open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Central Processing Unit

De **Central Processing Unit**, churz **CPU** isch en Bestandteil vom Computer und wird oft au als (Haupt-)Prozessor  bezeichnet.

E modärni CPU bestoht prinzipiell us de Funktionsgruppe Register, Rächeneiheit (ALU - Arithmetic Logic Unit), Befehlsdecoder und Adresseiheit.

D Adresseiheit isch drfür zueständig, d Date und Befähl us em Spiicher z läse oder in dä z schriibe. Befähl wärde vom Befählsdecoder verarbeitet, wo die andere Eiheite entsprächend duet stüüre. In de Register wärde d Date für die unmittelbari Verarbeitig gspiicheret, im Gegesatz zum RAM Spiicher isch der Zuegriff uf Date in den intärne Register meistens erheblig schnäller.

In modärne CPU finde sich Funktionseiheite, wo sehr vil fiiner unterdeilt si, und mehrfach usgfüehrti Eiheite, wo die gliichzitig Usfüehrig vo mehrere Befähl erlaube. Zuesätzlig finde sich au hüfig spezialisierti Rächeneiheite z.&nbsp;B. für Vektorfunktione.
Thomas Sutter

De **Sutter Thomas** (* 1. Oktober 1973 z Appezell) isch en ehemoliger Schwiizer Schwinger. Im 1995 isch er Schwingerkönig gsi.

## Schwingen
Insgsamt isch de Sutter Thomas 16 Johr Aktivschwinger gsi. In dere Zit het er füf eidgnössischi Kränz und bi 29 Kranzfäscht gwunne. Insgsamt het er 70 Kränz gwunne und isch im 1993 Unspunnesiiger gsi.
Bim Eidgnössische Schwing- und Älplerfäscht im 1995 z Khur het de Sutter Thomas de Höhepunkt vo sinere Karriere erreicht: Im Schlussgang het er gäge de Eugen Hasler gwunne, wo eigentlich de Favorit isch gsi. So isch de Sutter Thomas Schwingerkönig worde. Im 2003 z Lözärn het er es noch einisch in de Schlussgang bi eme Eidgnössische gschafft, het aber gäge de Abderhalden Jörg numme en «Gschellte» gschaffet und de Abderhalden isch Schwingerkönig worde.
Kilian Wenger

De **Wenger Kilian** (* 11. Mai 1990 vo Horbode) isch en Schwiizer Schwinger.

## Schwinge
De Wenger Kilian het im 2007 sin erschte Kranz gwunne. Bim Eidgnössische Schwing- und Älplerfäscht im 2010 isch er Schwingerkönig worde. Zum erschte Mol sit em Siig vom Ernst Schläpfer im 1980 het er alli 8 Kämpf gwunne. Sin Club isch de Schwingklub Nidersimmetal. Sini bevorzuegte Schwüng sind de Kurz, de Chrüzgriff und de inneri Hake. Er het e Körperlängi vo 190 cm und es Gwicht vo 98 kg. Bisher het er 43 Kränz gwunne.

## Privats
De Wenger Kilian isch us em Diemtigtau im Bärner Oberland. Er isch glärnte Metzger, macht e Lehr aus Zimmermaa u wohnt z Thun.

## Weblink
* Website vom Wenger Kilian
* Im Wenger Kilian sis Profil uf de Website vom Eidgnössische Schwingerverband
Ernst Schläpfer

De **Schläpfer Ernst** (* 7. Dezember 1955 im Appezell Osseroode) isch en ehemoliger Schwiizer Schwinger. Im 1980 und im 1983 isch er Schwingerkönig worde.

## Schwinge
De Schläpfer Ernst het insgsamt 49 Kranzfäscht gwunne und insgsamt 87 Kränz. Be de Eidgnössische Schwing- und Älplerfäscht z Sanggalle udn z Langetau isch er jewils König worde und im 1986 z Sion het er de dritte Titel numme knapp verpasst. Im Schlussgang het er gäge de Innerschweizer Harry Knüsel verlore. 

## Privats
Im 1988 het de Schläpfer Ernst an de ETH promoviirt mit ere Dissertation zum Thema «Bewertung und Einschätzung von Schlachttieren der Kategorien Kühe, Jungbullen und Kälber unter schweizerischen Verhältnissen». Vo Bruef isch er hüt Rektor vom Bruefsbildigszentrum z Schaffhuse. Er isch vo 2008 bis 2012 Obmaa (Präsident) vom Eidgenössische Schwingerverband.

## Fuessnote
Achalm (Begriffsklärung)

**Achalm** stoht fir:
* d Achl, dr „Huusberg“ vu dr Stadt Reitlenge z Bade-Wirttebärg
* d Ruine Achl uf em glyychnamige Bärg, au Burg Achl
* Achalm (Adelsgeschlecht), e Adelsgschlächt us em 11. Johrhundert mit Stammsitz uf dr Burg Achl
* e Ortsdeil vu Lavamünd z Kärnte
Acht Alte Orte

Die **Acht Alten Ort** (französisch *Huit anciens Cantons*, italiänisch *Otto vecchi Cantoni*, rätoromanisch: *Otg Chantuns vegls*) si sälli Kantön vo der Schwiiz gsi, wo zwüsche 1353, wo d Stadt Bärn em Bund bidrätten isch und 1481, em Johr vom Biidritt vo de Stedt Freiburg und Solodurn, Deil vo dr Alten Eidgenosseschaft gsi si.

Die acht Ort si gsi (in Chlammere s Johr vom Biidritt):

* Land Uri (1291)
* Land Schwyz (1291)
* Land Underwalde (Ob- und Nidwalde) (1291)
* Stadt Luzärn (1332)
* Stadt Züri (1351)
* Stadt und Land Zug (1352)
* Stadt Bärn (1353)
* Land Glarus (1352/86)

D Eidgenosseschaft vo de Acht Alten Ort isch entstande wo s Bündnis vo de Urkantön um fümf Ort erwiiteret worden isch. Es isch en üsserst heterogene Staatebund gsi, wo sich uf e Reihe vo Verdräg gstützt het, wo zum Deil nit alli Ort underschriibe hai. Drotzdäm het sich us däm Bund noh di noh e schwiizerischi Eidgenosseschaft as eigeständigs politischs Gebild innerhalb vom Heilige Römische Riich entwigglet.

Am Ändi vo dere Epoche isch s Stanser Verkommnis gstande. Das het dr Komflikt innerhalb vo der Eidgeossenschaft greglet, wo wägen em Biidritt vo Solodurn und Freiburg zwüsche de Landort und de Stadtort entstanden isch. D  Expansion vo der Eidgenosseschaft, wo druf cho isch, het zu dr Drizähörtige Eidgenosseschaft gfüehrt.
## Lueg au
*Alti Eidgenosseschaft
Paläogen

S **Paläogen** isch s unterscht chronostratigrafisch Syschtem un di eltscht geochronologisch Period vum Känozoikum. S het vor rund 65,5 Millione Johr aagfange mit em Änd vu dr Chryyde un het ufghert vor rund 23,03 Millione Johr.

Am Aafang vum Paläogen isch noch em Uustärbe vu dr große Dinosaurier zue dr Entwicklig vu dr Vegel chuu un zuen ere zimlige Uffächerig vu dr Suger, wu vu chleinere Forme in dr vergangene Chryyde zue dr beherrschende Landdier wore sin. Em Änd vum Paläogen zue sin d Rieseldier di greschte Landsuger gsi. Di einzelne Kontinänt sin aafangs isoliert gsi, iber e Landbruck zwische Afrika un Eurasie, wu sich vu 27 Millione Johr bildet gha het, hän si d Dier aber wyt chenne uusbreite. Nume z Auschtralie het s anderi Entwicklig gee.

