open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dreistachliger Stichling

De **Draistachligi Stichlig**  (*Gasterosteus aculeatus*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch, wo wenig Aasprüch a s Gwässer het, woner lebt.

## Uussie
De Stichlig isch e chliine längliche gfleckte Fisch, wo 6 bis 8 cm lang werd. I de Laichzitt sind d Mandli höbsch bunt. Stichlig hend kai Schuppe. Sin Name het er, well er ufem Rugge drai biweglichi Stachel het.

## Verbraitig
De Stichlig isch a nördliche Chüsteregione vo Europa haimisch und cha bis 700 km landiiwärts vorchoo. Er lebt im Brackwasser und i Süessgwässer i de Chüstenööchi, schwimmt Flüss duruuf, so de Rhii, lebt i Gräbe, Waier und Tümpel. Wichtig isch, as gnueg Wasserpflanze ume sind.

## Lebeswiis
De Stichlig lebt vo Insekte und Chliichrepsli. Er werd vo Raubfisch und vo Vögel gfange. Im Früesummer baut s Mandli us Wasserpflanze e Nest und lockt Wiibli aa. Noch eme Hoochzigsritual lait s Wiibli sini Aier is Nest, wo vom Mandli bifruchtet wered. Deno verjagt s Mandli s Wiibli und biwacht s Nest und e chliises Revier um s Nest ume. Stichlig chönd 8 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Hans-Joachim Paepke: *Die Stichlinge. Gasterosteidae.* Westarp-Wissenschaften, Magdeburg 1996, ISBN 3-89432-492-9.
* Günter Sterba: *Süßwasserfische der Welt.* Weltbild, Augsburg 1998, ISBN 3-89350-991-7.
* Kurt Deckert: *Fische, Lurche, Kriechtiere.* Urania, Leipzig 1991, ISBN 3-332-00376-3 (*Urania Tierreich.* Band 4).
* Richard Muckle: *Der Dreistachlige Stichling (Gasterosteus aculeatus L.) im Bodensee*, in: *Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung*, 90. Jg. 1972, S. 249–258 (Digitalisat)

## Weblinks

* 
*
Schneider (Fisch)

S **Schnyderli** (*Alburnoides bipunctatus*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch, wo wenig Aasprüch uf s Gwässer het, wos lebt.

## Uussie
S Schnyderli isch e chliine silbrige Fisch, wo 13 bis 16 cm lang werd und öppe 30 Gramm wögt. S hett uf de Siite zwoo Raie mit dunkle Pünkt, wo zäme wiene Noot uusgsiend, drum sin Name. D Undersiite isch wiisslich, d Obersiite het e Grüestich, d Flosse sind eener geel oder wiiss.

## Verbraitig
S Schnyderli chunnt im europäische Bineland vor, au i de Törkai, im Irak und im Iran isch s haimisch. S lebt i suurstoffriiche Flüüssgwässer mitere starche Ströömig, won e chiisige Grund hend.

## Lebeswiis
S Schnyderli isch e Schwarmfisch wo i de Ströömig vom Fluss stoo bliibt und Alge, Plankton, Insektelaarfe und Chliichrepsli fresst. S gumpet aber au usem Wasser um chliini Tierli am Uufer z schnappe. D Laichzitt goot vom April bis in Juni binere Wassertemperatur zwösched 14 und 24 Grad. S Wiibli lait denn 800 bis 3000 Aier uf de chiisigi Grund. Schnyderli wered im zwaite Joor gschlechtsriiff und chönd 8 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblink
*
Schwendisee

**Schwendisee** [IPA: ʃwɛndiˈseː] isch de Name vo zwee chliine Seeje uf de Alp Schwendi underhalb vom Gamserrogg und oberhalb vo Wildhuus und Onderwasser im obere Toggeborg. Dör die zwai Seeli isch d Grenze vo de ehmolige Gmainde Wildhuus und Alt Santihann gange.

## Entstehig
De Schwendisee isch bim Rückzuug vom spootiiszittliche Gamserrogg-Gletscher entstande, wo e flachi Muelte henderloo het. Im Lauf vo de Joortuusige isch de See mee und mee verlandet und s isch e Flachmoor entstande mit zwai chliine Seeli. De Abfluss isch onderirdisch und goot denn in Seebach ine, wo i d Tuur mündet.

