open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piz Bernina

Dr **Piz Bernina** isch dr äinzig Vierduusiger in de Oschtalpe und dr höggst Bärg im Kanton Graubünde.

Zu der Gschicht vom Name *Bernina* git’s verschideni Erklärige; er chönt vom ene Personename cho, oder vilecht au vom ene vorrömische Gwässername; lueg do derzue im Artikel BERNINA im Dicziunari Rumantsch Grischun online.

D *Landescharte vo dr Schwiz*, Usgoob 2001, git si Hööchi mit  aa. Dr Piz Bernina ghört wie sini Noochbere, dr Piz Palü, dr Piz Roseg und d Bellavista, zur Berninagruppe oder äifach dr *Bernina*. D Gränze zwüsche Italie und dr Schwiiz goot über e Bärgstock.

Dr Bärg bestoot us drei Gipfel; dr middleri isch dr höggsti. E chli niidriger und ganz nooch am Hauptgipfel isch dr Südgipfel Spalla (La Spedla, ).

Dr Piz Pernina, er het denn no kä Naame gha, isch am  13. Septämber 1850 dur e Vermässer Johann Wilhelm Coaz (1822–1918) us S-chanf im Dienst vom Dufour für di topogafischi Uufnam vo dr Schwiiz zum erste Mol bestiige und vermässe worde.

## Litratuur
* 
* Peter Donatsch (Red.): *Menschen am Piz Bernina&nbsp;– gestern, heute, morgen. 100 Jahre Sektion Bernina, SAC*. Verlag Bündner Monatsblatt, Chur 1990, ISBN 3-905241-10-2.
* Daniel Anker (Hrsg.), Robert Bösch (Fotogr.): *Piz Bernina&nbsp;– König der Ostalpen*. Bergmonografien, Band 4. AS Verlag & Buchkonzept AG, Züüri 1999, ISBN 3-905111-45-4.
* Walther Flaig: *Bernina - Festsaal der Alpen*. Bergverlag Rother, Münche 1962.
* Helmut Dumler, Willi P. Burkhardt: *Viertausender der Alpen*. 13., aktualisierte Auflage. Bergverlag Rother, München (Ottobrunn) 2007, ISBN 978-3-7633-7427-4.

## Weblingg

* Originalbeschreibung der Erstbesteigung
* 

## Fuessnoote
Emmental

S **Ämmedaal** (bärndütsch: *Ämmetaau*) isch e Bärner Hügellandschaft im Schwizer Middelland.

## Geografii
S Ämmedaal umfasst d Iizugsgebiet vo dr Ämme und dr Ilfis vom Hohgant bis Burgdorf und s Underämmedaal vo Burgdorf bis zur soledurnische Kantonsgränze. Politisch entspricht s em Verwaltigskräis Ämmedaal. Hüfig wird au dr ehemoolig Amtsbezirk Konolfinge zur Region Ämmedaal zelt.
Die grösste Ortschafte si Burgdorf, Langnau, und Sumiswald.

S Landschaftsbild isch brägt vo Matte und Wäide. E Hufe vo de Hügel si zum e groosse Däil mit Noodleböim bewaldet. Tüpisch für s Ämmedaal si die stattlige Buurehüüser mit riisige Walmdächer, wo uf de Site fast an Bode aabe chömme.

## Wirtschaft
Es git e Hufe Buurebetriib und die mäiste lääbe vor allem vo dr Veezucht. D Veebeständ bilde d Grundlaag für d Brodukzion vom bekannte Ämmedaalerchääs, wo immer no in vile Dorfcheesereie broduziert wird.

D Döpfereie vom Ämmedaal ghööre zu de bekanntiste in dr Schwiz. Die bekannti Langnauer Keramik wird sit em 17. Joorhundert immer no fast gliich wie denn broduziert.
Näbe de Landwirtschafts- und Handwärksbetriib häi sich sit em früeje 20. Joorhundert au Industriinetriib aagsiidlet. D Dääler si scho früe mit äinere vo de erste vollelektrifizierte Iisebaane (sit 1899) uf dr Wält erschlosse worde und dank däm, dr Waaerchraft, wo riichlig vorhande gsi isch, und de billige Arbetschreft het sich schnäll e bedütendi Maschinenindustrii entwigglet.

Vergliche mit andere Gegende in dr Schwiz spiilt dr Turismus en eender beschäideni Rolle. E baar Beeder, en usdeents Netz vo Wanderwääg und e Hufe Landgasthööf sorge aber für Wuchenänd- und Daagesgest. Au die vile „Chilbine“, en Art Joormäärt, mit Dradizione, wo zum Däil Joorhunderti alt si, zien zum Däil Duusigi vo Bsuecher aa.

## Literatur
* 

## Weblingg

* Tourismus Emmental
* Verein Region Emmental
* Emmentaler Käsestrasse
* emmefoto.ch – das Emmental im Bild

## Fuessnoote
Christophoruskirche (Basel)

D **Christophoruskiirche** isch e römisch-katholischi Kiirche in dr Schwizer Stadt Baasel. Si befindet sich im Stadtdäil Gläihünige.

## Vorgschicht
Wo Gläihünige iigmäindet worde isch und sich dört Industrii aagsiidlet und mä d Haafenaalaag baut het, häi sich im Stadtdäil mee und mee Arbäiter niidergloo und under iine au nid wenig Katholike. Dorum het mä näbe dr evangelisch-reformierte Pfarrkiirche au e katholischi Kiirche brucht. 1935 isch dr Grundstäi für d Christophoruskiirche gläit und 1936 isch si iigweiht worde. 

## D Kiirche und d Gmäind
Vom häilige Christophorus, wo dr Schutzhäilig vo dr Kiirche isch, stoot e barocki Statue uf eme Mosaik mit öbbe 9000 Stäinli in dr Kiirche und er isch au uf eme Glasfänster daargstellt. S Innere vo dr Kiirche isch ebaar Mol umbaut worde. Am Aafang si d Kiirchgänger vor allem Schiffslüt gsi. Dorum isch vo 1948 aa e niiderländische Schifferkaplan as Seelsorger iigsetzt worde. 1960 het d Christophorusgmäind dur e bischöfligs Dekret en äigeni Pfarrei überchoo. 1974 het mä zum Aadänke e groosse Anker ufgstellt. 1976 isch en Orgle installiert worde. Sit em Joor 2000 si d Pfarreie St. Joseph im Matthäus-Kwardier und St. Christophorus en äinzigi Gmäind.
Engadin

S **Engadin** (, , abgläitet vom rätoromanische Naame vom Fluss Inn: *En*) isch e Hoochdaal im schwizerische Kanton Graubünde. Es isch äins vo de bewoonte Dääler in Öiropa, wo am höggste glääge si, und es isch mee as 80&nbsp;Kilometer lang. Es bildet die ooberi Daalstuefe vom Inn und wird in s Ober- und Underengadin iidäilt. Die bäide Abschnitt vom Bärgdaal wärde dur d Punt Ota bi Brail von enander drennt.

## der Naame
D Gschicht vom Name *Engadin* und die möglechi Härkumpft vom Wort isch im Artikel ENGIADINA vom Dicziunari Rumantsch Grischun beschribe.

## Sprooche
D Hauptsprooch im Underengadin und in Däil vom Oberengadin isch s Bündnerromanisch. Im Oberengadin wird Putèr und im Underengadin Vallader gschwätzt, zwäi rätoromanischi Idiom, wo jedi si äignigi Schriftsprooch het. D Engadiner fasse bäidi Dialäkt zu Rumantsch Ladin zämme. S Ladin vom Engadin daf mä aber nid mit de Ladinische Sprooche in Nordostitalie verwäggsle. Dur e Tourismus , wo im letschte Joorhundert stark ufcho isch und d Entwigglig vo dr Wirtschaft, si immer mee Lüt in s Engadin cho, wo die rätoromanisch Sprooch nit beherrsche. Dorum wird näben em Bündnerromanisch au Schwizerdütsch und bsunders im Oberengadin au Italiänisch und Portugisisch gschwätzt. In groosse Däil vom Oberengadin wie z St.&nbsp;Moritz und sinere Umgääbig isch s Romanische scho stark verdrängt worde; im Underengadin isch d Verdrängig vom Romanische weniger stark, aber d Tendänz cha mä au dert gsee.

