open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akademie für Darstellende Kunst Baden-Württemberg

D **Akademy fir Darstellendi Chunscht Baade-Wiirtebäärg** (au *Teaterakademy* oder chuurz: *ADK-BW*) isch anne 2007 grindet woore. Si isch uf em gmainsaame Campus mit dr Filmakademie Baade-Wiirtebäärg z Ludisburg. Si bietet Bachelor- un Masterstuudiegäng fir Schauspiil, Reschy un Dramaturgy, wu Teater un Film äng mitenander verchnipfe.

## Laitig
D Elisabeth Schweeger laitet syt Septämber 2014 d Akademy fir Darstellendi Chunscht Baade-Wiirtebäärg. 

Stuudiengangslaiter*ne sin zurzyt (Stand Septämber 2020) dr Ludger Engels fir Reschy, dr Jens Groß fir Dramaturgy, dr Benedikt Haubrich fir Schauspiel un dr Kai Wessel fir Film-Schauspiil. In Zämenaarbet mit dr Staatlige Akademy vu dr Bildende Chinscht Stuegert git s dr Stuudiegang Bihne- un Koschtiimbild unter dr Laitig vum Martin Zehetgruber un dr Bettina J. Walter.

## Gschiicht
Im Juuli 2007 isch dr Ufböu vu dr Teaterakademy vu allne Frakzioone vum Landdaag aistimmig bschlosse un am 8. Oktoober 2007 offiziäll grindet woore. Dreeger vu dr Akademy sin s Land Baade-Wiirtebäärg, d Filmakademy Baade-Wiirtebäärg, di Staatli Akademy vu dr Bildende Chinscht Stuegert un d Stadt Ludisburg. Anne 2008 isch zum Wintersemeschter dr Stuudiebedriib ufgnuu woore. In Zämenaarbet mit dr Filmakademy Baade-Wiirtebäärg sin di neie Stuudiegäng fir Teater-Reschy, Schauspiil un Dramaturgy entwicklet woore. 

### Diräkter*ne
* 2008 bis 2010: Wolfgang Bergmann
* 2010-2011: Thomas Schadt
* 2011–2014: Hans-Jürgen Drescher
* syt 2014: Elisabeth Schweeger

## Stuudium
Pro Stuudiejoor nimmt d Akademie rund zwanzg Studänte*ne uf.

**Stuudiegäng**
* Schauspiil mit Doppelqualifikazioon Teater un Film, Bachelor, 7 Semeschter
* Teater-Reschy, Bachelor, 8 Semeschter
* Dramaturgy, Master, 4 Semeschter
* Biine-/Koschtiimbild, Diploom, 5 Joor– in Zämenaarbet mit dr Staatlige Akademy vu dr Bildende Chinscht Stuegert

Derzue git s Moduul Film-Schauspiil in Kooperazioon mit dr Filmakademy Baade-Wiirtebäärg, wu si an jungi Talänt riichtet, wu iri klassisch abgschlossene Schauspiiliuusbildig um s Fach Filmschauspiil wänn uuswyte.

## Weblink
* Websyte vu dr Akademy fir Darstellendi Chunscht Baade-Wiirtebäärg

## Fueßnote
Reckingen-Gluringen

**Reckingu-Gluringu** isch bis am 31. Dezember 2016 en Munizipalgemeind vom Bezirk Goms im ditschsprachigu Teil vom Schwizer Kanton Wallis gsi. 

D Gemeind isch 2004 üs der Fusion vo de beidu vormaligu Munizipalgemeinde Reckingu und Gluringu entstandu. Am 1. Januar 2017 fusionierunsch mit de Gemeinde Blitzingu, Grafschaft, Münster-Geschinu und Niederwald zer neu Gemeind Goms.

## Bivelkerig

## Persönlichkeite
* Joseph Biner (1697–1766), Theolog, Jesuit und Kanonischt
* Armin Walpen, Generaldirektor SRG SSR idée suisse
* Patricia Jost, Biathletin

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Mörel VS

**Mörel** (walliserdiitsch: *Merel*) isch bis zum 31. Dezember 2008 en politischi Gemeind vom Bezirk Östlich Raron im ditschsprachigu Teil vom Kanton Wallis iner Schwiz gsi. Uf de 1. Januar 2009 het Mörel mit Filet zer Gemeind Mörel-Filet fusioniert.  Mörel isch en katholischi Pfarrgemeind vom Dekanat Brig.

## Ortsnäme
*Morgi* (1203 urchundlich erwähnt) chänti schich vom gallischu *morga* oder vom germanischu *mark* (Grenze) härleitu und uf Mörel als Grenzland vo der Besidlig im oberschtu Tal vom d Rottu hiwisu.

## Bivelkerig

## Baudenkmäler
Z Zentrum bildut d römisch-katholisch *Pfarrchircha* St. Hilarius samt Beinhauskapälla St. Josef (1735) und Chirchhof. D Baugschicht vom Glogguturm geit bis ins 13. Jahrhunert zrug; är isch vermüetli der Räscht vora frieneru Chircha. Z Langhüs und der Chor isch ine Jahr 1527 bis 1547 im gotischen Stil neu erbuwt worde, z Innera und en Teil vo der Üssufassada vo der Chircha isch im 18. Jahrhunert barockisiert wordu. Die Pfarri Mörel isch sit jeher eiguständig.

## Fusion mit Filet
Am 24. Februar 2008 isch inra Volksabstimmig z Zämmugah vo Mörel mit der flächumässig viil gresseru Nachbargemeind Filet bschlossu wordu. Z Filet erfolgt d Züestimmig mit 73 Prozent Ja-Stimme, z Mörel dergägu mit 93 Prozent Ja-Stimme. En Grund d uberwältigt Züestimmig z Mörel ligt dadri, dass ihri Ihwohner vo der Fusion profitierunt, da d Nettoverschuldig z Mörel bei rund 10'000 Franku pro Chopf ligt und schich mit der Fusion praktisch halbierunt. Fer Filet dergägu stigt d Pro-Chopf-Verschuldig vo rund 2'600 Franku uf ca. 5'700 Franku iner Fusionsgemeind.

## Persönlichkeite
* Leopold de Sepibus (1815–1885), Staatsrat (1850–1871)

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* 
* uber Mörel uf der Website vora Gmeind Mörel-Filet
Bratsch VS

**Bratsch** (walliserditsch: *Bratsch*) isch es Dorf und Teil vo der politischu Gemeind Gampel-Bratsch im Bezirk Leuk im ditschsprachigu Teil vom Kanton Wallis iner Schwiiz.

## Namu
Im Geographischu Lexikon vo der Schwiiz wird d Vermüetig güssrut, dass schich der Namu *Bratsch* vom mittellateinischu *bracca* „Deich, Wall, mächtigi Mürra“ ableitut, da Bratsch ufra Terrass ligt, wa nach dri Seite in hohi Felswänd abfallt. D Erschtterwähnig vo Bratsch finut schich im Jahr 1228 als *Praes*.

## Gschicht
Bratsch umfasst z glichnamig Huufedorf ufran Terrass am steil abfallundu Hang, druber d Höhesidlig Änggersch sowie iner Äbeni vom Rhonetal d Sidlige Getwing und Nidergampel. 1228 und 1242 Praes, 1309 Prahcs, 1322 Praes, 1357 Prayes, 1408 Prages, 1532 Bratsch. Alemannischi Besidlig leitut d Germanisierig ih, d im 15. Jahrhundert abgeschlossu isch gsi. D erschtmals im 14. Jahrhunert erwähntu Communitas kehrunt zum Vizedominat Leuk, wo 1613 an d gleichnamige Zenden chunt. Bis zer Gründig vo der Pfarri Erschmatt-Bratsch (1721) isch Bratsch uf Leuk pfarrgenössig (Marienkapelle üssum 17. Jahrhunert). Nach 1666 ligt z Erschmatt en Pestfriedhof. Änggersch, vorher es kommunals Doppelgebilde mit Bratsch (Burgerstatut 1672, gmeinsami Bürgerlischta 1826), sinkt im 19. Jahrhunert zer Filialsidlig ab. 1873 vergressert schich d Gemeind durch de teilwisu Aschluss vo de ehemaligu Temporärsidlige und hittigu Wohngemeind Nidergampel. Nach der Eröffnig vo der Lonzawärch z Gampel (1897) gänd d Arbeiterbürufamilline bald vo der tradierte mehstufigu Mischwirtschaft ― Ackerbau (Zweizelgensystem mit Flurzwang), Viihhaltig (Einzelalpig mit gmeinsamer Hut uf Alp Niwen), im Tal Rebbau ― zu extensivere Bewirtschaftigsforme uber. 1990 schaffunt 94 % vo de Erwerbstätigu üsserhalb vo Bratsch.

