open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pflach

**Pflòch** (amtlich *Pflach*) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Pflòch likt im Reidener Becke, rond zwei Kilometer nerdlich vo Reide. D Nochbergmoanda sin Lechaschau, Musau, Pinswang, Reutte und Schwangau (D).

## Ortsdail

## Gschicht
Pflòch ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1275 als „Plech“.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 1132 Aiwohner sin im Johr 2001 192 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 1132 Aiwohner 989 Daitsch als Umgangsproch aagea, 118 Daitsch und andere Sproche und 25 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Pflòch ghert zum Schwäbisch.

## Weblink

* www.pflach.at

## Fuaßnota
Reutte

**Raete** (amtlich *Reutte*) ischt a Marktgmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Raete likt im a Dalkessel im Lechdal. D Nochbergmoanda sin Pflach, Lechaschau, Ehenbichl, Weißenbach am Lech, Forchach, Stanzach, Namlos, Berwang, Heiterwang, Breitenwang und Lermoos in Tirol und Garmisch-Partenkirchen, Ettaler Forst, Halblech und Schwangau in Bayern.

## Ortsdail

## Gschicht
Raete ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1278 als Ruthi prope Breitenwanch.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 5719 Aiwohner sin im Johr 2001 1127 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 5719 Aiwohner 4554 Daitsch als Umgangsproch aagea, 883 Daitsch und andere Sproche und 282 nur andere Sproche.

Dr Dialekt vo Raete ghert zum Schwäbisch.

## Weblink

* www.reutte.at

## Fuaßnota
Stanzach

**Stõnza** (amtlich *Stanzach*) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Stõnza likt an dr Mindung vom Nòmblòòser Dal in s Lechdal. D Nochbergmoanda sin Elmen, Forchach, Imst, Namlos, Pfafflar, Reutte, Vorderhornbach und Weißenbach am Lech.

## Ortsdail

## Gschicht
Stõnza ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1294.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 423 Aiwohner sin im Johr 2001 34 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 423 Aiwohner 397 Daitsch als Umgangsproch aagea, 11 Daitsch und andere Sproche und 15 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Stõnza ghert zum Bairisch.

## Weblink

* www.stanzach.at

## Fuaßnota
Pfafflar

**Pfafflar** ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Pfafflar likt im Bschlaberdal, eme Seidedal vom Lechdal. D Nochbergmoanda sin Elmen, Stanzach, Häselgehr und Imst.

## Ortsdail

## Gschicht
Pfafflar ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1284 *Pavelaers*.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 140 Aiwohner sin im Johr 2001 20 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 140 Aiwohner 134 Daitsch als Umgangsproch aagea, 2 Daitsch und andere Sproche und 4 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Pfafflar ghert zum Bairisch.

## Weblink

## Fuaßnota
Tannheim (Tirol)

**Tãche** (amtlich *Tannheim*) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Tãche likt im gleichnamige Dal an dr Vils. D Nochbergmoanda sin Pfronten (D), Grän, Nesselwängle und Weißenbach am Lech.

## Ortsdail

## Gschicht
Tãche ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1093.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 1061 Aiwohner sin im Johr 2001 168 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 1061 Aiwohner 946 Daitsch als Umgangsproch aagea, 113 Daitsch und andere Sproche und 2 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Tãche ghert zum Schwäbisch.

## Weblink

* www.tannheim.tirol.gv.at

## Fuaßnota
Vils (Stadt)

**Vils** ischt a Stadt im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Vils likt zwischa dr Tãchemer Bärg ond im Falkastuikamm an dr Grenz zua Bayern im Dal vom gleichnamige Fluss. D Nochbergmoanda sin Pfronten (D), Füssen (D), Grän, Musau und Pinswang.

## Ortsdail

## Gschicht
Im Johr 1263 wird zum erschte Mol a Heinrich von Vilsegg gnennt.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 1567 Aiwohner sin im Johr 2001 223 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 1567 Aiwohner 1477 Daitsch als Umgangsproch aagea, 57 Daitsch und andere Sproche und 33 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Vils ghert zum Schwäbisch.

## Weblink

* www.vils.at

## Fuaßnota
Vorderhornbach

**Hoarnbòch** (amtlich *Vorderhornbach*) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Hoarnbòch likt im Lechdal, am Eigang vom Hoarnbòchdal, am gleichnamige Bach. D Nochbergmoanda sin Weißenbach am Lech, Hinterhornbach, Elmen und Stanzach.

## Ortsdail

## Gschicht
Hoarnbòch ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1218.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 282 Aiwohner sin im Johr 2001 8 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 282 Aiwohner 279 Daitsch als Umgangsproch aagea, 1 Daitsch und andere Sproche und 2 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Hoarnbòch ghert zum Bairisch.

## Weblink

* vorderhornbach.tirol.gv.at

## Fuaßnota
Wängle

**Wängla** (amtlich *Wängle*) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Wängla likt weschtlich vo Riede im Reidener Becke am Fuaß vom Ski- ond Wandergebiat Hahnakamm. D Nochbergmoanda sin Höfen (Tirol)Höfen, Lechaschau, Musau, Nesselwängle und Weißenbach am Lech.

## Ortsdail

## Gschicht
Wängla ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1278.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 916 Aiwohner sin im Johr 2001 114 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 916 Aiwohner 822 Daitsch als Umgangsproch aagea, 73 Daitsch und andere Sproche und 21 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Wängla ghert zum Schwäbisch.

## Weblink

* www.waengle.at

## Fuaßnota
Weißenbach am Lech

**Weißabach** (amtlich *Weißenbach am Lech*) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Weißabach likt am gleichnamige Bach an dr Eimindung vom Tãchemer Dal in s Lechdal, am Fuaß vom Gaichtpass. D Nochbergmoanda sin Ehenbichl, Forchach, Hinterhornbach, Höfen (Tirol)Höfen, Nesselwängle, Reutte, Stanzach, Tannheim (Tirol)Tannheim, Vorderhornbach und Wängle.

## Ortsdail

## Gschicht
Weißabach ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1200.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 1344 Aiwohner sin im Johr 2001 118 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 1344 Aiwohner 1281 Daitsch als Umgangsproch aagea, 47 Daitsch und andere Sproche und 16 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Weißabach ghert zum Schwäbisch.

## Weblink

* www.weissenbach.tirol.gv.at

## Fuaßnota
Courgenay

**Courgenay** isch de Name vo däne Ort:
* Courgenay JU, e Gmeind im Kanton Jura, Schwiz
* Courgenay (Yonne), e Gmeind im Département Yonne (Burgund), Region Bourgogne-Franche-Comté, Frankriich
Albispass

Dr **Albispass** isch e Bärgpass im Kanton Züri.

D Strooss übere Bärg Albis goot vo Langnau am Albis im Siiltaal uf Huuse am Albis und wytr uf Metmestette im Säuliamt. D Passhöchi isch uf  Ufem Bärg isch s Dorf *Albis*, wo zu dr Gmeind Langnau am Albis ghört, und hinder dr Passhöchi chunt dr Puurehoof Hinderalbis.

Dr Albispass isch vermuetli scho im Middelalter pruucht worde. Me chunt vo Züri heer uf dem Wääg id Innerschwiiz und zum Gottert. Ane 1790 het dr Vercheer mit Boschtgutsche übere Albispass aagfange.

1935 isch d Passstrooss uspout worde.

Uf em Pass isch s bekante Restaurant «Albishuus».

