 18. Joorhundert. I dr Chile isch e schöne Bildzyklus vom Chünschtler Felix Hoffmann (1911–1975) z gseh. D Glasmoolerei vo de drüü Pfäischter zeige dr Jesaia, s Oobemohl und d Uuferstehig.

Ane 1827 het s Dorf Umike scho e chlyne Deil vo sym Bann dr Stadt Brugg abträtte; das isch d Parzälle mit dr Müli oben a dr Aare gsi.

D Gmeind Umike isch uf Afang 2010 zu dr Stadt Brugg cho. I dr Abstimmig vom 27. Juni 2008 hend d Umiker d Gmeindfusion aagnoo und am 28. Septämber 2008 dä Entscheid nomol, und zwar mit em Adeil vo Jo-Stimme vo 86 Prozänt, bestätiget.

## Wappe
S Wappe vo Umike mit eme Löi und eme Chleeblatt isch ane 1947 vo dr Gmeindversamlig nach eme nöje Entwurf aagnoo worde. S eltere, vierdeilte Wappe isch us sächs verschidene Elemänt zämegsetzt gsi; es isch uf dr Brunnesüüle vom alte Dorfbrunne no erhalte.

## Bevölkerig

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Regionen des Kantons Neuenburg

D **Regioone vom Kanton Nöieburg** sind sid em 1. Jänner 2018 die einzige politische Deili, wo dr Kanton Nöieburg sälber, über de Gmeinde, no het.

Vorhär het dr Kanton au no sächs Bezirk gha, wo mit dere Verwalltigsreform am 31. Dezämber 2017 ufghört hend z bestoo. I dr Volchsabstimig vom 24. Septämber 2017 hend d Nöieburger und d Nöieburgerinne die Reform agnoo.

Mit de vier Regioone luegt dr Kanton derzue, ass bi de Waale e bassendi Zaal vo Lüüt us de verschidene Kantonsdeili gwäält wärde. Süsch hend die Gebiet gar kei Funkzioon i dr Kantonsverwaltig.

D Regioone heisse:
* *[[Region Littoral|Littoral]]*, mit 16 Gmeinde
* *[[Region Montagnes|Montagnes]]*, mit 10 Gmeinde
* *[[Region Val-de-Ruz|Val-de-Ruz]]*, mit zwöi Gmeinde
* *[[Region Val-de-Travers|Val-de-Travers]]*, mit drüü Gmeinde

## Lueg au
* ehemoligi Bezirk vom Kanton Nöieburg

## Weblink
* Réforme des institutions Pricht über d Verwaltigsreform vom Kanton Nöieburg uf ne.ch
Areuse

D **Areuse** isch e Fluss im Kanton Nöieburg.

Dr Name vom Fluss isch ane 1280 s erschte Mol als *Arosa* erwäänt; der Ortsname vom Dorf Areuse unden am Flusslouf scho anne 1178.

D Areuse het iri Kwelle i dr Schlucht vo Saint-Sulpice under em Karschtgebiet vom Jura. Vo Saint-Sulpice uus flüsst si uf Fleurier dur s Daal Val de Travers. Dört chömed d Näbeflüss *Buttes* und *Noiraigue* i d Areuse, wo denn dur en tüüfi Schlucht mit es baar Wasserfäll i dr vorderschte Jurachetti uf Boudry abelauft.

I der ängge Schlucht sind schöni Wanderwääg mit spektakuläre und romantische Plätz.

Am Jurasüdfuess chunt dr Fluss südweschtlech vo dr Stadt Nöieburg bim Dorf Areuse im rächt grosse Flussdelta a der *Pointe d’Areuse* in Nöieburgersee.

## Literatur
*  

## Weblink

* e Wanderig dr Areuse noo

## Fuessnoote
Zimt

Dr **Zimmed** isch es Gwürz, womme us dr tröchnete innere Rinde vom Zimmedbaum macht.

Sin Name isch vom middelhochdütsche *zinemīn* abgleitet, und das chunt als Leenwort vom latynische *cinnamum* oder *cinnamomum*, wo em griechische *κιννάμωμον* und em semitische *kinnámōmon* entspricht. Im Änglische heisst das Gwürz no fasch wie i de antike Sprooche *cinnamon*. Uf Rätoromanisch seit me nem *chanella* und uf Französisch *canelle*; das Wort chunt vom latynische *canna*, wo uf Düütsch «Rööre» bedütet.

Zimmed wird scho lang als Gwürz und als Häilmiddel pruucht; z Ägüpte het me drmit au Liiche ybalsamiert. Dr Herodot und dr Hippokrates schrybe vo dere Pflanze. Im Middelalter und dr früene Nöizyt isch dr Zimmed eis vo de tüürschte Gwürz gsi.

Me gwünnt dr Zimmed vom ächte Ceylon-Zimmedbaum *Cinnamomum verum* oder vo dr Zimmedkassie *Cinnamomum cassia*, und drnäbe git’s z Asie au no dr indonesisch Zimmed *Cinnamomum burmannii* und dr vietnamesisch Zimmed *Cinnamomum loureiroi* und anderi Arte.

D Rinde, wo me vom Baum löst und tröchnet, chunt als Zimmedstange und wemme se tuet maale als Bulver ufe Ladetisch. Us Zwiig und Bletter vom Zimmedbaum macht me Zimmedööl. D Substanze vo däm Ööl gänd em Gwürz dr Guu.

Es Guetzli, wo me im alemannische Gebiet gärn het, isch dr Zimmedstärn.

