open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gnosca

**Gnosca** isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Gnosca lyt am rächte Stade vum Fluss Tessin am Yygang zue dr Riviera. Nochbergmaine sin Arbedo-Castione, Claro, Gorduno un Preonzo gsi.

## Gschicht
Gnosca isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1198 as *Niosca*.

D Gmai Gnosca het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Ticino ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Gnosca isch dr Moreno Pedrazzi gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Gnosca ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Pietro Martire* (zum erschte Mol gnännt im 13. Jh., mit Stuckature, Wandmolereie un eme barocke Holzaltar)
* Chilche *S. Giovanni Battista* (13. Jh.)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;115–116.
* Celestino Trezzini: *Gnosca.* In: *[[Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz]],* Band 3, *Giovanoli – Grasset.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;576.
* Virgilio Gilardoni: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;204–209.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;37, 301, 363–366, 423.
* Agostino Robertini und andere: *Gnosca.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;129–140.
* Luciano Vaccaro, Giuseppe Chiesi, Fabrizio Panzera: *Terre del Ticino. Diocesi di Lugano.* Editrice La Scuola, Brescia 2003, S.&nbsp;69 Note, 78, 90, 101, 406. 
* Simona Martinoli et al.: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;55, 56, 57.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Gordola

**Gordola** (lombardisch *Gordora*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Navegna im Bezirk Locarno.

## Geografi
Gordola lyt am Uusgang vum Verzascadal uf em linke Stade vum Fluss. Dr Bann gränzt an dr Spychersee Lago di Vogorno un am Langesee. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Burio, Gaggiole, Scalate, Gordemo, Monti di Motti, Rongia un Sant'Antonio. Nochbergmaine sin Cugnasco-Gerra, Lavertezzo, Locarno, Mergoscia, Tenero-Contra un Vogorno.

## Gschicht
Gordola isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1200 as *Gordora*, 1219 *Gordolla/e*.

## Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Gordola isch dr Armando Züllig.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Gordola ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *Sant'Antonio Abate* (1831)
* Oratorium *Delle Grazie* (15. Jh.)
* Kapäll *detta del Vescovo*, Selvatica (1889)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;116.
* Rolf Dettwiler: *Beurteilung der Grundwasserprobleme von Tenero-Gordola.* Bern 1965.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;323, 328, 367–368.
* Virgilio Gilardoni: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino, volume III: L’alto Verbano II. I circoli del Gambarogno e della Navegna.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 73).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG.&nbsp;Bern 1983, ISBN 3-7643-1500-8, S.&nbsp;165–181.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* (Hrsg. GSK), Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;162–163.
* Giovanni Lombardi, *Gli impianti idroelettrici in Ticino.* In: *Arte&Storia. Il Ticino dell’acqua. Dalla formazione geologica del Cantone alle attività economiche.* Edizioni Ticino Management, 12. Jahrgang, Nummer 54, April-Juli 2012. Lugano 2012, , S.&nbsp;84–91.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* http://www.gordola.ch

## Fueßnote
Faido

**Faido** (, lombardisch *Fait*, dytsch veraltet *Pfaid*, im Walserdialäkt vu Bosco/Gurin **) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina.

## Geografi
Faido lyt im middlere Valle Leventina (Livinedal) am Fluss Tessin.

## Gschicht
D Gmai Faido isch es erschtsmol gwagse am 29. Jänner 2006 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Faido, Chiggiogna, Rossura (dt. veraltet *Rossur*) un Calonico. Am 1. April 2012 sind d Gmaine Anzonico, Calpiogna, Cavagnago, Chironico, Mairengo und Osco au no dezue cho. Uf de 10. April 2016 het au d Gmai Sobrio mit Faido fusioniärt.

Faido isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1171 as *Faedo*, Chiggiogna anne 1209 as *Gazonia*, 1515 *Chisogna*, Rossura anne 1201 as *Resora*, *Resura*, Calonico anne 1227 as *Callonego*, 1300 *Callonico*.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Faido isch dr Roland David.

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Faido ghert zum Ticinese.


Datei:Rossura.JPG|Rossura
Datei:San Martino Calonico – 02.jpg|d Chilche San Martino, Calonico
Datei:Faido.jpg|en Wasserfall bi Faido


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Faido.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 3, *Egolf – Fazy.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;105, 106.
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;96–98.
* Kurt Held: *Der Trommler von Faido*. 2 Bd., Sauerländer, Aarau 1947 un 1949

## Weblink

* http://www.faido.ch
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Fueßnote
Frasco

**Frasco** (lombardisch *Frasch*) isch en Ort in dr Gmai Verzasca im Kanton Tessin, Schwyz. Bis 2020 isch er sälber e Gmai gsi.