## Bivelkerig

1902 zellt mu iner damaligu Gemeind Bratsch 88 Hüser mit 364 römisch-katholische Ihwohner.

Am 20. Januar 2008 bischliessunt d Stimmbürger vo der Gemeinde Gampel und Bratsch d beidu Gemeinde z fusionieru. D Fusion isch am 1. Januar 2009 rächtschräftig.

## Literatur
* 

## Links

* d Website vo de Gmeind Gampel-Bratsch

## Füessnote
Brig (Begriffsklärung)

**Brig** staht für:
* Brig, en Ort i dr Schwiz
* churz für d Schwizer Gmeind Brig-Glis
* Bezirk Brig, Schwizer Bezirk
* Brigid, irisch-schottischi Sagegstalt
* *Brig*, Arrestzälle uf Schiff

**Brig.** staht für:
* Brigade, chlinste militärische Grossverband vom Heer
* Brigadier, militärische Dienstgrad

**Lueg au:**
* Brigadegeneral
* Brigg, en Sägelschifftyp
* BRIC
* Brik
* Brick
Katholische Hochschule für Kirchenmusik Rottenburg

Di **Kadoolisch Hoochschuel fir Chilchemusik Rauteburg** *(offiziäll: Hochschule für Kirchenmusik der Diözese Rottenburg-Stuttgart)* isch e chilchligi Chunschthoochschuel z Rauteburg. Dreeger vu dr Hoochschuel isch d Diezeese Rauteburg-Stuegert.

## Gchiicht
Voorlaifer vu dr Hoochschuel fir Chilchemusik isch di 1972 grindet Chilchemusikschuel Rauteburg gsii, wu uf di 1949 grindet Bischefli Musikschuel Rauteburg (Voorgänger: 1928 St. Meinradheim) zruggange. Am 11. Novämber 1997 het dr doomoolig Bischof Walter Kasper d Musikschuel zur Hoochschuel ghoobe. Am 22. Novämber 1997 isch d Grindig dur dr Voorsitzer vu dr Pääpschtlige Kongregazioon fir s Bildigswääse Pio Kardinal Laghi bsteetigt woore. D Hoochschuel fiert syterhär dr Titel *„Institutum Superius Musicae Sacrae“*.

## Stuudiegäng
D Hoochschuel bietet Masterstuudiegäng in Kadoolischer Chilchemusik (Allgmain Profiil (A), Schwäärpunkt Oorgeleliteratuurspiil, Oorgeleimprovisazioon, Koorlaitig un Gregoriaanik/Dytsche Liturgygsang), Masterstuudiegäng in Oorgeleliteratuurspiil, Oorgeleimprovisazioon, Koorlaitig un Gregoriaanik/Dytsche Liturgygsang, dr Bachelorstuudiegang Kadoolischi Chilchemusik (B) un d C-Uusbildig fir nääbeberuefligi Chilchemuusiker aa. D Masterstuudiegäng bruuche 4 Semeschter. Dr Bachelorstuudiegang (B), wu zum Beruef ualifiziert, bruucht 8 Semeschter un isch glyychwäärtig mit em Stuudium an staatlige Musikhoochschuele oder andere Hoochschuele fir Chilchemusik.

Mit dr C-Uusbildig wäären im Ufdraag vum Amt fir Chilchemusik vu dr Diezeese Rauteburg-Stuegert nääbeberuefligi Chilchemuusiker uusbildet.

## Organisazioon
Grooßchanzler vu dr Hoochschuel isch dr Bischof vu dr Diezeese Rauteburg-Stuegert. Zurzyt isch des dr Gebhard Fürst. Eerschte Laiter vu dr Hoochschuel isch dr Räkter Bernhard Schmid gsii un dr eerscht Prooräkter dr Doomorganischt Wolfram Rehfeldt. Syt Oktoober 2016 isch dr Stefan Palm Räkter un dr Doomorganischt Ruben J. Sturm isch Prooräkter.

## Sunschtigs
D Hoochschuel kooperiert mit dr Evangeelische Hoochschuel fir Chilchemusik z Dibenga, em musikwisseschaftlige Inschtitut vu dr IUniversiteet Dibenga un dr Valparaiso University im US-Bundesstaat Indiana.

## Alumni
* Harald Schmidt (* 1957), dytsche Kabarettischt, *Chilchemusikschuel*
* Jochen Theurer (* 1978), dytsche Autoor

## Weblink
* Kadoolischi Hoochschuel fir Chilchemusik Rauteburg
Hochschule für Polizei Baden-Württemberg

D **Hoochschuel fir Bolizei Baade-Wiirtebäärg** (HfPolBW) isch zyter aafangs 2014 fir d Bildig vu dr Bolizei vum Land Baade-Wiirtebäärg zueständig. As Dail vu dr Bolizeistruktuurrefoorm isch di akadeemisch Bildig un d Ufgaabe vu dr Uus- un Fuurtbildig, em Yysatzdreening, em Fierigsdreening, dr bolizeilige Uuslandsyysätzt un dr Personaalgwinnig unter em Dach vu dr Hoochschuel bindlet.

## Profiil
D Hoochschuel mit dr Inschtitut Fuurtbildig, Uusbildig un Dreening un Management un Personaalgwinnig umfasst mitsamt Mitarbaiter*ne, Studänte*ne un Beamte*ne in Uusbildig iiber 3.000 Lyt. Zurzyt het si am Campus Villinge-Schwenninge ne Kapaziteet vu rund 1300 Stuudieblätz un bscheftigt 61 hauptamtligi Dozänte*ne in vier Fakulteete (*Yysatz- un Fierigswisseschafte*, *Kriminaalwisseschafte*, *Räächtswisseschafte* un *Soziaalwisseschafte*).

D Studänte*ne leere mit Aawändige di wisseschaftlige Chänntniss un Metoode un di praktische Fähigkaite un Chänntniss, wu si fir Ufgaabe vum ghoobene Dienscht vu dr Schutz- un Kriminaalbolizei bruuche.

Näb dr Uusbildig vum ghoobene Bolizeivollzuugsdienscht vum Land Baade-Wiirtebäärg absolviere au Ufstiigsbeamte*ne fir dr heecher Bolizeivollzuugsdienscht doo ire eerscht Stuudiejoor im Rame vum Stuudiegang *Öffentliche Verwaltung – Polizeimanagement*; di andere Stuudiejoor wääre an dr Dytsche Hoochschuel vu dr Bolizei z Münster absolviert.

Anderi Ufgaabeschwäärpinkt bilde Foorschig, Uus- un Wyterbildig vu dr Bscheftige bi dr Bolizei z Baade-Wiirtebäärg un d Ufgaabe vu dr Personaalgwinnig.

D Hoochschuel fir Bolizei Baade-Wiirtebäärg isch anne 1979 unter em Name *Fachhochschule Villingen-Schwenningen* grindet woore un isch doodermit di eltscht soonig Yyriichtig z Dytschland. Im Zuug vu dr allgmaine Umnännig vu allne Fachhoochschuele z Baade-Wiirtebäärg in „Hochschule“ isch au doo dr Name in *Fachhochschule Villingen-Schwenningen – Hochschule für Polizei* gänderet woore. Im Rame vu dr Bolizeistruktuurrefoorm het si schließli dr Name „Hochschule für Polizei Baden-Württemberg“ iiberchuu.

Im Geegesatz zue andere Hoochschuele isch si kai „Körperschaft des öffentlichen Rechts“; si het kai aigeni Räächtsfähigkait. D Ufsicht fiert au s Inneminischterium un nit s Wisseschaftsminischterium.

