open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rippolingen

**Ripplinge** isch e Ortsdeil vo Bad Säckinge im Landchreis Waldshüet. Es isch 1972 ygmeindet worre und vorher e selbständigi Gmeind gsi. De Ort bstoht uss 91 Gwanne und litt oberhalb vo Obersäckinge.

Di erschti urkundligi Erwähnig goht uff s Johr 1372 zruck; de Ort hät sällemols scho „Rippolingen“ gheiße und isch lang vorher scho vo Alemanne bsydelt gsi. 1372 hät de Brüederhof Ripplinge verchauft, hät aber witerhy dürfe d'Grichtsbarkeit usiebe. D Bure vo Ripplinge hän in Masse Hafer broduziert, wie mer an de Zinsabgabe seh cha. Im Ort isch de „München Hof“ (Mönchehof) gstande, wo d'Verwaltig dinne asässig gsi isch. 

Im Johr 1448 isch de Ort an de Stift Säckinge übergange. 1477 isch er vo de Äbtissin komblätt an de Jakob vo Schönau witerverchauft worre, 1628 isch es an Ott-Öschge cho. Nochdem sälli Linie usgstorbe gsi isch, hät Ripplinge zu von Schönau-Wehr ghört.

Im 19. Johrhundert hän vyli Ywohner agfange in Fabrike schaffe. Bis ins 20. Johrhundert yne isch au Band-, Lyne- und Baumwullwäberei bedrybe worre.

De Erscht Wältchrieg hät sechs Ywohner vo Ripplinge s Läbe chostet; drei sin vermisst worre.

De Ripplinger Ortschaftsroot bstoht uss sechs Sitz (vier devo CDU und zwei Bündnis 90/Grieni) und me Ortschaftsroot, im Thomas Gehr.

## Quelle
* ''Ortsteile'' uf bad-saeckingen-tourismus.de
Rüedi-Kelch

De **Rüedi-Kelch** isch en vergoldeter Abigmahlskelch us de Ziit um 1640, wo em Pfarrer Hans Heinrich Rüedi ghört het. Er isch sit em 2008 im Bsitz vo de Chilegmeind Böze im Aargau.

## De Kelch
De Kelch isch us Silber gfertiget, vergoldet u öpper 18 ½ Zentimeter hoch u wiigt e chli me wi 200 g. Im Kelch isch en Inschrift iigraviirt: IOH: HENRICUS. RUEDI. PASTOR. ECCL: ELFING. & DENSPURANAE. Uf Alemannisch heisst des öpper: *Johann Heinrich Rüedi, Pfarrer vo de Chilene z [[Elfingen|Elfige]] u [[Densbüren|Däischbere]]*. Wil de Hans Heinrich Rüedi im 1636 z Elfige sis Amt aaträte het un im 1642 Däischbere abtrännt worde-n-isch, muess de Kelch im Verlauf vo dene 6 Johr in de Bsitz vom Pfarrer Rüedi cho si.
Hergschtellt worde isch er, wi e Graviirig am Fuess vom Kelch zeigt, z Zug. S isch e Marke vo Zug u s Monogramm PK igschtemplet. Wer mit PK gmeint isch, isch ned gsischeret, do git’s numme vermuetige, aber i de Chileschätz vo Staihuuse un Muätital hets Turmmonschtranze vom gliiche Künschtler, wobi di vo Muätital us em Johr 1639 isch.

## De Wäg vom Kelch zruck uf Böze
De Hans Heinrich Rüedi isch us de Brugger Unterschicht cho u het eigentlich kei Geld gha, zum sich dermit sonen tüüre Kelch hätti chönne leischte. Wie-n-er trotzdäm i Bsitz vo däm Kelch isch cho, het mer bishär nid chönne usefinde. Au d Frog, wi en Kelch z Zug, also imene katholische Ort, für en Pfarrer im reformierte Bärner Aargau het chönne härgschtellt wärde, isch bis jitzt es Gheimnis blibe. Überhaupt isch de Wäg vom Kelch i de letschte 350 Johr witgehend im Dunkle.
Im Früelig 2007 isch er emene Kunschthändler z Züri ufgfalle un er het sich wäge de eidütige Gravierig an d Chilegmeind Böze, wo au Effige u Elfige drzue ghöre, gwendet und en ine zum Chauf aabote. Nach emene Spändenufruf hets d Chilegmeind vermöge, de Kelch z kaufe. Sit em 2008 isch er im Bsitz vo de Chilegmeind.

## Literatur
* Herausgegeben von der Reformierte Kirchgemeinde Bözen: *Kirche, Kelch und Kindersegen. Der arme Landpfarrer und sein goldener Kelch*, Juni 2009.
Elfingen

**Elfige** (amtlich *Elfingen*) isch es Dorf im obere Fricktal und früehner en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau gsi. Am 1. Jänner 2022 hend d bishärige Gmeinde Bööze, Efige, Elfige (vom Bezirk Brugg) und Hornusse (vom Bezirk Laufeburg) zu de Gmeind Bööztal fusioniert, wo zum Bezirk Laufeburg ghört.

## Geographie
S Dorf ligt öpper drei Kilometer nordweschtlich vom Bözbergpass in eme Sitetal vo de Sissle zwüsche de Hügel vom Tafeljura. S ligt de Marchwald () im Norde, d Sennhütte () im Nordoschte u de Bränngarte (659 m) im Oschte. Am Südhang vom Marchwald isch de Elfiger Räbbärg mit ere Aabauflächi vo 13,5 Hektare.

De Gmeindsbann het e Grössi vo 421 Hektare, dodervo sin 207 Hektare Wald u 13 Hektare überbaut. Di höchsti Schtell isch de Bränngarte, di tüfschti isch uf 430 Meter.

Nachbargemeinde sin Laufeburg im Norde, Müendl im Nordoschte Effige im Südoschte, Böze im Südweschte u Hornusse im Nordweschte.

## Gschicht

S Dorf isch vermutlich im 5. oder 6. Johrhundert vo de Alemanne gründt worde. Grabfund us em Johr 1978 dünt des vermuete la. S erschti mol in ere Urkund wird *Eolfingen* im Johr 1245 gnennt, wo de Verchauf vo Güeter a s Chloschter Wettige beschtätigt worde-n-isch. De Ortsname bedütet «bi de Höf vom Agiwolf».

Im Mittelalter isch Elfige en bedütender Ort weschtlich vom Bötzbärg gsi. S het en Dinghof vom Chloschter Murbach im Elsass im Dorf gha un Elfige isch au de Sitz vo de Pfarrei gsi, wo au Böze, Effige u Teili vo Zeihe u Linn drzue ghört hei. De Dinghof het verschidnigi Rächt i de nöchere Umgebig gha un isch im 1291i a d Habsburger verkauft worde. D Agnes von Ungarn het dann im 1322i de Bsitz em Chloschter Königsfälde gschenkt.

Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, wo au Böze derzu ghört het, übercho. So hei si sich de Pass über de Bözbärg chönne sichere, wo a de Gränze zu Vorderöschtriich gläge-n-isch. Elfige isch im Grichtsbezirk Böze vom Amt Schänkebärg gläge. Elfige het mit de Ziit me u me a Bedütig verlore. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Böze ghört sither zum Kanton Aargau.

## Literatur
* Michael Stettler, Emil Maurer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band II: Die Bezirke Brugg, Lenzburg.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 29). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1953.