## Geografi
Frasco lyt im obere Verzascadal uf rund 880 m Hechi. Dur d Gmai fließt d *Efra*.

## Gschicht
Frasco isch zum erschte Mol anne 1235 as *Felasco* gnännt wore. Vu 1395 bis 1843 hän Frasco un Sonogno ai bolitisch Gmai bildet.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Frasco ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *San Bernardo d’Aosta* (1868/69)
* Chryzwäg *(Via Crucis)*

## Literatur
* 
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;328.
* Rinaldo Giambonini, Agostino Robertini, Silvano Toppi: *Frasco.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1971, S.&nbsp;141–152.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;98.
* Elfi Rüsch: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino. Distretto di Locarno IV: La Verzasca, il Pedemonte, le Centovalli e l’Onsernone.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 123).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG.&nbsp;Bern 2013, ISBN 978-3-03797-084-3, S.&nbsp;102–126.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20061112130736/http://www.frasco.ch/

## Fueßnote
Grancia

**Grancia** (lombardisch *Granscia*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Carona im Bezirk Lugano.

## Geografi
Grancia lyt im Scairolodal 5&nbsp;km sidlig vu Lugano un 5&nbsp;km nerdlig vu Morcote.

## Gschicht
Grancia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1309 as *in loco Grancie*. Bis 1825 het d Gmai zue Carabbia ghert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Grancia isch dr Francesco Regazzoni.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Grancia ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *San Cristoforo* (1591)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Grancia.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 3, *Giovanoli – Grasset.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;630.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;369.
* Micaela Viglino Davico: *Fortezze alla „moderna“ e ingegneri militari del ducato sabaudo.* Celid, Torino 2005.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;342-343.
* Bruno Signorelli: *La famiglia dei Vanelli. Architetti, scultori, fonditori e costruttori edili operasi nei territori sabaudi fra XVI e XVIII secolo.* In: Giorgio Mollisi (Hrsg.), *Svizzeri a Torino nella storia, nell’arte, nella cultura, nell’economia dal Cinquecento ad oggi.* In: *Arte&Storia.* 11. Jahrgang, Nummer 52, Oktober 2011, Edizioni Ticino Management Lugano, S.&nbsp;114-129.
* 
* Raimondo Locatelli: *Grancia: piccolo tra i grandi.*, Edizioni Comune di Grancia, Grancia 2011.

## Weblink

## Fueßnote
Gravesano

**Gravesano** (lombardisch *Gravesan*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Taverne im Bezirk Lugano.

## Geografi
Gravesano lyt im mittlere Vedeggiodal. Zue dr Gmai ghert no dr Wyler Grumo. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Bedano, Lamone un Manno.

## Gschicht
Gravesano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1254 as *de Gravaxana*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Gravesano isch dr Carlo Zoppi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Gravesano ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *Santi Pietro e Paolo* (Ändi 16. Jh.)

## Literatur
* Siro Borrani: *Il Ticino Sacro. Memorie religiose della Svizzera Italiana raccolte dal sacerdote Siro Borrani prevosto di Losone.* Tipografia e Libreria Cattolica di Giovanni Grassi, Lugano 1896.
* 
* Raimondo Locatelli: *Gravesano e la sua gente.* Verlag Comune di Gravesano, Gravesano 2010.
* Laura Facchin: *I Portugalli di Mugena a Livorno.* In: *Arte&Storia.* Edizioni Ticino Management, 14.&nbsp;Jahrgang, Nummer 62, Lugano August 2014, S.&nbsp;302–315.
* F. Zappa (Hrsg.): *Valli di Lugano.* 1990

## Weblink

* http://www.gravesano.ch

## Fueßnote
Gresso

**Gresso** isch es Dorf in dr politische Gmai Onsernone im Kanton Tessin in dr Schwyz. Es ghert zum Chrais (circolo) Onsernone im Bezirk Locarno.

## Geografi
Gresso lyt uf dr linke, gääche Syte vum Vergelettodal uf ere Hechi vu 999 m i Meer. Nochbergmaine sin bis im April 2016 Maggia, Onsernone un Vergeletto gsii.
 
## Gschicht
Gresso isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1316 as *Agrassio*. Vu 1803 bis 1882 het d Gmai zue Vergeletto ghert. Vor 1803 het s Dorf zue dr Squadra vu Russo ghert. Am 10. April 2016 het Gresso mit dän ehemolige Gmaine Isorno, Mosogno und Vergeletto i d Gmai Onsernone fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Gresso isch dr Marco Garbani Nerini gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Gresso ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Kapäll *S. Orsola* (1730, am Änd vum 20. Jh. reschtauriert)

## Literatur
* Guglielmo Buetti: *Note Storiche Religiose delle Chiese e Parrocchie della Pieve di Locarno, (1902), e della Verzasca, Gambarogno, Valle Maggia e Ascona (1906).* 2. Auflage, Pedrazzini Edizioni, Locarno 1969.
* Celestino Trezzini: *Gresso.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 3, *Grassi – Güttingen_.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;737.
* Maren Heyne, Giovanni Orelli: *Gresso 999 m/s. Ein Bergdorf im Wandel.* Gümligen; Bonn; Wien: Zytglogge 1991.
* 

## Weblink

## Fueßnote
Gudo TI

**Gudo** isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Gudo lyt uf dr rächte Syte vu dr Magadinoebeni. Zue dr ehmolige Gmai het d Fraktione Progero, Cimalloco, Caneggio, Malacarne, Malcantone, Mondato, Casa Cima, Pian Marnino, Rotonda, Santa Maria, San Nazzaro un Sasso Grande ghert. Nochbergmaine sin Cadenazzo, Cugnasco-Gerra, Giubiasco, Sant’Antonino un Sementina gsi.