## Weblink

* Website vo dr Albispass-Wätterstazion
* 

## Fuessnoote
San José (Costa Rica)

**San José** isch d Hauptstadt vu Costa Rica und het öppe 334'000 Yywohner. Usserdäm isch si d Hauptstadt vu dr glychnamige Browinz und die greschti Stadt vum Land.

San José lyt im Zäntrum vu Costa Rica i dr Hochebeni *Valle Central* 1'170 Meter über em Meeresspiegel. Anno 1824, churz noch dem as Costa Rica vo Spanie unabhängig woren isch, hät dr Juan Mora Fernández, as erschte gwählte Präsident, de Regierigssitz vo Cartago uf San José veleit und so isch us säbem Dorf langsam e Stadt wore. Noodäm si no 1950 nume 86.900 Yywohner zehlt het, isch d Stadt i dr zwöite Hälfti vum 20. Johrhundert sehr schnäll gwachse.

## Weblingg

* d Website vo San José (spanisch)

## Fuessnote
Zöblen

**Zöble** (amtlich *Zöblen*) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Zöble likt im Tãchemer Dal an dr Vils. D Nochbergmoanda sin Bad Hindelang, Pfronten, Schattwald und Tannheim (Tirol)Tannheim.

## Ortsdail

## Gschicht
Im Johr 1399 ischt zum earschte Mol a Guat "Zobl" gnennt worda.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 243 Aiwohner sin im Johr 2001 25 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 243 Aiwohner 235 Daitsch als Umgangsproch aagea, 6 Daitsch und andere Sproche und 2 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Zöble ghert zum Schwäbisch.

## Weblink

## Fuaßnota
Domodossola

**Dööm** isch e Stadt im Piemont. Dr ofiziell iteliänisch Name isch **Domodossola**.

## dr Name vo dr Stadt
Uf Düütsch het Domodossola dr Name «Tüem» oder «Duum» übercho; d Walser säget ere «Dööm».

Die Stadt het en inträssanti Namensgschicht. Bi de Röömer het si uf latyynisch zerscht «Oscella Lepontiorum» und spöter «Domus Ossulae» gheisse. Do druss isch dr hüttig iteliänisch Ortsname entstande. I dr yheimische lombardische Sprooch heisst si «*Dòm*».

## Geografy
D Stadt lyt im Eschetaal am rächten Ufer vo dr Ryss. Si isch di zweitgröschti Stadt vo dr Provinz Verbano-Cusio-Ossola. Zum Stadtgebiet ghöre d Kwartier Mocogna, Castanedo, Badulerio, San Quirico, Quartero, Anzuno, Maggianigo, Calice, Borgata Casa Delle Rane, Calvario, Cisore, Corte, Gabi Valle, Boschetto, Siberia und Nosere.

Domodossola isch e Vercheerschnotepunkt. Im Nochberdorf Crevadossola zweigt d Passtrooss übere Simplon vo dr Talstroos, wo wyter ufe is Pomatt goot, ab. E Strooss git’s is Bognancotaal, und no eini is Vigezzotaal. Im Baanhof bi dr Stadt foot d Bärgstrecki vo dr Ysebaan aa, wo zum Simplundunnel ufe stygt und wyter uf Brig füehrt. Gägen Oschte fahrt me vo Dööm uus mit dr Centovallibaan uf Locarno in dr Schwiiz.

## Bilder

Domodossola centro storico.jpg|am Määrtplatz
Domodossola 178 (8189175306).jpg|en Altstadtgass
Domodossola 168 (8188067299).jpg|en anderi Altstadtgass
Collegiata Domodossola.JPG|d Kollegiatschile Santi Gervasio e Protasio
Sacro Monte di Domodossola.JPG|da drin isch en Sacro Monte
Domodossola castello resti.jpg|Räschte vo de Matarella-Burg


## Weblink

* Domodossola uf dr Website vo de iteliänische Gmeinde

## Fuessnoote
Provinz Verbano-Cusio-Ossola

D **Provinz Verbano-Cusio-Ossola** isch en Provinz i dr iteliänische Regioon Piemont.

D Provinz chunt im Norde a d Schwiizer Kantöön Tessin und Wallis aa.

## Geografy
D Provinz lyt im Nordweschte vom Langesee. Geografisch gseh entspricht sy so zimli em Yzugsgebiet vom Fluss Ryss, wo uf iteliänisch «Toce» heisst.

D Hauptstadt isch Verbania am Ufer vom Langesee. Die zwöitgröschti Stadt isch Domodossola, wo uf Düütsch früener dr Name «Tüem» gha get. D Walser säget ere «Dööm».

«Verbano» isch an andere iteliänische Name vom Langesee.

«Cusio» isch dr zwöit iteliänisch Name vom Ortasee. Dä lyt echly weschtlech vom Langesee und je öppe zur Helfti i dr Provinz *Verbano-Cusio-Ossola* und i dr Nochberprovinz Vercelli.

S Haupttaal heisst Ossola, und es het dr düütsch Name «Eschetaal».

Ganz im Weschte goot d Provinz bis zum Bärgmassyv vom Monte Rosa, wo bi de Walser dr Name «Gourner» het.

## Walser
I dr Provinz sind es baar vo den alte Walsersidlige vom Piemont:
* Pomatt
* Urnafaasch
* Makanaa
* Saley
* Ager
* Opsu *(Ogschtu)*
* Migiandone

## Sprooch
S Land im Eschetaal und am Langesee ghört zum tradizionelle Sproochgebiet vom Weschtlombardische. Am See unde wird d Mundart *Bisun* gredt, d Sprooch im obere Eschetaal isch dr Tessiner Tieläkt. Ganz oben i de Tääler isch s Süüdwalserdüütsch d Umgangssprooch gsi. Hütt breitet sech s Iteliäänische im öfentleche Läbe immer meh us.

## Vercheer
Früener isch me über verschideni Bärgpäss us em Eschetaal is Wallis cho. Hüt isch no dr Simplonpass wichtig. Alti Saumpfad i dem Gebiet sind dr Griespass, dr San Giacomopass, dr Albrunpass, dr Antronapass und dr Saaserbärg.

Vo Domodossola uus goot d Ysebaanlinie vo Mailand uf Gämf und Paris dure Simplondunnel. Us em Pomatt het’s en Bärgwääg über d Guriner Furgge is Tessiner Walserdorf Guryn.

## Weblink
* Website vo dr Provinz Verbano-Cusio-Ossola
Bielefeld

**Bielefeld**  (ostwestfälisch *Builefeld*, *Bielefeld*, *Beilefeld* oder *Builefeild*) isch e chraisfreii Stadt im Regierigsbezirk Detmold im Nordoschte vu Nordrhy-Weschtfale. Mit 333.451 Yywohner (Stand 31. Dezämber 2016) isch s di grescht Stadt vu dr Region Oschtweschtfale-Lippe un s wirtschaftli Zäntrum vun ere. In dr Landesplanig isch Bielefeld as «Oberzäntre» yygstuft.

## Gschicht
Zum erschte Mol gnännt worde isch Bielefeld in ere Urkund vum Chloschter Corvey us dr Mitti vum 9. Jh. as *Bylanuelde*. Am Nordänd vun eme Querdaal vum vum Teutoburger Wald gläge, het d Chaufmaastadt dr Handel in dr Grofschaft Raveschberg solle ferdere. Bielefeld isch langi Zyt e Zäntrum vu dr Lyyninduschtry gsii. 

