open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1679

## Was bassiert isch

### Politik

#### Holländische Chrieg / Nordische Chrieg

* Januar: Mit dr Jagd über s Kurische Haff macht dr Friedrich Wilhelm vo Brandeburg em Nordische Chrieg zwüsche Brandeburg-Pröisse und Schweede en Ändi.
* 5. Februar: Frankriich schliesst mit Schweede und em Häilige Römische Riich dr Friide vo Nimwegen ab, zum dr Französisch-Niiderländische Chrieg beände. S Elsass und Lothringe falle an Frankriich.
* 7. Februar: Gefecht bei Telschi 
* 29. Juni: Im Frieden vo Saint-Germain verliert der Groossi Kurfürst Friedrich Wilhelm Vorpommere wider an d Schweede.
* 2. Oktober: D Friidensverdrääg vo Nimwegen beände dr Chriegszuestand zwüsche Schweede und de Niiderland.
* 26. Septämber: Dr Friide vo Lund widerhoolt s Abkomme vom Friide vo Fontainebleau, wo im Schonische Chrieg en Änd gmacht het.
* 25. Oktober: Dr Grooss Kurfürst, Friedrich Wilhelm vo Brandeburg, schliesst dr ghäimi Verdraag vo Saint-Germain-en-Laye mit Frankriich ab und verspricht din bi dr Waal vom römischßdütsche Kaiser si Stimm im Louis XIV. z gee.

#### Öiropa

* 15. Mai: Mit dr *[[Exclusion Bill]]* will s änglische Parlamänt dr spööter Köönig James II. wäge sim römisch-katholische Glaube vo dr änglische Droonfolg usschliesse. Dr Köönig Charles II. lööst dorum s Parlamänt uf. 
* 26. Mai: Dr Maximilian II. Emanuel wird Kurfürst vo Bayre.
* 27. Mai: Dr änglisch Köönig Charles II. muess dr *[[Habeas Corpus Act]]* underschriibe, wo vorschribt, ass jeede wo festgnoo wird innerhalb vo drei Dääg eme Richder muess vorgfüert wärde und under käine Umständ daf ins Usland dransbordiert wärde. 
* 17. Novämber: Dr Anselm Franz vo Ingelheim wird Erzbischof vo Mainz und eso au Kurfürst.

#### Asie

* Dr Constantine Phaulkon, wo spööter Kanzler vom Königriich Ayutthaya worde isch, wird Dolmetscher vom siamesische Köönig Narai.

### Wüsseschaft und Technik

* Dr Edme Mariotte stellt si Gasgsetz uf, wo spööter as Boyle-Mariotte-Gsetz bekannt worde isch.
* Dr Robert Hooke formuliert d Grundgsetz vo dr Elastiziteet.
* Dr Denis Papin erfindet dr Dampfdruckkochtopf, e Schritt uf em Wääg zur Dampfmaschine.
* D Naturforschere Maria Sibylla Merian git iir zwäits Wärk *Der Raupen wunderbare Verwandlung und sonderbare Blumennahrung* uuse.

### Katastroofe

Z Wien bricht e Pestepidemii us. D Legände vom Liebe Augustin entstoot. Zur Erinnerig wird e Pestsüüle baut.

## Uf d Wält choo

* 5. Januar: Pietro Filippo Scarlatti, Soon vom Alessandro Scarlatti, en italiänische Komponist, Organist und Chorläiter († 1750)
* 18. Januar: Karl Wilhelm vo Baade-Durlach, Markgroof vo Baade, Gründer vo Karlsrue († 1738)
* 24. Januar: Christian Wolff, e bedütende dütsche Universalgleerte, Filosoof, Jurist und Mathematiker, äine vo de wichdigste Filosoofe zwüschen em Leibniz und em Kant († 1754)

Datum nit bekannt:
* Pietro Castrucci, italienische Komponischt

## Gstorbe

* 4. Dezember: Thomas Hobbes, englischer Philosoph (* 1588)

## Weblingg
Tartuffe

**Der Tartuffe oder Der Betrüger** (Originaltitel: *Tartuffe ou L'Imposteur*) isch e Värskomödie in fümf Akt vom franzöösische Dichder Molière, wo die ersti Versioon von ere am 12. Mai 1664 urufgfüert worde isch.

S Stück het e Theaterskandal usglööst, wil si die religiöösi Hüüchelei kritisiiert het, was zu sällere Zit revolutionär gsi isch. Die ersti Fassig isch druf verbote worde und 1667 au die zwäiti Fassig. In dr dritte Fassig het dr Molière denn d Handlig eso abgänderet, dass d Uffüerig vom Stück mit dr Understützig vom Louis XIV. erlaubt worde isch. Nume die dritti Fassig isch überliiferet.
## D Handlig

Dr Orgon het dr Tartuffe zu sich ins Huus iiglaade. Er verdraut em und loost uf alles, won er em säit, wil er glaubt ass si Gast bsundrigs religiöös sig. Dr Orgon wil si Dochder Mariane mit em Tartuffe verhüroote, was die seer unglücklig macht. Wo dr Damis beobachdet, ass dr Tartuffe im Orgon sinere Frau dr Hoof macht, verzellt er das sim Vater. Dä glaubt em aber nid und enterbt en und will im Tartuffe si ganzes Vermööge gee. D Elmire will irem Maa zäige, ass dr Tartuffe e Hüüchler isch. Dr Orgon versteckt sich dorum under em Disch und wo d Elmire drgliiche duet, wie wenn si am Tartuffe intressiert sig, goot dä druf ii. Wo dr Orgon dr Tartuffe will us em Huus gheie, säit dä, ass är jetz dr Bsitzer vom Huus sig und er schiggt e Grichtsvollziejer, zum d Familie us em Huus z jaage. Wo dr Tartuffe mit eme Bolizist chunnt, zum dr Orgon lo verhafte, verzellt d Familie, was er alles aagstellt het. Dr Bolizist verhafdet dr Tartuffe, won e bekannte Betrüeger isch, und d Schänkig isch nüme gültig.

## Weblingg

Teggst vom Stück bi odysseetheater.com
Die Zeit, die Zeit (Roman)

**Die Zeit, die Zeit** isch en Roman vom Schwiizer Autor Martin Suter, wo im September 2012 im Diogenes Verlag usechoo isch.

## Inhalt
D‘Hauptfigur vom Roman isch de 42-jährigi Peter Taler, wo als Sachbearbeiter i de Finanzabteilig vomne Buugschäft tuet schaffe. D’Frau vom Thaler wird vor de Wohnigstür verschosse und er cha sie eifach nöd vergässe. Sis einzige Ziel im Läbe isch ab dem Ziitpunkt, de Mörder z’stelle und dänn ihn mit sinere Pistole z’töte. 
Bi sine tägliche Beobachtige vo de Nochbuurhüser, wird er uf sin Nochbuur Knupp ufmerksam, wo sich kurlig verhalte tuet und drum säged d’Lüt, dass er en Spinner sigi. D‘Frau vom Knupp isch vor 20 Joor wäge de Chranket Malaria gstorbe und Knupp dänkt, dass er drum mitschuldig isch. De 82-jährigi isch Ziit-Nihilist und glaubt ad These, dass es gar kei Ziit git, numme Änderige finde statt.  Er will wäge dem zänt ume, d. h. die ganz Umgäbig –  Bäum, Auto etc.  – g enau glich parat mache, wie sie uf Fotene vom Joor 1991 vorhande sind.  So hät er d’Hoffnig, dass sini Frau zrugg chunt und d’Gschicht anders usechunnt.
Wäge Fotene, wo Hiwiis uf de Mörder vo de Frau vom Thaler gänd, tuet de Knupp de Thaler erprässe und zwingt dä, ihm bi sim Plan, alli Veränderige retour z’mache, z’hälfe.  Die beide Manne stelled mit grosse finanzielle und ziitliche Aufwänd agränzendi Hüser, Gärte und s’Huus vom Knupp uf de Zuestand vom 1991 här. 
Im Buech hät s’letschte Kapitel e grossi Überraschig für d’Läser parat.

