open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valcolla

**Valcolla** isch e ehmoligi politischi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si het zum Chrais (circolo) Sonvico im Bezirk Lugano ghert. Zum 14. April 2013 isch Valcolla zue dr Stadt Lugano yygmaindet wore un bildet jetz zämme mit dr ehmolige Gmaine Bogno, Certara un Cimadera s nei Stadtquartier Val Colla.

## Geografi
Valcolla isch us dr Ortsdail Colla, Cozzo, Curtina, Insone, Maglio di Colla, Molino, Piandera, Scareglia un Signôra bstande. Nochbergmaine sin Capriasca, Ponte Capriasca un di italienisch Gmai Cavargna gsii.

## Gschicht
Valcolla isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1264 as *Colla*.

Am 20. Novämber 2011 hän d Stimmburger vu Valcolla ere Fusion mit Lugano zum 1. April 2013 zuegstimmt. Uf de 13. April 2013 isch Valcolla mit anderne Gmainde de Stadttail Val Colla vo Lugano worde.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Valcolla isch dr Pierino Petralli gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Valcolla ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *Santi Pietro e Paolo* (1264 zum erschte Mol gnännt, 1662 umböue)

## Literatur
* M. Cattaneo: *Valcolla – una valle da scoprire.* 2005.

## Weblink

## Fuessnote
Vergeletto

**Vergeletto** isch es Dorf i de Gmai Onsernone im Kanton Tessin in dr Schwyz. Es ghert zum Chrais (circolo) Onsernone im Bezirk Locarno.

## Geografi
Vergeletto lyt im oberschte Dail vum Onsenonedal an dr Gränz zue Italie. Nochbergmaine sin bis am 9. April 2016 Campo (Vallemaggia), Gresso, Maggia, Onsernone un di italienische Gmaine Craveggia un Santa Maria Maggiore gsii.

## Gschicht
Vergeletto isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1681 as *Vergeledo*. Uf dr 10.&nbsp;April 2016 het Vergeletto, Gresso, Isorno, Mosogno un Onsernone zur noie Gmeind Onsernone fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Vergeletto isch dr Cristiano Terribilini gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Vergeletto ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *Beata Vergine Annunciata* (1658-72)

## Weblink

## Fuessnote
Vernate TI

**Vernate** (lombardisch *Vernàa*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Agno im Bezirk Lugano.

## Geografi
Vernate lyt im untere Malcantone uf eme Boode am eschtlige Hang vum Monte Santa Maria.  Nochbergmaine sin Agno, Bioggio, Curio un Neggio.

## Gschicht
Vernate isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Vernate*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Vernate isch dr Giovanni Cossi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Vernate ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Sebastiano e Rocco* (2. H. 18. Jh. im Barockstil böue)
* Chilche *S. Maria Juvenia* (11. Jh., zum erschte Mol gnännt anne 1378, umböue 1670-77, 1999-2000 reschtauriert)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Vernate.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 7, *Ungelt – Villarvolard.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;228.
* Virgilio Chiesa: *Vernate.* In: *Lineamenti storici del Malcantone.* Tipografia Gaggini-Bizzozero, Lugano 1961 (2. Auflage 2002). 
* Adolfo Caldelari: *Vernate.* In: *Arte e Storia nel Ticino.* ETT, Locarno 1975, S.&nbsp;138.
* Plinio Grossi: *Vernate.* In: *Il Malcantone.* Guida Galli-Tamburini, 2.&nbsp;Auflage, Fontana Print S.A. Pregassona 1984, S.&nbsp;127, 140, 146.
* Giovanni Maria Staffieri: *Vernate.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985, S.&nbsp;99, 101-103.
* Simona Martinoli und andere: *Vernate.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;399.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* Websyte vu dr Gmai Vernate

## Fueßnote
Vezia

**Vezia** (lombardisch *Vèscia*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
Vezia lyt am Fueß vum Biel San Martino nordweschtlig vu dr Agglomeration Lugano. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion Vezia Beach. Nochbergmaine sin Bioggio, Cadempino, Cureglia, Lugano, Manno, Porza un Savosa.

## Gschicht
Vezia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1467 as *Vezia*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Vezia isch dr Bruno Ongaro.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Vezia ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Maria dell'Annunziata* (1616 gnännt, im 18. Jh. nei böue, 1826 gweit, 1969 reschtauriert) 
* Kapäll *S. Martino* (aafangs 18. Jh. im Barockstil böue, Vorgängerböu us em us em 7./8. Jh. un us em 12/13. Jh.)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Vezia.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 7, *Ungelt – Villardvolard.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;240.
* Bernhard Anderes: *Guida d'Arte della Svizzera Italiana*. Edizioni Trelingue, Porza-Lugano, 1980, S.&nbsp;281.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d'arte della Svizzera italiana*. Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;286–287.
* 

## Weblink

* http://www.vezia.ch

## Fueßnote
Vico Morcote

**Vico Morcote** (lombardisch *Vich Murcò*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Carona im Bezirk Lugano.

## Geografi
Vico Morcote lyt zwisch em Luganersee un em Monte Arbostora. zue dr Gmai ghere d Fraktione Vico Lago (Olivella, Colombaio un Preabella), Villaggio Olivella, Pradoni, Nisorino, Via Piana, Gér un Pizóra. Nochbergmaine sin Brusino Arsizio, Lugano, Melide un Morcote.

## Gschicht
Vico Morcote isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1416 as *Vico Morcote*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Vico Morcote isch dr Luido Bernasconi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Vico Morcote ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Fedele e Simone* (zwische 1591 un 1625 böue uf dr Räscht vun eme Vorgängerböue us em 11. Jh., 1966-74 reschtauriert)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Vico Morcote.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 7, *Ungelt – Villarvolard.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;243.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;438, 581–582.
* Katrin Bechtler: *Ein paar Tage in Vico Morcote.* Sauerländer, Aarau, Frankfurt am Main, Salzburg 1980.
* Mariusz Karpowicz: *Artisti ticinesi in Polonia nel ’600*, Stato del Cantone Ticino, Bellinzona 1983, S.&nbsp; 159, 160, 161, 169.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007
* 

## Weblink

* http://www.vicomorcote.ch

## Fueßnote
Vogorno

**Vogorno** (lombardisch *Vegorn*) isch en Ort in dr Gmai Verzasca im Kanton Tessin, Schwyz. Bis 2020 isch es sälber e Gmai gsi.

## Geografi
Vogorno lyt am Stausee Lago di Vogorno, oberhalb vum Staudamm Selvatica. E paar Hyyser vum Dorf sin vor em Ufstaue vum See im Summer 1965 gsprängt un gfluetet wore. Zue Vogorno ghere d Fraktione Berzona, Sant’Antonio un San Bartolomeo.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Vogorno ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *San Bartolomeo* (mit Freske im byzantinische Stil, um 1400)

## Weblink

## Fueßnote
Juan Gris

Dr **Juan Gris** (* 23. Merz 1887 z Madrid; † 11. Mai 1927 z Boulogne-sur-Seine, Frankriich; äigentlig *José Victoriano Carmelo Carlos González-Pérez*) isch e schbanische Mooler gsi. 

## Sini Kunst
Näben em Pablo Picasso und em Georges Braque isch er dr Hauptverdräter vom sünthetische Kubismus. Dr Gris het vor Allem Stilllääbe gmoolt. In deene het er Bildelimänt as Collasche näben- und überenander gsetzt. Dr Gris het die nöije Gstaltigsbrinzipie vom Kubismus in e razionaals Süsteem integriert und het sich wääred sim aktive Lääbe immer Müe gee, au d Theorii hinder siner Kunst z erklääre.

