open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Völlmin

Dr **Karl Völlmin** (* 6. Jänner 1876 z Gälterchinde; † 6. Juni 1962 z Lieschtel) isch e Schwyzer Sydebandwäber gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi.

## Sy Härkunft
Dr Karl Völlmin isch dr Soon vom Mathias Völlmin, Buur und Posimänter und dr Eva Schaub, Posimäntere gsi. Är het in erschter E`e 1898 d Maria Aenishänslin, Posimäntere, vo Gälterchinde und in zwöiter E`e 1948 d Lisette Fankhauser vo Trub ghürotet. Är isch z Sissech in d Primarschuel. Wo är zwölfi gsi isch, isch em d Mueter gschtorbe, dorum het är dr Schuelbsuech in dr Bezirksschuel z Böckte abbroche. 

## Sy Bruef und sys Würke
Dr Karl Völlmin het zäme mit syner Schweschter, scho als Chind, am verweiste Posimäntschtuel vo yrer Mueter gschafft. Das isch e Wäbschtuel gsi, wo me no vo Hand het müese aatrybe. Im Joor 1892 isch är den in e Sydebandfabrik go schaffe. Är het d Gnosseschaft vo de Sydebandwäber und Heimposimänter gründet und isch als Verträter vo dere Gnosseschaft im Verwaltigsrot vo dr Elektra Sissech-Gälterchinde und dr Elektra Gnosseschaft Farnsburg gsässe. Wo är zwänzgi gsi isch, isch är in die Freysinnigi Partei yträtte. Dr Karl Völlmin isch dr Gründer und Presidänt vom Konsumverein Gälterchinde gsi. Är isch im Gälterchinder Gmeinrot gsässe.

## Literatur
* Buser Erich: Aus den Lebenserinnerungen eines sozialen Gelterkinders, Volksstimme vom 15.10.1993. U.B.

## Weblink
* Dr Karl Völlmin im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Carl Albert Handschin

Dr **Carl Albert Handschin** (* 15. Dezämber 1849; † 13. Merze 1933 z Lieschtel) isch e Schwyzer Unternämer gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi.

## Sys Läbe
Dr Carl Albert Handschin isch dr Soon vom Albrecht Handschin, Sattlermeischter und Buur, und dr Sara Mühlethaler gsi. Im Joor 1876 het är d Anna Freivogel vo Gälterchinde ghürotet. 

## Sy Bruef
Dr Carl Albert Handschin het z Gälterchinde und in dr Schwyzerhalle die chaufmännischi Leer gmacht. Als junge Brufsmaa het är sich wyterbildet. Vo 1874 bis 1883 het är als Verwalter vo dr Erschparniskasse Gälterchinde gschafft. In dr mechanische Schtikerei z Aarburg isch är chaufmännische Leiter und Teilhaber gsi. 

## Unternämer
Im Joor 1884 het är z Lieschtel e eigeni Schtikerei gründet; das isch dr Grundschtei vo dr spötere Textilfirma Hanro gsi. 1889 het är e Fabrik boue. Är het nach Frankrych und Ängland glyferet. In de Joore 1895 bis 1920 isch dr Carl Ronus als Teilhaber drzue cho. Jetz het die Firma Handschin und Ronus oder churz Hanro gheisse. Nach dr Umwandlig vo dr Firma in d Akziegsellschaft  Hanro AG isch är dr Verwaltigsrotspresidänt gsi. Är isch au Verwaltigsrot gsi bi dr Basellandschaftliche Kantonalbank (als Presidänt) und der Basellandschaftliche Hüpotekebank. Bi dr Nazionalbank isch är Rechnigsrewisor gsi.

## Politik
Vo 1901 bis 1911 isch dr Carl Albert Handschin Mitglyd vom Landrot gsi, 1907/08 Landrotspresidänt. Vo 1916 bis 1917 isch är im Liäschteler Gemeinrot gsässe.

## Literarischi Verwys
* Autobiographischer Text, März 1920
* Biographisches Lexikon verstorbener Schweizer 2, 50

## Extärni Verwys
* 
* Dr Carl Albert Handschin im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Angola (Begriffsklärung)

**Angola** bezeichnet:

* d Republik Angola
* Angola (Indiana), ä Schdadt im US-Bundesschdaat Indiana
* Angola (Louisiana), ä Schdadt im US-Bundesschdaat Louisiana
* Angola (New York), ä Schdadt im US-Bundesschdaat New York
* Capoeira Angola, ä Variante vo der brasilianische Kampfkunscht Capoeira
* dr Asteroid (1712) Angola
* Angola (Gefängnis), s Schdaatsgfängnis vom US-Bundesstaates Louisiana
Ludwig Freivogel

Dr **Ludwig Freivogel** (* 19. Meie 1859 z Gälterchinde; † 14. Juni 1936 z Basel) isch e Schwyzer Leerer und Hischtoriker. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde und Basel gsi. 

## Sy Härkunft
Dr Ludwig Freivogel isch dr Soon vom Friedrich Freivogel, Posimänter und dr Anna Buser gsi. Im Joor 1893 het är d Elisabeth Rudloff vo Basel ghürotet. 

## Sy Bruef
Dr Ludwig Freivogel het Gschicht gschtudiert. Im Joor 1893 het är als Dr. phil. abgschlosse. Vo 1890 bis 1893 het är als Leerer an dr Bezirksschuel z Waldeburg gschafft. Vo 1893 bis 1897 isch är Schuelinschpäkter im Baselbiet gsi. Drno, ab 1897 het är als Leerer z Basel gschafft, wo är bis an sys Läbensändi au gwoont het. Är macht sich e Name als Lokalhischtoriker und isch Mitautor vo dr Gschicht vo Baselland in zwe Bänd (1932).

## Syni Wärk und Mitautor
* Die Landschaft Basel in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts, Basel 1893 (Diss. Bern). 
* Die Lasten der Baslerischen Untertanen im 18. Jahrhundert, in: Basler Jahrbuch 1924, 109-192; 1925, 165-211; 1927, 107-146; 1929, 138-171. 
* Geschichte der Landschaft Basel 1653-1798 und des Kantons Basel-Landschaft 2 Bände, Liestal 1932 

## Literatur
* Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz 3, 317

## Weblink
* Dr Ludwig Freivogel im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Jakob Buser

Dr **Jakob Buser** (* 3. Juli 1847 z Gälterchinde; † 19. Juni 1914 z Sissech) isch e Schwizer FDP-Politiker gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi.

## Sys Läbe
Dr Jakob Buser isch dr Soon vom Johann Jakob Buser, wo buuret het und dr Elisabeth Breitenstein gsi. Im Joor 1871 het är in erschter E`e d Walpurga Reiser vo Dürmentingen (Württemberg) ghürotet und in zwöiter E`e 1884 d Julia Bieder vo Langebrugg. Är isch in d Primarschuel z Gälterchinde und in d Bezirksschuel z Böckte. Drno isch är ins Wälsche go französisch leere. Är het sich im Sälbschtschtudium Schproche, Matematik und Rächtskund bybrocht und het e Handelsleer z Gälterchinde gmacht. 