## Weblink

* di offiziell Website vo de Gmeind Elfige
* 

## Fuessnote
Wallbach

De Name **Wallbach** stoht für sälli Ort:
* Wallbach AG, e Gmeind im Kanton Aargau, Schwiz
* *Wallbach (Thüringen)*, e Gmeind im Landchreis Schmalkalde-Meinige z Thüringe, Dütschland

* Wallbach (Baden-Württemberg), en Ortsdeil vo de Stadt Bad Säckige im Landchreis Waldshüet, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Wallbach (Hartha)*, en Ortsdeil vo de Stadt Hartha, Sachse, Dütschland
* *Wallbach (Odenwald)*, en Ortsdeil vo de Gmeind Brensbach, Hesse, Dütschland
* *Wallbach (Taunus)*, en Ortsdeil vo de Gmeind Hünstette, Hesse, Dütschland
* *Wallbach (Schinznach)*, en Ortsdeil vo de ehmolige Iiwohnergmeind Schinznach-Dorf, hüt Schinznach, Kanton Aargau, Schwiz

**Lueg au:**
* Wahlbach (Begriffsklärung)
* Walbach
Urs Schwaller

De **Urs Schwaller** (* 31. Oktober 1952 z Fryburg) isch en Schwiizer Politiker (CVP). Er isch vo 2003 bis 2015 Schtänderot us em Kanton Fryburg u vo 2005 bis 2014 Fraktionspräsident im Bundeshuus gsi. Sit 2016 isch er Verwaltigsrotspräsident vo de Schwizer Post.

De Schwaller isch vo Bruef Rechtsawalt. Er läbt z Tafers, isch ghürote u Vater vo drü Chind.

## Politik
De Urs Schwaller isch vo 1986 bis 1991 Oberamtmaa vom Seisebezirk gsi u vo 1992 bis 2003 Fryburger Schtaatsrot. Zerscht isch er Direktor für Inners u d Landwirtschaft gsi, ab em 1996 Finanzdirektor. Im 2003 isch de Schwaller in de Schtänderot gwählt worde und im 2005 zum Präsident vo sinere Fraktion. Bis 2007 isch es d CVP-Fraktion gsi, wo im 2007 um d EVP- und glp-Parlamentarier erwiteret wurde-n-isch. Nach de Wahle 2011 isch d glp us dere Fraktion usgschiide, wil si selber Fraktionsstärki erreichd het. Dafür isch au de einzig CSP-Nationalrot Fraktionsmitgliid vo de noie CVP/EVP-Fraktion worde. De Schwaller het s Fraktionspräsidium im Jänner 2014 abgeh. Sin Nochfolger isch de Filippo Lombardi worde.
Im 2009 isch de Urs Schwaller Bundesrotskandidat gsi, d Bundesversammlig het aber de Didier Burkhalter vo de FDP zum Bundesrot gwählt.

Vo 2011 bis 2015 isch er ständigs Mitglid vom Europarot z Strossburg gsi.

Bi de Wahle im Oktober 2015 isch de Schwaller nüme aaträtte.

## Weblink

* 
* Urs Schwaller uf de Website vo de Schwizer Post
* Website vom Urs Schwaller (Archiv-Version 2016)

## Einzelnochwiis
Wallbach (Baden-Württemberg)

**Wallbach** isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Bad Säckige.

De Ortsdeil litt öbbe drei Kilometer nordwestlig vo Bad Säckige uff 290 Meter über em Meerspiegel am Rhy und an de Gränze zu Wallbach AG, Schwiz.

Di erschte Sydler sin vom benochberte Wallbach im Kanton Aargau cho; sälli hän de nydrig Rhy lycht chönne überquere. Sit 1256 hät s Chloster vo Klingeberg z Basel wie au s Chloschter Säckige Zinsrächt und Gieter z Wallbach gha. Di erschti urkundligi Erwähnig goht uff s Johr 1283 zruck; „Walabuck“ hät de Habsburger ghört, nochdem d'Grafschaft Wehr an sälli übergange isch. Nochdem de Rudolf von Schönau im Johr 1350 d'Burg Schwörstedt und dodemit au Wallbach chauft gha hät, sin sini Nochfahre fümf Johrhundert lang Bsitzer gsi und hän di nyderi Grichtbarkeit usgiebt. Noch de Schönauer Erbdeilig (1628) hät de Ort mit Öflige e Vogtei bildet.

Friehner isch in de Landwirtschaft hauptsächlig Ackerbau bedrybe worre. Durch d'Nöchi zum Rhy hän aber au d'Schifffahrt und d'Fischerei e wichtigi Rolle gspylt. Vo de Mitglyder vo de Rhygnosseschaft hän d'Lüt vo Wallbach e wesentlige Adeil usgmacht; sälli Gnosseschaft hät bis 1911 elei s Fischerrächt uff em Rhy gha.

1972 isch Wallbach in d'Stadt Bad Säckige ygmeindet worre und isch sither de gröscht Ortsdeil.

Im Summer findet jedes Johr s Wallbacher Dorffest statt. An säller Verastaltig chönne d'Bsüecher, wo au uss em Usland chömme, sich uff vyli verschydeni Arte underhalte lo und d'Landschaft oder d'Chuchi vo de Region gnieße.

E witeri Bsunderheit vo Wallbach isch s Müllmuseum. De Erich Thomann, wo uff de Müllhalde z Wallbach gschafft gha hät, hät während zwanzig Johr diversi Abfäll uss de Müllhalde in siner Schüre gsammelt, wo sit 1991 als Müllmuseum bi freiem Ydritt cha bsüecht werre.

## Quelle
* www.bad-saeckingen-tourismus.de
Ruine Iberg

D **Ruine Ibärg** isch en ehemaligi Burg uf em gliichnamige Bärg uf em Gmeinsbann vo Rinke im Kanton Aargau. Hüt isch si verfalle u me gseht numme no wenigi Rescht.

## Gschicht vo de Burg

D Burg isch im 11. Johrhundert uf em nordöschtliche Rand vom Ibärg gründt worde. Si het es Hauptgebäude, es Tor u zwei Nebegebäude gha. En Grabe uf de Südsite het d Burg gäge Aagriff gschützt. S git weder über d Burg no über d Lüt, wo uf dere Burg gläbt hei, schriftlichi Ufzeichnige. Alles was me über d Burg weiss, het me bi archäologische Untersuechige usegfunde. Am Änd vom 12. oder am Aafang vom 13. Johrhundert isch d Burg bi eme Brand zerschtört worde. Wo me si wider ufbauet het, isch si mit witere Gräbe u eme Turm erwiteret worde. Aber noch bevor d Burg isch wider fertig gsi, het me si scho verlah. 
Wil s Gebiet um d Burg umme zum gröschte Teil de Habsburger un em Chloschter Murbach ghört het, vermuetet me hüt, dass d Burg Ibärg vo de Habsburger gründt worde-n-isch.

## Weblink

* Informatione über d Burg Ibärg uf de Website vo de Gmeind Rinike
Ruine Besserstein

D **Ruine Besserschtei** isch en ehemaligi Burg uf em Geissbärg uf em Gmeinsbann vo Villige im Kanton Aargau. Hüt isch si verfalle u me gseht numme no wenigi Rescht.

## Gschicht vo de Burg
I wellem Johr Burg Besserschtei bauet worde-n-isch, weiss me hüt nümm. S erschti Mol erwähnt isch si im 1244i worde, wo si als Lehe vom Chloschter Murbach gnennt wird. Si het zum Hof Rei ghört, wo im Bsitz vom Chloschter gsi isch. D Habsburger hei den Hof im 1291 kauft un so het au d Burg de Bsitzer gwächslet. Aber scho für’s 1305i wird d Burg numme no als Burgschtall erwähnt, isch also scho verlasse gsi.

## D Aalag vo de Burg
D Burg isch ganz am Oschtrand vom Felssporn em Geisbärg gläge. Si isch durch en Grabe vo Aagriff vo Weschte her gschützt gsi. S Gebiet, wo d Burg gsi isch, isch öpper 45 uf 25 Meter gross. Hüt gseht me vor allem no de Sockel vom Turm.

