open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Basler Marionettentheater

S **Basler Marionettetheater**, churz *BMT*, isch e Chlaitheater im Zähntechäller im Geböid vo dr Allgemäine Lääsigsellschaft Baasel am Münsterblatz 8 in dr Stadt Basel.

## S Theater
Dr Richard "Ricco" Koelner (1904-1993) und si Frau Käthi häi 1943 s Basler Marionette Theater gründet und 1947 dr "Trägerverein Gesellschaft Basler Marionettentheater". Dr Koelner het sich as Autodidakt alles sälber biibrocht, was sone Marionettetheater brucht und het nid nume bis 1983 s Theater elläi gläitet, sondern au no as Figure- und Büünibildner, Dramaturg, Autor und Reschissöör gschafft. 

Am 27. Merz 1944 het s Theater in dr Kunsthalle si erste Uffüerig gee: Dr *Faust* vom Karl Simrock. Es het nume Schauspiil und Opere für Erwaggseni uf d Büüni brocht bis es 1951  s erste baseldütsche Stügg für Kinder inszeniert het: *D Mondladärne* vom Ricco Koelner.

S Basler Marionettetheater het in alle mööglige Sääl gspiilt, bis es 1956 im Zähntechäller e Häim gfunde het. Es wird vo dr «Gesellschaft des Basler Marionettentheaters» drait. Es het e vilfältigs Brogram: Neuinszenierige und BMT-klassiker, Gastspiil, Adväntsveraastaltige und anders. Für Erwaggsnigi git s Stück wie *Ubu Roi*, *Die Dreigroschenoper* vom Bertolt Brecht, im Peter Jahns und dr Sabine Fromm ihr *Das Küssen macht so gut wie kein Geräusch* oder *Kleine Eheverbrechen*, wo an vile Theater und au im Färnseh zeigt worden isch, währed s Brogramm für die ganzi Familie im Michael Ende si *S Traumfrässerli*, *Das kleine Ich bin ich* vo dr Mira Lobe und dr Susi Weigel und Märlibearbeitige wie im Hauff sini Gschichte *Das kalte Herz*, *Der kleine Muck*, *Zwerg Nase* und e Hufe anderi Stück umfasst.

## S Lokal
Dr Zähntechäller am Münsterblatz isch im 16. Johrhundert baut worde, und het e gotischs Chrüzgwölb us Sandstei. Er lit grad über em Rhii und mä het e schöni Ussicht vo dört. Si Name chunnt drvoo, ass er e Zitlang brucht worde isch, zum dr Chillezähnt din z lagere. 1955/56 isch dr Chäller zum Theater umbaut worde.

## Kwelle
* «Richard Koelner» uf theaterwissenschaft.ch
*D Website vom Basler Marionettetheater

## Fuessnoote
Hans Reinhart-Ring

Dr **Hans Reinhart-Ring** isch die höggsti Uszaichnig im Theaterläbe vo dr Schwiiz. Er wird sit 1957 vo dr Schwiizerische Gsellschaft für Theaterkultur (SGTK) vergee.

## Stifdig
Der Ring isch 1957 vom Winterthurer Mäzen Hans Reinhart  gstiftet worde und het däm si Name überchoo. Wo im Reinhart si Stifdig erschöpft gsi isch, het d SGTK afo s Briisgäld ufbringe. E Jury, wo us fümf Persone bestoht wird vom Vorstand vo dr SGTK ernennt und vergit d Uszaichnig. Nume 1992 isch kei Ring vergee worde.

## Briisdreeger
* 1957: Margrit Winter
* 1958: Leopold Biberti
* 1959: Traute Carlsen
* 1960: Käthe Gold
* 1961: Marguerite Cavadaski
* 1962: Heinrich Gretler
* 1963: Ernst Ginsberg
* 1964: Michel Simon
* 1965: Maria Becker
* 1966: Max Knapp
* 1967: Lisa della Casa
* 1968: Charles Apothéloz
* 1969: Leopold Lindtberg
* 1970: Ellen Widmann
* 1971: Rolf Liebermann
* 1972: Carlo Castelli
* 1973: Inge Borkh
* 1974: Annemarie Düringer
* 1975: Charles Joris
* 1976: Dimitri 
* 1977: Max Röthlisberger
* 1978: Edith Mathis
* 1979: Peter Brogle
* 1980: Philippe Mentha
* 1981: Ruodi Barth
* 1982: Heinz Spoerli
* 1983: Reinhart Spörri
* 1984: Ruedi Walter
* 1985: Benno Besson
* 1986: Anne-Marie Blanc
* 1987: Werner Düggelin
* 1988: Emil Steinberger
* 1989: François Rochaix
* 1990: Gardi Hutter
* 1991: Bruno Ganz
* 1992: *nit vergee*
* 1993: Paul Roland
* 1994: Ketty Fusco
* 1995: Rolf Derrer
* 1996: Mathias Gnädinger
* 1997: Luc Bondy
* 1998: Werner Hutterli
* 1999: Gerd Imbsweiler und Ruth Oswalt
* 2000: Werner Strub
* 2001: Peter Schweiger
* 2002: Anna Huber
* 2003: Gisèle Sallin und Véronique Mermoud
* 2004: Brigitta Luisa Merki
* 2005: Dominique Catton
* 2006: Roger Jendly
* 2007: Giovanni Netzer
* 2008: Ursus & Nadeschkin und Tom Ryser
* 2009: Jean-Marc Stehlé
* 2010: Volker Hesse
* 2011: Christoph Marthaler
* 2012: Daniele Finzi Pasca
* 2013: Yvette Théraulaz
* 2014: Omar Porras
* 2015: Stefan Kaegi / Rimini Protokoll
* 2016: Theater HORA 
* 2017: Ursina Lardi
* 2018: Theater Sgaramusch
* 2019: Yan Duyvendak
* 2020: Jossi Wieler
* 2021: Martin Zimmermann
* 2022: Barbara Frey
* 2023: Cindy Van Acker
* 2024: Lilo Baur

## Weblingg
* Hans Reinhart-Ring Website vo dr Schwiizerische Gsellschaft für Theaterkultur (SGTK)
* Dr Hans Reinhart-Ring im Verzeichnis vo *Spectaculum* (Zentrum für Theaterforschung e.&nbsp;V.)
Susanne Würmli-Kollhopp

D **Susanne Würmli-Kollhopp** (* 1945 z Schottike) isch e Schwizer Chorläitere. 
## Läbe und Wärk
Si isch 1945 uf d Wält choo, isch in de Kantöön Züüri und im Appezäll ufgwachse und het Primarlehrere und und Häilpedagogin glehrt. Si wohnt sit 1974 z Buckte und isch mit em Chlaus Würmli verhürotet. Si hai zwai erwachsene Söhn, dr Chasper und dr Res.

D Würmli-Kollhopp het johrelang an dr Muusig-Akademii Basel gschafft und Jugendchör gleitet. Hützudags isch si dört no bi de Chör «Vocale-Chor», «Jugendchor Cantat», und «Jugendchor iVox» dätig. Sit 1980 dirigiert si dr «Gmischt Chor Buckte» und vier Johr druf het si dr «Vepate-Frauechor Basel» gründet und gläitet, wie spööter au dr «ChorBasel». Vo däm isch si immer no d Eeredirigäntin. 

D Susanne Würmli-Kollhopp isch Vorstandsmitgliid gsi vom SFEC, dr schwizerische Föderation Europa Cantat.

