open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nekrose

Under ere **Nekrose** (au **Nekrobiose**) ( *nékrosis* „s Dööde“, au „s Abstärbe vo äinzelne Gliider“, zu νεκρόω *nekroo* „i due dööde“) wird in dr Biologii und in dr Medizin dr pathologisch Undergang vo äinzelne oder meerere Zälle vom ene lääbige Organismus verstande. Dr Begriff vo dr Apoptose hingege wird as dr füsiologisch Undergang vo äinzelne Zälle oder bestimmte Zällpopulazione definiert und dorum au as programmierte Zälldood bezäichnet. Nekrose git s nit nume bim Mensch und bi Dier sondern au bi Pflanze.

Gift, Bakterie, Näärstoff- und Suurstoffmangel, Radioaktiwidäät und e Hufe anders chönne under Umständ zum Zälldood füere. S Gwääb näbedra reagiert mit ere Entzündig. Dur die Entzündigsreakzion wärde Frässzälle (Makrofaage) aaglockt und die schütte entzündligi Botestoff wie dr Tumornekrosefaktor (TNF) us. Wäge däm entstoot denn im Beriich vo dr Nekrose au en Apoptose. Die cha farmakologisch blockiert wärde, und das cha au zur Therapii vo Nekrose iigsetzt wärde. Je noch dr Gwääbart häilt d Nekrose, wenn d Zälle noochwaggse, komplett ab wie zum Bischbil bi de Darmzälle noch ere Wirusinfekzion, oder dr *nekrotisch* Däil vom Gwääb wird dur e Narbe vo Bindgwääb ersetzt wie zum Bischbil bi dr Härzmuskle noch eme Härzinfarkt, was si Funkzion iischränkt. D Entzündigsreakzion cha au Gwääbstammzäll zum Vermeere bringe, und us dene entstöön denn wider die entsprächende Gwääbzälle.

## Weblingg

* Grafike und Ufnaahme zur Nekrose im Zämmehang vo dr Zällbiologii und vo dr Apoptose
Gellert

**Gellert** cha si
* E Kwardier in dr Baasler Dalbe
* dr Ditel vom ene dütsche Film us em Joor 2007 vom Diräkter Ayassi (bürgerlig Stefan Epmeier) mit em Ken Duken

**Gellert** isch dr Familienaame vo dene Persone:
* Christlieb Ehregott Gellert (1713–1795), e dütsche Metallurg und Mineralog
* Christian Fürchtegott Gellert (1715–1769), e dütsche Dichder und Filosof
* Cornelius Gellert (1881–1944), e dütsche Politiker vo dr SPD
* Darco Gellert (* 1968), e dütsch-französische Graffiti-Künstler
* Joachim Gellert (* 1958), e dütsche Dschääs- und Wältmusiker
* Lawrence Gellert (1898–1979), en amerikanische Folklorforscher
* Otto Gellert (1929–2014), e dütsche Wirtschaftsbrüefer, Stüür- und Undernäämeberooter
Gellert (Basel)

Dr **Gellert** isch e Kwardier in dr Baasler Dalbe.

## Dr Naame
Bis ins spoote Middelalter si um d Stadt Baasel ume Wälder gstande, wo denn nodinoo abgholzt worde si. Vo doo chunnt dr Naame Göllert (Göllhart-gliechdeti Hard), wo scho im 14. Joorhundert erwäänt worde isch.

## Gschicht
Uf em Gellert het s noch dr Roodig Fälder, Räbbärg und Obstgärte gha. Und eso isch s lang bliibe, wil s Gebiet dusse vor dr Stadtmuure gläägen isch. Au Summerhüüser het lang niemer dört welle baue, will sit em Aafang vom 14. Joorhundert au dr Galge vom Groossbaasel dört gstande isch und die vornääme Here nid näben eme Hoochgricht häi welle woone. Im Lauf vo dr Zit het mä z Baasel ufghöört, Verbrächer ufzhänke. 1819 isch in dr Stadt die letschti Hiirichdig vollzooge worde und zwar uf em Kopfabheini, wo die drei Mörder Xaver Herrmann vo Colmar, Ferdinand Deissler vo Inzlige und Jakob Föller vo Sonderach köpft worde si. 1822 isch dr Galge abbroche worde und d Baan isch frei gsi, uf em Gellert Willene afo baue. 
Under de erste isch dr Kaufmaa Christoph Burckhardt-Bachofen (1783–1841) gsi, wo s Gellerguet in de Joor noch em Abriss vom Galge baut het, und in de Joorzäänt druf si an dr Gellertstrooss, won emol die Verurdäilte zum Galge gfüert worde si, äi Willa noch dr andere baut worde, vili vo de Baasler Archidekte Johann Jakob Stehlin und Soon. Noch em Abriss vo dr Stadtmuure in de 1860er Joor isch au dr ländlig Gellert zum ene Stadtkwardier worde, het aber si grüen Charakter bhaltet und dr Kunsthistoriker Jacob Burckhardt het d Gellertstrooss beschriibe as e *via triumphalis* mit *änglische Cottidsch, Miniatur-Versailles und Willene-an-dr-Küste, wo vom [[Arnold Böcklin|Bäcklin]] inspiriert gsi, uf wite Gländ.* Die mäiste Geböid si im klassizistische oder im neobarocke Stiil baut. Dr Lothringerhof, wo 1954 abbroche worde isch, isch andersch gsi. Däm si Bauher, dr Banggiee Alfred Saaresyy, isch vil in dr Wält umegräist und die indischi Kultur het s em bsundrigs aadoo. Si Huus isch eso uusecho, ass d Spötter im Gellert iim s «Elifantehuus» gsäit häi.

In de 1960er Joor isch s Gellertfäld überbaut worde. S Zentrum vo dr Überbauijig isch d Gellertkiirche us em Joor 1964, wo hüte dänggmolgschützt isch.

Dört won emol dr Galge gstande isch, befindet sich zur Erinnerig e dreieggigi Terasse mit drei Böim an de Blätz vo de drei Galgesüüle.

## Kwelle
* ''Der Gellert und das Gellertgut'' uf altbasel.ch, abgrüeft am 8. Juli 2015
* Rolf Brönnimann: *Villen des Historismus in Basel: Ein Jahrhundert grossbürgerliche Wohnkultur*, Springer-Verlag, 2013 , S. 10-14
* ''De Bary, Basel - Modern Housing Development'' uf studio-basel.com, abgrüeft am 8. Juli 2015

## Fuessnoote
Bundesstraße 317

Diè insgsamt 68 Kilometer langi **Bundesschtrõß 317** (Abkürzig: B&nbsp;317) fangt z Wyl am unterè Basler Rhyknǜǜ aa, im Dreiländeregg Frankrych//Schwiz//Dütschland. Uff eim churzè Deilschtugg gòt si als „zollfreyi Strõß“ übber Schwizer Territorium. Ab Lerrach volauft diè Strõß in nordöschtlicher Richtung – ab Todtnau zimli gäch im Faaler Loch nõch aaschtygend – znägscht durch s Wiisèdal uèzuès un füürt dirèkt obberhalb vo dè Quälle vo dè Wiisè übber dè Fäldbärgpass. Si hört zwǜschè Titisee un Neuschtadt uff, i dèm si chrützigsfrei i d B 31 bi Neuschtadt-Wescht ymündet.

Deil vo dè Bundesstrõß isch dört obbè rächtlich gsää au d Stichschtrõß *[[Seebuck|am Seebuck]]*, wo a dè Fäldbärgpasshöchi in nördlicher Richtig abzwygt un witer uèzuès zum Hotel *[[Feldberger Hof|Fäldbärger Hof]]* sowiè zu dè Dalschtation vo dè Fäldbärgbaan füprt. Im Zämmèhang mit èm Bau von èm Chreisvokeer unterhalb vom Hotel un ènèrè neuè Zuèfaart zum Großparkblatz für Dagestourischtè sin im Johr 2007 nu diè letschtè 160&nbsp;Meter vo sèllèrè urschprünglich 856&nbsp;Meter langè Strõß in è Gmeindschtrõß umgwidmet un dõmit i d Baulascht vo dè Gmeind Fäldbärg übberfüürt. Dõdemit befindet sich diè högschstglègeni Stell vo dè B&nbsp;317 nit a dè Passhöchi, sondern am sebbèm Chreisvokeer.