## Weblink
* Websyte vu dr Hoochschuel fir Bolizei Baade-Wiirtebäärg
* Verordnung der Landesregierung über die Errichtung der Hochschule für Polizei Villingen-Schwenningen vom 24. April 1979

## Fueßnote
Hochschule für Rechtspflege Schwetzingen

Die **Hoochschuel für Räächtsbflääg Schwetzinge** isch e staatligi Yyriichtig vum Land Baade-Wiirtebäärg z Schwetzinge. Si isch e intärni Hoochschuel, wu d Räächtsbfläägaawäärter*ne vu dr Länder Baade-Wiirtebäärg, Ryyland-Bfalz un Saarland in eme dreijeerige Stuudiegang zue Diploom- Räächtsbflääger*ne (FH) uusbildet wääre.

Syt em 1. Septämber 2016 wäären an dr Schwetzinger Hoochschuel zum eerschte Mool au Griichtsvollziegeraawärter*ne vum Land Baade-Wiirtebäärg in eme bundeswyt ainzigaartige dreijeerige Bachelorstuudiegang zum/zur Griichtsvollzieger*ne (LL.B.) uusbildet.

## Gschiicht
Anne 1953 het s Land Baade-Wiirtebäärg z Schwetzinge ne juschtizaigeni Räächtsbfläägerschuel ufgmacht, wu Juschtizbeamti vum mittlere Dienscht zäme mit Abituriänte*ne zue Räächtsbflääger*ne uusbildet woore sin. Anne 1979 isch d Räächtsbfläägerschuel in e Fachhoochschuel vum Land Baade-Wiirtebäärg noch em Fachhoochschuelgsetz umgwandelt woore. Im Joor 1994 isch s Stuudium an dr Fachhoochschuel hoochschuelorientiert reformiert woore.

## Standaort
D Hoochschuel bzw. iri Voorgängeryyriichtige sin syt ire Grindig im siidlige Schlossfliigel vum Schwetzinger Schloss unterbroocht. No umfangryyche Renovierigs- un Modärnisierigsmaaßnaame 2013 het dr Leerbedriib wider am gwoonte Standoort chenne ufgnuu woore, nodäm d Hoochschuel zytwyys uufglaageret gsii isch.

## Stuudium
S fachwissenschaftliche Stuudium zum/zur Diploom-Räächtsbflääger*i goot in zwee Stuudienabschnitt:

### Fachwisseschaftli Stuudium I
*Duur: 12 Moonet
*Zytruum: Septämber vum eerschte Uusbildigsjoor bis Juuli vum eerschte Uusbildigsjoor

In däm eerschte Stuudienabschnitt an dr Hoochschuel wääre d Räächtschänntnis vermittlet, wu s fir d Beruefspraxis bruucht.

### Stuudiepraxis
* Duur: 12 Moonet
* Zytruum: Septämber vum zwaite Uusbildigsjoor bis Augschte vum zwaite Uusbildigsjoor

Im zwaite Joor soll s gleert Wisse us em fachwisseschaftlige Stuudium I in dr Praxis verdieft un doderby Aarbetswyyse gleert wääre. Där Abschnitt wird an Amtsgriicht un bi Staatsaawaltschafte duurgfiert. Z Baade-Wiirtebäärg cha mer die Praxiszyt au bi Notariaat un/oder Grundbuechämter absolviere.

### Fachwisseschaftli Stuudium II
* Duur: 12 Moonet
* Zytruum: Septämber vum dritte Uusbildigsjoor bis Augschte vum dritte Uusbildigsjoor

## Weblink
*Offizielle Website

## Fueßnote
Mörel

**Mörel** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Mörel VS, en Ortschaft und ehmolegi Gmeind im Bezirk Östlich Raron vom Kanton Wallis, Schwiz
* Mörel (Holstein), e Gmeind im Kreis Rendsburg-Eckernförde z Schleswig-Holstei, Dütschland
VWA-Hochschule

D **VWA-Hoochschuel fir beruefsbeglaitend Stuudium ** isch e privaati, staatli anerkännti Hoochschuel z Stuegert. 

## Dreegeri
Dreegeri vu dr VWA-Hoochschuel fir beruefsbeglaitend Stuudium isch di gmainnitzig VWA-Hoochschuel GmbH. D Gsellschafter vu sällere sin d Verwaltigs- un Wiirtschafts-Akademy fir dr Regierigsbezirk Fryburg e. V., d Verwaltigs- un Wiirtschafts-Akademy Baade z Chaarlsrue e.V. un di Wiirtebäärgisch Verwaltigs- un Wiirtschafts-Akademy e.V.

## Stuudiegäng
Aabote wääre d Stuudiegäng *Bachelor of Arts (B.A.) Bedriibswiirtschaftsleer* z Charlsrue, z Fryburg, z Stuegert un z Ulm un *Bachelor of Engineering (B.Eng.) Wiirtschaftsingenieurwääse* z Fryburg un z Stuegert. S Bresänzstuudium näb em Beruef findet zoobe un an dr Samschtig statt.

## Akkreditierig
Di beede Stuudiegäng Bedriibswiirtschaftsleer (B.A.) un Wiirtschaftsingenieurwääse (B.Eng.) sin dur d Akkreditierigsagäntuur FIBAA am 30. Novämber 2012 unter Uflaage fir fimf Joor akkreditiert woore.

## Weblink
* VWA-Hochschule

## Fueßnote
Johannes Geiss

Dr **Johannes Geiss** (* 4. Septämber 1926 z Stolp (Pommern); † 30. Jänner 2020 z Bärn) isch e dytsch-schwyzerische Physiker gsii.

## Lääbe
Är isch e Suun vum Buur Hans Geiss un dr Irene Wilk gsii. Anne 1944 het er z Stolp e Nootabituur gmacht un noch em Zweete Wältchrieg vu 1947 bis 1950 an dr Universiteet Göttingen Physik studiert. Deert isch er anne 1953 mit ere Aarbet zue *Isotopenanalysen an „gewöhnlichem Blei“* zum Dr. rer. nat. promoviert woore. Är het dno iber Geochronology an dr Universiteet Bärn un dr University of Chicago gfoorscht. Anne 1957 het er si an dr Universiteet Bärn in Experimentaalphysik habilitiert. 

Vu 1958 bis 1959 isch dr Geiss *Associate Professor* an dr University of Miami gsii un het an dr Klimagschiicht vu dr Äärd gfoorscht. Anne 1960 isch er retuur chuu an d Universiteet vu Bärn un isch deert ab 1960 zeerscht usserooredelige Profässer gsii un derno vu 1964 bis 1991 oordelige Profässer un vu 1966 bis 1989 Diräkter vum Physikaalische Inschtitut. 1982/83 isch dr Geiss au Räkter vu dr Uni Bärn gsii un vu 1995 bis 2002 Co-Diräkter am International Space Science Institute z Bärn. 1981 isch er in dr Schwyz yybuurgeret woore.

Syni Foorschigsschwäärpinkt sin Geophysik gsii, d Chronology vu Äärd, Moond un Meteorite, d Physik vum Sunnesischtem un d Kosmology. In dr 1960er Joor het er as eerschte d Zämesetzig vu Eedelgaas im Sunnewind gliiferet un het in däm Zämehang bi fimf Apollomissioone as Foorschigslaiter mitgmacht. Zäme mit em Hubert Reeveshet dr Geiss di kosmisch Hyfigkait vu Deuterium bstimmt un di baryonisch Diichti vu 0,2 Atoom pro Kubikmeeter uusgrächnet. 

Syter 1955 isch er mit dr Carmen Bach ghyroote gsii.

## Uuszaichnige
* 2001 Albert-Einstein-Medaille
* 2005 William Bowie Medal

## Eerige un Mitgliidschafte
* 1978: Mitgliid vu dr National Academy of Sciences
* 1978: Mitgliid vu dr American Academy of Arts and Sciences
* 1989: Mitgliid vu dr Academia Europaea
* 2019: Eerig vu dr Universitet Bärn, Bronzeplaschtik vum Chinschtler Horst Bohnet
* Eeredokter vu dr University of Chicago

## Weblink
* 
* dr Johannes Geiss am ISSI

## Fueßnote
Hochschule für Musik und Darstellende Kunst Mannheim

Die **Staatli Hoochschuel fir Musik un Darstellendi Chunscht Mannem** isch e Hoochschuel z Mannem.