## Unterteilig

S *Paläogen* wird unterdeilt in drej Serie un insgsamt nyyn Stapfle:

* Syschtem: Paläogen (65,5–23,03 mya)
** Serie: Oligozän (33,9–23,03 mya)
*** Stapfle: Chattium (28,4–23,03 mya)
*** Stapfle: Rupelium (33,9–28,4 mya)
** Serie: Eozän (55,8–33,9 mya)
*** Stapfle: Priabonium (37,2–33,9 mya)
*** Stapfle: Bartonium (40,4–37,2 mya)
*** Stapfle: Lutetium (48,6–40,4 mya)
*** Stapfle: Ypresium (55,8–48,6 mya)
** Serie: Paläozän (65,5–55,8 mya)
*** Stapfle: Thanetium (58,7–55,8 mya)
*** Stapfle: Seelandium (61,1–58,7 mya)
*** Stapfle: Danium (65,5–61,1 mya)

S Paläogen un s Neogen sin friejer zum Syschtem vum Tertiär zämmegfasst wore. D Bezeichnig „Tertiär“ wird aber mittlerwyyli vu dr „International Commission on Stratigraphy“ (ICS) nimi brucht, s Paläogen un s Neogen wäre jetz im hierarchische Rang vu Syschtem brucht.

## Paläogeografii
Im Paläogen hän d Kontinänt uugfehr di hitige Lage yygnuu. Nord- un Sidamerika sin nonig dur Mittelamerika verbunde gsi, un au zwische Afrika un Eurasie isch no s schwyynig Meer Thetys gsi. Auschtralie un d Antarktis sin scho drännt gsi, aber no noch byynander gläge. Di Indisch Platte het aagfange geg di Eurasisch z stoße, dr Himalaya het sich bildet. Großi Flechine z Nordamerika, z Eurasie un z Afrika sin verlandet, us dr Inselwält Europa het sich alngsam e zämmehängigi Landflechi bildet.

## Literatur
* Deutsche Stratigraphische Kommission (Hrsg.): *[http://www.stratigraphie.de/std2002/download/STD2002_large.pdf Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002]*. Potsdam 2002 ISBN 3-00-010197-7 (PDF; 6,57 MB)
* Kommission für die paläontologische und stratigraphische Erforschung Österreichs der Österreichischen Akademie der Wissenschaften (Hrsg.): ''Die Stratigraphische Tabelle von Österreich (sedimentäre Schichtfolgen).'' Wien 2004 (PDF; 376 KB).

## Weblink

* International Chronostratigraphic Chart 2012 (PDF)
* Byyschpel fir Paläogen-Fossilie

## Fueßnote
Dreizehn Alte Orte

Die **Drizäh Alten Ort** si sälli Kantön vo der Schwiiz gsi, wo vo 1513, em Johr vom Biidritt vo Appezäll, bis 1798, em Afang vo der Helvetik, die Alti Eidgenosseschaft bildet hai.

Die drizäh Ort si gsi:
(D Reihefolg entspricht der draditionelle Zellig. In Chlammere d Johreszahl vom Biidritt.)

*  Land Uri (1291)
*  Land Schwyz (1291)
*  Land Underwalde (Ob- und Nidwalde) (1291)
*  Stadt Luzärn (1332)
*  Stadt Züri (1351)
*  Stadt und Land Zug (1352)
*  Stadt und Republik Bärn (1353)
*  Land Glarus (1352/86)
*  Stadt Solodurn (1481), sit 1353 Zuegwandte Ort
*  Stadt Freiburg (1481), sit 1454 Zuegwandte Ort
*  Stadt Schaffhuuse (1501), sit 1454 Zuegewandte Ort
*  Stadt Basel (1501)
*  Land Appezäll (1513), sit 1411 Zuegwandte Ort

Nit mitzehlt si sälli Deil vo der Eidgenosseschaft, wo nit gliichberächtigt gsi si, nämlig die zuegwandten Ort, d Unterdanegebiet vo de einzelne Ort und die gemeine Herrschafte.

## Lueg au
*Alti Eidgenosseschaft
*Die Acht Alten Ort
Berthold I. von Zähringen

Dr **Berthold I. vu Zährige** (* um 1000; † 6. Novämber 1078 z Weile an dr Teck), gnännt *dr Bärtig*, isch Herzog vu Kärnte vu 1061 bis 1077 un Markgrof vu Verona gsi.

## Läbe
Dr Berthold, wu wahrschyns vu dr Mueter ihre Syte här mit dr Staufer verwandt gsi isch, isch Grof in verschidene Herrschaftsbiet gsi wie dr Ortenau, em Thurgau, em Bryysgau un uf dr Boor un dodermit ein vu dr yyflussryychschte Grofe im Herzogtum Schwobe. Dr Heinrich III. het syym Barteigänger Berthold derno au di dertig Herzogwird versproche gha. Em Heinrich syy Wittfrau, d Agnes vu Poitou het anne 1057 aber dr Rudolf vu Ryyfälde mit em Herzogtum belähnt, het aber versproche, dr Berthold z belähne, wänn s negscht Herzotgtum frej wurd. Em Berthold syy Verzicht uf syy Aaspruch isch schließli mit em Titel vum „Herzog vu Kärnte“ un däm vum „Markgrof vu Verona“ belohnt wore, doderdur sin d Zähriger in dr Hochadel ufgstige. As Landfrämde het dr Berthold aber wie syy Vorgänger Konrad III. Schwirigkeite gha, d Rächt us däne Titel z Kärnte un z Verona au durzsetze. Är het sich sälte in syym Herzotum ufghalte, di datsächli Macht, vor allem in dr sidlige Kärntner Landesdeil, isch vum Markwart IV. vu Eppestei uusgiebt wore in ere Art  „Gegeherzogtum“. Fir d Zyt 1072/1073 brichtet dr Lampert vu Hersfeld sogar vun ere Absetzig vum Berthold, was aber umstritten isch.

Im Lauf vum Investiturstryt het sich dr Berthold wie syyni sidlige Mitherzeg vu Schwobe un Bayern, Rudolf vu Ryyfälde un Welf IV., in Gegnerschaft zum Chenig Heinrich IV. gstellt. Är het derfir d Wahl vum Rudolf zum Gegechenig unterstitzt un isch wäge däm uf em Ryychsdag z Ulm 1077 as Herzog abgsetzt un gächtet wore. Zum neje Herzog vu Kärnte isch dr Suhn vum Markwart, dr Luitpold vu Eppestei gnännt wore.

Dr Berthold het sich uf syy schwebische Eigebsitz zruckzoge, s het aber no syyre Ächtig ständigi Aagriff vu cheniglige Druppe gee. Dr Berthold isch am 6. Novämber 1078 uf syyre Limburg bi Weile an dr Teck gstorbe un isch im Chloschter Hirsau byygsetzt wore, wun er dr Böu vu dr Chloschterchilche zimli unterstitzt gha het.

Dr Berthold isch in ere erschte Eh mit Richwara ghyrote gsi. Di beide hän zwee Sihn un zwoo Dechtere gha:

* Hermann I., Begrinder vu dr Linie vu dr Markgrofe vu Bade
* Berthold II., Herzog vu Schwobe, speter vu Zährige
* Gebhard III., Bischof vu Konschtanz
* Luitgard († um 1119) ∞I Markgrof Diepold II. vu Vohburg, ∞ II Ernst I. vu Grögling. 
* Richinza ∞I Rudolf vu Frickige, ∞II Ludwig vu Simerenge. Si het d Burg Spitzeberg gerbt un s Biet derzue un het dodermit d Linie Simerenge-Spitzeberg-Helfestei grindet.

Inere zwoote Eh isch dr Berthold mit dr Beatrix vu Mömpelgard ghyrote gsi, ere Dochter vum Ludwig vu Mousson un dr Sophia vu Oberlothringe.

