open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nussbaumen

**Nussbaume** (amtl. *Nussbaumen*) isch de Name vo mehrere Ortschafte i de Schwiz:
* Nussbaumen AG, de gröschti Ortstail vo de Gmäind Obersiggetal im Kanton Aargau
* Nussbaumen TG, es Dorf i de Gmaind Hüttwile, Kanton Thurgau
* Nussbaumen ZH, es Dorf i de Gmaind Bülach, Kanton Züri
* en Wailer i de Ortschaft Sulz AG vo de Gmäind Laufenburg AG, Kanton Aargau 
* e Weiler i dr Gmeind Wünnewil-Flamatt, Kanton Friburg
Kirschbaum von Möhlin

De **Chriesibaum vo Mehli** isch de gröschti bekannti Chriesibaum in de Schwiiz. Er stoht z Mehli im Kanton Aargau und isch im Bsitz von ere Buurefamilie. Usegfunde het me den Rekord durch en Wettbewerb vo de Zitschrift *[[Schweizer Bauer]]*, wo im Februar 2013 stattgfunde het. De Stamm vom Baum het en Umfang vo 4,13 Meter gha und isch noch rächt guet zwäg. S einzige, wo uf s höchi Alter vom Baum duet hiwiise, sind zwei Dolde, vo dene eine vom Lothar am 26. Dezember 1999 abgrisse worde-n-isch.

## Weblink
* ''Der grösste bekannte Kirschbaum der Schweiz'' Artikel uf schweizerbauer.ch vom 13. Februar 2013
News of the World

**News of the World** isch s fimft Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch anne 1977 uusechuu. 
Uf em Album si zwäi vo de bekanntiste Lieder vo Queen, *[[We Will Rock You]]* und *[[We are the Champions]]*. Dr Stil isch vo dr Punk-Muusig beiiflusst und isch rauer und rockiger as früeneri Album. Es git mee Gliichberächtigung in dr Grubbe und zum erste Mol bim e Queen-Album si zwäi Lieder vom Schlagzüüger Roger Taylor drbii und zwäi vom Bassist John Deacon. Drfür het s weniger Komposizione vom Freddie Mercury.
## Titellischt
# *[[We Will Rock You]]* (Brian May) – 2:00
# *[[We Are the Champions]]* (Freddie Mercury) – 3:00
# *Sheer Heart Attack* (Roger Taylor) – 3:22
# *All Dead, All Dead* (Brian May) – 2:57
# *Spread Your Wings* (John Deacon) – 4:21
# *Fight From the Inside* (Roger Taylor) – 2:58
# *Get Down Make Love* (Freddie Mercury) – 3:40
# *Sleeping on the Sidewalk* (Brian May) – 2:50
# *Who Needs You* (John Deacon) – 3:02
# *It's Late* (Brian May) – 6:20
# *My Melancholy Blues* (Freddie Mercury) – 3:18
Somebody to Love

**Somebody to Love** isch es Lied vo de britische Rockgruppe Queen. S Lied isch vom Band-Mitglid Freddie Mercury gschribe worde. 

Es isch am 12. Novämber 1976 as ersti Single us em Album *[[A Day at the Races (Album)|A Day at the Races]]* veröffentligt worde und ghöört zu de bekanntiste Songs vo dr Band. Es isch au uf em Album *[[Greatest Hits (Queen)|Greatest Hits]]*.

D Melodii vom Song isch wie bi dr *[[Bohemian Rhapsody]]* zimlig komplex und s Arrangschemänt das vom ene Gospel-Chor. Dr Roger Taylor het gsäit, es sig vo dr Aretha Franklin beiiflusst.

## Fuessnoote
Rehaklinik Sankt Marien

D **Rehaklinik Sankt Marien** isch e orthopädischi un internistischi Fachklinik z Bellige gsii. Si isch anne 1970 grindet woren as katholisch Huus mit Schweschtere vum Orde Vum Hailige Josef z Saint-Marc (Ordeshuus im Chloschter St. Trudpert). Zerscht isch si ne kommunal un gmainnitzig Huus gsii, 2010 isch si in e gGmbH umgwandlet wore. 

Zum Aafang vum Johr 2011 isch d Rehaklinik vum finanziäll aagschlaane Klinikverbund Hegau-Bodesee-Klinikum an di erscht churz dervor grindet Dytsch Klinike Holding (DKH) mit Sitz z Hamburg ibergee wore (glychzytig mit dr Hochrhy-Eggberg-Klinik z Bad Säckige, wu aber im Juni 2013 het mießen Insolvenz aamälde). D Umständ vu däm Aigetimerwächsel sin in dr Effetligkait umstritte.

Anne 2015 isch d Klinik insolvänt gange. Uf em Areal stoht mitllerwyli ne Bflääghaim.

## Fueßnote
Jazz (Album)

**Jazz** isch s sibt Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch anne 1978 uusechuu. Derwylscht di baide vorige Albe vu Queen sälber produziert wore sin, isch s bi dr Ufnahme zue *Jazz* no ne letscht Mol zue re Zämmearbet mit em Roy Thomas Baker chuu. S Album isch vu Juli bis Oktober 1978 z Nizza sun z Montreux ufgnuu wore.

## Titellischt
#"Mustapha" (Freddie Mercury), 3:01
#"Fat Bottomed Girls"  (Brian May), 4:16
#"Jealousy" (Freddie Mercury), 3:13
#"Bicycle Race" (Freddie Mercury), 3:01
#"If You Can't Beat Them" (John Deacon), 4:15
#"Let Me Entertain You" (Freddie Mercury), 3:01
#"Dead on Time" (Brian May), 3:23
#"In Only Seven Days" (John Deacon), 2:30
#"Dreamer's Ball" (Brian May), 3:30
#"Fun It" (Roger Taylor), 3:29
#"Leaving Home Ain't Easy" (Brian May), 3:15
#"Don't Stop Me Now" (Freddie Mercury), 3:29
#"More of That Jazz" (Roger Taylor), 4:16

## Weblink
*''Jazz'' uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band
Schwende AI

**Schwendi** ischt emol politeschi Gmeend (me sääd offiziöll Bezirk) im Kantoo Appezöll Inneroode gsee. De Sitz vo de Bezirksvewaaltig ischt im Wissbad gsee.

## Geografii
Schwendi ischt vo de Flechi här de grööscht Bezirk im Kantoo gsee. S gaanz Gebiet ischt prägt vo Streusidlige und höche Bäg. Zum Bezirk hend d Schwendi und d Wasseaue ghöört, de Tääl vom Wissbad, wo südlech vom Brüelbach und westlech vo de Settere liid, und au en Tääl vo Appezöll, dai isch es s Gebiet zwösched em Bahof ond de Settere gsee. Säb ischt met 781 m de tüüfscht Punkt vom Bezirk gsee, wo bis in Säntis, uf  ui gangen ischt.

## Tourismus
Vo Appezöll faht s Zögli vo de Appezölle Bahne a Wissbad ond Schwendi vebii bes i d Wasseaue hönderi. Die Bah ischt im Juli 1912 i Betriib gnoo woede ond es ischt plaaned gsee, as me si emol bis in Säntis ui bout.

Vo de Wasseaue füet e Loftsäälbah i d Ebenalp uf 1'589 m ui. Vo dai cha me wiite in Schöfler (1'912 m) ui wandere. Wänn epid mag, so chan e wiite bis in Säntis ui loufe. Vo de Ebenalp cha me abe au dös Wöldchölchli, da ischt e prähistorischi Höhli, in Ääsche abi spaziere, vo dai us in Sealpsee döri ond zrogg i d Wasseaue abi.

Es ged uf em Gebiet vo de Schwendi no en Huffe anderi Möglechkaite zom gi wandere goo. Zom Biispil; uf d Alp Sigl, d Marwees, d Meglisalp, d Altenalp, de Mesmer oder öber de Lehme in Chrobäg ui. Öberall häts e Weetschaft, wo me näbis ässe ond trinke cha, mängmol cha me sogär öbenachte.

