open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tarquinii

**Tarquinii** (etr. *Tarχna*) isch en etruskischi Stadt gsii, wo noch de Saag vom Tarchon ggründet woren isch. D Öberrest liged am Fluss Marta, rund 4 km sö. vom hüttige Tarquinia, wo bis ane 1922 Corneto ghaisse het.

## Gschicht
De Ort isch abem 13. Jh.v.&nbsp;Chr. besidlet wore und isch im 9. Jh.v.&nbsp;Chr. zunere Stadt aagwachse, wo sich zomene wichtige Handelszentrum entwicklet het. D Stadt het zom Etruskische Bund vo de Zwölfstädt ghört. Im 7. Jh. v.&nbsp;Chr. macht sich e starche Iifluss vo de griechische Stadt Korinth bimerkbar. Aaghörigi vo de korinthische Tyrannedynastii sind dozmol vertribe wore, drunter au de Demaratos, wo uf Tarquinii gflochen isch.

I de erst Hälfti vom 4. Jh.v.&nbsp;Chr. isch es zu merere Zämestööss mit em expandierende Rom cho. Ane 351 isch e Fridesvertrag gschlosse wore, wo ane 308 ernoieret woren isch. 268 v.&nbsp;Chr. isch Tarquinii e Bundesgnoss vo Rom wore. Wäred de Punische Chrieg het Tarquinii a de Römer Segeltuech gliferet und römischi Flüchtling uufgnoo. Im Verlauf vo de Zitt isch di etruskischi Bivölkerig romanisiert wore. Tarquinii isch im 8. Jh. n.&nbsp;Chr. vo de Sarazene zerstört wore.

## Ruine
Us de Etruskerzitt sind de Grossi Tempel (*Ara della Regina*) erhalte und Tail vo de 8 km lange Stadtmuur. Di etruskischi Nekropole südlich vo de Stadt isch fast 5 km lang und 1 km brait und zaigt vili kunstvoll uusgmoolti Grabbaute. Di ältiste etruskische Inschrifte vom Ort stamed usem 7. Jh.v.&nbsp;Chr. Us de römische Chaiserzitt stamed d Therme und de Brune vom Q. Cossutius.

## Link
* Tarquinii
Demaratos

**Demaratos** (agr. *Δημάρατος, Dēmárātos*; dor. *Δαμάρατος, Dāmárātos*) isch de Name vo merere antike Grieche gsii:

* ''Demaratos'' oder *Damaratos* (um 510 v.&nbsp;Chr.), König vo Sparta us de Famili vo de Eurypontide.
* ''Demaratos'' oder *Demaratus* (um 660 v.&nbsp;Chr.), Aaghörige vo de Bakchiade vo Korinth und Vatter vom römische König Lucius Tarquinius Priscus.
* ''Demaratos vo Heraia'' oder *Damaratos* (520 v.&nbsp;Chr.) erste Olympiasiiger im Waffelauf.
* ''Demaratos'' (um 335 v.&nbsp;Chr.) en Gliebte vom Alexander em Grosse.
Demaratos (Bakchiade)

De **Demaratos** (, lat. Demaratus) isch e Aaghörige vo de korinthische Tyrannedynastii vo de Bakchiade gsii.

## Lebe
De Demaratos isch e korinthische Händler gsii, wo dör de Handel mit Etrusker riich woren isch. Nochem Sturz vo de Bakchiade dör de Kypselos het er müese Korinth verloo. Er het sich denn 657 v.&nbsp;Chr. i de etruskische Stadt Tarquinii niderloo und en adligi Etruskeri ghüroote. Us dere Verbindig söled zwee Söö entstame, de Arruns Tarquinius und de Lucomo, wo spööter as Lucius Tarquinius Priscus König vo Rom gsii isch.

## Historizität
Moderni Forscher nemed aa, as de Händler Demaratos wörkli glebt gha het, aber s werd bizwiiflet, as er au de Vatter vom römische König gsii sai.
Tauchen

Als **Tauche** wird im Allgemeine s Idringe vomne Körper in e Flüssigkeit bezeichnet. Normalerwis isch demit s Tauche vo Mänsche under Wasser gmeint. Im Gegesatz zum Schwümme und Schnorchle isch bim Tauche de ganz Körper under de Wasseroberflächi

## Sporttauche
S Sporttauche oder au Hobby-Tauche hed sich i vili verschideni Unterbereich ufteilt. D Unterschid zeiged sich debi einersits a de Art und em Umfang vo de verwändete Usrüschtig und anderersits au i de bim Tauche verfolgte Zil.

### Apnoetauche
Apnoetauche isch Tauche mit aghaltniger Luft und ohni zuesätzlichi Atemluftversorgig. Normalerwis verzichted de Taucher bis uf d Maske, Flosse und Azug au uf anderi Usrüschtig.

### Grätetauche
Bim Grätetauche hed de Taucher e spezielli Tauchusrüschtig zum mit de Umgebigsschwirigkeite zrächt zcho. D Usrüschtig wird veränderet, je nach em Zil vom Tauchgang, de Umweltbedingige, und de Ufenthaltsdur.
Debi wird mer entweder über es Druckluftgrät (offene Chreislauf) oder en Rebreather (gschlossene oder halbgschlossene Chreislauf) mit Atemluft versorgt.
Zuesätzlich hed de Grätetaucher e ABC-Usrüschtig, en Tauchazug, es Tarierjacket und Bleigwicht.

## Weblink
Otto I. von Baden-Hachberg

Dr **Otto I. vu Hachberg** († 9. Juli 1386 bi Sempach) isch vu 1369 bis 1386 Markgrof vu Bade-Hachberg gsi. 

## Läbe
Dr Otto I. isch e Suhn vum Markgrof Heinrich IV. vu Bade-Hachberg un dr Anna vu Üsenberg gsi.

D Markgrofe vu Hachberg hän sich mit em Chauf vu dr Kirnburg anne 1352 zimli iberschuldet. Dr Johann Malterer, e burgerlige Fryybeger Patrizier un Rotsherr mit eme große Vermege, het derno d Pfandsumme vu insgsamt 2020 Gulde ibernuu, wu d Hochburg, d Stammburg vu dr Hachberger, mittlerwyyli dermit belaschtet gsi isch. Doderfir isch d Hochburg in syy Bsitz ibergange. Är het si aber glyy syyre Dochter Elisabeth († 26. Juli 1384) as Mitgift in d Eh mitgee, wu am 11. Juli 1356 dr Otto I. vu Hachberg ghyrote het. 

Am 9. Juli 1386 isch dr Otto I. in dr Schlacht bi Sempach gfalle, wun er uf dr Syte vu dr Habsburger kämpft het. Är isch im Chloschter Dännebach begrabe.

Noch syym Dod isch d Herrschaft Hachberg anne 1389 zwische syyne beede Brieder Johann un Hesso deilt wore.

## Literatur
* Carl Frantz Haberer: *Eydgnössisch-schweytzerischer Regiments Ehren-Spiegel.* 1706
* Theodor von Liebenau: *Die Schlacht bei Sempach.* Verlag von C.F. Prell, 1886
* Theodor von Liebenau: *Die Geschichte des Klosters Königsfelden.* Luzern, 1868
* Detlev Schwennicke, Europaische Stammtafeln, Neue Folge, Band 1.2, Tafel 273. 1999. ISBN 978-3-465-03020-1 

## Weblink
* Burg Hochburg
* Burg und Information über das Geschlecht von Hachberg
Johann von Baden-Hachberg

Dr **Johann vu Hachberg** († 19. Novämber 1409) isch vu 1386 bis 1409 Markgrof vu Bade-Hachberg gsi. 

## Läbe
Dr Johann isch e Suhn vum Markgrof Heinrich IV. vu Bade-Hachberg un dr Anna vu Üsenberg gsi.

Zämme mit syym Brueder Hesso isch dr Johann anne 1386 Noofolger vu ihrem Brueder Otto I. wore, wu am 9. Juli 1386 in dr Schlacht bi Sempach gfallen isch un kei Chinder gha het. Si hän no im glyyche Johr e Deilig vum Erb veryybart, au dr Hachberger Stammsitz, d Hochburg, hän si ufdeilt, dr Johann het dr hinter Deil iberchuu, dr Hesso dr ober Deil.