## Gschiicht
D Hoochschuel verstoot si as Noofolgeri vu dr 1762 z Mannem grindete *Academie de Danse* un dr 1776 entstandene privaate Doonschuel am Hoof vum Carl Theodor. Historischi Zämehäng git s aber kaini. Anne 1971 hän si di *Städtische Hochschule für Musik und Theater Mannheim* un di *Staatlich anerkannte Hochschule für Musik und Theater Heidelberg* zur *Staatlichen Hochschule für Musik Heidelberg-Mannheim* zämergschlosse, wu di hitig *Staatliche Hochschule für Musik und Darstellende Kunst Mannheim* drus fiirigangen isch. D Hoochschuel het s Promozioons- un s Habilitazioonsräächt.

## Stuudiegäng
An dr Hoochschuel wäre die Stuudiegäng aabote:

* Vorstuudium Danz

### Grundständigi Stuudiegäng
* Chinschtlerischi Uusbildig
* Chinderdanzpoedagoogik
* Danz
* Musiklehrer*i
* Schuelmusik
* Stuudienaagebot Musikfoorschig un Meediepraxis
* Jazz/Populaarmusik

### Poschtgraduali Stuudiegäng
* Solistischi Uusbildig
* Dailzytstuudiegang Solistischi Uusbildig
* Orcheschtersolischt
* Zuesatzstudium
* Danzpedagoogik fir professionälli Dänzer*ne
* Chinschtlerischi Uusbildig Danz/Biinepraxis
* Solistischi Uusbildig Ooperestuudio

## Biblioteek
D Biblioteek umfasst rund 17.500 Biecher, 45.200 Note un 11.000 Doondreeger.

## Weblink
*Websyte vu dr Staatlige Hoochschuel fir Musik un Darstellendi Chunscht Mannem

## Fueßnote
Media Akademie – Hochschule Stuttgart

D **media Akademy – Hoochschuel Stuegert** (mAHS) isch e privaati, staatli anerkännti Hoochschuel fir Design z Stuegert. Si isch anne 2015 grindet woore. Dreegeri isch d *Trägergesellschaft media Hochschule GmbH,* Stuegert.

## Stuudiegäng
Zurzyt wird in dr Stuudiegäng Animation-Design, Game-Design un Industrial-Design un au in „aagwändte Meedie“ uusbildet. Schwäärpunkt vum Stuudium isch di gstalterisch un kunzäpzionäll Aawändig vu neier Designtechnology. S Stuudium goot segs Semeschter un schließt mit em staatlig anerkännte Titel Bachelor of Arts ab.

## Weblink
* Websyte vu dr media Akademy

## Fueßnote
Hochschule für Musik Karlsruhe

D **Hoochschuel fir Musik Chaarlsrue – University of Music** isch e vum Baade-Wiirtebäärg draiti Hoochschuel fir di chinschtlerisch un wisseschaftli Uusbildig vu Muusiker*ne, Kumpenischte*ne, Musikwisseschaftler*ne, Musikschurnalsichte*ne un fir Musik/Computer Tächnology.

## Gschiicht
D Hoochschuel fir Musik goot in ire eerschte Aafäng uf s Joor 1812 zrug. Dodmool isch aafangs in ere privaate Iniziatiiv, wu vu dr Stadt Chaarlsrue unterstitzt wooren isch, e „Musikalisches Bildigsinschtitut fir Bleeser“ un zwai Joor speeter e „Singaaschtalt“. Die sin 1837 zuen ere „Musikuusbildigsstätt“ uusgwytet woore, wu mit staatliger un stedtischer Feerderig no feschte Leerblän unteriichtet wooren isch. Anne 1910 het si si mit em „Grooßherzooglige Kunservatoorium“ zämegschlosse, wu anne 1883 vum Heinrich Ordenstein grindet wooren isch. S Inschtitut isch dno anne 1929 „Baadische Hoochschuel fir Musik“ ernännt woore. Anne 1971 isch d Hoochschuel vum Land Baade-Wiirtebäärg ibernuu un in di „Staatli Hoochschuel fir Musik Chaarlsrue“ iberfiert woore. Die het ire Hauptsitz syter 1989 im Schloss Gottesaue in dr Chaarlsruer Oschtstadt. D Hoochschuel fir Musik Chaarlsrue bsueche rund 650 Studänte*ne, Leerlyt sin rund 59 hauptamtligi Profässer*ne, 31 hauptamtligi Dozänte*ne un 162 Leerbeufdraiti (Stand 2020).

## Uusbildigsfächer
* Chinschtlerisch Leeramt an Gimnaasie (Schuelmusik)
* Diploom Kumpesizioon
* Bachelor Arte/ Magister Arte fir Inschtrumentaalmusik, Gsang, Dirigiere, Oopere
* M.A. Klavierchammermusik, Liedgstaltung, Korrepetizioon Historischi Taschteninschtrumänt
* B.A./M.A. Musikschurnalismus fir Rundfunk un Multimeedia
* B.A. KultuurMeediaTächnology (in Kooperzioonn mit der Hoochschuel Chaarlsrue – Tächnik un Wiirtschaft)
* B.A./M.A. Musikwisseschaft/Musikinformaatik
* Solischtenexaame
* Ergänzigsstuedium

## Bsunderhaite
Mit em ComputerStudio het d Hoochschuel en umfassend uusgstattete Stuudiokumpläx fir Computermusik. Är bstoot us e meerere Projäktstuudio, Audio/Video- un VR-Lab, Seminaar- un Uffierigsryym. 

## Mit dr Hoochschuel verbundeni Persoone

## Literatur
* Joachim Draheim: *Karlsruher Musikgeschichte.* (= *Hoepfner-Bibliothek im Info Verlag.*) Info Verlag, Karlsruhe 2004, ISBN 3-88190-357-7.

## Weblink

* Websyte vu dr Hoochschuel fir Musik Chaarlsrue

## Quälle
Arno Müller

Dr **Arno Müller** (* 16. Jänner 1944) isch e dytsche Dialäktautoor.

## Lääbe
Dr Müller isch z Ihringe ufgwagse un uf d Volksschuel gange. Z Brysach het er bi dr Tabeedefabrik Erismann Chaufmann gleert un deert au 43 Joor lang bis zue syre Pänsionierig as chaufmännische Aagstellte gschafft. Är läbt bis hite z Ihringe.

Scho frie het si dr Müller fir d Gschiicht un s Bruuchduum vu sym Haimetdoorf inträssiert. Är het si fir di alt Markgreefler Draacht yygsetzt un anne 1976 d „Kaiserstühler Trachtengruppe“ grindet, wu unter anderem au Lieder un Sketsch us syre Fäädere uffiert. Är schrybt Gschiichte un Gediicht im Ihringer Alemannisch. E baar vu syne Gediicht un Lieder sin anne 1987 im Bildband „Well uns des Derfli gfallt“ uusechuu. Syt Ändi 1970er Joor dritt er zäme mit em Walter Hintereck uf as Dua „Die singenden Winzer“. Si singe Volks- und Haimetlieder, vylmool uf Alemannisch, dr Müller spiilt derzue Gitarre, dr Hintereck Akkordeon.

## Wäärch
* *Well uns des Derfli gfallt - Bildband mit Gedichten und Liedern von Arno Müller.* Herausgegeben von der Kaiserstühler Trachtengruppe Ihringen. 1987

## Weblink
* dr Arno Müller uf dr Websyste vum Harald Noth
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Kaiserstühler Brauchtum in Person, Badische Zeitung, 29. Dezämber 2017
* Mann des Jahres, Badische Zeitung, 30. Dezämber 2015
* Arno Müller macht „Hoppla hopp, hoppla hopp, hoppla hopp“: Auf dem Ihringer Weinfest., regionalia.de, 30. Mai 2013
Hochschule Ravensburg-Weingarten

D **Hoochschuel Raveschburg-Waegaade** (RWU) isch e staatligi Hoochschuel im oberschweebische Waegaade. D RWU het vier Fakulteete: Eläktrotächnik un Informaatik, Maschiineböu, Soziaali Aarbet, Gsundhait un Bflääg un Tächnology un Management. Si isch us dr staatlige Ingenieurschuel fir Maschiineböu z Raveschburg fiirigange. Bis Meerz 2005 het d Hoochschuel *Fachhochschule Ravensburg-Weingarten* ghaiße.