## Lueg au
* Engadin Skimarathon

## Litratuur
* Markus Aebischer und Marlène Hagmann: *Engadin*, Fotoband. Edition Panorama, Mannheim 2011, ISBN 978-3-89823-442-9.
* Migros-Genossenschafts-Bund (Hrsg.): Feste im Alpenraum. Migros-Presse, Züüri, 1997. ISBN 3-9521210-0-2, Seite 63
* Vegetationskarte Oberengadin, 1:50'000 (dütsch, änglisch, romanisch) GIS, Züüri, 2010. ISBN 978-3-033-02480-9https://web.archive.org/web/20110706232157/http://www.forschungsportal.ch/unizh/p11154.htm

## Weblingg

* Sammlig vo mee as 40 Webcams im Engadin
* Bärgwandere im Engadin
* Engadin: Fotene und Informazione
Reformarchitektur

**Reformarchidektur**, au **Reformstiil** oder **Reformbaukunst**, isch e Begriff wo am Aafang vom 20. Joorhundert ufchoo isch für dä Däil vo de Archidekturströömige, wo denn mit em Stiil vom Historismus broche häi, aber witer dradizionelli Baumaterialie und Bauwiise verwändet häi. Si het sich in däm wääsentlig vom Dütsche Wärkbund underschiide, wo für s Nöije Baue iidräte isch. S Nöije Baue het ebefalls sachligi und schlichti Forme bevorzugt aber modärni Baumaterial wie Beton verwändet. Will vilmol regionali Dradizione e groosse Iifluss gha häi, cha män e Hufe vo de Baute, wo zur Reformarchidektur zelt wärde, au mit em Begriff Häimetschutzarchidektur oder Häimetarchidektur bezäichne, wo scho lengeri Zit bekannt gsi isch. Anderi Baute hingege zäige Iiflüss vom Juugedstiil.

## Bekannti Verdräter vo dr Reformarchidektur
* Peter Behrens
* Albert Gessner
* Wilhelm Kreis
* Georg Metzendorf
* Hermann Muthesius
* Curt Karl Rüschhoff
* Heinz Stoffregen
* Heinrich Tessenow
* Archidekturbüro Matthar & Scheler
* Archidekturbüro Raabe & Wöhlecke
* Archidekturbüro Schilling & Graebner

## Litratuur
* Sigrid Hofer: *Reformarchitektur 1900–1918. Deutsche Baukünstler auf der Suche nach dem nationalen Stil.* Edition Axel Menges, Stuttgart / London 2005, ISBN 3-936681-01-5
* Julius Posener: *Die Architektur der Reform (1900–1924).* (= *Vorlesungen zur Geschichte der Neuen Architektur*, Teil II.) In: *arch+*, Jahrgang 1980, Heft 5 (September 1980).
* Vittorio Magnago Lampugnani, Romana Schneider (Hrsg.): *Moderne Architektur in Deutschland. Reform und Tradition.* Hatje, Stuttgart 1992, ISBN 3-7757-0363-2.
* Ulrich Hübner et al.: *Symbol und Wahrhaftigkeit. Reformbaukunst in Dresden.* Verlag der Kunst Dresden, Husum 2005, ISBN 978-3-86530-068-3.
* Volker Helas, Gudrun Peltz: *Jugendstilarchitektur in Dresden.* Knop, Dresden 1999, ISBN 3-934363-00-8.

## Weblingg

## Fuessnoote
Historismus (Kunst)

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

Dr Begriff **Historismus** bezäichnet in dr Stiilgschicht e Fenomeen, wo im 19. Joorhundert verbräitet gsi isch und zum Däil no ins 20. Joorhundert noochgwirkt het, und wo mä bin em – vor allem in dr Archidektuur – uf elteri Stiilrichdige zrugggriffe und die mänggisch au mitenander kombiniert het.

Stilistischi Underarte si u.&nbsp;a. d Neoromanik, d Neogotik, d Neorönessans und dr Neobarock. In sinere Spootfaase isch parallel dr Juugedstiil entstande, wo dr Historismus zum Däil beiflusst het. E Gegebeweegig isch am Aafang vom 20. Joorhundert mit dr Reformarchidektuur ufchoo, wo sich spööter die klassischi Modärne us ere entwigglet het.

Dr Historismus het vo 1850 bis vor em Erste Wältchrieg d Kunst und d Archidektur brägt. Aber au spööter si historistischi Motiv immer wider emol ufdaucht, wie im monumentale Neoklassizismus. Zum Däil wird bis hüte historistisch baut, bsundrigs sit in dr Postmodärne wider historischi Bauforme ufgriffe worde si. Modärni historistischi Baute bezäichnet me au as *neohistoristisch*.

## Historistischi Archidekte (Uswaal)

## Litratuur
* Dieter Dolgner: *Historismus – Deutsche Baukunst 1815–1900* (Deutsche Baukunst). Leipzig 1993.
* Hans Gerhard Evers: *Vom Historismus zum Funktionalismus*. Baden-Baden, Holle Verlag 1967, . (Kunst der Welt. Ihre geschichtlichen, soziologischen und religiösen Grundlagen. Die Kulturen des Abendlandes), (1976, ISBN 3-87355-121-7).
* Hans Gerhard Evers: *Versuch einer Ehrenrettung des Historismus.* In: *Das Kunstwerk.* 16, 1962/63, li, 8, S. 2–4.
* Hans Gerhard Evers: *Historismus und bildende Kunst.* In: *Historismus und bildende Kunst. Vorträge und Diskussion im Oktober 1963 in München und Schloß Anif.* München 1965, S. 25–42. (Studien zur Kunst des 19. Jahrhunderts, 1). Nachdruck In: *Schriften.* Technische Hochschule Darmstadt, 1975. 
* Eva-Maria Landwehr: *Kunst des Historismus.* Böhlau Verlag (Uni-Taschenbücher), Köln/ Weimar/ Wien 2012, ISBN 978-3-8252-3645-8.
* 
* Klaus F. Müller: *Park und Villa Haas – Historismus, Kunst und Lebensstil.* Verlag Edition Winterwork, 2012, ISBN 978-3-86468-160-8.

## Weblingg

* Historismus.Net – Internetportal mit Datebank vo Wärk und Künstler vom Historismus
* Internetuftritt vom ''Förderverein Deutsches Forschungszentrum Historismus e.V.''
Freiberge

As **Freibärge** (französisch: **Franches-Montagnes**) wird e Region im Südweste vom Kanton Jura bezäichnet. Au Gebiet nääbedraa im Kanton Bärn wärde geografisch zu dere Landschaft zelt. D Freibärge bilde es Hoochblatoo im Jura, wo uf ere durchschnittlige Hööchi vo  liit und öbbe 200 Kwadratkilometer gross isch. Politisch ghööre si zum Bezirk Bezirk Freibärge (Franches-Montagnes). Dr wichdigst Ort isch Saignelégier.

S Hoochblatoo vo de Freibärge isch öbbe 25 Kilometer lang, maximal 9 Kilometer bräit und goot vo La Chaux-de-Fonds im Südweste bis zum Delschbärger Becki im Nordoste. Begränzt wird d Landschaft im Norde und Nordweste vom diefe Daal vom Doubs, im Weste vo de *Combe de Valanvron*, im Süde vo de Hööchene vom Montagne du Droit. Im Oste göön d Freibärge nodinoo in d Zone vom Daal vo Tavannes und vom Iizugsgebiet vo dr Sorne über, wo e dütlig sterkers Rölief häi.

