open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tel Aviv-Jaffa

**Tel Aviv-Jaffa** (hebräisch  *Tel Aviv-Jafo*, *Tel-Aviv* bedütet *Hügel vom Früelig*; ) isch e Groossstadt an dr Middelmeerküste z Israel. Tel Aviv-Jaffa isch dr offizielli Naame, in dr Umgangssprooch reedet mä nume vo Tel Aviv.

Tel Aviv isch 1909 as Stadt für d Juude gründet worde und isch ursprünglig e Vorort vo dr arabische Haafestadt Jaffa gsi, wo scho sit dr Antike bestoot. 1950 si die bäide Stedt zum hütige *Tel Aviv-Jaffa* veräinigt worde. In dr Stadt lääbe fast 405'000 Iiwooner und in dr Metropolregion mee as drei Millione, fast d Helfti vo dr Bevölkerig vo Israel.

## Litratuur
**Sachbüecher**
* Maoz Azaryahu: *Tel Aviv. Mythography of a City*. Syracuse University Press, Syracuse NY 2006, ISBN 0-8156-3129-4.
* Barbara E. Mann: *A Place in History. Modernism, Tel Aviv, and the Creation of Jewish Urban Space*. Stanford University Press, Stanford CA 2006, ISBN 0-8047-5018-1, (Stanford Studies in Jewish History & Culture).
* Mark LeVine: *Overthrowing Geography. Jaffa, Tel Aviv, and the Struggle for Palestine, 1880–1948*. University of California Press, Berkeley CA 2005, ISBN 0-520-24371-4.
* Jochen Visscher (Hg): "Tel Aviv The White City", Fotografien von Stefan Boness, JOVIS Verlag Berlin 2012, ISBN 978-3-939633-75-4

**Belletristik**
* Yaakov Shabtai: *Erinnerungen an Goldmann*, Frankfurt am Main: Dvorah Verlag, 1990

## Weblingg

* Offizielle Homepage von Tel-Aviv (ängl.)
* Tourismusseite der Stadt (ängl.)
*  
* Historischi Daarstellig vom alte Jaffa
* Verein zur Förderung der Städtepartnerschaft Köln–Tel Aviv-Yafo e.&nbsp;V.
* PARDeS. Zeitschrift der Vereinigung für Jüdische Studien. 100jähriges Jubiläum Tel Avivs, 2009 (Heft 15)

## Fuessnoote
Papagei

D **Babbegäije** entspräche in dr Süstematik vo de Vöögel dr Ornig vo de *sittaciformes* (Babbegäievöögel). D Süstematik vo de Babbegäije isch wäge nöije fülogenetische Undersuechige stark im Umbruch. Dradizionell underschäidet mä zwäi Familie, nämlig d Kakadu und die Äigentlige Babbegäije. D Kakadu häi e Huube us Fäädere, wo si chönne ufstelle. Es feelt ene aber die so genannti Dyck-Struktur vo de Fäädereest, wo sich s Liecht vo dr Sunne dra bricht. De Äigentlige Babbegäije feelt d Fääderehuube, au wenn e baar Arte Fäädere am Hals häi, wo si win e Chraage chönne ufstelle. Bi iine git s d Dyck-Struktur vo de Fäädereest.

Alli Babbegäije halte dr Körper ufrächt und alli häi e chreftige Schnaabel. Si ernääre sich vo Soome, Beeri, Frücht, Blüete und Chnospe und Wurzle. Vili Arte frässe au Insekte und deren iiri Larve. E baar Arte lääbe in groosse Schwärm. D Schwärm vom Nacktaugekakadu chönne mee as 70'000 Individue haa.

Babbegäije wärde sit langer Zit as Husdier ghalte. In e baar Gebiet uf dr Wält luegt mä sä as Schädling aa. Bsundrigs z Australie richde groossi Schwärm vo de Rosa-, Gäälhuube- und Nacktaugekakadu zum Däil bedütendi Schääde in dr Landwirtschaft aa. Si wärde dorum as landwirtschaftligi Schädling in gwüsse Regioone verfolgt.

## Litratuur
### Iifüerige
* Tony Juniper, T./Parr, Mike: *Parrots, A guide to parrots of the World*. Yale University Press 1998, ISBN 0-300-07453-0 (englisch)
* Werner Lantermann: *Papageienkunde. Biologie, Verhalten, Haltung; Artenauswahl der Sittiche und Papageien.* Parey, Berlin 1999, ISBN 3-8263-3174-5
* Joseph M. Forshaw: *Australische Papageien* (zwei Bände), Bretten 1. deutschsprachige Auflage (2003)

### Vollständigi Artelexika
* Arndt, Thomas: *Lexikon der Papageien* Arndt-Verlag, Bretten. (Vierbändigs Lexikon über d Babbegäije uf dr Wält.)
** CD-ROM: Arndt, Thomas: *Lexikon der Papageien* Arndt-Verlag, Bretten, IDN 980519543
* Franz Robiller: *Papageien*. 3 Bde. Hohenheim, Stuttgart. (Dreibändigs Lexikon über d Babbegäije uf dr Wält.)

### Historischs
* Hans Strunden: *Papageien einst und jetzt. Geschichtliche und kulturgeschichtliche Hintergründe der Papageienkunde*. Sonderband us dr *Enzyklopädie der Papageien und Sittiche* Müller, Bornlitz 1984, ISBN 3-923269-22-6

### Online-Noochschlaagwärk
* Suechindex für babbgäijespezifischi Litratuur, bsunders Arte (APN)
* Artebeschriibige Steckbrief und Abbildige vo alle Babbegäijearte und -underarte (uf Änglisch)

## Fuessnoote


## Weblingg

* Arbeitsgemeinschaft Papageiennetzwerk: Allgemäini Informazioone, Haltig, Zucht, en umfangriiche Litratuurindex
* Fonds für bedrohte Papageien vo dr zoologischen Gesellschaft für Arten- und Populationsschutz
* Loro Parque: Arteriichsti Sammlig vo lääbige Babbegäije us dr ganze Wält
* World Parrot Trust: Britischi Babbegäijeschutzorganisazion, wo, wältwit agiert
Kanton Grand-Champ

Dr **Kanton Grand-Champ** (franzesisch *Canton de Grand-Champ*, bretonisch *Kanton Gregam*) isch e Kanton im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Grand-Champ.

## Gmaine
Zum Kanton ghere 17 Gmaine:

## Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
* 2016: Fusion *[[Moustoir-Remungol]]*, *[[Naizin]]* un *[[Remungol]]* → Évellys

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Brandivy, Colpo, Grand-Champ (Hauptort), Locmaria-Grand-Champ, Locqueltas, Meucon, Plaudren un Plescop.
Liste der Bischöfe von Basel

In dere Lischte si d **[[Bischof|Bischöf]] vom [[Bistum Basel]]** ufgfüert in dr chronologische Räijefolg vo iirer Amtszit.

## Bischöf i dr Spotantike und im Früemiddelalter

## Fürschtbischöf

## Bischöf noch dr Nöiorganisazioon vom Bistum

## Litratuur
* Ernst Friedrich Mooyer: *Verzeichnisse der deutschen Bischöfe seit dem Jahr 800 nach Chr. Geb.* Minden 1854, S. 7–8.
* Friedrich Wilhelm Ebeling: *Die deutschen Bischöfe bis zum Ende des sechzehnten Jahrhunderts.* Leipzig 1858, S. 32–46.
* Marco Jorio, Markus Ries, Urban Fink und Stephan Leimgruber (Hrsg.): *Die Bischöfe von Basel 1794–1995*, Freiburg (Schweiz) 1996, ISBN 3-7278-1069-6.
* Josephus Schneller: ''Die Bischöfe von Basel: Ein Chronologischer Nekrolog.'' Blunschi, Zug 1830.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Römische Kurie

As **Römischi Kurie** (lat./ ital.: *Curia Romana*) wird sit öbben em 11. Joorhundert d Gsamthäit vo de Läitigs- und Verwaltigsorgan vom Häilige Stuel für die römisch-katholischi Chille bezäichnet. Hützudaag bestoot si under anderem us deene Dikasterie (Ämter): em Staatssekretariat, de Kongregazioone, de Grichtshööf, de bäbstlige Rööt, de Kurialämter, de bäbstlige Kommissione, de interdikasteriali Kommissioone und de bäbstligi Akademie und Hochschuele. 

