open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natel

**Natel** isch en iidraiti Marke vo dr Schwiizer Telekommunikationsgsellschaft Swisscom, under welere hüte d Handy-Aagebot vo dr Swisscom vermärtet wärde. Umgangssproochlig isch dr Begriff aber zum Gattigsname für «Mobildelifon» in dr Schwiiz worde, näben em neuere Begriff «Handy».
## Härkumft vom Begriff
Historisch stammt er vom Begriff «**N**ationales '''A'''uto'''TEL'''efon» ab, und mä het en früehner mit ere Bezeichnig für d Netztechnologii brucht, bi dr Iifüehrig vom Natel&nbsp;D het sich dr Begriff zu «**NA**tionales **TEL**efon» gänderet.

Wil die hütigi Swisscom – früehner PTT – für langi Zit e rächtligs Monopol in dr Telekommunikation gha het und dorum dr einzigi Mobilfunk-Aabieter uf em Schwiizer Mobilfunkmärt gsi isch, isch dr Begriff «Natel» in dr Schwiiz zum Gattigsname für «Mobildelifon» worde und wird umgangssproochlig hüfig näbe «Handy» brucht. S Wort «Natel» isch innerhalb vo dr dütsche Standardsprooch wie au im Französische und Italiänische e Helvetismus. Z Dütschland und Östriich brucht mä dr Begriff «Natel» nit.

## Gschicht, Entwicklig
1975 hai d PTT-Bedriib mit em Projekt «mobils Delifonnetz für Fahrzüüg» (denn: Natel = «Nationals AutTELefon***netz***») understützt vom ene bundesröötlige Konjunktur-Förderprogramm. 

Analogi Netz:
* Natel A (erste Deilnetz 1978)
* Natel B (1983)
* Natel C (1987), NMT-System, analogi Sproochübermiddlig, Vermiddligs- und Stüürinformatione digital

Digitals Netz:
* Natel D (1992), noch em GSM-Überdrägigsstandard
** ab Middi de 90er Johr au «textbasierti Noochrichte» (SMS)
** sit 2001 GPRS-Standard
** sit 2004 UMTS-Standard

Hüte, sit dr Liberalisierig vom Märt in dr Schwiiz im Johr 1997, git s mehreri Aabieter.

## Weblingg

* Das Schweizer Telefon Museum im Greutehof z Islikon TG

## Fuessnote
Nestlé

D **Nestlé S.A.** (dütsch []; international []) isch dr grösst Läbensmittelkonzärn uf dr Wält und s grösste Industriiundernähme in dr Schwiiz. D Nestlé-Hauptverwaltig befindet sich z Vevey im Kanton Waadt, dr Undernähmenssitz z Vevey und z Cham im Kanton Zug.

## Undernähme
Dr Nestlé-Konzärn het 2009 en Umsatz vo 107,6 Milliarde Schwiizer Franke erwirtschaftet und e Reingwünn vo 11,8 Milliarde Schwiizer Franke gha. Nestlé bedribt 449 Produktionsstette in 83 Länder und beschäfdigt im Ganze öbbe 278'000 Mitarbeiter.

Dr Gschäftsfüehrer (CEO) isch dr Paul Bulcke, wo im April 2008 dr Peter Brabeck-Letmathe abglöst het.

Mit 14'380 Mitarbeiter und eme Umsatz vo 3,772 Milliarde Euro im Johr 2007 isch Nestlé Dütschland dr drittgrössti Ländermärt vom Konzärn.
Ds het eme Umsatz vo 5,552 Milliarde Schwiizer Franke entsproche.

## Kritik
Nestlé isch in de letzte Johrzähnt immer wider wäge siine Gschäftspraktike in dr Kritik gstande. So isch kritisiert worde, ass Müeter in Entwickligsländer wäge dr Wärbig für Buschinahrig weniger wurde stille, was zun ere grössere Buschistärblikeit wurd füehre. Im „Nestlé-Prozess“  1976 het sich dr Konzärn gege e Studie mit em Ditel *Nestlé tötet Babies* vo dr *Arbeitsgruppe 3. Welt Bern* gwehrt, het zwar rächt übercho, isch aber vom Richder sälber kritisiert worde. Erst 1984 het Nestlé siini Praktike afo ändere.

Wo Oxfam und anderi Organisatione vo Nestlé verlangt hai, ass si d Existänz vo de Kaffibuure in de Entwickligsländer sötte sichere, het s Undernähme 2005 mit dr Iifüehrig vo fairhandelszertifiziertem Kaffi z Grossbritannie und z Irland greagiert.

Wo mä Nestlé vorgworfe het, nüt gege d Chinderarbet in afrikanische Kakoplantage z mache, het si und anderi Produzänte die *International Cocoa Initiative* gründet, wo gege Chinderarbet und Zwangsarbet im Kakoaabau söll vorgoh.

Au sust isch Nestlé immer wider in de Noochrichde gsi, so wo si in de Johr 2003 bis 2004 Kritiker hai lo bespitzle oder us Indonesie Palmöl kauft hai, wo uf früehnerem Urwaldbode härgstellt worden isch.
## Litratur
* Sandra Bott (Hrsg.): *Nestlé. Anatomie eines Weltkonzerns*, Rotpunktverlag, Zürich 2005, ISBN 3-85869-293-X
* Pierre Harrisson: *Das Imperium Nestlé. Praktiken eines Nahrungsmultis am Beispiel Lateinamerikas*, Rotpunktverlag, Zürich 1986, ISBN 3-89190-876-8
* Friedhelm Schwarz: *Nestlé. Macht durch Nahrung*, DVA, Stuttgart 2000, ISBN 3-421-05331-6
* Horst W. Nestle: *Stammbaum der Familie Nestle*, Stuttgart 1976
* Klaus Werner, Hans Weiss: *Das neue Schwarzbuch Markenfirmen. Die Machenschaften der Weltkonzerne.* Ullstein Verlag, Juni 2006, ISBN 3-548-36847-6

## Weblingg
* Website vo Nestlé international
* Website vo Nestlé Schwiiz
* Website vo Nestlé Dütschland
* 

## Fuessnote
Nestle (Begriffsklärung)

**Nestle** oder **Nestlé** bezeichnet:
* dr Läbensmittelkonzärn Nestlé
* dr Hersteller vo Heimdiernahrig Nestlé Purina PetCare
* dr Buechpriis Nestlé Smarties Book Prize
* s *Novum Testamentum Graece*, wo noch siine Herusgäber as *Nestle-Aland* bekannt isch 

**Nestle** isch dr Familienname vo de folgende Persone:
* Eberhard Nestle (1851–1913), Theolog und Orientalist
* Erwin Nestle (1883–1972), Theolog
* Fritz Nestle (* 1930), Mathematik-Didaktiker und Bildigsforscher
* Henri Nestlé (1814–1890), bis 1839 *Heinrich Nestle*, Undernähmer und Industrielle
* Ingrid Nestle (* 1977), e dütschi Politikerin (Grüeni), MdB
* Joan Nestle (* 1940), en amerikanischi Autorin und Lehrere
* Marion Nestle, en amerikanischi Ernährigswüsseschaftlere 
* Walter Nestle (1902–1945), e klassische Philolog
* Wilhelm Nestle (1865–1959), e klassische Philolog
Asea Brown Boveri

D **ABB Ltd**  isch e Konzärn in dr Elektrotechnikbranche, wo si Hauptsitz z Züri het.

