open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meisterschwanden

**Mäisterschwande** (amtlich *Meisterschwanden*) isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Seetal am Ostufer vom Hallwilersee. Dr Dorfbach goot durs Hungertaal und s Tobel bis an See abe. Am Ufer vom See sind d Schiffstazione bim Gaschthof *Delphyn* und bim Gaschthof *Seerose*, wo au d Badi vo Mäisterschwande isch. S Dorf Tennwyl lyt ei Kilometer nördlech vo Mäisterschwande und ghört sid em Joor 1899 au zu dr Gmeind Mäisterschwande. Z Tennwyl isch s Arbeiterstrandbad.

D Nochbergmeinde vo Mäisterschwande sind Seenge, Faarwange, Beibel, Birrwil und Boniswil.

## Gschicht
S erschte Mol isch Mäisterschwande ane 1173 als *Meistersvanc* gnännt worde. Dozmol isch s grosse Erb vo de Grafe vo Länzbrg verdeilt worde und Mäisterschwande isch zu de Grafe von Kyburg cho.

Ane 1916 isch d Ysebaanstreki vo Woole uf Mäisterschwande ufggange, wo 1997 dur ne Busbetriib vo dr BDWM ersetzt worden isch.

## Seekultur
Näbe de andere Badine am Hallwilersee gits au no bi Tennwil s alte «Arbeiterstrandbad» mit em Zältplatz und em Bootshafe. Wo ane 1935 dr *Veräin Arbeiterstrandbad* gründet worden isch, het das als neue Schritt vo dr Arbeiterbewegig im Aargau gulte. No im glyche Joor het me am See die Badi als Projäkt vo der sozialdemokratische Kultur ygweit. D Arbeiter sind vo wythär am Wuchenändi mid em Welo uf Tennwil ggange zum d Zyt am See z erläbe. Vo Arbeitervereine sind i dr Badi Wettkämpf duregfüert worde. Hüt isch s Strandbad e Stiftig.

D Schifffaartsgsellschaft vom Hallwilersee, wo ane 1888 als *Tampfschiffgsellschaft vom Hallwylersee* gründet worden isch, het iri Basis mit ere eigene Wärchstatt z Mäisterschwande. Agfange het d Gsellschaft mit Tampfschiff und scho vo 1910 a het si uf Motorschiff gwächslet. Denn het si es Schiff vom Bodesee gchauft, d «Bayern», wo ufem Hallwilersee dr Name «Hallwyl» übercho het. D Schifffaartsgsellschaft het jetz (2023) föif Schiff:
* s Motorschiff *Breschtebärg* vo 1990
* s Motorschiff *Seetaal* vo 2010
* s Motorschiff *Delphin* vo 2018
* s Motorschiff *Hallwil* vo 1977
* s Motorschiff *Seerose* vo 1998

## Literatur
* .
* .

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Mäisterschwande

## Fuessnoote
Seon

**Seen**, offiziell **Seon**, isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Seetaal, am Aabach und uf ere Ändmoräne vom Rüüssgletscher us dr Yschzyt.

D Nochbergmeinde vo Seen sind Schofise, Staufe, Länzbrg, Eglischwil, Seenge, Hallwil, Dürrenäsch, Töüffetu und Grääniche.

## Gschicht
S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 893, eme Zeisrodel vom Fraumöischter vo Züri, s erschte Mol erwäänt. Es heisst det drin «ze sewun».

Am Aabach sind sid em Middelalter Wasserwärch und sid 18. Joorhundert es baar Fabrigge entstande.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Seen
* 

## Fuessnoote
Wenkerbogen von Warmbach

Dr **Wenkerboge vo [[Warmbach]]** isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Dütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht.

## Hiwiis zuem Boge 41696
* Warmbach het dertmols zuem Amt Lörrach im Großherzogtum Bade ghärt. Hit ischs ne Oordsdeil vu Badisch Rhyfälde.
* De Oord lit im Sproochruum vum *[[Hochalemannisch|Hoch- oder Südalemannische]] / Säckinger-Laufeburger Ruum*.
* Die vierzig Sätz sin domols durch Schiäler unnem Lährer Karl Sprich vu Liel, hütt en Oorsdeil vo Schlienge, Bezirksamt Mille.
* As Üssproch vum Ortsnamme wird im Boge „Warmbach“ angeh.
* In Süddischland sinn d Bege anne 1887 uffgnumme worre, der vo Warmbach het d Nummere 41696 griägt.
* D geografisch Lag vu Warmbach isch in dere Karde iitrage.

## Wenkersätz
#Im Wintr flégè dé trochene Blätter in dr Luft ummè.
#S härt jétzè gi uff z'schneiè, dr noh gitz wiedr besser Wattr.
#Dö Cholè in dè Ofè, damit d Milch afangt z chochè. 
#Der göet alt Mā isch mitdm Roß dur's Is abè brochè und ins chalt Wasser abè kèit.
#Er isch vor vèr odr sex Wuchè gschtorbè.
#S Füühr isch so grüsli gsi, daß Chöchè untè verbrännt sinn.
#Er ißt d Eier allewiil ohni Salz un ohni Pfäffr.
#D Fééß thén mr so wéh, ii gaub, sie sinn durglaufé.
#I béé bii dr Frau gsi un ha'neres gseit, un sie hett gseit, sie wèlls au dr Tochtr säge.
#I wills nimmi döé.
#I schlatr glii mitdm Chochléffl um d Ohré du Aff.
#Wo goosch aane, solli mit dr goh.
#És sinn schlächti Zitté.
#Mie léb Chind, blieb do unté schtoh, de béßè Gäns bisse di sunscht tot.
#Du hesch hitt am meischté glèhrt un bisch au ordlé gsi, un därfsch freeièr haim as de Andérè.
#D bisch noonig groß gnög, é Fläsché Wiin usztrinké, d mösch zerscht noweng waxé un größer wärdé.
#Gang sag dr Schwéschter, sie sollè Chlaidr füür eieri Möötr fèrig naihè un au mit dr Bürschtè sufer machè.
#Wènn dè chänt hätsch, dr noo wärs anderscht cho, un s thet jetzè bessr ummnè schtoh.
#Wär hett mr miie Chorb mitdm Flaisch gschtohlè?
#Er hett grad so doo, as wenn se zöm dreschè bschtellt hättè, sie häns abr selbr thoo.

## Wörder im Wenkerboge
*heiß, nai, blau, grau, haue, Hand. Mehrzahl Händ; Hampf, Hälm, Flax, er waxt, Base, Pflume, Brèaf, Hof, jung, chrumm
*Sunntig, Méntig, Zischtig, Mittwuche,  Dunnschtig, Fritig, Samschtig
*ölf, fufzäh, sächzäh, fufzig

## Luäg aü do
* Lischde vu alemannische Wenkerboge
* d Wenkersätz uf Hochdütsch

## Weblink
* Digitalisat vum Original Warmbacher Wenkerboge

## Wo s her isch
Dreiländereck

Es **Drüländeregg** – au *Länderdrüegg* gnennt – isch en geografische Punkt, wo drü gliichrangigi Gränze zäme chömed. Es isch en Gränzpunkt, wo drü gliichgaarteti Territorie (Staate, Gliidstaate, Verwaltigsaihaite etc.) ufenand treffid. Bekannt sind söttegi Drüländeregge dänn, wänn si scho längeri Zit existiere oder aber, wenn döt drü Kulture ufenand treffid. Mängmol isch di säb Stell dur di jewilige Staatsflagge oder dor es Monument markiert. E Stell, wo me as drü Länder zäme chömed gits nu theoretisch im Meer usse. Innerhalb vo Staat, uf Ebeni vo de Gliidstaate oder Verwaltigsainhaite, gits Gränzpünkt, wo me as drü Gebiet anenand chömid.

