open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sommeri

**Sommri** (amtlich *Sommeri*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Aarbe im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Sommri liit uf de Uuslöufer vom Seerugge nördlich vo Amerschwiil. D Gmaindsflechi bstoht us 69,2 % landwirtschaftlicher Flechi, 24,3 % Wald und 6,5 % Sidligsflechi.

## Gschicht
Sommri isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 905 as *Sumbrinaro*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 10,1 % gläge.

## Religion
35 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 53,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 2,6 %, CVP 16,7 %, FDP 5,9 %, GLP 3 %, GP 15 %, SP 5,5 %, SVP 45,4 %, Sustigi 5,9 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,3 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 531 Iiwooner 95,5 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,2 % Französisch 0,9 % Italienisch und 3,4 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Sommri ghöort zum Oschtschwizerisch

## Lüt
* Maria Dutli-Rutishauser (1903-1995), Schriftstelleri

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 
* 

## Fuessnote
Uttwil

**Uttwil** isch e politischi Gmaind im Bezirk Aarbe im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Uttwil liit am Bodesee zwüsched Romishorn und Konschtanz. D Gmaindsflechi bstoht us 52,4 % landwirtschaftlicher Flechi, 30,4 % Wald, 16 % Sidligsflechi und 1,1 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Uttwil isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 817 as *de Huttinwilare*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 14,8 % gläge.

## Religion
49,8 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 32,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,6 %, CVP 7,9 %, FDP 15,4 %, GLP 6,4 %, GP 8,1 %, SP 10 %, SVP 41,9 %, Sustigi 4,7 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,3 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1439 Iiwooner 94,2 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,5 % Französisch 2 % Italienisch und 3,3 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Uttwil ghöort zum Oschtschwizerisch

## Bilder

Uttwil Gasthaus Frohsinn.JPG
Uttwil Kirche.jpg
 bodensee vor Uttwil, Thurgau (Steg) - 2007-08-20.jpg
2015-11-08-Uttwil (Foto Dietrich Michael Weidmann) (11).JPG
2015-11-08-Uttwil (Foto Dietrich Michael Weidmann) (28).JPG


## Lüt
* Jakob Annasohn (1901-1983), Generalstabschef vo de Schwizer Armee
* Harro Kniffka (1956-2009), dütsche Reeder (Hanseatic-Lloyd und Hansa-Mare-Reederei)
* Werner Günthör (* 1961), Schwizer Liichtathlet

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 

## Fuessnote
Wäldi

**Wèldi** (amtlich *Wäldi*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Chrüzlinge im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Wèldi liit am Südhang vom Seerugge. Zue de Gmaind ghöred d Ortschafte Wäldi, Engwile, Lipperschwil, Hattehuuse, Hefehuuse und Sonterschwil. D Gmaindsflechi bstoht us 74,7 % landwirtschaftlicher Flechi, 16,8 % Wald, 8,4 % Sidligsflechi und 0,1 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Wèldi isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1273 as *Weldú*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 11,8 % gläge.

## Religion
63,5 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 16 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,6 %, CVP 6,5 %, FDP 9,5 %, GLP 4,4 %, GP 9 %, SP 4,6 %, SVP 54,5 %, Sustigi 5,9 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2,4 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 970 Iiwooner 90,7 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 1,2 % Französisch 0,3 % Italienisch und 7,8 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Wèldi ghöort zum Oschtschwizerisch.

## Lüt
* Mona Vetsch, Färnseh- und Radiomoderatori (* 1975 z Hattehuuse)

## Bilder

Lipperswil preghejo 166.JPG|Chilche vo Lipperswil
Lipperswil (Waeldi) 169.JPG|Rigelhuus z Lipperswil
Hefenhausen (Waeldi) komunuma domo 155.JPG|Gmaindshuus Wèldi z Hefehuuse
Cobra Conny-Land.JPG|Freiziitpark Conny-Land
Hattenhausen 136.JPG|Hattehuuse
2010-05-21 16-21-24 Switzerland Thurgau Pfyn.jpg|Luftufnahm vom 21. Mai 2010


## Literatur
* Regine Abegg, Peter Erni, Alfons Raimann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Thurgau, Band VIII: Rund um Kreuzlingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 125). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2014, ISBN 978-3-03797-116-1, S.&nbsp;388–414.

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 
* 
* 

## Fuessnote
Wängi

**Wengi** (amtlich *Wängi*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Münchwiile im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Wengi liit im Murgtal, rund 10&nbsp;km vo Frauefeld. D Gmaindsflechi bstoht us 71 % landwirtschaftlicher Flechi, 16,2 % Wald, 12,3 % Sidligsflechi und 0,5 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Wengi isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 818 as *Wengiu*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 13,5 % gläge.

## Religion
43,1 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 41,5 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 6,3 %, CVP 16,8 %, FDP 6,5 %, GLP 6,5 %, GP 6,2 %, SP 8,1 %, SVP 43,7 %, Sustigi 5,9 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,8 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 3969 Iiwooner 90,5 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,4 % Französisch 2,1 % Italienisch und 7 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Wengi ghöort zum Oschtschwizerisch

## Bilder

Waengi reformita preghejo 037.JPG|Reformierti Chilche
Waengi reformita preghejo 054.JPG|Reformierti Chilche vo inne mit Orgele
Waengi katolika preghejo 061.JPG|Katholischi Chilche
Waengi stacidomo 014.JPG|Bahnhof Wengi
Waengi poshtejo 032.JPG|Poschtstell
Waengi 003.JPG|Bachstaifabrik
Murg en Waengi 017.JPG|D Murg im Dorfzentrum vo Wengi


## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 

## Fuessnote
Warth-Weiningen

**Waart-Wiininge** (amtlich *Warth-Weiningen*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Frauefèld im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Zue de Gmaind ghöred au no d Wiiler Geissel, Nergete und Weckinge und d Kartause Ittinge. D Gmaindsflechi bstoht us 52,8 % landwirtschaftlicher Flechi, 28,5 % Wald, 13,3 % Sidligsflechi und 5,3 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Waart-Wiininge isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1180 as *Warte* (1219 *winingin*).

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 7,2 % gläge.

## Religion
59,9 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5 %, CVP 12,1 %, FDP 7,1 %, GLP 4,9 %, GP 7,6 %, SP 9,4 %, SVP 48,2 %, Sustigi 5,7 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 0,6 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1131 Iiwooner 97,3 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,3 % Französisch 0,1 % Italienisch und 2,3 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Waart-Wiininge ghöort zum Oschtschwizerisch

## Bilder

Ittingen Ansicht3.JPG|Ittinge
Ittingen Museum.2JPG.JPG|Chloschtermuseum
Ittingen kleiner Kreuzgang.JPG|Kartause: chline Chrüzgang
Ittingen klosterkirche.jpg|Chloschterchilche, Innenaasicht

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 

## Fuessnote
Wagenhausen TG

**Wagehuuse** (amtlich *Wagenhausen*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Frauefèld im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Wagehuuse liit am Hochrhii südweschtlich vo Stai am Rhii. Zue de Gmaind ghöred Ortstail Wagenhausen, Kaltenbach, Etzwilen und Rheinklingen (früener: Reichlingen). D Gmaindsflechi bstoht us 53,8 % landwirtschaftlicher Flechi, 29,2 % Wald, 11,4 % Sidligsflechi und 5,6 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Wagehuuse isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1083 as *Wagenhusa*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 18,3 % gläge.

