open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Forschungs- und Studienzentrum für Pädagogik Basel

S **Forschigs- und Studiezentrum für Pedagogik Baasel** (**FSP**) isch en akademischs Instidut, wo mit dr Uniwersidäät Baasel und dr Pedagogische Hoochschuel vo dr Fachhoochschuel Nordwestschwiz affiliiert isch. Es befindet sich im ehemolige Landguet «Sandgruebe» an dr Riechestrooss 154 in dr Stadt Baasel.

S Zentrum het drei Läitigsorgan, d Zentrumsläitig, dr Zentrumsroot und d Zentrumskomferänz. Es bietet de Studänte e Masterstudiegang in Pedagogik aa, d Absolväntinne und Absolvänte chönne denn an dr Uni Baasel witerstudiere. In dr Forschig wärde bildigstheoretischi, allgemäinpedagogischi und schuelpedagogischi Brobleem undersuecht. S Zentrum het en äigeni chliini Fachbibliothek.

## Kwelle
* D Website vo dr FSP
Demons and Wizards

**Demons and Wizards** isch s vierte Studioalbum vo dr britische Rockgruppe Uriah Heep und isch 1972 erschiine. 

Sit em Vorgängeralbum *Look At Yourself* het sich d Bandbesetzig veränderet. Für e Paul Newton (Bass) und e Ian Clarke (Schlagzüüg) si dr Bassgitarrist Mark Clark und dr Schlagzüüger Lee Kerslake in d Band cho. Churz druf isch dr Mark Clark dur e Gary Thain (früener mit dr Keef Hartley Band) ersetzt worde.

S Album isch zwüsche de Tour in de USA und dr Tour in Europa 1972 ufgnoo worde. Mit *Demons and Wizards* het für d Band die kommerziell erfolgriichsti Zit aagfange, wo bis 1975 duurt het.
S Cover vom Album isch vom Roger Dean gstaltet worde.
## Titelliste
# The Wizard (Hensley/Clarke) 2:56
# Traveller In Time (Byron/Box/Kerslake) 3:14
# Easy Livin’ (Hensley) 2:34
# Poet’s Justice (Box/Kerslake/Hensley) 4:11
# Circle Of Hands (Hensley) 6:18
# Rainbow Demon (Hensley) 4:19
# All My Life (Box/Byron/Kerslake) 2:42
# Paradise (Hensley) 5:11
# The Spell (Hensley) 7:21
Popmusik

**Popmuusig** isch e Form vo Musik, wo vor allem sit 1955 us em Rock ’n’ Roll, dr Beatmuusig und em Folk entstande isch und vo Muusiggrubbe us em angloamerikanische Ruum wie de Beatles witergfüert und popularisiert worde isch. Si gältet sit de 1960er Joor as en internazional etablierti Wariante vo dr afroamerikanische Muusig, wo im Kontext vo jugendlige Subkulture entstande isch, ud elektroakustische Instrumänt gspiilt und über d Massemedia verbräitet wird. Im witere Sinn zelt jedi Art vo Underhaltigsmuusig, wo dur Massemedie verbräitet wird, wie Schlager, Filmmuusig, Operette, Miusikl, Danzmuusik, und populääri Adapzioone us E-Muusig, Folk und Dschääs zur Popmuusig. Dr Begriff im Sinn vo *populärer Muusig* z verwände, isch in dr Muusigwüsseschaft umstritte.

Wäärend *Popmuusig* e Sammelbezäichnig isch für Muusigforme, wo ursprünglig us em Amerikanische stamme und uf e bsundrigi Art dur e Mischig vo Kulture kennzäichnet isch, bezäichnet **populäri Muusig**  Underhaltigsmuusig, wo sit em Middelalter en integrierende Bestanddäil vo dr öiropäisch-oobeländische Muusigentwigglig daarstellt und „mit dr Ufkläärig am Ändi vom 18. Joorhundert und wo sich s bürgerlige Konzärtlääbe im erste Driddel vom 19. Joorhundert het afo entwiggle,  en äigeständigs Lääbe het afo füere“.

## Litratuur
* 
* Marcello Sorce Keller: *Popular Music in Europe*. In James Porter, Timothy Rice und Chris Goertzen (Hrsg.): *Garland Encyclopedia of World Music: Europe*. New York, 2000, pp.&nbsp;204– 213.
* Enjott Schneider: *Popmusik. Eine Bestimmung anhand bundesdeutscher Presseberichte von 1960 – 1968*. Diss. 1977, Freiburger Schriften zur Musikwissenschaft; Bd. 11: [Wilhelming], Salzburg: Musikverlag Katzbichler 1978, ISBN 3-87397-058-9
* David Shepard (Hrsg.). *Continuum Encyclopedia of Popular Music of the World*. London [u. a.] 2003-
* Peter Wicke (Hrsg.): *Rock- und Popmusik. Handbuch der Musik im 20. Jahrhundert 8*. Laaber-Verlag 2001, ISBN 978-3-89007-428-3
* Jochen Zimmer: *Popmusik - zur Theorie und Sozialgeschichte*. Verlag Andreas Achenbach, Giesen 1973, ISBN 3-87958-115-0

## Weblingg

* Forschungszentrum Populäre Musik - Humboldt-Universität, Berlin
* ''PopScriptum'' - uusegee vom Forschungszentrum Populäre Musik vo dr Humboldt-Universität, Berlin
* Peter Wicke: ''Jazz, Rock und Popmusik'' - in: *PopScriptum* 1997
* Sex und Musik als Säulen der Populärkultur - Ardikel vom Online Magazin *Die Gegenwart*
* Webseite des Arbeitskreis Studium Populärer Musik
* Onlinezeitschrift Samples - Wüsseschaftlige Ardikel über d Popmuusig

## Fuessnoote
Rock ’n’ Roll

**Rock ’n’ Roll** (churz für **Rock and Roll**) isch e Begriff für e amerikanischi Muusigrichdig in de 1950er- und früeje 1960er-Joor, wo nid genau umrisse isch, und für s Lääbensgfüül vo dr Jugend-Brotestkultur, wo mit dere Muusig verbunde isch.

Kennzäiche für die mäiste Rock-’n’-Roll-Bänds isch d Bsetzig mit eme Sänger, wo as Frontmaa fungiert, begläitet vo Gitarre und/oder Klavier, Kontrabass oder E-Bass und Schlaagzüüg, gläägentlig no ergänzt dur witeri Instrumänt wie Saxofoon. Dr Gsang isch vilmol gutural-rau. S Riff, wo die ganz Zit widerhoolt wird, wird underlegt mit eme herte Beat, im Allgemäine im 4/4-Takt und gspiilt mit eme dütlige Backbeat/Offbeat. D Komposizioone si mäistens verheltnismessig churz,  im 12-taktige Bluesschema und die „rollendi“  Basslinie stammt ursprünglig us em Boogie-Woogie. Dr Rock ’n’ Roll gältet as Ursprungsform vo dr Rockmuusig.

Dr Rock-’n’-Roll-Danz isch e Durnierdanz, wo mit dere Muusig verbunde isch. Er isch us em Lindy Hop (eme Swing-Danz us de 1930er Joor) entstande und si bekanntists Merkmol si akrobatischi Iilaage. Äng mit dere Muusig verbunde sin au d Dänz Jive und Boogie-Woogie.