Diè „eigèntlich“ Bundesschtrõß füürt in irem witerè Volauf abbè zum Fäldbärger Ortsdeil Bärèdal, übberquert dört d Dreiseèbaan (Dütschlands högschtglègeni Normalschpurysèbaaschtreggi) uumittelbar a sèllèrè irem Scheitelpungt un denn witer absi im Seebachdal dè Titisee, wo si a dè Ymündung zu dè B&nbsp;31 uff zwǜschè Titisee un Neuschtadt z Ènd gòt.

## Neuschti Baugschichtè un Blaanigè
Johrzentelang isch schu a dè Stadtgränz vo Wyl wo è dirèkti Vobindig gu Lerrach durch è fäälends Deilschtugg vo 738&nbsp;Meter Längi unterbrochè isch. Nõch langem Rächtsschtritt un sibbè Johr Bauzit isch „diè Zollfreyi“ 2013 eröffnet worrè.

Witeri Baumaßnaahmè stôn no uus: Asè söll dè Aaschluss vo dè Zollfreischtrõß z Lerrach als Chreisvokeer realisyrt wörrè, für wellè èrscht nò s Baurächt hèt gschaffè wörrè müèsè. Mit èm Büèz isch im Früèjohr 2014 aagfangè worrè. Fèrner stôn no Maßnaamè zum Lärmschutz uus. D Fèrtigschtellig vo sèllènè Maßnaamè isch für dè Früèling 2015 avisyrt worrè.

## Luèg au
* Lischtè vo dè Bundesschtrõßè z Dütschland

## Einzelnõchwys
Galgen auf dem Gellert

Dr **Galge uf em Gellert** isch sit em 14. Joorhundert dr Ort gsi, wo d Stadt Baasel die verurdäilte Verbrächer bis lang in d Nöizit ghänkt het. Dr Gellert isch dennzumol nonig besiidlet gsi. Mä isch vom Dalbedoor us über e Landstrooss bis fast zur Birs cho, und dört isch dr Galge oobe am Abhang gstande, so dass men en scho vo witem het chönne gsee. Er het us drei Süüle bestande, wo oobe druf Balke glääge si, so dass mä Blatz für säggs Ghänkti uf s Mol ghaa het. Wenn s Umfassigsmüürli baut worde isch, isch umbekannt. Hüte befindet sich am Blatz e dreieggigi Terasse mit eme Müürli zringsum und drei Böim, wo bis 1822 d Süüle vom Galge gstande si.

## Gschicht
Dr Gellert isch nid dr äinzig Hiirichdigsort gsi. Bevor s Hoochgricht uf e Gellert züüglet worden isch, isch dr Groossbaasler Galge dusse vor dr Spaalevorstadt uf em Lysbüel gstande. Das häig dr Politiker Johann vo Arguel gstöört, uf jede Fall häi das Baasler Bürger verzelt, wo mä sä  1362/69 gfrogt het, was denn bassiert sig. Dr Arguel het Ländereie vor em Spaaledoor gha und d Noochberschaft vom e Galge isch schlächt für iire Wärt gsi. Er het dorum s Hoochgricht uf die anderi Site vo dr Stadt welle verschiebe, aber s Dalbekloster, wo dr Bsitzer vom Land im Gellert gsi isch, het sich widersetzt. Dr Arguel het druf bi sich im Huus e Galge mit Stäisüüle vorberäitet und die denn im Ghäime uf e Gellert dransbordiert und lo ufstelle. S Kloster het zwar brotestiert, aber de Lüt isch s gliich gsi und eso isch dr Galge dört bliibe. Näben em Galge isch au e Richtraad gstande, wo die Verurdäilte mit brochnige Chnoche druf bunde worde si. 

Dr Dood am Galge isch e groossi Schand gsi. Die Verurdäilte si im Allgemäine au lang noch em Dood hänke bliibe und denn het mä iiri Überräscht näben em Galge verschart. Aber wenn s e Schand gsi isch, am Galge z stärbe, isch s au e Schand gsi, am Galge z schaffe. Dr Noochrichder zum Bischbil het nid in dr Stadt döfe woone und het uf em Koolebärg am Hänkersgässli dusse vor de Stadtmuure e Huus gha. Aber sogar s Repariere vom Galge isch broblematisch gsi. Wo dr Galge im Joor 1720 het müesse saniert wärde, het d Stadt alli Zimmermanne, Muurer und Schlosser ufbote, und alli häi müesse am Galge go schaffe, so dass käine em andere öbbis chönnt vorwärfe. Am Oobe si alli zum Dank zum e Mööli uf dr Spinnwätterzumft iiglade worde.

S Hänke isch denn us dr Moode choo und am Aafang vom 19. Joorhundert isch dr Galge am Usenandergheije gsi. Wil mä noch dr letschte Hiirichdig 1819 uf em Kopfabheini vor em Stäinedoor druf verzichdet het, Verbrächer zum Dood z verurdäile und mä uf em Gellert gärn Hüüser baut hätt, das aber wägen em Galge nid het chönne, het dr Root im Novämber 1821 beschlosse, dr Galge lo abbräche. S alte Tabu isch immer no uf dr Richtstatt glääge und d Obrikäit het de Aarbäiter müesse versichere, ass iiri Eer nid wurd zu Schaade choo.  Im Früelig druf isch dr Galge abbroche worde.

## Kwelle
*  	Der Galgen auf dem Gellert  uf altbasel.ch, abgrüeft am 8. Juli 2015
* *Basler Stadtbuch*, Christoph Merian Stiftung, 1968, S. 88
* Richtstätte Basel, abgrüeft am 8. Juli 2015
Kopfabheini

Dr **Kopfabheini** isch e Baasler Richtstatt vom spoote Middelalter bis ins früeje 19. Joorhundert gsi. Er het sich dusse vor em Stäinedoor befunde, dört, wo hüte dr Parkblatz vom Zolli am Birsig isch.
## Gschicht
Wääred mä scho us em 13. Joorhundert wäiss, ass im Lysbüel vor em Spaaledoor e Galge gstande isch, wo mä im 14. Joorhundert uf e Gellert verläit het, isch dr Kopfabheini vor em Stäinedoor erst im 15. Joorhundert in Gebruuch cho und dört isch vor allem köpft worde. Das si jeedes Mol populääri Aaläss gsi und d Baasler Bürger si in Masse cho zueluege. Zimperlig isch mä drbii nid umgange. So het mä am Häiligoobe vom Joor 1474 achzää lombardischi Chriegsgfangeni verbrennt.  Die letschti Hiirichdig z Baasel het doo am 4. August 1819 stattgfunde, wo dr Mäister Peter Mengis drei Stroosseröiber mit em Schwärt köpft het. 

Au sümbolischi Hiirichdigunge het mä uf em Kopfabheini vollzooge. Wo d Baasler 1559 uusegfunde häi, ass dr Johann vo Brügge, wo zää Joor im Spiesshoof gläbt het und 1556 gstorbe isch, äigetlig dr Widerdöifer David Joris gsi isch, het mä si Liiche usgrabt und verbrennt.

Es het uf em Gländ e Podest ghaa, wo män emol druf köpft het, aber das isch scho im 17. Joorhundert nüm im Gebruuch gsi. Wo noch em Schwizer Buurechrieg 1653 säggs Baselbieter Buurefüerer uf em Kopfabheini köpft worde si, si e baar Schaulustigi uf em Podest oobe gstande zum besser chönne gsee.

Noch ere Exekuzion isch d Liiche vilmol bim Rabestäi nääbedraa verlocht worde.