## Gschicht
Gudo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1277 as *Gudio*.

D Gmai Gudo het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Ticino ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Gudo isch dr Guglielmo Minotti gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Gudo ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfarrchilche *S. Lorenzo* (1615, e Vorgängerböu us em 6./7. Jh. isch archäologisch noogwise)
* Chilche *S. Maria*, Progero (romanisch, im 17. Jh. umböue)

## Literatur
* 
* Virgilio Gilardoni: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;215–220.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;337, 244, 254, 370–373, 423.
* Agostino Robertini u.&nbsp;a.: *Gudo.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;153–164.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;17, 18, 50, 52.
* Celestino Trezzini: *Gudo.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 3: *Grassi – Güttingen.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;788.

## Weblink

* http://www.gudo.ch

## Fuessnote
Iragna

**Iragna** isch e Dorf in dr politische Gmai Riviera im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Riviera im Bezirk Riviera.

## Geografi
Iragna lyt am Uusgang vum Val d'Iragna in d Valle Leventina, dr Bann goht bis zum Val Verzasca. Im Val d'Iragna het s friejer Alpwirtschaft gee, aber d Alpe sin hite alli ufgee. Nochbergmaine sin Biasca, Lavertezzo, Lodrino, Osogna un Personico.

## Gschicht
Iragna isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210 as *Inagna*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Iragna isch dr Igor Cima.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Iragna ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *Santi Eusebio e Gaudenzio* (syt 1210 belait)
* Kapäll *Santa Maria*, Boscerina
* Kapäll *San Rocco*, Pozzo (1567 gnännt)

## Literatur
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;374–375, 383, 484.
* Celestino Trezzini: *Iragna.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 4, *Hoescheller – Jestetten.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;359.
* Agostino Robertini und andere: *Iragna.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;165–180.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;76.
* Marina Bernasconi Reusser: *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* 2. Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010, S.&nbsp;207, 212.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* Offizielli Website fo dä Gmäind Iragna uf Italienisch

## Fueßnote
Isone

**Isone** (lombardisch *Ison*, dytsch veraltet *Son*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sant’Antonino im Bezirk Bellinzona.

## Geografi
S Dorf lyt im obere Vedeggiodal. Nochbergmaine sin Cadenazzo, Bellinzona (friejer Camorino un Pianezzo), Capriasca, Monteceneri, Ponte Capriasca un Sant’Antonino.

## Gschicht
Isone isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1237 as *Yxono*.

E Zämmeschluss mit dr Gmaine Bironico, Camignolo, Medeglia, Rivera un Sigirino zue dr Gmai Monteceneri hän d Stimmburger vu Isone un Mezzovico-Vira bi dr Abstimmig am 25. Novämber 2007 abglähnt.

Uf dr 2. April 2017 het d Gmai Isone zäme mit Cadenazzo un Sant'Antonino us em Chrais Giubiasco in Chrais Sant'Antonino gwechslet, wo neu grindet wore isch.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Isone isch dr Giorgio Bulloni.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Isone ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *San Lorenzo* (romanische Glockedurm un Muurräscht us em 12. Jh., hitige Böu vu 1452, im 17. un 20. Jh. umböue un erwyteret)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Isone.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 4, *Hoescheller – Jestetten.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;368.
* August Spicher: *Geologie und Petrographie des obern Val d’Isone.* Schweizer. mineral. petrogr. Mitteilungen. Band 20, Heft 1. Zürich 1940.
* Virgilio Gilardoni: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;221–222; Idem, 
* *Waffenplatz Isone: Einweihung 29. März 1973.* Isone 1973.
* Agostino Robertini und andere: *Isone.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;181–192.
* Giuseppe Chiesi, Fernando Zappa: *Terre della Carvina. Storia e tradizioni dell'Alto Vedeggio.*, Armando Dadò, Locarno 1991.
* Raimondo Locatelli, Adriano Morandi: *Alto Vedeggio ieri e oggi: i sette Comuni da Sigirino a Isone.* Edizioni Rivista di Lugano,  Lugano 2005.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

* Offizielli Websyte fo dä Gmäind Isone uf Italienisch

## Fueßnote
Isorno TI

**Isorno TI** isch es Dorf i de politische Gmai Onsernone im Kanton Tessin in dr Schwyz. Es ghert zum Chrais (circolo) Onsernone im Bezirk Locarno.

## Geografi
D Gmai Isorno im Onsernonedal het ihre Name vum glychnamigte Fluss iberchuu, wu vum italienische Gebiet häärchunnt un derno dur s Onsernonedal fliesst. Nochbergmaine sin Cavigliano, Centovalli, Maggia, Mosogno un Onsernone. Zum Ortsdail Berzona ghert au no dr Wyler Seghelina, zue Loco d Wyler Niva un Rossa gsii.

## Gschicht
Isorno isch entstande anne 2001 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Auressio, Berzona un Loco.

Auressio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1233 as *Oraxio*, Berzona anne 1265 as *Berzona*, Loco anne 1224 as *Loco*.