## Religion
59,6 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 17,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,6 %, CVP 6,9 %, FDP 7,2 %, GLP 6,4 %, GP 9,6 %, SP 14,4 %, SVP 45,2 %, Sustigi 4,7 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,6 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1533 Iiwooner 91,2 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,6 % Französisch 0,6 % Italienisch und 7,6 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Wagehuuse ghöort zum Oschtschwizerisch

## Bilder

HausWasen.JPG|Huus Wase
Ehemalige Propstei-Trotte NO.jpg|ehmoligi Probschtei-Trotte


## Lüt
* Fritz Schär (1926–1997), Velorennfahrer
* Friedrich Vetterli (1822 in Wagenhausen - 1882), Techniker, Erfinder

## Literatur
* Alfons Raimann, Peter Erni: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Thurgau, Thurgau VI. Der Bezirk Steckborn.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 98). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2001, ISBN 3-906131-02-5.
* Albert Knoepfli: *Propstei Wagenhausen TG.* (= Schweizerische Kunstführer. Nr. 407). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1987, ISBN 3-85782-407-7.

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 
* 
* Museum Wagenhausen

## Fuessnote
Wilen TG

**Wiile** (amtlich *Wilen*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Münchwiile im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Wiile liit rund 3 km südlich vo Wil am Nordoschthang vom Hummelberg. D Gmaindsflechi bstoht us 55,5 % landwirtschaftlicher Flechi, 20,7 % Wald, 20,7 % Sidligsflechi und 3,1 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Wiile isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1302 as *Wiler*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 9,2 % gläge.

## Religion
28,6 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 61,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,6 %, CVP 19,1 %, FDP 10,9 %, GLP 6 %, GP 7,6 %, SP 8,9 %, SVP 36,1 %, Sustigi 5,8 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,6 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1760 Iiwooner 95,4 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,2 % Französisch 1,6 % Italienisch und 2,8 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Wiile ghöort zum Oschtschwizerisch

## Bilder

Türmlischulhaus (Wilen, Thurgau, Schweiz - 07.09.2005).jpg|Türmlischuelhuus
kgz wilen 2.jpg|s ökumenisch Chilche - und Gmaindszentrum
Wilen faktrabdomo 126.JPG|Rigelhuus

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
 
## Fuessnote
Wuppenau

**Wuppenòu** (amtlich *Wuppenau*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Zue de Gmaind ghöred d Ortschafte Welfensberg, Heiligkreuz, Gabris, Oberheimen, Leuberg, Hosenruck, Waldwies, Grub, Mörenau, Gärtensberg, Almensberg, Greutensberg, Secki, Remensberg und Wuppenòu. D Gmaindsflechi bstoht us 74,8 % landwirtschaftlicher Flechi, 18,6 % Wald, 6,6 % Sidligsflechi und 0 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Wuppenòu isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 820 as *Wabbinauwa*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 6 % gläge.

## Religion
32,6 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 58,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 3,1 %, CVP 21,2 %, FDP 5,2 %, GLP 5,9 %, GP 4 %, SP 5,9 %, SVP 49,2 %, Sustigi 5,5 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,2 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1001 Iiwooner 97 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0 % Französisch 0,2 % Italienisch und 2,8 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Wuppenòu ghöort zum Oschtschwizerisch.

## Bilder

Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 104.JPG|Dorfzentrum vo Wuppenòu 
Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 098.JPG|«Loie»
Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 086.JPG|Katholischi Chilche
Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 100.JPG|Innenaasicht vo de katholische Chilche
Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 081.JPG|Welfesberg
Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 076.JPG|Secki


## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 
* 

## Fuessnote
Zihlschlacht-Sitterdorf

**Ziilschlacht-Sitterdoorf** (amtlich *Zihlschlacht-Sitterdorf*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Ziilschlacht-Sitterdoorf liit nördlich vo de Sitter zwüsched Bischefzèl und Amerschwiil. D Gmaindsflechi bstoht us 73,7 % landwirtschaftlicher Flechi, 15,9 % Wald, 9,2 % Sidligsflechi und 1,2 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Ziilschlacht-Sitterdoorf isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 817 as *Zilleslate* (787 *Sidruna*).

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 10,5 % gläge.

## Religion
51,8 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 32,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 3,9 %, CVP 12,7 %, FDP 10,5 %, GLP 1,5 %, GP 4,1 %, SP 8,3 %, SVP 42,2 %, Sustigi 16,8 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,2 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1942 Iiwooner 92,7 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,5 % Französisch 0,9 % Italienisch und 5,9 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Ziilschlacht-Sitterdoorf ghöort zum Oschtschwizerisch.

## Bilder

Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 313.JPG|Bahnhof Sitterdoorf 
Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 293.JPG|Ortsiigang vo Ziilschlacht
Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 330.JPG|Iisebahnbrugg über d Sitter z Sitterdoorf 
Datei:2013-04-10 Regiono Wil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 334.JPG|Reformierti Chilche Sitterdoorf 


## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 

## Fuessnote
Wigoltingen

**Wigeltinge**, au **Wigoltinge** (amtlich *Wigoltingen*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Wigeltinge liit am Nordstade vo de Thur zwüsched Weinfelden und Frauefeld. Zue de Gmaind ghöred au no d Ortschafte Bonau, Engwang, Illhart, Wagerswil, Lamperswil und Hasli. D Gmaindsflechi bstoht us 75,2 % landwirtschaftlicher Flechi, 12,5 % Wald, 11 % Sidligsflechi und 1,3 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Wigeltinge isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 889 as *Wigoltinga*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 11,4 % gläge.

## Religion
63,3 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 24,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 6,8 %, CVP 10,3 %, FDP 16,1 %, GLP 5,2 %, GP 6,4 %, SP 9,8 %, SVP 39 %, Sustigi 6,4 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,3 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2036 Iiwooner 94,4 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,1 % Französisch 1,8 % Italienisch und 3,7 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Wigeltinge ghöort zum Oschtschwizerisch.

## Bilder

Datei:Illhart restoracio Sternen 095.JPG|Ehmolig Restaurant «Sternen» z Illhart
Datei:Illhart lernejo kun sunhorlogho 096.JPG|Ehmolig Schuelhuus vo Illhart mit Sunneuhr
Datei:Wagerswil 198.JPG|Wagerswil
Altenklingen 215.JPG|Alteklinge


## Literatur
* Gottlieb Amstein: *Geschichte von Wigoltingen.* Weinfelden 1892

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 
* 

## Fuessnote
Braunau

**Braunau** chan folgendes bedüte:
* Bezirk Braunau am Inn, en politische Bezirk z Oberöschtrych

Gmeinde:
* Braunau am Inn, e Stadt z Oberöschtrych 
* Braunau TG, e Gmaind im Kanton Thurgau, Schwiz

Gmeindsteil:
* *Braunau (Bad Wildungen)*, en Ortsteil vo Bad Wildungen, Hesse, Dütschland
* *Nueva Braunau*, Gmeindsteil vo Puerto Varas, Chile

Historisch:
* *Bezirk Braunau (Königreich Böhmen)*, en ehemolige politische Bezirk z Böhme
* *Broumov*, Okres Náchod, Tschechie *(Braunau in Böhmen)* 
* *Brunów (Lüben)*, Pole
* *Brunów* z Pole (ehemols *Landchreis Löwebärg* z Schlesie)

