Jakob Jud

Dr **Jakob Jud** (* 12. Jänner 1882 z Wängi im Thurgau; † 15. Juni 1952 z Seelisberg im Kanton Uri) isch e Schwiizer Romanischt gsi.

## s Lääben und s Schaffe
Dr Jud isch dr Soon vom Jakob Jud und vo dr Wilhelmine geb. Hess gsi; d Familie isch vo de Regioon Pfannestiil cho. Er het d Schuel und s Gimnasium z Winterthur bsuecht. Denn isch er a dr Uni Züri bim Heinrich Morf und em Ernest Bovet, z Wien bim Wilhelm Meyer-Lübke, z Berlin bim Adolf Tobler, z Paris bim Jules Gilliéron, em Joseph Bédier und em Mario Roques un z Floränz go d Sproochwüsseschaft studiere. E Zyt lang het er z Züri als Gymilehrer gschaffet, und anne 1922 het er a dr Uni Züri als Profässer für romanischi Sproochwüsseschaft und altfranzösischi Literatur aagfange. 1931 isch er als Nochfolger vom Louis Gauchat Profässer für romanischi Filology woorde und het bis 1950 z Züri glehrt. 1909 het dr Jakob Jud d Anna Maria Hunziker ghürootet.

Bi syne Forschige sin d Wortforschig un d Dialäktology öppis Wichtigs gsi. Er het Mundarte vom Iteliänische und em Alpinlombardische, em Französischen und em Rätoromanischen undersuecht und von ere Zylete französische Wörter iry Gschicht im gsamtromanische Zämehang aglueget. S Engadynerromanisch het er scho als Huuslehrer wärend synere Studiezyt lehre könne, und doo isch er au em Florian Melcher vo S-chanf begägnet, wo Ufnaame vom Romanische gmacht het. Sit 1914 het dr Jud em bünderromanische Wörterbuech *[[Dicziunari Rumantsch Grischun]] DRG,* wo dr Melcher dra gschaffet het, ghulfen als Mitgliid vo däm synere filologische Kommissioon; vil Joor lang het er d Protokoll vo dr Kommission gschribe, wo dr Robert von Planta presidiert het; wo dä wägen ere Chranket anne 1931 drmit het müessen ufhöre, isch dr Jud ire nöi Presidänt woorde. Do drby het er vil mit em nöie DRG-Redakter Chasper Pult z tue gha, au als Fachlektor vo alnen Artikle, und er het drfüür gluegt das nöie Wörterbuech im Land und bi de Romanischte bekant z mache. S zwöite grosse bünderromanische Grundlagewäärch, wo dr Robert von Planta agfange und bis zu sym Tod anne 1939 nit fertig gha het, s *Räätische Naamebuech,* het mit em Jakob Jud synere Hilf dr Andrea Schorta, wo jetz au bim *Diziunari* gsi isch, wyter gschribe.

Au em *[[Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana]]* isch dr Zürcher Romanischt z Hilf cho, und im Ussland isch er drby gsi, wo s ume walloonisch Sproochatlas ggangen isch. Für s Rätoromanische het er sech vehemänt ygsetzt, wo dr iteliänisch Linguischt Carlo Salvioni und Profässer z Mailand i sym Pamfleet *Ladinia e Italia* bhauptet het, s Alperomanische sig numen e Dialäkt vom Iteliänische; dr Jud het d Sach uf e Punkt brocht mit dr Schrift *Ist das Bünderromanische eine itelienische Mundart?* und em Salvioni syni Argumänt bodiget. No bis id Dryssgerjoor isch die 'irredentistischi* Theory über s Rätoromanische bi gwüsse iteliänische Autoore wider uufchoo, und bis dänn isch dr Jakob Jud e wichtige Verteidiger vo dere Sprooch gsi.

Sit er em Gilliéron sys grosse Wäärch *Atlas linguistique de la France* het lehre könne, isch em Jud au d Sproochgeografy wichtig gsi. Es speziells Theema für ne isch dr Sproochkontakt zwüschem Rätoromanischen und em Schwiizerdüütsch gsi. Zäme mit em [[Karl Jaberg]] het dr Jakob Jud dr gross *Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz (AIS)* plaanet und useproocht; eine wo d Sproochuufnahme im Süüde isch go mache, isch dr [[Paul Scheuermeier]] gsi. 

