open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Historienmalerei

D **Historiemoolerei** isch e Kunstgattig, wo iiri Ursprüng in dr Epoche vo dr Rönessans het. Dr Gattigsnaame Historie oder Historiemoolerei leitet sich etümologisch us em Wort *historia* oder au *istoria* ab. In dr Historiemoolerei wärde historischi, aber au religiöösi, mythisch-saagehafti oder au lidderarischi Stoff dargstellt, wo uf en äinzige, ahistorische Momänt verdichtet si. Vilmol stoot e Held im Middelpunkt, e groossi Äinzelpersöönlikäit, wo zäigt wird, wie si autonom handlet. Historiebilder si käini realistische Darstellige vo historische Eräigniss, sondern die wärde mit voller Absicht verkläärt und zum Gschichtsmüthos überhööt. Dorum si s vilmol Herrscher, wo dr Ufdraag für sä geen, si chaufe oder usstelle.

## Liddratuur
* Sven Beckstette: *Das Historienbild im 20. Jahrhundert. Künstlerische Strategien zur Darstellung von Geschichte in der Malerei nach dem Ende der klassischen Bildgattungen.* Dissertation, Freie Universität, Berlin 2010 http://www.diss.fu-berlin.de/diss/receive/FUDISS_thesis_000000018889
* Wolfgang Brassat: *Das Historienbild im Zeitalter der Eloquenz. Von Raffael bis Le Brun.* Akademie-Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-05-003757-1
* Monika Flacke (Hrsg.): *Mythen der Nationen. Ein Europäisches Panorama.* Katalog. Berlin 1998
* Stefan Germer, Michael F. Zimmermann (Hrsg): *Bilder der Macht. Macht der Bilder. Zeitgeschichte in Darstellungen des 19. Jahrhunderts.* München/Berlin 1997
* Ralph Gleis: *Anton Romako. Die Entstehung des modernen Historienbildes.* Wien, Köln, Weimar 2010, ISBN 978-3-412-20613-0
* Thomas Gaehtgens, Uwe Fleckner (Hrsg.): *Historienmalerei.* Reimer, Berlin 1996, ISBN 3-496-01138-6
* Werner Hager: *Geschichte in Bildern. Studien zur Historienmalerei des 19. Jahrhunderts.* Hildesheim/Zürich/New York 1989 
* Thomas Kirchner: *Der epische Held. Historienmalerei und Kunstpolitik im Frankreich des 17. Jahrhunderts.* Fink, München 2001, ISBN 3-7705-3397-6
* Harald Klinke: *Amerikanische Historienmalerei. Neue Bilder für die Neue Welt.* Graphentis Verlag, Göttingen 2011, ISBN 978-3-942819-00-8
* Rudolf Kuhn: *Erfindung und Komposition in der Monumentalen Zyklischen Historienmalerei des 14. und 15. Jahrhunderts in Italien.* Lang, Frankfurt a.&nbsp;M. 2000, ISBN 3-631-37022-9
* Ekkehard Mai, Anke Repp-Eckert (Hrsg.): *Triumph und Tod des Helden. Europäische Historienmalerei von Rubens bis Manet.* Katalog. Köln 1987
* Ekkehard Mai (Hrsg.): *Historienmalerei in Europa. Paradigmen in Form, Funktion und Ideologie.* Mayence 1990

## Weblingg

* E churze Ardikel vom Dütsche Historische Museum mit zwäi Bischbil
* Liddratuurliste über s Thema vo "historicum.net"
Marià Fortuny

Dr **Marià Fortuny**, äigentlig **Marià Josep Maria Bernat Fortuny i Carbó**, au **Marià Josep Maria Bernat Fortuny i Marsal**, (* 11. Juni 1838 z Reus in Katalonie; † 21. Novämber 1874 z Rom,  isch e schbanische Mooler, Graphiker und Zäichner und Radierer gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Fortuny het uf dr Akademii z Barcelona studiert under em Claudio Lorenzález, eme Schüeler vom Friedrich Overbeck. E baar Lithographie vom Paul Gavarni häi en inspiriert. In ere Schuelkonkurränz het er gwunne und as Briis e Räisestipendium uf Rom überchoo, won er 1856 aachoo isch. 

Er isch im Marokkofäldzug 1859–1860 gsi under em Generaal Juan Prim. Bevor er uf Rom zrugg isch, isch er uf Bariis, won er zum Jean-Louis-Ernest Meissonier gangen isch und dr Jean-Léon Gérôme kennegleert het. Denn isch er au uf Madrid, won er vor allem dr Goya studiert het. 1866 isch dr Fortuny wider z Rom gsi. Er het für e Bariiser Kunsthändler Goupil e baar Bilder gmacht, wo 1869 uf ere Usstellig Beachdig gfunde häi. 

D Gmäld *Hochzit in dr Vicaria z Madrid* und *Dr marokkanisch Schlangebändiger* si bsundrigs bekannt. Zu sine letzte Wärk ghööre *D Arkadier und d Akademiker*. Dr Fortuny het au
Historie gmoolt, drunder e groossformatigi Allegorii für d Chille vom häilige Augustin z Barcelona und e Deckimoolerei für e Balast vo dr Köönigin Maria Christina. Er het non e baar Räise uf Schbanie gmacht, aber sust het er z Rom gläbt, won er am 21. Oktober 1874 gstorbe isch. Er het e Hufe Studie, Skizze und Gmäld, wi nid fertig worde si, hinderloo, drunder *D Schlacht bi Tanger*. E baar vo sine Wärk us dr Sammlig vo sim Soon Mariano cha mä hüte im Palazzo Fortuny z Venedig gsee.

## Bortret
* 1874: Bronssemedallie, 76 mm, Medäjöör: Jacinto Moratò. Vordersite: MARIANO «» FORTVNY Büste mit Chläideraasatz und Chruuselhoor halbrächts, unde signiert: J. MORATÒ. R. Ruggsite: 11 Zile Text

## En Uswaal vo Wärk
*Bsuechsdaag im Pfarrhuus, 1870, Öl a. Holz, 55×92 cm. Barcelona, Museo de Arte Moderno.
*Bsuechsdaag im Pfarrhuus (Usschnittvergröösserig), 1870, 1870, Ööl uf Holz, 55×92 cm. Barcelona, Museo de Arte Moderno.
*Dr Chupferstichsammler, 1866, 1870, Ööl uf Holz, 50×66 cm. Barcelona, Museo de Arte Moderno.
*D Schlacht vo Tetuan, 1862-72, 1870, Ööl uf Liinwand, 325×1075 cm. Barcelona, Museo de Arte Moderno.
*D Söön vom Mooler, 1874, 1870, Ööl uf Liinwand, 44×93 cm. Madrid, Museo del Prado.
*Odaliske, 1861, 1870, Ööl uf Karton, 54×79 cm. Barcelona, Museo de Arte Moderno.
*Fantasii über s Faustdrama, 1866, 1870, Ööl uf Liinwand, 40×69 cm. Madrid, Museo del Prado.

## Liddratuur
*Carlos González López, Monserrat Martí Ayxelà: *Mariano Fortuny Marsal*, Barcelona 1989, ISBN 84-86719-25-9.
*Rosa Vives i Piqué, Maria Luisa Cuenca Garcia: *Mariano Fortuny Marsal, Mariano Fortuny Madrazo: grabados y dibujos*, Madrid 1994, ISBN 84-8156073-1
*Mercè Doñate, Cristina Mendoza, Francesc M. Quílez i Corella: *Fortuny*, Barcelona 2003, ISBN 84-8043-112-1

## Weblingg
Lihir-Inseln

D **Lihir-Insle** sin e Inselgruppe vu fimf Vulkaninseln, nerdli vu Neiirland im Bismarck-Archipel im Weschtpazifik. Bolitisch ghere si zue dr Provinz New Ireland z Papua-Neiginea. Fir d Insle git s au d Nämme Lir, Gardenijs, Gerrit Denys, Gerrit de Nijs, Garde Neys, Gerard de Nys, Isle du Bouchage oder Day.