Flüss:
* *Braunau (Glonn)*, en Fluss z Bayern
* *Braunaubach*, en Zuefluss vo de Lainsitz z Nideröschtrych
Physikalische Chemie

Die **füsikalischi Chemii** (churz: **PC**) isch näben dr anorganische und dr organische Chemii äins vo de „klassische“ Däilgebiet vo dr Chemii. Si behandelt dr Gränzberiich zwüsche dr Füsik und dr Chemii, bsundrigs d Aawändig vo Methode vo dr Füsik uf Objekt vo dr Chemiu. Wääred in dr Preparative Chemii mä sich vor allem für d Methodik vo dr chemische Sünthese vo bekannte und nöije Substanze intressiert, brobiert die füsikalischi Chemii mit Hilf vo theoretische und experimentelle Methode d Äigeschafte vo Stoff und deren iiri Umwandlig z beschriibe. S Ziil isch s, für alli relewante Vorgäng allgemäin gültigi mathematischi Formle mit klar definierte Äihäite und exakte Zaalewärt ufzstelle.

Es isch natüürlig ass si seer nooch zur Füsik stoot, bsundrigs zur Molekülfüsik, und vilmol cha mä e Forschigsthema nid äidütig zur „Füsik“ oder „Chemii“ zelle. Drotzdäm wird zum Däil je nochdäm, wo dr Schwerpunkt gsetzt wird, zwüsche füsikalischer Chemii und chemischer Füsik underschiide. Die füsikalischi Chemii liiferet die theoretische Grundlage für die technischi Chemii und d Verfaarenstechnik. Chemiker, wo vor allem im Beriich vo dr füsikalische Chemii schaffe, wärde as Füsikochemiker bezäichnet. Die füsikalischi Chemii ghört zum Pflichtdäil in jedem Chemiistudium.

## Litratuur
### Allgemäini Leerbüecher
* 
* Gerd Wedler: *Lehrbuch der Physikalischen Chemie*. Wiley-VCH, 2004, ISBN 3-527-31066-5.
* T. Engel, P. Reid: *Physikalische Chemie*. Pearson Studium, 2006, ISBN 978-3-8273-7200-0
* W. Bechmann, J. Schmidt: *Einstieg in die physikalische Chemie für Nebenfächler*. Teubner, 2005, ISBN 3-8351-0035-1
* W. J. Moore, D. O. Hummel, G. Trafara, K. Holland-Moritz: *Physikalische Chemie*. Walter de Gruyter, 1999, ISBN 3-11-010979-4.

### Füsikalisch-chemischi Fachzitschrifte
* ''Bunsen-Magazin'' der Deutschen Bunsen-Gesellschaft für Physikalische Chemie
* ''Chemical Physics / Chemical Physics Letters'' (ängl.) 
* ''ChemPhysChem'' (ängl.) – A European Journal of Chemical Physics and Physical Chemistry 

## Weblingg

* Walther Nernst: ''Die Ziele der physikalischen Chemie'' (Festreed vom 2. Juni 1896. Digitalisat/Faksimile)
* Paul Harteck: ''Die Quantentheorie in der Chemie'' (Naturwissenschaften 1951, Heft 3. Vortrag, gehalten auf der Versammlung der Gesellschaft Deutscher Naturforscher und Ärzte am 23. Oktober 1950 in München.)
* Aktuelle Wochenschau zum Jahr der Chemie 2003 – ein Einblick in aktuelle physikochemische Forschung
* ''Das Berufsbild des Physikochemikers'', Deutsche Bunsen-Gesellschaft für Physikalische Chemie (PDF-Datei; 6,13 MB)
* Physical Chemists – Beschriibig vom Bruef,  der American Chemical Society
Münchwilen

**Münchwilen** isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
* Münchwilen AG, e politeschi Gmeind im Kanton Aargau
* Münchwilen TG, e politeschi Gmaind im Kanton Thurgau
Eschlikon (Begriffsklärung)

**Eschlikon** isch de Name vo folgende Ort:
* Eschlikon, e politischi Gmaind im Bezirk Münchwiile, Kanton Thurgau, Schwiz
* *Eschlikon ZH*, en Ortschaft i de politische Gmaind Dinhard, Kanton Züri, Schwiz
Bettina Bohn

D **Bettina Bohn** (* 1. Juli 1954 z Friburg isch e ditschi Kinschtleri un Kunschterzieheri.

Si isch z Munzinge ufgwachse un het no dr Schuel an dr Universitet Friburg studiert, derno an dr PH Friburg Kunschtpedagogik un an dr Schuel fir Gstaltig z Basel Kunscht. Si schafft as Kunschterzieheri am Meret-Oppenheim-Schuelzentrum z Steine. 

Sit 1998 zaigt si Bilder un Skulpture in Uusstellige in dr Region, derzue duet si Biecher illuschtriere.

Ihre Lääbespartner isch dr alemannisch Dichter Markus Manfred Jung, wu si anne 2010 ghiroote het. Sit 2010 läbt mit ihrem Mann un dem sinre Dochter us ere friejere Eh z Hohenegg.

Bi dr Ereffnig vun ere Uustellig vu dr Kischtlergruppe „Polygon“ z Säckinge het dr Jung iber ihri Bilder un Skulpture gsait

Iber ihri Illuschttration zum Buech *verfranslet diini flügel* vum Jung schribt s Magazin 3landinfo

## Buechilluschtratione
* Markus Manfred Jung: *verfranslet diini flügel*. Mit Bildern vom Bettina Bohn. Drey-Verlag, Gutach 2008
* Bettina Bohn, Markus Manfred Jung: *Schluchten von Licht*. Drey-Verlag, Gutach 2015

## Weblink
* Wir waren mitten im Sturmgebrause, Interview mit dr Bettina Bohn un em Markus Manfred Jung, Die Oberbadische, 6. Merz 2015

## Fueßnote
Bezirk Münchwilen

**Münchwiile** isch en Bezirk im Kanton Thurgau. Hauptort isch Münchwiile. D Lüt säged däre Region au Tannzapfeland.

Zum Bezirk ghöred folgendi 13 Gmainde:
Stand: 1. Januar 2011




## Veränderige im Gmaindsbestand

Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1871.png|Gmainde bis 1870
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1950.png|Gmainde bis 1949
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1953.png|Gmainde bis 1952
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1964.png|Gmainde bis 1963
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1969.png|Gmainde bis 1968
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1971.png|Gmainde bis 1970
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1972.png|Gmainde bis 1971
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1995.png|Gmainde bis 1994
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1996.png|Gmainde bis 1995
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1997.png|Gmainde bis 1996
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 1999.png|Gmainde bis 1998
Karte Bezirk Münchwilen Gemeindeveraenderungen 2011.png|Gmainde bis 2010


* 1871: Fusion *[[Holzmannshaus|Holzmeshuus]]* und *[[Oberhofen bei Münchwilen|Oberhofe bi Münchwiile]]*  →  Oberhofe bi Münchwiile

* 1950: Fusion vo *[[Münchwilen TG|Münchwiile]]*, *[[Oberhofen bei Münchwilen|Oberhofe bi Münchwiile]]* und *[[St. Margarethen TG|St. Margarethe]]* →  Münchwiile

