open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
El Salvador

**El Salvador** (spanisch: *Dr [[Heiland]]* oder *Der Erretter*) isch e Staat in Zentralamerika und gränzt an Guatemala, Honduras und an dr Pazifik. El Salvador lit im en Ärdbebegebiet und isch s chliinste Land in Mittelamerika, het aber die höchsti Bevölktigsdichti.

## Geografii

Mit ere Flechi vo 21.041&nbsp;km² isch El Salvador öbbe so gross wie Hesse. Im Süde gränzt s an dr Pazifik und dr Golf vo Fonseca mit ere Küstelengi vo 307&nbsp;km. Es het as einzigs Land in Mittelamerika kei diräkte Zuegang zum Karibische Meer.

El Salvador isch prägt dur e Chetti vo Vulkan, wo s Land grob in drei Regione iideilt: dr südlig Küstestreife, die zentrale Hochebene und Däler und die nördlige Bärg. Dr höchst Bärg isch dr El Pital (2730&nbsp;m) an dr Gränze zu Honduras. Dr höchst Vulkan isch dr Santa Ana im Weste mit ere Höchi vo 2365&nbsp;m. Dr lengst Fluss isch dr Río Lempa mit 320&nbsp;km uf salvadorischem Staatsgebiet (422&nbsp;km im Ganze).

Die grösste Stedt si (Stand 1. Januar 2005): San Salvador 525.990 Iiwohner, Soyapango (329.708 Iiwohner), Santa Ana (176.661 Iiwohner), San Miguel (161.880 Iiwohner), Mejicanos (160.317 Iiwohner), Santa Tecla (124.694 Iiwohner) und Apopa (112.158 Iiwohner).

## Weblingg

* Botschaft vo El Salvador in Dütschland
* Musigwebsite über salvadorianischi Musig, MP3 downloads gratis, nume spanisch
* Websitenindex vo El Salvador
* Página del Partido Democrata Cristiano de El Salvador
* cibera – Virtuelli Fachbibliothek Ibero-Amerika / Spanie / Portugal
* Chirilagua – Página oficial de la gente de Chirilagua, San Miguel
* FSSCA Foundation for Self-Sufficiency in Central America
* Viele Fotos von El Salvador

## Fuessnote
Bischoffsheim

**Bìsche** (frz. *Bischoffsheim*, dt. *Bischoffsheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Bìsche lijt àm Rànd vun dr Vogese. Nochbergemeine sìn Griese, Ìnnle un Blaase ìm Nordoschte, Hìndse un Krüterrische ìm Sìdoschte, Ewernahn ìm Sìde, Bersch ìm Weschte un Roose ìm Nordweschte.

## Gschìcht
Bìsche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 530.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Bìsche ìsch . Bìsche ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bìsche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Bischoffsheim, Église Sainte-Aurélie 01.jpg
Datei:Bischoffsheim, Église Sainte-Aurélie 02.jpg
Datei:Bischoffsheim, Église Sainte-Aurélie 03.jpg


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* http://www.mairie-bischoffsheim.fr

## Referanza
Nicaragua

Dr Staat **Nicaragua** (dütsch veraltet au *Nikaragua*) lit in Zentralamerika. Er gränzt im Norde an Honduras und im Süde an Costa Rica und im Weste an Pazifik und im Oste an d Karibik.

Dr Landesname leitet sich us em Nahuatl ab (*nican* = „do“, *aráhuac* = „Mensche“). Anderi Autore füehren dr Landesname uf d Begegnig vom spanische Konquistador Gil González Dávila mit de Kazike Nicarao zrugg, wo am 15. Oktober 1523 bi San Jorge/Rivas stattgfunde het.

## Geographii

Nicaragua wird parallel zur Pazifikküste von ere Chetti vo aktive Vulkan durzoge. Dorum sait men em au s *Land vo de duusig Vulkan*. Dr Kratersee *Lagune vo Apoyo* isch vor churzem berüehmt worde, wo mä dank em Buntbarschfisch het chönne bewiise, ass sich verschiidnigi Arte au ohni rüümligi Isolierig chönne entwickle (sogenannti sympatrischi Artbildig).

An dr Pazifikküste lige au d Zentre und di wichdigste Siidligsrüüm im Land, während die östlige und südlige Landesdeil dünn besiidlet si. Zwei grossi Binneseä präge d Geographii − dr grösseri Nicaraguasee (Lago Cocibolca) im Südweste mit mehrere Insle und dr chliineri Managuasee im Weste. Us em Nicaraguasee entspringt dr Fluss Rio San Juan, wo d Südgränze bildet und in d Karibik mündet. 

D Karibikküste im Oste vom Land isch e grossi Rägewaldregion. Mä sait ere au Miskitoküste.

Die höchsti Erhebig isch dr Pico Mogotón an dr Nordgränze mit 2.438 Meter.

Nicaragua het zwei Nochbarstaate: Im Norde Honduras mit 922 km Gränzlengi und im Süde Costa Rica mit 309 km Gränzlengi.

Die gsamti Lengi vo de Landesgränze bedräit 1.231 Kilometer.

## Litratur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

## Quelle
Rosheim

**Roose** (frz. *Rosheim*, dt. *Rosheim*) ìsch e frànzeesche Stàdt ìm Arrondissement  () im Unterelsàss (Bas-Rhin).

## Gschìcht
Roose ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 778 àls *Rodasheim*. S Stàdtracht het d Gmein ànne 1262 bikumme, verbunde mìt em Racht, e Stàdtmüür ze böie. 1303 ìsch Roose Richsstàdt wore, ìm Johr 1354 hàt sa züe dr Stedt ghert, wie d Dekapolis grìndt han.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Roose ìsch . Roose ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Roose ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
* Kìrich St. Peter und Paul (12. Jh., Orgele vum Andreas Silbermann, 1733)
* Kìrich Saint-Étienne (Stefanskìrich) (18. Jh. Glockedurm üs em 12. Jh.)
* Romànisch Wohnhüs *Maison païenne* („Heidehüs“) (12. Jh.)
* Rothüs (18. Jahrhundert)
* *Puits à six seaux* („Sachseimerbrunne“) (17. Jh.)
* Vier Dordirm (13. un 14. Johrhundert)
* Fàchwarkhiser (16. Jahrhundert)
* Synàgog (neoromànisch, 1884)


Datei:SaintPierreNord.jpg|Kìrich St. Peter und Paul (12. Jh.)
Datei:Rosheim maison romane.jpg|S *Heidehüs* (12. Jh.)


## Pàrtnergmeine
*  Kabbl, Ditschlànd

## Litt
* Heinrich Eggestein (ca. 1415–1488), Pionier vum Büechdruck
* Jean-Marie Lehn (* 1939), Nobelpriis fìr Chemi 1987
* Claude Vasconi (1940–2009), Architekt

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* 
* www.rosheim.com

## Referanza
Panama

**Panama** (spanisch *Panamá*) isch e Staat in Mittelamerika, wo an Costa Rica im Weste und Kolumbie im Oste gränzt. Dr Panamakanal, wo s Land durquert, verbindet die Karibischi See im Norde und dr Pazifisch Ozean im Süde.