## Geografi
D Lihir-Insle sin Dail vu dr *[[Tabar-Inseln|Tabar]]-Lihir-[[Tanga-Inseln|Tanga]]-[[Feni-Inseln|Feni]]-Inselchette*. Niolam (oder *Aniolam*) isch di grescht Insle vu dr Lihir-Insle. Si wird zmaischt Lihir gnännt. Näbeinsle vu Niolam/Lihir sin Mali (au San Antonio), Mahur (au San Francisco), Masahet (au Massait oder Sankt-Joseph-Insle) un Sanambiet.

Uf Niolam git s ais vu dr greschte Goldvorchuu vu dr Wält, wu geologisch dr porphyre Lagerstätte vu Bougainville un Ambitle (Feni-Insle) ähnlig isch. D Goldmine weird vu dr auschtralische Newcrest Mining Limited bedribe.

## Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Lihir-Insle chuu isch, isch dr niderländisch Seefahrer Abel Tasman im April 1643 gsii. Vu 1885 bis 1899 het d Inselgruppe zum sognännte „Dytsche Schutzbiet“ un vu 1899 bis 1914 zue dr Koloni Dytsch-Neiginea, Verwaltigsbezirk Neumecklenburg-Süd ghert. Anne 1914 sin d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet wore. Syt 1975 sin si Dail vum unabhängige Staat Papua-Neiginea.

## Bevelkerig
Uf dr fimf Insle hän im Oktober 2005 rund 17.300 Mänsche gläbt, dervu 13.600 Lihirianer un rund 3.700 Yywanderer us andere Dail vu Papua-Neiginea.

D Yywohner vu dr Lihir-Insle schwätze *Lihir*, e auschtronesischi Sproch, wu fimf Numeri het: Singular, Dual, Trial, Paukal un Plural.

## Weblink
* Lihir Islands uf oceandots.com
* University of Melbourne, Institute of Land and Food Resources, Land use in tropical lowlands, Lihir Island Group, Fotos
* Lihir, Deutsches Kolonial-Lexikon. Band II, S. 523, 1920.
* Lihir. Organized Phonoilgy Data, SIL 2011

]
Papua (Region)

**Papua** isch näbe Highlands, Islands un Momase aini vu dr vier Regione vu Papua-Neiginea. 

Si bstoht us em *National Capital District* (dr Hauptstadt Port Moresby) un dr Provinze
* Milne Bay
* Central Province
* Gulf
* Western/Fly Province
* Oro

D Region umfasst e Flechi vu 202542 km², d Yywohnerzahl isch noch em Zensus vu anne 2000 bi 852,408 gläge.

Zum friejere Territory of Papua het au dr grescht Dail vu dr Southern Highlands Province ghert un e chlaine Dail vu dr Chimbu Province.
Highlands (Region)

**Highlands** (alem. *Hochland*) isch näbe Papua, Islands un Momase aini vu dr vier Regione vu Papua-Neiginea. 

Si bstoht us dr sibe Provinze
* Southern Highlands
* Enga Province
* Western Highlands
* Simbu
* Eastern Highlands
* Hela
* Jiwaka

D Region umfasst e Flechi vu 62.400 km², d Yywohnerzahl isch noch em Zensus vu anne 2000 bi 1.973.996 gläge. Di grescht Stadt in dr Region isch Mount Hagen.
Islands (Region)

**Islands** (alem. *Insle*) isch näbe Papua, Highlands un Momase aini vu dr vier Regione vu Papua-Neiginea. 

Si bstoht in dr Hauptsach us em Bismarck-Archipel un dr Nerdlige Salomone un isch unterdailt in die fimf Provinze:
* East New Britain
* Manus
* New Ireland
* Bougainville
* West New Britain

D Region umfasst e Flechi vu 89.803 km², d Yywohnerzahl isch noch em Zensus vu anne 2000 bi 918.151 gläge. Di grescht Stadt isch Arawa.
Momase (Region)

**Momase** (vu **Mo**robe-**Ma**dang-**Se**pik) isch näbe Papua, Highlands un Islands aini vu dr vier Regione vu Papua-Neiginea. 

Si bstoht us dr vier Provinze
* East Sepik
* Madang
* Morobe
* West Sepik (Sandaun)

D Region umfasst e Flechi vu 142.600 km², d Yywohnerzahl isch noch em Zensus vu anne 2000 bi 1.424.752 gläge. D Hauptstadt vu dr Region isch Lae.
Tabar-Inseln

D **Tabar-Insle** sin e Gruppe vu Vulkaninsle, nerdli vu Neiirland im Bismarck-Archipel im Weschtpazifik. Bolitisch ghere si zue dr Provinz New Ireland z Papua-Neiginea. Fir d Insle git s au d Nämme *Gardner*- oder *Gardenerinsle* oder *Visscherinsle*. 

## Geografi
D Tabar-Insle sin Dail vu dr *Tabar-[[Lihir-Inseln|Lihir]]-[[Tanga-Inseln|Tanga]]-[[Feni-Inseln|Feni]]-Inselchette*. Tabar (au *Big Tabar* oder *Nabakur*) im Side isch mit 218 km² di grescht Insle vu dr Tabar-Insle. Tatau lyt zäntral un isch vu Tabar nume dur e schmale Kanal drännt. Im Norde lige Simberi un e baar chlaineri Insle.

## Gschicht
Di erschte Europäer, wu zue dr Tabar-Insle chuu sin, sin di niderländische Seefahrer Jacob Le Maire un Willem Cornelisz Schouten im Juni 1616 gsii. Vu 1885 bis 1899 het d Inselgruppe zum sognännte „Dytsche Schutzbiet“ un vu 1899 bis 1914 zue dr Koloni Dytsch-Neiginea, Verwaltigsbezirk Neumecklenburg-Süd ghert. Anne 1914 sin d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet wore. Syt 1975 sin si Dail vum unabhängige Staat Papua-Neiginea.

## Goldvorchuu
Uf Simberi wird Gold im Dageböu gwunne. Aine vu dr erschte, wu uf Tabar Gold gfunde ghaahte, isch dr schwedisch Seefahrer Carl Pettersson gsii, wu fir d Astrid Lindgren as historischi Vorlag fir dr *Efraim Langstrumpf*, dr Vater vu dr *Pippi Langstrumpf* dient het.

## Bevelkerig
Uf dr Insle hän anne 2000 3,920 Mänsche gläbt. D Yywohner vu dr Tabar-Insle schwätze *Mandara* (au *Tabar*, ISO 639-3 Sproch-Code: tbf), e auschtronesischi Sproch, mit dr drei Dialäkt Simberi, Tatau un Tabar.

## Weblink
* Tabar Islands uf oceandots.com
* Tabár, *Deutsches Kolonial-Lexikon.* 1920, Band I, S. 678
* Mandara. Organized Phonoilgy Data, SIL 2011
Tanga-Inseln

D **Tanga-Insle** sin e Inselgruppe, 55 Kilometer nordeschtli vu Neiirland im Bismarck-Archipel im Weschtpazifik. Bolitisch ghere si zue dr Provinz New Ireland z Papua-Neiginea. Fir d Insle git s au d Näme *Anthony-Caens-Insle* oder *D'Oraisongruppe*.

## Geografi
D Tanga-Insle sin di chlaischt Gruppe vu dr *[[Tabar-Inseln|Tabar]]-[[Lihir-Inseln|Lihir]]-Tanga-[[Feni-Inseln|Feni]]-Inselchette*. Malendok un Boang sin di bode greschte Insle, chlaineri sin Lif, Tefa, Bitlik un Bitbok. D Insle sin entstande us Schichtvulkan, wu zue Caldera zämegheit sin.

## Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Tanga-Insle chuu isch, isch dr niderländisch Seefahrer Abel Tasman im April 1643 gsii. Vu 1885 bis 1899 het d Inselgruppe zum sognännte „Dytsche Schutzbiet“ un vu 1899 bis 1914 zue dr Koloni Dytsch-Neiginea, Verwaltigsbezirk Neumecklenburg-Süd ghert. Anne 1914 sin d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet wore. Syt 1975 sin si Dail vum unabhängige Staat Papua-Neiginea.