## Karriere und Politik
Dr Jakob Buser isch ab 1870 Sekretär vo dr Bezirksschryberey Sissech gsi.  Är isch 1875 bis 1881 und 1891 bis 1914 im Landrot gsässe, siebemol als Presidänt, 1887 und 1891 isch är im Verfassigsrot, vo 1890 bis 1913 im Nazionalrot und 1913 und 1914 im Schtänderot gsi. Är isch vo 1898 bis 1914 im Zäntralvorschtand vo dr FDP gsi, sit 1879 Mitglyd vo dr Schuelpfläg Sissech und vo 1885 bis1914 Mitglyd vo dr Bezirksschuelpfläg Böckte gsi. Denn vo 1887 bis 1910 Bezirksgrichtspresidänt z Sissech, vo 1881 bis 1887 Oberrichter (Vizepresidänt 1884 bis 1887), drno vo 1906 bis 1914 Bankrot vo dr Nazionalbank und vo 1907 bis 1914 Zensor vo der Soloturner Kantonalbank gsi. Im Militär het är dr Dienschtgrad vom ene Artilleryoberscht gha und im Joor 1907 isch är Parkdiräkter im Armeeschtab gsi. In ville Firmene het är im Verwaltigsrot mitgmacht und isch in Schütze- und Turnverein in dr Füerig gsässe.

## Literarischi Verwys
* Landschäftler Nr.144, 1914
* Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz 2, 459
* Gruner 1966, 472

## Extärni Verwys
* Dr Jakob Buser im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Florenz

**Florenz** (italiänisch *Firenze*) isch ä mittelitaliänischi Schtadt am Fluss Arno mit 382.258 Iiwohner (Schtand am 31.&nbsp;Dezember 2016). Si isch d Hauptschtadt vo dr Toskana und dr Provinz Florenz und vo 1864 bis 1871 vom Königriich Italie gsi. Florenz gilt as d Wiege vo dr Renaissance. Wäge siire kulturelle Bedütig – bsundrigs für d Kunst – het Florenz au dr Biinaame „s italiänische Athen“.

## Geografii
Florenz ligt diräkt am Fluss Arno, wo dur d Altschtadt fliesst. Er het ä wichdigi Rolle in dr Versorgig vo de Lüt gschbiilt und isch au bedütend für ä Handel gsi. Dr Arno het allerdings au Leid und Zerstörig verursacht mit siine Überfluetige.

Nördlig vo Florenz isch dr Bärgzug vom toskanisch-emilianische Apennin, im Süde gränze die samfte Hügel vom Chianti an d Schtadt.

## Weblink

* d Musee z Florenz
* Touristeinformazione öber Florenz

## Fuessnote
Terza rima

D **terza rima** (dütsch **Terzine**) si än italiänischi Värsform, wo us Schdroophe vo drei Ziile beschdoht, wobii sich die erschd und dritti Zille mitenand riime und die zweiti sich mit dr erschde und dritte Zille vo dr neggschde Schdrophe riimt. S Riimschema isch aso: **aba, bcb, cdc, ded ...** S Värsmass isch hüfig dr jambisch Pentameter.

S eltischde Wärk in *terza rima*, wo mä kennt, isch im Dante si *Divina commedia (Göttligi Komödie)* wo öbbe 1310-1314 gschriibe worden isch, aber vor ihm hai scho d Troubadour die Form benutzt. Im 14. Johrhundert si d Terzine in Italie sehr populär gsi. Dr Petrarca und dr Boccaccio hai se in allegorische und didaktische Gedicht bruucht. Im 16. Johrhundert si si au d Form vo Satire und Burleske gsi, vor allem biim Ariosto.

Es isch schwiirig in *terza rima* z schriibe, vor allem in Schbrooche, wo weniger Riim as s Italiänische ufwiise. Z Ängland isch si aber scho vom Chaucer in siim Gedicht *Complaint to His Lady* im 14. Johrhundert iigfüehrt worde. Im 16. Johrhundert het si dr Sir John Wyatt bruucht. D Romantiker vom 19. Johrhundert wie dr Shelley in dr *Ode to the West Wind (Ode an Weschdwind)*, dr Byron, d Elizabeth und dr Robert Browning hai se bruucht. Im zwanzigschde Johrhundert hai d Dichder d Form freier benutzt: dr W. H. Auden in *The Sea and the Mirror (S Meer und dr Schbiegel)* und dr Archibald MacLeish in *Conquistador*. Au bi de dütsche Romantiker, biim Friedrich Rückert, Adelbert von Chamisso, August Graf von Platen und em Hugo von Hofmannsthal *(Terzinen über Vergänglichkeit)* findet mä sä, wenn au nid immer in ihrem schdrikte Riimschema.

## Quelle
* Dr Ardikel "terza rima"  in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008. 
*, Band 18, S.174
Parma

**Parma** isch ä oberitaliänischi Grossschtadt mit 178.718 Iiwohner (Groossruum: 425.000 Iiwohner) in der südweschtlige Poebeni. Parma lit in der Region Emilia-Romagna, wo im Norde an d Lombardei und Venetie, im Weschte und im Süde an d Bärg vom toskanisch-romagnolische Apennin und im Oschte an d Adria gränzt. Näbe Mailand, Turin, Genua, Bologna, und Venedig isch Parma sit de Industrialisierig im Königriich Idalie ä füehrends Wirtschaftszentrum vo Norditalie, mit Schwerpunkt in der Nahrigsmittelindustrii. So isch Parma wäge siine Parmesanchäs (Parmigiano Reggiano), de Parmaschingge und nit zletscht as Sitz vo international dätige Unternähme wie dr Nudelfabrikant Barilla oder der Parmalat Spa (Milchprodukt) bekannt. Au d Erfolg vom Fuessballklub AC Parma hai massgäblig zum Bekanntheitsgrad vo der Schtadt bidrait (AC Parma: Europacupsiiger vo du Cupsiiger 1993, UEFA-Cup-Sieger 1995 und 1999).

Parma het än altehrwürdigi Universidet (wo noch dr mittelalterlige italiänische Dradition zu de so genannte *Universitates Citramontanorum* ghört), än internationale Flughafe (Aeroporto di Parma Giuseppe Verdi) und lit verkehrsgünschtig an erä Hauptautibahn, wo vo Mailand über Rom bis Kalabrien füehrt.

## Weblink

## Fuessnote
Johann Jakob Schaub

Dr **Johann Jakob Schaub** isch am 21. Dezämber 1828 z Ütige uf d Wält cho und am 18. Augschte 1910 z Gälterchinde gschtorbe. Är isch reformiert, Bürger vo Ütige und Leerer gsi.

## Sys Läbe
Dr Johann Jakob Schaub isch dr Soon vom Johannes Schaub, Posimänter und Chlybuur, und dr Anna Madörin gsi. Im Joor 1855 het är d Anna Maria Zeller vo Lieschtel ghürotet. Är isch in d Bezirksschuel z Böckte und drno ins Wälsche gange zum französisch leere.  Sy Soon isch dr Volksschtimm-Verleger Jakob Schaub gsi.

## Sy Bruef
Dr Johann Jakob Schaub isch ans Leererseminar z Wettige (Augustin Keller) gange.  Drno het är 1850 als Volksschuelleerer z Türne gschafft, z Arschdf 1851-54, z Üttige 1864-71 und z Gälterchinde 1854-64 und 1871-1910. Är isch im obere Kantonsteil e bekannte Leerer gsi. Z Gälterchinde het är au Französisch- und Gygeunterricht gee und het als Gmeinischryber g`amtet. Är het no buuret, bsunders dr Rebbou und d Baumzucht hei yn intressiert. Är het d Heimetkund vo Gälterchinde 1864 verfasst. 1882 isch är es Mitglyd vom Gründigskomitee vo dr Zytig „Volksstimme von Baselland“ gsi. Im Armenerzyeigsverein Baselland isch är im Vorschtand gsässe. Vo 1884 bis 1905 isch är Kassier vo dr Wasserversorgig z Gälterchinde gsi.