Im Soome cha me nöd nu wandere, me cha au vo de Ebenalp mit em Glaitscherm abi flüüge. Im Weente ischt i de Ebenalp obe ond am Hang hönde Schwendi bi guete Vehältnis en Schiilift i Betriib. D Pischte bim Horn-Lift bi Schwendi cha beschnait wääde ond döt büütids sogär öpenemol Nachtschiifahre aa.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik


Datei:Wildkirchli.jpg|dä Ääsche i de Fölswand inne
Datei:Schwende-Wildkirchli.jpg|s Wöldchölchli ondehalb vo de Ebenalp
Datei:Schäfler Hoher Kasten.jpg|d Uusicht vom Schöfler obe abe
Datei:Wasserauen Seealpsee.JPG|de Sealpsee, rächts im Höndegrond de Säntis
Datei:MeglisalpKapelle.jpg|d Kapöll uf de Meglisalp
Datei:AB-Wasserauen 145-245-244-1-236-113 Aug2013.jpg|s Zögli zwösched Wasseaue ond Schwendi


## Literatur
* Rainald Fischer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Innerrhoden*. *Das Innere Land: Schwende*. Birkhäuser AG, Basel 1984, ISBN 3-7643-1629-2. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz*, Band 74.) S.&nbsp;442–448, 498.

## Weblink

* Kantonali Site vom Bezirk Schwendi
* 

## Fuessnoote
Zunge

D **Zunge**, (althoochdütsch *zunga*, ,  *glōssa*) d **Lällä** oder dr **Lälli** isch e lenglige Muskelkörper, wo von ere Schliimhut überzoge isch und uf em Boode vo dr Muulhööli lit und die fast ganz usfüllt, wenn s Muul zue isch. D Zunge chunnt bim Mensch und de mäiste andere Wirbeldier vor.

Si wird brucht bim Chöije, Suuge und Schlucke und het Sinnesorgan zum abdaste und zum die fümf Gschmäck süess, suur, bitter, salzig und umami (旨味; von jap. 旨い umai: fläischig und härzhaft) schmöcke. Iiri Spiicheldrüese sondere Spöiz ab, wo mit em Ässe vermischt wird und bi dr Vorverdauig hilft. Bim Mensch isch d Zunge au wichdig für d Sproochbildig.

S Uusestrecke vo dr Zunge wird as Beläidigung aagluegt, wie s d Groossbaasler, es isch jo hützudags nüm ärnst gmäint, mit em Lällekönig mache, wo de Chläibaasler über e Rhii äwägg d Zunge uusestreckt.

## Weblink

## Fuessnoote
Schinznach

**Schinznach** isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg vom Kanton Aargau. Si isch uf de 1. Jänner 2014 us ere Fusion vo de Gmeinde Oberflachs und Schinznach-Dorf entstande.

De hütig Ortsteil Schinznach-Dorf het bis 1938 offiziell scho einisch Schinznach gheisse.

## Lag
D Gmeind ligt im untere Schänkebärgerdaal am Dalbach. D Nochbergmeinde sind Bözbrg, Villnachere, Brugg, Välte, Gaueschtei, Tale und Zääje.

## Gschicht
Es het schomol es Fusionsprojekt geh, wo die vier Gmeinde Oberflachs, Schinznach-Bad, Schinznach-Dorf und Villnachere zu de Gmeind Schinznach hätte welle fusioniere. Di stimmberächtigt Bevölkerig vo Villnachere het das Projekt aber im Oktober 2009 abgläänt und Schinznach-Bad het bin ere chline Fusion nöd welle mitmache, so dass Schinznach-Dorf und Oberflachs jetz alleige zämeggänge sind.

## Lüüt
* Lina Zulauf (1892–1955), e Chinderpflägeri und Mundartdichteri

## Weblink

* d Website vo de Gmeind
* 
* 

## Fuessnoote
Kerngehäuse

S **Bütschgi** oder au *Gröibschi*, *Gigetschi*, *Gürbschi*, *Bitzgi*, *Butze*, *Bützgi* isch s Chärnghüüs vom ene Öpfel oder von ere Bere. Mänggisch zelt mä au dr Stiil und d Fliege drzue. Es git im dütsche Sprochruum no e Mängi vo witere Begriff, wo för de innerst Tail vom Chärnobst bruucht wärded.

Botanisch gsee isch s Bitzgi e Chranz von Balgfrücht - Öpfel häi fümf drvo, Biire vier - wo sich zmizt im Fruchtfläisch vo dr Schiinfrucht (dr Öpfelfrucht), wo vom Blüetebode bildet wird, entwiggle. Bi de Stäiöpfel sin das käini Balgfrücht in ere wäiche Hut, sondern Nüss mit herte Schaale.
## Weblink

## Fuessnoote
Oberegg

**Oberegg** chan folgendes bedüte:
* Oberegg AI, en Bezirk (politischi Gmaind) im Kanton Appezäll Inneroode

Tail vo Gmainde:
* Oberegg (Altusried), en Ortsteil vo de Marktgmeind Altusried, Landchreis Oberallgäu, Bayern
* Oberegg (Unteregg), en Ortsteil vo de Gmeind Underegg, Landchreis Underallgäu, Bayern
* Oberegg (Waltenhofen), en Ortsteil vo de Gmeind Waltenhofen, Landchreis Oberallgäu, Bayern
* Oberegg (Wiesenbach), en Ortsteil vo de Gmeind Wiesenbach, Landchreis Günzburg, Bayern
* Oberegg (Wildpoldsried), en Ortsteil vo de Gmeind Wildpoldsried, Landchreis Oberallgäu, Bayern

* Oberegg (Gemeinde Neustift), en Ort bi Neustift im Stubaital, Bezirk Innsbrugg-Land, Tirol

* Oberegg SG, e Ortschaft i de Gmaind Muolen im Kanton St. Gallen

**Lueg au:**
* Obereck
* Unteregg
Oberegg AI

**Oberegg** ischt e politischi Gmeend (me sääd offiziöll Bezirk) im Kantoo Appezöll Inneroode i de Ostschwiz.

## Geografii
De Bezirk Oberegg ischt e Exklave, wil er ke diräkti Vebindig zu Inneroode hät. Rondom ischt enweder Kantoo Appezäll Osseroode oder Kantoo Sanggalle. Oberegg hät wäge sim Status as Exklave es aiges Bezirksgricht. Er wörd im Kantoo Appenzäll Inneroode als össere Landestääl bezäächnet, wäred di andere fööf Bezirk de inner Landestääl bildid.

De Bezirk Oberegg sälber isch i drüü Tääl vestückled, zwee grösseri und eme ganz chlinne. De säb chlii Blätz ischt d Exklave i de Gmeend Walzehuuse, s Chlooste Grimmestää. Di groosse beede Tääl sönd «Gäng». De «oberi Gang» bestood us em Dorf Oberegg, em Töni (Uusichtsbärg und Pass) und em Chapf, dä Wailer underhalb vom Töni ischt mit em Auto nu öber Sanggaller Bode, vom Rhintl här erraichbar. De «underi Gang» bestood us de Wailer Büriswile, Eschemoos und Sulzbach. Di diräkt Strooss vom obere in undere Gang füert öber de Schache, wo zu de Osserooder Gmeend Rüüti ghöört.

## Gschicht
Oberegg isch wäge de Appezäller Landtälig zor Zyt vo de Reformazion entstande. Ainzelni Dörfer send bim alte Globe bleba, anderi händ sich zom nöije Globe bekennt. Wo de Kanton Appezäll im Johr 1597 inen katholische und en reformierte Kantonstäl gspalte worde isch, hät di katholisch Mehrhait vom Bezirk Hirschbärg bi Inneroode wöle bliibe und di reformiert Menderhait isch zu Usseroode gange. Im Landtäligsbrief isch doozmol festghalte worde, as en Puurehof, wo amene Reformierte ghört, zu Usseroode söll ghöre und umgekeert. Us däre Tälig isch Oberegg und Rüüti entstande. E Gränzberainigung isch dänn zwüsched däne beede Ort i de Johr 1869-70 nötig worde. Bis do häts bime Bsitzerwächsel vome Puurehof, jenochdäm wa dä nöi Bsitzer för en Globe gha hät, au en Kantonswächsel vom Grundstück gee. Sithär isch d Grössi vom Gmändsgebiet gliich blebe.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

## Literatur
* Rainald Fischer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Innerrhoden. Das Innere Land: Der Bezirk Oberegg.* Birkhäuser AG, Basel 1984, ISBN 3-7643-1629-2. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 74.) S.&nbsp;502–521.
* Karl Bischofberger: *Die Grenzen zwischen den alten Halbrhoden Oberegg und Hirschberg.* In: *Innerrhoder Geschichtsfreund* 28, 1984, S.&nbsp;68–72.
* 
* Max Sonderegger: *Oberegg während des 2. Weltkrieges.* Oberegg 2001.

