open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SBB Re 450

D' **Re 450** isch ä viärachsigi Umrichterloggi vu de Schwiizerische Bundesbahne mit 'me Gepäggabteil und nur eim Füehrerstand. Im Ganze sind vum 1989 bis zum 1997 115 Loggene für d' Doppelstogg-Pändelzüg vu d'r Zürcher S-Bahn buut wordä. Diä Zugseinheite sind au anderwitig uf em Schinänetz vu de SBB iisetzbar. Si isch verwandt mit d'r SLM Re 456 wu di Schwiizerisch Loggi- und Maschinäfabrigg vu Winterthur für Privatbahne buut het. S' Fahrwärch stammt vu d'r Schwiizerische Industriegsellschaft z' Nüühuse am Rhifall. S' wiitere Konsorzium het us d'r SLM, de Brown Boveri und de Schindler Waggon vu Prattele bschtande. 

Ä doppelstöggigi S-Bahn-Komposiziuu bschtuht us d'r Loggi, zwii Mittelwäge, ein d'r vuu mit Erschtklassabteil und 'me Stüürwage. Si sind mit automatische Kupplige uusgrüschtet. Revidiärt wärdet's im Induschtriewärk sprich i d'r Hauptwerchstatt vu Yverdon.

Vu de 115 Fahrzüg sind hüt 2 Stugg im Bsitz vu d'r Sihltalbahn.
Lola Pagnani

D' **Lola Pagnani** (* 3. April 1972 in Rom, Italie; eigentli *Anna Lola Pagnani Stravos*) isch e italienischi Filmschauspielerin.

## S Lebe
D Pagnani isch als Tochter vum Schriftsteller und Filmbuechautor Enzo Pagnani uff d Wält cho. Im Alter vu 17 Joohr hett si in Paris e Uusbildig im ziitgenössische Tanz absolviert. Druff hii hett sie als *Prima Ballerina* d Illusionistengruppe Momix uf ihrere Welttournee begleitet und hett ar Choreography vum irque du Soleil in Montréal gschaffet. Unter dr Regie vur Lina Wertmüller und em Dirigente Giuseppe Sinopoli hett sie am Münchner Nationaltheater tanzt. Ds New York hett si ihri Tanzuusbildig am Alvin Ailey American Dance Theater fortgsetzt und hett ide HB Studios Schauspiilunterricht gnoh.

Nachdem si nach Italie zrugg cho isch, hett me sie unter dr Regie vum Ettore Scola, Giulio Base und Lina Wertmüller in mehrerne Spiel- und Fernsehfilm xeh.

D Pagnani cha neb Italienisch au flüüsend Französisch, Spanisch und Englisch rede.

## Filmografie

### Kino
* 1995: Trafitti da un raggio di sole - *Fabiola*
* 1996: Polvere di Napoli - *Rosita*
* 1996: Ninfa plebea - *Lucia*
* 1999: Ferdinando e Carolina - *Sara Goudar*
* 1999: La bomba - *Daisy*
* 2002: Il pranzo della domenica
* 2003: Gente di Roma
* 2007: Women Seeking Justice

### Fernsehen
* 1995: Pazza famiglia
* 1998: Commissario Raimondi - *Esmeralda*
* 1998: Anni 50
* 2000: La squadra
* 2001: Un posto al sole - *Roberta Cantone*
* 2001: Francesca e Nunziata
* 2005: Un ciclone in famiglia 2
* 2005: Carabinieri 5
* 2006: Donne sbagliate
* 2006: Capri - *Maria Rosaria*
* 2011: Rex
* 2011: I Cesaroni

### Theater
* Carmen (1987)
* Anatra all'arancia (1997)
* Vergine Regina (1996)

## Weblinks
*
*Offizielle Internetpräsenz
*Lola Pagnani bei der Agentur *Morea-Lo Cascio*
BLS Re 4/4

D **Re 4/4** isch ä schwiizerischi, vierachsigi Universalloggi. Si isch zur gliiche Ziit wie d' SBB Re 4/4 II für d' Bärn-Lötschbärg-Simplon-Bahn buut und in Betrieb gnoo wordä. Trotz d'r technische Verwandtschaft hend's am Aafang d' Bezäichnig „Ae 4/4 II“ überchuu. Di guet Erfahrig mit de laufachselose BLS Ae 4/4 het d' Bahngsellschaft zu dem Schritt bewoge. Si isch d' Nachfolgerin vu de BLS Ae 6/8, de BLS Ae 4/4 und de BLS Ae 8/8 und wird sit em 1964 vor Persone- und Güeterzüg iigsetzt. Bis 1983 sind dur di Schwiizerisch Loggi- und Maschinefabrigg (SLM) und d' Brown Boveri 35 Stugg buut wordä wu alli nuch in Betrieb sind.

S' Bild näbeddranne zäigt ä hüttigi Epochä mit zwii Re 4/4 in Villfachstüürig im Güeterverchehr. 

## D'r hüttig Iisatz

Si wardet au mit Stüürwäge uf d'r Liniä S11 vu d'r S-Bahn Bärn iigsetzt.

Sit d'r Uuftäilig i d' Divisiune für ä Güeter- und ä Personäverchehr gchöred d' Loggene 161-180 d'r BLS Cargo. Si wärdet aber gliich wi di andere Loggene im Persone- und im Güeterverchehr iigsetzt. So gaht ihres Iisatzgebiet au über ä Badisch Bahnhof vu Basel bis uf Weil am Rhii.

Ebefalls mit Stüürwäge chänd si vor- oder hinter de Autozüüg, wu durä Lötschbärgtunnel fared, zum Iisatz.
SLM Re 456

D **SLM Re 456** isch ä Umrichter-Universalloggi vu d'r Schwiizerische Loggi- und Maschinefabrigg in Winterthur. Si isch für Privatbahne vum 1987 bis im 1993 buut wordä; d' Abnähmer sind d' Bodäsee-Toggäburg-Bahn, d' Sihltal-Züri-Üetliberg-Bahn und speeter au d' Gruppe um d' Ämmital-Burgdorf-Thun-Bahn. D'r Bund het diä Loggi mitfinanziert, s' Bundesamt für Verchehr het aber d' Bedingig gschtellt, ass diä Loggi au uf andere normalspurige Privatbahne mues iisetzbar sii. 

D' Südoschtbahn, wu hüt au d' Ysebahnlinie vu d'r ehemalige Bodäsee-Toggeburg-Bahn umfasst, bruucht ihri 456er vorwiägend für ä Voralpä-n-Experess, während d' Sihltal-Züri-Üetliberg-Bahn ihri Loggene uf d'r Sihltalliniä für d' S-Bahn-Liniä „S4“ bruucht. Det sind's nüd z' verwächsle mit de zwii ehemalige SBB Re 450, wu hüt derä Privatbahn gchöred und ebäfalls als Re 456 bezäichnet wärdet. Beedes sind viärachsigi Loggtüpe uhni Laufachse.

D' Ammital-Burgdorf-Thun-Bahn, wu hüt zum Beriich vu d'r BLS AG gchört, het ihre Güeterverchehr uusglidered, mit 're Gsellschaft mit em Name „Crossrail“. Da aber di beide Loggine net a Crossrail abgäh worde si, u au sälber ke Bedaf da gsi isch, het mä beidä a SOB vermietet.

D' Re 456 isch nüd z' verwächsle mit de zwii ehemalige SBB Re 450 vu de Schwiizerische Bundesbahne, wu ietz d'r Sihltal-Züri-Uetlibergbahn gchöred.
Kleines Wiesental

**Chleis Wiisedal** (amtlich *Kleines Wiesental*) isch e Gmei im Landchreis Lörrach in Bade-Württeberg, wo am 1. Jänner 2009 us em us finanzieller Not borene Zämmeschluss vu dr bis dert selbständige Gmeinde Bürchau, Dägernau, Elbeschwand, Neiewäg, Raich, Sallneck, Wys und Wyslet entstande isch.