## Wirtschaft
Hit isch d Stadt vor allem Standort vu dr Nahrigsmittelinduschtry, vu Handel- un Dienschtlaischtigunternäme, dr Druck- un Chlaiderinduschtry un vum Maschineböu.

Syt 2013 isch Bielefeld as „Fair-Trade-Stadt“ uuszaichnet. In fascht 200 Bielefelder Gschäfter, Kafee, Chilchegmaine, Schuele, Verain un anderi Organisazione cha mer fair ghandleti Brodukt chaufe.

## Literatur
* Andreas Beaugrand (Hrsg.): *Stadtbuch Bielefeld, Tradition und Fortschritt in der ostwestfälischen Metropole*. Westfalen Verlag, Bielefeld 1996, ISBN 3-88918-093-0
* Doris Bergs, Philipp Sondermann: *Bielefeld. Der neue Stadtführer von A bis Z*. Bremen/Boston 2000, ISBN 3-927155-72-1
* Friedrich W. Bratvogel: *Stadtentwicklung und Wohnverhältnisse in Bielefeld unter dem Einfluß der Industrialisierung im 19. Jahrhundert*. Ardey-Verlag, Dortmund 1989, ISBN 3-925227-29-6
* Jörg Koch: *Bielefeld vor 100 Jahren*, Sutton Verlag, Erfurt 2013 ISBN 978-3-95400-287-0
* Hans-Jörg Kühne: *Bielefeld von A bis Z. Wissenswertes in 1.500 Stichworten über Geschichte, Kunst und Kultur*. Aschendorff, Münster 2007, ISBN 978-3-402-00233-9
* Roland Siekmann: *Stadtführer Bielefeld – Ein Wegweiser zu Plätzen und Parks, durch Geschichte, Kultur und Landschaft*. tpk-Regionalverlag, Bielefeld 2008, ISBN 978-3-936359-09-1
* Susanne Tatje: *Unsere Zukunft – Meine Stadt*. KunstSinn-Verlag, Ein Buch über den demographischen Wandel für junge Menschen von 10 bis 100. KunstSinn-Verlag, Bielefeld 2012, ISBN 978-3-939264-07-1
* Magistrat der Stadt Bielefeld (Hrsg.): *Bielefeld - Das Buch der Stadt*. Unveränderter Nachdruck der Ausgabe von 1926. Weidlich, Frankfurt 1978, ISBN 3-8128-0016-0.
* Heinz Stoob: *Westfälischer Städteatlas*. Band: I, 3 Teilband. Im Auftrage der Historischen Kommission für Westfalen und mit Unterstützung des Landschaftsverbandes Westfalen-Lippe, hrsg. von Heinz Stoob und Wilfried Ehbrecht. Stadtmappe Bielefeld, Dortmund-Altenbeken 1975, ISBN 3-89115-330-9
* Arne Thomsen: *Bielefeld so wie es war*. Droste Verlag, Düsseldorf 2014, ISBN 978-3-7700-1516-0

## Weblingg

* Website vu dr Stadt

## Fuessnote
Steeg (Tirol)

**Stejg** (amtlich *Steeg*) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.

## Geografi
Stejg likt im oberschte Doal vom Lechdal. D Nochbergmoanda sin Oberstdorf (D), Holzgau, Kaisers, Lech (Vorarlberg)Lech und Warth (Vorarlberg)Warth.

## Ortsdail

## Gschicht
Stejg ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1427.

## Aiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

Vo dr 709 Aiwohner sin im Johr 2001 28 Ausländer gweacha.

## Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 709 Aiwohner 695 Daitsch als Umgangsproch aagea, 2 Daitsch und andere Sproche und 12 nur andere Sproche .

Dr Dialekt vo Stejg ghert zum Bairisch.

## Weblink

* www.steeg.tirol.gv.at

## Fuaßnota
Verbania

**Verbania** isch e Stadt im Piemont.

## Geografy
Si isch d Hauptstadt vo dr Provinz Verbano-Cusio-Ossola. Zum Stadtgebiet ghöre d Kwartier Antoliva, Bieno, Biganzolo, Cavandone, Intra, Pallanza, Possaccio, Suna, Torchiedo, Trobaso und Zoverallo.

Im Weschte vom Stadtgebiet chunt dr Fluss Ryss, wo uf Iteliänisch «Toce» heisst, in Langesee. Bi dr Stadt Verbania isch s Naturschutzpiet *Fondo Toce*.

Verbania lyt am westliche Ufer vom Langesee öpe 15 Kilometer vo dr Gränze zu dr Schwiiz wäg.

## Gschicht
D Stadt Verbania isch ane 1939 entstande, wo me die beide früenere Stedt Intra und Pallanza zämegleit het.

## Weblink

* Verbania uf dr Website vo de iteliänische Gmeinde
* Verbania uf de.lagomaggiore.net

## Fuessnoote
Ossolatal

S **Eschetaal**, wo me wäge n em yhäimische historische Name au **Ossolataal** nännt, isch es Taal uf dr Südsyte vo den Alpe im Piemont.

## dr Name
Uf Iteliänisch heisst das Taal *Val d’Ossola*. Dr ursprünglech Name isch s erschte Mol am Afang vom erschte vorchristleche Joorhundert i de Schrifte vom Claudius Ptolemäus erwäänt, wo vo *Oskela Lepontíōn* schrybt, was uf Düütsch bedüütet: «Oskela vo de Leponzier»; Oskela, s hüttige Domodossola, isch d Hauptstadt vo däm alte Volch gsi.

Die verschidene Abschnidd vom Taal sind z’oberscht s Pomatt (uf iteliänisch: *Valle Formazza*), bis hüt e düütschssproochegi Walsergmeind, s *Valle Antigorio* bi Domodossola und dr underscht Deil vom *Val d’Ossola*.

## Geografy
Das Alpetaal lyt in dr Provinz Verbano-Cusio-Ossola. S Taal z’durabb flüsst d Ryss, wo bi Domodossola und bim alte Walserdorf Urnafaasch verby chunt und bi Verbania in Langesee mündet.

## Gschicht
Sid em 13. Joorhundert sind im Eschetaal Dörfer vo de Walser:
* Pumatt
* Saley
* Ager
* Opsu ( bi Baceno)
* Urnafaasch
* Migiandone, e Ortsdeil vo Urnafaasch

Im 15. und no einisch im früene 16. Joorhundert hend d Walliser und d Äidgnosse s Eschetaal jewyle für churzi Zyt eroberet und beherrscht. Nach dr Schlacht bi Marignano ane 1515 isch ene das Gebiet wider wägggnoo worde.

## Weblink

* Walsersidlige im Pomatt
* 

## Fuessnoote
Michael Kuoni

**Michael Kuoni** (* 29. Jener 1839 z Maiefäld; † 28. Augschtä 1891 z Seewis) ischt Scheff gsin vam Telegraafäbüro z Chur und hed uusinnig gäärä im Diälekt gschribä, au wenn är äs Augäliidä gchan hed.

## Imsches Schriibä
Wiit umer bekannt choon ischt är dür schiini Diälektbiitreeg 1882/84 in dä Sammelheftli *Schwizer-Dütsch* va Otto Sutermeister. Dött dinä ischt au *Dr Spusagang* z findä, und drsäb söll luut dm Professer Otto von Greyerz di eerscht Alpänowellä vur Schwiiz im Diälekt sii.