## Geographii
Dr Staat Panama het e Flechi vo 75.517&nbsp;km², drvo si 210&nbsp;km² Binnewasserflechene. Si Küstelinie isch 1.915&nbsp;km lang.

Panama isch uf em schmalste Deil vo dr zentralamerikanische Landbrugg, wo do vom Panamakanal durbroche wird. Im Weste vo de zentralamerikanische Kordillere, wo dr Küste noch lit, lit mit dem Vulkanchegel vom Volcán Barú (3477&nbsp;m) dr höchst Bärg im Land.

D Gebiet, wo am dichtiste besiidlet si, lige an dr pazifische Küste und um d Kanalzone. Über d Helfti vo dr Bevölkerig läbt in Stedt.

Panama gränzt im Weste an Costa Rica und im Oste an Kolumbie mit ere Gränzlengi vo 330 bzw. 225 Kilometer.

D Landesgränze hai e Gsamtlengi vo 555 Kilometer.

### Karibik
An dr nördlige, dr karibische Küste isch vo Januar bis März/April „Drochezit”, vo Ändi Juli bis Septämber di „chliini Drochezit”. Uf dr Inselgruppe Bocas del Toro im üsserste Nordweste vo Panama isch e Nationalpark und d Insle si ihre wiisse Stränd eins vo de beliebtiste Touristeziil vo Panama. D Flora und Fauna isch wägen em Tourismus immer meh bedroht. Die nordöstligi Karibikküste isch d Heimet vo de Kuna Yala-Indianer (au *San Blas*), ihri Autonomii innerhalb vo dr Region wird anerkennt.

### D Halbinsle Azuero – d Umgäbig vo Chitré
D Halbinsle Azuero lit öbbe uf halber Strecki zwüsche Panama-Stadt und David. Uf dr ganze Fahrt via Chitré und Pedasi gseht mä vor allem Weideflechene, nume do und dört het s e baar Riis- und Maisfälder. Denn foot s Canajagua-Bärgland aa, wo d Erosion eigenartigi, cheigelartigi Hügel hinderloo het. Im südwestlige Deil, em drochnigste Gebiet vo Panama, lit dr halbwüestenartigi Nationalpark Parque Nacional Sarigua, wo öbbe 8.000&nbsp;ha gross isch.

### Darién
D Brovinz Darién isch zum e grosse Deil vo dichtem Dschungel überwachse. Für Touriste isch dr Oste und Süde vo dr Brovinz gföhrlig. Bsunders im Gränzgebiet zu Kolumbie bestöhn hochi Sicherheitsrisike, wil dört Schmuggler und Drogehändler us Kolumbie und Widerstandskämpfer die staatligi Ornig und Sicherheit witgehend usgschaltet hai.

## Litratur
* Arq. Samuel Gutierrez: *Arquitectura Caribeña (Puerto Limon – Bocas del Toro).* Uf Spanisch zur Architäktur vum Gebiet. Vili intressanti alti Fotene und Gschichte. ISBN 958-9082-61-0.
* Gustavo Adolfo Mellander, Nelly Mellander Maldonado: *The Panama Years.* Editorial Plaza Mayor, San Juan (Puerto Rico) 1999. ISBN 1-56328-155-4.
* Gustavo A. Mellander: *The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years.* Interstate Publishers, Danville, Ill. 1971. OCLC 138568.

## Weblingg

* Panama: Zwischen den Ländern und zwischen den Meeren Artikel vo de Nadja Einzmann i de Frankfurter Allgmeine Zytig vom  15. Augste 2008

## Fuessnote
Bourg-Bruche

**Bourg-Bruche** (dt. *Breuscheburg* oder *Burg-Breusch*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Bourg-Bruche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 661 àls *Bruxa*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Bourg-Bruche ìsch . Bourg-Bruche ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Bourg-Bruche ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.

## Böiwark
* Kìrich St. Peter (*Église Saint-Pierre*)
* Kapell vun dr Jumpfer (*Chapelle de la Vierge*)


Datei:Bourg-Bruche StPierre.jpg|Kirich St. Peter
Datei:Bourg-Bruche 044.JPG|Bfàrrhüs


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Dominikanische Republik

Die **Dominikanischi Republik** (Spanisch *República Dominicana*) isch en Inselstaat, wo uf dr Insle Hispaniola in de Grossen Antille zwüschen em Atlantik und der Karibik lit. Er umfasst dr Oste und d Mitti vo dr Insle, während im westlige Drittel dr Staat Haiti isch.

Die Staatsaaghörige heisse Dominikaner. Die Dominikanischi Republik sött nid mit dr chliine Karibikinsel Dominica verwächslet wärde, deren ihri Bürger heisse Domini**c**aner.

## Flagge

S Blau stoht für d Freiheit, s Rot für s Bluet, wo im Freiheitskampf vergosse worden isch, und s wiisse Chrüz für e Glaube vom Volk.
## Fuessnote

## Literatur

* Frauke Gewecke: *Der Wille zur Nation. Nationsbildung und Entwürfe nationaler Identität in der Dominikanischen Republik.* Vervuert, Frankfurt a.&nbsp;M. 1996, ISBN 3-89354-068-7.
* Bruce J. Calder: *The impact of intervention. The Dominican Republic during the U.S. Occupation of 1916-1924.* M. Wiener Publishers, Princeton, NJ 2006, ISBN 1-55876-386-4.
* Alan Cambeira: *Quisqueya la bella. The Dominican Republic in historical and cultural perspective.* M. E. Sharpe, Armonk, N.Y., London, England c1997. 1996, ISBN 1-56324-936-7.
* Eric Thomas Chester: *Rag-tags, scum, riff-raff and commies. The U.S. intervention in the Dominican Republic, 1965-1966.* Monthly Review Press, New York 2001, ISBN 1-58367-032-7.
* Manuela Erhart: *Tropenwaldschutz durch Bodenbesitzreform und nachhaltige Bewirtschaftung. Der Fall Dominikanische Republik.* Metropolis, Marburg 1995, ISBN 978-3-89518-043-9. Zugleich: Berlin, Freie Universität, Dissertation 1994.
* Jonathan Hartlyn: *The struggle for democratic politics in the Dominican Republic.* University of North Carolina Press, Chapel Hill 1998, ISBN 0-8078-2406-2.
* Frank Moya Pons: *The Dominican Republic. A national history.* M. Wiener Publishers, Princeton, NJ 1998, ISBN 1-55876-192-6.
* Yvonne Schaffler: *Vodú? Das ist Sache der anderen! Kreolische Medizin, Spiritualität und Identität im Südwesten der Dominikanischen Republik.* LIT Verlag, Berlin, Wien, Münster 2009, ISBN 978-3-643-50064-9. (*Wiener ethnomedizinische Reihe.* Bd. 7). Zugleich: Wien, Universität, Dissertation 2008.
* Richard Lee Turits: *Foundations of despotism. Peasants, the Trujillo regime, and modernity in Dominican history.* Stanford University Press, Stanford, Calif. 2003, ISBN 0-8047-4353-3.
* Hans-Ulrich Dillmann, Susanne Heim: *Fluchtpunkt Karibik - Jüdische Emigration in der Dominikanischen Republik.* Christoph Links Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-86153-551-5.
* Julia Alvarez: *Die Zeit der Schmetterlinge.* Piper, München, Zürich 1994, ISBN 3-492-22860-7. (Roman über die Schwestern Mirabal).
* Mario Vargas Llosa: *Das Fest des Ziegenbocks.* Suhrkamp, Frankfurt, M. 2008. ISBN 978-3-518-46016-0. (*Suhrkamp-Taschenbuch.* 4016).(Roman, der sich mit der Macht Trujillos auseinandersetzt).
* Junot Díaz: *Das kurze wundersame Leben des Oscar Wao.* Fischer, Frankfurt 2009, ISBN 978-3-10-013920-7. (Eine Familiengeschichte dominikanischer Auswanderer in den USA).