Anne 1409 isch dr Johann gstorbe. Wel er keini Chinder gha het, isch syy Bsitz an syy Brueder Hesso gfalle, wu derno elai wyter regiert het.

## Literatur
* Detlev Schwennicke, Europaische Stammtafeln, Neue Folge, Band 1.2, Tafel 273. 1999. ISBN 978-3-465-03020-1

## Weblink
* Burg und Information über das Geschlecht von Hachberg
Otto II. von Baden-Hachberg

Dr **Otto II. vu Hachberg** († 1418) isch vu 1410 bis 1418 Markgrof vu Bade-Hachberg un Vogt vu Ändinge gsi. 

## Läbe
Dr Otto II. isch e Suhn vum Markgrof Hesso vu Bade-Hachberg un dr Margarete vu Dibenge gsi.

Wel syy Herrschaft zimli iberschuldet gsi isch, het dr Otto II. d Hochburg un d Herrschaft Hachberg anne 1415 an dr Markgrof Bernhard I. vu Bade verchauft. Syy Titel as Markgrof vu Hachberg het er aber chenne bhalte.

Mit em Dod vum Otto II. anne 1418 isch d Linie Hachberg derno erlosche.

## Literatur
* Detlev Schwennicke, Europaische Stammtafeln, Neue Folge, Band 1.2, Tafel 273. 1999. ISBN 978-3-465-03020-1

## Weblink
* Burg und Information über das Geschlecht von Hachberg
Rudolf I. von Hachberg-Sausenberg

Dr **Rudolf I. vu Hachberg-Suseberg** († 1312) isch vu 1306 bis 1312 Markgrof vu Hachberg-Suseberg gsi.

## Läbe
Dr Rudolf isch e Suhn vum Markgrof Heinrich II. vu Hachberg un dr Anna vu Üsenberg gsi. 

1306 hän dr Heinrich III. un syy Brueder Rudolf&nbsp;I. ihre Erb deilt. Dr Heinrich het d Herrschaft iber Hachberg mit dr Stadt Ämmedinge un em Stammsitz Hochburg iberchuu, dr Rudolf d Landgrofschaft Suseberg mit em neje Stammsitz Suseburg un d Vogtei iber s Chloschter St.&nbsp;Bläsi un d Probschteie dodervu, Bürgle, Sitzechilch un Witenau. Dr Rudolf het derno dodermit Sytelinie Hachberg-Suseberg grindet mit Stammsitz uf dr scho anne 1240 vu dr Markgrofe vu Hachberg böuene Suseburg. Syy Brueder Heinrich III. vu Hachberg het d Hauptlinie wytergfiert mit Sitz uf dr Hochburg bi Ämmedinge.

Anne 1311 isch dr Rudolf dur dr Luithold II. vu Röttele († 1316) as Mitregänt vu dr Herrschaft Röttele yygsetzt wore. Dur die Verbindig isch dr Grundstei gleit wore fir dr Ufstiig vum Huus Hachberg-Suseberg. Wel dr Rudolf no vor em Luithold gstorben isch, isch d Herrschaft Röttele 1315 dur Schänkig uf em Rudolf syy Suhn Heinrich iberdrait wore, wu in däm Johr mindig woren isch.

## Eh un Chinder
Anne 1298/1299 het dr Rudolf d Agnes vu Röttele ghyrote, d Erbdochter vum Otto vu Röttele. Si hän vier Chinder gha:
* Heinrich, Markgrof vu Hachberg-Suseberg, † 1318
* Rudolf II., Markgrof vu Hachberg-Suseberg, * 1301, † 1353
* Otto I., Markgrof vu Hachberg-Suseberg, * 1302, † 1382
* Anna vu Hachberg, † 1331, ∞ Friedrich vu Friburg († 1356)

## Literatur
* Fritz Schülin: *Rötteln-Haagen, Beiträge zur Orts-, Landschafts- und Siedlungsgeschichte*, Lörrach 1965; S. 65.
* Detlev Schwennicke: *Europaische Stammtafeln, Neue Folge, Band 1.2, Tafel 273*. 1999. ISBN 978-3-465-03020-1
* Karl Seith: *Die Burg Rötteln im Wandel ihrer Herrengeschlechter, Ein Beitrag zur Geschichte und Baugeschichte der Burg*, Sonderdruck herausgegeben vom Röttelbund e.&nbsp;V., Haagen, o.O.; O.J., S. 6; bei Schülin zitiert "In: Markgräflerland, Jg. 3, Heft 1, 1931".

## Weblink
* Rika Wettstein: Das Markgräfler Land
* Bürg Rötteln (Schlösser-Magazin)
Gymnasium Liestal

S **Gymnasium Lieschtl** isch s Gymnasium vo dr Region Lieschtl und het sis Iizugsgebiet in dä Baselbieter Bezirk Wolbrg, Sissach und teilwiis Lieschtl. Baut wordä isch es 1970.
Es het momentan über rund 60 Schulzimmer, 24 drvoh sin im Momänt in Container unterbrocht, do im Schuälhus baut wird.

## Bau
### Architäktur
S Gymnasium Lieschtl isch 1970 baut wordä, es wiist ganz typischi Merkmal uuf vo derä Ziit, em Brutalismus, zum Bispiel die verschachtleti Bauwiis mit dä geometrischä Formä und dä nacktä Betonwänd ussä und innä.

Wo d Kapazitätä vom ursprünglichä Gebäude nümmä glängt hän, isch en Aabau mit 5 Schuelzimmer, Büros und em Kraftruum erstellt wordä. Au dr «Liechthof», dr jetztig Schuälrarbetsruum isch zu derä Ziit entstandä. Ufgrund vo no grösserem Platzmangel het mä dennä spöter no zwei Pavillons baut, dert drin häts 11 Zimmer.

### Gebäudä hüttä
Grob cha mä s Gym in vier Träkt ufteilä: Dr fünfstöckigi Spezialltrakt (mit Zimmer für Bildnerischs Gstalltä, Chemie, Biologie und Physik), dr Klassäzimmertrakt (31 Zimmer für Fächer wie Mathematik, Dütsch u.s.w.), dr Trakt mit dä Musiggzimmer und dr Aula. Dennä git s no dr Turnhallätrakt mit zwei Sporthallä; die sin 2011/2012 neu baut wordä.
Am Gymnasium Lieschtl git s au ä Mensa.

### Saniärig
Zwüsche 2009 und 2011 isch d Gebäudehüllä saniert und vo Asbest befreit wordä. D Zimmer, wo wäggfallä, het mr dur Container-Schulzimmer ersetzt.

## Laag
S Gymnasium Lieschtl ligt, wie s dr Namä scho sait, z Lieschtl. Lieschtl ligt an dr Iimündig vom Fränkätaal ins Ergolztaal. Us denä beidä Täler chunnt au ä Grossteil vo dr Schüälerschaft.

Als eini vo wenige Lieschtler Schuälä isch s Gym uf em'nä Hügl baut wordä: In dr Bodämattä, uf em Hügel linkerhand flussabwärts (Südsiitä vom Ergolztaal).
Es git kei diräktä Aaschluss an ÖV, dr Bahnhof Lieschtl isch abr nit wiit äwäg.

## Schuälbetrieb
Momentan wärdä am Gym öppä 60 Klassä unterrichtet. Diä hochi Zahl chunnt dodurä zstand, dass im Gebäude au d Fachmaturitätsschuäl (FMS) unterbrocht isch. Die öbbe 1'100 Schuäler chömmä hauptsächlich us dä Bezirk Sissach, Wolbrg und Lieschtl.
Dä Schüäler stooht ä Bibliothek und ä Computerarbetsruum zur freiä Nutzig zue, ebäso en Arbetsruum und ä Kraft- und Gymnastikruum.
S Gym Lieschtl wird vom'nä Räktr und fünf Konrektr(innä) gleität, in dr Bibliothek schaffä Bibliothekarinnä. Dr Unterricht wird vo rund 170 Lehrer ggää.