Am 10. April 2016 het Isorno mit dän ehemolige Gmaine Gresso, Mosogno und Vergeletto i d Gmai Onsernone fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Isorno isch dr Athos Rima gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Isorno ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Antonio Abate*Auressio (1526 gweit)
* Chilche *S. Defendente*, Berzona (1564 böue, syt 1777 Bfaarchilche)
* Kapäll *S. Maria*, Berzona (1682)
* Kapäll *S. Maria Lauretana*, Seghelina (1766)
* Chilche S. Remigio*, Loco (1228 zum erschte Mol gnännt, aafangs 16. Jh. nei böue, mit ere Nachtmohlsdarstellig vum flämische Moler Godefridus Maes vu 1683)
* Kapäll *S. Giovanni Nepomuceno*, Niva (spotbarock)
* Kapäll *Madonna di Re*, Sassello (Ändi 17. Jh.)
* *Villa Edera*, Auressio (1887 böue loo vum Paolo Antonio Calzonio, aafangs 1930er restauriert, hite d Jugedhärbärg)

== Lyt ==
Noch em [[Zweiter Weltkrieg|Zweete Wätchrieg]] sin e Raie vu bekannte Chinschtler un Schriftsteller zytwys z Berzone gwohnt, unter anderem dr [[Max Frisch]] vu 1964 bis zue sym Dod 1991, dr [[Alfred Andersch]] vu 1958 bis zue sym Dod 1980 un dr [[Golo Mann]].

== Bilder ==
<gallery>
Datei:San Giovanni Nepomuceno, Loco, Onsernone.jpg|<center>Kapäll *S. Giovanni Nepomuceno*
Datei:Isorno P1080443.jpg|<center>
Datei:Loco P1080429.jpg|<center>
Datei:Loco, Ticino village.jpg|<center>
</gallery>
<gallery>
Datei:Isorno P1080447.jpg|<center>
Datei:Loco Ticino P1080434.jpg|<center>
Datei:Berzona film1 14.jpg|<center>
Datei:Berzona film1 20.jpg|<center>
</gallery>

== Literatur ==
* Elfi Rüsch: *Distretto di Locarno IV.'' Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2013, ISBN 978-3-03797-084-3.

## Weblink

* 
* 
* 
* 

## Fuessnote
Lamone

**Lamone** (lombardisch *Lamon*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
Lamone lyt am linke Stade vum Vedeggio am Fueß vum San Zeno. zue dr Gmai ghert au dr Wyler Ostarietta. Nochbergmaine sin Bedano, Cadempino, Cureglia, Gravesano, Manno, Origlio un Torricella-Taverne.

## Gschicht
Lamone isch zum erschte Mol gnännt wore anne 854 as *Namonni*, 1295 *Lamono*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Lamone isch dr Marco Balerna.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Lamone ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Andrea* (1468 zum erschte Mol gnännt, 1612 un im 19. Jh. umböue, Glockedurm romanisch)
* Oratorium *S. Zeno* (Ändi 15. Jh.)

## Lyt
* Karl Ballmer (1891–1958), Maler un Philosoph, het vu 1941 bis 1958 z Lamone gläbt
* Bernardo De Bernaris (* 1807 z Lamone, † 1868 z Budapest), Architäkt un Moler, 

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;118.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;376–377.
* Simona Martinoli und andere.: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;284–285.
* 

## Weblink

## Fueßnote
Lavertezzo

**Lavertezzo** (lombardisch *Vertezz*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Verzasca im Bezirk Locarno.

## Geografi
Lavertezzo isch e Dorf im Verzascadal uf 545 m Hechi, wu au dr Wyler Aquino, Rancone un Sambugaro derzue ghere. Derzue chunnt no d Exklave Lavertezzo Piano in dr Magadinoebeni mit dr Ortsdail Riazzino, Montedato un Bugaro.  Nochbergmaine sin Avegno-Gordevio, Brione (Verzasca), Corippo, Cugnasco-Gerra, Frasco, Gordola, Iragna, Locarno, Lodrino, Personico, Preonzo un Vogorno.

Anne 1920 isch d *Terricciole* ufglest wore, e gmainsame Straibsitz vu Locarno, Minusio un Mergoscia, doderby isch Riazzino dr Gmai Lavertezzo zuedailt wore.

## Gschicht
Lavertezzo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1327 as *Laverteze*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Lavertezzo isch dr Roberto Bacciarini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Lavertezzo ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *Madonna degli Angeli* (18. Jh.)
* *Ponte dei Salti*, e alti Doppelbooge-Brugg über d Verzasca

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;118–119.
* Guglielmo Buetti: *Note Storiche Religiose delle Chiese e Parrocchie della Pieve di Locarno, (1902), e della Verzasca, Gambarogno, Valle Maggia e Ascona (1906).* 2.&nbsp;Auflage, Pedrazzini Edizioni, Locarno 1969.
* Celestino Trezzini: *Lavertezzo.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 4, *Krauer – Liebburg.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;637.
* Giuseppina Togni: *Il prete rosso. Storia della Valle Verzasca.* 3.&nbsp;Auflage, Armando Dadò Editore, Locarno, 2012, ISBN 978-88-8281-336-9
* Agostino Robertini und andere: *Lavertezzo.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;193–210.
* Romano Broggini: *Terriciuole ovvero Verzasca in Piano.* Auflage der Gemeinde Lavertezzo, Lavertezzo 1996.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;162, 230, 231.
* Elfi Rüsch: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino. Distretto di Locarno IV: La Verzasca, il Pedemonte, le Centovalli e l’Onsernone.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 123).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG.&nbsp;Bern 2013, ISBN 978-3-03797-084-3, S.&nbsp;52–69.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