## Chritik

## Buechusgob
* Hardcover: Diogenes, Zürich 2012, ISBN 978-3-257-06830-6

## Weblinks

* Rezension auf SpiegelOnline
* Das Buch auf der Homepage des Verlags
* Leseprobe PDF
5. Januar

Dr **5. Jänner** isch dr 5. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 360 (in Schaltjohr 361) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1477: Dr Karl dr Kiehn vu Burgund fallt in dr Schlacht bi Nancy, dr entschaidende Schlacht vu dr Burgunderchrieg, gege dr Herzog Réné vu Lothringe un d Aidgnosse. Syyni burgundische Land wäre speter im Fride vu Arras (1482) zwische Frankrych un Habsburg dailt.
* 1745: Im King's Theatre am Londoner Haymarket wird s Oratorium Hercules vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1769: Dr James Watt chunnt s Badänt uf syy Dampfmaschin iber.
* 1895: Z Frankrych wird dr Offizier Alfred Dreyfus, wo vun eme Chriegsgricht wäge Landesverrot verurdailt wore isch, vor syre Deportation militerisch degradiert.

## Uf d Wält chuu
* 1876: Konrad Adenauer, dytsche Bolitiker
* 1900: Yves Tanguy, franzesische Moler
* 1902: Pierre Gauchat, Schwyzer Grafiker
* 1921: Friedrich Dürrenmatt, Schwyzer Schriftsteller
* 1929: Peter-Lukas Graf, Schwyzer Fletischt
* 1930: Oscar Klein, eschtrychische Jazzmusiker
* 1932: Umberto Eco, italiänische Schriftsteller, Kolumnist, Filosoof, Mediewüsseschaftler und Semiotiker
* 1934: Antoni Pichot, katalanische Moler
* 1938: Juan Carlos I., Chenig vu Spanie
* 1944: Arno Bogenrieder, dytsche Biolog
* 1946: Diane Keaton, US-amerikanischi Schauspileri
* 1952: Uli Hoeneß, dytsche Fueßballer un Fußballfunktionär
* 1956: Frank-Walter Steinmeier, dytsche Bolitiker
* 1959: Heidi Specogna, Schwyzer Filmmacheri
* 1965: Susanne Bay, dytschi Bolitikeri
* 1968: DJ BoBo, Schwyzer DJ un Popmusiker
* 1969: Marilyn Manson, US-amerikanische Rockmusiker

## Gstorbe
* 1477: Karl dr Chien, Herzog vu Burgund un Luxeburg
* 1740: Antonio Lotti, italienische Komponischt
* 1951: Seo Jae-pil, koreanische Bolitiker un Unabhängigkaitskämpfer
* 1963: Karl Grunder, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 1966: Fridolin Tschudi, Schwyzer Schriftsteller
* 1967: Mina Tobler, Schwyzer Pianischti un Klavierlehreri
* 2000: Eberhard Beck, dytsche Schriftsteller
* 2014: Dino Vasina, italiänische Lehrer un Förderer vum Dialäkt vu Rimella
* 2016: Pierre Boulez, e französische Komponist, Dirigänt und Muusigtheoretiker.
* 2017: Klaus Wildbolz, Schwyzer Schauspiiler
* 2021: Titus Giger, Schwyzer Bolitiker

## Weblink
6. Januar

Dr **6. Jänner** isch dr 6. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 359 (in Schaltjohr 360) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Fyrtig
Tradizionell wörd a däm Tag im christliche Kulturruum Drükönig gfyred.

## Was isch bassiert?
* 754: Z Ponthion wirft sich dr Papscht Stephan II. em Frankechenig Pippin III. vor d Fieß un fleht en aa um Unterstitzig gege d Langobarde.
* 1449: Dr Konstantin XI. wird zum Chaiser vum Byzantinische Rych gchrent.
* 1866: Z Stuegert findet s erscht *Dreichenigsdräffe* us Landesverdrätter vu dr nei grindete Demokratische Volksbartei statt.
* 1976: «Microsoft» wird as Handelsmarke yydrait.
* 2021: Z Washington, D.C. stirme Aahänger vum US-Bresidänt Donald Trump s Kapitol un blockiere fir e baar Stund d Bstetigung vu dr Ergebnis vu dr Bresidäntschaftswahl 2020.

## Uf d Wält chuu
* 1578: Melchior Goldast, Schwyzer Humanischt
* 1655: Jakob Bernoulli, Schwyzer Mathematiker
* 1673: James Brydges, 1. Duke of Chandos
* 1724: Johann Ignaz Felbiger, öschtrychische Abt und Pädagoog
* 1832: Gustave Doré, franzesische Moler
* 1838: Max Bruch, dytsche Komponischt
* 1848: Louis Ruffieux, Schwyzer Naturforscher und Archivar
* 1855: Robert M. Lively, US-amerikanische Bolitiker
* 1876: Karl Völlmin, Schwyzer Sydebandwäber
* 1896: Ferdinand Gehr, Schwyzer Moler
* 1921: Marianne Grunberg-Manago, franzesischi Biochemikeri
* 1933: Emil Steinberger, Schwyzer Kabarettischt un Schauspiler
* 1944: Frank A. Meyer, Schwyzer Journalischt
* 1955: Rowan Atkinson, britische Komiker und Schauspiler
* 1961: Christiane Rösinger, dytschi Musikeri un Journalischti

## Gstorbe
* 1536: Baldassare Peruzzi, italienische Architäkt un Moler
* 1884: Gregor Mendel, Mönch und Genetiker
* 1968: Karl Kobelt, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1993: Dizzy Gillespie, US-amerikanische Jazzmusiker
* 1993: Karl Kurrus, dytsche Haimetdichter
* 2014: Karlfrieder Elsner, dytsche Zaandokter un Dialäktautor
* 2018: Anne-Marie Dermon, Schwyzer Schauspileri
* 2024: Lajo Slimák, slowakische Autor un Chinschtler

## Sunschtigs
* Am 6. Jänner fangt draditionäll di Alemannisch Faasnet aa.

## Weblink
7. Januar

Dr **7. Jänner** isch dr 7. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 358 (in Schaltjohr 359) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1558: Mit Calais chunnt di letscht änglisch Baschtion uf em Feschtland in dr Bsitz vu Frankrych.
* 1610: Dr Galileo Galilei entdeckt di no ihm gnännte Galileische Mond vum Jupiter.
* 1979: Vietnamesischi Druppe marschieren in dr kambodschanische Hauptstadt Phnom Penh yy un stirze s Regime vum Pol Pot un vu dr Rote Khmer. 
* 1990: Dr Schief Durm vu Pisa wird us Sicherhaitsgrind fir Bsuecher gsperrt, wel sich dr Durm no mee gnaigt het. D Sanierigsarbete gehn bis zum 15. Dezämber 2001.
* 2013: Dr Fritz Kuhn dritt sy Amt as Oberburgermaischter vu Stuegert aa.
* 2015: Bi me Terroraaschlag uf s Redaktionsbiro vu dr franzesische Satirezytschrift Charlie Hebdo wäre zwelf Mänschen ermordet.