S Amt wo politisch am wichdigste isch, isch s Staatssekretariat, wo für die diplomatische Beziejige vom Häilige Stuel zu andere Staate verantwortlig isch und für d Politik vom Häilige Stuel und eso au vo dr Vatikanstadt. D Dikasterii, wo wenigstens bi Nidkatholike am umstrittenste isch, isch d Kongregazioon für d Glaubensleer (lat.: Congregatio pro doctrina fidei, vilmol churz nume Glaubenskongregazioon). Si isch vom Papst Paul III. mit dr Apostolische Konstituzioon *Licet ab initio* vom 21. Juli 1542 as *Congregatio Romanae et universalis Inquisitionis* (dt. Kongregazioon vo dr römische und allgemäine Inquisizioon) gründet worde mit dr Ufgoob, die katholischi Chille vor Heresie, also abwiichende Glaubensvorstellige, z schütze.

## Weblingg
* Römischi Kurie vom Häilige Stuel
* Übersicht über die Römischi Kurie
* Katholische Kirche in Deutschland: Die Römische Kurie
* Reed vom Giovanni Lajola über e Ufbau vo dr Kurie
* Kurie uf de Websyte vo de Dütsche Bischofskomferenz
* Bäbstligi Kanzleireegle
Heinrich von Neuenburg

Dr **Heinrich vo Nöijeburg** (* im 12. oder 13. Joorhundert; † 13. Septämber 1274) isch vo 1263 bis zu sim Dood Bischof vo Basel gsi.

## Biografii
Dr Heinrich isch us em Gschlächt vo de Groofe vo Nöijeburg gsi. Sini Eltere si dr Ulrich III., Groof vo Nöijeburg († 1225), und däm si Frau Jolanthe vo Urach, e Dochder vom Egino IV., Groof vo Urach, gsi. Dr Berthold, Bischof vo Lausanne, isch si Unggle gsi und si Amtsvorgänger, dr Berthold II. vo Pfirt  si Gusäng. Dr Heinrich wird zum erste Mol 1234 as Doomheer y Basel erwäänt, vo 1239 bis 1259 isch er dört Archidiakon und vo 1247/48 bis 1257 Archipresbyter. In de Joor 1246 bis 1257 isch er as Noochfolger vo sim Brueder Otto Stiftspropst z Soledurn. Er isch 1247 Choorheer z Moutier-Grandval worde und dört 1249 Brobst as Noochfolger vom Berthold vo Pfirt. 1259 isch dr Heinrich Doombrobst z Basel und 1261 het en dr Babst Urban IV. zum Koadjutor vom chranke Basler Bischof Berthold vo Pfirt ernennt. Noch em Dood vom Berthold isch s im Heinrich glunge, sich vom Domkapitel zum Bischof vo Basel lo z weele. Dr Babst het d Waal 1264 bestäätigt. 

Dr Heinrich het vil gmacht, zum s bischöflige Territorium erwitere. Er het 1264 d Heerschaft z Erguel kauft, 1265 isch er Leensheer vo Olte und Waldeburg , 1271 über d Groofschaft Pfirt worde. Dr König Richard vo Cornwall het em Bischof 1262 d Heerschaft über Briisach und s elsässische Münsterdaal bestäätigt. Wil er sich im Elsass usbräitet het, het er s Bistum in Komflikt mit em Groof Rudolf vo Habsburg brocht. 1271 het sich dr Heinrich mit em Stroossburger Bischof Heinrich IV. vo Geroldseck gege de Habsburger verbündet, 1272 het er d Schutzheerschaft über Nöijeburg am Rhii chönne a sich risse. 1272 het dr Rudolf vo Habsburg aagfange, d Stadt Basel z belaagere. Won er aber am 1. Oktober 1273  zum Köönig gweelt worden isch, het d Stadt im Rudolf iiri Door ufdoo und het em ghuldiget. Dr Rudolf het 1274 dr Bischof zwunge, Briisach, Nöijeburg und Rhiifälde ans Riich abzdräte, und eso isch dr Usbau vo Basel zum ene Territorialfürstedum gschiteret.

In dr Stadt Basel het sich dr Heinrich uf d Aadelsfrakzioon vo de Psitticher gstützt, die habsburgfründlige Stärner het mä 1271 zwunge, d Stadt z verloo. 
Er het meerere Handwärk, under andere de Gärtner, Metzger und Wääber d Zumftfreihäit gee und dr Bürgerschaft het er e Handfesti usgstellt. 1274 het au s Chläibasel, wo dr Heinrich mit ere Muure het lo befestige, e Handfesti überchöö. 

Dr Heinrich isch nit lang noch sinere Niiderlaag gegen e Rudolf am ene Schlagaafall gstorbe und mä het en in dr Martinskapälle vom Basler Münster begraabe.

## Litratuur
* 
* František Matouš: «Hinrich III. v. Neuenburg» in *Lexikon des Mittelalters* (LexMA). Band 4, Artemis & Winkler, Münche/Züri 1989, ISBN 3-7608-8904-2, Sp. 2080–2081.
* 
* 

## Weblingg
* 
* Heinrich von Neuenburg uf www.altbasel.ch

## Fuessnoote
Kanton Guer

Dr **Kanton Guer** (franzesisch *Canton de Guer*, bretonisch *Kanton Gwern-Porc'hoed*) isch e Kanton im Arrondissement Vannes im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Guer.

## Gmaine
Zum Kanton ghere 23 Gmaine:

## Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
2017:
* 1. Jänner: Fusion *[[La Chapelle-Gaceline]]*, *[[La Gacilly]]* un *[[Glénac]]* → La Gacilly
* 1. Jänner: Fusion *[[Quelneuc]]* un *[[Carentoir]]* → Carentoir

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Augan, Beignon, Guer (Hauptort), Monteneuf, Porcaro, Réminiac un Saint-Malo-de-Beignon.
Kanton Guémené-sur-Scorff

Dr **Kanton Guémené-sur-Scorff** isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Pontivy im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Hauptort isch Guémené-sur-Scorff gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Jean-Jacques Tromilin gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.

## Gmaine bis 2015
Zum Kanton hän zeh Gmaine ghert:
Territorialstaat

As **Territorialstaat** bezäichnet mä allgemäin e Staat, won e klar definierts Gebiet (Territorium) umfasst. Dr nöizitligi Territorialstaat isch us em Persooneverbandstaat vom Früe- und Hochmiddelalter uusegwaggse und isch insofärn s Resultaat vo dr Versachligung vom ene persönlige Abhängigkäitsverhältniss. Im Geegesatz zu de alte Stammherzogdümer isch s Territorium und nit d Stammeszueghörigkäit d Grundlaag vo dr Heerschaft.