## Weblingg

* Länderinformatione vom Uswärtigen Amt zur Dominikanische Republik
Grenada

**Grenada** isch en Insle in de Chliinen Antille, ghört zu de Insle über em Wind. Dr Inselstaat bildet en eigeständige Mitgliidstaat vom *[[Commonwealth]] of Nations*.

## Geografii
D Insle lit zwüsche dr Karibik und em Atlantik, öbbe 200&nbsp;km nordöstlig vo dr Küste vo Venezuela und südlig vo Saint Vincent und de Grenadine.

S Land bestoht us mehreren Insle vo dr Inselgruppe vo de Grebadine, eme Deilarchipel vo de chliinen Antille, wo d Insle Grenada sälber die grössti drvo isch; chliineri Insle si Carriacou, Petite Martinique, Ronde Island, Caille Island, Diamond Island, Large Island, Saline Island, Les Tantes und Frigate Island. Dr Deil vo de Grenadine, wo im Norde isch, ghört zum Nochberstaat Saint Vincent und d Grenadine. E grosse Deil vo dr Bevölkerig läbt uf dr Hauptinsle Grenada, wo au d Hauptstadt St. George’s lit und d Stedt Grenville und Gouyave. Die grössti Siidlig uf de chliineren Insle isch Hillsborough uf Carriacou.

D Insle si vulkanisch im Ursprung und hai sehr fruchtbari Böde. S Innere vo dr Insle Grenada isch sehr bärgig. Dr höchst Punkt isch dr Mount Saint Catherine mit ere Höchi vo 840&nbsp;m über em Meeresspiegel. In de Bärge het s Quelle von e Hufe chliine Flüss. S Klima isch dropisch: heiss und füecht in dr Rägezit und e chli chüehler in dr Drochezit. Grenada lit am südlige Rand vom Hurrikangürtel und het in de letzte 50 Johr nume drei Hurrikan müesse usstoh, zwei drvo sit em Johr 2004.

## Fuessnote


## Weblingg

* Site vo dr Regierig vo Grenada
Belmont (Bas-Rhin)

**Bémont** (Patois, frz. *Belmont*, dt. *Schönenberg*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Bémont lijt ìm Dàl vun dr Brìsch ìn dr Nordvogese uf re Heche zwìsche 566 un 1084 m ìwer em Meeresspiejel.

## Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

Bémont ìsch àm 1. April 1974 mìt Wàlderschbàch und Befoss züe dr Gmein *Le Ban-de-la-Roche* zammegschlosse worre. 1975 ìsch àui Fouda derzüe kumme. Zitter em 1. Jänner 1992 sìn sa wìder salbstandige Gmeine.

## Verwàltung
 vun Bémont ìsch . Bémont ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Bémont ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.

## Böiwark
* Broteschtàntische Kìrich (18. Jh.)

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* Bémont uf www.hautebruche.com

## Referanza
St. Lucia

**St. Lucia** beziehigswiis au **Saint Lucia** (Landessproch: änglisch *Saint Lucia* []) isch en unabhängige Inselstaat im Beriich vo de Westindische Insle in dr Karibik und isch Mitgliid im Commonwealth of Nations.

## Geografii
D Insle ghört zu de Insle über em Wind, wo zu de Chliinen Antille ghöre. Si lit nördlig vo St.&nbsp;Vincent und de Grenadine und 37 km südlig vo Martinique. 180 km im Oste befindet sich Barbados. 

Hauptstadt und grössti Stadt vom Land isch Castries. Dr höchsti Punkt uf dr Insle isch dr Mount Gimie mit 950 Meter. D Küstelinie isch 158 Kilometer lang. Uf dr Insle git s, südlig vom Ort Soufrière, zwei inaktivi Vulkan, dr Gros Piton und dr Petit Piton (au Twin Pitons gnennt). S Gebiet um d Vulkan isch uf dr Liste vom UNESCO-Wältnaturerb. Die wichdigste Flüss uf dr Insle si dr Cul de Sac und dr Canelles. 27.9 % vo dr Landflechi isch vo Wälder bedeckt.

## Bevölkerig
Dr Grossdeil vo dr hütige Inselbevölkerig stammt vo Schwarzafrikaner ab, wo während dr Kolonialzit as Sklave uf d Insle brocht worde si. 

D Amtssprooch, Änglisch, wird am meiste gschwätzt. Drnäbe wird au Patois, e Dialäkt vo dr französische Sprooch, gredet. D Läbenserwartig isch 76,45 Jahre, s durchschnittlige Alter 29,8. 28% vo dr Bevölkerig läbe in Stedt, d Verstedterigsroote isch 1,4% pro Johr. 82,5% vo dr Bevölkerig si schwarzhütig. Öbbe 12% si gmischt und 3 % stamme vo Asiate, vor Allem Inder ab. Dr Räst si Wissi und anderi Bevölkerigsgruppe.

## Weblingg

* Site vo dr Regierig vo St. Lucia (änglisch)

## Quelle
Natzweiler

**Nàswil** (frz. *Natzwiller*, dt. *Natzweiler*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Nàswil ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1667.

Ìm Zwete Waltkriej hàt s z Nàswil vum 1. Mai 1941 bis zem 23. November 1944 s KZ Nàswil-Strüthof gan. 

## Verwàltung
 vun Nàswil ìsch . Nàswil ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Nàswil ghert zem Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Natzwiller-Mairie.jpg|Mairie
Datei:Natzwiller-Eglise (1).jpg|Kirich Saint-Genès


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20160503030735/http://www.natzwiller.fr/ 
* Raymond Couraud: ''Struthof-Natzweiler, un camp de la mort en France''
* Nàswil uf www.hautebruche.com

## Referanza
Schirmeck

**Schìrmeck** (frz. *Schirmeck*, dt. *Schirmeck*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Schìrmeck ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1314 àls *Schirmecke*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Wie s Elsàss ìm Zwete Waltkriej bsetzt gsin ìsch, hàt s z La Broque vun Öigüscht 1940 bis November 1944 s Sicherungslàjer Schirmeck-Vorbruck gan, e Umerziehunglàjer vun dr ditsche Bolizei.

## Verwàltung
 vun Schìrmeck ìsch . Schìrmeck ghert zem Kommünàlverbànd 

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Schìrmeck ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.