## Weblink
* Informatione über d Burg Besserstei uf de Website vom Kanton Aargau (pdf)
Evangelisch-reformierte Kantonalkirche Schwyz

Di **Evangelisch-reformierti Kantonalchile Schwyz** isch d reformiert Landeschile im Schwiizer Kanton Schwyz. Sit de Uflösig vom Evangelisch-reformierte Chileverband vo de Zentralschwiiz uf Endi 2002 isch si Mitgliid i der Evangelisch-reformierte Chile Schwiiz.

## Gschicht
Di Evangelisch-reformierti Kantonalkirche isch im 1998i entschtande. E Verfassigsänderig vom Kanton Schwyz het d Gründig vo ere Landeschile verlangt. So hei sich di sechs Schwyzer evangelisch-reformierte Chilegmeinde zu ere Landeschile zämmegschlosse. Di Chilegmeinde si sit de Mitti vo de 50er Johr vom letzschte Johrhundert eigeschtändigi öffentlich-rächtlichi Körperschafte gsi, wo au s Rächt hei, Stüüre iizzihe. 

## Schtruktur
### Synode
S oberschti Organ vo de Kantonalchile isch d Synode. Si het 30 Mitglider. Je nach de Aazahl Mitglider vo ere Gmeind, het si ihri Synodali. Gwählt werdet di Synodale vo de jewilige Chilegmeind.
 
### Chilerot
De Schwyzer Chilerot het 6 Mitglieder, wo vo de Synode gwählt werde. De Dekan het e beratendi Schtimm im Chilerot. Präsidiirt wird de Chilerot vo sim Präsident, im Momänt isch des de Heinz Fischer vo Chüsnacht.

### Rekurskommission
D Rekurskommission het 3 Mitglider un en Sekretär. Di Mitglider werdet au vo de Synode gwählt un hei di judikativ Gwalt i de Chile inne.

### Witeri Organ vo de Kantonalchile
Au d Geschäftsprüfigskommission u s Pfarrkapitel si Organ vo de Schwyzer Chile.

## Weblink
* Offizielli Website vo de Evangelisch-reformierte Kantonalchile Schwyz
Alte Landschaft

Di **Alti Landschaft** (frz.: *Anciennes Terres*) isch de Näme vom früheschte Untertanegebiet vo de Schtadt Fryburg rund um d Schtadt umme. Es isch uf beidne Site vo de Saane gläge u ligt genau uf de romanisch-germanische Sproochgränze.

## Entstehig
D Schtadt Fryburg het zwüschem 13. un em 15. Johrhundert d Herrschaft über di Alti Landschaft übercho. En Teil isch zerscht im Bsitz vo de Grafe vo Thierstei gsi, als Lehe a Schtadtbürger cho un im 1442 vo Fryburg kauft worde. Im 1452i isch d Vogtei Alteryf dezu cho un im 1467 het me sich mit Bärn geiniget, wo d Gränze zwüsche de Herrschafte soll si. Dodermit isch d Bildig vo de Alte Landschaft abgschlosse gsi.
De Näme findt me zum erschte Mol im 1549, wo me s bisherige Gebiet vo de Schtadt vo de Vogteie unterschide het, wo d Schtadt Fryburg nach em 1467i noi erworbe het.
D Verbindige vo de Schtadt zu de Landschaft îsch eng gsi. De Märit isch z Fryburg gsi, was engi wirtschaftlichi Beziihige bedütet het un uf de Ebeni vo de Chile hei di Pfarreie vo de Alte Landschaft s Dekanat Fryburg bildet.

## Panner
D 26 Pfarreie, wo im 1648 zu de Alte Landschaft ghört hei, sin in vier Panner iiteilt gsi:
*Burgpanner 
*Aupanner
*Spitalpanner
*Neustadtpanner

## Weblink
*
Lägerebräu

S **LägereBräu** isch e Wettiger Brauerei, wo im 2000 entschtande-n-isch u sit em 2008 en AG isch. S Bier wird i de alte Spinnerei z Wettige produziirt.

## Gschicht
D Aafäng vo de Brauerei liget im Johr 2000. De Thomas Benz vo Wettige het aagfange dihei sis eigni Bier z braue. Über e 40-Liter Brauaalag im 2001 zu ere 120-Liter-Aalag im 2004 isch di chlii Brauerei, wo sich sit em 2001 *LägereBräu* gnennt het, immer witer gwachse (Lägere isch übrigens en Hügelzug, wo im nordoschte vo Wettige liit). Vo de Chuchi bim Thomas Benz sine Ältere über s Casino z Wettige isch d Brauerei im 2006 i de Herterehof z Wettige züglet. Wil de Absatz vom Bier schtändig gschtige isch, het me im 2008 d Gsellschaftsform vo de Brauerei in e AG geändret. Sither wird s Bier uf de Wettiger Chloschterhalbinsle i de alte Spinnerei brauet.

## Produkt
Am Aafang isch numme eis Bier hergschtellt worde, s *LägereBräu Original*, wo es unfiltriirts milds Bier isch. Sit em Juni 2009 gits au es Weizebier. Es Spezialbiir, wo e birebizeli Honig dinne isch, heisst wie s Chloschter Wettige *Maris Stella*. In de letschte Johr het d Brauerei ständig erwiteret, so dass es in de Zwischeziit au es Pale Ale, es Indian Pale Ale und es Espresso Stout git.

## Weblink

* D Website vo de LägereBräu
Zell

**Zell** esch de Name vo de fougende Ortschafte:

## Schwiiz
*Zäu LU, e Gmeyn im Amt Willisou, Kanton Lozärn
*Zell ZH isch e Gmeind im Kanton Züri

## Tüütschland
*Zell em Wesedal (PLZ 79669) esch en Stadt im Landkreis Lörrach, Bade-Würtebärg
*Zell unter Aichelberg (PLZ 73119) isch e Gmeind im Landkreis Göppinge, Bade-Württebärg 
*Zell am Harmersbach (PLZ 77736) isch e Stadt im Ortenaukreis, Bade-Württebärg

## Frankriich
* Labaroche, els. *Barosch*, dt. *Zell*, e Gmeind im Oberelsass
Gamsen VS

**Gamsu**, Hochditsch: *Gamsen*, isch en Teil vo der Gmeind Brig-Glis im Kanton Wallis.
Gamsu het ca. 550 Iwohner (Stand: 1. Juli 2009).

## Namu
D Härkunft vom Namu isch nid genau giklärt, es wird aber vermüätut, dasus schi vo *Gams/Schafweid* ableitut.  

## Geografi
Gamso ligt drii Kilometer vo Brig entfärmt am Igang zum Nanztälli. Z Dorf sälber ligt ufru chleinu Ahechi, z Industriegebiet ligt inner Äbni am Rottu. D Gamsa, der Bach wa vom Nanztälli üsa chunt, durchfliesst z Gebiät va Gamsu, isch hittu aber zu grossu Teila uberdeckt und verlöift unerirdisch, bisser inu Rottu mündut.

Allgmei hed Gamsu kei grossi Bevelkrigsabnahm, da s wägs schiner rüehig Lag als Wohnort gschetzt wird.

## Wappo
Z Wappu vo Gamsu zeigt d Landmüra uf rotum Grund und en blawe Himmel. Obs der Müra gseht mu drii Goldigi Stärna.

## Gschicht
Urkundlich isch z erschtmal 1233 vo ≪Gamosun≫, 1301 vo ≪gamsun≫, 1354 vo ≪gamsul≫ d Red gsi, was etymologisch d Nechi zu campus/Fäld und öi Gams/Schafweid (situm 10. Jahrhunert) üfzeigt. 

Funda bewisund, dass z Gebiät vo Gamsu scho vor rund 3000 Jahr bewohnts isch gsi. 1290 isch Gamsu als Burgerschaft entstanu, hed aber 1690 mit Glis fusioniert. 1950 het Gamsu numal versüecht en sälbständigi Gmeind z wärdu aber isch vom Grossu Rat abglähnt wordu.  