## Galerii

Datei:Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|*Bortret vom [[Pablo Picasso]]*, Art Institute of Chicago, 1912
Datei:Juan Gris Mann im Cafe 1914.jpg|*Maa im Kaffee*, 1914, Ööl und Chlääbibild, New York
Datei:Juan Gris - Harlequin with Guitar.jpg|*Harlekin mit Gitarre*, 1919 Galerie Louise Leiris, Bariis
Datei:Juan Gris Die Bordeauxflasche 1915-1.jpg|*D Bordoofläsche*, 1915, Pinakothek der Moderne


## Wärk (Uswaal)
* *Hüüser z Bariis* (Solomon R. Guggenheim Museum, Nöi York), 1911
* *Stilllääbe mit Chrueg* (Privatbsitz Dr. Speiser, Basel), 1912
* *Stilllääbe mit ere Gitarre* (Metropolitan Museum of Art, Nöi York), 1913
* *Dr Raucher* (Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid), 1913
* *D Teetasse* (K20-Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf), 1914
* *S Morgenässe* (Musée national d'art moderne, Centre Pompidou, Bariis), 1915

## Liddratuur
* *Juan Gris - Leben und Werk, Daniel-Henry Kahnweiler*. Hatje, Stuttgart, 1968
* Assouline, Pierre: *Der Mann, der Picasso verkaufte &nbsp;–&nbsp; Daniel-Henry Kahnweiler und seine Künstler*, Gustav Lübbe Verlag, Bergisch-Gladbach 1990, ISBN 3-7857-0579-4
* *Die 100 des Jahrhunderts – Maler*. Hrsg. von Jordan/Lenz. Rowohlt, Reinbek 1995, ISBN 3-499-16456-6

## Weblingg

* 
* Gemäld vom Juan Gris
* Dr Juan Gris im Webmuseum Bariis
* The Athenaeum 164 Werke
* Lääbe und Wärk
* 

## Fuessnoote
Michael Theurillat

Dr **Michael Theurillat** (* 1961 z Basel) isch e Schwizer Autor vo Krimi.

## Lääbe und Wärk
Dr Michael Theurillat het Wirtschaftswüsseschafte, Kunstgschicht und Gschicht studiert. Er het in Finanzwüsseschaft bromoviert und het bim Schwizerische Bankeveräin gschafft. Er isch an dr Fusion vom Bankveräin mit dr Schwizerische Bankgsellschaft involviert gsi, und isch Managing Director vo dr UBS worde. Im Joor 2000 het er bi dr Bank kündet zum Zit für zum Schriibe haa. 

Dr Theurillat schribt Kriminalromään. Dr Protagonist vo sine Gschichte isch dr Kommissar Eschenbach vo dr Zürcher Bolizei. Er het bis jetzt (2012) vier Romään uusegee, wo kommerziell seer erfolgriich gsi si. S dritts Buech *Sechseläuten* isch uf en erst Blatz vo dr Schwizer Bestsellerliste choo, wo s erschiine isch. Noch dr Basler Zitig isch er äine vo de erfolgriichste Schwizer Krimiautoore.

## Blagiaatsvorwurf
Im Joor 2011 het *[[Der Bund]]* gschriibe, ass dr Theurillat in sim Romaan *Rütlischwur* Text us dr Wikipedia abgschriibe häig, ooni d Kwelle aazgee. 

## Wärk
**Im Sommer sterben* (2006), ISBN 978-3546003742
**Eistod* (2008), ISBN 978-3546004206
**[[Sechseläuten]]* (2009), ISBN 978-3550087509
**Rütlischwur* (2011), ISBN 978-3550088407

## Kwelle
*Dr Ardikel Michael Theurillat uf dr änglische Wikipedia

## Fuessnoote
Seelisberg

**Selisbäärg** (amtl. *Seelisberg*) isch e politischi Gmeind im Kanton Uri i de Schwiiz.

## Geografii
Äs liit öppe 400 Meter überem Vierwaldstättersee und isch die nördlichscht Gmeind im Kanton Uri. 
Zu Selisbäärg ghört ebefalls s Rütli. S Rütli isch en Wise am Ufer vom Vierwaldstättersee miteme Restaurant und ere Schiffsaalegestell, also kei eigentliche Sidlig. En witere Ort am See isch Treib. Vo de säbe Schiffstazion us fahrt e Standseilbahn uf Selisbäärg ufe.

D Nachbergmeinde vo Selìsbäärg sind d Nidwaldner Gmeind Emette, im Kanton Üüri Ìsìdall und Baawä, und über em Vierwaldstättersee d schwyzer Gmainde Ingebohl und Morschach.

## Gschicht
Selìsbäärg isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr Um 1280 als *Zingeln* (um 1316 als *Sewelisberg*).

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 13,6&nbsp;% gläge.

## Religion
4,7&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 80,2&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 45,4&nbsp;%, CVP 34,6&nbsp;%, GP 17,6&nbsp;%, Suschtigi 2,4&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Selìsbäärg isch dr Karl Huser (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,0&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 592 Iiwohner 97,1&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,8&nbsp;% Franzesisch, 0,3&nbsp;% Italienisch und 2,1&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Selìsbäärg ghert zue dr Nidwaldner Mundart.

## Belder

Seeli bei Seelisberg.jpg|S Seeli hinder em Dorf und d Strooss uf Ämette, di ainzig Zuefahrt för Selisbäärg
CH-NB - Treib, Schweizer Häuser - Collection Gugelmann - GS-GUGE-LORY-C-22.tif|Treib om 1825


## Literatür
* 
* Helmi Gasser: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 2: Die Seegemeinden.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 78). ISBN 3-7643-1811-2. S.&nbsp;359–464.

## Weblink

* Offizielli Siite vo dr Gmeind Seelisberg
* Schweizer Seilbahninventar Nr. 61.048 Treib - Seelisberg

## Fuessnote
Malcantone

Dr **Malcantone** isch e Region im Bezirk Lugano im Schwyzer Kanton Tessin. Si bstoht us em Magliasina-, em Lisora- un eme chlaine Dail vum Vedeggiodal un goht vum Luganersee uf ca. 300 m i.M. iber e Zone mit Biel in d Bärg bis uf iber 1600 m (Monte Lema 1624 m i.M.). S Biet vum Malcantone umfasst 7635 ha, dodervu iber 65 % Wald.

## Gmaine
D Region wird unterdailt in drei Zone mit insgamt 19 Gmaine:
* Untere Malcantone (Agno, Bioggio, Caslano, Magliaso, Neggio, Ponte Tresa, Vernate)
* Mittlere Malcantone (Astano, Bedigliora, Croglio, Curio, Monteggio, Novaggio, Pura, Sessa) 
* Obere Malcantone (Aranno, Alto Malcantone, Cademario, Miglieglia).

## Gschicht und Name
Dr Name vu dr Region isch zerscht *Vallis Aroxii* oder *Vallis Arosii* gsi, aso «Tal vo Arosio» – so ghaissts inere Urkund vu 1280. Dr hittig Name isch zum erschte Mol anne 1644 as *Malus angulus* gnännt wore.

Traditionäll isch im Biet e Subsistänzlandwirtschaft mit Alpwaide bedribe wore. Saisonal sin Handwärcher us dr Region als uf Nord- un Mittelitalie, Frankrych un in d Innerschwyz un hän dert as vor allem Ziegelbränner, Muurer un Stuckateur gschafft. Vor allem im 19. un am Aafang vum 20.&nbsp;Johrhundert sin si zum Dail derno ganz uusgwanderet. Im 19.&nbsp;Johrhundert sin z Sessa, z Astano un z Miglieglia Goldbärgwärch bedribe wore, uf em Monte Torri ne Yysenerzmine.