## Fauna und Flora
S Flachmoor und di baide Seeli stönd onder Naturschutz. Vier Fischarte chömed vor: de Hecht (*Esox lucius*), de Egli (*Perca fluviatilis*), de Charpfe (*Cyprinus carpio*) und d Schlaie (*Tinca tinca*). Im See wachst di wiis Seeroose (*Nymphea alba*) und di geel Taichroose (*Nuphar lutea*). I de Verlandigszoone wachset verschidnigi Gräser, Segge und Schilf. Zwöschet de baide Seeli isch e Wäldli.

## Tourismus
D Schwenidseeje sind e biliebts Uusflugsziil und s gitt au offizielli Füürstele am vordere Schwendisee. Am Schwendisee goot au de Toggeborger Chlangweg verbii.

Schwendisee Säntis.jpg|de Vorder Schwendisee
Hinterer Schwendisee.jpg|de Hinder Schwendisee
Naturerlebnis Schwendisee.jpeg|d Imfotafle öber d Seeli ond s Moorpiet

## Lueg au
Bartgrundel

D **Grundle**  (*Barbatula barbatula*; alemanischi Näme) isch e europäische Süesswasserfisch.
 
## Uussie
D Grundle isch e dünne längliche Fisch, wo 7 bis 12 cm lang werd. Si isch graubruu gfleckt und het munzigi Schuppe. Am Oberchifel het si sechs Bartle.

## Verbraitig
D Grundle chunnt i fast ganz Europa vor, ussert im Süüde und im Norde. Si lebt i klaare und subere Gwässer mitere liechte Ströömig, won e chiisige oder stainige Grund hend und wo au Wasserpflanze vorchömet. 

## Lebeswiis
D Grundle isch wie de Name sait e Bodefisch. Si versteckt sich dor de Tag döre under Stai und werd znacht aktiiv. Si fresst Alge, Insektlaarfe, Würmer und Chliichreps.

D Laichzitt goot vom Aprile bis in Juni, binere Wassertemperatur zwöschet 12 und 20 Grad. S Wiibli lait znacht oder im früene Morge 1'700 bis 20'000 Aier, wo a Stai chlebe bliibet und s Mandli biwacht denn de Laich. D Laarfe schlüüffet noch 4 bis 16 Tääg. Grundle chönd 7 Joor alt were.

## Büecher
*Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblink

* 
*
Dat-das-Linie

D **dat-das-Linie** oder au **wat-was-Linie** wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene t im Uuslut vu bstimmte Chlaiwerter vum uuverschobene t drännt. Anderi Näme vu däre Linie sin *Sankt-Goarer-Linie* un *Hunsrück-Schranke*. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer *dat*, *wat*, *et* usw., sidlig sait mer *das*, *was*, *es*. D dat-wat-Linie bildet im weschtmitteldytsche Dialäktruum d Gränze zwische dr moselfränkische un dr ryyfränkische Dialäkt.

## Verlauf
D *dat-das-Linie* isch Dail vum Ryynische Fächer. Si chunnt vu Lothringe här in s Saarland un goht vu Sidwescht no Nordoscht dur s Saarland dure an d Nahe, derno dur Ryyland-Pfalz iber dr Hunsrück un chunnt bi Sankt Goar an dr Ryy. Derno verlauft si an dr Gränze zwische Ryyland-Pfalz un Hesse lang iber Limburg an der Lahn un Dillenburg, bis si z Nordryy-Weschtfale an d Benrather Linie („Eifel-Schranke“) chunnt. Vu dert ab verlauft si idäntisch mit dr Benrather Linie bis an d Oschtgränze vum dytsche Sproochruum.

## Lueg au
* Speyerer Linie
* Germersheimer Linie

## Literatur
* *dtv-Atlas zur deutschen Sprache*, 13. durchgesehene Auflage, München 2001

## Weblink
* Mundart im Saarland, Mundart - Sprachrelief, Artikel iber d das/dat-Linie im Saarland uf dr Syte vu dr Stadt Völklingen
Blicke

D **Blicke** oder de **Schootel** (*Blicca bjoerkna*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch, wo em Brachsme gliicht, aber chlinner isch.

## Uussie
D Blicke isch e silbrige Fisch mit röötliche Buuchflosse. D Ruggeflosse isch spitzig. Si het groossi Auge und werd 15 bis 30 cm lang und wögt bis zomene Kilo.

## Verbraitig
D Blicke chunnt i Mitteleuropa, z England und in Osteuropa vor, zum Tail au im süüdliche Skandinavie. I de Alpe stiigt si bis 600 müM. Si mag pflanzeriichi Flüüssgwässer mit eme sandige Grund und ere langsame Ströömig, aber au Kanääl und flachi Standgwässer. Si cha au i Brackwasser vorchoo.