## Uf d Wält chuu
* 1502: Ugo Boncompagni, as Gregor XIII. Papscht vu 1572 bis 1585
* 1812: Salomon Fehrenbach, badische Jurischt, Autor un Bolitiker
* 1864: Seo Jae-pil, koreanische Bolitiker un Unabhängigkaitskämpfer
* 1925: Ursula Brunner, Schwyzer Aktvischti fir Faire Handel
* 1928: Hermann Pfeifer, dytsche Undernähmer un Dialäktautor
* 1929: Melchior Shi Hongzhen, chinesische Bischof
* 1943: Frank Huttelmeier, dytsche Dialäktautor
* 1944: Ursula Straumann, Schwyzer Psychologi
* 1957: Ivan Glasenberg, sidafrikanisch-auschtralisch-schwyzerische Unternämmer un Manager
* 1979: Christian Lindner, dytsche Bolitiker
* 2002: Clément Frisch, elsässischer Basketballspiler

## Gstorbe
* 1285: Karl I. vu Anjou, Chenig vu Sizilie
* 1905: Paul Cérésole, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1943: Nikola Tesla, serbisch-US-amerikanische Erfinder, Physiker un Elektroingenieur
* 1954: Johann Jakob Gerster, Schwyzer Mediziner
* 1984: Alfred Kastler, e französische Füüsiker und Nobelbriisdreeger
* 2015: Charb, franzesische Karikaturischt un Journalischt
* 2015: Cabu, franzesische Cartoonischt un Karikaturischt
* 2015: Tignous, franzesische Cartoonischt
* 2015: Georges Wolinski, franzesische Comiczaichner
* 2015: Bernard Maris, franzesische Wirtschaftswissenschaftler un Journalischt
* 2015: Philippe Honoré, franzesische Cartoonischt
* 2015: Elsa Cayat, franzesischi Psychoanalytikeri un Kolumnischti
* 2018: France Gall, franzesischi Sängeri
* 2020: Fritz Hans Schweingruber, Schwyzer Dendrochronolog
* 2021: Henri Schwery, Schwyzer Kardinal un Bischof vu Sittu
* 2024: Franz Beckenbauer, dytsche Fueßballspiler un -trainer
* 2024: Alexi Decurtins, Schwyzer Romanischt und Wörterbuechredakter
* 2025: Jean-Marie Le Pen, franzesische Bolitiker

## Weblink
Die lächerlichen Preziösen

**Die lächerlige Preziöse** (Originaltitel: *Les Précieuses ridicules*, hoochdütsch *Die lächerlichen Preziösen*) isch e Komödie in äim Akt vom Molière, wo am 18. Novämber 1659 im Théâtre du Petit-Boubon urufgfüert worde isch. Es isch grad noch em Stück *Cinna* vom Pierre Corneille zäigt worde.  Es het am köönigliche Hoof und in de Bariiser Theater groosse Erfolg ghaa.

## Dr Inhalt

Dr Gorgibus will si Dochder Magdelon und si Niässe Cathos ändlig verhüroote. Die bäide wäi aber eso lääbe, wie s in de galante Romään beschriibe wird. Dr Gorgibus verstoot nid, wo si im daas wäi erklääre und säit frustriert: "Quel diable de jargon entends-je ici? Voici bien du haut style." (dütsch: "Teufel auch, was für ein eigenes Gerede soll denn das sein? Ist wohl der hohe Stil.") Die erste zwäi Vereerer wärde abgwiise, wil si sofort e Hürootsaadraag gmacht häi. D Cathos erkläärt iirem Unggle: "Je treuve le marriage une chose tout à fait choquante. Comment est-ce qu'on peut souffrir la pensée de coucher contre un homme vraiment nu?" (dütsch: "Ich finde den Ehestand eine ganz und gar anstößige Sache. Wie kann man den Gedanken ertragen, Seite an Seite mit einem völlig nackten Mann zu schlafen?") Die bäide Freiherre, wo abgwiise worde si, verchläide iiri Diener as extravaganti Aadligi. Si dräije dr Spiess im ene Verwäggsligsspiil um und mache die "pecques provinciales" (dütsch: "dumme Gäns us dr Browinz") lächerlig. Dr Gorgibus isch ganz verruckt wägen em Erger und de Usgoobe, won er wäge dr Magdelon und dr Cathos ghaa het und wünscht, ass die ganzi romaneski Litratuur zum Düüfel gieng.

## Weblingg
* Vollständigi dütschi Fassig vom Stück bim Projekt Gutenberg 

## Fuessnoote
8. Januar

Dr **8. Jänner** isch dr 8. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 357 (in Schaltjohr 358) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1705: D Oper Almira vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1735: D Oper Ariodante vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1806: Großbritannie eroberet d Kapkolonie, wu 1803 an di Batavisch Republik zruckgee woren isch, noch em Widerufflamme vu dr Kämpf mit em napoleonische Frankrych zruck un macht si fir d Absicherig vum Seewäg uf Indie zuen ere britische Koloni.
* 1959: Dr Charles de Gaulle wird erschte Staatsresidänt vu dr Fimfte Republik z Frankrych.

## Uf d Wält chuu
* 1810: Lemuel D. Evans, US-amerikanische Bolitiker
* 1870: Miguel Primo de Rivera, spanische General un Diktator
* 1876: Clay Stone Briggs, US-amerikanische Bolitiker
* 1928: Pio Scilligo, idaliänische Psicholog
* 1935: Elvis Presley, US-amerikanische Rockmusiker
* 1941: Annemarie Pieper, dytschi Philosophi
* 1942: Stephen Hawking, britische Physiker
* 1947: David Bowie, britische Musiker un Schauspiiler
* 1947: Samuel Schmid, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1947: Magui Bétemps, Augschtaler Mundartsängerin
* 1971: Pascal Zuberbühler, Schwyzer Fueßballspiler
* 1983: Kim Jong-un, nordkoreanische Bolitiker un Diktator
* 1991: Sarah Höfflin, Schwiizer Schiakrobatin

## Gstorbe
* 1152: Konrad I., Herzog vu Zährige
* 1324: Marco Polo, venezianische Händler und Wälträisende
* 1642: Galileo Galilei, italienische Aschtronom
* 1713: Arcangelo Corelli, italienische Komponischt
* 1882: Johann Andreas von Sprecher, Schwyzer Hischtoriker und Schriftsteller
* 1928: Aristide Baragiola, italiänische (und au i de Schwyz täätige) Lehrer, Germanischt und Volchskundler
* 1943: Simon Gfeller, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 1970: Eva Christa, dytschi Schauspileri un Regisseuri
* 1976: Zhou Enlai, chinesische Bolitiker

## Weblink
Friede von Münster

Dr **Friide vo Münster** (niiderländisch *Vrede van Münster*, spanisch *Tratado de Muñiste*) het dr Achtzigjöörig Chrieg zwüsche Spanie und dr Republik vo de Siibe Veräinigte Niiderland beändet. 

D Friidensverhandlige häi vo 1646 bis 1648 im Raame vom Westfäälische Friidenskongräss z Münster stattgfunde. 

## D Verhandlige
Dr Groof vo Peñaranda het die spanischi Chroone verdräte. Uf dr Site vo de Veräinigte Niiderland si zwäi Gsandti us Holland  (äine drvo dr Godart van Reede) gsi, die übrige säggs Browinze Zeeland, Groningen, Utrecht, Friesland, Gelderland und Overijssel häi alli je äi Gsandte gschiggt. D Verhandlige häi in de Kwartier vo de Gsandte stattgfunde. 

Dr Verdrag het d Inträssegmäinschaft zwüsche de Niiderland und Frankriich, wo gege Spanie grichtet gsi isch, beändet. Frankriich und Spanie häi im Pyreneäfriide 1659 Friide gmacht.

Am 30. Januar 1648 isch dr spanisch-niiderländisch Verdraag im Krameramtshuus, wo d Niiderländer iikwardiert gsi si und wo hüte s Huus vo de Niiderland häisst, underschriibe worde. Am 15. Mai 1648 häi die Gsandti dä Verdraag in ere fiirlige Zeremonii im Roothuus z Münster beschwoore. 

