Flöte

È **Flötè**, mittelhochdütsch **Floite**,  **Vloite**, **Flaute** (uss èm altfranzösischè „flaüte“ bzw. èm latynischè „flatuare“ un „flatare“: „widderholt blõsè“, „kontinuyrlich blõsè“, Frequentativa vo „flare“: „blõsè“) isch è Ablenkigs-Aerophòn, bi dèmm èn Luftschtròm übber è Kantè gfüürt wörd, a wellerè er i s Schwingè chunnt (voglych d Artikel Holzblõsinschtrumänt un Pfyfè).

Im alldäglichè Sprõchgebruuch bezeichnèt è „Flötè“ meischtens d Querflötè odder d Bloggflötè.

## Klassifikation

Es git Flötè mit un ohni Chernschpalt, èm Luftkanaal, wo dè Luftschtraal zu dè Anblõskantè füürt. Bi Flötè ohni Chernschpalt wörd dè Luftschtraal vo dè Lippè un/odder m Lälli vom Spiller gformt.

Witeri Ydeiligè un Bezeichnungè ergèbèt sich druus, wo mò i d Flötè ièblǒst, wiè di Tonhöchi beyflusst wörd, ob s unteri Èndi gschlossè (gedackt) isch odder nit, ob s sich um einzelni Flötèropr odder um Inschtrumänt mit meererè Flötè handlet, und wiè selli gschpillt wörred (dirèkt blõsè odder mit Ventyl, gschtüèrèt von èm Mechanismus odder nè Taschtatur, wiè bi dè Orglè). Au dè Kulturchreis, uss dèmm è Flötè stammt, diènt dè Ydeilig.

### Flötè ooni Chèrnschpaalt (randblõsè)

D Aablõskantè wörd vom oberè Rand vom Flötèroor bildet.

; Längsflötè
* Nay
* Nasèflötè wiè d Tungali
* Kèrbflötè (D Aablõskantè wörd von èrè Kèrbè im oberè Rand vom Flötèroor bildet), wiè Shakuhachi, Xiao, T'ungso un Quena

; Panflötè
* Panflötè

; Querflötè
(D Aablõskantè wörd vom Rand von èm Loch i dè Sitè vom Flötèroor bildet.)
* Querflötè un dort beschribbeni witeri Tûpè
* Dizi

### Flötè mit Chernschpalt

Dè Luftschtròm wörd durch èn Windkanaal gformt un a d Aablõskantè vom Labium gfüürt. Mit Uusnaam vo dè Orgèlpfyfè zellet selli zu dè Schnabelflötè.

; Offeni Flötè
* Bloggflötè
* Knochèflötè
* Stockflötè, au Csakan
* Eihandflötè, z Spaniè *flabiol*
* Flageolett
* Obberdònflötè
* Tin Whistle
* Suling, Bambusflötè uff Java un Bali
* Saluang, Bambusflötè vo dè Minangkabau uff Sumatra
* Indianerflötè
* Offeni Labialpfyfè vo dè Orglè

; Gfäßflötè (dackt, au deckt)
* Gemshorn
* Kolbèflötè
* Okarina
* Trillerpfyfè
* Dackti Labialpfyfè von èrè Orglè

### Sonderformè
Z China hèt mò diè flugwindblõsenè Duubèflötè netwicklèt.

## Gschichtè
Diè allererschtè Flötè uss dè prähistorischè Zit isch vomuètlich uss Dyrknochè hèrgschtellt worrè (Knochèflötè), villicht abber au uss wenniger duèrhaftem Matriaal (byschpillswys uss Holz), welles i dè Regèl nimmi erhaaltè isch.