Datei:Château de Schirmeck.jpg|Burig Schirmeck
Datei:Camp de Schirmeck.jpg|Sicherungslàjer Schirmeck-Vorbruck


## Litt
* Jean-Noël Wolf (* 1982), frànzeescher Stroßevelorannfàhrer

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* Schìrmeck uf www.hautebruche.com

## Referanza
Tartar GR

**Tartar** isch e Dorf i de politische Gmeind Cazis, wo zur Region Viamala vum Kanton Graubünde ghört.

## Geografii
Tartar lait am üssere Heinzeberg uff 994 m Hööchi un bestoot uss de Fraktione Oberschaueberg, Valeina, Pro Biet un em Hof Foppa.

## Bevölcherig

Ursprüngli isch z Tartar Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. De Ort isch aber scho relativ früe germanisiert worde, un hüt isch s Romanisch numme no dur Zuezügler uss andri Gegende presänt. D Ergebniss vo de erschte Volchszäälige sin aber wiidersprüchlig: 1870 sin es 49&nbsp;% vo de Huushaltige gsi, 1880 numme no 5&nbsp;% vo de Gsamtbevölcherig un 1888 wiider 24&nbsp;%. De Mathias Kundert vermuetet, dass s Ergebniss vo 1880 die meint, wo numme Romanisch hen chönne. 1930 sin es deno unter 10&nbsp;% gsi, au wenn de Andri Augustin im Joor 1938 vo 38&nbsp;% ussgoot. Warschynts hen es no vili chönne schwätze, hen aber im Alltag numme no Dütsch gschwätzt. 1956 schybt de Schuelinspektor Gion Dunò dass Tartar „*betg digltot tudestg*“ – „nonit völlig Dütsch“ wär, un 1978/79 wird berichtet dass es no ei Person, d Menga Holzner-Beeli, im Ort gee het, wo de yyheimisch Dialäkt gschwätzt het. Si isch 1908 uff d Wält cho, so dass s Romanisch vo Tartar hüt warschynts ussgstorbe isch.

## Gschicht
Zum erschte Mool inere Urkund erwäänt wird Tartar im Joor 1290 als *Tartere*. D Herrschaft isch vum Chloschter Cazis, vum Bischof vo Chur un vo de Herre vo Schauestei ussgiebt worde. Bis 1337 sin d Vazer d Landsherre gsi, deno d Werdeberger un d Rhäzünser un ab 1475 de Bischof. De Usschauf vo de bischöfliche Herrschaftsrächt het 1709 stattgfunde. De reformiert Glaube isch zwüsche 1530 un 1540 im Dorf yygfiert worde, d Gmeind isch aber paritätisch blibe; näbe Almens di einzig partitätisch Gmeind am Heinzeberg. Syt däm het Tartar e Pfarrgmeinschaft mit Portein un Sarn bildet.

Im Joor 1806 isch de Ort vumene Brand praktisch völlig zerstört worde. D Strooss in Tal isch 1894 fertigbaut worde. Au hüt isch d Landwirtschaft e wichtige Erwerbszwyyg, bsunders d Viewirtschaft. Usserdäm spiilt au de Tourismus e Roll.

Syt em 1. Januar 2010 ghört Tartar zämme mit Cazis, Portein, Präz un Sarn zur neue Gmeind *Cazis*.

## Literatur
* Mathias Kundert: *Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert).* Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden.* Band III: *Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940. 
* 

## Weblink

* Offizielli Websyte vo Tartar

## Fuessnote
Masein

**Masein** (rätoromanisch *Masagn*) isch e politischi Gmeind i de Region Viamala vum Kanton Graubünde. Masein lait weschtlich vo Thusis am Heinzeberg un bestoot uss de Ortsteil Ober- un Untermasein, un de Wyyler *Crestalunga*, *Dalaus*, *Schloss Tagstein*, *Cresta* un *Lochmühli*.

## Gschicht
Masein wird 1156 als *de Medezenu* zum erschte Mool erwäänt. Es het dört zwei Grosshöf vum Chloschter Cazis gee, wo sich warschynts zue de beide Ortsteil entwigglet hen. D Landsherre sin bis 1337 d Vazer gsi, deno d Werdeberger un d Rhäzünser un ab 1475 de Bischof vo Chur. De Usschauf vo bischöfliche Herrschaftsrächt het 1709 stattgfunde. D Gmein isch 1525 zum reformierte Glaube überträtte.

## Bevölcherig

Ursprüngli isch z Masein Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. S Romanisch isch dört aber scho im 19. Joorhundert ussgstorbe, was mit de Nööchi un engi Bindig aa Thusis z erkläre isch, wo scho im 16./17. Joorhundert dütschsproochig worde isch. Einewäg isch Masein no öbe zwei Joorhundert lenger wie Thusis romanischsproochig blibe. Ussem 18. Joorhundert isch überliefert: „*Allhier redt man beide Sprachen, teutsch und rumansch, daher auch bisweilen teutsch allhier gepredigt wird, ja wie man sagt jezund meistens teutsch, allso dz diese Sprach an diesem Ort bäldest völlig prävalieren wird.*“ 
Im Joor 1807 schrybt de Pfarrer Truog uss Thusis, dass „*...erst in neueren Zeiten an manchen Orten das Deutsche ganz, wie in der Pfarrey Masein...eingeführt worden ist-*“. Im Schuelbericht vo 1838 wird Masein no als e romanischsproochigi Gmeind uffgfiert, aber de Unterricht isch warschynts scho uff Dütsch gsi. Bi de erschte Volchszäälige vo 1860 un 1880 isch Masein deno klar dütschsproochig; romanischi Aateil bi spöötere Volchszäälige sin uff Zuezügler zruggzfiere.

## Literatur
* Erwin Poeschel:*Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940. .
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5
* Mathias Kundert: *Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert).* Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.
* 

## Weblink

* Offizielli Websyte vo Masein

## Fuessnote
Trinidad und Tobago

**Trinidad und Tobago** (dt. [], ängl. []) si Insle in de Chliinen Antille und bilde zsämme en Inselstaat mit däm Name. Si lige zwäsche dr Karibik und em Atlantik, nordöstlig vo Venezuela.

## Geographii und Meteorologii

D Hauptinsle Trinidad, wo 4.825 km² gross isch und uf em südamerikanische Festlandssockel lit, wird vo drei Gebirgschette durzoge. Au uf Tobago (303 km²) het s e Gebirg und d Insle isch stark bewaldet. Die höchsti Erhebig uf de beiden Insle isch dr Cerro del Aripo (941 m) uf Trinidad. Die grösste Stedt si Chaguanas 77.352 Iiwohner, San Fernando 57.332 Iiwohner, San Juan 56.153 Iiwohner, Port-of-Spain 50.260 Iiwohner und Arima 38.033 Iiwohner.

