open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ottersweier

**Otterschwir** (amtlich *Ottersweier*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).
 
## Geografi
Otterschwir lit in dr Owerrhineweni rund zwaiehalb Kilometer sidlich vun Biil.

Dr Bann bsteht us 62,3 % Landwirtschaftsflechi, 21,1 % Wald, 14,2 % Sidlungsflechi un 2,4 % sunschtiger Flechi. Zum Bann ghert s Naturschutzgebiet Waldhägenich.

Nochbergmaine sin Bihl im Norde, Achre, Saaschbach un Lauf im Side un Lichtenau im Weschte.

## Gmaindsgliderung
Zue Otterschwir ghere d Ortsdail Otterschwir (mit Hatzewihr) un Unzhurscht (mit Oberwasser, Zell un Breithurscht).

## Gschicht
Im Johr 1774 het d Markgrefin Maria Viktoria Pauline von Arenberg ihre Wohnsitz vun Bade-Bade uf Otterschwir verlegt un het im ehmolige Residenzhuus vun dr Jesuite e Kloschterschuel fir Maidli ingricht.

Unzhurst isch zum 1. Jänner 1972 iigmaindet wore.

## Verwaltung
Otterschwir het mit dr Stadt Biel e Verwaltungsgmainschaft veriibart.

Burgermaischter:
* 1920–1933: Bernhard Lorenz
* 1933–1945: Johann Scheer (NSDAP)
* 1945–1946: Bernhard Lorenz (kummissarisch)
* ...
* 1983–1999: Werner Kunz
* sit 1999: Jürgen Pfetzer (CDU)

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Otterschwir ghert zum Owerrhinalemannisch.

Otterschwir isch e Belegort vum SSA gsii (RA-15).

## Bauwerk
* Pfarrkirch St. Johannes
* Kapell St. Antonius, Hatzewihr
* Kapell zur Kirzerhehung, Breithurscht
* Kapell St. Rochus, Unzhurscht


Ottersweier-St Johannes-03-gje.jpg|Pfarrkirch St. Johannes
Hatzenweier-Antonius-Kapelle-10-gje.jpg|Kapell St. Antonius
Breithurst-06-Kapelle-gje.jpg|Kapell zur Kirzerhehung
Unzhurst chapelle Zell st rochus1.jpg|Kapell St. Rochus

## Literatur
*Arnold, Claus, *Katholizismus als Kulturmacht. Der Freiburger Theologe Joseph Sauer (1872–1949) und das Erbe des Franz Xaver Kraus, *Paderborn/München 1999**
*Ulrich Coenen: *Die Baukunst der nördlichen Ortenau. Denkmäler in Bühl, Bühlertal, Ottersweier, Lichtenau, Rheinmünster und Sinzheim.* Karlsruhe 1993.
*Ulrich Coenen: *Von des Chores Maß und Gerechtigkeit – Der Einfluß der spätgotischen Werkmeisterbücher auf den Ausbau von Chorturmkirchen in der Ortenau am Beispiel der Pfarrkirche St. Johannes der Täufer in Ottersweier.* In: *Die Ortenau.* Veröffentlichungen des Historischen Vereins für Mittelbaden 79 (1999), Seite 372–411.
*Ulrich Coenen: *Die spätgotische Wallfahrtskirche Maria Linden in Ottersweier und ihre Proportionen – Der Einfluss der Werkmeisterbücher auf den Entwurf des Gotteshauses.* In: *Heimatbuch 2000 Landkreis Rastatt.* 39. Jahrgang (2000), Seite 45–61.

## Weblink

* www.ottersweier.de

## Fueßnote
Rheinmünster

**Rhinminschter** (amtlich *Rheinmünster*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Rhinminschter lit in dr Owerrhineweni zwische Bade-Bade, Biil un em Rhin. Dr Bann bsteht us 44,2 % Landwirtschaftsflechi, 18,5 % Wald, 24,9 % Sidlungsflechi un 12,4 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Rhinminschter sin Heilze, Sinze, Bihl un Lichtenau un uf dr änere Sitte vum Rhin d elsässisch Gmai Drösem.

Uf em Bann vun Rhinminschter leit au de Baden-Airpark, s Konversionsgländ vum ehmolige kanadische Militärflugplatz *CFB Baden-Soellingen*.

## Gmaindsgliderung
Zue Rhinminschter ghere d Ortsdail Greffern, Schwarzach, Sellinge *(Söllingen)* un Stollhofe *(Stollhofen)*.

## Gschicht
Rhinminschter isch zum 1. Oktober 1974 entstande durich dr Zämmeschluss vun dr Gmaine Schwarzach, Greffern, Stollhofen un Söllingen. De Name kunnt vum Rhin un vun de ehmolige Schwarzacher Benediktiner-Abtei.

## Verwaltung
Rhinminschter het sich mit dr Stadt Lichtenau zum Gmaiverwaltungsverband *Rhinminschter-Lichtenau* mit Sitz z Rhinminschter zämmegschlosse.

Burgermaischter:
* Helmut Pautler: 1999 bis 2023
* Thomas Lachnicht; sit 2023

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Rhinminschter ghert zum Owerrhinalemannisch.

Dr Ortsdail Greffern isch e Belegort vum SSA gsii (RA-12).

## Bauwerik
* Romanischs Minschter Schwarzach
* Mittelalterlichs Bainhuus vun 1522
* Kirich St. Erhard, Stollhofe
* Kirich St. Mauritius, Sellinge
* Kirich St. Johannes un Paulus, Greffern
* Kapell St. Wolfgang, Hildmannsfeld

Schwarzach Abtei 19.jpg|Rothuus
Schwarzach StsPeterPaul 68.jpg|Minschter Schwarzach
Schwarzach-Muenster-17-von Suedost-gje.jpg|Minschter Schwarzach
Klosterhof - Rheinmünster - panoramio.jpg|Kloschterhof
Stollhofen-St Erhard-08-gje.jpg|St. Erhard
Soellingen-St Mauritius-10-gje.jpg|St. Mauritius
Greffern-St Johannes+Paulus-12-gje.jpg|St. Johannes un Paulus
Rheinmuenster-Hildmannsfeld-Kapelle St Wolfgang-02-gje.jpg|St. Wolfgang
Schwarzach-Fachwerkhaeuser-08-gje.jpg|Hiiser z Schwarzach
EDSB airfield 090912.jpg|Baden-Airpark


## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* www.rheinmuenster.de

## Fueßnote
Steinmauern

**Steimure** (amtlich *Steinmauern*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). S Dorf isch im 18. un 19. Jh. ais vu dr wichtigschte Fleßerderfer am Owerrhin gsii. 
 
## Geografi
Steimure lit in dr Owerrhineweni an dr Murg, eschtlich vum Rhin. Dr Bann bsteht us 54,2 % Landwirtschaftsflechi, 24,2 % Wald, 11,2 % Sidlungsflechi un 10,4 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Steimure sin Elise-Illinge, Bietje, Etje un Raschdi un uf dr änere Sitte vum Rhin d elsässisch Gmai Minichhause.

## Gmaindsgliderung
Zue Steimure ghere newem glichnamige Dorf au no dr Ort Funkhuus un dr Wohnblatz Inselhof.

## Gschicht
Steimure isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1239.

## Verwaltung
Steimure het mit dr Stadt Raschti un dr Gmaine Iffeze, Muggesturm un Etje e Verwaltungsgmainschaft veriibart.