Näbscht dm *Spusagang* findt mä no d Ärzelligä *Alpinisches Idyll* und *Bauerntypen* und än Beschriib über *Die Hexengerichte im Prättigau*. Und 1886/87 sind as Sepäratdruck im *Püntner Volchsblatt* d Biitreeg *Herbstbletter us’m Rhätikon* und *Das alt Gannyer Bad* usserchoon. Är hed schi au welä mid Spraachwüsseschaft abgää und hed über d *Überreste der romanischen Sprache in den Thälern der Landquart und der Plessur (Prätigau-Schanfigg)* gschribä, aber zäb ischt nid so guät usserchoon.

Kuoni hed bi viilnä va imschä Ärzelligä ganz Höck Fuässnootä gmachet und Wöörter ärchleert und das im 19. Jaarhundert. Äs gid asä viil Wöörtli bin im, waa mä lengschtä nümmä chennt. Dass är as Maiefälder im Seewiser und Schierscher Diälekt gschribä hed, chönnti da draa liggä, dass imschä Frau Ursula Hitz va Seewis gsin ischt und äär dött ghuuset hed und dass imschä Mamä ä Schierschäri gsin ischt – und är dr dürtwilä viil bim Naani z Schiersch gsin ischt.

Ä Foti ischt gcheini uufztriibä gsi va Kuoni (ds Portre im Buäch *Läsiblüescht* ischt ärfundä), är hed gchein Nachkommä gchan und niämet weiss äswas über diä Fämiliä.

## Imschä Wäärch
* *Vergissmeinnicht* (1867)
* *Alpinisches Idyll* (äswänn zwüsched 1882 und 1884, in *Schwizer-Dütsch* Nr.&nbsp;19)
* *Bilder aus dem Volksleben des Vorder-Prättigau’s alter und neuer Zeit* (1884, in *Schwizer-Dütsch* Nr.&nbsp;29/30): *Bauerntypen; Die Hexengerichte im Prättigau; Dr Spusagang*
* *Herbstbletter us’m Rhätikon* (1886, im *Bündner Volksblatt*)
* *Das alt Gannyer Bad* (1887, im *Bündner Volksblatt*)
* *Überreste der romanischen Sprache in den Thälern der Landquart und der Plessur (Prätigau-Schanfigg), sowie in den angrenzenden Gebieten* (1886)
* *D’s Pensiôgsetz. Äs Zytbild, zeichnet va-mä gstandnä Purasoh* (1891, in dr *Davoser Zeitung* Nr.&nbsp;60–62)

## Literatuur
* 
* *Läsiblüescht. Prättigauer und Davoser Dialekttexte aus 159 Jahren.* Usserggään var Walservereinigung Graubündä, Projektleitig: Marietta Kobald. o.&nbsp;O. 2017, S.&nbsp;26 (daa au uf dä Siitä 27–31 au schiini Ärzellig *Bauerntypen*).
Georg Fient

**Georg ''Jöri'' Fient** (* 30. Abrellä 1845 in Castanna z Pany; † 5. September 1915 z Chur) ischt än Voorriitter gsin var «eerschtä Mundartwällä», waa um 1900 in dr Schwiiz uusgäbrochä ischt, und imschä humoorvollä Gschichtenä sind bis hütt populeer bblibä.

## Imschä Läbä
Fient ischt z Pany uufgwagsä. Zeerschtwärch hed är d Uusbildig zum Leerer gmachet und hed an äs paar Oort Schuäl ggään. Ab 1881 ischt är Regiärigssekreteer gsin, und ab 1891 bis 1912 hed är as Kanzliidirekter gamtet.

Gschribä hed Fient albig viil und guät. Drum ischt är au as Redakter teetig gsin bim *Generalaazeiger,* dm *Püntner Volchsblatt* und bir nüü gründetä *Prättiger Ziitig*.

## Imschä Schriibä
Viil Ärfolg hed Fientsch Buäch *Das Prättigau, ein Beitrag zur Landes- und Volkskunde* (1896) fundä. Aber no viil besser aachoon sind imschä Diälektgschichtä. So ischt va im scho 1884 im Heft *Schwizer-Dütsch,* waa Otto Sutermeister usserggään hed, di Gschicht va dä Chöpflerbodä-Risä und 1886 im *Püntner Volchsblatt* di bekannt Gschicht va Studäfridli uf äm St.&nbsp;Galler Sengerfescht ärschinä. 1898 ischt ds eerscht Mal ds Büächli *Luschtig Gschichtenä* usserchoon, waa de speeter no än paar Maal under dm Titel *Heimatluft* gädruckt choon und hüt no in viilnä Hüüscher z findä ischt.

Fient ischt au Koreschpondent für ds *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwiizerischä Idiotikon]]* gsin.

## Di wichtigschtä Vröffentlichungä
* *Das Prättigau. Ein Beitrag zur Landes- und Volkskunde von Graubünden.* Selbstverlag des Verfassers, Chur 1896; 2.&nbsp;Uuflaag under em Titel *Das Prättigau. Ein Beitrag zur schweizer. Landes- und Volkskunde von Graubünden* Schuler, Chur 1896.
* *Lustig Gschichtenä. Prättigauer Dialekt.* Sprecher & Valer, Chur 1898; 2.&nbsp;Uuflaag 1910, 3.&nbsp;Uuflaag 1925.
* *Heimatluft, Prättigauer Art und Unart, aus den Schriften von Georg Fient.* Druck und Verlag AG Buchdruckerei Schiers, Schiers 1951; 2.&nbsp;Uuflaag 1954; 4.&nbsp;Uuflaag 1975.
* *Hemd und Hosa. Kulturskizze in Prättigauer Mundart.* I: *Schweizerisches Archiv für Volkskunde* 6 (1902), S.&nbsp;81–92.
* *Schiller im Prättigau.* CD und Begleitheft, Edition Daniel Leber, 2007. Mit dä Biitreeg *Di Bürgschaft* und *Dr Taucher* us *Luschtig Gschichtenä,* gläsä va Heini Fümm.

## Literatuur
* 
* *Läsiblüescht. Prättigauer und Davoser Dialekttexte aus 159 Jahren.* Usserggään var Walservreinigung Graubündä, Projektleitig: Marietta Kobald. o.&nbsp;O. 2017, S.&nbsp;11 und 32 (und uf dä Siitä 33–51 de no acht va imschä Gschichtenä).

## Fuässnootä
Develier

**Dietwiler** (ofiziell: **Develier**) isch e Gmeind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Dälschbrg öpe 4 Kilometer weschtlech vo dr Kantonshauptstadt Dälschbrg.

S Dorf isch im Tääli vom Bach *La Pran* und d Hüüser sind dr Strooss noo ufgreit, wo vo Dälschbrg übere Pass vo *Les Rangiers* id Ajoie goot.

Uf dr Südsyte chunt d Autobaan A16 bim Dorf verby und isch do ine Dunnel gleit. D Gmeindgränze lyt änet dr Autobaan ufem Hügel *Sur Chaux* und uf dr Nordsyte vom Dorf uf dr Kreete vo dr Jurachötti bim Bärgbuurehof *Le Sommet*. Am Bärg oben isch *La Claude Chappuis* und am Fuess dr Wyler *Develier Dessus* mit dr Kapälle *Sainte-Philomène*.

D Nochbergmeinde vo Dietwiler sind Bassecourt, Courfaivre, Courtételle, Delémont, Bourrignon und Boécourt.

