Putsch

E **Putsch**, **Staatsstreich** oder **Coup d’État** isch en überraschendi, meistens gwaltsami Aktion von ere Gruppierig, im Allgemeine von ere gsellschaftlige Minderheit, mit em Ziil, d Regierig z stürze und d Macht im Staat diktatorisch z überneh. Putschiste si meistens hochi Militäroffizier oder Afüehrer vo paramilitärische Organisatione. Hüfig übernimmt aber au e Gruppe d Macht, wo scho Deil vom Staat legitim kontrolliert. Das isch öbbe dr Fall, wenn d Legislative vo dr Exekutive usgschaltet wird. Im Allgemeine folgt uf e Putsch e Militärdiktatur oder d Herrschaft vom ene autoritäre Regime.

Dr Sproochgebruuch isch schwankend: S Wort „Putsch“ wird hüfig nume für e Putsch bruucht, wo glungen isch, und eim wo fehlgschlage het, sait me denn „Putschversuech“. **Putschiste** si die, won e Putsch usfüehre.

## D Härkumft vom Begriff

Ursprünglig stammt dr Begriff us dr Schwiiz, won er 1839 z Züri, wo d Parteikämpf hert und usduurend gsi si, für e plötzlige Menscheuflauf, wo rasch verbii gsi isch, oder Ufstand gege d Regierig bbruucht worde isch (lueg Ustertag). S schwiizerdütsche Dialäktwort *Putsch* bedütet ursprünglig luutmolerisch e 'Stooss', 'Zsämmestooss'. Das Wort isch aber scho im 16. Johrhundert au im überdragene Sinn milidärisch für e plötzlige Vorstooss, en Ufschlag gegen e Hindernis oder en Initiative zum ene Undernähme bruucht worde. Im 19. Johrhundert het sich s Wort dur d Ziitigsbricht über dr erfolgriich Putsch vo de reaktionäre Chreft z Züri 1839 (Züriputsch) im dütsche, französische *(le putsch)* und änglische *(the putsch)* Sproochruum verbreitet.

D Begriffsbedütige *Putsch* und *Staatsstreich* (franz.: *coup d’État*) si aber nit völlig idäntisch. Bim ene Putsch wird dr gewaltsami Sturz vo dr Regierig vo usse undernoh (öbbe vom Milidär), während an eme Staatsstreich eins oder mehreri Mitgliider vo dr aktuelle Regierig bedeiligt si. Dr Begriff Staatsstreich orientiert sich drbii am Staatsstreich vom 18. Brumaire VIII, d.&nbsp;h. dr Machtübernahm vom Napoleon Bonaparte z Frankriich im Johr 1799.

## Milidärputsch

Es git verschiidnigi Faktore wo chönne uf e Milidärputsch Iifluss ha: D Klassezsämmesetzig vom Offizierskorps cha drbii e Rolle spiile, d Grössi vo dr Armee, e Dradition vo früehnere Militärputsch, Niiderlage in Chrieg oder nationali Krise, wo s dr zivile Regierig nit zuedraut wird, ass si se chönnt bewältige. Drzue chunnt, ass Armeä hüfig Draditione hai, wo elter si as d Nationalstaate wo si sötte verdeidige. Das cha drzue füehre, ass zivili Regierige äntwäder vo Militär in Putsch diräkt besiitigt, oder aber vom Militär an ihri innere Find usgliiferet wärde. Bispil für die zweiti Tendänz isch s Verhalte vo dr dütsche Riichswehr in dr Weimarer Republik.

Hüfiger as dr diräkti Putsch mit em Sturz vo dr Regierig isch die legalisierti Uflehnig, wo s Milidär sini umfangriichen Machtbefuegnis usnützt, zum diräkte Iifluss uf politischi Regierigsentscheidige z neh. In dr Türkei und z Chile het sich s Milidär noch Militärputsch au für d Ziit noch dr Rückgob vo dr Macht an d Ziviliste sonigi Iiflussmöglichkeite gsicheret. Parlamäntssitz und anderi institutionalisierti Iiflussmöglichkeite sichere em Milidär en Iifluss an dr politische Macht, ohni dass e diräkti Gewaltadrohig muess usgsproche wärde.

## Putsch in dr Gschicht

Au wenn s Wort **Putsch** erst sit em Züriputsch bruucht wird, cha me Staatsstreich in dr Ziit vorhär au eso säge.

## Lueg au
* Bürgerchrieg
* Diktatur
* Staat
* Revolution

## Weblingg
* Gefahr von Staatsstreichen in der Welt ''(A WORLD IN TROUBLE),* *Maximiliano Herrera*
* [[Christoph Landolt]]: [https://www.idiotikon.ch/wortgeschichten/putsch *Putsch.''] Wortgschicht im Blog vom Schwiizerische Idiotikon vom 20.&nbsp;Januar 2026.

## Fuessnoote