## Geographi
Die nej Gmei lit im üsserschte Südweschte vum Schwarzwald. Dr Bann erstreckt sich vum Südhang vum Belche bis zue dr Mündig vu dr Chleine in die Gross Wiise.

## Gschicht
Ursprünglich isch s'Dal in zehn Gmeinde ufdeilt gsi. Am Aafang vu dr 1970er-Johre sin die zwä südlichschte Gmeinde Langenau und Enkestei uf Schopfe igmeindet worre. Die anderen acht Gmeinde hän sich im *Gemeindeverwaltungsverband Kleines Wiesental* zämmegschlosse. Mit Iwohnerzahle zwische 166 un 657 Lit hän si zue dr bevölchrigsärmschte selbständige Gmeinde in Bade-Württeberg ghert un sin uf ständigi Alimentierig dur dr Landeshushalt agwiise gsi.

Uf d'Anchündigung vum Regierigspräsidium Friburg, sälle so gnennte *Bedarfsgmeinde* vu anno 2010 a keini Zueschüss meh zum Usgliich vu dr Verwaltigshushalte z'gwähre, un as Üsweg d'Zämmenlegig vu dr acht Gmeinde as Uswäg us dr drohende Finanznot vorgschlage - e Agebot, wo si nit hän ablähne chänne.

In ere Bürgeranhörig am 6. Juli 2008 hän sich in dr acht Gmeinde bi - us Protescht gege die alternativlos gmacht Fusion - gringer Wahlbeteiligung 87 Prozent vu dr abstimmende Iwohner fier d'Gründig vu ere Einheitsgmei usgsproche. Am 8. Oktober 2008 hän die acht Gmeindrät dorum dr Zämmeschluss zum 1. Jänner 2009 beschlosse. Dr Vertrag isch am 21. Oktober 2008 underzeichnet worre, so dass dr Gmeiverwaltigsverband in d'Verbandsgmei zum neije Johr umgwandelet worre isch.

Bürgermeister isch sit de Wahl vom 19. Abril 2009 de Gerd Schönbett (parteilos).

Im Zug vu dr Zämmelegig het d'Gmei au e eiheitlichi Boschtleitzahl kriegt. Sällewäg het mer müesse einigi Strosse umdaife, wil d'Boscht fier d'Zuestellig eiditigi Strossenämme verlangt. Wie scho d'Zwangsfusion isch au d'Umdaifi vu Strosse un Wäg nit grad umjubelt worre.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wappe
Die nej Gmei het noch kei eiges Wappe. Alli Vorgängergmeinde un jetzige Ortsdeile füehre aber eins.

## Lüt
* Else Wittum (1927–2022), Heimetdichteri

## Weblink
* 
* Webpräsenz vu dr Gmei Chleis Wiisedal

## Einzelnochwis
Mercedes-Benz O 405 N2 CNG

D'r **Mercedes-Benz O 405 N2 CNG** isch äs Omnibusmodäll mit Ärdgasaatriib. Diä Buukonschtrukziuu isch im 1994 entwiggled wordä. Si händ ä vollautomatisch's Füüfganggetriebe mit 'me Drehmomäntwandler, ä Zwiichräis-Druckluftbräms, ä hydrodynamische Retarder und ä Fäderspiicher-Fäderstellbräms.

Im Januar 1995 hend d' Basler Verchehrsbetrieb (BVB) ä Vorfüehrwage vu derä Buuart uf ihrä zwii lengschtä Busliniä teschtät. Als Pilotprojäkt für Liniäbüs mit Ärdgasaatriib hend's glii druf zwölf Stugg vu derä Räihä bschtellt (d Betriebsnummere 801–812). Jedä Wagä het uf em Dach ä-n-Ärdgasbhälter überchuu. Det d'rin het's je füüf Stahlfläsche mit 'me Fassigsvermöge vu 165 Liter gchaa. Speeter het jedä Wage zwii wiiteri Fläsche überchuu. 

Im Septämber isch d'r erscht vu allne Büs in Betrieb chuu. Wäg siner bugglige Chischte uf em Dach het er de Name „Quasimodo“ überchuu. Di zwölf Büs sind bis im Auguscht 2008 im Liniäbetrieb gsi und händ ä Laufläischtig vu rund 560000 Kilometer erräicht. Mindischtens elf vu de zwölf Stugg, unter denä au d'r „Quasimodo“, sind an Mario Röttgen in Untersteinach verchauft wordä. Das isch ä Occasiunshändler für Liniä- und Räisebüs. De hät si inzwüsche wiiterverchauft.

I denä mii als zechä Jaar het das Busmodäll dank d'r guete Erfahrig z' Basel au i andärä Stedt Iizug ghalte. S' Bild näbeddranne zäigt ä buugliiche Ärdgasbus z' Mannheim. Hüt wärdet Ärdgasbüs nach em Syschtem Mercedes Benz Citaro fabriziert. 

## Weblink
Alatri

**Alatri** isch e Stadt in der italienische Provinz Frosinone in der Region Latium. Sie lit 84&nbsp;km östlig vo Rom und 13&nbsp;km nördlig vo Frosinone.

## Geographii
Alatri lit in der Hügellandschaft vo der Ciociaria. Es isch e Mitgliid vo der Comunità Montana Monti Ernici.
Sini Nochbergmeinde si Collepardo, Ferentino, Frosinone, Fumone, Guarcino, Morino (AQ), Trivigliano, Veroli und Vico nel Lazio.

## Verkehr
D Staatsstross SS 155 verbindet Alatri mit de Ort Fiuggi und Frosinone und mit der A1, *Autostrada del Sole*.

## Gschicht
Alatri isch vermuetlig im 6.&nbsp;Johrhundert&nbsp;v.&nbsp;Chr. vo de Herniker gründet worde. Nochdäm Alatri und anderi Ortschafte am zweite Samnitechrieg deilgno hai, si d Herniker 306 v. Chr. zu stüür- und dienstpflichtige Underdane vo Rom gmacht worde.

Noch em Untergang vom Weströmische Riich isch Alatri verfalle. Die zivili Macht isch verschwunde und nume d Chille mit em Bischof het no für Ornig gsorgt. Im 5. Johrhundert under em Theoderich em Grosse het dr Patrizier Liberius e Chloster lo baue, eins vo de eltiste im Weste. Dr St. Benedikt het sich dört churzi Ziit ufghalte im Johr 528. Währed de Gothechrieg het dr Totila 543 Alatri eroberet und zerstört. 

Im 12. Johrhundert isch d Stadt e wichdige Stützpunggt vo de Bäbst worde, und si hai sich dört ane zruggzoge, wenn d Lag z Rom gföhrlig worden isch. Immer no under dr Kontrolle vo dr Chille, isch Alatri im 13. Johrhundert e freiji Stadt worde und isch vo Konsule regiert worde bis 1241 e *[[podestà]]* iigfüehrt worden isch. Vo denn a het sich d Stadt wirtschftlig entwigglet und an Macht gwunne und het Collepardo, Guarcino, Trivigliano, Vico und Frosinone eroberet. Im 15. Johrhundert het si ihri Unabhängikeit wider verlore, und dr Babst isch ihre Herr worde. D Usenandersetzige mit de Nochberstedt si wiiter gange und Alatri isch 1556 vo de Spanier bsetzt worde. 

Währed dr Römische Republik, wo under em französische Direktorium in de bäbstlige Gebiet iigfüehrt worden isch, het Alatri zum Babst ghalte. Vo 1809 bis 1814 hai die Napoleonische Besatzigsdruppe e grösseri Zahl vo bäbstlige Beamte und au dr Bischof Giuseppe della Casa nach Frankriich deportiert. 

Alatri isch 1870 e Deil vom Königriich Italie worde.

