open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
24. Oktober

Dr **24. Oktober** isch dr 297. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 298. in Schaltjohr), dodermit blybe no 68 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1531: In dr Schlacht am Gubel, dr letschte Schlacht im Zweete Kappelerchrieg, zwische dr katholische un dr reformierte Ort vu dr Alte Aidgnosseschaft sige d Katholiken iber d Ibermacht vu dr Proteschtante.
* 1648: Dr Weschtfälisch Fride, wu z Münster un z Osnabrück verhandlet woren isch, wird unterzaichnet. Dodermit ändet dr Dryssgjehrig Chrieg.
* 1851: Dr William Lassell entdeckt dr Umbriel, e Mond vum Uranus.
* 1964: S britisch Protektorat Nordrhodesie wird as Sambia unabhängig.
* 1995: Di birmesisch Fridesnobelbrysdregeri Aung San Suu Kyi wird vu dr Militärdiktatur unter Huusarräscht gstellt.

## Uf d Wält chuu
* 1734: Anna Göldi, di letscht Frau, wu mer z Europa wäge Häxerei hiigrichtet het
* 1802: Johannes Kettiger, Schwyzer Pädagoog
* 1824: John Hancock, US-amerikanische Bolitiker
* 1838: Emil Frey, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1856: Yu Gil-jun, koreanische Bolitiker un Unabhängigkaitsaktivischt
* 1927: Gilbert Bécaud, franzesische Chansonnier
* 1928: Otti Wilmanns, dytschi Botanikeri
* 1933: Rainer Stadelmann, dytsche Egyptolog
* 1938: Marron Curtis Fort, US-amerikanische Germanischt un Saterfrisischforscher
* 1940: Jossi Sarid, en israelische Noochrichde-Kommentator und Politiker
* 1969: Katalin Gödrös, Schwyzer Filmmacheri
* 1973: Levi Leipheimer, US-amerikanische Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1725: Alessandro Scarlatti, italienische Komponischt
* 1930: Paul Appell, e französische Mathematiker
* 1951: Joseph Rossé, elsässische Bolitiker un Verleger
* 1970: Ernest Beyer, Elsässer Dialäktoloog
* 2017: Fats Domino, US-amerikanische Musiker

## Sunschtigs
* Dag vu dr Bibliotheke z Dytschland (syt 1995) un z Sidtirol (syt 2009)

## Weblink
25. Oktober

Dr **25. Oktober** isch dr 298. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 299. in Schaltjohr), dodermit blybe no 67 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 732: Dr fränkisch Huusmaier Karl Martell stoppt in dr Schlacht vu Tours un Poitiers s Vordringe vu dr Mauren uf Europa.
* 1415: Im Hundertjehrige Chrieg siigt dr Heinrich V., dr Chenig vu Ängland, dur dr Yysatz vu Langbogeschitze iber e fascht dopplet so groß Heer vu dr Franzosen in dr Schlacht vu Azincourt.
* 1823: Z Wien wird d Oper Euryanthe vum Carl Maria von Weber urufgfiert.
* 1990: Kasachstan verchindet syni Suveränitet vu dr Sowjetunion.
* 2009: D Tessiner Gmaine Borgnone, Intragna un Palagnedra fusioniere zue Centovalli. D Gmaine Bruzella, Cabbio, Caneggio, Morbio Superiore, Muggio un Sagno fusioniere zue Breggia.

## Uf d Wält chuu
* 1776: Johannes Merz, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 1881: Pablo Picasso, spanische Moler un Bildhauer
* 1895: Levi Eschkol, israelische Politiker
* 1897: Walter Füsslin, dytsche Psychiater un Dialäktdichter
* 1911: Karl Kurrus, dytsche Haimetdichter
* 1927: André Jobin, Schwyzer Comicautor
* 1930: Rudolf Engler, Schwyzer Sproochwüsseschaftler
* 1942: Elsbeth Sigmund, Schwyzer Schauspileri
* 1949: Idir, algerische Musiker
* 1963: Mike Müller, Schwyzer Schauspiler
* 1968: Claudia Sabine Meier, Schwyzer  Transgender-Aktivischti
* 1970: Davide Pagliarani, italienischer katholischer Prieschter
* 1984: Katy Perry, US-amerikanischi Popsängeri

## Gstorbe
* 1400: Geoffrey Chaucer, änglische Dichter
* 1760: Georg II., britische Chenig
* 1871: Johann Rudolf Merian, Schwyzer Mathematiker un Bolitiker
* 1919: Eugène Ruffy, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1941: Robert Delaunay, franzesische Moler
* 1992: Robert Gleichauf, dytsche Bolitiker
* 2013: Katharina von Arx, Schwyzer Schriftstelleri un Journalischti
* 2020: Fritz Gallati, Schwyzer Velorännfahrer
* 2020: Thomas Oppermann, dytsche Bolitiker

## Weblink
Hans Kern

De **Kernè Hans** (* 22. Juni 1945 z Stüèlingè als **Hans Kern**; † 16. Mai 2013 z Stüèlingè) isch èn stylprägendè Fasnächtler, Mundartdichter und Naturkundler z Stüèlingè gsi. Grufè worrè isch er fascht nu *Schärmuuser*.

Ufgwachse isch de Kernè Hans as ainzige Sohn vu de Bäckersfamilie Kern, wo im domolige Gaschthus Kranz i dè Stüèlingèr Understadt ihr Gschäft gha hèn. Johre lang isch er für d Stüèlingèr Stadtvowaltong Waibel gsi und hèd ihri Poscht vodailt.

## Fasnet
Dè *[[Maulwurffänger|Schärmuuser]]* isch zvorderscht i dè Röllimusig z Stüèlingè als Präsident (*Oberrölli*), Fahnè- un Schällebaumträger z Gang gsi.

Er hät diè Guggèmusig-artigi Formation anno 1962 mit is Lebè grufè un isch Zyt sines Lebèns dè Dätschmeischter i sellem Huufè gsi. Nebbeby isch er Hästräger vo de Stüèlingor Narrèzunft gsi und hät als *Pumuckl* vokleidet sin närrischè Johresrückblick vordrait. Sini Paraderollè isch dè *Hochwürdè* gsi, dè närrische Pfarrer, wo diè Trauerzeremonie vo dè *hochheiligè* Fasnet vollzogè un noch dè Vobrennig vom Bög dè närrische Seggè gä hèt. Bi dè Trauerzeremony isch er vo drei närrischè Minischtrantè unterschtützt worrè. D'Minischrantè hän dodèby warmes Wasser, kaaltes Wasser un „Weihrauch“ (Rauch von èmè Stumpè) vodeilt. S'Brivileg vo sinè Hochwürdè isch d'Schnörrè voll Messwy gsi, um d'Stimmbänder z'ölè. Legendèr sin sini Lièder un Sprüch gsi. Als Lièd hät er sini *Amanda* vordrait, d'Zeremony vo dè närrischè Bergpredigt hät èbèso dezuè ghört. E Hampflè Lièdtext im Stüèlingèr Dialèkt wared au deby.

## Mundart
S Alemannischè z braktizyrè isch eins vo sinè gröschtè Aaligè gsi. Er hèt vili fascht uusgschtorni Ussdrügg regelmässig bruucht, un dodèmit am Lèbè erhaaltè. S beharrlichè Bschtoo uff üsem Dialèkt isch sicher ganz im Sinn vo allè Autorè i dè alemanischè Wikipedia gsi. 
Mitte vo dè 1970er Johr hèt er èn Band mit Heimètgedicht usègää. S eint odder anderè Schmankerl dört druus hèt er a dè Fasnet zum Beschtè gää.

## Naturkundi
Dè Schärmuuser isch èn echtè Ègsberte i Sachè heimischi Flora un Geology gsi. Sell Wüssè hèt er ehrèamtlich bim Schwarzwaldvorein Stüèlingè ybrocht. Uf Aafroog hèt er au für Bekannti sognannti *geologisch-bodanischi* Wanderigè durrègfüèrt. Èm Nadurschutz hèt er mit sinèrè Begaabig aktiv diènt, indem er i dè Wälder rund um Stüèlingè als Nadurschutz-Beufftragtè vom BUND tätig gsi isch.