Burgermaischter:
* Siegfried Schaaf: 1992 bis 2020
* Toni Hoffarth: sit 2021

## Kultur un Bauwerk
* Katholischi Pfarrkirich *Krizerhehung*, 1837/38 baut no Plän vum Johann Ludwig Weinbrenner
* Klever-Huus, e alt Fachwerikhuus, hit Begegnungstätt vum Verein *KleverHaus e. V.*
* *Fleßereimuseum*, sit 1996 uf dr Bihni vum Rothuus, syt 2001 mit eme Freilichtbereich
* Zu de Fasnet ghere d *Steimuurer Moorhexe*


Steinmauern-Kreuzerhoehungskirche-04-gje.jpg|Katholischi Kirich
Steinmauern-Kreuzerhoehungskirche-38-zur Empore-gje.jpg|Kirich vun inne
Steinmauern-Alte Schule-02-gje.jpg|Alti Schul
Steinmauern-10-Karl-Julius-Spaeth-Schule-gje.jpg|Karl-Julius-Spaeth-Schul
Flößereimuseum Steinmauern - panoramio.jpg|Fleßereimuseum
Steinmauern-06-Floesserbrunnen-gje.jpg|Fleßerbrunne
Murgmuendung II.jpg|Murgmindung bi Steimuure
Steinmuurer Moorhexen - panoramio (1).jpg|Steimuurer Moorehexe


## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Steimure ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Steimure sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait *Bruuder* statt 'Brueder' un *miid* statt 'mied'.

## Literatur
* Johannes Werner: *Steinmauern. Dorf an Murg und Rhein.* Verlag Regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2011, ISBN 978-3-89735-663-4.
* Landesarchivdirektion Baden-Württemberg, Landkreis Rastatt und Landesmedienzentrum Baden-Württemberg (Hrsg.): *Kreisbeschreibungen des Landes Baden-Württemberg – Der Landkreis Rastatt.* Band 2, Jan Thorbecke Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 3-7995-1364-7, S. 515–529.
* Gottfried Zurbrügg: *Eine Uhr für die Ewigkeit – Carl Julius Späth, Uhrmacher und Genie.* 2006, ISBN 3-938047-12-7.

## Weblink

* www.steinmauern.de

## Fueßnote
Weisenbach

**Wissebach** (amtlich *Weisenbach*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). D Gmai isch e staatlich anerkännte Erholungsort.
 
## Geografi
Wissebach lit im Murgdal im Nordschwarzwald. Dr Bann bsteht us 18,4 % Landwirtschaftsflechi, 68 % Wald, 11,2 % Sidlungsflechi un 2,3 % sunschtiger Flechi. Nochbergmainde sin Gernschbach im Norde un Forbach im Side. 

## Gmaindsgliderung
Zue Wissebach ghere d Ortsdail Wissebach, Au im Murgdal un di ehmolig Holtzmann-Werkssidlung Neudorf.

## Gschicht
Wissebach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1336 in ere Urkund vum Bischtum Speyer. Im Zug vun dr bade-wirttebärgische Verwaltungsreform isch zum 1. Jänner 1971 d Gmai *Au im Murgtal* uf Wissebach ingmaindet wore.

## Verwaltung
Wissebach het mit dr Stadt Gernsbach un dr Gmai Loffenau e Verwaltungsgmainschaft veriibart.

Burgermaischter:
* Gerhard Feist: 1961 bis 1993
* Toni Huber: 1993 bis 2019
* Daniel Retsch: sit 2019

## Wirtschaft
Bis 1995 isch Wissebach Sitz vu de E. Holtzmann & Cie AG (grindet 1883) gsii, aim vun de greschte ditsche Bapirhärsteller. De Standort vum Werik het e aigeni Boschtaaschrift ghet: *„7566 Weisenbachfabrik“*, wel er iwer de Bann vun vier Gmaine gange isch: Bermerschbach, Langebrand, Au im Murgdal un Wissebach. No dr Iwernahm vun dr Firma durich de finnisch-schwedische Bapirkonzern Stora Enso sin d drei Werk im Murgdal 1995 stillgleit wore.

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Wissebach ghert zum Owerrhinalemannisch.

Wissebach isch e Belegort vum SSA gsii (RA-21).

## Kultur un Bauwerik
* Katholischi Pfarrkirch St. Wendlinus, neigotisch, 1842/43 baut durich de Wissebacher Baumaischter Johann Belzer
* St.-Wendelinus-Kapell
* Zehntschir (Haimetstube)


Pfarrkirche St Wendelin Weisenbach.jpg|Pfarrkirch St. Wendlinus
Weisenbach-Wendelinuskapelle-01-gje.jpg|Wendlinus-Kapell
Weisenbach-2.JPG|Bahnhof


## Literatur
* Gemeinde Weisenbach (Hrsg.): *Weisenbach – Geschichte unserer Gemeinde.* 1986.
* Landesarchivdirektion Baden-Württemberg, Landkreis Rastatt und Landesmedienzentrum Baden-Württemberg (Hrsg.): *Kreisbeschreibungen des Landes Baden-Württemberg – Der Landkreis Rastatt.* Band 2, Jan Thorbecke Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 3-7995-1364-7, S. 530–545.
* Clemens Kieser, Karlfriedrich Ohr, Wolfgang Stopfel, Martin Walter: *Kunst- und Kulturdenkmale im Landkreis Rastatt und in Baden-Baden.* Konrad-Theiss Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 3-8062-1599-5, S. 336.

## Weblink

* www.weisenbach.de

## Fueßnote
University of Baltimore

D **University of Baltimore** (bekannt au as **UB**) isch e Volluniwersidäät z Baltimore, Maryland. Si isch 1925 gründet worde. Im Joor 2010 si  öbbe 3500 Studänte im grundständige und 3000 im postgraduale Studium iigschriibe gsi. 
1988 isch d UB Däil vom University of Maryland System, hüte University System of Maryland, worde, wo 12 Hochschuele z Maryland umfasst.

D Sportteam vo der UB häisse *Bees*.

## Weblingg
* University of Baltimore
* U.S. News - University of Baltimore (englisch)
Hausschaf

S **Schoof** (*Ovis orientalis aries*) isch die domestizierti Form vom Mufflon. Es spilt in dr Gschicht vo dr Menschhäit e bedütendi Rolle as Liferant vo Milch, Lammfläisch beziejigswiis Hammelfläisch, Wulle und Fäll.

## Bezäichnige
Em männlige Dier säit mä *Bock*, em wiiblige *Mueterschoof* oder nume *Schoof* und de Chliine *Lämmli*. E Männli, wo kastriert isch, isch e *Hammel*. Schoof chönne zää bis zwölf Joor alt wärde, maximal zwänzig.

## Litratuur
* David Kennard: *A shepherd’s watch – through the seasons with one man and his dogs*. Headline, London 2004, ISBN 0-7553-1235-X
* Hans Hinrich Sambraus: *Farbatlas Nutztierrassen*. Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3219-2
* Gerhard Fischer, Hugo Rieder, Regina Kuhn, Fridhelm Volk: *Schafe – das Fotobuch für die Praxis*. Ulmer, Stuttgart 2004, ISBN 3-8001-4229-5
* Günther Dierichs: *Schäfereikalender*. Ulmer, Stuttgart, ISBN 3-8001-4656-8
* Christina Peter, Georg Erhardt: *Ein Schaf gleicht dem anderen!? Die genetische Vielfalt der Schafe Europas im Fokus der Molekulargenetiker*. In: Spiegel der Forschung 23 (2006), Heft 1/2, S. 76-82 (Vollteggst)

## Weblingg

* Beschreibung vom Aussterben bedrohter Schafrassen
Boko Haram

**Boko Haram** isch en islamistischi terroristischi Grubbierig im Norde vo Nigeria.

Si setzt sich für d Iifüerig vo dr Scharia in ganz Nigeria und s Verbot vo dr westlige Bildig ii. Si leent s ab an Waale mitzmache. Boko Haram isch bekannt drfür, ass si in Nigerie Christe und Muslim umbringt. Ethnisch ghööre die mäiste Mitgliider vo Boko Haram zum Volk vo de Kanuri.

