open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Familie (Begriffsklärung)

De Begriff **Familie** (vu lat. *familia*) bezaichnet:
* Familie, e Gruppe vo Mänsche, wo im ene Hushalt zämeläbed
* Grossfamilie, e gröösseri Gruppe vo verwandte Persone, wo zu zwai oder meh Generazione ghöre
* ä Verwandtschaftsgruppe, lueg Familie
* Familie (Biologie), noch verwandti Gattige vu Läbewese, die zue systematische Ainhaite zsämmegfasst sin
* Eltere mit mindistens ainem Chind, lueg Familie (Rächt)
* im organiseerte Verbreche (lueg Kriminologi) isch es in ainige Subkulture (z. B. dere vu de Italoamerikaner in de USA) d'Bezaichnig vu ere Bandi (vgl. Mafia)
* Familie (Mathematik), ä Begriff us de Mengelehri: Ä Familie bstot us Menge, wo mit Elemente vu ere Mengi indizeert sin
* Konzentratione vu Asteroide mit ähnliche Bahne (au: *Hirayama-Familie*), lueg Familie (Astronomi)
* d Churzbzaichnig vu de Familien-Partei Deutschlands (»FAMILIE«)
Familie (Biologie)

D **Familie** (latinisch: **Familia**) isch ä hierarchischi Stufe vu de biologische Systematik.

Si stot zwische de Hauptrangstufe Ornig un Gattig. Direkt iber de Familie cha no d *Iberfamilie* sto, under ihre d *Underfamilie* (latinisch: **Subfamilia**).

In de Zoologi bestot d Konvention, dass de wisseschaftlich Familienamme uf *-idae* endet (z. B. Laufchäfer: *Carabidae*).

In de Botanik degege endet d Familiebezaichnig maistens uf *-aceae* (zum Bispiil Chorblüetegwäx: *Asteraceae*). Viilfach laite sich ihri Bzaichner vu bsunders bekannte Gattige vu de Familie ab (zum Bispiil bi de Liliegwäx *Liliaceae*), aber au morphologischi Bsunderhaite vu de Familie chänne nammensgäbend si (so bi de Lippeblüetegwäx *Lamiaceae*).
Gattung (Biologie)

D **Gattig** (lat. **Genus**) isch ä hierarchischi Stufe (*Taxon*) vu de biologische Systematik.

Ä Gattig enthaltet aini oder mehreri Arte. Ä Bispiil vu ere Gattig isch d *Abies* (Danne). Alli Arte innerhalb vu ere Gattig hän immer ä zwaidailige (binominale) Namme, wo näbe de Gattigsbzaichnig noch ä Art-Epitheton enthaltet. *Abies alba* (d Wissdanne) isch ä Art in de Gattung *Abies* (Danne). Sälli durgohend binominal Bnennig goht uf Carl von Linné zruck, wo si in sinem Werch *Systema Naturae* igfeehrt het.

Wenn ä Gattig bloß ai Art enthaltet, nennt mer d Gattig *[[monotypisch]]*.
Gattige selber werre in Familie zsämmegfasst.

## Struktureerig vu ere Gattig

Wenn ä Gattig vili Arte enthaltet, wo noch underschidliche Kriterie gordnet werre chänne, sten die folgende hierarchische Räng zuer Verfüegig:
* Undergattig
* Sektion
* Undersektion
* Serie
* Underserie
Debi isch es im Ermesse vum Biologe, weller vu de Räng agmesse erschiint.
Bdütendi Underschid werre in de Regel dur Undergattige usdruggt; bi uschinbare Variatione wird echer d Sektion bnutzt. S git also kai Vorschrift, dass bstimmti Räng bvorzugt z bnutze sin. Allerdings wird d Undersektion (bzw. Underserie) bloß bruucht, wenn au d Sektion (bzw. Serie) bnutzt wird.
Mneme

**Mneme** (altgriechisch: Μνήμη) bezeichnet

*Mneme (Mythologi), in de grichische Mythologi eini vu de ursprüngli dri Muse
*Mneme (Mond), e Jupitermond wo uf si daift isch
Thyone

**Thyone** (altgriechisch: Θυώνη) bezaichnet:

* Thyone, ä Gliebti vum Zeus us de griechische Mythologi, au als Semele bezaichnet
* Thyone (Mond), ä Jupitermond
Gattung

Ä **Gattig** isch ä logische Begriff, wo ainer oder mehrere Arte als Oberbegriff dient:
* Gattig (Biologi)
* Gattig (Literatur) - Grundgattige vu de Dichtig sin: Drama, Epik, Lyrik (lueg au Genre)
* Gattig (Müsik) - Bezaichnig fer d'Tongschlechter oder sitem 18. Johrhundert fer *Chunstforme* wie Motette, Madrigal un Strrichquartett; lueg Gattige un Forme vu de Müsik, Formelehri, Stilrichtige vu de Müsik
* Gattig (Schinefahrzüg) 
* Dailstrittkraft im Militär, lueg Waffegattig
* Gattigsbegriff - in de Philosophi
Zenit

S'Wort **Zenit** bezaichnet:

* Zenit (Richtigsagab), ä Richtigsagab
* Zenit (Rakete), ä Rakete
* Zenit (Höcheforschigsrakete), ä Höcheforschigsrakete
* Zenit (Undernämme), ä Photoundernämme
* Zenit (Satellite), ä Satellite-Navigationssystem
* Zenit (Nochrichteagentur), ä Nochrichteagentur
* Zenit (Verlag), ä Verlag
* Zenit (Zittschrift), ä Zittschrift fer Literatur un Kommunikation
* s'Zentrum für Innovation und Technik
* Senit St. Petersburg, e Fueßballverain z St. Peterburg
* Zenith (Münche)ä Verastaltigsort in Münche
* de höxt Punkt vu ere Laistigskurve
Murg

**Murg** isch dr Namme vu däne Flüss:

* Murg (Thur), e Näbefluss vu dr Thur in dr Schwyz
* Murg (Aare), e Näbefluss vu dr Aare in dr Schwyz
* Murg (Nordschwarzwald), e Näbefluss vum Oberrhi bi Rastatt in Middelbade in Dütschland
* Murg (Südschwarzwald), e Näbefluss vum Hochrhi in Südbade in Dütschland, mündet bi dr gliichnammige Gmei in Rhi

**Murg** heisse usserdem folgedi Gmeinde:

* Murg (Hochrhi) im Landchreis Waldshuet, Dütschland
* Murg SG, Ortsdeil vu Quarte im Kanton St. Galle, Schwiz
Rheinhausen

De Namme **Rheinhausen** bezaichnet

* Rhinhüse (Brisgau), ä Gmai im Landchrais Emmendinge in Bade
* Oberhuse-Rhihuse, ä Gmai im Landchrais Karlsrueh in Bade
* Rheinhausen (Duisburg), ä Stadtbezirk vu Duisburg
* Hütten- und Bergwerke Rheinhausen, ä ehemoligs Industriundernämme vu de Firma Krupp
Xerxes

**Xerxes** (grich. v. pers.: *Khshayarsluf*) isch dr Namme vu folgende Persone:

* Zwei persische Cheenige us dr Achämenide-Dynasti:

:* Xerxes I., im Buech Esther au underem Namme Ahasverus erwähnt (485-465 v.&nbsp;Chr.)
:* Xerxes II. (424 v.&nbsp;Chr.)