D Zaal vu dr yygschriibene Studänte*ne lyt bi 3.530 (Stand Wintersemeschter 2018/19). D Hoochschuel gheert zum Verbund Internazionaali Boodesse-Hoochschuel un isch Mitgliid vu dr Hoochschuelfederazioon SidWescht.

## Stuudiegäng
Zum Wintersemeschter 2005/2006 sin d Stuudiegäng ganz uf Bachelor- un Masterabschliss umgstellt woore, d Diploomstuudiegäng sin ganz ufgee woore.

Syter 2008 stoot fir Studänte*ne noch em Master-Abschluss in Zämeaarbet mit dr Universiteet Zielona Góra e Promozioonsstuudium uffig.

### Bachelorstuudiegäng
* Aagwändti Informaatik
* Aagwändti Psichology
* Bedriibswiirtschaftsleer un Management
* Bflääg
* Eläktromobiliteet un regeneratiivi Energie
* Eläktrotächnik un Informazioonstächnik
* Energy- un Umwälttächnik
* Faarzyygtächnik
* Gsundhaitsekonomy
* Internet & Online-Marketing
* Maschiineböu
* Maschiineböu / Faarzyygtächnik (integriert in e Leer)
* Meediedesign & digiatali Gstaltig
* Physical Engineering (Tächnik-Entwicklig)
* Soziaali Aarbet
* Wiirtschaftsingenieurwääse (Tächnik-Management)
* Wiirtschaftsinformaatik

### Bachelorstuudiegäng uf Leeramt
(in Zämenaarbet mit dr Pedagoogische Hoochschuel Waegaade):
* Informaatik & Eläktrotächnik PLUS
* Faarzyygtächnik PLUS
* Wiirtschaftsinformaatik PLUS

### Masterstuudiegäng
* Aagwändti Gsundhaitswisseschaft
* Bedriibswiirtschaftsleer un Unternämerisch Handle
* Electrical Engineering and Embedded Systems
* Informaatik
* Mechatronics
* Produktentwickling im Maschiineböu
* Soziaali Aarbet un Dailhaab
* Tächnik-Management un Optimierig
* Umwält- un Verfaarestächnik
* Wiirtschaftsinformaatik

### Masterstuudiegäng näb em Beruef
D Akademy fir Wisseschaftligi Wyterbildig Boodesee-Ooberschwoobe bietet as Bstanddail vu dr RWU näbe Seminaar un Leergäng zwee Masterstuudiegäng näb em Beruef aa:

* International Business Management
* Management im Sozial- un Gsundhaitswääse

## Internazionaliteet
D Hoochschuel bflägt in allne Stuudiegäng e Hufe Paartnerschafte mit Hoochschuele un Universiteete uf allne Kontinänt.

## Alumni
* Paul Ehrenhardt (* 1985), dytscher Muusiker
* Manfred Lucha (* 1961), dytsche Bolitiker (Grieni)

## Weblink

* Websyte vu dr Hoochschuel Raveschburg-Waegaade

## Fueßnote
Freie Hochschule für Grafik-Design & Bildende Kunst Freiburg

Di **Frei Hochschuel fir Grafik-Design & Bildendi Kunscht Friburg** (kurz FHF) isch e privati Hochschuel mit Sitz z Friburg gsii. Anne 2010 het si mit em International Music College Friburg, eme Berich vu dr Jazz & Rock Schuele Friburg (JRS) zur Hochschuel fir Kunscht, Design un Populäri Musik Friburg fusioniert, wu mit em Wintersemeschter 2011 de Lehrbedrib ufgnumme het. Dreger isch d Hochschuel fir Kunscht, Design un Populäri Musik Friburg gmainnitzigi GmbH gsii.

## Gschicht
D Hochschuel isch anne 1986 us ere Initiativ vu Kinschtler*ne un Kunschtferder*ne entstande, aafangs as Freiburger Akademie Modell e.V., no as Freie Kunstakademie Freiburg, bzw. Freie Akademie für bildende Kunst Freiburg. De Lehrbedrib isch 1986 mit em Fachberich Molerei ufgnumme wore. 1988 isch s Studienaagebot dur de Fachberich Grafik-Design erwitteret wore. 

* 1990: BAföG-Anerkennung.
* 2001 Studiegang „Screen- un Webdesign“
* 2007 Fusion mit de freiburger-grafik-schule (FGS)
* 2010 Fusion em International Music College Freiburg, eme Berich vu dr Jazz & Rock Schuele Friburg (JRS) zur Hochschule für Kunst, Design und Populäre Musik Freiburg
Anne 2014 hän di letschte Absolvente*ne vu de FHF ire Abschluss gmacht.

De Name „Hochschuel“ stimmt nit ganz. D Schuel het nie di staatlig Anerkennung as Fachhochschuel ghet. Au sin d Abschliss nit staatlig anerkennt.

## Studiegäng
S sin drei Studiegäng aabote wore:
* Grafik-Design/Visuelli Kommunikation: e achtsemeschtrigi (plus Praktikumssemeschter), BAföG-gferdereti, praxisbezogeni Gstalter*ne-Uusbildung uf wisseschaftlger Grundlag. D Uusbildung isch in drei Berich glideret gsii: s Grundlagestudium, s Fachstudium un s Praktikum.
* Screen-/Web-Design: e achtsemeschtrigi (plus Praktikumssemester), BAföG-gferdereti Uusbildung. Newe verschidene Gstaltungskirs sin do di gängige Grafik-Computerprogramm (inhaltligi Iwerschnidunge mit em Studiegang Grafik-Design) un Fächer wie Webprogrammierung, Videoschnitt un Internettechnologi unterrichtet wore.
* Bildendi Kunscht: e achtsemeschtrigi Kinschtler*ne-Uusbildung, wu u.&nbsp;a. Grundlage vum Gstalte im Sinn vun ere „Schuel vum Sehne“ unterrichte wore isch.

Dezue het di Frei Hochschuel Friburg e dreijehrige, uf sechs Wuchestunde begrenzte Morge- un Owekolleg Freii Molerei un Zeichne aabote un e Mappe-Vorbereitungskurs mit drei Veraastaltunge pro Wuche.

## Studiegebihre

Kursgebihre (ab SuSe 2008), Stand: Oktower 2007

* Studiegäng Grafik-Design + Bildendi Kunscht/Freii Molerei (8 Semeschter): € 2.220,-- pro Semeschter (im Monet € 370,--)
* Studiegang Screen-/Webdesign (6 Semeschter): € 2.220,-- pro Semeschter (im Monet € 370,--)
* Vorbereitungskirs: € 600,-- pro Semeschter (4 Monet) € 600,-- pro Semeschter (im Monet € 150,--) /(6 Monet) € 900,-- pro Semeschter (im Monet € 150,--)
* Morgekolleg / Owekolleg Freii Molerei (6 Semeschter): € 840,-- pro Semeschter (im Monet € 140,--)
* Aktzeichnekurs: im Monet € 65,--

## Weblink
* Offizielli Website

## Fueßnote
Bratsch

**Bratsch** chan eini vo däne Bedütige ha:
* Bratsch VS, es Dorf und en ehmolegi Gmeind im Kanton Wallis, Schwiz
* *Bratsch*, de dütsch Name vo Braciszów, es Dorf i de Woiwodschaft Opole z Pole
* Bratsch (Band), e Musiggruppe im Beriich Wältmusig us Frankriich
Freie Hochschule Stuttgart

Di **Frei Hoochschuel Stuegert – Seminaar fir Waldorfpedagoogik** isch e privaati Hoochschuel mit Stuudiegäng fir d Uusbildig vu Leerer*ne an Waldorfschuele. Si isch anne 1999 as wisseschaftligi Hoochschuel staatli anerkännt woore.