* 1953: Namesänderig vo *Buech bi Affeltrange* →  Buech bi Märwiil

* 1964: Fusion vo *[[Schönholzerswilen|Schöholzerswiile]]* und *[[Toos]]*  →  Schöholzerswiile

* 1969: Fusion vo *[[Anetswil]]*, *[[Krillberg|Chrillbärg]]*, *[[Tuttwil]]* und *[[Wängi]]* → Wängi

* 1971: Fusion *[[Heiligkreuz TG|Heiligkreuz]]*, *[[Hosenruck]]* und *[[Wuppenau]]*  →  Wuppenau

* 1972: Fusion vo *[[Au TG|Au]]*, *[[Dussnang]]*, *[[Fischingen TG|Fischinge]]*, *[[Oberwangen TG|Oberwange]]* und *[[Tannegg]]*  →  Fischinge

* 1995: Fusion vo *[[Affeltrangen|Affeltrange]]*, *[[Buch bei Märwil|Buech bi Märwiil]]*, *[[Märwil]]* und *[[Zezikon|Zezike]]*  →  Affeltrange
* 1995: Fusion vo *[[Kalthäusern|Chalthüsere]]*, *[[Lommis]]* und *[[Weingarten TG|Wiigarte]]*  →  Lommis
* 1995: Fusion vo *[[Lustdorf]]*, *[[Thundorf TG|Thundorf]]* und *[[Wetzikon TG|Wetzike]]*  →  Thundorf

* 1996: Fusion vo *[[Balterswil TG|Balterswil]]* und *[[Bichelsee]]* →  Bichelsee-Balterswil
* 1996: Fusion vo de Ortstail Haitersche und Jakobstal vo *[[Wittenwil|Wittewiil]]* →  Wängi

* 1997: Fusion vo *[[Busswil TG|Buesswiil]]* *[[Horben TG|Horbe]]*, *[[Sirnach]]* und *[[Wiezikon|Wiezike]]* →  Sirnach
* 1997: Fusion vo *[[Eschlikon|Eschlike]]* und *[[Wallenwil|Walewiil]]* →  Eschlike

* 1999: Fusion vo *[[Tägerschen|Tägersche]]* und *[[Tobel TG|Tobel]]* →  Tobel-Tägersche

* 2011: Bezirkswächsel vo *[[Aadorf]]* vom Bezirk Frauefäld → Bezirk Münchwiile
* 2011: Bezirkswächsel vo *[[Affeltrangen|Affeltrange]]*, *[[Schönholzerswilen|Schöholzerswiile]]* und *[[Wuppenau]]* vom Bezirk Münchwiile → Bezirk Wiifälde

## Weblink

## Fuessnoote
Yen

Dr **Yen** (jap.  *en*, wörtlig *runde Gegestand*) isch sit 1870 die japanischi Wäärigsäihäit. S internazionale Sümbol für e Yen isch ¥.

Es isch iigfüert worde, die modärne runde Münze in Silber und Gold z Japan iigfüert worde si. Näben em US-Dollar und em Öiro isch dr Yen zur Wäärigsstabilisazion in vile Länder Däil vo de äigene Gäldresärve. Dr Yen wird in Sen (, 100 Sen = 1 Yen) und in Rin (, 10 Rin = 1 Sen) iidäilt, aber dr Sen und dr Rin si scho 1954 us em Umlauf gno worde.  In dr latiinische Schrift wird s Wäärigssümbol vom Yen dur s Schriftzäiche ¥ und in dr japanische Schriibwiis mit em Kanji 円 daargstellt. D Bezäichnig für e ISO-Wäärigscod isch JPY und het d Codnummere 392. Noch em Änd vom Zwäite Wältchrieg isch dr Yen fest an dr US-Dollar kopplet worde. Dr Kurs zu zu sällere Zit isch 360 Yen pro 1 US-Dollar gsi. Sit dass 1973 s Bretton-Wood-Süsteem zämmebroche isch, wird dr Wärt vom Yen vom Wäärigsmäärt bestimmt. Zur Zit isch dr Wäggselkurs vom Yen öbbe &nbsp;Yen für äi US-Dollar und öbbe &nbsp;Yen pro Öiro.

## Weblingg

* Chart: Yen in Euro
* Informazione vo dr japanische Zentralbank über aktuelli Yen-Banknoote (ängl.)
* Überblick über d Wäärigsgschicht vo Japan (ängl.)
* Japanische Münze-Katalog mit Abbildige (ängl.)

## Fuessnote
1750

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Jänner: Im Verdrag vu Madrid verständige si Spanien un Portugal uf e Neidefinition vu dr Gränze vu ihre Bsitzige z Sidamerika.

## uf d Wält chuu
* 12. Merz: Johann Rudolf Burckhardt, Schwyzer Syydebandfabrikant, Bolitiker un Chunschtfrynd

## gstorbe
* 28. Juli: Johann Sebastian Bach, dytsche Komponischt

## Weblink
Bretton-Woods-System

As **Bretton-Woods-Süsteem** wird die internazionali Wäärigsornig bezäichnet, wo noch em Zwäite Wältchrieg erschaffe worden isch und e Wäggselkursbandbräiti ghaa het, wo vom US-Dollar as Ankerwäärig bestimmt gsi isch. D Idee isch s gsi, ass s Süsteem d Vordäil vom ene *flexible* Wäggselkurssüsteem mit dene vom ene *feste* veräint. Es isch schliesslig noch eme Vorschlag vom Harry Dexter White (1892–1948) umgsetzt worde.

S Süsteem het si Naame vom Ort Bretton Woods im amerikanische Bundesstaat New Hampshire überchoo, wo d Finanzminister und Nootebankguwernöör vo 44 Staate vo de spöötere Siigermächte vom 1. bis zum 22. Juli 1944 zur *Komferänz vo Bretton Woods* zämmechoo si und zum Abschluss s *Bretton-Woods-Abkomme* underschriibe häi. Zum s Abkomme z kontrolliere und duuresetze het mä druf d *Bretton-Woods-Organisazione* bzw. *-Instituzione*, d Wältbank und dr Internazionale Wäärigsfon (IWF), gründet.

D Bundesrepublik Dütschland isch im Bretton-Woods-Süsteem 1949 im Joor, wo si gründet worde isch, bidräte.

Am Aafang vo de 1970er Joor isch s Bretton-Woods-Abkomme ufgee worde, d Instituzione häi zum Däil nöiji Funkzioone überchoo und witergmacht. S Syschtem mit relativ *fixe Wechselkurse* isch dodermit zugunschte vom sog. Floating, wo sich d Kurse entschprächend Aagebot und Nochfroog am Määrt (au vo dr Spekulation) *frei bewege*, ufgee worde.

## Litratuur
* Graham Bird: *Changing Partners: Perspectives and Policies of the Bretton Woods Institutions.* In: *Third World Quarterly.* Bd. 15, Nr. 3, September 1994, , S. 483–503.
* Barry Eichengreen: *Desequilibrios globales y las lecciones de Bretton Woods.* In: *Desarrollo Económico.* Bd. 44, Nr. 176, Januar/März 2005, , S. 619–644.
* Diane Elson: *People, Development and International Financial Institutions. An Interpretation of the Bretton Woods System.* In: *Review of African Political Economy.* Bd. 21, Nr. 62, Dezember 1994, , S. 511–524.
* Ben Steil: *The Battle of Bretton Woods. The Making of a New World*. Princeton University Press, Princeton (New Jersey), USA, ISBN 978-0-691-14909-7.
* John Williamson: *On the System in Bretton Woods.* In: *The American Economic Review.* Bd. 75, Nr. 2, = *Papers and Proceedings of the Ninety-Seventh Annual Meeting of the American Economic Association.* Mai 1985, , S. 74–79.