Währed em Zweite Wältchrieg isch s deilwiis zerstört worde und het vili Opfer z beklage gha.

## Fuessnote
Hardberg

De **Haaberj** isch en 374 Meter hocher Berg im nördliche Schwarzwald uf de Gemarkung vun de Stadt Bade-Bade. Iber viile Wäägle ischs schee zum laufe. De Haaberj isch nur Wald; im Dezember 1999 isch der durch de Orkan "Lothar" ziimli verwüschtet worre.

## Umkrois
Im Nordweschte vum Haaberg isch Balli, in Stadttôil vun Bade-Bade mit de Stadtklinik. Ewäng obberhalb vun de Stadtklinik isch'n alter Stoibruch, wo hit als Naturdenkmôl gschitzt isch. In Richtung Weschte zur Rhiiebene isch därt ä 25 Meter hoche un ugfähr 100 Meter brôide Wônd us Buntsôndschtôi, unne drô mit eme Bolzplatz. Uf de weschliche Sit vum Haaberj verlaaft de Unnere Ussichtswäj in d Weststadt, zum Hardbergbad un zu de Jugendherberg. De Obere Ussichtswej fihrt oberhalb vom Harbergbad zum Naje Schloß. Im Oschte, zwischen Haaberj un Battert isch Kellersbild, wo d Litt gärn môl Rascht iilege bim Spazierelaafe. Von dert us nufzuus Richtung Oschte geht's zum Alde Schloß.
Rudolf I. von Habsburg

De **Rudolf I. vo Habsburg** (* 1. Mai 1218 uf Burg Limburg in de Nöchi vo Saschbe; † 15. Juli 1291 z Speyer) isch de erscht Kaiser vom heilige römische Riich us em Gschlecht vo de Habsburger gsi. Mit em Name *Rudolf IV.* isch er Graf vo Habsburg, Kyburg un Löwestei un Landgraf vom Tuurgi gsi. 

## Sis Läbe
Em Rudolf sini Familie, d Habsburger, sin es Gschlächt gsi, wo im Elsass, im Badische un in de Nordweschtschwiiz Bsitzige gha het. D Schtammburg vom Gschlecht isch d Habsburg z Habsburg gsi.

De Rudolf isch als Sohn vom Albrecht IV. von Habsburg un de Hedwig von Kyburg uf d Wält cho. Wo de Albrecht bim Chrüzzug ums Läbe scho isch, het de Rudolf sis Erbe als Graf vo Habsburg aaträte.

Er isch Gfolgsmann vo de Schtaufer gsi un het – anderscht wi sini Brüeder – de Friedrich II. unterstützt. Wege dem isch er in Kirchebann gleit worde. Um 1254 umme het de Rudolf d Gertrud vo Hoheberg ghürote, wo sit 1273 *Anna* gnennt worde-n-isch.

Bim Usschterbe vo de Kyburger isch es im Rudolf als Konkuränt vom Peter II. vo Savoye glunge, s Erb vo dem Gschlächt z übercho. So het er sis Herrschaftsgebiet chöne erwitere un isch zum mächtigschte Fürscht im Gebiet vo de hütige Nordschwiiz worde.

### D Wahl zum König
Wo s Königtum vo de Schtaufer im Johr 1245 es End gfunde het, hei sich im Riich König un Gegekönig abgwechslet. Au 1256/57 het me zwei König gwählt, beidne – em Richard vo Cornwall un em Alfons vo Kastilie – isch es nöd glunge iri Machtaasprüch dürezsetze. Wo de Richard gschtorben isch, het de Alfons uf d Anerkennig vom Papscht ghoffet, wo er aber nöd übercho het.

So hets e noii Wahl gäh, un nach vilne Verhandlige unter de Kurfürschte isch de Rudolf am 1. Oktober 1273 z Frankfurt am Main zum römische König gwählt worde.

## Literatur
* 
* Johann Franzl: *Rudolf I. Der erste Habsburger auf dem deutschen Königsthron*, Wien 1986
* Karl-Friedrich Krieger: *Rudolf von Habsburg*, Darmstadt 2003.
* Oswald Redlich: *Rudolf von Habsburg. Das deutsche Reich nach dem Untergang des alten Kaisertums*, Innsbruck 1903 (und Nachdrucke).
* Brigitte Vacha (Hrsg.): *Die Habsburger. Eine Europäische Familiengeschichte*, Graz/Wien/Köln 1992, ISBN 3-222-12107-9.
*     
* 

## Weblink

* 
* www.genealogie-mittelalter.de: Rudolf I., deutscher König und Graf von Habsburg
* „Regesta Imperii“ vom Rudolf I.
* Urkund vom Rudolph von Habsburg für s Chloschter Engelberg, 25. Jänner 1274 als Fotografi in dr Bständ vom *Lichtbildarchivs älterer Originalurkunden* an dr Philipps-Universität Marburg mit Widergab vom Sigel.

## Fuessnote
Schlagzeug

S **Schlagzüüg** isch e Kombination vo verschiidene Schlaginstrument. In dr klassische Musig redet mä vo Schlagwärk, wo alli Perkussions- und Schlaginstrumänt iischliesst

Im Pop, Rock und Jazz hänggt s vom Musigstil und vo de Musiker ab was für e Kombination bruucht wird und si wird vom Schlagzüüger uf dr Bühni um si Sitz uf Stativ und Grüst ufbaut. Zu de Instrumänt ghöre die verschiidnige Drummle: Chliini Drummle (Snare drum)–#&nbsp;5 im Bild rächts, Grossi Drummle–#&nbsp;4, Tom Tom–#&nbsp;2 und #&nbsp;3, Chesseldrummle und Tamburin; verschiideni Becki: Hi-Hat–#&nbsp;6, Crash Becki–#&nbsp;1;  und Chliiperkussioninstrumänt wie zum Bispil dr Holzblock, d Cowbell oder dr Schällechranz. 

Näben em akustische Schlagzüüg gits hüte au s elektronische.

## Notierig
D Note für s Schlagzüüg wärde mit der normale Noteschrift notiert. Zur Kennzeichnung bruucht me dr so genannt neutrali Noteschlüssel.

Drummle wärde öbbe eso notiert:

und d Becki eso:
Mettmenstetten

**Mäpmischtette** (amtlich *Mettmenstetten*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Affoltere im Kanton Züri, Schwiiz.

## Wappe
S Wappe vo Mäpmischtette - uf Silber zwei zämegwachseni schwarzi Einhornrümpf, wo sich de Rugge zuecheret - sind vo de ehemalige Grundherre, de Edle vo Hüneberg, überno.

## Geographii
Mäpmischtette liid im sanfte Hügelland vom Chnonaueramt. 67,9 % vo de Gmeindsflächi diened de Landwirdschaft, 19 % isch Wald, 5,3 % diened em Vercher und 7,8 % isch Sidligsflächi.

## Gschicht
Mäpmischtette isch im Jahr 1116 als *Metemunstat* zerstmal urkundlich erwähnt worde. D Habsburger sind im Jahr 1173 i Bsitz vo Mäpmischtette cho. Ab 1346 sind d Ritter vo Hüneberg Vögt über Obermettmenstette; vo ihne stammt s Gmeinswappe ab.

## Bevölkerig

De Uusländeraatäil liit bi 12,8 % (Stand 2011).

## Religion
43,7 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,9 %, CVP 2,6 %, EDU 4,3 %, EVP 9,0 %, FDP 9,0 %. GLP 10,7 %, GP 10,1 %, SP 17,1 %, SVP 32,6 %, Suschtigi 0,8 %.

Gmäindspresidänt isch de René Kälin (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,4 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Mäpmischtette ghört zue de Ämtler Mundarte.

## Literatur
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band I: Die Bezirke Affoltern und Andelfingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 7). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1938.