## Fueßnote
Lavizzara

**Lavizzara** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Lavizzara im Bezirk Vallemaggia.

## Geografi
Lavizzara umfasst dr nordeschtlig Dail vum Valle Maggia, also au s Val Lavizzara. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Broglio, Brontallo, Fusio, Menzonio, Mogno, Monti di Rima, Peccia, Piano di Peccia, Prato, San Carlo, Sant'Antonio un Sornico. Nochbergmaine sin Airolo, Bedretto, Brione (Verzasca), Cevio, Dalpe, Faido, Maggia, Prato (Leventina), Quinto un Sonogno.

## Gschicht
Lavizzara isch entstande am 4. April 2004 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Broglio, Brontallo, Fusio, Menzonio, Peccia un Prato-Sornico. Prato-Sornico isch anne 1864 dur dr Zämmeschluss vu dr Wyler Prato un Sornico. Dr Wyler Mogno isch anne 1936 zue Fusio yygmaindet wore.

Broglio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1361 as *Brono*, Brontallo anne 1574 as *Bruntalo*, Fusio anne 1258 as *Fuxio*, Menzonio anne 1364 as *Menzone*, Peccia anne 1374 as *Petia*, Prato-Sornico anne 1374 as *Prato*.

## Verwaltig
Dr Gmaindsbresidänt (Sindaco) vu Lavizzara isch dr Michele Rotanzi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
; Yywohnerentwicklig vu Broglio 

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Lavizzara ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maria Lauretana*, Broglio (1487 gweit)
* Chilche *S. Maria e S. Giorgio*, Brontallo (im 15. Jh. gnännt, im 16. Jh. wider ufböue)
* Chilche *S. Giovanni Battista Decollato*, Fusio (1626, 1986 dur e Lawine zerstert, 1986-1997 nei böue)
* Chilche *SS. Giacomo e Filippo*, Menzonio (1585, 1644 un 1905 umböue)
* Chilche *S. Antonio Abate*, Peccia (16. Jh., no Iberschwämmige 1834 un 1868 nei ufböue)
* Chilche *S. Carlo*, Peccia (1617, ab 1669 Bfaarchilche)
* Chilche *S. Martino*, Sornico (14. Jh. zum erschte Mol gnännt)
* Chilche *SS. Fabiano e Sebastiano*, Prato (1487 gweiht, 1730 umböue und vom Bischof vo Como 1761 nei gweiht)

## Galery

Datei:Lavizzara Prato-Sornico.jpg|Sornico
Datei:Brontallo2.JPG|Brontallo
Datei:Mogno Ortsansicht.jpg|Mogno
Datei:Kirche San Giovanni Battista in Mogno, Lavizzara, Kanton Tessin 2.jpg|s Chilchli San Giovanni Battista z Mogno (vo ine)
Datei:SL270955.JPG|dr Lago del Sambuco


## Literatur
* Giovanni Bianconi: *Vallemaggia.* Edizioni L.E.M.A., Agno 1969.
* Martino Signorelli: *Storia della Valmaggia.* Tipografia Stazione SA, Locarno 1972, S.&nbsp;239–240, 249–252, 289, 297, 301–302, 374–378, 391–396, 398, 407–408, 409.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190904055059/http://www.lavizzara.ch/

## Fueßnote
Ligornetto

**Ligornetto** (lombardisch *Ligornett*) isch e ehemaligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz und hät zum Chrais (circolo) Stabio im Bezirk Mendrisio ghört. Am 14. April 2013 isch Lignoretto nach Mendrisio ygmändät wordä und ghört sither zum Chräis Mendrisio.

## Geografi
Ligornetto lyt zeh Kilometer vu Chiasso an dr Gränze zue Italie.

## Gschicht
Ligornetto isch zum erschte Mol gnännt wore anne 789 as *Logurno*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Ligornetto isch dr Marco Pina.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Ligornetto ghert zum Comasco-Lecchese.

## Kultur un Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Lorenzo* (im 13. Jh., im 18. Jh. umböue)
* Kapäll *S. Giuseppe* (anne zum erschte Mol 844 gnännt)
* Museum *Villa Vela* (ehmolig Wohnhuus vum Vincenzo Vela)
* Casa Pessina


Datei:MuseoVela.jpg|Museum *Villa Vela*


## Lyt
* Vincenzo Vela (1820–1891), Bildhauer
* Apollonio Pessina (1879–1958), Bildhauer

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Ligornetto.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 4, *Liebegg – Mailand.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;686.
* Giuseppe Martinola: *Inventario d’arte del Mendrisiotto.* Band I, Edizioni dello Stato, Bellinzona 1975, S.&nbsp;209–220.
* Marc-Joachim Wasmer: *Museo Vela in Ligornetto.* Schweizerische Kunstführer GSK, Band 741/742: Bern 2003, ISBN 3-85782-741-6.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

* http://www.ligornetto.ch

## Fuessnote
Linescio

**Linescio ** (lombardisch *Linesc*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Rovana im Bezirk Vallemaggia.

## Geografi
Linescio lyt im unterschte Dail vum Valle di Campo uf dr linke Syte vu dr Rovana, 26&nbsp;km nordweschtli vu Locarno. Nochbergmaine sin Cerentino un Cevio.