Dur d Verleijig vo wichdige Köönigsrächt häi d Äinzelterritorie vom Häilige Römische Riich Dütscher Nazioon, wo s zitwiis mee as dreihundert von ene gee het, noo di noo d Landeshohäit überchoo. Daas het s de Territorialfürste mööglig gmacht, ass si iiri Heerschaft witgehend äigeständig und umbeschränkt häi chönne usüebe. Dur dünastischi Erbdäilige het s im Südweste vom Alte Riich e bsunders usbrägti territoriali Zersplitterig gee. Das isch vor allem mit de wirtschaftlig läistungsfähigere Gebiet und grööflige Territorie bassiert, wäärend sich bi de mäiste fürstlige Familie im 14. Joorhundert s Brinzip vo dr Primogenitur duregsetzt het. D Undäilbarkeit vom Territorium und d Primogenitur si de Kurfürstedümer in dr Goldige Bulle vo 1356 garantiert worde. Au anderi Territorialherrscher häi d Undäilbarkäit vo iire Ländereie aagsträbt, so zum Bischbil s Erzherzogdum Östriich dur s gfelschte Privilegium Maius us em Joor 1359. Die mächdigere dütsche Territorialstaate häi e strikti Huusmachtpolitik vefolgt, was zun e Hufe Komflikt, wo vili von ene chriegerisch gsi si, innerhalb vom Riich gfüert.

Dr Westfälisch Friide het de Riichsständ bestäätigt, ass si d Heerschaft im Land frei chönne usüebe (*ius territoriale*) und s Rächt gha häi, Bündniss underenander und mit usländische Mächt abuschliesse. Die völligi staatligi Suwerenidäät häi die dütsche Territorialstaate erst mit dr Gründig vom Rhiibund und dr Uflöösig vom „Alte Riich“ 1806 überchoo.

## Weblingg
* Definition des Territorialstaates aus dem Politiklexikon
Kanton Lanester

Dr **Kanton Lanester** (franzesisch *Canton de Lanester*, bretonisch *Kanton Lannarstêr*) isch e Kanton im Arrondissement Lorient im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Lanester.

## Gmaine
Zum Kanton ghere zwoo Gmaine:

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 het nume Lanester zum Kanton ghert.
Kanton Lorient-Centre

Dr **Kanton Lorient-Centre** isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Lorient im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Kanton umfasst s Zäntrum vu dr Stadt Lorient, wu au Hauptort vum Kanton isch. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Norbert Métairie gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.

Dr Kanton isch anne 1982 entstande dur d Ufdailig vu dr Kanton Lorient-1 un Lorient-2 in d Kanton Lorient-Centre, Lorient-Nord un Lorient-Sud.
Kanton Ploërmel

Dr **Kanton Ploërmel** (franzesisch *Canton de Ploërmel*, bretonisch *Kanton Ploermael*) isch e Kanton im Arrondissement Vannes im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Ploërmel.

## Gmaine
Zum Kanton ghere 29 Gmaine. 

## Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
2016:
* Fusion *[[La Chapelle-Caro]] (Kanton Moréac)*, *[[Quily]]* un *[[Le Roc-Saint-André]] (Kanton Moréac)* → Val d’Oust

2019:
* Fusion *[[Lanouée]]* un *[[Les Forges (Morbihan)|Les Forges]]* → Forges de Lanouée
* Fusion *[[Monterrein]]* un *[[Ploërmel]]* → Ploërmel

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Campénéac, Gourhel, Loyat, Montertelot, Ploërmel (Hauptort) un Taupont.
Ministeriale

E **Ministeriale** (middellatiinisch, zu latiinisch *ministerialis*; Plural: d Ministeriale) isch e Beamte gsi, wo (ursprünglig im antike kaiserlige) Dienst gstande isch. Im Früemiddelalter häi zerst unfreiji Verwalter für Köönigsgüeter, aber au für e überregionali Aadel und für d Chlöster uf lokaler Eebeni gschafft. Im Hoochmiddelalter het sich us deere Schicht dr Stand vom Dienst- bzw. Ministerialaadel bildet.

Dr Max Weber het in sim Hauptwärk *Wirtschaft und Gesellschaft* die Ministeriale as huushöörigi, also unfreiji Huusbeamti bezäichnet, im Geegesatz zu freije Beamte, wo frei usglääse worde si und won e Kontrakt d Basis für iiri Ernennig gsi isch.

Im Riich isch d Riichsministerialidäät entstande. D Riichsministeriale si diräkt em Kòönig bzw. em Kaiser understande und häi nid nume Verwaltigsufgoobe übernoo, sondern au Chriegsdienst als schweeri Panzerriter gläistet. Dr Grund, wiso d Köönig d Verwaltig nit de Aadlige überloo häi, isch d Geegeläistig gsi, wo dr Aadel verlangt het – ass si Land Lüt und Lääche wurde übercho drfür.  E groosse Däil vom Köönigsguet isch eso verloore gange, bis d Riichsministerialidäät iigfüert worden isch.

## Litratuur

* Horst Wolfgang Böhme (Hrsg.): *Wörterbuch der Burgen, Schlösser und Festungen*. Herausgegeben in Verbindung mit dem Europäisches Burgeninstitut. Reclam, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-010547-1.
* Hartmut Boockmann: *Einführung in die Geschichte des Mittelalters*. 7. Auflage. Beck, München 2001, ISBN 3-406-36677-5 (*C.-H.-Beck-Studium*).
* Heinrich Dannenbauer (Hrsg.): *Grundlagen der Mittelalterlichen Welt. Skizzen und Studien*. Kohlhammer, Stuttgart 1958.
* Josef Fleckenstein: *Rittertum und ritterliche Welt*. Siedler, Berlin 2002, ISBN 3-88680-733-9.
* August von Fürth: *Die Ministerialen*. Bachem, Köln 1836 (Digitalisat).
* Werner Hechberger: *Adel, Ministerialität und Rittertum im Mittelalter*. Oldenbourg Verlag, München 2004, ISBN 3-486-55083-7 (*Enzyklopädie deutscher Geschichte* 72).
* Philipp Heck: *Der Ursprung der sächsischen Dienstmannschaft*. In: *Vierteljahrschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte* 5, 1907, , S. 116–172 (Digitalisat).
* Harald Herzog: *Burgen und Schlösser. Geschichte und Typologie der Adelssitze im Kreis Euskirchen*. Rheinland-Verlag, Köln 1989, ISBN 3-7927-1067-6 (*Veröffentlichungen des Vereins der Geschichts- und Heimatfreunde des Kreises Euskirchen e.&nbsp;V.* A-Reihe 17).
* Jan Ulrich Keupp: *Dienst und Verdienst. Die Ministerialen Friedrich Barbarossas und Heinrichs VI.* Hiersemann, Stuttgart 2002, ISBN 3-7772-0229-0 (*Monographien zur Geschichte des Mittelalters* 48), (Zugleich: Bielefeld, Univ., Diss., 2002).
* Elke Lutterbach: *Ritterburgen*. Band 2: *Burg Satzvey*. Bachem, Köln 2005, ISBN 3-7616-1863-8.

## Weblingg
* Zentrale für Unterrichtsmedie

## Fuessnoote
Matthias von Neuenburg

Dr **Matthias vo Nöijeburg** (au *Mathias*; * um 1295 z Nöijeburg am Rhii; † churz noch 1364) isch e spootmiddelalterlige dütsche Chronist gsi.

Dr Matthias isch us ere patrizische Familie cho, het z Bologna kanonistischs Rächt studiert und au dr Magisterditel überchoo. 1327 isch er Rächtsberooter z Basel gsi, het denn vo 1329 aa in dr gliiche Posizioon bim Bischof vo Stroossburg, Berthold vo Buechenegg, gschafft. 1335 und no äinisch 1338 isch er in ere offizielle Missioon zur Kurie uf Avignon gfaare.