Im Friide vo Münster si die Veräinigte Niiderland as suwerääne Staat anerkennt worde und si dorum au us em Häilige Römische Riich usgschiide.

## Weblingg
* Dr Teggst vom Verdraag uf em Internet-Portal „Westfälische Geschichte“ lwl.org
Der Geizige

**Dr Gizchraage** (Originaltitel: *L'Avare*, hoochdütsch *Der Geizige*, früener au *Der Geizhals*) isch e Komödie vom Molière in fümf Akt und in Prosaform. S Stück isch am 9. Septämber 1668 im Théâtre du Palais Royal urufgfüert worde. Dr Molière het sich bim Verfasse in gröössere Srück bi dr Komödie *[[Aulularia]]* vom römische Dichder Plautus bedient.

S Stück macht sich lustig über e Tüp vom e Bürger, wo riich worde aber ängstirnig und gizig bliibe isch und sini Chinder wo s Lääbe wäi gniesse fast verstickt.

## Dr Inhalt
Dr Harpagon het im Gaarde e Gälddruckli mit 10'000 Goldécus vergraabe und het Angst, ass si em gstoole wurd. Er will d Mariane hüroote, wo in Cléante verliebt isch und will, ass d Élise dr alti Anselme und dr Cléante e Witwe sölle hüroote. Das gfallt de junge Lüt aber gar nid. Dr Cléante brucht dringend 15'000 Francs und e Vermiddler findet für en öbber, won em s Gäld wurd vertleene, aber nume zu Wuecherzinse. Wo dr Cléante uusefindet, ass dä Wuecherer si Vater isch, git s Händel.  D Hürootsvermiddlere Frosine säit im Harpagon, ass d Mariane sich scho wurd druf fröije iin z hüroote. Wo si für iiri Vermiddlig will zaalt wärde, findet dr Harpagon en Usreed. Dr Harpagon verlangt vo sine Diener d Hushaltsusgoobe z verchliinere, dr Valère understützt en drbii und es git Händel. Dr Maître Jacques bechunnt Schleeg über und will sich rääche. D Frosine bringt d Mariane in s Huus, und dere gfallt dr Harpagon aber überhaupt nid. Denn chunnt dr Cléante drzue und nimmt e Ring vom Finger vo sim Vater und git en dr Mariane. Wo dr Harpagon denn merkt, ass si Soon in d Marian verliebt isch, duet er drgliiche, wie wenn er uf sä wurd verzichte. Wo dr Cléante aber verzellt, wie verliebt er isch, wird er wüetig und si fönge wider afo händle.  La Flèche stiilt im Harpagon si Gälddruckli und zäigt s em Cléante. Dr Harpagon zäigt dr Diebstaal aa, und dr Maître Jacques rächt sich am Valère und behauptet, dä häig s Gäld gstoole. Dr Valère verzelt, ass er mit dr Élise häimlig verlobt sig, und dr Harpagon wird wüetig. Wo dr Anselme, wo d Élise hätt sölle hüroote drzue chunnt und ghöört, was dr Valère verzellt, merkt er ass dr Valère und d Mariane sini Chinder si, won er für dood ghalte het. Schliesslig darf dr Cléante d Mariane hüroote und dr Valère d Élise. Dr Harpagon blibt mit sim Gäld elläi.

## Litratuur
* Katrin Eberle: *Plautus' "Aulularia" in Frankreich.* Gunther Narr, Tübingen 2006 ISBN 3823362194 (in google books online) Zugl. Diss. phil. Albert-Ludwigs-Universität 2004 (Molière: S. 122 - 140)
* Edgar Neis: *Molière: "Der Geizige"; [[Der eingebildete Kranke]]; [[Der Menschenfeind]].* Königs Erläuterungen, 291/291a. C. Bange Verlag, Hollfeld 1973, 1979 ISBN 3804401732
* Max J. Wolff: *Moliere. Der Dichter und sein Werk.* 2., neub. Auflage. C. H. Beck, München 1923 (zuerst 1910)
* Walther Küchler: *Molière.* Teubner, Leipzig 1929
* Joseph Gregor: *Weltgeschichte des Theaters.* Phaidon, Zürich 1933
* Josef Hofmiller: *Franzosen.*  Karl Rauch, Leipzig 1938; wieder Albert Langen, München 1995 (seitdem mehrere Reprints)
## Weblink
*, dütschi Übersetzig.
9. Januar

Dr **9. Jänner** isch dr 9. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 356 (in Schaltjohr 357) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1349: Z Basel wird e große Dail vu dr jidische Bevelkerig vu dr Stadt, wu uf e Rhyyinsle verbannt woren isch, in eme Huus, wu äxtra fir si böue wore isch, verbrännt, wel ene bi dr Peschtepidemi vum Schwarze Dod d Vergiftig vu Brunne vorgworfen woren isch.
* 1431: Dr Bischof Pierre Cauchon ereffnet z Rouen dr Inquisitionsbrozäss gege d Jeanne d’Arc.
* 1951: S Hauptquartier vu dr Verainte Natione wird z New York City offiziäll ufgmacht.

## Uf d Wält chuu
* 1903: Eugen Seiterich, Erzbischof vu Friburg
* 1908: Simone de Beauvoir, franzesischi Schriftstelleri, Philosophi un Feminischti
* 1911: Gertrud Burkhalter, Schwiizer Pedagogin und Mundartschriftstellere
* 1913: Richard Nixon, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 1927: Walter Fröhlich, Hegauer Mundartautor
* 1936: Doris Oswald, dytschi Mundartdichteri
* 1940: Ruth Dreifuss, Schwyzer Bolitikeri un Bundesreti
* 1952: Salvo, Schwyzer Liedermacher
* 1986: Jarmila Machačová, tschechischi Radrännfahreri

## Gstorbe
* 1873: Napoléon III., franzesische Chaiser
* 1878: Viktor Emanuel II., Chenig vu Italie
* 1905: Louise Michel, französischi Lehrerein und Anarchischtin
* 1908: Wilhelm Busch, e humoristische dütsche Dichder und Zäichner
* 1966: Rose Woldstedt-Lauth, elsässischi Schriftstelleri
* 1978: Hermann Stern, dytsche Komponischt
* 1996: Rolf Rappaz, Schwyzer Chinschtler
* 2016: Robert Naegele, dytsche Schauspiiler un Dialäktschriftsteller
* 2023: Karl Alexander Müller, Schwyzer Physiker

## Weblink
10. Januar

Dr **10. Jänner** isch dr 10. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 355 (in Schaltjohr 356) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 49 v. Chr.: Dr Gaius Julius Cäsar iberschrytet – mit dr Wort *„Alea iacta est“* – mit syne Druppe dr Rubikon un ziet in Richtig Rom. Dodermit fangt dr Burgerchrieg aa gege dr Gnaeus Pompeius Magnus, syy ehmolige Partner im erschte Triumvirat.
* 1356: Dr Chaiser Karl IV. verchindet z Nürnberg di erschte 23 Kapitel vum *[[Goldene Bulle von Karl IV.|Keiserliche Rechtbuch]]*.
* 1741: D Oper Deidamia vum Georg Friedrich Händel wird urufgfiert.
* 2011: Di baskisch Euskadi Ta Askatasuna (ETA) verchindet e «duurhafte un allgmaine Waffestillstand».