## Bevelkerig
Im Zensus vu 1990 isch d Zahl vu dr Yywohner vu dr Tanga-Insle mit rund 5000 aagee wore. Gschwätzt wird uf dr Insle dr glychnamig Dialäkt vu dr Tanga-Sproch (au Tangga, ISO 639 Sproch-Code: tgg), ere auschtronesische Sproch, wu au uf dr Feni-Insle un in drei Derfer uf Neirland gschwätzt wird.

## Lyt
Dr Julius Chan, dr friejer Bremierminischter vu Paupa-Neiginea, isch z Tanga uf d Wält chuu.

## Literatur
Robert J. Foster: *Social Reproduction and History in Melanesia: Mortuary Ritual, Gift Exchange and Custom in the Tanga Islands*. Cambridge: Cambridge University Press, 1995.

## Weblink
* Tanga Islands uf oceandots.com
* Tanga im *Global Volcanism Program* vu dr Smithsonian Institution
* Tanga, *Deutsches Kolonial-Lexikon* (1920), Band III, S. 455
* Tangga uf ethnologue.com
Summerlied

S **Summerlied** isch e Lieder- un Dànzfestival, wie àll zwei Johr ìm Auigscht z Ohlunge stàttfìndt. Züe dere Animation kumme Liedermàcher, Songwriter, Kàbàretischte un Kinschtler üs em gànze Elsàss un àndre Regione vun Frànkrich oder Europa. S ìsch s grescht Liederfestival ìm Elsàss un hite e feschter Draffpunkt vun dr elsassische Müsiker ìm Johr.

## Gschìcht
S erscht Summerlied-Festival ìsch ànne 1997 gsin, s zweit ìm Johr 1998 un àb do ìsch s drno àll zwei Johr gsin: 2000, 2002, 2004, 2006, 2008, 2010, 2012, 2014, 2016, 2018.

Àm Ànfang ìsch s e Festival fìr elsassischi Lieder gsin, ìm Lauif vun dr Johre ìsch àwer aui àll meh tràditionelle Müsik vun Regione üs gànz Europa un aui üs dr gànze Walt drzüe kumme, vor àllem Müsik, wie Ìn àndre frànzesche Regione gspìlt wurd oder mìt Inwànderer üs dr gànze Walt no Frànkrich kumme ìsch.

## Verànstaltunge
Uf vier Bihne fìnde d Ufdrìtt vun dr Müsiker stàtt:
* *Lìchtung* (scène de la Clairière)
* *Waldrand* (scène de la Lisière)
* *Kabarett ìm Fald* (Cabaret des Champs)
* *Waldbìhne* (scène de la Forêt).

E Animation, wie rund ums Summerlied-Festival organisiert wurd, ìsch s Bàbbeldorf, e Dorf vun dr Sproch:
* Dr Marleblàtz (l'espace contes)
* Dr Palaverbauim (Arbre à Palabres)
* Dr Wìtzbrunne (puits à blagues)
* D'Patrick-Peter-Dìchtungseck (l'espace poésie Patrick Peter)
* D'Sprochstubb: *„Ìn d Sprochstub kùmme àlli, Klëëni ùn Groossi, fer spiele, lehre ùn entdecke mìt de elsassische Sprooch. D Stùb wùrd vùm Verëën Alsace - Jùnge fers Elsassische ànimiert. Ùffem Progràmm stehn: Elsassisch-Ùnterrìchte, Marle, Kìnderliedle, Gràfie vùm Elsassische, Spieler, Quizz ... Mr kànn scheeni Gschànkle gewìnne!“*
* D'Akadémie/Schwatzapéritif

Im *Summerlied-Dorf* fìndt mr kline Gschaftla un Stand vun Organisatione un Institutione.

## Pàrtner
Pàrtner vum Festival Summerlied, wie mithalfe bi dr Finànzierung un dr Orgànisation, sin d Région Alsace, dr Conseil Général Bas-Rhin, s elsassisch Sprochamt (OLCA), d Mairie Schwaighüse, d Sivom de Schweighouse et Environs, d Direction régionale des Affaires Culturelles Alsace (DRAC) un e Hüffe àndere Institütione. D Europäische Union ferdert s Summerlied ìwer s Progràmm *Pamina*.

## Üszeichnunge
Àm 21. Oktober 2006 hàt s Festival Summerlied vum Institut des Arts et Traditions populaires d’Alsace d *Goldene Bretzel* (*le Bretzel d’Or*) fìr sine Bitràà àn dr Üstràhlung vun dr regionàle Kültur bikumme.

## Zitàt

## Weblink
* http://www.summerlied.org/
* Festival Summerlied 2012 (youtube.com)
* Harald Noth: Summerlied, Badischi Zitung, 1. September 2012
Vitu-Inseln

D **Vitu-Insle** oder *Witu-Insle* (friejer au *Franzesischi Insle* oder *Frenchinsle*) sin e Gruppe vu acht Vulkaninseln, nerdli vu Neibritannie im Bismarck-Archipel im Weschtpazifik. Bolitisch ghere si zue dr Provinz West New Britain z Papua-Neiginea.

## Geografi
D Inselgruppe umfasst e Biet vu 49.730 km². Di acht Insle sin Witu (au Garove, Garowe oder Deslacs), Mundua, Wingoru, Tschiling, Wambu, Undaga, Naraga un Unea (au *Bali*). D Vitu-Insle sin ais vu dr Hauptaaböubiet vu Kopra z Papua-Neiginea.

## Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Vitu-Insle chuu isch, isch dr niderländisch Seefahrer Abel Tasman im Juni 1643 gsii. Anne 1793 isch dr franzesische Seefahrer Joseph Bruny d’Entrecasteaux zue dr Insle chuu un het *Isles francaises* (*Französische Insle*) gnännt. Vu 1885 bis 1899 het d Inselgruppe zum sognännte „Dytsche Schutzbiet“ un vu 1899 bis 1914 zue dr Koloni Dytsch-Neiginea ghert. 

Dr dytsch Plantaschebsitzer Karl Vieweg het sich doi vum 23. bis zum 25. Novämber 1908 verirrt. Dodriber brichtet s Buech *Big Fellow Man*, uusegee vu sym Suhn Burkhard Vieweg. 

Anne 1914 sin d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet wore. Syt 1975 sin si Dail vum unabhängige Staat Papua-Neiginea.

## Bevelkerig
Uf Witu un Mudua un dr chlainere Insle wird Mudupa (au Vitu oder Witu; ISO 639-Code: wiv) gschwätzt, uf Unea d Sproch Uneapa (au Bali oder Bali-Vitu; ISO 639-Code: bbn). Die bode Sproche ghere zue dr auschtronesische Sproche un bilde do zämme ne Untergruppe vum Meso-Melanesisch innerhalb vu dr Ozeanische Sproche.

## Literatur
* Burkhard Vieweg (Hrsg.): *Big Fellow Man: Muschelgeld und Sudseegeister: authentische Berichte aus Deutsch-Neuguinea 1906-1909*, Verlag Markgraf, Weikersheim 1990, ISBN 3-8236-1189-5

## Weblink
* Vitu Islands uf oceandots.com
* Französische Inseln, *Deutsches Kolonial-Lexikon*. Band 2, Leipzig 1920, S. 661.
* Muduapa uf ethnologue.com
* Uneapa uf ethnologue.com
St.-Matthias-Inseln

D **St.-Matthias-Insle** (au Mussau-Insle) sin e Gruppe vu zeh Vulkaninsle, nerdli vu Neiirland im Bismarck-Archipel im Weschtpazifik. Bolitisch ghere si zue dr Provinz New Ireland z Papua-Neiginea.

## Geografi un Natur
Di grescht un au nerdligscht vu dr Insle isch Mussau. Di hegscht Hebig isch dr Eunainaun uf Mussau mit 650 m. In Richtig Sidweschte lige derno d Insle Eloaua, Emananus, Boliu, Emussau, Ebanalu, Ekaleu un e baar chlaineri Insle. In Richtig Oschte vu Mussau uus gsääne lige Emirau un Tench Island.