Für d Kulturgschicht het sech dr Jud psunders inträssiert, und er het bi vilnen Arbete d Sproochgschicht mit em Konzäpt «[[Wörter und Sachen|Wörter und Sache]]» vrchnüpft. Es schööns Bischpiil isch d Wortgruppe vo dr romanische Chileterminology. Wie me zäme mit de Wörter au d Objäkt sälber aluegt, isch eine vo de bedüütende methodische Schritt, wo dr AIS für d Sproochforschig brocht het. Me het dä Wääg au für di germanistischi Forschig übernoo, öppe i den Arbete vo sym Schüeler [[Rudolf Hotzenköcherle]].

Dr Jakob Jud het zäme mit sym Kolleeg, em Romanischt [[Arnald Steiger]], wo z Züri und z [[St. Gallen|Sanggale]] glehrt het, die nöji wüsseschaftlichi Zytschrift *Vox Romanica* aagfange; si het vo iine dr latynisch Titel *Vox Romanica. Annales helvetici explorandis linguis romanicis destinati* überchoo, und si isch zeerscht als Publikationsgfäss für d Schwiizer Romanischte dänkt gsi. Für grösseri romanistischi Arbete git’s tank em Jud un em Steiger d Reihe *Romanica Helvetica.*

ls Legat isch em Jakob Jud syni Handbiblioteek as Romanische Seminaar vo dr Uni Züri choo; si wird döört jetz als «Forschigsbiblioteek Jakob Jud» wyter gfüert.

1951 het d Engadyner Gmäind [[Scuol|Schuls]] dr Romanischt, wo sit langem dörthii i d Ferie cho isch, als iren Eerebürger agnoo. Und au i dämm Joor isch er ussländischs Mitgliid vo dr Königlich-belgische Akademy für Sprooch und Literatur woorde.

== Schrifte vo iim in ere chlynen Uuswahl ==
Es paar vo de gsamthaft öppe vierhundert schriftlechen Arbete vom Jakob Jud:
* *Dalla storia delle parole lombardo-ladine,* 1911.
* *Probleme der altromanischen Wortgeographie.* In: Zeitschrift für romanische Philologie, 38, 1913.
* *Ist das Bünderromanische eine italienische Mundart?* In: Bündner Monatsblatt, 1917, S. 129–143.
* *Zur Geschichte der Bündner-romanischen Kirchensprache.* In: XLVIII. Jahresbericht der Historisch-Antiquarischen Gesellschaft von Graubünden, 1919.
* *Mots d'origine gauloises,* 1920-1926.
* *Zu einigen vorromanischen Ausdrücken der Sennensprache,* 1924.
* zäme mit em Karl Jaberg: *Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz,* Bd. 1–8, Zofingen und Bern 1928–1960.
* *Sur l'histoire de la terminologie écclesiastique de la France et de l'Italie,* 1934.
* *Zur Geschichte der romanischen Reliktwörter in den Alpenmundarten der deutschen Schweiz,* 1946.
* *Oberwalliser romanische Ausdrücke, die mit den Walsern nach Graubünden wanderten.* In: Bünder Monatsblatt, 1946.
* [[Konrad Huber]], Gustav Ineichen (Hrsg.): *Jakob Jud. Romanische Sprachgeschichte und Sprachgeographie. Ausgewähte Aufsätze.* Zürich und Freiburg i.&nbsp;Br. 1973.

== Literatur ==
* 
* 
* *Sache, Ort und Wort. Jakob Jud zum 60. Geburtstag.* (Romanica Helvetica, 20) 1943.
* [[Andrea Schorta]]: *Jakob Jud.* In: Annalas da la società retorumantscha 66, 1952, S. 5-20.
* [[Alexi Decurtins]]: * Prof. Dr. Jakob Jud (in memoriam).* In: Bündner Monatsblatt, 1954, S. 138–142.
* Siegfried Heinimann: Briefe von Jakob Jud an Hugo Schuchardt.* In: Vox Romanica, 1992, S. 1–39.

## Fuessnoote