Syt dr 1950er Johr hän sich e greßeri Agglomeration an dr Achse Bioggio-Ponte Tresa lang bildet. Am Aafang vum 21.&nbsp;Johrhundert isch dr Malcantone ganz in dr Wirtschaftsruum Lugano integriert.

Dr Politiker, Publizischt und Statistiker Stefano Franscini hed dr Name im 19.&nbsp;Jahrhundert volggsetymologisch so erchläärt, das die Gegend im Ancien Régime wyt ewägg vom aidgnessische Landvogt z Lugano gsi isch, sodass dert hyffig Verbräche bassiert syge. Dr Ertligkaitsname *Malcantón* isch im Tessin un z Norditalien aber verbraitet. Drum erchläärt dr Tessiner Sprochwisseschafter Ottavio Lurati dr Name mit «Winkel, wo absyts vu dr Verchehrswäg ligt un wo me schlächt anechund».

## Literatur
* Antonio Galli, Angelo Tamborini: *Guida storico-descrittiva del Malcantone e della bassa valle del Vedeggio.* 1911.
* Virgilio Chiesa: *Lineamenti storici del Malcantone.* 1961.
* Ernesto Pelloni: *Per il nostro Malcantone (Val d'Arosio).* Tipografia-legatoria La Commerciale S.A., Lugano 1957.
* Giovan Maria Staffieri: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985.
* Helmut Fritz Etter: *Das Malcantone. Ein Beitrag zur Landeskunde des [[Sottoceneri]]*, in: Geographica Helvetica, 18 (1963), S. 121–204 (Digitalisat)
* 

## Fueßnoote
Kanton Kapellen

Dr **Kanton Kapellen** isch e Kanton im Großherzogtum Luxeburg. Är lyt im Sidweschte vum Land. Im Norde gränzt er an d Kanton Réiden un Miersch, im Oschte an dr Kanton Lëtzebuerg, im Side an dr Kanton Esch-Uelzecht un im Weschte an di belgisch Provinz Lëtzebuerg. Hauptort vum Kanton isch Kapellen, wu zue dr Gmai Mamer ghert. Bis anne 2015, wu z Luxemburg d Distrikt abgschafft wore sin, het dr Kanton zum Distrikt Lëtzebuerg ghert.

## Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Kapellen ghere nyyn Gmaine (Yywohnerzahle vum ).

# Dippech ()
# Garnech ()
# Habscht ()
# Käerch ()
# Käerjeng ()
# Kielen ()
# Koplescht ()
# Mamer ()
# Stengefort ()

Di ehmolige Gmaine Nidderkäerjeng un Kënzeg hänn zum 1. Jänner 2012 zue Käerjeng zämmegschlosse.

Zum 1. Jänner 2018 isch Simmer zue Habscht yygmaindet wore.

## Weblink

## Fueßnote
Verismus

Dr **Verismus** (ital. *verismo*, vo *vero* ‚woor‘) het ursprünglig e Ströömig in dr italiänische Liddratuur im 19. Joorhundert mit sozialkritische Ziil bezäichnet, wo s Lääbe vo de Buure und Fischer genau beschriibe het. Vo däm ursprünglige begriff us het mä am Ändi vom 19. Joorhundert ere Richdig vo dr italiänische Opere eso gsäit. Sit em Aafang vom 20. Joorhundert het dr veristischi Film z Italie en äigeni Dradizioon usgmacht. Sit de 1920er Joor het mä dr Begriff z Dütschland au in dr Kunstkritik brucht. 

## Die veristischi Liddratuur

As *Verismus* bezäichnet mä e Ströömig in dr italiänische Liddratuur sit öbbe 1830, wo konzeptuell em Realismus und em Naturalismus äänlig isch. D Liddratuur het sich mit dr Geegewart und em Alldaag befasst, dr Volkssprooch und de undere soziaale Schichte. E groosse Iifluss häi die franzöösische Naturaliste wie dr Emile Zola und die russische realistische Autoore wie dr Lew Nikolajewitsch Tolstoi uf e Verismus ghaa. 

D Hauptverdräter vom Verismus z Italie si dr Giovanni Verga und dr Luigi Capuana gsi. Dr Capuana isch au Theoretiker gsi und het d „poesia del vero“ eso definiert: Im Underschiid zum Naturalismus brobiert dr Verismus nit möögligst unpersöönlig und „objektiiv“ z beschriibe, sondern het en äigene Standpunkt und erkläärt dä. Wäärend dr Verga und dr Capuana sich hauptsächlig mit Sizilie befasst häi – dr Giovanni Verga het 1880 die Siziianische Novälle veröffentligt –, get s veristischi Autoore für anderi Regioone gee, wie übbe d Grazia Deledda für Sardinie.

## Liddratuur
* Ludger Alscher (Hrsg.): *Lexikon der Kunst in fünf Bänden. Architektur, bildende Kunst, angewandte Kunst, Industrieformgestaltung, Kunsttheorie.* Band 5: *T – Z.* Verlag Europäisches Buch, Berlin 1981, ISBN 3-88436-112-0, S. 400 f.
* Hans-Joachim Wagner: *Fremde Welten. Die Oper des Verismo*. Metzler, Stuttgart u. a. 1999, ISBN 3-476-01662-5 (Zugleich: Köln, Univ., Habil. - Schr., 1997).
* Anita Beloubek-Hammer: *Gefühl ist Privatsache. Verismus und Neue Sachlichkeit. Aquarelle, Zeichnungen und Graphik aus dem Berliner Kupferstichkabinett mit Leihgaben.* Imhof Verlag, Petersberg 2010, ISBN 978-3-86568-585-8.
* Birgit Dalbajewa; Staatliche Kunstsammlungen Dresden, Galerie Neue Meister (Hrsg.): *Neue Sachlichkeit in Dresden* Sandstein Verlag, Dresden 2011, ISBN 978-3-942422-57-4.
Pittura metafisica

D **Pittura Metafisica** (Metaphüsischi Moolerei) isch en italiänischi Ströömig in dr Moolerei, wo sich vo öbbe 1910 aa entwicklet het und bis in d Middi vo de 1920er-Joor gangen isch. Dr Naame chunnt vo Metafüsik, was d Leer vo de Gründ und Zämmehäng vo däm wo isch, bedütet. Im Joor 1917 häi dr Giorgio de Chirico, si Brueder Alberto Savinio und dr Futurist Carlo Carrà d *Scuola Metafisica* z Ferrara gründet.

## Charakteristike
Als charakteristisch für d Pittura Metafisica cha gälte, ass s Übersinnligi, das, wo mä nume dur s Dänke cha erkenne und s Gäistige, wo usserhälb vo dr Wält vo de Sinn lit, s Transzendänte, zum e bildnerische Süsteem erhoobe wird. D Folge vo de Bildinhalt lige drbi vilmol äänedraa vom sinnlig Erfaarbaare und e zwäiti gheimnisvolli Wirklikäit versteckt sich hinder de sichtbare Ding.

## Daarstellig

D Moolerei vo dr Pittura Metafisica zäigt Blätz, wo mäistens menscheleer si und e chli wie Büünene usgseen. S Schaner isch brägt dur verändereti Broborzioone, unrealistischi Farbe,  unkorräkti Widergoob vo Liecht und Schatte, und meereri perspektivischi Fluchtpünkt.
Wil d Luftperspektive, wo dr Iidruck vo Diefi git, feelt, gseen e Hufe Gmäld us, wie wenn si e Vakuum wurde zäige. Im Inhalt nooch wird vilmol zäigt, wie bestehendi Wärt iire Wärt ändere und eso wird e Verbindig zum Widersprüchlige gmacht.

