open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mitose

D **Mitose** (griech. μίτος *mitos* ‚Faade‘), **Karyokinese** (griech. κάρυον *karyon* ‚Kern‘, κίνησις *kinesis* ‚Beweegig‘) oder *indiräkti Kärndäilig* isch d Zällkärndäilig bi Zälle vo öikaryotische Lääbewääse. Noch dr Däilig vom Kärn chunnt s mäistens zur Däilig vo dr Zälle sälber (Zytokinese), sodass us äinere Zälle zwäi Dochderzälle entstöön. D Mitose und d Zytokinese wärde au as **M-Faase** (Mitose-Faase) zämmegfasst. Mit de Interfaase zwüsche de M-Faase bilde si dr Zällzüklus.

Wääred dr S-Faase vo dr Interfaase wird dr DNA-Doppelstrang, wo in de Chromosome dinne isch verdobblet, so dass jedes Chromosom us zwäi Schwöster-Chromatide bestoot, wo in bäide e Kopii vom DNA-Doppelstrang dinne isch und wo am Zentromer zämmehänke. Bi dr Mitose, wo denn chunnt, wird jedes Chromosom so ufdäilt, ass bäidi Dochderkärn vo jedem Chromosom äi Schwöster-Chromatid überchunnt. Bäidi Kärn bechömme eso e Kopii vom Erbguet vo dr Mueterzälle. Im Underschiid zur Meiose änderet sich dr Ploidiegrad von ere Zälle bi de Mitose nit.

## Weblingg

* Vergliich zwüsche Mitose und Meiose
* Zälldäilig und Kärndäilig – Mitose
* Bilder, Drickfilm
* Onläin-Biologii Kurs
1624

|}
## Was isch bassiert?
* 29. April: Dr Kardinal Richelieu wird vum Chenig Ludwig XIII. in dr Staatsrot gruefe. E baar Monet speter, am 13. Augschte wird er Laiter vum Gremium, un är fiert as *„Erschte Minischter“* d Regierigsgschäft z Frankrych. 
* 10. Juni: Frankrych un d Niderlande schließe dr *Verdrag vu Compiègne*, wu Frankrych erlaut, dr Niderländisch Unabhängigkeitskrieg, wu 1621 im Ramme vum Drsyygjehrige Chrieg uusbrochen isch, z subventioniere.
* S dramatisch Madrigal *Il Combattimento di Tancredi e Clorinda* vum italienische Komponischt Claudio Monteverdi wird bim Karnelval z Venedig im Palascht vum Girolamo Mocenigo urufgfiert. Dr Monteverdi fiert dodin zum erschte Mol zwai neji Spiiltächnike fir Strychinschtrumänt yy: Tremolo un Pizzicato. 

## uf d Wält chuu
* daift 25. Dezämber: Angelus Silesius, dytsche Dichter

## gstorbe
* 16. Merz: Hans Bock dr Elter, e Basler Mooler, Zeichner und Geometer
* 26. Dezämber: Simon Marius, dytsche Aschtronom

## Weblink
1623

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Augschte: Bi Stadtlohn verliert dr Herzog Christian vu Braunschweig-Wolfenbüttel, wu mit niderländische Seldner uf Weschtfalen yydrungen isch, em Heer vu dr katholische Liga unter em Fäldherr Grof vu Tilly. S Heer vum „Tolle Christian“ schaidet de facto us em Dryssgjehrige Chrieg uus, dodermit hert dr behmisch-pfälzische Chrieg uf. 
* 6. Augschte: Noch em Dod vum Gregor XV. am 8. Juli wird dr Maffeo Kardinal Barberini zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Urban VIII. aa.
* D Hauzollrelinie Hauezollre-Semmergenga un Hauezollre-Hächenga wäre vum Chaiser Ferdinand II. in dr Rychsfirschtestand glupft. 

## uf d Wält chuu
* 27. Mai: William Petty, en änglische Ökonoom, Wüsseschaftler und Filosoof
* 19. Juni: Blaise Pascal, franzesische Mathematiker

## gstorbe
* 8. Juli: Gregor XV., Papscht syt 1621 

## Weblink
1622

|}
## Was isch bassiert?
* 5. April: Im Prättigau stehn reformierti Burger uf gege d Herrschaft vum Erzherzog Leopold V. vu Tirol un verdryybe di eschtrychische Druppe us em Binderland.
* 27. April: In dr Schlacht bi Mingolsheim sige di verainigte Heer vum Peter Ernst II. von Mansfeld un em Georg Friedrich vu Bade-Durlach im Dryssgjehrige Chrieg iber di chaiserdreie Druppe unter em Johann t’Serclaes von Tilly am Ohrenberg.
* 5. Septämber: Mit dr Niderlag vu dr Binder Druppe unter em Rudolf vu Salis uf dr Aquasana bi Saas gege di eschtrychische Druppe unter em Alvig vu Sulz un em Alois Baldiron hert dr Prättigauer Ufstand in dr Bindner Wirren uf.
* 30. Septämber: Mit em Lindauer Verdrag zwisch em Graue Bund, em Gotteshuusbund un em Erzherzog Leopold V. chunnt e Dail vum Bindnerland wider unter eschtrychische Herrschaft, dr ander Dail stoht uffe fir dr Durzug vu chaiserlige un spanische Druppe.

## uf d Wält chuu
* 14. Jänner: Molière, franzesische Dramatiker

## gstorbe
* Petrus Plancius, holländische Theolog, Aschtronom un Kartograf

## Weblink
1621

|}
## Was isch bassiert?
* 22. Jänner: Dr Chaiser Ferdinand II. verhänkt iber dr Kurfirscht Friedrich V. vu dr Pfalz, dr sognännt „Winterchenig“, wäge Landfridesbruch, Bruch vu Rychsgsetz, Unterstitzig vu rebellische Untertanen un Majeschtetsverbräche d Rychsacht.
* 9. Februar: Noch em Dod vum Paul V. am 28. Jänner wird dr Alessandro Ludovisi zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Gregor XV. aa.
* 21. Juni: As Sanktion fir dr Ständufstand z Behme wäre 27 Mitglider vum Herre-, Ritter- un Burgerstand uf em Altstädter Ring z Prag hiigrichtet. 
* Noch eme zweltjehrige Waffestillstand bricht dr Achtzgjehrig Chrieg zwische Spanien un dr Niderlande wider uus.
* D Akademy vu Stroßburi chunnt dr Rang vun ere Universitet iber.

## uf d Wält chuu
* 25. Merz: Matthäus Merian dr Jünger, Basler Moler, Chupferstächer un Verleger

## gstorbe
* 28. Januar: Paul V., Papscht vu 1605 bis 1621 

## Weblink
1630

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Juli: Dr schwedisch Chenig Gustav II. Adolf landet mit eme Heer vu 13.000 Mann z Dytschland un gryft in dr Dryssgjehrige Chrieg yy.
* 11. Novämber: Am *Journée des Dupes* wird di religies Bartei z Frankrych unter dr Maria de’ Medici, dr Mueter vum Chenig, vum Ludwig XIII. entmachtet. Dr Kardinal Richelieu goht derno gnadelos gege syni Gegner vor un isch dodermit uf em Hegschtpunkt vu syre Macht.
* Dr Pieter Claesz molt *Vanitas Stillläbe*.

## uf d Wält chuu
* 29. Mai: Karl II., Chenig vu Ängland, Schottland un Irland

## gstorbe
* 15. Novämber: Johannes Kepler, dytsche Astronom und Mathematiker

## Weblink
1620

|}
## Was isch bassiert?
* 4. April: D Ständ Züri un Schwyz underschrybe z Schindellegi dr Schindellegi-Brief.
* 18. Juli: Z Graubünde fangt dr Veltliner Mord aa. In eme katholische Ufstand wäre im Veltlin alli Broteschtante umbrocht, wu mer cha verwitschte. Zwische 300 un 600 Mänche verliere ihr Läbe.
* 6. Septämber: D *Mayflower* sticht mit 102 Passaschier an Bord vu Plymouth uus in See. Am 19. Novämber landet si z Amerika. Am 21. Novämber unterzaichen d «Pilgerväter» in dr Näechi vu Cape Cod dr *Mayflower-Verdrag*, d Verfassig vu dr Kolony Plymouth.
* 11. Septämber: In dr Schlacht bi Tirano im Veltlin wird e Heer vu dr Drei Bünd, Bärn un Züri vu spanische Druppe gschlaa.