## Weblink

* Di offiziell Website vom Bezirk Oberegg
* Di kantonal Site vom Bezirk Oberegg

## Fuessnoote
Lucius Munatius Plancus

Dr **Lucius Munatius Plancus** (* um 87 v. d. Z. z Tibur; † um 15 v. d. Z. (?)) isch e römische Fäldher, Konsul und Zensor gsi. 

## syni Karriere
Dr Lucius Munatius Plancus het under em Julius Cäsar in Gallie dient und het em im Bürgerchrieg 49 v. d. Z. ghulfe gegen e Gnaeus Pompeius Magnus. Er het z Spanie und Afrika kämpft, isch im Joor 46 uf Italie zrugg und isch zum Stadtbrefekt vo Rom ernennt worde. Dr Cäsar het en zum Statthalter vo dr Browinz Gallia Comata gmacht, isch aber am 17. März 44 v. d. Z. ermordet worde. D Mörder vom Cäsar und sini Understützer häi e Kompromiss abgschlosse, so dass d Mörder nid zur Verantwordig zooge worde si und im Cäsar sini Ernennige rächtsgültig bliibe si. Churz druf isch dr Plancus in si Browinz gange. denn isch er wider in Bürgerchrieg in Italie verwigglet gsi. Wo dr Octavian schliesslig in Rom iimarschiert isch, het sich dr Plancus im Marcus Antonius aagschlosse, wo s Iiflussgebiet von em im östlige Middelmeerrum gsi isch. Er isch zum Statthalter vo dr Browinz Asie ernennt worde und in de drissger Joor vo dr Browinz Syrie. Im Joor 32 isch s zun ere Usenandersetzig zwüschen em Antonius und em Octavian cho und dr Plancus het sich uf d Site vom Octavian gschlaage. Im Joor 22 isch er zum Zensor gweelt worde, isch aber nid seer erfolgriich gsi in däm Boste. Wenn er gstorbe isch, wäiss mä nid genau.

## d Gründig vo Kolonie
Dr Plancus het grad e baar römischi Kolonie gründet, woorschinlig Augusta Raurica (hüte: Augst) um 44 oder 43 v. d. Z. und Lugdunum (hüte: Lyon) im Mai 43. Bekannt isch er aber hüte no wäge dr Gründig vo Baasel, wo aber gar nid sicher isch, ass er das gmacht het. 

## d Statue im Baasler Roothuus
D Baasler häi aber äinewääg im 16. Joorhundert e Statue vom Plancus lo mache und die im Roothuus ufgstellt.

## Litratuur
* 
* 
* 
* Rudolf Fellmann: *Das Grab des Lucius Munatius Plancus bei Gaëta,* Basel 1957.
* 
* Emile Julien: *Le fondateur de Lyon. Histoire de L. Munatius Plancus,* Paris 1892.
* 
* Armando Mancini: *Lucio Munazio Planco di Atina,* s.l. 2000
* 
* 
* Felix Staehelin: *Munatius Plancus,* in: *Basler Biographien,* Bd. 1, Basel 1900, S. 1-35.
* Thomas H. Watkins, *L. Munatius Plancus. Serving and surviving in the Roman revolution,* Atlanta (Ga.) 1997.

## Weblingg

## Fuessnoote
Duke Ellington

Dr **Edward Kennedy „Duke“ Ellington** (* 29. April 1899 z Washington, D.C.; † 24. Mai 1974 z Nöi York) isch äine vo de iiflussriichste amerikanische Dschääsmusiker gsi. As Pianist het er zu de wichdigste Ernöierer vom Stride-Piano ghöört. Er het öbbe 2000 Lieder und Suite komponiert, und vile von ene si zu Dschäässtandard worde. As Bandleader het er vil gmacht, ass dr Swing zum Big Band-Stil worde isch. In sim spöötere Lääbe het er vilmol in lengere Forme komponiert und sich drbii an dr klassische Muusig orientiert. 

Am 24. April 1969 het er vom Bresidänt Richard Nixon für si Lääbenswärk die *[[Presidential Medal of Freedom]]* überchoo. 1973 isch er in die franzöösischi Eerelegion ufgno worde.

## Komposizione
Mä hennt mee as 2000 Komposizioone vom Ellington.
### Uswaal

### Gröösseri Wärk und Konzärtstück

## Litratuur
* Duke Ellington: *Music is my mistress*. 1973; dütsch *Solitude*, Luchterhand Taschenbuch 1992
* Studs Terkel: *Giganten des Jazz*. Zweitausendeins, Frankfurt 2005, ISBN 3-86150-723-4
* Mercer Ellington: *Duke Ellington – Eine Biographie*. Albert Müller Verlag, Rüschlikon-Zürich 1980, ISBN 3-275-00748-3
* James Lincoln Collier: *Duke Ellington, Genius des Jazz*. Hannibal, Wien 1989, ISBN 3-85445-045-1
* *Duke Ellington und die Folgen*. Darmstädter Beiträge zur Jazzforschung, Band 6. Wolke, Hofheim 2000, ISBN 3-923997-91-4
* Stanley Dance: *Duke Ellington in Person*. 1978
* Stanley Dance: *The World of Ellington*. 1981
* John Edward Hasse: *Beyond Category – the life and genius of Duke Ellington*. da Capo Press, 1995, ISBN 0-306-80614-2
* Stuart Nicholson: *Reminiscing in Tempo – a Portrait of Duke Ellington*. Sidgwick & Jackson, 1999, ISBN 0-283-06338-6
* Stuart Nicholson (Hrsg.): *The Duke Ellington Reader*, Oxford University Press 1995
* Ulrich Kurth: *Duke Ellington*. In: Franz Xaver Ohnesorg (Hrsg.): *Die Befreiung der Musik*. G. Lübbe,  Bergisch Gladbach 1994
* Gunther Schuller: *The Swing Era – The Development of Jazz 1930–1945*. 1989
* Gunther Schuller *Early Jazz: Its Roots and Musical Development.* 1968, Reprint 1986.
* Barry Ulanov *Duke Ellington*. da Capo Press 1995, zuerst London 1947
* Hans Ruland *Duke Ellington*. Oreos Verlag, 1983
* Mark Tucker *Duke Ellington – The Early Years*. University of Illinois Press, Urbana 1991
* Klaus Stratemann *Duke Ellington – Day by Day and Film by Film*. JazzMedia, Copenhagen 1992, ISBN 87-88043-34-7

## Weblingg

* 
* Biografie von Duke Ellington in *cosmopolis.ch*
* ''Duke Ellington – celebrating 100 years of the man and his music''. National Museum of American History und Kennedy Center
* ''Duke Ellington: Ko-Ko''. arte, 16. Mai 2006, Reihe: *30 Jahrhundertaufnahmen des Jazz*
* Duke Ellington Bibliografie Jazz Institut Darmstadt

## Fuessnoote
Jazzstandard

**Dschäässtandard**s si Dschääs-Komposizione us dr Vergangehäit, wo vo Dschääsmusiker bsundrigs vil gspiilt wärde, drotz alle Verändrige im Dschääs. Eme Hufe Dschäässtandards isch au dr Übergang in anderi Muusigstiil glunge.