## Verdräter
Drei bekannti Verdräter vo dr Pittura metafisica si:
* Giorgio de Chirico (1888 – 1978)
* Carlo Carrà (1881 – 1966)
* Giorgio Morandi (1890 – 1964)
Spielzeug Welten Museum Basel

S **Spiilzüüg Wälte Museum Baasel**, bis 2012 **Diddihuusmuseum Basel**, befindet sich in dr Schwizer Stadt Basel und isch s grösste Museum vo siner Art in Europa. Es ghöört dr Mäzenin Gigi Oeri und isch vo iire ufbaut worde. D Eröffnig isch 1998 gsi.

S Museumsgeböid isch am Barfüesserblatz zmidst in dr Stadt und stammt us em Joor 1867. Es isch vo Grund uf renowiert worde und uf em nöiste Stand vo dr Technik. Alli Ustelligsrüüm, vom Barderr bis zum oberste Stock, si für Rollstuelfaarer zuegängig. S Museum het vier Stöck und en Usstelligsflechi vo 1000&nbsp;m². Es zäigt mee as 6000 Exponat in fantasiivoll arrangschierte Szeene. Mä cha Diddi und Diddihüüser, Lääde, Wiichäller, Mässständ und anderi Miniatuure bewundere. D Teddybääreustellig het mee as 2500 Stück und isch vo iirem Umfang und iirer Qualidäät us äinzigartig uf dr ganze Wält. In dr ständige Ustellig vo neapolitanischer Volkskunst cha mä italiäänischi Alldaagsszeene gsee. Es git en interaktivs Informazioonssüsteem, wo d Hintergründ vo de Usstelligsstück erkläärt.

Es finde au regelmäässig Sonderusstellige statt. So isch 2005/2006 e Modäll vom Bärnstäizimmer im Katharinebalast bi Sankt Petersburg usgstellt worde, wo dr Uwe Habermann us Nordfriesland zwüsche 1993 und 2003 im Massstaab vo 1:12 nochbaut het. Aber nid alli Ustellige häi diräkt öbbis mit Spiilzüüg z due. So het s im 2011 en Ustellig über d Brülle gee.

## Lueg au
* Museä z Basel
## Fuessnoote

## Weblingg
* Website
Uhrenhäuschen Basel

S **Zithüüsli** am Noodlebärg isch vo 1886 bis 1987 s Häim vo dr Basler Mueteruur gsi. Die Hauptuur het alli sächzig Sekunde en elektrischs Signaal an die öffentlige Uure z Basel gschickt.

## Gschicht
D Basler häi iiri öffentlige Uure scho früe ärnst gnoo. 1753 het e Maa mit em Naame Schneider dr Boste übercho, sich um siibe Stadtuure z kümmere. Under em Schneider sim Nochfolger si s 1794 scho zää Uure gsi. 1862 het s Bauamt en Ornig für e Stadtuuremacher erloo, und wo vier Joor druf d Baslerzit 37 Sekunde voorgangen isch, isch dr Stadtuuremacher zruggdräte.
Die ersti Basler Mueteruur isch 1870 im Stadthuus installiert worde. Am 28. August 1886 isch si in e chliises Hüüsli am Noodlebärg 11a cho, wo dr Stadtuuremacher si Wärkstatt gha het. Uf em Dach vom Zithüüsli isch e Mast gsi, wo die elektrische Läitige zu de öffentlige Basler Uure draa aagschlosse gsi si. Zerst sis säggs Uure gsi, 
1895 scho zää und im 20. Joorhundert schliessig vierezwanzig. Wäge dere rasche Entwicklig het mä 1900 afo brüefe, öb die Elektrische Wärk Basel d Uure sötte übernee. Es isch denn aber immer no e Zitli, genauer bis zum 1. Januar 1931, gange, bis s EW d Verantwortig für Stadtuuremacherei überchoo het. In de Joor druf si s aber immer weeniger Uure worde, wo aagschlosse gsi si, bis es denn in de 1980er Joor numme no d Uur am Spiegelhoof gsi isch. 1987 isch d Mueteruur am Noodlebärg abgstellt worde. 

Hauptuure, wo Nääbeuure stüüre, het s aber immer no gee, nume d Technik het sich gänderet. 1994 si d Läitige abgschafft worde und d Synchronisazioon isch denn per Funksignaal gmacht worde. Die letzti vollmechanischi Mueteruur isch im Basler Chinderspital im Chläibasel gsi, wo erst 1995 iiri Funkzioon as Hauptuur het müesse ufgee. Am Ändi vom 20. Joorhundert häi 170 Mueteruure 1939 Zifferbletter gstüürt.

S Zithüüsli am Noodlebärg isch denn s wüsseschaftlige Archiv für d Gschicht vo dr Farmazii worde und s Geböid isch verchoo. 2006 het mä s renowiert und het au dr Mast mit de Isolatoore wider uf s Dach ufmontiert. Das isch no s Äinzige, wo an d Mueteruur im Zithüüsli erinneret.

## Fuessnoote
Basler Zeit

As **Basler Zyt** oder **Basler Uur** wird en äigeni Zitmässig in dr Schwizer Stadt Basel bezäichnet, wo en anderi Zit ghaa het as s Land um d Stadt ume und wo über 400 Joor gültig gsi isch. D Basler Uure si äi Stund voorgange und häi, wenn d Sunne am Middaag am höggste gstande isch, nit Zwölfi sondern Äins ghaa.

## Wie s drzue choo isch
Um s Joor 1380 ume si die erste Schlaaguure ufchoo und dr Daag isch in zwäimol zwölf Stunde iidäilt worde (Chliini Uur). Für d Basler si aber dr Middaag und d Middernacht nit uf die zwölfti Stund gfalle, wo ablauft, sondern uf die ersti Stund wo aagfange het. Si häi dr middelalterlig Bruuch, wie si de Hore (Gebätsstunde) gsäit häi, uf die modärne Stunde überdräit.  Dorum isch uf de domoolige Basler Uure und Sunnenuure d Ziffere 1 und nit d Ziffere 12 in dr Middi obe bezieigswiis unde gstande.

## Legände drüber, wie d Basler Zyt entstande isch
Es git zwäi verbräiteti Legände:

Die ersti verzellt. ass Stadt Basel vo Find iigschlosse gsi und belageret worde isch. E baar Lüt in dr Stadt, wo unzufriide gsi si, häi welle, ass d Stadt erooberet wurd. Dorum häi si e Blaan usgheckt, wie d Stadt in dr finstere Nacht chönnt überrumplet und iignoo wärde, und das hätt mit em Middernachtsschlaag vo dr Uur sötte aafoo. Wo dr Durmwärter churz vor Middernacht drvo ghöört und er nid gnueg Zit ghaa het, zum d Wach alarmiere, het er d Uur e Stund vorgstellt und eso s Zäiche zum Aagriff verhinderet. D Verschwörer si unsicher worde, und jede het glaubt, er häig die richdig Stund verbasst. Underdesse het dr Durmwärter gnueg Zit ghaa, zum dr Stadtkommandant warne und für Versterkig rüefe. De Verrööter isch nüt übrig bliibe, als in iiri Hüüser zruggzschliiche, und d Belaagerer häi ufgee.

Noch dr zwäite Legände häige in dr Zit vom Konzil vo Basel (1431 bis 1449) d Konzilsdäilnäämer d Uur am Münster um e Stund voorgstellt, zum die lange Sitzige abchürze und schneller zum Middagässe choo.