## Gschicht
Ane 1139 isch s Dorf s erschte Mol als *Divilier* in ere Urkunde erwäänt. 1184 heisst s im ene andere Dokumänt *Titewilre*. Es het dozmol zum Fürschtbistum Basel gört. Vo 1793 bis 1815 isch s im französische Departemänt Mont-Terrible gsi und sid 1815 im Kanton Bärn gsi, und sid em 1. Jänner 1979 isch d Gmeind im Kanton Jura.

Näbem Dorf isch 1980 s Karmeliterinnechloschter *Notre-Dame de la Solitude* bout worde.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Develier
* 

## Fuessnoote
Sucre

**Sucre** isch d Hauptstadt vu Bolivie und het rund 237.000 Yywohner. Si lyt im zäntrale Siddail vum Land un isch au d Hauptstadt vum Departamento Chuquisaca.

D Stadt isch syt 1839 noch em revolutionäre Fierer Antonio José de Sucre gnännt. Mer chännt si fir ihri Schoggi-Spezialitete.

Sucre isch anne 1538 vum Pedro Anzurez Marques de Campo Redondo as *Ciudad de la Plata de la Nueva Toledo* grindet wore. Mer nännt si churz au *La Plata* un *Charcas* un uf Quechua *Chuquisaca*.

Wäg em wirtschaftlige Niidergang vu dr Silberbärböustadt Potosí in dr Nechi un dr schlächti Verbindige mit em Räscht vum Land isch dr Regierigssitz vu Bolivie anne 1899 vu Sucre uf La Paz verleageret wore.

D Altstadt vu Sucre isch syter 1991 UNESCO-Wältkulturärb.

## Weblingg

* d offizielli Website vu dr Stadt Sucre (schpanisch)
Accra

**Accra** (in dr Sproch vu dr Akan: **Nkran**) isch d Hauptstadt vu Ghana un mit 2.291.352 Yywohner (Stand 2012) di grescht Stadt vum Land un s adminischtrativ un wirtschaftli Zäntrum. In dr Hauptsach wäre Nahrigsmittel, Sperrholz, Textilie un Chemikalie härgstellt. Accra bildet mit dr Stadt Tema un em gmainsame Umland d Greater Accra Region, ais vu zee Regione vu Ghana. Mit em Kotoka International Airport het d Stadt e internationale Flughafe.

D Elektroschrottdeponi vu Agbogbloshie, eme Viertel im weschtlige Stadtbiet, isch 2013 vu dr Umwältorganisazioon Blacksmith Institute zue aim vu dr dräckigschte Ort uf dr Wält gwehlt wore.

## Gschicht
Accra isch im 15. Johrhundert vu dr Ga grindet wore, wu do Handel mit dr Europäer hän welle drybe. S erscht Fort vu dr Portugiese isch vu dr Yyhaimische niderbrännt wore. Im 17. Jh. hän meereri europäischi Kolonialmächt Feschitge in dr Region um Accra böue: d Niderlander 1605 s Fort Ussher, d Schwede 1657 d Christiansborg un d Ängländer 1673 s Fort James.

E Ärdbidem het anne 1862 großi Dail vu Accra gschlisse. 1877 isch d Hauptstadt vu dr domalige britische Kolony „Goldkischte“ vu Cape Coast uf Accra verlait wore.

## Weblingg

## Fuessnote
La Chaux-des-Breuleux

**La Chaux-des-Breuleux** isch e Ort und e früecheri Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Ortschaft ghört zur politische Gmeind Les Breuleux.

## Geografy
D Ortschaft lyt im Bezirk Freibäärge, öppe 5 Kilometer vom Bezirkshauptort Saignelégier ewäg.

Zu La Chaux-des-Breuleux ghöre im Gmeindbann es baar einzelni Puurehöf. Im oschte isch s grosse Riedgebiet *La Tourbière*.

Bim chlyne Dorf isch en Ysebaanhaltstell.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1397 s erschte Mol als *La Chaux* gnamset worde. Es isch im Fürschtbisum Basel glääge gsi. Afang 2023 het sich die früeneri Gmeind La Chaux-des-Breuleux der Nachbargmeind Les Breuleux agschlosse.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Lajoux JU

**Lajoux** isch e Gmaind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Freibäärge. S Dorf isch uf ere Hochebeni vo de Freibärge im Platoojura. Es het wyti Flechene, wo Matte druff sind, chlyni Wälder, Weier und Ried.
 
Im Gmeindbann sind d Wyler *Les Vacheries de Lajoux, Le Paigre* und *Fornet-Dessus* und einzelni Puurehööf.

## Gschicht
S Dorf isch s erschte Mol ane 1404 als *La Joux Mertenat* gnamset, dr Wyler *Fornet-Dessus* aber scho ane 1181. Dr Ort het em Chlooschter Bellelay ghört.

I dr Pfarrchile vo Lajoux, wo ane 1809 bout worden isch, het’s schöni farbegi Glasfäischter vom Chünschtler Coghuf.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Lajoux
* 

## Fuessnoote
Le Bémont

**Hübschebärg** (ofiziell: **Le Bémont**) isch e Gmaind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Freibäärge grad näbem Bezirkshauptort Saignelégier. Dr Nordrand vom Gmeindbann isch am stotzige Tobel vom Doubs. Im Süüde ghört s Naturschutzgebiet *Étang des Royes* zu dr Gmeind. 

Im Gmeindbann sind d Wyyler *Les Rouges-Terres, La Bosse, Les Communances, Les Cufattes* und *Les Rouges-Terres*. *La Bosse* het im Jura es psunders schöns Dorfbild mit syne uralte Buurehüüser.

## Bilder

Datei:2016-La-Bosse.jpg|s Dörfli *La Bosse*
Datei:2016-Le-Bemont-Ecole.jpg|s Schuelhuus
Datei:2016-Le-Bemont-La-Bosse-Ferme.jpg|es Puurehuus z *La Bosse*


## Weblink

* 

## Fuessnoote
Le Noirmont

**Schwarzebärg** (offiziell: **Le Noirmont**) isch e Gmaind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Freibäärge am Rand vom töife Tobel vom Doubs. Im Fluss fallt d Gmeindgränze uf e Lengi vo 5 Kilometer mit dr Landesgränze zu Frnakrych zäme. Am steile Abhang sind höchi Felswänd. Uf dr Felskreete *Arête des Sommêtres* stoot d Ruyne vo dr alte Burg Spiegelbärg.

Im Doubs isch dr Stausee vo *La Goule* und chly wyter unde s alte Chraftwärch, wo eis vo de eltischte vo dr Schwiiz isch. Es isch ane 1894 bout worde..

Zu Le Noirmont ghöre d Wyyler und Sidlige *Le Peu-Péquignot, Le Creux-des-Biches, Les Barrières, Le Cerneux Crétin, Le Cerneutat, Cerneux Renard* und *Les Côtes*.

I dr Sänki unden am Dorf sind Turbegebiet.

## Wirtschaft
Näbe dr Landwirtschaft het d Gmeind es baar Betriib, wo Uure härstelle. I dr Chäsi wird dr Chääs Tête de Moine gmacht. 

Bim Baanhof vo Schwarzebärg träffe sech di Ysebaanlinie Saignelégier–La Chaux-de-Fonds und d Tramelan-Breuleux-Schwarzebärg-Bahn.

## Geschichte
S Dorf wird 1397 s erschte Mol gnamset.

D Pfarrchile, wo s Patrozinium vom Sankt Hubert het, isch ane 1513 bout worde. Die moderni Chile isch vo 1969.