## Weblink

* www.mettmenstetten.ch
* 

## Fuessnote
Schweizer Armee

D **Schwizer Armee** isch di nationali Irichtig für Verteidigung u Sicherheit vom VBS.

## Beschtänd

D Schwizer Armee heisst uf dütsch *Schweizer Armee*, uf französisch *Armée suisse*, uf italiänisch *Esercito svizzero* und uf rätoromanisch *Armada svizra*. Im änglischä heisst si *Swiss Armed Forces*.

Si isch ca. 120'000 Ma starch und wird (mit Usnahm vo Füehrigs-Chreft) im Milizsyschtem betribe.

D Sturmgwehr SIG 550, 551 u 552 Commando si als Standartwaffä igfüärt. Als Back-Up-Waffä wird d Pistolä SIG SAUER P220 usgä.

Für di mechanisierte Truppä si Leopard 2 Kampfpanzer u Jagdpanzer Pirania, sowiä Schützepanzer 2000 und Eagle 93/97 igfüärt. Dr aut Schützepanzer M113 wird usgmustärät u dür ä Schützepanzer 2000 (CV90) ersetzt.

D Artilleri het M109-Panzerhaubitze KAWEST im Diänscht.

D Luftwaffä isch mit F/A-18 C/D und F-5 E/F Kampfflogzüg, Super Puma-, Cougar- u Allouette III- Helikopter u süsch Material usgrüstät.

## Gschicht
D Schwiiz hett e langi Tradition vo der Milizarmee, wo bis is Mittelalter zrückreicht. Sit 1515, nach ere schwäre Schlachte-Niederlag, ischs Land neutral und dodermit d Armee nur no rein defensiv, so wie ganz i de Afäng vo dr Eidgenosseschaft, wo sich das Prinzip i de Freiheitskämpf bewährt hett

## Weblink
* Offizielli Homepage vom Eidgenössische Departämänt für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Schport VBS

## Einzelnachwiis
Apsidiole

En **Apsidiole**, au **Apsidiale**, isch e chliini Apsis. In Chille mit drei Apsene, sait me so de undergeordnete Apsene rächts und linggs vo der Hauptapsis. Au de Apsiskapälle, vor allem wenn si ins Innere vo der Chille vorstöhn und d Form von ere Apsis hai, sait mä so. Noch em Francis Bond in siiner *Gothic Archtecture in England* (S.163) hai d Normanne noch dr Eroberig vo England 1066 dört dr normannisch Chillegrundblan iigfüehrt, wo d Apsis im Oste vo zwei Apsidiole umgä gsi isch.

Au dr Moscheebau kennt d Apsidiole. D Moscheä si so usgrichtet, ass d Hinterwand vom Bätsaal in Richtig vo Mekka zeigt. In dr Middi vo dere Wand git s hüfig en Absidiole, dr *Michrab*. In dr Omajadeperiode hai die stränggläubige Muslim die Apsidiole abglähnt as e Neuerig, wo vo de Christe übernoh worden isch und bi dene für d Zurschaustellig vo Heiligebilder dient het.
## Etymologii
S Wort stammt us dr Ziit vo 1885 bis 1890 vom Französische *absidiole*, equivalänt mit *abside* (Apsis) vo Middellatiinisch *absid*- + -*i*-  + -*ole*, wo *ole* e Suffix isch wo hüfig in französische Lehnworter bruucht wird, meistens as Diminuitiv.

## Nowiis
Hedschra

D **Hedschra**, au **Hidschra**, (arabisch هجرة DMG: hiǧra, vo dr Wurzle هجر »verlo«) bezeichnet d Uswanderig vom Mohammed vo Mekka noch Medina am 16. Juli 622 noch dr Ziitwändi und markiert dr Afang vom Mondkaländer vo dr islamische Ziiträchnig. Au die iranisch Ziiträchnig fot mit der *Hedschra* a, aber ihri Johr si Sunnejohr, wie si au im gregorianische Kaländer verwändet wärde.

Scho im Johr 615 si d Ahänger vom Mohammed in ere erste *Hedschra* us em heidnische Mekka ins christlige Äthiopie emigriert. Dr Mohammed isch 622 noch Medina zoge—die „eigentligi“ *Hedschra*.

Z Mekka isch dr Mohammed verhasst gsi und verfolgt worde, z Medina isch er schnäll e gachtete Staatsma und Stifder von ere Religion worde. Dr Staat won er gründet het, het sech in churzer Ziit noch siim Dod zum ene islamische Grossriich entwicklet. 
## D Bedütig vo dr Hedschra im Islam
D Hedschra het e zentrali Stellig im Islam. D Koranwüsseschaftler hai alli Sure vom Koran in „mekkanischi“ und „medinensischi“ Sure iideilt. Die Iideilig isch nit unumstritte, aber der Grossdeil vo dr Iideilig wird as sicher betrachtet. Die mekkanische Sure underscheide sech vo de medinensische u.&nbsp;a. in ihrer Lengi—alli lange Sure stamme us Medina—in dr Qualität—z Medina si meh braktischi Glaubensregle offebart worde—und deilwiis in ihrem Bezugspunkt, die politischi Lag z Medina oder z Mekka.
Schänis

**Schänis** isch ä politischi Gmeind im Linthgebiet und ghört zum Wahlchrais See-Gaster vom Kanton Sanggalle.

## Geografii
Schänis lit uf dr rächte Syte vo de Linth. Dr Speer isch dr höchst Punkt im Gebiet vo dr Gmeind mit 1'950 Meter über Meer. Dr Federispitz mit 1'865 m ü.M. ghört au zur Gmeind. An der Gränze zu Weese isch dr Biberlichopf, wo d Ruine vom ene römische Wachdurm und e Fernsehdurm druf stöhn. Döt isch au de zwait Bahnhof vo Schänis, de Bahnhof Ziegelbrugg. Der «Bänkener Büchel» drennt Schänis vo der Nochbergmeind Bänke.

## Gschicht
E Zyt lang isch Schänis (sowie au Weesä und Amdä) a de Grenze vom Römische Riich gläge. Wo i dr Schwiiz d Christianisierig agfange hät, isch Schänis im Linthgebiet ä wichtigän Oort gsi. Bis 1811 isch d Gschicht vom Dorf vom adlige Damestift Schänis prägt worde. D Chile, wo no Spuure vo de uralte Bouwärch hät, und bsunders dr rund Gallusturm züüged vo de Afäng vo de lange Dorfgschicht.


Gallusturm-Schänis1.jpg|dr alt Gallusturm
Klosterkirche Schänis Krypta 01.JPG|di romaanisch Krypta vo dr ehemolige Chlooschterchile
Drachenloch - panoramio.jpg|s Dracheloch
Ziegelbrücke Escherdenkmal.JPG|s Dänkmool für d Linthkorrekzioon, bi Ziegelbrugg ane 1832 zum Gedänke an Hans Konrad Escher vo dr Linth ufgstelt


## Weblink

* Internetsite vo Schänis
* 
* 

## Fuessnote
Ägyptisch-Hethitischer Friedensvertrag

Dr **ägyptisch-hethitisch Friidensverdrag** zwüschem ägyptische Pharao Ramses&nbsp;II. und em hethitische König Hattusili&nbsp;II. isch im 13. Johrhundert vor dr Ziitwändi abgschlosse worde und isch dr eltist bekannti schriftligi Friidensverdrag. Er isch uf Ägyptisch und uf Hethitisch verfasst worde und beidi Versione hai überläbt.
## Vorgschicht
Ägypte und d Hethiter hai sech sit em 15. Johrhundert vor dr Ziitwändi um d Hegemoniistellig in dr Levante gstritte. Die letzt grösser Usenandersetzig isch d Schlacht vo Kadesch gsi, wo d Ägypter nume mit vil Glück e Niiderlag und mögligerwiis dr Dod oder d Gfangeschaft vom Pharao Ramses&nbsp;II. hai chönne verhindere. Aber au d Hethiter hai nume wenig Nutze vom Usgang vo dr Schlacht gha. Dr Ramses het sich zwar noch Kanaan zrugzoge, aber d Gränze vo de respektive Iiflussgebiet het sech kuum veränderet. In de Johr noch dr Schlacht isch die bestehendi Ornig im Middlere Oste vo neue Chreft wie de Assyrer, wo an Macht zuegnoh hai, bedroht worde. So hai sich dr Hattusili und dr Ramses 16 Johr noch Kadesch, im 21. Regierigsjohr vom Ramses&nbsp;II. – noch em Ägyptolog von Beckerath im Johr 1259 – entschlosse, Friide zmache.
## Dr Verdrag
Dr Verdrag isch in ere ägyptische und in ere hethitische Version überliiferet, wo braktisch idäntisch si usser em Vorwort: d Ägypter beschriibe, wie dr Hethiterkönig um Friide bittet haig, währed in dr hethitische Version dr Pharao Underhändler noch Hatti gschickt haig. 
 