## Uf d Wält chuu
* 1573: Simon Marius, dytsche Aschtronom
* 1760: Johann Rudolf Zumsteeg, dytsche Komponischt
* 1878: Lucian W. Parrish, US-amerikanische Bolitiker
* 1913: Gustáv Husák, tschechoslowakische Bolitiker
* 1927: Otto Stich, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1945: Rod Stewart, britische Sänger
* 1947: Peer Steinbrück, dytsche Bolitiker
* 1952: Monika Schnaitmann, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 976: Johannes Tzimiskes, Chaiser vu Byzanz
* 1276: Gregor X., Papscht
* 1778: Carl von Linné, schwedische Naturwisseschaftler
* 1879: Franz Xaver Wagner, Schwyzer Jurischt, Politiker und Dichter
* 1959: Gustav Schröder, dytsche Kapitän 
* 1971: Coco Chanel, franzesischi Modedesigneri
* 1990: Josef Zihlmann, der «Seppi a de Wiggere», Schwiizer Volchskundler, Nameforscher und Mundartautor
* 2013: Schorsch Gruntz, e Schwizer Dschäässmusiker
* 2015: Meinrad Schwörer, dytsche Naturschitzer un Anti-Atomchraft-Aktvischt
* 2016: David Bowie, britische Musiker un Schauspiiler
* 2024: Paul Günter, Schwyzer Bolitiker un Dokter

## Weblink
11. Januar

Dr **11. Jänner** isch dr 11. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 354 (in Schaltjohr 355) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 381: Dr Athanarich, dr verdribe Herrscher vu dr Terwinge, drifft z Konstantinopel yy un wird vum Chaiser Theodosius I. ehrevoll empfange.
* 1787: Dr Wilhelm Herschel entdeckt di beede greschte Mond vum Uranus, wu speter vu sym Suhn John Herschel *[[Oberon (Mond)|Oberon]]* un *[[Titania (Mond)|Titania]]* daift wäre.
* 1954: Lawineabgäng z Vorarlberg fordere insgsamt 135 Doti, bsundersch droffe isch d Gmai Blòòs im Große Walsertal.

## Uf d Wält chuu
* 347: Theodosius I., remische Chaiser
* 1841: Wilhelm Fürchtegott Niedermann, Schwyzer Jurnalischt und Mundartdichter
* 1846: Arthur Guinness, neiseeländische Bolitiker
* 1885: Emil Abegg, Schwyzer Germanischt un Indolog
* 1906: Albert Hofmann, Schwyzer Chemiker un Entdecker vum LSD
* 1920: Ruth Bietenhard, Schwyzer Dialäktologin und Lehrerin
* 1922: Jean-Pierre Moulin, Schwyzer Journalischt un Schriftsteller
* 1924: Sam B. Hall Jr., US-amerikanische Bolitiker
* 1926: Oskar Bandle, Schwyzer Sproch- und Literaturwisseschaftler
* 1930: Gertrud Frei, Schwyzer Dialäktologin und Lehreri
* 1937: Victor Ruffy, Schwyzer Bolitiker
* 1957: Marianne Engeser, dytschi Bolitikeri
* 1975: Matteo Renzi, italienische Bolitiker
* 1975: Timbuktu, schwedische Rapper un Reggaemusiker
* 1978: Gilles Vanden Burre, belgische Bolitiker
* 1982: Christine Badertscher, Schwyzer Bolitikeri
* 1990: Marco Schönbächler, Schwyzer Fueßballer

## Gstorbe
* 1762: Louis-François Roubiliac, franzesische Bildhauer
* 1889: Amadeus Merian, dr erst Baasler Bauinspäkter
* 1919: Nannette Stengel, dytschi Dialäktdichteri
* 1928: Georges Dottin, französische Sproochwüsseschaftler
* 2003: -sten, Schwyzer Journalischt un Satiriker
* 2014: Ariel Scharon, israelische General un Bolitiker
* 2019: Bernhard Lasotta, dytsche Bolitiker

## Weblink
12. Januar

Dr **12. Jänner** isch dr 12. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 353 (in Schaltjohr 354) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1780: Z Züri git dr Salomon Gessner di erscht Uusgob vu dr ''Zürcher Zeitung'' uuse.
* 1856: Dr Aschtronom Jean Chacornac entdeckt dr Aschteroid (38) Leda.
* 1987: Z La Brévine im Neueburger Jura wäre −41,8&nbsp;°C gmässe, dr Cheltirekord an eme bewohnte Ort in dr Schwyz.

## Uf d Wält chuu
* 1674: Reinhard Keiser, dytsche Komponischt
* 1746: Johann Heinrich Pestalozzi, Schwyzer Pädagog
* 1780: Wilhelm Martin Leberecht de Wette,  proteschtantische Theolog
* 1863: Vivekananda, indische Mench un Grinder vu dr Ramakrishna-Bewegig
* 1866: Louis Gauchat, Schwyzer Romanischt
* 1869: Robert Quincy Lee, US-amerikanische Bolitiker
* 1882: Jakob Jud, Schwyzer Romanischt
* 1893: Hermann Göring, dytsche NS-Bolitiker
* 1895: Rudolf Schneider, dytsche Chaufmann un Dirigänt
* 1899: Paul Hermann Müller, Schwyzer Chemiker
* 1915: Adolph Coors III, US-amerikanische Unternämer un Mordopfer
* 1942: Michel Mayor, Schwyzer Aschtronom
* 1949: Ottmar Hitzfeld, dytsche Fueßballer un Trainer
* 1965: Elke Scheer, dytschi Physiker
* 1971: David McAllister, dytsch-britische Bolitiker
* 1971: Barbara Horlacher, Schwyzer Umwältnaturwüsseschaftlere und Politikere
* 1975: Alexander Bonde, dytsche Bolitiker
* 1991: Émilie Broussouloux, franzesischi Färnsehjournalischti

## Gstorbe
* 1519: Maximilian I., Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1759: Anna, Princess Royal vu Großbritannie un Brinzässi vu Oranie
* 1890: Giovanni Giordani, italienische Dokter un Sprochforscher
* 1939: Susanna Orelli-Rinderknecht, Schwyzer Abstinänzlerin
* 1961: Ernst Ochs, dytsche Germanischt un Dialäktforscher
* 1973: Elisabeth Feller, Schwyzer Gschäftsfrau
* 1975: Albert Adolf Zehntner, Schwyzer Moler
* 1981: Nathan Katz, elsässische Dichter
* 2002: Edward Staempfli, Schwyzer Komponischt
* 2015: Peter Vogel, Schwyzer Zoolog

## Weblink
13. Januar

Dr **13. Jänner** isch dr 13. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 352 (in Schaltjohr 353) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Fyrtig
Tradizionell wörd a däm Tag im Usserooder Henderland de Alt Silvester gfyred, wo amel d Silvesterchläus underwägs send.

## Was isch bassiert?

* 1408: Dr Bund ob dem See unter dr Fierig vu Appezell erlydet in dr Schlacht bi Bregaz e Niderlag gege s Ritterheer Sankt Jörgenschild. D Appezellerchrieg bschränke sich in dr Folg wider uf dr Konflikt zwische Appezell un dr Firschtabtei St. Galle.
* 1841: D Ufhebig vu allne Chleschter im Schwyzer Kanton Aargau fiert zum Aargauer Chloschterstryt.
* 1898: Dr franzesisch Autor Émile Zola publiziert syy uffige Brief *J’accuse…!* *(Ich chlag aa…!)* zue dr Dreyfus-Affäre an dr franzesisch Staatsbresidänt. Dr Artikel fiert zue dr Widerufnahm vum Verfahre gege dr Alfred Dreyfus un amänd zue däm syre Rehabilitation.
* 1935: In dr Saarabstimmung entschaide sich 90,7 Brozänt vu dr Dailnämmer fir d Wideryygliiderig vum Saarland in s Dytsch Rych. Vor dr Abstimmig wird wahrschyns zem erschte Mol dr *„Haim ins Rych“* brucht.
* 1942: Z Frankfurt am Main wird d Oper Columbus vum Werner Egk urufgfiert.
* 1980: Uf dr Bundesversammlig z Charlsrue wird vu linke un ökologische Gruppe di dytsch Bundesbartei Di Griene grindet.
* 1991: Dr Lothar Späth (CDU), syt 1978 Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg, verchindet im Zug vu dr *Traumschiff-Affäre* syy Ruckdritt.
* 2012: Dr Schwyzer Radiosänder Energy Basel goht uf Sändig.