## Gschicht
Linescio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1437 as *Lignazio*, 1602 *Linezio*. Bis 1858 isch Linescio Dail vu Cevio gsii.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Linescio isch d Daniela Moretti (sit 2017).

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Linescio ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Remigio* (1640 gweit, 1817-19 umböue) 

## Literatur
* 
* Giovanni Bianconi: *Vallemaggia.* Edizioni L.E.M.A., Agno 1969.
* Martino Signorelli: *Storia della Valmaggia.* Tipografia Stazione SA, Locarno 1972, S.&nbsp;173, 305, 325, 341, 344.
* Celestino Trezzini: *Linescio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 4: *Liebegg – Mailand.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;688.
* Guglielmo Buetti: *Note Storiche Religiose delle Chiese e Parrocchie della Pieve di Locarno, (1902), e della Verzasca, Gambarogno, Valle Maggia e Ascona (1906).* 2. Auflage, Pedrazzini Edizioni, Locarno 1969.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;251, 252.
* Teresio Valsesia: *Restaurata la cappella di Fait, il villaggio fantasma.* In: *Giornale del Popolo.* 2. Februar 2012.

## Weblink

* Verain Pro Linescio

## Fueßnote
Lodrino TI

**Lodrino** (lombardisch *Ludrín*) isch e Dorf un e ehmolegi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. S ghert hit zur Gmai Riviera im glyychnamige Chrais (circolo) im Bezirk Riviera.

## Geografi
Lodrino lyt im Valle di Lodrino, uf dr rächte Syte vum Fluss Tessin. Zue dr Gmai hei no d Fraktione Prosito, Rodaglio un Verscio ghert. Nochbergmaine sin Iragna, Biasca, Osogna, Cresciano, Moleno, Preonzo un Lavertezzo gsii.

## Gschicht
Lodrino isch zum erschte Mol gnännt wore anne 857 as *Ludrini*, 1193 *Ludrino*, Prosito im 13. Jh. as *Proxedrium*.

Am 2. April 2017 hät Lodrino mit den ehemolige Gmaine Cresciano, Iragna un Osogna zur neue Gmai Riviera fusioniert.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Lodrino isch dr Carmelo Mazza gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Lodrino ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Ambrogio* (romanische Vorgängerböu us em 12. Jh., um 1363 neio böue)
* Chilche *S. Martino di Monte Paglio* (1215 zum erschte Mol gnännt)
* Bfaarchilche *SS. Gervasio e Protasio* (13. Jh.)
* Kapäll *SS. Rocco e Sebastiano*, Verscio
* Kapäll *S. Giovanni Battista*, Rodaglio

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;172–173.
* Celestino Trezzini: *Lodrino.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 4, *Liebegg – Mailand.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;701, 702.
* Filippo Bianconi, Athos Simonetti: *La brannerite e la sua paragenesi nelle pegmatiti di Lodrino (Ct. Ticino).* Leemann, Zürich 1967.
* Agostino Robertini und andere: *Lodrino.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;211-224; Idem und andere, *Prosito.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;315–326.
* Marina Bernasconi Reusser: *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* 2. Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010, S.&nbsp;207, 210, 212, 223, 230.
* 
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20071009094501/http://www.lodrino.ch/

## Fuessnote
Losone

**Losone** (lombardisch *Loson*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Isole im Bezirk Locarno.

## Geografi
Losone lyt am rächte Stade vu dr Maggia. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Arcegno (es Dorf, wo chli oberhalb vu Losone lyt), Gerre, Saleggi, San Rocco, San Lorenzo un San Giorgio. Nochbergmaine sin Ascona, Centovalli, Locarno un Terre di Pedemonte (ehmols Cavigliano, Tegna un Verscio.

## Gschicht
Losone isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1061 as *Loxono*, 1200 *de losono*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Losone isch dr Corrado Bianda (Stand 2017).

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Losone ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Lorenzo* (zum erschte Mol gnännt 1243)
* Chilche *Sant'Antonio abate*, Arcegno (1347)
* Chilche *San Rocco* (1584)
* Chilche *San Giorgio* (13. Jh.)
* *Palestra Caserma* (1997 böue vum Livio Vacchini*)

== Literatur ==
* 
* Romano Broggini: *Losone.* 2003.
* Fausto Fornera: *Losone. Patrizi e patriziato nel contesto comunale.*
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0.
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;173–175.
* Elfi Rüsch, Annegret Diethelm: *Losone e Arcegno.* (= Schweizerische Kunstführer, Nr.&nbsp;686, Serie&nbsp;69). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2000, ISBN 3-85782-686-X.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.'' Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20191022184901/https://www.losone.ch/

## Fueßnote
Ludiano

**Ludiano** isch bis Endi Merz 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Malvaglia im Bezirk Blenio ghert.

## Geografi
Ludiano liit im untere Bleniodal uf dr rächte Dalsyte. Nochbargmaine sin Acquarossa, Blenio, Hinderrhii GR, Mesocco GR, Rossa GR, Biasca, Pollegio, Bodio un Sobrio.