## Gschicht
Er isch 1988 us dr Fusion vo dr schwedische *[[Allmänna Svenska Elektriska Aktiebolaget]] (ASEA)* und dr schwiizerische *[[Brown, Boveri & Cie]] (BBC)* entstande. Dr Konzärn isch wältwiit dätig und beschäftigt hüte im Ganze öbbe 117'000 Mitarbeiter in 100 Länder. D Aktie vo dr ABB Ltd si an dr Schwiizer Börse SIX Swiss Exchange kotiert.

## Gschäftsfälder
D Asea Brown Boveri schaffet als Konzärn für Energii- und Automatisationstechnik in underschiidlige Gschäftsfälder.

### Energiitechnikprodukt

Das Gschäftsfäld umfasst Energiitechnikprodukt und d Kundedienst drzue. Das si Schlüsselkomponänte für d Überdrägig und Verdeilig vom Stroom. Drzue ghöre zum Bischbil Transformatore, Schaltaalage, Leistigsschalter, Kabel und anders Zuebehör.

### Energiitechniksystem
Dr Beriich Energiitechniksystem büütet Versorgigsundernähme schlüsselfertigi System und Dienstleistige für d Stromüberdrägig, d Stromverdeilig und für Chraftwärk aa.

D Hauptfälder vo däm Gschäftsberiich si Understatione und Automatisierigsszstem für sötigi.

Wiiteri Schlüsselprodukt si flexibli Wächselstrom-Überdrägigssystem (FACTS), Hochspannigs-Gliichstrom-Überdrägig (HVDC) und Netzwärkmanagement-System.

In der Stromerzügig offeriert die Division d Instrumentierig, Stüürig und Elektrifizierig vo Chraftwärk.

### Automationsprodukt
Dä Gschäftsberiich liferet Aadriib, Elektromotore und Generatore, Niiderspannigsprodukt, Instrumentierig und Prozässanalyse, und Leistigselektronik. D Aawändigsgebiet vo dene Problemlösige gönge vo dr Verfahrens-, Fertigungs- und Versorgigsindustrii bis zu Gschäfts- und Wohnbaute.

### Prozässautomation
Dä Gschäftsberiich offeriert integrierti Lösige für d Automatisierig und Optimierig vo industrielle Produktions- und Gschäftsprozäss und branchespezifischi Aabassige drzue. S Leistigsaagebot richtet sich bsunders an d Branche Öl und Gas, Energie, Chemii und Pharma, Zällstoff und Babbiir, Metallverarbeitig, Mineral, Marine und Turbolader.

### Robotertechnik
ABB isch Aabieter vo Induschtryroboter, Robotersoftware, modulari Fertigungszälle und offeriert Dienstleistige für die underschiidlige Aawändigsberiich vo dr Automation. Gliiferet wärde Industriiroboter in allne Grössene, Lackier- und Spezialroboter für d Branche Giesserei, Metalverarbeitig, Kunstoffverarbeitig, Autoindustrii, Verpackig und Palletiere. ABB het wältwiit meh as 160'000 Roboter installiert. 2006 isch s Global Robotics Headquarters uf China (Shanghai) züglet, wo sit 2007 ABB-Industriiroboter broduziert wärde.

## Litratur
* 
* Kevin Barham, Claudia Heimer: *ABB: the dancing giant – creating the globally connected corporation.* Financial Times, London 1998, ISBN 
* Catrina Werner: *ABB – Die verratene Vision.* Orell Füssli, Zürich 2003, ISBN 3-280-06004-4

## Weblingg
* Website vo dr ABB
* Handelsregisteriidrag vo dr ''ABB Ltd''

## Fuessnote
Coop

**Coop** bzw. **coop** (vo ängl. *cooperative*, Gnosseschaft) stoht für:
* Coop (Schweiz), die zweitgrössti Einzelhandelsgruppe in dr Schwiiz
* coop eG, die grössti dütschi Konsumgnosseschaft im Läbensmiddel-Einzelhandel
* Coop (Italien), die grössti italiänische Supermarktchetti
* Coop Norden, e schwedischi Supermarktchetti
* Coop (Ungarn), en ungarischi Supermarktchetti
* co op AG, en ehemoligs dütschs Handelsundernähme 

* Coop-Modus, s kooperative Spiile in Computerspiil

* d Top Level Domain für Gsellschafte (.coop)

**Coop** isch dr Familiename vom
* Denys N. Coop (1920-1981), en änglische Kameramaa
* Franco Coop (1891–1962), en italiänische Schauspiiler
Coop (Schweiz)

D **Coop Gnosseschaft** isch noch em Migros s zweitgrösste Schwizer Detailhandelundernähme. Es isch as Gnosseschaft mit öbbe 2,5 Millione Mitgliider organisiert.

Under em Eigename bedriibt dr Coop Supermärkt, Warehüüser («Coop City»), Restaurants, Heimwärkerbedarfsgschäft («Coop Bau+Hobby»), Apotheke («Coop Vitality») und über d Dochtergsellschaft Coop Mineraloel AG Tankstelle- und Convenience-Shops («Coop Pronto»). Über e Online-Shop «coop@home» cha mä Artikel us em Coop-Sortiment mit Heimliiferig bstelle.

Zur Coop-Gruppe ghöre au no d Underhaltigselektronikchettene «Interdiscount» und «Dipl. Ing. Fust» (inkl. Discounthaus Eschenmoser AG) und dr Online-Shop microspot.ch, s Möbelhuus «Toptip», dr Belüüchtigs-Fachmärt «Lumimart», d «Import Parfumerie», d «CHRIST»-Schmuckgschäft, und sit em 1. Januar 2011 d Transgourmet-Gruppe (in dr Schwiz vo dr Prodega/Growa und Howag verdräte). Usserdèm ghörèd d schwizer Filialè vo dè Body Shop zuè Coop un firmyrèd sit dèm unter m Nammè *The Body Shop Switzerland*. Mit dènnè Übbernaamè chunnt dr Coop uf e Johresumsatz vo öbbe 28 Mia Franke.

## Aagebot und Dienstleistige
Dr Coop will sich mit eme detailliertere Aagebot gegenüber siine Konkurränte im schwizerische Detailhandel brofiliere. So bietet dr Coop näben Artikel under Eigemarke au e Hufe Markeprodukt aa. Verschidnigi Linie decke d Nochfroog noch bsunders ökologische, kulinarisch hochstehende, sozial profilierte oder billige Produkt. Witeri Aagebot und Dienstleistige si Guethabecharte für Natel («CoopMobile»), Pauschalreise (ITS Coop Travel, Joint Venture mit Rewe Touristik), Brenn- und Driibstoff (Coop Mineraloel AG) und Finanzdienstleistige (Bank Coop, sit 1999 mehrheitlig im Bsitz vo dr Basler Kantonalbank).

As Kundebindigsprogramm bietet dr Coop die sogenannti *Supercard* aa. Wenn dr Kund die bim ene Chauf zeigt, bechunnt er  *Superpünkt* uf eme Punktkonto guetgschriibe. Die Pünkt chönne denn gege Prämie iiduscht wärde. Sit em Summer 2006 git dr Coop d *Supercard Plus* an d Kunden ab, die cha mä au as Mastercard oder VISA übercho. Si kombiniert die "normali" Supercard mit ere Kreditcharte. So chönne au Superpünkt usserhalb vo dr Coop Gruppe gsammlet wärde.