* Xerxes (Armenien), eme armenische Cheenig, wo 212 v.&nbsp;Chr. dur dr Antiochos III. umbroocht worre isch

"Xerxes" isch au dr dytsch Namme vu ere italienische Oper vum Georg Friedrich Händel, lueg Serse
Au (Breisgau)

**Au** isch e Gmei wänigi Kilometer südlich vu Friburg im Brisgau in Bade-Württeberg un ghört zue dr Verwaltigsgmeinschaft Hexedal.

## Geographi
### Geographischi Lag
Au lit im nördliche Hexedal zwischenem Schimberg im Weste un em Schwarzwald im Oste.

### Geologi
Dur Au verlauft d'Hauptverwerfig vum Oberrhigrabe. D'Schimbergsite wird vu dr Yberrest vu grosse Hangrutschige prägt.

## Gschichte
Im Drissigjährige Chrieg isch Au am 5. August 1644 e Schauplatz vum zweite Dag vu dr Schlacht bi Friburg gsi.

## Politik
### Vögt
* 1980-2003: Elmar Bitzenhofer
* sit 2004: Jörg Kindel

Dr Kindel Jörg isch am 1. Juli 2018 au zum Vogt vum Nochberdorf Wittnau gwählt worre.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wirtschaft un Infrastruktur
### Verkehr
Au isch dur zwei Buslinie mit Friburg verbunde.

## Persönlichkeite
### Söhn un Döchter vu dr Gmei
* Hartmann von Aue isch um s'Johr 1165 in Au bore worre (evtl. aber au in Obernau, hüt Ortsdeil vu Rotteburg). Er isch ein vu dr grosse Epiker vu dr Stauferzitt
gsi.

### witteri Persönlichkeite
* Dr Bundesverfassigsrichter a. D. Ernst-Wolfgang Böckenförde läbt z'Au im Brisgau.

## Literatur
* Helge Körner (2006): Der Schönberg – Natur- und Kulturgeschichte eines Schwarzwald-Vorberges. 472 S., 48 Farbtafeln und 200 sw-Abb. Lavori-Verlag, Freiburg. ISBN 3-935737-53-X.

## Fueßnote


## Weblink

* Offizielle Website
* Informationen und Bilder zu Au
Merzhausen

**Merzhuse** isch e südlichi Noochbergmei vu Friburg im Brisgau in Bade-Württeberg un ghört zue dr Verwaltigsgmeinschaft Hexedal.

## Geographi
Zwischenem Schimberg un em Schwarzwald am Nordend vum Hexedal gläge, ghört Merzhuse sowohl zue dr sognennte Vorbergzone, wie au scho zum Schwarzwald, wil durch d'Gmei d'Hauptverwerfig zwischem Oberrhigrabe un Schwarzwald verlauft.

## Gschicht
Merzhuse isch erschtmols 786 erwähnt worre, wo dr örtlich Grundbsitzer Heimo Güeter an d'Abtei St. Galle verschenkt het. Noochdem verschideni Friburger Adelsgschlechter dr Ort besesse hän, het ihn 1635 s'Friburger Jesuitekloschter kauft. Bi dr Schlacht bi Friburg im August 1644 isch s'Dorf no fascht völlig zerstört worre.

Merzhuse isch lang numme e chleis Dörfli gsi un het 1945 numme e baar hundert Iwohner gha. Vu 1950 bis 1980 isch no d'Iwohnerzahl starch agstiige un dr Ort mit dr Bebauig vu Friburg verschmolze. Sit 1980 pendelet d'Iwohnerzahl um 4500 Lit.

### Religione
Merzhause isch au nooch dr Reformation römisch-katholisch bliibe. Erscht dur d'Zuewanderig vu Heimetvertriibene nochem Zweite Weltchrieg het sich e relevanti evangelischi Gmei bildet.

## Politik

### Bürgermeister
* sit 2009 Christian Ante
* 1993 - 2009 Eugen Isaak
* 1969 - 1993 Werner Dammert

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wirtschaft un Infrastruktur
### Behörde
Bis 2005 het's z Merzhuse e eigene Polizeiposte gä. Säller isch ufglöst worre, so dass s'next Polizeireveer jetze z'Friburg isch.

Als einzigi Gmei im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald het Merzhuse kei eigeni Firwehr, sundern e Löschvertrag mit dr Stadt Friburg.

## Kultur un Säheswürdigkeite
### Bauwercher
* S'ehemolig Jesuiteschloss vu 1666 het 1727 si hütigi Gstalt erhalde un beherbergt näbeme Wibaubetriib au e Therapizentrum fer Künstler.
* s alt Schloss

## Lit
* Kurt Heynicke (1891-1985), Schriftsteller

## Literatur
* Karl Wißler, *Merzhausen - Geschichte eines Breisgaudorfes im Hexental*. Verlag Karl Schillinger, Freiburg, 1981. ISBN 3-921340-71-3

## Weblink
* Offizielle Website
* Priv. Website mit Ortsgschichte

## Fueßnote
Waltershofen

**Waltershofen** isch de Namme vu mehrere Ortschafte.

*Walterschhoufe (Friburg), e Tuniberger Stadtdeil vu Friburg im Brisgau
* Kißlegg-Walterschhofe, e Ort im Allgäu
* e Ortsteil vu Meitinge z Bayerisch-Schwobe
Neptun

Dr Begriff **Neptun** bezeichnet
* Neptunus, e römische Gott
* Neptun (Planet), e Planet
* Neptun (Rumänie), e rumänische Badeort
* Sega Neptune, e Prototyp vu ere Spiilkonsole vu de Firma Sega
* Neptune (New Jersey), e Ort im US-Staat New Jersey

*Wörter, wo Neptun enthalde*: Neptunium
Sölden

Dr hochdytsch Usdruck **Sölden** bezeichnet: 

* d'Gmei Sailede im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg (Dytschland)
* d'Gmei Sölden (Ötztal) im Bezirk Imst in Tirol (Östriich)
Bollschweil

**Bollschwil** (amtlich *Bollschweil*) isch e Gmei im Hexedal un lit guet 10&nbsp;km südlich vu Friburg im Brisgau.

## Geographi
Zwisch em Hohfirst als Süddeil vum Schimbergmassiv un em Schwarzwald im südliche Hexedal gläge, ghört Bollschwil sowohl zue dr sognennte Vorbergzone as au scho zum Schwarzwald, wil dur d Gmei d Hauptverwerfig zwische Oberrhigrabe un Schwarzwald verlauft. Dr Ortsdeil St. Ulrich lit vollständig im Hochschwarzwald.

## Gschichte
Nooch 1087 gründet dr Ulrich von Zell (†1093), dr Prior vum Priorat Zell, e Nonnechloster z Bollschwil, wo 1115 uf Sailede verleggt worre isch.

## Politik
### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wirtschaft un Infrastruktur

### Asässigi Undernämme
In Bollschwil wird am Hohfirst scho lang Chalchabbau betriibe. Au hüt noch wird vu dr *Knauf Marmorit GmbH* Chalch abbaut.

## Gmeigliderig
### Igmeindige
St. Ulrich un dem si Ortsdeil Geiersnest sin im Zug vu dr Gmeireform zum 1. Jänner 1974 igmaindet worrε.

### witteri Ortsdeile
S Chalchbergwerch lit bi Ellighofe westlich vum Hauptort. Zue Bollschwil ghört au südlich vum Hauptort die nördlich Hälfti vum Wiler Güetighofe.