Dr Verdrag isch es Abkomme zwüsche zwei Grosskönig, wo sich as Brüeder bezeichne. Er het zum Inhalt, ass kein dr ander wurd agriffe und brobiere wurd ihm Gebiet wägznah, dass mä sech wurd understütze im Fall von ere Bedrohig dur en andere König, dass mä enander Hilf wurd ge, wenn s Regime vo innere Find bedroht wurd, dass Gegner vom König im Land vom andere sech dört nit dörfe ufhalte und müesse usgliferet wärde, aber au ass die Usgliiferete und ihri Familie nit dörfe misshandlet wärde. D Götter wärde agrüeft dr Friide z garantiere.

Dr Verdrag erwähnt keini Details. Wo d Gränze zwüsche de Iiflussberiich gsi isch, weiss me us andere Dokumänt. Amurru, wo früehner zum ägyptische Gebiet ghört het, isch jetzt Deil vo dr hethitische Sphäre gsi. Im Anastasy A Papyrus wird vo Sumur, ere Hafestadt nördlig vo Byblos,  erwähnt, ass si vo Ägypte kontrolliert wurd.

## Folge
Dr Friide isch mit Ehene zwüsche em Pharao und hethitische Prinzässine verdieft worde. D Assyrer hai e weniger agressivi Bolitik de Hethiter gegenüber driibe und wo z Hatti e Hungersnot usbrochen isch, het Ägypte Chorn gschickt. Wo aber d Hethiter agriffe worde si, het dr Pharao Merneptach kei Hilf gschiggt und s Hethitische Riich isch undergange.

## Literatur
* J. H. Breasted, *Ancient Records of Egypt*, Chicago 1906 Part Three, §§370ff.

## Fuessnote
Daressalaam

**Daressalaam** (arabisch دار السلام , *Dār as-Salām* wo "Huus vom Friide" bedüted), ursprünglig **Msisima**, isch die grösst und riichst Stadt z Tansania und e wichdigs regionals wirtschaftligs Zentrum. Grösser Daressalaam het noch dr offizielle Volkszellig 2002 e Bevölkerig vo 2'497'940 Iiwohner gha.
## Verwaltig
1974 het d Stadt dr Status vo dr Hauptstadt an Dodoma verlore, isch aber dr Sitz vo dr Landesverwaltig bliibe. Daressalaam isch en administrativi Brovinz und bestoht us drei Distrikt: Kinondoni im Norde, Ilala in dr Middi und Temeke im Süde.

## Wirtschaft und Verkehr

Über si natürlige Seehafe, wo au vo de Nochberstaate Uganda, Ruanda, Burundi, Sambia, Malawi und der Demokratische Republik vo Kongo bruucht wird, exportiert Tansania dr grösst Deil vo siine mineralische und landwirtschaftlige Produkt. Lokal härgstellt wärde Seifi, Farb, Zigarette, Schueh und Textilie, Metall- und Glasbrodukt.

D Ware zue und vom Kongo wärde zwüsche Daressalaam und em Kongonäbefluss Lualaba mit dr Iisebahn dransbortiert. D Stadt isch per Iisebahn au mit Kigoma am Tanganjikasee und Mwansa am Viktoriasee verbunde. Noch Sambia füehrt d Tanzam Railway. 

Dr Flughafe wird vo nationale und internationale Linie agfloge. Daressalaam isch e beliebte Turistenort worde dank siim molerische Hafe, siine schöne Stränd und em rege Nachtläbe.

## Gschicht

Daressalaam isch 1862 vom Sultan vo Sansibar gründet worde am Ort wo s Dorf Msisima gstanden isch. Es isch e chliini Hafestadt bliibe, bis die Dütschostafrikanischi Gsellschaft 1887 si pachtet het und 1890 kauft het. Im Johr druf het sech bis 1916 die dütsch Kolonialverwaltig dört niiderglo. 1907 isch vo Daressalaam us d Iisebahn baut worde. Noch em Erste Wältchrieg hai d Ängländer die dütsche ostafrikanische Kolonie as Mandat übernoh. Daressalaam isch noch dr Unabhängikeit vo Tanganjika 1961 d Landeshauptstadt worde und es au noch dr Vereinigung mit Sansibar zu Tansanie bis 1974 au bliibe. 1998 hai islamischi Militanti im e Terroragriff uf die US-amerikanischi Botschaft zäh Iiheimische dötet und Dutzendi verletzt.

## Quelle
* Dr Artikel "Dar es Salaam." in dr *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.* Chicago: Encyclopædia Britannica, 2009.

## Lingg
Präsidialrepublik

E **Präsidialrepublik** isch e Staat, wo d Staatsform von ere Republik het und wo dr Präsident Staatsoberhaupt und gliichziitig Regierigscheft isch. Formal wird dr Präsident in ere Republik für e festgleiti Ziit gwehlt und si Macht isch von ere Verfassig oder dur Traditione begränzt. 

E Diktatur isch kei Präsidialrepublik, au denn nit, wenn sich der Diktator as Präsident lot lo bezeichne oder e Parlament ernennt, wo vom ihm abhängig isch.

E typischi Präsidialrepublik isch d USA und au anderi Staate wie z. B Kenia hai es präsidentiells Regierigssystem. Frankriich het es semipräsidentiells Regierigssystem, wil s dört näben em mächtige Präsident au e Ministerpräsident git.

Republike, wo dr Präsident nit au no Regierigschef isch und wo s Staatsoberhaupt hauptsächlig repräsentativi Funktione usüebt, ghöre zu de parlamentarische Republike, wenn der Regierigschef under dr Kontrolle vom Parlament stoht. Bispil für das si Dütschland, Östriich und Italie.
Ortsvorsteher

Dr **Ortsvorsteher** isch e Verdräter vom ene Ort, wo nit sälbstständig isch, gegenüber der zueständige Gmeind. D Funktion vom Ortsvorsteher git s in mehrere Bundesländer in dr Bundesrepublik Dütschland und Östriich. Die rächtligi Stellig vom Ortsvorsteher isch drbii unterschiidlig. Z Liechtestei isch dr Begriff analog zum dütsche Ditel Bürgermeister.

## Bade-Württebärg
Z Bade-Württebärg isch er dr Vorsitzendi vom Ortschaftsrot. Er verdrätet dr (Ober-)Bürgermeister bim Vollzug vo de Beschlüss vom Ortschaftsrot und bi dr Leitig vo der örtlige Verwaltig. Er cha an de Sitzige vom Gmeindirot as Beroter deilnäh aber nit bim Abstimme. Uf e Vorschlag vom Ortschaftsrot wird dr ehrenamtligi Ortsvorsteher vom Gmeindirot us em Kreis vo de Bürger gwehlt, wo für e Ortschaftsrot wehlbar si, und zum Ehrebeamte uf Ziit ernennt. Mit ere Ortssatzig cha, bsundrigs noch Iigemeindige, bestimmt wärde, ass e stedtische Beamte zum Ortsvorsteher gwehlt wird. Dä isch denn e „hauptamtlige“ Ortsvorsteher ohni eiges Stimmrächt im Ortschaftsrot, usser wenn er e gwehlts Ortschaftsrotsmitgliid isch.