## Literatur
* Zur Erinnerung an J. J. Schaub, Druckschrift 1910
* Schaub-Erny J. in: Volksstimme 3.3.1950. & Volksstimme 4.10.1957

## Weblink
* Dr Johann Jakob Schaub im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Jakob Schaub

Dr **Jakob Schaub** isch am 2. Novämber 1862 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 3. Merze 1950 z Sissech gschtorbe. Är isch reformiert, Bürger vo Ütige und Verleger gsi. 

## Sys Läbe
Dr Jakob Schaub isch dr Soon vom Johann Jakob Schaub, Leerer und dr Anna Maria Zeller gsi. Im Joor 1888 het är d Elisabeth Buser vo Sissech ghürotet. Är isch z Gälterchinde in d Primarschuel und z Böckte in d Bezirksschuel gange.

## Sy Bruef
Dr Jakob Schaub het z Gälterchinde e Schriftsetzerleer gmacht. Drno het är sich z Büelach zum Buechdruker wyterbildet. Är het z Basel bi de „Basler Nachrichte“ und z`Züri gschafft. 

## Unternämer
Im Joor 1885 het är dr Uftrag übercho, d „Volksstimme von Baselland“ wo 1882 gründet worde isch, z druke. Do drzue het är im Hans Schneider si Drukerei z Sissech überno. Im Joor 1900 het är vom Herusgäberkomitee vo dere Zytig s Verlagsrächt abgchauft und het d Volksschtimm vo denn a sälbschtändig redigiert und usegee. 1904 het är es nöis Geböi an dr Sissecher Hauptschtross bezoge. Meer als sächzg Joor isch dr Jakob Schaub für d Volksschtimm tätig gsi und het sich in die Zytig ybrocht. Nodem 1928 dr „Baselbieter“ ygange isch, blybt d Volksschtimme die einzig «abonnierti Zytig» im obere Kantonsteil.

## Literarischi Verwys
* Nachrufe: Volksstimme 3.3.1950 Basellandschaftliche Zeitung, Basler Nachrichten und National Zeitung 4.3.1950
* Wirz Eduard in: Volksstimme 4.10.1957
* Schaub Hj. in: Volksstimme 29.9.1982

## Weblink
* Dr Jakob Schaub im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Chaucer

**Chaucer** isch der Name vom

* Geoffrey Chaucer (öbbe 1343-1400), än änglische Schriftschdeller und Dichter
* Thomas Chaucer, (öbbe 1367-1434), dr eltischt Sohn vom Geoffrey Chaucer, Schbrächer vom änglische Parlamänt

* Mondkrater Chaucer
* chliine Aschteroid (2984) Chaucer
Fritz Fischer

Dr **Fritz Fischer** (* 9. Februar 1898 z Signau BE; † 28. Dezember 1947 z Züri) isch ä technische Physiker gsi. Er isch sit em 30. Juli 1936 mit dr Maud Schätti verhürotet.

Er het vo 1917 bis 1921 Elektroingenieurwäse an der ETH Züri schdudiert. Bi de Telefonwärk Albisriede het er  1924/25 d Qualität vo dr Schbroochüberdrägig verbesseret, und isch denn ins Zentrallaboratorium vo der Mueterfirma Siemens & Halske z Berlin versetzt worde. Dört het er under anderem die erschte färnglänkte Schiff und Flugzüg baut und het die physikalische Grundlage vom Farbfilm erforscht. 1932 isch er an d ETH Züri grüeft worde, won er s Inschdidut für Technischi Physik iigrichtet und s Eidophor-Verfahre entwicklet het, wo s möglig gmachd het Färnsehbilder in Kinoliinwandgrössi zu überdräge. Dr Profässer Fritz Fischer isch eine vo de gröschte technische Wüsseschaftler vo siiner Ziit gsi.

## Weblink
Karl Friedrich Gegauf

Dr **Karl Friedrich Gegauf** (* 13. Dezember 1860 z Wahlwies; † 13. Dezember 1926) isch ä Schwiizer Erfinder und Undernähmer gsi. 

## Läbe und Wärk

Dr Karl Friedrich Gegauf isch 1860 in Wahlwies z Schdockach (Bade-Würtebärg) uf d Wält cho. Im Früehlig 1890 isch er vo Tägerwile im Thurgau noch Steckborn TG zooge und het im Refektorium vom Chloschder Feldbach ä Schdickerei und ä Wärkschdatt für d Broduktion von erä Monogrammschdickmaschine, won er erfunde het, ufgmacht. 1892 het er die erschdi Hohlsuummaschine entwicklet und s Schwiizer Patent No. 4670 drfür übercho. Noch emä Brand in dr Schdickerei het sich s Undernähme ehnder uf d Produktion vo Hohlsuummaschine konzentriert. Si si so berüehmt worde, ass mä dr mechanische Herschdellig vo Hohlsüüm „Gegaufe“ gsait het. Dr Uusbruch vom Erschde Wältchrieg isch ä Schlag für em Gegauf si Fabrik gsi, wo dr Verchauf vo Hohlsuummaschine ins Uusland verbote worden isch.
Noch em Chrieg het er 1919 d "Karl Friedrich Gegauf" gründet. 1923 het er z Steckborn ä Chunschtsiidefabrik ufdoo und ä Underbind- oder Fitzmaschine entwigglet.

Noch em Dod vom Karl Friedrich Gegauf am 13. Dezember 1926 hai siini Söhn Fritz (1893-1980) und Gustav d Fabrik übernoh.

## Weblink
* Familie Gegauf bi Bernina International
*
Brockhaus

**Brockhaus** bezeichnet:
* umgangsschbroochlig ä Lexikon vom Brockhaus Verlag, meischdens aber schbeziell d Brockhuus Enzyklopädii
* ä Verlag, Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, wo Lexika usegit
* dr R. Brockhaus Verlag, Herusgäber vo der Elberfelder Bibelübersetzig und andere religiöse Medie
* dr Verlag Ekkehard & Ulrich Brockhaus

**Brockhaus** isch au dr Name vo däne bekannte Persone:
* Carl Brockhaus (1822–1899), ä dütsche Verleger, Gründervater vo der Brüederbewegig
* Friedrich Arnold Brockhaus (1772–1823), ä dütsche Verleger
* Heinrich Brockhaus (1858-1941), ä dütsche Verleger, Sohn vom Friedrich Arnold Brockhaus
* Heinz Alfred Brockhaus, ä dütsche Komponischt und Musigwüsseschaftler
* Lutz Brockhaus (1945–2016), ä dütsche Bildhauer
* Rudolf Brockhaus (1856–1932), ä dütsche Verleger, Sohn vom Carl Brockhaus
* Wilhelm Brockhaus (1819–1888), ä dütsche Schriftschdeller, Brueder vom Carl Brockhaus

**Lueg au:**
* Brock
Journalist

Ä **Journalischt** (umgangsprachläch o *Journi)* isch ä Schriftschdeller, wo brueflig für Zitige, Zitschrifte, Nochrichteagenture, Korreschbondänzbüro, s Färnsee, Radio usw. schafft, d. h. Massemedie wo Informatione, Meinige und Unterhaltig verbreite. Er cha feschdagschdellt si oder freibrueflig schaffe.