Z hittig Dorfbild isch, vorallum im Dorfchäru, aber immernu vone altu Hischini giprägt. So gits hittu nu mehreri Hischini und Ställtini wa bereits uber 500-jährigi sind und gli nu gibrüchti chumunt.

## Sehenswürdikeite
Gamsu het näbu der Kapälla sehr vil alti Stadelini und Schirlini vo de vergangenu Zite.

Eis vo de bekanntestu Sehenswürdikeite isch eu d alt Landmüra vo Gamsu.

## Schüäl
Gamsu hed es eiguns Schüelhischi, wa mit dem vo Brigerbad zämoarbeitot. Allerdings wird d Schüäl va Gamsu abdum Schüäljahr 2009/2010 mit dera va Glis zämogleit. So wird in dem Schüäljahr nurno d 5. und 6. Klass z Gamso unerrichtot, ab 2010/2011 wird d Schüäl z Gamso gschlossni blibo.

D witterfiehrondo Schüäli wie d OS und z Kollegium befinunt schi z Brig.

## Vercher
Gamsu isch güät ans regional Verchersnetz agibunus. So fahrt all halb Stund es Poschtauto uf Brig und uf Saas-Fee via Visp. Mim Auto isch Gamsu problemlos erreichbar uber d Kantonstrass vo Visp oder Brig üs.

Friener heds öi en Haltestell vaner BVZ (hittu MGB) und en Seilbahn uf Mund gigäh. Beides isch aber hittu nimme in Betriib. 

## Weblink

* 
* Gamsu uf brig-glis.ch
* 
* d Website vo de Landmürä
* d Sita vam Sportverein

## Fuessnoote
Warmbach

**Warmbach** isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Lörrach und sit 1922 e Deil vo de Stadt Badisch Rhyfälde. Es litt südlig vom Ortsdeil Herte und am Rhy. Sy Name chunnt ändwäder vom althochdütsche Wort „Warba“ (Bach mit Wirbel) oder hät „de Bach vom Waro“ ghieße.

Di ältste Überrest vo Sydlige chömme uss de Zit vo de Römer. Di erschti urkundligi Erwähnig vo Warmbach chunnt uss em Johr 754, wo's zämme mit Meisele (wo in de glyche Urkunde erwähnt worre isch) Bsitz vom Chloster St. Galle gsi isch.

D'Ywohner vo Warmbach hän friehner nit numme Landwirtschaft bedrybe, sondern au Fischerei und Schifffahrt. Si hän elei s Brivileg gha, Persone und Gieter per Schiff uff Basel z fahre (Wuchegfährt). Au d'Stei uss de Steibrüch uff em Dinkelberg hän numme si dürfe uff Basel befördere. Sälli Sunderrächt findet mer hütt no im Wappe vom Ortsdeil: uff em Rhy, wo quer durch s schildförmig Wappe fließt, zeigt säll e brune Stei.

1921 hät sich Warmbach freiwillig mit Nollige-Badisch-Rhyfälde zämmegschlosse. 1922 isch d'Ortschaft numme no „Rhyfälde“ (ab 1963 „Rhyfälde (Bade)“ gnännt und züe-n-re Stadt erhobe worre.

## Quelle
* www.rheinfelden-baden.de
Absenker

D’r **Àbsanker** kummt vu d’r Verwurzlung har vu ma Näschtla, wu vum Hurscht har àwa hangt, bis àn d’r Booda, wu d’r noh tailwis schpontàn Wurzla düat fàssa. Wänn ma vu Hurscht düat reeda, esch’s will sina Näschtla vu-n-allai bis àn d’r Booda hancka, so dàss noh n’ra gwessana Zitt, ohna äbbis gmàcht z’hà, àm Untertail vu ma-n-Aigla sech fànga Wurzla-n-a belda.

Wänn awer s’Holtz hächter esch un Näschtla net vu àsa sech bis àn d’r Boda biaga,  müass d’Mänschahànd igriffa. Dàss haist ma d’r noh s’Ableegerverfàhra, wu ärlàuibt, Triwer vu Nutz- un Ziarpflànza z’vemehrera. Ma nemt d’unterschta Trib vu d’r Pflantza un biagt sa länglig en a 10 cm tiafa Grundrenna un befäschtigt sa met zwai Klàmmra so brait üssnànd wia meglig. Boll amol schleen d’Knäschpla üss, d’r wilscht àss unta-n-àn da Knäschpla, Werzala fanga a z’wàcksa. Wänn d’näija Schässleng ewer d’Boodaheera kumma senn, däckt ma d’r noh d’Renna züa un losst da Àpparàt ewerwentra. Em Friahjohr kà ma riawig dàs näija Pflanzla vum Müatterschtock tränna, dänn d’r Wenter dura hann sech sina Werzala so verschtärkt, dàss’s salbschtandig worra-n-esch.

Salamols wu d’Falder noch àbgedrännt gseh senn mett Häcka, wu d’Vegala hann känna dren naschta, wu s’Klaiveh Unterkunft gfunda hàtt un wu s’Wàsser abghäbt hann, àss’s net noh jedem Ragaschtermla a Schtai un Schlàmmàssa durch d’Gassla vum Dorf àwagschtrehma dian, salamols hann sech d’Häcka, gnàd en da Àbsanker, unidrenglig gmàcht uff a vegetàtiva Vermehrung.

Dia Aigaschàft hàtt ma o benutz àls Làndwehrhäcka em Mettelàlter schu. Ma hàtt Dornaschtricher gmescht met Rotbüacha un Hàgabüacha un hàtt ma noh Àbsanker en d’r Booda befäschtigt. Dia Häcka senn met da Johra so unidrengbàr worra, dàss sech kai Fend gwoogt hàtt, sech d’r durch schlicha.

Àllerdengs, düat ma hettzutàgs dàss Verfàhra wedder nohznoh en Gebrüch sätza. Emmer meh Gmaina lehn Häckazihn àsätza um d’ Schpeelplatz, d’Schtàttgarta un sogàr um gwessana Endüschtrigebiater. D’Àrchitäkta ziaga dia Häckazihn o en betràcht en erna iplànunga vu Privàt Giater odder greesera Boiüssechta.

D’Ardbeera esch d’bekànntschta Pflànza vu sech vermeera düat durch s’Schprässlengs üsschlàga, bässer gnännt Üsslaifer odder Schtolon. Awer dàssmol em gegasàtz zum Àbsanker wàckst ar àm Booda noh. Àn ra Noda vu dam Schteel äntweckla sech Werzala un wänn dia boodagfàsst hann schterbt d’r Schteel àb un s’Pflanzla werd noh aigaschtandig. d’Ardbeera esch net d’ainsigschta Frucht vu en dam Vermeerungsverfàhra unterworfa-n-esch dàss salwa gebts unteràndera bim Raabschtock, bim Figabàuim, odder bi Blüamaschtäck wia Rosaschtock, Blàui odder Guldraaga o bim Rosabàuim.
Engelschwand

**Engelschwand** isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Innerhalb vo säller Gmeind litt’s im üsserschte Nordweste, nördlig vom Ortsdeil Segete und noch an de Gränze zu de Gmeind Herrischried. Näbe de Gmeind erhebt sich d’Gugel (998 Meter). Im Ortsdeil wird vor allem Landwirtschaft bedrybe. Es ghöre keini Wyler oder Ortsdeil meh dezüe.

Engelschwand hät scho immer zu de Grafschaft Hauenstein ghört. Sini erschti Erwähnig goht uff s Johr 1281 zrugg, wo’s „Aloswende“ ghyße hät. D’Entstehig Ort isch uff d’Rodige vo de Freiherre vo Tiefenstein zruggzfiehre.