## uf d Wält chuu
* 16. Februar: Friedrich Wilhelm, „dr Groß Kurfirscht“, Kurfirscht vu Brandenburg

## gstorbe
* 20. Juli: Jan Peider Danz, Schwyzer Pfarrer

## Weblink
Wahrnehmung

S **Woornee** (me säit au d *[[Perzeption|Perzepzioon]]* – oder mundartlech s **Gspüüre**) isch s Samlen und s Spychere vo Informazione, wo vo Räiz us dr Umwält und us em Innere vom ene Lääbewääse chöme.

Do drby tuet s Läbewääse unbewusst – und bim Möntsch teils au bewusst – d Informazioone ufnää und verarbeite, sortiere und zämefüere, so dass für iins e Gsamtydruck entstoot, wo e Sinn gitt. Die nöie Ydrück wärde mit de scho gspycherete Vorstellige vrglyche und versteerche oder verbessere s Bild vo dr Umgäbig.

D Inhalt und d Kwalidääte von ere Woornäämig chönne mänggisch (aber nit immer) dur e ziilti Stüürig vo dr Ufmerksamkäit und dur Woornäämigsstrategie veränderet wärde. D Gsamthäit vo alle Vorgäng vo dr Sinneswoornäämig bezäichnet mä au as Sensorik. Do drfüür bruucht der Körper psunderi Orgaan und s Hirni.

Für s Gspüüre vo Sache, wo uuser eim sy, git’s die *füüf Sinn*:
* s Schmöcke mit dr Naase
* s Gsee
* s Lose
* s Schmöcke im Muul
* s Gspüüre bim Aalänge vo öppisem

Anderi Sache, wo me gspüürt:
* s Glychgwicht
* wie d Zyt vrgoot

## Litratuur
* Martin Burckhardt: *Metamorphosen von Raum und Zeit. Eine Geschichte der Wahrnehmung*. Campus, Frankfurt am Main 1997, ISBN 3-593-35784-4.
* Erhard Fischer: *Wahrnehmungsförderung: Handeln und sinnliche Erkenntnis bei Kindern und Jugendlichen*. Borgmann, Dortmund 2003, ISBN 3-86145-164-6.
* E. Bruce Goldstein: *Wahrnehmungspsychologie*. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2002, ISBN 3-8274-1083-5.
* Karl R. Gegenfurtner: *Gehirn & Wahrnehmung*. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-596-15564-9.
* Rainer Lutz, Norbert Kühne: *Förderung der Sinne*, in: *Praxisbuch Sozialpädagogik*, Band 6, S. 7-38; Bildungsverlag EINS, Troisdorf  2008, ISBN 978-3-427-75414-5.
* Joachim Küpper und Christoph Menke (Hrsg.): *Dimensionen ästhetischer Erfahrung*, Suhrkamp, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-518-29240-4.
* Maurice Merleau-Ponty: *Phänomenologie der Wahrnehmung*, de Gruyter, Berlin 1976, ISBN 3-11-006884-2.

## Weblingg

* Sinnliche Wahrnehmung – kindergesundheit-info.de: unabhängiges Informationsangebot der Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung (BZgA)
* David Chalmers: Perception Sammlung von philosophischen Artikeln im Netz und Bibliografii (mindpapers) (änglisch)
* Erklärungen zu Wahrnehmungsstörungen und Beeinträchtigungen der Sinne
* Gute Sportler sehen Bälle größer – Wie der Erfolg im Sport die ''Wahrnehmung'' beeinflusst
* Stichwort: Wahrnehmung im Lexikon der Gestalttherapie
1619

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Merz: Z Wien stirbt dr Chaiser Matthias. Sy Kusäng Ferdinand II. wird sy Noofolger as Erzherzog vu Eschtrych. 
* 22. April: Dr Heinrich Matthias vu Thurn marschiert mit eme Heer z Mähren yy, go di mährische Stnd derzue z bringe, ass si sich em behmische Ufstand aaschließe Am 2. Mai schlie´t si dr Landdag z Brünn em Ufstand aa.
* 6. bis 12. Juni: S behmisch Ständheer unter em Heinrich Matthias vu Thurn beleageret erfolgos d Stadt Wien.
* 19. Augschte: Dr Ferdinand II. us em Huus Habsburg wird as Chenig vu Behme abgsetzt. Ai Wuche speter, am 26. Augschte wird dr Friedrich V. vu dr Pfalz zum Chenig vu Behme gwehlt.
* 20. Augschte: Dr atlantisch Sklavehandel chunnt bis uf Nordamerika. Di eerschte 20 schwarze Sklave wäre uf eme niderländische Schiff uf Jamestown (Virginia) verschlaipft.
* 18. Oktober: Z Ulm findet e wisseschaftli Kolloquium statt zue dr Frog, eb Komete *wunderbari Zaiche vu Gott* iber Uuhail oder natyrligi Erschynige sin.
* Dr Johannes Kepler vereffetligt d *Harmonice Mundi* mit em dritte Keplersche Gsetz.

## uf d Wält chuu
* 6. Merz: Cyrano de Bergerac, franzesische Schriftsteller

## gstorbe
* 20. Merz: Matthias, Chaiser vum Hailige Remische Rych

## Weblink
1618

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Mai: Dr Johannes Kepler formuliert sy Dritt Gsetz zue dr Planetebewegig.
* 23. Mai: Noch eme Strytgspräch uf dr Prager Burg gheie behmischi Adligi di cheniglige Statthalter un dr Chanzleisekretär us em Fänschter. Dr Zweet Prager Fänschtersturz isch ain vu dr wichtigschte Uusleser vum Dryssgjehrige Chrieg.
* 6. Juli: S Rychschammeregricht bstetigt im em Stryt mit Dänemark dr Status vu Hamburg as Freji Rychsstadt. 
* Dr Diego Rodríguez de Silva y Velázquez molt s Gmäld *Christus im Huus vu dr Maria un dr Martha*.

## uf d Wält chuu
* 26. Dezämber: Elisabeth vu Herford, Prinzässi vu dr Kurpfalz, Äbtissi vum Stift Herford

## gstorbe
* 29. Oktober: Sir Walter Raleigh, änglische Seefahrer un Schriftsteller 

## Weblink
1617

|}
## Was isch bassiert?
* 29. Juni: Dr Habsburger Ferdinand II. wird z Prag zum Chenig vu Behme gchrent. Är fiert bal Maßnahme zue dr Rekatholisierig yy un schränkt d Rächt vu dr Ständ yy, was ai Johr speter zuen eme Ufständ vu dr Ständ fiert un am Änd zum Dryssgjehrige Chrieg.
* 22. Oktober: Im Dom z Uppsala wird dr Gustav II. Adolf zum Chenig vu Schwede gchrent. 
* In dr Wärchstatt vum Peter Paul Rubens wird s Elgmäld *S Groß Jingscht Gricht* fertiggstellt.

## uf d Wält chuu
* 16. Novämber: Friedrich IV., Markgrof vu vu Bade-Durlach

## gstorbe
* 28. Juli: Felix Platter, Schwyzer Arzt un Schriftsteller

## Weblink
1616

|}
## Was isch bassiert?
* 29. Jänner: Dr Willem Cornelisz Schouten un dr Jacob Le Maire entdecke Kap Hoorn. 
* 5. Merz: S Hailig Offizium vu dr remische Inquisition verbietet s Buch *De Revolutionibus Orbium Coelestium* vum Nikolaus Kopernikus, wun er syy heliozäntrisch Wältbild din bschrybt.
* 12. Merz: S Regimänt vu dr Schwyzer un Graubindner Garde dritt sy Dienscht aa.
* Im Herzogtum Bayern wird s effetlig un privat Rächt dur s bayerisch Landrächt kodifiziert. Des wird erscht dur dr *Codex Maximilianeus Bavaricus Civilis* anne 1756 ufghobe.