Umkeert si vili Melodie, wo zu Dschäässtandards worde si, ursprünglig us de verschiidene Schaner vo dr amerikanische Underhaltigsmuusig sit dr Erfindig vo dr Schallblatte choo, drunder Gattige wie Schanson, Schlaager, Popsong, us Broadway-Shous und Miusikal oder Melodie us Hollywood-Film. D Hoochfaasem wo Standard ebtstabde si, isch d Eera vom Swing. E baar Dschäässtandards stamme aber au us em 19. Joorhundert, us Ragtime, klassischem Blues und früejem Dschääs, us em Schicago-Dschääs vo dr zwanziger Joor, em Swing vo de drissiger und vierziger, em Bebop und Hardbop, em Bossa Nova, em modale und sogar us em Free Jazz.

S Korpus vo de Dschäässtandards wird bis hüte die ganz Zit veränderet und erwiteret. E baar „Umarbeitige“ vo Songs us em Great American Songbook us dr Zit vom Bebop (Bebop head) si hüte as Usgangspunkt von ere Dschääsinterpretazioon beliebter als d Original.

## Litratuur
* Ted Gioia: *The Jazz Standards: A Guide to the Repertoire.* Oxford University Press, Oxford 2012, ISBN 978-0-19-993739-4.
* *The Real Book.* ISBN 0-634-06038-4 
* Hans-Jürgen Schaal (Hrsg.): *Jazz-Standards. Das Lexikon. 320 Songs und ihre Interpretationen*. Bärenreiter, Kassel/ Basel/ London u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-7618-1414-3.
* Dietrich Schulz-Köhn *Die Evergreen-Story: 40 x Jazz-* Quadriga, Weinheim/ Berlin 1990, ISBN 3-88679-188-2.
* Chuck Sher (Hrsg.): *The New Real Book.* Sher Music Co., Petaluma, CA 1988, ISBN 0-9614701-4-3.

## Weblingg
* Hans Hielscher: ''Einige meiner neuesten Dinge.'' uf: *Spiegel Online.* 6. Januar 2010, in dr Räije *Kulturspiegel-Tageskarte* über d Bedütig vo Jazzstandards in dr Geegewart. (abgrüeft am 6. Januar 2010).
* Interwiuu mit em Ted Gioia

## Fuessnoote
Fats Waller

Dr **Thomas Wright Waller**, besser bekannt as **Fats Waller**  (* 21. Mai 1904 in Harlem, Nöi York; † 15. Dezämber 1943 im Santa-Fé-Express in dr Nööchi vo Kansas City an ere Lungenentzündig) isch e bekannte Dschääspianist, Organist, Komponist und Dschäässänger gsi. Dr Waller het e groossi Bedütig in dr Entwigglig vom früeje Dschääs vo de 1920er Joor zum Swing vo de 1930er und 1940er ghaa und het dr Stride-Piano-Stiil zu äim vo de maassgääblige Klavierstiil vom Swing gmacht. Si Bänd,  *Fats Waller and His Rhythm*, wo u.&nbsp;a. dr Al Casey, dr Herman Autrey und dr Harry Dial drbii gsi si, isch äini vo de beste chliine Swing-Bänds gsi. Dr Waller het mit iire und andere Bänds Blatte ufgnoo. As Entertainer  mit sine lustige Liederteggst het men en im ganze Land uf em Radio chönne ghööre. Er het in drei Hollywoodmiusikl mitgschafft und 1942 het er e Konzärt in dr Carnegie Hall in Nöi York gee.

## E baar vo sine Komposizioone

* Ain’t Misbehavin’ 
* Alligator Crawl
* (What Did I Do to Be so) Black and Blue? 
* Blue Turning Grey Over You 
* Come and Get It
* Handful of Keys
* Honeysuckle Rose
* I’m Crazy ’Bout My Baby (And My Baby’s Crazy ’Bout Me) 
* I’ve Got a Feeling I’m Falling
* Jitterbug Waltz
* Keepin’ Out of Mischief Now 
* London Suite
* Wild Cat Blues

## Litratuur
* Ed Kirkeby: *Ain't Misbehavin´ - The Story of Fats Waller.* New York, Dood, Mead & Comp., 1966 (Da capo Press, 1975)
* Maurice Waller und Anthony Calabrese: *Fats Waller*. New York, Schirmer Books, 1977
* Studs Terkel: *Giganten des Jazz*. Zweitausendeins, Frankfurt 2005 ISBN 3-86150-723-4
* Jürg Schatzmann & Hannes Binder: *Ain't Misbehavin´ - Geschichten und Bilder aus dem Leben des legendären Jazzpianisten Fats Waller*. Ravensburg. Otto Maier Verlag 1981 ISBN 3-473-35061-3
* Joel Vance: *Fats Waller - His Life and Times*. Chicago, Contemporary Books, Inc. 1977

## Weblingg

* Fats Waller an IJS, Rutgers University (änglisch)
* Fats Waller A tribute to the King of Stride Piano (französisch, änglisch)
Billie Holiday

D **Billie Holiday** (* 7. April 1915 z Philadelphia; † 17. Juli 1959 z Nöi York; gebore as *Elinore Harris*) zelt mit dr Ella Fitzgerald und dr Sarah Vaughan zu de bedütendste Dschäässängere.

## Lääbe und Karriere
1929 het si aagfange under em Naame Billie Holiday in Klub afo singe. 1933 het si mit em Benny Goodman Ufnaame gmacht. Vo 1935 aa het d Holiday mit em Teddy Wilson e Hufe Songs ufgnoo, wo dennzumol populär gsi si und sä zu Dschäässtandards gmacht. Au dr Lester Young het vilmol mit ere musiziert und die bäide si gueti Fründ worde. 1937 het si bim Count Basie gsunge, si häi sich aber scho im Joor druf verstritte. Si isch zum Artie Shaw gange und isch äini vo de erste schwarze Dschäässängere gsi, wo mit wisse Musiker ufdräte isch. 1939 het si zum erste Mol dr Song *Strange Fruit* gsunge, wo s Thema von em d Lynchjustiz an Schwarze gsi isch. Vo 1944 aa isch si immer wider emol vo Striicher begläitet worde. 1947 isch si wägen em Bsitz vo Droge in s Gfängnis choo. Wider dusse isch si bald druf mit groossem Erfolg in dr Carnegie-Hall ufdräte. Vo denn aa het si immer wider Broblem mit Drooge ghaa. 1956 isch iiri Autobiografii *Lady Sings the Blues* erschiine.

Am 31. Mai 1959 isch si ins Metropolitan Hospital iigliiferet worde und isch dört gstorbe, wääred Boliziste am Chrankebett gstande si, zum sä wäge Droogebsitz z verhafte.

## Komposizioone
* 1936:  *Billie’s Blues alias: I Love My Man*
* 1939:  *Our Love Is Different*
* 1939:  *Long Gone Blues*
* 1939:  *Fine and Mellow*
* 1939:  *Everything Happens for the Best* (mit em Tab Smith)
* 1940:  *Tell Me More and More and Then Some*
* 1941:  *God Bless the Child* (mit em Arthur Herzog, Jr.)
* 1944:  *Don’t Explain* (mit em Arthur Herzog, Jr.)
* 1949:  *Somebody’s on My Mind*
* 1949:  *Now or Never* (mit em Curtis R. Lewis)
* 1950:  *You Gotta Show Me*
* 1954:  *Stormy Blues*
* 1956:  *Lady Sings the Blues* (mit dr Alberta Nichols)
* 1956:  *My Man*

## Litratuur
* Donald Clarke: *Billie Holiday – Wishing on the Moon. Eine Biographie.* Piper Verlag, München 1995, ISBN 3-492-03756-9.
* Billie Holiday, William Dufty: *Lady sings the Blues. Autobiographie.* Edition Nautilus, Hamburg 1999, ISBN 3-89401-110-6.
* Julia Blackburn: *Billie Holiday* Berlin Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-8270-0663-5.
* Robert O’Meally: *Billie Holiday – Lady Day.* Hannibal Verlag, 1995, ISBN 3-85445-111-3.
* Studs Terkel: *Giganten des Jazz*. Zweitausendeins, Frankfurt 2005, ISBN 3-86150-723-4.
* John Chilton: *Billie’s Blues*. Da Capo Press, 1989, ISBN 0-306-80363-1.
* Stuart Nicholson: *Billie Holiday*. Weidenfeld & Nicolson, 1995, ISBN 0-575-05631-2.