Dr Matthias isch dr Verfasser von ere latiinische Chronik, wo sich am Wärk vom Martin vo Troppau aagschlosse het. D Chronik isch literarisch nit bsondrig aaspruchsvoll, aber si isch äini vo de wichdigste Kwelle für d Zit vo 1245 bis 1350 mit em Schweerpunkt uf em Oberrhii, vo 1328 aa vor allem Stroossburg. Si isch in meerere Redakzioone überliiferet und es git meereri Ergänzige; die vo noch 1355 stamme aber woorschiinlig nit vom Matthias sälber. In dr eltere Forschig het mä au lang drüber diskutiert, öb dr Matthias überhaupt dr Autor vom Wärk isch. Hüte gältet das aber as unumstritte. Dr Schweerpunkt vo dr Daarstellig isch die politischi Gschicht, aber au die aadligi Lääbenswält, dr Usbruch vo dr Pest und d Judepogrom wärde beschriibe.

## Usgoobe und Übersetzige
* Adolf Hofmeister (Hrsg.): *Die Chronik des Mathias von Neuenburg*. MGH Scriptores rerum Germanicarum, Nova series Bd. 4,1. Berlin 1924/1940. Online.
* *Die Chronik des Mathias von Neuenburg*. Die Geschichtsschreiber der deutschen Vorzeit 84. Übers. vom Georg Grandaur. Mit ere Iiläitig vom Ludwig Weiland. 3. Uflaag, Leipzig 1912. Online

## Litratuur
* Klaus Arnold: *Matthias von Neuenburg*. In: *Verfasserlexikon II*. Bd. 6, Sp. 194–197 (Literatur).
* Hans-Dieter Mück: *Matthias von Neuenburg: Ein Chronist des Spätmittelalters am Oberrhein. Seine Zeit, sein Leben, sein Werk*. Neuenburg 1995.
* Rolf Sprandel: *Studien zu Mathias von Neuenburg*. In: Dieter Berg, Hans-Werner Goetz (Hrsg.): *Historiographia mediaevalis. Festschrift für Franz-Josef Schmale*. Darmstadt 1988, S. 270–282.
* 

## Weblinks
* 
*
Kanton Pontivy

Dr **Kanton Pontivy** (franzesisch *Canton de Pontivy*, bretonisch *Kanton Pondi*) isch e Kanton im Arrondissement Pontivy im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Pontivy.

## Gmaine
Zum Kanton ghere fufzeh Gmaine:

## Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
2019: Fusion *[[Bieuzy]]* un *[[Pluméliau]]* → Pluméliau-Bieuzy

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Croixanvec, Gueltas, Guern, Kerfourn, Noyal-Pontivy, Pontivy (Hauptort), Saint-Gérand, Saint-Gonnery, Saint-Thuriau un Le Sourn.
Lehnswesen

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

Dr Begriff **Läächewääse**, au **Föidalwääse** (→Föidalismus) oder **Benefizialwääse**, bezäichnet s politisch-ökonomischi Süsteem vo de Bezieige zwüsche Läächeheere und beleente Wasalle. Es het d Grundlaag vo dr hochmiddelalterlige Gsellschaftsornig in de oobeländische Staate bildet, vor allem im Häilige Römische Riich.
Au in andere Kultuure, bsundrigs z Japan si Struktuure entstande, wo mä mit em öiropäische Läächewääse cha vergliiche.

Im Früemiddelalter het sich s Läächewääse noch em Vorbild vom römische Klientelwääse und us em germanische Gfolgschaftswääse entwigglet. Dr Läächeheer, wo dr rächtligi Äigedümer vo Grund und Boode oder vo bestimmte Rächt gsi isch, het die em Läächeempfänger uf Lääbeszit überloo. Dodrfür het dä em Läächeheer persönligi Dienst müesse läiste. Zu däm het z.&nbsp;B. ghöört, ass er dr Stigbüügel ghebt, iin bi festlige Aaläss begläitet und iim as Mundschänk dient het. Bäidi häi sich verpflichdet, enander dröi z si: Dr Läächeheer zu *Schutz und Schirm*, dr Läächemaa zu *Root und Hilf*. Usserdäm häi dr Läächeheer und dr Wasall enander geegesitig Respäkt gschuldet, d.&nbsp;h. dr Läächeheer het noch em Gsetz si Läächemaa nit döfe schloo, aabemache oder sich an sinere Frau oder Dochder vergrife.

Dr obersti Landesheer isch au dr obersti Läächeheer gsi, dr Köönig oder dr Herzog, wo sine Fürste iiri Lääche gee het. Die häi sälber Lääche an anderi Aadligi chönne vergää.

## Sustigs
Im eltere Schwyerdytsche het mä eme Pächter «Läächemaa» oder «Leeme» (Lehnsmaa) gsäit. Au dr Familienaame «Lehmann», «Leemann», «Lechmann» goot doo druf zrugg.

## Litratuur
* Marc Bloch: *Die Feudalgesellschaft.* Durchgesehene Neuausgabe. Klett-Cotta, Stuttgart 1999, ISBN 3-608-91234-7.
* Jürgen Dendorfer/Roman Deutinger (Hrsg.): *Das Lehnswesen im Hochmittelalter. Forschungskonstrukte – Quellenbefunde – Deutungsrelevanz.* Thorbecke, Ostfildern 2010, ISBN 978-3-7995-4286-9.
* François Louis Ganshof: *Was ist das Lehnswesen?* 7. Aufl. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1989. ISBN 3-534-00927-4.
* Alain Guerreau: *L’avenir d'un passé incertain.* Le Seuil, Paris 2001.
* Steffen Patzold: *Das Lehnswesen.* München 2012, ISBN 978-3-406-63235-8.
* Susan Reynolds: *Fiefs and Vasalls. The Medieval Evidence Reinterpreted.* Oxford University Press, Oxford 1994, ISBN 0-19-820458-2.
* Karl-Heinz Spieß: Stichwort *Lehn(s)recht, Lehnswesen.* In: *Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte.* Bd. 2. Berlin 1978. Sp. 1725–1741.
* Karl-Heinz Spieß: *Das Lehnswesen in Deutschland im hohen und späten Mittelalter.* 2. verbesserte und erweiterte Auflage. Steiner, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-515-09180-0.

## Weblingg
* Thomas Brückner: ''Lehnsauftragung'', Inaugural-Dissertation, Juristischi Fakulteet vo dr Bayrische Julius-Maximilians-Universidäät Würzburg, 2002.
* Maik Hager: ''Das Lehnswesen''. Begriffsdefinition und historischer Überblick, in: Geschichte-erforschen.de – Online-Magazin für Geschichte in Wissenschaft und Unterricht, Berlin 2010.

## Fuessnoote
Heimatort

Der **Heimetort** (au **Bürgerort**)  heisst me in dr Schwiiz die Gmei, wo ne Schwizer oder Schwizeri *heimatberächtigt* isch. Friehner isch das vor allem wäge dr Versorgig im Alter wichtig gsi (dr Heimetort isch doderfür verantwortlig gsi, wenn aine kei eignes Gäld un keine nochi Aaghörige me gha het). Hüt z Dag het dr Heimetort kei großi Bedütig meh, er wird aber immer no im Reisepass und uf dr Identitätscharte in dr Schwiz ufgfiehrt. Er het nüt mit em aktuelle Wohnort z tue, un au nüt mit em Geburtsort, wo usserhalb vo dr Schwiz normalerwiis in söttige Dokumänte iitragen isch.

## Weblink
*
Kanton Quiberon

Dr **Kanton Quiberon** (franzesisch *Canton de Quiberon*, bretonisch *Kanton Kiberen*) isch e Kanton im Arrondissement Lorient im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Quiberon.

