open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ossi Reichert

D **Rosa „Ossi“ Reichert** (* 25. Dezämber 1925 z Gunzesried; † 16. Juli 2006 ebe dert) isch e dytschi Schyyrännlaiferi gsii. D Reichert het zue dr dytsche Sportass vu dr 1950er Johr zellt un isch Olympiasiigeri im Riiseslalom bi dr Olympische Winterspiil 1956 z Cortina d’Ampezzo gsii. Si isch di erscht dytsch Schyy-Olympiasiigeri noch em Zweete Wältchrieg gsii.

## Lääbe
Scho in ire frieje Juged het si d Ossi Reichert fir dr Wintersport begaischteret. In ire Haimet im Allgai het si Hufe Glägehaite fir Schyysport ghaa un het als an irem Huusbärg, em Ofterschwanger Horn, trainiert. Si isch bi dr Olympische Winterspiil 1952 z Oslo mitgmacht un im Slalom hinter dr US-Amerikaneri Andrea Mead-Lawrence (2:10,6 min.) mit 0,8 Sekunde Ruggstand d Silbermedaille gwunne. D Annemarie Buchner, e Teamkollegi vu dr Reichert, het d Bronzemedaille gwunne. Zwai Johr speter het si dr Slalom vu dr SDS-Ränne z Grindelwald gwunne, voreb ire ne Chnoodeverletzig e langi Paus yybrocht het un ire s vorzytig Karriereänd droht het. Wu si wider gsund woren isch, isch d Reichert bi dr Olympische Winterspiil 1956 z Cortina d’Ampezzo iberraschend Erschti im Riiseslalom wore. D Ossi Reichert (1:56,5 min.) het dr Eschtrycheri Josefa Frandl im Ränne 1,3 Sekunde abgnuu. Di Weschtdytsch het bi dr Winterspiil 1956 di ainzig Goldmedaille fir di gsamtdytsch Equipe gwunne. Im nämlige Johr isch d Allgaieri dreimol Dytschi Maischter wore, im Slalom, Riiseslalom un Kumbination. Noch em Änd vu ire sportlige Karriere het d Gaschtwirtsdochter noch em Hotel vu dr Eltere z Gunzesried gluegt. No dr Ossi Reichert sin e Schyyliftaalag un e Abfahrtsstrecki in dr Allgaier Hernergruppe gnännt.

Fir iri sportlige Erfolg isch si am 11. Merz 1952 mit em Silberne Lorbeerblatt uuszaichnet wore.

## Statischtik







## Weblink
* 
* 
* 

## Fueßnote
Landesamt für Geologie, Rohstoffe und Bergbau

S **Landesamt fir Geology, Raustoff un Bärgböu** (dt. *Landesamt für Geologie, Rohstoffe und Bergbau*, LGRB) isch di zäntral geowisseschaftlig un bärgböuölig Beherde (Bärgbeherde) vum Land Bade-Wirttebärg.

## Gschicht
Anne 1832 isch dr badisch Minischterialbeamte un Verwaltigsjurischt Wilhelm Ludwig Dietz im Zug vun ere Reorganisation vum Forschtwäse im Großherzogdum Bade zum Diräkter vu dr nei gschaffene Landesbeherde Verainigte Forscht un Bärgwärch gruefe wore, wu d Ufsicht ghaa het iber di Hyfe Bärgwärch im Schwarzwald un Odewald un au iber di badisch Oberforschtdiräktion, wu in däm Schritt zuen ere Mittelbeherde woren isch. Noofolger no sym Dod 1837 isch dr Minischterialbeamte Gustav Adolph von Rutschmann wore. Anne 1888 isch dr Harry Rosenbusch zum Diräkter vu dr Großherzoglige Badische Geologische Landesaaschtalt ernännt wore. As erschti Landesgeologe het er dr Adolf Sauer (1852–1932) un dr Ferdinand Schalch ins Amt gruefe. Bis zum Zweete Wältchrieg sin dr Carl Schnarrenberger un dr Walter Hasemann Diräkter gsii.

S LGRB isch im Juli 1998 dur d Zämelegig vu dr Landesoberbeherde *Geologisches Landesamt* (GLA) mit em *Landesbergamt* (LBA) bildet wore. Syt di bade-wirttebärgisch Verwaltigsreform zum 1. Jänner 2005 in Chraft drätten isch, isch s LGRB e Abdailig im Regierigspresidium Fryburg. As Abdailig 9 het s e Sunderstellig un isch näb em Regierigsbezirk Fryburg au fir d Regierigsbezirk Charlsrue, Stuegert un Dibenga zueständig.

## Ufgabe
S Landesamt hebt, dokumäntiert, verschafft un wärtet Date iber dr geologisch Untergrund vu Bade-Wirttebärg mit samt em Grundwasser un dr mineralische Raustoff. D Informatione stellt s em Staat, dr Wisseschaft, dr Wirtschaft un dr Burger*ne z Veriegig. 

## Gebei
S Amt het sy Sitz z Fryburg in drei Gebei. Näb em Hauptgebei sin anderi Beraich in eme Gebi unterbrocht, wu anne 1896 as Mannschaftsgebei vu dr Erbgroßherzog-Friedrich-Kasärne böue woren isch un zwische Merz 2008 un Februar 2010 umböue un saniert woren isch.

## Weblink
* Regierungspräsidium Freiburg, Abteilung 9, Landesamt für Geologie, Rohstoffe und Bergbau
** LGRB - Produkt
** LGRB - Charteviewer

## Fueßnote
Landespreis für Heimatforschung

Dr **Landesbryys fir Haimetforschig Bade-Wirttebärg** (dt. *Landespreis für Heimatforschung Baden-Württemberg*) wird syter anne 1981 uusgschribe, go byschpiilhafti wisseschaftligi Laischtige vu Mänsche wirdige, wu si ehrenamtli mit eme Biet vu dr Haimetforschig bscheftige.

## Kriterie
Mit em Landesbryys wäre Ainzelwärch uuszaichnet, wu uf aigeni Forschig zruggeen. Des mueß dur e Noowys vu dr bruuchte Quälle un dur Literaturhiiwys darglait wäre. D Arbete derfe nit im Zmehang mit ere wisseschaftlige Uusbildig stoo, e jedi Arbet cha nume aimol yygee wäre. Scho mol uuszaichenti Bryydreegerne un Bryysdreeger chenne nit nomol uuszaichnet wäre. Noch em 30. Lääbesjoor chenne si Dreeger*ne vu Juugedfeerderbryys un Schuelerbryys nomol bewäärbe. Fir dr Schuelerbryys mien di wisseschaftlige Kriterie nit voll erfillt wääre.

## Stifter
Iber d Vergaab vum Bryys entschaidet e Jury, wu si us je acht Verdrätter*ne vu dr Stifter zämesetzt. D Stifter vum Bryys sin s Land Bade-Wirttebärg (Minischterium fir Kultus un Sport) un dr Landesuusschuss fir Haimatbflääg.

## Schuelerbryys
Zum 50. Geburtsdag vu Bade-Wirttebärg anne 2002 isch vu dr Stifter vum Bryys zuesätzlig e Schuelerbryys gstiftet wore.