## Quellä
* http://www.gymliestal.ch
* http://www.baselland.ch/
Heinrich von Hachberg-Sausenberg

Dr **Heinrich vu Hachberg-Suseberg** (* 1300; † 1318) isch vu 1312 bis 1315 Markgrof vu Hachberg-Suseberg gsi.

## Läbe
Dr Heinrich isch e Suhn vum Markgrof Rudolf I. vu Hachberg un dr Agnes vu Röttele gsi. 

Wu dr Heinrich anne 1312 s Erb vu syym Vater aadrätte het, isch er nonig mindig gsi. Mit fufzeh isch er 1315 mindig wore, derno het er dur e Schänkig au no d Herrschaft Röttele iberchuu vu syym Unkel Luithold II. vu Röttele, wu 1316 ohni Erbe gstorben isch. Dur des sin d Herrschafte Röttele un Suseberg zämmechuu, was ei Grundlag gsi isch fir s Entstoh vum Markgreflerland.

Noch em frieje Dod vum Heinrich anne 1318 hän syyni Brieder Rudolf un Otto d Regäntschaft iber d Herrschafte Röttele un Suseberg ibernuu. Dr Heinrich isch in dr Chilche vu Sitzechilch begrabe.

## Literatur
* Fritz Schülin: *Rötteln-Haagen, Beiträge zur Orts-, Landschafts- und Siedlungsgeschichte*, Lörrach 1965; S. 65.
* Karl Seith: *Die Burg Rötteln im Wandel ihrer Herrengeschlechter, Ein Beitrag zur Geschichte und Baugeschichte der Burg*, Sonderdruck herausgegeben vom Röttelbund e.&nbsp;V., Haagen, o.O.; O.J., S. 6; bei Schülin zitiert "In: Markgräflerland, Jg. 3, Heft 1, 1931".

## Weblink
* Hans Jakob Wörner: Das Markgräflerland: Bemerkungen zu seinem geschichtlichen Werdegang (Das Markgräflerland, Heft 2/1994)
Sabiner

D **Sabiner** () sind en antiks Volch z Italie gsii, wo zu de Osker grechnet were chönet. Si hend nordöstlich vo Rom i de Apennine glebt.

## Haimet
Noch de antike Saage stamet d Sabiner vom Sabus ab, em Soo vom Gott Sancus, wo mitem Hercules gliichgsetzt woren isch. D Sabiner hend ursprüngli i de Berge bi Amiternum gwonnt und hend sich den em Tiber noo uusbraitet. Wichtigi Städt vo de Sabiner sind gsii: Amiternum, Reate, Cutilia, Trebula, Eretrum und Cures.

## Wertschaft
D Sabiner hend e schlichti Lebeswiis gha. I de Berge, wo s Lebe hert gsii isch, hends i chline Dörfli gsidlet, i de Ebine une und am Tiber sind Landstädt glege. Nebet Chorn sind vor alem Bömm kultiviert wore. I de Wälder und Berge sind Aichle und Hailchrütli gsammlet wore, wo e wichtigs Exportguet vo de Sabiner gsii sind.

## Religioo
D Sabiner hend d Feronia, d Göttin vo de Landwertschaft vereert, de Sancus, wo mitem Hercules gliichgsetzt woren isch und d Vacuna, wo mit de Diana oder Minerva gliichgsetzt woren isch. Di antike Quele nenet no anderi Gotthaite. Vili sabinischi Kult sind vo de Römer öbernoo wore.

## Sprooch
S Sabinische ghört zu de Italische Sprooche und isch e Tielekt vom Osko-Umbrische. Merchmool sind s Feele vom Rhotazismus, d Entwicklig vo /*kw/ und /*gw/ zu /p/ und /b/ (*lukuos > lupus "Wolf", *guos > bos "Rind") und as e typischi sabinischi Bsunderhait d Entwicklig vo /*dj/ zu /s/ (*Claudius > Clausus). Vili sabinischi Wörter sind is Latiinische drunge, so lupus, popina, bos, brutus.

## Gschicht
Noch de Saag hend d Römer um 750 v.&nbsp;Chr. underem Romulus d Fraue vo de Sabiner us Cures graubt und uf Rom verschleppt. De sabinisch König Titus Tatius isch drufabe miteme Heer gege Rom zoge, aber di graubte Sabinerine hend nöd wöle, as eri Vättere und Brüedere und eri Mane sich gegesittig tötet und de Champf verhinderet. De Titus Tatius isch den nebetem Romulus König vo Rom wore. Au de römisch König Numa Pompilius stammt usem sabinische Cures.

Chlinneri Chämpf zwöschet de Sabiner und Römer hend vor alem i de erst Hälfti vom 5.Jh. stattgfunde. Um 300 v.&nbsp;Chr. het sich Rom dragmacht d Sabiner z underwerfe, wo denn im 3.Jh.v.&nbsp;Chr. nodisno s römische Börgerrecht öberchoo hend. D Sabiner sind drufabe romanisiert wore.

## Büecher
* Massimo Pallottino: *Italien vor der Römerzeit* (usem Italienischen vom Stephan Steingräber); München, 1987. ISBN 3-406-32012-0
Rhotazismus

**Rhotazismus** isch d Bizaichnig för de Luutwandel vomene Konsonant, wo in dr meischte Fäll dental oder alveolar isch, zumene /r/. De Luutwandel chunnt i merere Sprooche vor.

## Germanisch
Im Urgermanische het sich usem /s/ under bistimmte Bedingige di stimmhafti Variente // bildet, wo i Runeinschrifte i de Regle mit de ᛉ-Ruune gschribe woren isch. Spööter het sich de Luut i de maiste germanische Sprooche, aber nöd z.&nbsp;B. im Gotische, zumene /r/ entwicklet. Us dem Grund gits im tütsche d Wechsel zwöschet wa**r** und gewe**s**en oder im Englische zwöschet wa**s** und we**r**e. De Wechsel werd Grammatische Wechsel gnennt.

## Hochdütschi und Plattdütschi Dialekt
In dr dütsche Dialekt chunnt dr Rhotazismus vor z. B. im Rhiifränkisch, wo ahd. d (us  ð) sich zuen eme r entwicklet het: pfälzisch *Bruura* "Brueder". Au in dr plattdütsche Dialekt vu Mecklenburg und Pommern isch do dr Rhotazismus iiträtte: meckleburgisch *Braurer* "Brueder".

## Latiin
Im Latiinische isch /s/ zwösched zwee Vokääl zomene /r/ wore: Nom.: flo**s**, Gen. flo**r**is "Blueme".

## Neapolitanisch
Im Neapolitanisch findet mer e Rhotazimus vo /d/ zue /r/ und vo /l/ zur /r/: *meresemo* (ital. medesmo), *riaspro* (ital. diaspora) bzw. *arvero* (ital. albero), *urdemo* (ital. ultimo)

## Griechisch
Vili altgriechischi Tielekt uf em Peloponnes zaiget Rhotazismus, z. B. z Olympia: Dió**r** för Dió**s**. Rhotazismus zaig au s Tsakonische: τα**ρ** αμερί, tar amerí gegenöber ngr. τη**ς** ημέρας tis iméras).

## Albanisch
Im Albanische isch de Rhotazismus vum /n/ eine vo de Hauptunterschid zwüsche de gegische Dialäkt im Norde, un de toskische Dialäkt im Süde. So isch s Wort für „Sand“ im Gegische *rânë*, un im Toskische *rërë*.
Sabiner (Begriffsklärung)

**Sabiner** (lat. *Sabini*) isch de Name vo:

* de Sabiner, emene osko-umbrische Volch i de Appennine nordöstlich vo Rom.
* de Sabiner, emene rätische Volch im Val Sabbia westlich vom Gardasee.

Dezue no di geografischi Bizaichnig:

* Sabiner Berge (ital. *Monti Sabini*), e Tail vo de Appennine.
Julius Schüler

Dr **Joseph Julius Schüler**, alem. *Schieler Sepp Juli* (* 7. April 1850 z Ebrige; † 19. September 1914 au dert) isch e Räbbür, Ebriger Vogt un Mitglid vum Ditsche Riichsdag wie au vum Badische Landdag gsi. 

