open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Linden (Botanik)

D **Linde** (*Tilia*) bilde e Pflanzegattig in dr Underfamilie vo de Lindegwäggs (Tilioideae) innerhalb vo dr Familie vo de Malwegwäggs (Malvaceae).

## Beschriibig

D Linde si Lauböim, wo iiri Bletter verliere. Si bilde käini terminale Chnospe, dorum waggse si sympodial, das häisst nit vo dr Hauptaggse, sondern vo subterminale Sitenaggse. Je noch dr Art chönne si zwüsche 15 Meter (z.&nbsp;B. Krimlinde) und 40 Meter hooch wärde. Au d Dicki vom Stamm isch seer underschidlig, mäistens zwüschen 1 und 1,8 Meter. D Linde chönne bis zu 1000 Joor alt wärde. D Laubbletter si wäggselständig und zwäiziilig aagordnet und häi Blattstiil. Dr Hauptdäil vom Blatt isch mäistens härzförmig. D Chnospeschubbe gheije früe ab.

Dr Blüetestand isch aggsleständig und zymös und umfasst drei oder mee Blüete. S  Hochblatt isch uffellig, grooss, und lenglig und isch mit dr Blüetestandsaggse lang verwaggse. Wenn d Frucht rif isch und abgheit wirkts wien e Flügel. D Blüete dufte, si zwittrig, radiärsymmetrisch und fünfzelig. Es si fümf Chelchbletter vorhande mit Nektardrüese an iirer Basis. Die fümf Bletter vo dr Chroone si wiss oder gääl. Es het e hufe Staubbletter; die si frei oder in fümf Bündel zämmegfasst. D Staubfääde si vilmol wie chliini Gääbeli. Fümf Fruchtbletter si zu äim fünfkammrige Fruchtchnoote zämmegwaggse. In jedere Fruchtchnotekammere befinde sich zwei Soomeaalaage. Dr Griffel het am Ändi e Narbe mit fümf Lappe. D Bestöibig bassiert dur verschiideni Insekte. D Linde het e 5-fächrige Fruchtchnote, wo sich zun ere Schliessfrucht entwigglet.


Kaiser-Lothar-Linde.jpg|D Kaiser-Lothar-Linde z Königslutter
Datei:Antoniberg_Allee.jpg|Linde, wo über 300 Joor alt si, stöön am Wääg uf e Antonibärg z Stepperg
Linde von linn.jpg|D Linde vo Linn im Aargau
SchaumburgLinde.jpg|D Bluet-Linde z Schaumburg
Kaiserlinde.jpg|D Kaiserlinde, wo 250 Joor alt isch, uf dr Burgaalaag Schloss Burg z Solinge
LindeGrottenthal.JPG|Die duusigjöörigi Linde z Grottethal
Langenbeutingen_Linde_1.jpg|Die 200 Joor alti Hungerlinde z Langebeutinge
Pfarrkirche weissenbach an d Triesting-kirchenplatz-point de vue-wi -spring.jpg|D Lindenallee am Kiircheblatz z Wissebach an dr Triesting
Linde Schluttenbach Zweige.jpg|D Linde z Schluttebach im Nordschwarzwald, wo mä von ere verzelt si stammi us em Joor 937
Hagen, Feme-Linde Rumscheid.JPG|Die duusigjöörigi Feme-Linde z Rumscheid, Hage-Dahl 


## Kwelle
* Ya Tang, Michael G. Gilbert & Laurence J. Dorr: *Tiliaceae* in *Flora of China*, Volume 12, Site 246: ''Tilia'' – Online. (änglisch)
* W. Erhardt u.&nbsp;a.: *Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen*. Band 2. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7

## Weblinks

* Winterlinde (Tilia_cordata bi baumkunde.de)
* Sommer-Linde (Tilia platyphyllos bi baumkunde.de; Baumbestimmig)
* [ Iidraag bi GRIN] (änglisch)

## Fuessnoote
Lucas Feyerabend

Dr **Lucas Feyerabend** (* 1687 z Baasel; begraabe am 13. Juli 1741) isch e Schwizer Schriiner und Bildhauer gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Lucas (au Lukas und Lux) Feyerabend isch dr Soon vom Schriiner Jakob Feyerabend gsi. 1712 isch er as Schriiner in d Baasler Spinnwätterzumft ufgno worde. Spööter het er vor allem as Bildhauer gschafft. 1729 het er sich au in d Safrezumft iikauft. Spööter het er z Hamburg gläbt und woorschinlig au e Mol z Neuchâtel gschafft, wil er 1715 d Absicht gha het, zämme mit sinere Frau dört aane z goo und sich vo Bürgermäister und Root e Löimundzügnis het lo gee.

Dr Lucas Feyerabend isch dr erst vo sim Gschlächt, wo as Künstler gschafft het. Sit 1712 isch er mit dr Chupferstächere Anna Magdalena de Beyer (1677–1741) verhürootet gsi. Vo iine het d Baasler Moolerfamilie Feyerabend abgstammt, wo über drei Generazioone Künstler fürebrocht het. 

## Noochkomme
* Johann Jacob (1714-1777), Soon vom Lucas, Dekorazioons- und Kunstmooler
** Augustin (1744-1790), Soon vom Johann Jacob, Dekorazioons- und Kunstmooler
** Samuel (1746-1787), Soon vom Johann Jacob, Dekorazioons- und Kunstmooler
** Franz (1756-1800), Soon vom Johann Jacob, Dekorazioons- und Kunstmooler, Karikaturist
*** Johann Rudolf (1779-1814), Soon vom Franz, Dekorazioons- und Kunstmooler

## Litratuur
* Stefan Hess, Wolfgang Loescher: *Möbel in Basel. Kunst und Handwerk der Schreiner bis 1798.* Baasel 2012, ISBN 978-3-856-16545-1.
* Hans B. Kälin: *Die Feyerabend-Familien in Basel,* in: *Regio-Familienforscher 14* (2001), S.&nbsp;246–256.
* Paul Koelner: *Die Safranzunft zu Basel und ihre Handwerke und Gewerbe,* Baasel 1935, S. 612.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Franz Feyerabend

Dr **Franz Feyerabend** (dauft am 11. April 1756 z Baasel, gstorbe am 23. Merz 1800 z Baasel) isch e Baasler Kunstmooler und Karikaturist gsi.

## Lääbe

Dr Franz Feyerabend isch dr Soon vom Dekorazioons- und Kunstmooler Johann Jacob Feyerabend gsi und däm sinere Frau, Anna Barbara, geb. Roseburger und dr Änkel vom Lucas Feyerabend, em erste Künstler in dr Familie. Er isch bi sim Vater in d Leer gange. Er het Supraporte und Akwarell gmoolt, wo die früene von ene eender gstaabig si. Spööter cha mä dr Iifluss vom Bärner Mooler Sigmund Freudenberger gsee. In de 1780er Joor het er verschidnigi Mooltechnike aagwändet. D Komposizioone het er bi de niiderländische und Frankfurter Mooler abgluegt. Si Talänt isch aber weniger in dr Kunstmoolerei as in dr Karikatur glääge. Er isch e Mäister gsi bim Daarstelle vo de Feeler vo sine Zitgenosse. Wichdig isch do e Serii vo Bildli mit Persönligkäite vom Baasler *[[Ancien Régime]]* us em Joor  1798. As Radierer het er nume Umrissstich gmacht und die sälber koloriert. As si Hauptwärk gälte d Uniformbilder vo de äidgenässische Hilfsdrubbe in Baasel (1792-95).

Dr Franz Feyerabend isch sit 1778 mit dr Christina David verhürootet gsi. Iire Soon Johann Rudolf (1779-1814) isch wie dr Babbe au Mooler worde.