## D Gspängster
Bis ins 19. Joorhundert häi sich d Lüt verzelt, ass mä z Nacht bim Kopfabheini Liechter wurd gsee, wo d Gäister vo de Hiigrichdete sige, wo iiri abghaunige Chöpf wurde sueche und nid zur Rue chönni choo.
## Kwelle
* Wer war der Kopfabheini? uf altbasel.ch, abgrüeft am 9. Juli 2015
* Kopfabhaini uf basler-bauten.ch, abgrüeft am 9. Juli 2015
Peter Mengis

Dr **Peter Mengis** (1769–1856) isch dr letscht Hänker vo dr Stadt Baasel gsi.

## Lääbe und Amt
D Mengis si sit 1582 z Rhiifälde Scharfrichter gsi. 1766 isch dr Martin Mengis as Hänker uf Baasel choo und si Soon Peter het dr Boste im Joor 1804 von em gerbt. 

Am 4. August 1819 het dr Peter Mengis uf em Kopfabheini vor em Stäinedoor drei Stroosseröiber und Mörder, dr Ferdinand Deisler, dr Xaver Herrmann und dr Jakob Föller, vor 20'000 Zueschauer mit em Schwärt köpft, und das isch die letschti Hiirichdig in dr Stadt Baasel gsi. Am 30. Juni 1838 isch dr Mengis vo sim Amt zruggdräte und d Obrikäit het beschlosse, d Stell nid wider dur en Aasässige z bsetze und wenn s doch wider emol e Hiirichdig oder Körperstroofe gääb, wurd mä e Scharfrichder vo uswärts hoole. Si het mit em Jakob Mengis us Frick e Verdraag abgschlosse und dä erst im Joor 1850 kündet.

Dr Peter Mengis het noch dr Demission d Dienstwoonig vo de Baasler Scharfrichder uf em Koolebärg verloo und isch in d Elisabethe züüglet. Er het as Dierarzt afo schaffe und isch 1824 Brueder in dr Zumft zu Gardner worde.

## S Amt vom Hänker noch dr Demission vom Peter Mengis
Vo denn aa het Baasel kä äigene Scharfrichder me gha, het dr Hänkersboste autgsoorsd und mit em Scharfrichder Jakob Mengis vo Frick e Verdraag abgschlosse. S Waasemäisteramt, wo bis 1838 Däil vo de Ufgoobe vom Hänker gsi isch, isch denn vom Scharfrichderamt drennt und sälbständig gfüert worde, isch aber uf em Koolebärg bliibe. Am 9. Merz 1850 isch dr Verdraag mit em Fricker Scharfrichder ufglööst worde und s Waasemäisteramt isch an d Häägehäimerstrooss züüglet, wo hüte d Nummere 139 isch. S alte Hänkershuus uf em Koolebärg isch abgrisse und 1857 dur d Lienert-Mäitlischuel ersetzt worde.

## Litratur
* «Gesetz betreffend Organisation der Wasenmeisterstelle» vom 7. August 1838 in ''Sammlung der Gesetze und Beschlüsse wie auch der Polizeiverordnungen, welche für den Kanton Basel-Stadt erlassen worden sind'', 2. Band, Schwabe, 1839

## Fuessnoote
Uli Schad

Dr **Uli Schad** († 14. Juli 1653 z Baasel) isch en Aafüerer vo de Baaselbieter Buure im Schwizer Buurechrieg vo 1653 gsi.

## Si Lääbe und Dood
Dr Uli Schad isch woorschinlig z Ooberdorf uf d Wält choo. Vo Bruef isch er Wääber gsi und er isch mit ere Witwe us em bärnische Bipperamt verhürootet gsi. Vo 1649 isch er Grichtssässe am Gricht Waldeburg gsi,  1652 isch er Mitgliid vom Ooberdorfer Banngricht worde. 

D Baaselbieter häi, wie anderi Underdaane in dr Äidgenosseschaft au, under dr Willkür vo dr Obrikäit glitte und under hooche Stüüre. Dr Schad isch e baar Mol Verdrätter vo sinere Gmäind und vom Amt Waldeburg bi Volksversammlige gsi und bi Verhandlige mit dr Obrikäit. Er isch Abgordnete vo dr Baasler Landschaft an de Landsgmäinde z Sumiswald und z Huttwil gsi und het en Aaschluss an Buurebund befürwortet.  Er het zämme mit em Obmaa vom Bund d Posizione vo de Underdaane in de Verhandlige mit iire Obrikäite, wo in dr Middi vom Mai 1653 überall stattgfunde häi, koordiniert, het aber d Herrschaft nit grundsetzlig abgleent.
 
D Buure häi Bärn und Luzärn belaageret und die häi e Friidensverdrag mit ene abgschlosse. Wo sich d Buure häi afo zruggzie, het d Daagsatzig en Armee gschiggt und d Buure am 3. Juni 1653 bi Wooleschwil gschlaage. D Obrikäite häi hert duuregriffe und d Aafüerer vo de Buure bestrooft. Dr Isaak Bowe, wo zämme mit em Schad dr Hauptaafüerer vo de Baaselbieter gsi isch, isch gflüchdet, dr Schad aber isch festgnoo worde. Mä het en verhöört und gfolteret, bis dass er e Gständnis abgläit het. 

Siibe Baaselbieter si zum Dood verurdäilt worde, säggs von ene het mä uf em Kopfabheini köpft, dr Uli Schad aber isch zum schändligere Dood vom Hänke verurdäilt worde und am 14. Juli 1653 uf em Galgehüügel ghänkt worde.

## Kwelle
Augustinerorden

Dr Orde vo de **Augustiner-Eremite** (lat. *Ordo Eremitarum Sancti Augustini*, abkürzt ***OESA***), sit 1963 **Augustinerorde** (*Ordo Sancti Augustini*, abkürzt: ***OSA***), isch dr vierti groossi Bättelorde im Spootmiddelalter gsi – noch de Franziskaner, Dominikaner und Karmelite. Si Naame isch vom Chillevater Augustinus vo Hippo choo und er folgt de Augustinusreegle. D Ordensdracht bestoot us eme schwarze Habit, eme Gürtel us Lääder und ere schwarze Kabuze. Dr Bapst Johannes&nbsp;XXIII. het 1963 dr Zuesatz „Eremite“ im Naame lo striiche, wil s eremitische Lääbe scho bald noch dr Gründig kä Kennzäiche vom Orde me gsi isch.

## Gschicht
Dr Orde isch entstande, wo sich im Joor 1256 die Toskanische Eremite, d Janbonite, d Brictinenser, d Wilhelmite und d Eremite vom Häilige Augustinus zämmegschlosse häi, und isch vo Aafang aa nid eremitisch gsi. In dr erste Helfti vom 14. Joorhundert het dr Orde si erste Blüetezit gha, vo öbbe 1350 aa het häi d Mönch wie die vo andere Orde au de Reegle immer weniger gfolgt. E Reformbeweegig, d Obserwante, het sich bildet, wo au dr Martin Luther Mitgliid gsi isch. D Reformazioon het dr Augustinerorde schweer droffe. In vile Gebiet häi sich d Hüüser ufglööst, wie zum Bischbil z Baasel, wo 1528 d Stadt reformiert worde isch, alli Ordensbrüeder us em Kloster usdräte si und dr Klosterbsitz dr Stadt vermacht häi. Noch em Konzil vo Trient, em Tridentinum, häi Reforme dr Orde grettet und er isch wider gwaggse. 1750 isch er am grösste gsi und het öbbe 20'000 Mitgliider in 1500 Konvänt gha. Mit dr Franzöösische Revoluzioon und dr Sekularisazion wo si mit sich brocht het, het dr Orde e Hufe Mitgliider und Hüüser verloore. Hüte het er no 2800 Mitgliider in 483 Hüüser.

## Litratuur
* Adolar Zumkeller: Art. *Augustiner-Eremiten*. In: *[[Theologische Realenzyklopädie]]*. 4 (1979), S. 728–739.
* Adalbero Kunzelmann: *Geschichte der deutschen Augustiner-Eremiten*, 7 Bände; Würzburg 1969–1976.
* 

## Weblingg

* Augustiner in Deutschland
* Augustiner in Österreich und Süddeutschland
Beppi

**Beppi** oder **Bebbi** isch dr Naame wo sich d Baasler sälber gääbe. D Verchliinerigsform isch Beppeli und wird für Kinder brucht, aber au für Persone, wo mä nit ganz voll ka nee.  Beppi isch emol e Spitznaame für Jakob und Johann Jakob gsi, wo im 18. und 19. Joorhundert z Baasel wit verbräitet gsi si. 