## Läbe

Dr Schieler Juli isch z Ebrige uf d Volksschuel gange un het vu 1871 bis 1874 bi dr *rittende Batterie* im *1. Badische Feld-Artillerie-Regiment Nr. 14* dient. Vu anno 1892 bis zue sinem Rucktritt anno 1904 isch er Dorfvogt (Burgemeischter) vu Ebrige gsi. Vu 1904 bis zue sinem Dot isch er no Präsi vum badische Büreverein gsi. 

Dr Schieler Juli isch vum November 1891 bis 1913 Mitglid vum Badische Landdag gsi. Fier dr Wahlchreis *Bade 5* (Offeburg, Kehl) un die Ditsch Zentrumspartei isch er au vu 1900 bis 1912 Abgordneter im Ditsche Riichsdag gsi. Dert isch er Mitglid vu dr Wigsetzkommission un vu dr Zolltarifkommission gsi. 

Er isch zuedem Träger vu dr Chriegsdenkmünze vu Stahl fier Kombattante, vu dr Erinnerigsmedaille un vum Orde vum Zähringer Laie gsi.

Si Ruefnamme isch sällewäg Juli un nit Sepp gsi, wil e drissg Johr äldere Bür us Dalhüse scho as Schieler Sepp bekannt gsi isch un mer sällem si Sippschaft as *Schieler-Seppe* bezeichnet het.

## Weblink
*
Tony Rominger

Dr **Tony Rominger** (* 27. Merz 1961 z Vejle, Dänemark) isch en ehemolige Schwiizer Velorennfahrer.

## Karriere
Dr Tony Rominger isch vo Bruef Buechhalter gsi, und isch im Alter vo 25 relativ spoot Radprofi worde. Noch e baar guete Platzierige am Afang vo sinere Karriere het er 1989 si erste Eidags-Klassiker, d Lombardei-Rundfahrt, gwunne. 

In de Johr druf het er sich zum ene Allrounder entwigglet und het 1992 zum erste Mol d Vuelta a España gwunne, won er derbii bis 1994 as erste Radprofi überhaupt dreimol noch enander triumphiert het. 1995 het er au der Giro d’Italia gwunne. 

Bi der Tour de France het der Rominger aber immer wider gegen e Miguel Induráin verlore, het aber immerhi 1993 der Spanier in däm siiner Spezialdisziplin, em Zitfahre, chönne schloo und het sich usserdäm s Bärgliibli gholt.

1994 het der Rominger sim Rival Induráin der Stundewältrekord abgnoh und het Distanz, won er in einere Stund uf eme Spezialvelo gfahren isch uf über 55 Kilometer vergrösseret.

## Bruef und Familie
Noch em Ändi vo siner Karriere 1997 het der Rominger zitwiis as Velosport-Kommentator für e TV-Sänder Eurosport gschafft. Bis 2004 het er bi der internationale Sportleragentur IMG gschafft. Er isch bis hüte Manager vom ene Hufe Velorennfahrer, unter anderem vom Matthias Kessler, Patrik Sinkewitz, Andreas Klöden und Alexander Winokurow. Dreine vo dene, em Kessler, em Sinkewitz und em Winokurow, het me 2007 Doping nochgwiise.

2004 het der Rominger under anderem d Tour de Suisse organisiert.

Der Rominger het zwei Chinder us ere früehnere Hürot und isch sit 18. Mai 2009 mit der Schwiizer Sängere und Moderatorin Francine Jordi verhürotet.

Sit 2008 isch der Rominger Markepartner vom spanische Undernähme Bikecontrol M.&nbsp;Mauri. Die Firma vom ehemolige Radprofi Melchor Mauri isch uf Indoor Cycling spezialisiert.

## [[Palmarès]]

* Vuelta a España (1992, 1993, 1994)
* Giro d’Italia (1995)
* Vuelta al Pais Vasco (1992, 1993, 1994)
* Tour de Romandie (1991, 1995)
* Paris-Nizza (1991, 1994)
* Bärgliibli bi der Tour de France (1993)

## Dr Rominger bi der Tour de France

* 1988 68. Platz
* 1990 57. Platz
* 1991 nid mitgmacht
* 1992 nid mitgmacht
* 1993 2. Platz
* 1994 usgschiide
* 1995 8. Platz
* 1996 10. Platz
* 1997 usgschiide

## Uszeichnige
* Vélo d’Or 1994

## Weblingg
* Palmarès
* Rico Czerwinski: ''Romingers Qualen,'' Die Zeit 27/2005
* Interview mit Toni Rominger im Magazin NZZ Folio 07/93
Alex Zülle

**Alex Zülle** (* 5. Juli 1968 z Wil SG, wohnhaft z Zuckeriet SG) isch en ehemolige Schwiizer Profi-Velorennfahrer.

## Karriere
Dr Zülle het si Profikarriere 1991 aagfange. Vo der Mitti vo de 1990er Johr aa het er zu de beste Etappefahrer im Velorennsport ghört. So isch er Zweite worde bi der Tour de France 1995. 1996 und 1997 het er d Vuelta a España gwunne. 1996 isch er usserdäm Wältmeister im Zitfahre worde. Der Zülle isch 1996/97 zweimol churz Erste in der Wältrangliste gsi.

Bi der Tour de France 1998 isch er zsämme mit sim Teamkolleg Richard Virenque  eine vo de Mitfavorite gsi, isch aber noch e baar Renndäg im Zentrum vo der so genannte Festina-Affäre gstande, won e systematischi Dopingpraxis in sim Team Festina ufdeckt worden isch. Der Zülle het zerst alles abglooge wie fast alli vo siine Teamkollege, het denn aber under Träne zuegee, verboteni Mittel gnoh z ha, und isch für e halbs Johr gsperrt worde.

1999 isch der Zülle wider bi der Tour de France mitgfahre und het der zweit Blatz hinder em Lance Armstrong übercho.  Drbii het er scho in der Früehphase vo der Tour grosses Bäch gha, won er in e Massesturz verwigglet gsi isch und über sächs Minute im Gsamtklassemänt verlore het. Die Etappe isch über e Damm gange, wo nume bi Ebbe passierbar und vom Meerwasser glitschig gsi isch.

Der Zülle isch 2001 eine vo de erste gsi, wo der Unternähmer Günther Dahms für si neus Profi-Team Coast het chönne gwünne. Allerdings het er im Früehlig 2003 zum Phonak Cycling Team  gwächslet, wo s Zahligsschwiirigkeite gee het.

Si letzt gross Erfolg isch der Siig bi der Tour de Suisse 2002 gsi. Noch der Saison 2004 het er si Ruggtritt bekannt gee.

## Mannschafte
* ONCE (1991–1997)
* Festina (1998)
* Banesto (1999–2000)
* Coast (2001–2003)
* Phonak (2003–2004)

## Weblingg
* Liste vo de Erfolg
Paris–Nizza

**Paris–Nizza**, frz. **Paris–Nice**, au *Ränne zue dr Sunne* gnännt, giltet as di erscht wichtig Rundfahrt vu dr Radsport-Saison un het vu 2005 bis 2007 zue dr UCI ProTour ghert, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr.

S eiwichig Etapperänne wird im März, zytli parallel zum italienische Ränne Tirreno–Adriatico, im Side vu Frankryych uusdrait. Grindet woren isch s vum Albert Lejeune, em Direktor vu dr Zytschrift „Petit Journal“ un het anne 1933 s erscht Mol stattgfunde. Hite wird s Ränne vu dr Amaury Sport Organisation veraastaltet, wu au d Tour de France organisiert. In Analogii zue dr Tour de France wird dr Erscht im Gsamtklassement mit em Geele Trikot *(maillot jaune)* uuszeichnet, dr Erscht in dr Pinktwärtig mit em Griene Trikot *(maillot vert)* un dr Erscht in dr Bärgwärtig mit em punktete Bärgtrikot *(maillot à pois)*. Dr bescht Noowugsfahre derf s Wyss Trikot *(maillot blanc)* drage.