## Lebeswiis
D Blicke isch e nachtaktiive Schwarmfisch, wo am Bode lebt und sich vo Wirbeloose und Wasserpflanze ernäärt. D Laichzitt goot vom Mai bis in Juni, wenn d Wassertemperatur öber 15 Grad stiigt. S Wiibli lait em früene Morge abertuusigi Aier a flache starch biwachsne Uuferzoone. De Laich bliibt denn a Wasserpflanze und Bommwurzle, wo is Wasser lueget, chlebe. Blicke chönd 16 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblinks

*
Nase (Fisch)

D **Nase** (*Chondrostoma nasus*; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch, wo emfindli uf Wasserverschmutzig reagiert und drum zo de gföördete Fisch ghört.

## Uussie
D Nase isch e längliche dünne Fisch, wo 20-45 cm lang werd. Si het e silbrige Körper, d Buuchflosse sind röötlich. 

## Verbraitig
D Nase chunnt i Mitteleuropa, ufem Balkan und i Osteuropa vor. Si mag suberi Flüüssgwässer mitere starche Ströömig wo sich stainige und chiisige Gründ abwechslet.

## Lebeswiis
D Nase isch e Bodefisch wo vo de Stai Alge abputze tuet. Junig Nase lebet vo Plankton. D Laichzitt goot vom Märze bis in Mai binere Wassertemperatur vo 8 bis 12 Grad. S Wiibli lait denn abertuusigi Aier uf de chiisigi Grund a Stele, wo e starchi Ströömig hend. Zom Laiche wanderet d Nase flussufwärts und suecht gern chlinneri Nebeflüss uuf. D Laarfe lebet i Uufernööchi. Nase wered im dritte oder vierte Joor gschlechtsriif und chönd 12 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Wolfgang Hartmann: *Ein Mainfisch namens Nase.* In: *Spessart.* Band 12, Aschaffenburg 1993, S.&nbsp;14–16.
* Guido Koslowski: *Die künstliche Laichgewinnung, Laicherbrütung und Larvenaufzucht von Nasen (Chondrostoma nasus L.).* München 1993 (Dissertation).
* Klaus-Jürgen Maier, Ralf Reinartz: *Die Nase.* Westarp, Magdeburg 1997, ISBN 3-89432-879-7 (*Die neue Brehm-Bücherei.* Bd. 645).

## Weblinks

* 
*
Hasel (Fisch)

S **Hasli** (*Leuciscus leuciscus*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch.

## Uussie
S Hasli isch e dünne längliche Fisch, wo 20 bis 25 cm lang werd. S het e wiissliche Körper und d Flosse sind e bitzeli dorsichtig.

## Verbraitig
Hasli chömed i Mitteleuropa, uf de Britische Insle, z Skandinavie, in Osteuropa und z Sibirie vor. I de Alpe stiigts bis 700 müM ufe. S mag schnelli Flüüssgwässer miteme chiisige oder stainige Grund und schwümmt au i Seeje ine. 

## Lebeswiis
S Hasli isch e Schwarmfisch und e guete Schwümmer, wo grad under de Wasseroberflächi schwümmt und usem Wasser gumpet um Insekte z foo. Denebet fressts au chliini Wirbelloosi. Im Winter bildet Hasli groossi Schwärm..

D Laichzitt goot vom Märze bis in Mai binere Wassertemperatur vo 7 bis 9 Grad. Debii wanderet Hasli wiiti Streckene und suechet chiisigi und stainigi Stele uuf, wo guet dörfluetet sind. Wiibli leget denn 2'000 bis 20'000 Aier, wo a de Stai ufem Grund chlebe bliibet. D Laarfe und di junge Hasli lebet i Uufernööchi. Hasli wered im dritte Joor gschlechtsriif und chönd 10 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Otfried Wüstemann, Bernd Kammerad: *Der Hasel*. Westarp Wissenschaften, Magdeburg 1995, ISBN 3-89432-447-3.

## Weblink
* 
*
Apron

De **Apron** oder **Roi du Doubs**  (frz. »Doubs-König«), uf tütsch au **Rhônestreber** (*Zingel asper*; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch, wo ganz empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert. Er isch starch bidroot und chorz vor em uussterbe.

## Uussie
De Apron isch e dünne länglich Fisch, wo 15 bis 20&nbsp;cm lang werd. Er het e bruu-schwarz gfleckte Körper, de Rugge isch dunkler. De Buuch und di groosse Flosse sind wiissslich.