## Veröffentligunge
* 27 Setz zu Schwizer Volkslieder, für gmischti Stimme (in zwei Heft) im Äigeverlag «Singlust»
* 17 Setz zu Schwizer Volkslieder, für gliichi Stimme
** CD mit alle Lieder gsunge vom Vepate-Frauechor Basel im Äigeverlag «Singlust»
* 25 Setz zu Wiehnachtslieder us Dütschland, dr Schwiz und andere Länder im Äigeverlag «Singlust»

## Uszeichnige
*2003: Kulturbriis vom Kanton Baselland (Spartebriis Muusig) 
*2010: Kulturbriis vom Kanton Basel-Stadt

## Weblingg
* Europa Cantat Schweiz
* D Website vo dr Susanne Würmli-Kollhopp

## Fuessnoote
Sibylle Ott

D **Sibylle Ott** (* 1956 z Basel) isch e Schwiizer Filmmachere und Kulturvermittlere. 

## Läbe und Wärk
D Ott isch z Basel uf d Wält choo. Noch dr Schuel het si e Zitlang as Landkommunardin, Büürin und Wirtin uf em Land gläbt. Denn het si Glägehaitsarbaite gmacht as Sekretärin und Journalistin.
Hützudags läbt si z Basel und macht sit 1992 Film, vor allem dokumentarischi. Si git au as Gastdozäntin an dr Fachhochschuel Nordwestschwiiz Underrichd und laitet Kürs. 

Si het e Dokumentarfilm «Mit eigenen Augen» (Pankraz Film) draiht, wo  1998 im Basler Stadtkino urufgfüehrt worden isch. 2001 het si dr Dokumentarfilm «Captain Handicap» gmacht.

Sit 2001 laitet si s Basler «wildwuchs»-Festival für Behindereti und Nit-Behindereti, wo in däm Johr vo dr gmischte Musikcombo  «Die Anderen» und vo «zmittsdrin» gründet worden isch. 
2009 het si für die künstlerischig Laitig vom Festival dr Kulturbriis vo dr Stadt Basel überchoo.

## Uszeichnige
* 2009 Kulturbriis vo dr Stadt Basel

## Weblingg
* Sibylle Ott
Junges theater basel

S **junge theater basel**, churz *jtb*, isch sit 1977  ains vo de Chlaitheater in dr Stadt Basel. Es befindet sich im ene ehemoolige Rossstall uf em Kasärneareal im Chlaibasel und het 108 Blätz.

Im *junge theater basel* spiile Profi und Laie,  im Allgemeine Jugendligi, wo Theaterkürs im Theater sälber absolviert hai. Im Johr wärde zwai Stück inszeniert, wo noch acht Wuche Broobe, an jedem Daag acht stundelang, öbbe 20 Mol z Basel sälber ufgfüehrt wärde und denn in dr Schwiiz uf Tournee gönge und mänggisch au an internationale Festival mitmache. D Uffüehrige si hüfig Stück wie im Simon Stephens si *Punk Rock* oder im holländische Reschissör Matthias Mooij si *Scham* noch em *Frühlings Erwachen* vom Wedekind, wo uf Schwiizerdütsch übersetzt worde si oder Aigeentwicklige vom *jtb* wie s Danzstück *Kei aber!*.
## Taläntshow
*Zeig! Offene Bühne* git Jugendlige sit em Februar 2011 an jedem erste Samschdig vom ne Monet d Möglikeit, vor eme Publikum ufzdrätte und z zaige, was si chönne, wobii s kaini Vorlaage git, was si sotte uffüehre.
## Theaterkürs
D Theaterkürs, wo jungi Mensche vo vierzähni bis vierezwanzgi chönne mitmache, finde währed dr Schuelzit zwaimol bro Wuche statt. D Dailnähmer entwickle währed em Kurs en Uffüehrig, wo denn am Schluss dreimol vor eme Publikum zaigt wird.
## Fuessnote


## Weblinks
* Website vom junge theater basel
Şalom

**Şalom** (Hebräisch: שלום *Friide*) isch e jüdisch-türkischi Wochezitig wo z Istanbul uf Türkisch un mit einer Syte uf Ladino usechunt. D Zitig isch 1947 vom jüdisch-türkische Journalist Avram Leyon ggründet worde. Şalom isch am 29. Oktober 1947 zum erste Mol usechoo un wird vom Verlagshuus Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş. usegee. D Gsamtuflag isch 5'000 Exemplar jedi Woch, un si erschiint am Mittwuch. Chefredakter isch dr Yakup Barokas. 

## Fuessnoote


## Weblingg
* Website vo Şalom (Türkisch)
* Site uf Ladino
Uwe Heinrich

Dr **Uwe Heinrich** (* 1965) isch e dütsche Dramaturg und Theaterpädagog, wo s «junge theater basel» leitet.

## Läbe und Wärk
Dr Heinrich isch 1965 z Dresde uf d Wält choo und in dr DDR ufgwaggse. Er het Dütsch und Kunsterziehig studiert und druf an dr Hochschuel vo de Künst Berlin Spiil- und Theaterpedagogik. Denn het er z Dresde und z Basel as Kunsterziehjer, Museums- und Theaterpedagog gschafft. Hützudag läbt er z Basel und isch sit em Johr 2000 dr Laiter und Dramaturg vom «junge theater basel», und broduziert dört jedi Saison zwai brofessionelli Inszenierige uf Schwiizerdütsch. Für si Arbet am junge theater het er 2008 dr Kulturbriis vo dr Stadt Basel überchoo.
Galerie Stampa

D **Galerii Stampa** isch e Galerii und Kunstbuechhandlig für Gegewartskunst am Spalebärg z Basel in dr Schwiz. Si spezialisiert sich uf Schwizer und internationali Künstler und gseht sich as Vermiddler vo aktueller Kunst.

1969 het d Stampa aagfange, regelmässig Ustellige vo zitgenössischer Kunst z organisiere in Kooperation mit de Künstler und Künstlerinne, wo usstelle. Drzue chömme anderi Dätikeite wie Seminar, Füehrige, Buechvorstellige und küstlerischi Darbietige. D Galerii berootet au bi Kunstchäuf.

D Buechhandlig isch en integrale Deil vo dr Galerii und bietet Kunstbüecher, Fotografie und Videos aa.

2006 het d Galerii Stampa dr Kulturbriis vo dr Stadt Basel überchoo drfür, ass si die zitgenössischi Kunst und dr kulturelli Dialog wurd fördere.
## Künstler
Zu de Künstler, wo in dr Stampa usgstellt oder ufgfüehrt hai ghöre dr Amerikaner Vito Acconci, d Silvia Bächli, wo an dr Staatlige Akademii vo de Bildende Künst Karlsrueh underrichdet, d Baslere Miriam Cahn, d Südafrikanere Marlene Dumas, dr Schwizer Mooler Hanspeter Hofmann, dr Bildhauer, Grafiker und Mooler Josef Felix Müller, d Videokünstlere Pipilotti Rist, die Dütschi Rosemarie Trockel, wo an dr Kunstakademie Düsseldorf lehrt, dr schottisch Schriftsteller Ian Hamilton Finlay und e Hufe anderi.

## Weblingg
*d Website vo dr Galerii Stampa
Werner Düggelin

Dr **Werner Düggelin** (* 7. Dezämber 1929 in Züri; † 6. August 2020 z Basel) isch e Schwiizer Theaterreschissör gsi.

## Läbe
Dä Werner Düggelin isch in Siibne im Kanton Schwyz ufgwachse. Sin Vater Josef Düggelin isch Kantonsrat und Schrinermeischter gsi, sini Muetter d'Marie geb. Eugster. Er het an dr Universidät Züri Germanistik und Romanistik studiert. Er het as Belüüchter am Schauspiilhuus Züri gschafft und isch so zum Theater cho. Er isch denn Assistänt vom Reschissör Leopold Lindtberg worde und dä het im groote, uf Paris z goh. In de 1950er het er dört Theaterreschii glehrt. Er isch eine vo de erste dütschsproochige Reschissör gsi, wo Stück vom Samuel Beckett, Eugene Ionesco, Georges Schehadé, Albert Camus, Jean Genet und Paul Claudel uf Dütsch inszeniert hai. Er isch vo 1968 bis 1975 dr Schauspiildiräkter vom Theater Basel gsi. Sithär het er as freie Reschissör gschafft.