S Wort wird vilmol brucht zum öbbis z bezäichne, wo zu Baasel ghöört, wie dr *Bebbisagg*, dr offiziell Baasler Abfallsagg, wo mä mit dr Gebüür uf em d Abfallabfuer in dr Stadt zaalt. Dr Naame von ere Faasnachtsgligge isch *Basler Bebbi Basel* (BBB) und au d *Gugge-Muusig Beppi Stompers* macht an dr Fasnacht mit. *[[Em Bebbi sy Jazz]]* isch äini vo de grösste Baasler Dschääsveraastaltige und findet jedes Joor im August statt.
Ulmenhof

Dr **Ulmehoof** isch en ehemooligs Woonhuus an dr Gardestrooss 93 z Baasel. S Geböid isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si und isch sit 2002 dänggmolgschützt. Hüte isch die British School/ELA Basel do dehäi.

## Gschicht
1893/1894 het s Archidekturbüro Vischer&Fueter für e Brofässer Jacob Wackernagel d Villa an der Gartenstrooss 93 baut. Dr Eduard Vischer-Sarasin und Eduard Fueter-Gelzer häi sich 1872 zun ere Soziedäät zämmedoo und an dr Gardestrooss meereri Hüüser baut. Vo dene si hüte nume no dr Ulmehoof und d Nummere 78 übrig. 

S Wackernagels häi mit ere 13jöörige Pause vo 1894 aa im Ulmehoof gläbt. Dr Brofässer isch 1938 gstorbe, si Frau zwäi Joor spööter, und s Huus isch denn bis 1942 leer gstande, wo s d Firma Ruhr- und Saarkohle kauft und s Hinderhuus baut het. Es isch bis in d 1990er Firmesitz bliibe.

## Beschriibig
S Geböid isch e groossbürgerligs Stadtbalä im Stiil vom Neobarock, wie z Baasel am Ändi vom 19. Joorhundert nid wenig baut worde si, uf ere 2000 Kwadratmeter groosse Barzälle mit eme Hinderhuus und ere Garteaalaag. Es het zwäi Stöck und 21 Zimmer und uf em Dach Mansarde. Dr Naame Ulmehoof isch vo dr hooche Ulme cho, wo im Garte hinder em Huus gwaggse isch.

## Fuessnoote
Nerv

E **Nerv** (, abkürzt *N.*, Plural , abkürzt *Nn.*; vo  *neúron* was "Faade", "Seene" oder "Schnuer" bedütet.) bestoot us Närvefaasere (Zällfortsetz: Axon und Dendrite), wo parallel verlaufe, und um sä ume en Umschlaag vo Bindgwääb häi. Närve ghööre zum perifere Närvesüsteem vom e dierische Organismus und über sä wird Informazioon usduscht.

## Dr Ufbau

Um die äinzelne Axon vom ene Närv het s en Umschlaag vo Bindgwääb, wo as *Endoneurium* bezäichnet wird. Meereri Axon si zum ene Närvefaaserebündel zämmegfasst, eme sogenannte Faszikel. D Faszikel sälber stecke au im ene Umschlaag vo Bindgwääb (*Perineurium*). Dr Bindgwääbumschlaag um dr ganz Närv ume wird as *Epineurium* bezäichnet.

Bi nit-perifere Närve, wie zum Bischbil bim Seenärv (*Nervus opticus*), wird dr üsseri Umschlaag us de Hirnhüt bildet, d *[[Dura mater]]* bildet do s Epineurium;  s Perineurium und s Endoneurium wärde vo dr Arachnoidea beziejigswiis dr Pia mater und vom Subarachnoidalruum bildet.

## Iidäilig vo de Närve
Noch em Ursprung vo de Närve underschäidet mä bi Wirbeldier zwüsche Spinalnärve, wo im Beriich vom Ruggemark us em Zentralnärvesüsteem (ZNS) uusechömme, und Hirnnärve, wo diräkt vom Hirni chömme. Im Beriich vo de Gliidmaassenursprüng bilde d Spinalnärve Närvegflächt (*[[Plexus brachialis]]*, *[[Plexus lumbosacralis]]*), wo sich Däil vo verschidnige Ruggemarknärve vermische und *Plexusnärve* forme.

Noch dr Richdig vo dr Erregigsläitig underschäidet mä zwüsche Afferänze (zum Zentralnärvesüsteem aane) und Efferänze (vom ZNS in d Periferii). D Afferänze läite sensibli oder sensorischi Informazioone, stöön also im Dienst vo dr Woornäämig vo innere und üssere Räiz. D Efferänze läite motorischi oder sekretorischi Impuls. Noch em Ziilgebiet underschäidet mä bi de afferänte und efferänte Närve no zwüsche *somatische* (Närve vo dr Körperwand; vo  *sṓma* ‚Körper‘) und *viszerale* (Närve vo de Iigwäid; vo  ‚ wo d Iigwäid beträffe‘). Die mäiste Närve si *gmischti Närve* und umfasse afferänti wie au efferänti Fortsetz.

Uf em Wääg zu iirem Zielgebiet (Innerwazioonsgebiet) verzwiige sich d Närve immer mee. Die chliinere **Närvenest** wärde als ***Rami*** (Sg. ***[[Ramus]]***) bezäichnet.

## Weblingg

* Elektronemikroskopischi Bilder vo Närve
El Niño

**El Niño** (span. für „dr Bueb, s Chind“, do konkret: „s Christchind“) säit mä eme Fenomeen, wenn ungwöönligi, nit züklischi, verändereti Ströömige im ozeanografisch-meteorologische Süsteem (*[[El Niño-Southern Oscillation]]*, ENSO) vom ekwatoriale Pazifik vorchömme. Dr Naame chunnt vom Zitpunkt, wo s voorchunnt, nämlig zur Wienachtszit. Er stammt vo peruanische Fischer, wo wägen em Effekt wirtschaftligi Schwiirikäite überchömme, wil d Fischschwärm verschwinde. 

## Uswirkige
Uf drei Viertel vo dr Ärde het El Niño Iifluss uf s Wätter. Uf de Galápagos-Insle und an dr südamerikanische Küste foot s fest afo räägne und es chunnt zu Überschwemmigen an dr westlige Küste vo Südamerika. Sogar an dr nordamerikanische Westküste git s Überschwemmige.

Im Räägewald im Amazonasgebiet hingeege räägnet s nid gnueg. Vor Mexiko chönne gwaltigi Wirbelstürm entstoo, wo enormi Schääde aarichde. In Südostasie und Australie git s wil s nid räägnet Buschfüür und riisigi Waldbränd. Wäärend s in Ostafrika in Länder wie Kenia und Tansania mee Rääge git, isch s in Sambia, Simbabwe, Mosambik und Botswana (Südafrika) dütlig drochniger.

In Asie wirkt sich s El-Niño-Fenomeen uf e indisch Monsun us. In El-Niño-Joor räägnet s seer vil mee, wäärend dr Monsun in La-Niña-Joor weniger Niiderschlag mit sich bringt.

Öiropa blibt bis uf wenigi Usnaame, wie dr Winter vo 1941/1942, wo für Öiropa ungwöönlig chalt gsi isch, vo de Färnwirkige vom El Niño verschont. Öb dr chalt und schneeriich Winter 2010/2011 in Öiropa und Nordamerika vom El Niño choo isch, wird in Fachkräis diskutiert.