Mittlerwyyli fangt s nimi z Paris aa, derfir im Pariser Vorort Issy-les-Moulineaux. S Profil vum Etapperänne isch fir dr frie Zytpunkt in dr Saison relativ schwär, wel s e baar Bärgetappe din mit Aastiig vu dr erschte Kategorii. Eini vu dr letschte Etappe isch gängigerwyys e Bärg-Zytfahre in dr Gegnig um Nizza. 

Dr erfolgryychscht Fahrer isch dr Ire Sean Kelly mit sibe Siig hinterenander (1982-1988). Siiger us Dytschland het s fimfmol gee: Rolf Wolfshohl 1968, Andreas Klöden 2000, Jörg Jaksche 2004, Tony Martin 2011, Maximilian Schachmann 2020. Schwyzer Siiger sin dr Tony Rominger (1991, 1994) un dr Alex Zülle (1993).

## Siiger

## Weblink

* Offizielli Website (französisch, englisch)
Niederdeutscher Kulturpreis der Stadt Kappeln

Dr **Niderdytsch Literaturbryys vu dr Stadt Kappeln** (niderdytsch *Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln*) wird syter anne 1991 alljohr vu dr schleswig-holsteinische Stadt Kappeln zämme mit em Schleswig-Holsteinische Heimatbund fir *"herausragende Leistungen im Bereich der niederdeutschen Sprache"* vergee. Grundlag isch e Bschluss vum Kappelner Gmeirot vum 28. Novämber 1990. Dr Bryys soll s Plattdytsch ferdere un glychzytig s Kulturläbe in dr Stadt Kappeln ufwärte. Är isch mit 2500,- Euro verbunde. Dr Gwinner wird vun ere Jury us drej Lyt, wu vum Schleswig-Holsteinische Heimatbund gstellt wird, uusgwehlt.

## Siiger
* 1991: Gerd Spiekermann
* 1992: Konrad Hansen
* 1993: Elke Paulussen
* 1994: Verzellwettbewärb "Vertell doch mal"
* 1995: Junge Lüüd ut Löwenstedt
* 1996: Kabarett "De scheewe Dree"
* 1997: Niederdeutsche Bühne Neumünster
* 1998: Irmgard Harder
* 1999: Helmut Debus
* 2000: Reimer Bull
* 2001: Ina Müller
* 2002: Dieter Andresen
* 2003: Hartmut Cyriacks un Peter Nissen
* 2004: Johann Diedrich Bellmann
* 2005: Jochen Wiegand
* 2006: NDR-Herfunksändig "Hör mal ’n beten to"
* 2007: Wolfgang Sieg
* 2008: Sandra Keck
* 2009: Schleswig-Holsteinischer Zeitungsverlag
* 2010: Peter Heinrich Brix un Jan Fedder
* 2011: Jan Graf
* 2012: Niederdeutsche Bühne Flensburg
* 2013: Birgit Lemmermann
* 2014: Frenz Bertram
* 2015: Ohnsorg-Theater
* 2016: Annie Heger
* 2017: Rainer Prüß
* 2018: Bolko Bullerdiek
* 2019: Dörte Hansen
* 2020: Quickborn-Verlag
* 2021: *nit vergee*
* 2022: Hans-Hermann Briese
* 2023: Heinke Hannig
* 2024: Institut für niederdeutsche Sprache

## Weblink
* Websteed to’n Pries
Mailand–Sanremo

S Radränne **Mailand–Sanremo** isch mit iber 290 Kilometer s lengscht Eidagesränne im Profi-Radsport. S zellt zue dr fimf sognännt Monumänt vum Radsport und un het drej Johr lang zue dr UCI ProTour ghert, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr, wu anne 2005 yygfiert woren isch.

Dr wichtigscht un beriemtescht italienisch Radklassiker findet alljohr an eme Samschtig Ändi Merz statt un drait wäge däm dr Byynamme *La Primavera* (Fahrt in s Friejohr). *La classicissima*, wie s Ränne au reschpäktvoll gnännt wird, het s erscht Mol anne 1907 stattgfunde un isch bis zue dr Abschaffig vum Rad-Weltcup s erscht vu dr zeh Ränne vu däre Serie gsi. Vu Aafang aa bis hite wird s Ränne vu dr *Gazzetta dello Sport* organisiert.

Bim erschte Ränne am 14. April 1907 hän 33 Rännfahrer mitgmacht. Siiger isch dr Franzos Lucien Mazan wore mit eme Schnitt von 26,6 km/h. Im Gegesatz doderzue isch d Durschnittsgschwindigkeit anne 2010 bi rund 43 km/h gläge. D Deilnähmer vum erschte Ränne hän dertemol e Ufwandsentschädigung vu fimf Lire iberchuu.

## Strecki
D Streckefierig vu Mailand uf Sanremo änderet sich vu Johr zue Johr nume wenig. Im Gegesatz zue z. B. Paris–Roubaix, wu 80 Kilometer nerdli vu Paris z Compiègne aafangt, fangt Mailand–Sanremo datsächli z Mailand aa, uf dr Piazza Castello. Derno goht d Strecki iber Binasco, Pavia, Voghera, Tortona, Novi Ligure, Ovada un dr Turchino-Bass – mit 588 Meter dr hegscht Punkt vu dr Ruute  – un chunnt bi Genua an d Mittelmeerkischte. Spektakulär sin vor allem d Passasche dernoo: si fiere zem greschte Deil uf dr historische Via Aurelia diräkt an dr italienische Riviera lang.

S Ränne, wu iber wyti Deil fascht ganz flach isch, het sich bis vor e baar Johr vilmol an e baar churze Aastiig churz vor em Änd entschide, vor allem am Aastiig no Cipressa (rund 20 Kilometer vor em Ziiluf 240 Meter Hechi gläge) un am Aastiig no *Poggio di Sanremo* (rund segs Kilometer vor em Ziil uf 162 Meter Hechi gläge). Im Radsport sait mer vilmol au churz *d Cipressa* un *dr Poggio*. Derzue het s no dr Capo Mele (65 m), dr Capo Cervo (77 m) un dr Capo Berta (130 m). In dr letschte Johr hän die Aastiig, wu „Capi“ gnännt wäre, aber nume no sälte zuen ere Selektion gfiert un d Entscheidig isch zmeischt in eme Massespringt uusdrait wore. Des zeigt sich au in dr Siigerlischt, wu zletscht vu Sprinter wie Erik Zabel, Mario Cipollini, Oscar Freire, Alessandro Petacchi un Mark Cavendish dominiert woren isch.

## D Rekordsiiger
Di meischt Siig bi dr „Classicissima“ het dr belgisch „Kannibal“ Eddy Merckx gschafft. Är het in elf Johr zwische 1966 un 1976 insgsamt sibe Mol gwunne. Hinter em Costante Girardengo (segs Siig) lyt zämme mit em Gino Bartali dr dytsch Fahrer Erik Zabel uf Platz 3 vu dr ebige Ranglischt. Dr Zabel het vu 1997 bis 2001 vier Mol z Sanremo gwunne, noch em Rudi Altig 1968 dr zweet dytsch Fahrer, wu des Ränne gwunne het. 2013 het dr Gerald Ciolek as dritte Dytsche d Classicissima gwunne un 2015 dr John Degenkolb as vierte.

Schwyzer Siiger het s zweimol gee: anne 1987 (Eric Mächler) un 2008 (Fabian Cancellara).

## Siiger

## Weblink
* 
* La Gazzetta dello Sport: Milano–Sanremo
Vuelta a España 2010

Die **65. [[Vuelta a España]]** het vom 28. August 2010 bis 19. Septämber 2010 stattgfunde und der Sizilianer Vincenzo Nibali het se gwunne. Es isch s erste Mol sit em Siig vom Marco Giovannetti vor zwanzig Johr, ass wider emol an Italiäner gwünnt.