## Weblingg

* Website vo dr Coop Gnosseschaft
* Website vo dè Interdiscount
* Website vom Online-Shop microspot.ch

## Fuessnote
Novartis

D **Novartis AG** (vo lat. *novae artes* «neui Künst») isch e Biotechnologii- und Pharmaundernähme mit Sitz z Basel (Schwiiz). Novartis isch 1996 us ere Fusion vo de beide ehemolige Basler Pharma- und Chemiiundernähme Ciba-Geigy AG und Sandoz entstande. Es isch denn die grössti Firmefusion uf dr Wält gsi. Hüte isch Novartis s drittgrösste Pharmaundernähme uf dr Wält.

## Gschicht
Novartis goht uf mehreri Basler Firme zrugg, wo sich alli im 19. Johrhundert mit dr Produktion vo Anilinfarbstoff us Teer beschäftigt hai. Näben em Rhii, wo Wasser gliiferet het un wo mä d Abfäll dri gheit het, het s no anderi Faktore gee, wo d Entwicklig vo dr Basler Farbstoffindustrii begünstigt hai: es het Färbereie gha, e guet usbaute internationale Handel, lokals Kapital und gnueg Arbetschreft. Die erste Chemiker und s Know-how für d Farbstoffhärstellig si us Frankriich cho. Usser dr Hoffmann-La Roche göhn alli Basler Pharmaundernähme mit Wurzle im 19. Johrhundert uf d Teerfarbeproduktion zrugg und hai über mehreri Stuefe zu Novartis fusioniert.

## Litratur
* *Von Basel in die Welt. Die Entwicklung von Geigy, Ciba und Sandoz zu Novartis.* Vorwort von Daniel Vasella; Konzept und Text Walter Dettwiler; mit Beiträgen von Philpp Gafner, Carole Billod. Nachwort von Gerhard Schwarz. NZZ Libro, Zürich 2012, ISBN 978-3-03823-808-9
* Martin Forter: *Falsches Spiel. Die Umweltsünden der Basler Chemie vor und nach «Schweizerhalle».* Chronos Verl., Zürich 2010, ISBN 978-3-0340-1007-8
* Martin Forter: *Farbenspiel. Ein Jahrhundert Umweltnutzung durch die Basler chemische Industrie.* Chronos Verl., Zürich 2000, ISBN 978-3-905313-46-8
* Christian Zeller: *Globalisierungsstrategien – Der Weg von Novartis.* Springer-Verlag, Berlin/New York 2001, ISBN 3-540-41629-3

## Weblingg

* d Website vo dr Novartis
* d Website vo dr Sandoz
* d Website vom Novartis Aagestellte Verband (Schwiiz), abkürzt: NAV
* d Novartis Stiftig
* 
* 

## Fuessnote
Hoffmann-La Roche

D **F. Hoffmann-La Roche AG**, churz **Roche**, isch e Pharmakonzärn und Härsteller vo Reagänzie und Grät zur medizinische Diagnostik, wo wältwit dätig isch. Si het ihre Hauptsitz z Basel. Aktuell forscht Roche bsunders uf de Gebiet Onkologii, Virologii und Transplantationsmedizin.  Im Wältränking vo de 20 Undernääme mit de höggste Usgoobe für Forschig und Entwigglig (F&E) isch d Roche im Joor 2014 (noch Microsoft und vor Novartis) uf em fümfte Blatz gsi.

## Firmedate
D Roche beschäftigt wältwit meh as 81'500 Mitarbeiter, drvo öbbe 10'000 in dr Schwiz und mehr as 12'000 z Dütschland. Dr Konzärn het 2009 en Umsatz vo 49,051 Milliarde Schwizer Franke und e Reingwünn vo 8,510 Milliarde Schwizer Franke gha.

D Roche blant, bis 2011 si Stammsitz z Basel für 550 Mio. Franke uszbaue. Mä het druf verzichdet,  dr *Bau 1* z baue, wo d Form von em an d Doppelhelix us dr Biochemii hätt sötte erinnere. Stattdesse isch im Dezämber 2009 dr neui Bau 1 vorgstellt worde. S neue Hochhuus wird mit 175m s höchste Gebäud in dr Schwiz und 21m höcher as dr Doppelhelixentwurf si.

## S Historische Archiiv
S historische Archiiv Roche  isch e Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.

## Literatur
* Hans C. Peyer, Paul Sacher (Hrsg.): *Roche – Geschichte eines Unternehmens 1896–1996*. Basel 1996. ISBN 3-907770-68-4

## Weblinks

* Roche
* Roche Deutschland: Überblick über Pharmasparte
* Roche Deutschland: Überblick über Diagnostiksparte
* Geplantes Roche-Hochhaus
* 

## Fuessnote
Alteckendorf

**Àltackedorf** (frz. *Alteckendorf*, dt. *Alteckendorf*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
S Stroßedorf lijt ìn dr Nordvogese, umgan vun dr Biel *Koppenberg* (256 m. ì.M.), *Englischberg* (288&nbsp;m. ì.M.) un *Schyrberg* (250&nbsp;m. ì.M.).

D Nochbergmeine sìn Attedorf ìm Norde, Hìttedorf ìm Nordoschte, Mìnversche ìm Oschte, Mummle ìm Sìdoschte, Huffalde un Schwìngelse ìm Sìde, Bossedorf ìm Sìdweschte, Lìxhüse ìm Weschte un Rìngedorf ìm Nordweschte.

## Gschìcht
Àltackedorf ìsch entstànde ànne 1777 durich d Füsion vun dr Derfer Ackedorf (*Eckendorf*) ùn Àltdorf (*Altdorf*).

Àltackedorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 752 àls *Mazonivilare*, unter em Nàme *Altdorf* erscht ànne 1331. Ackedorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 744 àls *Ecchenheim* (764: *Ecchenheimomarca*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Àltackedorf ìsch . Àltackedorf ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àltackedorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Kültür un Böiwark
* Lutherische Kìrich Saint Arbogast mìt me Fresko üs em 14.&nbsp;Jh.
* Lutherische Kìrich Altdorf (18. Jh.)
* Fresko üs em Johr 1776 àn dr *Rue principale*


Datei:Eckendorf 1950.jpg|D Kìrich Saint Arbogast ànne 1950
Datei:Famille finitzer 1915.jpg|Àltackedorfer Fröiedràcht ànne 1915 


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.mairie-alteckendorf.fr

## Referanza
Hohatzenheim

**Àtzne** (frz. *Hohatzenheim*, dt. *Hohatzenheim*) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). Zem 1. Janner 2016 ìsch sa mìt Gìngse, Mìttelhüse un Wìngersche zur *Commune nouvelle* Wingersheim-les-Quatre-Bans füsioniert.

## Gschìcht
Àtzne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 786.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Àtzne ìsch dr Jean-Marie Criqui gsin.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àtzne ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.mairie-hohatzenheim.fr
* Ìwer Àtzne

## Referanza
UBS (Begriffsklärung)

**UBS** stoht für:

* UBS, e Schwiizer Grossbank
* Uckermärkische Bühnen Schwedt, e Theater z Schwedt/Oder
* United Bible Societies, Vereinigung vo Bibelgsellschafte
Minversheim

**Mìnversche** (frz. *Minversheim*, dt. *Minversheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Mìnversche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 711 àls *Munefridovilla* (732: *Monefridovilla*, 742: *Munefridovillare*, 744: Munifridesheim*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche [[Reichsland Elsaß-Lothringen|Richslànd Elsàss-Lothringe]] ghert.

== Verwàltung ==
 vun Mìnversche ìsch . Mìnversche ghert zem Kommünàlverbànd .

== Bevelkerungsentwìcklung ==


== Dialekt ==
Dr [[Elsässisch|elsassisch]] Dialekt vun Mìnversche ghert zem [[Oberrheinalemannisch|Owerrhinàlemànnisch]].