## Weblingg
* Text der Vereinbarungen zum IWF (englisch)
* Nick Beams: ''Als das System von Bretton Woods zusammenbrach''
* Details zum Vertragsinhalt
* Glossar-Eintrag des Bundesfinanzministeriums
* Keynes’ Vorschlag: ''Der Bancor-Plan'' (PDF, 99&nbsp;kB)
* einestages: ''Willkommen im Hort der Geldrevolution!''

## Fuessnoote
Industrie

D **Industrii** (vo lat. *industria*: Bedriibsamkäit, Fliiss) bezäichnet dä Däil vo dr Wirtschaft, wo kennzäichnet isch dur d Brodukzioon und d Witerverarbäitig vo materielle Güeter oder Ware in Fabrike und Aalaage, und wo mit eme hooche Graad an Mechanisierig und Automatisierig verbunden isch – im Gegesatz zur handwärklige Brodukzionsform. 

Em Brozäss, wo die industrielle Broduktioonsforme entwigglet worde si und sich duregsetzt häi, säit mä Industrialisierig. Das het im 18. Joorhundert agfange, und es het z Öiropa bis im 20. Joorhundert aduuret.

Es git au Bransche, wo nit dere Definizioon entspräche und äinewääg as Industrii bezäichnet wärde, wie zum Bischbil d „Turismusindustrii“, d „Muusigindustrii“ oder d „Underhaltigsindustrii“, wo zum Dienstläistigsgwärb ghööre.

Es isch mööglig, ass das von ere falsche Übersetzig vom änglische Worts *industry* chunnt, wo usser *Industrii* au *Bransche* oder *Wirtschaftszwiig* cha bedüte, oder dass dr Autor bewusst will usdrugge, ass gwüssi Bransche stark automatisiert und mechanisiert si, wie zum Bischbil d Softwäärindustrii.

Vor allem in de furtgschrittenste Industriigsellschafte kennt mä scho sit Joorzäänt dr Brozäss vo dr Deindustrialisierig, wo s strukturelli Verschiebige zwüschen em Industriisektor und em Dienstläistigssektor git und d Industrii volkswirtschaftlig an Bedütig verliert und in d Entwiggligsländer abwanderet. 

## Weblingg

* Statistisches Bundesamt – Daten und Aufsätze zur Industrie in Deutschland
* United Nations Statistics Division – ISIC-Spezifikation

## Fuessnoote
Steuer

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

As **Stüür** wird e Gäldläistig bezäichnet, wo kä Aaspruch uf en indiwiduelli Geegeläistig het und wo vom ene öffentlig-rächtlige Gmäinwääse vo alle stüürpflichtige Persone erhoobe wird. Stüüre si öffentlig-rächtligi Abgoobe, wo müesse zaalt wärde, zum dr allgemäin Finanzbedarf z decke. Zum Underschiid si Gebüüre und Biidrääg ufgoobebezoge und zwäckbunde.

Ursprünglig si d Stüüre Naturalabgoobe in dr Form vo Sach- oder Dienstläistige (Frondienst) gsi. Si si im Lauf vo dr Zit zu räine Gäldläistige worde.

Stüüre sind in de mäiste Fäll d Hauptiinnaamkwelle vom ene modärne Staat und s wichdigste Instrumänt zum sis territorial abgränzte Staatswääse und anderi (supranationali) Ufgoobe z finanziere. Will si fast alli Bürger finanziell belaste und d Stüürgsetzgääbig komplex und undurchsichdig isch,  si Stüüre und anderi Abgoobe en ewige politische und gsellschaftlige Stritpunkt.

## Litratuur
* Albert Hauff: *Ungenützte Steuerquellen – ein Beitrag zur Steuer- und Stützungspolitik. (1) Zur Frage einer Besteuerung der Kunstwerke und Kunstsammlungen. (2) Die Bilanz – ein Wertmesser unserer Widerstandskraft.* „Globus“ Wissenschaftliche Verlagsanstalt, 1916.
* Wilhelm H. Wacker, Sabine Seibold, Markus Oblau: *Lexikon der Steuern. Über 1000 Stichwörter für Praxis und Studium.* Verlag DTV-Beck, 2005, ISBN 3-423-05882-X.
* Klaus Tipke, Joachim Lang, Roman Seer: *Steuerrecht.* 19. Uflaag. Verlag Schmidt (Otto), Köln 2008, ISBN 978-3-504-20141-8.
* Carl Gerber: *Stundung und Erlass von Steuern.* 5. Uflaag. Boorberg 2006, ISBN 3-415-03547-6.
* Hanno Beck, Aloys Prinz: *Zahlungsbefehl. Von Mordsteuern, Karussellgeschäften und Millionärsoasen.* Hanser Verlag, Münche 2010, ISBN 978-3-446-42343-5.
* Daniel Dürrschmidt: *„Europäisches Steuerrecht“ nach Lissabon.* NJW 2010, 2086.

## Weblingg
### Dütschland

* Die deutschen Finanzämter
* Interaktiver Steuerrechner des deutschen Bundesfinanzministeriums
* Steuerstatistiken; Beiträge zum Thema "Steuern" aus der Monatszeitschrift "Wirtschaft und Statistik" des Statistischen Bundesamtes
* Monatsberichte des Bundesfinanzministeriums

### Ööstriich
* Steuerinformationen des Bundesministeriums für Finanzen
* Gesetze, aktuelle Änderungen, Entscheidungen – Zusammengestellt vom Institut für Recht der Wirtschaft an der Universität Wien
* Umfangreicher Vergleich zwischen dem deutschen und österreichischem Steuerrecht im. pdf-Format (1,39 MB)

### Schwiz
* Das föderalistische Steuersystem der Schweiz am Beispiel des Kantons St. Gallen
* Das Steuersystem und Steuerprogression in der Schweiz und ihren Kantonen
* Einführung: Steuern in der Schweiz

## Fuessnoote
Berlingen

**Berlingen** chan folgendes bedüte:
* Berlingen (Eifel), e Gmeind im Landchreis Vulkaneifel, Rhyland-Pfalz, Dütschland
* Berlingen TG, e Gmaind im Kanton Thurgau, Schwiz
* Berlingen (Lothringen), de dütsch und ehemolig französisch Name vo de Gmeind *Berling* z Frankrych

* *Bernlingen*, de ehemolig dütsch Name vo de Ortschaft *Berlens* i de Gmeind Mézières FR, Kanton Fryburg, Schwiz

**Berlingen** isch de Familienname vo folgende Person:
* Jean-Pierre Berlingen (* um 1940), en französische Dirigänt
Karl-Heinz Brunner

De **Karl-Heinz Brunner** (* 14. März 1953 z München) isch a dütscher Politiker (SPD). Er isch sit em 2013i Mitglid vom dütsche Bundestag.