Die dreiwöchigi spanischi Landesrundfahrt het us 21 Etappe über e Gsamtdistanz vo 3352,6 Kilometer bestande. Si het z Sevilla mit eme Mannschaftszitfahre über 13 Kilometer agfange. Es het fümf Bärgakümft gee und sächs wiiteri Etappe im Mittelgebirg. S Einzelzitfahre über 46 Kilometer isch z Peñafiel usdrait worde. D Rundfahrt isch am 19. Septämber 2010 z Madrid fertig gange.

## D Deilnähmer

Am 14. Juni 2010 het der Verastalter Unipublic die 22 iigladene Mannschafte der Öffentlichkeit präsentiert. Derbii gsi si alli ProTour-Team usser RadioShack und fümf Professional Continental Team.

;ProTour-Teams:

;Professional Continental Teams:
*  Bbox Bouygues Télécom
*  Équipe Cofidis
*  Andalucía-Cajasur
*  Xacobeo Galicia
*  Cervélo TestTeam

## Etappenübersicht
Der Streckeverlauf isch am 16. Dezember 2009 z Sevilla der Öffentlichkeit vorgstellt worde.

## D Klassemänt im Tourverlauf

1 D Pünggt, wo uf der 1. Etappe vergee worde si, si spöter wider glöscht worde.

## Weblingg

* Offizielli Website

## Noowiis
UCI ProTour

D **UCI ProTour** isch e Serii vo bedütende Velorenne im Stroossevelosport, wo vom Wältradsportverband UCI verastaltet wird und 2005 der Velowältcup und d UCI-Wältrangliste ersetzt het. Im Johr 2009 isch si vom UCI World Calendar 2009 abglöst worde, sither bstoht si zwar no formal witer, s wärde aber kei Pünkt me vergää.

D UCI het sehr churzfristig über die kompletti Neuornig vom Stroossevelosport beschlosse: Am Ändi vo der Stroossesaison 2004 si grundlegendi Frooge vom Reglemänt vo der ProTour no unklärt gsi. Das und d Plän für d Zuekumft het zu starke Widerständ gfüehrt, bsunders vo de Verastalter und de Mannschafte, wo nit zur kümftige ProTour ghört hai. So isch öbbe z Dütschland kritisiert worde, ass die Internationali Friidensfahrt und s traditionsriiche Eidagesrenne Rund um den Henninger-Turm nit derzue ghört hai. Aber au d Organisation vo der Tour de France het starki Bedänke gege d Plän vom Velosportwältverband gha.

## D Renne
### 2005 bis 2007

* D Strosse-WM isch kei offizieller Teil vo dr ProTour, wel an dr WM nur Nationalmannschafte, aber kei ProTour-Teams chönne teilnäh. S Einzelergebnis vo dr WM 2005 isch aber in s ProTour-Klassement iigange

### 2008
D Renne wo ASO, RCS-Sport und Unipublic organisiere, drunder näbe de grosse Rundfahrte Tour de France, Giro d’Italia und Vuelta a España au Eidagsrenne wie Paris–Roubaix und d Lombardei-Rundfahrt, ghöre sit 2008 nüme zur ProTour. Neu im Programm isch die australischi Rundfahrt Tour Down Under. S Mannschaftsziitfahre vo Eindhoven isch abgsait worde. Im Ganze umfasst d UCI ProTour 16 Renne, wo die 18 Mannschafte mit der ProTour-Lizenz startberächtigt si derbii. Die einzelne Verastalter dörfe aber au wiiteri Mannschafte per Wildcard iilade.

### 2009
D Dütschland-Tour wird sit 2009 nüm uustrait. Dodermit sin s nume no 14 Renne, wo zue dr UCI Pro Tour ghöre.

### 2010
Neu im Kalender vo dr UCI Pro Tour sin di beide Eidagsrenne z Montreal un z Québec.

### Sit 2011
Für d Nochfolgere vo dr UCI ProTour lueg UCI World Tour

## Weblingg
* Internetsiite vo dr UCI ProTour (änglisch)
Rudolf II. von Hachberg-Sausenberg

Dr **Rudolf II. vu Hachberg-Suseberg** (* 1301; † 1352) isch vu 1318 bis 1352 Markgrof vu Hachberg-Suseberg, Herr vu Röttele un Landgrof im Bryysgau gsi.

## Läbe
Dr Rudolf II. isch e Suhn vum Markgrof Rudolf I. vu Hachberg un dr Agnes vu Röttele gsi. 

Wu syy Brueder Heinrich 1318 gstorben isch, het er zämme mit syym zweete Brueder Otto d Regäntschaft iber Herrschafte Röttele un Sueseberg ibernuu. D Residänz hän si vu dr Sueseburg uf d Burg Röttele verleit.

Im Spotjohr 1332 isch d Burg Röttele vu Druppe vu dr Stadt Basel belageret wore, wel ein vu dr beede Markgrofe vu Röttele dr Burgermeischter vu Basel verstoche gha het. D Burg isch aber nit eroberet wore, wel sich dr Adel vu Stadt un Land fir e Schlichtig yygsetzt gha het.

## Eh un Chinder
Dr Rudolf II. het vor em 1. Novämber 1343 d Katharina vu Tierstein (21. Merz 1385) ghyrote, e Dochter vum Grof Waldemar II. vu Thierstein. Us däre Eh sin die Chinder fiirigange:
* Rudolf III. (*1343), Markgrof vu Hachberg-Suseberg
* Agnes, † um 2. Novämber 1405, ∞ Burkard Senn, Freiherr vu Buchegg († 23. Novämber 1375)

## Literatur
* Detlev Schwennicke: *Europaische Stammtafeln, Neue Folge, Band 1.2, Tafel 273*. 1999. ISBN 978-3-465-03020-1
* Fritz Schülin: *Rötteln-Haagen, Beiträge zur Orts-, Landschafts- und Siedlungsgeschichte*, Lörrach 1965; S. 65.
* Karl Seith: *Die Burg Rötteln im Wandel ihrer Herrengeschlechter, Ein Beitrag zur Geschichte und Baugeschichte der Burg*, Sonderdruck herausgegeben vom Röttelbund e.&nbsp;V., Haagen, o.O.; O.J., S. 6; bei Schülin zitiert "In: Markgräflerland, Jg. 3, Heft 1, 1931".
Monumente des Radsports

**Monumänt vum Radsport** wäre di fimf draditionsryychschte un prestischdrächtigschte Eidagesränne im Stroßeradsport gnännt, dodrunter zwei italienischi, zwei belgischi un ei französischs Ränne. Vier vu dr fimf Ränne wäre alljohr im Friejohr uusdrait, eis im Spotjohr.

D Streckeprofil vu dr Rädränne unterscheide si stark: Alli Ränne fiere iber e Lengi vu zmindescht 250&nbsp;km, s Terrain vu Mailand–Sanremo isch aber e gmäßigt bielig un in dr letschte Johr au fir Sprinter geignet. Lüttich–Bastogne–Lüttich un d Lombardei-Rundfahrt wyyse dergege mehreri lengeri Aastiig uf. Im Gegesatz zue däne drej Klassiker, wu uusschließli uf Asfalt uusdrait wäre, zeichne sich d Flandern-Rundfahrt (mit e Huffe gäche churze Aastiig) un Paris–Roubaix (flach) dur ihri schwäre Passasche mit Chopfsteibflaschter uus.

Nume drej belgischi Fahrer hän s bishär gschafft alli fimf Ränne z gwinne: Rik Van Looy (zwische , 1958 un 1965), Eddy Merckx (zwische 1966 un 1976) un Roger De Vlaeminck (zwische 1970 un 1979). Dr Eddie Merckx het insgsamt nyynzeh Mol gwunne un e jedes Ränne zmindescht zwei Mol.
UCI World Calendar 2009

Der **[[UCI]] World Calendar** und s UCI World Ranking, wo dermit verbunde gsi isch, het in der Saison 2009 d UCI ProTour abglöst. Die existiert zwar formal wiiterhi, in ihrem Rahme si aber keini Pünkt meh vergee oder Rangliste veröffentligt worde. Der World Calendar 2009 het näbe de 14 ProTour-Renne no 10 wiiteri umfasst wie z. B. d Tour de France, der Giro d’Italia oder d Vuelta a España. Die Renne si in en eigeni Kategorii (HIS – Historischi Renne) cho. Deilnähmer bim Calendar si die 18 Mannschafte gsi, wo für d ProTour usgwehlt gsi si. D Verastalter vo de Renne hai au Mannschafte chönne iilade, wo zu de 21 Professional Continental Team ghöre.