## uf d Wält chuu
* 17. Januar: Bartholomäus Anhorn, Schwyzer Pfarrer un Hischtoriker

## gstorbe
* 23. April: Miguel de Cervantes, spanisch Schriftsteller
* 3. Mai: William Shakespeare, änglische Dramatiker

## Weblink
1615

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Novämber: De franzesisch Chenig Ludwig XIII. hyrotet z Bordeaux di habsburgisch Infanti Anna vu Eschtrych. Baidi sin um des Zyt 14 Johr alt.
* Dr Johannes Kepler vereffetligt sy Fassregle fir d necherigswyse Berrächnig vu Integral in sym Wärch *Nova Stereometria doliorum vinariorum*.
* Dr Miguel de Cervantes vereffetligt dr zweet Dail vum Roman *[[Don Quijote]]*. 

## uf d Wält chuu
* um 1615: Niklaus Leuenberger, Schwyzer Buurefierer un Bundesobmaa
* um 1615: Isaak Bowe, äine vo de Aafüerer vo de Baaselbieter Buure im Schwizer Buurechrieg

## gstorbe
* 27. Merz: Margarete vu Valois, Chenigi vu Frankrych un Navarra

## Weblink
Rezeptor (Physiologie)

As **Rezeptor** (vo latiinisch *recipere* 'ufnee, empfoo') oder au *Sensor* wird in dr Füsiologii e spezialisierti Zälle bezäichnet, wo bestimmti chemischi oder füsikalischi Räiz us dr Umgääbig vom ene Körper oder us sim Innere in e Form überfüert (transduziert), wo nöironal vergliichbar isch.

## Merkmol
Rezeptore si Sinnzälle. Si spiile bim ene Lääbewääse nit nume e Funkzioon, wo dere vom ene Sensor in dr Technik äänelet, und überfüere Räiz  in elektrischi Signal, wo zum Hirni witer gläitet wärde, wie zum Bischbil Liecht, wo uf d Netzhut im Aug fallt. Sondern die Signal und wie si gänderet wärde, wärde im ene Lääbewääse mit ere bsundrige Kwalidäät erläbt. Vilmol hängt s vo spezifische molekulare Strukture ab, für wie Sinnzälle für bestimmti Räizkwalidääte empfänglig si. Die Strukture wärde in dr Biochemii au as Rezeptor bezäichnet.

E Sinnzälle isch s erste Gliid vo de Sinn. Hüfig isch si uf spezielli Räiz usgläit, wo dr Form und dr Sterki nooch adekwat si, und wandlet Räiz, wenn si oberhalb von ere gwüsse Räizschwelle si,  proporzional zu sinere Sterki in e Rezeptorpotenzial (Generatorpotenzial) um. Im ene afferänte Nöiron wärde die Generatorpotenzial abbildet und wenn si hööcher si as s jewiilige Schwellepotenzial, lööse si Akzionspotenzial us, wo an s Zentralnärvesüsteem (ZNS) witergläitet wärde. 

So wärde zum Bischbil in dr Netzhut vom Aug Liechträiz in Signal umgwandlet, die wärde an afferänti Nöirone witergee und gönge über e Seenärv an Regione vom Hirni, wo die Räiz as Helligkäitsunderschiid vergliiche. Vo dört wärde d Signal an Kärn vom Hypothalamus witergläitet und für d Sünchronisazioon vom Daag-Nacht-Rhüthmus brucht; si wärde zu Areal vom wisuelle Cortex projiziert dört as e Seeiidruck interpretiert.

## Litratuur
* Christopher D. Moyes, Patricia M. Schulte: *Tierphysiologie*, Pearson Studium, 2010. ISBN 978-3868941241.
* Roger Eckert, Raimund Apfelbach: *Tierphysiologie*, 4. Uflaag, Thieme, Stuttgart 2002, ISBN 978-3136640043.

## Weblingg
* Reizaufnahme durch Rezeptorzelle = "Rezeptor" = Sinneszelle
1614

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Juli: D Handelsgsellschaft vu dr Welser z Augschburg ist zahligsuufähig.
* 22. Augschte: Dr „Fettmilch-Ufstand“ gege d Misswirtschaft vum Rot vu dr Freie Ryychsstadt Frankfurt am Main mindet in e Pogrom gege di aasässige Jude.
* Tirana, di speter Hauptstadt vu Albanie wird grindet.

## uf d Wält chuu
* 19. Mai: Johann Jacob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 16. Dezember: Eberhard III., Herzog vu Wirttebärg

## gstorbe
* 7. April: El Greco, griechisch-spanische Moler un Bildhauer
* 28. Juli: Felix Platter, Schwyzer Arzt un Schriftsteller

## Weblink
1613

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Februar: z Russland wird dr Michail Fjodorowitsch Romanow, wu us ere nitfirschtlige Bojarefamilie stammt, zum Zar gwehlt. Am 11. Juli wird er gchrent, är wird dodermit zum Grinder vu dr Dinaschty vu dr Romanow.
* Dr Galileo Galilei bschrybt in syne *lettere solaris* d Sunnefläcke un ass d Sunne ne Aigerotation het.
* Dr Miguel de Cervantes vereffetligt d *Novelas ejemplares*, e Sammlig vu zwelf Novelle.

## uf d Wält chuu
* 7. April: Gerard Dou, niderländische Moler

## gstorbe
* 22. Novämber: Matthäus Enzlin, dytsche Jurischt

## Weblink
1612

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Juni: Dr Habsburger Matthias, Chenig vu Ungarn un Behme, wird Chaiser vum Hailige Remische Rych.
* 28. Dezämber: Dr Galileo Galilei siht as erschte Aschtronom dr Planet Neptun in sym Teleskop, haltet e aber fir e Fixstärn.
* Dr Simon Marius entdeckt dr Andromedanäbel.

## uf d Wält chuu
* 23. Juni: Justus Georg Schottelius, dytscher Sprochglehrte

## gstorbe
* 12. Februar: Christophorus Clavius, dytsche Jesuit un Aschtronom

## Weblink
1611

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Novämber: S Theaterstuck *Dr Sturm* vum William Shakespeare wird z London urufgfiert.
* D King-James-Bible, wu vum James I. in Ufdrag gee woren isch, chunnt uuse.
* Dr Johannes Kepler entwicklet s no ihm gnännt Färnrohr.

## uf d Wält chuu
* 28. Jänner: Johannes Hevelius, Danziger Aschtronom
* 5. Augschte: Christoph Faesch, Basler Hischtoriker
* 11. Septämber: Turenne, franzesische Heerfierer un Marschall

## gstorbe
* 30. Oktober: Karl IX., Chenig vu Schwede

## Weblink
Schwangerschaft

D **Schwangerschaft** (medizinisch **Gestazioon** oder **Graviditäät**, latiinisch **) isch dr Zitruum, wo wääred em e befruchdeti Äizälle im Körper von ere Frau zum e Chind waggst. D Schwangerschaft duurt vo dr Befruchdig bis zur Geburt om Durchschnitt 266 Dääg. In de erste acht Wuche noch dr Befruchdig vo dr Äizälle reedet mä vom en Embryo. Wenn emol die innere Organ usbildet si (vo dr nüünte Entwiggligswuche aa) brucht mä d Bezäichnig Fetus oder Fötus.

Vo *Schwangerschaft* schwätzt mä nume bim Mensch; bi andere Süüger säit män em entsprächende Zuestand Drächdikäit. In dr Mundaart und in dr eltere Sprooch gits no anderi Wöörter für «schwanger» und «drächtig», zum Biispiil *trääged&nbsp;/ traaged, grooss, in dr Hoffnig, in andere Umständ, i gsäägnete Umständ, in Erwaartig sii* oder *mit eme Chind goo*.

Zum de Chind nid müesse säge, vo woo dass s chöme, het mer ene zem Biispil gsäit, me häi si vom Chindlistäi ghoolt.