## Weblink

* Website vo dr Gmainde Le Noirmont
* 

## Fuessnoote
Les Bois

**Rudisholz** (ofiziell **Les Bois**) isch e Gmaind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt ganz im Weschte vom Bezirk Freibärge und 11 Kilometer nordöstlech vo La Chaux-de-Fonds. 

Es isch eini vo de Gmeinde vom Kanton Jura mit em grööschte Gmeindsbann. D Hochebeni uf em Platoojura chunt im Nordweschte bis zum Taal vom Doubs. Am Fluss isch d Ruyne vo dr alte Müüli *Moulin de la Mort*. Chly wyter obe lyt dr Biaufond-See, wo vo dr Staumuur *Barrage du Refrain* gstaut wird. Die isch mit em französische Chraftwärch *Refrain* ane 1909 bout worde.

D Gmeind het d Dörfli *Le Boéchet, Le Peu-Claude, Les Prailats, Sous les Rangs, Le Cerneux-Godat, Le Bois-Français, Les Rosées, La Large-Journée* und *Biaufond* am Doubs unde. 

## Gschicht
S Dorf isch zum erschte Mol im ene Dokumänt vo ane 1484 gnamset. Dr erscht Maa, wo i dem Gebiet het afo huuse, het dr Übername *Les Bois Jean Ruedin* gha. Vo iim chunt au dr alt düütsch Dorfname *Rudisholz*. 

D Chile *Sainte-Foy* isch ane 1627 bout und 1934 veränderet worde.

## Weblink

* Website vo dr Gmainde Les Bois
* 

## Fuessnote
Les Breuleux

**Brandisholz** (ofiziell: *Les Breuleux*) isch e Gmaind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Freibärge. Si isch uf dr Hochebeni, wo nördlech vom Mont Soleil lyt.

Zu dr Gmeind ghört au no d Sidlig *Les Vacheries*. 

## Gschicht
S Dorf wird s erschte Mol ane 1429 im ene Dokumänt erwäänt, dr Name isch dört *Les Bruilluit* gschribe worde. 

D Chile, wo s Patrozinium vom Heilige Josef het, isch ane 1662 bout worde.

## Lüt
* Elisabeth Baume-Schneider (* 1963), Politikere bi dr SP

## Weblink

* Website vo dr Gemeinde Les Breuleux (französisch)
* 

## Fuessnoote
Les Enfers

**Les Enfers** isch e Gmaind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Freibärge südlich vom Doubstaal. Dr stotzig Abhang zum Fluss abe het höchi Felswänd, wo *Côte du Bouvier* heisse. Vo *Les Enfers* us chunt me uf ere Strooss zum Dorf Soubey am Doubs unde.

Im Ried *Pâturage des Saignes* uf dr Südsyte vom Dorf het me früener Turbe gstoche.

## Gschicht
I däm alte französische Dokumänt, wo s Dorf ane 1330 s erschte Mol gnamset wird, heisst dr Name *Au cruz des enfers*. Das bedüütet uf düütsch «im töife Ort wyt unde». 

S Dorf *Cerniévillers* het i dr Zyt um 1800 en eigeti Gmeind pildet und isch denn aber 1817 mit *Les Enfers* zämetoo worde.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Les Genevez

**Les Genevez** isch e Gmaind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Freibärge. S Dorf isch ringsume vo Wälder umgää. Drzue ghöre d Wyyler *Le Prédame, Les Vacheries des Genevez, Les Joux* und *Les Bois-Rebetez*. *Les Embreux* isch es Riedgebiet.

## Gschicht
S Dorf isch s erschte Mol imene Dokumänt vo ane 1381 gnamset; dr Ortsname heisst dört *Les Geneveys*. Das Wort chunt vom latyynische Pflanzename *juniperus*, wo uf Düütsch Wacholder heisst und uf Französisch *genévrier*. 

D Pfarrchile isch ane 1620 bout worde. Si isch im Joor 1935 umbout worde und het ane 2003 nöji farbegi Glasfäischte vom Chünschtler Yves Voirol überchoo. I dr Chile tuet me im ene Sarkofaag us Glas die ybalsamierti Mumie vo dr römische Märtyrerin Klara hüete, wo me im 17. Joorhundert in dr Katakombe vom Heilige Cyriakus gfunde het. En Schwyyzergardischt het dr Lyyb vo dr Heilige mit dr Erloubnis vom Papscht ane 1680 törfe is Chlooschter Äinsidle bringe. 1683 het se das em Chlooschter vo Bellelay im Jura ggä. D Mönch hend se wärend dr unrueige Zyt vo dr französische Revoluzion versteckt, und ane 1805 het se dr Apt dr Chile vo Les Genevez gschänkt.

Im ene alte Puurehuus isch s Puuremuseum vom Jura.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Les Genevez
* 

## Fuessnoote
Wagenrain

Dr **Wagerain** isch e Bärg im Kanton Aargau.

Es isch ä längzogni Reie vo Hügel kwer dur s aargauische Middelland zwüsche de Tääler vo dr Rüüss uf dr Oschtsyte und vo dr Bünz im Weschte. D Bärgchetti isch öpe 20 Kilometer läng. Im Rüsstaal isch Brämgarte die gröschti Ortschaft, im Tal vo dr Bünz isch s Wohle. Dr Wagerain foot im Süde bi dr Gmeind Muri mit de alte Sytemoräne vom Rüüssgletscher aa und lauft näbem Rüsstaal dure bis uf Otmisinge und Mägewyl. Es het uf de Moränehügel vil grossi alti Schteine, wo *Findling* vom Gletscher sind. Dr Kanton Aargau het das Gebiet drum deils under Naturschutz gstellt und is Inväntaar vo de nazional wichtige Gletscherlandschafte ytreit. Die bekantischte Schteiblöck sind dr *Bättlerschtei* und der *Ärdmannlischtei*. Dä het sogar en eigeti Ysebaanhaltstell, wil ne so vil Lüüt gönd go psueche.

S *Maiegrüen* isch dr höchscht Bärg vom Wagerain; er isch 589 Meter höch. Dr glych Name het au dr Buurehoof vo Hägglige grad under am Hügel. Uf em flache Gipfel vom Maiegrüen stoot en Uussichtsdurm.

Dr gröscht Deil vom Bärg isch vom Wald tekt. I nes baar Liechtige sind Buurehöf und Wyler; die grössere sind Büschike, Ämet, Rüti, dr Obermatthof, s Oberdorf bi Aristau und Türmele. Einzig d Dörfer Hägglige und Bäsebüre ligge ufem Bärg. Hägglige isch i dr Tuele uf dr Mittagsyte vom Hügel *Mäiegrüen*.

Under de Moräne lige Schteischichte vo dr Molasse und ganz im Norde vo Chalchschtei. Bi Otmisinge und Mägewyl wird in es baar Schteibrüüch am Rand vom Wagerain sid dr Römerzyt dr *Mägewyler Muschlechalchschtei* abbout.

## Weblink
* Wagerain uf dr Website vom Forschtbetriib Wagerain
Gislifluh

D **Gisliflue** isch e Bärg vom Jura im Kanton Aargau.

Dr Bärg, wo sin Gipfel uf 772 Meter über Meer isch, lyt oben a de Dörfer Gaueschtei und Biberschtei über em Aaretaal. Uf dr Nordsyte vo dr Gisliflue sind im Schänkebärgertaal d Gmeind Thale und s Dorf Oberflachs, wo sid 2014 zu dr Gmeind Schinznach ghört.

Dr Bärgname chunt vo dr alte Legände här, ass am Hang chly über Thale im Middelalter di heilegi Gisula gläbt heg.