## Wält
Vo de 195 (Stand 2015) Staate uf de Wält, wo vo de UNO anerkannt sind, händ 135 en asige Gränzpunkt. Total gits 159 söttegi Drüländeregg, e paar devo sind uf em Land, uf eme Bärg, in ere Flussmündig oder im ene See usse. D Volksrepublik China hät mit 16 Länderdrüegg am maischte – Russland, de flächemässig gröschti Staat vo de Wält, hät nu 10 asegi Gränzpünkt.

## Europa
Öschtriich hät a sinnere Gränze nüü Drüländeregge und dodemit am maischte z Europa, Dütschland hät sibe, d Schwiz sächs, und Liechtestai hät zwomol äs Länderdrüegg.

## Luge au
* Dreyeckland
* Radio Dreyeckland
* DreyEcker
* Drüländerbrugg

## Weblink

* ''Dreiländerecke'' uf dieweltenbummler.de
Mündung

**Mündung** stoht för:
* Mündung (Gewässer), au *Flussmündig*, d Zueflussstell vom ene Flüüssgwässer in es anders Gwässer
* Mündung (Waffe), s vorderi Endi vom ene Lauf bin ere Füürwaffe
* *Ghüüsmündig*, d Öffnig bi de Ghüüs vo de Weichtier
Muhen

**Muè**, offiziell **Muhen**, isch e Gmeind im Bezirk Aarau im Kanton Aargau.

## Geografy
D Gmeind lyt im undere Suuretaal zwüsche Hirschtu und Oberämpfälde. S Gmeindbiet goot i dr Ebeni im Weschte chly über d Suhre use. D Gränze isch deils mid dr Schnällstrooss 24, wo vo Aarau uf Sursee goot, zämegleit. S Dorf het drü alti Dorfchärn: Obermuè, Mittelmuè, wo au d Chile stoot, und Undermuè, wo a dr Strooss am Oschtrand vom Taal ligge. Derzue het d Gmeind i dr Ebeni no d Sidlig *Hard* und bi Undermuè s Kwartier *Schwabistaal*. Im Oschte goot dr Gmeidbann i drü churzi Sytetääler ine und bis uf d Höchi vom Bärgrügge, wo s Suuretaal vom Wynetaal trennt.

D Nochbargmeinde vo Muè sind Oberämpfälde, Gräniche, Chulm, Hirschtu, Holzike und Chölike.

## Gschicht
S Dorf isch inere Kwelle us em Joor 1045 s erschte Mol gnännt.

Ane 1901 isch d Strecki vo dr Suuretaalbaan dur Muè ufftoo worde.

## Architektur

Z Muè stoot no es uralts Purehuus, wo mid Strau tekt isch. Hüt isch do drin s Dorfmuseum.

Di refermierti Chile isch ane 1961 bout worde.

Im «Bääre» z Muè isch dr Bernhard Matter ufgwachse.

## Müheler
* Adolf Haller (1897–1970), Schriftsteller
* Bernhard Matter (1821–1854), dr letscht Maa, wo im Kanton Aargau higrichtet worden isch

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Muè
* 

## Fuessnoote
Zeihen

**Zäie**, offiziell: **Zeihen**, isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau.

## Geografy
D Gmeind lyt im Fricktal, im öschtleche Deil vom Juragebirg. Grad am Dorf goot d Bözbärglinie vo dr Ysebaan dure. S Dorf Niderzäie lyt unden am Zäierbach, wo en Sytebach vo dr Sissle isch, und s Dorf Oberzäie wyter obe. Im Süde goot dr Gmeindbann bis ufe Zäier Hombärg. 

D Gmeind isch i dr Middi vom Jurapark Aargau.

## Gschicht
S Dorf isch öpe ane 1308 im Habsburger Urbar s erschte Mol gnännt.

Uf em Eich stoot e Fäldchappele, wo bim alte Eichchrüüz bout worden isch.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Zäie
* 

## Fuessnoote
Geltwil

**Gältel** (amtlich *Geltwil*) isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Bünztaal. Es isch uf dr Oschtsyte vom Lindebärg. Zu dr Gmeind ghört au dr Wyler Ysebärgschwyl.

D Nochbergmeinde vo Gältel sind Buttwil, Muri, Mereschwand, Beibel und Hitzkirch.

## Gschicht
S Dorf isch s erschte Mol öpe 1160 i de Acta Murensia gnännt.

## Wappe
Wil me dr eigentlech Ursprung vom Dorfname nit gchennt het, isch is Wappe vo dr Gmeind wäge der Änlechkeit vom Wort s Bild von ere Gälte zeichnet worde.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Gältel
* 

## Fuessnoote
Kallern

**Challere** (amtlich *Kallern*) isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt uf ere Gländterrasse uf dr Weschtsyte über em Bünztaal ganz im Norde vom Lindebärg. Derzue ghöre d Wyler Challere, Hinderbüel, Underniesebärg, Underhöll und Oberhöll.

D Nochbergmeinde vo Challere sind Walteschwyl, Boswil, Bettwil, Saarmeschtrf und Uezwil.

## Gschicht
S Dorf Challere isch s erschte Mol im Habsburger Urbar vo öpe 1306 gnännt.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Challere
* 

## Fuessnoote
Rottenschwil

** Roddeschwyl** (amtlich *Rottenschwil*) isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt am weschtleche Rand vom Rüüsstaal. Dr Gmeindbann foot im Weschte ufem Buecheald a und goot im Oschte bis a d Rüüss und zum Flachsee und bim Werderhölzli sogar no uf d Oschtsyte vo der Rüss übere. Bi Roddeschwyl goot e Brugg über d Rüüss.

S Dorf Werd isch ane 1898 zu Roddeschwyl ygmeindet worde.

Dur Roddeschwyl isch früener der alt Houptkanal vo der erschte Entwässerig vo dr Rüüssebeni ggange. Im Biet vo Roddeschwyl ligge grossi Sümpf und Wasserflechene, au der ehemolig Flusslouf vo dr Rüss, wo hüt *Stilli Rüüss* heisst. Die Deil vo dr Landschaft und psunders dr Flachsee sind die wichtigschte Naturschutzpiet i dr Rüssebeni, wo bim grosse Projäkt vo der Sanierig vom Rüsstaal ygrichtet worde sind.

Z Roddeschwyl isch sider en Drittel vo dr Gmeindflechi de Naturschutzpiet zuedeilt. Bi Roddeschwyl isch s Huus, wo drin d «Stiftig Rüüsstaal» schaffet, wo im Uftrag vom Kanton für d Naturschutzprojäkt i dr Rüüssebeni luegt.

D Nochbergmeinde vo Roddeschwyl sind Underlunkofe, Oberlunkofe, Joone, Aristau, Bäsebüüre und Brämgarte.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1281 i dr Form *Rotolfswile* gnännt. Im Habsburger Urbar vo öpe 1306 heisst dr Name *Rotoswile*.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Roddeschwyl
* 
* 

## Fuessnoote
Oberentfelden

** Oberämpfälde **, offiziell **Oberentfelden**, isch e Gmeind im Bezirk Aarau im Kanton Aargau.

## Geografy
S dorf lyt im undere Suuretaal. Dr Gmeindbann goot kwer über s ganze Taal vom Hügelzug im Oschte bis i d Wälder im Weschte, wo d Gmeind an Kanton Soledurn aachunt.

Zmitzt dur s Dorf louft d Suure und weschtlich dervo dr Üerkebach, wo uf em Bode vo Oberämpfälde no dr Chölikerbach ufnimmt und erscht z Underämpfälde id Suure mündet. vo de Hügel uf beide Syte chöme vil churze Bechli i d Ebeni abe, wo sid der Meliorazioon vo dr Landschaft dur Kanääl zu dr Suure flüsse.