In demokratische Länder wird groosse Wärt uf d Meinigsfreiheit gleit, und dorum git s keini Beschränkige, wär öffetlig darf publiziere. Es git zwar Schuele für Journalismus, aber mä muess nit dört glehrt ha, für zum as Journalischt z schaffe.  Wil s Internet ufchunnt, wo jede si freji Meinig cha veröffentlige, und die druckte Ziitschrifte und Ziitige Schbarmassnahme müesse mache und dorum Material vo Nochrichteagenture übernämme, ohni si sälber z überbrüefe, gönge vili Böschde verlore, wo früehner professionelli Journalischde usgfüllt hai.

Vili Autore, wo hüt as Schriftschdeller bekannt si, hai au as Journalischde gschafft. Ds beihautet ungeranderem:
Maxwell Anderson; Julian Barnes; Ambrose Bierce; Albert Camus; Daniel Defoe; Theodore Dreiser; O. Henry; Hermann Hesse; Arthur Koestler; George S. Kaufman; Margaret Mitchell; Edgar Allan Poe; J. B. Priestley; Damon Runyon; Jean-Paul Sartre; Mark Twain; George Bernard Shaw; Dame Rebecca West

## Etymologii
Vom französische *Journal*, altfranzösisch *jurnal*, vom schbootlatiinische *diurnalis* vo latiinisch *diurnus* (däglig), vo *dies* (Dag)

## Weblink

## Fuessnote
Anglonormannisch

**Anglonormannisch** isch die romanischi Schbrooch, wo die normannischi Oberschicht noch der Eroberig vo Ängland im Johr 1066 us Frankriich mitbrocht het, wo aber scho zu Ziite vom Eduard em Bekenner am Hof iigfüehrt worden isch. Für die änglische Arischtokrate isch si Gebruuch s Zeiche vo ihrer Adlikeit worde, im Gegesatz zur Bevölkerig, wo Angelsäggsisch gschwätzt het. Au in Wales und Irland isch s iigfüehrt worde, und, in chliinerem Umfang sogar in Schottland.
Die eltischde anglonormannische Schrifte, wo s no git, ghöre in d Ziit vom Henry I. im früeche 12. Johrhundert, die letschte in d Regierigsziit vom Henry IV. im früeche 15. Johrhundert.

Bis zum Ändi vom 14. Johrhundert isch Anglonormannisch (näbem Latiinische) d Schbrooch vom änglische Hof, der Verwaltig und Juschtiz bliibe. In der Literatur isch s sit dr Mitti vom 13. Johrhundert vom Mittelenglische abgelöst worde.

S normannisch Französisch wird hüte no uf de Kanalinsle un in dr Normandii gschwätzt.

Vo dr Schbrooch, wo mä uf der Île-de-France gschwätzt het, isch s Anglonormannisch vo Afang a verschiide gsi. Nochdäm d Normanne d Normandii im früeche 13. Johrhundert verlore hai, het sich ihri Schbrooch no meh vom feschtländische Französisch afo underscheide, was z. B. dr Geoffrey Chaucer in der Beschriibig vo dr Prioresse im Prolog vo de *[[Canterbury Tales]]* äso het zum Usdruck lo cho:

*And Frensh she spak ful faire and fetisly* 
*After the scole of Stratford atte Bowe*
*For Frensh of Paris was to hire unknowe* (124 – 126).
(Und Französisch het si sehr zierlig gschwätzt
Noch dr Schuel vo Stratford atte Bowe
Wil s Französisch vo Paris ihre unbekannt gsi isch.)

E anglonormannischi Autorin vom 13. Johrhundert isch d Marie de France gsi.

## Quelle
* Dr Ardikel "Anglo-Norman literature" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 

## Weblinks
* Wörterbuch Anglonormannisch-Neuenglisch
* Anglo-norman text society
* (Language Code etc)
## Fuessnoote
Gegauf

**Gegauf** cha si dr Familiename vom
*Karl Friedrich Gegauf (1860-1926), Erfinder und Undernähmer
*Fritz Gegauf (1893-1980), Sohn vom Karl Friedrich Gegauf,  Erfinder und Undernähmer

**Fritz Gegauf AG** isch dä Name vo dä Fabrik z'Steckbora im Kanton Thurgau, wo d'Nähmaschine BERNINA produziert
Karl Rudolf Wirz

Dr **Karl Rudolf Wirz** isch am 26. Merze 1885 z Basel uf d Wält cho und am 27. Dezämber 1957 z Basel gschtorbe. Är isch reformiert, Bürger vo Gälterchinde und Kunschtmoler gsi.

## Sys Läbe
Dr Karl Rudolf Wirz isch dr Soon vom Adolf Wirz und der Maria Plattner gsi. Im Joor 1921 het är d Marguerite Lydia Janin vo Basel ghürotet. Är isch z Basel in d Schuel gange.

## Sy Bruef
Dr Karl Rudolf Wirz het z Basel e Flachmolerleer gmacht, isch vo 1905 bis 1909 in die Allgemeini Gwerbschuel z Basel gange und het sich selbschtändig zum Kunschtmoler usbildet. Nodem är e paar Joor als Flachmoler gschafft gha het, het är sich im ene eigene Atelier z Basel ab 1928 ganz dr Kunscht gwidmet. Är het sich als ächte Heimetmoler profiliert und het hauptsächlig Landschafte und Stillläbe in Öl, Tempera und Pinselzeichnige gmolt. Är het Basler Stadtaasichte die schwyzerischi, elsässischi und badischi Umgäbig vo Basel, usserdem au no Szenerie us de Freybärge und im Tessin gmolt. Im Baselbiet molt är bsunders z Zeglige und drum ume vill Bilder. Regelmessig nimmt är an Usstellige in der Basler Kunschthalle und z Lieschtel teil. Es git vo ym rund vierhundert Wärk.

## Literarischi Verwys
* *Künstler Lexikon der Schweiz* 2, Sp. 1070
* Suter Barbara in: *Baselbieter Heimatbuch* 10, 1966, 134-138
* *Basellandschaftliche Zeitung* 14.6.1986

## Extärne Verwys
* Dr Karl Rudolf Wirz im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Johann Wirz

Dr **Johann Wirz** isch am 17. Oktobr 1814 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 13. Septämbr 1870 z Gälterchinde gschtorbe. Är isch reformiert, Bürger vo Gälterchinde und Leerer gsi.

## Sys Läbe
Dr Johann Wirz isch dr Soon vom Johann Jakob Wirz, Buechdruker, und dr Anna Katharina Buser gsi. Im Joor 1839 het är d Salome Gerster vo Gälterchinde ghürotet. Mit zwölfi isch är Vollweise worde und isch als Verdingbueb zu me Buur cho. Sy Soon isch dr Jakob Wirz gsi.

## Sy Bruef
Dr Johann Wirz isch nach ere churze Bandwäberleer dank ere Gönnerin an dr Buebeschuel Vordemwald z`Zofige zum Leerer usbildet worde. Im Joor 1833 het är am Inschtitut vom Pfarrer Jacquet z Dälschbrg unterrichtet und 1834 bis 1835 denn z Gälterchinde. 1838 isch är an dr Société des Missions Evangéliques z Paris tätig gsi. 1839 bis 1854 isch är Leerer im «nöie» Schuelhauus z Gälterchinde gsi. Är het mit syne Schüeler aagfange dr Bettäbrg ufzforschte. Us gsundheitlige Gründ het är müese ufhöre als Leerer z schaffe. Wärend syne verblybende Läbensjoor het är als Oberufse`er (Betrybsleiter) in dr «rote» Bandfabrik Freyvogel, Heusler & Cie. z Gälterchinde gschafft. Är isch nume sechsefüfzgi worde.