## Gmaine
Zum Kanton ghere 16 Gmaine:

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Carnac, Hœdic, Île-d’Houat, Plouharnel, Quiberon (Hauptort), Saint-Pierre-Quiberon un La Trinité-sur-Mer.
Kanton La Roche-Bernard

Dr **Kanton La Roche-Bernard** isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Vannes im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Hauptort isch La Roche-Bernard gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Alain Guihard gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.

## Gmaine bis 2015
Zum Kanton hän acht Gmaine ghert:
Reich von Reichenstein

D **Reich vo Riichestäi** si im Spootmittelalter e Basler Riddergschlächt gsi, wo sich noch dr Reformazioon vo dr Stadt in s Elsass und uf Baade zruggzooge het.

D Familie isch zum erste Mol 1166/79 mit em Rudolf Dives erwäähnt worde. S Gschlächt isch im Dienst vo de Bischöf vo Basel gstande. Si het vom Aafang vom 13. Joorhundert aa dr Boste vom Kämmerer ghaa und het um 1250 d Burg Riichestäi bi Arlese vom Bischof vo Basel als Lääche überchoo. D Riich vo Riichestäi si vom 13. bis zur Middi vom 15. Joorhundert im Root vo dr Stadt Basel verdräte gsi, häi säggs Bürgermeister gstellt, äi Basler Bischof und äi Räkter vo dr Universidäät Basel. In dr Stadtpolitik si si uf dr Site vo de landaadlige Stärner gsi in iirer Usenandersetzig mit de Psitticher. Sit em 15. Joorhundert si d Mitgliider vo dr Familie mee und mee im Dienst vo de Habsburger und de Markgroofe vo Hachbärg und Baade gstande. Dr Bsitz vo dr Familie isch im Baselbiet, Sundgau und südlige Schwarzwald glääge und het us Lääche vo de Herzöög vo Östriich, vom Bischof vo Basel und vo de Markgroofe vo Baade bestande. Drzuu häi Brombach im Wiisedaal, Buschwiller im Elsass, Inzlige mit em Inzliger Wasserschloss und d Burg Riichestäi mit Arlese ghöört. Gege s Ändi vom 15. Joorhundert häi si d Heerschaft Landskron im Elsass kauft, 1457 d Pfandschaft Thann und 1503/04 d Pfandschaft Pfirt. D Reich vo Riichestäi si au noch dr Reformazion katholisch bliibe und häi sich uf iiri Güeter im Schwarzwald und Sundgau zruggzooge. 1773 häi si vom französische Köönig dr Ditel vom en Freiheer überchoo.

Mä säit, dr Spruch «*Riich häiss i – Riich bin i – Das wäiss i*» chiem vo de vo Riichestäi.

## Familiemitgliider
* Peter Reich vo Riichestäi († 1296), vo 1286 bis 1296 Bischof vo Basel

## Weblingg
*
Vitztum

D Vitztum si e Basler Riddergschlächt im Spootmittelalter gsi. Iire Naame chunnt vom Boste vom *vicedominus* wo si bsetzt häi.

## Gschicht
D Familie wird im 11. Joorhundert erwäänt, wo dr Hupold im Joor 1098 em Dalbe Chloster z Basel sini Matte, Räb- und Waldländer z Rhiiwiiler und d Chille z Hägedorf gschänggt het.  Iiri Mitgliider si Ministeriali vom Bischof vo Basel gsi. Sit em spoote 13. Joorhundert isch d Familie im Root vo dr Stadt Basel verdräte gsi und het au zwäi Bürgermäister gstellt. Au lokali Chilleämter häi d Vitztum bsetzt: e Burchard isch in dr erste Helfti vom 14. Joorhundert Brobst vo St. Peter gsi und e Berchtold vo 1321 bis 1328 Komtur vo de Johanniter. In dr Usenandersetzig zwüsche de Psitticher und Stärner im 13. Joorhundert häi si sich de Stärner aagschlosse, wo vor allem dr Landaadel drzueghöört het. Am Ändi vom 13. Joorhundert häi d Vitztum dr Strit mit de Münch um d Burg Landskron verloore. Vo 1327 bis 1342 si si in ere Feede mit dr Stadt Basel glääge. S Gschlächt isch früe im 15. Joorhundert usgstorbe.

## Bsitzdümer
D Vitztum si Läächelüt vo de Graafe vo Pfirt und vo de Herzöög vo Ööstriich gsi. Zu iirem Bsitz het sit em früeje 14. Joorhundert die elsässischi Burg Waldegg ghöört, d Helfti vom Dorf Leyme, dr Zäänt und s Patronat z Wisschirch bi Leyme und anderi Güeter im Sundgau. Um 1400 isch d Burg Nöi-Schaueburg an d Familie gfalle, möögligerwiis in eren Erbschaft.

## Kwelle
* 

## Fuessnoote
Zu Rhein

D **Zu Rhein**,  **ze Rin**, **ze Rijne**, usw. si im Spootmittelalter e Basler Riddergschlächt gsi, wo Ableeger am Oberrhii im Briisgau und im Elsass ghaa het.
## Gschicht
Die vo Zu Rhein si sit dr zwäite Helfti vom 12. Joorhundert bekannt und si Ministeriali vom Bischof vo Basel gsi. As Stadtaadligi häi si vom 13. Joorhundert aa in dr Usenandersetzig zwüsche de Psitticher und Stärner zu de bischofsdröije Psitticher ghöört. Im 13. Joorhundert het d Basler Linie dr Biinaame Vo Häsige aagnoo, noch em elsässische Häsige, wo si 1286 as Lääche vo dr Abtei Murbach überchoo häi.

Um 1480 si sich die vo Zu Rhein und d Stärnerfamilie vo de Eptiger wäge dr Reform vom Chloster Klingedaal, em riichste und elitäärste in dr Stadt Basel, in d Hoor groote; die vo Zu Rhein si drfür gsi und d Eptiger drgeege. Die Usenandersetzig isch aber wit über d Stadt uusegange. Dr Basler Root het in Bärn, Obwalde und Niderwalde Understützer für d Reform gfunde, dr Basler Bischof het Züri, Luzärn und Schwyz uf sinere Site ghaa. Dr Groof Oswald vo Thierstäi het schliesslig e wirtschaftligs Embargo über d Stadt gläit, bis dr Root chlii biigee het.

D Briisacher Linie isch in dr erste Helfti vom 15. Joorhundert erlosche und d Basler Vo Häsige si am Aafang vom 16. Joorhundert usgstorbe. D Mülhuuser Linie het bis in d Geegewart überläbt, het aber kum me en öffentligi Rolle gschbiilt. Z Morschwiller het s mit em Johann Jakob (1643-90) non e Doomheer und Scholasticus gee und z Schänis si im 17. und 18. Joorhundert drei Äbtissinne us dr Mülhuuser Line choo.

## Bedütendi Familiemitgliider

*Johann zu Rhein, Bürgermäister vo Basel (1286 und 1290)
*Hamann zu Rhein, Groossprior vom Johanniterorde z Dütschland (1408-14)
*Burkhart zu Rhein, Bürgermäister vo Basel (1414 und 1422-31)
*Friedrich zu Rhein, Fürstbischof vo Basel (1437-51)
*Jakob zu Rhein, Bürgermäister vo Basel (1452)
*Clara zu Rhein, Priorin vom Chläibasler Chloster Klingedaal (1452-)
*Kaspar zu Rhein, Fürstbischof vo Basel (1479-1502) 
* Friedrich Freiherr von Zu Rhein (1802–1870), königlich bayrische Jurist und Verwaltigsbeamte
* Ludwig von Zu Rhein (1833–1914), königliche Kämmerer und Mitgliid vom Dütsche Riichsdaag

## Kwelle
* 

## Fuessnoote


## Weblingg
*Das Haus zum Luft / Erasmushaus bi altbasel.ch
Marschalk von Basel

D **Marschalk** si e Basler Ridderfamilie im Spootmiddelalter gsi.