== Literàtür ==
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.'' Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Mìnversche bi dr CC Pays de la Zorn

## Referanza
The Swatch Group

**The Swatch Group** isch e Undernähme, wo wältwiit dätig isch und sich uf d Härstellig und dr Verchauf vo fertige Uhre, Schmuck, Uhrwärk und Uhrekomponänte spezialisiert het.

Derzue broduziert und verchauft d Swatch Group elektronischi System für d Uhrenindustrii und au für wiiteri Branche.

S Undernähme *The Swatch Group* isch en Akziegselschaft. Es het si rächtlige Sitz z Neueburg, dr Verwaltigssitz befindet sich z Biel.

Zu der Swatch Group ghöre die folgende 18 Uhremarke und Fabrigge:

* Balmain
* Blancpain (CH)
* Breguet (CH)
* Certina (CH)
* Jaquet Droz (CH)
* Endura
* Flik Flak (CH)
* Glashütter Uhrenbetrieb (D)
* Hamilton (CH)
* Léon Hatot
* Calvin Klein
* Longines (CH)
* Mido (CH)
* Omega (CH)
* Rado (CH)
* Swatch (CH)
* Tissot (CH)
* Union Glashütte (D)

## Weblingg

* Website vo dr Swatch Group
* Website vo Tourbillon

## Fuessnote
Schaffhausen an der Zorn

**Schàffhüse** (frz. *Schaffhouse-sur-Zorn*, dt. *Schaffhausen*) ìsch a ehmoliga frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss).

## Gschìcht
Schàffhüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 774 àls *Scafhusa*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

Sit em 1. Janner 2017 ìsch d Gmein a Teil vu Huffalde.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Schaffhüse ìsch dr Pierre-Paul Krauth gsin. Schaffhüse hàt zem Kommünàlverbànd Pays de la Zorn ghert .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schàffhüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Schàffhüse bi dr CC Pays de la Zorn

## Referanza
Zöbersdorf

**Zäwerschdorf** (frz. *Zœbersdorf*, dt. *Zöbersdorf*) ìsch bìs 2017 e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsin. Sit em 1. Janner 2018 ghert sa züe dr neie Gmein Gäiswiller-Zäwerschdorf.

## Nàme
Dr Nàme *Zäwerschdorf* kunnt vun gàllo-romanisch **Separium*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Zäwerschdorf ìsch dr Jean-Georges Hammann gsin. 

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Zäwerschdorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
BAZ

**Baz** stoht für
*  e Gmeind z Albanie
**Baz** isch dr Familiename vo de folgende Persone:
* Gustavo Baz Prada (1894–1987), e mexikanische Chirurg und Geburtshälfer, Politiker und Universitätsräkter

D Abchürzig **BAZ** stoht für:
* «Bundesamt für den Zivildienst», e dütschi Bundesoberbehörde
* Bearbeitigszentrum, e Wärkzüügmaschine
* «Bundesanstalt für Züchtungsforschung an Kulturpflanzen», e staatligi dütschi Forschigsiirichdig
* Beruefsusbildigszentrum vom bfi Wien
* Borsod-Abaúj-Zemplén, e Komitat z Ungarn

D Abchürzig **baz** stoht für:
* en üebligi metasyntaktischi Variable

D Abchürzig **BaZ** stoht für:
* Basler Zeitung, e Schwiizer Dageszitig
Neutral

**neutral** bzw. **Neutralität** (lat. *ne-utrum* wörtlig ‚ keins vo beide‘, im Sinn vo unbarteiisch, gschlächtslos, unglade, usgwooge‘) bezeichnet: 

* Objektivität, d Unabhängigkeit vom ene Standpunkt
* Wärtfreiheit, in dr Wüsseschaftstheorii d Idee von ere wärtneutrale Beschriibig
* Neutralität in dr internationale Bolitik, die unbarteiischi Haltig im ene Komfliktfall 
* duurendi Neutralität vom ene Staat, Bündnisfreiheit as e bsundrigi völkerrächtligi Stellig
* Neutralität vom Gricht in dr Rächtsprächig

* *elektrisch neutral*, wenn elektrisch positivi und negativi Ladige usgliche si 
* *chemisch neutral*, *pH-neutral*, wenn e Lösig e pH-Wärt vo 7 het
* *neutrali Mutation* in dr Biologii 
* neutrals Elimänt, in dr Algebra
* Kontingänz, in dr formale Logik en Usdruck, wo sich indifferänt verhaltet
Achenheim

**Àchene** (frz. *Achenheim*, dt. *Achenheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Àchene lijt uf 157 m Heche, niin km vun Stroßburi.

## Gschìcht
Àchene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 735 àls *Hachinheim* (884: *Hakinheim*, 910: *Achenheim*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Àchene ìsch . Àchene ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àchene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20160703152747/http://www.mairie-achenheim.fr/

## Referanza
Wingersheim

**Wìngersche** (frz. *Wingersheim*, dt. *Wingersheim*) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). Zem 1. Janner 2016 ìsch sa mìt Àtzne, Gìngse un Mìttelhüse zur *Commune nouvelle* Wingersheim-les-Quatre-Bans füsioniert.

## Gschìcht
Wìngersche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Wìngersche ìsch dr Bernard Freund gsin.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wìngersche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://wingersheim.67.free.fr
* Wìngersche bi dr CC Pays de la Zorn

## Referanza
Otto Gittinger

Dr **Otto Gittinger** (* 31. Merz 1861 z Lauffe am Necker; † 21. Februar 1939 z Gmend) isch e evangelische Bfaarer un schwebische Dialäktdichter gsii.

## Läbe
Noch eme Theologiistudium an dr Universitet Dibenga isch dr Gittinger z Fellbach un z Geange Vikar gsii. Ab em 2. Dezämber 1885 het er e Stell as Bfaarverwäser z Mitteltal (Baiersbronn) aadrätte, ab 1889 isch er dert Bfaarer gsi.

Syy Mundartdichtige hän zue Missverständnis gfiert, wäge däm het er sich uf Hauestaufe versetze loo. Vu 1905 bis zue syyre Pensionierig anne 1926 het er z Gemnd gschafft, ab 1918 as Erschte Stadtbfaarer.

## Wärch
Dr Gittinger het drei Bänd mit humorvolle Gedicht im Dialäkt vum obere Murgdal uusebrocht:
* *So semmer Leut*, 1898
* *Schwobaleut*, 1906
* *Von dem ond sellam*, 1925

Är het au s Nei Teschtamänt ins Schwebisch iberdrait, publiziert wore isch dodervu aber nume dr erscht Petrusbrief:
* *Der airscht Petrusbrief*, Mayer 1938

E autobiografischi Schrift vu 1885 isch anne 2003 vum Ulrich Stark uusegee wore:
* *Meine Vikariatszeit in Giengen (1885)*. Kommentiert und mit Anm. vers. von Ulrich Stark. Giengen 2003 (Ein Beitrag zur Stadtgeschichte von Giengen an der Brenz 8)

## Sunschtigs
Z Baiersbronn git s e *Otto-Gittinger-Weg*, z Lauffe e *Gittingerweg*.

## Literatur
* *Schwabenspiegel […] 1800-1850*. Bd. 1.2: Autorenlexikon, Biberach 2006, S. 53f. mit Bild
* Wilhelm Teufel: *Otto Gittinger ein schwäbischer Mundartdichter*. In: einhorn H. 9 (1955), S. 28-30
* *Geschichte der Stadt Schwäbisch Gmünd*, 1984, S. 396
* *Otto Gittinger - Meine Vikariatszeit in Giengen (1885)*, hrsg. v. Ulrich Stark, Giengen 2003 (nicht eingesehen)
* 

## Lueg au
* in dr alemannische Textsammlig (Wikisource)

## Weblink
* E-Texte
* Bibliografi zum Otto Gittinger
PostAuto Schweiz AG

D **PostAuto Schweiz AG** isch e Schwiizer Undernähme, wo Bostautilinie bedriibt wo Bost und Persone druf dransportiert wärde. Si isch Deil vo dr Schwiizerische Bost und füehrt au d Gsellschafte z Frankriich und im Fürstedum Liechtestei. Sit em Februar 2005 het si en eigeni Rächtspersönlikeit und ihre Sitz isch z Bärn.