S Hoochblatoo isch charakterisiert dur meereri Hööchene, wo parallel in dr Richdig vo Westsüdwest uf Ostnordost ligge. Zwüsch deene befinde sich wite Mulde, wo s vilmol Moos, Sümpf und chlyni Seeè het. D Höchenunderschiid si chlii; d Mulde lige mäistens uf 950 bis 1020 Meter, wääred d Hööchene bis uf 1050 bis 1100 Meter uufe gönd. Dr höggst Punkt vo de Freibärg isch dr *Point de Vue* westlig vo Les Breuleux, wo  hooch isch.

Uf öbben eme Fünftel vom Gebiet stöön Danne- und Fichtewälder, öbbe 36 Prozänt vo dr Flechi si so genannti Waldwäide oder Wytwäide, d *pâturages boisés*; das sin tüpischi Wäide vom Hoochjura mit mächdige Fichte, wo äinzeln oder in Gruppe ume stöön. 40 Prozänt si Matte oder Ackerland, und dr Räst Siidligsflechene. D Matte und s Wäidland wärde a vilne Stelle dur Drochemuure vonenander drennt.

## Weblingg
*
Goms

As **Goms** (franz. *Conches*) wird dr obersti Daalabschnitt vom Oberwallis zwüsche dr Kwelle vo dr Rhone und dr Daalstuefe vo Grengiols in dr Nööchi vo Brig bezäichnet. Es isch dr östligst Däil vom Kanton Wallis. Im Oste wird s dur e Galestock begränzt und im Weste optisch dur s Wisshorn. S Goms wird no ins Obergoms, wo hüte au dr Naame von ere Gmäind isch und ins Undergoms iidäilt.

## Gschicht
S Goms isch in dr Iiszit dur e Rhonegletscher usghoblet worde. Druf het d Rotte, die jungi Rhone, dr Daalbode ufgschüttet.

Goms isch zerst nume für Münster (1269 a Forcla de Conches inferius, 1272 apud Gomes) brucht worde; s Gebiet isch denn no as *a Monte Dei (Deischberg) superius* bezäichnet worde. Wo us em Zende im 15. Joorhundert e politischi Äihäit worde isch,  het sich dr Naame Goms für s ganze Daal duuregsetzt (1403 vallis Comesii).

S Goms isch bis 1798 e Zende vo dr Landschaft Wallis gsi. Under dr Helvetik isch s vo 1798 bis 1802 dr Distrikt Erne im nöije Kanton Wallis worde. Vo 1802 bis 1810 isch s e Zende vo dr Republik Wallis gsi, vo 1810 bis 1814 e Kräis beziejigswiis e Kanton vom französische Departemänt Simplon, vo 1815 bis 1848 wider e Zende und sit 1848 e Bezirk vom Kanton Wallis.

Dr Naame Goms wird uf s keltische Wort kumbas (romanisch Conchas), d.&nbsp;h. Daalmulde, zrugggfüert.

## Lueg au
* Bezirk Goms
* Goms, e Munizipalgmaind, wo per Fusion uf de 1. Jänner 2017 entstanden isch

## Weblingg

## Fuessnoote
Universitäre Psychiatrische Kliniken Basel

Die **Uniwersitääre Psüchiatrische Klinike (UPK) Baasel** si e sälbstständigi Aastalt vom öffentlige Rächt, wo zämme mit dr Uniwersidäät Baasel meereri psychiatrische Klinike betribt.

## Gschicht

Noch eme Beschluss vom Groosse Root vom Kanton Baasel-Stadt vo 1882 isch 1886 d «Irrenaastalt Fridmatt» mit 214 Bett uf eme witlöifige Gländ usserhalb vo dr Stadt eröffnet worde. 1899 het mä dr Naame zu «Kantonali Häil- und Pfläägaastalt Friedmatt» gänderet. 1954 si d Muure um s Gländ abgrisse worde. Sit de 1960er Joor het d Aastalt «Psychiatrischi Uniwersidäätsklinik» (PUK) ghäisse.

Scho 1923 isch im Stadtzentrum die «Psychiatrischi Uniwersidäätspoliklinik»  as ambulanti Instituzioon eröffnet worde. Administrativ het si bis 1977 zur Fridmatt ghöört und isch denn dr Läitig vom Kantonsspidaal Baasel understellt worde.

2005 isch dr Naame zur jetzige Bezäichnig gänderet worde, 2010 isch d Poliklinik iigliideret worde. 2012 isch si en Aastalt vom öffentlige Rächt worde.

## Diräkter
* 1886–1904 Ludwig Wille
* 1904–1925 Gustav Wolff
* 1925–1928 Ernst Rüdin
* 1929–1959 John E. Staehelin
* 1959–1985 Paul Kielholz
* 1985–1994 Walter Pöldinger (ärztlige Diräkter)
* 1994–2009 Franz Müller-Spahn (ärztlige Diräkter)
* sit 2012: Undine Lang (Chefärztin vo de Erwaggsene-Psüchiatrische Klinik vo de Uniwersitäre Psüchiatrische Klinike Baasel)

## Läiter (Poliklinik)
* 1923–1926 Jakob Klaesi
* 1926–1932 Georg Stutz
* 1932–1942 Hans Binder
* 1942–1945 Fred Singeisen
* 1945–1955 Carl Haffter
* 1960–1967 Jacopo Janner
* 1968–1997 Raymond Battegay
* seit 1998 Anita Riecher-Rössler

## Litratuur
* Thomas Haenel: *Zur Geschichte der Psychiatrie: Gedanken zur allgemeinen und Basler Psychiatriegeschichte.* Birkhäuser, Baasel 1982, ISBN 3-7643-1356-0.
* John Eugen Staehelin: *Kantonale Heil- und Pflegeanstalt Friedmatt Basel*, Züüri 1933

## Weblingg
* Website vo de Uniwersitäre Psüchiatrische Klinike (UPK) Baasel

## Fuessnoote
Friedrich Brenner

**Friedrich Brenner** isch dr Naame vo 

* eme dütsche Archidekt und Baumäister 
* eme dütsche Theolog und Dogmatiker (1784–1848)
* eme Schwizer Arzt  (1809–1874)
* eme dütsche Bildhauer und Medalliöör  (* 1939)
* Friedrich Christian August Brenner; 1815–1898), e dütsche Musiker und Komponist
Friedrich Brenner (Mediziner)

Dr **Friedrich Brenner** (* 8. Januar 1809 z Baasel, † 31. Oktober 1874 z Baasel) isch e Schwizer Arzt und Baasler Groossroot gsi.

## Lääbe und Karriere
Dr Friedrich Brenner isch 1809 z Baasel as Soon vom Spezereihändler Johann Jacob Brenner uf d Wält cho. Er het z Züüri, z Baasel und z Freiburg im Brisgau Medizin studiert und 1830 z Baasel dr Dokter gmacht. 1832 het er as Irrenarzt am "Almose" im ehemoolige Barfüesserklooster afo schaffe und het d Chettene und d Brüügel abgschafft. 

1833 het dr Brenner d Catharina Kern ghürootet und 1835 isch er Brivatdozänt un dr Uni worde.

Zu dere Zit isch au s Groosse Spiddaal näbedraa im ene katastrofale Zuestand gsi, und dr Spiddaalarzt Brofässer Jung het sich drfür iigsetzt, ass mä für s Bürgerspiddal e nöis Häim wurd finde. Mä het drfür dr Markgrööflerhoof umbaut und 1842 isch s nöije Bürgerspiddääl iigweit worde und het au en Abdäilig für die Gäisteskranke ghaa, wo dr Brenner gläitet het. S «zum Almoose» isch zuedoo worde.

