Komoren

D **Komore** (, komorisch  *Komori*, ), amtli syt 2001 **Udzima wa Komori** „Union vu dr Komore“, bilde ne federale Inselstaat im Indische Ozean am nerdlige Uusgang vu dr Stroß vu Mosambik zwische Mosambik un Madagaskar. Si umfasse drei vu dr vier Hauptinsle vum Komorenarchipel. Des sin Grande Comore (Njazidja), Anjouan (Nzwani), Mohéli (Mwali) un chlaineri Insle. Di viert Hauptinsle Mayotte (Mahoré) isch e franzesisch Ibersee-Département. D Union vu dr Komore stellt aber Aasprich uf Mayotte.

D Komore sin 1975 vu Frankrych unabhängig wore un hän syterhär verschideni Butsch un Sezessionsbeweige erläbt. Ihri schetzigswys 795.000 Yywohner sin in dr Hauptsach oschtafrikanischer un arabischer Abstammig un zum greschte Dail Muslim. Dr Landesname chunnt vum arabische *Dschuzur al-Qamar* (; „Mondinsle“).

## Geografy
### Naturruum
D Inselgruppe vu dr Komore lyt uf eme unterseeische Rugge. Alli Insle hän e vulkanische Ursprung un e bärgig Relief. Vulkanbärg mit dief verfurete Haale, Platoo, Buckelchette un zmaischt nume schmali Kischtestraife karakterisiere s Landschaftsbild. D Kischte vu dr Insle sin zmaischt felsig un vu Koralleriff gsuumt. Im Zäntrum vu dr Hauptinsle Grande Comore lyt dr 2361&nbsp;Meter hoch aktiv Vulkan Karthala. Dr letscht greßer Uusbruch isch 1977 gschääne, doderby isch e ganz Dorf vu dr Lava iberrollt wore. Aafangs 2005 het s e chlainere Uusbruch gee, wu ohni Explosion oder Lavauusdritt verlofen isch. Nume Äsche het noch em Uusbruch e große Dail vun Vulkan deckt. Ändi Mai 2006 het dr Vulkan d Hauptstadt Moroni mit ere Wulke us Staub un Rauch iberzoge.

### Klima

S tropisch-maritim Klima wyst im Johresgang nume gringi Tämperaturschwankige uf. D Durschnittstämperatur vu dr chielschte Monet (Juli/Augschte) lyt bi 22&nbsp;°C, die vu dr wermschte Monet (Februar/Merz) bi 27&nbsp;°C. Zwische Mai un Oktober heerscht dr drucke Sidoschtpassat, vu Novämber bis April dr fycht Nordweschtmonsun, wu dr Rääge bringt. Dr fychtscht Monet isch dr Jänner. Je no Hechelag cha mer zwische 1000 un 4000&nbsp;mm Johresniderschlag regischtriere. In dr haiße Johreszyt zien vylmol tropischi Wirbelstirm iber d Insle.

### Flora un Fauna
Di urspringli Vegetation – dichte tropische Räägewald mit wärtvolle Holzarte – isch stark zruggdrängt un fascht nume no in hechere Lage erhalte. Hite brege Plantasche un Savanne d Landschaft. In Niderige cheme vor allem Kokospalme, Banane un Mangobaim vor. An dr Kischte het s zum Dail no Mangrove. D Landfauna isch relativ artenarm un zaigt Ähnligkeit mit sällere vu Madagaskar. S git sälteni Vogel- un Schildchrottenarte un e Fychtnasenaffenart, wu s nume do git, dr Mongozmaki. In dr Kischtegwässer het s dergege e Hufe Wasserdieralrte. E Bsunderhait isch dr Quaschteflosser, wu mer bis 1938 nume as Fossilgchännt het, dertemol isch zum erschte Mol e läbig Exemplar vu dr Komore gfange wore.

### Stedt
Di greschte Stedt sin (Stand: 1. Jänner 2005) Moroni (42.872 Yywohner), Mutsamudu (23.594 Yyw.), Fomboni (14.966 Yyw.), Domoni (14.509 Yyw.) un Tsémbehou (11.552 Yyw.).