## Literatur
* *Lexikon des Mittelalters*, Band I, Spalte 2026.
* Heinz Bühler: *Richinza von Spitzenberg und ihr Verwandtenkreis. Ein Beitrag zur Geschichte der Grafen von Helfenstein*. In: Württembergisch Franken, Heft 58 (1974).
* Eduard Hlawitschka: *Zur Abstammung Richwaras, der Gemahlin Herzog Bertholds I. von Zähringen*. In: ZGO 154 (2006), S. 1–20.
* 
* 

## Weblink
* genealogie-mittelalter.de
Liste der Friedensnobelpreisträger

----
__NOTOC__

1901 bis 1910 ·
1911 bis 1920 ·
1921 bis 1930 ·
1931 bis 1940 ·
1941 bis 1950 ·
1951 bis 1960 · 
1961 bis 1970 ·
1971 bis 1980 ·
1981 bis 1990 ·
1991 bis 2000 ·
2001 bis 2010 ·
2011 bis 2020 ·
2021 bis 2030

----

## 1901–1910

## 1911–1920

## 1921–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001 bis 2010

## 2011–2020

## 2021–2030

----

1901 bis 1910 ·
1911 bis 1920 ·
1921 bis 1930 ·
1931 bis 1940 ·
1941 bis 1950 ·
1951 bis 1960 · 
1961 bis 1970 ·
1971 bis 1980 ·
1981 bis 1990 ·
1991 bis 2000 ·
2001 bis 2010 ·
2011 bis 2020 ·
2021 bis 2030

----

## Rangliste noch Land

## Weblink
* Offizielli Site vom Fridesnobelpriis (englisch)
* de Fridesnobelpriis im Nobel e-museum (englisch)
* Liste vo de Fridesnobelpriisträger (englisch)
* Informatione vom Tütsche Historische Museum zom Fridesnobelpriis

## Fuessnote
Die Date zu de Priisträger entsprechet a de Agoobe uf de offizielle Internetpräsenze vo de Nobelpriisstiftig.
Berthold III. von Zähringen

Dr **Berthold III. vu Zährige** (* um 1085; † 3. Mai 1122 bi Molse) isch Herzog vu Zährige gsi. Anne 1120 het dr Berthold d Stadt Fryybeg grindet.

## Läbe
Dr Berthold III. het anne 1111 d Regäntschaft vu syy Vater Berthold II. ibernuu. Är het dr Chaiser Heinrich V. unterstitzt un het e wichtige Yydrag gleischtet zum Wormser Konkordat 1122. Är isch in ere Fehde gege d Stadt Molse gstorbe. Syy Brueder Konrad het derno d Herrschaft ibernuu.

Dr Berthold III. isch ghyrote gsi mit dr Sofie vu Bayern, ere Dochter vum Heinrich em Schwarze.

Z Fryybeg sin di zäntral Bertoldstroß un dr Bertholdsbrunne no ihm gnännt.

## Literatur
* Ulrich Parlow: *Die Zähringer. Kommentierte Quellendokumentation zu einem südwestdeutschen Herzogsgeschlecht des hohen Mittelalters* (=Veröffentlichungen der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg, Reihe A, Bd. 50). Stuttgart, Kohlhammer, 1999, S. 125-156, Reg. 180-231.
* 
* 

## Weblinks
*genealogie-mittelalter.de
Konrad I. von Zähringen

Dr **Konrad I. vu Zährige** (* um 1090; † 8. Jänner 1152 z Konschtanz) isch Herzog vu Zährige gsi un ab 1127 Rektor vu Burgund. Är het anne 1120 zämme mit syym Brueder Berthold III.s Stadträcht an Fryybeg vergee.

Dr Konrad isch noch em Dod vu syym Brueder Berthold III.anne 1122 Herzog vu Zährige wore. Är het si di meischt Zyt vu syym Läbe gege d Machtuusbreitig vu dr Staufer gstellt un het si doderzue mit dr Welfe verbindet. 

Anne 1127 isch er in e Ussenandersetzig mit em Rainald vu Burgund grote, wel beedi Aaspruch gstellt hän uf di burgundische Besitzige vu s Konrads Näffe Wilhelm vu Burgund, wu umbrocht woren isch. Doderby het dr Zähriger vu dr Situazion brofitiert, wu dr dytsch Chenig din gsi isch: wel dr Lothar III. Unterstitzig brucht het gege d Staufer, syyni Rivale, isch er fir d Aasprich vum Konrad yydrätte. Die vu dr Gegesyte het er abglähnt mit dr umstrittene Begrindig, dr Rainald sej syyre Verbflichtig zur Aawäseheit am Hof nit noochuu. Glyychzytig het er an dr Konrad dr Titel vun eme Rektor vu Burgund vergee, e Art cheniglige Stellverdrätter.

Wu dr Konrad III. anne 1138 d Chenigschrone un dodermit d Macht ergriffe gha het, het sich s Verhältnis zue dr Staufer wider entspannt, un eso hän d Zähriger bis in di spote 1150er Johr zue dr drejschte Barteigänger vu sällene ghert. 

Dr Konrad isch anne 1152 gstorbe un isch im zährigische Huuschloschter Sankt Peter byygsetzt wore.

## Eh un Chinder
Konrad isch ghyrote gsi mit dr Clementia vu Luxemburg-Namur (Huus Namur). Är het mi ihre die Chinder gha:
* Adalbert, Grinder vu dr Linie vu dr Herzeg vu Teck 
* Berthold IV., Herzog vu Zährige
* Clementia, Frau vum Heinrich em Leeb
* Rudolf, Erzbischof vu Mainz.

## Literatur
* Eberhard Holz / Wolfgang Huschner (Hrsg.): *Deutsche Fürsten des Mittelalters*. Edition Leipzig, Leipzig 1995, ISBN 3-361-00437-3
* 
* 

## Weblink

* genealogie-mittelalter.de
Clementia von Zähringen

D **Clementia vu Zährige** (†&nbsp;um 1167) isch vu 1147 bis 1162 d Frau vum Heinrich em Leeb gsi.

Si isch d Dochter gsi vum Konrad I. vu Zährige un dr Clementia vu Luxemburg-Namur. Ihi Hochzyt mit em Welf Heinrich isch e bolitischi Machtdemonschtrazion vu dr Zähriger gege d Staufer gsi un het dr Feschtigung vu dr Machtgrundlag vu dr Zähriger dient.

Dr staufisch Chaiser Friedrich Barbarossa het wäge däm gege die Eh kämpft mit em Argumänt, ass d Clementia un dr Heinrich z noo verwandt seje un het des Ziil au anne 1162 erreicht. Us dr Eh mit em Heinrich sin zue däm Zytpunkt scho drej Chinder fiirigange:
* Gertrud (*&nbsp;no 1150; †&nbsp;1196). ∞I&nbsp;1166 Herzog Friedrich IV. vu Schwobe (*&nbsp;um 1144; †&nbsp;1167). ∞II&nbsp;1176 Chenig Knut VI. vu Dänemark (*&nbsp;1162/1163; †&nbsp;1202)
* Heinrich (†&nbsp;frie)
* Richenza (†&nbsp;frie)

In ere zwoote Eh het d Clementia dr Grof Humbert III. vu Maurienne ghyrote. Des isch däm syy dritt Eh gsi un isch chinderlos blibe.

## Literatur

*
Adalbert I. von Teck

**Adalbert I. vu Teck**, au **Adalbert vu Zährige**, (* um 1135; † um 1195), isch e Suhn vum Konrad vu Zährige un dr Clementia vu Luxemburg-Namur gsi.

Dr Adalbert het di zährigische Bsitzige um d Burg Teck bi Aue gerbt. Noch em Dod vu syym Brueder Berthold IV. het er sich anne 1187 s erscht Mol *Herzog vu Teck* gnännt un het dodermit d Linie vu dr Herzeg vu Teck grindet, wu s bis 1439 gee het.

Syy Suhn isch dr Adalbert II. gsi.

## Literatur
* Rolf Götz: *Die Herzöge von Teck*. Kirchheim unter Teck 2009, ISBN 978-3-925589-49-2
* Rolf Götz: *Wege und Irrwege frühzeitlicher Historiographie*. Ostfildern, Jan Thorbecke Verlag, 2007, ISBN 978-3-7995-5508-1
* Tobias Weller: *Die Heiratspolitik des deutschen Hochadels im 12. Jahrhundert*. Köln, Böhlau Verlag, 2004, ISBN 3-412-11104-X

## Weblink
* genealogie-mittelalter.de
Berthold IV. von Zähringen

Dr **Berthold IV. vu Zährige** (* um 1125; † 8. Dezämber 1186) isch e Herzog vu Zährige un e Herzog vu Burgund gsi. Er het unter anderem Friburg im Üechtland un Neieburg grindet.

