open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
HTML

HTML bedütet **Hypertext Markup Language** und isch es Dokumenteformat zor Struktuierig vo Text für Internetsite. 

## Gschicht
HTML isch 1989 vo Tim Berners-Lee am CERN in Genf entwicklet worde.
Im Berners-Lee's vorstelig isch gsi, dasmu so oni grossi Problem cha Homepages erstelle u dasmu nei spezieli Programm, sogenanti Browser het, wo di Textstrukturierung umwandle inas schöns Dokument. 
Mit de Jahr isch aber z'Bedürfnis gwachse, im Browser o genau z'sääge, winner di einzelni Textstrukture sou anziige. Zum Biispüu weli Schrüftart u weli Farb a Textabschnitt sou ha. So isch z'Prinzip, dasmu t'Struktur vom Uusgseh tuet trenne ging meh verlore gange. Doch ide löschte Jahr hettmu a nüwi Sprach extra für z'Uusgseh vom Text erfune: CSS. Mit CSS isches ize füu iifacher Text z'formatiere u de einzelne Strukture verschideni Formatierige zuezwiise. Wüus iz endlech a möglechkiit git hetmu bide Witterentwicklig vo HTML gsiit, dasmu in zuekunft HTML numeno für z'Strukturiere vo Text wot iisetzte. So isch di nüwi Version vo HTML XHTML entstane. Das X vorum HTML stiit für Extensible. Das isch därum derzue cho, wüumu us Basis vo dem Format XML verwendet, HTML het no a anderi Grundlag bruucht. 
Ade Witerentwicklig vo XHTML u dennzumaus o HTML schaffet z'W3C. Das isch a Gruppa vo Lüt wo Standards für z'Internet usarbiite. Ufum Internet gfüne chamusi under www.w3c.org.

## Iisatzgebiet
HTML isch nit nur fers Usgabemedium Bildschirm verwendbar, sundern fer alles, was mit Texte ebbis afange cha, so z. B. Drucker oder PDAs. D'Syntax fer akustischi Sproochusgab isch au scho definiert, wird aber noch vo so guet wie kainer verbraitete Software au gnutzt.

## Uufbuu vomena HTML-Dokument
As HTML-Dokument isch Buumartig uufbuut. Das hisst, dases verschachtlet ist. So gits zum Biispüu de "Körper"-Beriich vode sitta. Dete stiit alles, wo de im Browser o dargsteut chunnt. Innerhaub vo dem Beriich chamu nei Title, Absätz, Tabälle, usw. definiere. Die verschidene Element chamu nai o umi kombiniere. So isches möglech, a Absatz ina Tabäla ichiztue, oder o a Tabäla ina Absatz. 

Ds HTML-Dokument isch i 2 grossi Beriich untertüut. I "Körper"-Beriich, wo obe scho churz erklärt isch u nai no ina Chopf-Beriich. I dem Beriich stane Angabe uber z'Dokment, wi zum Biispüut de Titu wo de o ide "blaui" Tituzila vom Browser anziig chunnt. Nei hets dete ono Informatione für Suechmaschine, wi zum Biispüu a churza Beschriib vode Sitta. Di Angabe für Suechmaschine nenntmu Meta-Angabe. Si müesse nid z'wingend gschrübe cho. Ganz am Anfang vom Dokument settemu ono churz schriibe, mit weller Version vo HTML oder XHTML womu das Dokument gschrübe het. Für XHTML 1.1 (de aktuellschta Standard) schribtmu z. B.


```

```


## HTML lehre
Im Internet gits verschideni Adrässe zum HTML lehre. T'Nummer 1 i dem Gebiet isch SELFHTML vo Stefan Münz: www.selfhtml.org. Bi Wikibooks sina as par Lüt ono drann a churze Kurs für Anfänger z'schriibe: http://de.wikibooks.org/wiki/Websiteentwicklung:_XHTML
Quaoar (Mythologie)

**Quaoar** isch de Namme vu de Schöpfergotthait vum Volch vu de Tongva, wo vor de Achumft vu de Europäer in de Gegend vum hütige Los Angeles in de USA gsidlet hän. 

Wie in de maischte Schöpfigsmythe isch au bi de Tongva am Afang s'Chaos gsi. Quaoar isch danzend ussem Chaos entsprunge un het no d'Welt in d'Existenz danzt, während er s'Lied vu de Schöpfig gsunge het. Z'erst isch äso de Himmelsgott Weywot entstande, deno d'Erdgötti Chehooit, wo deno zämme mitem Quaoar d'Sunne (Tamit) un de Mond (Moar) in d'Welt danzt hän.

Zämme hän die fimf no alles ander ins Dosi danzt: Dier, Pflanze, Mensche un au die andere Götter. Noochdem er si Werch beendet gha het, isch Quaoar aifach irgendwoani verschwunde.

Anno 2002, isch ä großes transneptunischs Objekt uf de Namme Quaoar daift worre.
Saanen

**Saanä** (amtlech *Saanen*, frz. *Gessenay*) isch es Dorf un e politischi Gmeind im Verwautigschreis Obersimmetal-Saane vom Kanton Bärn i dr Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk gliichnamige Amtsbezirk ghört.

## Gmeind
Zur Gmeind Saanä ghörä d Ort Abländschä, Bissä, Ebnit, Gruebe, Grund, Gstaad, Kalberhöni, Saanä, Saanämöser, Schönried und Turbach.

Südlech vo Saanä si d Gmeinde Gsteig (gränzt a Kanton Wallis und ligt südlicher als Airolo) und Lauene. Dr höchst Punkt isch ds 2542 Meter hohe Giferhorä, di tiefsti Steu ligt uf  a dr Saane bi dr Rüttischlucht.

## Ds Dorf Saanä
Dr Hauptort vor Gmeind Saanä isch ds glychnamige Dorf Saanä. Es isch ca. 3&nbsp;km vo Gstaad entfernt und grenzt direkt a Kanton Waadt. Dr Berg Vanel zwüschä Saanä u Rougemont bildet d Kantons- und Sprachgrenze.

Dr Name vom Ort chunt vom glychnamige und gröschte Fluss i dr Umgäbig, dr Saanä. 
Ungefähr im 5. Jahrhundert si d Burgunder igwanderet, u im 8. Jahrhundert hei d Alemanne di dütschi Sprach its Saaneland bracht, si si vom Simmental her cho. Politisch het Saanä zur Grafschaft Ogo ghört, wo ca. 900 erstmals erwähnt wordä isch, später ischsi de Greyerz gnennt wordä.

Ds Saanä steit oh eini vo dä schönste Kilche im Kanton Bern, nämlech d Mauritius-Kilche. Si isch afangs 20. Jahrhundert fasch abbrönnt, mi het si jedoch no chönne rette und hett se nächher wieder chönne finsüberlech ufbaue.

Im Jahr 1911 het ds Saanä ä schlimmi Muusplag ghä. D Bürger erhalte no bis hüt (Stand 10. September 2005) für jedi erleiti Muus ä gwüssä Geldbetrag. Vier Angstellti vor Stadtverwaltig si jedes Jahr drmit beschäftigt, die vo dä Bürger iigreichte Muuseschwänz ds zehle und dr entsprechend Erlös uszzahle.

Saanen het oh ä Fluugplatz wo für viu Flugsportaktivitätä gnutzt wird.

## Gschicht
Saanä isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1228 als *Gissinay*, 1340 *Sanon*.

## Ywohner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 24,6 % gläge.

## Religion
67,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,1 %, CVP 1,0 %, EVP 2,7 %, FDP 11,2 %. GLP 4,2 %, GP 3,5 %, SP 5,9 %, SVP 51,4 %, Suschtigi 5,0 %.

Gmeindspresidänt vo Saanä isch dr Aldo Kropf (Stang 2013).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,5 % gläge.

## Sprach u Dialäkt
Bir Volkszellig 2000 hei vo de 6914 Ywohner 82,1 % Dütsch als Houptsprach aaggää, 3,6 % Französisch u 1,7 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Saanä ghört zum Höchstalemannisch.