S Klima isch dropisch. D Rägezit duurt vom Juni bis zum Dezämber, und d Johresniiderschleg chömme uf öbbe 2.000 mm. D Durchschnittstämpratur isch dagsüber öbbe 30&nbsp;°C – znacht goht si uf öbbe 20&nbsp;°C aabe.
Im Gegesatz zu de meiste Insle in dr Karibik lige Trinidad und Tobago südlig vo dr Hurrikan-Zone.
## Quelle


## Weblingg

* Offizielli Internetpräsenz vo dr Regierig *(uf änglisch)*
Kleine Antillen

Als **Chliini Antille** (ängl. *Lesser Antilles*) bezeichnet mä en Inselchetti in dr östlige Karibik, wo vo de Jumpfereinsle im Norde bis vor die venezolanischi Küste im Süde goht und zsämme mit de Bahamas und de Grossen Antille die Westindische Insle bildet.

Dr Name „*[[Inseln über dem Winde|Insle über em Wind]]*“ oder „*[[Inseln unter dem Winde|Insle under em Wind]]*“ bezieht sich uf e Nordost-Passatwind, wo in dene Breite vorherrscht.

## Underdeilig
Die Chliinen Antille wärde im Allgemeine eso underdeilt:

Bi dere Zueornig git s Abwiichige im Sprochgebruuch in verschiidene Länder, so wird z.&nbsp;B. Dominica au zu de Windward Islands zelt.
Trinidad und Tobago ghören zu de chliinen Antille, aber nid zu den Insle über em Wind, au wenn si hüfig fälschlig drzue zelt wärde.

### Insle wo zu andere Staate ghöre
In dere Dabelle si die bewohnte Insle vo de Chliinen Antille.
Amerikanische Jungferninseln

Die **Amerikanische [[Jungferninseln|Jumpfereinsle]]** (ängl.: *United States Virgin Islands*) si en Inselgruppe in de Chliinen Antille in dr Karibik, östlig vo Puerto Rico. Si bestoht us de drei Hauptinsle Saint Croix, Saint John und Saint Thomas. Erst 1996 isch Water Island drzue cho, es git non e Hufe chliineri Insle. D Insle si e US-amerikanischs Ussegebiet, wo nid inkorporiert isch.

## Geografii
D Landschaft isch grösstedeils steinig, hügelig bis gebirgig mit nume wenig ebener Flechi. Dr höchst Punkt isch dr Crown Mountain mit 474&nbsp;m.

S Klima isch subdropisch, gmässigt dur östligi Wind mit ere niidrige Luftfüechtikeit und nume chliine Tämpraturunterschiid über s Johr. D Rägezit isch vom Mai bis zum Novämber. Aber au do si Abwiichige möglig. D Insle lige in dr Anegada-Passage, eme Schifffahrtswäg zum Panamakanal.

D Insle si in de letzte Johr mehrere Dropestürm usgsetzt gsi. Hüfig si schweri Drocheperiode aber au Überschwemmige, glägentlig bassiere Ärdbebe. Es fehlt an natürligem Süesswasser.

## Bevölkerig
Die Amerikanische Jumpfereinsle hai öbbe 108.605 Iiwohner. 42 % si Baptiste, 34 % Katholike und 17 % Anglikaner. Dr Grossdeil vo dr Bevölkerig stammt vo ehemolige afrikanische Sklaven ab, drnäbe git s Mensche vo gmischter Härkumft und e baar Wissi und Asiate. Die indianische Uriiwohner si no im 16. Johrhundert usgrottet worde. Näbe dr Amtssprooch Änglisch wird no Kreolisch gschwätzt.

## Gschicht
Uf de Jungfereninsle hät es Arawak-Volch gläbt, wo de Christoph Kolumbus 1493 det glandet isch. D Ängländer, d Holländer, d Spanier und d Franzose händ sich dänn abgwächslet, bis 1666 die Insle für 250 Jahr dänisch worde sind. Wil d Däne au z Indie und im Indische Ozean Bsitz gha händ, hät me zwüsched *Dänisch Weschtindie* und *Dänisch Oschtindie* underschide. Nach 1900 händ d Däne mit de Jungfereninsle nüme vil chönne afaa. Z eerscht isch d Regierig mit eme Verchauf dihäime nöd durchechoo, aber 1917 sind s dänn glych für 25 Millione Dollar (nach hütigem Wärt gäge 500 Mio. Dollar) a di Veräinigte Staate ggange.

Erinnerige a di dänisch Zyt sind d Ortsnäme *Charlotte Amalie* (nach de Frau vom König Christian V.), *Christiansted* (nach em König Christian VI.) und *Frederiksted* (nach em König Frederik V.).

## Litratur
* Brandenburgische Entwicklungspolitische Hefte, 31/1999: *Zur brandenburgischen Kolonialgeschichte: Die Insel St. Thomas in der Karibik [https://web.archive.org/web/20050907123128/http://www.euu-potsdam.de/BEH/beh.html Nicole Bralo-Dunker. Fundstücke von Nikki Bralo.]*Die deutschen Kolonien, Graudenz/Schindler, Weltbild Verlag, Das Volksbuch unserer Kolonien, Paul H. Kuntze, Georg Dollmheimer Verlag, Leipzig 1938

## Weblingg
St. Vincent und die Grenadinen

**St. Vincent und d Grenadine** isch en unabhängige Inselstaat in dr Karibik im Beriich vo de westindische Insle und isch Mitgliid im Commonwealth of Nations.

## Geographii
D Insle lige südli vo St. Lucia und nördlig vo Grenada. Öbbe 180&nbsp;km östlig lit d Insle Barbados.

Dr Inselstaat umfasst d Insle St. Vincent und 32 anderi Insle, die der nördlige Grenadine, wo zu de Chliinen Antille ghöre. Die südlige Grenadine mit de Insle Grenada, Carriacou und Petite Martinique ghöre nit zu *St. Vincent und d Grenadine*, sondern zum Staatsgebiet vo Grenada. Hauptstadt und grössti Stadt vom Land isch Kingstown.
## Fuessnote

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Regierig
Ostkaribischer Dollar

Dr **Ostkaribisch Dollar** (EC$, East Caribbean Dollar) isch, sit 1965, d Währig vo dr **Ostkaribische Währigsunion** und eso die gmeinsami offizielli Währig in sächs unabhängige Staate und zwei britische Überseeterritorie in dr Karibik.

Dr Ostkaribischi Dollar isch sit 1976 zum Kurs vo 1 USD = 2,70 XCD an US-Dollar bunde, wo au witgehend as Zweitwährig akzeptiert isch.
Sarn

**Sarn** isch e Dorf i de politische Gmeind Cazis, wo zu de Region Viamala vum Kanton Graubünde ghört.

## Geografii
Sarn isch e Hufedorf am Heinzeberg oberhalb vo Cazis. Im Weschte wird s vun ere Bergchette zwüsche de *La Tguma* () un de *Präzer Höhe* () begränzt.

## Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird Sarn 1156 als *Sarn*. Uss de Mitti vum 12. Joorhundert isch e Grosshof vum Chloschter Cazis bekannt. D Landsherre sin bis 1337 d Vazer gsi, deno d Werdeberger un d Rhäzünser un ab 1475 de Bischof vo Chur. Di letschte Herrschaftsrächt vum Bischof sin 1709 ussgchauft worde. Zum reformierte Glaube isch es 1530–40 überträtte un het syt däm mit Tartar un Portein e Pfarrgmeinschaft bildet. D Strooss in s Tal isch 1894 fertigbaut worde. 2005 sin no öbe 70&nbsp;% vo de Lüt in de Landwirtschaft tätig gsi. Usserdäm spiilt de Tourismus e Roll.