1855 isch dr Brenner usserordentlige Brofässer für Psüchiatrii an dr Uniwersidäät Baasel worde as erste Dozänt in däm Fach an ere Schwizer Hochschuel.

## Politik
Dr Brenner isch politisch und gsellschaftlig liberal und progressiv gsi und het wäge däm under de konserwative Christe nid wenig Find ghaa. Er het sich under anderem für Schuelreforme iigsetzt und für d Schwachsinnige-Bildig. Er isch zwäimol Freisinnige Baasler Grossroot gsi, vo 1846 bis 53 und vo 1859 bis 63.  1871 het er en Entwurf für en äidgenässischs Irregsetz gschriibe.

## Literatur
* Gottlieb Burckhardt: Nekrolog. In: *Correspondenz-Blatt für Schweizer Aerzte.* Bd. 5 (1875), S. 65–69.
* *Brenner, Friedrich.* In: Alma Kreuter: *Deutschsprachige Neurologen und Psychiater. Ein biographisch-bibliographisches Lexikon von den Vorläufern bis zur Mitte des 20. Jahrhunderts.* Saur, München 1996, Bd. 1, S. 180.
* Georges Schüler: *Der Basler Irrenarzt Friedrich Brenner 1809–1874. Ein Beitrag zur Geschichte der Schweizer Psychiatrie sowie zur Sozial-, Religions- und Kulturgeschichte der Stadt Basel im 19. Jahrhundert* (= *Veröffentlichungen der Schweizerischen Gesellschaft für Geschichte der Medizin und der Naturwissenschaften.* Bd. 27). Sauerländer, Aarau 1974, ISBN 3-7941-0996-1 (Dissertation, Universität Zürich, 1973).
* Thomas Haenel: *Zur Geschichte der Psychiatrie. Gedanken zur allgemeinen und Basler Psychiatriegeschichte.* Birkhäuser, Basel 1982, ISBN 3-7643-1356-0, S. 87–98.
* 

## Fuessnoote
Freisinn

Dr **Freisinn** isch e politischi Richdig innerhalb vom Liberalismus, wo sich im 19. Joorhundert entwigglet het. Er stoot für Freidänkerdum, isch aber nid explizit antireligiös. Er wird as mentali Iistellig zum Däil mit em Liberalismus gliichgsetzt.

## Schwiz

Der Freisinn het kä Land eso stark brägt wie d Schwiz. Er isch us dr liberale Beweegig gwaggse und gältet as die politischi Beweegig, wo dr Bundesstaat vo 1848 gründet und denn bis zum Ändi vom Erste Wältchrieg dominiert het.

Im Joor 1830 isch dr Soledurner Freisinn under dr Füerig vom spöötere Bundesroot Josef Munzinger gründet worde. Die „Patriotischi Assoziazion“, wo im Joor druf gründet worde isch, het sich as „Schutzveräin für d Freihäit“ bezäichnet. Die Radikale häi 1844/45 sogenannti Freischarezüüg gegen e konservativ Kanton Luzärn gfüert, wo aber abgweert worde si. Im Sonderbundchrieg 1847 häi die Liberale au uf dr nazionale Ebeni gwunne. Die schwizerischi Bundesverfassig vo 1848 isch liberal brägt und dr nöi entstandeni schwizerischi Bundesstaat isch am Aafang politisch vo dr freisinnige Beweegig dominiert worde. Si het e Meerhäit in dr Bundesversammlig ghaa und alli Bundesrööt gstellt.

1894 isch die Freisinnig-Demokratischi Bardei (FDP) gründet worde, wo 2009  mit dr Liberale Bardei vo dr Schwiz (LPS), wo hauptsächlig in dr Westschwiz verankeret gsi isch, zur Partei „FDP.Die Liberalen“ fusioniert.

## Dütschland
Im dütsche Kaiserriich isch 1884 die Dütschi Freisinnigi Bardei entstande, wo sich 1893 in die rächtsliberali Freisinnigi Veräinigung und in die linggsliberali Freisinnigi Volksbardei ufgspaltet het. 1910 häi sich die bäide Flügel in der Fortschrittlige Volksbartei wider veräinigt. 

## Niiderland
In de Niiderland häi sich in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert die Linggsliberale, wo sich au as Radikali bezäichnet häi, im *Vrijzinnig Democratische Bond* gsammlet. Die Bardei het s vo 1901 bis 1946 gee. Im Joor 1966 isch d Bardei *Democraten 66* gründet worde, wo sich 2006 dr Zuesatz „Sozialliberali“ gee het. Si verwändet gläägentlig au dr Begriff *vrijzinnig*.

*Vrijzinnig* wird au in chirchligem Zämmehang für die liberalere protestantische Gmäinschafte verwändet. So git s die *Vrijzinnige Geloofsgemeenschap* (dütsch: *Freisinnigi Glaubensgmäinschaft*). Au äine vo de öffentlige Radioveräin , *Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep*, het sich in däm ideologische Egge gsee. Er het schliesslig nume no d Abchürzig VPRO afo bruche und gältet hützudags as eender alternativ-anarchistisch.

## Fuessnoote
Freidenker

**Freidänker** isch e Bezäichnig für Lüt, wo für e sälbständigi und sälbstverantwortligi Lääbensgstaltig im Sinn vo dr Ufkläärig iidräte und jede religiöse Glaube, Gottesglaube und chirchligi Dogme ableene, oder allgemäiner, sich as Atheiste, Agnostiker, Skeptiker und säkulari Humaniste verstöön.

Im ängere Sinn mäint „Freidänker“ Mensche, wo sich in dr Freidänkerbeweegig angaschiere, z.&nbsp;B. as Mitgliid im Freidänkerverband.

## Braxis
D Freidänker häi äänlig wie die freireligiösi Beweegig in iire festlige Lääbensforme nüt ganz Nöis erfunde sondern Alternative entwigglet. Analog zu de chirchlige Ritual und Zeremonie kenne d Freidänkerveräinigunge nit-chirchligi Gstaltigsforme, wo vom so genannte **freie Redner** gläitet wärde. So si statt dr Daufi kwasireligiösi Ritual für noch dr Geburt entstande, zum Bischbil d Naameweiji oder die sozialistischi Naamegääbig; statt dr Konfirmazion bzw. Kommunion e kwasireligiöses Ritual zur Adoleszänz, zum Bischbil d Juugedweiji; statt dr chirchlige Hüroot d Lääbensbundfiir oder die sozialistischi Hüroot;  statt dr chirchlige Beärdigung e Dotefiir. Dr hütig Druurredner stoot mit sinere Druurreed in dere Dradizion vo dr Dotereed vom freie Redner.

## Litratuur
* Walter Lindemann Walter und Anna Lindemann: *Die proletarische Freidenker-Bewegung. Geschichte, Theorie und Praxis.* Leipzig-Lindenau 1926. Noochdruck mit eme Noochwort vom Henning Eichberg, Atalas, Münster 1980 (Reihe Arbeiterkultur, Band 2)
* Kurt Hutten: *Freidenker*. In: *Die Religion in Geschichte und Gegenwart*, J.&nbsp;C.&nbsp;B.&nbsp;Mohr (Paul Siebeck, Tübinge 1958, 2.Bd., Sp. 1093–1096)
* Friedrich Ueberweg: *Die Philosophie der Neuzeit bis zum Ende des XVIII. Jahrhunderts,* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1958, S. 376–382.
* Joachim Kahl und Erich Wernig: *Freidenker: Geschichte und Gegenwart*. Pahl-Rugenstein, Köln 1981 (Kleine Bibliothek, Band 214)
* Jochen-Christoph Kaiser: *Arbeiterbewegung und organisierte Religionskritik: Proletarische Freidenkerverbände in Kaiserreich und Weimarer Republik*. Klett-Cotta, Stuttgart 1981.
* Joachim Mehlhausen: *Freidenker.* In: *Theologische Realenzyklopädie*, Walter de Gruyter Verlag, Berlin. Nöi York, 1983, Bd. XI, S. 489–493.
* Albert Dulk:*Nieder mit den Atheisten! Ausgewählte religionskritische Schriften aus der frühen Freidenkerbewegung*, uusegee vom Heiner Jestrabek, IBDK Verlag, Aschaffenburg. Berlin 1995.
* Horst Groschopp: *Dissidenten. Freidenkerei und Kultur in Deutschland*; Berlin: Dietz, 1997; ISBN 3-320-01936-8; 2. Uflaag, Marburg 2011, ISBN 978-3-8288-2771-4
* Manfred Isemeyer (Hrsg.): *Humanismus ist die Zukunft: Festschrift Hundert Jahre Humanistischer Verband Berlin*. HVD Berlin 2006