## Kultur un Sähenswürdigkeite
### Denkmoler / Grenzstei
* Hohbannstei (Gmarkigsstei im Hohfirstwald, an der die fimf Gmeie Bollschwil, Ebringe, Ehrechilche, Pfaffewiler un Schallsched agrenze. Inzwische stoht am Ort nur no e Replik, dr Originalstei bfindet sich im Dorfmuseum vu Pfaffewiler.)

## Persönlichkeite
### Ehrenbürger
* D Marie Luise Kaschnitz, wo deilwiis z Bollschwil ufgwaxe un au z Bollschwil beerdigt isch.
* Dr Willi Bechtold (sit 2007), ehem. Schuelrektor, het sich um d Partnerschaft mit Berstett bsunderi Verdienschte erworbe.
* Dr Ernst Karle, * 1919 z St. Ulrich (sit 2008), het sich um d Erforschig un Dokumentation vu dr Dorfgschicht verdient gmacht.

### Söhn un Döchter vu dr Gmei
Adolf Max von Holzing-Berstett, dr Vadder vu dr Lyrikeri Marie Luise Kaschnitz het si Familiesitz z Bollschwil, si selber isch under anderem z Bollschwil ufgwaxe.

## Literatur
* Helge Körner (2006): Der Schönberg – Natur- und Kulturgeschichte eines Schwarzwald-Vorberges. 472 S., 48 Farbtafeln und 200 sw-Abb. Lavori-Verlag, Freiburg. ISBN 3-93573-753-X.

## Weblink

* Offizieller Website
* Ortsgschicht mit Bilder

## Fueßnote
Au

De Usdruck **Au** bezaichnet:

* ä Usruef (ä Interjektion), wo im Alldagsalemannisch *s'duet weh!* bedütet (ibertrage frieher au etwa glichbedütend mit *Dunderwetter!* oder hüt mit *aber hallo* )
* s Kürzl fer s chemisch Element Gold (vu lat. *aurum*)
* ä Flusslandschaft, d *Au* oder *Aue*, mit bsunderer Fiichtvegetation (Auwald) (lueg Flussaue, vgl. au d bchannt Lied *Durch die Wälder, durch die Auen* im Singspiil "Der Freischütz") 
** d *[[Pupplinger Au]]*, ä Auwald nördlich vu Wolfratshausen (Oberbayern)
** d *Kührener Au*, *Postau* oder *Mühlenau* (Fluss in Holstein) lueg Alte Schwentine 
** d *Hainburger Au* bi Hainburg an der Donau, sit 1996 Dail vum Nationalpark Donau-Auen, au bchannt dur d Bsetzug vu de Hainburger Au 1984

* s Kloster Au in Gars am Inn (Bayern) im Erzbistum München und Freising

* mehreri Ort mit em Namme **Au**:
****Dytschland**
*** Au i.d.Hallertau, ä Gmai im Landchrais Freising in Bayern
*** Au am Rhi, ä Gmai im Landchrais Rastatt in Bade-Württeberg
*** Au (Brisgau), ä Gmai im Landchrais Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg
*** Au-Haidhausen, ä Stadtdail vu de bayerische Landeshauptstadt Münche
*** *Au (Sieg)*, ä Ortsdail vu de Gmai Windeck an de Sieg

****Östriich**
*** Au (Vorarlberg), a Gmoand im Bezirk Breagaz, Breagazerwald, Vorarlbärg
*** Au am Leithaberge, ä Gmai in Niideröstriich
*** *Au (Gemeinde Ernstbrunn)*, ä Katastralgmai in Ernstbrunn, Niideröstriich
*** *Au (Gemeinde Strengberg)*, ä Katastralgmai in StrengbergNiideröstriich
*** *Au am Kraking*, ä Katastralgmai in Pressbaum, Niideröstriich
*** Sankt Peter in der Au, ä Märktgmai im Bezirk Amstetten in Niideröstriich

****Schwiiz**
*** Au AG, ä Ortsdeil vo dr Stadt Brugg im Kanton Aargau
*** Au (Auenstein, Veltheim), en Ortschaft i de Gmainde Välte und Gaueschtai, Kanton Aargau
*** Au SG, ä Gmai im Kanton St. Galle
*** Au TG, ä Ortsdeil vo dr Gmai Fischinge im Kanton Thurgau
*** Au ZH, d Halbinsel Au, än Ortschaft und Halbinsle i dä Gmaind Wädischwil im Kanton Züri

****Frankrych**
*** Au (Oberelsass), ä Gmai im Oberelsass

und wyters:
* ä Familienamme, wo sich etymologisch vu frz. l'eau = Wasser ablaitet.
* Au (Dateiformat), ä Audio-Dataiformat

**Lueg au:**
* AU
* -au (Ortsnammeendig)
* Aue
* Auen
Wittnau (Breisgau)

**Wittnau** isch e Gmei im Südbade 7 km südlich vu Friburg im Brisgau.

## Geographi
### Geographischi Lag
Wittnau lit guet 7 km südlich vu Friburg in dr Middi vum Hexedal. Säll duet sich vu Friburg zwischenem 644 m hoche Schimberg un dr Weschthäng vum Hochschwarzwald iber Wittnau - wo es sich zue ere „wite Aui“ verbreiteret - bis uff Ehrestette erstrecke. D'Gmarkig vu dr Gmei, wo d'Ortsdeiler Wittnau un Biezighofe dezueghöre, het 504 ha. Si isch durch drei Hüegel prägt, wo bis hit fier dr Wibau gnutzt werre. D'Räbflächi isch aber sit 1980 starch rucklaifig. Im Oschte reicht d'Gmarkig bis zue dr Weschtflanke vum Schauinsland (1284 m).

## Gschicht
Im Zug vu dr Besidlig vum Hexedal im 7. un 8. Johrhundert sin die erschte alemannische Bure ins Biit vu dr hittige Gmei kumme. Si hän ihrene Heef dr Namme Biezighöfe gä. Anno 806 isch säll Dorf s'erscht Mol as Piazinchova urkundlich erwähnt worre. Scho anno 786 berichtet e Schenkigsurchunde vum Kloschter St. Galle erschtmols vu ere Hofaalag mit Kilchli wo mer Witunauia gnennt het.
Bis ins 13. Johrhundert isch no Wittnau dr Sitz vu dr St. Gallermer Verwaltig im Brisgau gsi, bevor säller Sitz uf Ebringe uf dr andere Side vim Schimberg verlegt worre isch. S'Kloschter het bal druff d'Herrschaft verkauft.

Im 14. Johrhundert isch dr Wittnauer Herrehof zue eme öschtriichische Lehe worre. Anno 1805/06 isch Wittnau wie dr ganz Brisgau Deil vum Grossherzogtum Bade worre. Sit 1811 werre d'Ortschafte Wittnau un Biezighofe als Einheit betrachtet un offiziell als Gmei Wittnau bezeichnet. 1971 isch d'Gmei dr Verwaltigsgmeinschaft Hexedal biträtte.

Inzwische isch Wittnau dur dr Zuezug us em nooche Friburg starch gwaxe. D'Gmei giltet as e beliebte Wohnort. D'Baulandpris schwätze do ihr eigeni Sprooch.

## Politik
### Burgemeischter
* Karl Pache (1970 bis 1978)
* Erich Birkle (1978 bis 2002)
* Enrico Penthin (2002 bis 2018)
* Jörg Kindel (sit 2018, au Vogt vu Au.)

### Gmeirot

### Landdagswahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Wappe
S'Wappe erinneret an d'Ursprüng vu dr Gmei un die domolig Verbundeheit mit em Kloschter St. Galle: d'Kilche uf em Berg als eini vu dr äldeschte vum Hexedal, denäbe dr Bär, s'Wappedier vum Kloschter St. Galle.