## Themene
Arbeite zue däne Biet, wu in ere Verbindig zue Bade-Wirttebärg stehen, chenne yygee wäre:
* Orts- un Regionalgschicht
* Unseri Haimet un d Haimet vu andere
* Dytschi Haimetverdribeni: Verluscht vu dr alte Haimet – Neii Haimet Bade-Wirtteäbärg
* Tächnikgschicht
* Natur un Umwältschutz
* Chunschtgschicht
* Dorf- oder Stadt-Erneierig
* Forschig zue Dialäkt, Theater un Literatur
* Forschig zue Bryych un Fescht

## Bryys
* Hauptbryys: 5.000,- €
* Zwee Bryys zue je: 1.300,- €
* Juugedfeerderbryys: 1.300,- €
* Schuelerbryys: 1.300,- €

## Weblink
* http://www.landespreis-fuer-heimatforschung.de/.
Eugen Stadelmann

Dr **Eugen Stadelmann** (* 1. Februar 1919 z Hard, Vorarlberg; † 15. Dezämber 1998 ebe dert) isch e eschtrychische Lehrer, Schueldiräkter un Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Eugen Stadelmann isch uf d Lehrerbildigsaastalt (LBA) z Fealdkirch gange un het anne 1939 sy Matura gmacht. Im Zweete Wältchrieg isch er as Soldat yyzoge wore, noch em Chrieg het er ab 1946 an sym Geburtsort Hard as Volksschuellehrer gschafft. Anne 1959 isch er, aafangs provisorisch, zum Diräkter vu dr Volksschuel Hard (Knabenvolksschule Hard, speter Volksschule Hard-Markt) bstellt wore, wun er bis zue syre Pänsionierig 1984 vorgstande isch. Syter 1955 het er Gedicht im alemannische Harder Dialäkt verfasst un au volksdimligi Bydreg zur Orts- un Chilchegschicht vu Hard. Derzue het er si in verschidene Verain engaschiert.

Är isch ghyrote gsii un het mit syre Frau Germana geb. Gunz zwo Dechtere ghaa.

## Uuszaichnge
* 1980 Ehrering vu dr Märtgmai Hard

## Uusgläseni Wärch
* Gedicht im *Vorarlberger Volkskalender*
* *Mir Hardar. Mundartgedichte.* Eigenverlag der Marktgemeinde, Hard 1980.
* *Hard am Bodensee in alten Ansichten.* Europ. Bibliothek, Zaltbommel 1985.
* *Hard. Bilder aus vergangenen Tagen.* Lustenau o.&nbsp;J.

## Literatur
* Armin Kloser: *Eugen Stadelmann – 70 Jahre.* In: Harder Dorfzeitung. Nr. 2. 1989. S. 5.
* *Ein verdienter Schulmann nahm Abschied.* In: Hard heute. September 1984. S. 3.
* *Ansprache des Bürgermeisters Gerhard Köhlmeier zur Ehrenringverleihung.* In: Hard heute. Dezember 1980. S. 7–8.
Kanaan (Begriffsklärung)

Der **Kanaan** steit für:
* ds biblische Land Kanaan
* Kanaan (biblischi Person), Stammvatter vo de Kanaaniter
* Kan’aan (oder Kanan), e irakischi Chlystadt nördlech vo Bagdad
* Kanaan, e Räbsorte
* Kanaan-Hund, e Hunderasse

**Kanaan** isch der Familiename vo folgende Persone:
* Ali Kanaan, libanesische-kanadische Basketballspiiler
* Ghazi Kanaan (1942–2005), syrische Politiker u General
* Ramsey Kanaan, schottische Sänger u Publizischt
* Sami Kanaan (* 1964), Schwyzer Politiker
* Tony Kanaan (* 1974), brasilianische Rennfahrer

**Lueg ou:**
* Kanaaniter
* K’naan
Martha Niquille

D **Martha Niquille** (* 27. Augschte 1954, au *Marta Eberle/Marta Niquille-Eberle*) isch e Schwyzer Jurischti. Syt 2016 isch si Vizebresidänti vum Bundesgericht, ab 2021 Bundesgrichtsbresidänti. D Niquille ghert dr CVP aa.

## Uusbildig un Beruef
D Niquille het an dr Universitet Sanggale studiert. Anne Jahre 1982 het si s Doktorat iberchuu mit ere Arbet zum Thema „Die verfassungsrechtliche Problematik der Mitbestimmung in Unternehmen und Betrieb“, 1984 s Aawaltspatänt.

Vu 1979 bis 1981 het d Niquille as Assischtänti an dr Universitet Sanggale gschafft. Vu 1984 bis 1988 het si as Aawälti z Sanggale gschafft. Parallel derzue un nocherdani het si vu 1987 bis 1992 as Lehrbeufdraiti an dr Universitet Sanggale un as näbenamtligi Richteri am Kantonsgricht Sanggale gschafft. Dodruf isch si bis zu ire Wahl zur Bundesrichterin am 1. Oktober 2008 dert hauptamtligi Richteri gsii, vu 2005 bis 2007 as Bresidänti. Syter 2016 isch d Niquille Vizebresidänti vum Bundesgricht. Am 12. Dezämber 2018 isch si vu dr Bundesversammlig nomol fir e zwaijehrigi Amtszyt als Vizebresidänti bstetigt wore. Am 16. Dezämber 2020 isch si zur erschte Bundesgrichtsbresidänti vu dr Schwzy gwehlt wore.

## Weblink
* Churze Läbeslauf uf dr Websyte vum Bundesgricht

## Fueßnote
Deutsches Epilepsiemuseum

S **Dytsch Epilepsymuseum** (dt. **Deutsches Epilepsiemuseum**) isch e Museum z Kähl-Kork z Bade-Wirttebärg.

## s Museum
S Museum isch anne 1998 vum dytsche Neuropädiater un Epileptolog Hansjörg Schneble grindet un zäme mit sym Suhn Hans-Martin ufböue wore. S giltet as wältwyt ainzigartig Museum zum Thema Epilepsy. S isch in dr Nechi vum Epilepsie-Zäntrum Kork un zaigt in segs Uusstelligsryym iber 500 Exponat rund um d Chranket. Derzue het s e wisseschaftligi Bibliothek mit 300 Wärch us em 17., 18. un 19. Johrhundert.

Schwärpinkt vum Museum sin näbe dr wisseschaftlige Forschig zue dr Epilepsy au d Diagnoschtik un d Entwicklig vu dr Therapymegligkaite. Au Gmäld un Skulpture vu Lyt, wu Epilepsy hän, wäre im Epilepsiemuseum uusgstellt.

Anne 2005 isch s Dytsch Epilepsiemuseum mit em Sibylle-Ried-Bryys vu dr Stiftig Michael uuszaichnet wore.

## Literatur
* 

## Weblink
* Websyte vum Museum

## Fueßnote
Heimatmuseum Fürstenberger Hof

S **Haimetmuseum Firschteberger Hof** (dt. *Heimatmuseum Fürstenberger Hof*) z Underhaamerschbach, eme Stadtdail von Zell am Haarmerschbach im Ortenauchrais, isch e alt Schwarzwaldhuus mit eme Straudach. S isch anne 1660 vun eme Buur us em Firschtedum Firschteberg böue wore. Bis 1971 het im Hof no d Familie Armbruster gwoont un gwirtschaft, im Dorf het mer si d *Firschteberger* gnännt.

Derno het d Gmai Underhaamerschbach, wu sällemol no sälbschtändig gsii isch, dr Hof gchauft un het e Schwarzwälder Buuremuseum drus gmacht, wu mittlerwyli Johr fir Johr Döuserti Bsuecher*ne us aller Wält aaziet.

E Bsunderhait vum Firschteberger Hof isch s alemannisch Fänschterband am Sidweschteck mit 112 chlaine Fänschterschybe.

Syter 1998 wird in dr Regle all zwai Johr e umfangrychi Chripfenuusstellig an dr Wynächte im Firschteberger Hof bresäntiert.

## Weblink
*Firschteberger Hof Museum

## Fueßnote
Klausenbauernhof

Dr **Klausebuurehof** (dt *Klausenbauernhof*) isch en eemolige Buurehof im Kinzigdal im Schwarzwald, wu rund drei Kilometer oberhalb vu Wolfe lyt. S Hauptgebei sich anne 1561 in dr Form vun eme Kinzigdäler Huus böue wore. No elter isch dr sognännt Schtaiböu, wu um 1550 woren isch un wahrschyns as Zollhuus vu dr Kinzigfleßerei bruucht woren isch. Aafangs 17. Johrhundert isch dr Fischerbacher Spycher derzue chuu. S Bach-, Wäsch- un Brännhuus isch gege 1830, dr eemolig Söustaal um 1905 böue wore. Im 20. Johrhundert isch dr Hof e Zytlang läär gstande un vergheit, vorbe er syter 1989 renoviert woren isch. Dr Hof isch vum Landesdänkmolamt as Kulturdänkmol vu bsunderer Bedytig in s Dänkmolbuech yydrait wore . Hite wird er fir Fescht, Hochzyte un Kulturveraastaltige bruucht.