## Abschaffig
Für über vierhundert Joor het mä in dr Stadt d Stunde eso zelt. 1779 het dr Stadtroot beschlosse, z Basel die üübligi Stundezelig iizfüere, und het en Erlass erloo. Die mäiste Lüt häi sich aber nit an dä ghalte, und es het e groosses Duurenander gee. Wo s drei Wuche lang nid gangen isch, het mä d Stundereform vorlöifig ufgee. 
Erst 1798 mit em Ändi vo dr Alte Äidgenosseschaft, wo die Helvetisch Republik iigfüert worden isch, het au für d *Basler Zyt* die letschti Stund gschlaage. Mä het s aber nid uf äi Chlapf gmacht. In de letschte Dääg vom Januar 1798 het mä jeede Daag alli Uure zää Minute zruggstellt und am 1. Februar 1798 si alli Basler Uure uf die woori Ortszit umgstellt gsi.

## Erinnerig an d Basler Zyt
In de Basler Museä git s non e baar Uure und Sunnenuure, wo s Äins häi, wo hüte s Zwölfi wer.

Au am Basler Münster het s no Sunnenuure, wo dr sänkrächt Staabschatte am Woore Middag uf d Ziffere Äins fallt. D Durmuur drunder zäigt nüme die Woori Ortszit aa sondern die Mittelöiropäischi Zit (MEZ), wo sit 1894 au z Basel gültig isch.

## Liddratuur
* 
* 

## Fuessnoote
Liste der Kulturgüter von nationaler Bedeutung im Kanton Basel-Stadt

In dere Liste si alli Kulturgüeter (A-Objekt) im Kanton Basel-Stadt, wo nazionaal bedütend si und wo in dr Usgoob 2009 vom Schwizerische Inwentaar vo de Kulturgüeter mit nazionaaler und regionaaler Bedütig ufglistet si. Si isch noch bolitische Gmäinde sortiert; es het din 70 Äinzelbaute, 32 Sammlige und drei archeologischi Fundstelle.

## Abchürzige
* A: Archeologii
* Arch: Archiiv
* B: Bibliothek
* E: Äinzelobjekt
* M: Museum
* O: Meerdäiligs Objekt

## Inwentaar noch Gmäinde

### [[Basel]]

### [[Riehen|Rieche]]

## Weblingg

* KGS-Inventar, Bundesamt für Bevölkerigsschutz
* Kantonsliste Basel-Stadt (A-Objekte) des KGS-Inventars (PDF, 357 KB)
Hyperrealismus

Dr **Hüperrealismus**, au **Superrealismus**, isch e Kunstrichdig, wo d Moolerei und Skulptuur, aber au d Fotografii und dr Film umfasst. Dr Realismus isch immer e wichdigs Elimänt in dr Räije vo de Stilrichdige in dr Kunst gsi. Dr Hüperrealismus isch e Witerentwicklig vom Realismus und nooch zur Pop Art. Si Ideaal isch nit umbedingt en exakti, lääbensdröiji Nochbildig, wie si für e Realismus tüpisch isch, sonder e fotorealistischi Überstäigerig vo dr Wirklichkäit, en „überscherfti Realidäät“. D Abstrakzioon wird abgleent.

E wäsentligs Elimänt vom Hüperrealismus isch, ass dr Künstler uf e subjektiivi Interpretazioon verzichdet. Dr Hüperrealismus brucht Usdrucksmiddel vom Fotorealismus, wo d Bilder mit ere Gnauigkäit im Detäi gmoolt wärde, wo an e Fotigrafii erinneret. Wäärend dr Fotirealismus brilliant und realistisch darstellt und vor allem will schöön si, zäigt dr Hüperrealismus d Wirklichkäit in ere chüele, brofaane, „überspitzt verstörende“ Form und stellt d Froog noch em Wääse vo de Ding in e Konteggst, wo fast scho ironisch und existenzialistisch isch. D Landschaftsgmäld vom Gottfried Helnwein zum Bischbil si zum grösste Däil fotorealistisch, wil si in erster Linie „schöön“ si, und nit dr verstöörend Charakter vo sine Bordret häi. Die hingeege muess mä wäge de Narbe und Wunde, wo dr Künstler sichtbar macht, eender zum Hüperrealismus zelle; d Gränze si fliessend, und es isch „irrelevant, öb die Bilder fotigrafiert oder gmoolt si“.

## Liddratuur
* Raimund Ilg: Kunstgeschichte im Überblick, Stark-Verlag
* Peer Kriesel: Mehr als nur hyperrealistisch – Psychologischer Realismus geprägt durch Ron Mueck, Kunst- und Kulturgeschichte, FH Potsdam 2007
* Harald Berendt: Werner Tübkes Panoramabild in Bad Frankenhausen, Verlag Ludwig, Kiel 2006
* Peter Pakesch u. Bernhard Mendes Bürgi (Hrsg.): Painting on the Move, Schwabe Verlag, Basel 2002
* Ritvan Sentürk: Postmoderne Tendenzen im Film, München 1998
* Axel Hinrich Murken: Zwischen Surrealismus und Hyperrealismus, Dr. Schilke Medizinischer Verlag
* Michael Freeman, Frank Baeseler: Die fotografische Idee: Bildkomposition und Aussage, Markt + Technik 2010

## Weblingg
* Künstlerverzäichnis Schlichtholz
* Prestel Künstlerlexikon
* 360° Der Kunstblog
* kulturama.org: Der Hyperrealismus und die kleinen Galerien
* Galerie Barbara von Stechow: Angel Peychinow
* Luciano Ventrone
* art-port: Hyperrealismus im Wiener MUMOK
* Terry Rodgers
* Klaus Herding - Realismus
## Fuessnoote
D’Entrecasteaux-Inseln

D **D’Entrecasteaux-Insle** (Tok Pisin *Donterecasto Ailan*) sin e Inselgruppe in der Salomonesee, eschtli vu Neiginea. Si ghere bolitisch zue dr Provinz Milne Bay vu Papua-Neiginea. 

## Geografi
Zum Archipel vu dr D’Entrecasteaux-Insle ghere Moratau ("Fergusson"), Nidula ("Goodenough"), Duau ("Normanby"), Sanaroa un Dobu, derzue ne Huffe chlaineri Insle. Vu Neiginea sin d Insle drännt dur di 30 km brait Ward Hunt-Stroß im Norde un di 18 km brait Goschen-Stroß im Side.

D Insle, wu ne vulkanische Ursprung hän, gehn iber 160 km un hän zämme ne Landflechi vu rund 3.100 km², d Yywohnerzahl lyt bi rund 45.000. Dr hegscht Bärg isch dr Mount Vineuo uf Nidula mit 2566&nbsp;m. 

## Gschicht
Gnännt sin d D’Entrecasteaux-Insle noch em franzesische Seefahrer Joseph Bruny d’Entrecasteaux, wu anne 1792 uf dr Suechi noch em Jean-François de La Pérouse, wu syter anne 1788 in dr Sidsee verscholle gsii isch, as erschte Europäer uf dr Insle gsii isch.

Anne 1874 isch dr britisch Seefahrer John Moresby mit dr HMS Basilisk in s Biet chuu un het Vermässige vu dr Insle gmacht.

Im Johr 1891 hän auschtralischi Methodischte di erscht Missionsstation uf Dobu ufgmacht. Di Yyhaimisch sin aagworbe wore fir Goldmine un Kopra-Plantasche. E zwooti Missionsstation isch 1898 z Bwaidoga, Mud Bay, im Side vu Nidula ufgmacht wore.