## Litratuur
* Meier: *Aus dem alten Basel: Ein Bildband mit Geschichten aus der Anekdotensammlung von Johann Jakob Uebelin (1793–1873)*, Springer-Verlag, 2013 

## Kwelle
*
Johann Rudolf Feyerabend

Dr **Johann Rudolf Feyerabend** (* 1779 z Baasel; gstorbe 1814 z Baasel) isch e Baasler Mooler gsi.

## Lääbe

Dr Feyerabend isch au under em Psöidonüüm **Lelong** bekannt. Dä Naame het er brucht, won er e zitlang im franzöösische Caen gläbt het.
Er isch dr Soon vom Kunstmooler und Karikaturist Franz Feyerabend und dr Christina, geb. David, gsi und isch bim Vater in d Leer gange.

Dr Feyerabend het vor allem Bordret, Blueme und chliiformatigi Stillääbe gmoolt. Wie si Vater het er au e spitzigi Fäädere gha und Karikatuure vo Baasler Honorazioore zäichnet. Bsundrigs wichdig isch d Kopii, won er vom Baasler Dootedanz gmacht het, bevor dä abbroche worde isch.

## Litratuur
* Meier: *Aus dem alten Basel: Ein Bildband mit Geschichten aus der Anekdotensammlung von Johann Jakob Uebelin (1793–1873)*, Springer-Verlag, 2013
Sigrun Mattes

D **Sigrun Mattes** (* 23. Dezember 1941 z Haslach im Kinzigtal; † 1. Januar 2016 z Singe) war e alemannische Mundart-Schauspielerin und e Fasnachterin. Sie isch mit alemannische Stückle uffträte und hot es heimische Brauchtum wach ghalte.

## Läbbe
Nach ihrer Gburt 1941 z Haslach im Kinzigtal isch se mit ihrer Familie nach Zizenhausen bei Stocke und denn nach Singen (Hontes) verzogge. Dett hot se in de Birschtefabrik Lais und bis 1983 aan de Rezeption vum Singener Krankehus gschafft. So hot se echts Alemannisch schwätze und d Leit us de Region, wie se sind, kenne glärnt. Sie isch Vorstand vu de Hegauer Mundart-Bühne gwäse und hot det mitgspillt, isch regelmäßig mit ihrene alemannische Stückle uffträte bim Singener Stadtfest, bim Konschdanzer Oktoberfest, bi de Regionalgruppe vu de Muettersproch-Gsellschaft und jährlich im SWR-Fernsähe in de Konstanzer Fasnacht aus dem Konzil. Sie isch uf em Waldfriedhof in Singen beigsetzt.

## Uuszeichnunge
* 1983: Alefanz-Orden vu de Langensteiner Cumpaney vum Fasnachtsmuseumsverein Schloss Langenstein
* 2005: Johann-Peter-Hebel-Medaille
* 2007: Bundesverdienstkreuz am Bande fir ihre soziale Firsorg fir d Leut
* 2013: Heinrich-Rehm-Medaille vu de Narrenvereinigung Hegau-Bodensee
* 2015: Ehren-Elefantine vu de Konstanzer Elefanten-AG

## Würdigunge

## Literatur
* Oliver Fiedler: ''Singen: Sigrun Mattes feiert 70. Geburtstag''. In: Singener Wochenblatt vum 21. Dezember 2011

## D Sigrun Mattes bei youtube
* Hegauer Mundart-Bühne 2015. Interview mit de Sigrun Mattes bei youtube
* Das Beste der Konstanzer Fasnacht 1985-2015. D Sigrun Mattes bi de Konschdanzer Fasnet (am Aafang vu dem Filmle)

## Einzelnochwiis
Linde

**Linde** stoot für:
* e Laubbaum us dr Familie vo de Lindegwäggs
* e pröissischi Aadelsfamilie
* e Wabbefigur in dr Heraldik

**Linde** isch dr Naame vo dene geografische Objekt:

Flüss:
* e lingge Zuefluss vo dr Lena, z Jakutie, Sibirie, Russland
* e rächte Zuefluss vo dr Tollense in Nöibrandeburg, Landkräis Meckleburgischi Seäblatte, Meckleburg-Vorpommere

Ortschafte oder Ortsdäil in Dütschland:

in Brandeburg:
* e Woonblatz vo dr Stadt Angermünde, Landkräis Uckermark
* e Woonblatz vom Ortsdäil Barnewitz in dr Gmäind Märkisch Luch, Landkräis Havelland
* en Ortsdäil vo dr Gmäind Löwenberger Land, Landkräis Oberhavel

in Nordrhii-Westfale:
* en Ortschaft in Hückeswagen, Oberbergischer Kreis
* en Ortsteil von Lindlar, Oberbergischer Kreis
* en Ortsteil von Nümbrecht, Oberbergischer Kreis
* e Hofschaft in Radevormwald, Oberbergischer Kreis
* e Wohnplatz des Ortsteils Lüttringhausen der kreisfreien Stadt Remscheid
* en Ortsteil vo dr Gmäind Schwalmtal im Kräis Viersen
* en Ortschaft des Ortsteils Ronsdorf der kreisfreien Stadt Wuppertal

Ortschafte in de Niiderland:
* en Ortschaft vo dr Gmäind De Wolden, Browinz Drenthe
* en Ortschaft vo dr Gmäind Bronckhorst, Browinz Gelderland
* en Ortschaft vo dr Gmäind Twenterand, Browinz Overijssel
* en Ortschaft vo dr Gmäind Deventer, Browinz Overijssel

dr ehemoolig Naame vo dene Ortschafte:

in Pole:
* Borne Sulinowo *(Linde im Kräis Neustettin/Pommern)*, Woiwodschaft Westpommern
* Dłusko Gryfiński *(Linde im Kräis Greifenhagen/Pommern)*, Woiwodschaft Westpommern
* Linia (Powiat Wejherowski) *(Linde im Kräis Neustadt/Westpreußen)*, Woiwodschaft Pommern
* Lipka (Dolice) *(Linde im Kräis Pyritz/Pommern)*, Woiwodschaft Westpommern
* Lipka (Powiat Złotowski) *(Linde im Kräis Flatow/Pommern)*, Woiwodschaft Großpolen
* Wiele (Barwice) *(Linde im Kreis Neustettin/Pommern)*, Woiwodschaft Westpommern

in Russland:
* Michailowka (Kaliningrad, Prawdinsk) *(Linde im Kräis Gerdaue/Ostpröisse)*, Oblast Kaliningrad

in Tschechie:
* Lípa nad Dřevnicí *(Linde im Bezirk Zlin)*, Okres Zlín

**Linde**böim wo Naturdänkmööler si:
* bi dr Hallohkapälle, in dr Nööchi vo Walle (Meschede)
* bi Züsche (Winterberg)
* D Linde vo Lenn im Kanton Aargau

**Linde** isch dr Naame vo deene Undernääme:
* Linde AG
* Linde Hydraulics
* Linde Material Handling
* Linde Verlag
École centrale de Lyon

D **École Centrale de Lyon** (ECL, Centrale Lyon) isch e franzesischi Ingenieursschuel (grande école).

Si isch Mitglid vu dr *Conférence des Grandes Ecoles* un vu dr *France AEROTECH*. Dr Lehrblan isch multi-disziplinär, d Studiezyt zum Ingenieur drei Joor lang. D ECL isch anne 1857 as *École Centrale Lyonnaise pour l’Industrie et le Commerce* grindet wore. Dr Campus isch syt 1967 z Écully in dr Nechi vu Lyon. Dr Name *École Centrale de Lyon* drait d Hochschuel syter 1970. Syter anne 1992 isch si ne staatligi Hochschuel. 

## Weblink

* www.ec-lyon.fr
Schlüsselberg (Basel)

Dr **Schlüsselbärg** isch e middelalterligi Gass in dr Groossbaasler Altstadt. Er foot in dr Daalstadt zwüschen em Huus zum Steblin und em Zumfthuus zum Schlüssel an dr Freije Strooss aa und goot bärguf bis zum Huus «zum Venedig», wo dr Stapflebärg in d Gass iine chunnt, biegt gege rächts ab, goot am Huus «zum wisse Bäär» verbii bis zum Huus «zur Mugge», macht e Kurve gege linggs und goot bärguf, bis er zwüschen em «Riinacherhoof» und em «Schürhoof» in Münsterblatz iine chunnt. 