## Verbraitig
De Apron isch en endemische Fisch vom Rotte underhalb vo Gempf und au i de Nebeflüss. Hütt lebt er nume no i vier Flüss. Im Doubs im Kantoo Jura und z Frankriich i de Drôme (Dép. Drôme) und i de Durance und Beaune i de südfranzösische Alpe. S werd agnoo as zur Zitt im Ganze nöd mee as 500 Exemplar lebet, dodevo rund 50 i de Schwiz.

## Lebeswiis
De Apron mag suberi klari Flüss mit ere määssige Ströömig und eme stainige Grund. Je noch Population lebt er endweder im Flachwasser, mengisch aber au a Stele under 120&nbsp;cm. De Apron isch e nachtaktive Bodefisch, wo de Grund noch Würmer und Schnegge absuecht.

D Laichzitt goot vom Februar bis in April. S Wiibli lait  5000 bis 6000 Aier, wo am Chiis chlebe bliibet. Noch öppe 14 Taag schlüüffet d Larfe binere Wassertemperatur vo 13 Grad. Di erste zwee Mönet lebet d Fischli vo Plankton. De Apron werd im zwaite oder dritte Joor gschlechtsriif und werd nu grad 4 Joor alt.

## Literatur
* Werner Ladiges, Dieter Vogt: *Die Süßwasserfische Europas*. Verlag Paul Parey, Hamburg und Berlin, 1965
* Chevalier, C., de Conto, C., J.M. Exbrayat (2011): *Reproductive biology of the endangered percid Zingel asper in captivity: a histological description of the male reproductive cycle*. Folia Histochem Cytobiol., 49(3): 486-96.
* Fritz Terofal: *Steinbachs Naturführer, Süßwasserfische.* Ulmer, Stuttgart 2003, ISBN 3-80014-296-1

## Weblink

* 
* 
* "König des Doubs in Gefahr", Pressemitteilig vo admin.ch
Bopparder Linie

**Bopparder Linie** oder **Korf-Korb-Linie** wird in dr Sprochwisseschaft e Isoglosse gnännt, wu zwische dr Benrather Linie un dr dat-das-Linie vu Siidwescht no Nordoscht verlauft. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer *Korf*, sidlig sait mer *Korb*. D *Korf-Korb*-Linie isch Dail vum Ryynische Fächer un näbe dr *dat-das*-Linie aini vu dr wichtige Abgränzige vu dr moselfränkische zue dr ryyfränkische Dialäkt. 

D Bopparder Linie isch gnännt no dr Stadt Boppard, wu si iber dr Ryy goht.

## Literatur
* *dtv-Atlas zur deutschen Sprache*, 13. durchgesehene Auflage, München 2001
Bachneunauge

S **Bachnüünaug** oder de **Staibiisser** (*Lampetra planeri*; alemanischi Näme) isch e europäische Süesswasserfisch, wo i de Schwiiz chorz vorem Uussterbe isch, well s ganz empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert. Degege het sich in Europa de Bistand vom Bachnüünaug guet erholt und d Aart gelt as nöd gföördet. D Nüünauge ghöred nöd zo de "echte Fisch", wie di maiste Süesswasserfisch, und hend au kai Chnöche. D Nüünauge - s git meriri Arte devoo - bildet en aigni Chlass (*Petromyzontida*) vo de Wirbeltier.

## Uussie
De Staibiisser het e schlangeförmige Körper und werd 8 bis 16 cm lang. Er hett kai Schuppe, deför aber e schliimigi Huut. Er hett e runds Suugmuul und em hindere End e lange schmaale Flossesoom.

## Verbraitig
De Staibiisser chunnt i Europa vor, i subere suurstoffriiche Bäch und Flüss miteme sandige oder chiisige Grund, wo geg de Atlantik, d Nordsee und d Ostsee abflüüsset, feelt aber uf de Iberische Halbinsle. S Bachnüünaug chunnt ganz selte no im Schwiizer Mitelland vor.

## Lebeswiis
De Staibiisser bliibt lang im Laarfestadium und grüblet i dere Zitt uf em Grund im Sand ume und fresst chliini Organisme. Noch drai bis fööf Joor verwandlet er sich im Summer in en uusgwachsne Staibiisser. E paar Mönet druuf versammlet si sich zom Laiche und zwoor vom Märze bis in Juni bi Wassertemperature zwöschet 8 und 15 Grad. Si suuget sich denn a Stai fest - drum de Name Staibiisser - und paaret sich, hüüffig meriri Mandli mit aim Wiibli, wo mitem Muul e chliini Muelte in Sandbode grabt. I die lait s Wiibli öppe 300 bis 2000 Aier. Noch em Laiche sterbed die erwachsne Bachnüünaug.