## Städtepartnerschaftä
* Cannes, Frankriich
* Darmstadt, Düütschland
* La Massana, Andorra

## Lüt
* Christian Kracht (* 1966 z Saanä), Schriftsteller

## Literatur
* Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 3: Das Statutarrecht der Landschaft Saanen bis 1798 von Hermann Rennefahrt, Aarau 1942. (Online-Version)
* *Schweizer Lexikon.* 7 Bände, Encyclios, Zürich 1945–1948, Band 6, S. 736.

## Weblink

* Offizielli Websitte vo dr Gmeind Saanä
* 

## Fuessnote
Mundilfari (Mond)

Dr **Mundilfari** isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Saturn.

## Entdeckig
Dr Mundilfari isch am 23. September 2000 vu de Astronome John J. Kavelaars  un Brett Gladman entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2000 S 9 erhalde.

Benennt worre isch er nooch em Mundilfari, eme Riis us de nordische Mythologi. 

## Bahndate
Dr Mundilfari umchraist de Saturn uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 18.722.000 km in 951 Däg un 13 Stunde.
D'Bahnexzentrizität betrait 0,2078. D'Bahn isch 167,476° gege d'Äquatorebeni vum Saturn gnaigt un isch demit retrograd, d. h., der Mond lauft entgege vu de Rotationsrichtig vum Saturn um de Planet. 

## Ufbau un physikalischi Date
Dr Mundilfari chönnt möglicherwiis ä Bruchstuck vum Mond Phoebe si, wo bi eme Impakteraignis abgsprengt worre isch.
Er besitzt e Durmesser vu etwa 7 km. Si Dichti wird ufgrund vu sinere vermuetete Herchumft uf sälli vu Phoebe gschätzt un wär no mit 2,3 g/m3 im Vergliich zue dr andere Saturnmönd relativ hoch. Er isch vermuetlich us Wasseriis mit eme hoche Adeil an silikatischem Gstai zämmegsetzt.  
Er besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflektiert. 

Mit ere schinbare Helligkait vu 23,8m isch er ä usserscht leechtschwachs Objekt.
Alemannische Großwörterbücher

Im alemannische Sprochrüüm gits fir finf verschiidini Regione wisseschaftligi **Großwerterbiächer** vum Dialäkt, un zwar:

*Badisches Wörterbuch (Alemannisch un Südfränkisch im Badische)
*Schwäbisches Wörterbuch (Alemannisch z' Wirttebärg un en Bayrisch-Schwaba)
*Wörterbuch der elsässischen Mundarten
*Wörterbuch der schweizerdeutschen Sprache (Schweizerisches Idiotikon)
*Vorarlbergisches Wörterbuch (Alemannisch z Vorarlbärg un im Liächtestei)

Diä Werterbiächer hän jedes zwee bis iber zeh Bänd. Sie bschriibe dr Dialäkt-Wortschatz – d Bedittung, d Verbreitung un d Härkumpft (Etymologie) vu dr Werter. Si sin in wisseschaftlige Bibliotheke (z. B. Uni-Bibliotheke) vorhande.

* Karte vo de Großlandschaftliche Mundartwerterbiächer
Nomenklatur der Enceladus-Topographie

Des isch ä **Liste vu de benennte topographische und geologische Strukture uf em [[Saturn (Planet)|Saturnmond]] [[Enceladus (Mond)|Enceladus]]**. Die usschließlich latiinisch Nomeklatur benennt de enceladische Strukture nooch Gstalte, Örter oder Eraignisse us *[[Tausendundeine_Nacht|Tusendunaini Nacht]]*.  No nit daift sin die erst anno 2005 erstmols photographierte Strukture in de Südpolregion. Die uffälligste Strukture dert erinnere an Tigerstriife (engl. *tiger stripes*). Usserdem trättet in de Südpolregion Wasserdampf us, weswäge wohl in de Nomeklatur ä neie Geländetyp wird definiert werre müesse.

## Planitiae

Enceladischi Ebene werre latinisch planitiae gnennt un sin daift uf Örter vu Eraignisse us *[[Tausendundeine_Nacht|Tusendunaini Nacht]]*.

## Sulci

Sulci (lat., sing. *sulcus*) sin langi paralleli Rille. Enceladischi Sulci sin daift uf Örter vu Eraignisse us *[[Tausendundeine_Nacht|Tusendunaini Nacht]]*.

## Fossae

Fossae (lat.) sin Gräbe oder Trög. Enceladischi Fossae sin daift uf Örter vu Eraignisse us *[[Tausendundeine_Nacht|Tusendunaini Nacht]]*.

## Krater

Enceladischi Krater sin daift uf Figure us *[[Tausendundeine_Nacht|Tusendunaini Nacht]]*.

## Quelle un witteri Information
* USGS: Enceladus nomenclature (engl.)
Alemannia (Deutschland)

E vu latiinisch *Alemannia* abglaititi Schribwiis isch in viile Sproche de Namme fer Dytschland. Fer witteri Bedütige vu Alemannia lueg under Alemannia.

D'Gliichsetzig vu *Alemannia* un *Ditschland*  füehrt oft zue Verwexlige, wil mer in sällene Länder under *Alemanne* *Dytschi* verstoht un nit d'Sprecher vu ere ditsche Dialektgruppe.

Dass *Alemannia* als Bezeichnig fiers alemannisch Sprochgebiit wohl au in Ditschland nit grad gängig isch, dirft aber nit bloss an dr politische Ufdeilig vum alemannische Sprochgebiit in mehreri Länder un dr grosse Underschiid vu dr einzelne alemannische Dialekte liige. Dass mer nämlig au in beliebte Urlaubsländer wie Spanie oder dr Tirkei under *Alemannia* ebe *Ditschland* verstoht, dirft au e Näbeeffekt bi de ditsche Urlauber ha, wo mer nit underschätze sott: In dene baar Brocke Landessproch, wo sie läre mien, um sich mit dr Iheimische z'verständige, bezeichne si sich sozuesage als *Alemanne*. Es dät dorum nit verwundere, dass au in grosse Deile vu dr ditschsprochige Bevölkerig dr latinisiert Begriff *Alemannia* als synonym mit *Ditschland* agsähe wird. In dr Schwiz degege heisse die ditsche Dialekt *[[Schweizerdeutsch|Schwizerdütsch]]* un alli Ditsche sin *Schwobe*. Die welsche Schwizer verstehn under *Allemagne* jo sowiso *Ditschland*. D.&nbsp;h. au dert dürft e menke mit *Alemannisch* als wisseschaftlich korrekti Bezeichnig fier *Schwizerdütsch* oder au mitem Begriff *Alemannia* nit viil afange chänne. Im Elsiss schliesslich wird wohl chum e Elsässer ebberem us *Innerfrankriich* ohni e langi Erchlärig sage chänne, s'Elsiss läg in ere *Alemannia*. So schribt die französisch Wikipedia am End vu 2005 iber d'Alemanne in de Vergangehait: *Les Alamans ou Alémans* **étaient** *un ensemble de tribus germaniques.* *Alémanique* isch dert 2005 mit *Alsacien* glichgsetzt worre – es isch e *Page de redirection*. 

Folgedi Wikipedias betitle z. B. ihr Artikel iber Ditschland mit eme vu *Alemannia* abgleitete Begriff, wie dr folged Uszug us dr Interwiki-Links vum ditsche Wikipedia-Bitrag iber Ditschland zeigt:

## Lueg no
* Alemane (Name)

## Fueßnote
Alemannisch dunkt üs guet

D Mitgliiderzitschrift vu dr Muettersproch-Gsellschaft heißt **Alemannisch dunkt üs guet** un wird alli halb Johr an d Mitgliider verschickt.

