1792

## Was bassiert isch

### Politik

#### [[Französische Revolution|Franzöösischi Revoluzioon]] und [[Koalitionskriege|Koalizionschrieg]]

* 7. Februar:  Östriich schliesst e Bündnis mit Pröisse gege Frankriich.

* 20. Merz: Die franzöösischi Nazionalversammlig erlaubt ass d Giliotine cha iigsetzt wärde.
* 20. April: Koalitionschrieg - Die franzöösischi Nazionalversammlig erklärt de Monarchie Östriich, Pröisse und Sardinie-Piemont dr Chrieg.
* 25. April: Dr Dieb Nicolas Jacques Pelletier isch dr erste Mensch, wo mit dr Giliotine hiigrichdet wird. 
* 14. Juni: Östriichisch-Russischs Verdäidigungsbündnis
* 25. Juli: s Manifest vom Herzog vo Braunschweig
* 30. Juli: E Batalion vo Freiwillige chunnt us Marseille uf Bariis  und singt zum erste mol d Marseillaise, wo zur Hümne vo dr Revoluzioon wird.

* 10. August: D Sansculotte stürme d Tuilerie und näme dr Köönig Lois XVI. und si Familie gfange.
* 2. Septämber: Massaker in französische Gfängniss. Die sogenannte Septämbermord gönge bis zum 6. Septämber witer. 
* 20. Septämber: Kanonade vo Valmy, die ersti Niiderlaag vo Östriich und Pröisse gege die franzöösischi Revoluzionsarmee
* 21. Septämber: Beschluss: D Monarchi wird abgschafft und Frankriich wird e Republik. 
* 22. Septämber: Dr Nazionalkonwänt  vo Frankriich beschliesst d Iifüerig vom ene nöije Kaländer.
* 22. Septämber: Franzöösischi Revoluzionsdrubbe erobere Savoye, wo zu Sardinie-Piemont ghöört.
* 25. Septämber: S franzöösische Köönigdum wird offiziell abgschafft.

* 2. Oktober: D Jakobiner bilde dr Sicherhäitsusschuss.
* 21. Oktober: D Festig Mainz kapituliert vor de Franzoose.
* 23. Oktober: D Franzoose eroobere Frankfurt am Main.

* 23. Oktober: Z Mainz wird e dütsche Jakobinerklub gründet.
* 6. Novämber: In dr Schlacht vo Jemappes schlöön die revoluzionääre Franzoose die ööstriichische Drubbe. Die ööstriichische Niiderland falle an Frankriich.
* 17. Dezämber - Im Fürstbistum Basel wird die Raurakischi Republik errichdet.

#### [[Heiliges Römisches Reich|Häiligs Röömischs Riich]]

* 1. Merz: Dr Franz II. chunnt uf e Droon.
* 5. Juli: Dr Habsburger Franz II. wird zum römisch-dütsche König gweelt.
* 14. Juli: Dr Franz II. wird z Frankfurt am Main zum letschte Kaiser vom Häilige Röömische Riich vo Dütscher Nazion gweelt, wo denn 1806 ufglööst wird.

#### [[Russland]], [[Polen|Pole]], [[Osmanisches Reich|Osmanischs Riich]]

* 9. Januar: Dr Friide vo Jassy macht em säggste russische Türkechrieg en Ändi. Russland git alli Gebiet zrugg usser dr nördlige Küste vom Schwarze Meer.

* 27. April: D Konföderazion vo Targowica füert zum Russisch-Polnische Chrieg

#### Skandinavie

* 16./17. Merz: Dr Köönig Gustav III. wird ermordet.
* 29. Merz: Dr Gustav IV. Adolf wird Köönig vo Schwede.
* Z Dänemark wird dr Sklavehandel verbote.

#### Portugal und sini Kolonie

* 10. Februar: D Köönigin Maria I. wird waansinnig und wird entmündigt, iire Soon Johann VI. übernimmt für sä d Regäntschaft.
* 21. April: Dr Joaquim José da Silva Xavier,  Tiradentes gnennt, wo Brasilie het welle in d Unabhängikäit füere, wird hiigrichdet.