D St.-Matthias-Insle sin vu BirdLife International as Vogelschutzbiet fir endemischi Vogelarte (Endemic Bird Areas, EBA) yygstuft wore. E Unterart vu dr Spächtpapageie, dr St.-Matthias-Spechtpapagei *(Micropsitta meeki proxima)* chunnt nume uf Mussau un Emirau vor. Dr Wyssrucke-Monarch oder St.-Matthias-Monarch *(Monarcha menckei)* un dr Schwarzbruscht-Fächerschwanz *(Rhipidura matthiae)* sin endemisch un au as „fascht bedroht“ yygstuft. 

## Gschicht
Di erschte Europäer, wu zue dr Tabar-Insle chuu sin, sin di niderländische Seefahrer Jacob Le Maire un Willem Cornelisz Schouten im Juni 1616 gsii. Vu 1885 bis 1899 het d Inselgruppe zum sognännte „Dytsche Schutzbiet“ un vu 1899 bis 1914 zue dr Koloni Dytsch-Neiginea, Verwaltigsbezirk Neumecklenburg-Süd ghert. 

Uf Mussau sin am 1. April 1901 bin eme Aagriff vu Yyhaimische, dr Finanzier un Laiter vu dr Mencke-Expedition, dr Bruno Mencke un drei vu syner Beglaiter um s Läbe chuu. As Reaktion dodruf hän im Summer 1901 Aagherigi vu dr Bolizeidruppe un e Landigsabdailig vum Chryzer *SMS Cormoran* unter em Kommandant Korvettekapitän Max Grapow bin ere „Strofexpedition“ e Massaker unter dr Bewwohner vu dr Insle aagrichtet.

Anne 1914 sin d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet wore. Syt 1975 sin si Dail vum unabhängige Staat Papua-Neiginea.

## Weblink
* Saint Matthias Islands uf oceandots.com
* Mussau, *Deutsches Kolonial-Lexikon*. Band 2, S. 606, Leipzig 1920
Feuerwehr

D **Füürweer** isch e Hilfsorganisazioon, wo bi Notfäll und Kataschtroofe tuet hälfe.

Iri wichtigschten ufgoobe sind, bi Bränd, Umfäll, Schtüürm, Überschwemmige und äänligen Ereigniss Hilf z läiste, das bedüütet: Mensche, Dier und Sachwärt z rette und z schütze.

Füürweere het’s scho i de antike Stedt gha.

Wil in de letzte Joorzäänt d Zaal vo de Bränd teils zrugggange isch, übernimmt d Füürweer immer mee Ufgoobe, wo über die tradizionelli Brandbekämpfig uusegönge. Die nöije Ufgoobe und d Struktuure vo dr Füürweer si regionaal seer underschiidlig; so cha au d Verhinderig vo Umwältschääde e Füürweeriisatz uslööse.

In Öiropa isch für alli 27 Mitgliidsstaate vo dr Öiropäische Unioon im Dezämber 2008 mit em Euronotruef 112 en äihäitligi Delifonnummere für Bolizei, Rettigsdienst und Füürweer iigrichdet worde.,  jeedes Land entschäidet sälber, weeli Organisazioon (z. B.: Bolizei, Rettigsdient, Füürweer) s Delifon as ersti abnimmt.


Schwenningen Feuerwehrhaus.jpg|Vill Füürweerhüüsr händ an Turm, so wie do z Schwenninge
Heidelberg - Löschzug Berufsfeuerwehr Heidelberg.jpg|e Deil vo der Füürweer vo Heidelbärg
Flugfeldloeschfahrzeug schutzundrettung zuerich.jpg|d Flughafefüürweer vo Züri
FFS XTmas 99 85 9174 004-3 StSaphorin 130410.jpg|e Füürlöschzuug vo de SBB am Gämfersee
ReginaRheni.jpg|Dütsch-französischs Füürweerübongsschiff und e Löschboot


## Liddratuur
* Der Goldene Helm, Kernmayr, 2. Auflage 1998 (1. Auflage 1956)
* Wolf-Dieter Prendke, Hermann Schröder: *Lexikon der Feuerwehr*. Stuttgart 2001, ISBN 3-17-015767-1
* Rainer Crummenerl: *Feuerwehr.* WAS IST WAS. Bd 114. München 2002. ISBN 3-7886-1501-X
* Hamilton: *Handbuch für den Feuerwehrmann.* Boorberg, Stuttgart 2004. ISBN 3-415-03176-4
* Klaus Fischer: *Die Fahrzeuge der Feuerwehr.* EDITION XXL, München 2004. ISBN 3-89736-325-9
* Klaus Fischer: *Das große Feuerwehr-Typenbuch.* GeraMond Verlag, München 2007. ISBN 978-3-7654-7791-1
* Udo Paulitz: *Österreichs Feuerwehrveteranen, Fahrzeuge 1930-70.* EFB-Verlag, Erlensee bei Hanau 1990. ISBN 3-88776-050-6

## Weblingg

## Fuessnoote
Henrique Capriles Radonski

Dr **Henrique Capriles Radonski** (* 11. Juli 1972) isch a venezolanischer Politiker. 

Vo 2000 bis 2008 isch der Capriles Schuldes von der Caracas-Gmaai Baruta gsi. Im Johr 2008 hat er als Kandidat für die Regierung im Staat Miranda poschdiert. Im November 2008 isch er dann zum Gouverneur von Miranda gwählt worde. Dr Capriles isch as Kandidat mit Aussichd uff Erfolg bei de venezolanische Präsidentschaftswahle von 2012 aagluegt worde, wo dr Hugo Chávez denn doch gwunne het.

## Fueßnoote
Sint-Truiden

**Sint-Truiden** (Limburgisch: *Sintruin*, Franzesisch *Saint-Trond*) isch e Stadt im Side vu dr belgische Provinz Limburg. Si lyt rund 15&nbsp;Kilometer sidweschtlig vu Hasselt in dr fruchtbare Landschaft Haspengau un het 38.828 Yywohner (Stand: 1. Jänner 2008).

## Gliderig
Stadtdail vu Sint-Truden sin Aalst, Brustem, Duras, Engelmanshoven, Gelinden, Gorsem, Groot-Gelmen, Halmaal, Kerkom-bij-Sint-Truiden, Ordingen, Runkelen, Velm, Wilderen un Zepperen.

## Böuwärch
* Dr Beginehof *Sint Agnes* goht zruck uf Johr 1258. Di hitige Hyyser stamme us em 17. un 18. Johrhundert, derzue chunnt e gotischi Chilche. D Aalag ghert syter 1998 zum UNSECO-Wälterb „Flämischi Beginehef”.
* S Rothuus mit em Belfried am historische Märtblatz stammt vum Aafang vum 17. Johrhundert, di untere Dail us em 13.&nbsp;Johrhundert. S Gebei ghert syter 1999 zum UNESCO-Wälterb „Belfried z Belgie un z Frankrych”.
* Di spotgotisch Liebfrauechilche (*Lievenvrouwenkerk*) het e neogotische Chilchdurm (1847–1852).
* Dr *Grote Markt* vu Sint-Truiden isch ain vu dr greschte Märtblätz vu Belgie.
* Am Nordänd vum Märt stoht dr Chilchdurm vu dr *Abdij-Abtei* us em 7. Johrhundert. D Benediktinerabtei isch vum hailige Trudo grindet wore.
* Weschtlig vum Märtblatz stoht dr 1550 böue Durm vu dr *Sint-Maartenkerk*.
* An dr Sidsyte vum Märtblatz stoht d *Minderbroederskerk* vu 1731.


Datei:Sint-Truiden.jpg|Grote Markt
Datei:Begijnhof Sint-Truiden1.JPG|Begijnhof
Datei:Sint-Truiden - Sint-Gangulfuskerk.jpg|Sint-Gangulfuskerk


## Lyt
* Deodaat Delmonte (1582–1644), flämische Architekt, Ingenieur, Aschtronom un Moler
* Artus Quellinus II. (1625–1700), flämische Bildhauer
* Barthélémy de Theux de Meylandt (1794–1874), belgische Bolitiker un Premierminischter
* Kamiel Festraets (1904-1974), belgische Uhrmacher
* Ivo Belet (* 1959), belgische Bolitiker, MdEP
* Danny Boffin (* 1965), belgische Fueßballnationalspiler
* Davy Schollen (* 1978), belgische Fußballdorhieter
* Timothy Stevens (* 1989), belgische Radrännfahrer

## Weblink

* http://www.sint-truiden.be
Auferstehung

Vo **Ufersteeig** (griech. ανάστασις, Infinitiv ανίστημι; lat. *resurrectio*) redet mä, wenn äi oder alli Doote noch oder us iirem Dood zum ene nöije Lääbe erweckt wärde. E Hufe Religione hoffe uf en Ufersteeig.