D Bouzoone vo Oberämpfälde sind im 20. Joorhundert starch gwachse. Hüt sind si mid dene vo Underämpfälde zämecho, vo dr Badi im Weschte bis zu dr grosse Ychaufszäntre bi dr Üerkebrugg und i dr Suurematte.

D Nochbergmeinde vo Oberämpfälde sind Underämpfälde, Suur, Gräniche, Muè, Kölike, Grezebach und Schönewerd.

## Gschicht
S Dorf isch inere Kwelle us em Joor 965 s erschte Mol gnännt, wo dr Hof «Endiveld» em Chloschter Disentis gschänkt worden isch.

Am 2te Septämber 2020 hat d Gmäindversamlig mit 66,2 % em Fusionsprojekt Zuekumftsruum Aarau zuegstimmt. Dodemit cha mer erwarte, dass Oberämpfälde zäme mit de Stadt Aarau und andere Gmäinde, wo «Ja» gseit hend, e noji grösseri Gmäind bilde tuet.

## Name
Dr Name vom Ort, «Endiveld», isch us em Althochdüütsche und bedütet eifach «s Ändi vom Fäld».

## Wappe
Wil me früener nümm gwüsst het, wohär dr Name cho isch, und me uf d Verbindig vom Wort mid ere Änte cho isch, het d Gmeind es Wappe mit em Bild vo däm Dier lo zeichne.

## Lüüt
* Walter Müri (1899–1968), Philoloog
* Max Voegeli (1921–1985), Schriftsteller

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Oberämpfälde
* 

## Fuessnoote
Waltenschwil

** Waltischwyl** (amtlich *Waltenschwil*) isch e Gmeind im Bezirk Muri vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Bünztaal. Dr Gmeindbann goot vo dr Hügelzone uf de Moräne überem Rüüsstaal im Oschte kwer über die ganzi Bünzebeni und über d Ysebaanlinie und d Houptstrooss bis an Hang vom Buechwald im Weschte.

D Nochbergmeinde sind Woole, Brämgarte, Bünze, Boswil, Challere und Büttigche.

## Gschicht
S Dorf isch imene Dokumänt vo ane 1085 s erschte Mol gnännt.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Waltischwyl
* 

## Fuessnoote
Kirchleerau

**Chilchlerb ** (amtlich *Kirchleerau*) isch e Gmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im ene Sytetaal, wo uf dr Oschtsyte vom Suuretaal isch. S Dorf lyt grad näbem Nochberdorf Moslerb. Gäge Oschte goot e Strooss is Bänkelloch und über en chlyne Passübergang is Ruedertaal.

D Nochbergmeinde vo Chilchlerb sind Schlossrued, Schmiedrued, Moslerb und Staffelbach.

## Gschicht
S Dorf isch als *Lerowe* ane 1248 s erschte Mol urkundlech erwäänt. D Chile, wo sid 1275 begchanntt isch, het schöni farbegi Glaspfäischter mit alte Wappeschybe.

## Lüüt
* Jakob Hunziker (1827–1901), Lehrer, Tieläktoloog und Volchskundler, Autor vom *Wörterbuech vo dr Leerber Mundart*

## Literatur
* Jakob Hunziker: *Aargauer Wörterbuch in der Lautform der Leerauer Mundart.* Suurländer, Aarau 1877. Naatrück Sändig, Wiesbaden 1968 und Sändig, Vaduz 1989. (Digitalisaat uf archive.org.)

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Chilchlerb
* .

## Fuessnoote
Staffelbach AG

** Staffubach ** (amtlich *Staffelbach*) isch e Gmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Suuretaal. Es isch näben ere grosse Moräne vom Rüüssgletscher, wo dä i dr letschte Yschzyt ufghüüft het. Dä Moränehügel isch 500 Meter breit und fasch 50 Meter höch. D Suure louft dur ne schmali Lücke i dr Moräne, und a dere Stell lyt di alti Müli vo Staffubach. Im Taalbode hets am Stolterain e grossi Chiisgrueb, wo ane 1962 ufftoo worden isch, vo dr Firma *Fischer Chiis und Beton*. I dere het me ane 2015 en riisige Findling gfunde, wo 124 Donne schwär isch. Dr Gletscher het dä öpe vor 26000 Joor us de Alpe do abe brocht. Dr Kanton Aargau het en 2016 vom Poly z Züri lo undersueche, und wil d Expärtyse seit, dr Steiblock sig wüsseschaftlech seer wärtvoll, het er ne us dr Gruebe inere spektakuläre Akzioon am 13. Oktober 2016 lo usehole und bim Dorf als geoloogischs Monumänt lo histelle.

Ufem Böhl sind Steibrüüch, wo me früener Sandstei abbout het. Das Boumaterial vo Staffubach isch wytume bruucht worde. Dr *Verein Sandstäimuseum Staffubach* wott d Gschicht vo dere Technik dokumäntiere und defür im ene alte Taglöönerhuus, wo als Boudänkmol sell erhalte wärde, es Technikmuseum yrichte und derzue ane en Wanderwääg zu de Sandsteihöölene zwägmache.

Zu dr Gmeind Staffubach ghört s Dorf *Wittwyl*, wo 1 Kilometer wyter im Norden isch. Vo Wittwyl goot e Strooss dur nes Kwertaal is Üerketaal uf Bottewyl. Im Üerketaal ghört au dr Staffubacher *Saddelhof*.

D Nochbergmeinde vo Staffubach sind Schöftland, Schlossrued, Chilcherb, Moslerb, Reitnau, Wiliberg, Bottewyl und Üerke.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1220 s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt. D Müüli a dr suure isch scho im Middelalter gstande.

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Staffubach

## Fuessnoote
Münchwilen AG

**Münchwyle** (amtlich *Münchwilen*) isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im undere Fricktaal, fasch am Rhy unde. Es isch uf ere Terrasse über em grosse Sisslerfäld, wo dr Rhy zäme mid dr Sissle ufgschüddet het.

Im Süde ghört uf em Äigcherbärg no dr *Sichletehof* zu Münchwyle.

D Nochbergmeinde vo Münchwyle sind Sissle, Äigche, Schupfart, Obermumpf und Stei.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf chunt s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle vom Joor 1306 vor.

Schynts sid em 12. Joorhundert isch e Einsidelei mid dr Chapele vo dr heilige Ursula a däre Stell gsi, wo spöter s Dorf hicho isch. Dr Ort het bis ane 1760 zu dr Gmeind Stei ghört und het sech erscht den dervo glöst und en eigeti Gmeind pildet.

Im Sisslerfäld isch es grosses Industriikwartier entstande. Es het e grossi Chiisgrueb. D Houptstrooss, d Ysebaanlinie und d Autoban loufe grad unden am Dorf dure.

Ane 1978 het Münchwile syni Abwasserleitige a d Klääralaag vo Bad Säckinge z Düütschland aghänkt.

## Lüüt
* Sebastian Fahrländer (1768–1841), Arzt, Politiker und Statthalter vom Kanton Fricktal

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Münchwyle
* 

## Fuessnoote
Oberhof AG

**Oberhof** isch e Gmeind im Bezirk Loufeburg vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt imene Taalchessel im Jura, im südleche Deil vom Fricktaal. Im Oschte isch d Gmeindgränze a de Bärghäng vom Striche und vom Aschperstriche. Südöschtlech vo däm isch der Bärgsaddel vom Bänkerjoch, wo e Passtrooss usem Fricktaal uf Aarau drüber goot.

Grad unden am Bänkerjoch, ganz im Taal hinde, lyt dr Wyyler Bänke.