## Literatur
* Gunter Steinbach (Hrsg.): *Süßwasserfische* (Die farbigen Naturführer). Mosaik Verlag, München 1984.
* Hans A. Baensch, Dr. Rüdiger Riehl, Aquarienatlas Band 2. Mergus Verlag, Melle, ISBN 978-3-88244-014-0.

## Weblink

*
Karpfen

De **Charpfe** (*Cyprinus carpio*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch, wo s i verschidnigste Zuchtforme gitt.

## Uussie
De Charpfe isch e groosse braite Fisch mit groosse Schuppe, wo verschide gfärbt sii cha. Er hett e chliine Chopf und vier Bartle a de Oberlippe. D Flosse sind eener dunkel gfärbt. Sini langi Ruggeflosse isch relativ schmaal. Charpfe wered 40 bis 80 cm grooss, selte aber au öber ai Meeter.

## Verbraitig
De Charpfe chunnt uursprüngli us Piet rund um s Schwarze Meer, s Chaspische Meer und um de Aralsee.  Er mag warmi langsaami Flüüssgwässer und tüüffi Standgwässer, wo vili Wasserpflanze wachset und e waiche schlammige Grund hend. Er isch im Hochmittelalter as e bliebte Zuchtfisch öber ganz Europa verbraitet wore und werd drum bsunders i Taich und Fischwaier ghalte. Hütt git s meriri Zuchtforme, wo us em wilde Donaucharpfe züchtet wore sind: de Schuppecharpfe, Spiegelcharpfe, Zilecharpfe oder de Ledercharpfe, wo kai Schuppe hett. De Wildcharpfe cha dör die Zuchtforme gföördet were, wenn si uusbrechet und Parasite verschleppet.

## Lebeswiis
De Charpfe isch e Bodefisch wo im waiche Grund noch Insektelaarfe, Schnegge und Würmer suecht. Ghait d Wassertermperatur under 7 Grad fallt er in e Winterstarri.

D Laichzitt isch vom Mai bis in Juli, wenn d Wassertemperatur öber 18 Grad stiigt. S Wiibli lait denn a flache Stele zwöschet 40 Tuusig und zwoo Millione Aier, wo a Wasserpflanze chlebe bliibet. D Laarfe schlüüffet nocht drai bis sechs Taag und lebet vo Plankton und Rädertierli. Charpfe wered zwöschet zwai und föfi gschlechtsriiff und 
chönd 50 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Werner Steffens: *Der Karpfen. Cyprinus carpio L.* 6. Auflage. Westarp-Wissenschaften, Hohenwarsleben 2008, ISBN 978-3-89432-649-4.

## Weblink
* 
* 
* 
* Fisheries & Aquaculture - Cultured Aquatic Species Information Programme: ''Cyprinus carpio'' (Linnaeus, 1758)
Hecht

De **Hecht** (*Esox lucius*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch und e verbraitete Raubfisch, wo i europäische Gwässer vorchunnt.

## Uussie
De Hecht isch e dünne längliche Fisch, wo öppe 40 bis 120 cm lang werd und öppe 10 kg wögt. Wiibli sind gröösser as Mandli. Er hett e flache spitzige Chopf, chliini Auge und vor alem e groosses Muul. Sin Körper isch dunkel miteme Bruu- oder Grüestich und helle Tupfe, Flecke und Straiffe. De Buuch isch heller. Sini Buuchflosse chönd röötlich sii.

## Verbraitig
De Hecht isch i fast ganz Europa verbraitet. Er feelt z Norwege, uf de Iberische Halbinsle und im süüdliche Balkan. Er chunnt au im nördliche Asie und z Nordamerika vor.

## Lebeswiis
De Hecht isch e Raubfisch. Er luuret i Uufernööchi im Gstrüpp us Wasserpflanze und schüüsst den blitzschnell uf siis Opfer loos. Er fresst nöd nu anderi Fisch, sondern au chlinneri Hecht chönd i siim Muul lande. Er foot au Amphibie und chliini Wasservögel. Well vili Fisch d Fäkalie vom Hecht am Gruch erchenet, schiisst er a Orte, wo vo sim Jagdplatz wiit ewegg sind.

D Laichzitt goot vom Hornig bis in Mai, binere Wassertemperatur zwöschet 5 und 11 Grad. S Wiibli lait abertuusigi Aier, wo a de Wasserpflanze chlebe bliibet. Noch 10 bis 30 Taag schlüüffet d Laarfe. Wenn di junge Hechtli öppe 5 cm lang sind, fönd s a jage, vorene lebets vo Zooplankton.