## Litratuur
* Glenn C. Altschuler: *All Shook Up: How Rock 'n' Roll Changed America*. Oxford University Press, New York 2003.
* Capple, Steve, and Reebee Garofalo: Rock and Roll Is Here to Pay. Nelson-Hall Inc., Chicago 1977; dt. Ausgabe: Steve Chapple / Reebee Garofalo: *Wem gehört die Rockmusik? Geschichte und Politik der Musikindustrie*. Deutsch von Teja Schwaner. Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 1980. ISBN 3-499-17313-1
* Charlton, Katherine: Rock Music Styles, 2. Aufl. WCB 1994
* Cohn, Nik: AWopBopaLooBopALopBamBoom, PopHistory, Deutsche Fassung Rowohlt 1971, ISBN 3-499-11542-5, Originaltitel: Pop from the Beginning, Nik Cohn, 1969
* Friedlander, Paul: Rock and Roll. A social history, Boulder 1996
* Gillet, Charlie: The Sound of the City: The Rise of Rock and Roll, Outerbrdige & Dienstfrey, New York 1970; dt. Ausgabe: Charlie Gillett: *The Sound Of The City. Die Geschichte der Rockmusik*. Deutsch von Teja Schwaner. Zweitausendeins, Frankfurt/Main 1979
* Hopkins, Jerry: The Rock Story, New York 1970
* Jones, LeRoi: Blues People, New York 1963
* Keil, Charles: Urban Blues, Chicago 1966
* Miller, Jim (Hg.): *The Rolling Stone Illustrated History Of Rock & Roll*. Random House, New York 1978. ISBN 0-394-40327-4; dt. Ausgabe: Jim Miller (Hg.): *Rolling Stone. Bildgeschichte der Rockmusik*. 2 Bände. Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 1979. Bd 1: *Von Sonny Boy Williams zu den Beach Boys* (295 Seiten) ISBN 3-499-17283-6; Bd 2: *Von den Searchers zu Bruce Springsteen* (419 Seiten) ISBN 3-499-17284-4
* Oliver, Paul: The Story of the Blues, Chilton 1982
* Shaw, Arnold: The Rockin' 50s. Hawthorne Books, New York 1974; dt. Ausgabe: Arnold Shaw: *Rock 'n' Roll. Die Stars, die Musik und die Mythen der 50er Jahre*. Deutsch von Teja Schwaner. Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 1978 ISBN 3-499-17109-0
* Shaw, Arnold: Honkers and Shouters: The golden years of Rhythm&Blues, New York 1978

## Weblingg
* www.die-rock-and-roll-ag.de

## Fuessnoote
Kaisten

**Chaischde** (amtlich *Kaisten*) isch e Iiwohnergmeind im aargauische Bezirk Laufeburg i de Schwiiz. D Gmeind ligt an de Gränze zu Dütschland am Hochrhii im Nordoschte vom Fricktal.

## Geographii
Vo de Flächi her isch Chaischde di füftgröscht Gmeind im Kanton Aargau. Si liit am Nordrand vom Tafeljura. Sit de Fusioon mit de Gmeind Ittethal uf de 1. Jänner 2010 umfasst de Gmeindsbann 1811 Hektare, vo dene sind 807 Hektare vo Wald bewachse und 152 Hektare sind überbaut. Di höchschti Stell vom Gmeindsbann isch mit 722 Metern uf em Gipfel vom Schinbärg, di tüfscht mit 290 Meter am Rhii.

D Nochbergmeinde vo Chaischde sind Laufeburg, Hornusse, Frick, Oeschge, Eike und Sissle. Im Norde het Chaischde e gmeinsami Gränz mit de badische Gmeinde Murg und Laufeburg.

## Gschicht
Di erscht urkundlich Erwähnig vo *Keiston* isch us em Johr 1282. De gröschti Grundbsitzer isch s Frauechloschter z Säckinge gsi, d Landesherrschaft bis im 1386 bi de Grafe vo Habsburg-Laufeburg und danach bi de Hauptlinie vo de Habsburger.

Mit em ganze Fricktal hei d Habsburger Chaischde in de Folg vom Waldshueterchireg im 1468i an d Burgunder verpfändet. Nach de Niderlag vo de Burgunder gäge d Eidgnossen in de Burgunderchrieg isch Chaischde ab em 1477 wider habsburgisch gsi. Ab em 1491, wo de Chaiser Maximilian I. sini Reichsreform duregführt het, het Chaischde zu Vorderöschtriich ghört. Im 17. Johrhundert het Chaischde viel unter verschidnige Chrieg müesse lide: Es het vo 1612 bis 1614 en Buureufstand geh, vom 1633 bis ins 1638 het de Driissgjährig Chrieg au im Fricktal gwüetet und de Pfälzisch Erbfolgechrieg (1688-1697) het d Region ebefalls troffe.

Im 1797i isch s Fricktal es französischs Protektorat worde (Frieden von Campo Formio) und im zweite Koalitionschrieg isch do d Front zwüsche de französische Armee und de Öschtriicher gsi. Sid em 20. Februar 1802 isch Chaischde e Gmeind im noi bildete Kanton Fricktal gsi, wo im Augschte 1802 en Teil vo de Helvetische Republik worden isch. Sit em 19. März 1803 isch Chaischde e Gmeind vom Kanton Aargau. Uf de 1. Jänner 2010 isch Ittenthal uf Chaischde iigmeindet worde.

## Wirtschaft
Uf em Gmeindsbann vo Chaischde ligt s Umspannwerk Laufeburg.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Chaischde
* 

## Einzelnochwis
Umspannwerk Laufenburg

S **Umspannwerk Laufeburg** (au als «Stärn vo Laufeburg» bezeichnet) isch s gröschti Schwiizer Umspannwerk.

Es ligt zwüsche Laufeburg und Chaischde uf em Gmeindsbann vo Chaischde, am Rhii grad südlich vom Chraftwerk Laufeburg. Es het für de Strommarkt z Europa e grossi Bedütig. D Aalaag wird vo de Swissgrid betriibe.

Sini Wurzle gönt bis ins Johr 1958 zruck, wo me hiir d Stromnetz vo Frankriich, Dütschland und de Schwiiz zämmegschaltet het. Was bisher numme innerhalb vo de Länder geh het, nämlich iiheitlichi Leischtigs- und Frequenzregelige, het's dadermit z Europa über Landesgränze usse geh.

Z Laufeburg isch zum erschte Mol überhaupt Schwefelhexafluorid als Middel zum isoliire und als Löschgas vo Lichtböge iigsetzt worde, e Technik, wo sich in de Zwischeziit wältwit durchgsetzt het.

Hüt chömmed im Umspannwerk zeh Überlandleitige uf de Sammelschiine vo de Schaltaalag zämme, Dezue ghöre d 380-kV-Leitigg vo Laufeburg über de Jura zum Chärnchraftwerk Gösge und d Leitig vo Laufeburg uf Bassecourt und d Gemmileitig, wo bi ihrem Bau in der 1960er-Johr di längschti Stromleitig vo de Schwiiz isch gsi.

## Weblink

## Einzelnochwis
Rock

**Rock** bezäichnet:
* e Chläidigsstück
* e Muusigstiil
* e Familie- und Vorname
* e Faabelwääse („Vogel Rock“)
* e Linux-Distribuzion
Hardrock

Dr **Hard Rock** oder **Hardrock** isch e Stilrichdig in dr Rockmuusik, wo herter gspiilt wird. Umgangssproochlig wird *Hard Rock* vilmol falsch as Überbegriff für e Räije vo Stilrichdige in dr Rockmuusig brucht, wie Punk, Grunge, oder Industrial Rock, zum die vo Spiilarte wie em Pop-Rock abzgränze, wo radiokompatibler si. In dr Fachsprooch isch dr Begriff änger umrisse und bezäichnet e Muusigstil, wo sini Wurzle in verschiidene Schaner wie em Psychedelic Rock vo de 1960er-Joor, em Bluesrock und em Rock ’n’ Roll het. Dr Hardrock isch au dur d Beatmusik vo de 1960er Joor beiiflusst worde. Vom Ändi vo de 1960er bis zum Aafang vo de 1990er isch dr Hardrock bsundrigs populär gsi.