Im Süüde goot d Gmeind bis uf e lang Graat vo dr Wasserfalle bis zur Salhöchi. Im Weschte louft d Gränze über d Bärgchetti mid em Räbechopf und dr Burgflue. Uf dr Nordsyte isch im Taal undedra d Gmeind Wölfliswyl.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf isch ane 1630 s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Oberhof
* 

## Fuessnoote
Oeschgen

**Öschge** (amtlich *Oeschgen*) isch e Gmeind im Bezirk Loufeburg vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Fricktaal am Fluss Sissle und grad unden a Frick. Gäge Nordoschte goot dr Gmeindbann bis ufe Chaischterbärg. A däm schöne Hang hets e grosse Rääbbärg, wo scho im 19. Joorhundert begchannt gsi isch.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf *Escecon* isch im Joor 1234 s erschte Mol erwäänt. Die Form chunt vom althochdüütsche *Ascinghofun*.

## Kultur
Z Öschge isch dr Circus Nock jewyls i synere Winterpause.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Öschge
* 

## Fuessnoote
Ueken

** Üeke ** (amtlich *Ueken*) isch es Dorf und en ehmoligi Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau. D ehmoligi Gmeind Üeke het uf de 1. Jänner 2023 mir de Gmeind Herznach zu de neue Gmeind Herznach-Üeke fusioniert. 

## Geografy
S Dorf lyt im Fricktaal, im Taal vom Staffeleggbach.

## Gschicht
Im Joor 2015 het me bi Üeke im Bode 4166 römeschi Gäldstuck, wo i dr antike Zyt vergrabe worde sind, gfunde.

Dr Name vom Dorf isch als *Itken* ane 1337 imene Urbaar vo dr Graafe vo Habsburg-Laufeburg s erschte Mol erwäänt. Der Name sell vom althochdüütsche *Utinghofun* cho.

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Herznach-Üeke

## Fuessnoote
Wittnau AG

**Wittnau** isch e Gmeind im Bezirk Loufeburg vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Fricktaal im Grabe vom Bruggbach. Obedra lygge s soledurnische Chienbärg und d Gmeind Wölflinswil, undedra Gipf-Oberfrick, im Weschte Wegestette und d Baselbieter Gmeinde Ammel und Rooteflue.

## Gschicht
I dr Bronzezyt isch uf emene höche Bärg weschtlech vom Dorf, em Wittnauer Horn, e grossi Feschtig bout worde. Die Aalag isch eine vo de bedütende Schwiizer Fundplätz us däre Zyt. Dr Basler Archäoloog Rudolf Laur-Belart het dr Ort undersuecht.

Dr Name vom Dorf isch ane 1100 s erschte Mol erwäänt. Dr Name chunt vo dr althochdüütsche Form «(ze dero) wittun ouwo» und bedüütet «bim wyte Land am Wasser».

Uf em Hombärg nördlech vom Dorf lyt d Ruyne vo dr Burg *Alt-Hombärg*.

A dr Gränze zu Chienbärg isch im 19. und 20. Joorhundert dr Heimetlooseplatz gsi.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Wittnau
* 

## Fuessnoote
Reitnau

**Reitnou** (amtlich *Reitnau*) isch e Gmeind im Bezirk Zofige vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf Reitnou lyt im Suuretaal a dr Gränze zum Kanton Luzärn. Es stoot am Rand vo dr Ebeni und uf ere Moräne vom Gletscher us dr Yschzyt. S Land undedra a dr Suure isch s Suuremoos. Sid me d Suure ane 1923 in en grade Kanaal gleit het, isch das Gebiet Acherland. Im Weschte goot dr Gmeindbann übere Hügel bis is Üerketaal. D Strooss vo Reitnou i das Taal übere chunt oben a dr Moosersagi i das Taal abe. Uf em Hügelrugge am *Hombärg* sind Rodigsinsle mid de Puurehöf *Grüterhof, Bärghof, Fäldlimoos* und d *Wüeschteburg*.

S Dorf Attewiu isch ei Kilometer nördlech vom Zäntrum vo Reitnou. D Sidlige vo beidne Dörfer sind hüt zämegwachse.

Dr Suure noo goot di nazionali Welorute 3.

D Nochbergmeinde vo Reitnou sind – sid der Fusion mit Attewiu – Wilibärg und Staffelbach gäge Norde, Mooslerb im Oschte, Trienge im Süüde und Reide im Wiggertaal uf der Weschtsyte.

## Gschicht
S Dorf isch als *Reitinowa* in ere Kwelle vo ane 1045 s erschte Mol erwäänt. Es isch en *-Au*-Name, wil s Dorf i der Nöchi vo der füechten Ebeni lyt.

D Chile vo der refermierte Pfarrei Attewiu-Wilibärg-Reitnou stoot uf ere Gländterrasse z Reitnou. Anne 1993 het mä archäologischi Räschten im Chileboden undersuecht, wo zeige, ass d Chile vo Reitnou scho im sibete Joorhundert als Eigechile vom ene Adelsgschlächt törft gründet worde sy; der hüttig Bou isch usem 16. Joorhundert und der Chiledurm vo 1900. D Chile het mit em Dorf de Grafe vo Länzbrg ghört, wo d Ortschaft öppe 1045 em Chlooschter Schänis gschänkt händ. Im Middelalter isch s *Dekanat Reitnou* es grosses Gebiet vom Bischtum Konstanz gsi; s Land bis uf Aarau abe het derzue ghört. 1528 het Bärn au do d Refermazion duregsetzt.

Sid 1965 git’s z Reitnou all Joor es Bärgrönne mit Rönnauto.

Uf e 1. Jänner 2019 het sech d Gmeind Reitnou mit der alte Nochbergmeind Attewiu zämetoo; die nöi Gmeind heisst au Reitnou. Bschlosse worde isch die Fusion am 26. Novämber 2017 vo de Stimmberächtigte vo beidne Gmeinde.

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Reitnou

## Fuessnoote
Ignazio Cassis

De **Ignazio Cassis** (* 13. April 1961 z Sessa; heimatberächtigt z Biasca und z Sessa) isch en Schwizer Politiker (FDP) us em Tessin. Sit em 1. November 2017 isch er Bundesrot und Vorsteher vom Eidgenössische Departemänt für usswärtegi Aaglägehaite (EDA).

## Läbe
Bi sinnere Geburt hät de Ignazio Cassis di italienischi Staatsaaghörigkait vo sim Vater gha. Im 1976 isch er i de Schwiz iibürgered worde und und hät doozmol de italienisch Pass müese abgee. Spöter isch er schwizerisch-italienische Doppelbürger worde, wa ab 1992 rächtlich mögli worden isch. Im Zämehang mit de Kandidatur för d Bundesrotswahl 2017 hät er dänn uf di italienisch Staatsbürgerschaft verzichtet.

De Cassis hät a de Uni Züri Medizin gstudiert (Arztdiplom 1987), sich för Inneri Medizin und Volksgsundhait spezialisiert (Master i *Public Health* 1996). 1998 isch er bim Fred Paccaud a de Uni Lausanne zum *Dr. med.* promoviert. Vo 1996 bis 2008 isch er Tessiner Kantonsarzt gsi. Er isch vo 2008 bis 2012 Vizepräsident vo de Schwizer Ärztevereinigung FMH gsi. Im Militär isch er, noch de Gebirgsinfanterii-Rekruteschuel als Trompeter, wäge sim Medizinstudium Bataillonsarzt (Major) im Stab vom Tessiner Gebirgsschützebataillon 9 worde, und nochhär isch er im Stab vom Oberfeldarzt tätig gsi.

De Ignazio Cassis wohnt z Montagnola und isch ghürote.