## Gschicht
Ludiano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1211 as *Luguilano*.

Am 1. April 2012 hät Ludiano mit de Gmaine Malvaglia und Semione zu de nöie Gmain Serravalle fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Ludiano isch bis Endi Merz 2012 dr Gloria Caccialanza gsii.

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Ludiano ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Secondo* (romanische Glockedurm, zum erschte Mol belait anne 1293, 1779-82 reschtauriert9

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;232
* Celestino Trezzini: *Ludiano.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 4, *Liebegg – Mailand.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;719.
* Agostino Robertini, Silvano Toppi, Gian Piero Pedrazzi: *Ludiano.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1974, S.&nbsp;193–210.
* Flavio Maggi, *Patriziati e patrizi ticinesi.* Pramo Edizioni, Viganello 1997.
* Simona Martinoli und andere, *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;90–91.
* Marina Bernasconi Reusser: *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* 2.&nbsp;Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010.
* 

## Weblink
Lumino TI

**Lumino** (lombardisch *Lümin*, dytsch veraltet *Lugmin*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Arbedo-Castione im Bezirk Bellinzona.

## Geografi
Lumino lyt an dr Moesa am Yygang vum Misox (it. *Val Mesolcina*). S Dal duruf chunnt mer zum San Bernardino-Pass. Vu Lumino goht e Sailbahn uf d *Monti Savorù* (1000–1300 m) uffe. Nochbergmaine sin Arbedo-Castione un Bellinzona (friejer Claro) im Tessin, un Roveredo un San Vittore z Graubinde.

## Gschicht
Lumino isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1168 as *locus Lugomini*.

Uf dr 2. April 2017 het d Gmai Lumino zäme mit Arbedo-Castione us em Chrais Bellinzona in Chrais Arbedo-Castione gwechslet, wo neu grindet woren isch.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Lumino isch dr Curzio De Gottardi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Lumino ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* D Chilche *S. Mamette* isch anne 1237 zum erschte Mol gnännt un scho vor 1591 Bfaarchilche wore.

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;194.
* Virgilio Gilardoni: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;223–232; Idem: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;396.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;17, 60, 61, 62, 491, 513.
* Marco de Gottardi: *Cenni storici su Lumino Castione e Monticello.* Arti Grafiche Bernasconi & Co., Agno 1980.
* 

## Weblink

* http://www.lumino.ch

## Fueßnote
Magliaso

**Magliaso** (lombardisch *Majas*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Magliasina im Bezirk Lugano.

## Geografi
Magliaso lyt am Luganersee nerdlig vum Magliasina-Deltas. D Gmai bstoht us zwai Ortsdail, Magliaso un Castellaccio. Nochbergmaine sin Agno, Caslano, Collina d’Oro, Neggio un Pura.

## Gschicht
Magliaso isch zum erschte Mol gnännt wore anne 769 as *de Maliacis*, 854 *de vico Maliaci*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Magliaso isch dr Marino Monti.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Magliaso ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Chilche *Santi Biagio e Macario* (14. Jh.)
* Schloss (Burg *S. Giorgio* zum erschte Mol gnännt anne 1033, im 13. Jh. am d *Rusca* vu Como, syt 1668 im Bsitz vum *Karl Konrad von Beroldingen*, em Kanzler vu dr Landvogtei Lugano, wu iber dr Ruine vu dr Burg e Palaschtz het böue loo)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S. 195–198.
* Celestino Trezzini: *Magliaso.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 4, *Liebegg – Mailand.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;792.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S. 22, 125, 175, 304, 398–401, 460, 533, 575.
* Plinio Grossi: *Il Malcantone.* Guida Galli-Tamburini (2.&nbsp;Auflage), Fontana Print, Pregassona 1984, S.&nbsp;119–122, 142, 146.
* Giovanni Maria Staffieri: *Magliaso.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985, S. 22–25, 29, 31, 63, 95, 99.
* Enrico Maspoli: *Compendio storico di Magliaso.* (1944), Bernardino Croci-Maspoli (Hrsg.) (2. Auflage), Edizioni Casagrande, Bellinzona 1991.
* Hannes Studer, Walter Ritter, Johannes Westermann: *Magliaso – Zukunft, Gegenwart, Vergangenheit*, herausgegeben von Genossenschaft Evangelisches Zentrum für Ferien und Bildung, Magliaso 1995, .
* Virgilio Chiesa: *Lineamenti storici del Malcantone.* (2. Auflage) Hrsg. Museo del Malcantone, Curio 2002, S. 80–82.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

* magliaso.ch

## Fueßnote
Mairengo

**Mairengo** (lombardisch *Mairengh*) isch bis Endi 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.

## Geografi
Mairengo lyt uf eme Boode vu dr linke Dalsyte in dr mittlere Leventina. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Tortengo, Raslina un Polmengo.

## Gschicht
Mairengo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1201 as *Mairencho*.

In ere Volksabstimmig im Merz 2004 häm d Burger vu Mairengo gege ne Fusion vu ihre Gmai mit dr Nochbergmaine Faido, Osco, Cavagnago, Calpiogna, Campello, Rossura, Anzonico, Chiggiogna, Calonico un Sobrio gstimmt.