D Grubbe bringt sich sälber mit de Taliban in Verbindig. Au die lokali Bevölkerig säit ere „d Taliban“. S Hauptkwardier vo dr Sekt het sich bis zum Dood vom Sekteschef Ustaz Mohammed Yusuf in Maiduguri befunde. D Füerig vo dr Grubbe het d Shura übernoo, e Root us 20 Manne, und si pflääge Kontakt noch Tschad und Kamerun. Iire Sprächer isch dr Abubakar Shekau gsi.
Mä säit von ere ass si Verbindige zu Al-Qaida im islamische Maghreb, Al-Shabaab in Somalia und zu Terrorcamp in Afghanistan het. Usserdäm söll Boko Haram zämme mit Al-Qaida bi dr Bsetzig dur Ansar Dine vo Timbuktu, Gao und Kidal in Mali drbii gsi si.
Boko Haram het käni Verbindige zur Ufstandsbewegig Movement for the Emancipation of the Niger Delta, wo im Nigerdelta sit 2006 gege d Ölindustrii kämpft. 

Noch Bricht vom Merz 2015 het sich Boko Haram formell dr Terror-Miliz Islamische Staat (IS) aagschlosse. 

## Weblingg

* Auf der Suche nach einer Strategie gegen Boko Haram (PDF; 363 KB), Bibliografii Dezämber 2014
* Emilie Oftedal: *[https://web.archive.org/web/20150924012120/http://www.ffi.no/no/Rapporter/13-01680.pdf Boko Haram – an overview]*, *FFI-rapport 2013/01680*, Forsvarets forskningsinstitutt (ängl.)
* Amnesty International: Nigeria – Trapped in a Cycle of Violence (PDF; 1,2&nbsp;MB), Report Novämber 2012
* Human Rights Watch: Spiraling Violence – Boko Haram Attacks and Security Forces Abuses in Nigeria (PDF; 8,9&nbsp;MB) Report Oktober 2012

## Fuessnoote
Schlangen

**Schlange** (*Sperpentes* , verwandt mit  *herpein* „chrieche“) si en Underornig vo de Schubbechriechdier. Si stammen vo äggsenartige Vorfaare ab. Im Vergliich zu deene isch iire Körper stark verlengeret und d Extremidääte si fast ganz zruggbildet. Hüte si über 3600 Arte beschriibe. Mit de Usnaame vo dr Arktis, dr Antarktis, Permafrostgebiet und e baar Insle git s Schlange uf dr ganze Wält in alle Lääbensrüüm.

Schlange spiile in dr Kulturgschichte und dr Müthologii e groossi Rolle und do druf häi au d Kunst und d Litratuur ufbaut: So het in dr alttestamäntlige Schöpfigsgschicht in dr Bible e Schlange dr Adam und d Eva drzue vefüert, d Frucht vom Baum vo dr Erkenntnis z ässe. Dr Staab vom Asklepios, wo sich e Schlange drum ume windet, us dr griechische Müthologii (Eskulapstaab) isch bis hüte s Sümbool vo de medizinische und farmazöitische Bruef.

## D Urschlange
D Forscher gö scho lenger dervo us, das Schlange fürecher Bei hei gha. Im Jahr 2015 het d Zytig Die Welt über ne Fund brichtet, wo die Anahm bestätiget het.

## Litratuur
* Roland Bauchot (Hrsg.): *Schlangen.* Naturbuch Verlag, Augsburg 1994, ISBN 3-89440-075-7.
* Wolfgang Böhme: *Amniota, Nabeltiere.* In: W. Westheide, R. Rieger: *Spezielle Zoologie.* Teil 2. Wirbel- oder Schädeltiere. Spektrum, Münche 2004, ISBN 3-8274-0307-3.
* Wolfgang Böhme et al.: *Handbuch der Reptilien und Amphibien Europas*. Band 3/IIB, *Schlangen (Serpentes) III*. AULA Verlag GmbH, Wiebelsheim, ISBN 3-89104-617-0.
* Ulrich Gruber: *Die Schlangen Europas und rund ums Mittelmeer.* Franck’sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1989, ISBN 3-440-05753-4.
* Nicholas R. Longrich, Bhart-Anjan S. Bhullar, Jacques A. Gauthier: ** In: *[[Nature]]*, 2012. , S. 1–4.
* Chris Mattison: *Die Schlangen-Enzyklopädie*. BLV Verlagsgesellschaft mbH, München 1999, ISBN 3-405-15497-9.
* Mark O’Shea: *Giftschlangen.* Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co. KG, Stuttgart 2006, ISBN 3-440-10619-5.

## Weblingg

## Fuessnoote
Blüte

In dr witgfasste Definizion isch d **Blüete** von ere Pflanze en unverzwigte Churzspross mit begränztem Waggsdum, wo d Bletter von em indiräkt oder diräkt im Dienst vo dr gschlächtlige Fortpflanzig stöön: indiräkt as Schutz- oder Aalockigsorgan (Blüetehülle), diräkt dur d Bildig vo de Fortpflanzigsorgan (Staubbletter und Fruchtbletter).

En ängeri Definizion beschränkt de Begriff Blüete uf d Angiosperme. En Angiosperme-Blüete bestoot us dene Bestanddäil, wo aber nit alli müesse verdräte si: dr Blüetehülle (Perianth) as Perigon oder drennt in e Chelch- und Chronblatthülle, em Androeceum us Staubbletter, em Gynoeceum us Fruchtbletter und dr Blüetenaggse (Blüeteboode). D Staubbletter bilde dr Polle, wo bi dr Bestöibig uf d Narbe vo de Fruchtbletter grootet, dört käimt und im Zug vo dr Befruchdig d Soomeaalag, wo im Fruchtblatt lige, befruchdet, gnauer d Äizälle wo sich in dr Soomenaalag befindet. Die entwigglet sich zum Embryo, d Soomenaalaag entwigglet sich zum Soome und d Blüete zur Frucht.

## Litratuur
* Thomas Jack: *Molecular and Genetic Mechanisms of Floral Control*. In: *The Plant Cell.* Band 16, Supplement 1, 2004, S. S1–S17, .
* Paul K. Boss, Ruth M. Bastow, Joshua S. Mylne, Caroline Dean: *Multiple Pathways in the Decision to Flower: Enabling, Promoting, and Resetting*. In: *The Plant Cell.* Band 16, Supplement 1, 2004, S. S18–S31, .
* *Special Issue: Major Themes in Flowering Research.* In: *Journal of Experimental Botany.* Band 57, Nr. 13, 2006 (online).

## Weblingg

* Blütenbiologie (pdf) (532&nbsp;kB)
* Blüten-Bilder aus dem Bildarchiv der Universität Basel
* Blüten- und Fruchtbiologie
* Physiologie des Knospenaustriebs und der Blütenbildung
1699

|}
## Was isch bassiert?
* 18. Jänner: Uruffierig vu dr Opere *La fede pubblica* vum Giovanni Bononcini an dr Hofburg z Wien
* 26. Jänner: Mit em Fride vu Karlowitz hert dr Groß Tirkechrieg uf zwische Eschtrych, Pole, Venedig un em osmanische Rych. Eschtrych chunnt großi Dail vu Slawonien un Kroatie, Podolie goht retuur an Pole. Sibeburge wird mit Ungarn widerveraint, wu an d Habsburger goht. Venedig chunnt dr Peloponnes iber.
* 16. Februar: Uruffierig vu dr Opere *Hercules und Hebe* vum Reinhard Keiser am Theater am Gänsmärt z Hamburg
* 13. Juni: Mit em Zuezug vu 71 Waldenser-Familie wird s Dorf *Perouse* grindet, wu 1969 zue Ruedemse ygmaindet woren isch.
* D Ängländer erobere Bengale. 
* Jakarta wird dur e Ärdbidem verwieschtet.

## uf d Wält chuu
* 11. Septämber: Anna Maria Antonie, Firschti vu Liechtestaa
* 31. Dezämber: Johann Jacob Spreng, Schwyzer Germanischt und Lexikograaf

## gstorbe
* 21. April: Jean Racine, franzesische Schriftsteller

## Weblink
1698

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Septämber: No syre Ruggchehr us Weschteuropa fangt dr russisch Zar Peter I. mit dr *Petrinische Reformen* aa. Är verbietet s Drage vu Bärt as nimi zytgmäß. Wel s Verbot kai Erfolg het, fiert e baar Monet speter e Baartstyyr yy.