## Litratuur
* César N. Caviedes: *El Niño: Klima macht Geschichte.* Darmstadt: Primus, 2005. ISBN 3-89678-528-1.
* Christian Eckert: *Stichwort El Niño.* Heyne 1998. ISBN 978-3-453-14332-6.
* Petra Demmler: *Das Meer – Wasser, Eis und Klima.* Verlag Eugen Ulmer, 2011. ISBN 3-8001-5864-7 Kapitel „Was das Christkind bringt – El Niño“.
* 

## Weblingg

* Hamburger Bildungsserver: Ozean und Klima – El Niño
* El-Niño-Infoseite
* das ENSO-Phänomen – Informationen zum Phänomen El Niño
* Material vom „Science magazine“ (änglisch)
* RealClimate.org: ''El Niño and Global Warming'' (änglisch)
* philippinischer Wetterdienst mit täglich aktualisierten Wetterdaten, Taifun-Statistiken, Satellitenfotos und El-Niño-Status (änglisch)
* über El Niño und La Niña von der australischen Regierung, Bureau of Meteorology (änglisch)
* El Niño als Fernwirkung auf den europäischen Winter

## Fuessnoote
Byte

S ***Byte*** [] isch e Maassäihait in dr Digitaltechnik und dr Informatik, wo mäistens für e Serii vo 8 *[[Bit]]* stooht. Historisch isch *e Byte* d Zaal vo de *Bits* gsi, wo s brucht het zum en äinzelns Teggst-Schriftzäiche im ene Compiutersüsteem z kodiere. Es isch dorum in vile Compiuterarchdekture s chliinste adressierbare Elimänt. Wemm mä usdrücklig wil druf hiiwiise, ass mä e *Byte*  mit 8&nbsp;*Bit* mäint, verwändet mä au d Bezäichnig *[[Oktett (Informatik)|Oktett]]*. En Oktett wird mänggisch halbiert und dene Helftene säi mä *Nibbles* und jedi het 4 *Bit*, wo mä dur e hexadezimali Ziffere cha daarstelle. 

S Wort *Byte* chunnt vom änglische *bit* (dütsch: e bitzli, aber au e Kofferwort konstruiert us *bi*nary und digi*t*) und bite (dütsch: Biss). Ursprünglig isch s *bite* gschriibe worde. Das het mä aber gänderet, so dass es kä Verwäggslig mit *bit* chönn gee.

## Weblingg
* Prefixes for binary multiples ('nglisch)
* „Byte“ From MathWorld ('nglisch)
* Konrad Lischka: ''Warum Festplatten plötzlich schrumpfen.'' In: *Spiegel Online.* 9. Februar 2009 (Reihe „Technikärgernis“).
* UnitJuggler Konvertieren zwischen den verschiedenen Bytegrößen
* Beispielhafte Umrechnung eines Bytes in das Dezimalsystem
Jon Vickers

Dr **Jonathan Stewart Vickers**, CC, Dr. Mus., (* 29. Oktober 1926 z Prince Albert, Saskatchewan; † 11. Juli 2015) isch e kanadische Heldetenor gsi. Er isch z Toronto usbildet worde und het 1956 z London am Covent Garden debütiert. 1958 isch er bi de Bayreuther Festspiil as Siigmund ufdräte, wo äini vo sine Paraderolle worde isch. In de 1960er und 1970er Joor het er as dr Sänger in sim Fach gulte, wo internazional am beliebtiste gsi isch. Sit de 1980er Joor het er au Underricht gee. Zu sine bekanntiste Schüeler het si kanadische Landsmaa Ben Heppner ghöört, wo vilmol as si Noochfolger aagluegt wird, nit zletscht wäge dr Äänligkäit vo dr Stimm und vom Repertuar.

## Hörbischbil
* „Io l’ho perduta!“ (MP3; 419&nbsp;kB) (Verdi: Don Carlos – Tullio Serafin, 1961)

## Weblingg
* Interwiuu mit em Jon Vickers uf bruceduffie.com

## Fuessnoote
Röntgenstrahlung

**Rönggestraalig** bezäichnet elektromagnetischi Wälle mit Energie zwüsche 5&nbsp;keV und e baar 100&nbsp;keV, entsprächend Wällelengene zwüsche 0,25·10−9&nbsp;m (0,25&nbsp;Nanometer) und öbbe 10−12&nbsp;m (1&nbsp;Pikometer). Rönggestraale lige im elektromagnetische Spektrum zwüschen em ultraveielette Liecht und dr Gammastraalig, und überschniide sich mit dere zum Däil. 

## D Entdeggig und dr Naame
D Rönggestraalig isch am 8.&nbsp;Novämber 1895 vom Wilhelm Conrad Röntgen entdeggt worde und iire Naame iim zu Eere im dütschsproochige Ruum und fast überall in Middel- und Ostöiropa überchoo. In andere Sproochrüüm wird si hüfig mit em Begriff **X-Straale** bezäichnet, wie s dr Röntge sälber au gmacht het. D Rönggestraalig isch en ionisierendi Straalig und dorum in gröössere Doose gföörlig für Lääbewääse.

## Aawändig
D Rönggestraale si e wichdigs diagnostischs Instrumänt, nid nume in dr Medizin, wo s Durlüüchde vili körperligi Brobleem cha ufzäige, sondern au in dr Technik, dr Materialfüsik, dr Chemii, dr Biochemii, dr Kristallografii und in andere Wüsseschafte, wo mä mit Hilf vo wie d Rönggestraale bügt wärde, d Struktur besser cha verstoo. In dr Medizin wärde Rönggestraale au iigsetzt, zum Chräbsgschwüür abzdööde.

## Litratuur
* 
* 
*  Monika Dommann: *Durchsicht, Einsicht, Vorsicht: Eine Geschichte der Röntgenstrahlen, 1896-1963*, Chronos, Zürich, ISBN 3-0340-0587-3 (Au e Dissertation an dr Uni Züüri 2002).

## Weblingg

* 
* Die Fluoreszenz Analyse der DNA-Entwindung (FADU) als Verfahren der biologischen Dosimetrie (PDF; 2,2&nbsp;MiB)
*  – Universität Ulm, Archiv-Version vom 19. Juni 2008
* Das „Glossar Strahlenschutz“ vom Forschigszentrum Jülich erkläärt vili Begriff us em Straaleschutz.
* DESY: Öffentlichkeitsarbeit zur Röntgenstrahlung
Strahlung

Dr Begriff **Straalig** bezäichnet d Usbräitig vo Däili oder Wälle. Im erste Fall reedet mä vo *Däilistraalig* oder *Korpuskularstraalig*, im zwäite vo *Wällestraalig*.

Ass mä zwüsche Däili und Wälle underschäidet, isch historisch, het aber as aagnööchereti und aaschauligi Ussaag immer non e Bedütig. Aber sovil mä hüt wäiss, het *jedi* Straalig Äigeschafte vo Däil und vo Wälle (lueg au Wälle-Däili-Dualismus).

## Wie gföörlig isch Straalig?
Straalig isch nid gliich Straalig: Mä underschäidet zwüsche ionisierender Straalig wie Rönggestraale, Gamma-Straale usw. (lueg Radioaktivität), wo in Organisme schweeri Schääde chönne aarichde und nid-ionisierender Straalig wie Liecht und Radiowälle, wo in alldääglige Situazioone für Lääbewääse nid gföörlig si, mit Usnaame wie zum Bischbil Leiserliecht, wo s Aug cha schäädige oder äim cha blände und eso zu Umfäll füere, oder Mikrowälle, wo wenn si stark gnueg si wie im e Mikrowälleoofe, en Organismus chönne lääbig choche.

## Grundlaage

Wenn d Straalig uf e Hindernis drifft, wird si äntwääder absorbiert (ufgnoo und umgwandlet), dransmittiert (duurehloo), gströit oder reflektiert (zruggworfe).

Die historischi Debatte, öb Liechtstraale us Däili oder us Wälle bestöön, uf die git d Kwantefüsik d Antwort, ass e Liechtstraal us Fotoone bestoot, und deren iire Ufenthaltsort im Raame vo dr Kwantemechanik dur e Woorschinligkäitswälle beschriibe wird. Die Woorschinligkäitswälle chönne mitenand interferiere (lueg Dobbelspaltversuech). Dr Louis de Broglie het in sinere Theorii vo de Materiewälle zäigt, ass mä jedem Däili e Wällelengi cha zueordne. Das erklärt, worum zum Bischbil en Elektronestraal au Interferänzfänomeen zäigt.