D Inselgruppe isch e Brännpunkt im Zweete Wältchrieg woore, wu japanischi Druppe anne 1942 uf Nidula abgsetztt wore sin, churz voreb si vu dr auschtralische 2/12th Battalion aagriffe wore sin. Vum Juni 1943 bis zum Augschte 1944 isch Vivigani Airfield uf Nidula e Uusgangspunkt vu dr Royal Australian Air Force fir Operation z Neiginea gsii. D US Navy het e Basis uf Moratau ghaa, d Brite wahrschyns e ghaimi Basis uf Duau.


Datei:CHIEF GAGANAMOLE AND WIFE, DOBU.jpg|dr Chief Gaganamole un sy Frau, Dobu, vor 1908
Datei:Two typical girls of Dobu.jpg|zwai Maidli vu Dobu, vor 1908

## Weblink
Jorge de Meneses

Dr **Jorge de Meneses** (* um 1498) isch e portugiesische Seefahrer un Statthalter uf *Ternate* gsii.

Är het im frieje 16. Johrhundert gläbt un het wahrschyns vun ere marranische Familie abgstammt.

As erschte Europäer isch er anne 1526 uf Neiginea glandet, wun er vum Kurs uf d Gwirzinsle abdribe woren isch. Är het s Biet mit dr Inselgruppe drumumme „Islas do Papua“ gnännt, noch em malaiische Wort *Papuwah* fir „Chruselhoor“, was di malaiisch Schiffsbsatzig fir di melanesische Yywohner brucht het. Dr Meneses isch fascht e ganz Johr z Wasai uf dr Insle Waigeo nordweschtlig vu Neiginea blibe, wel er d Monsunsaison abgwartet het fir syy Wyterfahrt.
Camembert (Käse)

**Kamamber** isch en ursprünglig franzöösische Wissschimmelchees. Under em Naame **Camembert de Normandie AOC** het er e gschützti Härkumftsbezäichnig: Nume eme Kamamber, wo in dr Normandii us Roomilch gmacht isch, daf mä *Camembert de Normandie* sääge. Dr Name *Camembert* hingeege daf jede bruche.

## Usgsee und Gschmack
D Kamamberläib si klassischerwiis öbbe 250 Gramm schweer, mäistens kräisförmig, sältener ovaal oder eggig und von ere wisse Edelschimmelrinde überzooge. Dr Däig vom Kamamber isch je noch däm, wie rif dr Chees isch, hell- bis goldgääl. Wäärend em Rifigsbrozäss chönne Gäärlöcher entstoo, wo aber dr Gschmack vom Chees nit beiiflusse.

Dr Gschmack isch liicht scharf und nussig. Dr Chees isch e chli weeniger fett as dr Brie, und eso e chli „drochniger“ im Gschmack. Wenn er die richdigi Rifi het, isch er milder. Überrife Kamamber, wo verlauft, wenn män en aaschniidet, entwicklet vilmol e Ammoniaknoote, wo as unaagnääm empfunde wird.

Dr rif Kamamber het e relatiiv wäichi, greemigi Konsistänz und mä chan en liicht uf e Brootschnitte oder e Weggli striiche. Dr Chääs cha paniert bröötlet wärde oder mä chan en zum Überbache bruuche.

100 Gramm Kamamber mit 45 Brozänt Fett in dr Drochemasse häi en Energiiwärt vo öbbe 1250&nbsp;kJ (300&nbsp;kcal). Dä Wärt cha je noch em Brodukzioonsverfaare e chli schwanke.

## Herstellig
D Herstellig vom dradizionelle Kamamber us früscher Roomilch brucht öbbe drei Wuche. Am erste Daag wird d Milch gsüürt und im ene ghäizte Ruum (28 bis 30&nbsp;°C) in groosse Chessel uf öbbe 36&nbsp;°C aagwermt und mä duet Lab drii, ass es grinnt. D Gallerte wo mä eso überchunnt, wird vorsichtig, ooni si z bräche, in übbe fümf Schichte in äinzelni Cheesforme doo; eso blibt im Chees e Hufe Molke, und er bechunnt e greemigi Textuur.
Wenn dr Chees gnueg aadrochnet isch, dräit män en um.

Am zwäite Daag nimmt mä dr Chees us dr Form und im Salzruum, wo s 18 bis 20&nbsp;°C warm isch, ströit mä Salz uf en vo alle Siite und behandlet män en mit em wisse Edelschimmel *[[Penicillium camemberti]]*, wo für s Waggse vo dr wäiche Bilzflora uf dr Oberflechi vom Chees sorgt. Am dritte Daag chunnt dr Chees in dr Rifiruum, wo s immer e Tämpratuur zwüsche 10 und 14&nbsp;°C het. Für zum rif wärde brucht er je noch dr Jooreszit öbbe 12 Dääg, denn cha män en verpacke. Denn loot mä sä nonemol vier bis fümf Dääg bi öbbe 9&nbsp;°C lo rife, bis si schliesslig in Handel chömme.

## Liddratuur
* Jörg Zipprick: *Camembert, Manchego und Co*. Augustus Verlag, Augsburg 2002, ISBN 978-3-8043-3112-9

## Weblingg

* Kamamber us der Normandii AOC franzöösisch, änglisch und japanisch
* ''Camembert – Un Village, Un Fromage'' franzöösisch und änglisch
* Marie Harel, Joseph Knirim und dr Kamamberchääs
Lavongai

**Lavongai** (dt. veraltet *Neu-Hannover*, ängl. au *New Hanover Island*) isch e Insle im Bismarck-Archipel. Si ghert bolitisch zue dr Provinz New Ireland z Papua-Neiginea.

## Geografi
D Vulkaninsle umfasst e Flechi vu rund 1.186 km². 

Si wird vu Oscht no Wescht vum Tirpirtz-Gebirg durzoge. Di hechscht Hebig isch dr Mount Deimling mit 957 m i. NN. Nume an dr Kischte vu däre bärgige Insle het s Kokospalme.

## Natur
Uf der Insel Lavongai git s nume zwoo Suugerarte, Fläädermyysarte Nyctimene albiventer un Rousettus amplexicaudatus. D Mohrenunne Lonchura nigerrima, e chlaini Prachtfinkenart mit eme fascht ganz schwarze Gfider, chuunt uusschließlig uf däre Insle vor.

## Bevelkerig
Anne 2009 hän uf dr Insle 17160 Mänsche gläbt, im Johr 1960 no rund 5000. D Yywohner vu Lavongai schätze in dr Hauptsach Tungag, e auschtronesischi Sproch us dr New Ireland-Gruppe.

## Gschicht
Di erschte Europäer, wu zue dr Insle chuu sin, sin di niderländische Seefahrer Jakob Le Maire un Willem Schouten gsii, wu anne 1616 dr Bismarck-Archipel entdeckt hän. Im Johr 1767 het dr britisch Seefahrer Philipp Carteret dr Insle dr Name *New Hanover Island* gee.

Anne 1964 isch uf dr Insle dr „Johnson Cargo Cult“ entstande, wu aber mee Ziig vun eme bolitsche Theater het un weniger e richtige Cargo-Kult isch. 

## Fueßnote
 

## Weblink
* Neuhannover, Deutsches Koloniallexikon, 1920
Kot

**Schissdräck** oder echli netter au **Gaggi** – medizinisch **Fäzes** oder *Faeces,* woorschinlig im 19. Joorhundert us em französische Adjektiv *fécal;* vgl. **Fekaalie** as Leenwort im Dütsche – isch s Brodukt vo dr Verdauig (Usschäidig, Exkrement) vo Mensche und Dier, wo dur e Darm usgschiide wird. Er isch mäistens fest und bestoot us Wasser, Darmbakterie, doote Zälle vo dr Darmschliimhut, Sekreet vo de Verdauigsdrüese, Naarigsbestanddäil, wo nit resorbiert worde si, und Brodukt vo dr Gäärig und vom Verfuule.