In de 1970er-Joor isch us em Hard Rock Heavy Metal entstande, aber lang het mä d Bands nit äidütig im äinte oder em andere Schaner chönne zuewiise.
Musikalisch gsee isch dr Hard Rock im Vergliich zum Heavy Metal e chli sterker am Mainstream orientiert. Dorum häi vili vo sine Verdräter mee Erfolg in de Charts ghaa.
## Hardrockbands

Datei:Deep Purple January 2009.jpg|Deep Purple
Datei:Black Sabbath - Lollapalooza 2012.jpg|Black Sabbath
Datei:Jimmy Page with Robert Plant 2 - Led Zeppelin - 1977.jpg|Led Zeppelin
Datei:Nazareth_Rzeszow_2009-09-03.JPG|Nazareth

## Weblingg

## Fuessnoote
Fruchtsaft

**Fruchtsaft**, spezieller au **Obstsaft**, isch e Getränk, wo us Frücht vo äinere oder meerere Fruchtarte broduziert wird. Dr Fruchtghalt muess 100 % si. Mä underschäidet zwüsche Diräktsaft und Fruchtsaft us Fruchtsaftkonzentrat. Fruchtnektar und Fruchtsaftgetränk underschäide sich vom Fruchtsaft, wil bi deene usser Frücht no anderi Zuedaate döfe verwöndet wärde.

## Herstellig
Diräktssaft: Es wärde rifi und suuberi Frücht verwändet, wo früsch oder haltbar gmacht si. Zitrusfrücht wärde in spezielle Zitrusbrässe usbrässt. Anderi Frücht wärde in ere Müüli vermaalt, und die wird denn mechanisch usbrässt. Wenn spezielli Enzüüm iigsetzt wärde, chunnt dr Saft liichter us de Zälle uuse und weniger Saft goot verloore. Bi Stäiobst und Beeri nimmt mä vor em Usbrässe d Stäi bzw. d Stiil uuse. Denn wird s Brodukt gschwunge und gfilteret und es entstot us em naturdrüebe Saft e klare Fruchtsaft.

Fruchtsaft us Konzentrat: Noch em Entsafte wärde zerst d Arome entzoge, für dass si bim Iidampfe vom Saft, wo denn chunnt, nit verlore göön. S Wasser wird im Vakuum entzoge. S Konzentrat cha zwüscheglaageret und billig dransportiert wärde. Zum us em Konzentrat wider Saft z mache, verdünnt mä s Konzentrat mit Wasser und duet die fruchtäigene Arome drii, mänggisch non e chli Fruchtfläisch und Zälle. Dr Saft wird denn für e baar Sekunde bi 85 °C bastörisiert.
Dr Vordäil isch, ass dr Dransbort billiger chunnt und ass s Briodukt nit vo dr Seson abhängig isch.

## Weblingg

* Verband der deutschen Fruchtsaft-Industrie e.&nbsp;V.

## Lueg au
* Saft

## Fuessnoote
Liste der Lokomotiven und Triebwagen der SBB

Unvollschtändigi **Lischtè vo dè Lokomotyvè un Drybwägè**, wo vo **dè [[Schweizerische Bundesbahnen|Schwizer Bundesbaanè]]** (SBB) ygsetzt wörred.

È Uffschlüsselig vo dè Bezeichnig vo Lokomotyv- un Drybwägè-Tùpè luèg Bauartbezeichnigè vo dè Schwizer Lokomotyè un Drybwägè.

## Dampflokomotyvè

## Dampfdrybwägè

## Elegtrolokomotyvè

## Fotos vo Lokomotyvè un Trybzüüg (Uuswaal)


 Datei:Ce6-8.jpeg|Ce 6/8<sup>II</sup>
 Datei:Graue_Maus_in_Bern.jpg|RABe EC
 Datei:re460.jpg|Re 460 052
 Datei:SBB RAe 48 Doppelpfeil.jpg|RAe 4/8
 Datei:Sbb_rabde500.jpg|RABDe 500
 Datei:rbde560.jpg|RBDe 560
 Datei:CH_SBB_AM_841.JPG|Am 841 000
 Datei:SBB_AM_843-2.JPG|Am 843


## Literadur

* Karlheinz Hartung: *Kleine Typenkunde Schweizer Triebfahrzeuge*, Transpress Volaag, Stuègett 1987, ISBN 3-613-71069-2
* Hans-Bernhard Schönborn: *Schweizer Triebfahrzeuge*, 2004, GeraMond Volaag, ISBN 3-7654-7176-3

## Einzelnõchwys
Baureihe (Eisenbahn)

Als **Baureiè** wörd bi Ysèbaanè jewyls è Gruppè vo Schinefaarzüüg benamst, wo in glychartiger Wys un technisch unterschydbar vo anderè Baureiè gfertigèt worrè isch. ÈN äHnlichÈ un reschpektyv au sùnonùm vowendètèt Begriff isch mit Gattig aagää. Vor allem in änglischsprõchigè Länder wörd dè Begriff *class* (Klassè) vowendèt.

D Bezeichnig vo Schinnèfaarzüüg wörd z Europa  durch iri Betryber übberwigend durch Aagaab von èrè Baureiè un èrè Ornigsnummer durrègfüürt.

## Dütschland
Z Dütschland bschtònn neu gschaffeni Baureiè sit dè Yfüürig vom Baureièschema vo dè Dütschè Rychsbaan jewyls uss fascht identisch bautè un uusduuschbar ysetzbarè Faarzüüg. Diè schu vorhandnè Lokomotyvè vo dè ehemõligè Länderbaanè hèt mo i sellem Schema nõch gmeinsamè Achsfolgè-Merkmõl un Vowendigszwèck in eignè Baureiè zämmègfasst. Dõby wörred eventuell konschtruktyv stark unterschidlichi Lokomotyvtùpè vo voschidnè Länderbaanè i gmeinsamè Baureiè ygordnèt. Innerhalb vo sèbbè Baureiè hèt mo èrschti Zifferè gschaffè, wo a dè Ornigsnummèr erkennbari *Unterbaureiè* hèn, wo jewyls nur mit Faarzüüg von èm Länderbahntùp bsetzt sin.

## Nordamerika
Z Nordamerika hèn diè meischtè Baangsellschaftè bis i d 1960er Johr jewyls è eignes Bezeichnigssischteem kaa. Sell Sischteem isch aafänglich au uff d Disellokomotyvè übberdrait worrè. Mit dè witgehendè Marktdominanz durch EMD un General Electric sin selli Sischteem entbehrlich worrè un mo hèt d Bezeichnigè vo dè Lokomotyvhèrschteller übbernõ. 

D Bahngsellschaftè nummeryred hüt iren Faarzüügbschtand dõdemit, woby vosuècht wörd, Lokomotyvè vo glycher Bauart mit fortlaufendè Nummerè z vosää. Dezuè kömmed denn no diè vo dè AAR uusgäènè „Reporting Marks“. Uffgrund vo dè technischè Begränzig vo dè ygsetztè EDV-Sischteem könned nu Nummerè im Berych 0000 bis 9999 vogää wörrè. Well diè großè Ysebaagsellschaftè mee Lokomotyvè in irem Beschtand hèn, als es Sischteem zuèlôtt, müèn meereri Reporting Marks vowendet wörrè.
Kleidung

As **Aaleegi** wird im witiste Sinn alles bezäichnet, was dr Mensch aaläit. Schue, Händsche,  Hüet usw. zelle zur Aaleegi, räini Schmuckgegeständ und Aksessuar nid.
## Zwäck
D Aaleegi wird zum äinte aazooge, zum sich vor Iiflüss vo dr Umwält z schütze,  zum andere isch si Däil vo dr nonverbale Kommunikazioon. Si het sich dorum je noch de klimatische, individuelle und modische Bedürfniss vom Mensch abhängig vo dr Kultur und dr Zit seer underschidlig entwigglet.
## Gschicht
Es git Wüsseschaftler, wo dängge, ass dr Mensch vor öbbe 75'000 Joor aagfange het, öbbis aazzie, anderi glaube, ass die Hominide das scho vor 650'000 Joor gmacht häi.  Äini vo de eltiste Aaleegene isch öbbe vor 23'000 Joor im hütige Italie gmacht worde und bestoot us 400 Sträife us Äichhörnlifäll.

## Wirtschaftligi Bedütig

D Länder wo am mäiste Chläider broduziere sin China und Bangladesch.