Floristisch aagluègèt isch iim vo allèm am Schuzt vo dè heimischè Orchideè glägè gsi. Bsunders dè üsserscht seltènè Gäälè Frauèschuè, wellè i sim Revir im Gwann *Lindenbärg*/*Spièssèbärg* heimisch isch, hèt sin bsunderè Schutz gnossè.
Eher vo bodanischer/kulinarischer Nadur war si Indrèssi am Bärlauch. Als Egsbertè hèt er einem dè Unterschyd zwischèm Bärlauch un Maièrysle brääzis erklärè chönnè.

## Weblingg
* Trauerrede von Arnfried Winterhalter Narrenzunft „Hungrige Stühlinger“ e.&nbsp;V., abgruefe am 17. Dezämber 2013

## Fuessnoote
26. Oktober

Dr **26. Oktober** isch dr 299. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 300. in Schaltjohr), dodermit blybe no 66 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1701: Am Theater am Gansmäärt z Hamburg wird d Opere *Die wunderschöne Psyche* vum Reinhard Keiser urufgfiert.
* 1811: Am Teatro dal Corso z Bologna wird d Opere *'L’equivoco stravagante* vum Gioacchino Rossini urufgfiert.
* 1860: Dr Giuseppe Garibaldi akzeptiert bin eme Dräffe z Teano bi Neapel dr Viktor Emanuel II. as Chenig vu Italie un verzichtet im Ramme vum Risorgimento uf d Macht im eroberete Chenigrych vu baide Sizilie.
* 1863: Z Gämf fangt e internationali Komferänz aa, wu zue dr Grindig vu dr Internationale Rotchryz Bewegig fiert.
* 1899: Im Chunschttheater z Moskau wird s Drama *Onkel Wanja* vum Anton Tschechow urufgfiert.
* 1905: Noch ere Volksabstimmig am 13. Augschte wird d Union vu Norwege mit Schwede ufglest un Norwegen e aigeständig Chenigrych.
* 1962: Mit dr bolizeilige Bsetzig un Dursuechig vu dr Redaktionsryym vum *[[Der Spiegel|Spiegel]]* z Hamburg fangt d Spiegel-Affäre aa.
* 1965: Z Frankreich wird dr *[[Code postal]]* yygfiert. Die Poschtlaitzahl bstoht am Aafang us dr Nummere vum Département un dr erschte drei groß gschribene Buechstabe vum Ortsname.
* 1965: D Beatles wäre vu dr Chenigi Elisabeth II. im Londoner Buckingham Palace mit em Orde *Member of the British Empire* uuszaichnet. Dr John Lennon git sy Orde ne baar Johr speter us Brotescht zruck, wel Großbritannie bim Biafra-Chrieg mitmacht.
* 1972: Mit eme Butsch geg dr Staatsbresidänt Justin Ahomadegbé-Tomêtin ibernimmt dr Major Mathieu Kérékou d Macht z Benin.
* 1977: Zum letschte Mol wird bi dr Dytsche Bundesbahn regulär e Dampflok yygsetzt.

## Uf d Wält chuu
* 1483: Hans Buchner, dytsche Komponischt
* 1685: Domenico Scarlatti, italienische Komponischt
* 1747: Rudolf Ludwig von Erlach, Schwyzer Militer un Bolitiker
* 1759: Georges Danton, franzesische Revolutionsfierer
* 1826: Johann Baptist Trenkle, badische Archivar un Haimetforscher
* 1837: Thomas P. Ochiltree, US-amerikanische Bolitiker
* 1869: August Halm, dytsche Komponischt un Autor vu Sachliteratur
* 1903: Horst-Tanu Margraf, dytsche Dirigänt
* 1928: Rudolf-Günther Läpple, dytsche Musiker, Organischt un Musikpedagog
* 1930: Jörg Steiner, Schwyzer Schriftsteller
* 1940: Katharina von Salis, Schwyzer Geologi
* 1944: Leta Semadeni, Schwyzer Schriftstellerin
* 1947: Hillary Clinton, US-amerikanischi Bolitikeri
* 1964: Bettina Lisbach, dytschi Bolitikeri
* 1999: Luna Wedler, Schwyzer Schauspileri

## Gstorbe
* 1764: William Hogarth, änglische Moler
* 1974: Josef Anton Bueb, dytsche Kommunalbolitiker un Haimetdichter
* 1979: Park Chung-hee, sidkoreanische Bolitiker
* 1998: Selvarajan Yesudian, indische Yogalehrer
* 2003: Roberto García Morillo, argentinische Komponischt
* 2010: Romeu Tuma, brasilianische Bolitiker
* 2019: Horst Junker, dytsche Unternämer un Kommunalbolitiker
* 2021: Roh Tae-woo, sidkoreanische General un Bolitiker

## Weblink
27. Oktober

Dr **27. Oktober** isch dr 300. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 301. in Schaltjohr), dodermit blybe no 65 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1553: Z Gämf stirbt dr spanisch Arzt un Glehrte Michael Servetus uf em Schyterhufe, wel er dr Calvinismus kritisiert het un vum Reformator Johannes Calvin as Chetzer aagsää woren isch.
* 1979: St. Vincent un d Grenadine wäre unabhängig vu Großbritannie.
* 1991: Turkmenistan wird unabhängig vu dr Sowjetunion.
* 2002: Dr Gwärkschafter Luiz Inácio Lula da Silva wird im zweete Wahlgang zum Bresidänt vu Brasilie gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1466/1467/1469: Erasmus von Rotterdam, niderländische Humanischt 
* 1594: Johann Rudolf Wettstein, Schwyzer Bolitiker
* 1822: Giovanni Giordani, italienische Dokter un Sprochforscher
* 1828: Otto Funke, dytsche Physiolog
* 1867: Frieda Mayer, dytschi Dialäktdichteri
* 1891: Paul Grüninger, Schwyzer Bolizeihauptmann
* 1912: Heinrich Welf, italienisch-schwyzerische Ingenieur und Förderer vom Gressoneydytsch
* 1945: Luiz Inácio Lula da Silva, brasilianische Bolitiker
* 1979: Léa Salamé, franzesisch-libanesischi Journalischti
* 1984: Thibault Bazin, franzesische Bolitiker
* 1987: Alexia Djilali, franzesischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 1527: Johann Froben, Basler Buechdrucker un Verleger
* 1605: Akbar, Großmogul vu Indie
* 1981: Albert Bächtold, Schwyzer Schriftsteller

## Weblink
28. Oktober

Dr **28. Oktober** isch dr 301. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 302. in Schaltjohr), dodermit blybe no 64 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1444: No dr schwäre Verluscht vu dr Armagnacs bi dr Schlacht bi St. Jakob an dr Birs sicheret dr franzesisch Dauphin Ludwig im Fride vu Anze dr Aidgnosse bständigi Fryndschaft zue.
* 1492: Dr Christoph Kolumbus entdeckt Kuba.
* 1636: Z Cambridge, Massachusetts wird d Harvard-Universität grindet.
* 1854: Dr Jean Chacornac entdeckt dr Aschteroid (33) Polyhymnia. 
* 1918: De Staat Tschechoslowakei wird in Prag usgruefe.
* 1954: Em Ernest Hemingway wird dr Nobelbryys fir Literatur verliie.
* 1958: Dr Angelo Giuseppe Roncalli wird as Noofolger vum Pius XII. zum Papscht gwehlt un git si dr Name *Johannes XXIII.*
* 1981: Z Los Angeles wird d Metal-Band Metallica grindet.