## Weblingg

* 
* 
* billieholiday.com (änglisch)

## Fuessnoote
Benny Goodman

Dr **Benjamin David „Benny“ Goodman** (* 30. Mai 1909 z Chicago, Illinois; † 13. Juni 1986 in Nöi York) isch en amerikanische Dschääsmuusiker gsi. Er het as Bändliider fungiert und Klarinette gspiilt. Sini grösste Erfolg het er in de 1930er Joor mit sinere Big Band ghaa. Er gilt as äine vo de populärste Protagoniste vom Swing.

In de 1930er isch er äine vo de erste wisse Dschääsmusiker gsi, wo öffentlig mit schwarze Musiker wie em Teddy Wilson und dr Billie Holiday zämme gschafft het.

## E baar vo sine Wärk
Dr Goodman isch vor allem mit sine Interpretazione vo Komposizioone vo andere bekannt worde. Er het au mit eme Hufe andere Musiker zämme komponiert und weniger eläi. Bsundrigs wichdig sin in dere Beziejig dr Lionel Hampton (Wibrafoon) und dr Charlie Christian (E-Gitarre). 
* AC – DC Current (Christian – Hampton – Goodman)
* Air-Mail Special (Mundy – Christian – Goodman)
* Don’t Be That Way (Goodman – Sampson – Parrish)
* Flying Home (Goodman – Hampton – Robin)
* Opus 1/2 (Goodman – Hampton – Wilson – Tough)
* Opus 3/4 (Goodman – Hampton)
* Opus Local 802 (Goodman)
* Pick-A-Rib, Pts. 1-2 (Goodman)
* Seven Come Eleven (Goodman – Christian)
* Smoke House Rhythm (Goodman – Norman)
* Soft Winds (Goodman)
* Stompin’ at the Savoy (Goodman – Webb – Sampson – Razaf)
* Vibraphone Blues (Goodman – Hampton)

## Litratuur
* David Jessup: *Benny Goodman. A Supplemental Discography*. Scarecrow Press, Lanham/MD 2010, ISBN 978-0-8108-7685-9
* James Lincoln Collier: *Benny Goodman and the Swing Era.* 1989.
** *Benny Goodman, king of Swing. Virtuoses Spiegelbild einer Epoche.* Hannibal, Wien 1992, ISBN 3-85445-074-5 (mit Diskographie von Manfred Scheffner).
* Arrigo Polillo: *Jazz.* Piper 1984 (Kapitel Goodman).
* George T. Simon: *The Big Bands.* 1984 (mit Interview).
* George T. Simon: *The Big Bands*.  New York City, New York: Macmillan Publishing Co und London: Collier Macmillan Publishers, 1974, S. 204–227 und Interview *Benny Goodman Revisited* S. 524–528.
* Stanley Dance: *The World of Swing.*
* Eddie Condon & Richard Gehman: *Eddie Condon’s Treasury of Jazz.* 1956 (mit Goodmans Erinnerungen an seine Zeit in Chicago).
* Benny Goodman & Irving Kolodin: *The Kingdom of Swing.* 1939 (Autobiografie bis 1938).
** *Mein Weg zum Jazz.* Sanssouci Bücherei, 1961.
* Ross Firestone: *Swing, Swing, Swing: The Life and Times of Benny Goodman.* New York, Norton 1993.
* Donald Russell Connor: *Benny Goodman – listen to his legacy.* Scarecrow Press 1988 (aktualisiert in *Benny Goodman – wrapping it up.* 1996).
* Donald Russell Connor: *Bg on the Record: A Bio-Discography of Benny Goodman.* Arlington House 1978.
* Studs Terkel: *Giganten des Jazz.* Zweitausendeins, Frankfurt 2005, ISBN 3-86150-723-4.

## Weblingg

* 
* Offizielli Website vom Benny Goodman (änglisch)

## Fuessnoote
Swing

**Swing** bezäichnet e Stiilrichdig im Dschääs, wo iiri Wurzle in dr Zit vo de 1920er bis 1930er Joor in de USA het. Dört het sich us früenere Stiil wie em Dixieland und em Chicago Dschääs e nöiji Muusigrichdig uusebildet, wo populär worde isch wäge iirem volle Doon, und wil mä guet drzue het chönne danze. In dr Swingeera si sich s Entertainment und d Kunst am nöggste choo; dr Dschääs het Kompromiss gmacht, zum populär z wärde, und het doch sini Äigehäite bhaltet.

D Verbräitig vom Swing cha nid drennt wärde drvo ass d Big Band ufchoo si, wo vilmol wäge iirer Gröössi as Dschääsorchester bezäichnet worde si. Bis denn si Musikerformazione in dr Gröössi vo Trio bis Oktett d Reegle gsi und d Big Band isch en absoluts Novum gsi. Wäge dr Gröössi het sich au gänderet, wie musiziert worde isch, es isch aber au e bräiti Balette an nöije musikalische Mögligkäite entstande. As Imbegriff vom Swing gilt hüte d Big Band vom Pianist Count Basie.

## Wichdigi Album
**D Soliste vom Swing**
* Benny Carter: *1940–1941* (Classics)
* Coleman Hawkins: *The Complete Coleman Hawkins* (Mercury, 1944)
* Billie Holiday: *The Quintessential Billie Holiday, Volume 4 1937* (Columbia, 1937)
* Johnny Hodges: *Everybody Knows Johnny Hodges* (Impulse!, 1964)
* Teddy Wilson: *1937, 1938* (Classics)
* Lester Young: *[[The Complete Aladdin Sessions]]* (Blue Note, 1942–1947)

**Die Big Bands**
* Count Basie Orchestra: *The Original American Decca Recordings* (MCA GRP 1937–1939)
* Duke Ellington Orchestra: *The Duke At Fargo 1940* (Storyville, 1940)
* Duke Ellington: *Black, Brown and Beige* (RCA, 1944–1946)
* Benny Goodman: *[[The Famous Carnegie Hall Concert 1938]]* (Columbia, 1938)
* Lionel Hampton: *1937–1938, 1938–1939, 1939–1940* (Classics)

**Die Small Bands**
* *The Basie Bunch: Too Marvelous for Words*/*Cool Too* (Vanguard, 1954–1958)
* Benny Carter/Oscar Peterson/Ray Brown u.&nbsp;a.: *3, 4, 5 – The Verve Small Group Sessions*
* *[[The Duke’s Men|The Duke’s Men: Small Groups Vol. I & II]]* (Columbia, 1935–1939)
* *John Kirby 1938–1939* (Classics)

## Litratuur
* Gunther Schuller: *The Swing Era The Development of Jazz 1930–1945.* Oxford University Press, 1989.
* Will Friedwald: *Swinging Voices of America – Ein Kompendium großer Stimmen.* Hannibal, St. Andrä-Wördern 1992, ISBN 3-85445-075-3.
* 

## Fuessnoote
New Orleans Jazz

Mit **New-Orleans-Dschääs** bezäichnet mä e Stiilrichdig im klassische Dschääs zwüsche 1890 und 1928 (hauptsächlig in de 1920er Joor). Si Naame het er vo dr Stadt New Orleans, vo won er häär chunnt und wo si wichdigsts Zentrum gsi isch. Dr historisch Vorgänger isch dr archaischi Dschääs vo de Street Bands gsi. Au dr Ragtime het dr New-Orleans-Dschääs beiiflusst. Er het sich no stark an dr afro-amerikanische Muusigdradizioon orientiert.

En Underart het sich in de Viertel vo New Orleans bildet, wo Franzöösisch gschwätzt worde isch: dr *Creole-Jazz*. Er isch brägt worde vo spanische, franzöösische und latinamerikanische Dänz. In de 1940er und 1950er Joor het dr New-Orleans-Dschääs e Rönessans erläbt (New Orleans Revival), genauso wie sis wiisse Geegestück, dr Dixieland. 