## Überblick
Dr Usdruck isch in verschidnige Kulturkräis in dr Antike für underschiidligi religiöösi Vorstellige brucht worde. Mä cha die uf bestimmti Grundtüpe zruggfüere:
;im Zarathustrismus und spööter im Islam:
:als Ufersteeig vom Liib vo alle Gstorbnige wo denn vo Gott im Ändgricht über Bösi und Gueti sortiert wärde (ethische Dualismus) 
;im Hellenismus, Platonismus und Gnostizismus:
:as Wiiderveräinigung vo dr Seel, wo dur e Dood vom Liib drennt worden isch, mit iirem Liib, wo jetz widerhärgstellt und nüme dr Verwääsig underworfe isch. Die Vorstellig cha sich mit eltere, egüptische oder färnöstlige Gedanke über e Wiidergeburt oder Seelewanderig verbinde. Si setzt d Unstärblikäit vo dr körperloose Seel vorus und begrift si as dr Kärn vom Wääse von ere Persoon und s Organisazioonszentrum vom Liib, wo däm sini Vergängligkäit überläbt.
;im Juudedum:
:als göttligi Rettig vo de userweelte grächte Israelite us em Dood bzw. us em Ändgricht vo Gott zum ene nöije Lääbe uf dere Wält – oder als umfassendi Nöischöpfig vo dr Wält, wo alli Lääbewääse iibeziet und dr Dood überwindet (Bezug uf d Idee vo dr Grächtigkäit vo Gott und eschatologischi Häilsgschicht)
;im Christedum:
:als Vorwägnaam vo dere Rettig us em Ändgricht an dr Persoon vom Messias Jesus Christus, wo gliichzitig dr zuekümftig Richder vo alle Lääbige und Doote isch und für die zuekümftigi Ufersteeig vo de Doote bürgt (christologischi Ändziterwardig). (Lueg: Uuferschtehig vom Jesus Christus)
DNS

**DNS** isch en Abchürzig für:
* Desoxzribonukleinsüüri, wo die genetischi Informazioon, s „Erbguet“ vo Zälle enthaltet
* Domain Name System, e wältwite Verzäichnisdienst, wo dr Naamensruum vom Internet verwaltet
* Diräkti numerischi Simulazioon, e Verfaare zum instationääri Ströömigsprozäss berächne
* Did not start (änglisch für „nit aadräte“), bi Wettkämpf
* Flughaafe Denison (Iowa) in de USA (IATA-Flughafecod)
* Sündrom vo de dysplastische Nävi, die dermatologischi Chranket Dysplastische Nävus
* Dinitrosalicylsüüri, e chemischi Verbindig
Paradoxon

E **Paradox(on)** (au **Paradoxii**; Plural: **Paradoxa** oder **Paradoxie** (vo altgriechisch ,  vo  *para* ‚gege‘ und  *dóxa* ‚Mäinig, Aasicht‘) isch e Widerspruch, wo schiinbar oder daatsächlig unuflösbaar isch.

## D Forme vom Paradox

Es git verschidnigi logischi Forme vom Paradox:

#Widersprüchligkäit als Folg vo dr Negazioon vo Sälbstbezüügligkäit, d.&nbsp;h. wenn en Ussaag, wo uf sich sälber cha aagwändet wärde, negiert wird. Ere sonige Ussaag, wo sich sälber widerspricht, säit mä in dr Logik au Antinomii. Dr Noochwiis vom ene sonige Widerspruch isch e Retorsion. E Bischbil isch s sogenannte Liegi-Paradox vom Eubulides:
#**Dä Satz isch falsch.* (E sonigi Ussaag isch woor, wenn si falsch isch und falsch, wenn si woor isch.) E bsunderi Form vom sälbstbezüglige Widerspruch isch dr sogenannti *[[performativer Widerspruch|performativi Widerspruch]]* zwüsche proposizionaalem Ghalt und performativem Ghalt.
#In dr Rhetorik e Stilfiguur, wo in schiinbaare Widersprüch e dieferi Woorhet will aaschaulig mache (z.&nbsp;B. Oxymoron). Bischbil: *Weniger ist meer!*
#Phänomeen und Frooge, wo em menschlige Verstand bzw. dr Intuizioon widerspräche. Dodrzue ghöört zum Bischbil die alti Froog noch dr Ändligkäit bzw. Unändligkäit vom Ruum und vo dr Zit. Für e gsunde Menscheverstand schiint s, ass s Universum nid chönn unändlig aber au nid ändlig si („Alles muess doch äinisch aagfange ha.“ ≠ „Was isch vorhär gsi?“). Au under de Fenomeen, wo die modärni Kwantemechanik thematisiert, git s e Hufe Paradox vo dere Art.

Vo ächte Paradox sött mä schiinbari Widersprüch underschäide, wo sich uflööse, wemm mä sä gnauer analüsiert. S paradoxe an dere Art vo Paradox isch, ass es äigentlig gar käini si. D Analüse vo schiinbare Paradox, zum Bischbil im Raame vom ene Gedankeexperimänt, het scho mänggisch zu wichdige Erkenntniss in dr Wüsseschaft, Filosofii und Mathematik gfüert. Dr Widerspruch bestoot do vilmol zwüsche dr intuitive und dr exakte Löösig.  E Bischbil für das isch s Gäissebrobleem, wo mä logisch und mathematisch exakt cha lööse, wo aber dr Intuizioon vo vile Mensche, ihrem „gsunde Menscheverstand“ widerspricht.
 
Eme Widerspruch, wo mä nid cha uflööse, säit mä au Aporii.

## Liddratuur
* Michael Clark: *Paradoxes from A to Z.* Routledge, London 2. Aufl. 2007, ISBN 0-415-42082-2.
* Paul Geyer (Hrsg.): *Das Paradox*, Stauffenburg-Colloquium, 21, Stauffenburg-Verl., Tübingen 1992, ISBN 3-923721-78-1, bes. Heinrich Plett: *Das Paradoxon als rhetorische Kategorie*. S. 89–104.
* Roland Hagenbüchle, Paul Geyer (Hrsg.): *Das Paradox. Eine Herausforderung des abendländischen Denkens*. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2002, ISBN 3-8260-2345-5.
* Richard M. Sainsbury: *Paradoxien.* Reclam, Stuttgart, 1993. Erw. Ausgabe 2001, ISBN 3-15-018135-6.
* Raymond M. Smullyan: *Das Buch ohne Titel – Eine Sammlung von Paradoxa und Lebensrätseln*. Vieweg, Wiesbaden, 1983, ISBN 3-528-08485-5.

## Weblingg

* 
* 
* Timm Grams: Denkfallen und Paradoxa

## Fuessnoote
Rudno

**Rudno** isch e Dorf in dr Małopolsnesche Woiwodschaft im südtliche Pole. Es het 787 Iiwooner.

## Geographi
Rudno lit guet 27 Kilometer weschtlich vu Kraków und 6 Kilometer südweschtlich vo Krzeszowice.

## Gschicht
Z Rudno het d Familie vo de Tęczyński im Schloss Tenczyn (oder Tęczyn) gwoont. S Schloss isch verfalle und isch jetz e Ruine.