## Läbe
Dr Berthold isch e Suhn vum Konrad vu Zährige un dr Clementia vu Luxemburg-Namur gsi. Anne 1152 isch er noch em Dod vu syym Vater Herzog vu Zährige un Herzog vu Burgund wore.

Dur d Hyrot vum Friedrich Barbarossa mit dr Beatrix vu Burgund anne 1156 isch d Herzogswird vu Burgund aber verlore gange. Dr Berthold het as Uusglyych derfir dr Titel vun eme *rectors burgundiae* un d Vogteirächt iber Gämf, Lausanne un Sitte iberchuu. Anne 1173 het er noch em Uusstärbe vu dr Lenzburger d Vogtei iber Züri iberchuu.

Syy Gegnerschaft zum Friedrich vu Rothenburg, em Herzog vu Schwobe, het e derzue brocht, uf dr Syte vum Welf VI. in dr Dibenger Fehde (1164−1166) z kämpfe. In ere Fehde mit dr Zollere het er anne 1175 d Burg Firschteberg eroberet.

## Ehe un Chinder
Dr Berthold het (villicht) zweimol ghyrote. Syy erschti Frau isch d Heilwig vu Froburg († vor 1183) gsi, e Dochter vum Grof Hermann vu Froburg. Mit ihre het dr Berthold drej Chinder gha:
* Berthold V., dr letscht Herzog vu Zährige
* Agnes, ∞ Egeno, Grof vu Urach
* Anna, ∞ Ulrich III., Grof vu Kyburg
S git Hiiwys druf, ass dr Berthold in ere zwote Eh d Ida vu Boulogne († 1216) ghyrote het, d Dochter vum Grof Matthäus vu Boulogne. Us däre Eh sin kei Chinder firi gange. Anderi Quälle gehn vun ere Eh vu dr Ida vu Boulogne mit syym Suhn, em Berthold V., uus.

## Literatur
* 
* 
* Ulrich Parlow: Die Zähringer. Kommentierte Quellendokumentation zu einem südwestdeutschen Herzogsgeschlecht des hohen Mittelalters (=Veröffentlichungen der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg, Reihe A, Bd. 50). Stuttgart, Kohlhammer, 1999, S. 221-333, Reg. 338-521.

## Weblink
* genealogie-mittelalter.de

## Fueßnote
Berthold V. von Zähringen

Dr **Berthold V. vu Zährige**, au **Berchthold V.** (* um 1160; † 18. Februar 1218 z Fryybeg) isch dr letscht Herzog us dr urspringlige Linie vu dr Zähriger gsi.

## Läbe
Dr Berthold V. isch dr Suhn gsi vum Berthold IV. un dr Heilwig vu Froburg. Noch em Dod vu syym Vater anne 1186 isch er Herzog vu Zährige wore. Amm aafang vu syyre Herrschaft het er iber dr burgundische Adel gsigt un het Sidligsbolitik bedribe im hitige Bärner Oberland un im Biet vum Vierwaldstättersee. Är het zem Byschpel Thun uusgwytet un het anne 1191 d Stadt Bärn grindet, wun er zum Mittelpunkt vu syyre Herrschaft uusböue het. Wun er versuecht het s Wallis z erobere, isch syy Heer anne 1211 in dr Schlacht bi Ulriche gschlaa wore. 

Anne 1198 isch er bi dr Chenigswahl z Köln vun ere Minderheit as Noofolger vum Heinrich VI. gwehlt wore, het aber zuegunschte vum Philipp vu Schwobe verzichtet gege Zuegständnis. Eso het er chenne dr Bsitz vu dr Zähriger in dr Ortenau, im Bryysgau un dr hitige Schwyz feschtige dur dr Erwärb vu Rächt iber s Chloschter Allerheilige, Schaffuse un Brysach. Im Johr 1200 het dr Berthold V. dr erscht Erwyterigsböu vu dr Fryybeger Stadtbfarrchilche aagfange. Vu do ab (villicht au erscht ab dr zwote Erwyterig 1250) isch si Fryybeger Minschter gnännt wore. 

Dr Berthold V. isch 1218 gstorbe un im Minschter begrabe wore. S Grabmol, wu ihm im Minschter zuegschribe wird, isch aber nit syys, s stoht uf eme Hochgrab vun eme Grof vu Fryybeg. S stammt us dr Minschterböuhitte vum Johann Parler.

Noch em Dod vum Berthold V. sin d Bsitzige vu dr Zähriger zwische dr Grofe vu Kyburg un dr Grofe vu Urach ufdeilt, d Stadt Bärn e freji Ryychstadt wore.

An dr Berthold mahne z Bärn dr Zährigerbrunne un s Zährigerdänkmol. 

## Eh un Chinder
Dr Berthold het wahrschyns zmindescht zweimol ghyrote. Syy erschti Frau isch d Ida vu Boulogne († 1216) gsi, e Dochter vum Grof Matthäus vu Boulogne. Anderi Quälle gehen dervu uus, ass d Ida di zwot Frau vu syym Vater gsi isch.

In ere spetere Eh het dr Berthold d Clementia vu Auxonne (um 1190 – no 1235) ghyrote, e Dochter vum Grof Stephan III. vu Auxonne.

S git Hiiwys druf, ass dr Berthold V. e Suhn gha het, wu au Berthold gheiße het, wu aber scho frie gstorben isch. Us wellere Eh dää Suhn isch, isch nit bekannt, wahrschyns stammt er us ere nit urkundli iberliferete Eh zwische dr Ida un dr Clementia.

## Literatur
* 
* 
* Eduard Heyck: *Geschichte der Herzoge von Zähringen.* Herausgegeben von der Badischen historischen Kommission, Mohr (Siebeck), Freiburg i. B. 1891 (Digitalisat).

## Weblink

* genealogie-mittelalter.de

## Fueßnote
Quickmail

D **Quickmail AG** isch ä Schwitzer Briäfdiänschtleistigsunternäme mit Sitz z San Gallä. Si isch ä Tochterunternäme vo dä *MS Direct Group AG* vo San Gallä.

## Gschicht
D Quickmail isch im Auguscht 2009 gründät wordä. Si isch s erscht privatä Unternäme wo i dä Schwitz adressierti Briäf beförderät.

D Zuästellig vo dä Briäf isch im November 2009 i dä Kantön San Gallä, Appäzäll Innerroodä und Usserroodä ufgno wordä. Sit äm Januar 2010 stellt d Quickmail im Kanton Thurgau und sit äm Mai 2010 au i dä Region Winterthur Briäf zuä. 

D Kundä vo dä Quickmail sind gschäftlichi Absender, vor alläm Versandhüser, Verläg und Einzelhandelskettä. D Quickmail stellt hauptsächlich adressierti Mailings, Katalög und Zitschriftä zuä.

Di physisch Sortierig und d Identifizierig vo dä dur Quickmail beförderätä Sendigä erfolgt dur d Quickleitzahl. Diä enthaltät im Gägäsatz zu dä Poschtleitzahl logistischi Informationä übers Zuästellgebiät und d Gangfolgenummerä. Zudäm beinhaltät si ä Identnummerä, mit därä jedi Sendig identifiziert werdä cha und dä Wäg dur d Beförderigskettä novollzogä werdä cha.

D Quickmail hät sit em Oktober 2009 d Konzession für d Beförderig vo dä Brief und dä Paket ab 50 Gramm.

## Weblink
* Website vu de Quickmail AG

## Fuessnoote
Michael Maggi

De **Michael Maggi** [] (* 29. September 1807 z Monza; † 1881) isch en italienische Immigrant i de Schwiz gsii. Si Soo, de Julius Maggi, isch de Gründer vo de Maggi-Werch z Kemptthal ZH. Z Züri-Affoltere haisst e Strooss nochem Michael Maggi.