## Liechtestei
Z Liechtenstein duet d Gmeindsversammlig der Ortsvorsteher – mä sait em au Gmeindivorsteher – und die übrige Gmeindsorgan frei wehle. D Ortsvorsteher wärde noch em Mehrheitswahlrächt gwehlt und bestimme wiitgehend d Gmeindspolitik. Der Ortsvorsteher darf nume im Hauptort Vaduz noch eme fürstlige Erlass us em 19. Johrhundert d Bezeichng Bürgermeister dräge.
Arrondissement

En **Arrondissement** isch e Verwaltigseiheit. Es git se in underschiidlige Forme z Frankriich, Belgie, Québec und e baar Schwizer Kantön. S Wort isch abgleitet vom französische Värb *arrondir* (dt. *abrunde*). 

## Unterdeilig vom französische Département

Z Frankriich git s 342 Arrondissements, wo territoriali und organisatorischi Undergliiderige vo de Départements si. Si entlaste d Départementsverwaltige uf unterer Ebeni und ähnle öbbe de dütsche Landkreis oder Stadtbezirk und de östriichische Bezirk. 

Der Hauptort (frz. *chef-lieu*) vom ene Arrondissement isch au dr Sitz vo der zueständige Verwaltigsbehörde, der Unterpräfektur (frz. *sous-préfecture*) wo vom e Unterpräfekt (frz. *sous-préfet*) gleitet wird, wo mä mit em dütsche Landrot cha vergliiche. 

D Arrondissements si in Gmeinde (frz. *commune*) iideilt. E Sonderfall bilde d Kantön (frz. *canton*), wo de Gmeinde übergordnet si, aber nume d Funktion vo Wahlbezirk hai.

## Schwiz
D Kantön Waadt (Vaud), Wallis (Valais) und Fribourg (Freiburg) si in Arrondissements ufdeilt, wo as Grichtsbezirk diene.

## Lüeg au
* Region (Frankriich)
* Département
* Kanton (Frankriich)
Deutsche Morgenländische Gesellschaft

Die **Dütschi Morgeländischi Gsellschaft** (DMG) isch am 2. Oktober 1845 z Leipzig gründet worde und isch die eltist wüsseschaftligi Vereinigung vo dütsche Orientaliste. 

D Mitgliider vo der DMG beschäftige sich –&nbsp;im Underschiid zur Dütsche Orient-Gsellschaft, wo stark archäologisch usgrichtet isch&nbsp;– vor allem mit de Sproche und Kulture vom Morgeland, also bsundrigs vom Orient und vo Deil vo Asie, Ozeanie und Afrika. 

## Gschicht
Der Arabist und Orientalist an der Universität Leipzig, Heinrich Leberecht Fleischer (1801–1888), zelt as der wäsentlig Gründervater vo der DMG. Vo 1886 bis 1902 isch der bedütendi Indolog und Begründer vo der modärne Prakrit-Forschig Richard Pischel, Professer an der Universität Halle, Sekretär vo der DMG gsi. 

D DMG het sech währed em Nationalsozialismus im Rahme vo dr Gliichschaltig vo alle akademische Vereinigunge ufglöst. Am 4. Juni 1948 isch d DMG z Mainz widergründet und furtgfüehrt worde. Sit em 28. September 2006 het d DMG ihre Sitz in Halle an der Saale.

## Forschig
### Forschigsiirichtige
S Nepal-Forschigszentrum (internat. *Nepal Research Centre* NRC) z Kathmandu/Nepal, wo 1960 eröffnet worden isch, isch bis 1974 under dr Bezeichnig *Forschigsundernähme Nepal-Himalaya* bekannt gsi und befindet sech sit 2003 in dr Trägerschaft vo der Stiftung Deutsche Geisteswissenschaftliche Institute im Ausland.

S Orient-Institut in Beirut/Libanon, wo 1961 gründet worden isch, het sit 1987 en Ussestell z Istanbul.

D Bibliothek vo der DMG befindet sech z Halle an dr Saale. Ihri Beständ (öbbe 64.000 Titel) chönne über d Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt recherchiert wärde.

### Publikatione
* sit 1847: *Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft*. (ZDMG). Harrassowitz, Wiesbade, .
* sit 1857: *Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes*. (AKM).  Harrassowitz, Wiesbade, .
* sit 1964: *Beiruter Texte und Studien*. (BTS). Ergon, Würzburg, .

### Gmeinschaftligi Projekt
* Katalogisierig vo de Orientalische Handschrifte in Deutschland (KOHD) 
* Verzeichnis vo de Orientalische Handschrifte in Deutschland (VOHD)

### Projekt, wo d DMG förderet
* *Die Vergleichungs-Tabellen der Muhammedanischen und Christlichen Zeitrechnung*, hrsg. vom Ferdinand Wüstenfeld, 1854 
* *Wörterbuch der Klassischen Arabischen Sprache* (WKAS)

### Dr dütsch Orientalistedag
Sit 1921 organisiert d DMG in Abständ vo drei bis fünf Johr dr Dütsch Orientalistedag (DOT), e Kongräss vo dütsche und usländische Orientaliste. 
Bis jetzt hai 30 Orientalistedäg stattgfunde, die letzte z Bamberg (2001), Halle (2004) und Friiburg im Briisgau (2007).

Innerhalb vom DOT isch im Johr 1929 vom *Anton Baumstark* d Sektion "Christlicher Orient" gründet worde.

## Bekannti Mitgliider
* Carl Brockelmann
* Herrmann Brockhaus
* Gustav Droysen
* Heinrich Leberecht Fleischer
* Johann Fück
* Hans Conon von der Gabelentz
* Richard Pischel
* August Friedrich Pott
* Emil Rödiger
Bezirk Pruntrut

D **Bezirk Pruntrut** (frz. *District de Porrentruy*) isch en Bezirk im Schwiizer Kanton Jura. De Hauptort isch Pruntrut.

## Geografy
Dä Bezirk Pruntrut entspricht äm Gebiät vom Elsgau (französisch *Ajoie*) und em Clos du Doubs und lyt im üssärschtä Nordweschtä vo dä Schwyz. Dä südöschtlichi Täil vom Bezirk bildät d Gmeind Clos du Doubs, wo au St-Ursanne derzue ghört. Vo Oschtä nach Nordweschtä wird dä Bezirk vom Fluss Allaine durchflossä, wo z Frankrich in Doubs mündät. S Tal vom Doubs wird dur d Jurachetti vom Mont-Terrible vom Tal vo dä Allaine trännt.

## Gmeinde
Zum Bezirk ghöret folgendi Gmeinde:

## Veränderigen im Gmeindsbstang sit 2010

Karte Bezirk Porrentruy Gemeindeveraenderungen 2009.png|Gmeinde bis 2008
Karte Bezirk Porrentruy Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmeinde bis 2012
Karte Bezirk Porrentruy Gemeindeveraenderungen 2018.png|Gmeinde bis 2017
Karte Bezirk Porrentruy Gemeindeveraenderungen 2023.png|Gmeinde bis 2022
Karte Bezirk Porrentruy Gemeindeveraenderungen 2024.png|Gmeinde bis 2023



* 2009:
** Asuel, Charmoille, Fregiécourt, Miécourt u Pleujouse → La Baroche
** Buix, Courtemaîche u Montignez → Basse-Allaine
** Chevenez, Damvant, Réclère u Roche-d’Or → Haute-Ajoie
** Epauvillers (Bezirk Freibärge), Epiquerez (Bezirk Freibärge), Montenol, Montmelon, Ocourt, Saint-Ursanne u Seleute → Clos du Doubs
* 2013: Bressaucourt u Fontenais → Fontenais
* 2018: Haute-Ajoie u Rocourt → Haute-Ajoie
* 2023: Damphreux u Lugnez → Damphreux-Lugnez
* 2024: Beurnevésin u Bonfol → Basse-Vendline

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Geroldswil

**Geeretschwiil** (amtlich *Geroldswil*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Dietike im Kanton Züri i de Schwyz.