De Marzin Arzner, wo bi de Salpetererunrujje e wichtigi Rolle gspylt hät, isch vo Engelschwand gsi. Er isch 1755 in s Banat verbannt worre.

Bis zu de Gründig vo de Kuraty Strittmatt im Johr 1924 hät de Ort zu de Pfarrei Strittmatt ghört.

Am 1. Januar 1975 isch Engelschwand zämme mit Nyderwihl, Oberwihl, Rüeßell, Segete und Strittmatt uff Gerbel ygmeindet worre.

S Wappe vo de ehemolige Gmeind zeigt in de linke Hälfti e Danne, wo uff d’Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst. Rächts devo sin zwei gähli Stärn uff blauem Grund z seh, wo de „Engel“ im Ortsname symbolisiere.

De Ortsdeil isch im Gerbeler Gmeindroot sit de Kommunalwahl vo 2004 mit de Monika Gerspacher verdrätte. Usser ihre ghöre no 18 Gmeindröt und de Bürgermeister zum Root.

## Quelle
* www.goerwihl.de
Hartschwand

**Hartschwand** isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Es litt im Höllbachdal nordöstlige bis östlige Deil vom Gmeindgebiet, westlig vo Rotzige. De Ortsdeil bstoht numme uss em glychnamige Dorf; es ghöre keini Ortsdeil oder Wyler dezüe.

Hartschwand isch 1281 zum erschte Mol erwähnt worre; es hät sällemols „Hartolswende“ gheiße und zu de Pfarrei Gerbel ghört. Bis 1844 isch hät's zu de selbständige Gmeind Strittmatt, wo hütt au e Ortsdeil vo Gerbel isch, ghört und isch deno bis zu siner Ygmeindig uff Gerbel am 1. Juli 1972 selbständig gsi. D'Ywohnerzahl vo 312 in säller Zit isch deno wäge Abwanderige gsunke, nochdem d'Mühle am Höllbach nümmi brucht worre sin. Mit sine hütt 149 Ywohner isch Hartschwand de chleinst Ortsdeil vo Gerbel.

Uff em Wappe isch e grieni Danne z seh, wo uff d'Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst. Friehner isch under ihre au e Anker z seh gsi, wo aber 1901 abgschafft worre isch.

Zu de Zit vom Dorf siner erschte Erwähnig isch d'Existänz vo mehrere Mühle belegt.

Im Gmeinderoot vo Gerbel wird de Ortsdeil vom Andreas Matt verdrätte, wo sit de Kommunalwahle im Johr 2004 eine vo de 18 Ortschaftsröt isch.

## Quelle
* www.goerwihl.de
Dieter Vogellehner

Dr **Dieter Vogellehner** (* 31. Dezämber 1937 z Ellwange; † 14. März 2002 z Fryybeg) isch e dydsche Botaniker gsii.

Dr Vogellehner isch z Sigmaringedorf ùfgwagse ùn hed ab 1957 an dr Universideed Diibenga Biologii, Chemii, Geologii ùn Geografii schdudierd. Yyflùsryychi Lèèrer vùn em sin dr Walter Zimmermann ùn dr Karl Mägdefrau gsii. Bim Mägdefrau hed er ane 1965 promoviert mid em Thema "*Untersuchungen zur Anatomie und Systematik der verkieselten Hölzer aus dem fränkischen und südthüringischen Keuper*". 

Ane 1965 isch er wisseschaftlige Assischtänt am Botanische Inschtitut vù dr Universideed Fryybeg woore, wùn er iber d Anatomii ùn d Phylogenii vù dr Gymnosperme gforschd hed ùn iber d Karbonflora vùm Schwaarzwald. Ane 1969 hed er habilitiert ùn isch im glyyche Joor Diräkter vùm Botanische Gaarde vù dr Universideed woore, wùn er im Lauf vù dr Joore ganz nèi gschdalded hed. Im Joor 1975 isch dr Vogellehner userblaanmääsige Brofässer woore, ane 1978 derno Brofässer fir Systematischi Botanik ùn Paläobotanik.

Dr Vogellehner isch dùr zaalryychi Schrifde ùn Biecher international bekand woore. 

E Schieler vù iim, wù au byyn em promoviert hed, isch dr Volker Mosbrugger, schbeeder Diräkter vùm Senckenberg-Museum z Frankfurt.

E andere Schieler vù iim isch dr Thomas Speck, wù syy Noochfolger as Diräkter vùm Botanische Gaarde woore isch.

## Literatur
* Gemeinde Sigmaringendorf (Hrsg.): *Chronik von Sigmaringendorf 1249-1981*. Sigmaringendorf, 1982, S. 586
* Thomas Speck: *Dieter Vogellehner - Gartendirektor, Hochschullehrer und erfolgreicher Wissenschaftler.* Mitteilungen des Badischen Landesvereins für Naturkunde und Naturschutz e.&nbsp;V., Freiburg i.Br. N.F. 17:711-714. Freiburg 2001
* Dieter Vogellehner: *Dreieinhalb Jahrzehnte Forschung, Lehre, Botanischer Garten - ein Rückblick.* Mitteilungen des Badischen Landesvereins für Naturkunde und Naturschutz e.&nbsp;V., Freiburg i.Br. N.F. 17:717-744. Freiburg 2001
* Thomas Speck: *Dieter Vogellehner zum Gedenken.* Freiburger Universitätsblätter 41:146-148 158 Freiburg 2002
* Thomas Speck: *Dieter Vogellehner 1937-2002* Mitteilungen des Badischen Landesvereins für Naturkunde und Naturschutz e.&nbsp;V., Freiburg i.Br. - N.F. 18:301-304. Freiburg 2002/2004
* Thomas Speck: *Dieter Vogellehner 1937-2002*. Jahreshefte der Gesellschaft für Naturkunde in Württemberg 158:351-353. Stuttgart 2002

## Weblink
* Botanischer Garte vu dr Universität Fryyburg (Gschicht)
Niederwihl

**Nyderwihl** (uff Hochdütsch *Niederwihl*) isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Es litt südlig vo Rüeßell und östlig vo Oberwihl und hät 479 Ywohner. Näb em Dorf sälber ghöre no d Zinke Schildbach und s Hus Sägehof zu Nyderwihl.

E erschti Erwähnig vo Nyderwihl findet mer im Johr 1275 als „Wile“; sällewäg vermüetet mer, dass es zämme mit em benochberte Oberwihl entstande isch. E „nidern Wile“ findet mer erscht im Johr 1328. Zwüsche sälle beide Ort isch d Sydlig Schlächewihl gläge, wo 1383 in re Urkunde uffdaucht. S Chloster St. Blasie hät scho frieh Höf z Nyderwihl gha.

Uff em Wappe vo de ehemolige Gmeind isch e grieni Danne uff silbrigem Grund und drunder e grieni Flächi. Links und rächts vo de Danne, wo uff d Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst, sin d Büechstabe **G** und **N** z seh, wo für „Gemeinde Niederwihl“ stönn.

Sit em 1. Januar 1975 isch Nyderwihl e Ortsdeil vo Gerbel.

Nyderwihl wird im Gerbeler Gmeindroot vom Klaus Brunner und em Klaus Watzinger verdrätte.

## Quelle
* www.goerwihl.de
Rotzingen

**Rotzige**, uff Hochdütsch *Rotzingen*, isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil im Norde vo Gerbel. Es litt nördlig vom Ortskärn und östlig vo Hartschwand und glydert sich in d'Dörfer Rotzige im Norde und Burg im Süde. Im Dorf Burg isch bisher aber no kei Burg gfunde worre. D'Ortspadronin vo Rotzige isch di heiligi Agatha.