## Politik
De Ingnazio Cassis isch vo 2004 bis 2014 Gmaindrot z Collina d’Oro gsi. Er isch bi de Nationalrotswahle 2007 i de Nationalrot gwählt worde. Döt isch er under anderem Mitgliid vo de Kommission för Soziali Sicherhait und Gsundhait gsi. Im Nationalrot sind füüf vo sine Mozione aagnoo worde. Er isch im 2011 und 2015 widergwählt worde und chorz drufabe in ere Kampfwahl gege de Christian Wasserfallen zum Frakzionspräsident vo de FDP-Bundeshuusfrakzion gwählt worde.

De Cassis isch Präsident vom Haim-Verband Curaviva, vo de Equam-Stiftig, wo d Qualität vo de Huusarzt-Praxe fördered und vo de Gsundhaitsstiftig Radix. Witer isch er Mitgliid vom ehrenamtliche Stiftigsrot vo FAIRMED.

Noch de Aakündigung vom Bundesrot Didier Burkhalter, er weli uf Endi Oktober 2017 zruggträtte, isch de Cassis am 20. September vom gliiche Johr vo de verainigte Bundesversammlig in Bundesrot gwählt worde. Er hät under de drü Kandidate, wo zwee devo us em Wälsche cho sind (d Isabelle Moret, Nazionalröti us em Kanton Waadt und de Pierre Maudet, Regierigsrot im Kanton Gämf), as ussichtsrichschte Kandidat golte, wil s Tessin sit em Flavio Cotti, aso scho sit 18 Johr, känn Bundesrot me ka hät.

## Weblink

* Porträt uf de Website vom EDA
* 
* d Website vom Ignazio Cassis

## Fuessnote
Avers

**Avers** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Avers GR, e politeschi Gmaind i de Region Viamala, Kanton Graubünde, Schwiz
* Kreis Avers, en ehmolige Chrais im ehmolige Bezirk Hinderrhii, Kanton Graubünde, Schwiz

S Adjektiv **avers** (vom  *aversus* „abgwandt“) wörd bruucht für: 
* abgwandt, widerwillig, findseelig, gegesätzlich, oder zämmegsetzt; *risikoavers*
* wänn öper en Abnaigig hät gegen öpis, so hät er en *Aversion*
Zetzwil

**Zezbu** (amtlich *Zetzwil*) isch e Gmeind vom Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Wynetaal. Es isch bi dr grosse Moräne vom Gletscher us dr Yschzyt, wo s Taal verspeert het. Im Oschte vom Dorf lyt dr Hombärg.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf isch in ere Kwelle us em Joor 1173 als *Zeinhwile* s erschte Mol erwäänt.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Zezbu
* 

## Fuessnoote
Wiliberg

**Wilibärg** (amtlich *Wiliberg*) isch e Gmeind vom Bezirk Zofige im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Üerketaal. Es isch imene Sytetaal vo dr Üerke. Näbem Dorf het d Gmeind no d Sidlige *Buechacher, Hinderwilibärg* und *Sacher*.

D Nochbergmeinde sind Boddewil, Staffubach, Reitnau, Reide und Wikon.

## Gschicht
S Dorf isch als *Wileberch* im Joor 1251 s erschte Mol erwäänt worde.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Wilibärg
* 

## Fuessnoote
Uerkheim

**Üerke** (amtlich *Uerkheim*) isch e Gmeind vom Bezirk Zofige im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt a dr Üerke im Üerketaal. Zu dr Gmeind ghöre ussert em Dorf Üerke sälber no d Wiiler *Hinderwil, Linde* und * Nöidorf*.

D Nochbergmeinde sind Saafewyl, Kölike, Holzigche, Schöftle, Staffubach, Boddewyl und Zofige.

## Gschicht
Dr Name vo *Urtihun* isch ane 893 s erschte Mol erwäänt.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Üerke
* 

## Fuessnoote
Strengelbach

**Strängubach** (amtlich *Strengelbach*) isch e Gmeind vom Bezirk Zofige im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Wiggertaal. Es isch am Weschtrand vo dr breite Ebeni. Im Oschte, wisawi vo Zofige, louft d Gmeindgränze dr Wigger und dr Autobaan A 2 noo. Im wytläufige Gmeindbann sind d Wiiler *Dörfli, Hard, Äsch, Egg* und *Weier*. Ganz im Norde vom Dorfbiet foot bim Wiggerwehr dr Kanal vom Äschwuhr aa.

Strängubach het zwöi grossi Waldareal, dr Dörfliwald und dr Ramooswald. Im Dörfliwald isch d Liechtig vo Sankt Ueli mid emene alte Puurehuus, wo under Dänkmolschutz stoot.

Z Strängubach hets zwöi Industrie- und Gwärbgebiet mit vil Fabrigge. D Gwärbzone Bleichi-Wescht lyt zwüsche dr Wigger und dr Autobaan. Mid em Projäkt *Hochwasserschutz Wigger* wott dr Kanton Aargau das Gebiet vor emene Hochwasser vo dr Wigger schütze.

D Nochbergmeinde vo Strängubach sind Rootrischt, Oftrige, Zofige, Brittnau und Voremwald.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf isch im Joor 1263 s erschte Mool erwäänt worde.
## Bevölkrig
De Iwohnerzahl entwicklet sich wie s folgt:

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Strängubach
* 

## Fuessnoote
Leimbach AG

**Leimbech** isch e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Wynedaal am Weschthang vom Hombärg. Näbem Dorf isch dr Wiiler Seebärg.

D Nochbergmeinde sind Zetzbu, Riinech und Gonteschwil.

## Gschicht
S Dorf isch im Habsburger Urbaar vo öpe 1300 s erschte Mol erwäänt.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Leimbach
* 

## Fuessnoote
Holziken

**Holzike** (amtlich *Holziken*) isch e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Suuretaal und am undere Ändi vom Üerketaal. Über em Dorf isch dr Stübnerbärg. S Acherland nördlech vom Dorf heisst Hard.

Im Nordweschte goot dr Gmeindbann bis a d Autobaan A 1.

D Nochbergmeinde vo Holzike sind Chölike, Muè, Herschtu, Schöftle und Üerke.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf isch s erschte Mol im Habsburger Urbaar erwäänt. Er het denn *Helzinkon* gheisse.

Sit 1755 steit am Dorfrand z Holzike s Gasthuus Bäre.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Holzike
* 

## Fuessnoote
Leutwil

**Lüüpu** (amtlich *Leutwil*) isch es Dorf und e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt ufere breite Gländterrasse am Bärgrügge zwüschem Seetaal und em Hombärg. Uf dr Höchi obe sind d Egg und d Wandflue. Die zwöi Bech, wo d Hochebeni entwässered, flüssed in Hallwilersee.

D Nochbergmeinde vo Lüpu sind Dürrenäsch, Boniswil, Birrwil und Zezbu.

D Flechi vom Gmeindsgebiet betreit 357 Hektaare, vo dene het’s uf 145 Hektare Wald, und s Dorf isch uf 43 Hektaare.

Z Lüpu gets luut de 2015 erhobene Statistik vo de Unternähmensstruktur (STATENT) öppe 200 Arbetsplätz, devo 24 Prozänt i de Landwertschaft, 38 Prozänt i de Induschtri ond 38 Prozänt im Dienschtleischtigssektor. Di meischte Erwerbstätige schaffe i de grössere Ort vo de Umgäbig oder i de Region Aarau/Länzbrg.

S Dorf liit abseits vo de Hauptverchehrsachse, esch aber guet dor Näbestrosse met em Wynetal ond em Seetal verbonde. D Buslinie 395 vo de Gsellschaft Regionalbus Lenzburg erschlüsst Lüpu nach Teufethal ond rechtig Seenge-Seon-Länzbrg.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1273 s erschte Mol erwäänt worde als *Lutwile.* 1415 händ d Eidgnosse de Aargau eroberet, sid denn het s Dorf zom Untertanegebiet vo Bärn ghört. 1528 esch s Dorf reformiert worde.