## Labe un Bruef

Im 1973i het de Brunner d'Matura gmacht, im Aaschluss het er z'Reutlinga, Starnberg un Pressburg BWL, Jus u de Management schdudirt. Sit 2005 isch er e selbschdändiger Rechtsbratr. Er isch ina vo de Herusgäbr vo de politisch Zitig "Berliner Republik". Sit 1970 isch de Karl-Heinz Brunner Mitglid vo de Bayerische Rota Krüz, und er schafft au bei de Arbeiterwohlfahrt im Ähraamt. Sit 2011 hat er ne Lähruftrag zum Thema Public Private Partnership an dr Hochschuel z'Biberach. Er isch Vorsitzendr vo de Freund vo Illertissen un Elbogen / Loket n. O.

## Politisch

De Brunner isch im 1982i Miglid vo de Sozialdemokrata worde und sit 1985  engagiert er si in de Kommunalpolitik. Vo 1990 bis 2002 isch er Erschtr Bürgermeischtr vo Illertissen gsi, sit 1996i isch er Kreisrot vo de Landkreis Neu-Ulm un im Aufsichtsrot vo de Donau-Iller-Nahverkehrs-GmbH Ulm (DING). 

Sit em 2013i isch de Brunner Mitglid vom dütsche Bundestag un derte Mitglied im Verteidigungsusschuss, im Usschuss für Recht und Verbraucherschutz, genauso wie im Unterusschuss Abrüstung, Rüstungskontrolle und Nichtverbreitung des Auswärtigen Ausschusses. In de Verteidigung isch er zueschdandig fir si Fraktion fir d'Luftwaff, im Recht fir d'Unternehmenspleita genauso wia d'Gliichstellig vo Lesba ond Schwuli.

Brunner isch au im Lenkungskreis vo de Seeheimr.

## Weblink

* Website vom Karl-Heinz Brunner
*
Florence Arthaud

D **Florence Arthaud** (* 28. Oktower 1957 z Boulogne-Billancourt; † 9. März 2015 z Villa Castelli, Provinz La Rioja, Àrgentinia) ìsch a frànzeescha Seglera gsìì. Ìm Frànkrìch ìsch sa „la petite fiancée de l'Atlantique“ gnennt gsìì.

## Laweslàuif
Sa ìsch d Tochter vum Jacques Arthaud, Dirakter vum „Arthaud“ Verlàg, gsìì. Sa hàt s Segla mìt ìhrem junga Brüeder Jean-Marie wahrend ìhra Feria z Antibes glehrt. Ànna 1974, mìt 17 Johr àlt, ìsch sa ìn'ma Auto-Unfàll schwar verletzt worra; dur dàs ìsch sa làhm worra un ìm Koma glànda. Noh sechs Moneta ìm Spitàl, wo sa sìch erholt hàt, hàt sa ìhra Lawa àns Segla wälla wìdma, wàs sa mìt Erfolg gmàcht hàt.

Sa ìsch àm 9. März 2015 gstorwa, wahrend em Dreiha vu dr Sandung „Dropped“ ìn Àrgentinia, ìn'ma Unfall wo zwei Helikopter ànànder zammagfloga sìn. Ìn dam Unfàll sìn zeh Persona gstorwa un bi dana sìn noch zwei àndra frànzeescha Sportler gsìì: d Camille Muffat un dr Alexis Vastine.

## Sportlischa Kàrriar
Mìt 18 Johr àlt ìsch sa s erschta Mol mìt em Jean-Claude Parisis dur dr Atlàntik gsegelt.

Ànna 1978 ìsch d Segelregatta „La route du Rhum“ grìnda worra; sa hàt do mìtgmàcht un sa ìsch àm 11. Plàtz ààkumma. Àn dr „Route du Rhum“ vu 1986 hàt sa d Regatta verlo fer dr Loïc Caradec versüecha z retta; leider hàt sa àwer numma noch si Schìff gfunda.

Àm 18. Novamber 1990 hàt sa uf ìhrem Trimaran „Pierre 1.“ d Segelregatta „La route du Rhum“ gwunna.'s ìsch s erschta Mol àss dàs Priis vu-n'ra Fràui gwunna worra ìsch.

Ànna 1997 hàt sa d „Transpacific Yacht Race“ mìt em Bruno Peyron gwunna. S gliicha Johr hàt sa aui àn dr „Solitaire du Figaro“ teilgnumma. Bi da Litt wo ìn Regatta mìt'ra gsegelt han sìn aui dr Jean Le Cam, dr Philippe Poupon, dr Lionel Péan, dr Luc Poupon, d Alexia Barrier... 

Ànna 2010 hàt a àn ìhra Kàrriar Schluss gmàcht, wial sa fer d Regatta „La route du Rhum“ vu sallem Johr kè Sponsor gfunda ghàà hàt.

## Privàtlawa
Ànna 1993 hàt sa mìt em Loïc Lingois a Kìnd bikumma: a Maidla gnennt Marie. Ànna 2005 hàt sa dr Eric Charpentier ghirota, àwer dia Ehe hàt nìt làng düürt.

Àm 29. Oktower 2011 ìsch sa z Nàcht, ìn dr Neecha vum Cap Corse, vu ìhrem Schìff dràbghèit. Mìt ìhrem Händi hàt sa ìhra Müeter känna ààrüefa un gretta wara.

## Wark
Ànna 1990 hàt d mìt em frànzeescha Sanger Pierre Bachelet s Liad *Flo* gsunga un a Album veräffentligt.

Sa hàt aui mehrera Biacher gschrìewa:
* *Fiancée de l'Atlantique*, Éditions du Pen-Duick, 1982 	
* *L'Océane*, Flammarion/  Arthaud, 2008 	
* *Un vent de liberté*, Flammarion/  Arthaud, 2009

## Referanz
Anorganische Chemie

Die **anorganischi Chemii** (churz: **AC**) oder **Anorganik** isch d Chemii vo alle choolestofffreie Verbindige und e baar Usnaame. E Gränzgebiet zur organische Chemii si d Organometallverbindige. Wääred die Organischi Chemii die nume as Hilfsmiddel oder Reagänz benützt, erforscht die anorganischi Chemii d Koordinazionschemii vo de Metall.

Historisch het sich die anorganischi Chemii mit Stoff beschäfdigt, wo nit vo organischem Lääbe dur Lääbenschraft erzügt wärde. Sit dr Harnstoffsünthese 1828 vom Friedrich Wöhler, wo die organischi Substanz Harnstoff us dr anorganische Verbindig Ammoniumcyanat härgstellt worde isch, häi sich d Gränze zwüsche Stoff us dr umbeläbte (de „anorganische“ Stoff) und dr beläbte Natur (de „organische“ Stoff) verwüscht. So broduziere Lääbewääse au e Hufe anorganischi Stoff, wääred im Labor hützudags fast alli organische Stoff chönne härgstellt wärde. Die modärni Underschäidig macht aber immer no Sinn, wil d Reakzionsmechanisme und d Stoffstrukture in dr Anorganik und in dr Organik vilmol andersch si.