## Uszäichnige
*1987 Dr Hans Reinhart-Ring vo dr SGTK 
*1995 het er dr Kulturbriis vo dr Stadt Basel überchoo.

## Inszenierige
* 2007 *[[The Importance of Being Earnest|Bunbury]]* – Schauspiilhuus Züri
* 2007 *[[Lieblingsmenschen]]* – Theater Basel
* 2008 *[[Don Juan (Molière)|Don Juan]]* – Schauspiilhuus Züri
* 2009 *[[Die Gerechten]]* – Schauspiilhuus Züri
* 2011: *[[Die Unterrichtsstunde]]* vom Eugène Ionesco – Theater Basel
* 2013: *Schönes* von Jon Fosse – Schauspiilhuus Züri
* 2014: *[[Der Bürger als Edelmann]]* vom Molière – Schauspiilhuus Züri

## Litratur
* 
* 2004

## Fuessnote
Musik-Akademie der Stadt Basel

D **Muusig-Akademii vo dr Stadt Basel**, churz MAB, isch e Muusighochschuel, wo us vier Institut bestoht und Deil vo dr Fachhochschuel Nordwestschwiiz isch. Si befindet sich im Vorstedt-Quardier vo dr Stadt Basel.

Am Aafang vo dr MAB isch d Gründig vo dr **Allgemeine Muusigschuel** am 8. Februar 1867 gstande, won e Initiative vom Basler Waisevaters Johann Jakob Schäublin-Vögtlin und dr Gsellschaft für s Gueteund Gmeinnützige Basel gsi isch.

Dr erst Diräkter isch dr Selmar Bagge in de Johr 1868 bis 1896 gsi, denn het dr Komponist Hans Huber die Allgemeini Muusigschuel vo 1896 bis 1918 künstlerisch gleitet, und für s Administrative isch dr Heinrich Zickendraht verantwortlig gsi. Dr Hans Hueber het usserdäm im Johr 1905 d ''Hochschuel für Muusig'' as Konservatorium gründet, s erste vo siiner Art in dr dütschsproochige Schwiiz.

1903 het dr Fritz Stehlin zämme mit em Emanuel La Roche s Geböid vo dr Muusigschuel an dr Lienerdstrooss 6  baut. Es gältet hüte as e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.

1954 isch d *[[Schola Cantorum Basiliensis]]*, wo 1933 vom Paul Sacher gründet worden isch, mit dr Allgemeine Muusigschuel und dr Hochschuel für Muusig vereinigt worde. Alli drei Institut bilde sithär zsämme d Muusig-Akademii vo dr Stadt Basel. Im Johr 2001 si die *Musikalische Grundkürs* as vierts Institut drzuechoo. Sit 2008  ghört d Muusig-Akademii vo dr Stadt Basel zur Fachhochschuel Nordwestschwiiz.

## Weblingg
* Website vo dr Muusig-Akademii vo dr Stadt Basel
Haifa

**Haifa** (hebräisch חיפה *Cheifa*; ) het öbbe 267.000 (2006) Iiwohner un isch drum de drittgröschdi Ort z'Israel, noch Jerusalem un Tel Aviv. Selli Großschtadt an de Küschte vom Mittelmeer gits scho sit dr Antiki.

## Geographie
### Geographischi Lag
Haifa lit z'Nordisrael am nördliche Abhang vom Karmelgebirge am Mittelmeer. Am Nordrand vo dr Schtadt isch de gröschti Seehafe vo Israel.

### Usdehnig vom Stadtgebiet
Will Haifa amene Berghang lit, het's e bsunderi schtädtischi Gliedrig. Di verschideni Schtadtdeil schtiige vom Meer us uffe bis uf öbbe . Meh cha drbi drei Bebauigsgebiet unterscheide:
* Am Meer in de Unterschtadt sin d' Induschtriegebiet mit ere Erdölraffinerie, eme Hafe, großi Durchgangsschtroße un de Isebahn. De gröschti Deil vo de arabischi Bvölkerig vo Haifa wohnt in sellem Deil wo *haIr hatachtit* (die unteri Stadt) heisst.
* Uff de halbe Höchi (80-120 Meter überem Meer) in de mittlere Schtadt sin di meischte Gschäft un d' Verwaltig. Selle Schtadtdeil isch um 1920 entschtande un heisst *Hadar haKarmel*.
* Im oberschte Deil vo Haifa uf em *HarHaCarmel* (Karmelbärg) gits exquisiti Hotel un Reschtaurant un di dürschte Wohngegende vo Haifa. Am südliche Usgang vo de Schtadt un an de höchschte Stell lit uff über 400 Meter d' Universidät vo Haifa mit eme markante Hochhusdurm.

Die verschiidene Ebene vo Haifa werde vo de einzige U-Bahn vo Israel, de Karmelit, verbunde.


Datei:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|S' Klimadiagramm vo Haifa
Datei:Haifa BW 3.JPG|De Schrein vom Bab un d' Garteaalage

## Weblink
Salvadorianische Fussballnationalmannschaft der Männer

Di **Salvadorianischi Fuessballnationalmannschaft** (span. *La Selección Salvadoreña de Fútbol*) isch d Uswahl vom Salvadorianische Fuessballverband *Federación Salvadoreña de Fútbol*.

Bis 2010 het sich El Salvador zweimol für e Fuessball-Wältmeisterschaft chönne qualifiziere. 1969 het das noch em Qualifikationsspiil gege Honduras zum sogenannte «Fuessballchrieg» gfüehrt, wo erst elf Johr spööter offiziel dur e Friidensschluss beändet worden isch. El Salvador isch immer scho in dr Vorrunde usgschiide und het kei einzigs Spiil gwunne. Schlimm isch d 1:10 Niiderlag gege Ungarn bi dr WM 1982 z Spanie gsi, was no bis hüte die höggsti Niiderlag vo irgend ere Mannschaft überhaupt bi Fuessball-Wältmeisterschafte isch.
## Einzelnochwis
* FESFUT
ISO 639-3

**ISO 639-3** isch e Deil vo dr Norm ISO 639. Säll isch en internationali Norm vo dr Internationale Organisation für Normig, wo Kod für Name vo Sprooche (Sproochcodes) definiert. D Norm bestoht us sächs Deilnorme. Fümf drvo enthalte Kod mit zwai Buechstabe (ISO 639-1), drei Buechstabe (ISO 639-2, ISO 639-3 und ISO 639-5) und vier Buechstabe (ISO 639-6), in eim Dail si d Richtlinie für d Aawändig enthalte (ISO 639-4).

## Aawändig
D Kod, wo in dr Norm definiert si, wärde under anderem in dr Lexikografii, dr Linguistik, in Bibliotheke, Informationsdienst und im Dateusdusch verwändet. Si diene zur aidütige Aagoob vo Sprooche und ihrer Kennzaichnig in Dokumänt. Si si nid as Abchürzige iigefüehrt worde, wil s under anderem nid in jedem Fall en Ähnligkait mit dr bezaichnete Sprooch git.

E Verwändig cha beliebig in Gross- und Chlaischriibig erfolge, doch git s Norme, wo druf ufbaue,  won e bestimmti Schriibig festlege.

D Sproochcodes vo dere Norm umfasse natürligi Sprooche und Blansprooche, aber kaini Sprooche, wo für die maschinelli Verarbaitig erfunde worde si, wie z.&nbsp;B. Brogrammiersprooche.