## uf d Wält chuu
* 3. Jänner: Pietro Metastasio, italienische Dichter
* 2. April: Francesca Cuzzoni, italienischi Sopranischti
* 19. Juli: Johann Jakob Bodmer, e Schwizer Filoloog und Autor

## gstorbe
* 17. Oktober: Franziska vu Hauezollre-Hechenga, Markgrefi vu Bergen op Zoom

## Weblink
1697

|}
## Was isch bassiert?
* 4. Februar: Uruffierig vu dr Opere *La clemenza d'Augusto* vum Giovanni Bononcini z Rom
* 11. Septämber: Dr Prinz Eugen vu Savoye sigt in dr Schlacht bi Zenta im Große Tirkechrieg iber d Osmane.
* 30. Oktober: No Ängland, Spanien un dr Niderlande am 20. Septämber schließt au s Hailig Remisch Rych unter em Leopold I. Fride mit em mit em franzesische Chenig Ludwig XIV. im Pfälzische Erbfolgchrieg dur dr Fride vu Rijswijk.

## uf d Wält chuu
* 30. Jänner: Johann Joachim Quantz, dytsche Fletischt un Komponischt
* 30. Merz: Faustina Bordoni, italienischi Mezzosopranischti
* 10. Novämber: William Hogarth, änglische Moler

## gstorbe
* 28. Oktober: Maria Anna Brunner, Schwyzer Benediktineri un Äbtissi vum Chloschter Hermetschwil

## Weblink
1695

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Jänner: Dr Peter I. vu Russland fangt e neie Tirkefäldzug aa.
* Februar: Seegfrörni: Dr Bodesee isch komplett zuegfrore. Au dr Zürisee friert zue.
* 5. Februar: Uruffierig vu dr Opere *Muzio Scevola* vu Giovanni Bononcini z Rom
* 21. Februar: Bim Abgang vun ere Lawine cheme 34 Mänsche im Walserdorf Dorf Guryn ums Läbe.
* 13. bis 15. Augschte: Belagerig vu Brissel dur d Franzosen im Pfälzische Erbfolgchrieg.

## uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
* Elias Gottlob Haußmann, dytsche Moler
* Louis-François Roubiliac, franzesische Bildhauer

## gstorbe
* 21. Novämber: Henry Purcell, änglische Komponischt

## Weblink
1696

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Februar: Dr Peter I. wird noch em Dod vu sym Brueder Iwan V. ellainige Herrscher z Russland.
* 25. Februar: Uruffierig vum Druurspiil *Mahumet II.* vum Reinhard Keiser am Theater am Gänsmärt z Hamburg.
* 28. Juli: Im Russisch-Tirkische Chrieg erobere d Russe d Feschtig Asow vu dr Osmane zrugg.
* 7. Oktober: Frankrych un s Herzogtum Savoye uf aire Syte un Spanien un Eschtrych uf dr andere Syte schließen im Pfälzische Erbfolgchrieg dr Verdrag vu Vigevano. Dodermit wird Italie neutralisiert, dr Eugen vu Savoye ziet syni Druppen vu Oberitalien ab, wu dodermit fir dr Groß Tirkechrieg frei wäre.
* 27. Dezämber: Uruffierig vu dr Opere *Il trionfo di Camilla regina de Volsci* vum Giovanni Bononcini am Teatro San Bartolomeo z Neapel.

## uf d Wält chuu
* 5. Merz: Giovanni Battista Tiepolo, italienische Moler
* 28. Oktober: Ferdinand Raspieler, Schwyzer Pfaarer, Mundartdichter und Lexikograaf

## gstorbe
* 8. Februar: Iwan V., Zar vu Russland

## Weblink
Socin

D **Socin**s si e Baasler Familie vom Daig.

D Familie stammt ursprünglig us Bellinzona, dass es e Patrizierfamilie us Siena gsi sig, isch nid beläit.
In de 1560er isch dr Pietro Socino, wo scho sit de 1530er Joor z Baasel gschafft het, zämme mit sine fünf Söön iibürgeret worde. Dr erst Baasler Socin isch im Pietro si Soon Anton gsi, wo 1568 gstorbe isch, 1565 isch au si Brueder Benedikt (1536–1602) Bürger vo Baasel worde und het in Daig iine ghürootet. Wie si Soon Emanuel isch au är Offizier in venezianische und savoyische Dienst gsi. En andere Soon vom Benedikt, dr Josef (1571–1643), isch Oberstzumftmäister und Rootsheer worde. Im Josef si Soon Benedikt (1594–1664) isch sälber Oberstzumftmäister worde und het au in dr Äidgenosseschaft e politischi Rolle gspiilt. Dr Emanuel (1594–1664) isch im Drissigjöörige Chrieg Offizier bi de Schweede gsi. Zrugg z Baasel het er e Hufe öffentligi Böste gha und isch Oberstzumftmäister und schliesslig Bürgermäister worde. E wichdige Verdräter vo dr Familie, dr Bernhard Socin (1777–1854), het 1815 mitghulfe, d Baasler Mission z gründe, isch Richder gsi und im Chläine Root gsässe. As Bresidänt vom Finanzkollegium het er die groossi Baasler Stüürrevision voraadriibe und 1847 e brogressivi Iikomme- und Erwärbstüür iigfüert. Im 18. und 19. Joorhundert het d Familie meereri Akademiker füürebrocht, under iine d Ärzt Abel (1729–1808) und August (1837–1899 ) und d Sproochwüsseschaftler Adolf (1859–1904) und Albert (1844–1899).

## Kwelle
*
Basler Mission

Die **Evangelische Missionsgsellschaft z Baasel (Baasler Mission)** isch en ökumenischi missionarischi Organisazioon us Baasel, wo im Joor 1815 vo Pietiste wie em Bernhard Socin und em Christian Friedrich Spittler gründet worde isch und in wite Däil vo dr Wält bis 2001 operativ däätig gsi isch. 

Si isch hüte dr Dräägerveräin vo dr mission 21, wo die ganzi operativi Ebeni vo dr Baasler Mission übernoo het. In iirer Obhuet isch e historisch bedütends Archiv, wo as Kulturguet im Kanton Baasel-Stadt gältet, wo nazionali Bedütig het.
## Fuessnoote
Wettsteinhaus

S **Wettstäihuus** isch e historischs Geböid an dr Baaselstrooss 34 z Rieche. Im Huus si sit 1972 s Spiilzüügmuseum, s Dorf- und s Räbbaumuseum dehäi. S Huus und d Sammlig si Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi. 

Dr Naame vom Huus chunnt drvoo, ass im 17. Joorhundert dr Baasler Bürgermäister Johann Rudolf Wettstäi, wo im Westfälische Friide d Drennig vo dr Äidgenosseschaft vom Riich usghandlet het,  dört gwoont het. S Huus ghöört sit 1958 dr Gmäind, wo s vo 1968 bis 1971 renowiert het.

S **Nöije Wettstäihuus**, wo sit 1662 au im Wettstäi ghöört het, isch e historischs Landguet in dr Nööchi an dr Baaselstrooss 30 z Rieche. Es häisst au Lüscherhuus und het usser em Wettstäi emol au em Balthasar Meigel, wo s in de 1560er Joor kauft het und dr erst Baasler Bsitzer gsi isch, em Baasler Rootschriiber Hieronymus Menzinger und non e Hufe andere ghöört.
## Weblingg
* Luzia Knobel: Altes Wettsteinhaus. In: Gemeinde Lexikon Riehen

## Fuessnoote
Strom

**Strom** chan folgendes bedüte:
* Elektrischer Strom, di grichteti Bewegig vo Ladigsträger
* Fluss (Physik), en Begriff i de Fäldtheorii, bruucht under anderem i de Strömigsmechanik (Fluidmechanik) und i de Elektrodynamik
* Fluidstrom, de Strom vom ene Fluid i de Fluidtechnik
* Strom (Mathematik), i de Mathematik es Objekt vo de geometrische Maßtheorii