Syt em 1. Januar 2010 ghört Sarn zämme mit Cazis, Portein, Präz un Tartar zur neue Gmeind *Cazis*.

## Bevölcherig

Ursprüngli isch z Sarn Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. Hüt isch de yyheimisch Dialäkt aber ussgstorbe, un s Romanisch isch numme no dur Zuezügler oder überhaupt nümm presänt. Bi de erscht Volchszäälig vo 1860 isch in alli Huushalt Romanisch gschwätzt worde, 1880 hen 62,5&nbsp;% s Romanisch als Muettersprooch aagee, derwyyl es 1888 wiider 91&nbsp;% gsi sin. De Mathias Kundert vermuetet, dass d Froog in de Volchszäälige jewiils verschide verstande un beantwortet worde isch. 1920 sin es deno scho weniger wie d Hälfti gsi, 1941 numme no 32,5&nbsp;% un 1990 hen no fascht 10&nbsp;% Romanisch als Sprooch, wo si regelmässig schwätze, aagee. Ussem Joor 1948 wird berichtet, dass es no alli ältri Lüt hen chönne schwätze, wo aber schynts numme no mit alti Bekannte usw. tatsächli Romanisch gschwätzt hen. Dertemool isch es numme no in vier Familie gschwätzt worde. Im Joor 2000 het es no 2–3 Lüt gee, wo no e gwüssi Kompetenz im yyheimische Dialäkt gha hen, wo aber chuum mee e Glägeheit hätte, es z schwätze.

Vo de Schuel wird 1838 berichtet: „*Die deutsche Sprache wird immer mehr eingeführt*“ un ab de 1890er isch numme no uff Dütsch unterrichtet worde. Um d Joorhundertwendi isch es au in de Gmeindsversammlig vum Dütsche abglööst worde. Au in de 1930er, wo vili Schuele am Heinzeberg wiider e paar Stund Romanisch in de Wuch yygfiert hen, het mer z Sarn druff verzichtet. D Dorfschuellehrer werde sogar als „*erklärte Gegner des Romanischen*“ beschrybe. Ab 1968 sin d Chinder uss Sarn uff Präz goo lehre, wo si hätte chönne am Romanischunterricht teilnee. Schynts hen se des aber numme in Ussnaamefäll au gmacht.

## Literatur
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940.
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5
* Mathias Kundert: *Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert).* Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Steinmaur

**Schtäimer**, elter **Stöimer**, nöier **Schtäimuur** (amtlich *Steinmaur*), isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.

## Geografi
Schtäimer liit nordöschtlich vo de Lägere am Iigang zum Weentel und zum Bachsertaal. Zue de Gmäind ghööred näbe Ober- und Niderstäimer au na d Ortschaft Süünike (*Sünikon*). S Piet vo de Gmäind umfasst 56,4 % landwirtschaftlichi Flèchi, 29,3 % Wald, 8,8 % Sidligsflechi, 5 % Vercheersflechi und 0,3 % Gwässerflechi.

## Gschicht
Stäimer isch im Johr 831 s erschti Mol in ere Urkung als *Steininmuro* erwähnt worde, Süünike 897 als *Zurrinchova* (1150 *Sunninchova*). Im 13. und im 14. Johrhundert het s z Stäimer zwoo Burge gäh. Vo äiner wäiss me hüt nüm, wo si genau gsi isch, vo de andere sind hüt no Reschti z gsäh. Vo der Habsburger, wo sit em 14. Johrhundert d Landesherrschaft über Stäimer gha häi, isch s Dorf mit em ganze Wehntal im Johr 1409 zu Züri cho.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 21 % (Stand 2011).

## Religion
42,4% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,0% sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,1 %, CVP 2,5 %, EDU 13,8 %, EVP 1,5 %, FDP 10,7 %. GLP 9,4 %, GP 13,8 %, SP 11,8 %, SVP 34,3 %, Suschtigi 0,1 %.

Gmäindspresidänt isch de Peter Kunz (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,1 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Schtäimer ghört zue de Unterländer Mundarte.

## Bilder

Bild:Steinmaur preghejo 050.jpg|Reformiert Chile vo Schtäimer
Bild:Obersteinmaur (komunumo Steinmaur) 046.jpg|Dorfiigang von Oberschtäimer 
Bild:Obersteinmaur (komunumo Steinmaur) 053.jpg|Dorfzentrum von Oberschtäimer
Bild:Obersteinmaur Gastejo Kreuz 047.jpg|Gaschthof Chrüüz z Oberschtäimer
Bild:Obersteinmaur faktrabdomo 055.jpg|Rigelhuus z Oberschtäimer
Bild:Obersteinmaur (komunumo Steinmaur) 049.jpg|Rigelhuus z Oberschtäimer
Bild:Suenikon (komunumo Steinmaur) 056.jpg|Dorfiigang von Süünike


## Literatur
* Markus Brühlmeier: *Steinmaur im 20. Jahrhundert.* Geschichte und Geschichten aus Ober- und Niedersteinmaur, Sünikon und dem Schibler. Gemeinde Steinmaur, Steinmaur 2004.
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band II: Die Bezirke Bülach, Dielsdorf, Hinwil, Horgen und Meilen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 15). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1943. 

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmäind Stäimer
* 

## Fuessnote
Anguilla

**Anguilla** (spanisch für „Ool“) isch eini vo de *[[Inseln über dem Winde (Antillen)|Insle über em Wind]]* in de Chliinen Antille in dr Karibik. Zsämme mit mehrere chliine, unbewohnte Koralleninsle bildet Anguilla en Überseegebiet vom Vereinigte Königriich.

## Geografii

Südlig vo Anguilla lit d Insle St. Martin, westlig lige fast 200 km ewäg d Jumpfereinsle und öbbe 300 km ew Puerto Rico.

Anguilla isch e flachi und niidrigi Insle us Koralle und Chalchstei. Dr höchst Punkt mit 65&nbsp;m isch *Crocus Hill*.

S Klima isch dropisch, gmässigt dur östligi Wind. Mit Hurrikan und andere dropische Stürm isch vom Juli bis zum Oktober z rächne. D Versorgig mit Trinkwasser cha mit dr stark stiigende Nochfrog nid immer Schritt halte.

D Flechi vo dr Insle isch knapp 91&nbsp;km². Die grösste Näbeninsle si Scrub Island im Nordoste mit öbbe 3&nbsp;km² und Dog Island mit öbbe 2&nbsp;km² nordwestlig vo Anguilla. Drzue chömme no über 20 chliini Inseli und Cays wie z.&nbsp;B. d Prickly Pear Cays, Anguillita vor em Südwestspitz vo Anguilla, Little Scrub Island und d Insle Sombrero, wo 55&nbsp;km nordwestlig lit. Zsämme het s Überseegebiet e Flechi von e chlii meh as 96&nbsp;km².