E halbjährig Doppelheft het als öppe hundert Sitte, diä meischte Biiträg sin uf Alemannisch; jede Autor schribt in sinere Dialäkt-Spiilart un schribt no sinere Orthographii. Dr Inhalt isch meischtens:
* e Heftthema, wu als ungfähr s erscht Drittel vum Heft iinimmt, z. B. 
** "Mundart in de Büechergschäfte" - do isch in verschiidene Buechgschäfter z Südbade un in einere z Stroßburg un z Züri nogluegt wore, was si an alemannischer Dialäktliteratür hän. (Heft III/IV 2005)
** Alemannischi Sprich (Redensarte) wiä "Schisse un Krutthacke goht nit zemme" (Heft III/IV 2004)
* Bricht vu dr Vorstands- (= zentrale Aktivitäte)
* Nochrichte un Iischetzunge ums Alemannisch rum, wu vu gmeinem Inträssi sin
* Bricht iber d Aktivitäte vu dr Regionalgruppe (jedi Gruppe schribt fir sich)
* Bsprächunge vu Biächer, CD un andere Publikatione - im Heft III/IV 2006 isch d Alemannisch Wikipedia bsproche wore.

S Heft wird vun ere Redaktion gstaltet; lang verantwortlig isch dr Klaus Poppen gsii, ab 2006 s Friedel Scheer-Nahor. Sit 2014 git s di neiere Usgabe aü online als pdf-Version.

## Lueg aü
* Elsass: D'Heimet (Zitschrift); Land un Sproch (Zitschrift)
* Schwiz: Mundart. Mitteilungsblatt des Mundartforums
 
## Weblink
* Alemannisch dunkt üs guet: Archiv
Aladdin (Krater)

**Aladdin** isch ä Krater uf de Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus.  Aladdin isch zerst uf *[[Voyager 2]]*-Bilder entdeckt worre. Er lit uf 63.1° Nördlicher Braiti un 16.9° westlicher Längi und het ä Durmesser vu  34 km.  Aladdin het ä grossi Wölbig in sinerem Innere, was nohlegt, dass der Krater ä gwissi viskosi Entspannig erfahre het.

De Krater isch daift uf de Held Aladdin us Tusendunaini Nacht wo d'Wunderlampe gfunde het.

## Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographie
Rheinische Megalopole

Die **Rhinischi Megalopole** isch e Chetti vu Balligsrüme, wo sich im en ebbe 50 bis 200 Kilometer breite Korridor entlang vum Rhi-Izugsbiit vum Schwyzer Middelland bis zue dr Mündig in dr Niderlande erstrecke duet.

Es isch ä dichti Asammlig vu große, infrastrukturell eng verflochtene, benochberte Metropole un Grossstädt, wo zäme ä sognennti Megalopole bilde.

Si isch d'Chernregion vu dr sognennte «Blaue Banane», des isch en ebbe 200 Kilometer breite, wie e Banane gchrümmte, dicht besidelte Striife in Europa, wo vu England iber s'Rhiizugsbiit bis in d'Lombardei goot un einigi Siteäst het.

Die Rhinischi Megalopole isch eini vu dr wirtschaftliche Chernregione vu dr Erde, si isch aber wirtschaftlich relativ heterogen. Mit ebbe 60 Millione Iwohner zellt si zue dr bevölchrigriichste un am dichteste besidelte Regione in Europa. 

Folgendi Balligsrüm un Metropolregione liige (vu Nord-West nooch Süd-Ost) in dr Rhinische Megalopole:
* Lille
* Brüssel-Antwerpen
* Randstad Holland
* Rhi-Ruhr
* Rhi-Main
* Rhi-Neckar
* Stuttgart
* Charlsrue-Strossburg-Basel
* Züri
Trinationaler Eurodistrict Basel

Dr **Trinational Eurodischtriggt Basel** churz: **TEB** – en Erwiterig in alle Himmelsrichdige vo dr frienere **Trinationale Agglomeration Basel**, churz TAB – isch ä Organisation vu Gmeinde un Städte in dr Umgäbig vo dr Stadt Basel.

Si wott iber d Gränze vu dr Länder Dytschland, Frankriich un Schwyz hiwegg zämeschaffe und gmeinsami Plään mache. Säll isch wichtig, wil d Staatsgränze zum Deil zmitz dur Strossezüg verlaufe. Dr Agglomerationsruum isch ä schöns Bispiil defir, wie datsächlichs Stadtgebiet un politischi Gränze ussänanderfalle chänne.

Mit 830.000 Iwohner isch d TEB d Metropole fers Städtedrieck vo Basel bis uff Milhüse und Friburg im Brisgau in de «Rhinische Megalopole». 60&nbsp;Prozänt vu dr Bevölkerig läbe in dr Schwyz, 30&nbsp;Prozänt z Dytschland un 10&nbsp;Prozänt z Frankriich.

Zum Trinationale Eurodischtriggt Basel ghöre z Dütschland dr Landkreis Lörrach plus d Gmeinde Bad Säckingen und Wehr, z Frankriich s Pays de Saint Louis und in dr Schwiiz die beide Kantön Basel-Stadt und Baselbiet), derzue s aargauische Fricktal und die soledurnische Gmeinde Witterswil und Bättwil.
 
S Ziil vu dr TEB isch e Verbesserig vu dr gränzyberschrittende Zämmearbet un d Koordination in dr Ruumplaanig. Demit soll d Agglomeration als europäischer Wirtschaftsstandort attraktiver gstaltet un gstärkt werre. Dur die politisch Dailig vum Siidligsruum Basel het d Region suscht gegenyber Regione mit ere eiheitliche Verwaltig e Standortnoochdail.

Zahlriichi Schlüsselprojekte sin festglegt un e gmeinsams Entwickligskonzept usgarbeitet worre. Usserdem isch e Verei fer die noochhaltig Ruumentwicklig vu de TAB gründet worre.

In Bade-Württeberg isch ruumplanerisch d Region vu Wil am Rhi un Lörrach als dytscher Dail vu de TEB zu eme städtische Verdichtigsruum zämmegfasst.

## Internetuftritt
Offizielli Site vom TEB
Fessenheim

**Fassene** (IPA: , frz. und dt. *Fessenheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

Dr meischte Lit im Dreieckland (Nordweschtschwiiz, Südbade, Elsass) isch Fassene aber nur e Begriff wäg em dörtige Kärnkraftwärk, wo als bsunders unsicher gälte duet. 

## Gschécht
Fassene ìsch zem erschte Mol gnànnt worre anne 778 àls *Fezinhaim*. 

Der Ort hat frieier em Kloster vu Mürbach ghért un ésch derno an d Habsburger éwergange. Er ésch awer schu én der Jungstàizit bsédelt gsé, wie Üssgrawunge bewise. Zudàm hat e Rémerstroß duregfiehrt, wu am „Hochstraßel“ noch Ràst dervu ébrig sén.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

1953-56 ésch s Wasserkraftwàrk boie wore.

## Verwàltung
 vun Fassene ìsch . Fassene ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Bauwercher
* Staustufe am Rhin-Site-Kanal (Grand Canal d'Alsace)
* Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Bruck: neji Rhinbruck uf Ditschland zum Autobahnaschluss 64b Harde, Eröffnung am 20. Mai 2006
* Kernkraftwerk mit zwei Reaktorblöck

## Gmeipartnerschafte
Sit 1991 bestoht e Gmeipartnerschaft mit dr ditsche Nochbergmei Harde

## Wértschaft
Én der Landwértschaft wàre vor allem Rénder un Soi zéchtet. Es wàre oi Wi un Gedràide aboie. Oi e Dàil vu der Fassener Wértschaft sén s Kàrn- un s Wasserkraftwàrk. S lètscht broduziert jéhrlig 970 Millione Kilowattstunde.

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Fassene ghert zem Owerrhinalemannisch.