## Deilnorme vo ISO 639
Die offiziell iigfüehrte Deilnorme si:
* ISO 639-1:2002 – *Codes for the representation of names of languages – Part 1: Alpha-2 code*: meh as 200 Iidräg, 572 Sproochcodes, wo möglig si. Ainzelsprooche und Sproochgrubbe mit starker Zueghörikeit.
* ISO 639-2:1998 – *Codes for the representation of names of languages – Part 2: Alpha-3 code*: neh as 450 Iidräg. 17'576 Sproochcodes, wo möglig si.  Ainzelsprooche und Sproochgrubbe mit starker Zueghörikeit. Kollektivi Grubbe für Sproochfamiliene oder übrigi Sprooche von ere Familie.
* ISO 639-3:2007 – *Codes for the representation of names of languages – Part 3: Alpha-3 code for comprehensive coverage of languages*: Meh as 6'900 Iidräg.  17'576 Sproochcodes, wo möglig si. Ainzelsprooche wo au Makrosprooche drzueghöre.
* ISO 639-4:2010 – *Codes for the representation of names of languages – Part 4: Implementation guidelines and general principles for language coding*: D Erklärig, wi mä d Norme us ISO 639 brucht.
* ISO 639-5:2008 – *Codes for the representation of names of languages – Part 5: Alpha-3 code for language families and groups*:   17'576 Sproochcodes, wo möglig si.  Kollektivi Grubbe für Sproochfamiliene.
* ISO 639-6:2009 – *Codes for the representation of names of languages – Part 6: Alpha-4 representation for comprehensive coverage of language variation*: Erwiiterig vo de Sproochcodes 639-1 bis 4

## Bischbil

Darstellig vo dr Integration vo de ainzelne Sproochcodes us de verschidnige Deilnorme am Bischbil vom Manx. D Alpha-4-Codes stamme us em Entwurf vo ISO 639-6 und chönne, bevor si veröffentligt wärde, no gänderet wärde.

## Fuessnote


## Weblingg
* Registrierigsstell vo ISO 639-2, Library of Congress (änglisch)
* Registrierigsstell vo ISO 639-3, SIL International (änglisch)
* Registrierigsstell vo ISO 639-5, Library of Congress (änglisch)

**Nochschlagliste:**
* Kodierliste ISO 639-2, Deutsche Nationalbibliothek
* Kodierliste ISO 639-1, 2, 3, SIL International (änglisch)
* Kodierliste ISO 639-5, Library of Congress (änglisch)
Bronzezeit

D **Bronzezit** isch d Periode in dr Gschicht vo dr Menschheit, wo Metallgegeständ vor allem us Bronze gmacht worde si. Die Epoche umfasst in Middeleuropa öbbe dr Zitruum vo 2200 bis 800 vor dr Zitwändi.

D Bronzezit isch die middleri Stuefe vom Periodesystem, wo vom Christian Jürgensen Thomsen entwicklet worden isch und wo die europäischi Ur- und Früegschicht in d Steizit, d Bronzezit und d Iisezit iidailt. Die Dreidailig noch em hauptsächlech verwändete Wärkstoff (lokal dur churzi Chupferzite underbroche) beschränkt mä wiitgehend uf Europa, Westasie und Nordafrika.

## Überblick
D „Erfindig“ vo dr Bronze het im 3. Johrduusig vor dr Zitwändi iigsetzt. D Wurzle vo dr Bronzezit lige in dr Jungsteizit, wo grad vorhär cho isch und wo d Lüt gegen ihr Ändi dailwiis scho mit dr Verarbaitig vo Metall verdraut gsi si. Si hai sich aber uf gediigeni Metall wie Gold, Silber und Chupfer beschränkt, wo si so verarbaitet hai, wie si natürlig vorchoo si. In dr Übergangszit zur Bronzezit rede d Archeolooge je noch Region au vo Chupferzit oder «Chalkolithikum». Bronze hingege isch e Legierig, wo us öbbe 90 % Chupfer und 10 % Zinn bestoht und sehr vil herter isch as rains Chupfer.

D Entdeckig und Erforschig vo dr Bronzezit het am Aafang hauptsächlig in Europa und Vorderasie stattgfunde, und dorum hai d Abgränzig, d Begriffsbildig zu einzelne Kulture, d Terminologii und die detaillierte Undersuechige ihre Schwerpunkt in dere Region. Ähnligs git’s jo au in dr steizitlige Forschigsgschicht.

Gmeinsam isch de bronzezitlige Kulture gsi, ass es diefgehendi Umwälzige vo dr Gsellschaftsstruktur gee het, won e „Metallurgiichetti“ organisiert worden isch. Dr Zuegang zu und d Beherrschig vo de Ressource (Metall, Metallurge, Kommunikations- und Handelswäg) het dezue gfüert, ass sech e gsellschaftlechi Oberschicht het chönne bile, wie mä s bsunders iidrucksvoll in dr Minoische Palastkultur uf Kreta gseht, und eso den vermuetlig au zun ere erste soziale Differenzierig. Mit dr Bronze isch s zum erste Mol möglig worde, Riichdum aazhüffe, wo mä au liicht het chönne dransbortiere. Bronzebarre si as Zahligsmiddel iigsetzt worde. Ass stark befestigti Siidlige entstande si und s Schwärt erfunde worde isch, dütet mä hüfig as Hiwiis druf, ass chriegerischi, beziehigswiis räuberischi Usenandersetzige i dere Ziit zuegnoh hai.

Die ungliichi Verdailig vo de Metallvorkomme, bsunders vom sehr sältene Zinn, wo mä brucht het, für zum Bronze mache, het derzue gfüert, ass men es wyts Handelsnetz kwer über d Kontinänt gmacht het, wo drüber näbe de Ware au kulturelli Ideänä verbreitet worde si. Dr Fund vom ene Handelsschiff us dr spoote Bronzezit bi Uluburun im Middelmeer vor dr Türggäi zeigt, wie d Händler scho denn e Hufe verschiidnigi Arte vo Ware über wiiti Distanze broocht hei.

## Weblingg

* 
* Bronze- und Urnenfelderzeit in Europa. Kommentierte Index zur Bronzezit und dr Urnefälderzit, geographisch gliideret.
* Weblingg zur Bronzezit bi *archaeologie-online.de*
* En Übersicht über d Bronzezit in Oberfranke (Landschaftsmuseum Obermain)

## Fuessnote
Galiläa

**Galiläa** (, , hebräisch הגליל (*haGalil*) vo *galil* Kreis, Distrikt, en Abchürzig vo „galil ha-gojim“ = „Bezirk, Kreis vo de Heide“, arabisch الجليل al-Jalīl) isch e groosses Gebiet im Norde vo Israel, wo sich in die drei Deil Obergaliläa, Undergaliläa und Westgaliläa undergliideret.

## Gschicht
Im 8. Johrhundert vor dr Zitwändi het die königlichi Dynastii vo de Omride s mächtige hebräische Riich Israel im Norde vom hütige Staat Israel bildet. Es het im wäsentlige d Gebiet vo Samaria und Galiläa umfasst. Das hebräische Riich het verschideni Stadtstaate und Kultzäntre vereint. Die wichtigsti Stadt isch Sichem mit em Tämpel Garizim gsi, si isch spöter vo dr Stadt Samaria abglöst worde. Galiläa isch vo de Assyrer eroberet und die israelischi Oberschicht deportiert worde. Uf däm Gebiet hai sich denn Aaghörigi vo verschidnige östlige Völker aagsiidlet. Underdesse isch s hebräische Südriich Juda um Jerusalem sterker worde. Noch em Undergang vo de Assyrer isch dr Tämpel z Jerusalem die zentrali Kultstett vo Israel worde und mä het brobiert, Galiläa under d Oberherrschaft vom König vo Juda z bringe. Noch em babylonische Exil het mä die Bolitik witer verfolgt und Galiläa isch Deil vom Jerusalemer Königdum worde.  Under de Römer isch Galiläa en eignigi Brovinz gsi, die grössti in Palestina. D Chrüzfahrer hai us em e Fürstedum gmacht.