## Weblingg
* Website vom Dütsche Freidänker-Verband
* Website vo dr Freidänker-Veräinigung vo dr Schwiz
* Website vom Humanistische Verband vo Dütschland

## Fuessnoote
Balsthaler Tag

Dr **Balschdaaler Daag** isch en Eräignis am 22. Dezämber 1830 z Balschdl gsi, wo e Versammlig vo soledurnische Liberale  dr Sturz vom reakzionääre Reschiim in iirem Kanton iigläitet häi.

## Dr Wääg zur nöije Kantonsverfassig
Nid nume in de Noochberkantöön Baasel und Aargau häi die liberale Chreft, wo vor allem im Landvolk stark gsi si, im Joor 1830 nöije Muet überchoo, wo si vo dr Pariser Bariiser Julirewoluzioon ghöört häi, au im Soledurnische häi die Fortschrittlige mee Demokratii afo verlange. Si häi iiri Fordrige zerst in dr Aarauer «Schweizerzeit» veröffentligt und sä denn im ene Büechli zämmegfasst und im Novämber 1830 as Dänkschrift z Soledurn iigräicht. D Regierig het äigentlig drüber welle äwäggoo, het aber bald gmerkt, ass s Volk Verändrige will. Si het dorum am 15. Dezämber e nöji Verfassig vorgschlaage, wo aber de Liberale vil z wenig wit gange isch.  Die häi druf under dr Füerig vom Josef Munzinger us Olte s Landvolk uf e 22. Dezämber uf Balschdl ufbote.
 
Vor mee as dreiduusig Manne het dr Munzinger dr Verfassigsentwurf vo dr Obrikäit kritisiert und het sälber e Brogramm mit sibzää Pünkt vorgstellt. D Regierig het aber erst afo noochegee, wo si gsee het, ass sich überall im Kanton Lüt zum Landsturm rüste.  Am 29. Dezämber het dr Groossi Root dr Verfassigsentwurf im Sinn vo de Liberale gänderet und iin am 13. Januar 1831 em Volk vorgläit. Das het die nöiji Verfassig mit fast nünzig Brozänt vo de Stimme aagnoo.

## Kwelle
* Markante Daten zum demokratischen Aufbruch: Freiämtersturm und Balsthaler Tag, Ardikel in dr NZZ, abgrüeft am 15. August 2015
Hasli

**Hasli** stoot für:

* s Haslital im Kanton Bärn in dr Schwiz
* Hasli TG, en Ort in dr Gmäind Wigoltinge im Kanton Thurgau in dr Schwiz
* *Hasli* isch de alemannisch Name vom e Fisch, wo hochdütsch Hasel haisst

** Lueg au:**
* Hasle, Haslen, Hasler und Hasel
Churrätien

**Churräzie** isch vom früeje Middelalter bis in die früeji Nöizit e Bezäichnig für dä Däil vo dr spootrömische Browinz ***Raetia prima***, wo in dr Zit vo dr Välkerwanderig si sproochlig und kulturell Charakter het chönne bhalte und immer no vo *[[Curia Raetorum]]* (Chur) us verwaltet worde isch. D *Raetia prima* het scho in dr Römerzit au noch iirer Hauptstadt *Raetia Curiensis* ghäisse. «Churräzie» isch also zerst emol nüt anders as die dütscho Übersetzig vo dr latiinische Bezäichnig. Mä het aber dä dütsch Naame mäistens nume für e zentral und südlig Däil vo dr früenere römische Browinz Raetia verwändet. In dr Völkerwanderigszit, woorschinlig zwüsche 400 und 600, isch dr nördlig Däil zwüsche Konstanz und Bregänz vo de Alemanne besiidlet worde. Drbii isch die romanisierti Bevölkerig verdrängt oder assimiliert worde. Im Beriich vo Churräzie hingege isch die romanischi Kultur non e baar Joorhundert und däilwiis bis hüte erhalte bliibe, und wäge däm isch s Gebiet au as «Churwalche» oder «Churwahle» bezäichnet worde – wo „walch“ oder „wälsch“ us dütscher Sicht die romanischi Sprooch und Kultur bezäichnet.

## Lueg au
* Urbaar vom Rychsguet z Churräzie

## Litratuur
* Otto P. Clavadetscher: *Rätien im Mittelalter. Verfassung, Verkehr, Recht, Notariat.* Ausgewählte Aufsätze. Festausgabe zum 75. Geburtstag. Desertina-Verlag, Disentis 1994, ISBN 3-85637-223-7.
* Otto P. Clavadetscher: *Die Einführung der Grafschaftsverfassung in Rätien und die Klageschriften Bischof Viktor III. von Chur.* in: *Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte.* 70, 1953, S. 46–111. 
* Otto P. Clavadetscher: *Zum churrätischen Reichsgutsurbar aus der Karolingerzeit.* In: *Zeitschrift für Schweizerische Geschichte.* Bd. 30 (1950), S. 161–197, .
* Reinhold Kaiser: *Churrätien im frühen Mittelalter.* Schwabe, Baasel 1998. ISBN 3-7965-1064-7. 
* Ursus Brunold, Lothar Deplazes (Hrsg.): *Geschichte und Kultur Churrätiens*. Festschrift für Pater Iso Müller OSB zu seinem 85. Geburtstag. Disentis 1986.  ISBN 3-85637-112-5
* Sebastian Grüninger: *Grundherrschaft im frühmittelalterlichen Churrätien.* Dissertation Universität Zürich 2003. Disertina, Chur 2006.  ISBN 3856373195
* Elisabeth Meyer-Marthaler, Franz Perret (Hrsg.): *Bündner Urkundenbuch.* Bd 1. Bischofberger, Chur 1955.
* Alois Niederstätter: *Herrschaftliche Raumorganisation im nachmaligen Vorarlberg während des Mittelalters. Ein Überblick.* In: *Montfort*, 4/2009, S. 231–258.
* Wolfgang von Juvalt: *Forschungen über die Feudalzeit im Curischen Raetien.* Zürich 1871.
* Thomas von Mohr (Hrsg.): *Codex Diplomaticus ad Historiam Raeticam.* Sammlung der Urkunden zur Geschichte Cur-Raetiens und der Republik Graubünden. Bd 1. Chur 1863, Bd 2. Chur 1852–54.
* Ulrich Stutz: *Karls des Grossen divisio von Bistum und Grafschaft Chur.* Ein Beitrag zur Geschichte der Reichs- und Kirchenverfassung der fränkischen Zeit im Allgemeinen und zur Geschichte Churrätiens sowie des Eigenkirchenrechtes im Besonderen. Weimar 1909.

## Weblingg
*
Werdenberg (Adelsgeschlecht)

D Groofe vo **Wärdebärg**, dr Naame chunnt vo dr Burg Wärdebärg in dr hütige Gmäind Grabs (Kanton Sanggalle), si e südwestdütsch-schwizerischs Hoochaadelsgschlächt im Middelalter und dr früeje Nöizit gsi, wo s Zentrum vo iirer Macht uf de bäide Site vom Alperhii, an dr obere Donau und uf dr Schwäbische Alb glääge isch.