## Weblingg
Bayreuther Festspiele

D **Bayreuther Festspiil** oder **Richard-Wagner-Festspiil** si e Muusigtheaterfestiwal, wo de zää letschte Opere vom Richard Wagner (1813–1883) gwidmet isch. S Festiwal findet sit 1876 mit Underbrüch statt, sit 1951 jeedes Joor. S Festspielhuus isch bsundrigs doo drfür vom Komponist und vom Archidekt Otto Brückwald (1841–1917) konzipiert worde und stoot uf em Grüene Hügel z Bayreuth. D Festspiil gönge im Allgemäine vom 25.&nbsp;Juli bis zum 28.&nbsp;August.

In de letschte Joor si d Festspiil mee in de Noochrichde wäge de Skandääl über d Festspiilläitig as für d Uffüerige.
## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* Stephan Müller: *Bayreuther Festspielgeschichten - Der Wurm ohne Hals.*  Wartberg Verlag, Gudensberg-Gleichen 2012, ISBN 978-3-8313-2418-7.

## Weblingg

* Bayreuther Festspiele
* Festspielseiten des Nordbayerischen Kuriers
* Dieter David Scholz: ''„Kinder! macht Neues!“. 125&nbsp;Jahre Bayreuther Festspiele – 50&nbsp;Jahre Neubayreuth.''
* Besetzungs-Datenbank auf www.wagnermania.com (verlangt JavaScript)

## Fuessnoote
Doppelspaltexperiment

Bim **Dobbelspaltexperimänt** schickt mä Wälle, zum Bischbil koheränti Liechwälle, dur e Bländi mit zwäi schmale, parallele Spalte, wo d Wällelengi *λ* chliiner isch as dr Abstand *a* vo de bäiden Spalte.
Uf em Beobachdigsschirm hinder dr Bländi, wo vil witer äwäg isch as dr Abstand *a* vo de bäide Spalte, zäigt sich en Interferänzmuster.
Das Muster entstoot dur d Büügig vo dr Wellenusbräitig am Dobbelspalt. Bi monochromatischem Liecht (z.&nbsp;B. vom ene Leiser) bestoot das Muster uf em Schirm us helle Sträife (Maxima) und dunkle Sträife (Minima).

Wo dr Thomas Young 1802 das Experimänt as Erste gmacht het, isch sis Resultaat as dr Bewiis aagluegt worde, ass s Liecht e Wällennatur het, so wie d Theorii vom Christiaan Huygens es gsäit het, und nid wie dr Newton behauptet het, us Partikel bestoot.
Mä cha das Experimänt aber nit nume mit Liecht mache, sondern au mit Däili (Elektrone, Neutrone, Atom, Molekül wie z.&nbsp;B. Fullerene). Au denn beobachtet mä Interferänzmuster, und das isch dr Bewiis, ass au klassischi Däili Wällenäigeschafte häi – mä reedet denn vo Materiewälle und vom Wälle-Däili-Dualismus. Mit em Dobbelspaltexperimänt cha mä dä demonstriere. Bi de „Wele Wääg?“-Experimänt goot s drum, öb s Däili dur dr lingg oder dur dr rächt Spalt gflooge isch (wenn e Däili registriert worde isch), oder öb s Signal von ere Wälle chunnt, wo dur bäidi Spält goot. Dr subtili Widerspruch in sich isch, ass im erste Fall kä Interferänz sött mööglig si, wäärend es im zwäite Fall kä Antwort uf d Froog „Wele Wääg?“ cha gee.

Das Experimänt gältet as s wichdigste Experimänt vo dr Kwantemechanik. Nume in dere Theorii cha s adekwat behandlet wärde.

## Litratuur
*
* Claus Jönsson: *Interferenz von Elektronen am Doppelspalt*. In: *Zeitschrift für Physik*, Nr. 161, 1961, S. 454–474.
*
*

## Weblingg

* Doppelspaltversuch – Einführung mit interaktiven Animationen (Universität Ulm)
* Überblicksseite zum Doppelspaltversuch mit Licht (mit Versuchsaufbauten, Simulationen etc.) uf LEIFI
* Doppelspaltversuch mit nicht-monochromatischem und monochromatischen Licht im Vergleich (Uni Hannover)
Schindelhof

Dr **Schindlehoof** isch e historische Hoof am Dalbe-Daal 44-46 z Baasel. Er stoot under Dänggmolschutz und isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Im Hoof zwüsche de Geböid stoot e Brunne us Stäi vom Urs Bargetzi us em Joor 1865.

## Gschicht
Sit 1357 het s z Baasel Holzhere gee, wo d Ufsicht über e Holzhandel in dr Stadt ghaa häi, und mit ere Holzornig het dr Root brobiert, dr Handel z kontrolliere zu Gunste vo de Bürger. Dr Baasler Holzmäärt isch nid nume für d Stadt und d Umgääbig wichdig gsi, sondern für die ganzi Region, aber d Stadt het mit Zöll brobiert, d Usfuer vo Holz z verhindere.

Holz isch im Middelalter unghüür wichdig gsi und isch as Bauholz, Zimmerholz und Brennholz in Masse brucht worde. E groosse Däil vom Holz isch as Flööss uf em Rhii, uf dr Birs und dr Wiise in d Stadt choo und s Rhiiamt het dä Handel mit Rundholz kontrolliert. Für s Holz, wo uf em Landwääg in d Stadt brocht worde isch, mäistens Brennholz, isch s Holzamt zueständig gsi.

Für zum s Holz verarbäite isch Wasserchraft iigsetzt worde. S Dalbeklooster het e Kanaal vo dr Birs zum Rhii aagläit, dr Dalbedyych und dört wo dä sich in dr hinderi und dr vorderi Dyych verzwigt het, si bim Holzblatz im Spitz verschiideni Holzbetriib, drunder au dr Schindlehoof gstande, es Zentrum vom Holzhandel und vo dr Holzverarbäitig in dr Stadt. Dört het mä Schindle für d Huusdecher, Düüchle für d Wasserläitige und au Brunnedröög, wo denn no eender us Holz as us Stäi gmacht gsi sin, broduziert. 1388 het dr Stadt dr Schindlehoof kauft und dr stedtisch Brunnmäister het dört gwoont.

1957 het d Iiwoonergmäind Baasel dr Schindlehoof kauft.
## Kwelle
* Marc Laureys, Roswitha Simons: *Die Kunst des Streitens: Inszenierung, Formen und Funktionen öffentlichen Streits in historischer Perspektive*, Vandenhoeck & Ruprecht, 2010. S. 205-210 
* Gerhard Fouquet: *Bauen für die Stadt: Finanzen, Organisation und Arbeit in kommunalen Baubetrieben des Spätmittelalters: eine vergleichende Studie vornehmlich zwischen den Städten Basel und Marburg*, Böhlau 1999, S. 430. 

## Weblingg
* Bild vom Schindlehoof vom Matthäus Merian: Vor dem St. Alban-Tor vom Hansjörg Huck, abgrüeft am 12. Juli 2015

## Fuessnoote
Gastroenteritis

As **Gastroenteritis** (griechisch, wörtlig: **Maage-Darm-Entzündig** –&nbsp;in dr Umgangssprooch *Maage-Darm-Grippe*, *Brächdurchfall* oder *Buuch-Grippe*) &nbsp;– wird ganz allgemäin en Entzündig im Maage-Darm-Drakt bezäichnet. Bi dr *Maage-Darm-Grippe* chotzt mä vilmol und het Durchfall, aber d Chranket het mit dr „ächte Grippe“ (Influenza) nüt z due. E Gastroenteritis cha verschidnigi Ursache haa. Behandlet wird si mäistens nume mit Massnaame, wo d Sümptom abschweche.

## Epidemiologii
Gastroenteritide oder Maagen-Darm-Entzündigunge si dr hüfigst Grund für Durchfall und Läidsii bi Chinder und Erwaggsene. No 1980 häi Durchfallchrankhäite öbbe 4,6 Millione Todesfäll im Joor verursacht und si die ersti Ursach für d Chinderstärbligkäit gsi. Sit dass mä 1979 die sogenannti orali Rehydratazionstherapii as standardisierti Behandlig iigfüert het, isch die Zaal uf öbbe 1,5 Millione im Joor 2000 gsänkt worde.