## Weblink
* 
* Fàssene im Site vum l'Institut Géographique National
* Fessenheim: la centrale nucléaire et le risque.
* AKW Chronik
* S Atomkraftwerk Fassene: E Gfohr fir d Region

## Referanza
Dalilah (Krater)

**Dalilah** isch e Krater uf dr Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus.  Dalilah isch zerst uf *[[Voyager 2]]*-Bilder entdeckt worre, aber erst vu dr *[[Cassini-Huygens Mission|Cassini-Sonde]]* in ere hoche Uflösig photographiert worre.  Dr Krater lit uf 52.9° nördlicher Breiti un 246.4° westicher Längi. Er het 14 km Durmesser.  Brüch hän d'Südostsite vum Krater sowie d'Wölbig in im Zentrum deformiert.  Dr Effekt vu ere dur viskosi Entspannig bildete Wölbig cha mer ime chlai weng größere Stil bim Dunyazad-Krater sähe.

Dalilah isch daift uf e Figur us Tusendunaini Nacht; e alds verschlages Wiibervolch, wo einigi Mannevölcher zum Narre ghalde het.

## Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographi
Waldkirch SG

**Waldcherch** isch e politischi Gmaind im Waalchrais Sanggalle vom gliichnaamige Oschtschwizer Kanton i de Schwiz.

## Geografii
D Gmaind Waldcherch setzt sich us de zwe Dörfer Waldcherch im Weste und Bärnhardzäll im Oste zeme und lit direkt a de Grenze zum Kanton Thurgau. Nochbergmainde sind döt Bischofszäll und Hoptwil-Gottshuus. Im Kanton Sanggalle grenzt Waldcherch a Häggeschwil, Wittebach, Gaiserwald, Andwil, Gossau und Niderbüre.

## Bevölcherig


Datei:Waldkirch Kirche.jpg|D Cherche isch s Wohrzeiche vo Waldcherch
Datei:Waldkirch Gasthaus Kreuz.jpg|Gasthof Chrüz a de Waldchercher Dorfchrüzig

## Persönlichkeite
* Traugott Hungerbühler (1918–2007), Puur und Politiker

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmaind Waldcherch
* 
* 

## Fuessnoote
Land un Sproch (Zeitschrift)

**Land un Sproch** - vollständige Titel: **Land un Sproch - Les cahiers du bilinguisme** (d Hefter vu dr Zweisprochigkeit) isch e Zitschrift, wu drej Mol im Johr rüsgä wird vum Verein "Culture et Bilinguisme d'Alsace et de Moselle - René Schickele-Gesellschaft".

Si erschiint z Stroßburg. Normalerwiis sin diä meischte Artikel uf franzesisch, e gleine Deil in dr ditsche Standartsproch un wennig uf Elsässisch oder Lothringisch - des s meischt Mol in alemannische Kolumne. D Tabälle zeigt, wiäviil Sitte in wellere Sproch sin:

D Theme gehn um
*d Gschicht vum Elsass un vu Lothringe
*Üssenandersetzung mit dr franzesische Sprochbolitik
*d Lag vum Dialäkt un vum Hochditsche in dr Effentligkeit, in dr Schuel
*theoretischi Üssenendersetzunge zu Dialäkt un Hochditsch. In wisseschaftligi Diskussione wird iigriffe.
*Artikel vu un iber elsässischi un lothringischi Dichter un anderi Persenligkeite
*Bricht iber anderi Minderheitssproche, zum Biispiil Bretonisch, Friisisch

Land un Sproch legt Wärt druf, ass s Alemannisch un s Fränkisch im Elsass un z Lothringe as e Deil un e Üsdrucksform vu dr Ditsche Sproch gsähne wird. Dr Dialäkt heb ohni d Unterstitzung vu dr Standardsproch ke Schangs zum Iberläbe. Wäge däm drittet Land un Sproch fir diä zweisprochige Glasse ii, wu 13 Stunde uf franzesisch un 13 Stunde uf hochditsch unterrichtet wird.

Im Verglich mit dr Heimet isch d Land un Sproch e meh intellektuell ufgmachts Blatt, wu meh e bildete Personegreis aspricht.

## Lueg aü
* Elsass: D'Heimet (Zitschrift)
* Oberbade: Alemannisch dunkt üs guet (Zitschrift)
* Schwiz: Mundart. Mitteilungsblatt des Mundartforums
Mummenschanz (Maskentheater)

**Mummeschanz** isch de Name von ere Schwizer Masketheater-Gruppe.

Mummeschanz, wo i ihrne Ufüerige e Mischig zwüsched Theater mit grosse Maske und Pantomime zaigt, brucht weder Wort no Kulisse – nu en ganz dunkle Hendergrund. Ehri Requisite, wo Mummeschanz bruuched, mached si alli sälber.

## Gschicht
Gründet worde isch Mummeschanz 1972 z Paris vom Bernie Schürch, de Floriana Frassetto und em Andres Bossard. Am Afang isch d Gruppe i chline Theater i de Schwiz underwegs gsi. Vo de Ende 70er bis Afang 80er Johr sind si drü Johr ununterbroche am Broadway z New York ufträte. Nochher hends uf de ganze Welt Tournée gmacht und Programm wie z. B. «Parade», «Next», «3x11» und «40 years» gspilt. Noch em Tod vom Andres Bossard im 1992 sind neui Persone zu de Truppe gstosse. 1998 isch z Altstetta d Mummeschanz-Stiftig gründet worde. Döt hät d Theatergruppe scho sit es paar Johr eren Sitz, es Probelokal und s Materialdepot.

Sit em Herbst 2016 sind d Mummeschanz in ere neue Bsetzig mit em Programm «you & me» underwägs.

## Ensemble
* Floriana Frassetto, sit 1972 (e Gründeri)
* Sara Hermann, sit 2015
* Oliver Pfulg, sit 2015
* Christa Barrett, sit 2016
* Kevin Blaser, sit 2016
* Eric Sauge, sit 2014 (Liachtgstalter)

### Ehemolegi
* Andres Bossard, 1972–1992 † (en Gründer)
* Bernie Schürch, 1972–2012 (en Gründer)
* Philip Egli, 2012–2016
* Pietro Montandon
* Raffaella Mattioli

## Uszaichnige
Mitti Dezember 2011 hät Mummeschanz de «Arosa Humor-Füller» bim Arosa Humor-Festival gwunne. En Monet spöter händ si de SwissAward 2011 i de Sparte *Kultur* öberchoo. Im Mai drufabe isch Mummenschanz mit em Prix Walo 2011 för di bescht Bühneproduktion uszaichnet worde. Im Herbst 2015 hät d Floriana Frassetto för ehres künstlerische Schaffe mit Mummeschanz an «Goldiga Törgga» vo da Rhintaler Kulturstiftig öberchoo.

## Weblink
* d Website vo Mummeschanz

## Fuessnoote
Zeine

E **Zaine** (nideralemannisch *Zone*) isch e Behälter wo meistens us hölzernem, bigsame Material gflochte isch un zum Transport un Lagere vu Laste oder Material bruucht wird. Ä Drohtzaine bestot degege us eme Metallgflecht. S'Wort Zaine git's au in dr italienische Lombardei, wo *zaina* *Behälter* bedütet. S'dytsch Wort isch *Korb.*

## Material
Holzzaine sin Gflechte us Ruete, Zwiige, gspaltenem Holz, Rattan, Bambus, Esparto, Schilf oder Palmeblattrippe. S'gwöhnlichst Material zum Zaineflechte sin Wiidezwiige vu speziell fer säller Zweck apflanzte Chorbwiide.

## Verarbeitig
Jährigi Wiideschössling, wo gschellt oder ugschellt verarbeitet werre, werre alljohr in ere Höchi vu 1 - 1,5 m gschnitte. Will mer si schelle so ziegt mer si im frischen Zuestand dur e elastischi, hölzeri oder iiserni Zange (Chlemme) un leest no die platzt Rinde ab. Nooch em Schelle werre d'Ruete an dr Luft un Sunne möglichst schnell drichnet. Zum ganz feine Schaffe spaltet mer d'Ruete in 3 oder 4 Schiine. Säll gschiiht mit em Risser, eme äweng chegelförmig drexelte Stuck us hertem Holz, wo vu dr Middi bis ans ober dünn End so usgschnitte isch, dass es 3 oder 4 cheilförmige, wie Strahle vume Middelpunkt uslaufende Schniide bildet. D'Ruete wird am dicke End mit em Schnitzer igschnitte, dr Risser so uf d'Ruete gsetzt, dass sini Keile in d'Schnitte iträtte, un bis ans ander Ende furtgschobe. Zu de Verwandlig vu dr drisitige Spaltstücker in glatti Schiine ziegt mer si wiiderholt dur dr Zainemacherhobel un no dur dr *Schmaler*, um d'Sittenchante z'beschniide und alli Schiine gliich breit z'mache.