## Gschicht

D Gass het im 13. Joorhundert «Symundsgass» ghäisse und sit 1398 au «Rossbärg». Im 16. Joorhundert het si noch em Huus zum Schlüssel «Schlüsselsprung» ghäisse. 1585 wird zum erste Mol dr hütig Naame «Schlüsselbärg» erwäänt.

Uf em Münsterbärg überhaupt und au am Schlüsselbärg häi im spoote Middelalter die meebessere Baasler gwoont: Kleriker und Kanoniker vom Domstift, aber au riicheri Bürgerligi. Wo s Konzil 1431 aagfange het, het mä an de Uffaarte zum Münsterhüügel Chettene us Iise an de Hüüseregge aagmacht, so dass mä d Gasse het chönne abspere. Bis ins spoote 15. Joorhundert het mä die brucht und denn het mä sä wider abgmacht, usser dr Chetti unde am Schlüsselbärg. 1471 het Baasel s Mässrächt überchoo und dr Root het vier Joor druf s Huus «zur Mugge» übernoo und us em e Duech- und Kornhuus gmacht.

D Gass isch ganz mit Flussstäi us em Rhii pflasteret gsi. Bis zum Aafang vom 20. Joorhundert isch vil Verkeer über e Schlüsselbärg gange und zum d Huusmuure schütze, het mä am Fuess vo de Fassaade groossi Stäi in Boode gsetzt. Wil dr underi Däil vo dr Gass eender äng isch, het män en 1911 für Faarzüüg gspert und us Sicherhäitsgründ asfaltiert. S Huus an dr Nummere 11, grad wisawii vom Huus «zur Mugge» het mä 1913 abgrisse und eso isch d Gass dört e chli bräiter worde.

## Kwelle
* Schlüsselberg uf basler-bauten.ch, abgrüeft am 25. Januar 2016
* 	Das Haus zur Mücke am Schlüsselberg uf altbasel.ch, abgruefen am 25. Januar 2016

## Fuessnoote
Schlüsselberg

**Schlüsselbärg** bezäichnet:

* e middelalterligi Gass in dr Baasler Altstdt
* e fränkischs Adelsgschlächt
* en Ort in dr Nordrhii-Westfälische Gemäind Lindlar
* en ehemooligi Burg bi Waischenfeld in Ooberfrenke
Sommerau (Unterelsass)

**Sommerau** ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Unterelsàss (Bas-Rhin).

## Gschìcht
Sommerau ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Àllewiller, Bìrikewàld, Sàledàl un Sìnggrìscht.

## Verwàltung
 vu Sommerau ìsch . Sommerau gheert zum Kommünàlverbànd .

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Sommerau ghert zum Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Église_catholique_Allenwiller.JPG|Kàtholische Kìrch vu Àllewiller
Datei:Eglise Saint Louis Birkenwald.JPG|Kìrch Saint Louis vu Bìrikewàld
Datei:Chateau Birkenwald detail13.jpg|S Schloss
Datei:Eglise Salenthal.JPG|Kìrch Saint-Maurice vu Sàledàl
Datei:Croix Salenthal.JPG|Kritz vu 1757
Datei:Singrist, Église Saint-Remi.jpg|Kìrch Saint-Rémi vu Sìnggrìscht


## Weblink

* 4 nouvelles communes dans le Bas-Rhin, uf bas-rhin.fr (fr)

## Referanza
Erlinsbach AG

**Äärlischbach** (au **«Speuz»**; amtlich *Erlinsbach*) isch e Gmeind im Bezirk Aarau vom Kanton Aargau.

S Dorf wird durch de Erzbach, wo glichzitig d Kantonsgränze zu Soledurn bildet, vo de Gmeind Äärlischbach SO trännt.

## Geographii
S Dorf lyt am Jurafuess. Dr Wyler *Hard* lyt hinder dr *Egg* uf emene Platoo i de Bärge vom Jura. 

De Gmeindsbann isch 986 Hektare gross, dodervo sind 524 Hektare Wald und 124 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 908 Meter uf em Geissfluegrat, der tüüfschti uf 370 Meter in de Nöchi vo de Aare.

D Nochbergmeinde sind Oberhof im Norde, Chüttige im Oschte, Aarau im Südoschte, Äärlischbach SO im Weschte und s soledurnische Kienbärg im Nordweschte, ännet em Bärgpass vo dr Saalhöchi.

## Literatur
* 
* Georg Boner: *Erlinsbach: Ein Rückblick in die Vergangenheit*. Erlinsbach: Gemeindekanzlei, 1973.
* Michael Stettler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band I: Die Bezirke Aarau, Kulm, Zofingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 21). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1948. .

## Weblink

* Website vo de Gmeind Äärlischbach

## Fuessnoote
Haus zum weissen Bären

S **«Huus zum wisse Bär»**  isch e historischs Geböid am Schlüsselbärg&nbsp;5 in dr in dr Groossbaasler Altstadt. Es isch äins vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt, wo für d Regioon vo Bedütig si. Im Huus isch e Däil vo dr Verwaltig vom Naturhistorische Museum

S Huus isch bhääbigs, spootmiddelalterligs Geböid us em 15. Joorhundert, mit drei Stöck und eme runde Düürebooge uf d Gass uuse.
Sis hütige Usgsee het s im 16. Joorhundert üüberchoo, wo s dr Familie Imry ghöört het, wie s «Huus zum Venedig» nääbedraa au.

## Gschicht
Im spoote 14. Joorhundert het d Liigeschaft no de aadlige Schaler ghöört, wo in dr bischöflige Regierig e wichdigi Rolle gspiilt häi. Im 15. Joorhundert häi sich allerhand Florentiner, wo us iirer Stadt häi müesse flüchde, nördlig vo de Alpe ufghalte. Baasel isch vor allem wääred em Konzil, wo 1431 aagfange het, für Gschäftslüt intressant worde. Äine vo dene isch dr Händler und Bankiee Antonio Gianfigliazzi gsi, wo 1441 s Huus «zum wisse Bär» kauft het und im gliiche Joor Mitgliid vo dr Zumft «zum Schlüssel» worde isch. Dört isch au dr Claus Gottschalk, dr spööter Bsitzer vom «Huus zum Venedig», zümftig gsi. Us em Joor 1469 wäiss mä vo Zinse, wo dr Hans Imry zaalt het, und in dr Middi vom 16. Joorhundert isch s Huus immer no in de Händ vo d Imrys gsi, wo s denn umbaut und renowiert häi.

1871 het dr Buechdrucker Franz Wittmer d Liigeschaft kauft und het, won er 1903 si Betriib het welle vergröössere, uf em Garte, wo näben em Haupthuus glääge isch, e Maschinesaal lo baue. Sit 1913 ghöört s Huus dr Iiwoonergmäind und wird sit 1918 vom Museum an dr Augustinergass für Büro, Labor und Lagerrüüm brucht. 2012 het mä s Huus umbaut und drbii au d Gschicht vom Geböid erforscht.

## Litratur
* Till Scholz, Conradin Badrutt, Marco Bernasconi: *Die Häuser «zum Venedig» und «zum weissen Bären». Archäologische und baugeschichtliche Untersuchungen am Schlüsselberg*. In: Jahresbericht der Archäologischen Bodenforschung Basel-Stadt 2012, S. 95–121.
* Anne Nagel, Martin Möhle, Brigitte Meles: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Stadt*, Bd. 7. Die Altstadt von Grossbasel 1, Profanbauten (Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Bd. 109). Bärn 2006, S. 114-117.