Am 1. April 2012 hät d Gmai mit de Gmaine Anzonico, Calpiogna, Cavagnago, Chironico und Osco zu de bestehende Gmeind Faido fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Mairengo isch bis Endi März 2012 dr Severino Longhi gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Mairengo ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Siro* (romanisch, 1171 gnännt, im 16. Jh. umböue, 2001 reschtauriert)

## Weblink

* 

## Fuessnote
Manno TI

**Manno** (lombardisch *Mann*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Taverne im Bezirk Lugano.

## Geografi
Manno lyt nordweschtli vu Lugano im Vedeggiodal. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Bioggio, Cadempino, Gravesano, Lamone un Vezia.

## Gschicht
Manno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1184 as *Manno*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Manno isch dr Giancarlo Bernasconi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Wirtschaft
Z Manno stoht syt 1992 s Hochlaischtigsrächezäntrum vu dr ETH Züri (Centro Svizzero di Calcolo Scientifico, CSCS).

## Bildig
* *Scuola universitaria professionale della Svizzera italiana* (SUPSI, Fachhochschuel vu dr italienische Schwyz, syt 1997) 

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Manno ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Oratorium *S. Rocco* (1597 böue uf dr Grundmuure vun ere eltere Kapäll)

## Weblink

* http://www.manno.ch

## Fueßnote
Maroggia

**Maroggia** (lombardisch *Marogia*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Ceresio im Bezirk Lugano.

## Geografi
Maroggia am Oschtstade vum Luganersee. Nochbergmaine sin Arogno, Bissone, Melano, Riva San Vitale un Rovio.

## Gschicht
Maroggia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 962/966 as *Marogia*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Maroggia isch dr Oscar Ferraroni.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Maroggia ghert zum Comasco-Lecchese.

## Camping
Z Maroggia git s e chlaine TCS-Camping-Blatz, wu *„Piazzale Mara“* haißt.

## Böuwärch
* Chilche *S. Pietro* (friemittelalterlige Vorböu ab 1579 schriftlig belait; s hitig Gebei böue um 1640, 1982-83 reschtauriert)
* Wallfahrtskapäll *Madonna della Cintura* (1731-66 böue iber eme Gebei us em 16. Jh.)

## Lyt
* Baldassare Longhena, Architäkt
* Francesco Somaini, Bildhauer
* Siegfried Bieber, dytsche Bankier un Chunschtsammler

## Bilder

Maroggia_Riva2.JPG|Am Stade bi dr Chilche San Pietro
Maroggia Mündung.JPG|Mindig vu dr Mara


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Maroggia.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Maillard – Monod.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;30.
* Cesare Santi, *Il collegio Don Bosco di Maroggia.* In *Almanacco di vita chiassese e del Mendrisiotto*, Chiasso 2003, S.&nbsp;27–33
* 

## Weblink

## Fueßnote
Massagno

**Massagno** (lombardisch *Masagn*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
Massagno lyt im Nordweschte vu dr Agglomeration Lugano. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion Gerso. Nochbergmaine sin Lugano un Savosa.

## Gschicht
Massagno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1146 as *Masagnio*, 1198 *Maxanio*. Anne 1804 isch e Dail vu dr ehmolige Gmai Rovello zue Massagno chuu. 

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Massagno isch dr Giovanni Bruschetti.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Massagno ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Lucia* (um 1530, 1931 in neiromanischem Stil umböue)
* Kapäll *S. Antonio da Padova*, Gerso (1655-70, 1983 reschtauriert)
* Kapäll *Madonna della Salute* (1710 böue noch eme Gelibde vu 1636, wu in dr Gmai d Pescht gwietet het; 1729 gweit, 1975 reschtauriert) 

## Lyt
* Augusto Gansser, Geolog

## Literatur
* *Guida generale della città di Lugano e dei comuni limitrofi di Paradiso, Castagnola, Viganello, Massagno.* Arnold, Lugano 1932
* Celestino Trezzini: *Massagno.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Maillard – Monod.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;45, 46.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;411.
* Simona Martinoli et al.: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0.
* Heinz Wirz: *Durisch + Nolli.* Quart-Verlag, Luzern 2011.
* 

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190913201537/https://www.massagno.ch/

## Fueßnote
Melano

**Melano** (lombardisch *Melàn*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Ceresio im Bezirk Lugano.

## Geografi
Melano lyt am Oschtstade vum Luganersee am Fueß vum Monte Generoso. Nochbergmaine sin Castel San Pietro, Maroggia, Mendrisio, Riva San Vitale un Rovio.

## Gschicht
Melano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 799 as *Mellani*, 1192 *Melano*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Melano isch dr Daniele Maffei.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Melano ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Andrea* (im 15. Jh. gnännt, Neiböu 1846-50 dur dr Architäkt Luigi Fontana, 1992-94 reschtauriert)
* Wallfahrtschilche *Madonna del Castelletto* (romanische Vorgängerböu belait ab em 14. Jh., Neiböu 1634-37, 1985-87 reschtauriert)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;203.
* Celestino Trezzini: *Melano.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 5, *Maillard – Monod.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;71, 72.
* Agostino Robertini und andere: *Melano.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;253–268.
* Simona Martinoli und andere: *Melano*. In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

## Fueßnote