* Strom (Gewässer), en größere Fluss, wo is offnige Meer mündet
* Gezeitenstrom, d Bewegig vom Wasser dur d Gezeite
* Meeresströmung, e Massebewegig im Wasserkörper vo de Meer
* Driftstrom, e oberflächenöchi Meeresströmig, wo hauptsächlich dur de Iifluss vo länger aaduurende Wind verursacht werd 
* Lavastrom, en vulkanische Uusfluss vo glüejigem Gstai
* Pyroklastischer Strom, en haisse Gaspartikeluswurf bi Vulkän

* Datenstrom, di öbertraite Date i de EDV
* Warenstrom, s Handelsguet als wirtschaftliche Faktor
* Geldstrom, d Gäldmängene als Wirtschaftsguet 

* Gehlsbach (Fluss), Verlängerung: *Der Strom*, in Mecklenburg-Vorpommern
* Peenestrom, Meeresarm der Ostsee in Mecklenburg-Vorpommern
* Strom (Sude), ein rechter Nebenfluss der Sude
* Strom (Ucker), Nebenfluss der Ucker

**Strom** ist der Name folgender Personen:
* Alfred Strom (1916–1973), australischer Radrennfahrer
* Earl Strom (1927–1994), US-amerikanischer Basketballschiedsrichter
* Harry Strom (1914–1984), kanadischer Politiker
* Johann Waldemar Strom (1825-1888), russischer Architekt

**Strom**, Werktitel: 
* Der Strom (William Faulkner), ein Roman von William Faulkner (Originaltitel *Old Man*)
* Der Strom (Max Halbe), ein Drama von Max Halbe aus dem Jahr 1903
* Der Strom (John K. Harrison), ein Film John Kent Harrison
* Der Strom (1951), ein Film von Jean Renoir
* Der Strom (1942), ein Film von Günther Rittau
-->
Spielzeugmuseum, Dorf- und Rebbaumuseum

S **Spiilzüügmuseum, s Dorf- und Räbbaumuseum** z Rieche bi Baasel befindet sich an dr Baaselstrooss 34 im Alte Wettstäihuus us em 17. Joorhundert, wo si Naame vo sim ehemoolige Bsitzer Johann Rudolf Wettstäi überchoo het. Es isch e dreidäiligi Sammlig und zelt zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.

## Gschicht
S Spiilzüügmuseum isch 1972 iigrichdet worde und isch s erste in dr Schwiz gsi. Zum zwanzigjöörige Jubileum het mä d Usstelligsflechi um 230 uf 900 Kwadratmeter vergrösseret,  500 Kwadratmeter si em Spiilzüügmuseum gwidmet. Mä het die drei Abdäilige besser drennt und us em Räbbaumuseum en äigeständigi Sammlig gmacht.

## D Sammlige
S Spiilzüügmuseum stellt en umfangriichi Sammlig vo öiropäischem Spiilzüüg us, wo zum Däil em Baasler Museum vo de Kulture ghöört, zum Däil s Legat vom ene brivate Sammler isch. Dr Schwerpunkt lit uf Holzspiilware, Diddistube und -chüchene, Blächspiilzüüg, Blei- und Zinnfigure, Babbiirtheater und Iisebaane. Ländligs Naturspiilzüüg (Dannezapfe, Chnoche) und Objekt us gwärblig-industrielle Härkumft (Nürnbärg, Erzgebirg) wiise uf underschidligi Forme vo dr früenere Erziejig aane. E Spiilruum ergänzt d Usstellig.

S Dorfmuseum stellt dr ländlig Alldaag um 1900 und s Räbbaumuseum d Bedütig vom Wiibau für s Dorf daar.

## Litratuur
* Bernhard Graf und Stefan Hess: *Spielzeugmuseum Riehen*, Rieche 2010.

## Lueg au
* Museum z Baasel

## Weblingg
* Website vom Spiilzüügmuseum Rieche
* Museum im Wettsteinhaus riehener-jahrbuch.ch (1976)
* Luzia Knobel: Spielzeugmuseum, Dorf- und Rebbaumuseum. In: Gemeinde Lexikon Riehen

## Fuessnoote
Wenkenhof

Dr **Wänkehoof** isch e Grubbe vo historische Geböid an dr Bettigerstrooss 121 z Rieche.  Dr Hoof isch äins vo de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.

## Gschicht
Dr Wänke isch in ere Urkunde vo 751 zum erste Mol bezügt. Noch em Bluetgricht z Cannstatt im Joor 746, wo d Franke dr alemannisch Aadel entmachdet häi, häi vili vo de alemannische Grundbsitzer Angst gha, vo de Franke entäignet z wärde. Was si denn gmacht häi, isch Ländereie eme Chloster  z schängge, aber nume as Prekarie, d. h. ass dä, wo s Land dr Chille schänggt, das vo iire as Leeche wider zruggbechunnt. Eso isch s vor ere Entäignig sicher gsi. Das isch was dr Ebo und si Frau Odalsinda gmacht häi; und sälli Schänkigsurkunde isch die ersti Erwäänig vom Wänke.

1714 het dr Christoph Burckhardt-Merian dr Guetshoof kauft und vergrösseret. 1735 het dr Handelsherr Johannes Zaeslin s Gländ vor em Wänkehoof kauft und sich dört e representative äistöckige Summersitz noch französische Vorbilder lo baue, vermuetlig vom Johann Carl Hemeling us Karlsrue. Noch em Zäeslin sim Dood het mä dr Wänkehoof nume für gsellschaftligi Aalässe brucht, wil s din weder e Chuchi no Schloofzimmer gha het. 1860 het dr Baasler Archidekt Johann Jakob Stehlin dr Jünger es in e Woonhuus mit eme zwäite Stock umbaut.

1870 het dr Martin Burckhardt-Burckhardt dr Nöi Wänke mit em Gaarde gerbt. 1917 häi en dr Industriell Alexander Clavel-Respinger und si Frau Fanny im Eduard Buurged sinere Witwe abkauft. 1931 het dr Clavel no s alte Hoofguet drzuekauft und dr Park gege Oste erwiteret. Dr Nöi Wänke isch zwüsche de Joor 1917 und 1954 usbaut worde und mä het im Stehlin si Umbau em barocke Stiil vom Bardeer aabasst. 1925 het dr Clavel e Rithalle lo baue und am Iigang zum Eerehoof zwäi monumentali Hirschblastike lo ufstelle und e Gitterdoor.

1932 häi d Clavels dr Alt Wänkehoof dr Iiwoonergmäind vo dr Stadt Baasel gschänggt, und die het d Geböid under Dänggmolschutz lo stelle. Dr Landschaftspark ghöört hüte dr Gmäind Rieche und isch offe für s Publikum. Dr Nöi Wänkehoof mit em französische Garte ghöört dr Alexander Clavel-Stifdig, wo 1954 gründet worde isch und under dr Ufsicht vom Baasler Regierigsroot stoot. S Geböid cha für Aalääss gmietet wärde.

## Weblingg
* Felix Steininger: Wenkenhof. In: Gemeinde Lexikon Riehen

## Fuessnoote
Pocken

D **Pocke** () si en Infekzioonschranket gsi, wo vo Pockevire verursacht worde isch und für d Mensche gföörlig gsi isch.

Sit de letschte Fäll im Joor 1977 z Somalia si käni nöiji mee vorchoo; dr letscht Fall z Dütschland isch im Joor 1972 z Hannover ufdräte. Dank eme konsekwänte Impf- und Bekämpfigsbrogramm vo dr WHO und andere Gsundhäitsorganisazioone het d WHO im Joor 1980 chönne erklääre, ass d Wält frei vo Pocke sig, wil dr Erreger nume dur de Mensche cha witergee wärde. Es isch aber nid ummööglig, ass es nöiji Pockeninfekzioone cha gee. S Wirus existiert offiziell no in zwäi Laboratorie uf dr Wält; allerdings isch s nid sicher, ass es nid Staate git, wo s Wirus häimlig ufbewaare. Es weere also Nöiinfekzioone dur Laborunfäll mööglig oder as Resultat vo Bioterrorismus.