Moroni harbour (2).jpg|Hafe vu Moroni
Anjouan - Islands of Comoros.jpg|Anjouan
Mohéli-Beach.jpg|Mohéli
Karthala volcano-Comoros.jpg|Karthala-Krater
Latimeria chalumnae replica.jpg|Komore-Quaschteflosser
Ouallah-Mohéli-Corail.jpg|Koralleriff
Klima komoren.jpg|Klimadiagramm Moroni

## Bevelkerig
Anjouan isch di am dichtescht bsidelt Insle vum Archipel. 64 % vu dr Yywohner hän 2004 uf em Land gläbt, d Lääbeserwartig isch dodmol bi 63 Johr gläge. Guet 42 % vu dr Bevelkerig sin jinger wie 15 Johr. Das Bevölkerungswachstum lag zwischen 1994 und 2004 bei 2,8 %. D Komorer mache run 97 % vu dr Gsamtbevelkerig uus. Si stamme vu Araber, Madagasse, Bantu, Inder un Indo-Melanesier ab. Dernäbe läbe au no ne baar Hundert Europäer uf dr Insle. S Bevelkerigswachstum un di hoch Arbetslosigkait fiere derzue, ass Lyt uuswandere, vor allem uf Mayotte un Madagaskar.

### Sproche
Amtssproche sin Komorisch, e Bantusproch, wu mit em Swahili verwandt isch, Arabisch un Franzesisch.

### Religione
D Staatsreligion vum Land isch dr sunnitisch Islam vu dr schafiitische Rächtsschuel. Ihm ghere rund 99 % vu dr Yywohner aa. Chlaini Minderhaite sin indischi Ismailite un kadolischi Chrischte.


Madagascar-Femme des Comores-1908.jpg|Frau vu dr Komore, 1908
22022000-GSFA (28).jpg|Musiker
A Community Gathers to Celebrate a New Life.jpg|S Ässe fir e Fescht wird grichtet
Marché à Moroni.jpg|Määrt z Moroni
Electronic technician at work 3.jpg|Elektrowärchstatt
Teacher prescolair 2.jpg|Vorschuel
Ancienne Mosquee du Vendredi (10886895544).jpg|Großi Moschee, Moroni


## Gschicht

### Bsidlig un Staatsgrindige bis 1700
D Komore sin syt dr Mitti vum 1. Johrdöusert bsidlet. Ihre Name maint „Mondinsle“ un chunt us em arabische „Kamar“. Urspringli hän si do Bantu vu Oschtafrika do nidergloo, speter au – wie z Madagaskar – Auschtronesier. Di auschtronesisch Bevelkerigsgruppe isch aber iberlageret wore vu spetere (zum Dail au auschtronesischstämmige) Yywanderer vu Madagaskar un vu dr oschtafrikanische Kischte. Ab dr zwote Helfti vum 8. Jh. sin d Komore im Yyflussberaich vu arabische un persische Seefahrer, Pirate un Händler gläge. Des wird dur Uusgrabigsfund vu importierter Keramik us em Biet vum ehmolige Sassaniderych bstetigt. Derzue sin Yywanderigswälle vu dr afrikanische Oschtkischte un vu Madagaskar chuu. Di bolitisch un sozial Struktur vu dr Insle isch afrikanisch bregt gsii.

Anne 1505 sin portugiesischi Seefahrer uf d Insle chuu un hän Grande Comore fimf Johr lang bsetzt ghaa. Greßeri Uuswirkige het d Aachumft vun ere arabisch-persische Flotte unter em Kommando vum Mohamed ben Haissa 1506 ghaa. Die Gruppe het ihri Sklave mitbrocht un isch blibe. Die Yywanderer hetmer Schirazi gnännt, no dr Stadt Schiraz z Persie. D Schirazi hän zue große Veränderige in dr soziale un bolitische Struktur vu dr Insle gfiert. Si hän ihri aige Architäktur mitbrocht un Moschee un Paläscht böue. Di eltscht Moschee vu dr Komore isch uf dr Insle Mayotte 1566 im Ort Chingoni entstande. Uf dr Hauptinsle hän si aigeni Sultanat grinde, wu si aber wenig vu dr Haiptlingsdimer vu dr oschtafrikanische Kischte unterschide hän. D Komore sin doderdur Dail vu dr Swahili-Gsellschaft vu Oschtafrika wore, kulturäll verbunde mit em Sultanat Sansibar un dr Stedt vu dr oschtafrikanische Kischte. In dr Zyt vu dr erschte Kolonialisierigsversuech dur Europäer hän persischi un arabischi Familie d Oberschicht vu dr Insle gstellt.