## Literatur
* Winter P.: *Jakob Wirz-Nidecker und seine Vorfahren*, Hektographie 1962, 3f.

## Weblink
* Dr Johann Wirz im ''Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft''
Stimmloser velarer Frikativ

De **stimmlosi velari Frikativ** isch e Luut vo de mänschliche Sprooch. Im Alemannische isch er näbe [] eini vo de Ussprooche vùm  wie in „Ba**ch** “, „**Ch**ind“ oder „'''Ch'''u'''ch'''i'''ch'''äschtli“.  Trotz dr Annahm vo Laie dass de „ruuche“ Luut e Eigeart vùm Dütsche oder Alemannische isch, chùnt de Luut in de Sprooche vo dr Wält rächt viil vor. Im internationale phonetische Alphabet wird er mit  transkribiert.

Im Alemannische isch de Luut in freier Variation mit em uvulare []. Je nooch Dialäkt ùn Person bruucht mer also eine vo de beide Luut, oder öbis derzwüsche, ohni dass d Bedütig vùm Wort sich verändret. Au im Hochdütsche sin die zwee Luut in freier Variation.

In viilene hochalemannische Dialäkt wie em Züridütsche, wird zwüsche eme chùrze (Lenis) ùn lange (Fortis) velare Frikativ ùnterschide. Die beide Luut sin also verschiidni Phonem. D Transkription vo dänne beide Luut wird vo Linguischte aber nit eiheitlig gmacht. Zum Deil wird de Lenis als  ùn de Fortis als [xː] transkribiert, oder aber de Lenis wird mit em Zeiche für en stimmhafte velare Frikativ ùn eme Sùnderzeiche für Stimmlosigkeit  transkribiert, ùn de Fortis defür mit em normale . Mangmool wird s Zeiche für Stimmlosigkeit au ewäg glo, oder mer ùnterscheidet grad gar nit zwüsche dänne beide Luut. In de Verschriftig vùm Alemannische wird de Ùnterschid meischt gar nit gmacht; allerdings isch in de erschte Ussgaab vo de Dieth-Schrift vo 1938 für de Lenis-Luut e normals  vorgschloo worde, ùn für de Fortis . Des het sich aber nit duregsetzt ùn in de zweite Ùfflaag vo 1986 wird empfoole, dass mer die beide Luut normalerwys nit sött verschiide kennzeichne.

In de meischte alemannische Dialäkt usserhalb vo de Schwyz, wo vo de binnedütsche Konsonanteschwächig betroffe sin, git es die Luut überhaupt nit als eigeständigi Phonem, sùndern si sin nùmme je nooch de Position im Wort oder de luutliche Ùmgäbig Allophon vùm glyche Phonem. In Transkriptione vo dänne Dialäkt wird de meischt eifach ällewell s Zeiche  gnoo.

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch velar; de hintere Zùngerùgge bildet mitem Gaumesegel e Engi.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Heinrich Handschin

Dr **Heinrich Handschin** isch am 1. Hornig 1830 z Rickebach im Baselbiet uf d Wält cho und am 16. Juni 1894 z Basel gschtorbe. Si Übername isch „Moskauer Handschin“ gsi. Är isch reformiert, Bürger vo Rickebach und Unternämer gsi. 

## Sy Härkunft
Dr Heinrich Handschin isch dr Soon vom Johannes Handschin und vo dr Anna Maria Obrist gsi. Är het e minimali Schuelbildig gnosse. 

## Sy Bruef
Dr Heinrich Handschin het scho in syne junge Joore als Spüelimacherbueb gschafft. Är het d Bandwäberei bi verschydene Meischtere im Oberbaselbiet und in ere Fabrik z Basel gleert. Vo 1854 bis 1856 het är z Saint-Etienne (Frankrych) s Wäbe vo Sammet gleert und isch drno nach Russland usgwanderet, zum z Moskau als Wäbermeischter go schaffe. 

## Dr Unternämer
Dr Heinrich Handschin het z Moskau vom ene Schwyzer mit em Name Lerch e alti Textilfabrik chönne chaufe und het 1859 e eigeni Handwäberei aagfange. Är het si Firma schtändig vergrösseret und es isch es gsunds Induschtryunternäme drus worde. Über hundert mechanischi Wäbschtüel si in meerere Fabrikgeböide gloffe. Syni Wäbschtüel het är alli in syner Heimet, vom Wäbschtuelfabrikant Karl Gerster-Pümpin us Gälterchinde gchauft. Im Joor 1882 het är sich in d Schwyz zrugg zoge und d Betrybsfüerig imene Landsmaa us Gälterchinde, em Jakob Wirz übertreit. Jetz het d Firma Handschin & Wirz gheisse und isch, wo dr erscht Wältchrieg aagfange het, die gröschti Bandwäberei vo Russland gsi. Bis zu sym Tod het dr Heinrich Handschin drno z Basel gläbt. Sys imposante Grabmal schtot uf em Frydhof z Gälterchinde südlich vo dr Chille.

## Dr Wooltäter
Dr Junggsell Heinrich Handschin het in sym Teschtamänt dr Kanton Baselland zum Uniwersalerbe vo sym grosse Vermöge ygsetzt, mit em Uftrag, die „Handschin-Stiftung“ müessi für wooltätigi und gmeinnützigi Zwäck, für bedürftigi Mönsche us em Baselbiet, verwändet wärde.

## was me vonn em seit
Dr Heinrich Handschin wird vo de Autore verschyde beschrybe. Die Eine rüeme yn als e flissige Ma wo Tag und Nacht gchrampft heigi, die Andere beschrybe dr Handschin als ender e Müssiggänger wo si Zit gärn in Kaffihüser verbrocht het bi Charte, Billiard und Domino Schpil. S wird allweg beides woor si, bim Ufbou vo syner Firma wird är flissig gsi si und wo alles gloffe isch wie gschmirt wird är s gnosse ha.

## Literatur
* Druckschrift der Regierung Baselland, Liestal 1894.
* Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz, 4, 72. – Dokumente 3, 9–15.
* Hug Werner: *Stammtafeln Handschin von Gelterkinden/Rickenbach.* Muttenz 1986.
* Haener Ruth: *Heinrich Handschin und seine Stiftung.* Liestal 1994.
* Haener Ruth: *Heinrich Handschin: Eine Karriere in Moskau.* In: Baselbieter Heimatbuch 20, 1995, 213–220.
* Pümpin Walter: *430 Jahre Pümpin von Gelterkinden.* S. 195–196.
* Heimatkunde von Gelterkinden 1966, S. 81.

## Extärni Verwys
* Dr Heinrich Handschin im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
* Heinrich Handschin Stiftung
Johann Jakob Buser

Dr **Johann Jakob Buser** „Gäneral Buser“ (* 1. Aprelle 1768 z Sissech; † 5. Meie 1844 z Lieschtel) isch e Gaschtwirt und e Politiker in dr Stadt Basel und em Baselbiet gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Sissech gsi.

## Sys Läbe
Dr Johann Jakob Buser isch dr Soon vom Heini Buser und dr Verena Schweizer gsi. Är het in erschter E`e 1795 d Maria Buser vo Sissech ghürotet und in zwöiter E`e 1817 d Margreth Gerster vo Gälterchinde. Är isch Buur gsi, drzue het är in dr Wirtschaft „Zur Freiheit“ z Sissech und im „Ängel“ z Lieschtel gwirtet und drno isch är au no Wyhändler gsi. 1790 het är z Sissech s Amt vom Salzuswäger gha. 