## Gschiicht
Anne 1928 het di Frei Hoochschuel Stuegert mit dr seminaristische Uusbildig vu Waldorfleerer*ne aagfange. Di eerscht Waldorfschuel het ire Unterriicht unter dr Laitig vum Rudolf Steiner im Septämber 1919 uf dr Uhlandsheechi z Stuegert aagfange. Fir d Waldorfpedagoogik,w u si schnäll uusbraiter het, hän erfaareni Waldorfleerer dermit aagfange, Kiirs im Sinn vum erziejerische Aasatz vu dr Waldorfschuele aazbiete. 

Nodäm si anne 1938 dur d Nazionaalsozialischte zwangswyys zuegmacht wooren isch sin d Wyterbildigskiirs 1945 wider ufgnuu woore. Di Frei Hoochschuel isch bis in d 1970er Joor di ainzig soonig Uusbildigsstell fir Waldorfpedagoogik z Dytschland gsii. Näb dr poschtgraduale Uusbildige isch 1973 en grundständige Stuudiegang fir Klasseleerer*ne an Waldorfschuele yygriichtet woore. 1983 isch s Aagebot um Uusbildigskiirs fir Ooberstapfleleerer*ne uusgwytet woore. Us dr langjeerige Zämenaarbet mit em *Eurythmeum Stuttgart* isch d Eurythmyleerer*ne-Uusbildig gwagse.

## Anerkännig
Syter 1999 sin di grundständig Uusbildig fir Klasseleerer*ne an Waldorfschuele un di Ufböu- un Ergänzigsstuudiegäng vum Wisseschaftsminischterium Baade-Wiirtebäärg uubfrischtet staatli anerkännt. Fir di seminaristische Uus- un Wyterbildigskiirs isch s Seminaar fir Waldorfpedagoogik e Heecheri Fachschuele.

Im Rame vum Bologna-Prozäss vu dr Europäische Union het di Frei Hoochschuel Stuegert in dr Joor 2009 bis 2011 iri bishäärige Diploom-Stuudiegäng in modularisierti Bachelor- bzw. Master-Stuudiegäng umgwandlet un akkreditiere loo.

## Stuudiegäng

* Bachelor "Waldorfpedagoogik" (Bachelor of Arts, 3 Joor)
* Master "Klasse- un Fachleerer*i in dr Waldorfschuel" (konsekutiv) (Master of Arts, 2 Joor)
* Master "Klasse- un Fachleerer*i in dr Waldorfschuel" (nit konsekutiv) (Master of Arts, 2 Joor) 
* Master "Oberstapfleleerer*i in dr Waldorfschuel" (Master of Arts, 3 Semeschter)
* Bachelor "Eurythmy mit pedagoogischer Basisqualifikazioon" (in Kooperazioon mit em Eurythmeum Stuegert) (Bachelor of Arts, 4 Joor) 
* Master "Eurythmypedagoogik" (in Kooperazioon mit em Eurythmeum Stuegert) (Master of Arts, 1 Joor)

* Seminaaruus- un -wyterbildig fir "Fachleerer*ne an Waldorfschuele" (fir Främdsprooche, Gaarteböu, Handaarbet, Bildendi Chunscht, Musik, Spoort, Wäärche) (2–3 Joor)

## Weblink
* Freii Hoochschuel Stueger
* Bund vu dr Freie Waldorfschuele

## Fueßnote
Duale Hochschule Baden-Württemberg Heilbronn

Di **Dual Hoochschuel Baade-Wiirtebäärg Haalbrunn** (DHBW Haalbrunn) isch e staatligi Bildigsyyriichtig z Haalbrunn, wu duali Stuudiegäng aabietet.

## Gschiicht
Di Dual Hoochschuel Baade-Wiirtebäärg Haalbrunn isch anne 2010 as Ussestell vu dr DHBW Mosbach grindet woore. Zum Stuudiejoor 2014/15 isch e aigeni Laitig yygriichtet un dr Stuudiebedriib versälbständigt woore. Zur eerschte Räkteri isch d Nicole Graf gruefe woore, wu vorhär an dr DHBW Mosbach un dr Ussestell Bad Mergentheim gschafft un dr DHBW Campus Haalbrunn ufböue het.

## Stuudiefächer
* BWL-Dienschtlaistigsmanagement (DLM)
** Consulting & Sales
** Human Resources
** Media, Verdriib un Kommunikazioon
** Spoortmanagement
* BWL-Handel (HD)
** Handel
** Digitaale Handel
** Fashion Management
* BWL-Food Management
** Food Management
* Digital Commerce Management (DCM)
** Digital Commerce Management
* Wyy-Tächnology-Management
** Wyy-Tächnology-Management
* Wiirtschaftsinformaatik (WI)
** Business Engineering
** Data Science
** Software Engineering

## Weblink
* Duali Hoochschuel BW Haalbrunn

## Fueßnote
Badische Secession

D Chinstlerverainigung **Badische Secession** isch anne 1927 vum Alexander Kanoldt un em Karl Hofer z Fryburg grindet woore. Mitgliider sin u.&nbsp;a. dr Karl Albiker, dr Emil Bizer, dr Rudolf Großmann, dr Max Eichin, dr Adolf Riedlin, dr Adolf Strübe, dr Rudolf Kreuter, dr Josef Huggle, d Gertud P. Leonhard un dr Wladimir von Zabotin gsii.

Drotz ass si in ire Bilder dr baadische Kultuurlandschaft verbunde gsii sin, hän si si mit ire modäärne Moolerei dytli abgsetzt vu dradizionälle Haimetmooler wie z.&nbsp;B. em August Gebhard. Si hän aigeni Uusstellige gmacht, aber au as Gruppe bi andere Uusstellige mitgmacht.
 
Anne 1936 isch d Chinstlerverainigung im Zuug vu dr nazionaalsozialistische Glyychschaltig ufgleest woore. Noch em Zweete Wältchrieg widerbeläbt, isch si anne 1947 mit ire „Siebenten Ausstellung“ un 1951 mit ere „VIII. Ausstellung“ nomool an Effetligkait drätte.

## Uusstellige
* Oktoober bis Dezämber 1951, Haus der Kunst, München

## Literatur
* Antje Lechleiter: *Die Künstlergruppe „Badische Secession“. Geschichte, Leben und Werk ihrer Maler und Bildhauer*. Frankfurt u. a., Lang 1994. ISBN 3-631-47034-7

## Fueßnote
Agnes Bernauer

D **Agnes Bernauer** (* um 1410 waarschyyns z Augschburg; † 12. Oktober 1435 bi Straubing) isch s Gspuusi un villicht au s eerscht Wyyb vum bayerische Herzog Albrecht&nbsp;III. gsii. Dur die nit standesgmääß Verbindig isch dr Albrecht in Stryt groote mit sym Vater Ernst. Wu dr Albrecht uf ere Jagd bi me Verwandte gsii isch, het dr alt Herzog d Agnes verhafte un am 12. Oktoober 1435 bi Straubing in dr Donau verdränke loo. Dr Albrecht isch drno zeerscht zum Herzog Ludwig uf Ingolstadt gange, het si aber no ne baar Moonet wider mit sym Vater uusgseent un im Novämber 1436 d Anna vu Braunschweig ghyroote, zum gfeerchtete Chrieg isch s nit chuu. Dr eerscht Gschiichtsschryyber, wu dr Herzog Albrecht un d Bernaueri gnännt ghaa het, isch ire Zytgnoss Andreas vu Regensburg in syre *Chronica de principibus terrae Bavarorum* gsii. S Lääbe un Stäärbe vu dr Agnes Bernauer isch in vyl literaarische Wäärch ufgschafft woore, vor allem chännt mer s Friedrich Hebbels glyychnamig Druurspiil „Agnes Bernauer“ un „Die Bernauerin“ vum Carl Orff. Alli vier Joor finde z Straubing un z Vohburg Agnes-Bernauer-Feschtspiil statt, wu d Gschiicht vu Laieschauspiiler*ne in Szeene gsetzt wird.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* Agnes-Bernauer-Feschtspiil Straubing
* Agnes-Bernauer-Feschtspiil Vohburg
* 
* ''Agnes Bernauer – Baderstochter, Herzogin, Legende.'' radioWissen. Bayern 2, 4. April 2011 (MP3; 14,8&nbsp;MB)
Dietmar Eisfeld

Dr **Dietmar Eisfeld** (* 5. Oktober 1929 z Gatersleben; † 4. Augschte 2016) isch e dytsche Dialäktautor un Liederkumpenischt gsii.