## Uf d Wält chuu
* 1536: Felix Platter, Schwyzer Arzt un Schriftsteller
* 1696: Ferdinand Raspieler, Schwyzer Pfaarer, Mundartdichter und Lexikograaf
* 1744: William Hodges, änglische Moler
* 1821: Elias Landolt, Schwyzer Forschtwisseschaftler
* 1852: Xaver Severin Gretener, Schwyzer Jurischt
* 1879: Jakob Vetsch, Schwyzer Germanischt und Jurischt
* 1889: Jacques Rapin, franzesische Architäkt
* 1905: Coghuf, Schwyzer Chinschtler
* 1926: Myrta Stieber, dytschi Dialäktdichteri
* 1936: Pier Giacomo Grampa, remisch-katholische Bischof
* 1955: Bill Gates, US-amerikanische Unternämmer
* 1955: Reinhold Pix, dytsche Bolitiker
* 1956: Jessica Früh, Schwyzer Schauspileri
* 1957: Florence Arthaud, franzesischi Sägleri
* 1992: Jessica Rosenthal, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 312: Maxentius, remische Chaiser
* 1704: John Locke, änglische Philosoph
* 1942: Jakob Vetsch (Schriftsteller), Schwyzer Germanischt und Jurischt
* 1944: Maurice Bazin, franzesische Bolitiker
* 1987: André Masson, franzesische Moler
* 2003: Emily Gerstner-Hirzel, Schwyzer Volgskundleri und Dialäktologin
* 2010: Irene Widmann, dytsche Moleri

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Tschechie

## Weblink
Franz Liszt

Dr **Franz Liszt** [], uf Ungarisch *Liszt Ferencz*, wien er si Naame sälber gschriibe het (* 22. Oktober 1811 z Raiding/Doborján, denn im ungarische Chronland vom Kaiserdum Ööstriich, hüte Burgeland; † 31. Juli 1886 z Bayreuth), isch en ööstriichisch-ungarische Komponist, Pianist, Dirigänt, Theaterläiter, Muusigleerer und Schriftsteller gsi.

Dr Liszt isch äine vo de hervorragendste Klaviervirtuose gsi und äine vo de broduktivste Komponiste vom 19. Joorhundert. Er het in e Hufe underschiidlige Stil und Gattige komponiert. Sini Sinfonische Dichdige häi dr Wääg zur „programmatische Muusig“ vorberäitet. Wäge sine Hauptwärk zellt men en zur Nöidütsche Schuel. Er isch äine vo de Gründer vom Allgemäine Dütsche Muusigveräin gsi. Won er 54 Joor alt gsi isch, het er z Rom die niidere Weije und dr Ditel Abbé überchoo.

## Wärk
S Gsamtwärk vom Franz Liszt isch riisig und bis hüte isch käi Gsamtusgoob erschiine. Die sogenannti „Carl-Alexander-Ausgabe“, wo eso häisst, wil si 1888 vom Groossherzog Carl Alexander vo Sachse-Weimar-Eisenach sinere Franz-Liszt-Stiftig aagstoose worde isch,  umfasst 34 Bänd, isch aber nid vollständig. Dr änglisch Muusigwüsseschaftler Humphrey Searle het e süstematischs Wärkverzäichnis zämmegstellt und isch uf 702 Ditel choo ooni die literarische Wärk:

* 123 Klavierwärk
* 77 Lieder
* 65 gäistligi Chorwärk
* 28 wältligi Chorwärk
* 11 Orgelwärk
* 1 Opere
* 25 Orchesterwärk
* 7 Wärk für Klavier und Orchester
* 9 Kammerkonzärt
* 5 Melodrame
* 335 Arraaschmang und Transkripzioone
* 17 unvolländeti Wärk

## Litratuur
* Altenburg, Detlef (Hrsg.): *Franz Liszt, Tagebuch 1827.* Wien 1986.
* Burger, Ernst: *Franz Liszt. Eine Lebenschronik in Bildern und Dokumenten.* List Verlag, München 1986, . Mit einem Vorwort von Alfred Brendel.
* d’Agoult, Marie (Daniel Stern): *Mémoires, Souvenirs et Journaux I/II.* Présentation et Notes de Charles F. Dupêchez, Mercure de France 1990.
* Hamburger, Klára: *Franz Liszt. Leben und Werk.* Böhlau Verlag, Köln/Weimar/Wien 2011, ISBN 978-3-412-20581-2.
* Oliver Hilmes: *Liszt. Biographie eines Superstars.* Siedler, München 2011, ISBN 978-3-88680-947-9.
* Jung, Hans Rudolf (Hrsg.): *Franz Liszt in seinen Briefen.* Frankfurt am Main 1988.
* 
* Raabe, Peter: *Liszts Leben*, 2. Auflage. Tutzing 1968.
* Raabe, Peter: *Liszts Schaffen*, 2. Auflage. Tutzing 1968.

## Weblingg

* Literatur über Franz Liszt in der Bibliographie des Musikschrifttums
* 
* Werkeverzeichnis bei Klassika.info
* Liszt-Ferenc-Archiv Göppingen/Budapest
* Wärkverzäichnis noch em Humphrey Searle

### Noote
* 
* 
* Erstusgoob vo dr Missa Solemnis − Graner Festmäss − in dr vatikanische Version vo 1859
30. Oktober

Dr **30. Oktober** isch dr 303. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 304. in Schaltjohr), dodermit blybe no 62 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1454: Dr Karl dr Kien hyrotet z Lille in zwoter Eh d Isabelle de Bourbon.
* 1929: D Standsailbahn z Stuegert wird in Bedrib gnuu.
* 1995: Mit ere knappe Mehrhait vu 50,58 % bin ere Bedailigung vu iber 93 % lähnt d Bevelkerig vu Québec s zwait Unabhängigkaitsreferendum vu Kanada ab.

## Uf d Wält chuu
* 1839: Alfred Sisley, franzesische Moler
* 1881: Lena Christ, bairischi Schriftstellerin
* 1896: Marc Margotin, franzesische Architäkt
* 1901: Josef Brandel, dytsche Bolitiker
* 1928: Giovanni Orelli, Schwyzer Schriftsteller
* 1930: Emma Eigenmann, liechteschtainischi Bolitikeri
* 1931: Hedi Lang, Schwyzer Bolitikeri un Nationalrotsbresidänti
* 1938: Hans Ulrich Bänziger, Schwyzer Psycholog un Schriftsteller
* 1955: Bernd Riexinger, dytsche Gwerkschafter un Bolitiker
* 1960: Diego Maradona, argentinische Fueßballer
* 1963: Mitra Devi, Schwyzer Schriftstelleri

## Gstorbe
* 984: Ymmo, Apt vom Chlooschter Sanggalle
* 1910: Henry Dunant, Schwyzer Gschäftsmann, Humanischt un Grinder vum Rote Chryz
* 1914: Ernst Stadler, elsässische Dichter
* 2017: Alfred Heizmann, dytsche Lehrer un Fasnetsdichter
* 2020: Doris Oswald, dytschi Mundartdichteri

## Weblink
29. Oktober

Dr **29. Oktober** isch dr 302. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 303. in Schaltjohr), dodermit blybe no 63 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1525: Dr Martin Luther haltet z Wittenberg di erscht Mäss uf Dytsch.
* 1787: Z Prag wird Oper *Don Giovanni* vum Wolfgang Amadeus Mozart urufgfiert.
* 1923: Dr Mustafa Kemal Atatürk rieft d Republik Türkei uus un verlait d Hauptstadt uf Ankara.
* 1947: Di jidisch-tirkisch Zyt Şalom erschynt zum erschte Mol.
* 1969: Zwische Computer an der University of California, Los Angeles, un em Stan­ford Research Insti­tute bi San Francisco glingt di erscht Daten­iberdragig iber s ARPANET, dr Vor­laifer vum Internet.
* 1991: D Ruumsonde Galileo passiert dr Asteroid Gaspra in ere Entfärnig vu 16.200&nbsp;km un vermisst un fotografiert en.