## s Lebe
De Michael Maggi stammt us de lombardische Stadt Monza (Italie) und isch ane 1828 as politische Flüchtling i d Schwiz cho, won er s Börgerrecht vo Zöri-Affoltere öbercho het. Im Joor 1839 het er z Frauefeld d Noimöli erworbe und ane 1856 d Blaichiwise nebet de Möli samt de Wasserrecht. Ane 1861 het er d Hammermöli im Zörcherische Kemptthal gchauft. Im Joor 1867 hend sini Noofolger d Möli und Wees z Frauefeld a s Underneme Martini, Tanner & Cie. verchauft und de Firmesitz uf Kemptthal verlait.

## d Famili
De Michael Maggi het em 30. Mai 1839 d Sophie Esslinger ghüroote, d Töchter vom Zörcher Groossroot Johannes Esslinger. Die het e drüüjöörige Bueb mit i d Ehi broocht und em Michael vier Töchtere und e Bueb gschenkt. Si anzige Soo, de Julius Michael Johannes Maggi het ane 1869 d Hammermöli z Kemptthal öbernoo. Er het de Betriib erwitteret und ase d Maggiwerch is Lebe grueffe.

## Literatur
* Beat Gnädinger: *Frauenfeld: Geschichte einer Stadt im 19. und 20. Jahrhundert*; Frauefeld 1996. ISBN 3-7193-1115-5
* Arthur Dürst: *[http://www.gebrueder-duerst.ch/turicum/strassen/m/michael_maggi_strasse.html Gang dur Alt-Züri]*. 31. Augste 2010.

## Ainzelnoowiis
Maggi (Begriffsklärung)

**Maggi** bizaichnet

* e Lebesmittelmarke; lueg Maggi
* e Spiiswürzi; lueg Maggi-Würze
* e umgangssproochlichi Bizaichnig för de Liebstöckel (*Maggi-Chruut*)

**Maggi** isch de Familiname vo merere Persone:
* Baldassare Maggi (~1550−1629), italienische Bumeister
* Blairo Maggi (* 1956), brasilianische Politiker und Industrielle
* Giacomo Antonio de Maggi, italienische Bumeister usem Barock
* Julius Maggi (1846−1912), Schwizer Undernemer und Erfinder
* Maurren Higa Maggi (* 1976), brasilianischi Liechtathletin
* Michael Maggi (1807-1881), Schwizer Undernemer us Italie
* Vincenzo Maggi (1498−1564), italienische Literat und Philosoph
Britische Inseln

Di **Britische Insle** sind e Inselgruppe im Weste vo Europa. Si bistönd us de Insle Groossbritannie, Irland, Man, Anglesey, Wight, de Hebride, de Shetlandinsle, de Orkade und de Scilly-Insle. Politisch tailt sich hütt d Inselgruppe is Verainigte Königriich (UK) und i d Republik Irland. D Gruppe umfasst öppe 6000 Insle und hend e Flächi vo 315'134 km².

Umgee wered die Britische Insle vom Atlantik, de Nordsee und em Ärmelkanal. S Irische Meer degege litt zwöschet Irland und Grossbritannie.

## Gschicht
Di Britische Insle sind bikannt wege de vile grossartige vorhistorische Megalithbaue, wie Stonehenge. D Noofolger vo de Megalithkultur sind d Kelte gsii, wo vo Gallie her iigwanderet sind. Si hend de südlich und de mittler Tail vo Grossbritannie und au grossi Tail vo Irland bisidlet und di alti vorindoeuropäischi Bivölkerig zruggdrängt. D Römer hend im 1. Johrhundert n.&nbsp;Chr. nume de südlichi und de mittleri Tail vo Grossbritannie is Römische Riich chöne iiglidere. Zum Schutz gege d Stämm z Schottland het de Chaiser Hadrian de 113 km langi Hadrianswall errichte loo, wo quer öber d Insle lauft. Im 5. Jh. sind germanischi Stämm, Sachse, Angle und Jüte iigfale und hend nodisno di keltischi Bivölkerig zruggdrängt. Doch ischnes nöd glunge Cornwall, Wales, Strathclyde, Schottland und Irland z erobere. En Intermezzo hend d Wikinger bildet, wo e zittlang öber e Tail vo de Britische Insle gherrscht hend, em Danelag (865-954). Ane 1169 isch Irland und 1282 Wales zu de englische Chrone cho und 1707 au Schottland, wo sit 1603 e Personalunion mit England bildet het. Erst 1949 isches Irland glunge, en unabhängigi Republik z were, nume Nordirland isch bi de englische Chrone blibe, wa bis hüt zu starche politische, zum Tail bluetige Spanige, gfüert het.
Iberische Halbinsel

Di **Iberischi Halbinsle** isch e Halbinsle im Südweste vo Europa. Si werd im Norde vo de Pyernäe begrenzt, wo d Halbinsle vom öbrige europäische Festland trened. Im Nordweste, Weste und Südweste stoosst d Halbinsle an Atlantik und im Südoste und Oste as Mittelmeer. Am Süüdspitz trennt d Stroos vo Gibraltar, wo 14 km brait isch, Europa vo Afrika. Politisch tailt sich di Iberischi Halbinsle i Spanie, Portugal, Andorra, e chline Teil vo Frankrich und di britischi Kolonii Gibraltar.

## Gschicht
Di Iberischi Halbinsle het de Name vo de Iberer, emene antike Volch. Die hend sich spööter mit de Kelte zu de Keltiberer vermischt, wo e grosse Tail vo de Halbinsle bisidlet hend. Di ethnischi Zueghörigkait vo de Iberer cha wie bi andere vor- und früehistorische Völcher nöd bistimmt were. D Baske geltet as d Noofaare vo de Vascone und anderne Stämm.

D Grieche hend de südwestlichi Tail Tartessos gnennt, und hend dem Land sagehaft Züüg zuegschribe. Di iberischi Mittelmeerchüste isch aber vor alem vo de Phönizier kolonisiert wore und isch denn spööter zu Karthago choo. De Julius Cäsar het den di Iberischi Halbinsle underworfe und is Römische Riich iiglideret.

I de Völkerwanderig isch d Halbinsle vo Wandale, Alane und Suebe öberrennt wore, doch sind d Wandale und d Alane glii öber d Stroos vo Gibraltar uf Afrika öbere ggange. D Westgote hend den öber de grööst Tail vo de Halbinsle gherrscht, im Nordweste aber isch s Suebischi Riich entstande.

Im 7. Joorhundert sind d Araber und d Berber bi Gibraltar glandet und hend nodisno d Halbinsle underworfe, nume de nördlichsti Chüstestraife und d Pyrenäe hend si nöd möge nää. D Reconquista, d Rückeroberig vo de Halbinsle dör di christliche Königriich, het öber 500 Joor duuret und isch ane 1492 abgschlosse gsii.
Ogam

De **Ogam** (irisch: /ˈɔɣam/ *m.*), mengisch au **Ogham** gschribe, isch e Schrift, wo im früene Mittelalter uf de Britische Insle bruucht woren isch, um altirischi Inschrifte z widergee.

## Verbraitig
De Ogam isch vo öppe 360 Inschrifte bikannt, wo maist uf Stai abroocht wore sind. Die vertailet sich uf Irland, d Insle Man, Wales, Devon, Cornwall, und ganz wenigi chömet vo Schottland. Datiert wered di maiste Inschrifte is 4.-9. Joorhundert. Si sind di ältischte Zügnis vom Altirische, bistönd aber fast nume us Näme. I de irische Chlöster hend sich d Mönch gern mit em Ogam bischäftiget.