## Weblink
* Websyte vum Klausebuurehof

## Fueßnote
Georg Marcus Stein

Dr **Georg Marcus Stein** (* 21. Oktober 1738 z Heidelsheim; † 25. Jänner 1794 z Durlach) het zue dr wichtige Inschtrumänteböuer un Orgeleböuer vu syte Zyt zellt.

## Lääbe
Dr Georg Marcus Stein isch us ere Orgeleböuerfamilie chuu. Är het sy Handwärch bim Vater glehrt, wie au sy Brueder Johann Andreas Stein (1752–1821), wu speter Orgeleböuer im Baltikum woren isch.

Dr Georg Marcus Stein isch derno zäme mit sym Kusäng Johann Andreas Stein (1728–1792) zue dr Orgeleböuer Johann Andreas Silbermann un Johann Heinrich Silbermann uf Stroßburi gange un het dert glehrt. Ab 1765 het er bi sym Kusäng Johann Heinrich Stein (1735–1767) z Durlach gschafft un het no däm sym frieje Dod d Wärchstatt ibernuu. Am 8. April 1767 het er d Burgerrächt vu dr Stadt iberchuu. Dr Stein het dr Wirkigskrais vu dr Wärchstatt bis an Oberrhyy un in di linksrhynisch Pfalz uusgwytet un isch privilegierte bade-durlachische Landorgeleböuer wore.

Em Georg Marcus Stein sy Dochter Katherina Friederike Stein het anne 1794 dr Orgeleböuer Johann Volkmar Voit (1772–1806) ghyrote, wu au us ere Familie vu Orgeleböuer chuu isch. Dr Johann Volkmar Voit het vier Brieder ghaa. Dr Carl Friedrich Voit het au Inschtrumänt un Orgele böue wie sy Vater un sy Großvater. Dr Johann Volkmar Voit isch vu Schweinfurt uf Durlach ibergsidlet. Är het noch em Dod vum Georg Marcus Stein d Wärchstatt ibernuu.

## Uusgläseni Orgele vum Stein

## Literatur
* 

## Fueßnote
Édouard Roederer

Dr **Édouard Roederer** (* àls *Alphonse Édouard Othon Roederer*, 21. Àwril 1838 z Strossburi; † 13. Juni 1899 àui doo) ìsch a Strossburjer Bàuiplànzaichner un Stàdtbàuiinspektor gsìì, wo ìn sinera Haimetsstàdt zàhlricha Gebäi zaichnet hàt.

## Lawa un Wark
Dr Édouard Roederer stàmmt vu-n'ra lütherischa Famìlia üs Bayern, wo ìn dr Zitt vu dr Reformàtion uf Strossburi usgwàndert ìsch. Ar hàt z Pàris gstudiart un hàt sina gànza Kàrriar àls Stàdtàrchitäkt z' Strossburi gmàcht. Ar hàt u. a. zamma mìt-em Johann Karl Ott un em Jean Geoffroy Conrath gschàfft. Noh em ditsch-frànzeescha Kriag vu 1870 hàt ar àls Stàdtbàuiinspektor àm Wìderuffbàui vun da zerschteerta äffentliga Gebäi mìtgmàcht. Ar hàt u. a. d' Adassa-Klinik (ànna 1885) àm 13 Hàwenauer-Plàtz zaichnet, un àui 's Gebäi vu dr Hocha Schüal fìr d' dekoràtiva Kunscht (*École supérieure des arts décoratifs*) mìt sim Gfàllanadankmol. Ar hàt àwer hàuiptsachlig Priwàtgebäi zaichnet, wia dr Sìtz vu dr *Assurances Rhin-et-Moselle*, wo hitt a Büachhàndlung ìsch, un àui dr Sìtz vum *Crédit foncier d'Alsace et de Lorraine*, wo jetz a Café ìsch. 'S Holtzapfel-Hüüs vu 1889 àm 6 Rue du Général-Gouraud zählt undr sina wìchtigschta Wark.

Üsseram hàt dr Roederer dr näia proteschtàntischa Kìrich vu Lille ìm Norda vu Frànkrich zaichnet.

Si Brüadr Edmond Roederer (1843–1913) ìsch àui a Àrchitäkt gsìì. D' Briadr han zamma àm 6 Rue de Haguenau z Strossburi glabt, ìn'ma Gebäi vu 1880, wo sa zamma zaichnet han.


Maison Holtzapfel (30397196698).jpg|Holtzapfel-Hüüs
Rue du Dôme - panoramio.jpg||Ehemoliger Sìtz vum *Crédit foncier d'Alsace et de Lorraine*
Strasbourg, librairie-papeterie Broglie.jpg|Ehemoliger Sìtz vu dr *Assurances Rhin-et-Moselle*
Strasbourg EcoleArtsDéco 03.JPG|Hocha Schüal fìr d' dekoràtiva Kunscht (*École supérieure des arts décoratifs*)
Strasbourg EcoleArtsDéco 08.JPG|Gfàllanadankmol ìm Schüalhof
Lille temple protestant.JPG|D' proteschtàntischa Kìrich vu Lille


## Literàtür
*
*
* 

## Referanz


## Externa Links
* Dr Édouard Roederer uf-em *Archi-Wiki* (frànzeesch)
Roland Ris

De **Roland Ris** (* 29. Septämber 1939 z Unterseen; Bürger vo Lyss) isch en Schwyzer Gèrmanischt, wo zeerscht Profässer a der Uniwèrsitèèt Bèèrn und nachane a der ETH Züri gsy isch. Für s Bèèrntüütsch schrybt er grad e paar Grundlaagewèèrch, usechoo isch aber eerscht äis vo dène.

## im sys Läben und Schaffe
De Ris hät a den Uniwèrsitèète Bèèrn, Berlyn und Marburg Gèrmanischtik, allgimäini und indogèrmaanischi Spraachwüsseschaft und latynischi und romaanischi Filology gstudiert. 1972 hät mer en as Naachfolger vom Paul Zinsli as Profässer a d Uni Bèèrn gholt, won er Ordinaarius für Gèrmanistischi Linguistik und Dialäktology gsy isch. Aber scho im 76i isch er a d ETH Züri übere (im syn Naachfolger z Bèèrn isch de Peter Glatthard woorde), won er bis zu syneren Emèritierig 2004 as oordentliche Profässer für tüütschi Spraach und Literatuur gwürkt hät. Langi Jaar isch er au Bresidänt vo de Schwyzerischen Akademy vo de Gäischtes- und Soziaalwüsseschafte (SAGW) und au zytewys vo dèren ire Komissioon für di nazioonale Wöörterbüecher (Schwyzerischs Idiotikon, Glossaire des patois de la Suisse romande, Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana und Dicziunari Rumantsch Grischun) gsy.

Syni Forschigsschwèèrpünkt sind im Beräich Linguischtik Spraachgschicht und schwyzertüütschi Dialäktology und im Beräich Literatuur Tüütschschwyzer Literatuur uf Hoochtüütsch und Mundaart, dezue ane s Wèèrch vom Rainer Maria Rilke und mystischi Literatuur us de verschidenschte Kultuure. E bsunderi Fröid hät er a de Malediktology (de Leer vo de Schimpf- und Fluechwöörter). Er hät e groossi Bibliografy über die bèèrntüütsch Literatuur useggèè und schaffet alewyl na amene groosse bèèrntüütsche Wöörterbuech, amene Wöörterbuech über s Mattenänglisch und amene Wöörterbuech über di «populèèren Oortsnäme» im Kanton Bèèrn (aso inoffizielli Oortsnäme). Vom Wöörterbuech über d Studäntespraach isch der eerscht Band usechoo.