Ab em 11. oder 14. Johrhundert het si dr Islam uf dr Komore aafange uusbraite. Speter hän si Händler us em Hadramaut an dr Kischte un in dr dr Stedt vu dr Komore aagsidlet. Doderby hän Saiyids us dr Familie vu dr Āl Bā ʿAlawī, wumit em Sufi-Orde vu dr Tarīqa ʿAlawīya verbunde gsii sin, e bsundersch wichtigi Roll gspiilt. E Dail Hadrami-Händler sin au iber dr Umwäg vu dr Insle Pate im kenianische Lamu-Archipel uf d Komore chuu.

### Madagassischi Invasion
Ab em spote 18. Johrhundert het s uf dr Insle all mee Ibergriff vu Pirate un vu madagassische Sklavehändler us em Volk vu dr Sakalava gee. Si hän d Herrschaft uf Mohéli un Mayotte, dr chalinere vu dr vier Insele, ibernuu un hän vu dert ab au ne starke Yyfluss uf di boode greßere Insle ghaa. Anne 1830 het dr Madagass Ramanetaka, wu bal sy Name in der Abderemane gändeet het, e greßeri Gruppe vu madagassische Migrante uf Mohéli brocht, wu hite no ne madagassischi Sproch gschwätz wird.

### D Komore um 1800
Bis zum frieje 19. Johrhundert sin d Insle e vylmol bruuchti Zwischestation fir Seefahrer us verschidene europäische Länder – Holländer, Brite, Franzose – uf em Wäg uf Indie, in dr Persisch Golf oder dr Färn Oschte gsii, ohni ass si duurhafti Stizpinkt yygrichtet hätte.

Am Aafang vum 19. Johrhundert, churz vor dr Kolonialisierig vu dr Komore dur Frankrych, isch Anjouan unter eme Sultan veraint gsii, wu bis Mitti vum Johrhundert au d Insle Mohéli unterstande isch. Ab dr Johrhundertmitti isch Mohéli unabhängi wore vum Sultanat Anjouan dur d Invasion vum Ramanetaka, däm syni Dinaschry het dert derno bis 1885 regiert. 1816 isch dr Sultan vu Anjouan, Abdallah dr Eerscht, no däre Invasion uf di franzesisch Insle Île Bourbon (hite „La Reunion“) gflichtet. Di grescht Insle, Grand Comore, isch urspringli in 12 Sultanat ufgspryslet gsii, wu aber e gmainsam Oberhaupt gwehlt hän.

### Franzesischi Kolonialzyt
#### Zyt vu dr Protektorat 1841–1912
Anne 1841 hän d Franzosen Mayotte zum Protektorat erklert un hän vu do uus aagfange, Yyfluss z neee uf di ander Insle. 1847 hän si d Sklaverei uf Mayotte verbote un hän d Aasiidlig vu freiglossene Sklave un franzesische Siidler uf dr Insle gferderet, wu dur di madagassische Iberfäll un Sklavenagde fascht ganz entvelkeret gsii isch. Im Johr 1842 het d Sultani vu Mohéli franzesische Schutz gege s Sultanat Sansibar gsuecht un 1861 un 1871 hän d Franzose im Zämehang mit intärne Konflikt militeerisch uf dr Insle interveniert. Anne 1886 isch d Insle schließli offiziäll Dail vum franzesische Protektorat vu Mayotte wore. 1866 isch Anjouan franzesisch Protektorat wore un 1886 au Grand Comore, wu d Franzosen scho 1844 en eerschte Militeer- un Handelsposchte ygriichtet ghaa hän. Uf Grand Comore wie au uf dr andere Insle sin d Sultan wyter im Amt blie un hän z.&nbsp;B. aigeni Fahne ghaa. Mit em „Protektorat“ sin si aber unter franzesischer Herrschaft gsii. Syter anne 1887 sin d Inlse Anjouan, Grand Comore un Mohéli kollektiv „Protektorat vu dr Komore“ gnännt wore. Anne 1908 sin si mit Mayotte zue aire koloniale Ainhait zämegschlosse wore un 1914 em Generalgouverneur vu Madagaskar unterstellt.