## Litratuur
* Hans-Joachim Hoffman: *Kleidersprache. Eine Psychologie der Illusion in Kleidung, Mode und Maskerade.* Ullstein, Frankfurt am Main 1985.
* René König: *Die zweite Haut.* Elefantenpress, Berlin 1987
* Ingrid Loschek: *Mode – Verführung und Notwendigkeit.* Bruckmann, Münche 1991.
* Ingrid Loschek: *Reclams Mode- und Kostümlexikon.* 5. Aufl., Reclam, Stuttgart 2005.
* Richard Sennett: *Der Körper als Kleiderpuppe.* In: *Verfall und Ende des öffentlichen Lebens.* Fischer, Frankfurt am Main 1982.
* Roland Barthes: *Die Sprache der Mode.* (deutsche Übersetzung), Suhrkamp, Frankfurt am Main 1985.
* Philipp Zitzlsperger: *Dürers Pelz und das Recht im Bild – Kleiderkunde als Methode der Kunstgeschichte.* Akademie-Verlag, Berlin 2008. ISBN 3050045221; ISBN 978-3050045221

## Weblingg

## Fuessnoote
The Game (Album)

**The Game** isch s sibt Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch anne 1980 uusechuu. Mit däm Album het die langjöörigi Zämmenarbet mit em Koproduzänt Mack aagfange.
*[[Another One Bites the Dust]]* und *Crazy Little Thing Called Love*, wo uf em Album si, si zwäi vo de grösste Single-Hits vo Queen. Mit *The Game* isch d Band in de USA uf iirem kommerzielle Höhepunkt gsi. 

## Titellischt
# Play the Game (Mercury) – 3:31
# Dragon Attack (May) – 4:19
# Another One Bites the Dust (Deacon) – 3:38
# Need Your Loving Tonight (Deacon) – 2:49
# Crazy Little Thing Called Love (Mercury/1979) – 2:43
# Rock It (Prime Jive) (Taylor) – 4:33
# Don’t Try Suicide (Mercury) – 3:53
# Sail Away Sweet Sister [To the sister I never had] (May) – 3:33
# Coming Soon (Taylor) – 2:51
# Save Me (May) – 3:49

## Weblink
*''The Game'' uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band
E-Bass

Dr **Elektrisch Bass** oder churz **E-Bass** isch e Zupfinstrumänt, wo mäistens us Holz gmacht isch. Er macht nume e liislige Doon und muess wie die elektrischi Gitarre versterkt wärde. Für das isch en elektromagnetische Doonabnäämer im Instrumänt iibaut, wo d Schwingige vo de Saite in elektrischi Signal umwandlet, wo denn normalerwiis mit eme Versterker hörbar gmacht wärde. 

Im Geegesatz zum Kontrabass, wo ufrächt vor em Spiiler stoot, hängt dr elektrischi Bass, wo dr Spiiler bim Spiile mäisten stoot drbi, am e Draaggurt über dr Aggsle woogrächt oder im ene Winkel bis öbbe 45° vor em Körper vom Spiiler.

Als Bassinstrumänt läit er im ene Muusigansambel mit sine diefe Frekwänze s akustische Fundamänt.  Basslinie, wo mit e-Bäss gspiilt wärde,  si tüpisch für vili Muusigrichdige, öbbe Dschääs, Rock, Blues, Country, Pop, Schlager und Danzmuusig.

## Litratuur
* Adrian Ashton: *Das Bass-Handbuch.* Voggenreiter, Bonn 2006, ISBN 3-8024-0563-3.
* Tony Bacon, Barry Moorhouse: *The Bass Book. A complete illustrated history of bass guitars.* 1. german edition. Balafon Books, London 1996.
* Jim Roberts: *American Basses. An illustrated history & player's guide.* Backbeat Books, San Francisco CA 2003, ISBN 0-87930-721-8.

## Weblingg

* ''Bonedo'' –  Ardikel über d Gschicht vom E-Bass mit Doonbischbile
* ''Groovemonster'' – Bassmagazin mit Grundlaage zum Thema E-Bass
* ''Just Chords'' – Groossi Sammlig mit Teggst über Harmoniileer, Ufbau, Wartig und Akustik vom E-Bass
* ''Bassic'' – E-Bass-Blattform mit Grundlaage vom Bass-Spiile, Instrumäntekund und Workshops

## Fuessnoote
E-Gitarre

En **elektrischi Gitarre** (au *E-Gitarre* oder *Stromgitarre*) isch e Gitarre, wo für elektrischi Doonabnaam entwigglet worde isch. Im Geegesatz zur akustische Gitarre brucht si primär en elektrische Versterker und nid en akustische Klangkörper zum d Schwingige vo de Saite z versterke. Eso si die verschiidenste Bauforme mööglig worde, und bi vile von ene isch s bsundrigs liicht d E-Gitarre z spiile.

D Entwigglig vo dr E-Gitarre isch drvo cho, ass d Muusiker mit dr Gitarre lüter häi welle spiile, wil d Gitarriste im Dschääs mit iire räin akustische Instrumänt sich nume schlächt gege Bloosinstrumänt oder au nume en äinzelns Klavier häi chönne duuresetze. Eso het sich d E-Gitarre Schritt um Schritt us dr bekannte akustische Gitarre entwigglet. Dorum wird under em Begriff E-Gitarre im witere Sinn die ganzi Bandbräiti vo akustische (Dschääs-)Gitarre mit aabautem Doonabnäämer uf dr äinte Site und Gitarre ooni Resonanzkörper uf dr andere Site verstande. Zwüsche deene bäide Extreem git s e Hufe Mischforme, und die wärde mäistens as *„halbakustischi“ E-Gitarre* oder *[[Halbresonanzgitarre]]* bezäichnet.

## Litratuur
* Tony Bacon: *Gitarrenklassiker. Alle Modelle und Hersteller.* Premio, Münster 2007, ISBN 978-3-86706-050-9.  
* Christoph Reiß: *Guitar Recording.* Wizoo Publishing GmbH, Bremen 2010, ISBN 978-3-934903-75-3 (mit CD).
* John Schneider: *The Contemporary Guitar* (= *The new Instrumentation.* Bd. 5). University of California Press, Berkeley CA u.&nbsp;a. 1985, ISBN 0-520-04048-1 
* Manfred Zollner: *[https://web.archive.org/web/20121014210556/http://homepages.fh-regensburg.de/~elektrogitarre/ Physik der Elektrogitarre.]*

## Weblingg

* Stringworks Gitarre Onläin-Magazin mit Infos über e Ufbau und Gschicht, Workshops, Theorii und Spiiltechnik
* Die ersti E-Gitarre vom Paul Bigsby
* Gitarrenelektronik.de – Doonabnäämer, Äigeschafte und Schaltige
* D Elektrogitarre
* E-Gitarre-Wörterbuech
* E-Gitarre, E-Bass - Know-how, Tipps und Tricks
Synthesizer

E **Synthesizer** (; änglischi Ussprooch ) isch e Muusiginstrumänt, wo uf elektronischi Wiis per Doonsünthese Döön erzügt. Er isch äins vo de zentrale Wärkzüüg in dr Brodukzioon vo elektronischer Muusig. Mä underschäidet analogi und digitali Synthesizer. Ganz wie in e Hufe andere Beriich vo dr Technik häi digitali Gräät d Analogtechnik fast vollständig abglööst. E Hufe elteri Analoggräät wärde aber wäge iire charakteristische Äigeschafte immer no iigsetzt und häi zum Däil Kultstatus under Muusiker überchoo. Dr charakteristischi Doon vo bestimmte verbräitete Gräät und wie deren iiri Äigenarte kreativ usgnützt wärde, het immer wider d Entwigglig vo ganze Muusigrichdige beiiflusst, öbbe bi Acid House und Techno.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
*  
*  
* *Synthesizer Workstation Pro. Das Musiklabor für Ihren PC.* Franzis, Poing bei München 2010, ISBN 978-3-645-70094-8.