## e paar Publikazioone von em
* *Das Adjektiv «reich» im mittelalterlichen Deutsch. Geschichte – semantische Struktur – Stilistik.* De Gruyter, Berlin 1971, ISBN 3-11-001835-7.
* *Bibliographie der berndeutschen Mundartliteratur. Selbständig erschienene, rein oder mehrheitlich berndeutsche Publikationen von den Anfängen bis und mit Erscheinungsjahr 1987.* Emmentaler Druck, Langnau 1989, ISBN 3-85654-901-3.
* *Le gong, le chat, le sphinx. Approches de la poésie tardive de Rilke.* I: *Bulletins de l’Académie Royale de Belgique Année* 1994, S.&nbsp;337–371.
* *Wörterbuch der schweizerischen Studentensprache.* Band 1: *A – C* (=&nbsp;*Studentica Helvetica. Documenta et Commentarii.* Nr.&nbsp;35.1). SVSt, Bern 2020, ooni ISBN.

## Weblink
* Roland Ris uf gess.ethz.ch
Odcvl

**Odcvl** ìsch a frànzeescha Gnossaschàft, wo ànna 1939 grìnda worra ìsch. Sa verkàuift Feriaufenthàlta ìm Frànkrìch un ìn dr gànza Walt, fer Gruppa un Fàmìlia.

## Gschìchta
S Odcvl ìsch ìm Hornung 1939 ìn Lothrìnga vu Lehrer üs Bretagne un üs da Vogesa grìnda worra. Ursprunglig hàt's "Ufoval" gheißa, 's ìsch einer vu da erschta Vreiner gsìì fer Volsbìldung un Racht uf Feria fer àlla. Ànna 1970 hàt dr Vrein sina erschta standiga Zeuntrum ufgmàcht.

As hàt ànna 2003 d ISO 9001 Zertifizierung bikumma.

Ìm Johr 2015 hàt's a Umsàtz vu 8,9 Milliona gmàcht, hàt 157 feschtààgstellta Mìtàrweiter ghàà un mehr às 800 Mìtàrweiter wo fer a Zitt làng ààgstellt wara. Ìn àlla Zentrum wara jed Johr fàscht 25.000 Besüecher empfànga.

## Feria un Bìldungsufenthàlta
S Ocdvl ìsch um 4 Thema orgànisiart. As gìtt Ferialager fer d Kìnder un d Junga gnannt "Grand Angle", Entdeckungsklàssa gnannt "Grandeur nature", Turismus- un Sportufenthàlta fer Gruppa un Fàmìlia gnannt "Temps Forts", un a pedagogisch Programm gnannt "Campanule".

## Standiga Zentrum ìm Frànkrìch
* *Pont du Metty* et *le Chalet d’Artimont*, La Bresse ;
* *Haut du Tôt*, Kanton Saulxures-sur-Moselotte
* *Maisondici*, Les Voivres
* *Fermeraie*, Luttenbach-près-Munster
* *Chatelrêt*, Vars Sainte Marie
* *Steredenn*, Douarnenez 
* *Coussoules*, Leucate, La Franqui
* *Manoir d’Argueil*, Argueil
* *Tremplin de la Mauselaine*, Gerardmer
* *Jument Verte*, Courlans
* *Pavillon des Officiers*, Mont Dauphin

## Externa Links

* odcvl.org
* Beschriiwung vum odcvl uf dr SCIC-Website

## Referanza
Cristiano Ronaldo

De **Cristiano Ronaldo** [] (*&nbsp;5. Februar 1985 z Funchal, Madeira; volle Name *Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro*) isch e portugiesische Fuessballspiller, wo syt 2023 bi al-Nassr FC under Vertrag staht. Er isch Captain, Rekordspiller und Rekordgoolschütz vo de portugiesische Nationalmannschaft und het mit ire im Jahr 2016 d Europameisterschaft 2016 gwunne.

I de Jugendakademie vo Sporting Lissabon usbildet, isch de Cristiano Ronaldo mit 18i vo Manchester United under Vertrag gnuu worde und het sich det zumene Weltklassespiller entwicklet. Am Aafang vo synere Karriere isch er im rächte Mittelfäld ygsetzt worde. Spöter isch er uf de linggi Flügel gwächslet. Mit Manchester United het er under anderem drü nationali Meisterschafte hinderenand und im Jahr 2008 d UEFA Champions League gwunne.

Nach sym Transfer zu Real Madrid, synerzyt de tüürsti i de Fuessballgschicht, het er i über 400 Pflichtspiel im Schnitt meh als eis Gool pro Spiel gschosse. Syt 2015 isch er Rekordgoolschütz vo Real Madrid. Mit de Madrilene het er vier wyteri Champions-League-Titel gholt. Er isch de ersti Spiller vo de Champions-League-Ära, wo füfmal de Titel gwunne het

De Ronaldo isch de einzigi Fuessballer, wo z Ängland, z Spanie und z Italie Meister worde und als Fuessballer vom Jahr uszeichnet worden isch. Er het viermal de Goldig Schueh als beste Goolschütz vo Europa überchoo und isch es paarmal Goolschützekönig i verschidne Vereinswettbewärb gsi. Er isch zwüsched 2008 und 2017 füfmal Wältfuessballer vom Jahr worde. D Uszeichnig zum europäische Fuessballer vom Jahr het er drümal gwunne. Dezue chömed mehriri Top-3-Platzierige bi dene Wahle.

## Literatur
* Markus Alexander: *Cristiano Ronaldo – Der neue Fußballgott.* Baltic Sea Press, Rostock 2009, ISBN 978-3-942129-05-3.
* Luca Caioli: *Ronaldo. Die Geschichte eines Besessenen.* Verlag Die Werkstatt, Göttingen 2013, ISBN 978-3-7307-0002-0.
* Santiago Siguero: *Cristiano Ronaldo – La Estrella Tenaz.* Al Poste Ediciones, Madrid 2013; ISBN 84-15726-06-6 (spanisch).
* 
* Jonathan Clegg, Joshua Robinson: *Messi vs. Ronaldo. Das Duell – Die Geschichte zweier Jahrhundertfußballer.*  Übersetzt von Cornelius Hartz. dtv, München 2022, ISBN 978-3-423-26343-6.

## Weblink

* Offizielli Website
* Cristiano Ronaldo uf dr Website vo Manchester United
* Cristiano Ronaldo uf dr Website vo Real Madrid
* Cristiano Ronaldo uf dr Website vo Juventus Turin

## Fuessnote
Arktis

D **Arktis** (altgrièchisch  *árktos* „Bär“) isch d Ärdregion rund um de Nordpol. Zu ire ghöört di nördlichi Polchappe, s zum gröschte Teil vo Iis bedeckte Nordpolarmeer und di nördliche Usläufer vo de Kontinänt Nordamerika, Asie und Europa. Uf der andere Syte vo de Ärdchugle liit iri Antipodin, d Antarktis.

Zum Begriff Arktis isch es cho, will mer so d Region under em Stärnbild vom Grosse Bär, wo in de Antiki em Nordpol nööcher gstande isch als hüt. bezeichnet het. De Polarstärn, wo hüt fast sänkrächt über em Nordpol staht, ghört zum Stärnbild vom Chline Bär.

## Geografy
Früener isch d Arktis schlicht als "d Region nördlich vom Nordpolarkreises" (66°&nbsp;34′&nbsp;nördliche Breite) definiert worde. Hüt wird iri Usdehnig hüüfig über klimatischi und vegetationsgeografischi Kriterie festgleit, z.&nbsp;B. über d Juli-Isotherme vo 10&nbsp;°C oder d Baumgränze. I de Sozialwüsseschafte wird d Arktis über politischi Regione und sozialökonomischi Faktore abgränzt. I de Politik cha mer uf ene Definition us em *Arctic Human Development Report* vom Arktische Rat zrugggryyfe.

Im Zentrum vo de Arktis liit kei iisbedeckte Kontinänt (wie i de Antarktis), sondern es ganzjährig zuegfrornigs Meer, de Arktischi Ozean. Am geografische Nordpol isch s Iis vier Meter dick, und de Ozean 4261 Meter tüüf. Südlich wird dr Ozean vo de Kontinänt Nordamerika, Asie und Europa begränzt.