## Politik
Dr Johann Jakob Buser isch im Joor 1798 Mitglyd vo dr Basler Nazionalversammlig gsi. Är het sich als Volksröpresentant vo Lieschtel für d Abschaffig vo de Zäänte und de Bodezinse ygsetzt. Wärend dr Mediazion hat är sich gege d Ufhebig vo de Reforme gweert und isch dorum vo de schtedtische Behörde verfolgt und schigganiert worde. Das het yn im Baselbiet beliebt und populär gmacht. Als Grossrot vo 1813 bis 1830 und E`erichter ab 1815 het är sich für die rächtlichi Glychstellig vo de Land- mit de Schtadtbürger stark gmacht. Är isch es Mitglyd vo der erschte provisorische Baselbieter Regierig vom Jänner 1831 gsi und het vor de Basler müese ins Elsiss flüchte. Är het dr Reigoldschwilerzug vom 12. Septämbr 1831 aagfüert, dorum hei si ym «Gäneral Buser» gseit. Är isch au eine vo de Aafüerer vom Gälterchinderschturm am 5. Aprelle 1832 gsi. Bi dr Kantonsgründig isch är dr Alterspresidänt vom Verfassigsrot vo 1832 gsi. Im Landrot isch är vo 1834 bis 1838 und vo 1842 bis 1844 gsässe. Im In- und Usland isch är bekannt gsi als eine, wo schonigslos offe und unerschroke gseit het was är dänkt; e Volksmaa, wie me seit. 

## Literarischi Verwys
* Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz 2, 459.
* Matter Regula in: Basler Zeitung 16.8.1982. 
* Szenen aus der Lebensgeschichte des Generals Buser, Distelikalender 1839, reproduziert in: Baselland vor 150 Jahren, Wende und Aufbruch, Hg. Schaub Alfred, Liestal 1983, 196-204. 
* Manz 1991, 618

### Sy Läbenslauf
* Autobiographische «Denkwürdigkeiten aus General Busers politischem Lebenslauf», 1839

## Weblingg
* Dr Johann Jakob Buser im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Kap Verde

**Kap Verde** [] (port.: **Cabo Verde** []; geogr. **Kapverden**, **Kapverdischi Insle**) isch än afrikanische Inselschdaat mit nüün bewohnte Insle im Atlantik, 460 Kilometer vor der Weschtküschte vo Afrika.
Der Archipel het ä Landflechi vo 4033 km². D Hauptschdadt vo der chliine Inselrepublik isch Praia mit guet 100.000 Iiwohner.

## Geographii

D Republik Kap Verde lit im öschtlige Nordatlantik vor der Weschtküschte vo Afrika. D Inselgrubbe beschtoht us 15 Insle, vo wele nüün bewohnt si. Mä  underscheidet zwüsche de Insle über em Wind *(Barlavento)* und under em Wind *(Sotavento)*. D Inslel über em Wind si Santo Antão, São Vicente, São Nicolau, Sal, Boa Vista und die unbewohnte Insle Santa Luzia, Branco und Raso. Zur Sotavento-Grubbe ghöre Maio, Santiago, Fogo und Brava und die unbewohnti Inselgrubbe vo de Ilhéus do Rombo.

Die gröschte Schdedt si (Schtand 1. Januar 2005): Praia 113.364 Iiwohner, Mindelo 70.611 Iiwohner, Santa Maria 17.231 Iiwohner, Pedra Badejo 9488 Iiwohner und São Filipe 8189 Iiwohner.
Westminster Abbey

D **Westminster Abbey** isch ä Chille z London. Si schdoht grad im Weschde vom änglische Parlamäntsgebäud. Si isch dr Ort, wo d König und Königinne vom Vereinigte Königriich krönt wärde.

D Westminster Abbey ghört zsämme mit em Parlamämtsgebäud und dr St.&nbsp;Margaret Chille zum Wältkulturerb vo dr UNESCO.

## Gschicht
Am Ort, wo hüt d Kathedrale stoht, het s zerschd ä Chloschder gha. Am Ändi vom 8. Johrhundert het ä chliini Gmeind vo Mönch uf dr Insle in dr Themse gläbt und 960 het dr St.&nbsp;Dunstan s Chloschder vergrösseret. Dr Eduard der Bekenner het ä neuji romanischi Chille in Chrüzform lo baue, wo 1065 iigweiht worden isch. Weniger as zwei Johrhundert spöter het dr Heinrich&nbsp;III. 1245 s meischde vo dr Chille usser em Schiff lo abriisse und die gothischi Abtei Chille im französische Schdiil lo baue. S Schiff het mä am Ändi vom 14. Johrhundert afo umbaue und dr Heinrich VII. het non ä neuji Kapelle drzue do. Die weschdlige Dürm si 1745 ferdig baut worde. D Chille isch im Zweite Wältchrieg beschädiget, aber noch em Chrieg gschnäll widr reschdauriert worde.

## Bedütig
Sit em William em Eroberer si alli änglische Monarche in dr Westminster Abbey gchrönt worde, usser em Eduard&nbsp;V. und em Eduard&nbsp;VIII., wo nid gchrönt worde si. Bis zum Georg&nbsp;II. het me vili vo de Königinne und de König in dr Nöchi vom Grab vom Eduard em Bekenner in dr Chille beärdiget. Anderi berüehmti Änglander si au do biigsetzt worde: D Physiker Isaac Newton und Ernest Rutherford, dr Entdecker David Livingstone, dr Naturforscher Charles Darwin, d Dichder Geoffrey Chaucer, John Dryden, Rober Browing und vili anderi meh. In dr Nöchi vom Weschddoor isch s Grab vom Unbekannte Soldat uus em Erschde Wältchrieg.

## Quelle
* Dr Ardikel *Westminster Abbey* in dr *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.* Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
* Dr Ardikel *Westminster Abbey* in dr *Microsoft® Encarta® Encyclopedia 99.* © 1993–1998 Microsoft Corporation.

## Literatur
* Richard Jenkyns: *Westminster Abbey.* Cambridge, Mass. 2005, ISBN 0-674-01716-1 .
* Tim Tatton-Brown (Hrsg.): *Westminster Abbey. The Lady Chapel of Henry VII.* Rochester, NY 2003, ISBN 1-84383-037-X.
* Anthony E. Harvey: *The funeral effigies of Westminster Abbey.* Woodbridge u.&nbsp;a. 2003, ISBN 0-85115-879-X.
* *A bibliography of Westminster Abbey. A guide to the literature of Westminster Abbey, Westminster School and St.&nbsp;Margaret’s Church published between 1571 and 2000 compiled by Tony Trowles.* Woodbridge u.&nbsp;a. 2005, ISBN 1-84383-154-6.
Struve-Bogen

Dr **Struve-Boge**, noch em Friedrich Georg Wilhelm von Struve (1793–1864), isch ä langgschdreckts Netz vo geodätische Vermässigspünkt. Er isch vo 1816 bis 1852 under dr Ufsicht vom Struve und vom russische Offizier Carl F. Tenner (1783–1859) errichtet worde und dient sithär zur genaue Beschtimmig vo dr Grössi und Form vo der Ärde mit Hilf vo Triangulation. Die Internationali Vereinigung vo de Vermässigsingenieur (FIG) bedreut en.