## Weblingg

* Synthesizer-Info-Site (änglisch)
* Synthesizer-Datebank
* Virtual Synthesizers Galery (änglisch)
* Basics Synthesizer uf bonedo.de

## Fuessnoote
Country-Musik

D **Country-Musik** [] isch e Muusigrichdig, wo us de USA stammt. Si isch am Aafang vom 20. Joorhundert us dradizionelle Elimänt vo dr Volksmuusig vo de öiropäische Zuewanderervölker entstande – bsundrigs us Irland und Ängland. D Old-Time Music, wo ursprünglig in de südlige Appalatsche dehäi gsi isch, het sich dur urbani Iiflüss und Übernaam vo Elimänt vo andere Muusig-Schaner – wie öbbe em Blues – zur hütige Country-Muusig entwigglet.

Dr Begriff *Country & Western*  bezieigswiis *C&W*, wo vilmol as Sünonüüm brucht wirde, isch falsch, wil er suggeriert, ass es sich um en äihäitligs Schaner wurd handle. Country & Western goot zrugg uf e Tschart-Bezäichnig, wo s amerikanische Billboard-Magazine in de 1940er-Joor für Ditel us de Schaner Country-Muusig und Western-Muusig brucht het.

D Gschicht vo dr Country-Muusig isch dur drei Beweegige brägt, wo sich überschniide:
* D *Dradizionaliste* wo zu de Ursprüng vo de teggstlige und musikalische Theme zrugg wottn.
* D *Ernöierer* experimentiere mit nöije Stilvariante, Usdrucksforme und Instrumänt.
* Die *Kommerzorientierte* sueche d Nööchi zur Popmuusig, zum e mögligst groosses Publikum aazspräche.

E tüpischs Merkmol vo dr Countrymuusig si diräkti Teggst, wo sich vilmol uf die amerikanische Lääbensverheltniss bezien, persönligi Erfaarige beschriibe, aktuelli Eräigniss kommentiere und nit sälte au humorvoll sin.

Bim dradizionelle Country wärde hauptsächlig Saiteninstrumänt wie Gitarre, Banjo, Mandoline, Kontrabass oder Fiddle (en äifachi Giige) verwändet, aber au Akkordeon, Klavier oder Schnuuregiige. Im zitgenössische Country chömme Schlaagzüüg und Elektrogitarre und -Bass drzue, was vo dr Instrumentierig vo dr Rockmuusig abgluegt isch.

## Litratuur
* Vladimir Bogdanov u.&nbsp;a. (Hrsg.): *All Music Guide to Country. The definite guide to country music.*, Backbeat Books, San Francisco 2003, ISBN 0-87930-760-9
* Byworth, Tony (Hg.): *The Billboard Illustrated Encyclopedia Of Country Music*. Vorwort vom Jack Clement. New York, N.Y.: Billboard Books, 2007 (320 Site). ISBN 0-8230-7781-0
* Fred Dellar / Roy Thompson / Douglas B. Green: *The Illustrated Encyclopedia Of Country Music*. Vorwort von Roy Acuff. 2. Uflaag, Salamander Books, London 1978 (256 Seiten) ISBN 0-86101-012-4
* Pamela Fox / Barbara Ching (Hg.): *Old Roots, New Routes. The Cultural Politics Of Alternative Country Music*. University Of Michigan Press, An Arbor / Michigan 2009 (281 Site) ISBN 978-0-472-07053-4
* Pamela Fox: *Natural Acts. Gender, Race And Rusticity In Country Music*. University Of Michigan Press, Ann Arbor / Michigan 2009 (269 Site), ISBN 0-472-07068-1
* Walter Fuchs: *Das neue große Buch der Country Music.* Heel, Königswinter 2005, ISBN 3-89880-364-3 
* Bill C. Malone: *Country Music, USA.* University of Texas Press, Austin 2002, ISBN 0-292-75262-8 (s Standard-Wärk zur Gschicht vo dr Country-Muusig – uf Änglisch)
Logarithmus

As **Logarithmus** (Plural: *Logarithme;* vo altgriechisch: , *lógos*, „Verständnis, Leer, Verheltnis“, und , *arithmós*, „Zaal“) von ere (positive reelle) Zaal x zur *Basis* b bezäichnet mä d Zaal y, wo d Gliichig x = b^y lööst. Mä schribt y=\log_b(x). S *Logarithmiere*, 
d.&nbsp;h. dr Übergang vo x zu \log_b(x), isch also en Umcheeroperazioon vom Potenziere. D Funkzioon, wo zun ere feste Basis b jedere positive Zaal iire Logarithmus zueordnet, nennt mä *Logarithmusfunkzioon* zur Basis b.

Mit Logarithme cha mä Zaaleräije, wo stark waggse, übersichtlig daarstelle, 
wil dr Logarithmus für groossi Zaale vil langsamer stigt as d Zaale sälber. Wie d Gliichig \log_b(x\cdot y)=\log_b(x)+\log_b(y) zäigt, cha mä dur s Logarithmiere e Multiplikazioon dur d Addizioon ersetze, wo rächnerisch vil weeniger Arbet git. Au beschriibe Logarithme mathematisch eligant vili technischi Brozäss und Fenomeen vo dr Natur wie öbbe s Verhalte von ere Halbläiter-Diode, d Spirale vom ene Schnäggehuus oder wie s menschlige Oor underschiidligi Lutsterke woornimmt.

Logarithmischi Berächnige si in Indie scho us dr Zit vor dr Zitewändi  überliefert. Dr Begriff *Logarithmus* isch vom John Napier im früeje 17.&nbsp;Joorhundert brägt worde.

## Litratuur
* Charles Naux: *Histoire des Logarithmes de Neper a Euler.* Tome I, II, Blanchard, Paris 1966, 1971.
* Wolfgang Walter: *Analysis I. Grundwissen Mathematik Band 3.* Springer, Berlin 1985, ISBN 3-540-12780-1.
* Klaus Jänich: *Funktionentheorie. Eine Einführung.* Springer, Berlin 2004, ISBN 3-540-20392-3.

## Weblingg
* 
* 
* Logarithme
* Logarithme und Logarithmusgsetz (Onläinkurs, Üebige, Applets und Lingg)
Françoise Schaffner

De **Françoise Schaffner**  (geboreni Ehrmann; * 14. November 1946 ze Winge ém Elsass; † 23. Mai 2010 ze Strosburi (64 Johr)) ésch e elsassischi Kültür- un Sproocherachts- un lokàl Europaaktivischte gsin. Se ésch *gérante de maison d’édition* gsin, mét Beruf, àlso Vrlaasvrwàltere, vun de S.A.L.D.E., de Vrlaa vun Culture et Bilinguisme, wi se öi zsàmme mét'm François Schaffner, 'rem Mànn, un àndri begrindet het.

Én dr *Association* Schickele-Kreis, spotr René Schickele-Gsellschaft - Culture et Bilinguisme d’Alsace et de Moselle het se sich viili Johr làng stàrik engagiirt, bsundrs noochdäm dr Fred Urban àls Gschäftsfihrer zuem OLCA (ze där Zit noch ORBI – Office régional pour le bilinguisme) gànge un dr François Schaffner President wore-n-ésch. Wil se *comptable* glert het, het se làng de Buechhàltung vum Vraan gmàcht un fr dr Vorstànd àn de Generàlvrsàmmlunge dr Finànzbericht vorgetràje.

Àls dr President Chirac un dr Bundeskànzler Schröder 's Projekt vun Eurodistrikte fr Strosburi un de Ortenöi un de gànz Granzregion àngeregt hàn, het se sich öi én derer Sàch, zmeischt ém Duo mét 'rem Mànn, vun Burjrsite engagiirt. Ze der Zit het mer öi bi de aktivi Burjr un én de Medie uem Strosburi efters vun „François un Françoise“ gheert.