Die griechisch Bezäichnig für Dräck, Mist, Schissdräck isch *kopros*. Das isch Däil vo Begriff wie
* Kopragogum, en Abfüermiddel, wo d Peristaltik stäigeret
* Koprolalii, wemm mä unaaständigi Usdrück brucht, under Anderem au us dr Fekaalsprooch.
* Koprofagii, s Frässe vo Fekaalie. 
* Koprofilii, e Parafilii. Wenn e Mensch dur menschligi Fekaalie sexuell erregt wird. 
* Kopropraxii, obszööni Geste as nöirologisch-psüchiatrischs Sümptoom bim Tourette-Syndrom
* Kopremesis, s Chotze vo Fekaalie. E sältes Sümptoom, wo mä aber muess ärnst nee, z.&nbsp;B. bi Darmverschluss.

Die wüsseschaftligi Undersuechig vo Fekaalie bezäichnet mä as „Skatologii“.

## Liddratuur
* Florian Werner: *Dunkle Materie. Die Geschichte der Scheiße.* München 2001, ISBN 978-3-312-00475-1.

## Weblingg

## Quelle
Koprophagie

As **Koprofagii** (vo griechisch κόπρος, *kópros* = Schissdräck, Mist, Dräck und φαγεῖν, *phageín* = ässe) bezäichnet mä s Ässe vo Fekaalie (Fäzes).

## Bi Dier
D Koprofaage däilt mä in zwäi Gruppe ii:
* Autokoprofaage frässe iiren äignig Dräck oder dä vo Dier vo dr gliiche Art.
* Allokoprofaage ernääre sich vo de Exkremänt vo andere Dierarte.

### Allokoprofaage
E Hufe Saprofaage verwärte as Koprofaage die orgaanische Stoff, wo im Dung vo andere Dier no din si. Si si e wichdigs Elimänt im ökoloogische Stoffkreislauf. Bischbil für die Diergrubbe si verschidnigi Faadewürm, Milbe oder e baar Blatthornchääfer wie d Mistchääfer und dr Häilig Billedräijer (Scarabaeus sacer).

### Autokoprofaage
Zu de Arte, wo iiri äigene Exkremänt frässe, ghööre d Chüngel und Haase und e Hufe Naager, wie Meersöili und Chinchilla. Si si vilmol nit in dr Laag, vo dr pflanzlige Naarig (Näärstoff, Vitamin)  gnueg z resorbiere, wenn si nume äimool duur e Darm goot. D Brodukzioon vo Protein wird, äänlig wie bi Döier, vo sümbiotische Bakterie usgfüert,. Bi de Naager si die aber im Blinddarm („Gärchammere“, zwüschen em Dünn- und em Dickdarm) aagsiidlet. Wil d Protein im Dünndarm ufgnoo wärde, müese d Exkremänt zämme mit de usgschiidene Protein no äinisch gfrässe wärde.

D Koprofagii chunnt au bi Affe, au Menscheaffe wie z.&nbsp;B. de Gorilla vor, au do vermuetlig, zum die pflanzligi Naarig besser usznütze bzw. wenn s nit gnueg Nährstoff git.
As Sümptom von ere Stöörig het mä d Koprofagii bi Dier mit Langwiil und Thiaminmangel in Verbindig brocht.

Au zu de Koprofaage zele e baar Arte vo de Dokterfisch. Die si seer schlächti Fueterverwärter, so dass in iire Exkremänt hüfig no halbverdauti Pflanzeräst si. Wenn si sä frässe, verliere die Fisch, wo im näärstoffarme Koralleriff lääbe, die vorverdauti Naarig, d Verdauigsenzüm, wo Zelluloose spalte,  und d Mikroorganisme nit .

## Bim Mensch
Bim Mensch betrachdet mä d Koprofagie däilwiis as en Underform vom Pica-Sündroom und mä gseet s hauptsächlig bi psüchische und nöirologische Stöörige. Chrankhäite, wo e Sümptoom von ene Koprophagii cha si, si:
* Alkoholchranket und Delirium
* Demänz, as en orgaanisch bedingti psüchischi Stöörig
* Atrophii vom Hirni und Hirntumor
* Mantaali Retardierig 
* Zwangsstöörig
* Schizofrenii

Therapöitisch setzt mä e Verhaltenstherapii ii oder en understützendi Psüchotherapii, Haloperidol und nöieri, sog. atüpischi Neuroleptika  und d Elektrochrampftherapii.

E Koprofagii cha au as äi Erschiinigsbild vo dr Koprofilii (ere Exkrementofilii, ere Sonderform von ere Parafilii) vorchoo. Dr Schissdräck wird denn as Fetisch brucht. S Ässe bzw. Assemüesse (i.&nbsp;S.&nbsp;v. „zwunge wärde“) vo Schissdräck chunnt au as e Schbiilart in gwüsse, mäistens sadomasochistische)  Sexualpraktike vor.

## Liddratuur
* Stephan Dressler, Christoph Zink: *Pschyrembel Wörterbuch Sexualität*. Walter de Gruyter, Berlin 2003, ISBN 3-11-016965-7.

## Weblingg
* Coprophagia in an elderly man: a case report and review of the literature.
Westliche Inseln

Di **Weschtlige Insle** (Tok Pisin *Westen Ailan*) sin e Gruppe vu Insle un Inselgruppe im Bismarck-Archipel. D Insle ghere bolitisch zue dr Provinz Manus z Papua-Neiginea.

## Geografi
Di Weschtlige Insle lige im weschtlige Dail vum Pazifische Ozean, vor dr Nordoschtkischte vu Neiginea. Zue dr Weschtlige Insle ghere:
* Aua
* Eremiteinsle (*Hermit-Islands*) 
* Kaniet-Insle
* Ninigo-Insle
* Wuvulu

D Insle lige zwische 0o44' un 1o45' sidliger Braiti un 142o45' East un 145o33' eschtliger Lengi.


Datei:STS112-E-5476.JPG|Wuvulu
Datei:Ninigo-Atoll.jpg|Ninigo-Atoll


## Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Weschtlige Insle chuu isch, isch dr spanisch Seefahrer Ynigo Ortiz de Retes gsii, wu am 19. Augschte 1545 Wuvulu un Aua entdeckt het. Är het d Insle Islas de Hombres blancos gnännt. Am 19. Septämber 1767 het dr britisch Seefahrer Philip Carteret Durour (Aua) un Wuvula entdeckt. D Insle Wuvula het er Maty Island gnännt noch em Mathew Maty vu dr Royal Society z London. Dr erscht Europäer, wu zue dr Kaniet- un dr Ninigo-Insle chuu isch, isch dr Franzos Louis Antoine de Bougainville anne 1768. Anne 1781 het dr spanisch Seefahrer Francisco Antonio Maurelle d Eremite-Insle erforscht.