## Zaineflechte

Bim Flechte selber fertigt mer zerst dr Zainebode un no d'Sitewänd. Säll gschiht uf eme eifache Gstell, dr *Maschin*, uf dere de Bode bfestigt wird. Eckigi Zaine werre iber hölzerne Forme gflochte.

## Wissenswerts
* Viilfach het mer Blindi in der Chorbflechterei underwiise, um demit in spezielle Heimstätte ihren Bitrag zum Läbensunderhalt z'leiste. 
* In Lichtenfels am Main git'e e Fachschuel fer Chorbflechterei.
* In Hückelhoven-Hilfarth im Kreis Heinsberg existiert e Chorbmachermuseum.
* In Michelau bi Lichtenfels existiert e Zaineflechtermuseum.
* Im Südschwarzwald, ganz bsunders im Hotzewald, meint s'Wort Zaine hauptsächli en Wöschchorb (Wöschzeine), wogege en (runde) Erntichorb Schiener (z. B. Hördöpfelschiener) oder Chratte (Obstchratte) gheisse würd. 

## Literatur
* Andreas Brockmann: *Handbuch für Korb- und Strohflechter.* (1882) 

## Weblinks
D’Heimet (Zeitschrift)

**D'Heimet** - vollständige Titel: **D'Heimet zwische Rhin un Vogese - La tribune des dialectes alémanique et francique** isch e Zitschrift, wu vum Verein Heimetsproch un Tradition alli zwee Monet rüsgä wird.

Diä meischte Artikel erschiine uf Franzesisch, e baar in dr ditsche Standardsproch, etligi uf Elsässisch. D Tabälle zeigt d ungfähre Sittezahle in dr verschiidene Sproche:

D Theme vu däre Zitschrift sin:
*D Lag vum Dialäkt im Elsass un z Lothringe
*D franzesisch Sprochbolitik
*Üs dr Gschicht vum Ländli
*Prässispiägel
*Verastaltungshiwiis (Dialäkt-Theater, Müssik-Verastaltunge u.&nbsp;a.)
*Gedicht un Gschickte, meischtens im Dialäkt
*Sprochkund: Artikel iber Dialäktwerter, Redensarte usw.
*Biächer, CD usw. wäre vorgstellt
*Ab un zue Bricht üs dr alemannische Nochberschaft (Bade, sältener Schwiz)

D'Heimet isch - im Verglicht zu dr Land un Sproch - e ender volkstimligs Blatt, wu sich an breiteri Läserschichte wändet. Aber aü do hets Diskussione, wird iber wisseschaftligi Üsenandersetzunge brichtet.

## Lueg aü
* Elsass: Land un Sproch (Zitschrift)
* Oberbade: Alemannisch dunkt üs guet (Zitschrift)
* Schwiz: Mundart. Mitteilungsblatt des Mundartforums
5. Jahrhundert

S **5. Johrhundert** isch vom 1. Jänner 401 bis zum 31. Dezember 500 gange, und ghört zur Spätantike.

## Zittalter/Epoche
Spätantike, Afang vom Mittelalter

## Ereigniss/Entwicklunga

* um 410 hond sich d Römer us Britannie zruckzoge 
* Rom wird 410 vo dr Westgote uberrennt 
* Da Hunnenhköig Attila hot an große Toal vo Europa arobert und uberlegt 452 Rom azgriife.
* Papst Leo I hot Attila troffe und eam d Eroberung Roms usgredet
* D Vandale 439 erobernd Karthago und fallend 455 z Rom i. Si erchläre sich als einzigs Germaneriich vu Rom uabhängig.
* 476 ischs Ende vom Weströmische Riich – dr Odoaker setzt dr Kaiser Romulus Augustulus – e Bue – ab. Es handelet sich aber eigentlich numme um e Militärputsch, dr Staat, sowiso uf Italie gschrumpft, blibt intakt. In Dalmatie regiert noch dr legitim Westkaiser Julius Nepos bis 480.
* Die Schiff vo dr Vandale beherrschend s Middlmeer im Weste
* 475/476 schribnd d Weschtgote eanas Volksrecht im Codex Euricianus nider
* 486 D Franke erobere s Riich vum Syagrius in dr Gegend vu Nordfrankrych. De Syagrius isch de ledscht römisch Statthalder in Gallie gsi. De Syagrius wird higrichtet.
* 491 D Regierung in Konstantinopel will endlich d Ostgote vum Balkan loswerre. Drum schickt si dr Theoderich los, dr Odoaker in Italie abzsetze, Säller verschanzt sich z Ravenna un wird dert zwei Johr belageret, bevor er sich ergit. Bime angebliche Fridensesse bringt dr Theoderich no 493 de Odoaker eigehändig mit em Schwert um.
* Irgendwenn nooch 440 lond sich Anglsaxe – wohrschinle uf Ilandung vo Vortigern – in Britannie nider 
* Dr Buddhismus breitet sich in Myanmar un Indonesia us.
* Afrikanische und indonesische Siidler kummen noch Madagaskar.

## Berühmte Lüt
*  Augustinus vo Hippo (354–430): Bischof und Theolog; (De civitate Dei)  
*  Flavius Aëtius, da letschte grosse römische General (gst. 454)
*  Attila, Hunnekönig (gst. 453) 
*  Peroz I., Perserkönig 
*  Romulus Augustulus, ledster weströmischer Kaiser 
*  Niall Noigiallach, Stammvater vo oana vo dr wichtigschte irische Dynaschtie
*  St. Patrick, bringts Christetum ge Irland
*  Theoderich, König vo dr Ostgote
*  Papscht Leo I
*  Alarich I, König vo dr Westgote 
*  Papst Leo I

## Des isch entdeckt, erfunde und igführt wore
*  China verwendet zum erste Mol Stiigbügl fer Rösser
*  Im Frankeriich wird s Huefiise bi dr Rösser igfüehrt
*  D Angelsaxe verwendets Futhorc-Alphabet (Rune)
Duban (Krater)

**Duban** isch e Krater uf dr Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus.  Duban isch zerst uf *[[Voyager 2]]*-Bilder entdeckt worre, aber erst vu dr *[[Cassini-Huygens Mission|Cassini-Sonde]]* in ere hoche Uflösig photographiert worre.  Er lit uf 58.3° nördlicher Breiti un 277.5° westlicher Längi un isch ebba 20 km witt.  Uf em  *Cassini*-Bild cha mer Azeiche vu ere tektonische Deformation am nordwestliche Kraterrand erchenne.

Duban isch daift uf e Salbi, wo dr Chönig Junan in Tusendunaini Nacht vu Lepra gheilt het.

## Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographi
7. Jahrhundert

S **7. Johrhundat** hot duurat vom 1. Jänna 601 bis zum 31. Dezember 700 und kört zum Früamittlalta.