## Litratuur
* Barbara Duden, Jürgen Schlumbohm, Patrice Veit (Hrsg.): *Geschichte des Ungeborenen: Zur Erfahrungs- und Wissenschaftsgeschichte der Schwangerschaft, 17.–20. Jahrhunderts.* 2. Uflaag. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2002, ISBN 3-525-35182-8.
* Jürgen Kleinebrecht [Begr.], Klaus Friese: *Arzneimittel in der Schwangerschaft und Stillzeit: ein Leitfaden für Ärzte und Apotheker; mit 37 Tabellen*, Wiss. Verl. G., Stuttgart 2009, ISBN 978-3-8047-2524-9.
* Lennart Nilsson: *Ein Kind entsteht. Bilddokumentation über die Entwicklung des Lebens im Mutterleib.* Foti: Lennart Nilsson. Teggst: Lars Hamberger. Übersetzig: Angelika Kutsch. Mosaik, Münche 1995, ISBN 3-576-04918-5.
* Werner Rath, Klaus Friese: *Erkrankungen in der Schwangerschaft.* Thieme, Stuttgart 2004, ISBN 3-13-136271-5.
* Franz Renggli: *Das goldene Tor zum Leben. Wie unser Trauma aus Geburt und Schwangerschaft ausheilen kann.* 1. Uflaag. Arkana (Verlagsgruppe Random House GmbH), München 2013, ISBN 978-3-442-34141-2.
* Schaefer, Spielmann, Vetter: *Arzneiverordnung in Schwangerschaft und Stillzeit.* Urban & Fischer, 2006, ISBN 3-437-21332-6.
* Stiefel, Geist: *Hebammenkunde.* Hippokrates, 2005, ISBN 3-8304-5311-6.
* Renate Berger: Zwischen Leben und Tod, Zur Mutterimago bei Niki de St. Phalle, Ulrike Rosenbach, Mary Kelly und Annegret Soltau. In: Renate Möhrmann (Hrsg.): *Verklärt, verkitscht, vergessen, Die Mutter als ästhetische Figur*, Metzler, Stuttgart, Weimar 1996, ISBN 3-476-01302-2, S. 354–371

## Weblingg

* pro familia – Schwangerschaftsberatung
* Frauenärzte-im-Netz.de – Information zu Schwangerschaft und Geburt
* Arzneimittel in der Schwangerschaft
* Online Vortrag zu Arzneimittel in der Schwangerschaft von Prof. Manfred Schubert-Zsilavecz auf PodcastU.de

## Fuessnoote
Reproduktion

As **Reprodukzioon** wird e Vorgang bezäichnet, wo bin em öbbis vervilfältigt wird, und vilmol au s Resultat vo däm Vorgang, d Kopii, wo entstande isch. Bsundrigs im Zämmehang mit soziale Süsteem verstoot mä under Reprodukzioon nid nume, wenn e Kopii härgstellt wird sondern au, wenn e Zuestand ufrächt erhalte wird.

Wenn e Süsteem mee as äi Noochbildig (Kopii, Replikat) vo sich sälber cha erzüüge, denn isch e Waggsdum bzw.Vermeerig mööglig. Wie schnäll die isch, wird mit dr Reprodukzioonsroote gmässe. Wenn s kä Widerstand gege s Waggsdum bzw. d Vermeerig git, chunnt s zum ene exponenzielle Waggsdum.

Bi Lääbewääse reedet mä vo vegetativer und generativer Vermeerig und vo gschlächtliger und ungschlächtliger Furtpflanzig.
Vermehrung

**Vermeerig** stoot für:
* d Erzüügig vo nöije, identische oder witgehend äänlige Indiwidue vo Lääbewääse
** alli Arte vo dr Vermeerig vo Organisme, wo uf gschlächtliger Furtpflanzig basiere
*** die sexuelli Erzüügig vo äigeständige Noochkomme
** die asexuelli Erzüügig vo identische Noochkomme
*** die vegetativi Vermeerig, e Form vo dr ungschlächtlige Vermehrig
Geschlechtliche Fortpflanzung

As **gschlächtligi** oder **sexuelli Furtpflanzig** bezäichnet m d Erzüügig vo äigeständige Noochkomme, wenn die mit dr Usbildig vo Gschlächter verbunde isch. Mäistens wärde drbii wiibligi und männligir Käimzälle (Gschlächtszälle) bildet, wo denn mitenander zun ere Zygote verschmelze (Befruchdig). Näbe dere zwäigschlächtlige oder bisexuelle Furtpflanzig git s bin e Hufe Organisme au en äigschlächtligi oder unisexuelli Furtpflanzig, wenn us wiiblige Gschlächtszälle ooni Befruchdig oder us meerzällige Furtpflanzigskörper nöiji Indiwidue entstöön. Vo dene bäide Forme vo dr gschlächtlige Furtpflanzig wird die ungschlächtligi oder asexuelli Furtpflanzig underschiide, wo s bin ere kä Differenzierig in verschiideni Gschlächter git.

Die gschlächtligi Furtpflanzig chunnt bi fast alle Organisme mindestens gläägentlig vor. Wil s drbii vo äinere Generazioon zur neggste zun ere Rekombinazioon vo Erbaalaage (Gen) chunnt, waggst eso die genetischi Vilfalt innerhalb vo dr Populazioon.

Die gschlächtligi wie au die ungschlächtligi Furtpflanzig isch fast immer, aber nit umbedingt, mit ere Vermeerig verbunde, das häisst, ass d Zaal vo de Indiwidue gröösser wird.

## Tüpe vo dr gschlächtlige Furtpflanzig
* Wenn bäidi Gschlächtszälle, wo zur Zygote verschmelze, vo underschidlige Indiwidue stamme, so redet mä vo Xenogamii oder Fremdbefruchdig.
* Wenn bäidi Gschlächtszälle, wo zur Zygote verschmelze, vom gliiche Indiwiduum stamme, so redet mä vo Autogamii oder Sälbstbefruchdig.
1609

|}
## Was isch bassiert?
* 12. April: Z Antwerpen schließe Spanien un d Niderlande im Achtzgjehrige Chrieg e Waffestillstand, wu zwelf Johr lang hebt.
* 25. Augschte: Dr Galileo Galilei bresäntiert z Venedig syy Färnrohr, wun er noch eme holländische Vorbild konschtruiert het.
* 30. Novämber: Dr Galileo Galilei bschaut zum erschte Mol dr Mond mit syym Teleskop un macht Zaichnige vu Gebirg, Krater un Ozeane.
* Dr Johannes Kepler vereffetligt di baide erschte Keplersche Gsetz in dr *Astronomia nova*. 
* D Sonett vum William Shakespeare erschyne.

## uf d Wält chuu
* 5. Oktober: Paul Fleming, dytscher Schriftsteller 

## gstorbe
* 15. Oktober: Joseph Heintz dr Elter, Schwyzer Moler

## Weblink
1610

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Jänner: Dr Galileo Galilei entdeckt di no ihm gnännte Galileische Mond (Ganymed, Kallisto, Europa un Io) vum Jupiter.
* 17. Oktober: Dr nynjehrig Ludwig XIII. wird in dr Kathedrale vu Reims zum Chenig vu Frankrych gchrent. Sy Mueter Maria de’ Medici ibernimmt fir en d Regäntschaft. 

## uf d Wält chuu
* 22. April: Pietro Ottoboni, as Alexander VIII. Papscht vu 1689 bis 1691

## gstorbe
* 18. Juli: Michelangelo Merisi da Caravaggio, italienische Moler

## Weblink
Reiz

E **Räiz** oder **Stimulus** isch e füsikalischi oder chemischi Gröössi vo dr innere Umgääbig oder dr üssere Umwält vom ene Lääbewääse, wo uf däm si Süsteem wirkt, wenn sich si Gröössi änderet.

Im Sinn vo dr Nöirobiologii isch e Räiz also d Iiwirkig uf e Sinnzälle, und wo sich druf s Membranpotenzial vo deren iirere Zällmembrane (Rezeptorpotential) als Hüperpolarisazioon oder as Depolarisazioon änderet, und wenn s Schwellepotenzial von ere zueständige Närvezälle überschritte wird, cha das en Akzionspotenzial uslööse.