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg
Diabetes mellitus

Dr **Diabetes mellitus** (DM) („honigsüesse Durchfluss“, griechisch *διαβήτης*, vo altgriechisch *διαβαίνειν* *diabainein*, „duuregoo“, „duurefliesse“ und latiinisch *mellitus* „honigsüess“), umgangssproochlig churz: *Diabetes* oder **Zuckerchranket** isch d Bezäichnig für e Grubbe vo Stoffwäggselchrankheite. S Wort beschribt deren iir Hauptsümptom, ass Zucker im Urin usgdchäidet wird. Dr Thomas Willis het d Chranket 1675 diagnostiziert anhand von ere Gschmacksbroob vom Urin, wil dä bi Persone mit Diabetes e hooche Bluetzuckerspiegel und e süesslige Gschmack het.

*Diabetes mellitus* isch dr Sammelbegriff für verschiideni (heterogeni) Stoffwäggselstöörige, wo as Hauptsümptom en Überzuckerig vom Bluet (Hüperglükämii) ufwiise.
Mechanisme, wo zur Hüperglükämii füere, setze vor allem am Insulin aa, wo s Hauptregeligshormon vom Zuckerstoffwäggsel im menschlige Körper isch: absolute Insulinmangel, relative Insulinmangel dur en abgschwechti Wirksamkäit vom Insulin (Insulinresistänz) oder bäides zämme. Es git no e diagnostischi Klass vom DM, wo primär dur Feelernäärig bestimmt isch.

## Litratuur
* Gesellschaft für Rehabilitation bei Verdauungs- und Stoffwechselkrankheiten e.&nbsp;V. (Hrsg.): *Diabetes-Lesebuch. Wissenswertes für den Alltag mit Diabetes.* Pabst Science Publishers Lengerich 2011, ISBN 978-3-89967-695-2.
* Burkhard Göke/Klaus G. Parhofer/Carsten Otto: *Das Praxisbuch Diabetes mellitus*. Urban & Fischer, München u.&nbsp;a. 2002, ISBN 978-3-437-22930-5.
* Helmut Schatz (Hrsg.): *Diabetologie kompakt. Grundlagen und Praxis*. 4. erweiterte und aktualisierte Uflaag. Thieme, Stuttgart u.&nbsp;a. 2006, ISBN 978-3-13-137724-1.
* Viviane Scherenberg: *Patientenorientierung. Compliance und Disease Management Programme. Praxisbeispiel Diabetes mellitus Typ 2*. Verlag für Wissenschaft und Kultur, Stuttgart u.&nbsp;a. 2003, ISBN 3-936749-43-4.
* Matthias B. Schulze, Kurt Hoffmann u.&nbsp;a.: *An Accurate Risk Score Based on Anthropometric, Dietary, and Lifestyle Factors to Predict the Development of Type 2 Diabetes*. In: *Diabetes Care* 30:510–515, 2007, , (*Zum [https://web.archive.org/web/20150508195957/http://drs.dife.de/calculating/de Deutschen Diabetes-Risiko-Score]*).
* Andreas Thomas: *Das Diabetes-Forschungs-Buch. Neue Medikamente, Geräte, Visionen*. 2.  Uflaag. Kirchheim + Co, Mainz 2006, ISBN 978-3-87409-411-5.
* Hellmut Mehnert, Eberhard Standl, Klaus-Henning Usadel, Hans-Ulrich Häring (Hrsg.): *Diabetologie in Klinik und Praxis*. Georg Thieme Verlag 2003,ISBN 3-13-512805-9, auch als Google-Book
* Renate Jäckle, Axel Hirsch, Manfred Dreyer: *Gut leben mit Typ-1-Diabetes.* Urban und Fischer-Verlag, 7. Uflaag 2010, ISBN 978-3-437-45756-2.

## Weblingg

* Homepage des Deutschen Zentrums für Diabetesforschung e.&nbsp;V.
* Deutscher Diabetes-Risiko-Test des Deutschen Instituts für Ernährungsforschung Potsdam-Rehbrücke

## Fuessnoote
1694

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Jänner: Uruffierig vu dr Opere *Xerse* vum Giovanni Battista Bononcini z Rom
* 12. Oktober: An dr Limmet wird dr Grundstai fir e nei Rothuus z Züri glait.
* Dr Kurfirscht Friedrich III., dr speter preußisch Chenig Friedrich I., grindet z Halle d Academia Fridericiana. D Universitet wir e Zäntrum vu dr frieje Ufklerig.

## uf d Wält chuu
* 25. April: Richard Boyle, 3. Earl of Burlington, britische Architekt
* 21. Novämber: Voltaire, franzesische Schriftsteller un Philosoph

## gstorbe
* 28. Novämber: Matsuo Bashō, japanische Dichter
* 28. Dezämber: Maria II., Chenigi vu Ängland, Schottland un Irland

## Weblink
1693

|}
## Was isch bassiert?
* 29. Merz: Z Brasilie wird d Stadt Curitiba grindet.
* 22. Mai: Im Pfälzische Erbfolgchrieg wird d Stadt Haidelberg vu franzesische Druppe yygnuu. D Franzose verwieschte d Stadt, s Schloss wird in Brand gsetzt un dailwys gsprängt. 
* 1. Novämber: Bi me Ärdbidem z Sizilie stärbe rund 60.000 Mänsche. 

## uf d Wält chuu
* 23. Januar: Georg Bernhard Bilfinger, wirttebärgische Philosoph, Böumaischter, Mathematiker un Theolog

## gstorbe
* 26. Juni: Marie-Madeleine de La Fayette, franzesischi Schriftstelleri

## Weblink
1690

|}
## Was isch bassiert?
* 11. Juli: Z Irland sige d Ängländer unter em Wilhelm vu Oranien in dr Schlacht am Boyne iber d Jakobite.
* 12. Septämber: Noch em Dod vum Philipp Wilhelm wird sy eltschte Suhn Johann Wilhelm neie Kurfirscht vu dr Kurpfalz.
* Dr Johann Christoph Denner entwicklet z Nürnberg d Klarinette.

## uf d Wält chuu
* 25. April: Gottlieb Muffat, eschtrychische Komponischt

Datum nit bekannt:
* Antonio Bernacchi, italienische Sänger

## gstorbe
* 1. Novämber: Johann Jacob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 5. Novämber: Hans Caspar Dollfus, Milhüüser Bolitiker
* 11. Dezämber: Franz Robert Brunschweiler, Basler Bolitiker

## Weblink
Sabine Bräuning

D **Sabine Bräuning** (* 3. Juni 1959 z Raveschburg) ischt a deitscha Schauschbiilere, Hochschuellehrere ond Theaterpädagogin.

## Aus ihrem Leaba
D Sabine Bräuning ischt em Jôhr 1959 em oberschwäbischa Raveschburg uff d Welt komma. Nôch ihrer Schuelausbildong hôt-se en dr franzeesicha Hauptstadt a Schauschbiil-Ausbildong gmacht. Ihre Lehrer send dr Jacques Lecoq ond dr Philippe Gaulier gwäa. Wia-se dô drmit ferdich gwäa ischt, hôt-se an mehrere deitsche Theater vorschiidene Rolla gschbiilt, ondr andrem d Titlroll em «Käthchen von Heilbronn» vom Heinrich von Kleist, d Porzia em «Kaufmann von Venedig» vom William Shakespeare ond d Polly em Bertolt Brecht seira «Dreigroschaopr». Neabaher hôt-se au emmer môl wiider firs Fernseha gschaffet, hauptsächlich bei Produkziona vom dômôliga Siddeitscha Rundfunk, wo se emmer môl wiidr hôt ondr Beweis stella kenna, dass-se durch ihr Schauschbiil-Ausbildong ihrn schwäbischa Dialekt et vorlernt hôt.