Sit do wo d Franzose 1789 d Schwiiz ignoh händ, ghört Lüpu zom Kanton Aargau.

S Dorfwappe het "in Blau e wissi Glogge". Das Wappebild isch im 18. Johrhundert wägere Fähldütig vom Ortsname entstande, wo mer gmeint het, das de Name vo "lüüte" chont.

## Bevölkerig

Am 31. Dezämber 2018 händ 765 Lüüt z Lüpu gwohnt, devo send acht Prozänt Ussländer.

2015 händ sich 53 Prozänt als reformiert ond 14 Prozänt als katholisch bezeichnet. Die räschtliche 333 send konfessionslos oder schlüsse sech anere andere Glaubensrechtig aa.

## Politik ond Instituzione
D Gmeindsversammlig beldet d Legislativgwalt, de föifchöpfigi Gmeindrot d Exekutivgwalt.

För Rächtsstritigkeite esch s Bezirksgricht z Chulm zuständig. Lüpu ghört zom Fredensrichterchreis IX (Underchulm).

I de Gmeind het’s en Chindergarte ond en Primarschuel. Di ganz Oberstufe (Realschuel, Sekundarschuel ond Bezirksschuel) bsueche d Schüeler und Schüelerinne vo Lüpu z Seenge. Di beide nöchstglegnige Kantonsschuele (Gymnasie) send die Neui Kantonsschuel ond di Alti Kantonsschuel, beidi send z Aarau.

## Literatur

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Lüpu

## Fuessnoote
Oberkulm

**Oberchulm** (amtlich *Oberkulm*) isch e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Wynedaal. Es isch grad mid em Dorf Underchulm zämegwachse.

D Nochbergmeinde sind Chulm, Dürrenäsch, Zezbu, Gonteschwyl, Schmiedrued und Schlossrued.

## Gschicht
S Dorf isch s erschte Mol im ene Dokumänt vom Joor 1045 erwäänt.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Oberchulm
* 

## Fuessnoote
Schmiedrued

**Schmidrued** (amtlich *Schmiedrued*) isch e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im obere Deil vom Ruedertaal. D Gmeind het vil einzelni chlyni Dörfer und Wyler: Schmidrued, Walde, Schiltwald, Eggschwyl, Löre, Hochrüti, Nütziweid, Boderüti und Rehag.

D Nochbergmeinde vo Schmidrued sind Moslerb Chilchlerb, Schlossrued, Oberkulm, Gonteschwyl, Rickebach, Schlierbach und Trienge.

## Gschicht
Der Name vom Dorf chunt s erschte Mol i de Acta Murensia vo öpe ane 1160 vor. 

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Schmidrued
* 

## Fuessnoote
Teufenthal

**Töüffetu**, amtlech *Teufenthal,* isch e Gmeind vom Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografii
S Dorf liit im Wynetaal zwüsche Chulm und Gräniche.

## Gschicht
S Dorf *Töfendal* isch in ere Kwelle vo ane 1173 s erschte Mol erwäänt.

Sid 1867 isch d Verarbeitig vo Tubak im Dorf wichtig gsi. Ane 1921 isch e Fabrigg für Druckguss entstande.

Über em Dorf stoot d Troschtburg.

## Weblink

* d Website vo dr Gmeind Düüfetu
* 

## Fuessnoote
Unterkulm

**Choom**, offiziell: **Unterkulm**, isch e Gmeind vom Bezirk Choom im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Wynedaal zwüsche Oberchoom und Töifetu.

Im Weschte vom Dorf goot d Strooss übere Pass vom Bööler uf Schöftle übere.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf isch in ere Urkunde vo ane 1045 s erschte Mol erwäänt.

Ane 1854 isch im Dorf e Sydebandwäberei gründet worde, gly drufabe e Fabrigg für Musiggautomate. Ane 1904 isch d Wynetaalbaan uf Choom cho.

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Choom

## Fuessnoote
Schöftland

**Schöftle** (amtlich *Schöftland*) isch e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Suuretaal. D Gmeindgränze lyt uf dr Weschtsyte deils im Flusslouf vo dr Suure. Im Oschte goot d Passtrooss vom Böhler uf Chulm übere.

D Nochbergmeinde vo Schöftle sind Hirschtu, Chulm, Schlossrued, Staffubach, Üerke und Holzike.

Uf Chulm übere goot d Bärgstross übere Bööler.

## Gschicht
Dr Name vo Schöftle chunt in ere Urkunde vo ane 1220 s erschte Mol vor. S Schloss Schöftle isch ane 1660 bout worde.

Z Schöftle isch d Ändstazion vo der Suuretaalbaan.

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* d Websyte vo dr Gmeind Schöftle

## Fuessnoote
Gontenschwil

**Gonteschwyl** (amtlich *Gontenschwil*) isch e Gmeind vom Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Wynedaal.

Bi Gonteschwyl und Zetzbu verspeert e grossi Moräne vom Rüüssgletscher us dr Yschzyt s Wynedaal. Hinder de Moräne isch es grosses Sumpfpiet gsi, s Gonteschwyler Moos. Das isch erscht im 20. Joorhundert troche gleit und zu Acherland gmacht worde.

D Gmeind het d Dorfdeil *Underdorf, Chilchdorf, Oberdorf, Geisshof* und *Hasel*.

D Nochbergmeinde vo Gonteschwyl sind Schmidrued, Oberchulm, Zetzbu, Leimbech, Riinech und Rickebach.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf isch s erschte Mol im ene Dokumänt vom Chloschter z Möischter us em Joor 1173 erwäänt. Er het den *Gundoltswilre* gheisse.

Vom 17. bis zum 20. Joorhundert het me d Mineralkwelle vo Schwarzebärg bruucht.

## Lüüt
* Jakob Frey (1824–1875), Schriftsteller
* Richard Zschokke (1865–1946), Bauingenieur und Politiker

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Gonteschwyl
* 

## Fuessnoote
Reinach AG

**Rynech** (amtlich *Reinach*) isch e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf Rynech lyt im Wynedaal. Es het zwei alti Dorfzäntre, s Oberdorf und s Underdorf. D Sidlig vo Rynech hangt hüt ganz mit dere vo Mänzike zäme. Vo Rynech goot e Houptstrooss is Seetaal übere.

Ufem Hombärg im Norde vom Geindbann stoot e Ussichtsdurm uf dr *Hochwacht*.

D Nochbergmeinde sind Leimbech, Zetzbu, Birrbu, Böiu, Mänzike, Rickebach und Gonteschwyl.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf, *Rinacha,* isch in ere Urkunde vo 1036 s erschte Mol erwäänt.

Im 19. Joorhundert sind z Rynech verschidnegi Fabrigge bout worde. Ane 1887 isch d Ysebaanlinie vo Beibel uf Rynech, ane 1906 die vo Rynech uf Möischter und 1904 d Wynetaalbaan vo Aarau undenufe eröffnet worde.