## Fuessnoote
Hirschthal AG

**Hirschtu** oder *Herschtu* (amtlich *Hirschthal*) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Aarau vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligd öppe acht Kilometer südlich vo de Kantonshauptstadt Aarau im Suhretal.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 353 Hektare gross, dodervo sind 181 Hektare Wald und 57 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 653 Meter uf de Hochwacht, der tüüfschti uf 437 Meter a de Suhre.
Nochbargmeinde sind Mue im Norde, Choom im Oschte, Schöftle im Süde und Holzike im Weschte. 

## Literatur
* 
* Michael Stettler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band I: Die Bezirke Aarau, Kulm, Zofingen* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 21). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1948. .

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Hirschtu

## Fuessnoote
Erlinsbach

**Erlinsbach** isch de Name vo däne Gmeinden i de Schwiz:
* Erlinsbach AG im Bezirk Aarau, Kanton Aargau
* Erlinsbach SO im Bezirk Gösge, Kanton Soledurn

**Lueg au:**
* *Erleinsbach*, de Name vo mehrere Bäch z Bayern
* Niedererlinsbach, es Dorf und en ehmolegi Gmeind im Kanton Soledurn
* Obererlinsbach, es Dorf und en ehmolegi Gmeind im Kanton Soledurn
Konstanzer Fasnacht aus dem Konzil

D **Konstanzer Fasnacht aus dem Konzil** isch e Saal-Fasnet-Veranstaltig, wo im Konzil-Gebäud vu Konschdanz jeds Johr zehn Dag vor em Schmotzge Dunschdig in Boddeseealemannischer Sproch abghalte und vum SWR/SR-Fernsähe ibbertragge wird.

## Gschicht
Seit ibber 20 Johr wird selle Saalfasnet vu de Narrengesellschaft Niederburg und de Kamelia Paradies uffgführt. Es sind immer Konschdanzer 
Muettersprochler, wo us de Stadt oder em Landkreis Konschdanz kummet und au d lokale Ereignisse ufs Korn nämmet. Es findet im obere Konzilsaal in Konstanz statt und hot 800 koschtümierte Zuschauer. Zwische 0,7 und 1,2 Millione Fernsehzuschauer lueget des in ganz Deutschland a. Dees sind it nur Zuschauer vu Baden oder Württemberg, dees sind au welle us de übrige allemannische länder wie elsass schwiez und voralberg und schwäbisch-bayern . Im Johr 2022 isch d Sitzung wegge de Corona-Pandemie mit erre eifachere Kulisse im SWR übertragge worre.

## Bsunderheite
Im Hintergrund vu de Bühn isch de Boddesee in Narrefarbe mit sinnem Ufer und de Schweizer Berg und de Insele abgbildet. A paar Sehenswürdigkeite us Konschdanz sind zu erkenne: d Imperia, es Konzilgbäude und d Tore. D Froschenkapelle us Radolfzell spilt en Mix us Guggemusi und Jazz uff d traditionelle Art. D Wortbeiträg sind zwische kabarettistisch, Apell a d Toleranz und Menschlichkeit und blosem Verseckele. Bsundere Texschtbeiträg hot bis 2015 d Sigrun Mattes brocht.

## Konstanzer Fasnacht usem Konzil bi youtube
* Das Beste der Konstanzer Fasnacht 1985-2015.
* Gregor und Simon Malkmus bei Fastnacht Konstanz Konzil 2015.

## Quelle


## Weblink
* Fasnet usem Konzil bi de Narregsellschaft Niederburg
* Fasnacht aus dem Konzil bei alemannische-seiten.de
Abendstern

De **Oobestern** isch d Bizaichnig för der Planet Venus, wener im Oobed in Himmel stoot. Er isch denn de hellst Stern.

I de Mythologie vo de alte Völcher isch de Oobestern nebetem Morgestern as e mythisches Wese aagluegt woore. Er hett aber maist ka groossi Bidüttig, im Gegesatz zom Morgestern.

Bi de antike Grieche het de Oobestern Hesperos ghaiisse und bi de Röömer Vesper.
Morgenstern

De **Morgestern** isch d Bizaichnig för der Planet Venus, wener im Morge in Himmel stoot. Er isch denn de hellst Stern.

Well d Venus en innere Planeet isch, cha si nie i de Opposition vo de Sune stoo und dromm au nie um d Miternacht gsie were. Si cha sich vo de Erde uus gsie nie mee as 48° de Sune entferne.

I de Mythologie vo de alte Völcher isch de Morgestern recht hüüffig vereert wore, im Gegesatz zo Oobestern. Bi de antike Grieche hett er Eosphoros oder Phosphoros ghaiise und bi de Röömer Lucifer. Bi de früene Christe isch de Lucifer no as Symbol för de Jesus Christus gstande, spööter isch aber Luzifer zom Name vom Tüüfel wore.

Bi de Inder isch de Morgestern mitem Waise Usana gliichgsetzt wore, bi de Balte mitem Auseklis. Im Alte Orient sind de Morge- und de Oobestern as e Brüederpaar vereert wore, so bi de Araber i de Röömerzitt as Monimos und Azizos und z Ugarit as Šaḥr und Šalim. Z Mesopotamie isch aber de Planet Venus mit de Göttin Ištar gliichgsetzt wore und isch denn öber d Astrologii vo de Grieche mit de Aphrodite und vo de Röömer mit de Venus gliichgsetzt wore.
Tefillin

**Tefillin** (**תפילין** *təfilin*, singular hebr. **תפילה** *təfila* „Gebät“), dütsch *Gebätrieme*, mänggisch au *Phylakterie*, si e Bäärli vo schwarze Rieme us Lääder wo s chliini Kapsle us Lääder draa het. In dene Kapsle si Teggst us dr *[[Tora]]*, wo vo Hand uf Pergamäntrölleli gschriibe si. D *Tefillin* wärde vo religiööse jüüdische Manne – im Reformjuudedum zum Däil au vo Fraue – an de Wuchedääg bim Morgegebät (hebr. *[[Schacharit]]*), aagläit. Dr Hand-Däil wird am Oberarm aagläit und d Rieme wärde um en Arm, um d Hand und um d Finger gwigglet, dr Chopf-Däil wird über dr Stirne aagläit. S Aalege vo de *Tefillin* söll e Maanig si, ass mä de Gebot vo Gott muess folge. Iiri Form, wie mä si aaläit und was in de Gebätskapsle isch, isch im Talmud ufgschriibe.

## Litratuur
* Richard D. Hausmann: *Tefillin. Vorschriften, Gebräuche und ihre Deutung.* Morascha, Züüri 1988.
* Alexander Cowan: *Tefillin. A brief treatise.* Nöi York 2005. ISBN 0-8266-0182-0

## Weblingg

* S Aalege vo Tefillin. Chabad Lubawitsch, Baden 
* Video. Chabad Lubawitsch
* Virtuells Landesmuseum Meckleburg: Gebätskapsle us em 18./ früeje 19. Joorhundert
Bar Mitzwa und Bat Mitzwa

**Bar Mitzwa** oder **Bar Mizwa** oder (aschkenasisch) **Bar Mi(t)zwo** (vo aramäisch בַּר ‚Soon‘ und hebräisch מִצְוָה ‚Gebot‘), für Mäitli **Bat Mitzwa** oder (aschkenasisch) **Bat Mizwa** oder **Bas Mi(t)zwo** (hebräisch בַּת מִצְוָה, Dochder vom Gebot‘) bezäichnet im Juudedum die religiöösi Mündigkäit und mit de Begriff isch dr Status, dr Daag und au d Fiir gmäint, won e Chind religiöös vollmündig wird und alle religiööse Gsetz muess folge. Buebe fiire iir *Bar Mitzwa*, wenn si drizääni wärde, Mäitli s *Bat Mitzwa* im Alter vo zwölfi. 