## Uf d Wält chuu
* 1885: Anna Vock, Schwyzer Aktivischti vu dr erschte Lesbebewegig
* 1938: Cabu, franzesische Cartoonischt un Karikaturischt
* 1976: Mélanie Chappuis, Schwyzer Autori
* 1986: Max Lobe, schwyzerisch-kamerunische Autor
* 1986: Josefine Preuß, dytschi Schauspiileri

## Gstorbe
* 888: Karl III. dr Dick, fränkische Chenig un remische Chaiser
* 1870: Emanuel Friedrich von Fischer, Schwyzer Bolitiker
* 1871: Samuel Preiswerk, e reformierte Baasler Theoloog, Pfarrer und Kiirchelieddichder
* 1879: Jakob Dubs, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1941: James Joyce, irische Schriftsteller
* 1978: Tresl Gruber, ladynischi Künschtlerin und Autoorin
* 2009: Mario Fitterer, dytsche Dichter un Essayischt
* 2020: Hermann Heidegger, dytsche Hischtoriker

## Weblink
14. Januar

Dr **14. Jänner** isch dr 14. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 351 (in Schaltjohr 352) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1301: Mit em Dod vum Chenig Andreas III. stirbt im Chenigrych Ungarn d Dynaschti vu dr Árpáde uus. 
* 1897: Dr Schwyzer Matthias Zurbriggen bstygt as Erschte dr 6.962&nbsp;m hoch Aconcagua in dr argentinische Ande, dr hegscht Bärg vu Amerika.
* 2005: Di europäisch Ruumsonde *Huygens* landet uf em Saturnmond *[[Titan (Mond)|Titan]]*.

## Uf d Wält chuu
* 1622: Molière, franzesische Dramatiker
* 1705: Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier, franzesische Seefahrer un Forscher
* 1818: Wilhelm Ganzhorn, dytsche Dichter
* 1818: Theodor Meyer-Merian, Schwyzer Dokter und Schriftsteller
* 1841: Berthe Morisot, franzesische Moler
* 1859: Thomas Henry Ball, US-amerikanische Bolitiker
* 1867: Jean-Auguste-Dominique Ingres, franzesische Moler
* 1875: Albert Schweitzer, elsässische Arzt, Missionar un Nobelbrysdreger
* 1912: August Langenbeck, dytsche Musikpedagog, Organischt un Dirigänt
* 1935: Al Imfeld, Schwyzer Theolog un Publizischt
* 1943: Loretta Verna, Schwyzer Filmmacheri, Schriftstelleri un Chinschtleri
* 1994: Vivien Wulf, dytschi Schauspileri

## Gstorbe
* 1786: Michael Arne, änglische Komponischt
* 1880: Raphael Christen, Schwyzer Biudhauer
* 1890: Karl von Gerok, dytsche Pfarrer, Lyriker un Autor 
* 1898: Lewis Carroll, e britische Schriftsteller, Fotigraaf, Mathematiker und Diakon
* 1920: Rudolf Schoch, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1925: Camille Decoppet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1962: Martin Wackernagel, e Schwizer Kunsthistoriker
* 1982: Manfred Marquardt, dytsche Dichter
* 1983: Hans Stocker, Schwyzer Moler
* 2011: Stephanie Glaser, Schwyzer Schauspiileri
* 2019: Rainer Stadelmann, dytsche Egyptolog

## Weblink
16. Januar

Dr **16. Jänner** isch dr 16. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 349 (in Schaltjohr 350) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1082: E Heer vu dr Normanne unter em Robert Guiskard nimmt di byzantinisch Hafestadt Durazzo yy.
* 1349: Z Basel wäre bi me Pogrom fuzfg bis sibzg Jude umbrocht.
* 1739: Z London wird s Oratorium Saul vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1979: Dr Schah Mohammad Reza Pahlavi verlosst im Zug vu dr Islamische Revolution dr Iran un goht in s Exil uf Ägypte.
* 2001: Dr Staatsbresidänt vu dr Demokratische Republik Kongo, dr Laurent-Désiré Kabila, wird bin eme Attentat umbrocht.
* 2013: Dr Landdag vu Rhyland-Pfalz wehlt d Malu Dreyer as erschti Frau zuer Minischterbresidänti.

## Uf d Wält chuu
* 1931: Johannes Rau, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 1932: Dian Fossey, US-amerikanischi Zoologi
* 1942: Bettina Eichin, Schwyzer Bildhaueri
* 1944: Arno Müller, dytsche Dialäktautor
* 1969: Bernhard Lasotta, dytsche Bolitiker
* 1996: Amber Barrett, irischi Fueßballspileri

## Gstorbe
* 1160: Hermann III., Markgraf vu Bade
* 1243: Hermann V., Markgrof vu Bade
* 1747: Barthold Heinrich Brockes, dytsche Schriftsteller
* 1853: Matteo Carcassi, italienische Gitarrischt un Kumpenischt
* 1901: Arnold Böcklin, Schwyzer Moler
* 1962: Emanuel Stickelberger, Schwyzer Undernäämer und Schriftsteller
* 1981: Max Rieple, dytsche Schriftsteller
* 1982: Maria Aebersold, Schwyzer Schriftstelleri
* 2016: Georgie Lamon, Schwyzer Manager, Autor un Bolitiker
* 2016: Jean-Noël Rey, Schwyzer Manager un Boltiker
* 2018: Christa de Carouge, Schwyzer Modidesigneri
* 2023: Mousse Boulanger, Schwyzer Schriftstelleri un Radiojournalischti
* 2023: Hansjürgen Verweyen, dytsche Fundamentaltheolog

## Weblink
17. Januar

Dr **17. Jänner** isch dr 17. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 348 (in Schaltjohr 349) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1641: Wel s Yys vu dr zuegfrorene Duene bricht, vertschääderet s im Dryssgjehrige Chrieg e Iberraschigsaagriff vu schwedisch-franzesische Druppe uf d Stadt Rengschburg, wu ne Rychsdag stattfindet.
* 1871: D Preuße siige im Dytsch-Franzesische Chrieg in dr Schlacht an dr Lisaine bi Belfort.
* 1885: In dr Schlacht vu Abu Klea im Sudan sigt e britischi Armee iber d Aahänger vum Mahdi Muhammad Ahmad. Am 26. Jänner erobere d Mahdischte d Hauptstadt Khartum, dodermit chunnt di tirkisch-egyptisch Herrschaft im Sudan zum Änd.
* 1917: D USA chaufe fir 25 Millione US-Dollar d Jumpfereinsle vu Dänemark ab.
* 1929: In dr Dageszytig *New York Journal* erschynt zum erschte Mol *[[Popeye]]*, erfunde vum Zaichner Elzie Crisler Segar.
* 1938: Z Paris wird d Exposition Internationale du Surréalisme ufgmacht.