2008 het se noch àls eini vun de *Candidats indépendants* uff de Lischt vum Roland Ries vum PS (de Sozialischte) àn de *Municipales* kàndidiirt - uff'm Plàtz 48, wii noch én de Stàdtrot gewählt wore-n-ésch. Ze där Zit ésch se àwwr àn Krebs 'rkrànkt. Nooch zwei Johr het se dr Kàmpf geje de Krànkheit vrlore.

## Quelle


## Weblink
* Àrtikel vun de DN/Letschte Neiigkeite. - De Françoise Schaffner uff`m Foto hénte én dr Métt ém blöie *Püll*.
Flash Gordon (Album)

**Flash Gordon – Original Soundtrack Music** isch s erscht Soundtrackalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch im Oktober un Noveäber 1980 z Ängland ufgnuu wore un im Dezämber 1980 uusechuu. Uf em Album het s d Filmmusik zue dr glychnamige Verfilmig Science Fiction-Comic us dr 1930er Johr vum Mike Hodges. Mit Uusnahm vum erschte un letschte Stuck (*Flash’s Theme* un *The Hero*) sin s alles Inschtrumäntalstuck uf em Abum.

## Titellischt
# *Flash’s Theme* – 3:29
# *In the Space Capsule (The Love Theme)* – 2:42
# *Ming’s Theme (In the Court of Ming the Merciless)* – 2:40
# *The Ring (Hypnotic Seduction of Dale)* – 0:57
# *Football Fight* – 1:28
# *In the Death Cell (Love Theme Reprise)* – 2:24
# *Execution of Flash* – 1:05
# *The Kiss (Aura Resurrects Flash)* – 1:44
# *Arboria (Planet of the Tree Men)* – 1:41
# *Escape from the Swamp*  – 1:43
# *Flash to the Rescue* – 2:44
# *Vultan’s Theme (Attack of the Hawk Men)*  – 1:12
# *Battle Theme* – 2:18
# *The Wedding March* – 0:56
# *Marriage of Dale and Ming (And Flash Approaching)* – 2:04
# *Crash Dive on Mingo City* – 1:00
# *Flash’s Theme Reprise (Victory Celebrations)* – 1:23
# *The Hero* – 3:31

## Weblink
*''Flash Gordon'' uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band
Statistik

**Statistik** isch d Leer vo Methode zum Umgang mit kwantitative Informazione (Daate). Si isch äi Mögligkäit, zum e süstematischi Verbindig zwüsche dr Erfaarig (Empirii) und dr Theorii z mache und fasst bestimmti Methode zämme, zum empirischi Daate z analysiere.

## D Däilberiich vo dr Statistik
D Statistik wird uf dr äinte Site as äigeständigi mathematischi Disziplin aagluegt, wo Daate sammlet, analysiert, interpretiert oder presentiert, uf dr andere Site as Däilgebiet vo dr Mathematik, bsundrigs vo dr Stochastik.

Si wird in die drei Däilberiich iidäilt:

* Die *deskriptivi Statistik* (oder *beschriibendi Statistik* oder *empirischi Statistik*): Daate wärde uf geigneti Art beschriibe, bearbäitet und zämmegfasst. Mit iire Methode verdichtet mä kwantitativi Daate zu Dabälle, grafische Daarstellige und Kennzaale. Es git Instituzione wie die *amtligi Statistik* oder s «sozio-ökonomische Panel» (SOEP), wo sonigi Statistike mache as Hauptufgoob häi.
* Die *induktivi Statistik* (au *mathematischi Statistik*, *Inferänzstatistik*): In dr induktive Statistik läitet mä us de Daate von ere Stichbroob  Äigeschafte von ere Grundgsamthäit ab. D Woorschinligkäitstheorii liiferet d Grundlaage für d Schetzigs- und Testverfaare, wo brucht wärde.
* Die *explorativi Statistik* (au *Statistik, wo Hüpothese generiert*, *analytischi Statistik* oder *[[Data-Mining]]*) isch methodisch e Zwüscheform vo de bäide andere Däilberiich, het aber immer mee äigeständigi Bedütig. Mit deskriptive Verfaare und induktive Testmethode suecht si süstematisch möögligi Zämmehäng (oder Underschiid) zwüsche Daate in vorhandene Daatebeständ und will sä gliichzitig bewärte, wie stark si si und wie sicher iiri Resultaat. D Ergääbniss, wo mä eso bechunnt, si Hüpothese, wo mä erst as statistisch gsicheret cha aaluege, wenn si vo induktive Testverfaare mit entsprächende (prospektive) Versuechsblaanige, wo druf ufbaut si, bestäätigt wärde.

## Lueg au
* d Arealstatistik vo der Schwiiz
* Code INSEE

## Weblingg

* http://www.dagstat.de, Deutsche Arbeitsgemeinschaft Statistik
* ISI Multilingual Glossary of Statistical Terms
* Statistik - Zählen und gezählt werden
* https://web.archive.org/web/20090227054024/http://www.statsoft.com/textbook/stathome.html E guete Überblick über die wichdigste statistische Verfaare (änglisch)
* http://de.statista.com/ Umfangriichi Daatesammlig vo underschiidlige Statistike mit Kwellenaagoobe
* https://web.archive.org/web/20140414221920/http://www.datavis.ca/milestones/ Milestones in the History of Thematic Cartography, Statistical Graphics, and Data Visualization

## Fuessnoote
Ronald Reagan

Dr **Ronald Wilson Reagan** [] (* 6. Februar 1911 z Tampico, Illinois; † 5. Juni 2004 z Bel Air, Kalifornie) isch e US-amerikanische Schauspiiler, republikanischer Politiker un vo 1981 bis 1989 dr 40.&nbsp;Präsident vo de Vereinigte Staate vo Amerika gsi.

In de 1930er Joor isch er Filmschauspiiler worde, denn het er bim Färnsee gschafft. 1962 isch er Mitgliid in dr Republikanische Bardei worde. Vo 1967 bis 1975 isch er dr 33. Guvernöör vo Kalifornie gsi. Politisch isch dr Reagan uf em rächte Flüügel vo dr Bardei gstande und het e Politik vo Konfrontazioon mit dr Sowjetunion betriibe. Innepolitisch het er soziali Brogramm kürzt, aber d Verschuldig vom Staat isch under iim äinewääg uf fast s Dobblete gwaggse.

## Literatur
;Autobiografi
* *Erinnerungen. Ein amerikanisches Leben*. Propyläen, Berlin 1990, ISBN 3-549-07227-9

;Sekundärliteratur
* Tony Thomas: *Ronald Reagan und seine Filme* (OT: *The Films of Ronald Reagan*). Citadel-Filmbücher, Goldmann, München 1981, ISBN 3-442-10215-4
* *The Reagan Diaries*. Harper Collins, New York 2007, ISBN 978-0-06-087600-5
* C. McGivern & Fred Landesman: *Ronald Reagan: the Hollywood years*, Bracknell: Reel Publ., 2005, ISBN 0-9540031-9-5

## Weblink

* 
* 

**Offizielli Site**
* Ronald Reagan’s White House biography
* Ronald Reagan Presidential Library
* Ronald Reagan’s major speeches
* presidentreagan.info
* National Governors Association
Kilchberger Schwinget

Dr **Chilchbèèrger Schwinget** oder *Chilchbèèrg-Schwinget* isch e Schwingfescht, wu alli sechs Johr z Chilchbèèrg bi Züri stattfindet. S het e bsundere Status unter dr iberregionale Schwingfescht, wel do nume di sächzg beschte Schwinger vu dr Schwyz, im Schwingerjargon «di ganz Böse», yyglade wäre. Wäge däm giltet e Siig am Chilchbèèrger Schwinget as schwiiriger wie ne Siig bim Aidgnessische Schwing- un Älplerfescht un bringt dodermit au ne hechere Status.

Dr Chilchbèèrger Schwinget isch dur dr Chilchbèèrger Jurischt Emil Huber (1879–1938) grindet wore. Di erscht Uusdragig isch anne 1927 vum Fritz Hagmann gwunne wore. Anne 1933 het dr Huber derno ne Stiftig mit 15'000 Fr. yygrichtet zum alli baar Johr z Chilchbèèrg e Schwingfescht z veraastalte.