D Idee vom *Bar Mitzwa* isch im spoote 13. Joorhundert entstande und het sich im 14. Joorhundert duuregsetzt, d *Bat Mitzwa* erst im 20. Joorhundert in de Reformgmäinde. Si Ursprung isch zwar religiöös und het zivilrächtlig kä Bedütig, aber d Fiir wird au vo sekuläre Juude begange, vilmol ooni iiri religiööse Aspäkt wie s Aaleege vo de *[[Tefillin]]* und s Vorlääse us dr *[[Tora]]* in dr Sünagooge.

## Weblingg

* Bar und Bath-Mitzwah über das Fest der Religionsmündigkeit
* Bar & Bat Mizwa Erwachsen werden
Lucifer

De **Lucifer** (uf tütsch au **Luzifer**; latiinisch: *Lūcifer*, -*erī* m. „Morgestern“) isch i de römische Mythologi de Morgestern. Er isch mit dem griechische Phosphoros gliichgsetzt woore, beed Näme hend d Bidüttig „Liechtträger“. Sini Vorstelige sind äänlich wie die vo de Grieche. 

## de Luzifer im Christetum
Im Christetum isch de Morgestern mitem Jesus Christus vergliche wore, wege de Biblestell im zwaite Brief vom Apostel Petrus, wo de sait, as d Botschaft vo de Prophete wiene Lampe sai, wo im Dunggle breni *„bis der Tag anbricht und das Licht des Morgensterns eure Herzen hell macht.“* (2 Petr 1,19) I de Offebaarig 2,28 werd de Morgestern as e Machtzaiche vom Gott bischribe und i de Offebarig 22,16 sait de Jesus selber: *„I bi de glänzig Morgestern.“*

Abem 4. Joorhundert isch aber de Morgestern wege de Stell Jesaia 14,12 im Alte Testament mitem Satan gliichgsetzt wore:

:*„Du Morgenstern, wie konnte es geschehen, dass du vom hohen Himmel niederstürztest? … In deinem Herzen hattest du beschlossen: ›Ich steige immer höher, bis zum Himmel. Dort oben will ich meinen Thron errichten, ich will noch höher sein als Gottes Sterne. Ich setze mich im Rat der Götter nieder, im fernsten Norden, auf dem Götterberg‹ … Doch in den Abgrund wurdest du geworfen.“*

## Literatur
*
Vulcanus

De **Vulcanus** , älter: **Volcanus** und uf tütsch: **Vulkan** () isch e röömische Füürgott gsii. Bi de Etrusker het em de Sethlans entsproche. Er isch mit em griechische Hephaistos identifiziert wore und hett dem sini Aigeschafte as e Götterschmiid agnoo und isch denn au zom ene Gott vo de Volkään wore, wo noch im binennt sind.

De Vulcanus het vor Bränd und de zerstörische Gwalt vom Füür gschützt und hett dodeför rötlichi Tier as Opfer öbercho. Zäme mit de Gerdgöttin Vesta hett er e Paar vo de Zwölfgötter bildet. Sini Vereerig söll z Rom vom Romulus oder vom Titus Tatius iigfüert wore sii.

## Literatur
*
Vesta

D **Vesta** () isch di röömische Herdgöttin. Si isch mit de griechische Hestia gliichgsetzt wore.

D Vesta isch d Göttin vom römische Staatsherd gsii und isch nume selte as Göttin vom hüüsliche Herd vereert wore. Ere Tempel, wo noch de Saag vom Numa Pompilius gründet woren isch, isch am Rand vom Forum Romanum gstande.  S isch en archaische Rundtempel gsii, wo nume d Vestaline hend töre inegoo. Die sind jungfroilichi Priesterine vo de Vesta gsii, wo s hailige Füür ghüetet hend. De Tempel isch e paarmol abebrennt und jedesmool noi uufbaut wore.

Zäme mit em Vulcanus hett si e Paar vo de Zwölfgötter bildet. 

## Literatur
*
Saturnus

De **Saturnus** oder uf tütsch **Saturn**  () isch i de römische Mythologi de Gott vom Acherbau. Er isch mitem griechische Kronos gliichgsetzt wore. Bi de Etrusker hett er Satre ghaisse. I de Chaiserzitt isch er au mitem Osiris oder Serapis vergliche wore.

Noch de röömische Saag isch de Saturnus ursprüngli e König vo Latium gsii. Er hett a de Mentsche de Acherbau biibroocht und e goldigs Zittalter biwörkt. Er isch au e chthonische Gott gsii und het zäme mit de Göttin Lua chöne Vernichtig bringe. Sis Fest, d Saturnalie, isch am 17. Dezember gfiiret wore.

Sini Frau isch d Fruchtgöttin Ops, wo mit de griechische Rhea gliichgsetzt woren isch. Er isch de Vatter vom Picus ("Specht") gsii, wo noch em König woren isch. Demm si Soo, de Faunus isch denn de Vatter vo birüemte König Latinus, wo de Aeneas uufgnoo hett.

Uursprüngli sölled ufem Kapitol z Room em Sarturnus Mentsche gopferet wore sii. De Hercules heb denn die Mentscheopfer ersetzt dör Cherze und Statuette. Siin Tempel isch ane 497 v. Chr. baut wore. I dem Tempel isch Staatsarchiv und d Staatskasse vo de Römer gsii. Sini Statue i dem Tempel hett i de Hand e Segiss ghaa und sini Füess sind mitere Schnuer us Wule gfesslet gsii, womer a de Saturnalier glöst hett.
Latinus

De **Latinus** () isch e saagehafte König vo Latium. Er het de Aeneas bi sich uufgnoo, nochdem er us Troie hett müese flüche. Er gelt as de Vorfaar vo de Latiiner, en italische Stamm, wo s Land Latium bisidlet hett. Vo dem Volch laitet sich au de Name vo de latiinische Sprooch ab.

De Latinus isch de Soo vom Faunus und vo de Marica. Siin Groossvatter isch de Picus und de Uurgroossvatter de Gott Saturnus. 

Er isch mit de Amata verhürootet gsii und het vo dere e Soo gha, wo aber scho as Chliine gstorben isch, und e Töchter, d Lavinia. Die hett er wöle wegeme Orakelspruch am Aeneas verhüüroote, aber d Amata isch degege gsii, well si lieber de Turnus, de König vo de Rutuler, as Schwigersoo gsie hätti. S isch wege dem zomene Chrieg choo und d Troianer underem Aeneas hend gsigt und d Lavinia isch d Frau vom Aeneas wore.  De Latinus isch i dem Chrieg umchoo, sini Frau aber hett Selbstmord gmacht.  D Troianer und d Lütt vo Latium hend sich denn zomene anzige Volch zämetue und nochem Wile vo de Göttin Iuno hend si sich Latini gnennt.

D Grieche hend näbis anders vom Latinus verzellt und gsait, er sai e Soo vo de Zauberi Kirke und vom Odysseus gsii. Er heb e Stadt Rom gründet und die noch sinere Schwöster Rhome binennt.

## Literatur
*
Lavinia

D **Lavinia** () isch i de röömische Saag d Töchter vom König Latinus und vo de Amata. Si isch mitem Rutulerkönig Turnus verlobt gsii, wo aber de Aeneas mit de Troianer an Hoof vom Latinus choo isch, hett e wegeme Orakelspruch d Lavinia em Aeneas versproche. Wege demm isches zomene Chrieg zwöschet de Troianer und de Rutuler choo. De Aeneas het gwune und d Lavinia isch sini Frau wore.  No wo si vonem schwanger gsii isch, isch de Aeneas gstorbe. D Lavinia het müese vorem Ascanius, em früennrige Soo vom Aeneas, flüche und hett im Wald de Postumus Silvius uf d Welt broocht.  Noch ere isch d Stadt Lavinia binennt wore, wo de Aeneas gründet hett.