## Uf d Wält chuu
* 1501: Leonhart Fuchs, dytsche Botaniker und Mediziner
* 1768: Sebastian Fahrländer, düütschen und Schwiizer Dokter und Politiker
* 1790: Johann Georg Frech, dytsche Komponischt, Organischt un Musikpedagog
* 1863: Emanuel La Roche, Schwyzer Architäkt
* 1867: Carl Laemmle, dytsch-amerikanische Filmproduzänt
* 1883: Angelo Abisso, italienische Bolitiker
* 1896: Eva Christa, dytschi Schauspileri un Regisseuri
* 1929: Klaus Sander, dytsche Biolog
* 1931: Monica Gubser, Schwyzer Schauspiileri
* 1931: Sonja Sutter, dytschi Schauspiileri
* 1942: Muhammad Ali, US-amerikanische Boxer und Bürgerrächtler
* 1962: Magdalena Götz, dytschi Neurobiologi
* 2004: Leonie Walter, dytschi Biathleti un Skilanglaiferi

## Gstorbe
* 395: Theodosius I., remische Chaiser
* 1468: Gjergji Kastriota gnännt Skanderbeg, albanische Firscht un Nationalheld
* 2009: Oskar Bandle, Schwyzer Sproch- und Literaturwisseschaftler
* 2015: Gertrud Frei, Schwyzer Dialäktologin und Lehreri
* 2016: Gottfried Honegger, Schwyzer Chinschtler
* 2019: Peter Holenstein, Schwizer Journalist
* 2021: Franz Blankart, Schwyzer Diplomat
* 2024: Wulf Müller, dütsch-schwyzerische Romanischt

## Weblink
Hassan Rohani

Dr **Hassan Rohani** (; Geburtsnaame **Hassan Feridon**, Farsiحسن فریدون&lrm;; * 13. Novämber 1948 z Sorkheh, Browinz Semnan, Iran) isch e iranische Politiker und e schiitische Mudschtahid (Rächtsgleerte) mit em religiööse Ditel *Hodschatoleslam*. Er isch sit dr Wahl am 14. Juni 2013 dr designiert Bresidänt vo dr Islamische Republik Iran und lööst dr Mahmud Ahmadinedschad am 3. August 2013 ab.

## Lääbe
1960 het dr Rohani si Usbildig in dr tradizionelle islamische Schuel z Ghom (Hawza) aagfange; 1969 isch er an d Teheraner Universidäät und 1972 het er si Studium vo de Rächtswüsseschafte abgschlosse. 

Sit 1992 isch er dr Läiter vom Zentrum für strategischi Forschige (CSR) im Iran.

## Politischi Karriere

Vo 1989 bis 2005 isch dr Rohani Mitgliid vom Nazionale Sicherhäitsroot gsi, sit 1991 vom Schlichdigsroot. 1998 isch er in Expärteroot gweelt worde, und wider 2006.

Dr Rohani isch dr stellverdrätend Bresidänt in der 4. und 5. Legislaturperiode vom iranische Parlamänt (Madschles) gsi. 2003 isch er under em Bresidänt Chatami zum Schefunderhändler vo de Gsprööch zwüsche dr EU-3 (Groossbritannie, Frankriich, Dütschland) und em Iran im Bezuug uf s iranische Atomprogramm ernennt worde und Uranaariicherig isch für e Zit gstoppt worde. Am 18.&nbsp;August 2005 het en dr nöi Bresidänt Mahmud Ahmadinedschad mit em Ali Laridschani ersetzt. Dr Rohani gältet as politisch in dr Nööchi vom Alī Akbar Hāschemī Rafsandschānī aagsiidlet.

Bi de Bresidäntschaftswaale 2013 het dr Rohani in dr erste Runde 18'613'329 Stimme überchoo, was ere Kwote vo 50,70 Brozänt entspricht und isch aso gweelt gsi.

## Wärk
* Rūḥānī, Ḥasan: Chāṭirāt-i Ḥudschat al-Islām va al-Muslimīn Duktur Ḥasan Rūḥānī: Inqilāb-i Islāmī (1341-1357), Tihrān: Markaz-i Asnād-i Inqilāb-i Islāmī, 2009, ISBN 978-964-419-036-0 

## Weblingg

* Profil  vo dr Rouhani.ir
* Profil vom Ḥasan Rūḥānī, BBC (2003, änglisch) 
* Hindergrundbricht vo dr AFP (2003, änglisch)

## Fuessnoote
15. Januar

Dr **15. Jänner** isch dr 15. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 350 (in Schaltjohr 351) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1871: Im Dytsch-Franzesische Chrieg siige Preuße un syni Verbindete in dr Schlacht an dr Lisaine in dr Nechi vum belagerete Belfort iber e franzesischi Armee unter em General Charles Denis Bourbaki.
* 1992: Kroatie un Slowenie wäre vu dr dertemool 12 Staate vu dr EG as unabhängigi Staate anerkännt.
* 2001: Dr US-Unternämmer Jimmy Wales un dr Philosophi-Dozänt Larry Sanger grinde di frei Enzyklopedi Wikipedia.

## Uf d Wält chuu
* 1481: Baldassare Peruzzi, italienische Architäkt un Moler
* 1809: Pierre-Joseph Proudhon, franzesische Ekonom un Soziolog
* 1840: Joseph Abbott, US-amerikanische Bolitiker
* 1918: Gamal Abdel Nasser, egyptische Bolitiker
* 1926: Guido Baumann, Schwyzer Färnsehjournalischt
* 1929: Martin Luther King, US-amerikanische Baptischtepfaarer un Burgerrächtler
* 1951: Christoph Eymann, Schwyzer Bolitiker
* 1957: Mario Van Peebles, US-amerikanische Regischeur un Schauspiiler
* 1964: Peter Haber, Schwyzer Hischtoriker
* 1989: Mathilde Panot, franzesischi Bolitikeri

## Gstorbe
* 1844: Vinzenz Rüttimann, Schwyzer Bolitiker
* 1889: Josef Martin Knüsel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1918: Georg Bötticher, dütsche Grafiker und Schriftsteller
* 1919: Rosa Luxemburg, Aktivischti vu internationale Arbaiterbewegig
* 1929: Robert M. Lively, US-amerikanische Bolitiker
* 1943: William Henry Peter Barber, neiseeländische Bolitiker
* 1955: Yves Tanguy, franzesische Moler
* 1964: Josef Brandel, dytsche Bolitiker
* 2001: Julian Dillier, Schwyzer Schriftsteller
* 2016: Peter Atteslander, Schwyzer Soziolog
* 2017: Charles-Henri Favrod, Schwyzer Schurnalischt un Fotosammler

## Weblink
Muggaseggel

A **Muggaseggel** (au **Muggaseggele** odr **Muggaseggl**) isch s kloinscht schwäbisch Längemaß. Wemma gnau isch, isch es s Zeigungsglied von eme Muggamännle.

Schwoba nennet de Stuabaflieg med etwa 7 mm Körperlänge *Mugg*. Der wisseschaftlich *Aedeagus* gnannte Körperteil had der Entomologe Dr. Hans-Peter Tschorsnig vom Stuagarter Naturkundemuseum vermesse. Nach seiner Ondasuchung koa die bislang recht vage Maßangabe *Muggaseggl* präzisiert werde auf en Durchschnittswert von 0,22 Millimetern.

Ma sott beachte, dass der Ausdrugg au im (nord)badische und fränggische gern gebraacht wird. Muiggaseggele isch dabei net nur a massoihoit. Wann oiner aussm Auslann nach Bade oder Wirteberg ziegt, dann sen die Roigschmäggte ofdd agsäuert, woil sie koi Dialeggt räda kenne. 
Jetz weellet die lait drudsäm zoige, das se dazughere. Deswech nemmet se Wärter wie de muggeseggel gern mit uff, woil dann a jeder wois, uuui - seller Roigschmäggte wais wie mer schwetzt mit di Lait. Die Brigande hend oine von de friheschte Jumelasche mit Halle in der DDR ghet, 1987 scho. Als die dann a Kochbuch gschriabe hend, isch a kloi Dialeggdlexiko in dem Biachle roikomme ons Muggeseggele naderlich mid. Omgherd had in der Siddeutsch Zaitung, der Thomas Lindner, Scheff vom Groz-Beckert in Albstadt, was a Großkopfeter au vom VDMA isch, gsait, das au im Gschäfft in Indien alle des Muggaseggele kenne. Nachdem die vor allem Glufa mache, alla rescht kloine Sache, isch wiechtig das älle au sorgfältig boi der Sach sin.   