## Bevölkerig
Anguilla het öbbe 13'000 Iiwohner. 29 % si Anglikaner, 23,9 % Methodiste, 7,7 % Pfingstler, 7,6 % Adventiste vom sibte Dag, 7,6 % ghöre zur Church of God, 7,3 % Baptiste, 5,7 % Katholike, 0,7 % Züüge Jehovas, 0,7 % Rastafaris, 0,5 % Evangelikali und 0,4 % Hindus. 4 % bekenne sich zu keinere Religion (Census vo 2001)

Dr grössti Deil vo dr Bevölkerig si Schwarzi und Mulatte.

## Fuessnote


## Weblingg

*Website vo dr Regierig vo Anguilla

*
Arno Camenisch

De **Arno Camenisch** (* 1. Februar 1978 z Brigels) isch en Schriftsteller uss Graubünde, wo im rätoromanische Idiom Surselvisch ùn ùff Dütsch schryybt. Er schryybt Prosa, Lyrik ùn Theaterstügg. Überregional bekannt worde isch er dur syn Buech *Sez Ner*, wo ùff Romanisch ùn Dütsch gschriibe isch, ùn en Sùmmer uss Sicht vo de Älpler bschryybt.

## Läbe
De Camenisch isch 1978 in de Fraktion Tavanasa vo de Gmei Brigels ùff d Wält cho ùn het dört au d Primar- ùn Sekundarschuel bsuecht. Deno het er s Lehrerseminar z Chur absolviert ùn meereri Reise dur Europa, Auschtralie ùn Südamerika gmacht. Vo 2004 bis 2007 het er z Madrid gläbt, ùn syt 2007 isch er Studänt am Schwyzerische Literaturinstitut (HKB) z Biel, wonner au läbt.

Vo 2005 bis 2009 het er Byträg für d Sändig *Impuls* ùff Radio Rumantsch gmacht.

## Wärch
* *Ernesto ed autras manzegnas.* Prosa. Ed. Romania 2005.
* *Sez Ner.* Prosa. Urs Engeler Editor, Basel/Weil am Rhein 2009.
* *Hinter dem Bahnhof.* Prosa. Engeler Verlag, Holderbank 2010.
* *Ustrinkata.* Prosa. Engeler Verlag, Solothurn 2012 (als Hörspiil bearbeitet vom Geri Dillier).
* *Fred und Franz.* Urs Engeler, Solothurn 2013, ISBN 978-3-906050-06-5.
* *Nächster Halt Verlangen. Ein paar Kolumnen.* Urs Engeler, Solothurn 2014, ISBN 978-3-906050-18-8.
* *Die Kur.* Roman. Urs Engeler, Solothurn 2015, ISBN 978-3-906050-22-5.
* *Die Launen des Tages.* Prosa. Urs Engeler, Solothurn, 2016, ISBN 978-3-906050-19-5.

## Pryys
* 2015: *[[Kasseler Literaturpreis]]/Förderpreis Komische Literatur* 
* 2013: Förderpryys vùm *[[Friedrich-Hölderlin-Preis]]*
* 2012: Schwyzer Literaturprys für *Ustrinkata*
* 2011: Bärner Literaturprys für *Hinter dem Bahnhof*
* 2010: *[[ZKB Schillerpreis]]* für "Sez Ner".
* 2010: Bärner Literaturprys für "Sez Ner".
* 2007: *Shortlist Rauriser Literaturpreis* mit "Sez Ner".
* 2007: *Werkbeitrag* vo de Pro Helvetia.
* 2006: *Werkbeitrag* vo de GiuRu.
* 2003: Publikumspryys vo de Rätoromanische Literaturdääg.
* 2001: *Plema d’aur*.

## Weblink
* Di offizieli Websyte vùm Arno Camenisch
* Arno Camenisch im Lexicon vùm Verein vo de Autorinne ùn Autore vo de Schwyz (ADS)
* S Profil vùm Arno Camenisch ùff de Syte vo de Radiotelevisiun Rumantscha

## Fuessnote
Britische Jungferninseln

Die **Britische [[Jungferninseln|Jumpfereinsle]]** (ängl. *the British Virgin Islands*) si en Inselgruppe in de Chliinen Antille in dr Karibik, öbbe 100&nbsp;km östlig vo Puerto Rico. Si si e britischs Überseegebiet. 16 vo de über 60 Insle und Riff si bewohnt.

## Geographii

S Gebiet vo de Britische Jumpfereinsle umfasst d Insle Anegada, Beef Island, Cooper Island, Ginger Island, Jost Van Dyke, Norman Island, Peter Island, Salt Island, Tortola, Virgin Gorda und drzue no anderi chliini Insle um e Sir-Francis-Drake-Kanal.

D Insle Anegada bestoht us Koralle und Chalchstei und isch relativ flach, die andere Insle si vulkanisch, bärgig und hügelig. Dr höchst Punkt uf de Insle isch dr *Mount Sage* mit 521&nbsp;m uf Tortola.

S Klima isch dropisch und füecht, d Tämprature si dur Wind gmässigt. Hurrikan und dropischi Stürm git s vo Juli bis Oktober. Die natürlige Süesswasservorkomme si begränzt mit Usnahm von e baar Flüss, wo im Summer usdröchne, und vo Quelle uf Tortola. Dr bedütendsti Deil vo dr Wasserversorgig vo de Insle chunnt us Brünne und Rägewasser-Gebiet.

## Bevölkerig

Die Britische Jumpfereinsle hai öbbe 21.700 Iiwohner. D Mehrheit vo dr Bevölkerig isch ganz oder zum Deil us Afrika. 

33 % si Methodiste, 17 % si Anglikaner, 10 % Katholike, 9 % Mitgliider vo dr Gmeind Gottes, 6 % Adventiste vom sibente Dag, 4 % Baptiste, 2 % Züüge Jehovas und 19 % bekenne sich zun ere andere Religion oder hai keini.

## Quelle


## Weblingg

* BVI Government
Kaimaninseln

D **Kaimaninsle** (änglisch *Cayman Islands*) si en Inselgruppe in dr Karibik und britischs Überseegebiet vom Vereinigte Königriich.

## Geographii
D Gipfel vom ene submarine Gebirg, em Kaimanrugge wo bis uf Kuba goht, bilde d Inselgruppe. Ihre Name verdanke d Insle de Echsenarte, wo do läbe und wo mä zerst mit Chrokodil verwächslet het.
D Inselgruppe bestoht us de drei Insle Grand Cayman, Little Cayman und Cayman Brac und lit öbbe 350&nbsp;km südlig vo Kuba. D Insle verdeile sich uf e Flechi vo öbbe 262&nbsp;km²,  mit 197&nbsp;km² s Meiste uf *Grand Cayman*.

Im Norde vo dr Insle Grand Cayman befindet sich zwüsche Rum Point und Conch Point die 80&nbsp;km² grossi Bucht North Sound. Die Bucht isch seicht, mit Diefene vo meistens 1,8 bis 3,8 Meter.