## Literatur
*
Latinus (Begriffsklärung)

**Latinus** isch de Name vo:

* Latinus, emene saagehafte König i de röömische Vorgschicht
* Latinus (Alamanne) emene Alemannische Chrieger im 4. Joorhundert
Christoph Mangold

Dr **Christoph Mangold** (* 17. Merz 1939 z Baasel; † 19. Januar 2014 z Baasel) isch e Schwizer Schurnalist und Schriftsteller gsi und het au as Wärbigsteggster, Lektor und Kritiker gschafft. Noch 1964 het er au under em Psöidonüüm *Lynkeus* publiziert. 

Sit 1971 het er zur Grubbe Olte ghöört. Er isch Mitgliid vom PEN, vom VSJ (*Verband der Schweizer Journalistinnen und Journalisten*) und vo dr PdA gsi.

Dr Mangold het z Baasel und in Dalmazie gläbt.

## Briis
* Baasler Litratuurkredit 1966, 1985, 2002. 
* Wärkufdrääg Pro Helvetia 1970, 1986. 

## Wärk
### Büecher
**Manöver. Ein kleiner Roman*. Rowohlt, Reinbek 1962
**Sei’s drum. Gelegenheits-Gedichte*. Noochwort vom Kurt Marti. Kandelaber, Bärn 1968
**Konzert für Papagei und Schifferklavier*. Roman. Benziger, Züüri 1969
**Christoph Mangold’s Agenda*. Benziger, Züüri 1970
**Das Gegenteil von allem*. Gute Schriften (GS 408), Baasel 1975
**Rückkehr aus der Antarktis*. Roman. Lenos (Litprint 64), Baasel 1977
**Zdenka*. Lenos (Litprint 51), Baasel 1980
**Gras anmalen*. Gedichte. Nachtmaschine, Baasel 1980
**Keine Angst, wir werden bewacht*. Gedichte von 1982–1968. Lenos (Litprint 38), Baasel 1982

### Theaterstück
**Polizeistunde. Biertischgespräche*. UA: Theater Baasel 1972
**veröffentlicht in: Weltwoche, Züüri 1972

### Hörspiele
**My Nammen isch Matter*. Schwizer Radio DRS, Baasel 1965
**Stationen*. Radio DRS, Baasel 1966

## Fernsehbeiträge
**Bolizeystund*. Einakter zum 1. Mai. Schwizer Färnsee, Züüri 1972
**Die Besetzung*, Züüri 1972

## Weblingg
*
*Portrait und Werkverzeichnis von Christoph Mangold vom Baasler Literarische Archiiv

## Fuessnoote
Conservatoire national des arts et métiers

S **Conservatoire national des arts et métiers** (churz: CNAM) isch e franzesischi Hochschuel, wu dr Status vun eme Grand établissement het. S Conservatoire National des Arts et Métiers zellt zue Grandes écoles, wu au Elitehochschiel gnännt wäre. S het sy Sitz z Paris (292 rue Saint-Martin, 3. Arrdt.), derzue e Hufe Niderlossige in dr franzesische Regionen un im Uusland. In sibe Fachberaich wird s gsamt Spektrum vu dr tächnisch-naturwisseschaftlige Studiegäng abdeckt, derzue au Wirtschaftswisseschafte. Rund 90.000 Studänte sin yygschribe in dr Studiegäng, d Helfti vun ene in Informatik un Wirtschaftswisseschafte. S *Diplôme d'Ingénieur CNAM* het z Frankrych e seli hoch Prestiyysch.

S CNAM isch anne 1794 in dr Zyt vu dr franzesische Revolution vum franzesische Gaischtlige un Abgordnete vum Nationalkonvänt Henri Grégoire (Abbé Grégoire) grindet wore. 

## Weblink

* www.cnam.fr
Kornhaus Kleine Augustinerschütte

Die **«Chläini Augustinerschütti»** isch en ehemooligs Kornhuus am Rhiisprung 21 in dr Groossbaasler Altstadt. Hüte ghöörts Geböid em Mathematische Instidut vo dr Uniwersidäät Baasel. Es stoot über em Rhii am Hang vom Münsterhüügel, wo dört seer stotzig isch, und doorum het s ooben am Rhiisprung nume äi Stock, aber uf dr Rhiisite säggs. 

## Baugschicht

D Liigeschaft het am Aafang vom 15. Joorhundert dr Familie Zibol ghöört, wo druf e Schüüre gha het, und si häi au bärgab undedraa am Rhiisprung no mee Bsitz ghaa, dr Hoof, won emol de aadlige Schalers ghöört het. 1460 het d Stadt die Liigeschafte kauft und dr «Schalerhoof» isch dr Sitz vo dr nöije Uniwersidäät worde. 1469 het d Stadt d Schüüre oobe an dr Uni lo abrisse und an iirem Blatz vom Hans Sattler e stedtischs Kornhuus baut, e zwäits Kornhuus in dr Stadt noch däm, wo im «Alte Züüghuus» am Petersblatz 1440 iigrichdet worde isch, wil sich Baasel denn uf die ungwüsse Zite mit de marodierende Armaniake in dr Umgääbig und de Hungersnööt het welle vorberäite. Noch dr Stadtaasicht vom Meriaa het «Augustinerschütti» an dr Fassade em Rhii zue in jedem Stock drei Doppelfänster gha. 

Bis 1817 isch s Huus, wo den die «Chläini Augustinerschütti» ghäisse het, e Kornhuus gsi, denn het dr Siidebandfabrikant Peter Bischoff in de bäide oobere Stöck Woonige iigrichdet und undedra Fabrikrüüm.  S alte hooche Krüppelwalmdach het er mit eme flache Walmdach ersetzt. Zur Gass und zum Rhii aane häi d Fassade in dr Middi flachi dreieggigi Giibel überkhoo. 

1892 het dr Kanton s Geböid kauft. Zerst isch s Baudepartemänt din gsi, und vo 1905 aa s Mathematische Seminar und e zitlang no anderi chliineri Instidut.

1959 und 2015 isch s Huus innenooch umbaut worde.

## Kwelle
* Kornhaus Augustinerschütte uf dr Website vom Museum Chläis Klingedaal, abgrüeft am 28. Januar 2016

## Fuessnoote
Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen

S **Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen** (LSG) isch e namekundli Nooschlagwärch, wu d Härmchumft vu dr Ortsnäme vu dr Schwyzer Gmaine din bschribe wird.

## Ursprung vum Projäkt
Grundlag fir d Publikation isch s vum Nationalfond unterstitzt Projäkt «Onoma», wu an dr Expo.02 presäntiert woren isch. In Buechform isch s Lexikon, wu an dr Universitet Noieburg unter dr Laitig vum Andres Kristol entstanden isch, anne 2005 in dr Verlag Huber z Frauefäld un Payot z Lausanne.

## Inhalt
S LSG referiert un dischpetiert dr gegewärtig wisseschaftli Stand vu dr Forschig zue dr sprochlige Härchumft vu dr Name vu allne Gmaine vu dr Schwyz, wu s dodmol gee het, rund 3000 Stuck. S ergänzt di kantonale Namebiecher, wu scho vorlige. D Artikel bsteh us ere Uuswahl vu historische Beleg, us em Name, wien er im lokale Dialäkt gsait wird un ere Dytig vu dr Härchumft. Bi Gmaine in dr Romandy, wu dr Name im lokale Patois nime het chene erfasst wäre, sin d Näme im Patois us Umlandsgmaine aagee.

Dr Stefan Sonderegger kritisiert in ere Rezänsion fir d NZZ, s Wärch sei zwar vu dr romanistische Syte här guet, aber «germanistisch oft unzureichend» un «in den Schlussfolgerungen zu apodiktisch und deshalb wenig ausgewogen».

S Wärch isch in drei vu dr vier Landessproche vu dr Schwyz publiziert wore, nämlig uf Dytsch, Franzesisch un Italienisch. D Artikel sin in däre Sproch verfasst, wu d Gmai lyt. En Uusnahm bilde di rätoromanische Ortsnäme, wu uf Dytsch expliziert wäre.