## Lääbe
Är isch z Gatersleben im hitige Sachse-Anhalt uf d Wält chuu un dert im Harz mit siibe Gschwischter ufgwachse. No dr Schuel het er zerscht uf eme Landguet gschaft un derno in ere Gießerei. Är het aafange Gedicht schrybe, au regimekritischi, des het em in dr domolige DDR Brobläm brocht. Iber Oscht-Berlin isch er anne 1953 in Weschte gflichtet. Wel e Brueder vun em z Chränzech gschafft het, isch er an Hochrhy chuu un het si schließli z Wäär nidergloo. Är het aafangs uf em Böu gschafft, e Zytlang bi dr Firma Hummel z Wäär un derno 15 Johr lang as Chemywärcher in dr Schwyz

Im Lauf vu dr Johr het er s Alemannisch us dr Region glehrt un schließli sälber aagfange uf Alemannisch z schrybe. E Dail vu syne Gedicht het er au as Lieder vertont, mer chännt in dr Region z. B. sy „Saudätschlied“ un s hochdytsch Lied „Im Wehratal bin ich geboren“. Bim Singe het er als Akkordeon oder Keyboard derzue gspiilt, derzue het er au anderi Inschtrumänt chenne wie Gyyge, Mundharmonika, Klavier oder Boschthorn. Är isch Dirigänt vu verschidene Gsangverain gsii, unter anderem au vu dr Wääremer „Vierteleschlotzer“, wun er 25 Joor lang Mitgliid gsii isch.

Zue sym 80. Geburtsdag het dr Ferderkrais Stadtmuseum Wäär mit Unterstitzig vu dr Stadt Wäär s Liederbuech „Im Wehratal bin ich geboren“ uusegee, wu s unter anderem 55 vu syne Lieder din het, aber au Lieder vu andere Wääremer.

Dr Eisfeld isch ghyrote gsii un het mit syre Frau Roswitha zwee Sihn ghaa.

## Wäärch
* *Im Wehratal bin ich geboren.* Lieder von Dietmar Eisfeld. Illustriert von Hermfried Richter. Förderkreis Stadtmuseum, Wehr 2010. ISBN-13 978-3-00-0330457-6

## Weblink
* Yvonne Ebner: Hesch du scho mol Säudätsch g’seh’?, Badischi Zytig, 2. Septämber 2006
* Hansjörg Bader: ZUR PERSON: Dietmar Eisfeld, Badischi Zytig, 5. Oktober 2009
* Michael Krug: Eine Hommage an Dietmar Eisfeld, Badischi Zytig, 18. Merz 2010
*  Hildegard Siebold: Ein Buch für alle Wehrer, Badischi Zytig, 24. Merz 2010
* Hansjörg Bader: ZUR PERSON: Dietmar Eisfeld, Badischi Zytig, 4. Oktober 2014
* Hansjörg Bader: Wehrer Komponist ist gestorben, Badischi Zytig, 10. Augschte 2016
Heidi Zöllner

D **Heidi Zöllner** (* 1949 z Waldshuet) isch e dytschi Dialäktautoori.

## Lääbe
D Zöllner isch z Murg un Zäll ufgwagse. Gschafft het si bis zue ire Ränte as Styyrfachwiirti. D Zöllner läbt scho lang z Huuse. Si isch ghyroote mit em Armin Zöllner un het zwee Siin. 

Si schrybt Gschiichte un Gediicht uf Alemannisch un duet au regionali Saage, Faable un Määrli uf Alemannisch ibersetze. Derzue schrybt si mänkmol Theaterstuck im Dialäkt un Täxt fir d Schnitzelbank an dr Faasnet..

Anne 2013 het si bim Wettbewäärb Loorer Murre mit em Täxt „Unter em gliiche Sternehimmel“ dr 2. Bryys in dr Kategory Prosa gwunne un 2024 mit em Gedicht „D Sunne“ en zweete Bryys in dr Sparte Lyrik. Im Joor 2014 isch si bim „Landschreiber Wettbewerb“ mit em Täxt „E Frog an d Muettersproch“ unter dr zwelf Blatzierte gsii, wu ire Bydraag uf dr Leipziger Buechmäss hän deerfe voorlääse. Bim Mundartliteraturwettbewäärb „Alemannisch läbt!“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft un em SWR het si anne 2021 mit dr Gschicht „Di guete alti Zit“ dr dritt Bryys in dr Sparte Prosa gwunne.

D Zöllner isch Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft un deert syt 2011 Gruppelaiteri vu dr Regionalgruppe Wiisedaal. Syt 2015 isch si Mitgliid im Vorstand vu dr Muettersproch-Gsellschaft un dert zueständig fir s Projäkt „Mundart in der Schule“.

Fir s Heebelhuus z Huuse duet si mit andere Fraue us dr Vorstandschaft Dialäkt-Oobe organisiere, wu Dialäktdichter*ne ire Schaffe chenne vorstelle. Si isch au Mitglid bi dr Drachtegruppe Zäll.

Anne 2022 isch d Zöllner vum Land Bade-Wirttebärg mit dr Haimetmedaille uuszaichnet wore.

Im Johr 2023 het si vu dr Gmai Huuse d Johann-Peter-Hebel-Plakette iberchuu.

## Uusgläseni Wärch
* *E Stund Zit.* Theaterstuck fir d Adventszit
* *z Bethlehem.* Theaterstuck fir d Adventszit
* *Eine sonderbare Wirtszeche.* Theaterstuck

## Weblink
* d Heidi Zöllner uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Künstlerinnen & Künstler uf dr Websyte vum Projäkt „Mundart in der Schule“
* Warum Mundart-Expertin Heidi Zöllner neidisch auf die Schwaben ist, Badischi Zytig, 20. Februar 2020
* Di guete alti Zit, vorgläse vu dr Heidi Zöllner, SWR, 7. Juni 2021
* Heimatmedaille Baden-Württemberg 2022: Heidi Zöllner, Online uf youtube.com, 12. Septämber 2022

## Fueßnote
Jürg Wylenmann

Der **Jürg Wylenmann** (* 16. August 1948 z Winterthur) isch e Schwiizer Maler, Zeichner und Grafiker. Är isch unter anderem bekannt as Gebruchsgrafiker und für sini Wandmolereie.

## Läbe
Der Wylenmann het vo 1965 bis 1969 in der *Fachklass Grafik* a der Schuel für Gstaltig Züri studiert. Vo 1970 bis 1979 het er für Werbeagenture und as sälbständige Grafikdesigner z Züri gschaffed. Ab 1980 het er as freischaffende Moler Ateliers z Züri und im Kanton Zug gfüert. 1999 het er es Atelierstipendium vom Kanton Zug z Berlin gha. Bis 2000 isch er Mitglied vo der Vereinigung vo de Zuger Künstler gsi, sit 2001 isch er Mitglied vo der *Visarte Zentralschweiz bvk*. Der Wylenmann het Grafikdesign, Plakat, Siebdruck, Lithographie, aagwandti Kunscht und Wandmolereie gmacht.

## Publikatione
* *Jürg Wylenmann: 20 Arbeiten in Postkartenformat.* Galerie Carla Renggli, Zug 1998. .
* Mit em Markus Moor: *Jürg Wylenmann: neue Bilder 1999–2001.* Galerie Carla Renggli, Zug 2001. .
* Mit em Silvano Cerutti, der Franca Pedrazzetti, em Beat Brechbühl und em Andreas Grosz: *Wo die Bilder wohnen. Der Maler Jürg Wylenmann besucht sein Werk.* Edition Pudelundpinscher, Erstfeld 2011, ISBN 978-3-9523736-4-4.

## Weblinks
* 
* 
* Liste vo Einzel- und Gruppenusstellige vom Jürg Wylenmann uf der Website vom Kunstforum Zentralschwiiz (Universität Luzern)

## Fuessnote
Martin Bucher

Der **Martin Bucher** (* 4. Oktober 1967 z Zug) isch e Schwiizer Bildhauer und Objäktkünstler.