Dr Chilchbèèrger Schwinget wird alli sechs Johr im Septämber uf em Guetshof «Uf Stocken» z Chilchbeèèg durgfiert. S Schwyzer Färnseh iberdrait en live.

E Bsunderhait vum Chilchbèèrger Schwinget isch, ass d Schwinger un au d 12'000 Bsuecher nume uf Yyladig derfe chuu. 

## Siigerlischt
Rekordhalter isch dr Karl Meli, wu mit syne Siig 1967 un 1973 as ainzige Schwinger zwaimol dr Chilchbèèrger Schwinget gwunne het.

## Fueßnote


## Weblink
* Kilchberger Schwinget
* Uuszug us em 35. Neijohrsblatt vu dr Gmai Chilchbèèrg vm Jänner 1994: Gschicht vum Guet "Uf Stocken" un vum Chilchbèèrger Schwinget
Dreifürstenstein (Alexanderschanze)

De **Dreifürschtestei** isch en Gränzstei uf de Alexanderschanze us em Johr 1673. 
## Lag
De Gränzstei stoht öppe 250 Meter südweschtlich vom Hotel Alexanderschanze, we me vo Bad Peterstal-Griesbach her chunnt uf de rechte Site vo de B 28 ugfähr 15 Meter ewäg vo de Schtroos.

## Gschicht
Er het ursprünglich d Gränze zwische Württebärg, em Fürschtetum Fürschtebärg und em Fürschtbischtum Stroosburg markiirt. Wo im 1803 s Gebiet vom Fürschtbischtum Stroosburg ans Kurfürschtetum Bade und im 1806 s Fürschtetum Fürschtebärg ans Grossherzogtum Bade gfallen isch, het de Stei d Gränze zwüsche Bade und Württebärg markiirt, wo hüt als Gränz zwüche de Landchreis Freudestachdt und em Ortenauchreis witer existiirt.

## Stei
Uf de Nordsite isch d Johreszahl aageh und s Wappe vom Hochstift und Bischtum Stroosburg, uf de Oschtsite gseht me di Initiale vom Herzog vo Württebärg *EHZW* und es viirteiligs württebärgischs Wappe, uf de Südsite stoht d Zahl 62 und uf de Weschtsite stoht FF für Fürschtebärg. S fürschtebärger Wappe isch aber nümm z finde, wil es mit durch es badischs ersetzt worde-n-isch.

## Weblink
Ganze Zahl

Die **ganze Zaale** sin en Erwiterig vo de natüürlige Zaale.

Die ganzen Zahlen umfassen alli natüürlige Zaale und dene iiri additive Invärse

: …, −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, …

D Mängi vo de ganze Zaale wird mit em Sümbol \Z abkürzt (s „Z“ stoot für s dütsche Wort „Zaale“). S alternative Sümbol \mathbf{Z} wird hüte weniger brucht; e Noochdäil vo däm Fettdruck-Sümbol isch, ass es vo Hand schwiiriger isch, es darzstelle.
D Ufzelig vo de ganze Zaale oobe nooche zeigt iiri natüürligi Aaordning in ufstiigender Folg. 

D Zaaletheorii isch dr Zwiig vo dr Mathematik, wo sich mit de Äigeschafte vo de ganze Zaale beschäfdigt. 

Für d Daarstellig vo ganze Zaale im Kompiuter brucht mä mäistens dr Daatetüp Integer.

Die ganze Zaale wärde im Mathematikunderricht üübligerwiis in dr fümften bis sibte Klass iigfüert.

## Äigeschafte

### Die ganze Zaale as Ring

Die ganze Zaale bilde e Ring in Bezuug uf d Addizioon und d Multiplikazioon, d.&nbsp;h. si chönne ooni Iischränkig addiert, subtrahiert und multipliziert wärde. Rächereegle wie s Kommutativgsetz und s Assotiativgsetz si für d Addizioon und d Multiplikazioon gültig, usserdäm gälte au d Distributivgsetz.

Wil s d Subtrakzioon git, cha mä Lineari Gliichige vo dr Form
:a + x = b
mit ganze Zaale a und b immer lööse: x = b - a. Beschränkt mä x uf d Mängi vo de natüürlige Zaale, denn isch nit jedi sonigi Gliichig lösbar.

Abstrakt usdruckt häisst das, ass die ganze Zaale e *kommutative unitäre Ring* bilde. S nöitrale Elimänt vo dr Addizion isch 0, s additiv invärse Elimänt vo n isch -n, s nöitrale Elimänt vo dr Multiplikazioon isch 1.

### Aaordnig

D Mängi vo de ganze Zaale isch total gordnet, in dr Räijefolg
:\cdots 
d.&nbsp;h. mä cha je zwäi ganzi Zaale vergliiche. Mä reedet vo *[[Positive Zahl|positive]]* \{1, 2, 3, \ldots\}, *[[Positive und negative Zahlen|nitnegative]]* \{0, 1, 2, 3, \ldots\}, *[[Negative Zahl|negative]]* \{\ldots, -2, -1\} und *[[Positive und negative Zahlen|nitpositive]]* \{\ldots, -2, -1, 0\} ganze Zaale. D Zaal 0 sälber isch weder positiv no negativ. Die Ordnig isch *verdrääglig* mit de Rächenoperazioone, d.&nbsp;h.
:wenn a  und c \leq d isch, denn isch a + c ,
:wenn a  und 0  isch, denn isch ac .

Wie d Mängi vo de natüürlige Zaale isch au d Mängi vo de ganze Zaale abzelbar.

Die ganze Zaale bilde käi Körper, denn z. B. isch d Gliichig 2x = 1 nit in \Z lösbar. Dr chlinst Körper, wo \Z entheltet, si die razionale Zaale \mathbb Q.

### Euklidische Ring

E wichdigi Äigeschaft vo de ganze Zaale isch, ass es d Divisioon mit Räst git. Wäge dere Äigeschaft git s für zwäi ganzi Zaale immer e grösste gmäinsame Däiler, wo mä mit em Euklidische Algorithmus cha bestimme. Mathematiker sääge, ass \Z  en *[[euklidischer Ring|euklidische Ring]]* isch. Dodrvo chunnt au dr Satz vo dr äidütige Primfaktorezerleegig in \Z.

## Fuessnoote
Koordinatensystem

E **Koordinatesüsteem** (in dr Mathematik churz *KOS*) wird brucht, zum d Posizion vo Pünkt und Objekt im ene geometrische Ruum äidütig z beschriibe.
## Verwändig
Koordinatensüsteem si mathematischi  Hilfsmiddel zum Posizione im Ruum z bezäichne. Si wärde in vile Wüsseschafte und in dr Technik aagwändet. Au im Alldaag chömme Koordinatesüsteem hüfig vor:
* Lengi- und Bräitigrad bilde e geografischs Koordinatesüsteem vo dr Ärde.
* In Spiilnotazioone wie bim Schiff versänke oder bim Schach und in Dabällekalkulazioone wärde Fälder mit Koordinate wie **B3** bezäichnet.
* Wandercharte und Stadtblään si mäistens in Koordinate-Kwadrat iidäilt. In dr Kwadratstadt Mannheim bilde d Innestadtstrosse s Koordinatesüsteem. 


Datei:Hinweisschild_hydrant.jpg|2-dimensionali kartesischi Koordinate zur Lokalisierig vo Hüdrante
Datei:MannheimQuadrat-D4-1-6.jpg|E Mannheimer Stroosseschild
Datei:Schachbrett_Nummerierung.png|E Schachbrätt
Datei:Beuthen Stadtplan.jpg|En Ortsblaan


## Underschiidligi Koordinatesüsteem

D Koordinatesüsteem, wo am hüfigste verwändet wärde sin s kartesische Koordinatesüsteem, allgemäiner s Koordinatesüsteem und d Polarkoordinatesüsteem.