D Marschalk si as Ministeriale vom Basler Bischof in dr Ridderstand ufgstiige. Iire Naame häi si vom Amt vom Marschalk übernoo, wo si vo dr zwäite Helfti vom 12. Joorhundert bis 1414 gfüllt häi. Wo sich im spöötere 13. Joorhundert e Kampf um Machtinträsse under dr Basler Ritterschaft entwicklet het, häi sich d Marschalk uf d Site vo de stadtaadlige Psitticher gschlaage, wo dr Bischof gegen e Rudolf vo Habsburg understützt häi und s 1271 fertigbrocht häi, iiri Gegner, d Heere vom Stärn, us dr Stadt z verdriibe. 1273  het dr Rudolf Basel afo belaagere und dr Hug Marschalk, wo denn Bürgermäister gsi isch, het mit ere Hampfle vo Lüt en Usfall gmacht und isch drbii umchoo.

Dr Günther Marschalk, wo mee as äinisch zum Bürgermäister gweelt worden isch und 1401 as Gsandte vo dr Stadt vom nöije König Ruprecht sich alli iiri Freihäite wider emol het lo bestäätige, isch as letschte männlige Basler Marschalk 1414 gstorbe.

## Bedütendi Familiemitgliider
Vo dr zwäite Helfti vom 13. Joorhundert aa häi d Marschalk immer wider emol Verdräter im Root vo dr Stadt ghaa. D Marschalk häi vier Bürgermäister gstellt: Dr Hug 1273, dr Günther 1289, dr Thüring 1309 und en andere Günther 1401.
Dr Jakob, wo vo 1294 bis 1295 z Bologna studiert het, isch 1344 Dekan vom Doomstift gsi. Dr Leonhard isch 1499 Räkter vo dr Universideet worde.

## Bsitzdümer
Im 13. Joorhundert häi d Marschalk e zitlang d Wartebärg Burge as Lääche  vo de Groofe vo Hombärg überchoo.

## Kwelle
* 

## Fuessnoote
Hoher Adel

Zum **Hooche Aadel** het mä die regierende Suwerään vom Dütsche Bund und spööter vom Dütsche Riich zelt: d Köönig, d Groossherzöög, d Herzöög, d Landgroofe, d Markgroofe, d Pfalzgroofe und d Fürste und noch iine die mediatisierte Souverään vom Häilige Römische Riich: Herzöög, Landgroofe, Markgroofe, Fürste und mänggi Groofe. 

Bim Hüroote isch druf ufbasst worde, ass d Partner eebebürtig sige, und das nit nume under em Hooche Aadel, sondern au bi dr niidere Nobilidäät. 

Im *[[Gothaischer Hofkalender|Gothaer Hoofkaländer]]*, wo dr Inhalt von em hüte em Genealogische Handbuech vom Aadel, Fürstligi Hüüser, 1. und 2. Abdäilig entspricht, si 
# die öiropäische Suwerään as „*Première Partie – Généalogie des Maisons Souveraines*“ und
# die Mediatisierte as „*Deuxième Partie – Généalogie des Maisons seigneuriales médiatisées en Allemagne qui ont les droits d'égalité de naissance avec les maisons souveraines*“
ufgfüert. Fast alli übrige Fürste in Öiropa si in dr „*Troisième Partie*“. In deere Kategorii isch d Eebebürtikäit in de äinzelne Huusgsetz greeglet.

## Litratuur
* *Liste der mediatisierten und standesherrlichen fürstlichen und gräflichen Häuser*, in: Heinz Gollwitzer, *Die Standesherren. Die politische und gesellschaftliche Stellung der Mediatisierten 1815–1918*, 2. Auflage, Göttingen 1964, S. 352–354.
* *Almanach de Gotha*, Gotha 1840, 1885, 1901 und 1930.
* G. v. Alten: *Handbuch für Heer und Flotte*, Band IV. Berlin 1912.
* F. U. Graf v. Wrangel: *Die souveränen Fürstenhäuser Europas*, I -II. Stockholm und Leipzig 1899.
Maria (Mutter Jesu)

D **Maria** (hebr./aram. מרים *Mariam*) isch noch em Nöije Testamänt d Mueter vom Jesus Christus gsi. Noch em Markus 1,9 u.&nbsp;a. het si als glöibigi Jüdin mit iirem Maa Josef und witere Aaghöörige in dr Chläistadt Nazareth in Galiläa gläbt. Noch em Matthäus 1,18–25 het si käi Gschlächtsvercheer mit iirem Maa gha bis zur Geburt vom Jesus, was vilmol as unwoorschiinlig aagluegt wird, wil im Juudedum dr Gschlächtsvercheer en integraale Däil vom Lääbe vom ene Ehepaar gsi isch. Ass si dr Messias wurd gebääre, isch ere vom Ängel Gabriel verkündet worde (Lk 1,28).

Vor allem in dr katholische Chille het sich e Kult um d Maria entwigglet, wo d Aahänger drvo glaube, ass si as Mueter vom Jesus bsundrige Iifluss uf en häig.

## Lidratuur
* 
* Karl Rahner SJ: *Maria – Mutter des Herrn. Theologische Betrachtungen.* Herder, Freiburg i. Br. 1956.
* Hilda Graef: *Maria. Eine Geschichte der Lehre und Verehrung.* Herder, Freiburg i. Br. 1964.
* René Laurentin: *Die marianische Frage.* (Übers. von *La question mariale.* Paris 1963), Herder-Verlag, Freiburg i. Br. 1965.
* Hermann Lemperle: *Madonnen: Die Madonna in der deutschen Plastik*, 1965.
* Paul J. Achtermayer u.&nbsp;a./Raymond E. Brown u.&nbsp;a.(Hrsg.): *Maria im Neuen Testament. Eine ökumenische Untersuchung.* (Übers. von Ursula Schierse, Originaltitel: *Mary in the New Testament.* Philadelphia/New York 1978), Katholisches Bibelwerk, Stuttgart 1981.
* Alois Müller: *Glaubensrede über die Mutter Jesu. Versuch einer Mariologie in heutiger Perspektive.* Matthias-Grünewald-Verlag, Mainz 1983.
* Wolfgang Beinert u.&nbsp;a.: *Maria – eine ökumenische Herausforderung.* Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 1984.
* Christa Mulack: *Maria. Die geheime Göttin im Christentum.* Stuttgart 1986.
* Johannes Paul II.: *Maria – Gottes Ja zum Menschen.* (Enzyklika „Mutter des Erlösers“, Hinführung von Joseph Ratzinger, Kommentar vo Hans Urs von Balthasar), Herder-Verlag, Freiburg i. Br. 1987.
* Max Thurian, Frère de Taizé: *Maria. Mutter des Herrn&nbsp;– Urbild der Kirche.* Matthias-Grünewald Verlag, Mainz 4. Aufl. 1988 (= Topos-Taschenbücher 72).
* Franz Mußner: *Maria, die Mutter Jesu im Neuen Testament.* St. Ottilien 1993.
* Alan Posener: *Maria.* Rowohlt Monographie. Reinbek bei Hamburg 1999, ISBN 978-3-499-50621-5.
* Klaus Schreiner: *Maria. Leben, Legenden, Symbole.* C.H. Beck Wissen, München 2003, ISBN 978-3-406-48013-3.
* Schalom Ben-Chorin: *Mutter Mirjam. Maria in jüdischer Sicht.* Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 2006, ISBN 3-579-05344-2).
* Marie-Louise Gubler: *Maria. Mutter – Prophetin – Himmelskönigin.* Katholisches Bibelwerk e.&nbsp;V., Stuttgart 2008.
* 
* Thomas A. Seidel, Ulrich Schacht (Hrsg.): *Maria. Evangelisch.* Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig, Bonifatius, Paderborn 2011, ISBN 978-3-374-02884-9, ISBN 978-3-89710-498-3.
* 