## Ursache
Es git e Hufe verschidnigi Ursache für d Maage-Darm-Grippe. Si gönge vo Infekzione über Vergiftige bis zu füsikalische Ursache. In de mäiste Fäll si Bakterie oder Wiire verantwortlig für e Maage-Darm-Grippe. Si schädige d Schliimhute vom Verdaujigssüsteem äntwäder diräkt oder indiräkt dur Bakteriegift. D Maage-Darm-Grippe wird uf em fekal-orale Wääg überdräit (fekal-orali Schmiirinfekzion). D Schliimhüt chönne au dur ionisierendi Straalig, wie Rönggestraale oder radioaktivi Straalig, gschädigt wärde.


 Norovirus EM PHIL 2172 lores.jpg|Norowiire im elektrone&shy;mikroskopische Bild
 Salmonella Typhimurium Gram.jpg|Salmonella typhimurium in dr Gramfärbig 1000-mol vergröösseret
 Giardia lamblia SEM 8698 lores.jpg|Giardia lamblia im elektrone&shy;mikroskopische Bild


## Therapii
Wil mä gege d Ursache sälber mäistens nüt cha mache, beschränkt sich d Therapii im Allgemäine uf symptomatischi Maassnaame. Die bestöön in erster Linie din, ass mä ersetzt, was an Flüssigkäit und Salz bim Chotze und Durchfall verlore goot. Am Beste isch s, wemm män em Paziänt e standardisierti Löösig mit eme Druubezucker-Salz-Gmisch (WHO-Rehydratazionslöösig) git. Wenn das nid längt für zum d Flüssigkäit ersetze („Rehydratation“), muess mä vor allem bi Chinder, wo d Gfoor ass si wurde usdröchne bsundrigs gross isch, en Infusion aasetze.

## Fuessnoote
Welle-Teilchen-Dualismus

Dr **Wälle-Däili-Dualismus** isch e Brinzip vo dr Kwantefüsik, wo säit, ass Objekt in dr Kwantefüsik Äigeschafte vo klassische Wälle und au vo klassische Däili häi.
* Klassischi *Wälle* bräite sich im Ruum us. Si schweche oder versterken sich dur Überlaagerig und chönne gliichzitig an verschiidene Stelle mit verschiidener Sterki wirke.
* E klassischs *Däili* cha zum e gwüsse Zitpunkt nume am ene bestimmte Ort si. Es wirkt nume dört, aber immer mit sinere ganze Energii, Laadig, Impuls und so witer.

Es gseet us, wie wenn sich die Äigeschafte gegesitig wurde widerspräche. Aber in meerere Schlüsselexperimänt für verschiideni Kwanteobjekt het mä bewiise, ass si bäidi Äigeschafte häi. Mä cha dorum kä aaschauligi Vorstellig entwiggle, wo uf klassische Sichtwiise basiert und dr Wälle-Däili-Dualismus wurd erklääre. Mä cha dorum uf d Froog, öb zum Bischbil Elektrone oder Liechtkwante „wirklig“ Däili oder Wälle im Sinn vo dr üüblige (klassische) Aaschaujig sige, kä Antwort gee. Es handlet sich do um en äigeni Klass vo Kwanteobjekt, wo je nochdäm wie mä misst, äntwääder iiri Äigeschaft nume as Wälle oder nume as Däili löön lo erschiine, aber nie bäidi gliichzitig. D Kwantemechanik het das Broblem noch dr Kopehaagener Dütig us em Joor 1927 und noch em Komplementäridäätsbrinzip, wo si formuliert het, eso glööst, ass mä en Äigeschaft, wo mä beobachtet het, nit nume em Kwantenobjekt zueordnet, sondern ass es e Kwantefenomen vo dr ganze Aaordnig us Kwantenobjekt und Mässapparatur darstelli. Spööter si no mee kwantemechanischi Interpretazione entstande mit alternative Erkläärigsaasetz. 

D Kwantefäldtheorii verstoot Däili und Wäggselwirkige as Aareegige vo Fälder. Eso git s kä fundamentale Underschiid zwüsche dene bäide Kategorie. D Gegesetz, wo dr Wälle-Däili-Dualismus usmache, git s nüme.

## Litratuur
# Wilhelm Westphal, *Wörterbuch der Physik*, Berlin – Göttinge – Häidelbärg, 1952
# Karl Mütze (Herausgeber), *ABC der Optik*, Leipzig 1961
# Richard Feynman *QED - Die seltsame Theorie des Lichts und der Materie* (Original: *QED - The Strange Theory of Light And Matter*, Princeton 1985) – Eine populärwissenschaftliche Einführung in die Quantenelektrodynamik

## Fuessnoote
Staufen (Grafenhausen)

**Schtaufè** (amtlich *Staufen*) isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Grõfuusè im Südschwarzwald, welli diè nördlischti Gmeind im mittlerè Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg darschtellt. Schtaufè isch dè einzigè Gröfuusemer Ortsdeil, wo weschtlich vom Mettmadal lyt, d Vobindig zum 4,2 km entfèrntè Gmeinde-Hauptort wörd übber diè beidè Müllènè *Klausèmülli* un *Heidèmplli* hèrgschtellt, beidi hèn urschprünglich wiè dè Wyler Bulgèbach zu dè selbschtändigè Gmeind Schtaufè ghört, d Müllènè ligèt im Mettmadal, Bulgèbach a dè rächtè Mettmahaaldè.

## Geography

Schtaufè lyt uff èm Brändemer Bärg, èn Bärgruggè, wo bi Schtaufè bis zum Schtaufèchopf bi 1037 m Höchi uè gòt. Dè Brändemer Bärg volauft in Nord-Süd-Richtig vo Seebrugg am Oschtzipfel un dè Staumuèr vom Schluchsse wäg bis zum Wyler Witznau im Schlüècht-Dal. Im Weschtè vo Schtaufè thront dè Schtaufèkopf mit èm Funkturm obbè druff übber m Höhèdorf, hinter sèllèm Buggel lyt s Dal vo dè Schwarza un d Schwarzabeggi bi Hüsèrè. Öschtlich vo Schtaufè gòt vo Höchi vom Dorf bi ca. 950 m durab übber Bulgèbach bis i s Mettmadal, wo diè beidè Müllènè im Schwarzwälderdal (Klausèmülli öschtlich vo Bulgèbach, Heidèmülli südöschtlich vo Bulgèbach) vor sich hy klapperèt.

## Dialäkt
D Schtaufemer Mundart ghört zum Hochalemannischè. D Isoglossè isch Südschwärzwälder Dialäkt, diè öppis witer nördlich lokalisyrte Hochschwarzwälder Isoglossè mit dè ü-y Luttvoschybig isch dõ nò nit usèzhörè. .

## Gschichtè

### Ort
Am 1. April 1974 isch Schtaufè uff Grõfuusè ygmeindet worrè. Sèll isch è baar Johr in Frõg gschtellt worrè, i dèm sich die ehemòls sèlbschtändigè Gemindè uff èm Brändemer Bärg zämmè duè hèn un è Yschprõch gegèd Gmeindereform vo 1975 hèn wellè erhebbè. S Zyl isch gsi, è Gmeinde *Brändemer Bärg* z etablyrè, wo uss dè Anrainerört Schönèbach, Schtaufè, Brändè und un Berau hèt söllè bschtò. Diè Korrektur isch am Ènd nit durrègfüürt worrè, well diè beidè gröschtè Dörfer Berau un Brändè sich im letschtè Moment widder zruggzogè hèn.