## Litratuur
* Jörgen Markl: *Biologie*, Spektrum Akademischer Verlag, München 2006, ISBN 978-3-8274-1630-8
* Ulrich Weber: *Biologie Oberstufe Gesamtband*, Cornelsen, Berlin 2007, ISBN 978-3-464-17150-9
1608

|}
## Was isch bassiert?
* 29. Januar: Noch em Dod vum Friedrich I. wird s sy eltschte Suhn Johann Friedrich Herzog vu Wirttebärg un Grof vu Mömpelgard. 
* 27. April: Dr Rychsdag z Regensburg hert noch eme Stryt iber s Chryz- un Fahnegfächt vum Vorjohr un di rächtswidrig Rekatholisierig vu dr Freie Rychsstadt Donauwörth ohni Rychsabschid. Dodermit isch s letscht Rychsorgan vum Hailige Remische Ryche lahm glait, aini vu dr Ursache vum Dryssgjehrige Chrieg. 
* 14. Mai: Acht broteschtantischi Rychfirschte un 17 broteschtantischi Stedt grinde di Broteschtantisch Union.
* 28. Mai: Uruffierig vu dr Opere *L’Arianna* vum Claudio Monteverdi z Mantua. 
* 3. Juli: Dr franzesisch Entdecker Samuel de Champlain grindet am Sankt-Lorenz-Strom dr Ort Québec. 
* 2. Oktober: In dr Niderlande lait dr Brillemacher Hans Lipperhey em Rot vu Zeeland s erscht Fernrohr vor.

## uf d Wält chuu
* 9. Dezämber: John Milton, änglische Dichter

## gstorbe
* 29. Jänner: Friedrich I., Herzog vu Wirttebärg un Grof vu Mömpelgard

*Datum nit bekannt:*
* Christoph Silberysen, Apt vom Chlooschter Weddige

## Weblink
1607

|}
## Was isch bassiert?
* 24. Februar: D Opere *L’Orfeo* vum Claudio Monteverdi wird z Mantua urufgfiert. 
* 25. April: Di niderländisch Flotte schlat d spanisch Seestrytmacht im Achtzgjehrige Chrieg in dr Schlacht bi Gibraltar.
* 13. Mai: Chauflyt grinde mit Jamestown de erscht duurhaft Sidlig vu dr Ängländer z Nordamerika.

## uf d Wält chuu
* 24. Jänner: Hans Caspar Dollfus, Milhüüser Bolitiker

## gstorbe
* 28. Mai: Georg Mylius, dytsche lutherische Theolog

## Weblink
1606

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Februar: Uf syre Rais iber dr Pazifik chunnt dr portugiesisch Seefahrer Pedro Fernández de Quirós zuen ere Insle, wun er  *Conversion de San Pablo* nännt, villicht Tahiti. Am 3. Mai chunnt er zue dr Neie Hebride. E bsundersch großi Insle nännt er *La Austrialia del Espíritu Santo*, wel er glaubt är heb dr legändär Sidkontinänt *[[Terra Australis]]* entdeckt.
* 12. April: Noodäm Ängland un Schottland anne 1603 dur dr James I./VI. in ere Personalunion verainigt wore sin, wird dur e chenigli Dekret zum erschte Mol dr *[[Union Jack]]* brucht. 
* 11. Novämber: Mit em Fride vu Zsitvatorok chunnt dr Lang Dirkechrieg vu dr Habsburger gege s Osmanisch Rych zum Änd.
* 26. Dezämber: D Tragedie *King Lear* vum William Shakespeare wird am änglische Hof urufgfiert.
* Dr Kurfirscht Friedrich IV. vu dr Pfalz böut d Stadt Manne zuen ere Feschtig uus.
* Dr William Shakespeare schrybt *Antonius und Cleopatra* un *Macbeth*. 

## uf d Wält chuu
* 15. Juli: Rembrandt van Rijn, niderländische Moler

## gstorbe
* Jakob Reiner, dytsche Komponischt
* Leonhard Lechner, Chilchemusiker z Wirttebärg

## Weblink
1605

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Februar: D Komödie *Der Kaufmann von Venedig* vum William Shakespeare wird z London vor em Chenig Jakob I. ufgfiert.
* 3. Merz stirbt dr Papscht Clemens VIII. z Rom. Am 1. April wird dr Alessandro Ottaviano de' Medici zue sym Noofolger gweelt, wu dr Name Leo XI. aanimmt. Är stirbt aber scho no 27 Däg. Am 16. Mai wehlt s Konklave derno dr Camillo Borghese zum neie Papscht, wu dr Name Paul V. aanimmt.
* 6. Augschte: D Expansion vu dr Perser unter em Abbas I. fiert bi Täbris zuen eme Siig iber d Osmane.
* Z Stroßburi erschynt di erscht Zytig *Relation aller Fuernemmen und gedenckwuerdigen Historien*.
* Dr erscht Dail vum satirische Ritterroman *[[Don Quijote]]* vum Miguel de Cervantes chunnt uuse.

## uf d Wält chuu
* 1. Augschte: Felix Platter, Basler Mediziner un Naturforscher

## gstorbe
* 27. Oktober: Akbar, Großmogul vu Indie

## Weblink
Stoffwechsel

As **Stoffwäggsel** oder **Metabolismus** (griechisch , *metabolismós* „Stoffwäggsel“, mit dr latiinische Ändig *-us*) bezäichnet mä d Gsamthäit vo de chemische Brozäss in Lääbewääse. Drbii wandlet dr Organismus chemischi Stoff in Zwüschebrodukt (Metabolite) und Ändbrodukt um. Dank dene biochemische Vorgäng cha d Körpersubstanz ufbaut und erhalte wärde (Baustoffwäggsel) und Energii für Aktividääte, wo Energii verbruuche, gwunne wärde (Energiistoffwäggsel) und eso cha dr Körper sini Funkzioone ufrächt erhalte. Wääsentlig für e Stoffwäggsel si Enzym, wo chemischi Reakzioone schnäller lön lo ablaufe und sä stüüre (katalysiere).

Wenn fremdi Stoff umgsetzt wärde, wo vo usse ufgnoo worde si, so redet mä au vo Fremdstoffmetabolismus. Dr Umbau organismenfremde Stoff in organismenäigeni Stoff wird as Assimilazioon bezäichnet. S Gegedäil isch d Dissimilazioon, wo organismenäigeni Stoff abbaut wärde. Zum Stoffwäggsel ghöört au d Umwandlig vo schädlige Stoff in Stoff, wo chönne usgschiide wärde (Biodransformazioon).

Stoffwäggselvorgäng wärde vor allem in dr Biochemii erforscht. In dr Medizin und Füsiologii si si von ere groosse Bedütig, under anderem wil si chönne gstöört wärde. Mä cha sä aber au füsikalisch düte as Usdusch vo freier Energii gege Ornig: Lääbewääse vergröössere d Ornig und verbruche Energii drbii. Im Organismus nimmt d Entropii (d Unornig) ab uf Choste vo dr Umgäbig, wo si zuenimmt.

## Weblingg

* Biochemistry of Metabolism (ängl.) – Informazioone über die biochemische Aspäkt vom Thema Stoffwäggsel
* SuperCYP: Datenbank für Cytochrom-Metabolismus (ängl.)
* Roche's "Biochemical Pathways" as "Landcharte" zum Navigiere
1604

|}
## Was isch bassiert?
* 19. Augschte: Mit em Verdrag vu London het dr Änglisch-Spanisch Chrieg uf, wu 1585 aagfange het. Dodermit here Änglander uf mit dr Unterstitzig vu dr Niderlande im Achtzgjehrige Chrieg
* 17. Oktober: Dr Aschtronom Johannes Kepler siit im Stärnbild *Schlangetreger* d Supernova 1604 („s Keplers Stärn“). Scho am 9. Oktober hän si dr Ilario Altobelli z Verona un dr Raffaello Gualterotti z Florenz beobachtet. Am 10. Oktober isch si vu wytere Aschtronome z Europa un au vu Aschtronome z China beobachtet wore, e baar Däg speter au z Korea.
* 1. Novämber: Uruffierig vu dr Tragedie *Othello* vum William Shakespeare im Palace of Whitehall z London.