## Lueg au
* Maria Himmelfaart

## Weblingg

* Maria Informazioonen us em Ökumenische Häiligelexikon
* Maria d Maria us biblischer Sicht uf was-christen-glauben.info
* 
* 
* 
* Maria im Islam und im Judenturm (planet-wissen.de)
Toggenburg (Begriffsklärung)

**Toggenburg** (alem. «Toggeburg») isch de Name vo folgende Persone:
* e Ostschwizer Adelsgschlecht, Lueg bi Groofe vo Toggeborg
* Friedrich von Toggenburg (1866–1956), 1916 Stadthalter vom Tirol und Vorarlberg 
* Idda vo Toggeburg, legendäri Heiligi us em Toggeburg (12. Joorhundert)
* Ritter Toggenburg, e Ballade vom Friedrich Schiller
* *Der arme Mann vom Tockenburg*, so hät me em Ulrich Bräker gsait

**Toggeburg** (geografisch): 
* Toggenburg, e Region i de Ostschwiz
* Wahlkreis Toggenburg, en Waalchrais vom Kanton Sanggalle
** Alttoggenburg, Neutoggenburg, Obertoggenburg und Untertoggenburg, ehemoligi Bezirk im Kanton Sanggalle
* Burg Alt-Toggeburg, bi Fischinge TG, Stammsitz vo de Toggeburger

**Toggenburger**:
* Kaspar Toggenburger (* 1960), en Schwizer Künstler
* Toggenburger (Ziege), e Rasse vo Milchgaisse
* Produktsignet vonere Guetzlifabrik z Liechtestaig, besser bekannt als *Kägi fret* (Kägi Söhne AG)
* Toggenburger Höhenweg
Rust

**Rust** isch de Name vo folgende Ort:
* Rust (Baden), e Gmaind im Ortenauchrais, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Rust (Burgenland), e Fraistadt (e Stadt mit aignem Statut) im Burgeland, Öschtriich
* Rust im Tullnerfeld, e Katastralgmaind vo de Marktgmaind Michelhausen, Nideröschtriich

* Podbořanský Rohozec, ehemolig *Deutsch Rust*, e Gmeind z Tschechie

Rust stoht för:
* Rust (Programmiersprache), e Programiersprooch vo de Mozilla Foundation

**Rust** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Alfred Rust (1900–1983), dütsche Prähistoriker
* Bärbel Rust (* 1955), dütschi Politikeri
* Bettina Rust (* 1967), dütschi Journalisti
* Carla Rust (1908–1977), dütschi Schauspileri
* Elisabeth Rust (1958–2004), östriichischi Langstrecke- und Bärgläuferi
* Friedrich Wilhelm Rust (1739–1796), dütsche Komponist
* Friedrich Wilhelm Rust (1902–1972), dütschr Komponist
* Ingo Rust (* 1978), dütsche Politiker, bade-würtebärgische SPD-Landtagsabgeordnete
* Jascha Rust (* 1990), dütsche Schauspiler
* Mathias Rust (* 1968), dütsche Privatpilot, wo näbed em Rote Platz z Moskau glandet isch
* Otto Rust (1871–1945), katholische Gaischtliche; Märtyrer vom 20. Joorhundert
* Uwe Rust (1940–2012), dütsche Geograf
* Wilhelm Karl Rust (1787–1855), dütsche Pianist und Organist
* Wilhelm Rust (1822–1892), dütsche Komponist, Musigwüsseschaftler, Bachforscher und Thomaskantor
Neuenburg (Adelsgeschlecht)

D **Groofe vo Nöijeburg** si e Schwizer Aadelsgschlächt gsi, wo sini Güeter im hütige Kanton Nöijeburg ghaa het. D Familie het sich in verschiidnigi Linie ufdäilt und dr Groofeditel «vo Nöijeburg» isch denn an d Linie vo de Nöijeburg zu Nidau choo, und wo die usgstorbe isch, häi en d Groofe vo Friburg gerbt.

## Härkumft
D Groofe vo Nöijeburg gälte wäge iirem Bsitz zwüschen em Jura und dr middlere Aare und dr Kastvogtei über s Chloster Erlach as Noochkomme vo de Groofe vo Fenis. Es git aber käi klaari urkundligi Beleeg für iiri Härkumft.

## Gschicht
Die erste fassbare Verdräter as Heere vo Nöijeburg si dr Rudolf I. († 1143/1149), as Heer vo Nöijeburg (*de Novocastro*) vo 1125 aa erwäänt, und si Brueder Mangold († 1165) gsi. Dr Rudolf isch mit dr Emma vo Glâne us em Friburgische verhürootet gsi, dr Schwöster vom Wilhelm, wo dr letscht vo däm Freiheeregschlächt gsi isch. Er het noch em Dood vom Wilhelm 1443 d Heerschaft Arconciel gerbt. D Nöijeburger häi z Nöijeburg d Burg vergröösseret, wo under em Rudolf III. vo Burgund († 1032) baut worden isch, und häi d Stiftschille lo baue. Dr Ulrich II. († 1191/92), dr Soon vom Rudolf I., het si Iifluss in Jura ufe usgwytet, sini Söön Rudolf II. († 1196) und Ulrich III. († 1225) si as Groofe vo Nöijeburg beläit. Noch em Rudolf II. isch si Soon Berchtold († 1260) choo.

Dr Ulrich III. und dr Berchtold häi 1214 Nöijeburg e Stadträcht (stedtischi Freihäite, frz. *franchises*) gee und häi im Joor 1218 dr Familiebsitz ufdäilt. Dr Ulrich het die dütschsproochige Gebiet uf em rächte Ufer vom Nöijeburgersee und d Landgroofschaft Aarburgund überchoo und dr Berchtold die franzöösischsproochige Gebiet am lingge Ufer. Dr Berchtold het d Gebiet zwüsche Ligerz und Bözige an s Fürstbistum Basel müesse verpfände, es isch im aber glunge, si Iifluss ins Val de Travers uszbräite, won er daas 1237 vom Johann I. vo Chalon, Groof vo Burgund, as Lääche überchoo het.

D Groofe si ursprünglig Wasalle vom Köönig gsi, 1288 si si Afterwasalle vo de Groofe vo Chalon-Arlay worde. Mit ere gschickte Hüroots- und Bündnispolitik isch s ene glunge, iir Territorium im Waadtland uszbräite. Wo dr Groof Ludwig gstorbe isch, isch 1373 die männligi Linie erlosche, und d Groofschaft isch an si Schwöster Isabella gfalle. Wo die 1395 gstorbe isch, het iire Nöwöö, dr Groof Konrad III. vo Friburg, d Groofschaft Nöijeburg gerbt.

D Söön vom Ulrich III. häi noch sim Dood 1296 dr Bsitz in d Linie Nöijeburg-Nidau (erlosche 1375), Nöijeburg-Stroossbärg und Aarbärg (Aarbärg-Aarbärg und Aarbärg-Vallangin, erlosche 1517) ufdäilt.

## Familiemitgliider

* Berthold († 1133/37), Bischof vo Basel (1122/23–1133)
* Berthold († 1220), Bischof vo Lausanne (1212–1220)
* Heinrich († 1274), Bischof vo Basel (1263–1274)
* Rudolf II. vo Nöijeburg-Fenis, Minnesänger († vor em 30. August 1196)

## Beleeg

### Litratuur

* 
* 
* 

* 

*

*  

### Weblingg
* Charles Crowley: ''Burgundy Kingdom Nobility.'' Ch. 7 Comtes de Neuchâtel in  ''Foundations of Medieval Genealogy.'' 