## D Renne

D Renne in der HIS-Kategorii si kursiv gschriibe.
Klosterhalbinsel (Wettingen)

D **Chloschterhalbinsle vo [[Wettingen|Wettige]]** isch e Halbinsle, wo vo de Limmet bildet wird. De Fluss macht nach em hütige Schtausee e witi Rächtskurve, wo di Halbinsle bildet. Uf dere Halbinsle isch im 1227 s Chloschter gründt worde und so het si ihre Name übercho. Im 19. Johrhundert isch direkt am Fluss e Spinnerei gründt worde, wo hüt nüm exischtiirt. D Gebäude sind noch vorhande werdet aber hüt vo ere Brauerei, de Kantonsschuel und andere Firmene gnutzt. Au de Kulturwäg Limmet het einige vo de Kunschtwerch uf de Chloschterhalbinsle.

## Weblink
Ella Kostolich

D **Eleonore Josefine Mathilde Kostolich geb. Brändlin**, zmeischt **Ella Kostolich**, au bekannt as **Ella** oder **Annebäbi** (* 12. Dezämber 1922 z Hauge, † 16. Septämber 2010 z Eimeldinge) isch e dytschi Dialäktdichteri gsi. Si isch as Mitgrinderi un Darstelleri vum Lörracher *Bühneli* regional bekannt gsi.

## Läbe
D Ella Brändlin isch z Hauge uf d Wält chuu un het in ihre Juged e Zytlang bi ihre Großmueter z Istei gläbt.

Ihre Mann, Hans Kostolich, isch vu Eschtryych gsi. Si hän zämme zwee Sihn gha. IhreMann isch aber scho frie gstorbe. E baar Johr het si mit ihrem Mann e Tankstell z Fridlige bedribe. In däre Zyt hän si au ihre Huus z Eimeldige gchauft, wu si d Kostolich bis zue ihrem Dod gwohnt isch.

## Dialäktautori un -darstelleri
D Ella Kostolich het anne 1953 d Laiespiilgruppe Hauge mitgrindet. 1975 het si zämme mit em Günter Geiser us däre Laiespiilgruppe Hauige s Lörracher *Bühneli* grindet, wu im Lauf vu dr Zyt in dr Region bekannt woren isch. Fir des Amateurtheater het si sich iber 50 Johr engaschiert as, nit nume as Darstelleri.

Au in dr Burefasnachtsg’sellschaft Hauge het si as "Ehrezeremoniemeischdere" iber vil Johr ihri Gedicht an dr Fasnet vordrait, au Schnitzelbänk het si verfasst fir d Fasnet.

D Ella Kostolich het iber d Johr au vil Dialäktgedicht gschribe, wu si bis zue ihrem Dod im Septämber 2010 immer wider bi verschidene Aaläss vordrait het.

## Wärch
D Kostolich het drej Gedichtbänd uusbrocht, rusgee vu dr Gmei Istei:
* *Baderli un Dischdle. Mundartgedichte.* Selbstverlag 2005
* *Maierisli un Hagebutte*
* *d'Elfiglocke ryeft*

## Weblink
* Was isch Zit?, Gedicht vu dr Ella Kostolich uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* In ihren Versen bleibt Ella Kostolich in Erinnerung (Badische Zeitung, 21.10.2010)
UCI

**UCI** meint:

* User Computer Interface, Mensch-Machine Schnittstell
* Union Cycliste Internationale, Wält-Velosport-Verband
* Union Cynologie International e.&nbsp;V., Wältverband vo der Kynologii
* United Cinemas International, en europäischs Kino-Unternähme
* Universal Chess Interface, Universelli Schach-Schnittstell
* Universidad de las Ciencias Informáticas, e kubanischi Eliteuniversität für Informatik
* University of California, Irvine 
* United Kennel Clubs International, die Internationale Rassehund-Zuchtverbänd
* Ultrasonic Contact Impedance, e Hertiprüefverfahre
* Union de Creditos Inmobiliarios S.L. 
* Ubiquitous Customer Interfaces
Union Cycliste Internationale

D **Union Cycliste Internationale** (abkürzt **UCI**) isch der internationali Velosport-Dachverband. D UCI isch e Nit-Regierigsorganisation, wo die nationale Velosportverbänd repräsentiert. Der Sitz vo der UCI befindet sich z Aigle in der Schwiiz. Mitgliider in der UCI si zur Zit (2010) über 170 nationali und 5 kontinentali Verbänd. Usserdäm duet si öbbe 1'500 professionelli und öbbe 600'000 lizenzierti Rennfahrer verdrätte.

D UCI het bis 2005 der Velowältcup organisiert und d UCI-Wältrangliste ufgstellt. Dr Cup isch denn vo dr UCI ProTour abglöst worde. Sit 2009 si die wichdigste Velorenne Deil vom UCI World Calendar, und noch dene ihre Resultat stellt d UCI Liste uf in der Einzel-, in der Mannschafts- und in der Nationewärtig, s UCI World Ranking. 2011 isch d Rennserii in UCI World Tour umbenennt worde und die 27 wichdigste Renne uf dr Wält si Deil drvo.

## Fuessnote
Reichsunmittelbarkeit

As **riichsunmittelbar** oder **riichsfrei** si im spotmittelalterlige und frühneuziitlige Heilige Römische Riich sälli Persone und Institutione gheisse worde, wo keinere andere Herrschaft understande hai, sondern diräkt und unmittelbar em Kaiser undergee gsi si. Si si as **riichsunmittelbari [[Reichsstände|Ständ]]** oder **Immediatständ** bezeichnet worde.

## Persone

Mä underscheidet drei Gruppe vo riichsunmittelbare Persone oder Körperschafte: 
# sälli, wo persönlig s Rächt gha hai an de Riichsdäg drbii z si, 
# sonigi, wo nume über Korporatione därt verträte gsi si und
# schliesslig die, wo uf em Riichsdag nid hai chönne erschiine.
Zur erste Gruppe hai d Kurfürste ghört, die sunstige Riichsfürste und die riichsunmittelbare Fürstbischöf. Die zweiti Gruppe si die riichsunmittelbare Groofe und Herre gsi, d Riichsstedt und die riichsunmittelbare Äbt. Alli zsämme hai d Riichsständ bildet. 

D Riichsritter si zwar *riichsunmittelbar* gsi, hai aber nid zu de Riichsständ ghört. S Gliiche het für e Reihe vo Chlöster gulte (vor allem Frauechlöster) und e baar Freiort oder Riichsdörfer. Die riichsunmittelbare Lüt si die diräkte Vasalle vom Kaiser gsi, wo im Mittelalter s Chronguet bildet hai und denn wäsentlig zahlriicher gsi si as am Ändi vom Riich. Hüfig isch d Richsunmittelbarkeit vom ene Ort oder Chloster umstritte gsi, denn die benochberte Fürste hai welle die riichsunmittelbare Gebiet ihre Territorie azschliesse.

## Ändi

Mit em Riichsdeputationshauptschluss vo 1803 isch d Riichsunmittelbarkeit bis uf wenigi Riichsstedt ufghobe worde, d.&nbsp;h. d Ständ, wo bis denn riichsunmittelbar gsi si, si mediatisiert, das heisst eme Landesherr Underdan gmacht worde. Wo s Riich im Johr 1806 ufglöst worden isch, het d Institution vo der Riichsunmittelbarkeit ändgültig ufghört z existiere.