## uf d Wält chuu
* 3. Januar: Jacob Balde, dytsche Jesuit un Dichter

## gstorbe
* 23. Jänner: Melchior Junius, dytsche Rhetoriker un Humanischt

## Weblink
1601

|}
## Was isch bassiert?
* 17. Jänner: Im Fride vu Lyon dritt Piemont-Savoyen unter em Herzog Karl Emanuel I. ändgiltig Bugey und Bresse, Valromey un Pays de Gex an Frankrych ab.
* 5. Juli: Spanischi Druppe fangen im Achtzgjehrige Chrieg mit dr Belagerig vu Oostende aa.
* 18. Septämer: E Ärdbidem mit Zäntrum z Unterwalden in dr Zäntralschwyz soll acht Doti gforderet haa. Mer cha s in dr ganze Schwyz gspyre. Im Vierwaldstättersee git s bis zue vier Meter hochi Fluetwälle. wu d Stadt Lozärn verwieschtet.

## uf d Wält chuu
* 27. Septämer: Ludwig XIII., Chenig vu Frankrych vu 1610 bis 1643

## gstorbe
* 24. Oktober: Tycho Brahe, dänische Aschtronom 

## Weblink
1603

|}
## Was isch bassiert?
* 11. Merz: Di Frei Rychsstadt Augschburg grindet e Pfand- un Leenhuus, wu gege Verpfändig vu wärtvolle Sache Lyt in Gäldneet uushilft.
* 24. Merz: Noch em Dod vu dr chinderlose Elisabeth I. wird dr Chenig vu Schottland James VI. us em Haus Stuart as James I. au Chenig vu Ängland un Irland. 
* Frankrych kolonisiert s Biet um dr Sankt-Lorenz-Strom (Kanada) un nännt s *Neifrankrych*.
* Dr Styyrhaischer Miguel de Cervantes hockt wäge Veruudreiig vu Staatsgälder im Gfängnis un fangt dert mit eme Roman *[[Don Quijote|El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha]]* aa, wu 1605 uusechunnt.

## uf d Wält chuu
* Abel Tasman, niderländische Seefahrer un Entdecker

## gstorbe
* 24. Merz: Elisabeth I., Chenigi vu Ängland

## Weblink
1602

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Dezämber: Dr Karl Emmanuel I. versuecht in dr Nacht zum 22. Dezämber mit syne savoyische Druppe d Stadt Gämf z erobere. Dr Gämfer glingt s aber d *Escalade de Genève* zruckzschlaa, was hite no alljohr gfyyrt wird.
* Dr Moritz vu Oranien eroberet im Achtzgjehrige Chrieg d Stadt Grave, wu dodermit Dail vu dr Niderlande wird. 
* Dr Caravaggio molt s Elgmäld *Amor vincit omnia*. 

## uf d Wält chuu
* 2. Mai: Athanasius Kircher, dytsche Jesuit un Universalglehrte

## gstorbe
* 31. Juli: Charles de Gontaut, duc de Biron, franzesische Heerfierer un Diplomat, Marschall vu Frankrych

## Weblink
1598

|}
## Was isch bassiert?
* 29. Merz: Di habsburgische Druppe chenne unter em Adolf vu Schwarzenberg im Lange Dirkechrieg d Feschtige Raab un Veszprém vu dr Osmanen zruggerobere.
* 13. April: Dr franzesisch Chenig Heinrich IV. unterzaichnet s Edikt vu Nantes. S garantiert dr Hugenotte z Frankrych Toleranz un Burgerrächt, schrybt ab dr Katholizismus as Staatsreligion fescht. 
* 1. Septämber: Dr Boris Godunow wird Zar vu Russland gchrent.
* Dr Admiral van Warwick nimmt im Indischen Ozean e Insle in Bsitz fir d Niderlande un nännt si Mauritius. 

## uf d Wält chuu
* 26. Merz: Johann vu Waldburg, Firschtbischof vu Konschtanz

## gstorbe
* 17. Januar: Fjodor I., Zar vu Russland

## Weblink
1597

|}
## Was isch bassiert?
* Appizäller Landdailig: Dr Kanton Appizäll wird in s katholisch Innerrhode un s reformiert Usserrhode dailt.
* Z Ulm wird d *[[Brauerei Gold Ochsen]]* grindet. 
* Di erscht Uusgab vu s Shakespeares Tragedie *Romeo un Julia* chunnt uuse. 

## uf d Wält chuu
* 20. Novämber: Theodor Zwinger, Basler Pfarrer un Theologieprofessor

## gstorbe
* 10. Mai: Ulrico Aostalli, Tessiner Böumaischter

## Weblink
1596

|}
## Was isch bassiert?
* 4. Juni: Dr Erhard Cellius grindet z Dibenga ne Druckerei mit ere aagschlossene Buechahndlig, dr Vorlaifer vu dr hitige *[[Osiandersche Buchhandlung|Osiandersche Buechhandlig]]*. 
* 26. Oktober: Mit em Siig in dr dreidägige Schlacht bi Mezőkeresztes im Lange Dirkechrieg gege d Habsburger isch fir d Osmane dr Wäg uf Mitteleuropa uf. 
* Dr Chenig Sigismund III. Wasa verlait di polnisch Hauptstadt vu Krakau uf Warschau.
* Dr dytsche Kartograf Jakob Ramminger vereffetlist s *Seehbuch, darinnen alle Seeh und Weyher in dem löplichen Herzogthumb Würtemberg*, ais vu dr eltschte Dokumänt iber Binnegwässer z Dytschland. Im nämlige Johr vereffetligt au dr Georg Gadner en Atlas vu Wirttebärg mit Charte uf 20 Pergamänt, dr *Chorographia Ducatus Wirtembergici*. 
* Dr Johannes Kepler verdaidigt dr Galileo Galilei in sym Buech *Mysterium Cosmographicum*.

## uf d Wält chuu
* 31. Merz: René Descartes, franzesische Philosoph
* Guillaume Marlot, franzesische Ordesprieschter un Hischtoriker

## gstorbe
* Daniel Heintz dr Elter, Böumaischter un Bildhauer

## Weblink
1595

|}
## Was isch bassiert?
* 16. Jänner: Noch em Dod vum Murads III. wird dr Mehmed III. Sultan vum Osmanische Rych. Go Dronstryt vermyde, losst er no dr osmanische Dradition syni 19 jingeren Brieder umbringe.
* 27. Mai: In dr Schlacht vu Clontibret im Nynjehrige Chrieg  unterlige zum erschte Mol di änglische Druppe vu dr Elisabeth I. dr irische Rebälle unter em Hugh O’Neill (2. Earl of Tyrone).
* um 1594/1595: Dr Michelangelo Merisi da Caravaggio molt *Riposo durante la fuga in Egitto*.

## uf d Wält chuu
* 26. Mai: Remigius Faesch, Basler Jurischt un Chunschtsammler
* umbekannts Datum: Bohdan Chmelnyzkyj, en ukrainische Freihäitskämpfer und Antisemit

## gstorbe
* 15./16. Jänner: Murad III., Sultan vum Osmanische Rych

Datum nit bekannt:
* Ambrosius Frobenius, Basler Buechdrucker un Verleger

## Weblink
1594

|}
## Was isch bassiert?
* 27. Februar: Dr Heinrich IV. wird in dr Kathedrale Notre-Dame de Chartres zum Chenig vu Frankrych gchrent. 
* Em William Shakespeare sy Stuck *Titus Andronicus* chunnt uuse. 
* Dr Moritz vu Oranien eroberet im Achtzgjehrige Chrieg d Stadt Groningen fir Republik vu dr Verainigte Niderlande. 