### Hocharktis

De nördlichsti Teil vo de Arktis wird glägentlich als „Hocharktis“ bezeichnet. Obwohl de Begriff nid klar definiert isch, zellet allgemein dr Arktischi Ozean, de kanadisch-arktischi Archipel, d Nordhelfti vo Grönland, Spitzbärgä und die nördlichste Insle vo Russland (z. B. Franz-Joseph-Land und Nowaja Semlja) dezue. Im Norde vo Skandinavie und s aagränzendi Europäischi Nordmeer herrschet wäg em Golfstrom kei hocharktischi Verhältnis, währed die uf em glyche Breitengrad glängeni Beaufortsee keinere warme Strömig usgsetzt isch und de Hocharktis zuegrächnet wird. D Klimaerwärmig verschiebt d Gränze vo de Hocharktis langsam wyter nach Norde.

Meteorologisch und klimatologisch deckt sich d Hocharktis zue grosse Teil mit em Polargebiet. Iri klimatische und ökologische Bedingige zellet zue de härteste, läbensfindlichste vo de Ärde und sind nur mit dene i dr Antarktis und de höchstglägene Regione vo Himalaya und Karakorum verglychbar. Schnee und Iis bedecked ganzjährig e grosse Teil vo de Meeres- und Landoberflächi, währed in de südlichere Arktisgebiet grösseri Gebiet im Summer abtauet und läbesfründlicher sind. In dene Regione sind Pingos – dur Iislinse bildeti rundi Hügel – es typischs Landschaftsphänomen.

### Schutzgebiet
Ändi 2016 het de US-Presidänt Barack Obama zäme mit de Regierig vo Kanada grossi Bereich vo dr Arktis und im Atlantik zu Schutzzone erchlärt, wo zerst mal für füüf Jahr kei nüüi Öl- und Gas-Bohrlizenze meh vergäh wärded. Di nüüe Schutzzone vo de Arktis sind öppe so gross wie Spanie. Das mit Abstand gröschti permanänti Meeresschutzgebiet vo de Arktis isch s kanadischi Tuvaijuittuq.

## Weblink

## Einzelnachwys
Europäische Gebietskörperschaft Elsass

D **Europäischa Gebiatskärwerschàft Elsàss** (uf Frànzeesch *Collectivité européenne d'Alsace* CEA) ìsch a àdminischtràtiva Strüktür firs Elsàss, wo àm 1. Janner 2021 entsteht. 's ìsch a Àrt Nohfolger vu dr ehmàliga *Région Alsace,* wo àm 1. Janner 2016 verschwunda ìsch, erzetzt dur d greeßera Region Grand Est.

## Gschìchta

Zìtter em Ààfàng vu dr frànzeescha Reform wo, unter àndera Regiona, dr Grand Est erstellt hàt, gìtt's ìm Elsàss Schwierigkeita mìt dr regionàla Identität. As gìtt Elsasser wo liawer ìhra tràditionnella Region hatta bhàlta. As gìtt aui Zwack, wia zum Beispiel d Unterstìtzung vu dr Zweisprochigkeit, wo a gwìssa Autonomie verlànga un a kleiner Gebiat às dr Grand Est traffa. So ìsch 's Projakt vu'ma nèia elsassischa Gebiat entstànda.

## Veràntwortung
S Gebiat CEA gheert ìmmer noch zum Grand Est. As entsteht üs dr Fusion vu da zwei Départements Unterelsàss un Owerelsàss.

D CEA hàt àndera Veràntwortunga às dr Grand Est. Zum Beispiel, d Zweisprochigkeit Frànzeesch/Ditsch oder sogàr Frànzeesch/Elsassisch wìrd ìm Ràhma vu dr CEA verwàlta. D CEA bekìmmert sìch aui um d soziàla Bedìngunga vu da Granzganger (wo ìn dr Schwitz oder ìm Ditschlànd schàffa), um Tourismus, un um lokàla Kültür, Vereiner un Verkehr.

## Stroßa
 
D àdminischtràtiva Kodifiziarung vu da Stroßa wìrd jetz dur d CEA verwàlta, nìmm vu da Départements. D Stroßa wo ìn beida Départements Unterelsàss un Owerelsàss dr gliicha Nàmma ghàà han; dia mian zum Teil umteift wara.

## Logo
Dr Logo vu dr CEA ìsch a Vàriànta vum Logo vu dr Màrka Elsàss. Da Logo, igfiahrt ànna 2012, ìsch a Mìschung vu mehrera elsassischa Symbol (d Büechstàwa A, s Harz, s Brazala, s Fàchwark vu da Hiiser), normàlerwiis rot un wiss. D Vàriànta mìt dr CEA ìsch a Màhnung àn dr europäischa Fàhna: a bìtsi blàui mìt guldiga Starna.

## Externa Links
* Die neue „Collectivité européenne d‘Alsace“, PDF Dokumant uf https://www.euroinstitut.org/, Septamber 2019 (de)
Nueva Helvecia

**Nueva Helvecia** (früehner au als **Colonia Suiza** bekannt) isch e Stadt im Süde vo Uruguay. 

## Geografie
Si liit im südöstliche Teil vom Departamento Colonia nöch a de Ruta 1. D Hauptstadt Montevideo isch 120 km entfärnt im Oste. Im Südweste liit d Nachberstadt Colonia Valdense. Knapp 70 km westlich vo Nueva Helvecia befindet sich Colonia del Sacramento, d Hauptstadt vom Departamento.

## Gschicht
Nueva Helvecia isch am 25. April 1862 vo Iiwanderer us de Schwiiz, aber au sönige vo dütscher, französischer und östrychischer Härkumft gründet worde. D Schwiizer hend d Milchwirtschaft entwicklet und d Chääsproduktion ygfüehrt. S Basler Bankhuus Siegrist & Fender het d Länderye 1860 erworbe und a d Sidler wyterverchauft.

Am 11. Dezember 1952 isch Nueva Helvecia dur s Gsetz Nr.11.892 in d Kategorie „Ciudad“ (Stadt) ygstuft worde.

## Stadtverwaltung
Bürgermeisteri (Alcalde) vo Nueva Helvecia isch d María De Lima.

## Weblinks

* Stadtplan von Nueva Helvecia (PDF; 129 kB)
* Municipio de Nueva Helvecia – Colonia Suiza (spanisch)
* La colonia de los obstinados suizos (spanisch) in El País vom 22. April 2012, abgerufen am 23. April 2012
* Informationen über die Stadt auf ''Multimedia Uruguay portal cultural'' (spanisch)
* Uruguays Schweizer ohne Schweizer Pass, nzz.ch, 5. Mai 2012.
* Die Samba-Schweizer, beobachter.ch, 13. Juli 2012.

## Einzelnachweise
Dinner for One

**** (au under em Titel **Der 90.&nbsp;Geburtstag** oder i de Kombination ** oder Der 90.&nbsp;Geburtstag** oder **Dinner for One – The Same Procedure as Every Year** bekannt) isch e Färnsehproduktion vom NDR us em Jahr 1961. Si isch ds erst Mal i de Sändig *Lassen Sie sich unterhalten* gloffe. In de äbefalls vom NDR produzierte Sändig *Guten Abend, Peter Frankenfeld* isch de Sketch am 8. März 1963 usgstrahlt worde. Es handlet sich um ne öppe 18-minütige Sketch vom änglische Komiker Freddie Frinton mit synere Partneri May Warden. Regie gfüert het de Heinz Dunkhase, au wenn de Frinton dr eigentlichi Schöpfer vo de Inszenierig gsi isch. De ursprünglichi Autor isch de Brit Lauri Wylie. Die Yleitig i der dütsche Version redt de Heinz Piper.

D Handlig mit em Fästmahl zum 90. Geburtstag vo de Miss Sophie, wo vo irem Butler James serviert wird, bestaht us ere Reie Running Gags. De Butler lauft währed de Gschicht es paarmal um de Tisch, zum die vier verstorbene Gest vo de Miss Sophie z bediene, und stolperet gäng wider über es Tigerfäll am Bode. Der James serviert der Miss Sophie Suppe u derzue Sherry, Fisch u Wysswy, Güggeli u Champanier u zum Abschluss Frücht mit Portwy. I es paar Szene isch im übrige sehr guet z gseh, das der Freddie Frinton über beidi Ohre grinset. Wenn är sech aber wider zum Publikum dräjt, verschwindet das Lache sofort wider. 