## Weblingg
Bundesratswahlen 2010

Datei:Simonetta_Sommaruga_(2007).jpg|Di noie BundesrötSimonetta Sommaruga
Datei:Johann Niklaus Schneider-Ammann (2007).jpg|und Johann Schneider-Ammann.
Datei:Moritz Leuenberger, 2010.jpg|Di zruckträtendi BundesrötMoritz Leuenberger
Datei:Hans-Rudolf Merz, 2010.jpg|und Hans-Rudolf Merz.

D **Bundesrotswahle 2010** isch d Ersatzwahl vo zwei Bundesröt gsi, wo am 22. September 2010 vo de Bundesversammlig im Bundeshuus z Bärn stattgfunde het.
Mit em Rücktritt vo de Bundesröt Moritz Leuenberger (SP) und Hans-Rudolf Merz (FDP) isch d Wahl vo de Nochfolger nötig worde.
Gwählt worde isch als Ersatz für de Moritz Leuberger sini Parteikollegin Simonetta Sommaruga und für de Hans-Rudolf Merz sin Parteikolleg, de Johann Schneider-Ammann. Es Novum für d Schwiiz isch, dass mit de Wahl vo de Simonetta Sommaruga d Fraue zum erschte Mohl e Mehrheit im Bundesrot hei.

## Kandidate
Vo de verschidnige Fraktione im Bundeshuus sind folgendi Kandidatinne und Kandidate "ins Renne gschickt" worde.
* Vo de SP:
** Simonetta Sommaruga
** Jacqueline Fehr
* Vo de FDP:
** Karin Keller-Sutter 
** Johann Schneider-Ammann
* Vo de SVP:
** Jean-François Rime
* Vo de Grüene:
** Brigit Wyss
*D CVP-Fraktion het uf d Nomination vo eme Kandidat verzichtet. 

D Grüene hei mit ihrere Kandidatur de FDP-Sitz welle aagrife, d SVP het ihre Kandidat zweimol la aaträte.

## D Wahl

### D Nochfolg vom Moritz Leuenberger

### Nachfolg vom Hans-Rudolf Merz

## Weblink
* Dossier uf parlament.ch

## Einzelnochwis
Johann Schneider-Ammann

Dr **Johann Niklaus Schneider-Ammann** (* 18. Februar 1952 z Sumiswald, heimetbrächtigt z Hasle bi Burgdorf) isch e Schwyzer Unternähmer un Bolitiker (FDP). Vo 2010 bis 2018 isch er im Schwyzer Bundesrot gsii.

## Läbe
Dr Schneider-Ammann het an dr ETH Züri Elektrotechnik studiert un het 1977 mit em Diplom abgschlosse. Anne 1982/83 het er e *Master of Business Administration* an dr Schuel INSEAD z Fontainebleau bi Paris erworbe.

Anne 1978 isch er Projäktleiter bi Oerlikon-Bührle worde, 1981 isch er in s Maschinebauunternähme vu dr Familie vu syre Frau Katharina Schneider-Ammann yydrätte, zerscht as Prokurist, syt 1990 as Presidänt vu dr Ammann Group. Syt dr Deilnahm vu dr Ammann Group an dr Sanierig vu dr Mikron Technology Group anne 2003 isch er dert au Presidänt vum Verwaltigsrot. Däm Gremium het er scho dervor as Mitglid aaghert. Syter anne 1998 nimmt er au Yysitz im Verwaltigsrot vu dr Swatch Group, in dr dertige oberschte Muetergsellschaft Swatch Group SA. Syt 1999 presidiert er dr Verband vu dr schwyzerische Maschine-, Elektro- un Metallinduschtri Swissmem; derzue isch er Vizepresidänt vum Wirtschaftsdachverband Economiesuisse. 

Anne 1999 isch dr Schneider-Ammann in dr Nationalrot gwehlt wore. In dr Johr 2003 un 2007 isch er widergwehlt wore. Är ghert dr *Kommission fir Wirtschaft un Abgabe* aa.

Dr Johann Schneider-Ammann isch am 22. Septämber 2010 in dr Ersatzwahl vum Hans-Rudolf Merz näbe dr Simonetta Sommaruga zum neje Bundesrots-Mitglid gwehlt wore. Am 1. November het er sis Amt im Eidgenössische Volkswirtschaftsdepartement (EVD) aaträte. Im 2016 isch er dr Bundespräsident vo dr Schwiiz gsi. Am 25. Septämber 2018 het dr Schneider-Ammann sy Ruggdritt per 31. Dezämber bekannt gee.

Dr Schneider-Ammann isch ghyrote un het zwei Chinder. Är isch Burger vu Hasle bi Burgdorf un wohnt z Langethal.

## Weblinks

* 
* Website von J. N. Schneider-Ammann

## Fuessnote
Simonetta Sommaruga

D **Simonetta Sommaruga** (* 14. Mai 1960 z Zug, heimetbrächtigt z Lugano un Eggiwil) isch e Schwyzer Bolitikeri (SP). Am 22. Septämber 2010 isch si in de Schwyzer Bundesrot gwählt worde.

## Läbe
D Sommaruga isch mit zwee Brieder un eire Schweschter z Sins, Kanton Aargau, ufgwachse. Si isch uf s Gymnasium z Immesee, Kanton Schwyz gange, un het s mit dr Matura abgschlosse. Derno het si sich z Lozärn, z Kalifornie un z Rom zur Pianischti uusbildet. Vu 1988 bis 1991 het si an dr Universität Friburg Anglischtik un Romanischtik studiert.

Uusgangspunkt vu ihre bolitische Karriere isch ihri Detigkeit as Gschäftsfiereri vu dr Stiftig fir Konsumänteschutz gsi, wu si vu 1993 bis 1999 uusgiebt het un wu si in dr Dytschschwyz effetli bekannt gmacht het. Si isch hite Presidänti vu däre Stiftig un vu dr Entwickligshilfeorganisation Swissaid.

Vu 1998 bis 2005 het d Sommaruga em Gmeirot vu Köniz aaghert. Vu 1999 bis 2003 isch si Nationalreti gsi. Syt 2003 ghert si em Ständerot aa.

Am 22. Septämber 2010 isch si bi dr Bundesrots-Ersatzwahl fir dr Moritz Leuenberger mit 159 Stimme im vierte Wahlgang in dr Bundesrot gwehlt wore. Ihres Amt het si am 1. November 2010 übernoh und s Eidgenössisch Juschtiz- und Polizeidepartement (EJPD) übernoh.

Am 5. Dezember 2013 isch d Sommaruga mit 180 vo 205 gültige Stimme zue de Vize-Bundespräsidentin für s Johr 2014 und am 3. Dezember 2014 mit 181 vo 246 Stimme zur Bundespresidänti für s Jahr 2015 gwählt worde.

Mit dr Ernöierigswahle vom Bundesrot Endi 2018 häts e Rochade i dr Departementsverteilig gee. Sit em 1. Jänner 2019 isch d Simonetta Sommaruga Vorsteheri vum Eidgenössische Departement fir Umwelt, Verchehr, Energii und Kommunikazion (UVEK). Im 2020 isch si zum zwöitemol Bundespresidänti gsi.

D Simonetta Sommaruga isch mit em Schriftsteller Lukas Hartmann ghyrote un wohnt z Spiegel bi Bärn. Wu ire Mann en Schlagaafall iberchuu het, het d Sommaruga am 2. Novämber 2022 ire Ruggdritt us em Bundesrat per Ändi 2022 aagchindet. Zu ihrere Nochfolgeri isch am 7. Dezember 2022 d Élisabeth Baume-Schneider gwählt worde.

## Vereffentlichunge
* *Gurtenmanifest für eine neue und fortschrittliche SP-Politik* (mit Henri Huber, Tobias Kästli, Wolf Linder). Gurten, 10. Mai 2001; Dokument online (PDF; 236 KB)
* *Für eine moderne Schweiz. Ein praktischer Reformplan* (hrsg. mit Rudolf H. Strahm). Nagel & Kimche, München 2005, ISBN 3-312-00356-3

## Literatur
* 

## Weblink

* d Simonetta Sommaruga bim Eidgenössische Departement fir Umwelt, Verchehr, Energii und Kommunikazion (UVEK) (admin.ch)
* 
* 

## Fueßnote