## Art vo de Schrift
De Ogam bistoot nöd wie anderi Schrifte us Buechstabe oder Zaiche, sondern isch vilmee e verschlüsslets System, wo jede Luut mit am bis föf Strich widergee werd. De ältisti Ogam het 20 Luut underschide, wo i vier Gruppe oder Gschlechter (altirisch: *aicme* "Gschlecht") iitailt wore sind. Spöter isch e föfti Gruppe (*forfeda*) dezue cho.

## Ursprung
Noch em *Lebor Ogaim* (*Ogambuech*) isch de Ogam vom irische Gott Ogma mac Elathan erfunde wore. De Ogma, wo drum au *athair ogaim* »Vatter vomn Ogam« gnennt werd, werd i de Forschig mengisch mitem keltische Gott Ogmios gliichgsetzt. D Etymologii vom Wort Ogam isch nöd gchlärt.

De historischi Ursprung vom Ogam isch umstritte. Ai These sait, as de Ogam z Irland im 3. Jh. erfunde wore sai und as s latinische Abece d Grundlag gsii sai.

E Herlaitig useme westgriechische Alphebet isch aber au mögli. Da bidütet aber, as d Verschlüsselig wie si im Ogam öberliferet isch, scho im 4.Jh.v.&nbsp;Chr. entsande sii mue und zwoor ufem Festland. Debi chönnt di phokäischi Kolonii Massalia (Marseille) e wichtigi Role gspillt haa. As d Kelte nebet de latinische au di griechischi Schrift bruucht hend, isch archäologisch und literarisch guet bilait.

## Ogam und Rune
Do di germanische Ruune imene äänliche Verschlüssligssystem hend chöne widergee were, isch hüüffig e Verwandschaft zwöschet em Ogam und de Ruune vermuetet wore. Allerdings bistoot kai direkti Verwandschaft zwösched baide Schriftsystem, zudem isch z biachte, as verschlüssleti Ghaimschrifte en alti Erschiinig sind.

## Näme
Verbraitet isch d Mainig, as ali Luut vom Ogam nocheme Bomm binennt sind. Da isch aber nöd ganz korrekt. I mittelalterliche Handschrifte, wo de Ogam bihandlet, findet sich allerlai Näme. So gits nebet emene Bommogam (*fidogam*) au e Chruutogam (*lusogam*), Vogelogam (*énogam*), e Haioligeogam (*naemogam*) und anderi Raije, tailwiis au mit abstrakte Bigriff. S Wortogam (*briatharogam*) bringt verschlössleti Näme i Form vo Kenning, wie z. B. *tosach mela* »Hungquelle« för *sail* »Wide«. För jede Luut gits natüürli meriri Kenning. Allerdings isch i de moderne Esoterik s Keltische Bommhoroskop usem Ogam ersune wore, wo aber kann echte historische Ruckhalt het.

## Büecher
* Howard Meroney: *Early Irish Letter-Names*; i: *Speculum* 24,1 (1949).
Liste der Nobelpreisträger für Chemie

Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli **Dreger vum [[Nobelpreis für Chemie|Nobelbryys fir Chemii]]** uf mit dr Begrindig vum Nobelkomitee. 

----
__NOTOC__

1901–1910 •
1911–1920 •
1921–1930 •
1931–1940 •
1941–1950 •
1951–1960 •
1961–1970 •
1971–1980 •
1981–1990 •
1991–2000 •
2001–2010 •
2011–2020 •
2021–2030

----

## 1901–1910

## 1911–1920

## 1921–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030

----
__NOTOC__

1901–1910 •
1911–1920 •
1921–1930 •
1931–1940 •
1941–1950 •
1951–1960 •
1961–1970 •
1971–1980 •
1981–1990 •
1991–2000 •
2001–2010 •
2011–2020 •
2021–2030

----

## Ranglischte no Länder
Sin bin ere Person e baar (n) Länder aagee, no zellt des bi allne Länder zue glyche Dail (\tfrac{1}{n}).

## Weblink
* Offiziälli Lischte vu dr Nobelbryysdreger fir Chemii (änglisch)
* Informatione vum Dytsche Historische Museum

## Fueßnote
Liste der Nobelpreisträger für Physiologie oder Medizin

Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli **Dreger vum [[Nobelpreis für Physiologie oder Medizin|Nobelbryys fir Fysiologii oder Medizin]]** uf mit dr Begrindig vum Nobelkomitee. 
----
__NOTOC__

1901 bis 1910 •
1911 bis 1920 •
1921 bis 1930 •
1931 bis 1940 •
1941 bis 1950 •
1951 bis 1960 •
1961 bis 1970 
1971 bis 1980 •
1981 bis 1990 •
1991 bis 2000 •
2001 bis 2010 •
2011 bis 2020 •
2021 bis 2030

----

## 1901–1910

## 1911–1920

## 1921–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030

## Verdeilig no Länder
Sin bin ere Person zwei Länder aagee, no zellt des bi beide Länder as halbe Punkt.

## Fueßnote


## Weblink
* Offizielle Liste der Nobelpreisträger für Physiologie oder Medizin (englisch)
* Informationen des Deutschen Historischen Museums
Baltikum

S **Baltikum** isch e Piet vo Nordosteuropa, wo im Norde an Finnische Meerbuse und im Weste a d Ostsee grenzt. D Abgrenzig ufem Festland geg Oste und Süüde isch nöd festglait. Zum Baltikum ghöred di drai baltische Staate Estland, Lettland, Litaue, sowie di russischi Exklave Kaliningrad und de nordöstlichi Tail vo Pole. De höchsti Berg vom Baltikum isch de Suur Munamägi und de grösst See de Peipussee.

## Bivölkerig
S Baltikum werd vo verschidnige Völcher bisidlet. De Name het s vo de Balte, emene indoeuropäische Volch, wo i de Antiki as Aestii bikannt gsii sind. Zo de Balte ghöred d Lette und d Litauer und früener ono d Prusse, wo a Preusse de Name ggee hend. D Este ghöred zu de Finnugrier, emene nödindoeuropäische Volch. Jüngeri politischi Verändrige hend dezue gfüert, as de Aatail a Slawe im Baltikum starch agstigen isch.

## Literatur
* Michael Garleff: *Die baltischen Länder. Estland, Lettland und Litauen vom Mittelalter bis zur Gegenwart.* Regensburg 2001, ISBN 3-7917-1770-7.
* Gert von Pistohlkors [Hrsg.]: *Baltische Länder*, Bd. 7 der Reihe *Deutsche Geschichte im Osten Europas*, Siedler-Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-88680-774-6.
* Ralph Tuchtenhagen: *Geschichte der baltischen Länder* München 2009, ISBN 978-3-406-50855-4.
* Zigmantas Kiaupa et al.: *Geschichte des Baltikums.* Avita, 2. verb. Auflage, Tallinn 2002. ISBN 9985-2-0604-5.

## Weblink
Suur Munamägi

De **Suur Munamägi** ("Groosse Aierberg") isch de höchsti Berg vo Estland und o vom Baltikum. Er isch 318 Meter hööch und litt im Südoste vom Land im Chrais Võrumaa. 

De Berg wo inere hüglige Landschaft mit Wise und Tanewälder ibettet isch, cha z Fuess ufeme Wanderweg erraicht were. Ufem Berg isch en Uusichtsturn miteme Lift. Im Turn isch e Museum mit Uusstelige öber d Natur vo Võrumaa.
Võrumaa

**Võrumaa** (estn.: *Võru maakond* oder *Võrumaa*; Võro: *Võro maakund* oder *Võromaa*) isch ann vo de 15 estnische Landchrais. Er litt im Südoste vo Estland und grenzt im Norde an Peipussee und an Landchrais Põlva und im Weste an Landchrais Valga. Im Oste grenzt er a Russland und im Süüde a Lettland.

## Bivölkerig
Im Landchrais Võrumaa lebet 37'888 Mensche (2009) uf ere Flächi vo 2,305 km², wa nume knappi 3% vo de estnische Bivölkerig uusmacht. D Sprooch isch s Võro, wo eng verwandt mit em Estnische isch.