## Lüüt vo Rynech
* Adolf Fischer (1807–1893), Politiker
* Bertrand Vogt-Hediger (1857–1936), Industrieller und Politiker
* Theodor Fischer (1872–1925), Chaufmann, Zeichner, Maler, Schriftsteller und Erzähler
* Hans Hunziker (1874–1942), Unternehmer
* Irene Blumenstein-Steiner (1896–1984), Juristin und Professorin für Stüür- und Betriibigsrächt
* Willi Gautschi (1920–2004), Historiker
* Edgar Lüscher (1925–1990), Experimentalphysiker
* Kurt Hediger (1932–2022), Kunstmaler
* Herbert Müller (1940–1981), Rennfahrer
* Philipp Müller (* 1952), Politiker, 2012–2016 Parteipräsident vo de FDP Schwiiz und Ständeratsmitglid vom Kanton Aargau vo 2015 bis 2019
* Niki Reiser (* 1958), Musiker und Filmkomponist
* Markus Hediger (* 1959), Schriftsteller und Übersetzer
* Vinzenz Hediger (* 1969), Filmwissenschafter, de Sohn vom Kurt Hediger
* Regula Hitz (* 1986), Snooker-Spilerin
* Cris Rellah (* 1982), Singer-Songwriter
* Jovian Hediger (* 1990), Skilangläufer, z Rynech uf d Wält cho

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Rynech
* 

## Fuessnoote
Al'Leu

Dr **Al'Leu** bzw. **Alois Josef Leu** (* 26. Mai 1953 z Beiwil im Freiamt; † 5. Dezämber 2018) isch e Schwiizer Künschtler und Verleger gsi.

## Biografii
1970 und 1971 het der Al'Leu e bildnerischi Grundusbildig a der École a.b.c. de dessin et peinture z Paris absolviert. Vo 1972 bis 1975 het er e Lehr as Schteibildhauer bim Eugen und Eduard Spörri und bim Franco Annoni absolviert. Nach Witerbildige und emne Galeriepraktikum het er 1978 d'Edition LEU gründet. Vo 1981 bis 1989 isch er Kulturjournalischt bim *[[Aargauer Anzeiger]]* und bir *[[Freiämter Woche]]* gsi. Vo 1993 bis 1994 isch er zerschmol Presidänt vom Zürcher Schriftsteller-Verbandes und des Verbandes Ostschweizer Autoren (ZSV) gsi. Vo 1991 bis 2017 het er e Lehruftrag im Beriich vo der Erwachsenebildig für Figurativi Plastik und Abstrakti Skulptur z Züri gha. Ab 2011 isch er Gmeindrot vo der Grüenliberale Partei vo dr Schdadt Opfikon / Glattbrugg gsi.

Dr Leu het as Schteibildhauer gschafft und het Büecher zu Gägewartskunscht und Lyrik veröffentlecht. Är isch mit der Künschtlerin Martina Leu verhürotet gsi. Sini *[[Edition LEU]]* isch uf Gägewartsliteratur und Kunschtkatalög fokussiert. Är isch ab 2010 wider dr Presidänt vom Zürcher Schriftsteller und Schriftstellerinnen Verband gsi.

## Weblink
* 
* Kurzbiografie vom Al'Leu uf Vorarlberg Online.
* Biografie vom Al'Leu uf der Website vom Al'Leu.
* Roger Suter: ''Abstraktes in Stein gehauen und zu Papier gebracht.'' In: *Stadt-Anzeiger Opfikon Glattbrugg*, 15. Oktober 2015, S. 3.
* ''Formerfindungen zweier Künstler: Martina und Al’Leu stellen ab Sonntag ihre künstlerischen Werke in Opfikon aus. Fliessende und innovative Formen bilden das Kernstück ihrer Arbeit.''. In: *[[Zürcher Unterländer]]*, 10. Oktober 2015, S. 5.
Menziken

**Mänzike** (amtlich *Menziken*) isch e Gmeind im Bezirk Chulm im Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt ganz oben im Wynedaal. Im Weschte, Süde und Oschte chunt d Gmeind uf ere Lengi vo öppe 13 Kilometer an Kanton Luzärn aa.

Im Usserdorf chöme dr Schwarzbach und dr Rickebach id Wyne abe.

## Gschicht
Dr Ortsname isch in ere Urkunde vo ane 1045 s erschte Mol erwäänt. S Dorf het do *Manzinchouen* gheisse.

Ane 1729 isch die erschti chlyni Fabrigg z Mänzike bout worde, wo me Bauele verarbeitet het. Spöter sind no mee Industrybetrib i dr Gmeind gründet worde, bsunders begchannt isch lang d *Alu Mänzike* gsi.

1904 isch d Wynetaalbaan uf Mänzike cho, ane 1906 isch d Baanlinie uf Möischter ufggange.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Mänzike
* 

## Fuessnoote
Zürcher Schriftsteller und Schriftstellerinnen Verband

Dr **Zürcher Schriftsteller und Schriftstellerinnen Verband, Verband Ostschweizer Autorinnen und Autoren** (**ZSV**) isch e Verband vo Schriftschdeller, wo mit Züri in Verbindig schdönd. Dr ZSV isch 1942 vom Max Gertsch, em Willi Stokar und em Jenö Marton under em Name *Zürcher Schriftsteller-Verein* gründet worde. Är git d Zitschrift *WORT* use.

## Lischte vo de PresidäntInne vom ZSV

* Max Gertsch, 1942–1948
* Ernst Aeppli, 1948—1950
* Rudolf Hoesli, 1950–1955
* Otto Steiger, 1956–1957
* Alfred Flückiger, 1958–1970
* Heiner Gross, 1970–1974
* Toni Föllmi, 1974–1977
* Peter Riesterer, 1977–1983
* Al'Leu, 1983–1994
* Elisabeth Brägger–Bisang, 1995 interimistisch
* Eveline Scherer, 1996–1998
* Oskar Stucky, 1998–2001
* Ernst Schlatter, 2002–2010
* Al'Leu, wider sit 2011

## Literatur
* *Zürcher Schrifttum der Gegenwart – Autoren des Zürcher Schriftsteller-Vereins und ihre Werke.* Orell Füssli, Zürich 1961. 
* Rolf Dorner: *Panorama der Mentalitäten: 70 Jahre ZSV.* In: *WORT*, Nr. 35, S. 15–19, online.

## Weblinks
* Offizielli Websiite

## Einzelnochwiis
Kies

**Chiis** oder **Grien** heisst en Art vo Bode uf em Feschtland, wo vo Flüss i dr Nöchi vo Gebirg mit ere grosse Mängi vo Stei bildet worden isch. Und *Chiis* seit men au allgemein enere Sorte vo Gstei, wo us runde Steistück mid ere bestimmte Grössi bestoot. I dr Materialwirtschaft rächnet me gmäss der Norm *DIN 4022* Chörner, wo mindeschtens 2 und maximal 63 Millimeter gross sind, zum Chiis. Chlyneri Deili heisse Sand.

S mittelhochdüütsche wort *kis* bedüütet «grobe Sand». I dr Mundart seit me de gröbere Chiisstück au *Chiselstei*. S alemannische Wort «Grien» chunt hüt vor allem no im Bärndüütsche vor und a vilne Oort i dr Düütschschwiiz und z Baade-Württebärg als Fluername.

Wäge der Erosioon vo de Bärge und noch Bärgstürz bringe Bech, Flüss und Gletscher Stück vo de Felse obenabe. Zerscht sind das unregelmässigi Bröcke mit grobe, mängmol scharfe Kante. Wenn si i de Gwässer wyter transportiert wärde, chöme si gly rundi Forme über und wärde immer chlyner. Do derby entstoot no meh Sand und fyns Material, wo mit em Wasser vil wyter als d Steine wägggfüert wird. I de Bärgtääler und i de flache Landschafte wyter usse blybe die häregschwemmte Stoff lige. I de Gebiet, wo d Gwässer mit eme grössere Gfell durelaufe, blybt zerscht s Chiis mit chly Sand lige, wyter unde chunt no der Sand hi und i de flache Landschafte, wo d Flüss und d Strööm langsam flüsse, bilde sech Sedimänt vo fynem Leem.

Sedimänt mit Chiis heisse i dr Fachsprooch *Schodder*. I de Flusstääler wie a dr Aare und am Rhy sind vo de Geolooge grossi *Schodderterrasse* beschribe worde, wo d Fluss während und nach de Yschzyte abglageret hend.