Dr höchscht Deil vom Bärggraat chunt übere Wald use, und drum isch d Gisliflue e schöne Uussichtspunkt i dr Middi vom Aargau. Me gseet ringsume wyt über s Land, uf Länzbrg und Aarau abe, und wyt hinde gäge Middag a d Alpe, vom Säntis bis is Bärner Oberland, und im Norde zeigt sech über de Jurahügel dr Schwarzwald.

Uf em Bärg isch e Mässpunkt vo dr Landesvermässig vo dr Schwiiz. Vo dört obe het scho i de 1780er Joore dr Topograaf Johann Heinrich Weiss (1758–1826) zäme mit em Bärgfüerer Joachim Eugen Müller d Laag vo de grosse Bärggipfel i den Alpe agfange vermässe. D Gisliflue isch im 19. Joorhundert dr Zäntralpunkt gsi vo dr Vermässig vom Aargau, und er isch bis hüt eine vo de wichtige Pünkt im schwiizerische Triangulazionssyschteem. Drum het me ane 1903 druff e Holzpyramide bout, wo me vo wytem gseht. Sit 1912 het’s uf em Bärg es solyders Zeiche us Staal. Und derby findet me Bänkli zum Usrueje und d Uussicht gniesse.

## Weblink

* Website vo dr Inträssegmeinschaft Gisliflue
* Gisliflue uf hikr.org

## Literatur
* Rudolf Wolf: *Geschichte der Vermessungen in der Schweiz als Historische Einleitung zu den Arbeiten der schweiz. geodätischen Commission.* Zürich 1879.

## Fuessnoote
Anahita Rehbein

D **Anahita Rehbein** (* 1994 z Enzkofa) isch e dytsch Model. Im Februar 2018 isch si zur Miss Germany gwehlt wore.

## Lääbe
D Anahita Rehbein isch z Enzkofa mit drei jingere Gschwischter ufgwachse. Ihre Vorname chunt us em Persische un maint *Liebesgettin*, e Hommage an e iranischi Mitschueleri vu ihre Mueter. Anne 2013 het si z Semmerenga an dr Liebfraueschuel Abitur gmacht. Derno isch si uf Stuegert zoge un studiert syter 2014 Bildigswisseschafte an dr Pedagogische Hochschuel z Ludisburg.

Im Juni 2017 isch si in dr Bodeseeklinik z Lindau zur *Miss Bodesee* gwelt wore. Si heb emol e Mail mit ere Wärbig fir d Miss Bodesee-Wahl kriegt un wel ihri Mueter z Lindau läbt un si die Wahl mit eme Bsuech bi dr Mueter het well verbinde, heb si si beworbe. Mit dr Wahl zue dr Miss Bodesee het si si fir d Wahl zue dr Miss Bade-Wirttebärg qualifiziert. Aafangs Novämber 2017 isch si derno zue dr Miss Bade-Wirttebärg gwehlt wore un het dodermit bi dr Miss Germany-Wahl derfe aadrätte. 

No drei Wuche mit Foto-Shooting un Training un eme zeedägige Workshop uf Fuerteventura isch d Rehbein bim Finale in dr Nacht vum 24. uf dr 25. Februar 2018 im Europa-Park z Ruescht zur neie Miss Germany 2018 gwehlt wore. Ihri Amtszyt as Miss Germany isch ai Johr, in däre Zyt duet si s Studium unterbräche.

Wel si ne lychte schwebische Akzänt het, wänn si Hochdytsch schwätzt, het si no ihre Qualifikation zue dr Miss Germany-Wahl im Novämber 2017 no vorghaa, ass si wett „meinen Dialekt unter Kontrolle bringen“, well ere bi Tonufnahme ihres Schwebisch negativ uffalle diei. Bi dr Wahl zue dr Miss Germany het si derno gsait, si wett ihre Dialäkt nit verstecke: „Es ist meine Heimatsprache.“

Am 29. Augschte 2020 het si ire langjehrige Frynd, dr Unternämer Jörg Echtermann, ghyrote un haißt syterhär burgerli Echtermann. Im Juni 2021 isch ire gmainsam Suhn uf d Wälkt chuu.

## Weblink
* Facebook-Syte vu dr Anahita Rehbein
* Michael Werner: Anahita Rehbein ist Miss Germany. Manchmal gewinnen die Guten, Stuttgarter Zeitung, 25. Februar 2018
* Michael Werner: Miss Baden-Württemberg Anahita Rehbein. Die Schönste im ganzen Land, Stuttgarter Nachrichten, 21. Februar 2018
* Anna-Lena Buchmaier: Miss-Germany-Wahl als Karrieresprungbrett, Schwäbische Zeitung, 9. Novämber 2017
* Franziska Telser: Anahita ist die Schönste vom Bodensee, Schwäbische Zeitung, 18. Juni 2017

## Fueßnote
WSL-Institut für Schnee- und Lawinenforschung SLF

S **WSL-Institut für Schnee- und Lawineforschig (SLF)** isch es interdisziplinäärs Forschigszäntrum z Davos im Kanton Graubünde.

Ane 1931 het dr Bund en Kommission für d Forschig übere Schnee und d Lawine ggründet. Sid 1935 het die z Davos Versüech mit em Schnee gmacht. Ane 1936 het me uf em Wyssfluejoch weschtlech vo Davos es Huus für Experimänt i dr Chelti bout. Und dört obe isch denn 1942 s *Eidgnössische Institut für Schnee- und Lawineforschig – Davos-Wyssfluejoch* ygrichtet worde.

D Forscher hend probiert usefzinde, wie sech d Schichte vom Schnee entwickle, wie sech dr Schnee am Bärghang cha bewege und wie s zu Lawine chunt. Im Mikroberych luegt me, wie sech d Kristallstruktur vo de Schneeflocke mit dr Zyt veränderet und wie sech drby d Stabilität vom Schnee verhaltet.

En wichtigi öfentlechi Uufgab het s Eidgnössische Institut für Schnee- und Lawineforschig ane 1945 übercho, wo me vo Davos uus d Bevölkerig vo dr Schwiiz jewyle het müesse drüber informiere, wenn i de Bärge gfärlechi Lawineverheltnis entstande sind.

Im Winter 1951–1952 sind wäge bsunders grosse Schneefäll so vil Lawine im Alperuum abggange wie no sälte, und es isch bi vilne Dörfer i de Alpelände zu schwäre Schäde cho. Jetz het d Schwiiz es baar Bundesbehörde, wo für d Forschig i dr Natur zueständig sind, besser koordiniert; d Ämpter für d Meteorology und für d Waldforschig hend mit em Schnneeforschigsinstitut z Davos noch afo zämeschaffe. 1989 isch s Davoser Forschigszäntrum ganz mit dr Waldforschig verbunde worde; es ghört jetz als e Deil vo dr *Eidgnössische Forschigsastalt für Wald, Schnee und Landschaft WSL* zu dr ETH-Gruppe.

Dr Hauptsitz vom SLF isch z Davos Dorf, s Forschigslabor uf em Wyssfluejoch isch e Zwiigstell.

Hüt tuet s SLF i dene Berych forsche:
* Schnee
* Lawine
* Luft
* Naturgfoore (Schnee, Bärgbech, Bärgstürz)
* Permafroscht
* Ökosyschteem vo de Alpe

S Institut hilft mit, dr Lawineschutz z verbessere, Lawineunfäll z undersueche, usezfinde, was dr Schneesport i dr Umwält tuet arichte, und neui Alarmtechnike für Naturgfoore i de Bärge z entwickle. Es git im Winter zwöimol jede Tag es Lawinebulletin für d Schwiiz use.