D PostAuto AG bedribt as konzessionierts Dransportundernähme in dr Schwiiz aktuell öbbe 800 Bostautilinie mit öbbe 2000 Bostauti. S Linienetz isch 10'429 km lang und jöhrlig wärde über 100 Millione Passagier beförderet. D Linie wärde äntwäder dur eiges Personal vo dr BostAuti Schwiiz AG oder dur öbbe 200 Bostautiundernähme im Ufdrag vo dr BostAuti Schwiiz AG mit ihrem eigene Personal bedriibe. D BostAuti Schwiiz AG beschäftigt öbbe 1400 Persone, wo noch brivaträchtligem Gsamtarbetsverdrag aagstellt si. Bi de BostAuti-Undernähme si öbbe 1400 Chaufföör aagstellt.

D BostAuti AG bietet umfassendi Dienstleistige im öffentlige, halböffentlige und brivate Personeverchehr mit Bus aa:
* BostAuti: Linieverchehr (Ortsverchehr, Regionalverchehr, Färnverchehr, Usflugsverchehr)
* PubliCar: Ruefbussystem in schwach besiidlete Gebiet
* ScolaCar: Chliibus für e Schüelerdransport
* Reise und Freizit: private Reisverchehr (Pauschalreise und Charterverchehr)
## Fuessnote


## Weblingg

* PostAuto Schweiz
* Leistungsbericht PostAuto Schweiz AG
* LiechtensteinBus
* Postauto Frankreich (CarPostal France)
*D Site über PostAuto Unernehmer ider Schwiz
RM

**RM** stoht für:
* Rastermass in dr Elektronik (Abstand zwüschen zwei Bohrlöcher)
* Rate Monotonic Scheduling, en Algorithmus für e nit verdrängendi Schedulingstrategii, wo im Ächtzitberiich populär isch
* RauteMusik, e dütschs Internetradio mit elf Spartesänder
* ängl. *Records Management*, e Lösig für d Verwaltig vo Akte und Vorgäng, wo drzue ghöre
* Reed-Muller-Codes, e Familie vo fehlerkorrigierende Codes
* Regionalverkehr Mittelland, en ehemolige Schwiizer Verchehrsundernähme
* Riichsmark, en offiziells Zahligsmittel in der Weimarer Republik und im Dütsche Riich
* Räntemark, en offiziells Zahligsmittel in dr Weimarer Republik und im Dritte Riich vo 1923 bis 1948
* Relationship Management
* Rheinischer Merkur, e christlig-konservativi Wuchezitig
* Ringgit, d Währig vo Malaysia
* Risikomanagement, ängl. *risk management*
* *Römische Mitteilungen*, e Fachzitschrift vom Dütsche Archäologische Institut
* Royal Marines, ängl., d Marineinfanterii vo dr Royal Navy
* Rolemaster, ängl., e Fantasyrollespiil
* Rollbahn Mürre
*  en ehemoligi dütschi Autimarke
* e Marke vo dr BASF Coatings, wo Autireparaturlack drunder verdriibe wärde
* dr Mannheimer Hauptbahnhof (noch DS 100)

D Abchürzig **Rm** stoht für 
* dr Ruummeter 

D Abchürzig **rm** stoht für:
*  dr Unix-Befähl *remove* 
* RealPlayer-Video, Dateinameerwiiterig
* Real Media, Softwarefirma
* RauteMusik, e dütschs Internetradio
* research machines, e britischs Undernähme
* Ruummeter
* Regalmeter
* rätoromanischi Sprooch (noch ISO 639-1)
* d Zugfestigkeit R_m

**R&M** stoht für:
* R&M Wegener, e dütsche Huetfabrikant
* Reichle & De-Massari, e Schwiizer Undernähme spezialisiert uf Informations- und Kommunikationstechnologii
Postauto

**Bostauti** (familiär au *Boschi* oder *Boschti*) wird in dr Schwiiz generell as Begriff für die motorisierte Nochfolger vo dr Postkutsche bruucht, in andere Länder bruucht mä drfür dr Begriff Postbus. Nit bruucht wird dr Begriff Bostauti in dr Schwiiz für Fahrzüüg, wo nume Bost drmit dransportiert wird.

Früehner isch die Kombination vo Bost- und Personetransport sälbstverständlig gsi, hüte si d Bostdransport hüfig vom öffentligen Verchehr drennt. Das isch nit nume für d Bostauti eso gsi, sondern au für anderi konzessionierti Buslinie und au für d Iisebahn. Non e chli früehner het mä dr Expressguet- und Stückguetdransport us em öffentlige Verchehrssystem useglöst. Die Drennig vo de Funktione het drzue gfüehrt, ass d PostAuto Schweiz AG as 100%ige Konzärngsellschaft vo dr schwiizerische Bost rächtlig en eigeni Existänz het. In abglägene Regione liifere immer no Bostauti d Bost an d Boststelle.

## Weblingg

* www.postauto.ch – PostAuto Schweiz AG
* Übersicht über die aktuelle Fahrzüg
* Gioacchino Rossini und das Posthorn (MP3)
Stein AG

**Stei** (amtlig Stein) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde vom Kanton Aargau. Si lit im Zentrum vo dr Region Frickdaal am Hochrhii, an dr Gränze zu Dütschland.

## Geografii
S Dorf liit am Ufer vom Rhii, schreg gegenüber vo dr dütsche Stadt Bad Seckinge. Der Fluss änderet uf ere Strecki vo nume zwei Kilometer zweimol si Fliessrichdig, zerst vo Weste uf Süde und denn wider uf Weste. Es het dört zwei Brugge übere Rhii: die alti Säckinger Holzbrugg, wo zu de Kulturgüeter mit nazionaler Bedütig im Aargau ghört, un di modärni Fridolinsbrugg vo 1979.

S alte Dorfzentrum liit am zweite Flusschnöi vom Rhii. Die neuere Dorfdeil sind Richdig Oste und Norde im flache Sisslerfäld.

Südlig vom Dorfkärn, uf dr andere Site vo dr Iisebahnlinie dur de Bözbärg und dr Autibahn A 3, isch dr Eickerbärg. Dä Hügel vom Dafeljura het sehr steili Häng, und oobe nooche isch e flachi und usdehnti Hochebeni.

D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 283 Hektare, drvo si 62 Hektare bewaldet und 110 Hektare überbaut. Dr höggsti Punkt lit uf 490 Meter über Meer uf dr Hochebeni vom Eickerbärg, dr diefsti uf 285 Meter am Rhii.

D Nochbergmeinde in dr Schwiiz si Mumpf im Weste, Obermumpf im Süde, Münchwile im Südoste und Sissle im Nordoste. Im Norde gränzt Stei änet em Rhii an die dütschi Stadt Bad Seckinge.