## Zitalta/Epoche
* Afang vo da Arabischa Expansion: 7. - 9. Johrhundat

## Ereigniss/Entwicklunga
* Z Japan schribt Shōtoku Taishi 604 d 17-Artikel-Vafassung (憲法十七条 Kenpō-jūshichi-jō), a Traktat übers Weasa vo na gerechta Herrschaft.
* Irische Wandermönch probierend d Alemanna im Gebiet vom Bodasee zum Chrischtatum z bekehra.
* Friesa siedeln sich uf da Nordseeinsla Amrum, Föhr, Sylt und Helgoland a.
* 610 di karthagisch Flotte under em Herakleios besetzt Konstantinopel. Afang vum Middelbyzantinische Riich. Kaiser Phokas wird gstürzt un higrichtet.
* 614 Persie eroberet Syrie un Palästina vo Byzanz un entfüehre s'Heilig Chrüz Christi
* 618 Persie eroberet Ägypte vu Byzanz
* 16. Juli 622: dr Hedschra, da Prophet Mohammed flieht vo Mekka uf Medina.
* 622-624 Perser un Araber belagere Konstantinopel
* 626 Grichisch wird Amtssproch in Byzanz, Basileus statt Imperator da Kaisertitel. Gegeagriff vu Byzanz nooch Art vume Chrüzzug
* 628 vernichtendi Niderlag vu de Perser bi Ninive gege Byzanz, wo jetz einzigi Weltmacht zwische Gibraltar un Indus isch. Kaiser Herakleios persönlich trait s Hailig Chrüz Christi nooch Jerusalem zruck.
* 8. Juni 632: Mohammed schtirbt in Medina. Rom/Byzanz wie d'Perser hän sich bis dert ani iberhaupt nit fer sell interessiert, was im Süde vu ihre Grenze abgange isch - was eini vo de fatalste Fählischätzunge in da Weltgschichte gsi isch.
* D Araber erobern dia südlicha Provinza vom Byzantinischa Riich, und d islamische Kultur kummt mit da Maure bis an d europäische Mittlmeerküschte.
* 634-650 S'persich Sassanideriich wird vo da Araber eroberet
* 645 übanimmt in Japan s Adlshus Nakatomi d Macht vo da Soga. Vawaltung, Stüüra und Grundbesitz werend mit da Taika-Reforma neu gordnet.
* In Kambodscha entschtoht die Khmer-Kultur
* 661 Syrakus uf Sizilie wird Hauptstadt vum Byzantinische Riich
* 668 Da byzantinisch Kaiser residiiert wiider in Konstantinopel
* 681 gründend die Donaubulgaren uf da öschtlicha Balkan-Halbinsl a oagans Bulgarisches Riich
* Ende vo da Mochica-Kultur in Peru
* Dr Kalif Abd al-Malik macht am Ende vom 7. Johrhundat arabisch zur offiziella Verwaltungsschproch im islamischa Riich.
* 687: fangt mit Pippin dm Mittlara da Ufschtieg vo da Karolinga im Frankariich a. 
* In Sumatra entschtoht s buddhischtische Königrich Srivijaya].

## Berühmte Persona
* Mohammed, Gründer vom Islam
* Sri Singha, buddhischtischa Moaschta vo da Dzogchen-Tradition
* Vimalamitra, buddhischtischa Gelehrta, wo Dzogchen noch Tibet brocht hot

## Des isch entdeckt, erfunda und igführt wora
* Im chinesischa Kaisariich wird s erschte mol Papiergeald vawendet.
* D Araba machend als erschte Soafa us Öl und Lauge.
* In Persie werend Windmühle erfunda.
* jüdische Gelehrte entwickelnd a System, zum mit Punkta Vokale az’zoaga und so d richtige Ussproch vom Hebräischa sichazschtella.
* 622: Mohammeds Flucht noch Medina isch da Afang vo da islamischa Zitrechnung
* Da chinesiche Entdecka Xuanzang kumt uf m Landweag noch Indie
Moche

D **Mochica**-Kultur (Moche) hots zwüschat m 1. Johrhundat und m 7. Johrhundat in Peru, Südamerika gea. S Zentrum isch im Norda vo Lima gsi, in da Gegend wo hüt Trujillo isch.

D Mochica hond se in mehrara Täla a da Küschte im Norda vom hütiga Peru niedaglo. D Gsellschaft isch schtreng schtrukturiert gsi, unta da Führung vo mächtiga Fürschta. 

## Wirtschaft
Wirtschaftliche Basis isch Landwirtschaft gsi. Se hond Erdnüssle, Kürbis, Mais und Paprika abaut. D Fäalda hond se mit Aquädukte bewässat und mit Guano (nam Düng aus Exkremente vo Seevögl, wo hüt no vawendet wird) düngt.

S Handwerk isch hoch entwicklt gsi: Se hond Gold, Silba und Kupfa vrarbeitet und o us Gold und Kupfa Tumbago legiera künna. D vawendeta Technologia sin in eppa dia, wo ma us da europäischa Kupfazit und Bronzezit kennt. 

Genauso hoch entwicklt isch d Keramik gsi. 

## Religion
Dia *Moches* hond vor allem a Gottheit vaehrt, wo als *Aiapaec* (*el decapitador*) bekannt isch, und wo uf vielna Keramika und Wandmolareia dargschtellt isch, meischtns als Schpinne, glügeltes Wesa oda Meerungeheua. Wenn mol da ganze Körpa dargschtellt isch, hot a in da oana Hand a Meassa und in da andara hebt a an Kopf bi da Hoor. Ma nimmt a, dass dia Bilda Menschaopfa uf m Mondtempl zoagand.

D Mochica hond an a Leaba noch m Tod globt. In da Gegend vo Huaca Rajada hot ma 1987 d intakte Grabanlag von am Mochica Fürscht (bekannt als *Señor de Sipán*) und siinem Hofschtaat us m 3. Johrhuhdat gfunda und usgraba. Us da *Grabbeigabana* schließt ma, dass noch da Vorschtellung vo da Mochica jeda Mensch o im Leaba noch m Tod wieda dia gliicha Pflichta und Privilegien ho wird. Jeda Tote isch mit siina wichtigschta Güta und Vorrät begraba wora. So ka ma us da Gräba no schliessa, welle Schtellung er in da Gesellschaft khet hot.

## Ende vo da Mochica-Kultur
Ab m 7. Johrhundat gits uf oamol koa Zoacha meh vo dera Kultur. 
Ma nimmt a, dass Naturkatastrofena wia El Niño und Dürraa schuld gsi sin, dass sich dia Moche us eanara großa Schtädt zruckzoga hond. Vilicht hots aba o an Bürgakriag um dia knappa Nahrungs- und Wassaresourca gea, wo zum Untagang vo da Mochica-Kultur gführt hot. 

## Weblink

*
Liste der Erdmondgewässer

D' "Gwässer" ufem Erdmo sin allisamt druche, denn es handelet sich bi de Meere. See, Sümpf un Buchte um basaltischi Diefbene, wo mer wäge ihrer dunkle Färbig nooch Gwässer daift het (do isch dr Wunsch wohl Vadder vum Gedanke gsi). D'Nomeklatur vu dr Mondtopographi isch wie in dr Astronomi yblich uf latinisch.

D' **Maria** (uf dr erste Silbe z'betone; latinisch fer "Meere", Singular: s' *Mare*) sin dunkli Diefebene uf em Mo (fast numme uf dr Mondvordersite), wo insgsamt 16 Prozent vu dr Oberflächi vum Mo vu dr Erde bedecke. Si hän ihr Namme doher, wil mer si früeher fer Meere ghalde het. Si besten us 3,1 bis 3,8 Milliarde Johre alde dunkle Basalte, wiise numme wänigi Krater uf un sin vu ere 2 bis 8 Meter dicke Regolithschicht bedeckt, wo riich an Iise un Magnesium isch. Si sind vermuetlich dur grossi Ischläg in dr Früehphasi vum Mo entstande. Wil in sällem Entwickligsstadium dr Mantel noch flüssig gsi isch, sin si aschliessend mit Lava (Lunabas) us em Innere vollgloffe.
D'Maria wiise, mit Usnahm vu dr Krater, numme sehr gringi Höcheunderschid vu maximal 100 Meter uf.

Bei dr als *See (Lacus)*, *Sumpf (Palus)* un *Buchte (Sinus)* bezeichnete Strukture handelet es sich ebefalls um basaltischi Diefebene mit zue dr Maria vergliichbarer Entstoigsgschichte. Un natürlich waiht im Oceanus Procellarum numme dr Sunnewind.