## Büecher
* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen*; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblink

*
Hundsbarbe

D **Hundsbarbe** (*Barbus caninus*) isch e Süesswasserfisch wo nu z Norditalie und im Tessin haimisch isch. Si ghöört zo de gföördete Fischarte.

## Uussie
D Hundsbarbe isch e längliche Fisch wo 15 bis 25&nbsp;cm lang werd. Si het e bruu-geele Körper mit schwarze Flecke. A de Oberlippe het si vier Bartle.

## Verbraitig
D Hundsbarbe isch en endemischi Art, wo im Iizugspiet vom Po vorchunnt. Si mag schnelli Flüüssgwässer mit eme chiisige Grund i de süüdliche Voralpe und im Apennin.

## Lebeswiis
D Hundsbarbe isch e Bodefisch wo Waichtier fresst. D Laichzitt goot vom Mai bis in Juli. De Laich werd öber eme guet dorströömte chiisige Grund abglait. Mandli sind noch aim Joor, Wiibli noch zwai Joor gschlechtsriif. Hundsbarbe chönd 5 Joor alt were.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4

## Weblink
*
Cagnetta

De **Süesswasser Schliimfisch** oder d **Cagnetta** (*Salaria fluviatilis*) isch e Süesswasserfisch wo im Mittelmeerruum vorchunnt und au im Tessin haimisch isch.

## Uussie
D Cagnetta isch e längliche Fisch, wo 8–10&nbsp;cm lang werd. Mandli und Wiibli gsiend verschiden uus. S Wiibli isch geel und het bruuni Straiffe, s Mandli isch eener blau mit dunkle Straiffe, doch cha d Farb individuell noch Standort und Luune ändere. Baidi hend e tüpflete Chopf und wiissi Punkt um d Auge und am Hals. D Ruggeflosse bildet a schmaals Band. D Cagneta het kai Schuppe, deför e schliimigi Hutt.

## Verbraitig
D Cagnetta chunnt rund um s Mittelmeer vor, vom Maghreb öber Spanie, Italie, Adria, Griecheland, Törkai bis uf Zypere. Si lebt em liebste i klare langsame Flüüssgwässer mit eme stainige Grund, cha aber au i chüstenööche Lagune miteme chliine Salzghalt vorchoo. Zudem lebt si in e paar Seeje am Alpesüdrand, so im Langesee, im Luganersee und im Gardasee.

## Lebeswiis
D Cagnetta lebt under Stai und fresst Insektelaarfe, chliini Chrustetier und au ganz chliini Fischli. Mandli bauet e Hööli undereme Stai und hend e Revier, wo si vertaidiget. D Laichzitt goot vom April bis in Juli, wenn Wassertemperatur öber 18 Grad stiigt. S Wiibli lait 200 bis 300 Aier i d Hööli vom Mandli und sterbt i de Regle drii drufabe. S Mandli biwacht de Laich. D Laarfe, wo nochere Wuche schlüüffet, lebet vo Plankton. D Cagnetta cha 5 Joor alt were.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4
* Andreas Vilcinskas: *Fische. Mitteleuropäische Süßwasserarten und Meeresfische der Nord- und Ostsee.* BLV, München 2000; S. 186. ISBN 3-405-15848-6.

## Weblink

* 
*
Ghiozzo

De **Ghiozzo** (*Padogobius bonelli*) isch e Süesswasserfisch wo z Norditalie endemisch isch und au im Tessin vorchunnt.

## Uussie
De Ghiozzo isch e dünne längliche Fisch, wo 5 bis 7 cm lang werd. Mandli und Wiibli gsiend verschiden uus. S Wiibli isch hellbruu-dunkelbruu gfleckt und het dorsichtigi Flosse. Mandli sind dünkler und hend groossi bloilichi Flosse.

## Verbraitig
De Ghiozzo isch en endemische Fisch im Iizugspiet vom Po, aso i Nordiatalie, im Tessin, aber au z Kroatie. Er mag subers Wasser und lebt i Flüüsgwässer und Standgwässer mit eme Grund us Chiselstai, wo au vill Wasserpflanze drinn wachset.

## Lebeswiis
De Ghiozzo isch e Bodefisch, wo Wirbelloosi fresst. D Laichzitt goot vom April bis in Juni, wenn d Wassertemperatur öber 20 Grad stiigt. S Wiibli chlebt sini Aier under Stai oder a Muschle und s Mandli biwacht deno de Laich. Er verdaitig sis Revier mit Grüüsch. De Ghiozzo werd noch aim Joor gschlechtsriiff.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4

## Weblink
*
Strahlenflosser

D **Strahleflosser** (Actinopterygii) si e Klass vo de Chnochefisch (Osteichthyes). 