## Vokeer

Schtaufè lyt a dè K 4989, dè Chraisschtrõß, wo in Nord-Süd-Richtung übber dè Brendèmer Bärg vo Seebrugg im Nordè bis zum Wyler Witznau im Südè. Selli Chreisschtrõß vobindet Schönèbach übber Schtaufè mit Brändè im Südè vo Schtaufè. Vo dè Dorfmitti vo Schtaufè gòt è Ortsvobindungsschtrôßli abbè bis Bulgèbach un vo dört èn Bachdobel abbè bis zu dè Klausèmülli odder a dè Mettmahaaldè abbè bis zu dè Heidèmülli, wo s Aaschluss git widder uff Brändè übber diè *Innerè Hööf* odder uff Buggèrièd, èn witèrè Ortsdeil vo Grõfuusè.

## Weblinggs

* Beschrybung vo Schtaufè als Ortsdeil vo Grõfuusè
New Horizons

**New Horizons** isch e Ruumsonde vo de NASA, wo d Ufgoob het de Chliiplanet Pluto und dem sini Möö Charon, Nix und Hydra z erforsche. Die Sonde isch em 19. Jänner 2006 gstartet und em 14.Juli 2015 inere Distanz vo 12500 km bim Pluto vorbii gfloge. Debii het sii under anderem au Foti vom Pluto und vom Charon gschosse.
Salomo Dubno

Dr **Salomo Dubno**, vollständig *Schelomo ben Joel Dubno* (hebräisch *שלמה בן יואל דובנה*; uf d Wält choo 1738 z Dubno, Wolhynie; gstorbe am 26. Juni 1813 z Amsterdam) isch e hebräische Dichter und Ufklärer us em Kräis um e Moses Mendelssohn gsi. Er isch u. a. dr Leerer vo de Chinder vom Mendelssohn gsi und Biurist.

## Si Lääbe
Dr Salomo ben Joel isch z Dubno ufgwaggse, und het spööter au in Galizie gläbt.
1767 isch er uf Amsterdam, 1772 uf Berlin. Noch em Dood vom Moses Mendelssohn isch er 1782 uf Wilna, denn uf Frankfurt am Main und schliesslig wider zrugg uf Amsterdam.

Dr Salomo Dubno het en umfangriichs literarischs Wärk hinderloo.

## Litratuur
* Heinrich Graetz: *Geschichte der Juden*, Bd. XI, Leipzig 1870
* J. Friedrich Battenberg: *Die Juden in Deutschland vom 16. bis zum Ende des 18. Jahrhunderts*, Wissenschaftsverlag Oldenbourg, Münche 2001
Apfel

Dr **Öpfel**, gnauer dr **Kulturöpfel**, isch äini vo de Obstarte, wo seer gsund und wirtschaftlig seer bedütend si, und waggst uf Öpfelböim. 

## Beschriibig

S Fruchtfleisch vom Öpfel entstoot nit us em Fruchtchnoote, sondern us dr Blüetenaggse. Dr Biolog reedet dorum vo Schiinfrücht. D Öpfelfrucht, wo dr Öpfel tüpisch isch für sä, isch e Sonderform vo dr Sammelbalgfrucht. E Balg bestoot us eme Fruchtblatt, wo ere Noot nooch mit sich sälber duet verwaggse. Zmizt im Fruchtfläisch entstoot us em balgäänlige Fruchtblatt e petgamäntartigs Ghüüs. Im Fruchtfläisch sälber het s nume doo und dört äinzelni Stäizällenäster.

D Öpfel wärde au noch em Günne rif. Si ghööre zu de klimakterische Frücht. Wemm mä en Öpfel zun ere Banane oder zu andere Frücht legt, wärde die schnäller rif. Das chunnt vom gasförmige Pflanzehormon Ethen, wo bim Noochrife freigsetzt wird.
Wägen em enzymatische Bruunwärde wird s Fruchtfläisch dört, wo s nit dur d Schale gschützt isch, je noch dr Sorte und em Vitamin-C-Ghalt meer oder weniger schnäll bruun. Das macht gsundhäitlig nüt us, het aber en Iifluss uf die medizinischi Häilwirkig. Bruuni Füüli im Zämmehang mit Schimmelbilz hingege füert zum ene hööchere Patulin-Ghalt im Öpfelsaft und Patulin isch sterker chräbserregend as Nikotin.

Wemm mä dr Öpfel roo isst, loot mä s herte Bitzgi mäistens lo si. Es wird vilmol verzellt, ass mä Öpfel nit rübis und stübis sött ässe, wil s in de Chärn (de Soome) Blausüüri het. Die verschidnige Öpfelsorte häi meer oder weniger vil Blausüüri in de Chärn, aber das isch eso wenig, ass wemm mä nume e baar Öpfel isst, das umbedänklig isch.

## Dr Öpfel as Häilpflanze
Öpfelässe, vor allem mit dr Schaale, isch gsund. Öpfel si guet für e Maage, wemm mä sä regelmäässig isst wird s Risiko chliiner, e Härz- und Gfäässchranket, Asthma und Lungefunkzionsstöörige, Diabetes mellitus und Chräbs überzchoo. Bim Chräbs hälfe Öpfel vor allem gege Darm- und Lungechräbs. 

## Die grösste Öpfelbroduzänte

## Literatur
* Eckart Brandt: *Brandts Apfellust.* Mosaik, Münche 2000, ISBN 3-576-11441-6.
* Eckart Brandt: *Mein großes Apfelbuch.* Bassermann, Münche 2003, ISBN 3-8094-1533-2.
* Pierre-Marie Valat, Pascale de Bourgoing: *Der Apfel und andere Früchte.* Mannheim 1992, ISBN 3-411-08541-X.
* 
* Walter Karberg, Cathy Schernus: * Das Apfelbuch Berlin-Brandenburg.* be.bra verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-86124-676-3.

## Weblingg

* Entzifferig vom Erbguet vom Öpfel
* Obstsortebletter vo sältene Öpfelsorte

## Fuessnoote
Musa × paradisiaca

D ***Musa × paradisiaca***, mäistens dütsch **Banane** oder gnauer **Desserbanane** oder **Obstbanane**, isch e Pflanzenart us dr Gattig vo de Banane. Si isch e Hübrid vo *Musa acuminata* und *Musa balbisiana*. Vor allem dr Frucht von e Hufe vo iire Sorte säit mä eso. Banane ghööre im dütschsproochige Ruum zu de Frücht, wo am mäiste gässe wärde.

## Gschicht
D Banane stammt ursprünglig us dr südostasiatische Inselwält. 
Austronesischi Iiwanderer, wo Madagaskar vom hütige Indonesie us besiidlet häi und dr Riis uf Madagaskar brocht häi, häi woorschinlig au d Banane uf Afrika mitgnoo.

Vo de Kanarische Insle, wo d Spanier si scho 1400 uf Plantaasche aapflanzt häi, si si uf Amerika choo. 

Bis in d 1960er Joor isch d Hauptsorte für en Export d Gros Michel gsi, wo gröösser gsi isch und mee Gschmack gha het as d Banane hüte. Si si aber von ere Chranket aagriffe worde und mä het ufghöört si z exportiere. Au d Cavendish Banane, wo sä abglööst het, het sit de 1990er Joor e schweere Stand und mä muess bald e nöiji Sorte entwiggle, wo beständig isch gege Chrankäite.

## Litratuur
* Museum der Arbeit, Hamburg (Hrsg.): *Tanz um die Banane: Handelsware und Kultobjekt*;  Hamburg u. Münche: Dölling und Galitz, 2003, ISBN 3-935549-48-2
* Lucas Rosenblatt, Helvetas&nbsp;– Schweizer Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (Hrsg.): *Bananen: Geschichte&nbsp;– Anbau&nbsp;– Fairer Handel&nbsp;– Rezepte*, Lenzburg: Fona, 2005, ISBN 3-03780-198-0
* Rainer Grießhammer, Claudia Burg: *Wen macht die Banane krumm: Kolonialwarengeschichten*; Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, 1995 (rororo, 9361), ISBN 3-499-19361-2
* *The Banana Dispute*, Springer, ISBN 3-211-83727-2 (über den Konflikt zur Bananenmarktordnung)
* Monika Machon, Gerhard Medoch: *Manuel auf der Bananeninsel*, Volk und Wissen Verlag, ISBN 3-06-100391-6

## Weblingg

## Fuessnoote