D Kolonisierig vu Grand Comore het dr franzesisch Gschäftsmann Léon Humblot vorberaitet ghaa, wu em domolige Sultan Said Ali großi Dail vu dr Insle abgchauft un em derzue Kredit gee ghaa het, wu iber Arbetsverpfliichtige vu dr Untertane hän mieße zruggzahlt wäre. Em Humblot sy „Societe´ de la Grande Comore“ isch zue dr wiichtigschte vu dr franzesische Kolonialgsellschafte wore, wu de facto iber d Insle gherrscht het. Uf dr Plantasche vu dr Gsellschafte hän Zwangsarbaiter Kaffee, Kopra, Sisal, Kakao, Ylang-Ylang, Vanille un Nägeli produziert. Mer het dr Humblot isch uf em Hegschtpunkt vu syre Macht au dr „Wyss Sultan vu Grand Comore“ ghaiße.

Im spote 19. Johrhundert hän di beede Sufi-Orde vu der Qadiriyya un dr Schadhiliyya große Yyfluss uf dr Komore gwunne. Dr komorisch Schadhiliyya-Schaich Muhammad ibn ʿAbdallāh al-Maʿrūf (1853–1905) het dää Orde an dr oschtafrikanische Kischte uusbraitet, uf dr Komore het er bsundersch vyl Aahänger gfunde. Är isch z Moroni gstorbe, dert het er e Zawiya grindet ghaa. Sy Grabmol isch Zyl fir Pilger us ganz Oschtafrika. Zum Änd vum 19. Johrhundert isch s zuen ere große Uuswanderigswälle vu komorische Muslim ins Biet vu dr Bū-Saʿīdī-Sultan z Sansibar chuu. Ellai anne 1899 sin 15.000 Komoren uf Sansibar uusgwanderet. E Dail komorischi Araber wie dr Ahmad ibn Sumait sin au diräkt in dr Dienscht vu dr Bū-Saʿīdī-Sultan drätte.

#### Kolonialzyt 1912 bis 1975
Anne 1912 het s „Protektorat vu dr Komore“ dr Status vun ere Kolony kriegt, ab 1914 sin si vu dr franzesische Kolony Madagaskar uus verwaltet wore. D Kolonialgsellschafte hän doderdur ihri diräkt Herrschaft verlore, sin aber seli mächtig blibe. In dr 1930er Johr hän ene 46 Brozänt vu dr Landflechi vu Grand Comore gheert, 37 Brozänt vu Anjouan, 22 Brozänt vu Mohéli un 15 Brozänt vu Mayotte. Ainewäg isch s bolitisch rueig blibe uf dr Insle. 1946 hän si dr Status vun eme TOM (territoires d´outre-mer, Franzesischs Ibersee-Territorium) un dodermit e Dailautonomy un eerschti bolitischi Inschtituzione wie ne „Conseil General“ (Lokalversammlig) iberchuu. Derzue sin d Insle jetz mit aim Abgordnete im franzesische Barlemänt un Senat verdrätte gsii. Bi dr Wahle hän si zwoo Frakzione zaigt, di ender tradizionalistische „Wysse“ un di „Griene“, wu ender in di kolonial Wirtschaft un Verwaltig yybunde gsii sin.

Im Johr 1961 sin d Komore zum Dail autonom wore. 1962 isch in dr tansanische Hauptstadt Daressalam d Mouvement de la Libération Nationale des Comores (MOLINACO) grindet wore, di „National Befreiigsbewegig vu dr Komore“, un isch vu dr grad eerscht grindete Organisation fir Afrikanischi Ainhait (OAU) as Verdrättig vum Volk vu dr Komoren anerkännt wore. D Bewegig het si uf e Propagandachrieg us em Exil uuse bschränkt. D „Mouvement (populaire) mahourais“, d Volksbewegig vu Mayotte isch dergege ne ärnschhaftli Drohig fir s Regime gsii. Ass 1962 d Hasuptstadt vu Mayotte uf Moroni uf dr Insle Grand Comore verlait wore isch, het e großi Uuruei uf Mayotte uusglest, wel mit dr Verlegig dytligi wirtschaftligi Noodail fir d Insle verbunde gsii sin. Anne 1967 isch dr Bresidänt vu dr Lokalregierig Said Mohammed Sheikh mit Stai vu Mayotte verdribe wore. D Franzose hän dodruf Ainhaite vu dr Främdelegion uf Mayotte stationierte, was di wirtschaftlige Noodail vum Verluscht vum Hauptstadtstatus vu Dzaoudzi uf Mayotte uusgliche het.