## Lueg au
* Schwööbischi Gebäck

## Literatur
* Wolfgang Hübner, Michael Wissing: *Zimt. Das duftende Juwel aus Tausendundeiner Nacht – Anregendes, Geschichte und Rezepte.* Baden/ München 2010, ISBN 978-3-03800-551-3.
* Janina Drostel: *Lavendel, Zimt und Rosenholz – Die Welt der sinnlichen Düfte*. Ostfildern 2006. ISBN 978-3-7995-3522-9

## Weblink

* ''Cinnamomum verum''

## Fuessnoote
Maria Verkündigung

** Maria Verkendigong** isch an Feierdog, wo am 25. März gfeiert wurd. R wurd andrsmo au *Verkendigong vom Herrn* ghoißa, au *Mariæ Virginis*, *Conceptio Christi* (‚Empfängnis Christi‘), *Mariä Bekleibung* odr *Ancilla [Domini] (‚Magd [des Herrn]‘)*.

## Bedeidong

Em Lukasevangelium wurd vrzähld, dass dr Maria vo ama Engl Bscheid geba worra isch, daß se dr Hoilig Gischd zur Muadr vom Jesus macha duad.

Em Glauba vo de Leid war des a wichdige Sach. Des zoigd se au en de viele Kircha, mo drnoch ghoißa worra send.

En de Bauraregla hod s sein Niedrschlag gfonda mid: " Mariä Verkündigung kommad d Schwalba zruck"

## Guck au
* Maria Himmelfaart
* Bible

## Nedsadressa

* Maria Annunziata im Heiligelexikon
* 25. März – Verkündigung des Herrn im Schott Messbuech uf erzabtei-beuron.de
* Verkündigung-Ikone uf icon-art.info

## Lidradur
* 

## Mo s her isch
Hauterive-la-Fresse

**Hauterive-la-Fresse** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

## Geografi
Dr Oort lyt im Jura, öppe elf Kilometer nordöschtlech vo dr Stadt Pontarlier. Er isch uf dr rächte, do also dr südleche Syte vom Fluss Doubs. Uf dr Kreete vom Bärg *Montagne du Larmont* isch bi dr Alpsidlig *La Côte du Cerf* noch bi dr Landesgränze vo Frankrych zu dr Schwiiz dr höchscht Punkt vom Gmeindbann; er het d Höchi vo 1210 Meter über Meer. Uf däm Pass träffe sech es baar Wanderwääg vo dr Schwiiz und vo Frankrych; dr Gränze noo gäge Nordoschte chunt me vo dört us ufe Graat vo de *Rochers du Cerf*.

D Sidlig vo Hauterive-la-Fresse het es baar Hüüsergruppe, wo uf em Land verströit sind; zu dr Gmeind ghöre d Wyler *Hauterive, Le Mont d’Hauterive, La Pria, le Château, La Combe d’Hauterive* und *La Fresse*.

Dr Bode vo dr Gmeind lyt uf Chalchfelse vom Jura, wo s Rägewasser drinn versikeret; es het es baar Dolyne im Gmeindgebiet und drum fasch keini Bech, wo am Bode zum Doubs abe flüsset.

D Nochbergmeinde vo Hauterive-la-Fresse sind im Departemänt Doubs: Les Alliés, Maisons-du-Bois-Lièvremont, Montflovin, Montbenoît und Ville-du-Pont, und ännet dr Landesgränze i dr Schwiiz die nöieburgische La Brévine und Val-de-Travers.

## Gschicht
D Gmeind isch ane 1823 entstande, wo sech di beide eltere Gmeinde *Hauterive* und *La Fresse* zämetoo händ.

## Weblink

## Fuessnote
Schloss Neuenburg (Schweiz)

S **Schloss Nöieburg** isch e Zitadelle über dr Stadt Nöieburg i dr Schwiiz.

Am Ändi vom zähte Joorhundert isch uf em Hoger am Jurasüdfuess über em Nöieburgersee e Burg bout worde, wo spööter au dr Stadt und em Kanton Nöieburg dr Name ggä het. Uf däm chlyne Bärg het’s es Platoo, wo uf drüü Syte vo stotzige Felswänd oder steile Häng umgää isch.

Die befeschtigti Sidlig isch scho im 11. Joorhundert als *novum castellum* und derno au als *novum castrum* i de Kwelle erwäänt. I dr frankoprovenzalische Sprooch vo dr Gägend het das *Nuefchastel* gheisse, und do druus isch mit dr Zyt dr hüttig Name *Neuchâtel* worde. Im Dütsche het me *Nienburg*, *Nuvenburch* oder *Nuewenburg*  gschribe; sid em 18. Joorhundert denn au *Schloss Neuenburg*.

Dr Burgbezirk isch von ere Muur umgää gsi, wo me hütt no Räschte drvo gseht. Uf dr Oschtsyte, grad über em alte Stadtzäntrum, stoot dr Palascht vo de Burgherre; die eltischte Deili drvo sind dr Tessebärgerdurm und dr romanisch Südflügel. Zmitz uf em Platz vom Schloss isch di grossi Chilche, d *Collégiale* oder Stiftschile mit em berüemte, gootische Grabdänkmol vo de Grafe vo Nöieburg.

Vom 11. bis zum 14. Joorhundert händ d Grafe vo Nöieburg uf dr Burg gwoont. Derno het si andere Familene usem Burgund und denn de Grafe vo Frybeg ghört. Vo 1707 bis 1848 het i m Schloss dr Statthalter vom König vo Pröisse und dr Staatsroot vom Fürschtetum Nöieburg residiert.  

Wo noch em Nöieburgerhandel dr Schwiizer Kanton Nöieburg äntlech e sicheri Stellig gha het, isch im Schloss d Kantonsregierig yzoge.


Swissminiatur - panoramio - avu-edm (45).jpg|s Modäll vom Schloss Nöieburg im Park *Swissmiature* z Melide im Tessin


## Weblink

* Schloss Nöieburg