## Uf d Wält chuu
* 1852: Eustach Robert Gallion, dytsche Musiker un Dialäktdichter
* 1863: Georges Dottin, französische Sproochwüsseschaftler
* 1879: Franz von Papen, dytsche Bolitiker
* 1890: Claire Goll, dytsch-franzesischi Schriftstelleri
* 1926: Jon Vickers, kanadische Heldetenor
* 1954: Matthias Zschokke, Schwyzer Schriftsteller
* 1930: Niki de Saint Phalle, französisch-schwizerischi Moolere und Bildhauere
* 1963: Lilian Naef, Schwyzer Schauspileri un Regiseuri
* 1963: Thomas Reis, dytsche Kabarettischt
* 1967: Thorsten Fink, dytsche Fueßballspiler un -trainer
* 1994: Ilira Gashi, albanisch-schwyzerischi Sängeri

## Gstorbe
* 1268: Friedrich I., Markgrof vu Bade
* 1892: Ernst Ludwig Rochholz, Schwyzer Historiker und Volkskundler
* 1951: Karl Bohnenberger, dytsche Sprochwisseschaftler
* 1981: Georges Brassens, franzesische Chansonnier un Dichter

## Weblink
31. Oktober

Dr **31. Oktober** isch dr 304. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 305. in Schaltjohr), dodermit blybe no 61 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 475: Dr Romulus Augustulus wird zum Chaiser vum Weschtremische Rych uusgruefe.
* 1517: Em Martin Luther syni *95 These* sollen as Dischpetationsgrundlag iber dr Ablosshandel diene. Dr Iberliferig no schlat dr Luther si an d Dire vu dr Schlosschilche z Wittenberg aa un laitet dodermit d Reformation yy.
* 1918: Di eschtrychisch-ungarischi Monarchi ändet dur dr Uusdritt vu Ungarn.
* 1971: Bi dr Wahle zum schwyzerische National- un Ständerot hän zum erschte Mol au d Fraue s aktiv un s passiv Wahlrächt.

## Uf d Wält chuu
* 1632: Jan Vermeer, holländische Moler
* 1686: Senesino, italienische Sänger
* 1760: Katsushika Hokusai, japanische Moler
* 1819: Johann Andreas von Sprecher, Schwyzer Hischtoriker und Schriftsteller
* 1827: Johann Georg Längin, dytsche Bfarrer un Schriftsteller
* 1887: Chiang Kai-Shek, chinesische Bolitker
* 1899: Nold Halder, Schwyzer Lehrer un Archivar
* 1929: Bud Spencer, italienische Schauspiiler un Schwimmer
* 1933: Dieter Pröttel, dytsche Färnsehshow- un Filmregisseur
* 1937: Anne-Marie Holenstein, Schwyzer Germanischti un Entwickligshälferi
* 1947: Walter Hürster, dytsche Physiker un Autor
* 1950: Zaha Hadid, irakisch-britischi Architekti, Architekturbrofässori un Designeri
* 1952: Urs Schwaller, Schwyzer Bolitker
* 1956: Reinhold Gall, dytsche Bolitiker
* 1958: Helmut Dold, dytsche Musiker
* 1960: Marietta Kobald, Schwyzer Schurnalischti, Fotografi und Kulturvernetzeri
* 1966: Gottfried W. Locher, Schwyzer Theolog und refermierte Chilefunktionär

## Gstorbe
* 1939: Chasper Pult, Schwyzer Romanischt
* 1962: Thomas Holenstein, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1993: Federico Fellini, italienische Filmmacher

## Sunschtigs
* Reformationstag
* Halloween

## Weblink
1. November

Dr **1. Novämber** isch dr 305. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 306. in Schaltjohr), dodermit blybe no 60 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1503: Dr Giuliano della Rovere wird Papscht un git si dr Name Julius II.
* 1781: Mit em *Untertanepatänt* vum Joseph II. wird d Lyybaigeschaft in dr habsburgische Länder ufghebt.
* 1956: Ungarn verchindet syy Neutralitet un dr Uusdritt us em Warschauer Pakt. Sowjetischi Druppe fange derno aa mit dr Niderschlagig vum Ungarische Volksufstand (Bild).
* 1961: Z Dytschland wird mit vierstellige Poschtlaitzahle s wältwyt erscht vollständig Postlaitzahlesyschtem yygfiert.
* 1981: Antigua un Barbuda wäre unabhängig vu Großbritannie.
* 1986: Noch eme Großbrand bim Chemikonzärn Sandoz z Schwiizerhalle bi Basel versycht veruurainigt Leschwasser dr Rhy un vernichtet dert e Großdail vum dierischen un pflanzlige Läbe.
* 2008: D Bürgerlich-Demokratische Partei wird in dr Schwyz grindet.

## Uf d Wält chuu
* 1850: Pauline Chaponnière-Chaix, Schwyzer Frauerächtleri
* 1864: Moses L. Broocks, US-amerikanische Bolitiker
* 1902: Adolf Hermann Ribi, Schwyzer Sproochwisseschaftler un Redakter
* 1910: Madeleine Will, elsässischi Organischti un Kumpenischti
* 1911: Grete Borgmann, dytschi Frauerächtleri
* 1926: Dino Vasina, italiänische Lehrer un Förderer vum Dialäkt vu Rimella
* 1963: Katja Riemann, dytschi Schauspiileri
* 1967: Lutz Fischer, Schwyzer Bfaarer, Politiker und Mundart-Autor
* 1969: Viola Heinzelmann, Schwyzer Gynäkologi
* 1976: Isabell Otto, dytschi Mediewisseschaftleri

## Gstorbe
* 1690: Johann Jacob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 2009: Achim Stocker, dytsche Fueßballfunktionär
* 2021: Esther Strube, dytschi Autori, Bibliothekari un Kommunalbolitikeri

## Sunschtigs
* Allerhailige

## Weblink
Klus

**Klus** bezaichnet:
* Klus (Tal), es Quertal
* Klus (Balsthal), en Ort i de Gmaind Balsthal
* Klus (Prättigau), de schluchtartig Iigang is Prättigau

**Klus** isch de **Familiename** vo folgende Person:
* Tomáš Klus (* 1986), tschechische Liedermacher und Schauspiler
Mühlhausen

**Mühlhausen** isch de Name vo däne Ortschafte:

z **Bade-Würtebärg**
* Mühlhausen (Eberhardzell), en Ortstail vo de Gmaind Eberhardzell im Landchrais Biberach
* Mühlhausen (Herdwangen-Schönach), en Ortstail vo de Gmaind Herdwangen-Schönach im Landchrais Sigmaringe
* Mühlhausen (Kraichgau), e Gmaind im Rhein-Neckar-Chrais
* Mühlhausen (Stuttgart), en Stadttail vo Stuttgart
* Mühlhausen an der Enz, en Stadttail vo Mühlacker im Enzchrais
* Mühlhausen an der Würm, en Ortstail vo de Gmaind Tiefebronn im Enzchrais
* Mühlhausen bei Schwenningen, en Stadttail vo Villingen-Schwenningen im Schwarzwald-Baar-Chrais
* Mühlhausen im Täle, e Gmaind im Landchrais Göppinge
* Mühlhausen-Ehingen, e Gmaind im Landchrais Konstanz

z **[[Bayern]]**
* Mühlhausen (Mittelfranken), e Gmaind im Landchrais Erlange-Höchstadt
* Mühlhausen (Oberpfalz), e Gmaind im Landchrais Neumarkt i de Oberpfalz

z **[[Thüringen|Thüringe]]**
* Mühlhausen/Thüringen, e Chraisstadt im Unstrut-Hainich-Chrais

**Lueg au:**
* Mülhausen (französisch: *Mulhouse*), e Stadt im Oberelsass, Frankriich
* Mülhausen (Unterelsass) (französisch: *Mulhausen*), e Gmaind im Underelsass, Frankriich
Bauer

**Bauer** isch hochtütsch för *Puur* und stot för:
* en Landwirt
* di nidrigsti Spilfigur bim Schach
* e Spilcharte bim Jass (en anders Wort för der *Under*)
* Bauer (Familienname) oder Baur, en Familiename i zwo Schribvariante