## Religion
Die mäiste Iiwooner si Römisch-katholisch, es het e chliini Minderhäit vo Jehovas Züüge.

## Galerii

File:Tenczyn(js)1.jpg|S Tenczyn Schloss 
File:Sala Królestwa Rudno.jpg|D *Köönigriich Halle* (Jehovahs Züüge)
File:Rudno OSP 31.JPG|Rudno
File:Rudno.West.jpg|Rudno (Weste)
File:Rudno. Nadajnik.jpg|Dr *Orange* Durm.
File:Las Zwierzyniec widok z Zamku Tenczyn.jpg|Rudno.
File:Puszcza Dulowska od strony Rudna.jpg|Rudno.
File:Rudno (Podzamcze).jpg|Rudno.
File:Rudno Podzamcze widok z Zamku Tenczyn.jpg|Rudno.
File:Tablica Informacyjna Rudno.jpg|Rudno.
File:Teren byłej kopalni Rudno.jpg|Rudno.
File:Zamek Tenczn Renowacja Baszty 2.jpg|Rudno.
File:Rudno.Browarzysko.jpg|Rudno.
File:G. Łazy.Rudno.jpg|Rudno.


## Weblink
Tenczynek

**Tenczynek**, isch e Dorf in dr Gmina (administrative Distrikt) Krzeszowice, in dr Małopolsnesche Woiwodschaft im südtliche Pole. Es het e chli mee as dreiduusig Iiwooner. 

S Dorf git em Landschaftsschutzpark Tenczynek si Name, wo 1981 iigrichdet worden isch und 117 Quadratkilometer grooss isch.
## Wirtschaft
Z Tenczynek het s e Fabrik, wo Frücht und Gmües verarbeitet und Konsärve, Sirup und Wii broduziert. Si isch im Joor 1700 gründet worde. 

## Geographi
Tenczynek lit guet 25 Kilometer weschtlich vu Kraków.´

## Weblink
Rudawa

**Rudawa** , isch e Dorf in dr Małopolsnesche Woiwodschaft im südtliche Pole. Es het 1'800 Iiwooner.

## Geographi
Rudawa ghöört zur Gmäind Zabierzów im Powiat Krakowski. Näben em Dorf fliesst dr Rudawa-bach, wo z Krakau in d Weichsel mündet. Rudawa lit guet 19 Kilometer weschtlich vu Krakau an dr Strooss vo Krakau uf Trzebinia.

## Weblink
*
Młoszowa

**Młoszowa** , isch e Ort im Gmina (administrative Distrikt) vo Trzebinia, im Powiat (Landkreis) Chrzanowski in dr Małopolsnesche Woiwodschaft im südliche Pole. Es lit öbbe drei Kilometer süd-östlig vo Trzebinia, acht Kilometer östlig vo Chrzanów, and 33 Kilometer westlig vo Kraków. S Dorf het 2610 Iiwooner.

## Seenswürdikeite
*Dr Palast us em 16. Johrhundert, wo 1859 im neugothische Stil neu ufbaut worden isch. Im Zweite Wältchrieg isch er vo de Dütsche blünderet worde. Noch em Chrieg isch e Schuel dri cho. Zur Zit isch er in de Händ vo dr Katowice Wirtschaftlige Akademii.

## Quelle
* Dr Ardikel Młoszowa uf dr änglische Wikipedia
* Dr Ardikel Młoszowa uf dr polnische Wikipedia
Colosseum

S **Colosseum** (italienisch: *Colosseo*) isch en Amphitheater fer 50.000 Zueschauer in Rom und isch zwische 72 und 80 n. Chr. vom Kaiser Titus baut wore. Es isch nid nume s gröscht Amphitheater vom römische Reich, sondern s grösste wo je uf dr ganze Wält baut wore isch. Es het d Form von ere Ellipse und isch 156 Meter bräit, 188 Meter lang und het en Umfang vo 527 Meter und e Hööchi vo 48 Meter.
## Zueschauer
Im Colosseum het s 50'000 Blätz für Zueschauer ghaa. S *podium*, die ersti Räije vo de Sitzblätz, isch für die römische Senatoore reserviert gsi. Au dr Käiser het do si Losche (*[[Pulvinar (Rom)|pulvinar]]*) ghaa. In de Räije drüüber isch s *[[Maenianum]] primum* gsi, wo d Equites ghockt sii. Witeroobe si d *maenianum secundum* gsi, wo im underste Sektor drvo (*imum*) die woolhabende Bürger gsässe si, und im oberste (*summum*) die ermste Römer. D Fraue vo de Arme häi ganz oobe nooch müesse stoo.
## D Arena
D Arena isch elliptisch, 54 Meter bräit und 86 Meter lang. Si het käini Egge ghaa, so dass d Gladiatoren, zum Dood Verurdäilti oder d Dier sich nid im ene Egge häi chönne verstecke. Dr Boode isch us Holz gsi und druf het mä Sand gströit. Vo doo chunnt dr Begriff Arena, wo uf latiinisch Sand bedütet. Under em Holzboode si Chäller gsi, wo s Cheefig gha het für d Dier und die Verurdäilte.

Es isch mööglig gsi, dr Holzboode uuseznee und d Arena mit Wasser z fülle und denn het mä Seeschlachte chönne organisiere. 

## Literatur
* Heinz Jürgen Beste: *Neue Forschungsergebnisse zu einem Aufzugsystem im Untergeschoß des Kolosseums*. In: *Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts. Römische Abteilung.* Nr. 106, 1999, , S. 249–276.
* Filippo Coarelli: *Rom. Ein archäologischer Führer.* Verlag von Zabern, Mainz 2000, ISBN 3-8053-2685-8, S. 185–194.
* Peter Connolly, Hazel Dodge: *Die antike Stadt*. Könemann, Köln 1998, ISBN 3-8290-1104-0.
* Peter Connolly: *Colosseum. Arena der Gladiatoren*. Stuttgart 2005, ISBN 3-15-010551-X.
* Heinz-Joachim Fischer: *Rom. Zweieinhalb Jahrtausende Geschichte, Kunst und Kultur der Ewigen Stadt*. DuMont Buchverlag, Köln 2001, ISBN 3-7701-5607-2, S. 187–189.
* Anton Henze: *Kunstführer Rom*. Reclam, Stuttgart 1994, ISBN 3-15-010402-5, S. 115–118
* Keith Hopkins/Mary Beard: *Das Kolosseum*, Reclam Universalbibliothek, Stuttgart 2010 ISBN 978-3-15-018611-4
* Brigitte Hinzen-Bohlen: *Rom*. Könemann, Köln 2000, ISBN 3-8290-3106-8.
* Giuseppe Lugli: *Das Flavische Amphitheater*. Bardi, Roma 1971.
* Fik Meijer: *Gladiatoren. Das Spiel auf Leben und Tod*. Artemis & Winkler, Düsseldorf 2004, ISBN 3-7608-2303-3.
* Sofia Pescarin: *Rom. Antike Bauwerke der Ewigen Stadt*. K. Müller, Köln 2004, ISBN 3-89893-562-0.

## Weblink (externi Verwiis)

* Colosseum, Rome: Virtuelle Panoramen und Fotogalerie (italienisch/englisch)
* 
* die-roemer-online.de Das Kolosseum (deutsch)
* Roma-Antiqua
* Kolosseum 360° IPIX PANORAMA
Brise

**Briise** sait me ame mittelstarche Wind, wo uf de Bofor-Skale 2 bis 5 Bft erraicht. Die Stärchi vom Luft wird im Normalfall no als aagneem empfunde und richtet kei Schäde a. D Bezaichnig Briise brucht me vorallem för Luftströöm, wo dur Konwekzion, also Wärmeströömig, entstönd. Wänn zum Bispiil d Luft öberem Land a de Küste sich erwärmt, uufstigt und demit chüeli Meeresluft noche zücht.

## Lueg au
* d Briise nöd verwächsle mit de Biise (chalte Wind us Nordoste)
* Föö
Psychedelisch

**Psüchedelisch** (vo gr. *ψυχη* (psychḗ, „Seel“) und gr. *δῆλος* (dẽlos, „offebar“)) bezäichnet e veränderete Bewusstsiiszuestand, wo dur dr Konsum vo bestimmte Droge (sogenannte *Psüchedelika*), aber au dur gäistigi und rituelli Braktike (wie öbbe Dransdanz oder Meditazioon) cha erräicht wärde. Dä isch under anderem charakterisiert dur en Ufheebig vo de Gränze zwüschen em Ich und dr Ussewält, wo spirituelli Erlääbniss und Erfaarige vo Alles-isch-äins mööglig mache. In däm Zämmehang reedet mä vilmol au von ere *[[Bewusstseinserweiterung|Bewusstsiiserwiterig]]*. 