## Literatur
* Andres Kristol: *Einleitung.* In: *Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen.* Hrsg. vom Centre de Dialectologie an der Universität Neuchâtel unter der Leitung von Andres Kristol. Verlag Huber, Frauenfeld und Payot, Lausanne 2005, S.&nbsp;29–50.
* Volkmar Hellfritzsch: *Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen LSG.* In: Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik, 2005 (72), S.&nbsp;356–358.
* Johannes Kramer: *Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen (LSG) / Dictionnaire toponymique des communes suisses (DTS) / Dizionario toponomastico dei comuni svizzeri (DTS).* In: Zeitschrift für romanische Philologie, 2012 (128), S.&nbsp;558–561.
* Heinz Jürgen Wolf: *Dictionnaire toponymique des communes suisses – Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen – Dizionario toponomastico dei comuni svizzeri.* In: Beiträge zur Namenforschung NF, 2006 (41), S.&nbsp;226–236.

## Fueßnote
École Polytechnique

D **École Polytechnique** esch e Technischi Hochschuel z Paris-Palaiseau (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo der *UniverSudParis*. Si ghöört hüte zu ParisTech.

D *École polytechnique* isch bsundrigs für iir Ääscheniöörstudium *polytechnicien* berüemt, bietet aber au zwäijöörigi Masterstudie und Promotionsstudie aa.

D Hochschuel isch im Joor 1794 gründet worde. Sit em Joor 2000 isch e nöiji Studieornig in Chraft. D Duur vom Studium für e *Polytechnicien* isch hüte vier Joor (s Studium isch im Ganze 6 Joor lang). Drbii isch s letschte Joor en Aawändigsstudium an ere andere Uniwersidäät z Frankriich oder im Usland. Dr Abschluss häisst *Ingénieur de l’École polytechnique*.

## Weblink

* www.polytechnique.edu

## Fuessnoote
Artur Fischer

De **Artur Fischer** (* 31. Dezember 1919 z Tumlinge, † 27. Januar 2016 z Waldachdal) isch en glernte Bauschlosser, Unternehmer und Erfinder gsi. Er het wit über 1000 Patent und Bruchsmuschter für sini Erfindige gha.

## Läbe
Scho als chline Bueb het de Artur Fischer sini erschte Erfindige gmacht. Mit 38 het er dann eini vo sine bekannteschte Erfindige uf de Märt brocht, de S-Dübel us Polyamid. Au s „fischertechnik“-Baukaschtesyschtem und es Blitzliechtgrät für Fotiapparät mit ere synchrone Uslösig im 1949, ghöre zu sine bekannteschte Erfindige. En Dübel zum Fixiire vo Chnochebrüch het er ebeso erfunde, wi es essbars Chinderspiilzüg us Härdöpfelstärcki, wo mit em Name fischer TiP verchauft wird.

Sini 1948 gründt Firma Fischerwerke het er im 1980 an sin Sohn Klaus Fischer übergeh. S Unternehme het im 2013 en Umsatz vo öppe 618 Millione Euro gha.

De Artur Fischer het bis Endi 2013 insgsamt 1136 Patent und Bruchsmuschter aagmeld gha und zählt zu de erfolgrichschte Erfinder vo de Wält. 

## Uszeichnige
* 1968: Verdienschtchrüz am Band vo de Bundesrepublik Dütschland
* 1976: Verdienschtchrüz 1. Klasse vo de Bundesrepublik Dütschland
* 1980: Verdienschtmedaille vom Land Bade-Württebärg
* 1986: Rudolf-Diesel-Medaille
* 1990: Werner-von-Siemens-Ring
* 1991: Großes Verdienschtchrüz vo de Bundesrepublik Dütschland
* 2006: Großes Verdienschtchrüz mit Stärn und Schulterband vo de Bundesrepublik Dütschland
* 2009: Dütsche Gründerpriis, Kategorii Läbeswärch
* 2014: Europäische Erfinderpriis, Kategorii Läbeswärch

## Literatur
* Helmut Engisch, Michael Zerhusen: *Die Fischers. Eine schwäbische Dübel-Dynastie*. Theiss, Stuttgart 1998, ISBN 3-8062-1341-0.
* Kathrin Wilkens: *[http://www.heise.de/tr/artikel/46575 Der Herr der Dübel]*. In: ''Technology Review'' (deutsche Ausgabe) Mai 2004, Seite 92.

## Weblink
* Offizielli Website vo de fischerwerk
* „Dübelkönig“ Artur Fischer ist tot, FAZ, 29. Jänner 2016
Manila

**Manila** (offiziell: *City of Manila*; Filipino *Lungsod ng Maynila*) isch d Hauptschtadt vo de Philippine.

Manila lit uf dr Hauptinsle Luzon in dr Manilabucht. Sie isch eini vo 16 wiitere Schtädt und Kommune, wo zäme di 636 Quadratkilometer gross Region Metro Manila bilde. In dr Schtadt Manila läbe 1,7 Millione Mänsche, i dr Agglomerazioon Metro Manila 11,9 Millione (2010). Die Iiwohner, wo usserhalb vo de Metropolregion wohne, nenne hüfig di gsamti Metropolregion *Manila*.

D Hauptstadt isch ds politischi, wirtschaftlichi und kulturelli Zäntrum vom Land und Verchehrschnotepunkt mit Universidäde, Hochschuele, Theater und Musee. D Schutzpatronin vo dr Schtadt isch d La Naval de Manila.

## Geografi
Manila lit am öschtliche Ufer vo dr Manilabuecht und het e Flächi vo 38,55 Quadratkilometer.

D Stadt isch vo dene Städt und Gmeinde vo dr Metro-Region Manila umgäh: Navotas City, Caloocan City, Malabon City und Valenzuela City im Norde, Quezon City und Marikina City im Nordoschte, San Juan, Pasig City und Mandaluyong City im Oschte, Makati und Pateros im Südoschte und Pasay, Taguig und Paranaque City im Süde.

Dr Pasig-Fluss teilt d Schtadt in zwöi Teil. Quezon City isch di gröscht, bevölkerigsriichscht (2,7 Millione Iiwohner 2010) und riichscht Schtadt im Grossruum Metro Manila.

## Weblinks

## Fuessnote
California Institute of Technology

S **California Institute of Technology** (alemannisch *[[Technische Hochschule|Tächnischi Hochschuel]] von [[Kalifornien|Kalifornie]]*), besser bekannt as **Caltech**, isch e brivaati Eliteuniwersidäät z Pasadena im County Los Angeles, wo uf Natur- und Ääscheniöörwüsseschafte spezialisiert isch.


Datei:Laboratories of the Biological Sciences, Caltech.jpg|S Beckman-Institut
Datei:Beckman auditorium, Caltech.jpg|S Beckman-Auditorium
Datei:Fountain at Caltech.jpg|Dr Caltech Campus
Datei:Millikan Library, Caltech.jpg|D Millikan Library


## Beschriibig
DS Caltech isch 1891 as Forschigsuniwersidäät mit nume 31&nbsp;Studänte gründet worde. Hüte studiere an dr Hoochschuel nume öbbe 2000 Studänte, was im Vergliich zum groosse Riwaal MIT, won e äänligs Forschigsbrofiil het, seer wenig isch. E groosse Däil vo de Studänte befindet sich im ene postgraduale Studium. Caltech isch Mitgliid vo dr Association of American Universities. Das isch e Verbund vo füerende forschigsintensive nordamerikanische Uniwersidääte, wo sit 1900 bestoot.

S Jet Propulsion Laboratory vo dr NASA, wo dr Betriib vo Wältruumsonde überwacht, isch e Däil vo dr Uniwersidäät. S Institut isch an s Forschigsnetzwärk Biomedical Informatics Research Network (BIRN) aagschlosse.