### Chuugele und Ebeni im Ruum

Bi sümmetrische Süsteem, wo bin ene äi Dimension überall gliich isch, bliibe wemm mä s richdige Koordinatesüsteem brucht, äinzelni Koordinate konstant. Zum Bischbil länge zwäi Koordinate (Lengigraad und Bräitigraad) zum e Posizion uf dr Oberflechi vo dr Ärde aazgee, die dritti Koordinate isch dur e Radius vo dr Ärde festgläit. Wenn hingege zuesetzlig d Hööchi vom ene Punkt söll beschriibe wärde, muess mä e dritti Koordinate iifüere. Für das definiert mä e Hööchibezugsflechi.

Rundi Körper wie d Ärde oder anderi Himmelskörper, wärde dur sfäärischi Polarkoordinate (Chugelekoordinate) beschriibe. 

En Ebeni im Ruum wird mit kartesische Koordinate beschriibe: zwäi Koordinate si wariabel, die dritti isch dur e Abstand vo dr Ebeni vom Koordinateursprung festgläit.

### Graad, chrumm und orthogonal
Mä underschäidet zwüsche gradlinige (affine) und chrummlinige Koordinatesüsteem. Wenn au no d Koordinatelinie in jedem Punkt sänkrächt ufenander stöön, säit män eme sonige Koordinatesüsteem orthogonal.

## Koordinate
E Koordinate isch äini vo meerere Zaale oder andere gordnete Zäiche, wo ma mit ene d Laag vom ene Punkt in ere Ebeni oder im ene Ruum aagit. Jedi vo de Dimensione, wo s brucht zum d Laag äidütig z beschriibe, het iiri äigeni Koordinate. Wenn en Ort dur zwäi Koordinate beschriibe wird, zum Bischbil uf dr Landcharte, reedet mä vom ene „Koordinatebaar“. 
Dr Fachbegriff vo dr *Koordinate*, in dr Bedütig vo „Aagoob vo dr Laag“, isch im 18. Joorhundert us em Wort Ordinate (Sänkrächti) bildet worde.

## Fuessnoote


## Weblingg
* Äifachi und verständligi Erklärig (hpts. dur Abbildige)
* Mathematisch exakti Definizione (mit Formle)
Hot Space

**Hot Space** isch s zäät Studioalbum vo dr britische Rockband Queen. S isch anne 1982 uusechuu. Im Geegesatz zu früenere Blatte het s doo Iiflüss vo Disco, Pop, R&B, und Dance, was bim Publikum nid so guet aachoo isch.

## Titellischt
# *Staying Power* - 4:10
# *Dancer* - 3:46
# *Back Chat* - 4:31
# *Body Language* - 4:29
# *Action This Day* - 3:33
# *Put Out the Fire* - 3:15
# *Life Is Real* (Song for Lennon) - 3:39
# *Calling All Girls* - 3:53
# *Las Palabras de Amor* - 4:26
# *Cool Cat* - 3:26
# *Under Pressure* (dengan David Bowie) - 4:02

## Weblink
*''Hot Space'' uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band
Algebraische Zahl

In dr Mathematik isch en **algebraischi Zaal** *x* e reelli oder komplexi Zahl, wo e Nullstell vom ene Polynom vom Grad gröösser as Null
: f(x) = a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0
mit razionale Koeffiziente a_k\in \Q, k=0,\dotsc,n isch, also e Löösig vo dr Gliichig f(x) = 0.

Die algebraische Zaale, wo eso definiert si, bilde en ächti Däilmängi \mathbb A vo de komplexe Zaale \Complex.
Jedi razionali Zaal q isch algebraisch, wil si d Gliichig x - q = 0 lööst. Es gilt also \Q\subsetneq \mathbb A\subsetneq \Complex. 

Wenn e reelli (oder allgemäiner komplexi) Zaal nit algebraisch isch, so häisst si transzendänt.

Mä cha dr Begriff vo dr algebraische Zaal zu däm vom algebraische Elimänt erwitere, wemm mä d Koeffiziänte vom Polynom statt us \mathbb Q, us irgend eme algebraische Körper nimmt.
Funktion (Mathematik)

In dr Mathematik isch e **Funkzion** oder **Abbildig** e Beziejig (Relazion) zwüsche zwäi Mängene, wo jedem Elimänt vo dr äinte Mängi (Funkzionsargumänt, unabhängigi Wariable, x-Wärt) genau äi Elimänt vo dr andere Mängi (Funkzionswärt, abhängigi Wariable, y-Wärt) zueordnet. Dr Funkzionsbegriff wird in dr Litratuur uf verschiideni Arte definiert, aber generell goot mä vo dr Vorstellig us, ass Funkzione mathematische Objekt  mathematischi Objekt zueordne, zum Bischbil jedere reelle Zaal deren iir Kwadrat. S Konzept vo dr Funkzion oder Abbildig het in dr modärne Mathematik e zentrali Stellig; din enthalte si as Spezialfäll under anderem parametrischi Kurve, Skalarfälder, Wektorfälder, Dransformazione, Operazione, Operatore und e Hufe mee.

## Definizion

### D Grundidee
E Funkzion f ordnet *jedem* Elimänt x von er Definizionsmängi D *genau äi* Elimänt y von ere Ziilmängi Z zue.

Schriibwiis:
:f\colon\, D\to Z,\; x\mapsto y.

Für s Elimänt vo dr Ziilmängi, wo im Elimänt x \in D zuegordnet isch, schribt mä im Allgemäine f(x).

* D Umcheerig gältet nit: En Elimänt vo dr Ziilmängi muess (wenn überhaupt) nit nume *äim äinzige* Elimänt vo dr Definizionsmängi zuegordnet worde si.
* Vilmol wird anstatt von ere Definizionsmängi zerst e Kwellemängi Q vorgee. Wenn f as Rächevorschrift gee isch, bechunnt mä d Definizionsmängi D_f, wemm mä vo Q alli die Elimänt usschliesst, wo f für sä nit definiert isch.

### Die mängitheoretischi Definizion
Mängitheoretisch isch e Funkzion e spezielli Relazion:

: E Funkzion vo dr Mängi D in d Mängi Z isch e Mängi f mit dene Äigeschafte:
:* f isch e Däilmängi vom kartesische Brodukt D\times Z vo D und Z, d.&nbsp;h. f isch e Relazion.
:* Für jedes Elimänt x us D existiert (mindestens) äi Elimänt y in Z, so dass s gordnete Baar (x,y) en Elimänt vo dr Relazion f isch. f isch also *linkstotal*.
:* Zu jedem Elimänt x vo D git s höggstens äi Elimänt y vo Z, so dass s Baar (x,y) in f lit. f isch eso *rächtsäidütig* oder *funkzional*.

Die letschte bäide Äigeschafte löön sich au eso zämmefasse:
:* Zu jedem Elimänt x vo D git s genau äi Elimänt y vo Z, so dass s Baar (x,y) en Elimänt vo dr Relazion f isch.

Vilmol wett mä aber au d Ziilmängi explizit zum ene Däil vo dr Funkzion mache, zum Bischbil zum chönne Ussaage mache zur Surjektiwidäät:

: E Baar f = (G_f,Z), wo us ere Relazion G_f und ere Mängi Z bestoot, häisst **Funkzion** vo dr Mängi D noch Z, wenn gilt: G_f \subseteq D\times Z und zu jedem Elimänt x vo D git s genau äi Elimänt y vo Z (gschriibe f(x) = y), so dass s Baar (x,y) en Elimänt vo G_f isch.

G_f wird au as dr '''Graaf''' vo dr Funkzion f bezäichnet. D Definizionsmängi D vo dr Funkzion isch doo dur iire Graaf äidütig bestimmt und bestoot us de erste Komponänte vo alle Elimänt vom Graaf. Wenn d Graafe vo zwäi Funkzione gliich si, so säit mä au, si sige im Wääsentlige gliich.

Mä cha aber au no d Definizionsmängi drzuenee und e Funkzion entsprächend as e Dripel f = (G_f,D,Z), G_f wie oobe, definiere.
## Fuessnoote