Z Dütschland isch Dinner for One e feste Bestandteil vom Silväster-Programm vom dritte Programm vo de ARD. D Sändig isch Kult. Au i de Schwiiz wird si jedes Jahr am Silvästerabig zeigt. Im Schwiizer Färnseh lauft en eigeni Version vom Sketch, wo 1963 im Studio Bellerive z Züri dräiht worden isch. D Schwiizer Version isch allerdings 11 Minute läng und somit 7 Minute chürzer als d Version vom NDR. Was under anderem aber ou da drann lyt, das di ganzi Yleitig uf Dütsch fählt. Zuedäm isch ds Bühnebild andersch. So fählt ds Schmine, d Stäge isch vil tiefer u der Gong fählt. Dä fählt, da d Miss Sophie uf d Bühni chunt, ohni das sie vom James mit em Gong grüeft wird. Es fähle ou e paar Filmszene us der 61er Version. D Version vom Schwiizer Fernseh het zuedäm e andere Titel: *Dinner for One – The Same Procedure as Every Year.*

Es het ou e colorierti Version vo däm Sketch gä. Der NDR het 1999 das Sketch nächdräglech la coloriere u het die Version zum Jahreswächsel 1999/2000 ds erscht Mal usgstrahlt. Sythär bringt der Sänder die Version allpott wider emal.

Au wenn di beide Schouspiler wo d Miss Sophie u der Butler James spile sälber Brite sy, isch ds Sketch z Grossbritanie praktisch unbekannt. 

## Weblink

* 
* 
* Wer sind eigentlich Freddie Frinton und May Warden? Mit Video «Dinner for One».
* Schnittbericht zur Schweizer Fassung
* einestages: „Dinner for Every-One“
*  (englisch)

## Fuessnote
Sternsinger

**Stärnsinger** sind e Gruppe vo Mänsche – meist Chind –, vo dene gmäss ere Legände drü als di Heilige Drü Chünge verchleidet sind. Sternsingergruppe ziehnd i de Zeit vo Wienachte bis zum Fäst Epiphanias am 6.&nbsp;Jänner dur iri Gmeind, bringed a de Türe vo Hüüser und Wonige de Stärnsingersäge aa, inzensierid mit Wyrauch und sammled au Gäld für wohltätigi Zwäck. De Heischebruuch vom *Stärnsinge* isch ab em 16.&nbsp;Jahrhundert nachwysbar und wird au als *Drükönigssinge* bezeichnet.

## Gschicht
D Ursprüng vom Stärnsinge ligged vermuetlich i Mysteriespiil. I dene het mer di Weise oder Stärndüüter, wo im Matthäus-Evangelium erwähnt wärded, nachegspilt. Luut de Bible hend si Gold, Wyrauch und Myrrhe brunge. Drum wärded drü Persone vermuetet. Im Lauf vo de Zyt het mer ine under Bezug ufs Buech Jesaja und d Psalme d Näme Caspar, Melchior und Balthasar gäh. Si wärded als Heiligi verehrt. Es heisst, iri Reliquie sigid im Kölner Dom ufbewahrt.

De Bruuch isch z Nordeuropa vo Chlosterschüeler betribe worde, um Spände z sammle. Er isch denn als e Form vom Bättle verbotte worde und isch z Skandinavie ab de 1920er-Jahr widerbeläbt worde. Z Mitteleuropa isch s Stärnsinge meh e Bruuch vo de katholische Chile.

## Literatur
* Elfriede Grabner: *Der Dreikönigssegen C + M + B und seine christologische Umdeutung. Zum Wandel eines Brauchsymbols als Innovation des 20. Jahrhunderts.* In: Historischer Verein für Steiermark (Hrsg.): *Blätter für Heimatkunde.* 85.&nbsp;Jg., Nr.&nbsp;1. Graz 2011 S.&nbsp;3–12.
* Manfred Becker-Huberti: *Die Heiligen Drei Könige. Geschichten, Legenden und Bräuche.* Greven, Köln 2005, ISBN 3-7743-0356-8.
* ''Drei Chüng(e)''. In: Schweizerisches Idiotikon. Band III, Sp. 331–334.

## Weblink

* Websyte vom Chindermissionswärch „Die Sternsinger“ z Dütschland
* Drükönigsaktion vo de kath. Jungschar Östrych
* Stärnsingeraktion i de Schwiz (Missio)

## Einzelnachwys


}
Jennifer Lawrence

D **Jennifer Shrader Lawrence** (* 15. August 1990 z Louisville, Kentucky) isch en US-amerikanischi Schauspilleri. 

## Läbe
D Jennifer Lawrence isch mit 14i mit irne Eltere Karen und Gary vo Kentucky uf New York zoge, um Schauspileri z wärde. 2006 het si inere Näberolle im Färnsehdrama *Company Town* debütiert. De Durchbruch het si 2010 mit de Hauptrolle im Independent-Film *Winter's Bone*, ere Literaturverfilmig, gschafft. Für d Rolle als muetigs Meitli het d Jennifer Lawrence zahlrychi Filmpriis gwunne und het en Oscar-Nominierig für di besti Hauptdarstelleri übercho.

Die nächsti grossi Rolle isch d Katniss Everdeen gsi. Nach em erste Film *[[Die Tribute von Panem]] - The Hunger Games* vo 2012 het si di Rolle bis 2015 no wytere Verfilmige dargstellt. Au als Mutantin Mystique isch si i de Marvel-Comic-Verfilmige vo X-Men zgseh gsi.

Am erfolgrychste isch für d Jennifer Lawrence aber de Film *Silver Linings* gsi, wil si 2013 für d Hauptrolle als Tiffany näbem Bradley Cooper en Oscar und e Golden Globe gwunne het.

D Jennifer Lawrence isch eini vo de wichtigste und bestverdiendste Schauspilerinne vo Hollywood. Im August 2014 het en Unbekannte en Hackeragriff verüebt und Nacktbilder vo ire im Internet veröffentlicht. Syt 2019 isch d Lawrence mit em Kunsthändler Cooke Maroney verhüratet.

## Filmografy (Uswahl)

* 2006: Company Town (Färnsehfilm)
* 2006: Monk (Fernsehserie, Folg 5x03 *Mr. Monk als Trainer*)
* 2007: Cold Case – Kein Opfer ist je vergessen *(Cold Case*, Fernsehserie, Folg 4x18 *Der Ein-Dollar Traum)*
* 2007: Not Another High School Show (Fernsehfilm)
* 2007, 2008: Medium – Nichts bleibt verborgen (*Medium*, Fernsehserie, Folge 3x07 und 4x02)
* 2007–2009: The Bill Engvall Show (Fernsehserie, 31 Folge)
* 2008: Garden Party
* 2008: Auf brennender Erde *(The Burning Plain)*
* 2008: The Poker House
* 2010: Winter’s Bone
* 2011: Like Crazy
* 2011: Der Biber *(The Beaver)*
* 2011: X-Men: Erste Entscheidung *(X-Men: First Class)*
* 2012: Die Tribute von Panem – The Hunger Games *(The Hunger Games)*
* 2012: Silver Linings *(Silver Linings Playbook)*
* 2012: House at the End of the Street
* 2013: The Devil You Know
* 2013: Die Tribute von Panem – Catching Fire *(The Hunger Games: Catching Fire)*
* 2013: American Hustle
* 2014: X-Men: Zukunft ist Vergangenheit *(X-Men: Days of Future Past)*
* 2014: Serena
* 2014: Die Tribute von Panem – Mockingjay Teil 1 *(The Hunger Games: Mockingjay – Part 1)*
* 2015: Dior und Ich *(Dior and I)*
* 2015: Die Tribute von Panem – Mockingjay Teil 2 *(The Hunger Games: Mockingjay – Part 2)*
* 2015: Joy – Alles außer gewöhnlich *(Joy)*
* 2016: X-Men: Apocalypse
* 2016: Passengers
* 2017: Mother!
* 2018: Red Sparrow
* 2019: X-Men: Dark Phoenix *(Dark Phoenix)*
* 2021: Don’t Look Up
* 2022: Causeway
* 2023: No Hard Feelings
* 2025: Die, My Love

## Weblink

* 
* Jennifer Lawrence bi AllMovie (änglisch)
* Jennifer Lawrence bi Moviepilot
Ampere

S **Ampere** [], wo mit em Einheitezeiche&nbsp;A aagee wird, isch d SI-Basiseinheit vo de elektrische Stromsterchi und glychzytig d SI-Einheit vo de  „magnetische Durfluetig“, wo vo de Basiseinheit abgleitet isch. Es het syn Name nach em französische Mathematiker und Physiker André-Marie Ampère.