Am Aafang vom 16.&nbsp;Joorhundert het vor allem d Linie Wärdebärg-Häiligebärg-Sigmaringe-Trochtelfinge e seer groosse Iifluss gha. Dr Hugo (Haug) vo Wärdebärg isch Berooter vom König Maximilian gsi, wo denn no Kaiser worde isch, und het e groossi Rolle gspiilt bi dr Gründig vom Schwööbische Bund. Er isch au däm si erst Bundeshauptmaa worde. 

1534 isch s Gschlächt vo de Wärdebärger usgstorbe.

## Lueg au
* D Groofschaft Wärdebärg

## Literatur
* Scott Brand: Graf Rudolf II. von Werdenberg-Sargans. Ein Leben geprägt von Familienzwist und Königstreue. BOD, Norderstedt 2012.
* Fritz Rigendinger: Das Sarganserland im Spätmittelalter. Lokale Herrschaften, die Grafschaft Sargans und die Grafen von Werdenberg-Sargans. Chronos, Zürich 2007.
* Carl Borromäus Alois Fickler: *Heiligenberg in Schwaben. Mit einer Geschichte seiner alten Grafen und des von ihnen beherrschten Linzgaues*. Macklot, Karlsruhe 1853 (Digitalisat)
* Gerhard Köbler: *Werdenberg (Grafschaft)*, in: Historisches Lexikon der deutschen Länder. Die deutschen Territorien vom Mittelalter bis zur Gegenwart. 2. verbesserte Auflage, München 1989, S. 605
* 
* Johann Nepomuk von Vanotti: *Geschichte der Grafen von Montfort und von Werdenberg.* Belle-Vue bei Konstanz 1845 (Digitalisat) Werdenberg ab S. 209.
* 
* Karl Baier: *Der aufgeklärte Despotismus in der Grafschaft Heiligenberg*, in: *Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung*, 57. Jg. 1929, S. 59–82 (Digitalisat)
* Karl Franz Barth: *Aus einem Heiligenberger Rechnungsbuch*, in: *Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung*, 66. Jg. 1939, S. 3–19 (Digitalisat)
* Karl Siegfried Bader: *Ein Oberamtmann der Landgrafschaft Heiligenberg im Zeitalter des Dreißigjährigen Krieges*, in: *Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung*, 84. Jg. 1966, S. 19–38 (Digitalisat)

## Weblingg
Sax-Forstegg

D **Herrschaft Sax-Forstegg** isch e historischs Territorium im Sanggaller Rhiidaal gsi, wo vom 14. Joorhundert bis 1798 bestande het. Dr Name chunnt vo de Freihere vo Sax und dr Burg Forstegg. Si het die hütigi Gmäind Sennwald und dr Wiiler *Lienz* in dr Gmäind Altstette umfasst.

D Herschaft Sax-Forstegg isch entstande, wo die alt Herrschaft Sax in d Täil Hoochesax (Gams) und Früschebärg ufdäilt worde isch. Ursprünglig si nume d Dörfer Salez und Haag Däil vo dr Herschaft gsi, erst 1396 isch au Sennwald drzue choo. D Freihere vo Sax-Forstegg häi 1458 e Bündnis mit dr Alte Äidgenosseschaft gschlosse und si 1463 Bürger vo Sanggalle, 1486 au vo Züüri worde. Dr Ulrich VII. vo Sax isch im Schwoobechrieg en erfolgriiche General uf dr Site vo dr Äidgenosseschaft gsi und het vo dere 1490 Früschebärg und Lienz gschänggt überchoo. Wil d Herschaft eso äng mit Züüri verbunde gsi isch, isch au do d Reformazioon iigfüert worde und het sich 1553 ändgültig duregsetzt. 1615 het d Stadt Züüri d Herschaft kauft und sä bis 1798 as üsseri Vogtei verwaltet.

1625 het Züüri d Burg Forstegg in e Landvogteischloss mit Züüghuus lo umbaue. Noch em Ändi vo dr Alte Äidgenosseschaft isch d Herschaft Sax-Forstegg zerst zum Kanton Linth cho und denn 1803 zum Kanton Sanggalle.
Popeye (Begriffsklärung)

**Popeye** cha si:

* e Comicfigur
* dr Spitzname vo der Hauptfigur im Film *The French Connection* (dütsch *Brennpunkt Brooklyn*)
* d AGM-142, en israelischi Luft-Bode-Rageete
Freiherren von Sax

Die aadlig Familie **vo Sax** (ursprünglig *de Sacco*) het us dr hütige Ostschwiz gstammt. Iiri Bsitz si uf bäide Site vo de Alpe in de hütige Kantöön Sanggalle, Graubünde und Tessin glääge. Dr Ursprung vo dr Familie isch umbekannt, wil si aber Bsitz uf bäide Site vo de Alpe gha het, wird vermuetet, ass si us em churrätische Hochaadel abstammt und woorschinlig mit dr Familie da Torre verwandt gsi isch. D Familie het sich in zwäi Hauptlinie gspaltet: D **Groofe vo Sax-Misox** und d **Freihere vo Hoochesax**. 

D Familie het meereri bedütendi Mitgliider gha, drunder dr Abt vo Sanggalle Ulrich vo Sax, (1204–1220), dr Martin I. vo Sax, um 1330 Abt vo Disentis, und dr Ulrich vo Sax (* öbbe 1462; † 1538), wo d Äidgenosseschaft diplomatisch verdräte het und dr erst Oberbefäälshaber vo dr Alte Äidgenosseschaft Armee gsi isch.
Dr Johann Peter (1462–1540) isch dr letscht Groof vo Sax-Misox gsi. Er het sini Bsitz müesse verchaufe und isch verarmt gstorbe. S Gschlächt vo de Hoochesax isch im 16. Joorhundert mee und mee verchoo bis schliesslig dr letscht von ene, dr Christoph Friedrich (1620–1633), das won em no vo dr Herschaft Sax-Forstegg bliibe isch an d Stadt Züüri verchauft het und 1633 uf dr Burg Uster gstorbe isch.

## Litratuur
* .
* *Historisch-Bibliographisches Lexikon der Schweiz.* Bd. 6, Neueburg 1931, S.&nbsp;106–109.
* *Bündner Monatsblatt.* 1/2009; S. 64 ff., Bidrag vom Heinz Gabathuler.
* Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein: *Sax* (Artikel vom Mathias Bugg und Hans Jakob Reich) Vaduz und Züri 2013, Bd.&nbsp;2, S.&nbsp;811.
* Adolf Muschg: *Sax. Roman.* C. H. Beck Verlag, Münche 2010, ISBN 978-3-406-60517-8.
Ardetzenberg

Dr **Ardetzabearg** isch an  hoha Berg im Vorarlberger Rhital. Er ligt nördlich vo Fealdkirch. Im Südweschta würd er vo da Illschlucht begrenzt. Rund um da Ardetzabearg ligen die Stadttöal Tisis, Tosters, Gisiga, Altastadt, Levis und Fealdkirch Stadt.
 
Uf am Ardetzabearg isch as Inschtitut St. Josef und witr doba da Wildpark. D Ardetzabearger Funkazumft brennt jeds Johar am Funkasunntig da Funka, sit a paar Johr am Schallerhof. Es git oh an Kinderfunka mit Würschtle und Limo.
 
## Fuassnoota
Grafschaft Sargans

D **Groofschaft Sargans** isch bis 1798 e historischs Territorium im hütige Kanton Sanggalle in dr Ostschwiz gsi. S Zentrum vo dr Groofschaft si s Stedtli und s Schloss Sargans gsi. Vo 1460 bis 1798 isch d Groofschaft Sargans as Landvogtei e Gmäini Herschaft in dr Alte Äidgenosseschaft gsi. Dr Naame «Sarganserland», bis 1798 sünonüüm mit «Groofschaft Sargans», stoot sit em 15. Joorhundert für e starki Identidäät vo dr Voralperegion und existiert bis hüte uf dr politische, dr wirtschaftlige und dr kulturelle Ebeni.