## Bevölkerig
Bevölkerigsentwicklig:

Am  hai  Lüt z Stei gwohnt, drvo si 34,1 Prozänt Usländer gsi. Bi dr Volkszelig 2000 si 45,6 Prozänt römisch-katholisch, 28,5 Prozänt reformiert, 10,5 Prozänt muslimisch, 1,6 Prozänt christlich-orthodox und 1,2 Prozänt christkatholisch gsi; 1,1 Prozänt hai en anderi Religion aagee.

86,6 Prozänt vo de lüüt hai Dütsch as ihri Hauptsprooch bezeichnet, 3,6 Prozänt Italiänisch, drüü Prozänt Albanisch, zwei Prozänt Serbokroatisch und 0,9 Prozänt Türkisch.

## Bildig
In dr Gmeind het s drei Chindergärte und zwei Schuelhüüser für d Primarschuel, d Realschuel und d Sekundarschuel. Wär uf d Bezirksschuel will, muess uf Rhiifälde go. Dank ere interkantonale Veriibarig chönne Jugendligi us Deil vom Frickdaal uf s Gymnasium z Muttez (Kanton Basel-Landschaft) go.

## Verchehr
Stai isch mit em Bahof Stai-Säckinge a de Bahnlinie vo de SBB erschlosse, wo vo Basel dör de Bözbärg uf Züri füert und isch Abzwigig vo de Linie, wo vo Basel und witer em Rhii no doruf öber Choblenz und Zurzach bis uf Winterthur goht.

Zwüsched em Dorf und em Bahof goht d Autobahn A3 dure, wo z Aike en Aaschluss för Stai hät.

## Wirtschaft
Stai isch e guete Wirtschaftsstandort. Es het i der Gmeind fasch viertuusig Arbetsplätz.

Me findt doo und im Sisslerfäld Fabrigge vo der *[[Novartis]] Pharma Stein AG*, der Syngenta und der DSM.

## Literatur
* 

## Weblingg

* die offizielli Website vo dr Gmeind Stei

## Fuessnote
Hellikon

**Hellike** (amtlig hochdütsch **Hellikon** isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde vom Schwiizer Kanton Aargau. Si lit im Weste vo dr Region Frickdaal, öbbe vier Kilometer südwestlig vo dr Gränze zu Dütschland und gränzt an Kanton Basel-Landschaft.

## Geographii
S Dorf lit im obere Deil vom Möhlidaal, wo dr Mölibach vo Südoste uf Nordweste dure fliesst. Es bestoht us zwei Deil: s Underdorf lit am Möhlibach uf ere Strecki vom e Kilometer, s Oberdorf lit westlig drvo am Dalbach. Dr flachi Dalbode em Möhlibach nooch isch durchschnittlig knapp 200 Meter breit, bi dr Mündig vom Dalbach wirds fast 400 Meter breit. Beidi Däler si vo mehrere Hügel vom Dafeljura begränzt. Die si im undere Beriich stellewiis sehr steil und oobe nooch het s flachi und usdehnti Hochebene, wo druf intensiv Landwirtschaft bedriibe wird.

Östlig vom Dorf lit d Hochebeni vom Wabrig, wo meh as e Kilometer breit isch und e Lengi vo meh as vier Kilometer het (bi Zuzge sait men ere Lohnbärg, bi Wägstette Hersbärg. S Sitedaal vom Dalbach, wo meh as ei Kilometer lang und dief iigschnittene isch, goht in Richdig Weste. Es drennt d Neulig-Hochebeni im Norde vo dr Egg-Hochebeni im Süde.

D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 704 Hektare, drvo si 230 Hektare bewaldet und 46 Hektare überbaut. Dr höggsti Punkt lit uf 633 Meter am westlige Rand vo dr Neulig-Hochebeni, dr diefsti uf 397 Meter am Möhlibach.

Nochbergmeinde im Aargau si Zuzge im Nordweste, Obermumpf im Nordoste, Schupfart im Oste und Wägstette im Südoste. Nochbergmeinde im Kanton Basel-Landschaft si Buus im Weste und Hemmike im Südweste.
## Fuessnote
Magden (Begriffsklärung)

**Magden** stoht für:

* Magde, e Gmeind im Kanton Aargau in dr Schwiiz

**Magden** isch dr Familiename vo de folgende Persone:

*  Perihan Mağden,  (* 1960 z Istanbul)  e türkischi Schriftstellere und Journalistin
Magden

**Magde** (amtlig hochdütsch **Magden**) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde vom Schwiizer Kanton Aargau. Si lit im Weste vo dr Region Frickdaal, öbbe drei Kilometer südlig vo dr Gränze zu Dütschland und gränzt an Kanton Basel-Landschaft.

## Geographii
S Dorf lit am Magdenerbach, wo zerst in Richdig Weste, denn uf Norde fliesst und bi dr Altstadt vo Rhiifälde in Rhii mündet. Dr flachi Daalbode isch durchschnittlig 200 Meter breit und wird vo Hügeln vom Dafeljura begränzt. Die si unde nooch stotzig und hai oobe nooch Hochebene, wo zum Deil bewaldet si und zum Deil landwirtschaftli usgnützt wärde. Uf dr Nordsite vom Magdenerdaal lit dr «Galge» (450 müM), en Usläufer vom 632 Meter hoche Sunnebärg. An dr Westsite vom Daal lit dr Schönebärg (469 müM). Im Dorfzentrum zwiigt s Daal vom Wintersingerbach in Richdig Südsüdoste ab. In däm Daal lit dr Wiiler Iglingerhof uf ere Höchi vo 370 Meter, und zwüschen em und em Magdenerdaal isch dr Önsbärg (563 müM). Öbbe ei Kilometer südlig vom Dorfzentrum verzwiigt sich s Daal vom Wintersingerbach; s drei Kilometer lange Sitedaal lauf in Richdig Südsüdwest und heisst eifach «Daal». Drzwüsche erhebt sich dr 514 Meter hochi Chüller. Ganz im Südweste befindet sich dr 607 Meter hochi Halmet.

D Flechi vom Gmeindsgebiets bedräit 1104 Hektare, drvo si 461 Hektare bewaldet und 121 Hektare überbaut. Dr höggsti Punkt lit uf 607 Meter uf em Halmet, dr diefst uf 308 Meter am Magdenerbach.

Nochbergmeinde im Aargau si Olsbärg im Weste (mit ere chliine Exklave im Süde), Rhiifälde im Nordweste und Möhli im Nordoste. Nochbergmeinde im Kanton Baselland si Arisdorf und Hersberg im Südweste, Nusshof im Süde, Wintersinge im Südoste und Maisprach im Oste.
## Bevölkerig
D Bevölkerigsentwicklig:

Am  hai  Mensche z Magde gwohnt, 12,6 % drvo Usländer. Bi dr Volkszellig 2000 si 40,1 % reformiert, 27,5 % römisch-katholisch, 12,9 % christkatholisch und 1,4 % muslimisch gsi; 1,3 % hai em anderi Religion aagee. 92,9 % hai Dütsch as ihri Hauptsprooch bezeichnet, 1,5 % Französisch, 1,4 % Änglisch, 1,0 % Albanisch, 0,9 % Italiänisch.

Dr Dialäkt, wo z Magde gredt wird, ghört zum Nordweschtschwyzerdütsch.

## Politik und Rächt
D Versammlig vo de Stimmberächtigte, d Gmeindiversammlig, het d Legislativgwalt. Die usfüehrendi Behörde isch dr fümfchöpfig Gmeindiroot. Si Amtszit isch vier Johr lang, und er wird im Majorzverfahre vom Volk gwehlt. Er füehrt und repräsentiert d Gmeind, vollzieht d Beschlüss vo dr Gemeindiversammlig und d Ufgoobe, won em dr Kanton und dr Bund zuedeile.