Dr Begriff isch 1956 im Briefwäggsel vom Psüchiater Humphry Osmond mit em Schriftsteller Aldous Huxley brägt worde, wo dr Osmond gschriibe het:

To fathom Hell or soar angelic,
Just take a pinch of psychedelic.


## Psüchedelischi Drooge
Verschidnigi psüchtroopi Substanze chönne e sogenannte *[[Trip]]* mit psüchedelische Zueständ uslööse.

* Halluzinogeni Trüptamiin und verwandti Indolalkaloiid wie LSD, Psilocybin, DMT und LSA
* E baar Fenülethülamiin, z.&nbsp;B. Mescalin und 2C-B
* Bi hoche Dosierige au verschidnigi Dissoziativa: Ketamin, DXM und Salvinorin A

## Psüchedelischi Kunst
D Stilrichdig vo dr psüchedelische Kunst isch nit genau definiert. Si brobiert Iidrück, wo mä im psüchedelische Zuestand erfaart,  darzstelle oder z manifestiere.

Gwüssi Richdige in dr Muusig nämme Bezug uf e psüchedelische Bewusstsiiszuestand. Dodrzue ghööre Psychedelic Rock (Acid Rock), Psychedelic Folk, Psychedelic Trance (Goa) und Stoner Rock. Wil s LSD s Diethylamid vo dr Lyserg*süüri* isch, brucht im Naame vom ene Hufe Muusigrichdige, wo as psüchedelisch empfunde wärde, s Wort Acid (änglisch für Süüri) z. B. Acid House, Acid Rap, Acid Techno, Acidcore, Acid Trance und Acid Jazz. 

Au dr Psytrance (oder GOA) wird as psüchedelischi Muusig bezäichnet. Psytrance bestoot im Grund us 4/4-Takt zwüsche ursprünglig 130 und 150 bpm (*beats per minute*), wo mä verschidnigi psüchedelischi Komponänte drzueduet. Dark Psy (vo Dark Psytrance, au Killer-Psy oder Horrortrance) isch en Underart vom "normale" Psytrance und bestoot grundsätzlig us schnällere Takt (145 bis 165 bpm), und die häi Komponänte wo "gruuselig" wirke. Die mäiste Psytrancefans finde das subjektiv as z schnäll, und dänke, ass die psüchedelische Aspäkt in dr Hindergrund wurde dräte.
## Fuessnoote

## Weblingg
Louisiade-Archipel

Dr **Louisiade-Archipel** (Tok Pisin *Luisiad Ailan*) isch e Inselgruppe im Sidoschte vu Neiginea z Melanesie. Bolitisch ghert si zue dr Provinz Milne Bay z Papua-Neiginea. Si umfasst ca. 90 Insle un het e Gsamtflechi vu 1.600&nbsp;km². Dr Hauptort isch Bwagaoia uf dr Insle Misima.

## Geografi
Dr Archipel lyt an dr Gränz zwische Korallemeer un Salomonesee. Di greschte Insle si Vanatinai (au *Tagula* oder *Sudest*) mit ere Flechi vu 867&nbsp;km², Rossel (au *Yela*) mit 260&nbsp;km², Misima mit 260&nbsp;km², Sideia mit 107&nbsp;km², Basilaki mit 100&nbsp;km² un Panaete (au *Deboyne*) mit 30&nbsp;km².

Zum Lousiade-Archipel ghere die Insle un Inselgruppe:
*Basilaki
*Bonvouloir-Insle, z. B. East, Hastings, Strathord
*Bramble Haven (*Duperré-Insle*), z. B. Awanagamwana, Duperre-Insle, Panapwa, Punawan, Siva
*Calvados-Insle, z. B. Bagaman, Hemenahei, Kuwanak, Motorina, Panatinane, Panawina
*Conflict-Insle, z. B. Auriora, Ginouri, Irai, Moniara, Panarakum, Panasesa, Panibari, Tubiniguam, Tupit
*Deboyne-Insle, z. B. Panaeati, Panapompom, Brooker, Ware
*Duchateau-Insle: Kukuluba, Pana Bobai Ana, Pana Rura Wara
*Dumoulin-Insle, z. B. Ana Karu Karua, Baiiri
*Engineer-Insle, z. B. Hummock Island Kwaraiwa, Naluwaluwali, Tubetube
*Hardman-Insle
*Jomard-Insle: Pana Rai Rai, Pana Waipona
*Laseinie-Insle, z. B. Kagawan-Inselgruppe, Koyagaugau (*Dawson*)
*Misima
*Renard-Insle, z. B. Bagaium, Baiwa, Epoko, Kimuta, Niva Beno, Oreia, Pana Wadai, Pana Roran, Topuna
*Rossel (*Yela*)
*Sideia
*Vanatinai (au *Tagula* oder *Sudest*) 

## Geologi
D Insle hän zum Dail e vulkanische, zum Dail e koralline Ursprung. Uf dr Insle Misima git s Goldvorchuu.

## Gschicht
Di erschte Europäer, wu d Insle vum Louisiade-Archipel entdeckt hän, sin dr Louis Vaez de Torres anne 1606 (Basilaki, Sudest), dr Louis Antoine de Bougainville anne 1768 (Rossel) un dr Joseph Bruny d’Entrecasteaux anne 1793 (Deboyne-Insle, Misima) gsii.

## Bevelkerig
Uf dr Inselgruppe läbe rund 17.000 Mänsche. D Sproche, wu uf dr Insle vum Lousiade-Archipel gschwätzt wäre, sin in dr Hauptsach auschtronesischi Sproche, wu zue dr Gruppe „Papuan Tip“ ghere, wie z. B. Bwanabwana, Misima-Panaieti, Nimoa, Saliba, Sudest oder Tawala. Uf dr Rossel-Insle wird d Papua-Sproch Yele gschwätzt, wu zue dr Sprochfamilie „Yele-West New Britain“ (no andre Klassifikatione in dr Yele-Salomon-New Britain-Gruppe zue dr Oschtpapua-Sproche) ghert.

## Weblink
* Sprochcharte vu dr Region uf ethnologue.com
* Louisiade Archipelago uf oceandots.com

]
Marshall-Bennett-Inseln

D **Marshall-Bennett-Insle** sin e Inselgruppe in dr Salomonensee. Bolitisch ghert si zue dr Provinz Milne Bay z Papua-Neiginea.

## Geografi
D Inselgruppe lyt 40&nbsp;km eschtlig vu dr Woodlark-Insle un 80&nbsp;km weschtlig vu dr Trobriand-Insle. Zue dr Marshall-Bennett-Insle ghere unter anderem Dugumenu, Gawa, Iwa (au Jouveney-Insle), Kwaiawata un Egum. Dugumenu isch e flachi Koralleriffinsle, di andre Insle sin ghobeni Atoll.

## Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Marshall-Bennett-Insle chuu isch, isch im Novämber 1836 dr Robert L. Hunter gsii. Är het d Inslegruppe no sym Walfangschiff, dr *Marshall Bennett* gnännt.

## Bevelkerig
Ußer Dugumenu sin alli Insle bewohnt. Wie uf Woodlark wird uf dr Marshall-Bennett-Insle Muyuw gschwätzt, e auschtronesischi Sproch, wu zue dr Gruppe „Papuan Tip“ ghert. D Insle sin Dail vum Kula-Ring gsii.

## Weblink
* Gawa uf oceandots.com
* Sprochcharte vu dr Region uf ethnologue.com
James Watson

__NOTOC__

Dr **James Dewey Watson**, KBE (* 6. April 1928 z Chicago; † 6. November 2025 z Huntington, New York) isch en amerikanische Biochemiker und Nobelbriisdreeger gsii. Er het zämme mit em Francis Crick, em Maurice Wilkins und dr Rosalind Franklin d Molekularstruktur vo dr Desoxyribonukleinsäure (DNA) entdeckt, won er 1953 veröffentligt het, ooni d Rolle vo dr Franklin z erwääne oder si überhaupt z frooge, öb er iiri Daate döf bruuche. In dr wüsseschaftlige Gmäinschaft gältet er as äine vo de bedütendste Molekularbiologe vo alle Zite. Er isch meermols ufgfalle wäge sine rassistische, sexistische und homofoobe Ussaage und het 2007 sogar as Kanzler vom Cold Spring Harbor Laboratory müesse zruggdräte drwääge. 