## Wichtigi Bänds
* Im Louis Armstrong sini „Hot Five“ und „Hot Seven“
* Im Joe King Oliver si „Creole Jazz Band“
* Im Kid Ory si „Olympia Band“
* Im Jelly Roll Morton sini „Red Hot Peppers“
* D „New Orleans Rhythm Kings“

## Bekannti Komposizioone
* *At the Jazz Band Ball*
* *Darktown Strutters' Ball*
* *Gettysburg March*
* *Just A Closer Walk With Thee*
* *King Porter Stomp* vom Jelly Roll Morton
* *Memphis Blues* vom W. C. Handy
* *Panama*
* *[[St. Louis Blues (Lied)|St. Louis Blues]]* vom W. C. Handy
* *Tiger Rag*
* *When the Saints Go Marching In*

## Litratuur
* Reimer von Essen: New Orleans. In: Joachim-Ernst Berendt (Hg.) *Die Story des Jazz. Vom New Orleans zum Rock Jazz.* Reinbek, Rowohlt 1978 (1991), S. 17–38
* Gunther Schuller *Early Jazz: Its Roots and Musical Development.* Nöi York, Oxford University Press (1968) 1986.

## Fuessnoote
King Oliver

Dr **Joe "King" Oliver** (* 19. Dezämber 1881 z Aben, Louisiana, USA as **Joseph Nathan Oliver**; † 10. April 1938 z Savannah, Georgia, USA) isch en amerikanische Dschääskornettspiiler und Bändliider gsi. Er isch drfür bekannt gsi, wien er gspiilt het, und vor allem as Pionier vom Dämpfer im Dschääs. Er isch e wichdige Komponist gsi und het e Hufe Melodie gschriibe, wo au hüte no gspiilt wärde, wie "Dippermouth Blues," "Sweet Like This," "Canal Street Blues" und "Doctor Jazz."  Er isch dr Mentor und Leerer vom Louis Armstrong gsi. Si Iifluss isch eso grooss gsi, ass dr Armstrong gsäit het, ass ooni dr Joe Oliver, dr Dschääs nid wer, was er hüte isch.

Vo 1923 bis 1931 het dr Oliver Blatte ufgnoo, mit sinere Creole Jazz Band (1923), mit em Jelly Roll Morton (1924), mit de Butterbeans and Susie (1924), mit de Dixie Syncopators (1926), mit em Clarence Williams (1928) und denn bis 1931 mit Studiobänds bi Victor.

Wäärend dr Wältwirtschaftskrise isch s äng worde für en Oliver. Er isch uf Duur gange, und si Bänd isch schliesslig 1937 in Savannah, Georgia, stegge bliibe und usenandergheit. Wäge sinere Arteriosklerose het er nüme chönne spiile und isch bald druf vollkomme verarmt an ere Hirnbluetig gstorbe. D Negro Actors Guild het schliesslig für sis Begräbnis zaalt und an dr Abdankig het dr Louis Armstrong e Solo gspiilt. Dr Joe King Oliver isch uf em Woodlawn Cemetery in dr Bronx z Nöi York begraabe.
## Litratuur
* Thomas Brothers: *Louis Armstrong's New Orleans.* W. W. Norton & Company, New York 2006, ISBN 0-393-06109-4.
* Edmund Souchon: *King Oliver: A Very Personal Memoir.* In: *Jazz-Panorama.* herausgegeben von Martin Williams. Jazz Book Club Production, London 1965, S. 21–30.
* Louis Armstrong: *Louis Armstrong - A Self-Portrait: The interview with Richard Meryman.* Eakins Press, New York 1971, ISBN 0-87130-026-5.
* Laurie Wright: *King Oliver.* Storyville Publications, Chigwell 1987, ISBN 0-902391-10-0.
* Martin Williams: *King Oliver.* (Kings of jazz, Bd. 2). Verlag Gerd Hatje, Stuttgart um 1960, .
* James L. Dickerson: *Lil Hardin Armstrong. First Lady of Jazz.* Cooper Square Press, New York 2002, ISBN 0-8154-1195-2.
* Warren Dodds, Baby: *The Baby Dodds Story as told to Larry Gara.* Rebeats Publications, Alma 2002, ISBN 1-888408-08-1.
* Klaus-Uwe Dürr: *A Conversation with Bob Shoffner.* In: *Storyville 140.* Dezember 1989, Storyville Publications, Chigwell S. 66–68.
* Richard Hadlock: Booklet zu King Oliver and His Dixie Syncopators. Sugar Foot Stomp (The Original American Decca Recording). MCA Records 1192 & GRP Records, 1992, S. 5.
* Rick Kennedy: *Jelly Roll, Bix, and Hoagy. Gennett Studios and the Birth of Recorded Jazz.* Indiana University Press, Bloomington 1994, ISBN 0-253-21315-0.
* Bill Russell: *New Orleans Style.* Jazzology Press, New Orleans 1994, ISBN 0-9638890-1-X.
* Studs Terkel: *Giganten des Jazz*. Zweitausendeins, Frankfurt 2005, ISBN 3-86150-723-4.
* Steven Brower: *Satchmo. The Wonderful World and Art of Louis Armstrong.* Abrams, New York 2009, ISBN 978-0-8109-9528-4.

## Weblingg
* www.redhotjazz.com Biografie und Audio-Material

### Fuessnoote
Teddy Wilson

Dr **Theodore Shaw "Teddy" Wilson** (* 24. Novämber 1912 z Austin, Texas, † 31. Juli 1986 z New Britain, Connecticut) isch en amerikanische Dschääspianist gsi. Dr Kritiker Scott Yanow het von em gsäit, er sig dr "maassgääbligi Swingpianist", und si Stiil isch raffiniert und eligant gsi. Dr Wilson het mit de bekanntiste Dschääsmuusiker vo sinere Zit gspiilt, wie mit em Louis Armstrong, dr Lena Horne, em Benny Goodman, dr Billie Holiday und dr Ella Fitzgerald. Won er mit em Goodman gspiilt het, isch er äine vo de erste schwarze Musiker gsi, wo mit wisse Musiker ufdräte isch. Dr Wilson het au äigeni Bänds gläitet und het vo de spoote 1920er bis in d 1980er Ufnaame gmacht.

## Diskografii (Uswaal)

*1949: *Teddy Wilson Featuring Billie Holiday*
*1956: *I Got Rhythm*
*1956: *Pres and Teddy*
*1959: *"Gypsy" in Jazz*
*1972: *With Billie in Mind*
*1972: *Moonglow* (Black Lion)
*1973: *Runnin’ Wild (Läiv ufgnoo am Montreux Festiwal)* (Black Lion)
*1976: *Live at Santa Tecla*
*1980: *Teddy Wilson Trio Revisits the Goodman Years*
*1990: *Air Mail Special*

As sideman:
*1933-1942: Billie Holiday, *The Quintessential Billie Holiday (Volumes 1-9)*
*1935: Mildred Bailey, *Mildred Bailey and Her Alley Cats*
*1935-1939: Benny Goodman, *[[The Complete RCA Victor Small Group Recordings]]*
*1938: Benny Goodman, *[[The Famous 1938 Carnegie Hall Jazz Concert]]*

## Sammlige
* *The Complete [[Master Jazz]] Piano Series mit [[Earl Hines]], [[Claude Hopkins]], [[Cliff Jackson]], [[Keith Dunham]], [[Sonny White]], [[Jay McShann]], Teddy Wilson, [[Cliff Smalls]], [[Sir Charles Thompson]], [[Gloria Hearn]] & [[Ram Ramirez]] - (1969-1974)* - (Mosaic - 1990) - 6 LPs oder 4 CDs 
* *The Complete [[Verve]] Recordings of the Teddy Wilson Trio* - 1952-57 - (Mosaic - 1997) 8 LPs oder 5 CDs mit John Simmons, Buddy Rich, Aaron Bell, Denzil Best, Arvell Shaw b, J. C. Heard, Milt Hinton, Sticks Evans dm, Jo Jones, Gene Ramey, Al Lucas, Specs Powell, Gerry Mulligan, Roy Burnes dm, Bert Dahlander dm

## Litratuur
* Teddy Wilson, Arie Ligthart, Humphrey van Loo: *Teddy Wilson Talks Jazz.* Continuum, New York 2001, ISBN 0-82-645797-5.