D Verfassig vu 1968 het dr ainzelne Insle vu dr Komore greßeri Sälbschtständigkait gee un het eso sezessionistischi Bsträbige gferderet. Dr Ahmed Abdallah Abderemane, dr domolig Bresidänt vum Territorium het d Infrastruktur uf Mayotte uusböue loo un d Aasidlig vu Lyt vu Anjouan gferderet. Ainewäg het s uf dr ibrige Insle e starki Stimmig fir e ändgiltigi Unabhängigkait gee, derwylscht uf Mayotte d Bevelkerig bi Franklrych het welle blybe. E 1973 mit Frankrych uusghandlete „Fahrblan zur Unabhängigkait“ het e Volksabstimmig fir 1978 vorgsääne, bis dert het e yyhaimischi Verwaltig sotte ufböue wäre. Anne 1973 isch s aber zue Demonschtratione vu junge Lyt fir d Unabhängigkait chuu, wu eerscht dur dr Yysatz vu Druppe vu La Reunion zum Änd chuu sin. Bi me vorzogene Referändum 1974 hän si rund 95 Brozänt fir d Unabhängigkait uusgsproche. Di maischte Stimme gege d Unabhängigkait het s uf dr Insle Mayotte gee, wu derno wyter franzesisch bliben isch.

### Unabhängigi Komore
Am 6. Juli 1975 hän d Komore ohni d Insle Mayotte ihri vollständig Unabhängigkait verchindet, ohni ass si dr Aaspruch uf die Insle hätte ufgee. No dr Unabhängigkait isch s Land bolitisch chronisch inschtabil ugsii un het bis hite 19 Butschversuech ghaa, vier dervu unter dr Fierig vum franzesische Seldner Bob Denard. Vu 1975 bis 1978 isch s Land vum Ali Soilih regiert wore, wu ne Arabisierigsbolitik dribe het. Im Juli 1977 het s Land en Aadrag uf d Ufnahm in di Arabisch Liga gstellt. Dr Aadrag isch aber abgwise wore, wel Ali Soilih s das Komorisch zur offiziälle Landessproch het welle mache un nit s Arabisch.

Dr Denard het 1978 em Ahmed Abdallah wider zur Macht verhulfe. Bis zum Sturz vum Abdallah 1989 hän di beede s Land sischtematisch uusbytet. Um die Zyt isch s Regime vor allem vu Frankrych, Sidrhodesie (bis 1980) un Sidafrika unterstitzt wore. Sidafrika het iber d Insle Waffegschäft abgwickelt un eso s international Embargo umgange. Derzue het s uf dr Insle ne Abheerstation derfe böue, wu d ANC-Biro z Lusaka un z Dar es Salaam dermit abgheert wore sin.

Anne 1978 het dr Bresidänt Ahmed Abdallah d Komore zuen ere Islamische Federative Republik erklert. 1982 isch e Ainhaitsbartei yygfiert wore un bi dr Wahle 1978 un 1984 het syni „Furtschrittsbartei“ je iber 99 Brozänt vu dr Stimme iberchuu. Är het autoriteer regiert mit dr Unterstitzig vu franzesische Seldner un sidafrikanische Gschäftslyt un dr Dudlig dur Frankrych, wel dr Abdallah druf verzichtet het, Mayotte wider an d Komore aazschließe. Unterstitzig isch au us konservative arabische Eelländer chuu, wu di islamisch Uusrichtig vu dr Republik zuegsait het.

D Universitete vu dr arabisch-islamische Länder sin um die Zyt zuen eme wichtige Aazugspunkt fir di junge Komore wore, vor allem wel ene dr Zuegang zue dr franzesische Universitete, wu di komorisch Elite bishär uusbildet woren isch, schwärt gmacht woren isch. 1985 hän 600 komorischi Studänte an islamische Universitete studiert, derwylyscht mer z Frankrych nume 250 Studänte un Lehrbuebe- un maidli vu dr Komore zellt het.

Anne 1989 hän dr Abdallah un dr Denard d Unterstitzig vu dr arabische Golfländer verspiilt ghaa. Dr Abdallah isch 1989 bime Butsch, wu wahrschyns vum Denard initiiert wiren usch, unter nie gchlerte Umständ um Lääbe chuu. Dr Said Joher isch Bresidänt wore, s Land isch aber nit zur Ruei chuu]. 1995 het dr Denard scho zum vierte Mol erfolgrych butscht. Syni Herrschaft isch aber no aire Wuche dur dr Yygrif vun eme franzesische Expeditionskorps uubluetig zum Änd chuu. Dr Denard isch verhaftiert un 1999 z Frankrych wäge Mord am Abdallah aagchlagt wore, aber us Bewysmangel freigsproche wore.