Di erschti urkundligi Erwähnig vo Rotzige chunnt uss em Johr 1266, wo de Ort *Racingen* gheiße hät. Es hät scho lang zum Chirchspyl Gerbel und de Einig Gerbel ghört, wo's bis 1805 gee hät. Es isch di erschti Gmeind gsi, wo uff Gerbel ygmeindet worre isch (1. Juli 1971).

S Wappe isch vertikal deilt und zeigt uff de linke Site e schwarzi Fackle mit re Flamme uff gählem Grund, uff de rächte Site e silbrigi Danne uff grienem Grund. D'Fackle stoht für d'Ortspadronin Agatha, wo als Schutzpadronin gege Für gältet, d'Danne, bis 1956 grien dargstellt, wyst uff d'Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hy.

Rotzige isch de Ursprungsort vom Name „Rotzinger“, wo im Hochrhygebiet hüfig isch. D'Dräger vo de Verbreitig vom Name sin Abwanderer gsi.

Rotzige isch im Gerbeler Gmeinderoot mit em Otto Huber und em Herbert Nägele verdrätte.

## Quelle
* www.goehrwil.de
Komitat

**Komitat** sin Verwaltigseiheite vo Ungarn und vom ehemolige Chönigrych Ungarn. Di ungarischi Übersetzig isch *megye* , woby bis zum Zweite Wältchrieg no de Begriff *vármegye*  in Gebruch isch, wo im Alemannische (sinngmäß) mit em Begriff „hisdorischs Komitat“ widdergee wird. Sälle friehner Name, wo „Schloss-Komitat“ bedütet, chunnt dodevo, dass di friehnere Komitat um Schlösser umme entstande sin. Jedes Komitat hät e Komitatssitz (uff Ungarisch *megyeszékhely*). S Wort „Komitat“ chunnt vom latynische *comitatus* und vom mittellatynische *comes* (säll hät diverse Adelstitel entsproche); friehner isch no s Wort „Grafschaft“ brucht worre. Bsunders noch 1867 hät mer d'Komitat au als Gspanschafte bezeichnet.

## Chönigrych Ungarn
D'Komitat vom Chönigrych Ungarn sin wohrschints um s Johr 1000 umme entstande. Ab 1867 hät's 64 Komitat gee, spöter hän sich zwei Komitat zu Abaúj-Torna vereinigt. Z Kroatie und z Slowenie hät's no mol 8 Komitat gee, dezüe chunnt d'Stadt Fiume und ihr Gebiet. D'Komitat sin in Bezirk underdeilt gsi. An de Spitze vom Komitat isch de Obergspan (főispán, ispán) gstande. Ab 1867 hät d'Regierig sälli Position vergee, zum Deil hät mer si aber au gerbt.

## Hüttigs Ungarn
Hütt bstoht Ungarn uss 19 Komitat mit je me Komitatssitz und de Hauptstadt Budapest. Di meiste andere größere Städt hän au s Komitatsrächt, werre aber me Komitat züegrächnet. D'Komitat sin in Chleigebiet underdeilt.

## Hüttigs Kroatie
Kroatie isch in 20 Gspanschafte und d'Hauptstadt Zagreb underdeilt, wo sälber de Gspanschafte-Status hät.

## Lüeg au
* Liste vo de ungarische Komitat, ihre Komitatssitz und Städt mit Komitatsrächt
* Komitatssitz
* Chleigebiet
* Stadt mit Komitatsrächt
Komitatssitz

**Komitatssitz** (uff Ungarisch *megyeszékhely*  isch sälle Ort vo me ungarische Komitat, wo d'Verwaltig und d'Regierig ihr Sitz hän. In de Verfassig vo Ungarn werre d'Komitatssitz und d'Näme vo de Komitat sit 1990 vo de Regle 67/1990 (VIII. 14.) bstimmt.

## Gschicht
Im Chönigrych Ungarn sin d'Komitat um d'Schlösser umme entstande, drum isch es als selbstverständlig aglüegt worre, das sälli de Komitatssitz darstelle. De Adel vo sälle Schlösser hät de Komitatssitz bis 1723 sälber chönne bstimme. Ab Johr 1723 hät s Gsetz 1723:LXXIII.tc. d'Azahl vo de Komitat bstimmt. Zwar hät s Gsetz au e Komitatssitz vorgschrybe, sälle hän d'Komitat aber witerhy sälber bstimmt.

Erscht noch em Östrychisch-Ungarische Usglych (1867) isch de Regierig vom Komitat sälli Freiheit eweggnoh worre und s Gsetz hät d'Komitatssitz bstimmt. Sälli Situation hät sich sither nit gändert, allerdings hät de Inhaber vom Rächt, de Komitatssitz z bstimme, mehreri Mol gwechselt. Sit 1990 legt si d'Verfassig fest.

## Liste vo de Komitatssitz
In Chlammere stönn di züeghörige Komitat
* Békéscsaba (Békés)
* Budapest (Pest)
* Debrecen (Hajdú-Bihar)
* Eger (Heves)
* Győr (Győr-Moson-Sopron)
* Kaposvár (Somogy)
* Kecskemét (Bács-Kiskun)
* Miskolc (Borsod-Abaúj-Zemplén)
* Nyíregyháza (Szabolcs-Szatmár-Bereg)
* Pécs (Baranya)
* Salgótarján (Nógrád)
* Szeged (Csongrád)
* Szekszárd (Tolna)
* Székesfehérvár (Fejér)
* Szolnok (Jász-Nagykun-Szolnok)
* Szombathely (Vas)
* Tatabánya (Komárom-Esztergom)
* Veszprém (Veszprém)
* Zalaegerszeg (Zala)

## Lüeg au
* Komitat
* Chleigebiet
* Städt mit Komitatsrächt

## Weblingg
* Tekscht vom Gsetz, wo d Komitat und d Komitatssitz festlegt
Kleingebiet

E **Chleigebiet** (uff Ungarisch *kistérség* ) isch z Ungarn e Gebiet, wo uss mehrere Gmeinde bstoht und vor allem de Entwicklig und de Statistik dient. Zwar entspräche d'Chleigebiet vo de Größi her in etwa de friehnere ungarische Bezirk, mer cha si aber nit als Nochfolger vo sälle bezeichne, wyl nit vo de Verwaltig vo de Komitat bstimmt wird, was zu wellem Chleigebiet ghört.

E Chleigebiet umfasst immer di ganzi Flächi vo allne Gmeinde, wo dezüeghöre; e Gmeind cha numme zu einem Komitat ghöre. Es git keini Gmeinde, wo nit Bstanddeil vo me Chleigebiet sin. Me Chleigebiet chönne usserdem numme Gmeinde vo *einem* Komitat züegordnet sy.

Momentan git's z Ungarn 174 Chleigebiet.

## Gschicht
### D'Vorgschicht
1994 hät de Bräsidänt vom Statistikamt KSH (*Központi Statisztikai Hivatal*) mitdeilt, dass er für statistischi Zwäck neui Bezirke ygfiehrt gha hät. In säller Mitdeilig isch vo 138 Bezirk d'Red, ab em 1. Januar 1998 vo 150.

E Erlass vo de Regierig uss em Johr 2003 hät zu sälle 150 Chleigebiet neui züegfiegt und bis zum Septämber 2007 isch d'Azahl uff 168 gstyge. S Parlamänt hät spöter sechs neui Chleigebiet züegfiegt.

I me witere Erlass vo 2004 hät d'Regierig Organisatione in s Läbe grüefe, wo jewyls innerhalb vo einem Chleigebiet e Deil vo de Uffgabe vo de Gmeinde ihrer Selbschtverwaltig erfülle und zu de Entwicklig vom Gebiet bydrage.