## uf d Wält chuu
* 15. Juni: Nicolas Poussin, franzesische Moler
* 27. Oktober: Johann Rudolf Wettstein, Schwyzer Bolitiker
* 19. Dezämber: Gustav II. Adolf, Chenig vu Schwede

## gstorbe
* 2. Februar: Giovanni Pierluigi da Palestrina, italienische Komponischt

## Weblink
1593

|}
## Was isch bassiert?
* 22. Juni: No dr Niderlag vu dr Osmanen in dr Schlacht bi Sissek gege di kroatisch-habsburgisch-ungarische Druppe erklert dr Sultan Murad III. em Chaiser Rudolf II. formäll dr Chrieg, dodermit bricht dr *[[Langer Türkenkrieg|Lang Dirkechrieg]]* uus, wu bis 1606 goht.
* 25. Juli: *„Paris vaut bien une messe.“* Dr franzesisch Chenig Heinrich IV. konvertiert vor syre Chrenig z Paris zum Katholizismus. 
* 28. August: Noch em Dod vum Ludwig wird sy Kusäng Friedrich I. Herzog vu Wirttebärg.
* Em William Shakespeare sy erscht Wärch *Venus un Adonis* chunnt uuse.

## uf d Wält chuu
* 22. Septämber: Matthäus Merian dr Elteri, Basler Chupferstächer un Verleger

## gstorbe
* 28. August: Ludwig, Herzog vu Wirttebärg

## Weblink
1600

|}
## Was isch bassiert?
* 4. Februar: D Aschtronome Tycho Brahe un Johannes Kepler dräffe si zum erschte Mol im Schloss Benatek bi Prag.
* 8. Oktober: San Marino chunnt e Verfassig iber, wu in dr Grundzig hite no giltet.
* 17. Dezämber: In dr Kathedrale vu Lyon hyrote dr franzesisch Chenig Heinrich IV. un d Maria de’ Medici. Em Heinrich sy erschti chinderlosi Eh mit dr Margarete vu Valois sich anne 1599 vum Papscht Clemens VIII. annulliert wore. 
* 31. Dezämber: Mit eme Freibrief vu dr Chenigi Elisabeth I. an verschideni Londoner Chauflyt entstoht d Gsellschaft *Governors and Company of merchants of London trading to the East-Indies*, di speter *[[Britische Ostindien-Kompanie|Britisch Oschtindie-Kompany]]*.
* Em William Shakespeare sy Kumedi *Much ado about nothing* chunnt uuse.
* Seegfrörni: Dr Bodesee isch komplett zuegfrore.* Seegfrörni: Dr Bodesee un dr Zürisee sin komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* Claude Lorrain, franzesische Moler

## gstorbe
* 18. Juni: Eduard Fortunat, Markgrof vu Bade

## Weblink
1599

|}
## Was isch bassiert?
* 22. Merz: Uf Ghaiß vum Friedrich I. Herzog vu Wirttebärg wird d Ideal- un Blanstadt Freidestadt grindet.
* 13. Juni: Dr Heinrich V. vu Knerenga wird as Noofolger vum Johann Otto vu Gemmenga Bischof vu Augschburg.
* Dr William Shakespeare verfasst d Kumedi *Much Ado About Nothing*. 

## uf d Wält chuu
* daift am 6. Juni: Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, spanische Moler

## gstorbe
* 5. Juni: Josua Maler, Schwyzer Pfarer und Läxikograf

## Weblink
1592

|}
## Was isch bassiert?
* 30. Jänner: Noch em Dod vum Innozenz IX. am Änd vum Vorjohr wird dr Ippolito Aldobrandini zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Clemens VIII. aa.
* S Herzogtum Pfalz-Zweibrücken fiert as erscht Territorium vu dr Wält d Schuelpflicht yy.

## uf d Wält chuu
* 22. April: Wilhelm Schickard, Professor fir biblischi Sproche, Aschtronomy un Mathematik an dr Universitet Dibenga

## gstorbe
* 13. September: Michel de Montaigne, franzesische Philosoph, Humanischt un Skeptiker

## Weblink
1591

|}
## Was isch bassiert?
* Merz: Uf eme Fäldzug vu dr marokkanische Saadier in dr Side vu ihrem Rych wird no dr Schlacht vu Tondibi s Songhairych am Niger zämmegschlaa un d Handelszäntre Gao un Timbuktu eroberet.
* 29. Oktober: Noch em Dod vum Gregor XIV. am Änd vum Vorjohr wird dr Giovanni Antonio Facchinetti zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Innozenz IX. aa, stirbt aber scho no zwee Monet am 30. Dezämber.

## uf d Wält chuu
* 25. Februar: Friedrich Spee, dytsche Theolog un Lyriker 

## gstorbe
* 25. April: Basilius Amerbach, Basler Jurischt un Chunschtsammler

Datum nit bekannt
* Johann Fischart, dytsche Schriftsteller

## Weblink
1590

|}
## Was isch bassiert?
* 14. Merz: Im Achte Hugenottechrieg setzt sich in dr Schlacht vu Ivry in dr Normandy dr Heinrich vu Navarra mit syne Druppe gege di katholisch Liga dure.
* 21. Merz: Mit eme Fridesverdrag vu Istanbul chunnt dr Osmanisch-Safawidisch Chrieg zum Änd. S Osmanisch Rych unter em Murad III. chunnt Biet im Kaukasus un bis zum Kaspische Meer iber.
* 15. Septämber: Noch em Dod vum Sixtus V. am 27. Augschte wird dr Giovanni Battista Castagna zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Urban VII. aa, stirbt aber scho no zwelf Däg am 27. Septämber. Am 5. Dezämber wird schließli dr Niccolo Sfondrati zum dritte Papscht vum Johr, wu dr Name Gregor XIV. aanimmt.
* Dr Galileo Galilei findet experimentäll d Konschtanz vu dr Ärdbschlynigung: „Alli Kerper gheie glych schnäll“. 

## gstorbe
* 17. Augschte: Jakob III., Markgrof vu Bade-Hachbärg,
* 27. Augschte: Sixtus V., Papscht vu 1585 bis 1590 
* 27. Septämber: Urban VII., Papst vum 15. bis zum 27. Septämber 1590

## Weblink
Evolutionstheorie

E biologischi **Ewoluzioonstheorii** beschribt und erklärt wie die biologische Arte as Resultat vo dr organismische Ewoluzioon entstande si und sich veränderet häi, d.&nbsp;h. vom ene realhistorische Entwiggligsbrozäss, wo stattgfunde het und immer no witer goot. Dr Jean-Baptiste de Lamarck het 1809 s Konzept vom Artewandel vorgschlaage und isch äine vo de erste Ewoluzioonstheoretiker gsi. S Hauptbrinzip vo sinere Theorii isch e grichteti Hööcherentwigglig vo Lääbewääse gsi, wo immer wider dur en Urzüügig entstande si, und ass so die äinzelne Klasse entstande si; und as Nääbebrinzip het er bostuliert, ass au erworbeni Äigeschafte vererbt wurde, was hüte as Lamarckismus bezäichnet wird.
Dr Anatom Georges Cuvier het mit sine Undersuechige vo Fossilie daargstellt, ass d Baublään vo de Lääbewääse verwandt si und ass Lääbewääse chönne usstärbe.

D Ewoluzioonstheorii vom Lamarck isch drissig Joor spööter (1838) vom Charles Darwin und 1858 au vom Alfred Russel Wallace witerentwigglet worde. D Aarbede vo dene bäide, wo hüte as Darwinschi Ewoluzioonstheorii bezäichnet wärde, si unabhängig vonenander entstande, aber wo dr Darwin vom Wallace e Brief mit sine Ideä überchoo het, het er si *[[Origin of the Species]]* doch no veröffentligt. D Underschiid in de Theorie vo dene bäide häi hauptsächlig din bestande, wie intensiv d Wirkig vo de verschiidene Ewoluzioonsfaktore isch und wie wichdig si si. Bäidi erkläre die biologischi Ewoluzioon mit ere bessere Aabassig vo alle Organisme an iiri Umwält und dass eso d Komplexidäät gröösser wird (Hööcherentwigglig und Baublaan-Dransformazioone).