## Weblingg
* 
* Aufnahmen auf Mercury Records: 1941–1944 uf Jazzdisco.org (änglisch)

## Fuessnoote
Lena Horne

D **Lena Mary Calhoun Horne** (* 30. Juni 1917 z Brooklyn, Nöi York, † 9. Mai 2010 in Manhattan, Nöi York) isch en amerikanischi Sängere, Schauspiilere, Bürgerräächtsaktiwistin und Dänzere gsi.

Wo si sächzääni gsi isch, isch si im Chor vom Cotton Club ufdräte. Denn isch si uf Hollywood züüglet, und het chliini Rolle in e Hufe Film gspiilt und gröösseri in de Film *Cabin in the Sky* und *Stormy Weather*. In dr McCarthyeera isch si mit iire lingge Aasichte uf die Schwrzi Liste cho und het in Hollywood käi Arbet me gfunde.

Si het den wider in Nachtklüb afo ufdräte. Im August 1963 isch d Horne bim Marsch uf Washington drbii gsi. Si isch witer in Nachtklüb und im Färnsee ufdräte, und het Album ufgnoo, wo guet aachoo si. Im Merz 1980 het si bekannt gee, ass si in d Bangsion wurd goo, isch denn aber in dr Schou *Lena Horne: The Lady and Her Music* ufdräte, wo uf em Broadwaz mee as dreihundert Mol ufgfüer worde isch. Bis in d 1990er isch si immer wider äinisch ufdräte oder het Blatte ufgnoo. Im Joor 2000 het si sich us dr Öffentligkäit zruggzooge.

## Diskografii (Uswaal)
* Charlie Barnet: *the Transscription Performances* (Hep, 1941)
* *Lena Horne with the Dixieland Jazz Group of NBC's Chamber Music of Lower basin Street* (RCA)
* Sidney Bechet: *1923–1936* (Classics)
* Billy Eckstine: *Together* (Spotlite, 1945)
* Lionel Hampton: *Vibebrations* (Giants of Jazz, 1945)
* Artie Shaw: *1940–1941* (Classics)
* *It's Love* (RCA, 1955)
* *[[Porgy and Bess]]* (mit Harry Belafonte, RCA, 1959),
* *Songs By Burke and [[Jimmy Van Heusen|Van Heusen]]* (RCA, 1959)
* *Lena on the Blue Side* (RCA, 1962)
* *Lena Lovely & Alive * (RCA, 1963) mit Marty Paich Orchestra; *Lena Sings Your Requests* (1963), *Lena Goes Latin* (1963)
* *Here's Lena Now* (United Artists, 1964)
* *Lena Soul* (1966)
* *Lena and Gabor* (Skye, 1970)
* *Lena and [[Michel Legrand|Michel]]* (RCA, 1975)
* *Lena, a New Album* (RCA, 1976)
* *We'll Be Together Again* (Blue Note, 1994)
* *An Evening with Lena Horne* (Blue Note, 1995)
* *Being Myself* (Blue Note, 1998)

## Film und Färnsee
* 1944: Mein Schatz ist ein Matrose *(Two Girls and a Sailor)*
* 1948: Words and Music *(Words and Music)*
* 1969: Frank Patch – Deine Stunden sind gezählt *(Death of a Gunfighter)*
* 1973: Sesamstraße (5.1)
* 1976: Sesamstraße (7.76)
* 1978: The Wiz – Das zauberhafte Land *(The Wiz)*
* 1985: Bill Cosby Show (1.24)

## Litratuur
* Ken Bloom: *The American Songbook - The Singers, the Songwriters, and the Songs - *. New York City, Black Dog & Leventhal, 2005 ISBN 1-57912-448-8.
* Jonathan Fischer: *Die Unerschrockene* - Noochruef in dr Süddeutschen Zeitung vom 11. Mai 2010

## Weblingg

* Offizielli Webseite
* Bortret uf Änglisch mit Bilder im Internet Archive
* 
* Noochruef in dr New York Times

## Fuessnoote
Bebop

Dr **Bebop** isch e Stiilrichdig, wo am Aafang vo de 1940er Joor im Jazz dr Swing as Hauptstiilrichdig abglööst het und dr Ursprung vom *[[Modern Jazz]]* worde isch.

## Dr Stiil

Wääsentligi Elimänt vom Bebop sin die gröösseri rhüthmischi Freihäit für s Schlaagzüüg und dr Bass, schnälli Tempi und komplexi Harmonie-Schema. Komponiste vom Bebop häi sich vilmol uf dradizionelli Theme und Harmonie gstützt. Für e Bebop si d Improvisazioone uf lange formale Streckene wääsentlig.

Mit em Bebop het sich dr Dschääs as Underhaltigsmuusig verabschiidet und isch mee und mee zur Kunstmuusig stilisiert worde. Groossi Däil vo dr Kritik und vom Publikum häi en abgleent. Drzue isch choo, ass d Schallblatte gänderet het, wie d Lüt uf d Muusig gluegt häi. Die flüchdige Improwisazioone vo de Muusiker si dur d Schallblatte gspiicheret worde und e Sammler- und Expärtedum isch entstande, vor allem in dr wisse amerikanische Middelschicht und under de öiropäische Intellektuelle. Mit dr verbesserete Ufnaamtechnik isch dr Solist sterker as früener as Individuum und Künstlerpersönligkäit uusegstande. Dr Dschääs het für immer sis Imidsch von ere Populärkultuur verloore, wo für jeede zuegänglig isch.

## Wichdigi Album
* Charlie Christian: *Swing To Bop* (Dreyfus, 1939–41)
* Dizzy Gillespie: *The Complete RCA Victor Recordings* (Bluebird, 1937–49)
* Howard McGhee: *On Dial – The Complete Sessions 1945–1947* (Spotlite) 
* Thelonious Monk: *Genius Of Modern Music, Volume 1 & 2* (Blue Note, 1947–48)
* Fats Navarro: *The Complete Fats Navarro on Blue Note & Capitol* (Blue Note, 1947–49)
* Charlie Parker: *The Charlie Parker Story* (Savoy, 1945), *The Complete Savoy And Dial Studio Recordings* (Savoy Records, 1944–48)
* Charlie Parker: *Charlie Parker Memorial, Vol. 1 (Savoy, 1947/48)
* Charlie Parker: *The Bird Returns* (Savoy, 1948/49; Mitschnitt vo sine Ufdritt im Nöi Yorker *Royal Roost*)
* Charlie Parker: *Bird: The Complete Charlie Parker on Verve* (Verve; sini Ufnaame für Mercury 1947–54)
* Charlie Parker, [[Dizzy Gillespie]], [[Bud Powell]], [[Charles Mingus]], [[Max Roach]]: *The Quintet – Jazz at Massey Hall* (OJC, 1953)
* [[Bud Powell]]: *The Amazing Bud Powell* (Blue Note, 1949/51) (Quintett mit em [[Sonny Rollins]] und Navarro, Trio- und Solo-Ufnaame)
* Horace Silver: ´´Six Pieces of Silver´´ (Blue Note, 1956)


== Litratuur ==
* Joachim Ernst Berendt & Günther Huesmann: *Das Jazzbuch''. ISBN 3-596-10515-3
Bezirk Martinach

Dr **Bizirk Martinach** (dt. *Bezirk Martinach*, fr. *District de Martigny*) isch en Bizirk vam Kanton Wallis iner Schwiz. Höiptoort isch Martinach

## Gmeinde
Zum Bizirk Martinach gcheerunt elf Gmeinde:




## Verännnrige im Bestand vanu Gmeinde

Bild:Karte Bezirk Martigny Gemeindeveraenderungen 1900.png|Gmeinde bis 1899
Bild:Karte Bezirk Martigny Gemeindeveraenderungen 1956.png|Gmeinde bis 1955
Bild:Karte Bezirk Martigny Gemeindeveraenderungen 1964.png|Gmeinde bis 1963


* 1900: Abspaaltig va *[[Martigny-Combe]]* → Trient

* 1956: Fusioo *[[La Bâtiaz]]* und Martigny-Ville → Martigny-Ville

* 1964: Fusioo *[[Martigny-Bourg]]* und Martigny-Ville → Martigny

## Weblinks

* 

## Füessnoote
Felix Hoffmann (Künstler)

De **Felix Hoffmann** (* 18. April 1911 z Aarau; † 16. Juni 1975 z Aarau) isch en Schwiizer Künschtler gsi. Im Aargau isch er au wäge sine Chilefaischter bekannt, wo in 11 aargauische reformiirte Chilene z finde sind.