## Verlauf
Dr Struve-Boge fooht a bi Fuglenes (70°40'11"N, 23°38'48"O, bi Hammerfest am Nordkap) und zieht sich bis Staro-Nekrassowka (45°20'48"N, 28°55'48"O, bi Ismajil am Schwarze Meer). Von Norde nach Süde lauft er dur Gebiet vo Norwäge, Schwede, Finnland, Russland, Eschdland, Lettland, Litaue, Wiissrussland, Moldawie und Ukraine. Er isch in dr Nord-Süd-Richtig über 2821,833&nbsp;km (=&nbsp;25°20'08") lang. Dr Struve-Boge beschdoht us 265&nbsp;Vermessigspünkt, wo 258&nbsp;Hauptdreiegg bilde. Drzue chömme über 60&nbsp;Näbevermässigspünkt.

## UNESCO Wältkulturerb
Dr Struve-Boge isch näbe siiner Bedeutig für d Geodäsii au ä früechs Bischbil für die internationali wüsseschaftligi Zsämmenarbet. 34 vo siine Mässpünkt si dorum vom World Heritage Committee vo der UNESCO am 15.&nbsp;Juli 2005 in d Lischte vom Wältkultur- und Naturerb vo der Menschheit ufgnoh worde und isch äso s erschte „wüsseschaftlige Inschtrumänt“ in dere Lischte.

D Mässpünkt, wo Teil vom Wältkulturerb sind, sind no ihre Bedütig uusgwählt worde. si sind glichmässig über dr komplette Boge verteilt und represäntiere alli beteiligte Länder, tüen dr ursprünglich verwendete Pünkt entspreche, sind nume in ere gringe Wiis gfährdet und chönne dur lokali Institutione unterhalten wärde.

* Norwege:
Fuglenes 
Lille-Reipas 
Lodiken 
Baelljasvarri 
* Schwede:
Tynnyrilaki 
Jupukka 
Pullinki 
Perävaara  
* Finnland:
Stuor-Oivi 
Aavasaksa 
Chilche vo Alatornio 
Oravivuori 
Tornikallio 
Mustaviiri 
* Russland:
Mäki-päälys 
Gogland, Z 
* Estland:
Woibifer , Avanduse)
Katko , Avanduse)
Tartu Observatorium  
* Lettland:
Sestu-Kalns 
Jacobstadt 
* Litauen:
Karischki 
Meschkanzi 
Beresnäki 
* Wiissrussland:
Tupischki 
Lopati 
Ossownitza 
Tchekuzk 
Leskowitschi 
* Ukraine: 
Katerinowka 
Felschtin 
Baranowka 
Staro-Nekrassowka 
* Moldawie:
Rudi 

## Quälle


## Weblink

* Umfangriich Spezialwiki Struve-Boge (änglisch)
* Flyer (PDF, änglisch; 859 kB)
* Informationen bei der International Federation of Surveyors (änglisch)
* The Struve Geodetic Arc von J.R. Smith (änglisch; PDF-Datei; 1,27 MB)
Scheisse

D Bezeichnig **Scheisse** wird vulgar für Kot benuzt.

De Begriff isch im gsamte dütsche Spraachruum als Schimpfwort verbreitet und wird in Interjektion, in adverbiale oder adjektivische Bstimmige bruucht, sehr hüüfig ade stell vomene Adverb: „Das gseht ja scheisse us.“ Es wird meischtens verwändet als Uusruef bi uufträtende Schwirigkaite und Missgschick oder als Fluech zum Uusdruck vo de Frustration und de Verärgerig. Interessanterwiis wird s in dr Schwiiz, wo im allgemeine hochdütschi Wörter alemannisiert wärde, hüfig in dr hochdütsche Form bruucht, au wenn mä s alemannische „Schissdrägg“ chönnt bruuche.

I de Umgangssprach wird das därbe „Scheisse“ glägendlich dur aaständigeri Begriff mit de gliiche Aafangssilbe verhüllt, wie z.&nbsp;B. „Scheibe“.

## Etymologi
Für s Substantiv *Scheisse* und s Verb *schiissä* gits im Hochdüütsche ä wortgschechtlichi Verwandschaft zu de Wörter *schneiden, scheiden, Wasser-scheide, Scheidung, Scheibe, Holz-scheit, Scheitel, Schieds-richter* (wo *entscheidet*) und *Scheide-münze* (Chliigeld, ä Undrteilig) und isch sinngmäss als „uuscheide“ z verstah. De Begriff gaht drübr us uf  zrugg.
Stimmloser alveolarer Frikativ

De **stimmlosi alveolari Frikativ** isch en Konsonant. S Zeiche im IPA, un au de Buechstab im latiinische Alphabet, defür isch . Des Zeiche stoot glychzitig au für di stimmlose dentale un postalveolare Frikativ. In bstimmti Dialäkt vum Alemannische git es zwo Variante vo däm Luut, e Fortis un e Lenis.

In de Sprooche vo dr Wält wird de Luut entweder mit de Zungespitz (=apikal) oder mit em Zungeblatt (=laminal) artikuliert. Die gnaui Zeiche im IPA defür sin  bzw. ]. In ere Sprooch wird de Luut meischt entweder apikal (z.&nbsp;B. Änglisch) oder laminal (z.&nbsp;B. Französisch) ussgsproche. Sältener sin Sprooche wo beidi Versione vorchömme (z.&nbsp;B. Baskisch).

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch alveolar; d Zùng bildet mit de Alveole e Engi.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Zwiebelwähe

D **Ziibelewaaie** isch äins vo de dradizionelle Baasler Fasnachtsgricht, und z Bäärn wird si as **Zibelechueche** wääred em Zibelemärit as Oobenässe serviert. Si wird aber au im Räschd vo dr alemannische Schwiz, z Baade-Württebärg und im Schwoobeland gässe: *Ziibelewaaie* säit mä drum au am Hochrhy bis über e Hotzewaald äwäg, und wyter öschdlig ghäisst si **Böllewääe** und **Bölletünne**. Am Kaiserstuehl isch si as **Zibelekuachä** und im Elsass as ***Quiche*** odr ***Quiche alsacienne*** bekannt. 

E Waaie isch ä Chueche us erä dünne Underlaag vo Waaiedäig, wo mä fiini Ziibeleschiibli und je noch Gebiet und Vorliebi Schbägg odr Luuch drufduet und mänggisch mit Chäs überbacht. Es isch am beschde, d Ziibele vo Hand z schniide, wil, wenn si von erä Maschine gschnäzlet wärde, dr Belag z matschig wird.

In de Wiibaugebiet isst mä sä bsundrigs hüfig wääred dr Wiiläsi. Mä dringgt drzue Suuser odr ä drochene Wisswii wien ä Riisling.

## Rezäpt für vier Persone
Für ä Däig nimmt mä 200&nbsp;g Wissmähl, ä halbe Teelöffel Salz und vermischd s, duet 80&nbsp;g Anke, Säufett odr Margarine drzue und verriibt s, bis dr Däig gliichmässig isch. 5 bis 6 Ässlöffel Wasser und 10&nbsp;g Hefi wärde drin verrüehrt, zum enä homogene Deig knättet und, zuedeggt, lot me s währed erä halbe Schdund lo ufgoh. Denn duet me s noch em Uusrolle ins iigfettete Bläch und verschdicht dr Bode mit erä Gable. 

Für d Füllig nimmt män ä Ässlöffel Öl oder Säufett und duets erwerme in dr Pfanne, 100&nbsp;g Schbäckwürfeli, wo mä drin brötlet, bis si hellbruun si, und git denn 500&nbsp;g Ziibele drzue, wo in Schdreifli gschnitte si, dämpft s ganze, lot s lo abküehle und verdäilt s uf em Däig.

Für ä Guss nimmt mä 2 dl Rahm, 1 dl Milch, 2 Eier, 1 Teelöffel Salz und ä Bitz Pfäffer, vermischd alles und giesst s über d Füllig.