* *Schweizer Bauer*, e landwirtschaftlechi Fachzitschrift us de Schwiz, wo zwomol i de Wuche usechunnt

**Lueg au:**
* Bauen
Münsingen

**Münsingen** isch de Name vo folgende Ort:
* Münsingen BE, e Gmeind im Kanton Bärn, Schwiz
* Münsingen (Württemberg), e Stadt em Landchrais Reidlenga, Bade-Wirttaberg, Deitschland
* Gutsbezirk Münsingen, en gmaindefraie Guetsbezirk im Landchrais Reidlenga, Bade-Wirttaberg
* Oberamt Münsingen, en ehemolige Verwaltigsbezirk in Wirttaberg
* Landkreis Münsingen, e ehemolige Landchrais in Bade-Wirttaberg
Pfingstmontag

De **Pfingstmäntig** isch de Dag nach em Pfingstsunntig. Er isch en bewegliche Feiertag en alle Lender vo Deytschland, i Frankreych, in Lichtestai, i Esterrech, dä meyste Kanton vo de Schweyz und en ainige weytere Länder auserhalb vom alemannische Sprachraum. 

I Frankreych isch dä Pfingstmäntig vo 2005 bis 2007 en Arbeytstag gse. Dia zusätzliche Arbeitszeyt hät ähnlich wia beym Bues- on Bättag i Deytschland zorr Finanziirung vorrä Pflegeversicherung diine solle. Des isch aber vo de Beschäftigte net akzeptiirt worre.

## Termin
De Pfingstmäntig findet em Mai oder Juni statt. Er isch de Dag noch em Pfingsunntig und dodamit dä 50. Tag noch em Ostersunntig (dä 51. wem mr dä Ostersunntig mitzellt).

* 2013, 9. Mai
* 2014, 8. Juni
* 2015, 15. Mai

## Fuesnote
Oskar Hagen (Kunsthistoriker)

Dr **Oskar Frank Leonhard Hagen** (* 14. Oktober 1888 z Wisbaade; † 5. Oktober 1957 z Madison, Wisconsin) isch e dütsche Kunsthistoriker und dr Gründer vo de Händel-Festspiil z Göttinge gsi.

## Lääbe
Dr Hagen het 1908 afo Muusigwüsseschaft und Kunstgschicht studiere. 1913 isch er uf Halle an dr Saale und het dört 1914 bromowiert. 1918 het er si Habilitazioon gmacht und het z Göttinge as Dozänt für Kunstgschicht gschafft. As Amatöörmusiker isch er dört dr ersti gsi, wo noch fast zwäihundert Joor wider en Opere vom Georg Friedrich Händel uf d Büüni brocht het. Er het d Muusig vo *[[Rodelinda (Händel)|Rodelinde]]* (1920), *[[Ottone (Oper)|Otto und Theophano]]* (1921) und *[[Giulio Cesare|Julius Caesar]]* (1922) bearbäitet und dütschi Teggst für sä gschriibe, so dass si häi chönne ufgfüert wärde.

Sini wichdigste Wärk as Kunsthistoriker si *Matthias Grünewald* (1919) und *Deutsches Sehen* (1920) gsi, wo bäidi e baar Mol nöi ufgläit worde si.

1924 isch dr Hagen uf Madison in de USA. Dört het er uf Änglisch *Patterns and Principles of Spanish Art*&nbsp;(1936) und *The Birth of the American Tradition in Art*&nbsp;(1940) uusegee.

## Familie
Dr Hagen isch mit dr Thyra Leisner verhürootet gsi und isch dr Vater vom Holger Hagen und vo dr Uta Hagen.

## Weblingg
2. November

Dr **2. Novämber** isch dr 306. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 307. in Schaltjohr), dodermit blybe no 59 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1813: Dr Chenig Friedrich I. vu Wirtteberg wächslet uf d Syte vu dr Verbindete im sechste Koalitionschrieg gege dr franzesisch Chaiser Napoleon iber.
* 1850: Dr Annibale de Gasparis entdeckt dr Aschteroid (13) Egeria. 
* 1886: S Chaiserli Patäntamt z Dytschland erdailt em Carl Benz fir syy Automobil *Patent-Motorwagen Nummer 1* s Patänt.
* 1961: Am Schauspilhuus Züri wird s Stuck *Andorra* vu Max Frisch urufgfiert.
* 1991: D Neue Luzerner Zeitung erschynt zum erschte Mol.
* 1992: Di Remisch-katholisch Chilche rehabilitiert dr Galileo Galilei.
* 2004: In dr USA gwinnt dr George W. Bush d Bresidäntschaftwahle gege sy Rusforderer John F. Kerry.

## Uf d Wält chuu
* 1709: Anna, *Princess Royal* un Brinzässi vu Oranie
* 1755: Marie Antoinette, franzesischi Chenigi
* 1815: George Boole, änglische Mathematiker un Philosoph
* 1862: Jakob Schaub, Schwyzer Verleger
* 1902: Friedrich Alois Hugenschmidt, dytsche Mundartautor
* 1922: Hedwig Rapp, dytschi Mundartautori
* 1932: Inigo Gallo, Schwyzer Volksschauspiiler
* 1942: Andy Rihs, Schwyzer Unternämer
* 1950: Arno Landerer, dytsche Räbbuur un Dialäktdichter
* 1952: Laurence Douglas Fink, US-amerikanische Unternämer
* 1952: Hanery Amman, Schwyzer Musiker
* 1962: Mireille Delunsch, französeschi Operesängeri

## Gstorbe
* 1644: Johann Jodok Singisen, Abt vum Chloschter Muri
* 1817: Joseph Leonz Andermatt, Schwyzer General un Bolitiker
* 1939: Ernst Tappolet, Schwyzer Romanischt
* 1945: Otto Heinrich Raupp, dytsche Haimetautor
* 1953: Samuel Pümpin, Schwyzer Bolitiker
* 1976: Fritz Zorn, Schwyzer Schriftsteller
* 1982: Kurt Scheid, dytsche Schriftsteller
* 2009: Peter Fiedler, dytsche Theolog

## Sunschtigs
* Allerseele

## Weblink
3. November

Dr **3. Novämber** isch dr 307. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 308. in Schaltjohr), dodermit blybe no 58 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1847: S Yydringe vu Druppe vum Sonderbund in dr Kanton Tessin lest dr Sonderbundschrieg in dr Schwyz uus.
* 1867: Franzesischi un päpschtligi Druppe verhindere, dass dr Giuseppe Garibaldi mit syne Freischärler dr Chilchestaat chaa yynee un dodermit Ainigung vu Italie vollände.
* 1903: Z Stroßburi wird s Elsässisch Museum grindet.
* 1903: Panama wird unabhängig vu Kolumbie.
* 1914: D Mary Phelps Jacob losst in dr USA dr BH patäntiere.
* 1978: Dominica wird unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1867: Siegfried Kallenberg, dytsche Komponischt
* 1889: Heinrich Campendonk, dytsch-holländische Moler
* 1898: Fritz Träris, dytsche Buur un Dialäktdichter
* 1926: Mousse Boulanger, Schwyzer Schriftstelleri un Radiojournalischti
* 1953: Salvatore Garau, italienische Moler

## Gstorbe
* 361: Constantius II., remische Chaiser
* 644: Umar ibn al-Chattab, Kalif
* 753: St. Pirmin, Missionar bi dr Alemanne
* 1226: Ida vu Toggeburg, Hailigi
* 1254: Johannes III. Dukas Vatatzes, byzantinischi Chaiser
* 1517: Arnold zum Luft, Räkter un Vizekanzler vu dr Uniwersitet Basel
* 1793: Olympe de Gouges franzesischi Revolutionäri, Frauerächtleri un Schriftstelleri
* 1866: Johann Jakob Aenishänslin, Schwyzer Bolitiker
* 1869: Johannes Kettiger, Schwyzer Pädagoog
* 1882: Giovanni Battista Pioda, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1890: Ulrich Ochsenbein, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1953: Heinrich Danioth, Schwyzer Moler un Dichter
* 1954: Henri Matisse, franzesische Moler
* 1958: Markus Feldmann, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1981: Joan Alavedra i Segurañas, katalanische Schriftsteller
* 2004: Maria Popescu, Opfer vun eme Schwyzer Juschtizskandal