Anne 1997 hän d Insle Anjouan un Mohéli ihri Unabhängigkait verchindet. Uf jedere Insle het s aber au e baar Butsch gee. Emänd het s uf allne Insle en aigene Bresidänt gee. Anne 1999 isch dr Azali Assoumani Bresidänt vu Grande Comore wore. Ä het e baar Butschversuech iberstande un het d Inlse dur e Verfassigsreform anne 2001 as „Union vu dr Komoren“ chenne wider verainige. Alli drei Hauptinsle hän syterhär e halbautonom Barlemänt un ene aigene Bresidänt ghaa. D Bresidäntschaft vu dr Gsamtunion het syterhär zwische dr drei Hauptinsle rotiert. Im Mai 2006 isch dr gmäßigt Islamischt Ahmed Abdallah Mohamed Sambi zum Staatsbresidänt gwehlt wore. Är het 2009 dur e nei Verfassigsreferändum d Zäntralmacht wider sterker gmacht un d Union zuen eme islamische Staat erklert. 2010 isch dr bishärig Vizebresidänt Ikililou Dhoinine zue sym Noofolger gwehlt wore. Anne 2016 isch dr Azali Assoumani wider Bresidänt wore, wu des Amt vu 1999 bis 2006 scho mol ghaa het.

## Verwaltigsgliderig

Di federale Republik vu dr Komoren glideret si syt dr Verwaltigsreform vum 28. Juli 2011 in drei autonomi Insle mit 16 Brefäkture *(préfectures).* In dr Brefäkture git s 54 Gmaine *(communes)*, wu us meerere Derfer un Stedt oder aire Stadt bstehn.

### Autonomi Insle
Die Tabälle zaigt di drei autonome Insle:

### Brefäkture
Uf allne drei autonome Insle git s insgsamt 16 Brefäkture.

## Literatur
* Abdallah Chanfi Ahmed: *Islam et politique aux Comores. Évolution de l'autorité depuis le Protectorat français (1886) jusqu'à nos jours.* L'Harmattan, Paris, 1999.
* Anne K. Bang: *Sufis and scholars of the sea. Family networks in East Africa, 1860–1925*. RoutledgeCurzon, London/New York 2003, S. 47–56.
* Roland Barraux: *Du corail au volcan. L'histoire des îles Comores.* Komedit, Moroni, 2009, 273 S. ISBN 978-2-914564-62-5
* Claude Chanudet: *Histoire et archéologie des Comores.* Centre national de documentation et de recherche scientifique (Comores), Sépia, Saint-Maur, 1997, 55 S.
* Ali Djalim: *Les arabisants, le cheikh et le Prince aux Comores.* In: René Otayek (Hrsg.): *Le radicalisme islamique au sud du Sahara: da'wa, arabisation et critique de l'Occident.* Karthala MSHA, Paris 1993, S. 151–159.
* Jean Fasquel: *Mayotte, les Comores et la France.* L'Harmattan, 2000
* Mahmoud Ibrahime: *État français et colons aux Comores (1912-1946).* L'Harmattan, 1997. 160 S.
* Martin Ottenheimer, Harriet Ottenheimer: *Historical Dictionary of the Comoro Islands.* Scarecrow Press 1994. African Historical Dictionaries Nr. 59. ISBN 978-0-585-07021-6.
* Ahmed Ouledi, Mahmoud Ibrahime: *Les Comores au jour le jour. Chronologie.* Komedit, Moroni 2007, 123 S. ISBN 978-2-914564-51-9
* Walter Schicho: *Handbuch Afrika. In drei Bänden*. Band 1: *Zentralafrika, Südliches Afrika und die Staaten im Indischen Ozean.* Brandes & Appel, Frankfurt am Main 1999, ISBN 3-86099-120-5.
* Emmanuel Nirina Vérin: *Histoire de la révolution comorienne. Décolonisation, idéologie et séisme social.* L'Harmattan, 2000
* Christina Westenberger: *Komoren. Reise-Handbuch.* 2., überarbeitete Auflage. Stein, Kronshagen 1998, ISBN 3-89392-221-0.

## Weblink

* 

## Fueßnote