Bis uf d Fleischflosser (Sarcopterygii) und Chnorpelfisch (Chondrichthyes) ghöre alli rezänte (d. h. sonigi wo hüt läbe) Fisch zu däm Taxon, das si im Ganze fast d Helfti vo alle Wirbeldierarte.

D Strahleflosser si hüt wältwit verbreitet und besiidle alli aquatische Habitat vo dr Diefsee (öbbe 11000 Meter) bis ins Hochgebirg (bis öbbe 4500 Meter) und vo Thermalquellene (+ 43 °C) bis zu de Polarmeer (− 1,8&nbsp;°C). Si si in morphologischer, ökologischer und verhaltensbiologischer Hiisicht sehr variabel.

## Literatur
* Kurt Fiedler: *Lehrbuch der Speziellen Zoologie, Band II, Teil 2: Fische*, Gustav Fischer Verlag Jena, 1991, ISBN 3-334-00339-6
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World*, John Wiley & Sons, 2006, ISBN  0-471-25031-7
* Wilfried Westheide & Reinhard Rieger: *Spezielle Zoologie Teil 2: Wirbel und Schädeltiere*, 1. Auflage, Spektrum Akademischer Verlag Heidelberg • Berlin, 2004, ISBN 3-8274-0307-3

## Weblingg

* Jonna, R. 2004. Animal Diversity Web: ''Actinopterygii''

## Fuessnote
Karpfenfische

D **Karpfefisch** (Cyprinidae) hai öbbe 2500 Arte und si die grössti Familie vo de Chnochefisch (Osteichthyes) und vo de Wirbeldier (Vertebrata) überhaupt. Zu ihne ghöre bekannt Spiisfisch, wie dr Karpfe oder Zierfisch wie dr Goldfisch. Karpfefisch git s in Nordamerika, Europa, Afrika und Asie.

## Merkmol
D Familie vo de Karpfefisch umfasst rächt chliini Arte, wo weniger as zwei Santimeter lang si, aber au sehr grossi mit ere Lengi vo öbbe zwei Meter. D Fisch in dere Familie hai Chiifer ohni Zehn; uf de Schlundchnoche het s allerdings aagewachsnigi Zehn, wo mä cha bruuche für zum d Arte bestimme. D Schlundzehn stöhn in einere, zwei oder drei Reihjene und wärde meistens gegen e Hornblatte an dr Schädelundersite, de sogenannte Karpfe- oder Mahlstei, bewegt. Die Karpfenartige hai au kei usbildete Mage, d Spiisröhre isch diräkt mit em Middeldarm verbunde. D Schwümmblootere isch zwei- bis mehrdeilig und isch über e Reihje vo acht chliine Chnoche (Weberscher Apparat) mit em Innenohr verbunde, so dass d Schallwälle guet überdrait wärde. Charakteristisch für d Cyprinidae isch au dr Laichusschlag und dr Schreckstoff, en Alarmsubstanz in bsundere Hutzälle, wo Schwarmfisch duet warne, wenn eine von ehne vom ene Räuber (Hächt, Reiher) packt worden isch.

## Litratur
* Joseph S. Nelson, *Fishes of the World*, John Wiley & Sons, 2006, ISBN 0-471-25031-7
* Kurt Fiedler, *Lehrbuch der Speziellen Zoologie, Band II, Teil 2: Fische*, Gustav Fischer Verlag Jena, 1991, ISBN 3-334-00339-6
* Günther Sterba: *Süsswasserfische der Welt*, Urania-Verlag, 1990, ISBN 3-332-00109-4
* Binh Thanh Thai, Van Ngo Si, Phuc Dinh Phan & C. M. Austin: *Phylogenetic evaluation of subfamily classification of the Cyprinidae focusing on Vietnamese species*, Aquat. Living Resour. 20, 143–153 (2007) PDF
* Klaus Donat und F. Preuß: *Die Eingeweide der Karpfenartigen, ein Beitrag zur Fischanatomie*. Anatomia, Histologia, Embryologia, Vol. 1:4, S. 340-349, 1971 

## Weblingg

* 

## Fuessnote
Bitterling (Fisch)

De **Bitterlig** (*Rhodeus amarus*; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch wo ursprüngli z Osteuropa haimisch gsii isch, sich aber immer me i Mitteleuropa uusbraitet. Er isch au au e bliebte Aquariefisch.