## Litratuur

* D. F. Shriver, Peter Atkins, C. H. Langford: *Anorganische Chemie*, 2. Uflaag. Wiley-VCH, Weinheim 1997, ISBN 978-3-527-29250-9
* J. Huheey, E. Keiter, R. Keiter: *Anorganische Chemie – Prinzipien von Struktur und Reaktivität*, 3. Uflaag. Walter de Gruyter, Berlin – New York 2003, ISBN 3-11-017903-2
* Lothar Kolditz (Hrsg.): *Anorganikum - Lehr- und Praktikumsbuch der anorganischen Chemie; mit einer Einführung in die physikalische Chemie.* Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1967, 12. Uflaag 1989; Johann Ambrosius Barth Verlag, Leipzig-Berlin-Heidelberg, 13. Uflaag 1993.

### Üebigsbüecher
* Ehrhard Uhlemann, Gerhard Röbisch: *Fragen und Aufgaben zur Chemie*. 3. Uflaag. VEB Deutscher Verlag der Wissenschaften. Berlin 1988, ISBN 3-326-00275-0

## Weblingg
* Vorlesung Experimentalchemie I, Anorganische Chemie Videoaufzeichnungen einer Vorlesung. Von TIMMS, Tübinger Internet Multimedia Server vo dr Uniwersidäät Tübinge.
Säuren

**Süürene** si im ängere Sinn alli chemische Verbindige, wo in dr Laag si, Protone (H+) an e Reakzionspartner abzgee, d. h. si chönne as Protonedonator fungiere. In ere wässrige Löösig isch dr Reakzionspartner im Wäsentlige Wasser. Es bilde sich Oxonium-Ione (H3O+), dr pH-Wärt vo dr Löösig wird eso niidriger. Süürene reagieren mit sogenannte Base und bilde Wasser und Salz. E Base isch also s Gegestück zun ere Süüri und cha die nöitralisiere.

Im witere Sinn beschriibe verschiideni Süüri-Base-Konzept wääsentlig bräiteri Palette vo chemische Reakzione, wo wit über d Reakzione, wo witer oobe erwäänt worde si, chönne uusegoo.

## Äigeschafte
D Äigeschafte vo Süürene, und bsundrigs wie si chönne gföörlig wärde, si seer underschiidlig. Zum Bischbil duet d Salpetersüüri äätze, d Blausüüri isch e starks Gift und d Pikrinsüüri e Sprängstoff.

* Süürene grife bsundrigs unedli Metall und Chalch aa, aber au Chläider, Hut und Auge (allgemäin alli organische Materialie) chönne von ere Süüri zerstört wärde.
* Es git starki und schwachi Süürene. Chlorwasserstoff isch e starki Süüri und dissoziiert in Wasser vollständig. Dr wässrige Löösig säit mä Saözsüüri. Essigsüüri isch e schwecheri Süüri und dissoziiert in Wasser nume zum Däil.
* Süürene cha mä mit Wasser verdünne, was iiri Wirkig je noch dr Verdünnig schwecher macht. S Verdünne vo konzentrierte Süürene isch en exothermi Reakzion. Es entstoot also Wermi. Vor allem wemm mä konzentrierti Schwääfelsüüri verdünnt, cha d Süürilöösig unkontrolliert wägsprütze. Dorum muess mä immer d Süüri in s Wasser gee und nit umkeert: *„Zuerst das Wasser, dann die Säure, sonst geschieht das Ungeheure.“*
* Vili mäine, ass Süürene immer Flüssigkäite si, aber das isch falsch. Bekannti Süürene, wo Feststoff si, si Vitamin C und d Citronesüüri. Chlorwasserstoff hingeege isch e Gaas.
* Wässrigi Löösige vo Süürene andere d Farb vo Indikatore, zum Bischbil färbe si blaus Lackmusbabbiir root.
* D „Gegespiiler vo de Süürene“ si d Base (Baselöösig = Lauge). Si chönne Süürene nöitralisiere. Au Base äätze und grife e Hufe anderi Stoff aa, wo nit umbedingt mit Süürene reagiere.
* In Wasser glööst läite Süürene elektrische Strom. Es bassiert en Elektrolyse. Bi dere bilde sich an dr Kathode (em Minuspol) Wasserstoff und an dr Anode (em Pluspol) dr nöitralisierti Stoff vom Süürianion, bi dr Salzsüüri z.&nbsp;B. isch das Chlor. An dr Kathode bassiert e Redukzion (Elektrone wärde ufgnoo) und an dr Anode e Oxidazion (Elektrone wärde abgee).

## Litratuur
Historischi Entwigglig vo de Süürene:
* Claus Priesner, Karin Figala: *Alchemie: Lexikon einer hermetischen Wissenschaft.* Beck, Münche 1998, ISBN 3-406-44106-8
* V. Karpenko, J. A. Norris: *Vitriol in the History of Chemistry.* Chem. Listy, Band 96, 2002, Site: 997–1005, PDF
* ''Geber'' in Britannica
Chemische Verbindung

As **chemischi Verbindig** bezäichnet mä e Räinstoff, wo us zwäi oder mee verschiidene chemische Elimänt bestoot, wo – im Gegesatz zu Gmisch – dur Wäggselwirkige vo de Elektrone in eme feste Verheltnis vo dr Zaal vo de Atom und dorum au vo de Masse zämmeghebt wärde und so e chemischi Bindig iigönge. Charakteristisch für jedi chemischi Verbindig isch iiri äidütigi chemischi Struktur. Vilmol isch d Summeformle nid äidütig, wo mä, wemm mä die molari Masse verwändet, zum Bischbil d Mängi an Brodukt von ere chemische Reakzion cha usrächne (in dr Stöchiometrii, mit Hilf vom ene Reakzionsschema). Isomeri chemischi Verbindige häi die gliichi Summeformle, aber en underschiidligi Molekülstruktur.

## Fuessnoote


## Weblingg
* E Hufe chemischi Verbindige noch iire Hauptelimänt (ängl.)
Basen (Chemie)

**Baase** (griechisch *βάση*, *basé – d Usgangslaag, d Grundlaag, s Fundamänt*) si im ängere Sinne alli chemische Verbindige, wo wenn si in ere *wässrige Löösig* si, Hydroxid-Ione (OH−) chönne bilde, also dr ph-Wärt von ere Löösig chönne hööcher mache. Hydroxid-Ione si chemischi Verbindige, wo Protone von ere Süüri chönne übernee und drbii e Wassermolekül bilde. E Baase isch also s Gegestück zun ere Süüri und cha die nöitralisiere.

Im witere Sinn beschriiben verschiideni Süüri-Baase-Konzept wääsentlig bräiteri Palette vo chemische Reakzioone, wo über d Äigeschafte vo Hydroxidione in Wasser chönne uusegoo. Bsundrigs bedütsam si d Konzept noch em *Lewis* (Lewis-Baase und Lewis-Süüri) und noch em *Pearson*, wo vo *herte und wäiche Süürene und Baase* schwätzt (HSAB-Konzept).