Für Rächtsstriitigkeite isch s Bezirksgricht Rhiifälde zueständig. Magde ghört zum Friidensrichterkreis Rhiifälde.

## Persönlichkeite
* Kurt Stalder (1912–1996), e christkatholische Theolog

## Literatur
* Edith Hunziker, Peter Hoegger: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band IX: Der Bezirk Rheinfelden.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK Bern 2011 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 119). ISBN 978-3-906131-94-8. S.&nbsp;313–333.

## Weblingg

* Offizielle Website vo dr Gmeind Magde
* 

## Fuessnote
Mumpf

**Mumpf** (, bis 1803 *Niidermumpf* gnennt) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde vom Schwiizer Kanton Aargau. Si lit im Weste vo dr Region Frickdaal am Hochrhii, an dr Gränze zu Dütschland.

## Geographii
S Dorf zieht sich über e Lengi vo fast zwei Kilometer zwüschen em Rhii und de stotzige Häng vom Dafeljura. Dr alti Dorfchärn bildet dr östligst Deil vo dr Siidlig und lit am Usgang vom Fischingerdaal, wo dr Fischingerbach durefliesst und e dief iigschnitteni Schlucht zwüsche dr Mumpferflueh (511 müM) im Oste und em Chriesibärg (558 müM) im Südweste. Dr Spitzgrabe, wo ganz im Weste lit, drennt dr Chriesibärg vom Zeiningerbärg. S Siidligsgebiet isch im Nordweste fast mit däm vo Wallbach zsämmegwachse. An dere Stell wird d Flussebeni e chli wiiter, wil dr Rhii do si Richdig vo West uf Nord änderet.

D Flechi vom Gemeindigebiet bedräit 313 Hektare, drvo si 133 Hektare bewaldet und 69 Hektare überbaut. Dr höggst Punkt lit uf 500 Meter am Rand vo dr Chriesibärg-Hochebeni, dr diefst uf 280 Meter am Rhii.

Nochbergmeinde in dr Schwiiz si Wallbach im Nordweste, Zeinige im Weste, Zuzge im Süde, Obermumpf im Südoste und Stei im Oste. Im Norde gränzt Mumpf an die dütschi Gmeind Bad Seckinge.
## Bevölkerig
D Bevölkerigsentwicklig:

Am  hai  Lüt z Mumpf gwohnt, drvo 31,2 % Usländer. Bi dr Volkszellig 2000 si 49,4 % römisch-katholisch, 22,9 % reformiert und 10,0 % muslimisch gsi; 3,8 % hai anderi Religione aagee. 87,3 % hai Dütsch as ihri Hauptsprooch bezeichnet, 4,5 % Albanisch, 2,9 % Serbokroatisch, 2,0 % Italiänisch, 1,1 % Änglisch.

## Politik und Rächt
D Versammlig vo de Stimmberächtigte, d Gmeindiversammlig, het d Legislativgwalt. Die usfüehrendi Behörde isch dr fümfchöpfig Gmeindiroot. Si Amtszit isch vier Johr lang, und er wird im Majorzverfahre vom Volk gwehlt. Er füehrt und repräsentiert d Gmeind, vollzieht d Beschlüss vo dr Gemeindiversammlig und d Ufgoobe, won em dr Kanton und dr Bund zuedeile.

Für Rächtsstriitigkeite isch s Bezirksgricht Rhiifälde zueständig. Mumpf ghört zum Friidensrichterkreis Wägstette.

## Persönlichkeite
Mumpf isch dr Geburtsort vo dr Rachel, dr berüehmtiste französische Schauspiilere im 19. Johrhundert.

Dr Velorännfahrer Fritz Gallati isch z Mumpf uf d Wält cho und ugwachse.

## Literatur
* 
* Gerhard Trottmann: *Mumpfer Heimatkunde,* 2014, 172 Seiten A4-Format, ISBN 978-3-033-04831-7
* Gerhard Trottmann: *800 Jahre Mumpf*. Dokumentation zur Jubiläumsausstellung 2018 „Die alten Mumpfer kommen“, 132 p., A4, ISBN 978-3-033-06948-0

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Mumpf
* 

## Fuessnote
Kaiseraugst

**Kaiseraugst** () isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde im Schwiizer Kanton Aargau. Si lit im üsserste Weste vo dr Region Frickdaal und im üsserste Nordweste vom Kanton. D Gmeind ghört zu de Wohn- und Industriiort vo dr Agglomeration Basel, wo am sterkste wachse, lit am Hochrhii und gränzt an Dütschland und an Kanton Basel-Landschaft. Bekannt isch dr Ort wäge dr ehemolige römische Stadt Augusta Raurica.

## Geographii
D Gmeind lit im üsserste Südoste vo dr Oberrhiinische Diefebeni. Der deilwiis mäandrierendi Violebach fliesst dur d Schotterebeni, wo über e Kilometer breit isch, im ene öbbe 20 Meter diefe Grabe und mündet in d Ergolz, wo denn in Rhii fliesst. Beidi Bäch bilde d Gränze zum Kanton Basel-Landschaft und zur Gmeind Augst. S alte Zentrum lit grad am Ufer vom Rhii, e wiitere historische Dorfdeil an dr Ergolzbrugg. Dr grösst Deil vo dr Bevölkerig läbt aber in dr Siidlig Liebrüti, wo in de 1970er Johr zwüsche dr Bahnlinie und em Violebach entstanden isch. Östlig drvo het s wiitläufigi Industriiaalage. Ganz im Südoste erhebe sich bewaldeti Usläufer vom Dafeljura.

D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 491 Hektare, drvo si 158 Hektare bewaldet und 201 Hektare überbaut. Dr höchsti Punkt lit uf 382 Metern im Zankholz, dr diefsti uf 261 Meter an dr Mündig vo dr Ergolz in Rhii; das isch gliichzitig dr diefstglägeni Punkt im ganze Kanton Aargau.

Nochbergmeinde si Augst im Weste, Giibenach im Süde, Olsbärg im Oste und Rhiifälde im Nordoste. Im Norde gränzt Kaiseraugst an die dütsch Gmeinde Gränzach-Wyhle und s badische Rhiifälde.
## Bevölkerig
D Bevölkerigsentwicklig:

Am  hai  Lüt z Kaiseraugst gläbt, drvo si 24,2 % Usländer gsi. Bi dr Volkszelig 2000 si 35,8 % reformiert, 30,9 % römisch-katholisch, 2,2 % muslimisch, 2,0 % christkatholisch und 1,5 % christlich-orthodox gsi; 1,4 % hai zu andere Religione ghört. 88,2 % hai Dütsch as ihri Hauptsprooche aagee, 2,2 % Italiänisch, 1,8 % Französisch, 1,3 % Änglisch, 1,0 % Serbokroatisch und Spanisch, 0,9 % Albanisch.

Dr Dialäkt, wo z Kaiseraugst gredt wird, ghört zum Nordweschtschwyzerdütsch.

## Bouwärch
Es Kulturguet vo regionaler Bedütig isch di chrischtkatholisch Chilche Sankt Gallus.

## Litratur
* René Salathé, et al.: *Augst und Kaiseraugst: Zwei Dörfer - eine Geschichte*. 2 Bände. Verlag des Kantons Basel-Landschaft, Liestal 2007
* Michael Schroeren: *Zum Beispiel Kaiseraugst - Der gewaltfreie Widerstand gegen das Atomkraftwerk. Vom legalen Protest zum zivilen Ungehorsam.* Schweizer Friedensrat, Zürich 1977. (Fallstudie über die Bürgerbewegung gegen den Bau eines Atomkraftwerks in Kaiseraugst)

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Kaiseraugst
* Römerstadt Augusta raurica
* 
* 

## Fuessnote
Obermumpf

**Obermumpf** () isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Rhiifälde vom Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt im Weste vo dr Region Frickdaal, zwei Kilometer südlig vo dr Gränze zu Dütschland.