## Weblink
4. November

Dr **4. Novämber** isch dr 308. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 309. in Schaltjohr), dodermit blybe no 57 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1797: Noch em Fride vu Campo Formio glideret Frankrych s iberloo Rychsbiet am linke Rhystade verwaltigsmäßig yy. Dr Fride vu Lunéville bstetigt speter d Annexion.
* 1825: Dr *Mährchen-Almanach auf das Jahr 1826, für Söhne und Töchter gebildeter Stände* vum Wilhelm Hauff wird publiziert. Dodin het s d Märli vum *Kalif Storch* un *Der kleine Muck*.
* 1899: Em Sigmund Freud syy frie Hauptwärch *Die Traumdeutung* erschynt – vum Autor uf s Johr 1900 vordatiert.
* 1922: Dr Howard Carter entdeckt im Dal vu dr Chenig s Grab vum Pharao Tutanchamun.
* 1974: As letschti Schwyzer Dageszytig verzichtet d Neue Zürcher Zeitung uf s ß.
* 2008: Dr Barack Obama wird zum erschte schwarze Bresidänt vu dr USA gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1661: Karl III., Pfalzgrof un Churfirscht vu dr Pfalz
* 1721: Giuseppe Torelli, italienische Mathematiker
* 1774: Ignaz Heinrich von Wessenberg, dytsche Theoloog und Schriftsteller
* 1840: Auguste Lustig, elsässische Dichter
* 1849: Franz Fröhlich, Schwyzer Historiker und Lehrer
* 1890: Alfred Fankhauser, Schwyzer Schriftsteller
* 1939: Achille Bonito Oliva, italienische Chunschthischtoriker
* 1955: Andrea Bogner-Unden, dytschi Bolitikeri
* 1957: Hansjörg Schertenleib, Schwyzer Schriftsteller
* 1960: Kathy Griffin, US-amerikanischi Schauspiileri un Komikeri

## Gstorbe
* 1318: Raschīd ad-Dīn, persische Wesir un Autor
* 1781: Faustina Bordoni, italienischi Sängeri
* 1847: Felix Mendelssohn Bartholdy, dytsche Komponischt
* 1850: Gustav Schwab, dytsche Schriftsteller
* 2018: Gian Luca Barandun, Schwyzer Skirännfahrer
* 2023: Peter Ott, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Lexikograf

## Weblink
Catholicon (Jehan Lagadeuc)

S **Catholicon** isch e bretonisch-franzesisch-latynisch Werterbuech. S isch s erscht Werterbuech vu dr bretonischen un au vu dr franzesische Sproch. S isch anne 1464 vum bretonische Prieschter Jehan Lagadeuc verfasst un 1499 z Tréguier druckt wore.

Di franzesisch Nationabibliothek z Paris het e Manuskript vum Werterbuech unter dr Signatur „Latin 7656“.

## Literatur
* *Le Catholicon*, Reproduktion der Ausgabe von Jehan Calvez (Original in Rennes) (5. November 1499), hrsg. von Christian-J. Guyonvarc'h, Éditions Ogam, Rennes (1975), Neuauflage bei éditions Armeline, Brest (2005)
* *Catholicon de Jehan Lagadeuc, dictionnaire breton, français et latin*, hrsg. von René-François Le Men, Éditions et impression Corfmat, Lorient (1867)
* *Le vocabulaire breton du Catholicon (1499), le premier dictionnaire breton imprimé breton-français-latin de Jehan Lagadeuc*, hrsg. von Gwennole Le Menn, Imprimerie Keltia Graphic, Edition Skol (Spézet), [= Bibliothèque bretonne 11 (2001)]

## Weblink
* Faksimile-Uusgabe vum ''Catholicon''
5. November

Dr **5. Novämber** isch dr 309. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 310. in Schaltjohr), dodermit blybe no 56 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1414: Z Konschtanz wird s Groß Oobeländisch Konzil (Bild) fir d Iberwindig vum Große Schisma ufgmacht.
* 1499: S erscht bretonisch-franzesisch Werterbuech, s *[[Catholicon (Jehan Lagadeuc)|Catholicon]]* erschynt, as Inkunabel druckt z Tréguier vum Jehan Calvez.
* 1840: D *Ruswiler Erklärung* wird in dr Schwyz vu katholisch-konservative Burger verabschidet. S Manifescht, wu uf dr Erhalt vu dr alten Ornig uusgrichtet isch, isch ai Wurzle vu dr Christlichdemokratische Volkspartei im Land.
* 1914: Großbritannie annektiert im Erschte Waltchrieg d Insle Zypere, wu bis dert zum Osmanische Rych ghert het, un erklert däm glychzytig dr Chrieg.
* 1992: Z Stroßburi wird di Europäisch Charta vu dr Regional- oder Minderhaite&shy;sprochen unterzaichnet.

## Uf d Wält chuu
* 1666: Attilio Ariosti, italienische Komponischt
* 1801: Alexander von Württemberg, dytsche Lyriker
* 1912: Ernest Schüle, Schwyzer Romanischt
* 1930: Annesliese Graes: Dytschi Polizischti
* 1946: Maja Gerber-Hess, Schwiizer Autorin
* 1960: Thomas Hengartner, Schwyzer Volkskundler
* 1976: Bettina Meier-Augenstein, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 1690: Hans Caspar Dollfus, Milhüüser Bolitiker
* 1879: James Clerk Maxwell, schottische Physiker

## Weblink
6. November

Dr **6. Novämber** isch dr 310. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 311. in Schaltjohr), dodermit blybe no 55 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1848: In dr Schwyz chunnt di erscht Bundesversammlig zämme un wehlt dr erscht Bundesrot. 
* 1884: S Territorium Papua wird zum britische Protektorat erchlert.
* 1975: *Griene Marsch*: 350.000 Mänsche folgen em Ufruef vum marokkanische Chenig Hassan II. un bsetze d Koloni Weschtsahara, wu vu Spanie ufgee woren isch.
* 2012: Bi dr Bresidäntschaftswahl in dr USA gwinnt dr Amtsinhabe Barack Obama gege dr Mitt Romney.

## Uf d Wält chuu
* 1494: Süleyman I., Sultan vum Osmanische Rych
* 1790: Johann Jacob Wehrli, Schwyzer Pädagog
* 1891: Otto Mangold, dytsche Zoolog
* 1908: Maria Aebersold, Schwyzer Schriftstelleri
* 1929: Ulrich Bremi, Schwyzer Unternämer un Bolitiker
* 1963: Katrin Altpeter, dytschi Bolitikeri
* 1970: Jürgen Sutter, dytsche Biolog un Dialektautor
* 1993: Annika Knoll, dytschi Biathleti

## Gstorbe
* 1078: Berthold I. vu Zähringe, Herzog vu Kärnte un Markgrof vu Verona
* 1818: Urs Viktor Oberlin, Schwyzer Bolitiker
* 1893: Pjotr Iljitsch Tschaikowski, russische Komponischt
* 1911: Josef Viktor Widmann, Schwyzer Dichter und Journalischt
* 1964: Hugo Koblet, Schwyzer Radrännfahrer
* 1990: Hans Guggebüel, Schwyzer Schriftsteller
* 2014: Rudolf Vallendor, dytsche Dialäktdichter
* 2019: Jan Stráský, tschechische Bolitiker
* 2023: Luzius Theiler, Schwyzer Bolitiker
* 2024: Daniel Spoerri, Schwyzer Chinschtler
* 2025: James Watson, US-amerikanische Biochemiker

## Weblink
Internationale Händel-Festspiele Göttingen

Die **Internazionale Händel-Festspiil Göttinge** si s eltiste Festival für Alti Muusig uf dr ganze Wält. Si finde sit 1920 jeedes Joor z Göttinge statt, gönge zwölf Daag lang und häi 2010 22'000 Bsuecher ghaa.