## Äigeschafte vo Baase

* E Hufe Baase si in Wasser lööslig (z.&nbsp;B. Natriumhydroxid, Ammoniak), aber nid alli (z.&nbsp;B. Aluminiumhydroxid)
* Si äätze und zerstööre organischi Stoff.
* Us Öl und Fett bilde si Säifi und Glycerin.
* Es git starki und schwachi Baase. 
* Baase cha mä mit Wasser verdünne, und iiri Wirkig wird je noch dr Verdünnig schwecher.
* Die baasische Löösige mache Phenolphthalein root und färbe roots Lackmus-Babbiir blau.
* D „Gegespiiler“ vo de Baase (Baaselöösig = Lauge) si d Süürene (vgl. Abbildung). Si chönne Baase nöitralisiere. Au Süürene äätze und grife vili anderi Stoff aa, wo nid umbedingt mit Baase reagiere. 
* Baase si e Gfoor für Chläider, Hut und Auge. Mä sött imer e Schutzbrülle aahaa, wemm mä mit Baase hantiert.
Michael Sailer

**Michael Sailer** isch dr Naame vom:

*
*  e dütsche Chemiker und Atomenergiikritiker (* 1953)
* e dütsche Autor und Musiker (* 1963)
Aluminium

**Aluminium** isch e chemischs Elimänt mit em Sümbol *Al* und dr Ornigszaal 13.
Im Periodesüsteem ghöört Aluminium zur dritte Hauptgruppe und zur 13.&nbsp;IUPAC-Grubbe, dr Borgrubbe, wo früener au as *Grubbe vo de Ärdmetall* bezäichnet worde isch.
Aluminium isch e silbrig-wisses Liichtmetall.
Es isch s dritthüfigste Elimänt und s hüfigste Metall in dr Ärdkruste. 2010 si 41&nbsp;Mio. t Primäraluminium häärgstellt worde.
Au wenn s Metall seer unedel isch, reagiert s wäge dr Passiwierig bi Ruumtämpratuur nume oberflechlig mit Luft und Wasser.
## Wirtschaftligs
S äinzige Usgangsmaterial für d Aluminiumbrodukzion, wo wirtschaftlig vo Bedütig isch, isch s Bauxit. Es git Bauxitvorkomme in Südfrankriich (Les Baux), Guinea, Bosnie und Herzegowina, Ungarn, Russland, Indie, Jamaika, Australie, Brasilie und de Veräinigte Staate. Übbe 60 Brozänt vom Bauxit isch Aluminiumhydroxid (Al(OH)3 und AlO(OH)), öbbe 30 Brozänt Iisenoxid (Fe2O3) und Siliciumdioxid (SiO2).  Aluminium wird usschliessli dur Schmelzflusselektrolüüse vo Aluminiumoxid noch em Kryolith-Doonärde-Verfaare (Hall-Héroult-Brozäss) häärgstellt. Zum dr Schmelzpunkt niidriger mache, wird s Aluminiumoxid zämme mit Kryolith gschmulze (Eutektikum bi 963&nbsp;°C). Dr Brozäss brucht wäge dr hooche Bindigsenergii vom Aluminium und sinere Dreiwärtigkäit zimlig vil Energii. Das isch au äine vo de Grübd ass s Riisäicling vo Aluminium im Vergliich zu andere unedle Metall zimlig intensiv isch.

Aluminium het e hoochi spezifischi Festigkäit. Vergliche mit Staal si Baudäil us Aluminium bin ere gliiche Festigkäit öbbe halb so schwer, häi aber e gröössers Volume. Dorum brucht me s dört, wo s uf e chliini Masse aachunnt, wie zum Bischbil bi Dransportmiddel, vor allem in dr Luft- und Ruumfaart. Aber au bi Auti wird s immer mee verwändet. Wil s e guete Läiter vo elektrischem Stroom und vo Wermi isch, wird s au vil in dr Elektrotechnik und dr Elektronik iigsetzt. In dr Verpackigsindustrii macht mä alli mööglige Doose und Folie drus. Wäge sim hooche Reflexionsgrad macht mä Spiegel mit Aluminium, es isch Däil vo Farbe, Raggeetedriibstoff, Füürwärk und het non e Hufe anderi Aawändige.

## Litratuur
* Luitgard Marschall: *Aluminium. Metall der Moderne.* Oekom, Münche 2008, ISBN 978-3-86581-090-8.
* P. F. Zatta, A. C. Alfrey: *Aluminium Toxicity in Infant’s Health and Disease.* World Scientific Publishing, Singapur 1977, ISBN 981-02-2914-3 (änglisch).

## Weblingg

* MATERIAL ARCHIV: Aluminium – Umfangriichi Materialinformayione und Bilder.
* Newssite vom Gsamtverband vo dr Aluminiumindustrii
* aluMATTER – en interaktivs E-Learning-Tool über Aluminium Wärkstoffkunde, Brodukzioon und Aawändige, in vier Sproochen
* Elektrochemischi Experimänt mit Aluminium
* Aluminium im menschlige Körper
* Christopher Exley: *Aluminium and Medicine, in Molecular and Supramolecular Bioinorganic Chemistry.* ISBN 978-1-60456-679-6, englisch, (pdf-Datei; 174&nbsp;kB), abgrüeft Juni 2013.
* Lars Fischer: *[http://www.spektrum.de/wissen/wie-gefaehrlich-ist-aluminium/1300812 Wie gefährlich ist Aluminium?]* Spektrum.de, 14. Juli 2014.

## Fuessnoote
PH-Wert

Dr **pH-Wärt** isch e Maass für dr suuri oder basisch Charakter von ere wässrige Löösig. Er isch dr negativi dekadischi Logarithmus (= *Zäänerlogarithmus*) vo dr Wasserstoffione-Aktiwidäät: Es handlet sich um e dimensionslosi Zaal. 

Es gältet
:p\mathrm H = - \log_{10} a\left(\mathrm H^+\right)\  &nbsp;beziejigswiis&nbsp; a\left(\mathrm H^+\right) = 10^{-p\mathrm H}\ 

Bi verdünnte Löösige entspricht dr pH-Wärt öbbe em negative dekadische Logarithmus vom Zaalewärt vo dr stoffmängikonzentrazioon *c* vo de Oxoniumione (H3O+) in Mol pro Liter:

:p\textrm H = - \log_{10} \left(c\mathrm{(H_3O^+) \cdot \frac{l}{mol}} \right) &nbsp;bezieigswiis&nbsp; c\left(\mathrm{H_3O^+}\right) = 10^{-p \mathrm H} \, \mathrm{\frac{mol}{l}}

## Bischbil vo pH-Wärt

## Litratuur
* R. P. Buck, S. Rondinini, A. K. Covington, u.&nbsp;a.: *Measurement of pH. Definition, standards, and procedures (IUPAC Recommendations 2002)* in *[[Pure and Applied Chemistry|Pure Appl. Chem.]]* 74(11), 2169–2200 (2002); Faksimile (PDF; 317 kB).
* Jander, Jahr: *Maßanalyse*. 17. Uflaag, de Gruyter, Berlin 2009, (S. 99: Indikatoren), ISBN 978-3-11-019447-0.
* Wirz, Willy W.: *pH- und. pCI-Werte*, Handbuch mit Interpretationen u. e. Einf. in d. pX-Messtechnik; Messwerttab. nach elektron. (elektrometr.) pH- u. pCI-Messungen; mit 22 Spezialtabellen, Chemie-Verlag, Soledurn 1974, ISBN 3-85962-020-7

## Weblingg

* Rob Beynon, University of Liverpool: Buffers for pH control 
* pH-Wärt-Berächnige mit voriigstellte Aarbetsbletter
* aqion – gratis Softweer zum vo pH-Wärt vo irgen ere Löösig z berächne (mit Bischbil)

## Fuessnoote