Uralti Chiisböde verwandle sech, wenn si lang mit Chalch durtränkt wärde, zu feschte Gsteischichte, wie me se zum Bischpil i de Voralpe a vilne Bärge als Nagelflue atrifft, öpen im Oberallgäu und im Toggeburg.


UIUC Arboretum 20070923 img 1946.jpg|Chiis ooni Sand
Pfynwald Rhone.JPG|Chiisbett vo dr Rhone bim Pfynwald z Salgesch im Wallis
Rheinzusammenfluss.JPG|Chiis und Sand am Rhy bi Bonaduz
Kiesschütte.JPG|Siebgstell zum Chiis sortiere im Bärner Oberland
2013-08-05 07-50-43 Switzerland Kanton Graubünden Ospizio Bernina Bernina Hospiz.JPG|Chiiswärch bim Berninapass im Bünderland
Weiacher Kies AG - Werksgelände 2011-09-15 12-20-14.jpg|Chiiswärch z Weich im Züripiet
Zweidlen - Bahnhof - Weiacher Kies 2011-09-17 15-38-42.jpg|Güeterzug mit Chiiswäge


## Literatur
* D. Vollenschaar (Hrsg.), Reinhard Wendehorst: *Baustoffkunde.* 26. Auflage. Hannover 2004, ISBN 3-87870-778-9.
* Jäckli, Heinrich: *Kies - auch in der Schweiz bald eine Mangelware.* Geowissenschaften in unserer Zeit;, 1983, 1, 4; s. 122–126.

## Weblink

* Dietmar Meier: ''Sand-ABC.''

## Fuessnote
Département Orne

S **Département Orne** [] isch s französische Département mit dè Ordnungsnummèrè 61. S lyt im Nordweschtè vo Frankrych i dè Region Normandy un isch i sèllèrè Region dè südliche Deil. S Département isch nõch èm Fluss Orne benamst. 

## Städt
Diè bevölkerungsrychschtè Gmeindè vom Département Orne sin:

## Vowaltungsglyderung
S Département Orne glyderèt sich in 3 Arrondissement, 21 Kantön un 394 Gmeindé:

## Züüg zum Aaluègè

Normannischi Stuudè- un Widèlandschaft, Öpfelbäum, Hèrrèhüser un edli Rösser prägèd sèllè Deil vo dè Normandy. D Normannè sèlber entschpannè sich gèrn im Thermalkurort *Bagnoles-de-l’Orne*, wo von èm 7.000 Hektar großè Wald „Forêt d’Andaine“ umgää isch. Z Orne lyt eins vo dè bekannteschtè Nationalgschtüt vo Frankrych, s *Haras du Pin*. Näbbè dè Zucht vo èrschtklassigè Rösser, wiè zum Byschpill vo dè Kaltblüèterrassè *[[Percheron]]*, isch es für diè schlossäänlichi Architektur us èm 18. Johrhundert bekannt isch. Us kulinarischer Luègi stòt d Orne für d Kääsesortè Camembert, wo us èm glychnamigè Ort Camembert im Département Orne stammè duèt. È witteri Spezialidät isch dè Poiré, wo us Birrè gmoschtet wörd un hauptsächlich vor èm Ässè als Aperitif bruucht wörd. Öppis generèller stòt dè Öpfelmoscht, wo i dè Flaschè gärt wörd, für d Normandy un au für s Département Orne, dauft wörd er als *[[Cidre]]*. Für s Yydickè vom Cidre wörd i dè Orne gèrn beidi Sortè Kochwurscht servyrt, wo au im Alemannischè Ruum für Schlachtblattè un Metzgétè aabotè wörrèd: *[[Leberwurst|Boudin blanc]]* un *[[Blutwurst|Boudin noir]]*.

S Département isch rych a vorzitlichè Reliktè, bsunders a Dolmè.

* Dolmè La Table des Fées (Chênedouit)
* Düfelsdisch z Passais,
* Allée couverte de la Bertinière
* Dolmen de la Gione
* Dolmen de la Grosse-Pierre z Boissy-Maugis,
* Dolmen de la Pierre Levée z Echauffour,
* Dolmen de la Pierre Couplée z la Ferté-Frênel,
* Dolmen Pierre-aux-Bignes in Habloville,
* Dolmen de la Grandière z Joué-du-Bois,
* Dolmen de la Pierre aux Loups z Joué-du-Bois,
* Dolmen La Pierre Procureuse z Saint-Cyr-la-Rosière,
* Dolmen du Creux z Saint-Bômer-les-Forges.
* Menhir de la Rousselière z La Forêt-Auvray
* L’Affiloir de Gargantua z Craménil

## Weblingg

* Département Orne (französisch, änglisch)
* Präfektur vom Département Orne (französisch)
* Uusschprõch vo ''Orne'' uff forvo.com

## Einzelnõchwys
Karl Kron

Dr **Karl Kron** (* 28. Novämber 1926 z Aarau; † 3. Oktober 2013 z Muri AG) isch e Schwizer Journalist und Unternähmer (Verleger) gsi.

## Läbe
Nach dr Primar- und dr Bezirksschuel z Aarau het er es Praktikum bi der Lithografie Kohlmann z Aarau gmacht. Nach ere Lehr as Schriftsetzer und der Buechdruckerfachschuel z Aarau het er 1951 z Muri AG d Leitig vo der damalige Buechdruckerei Anton Heller und d Redaktionsleitig vo der Lokalzitig *[[Der Freischütz (Zeitung)|Der Freischütz]]* übernoh. Schpöter het er au d Gschäftsfüehrig und d Redaktionsleitig vom *[[Aargauer Anzeigers]]*, schpöter *[[Freiämter Woche]]*, ere Wuchebilag, übernoh.

Dr Kron het d Priska Burkart (e Nichte vo der schpötere Druckerei- und Verlagseigetümerin Emilie Heller) ghürote. Nochär isch er Mitinhaber vo der Druckerei und em Zitigsverlag *Der Freischütz* worde. Mit sinere Frau het er s Unternähme Heller-Druck as Einzelunternähme bis 1997 gführt; denn hei sini beide eltischte Söhn Thomas und Marius s Gschäft übernoh und unter em Name Heller Media AG mit Sitz z Muri in e Aktiegsellschaft umgwandlet. D Zitig isch 2013 in *[[Der Freiämter]]* umbenennt worde, isch aber witerhin sälbständig.

Dr Kron isch zudäm 16 Johr lang Presidänt vo der Katholisch-Konservative Ortspartei bzw. irer Nachfolgerin, der CVP Muri gsi, Mitglid vom Gschworenegricht Aarau, Aargauer Verfassigsrat und Pressechef vo de Aargauer Pfadfinder gsi.

Zu sim 80. Geburtstag isch der Karl Kron 2006 vo der Kulturstiftig St. Martin z Muri uszeichnet worde, wil er sech publizistisch für d Kultur vom Dorf igsetzt het.

Dr Karl Kron isch bis is höche Alter mit em Unternähme vo sine Söhn verbunde blibe und het sech für e *Freischütz* im Rahme vo sine Möglechkeite witerhin journalistisch betätigt. Sini letschte Läbesjohr het er zäme mit sinere Frau Priska z Muri i däm Hus verbrocht, wo immer s Dehei vom Ehepaar und Standort vom Unternähme Heller-Druck gsi isch.

Am 3. Oktober 2013 isch er i sim Heim überraschend a Härzversäge gschtorbe.

## Kwälle
* Churzbiografii vom Karl Kron uf der Website vo der Edition LEU.
* Eddy Schambron: ''Verleger und Redaktor Karl Kron hat über 50 Jahre lang geschrieben.'' In: *az Aargauer Zeitung*, 8. Oktober 2013
* ''Feierstunde zum 80. Geburtstag von Karl Kron'' uf murikultur.ch