## Geografii
Galiläa umfasst mehr as e Driddel vo Israel und goht „vom Dan im Norde, am Fuess vom Hermon bis zu de Gränze vom Karmel und Gilboa im Süde und vom Jordandaal im Oste über d Ebeni vo Jezreel und vo Akko zum Mittelmeer im Weste.“ 
;Wichtigi Stedt:
* Akko
* Nazareth
* Safed
* Tiberias

## Litratur
* Philippe Gruson, Marcel Baudry: *Galiläa.* In: *WUB.* 2.1997,4, 12-19.
* Kenneth Holum: *Palästina.* In: *[[Theologische Realenzyklopädie]]* (TRE). Bd 25. De Gruyter, Berlin 1995, S.591-599. ISBN 3-11-002218-4
* Richard A. Horsley: *Galilee. History, politics, people.* Trinity Press International, Valley Forge 1995. ISBN 1-56338-133-8
* Eric Meyers: *Galiläa.* In: *[[Religion in Geschichte und Gegenwart]]* (RGG). Bd 3. Mohr-Siebeck, Tübingen 2000, S. 455. ISBN 3-16-146943-7
* Martin Raspe: *Galiläa.* In: *[[Lexikon für Theologie und Kirche]]* (LThK). Bd 4. Herder, Freiburg 1995, 269f. ISBN 3-451-22004-0

## Weblingg

## Fuessnote
Kanaan

**Kanaan** (nordwestsemitisch *kn'n*, Alalaḫ *ki-in-a-nim*KI, akkadisch LÚ*ki-na-aḫ-num*MEŠ, assyrisch KUR*ki-na-aḫ-ḫi* und KUR*ki-na-ḫi*, babylonisch KUR*ki-na-ḫa-a-a-u*, Hurritisch KUR*ki-na-a-aḫ-ḫi*, hethitisch KUR URU*ki-na-aḫ-ḫa*, arabisch کنعان, hebräisch כְּנַעַן, ägyptisch *p<sup>3</sup>-k-<sup>3</sup>-n-ˁ-n-ˁ*, griechisch Χανααν, *Chanaan*) isch im Alterdum hauptsächlig as Bezeichnig vo dr südwestlig-syrische Region bruucht worde und noch de Aagriff vo de Seevölker uf s Gebiet Palästina (Peleset) usgwiitet worde. 

Wie sich die bolitische Verheltniss gänderet hai, hai die alte Ägypter däm Rächnig drait. Under em Pharao Merenptah isch Kanaan no as eigeständigs Gebiet gnennt worde, under em Ramses III. isch s scho under dr Oberhoheit vo de Philister gstande: «E Bote uf Kanaan im Land Palastu».

Dr Name Kanaan isch no under em Seleukos I. beleit, wo sich sälber as «dr ‹L'dk'› z Kanaan» gnennt het. Die römischi Besatzig het spöter «Kanaan» mit dr Bezeichnig Syria ersetzt.

## Litratur
* Wayne Horowitz, Takayoshi Oshima: *Cuneiform in Canaan. Cuneiform Sources from the Land of Israel in Ancient Times*. Israel Exploration Society, Jerusalem 2006, ISBN 965-221-062-5
* Benjamin Mazar: *Canaan and the Canaanites*, BASOR (Bulletin of the American Schools of Oriental Research) 102, 1946, pp. 7-12
* J. N. Tubb:*Völker im Lande Kanaan (Völker der Antike)*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005.
Georges Delnon

Dr **Georges Delnon** (*20. März 1958 z Züri) isch e Schwizer Theaterlaiter, Intendant und Reschissör.

## Läbe und Wärk
Dr Georges Delnon isch 1958 z Züri uf d Wält cho und in dr Wälschschwiiz ufgwachse. Er het z Bärn Kunstgschicht, Komposition und Muusigwüsseschaft studiert. Im Johr 1985 het er mit andere zsämme z Bärn s "Atelier 20" für zitgenössischs Theater und Muusig gründet. Er het as Reschissör in dr Schwiizer Muusigtheaterszene afo schaffe und isch am Stadttheater Luzärn aagstellt gsi. Vo 1987 het er as freie Reschissör an Operehüüser z Frankriich, z Augsburg, z Karlsrueh, z Frankfurt und in andere Stedt gschafft. 1996 isch er Intendant am Stadttheater Koblänz worde. Bevor er 2006 as Diräkter ans Theater Basel choo isch, isch er acht Johr lang Intendant am Mainzer Stadttheater gsi. Under siner Laitig isch s Theater Basel 2009 zum Operehuus vom Johr gwehlt worde, dank Uffüehrige wie im Wagner si «Fliegender Holländer», d «Lulu» vom Berg und im Poulenc sini «Dialogues des Carmelites», dr Vilfalt vom Repertoire und em Zsämmeschaffe vom Ensemble. In Zsämmenaarbet mit em Schwizer Färnsee het er 2010 d «Aida am Rhein» dusse rund um die Middleri Brugg und im Hotel «Les Trois Rois» inszeniert. 2011 het er wäge de Finanzierigsschwiirikeite, wo s Theater überchoo het, wil s Baselbiet si Dail vo dr Subvention nid het welle vergrössere, d Laitig vo dr Operesparte sälber übernoh. Sit 2015 isch dr Delnon Intendant vo dr Staatsopere Hamburg.

Näbe siner Aarbet z Basel isch dr Delnon vo 2009 bis 2016 au Künstlerische Laiter vom Muusigtheater vo de Schwetzinger SWR Festspiil.

## Literatur
* 

## Fuessnote
Vuelta a España 2011

Di **66. [[Vuelta a España]]** het vum 20. Augschte 2011 bis 11. Septämber 2011 stattgfund un isch iber 3319,7 Kilometer gange.

S dreiwichig spanisch Radränne het us 21 Etappe bestande un het z Benidorm aagfange mit eme Mannschaftszytfahren iber 13,5 Kilometer. S het insgsamt zeh Bärgetappe gee, sechs dervu mit ere Bärgaachumft, nyyn Flachetappe un e Ainzelzytfahre iber 47,0 km z Salamanca. D Vuelta 2011 het am 11. Septämber 2011 z Madrid ufgheert.

## Mannschafte
S Ränne isch Dail vu dr UCI World Tour 2011, wu d 18 UCI ProTeams mitmache. Vier "Wildcards" sin an Professional Continental Teams vergee wore.

## Etappenibersicht

## Wärtige im Tourverlauf

## Rangliste am Schluss vo dr Vuelta

## Lueg au
* Tour de France 2011

## Weblink
* Offizielli Website
* Reglement vu dr Vuelta a España 2011 (spanisch, änglisch, franzesisch) 
* D Vuelta 2011 uf Google Earth
Sylvain Chavanel

Dr **Sylvain Chavanel-Albira** (* 30. Juni 1979 z Châtellerault) isch e französische Brofi-Velorennfahrer.

Dr Sylvain Chavanel isch Brofi sit em 1. Juni 2002. Siini grösste Erfolg si zwei Etappesiig bi dr Tour de France und ei Dag im Goldige Liibli bi dr Vuelta a España. 2010 het er die dänkwürdigi zweiti Etappe vo dr Tour de France gwunne, wo s e Hufe Stürz gee het, und het sich s Gääle Liibli gholt. Er het s e Daag spöter an dr Fabian Cancellara verloore. Am sibte Daag vo het er denn die ersti Bärgetappe mit fast ere Minute Vorsprung gwunne und het s Gääle Liible für e Daag zruggeroberet. Am Schluss het er die Rooti Ruggenummere für e kämpferischst Fahrer vo dr Tour überchoo. 2011 isch dr Chavanel französische Meister im Strosserenne worde.

Er isch 1,82 m grooss und wägt zur Zit (2011) 70 kg.