## Bevölkerig
Öbbe 90 % vo de 45'436 Iiwohner läbe uf dr grösste Insle Grand Cayman.
Über d Johrhundert het sich e vilfarbig gmischti Bevölkerig bildet, wo sehr stolz uf d Harmonii under de Iiwohner vo underschiidliger Härkumft isch. Sitte und Brüüch si immer no vo den erste Siidler im 18. Johrhundert brägt, wo vo de britischen Insle cho si. Die dominierendi Religion isch s Christedum.
## Fuessnote
Eselturm

Dr **Eseldurm** isch e Durm vo dr Innere Stadtmuure vo Basel gsi. Er isch uf dr lingge Birsigsite gstande, halbwägs zwüsche dr Burg Wildegg (dr Lohnhof) und em Aescheschwibbooge näben em Franziskanerchloster am Barfüesserblatz. In siiner Nöchi isch dr viereggigi Wasserdurm zmidst im Birsig gstande und die beide Dürm si mit eme Letzigang verbunde gsi. Obenooche het dr Durm e Zinnechrone gha. Sit 1426 het s bim Eseldurm e chliis Dürli gegen e Kohlebärg gha. Dur das sogenannte «Eseldürli» hai nume Persone z Fuess dure chönne. Dr Zumftmeister vo dr Zumft zum Himmel, dr Hans Balduff, het dr Durm mit Molereie verziert.

Vom Eseldurm gits e Helge us em Merz 1820, und mä chan en hüt no gseh.

Dr Eseldurm isch as Undersuechigsgfängnis bruucht worde, und wie zwei Marterbilder usse am Durm klar gmacht hai, isch d Obrikeit nid grad zimperlig umgange mit ihre Undersuechigshäftling. Au sonigi, wo zum Dod verurdeilt gsi si, si do iigsperrt worde.

## Quelle
* Brigitt Sigel, *Stadtmauern in der Schweiz*, vdf Hochschulverlag AG, 1996, Band 2, S.54
* Basler Bauten: Esel- und Wasserturm

## Fuessnoote
Aruba

**Aruba** isch eini vo de drei ABC-Insle, wo Deil vo de Chliinen Antille in dr südlige Karibik si, 25 Kilometer nördlig vo Venezuela. Si isch näbe de Insle Curaçao, Sint Maarten und de Niiderlande (wo us de eigentlige Niiderlande in Europa, Bonaire, Sint Eustatius und Saba in dr Karibik bestoht) eine vo de vier gliichberächtigte Deil vom Königriich vo de Niiderlande. Wie die andere Landesdeil het au Aruba en eigeni Verfassig und Regierig. D Insle gniesst vollkommeni inneri Autonomii.

## Geographii
Aruba isch die westligsti und chliinsti vo de drei ABC-Insle. Si isch überwiegend flach, max. 30&nbsp;km lang und max. 9&nbsp;km breit. Dr höchst Bärg isch dr Jamanota mit 188&nbsp;m. Im Weste vo dr Insle het s kilometerlangi wissi Stränd, während dr Oste dur deilwiis bizarri Felsküste prägt isch.

## Sprooche
D Amtssprooche vo Aruba si Niiderländisch und Papiamento (e Kreolsprache, wo uf s Portugiisische zruggoht). Uf Aruba wird en eigeni Rächtschriibig vom Papiamento bruucht, wo sich vo dr Orthografii uf Curaçao und Bonaire underscheidet.

## Weblingg

* 
* Aruba Central Bureau of Statistics
* Karte der statistischen Regionen und Zonen
Königreich der Niederlande

S **Königriich vo de Niiderlande** (amtlich niderländisch *Koninkrijk der Nederlanden*) isch e Staat in Europa und in dr Karibik, wo in vier Deil gliideret isch. Die einzelne Landesdeil si autonom und jede het en eigeni Regierig und Währig. Zum Königriich ghöre d Niiderland und d Karibikinsle Aruba, Curaçao und Sint Maarten, wo bis 2010 (Aruba nume bis 1986) die Niiderländische Antille bildet hai.

S Königriich vo de Niiderlande isch e föderationsähnligi staatsrächtligi Konstruktion zwüsche de Niiderland und de Karibikinsle. Verbunde si si dur s „Statut für s Königriich vo de Niiderlande“. Drnäbe git s e Verfassig vo de Niiderland *(Grondwet)* und d Verfassige *(Staatsregeling)* vo Aruba, Curaçao und Sint Maarten.

## Weblink
* Website vom niderländische Königshuus ''(niderländisch, englisch und dütsch)''
Primzahl

Ä **Primzahl** isch ä natürlechi Zahl, wo mr nit as Produkt vo zwei natürlige Zahle gresser as 1 schreibe ka. S Wort „Primzahl“ chunnt us em Latiinische (*numerus primus*) und bedütet „die ersti Zahl“. S entschbrechende Adjektiv isch „prim“. Dia andere Zahle greser asä 1, wo it prim send, heisset *[[Zusammengesetzte Zahl|zsämmegsetzt]]*. Zom Beispiil isch 7 prim weil mr 7 no als Produkt vo 1 ond 7 rauskriagt; dägege isch 6 = 2 × 3 kai Primzahl sondern zämmegsetzt.

Di erschtä Primzahle bis 100 send

2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97

Insgsamt geit s abr onendlich vill Primzahle, wa scho de Euklid het zaige kenne. 

D Primzahle werred au oft iiber d Dailer-Beziihong definiirt. Dementsprechend sind d Primzahle dia natiirliche Zahle, wo genau zwai natiirliche Dailer hond. Dägege het d 1 no ain Dailer (nämmlich sich selbscht) ond älle andere natiirlichä Zahle hend drei Dailer odr meh.

D fundamentali Bedütig vo de Primzahle für vili Beriich vo dr Mathematik berueht uf de Konsequänze us erre Definition:

* *[[Lemma von Euklid|Lemma vom Euklid]]:* Isch e Produkt vo zwei natürlige Zahle deilbar dur e Primzahl, so isch scho eine vo de Faktore dur si deilbar.
* *Existenz und Eidütigkeit vo dr [[Primfaktorzerlegung|Primfaktorezerlegig]]:* Jedi natürligi Zahl greßer als 1 loot sich as Produkt vo Primzahle schriibe. Die Produktdarstellig isch bis uf d Reihefolg vo de Faktore eidütig.

Scho die antike Grieche hai sich für d Primzahle intressiert und e baar vo ihre Eigeschafte entdeggt. Si hai über d Johrhundert immer e grosse Reiz uf d Mensche usgüebt, und bis hüte si e Hufe vo de Frooge, wo d Primzahle bedräffe nid klärt. Über 2000 Johr lang het mä abr kei praktische Nutze us em Wüsse über d Primzahle chönne zieh. Das het sich erst mit dr Verbreitig vo elektronische Rächemaschine gänderet, wo d Primzahle zum Bischbil in dr Kryptografii e zentrali Rolle hai afo spiile.

D Primzahle send au nötzlech um natürliche Zahle i Faktore ufzspalte. Dör das Ufspalte enstönd Primfaktore, met dene chammer de ggT (grööst gmeinsame Teiler) und s kgV (chlinnst gmeinsami Viilfachi) schnell usrächne. Alli Primzahle med Usnahm vo 2 send ungrad.

## Weblinks
* Primzaalsyte