S *[[TIME|Time Magazine]]* het dr Watson zu de 100 iiflussriichste Persoone vom 20. Joorhundert zelt. Sis Buech *Die Doppelhelix*, won er din verzelt, wie d DNA-Struktur entdeckt worden isch, isch e internazionale Bestseller gsi. 
Mit andere zämme het er s *[[Human Genome Project]]* aagstoosse, wo s Genom vom Mensch sekwenziert het. 

## Eerige
Er het 1962 dr Nobelbriis für Füsiologii oder Medizin überchoo. 1977 het er d Freihäitsmedallei („The Presidential Medal of Freedom“), die höggsti ziviili Uszäichnig in de USA überchoo.

## Schrifte
* *Die Doppelhelix.* Rowohlt, Reinbek 1997, ISBN 3-499-60255-5. (erste deutsche Auflage Rowohlt, 1969)
* *Gene, Girls und Gamow. Erinnerungen eines Genies.* Piper, München 2003, ISBN 3-492-04428-X.
* *Avoid Boring People: Lessons From A Life in Science.* Knopf Publ., 2007, ISBN 0-375-41284-0.

## Liddratuur
* Ernst Peter Fischer: *Am Anfang war die Doppelhelix. James D. Watson und die neue Wissenschaft vom Leben.* Ullstein, München 2003, ISBN 3-550-07566-9.
* Wulf D. Hund: ''Ein Traum der Vernunft - Das weiße Eutopia des James Watson.'' In: *Blätter für deutsche und internationale Politik.* Ausgabe 11/2008, S. 73–80 (PDF-Datei; 72 kB).

## Weblingg

* 
* 
* 
* Typoskript von Molecular structure of Nucleic Acids (Originalveröffentligung vom Watson und Crick über d DNA-Struktur 1953)

## Fuessnoote
Wind

**Wind** (vom althochdütsche *wint* «de Wehendi») isch e underschidlich starchi Bewegig vo de Luft innere Atmosfäre.

## Entstehig
Wind entstoht bi underschidlichem Luftdruck. Es flüssed solang Luftmasse vome Hochdruckgebiet ine Tüüfdruckzoone bis de Luftdruck uusgliche isch.

## Windgschwindigkait und Windstärchi
D Gschwindigkait vom Wind wird mit verschidne Maass aagee; Meter pro Sekund (m/s), Kilometer pro Stund (km/h) oder i de Schifffahrt au i Knoote (1 kt = 1,852 km/h). För d Windstärchi gilt d Skala vom Bofor (*Beaufort* Bft). En Wind zwüschet 2 und 5 Bft wird als Brise bezaichnet. Windstärchene zwüschet 6 und 8 Bft wird als Wind mit de Abstufige starke, stiife und stürmische Wind bezaichnet. Bi Windstärkene ab 9 Bft ret ma vomene Sturm. Ame Wind mit de Windstärki 12 sait me Orkan. E starki aber churzi Luftbewegig isch e Böe.

## Windrichtige
De Wind chan us allne Himmelsrichtige cho. Drumm findt me öpe uf alte Charte oder als Zaichnig uf Plätz d Windrose mit de vier Hauptrichtige (Norde, Oste, Süde und Weste) und de Zwüschebezaichnige (Nordoste, Südoste, Südweste und Nordweste).

## Windnäme
Je noch Land, Region oder Ort, händ d Lüüt em Wind underschidlichi Näme gee. Bekannti Wind sind; de *Mistral* z Südfrankrich, de *Bora* a de östliche Adriaküste, de *Passat* i Tropische Meeresgebiet und so witer. Underschidlichi Windrichtige oder Windstärchine sind au en Grund för en Name vome bestimmte Wind. So gits am Gempfersee vill Windnäme: la bise noire (N); la bise (NO); le séchard (NO, O); le vaudaire (O, SO; usem Walis); le bornan (S); la maurabia, le vent (SW); le vent blanc (W); le joran (NW, vom Jura); le rebat (e Loft wo vo de Seemitti ufs Land goot); les brises nocturnes (nächtlichi Löft, wo vom Land uf de See gönd und lokal ganz verschidnigi Näme hend). Le joran isch entlang vom ganze Jura bikannt.

Im alemannische Sprochruum gits Regione wo me eme bestimmte Wind au Luft oder Loft sait. D Luft *(f),* wo me dor d Nase iischnuufet, isch nöd de Luft *(m),* wo dors Tal bloost. Do e paar alemannischi Bispil vo underschidliche Bezaichnige för Wind und Lüft.

## Arte vo Wind
* Biise
* Briise
* Föö
* Sunnewind (magnetisch gladni Taili, wo vo de Sunne is All ströömed)
* Sturm
* Thermik (z.&nbsp;B. Uuf- oder Fallwind)
* Wind wird au i de Medizin prucht (*Laibwind* för warmi, unagnehm schmeckendi Luft – umgangsprochlich *Furz*)

## Lueg au
Woodlark-Insel

D **Woodlark-Insle**, au **Muyuw** oder **Murua**, Tok Pisin **Wudlak Ailan**, isch e Insle eschtlig vu Neiginea. Bolitisch ghert si zue dr Provinz Milne Bay z Papua-Neiginea.

## Geografi
D Insle isch 739&nbsp;km² groß, dr hegscht Punkt lyt uf 410 m i. NN. Greßeri Ortschaft sin Kulumadau, Guasopa un Kaurai. Z Guasopa hets e Landebahn fir Flugzyyg.

Zue dr Inselgruppe vu dr Woodlark zelle au no Madau un Nusam im Weschte, Nubara im Oschte un d Marshall-Bennett-Insle im Sidweschte.

## Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Woodlark-Insle chuu isch, isch dr britisch Seefahrer Charles Grimes (1772-1858) anne 1836 gsii, wu d Insle derno *Woodlark* gnännt het.

Im Zweete Wältchrieg isch Woodlark vu dr Japaner bsetzt wore. Am 30. Juni 1943 sin alliierti Druppe uf dr Woodlark-Insle un Kiriwina glandet („Operation Chronicle“). D Navy-SeaBees hän derno in dr Guasopa-Bucht e große Militerflugblatz yygrichtet, s Woodlark-Airfield, hite dr Guasopa-Flughafe.

## Bevelkerig
Uf Woodlark un uf dr Insle vu dr Gruppe wird Muyuw gschwätzt, e auschtronesischi Sproch, wu zue dr Gruppe „Papuan Tip“ ghert. D Insle isch Dail vum Kula-Ring gsii.

## Dierwält
Suuger, wu uf Woodlark vorchemme:
*Wildsöu (*Sus scrofa*) - yygfiert
*Myys un Ratte: näbe dr yygfierte Pazifische Ratte (*Rattus exulans*) no d Arte *Rattus mordax* un *Melomys lutillus*.
* Byyteldierarte: *Petaurus Brevizeps* un *Phalanger lullulae*, 
* Flughundarte: *Dobsonia pannietensis*, *Nyctimene major*, *Pteropus conspicillatus*, *Pteropus hypomelanus*, *Syconycteris australis*, 
* Fläädermuusarte: *Aselliscus tricuspidatus*, *Emballonura beccarii*, *Emballonura nigrescens*, *Hipposideros ater*, *Kerivoula agnella*, *Miniopterus australis*, *Miniopterus macrocneme*, *Miniopterus propitristis*, *Miniopterus schreibersii*, *Rhinolophus megaphyllus*, 

## Weblink
* Woodlark Islands uf oceandots.com
* Sprochcharte vu dr Region uf ethnologue.com
* Woodlark un syy Roll im Zweete Wältchrieg (änglisch)
* Bildergaleri