### Gsellschafte vo de Selbstverwaltige
Lut me Gsetz über d'Entwicklig vo de Gmeinde uss em Johr 1996 dürfe d'Verwaltige vo de einzelne Gmeinde Gsellschafte uffstelle, wo sich um d'Entwicklig, d. h. um s Erstelle vo Entwickligsbrogramm und sälle ihri Verwirkligung kümmere. Sit 2004 besait säll Gsetz usserdem, dass s staatlig *Közigazgatási Hivatal* (Verwaltigsbüro) in Gmeinde, wo kei sonigi Gsellschaft zstand cho isch, e sognännte *Kistérségi Fejlesztési Tanács* (Entwickligsroot vom Chleigebiet) uffstelle müeß, wo sich um di entsprächende Uffgabe kümmert. 

Am 30. Abril 2005 hät's in 12 Chleigebiet Entwickligsgsellschaft gee.

## D'Bildig vo neue Chleigebiet
Sit's s Chleigebiet-System git, sin mehreri Mol neui Chleigebiet durch d'Uffdeilig vo alte entstande. Zletscht sin am 26. Septämber 2007 neui Chleigebiet entstande, wo d'Zahl vo 168 uff 174 gstyge isch.

## Lüeg au
* Komitat
* Stadt mit Komitatsrächt
* Komitatssitz
* Bezirk (Ungarn)
Rüßwihl

**Rüeßell** (uff Hochdütsch *Rüßwihl*) isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Es litt zwüsche Gerbel und em Ortsdeil Nyderwihl und isch Bstanddeil vo de Pfarrei Nyderwihl. De Ort bstoht uss de Dörfer Rüeßell (412 Ywohner) und Diefestei (199 Ywohner).

1241 isch Rüeßell zum erschte Mol erwähnt worre, wyl do de Hugo von Tüffenstein e Güet an e Aargauer Chloster verchauft hät. De Ort isch wäge sine fruchtbare Äcker vo Freibure bsydelt gsi, d'Entstehigszit isch aber nit bekannt. Wie z Nyderwihl hät s Chloster vo St. Bläsi d'Grundherrschaft und d'Grichtbarkeit gha. No im 13. Johrhundert hät's de Chönig Konrad IV., wo über de Freibure gstande isch, an de Graf Rudolf vo Habsburg verpfändet.

Im 18. Johrhundert sin vyli Bürger vo Rüeßell an de Salpetererunrujje bedeiligt gsi. Ihr Afiehrer, de Martin Mutter von Rüßwihl, isch uff Ungarn verbannt worre.

S Wappe - wo's sit em 19. Johrhundert git - zeigt e grieni Danne mit me schwarze Stamm uff wißem Grund. Sälli Danne erinnert dra, dass Gerbel friehner e Bstanddeil vo de Grafschaft Hauenstein gsi isch.

Z Rüeßell findet sit 1976 jedes Johr am 2. Juli s Dorffest statt, wo vo mehrere Verein organisiert wird. 

## Diefestei

**Diefestei** (uff Hochdütsch *Tiefenstein*) hät 199 Ywohner und vier Ortsdeil. Bis zu de Ygmeindig uff Gerbel am 1. Januar 1975 hät jede vo sälle Ortsdeil züe-n-re andere Gmarkig ghört; e Gmarkig oder Gmeind Diefestei hät's nie gee.

Diefestei isch under de Herre von Tüten uss em Nordoste vo de Schwiz gründet worre. Si hän do e Burg baut, wo s Diefesteinergschlächt vo 1239 bis 1317 gherrscht hät. 1272 hät de Rudolf von Habsburg d'Burg zerstört.

Noch de Entdeckig vo Yseerzvorcho z Diefestei isch im 17. Johrhundert e Yseschmälzi mit Hammerwerk baut worre, wo mithilf vom Schildbach bedrybe worre isch. D'Yseschmälzi isch bis in s 19. Johrhundert bedrybe worre. Spöter sin Spinnerei und Zwirnerei wichtigi Arbetgäber gsi. Au Granit isch abbaut worre.

Wyl's nie e Gmeind Diefestei gee hät, isch s Wappe erscht 1982 festglegt worre, es zeigt in de linke Hälfti uff rotem Grund e Hälm mit me Schwan obe druff, wo an d'Herre vo Diefestei erinnert und in de rächte Hälfti uff gählem Grund e dreizinnige rote Durm uff me griene Hügel, wo d'Burg Diefestei symbolisiert.

## Quelle
* www.goerwihl.de – https://web.archive.org/web/20090627083000/http://www.goerwihl.de/v1/rathaus/ortsteile/orts8.php (Rüeßell), https://web.archive.org/web/20090627083051/http://www.goerwihl.de/v1/rathaus/ortsteile/orts11.php (Diefestei)
* www.ruesswihl.de/Dorfgeschichte
Oberwihl

**Oberwihl** im Hotzewald het etwa 480 Iwohner un isch de südwestlichst Ortsdail vu Gerbel im dytsche Landkrais Waldshuet am Hochrhi, uwit vu de Schwizer Gränze. Es gränzt im Oste an de Ortsdeil Nyderwihl.

Im Gerbeler Roothus isch Oberwihl mit de Gmeindröt Christian Denz, Ralf Mutter und Klaus Boenke verdrätte.

## Geographi
Die geographische Koordinate vum Ort (Chilchturm) sin 

Oberwihl lit uf etwa 700-750 m ü. NN am Ostang vu de Hoheeck, vu wo mer ä scheene Blick uf d'Schwizer Alpe het.

S'Dörfli het dri Bezirk: D'Schmitti, s'Underdorf un s'Usserdorf.

Dur Oberwihl fließt d'"Hochsaler Wühre", ä im Middelalder agleggte un vu de Murg gspiiste, 19 km lange Chanal, wo si Wasser näbe de Mattebwässerig zahlriiche Gwerbebetriibe als Atribschraft dient het.

## Gschicht
1280 isch Oberwihl zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre, zämme mit em Konrad von Obenwihl. Es isch aber scho wesentlig friehner bsydelt gsi, wie Fünd uss de Steizit bewyse. Spöter hän sich d Freibure do nyderglo und au s Chloster vo St. Bläsi hät Bsitzige gha.

## Wappe und Sigel
S Wappe zeigt drei grieni Danne uff gählem Grund, wo uff di ehemoligi Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauenstein hywyst. Es sin erscht sit 1907 drei, sodass s Oberwihler Wappe vo dem vo de andere Ortsdeil vo Gerbel underschyde werre cha.

## Quelle
* https://web.archive.org/web/20090601123821/http://www.goerwihl.de/v1/rathaus/ortsteile/orts6.php
Strittmatt

**Strittmatt** (uff Hochdütsch *Strittmatt*) isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo Gerbel. Es litt im Nordweste vo de Gmeind und gränzt an d'Ortsdeil Segete im Weste, Hartschwand im Oste und Engelschwand im Norde. Zum Ort ghöre usser em Dorf Strittmatt keini Ortsdeil oder Wyler.

Strittmatt isch um mehreri Mühle umme entstande und 1281 zum erschte Mol erwähnt worre. Friehner isch zur Silbergwinnig Bleiglanz abbaut worre, hütt isch an säller Stell s Gwann Erzlöcher. Uff e wirtschaftlige Uffschwung durch d'Huswäberei im 19. Johrhundert isch e Krisezit gfolgt, wo d'Uswanderig vo meh wie de Hälfti vo de Ywohner uff Amerika verursacht hät. Am 1. Januar 1975 isch Strittmatt uff Gerbel ygmeindet worre, was e Astyg vo de Flächi vom Ort bedütet hät. 

S Wappe vom Ortsdeil git's sit 1906; es zeigt uff wißem Hindergrund e chleiners Schild mit re schwarze Mühli mit vier Speiche und über sällem e grieni Danne mit schwarzem Stamm. D'Mühli wyst druff hy, dass es do scho im Mittelalter Mühle gee hät und de Ort durch si entstande isch, d'Danne verchörpert d'Grafschaft Hauenstein.