Seit 2003 leabt d Sabine Bräuning z Stuegert, wo se hauptsächlich fir de dortige Schauschbiil-Bihna ond beim Wirdabergischa Landestheader en dr Nôchborstadt Esslenga schafft. Em Jôhr 2008 hôt d Bräuning z Stuegert au noh an Lehrauftrag an dr Staatlicha Hochschuel fir Musik ond darstellende Kunscht kriagt, wo-se seither wahrnemmt. Zuasätzlich hôt-se sich nô noh vo 2008 bis 2012 zor Theaterpädagogin ausbilda lassa. En dera Eigaschaft studiirt-se emmer môl wiidr a Theater-Projekt mit Jugendliche an dr Waldorfschuel ei.

## A Auswahl vo de Film, wo-se dren mitgschbiilt hôt
* 1990: Pfarrerin Lenau
* 1994: Die Tierklinik am Rande der Stadt
* 1994: Der König von Bärenbach
* 2004: Ein Gauner Gottes
* 2010 bis 2011: Tiere bis unters Dach

## Weblinks (ond Quella)
* A kurza Biografii vom Schauschbiil Stuegert
* A kurza Biografii vo dr Wirdabergischa Landesbihne en Esslenga
* Dr Sabine Bräuning ihr “Homepage” mit-ma Bildle vo dera Frau
*
Schlaganfall

As **Schlaagaafall** oder **Schleegli**  wird en Chranket vom Hirni bezäichnet, wo blötzlig ufdräted und vilmol zu zum ene Verlust vo Funkzione vom Zentralnärvesüsteem füert und dur kritischi Stöörige vo dr Bluetversorgig vom Hirni verursacht wird.

## Ursache

D Ursach chan en arterielli Embolii dur e Bluetgrinnsel si, e Drombose vo de venöse Abflussgfääss, d Gfääss verchrampfe sich und wärde änger, risse spontan oder z.&nbsp;B. wäge hoochem Bluetdruck, spontani Bluetige ooni dass s Bluet grünnt, e Bluetig im Beriich vom zentrale Närvesüsteem, sub- oder epidurali Hämatom.

## Sümptom
As Zäiche für e Schleegli git s meereri Sümptom, wo au gliichzitig zämme chönne vorchoo je noch wie schweer s Schleegli isch:
* e Seestöörig uf äim oder uf bäide Auge (d Pupille uf äinere Site wird gröösser, mä gseet nume no mit äim Aug oder gar nüm oder gseet dobblet
* mä nimmt e Däil vo dr Umwält oder vom äigene Körper nüme woor (Neglect)
* mä wird schwindlig, es wird äim schlächt, mä foot afo chotze, het Broblem mit em Laufe, em Gliichgwicht oder mit dr Koordinazions (Ataxie)
* mä füelt sich daub
* mä bechunnt e Leemig oder Schwechi im Gsicht, in äim Arm, Bäi oder ere ganze Körperhelfti
* mä wird duurenander, het Brobleem mit em Schwätze, Schriibe oder Verstoo, cha Wörter nid finde
* seer starks Chopfwee ooni Ursach und möögligerwiis e hooche Bluetdruck
* mä het Brobleem mit em Schlucke (Dysfagii)
* mä findet sich nid z rächt

## Was mache
Wenn s dr Verdacht vom e Schleegli git, sott sofort medizinischi Hilf gsuecht wärde. D Zit wo mä mit ere Lyse-Behandlig sött afoo, isch weniger as vierehalb Stunde noch em Schlaagaafall. Bis d Hilf chunnt, sött dr Paziänt beobachtet wärde. Mä stützt dr Ooberkörper e chli uf. Es sött kä körperligi Belastig gee. Wäge dr Aspirazionsgfoor sött dr Paziänt nüt drinke oder ässe. Am beste sött er mit dr Ambulanz so schnäll wie mööglig in e spezialisierti Abdäilig für Schlaagaafall-Behandlig brocht wärde.

## Litratuur
* K.-F. Gruber-Gerardy, W. Merz, H. Sonnenberg: *Meilensteine aus der Geschichte des Schlaganfalls.* Von Apoplexis, Blutegeln und moderner Sekundärprävention, Boehringer Ingelheim, Ingelheim 2005.
* Jörg Braun, Roland Preuss, Klaus Dalhoff: *Klinikleitfaden Intensivmedizin*, 6.&nbsp;Uflaag, Urban & Fischer, Münche / Jena 2005, ISBN 978-3-437-23760-7
* Klaus Poeck, Werner Hacke: *Neurologie*. Mit 85 Tabellen [neue Approbationsordnung], 12. Uflaag, Springer, Häidelbärg 2006, ISBN 978-3-540-29997-4 
* Patricia M. Davies: *Hemiplegie.* Ein umfassendes Behandlungskonzept für Patienten nach Schlaganfall und anderen Hirnschädigungen. In: *Rehabilitation und Prävention*. 2. Uflaag, Springer, Berlin u.&nbsp;a. 2002, ISBN 3-540-41794-X 

## Weblingg
* Leitlinien für Diagnostik und Therapie des Schlaganfalls
* Infoblatt für Schlaganfälle
* S3-Leitlinie: *Schlaganfall,* AWMF-Registernummer 053/011 (online: Volltext, Stand: 31. Oktober 2012, gültig bis 29. Februar 2016)
* Stiftung Deutsche Schlaganfall-Hilfe

## Fuessnoote
1689

|}
## Was isch bassiert?
* Jänner: S änglisch Barlemänt dritt zämmen un setzt dr Wilhelm III. vu Oranien as Chenig vu Ängland yy.
* 2. Merz: Im Pfälzische Erbfolgchrieg stecke d Franzose Haidelberg in Brand.
* 5. Merz: Mannem wird vu franzesische Druppe niderbrännt. 
* 31. Mai: Franzesischi Druppe plindere d Chenigsgreber im Speyerer Dom.
* 6. Oktober: Dr Pietro Vito Ottoboni wird zum Papscht gwehlt un git si dr Name Alexander VIII..
* 16. Dezämber: D Bill of Rights (dt. Geetz vu dr Rächt) wird verabschidet. S Gsetz reglet d Rächt vum britische Barlemänt gegeniber em Chenigtum un giltet as ais vu dr grundlegende Dokumänt vum Barlemäntarismus.

## uf d Wält chuu
* 18. Jänner: Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, franzesische Schriftsteller un Staatsphilosoph

## gstorbe
* 12. Augschte: Innozenz XI., Papscht

## Weblink
1691

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Juli: Noch em Dod vum Alexander VIII. am 1. Februar wird dr Antonio Pignatelli zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Innozenz XII. aa.
* 19. Augschte: Im Große Tirkechrieg sigt e chaiserlig Heer unter em Markgrof Ludwig Wilhelm, em *Tirkelouis* in dr Schlacht bi Slankamen iber d Osmane. 
* 19. Septämber: Im Pfälzische Erbfolgchrieg sige d Franzosen iber e niderländisch Heer.

## uf d Wält chuu
Datum nit bekannt
* Johann Gottfried Riemschneider, dytsche Operesänger un Komponischt

## gstorbe
* 28. Septämber: Johannes Müller, Basler Revolutionär
* 28. Novämber: Hans Konrad Mosis, Basler Revolutionär

## Weblink
1688

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Mai: Dr Friedrich Wilhelm, dr Groß Kurfirscht, stirbt. Noofolger wird sy Suhn, dr Friedrich III..
* 6. Septämber: Im Große Tirkechrieg eroberet di chaiserlig Armee Belgrad.
* 24. Septämber: Mit eme Chriegsmanifescht vum Ludwig XIV. fangt dr pfälzisch Erbfolgchrieg zwische Frankrych un dr Augschburger Liga aa. 

## uf d Wält chuu
* 21. Mai: Alexander Pope, änglische Schriftsteller
* 22. Oktober: Nadir Schah, Schah vo Persie vo 1736 bis 1747

Datum nit bekannt
* um 1688: Anna Schnidenwind, letschti Frau, wu z Dytschland as Häx verbrännt woren isch

## gstorbe
* 9. Mai: Friedrich Wilhelm, „dr Groß Kurfirscht“, Kurfirscht vu Brandeburg

## Weblink
1687

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Juli: Em Isaac Newton sy Hauptwärch *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* erschynt, wun er di drei Newtonsche Gsetz vu dr klassische Mechanik din formuliert. 
* 12. Augschte: In dr Schlacht i Mohács sige d Eschtrycher unter em Karl V. vu Lothringe iber d Osmanen im Große Tirkechrieg. 
* 8. Septämber: E Gruppe vu 137 franzesische Flichtling (Hugenotte) fahrt uf dr Aare in Richtig Lyss. Di bsoffene Schiffslyt fahre mit em Boot zwische Aarberg un Lyss uf e Chiisbank. S Schiff goht unter, un 111 Menschen versuffe.