## Erfolg
;2002
* Vier Dääg vo Dünkirche 
* Trophée des Grimpeurs

;2003
* Tour du Haut-Var

;2004
* Vier Dääg vo Dünkirche
* Belgie Rundfahrt

;2005
* Circuit de la Sarthe
*  Französische Meister im Zitfahre

;2006
*  Französische Meister im Zitfahre

;2008
* ei Etappe Mittelmeer-Rundfahrt
* ei Etappe Paris-Nizza
* Quer dyr Flandere
* Pfiil vo Brabant
* ei Etappe Katalonie-Rundfahrt
*  Französische Meister im Zitfahre
* ei Etappe und  Kämpferischst Fahrer Tour de France

;2009
* ei Etappe Paris-Nizza
* ei Etappe ENECO Tour

;2010
* zwei Etappene und  Kämpferischst Fahrer Tour de France

;2011
*  Französische Meister im Stroosserenne

## Mannschafte
* 2000–2002: Bonjour 
* 2003–2004: Brioches La Boulangère 
* 2005–2008: Cofidis
* 2009: Quick Step
* 2010: Quick Step

## Weblingg

* 
* 
* 

## Fuessnote
Chris Froome

Dr **Chris Froome** (* 20. Mai 1985 z Nairobi, Kenia) isch e britische Brofivelorennfahrer, wo sit 2010 für d UCI ProTour Mannschaft SKY fahrt. 

Dr Froome isch am 20. Mai 1985 z Nairobi in Kenya uf d Wält choo. Won er e Teenager gsii isch, isch er mit siiner Familie uf Südafrika züüglet. Er het no z Kenia mit em Velorenne aagfange. Zerst isch er Mountainbiker gsi, z Südafrika het er uf dr Strooss afo fahre. Hützudaag het er die britischi Bürgerschaft, wil siini Groosseltere vo dört choo gsii si, und er fahrt sit 2008 mit ere britischi Lizänz.

## Erfolg
;2005
* ei Etappe Tour de Maurice

;2006
* zwei Etappe Tour de Maurice
* Gsamtwertig Tour de Maurice

;2007
* ei Etappe Giro delle Regione
* ei Etappe Tour of Japan

;2008
* Zweite in dr Gsamtwertig Giro del Capo

;2009
* Giro del Capo Race 2

;2011
* ei Etappe und Zweite im Gsamtklassemänt vo dr Vuelta a España

;2012
* ei Etappe und Zweite im Gsamtklassemänt vo dr Tour de France
* Bronzemedaille bi dr Olympischi Spiil im Einzelzitfahre

; 2013
* ei Etappe un Gsamtklassemänt Tour of Oman
* ei Etappe Tirreno–Adriatico
* ei Etappe un Gsamtklassemänt Critérium International
* Prolog un Gsamtklassemänt Tour de Romandie
* ei Etappe un Gsamtklassemänt Critérium du Dauphiné
* drei Etappe un Gsamtklassemänt Tour de France
* Bronzemedaille bi dr Weltmeisterschaft im Mannschaftszitfahre

;2014
* ei Etappe un Gsamtklassemänt Tour of Oman
* ei Etappe un Gsamtklassemänt Tour de Romandie
* zwei Etappe Critérium du Dauphiné

;2015
* ei Etappe un Gsamtklassemänt Vuelta a Andalucía
* Mannschaftszitfahre Tour de Romandie
* zwei Etappe un Gsamtklassemänt Critérium du Dauphiné
* ei Etappe, Gsamtklassemänt und Bärgwärtig Tour de France

;2016
* Gsamtklassemänt, Bärgwärtig un ei Etappe Herald Sun Tour
* ei Etappe Tour de Romandie
* Gsamtklassemänt un ei Etappe Critérium du Dauphiné
* Gsamtklassemänt un zwei Etappe Tour de France
* Olympischi Spiil – Einzelzitfahre (Bronze)
* zwei Etappe un Mannschaftszitfahre Vuelta a España

; 2017
* Gsamtklassemänt Tour de France
* Gsamtklassemänt, zwei Etappe, Pünktwärtig un Kombinationswärtig Vuelta a España
* Bronzemedaille bi dr Weltmeisterschaft im Mannschaftszitfahre un im Einzelzitfahre

## Teams
* 2007 Konica Minolta
* 2008 Barloworld
* 2009 Barloworld
* 2010 Sky Professional Cycling Team
* 2011 Sky ProCycling
Tony Martin

Dr **Tony Martin** (* 23. April 1985 z Cottbus, DDR) isch e dütsche Velorennfahrer. Er het im Johr 2008 siini Brofikarriere im Team Columbia aagfange. No dr Wältmäisterschaft im Septämber 2021 het er sini Karriere ufghört. Er as guete Zitfahrer und Fahrer für Rundfahrte gulte.

## Läbe

Dr Tony Martin isch 1989 uf Eschborn choo, wil siini Eltere mit ihm no vor dr Muuröffnig us dr DDR gflüchtet si. Vo 2001 aa isch er uf d Sportschuel z Erfurt gange und het dört 2004 si Abitur gmacht.

Dr Martin het sich zum Polizeimeister lo usbilde, und d Usbildig bi dr Sportfördergruppe „Sommer“ im Bildigszentrum vo dr Thüringer Bolizei z Meinige abgschlosse. Für dr Sport isch er vo siiner Dätigkeit as Bolizist freigstellt worde.

Insgsamt isch er acht Mal Wältmäister in verschidene Ziitfahrdiszipline worde, dodrunter viermol im Äinzelziitfahre, Siiger vo Ziitfahre in *Grand Tours* und au dr Gsamtsiiger vo verschidene Etapperänne.

## Erfolg

## Weblinks

* 
* 
* Porträt uf rad-net.de
* Offizielli Website vom Tony Martin

## Fuessnote
Jurakische Sprache

D **jurakisch Sproch** (Oschtnenzisch, au Jurazisch gschribe) isch aini vu dr samojedische Sproche. Die bilde zämme mit dr finno-ugrische Sproche di uralisch Sprochfamilie.

Jurakisch ghert zue dr nordsamojedische Sprochegruppe. S isch in dr sibirische Tundra weschtlig vum Jenissei un in dr Region Taimyr eschtlig vum Ural gschwätzt wore. Jurakisch isch e dialektali Bruck zwisch em Enzisch un em Nenzisch gsii, wird aber zaischt as aigeständigi Sproch aagsääne.

Jurakisch isch im frieje 19. Johrhundert uusgstorbe. Iber d Sprache waißt mer nit vil. Aini vu dr wichtigschte Quälle sin d Ufzaichnige vum finnische Sprochforscher Matthias Alexander Castrén us dr Mitti vum 19. Johrhundert. D Sprächer vum Jurakische sin hite vollständig im Nenzisch ufgange.

## Weblink
*UNESCO-Bricht iber Jurakisch
Enzische Sprache

D **enzisch Sproch** isch aini vu dr samojedische Sproche. Die bilde zämme mit dr finno-ugrische Sproche di uralisch Sprochfamilie.

## Sproch
Enzisch wird vum Volk vu dr Enze uf dr Taimyrhalbinsle am Fluss Jenissei z Russland gschwätzt. S ghert wie s Nenzisch un s Nganasanisch zue dr Gruppe vu dr nordsamojedische Sproche.

S git zwoo Variante vum Enzisch, wu vun e Dail Sprochwisseschaftler as aigeni Sprioche aagsääne wäre: **Wald-Enzisch** un **Tundra-Enzisch**. D Zahl vu dr Muetersprochler lyt no bi ca. 70 mit eme lychte Ibergwicht vum Wald-Enzisch.

Wel sich s Russisch allmee as Sproch duresetzt un fascht kaini Chinder me Enzisch lehre, isch d Sproch vum Uusstäärbe bedroht un s git s kai Hoffnig, ass es Iberläbe vu dr Sproch cha gsicheret wäre. Bis hite git s kai vollständigi Grammatik vum Enzisch. 