## Städt und Gemainde

De Landchrais het ai Stadt und 12 Gmainde:

**Stadt**:
* Võru (*Werro*)

**Gmainde**:
* Antsla (*Anzen*)
* Haanja (*Hahnhof*)
* Lasva (*Eichhof*)
* Meremäe 
* Misso (*Illingen*)
* Mõniste (*Menzen*)
* Rõuge (*Rauge*)
* Sõmerpalu (*Sommerpahlen*)
* Urvaste (*Urbs*)
* Varstu 
* Vastseliina (*Neuhausen*)
* Võru (*Werro*)

## Weblinks
Peipussee

De **Peipussee** (estn. Peipsi-Pihkva järv; russ. Чудско-Псковское озеро / Tschudsko-Pskovskoe ozero) isch de föftgrööst See vo Europa. Er litt a de Grenze zwöschet Estland und Russland.

## Geografii
De Peipussee het e Flächi vo 3'555 km² und isch dodemit öppe sibemol grösser as de Bodesee. Er litt ufere Höchi vo 30 m.ü.M. und isch im Durchschnitt sibenhalb Meter tüüff. Di tüffst Stell litt im Pleskauersee und messt 15 Meter. De See messt i de Längi 143 km und a de braitiste Stell 50 km. 44% vom See ghöret zu Estland und 56% zu Russland. De Peipussee het öppe drissg chlinneri Zueflüss, entwässeret werd er vo de Narwa, wo in Finnische Meerbuse mündet.

De See tailt sich i drai Seee:
* de *Peipsisee* (estn. Peipsi järv; russ. Чудское озеро / Tschudsko ozero; dt. Grosse See) isch mit 2'611 km² (73%) de grössti Tail und litt im Norde.
* de *Pihkvasee* (estn. Pihkva järv; russ. Псковское озеро / Pskovsko ozero; dt. Pleskauersee) litt im Süüde un het e Flächi vo 708 km² (20%).
* de *Lämmisee* (estn. Lämmijärv; russ. Тёплое озеро / Teploe ozero; dt. Warmensee) verbindet di beede andere See und het e Flächi vo 236 km² (7%)
Tyrsenische Sprachen

**Tyrsenisch** isch e Sproochfamili, wo vom Etruskolog Helmut Rix ane 1998 vorgschlage woren isch. Binennt isch si noch de Tyrsener, em altgriechische Name vo de Etrusker ().

## Gliderig
S Tyrsenische bistoot us drai bikannte Sprooche, wo ali i de Antiki uusgstorbe sind:
* **[[Etruskische Sprache|Etruskisch]]** (8.Jh.v.&nbsp;Chr. - 1.Jh.n.&nbsp;Chr.) isch im mittlere und nördliche Italie gredt wore. S Etruskische isch em beste bikannt vo dene drai, aber au no nöd vollständig erschlosse. Rund 10'000 Inschrifte im Etruskische Alphebet sind gfunde wore.
* **[[Rätische Sprache|Rätisch]]** (500v.&nbsp;Chr. - 1.Jh.n.&nbsp;Chr.) isch im Tirol, Südtirol und Trentino und Umgebig gredt wore. Rund 100 Inschrifte imene norditalische Alphabet sind öberliferet.
* **[[Lemnische Sprache|Lemnisch]]** (6.Jh.v.&nbsp;Chr.) uf de ägäische Insle Lemnos. Die Sprooch isch dör d *"Grabstele vo Lemnos"* und merere chlinnere Inschrifte uf Gfäss bikannt.

De Helmut Rix postuliert e hypotetischi Ursprooch, s *Proto-Tyrsenische*, wo öppe um 1000 v.&nbsp;Chr. im ägäische Ruum gredt woren isch.

## Gmainsamkaite
Di drai Sprooche gliichet sich i de Syntax und Morphologii. All drai Sprooche hend en Genitiv uf *-s* und en Pertinentiv (Lokativ zum Genitiv) uf *-si* oder *-le*. Au d Luutsystem vo de drai Sprooch sind äänlich. Im Wortschatz chönet au Gmainsamkaite festgstellt were, obwoll vom Rätische und Lemnsiche nume wenig Wörter bikannt sind.

## Üsseri Verwandtschaft
S Tyrsenische isch as en aigni Sprochfamili uufzfasse, wo kai witteri bikannti Verwandti het. Doch gits Spekulatione, wo aber nöd wüsseschaftlich verhebed. So söled s Etruskische und s Lemnische mitem Eteokretische verwandt sii, wo uf de Insle Kreta gredt woren isch. Au e Verbindig zwüschet de indoeuropäische Anatolische Sproche und em Etruskische werd agnoo, die isch aber eener e Folg vo Entleenig.

## Büecher
* Helmut Rix: *Rätisch und Etruskisch*; Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft, Bd. 68: Vorträge und kleinere Schriften; Innsbruck 1998. ISBN 3-85124-670-5
Ästier

D **Ästier** (lat. *Aestii*) sind en antiks Volch gsii, wo im Baltikum glebt het. Gnennt werd da Volch (*Aestiorum gentes* "Stämm vo de Astier") zerstmol bim römische Schriftsteller Tacitus i de Germania.

## Öberliferig
D Ästier hend enet de Weichsel a de Chüste vom *Mare Suebicum* (Ostsee) glebt. Si söled Chlaider und Sitte gha ha, äänlich wie die vo de Suebe, eri Sprooch söll aber äänlich sii. wie die vo de Brite.

Si bauet Chorn und anderi Feldfrücht aa, und sammled a de Chüste Bernstai, wo binene *glesum* haiist. De verchaufet si för tüürs Geld a Händler. Nochem Cassiodor het e Gsandtschaft vo de Ästier em Theoderich em Grosse Gschenk us Bernstai broocht.

Vereert hend si d Göttermuetter (*mater deum*) und in erem Kult sind Eberbilder wichtig gsii, wo d Mensche astell vo Waffe schütze tüend. D Ästier sind denn au e fridfertigs Volch gsii, Waffe us Ise sind binene selte gsii, degege hend si hüüfig Chüüle brucht.

## Düütig
D Ästier chönet ahand vo de Laag mit de Baltische Stämm, aso de Prusse, Litauer und Lette gliichgsetzt were. De Name, wo spööter uf di finnugrischi Este öbertrait woren isch, chönnt vo de Gote bildet wore sii (got. *aisteis* "achtbar, eerevoll"). De Name vom Bernstai werd no hütt i de baltische Sproche brucht (lett. *glisis*) und isch verwandt mit em tütsche Wort "Glas".

## Quelle
Marron Curtis Fort

Dr **Marron Curtis Fort** (* 24. Oktober 1938 z Boston, USA; † 18. Dezämber 2019 im oschtfrisische Leer) isch e amerikanisch-dytsche Germanischt un Spezialischt fir di saterfrisisch un di niderdytsch Sproch gsii. Dr Fort het di dytsch Staatsburgerschaft gha un isch dur d Verleihig vum Indigenat vu dr Oschtfrisische Landschaft e „yyburgerete Oschtfrise“ gsii. Är het z Leer (Oschtfrisland) gläbt.

## Läbe un Beruef
Noch em Internatsbsuech z New Hampshire (USA) het dr Marron C. Fort ab 1957 an dr Princeton University d Fächer Germanischtik, Anglischtik, Niderlandischtik, Skandinavischtik un Mathematik studert. Anne 1961 isch er as Woodrow-Wilson-Stipendiat an d Universitet vu Pennsylvania (Philadelphia) gwächslet. Im Ramme vun eme universitere Uusduschbrogramm isch er 1963 an d Universitet Fryybeg chuu. Eigetli het er e Doktorarbet welle schrybe iber „Gschlächtsschwankige im Hekschtalemannisch“ aber aber an däm Thema het do scho eber ander gschafft. Wäge däm het em aagfange iber s Niderdytsch z forsche. Anne 1965 het dr Fort bim Prof. Alfred Senn an dr University of Pennsylvania schließli zum Ph.&nbsp;D. promoviert mit ere Dissertation iber s Niderdytsch vu Vechta.