## Sproche
D Sproche, wu uf uf dr Weschtlige Insle gschwätzt wäre, ghere zue dr Auschtronesische Sproche, un do zue dr Untergruppe *Admirality Islands* vu dr Ozeanische Sproche. Noch em Ethnologue wäre drei Sproche uf dr Insle gschwätzt, aini isch uusgstorbe:
* Wuvulu-Aua (Language Code: wuv, uf Wuvulu un Aua, 1560 Sprächer)
* Seimat (ssg, uf dr Ninigo-Insle un dr Hermit Insle, 1240)
* Hermit (llf, uf dr Hermit Islands, 10), 
* Kaniet (ktk, uf dr Kaniet-Insle, uusgstorbe)

## Weblink
* http://www.wuvulu.com
* Paramikronesien, Deutsches Koloniallexikon, 1920.
Alte Meister

Under de **Alte Mäister** duet mä in dr Kunst d „Mäister vo dr Moolerei“ vom 14. bis zum 18. Joorhundert und iiri Wärk zämmefasse. In deere Zit si bsundrigs geegeständligi Gmäld entstande, wo zerst fast usschliesslig religiöösi Motiiv ghaa häi, spööter aber au wältligi.

Allgemäiner bezäichnet mä historischi Künstler vo alle Zite churz as *Mäister*, vor allem wenn iiri Nääme nit bekannt si wie öbbe *„die alte Mäister vom griechische Tämpelbau“*.

## Sammlige vo „Alte Mäister“
Im dütschsproochige Ruum git s die Sammlige vo Alte Mäister:
* Akademie der bildenden Künste, Wien
* Alte Pinakothek, Münche
* Gemäldegalerie, Berlin
* Gemäldegalerie Alte Meister, Dresde
* Gemäldegalerie Alte Meister, Kassel
* Herzog Anton Ulrich-Museum, Braunschweig
* Kunsthistorisches Museum, Wien
* Liechtenstein Museum, Wien
* Residenzgalerie Salzburg, Salzburg
* Schloss Eggenberg, Graz
* Schloss Rohrau, Rohrau (Niideröstriich)
* Staatsgalerie Stuttgart, Stuttgart
* Städel, Frankfurt am Main
* Wallraf-Richartz-Museum, Köln
* Hamburger Kunsthalle, Hamburg
* Kunstmuseum Basel
Witeri bedütendi öiropäischi Sammlige vo Alte Mäister git s in de Museum vo Bariis, Floränz, Rom, Madrid, Brüssel, Antwärpe, Den Haag, Amsterdam, Rotterdam, London, Edinburgh, Budapest und Sankt Petersburg. In Amerika het die National Gallery of Art z Washington DC hervorragendi Wärk vo Alte Mäister.
## Weblingg
* Alte Meister, In: *Das grosse Kunstlexikon* von P.W. Hartmann, Online-Ausgabe, Aufgerufen Januar 2010
Anthologie

En **Anthologii** oder **Blüetelääsi** (gr.  *anthología* „Sammlig vo Blueme“, vgl. die latiinischi Leenübersetzig *[[florilegium]]*) isch e Sammlig vo usgweelte Text vo verschiidene Autore oder e themebezoogeni Zämmestellig vo literarische, musikalische oder grafische Wärk. E Sonderform vo dr Anthologii isch s Lääsibuech.

Dr Begriff *anthología,* wo im antike Griechische zerst emol ganz konkret „Sammle vo Blueme“ bezäichnet het, isch für d Lehrsatzsammlig *Anthologiae* vom griechische Astronoom Vettius Valens (2. Joorhundert n. Chr.) zum erste Mol as Ditel für e Sammelwärk brucht worde. Zämme mit dr Nääbeform  *(anthológion)* und dr latiinische Leenbildig *florilegium* het mä dr Begriff über die büzantinischi Zit bzw. s latiinische Middelalter bis in d Nöizit brucht. Im 18. Joorhundert het er sich au in de Nazionaalsprooche allgemäin für Sammlige vo Lyrik, Aphorisme oder Erzäälige duregsetzt.

## Weblingg
*
Lugo

**Lugo** isch e Stadt vo Galicie in Spanie, wo knapp 97'635 Ywoner hätt (2010). Iir Gebiet umfasst 329,78&nbsp;km².

Um en alt Stadtkärn ume het s e römischi Muure us em dritte Joorhundert, wo zwäi Kilometer lang isch. Si het wuchdigi halbkräisförmigi Bastioone alli 100 bis 200&nbsp;m. D Muure isch zwüsche acht und zwölf Meter dick und an dr höggste Stell öbbe zwölf Meter hooch. Ursprünglig het si fümf Door ghaa, hüte si s zää. D Schtadt schtoht uf de Lischte vom Wältkulturerb vo dr UNESCO.

## Gschicht
Lugo isch die eltisti Stadt z Galizie. Si isch vo de Römer in dr Zit vom Kaiser Augustus gründet worde für zum dr Nordweste vo dr Iberische Halbinsle z beherrsche.

## Weblink
* Offizielli Homepage vo dr Stadt (uff änglisch)
Feni-Inseln

D **Feni-Insle** (lokale Name: *Anir*) sin e Inselgruppe vu zwoo Vulkaninseln, eschtli vu Neiirland im Bismarck-Archipel im Weschtpazifik. Bolitisch ghere si zue dr Provinz New Ireland z Papua-Neiginea. Uf alte Charte findet mer au d Näme St. Jan, St. John, Wuneram, Wonneram oder Bournandinsle.

## Geografi
D Feni-Insle sin Dail vu dr *[[Tabar-Inseln|Tabar]]-[[Lihir-Inseln|Lihir]]-[[Tanga-Inseln|Tanga]]-Feni-Inselchette*. Di grescht Insle vu dr Gruppe isch Ambitle (87&nbsp;km²). Di zwoot Insle, Babase (23&nbsp;km²), isch dur di nume 100&nbsp;m brait *Salat-Stroß* vu Ambitle drännt. Babase vorglageret isch di chlai Näbeinsle Balum. D Inseln sin buckelig, felsig un waldig. Drotz ass dr letscht groß Vulkanuusbruch scho rund 2300 Johr här isch, git s vor allem uf Ambitle allno ne starki vulkanischi Aktivitet mit e Huffe Geysire, chochige Schlammhäfe un Thermalquälle vor dr Kischte.

Uf Ambitle isch e Goldlagerstätt entdeckt wore, wu geologisch dr porphyre Lagerstätte vu Bougainville un dr greschte porphyre Goldlagerstätt vu dr Wält uf Niolam (Lihir-Insle) ähnlig isch.

## Bevelkerig
Uf dr Insle läbe rund 2000 Mänsche. Gschwätzt wird uf dr Feni-Insle dr Feni-Dialäkt vum Tangga, ere auschtronesische Sproch, wu au uf dr Tanga-Insle un in drei Derfer uf Neirland gschwätzt wird.

Datei:Feni Islands-txu-oclc-6552576-sb56-3.jpg|Topografischi Charte vu dr Feni-Insle
Datei:New Ireland Languages.jpg|Sproche um Neiirland


## Gschicht
Di erschte Europäer, wu zue dr Feni-Insle chuu sin, sin di niderländische Seefahrer Jacob Le Maire un Willem Cornelisz Schouten im Juni 1616 gsii. Vu 1885 bis 1899 het d Inselgruppe zum sognännte „Dytsche Schutzbiet“ un vu 1899 bis 1914 zue dr Koloni Dytsch-Neiginea, Verwaltigsbezirk Neumecklenburg-Süd mit em Sitz z Namatanai ghert. Anne 1914 sin d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet wore. Syt 1975 sin si Dail vum unabhängige Staat Papua-Neiginea.

## Weblink
* Feni Islands uf oceandots.com
* Tangga uf ethnologue.com
* Feniinseln, Deutsches Kolonial-Lexikon (1920), Band I, S. 606
* Behre Dolbear & Company, Inc.: Technical report on the Gold Potential at the Feni Islands (pdf)