De Felix Hoffmann het z Basel, z Kallsrue und z Berlin Kunscht studiert. Im Johr 1935 isch er retour uf Aarau cho und het derte es eigeds Atelier eröffnet. Zudem het er an de Bezirksschuel als Zeichelehrer unterrichtet. Er het vili Glas- und Wandmalereie im öffentliche Ruum gschaffe und isch au wege sine Chilefaischter bekannt, wo usserhalb vom Aargau z finde sind.

Im Hoffmann zu Eere isch de Felix Hoffmann-Wäg iigrichdet worde, e Kulturwäg im Aargau, wo 6 vo de 11 aargauische reformierte Chilene verbindet, wo Glasfaischter vom Künschtler Felix Hoffmann dinn z finde sind.

## Werch
; Chilefaischter
* Schtadtchille Aarau
* Bärner Münschter (1943–1946)
* Reformirti Chile Böze
* Reformirti Chile Buchs
* Reformirti Chile Gaueschtei
* Chile uf em Kirchbärg
* Reformirti Chile Rhiifälde
* Reformirti Chile Robischwil
* Reformirti Chile Schöftle
* Reformirti Chile Soor
* Reformirti Chile Umike
* Reformirti Chile Windisch

## Literatur
* *Felix Hoffmann – Retrospektive, Aargauer Kunsthaus Aarau*. Sauerländer Verlag, Aarau 1977, ISBN 3-7941-1637-2.
* *Lexikon der Schweizer Bilderbuch-Illustratoren, 1900-1980.* 1983, S. 36 

## Weblink

*
Reformierte Kirche Suhr

Di **reformierti Chile Soor** isch s reformiert Chilegebäud in de aargauische Gmeind Soor. Si ligt uf eme Hügelschporn oberhalb vom Dorf.

## Gschicht
An de Schtell, wo di hütig Chile stoht, hets scho zu de Ziit vo de Karolinger en erschti Chile gäh. Dadermit isch Soor eini vo de erschte Pfarreie im Aargau gsi. Am Ändi vom 15. Johrhundert het me derte e noii Chile bout, wo im Johr 1495 iigweiht worde-n-isch. Wo im 1528 in Schtadt und Republik Bärn d Reformation iigfüert worde-n-isch, isch au d Chile vo Soor e reformierti worde. Im 1542 het me an de Nordsite vo de Chile de Kirchturm bout. Ein Ruum im Turm isch es Zitli e Gfängniszelle gsi. D Chile het me über di Johrhundert mehreri Mol umbout, so zum Bischpil nach eme Brand im 1844, wo d Holzdecki und d Chilefaischter zerschtört worde sind. Bi de Renovation in de 1950er-Johr het me versuecht, de Stilelement vo de ursprüngliche Chile wider meh Ruum z gäh. Sit em 12. April 2014 isch d Chile e Wägschtation uf em Felix Hoffmann-Wäg.

## Chilebau
D Chile isch im spätgotische Stil bout. Bi de Renovation am Ändi vo de 1950er-Johr sind drü grossi Chilefaischter vom Felix Hoffmann igsetzt worde. Uf de linke Siite gseht me im Passionsfaischter Szene vom Abemahl, im Garte Gethsemane, de Chrüzigung und de Abnahm vom Lichnam vo Jesus vom Chrüz. Im Faischter im Chorscheitel gseht me s öschterlichi leeri Grab, d Uferstehig, de Uferstandeni mit em Thomas und Jesus mit de Jünger uf em Wäg uf Emmaus. Im rächte Faischter werde Szene us de Apostelgschicht dargstellt und zwar d Steinigung vom Stephanus, de Paulus vor Damaskus, d Taufi vom Kämmerer us Athiopie und de Paulus in Seenot.

## Usstattig
Im Chileturm sind füf Glocke, wo uf c, e, g, a und c gstimmt sind. Im 2003 isch e noii Orgle vo de Firma A.&nbsp;Hauser vo Chlidöttige ibaut worde.

## Weblink

* D Chile Soor uf de Chiledokumentationssite vo de Reformierte Landeschile Aargau
* Informatione zu de Chile uf de Website vo de ev.-ref. Chilegmeind
Haus zum Raben

S **«Huus zum Raab»** isch e barocks Bauwärk an dr Aeschevorstadt 15 z Baasel. Es ghöört zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.

S «Zum Raab» isch um 1764 vom Samuel Werenfels für e Bankiee Felix Battier baut worde, öbbe zwäihundert Meter vom Aeschedoor in dr Richdig zur Freije Strooss am Blatz vom Gasthoof «Zum Rappen», und umfasst drei früeneri Liigeschafte. Dr Gaarde eläi het elf Parzälle iignoo. S Huus isch im Stiil vom Barock baut, het drei Stöck, und bestoot us drei Geböiddräkt um en Eerehoof ume. Es het e Balkon über em Iigangsdoor und jeedi Mängi Mansardefänster uf em Dach. 1766 het dr oberschwööbisch Mooler Joseph Esperlin (1707-1775)  im «Raab» e Fresko gmoolt: d *Verherrlichung der Tugenden und Sturz des Lasters*. 1785 het dr Battier s Bankhuus Felix Battier und Ehinger gründet, wo si Sitz im «Huus zum Raab» gha het.

S Huus lit grad näben em «Huus zum Paradiis» im Baasler Banke- und Versicherigskwardier zwüsche dr Baasler Kantonalbank und dr UBS und isch dr Sitz vo dr «Fondation Thorens», wo Künstler in Noot understützt.
## Fuessnoote
Sandgrube (Basel)

S Landguet **«Sandgruebe»** isch e barocks Geböid an dr Riechestrooss 154 z Baasel. Es stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter, wo nazionali Bedütig häi.

## D Geböid

Dr Baasler Archidekt Johann Jacob Fechter het vo 1745 bis 1751  s Landguet «Sandgruebe» vor de Door vom Chläibaasel für e Siidebandfabrikant Achilles Leissler baut. S Landguet isch im barocke Stiil und gliideret sich in meereri Äinzelbaute. Vor em Hauptbau in dr Richdig zur hütige Riechestrooss het s e Hoof mit ere Muure drum ume und zwei Pawillion uf bäide Site vom Iigang. 

Noch em Dood vom Leissler und vo sinere Witwe isch s Guet dr Summersitz vom Kaufmaa Johann Jakob Merian worde, wo denn äine vo de riichste Baasler gsi isch. Noch sim Dood isch si Soon, dr Henri, ins Guet züüglet. Dä het denn 1868 an dr Nordostsite e gröössere Aabau draghänggt und denn au uf dr Südwestsite e chliinere.

1905 het dr Rudolf Merian s Guet gerbt und won er gstorbe isch, isch s vo Hand zu Hand gange, bis es dr Staat 1931 für 4,5 Millione Franke kauft het. Uf em Gländ het mä 1949 zwäi Schuelhüüser baut und 1956 mit em Bau vo dr nöije Gwärbschuel am Blatz vo dr Orangscherii grad nääbedraa agfange. Im alte Landguet het mä s Kantonale Leererseminar welle ikwardiere. Im Herbst 1957 het mä dorum mit em Umbau aagfange und d Aabaute vo 1868, wo gstöört häi, wider abgrisse und d Iigangsstääge us Chalchstäi uf bäide Site vom Geböid, wo im 19. Joorhundert nöi baut worde si, mit Sandstäistääge ersetzt, wie s vorhäär gsi isch. Au s Merian-Wabbe im Giibel isch wider uusegnoo worde.

Hüte isch in dr «Sandgruebe» s Forschigs- und Studiezentrum für Pedagogik Baasel dehäi.

## Fuessnoote