## Läbe

Der Bucher het vo 1994 bis 2000 Bildendi Kunscht und Architektur a der Kunstakademie Düsseldorf studiert, wo ihn 1998 mit eme Reisestipendium und mit em Bernhard-Hoetger-Priis uszeichnet het. Dört isch er 1999 zum Meischterschüeler vom Christian Megert ernennt worde und het im Johr 2000 der Akademiebrief bercho.

Är macht Skulpture us Holz und Schtei, Plastike us Kunschtschtoff und Metall, Installatione, Environments sowie Kunscht am Bau.

Im Johr 2003 isch der Bucher mit em Förderbiitrag vom Kanton Zug uszeichnet worde, und 2005 het är der Wettbewerb für e Brunne vom Pflägezentrum Baar gwunne, won er 2006 fertiggstellt het.

Der Bucher schaffed und läbt hüt z Düsseldorf.

## Usschtellige
### Einzelusschtellige
* 1999: Galerie Z, Baar
* 2004: Galerie Z, Baar
* 2005: *V.I.P.ee – Members only.* Reinraum e.V., Düsseldorf
* 2006: Galerie Z, Baar
* 2008: Projektraum für zeitgenössische Kunst, Wilfried von Gunten, Thun

### Gruppenusschtellige
* 1997: Projekt Feuerzungen, Arnhem/Gent/Düsseldorf
* 1998: Galerie des Cultural Institute Cairo, Ägypten 
* 1998: Klasse Megert, Siemens AG, Düsseldorf
* 1999: Kunststudenten stellen aus; Kunsthalle der Bundesrepublik Deutschland, Bonn
* 2000: Wasser/L’Eau, Musée de St-Paul-de-Vence, Saint-Paul-de-Vence, Frankreich und Arbeit in situ
* 2000: PLUS, Plus e.&nbsp;V., Düsseldorf
* 2001: Neusser Wasserfestspiele – Installationen zum Thema Wasser, Licht, Sound, Stadtfest in Neuss
* 2002: Rauchen verboten, Galerieprojekt, Düsseldorf
* 2003: 20 Jahre Galerie Z, Baar, Schwiiz
* 2004: Innen-Außen; Ballhaus Düsseldorf
* 2005: Nacht der Mussen, fiftyfifty-Galerie, Düsseldorf
* 2005: Friends & Lovers, Laden Düsseldorf
* 2008: Nationale Kunstausstellung Autofriedhof, Kaufdorf, Schwiiz
* 2009: Luftraum.Interferenz, fiftyfifty-Galerie, Düsseldorf
* 2009: Positionen’09; Seewerk, Moers
* 2011: Auf Arbeit, economy meets art, Herzogenrath/Aache

## Fuessnote
Duale Hochschule Baden-Württemberg Karlsruhe

Di **Dual Hoochschuel Baade-Wiirtebäärg Chaarlsrue** (dytsch *Duale Hochschule Baden-Württemberg Karlsruhe*, änglisch *Baden-Württemberg Cooperative State University*) isch ain vu dr Standoort vu dr Duale Hoochschuel Baade-Wiirtebäärg.

## Gschiicht
D Beruefsakademy Chaarlsrue het anne 1979 dr Stuudiebedriib ufgnuu. 48 Studänte*ne vu 32 Uusbildigsunternäme hän ire Stuudium im Beraich Maschiineböu oder Induschtry aagfange. S Stuudienaagebot un d Zaal vu dr Studänte*ne sin im Lauf vu dr Joor gstiige. Anne 1995 isch d Beruefsakademy in e Neiböu in dr Chaarlsruer Nordstadt umzooge. 2004 isch d BA Chaarlsrue uf iiber 6000 Absolvänte*ne chuu. Zum 1. Meerz 2009 isch si Dail vu dr Duale Hoochschuel Baade-Wiirtebäärg woore.

## Stuudiegäng
S Stuudienaagebot vu dr Bachelorstuudiegäng vu dr Duale Hoochschuel Baade-Wiirtebäärg Chaarlsrue gliideret si in di drei Stuudieberaich (Fakulteete) Gsundhait, Tächnik un Wiirtschaft.

### Fakulteet Gsundhait
* Aagwändti Gsundhaits- un Pfläägwisseschafte
* Aagwändti Heebammewisseschaft
* Physician Assistant / Dokterassischtänt*i

### Fakulteet Tächnik
* Eläktrotächnik (Automazioon, Noochriichtetächnik)
* Informaatik (Informaatik, Informazioonstächnik, Mediziinischi Informaatik)
* Maschiineböu (Produkzioonstächnik, Konschtrukzioon un Entwicklig, Allgmaine Maschiineböu)
* Mechatroonik
* Bapyyrtächnik
* Sicherhaitswääse (Aarbetssicherhait, Straaleschutz, Umwälttechnik)
* Wiirtschaftsingenieurwääse

### Fakulteet Wiirtschaft
* BWL – Bank
* BWL – Dytsch-Franzeesisch Management (dytsch / français)
* BWL – Digital Business Management
* BWL – Handel
* BWL – Induschtry (Industrial Management, Supply Chain Management)
* BWL – Versicherig
* RSW – Styyre- un Briefigswääse
* Unternämeduum (Presänzstuudium, UN – Online)
* Wiirtschaftsinformaatik (Data Science, Sales & Consulting, Software Engineering)

## Weblink
* Duali Hoochschuel Baade-Wiirtebäärg Chaarlsrue
* Verdrättig vudr Studänte*ne

## Fueßnote
Heinz Siebold

Dr **Heinz Siebold** (* 1950 z Änkestai) isch e dytsche Schurnalischt un Autor.

## Lääbe
Dr Siebold isch z Änkestai im Chlaine Wiidedaal ufgwagse. No dr Schuel het er zeerscht Jura aafange studiere un isch derno an di Pedagogisch Hochschuel gwägslet un het uf Lehramt an Realschuele studiert. Wel er dodmol Mitglid im Marxistische Studäntebund Spartakus gsii isch, het er noch em Radikaleerloss nit as Lehrer chenne schaffe, wäge däm isch er no Schurnalischt wore. Är schrybt fir di Badisch Zytig un as freie Schurnalischt au fir anderi Zytige, vor allem zue dr Wirtschafts- un Sozialbolitik.

Är het iber d Johr bi vyl Projäkt zue dr Wurzle vu dr dytsche Demokraty mitgmacht, unter anderem isch er Mitautor vum Buech „Der Münstergeneral – Menschen und Ereignisse – Freiburg in der Badischen Revolution 1848/49“, erschine im Loorer Verlag Moritz Schauenburg. Derzue isch er Sprächer vu dr „Initiative zur Erinnerung an die Badische Revolution“, wu all Johr am 31. Juli Mahnveraastaltige macht am Ort, wu d Freihaitskämpfer Maximilian Dortu, Friedrich Neff un Gebhard Kromer hiigriichtet wore sin.

Dr Siebold dritt au as Sänger un Musiker uf, spiilt gitarre un singt unter anderem Lieder uf Alemannisch. Syt e baar Johr dritt er als zämme mit dr Dichteri Ulrike Derndinger un duet iri Gedicht mit dr Gitarre beglaitee. Di baide hän mittlerwyli ghyrote un läbe mitenander z Lohr.

## Schrifte (Uuswahl)
* zäme mit em Dirk Schindelbeck: *Eine Bank wie keine andere. 140 Jahre Volksbank Freiburg. Ein historisches Lesebuch.* Promo-Verlag, Freiburg i. Br. 2007. 168 S.: zahlr. Ill., graph. Darst. ISBN 978-3-923288-51-9
* zäme mit dr Ulrike Rödling: *Der Münstergeneral: Menschen und Ereignisse. Freiburg in der Badischen Revolution 1848/49.* Schauenburg, Lahr 1998. 208 S.: Ill., Kt. ISBN 3-7946-0505-5
* *Heckers Schattenmann.* Sternwald-Verlag, Freiburg i. Br. 1998. 127 S.: Ill., Kt. ISBN 3-9804390-9-7

## Weblink
* dr Heinz Siebold bi dr Badische Zytig
* dr Heinz Siebold uf LEO-BW
* Verschlungene Lebenswege uf Baden-Online