Dr Bluetgrichtsbezirk vo dr Groofschaft Sargans het ursprünglig d Herschaft Sargans sälber umfasst, Walestadt, Quarte und d Herschaft Nidbärg. 1483 häi die Siibe Ort vo dr Äidgenosseschaft, wo s Sarganserland beherscht häi, au no d Herschaft Fröidebärg, also s Gebiet vo dr Abtei Pfäfers, mit dr Groofschaft Sargans veräinigt. D Herschaft Gräpplang bi Flums het ursprünglig em Bischof vo Chur ghört. Si isch vo 1528 bis 1767 im Bsitz vo dr Familie Tschudi gsi, wo vo Glarus gstammt het, het für s Hochgricht aber au im äidgenössische Landvogt z Sargans understande. Die ehemooligi Groofschaft und vo 1460/1483 aa d Landvogtei Sargans het die hütige Gmäinde umfasst:  Sargans,  Vilters-Wangs,  Bad Ragaz,  Pfäfers,  Mels,  Flums,  Walestadt,  Wartau und Quarte, dört nume d Bluetgrichtsbarkeit, sust het d Gmäind zur Herrschaft Windegg ghört.

1798 häi die herrschende Ort d Groofschaft Sargans in d Freihäit entloo. Si het sich as äigeständige Kanton konstituiert, isch aber dur s Gsetz zur Nöibildig vo Kantöön vo dr Helvetische Republik  am 4. Juni 1798 Däil vom nöije Kanton Linth worde. Mit dr Mediazion isch die ganzi ehemooligi Groofschaft Sargans zum Kanton Sanggalle cho.

## Litratuur
* Autorenteam (mit e Hufe relewante Ardikel über d Landvogtei Sargans): *Sarganserland 1483–1983. Von der Grafschaft zum Kanton St.&nbsp;Gallen.* Festschrift zum Jubiläum «Sarganserland 500 Jahre eidgenössisch». Mels 1982 (Zitruum: 15. – 20. Joorhundert)
* Fritz Rigendinger: *Das Sarganserland im Spätmittelalter: lokale Herrschaften, die Grafschaft Sargans und die Grafen von Werdenberg-Sargans*. Chronos, Züri 2007. (Zitruum: nume bis 1500!)
* Mathias Bugg: Die Landvogtei Sargans im 18. Jahrhundert. Historisches Seminar der Universität Zürich. Zürich/Berschis 2000. (Zitruum: 18. Joorhundert – mit Rückblick und Usblick)

## Weblingg
*
Grafschaft Werdenberg

D **Groofschaft Wärdebärg** het s Schloss Wärdebärg und s Stedtli Wärdebärg umfasst, die hütige schwizerische Gmäinde Buchs und Grabs und s oobere Thurdaal bi Wildhuus. Uf dr rächte Site vom Rhii häi de Groofe vo Wärdebärg d Herrschafte Schällebärg, Bludenz mit em Montafon, dr Hof Lustenau und im Graubünde d Vogtei über s Chloster Disentis ghöört.

## Dr Ursprung
Dr Stammvater vo dr Linie, dr Hugo I. († 1280), isch äng mit em Rudolf vo Habsburg verbunde gsi und het eso 1274 d Landvogtei über Oberschwoobe und Churwalde und 1277 d Groofschaft Häiligebärg chönne übernee. Dr Groof Hugo III. het si Bsitz no mit dr Burg und dr Stadt Rhinegg, Hoochetrins mit Tamins, Ziichenau vergröösseret und won er d Anna vo Wildebärg ghürootet het, si no d Herschafte Fröidebärg und Grifestäi drzue choo.

## D Däilig vo dr Groofschaft
Dr Albrächt I. isch 1327 Riichslandvogt um e Boodesee ume gsi, 1331 au vo de Länder Uri, Schwyz und Underwalde. Er het no d Riichsvogtei über Altstette und s Rhiidaal und Wartau übernoo. Er isch in e Feed mit em Groof Rudolf III. vo Montfort-Fäldkirch verwigglet gsi, wo dr Niidergang vom Gschlächt iiglütet het und es de Habsburger mööglig gmacht het, im Vorarlbärg Fuess z fasse. Die vier Änkel vom Albrächt I. häi sich 1377/78 und 1387 s Erb däilt und vier Nääbelinie begründet: d Wärdebärger, d Linie Rhinegg, d Linie Bludenz und d Häiligebärger.

## Dr Niidergang vo Wärdebärg
1402 häi si d Groofschaft Wärdebärg an d Groofe vo Montfort-Tettnang verpfändet, und vo dene isch si 1483 an d Groofe vo Sax-Misox choo. 1485 het d Stadt Luzärn d Groofschaft kauft und si 1493 an d Freihere vo Kastelwart witergee. Dur e Burgrächt mit Luzärn isch d Groofschaft aber mit dr Äidgenosseschaft verbunde bliibe, au wo 1498 d Groofschaft in d Händ vo de Freihere vo Hewe groote isch. Dorum het Wärdebärg im Schwoobechrieg au uf dr Site vo de Äidgenosse kämpft. 1517 häi d Freihere vo Hewe Wärdebärg an dr Kanton Glarus für 21'500 Gulde verchauft.

Glarus het Wärdebärg as Landvogtei seer sträng verwltet – d Glarner Heren si im Rhiidaal alles anderi as beliebt gsi. Wil d Rächtslaag zwüsche de Groofschafte Wärdebärg und Sargans in dr Herrschaft Wartau unklar gsi si, si sich d Landvögt immer wider emol in d Hoor choo, und im «Wartauer Handel» 1694/95 vor dr äidgenössische Daagsatzig glandet.

Wo die Alti Äidgenosseschaft undergange und die Helvetisch Republik 1798 gründet worde isch, isch Wärdebärg zum Kanton Linth choo. Mit dr Mediazionsverfassig vo 1803 isch dä ufglöst worde, und Wärdebärg isch zum Kanton Sanggalle choo.

## Lueg au
*Adelsgeschlecht Werdenberg
*Wärdebärg

## Weblingg
*Geschichte von Werdenberg
Herrschaft Rhäzüns

D **Herschaft Rhäzüns** het bis 1819 us de hütige Gmäinde Rhäzüns, Bonaduz, Domat/Ems und Felsbärg im Kanton Graubünde bestande. D Herschaft isch als «Gricht Rhäzüns» sit 1424 Mitgliid vom Oobere Bund gsi und dorum au vom Freistaat vo de Drei Bünd. D Gmäind het jedes Joor drei Manne as Ammaa vorgschlaage und dr Freiher het äine von ene uuseglääse.

Rhäzüns und Bonaduz häi s Kärngebiet vo dr Herschaft vo de Freiher vo Rhäzüns bildet, wo under em Ulrich II. (1367–1415) zu de mächdigste Föidalhere im hütige Graubünde näben em Bischof vo Chur ufgstiige isch. Dur d Freihere vo Rhäzüns isch s Gricht Rhäzüns 1424 zum Oobere Bund cho und spööter zu de Drei Bünd. Noch em Dood vom letschte Freiher und dr Hüroot vom Eitel Friedrich vo Hoochezollere mit dr Erbdochter Ursula Freiin vo Rhäzüns het e Händel aagfange zwüsche de Hoochezoller und de Grööf vo Wärdebärg-Sargans, wo erst 1461 dur e Gerichtsuräiil het chönne klärt wärde, und das het d Herschaft de Hoochezoller zuegsproche. Dr Nöwöö Eitel Friedrich II. het Rhäzüns 1497 mit sim Fründ Maximilian I. vo Habsburg, em dütsche König, wo spööter Kaiser worde isch, gege d Herrschaft Haigerloch usduscht. Dr Maximilian het das Duschgschäft gmacht as Usgangspunkt für si Verhältnis zu de Drei Bünd.