### Gmeipartnerschafte
Sit 1994 verbindet Wittnau e Partnerschaft mit dr französische Gmei St. André d’Apchonin in dr Region Côte Roaneiise am Fuess vu dr Madleine-Berg, weschtlich vu Roanne Loire. D'Partnergmei het guet 1800 Iwohner un isch wie Wittnau e Wibaugmei.

## Persönlichkeite
### Persönlichkeite, wo mitem Dorf in Verbindig stehn
* Dr Publizist Walter Dirks het sit sinere Pensionierig 1966 bis zue sinem Dod anno 1991 z'Wittnau gläbt.
* Dr ditsch Fuessballbundestrainer Joachim Löw het vu 2007 bsi zue dr Trennig vu sinere Frau, wo noch immer do wohnt, z'Wittnau gwohnt.

## Literatur
* Gemeinde Wittnau (Hg.), *Wittnau, vom Leben im Dorf damals und heute*. 1986

## Weblink
* Offizielli Webpräsenz

## Fuessnote
ב

**Beth** (au **Bet**) isch de zweit Buechschtab im Hebräische Alphabet. 
Beth wird im moderne Hebräisch om Silbeofong nocheme Konsonant un om Wortofong wie [] usgschprôche (in de punktiert Schrybwis miteme Punkt (Dagesch) in de Mitt vum Buechstabe), sunsch wie [].
Er het de Zahlewert 2.

## Gschicht

S' Beth isch e Konsonant. Er kummt vunra schtilisiert Darschtellung vum Huusgrundriss her (beth = Huus). Usem phönizischen Buechschtabe het sich s griechisch Beta entwicklt. Des isch aber durch d Änderung vun de Schrybrichtung noch rächts usgrichtet worre. Därtrus ischs latinisch B entschtonde.

## Bispiil

# בית לחם Bethlehem: "Huus vum Brot"
# בנימין Benjamin: "Sohn vun mine Rechte"
# בַעַל Baal: "Herr", "Bsitzer" 
# בָרוּךְ Baruch, männlichr Vornôme: "Gsegneter" 
# בָרָק Barak: "Blitz" 
# בַר־תַלְמַי Bartalmai, Bartholomäus, aramäisches Lähnwort: "Sohn vum Talmai"

## Persone mitm Nôchnôme Beth

*Alfred Beth Politikar
*Evert Willem Beth Logikar

## Zeichekodierung
Kiwi

Mit **Kiwi** bezaichnet mer

* die flugunfähige neiseeländische Wappevögel, lueg Kiwis
* in Ahlähnig an de Wappevogel als Spitznamme d'Bwohner vu Neiseeland
* dank cleverem neiseeländische Marketing die chinesisch Stachelbeere, lueg Kiwifrucht
* umgangssprochlich als Adjektiv un Präfix fer alles neiseeländisch, bsunders
** d'Landeswährig, lueg Kiwi-Dollar
** die neiseeländische Kultur, lueg Kiwiana
* ä Rennross, Gwinner vum Melbourne Cup 1983
* ä CAD-Software, lueg Kiwi (Software)
* ä Schuehcrememarke
* ä Segelflugzüg vu de Akaflieg Münche, lueg Mü 12
* ä aigenstartfähigs Segelflugzüg vu de Fa. Valentin (Hassfurt), lueg Mistral C, Taifun 17 E
* in de Buechbranche als *KiWi* abkürzt de Buechverlag Kiepenheuer & Witsch
Wittnau

**Wittnau** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Wittnau AG, e Gmaind im Kanton Aargau, Schwyz
* Wittnau (Brisgau), e Gmaind im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald in Südbade, Dytschland

**Lueg au:**
* Widnau, a politeschi Gmoand im Sanggaller Rhintl, Schwiz
ג

**Gimel** (au **Gimmel**) isch de dritt Buechschtab usm Hebräische Alphabet. Där het de Zahlewert 3. Gimel wird im moderne Ivrit wie G im Alemanische usgschproche. Wänn de Buechschtabe uf e Aposchtroph kummt, isch er dr Ersatz fir de schtimmhaft dsch-Luut (IPA: //), wo im Hebräisch nit eksischtiert usser in Fremdwörter.

## Gschicht

**Gimel** isch au e Konsonantbuechschtab vum phönizische Alphabet, wu vermuetli uf d schtilisiert Darschtellung vun eme Kamelhöcker (gamel = Kamel) zruck geht. Vun däm Buechschtabe leitet sich s hebräisch Gimel, s arabisch Dschim un s griechisch Gamma här. Usm letztere isch des latinisch C un G entschtônde.

## Bispiel

* גולית Goliat 
* גלגל (galgal): Rad
* ג'אז Jazz (Gebruch im Fremdwort)
* גַבְרִיאֵל Gabriel: "Mine Schtärk isch Gott" 
* גִדְעוֹן Gideon, männlichr Vornôme

## Zeichekodierung
Gimel

**Gimel** isch de Name vo däne Sache:
* Gimel (Hebräisch), en hebräische Buechstabe
* *Gimel*, en Buechstabe vom Phönizische Alphabet
* *Gimel*, e Funkzion im mathematische Gebiet vo de Kardinalzahlarithmetik
* *Gimel srl*, en Hersteller vo Chindermode z Italie
* *Gimel Organic*, en Produzent vo Bioläbesmittel z Bulgarie

**Gimel** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Gimel VD, e Gmeind im Kanton Waadt, Schwiz
* Gimel-les-Cascades, e Gmeind im Département Corrèze vo de Region Neu-Aquitanie, Frankriich

**Gimel** isch de Vorname vo däne Persone:
* Gimel Everett, e US-amerikaneschi Filmproduzenti, -regisseuri und Dreibuechschriiberi
* Gimel Bergen, mehreri sächseschi Hofbuechdrucker (16.–17. Jh.)

**Gimel** isch de Familiename vo däne Persone:
* Georges Gimel (1898–1962), en französische Kunstmooler

**Gimel** isch en Namesteil vo däne Objekt:
* Straßenbahnstrecke Rolle–Gimel (RG), en ehmolegi elektreschi Stroossebahn im Kanton Waadt, Schwiz
* Allaman-Aubonne-Gimel-Bahn (AAG), en ehmolegi elektreschi Stroossebahn im Kanton Waadt, Schwiz
* Saint-Martial-de-Gimel, e Gmeind im Département Corrèze z Frankriich
* Saint-Priest-de-Gimel, e Gmeind im Département Corrèze z Frankriich

**Lueg au:** 
* Gimmel
* Gymel
Alif

**ʾAlif** oder **Alif** (ألف) isch de ärscht Buechstab usem arabische Alphabet. Er isch usem phönizische Aleph hervorgonge un dertrum mitem latiinische A, däm griechische Alpha unem hebräische Aleph verwondt. Em isch de Zahlewert 1 zugordnet.

## Luutwärt un Umschrift
S Alif bizaichnet entweder de stimmlosi glottali Plosiv (IPA: //) und trait den s Zaiche Hamza. Er entsprecht em Tütsche Knacklut, womer bim Schimpfe ghört: *Du ʔEsel!* oder im Hochtütsche i de Wortfuege: Seeʔadler. Denn bizaichnet er au de vollgöffneti Langvokal (IPA //) und chan au im Wortaafang verstume.