## uf d Wält chuu
* Lucas Feyerabend, Schwyzer Schryner un Bildhauer

## gstorbe
* 28. Jänner: Johannes Hevelius, Danziger Aschtronom
* 15. Februar: Matthäus Merian dr Jünger, Basler Moler, Chupferstächer un Verleger
* 22. Merz: Jean-Baptiste Lully, italienisch-franzesische Komponischt
* 16. Dezämber: William Petty, en änglische Ökonoom, Wüsseschaftler und Filosoof

;Datum nit bekannt
* Gion Gieri Barbisch, Vorarlbärger Drucker

## Weblink
Hollywood Sign

S **Hollywood Sign** isch dr bekannti Schriftzug in de Hollywood Hills über em hütige Hollywood, won e Stadtdäil vo Los Angeles isch. Sini Buechstabe si öbbe 15 Meter hooch und zämme 137 Meter lang. Dr ganzi Ufbau wägt öbbe 220 Donne. 

Won er am 13. Juli 1923 ufgstellt worde isch, het er für *HOLLYWOODLAND* Wärbig gmacht. In de 1940er Joor si äinzelni Buechstaabe verschwunde oder kabutt gange. Mä het s Schild 1949 as HOLLYWOOD renowiert. 1978 het me s ganz nöigmacht und 1995 und wider 2005 renowiert.

## Weblingg

* Offizielle Webpräsenz „The Hollywood Sign“
* Aussichtspunkte aufs Hollywood Sign

## Fuessnoote
Penicilline

D **Penicillin** si e Grubbe vo antibiotisch wirksame Substanze, wo sich strukturell vo dr 6-Aminopenicillansüüri abläite. Näbe de Penicillin, wo natürlig vorchömme und vo verschidnige *Penicillium-*, *Aspergillus*-, *Trychophyton-* und *Streptomyces*-Arte bildet wärde, zelt mä au Penicillin drzue, wo biosünthetisch und däilsünthetisch härgstellt wärde.

Penicillin G isch e natürligs Pennicilin, wo au hüte no therapöitisch verwändet wird und zu de eltiste verwändete Antibiotika ghöört. Usser sim groosse medizinische Nutze wird em au d Vorriter-Rolle für die wüsseschaftligi Verwändig vo derr Wirkstoffgrubbe zuegschriibe. Noch dr Entdeckig vo dr antibiotische Wirksamkäit vo de Penicillin dur e Alexander Fleming het mä gmerkt, was für en enormi Bedütig d Antibiotika für d Medizin häi. Das het s modärne Verständnis vo dr Bedütig vo de bakterielle Chrankhetserreeger maassgääblig beiiflusst und revoluzioniert. In de Joorzäänt noch sinere Entdeckig het s Penicillin G ghulfe vili Menschelääbe z rette. Es git hüte zwar e Hufe Bakteriestämm, wo gege das Antibiotikum resistänt si, es cha aber immer no uf dr ganze Wält erfolgriich iigsetzt wärde.

D Penicillin ghööre zur Grubbe vo de β-Lactam-Antibiotika. D Summeformle isch R-C9H11N2O4S, wo „R“ für e veränderligi Sitechetti stoot.

## Litratuur
* Peter Imming: *Wie macht der Pilz das Penicillin? Aktuelle Forschung, Trends bei β-Lactam-Antibiotika. Biosynthese der Penicilline und Cephalosporine.* Pharmazie in unserer Zeit 18 (1), S. 20–24 (1989), .
* Christof Goddemeier: *[http://www.aerzteblatt.de/v4/archiv/artikel.asp?src=heft&id=52563 Alexander Fleming (1881–1955): Penicillin].* Deutsches Ärzteblatt 103(36), S. A2286 (2006), .
* Christian Mähr: *Von Alkohol bis Zucker – Zwölf Substanzen, die die Welt veränderten*, Köln 2010, ISBN 978-3-8321-9549-6.

## Weblingg
* Biographii vom Fleming (änglisch)
* D Nobelbriisreed vom Fleming (PDF-Datei; 336&nbsp;kB)

## Fuessnoote
Acetylsalicylsäure

D **Acetylsalicylsüüri**, churz *ASS*, isch e wit verbräitete Wirkstoff, wo Schmärze linderet, Entzündige hemmt, Fieber sänkt und Drombozytenaggregazione hemmt *(TAH)*. Sit 1977 stoot er uf dr Liste vo de unentbeerlige Arzneimiddel vo dr WHO. Dr Stoff wird sit em Afang vom 20. Joorhundert under em Markenaame **Aspirin** vo dr Bayer AG häärgstellt. Dr Begriff isch zum Gattigsnaame für e Wirkstoff und d Preparat worde, won er din isch.

## Litratuur
* Uwe Zündorf: *100 Years Aspirin – The Future has just begun / 100 Jahre Aspirin – die Zukunft hat gerade erst begonnen.* Uusegee vo dr Bayer AG. Leverkusen 1997, . (dütsch)
* Nicolai Kuhnert: *Hundert Jahre Aspirin.* In: *Chemie in unserer Zeit.* 1999, 33&nbsp;(4), S.&nbsp;213–220, .
* Kay Brune, Tobias Egger: *Die Entwicklung der antipyretischen Analgetika*. In: *Pharmazie in unserer Zeit.* 2002, 31&nbsp;(2), S.&nbsp;133–139, .
* Andrew T. Chan u.&nbsp;a.: ''Long-term Aspirin Use and Mortality in Women.'' In: *Arch. Intern. Med..* 2007, 167, S.&nbsp;562–572, PMID 17389287.
* Karsten Schrör: *Acetylsalicylsäure*. 2. Uflaag. Schrör, Frechen 2011, ISBN 978-3-9806004-9-1.
* Acetylsalicylsäure in Beilsteins Handbuch der Organischen Chemie (3. Auflage), 2. Band S. 1496 und Ergänzungswerk S. 889
* Acetylsalicylsäure in Beilsteins Handbuch der Organischen Chemie (4. Auflage), Band 10 H S.67, EI S.28 und EII S.41.

## Weblingg

* ''Synthese von Acetylsalicylsäure'' (PH Heidelberg)
* biochemische Grundlagen der Aspirin-Wirkung (FIZ Chemie Berlin)

## Fuessnoote
1692

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Jänner: Uruffierig vu dr Opere *Eraclea ovvero Il ratto delle Sabbine* vum Giovanni Bononcini z Rom
* 2. Mai: Uruffierig vu dr Masque *The Fairy-Queen* vum Henry Purcell im *Dorset Garden Theatre* z London
* 29. Mai bis 4. Juni: Di franzesisch Flotte wird in dr Seeschlachte vu Barfleur un La Hougue vu dr Ängländer un Niderländer arg dezimiert.
* 30. Juni: Frankrych eroberet im Pfälzische Erfolgchrieg di niderländisch Stadt Namur.
* 14. Mai: In der Londoner Wochenzeitung *Sammlung für den Fortschritt von Landwirtschaft und Handel* erscheint der erste Wetterbericht, bei dem es sich jedoch nicht um eine Vorhersage sondern um einen Lagebericht handelt.

## uf d Wält chuu
* 7. Novämber: Johann Gottfried Schnabel, deutscher Schriftsteller
* 4. Dezämber: Ferdinand Leopold, Grof vu Hauezollre-Semmerenga un erschter Minischter vum Kurfirschtetum Köln

## gstorbe
* 10. Jänner: Robert Boyle, irische Naturwisseschaftler

## Weblink