Im Gerbeler Gmeinderoot wird Strittmatt vom Franz Eckert und de Michaela Schmidt verdrätte.

## Quelle
* www.goerwihl.de
Statio Tranquillitatis

As **Statio Tranquillitatis** (lat. fier *Usseposchte vu dr Rueh* bzw. englisch *Tranquility base*) wird vu dr Internationale Astronomische Union dr Landeplatz vu Apollo 11 uffem Erdmoo bezeichnet, also sälle Platz uffem Mo, wo s'irdisch Läbe wohl s'erscht Mol in sinere Gschicht am 20. uf dr 21. Juli 1969 e Usflug uff e anderi Welt gmacht het.

D Landestell lit uf dr lunare Koordinate 00°41′15″N, 23°26′00″E im Südweschte vum Mare Tranquillitatis (alem. *Meer vu dr Rueh*).

Dr Neil Armstrong as Kommandant vu Apollo 11 het nooch em Ufsetze vu dr Landefähre in sinere Meldig an s'Kontrollzentrum in dr Landestell Namme gä:
"Houston, Tranquility Base here. The *Eagle* has landed." (alem: *Houston, d'Station vu dr Rueh isch dra. Dr Adler isch glandet.*)

Die International Astronomisch Union het no später - in dr Nomenklaturregle fier dr Mo gmäss uf Latinisch - d'Landestell offiziell uf *statio Tranquillitatis* daift.

## Quelle
Kathy Griffin

D **Kathyleen Mary Griffin** (* 4. Novämber 1960 z Oak Park, Illinois, USA) esch en US-amerikanischi Schauspeleri, Synchronsprächeri, Produzäntin und Ständ-up-Komödiantin.

## Karriäre
E de 1980er esch d Kathy Griffin de legändäre Imprvisationsgroppe "The Groundlins" biiträtte ond hed met dene ehri erschde Uuftrett gha. Ehri Färnsehkarriäre hed sie med erschde Gaschduuftret e Färnsehserie wie „The Prince of Bel Air“ ond „Emergency Room“ gha.
Dor die Uuftrett esch ehres komödiantische Talänt zom Vorschien cho. Ehre ändgöltig Dorchbroch hed si denn allerdengs med de Rolle vode Vicky Groener ade Siite vode Brooke Shields ede Comedy-Sändig "Susan" gha.      

2005 esch d Prömiere xi vo eherer eigne Reality Sändig **„Kathy Griffin: My Life on the D-List“**, wo ehre 2 Daytime Emmys ond mehreri Nominatione iibrochd hed.

2009 hed t Kathy ihri Autobiography "Offzielli Buechclubuswahl: E Erinnerig gemäss de Kathy Griffin" (*Official Book Club Selection: A Memoir According to Kathy Griffin*) usebracht. S Buech hed t The New York Times Best Seller Liste gstürmt.

Im Jahr 2011 isch t Kathy die ersti TV-Komikerin worde, wo vier "TV Specials" i eim Jahr gmacht hed.

## Filmographi

* 1991: Unborn – Kind des Satans (*The Unborn*)
* 1991: Clowns – Ihr Lachen bringt den Tod (*Shakes the Clown*)
* 1992: Medusa: Dare to Be Truthful
* 1994: Pulp Fiction
* 1994: Was ist Pat? (*It's Pat*)
* 1995: Big News
* 1995: Silvester in fremden Betten (*Four Rooms*)
* 1995: The Barefoot Executive 
* 1996: Cable Guy – Die Nervensäge (*The Cable Guy*)
* 1996–2000: Susan (*Suddenly Susan*) 
* 1997: Who's the Caboose? 
* 1997: No Night Stand (*Trojan War*)
* 1997: Ein Kerl für Courtney (*Courting Courtney*)
* 1999: Can't Stop Dancing 
* 1999: Dill Scallion
* 1999: Muppets aus dem All (*Muppets from Space*)
* 2000: Intrigen – erotisch und gefährlich (*The Intern*)
* 2000: Enemies of Laughter 
* 2000: Ein ganz besonderes Weihnachtsfest (*A Diva's Christmas Carol*)
* 2001: On Edge
* 2003: Beethoven auf Schatzsuche (*Beethoven's 5th*)
* 2005: Lovewrecked
* 2005: Dirty Love 
* 2005: Her Minor Thing
* 2005-2010: Kathy Griffin: Mis Läbä uf dä D-Lischtä (*Kathy Griffin: My Life on the D-List*)
* 2011: Kei Tod um Diva (*Drop Dead Diva*)
* 2011: Glee
* 2011: America’s Next Top Model (Gaschtjurorin in dr 17. Stapfle)
* 2012–2013: Kathy

## Weblink
*
*offizielli Website (englisch)
Großherrischwand

**Großherrischwand** (uff Hochdütsch *Großherrischwand*) isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo de selbständige Gmeind Herrischried. Es litt nördlig vom Ortskern und gränzt im Norde an Wehrhalte, im Oste an de Görwihler Ortsdeil Engelschwand, im Süde an de Ortskern vo Herrischried und im Weste an de Ortsdeil Rütte. Usser em glychnamige Dorf ghört zum Ortsdeil au no s Hus Jägerhus. Zum Ort ghöre 58 Gwanne.

D'Sydlig isch zwüschem 10. und em 12. Johrhundert uss me Einzelhof und under de Rodige vo de Rotzinger entstande. Im Johr 1300 isch es under em Name „Herrenschwand“ und als Eigedum vom Chloster St. Bläsi gnännt worre. Es isch sällemols hauptsächlig vo Freibure bewohnt gsi, hät uss de Ort Herrischwand und Schälleberg bstande und zu de Grafschaft Hauenstein ghört. 1806 isch's an s Großherzogdum Bade cho.

1974 isch Großherrischwand uff Herrischried ygmeindet worre.

Im (yschließlig Bürgermeister fuffzähchöpfige) Herrischrieder Ortschaftsroot wird de Ortsdeil vom Hanspeter Kohlbrenner (CDU) verdrätte.

## Quelle
* www.herrischried.de
Segeten

**Segete** oder **Sägädä** (uff Hochdütsch *Segeten*) isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und hütt e Ortsdeil vo de Gmeind Gerbel. Zum Ort ghöre näbem Dorf Segete no s Ghöft Hetzlemühli (Hetzlenmühle) und s Hus Sägi (Säge).

Segete litt im Weste vo de Gmeind Gerbel, westnordwestlig vom Ortskern, und gränzt im Oste an de Ortsdeil Strittmatt und im Weste an d'Gmeind Herrischried.

Segete wird zum erschte Mol im Johr 1491 als „Segeden“ erwähnt und spöter no mol als „Segenthal“. Es hät zu de Grafschaft Hauenstein und zu de Einig Gerbel ghört. De Johann Wasmer us Segete, wo bi de Salpetererunrujje zu de Afiehrer ghört hät, isch no vor siner Verbannig uff Ungarn im Gfängnis gstorbe. Im 19. Johrhundert isch de Joseph Schäuble eine vo de rund 300 witere Ywohner gsi, wo in d'USA usgwandert sin. Er hät spöter z St. Benedict (Louisiana) e Chloster gründet und isch dört Abt gsi. Vor de Igliederig i d' Gerbler Gmeind (Gde. Görwihl) 1975 isch de Josef Stoll de letschd Bugemeischder gsii.

S Wappe vo de ehemolige Gmeind isch 1897 festglegt worre. Es zeigt e silbrigi abgsägti Danne und e Sägi uff blauem Hindergrund. D'Sägi wyst uff de Name „Segete“ hy.

Segete isch im Gerbeler Ortschaftsroot mit em Klaus Kaiser und de Claudia Hueba verdrätte.

## Quelle
* www.goerwihl.de