### Alif zur Vokaldehnung
Alif kon de Dehnung vumene Fatha diene. Des erfillt drno praktisch d Funktion vun näm lange Vokal, nämli vumene offene „A“-Luut (IPA []) (wie in „Adelheid“). In däm Fall ischs in de DMG-Umschrift wie e „a“ miteme Strich drüber gschribe (ā).

### Alif als e Trägervokal

S Hamza, wu de Stimmabsatz ussdruggt, brucht in de meischte Fäll e Trägervokal. Des kon nebem Alif au e Waw oder e Ya si. Fongt e Wort miteme Vokal o, fongt s noch de grammatisch Definition miteme Hamza o. Fir d Trägervokal Hamza om Wortofang wird immer s Alif gnumme. Dorum fonge alli Werter, wu miteme Vokal ofonge, in de Schrift mit m Alif o. I de DMG-Umschrift werds miteme Bögli gschribe (ʾ), wo geg links offen isch. I de nödwüsseschaftliche Literatur werds aber i de Regle nöd bizaichnet, do i europäische Sproche de Luut fälschlicherwiis nöd as Phonem empfunde werd. Au i ugnaue phonetische Umschrifte werd d Lut mengisch underschlage.

### Stumms Alif
Om Wortend wirds Alif in bschtimmti Verbforme zur Vokaldehnig un als Träger vu de indeterminierte Akkusativendung (*-an*) gnumme. S bliibt drno gnauso stumm wie in einzelni Werter مائة (*mi'a*, „hundert“). S'Alif het in däni Fall e rein orthografischi Funktion.

## Bsunderhite vun de Schribung
Goht däm Alif e Lam vorus, wirds Onschtell vo de Schriibung لـا d Ligatur لا (Lam-Alif) verwändet.

## Alif als e Hilfszeiche

Im hitige Arabisch gibt s e hondvoll Werter, wu e longs a (*ā*) hen, wu aber nit gschriibe wird. Soll s *ā* widergebe werre, konn e kleins Alif uf d vorgongene Konsonante (im Bild as Kreis dargstellt) gsetzt werre.

## Alif im Unicode

Auch s hochgstellt Alif isch kodifiziert, wird aber in mangii Schriftarte nit dargstellt.
ᚨ

**ansuz** (ᚨ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de a-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *óss*, Altdänisch ᚭᚢᛋ *aus* und Altenglisch *ós*, het aber d Form ᚩ. D Bidütig isch "Ase"; da isch i de nordische Mythologi de Name vomene Göttergschlecht. Im gotische Alphabet haisst de Buechstabe "a" (𐌰) *aza* und bidütet möglicherwiis "Achse", d Form entsprecht em griechische Alpha (A) und au em latinische A.

D a-Ruune isch die viert Ruune i allne öberlifrete Ruunealphabet und die viert Ruune vom Freys ætt.

Im altfriesische und altenglische Futhorc het sich die Ruune i drai Variante uufgspalte: ᚫ æsc »Esche«; ᚪ ác »Aiche« und ᚩ ós »Ase«.

## Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch volloffni Vokal, lang oder churz (IPA //), so i de ältere und i de kontinentale Runeinschrifte. Im Spoturnordische und Altnordische för en Vokal, wo zwüschet /a/ und /o/ stoot, er werd allgemain i de Forschig miteme ghögglete "a" (ą) transkribiert (IPA: //). Di altenglische Ruune stönd för /a/, // und //.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik bidüütet d a-Ruune Botschaft, Extase und Wortgwandhait und werd mitem Gott Odin i Verbindig broocht, well er de Hoptgott vo de Ase isch. Im Ruuneyoga bildet me da Zaiche, indem mer baid Händ ase geg före, schräg abe hebt, so ases vo de Siite ussiet wie die Ruune.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Hagals Aett

**Aettir** (Altnordisch: ætt, Pl.: ættir "Achtergruppe") isch d Futhark-Unterteilung vun de gmeingermanische Rune in drey Gruppe zu acht Rune.

D zweyt Grupp, **Hagals ætt**, bschtoht us de Rune ᚺ&nbsp;haglaz,  ᚾ&nbsp;naudiz, ᛁ&nbsp;isaz, ᛃ&nbsp;jera, ᛇ&nbsp;ihwaz, ᛈ&nbsp;perthro, ᛉ&nbsp;elhan un ᛊ&nbsp;sowilo.
Freys Aett

**Aettir** (Altnordisch: ætt, *Pl.*: ættir "Achtergruppe") isch d Futhark-Unterteilung vun de gmeingermanische Rune in drey Gruppe zu acht Rune.

D erscht Grupp, **Freys ætt**, »Achtergruppe vum Gott Freyr« bschtoht im ältere Futhark us de Rune: ᚠ&nbsp;fehu, ᚢ&nbsp;uruz, ᚦ&nbsp;thurisaz, ᚨ&nbsp;ansuz, ᚱ&nbsp;raido, ᚲ&nbsp;kenaz, ᚷ&nbsp;gebo, ᚹ&nbsp;wunjo.
Tys Aett

**Aettir** (Altnordisch: ætt, *Pl.*: ættir "Achtergruppe") isch d Futhark-Unterteilung vun de gmeingermanische Rune in drey Gruppe zu acht Rune.

Die dritt Grupp, **Týs ætt**, »Achtergruppe vum Gott Týr«, bschtoht us de Rune ᛏ&nbsp;tiwaz, ᛒ&nbsp;berkana, ᛖ&nbsp;ehwaz, ᛗ&nbsp;mannz, ᛚ&nbsp;laguz, ᛜ&nbsp;ingwaz, ᛞ&nbsp;dagaz un ᛟ&nbsp;othila.
ᛒ

**berkana** (ᛒ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de b-Ruune. Er haisst uf Altnordisch *bjarkan*, Altdänisch ᛒᛁᛅᚱCᚭᚾ *biercan*; Altenglisch *beorc* und im Hrabanische Alphabet *birich*. D Bidütig isch nordisch «Bilechlaub« und sus »Bilche«. Au de gotisch Buechstabe "b" (𐌱) haisst wie d Ruune *bercna*, d Form entsprecht aber a em griechische Beta. 

D b-Ruune isch di achzeet Ruune im alte Futhark und di drizeet im nordische futhork. Si isch di zwoot Ruune im Tys Ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch stimmhafti labiali Plosiv und sis frikativi Allophon (IPA //+//), so i de ältere Ruuneinschrifte und im altenglische Futhorc. Degege i de kontinentale Runeinschrifte  nume för //.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik beditet d b-Ruune Neijbeginn, Schöpfung, Geburt un Wachstum.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Harpolingen

**Harplinge** isch e chlins Dorf im Hotzewald mit rund 700 Iwohner un isch de östlichst Stadtdail vu Bad Säckinge im dytsche Landkrais Waldshuet am Hochrhi u nid wit vu de Schwizer Gränze. D'Entfernig zum Ortskern vo Säckige isch öbbe sybe Kilometer. E Stroß verbindet's usserdem mit em Säckiger Ortsdeil Ripplinge, wo zwei Kilometer witer westlig litt.

Die geographische Koordinate vum Ort (Chilchturm) sin 

Harplinge lit uf etwa 450-500 m ü. NN (Ortszändrum: 484 m) un biitet ä scheene Blick uf d'Schwizer Alpe. Es isch uff em Südhang vom Hotzewald und fallt in Richtig Rhy ab.