Mä bacht d Waaie währed erä halbe Schdund oder a Bitzeli meh im vorgheizte Ofe bi 220 Grad.

## Veraschdaltige
* d Basler Fasnacht – vor allem am Morgeschdraich, wenn mä au Mählsuppe isst
* dr Zibelemärit z Bärn
* s Ziwwl-Fescht z Achere-Fautebach
* s Wii- und Ziibelechuechefescht z Bretzfeld-Adolzfurt
* s Esslinger Ziibelefescht
* s Ziibelechuechefescht z Kerne-Rommelshuuse
* s Ziibelechuechefescht z Vogtsburg-Bickesohl

## Weblink

* Zwiebelkuchen-Rezept im Rezepte-Wiki
Gericht (Speise)

Ä **Gricht**, dr Begriff isch im 13. Johrhundert vo *richte* im Sinn vo „aarichte, herrichte“ bildet worde, isch än aagrichteti odr zuebereiteti Schpiis. Es beschdoht im allgemeine us mehrere Zuedate. Traditionelli Gricht, wo nach Rezäpt kocht si, hai meischdens feschti Näme, wo aber hüfig vo Region zu Region verschiide si.

Abgleiteti Begriff si s *Hauptgricht* as zentrale Beschdanddeil vom enä mehrgängige Menü zwüsche Vorschpiise und Nochschpiise, s *Schdammgricht* oder *Schdammässe* as Gricht, wo schdändig in erä Beiz aabote wird (au as Schpezialität vom Huus) im Unterschiid zum *Dagesgricht*, wo däglig wäggslet, bzw. as „miis Schdammgricht“ as persönligs *Lieblingsgricht*, s Nationalgricht as typischs „Lieblingsgricht“ vom enä Land, wo hüfig au as Schbitzname für däm siini Iiwohner bruucht wird (z. B. „Krauts“ vo Suurchruut, wo d Ängländer de Dütsche oder „Spaghettis“, wo die Dütsche de Italiener gsait hai), oder *Dällergricht* as Gricht, wo in Portione uf em Däller serviert wird. Ufwändig dekorierti *Schaugricht* si im antike Rom, in der Renaissance und im Barock beliebt gsi, wo mä chliineri Dier in groossi Broote vo ganze Dier gsteckt het, mänggisch lääbigi Singvögel, wo bim Tranchiere uusegfloge si.
Stimmloser velarer Plosiv

De **stimmlosi velari Plosiv** isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Er chùnt in fascht jedere Sprooch vo dr Wält vor. S Zeiche im IPA defür isch .

Im Alemannische chùnt de Luut als Lenis, Fortis ùn behuucht vor. De Lenis-Luut wird allerdings meischt als  bhandlet ùn transkribiert. Bstimmti Dialäkt, bsùnders im Niideralemannische ùn Schwööbische hen aber au nùmme de Lenis.

Uss Gründ, wo mitem Ùffbau vùm mänschliche Muul z due hen, isch di gnaui Stell, wo de Luut ussgsproche wird, je nooch Sprooch ùn de andre Luut, wo im Wort vorchömme, verschiide.

## Artikulation
*Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert ùn deno wird d Lùft ùff eimool dur s Muul abgloo.
*De Artikulationsort isch velar; de hintere Zùngerùgge bildet mitem Gaumesegel en Verschlùss. Wyl des physiologisch rächt schwer isch, isch de Luut je nooch luutliche Ùmgäbig oft au lycht palatal oder affrikatisiert.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Gymnasium am Münsterplatz

S **Gymnasium am Münschderblatz** (früehner *S Humanistische Gymnasium (HG)*, *Pädagogium*, *Münschderschuel*, *Schuel uf Burg*) isch s eltischte Gymnasium vo der Schdadt Basel und eins vo de eltischte in der Schwiiz. 
Am 1. April 1529 het dr Groosse Root beschlosse, ass d Schdadt d Bildig wurd vo dr Chille übernoh; d Schuel isch aber erscht 1589 gründet worde. Si befindet sich am Münschderblatz wisawii vom Basler Münschder. Im Schueljohr 2007/2008 si öbbe 300 Schüelere und Schüeler in fümf Klasseschduefe uf s Gymnasium gange. Dr neu Räkter vo der Schuel isch sit em Summer 2007 dr Eugen Krieger (*&nbsp;1973).

## Gschicht
D Schuel het in der Schdadt ä guete Ruef und isch zwüsche 1600 und 1900 eini vo de wichtigschte und bekanntischte Schuele im dütschschbroochige Ruum gsi. Dr Friedrich Nietzsche und dr Jacob Burckhardt si Lehrer dört gsi. Nume Buebe si do uf d Schuel gange und ihre Schwerpunggt si die alte Schbrooche gsi: Latiinisch, Griechisch und Hebräisch.

Vo 1930 a het d Schuel s *Humanischdische Gymnasium* (HG) gheisse. Sit 1968 dörfe au Maitli do lehre, und 1973 het die erschdi Schüelere d Matur beschdande. Sit dr kantonale Schuelreform vo 1997 heisst d Schuel *Gymnasium am Münschderplatz*. Hützudag cha mä näbem Latiinische und Griechische au Spanisch und PPP (Philosophii, Psychologii und Pedagogik) as Schwerpunggtfach uusläse.

## Berüehmti Persönlikeite
### Räkter
* Thomas Platter der Ältere (1499–1582), Humanischt
* Johann Bernoulli (1667–1748), Mathematiker
* Hans Gutzwiller (1913–1988), Altphilolog

### Lehrer
* Alexandre Vinet (1797–1847), Theolog
* Christian Friedrich Schönbein (1799–1868), Chemiker
* Jacob Burckhardt (Lehrer und Schüeler, 1818–1897), Historiker
* Friedrich Nietzsche (1844–1900), Philosoph
* Beat Raaflaub (*1946), Dirigent
* Jennifer Rudin (*1978), Pianischtin, Sängere, Germanischtin

### Schüeler
* Johann Rudolf Wettstein (1594–1666), Politiker
* Jakob Bernoulli (1655–1705), Mathematiker
* Daniel Bernoulli (1700–1782), Mathematiker
* Leonhard Euler (1707–1783), Mathematiker
* Johann Peter Hebel (1760–1826), Dichter
* Arnold Böcklin (1827–1901), Moler
* Carl Spitteler (1845–1927), Schriftschteller
* Alfred Dreyfus (1859–1935), ä französische Offizier (Dreyfus-Affäre) 
* Carl Gustav Jung (1875–1961), Psycholog
* Hans Bernoulli (1876–1959), Architekt (Nationalroot)
* Hans-Peter Tschudi (1913–2002), Politiker (Regierigsrat z Basel, Bundesroot)
* Lukas Vischer (*1926), Theolog
* Hans Fünfschilling (*1940), Politiker (Regierungsrat Baselland, Schtänderoot)
* Thüring Bräm (*1944), Komponischt
* François Conod (*1945), Schriftschteller
* Moritz Leuenberger (*1946), Politiker (Bundesroot)
* Felix Gutzwiller (*1948), Politiker (Schtänderoot)
* Hans Martin Tschudi (*1951), Politiker (Regierigsroot z Basel)
* Rudolf Rechsteiner (*1958), Politiker (Nationalroot)
* Black Tiger (*1972), Rapper
* Nubya (*1974), Sängere
* Lukas Engelberger (*1975), Politiker

## Weblingg
* Gymnasium am Münsterplatz

## Fuessnote