## Fueßnote
18. Januar

Dr **18. Jänner** isch dr 18. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 347 (in Schaltjohr 348) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 474: Noch em Dod vum Leo I. wird sy Änkel Leo II. Chaiser vum Oschtremische Rych.
* 1701: Dr Friedrich I. wird dr erscht Chenig vu Preuße.
* 1828: D Chenigrych Bayern un Wirttebärg bilde dr *Siddytsch Zollverain*.
* 1871: Dr Wilhelm I. vu Preuße wird noch em Triumph im Dytsch-Franzesische Chrieg im Spiegelsaal vum Schloss vu Versailles zum dytsche Chaiser proklamiert. Dodermit wird s Dytsch Rych grindet.
*1989: D Tupolew Tu-155 ds erschte Flugzüüg mit em ne Ärdgasatriib uf der Wält absolviert si Erschtflug.
*2005: Z Tolouse wird vor prominänte Gescht un Medieverdrätter dr Prototyp vum Airbus A380 vorgstellt.

## Uf d Wält chuu
* 1689: Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, franzesische Schriftsteller un Staatsphilosoph
* 1823: Victor Ruffy, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1914: Eduard Strübin, Schwyzer Lehrer un Volkskundler
* 1924: Hubert Deuringer, dytsche Komponischt, Dirigänt un Musikpedagog
* 1944: Alexander Van der Bellen, eschtrychische Bolitiker
* 1946: Joseph Deiss, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1949: Philippe Starck, franzesische Designer
* 1964: Fredy Schär, Schwyzer Liedermacher un Kabarettischt
* 1974: Nubya, Schwyzer Sängeri
* 1978: Thor Hushovd, norwegische Radrännfahrer
* 1988: Angelique Kerber, dytschi Tennisspiileri

## Gstorbe
* 474: Leo I., oschtremische Chaiser
* 1982: Huang Xianfan, chinesische Hischtoriker
* 1996: Leonor Fini, argentinischi Moleri
* 2013: Jutta Makowsky, dytschi Journalischti un Autori
* 2019: Irma Noseda, Schwyzer Chunschthischtorikeri
* 2020: Urs Egger, Schwyzer Regisseur
* 2024: Ulrike Barthruff, dytschi Schauspileri un Heerspilsprächeri

## Weblink
19. Januar

Dr **19. Jänner** isch dr 19. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 346 (in Schaltjohr 347) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1795: No dr Eroberig dur s revolutionär Frankrych wird in dr Niderlande di Batavisch Republik as franzesischi Dochterrepublik uusgruefe.
* 1871: In dr Schlacht bi Buzenval versueche im Dytsch-Franzesische Chrieg di franzesische Druppe, wu z Paris belageret sin, e Uusfall in Richtig Versailles, wäre aber vu preußische Druppe gschlaa. Dr franzesische Nordarmee, wu vu Norde härruckt, goht s am nämlige Dag nit besser.
* 1973: Z Lausanne fangt dr erscht Wettbewärb vu junge Dänzer um dr *Prix de Lausanne* aa.
* 2002: Am Bürgestock in dr Schwyz schließe Verdrätter vu dr Konfliktbarteie im Sezessionschrieg im Sidsudan e Waffestillstand, s *Bürgestock-Abchuu*. In dr Gspräch, wu derno aafange, ainigt mer sich drei Johr speter uf e Fridesabchuu fir d Region im Sudan, wu em Sidsudan Autonomirächt zuegstande wäre.

## Uf d Wält chuu
* 840: Michael III., byzantinische Chaiser
* 1736: James Watt, schottische Erfinder
* 1822: Jakob Gerster, Schwyzer Tamburmajor
* 1839: Paul Cézanne, franzesische Moler
* 1935: François Couchepin, Schwyzer Bolitiker
* 1955: Avraham Burg, israelische Bolitiker
* 1968: Steffi Lemke, dytschi Bolitikeri
* 1970: Christoph Sieber, dytsche Kabarettischt

## Gstorbe
* 639: Dagobert I., fränkische Chenig
* 1865: Pierre-Joseph Proudhon, franzesische Ekonom un Soziolog
* 1874: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, düütsche Sproochforscher und Dichter
* 1907: Henri Loux, elsässische Moler
* 1909: Louise Odin-Pilliod, Schwiizer Leererin und Wörterbuechredaktoorin
* 1913: George C. Pendleton, US-amerikanische Bolitiker
* 1972: Olga Meyer, Schwyzer Jugendbuechautorin
* 1999: Peter Boschung, Schwyzer Mediziner un Dialäktforscher
* 2005: Hanne Landgraf, dytschi Bolitikeri
* 2017: Otto Hiltbrunner, Schwyzer Altphilolog
* 2017: Jan Kruis, niderländische Comiczaichner
* 2020: Olifr M. Guz, Schwyzer Rockmusiker
* 2021: Hans Gerny, Schwyzer Bischof vu dr Chrischtkadolische Chilche
* 2024: Renate Zoepffel, dytschi Althischtorikeri

## Weblink
20. Januar

Dr **20. Jänner** isch dr 20. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 345 (in Schaltjohr 346) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1663: Z Regensburg fangt fangt e wäg dr Bedrohig dur s Osmanisch Rych e Rychsdag aa, wu dr Immerwähred Rychsdag drus fiirigoht.
* 1966: Am Schauspilhuus Züri wird s Schauspil *Der Meteor* vum Friedrich Dürrenmatt urufgfiert.
* 2009: Dr Demokrat Barack Obama, wu am 4. Novämber 2011 gwehlt woren isch, wird vum Chief Justice John Roberts as erschte Afroamerikaner zum Bresidänt vu dr USA veraidigt.

## Uf d Wält chuu
* 842: Theophilos, byzantinische Chaiser
* 1488: Sebastian Münster, Kosmograph un Hebraischt
* 1499: Sebastian Franck, Chronischt un Theolog
* 1716: Karl III., Chenig vu Spanie
* 1800: Christoph Möhrlen, dytsche Lehrer, Bfaarer un Schriftsteller
* 1876: Paul Körber, dytsche Haimetdichter
* 1920: Federico Fellini, italienische Filmmacher
* 1921: Oscar Müller, schwebische Volksschauspiiler
* 1925: Eugen Gomringer, bolivianisch-schwyzerische Schriftsteller
* 1935: Robert Hinderling, Schwyzer Germanischt z Dytschland
* 1946: Roland Hofmaier, dytsche Liedermacher
* 1966: Peter Tschentscher, dytsche Bolitikeri
* 1967: Gisela Splett, dytschi Bolitikeri
* 1974: Thomas Meyer, Schwyzer Schriftsteller

## Gstorbe
* 250: Fabianus, Bischof vu Rom
* 1779: David Garrick, änglische Schauspiiler
* 1813: Christoph Martin Wieland, dytsche Dichter
* 1982: Anna Haag, dytschi Bolitikeri un Frauerächtleri
* 1991: Fritz Maurer, Schwyzer Unternämmer un Bolitiker
* 1996: Alban Spitz, dytsche Moler un Autor
* 2013: Jörg Steiner, e Schwizer Schriftsteller
* 2014: Claudio Abbado, italiänische Dirigänt und Senator uf Lääbeszit
* 2018: Paul Bocuse, franzesische Choch
* 2022: Heidi Biebl, dytschi Skirännfahreri

## Weblink