#### Veräinigti Staate vo Amerika

* 20. Februar: E staatligi Bost wird iigfüert
* 1. Juni: Kentucky wird dr 15. Bundesstaat vo de USA.

* Novämber/5. Dezämber: Dr George Washington wird wider zum Bresidänt gweelt.
* South Carolina verbietet für zwei Joor d Iifuer vo afrikanische Sklave us Angst vor eme Sklaveufstand.
* Sklavegsetz in Kentucky.

### Historischi Aasichte und Charte


Datei:United States 1792-06-1795.png|Veräinigti Staate 1792
Datei:ElectoralCollege1792-Large.png|Waalmannestimme bro Staat
Datei:Bistum-Basel2.png|S Fürstbistum Basel im 18. Jh. (grüen die Raurakischi Republik vo 1792 aa)


### Wirtschaft

* 2. April: D Amerikaner füere dr United States Dollar as offiziells Zaaligsmiddel ii und gründe d *[[United States Mint]]*.
* 17. Mai: D New York Stock Exchange wird gründet.

### Wüsseschaft und Technik

* 24. Merz: Dr Alessandro Volta foot mit sine Experimänt aa und entdeckt d Berüerigselektrizideet
* Frankriich: Javellewasser wird fabrikmäässig broduziert.

### Kultur

* *[[A vindication of the rights of woman]]* (*Ein Plädoyer für die Rechte der Frau*) vo dr Mary Wollstonecraft chunnt uuse.
* 29. Januar: Z Berlin wird d *[[Gesellschaft der Freunde|Gsellschaft vo de Fründ]]* gründet. 
* 7. Februar: *[[Il matrimonio segreto]]* (*Die heimliche Ehe*), e komischi Opere vom Domenico Cimarosa wird z Wien mit riisigem Erfolg urufgfüert.
* 1. April: Dr *Änglischi Garde* z Münche isch offe für s Publikum.

* 26. April: Dr Claude Joseph Rouget de Lisle verfasst d Hümne *Chant de guerre pour l’armée du Rhin*, wo spööter as *[[Marseillaise]]* bekannt wird. 
* 16. Mai: Z Venedig wird s Teatro La Fenice eröffnet.
* 19. Mai: D Komödie *[[Les Deux Sous-lieutenants ou Le Concert interrompu]]* vom Henri Montan Berton wird an dr Opéra-Comique z Bariis urufgfüert. 
* 4. Novämber: Am Teatro San Carlo z Neapel wird d Opere *Elfrida* vom Giovanni Pacini urufgfüert

* Dr Kunstveräin Nürnbärg wird gründet.

### Katastrophe

* 21. Mai: Dr Usbruch vom Vulkan Unzen uf dr Shimabara-Halbinsle z Japan löst e Tsunami us. D Stadt Shimabara wird zerstört und 15'000 Lüt chömme um.

## Uf d Wält choo
* 29. Februar: Gioachino Rossini, en italiänische Komponist († 1868)
* 7. Merz: John Herschel, e britische Astronom († 1871)
* 8. April: Markgraf Wilhelm vo Bade, e badische Brinz († 1859)
* 19. Juni: Gustav Schwab, e dütsche Pfarrer, Schriftsteller und Herusgääber († 1850)
* 4. August: Percy Bysshe Shelley, e britische Schriftsteller († 1822)
* 26. Dezämber: Charles Babbage, e britische Erfinder und Mathematiker († 1871)

## Gstorbe

* 23. Februar: Joshua Reynolds, e britische Mooler (* 1723)
* 1. März: Leopold II., Kaiser vom Häilige Römische Riich (* 1747)
* 23. Dezämber: Johann Ulrich Büchel, Schwyzer Böumaischter (* 1753)

## Weblingg

* Digitalisierte Zeitungen des Jahres 1792 im Zeitungsinformationssystem (ZEFYS) der Staatsbibliothek zu Berlin