## Maria

In dr Nöchi vo Mare Tranquillitatis het die erschti Mondlandig vo Apollo 11 am 20.7.1969 schtattgfunde.

## Lacus
Vergliichbar mit dr Maria sin d' **Lacus** (alem. *See*), bi dene es sich um chleineri, uebeneri Basaltebene mit ähnlichem Ursprung handlet.

## Paludes
Witteri uregelmässigeri Basalt-Strukture werre als **Palus** (alem. *Sumpf*) bezeichnet.

## Sinus
Halbchreisförmigi Usbuchtige vu dr Maria werre als **Sinus** (alem. *Bucht*) bezeichnet.

## Lueg au
* Liste vu dr Berg un Gebirge vum Erdmo
* Liste vu dr Krater vum Erdmo

## Weblink
* D'Nämme vu dr Mondstrukture
Montes Alpes

D' **Montes Alpes** sin e Gebirgszug in dr nördliche Hälfti vu dr Mondvordersite un uf die europäische Alpe daift.

Dr Gebirgszug bildet die nordöstlich Gränze vum Mare Imbrium. Säll Mondmeer, in wellem sich fascht keini uffällige Formatione befinde, bildet d'Weschtsite vu dr Mondalpe. Degege lit uf dr Oschtsite e stärcher strukturierts Hochland mit ere dütlich hellere Albedo. D'Gebirgschette fangt circa ei Kraterdurmesser nordweschtlich vum Cassini-Krater bim *Promontorium Agassiz* a, erstreckt sich no iber 50 km nooch Nordweschte un setzt sich schliessli - streckewiis underbroche - bis zum Krater Plato furt. In sällem Abschnitt befindet sich au s'Rinnesystem *Rima Plato*.

S'nordweschtlich Drittel vum Gebirge wird dur s'Vallis Alpes vum reschtliche Gebirge trennt. Es handelet sich do um e witte, bis zue 20 km breite Grabe, wo sich us ere schmale Schlucht ussi iber circa 180 km bis hi zum Mare Frigoris erstreckt. D'Dalmiddi durziegt e schmali Schlucht.

Bi öppe eim Driddel Längi vum Gebirgszug vu Südoschte her befindet sich dr Mons Blanc. Dr lunar Mont Blanc erreicht e Höchi vu 3,6 km iber em Niveau vum Mare Imbrium. Im Allgmeine erreiche d'Gipfel in dr Alpe numme Höchene vu 1,8 bis 2,4 km. Uf halbem Wäg zwische Mons Blanc un em Promontorium Agassiz befindet sich s'Promontorium Deville. Südwestlich vum Promontorium Agassiz lit dr isoliert, 2,3 km hoch Mons Piton.
Alpen (Begriffsklärung)

Dr Namme **Alpen** trage
* d Alpe, e europäischs Gebirge
* di Nöiseeländischi Alpe, nöiseeländisches Gebirge
* d Snowy Mountains, e australischs Gebirge („Australischi Alpe“)
* Alpen (Gemeinde), e Gmei im Chreis Wesel in Nordrhi-Westfale
* d Montes Alpes, e Gebirge uf em Mo

**Lueg au:**
* Alp
Mond (Begriffsklärung)

Dr Begriff **Mond** oder *Mo*  bezeichnet:

* Mo, dr Erdmoo
* Satellit (Astronomi), e Himmelskörper, wo e Planet oder Asteroid umkreist
* De Moo, d Charte XVIII im Tarock (bzw. Tarot)
* Mond, veraldet oder poetisch Munät

* Der Mond, e Märli vo de Brüeder Grimm
* Der Mond (Oper), en Opere vom Carl Orff (1939)
* Mond-Trilogie (Burroughs), Science-Fiction-Romään vom Edgar Rice Burroughs (1923–1926)

* MOND, d Abchürzig fer **Mo**difizierti **N**ewtonschi **D**ynamik
Liste der Krater des Erdmondes

Die vollständig Liste vu dr benennte Krater uf em Mo vu dr Erde isch ufgrund vum Umfang uf die folgende alphabetische Undersite verdeilt:





## Lueg au
*Liste vu dr Berge un Gebirge vum Erdmo
*Liste vu dr Gwässer vum Erdmo
*Liste vu dr Rillestrukture vum Erdmo

## externi Site
* D'Nämme vu dr Mondstrukture
* Mondkrater (englisch)
Diana (Begriffsklärung)

**Diana** bezeichnet

* Diana, die römisch Götti vum Mo un dr Jagd
* Diana (Vorname), e wibliche Vornamme
* Diana Mountbatten-Windsor, verstorbeni Prinzessi vu Wales
* (78) Diana, dr Asteroid Nummer 78
* Diana (Mondkrater), e Mondkrater
* e Ortsdeil vu dr Gmei Hafenlohr im Landkreis Main-Spessart in Bayern
* Diana (Musical), e Musical
Diana (Vorname)

**Diana** (Variation: **Diane**) isch e wibliche Vornamme.

## Herchumft

In dr Mythologii isch Diana die römisch Götti vu dr Jagd un vum Mo. Dr Namme leitet sich wohl vu lat. *dies*, Dag, Dagleecht ab.

## Berühmti Nammensträgerinne

* Diana Mountbatten-Windsor ("Lady Di")
* Diana Ross, US-amerikanischi Sängeri
* Diana vu Poitiers, französischi Mätresse
* Diane Keaton, US-amerikanischi Schauspileri
* Diane Arbus, US-amerikanischi Photographi
* Hillary Diane Rodham Clinton, US-amerikanischi Politikeri
* Diane Lane, Schauspieleri
* Diana Gabaldon, amerikanischi Schriftstelleri
* Diane Kruger, dytschi Schauspileri
* Diane Weigmann, deutschi Müsikeri
(78) Diana

D' **(78) Diana** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 15. März 1863 vum Karl Theodor Robert Luther entdeckt worre isch. Daift isch dr Himmelskörper uf d'Diana, die römisch Götti vu dr Jagd, worre.

D'Diana beweggt sich ime Abstand vu 2,0742 (Perihel) bis 3,1638 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,239 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 8,6904° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2080.

D'Diana het e Durmesser vu öppe 120 Kilometer. Si besitzt e dunkli chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,071. 
In rund 7 Stunde un 14 Minute rotiert si um die eige Ax.

*Lueg au [[Liste der Asteroiden|Liste vu dr Asteroide]]*
BSC Young Boys

Dr **BSC Young Boys** isch ä Fuessbauverein us Bärn, wo i dr Super League spiut. D Vereinsfarbä si gäub-schwarz. Meistens wird dr Vereinsname zu **YB** abkürzt, wobi ds Y immer als "I" (nie als "Ypsilon") usgsprochä wird.

## Erfolg
* Schwizer Meister (16): 1903, 1909, 1910, 1911, 1920, 1929, 1957, 1958, 1959, 1960, 1986, 2018, 2019, 2020, 2021, 2023
* Schwizer Cupsiiger (8): 1930, 1945, 1953, 1958, 1977, 1987, 2020, 2023
* Uhrecupsiiger (7): 1964, 1973, 1975, 1987, 2000, 2004, 2007
* Haubfinauteilnahm im Europacup vo de Landesmeister: 1959
* Viertufinauteilnahm im Europacup vo de Cupsiiger: 1986

## Trainer

## Vereinspräsidente

## Weblink

* d Website vo YB
*
Mondregenbogen

E **Morägeboge** isch e Rägeboge, wo dur s'Moliecht entstot. Morägeböge sin, wil au dr Vollmo iber 400.000 mol schwächer wie d'Sunne isch, liechtschwach un schwer z'sähe, insbsunder wenns Liechtverschmutzig git.

Die atmosphärische Bedingige fer e Morägeboge sin e helle Mo, wo mindischtens fascht voll isch. Es muess uf dr Site vum Horizont rägne, wo im Mo entgegegsetzt isch, un dr Himmel muess bsunders dert, wo dr Regeboge stoht, dunkel si. Dr Mo derf usserdem nit höcher wie 42° yberem Horizont sto.