## Schrift
In dr 1980er Johr isch s Kyrillisch Alfabet fir s Enzisch adaptiert wore.

## Literatur
* Mikola T.: Morphologisches Wörterbuch des Enzischen. Szeged, 1995 (= Studia Uralo-Altaica 36)
* Сорокина, И. П.; Болина, Д .С.: *Энецкий словарь с кратким грамматическим очерком : около 8.000 слов*. Санкт-Петербург: Наука 2009, 488p. ISBN 978-5-9818730-4-1
* Сорокина, И. П.: *Энецкий язык*. Санкт-Петербург: Наука 2010, 411p. ISBN 978-5-02-025581-4

## Weblink
*Wald-Enzisch uf Ethnologue
*Tundra-Enzisch uf Ethnologue
*The Red Book of the Peoples of the Russian Empire
*Bibliographie zum Enzisch
*Bibliography on Enets studies
*Linguistischi Materialie (Text, Werterverzeichnis, div. Link, u. a.)
Bauke Mollema

Dr **Bauke Mollema** (* 26. Novämber 1986 z Groningen) isch e niiderländische Velorennfahrer.

Dr Mollema het 2006 en Etappe bi dr Vuelta a León gwunne. Denn het er aagfange, für s Continental Team Löwik Meubelen as Stagiaire z fahre. Sit 2007 isch er bi Rabobank Continental gsi, wo s Farmteam vo dr ProTour-Mannschaft Rabobank. Bim Circuito Montañes 2007 het er en Etappe gwunne und isch Erste im Gsamtklassemänt worde. 2008 isch er zur Rabobank ProTour-Mannschaft choo und isch bi de wichdigere Renne drbii gsii. Bi dr Tour de Romandie  2008 isch gstürzt, het sich s Schlüsselbei broche und isch usgschiide. Bi dr Dütschland Rundfahrt im gliiche Johr isch er d Nummere Eis vo dr Mannschaft gsi und uf e sibt Blatz choo. 2010 isch dr Giro d’Italia si ersti Grande Tour gsi. Im Johr druf isch er Fümfte bi dr Tour de Suisse worde und denn au no bi dr Tour de France mitgfahre.

## Erfolg
;2006
* ei Etappe Vuelta a León

;2007
* Erste im Gsamtklassemänt und ei Etappe Circuito Montañes
* Erste im Gsamtklassemänt Tour de l’Avenir

;2010
* Blatz 5 im Gsamtklassemänt vo dr Vuelta a Andalucia
* Blatz 12 im Gsamtklassemänt und Blatz 3 im Noochwuggsklassemänt vom Giro d’Italia
* ei Etappe Pole-Rundfahrt

;2011
* Blatz 2 im Gsamtklassemänt vo dr Vuelta a Castilla y León, Erste in dr Kombinationrangliste
* Blatz 9 bi Paris-Nizza
* Blatz 10 im Gsamtklassemänt vo dr Volta a Catalunya
* Blatz 5 im Gsamtklassemänt vo dr Tour de Suisse
*  Punktklassemänt und Blatz 4 bi dr Vuelta a España
;2012
: Blatz 3 im Gsamtklassemänt Baskelandrundfaart
: Blatz 5 bi dr Clásica de San Sebastián
: Blatz 6 bi Liège–Bastogne–Liège
;2013
* Blatz 2 bi dr Vuelta a Murcia
* Blatz 3  im Gsamtklassemänt vo dr Vuelta a Andalucía
* Blatz 3  im Gsamtklassemänt vo dr Glava Tour vo Norwääge
* Blatz 2 im Gsamtklassemänt und en Etappe in dr Tour de Suisse

## Mannschafte
*2006 Löwik Meubelen (Stagiaire)
*2007 Rabobank Continental
*2008 Rabobank
*2009 Rabobank
*2010 Rabobank
*2011 Rabobank
*2012 Rabobank
*2013 Blanco
*2013 Belkin
## Weblingg
*Portrait uf rad-net.de
Eugen Wüster

Dr **Eugen Wüster** (* 10. Oktober 1898 z Wieselburg; † 29. März 1977 z Wien) isch Öschtrycher und dä Begründer vo dr Terminologiewüsseschaft gsi.

## Läbe
Dr Eugen Wüster het sich mit 15 Johr für ds Esperanto begeisteret.

## Literatur
* Helmut Felber (Hrsg.): *Terminologie als angewandte Sprachwissenschaft. Gedenkschrift für Univ.-Prof. Dr. Eugen Wüster*. München (u. a.): Saur 1979, ISBN 3-598-10028-0
* Haupenthal, Reinhard (Hrsg.): *Eugen Wüster - Esperantologiaj studoj*. Antverpeno, La Laguna: tk, Stafeto 1978 (Sammelband seiner esperantologischen Studien), ISBN 90-6336-005-3
* Erhard Oeser (Hrsg.): *Eugen Wüster (1898-1977). Leben und Werk - ein österreichischer Pionier der Informationsgesellschaft*. Wien: TermNet 1998, ISBN 3-901010-20-3 
* Blanke, Detlev: *Zur Plansprache Esperanto und zur Esperantologie im Werk von Eugen Wüster*. Sprachnormung und Sprachplanung. Wien 1996, S. [311]-329.

## Wäbsiite
* Literatur vo und über Eugen Wüster in der Plansprachesammlig vo dr ONB
* Eugen-Wüster-Archiv ar Universität Wien
* Biographie vo Eugen Wüster (uf Interlingua)
Mittelfränkische Dialekte

**Mittelfränkisch** haißt me ne Gruppe vu weschtmitteldytsche Dialäkt. Si wäre vor allem in eme Biet zwische Lothringe un Nordryy-Weschtfale gschwätzt. Zue dr mittelfränkische Dialäkt zellt mer di ripuarische Dialäkt un di moselfränkische Dialäkt, wu au s Lothringisch un Luxeburgisch derzue ghere.

Mittelfränkisch het nyt z due mit em bayerische Bezirk bzw. Regierigsbezirk Mittelfranke, wu mer oschtfränkischi Dialäkt schwätzt.

## Abgränzig
Vu dr niderdytsche Dialäkt im Norde wird Mittelfränkisch dur d Benrather Linie („maken/machen-Linie“) abgränzt.

Vu dr ryyfränkische Dialäkt im Side wäre di mittelfränkische Dialäkt dur d Sankt Goarer Linie oder Hunsrück-Schranke („dat/das-Linie“), wu vu Völklingen an dr Saar iber Simmern, Sankt Goar un Limburg bis uf Dillenburg goht, un dur d Bopparder Linie („Korf/Korb-Linie“) abgränzt.

## Gliderig
Di Ripuarische Dialäkt im Norde un s Moselfränkisch im Side wäre dur d Bad Honnefer Linie oder Eifel-Schranke („Dorp/Dorf-Linie“) abgränzt, wu bi Bad Honnef iber dr Ryy goot.

## Forschig
Dr Wortschatz vum Mittelfränkisch wird im Ryynische Werterbuech un im Luxeburger Werterbuech bschribe, d Sprochgeografi im Mittelryynische Sprochatlas un im Luxeburgische Sprochatlas.

## Literatur
* *dtv-Atlas zur deutschen Sprache*, 13. durchgesehene Auflage, München 2001
Bradley Wiggins

Dr **Bradley Wiggins**,  OBE (* 28. April 1980 z Gent, Belgie) isch e britische Velorennfahrer.

## Karriere
Dr Wiggins het siini erste Erfolg uf dr Bahn ghaa. Vo de Commonwealth Games 1998 aa, won er e Silbermedallie gwunne het, bis zur Wältmeisterschaft in dr Einerverfolgig im Johr 2003, won er Wältmeister worden isch und im Johr druff z Athen, won er en olympischi Goldmedallie überchoo het, het er e Hufe Erfolg uf dr Bahn ghaa.

2002 het er bi dr La Française des Jeux as Profi bi Stroosserenne aagfange. Zwei Johr druff isch er bim Crédit Agricole gsi und sit 2006 bi Cofidis, 2008 het er zum Team High Road gwäggslet, denn 2009 zum Team Garmin-Slipstream. Sit 2010 isch er eine vo de Kaptän bim Sky Professional Cycling Team.