## Geographii
Obermumpf lit in dr Middi vom Fischingertal, eme Sitedaal vom Hochrhii, wo vo Südoste uf Nordweste verlauft. Dr flach Daalbode isch kuum meh as 100 Meter breit und wird underhalb vom Dorf e dief iigschnitteni Schlucht. D Hügelzüg näbedraa si unde nooch sehr stotzig und oobe nooch het s flachi, deilwiis sehr usdehnti Hochebene, wo uf ene intensiv Landwirtschaft bedriibe wird. Drbii handlet es sich um d Mumpferflueh (511 müM) im Norde, e Eikerbärg (509 müM) im Oste, e Hellikerbärg (541 müM) im Süde und e Loobärg (581 müM) im Weste. Am exponierte Südhang vo dr Mumpferflueh het s Wiibärg.

D Flechi vom Gemeindigebiet bedräit 506 Hektare, drvo si 192 Hektare bewaldet und 46 Hektare überbaut. Dr höggst Punkt lit uf 555 Meter uf dr Loobärg-Hochebeni, dr diefst uf 320 Meter in dr Schlucht vom Fischingerbach.

Nochbergmeinde si Mumpf im Nordweste, Stei im Norde, Münchwile im Nordoste, Schupfart im Oste, Hellike im Süde und Zuzge im Weste.
## Bevölkerig
D Bevölkerigsentwicklig:

Am  hai  Lüt z Obermumpf gwohnt, 10,7 % drvo Usländer. Bi dr Volkszellig 2000 si 56,2 % römisch-katholisch, 16,3 % reformiert, 14,1 % christkatholisch und 4,3 % muslimisch gsi; 1,4 % hai en anderi Religion aagee. 93,0 % hai Dütsch as ihri Hauptsprooch bezeichnet, 3,5 % Albanisch, 1,3 % Französisch.

## Politik und Rächt
D Versammlig vo de Stimmberächtigte, d Gmeindiversammlig, het d Legislativgwalt. Die usfüehrendi Behörde isch dr fümfchöpfig Gmeindiroot. Si Amtszit isch vier Johr lang, und er wird im Majorzverfahre vom Volk gwehlt. Er füehrt und repräsentiert d Gmeind, vollzieht d Beschlüss vo dr Gemeindiversammlig und d Ufgoobe, won em dr Kanton und dr Bund zuedeile.

Für Rächtsstriitigkeite isch s Bezirksgricht Rhiifälde zueständig. Obermumpf ghört zum Friidensrichterkreis Wägstette.

## Literatur
* 

## Weblingg

* Offizielle Website vo dr Gmeind Obermumpf
* 

## Fuessnote
Abel Merian

Dr **Abel Merian** (* 4. April 1771 z Basel; † 9. Merz 1842 ebd.) isch e Basler Politiker gsi.

## Läbe
Dr Abel Merian isch am 4. April 1771 z Basel uf d Wält cho. Er isch dr Sohn vom Abel Merian gsi, wo Wiischriiber und Sächser in dr Zumft zu Spinnwettern gsi isch, und vo dr Anna Catharina Linder. Über siis Familieläbe weiss me braktisch nüt, nid emol öb er verhürotet gsi isch.  1795 het er sich bi dr Zumft zum Schlüssel iikauft, 1797 isch er Irtemeister worde.

## Politik
Noch dr Revolution z Frankriich hai au z Basel die Fortschrittlige Reforme verlangt, under ihne isch dr Merian gsi wo am 21. Septämber 1789  e Vorstoss in dere Richdig gmacht het, won er d Abschaffig vo dr Liibeigeschaft verlangt het. Wo 1801 die helvetischi Verfassig grevidiert worden isch, isch er Mitgliid in dr Basler Kantonsdagsatzig worde und im Usschuss zur Usarbeitig vo dr neue Kantonsverfassig gsässe. Vo 1804 bis 1823 isch er Mitgliid vom Basler Grosse Root gsi, 1806 isch er in dr Chlii Root gwehlt worde, won er bis 1815 gsässen isch. 1805 het er Basel bi dr eidgenössische Dagsatzig verdrätte. 1809 het en Dagsatzig zsämme mit em Freiburger Girard und em Bärner Trechsel uf Yverdon zum Pestalozzi gschiggt, für zum däm siis Institut z inspiziere. 1815 isch dr Merian ins Basler Appellationsgricht gwehlt worde. Wil d Universidät in schlächtem Zuestand gsi isch und e miise Ruef gha het, isch 1813 en Universidätskommission iigsetzt worde. Am 18. Juni 1817 isch denn s *Gsetz über die öffentlige Lehraastalte z Basel* aagnoh worde, wo s ganze Schuelwäse in dr Stadt neu gordnet het und wo dr Merian bedütendi Biidräg drzue gmacht het.  Vo 1824 bis 1837 isch er Vorsteher vo dr stedtische Kanzlei und Stadtschriiber gsi. Noch dr Kantonsdeilig vo 1833 het isch er 1833 Mitgliid vo dr Deiligskommission worde, wo d Güeter vom alte Kanton Basel uf die neue Kantön Basel-Stadt und Basel-Landschaft verdeilt het.

Er isch am 9. Merz 1842 z Basel gstorbe.  Si Bsitz het er em Basler Waisehuus vermacht.

## Quelle

## Fuessnote
Merian

Die Persone hai dr Familiename **Merian**:
* Gerhard Merian (1879–1940), e dütsche Verleger 
* Svende Merian (* 1955), e dütschi Schriftstellere
* D Mitgliider vo dr Basler Patrizierfamilie, lueg bi Meriaa

**Merian** stoht au für:
* e Schwiizer Verlag 
* e Zitschrift 
* e dütschs Forschigsschiff 
* en östriichischi Färnsehserii 
* d *Meriankanzle*, e Blattform us Sandstei, vo wo us dr Matthäus Merian dr Elteri 1620 die Grossi Stadtaasicht vo Heidelbärg gmacht het

**Lueg au:**
* Merian Iselin Spital, e Spiddaal z Basel
* Peter Merian-Brücke, e Brugg z Basel
* Christoph Merian Stiftung, e Stiftig z Basel
Sechser

**Sechser** isch e Zahlwort für:
* Sächser, en Amtsdräger in Gremie wo im Allgemeine sächs Mitgliider gha hai
* „Sächs Richtigi“, dr Höchstgwinn im Lotto 6 us 49.
* e Schuelnote:  in dr Schwiiz die besti Note, z Dütschland die schlächtisti
* Sechser, e taktischi Position bim Schutte
* en umgangssproochligi Bezeichnig für d "Sächser"-Modällreihe vo dr Autimarke BMW 
* e Sächserdräger, Sixpack
* Sächsling, au *Sächser*, e Münze im Wärt vo sächs Pfennig beziehigswiis eme halbe Grosche. Noch dr Iifüehrig vo dr Mark as Riichswährig het mä die Bezeichnig für s wärtgliiche Fünfpfennigstück brucht.
* d Innsbrucker Mittelgebirgsbahn
* d Bezeichnig für dr erst Molar im Erwachsenegebiss