### Fuessnoote
Bächli

**Bächli** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Hubert Bächli (* 1938), Schwizer Radrennfahrer
* Samuel Bächli (* 1954), en Schwizer Dirigent (chunnt ursprüngli us Uppsala z Schwede)
* Silvia Bächli (* 1956), e bildendi Künstleri us Baden AG
* Ueli Bächli (* 1950), Schwizer Bobsportler

**Bächli** isch:
* en chlinne Bach
* en hüffige Orts- oder Flurname
:z. B.
:* *Bächli SG*, es Dorf und en Ortstail vo de politische Gmaind Hemberg i de Ostschwiz

Lueg au:
* d Bächli z Friburg
* Bäch
Schönengrund

**Im Schönegrond** ischd e politischi Gmeend im Henderland vom Kanton Appezäll Osserroode i de Schwiz.

## Geografii
Im Schönegrond lid bhabe a de Hoptstross Nr. 8 zwösched Peterzäll ond de Waldstatt. Es wörd o uf däre Strecki dor s Postauto erschlosse.

Nochbergmeende sönd Neckertal, Schwöllbronn, Urnäsch ond Hemberg. Es ischd bis 1992 en Sesselilift uf de Hochhamm, em 1'275 m höche Husberg vom Schönegrond, ufi gfaare. Hüt louft me hald ufi und cha dobe bi schönem Wätter d Uusicht vor oder i de Wörtschaft gnüüsse.

## Gschicht
Im Johr 1268 werd de Ort *Zem Schönengrund* s erschtmol erwähnt. Dozmol häts no zo Urnäsch ghört, wo gad of de andere Site vom Hochhamm lit ond mit eme chlinne Strössli z erreiche ischt. D Gmeend i de hütige Form ischt entstande, wo sich 1836 de Hushalt vo de reformierte Cherchgmeend und s Guet vo de öffentliche Gmeend trennt häd. Da ischd im Osserroodische di erscht Gmeend gse, wo dia Trennig gmacht häd.

D Schüeler vo de Primarschuel werdid noch em Sangaller Lehrplan onderichted, wel si sed 1868 för d Oberstufe uf Peterszäll i d Sekundarschuel gönd. Wel s Nochberdorf Wald SG sid em 19. Johrhondert all me gwachse ond mit Schönegrond praktisch zämegwachse ischd, häd me 1973 de Zwäckverband Primarschuel Schönegrond-Wald gröndet. S Schuelhuus met em Chindergarte stood z Schönegrond. Dia kantonsöbergrifend Zämeärbed ischd schono näbis Bsondrigs.

Näbed em Vercheersverein gids no me Verein i dem Doppeldorf, wo i erem Name beedi Dorfnäme dinne hend, also Schönegrond-Wald. D Poststöll ond Raiffisebank vo Schönegrond stönd öbrigens uf Walder Bode. Di verböndend Gränze zwösched de beede Dörfer Schönegrond und Wald ischd mit wenige Uusnaame de Tüüfebach.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 4,2 % gläge.

## Religion
15,5 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 73,4 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vom Schönegrònd isch de Hans Brunner (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 2 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 459 Iiwoner 97,8 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0 % Franzöösisch, 0 % Italienisch ond 2,2 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vom Schönegrònd ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.


Datei:Wald-Schönengrund W.jpg|D Ortstafle vo Wald-Schönegrond, wäme vo Peterszäll här uf Wald ie fahrt.
Datei:Schönengrund-Wald W.jpg|D Ortstafle vo Schönegrond-Wald, wäme vom Bächli-Hembärg här uf Schönegrond ie fahrt.
Datei:Wald-Schönengrund O.jpg|D Ortstafle vo Wald-Schönegrond, wäme vo Wald i Richtig Waldstatt oder Schwöllbronn usi fahrt.


## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeend Schönegrond
* 

## Fuessnoote
St. Louis

**St. Louis** (uusgschribe **Saint Louis**) [] isch e Stadt im US-Bundesstaat Missouri am westliche Ufer vom Mississippi. Si hät bi de Volkszellig im 2020 öpe 301'500 Iiwohner ghaa.

Im 20. Johrhundert isch St. Louis, wäge sinner Laag am Mississippi River und em Missouri River, wo gad chli witer obe in Mississippi mündet, aber au wäg em Isebahnchnoote, en bedütende Handelsplatz und di füftgröscht Laagerstätt vo de Vereinigte Staate gsii.

Näbet em internazionale Flughafe *Lambert-Saint Louis International Airport* isch vo 1967 aa s Wärk vom Flugzügbauer *McDonnell Douglas* gsii. 1997 händs mit Boeing fusioniert und s Wärk isch stillgleit worde.

Im 1904 sind z St. Louis di Olympische Summerspiil gsii.

Sit 1960 gits e Städtepartnerschaft mit Stuttgart.

## Weblink

* St. Louis City Government
* Explore St. Louis (Touristik-Uuskumft)
Peter Reich von Reichenstein

Dr **Peter Reich vo Riichestäi** († 3. Mai oder 6. Septämber 1296), isch vo 1286 bis 1296 Bischof vo Basel gsi.

## Härkumft
Dr Peter Reich isch us dr Familie Reich vo Riichestäi cho, wo z Basel aasäässig gsi isch. S isch im Dienst vom Basler Fürstbischof gstande, het säggs Basler Bürgermäister gstellt und het Bsitz im Baselbiet, Sundgau, Elsass und im südlige Schwarzwald ghaa. Si Vater, dr Heinrich Reich zu Riichestäi, isch 1258 Bürgermäister vo Basel gsi, si Unggle Rudolf 1262.

## Lääbe
Er wird zum erste Mol 1258 as Doomheer z Basel erwäänt, vo 1264 aa isch er Archidiakon am Basler Münster gsi, 1272 Choorheer z Saint-Ursanne und 1274 Lütbriester zu St. Theodor im Chläibasel.
1274 het en s Domkapitel zum Bischof vo Basel gweelt, dr Babst Gregor X. het d Waal aber nid bestäätigt und iin zum Doombrobst z Mainz ernennt. Dr Heinrich vo Isny isch anstatt vom Reich Basler Bischof worde. 1278/79 het dr Reich z Bologna studiert. 1286 isch er zum Erzbischof vo Mainz gweelt worde. Das Mol isch s dr Babst Honorius IV. wo d Waal nid anerkennt het, und dr Heinrich vo Isny zum Erzbischof ernennt het. Dr Reich isch stattdesse zum Bischof vo Basel ernennt worde. As Bischof het er dr Usbau vom Münster gförderet, het de Bürger vo Delsbärg und Laufe d Rächt und Freihäite vo Basler Bürger gee und het d Basler Zümft iiri Rächt bestäätigt. Im Komflikt mit em Rainald vo Mömpelgard het en 1289 dr Köönig Rudolf I. understützt, het d Stadt und d Burg Pruntrut, won denn im Bsitz vo de Mömpelgarder, aber früener emol e Lääche vom Fürstbischof vo Basel gsi isch, eroberet und em Bischof zrugggee. Dr Peter Reich siinersits het em Köönig Adolf vo Nassau 1293 bi dr Belaagerig vo Colmar ghulfe. 

Dr Peter Reich vo Riichestäi isch 1296 gstorbe und isch im Basler Münster begraabe.

## Litratuur
* 

## Weblingg
* 
* Peter Reich von Reichenstein uf www.altbasel.ch