## Wappe
In Blau siet mer e silbrige Fackle wo e goldnigi Flamme het, un en Fischger mit füüf Widerhagge wo abe zeigt.

S Geeretschwiiler Wappe isch erstmals uf em Füürwehrchübel vo 1834 z finde und düütet uf en vo Dorfbewohner usgüebte Lachsfang hi.

## Geographii

D Gmeind liid im Limmattal uf ere Höchi vo 395 m ü M., nördlich a de Limmat agrentzt und gad bis zum Südhang vom Altberg ue, a dem Fues befindet sich s Wisetäli.

Rund 26,7 % vo de Gmeindflächi sind Agrarland, die grössere Waldfläche am Altberg mached 23,6 % us, und d Wasserflächi 3,1 %. Als Sidligsflächi sind 36.1% uszontt (devo 92.8% überbout), witeri 7,9 % diened als Verchersflächi.

D Nachbargmeinde sind Oetwil a de Limmat, Winige und Dietike.

## Gschicht
Geeretschwiil isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1255 als *Geroltzwiler*.

## Bevölkerig

De Uusländeraatäil liit bi 22,3 % (Stand 2011).

## Religion
30,6 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 36,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,4 %, CVP 6,4 %, EDU 0,7 %, EVP 2,0 %, FDP 26,1 %. GLP 5,9 %, GP 6,0 %, SP 13,1 %, SVP 37,0 %, Suschtigi 0,3 %.

Gmeindspresidäntin isch d Ursula Hofstetter (FDP).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,6 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Geeretschwiil ghört zue de Unterländer Mundarte.

## Literatur
* Karl Grunder: *Die Kunstdenkmäler des Kanton Zürich Band 9: Der Bezirk Dietikon.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern  1997 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 88). ISBN 3-909164-57-9. S.&nbsp;144–150.

## Weblink

* www.geroldswil.ch
* 

## Fuessnote
Adam Näf

De **Adam Näf** (* 1495 z Volleweid (Huuse am Albis), † 7. November 1571 am gliiche Ort) het bi de Schlacht bi Chappel s Zürcher Banner vor em Verluscht an d Innerschwiizer grettet.

## Sis Läbe

De Adam Näf isch als Sohn vom Hanss Näf u sinere Frau Katharina uf de Volleweid bi Huuse uf d Wält cho. Er isch mit sine Gschwüschterte uf de Volleweid ufgwachse un wird au im Glückshaferodel vo 1504 gnennt.

Bi de Schlacht bi Chappel am 11. Oktober 1531, wo näbe sim Vater au de Zürcher Reformator Huldrych Zwingli gfalle-n-isch, isch de Zürcher Bannerträger Kambli im Bruggemoos vo de Innerschwiizer Truppe schwer bedrängt worde. Wo er um Hilf grüeft het, isch de Adam Näf zämme mit em Junghans Tumysen grennt cho. Zämme hei sie d Verfolger vom Banner aagriffe un em Kambli gholfe, dass er het chönne flüchte.

Als Anerkennig het de Adam Näf im 1533i s Schtadtzürcher Bürgerrecht übercho un im 1535i de Sennhof vom Chloschter Chappel als Läche.

S Schwert vom Adam Näf un s Banner, wo er grettet het, sin hüt im Schwiizerische Landesmuseum z Züri ufbewahrt. E Kopi vom Lehensbrief isch im Schtaatsarchiv vom Kanton Züri.

## Weblink

## Einzelnachwiis
Pruntrut

**Pruntrut** (frz. *Porrentruy*; Franc-comtois []) isch e Gmeind un de Hauptort vom gliichnamige Bezirk vom Kanton Jura.

Pruntrut isch de Hauptort vom Elsgau (französisch *Ajoie*).

## Geographii

Pruntrut ligt uf beide Site vo de Allaine, eme chline Flüssli i de Ajoie, uf de Nordsite vom Chettejura. S Städtli ligt uf öpe 430 Meter über Meer ugfähr 21 Kilometer vo Dälschbrg, em Hauptort vom Kanton Jura, ewäg.

D Flechi vo de Gmeind isch im Johr 1997 zu 41 Prozänt vo Wald bewachse gsi, 38 Prozänt het ma fürs Buure bruucht un 20 Prozänt sin Siidligsflächene gsi.

D Nachbargmeinde vo Pruntrut sin Fontenais, Bressaucourt, Courtedoux, Bure, Courchavon, Coeuve, Alle un Courgenay.

## Gschicht
Vermuetlich het's scho in de Römerziit uf em Biet vo Pruntrut e gallorömischi Siidlig gäh. Au us de Ziit vom 10./11. Johrhundert het me im Schtädtli Überrescht vo eme Gebäude gfunde. Nochwiise cha me en erschti Bsidlig rund um d Chile St. German. D Grafe vo Pfirt hei e Burg bauet und unterhalb vo dere Burg und am Hügel uf de andere Site vom Tal sind Sidlige entschtande. D Pfirter hei Pruntrut dann im 1263i an d Grafe vo Mömpelgard verpfändet, wo ihri Rächt im Elsgau im 1281i im Bischof vo Basel abgeh hei. D Schtadtmuure sind im 1283 bauet worde und hei beidi Sidlige, di am Fuess vo de Burg und di uf de andere Site vom Tal umfasst. D Chile St. German isch aber usserhalb vo de Schtadtmuur blibe. Im Lauf vom 13. Johrhundert isch de Iifluss vom Basler Bischof uf Koschte vo de Mömpelgarder immer grösser worde. So het de Fürschtbischof d Rächt vo de Kastvogtei übercho und au me und me Iifluss uf d Bsetzig vo wichtige Positione chönne neh. In de Ziit zwüsche 1386 und 1461 isch Pruntrut zämme mit em Elsgau wider an d Mömpelgarder verpfändet gsi, aber dann wider zum Fürschtbistum cho. Wo de Bischof wäge de Reformation Basel het müesse verlah, isch Pruntrut im 1528 d Residenzschtadt vom Fürschtbistum worde. D Schtadt het in de folgende Johrhundert Stück für Stück uf Privilegie müesse verzichte und de Bischof het zum Bischpil s Schuel- und Chilewese übernoh. Au d Armefürsorg isch vo de Schtadt uf de Bischof übertrage worde. In de Ziit vo de Französische Revolution, am 27. April 1792 hei d Franzose de Fürschtbischof vertribe und im 1793 het d Nationalversammlig vo de Raurachische Republik für de Aaschluss vom Elsgau an Frankriich gschtumme - wenn au nöd ganz freiwillig. Pruntrut isch d Hauptort vom Departement Mont-Terrible worde, wo im 1800 zum Département Haut-Rhin (Oberelsass) cho isch. De Wiener Kongress het dann im 1815 bschlosse, dass de südlich Teil vom Fürschtbistum Basel und dodermit au Pruntrut und d Ajoie zum Kanton Bärn chömmed. Mit de Errichtig vom Kanton Jura isch Pruntrut zum Hauptort vom jurasische Bezirk Pruntrut worde und isch Sitz vom Kantonsgricht.