Au wänn mä de Nachname vom Namesgäber mit *[[accent grave]]* schrybt („Ampère“), duet mer d SI-Einheit im dütsche und änglische Sprachruum *ohni* Akzänt schrybe, also „Ampere“.
Kölner Dom

De **Kölner Dom** (offiziell: *Höchi Domchile Sankt Petrus*) isch e römisch-katholischi Kirche z Köln under em Patrozinium vom Apostel Petrus. Er isch d Kathedrale vom Ärzbistum Köln und d Metropolitanchile vo de Chileprovinz Köln.

De Kölner Dom isch eini vo de gröschte Kathedrale im gotische Buustil. 1248 isch de Buu aagfange worde, aber erst 1880 fertigworde. Es git Kunsthistoriker, wo de Dom wäge synere einheitliche und usgwogäne Buuform als „vollkommeni Kathedrale“ bezeichnet.

Plant worde isch er gsi als repräsentativi Kathedrale vo Erzbischöf vo Köln und als monumäntals Reliquiar für d Gebei vo de Heilige Drü Chünge. Bi synere Volländig im 19.&nbsp;Jahrhundert isch er denn es Nationalsymbol für Dütschland gsi. Nach em Ändi vom Zweite Wältchrieg isch dr schynbar unversehrti Dom zmitzt i de usbombte Stadt als „Wunder“ aagluegt worde und isch es emotionals Symbol füre Läbeswille worde. Syt 1996 isch de Kölner Dom es UNESCO-Wältkulturerb. Er isch eini vo de meistbsuechte Sehenswürdigkeite z Dütschland.

## Weblink

* koelner-dom.de Portal vom Metropolitankapitel am Höche Dom zue Köln
* Dombuuhütte Köln
* UNESCO-Wälterb Kölner Dom – Dütschi UNESCO-Kommission

## Einzelnachwys
École nationale supérieure du pétrole et des moteurs

D **École nationale supérieure du pétrole et des moteurs** (ENSPM oder IFP School) isch e Ingenieurschuel z Rueil-Malmaison, Frankrych. Si isch Mitglid vu dr *[[Conférence des grandes écoles]]* un lyt uf em Campus vu dr *IFP Énergies nouvelles*.

D Schuel bildet Ingenieur in 4 Beraich uus:
* Motore un noohaltigi Mobilitet
* Energyspare un Energiemanagement
* Energyprozäss un chemischi Prozäss
* Georesources un Energy.

Studiegäng un Abschliss
* Master Ingénieur IFP School
* Master of Science
* Graduiertekolleg: PhD Doctorate
* *Mastère spécialisé*
* Massive Open Online Course

## Weblink

* ifp-school.com 

## Fueßnote
Spaghetti

**Spaghetti** oder **Spagetti** [], italiänischi Standardussprach [] sind us Hertweizegriess härgestellti Teigware bzw. Nudle mit eme runde Quärschnitt, zwei Millimeter Durchmässer (gchocht) und öppe 25&nbsp;cm Lengi. Us Italie sind d Spaghetti i dütschsprachigi Ruum cho.

D Bezeichnig *Spaghetti* isch us em Italiänische übernuu worde (lat. *spacus* „Bindfade“ → ital. *spago* „Schnuer“ → Diminutiv *spaghetto* → Plural *spaghetti* „Schnüerli“). Bsunders dicki Spaghetti wäred Spaghettoni, besonders dünni wäred Spaghettini. No dünner als Spaghettini sind d Capellini.

Z Dütschland wärded Spaghetti mit Eier teilwys au als Eierteigware aabotte. Ähnlich gformt, aber meist chürzer als Spaghetti, sind Eiernudle (italienisch *Pasta all’uovo*), wo s au als Bandnudle git. Fadenudle sind chürzer und dünner und wärded meistens in ere Suppe gässe. Im hütige China hets scho im 2.&nbsp;Jahrtuusig&nbsp;v.&nbsp;Chr. en Art *Fadenudle* gä. Die sind allerdings us Hirsemähl härgstellt worde.

## Bekannti Spaghetti-Gricht
* *Spaghetti aglio e olio* – mit Chnobli und Olivenöl
* *Spaghetti alla carbonara* – mit Späck, Ei und Chääs
* *Spaghetti alla napoletana* – mit Tomatesoose
* *Spaghetti alla puttanesca* – mit scharf-würziger Tomatesoose und Sardälle, Peperoni, Olive und Kapere
* *Spaghetti alla gricia* – mit bratnem Späck (Lardo) und Pecorino-Chääs
* *Spaghetti alle vongole* – mit Venusmuschle
* *Spaghetti bolognese* – mit Tomatesoose und Ghackets oder mit Ragù alla bolognese
* *Spaghetti all’amatriciana* – mit Guanciale, Tomate, Pecorino-Chääs, Peperoncini (Chilischote) und Olivenöl
* *Spaghetti cacio e pepe* - mit Pfäffer und Pecorino-Chääs

## Weblink

* Houyuan Lu et al.: ''Pasta à la Steinzeit'' – Schon in Neolithikum gab es in China Teigwaren, wissenschaft.de, 13. Oktober 2005
* Spaghetti-Test Effilee: Vergleich verschiedener Spaghettimarken
* Stefan Maier: ''Spannungsgeladene Pastaforschung'' – Forscher entdecken, warum Spaghetti beim Brechen in viele Teile zerspringen, wissenschaft.de, 6. September 2005
Heilige Drei Könige

Di **Heilige Drü Chünge** oder **Wysi us em Morgeland** sind i de christliche Tradition die i de Wienachtsgschicht vom Matthäusevangelium  erwähnte „Stärndüüter“ (im griechische Usgangstext heissed si *Μάγοι, Magoi,* wörtlich „Magier“), wo dur de Stern vo Betlehem zum Jesuschind gfüert worde sind. Im Nüüe Testamänt wärded si nid als „Könige“ bezeichnet. Es git au kei Aagab über iri Aazahl. Die Aagabe stammed us ere umfangryche Legändebildig, wo erst im spate 3.&nbsp;Jahrhundert aagfange het. D Näme *Caspar*, *Melchior* und *Balthasar* sind i de Westkirche verbreitet und stammed us em 6.&nbsp;Jahrhundert. I syrische Quälle vo Edessa us em 7. Jahrhundert und andere Aagabe isch vo zwölf persische Chünge d Reed.

I de katholischen Chile wärded d „drü Chünge“ als Heiligi verehrt. Ires Hochfäst isch s Fäst Erscheinung des Herrn (Epiphanias) am 6.&nbsp;Jänner. Au i de evangelische Chilene isch das de Gedänktag für die Wyse us em Morgeland. I de orthodoxen Chilene isch ires Fäst degäge zäme mit Wienachte am 25.&nbsp;Dezämber vom julianische Kaländer. Nach em gregorianische Kaländer wäri das am 7. Jänner.

## Einzelnachwys


## Weblink

* Martin Stowasser: ''Epiphanie – Hochfest der Erscheinung des Herrn (ABC): Mt 2,1–12''; Kurzexegese auf perikopen.de (pdf; 236&nbsp;kB)
* Heike Harbecke: ''Die Heiligen Drei Könige (Kaspar, Melchior und Balthasar)''; kirchensite.de (Bistum Münster), 2003
* ''Drei Chüng(e)''
Renato Kaiser

Dr **Renato Kaiser** (* 20. Novämber 1985 z Goldach SG) isch e Schwyzer Slam-Poet, Kabarettischt, Stand-up-Comedian un Moderator. 

