Wehr (Wasserbau)

È **Weer** (au **Stauweer**, **Stauwärk**; au **[[Wuhr|Wuèr]]**, **Werchè**, **Weri** oder **Legi**) isch im Wasserbau è Stauaalaag, wo èn Zuèfluss odder Abfluss von èm Gwässer abschlièßt. Weer könnet zitwys übberschtrömt odder durchschtrömt (odder beides glychzitig) sy. Si wörred im Allgemeinè zämmè mit anderè Aalaagè (z. B. Wasserchraftwärk, Schlüüsè, Staudamm) errichtet un betribbè.

Dè Berych unterhalb vom Weer wörd als Unterwasser, dè obberhalb als Obberwasser benamst. S drübber flüèßendè Wasser keit hinter m Weer in è Toosbeggi. S Toosbeggi ka durch è Schwelli abgschlossè wörrè, wo dè Stabilisyrig vom Wächselschprung diènt. Übber großè feschtè Wearaalaagè wörred mengmoll Flussbruggènè baut. È chlyni Bauform vom Weer isch d Stellfallè.

## Gschichte
Diè erschtè Weer hèt s scho vor 5.000 Johr gää. Früèni Weer sin als feschti Ybautè i dè Fluss aaglait worrè, un sin dõmolls meischtens für d Zuèleitig vom Wasser guèt gsi, um è Mülli z betrybè odder für d Yleitig in èn Kanal für èn anderè Zwèck (Wasservosorgig, Bewässerig). Stauweer könnet flachi Gwässer schiffbar machè, stelltet anderersits abber bsunders für d Großschifffaart erheblichi Hindernis dar.

## Vowendig

Weer könnet voschidnè Zwèck diènè (oft au meerèrè Zwèck glychzitig):
* Vosorgig von èm Kanal, wo obberhalb vom Weer abzwygt, un für d Schifffahrt odder für d Bewässerig i dè Landwürtschaft guèt isch.
* Schiffbarmachig vom Obberwassèr (in aller Regèl in Kombination mit èrè Schlüüsè, wo d Umfaarig vom Weer ermöglichè duèt)
* Energygwinnig (Mühlli, Wassèrkraftwärk; d Kraftaalaag ka a èm abgleitetè Kanal odder diräkt i dè Stauschtufè ligè: Flusskraftwärk, Laufwassèrkraftwärk)
* Beyflussig vo dè Flièßdùnamik in èm Gwässersischteem: Regulyrweer (Byschpill: Regulyrweer Port)
* Stabilisyrig vo dè Sollè vom Flièßgwässer (Stützweer)
* Bereitschtellig vo Bruuchwassèr für d Induschtry
* Bereitschtellig vo Trinkwassèr
* Landschaftsschutz: Stabilisyrig vom Grundwasserschtand, Erhaalt vo dè Wassèrdüèfi, Reinigung vom Flusswassèr
* Vorhaaltig für Löschwasserreservè
* Durchflussmessig von èm Flièßgwässer mit Hülf von èrè Weerblattè 
* Schaffig vo Retentionsvolumè un Schwallschpüèligè in Stauruumkanääl in Form vo Kaskadèweer
* Stüèrig vo Abwassèrschtrööm un Entlaschtigè vo Mischwassèr i dè Sidligswassèrwürtschaft mit Hülf vo Entlaschtigsweer
* Fischfang im Fischweer

Als Stauzyl wörd dõby dè vorgschribbene Wasserschtand im Obberwassèr bezeichnet, wo entschprechend dè Zwèckbeschtimmig vom Weer für dè Regèlbetrièb aagschtrebt wörd un dè mit Rücksicht uff Wassèrmnutzer, wo am Obberlauf vom Gwässer liget, nit übberschrittè wörrè darf. Kurzzitigi Übberschritigè sin bi Hochwassèr, in Uusnaamesituationè, nit immer z vomydè. S *Högschste Stauzyl* stellt d maximaalii Wassèrschpygelhöchi bim Bemessigshochwassèrabfluss dar. D Wasserschtandsbeschtimmig erfolgt mit èm Pegèl.

## Messweer
Messweer diènet dè Durchflussmessig von èm Flièßgwässer mit Hülf von èrè Weerblattè.
* Thomsonwehr (Dreieggsweer)
* Blattèweer
* Rächteggweer 
* Cipolettiweer

## Bauformè

### Feschti Weer
Weer mit Staukörper ohni Voschluss

Datei:Überfallwehr.svg|Übberfallweer
Datei:Grundwehr.svg|Grundweer (Breitkammweer)
Datei:Mainkaskade Würzburg.JPG|Streichweer
Datei:Hwe-heber.gif|Hebberweer


### Beweglichi Weer
Bi beweglichè Weer lònn sich im Bedarfsfall d Voschlüss zum Deil odder ganz besitigè.

Datei:Nadelwehr Muenden.jpg|Nõdelweer
Datei:Kaskadenwehr.jpg|Kaskadèweer

#### Beweglichi Weer mit übberschtröömbarè Voschlüss

Datei:Fischbauchklappe Stausee Obermaubach.jpg|Fischbuuchklappè
Datei:Drumgate_weir.svg|Drummelweer
Datei:Sector weir-de.svg|Sektorweer
Datei:Schlauchwehr Regen.jpg|Schluuchweer


#### Beweglichi Weer mit unterschtrömbarè Voschlüss

Datei:Schütz Werre Lage (Lippe).jpg|Schütz
Datei:Tainter Gate.jpg|Segmentweer
Datei:Schweinfurt Walzenwehr 1.jpg|Walzèweer
Datei:Staubalkenwehr.svg|Staubalkèweer
Datei:ASK-Wehr.png|schwimmergschtüèrts Klappèweer
Datei:HRB-Entlastung.png|ASK-Weer


### Bschtanddeil
Hütt enthaaltet Weer meischtens zmindescht deilwys beweglichi Elemänt (sognannti Schütz), mit dennè è dinamischi Abflussregulyrig möglich isch. Moderni Weer enthaaltet au hüüfig èn Fischpass, èn Weerschteeg, è Bootspassagè odder sogar èn Fisch-Kanu-Pass.

## Literadur
* 
* Lueger: *Lexikon der gesamten Technik. Stichwort Stauanlagen* Online-Auszug
* Jürgen Giesecke, Emil Mosonyi, Stephan Heimerl: *Wasserkraftanlagen: Planung, Bau und Betrieb*, Springer Berlin, 2009, ISBN 3540889884
* Kurt Lecher; Hans-Peter Lühr; Ulrich C. E. Zanke: *Taschenbuch der Wasserwirtschaft*, Vieweg+Teubner; Auflage: 8., 2001, ISBN 3528025808
* Theodor Strobl, Franz Zunic: *Handbuch Wasserbau*, Springer, 2006, ISBN 3-540-22300-2

## Weblinggs

* Wer III, Schwyzerisch Idiotikon, Bd. XVI Sp. 929-930
* Weri c), Schwyzerisch Idiotikon, Bd. XVI Sp. 955-962
* Wuer, Schwyzerisch Idiotikon, Bd. XVI Sp. 1176-1189
* 

## Einzelnõchwys