D Wärk vom Georg Friedrich Händel si e zitlang vergässe gsi, bis dass sich dr Kunsthistoriker Oskar Hagen für sä het afo iisetze und d Opere Rodelinda am 26. Juni 1920 z Göttinge denn ufgfüert worde isch; und sit denn isch im Händel si Muusig immer no beliebt.

Dr künstlerisch Läiter vo de Festspiil isch sit 2011 dr Laurence Cummings. Dr Nicholas McGegan het sä  vo 1991 bis 2011 gläitet. 

Am Aafang isch s dr Uniwersidäätsbund gsi, wo d Festspiil veraastaltet het,  noch 1924 d Händel-Festspiel-Gmäind, vo 1931 bis 2007 d Göttinger Händel-Gsellschaft e.&nbsp;V. und sit 2008 die Internationale Händel-Festspiil Göttinge GmbH. D Bundesrepublik Dütschland förderet d Festspiil finanziell, au s Land Niidersaggse, d Stadt Göttinge und dr Landkräis Göttinge hälfe bi dr Finanzierig.

## Weblingg
* haendel-festspiele.de Internationale Händel-Festspiele Göttingen GmbH

## Fuessnoote
Händel-Festspiele Halle (Saale)

D **Händel-Festspiil** z Halle an dr Saale si s grösste Muusigfest im Land Sachsen-Anhalt. Die Festspiil im Georg Friedrich Händel sinere Geburtsstadt si s Zentrum dr öiropäische Pflääg vom Händel sim Wärk.

1922 het s die erste Händel-Festspiil z Halle gee. 1925 het dr Hermann Abert d *Händel-Gsellschaft* gründet und denn het si 1929 wider e Festspiil veraastaltet. Dr 250. Geburtsdaag vom Händel isch 1935 dr Grund für e witers Festspiil gsi.

Churz noch em Ändi vom Chrieg häi dr Erich Neuß, dr Max Schneider, dr früeneri hallischi Kulturdezernänt Herbert Koch und anderi e nöiji *Hallische Händel-Gesellschaft* gründet, zum d Dradizioon vo de Händel-Festspiil witerfüere. 1948 häi denn s Landestheater, die Evangelischi Chillemuusigschuel und d Muusighochschuel im Händel-Huus, wo dr Komponist uf d Wält choo isch, non e Festspiil veraastaltet.

Sit 1952 finde d Festspiil jeedes Joor im Juni statt und wärde offiziell vo dr Stadt Halle organisiert. Drbii schaffe d Mitarbäiter vo dr Martin-Luther_Uniwersidäät und d Redakzioon vo dr Hallische Händel-Usgoob äng zämme. Sit 1993 wird im Raame vo de Festspiil dr Händel-Briis vergee.

Bi jeedem Festspiil wird mindestens äi Händel-Opere am Operehuus Halle ufgfüert und e Gastinszenierig am Goethe-Theater z Bad Lauchstädt. Es wärde au Wärk vo Komponiste us Sachsen-Anhalt, wo im Händel noostöön, ufgfüert. Sit 1922 si mee as 100 34 vo de 42 Händel-Opere inszeniert worde. S Ziil vo de Festspiil isch s, em Publikum s ganze Wärk vom Händel vorzstelle.

2006 häi die Hallische Festspiil mit em Leipziger Bachfest afo kooperiere zum mee internazionali Bsuecher aazie.

Sit em 1. August 2009 isch dr Muusigwüsseschaftler und Germanist Clemens Birnbaum dr Diräkter vo dr Stifdig Händel-Huus und dr Intendant vo de Händel-Festspiil z Halle. D Diräkzioon vo de Festspiil befindet sich im Händel-Huus. Dört het s au e Muusigmuseum mit ere Duurusstellig über s Lääbe und s Wärk vom Händel.

## Litratuur
* Karin Zauft: *Händel und die Händel-Festspiele in Halle*, deutsch/englisch, Mitteldeutscher Verlag, Halle 2001

## Weblingg
* Houmpeidsch vo de Händel-Festspiil
* Programmrückblick Händel-Festspiele 2012
* Programmrückblick Händel-Festspiele 2011
7. November

Dr **7. Novämber** isch dr 311. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 312. in Schaltjohr), dodermit blybe no 54 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1492: Dr Meteorit vu Anza gheit in e Waisefäld zwische Anze un Bàttene im Elsàss.
* 1917: *(25. Oktober noch em Julianische Kalender)* Z Petrograd fangt mit eme Signalschuss vum Panzerchryzer *Aurora* (Bild) d Oktoberrevolution z Russland aa. Dr Winterpalascht, dr Sitz vu dr provisorische Regierig, wird gstirmt, alli Regierigsmitglider ußer em Minischterbresidänt Alexander Fjodorowitsch Kerenski wäre feschtgnuu.
* 1968: D Beate Klarsfeld butzt em Bundeschanzler Kurt Georg Kiesinger aini un pfyfft e as "Nazi" aa. No am nämlige Dag wird si zue 12 Monet Gfängnis verurdailt.
* 1998: Dr Wolfgang Schäuble wird uf em CDU-Barteidag z Bonn zum neie Barteivorsitzende gwehlt.
* 2000: Bi dr Bresidäntschaftswahl in dr USA gwinnt dr republikanisch Kandidat George W. Bush geg dr demokratische Kandidat Al Gore. D Uuszellig vu dr Stimme blybt aber umstritte.

## Uf d Wält chuu
* 630: Konstans II., byzantische Chaiser
* 1728: James Cook, britische Seefahrer un Entdecker
* 1867: Marie Curie, polnisch-franzesischi Physikeri un Chemikeri
* 1879: Leo Trotzki, russische Revolutionär
* 1913: Albert Camus, franzesische Schriftsteller
* 1926: Joan Sutherland, auschtralischi Sängeri
* 1984: Martin Horn, dytsche Bolitiker
* 1984: Lana Jurčević, kroatische Sängeri

## Gstorbe
* 1571: Adam Näf, Schwyzer Seldner
* 1823: Rafael del Riego, spanische General un Liberale
* 1864: David Sassoon,  jüüdische Gschäftsmaa und Filanthrop
* 1916: Marie Heim-Vögtlin, erschti Schwyzer Dokteri
* 1924: Hans Thoma, düütsche Moler
* 1962: Eleanor Roosevelt, US-amerikanischi Mänscherächtsakivischti
* 1985: Friedrich Traugott Wahlen, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1992: Alexander Dubček, tschechoslowakische Bolitiker
* 2013: Manfred Rommel, dytsche Bolitiker

## Weblink
10. November

Dr **10. Novämber** isch dr 314. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 315. in Schaltjohr), dodermit blybe no 51 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1799: Änd vu dr Franzesische Revolution: Am Dag noch em Staatsstrych am 18. Brumaire VIII un dr Absetzig vum Direktoriums wird dr Napoleon Bonaparte zum erschte Konsul ernännt. Di baide andere Mitglider vum Konsulat sin dr Emmanuel-Joseph Sieyès un dr Roger Ducos.
* 1975: Mit ihre Resolution 3379 bschließt d UN-Generalversammlig, dass Zionismus e Form vu Rassismus un Rassediskriminierig sei. Am 16. Dezämber 1991 wird die Resolution wider zruckgnuu.
* 1977: D RAF-Terrorischte Christof Wackernagel un Gert Richard Schneider wäre noch ere Schießerei feschtgnuu.