Als älteschtes erhaaltenes Musiginschtrumänt vo Europa gelted öppè 42.000 bis 43.000 Johr aalti steizitlichi Knochèflötè, wo uff dè Schwôbischè Alb gfundè worrè isch. È Flötè, wo us èm Knochè von èm Gänsegeier hèrgschtellt worrè isch, isch im Summer 2008 i dè Höölè Hoolè Fels bi Schelklingè gfundè worrè. Relativ guèt erhaalteni odder rekonschtruyrbari Flötè mit Grifflöcher sin i dè Gaißèklöschterle-Höölè entdeggt worrè. D Fund zeiged, dass Menschè scho i dè Steizit, gnauer im Jungpaläolithikum, Musig gmacht hèn. Zwei vo dè Flötè uss èm Gaißèklöschterle sin in eim Stugg uss Schwanèknochè gfertigèt. Diè dritt bschtòt uss zwei zämmègfüègtè, uss Mammutelfèbei gschnitztè Halbröörè; si sin mit mindeschtens drei, öppè im Terzabschtand gschtimmtè, Grifflöcher vosää (è virts könnt wegbrochè sy) un mit sitlichè Kerbungè vozyrt sy. Uff Grund vom zimli hochè Alter vo dè Flötè isch è Zuèschrybig a dè moderne Mènsch (*Homo sapiens* vo dè Cro-Magnon-Epochè) odder dè Neanderdaler uugwiss; für èn Neanderdaler-Artefakt chönnt d (vomuèteti) Volymig un Abdichtig vo dè beidè Hälftè mit Birkèpèch sprechè.

È vomeintlich no älteri Flötè uss Divje Baba (Sloweniè) hèt sich mittlerwyl uff Grund vo mikroskopischè Untersuchigè als Zuèfallsbrodukt von èm Dyrvobiss in èm Bärè-Obberschenkelknochè-Fragment erwisè.

Dè Hebräer Jubal, dem sin Alturgroßvater Kain gsi isch, wörd i dè Biblè als dè Urvater vo allnè Zither- un Flötèschpiller bezeichnèt.

I dè Seeufersidlig vo Hagnau-Burg isch 1986 diè bislang älteschti erhaalteni Holzflötè vo Europa uss dè spòtè Bronzezit (1040 vor Chrischtus) zum Vorschy cho. Si wyst è Aablõsloch un è feini Vozyrig uss Ritzlinniè uff.

Früheschtes bekanntes eidütigs Bild von èrè Quèrflötè isch uff èm etruskischè Relièf z Perusa gfundè worrè. Es stammt uss èm zweitè odder èrschtè Johrhundert vor Chrischtus. S Inschtrumänt isch dõmolls nõch links ghaaltè worrè, èrscht in èrè Illuschtration von èm Gedicht uss èm elftè Johrhundert isch è Darschtellig von èrè nõch rächts gschpilltè Flötè entdeckt worrè.

Als eifachi Musiginschtrumänt sin Flötè (nebbè Handdrummlè) scho i dè Prähischtory bi religiösè Kultè benutzt worrè bezièigswys wörred no hüte bi Naturvölker bruucht. I dè Literadur hèn Flötè oft dè Charakter vo Jensitigèm, vo Tod un Vogänglichkeit: Grimms Märli Nr.&nbsp;28, 91, 96, 116, 126, 181; im Mozart sinni *[[Die Zauberflöte|Zauberflötè]]*; Andreas Gryphius' *[[Es ist alles eitel|S isch alles eitel]]*.

## Literadur
* Gerd Albrecht, C. Stephan Holdermann, Tim Kerig, Jutta Lechterbeck, Jordi Serangeli: *„Flöten“ aus Bärenknochen – Die frühesten Musikinstrumente?* In: *Archäologisches Korrespondenzblatt.* 28, 1998, S. 1-19.
* Christine Brade: *Die mittelalterlichen Kernspaltflöten Mittel- und Nordeuropas.* Neumünschter 1975.
* Tim Kerig: *Schwanenflügelknochen–Flöte: vor 350000 Jahren erfinden Eiszeitjäger die Musik.* Stuègètt 2004.
* *Knochenklang. Mitteilungen der Prähistorischen Kommission.* Öschterrychischi Akademy vo dè Wûssèschaftè 36, Wyn 2000, CD un Begleitheft.
* Raymond Meylan: *Die Flöte. Grundzüge ihrer Entwicklung von der Urgeschichte bis zur Gegenwart.* Mainz 2000.
* Stefanie Osimitz: *Die karolingischen Knochenflöten aus dem Kloster St. Johann in Müstair.* In: *Jahresbericht des Archäologischen Dienstes und der Denkmalpflege.* Graubündè 2006, Chur 2007, S. 68-73.
* Günter S. Schöbel: *Ein Flötenfragment aus der spätbronzezeitlichen Siedlung Hagnau-Burg, Bodenseekreis.* In: *Archäologische Nachrichten aus Baden.* Heft 38/39, 1987, S.&nbsp;84–87.

## Weblinggs

* Claudia's Flutepage (dütsch)
* Steinzitlichi Knochèflötè
* Flutes.tk (änglisch)

## Einzelnõchwys