## Lääbe
Syter anne 2005 stoht dr Renato Kaiser as Poetry-Slammer uf dr Bihni. 2012 isch er Poetry-Slam-Schwyzermaischter. 

Vu 2010 bis 2012 isch er mit sym erschte Programm fir e ganze Oobe *«Er war nicht so – ein Nachruf»* ufdrätte. Vu 2013 bis 2016 isch sy zwait Programm *«INTEGRATIONAL – Ein Abend für Schweizer, Deutsche, Ostschweizer, Löwenzähne und andere Randgruppen»* glofe. Syt em Spotjohr  2016 lauft sy aktuäll Programm *«Renato Kaiser in der Kommentarspalte – Satire mit Hirn und Herz»*.

Dr Kaiser ghert syt 2018 näb em Gabriel Vetter zum Team vu dr Satire-Sändig *Zytlupe* bi Radio SRF 1. Derzue isch er syt 2019 Dail vu dr Late-Night-Sändig *Late Update* mit em Michael Elsener bim Fäärnsehsänder SRF 1.

Im Spotjohr 2019 het er bi SRF 1 d Fäärnsehsändig «Tabu» moderiert. Im Rame vu dr Sändig het dr Kaiser pro Episod vier Däg mit vier Mänsche verbrocht, wu zue re Randgruppe zelle oder as Minderhait aagluegt wäre. Was er do erläbt het, het er in eme churze Stand-up-Bihneprogramm ufgschafft.

## Uuszaichnige
* 2012: Feerderprys vu dr St. Gallische Kulturstiftig
* 2013: Feerderprys vu dr internationale Bodeseekumferänz
* 2020: Salzburger Stier

## Weblink
* Websyte vum Renato Kaiser
* Youtube-Kanal vum Renato Kaiser

## Fueßnote
Zoo

E **Zoologische Garte**, churz **Zoo**, au *Tiergarte* oder *Tierpark*, isch e grossi, meist parkartigi Aalag zur Haltig und öffentliche Zurschaustellig verschideni Tierarte. Uf Grundlag vo de gschichtliche Entwicklig gälted vor allem wüsseschaftlich Pärk als Zoo. I de breite Öffentlichkeit wärded aber au andero Tierhaltige wie grösseri Wildgheg und Voliere als Zoo bezeichnet. E Zoo dient de Bildig, de Forschig, de Erholig und em Naturschutz, zum Byspil dur d Naazucht vo sältene Tier und iri Uswilderig, sind aber von enere Tierschutz- oder Tierrächtsposition us umstritte.

## Gschicht

Di früeheste archäologische Nachwys für zooähnlich Tierhaltige sind z Ägypte gfunde worde. So sind um 3500 v. Chr. under anderem Wildchatze, Nilpfärd, Elefante, Pavian und hüt usgstorbene Tier wie di Nordafrikanischi Chuehantilope und de Urochs gehalte worde. Wyteri überliferti Aalage stammed us China, wo um 2000 v. Chr. am Hof vomene Kaiser vo de Xia-Dynastie Tier ghalte worde sind. E wytere Park het de Wu-Wang, de Ahnherr vo de Zhou-Dynastie, um 1150 v. Chr. aagleit. Die Aalag hets bis i d Mitti vom 4. Jahrhundert v. Chr. bestande und het Süügetier, Vögel, Schildchrotte und Fisch beherbärgt. Im Alte Orient sind exotischi Tier scho früeh under de Herrscher ustuuscht worde oder hend als Tribut dient. 

Z Europa hend sich Chlöster en chlyne Tierbestand ghalte, under anderem s Chloster Sanggalle im 10. Jahrhundert. Im chlösterliche Zwinger isch allerlei Wild und Gflügel underbracht worde, wo s i de Alpe gäh het oder au als Gschänk vo främde Gest em Kloster übergäh worden isch.

## Weblink

## Einzelnachwys
Henri Schwery

Dr **Henri Kardinal Schwery** (* 14. Juni 1932 z Saint-Léonard VS; † 7. Jänner 2021 ebe dert) isch e Schwyzer Gaischtlige un remisch-kadolische Bischof vu Sittu gsii.

## Lääbe
Dr Henri Schwery het z Sittu, z Rom un z Fryburg d Fächer Mathematik, theoretischi Fisik, kadolischi Theology un Filosofy studiert. Am 7.&nbsp;Juli 1957 het er s Sakramänt vu dr Prieschterwei empfange. Är het syni Studie wytergfiert un derno vu 1961 bis 1977 as Uushilfs-Seelsorger in dr Diezese Sittu gschafft. Vu 1958 bis 1966 isch er Studäntekaplan fir d Studänte vu dr Kadolische Aktion gsii, vu 1961 bis 1977 Profässer an dr kantonale Mittelschuel z Sittu, wun er vu 1972 bis 1977 au as Räkter glaitet het.

Dr Papscht Paul VI. het dr Henri Schwery am 22.&nbsp;Juli 1977 zum Bischof vu Sittu ernännt. D Bischofswei et em am 17.&nbsp;Septämber vum nämlige Johr sy Vorgänger im Amt gee, dr François-Nestor Adam. Mitkonsekratore sin dr Bischof vu Lausanne, Gämf un Fryburg, Pierre Mamie, un dr Bischof vu St. Galle, Otmar Mäder, gsii. Vu Aafang aa het er mit em Probläm vu dr Traditionalischte um dr Marcel Lefebvre z due ghaa. Däre ire Prieschterseminar un Zäntrum z Ecône lyt nume 15 Kilometer vu Sittu ewäg. Au im Stryt zwisch em Bischdum Kuur un däm sy Bischof Wolfgang Haas het dr Schwery versuecht z vermittle. Ass dr Haas ins neigschaffe Erzbischdum Vadoz versetzt woren isch, het er mnit fir e gueti Lesig ghalte.

Vu 1983 bis 1988 isch er Vorsitzer vu dr Schwyzer Bischofskumferänz gsii. Dr Papscht Johannes Paul II. het en am 28.&nbsp;Juni 1991 as Kardinalprieschter mit dr Titelchilche *Santi Protomartiri a Via Aurelia Antica* in s Kardinalskollegium ufgnuu. D Laitig vum Bischdum Sittu het er am 1.&nbsp;April 1995 us Gsundhaitsgrind niderglait. Dr Schwery isch bim Konklave 2005 derby gsii, wu dr Benedikt XVI. drus as Papscht firigangen isch. Dr Henri Schwery isch Mitglid vu dr Kongregation fir d Selig- un Hailigsprächigsprozäss un vum Päpschtlige Rot fir di soziale Kommunikationsmittel gsii, bis er an d Altersgränze vu 75 Johr chuu isch. Bim Konklave 2013 isch dr Kardinal Schwery ninimi derby gsii., wel er scho iber d Altersgränze vu 80 Johr driber gsii isch.

Anne 1990 isch er vum Kardinal-Großmaischter Giuseppe Kardinal Caprio zum Großchryzritter vum Ritterorde vum Hailige Grab z Jerusalem ernännt un dur dr Eugenio Corecco, Bischof vu Lugano un Großprior vu dr Schwyzerische Statthalterei, inveschtiert wore. Är isch vu 1996 bis 2007 Großprior vu dr Schwyzerische Statthalterei vum Päpschtlige Ritterorde gsii. Anne 2015 isch er vum Fouad Twal, em Latynische Patriarch vu Jerusalem, fir sy Engaschmänt im Hailige Land mit dr Palme vu Jerusalem in Gold uuszaichnet wore. 2018 isch er vum Jean-Pierre de Glutz, em Statthalter vu dr Schwyzerische Statthalterei, mit em Titel vun eme *Ehregroßprior* uuszaichnet wore.

## Weblink
* 
* 
* 

## Fueßnote