Usert z Davos het s SLF no anderi Standort für d Forschig zu bsundere Theme z Birmensdorf, z Bellinzona, z Sitte und z Lausanne.

## Weblink

* Website vom SLF
Heinrich Danioth

Dr **Heinrich Danioth** (* 1. Mai 1896 z Altdorf; † 3. Nofämber 1953 z Flüele) isch e Schwiizer Mooler und Dichter gsi.

## Läbe

Dr Heinrich Danioth isch dr Soon vom Balthasar Danioth gsi; d Familie chunt vo Andermatt. Er het s Handwärch vom Kunschtmooler bim Rudolf Löw (1878–1948) i dem sym Atelier z Basel gleert, und er het z Basel Kürs a dr Gwärbschuel psuecht. Sid 1961 her im eigete Atelier im Huus vo sym Vater z Altdorf gschaffet. Im Oberwallis het er als Chilemooler z tue gha, ane 1920 und 1921 isch er uf Rom.

1925 isch er i dr Meischterklass vom düütsche Mooler August Babberger z Karlsrueh gsi. Vom Babberger, wo en bekante Expressionischt gsi isch, het dr Danioth wichtegi Impuls übercho, und won er ane 1927 i syn Kanton zrugg cho isch, het er au i däm Styl gschaffet. Er het au us em Wärch vom Ferdinand Hodler gwüssi Elemänt übernoo

Es isch guet gsi für de Danioth, ass er dr Urner Volchskundler Eduard Renner het lehre könne und ass er immer vo dr Familie Dätwyler, wo als Undernähmer im Kanton Uri e bedütendi Rolle gspilt het, Hilf übercho het. Öper anders, wo dr Danioth understützt het, isch d Schirftstelleri Sophie Haemmerli-Marti gsi.

1929 isch dr Heinrich Danioth uf Flüele go woone. Im nöchschte Joor het er d Hedi Weber ghürootet, und 1932 het er für d Familie es moderns Huus us Beton mit emene Atelier bout. Z Flüele het er gschaffet bis ane 1953, won er im Alter vo 57 Joor gstorben isch.

## Wärch
Dr Heinrich Danioth isch bsunders wäge sine grosse Wärch, won er im öfentleche Ruum het chönne mache, bekant. Berüemt sind s Bild «Föhnwacht» im Wartsaal vom Baanhof Flüele (1944), s monumentale Wandbild «Fundamentum» a dr Fassaade vom Bundesbriefarchyv z Schwyz (1936), s Felsebild vom Tüüfel mit em Geissbock am Bärg idr Schöllene (1950; 1958 ame neue Platz nochegmacht) und d Bilder im Tellspiilhuus z Altdorf.

Als Zeichner het dr Danioth für d Zytschrift *[[Nebelspalter|Näbelspalter]]* gschaffet, und Zeichnige, Värs und Schnitzelbänk het er für d Urner Fasnacht gliferet. Es git vo iim au Porträtbilder, Glasmoolerie und Plakat. Ane 1945 het er s «Urner Chrippespiil» gschribe, und 1951 s Hörspiil «Der sechste von den sieben Tagen».

D Stiftig Danioth-Ring isch 1963 ggründet worde. Hüt isch si e Deil vom Kunst- und Kulturverein Uri. Sid ane 1990 git’s d Dätwyler-Stiftig z Altdorf, wo au zum Wärch vom Heinrich Danioth lueget. 2015 isch dr Film «Danioth der Teufelsmaler» vom Felice Zenoni usecho.

## Literatur
* 
* Hans von Matt, Danioth-Ring (Hg.): *Heinrich Danioth, eine Monographie in drei Bänden*. Zürich 1973.
* Eva-Maria Müller: *Heinrich Danioths literarisches Werk. Spiegel seines Wesens und der magischen Welt.* Altdorf 1988.
* Beat Stutzer, Joseph Bättig, Karl Iten: *Heinrich Danioth. 1896–1953. Leben und Werk.* Zürich 1996, ISBN 978-3-85823-606-7.
* Beat Stutzer: * Zwischen Tradition und Moderne. Zu Heinrich Danioths Wandbildern im Tellspielhaus in Altdorf und am Bundesbriefarchiv in Schwyz*. In: Kunst + Architektur in der Schweiz, 55, 2004, S. 22–28.

## Fuessnoote


## Weblink

* Danioth digital uf danioth-digital.ch
* Heinrich Danioth uf hausfuerkunsturi.ch
Havanna

**Havanna** (spanisch *La Habana*) isch d Hauptstadt vu dr Republik Kuba un glychzytig e aigeständigi Browinz. Mit rund 2,10 Millione Yywohner un ere Flechi vu 728,26&nbsp;km² isch si no dr Yywohnerzahl un au no dr Flechi di grescht Metropol vu dr Karibik. D Stadt isch s bolitisch Zäntrum vum Land un Sitz vu dr Regierig, vu vyl Minischterie un Unternähme un vu iber 90 Botschafte. Syter 1982 isch d Altstadt, La Habana Vieja, UNESCO-Wältärb.

## Geografy
D Stadt gränzt im Norde an dr Atlantisch Ozean bzw. d Stroß vu Florida un lyt sidlig un weschtli vu dr Bucht vu Havanna („Bahía de La Habana“). Dr Fluss Río Almendares goot vu Süde no Norde dur d Stadt un mindet schließli weschtli vu dr Bucht in d Floridastroß. In Bucht, wu eschtli vum Zäntrum lyt, het s di drei große Hääfe vu dr Stadt: Marimelena, Guanabacoa un Atarés.

## Gschicht
Havanna isch anne 1519 vu de Spanier grindet wore wäg dr strategisch ginschtige Lag fir s spanisch Kolonialrych. D Stadt het as Angelpunkt dient, vu do isch d Eroberig vum Kontinänt dur d Spanier uusgange. Dr Philipp II. vu Spanie het Havanna anne 1592 s Stadträcht gee, Havanna isch aber scho syter 1552 d Hauptstadt vu Kuba. Dr Undergang vum Schlachtschiff USS Maine im Haafe vu Havanna im Johr 1898 isch dr 
diräkt Uusleser vum Spanisch-Amerikanische Chrieg gsii.

## Literatur
* Gerhard Drekonja-Kornat (Hg.): *Havanna. Vergangenheit, Gegenwart, Zukunft*. LIT Verlag, Münster-Wien 2007. ISBN 978-3-7000-0648-0.
* Barbara Dröscher: *Havanna Lektionen. Kuba zwischen Alltag, Kultur und Politik*. ed. tranvía, Berlin 2011, ISBN 978-3-938944-51-6.
* Michael Eastman: *Havanna*. Prestel Verlag, München 2011, ISBN 978-3-7913-4623-6.
* Reinhard Kleist: *Havanna. Eine kubanische Reise*. Carlsen, 1. Auflage 2008, ISBN 978-3-551-73434-1.
* Eduardo Luis Rodriguez: *The Havana Guide – Modern Architecture 1925–1965*. Princeton Architectural Press, ISBN 1-56898-210-0.
* Jens Sobisch: *City Guide Havanna und Umgebung*. Reise Know-How Verlag Rump, 335 Seiten, 2. Auflage, Bielefeld 2008, ISBN 3-8317-1394-4.

## Weblingg

## Fueßnote