## Erfolg

### Olympia-Medallie
;2000
: Bronze, Mannschaftsverfolgig
;2004
: Gold, 4 km Einerverfolgig
: Silber, Mannschaftsverfolgig
: Bronze, Madison
;2008
: Gold, 4 km Einerverfolgig
: Gold, Mannschaftsverfolgig

### Wältmeisterschafte
;2000 UCI Bahn-WM
: Silber, Mannschaftsverfolgig
;2001 UCI Bahn-WM
:Silber, Mannschaftsverfolgig
;2002 UCI Bahn-WM
: Bronze, Mannschaftsverfolgig
;2003 UCI Bahn-WM
: Gold, 4 km Einerverfolgig
: Silber, Mannschaftsverfolgig
;2007 UCI Bahn-WM
: Gold, 4 km Einerverfolgig
: Gold, Mannschaftsverfolgig
;2008 UCI Bahn-WM
: Gold, 4 km Einerverfolgig
: Gold, Mannschaftsverfolgig
: Gold, Madison (mit em Mark Cavendish)

### Erfolg bi andere Renne
;2003
: Tour de l'Avenir, Erste Blatz Etappe 1, Zitfahre
: Erste Blatz Säggsdaagerenne vo Gent
;2005
: Circuit de Lorraine Professionnels, Erste Blatz Etappe 2, Zitfahre
: Tour de l’Avenir, Erste Blatz Etappe 8
;2007
:Erste Blatz Duo Normand mit Michiel Elijzen
:Tour du Poitou-Charentes, Erste Blatz Etappe 4, Zitfahre
:Critérium du Dauphiné Libéré, Erste Blatz Prolog 
:Vier Dääg vo Dünkirche, Erste Blatz Etappe 1, Zitfahre
;2009
:Herald Sun Tour, Erste Blatz Etappe 5, Einzelzitfahre, Erste im Gsamtklassemänt
: Britische Meister - Einzelzitfahre
:Tour de France, Zweite Blatz Etappe 4, Mannschaftszitfahre, Vierte im Gsamtklassemänt
:Drei Dääg vo De Panne-Koksijde, Erste Blatz Etappe 3b, Einzelzitfahre
:Tour of Qatar, Erste Blatz Etappe 1, Mannschaftszitfahre
;2010
: Britische Meister - Einzelzitfahre
:Giro d’Italia, Erste Blatz Etappe 1, Einzelzitfahre
:Tour of Qatar, Erste Blatz Etappe 1, Mannschaftszitfahre
;2011
:Critérium du Dauphiné, Erster in der Gesamtwertung
:Bayre-Rundfahrt, Erste Blatz Etappe 4, Einzelzitfahre
: Britische Meister im Stroosserenne
;2012
* e Etappe Volta ao Algarve (EZF)
* Gsamtklassemänt, Punktklassemänt und e Etappe (BZF) Paris–Nizza
* Gsamtklassemänt und zwei Etappe Tour de Romandie
* Gsamtklassemänt und ei Etappe (EZF) Critérium du Dauphiné
*  Gsamtklassemänt und zwei Etappe (EZF) Tour de France

### Blatzierig bi de Grands Tours

## Mannschafte
*2002 - 2003 Française des Jeux 
*2004 - 2005 Crédit Agricole
*2006 - 2007 Cofidis
*2008 Team High Road / Team Columbia
*2009 Garmin-Slipstream
*2010 Sky Professional Cycling Team
*2011 Sky ProCycling

## Fuessnoote


## Weblingg

* Fahrer-Porträt bi rad-net
* 
* 
*
Mittelmeer-Rundfahrt

D **Mittelmeer-Rundfahrt** (*Tour méditeranéen*, syt 2016 *La Méditerranéenne*) isch e franzesisch Etapperänne gsii. S het zue dr UCI Europe Tour in dr Kategori 2.1 ghert. Des Radränne, wu syter anne 1974 uusdrait woren isch, het draditionäll im Februar stattgfunde un isch vu vile bekannte Radprofi gärn as Yystig in d Saison brucht wore. Vu 1974 bis 1977 isch s unter em Name *Trophée Méditerranéen* veraastaltet wore. Dr Hauptinitiator un Sportlige Laiter vum Ränne isch dr ehmolig Tour de France-Siger Lucien Aimar gsii. S Ränne isch us fimf bis acht Etappe bstande, d Start- un Zilort sin in dr franzesische Mittelmeerregion gläge, in mänke Johr mit Abstächer an di italienisch Riviera. E Hegschtpunkt vum Ränne het fasch all Johr dr Aastig zum Mont Faron bi Toulon bote, wu vilmol as Zytfahre stattgfunde het. 

Dytschi Siger sin dr Rolf Gölz (1992), dr Jörg Jaksche (2004) un dr Jens Voigt (2005) gsi. Schwyzer Siger sin dr Tony Rominger (1989) un dr Stefan Mutter (1981) gsi. Rekordsiger isch dr Niderländer Gerrie Knetemann mit insgsamt drei Siig.

Anne 2015 isch s Ränne wäg eme Finanzstryt abgsait wore. Unter em neie Name *La Méditerranéenne* isch s Ränne 2016 as Dreiländerfahrt mit Etappe z Spanie, z Frankrych un z Italie durgfiert wore. Syt 2017 isch s nimi uusdrait wore.

## Sigerlischt

## Weblink
* Offiziälli Websyte
Circuit de Lorraine

Dr **Circuit de Lorraine** (*Lothringe-Rundkurs*, 1956 bis 2004 *Circuit des mines*) isch e franzesisch Etapperänne gsii.

Des Stroßeradränne isch anne 1956 zum erschte Mol uusdrait wore un het ab dert alljohr im Mai in dr franzesische Region Lothringe stattgfunde. 
Vu 1956 bis 1994 isch s Ränne no ne Amateurränne gsi, wu unter em Name *Circuit des Mines* veraastaltet woren isch.

Ab 2005 het dr Circuit de Lorraine zue dr UCI Europe Tour in dr Kategorie 2.1 ghert. Bis hite het no nie ne Fahrer zwai Ränne chenne gwinne. Dr Jörg Jaksche isch dr ainzig dytsch Siiger, Gwinner us dr Schwyz het s no nie gee.

Im Johr 2013 isch s Ränne us finanziälle Grind abgsait wore un isch syterhär au nimi uusdrait woore. Syter 2016 git s unter em friejere Name *Circuit des mines* wider e Veloränne, wu as aidägig Amateurränne duregfiert wird.

## Siigerlischt
### Circuit de Lorraine

### Circuit des mines (Amateurränne)
* 2016  Jérémy Cabot
* 2017  Mathieu Rigollot
* 2018  Kévin Avoine
* 2019  Maxime Éloy
Algarve-Rundfahrt

D **Volta ao Algarve** (**Algarve-Rundfahrt**) isch e portugiesisch Radränne.

D Rundfahrt wird in mehrere Etappe uusdrait un findet alljohr im Februar in dr portugiesische Region Algarve statt. S erscht Mol isch s Etapperänne anne 1936 gfahre wore, s zwait Mol anne 1947 un erscht syter anne 1977 wird s Algarve-Rundfahrt alljohr veraastaltet. Syt 2005 ghert s Ränne zue dr UCI Europe Tour in dr Kategori 2.1. Wel des Ränne so frie im Johr stattfindet, wird s vu vile Fahrer as Vorberaitig fir d Friejohrsklassiker brucht.

Dr Rekordsiiger isch dr Portugiis Belmiro Silva mit insgsamt drei Siig. Di maischte Etappe het Candido Barbosa gwunne (5). Dr ainzig Siiger us dr Schwyz isch dr Alex Zülle (2000), dr ainzig dytsch Fahrer, wu d Rundfahrt gwunne het, dr Tony Martin (2011 un 2013).

## Siigerlischt

## Weblink
Offiziälli Websyte