D Uni het zwar nume 310&nbsp;Brofässer und 2171&nbsp;Studänte (2004/2005) und isch also seer chlii, aber si isch wüsseschaftlig hoochbroduktiv und ghöört noch verschiidene Rankings zu de zää beste Uniwersidääte uf dr Wält.
In Lauf vo dr Gschicht vo dr Uniwersidäät häi Aaghöörigi und Ehemooligi im Ganze 31&nbsp;Nobelbriis gwunne: 13 in Füsik, 9 in Füsiologii oder Medizin, 6 in Chemii,  2 in Ökonomii und äi Friidensnobelbriis.

## Fuessnoote
Altweltaffen

D **Altwältaffe** oder **Schmalnasenaffe** (Catarrhini) bilde e Verwandtschaftsgrubbe vo de Primate. In dere Grubbe wärde alli Affe vo dr Alte Wält (Eurasie und Afrika) zämmegfasst. Mä däilt sa ii in die Gschwänzte Altwältaffe (Cercopithecoidea) und die Menschenartige (Hominoidea). Zu de Menscheartige ghöört au dr Mensch.

## Merkmol
D Altwältaffe häi e schmaali Naaseschäidewand mit Naaselücher, wo parallel gege vorne oder unde zäige. Usserdäm häi alli Arte e lange, chnöchrige Ghörgang und nume no zwäi vorderi Backezeen; im Ganze häi si maximal 32 Zeen, vier weniger as d Nöiwältaffe (maximal 36). Die mäiste Arte häi Sitzhornhut am Füüdle und dr Duume cha im Gegesatz zu de Nöiwältaffe de andere Finger gegenüber gstellt wärde, er isch opponierbar. D Lengi vom Schwanz isch verschiide, cha aber nid as Grifschwanz iigsetzt wärde. An de Finger und Zeeche het s flachi Neegel.

Altwältaffe si middelgroossi bis groossi Primate und im Durchschnitt gröösser as Nöiwältaffe. Die chliinsti Art si d Zwärgmeerchatze mit 0,8 bis 1,3 Kilogramm, wäärend männligi Gorilla bis zu 200 Kilogramm chönne wääge.

## Süstematik
S Kladogramm undenooche stellt die woorschinlige Verwandtschaftsverheltniss innerhalb vo de Altwältaffe daar:

## Litratuur
* Thomas Geissmann: *Vergleichende Primatologie.* Springer-Verlag, Berlin u. a. 2002, ISBN 3-540-43645-6.

## Fuessnoote


## Weblingg
Orang-Utans

D **Orang-Utan** (*Pongo*) si e Gattig vo Primate us dr Familie vo de Menschenaffe (Hominidae). Vo de andere Menschenaffe underschäide si sich dur iir rotbruuns Fäll und dur iire Körperbau, wo stärker an d Lääbenswiis vo Baumbewooner aabasst isch. Si lääbe uf de südostasiatische Insle Sumatra und Borneo. D Beständ vo de bäide Insle wärde hüte drei underschiidligi Arte zuegordnet – em Borneo-Orang-Utan (*Pongo pygmaeus*), em Sumatra-Orang-Utan (*Pongo abelii*) und em nöi entdeckte Tapanuli-Orang-Utan (*Pongo tapanuliensis*).

## Merkmol

D Orang-Utans chömme uf e Chopf-Rumpf-Lengi vo 1,25 bis 1,5 Meter. Bim Gwicht git s e dütlige Gschlächtsdimorfismus: Männli wääge 50 bis 90 Kilogramm und si fast dobblet so schwer wie Wiibli, wo 30 bis 50 Kilogramm wääge. Dier in Gfangeschaft si mäistens dütlig schwerer, Männli chönne uf e Gwicht vo fast 200 Kilogramm cho. D Sumatra-Orang-Utan si im Allgemäine e chli liichder und graziiler as iiri Verwandte uf Borneo. S Fell gseet eender dünn und zottelig us und isch dunkelrot oder rötlig bruun – bi de Dier us Sumatra mäistens e chli heller.

D Erm und d Bäi si stark spezialisiert uf d Lääbenswiis vom ene Baumbewooner. D Erm si seer lang und chreftig und chönne e Spannwiti vo 2,25 Meter ha. D Händ häi d Form vo Hogge und si lang, dr Duume hingege isch seer churz und ganz nooch an dr Handwurzle. D Bäi si im Vergliich churz, seer beweeglig und chönne gege inne booge wärde, was bim sänkrächte Chlättere an Baumstämm hilft. Dr groossi Zeeche isch wie dr Duume verchürzt und relativ nooch bi dr Fuesswurzle, die andere Zeeche si hingege verlengeret und chrumm. D Füess gseen dorum fast wie Händ us.

## Litratuur
* Thomas Geissmann: *Vergleichende Primatologie*. Springer, Berlin 2003. ISBN 3-540-43645-6
* 
* D. E. Wilson & D. M. Reeder: *Mammal Species of the World*. Johns Hopkins University Press, 2005. ISBN 0-8018-8221-4

## Weblingg

* K. A. Cawthon Lang: Primate Factsheets: Orangutan (''Pongo'')
Schimpansen

D **Schimpanse** (*Pan*) si e Gattig us dr Familie vo de Menschenaffe (Hominidae). Si si die nöggste lääbige Verwandte vom Mensch und lääbe im middlere Afrika. Zur Gattig ghööre zwäi Arte: dr Gmäin Schimpans (*Pan troglodytes*) und dr Bonobo oder Zwärgschimpans (*Pan paniscus*).

## Merkmol

Schimpanse häi e maximali Chopfrumpflengi vo 64 bis 94 Santimeter und häi kä Schwanz wie alli andere Menschenaffe au. Wenn si ufrächt stöön chönne si uf e Hööchi vo 1 bis 1,7 Meter cho. Bim Gwicht git s e dütlige Gschlächtsdimofismus: wäärend Wiibli öbbe 25 bis 50 Kilogramm schwer wärde, sich s Gwicht vo Männli zwüsche 35 bis 70 Kilogramm. D Bezäichnig „Zwärgschimpans“ für e Bonobo isch äigetlig falsch, wil bäidi Arte öbbe gliich grooss wärde. Allerdings het dr Bonobo e grazilere Schäadel und lengeri und dünneri Ärm und Bäi.

D Erm vo de Schimpanse si lenger as d Bäi, d Händ häi fümf Finger, d Füess fümf Zeeche, d Duume und die groosse Zeehe chönne de andere Finger oder Zeeche gegnübergstellt wärde, si si opponierbar. Uf em grösste Däil vom Körper waggst e dunkelbruuns oder schwarzes Fäll.

Über de Auge häi d Schimpanse Augewülst, d Oore stöön ab und si rundlig und d Schnauze stoot uuse. Uf em Gsicht het s käni Hoor und es isch bim adulte Dier dunkelgrau oder schwarz. Bim Chopf vom Gmäine Schimpans isch s Gsicht heller und d Stirne runder as bim Bonobo.

D Eggzeen si bim Gmäine Schimpans stark gschlächtsdimorf (bi Männli si si dütlig gröösser), bim Bonobo seer vil weniger. Im groosse Ganze si d Schniidzeen bräiter und d Molare häi runderi Höcker as bim Gorilla.

D Körpertämpratur vo gsunde Schimpanse isch – wie bim Mensch – im Durchschnitt 37 Grad Celsius.

Datei:Chimpanzee-Head.jpg|Dr Chopf vom ene Gmäine Schimpans: Dr Schädel isch massiver, s Gsicht mäistens heller. Es git Dier, won e wisse Bart am Chiini häi.
Datei:Bonobo-Head.jpg|Dr Chopf vom ene Bonobo: Uffellig si dr lang Hoorschopf, wo vilmol gschäitlet isch, und s dunkle Gsicht mit de helle Libbe.


## Litratuur
* Thomas Geissmann: *Vergleichende Primatologie.* Springer, Berlin 2002.  ISBN 3-540-43645-6.
* 

## Weblingg

* Site vom Kyoto Primate Research Institute vo dr Uniwersidäät vo Kyoto (änglisch)

## Fuessnoote