De Ort isch scho vo de Alemanne bsydelt gsi, wo-n-en wäge siner Lag güet hän chönne bedrätte. Bi de erschte urkundlige Erwähnig im Johr 1281 wird de Ort als *Hartpolingen* gnännt. Es müeß sällemols e Gschlächt mit em Name *von Harpolingen* gee ha, wo 1328 und 1402 erwähnt wird. Als Bstanddeil vom Dinghof Murg hän d'Herre vo Wiladige au z Harplinge bis 1376 d'Grichtbarkeit gha. Wo's sälli Meier spöter nümmi gee hät, isch d'Grichtbarkeit an s Stift Säckige übergange, wo's bis zu siner Ufflösig (1806) bhalte hät.

Zu de Zit vo de Habsburger hät Harplinge zu de Grafschaft Hauestei ghört. 1806 isch's an Bade cho.

De Erscht Wältchrieg hät zäh Ywohner vo Harplinge s Läbe chostet, im Zweite Wältchrieg sin 22 Harplinger umcho und eine isch vermisst worre.

Im Johr 1973 isch Harplinge im Zug vo de Gmeindereform vo Bade-Württeberg uff Säckige ygmeindet worre.

Zue de bsundere Sähnenswirdigkaite ghört de Murgdallehrpfad an de Murg, wo östlich vum Dorf dief ins Dal igschnitte fließt. Ußerdäm de **Dorflaade**, wos früsches Holzofebroot git.

## Quelle
* www.bad-saeckingen-tourismus.de
ᚲ

**kauna** oder **kênaz** (ᚲ) sind di erschlossne urgermanische Näme vo de k-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *kaun* und het d Form ᚴ, Altdänisch ᚴᚭᚢᚾ *caun*; Altenglisch *cén* (Form: ᚳ) und im Hrabanische Alphabet *chen* (ᚴ), wäred q-Rune *chon* (ᛩ) haisst. D Bidütig vo *kauna isch "Gschwüer, entzündig, Chranket" und vo *kênaz »Chiespoo«. De gotisch Buechstabe "k" (𐌺) haisst *chozma* und bidütet vellicht au »Gschwüer«.

D k-Ruune isch die sechst Ruune i allne öberlifrete Ruunealphabet und die sechst Ruune vom Freys ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch stimmlosi velari Plosiv (IPA //), so i de ältere und au i de kontinentale Runeinschrifte; i de nordische Inschrifte för /k/, // und //, im altenglische Futhorc aber för di palatalisierti Variante (IPA: //).

## Variante
Z Skandinavie het mer im Mittelalter Pünkt i d k-Ruune gschribe und zwor ᚵ för /g/ und ᚶ för /ng/. Z England het mer e noiji Rune gschaffe, um s alti nödpalatalisierti /k/ z schriibe (ᛣ), wo de Name *calc* (»Chelch«?; »Chalch, Chriide«?; »Stifel«?) trait und us de alte g-Ruune isch e nois Zaiche för de "sekundär palatalisierti" Lut /kj/ kreiert worde (ᛤ). Do da Zaiche nu i epigraphische Inschrifte vorchunnt, isch de Name vo dere Ruune nöd bikannt.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᚷ

**gebô** (ᚷ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de g-Ruune. Er lutet uf Altenglisch *gyfu* und im Hrabanische Alphabet *gibu*. D Bidütig isch "Goob". Au de gotisch Buechstabe "g" (𐌲) haisst wie die Ruune *geuuo* d Form entsprecht aber em griechische Gamma. 

D g-Ruune isch die sibet Ruune im Ruunealphabet und di sibet Ruune im erste Ætt. Z Skandinvie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde und mit de k-Ruune gschribe worde.

## Luutwert und Wariante
D Ruune stoot för de gmaingermanisch stimmhafti velari Plosiv und sis frikativi Allophon (IPA //+//), so i de ältere Ruuninschrifte,  i de kontinentale Runeinschrifte aber nume för /g/ und im altenglische Futhorc aber för /ɣ/ und //. Z England isch för de Plosiv d Variante ᚸ gschaffe worde, mitem Name *gár* »Geer, Speer«. I nordenglische Ruuneinschrifte findet sich au d Form ᛤ und stoot do för "sekundär palatalisierts" /kj/.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik bidüütet d g-Ruune Gschenk, au im spirituelle Sii. Im Ruuneyoga stoot mer uufrecht und spraizt baid Bai und geg ufe bai Arm, so ases vo voore wie die Runne ussiet.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᚹ

**wunjô** (ᚹ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de w-Ruune. Er lutet uf Altenglisch *wynn* und au de gotisch Buechstabe "w" (𐍅)  haisst *uuinne*. D Bidütig isch »Froid, Wunne«, de gotisch Name chönnt aber au »Waid, Wise« haisse, wie im schwitzertütsche Uusdruck »Wunn und Waid«. Z Skandinavie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde.

D w-Ruune isch die acht Ruune im Ruunealphabet und die acht Ruune vom Erste Ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot i alne Traditione för de gmaingermanisch labiali Halbvokal /w/, wo nöd wie s Tütsche sondern wie s Englische "w" (IPA: //) uusgsproche werd.

## Wiiterlebe
Die Ruune isch z England is latiinische ABC ufgnoo worde (gross: Ƿ; chlii: ƿ) und het au de Name Altenglisch *wynn* und Mittelenglisch *wen*. Spöter isch er dur d Schriibig "w" ersetzt worde. Au s Hildebrandslied bruucht da Zaiche.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᚦ

**þurisaz** oder **þurnaz** (ᚦ) sind di erschlossne urgermanische Näme vo de th/þ-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *þurs*, Altdänisch ᚦᚼᚢᚱᛋ *dhurs*; Altenglisch *þorn* und im Hrabanische Alphabet *dorn*. D Bidütig isch "Thurs, Riis" oder "Dorn". Im Mittelalter het mer z Skandinavie die Ruune au miteme Punkt gschribe, um de stimmhafti Frikativ /ð/ z schriibe. De gotisch Buechstabe "þ" (𐌸) haisst degege *thiuth* "Guets" und d Form entsprecht em griechische Buechstabe Phi (Φ). 

De Buechstaabe isch im Altenglisch und Mittelenglische no lang bruucht worde, denn aber dur d Schriibig "th" ersetz worde (ae. þorn; me. þorn, thorn; ne. thorn »Dorn«). Im Isländische werd de Buechstabe (grooss: Þ, chlii: þ: *þorn* /θotn̥/) no hüt bruucht.

D th/þ-Ruune isch die dritt Ruune i allne öberlifrete Ruunealphabet und die dritt Ruune vom Freys ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch interdentali stimmlosi Frikativ (IPA //), so i de ältere und i de kontinentale Runeinschrifte. Im Altenglische stoot er för /θ/ und s stimmhafti Allophon //, baid Luut sind aber i Tegscht, wo mitem latinische Alphabet verfasst worde sind, mengisch au mit em Zaiche "ð" gschribe worde. Au im nordische Futhork stoot th-Rune för /θ/ und /ð/. De isländisch Buechstabe werd nume för de stimmlos Frikativ bruucht, de stimmhaft Lut werd degege mit "Ð" bzw. "ð" gschribe.
 
## Esotheerik
I de moderne Esotheerik bidüütet d th-Ruune zerstörischi und schadvolli Mächt aber au chraftvolli Vertaidigung.  Im Ruuneyoga bildet mer die Ruune, wemer sich en Arm siitwärts i sini Hüft stemmt, de Ellboge geg use, so ases vo voore a die Ruuneform erinneret.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᚱ

**raiðô** (ᚱ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de r-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *reið*, Altdänisch ᚱᛅᛁᚦᚢ *reidu*; Altenglisch *rád* und im Hrabanische Alphabet *rehit* und de gotisch Buechstabe "r" (𐍂) haisst *reda*. D Bidütig isch "Faart, Ritt, Wage".

D r-Ruune isch die füft Ruune i allne öberlifrete Ruunealphabet und die füft Ruune vom Freys ætt.

## Luutwert
Die Ruune stoot i allne Ruunetraditione för de gmaingermanisch postdentali Vibrant (IPA //) und mues i de Uusproch underschide werde vo de Elch-Ruune, wo mindest i de nordische Tradition för de uvulari r-Luut (IPA //) stoot.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik bidütet d r-Ruune Raise, Biwegig, Verändrig, Voraachoo und Fortschritt. Im Ruuneyoga werd si bildet, wem mer en Arm siitlich i d Hüft stützt, de Ellboge geg use und de Fuess vode gliich Siite schräg geg use stellt, so ases vo vore wie die Ruune ussiet.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᚺ

**haglaz** (ᚺ ᚻ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de h-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *hagall*, Altdänisch ᚼᚭᚴᚭᛚ *hagal*; Altenglisch *hægl* und im Hrabanische Alphabet *hagale*. D Bidütig isch "Hagel". Au de gotisch Buechstabe "h" (𐌷) haisst *haal*, d Form stammt aber vo de latiinische Unziale h. 

D h-Ruune isch die nüüt Ruune im alte Ruunealphabet, aber die sibet im nordische Futhork. Si isch di erst Ruune im Hagals ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch stimmlosi glottali Frikativ und sis velari Allophon (IPA //+//)

## Form
Di aistrichig Ruune ᚺ werd bis is sechst Joorhundert bruucht, denn setzt sich z England di zwaistrichig Form ᚻ düre, wo di anzig Form ufem Kontinent isch. Abem achte Joorhundert ninnt d Ruune z Skandinavie d Form ᚼ aa.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik bidüütet d h-Ruune Verderbe aber au Useforderig.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᚾ

**nauðiz** (ᚾ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de n-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *nauð*, Altdänisch ᚾᚭᚢᚦᛦ *naudr*; Altenglisch *nyd* und im Hrabanische Alphabet *not*. D Bidütig isch "Not, Zwang". Au de gotisch Buechstabe "n" (𐌽) haisst *noicz*. 

D n-Ruune isch die zeet Ruune im alte Ruunealphabet, aber die acht im nordische Futhork. Si isch di zwoot Ruune im Hagals ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch labiali Nasal (IPA //).

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik biditet d n-Ruune schwers Schicksal, Not, Bedirfnis noch Besserung, abr au Verôntwortung un Widerschtôndskraft wo drus resultiert.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛁ

**îsa**  (ᛁ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de i-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *ís*, Altdänisch ᛁᛋ *is*; Altenglisch *ís* und im Hrabanische Alphabet *his*. D Bidütig isch "Iis". Au de gotisch Buechstabe "i" (𐌹) haisst *iiz*. 

D i-Ruune isch die elft Ruune im alte Ruunealphabet, aber die nüüt im nordische Futhork. Si isch di dritt Ruune im Hagals ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch ungrundeti offni vorderi Vokal (IPA //). Im nordische Futhork dezue ane no för //, // und //. Um si z entlaste isch im Mittelalter för /e/ und /æ/ e Punktrune (ᛂ) gschaffe worde.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik biditet d i-Ruune Stillstônd.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛈ

**perþô**  (ᛈ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de p-Ruune. Er lutet uf Altenglisch *peorð* und im Hrabanische Alphabet *perth*. D Bidütig isch schlichtweg nöd bikannt, d Vorschläg gönd vo »Fruchtbomm«, »Tanz«, »Gurgeli« bis zu »Penis« oder »Vulva«. Au de gotisch Buechstabe "p" (𐍀)  haisst *pertra*, d Form isch aber s griechisch Pi.

D p-Ruune isch die vierzeet Ruune im Ruunealphabet und feelt im nordische Futhork, wo d b-Ruune deför bruucht werd. Si isch di sechst Ruune im zwaite Ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot i alne Traditione för de gmaingermanisch stimmlosi labiali Plosiv (IPA: //).

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛊ

**sôwelô** (ᛊ) isch de erschlossni urgermanisch Näme vo de s-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *sól*, Altdänisch ᛋᚢᛚᚢ *soulu*, Altenglisch *sygil* und im Hrabanische Alphabet *suhil*. D Bidütig isch »Sunne«. Au de gotisch Buechstabe "s" (S) haisst *sugil*, d Form isch aber die vom latiinische S.

D s-Ruune isch die sechzeet Ruune im alte Ruunealphabet und di elft Ruune im nordische Futhork. Si isch di acht Ruune im zwaite Ætt und im nordische Futhork di füft Ruune im Hagals ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch stimmlosi alveolari Sibilant (IPA: //). 

## Form
Die vierstrichig Form ᛊ isch di älteri Form und ufem Kontinent verbraitet. Denebet sind au füf- oder gär sechsstrichigi Forme bruucht worde. Spöter sind si dur di draistrichig Variante ᛋ ersetzt worde. 

## Wiiterlebe
E draistrichigi Variante vo de s-Ruune isch vode Nazi underem Name *"Siegrune"* bruucht worde. Si wird hit nôch m Hakekriz ôm ditlichschte mit d Nazi in Verbindung brôcht. Ä us zwey "Siegrunen" kombinierts Zeiche isch s Emblem fir d SS gsi. D eifach "Siegrune" isch au s Emblem vum „Dütsche Jungvolk“ in de Hitlerjuged gsi. Hit isch s Bruuche vo "Siegrune" stroofrechtlich verbote.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik beditet d s-Rune Glyck.

## Ekschterni Syte

*In Deutschland verbotene Zeiche un Symbole

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛏ

**tîwaz** (ᛏ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de t-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *týr*, Altdänisch ᛏᛁᚢᛦ *iu* (en Schriibfeeler); Altenglisch *tí, tír* und im Hrabanische Alphabet *ziu*, het aber d Form ᛠ. D Bidütig isch »Gott« oder »Ziu«. Au de gotisch Buechstabe "t" (𐍄) haisst *tyz*, d Form isch aber s griechische Tau.

D t-Ruune isch di sibezeet Ruune im alte Ruunealphabet und di zwölft Ruune im nordische Futhork. Si isch di erst Ruune im Týs ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch stimmlosi dentali Plosiv (IPA //), im nordische Futhork aber au för s stimmhaftli //. Spöter isch för da d Punktruune ᛑ bruucht worde.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik biditet d t-Rune hartr Kômpf sowiä Selbschthingab un Uffopferung im Kômpf fyr gsetzti Ziil, Notwendigkeit vun ra Ziilsetzung, Kômpf fyr Grechtigkeit un Wôhrheit, Disziplin, Durchhaltvermöge un au s schlussendlichi Erreiche vum Ziil

### Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛖ

**ehwaz** (ᛖ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de e-Ruune. Er haisst uf Altenglisch *eoh* und im Hrabanische Alphabet *ech*. D Bidütig isch »Ross«. Au de gotisch Buechstabe "e" (𐌴) haisst wie d Ruune *eyz*, d Form entsprecht aber a em griechische Epsilon. 

D e-Ruune isch di nünzeet Ruune im Futhark und di dritt Ruune im dritte Ætt. Z Skandinavie isch d e-Ruune im 8. Joorhundert verschwunde und denn mit de i-Ruune gschribe worde.

## Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch vorderi offni ungrundeti Vokal (IPA //).

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik beditet d e-Ruune Fortschritt.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛗ

**mannz** (ᛗ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de m-Ruune. Er haisst uf Altnordisch *maðr*, Altdänisch ᛘᚭᚾᛦ *manr*; Altenglisch *man* und im Hrabanische Alphabet *man*. D Bidütig isch «Maa, Mentsch«. Au de gotisch Buechstabe "m" (𐌼) haisst wie d Ruune *manna*, d Form entsprecht aber a em griechische My. 

D m-Ruune isch di zwangist Ruune im alte Futhark und di viert im dritte Ætt, aber di vierzeet Ruune im nordische Futhork und di dritt Ruune im Tys Ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch labiali Nasal (IPA //).

## Form
D Form ᛗ isch fest i allne Traditione, werd aber im Mittelalter mengisch mit de ᛞ-Ruune verwechslet.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik stoot d m-Ruune fir es starks Selbscht und fir Schicksal.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛚ

**laguz** (ᛚ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de l-Ruune. Er haisst uf Altnordisch *lögr*, Altdänisch      ᛚᚭᚢᚴᛦ *laucr*; Altenglisch *lagu* und im Hrabanische Alphabet *lagu*. D Bidütig isch  »Wasser«, im Dänische vellicht »Lauch«, aber d Graphii /au/ chan au de u-Umlut agee. Au de gotisch Buechstabe "l" (𐌻) haisst wie d Ruune *laaz*, d Form entsprecht aber a em griechische Lambda. 

D l-Ruune isch di ainezwangist Ruune im alte Futhark und di füft im dritte Ætt, aber di füfzeet Ruune im nordische Futhork und di viert Ruune im Tys Ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch dentali Lateral (IPA //).

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik beditet d l-Ruune Gfühl, Intuition, Unterbewussts und Harmonii mit de Schöpfung.

## Zeichekodierung

## Büecher
* .
ᛃ

**jêra**  (ᛃ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de j-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *ár*, Altdänisch ᚭᚱ *ae* (en Schriibfeeler); Altenglisch *gér* und im Hrabanische Alphabet *ger*, wobi biachtet werde mue, ass i all dene Näme s Ge as e Jot usgsproche werde söll. D Bidütig isch "Joor, Ern". Au de gotisch Buechstabe "j" (𐌾) isch us de Ruune entwicklet und haisst *gaar*. 

D j-Ruune isch die zwölft Ruune im alte Ruunealphabet, aber die zeet im nordische Futhork. Si isch di viert Ruune im Hagals ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch palatali Halbvokal (IPA //), so i de ältere und i de kontinentale Runeinschrifte und au im altenglische Futhorc. Well s Wort im Altnordische im 7. Joorhundert s Jot im Wortafang verloore het, werd die Ruune bruucht um de volloffni Vokal // z schriibe.

## Form
D Ruune het sini Form i de jüngere Traditione gänderet; z Skandinavie isch si ᛅ und z England ᛄ.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛇ

**îhwaz**  (ᛇ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de ï-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *ýr*, Altdänisch ᛁᚱ *ir*; Altenglisch *éoh* und im Hrabanische Alphabet *ih*. D Bidütig isch "Iibe". Z Skandinavie isch de Name aber uf d Elch-Ruune öbertrait wore. 

D ï-Ruune isch die drizeet Ruune im Ruunealphabet und feelt im nordische Futhork. Si isch di füft Ruune im zwaite Ætt.

## Luutwert
De gnaui Luutwert vo dere Ruune isch nöd bikannt, mue aber en i-äänliche Luut gsii si, drum werd er maist mit **ï** transkribiert. I de altenglische Tradition werd er entweder för de Vokal // oder de velari Frikativ // bruucht, ainisch au för //.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛜ

**ingwaz** (ᛗ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de Ing-Ruune. Er haisst uf Altenglisch *Ing* und isch de Name vomene Held. Au de gotisch Buechstabe 𐍇 haisst wie d Ruune *enguz*, d Form entsprecht aber em griechische Chi. 

D Ing-Ruune isch di zwooezwangist Ruune im alte Futhark und di sibet im dritte Ætt. Z Skandinavie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde.

## Luutwert
D Ruune stoot i allne Traditione för de gmaingermanisch velar Nasal (IPA //). De Luut vom gotische Buechstabe isch öbrigens nöd bikannt.

## Form
Di eltist Form isch ᛜ, jüngeri Wariante sind altenglisch ᛝ und im Iisruna-Traktat ᚬ.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik biditet d Ing-Ruune innres Fiir, Schaffe und Produktivität.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛞ

**dagaz** (ᛞ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de d-Ruune. Er haisst uf Altenglisch *dæg* und im Hrabanische Alphabet *tac*, wer aber för d t-Ruune bruucht. D Bidütig isch "Taag". Au de gotisch Buechstabe "d" (𐌳) haisst wie die Ruune *daaz* d Form entsprecht aber a de latiinische Unziale d. 

D d-Ruune isch di draiezwangist Ruune im Ruunealphabet und di sibet Ruune im dritte Ætt. Z Skandinvie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde und mit de t-Ruune gschribe worde.

## Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch stimmhafti dentali Plosiv und sis frikativi Allophon (IPA //+//), so i de ältere Ruuneinschrifte.  Degege im altenglische Futhorc und i de kontinentale Runeinschrifte  nume för /d/.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik bedüütet d d-Ruune Liecht, Erlüüchtig und Erchenntnis.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᛟ

**ôþila** oder **ôþala** (ᛟ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de o-Ruune. Er haisst uf Altenglisch *œþel, éþel*  und im Hrabanische Alphabet *othil*, werd aber för d ᚩ-Ruune bruucht. De Name bidütet »Erbpsitz«. Au de gotisch Buechstabe "o" (𐍉) chunnt vo dere Ruune und haisst *utal*. 

D o-Ruune isch di vierezwangist Ruune im alte Futhark und di acht im dritte Ætt. Z Skandinavie isch die Ruune im 8. Joorhundert verschwunde und mit de a-Ruune gschribe woorde, wo de Lutwert /o/ öbercho het.

## Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch hinderi mitteloffni grundeti Vokal (IPA //), so i de ältere und i de kontinentale Runeinschrifte. Im Altfriesische und Altenglische het si de Umlut // dargstellt und isch denn nüme bruucht worde, nochdem de zu // entrundet woren isch.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik biditet d o-Ruune Bsitz, Witertrage un Pflege vunem Erb sowie Verbundeheit mit de Sinne.

## Nazi-Ruune
D **Odal-Rune** isch im Zweyte Weltkrieg vun de SS-Division Prinz Eugen, vun de Hitlerjuged (HJ) un däm Rasse- und Siedlungsamt als Kennzeiche verwendet worre. Es isch hit ä verbreitets Symbol in de Neonazi-Szen, bsunders bi Organisatione und symbolisiert s Vaterland.

D Rune wird au von de faschistisch Wiking-Jugend un vum faschistische Bund Nationaler Studenten verwendät. Wu d beidi Gruppe verbote worre sin, sin au diä vun dänne verwendeti Symbol verbote wôrre. (Verbot durch das Innenministerium, Az.: IS 2-619331/5, am 10. November 1994 gem. § 3 VereinsG, bestätigt durch BVerwG, Az.: 1 A 3.94, am 13. April 1999.) S Darschtellungsverbot bschränkt sich abr numme uf d Verwendung im Zommenhông mit de gnônnte Organisatione.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X

## Ekschterni Syte
* Ruune im Dritte Riich