Mit dr Synthetische Ewoluzioonstheorii vom August Weismann, wo in dr Middi vom 20. Joorhundert im Darwin sini Theorii mit dr Genetik verschmulze het, isch dr Lamarckismus, wo dr Darwin sälber nid äidütig abgleent het, ganz us dr Moode choo. Es git aber sit em Aafang vom 21. Joorhundert doo und dört Hiiwiis druf, ass es au en epigentischi Vererbig chönnt gee vo Vorgäng, wo usserhalb vo dr Genregulazioon vo dr Genexpressioon wirke und sä doch beiiflusse. 

## Die klassischi Ewoluzionstheorii vom Darwin
Im Darwin si Ewoluzioonstheorii isch dur Erkenntniss us verschidnige Däildiszipline vo dr Biologii wie dr Paleontologii, dr Genetik, dr Morfologii, dr Anatomii, dr Zällbiologii, dr Biochemii, dr Verhaltensbiologii, dr Ökologii, dr Biogeografii und dr Entwiggligsbiologii immer witer vervollständigt worde. Au d Deszendänztheorii zum gmäinsame Ursprung vo allem Lääbe isch din integriert.
Alli modärne Däildiszipline vo dr Biologii ergänze witeri Aspäkt vo dr Ewoluzioonstheorii und zur Entwigglig vom Lääbe, wil die Froog alli biologische Däildiszipline betrifft.

## Weblingg

* Evolutionstheorien im Überblick
* Frankfurter Evolutionstheorie vo Forscher vom Forschigsinstidut Sänckebärg
* Website vo dr AG EvoBio
* The Federation of American Societies for Experimental Biology (FASEB) Informazioone über d Ewolutionslewr (uf Änglisch)
*  (Dezämber 2011, 14:15 Min.)
## Fuessnoote
Mendelsche Regeln

D **Reegle vom Mendel** beschriibe dr Vererbigsvorgang bi biologische Merkmol, wo d Usbräägig vo ene nume vo äim Gen bestimmt wird (äifache Erbgang). Si si noch iirem Entdecker Gregor Mendel benennt, wo sä 1866 veröffentligt het.

D Reegle gälte nume für diploidi Organisme mit haploide Käimzälle – also sonigi, wo vo bäide Eltere je äi Chromosomesatz erbe. Doodrzue ghööre die mäiste Dier und Pflanze. Für Organisme mit eme hööchere Ploidiegrad cha mä entsprächendi Reegle abläite.

Bischbil für Merkmol, wo dene klassische Reegle folge und wo scho dr Mendel undersuecht het,  si d Form und d Farb vo Ärbsesoome und d Farb vo Ärbseblüete. Au d AB0-Bluetgrubbe vom Mensch wärde noch de mendelsche Reegle vererbt. 

Früener het mä de Reegle **mendelschi Gsetz** gsäit, aber mä het sithär genetischi Fenomeen entdeggt, wo dr Erbgang vo de „Reegle“ cha abwiiche, und doorum brucht mä dr Begriff Gsetz nüme. Bischbil für Abwiichige si d Genkopplig und die extrachromosomali Vererbig.

## Litratuur
* H. Frederik Nijhout: *Der Kontext macht’s!.* Spektrum der Wissenschaft, April 2005, ISSN 0170-2971, S. 70–77.

## Weblingg
* ''Versuche über Pflanzen-Hybriden'' (1865): Mendels Original-Veröffentlichung
1589

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Augschte: Dr Dominikanermench Jacques Clément sticht mit eme Mässer uf dr franzesisch Chenig Heinrich III. yy. Am negschte dag stirbt dr Heinrich III. an syne Verletzige. Dodermit hert di Dynaschty Valois uf. Am Ass 5. Augschte proklamiert dr Fierer vu dr Katholische Liga, dr Charles II. de Lorraine, duc de Mayenne, dr Charles de Bourbon unter em Name Karl X. zum neie franzesische Chenig, zum verhindere ass dr Hugenott Heinrich vu Navarra uf dr Droon chunnt.
* S Gymnasium am Minschterplatz z Basel wird grindet.

## uf d Wält chuu
* 1. Augschte: Jakob Denkinger, Abt vum Chorherrestift Chrüzlinge

; Datum nit bekannt
* Nicolas Abram, lothringische Theolog

## gstorbe
* 2. Augschte: Heinrich III., Chenig vu Frankrych
* 24. Septämber: William Spenser, änglische katholische Prieschter un Märtyrer

## Weblink
1588

|}
## Was isch bassiert?
* 28. Mai: Di erscht Schiff vu dr spanische Armada bräche z Lissabon in Richtig Ängland uf. Am 31. Juli cheme si in dr Ärmelkanal wu schlaineri Gfächt git. Am 8. Augschte chunnt di änglisch Flotte i dr Hafe vu Calais, wu di Armada vor Anker lyt go si mit dr Invasionsarmee us dr Spanische Niderlande z veraine. D Armada verlesst in Panik dr Hafe, d Seeschlacht vu Gravelines goht derno aber unentschiden uus. D Armada versuecht derno um Ängland un Irland umezsägle, e Großdail vu dr Schiff goht aber in schwäre Stirm unter.

## uf d Wält chuu
* 5. April: Thomas Hobbes, änglische Mathematiker, Staatstheoretiker un Philosoph

## gstorbe
* 10. Merz: Theodor Zwinger dr Elter, Basler Humanischt
* 29. Merz: Christian Wurstisen, Basler Mathematiker, Theolog un Historiker
* 17. Juli: Sinan, osmanische Architekt

## Weblink
1587

|}
## Was isch bassiert?
* 18. Februar: No 19 Johr in änglischer Gfangeschaft wird di schottisch Chenigi Maria Stuart hiigrichtet. 
* 12. Mai: Dr Gulde Bund vu dr 12 katholische Ort vu dr Alte Aidgnosseschaft schließt en Allianz mit Spanie. 
* 2. Juli: Iber Augschburg bildet si ne Windhose. Dr Hans Schultes dr Jinger verebigt des uf eme Flugblatt un bringt dodermit di eltscht bekannt Darstellig vun eme Tornado uuse.

## uf d Wält chuu
* 8. Jänner: Johann Fabricius, dytsche Mediziner un Aschtronom

## gstorbe
* 18. Februar: Maria Stuart, Chenigi vu Schottland
* Aurelius Froben, Basler Verleger un Buechdrucker

## Weblink
1586

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Juli: Z Berwick-upon-Tweed schließe d Elisabeth I. vu Ängland un dr James VI. vu Schottland e Verdrag, wu gege Spanie grichtet isch. 
* 10. Septämber: Dr Papscht Sixtus V. losst vor em Petersdom z Rom en Obelisk ufstelle.
* 5. Oktober: Di sibe katholische Ort vu dr Alte Aidgnosseschaft grinde dr Guldine Bund.

## uf d Wält chuu
* 29.Jänner: Ludwig Friedrich vu Wirttebärg-Mömpelgard

## gstorbe
* 25. Januar: Lucas Cranach dr Jinger, Moler un Grafiker

## Weblink
1585

|}
## Was isch bassiert?
* 24. April: Noch em Dod vum Gregor XIII. am 10. April wird dr Felice Peretti di Montalto zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Sixtus V. aa
* 7. Juli: Dr Chenig Heinrich III. vu Frankrych hebt alli Freihaite vu dr Hugenotten im Verdrag vu Nemours mit dr 1576 grindete katholische Liga uf.
* 17. Augschte: Im Achtzgjehrige Chrieg kapituliert Antwerpen vor dr Spanier.
* Im Badener Verdrag wäre s staatli Verhältnis un di territorialen un konfessionälle Hochaite zwische Basel un em Firschtbischtum Basel greglet. Dr Verdrag isch e große Erfolg fir dr Gegereformation in dr Schwyz.

## uf d Wält chuu
* 9. Septämber: Armand-Jean I. du Plessis de Richelieu, Kardinal un Beroter vum Ludwig XIII.

## gstorbe
* 10. April: Gregor XIII., Papscht vu 1572 bis 1585 

## Weblink