S'Liecht vum Morägeboge erschint im blosse Aug grau, wil's vil z'schwach isch, um d'Farbrezeptore vum menschliche Aug azrege. Uf Photos isch dr Rägeboge ufgrund vu dr andere Eigeschafte vu dr Photooptik un dr längere Beliechtig farbig.

## Weblink un Quelle
* Photo 
* Photo mit langer Beliechtig
Klaus

Dr **Klaus** (niideralemannisch un schwäbisch) bzw. **Chlaus** (hoch- un höchstalemannisch), hochdytsch gschriibe *Klaus* oder *Claus*, isch e männliche Vornamme als im dytsche Sprochruum yblichi Churzform vu Nikolaus, nooch em heilige Nikolaus, wo ins Bruuchtum als Gabebringer igange isch.

:Lueg dodezue au:
:* *[[Nikolaus (Gabenbringer)|Nigeläus (Gabebringer)]]* mit siim Begleiter – dr Belznickel, Belzmärte, Rubrächt, Schmutzli au dr Ängel oder Diäner, oder aber Hans Trapp

:Dr Nigelaus als Gabebringer heisst in dr Schwiiz un im Südbadische:
:* dr Samichlaus, Santichlaus oder Santiglaus (Basel)
:in dr Ost-Schwiiz viilmol numme:
:* dr Chlaus
:z Voradlbearg un in Ober- un bayrisch Schwabe:
:* dr Klaus oder Klos
:un uff Oberrhiinalemannisch:
:* dr *Nigelaüs* oder *Nigelaus*.

:In dr Schwiz bruucht ma Chlaus gliich, wie im Hochdütsche *Hanswurst:*
:**Du bisch mr aber en Chlaus!* – uff Hochdütsch „Du bist mir aber einer (Klaus)!“

## Namesträger
* Klaus Schädelin (1918–1987), en Pfarrer, Politiker und Schriftschteller vo Bärn, Schwiz
* Klaus Baumgartner (1937–2015), en Schwizer Politiker vo de SP
* Klaus Wowereit (* 1953), en dütsche Politiker vo de SPD
* Klaus Burger (* 1958), en dütsche Politiker vo de CDU

## Ortschafte
* Klaus (Vorarlberg), a Gmoand im Voralbärg, Öschtriich

## Lueg au
* Klausjagen, en Samichlaus-Bruuch z Chüsnacht am Rigi, Kanton Schwyz
* Silvesterklaus, e Figur im Appezäller Bruuchtum
* Nikolaus
Aarberg

**Aarbärg** isch äs chlisäs Stedtli u ä Ywohnergemeind im Seeland. Es ligt zwüschä Biel und Bärn.

## Überblick
Aarbärg het öppä 4000 Iwohner. Ds Stadt- und Märiträcht het Aarbärg no usäm Mittuauter. Wägä dr Brügg über d Aarä isch äs früächer ä wichtigä Vercherspunkt gsi, nämläch dr einzig Aaräübergang zwüschä Bärn und Bürä. No hüt steit eini vo dä beidä autä Houzbrüggä. Diä angeri isch einisch iigschtürzt, wo äs dschwärs Sauzfuärwärk drübergfahrä isch. Vor dr Juragwässerkorrektion isch Aarbärg no ä Inslä ir Aarä gsi. Hüt fliässt numä no ds Autä Äärli unger dr Houzbrügg dürä. Im Summer 2005 isch dä Flusslouf renaturiert wordä. 

Ds Aarbärg steit ou no d Zuckerfabrik und ä schöni Badi. Ds Wasserchraftwärk Aarbärg liferet Strom für d Region. 

Mit äm Zug oder äm Poschi isch mä i 30 Minutä in Bärn oder Biel.

D Nachbergmeinde si Barge, Chappele, Lyss, Seedorf und Radelfinge. Zu Aarbärg ghört no dr chly Wiler Spins.

## Ywohnerentwicklig

## Politik
Bi dä Nationalratswahlä 2019 het Aarbärg so abstummä: SVP 33,7 %, SP 14,8 %, BDP 12,2 %, FDP 9,9 %, glp 9,9 %, GPS 10,5 %, EVP 3,8 %, EDU 1,3 %, CVP 0,8 %.

Gmeindpräsidänt isch dr Adrian Hügli (SVP) (Stang 2021)

## Persönlichkeite
* Theodor Gohl, Architekt
* Kurt Wüthrich, Chemiker, Professor fer Biophysik
* Martin Laciga, Beachvolleyballspiiler

## Weblink

* Offizielle Internet-Uftritt vu dr Gmeind Aarberg
* 

## Fuessnote


------
*Aarberg derf ner nit verwexsle mit dr dytschen Stadt [[Aarbergen|Aarberge]].*
Biel

Dr Begriff **Biel** het verschideni Bedütige:

## Ortsbezeichnig
* in dr Schwyz
** d Stadt Biu am Bielersee im Amtsbezirk Biel, Kanton Bern
** dr Amtsbezirk Biel vum Kanton Bern
** d Ortschaft Biel BL, Deil vu dr Gmei Biel-Benke im Bezirk Arlise, Kanton Basel-Landschaft
** d Ortschaft Biel VS, Deil vu dr Gmei Grafschaft VS im Goms, Kanton Wallis
** e Maiesäss vo de Alp Jungu (Jungen) i de Gmeind Zaniglas im Bezirk Visp, Wallis

* z Dütschland
** dr Ortsdeil Biel in Planitz, Stadt Zwickau, Sachse
** dr Ortsdeil Biel in Solms, Hesse
** dr Ortsdeil Biel in Bardenbach, Stadt Wadern, Landkreis Merzig-Wadern, Saarland

* in dr Slowakei
** d Gmei Biel (Slowakei) im Bezirk Trebišov im Oste vu dr Slowakei

* z Spanie
** d Gmei Biel (Spanie) in dr Provinz Saragossa z Aragonie

## Personenämme
* Walter Biel, Schwyzer Politiker, Nationalrat 1967–1991, Landesring vu dr Uabhängige (LdU), Direktor vum Migros-Gnosseschaftsbund
* Gabriel Biel, scholastische Philosoph (um 1415–1495)
* Jessica Biel, amerikanischi Schauspiileri
Hotpants

**Hotpants** (engl. heisses Hesle) sin urspringlig Unterwäsch fir Dame gsi. De Schnitt isch so usglegt, dass de Ofong un s End Paralelle bilde.

D Hotpants sin in de 1960er Johr in Kalifornie ufkumme un hen de Ultra-Minirock abglest. Die britischi Moodedesignere Mary Quant het sä in dr Zit vom «Swinging London» in dr Middi vo de 1960er Joor populär gmacht, und si si bis in die früeje 1970er seer beliebt bliibe.

Hotpants werre iberwigend vun jingere Dame un Maidli trait.
Si betone de Po. Uf eire Sitte zeige s ne nit blut, uf de ondre Sitte erheche si d Luscht: Hotpants sponne eng iber ne un zeige sine Uslaifer noch unte no ditlig.

S git si in verschidene Längine, vun ere Längi, wu grad de Schritt bedeckt, bis zue ugfähr 7cm unter em End vum Po.

D Hotpants hen Ähnligkit mit de Shorts, sin jedoch e eigeständiger (Unter)-Wäschtyp.
Shorts sind ender lockeri (Unter)hose. Als Bispil len sich Badeshorts (Badekleidung) oder Boxershorts (Unterwäsch) nenne. Pants degege lige enger o: Retropants (Unterwäsche) oder Hotpants.

Hit wird bi re arig kurze Hos vun Hotpants gsproche. Des entspricht aber nimi de urspringlige Hotpants.

Hot pants.tif
Bebe Hot Pants 01 2008.jpg
Luna Star at Exxxotica NJ 2013.jpg

## Fuessnoote