Zerst häi d Habsburger Rhäzüns de Familie Marmels, Stampa, Planta und Ortestäi  as Pfandleeche überloo. 1696 het dr Kaiser Leopold I. vo Habsburg d Herrschaft diräkt übernoo, d. h. er het e Verwalter in dr Herschaft iigsetzt. Eso isch jede habsburgisch Bsitzer vo dr Herschaft in sinere Funkzion as Freiher vo Rhäzüns Mitgliid vom Freistaat vo de Drei Bünd worde.

D Habsburger häi d Herschaft 1809 im Napoléon Bonaparte überloo und dä het si 1814 wider an Ööstriich zruggee. Der Wiener Kongräss het d Herschaft 1819 em Kanton Graubünde zuegsproche. Äine vo de letschte Verwalter vom Huus Habsburg isch dr Arzt und Landrichter Georg Anton Vieli gsi, wo 1823 s Schloss Rhäzüns kauft het.

## Weblingg
* 
*
Rotes Kreuz

**Rotes Kreuz** chan folgendes bedüte:
* Internationale Rotkreuz- und Rothalbmond-Bewegung, churz; s *Rote Chrütz*

* Nationale Rotkreuz- und Rothalbmond-Gesellschaft
** Deutsches Rotes Kreuz
*** Badisches Rotes Kreuz
*** DRK-Landesverband Baden-Württemberg
*** Bayerisches Rotes Kreuz
** Französisches Rotes Kreuz
** Liechtensteinisches Rotes Kreuz
** Österreichisches Rotes Kreuz
** Schweizerisches Rotes Kreuz

* wie au allgemein för Rotchrüzgsellschafte, → Liste der nationalen Rotkreuz- und Rothalbmond-Gesellschaften

Geografischs:
* *Rotes Kreuz (Taunus)*, en Pass im Hochtaunus, Hesse
* *Rotes Kreuzchen*, es Flurchrüz z Hochkirchen, Nordrhy-Westfaale

**Lueg au:**
* Das Rote Kreuz, e Zitschrift
* Rotkreuz
* Krankenhaus Rotes Kreuz
Christiane Langenberger

D **Christiane Langenberger** (* 21. April 1941 z Bärn; † 16. Augschte 2015 z Romanel-sur-Morges; haimetbrächtigt ebedert) isch e Schwyzer Bolitikeri gsii. Si het vu 2003 bis 2004 as erschti Frau d Freisinnig-Demokratisch Bartei vu dr Schwyz (FDP) bresidiert.

## Lääbe
Ihre erscht bolitisch Amt het si ab 1987 as Gmaindsreti z Romanel-sur-Morges ghaa, vu 1994 bis 1995 isch si Gmaindsbresidänti gsii. Am 19. Juni 1995 isch si in dr Nationalrot yyzoge un isch dert 5. Dezämber 1999 Mitglid gsii. Am 6. Dezämber 1999 isch si in dr Ständerot gwehlt wore un het dert dr Kanton Waadt in dr Chlaine Chammere fir zwoo Amtsperiode verdrätte. Bi dr Wahle 2007 isch si nimi z Verfiegig gstande. 
Bi dr Bundesrotswahl 1998 isch si as offiziälli Kandidati fir d Noofolg vum zruggdrätte Jean-Pascal Delamuraz nominiert wore. Di Verainigt Bundesversammlig het aber dr Pascal Couchepin in s Amt gwehlt. Im Jänner 2003 het si vum Gerold Bührer s Bresidium vu dr FDP ibernuu un het des Amt bis im April 2004 gfiert.

D Langenberger isch ghyrote gsii un het zwai Chinder ghaa. Si het z Romanel-sur-Morges gläbt, wu si am 16. Augschte 2015 noch ere lange Chranket im Alter vu 74 Johr gstorben isch.

## Weblink

* 
* Isabelle Moret: ''Eine grosse Vorkämpferin.'' Nooruef in: Neue Zürcher Zeitung vum 18. Augschte 2015.

## Fueßnote
Santiago de Chile

**Santiago de Chile**, offiziell und churz **Santiago** isch d Hauptschadt vo Chile und ligt in de Santiago Region an de Oschküschte. 

S Stadtgebiet isch Däil vo dr Hauptstadtregion (Región Metropolitana), wo näbe dr Browinz Santiago no fümf anderi Browinze umfasst. Im stedtische Siidligsgebiet (área urbana) lääbe 5'392'395 Lüt, in dr ganze Región Metropolitana si s 6'061'185 (Volkszelig 2002). Öbbe 40 Brozänt vo alle Chilene lääbe in dr Hauptstadt oder in iirer diräkte Umgääbig.

Santiago häisst äigentlig nume d Gmäind, wo s Stadtzentrum und s Regierigsviertel umfasst. Do lääbe 200'792 Lüt (Volkszelig 2002). D Agglomerazion Santiago umfasst hingege sogar Stedt und Gmäinde in andere Browinze, wie Puente Alto oder San Bernardo.

D Stadt isch ooni Froog s politische Zentrum vo Chile, au wenn s chilenische Parlamänt, dr Congreso Nacional (Nazionalkongräss), z Valparaíso dagt. Santiago isch e wichdige Vercheerschnotepunkt und s bedütendste Wirtschafts- und Kulturzentrum vo Chile mit e Hufe Uniwersidääte, Hoochschuele, Museum und Baudänkmööler. Die bedütendste Undernääme z Chile häi iire Sitz z Santiago, grad so wie e Hufe usländischi Depandanse. D Hauptstadt isch au s Mediezentrum vom Land.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* www.ciudad.cl – offizielli Website vo dr Stadtverwaltig

## Fuessnoote
San Bernardino (Pass)

Dr **San Bernardino** (ital. *Passo del San Bernardino*, uf de Schwizer Landcharte au *Bernhardinpass*, früener *Vogelbärg*) isch en Alpebass im schwizerische Kanton Graubünde mit ere Hööchi vo . Er verbindet d Dääler Rhiiwald uf dr nördlige und Misox uf dr südlige Site an dr Hauptstrooss 13. 
D Luftdistanz vo dr Basshööchi zu de Bassfuessort isch vier Kilometer bis Hinderrhii (uf 1620&nbsp;m) und 12&nbsp;km bis Mesocco (790&nbsp;m). Uf dr Basshööchi lit die Öiropäischi Wasserschäide und d Sproochgränze zwüsche Dütsch und Italiänisch.

Dr Bass wird scho sit dr Zit vo de Römer brucht. Dr alt middelalterlig Fuesswääg existiert hüte no und wird as Wanderwääg brucht. Im 18. Joorhundert isch die ersti Strooss über e Bass baut worde und 1817 het dr Giulio Pocobelli (1766–1843) e nöiji Strooss blaant, wo in de Joor druf baut worde und bis hüte in Gebruuch isch.

Under em Pass gits sit em 1. Dezember 1967 en 6,6&nbsp;km lange Strossetunnel, wo e ganzjöhregi Verbindig vom Hinderrhii zu de Bündner Südtäler Misox und Calancatal mögli macht. Es isch au di erscht wintersicheri Strosseverbindig vo de Oschtschwiz is Tessin – de Strossetunnel dur de Gotthard isch erscht 1980 eröffnet worde. De Tunnel dur de San Bernardino isch noch em Gotthard de zwaitwichtigschti Alpenübergang för de Strosseverchehr i de Schwiz.

## Litratuur
* Armon Planta:  *Verkehrswege im alten Rätien*. Band 4. Chur, 1990. ISBN 3-905241-06-4

## Weblingg

* 
* Die San-Bernardino-Passstrasse über d Sanierig vo dr Bassstrooss

## Fuessnoote