## Lüüt
* Pierre Henry (1932–2008), en Leerer und Dialäktoloog, z Pruntrut ufgwachse
* Jean-Georges Quiquerez (1755–1832), en Notar und Staatsbeamte, vo 1800 bis 1807 z Pruntrut Bürgermeischter gsii

## Literatur
*
*
*
*

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Pruntrut

## Fuessnote
Bezirk Freiberge

De **Bezirk Freibärge** (frz. *District des Franches-Montagnes*) isch en Bezirk im Schwiizer Kanton Jura. Zum Bezirk ghöred s Gebiet vo de Freibärge un de südlich Teil vom Clos du Doubs. D Gmeinde Epiquerez un Epauvillers hei uf de 1. Januar 2009 mit Nachbargmeinde us em Bezirk Pruntrut zur Gmeind Clos du Doubs fusioniirt un ghöred jetzt zum Bezirk Pruntrut. S Gebiet vom Bezirk im Clos du Doubs isch so es guets Schtück chliiner worde.

De Hauptort vom Bezirk Freibärge isch Saignelégier.

## Gmeinde
Zum Bezirk Freibärge ghöre selli Gmeinde:

## Fusione

Datei:Karte Bezirk Franches-Montagnes Gemeindeveraenderungen 2009.png|Gmeinde bis 2008
Datei:Karte Bezirk Franches-Montagnes Gemeindeveraenderungen 2023.png|Gmeinde bis 2022

* 2009:
** Fusion vo Montfavergier u Montfaucon → Montfaucon
** Fusion vo Goumois, Les Pommerats u Saignelégier → Saignelégier
** Fusion vo Le Peuchapatte u Muriaux → Muriaux
** Fusion vo Epauvillers u Epiquerez mit füf Gmeinde usem Bezirk Pruntrut → Clos du Doubs im Bezirk Pruntrut
* 2023: Fusion vo Les Breuleux u La Chaux-des-Breuleux → Les Breuleux

### Weblink

* 

## Fuessnoote
Sür un Siess

**Sür un Siess** isch e Fernseh-Sändung uf *France 3 Alsace* gsii, wu sitter 1995 alli Samschtig z Mittag no dr fimpfe uf Elsässisch vum Simone Morgenthaler moderiärt wore isch; dr Gaschtronom un Sternä-Koch Hubert Maetz het als kocht. Do isch d kulinarisch Dradition vum Elsass im Mittelpunkt gstande. Dr Stitzpunkt vu dr Sändung isch e Kuchi, e Kochstudio gsii. In däne 471 bishärige Sändunge sin als Lit üs em ganze Elsass vorgstellt wore un Ufnahme üs ihrem Läbensumfäld gmacht wore; eso sin aü anderi regionali Informatione wiä numme zum Koche un Bache iigflosse.

Sür un Siess isch - noch dr Lokalnochrichte - d beliäbtescht Sändung uf FR3 Alsace gsii.

Anne 2008 no dr Summerpaus isch diä Sändung abgschafft wore. Do druf sin e Hüffe Lit wiätig wore oder sin drüürig gsii.

Gege dä Bschluss vu FR3 Alsace hets Brotescht vum Generalrat vum Unterrhiin (Conseil Général du Bas-Rhin), vum Generalrat vum Oberrhiin (Conseil Général du Haut-Rhin) un vum Elsässische Regionalrat (Conseil Régional d’Alsace) gää; si hän d Furtfiährung vu däre Sändung gforderet un ass mer d Sändunge firs Elsass un uf Elsässisch vermehrt anstatt verminderet. 

Im Internet hets e Petition, wu iber 3.300 Mänsche gege d Abschaffung vu däre Sändung broteschtiärt hän. Do drbii muess mer bedänke, ass d meischte eltere Zuelueger vu däre Sändung gar ke Internetaschluss un ke Megligkeit zum unterschriibe hän. Viil Unterschriiber hän Kommentar abgä, so dr Adrien Fernique vu Stroßburg: 
:„Ich mën, as ìsch e Schànd! Ìmmer wennjer Sandùnge ùff elsassisch, obwohl mr fer se doppelt bezàhle: d Telestiir ùn wàs de Regionàlràt bezàhlt. Fer emol àss mr e gueti Sandùng hàn, wie sogàr guet loeft, màche sie's ewag. Àls noch hitt muen mr ùnsri Sprooch verdèitiche! Gràd fer die Besserwìsser vù Pàris: mr welle se nìt loslon.“

## Weblink
*E Websitte vu FR3 Alsace mit eme Link zu Video vu Sür un Siess: Uf "VOIR et REVOIR la vidéo de votre émission" drucke, no kunnsch ani!
*Petition gege d Abschaffung vu Sür un Siess

## Quälle
Saignelégier

**Saignelégier** isch e Gmeind im Bezirk Freibärge im Kanton Jura.

Es isch de Hauptort vom Bezirk. Früener het ma mengisch de dütsch Näme *Sankt Leodegar* bruucht, hüt sait ma des nüm.

Sit em 1.&nbsp;Januar 2009 ghöre di früener selbschtändige Gmeinede Goumois un Les Pommerats au zu Saignelégier.

## Geographi
De Hauptort Saignelégier ligt ugfähr 22 Kilometer nordöschtlich vo La Chaux-de-Fonds uf ere Höchi vo 978 Meter über Meer im nördliche Teil vo de Freibärge. S Gmeindsgebiet goht aber bis ins tüf iigschnittene Tal vom Doubs, wo z Goumois d Gränze zu Frankriich bildet.

D Flächi isch sit de Gmeindsfusion vo 2009 31,72 Kwadratkilometer im Gägesatz zu de 11,7 Kwadratkilometer vo vorher.

De höchsti Punkt vom Gmeindsgebiet isch uf 1088 Meter uf de Höchi vom *Chaumont*.

Dr Étang de la Gruère isch e wytume berüemte chlyne See.

## Gschicht
Der Ortsname isch als *Sonnelegilier* s erschte Mol anne 1382 im ene Dokumänt gnennt.

## Kultur un Tourismus

Saignelégier isch es wichtigs Zentrum für de Tourismus in de Freibärge, wo aber no nöd z fescht entwicklet isch. 

Sit em 1985i hets im Ort es grosses Freizitzentrum mit eme Schwimmbad, Sporthallene, Konferenzrüüm, eme Iislaufschtadion un eme Hotel.
 
Bekannt isch Saignelégier, bsunders unter Rösseler, wägem Marché-Concours, wo jeds Johr am zweite Sunntig im Auguscht stattfindt.

## Literatur
* 

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Saignelégier (französisch)
* Marché-Concours

## Fuessnote
Delsberg

**Dälschberg** (frz. *Delémont*, dt. *Delsberg*) isch e Gmeind im Kanton Jura und der Hauptort vom Kanton Jura und vom Bezirk Dälschberg.

## Geografy
Dälschberg ligt uf beidne Siite vo de Sorne kurz vor der Mündig i d Birs. Es isch e Stadt, und si ligt ugfähr 30 Kilometer südweschtlich vo Basel. D Stadtzäntrum isch uf 435 Meter Höchi. 

D Gmeind isch 22,03 Kwadratkilometer gross, und im 1997i si dodervo 18 Prozänt Siidligsflächi gsi, 43 Prozänt Wald un uf 38 Prozänt het ma buuret.

D Nochbergmeinde vo Dälschberg sind Develier, Courtételle, Rossemaison, Courrendlin, Courroux, Soyhières, Mettembert und Bourrignon.

## Wirtschaft
Zu Dälschberg ghört d Siidlig *Les Rondez* mit alte Induschtryalaage; die sind uf 415 Meter Höchi zwische der Sorne un der Birs; und der Wiiler *Vorbourg* mit ere Burgruine usem Middelalter, wo uf 521 Meter ligt. Im Norde goot s Stadtgebiet über d Jurachetti bis is Taal vom Bach *Ruisseau de Mettembert* übere.

Z Dälschbrg isch e Chrüzigsbahnhof. Er lyt a dr Linie vo Basel uf Biel, und do foot d Linie a uf Pruntrut und Frankrych.

Und d Stadt het zwo Autobaanuffahrte.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnote