open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Badisches Staatstheater Karlsruhe

S **Baadische Staatstheater Karlsrue** isch scho im 18. Joorhundert as herzogligs Hooftheater erwäänt worde und umfasst hüte d Sparte Opere und Konzärt mit dr Badische Staatskapälle Karlsrue, wo äins vo de eltiste Orchester uf dr ganze Wält isch, d Sparte Danz mit em Staatsballett Karlsrue und d Sparte Schauspiil mit em Staatstheater und em Junge Staatstheater.

S Theater het e guete Ruef und Bsuecher chömme au vo dr andere Site vom Rhii, us dr Südpfalz und us Frankriich. Überregional si d Händel-Festspiil Karlsrue, wo jeede Früelig stattfinde, und dr Opereball, wo im Mai veraastaltet wird und dr grösst im Südweste vo Dütschland isch.

Mit em Junge Staatstheater und dr Sparte Volkstheater brobiert s Huus nöiji Bsuechergrubbe aazzie. Alli zwäi Joor organisiert s Staatstheater Karlsrue mit andere die Öiropäische Kulturdääg. Im Juni 2013 findet do s Festival Premiéres für jungi öiropäischi Reschissöör statt, zämme mit Stroossburg und de Theater Le-Maillon Théâtre de Strasbourg und em Théâtre National de Strasbourg (TNS).

S Staatstheater Karlsrue isch für s beste Opere- und s beste Konzärtbrogramm z Dütschland 2012/13 uszäichnet worde. Sit dr Säsong 2011/12 läitet dr Peter Spuhler s Huus as Generalintendant. Es isch äins vo zwäi Staatstheater und wird vom Land Baade-Württebärg dräit. D Stadt Karlsrue zaalt d Helfti vo de Subwenzioone.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Badisches Staatstheater Karlsruhe
* Gesellschaft der Freunde des Badischen Staatstheaters
9. November

Dr **9. Novämber** isch dr 313. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 314. in Schaltjohr), dodermit blybe no 52 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 744: D Beata, e Frou us eme ryche alemannische Gschlächt vo de Beata-Sippe im alte Zürigau, verchauft em Chloschter Sanggale ires chlyne Chlöschterli uf dr Insle Lützelau im Zürisee und Hoofgüeter i de Ortschafte Kemprate (hüt en Ortsdeil vo dr Stadt Repperschwil-Jona, Schmerike, Uzne im Kanton Sanggalle und Mönchaltorf, Riedike, Nussbärg (hüt i dr Gmeind Schlatt), Berlike (hüt z Buebike) und Nänike (hüt i dr Stadtgmäind Uschter) im Kanton Züri. D Urkunde, wo der Hiringus im Chloschter vo Bängge über die Schänkig gschribe und wo dr Graf Bebo signiert het, isch eini vo de eltischte im Chloschterarchiiv vo Sanggale.
* 1918: Novämberrevolution: Dr Rychschanzler Maximilian vu Bade verchindet aigemächtig d Abdankig vum Chaiser Wilhelm II. un beufdrait dr Friedrich Ebert mit dr Amtsgschäft. Dr Sozialdemokrat Philipp Scheidemann rieft gege 14 Uhr vum Rychsdagsgebei di „dytsch Republik“ uus. Zwoo Stunde speter verchindet dr Spartakist Karl Liebknecht vum Berliner Stadtschloss uus di dytsch Räterepublik.
* 1932: Bi dr Uurueje vu Gämf 1932 verschieße Soldate vu dr Schwyzer Armee dryzeh Demonstrande bin ere antifaschistische Chundgebig un verletze sächzg schwär.
* 1938: Rychspogromnacht: Im Dytsche Rych chunnt s rychswyt zue organisierte Ibergriff gege Jude un jidischi Yyrichtige, wu unter anderem Synagoge in Brand gsteckt wäre. D Bolizei un d Fyyrwehr hän d Wysig iberchuu, nume nitjidisch Aigetum z schitze.
* 1953: Kambodscha wird unabhängig vu Frankrych.
* 1989: Fall vu dr Berliner Muur: Noch ere Prässekumferänz, wu s SED-Politbiromitglid Schabowski sofortigi Raisefreihait verchindet het, wäre d Gränzibergangstelle an dr Berliner Muur un an dr innerdytsche Gränze ufgmacht – des isch dr Aafang vum Änd vu dr DDR gsii.

## Uf d Wält chuu
* 1683: Georg II., Chengi vu Großbritannie un Irland
* 1819: Annibale de Gasparis, italienische Aschtronom
* 1833: Karl Muser, dytsche Dialäktdichter
* 1846: Emma Coradi-Stahl, Schwyzer Frauerächtleri
* 1905: Erika Mann, düütschi Autoorin
* 1908: Alois Burger, dytsche Haimetschrifsteller
* 1965: Karoline Eichhorn, dytschi Schauspiileri
* 1970: Barbara Kirchner, dytschi Chemikeri un Schriftstelleri
* 1982: Massiv, paleschtinensisch-dytsche Rapper

## Gstorbe
* 959: Konstantin VII., byzantinische Chaiser
* 1826: Jakob Heinrich Meister, schwyzerische und französische Theoloog und Autor
* 1919: Eduard Müller, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1942: Ernest Chuard, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1952: Chaim Weizmann, israelische Bolitiker
* 1970: Charles de Gaulle, franzesische General un Bolitiker
* 1973: Émile Storck, elsässische Schriftsteller
* 1993: Vishnu-devananda, indische Yogamaischter
* 2015: Ernst Fuchs, eschtrychische Künschtler
* 2024: Ram Narayan, indische Sarangispiiler

## Weblink

## Fuessnoote
8. November

Dr **8. Novämber** isch dr 312. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 313. in Schaltjohr), dodermit blybe no 53 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1307: Rütlischwur (no dr *Chronicon Helveticum* vum Schwyzer Historiker Aegidius Tschudi (Bild)).
* 1685: Im *Edikt vu Potsdam* gwehrt dr Groß Kurfirscht Friedrich Wilhelm dr franzesische Hugenotte Privilegien un eine sicheri Haimstatt z Brandeburg.
* 1853: Dr John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid *[[(27) Euterpe|Euterpe]]*.
* 1939: Bim Attentat vum Georg Elser uf dr Adolf Hitler un d Fierig vu dr NSDAP im Minchner Bürgerbräukeller chemme acht Mänschen ums Läbe. Dr Hitler sälber het s Lokal aber scho 13 Minute friejer verloo.
* 1960: Dr Demokrat John F. Kennedy sigt bi dr US-Bresidäntschaftswahle iber dr Republikaner Richard M. Nixon.

## Uf d Wält chuu
* 1912: Hermann Stern, dytsche Komponischt
* 1921: Waclaw Orlikowsky, Ballettmaischter z Basel
* 1935: Alain Delon, franzesische Schauspiiler
* 1966: Heike Hennig, dytschi Choreografin un Regisseuri
* 1884: Christian Mergenthaler, dytsche Bolitiker
* 1884: Hermann Rorschach, Schwyzer Psychiater un Psychoanaytiker
* 1888: Paul Meinherz, Schwyzer Dialäktolog, Lehrer un Regierigssekretär
* 1918: Silvana Lattmann, italienisch-schwyzerischi Schriftstelleri
* 1951: Marie-Theres von Gunten-Walthert, Schwyzer Komponischtin

## Gstorbe
* 1674: John Milton, änglische Dichter
* 1821: Jean Rapp, franzesische Général division un Adjudant vum Napoléon
* 1859: Johann Rudolf Frey, Basler Bolitiker
* 1908: Victorien Sardou, franzesische Dramatiker
* 1945: Emil Baer, Schwyzer Theolog un Orientalischt
* 2007: Hannes Taugwalder, Walliser Mundartautor
* 2018: Gottfried Weilenmann, Schwyzer Radrännfahrer
* 2025: Felix Eitner, dytsche Schauspiler

## Weblink
Korea

**Korea** isch bis 1910, wo s Land vom Japanische Kaiserriich annektiert worde isch, en Staat im Oschte vo Asie gsi.

## Geografii
Korea isch uf ere Halbinsle südlich vo China gläge. Im Weschte isch s Gääle Meer, im Oschte und Süde isch s Japanische Meer. D Hauptstadt isch öpe i d Mitti vom Land gläge und hät *Hanseong* ghaisse. Das isch d Stadt Seoul, wo hüt d Hauptstadt vo Südkorea isch.

## Gschicht
I de erschte Johrhundert vo üsere Zyträchnig häts uf em Gebiet vo de Koreanische Halbinsle drü koreanischi Königriich ge. I däre Zyt isch z Korea de Buddhismus iigfüert worde. Vo 1897 bis 1910 hät s Land *Daehan Jeguk* (Kaiserriich Korea) ghaisse. Sit 1948 isch s Gebiet i Nord- und Südkorea tailt.

## Weblink
Küchlin-Theater

S **Kiechli** isch e historischs Theater und Kino an dr Stäinevorstadt 55 z Baasel. S Theater stoot hüte under Dänggmolschutz.

## S Pathé Küchlin
S hütige Kiechli isch e Kinokomplex mit elf Sääl für 118 bis 556 Zueschauer. Jeede Saal het sis äigene Fuajee. Dr historisch Saal 1 het 556 Blätz und e bsundrigi VIP Abdäilig für 44 Gest.

## Gschicht
S Theater isch as *Küchlin's Varieté Theater* 1912 vom Architekduurbüro Widmer, Erlacher u. Calini im Jugendstil baut worde. Es isch e Pionierwärk vo dr Iisebetontechnik mit ere bemerkenswärte Harmonii vo dr Gstaltig und dr Konstrukzioon. Dr Entwurf vo dr Fassade und em Saal mit dr wärtvolle Innenusstattig, won en usgezäichneti Akustik ghaa het, stammt vom Max Laeuger, s Fries an dr Fassade vom Karl Albiker. S Theater het d Form vom ene Huefiise ghaa mit zwäi Räng und ursprünglig 1500 Blätz. Bi dr Büüni het s au Ställ und Rampe für chliini und groossi Dier ghaa.

Vo 1912 aa häi im Kiechli s ganze Joor duure Röwüüä mit internazionale Artiste, Varietéstar und kinematografischi Vorfüerige stattgfunde. Drnääbe si au Schauspiil, Opere, Operette und Ballet ufgfüert worde. Scho 1914 isch dört s "Drummeli", die groossi Vorveraastaltig vo dr Basler Fasnacht abghalte worde, und bis 1993 dehäi gsi. 

1918 het dr Bsitzer, dr Lörracher Karl Küchlin finanzielli Schwiirigkäite überchoo und er het us sim Undernääme en Akziegsellschaft gmacht und s Theater verpachtet. 

Dr J. Adelmann het die künstlerischi Läitig übernoo und dr Küchlin het sich us em Gschäft zruggzooge. S Kiechli het as Theater e gwüssi Bedütig gha: Dr Rudolf Bernhard, wo spööter z Züri si Rudolf Bernhard-Theater ufdoo het, und dr Zürcher Filmschauspiiler Fredy Scheim häi iiri erste groosse Erfolg im Kiechli gfiirt, und im Curt Goetz si Komödie "Das Haus in Montevideo" isch doo urufgfüert worde. 

1950 isch s Kiechli zum Kino mit 1230 Blätz umbaut worde und het noo di noo sini Funkzioon as Theater ufgee. 1983 isch e zwäite, chliine Kinosaal mit 186 Blätz drzue choo.  2005 het mä afo säggs Multiplexkinorüüm iibaue und im Novämber 2006 isch s Kiechli wider ufdoo worde.

## Dr Händel mit em Dänggmolschutz
Dr Kanton Basel-Stadt het d Fassade vom Kiechli und dr groossi Saal 2002/2003 under Dänggmolschutz gstellt. Dr Bsitzer het sich doodrgeege gweert und isch bis vor s Bundesgricht gange. Das het aber festgstellt, ass s Theater e bemerkenswärte Bau in dr Stäinevorstadt sig und as Varietétheater äins vo de eltiste in dr Schwiz, wo s hüte no gäb. Au d Innenusstattig häig e groossi Bedütig wäge dr Art und Wiis, wie s klassische Rangtheater ufgriffe und dr aaspruchsvolli Jugendstildekor em Spiilzwäck vom Geböid aabasst worde sig.

## Fuessnoote
Küchlin

**Küchlin** cha mäine

* Dr Familinenaame vom Lörracher Undernäämer Karl Küchlin
* S Kiechli, e historischs Theater und hüt e Kinokomplex z Baasel
* E süddütschs Aadelsgschlächt, wo am Aafang vo dr Nöizit usgstorbe isch
Philipp Brucker

Dr **Philipp Brucker** (* 2. Septämber 1924 z Lohr; † 23. Juli 2013 au dert) isch e ditscher Journalischd, e alemannischer Dichter un Schriftschteller, und e ehemoliger Owerburigemeischter von dr Schdad Lohr gsi. 

## Läwe
Uffgwachse isch dr Philipp Brucker am Lohrer Schlossplaz. Är het noch fimf jingere Gschwischter ghet. Vum Februar 1943 an isch er als 18-Jähriger im Kriäg (un au in dr Waffe-SS) gsin. Kurz vorem End vum Kriäg ischer abghaue un het sich z Lohr de Franzose gschtdelld, wo ne bis im Auguschd 1948 inteniert hän. Vun 1949 an bis 1954 het er in Freiburg Germanischdig, Gschichde und Kunschdgschichde schtudiert, un het no bim Walter Rehm de Dokter gmacht. Siwe Johr, vun 1954 bis 1961, het er in de Redaktion vun de Lohrer Zitung gschafft. 1961 isch er zuem Owerburigemeischter vun Lohr gwähld wore. 20 Johr lang ischer Burigemeischter gsin, 1981 het er sich pensioniere lehn. Är het z'Lohr gläbt un isch dert am 23. Juli 2013 g'schdorbe.

## Üswahl vun sinne alemannische Biacher
* *S’ Wundergigli – Geschichten und Gedichte in Alemannischer Mundart.* 1965
* *’s Danzknöpfli. Geschichten und Gedichte in alemannischer Mundart.* Mit 15 Illustrationen von Inge Freund. Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1967 (Silberdistel-Reihe 108)
* *Striiwili – Geschichten und Gedichte in Alemannischer Mundart.* 1982
* *Jo, Pfiffedeckel – Bürgermeister Pfiffedeckel erzählt Geschichten in alemannischer Mundart.* 1985
* *Schlaudrikauz – Geschichten und Erinnerungen in Alemannischer Mundart.* 1986
* *Kaleidoskop – Eine Auslese aus den Kolumnen der Lahrer Zeitung.* 1987
* *Sparifandili – Eine Auslese aus den Kolumnen der Lahrer Zeitung.* 1989
* *Hänner's verstande? Lohrerditsch von aba bis Zwuckili.* Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1991
* *Ritscherli – Eine Auslese aus den Kolumnen der Lahrer Zeitung.* 1992
* *Ilwetritsch – Eine Auslese aus den Kolumnen der Lahrer Zeitung.* 1996
* *Ringkiisili – Geschichten in alemannischer Mundart.* 1996
* *Alleritt Gschichtli vun geschtert un hit.* 2001
* *Ihr liäwi Lit – Gschichtli un Beobachtunge in alemannischer Mundart.* 2004
* *Zit isch do – Das Leben fühlen. Gedichte.* 2006
* *Kaleidoskop meines Lebens.* 2009

## Weblink
* Philipp Brucker uf de Website vun de Muettersproch-Gsellschaft
* Philipp Brucker uf LEO-BW
* Alt-OB und Mundartautor Philipp Brucker ist gestorben. Badische Zeitung, 24. Juli 2013
* Ein echter Lohrer. Badische Zeitung, 24. Juli 2013
* Ein Streifzug durch die 1950er-Jahre an der Uni Freiburg, Badische Zeitung, 29. Juni 2007
* Dr Philipp Brucker list e Gedicht iber s Lohrer Bähnli uf youtube.com

## Fueßnoode
Friedrich Chrysander

**Friedrich Chrysander** (* 8. Juli 1826 z Lübtheen; † 3. Septämber 1901 z Bergedorf bi Hamburg) isch e dütsche Muusigwüsseschaftler und e Herusgääber vo de Wärk vom Georg Friedrich Händel gsi.

## Lääbe
Dr Friedrich Chrysander het Filosofii an dr Uniwersidäät Rostock studiert, denn het er im Usland, under anderm z Ängland gläbt. Er isch zrugg uf Dütschland zurückgekehrt, het z Laueburg gläbt und z Vellahn in Meckleburg. Vo 1866 aa het er z Bergedorf bi Hamburg gwoont.

Zämme mit em Historiker Georg Gervinus het dr Chrysander 1856 die *Dütschi Händel-Gsellschaft* gründet zum alli Wärk vom Georg Friedrich Händel uusezgee. D Gsellschaft het sich scho noch vier Jooren ufglööst, und denn het dr Chrysander d Arbet an dr Gsamtusgoob meer oder weeniger elläi gmacht. 

Er isch vo von 1868 bis 1871 und no äinisch vo 1875 bis 1882 Redaktöör vo dr *Allgemeine musikalische Zeitung* gsi und und isch e Pionier vo dr Muusigkritik gsi. 1885 het dr Friedrich Chrysander mit em Philipp Spitta und em Guido Adler d *Vierteljahrsschrift für Musikwissenschaft* gründet.

E Hufe vo de historische Studie vom Chrysander si au in de *Jahrbücher für Musikwissenschaft* und in der *Vierteljahrsschrift für Musikwissenschaft* erschiine. 

## Litratuur
* Ferdinand Pfohl: *Friedrich Chrysander. Festrede gehalten in der vom Rat der Stadt Bergedorf unter Mitwirkung der Hasse-Gesellschaft veranstalteten Feier des 100. Geburtstages Friedrich Chrysanders in Bergedorf am 29. Juni 1926*. In: *Musikwelt.* Augustheft 1926, , S. 153–157 (Auch Sonderabdruck: Köster & Wobbe, Bergedorf 1926).
* Waltraut Schardig: *Friedrich Chrysander. Leben und Werk*. Musikalienhandlung Wagner, Hamburg 1986, ISBN 3-88979-019-4 (*Hamburger Beiträge zur Musikwissenschaft* 32), (Zugleich: Dissertation, Universität Hamburg 1986).
* Harald Richert: *Dr. Friedrich Chrysander – ein beispielloses Leben*. In: *[[Lichtwark-Heft]]* Nr. 66, 2001, , S. 32–33.
* *Friedrich Chrysander.* In: Olaf Matthes, Bardo Metzger (Hrsg.): *Bergedorfer Personenlexikon*. Museum für Bergedorf und die Vierlande, Hamburg 2003, ISBN 3-935987-03-X, S. 44f.
* Uwe Wieben: Dr. Friedrich Chrysander (1826–1901), in: Persönlichkeiten zwischen Elbe und Schaalsee, Schwerin 2002, S: 52–61.

## Weblingg

* Digitalisierte Vollteggst vom Chrysander sine Händel-Biografii

## Fuessnoote
Hallische Händel-Ausgabe

Die **Hallische Händel-Usgoob** (HHA) isch e Historisch-Kritischi Gsamtusgoob vo de Wärk vom Komponist Georg Friedrich Händel (1685–1759), wo alli Kwelle, wo mä het chönne finde in Betracht ziet. Si isch für d Forschig wie au für d Braxis dänggt. Si wird vo dr Georg-Friedrich-Händel-Gesellschaft e.&nbsp;V. Halle (Saale) uusegee und erschiint sit 1955 im Bärenreiter-Verlag.

D Usgoob isch in fümf Serie iidält und enthaltet dütschi und änglischi Fassige. 

* Serii I Oratorie und groossi Kantate
* Serii II Opere
* Serii III Chillemuusig
* Serii IV Instrumentalmuusig (Klavier-, Kammer- und Orchestermuusig)
* Serii V Chliineri Gsangswärk

## Weblingg
* Hallische Händel-Ausgabe
Armenischer Kalender

Dr **armenisch Kaländer** (altarmenischi Era) isch en Underart vom egüptische Kaländer, e Sunnekaländer ooni Schaltjoor. S Joor bestoot us 12 Mööned, wo jeede 30 Dääg het und eme zuesätzlige Mooned, wo män em *epagomenê* säit mit fümf Dääg. Dr Nöijoorsdaag fallt uf d Daag-und Nachtgliichi im Früelig.

1461 Joor im armenische Kaländer entspräche 1460 im julianische. Dr hütig Züklus vom Kaländer foot im Joor 552 n. Chr. aa und dr erst Daag vom Züklus isch noch em julianische Kaländer dr 11. Juli 552. 

Dr Usgangspunkt vom Kaländer isch dr 11. August 2492 v. Chr., wo dr legendääri Köönig Hayk dr babylonisch Köönig Bel besigt het.
13. November

Dr **13. Novämber** isch dr 317. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 318. in Schaltjohr), dodermit blybe no 48 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1474: In dr Schlacht bi Héricourt, dr erschte Schlacht vu dr Burgunderchrieg, sige d Aidgnosse iber dr burgundisch Herzog Karl dr Chien un syy Heer.
* 1475: In dr Burgunderchrieg sige di verbindete Aidgenosse un Oberwalliser iber s Heer vum mit em Burgunder Karl em Chiene verbindete Herzogtum Savoye in dr Schlacht uf dr Planta. In dr Folg erobere si fascht s gsamt Unterwallis bis Saint Maurice.
* 1925: Di erscht Surrealismus-Uusstellig wird z Paris ufgmacht mit Wärch vu Pablo Picasso, Man Ray, Hans Arp, Paul Klee, Max Ernst, Giorgio de Chirico, André Masson, Joan Miró un Pierre Roy.
* 2010: D Militerregierig vu Myanmar entlosst d Aung San Suu Kyi no insgsamt 15 Johr us ihrem Huusarräscht.

## Uf d Wält chuu
* 354: Augustinus vu Hippo, Chilchelehrer
* 1868: Erika Wedekind, dytschi Operesängeri
* 1881: Rudolf Minger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1899: Huang Xianfan, chinesische Hischtoriker
* 1940: Martin Winterhalter, dytsche Lehrer un Dialäktdichter
* 1948: Hassan Rohani, iranische Bolitiker

## Gstorbe
* 867: Nikolaus I., Papscht vu 858 bis 867
* 1484: Andrea Zamometić, Erzbischof vu Krajina
* 1862: Ludwig Uhland, dytsche Schriftsteller
* 1868: Gioacchino Rossini, italienische Komponischt
* 1957: Antonín Zápotocký, tschechoslowakische Bolitiker
* 1973: Elsa Schiaparelli, italienisch-franzesischi Modedesigneri
* 1977: Joseph Lefftz, elsässische Volkskundler

## Weblink
15. November

Dr **15. Novämber** isch dr 319. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 320. in Schaltjohr), dodermit blybe no 46 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

 
* 1315: D Aidgnosse sige iber d Habsburger in dr Schlacht am Morgarte.
* 1832: Di konservative Schwyzer Kanton Uri, Innerschwyz, Obwalde, Nidwalde, Neueburg un Basel grinde dr Sarnerbund go d Regenerationsbesträbige vu dr Liberale bekämpfe.
* 1852: Dr Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (21) Lutetia.
* 1884: Uf Yyladig vum Otto von Bismarck fangt d Berliner Kongokonferenz aa, wu am Änd d Ufdailig vu Afrika in Kolonialbiet stoht.
* 1893: Dr Fueßballverain FC Basel wird grindet.

## Uf d Wält chuu
* 1397: Nikolaus V., Papscht vu 1447 bis 1455
* 1741: Johann Caspar Lavater, Zürcher Pfarrer und Ufkläärer
* 1807: Theopil L’Orsa, Schwyzer Unternämer
* 1862: Gerhart Hauptmann, dütsche Dramatiker und Schriftsteller 
* 1938: Hanspeter Born, Schwyzer Journalischt un Autor
* 1958: Michèle Lutz, franzesischi Bolitikeri
* 1958: Leslie Malton, amerikanisch-dytschi Schauspiileri
* 1959: Jürg Daniel Matthys, Schwyzer Chinschtler
* 1988: Olha Tratsch, ukrainischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 1630: Johannes Kepler, dytsche Astronom und Mathematiker
* 1985: Meret Oppenheim, dytsch-schwyzerischi Chinschtleri un Dichteri
* 2014: This Jenny, Schwyzer Bolitiker
* 2014: Georg Zinkel, schwebische Dialäktdichter

## Weblink
14. November

Dr **14. Novämber** isch dr 318. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 319. in Schaltjohr), dodermit blybe no 47 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 565: Dr Justin II. wird Noofolger vum Justinian I. as Chaiser vum Byzantinische Rych.
* 1633: Im Dryssgjehrige Chrieg erobere schwedischi Druppe unter em Herzog Bernhard vu Sachse-Weimar di Frei Rychsstadt Regensburg.
* 1918: Noch em vorlaifige Regierigsverzicht vum Großherzog Friedrich II. vu Bade proklamiert di provisorisch Regierig d Republik Bade.
* 1918: No drei Däg goht dr erscht Generalstreik in dr Gschicht vu dr Schwyz z Änd.
* 1946: Dr Hermann Hesse kriegt dr Nobelbryys fir Literatur zuegsproche.
* 1971: Di US-amerikanisch Ruumsonde *Mariner 9* chunnt zum Planet Mars un schwenkt as erschti irdischi Sonde iberhaupt in d Umlaufbahn vun eme andere Planet yy.

## Uf d Wält chuu
* 1663: Friedrich Wilhelm Zachow, dytsche Komponischt
* 1719: Leopold Mozart, dytsche Komponischt
* 1840: Claude Monet, franzesische Moler
* 1889: Jawaharlal Nehru, indische Bolitiker
* 1906: Hermann Schäufele, Erzbischof vu Friburg
* 1907: Astrid Lindgren, schwedischi Schriftstelleri
* 1917: Park Chung-hee, sidkoreanische Bolitiker
* 1939: Pierre Imhasly, Schwyzer Schriftsteller
* 1946: Françoise Schaffner, elsässischi Sprochaktivischti

## Gstorbe
* 565: Justinian I., byzantinische Chaiser
* 1716: Gottfried Wilhelm Leibniz, dytsche Universalglehrte
* 1831: Georg Wilhelm Friedrich Hegel, dytsche Philosoph
* 1929: Karl Scheurer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1952: Marie Brockmann-Jerosch, Schwyzer Geobotanikeri
* 2005: Margarete Potratz, dytschi Dialäktdichteri
* 2011: Franz Josef Degenhardt, dytsche Liedermacher

## Weblink
16. November

Dr **16. Novämber** isch dr 320. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 321. in Schaltjohr), dodermit blybe no 45 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1632: Im Dryssgjehrige Chrieg fallt dr Gustav II. Adolf vu Schwede in dr Schlacht bi Lützen.
* 1852: Dr John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid (22) Kalliope. 
* 1924: D Verainigung vu Schwebisch-Alemannische Narrezimft wird grindet.
* 1938: Im Rame vu syne Forschige zum Butz stellt dr Schwyzer Chemiker Albert Hofmann zum erschte Mol Lysergsäurediethylamid här.

## Uf d Wält chuu
* 42 v. d. Z.: Tiberius, remische Chaiser
* 1754: Andrea Rosius à Porta, Schwyzer Theoloog, Schriftsteller und Lehrer
* 1813: Melchior Josef Martin Knüsel, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1832: Paul Cérésole, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1937: Lothar Späth, dytsche Bolitker un Minischterbresidänt
* 1944: Jean-Marie Zoellé, elsässische Kommunalbolitiker
* 1953: Nikolaus Tschenk, dytsche Bolitker
* 1953: Brigitte Zypries, dytschi Bolitkeri

## Gstorbe
* 759: Otmar, Grinder vum Chloschter St. Galle
* 1632: Gustav II. Adolf, Chenig vu Schwede
* 1773: John Hawkesworth, änglische Journalischt un Schriftsteller
* 1959: Franz Fankhauser, Schwyzer Romanischt
* 1968: Augustin Bea, dytsche Jesuit un Kuriekardinal
* 2024: Ursula Bauer, Schwyzer Wanderbuechautori

## Weblink
1685

## Eräigniss

### Politik und was so uf dr Wält bassiert isch

#### Ängland

* 6. Februar: Dr Charles II. stirbt und si Brueder James II. wird Köönig vo Ängland und Schottland. 
* 20. Juni: Dr James Scott, 1. Duke of Monmouth stiftet d Monmouth-Rebellion aa und wird in dr Schlacht vo Sedgemoor am 6. Juli vo köönigsdröije Drubbe gschlaage. Er wird gfangegno und denn hiigrichdet.

#### Häiligs Römischs Riich

* 18. April: Dr Landgroof Karl vo Hesse-Kassel erloot d *Freiheits-Concession* für d Hugenotte.
* 16. Mai: Dr Karl II. stirbt und dr Philipp Wilhelm wird Kurfürst vo dr Pfalz.

* 16. August: Im Groosse Türkechrieg schlöön die kaiserlige Druppe d Osmane in dr Schlacht bi Gran.
* 8. November: Dr Grooss Kurfürst git de französische Hugenotte Briwilegie in Brandeburg.

#### Skandinavie

* 19. Mai: Die politischi Gefangeni Leonora Christina Ulfeldt wird noch 22 Joor freigloo.

#### Frankriich

* 18. Oktober: Dr Ludwig XIV. hebt mit em Edikt vo Fontainebleau s Toleranzedikt vo Nantes uf und verbietet dr Protestantismus. Vili Hugenotte flüchte.

#### Überseeischi Kolonie

* 5. Oktober: Brandeburg eroberet si Kolonii Arguin im hütige Mauretanie. 
* Dr Ludwig XIV. erloot dr *[[Code Noir]]* zum Umgang mit Sklave in de Kolonie.

### Wirtschaft

* 29. Juni: Gründig vo dr Berliner Börse. 
* Aafang vo dr Lääderwarenindustrii z Saarlouis-Roden.

### Wüsseschaft und Technik

* D Christoph Cellarius (1638–1707)git s Leerbuech *Historia universalis, in antiquam, medii aevi novam divisa*, wo d Wältgschicht din in Alterdum, Middelalter und Nöizit iidäilt wird.

### Kultur und Gsellschaft

* Z Wien wird die erste Bruefsfüürweer uf dr ganze Wält gründet.

* Bi Ansbach döödet e Wolf e Hufe Lüt. E Werwolflegände entstoot.

## Uf d Wält choo

* 5. Merz: Georg Friedrich Händel, dütsche Komponist († 1759)
* 31. Merz: Johann Sebastian Bach, dütsche Komponist († 1750) 
* 16. September: John Gay, änglische Schriftsteller († 1732)
* 1. Oktober: Karl VI., Kaiser vom Häilige Römische Riich († 1740) 
* 26. Oktober: Domenico Scarlatti, italiänische Komponist († 1757)

## Gestorbe

* 6. Februar: Charles II., Köönig vo Ängland, Schottland und Irland (* 1630)

## Weblingg
17. November

Dr **17. Novämber** isch dr 321. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 322. in Schaltjohr), dodermit blybe no 44 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1873: Buda, Óbuda un Pest wäre zue dr Stadt Budapest zämmegschlosse.
* 1905: Korea wird e japanisch Protektorat.
* 1932: Dr Franz von Papen dritt no dr verlorene Rychsdagswahl as Rychschanzler zrugg, sy Noofolger wird am 3. Dezämber dr Kurt von Schleicher.
* 1948: Dr Flughafe Chloote wird ufgmacht.
* 1979: D Johann-Andreas-Schmeller-Gesellschaft e. V. wird grindet.
* 1996: ICQ, ais vu dr maischtbruchte Instant Messaging (Chat) Programm, wird zum erschte Mol zum Aabelade aabotte.

## Uf d Wält chuu
* 1888: Curt Goetz, dytsch-schwyzerische Regisseur
* 1904: Paul Chaudet, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1952: Josias Gasser, Schwyzer Bolitker
* 1957: Dani Levy, Schwyzer Regisseur
* 1964: Birgit Klaus, dytschi Moderatori
* 1968: André Simonazzi, Schwyzer Staatsaagstellte
* 1975: Raphael Golta, Schwyzer Bolitker
* 1975: Martin O., Schwyzer Musiker
* 1983: Christopher Paolini, US-amerikanische Schriftsteller

## Gstorbe
* 1917: Auguste Rodin, e franzöösische Bildhauer und Zäichner 
* 1922: Robert Comtesse, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 2013: Doris Lessing, britischi Schriftstelleri
* 2023: Eva-Maria Kurz, dytschi Schauspileri

## Weblink
18. November

Dr **18. Novämber** isch dr 322. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 323. in Schaltjohr), dodermit blybe no 43 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1523: Dr Giulio de’ Medici wird Papscht vu dr remisch-katholische Chilche un git sich dr Name Clemens VII.
* 1626: Z Rom wird dr Petersdom noch ere Böuzyt vu 120 Johr vum Papscht Urban VIII. yygweit.
* 1659: Im Théâtre du Petit-Boubon z Paris wird d Kumedi «Les Précieuses ridicules» vum Molière urufgfiert.
* 1803: No dr Wideryyfierig vu dr Sklaverei in dr franzesische Kolonie dur dr Napoleon Bonaparte sige di ufständische Schwarze im franzesische Dail vu Hispaniola unter em Jean-Jacques Dessalines iber d Franzose in dr Schlacht vu Vertières un erkämpfe dodermit ändgiltig d Unabhängigkeit vu Haiti.
* 1918: Dr Lettisch Volksrot rieft d Unabhängigkait vu Lettland uus.
* 1943: Dr Roman *Das Glasperlenspiel* vum Hermann Hesse wird vereffetligt.
* 1959: Z New York City het dr Film *Ben Hur* vum William Wyler Premiere.

## Uf d Wält chuu
* 1915: Voli Geiler, Schwyzer Schauspiileri un Kabarettischti
* 1921: Ernst Erhard Müller, Schwyzer Germanischt
* 1923: Richard Bäuerle, dytsche Beck un Fasnetler
* 1939: Amanda Lear, Sängeri, Schauspiileri un Moleri
* 1940: Marlies Schoch, Schwyzer Gaschtwirti un Bolitikeri
* 1958: Robert Dill-Bundi, Schwyzer Radsportler
* 1962: Julia Philippi, dytschi Bolitikeri
* 1963: Carola Wolle, dytschi Bolitikeri
* 1964: Renate Franz, dytschi Schurnalischti
* 1968: Martin Braun, dytsche Fueßballer
* 1978: Andreas Deuschle, dytsche Bolitiker
* 1982: Marlène Schiappa, franzesischi Bolitikeri
* 1985: Christoph Bieri, Schwyzer Schwinger
* 1990: Noémie Schmidt, Schwyzer Schauspileri

## Gstorbe
* 1434: Thomas Chaucer, änglische Bolitiker
* 1472: Basilius Bessarion, byzantinische Theolog un Humanischt
* 1827: Wilhelm Hauff, dytsche Dichter
* 1922: Marcel Proust, franzesische Schriftsteller
* 1924: John Hall Stephens, US-amerikanische Bolitiker
* 1952: Paul Éluard, franzesische Dichter
* 1976: Man Ray, US-amerikanische Moler un Fotograf
* 1991: Gustáv Husák, tschechoslowakische Bolitiker

## Weblink
19. November

Dr **19. Novämber** isch dr 323. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 324. in Schaltjohr), dodermit blybe no 42 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1931: Dr Earle Haas stellt e Aadrag uf s Batänt fir dr Tampon mit Yyfierhilf, wu är entwicklet het.
* 1962: Fimf Bundesminischter vu dr FDP drätte wäg dr Spiegel-Affäre zruck.
* 1972: Bi vorzogene Barlemäntswahle in dr Bundesrepublik Dytschland wird d SPD unter em Willy Brandt zem erschte Mol di sterkscht Bundesdagsfraktion.

## Uf d Wält chuu
* 1714: Hans Conrad Orelli, Schwyzer Chaufme und Politiker
* 1902: Erika Buchmann, dytschi Bolitikeri
* 1939: Louis Menar, Schwyzer Musiker
* 1956: Andreas Burri, Schwyzer Sprochforscher
* 1968: Katarina Barley, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 498: Anastasius II., Papscht
* 1288: Rudolf I., Markgrof vu Bade
* 1409: Johann, Markgrof vu Bade-Hachberg
* 1643: Claudio Monteverdi, italienische Komponischt
* 1665: Nicolas Poussin, franzesische Moler
* 1828: Franz Schubert, eschtrychische Komponischt
* 1878: Salomon Tobler, Schwyzer Pfarer un Dichter
* 1921: Maurice Goetschel, Schwyzer Bolitiker
* 1971: Erika Buchmann, dytschi Bolitikeri
* 1974: Marta Giesemann, dytschi Bolitikeri
* 1978: Giorgio de Chirico, italienische Moler
* 2000: Ruth Mönch, dytschi Schauspiileri un Sängeri
* 2001: Grete Borgmann, dytschi Frauerächtleri
* 2005: Magui Bétemps, Augschtaler Mundartsängerin
* 2020: Khadim Hussain Rizvi, pakischtanische Prediger
* 2022: Conrad Schierenberg, dytsch-niderländische Chinschtler un Dichter

## Weblink
Heike Hennig

**Heike Hennig** (* 8. Novämber 1966 z Leipzig) isch e dütschi Reschissöörin, Choreografin und Läitere vom Opere- und Danzansambel *[[Heike Hennig & Co]]*.

## Lääbe und Wärk
D Heike Hennig het modärne Danz, Choreografii und Body-Mind-Centering z Köln und am Moving On Center - School for Participatory Arts and Research, in Oakland, Kalifornien, USA, studiert. Denn isch si uf Brasilie und Portugal go schaffe.
1995 isch si zrugg uf Leipzig zurück und het dört vo 1998 aa as freischaffendi Choreografin und Dänzere gschafft. Si het an dr Palucca Schuel Dresde, dr Uniwersidäät Leipzig und an dr Hochschuel für Grafik und Buechkunst Underricht gee.

Zämme mit em Friedrich U. Minkus het si 2000 s FZTM - Forum Zitgenössische Danz und Muusig gründet und iir Ansambel Heike Hennig & Co z Leipzig. As künstlerischi Läitere het si mee as 15 Büünestück und 30 interdisziplinäri Kunstprojekt an verschiidene Büüne und Instituzioone entwigglet.
Iir  *Zeit - tanzen seit 1927* und d Fortsetzig *ZeitSprünge* isch s erfolgriichste Wärk vo dr Hennig und isch mee as 30&nbsp;mol z Leipzig und uf internazionale Festival ufgfüert worde.

## Fuessnote


## Litratuur / DVD
* Marion Appelt: *Tanz mit der Zeit*, Leipzig, Plöttner Verlag 2008, ISBN 978-3-938442-45-6
* Sigrid und Hansdieter Hoyer über *Zeit - tanzen seit 1927* in: *Links, wo Fausts Schuh blitzt: Leipziger Passagen*, Wien, Picus Verlag 2008, ISBN 978-3-85452-938-5 
* Trevor Peters: *Tanz mit der Zeit*, Berlin, Good Movies/Ventura 2009, Indigo, DVD 926328
* Sebastian Göschel über *Estha* in: *Arbeit und Rhythmus*, München, Wilhelm Fink 2009, ISBN 978-3-7705-4766-1
* Hagen Wiel: *Maria XXX - Der FILM*, Leipzig, DVD im Label von Heike Hennig & Co 2011
* Heike Hennig u. a.: *Modell Autodidakt*, Berlin, Panama Verlag 2011, ISBN 978-3-938714-17-1

## Weblingg
* Heike Hennig & Co offizielli Houmpeidsch
20. November

Dr **20. Novämber** isch dr 324. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 325. in Schaltjohr), dodermit blybe no 41 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1531: Dr Zweet Kappeler Landfride macht em Zweete Kappelerchrieg e Änd un reglet di religiese Verhältnis in dr Alte Aidgnosseschaft nei.
* 1911: Z Dresden wird d Sinfonii *[[Das Lied von der Erde]]* vum Gustav Mahler urufgfiert.
* 1945: Im Justizpalast z Nürnberg fangt mit dr Verläsig vu dr Aachlag dr Nürnberger Prozess (Bild) gege d Hauptchriegsverbrächer vum Dritte Rych, dodrunter dr Hermann Göring, dr Joachim von Ribbentrop un dr Julius Streicher, wäge Chriegsverbräche un Verbräche gege d Mänschligkait.
* 1949: Z Versailles wird di Federalistisch Union vu dr europäische Volksgruppe (FUEV) grindet.
* 1966: S Stimmvolk im Schwyzer Kanton Züri stimmt in ere Volksabstimmig gege s Frauewahlrächt.

## Uf d Wält chuu
* 1880: Karl Grunder, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 1885: Hermann Keller, dytsche Musikwisseschaftler
* 1923: Alexi Decurtins, Schwyzer Romanischt und Wörterbuechredakter
* 1924: Benoît Mandelbrot, franzesisch-US-amerikanische Mathematiker
* 1925: Maja Michailowna Plissezkaja, russischi Ballettdänzeri
* 1933: Beda Humbel, Schwyzer Bolitiker
* 1942: Joe Biden, US-amerikanische Bolitker
* 1967: Theresia Walser, dytschi Dramatikeri
* 1985: Renato Kaiser, Schwyzer Slam-Poet un Kabarettischt

## Gstorbe
* 1910: Leo Tolstoi, russische Schriftsteller
* 1975: Francisco Franco, spanische General un Diktator
* 2015: Greti Kläy, Schwyzer Koschtimbildneri un Filmregiseeuri

## Sunschtigs
* Bueß- un Bättdag

## Weblink
21. November

Dr **21. Novämber** isch dr 325. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 326. in Schaltjohr), dodermit blybe no 40 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1259 v. Chr.: No dr Schlacht bi Kadesch un johrelange bluetige Gränzstrytigkaite schließe dr ägyptisch Pharao Ramses II. un dr Hethiterchenig Hattusili III. dr Ägyptisch-Hethitisch Fridesvertrag.
* 1676: Dr dänisch Astronom Ole Rømer stellt dr Pariser Académie des sciences syy These vor, dass d Liechtgschwindigkait e ändligi Greßi sei. Är stitzt sich uf Beobachtige vu dr Verfinschterige vu dr vier Mond vum Jupiter.
* 1913: D Randebahn wird ufgmacht.
* 1918: Am Änd vum Erschte Wältchrieg verleen di dytsche Druppe s Elsass.

## Uf d Wält chuu
* 1694: Voltaire, franzesische Schriftsteller un Philosoph
* 1718: Friedrich Wilhelm Marpurg, dytsche Musiktheoretiker
* 1802: Stephan Gutzwiller, Schwyzer Bolitiker
* 1854: Benedikt XV., 258. Pàpscht vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch
* 1898: René Magritte, belgische Moler
* 1929: Wolfgang Kleiber, dytsche Sprochwisseschaftler
* 1933: Harold Haefner, Schwyzer Geograf
* 1957: Walter Wobmann, Schwyzer Bolitiker

## Gstorbe
* 1695: Henry Purcell, änglische Komponischt
* 1844: Philipp Emanuel von Fellenberg, Schwyzer Pedagog un Agronom
* 1847: Albert Schott, dytsche Sprochforscher, Gschichtsforscher und Volchskundler
* 1874: Marià Fortuny, spanische Moler
* 2012: Roland Lederle, dytsche Haimetdichter

## Weblink
22. November

Dr **22. Novämber** isch dr 326. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 327. in Schaltjohr), dodermit blybe no 39 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1220: Dr Friedrich II. wird z Rom vum Papscht Honorius III. zum Chaiser vum Hailige Remische Rych gchrent.
* 1712: Im Londoner Queen’s Theatre wird d Opere Il Pastor fido vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1830: Uf em Zimiker-Hügel z Uschter versammle sich in dr Zyt vu dr Regeneration rund 10.000 Manne vu dr Zürcher Landschaft un fordere im *[[Ustertag|Memorial vu Uschter]]* e neji liberali Verfassig.
* 1918: Franzesischi Druppe zien noch em Erschte Wältchrieg z Stroßburi yy un mache dodermit dr churze Phase vu dr *Republik Elsaß-Lothringe* ne Änd.
* 1943: Dr Libanon wird unabhängig vu Frankrych.
* 1946: Z Fryburg chunnt di Berotend Landesversammlig fir Bade zue ire konschtituierende Sitzig zäme.
* 1963: Dr Bresidänt vu dr Verainigte Staate, dr John F. Kennedy, chunnt bin eme Attentat z Dallas ums Läbe.
* 1975: Zwee Däg noch em Dod vum Franco wird dr Juan Carlos zum Chenig vu Spanie proklamiert, was in dr Folg zum Ibergang vum Franquismus zur Demokraty fiert.
* 1990: D Margaret Thatcher, wu syt 1979 regiert het, git ihre Ruggdritt as Premierminischteri vu Großbritannie bekannt.
* 2005: Dr Angela Merkel (CDU) wird vum Bundestag as erschti Frau in dr Gschicht vu dr Bundesrepublik Dytschland in s Amt vum Bundeschanzler gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1728: Karl Friedrich, Großherzog vu Bade
* 1780: Conradin Kreutzer, dytsche Komponischt
* 1808: Thomas Cook, änglische Baptischt und Pionier vom Frömdevercheer
* 1847: John Hall Stephens, US-amerikanische Bolitiker
* 1890: Charles de Gaulle, franzesische General un Bolitiker
* 1891: Albrecht Wolfinger, dytsche Bfarrer un Autor
* 1899: Émile Storck, elsässische Dichter
* 1913: Benjamin Britten, en änglische Komponist, Dirigänt und Pianist
* 1946: Helmut Heizmann, dytsche Dialäktdichter
* 1961: Markus Rösler, dytsche Bolitiker
* 1968: Bettina Jarasch, dytschi Bolitikeri
* 1989: Soul Jah Love, simbabwische Musiker
* 1996: Madison Davenport, US-amerikanischi Schauspileri

## Gstorbe
* 1710: Bernardo Pasquini, italienische Komponischt
* 1870: Anton Henne, Schwyzer Historiker
* 1926: Emma Graf, Schwiizer Frauerächtlere
* 1953: Robert Jolidon, Schwyzer Pfaarer und Dialäktoloog
* 1953: Gerda Schlayer-von Puttkamer, dytschi Bolitikeri
* 1963: John F. Kennedy, US-amerkanische Bolitiker un Bresidänt
* 1963: C. S. Lewis, irische Schriftsteller
* 1980: Mae West, US-amerkanischi Schauspiileri
* 2003: Katharina Mangold-Wirz, Schwyzer Biologi
* 2011: Georg Kreisler, eschtrychisch-amerikanische Kabarettischt, Komponischt un Schriftsteller
* 2020: Doris De Agostini, Schwyzer Skirännfahreri

## Weblink
24. November

Dr **24. Novämber** isch dr 328. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 329. in Schaltjohr), dodermit blybe no 37 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1411: D Appezäller schließe in dr Appezällerchrieg mit dr acht alte Ort vu dr Alte Aidgnosseschaft e Schutzverdrag, wu si as Zuegwandti Ort yygschränkti Rächte in dr Aidgnosseschaft hän.
* 1847: Ai Dag no dr entschaidende Niderlag bi Gisike un Chappu im Sonderbundchrieg kapituliert dr katholisch Kanton Lozärn as erschts Mitglid vum Sonderbund in dr Schwyz.
* 1859: Dr Charles Darwin vereffetligt mit em Wärch *On the Origin of Species* syy Evolutionstheori.
* 1937:  Z Kassel wird d Oper *[[Tobias Wunderlich]]* vum Joseph Haas urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1632: Baruch de Spinoza, niderländische Philosoph
* 1784: Johann Ludwig Burckhardt, Schwyzer Oriäntraisende
* 1811: Ulrich Ochsenbein, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1814: Auguste Mathieu, franzesische Bolitiker
* 1905: Pierre Jaccoud, Schwyzer Aawalt un Bolitiker
* 1912: Teddy Wilson, US-amerikanische Jazzmusiker
* 1949: Harald Noth, alemannische Dialäktautor
* 1956: Bernd Murschel, dytsche Bolitiker
* 1961: Judith Keller, Schwyzer Schauspileri un Regisseuri

## Gstorbe
* 1531: Johannes Oekolampad, Schwyzer Humanischt un Reformator
* 1880: Auguste-César West, franzesische Beamte un Bolitiker
* 1971: Friedrich Oehlkers, dytsche Botaniker
* 1972: Mani Matter, Schwyzer Liedermacher
* 1991: Freddie Mercury, britische Rocksänger

## Weblink
25. November

Dr **25. Novämber** isch dr 329. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 330. in Schaltjohr), dodermit blybe no 36 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?
* 1870: Dr *Reservatrechtevertrag* mit em Chenigrych Wirttebärg isch dr letscht vu dr Novämberverdreg vor dr Grindig vum Dytsche Chaiserrych.
* 1920: Dr Moler Paul Klee wird vum Walter Gropius an s Bauhaus z Weimar beruefe.
* 1975: Suriname wird unabhängig vu dr Niderlande.
* 2000: D Aschtronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdecke zwee Mond vum Planet Jupiter: Megaclite un Taygete.

## Uf d Wält chuu

* 1848: William H. Crain, US-amerikanische Bolitiker
* 1881: Angelo Giuseppe Roncalli, as *Johannes XXIII.* Papscht vu 1958 bis 1963
* 1894: Alexander Zschokke, Schwyzer Bildhauer
* 1895: Ludvík Svoboda, tschechoslowakische General un Bolitiker
* 1941: Philippe Honoré, franzesische Cartoonischt
* 1942: Rosa von Praunheim, dytsche Filmmacher
* 1957: Ursula Andermatt, Schwyzer Schauspileri

## Gstorbe
* 1902: Thomas P. Ochiltree, US-amerikanische Bolitiker
* 1958: Guntram Saladin, Schwyzer Germanischt, Ortsnameforscher und Idiotikonredakter
* 1986: Maodez Glanndour, bretonische Pfaarer und Mundartaktivischt
* 2001: David Gascoyne, britische Dichter
* 2020: Diego Maradona, argentinische Fueßballer

## Weblink
26. November

Dr **26. Novämber** isch dr 330. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 331. in Schaltjohr), dodermit blybe no 35 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1523: Dr Kardinal Giulio de Medici, syter 1513 Erzbischof vu Florenz, wird as Papscht inthronisiert un nimmt dr Name Clemens VII. aa.
* 1713: Z Raschti fange Frankrych un Eschtrych Verhandlige aa go em Spanische Erbfolgchrieg e Änd z setze. Dr *Rastatter Fride* chunnt im Johr derno zstand.
* 1983: Z Minche grinde ehmoligi Mitglider vu dr CSU d Bartei Die Republikaner.
* 1989: Bi dr Volksabstimmig iber d Initiative vu dr *Gruppe für eine Schweiz ohne Armee* (*GSoA*) stimmt iber e Drittel vu dr Schwyzer fir d Abschaffig vu dr Schwyzer Armee.
* 2000: D Aschtronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdecke d Chaldene, e Mond vum Jupiter.

## Uf d Wält chuu
* 1728: Jules Crozet, franzesische Seefahrer un Entdecker
* 1814: Louise Aston, dytschi Schriftstelleri un Fruerächtleri
* 1828: Martin Birmann, Schwyzer Bfaarer un Armeninschpäkteur
* 1871: Anna Sutter, Schwyzer Sängeri
* 1900: Anna Maurizio, Schwyzer Biologi
* 1925: Annemarie Düringer, Schwyzer Schauspiileri
* 1939: Tina Turner, US-amerikanisch-schwyzerischi Sängeri
* 1943: Ingrid Grummt, dytschi Molekularbiologi
* 1964: Vreni Schneider, Schwyzer Skirännfahreri
* 1977: Ivan Basso, italienische Radrännfahrer
* 1981: Boris Brejcha, dytsche DJ
* 1985: Annetta Janka-Zini, Schwyzer Romanischti
* 1986: Bauke Mollema, niderländische Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1504: Isabella I.vo Kastilie, Köönigin vo Kastilie und León
* 1818: Salomon Landolt, Schwyzer Bolitiker un Moler
* 1857: Joseph von Eichendorff, e dütsche Dichder vo dr Romantik
* 1990: Ludwig von Moos, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 2002: Polo Montañez, kubanische Sänger
* 2004: Hans Schaffner, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 2014: Annemarie Düringer, Schwyzer Schauspiileri
* 2017: Baldo Blinkert, dytsche Soziolog
* 2019: Köbi Kuhn, Schwyzer Fueßballspiiler un -trainer

## Weblink
27. November

Dr **27. Novämber** isch dr 331. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 332. in Schaltjohr), dodermit blybe no 34 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1848: In dr Hauptstadtfrog vu dr Schwyz ainige sich di aidgnessische Ret uf d Abschaffig vum Rotationsprinzip vu dr Vorort. Zur Wahl fir d Schwyzer Bundesstadt stelle sich am nechschte Dag d Stedt Bärn, Lozärn un Züri.
* 1944: D Innestadt vu Friburg wird dur dr *Terror*, e Bumbenaagriff im Ramme vu dr Operation Tigerfish, fascht vollständig gschlisse. S Friburger Minschter blybt wie dur e Wunder uuversehrt.
* 1960: Dr Félix Houphouët-Boigny wird zum Bresidänt vu dr Elfebaikischte gwehlt.
* 1963: Z Minche wird d Oper *[[Die Verlobung in San Domingo]]* vum Werner Egk urufgfiert.
* 1990: Dr Kanton Appezäll Innerrhode fiert as letsche Schwyzer Kanton s Frauestimmrächt yy - dur e Bschluss vum Bundesgricht un gege dr Wille vu dr Stimmburger.
* 2011: Bi dr erschte landeswyte Volksabstimmig z Bade-Wirttebärg het sich e großi Mehrhait gege ne Uusstiig vum Land us em Bahnbrojäkt Stuttgart 21 uusgsproche.

## Uf d Wält chuu
* 1801: Jakob Stutz, Schwyzer Mundartdichter
* 1835: William S. Herndon, US-amerikanische Bolitiker
* 1850: Helene von Mülinen, Schwyzer Frauerächtleri
* 1854: Johan Ludvig Heiberg, dänische Mathematikhischtoriker un Philolog
* 1874: Johannes Baumann, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1874: Chaim Weizmann, israelische Bolitiker
* 1900: Robert Blum, Schwyzer Komponischt
* 1913: Alfredo Bai, italienische Bildhauer
* 1921: Alexander Dubček, tschechoslowakische Bolitiker
* 1936: Franz Blankart, Schwyzer Diplomat
* 1956: Urs Hofmann, Schwyzer Bolitker
* 1967: Edson Ribeiro, brasilanische Musiker un Fueßballspiiler
* 1981: Anna Luise Kiss, dytschi Mediewisseschaftleri un Schauspileri

## Gstorbe
* 511: Chlodwig I., Chenig vu dr Franke
* 602: Maurikios, Chaiser vum Oschtremische Rych
* 1680: Athanasius Kircher, dytsche Jesuit un Universalglehrte
* 1758: Senesino, italienische Sänger
* 1852: Ada Lovelace, britischi Mathematikeri
* 1886: Heinrich Brodbeck, Schwyzer Handwärker und Politiker
* 1888: Wilhelm Friedrich Hertenstein, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1899: Constant Fornerod, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1911: Josef Anton Schobinger, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1955: Arthur Honegger, schwyzerisch-franzesische Komponischt
* 2015: Léon Huber, Schwyzer Nochrichtesprächer
* 2019: Arno Landerer, dytsche Räbbuur un Dialäktdichter

## Weblink
28. November

Dr **28. Novämber** isch dr 332. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 333. in Schaltjohr), dodermit blybe no 33 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1443: Nodäm dr albanisch Firscht Skanderbeg am Dag dervor d Feschtig Kruja yygnuu gha het, verchindet er dr Abfall vum Osmanische Rych.
* 1848: Bärn gwinnt d Abstimmung zue dr Hauptstadtfrog vu dr Schwyz in dr Bundesversammlig gege Züri un Lozärn un wird dodermit zur *Bundesstadt*.
* 1912: Albanie wird unabhängig vum Osmanische Rych.
* 1960: Mauretanie wird unabhängig vu Frankrych.
* 1982: In dr Schwyz wird e Volksinitiative fir d Yyfierig vun eme Brysiberwacher aagnuu.

## Uf d Wält chuu
* 1118: Manuel I., byzantinische Chaiser
* 1632: Jean-Baptiste Lully, italienische Komponischt
* 1881: Stefan Zweig, eschtrychische Schriftsteller
* 1930: Alfred Gilgen, Schwyzer Bolitiker
* 1931: Tomi Ungerer, elsässische Zaichner
* 1951: Therese Affolter, Schwyzer Schauspileri
* 1958: Johannes Kaiser, dytsche Lehrer un Autor
* 1964: Susanne Eisenmann, dytschi Bolitikeri
* 1985: Stanislas Wawrinka, Schwyzer Dennisspiiler

## Gstorbe
* 741: Gregor III., Papscht
* 1691: Hans Konrad Mosis, Basler Revolutionär
* 1694: Matsuo Bashō, japanische Dichter
* 1889: Reinhard Reitzel, dytsche Lehrer un Haimetdichter
* 1898: Conrad Ferdinand Meyer, Schwyzer Dichter
* 1936: Eduard Hoffmann-Krayer, Schwyzer Volchskundler und germanistische Mediävischt
* 1954: Enrico Fermi, italienisch-amerikanische Physiker
* 1963: Richard Nutzinger, dytsche Mundartdichter
* 2016: Wolfgang Raufelder, dytsche Bolitiker

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Albanie
* Nationalfyrtig vu Mauretanie 
* Nationalfyrtig vu Oschttimor

## Weblink
23. November

Dr **23. Novämber** isch dr 327. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 328. in Schaltjohr), dodermit blybe no 38 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1847: Im Sonderbundchrieg wäre d Druppe vum katholische Sonderbund Johann-Ulrich von Salis-Soglio bi Gisike un Chappu dur di aidgnessische Druppe unter em Guillaume Henri Dufour entschaidend gschlaa. Dodermit hert dr bis hite letscht bewaffnet Konflikt uf em Biet vu dr Schwyz.
* 1890: Wel noch em Dod vum Chenig Wilhelm III. däm syy Dochter Wilhelmina uf dr niderländische Thron chunnt, erlischt d Personalunion mit Luxemburg, wel dert e rain männligi Thronfolg vorgsääne isch. Luxemburg wird e souverän Großherzogtum unter em Adolf I. us em Huus Nassau.
* 2000: D Aschtronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdecke e Raie vu Mond vum Planet Jupiter: Iokaste, Harpalyke, Kalyke, Praxidike, Erinome un Isonoe.
* 2004: S Online-Spiil World of Warcraft chunnt uuse.

## Uf d Wält chuu
* 912: Otto I. (HRR) „dr Groß“, oschtfränkische Chenig un erschte Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1836: Emil Kauffmann, dytsche Musikpedagog, Komponischt un Dirigänt
* 1887: Walter Georgii, dytsche Musikwisseschaftler un Pianischt
* 1888: Harpo Marx, US-amerikanische Schauspiiler
* 1896: Hans Kohler, dytsche Bolitiker
* 1896: Klement Gottwald, tschechoslowakische Bolitiker
* 1906: Oscar Heiler, schwäbische Volksschauspiiler
* 1922: Joan Fuster, valencianische Schriftsteller
* 1933: Krzysztof Penderecki, polnische Kumpenischt
* 1952: Corinna Werwigk-Hertneck, dytschi Bolitikeri
* 1965: Daniel Leupi, Schwyzer Politiker
* 1992: Miley Cyrus, US-amerikanischi Schauspiileri un Sängeri

## Gstorbe
* 615: Columban vu Luxeuil, irische Wandermench un Missionar vu dr Alemanne
* 1682: Claude Lorrain, franzesische Moler
* 1858: Timothy Pilsbury, US-amerikanische Bolitiker
* 1918: Alfred Siefert, dytsche Haimetdichter
* 1989: Ernest Schüle, Schwyzer Romanischt
* 2015: Max Lütolf, Schwyzer Musikwisseschaftler

## Weblink
Rütihard

D **Rütihard** isch e Hoochterrasse westlig vo Muttez und bi dr Bevölkerig seer beliebt as Noocherholigsgebiet. Si isch dr nördligst Abschnitt vom Gämpeblatoo, won e Däil vom Daafeljura isch,  isch in dr Keuperzit im Oobertrias entstande und goot bis uf e Hööchi vo 350 müM uufe, öbbe sächzig Meter hööcher as dr Dorfkärn. Rund ums Blatoo, wo under anderem d Hündeler e Blatz häi zum iiri Hünd dressiere, stönde Wälder, won e Däil drvo zum Natuurschutzgebiet erkläärt worde si. In de Roothalle will mä eso alti Äiche und Bueche schütze, wo siibe Fläädermuusarte und verschideni Vogelarte wie Hoolduube und dr sälteni Middelspächt din niste. Es git meereri chliini Bächli, wo Füürsalamander lääbe, und e Weijer, dr Roothalleweijer, wo in meerere lokale Saage voorchunnt.

## Fuessnoote