Vu 1969 bis 1985 het dr Marron C. Fort e Professur fir Germanischtik an dr University of New Hampshire gha. In däre Zyt, 1976/77 un 1982/83, het er Gaschtprofessure an dr Universitet Oldenburg ibernuu un het syyni Studie zum Saterfrisisch un zum oschtfrisische Niderdytsch aagfange. An der Universitet Oldenburg isch dr Fort syt 1983 Akademische Oberrot gsi un het dert bis zue syyre Pensionierig anne d „Arbeitsstelle Niederdeutsch und Saterfriesisch“ gleitet. Ab 1982 het er z Dytschland gläbt. Syy Frau Ute Doerte Lissy Fort stammt vu Schlesie, si hän zwei Chinder mitenander.

Dr Marron C. Fort isch dr Rusgäber vum Saterfrisische Werterbuech gsii. Anne 2003 het er e Ibersetzig vum Neje Teschtamänt in s Saterfrisisch uusebrocht.

## Wärch
* *Saterfriesisches Wörterbuch*. Helmut Buske Verlag, Hamburg 1980. ISBN 3-87118-401-2. – 2., vollständig überarbeitete und stark erweiterte Auflage. Mit 1 CD-ROM, 2015, ISBN 978-3-87548-723-7.
* *Saterfriesisches Volksleben*. Ostendorp, Rhauderfehn 1985. ISBN 3-921516-42-0.
* *Saterfriesische Stimmen*. Ostendorp, Rhauderfehn 1990. ISBN 3-921516-48-X.
* *Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, Fräislound, Butjoarlound, Aastfräislound un do Groninger Umelounde*. Oldenburg 2003. ISBN 3-8142-0692-4.

## Weblink
* Der letzte Saterfriese (Deutsche Welle)
* Auf Schatzsuche im Moor (Süddeutsche Zeitung, 01.06.1999)
* Sein Platt ist so rein, da fließen Tränen (Die Welt, 28.12.1995)

## Fuenote
Norditalische Schriften

Di **Norditalische Schrifte** umfasset e Gruppe vo lokale Schrifte, wo i de Antiki nördlich vom Po und i de südliche Alpetäler, bruucht wore sind. Do si vo de Etruskische Schrift abglaitet sind, wered si mengisch au *Nordetruskischi Schrifte* gnennt. Di norditalische Schrifte chönet i drai Gruppe tailt were. D Schriftrichtig goot maist vo rechts geg links. Si sind im 1.Jh.n.&nbsp;Chr. vo de latinische Schrift abglöst wore.

## Venetischi Schrift
Di venetischi Schrift isch a de nördliche Adria, zwöschet em Po und Triest gschribe wore. Si tailt sich i meriri lokali Variante (Alphabet vo Este, Padua, Vicenza, Cadore, Gailtal, Isonzo). D Sprooch vo dene Inschrifte isch s Venetischi, wo zu de Italische Sprooche ghört. Di ältiste venetische Inschrifte datiered is 6.Jh.v.&nbsp;Chr.

## Rätischi Schrift
Di rätischi Schrift isch zwöschet em Comersee im Weste, em Etsch im Ooste und em Tirol im Norde verbraitet gsii. Si chunnt i drai Variante vor:
* s *Alphabet vo Bozen* isch im Tirol, Vintschgau und Südtirol verbraitet gsii, und deckt sich vom Piet her mit de archäologische Fritzens-Sanzeno-Kultur, wo a de Räter zuegschribe werd. D Sprooch isch s Rätische, wo zu de nödindoeuropäische Tyrsenische Sprooche ghört.
* s *Alphabet vo Magré* um Verona ume zaigt au rätischi Inschrifte.
* s *Alphabet vo Sondrio* isch zwösched em Gardasee und em Comersee verbraitet gsii und het im Norde s Veltlin iigschlosse. D Sprooch ghört vermuetli nöd zum Rätische. Bsunders bikannt sind d Inschrifte vom Val Camonica.

## Lepontischi Schrift
S lepontische Alphabet oder s *Alphabet vo Lugano* isch vo de Lepontier bruucht wore, wo s Lepontische, e keltischi Sprooch, gredt hend.

## Anderi Schrifte
Zu de norditalische Schrifte ghöred au d Inschrifte, wo uf de Helm vo Negau aabroocht wore sind. Drunder isch au di germanischi Inschrift vom Helm&nbsp;B, wo zu de ältiste germansich Sproochzügnis ghört. 

## Rune
Di norditalische Schrifte spilet i de Runologii au e wichtigi Role, do ai These bisait, as d Rune vomene norditalische Alphebet abglaitet wore saied. Uusfüerli dargstellt wore isch die These vom Carl Marstrander ane 1928. As Vermittler wered d Kimbre vorgschlage, wo ane 102 v.&nbsp;Chr.  d Alpe öberquert hend.
Vennonen

D **Vennone** (lat. *Vennones, Vennonenses*; ) isch de Name vomene antike Stamm gsi, wo vermuetli im Rintl oder Vorarlberg glebt het. Si hend entweder zu de Räter oder zu de Kelte ghört.

## Öberliferig
De Ptolemäus nennt d Vennonte zäme mit de Kalukone, wo südlich vo de Brixantier und nördlich vo de Suanete und de Rigusker lebet. De Strabon rechnet d Vennone zu de keltische Vindeliker und sait, si saiet bsunder tapfer. De Plinius de Älteri maint degege, ass d Vennonense und Sarunete im Quellpiet vom Rhii glebt hebid, wobii Sarunete woll i Suanete verbesseret were sött.

## Düütig
Ahand vo de Quelle werd vermuetet, as d Vennone im Rintl glebt hend. Eri nördliche Noochbure, d Brixenete, wered mit de Brigantier gliichgsetzt, wo am Bodesee um Bregez (lat. Brigantia) ume ghuuset hend. D Rigusker und Suanete, wo de Plinius Sarunete nennt, chönet im Bündnerland loklisiert were. D Kalukone wered entweder um Chur ume oder im Vorarlbergische lokalisiert.

Do i früemittelalterliche Uurchunde vom 9. bis is 12. Joorhundert Rankwil *Vinomna* und *Vinonna* gnennt werd, werd vermuetet, as do s Zentrum vo de Vennone glege ha chönnt; en Ablaitig vo lat. *vindemnia* "Wimmet" isch aber woorschiinlicher.

## Name
De Name het scho i de Antiki för Verwirrig gsorgt, do äänlichi Näme im Alperuum verbraitet gsii sind. Scho de Stamm im Rintl wiist drai Forme uuf: *Vennones*, *Vennontes* und *Vennonenses*.

En Stamm miteme äänliche Name het z Norditalie, vermuetli im Veltlin gsidlet, de Strabo nennt de au *Vennones*, de Plinius aber *Vennonetes*. Im Vintschgau hend d *Venostes* glebt. Baid Stämm wered i de Regle zu de Räter grechnet.

Spekuliert werd mengisch au dröber, öb e Zämehang mit em antike Name vom Bodesee - *lacus Venetus* -  bestöchi, do jo d Vennone südlich vo dem glebt hend. Au de Name isch verbraitet: im hüttige Veneto hend d Veneter glebt, en indoeuropäisches Volch, wo vo de Römer underworfe woren isch, und i de Bretagne hend anderi Veneter glebt, wo aber Kelte gsii sind.

## Ainzelnoowiis
Suaneten

D **Suanete** (lat. *Suanetes*; ) sind en antiks Volch i de Bündner Alpe gsii und wered zu de Räter grechnet. Si chöned am Hinderrhii lokalisiert were.

## Öberliferig
De Ptolemäus nennt d Suanete zäme mit de Rigusker, de Kalukone, de Vennone und de Brixantier. De Plinius de Älteri zällt d Suanete zu de Völcher, wo 15 v.&nbsp;Chr. im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe wore sind.  Denebet sait er ono, as d *Sarunete* a de Quelle vom Rhii gwont hebi, wobii hütt aber agnoo werd, as er d Suanete gmaint heb.

## Ainzelnoowiis