## Uf d Wält chuu
* 1433: Karl dr Chien, Herzog vu Burgund un Luxemburg
* 1483: Martin Luther, dytsche Reformator
* 1697: William Hogarth, änglische Moler
* 1746: Karl Ludwig von Erlach, Schwyzer General
* 1759: Friedrich Schiller, dytsche Dichter un Dramatiker
* 1825: Johann Jakob Scherer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1862: Rudolf Münger, Schwyzer Moler
* 1878: Jules Surdez, Schwyzer Mundartautor und Volchskuntler
* 1891: Ida Suter, Schwyzer Germanischti
* 1903: Hermann Mühleisen, dytsche Musikpedagog un Dirigänt
* 1905: Otto Feger, dytsche Jurischt, Archivar un Hischtoriker
* 1942: Hans-Rudolf Merz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1947: Silvia Dorn, Schwyzer Entomologi
* 1964: Ralph Kunz, Schwyzer Theolog
* 1965: Sonja Faber-Schrecklein, dytschi Journalischti un Moderatori
* 1971: Nina Kunzendorf, dytschi Schauspileri

## Gstorbe
* 1241: Coelestin IV., Papscht
* 1549: Paul III., Papscht
* 1938: Mustafa Kemal Atatürk, tirkische Offizier un Bolitiker
* 2010: Gertrud Rychlik, dytschi Haimetdichteri
* 2015: Helmut Schmidt, dytsche Bolitiker

## Weblink
11. November

Dr **11. Novämber** isch dr 315. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 316. in Schaltjohr), dodermit blybe no 50 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 887: Dr Arnulf vu Kärnte wird noch eme Machtkampf mit em Karl em Dicken neie Chenig im Oschtfrankerych.
* 1606: Dr Langer Dirkechrieg chunnt zum Änd.
* 1918: S Elsass un Lothringe verschinde ihri Unabhängigkait as *Republik Elsaß-Lothringe*, wu aber wäg em Yymarsch vu franzesische Druppe nume wenig Däg Bstand het.
* 1918: Pole wird unabhängig vu Dytschland, Eschtrych-Ungarn un Russland.
* 1975: Angola wird unabhängig vu Portugal.
* 1954: Z Großbritannie erschynt mit *The Two Towers* dr zweet Dail vu s Tolkiens *[[Der Herr der Ringe|The Lord of the Rings]]*.
* 2004: Dr Landdag vu Schleswig-Holstein verabschidet s Frysisch-Gsetz.

## Uf d Wält chuu
* 1491: Martin Bucer, dr Reformator vom Elsass
* 1791: Josef Munzinger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1811: Richardson A. Scurry, US-amerikanische Bolitiker
* 1869: Viktor Emanuel III., Chenig vu Italie
* 1879: Gustel Ehrmann-Bretzing, elsässischi Schriftstelleri
* 1887: Jacques M. Bächtold, Schwyzer Lehrer und Tialäktolog
* 1902: Fritz Maurer, Schwyzer Unternämmer un Bolitiker
* 1934: Georgie Lamon, Schwyzer Manager, Autor un Bolitiker
* 1940: Wolfram Wette, dytsche Gschichtswisseschaftler
* 1945: Anne-Marie Miéville, Schwyzer Filmmacheri
* 1955: Friedrich Merz, dytsche Bolitiker
* 1979: Irene Brügger, Schwyzer Musikeri un Kabarettischti

## Gstorbe
* 1889: Robert Heck, dytsche Moler
* 1976: Alexander Calder, US-amerikanische Bildhauer un Grafiker
* 1984: Jacques M. Bächtold, Schwyzer Lehrer und Tialäktolog
* 1992: Voli Geiler, Schwyzer Schauspiileri un Kabarettischti
* 1993: Wilhelm Maucher, dytsche Pazifischt
* 2004: Jassir Arafat, paleschtinensische Bolitiker

## Sunschtigs
* Martinsdag

## Weblink
12. November

Dr **12. Novämber** isch dr 316. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 317. in Schaltjohr), dodermit blybe no 49 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1918: Mit dr Uusruefig vu dr Republik Dytscheschtrych z Wien hert no 600 Johr d Herrschaft vu dr Habsburger iber Eschtrych uf.
* 1946: D Zytig Stuttgarter Nachrichten erschynt zum erschte Mol.
* 1980: D Ruumsonde *[[Voyager 1]]* passiert dr Saturn un schickt detaillierti Ufnahme vum Ringsyschtem zue dr Ärd.

## Uf d Wält chuu
* 1759: Sigmund von Wagner, Schwyzer Künschtler
* 1840: Auguste Rodin, e franzöösische Bildhauer und Zäichner 
* 1848: Eduard Müller, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1863: Albert Bachmann, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1866: Sun Yat-sen, chinesische Revolutionsfierer un Staatsmann
* 1910: Kurt Hoffmann, dytsche Filmregisseur
* 1961: Jacqueline Badran, Schwyzer und auschtraalischi Undernämerin und Politikerin
* 1979: Carmen Fenk, Schwyzer Sängeri
* 1981: Andrea Roggon, dytschi Filmmacheri

## Gstorbe
* 975: Notker Piperisgranum, St. Galler Mench un Dokter
* 1110: Gebhard III. vu Zähringe, Bischof vu Konschtanz
* 1862: Christian Gottlob Barth, dytsche Pfarrer, Lyriker un Autor
* 1903: Camille Pissarro, Moler vum Impressionismus
* 1990: Eugen Zimmermann, dytsche Moler
* 2007: Peter Steiner, Schwyzer Wärbefigur un Musiker

## Weblink
Horst-Tanu Margraf

Dr **Horst-Tanu Margraf** (* 26. Oktober 1903; † 3. April 1978) isch e dütsche Dirigänt in dr DDR gsi und vo 1950 aa dr Generalmuusigdiräkter vom Landestheaters z Halle (Saale).

Dr Margraf isch im Zwäite Wältchrieg Muusigdiräkter z Lemberg gsi und het bis 1945 mitghulfe, z Göttinge Händel Opere uf d Büüni z bringe. Er isch 1952 bi dr Gründig vo de Händel-Festspiil z Halle drbii gsi und denn as Dirigänt. As Läiter vo dr Staatskapälle Halle het er e Hufe Opere vom Georg Friedrich Händel dirigiiert, wo zum erste mol sit de 1920er Joor wider inszeniert worde si.

1969 isch er in d Pangsioon. 1978 isch er gstorbe.

## Filmografii
* 1965: Solange Leben in mir ist
* 1972: Trotz alledem!

## Kwelle
* Hellmuth Christian Wolff: *Die Händel-Oper auf der modernen Bühne*, Deutscher Verlag für Musik, 1957, 2. Band, S. 23
* Werner Rackwitz: *Geschichte und Gegenwart der hallischen Händel-Renaissance: 1929-1976*, Händelhaus 1979, S. 208ff.
Händel-Festspiele Karlsruhe

D **Händel-Festspiil Karlsrue** si e Festspiilveraastaltig für d Wärk vom Barockkomponist Georg Friedrich Händel.

Vo 1977 bis 1984 het s Baadische Staatstheater Karlsrue die so genannte *Händel-Dääg* veraastaltet, bevor d Stadt Karlsrue im Joor 1985 zur jüngste vo drei Händel-Festspiilort worde isch. Si finde sithäär jeedes Joor um e 23. Februar statt, wo dr Geburtsdaag vom Komponist isch. Am Aafang si bi jeedem Festspiil zwäi Äigebrodukzioone vom ene Büüniwärk ufgfüert worde, in de letschte Joor nume no äins. Drezue chömme Gastspiil, Orchester- und Kammermusikkonzärt.

1984 het män en äignigs Orchester gründet, die „Deutschen Händel-Solisten“, wo Däil vom Brogramm vo de Festspiil isch. D Händel-Festspiil schaffe äng zämme mit dr *[[Händelgesellschaft]] Karlsruhe e. V.*, wo 1989 gründet worden isch,  und mit dr „Internationalen Händel-Akademie“, wo s sit 1986 git, und git Mäisterkürs für barocki Uffüerigspraxis.

## Weblingg
* Händel-Instituzioone z Karlsrue