## Uussie
De Bitterling isch e längliche silbirge Fisch, wo 9 cm lang werd. I de Laichzitt wered Mandli röötlich, de Hindertail blaugrüe, de Chopf und d Ruggeflosse sind denn dunkel. Wenn kai Muschle ume sind, änderet s Mandli sini Farb nöd.

## Verbraitig
De Bitterling isch früener im südliche Osteuropa haimisch gsii, verbraitet sich aber sitt em Mittelalter immer mee. Er mag warmi Standgwässer bis 700 müM mit eme sandige Grund und mit vill Wasserpflanze. Au i Flüüssgwässer mit ere schwache Ströömig, wie Kanäl oder Altloif chunnt er vor.

## Lebeswiis
De Bitterling isch e Bodefisch, wo vo Alge und Wasserpflanze lebt. S Mandli suecht sich e Revier mit ainere oder e paar wenige groose Mischle (*Unio sp.*; *Anodonta sp.*) und wanderet au mit de Muschle mit.

D Laichzitt goot vom Aprile bis in Augste, wenn d Wassertemperatur öber 15 Grad stiigt. S Wiibli lait miteme Legrüssel 20 bis 50 Aier in e Muschle. S Mandli biwacht und vertaidigt sis Revier und loot kai andere Mandli ane. D Laarfe bliibet öppe e Monet i de Muschle.

## Bsundrigs
Früener sind Bitterling för Schwangerschaftstest bruucht wore. Werd emene Wiibli de Urin vonere schwangere Frau iisprützt, faarts sin Legrüssel uus.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4
* Günther Sterba: *Süßwasserfische der Welt*. Urania Verlag, Stuttgart 1990, ISBN 3-332-00109-4.

## Weblink

*
Agone

D **Aguune** uf italienisch **Agone** (*Alosa agone*) isch e Süesswasserfisch wo i Seeje am Alpedsüdfuess vorchunnt. Si werd mengisch as en Underart vo de Finte (*Alosa fallax* ital. cheppia) aaglueget und denn *Alosa fallax lacustris* gnennt.

## Uussie
D Aguune isch e längliche silbrige Fisch, wo 43&nbsp;cm lang were cha. Si het vier oder fööf groossi dunkli Tupfe uf de Siite. D Flosse sind schwärzlich.

## Verbraitig
D Aguune isch en endemische Fisch vom südliche Alpefuess und lebt i Seeje, so im Ortasee, Langesee, Luganersee, Comersee, Iseosee und Gardasee. Si isch zo dem i Seeje vom Albanerpirg bi Room uusgsetzt wore.

## Lebeswiis
D Aguune lebt vo Wasserflöö, Chliichrepsli und au vo chliine Fischli. D Laichzitt goot vom Juni bis in Augste, wenn d Wassertemperatur öber 16 Grad stiigt. D Aguune laichet znacht im helle Mooschii a flache Stele i Uufernööchi.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes.* Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4.

## Weblink
*
Missionarsstellung

D **Missionärstellig**, wüsseschaftlig ventro-ventrali Kopulation, bezeichnet e Position bim Gschlächtsverchehr, wo bim Mensch hüfig brucht wird. Drbii lit d Frau mit gspreizte Bei uf em Rugge und dr Mann lit uf ere.  Bim Gschlächtsverchehr under Manne isch bi dr Missionarsstellig dr Partner, wo penetriert, au obe. Dr Name chunnt nit, wie mä hüfig dänggt, drvo, ass christligi Missionär bim Missioniere brobiert haige, die Stellig as die einzig richdigi duurezsetze, wie dr Alfred C.  Kinsey behauptet het.

## Biologii
Mensche und e baar Primate ghöre zu de wenige Arte, wo ventro-ventral kopuliere und eso vil diräkter uf d Mimik vom Partner chönne reagiere.  Im Dierriich isch das Baarigsverhalte sälte, am hüfigste chunnt s bi de Bonobo vor Meistens isch s in Gfangeschaft beobachdet worde, erst 2008 bi Flachlandgorilla in freier Wildbahn.

## Fuessnote


## Weblingg
*
Lachsfische

D Familie vo de **Lachsfisch** (Salmonidae), au **Salmonide**, **Forällefisch** oder **Edelfisch** gnennt, umfasst e Hufe Gattige und Arte vo beliebte Spiisfisch, wie Lachs, Forälle, Ränke und Äsche. Si isch die einzigi Familie vo de Lachsartige (Salmoniformes) und wird in die drei Underfamiliene Coregoninae, Salmoninae und Thymallinae iideilt.

## Verbreitig
D Lachsfisch hai ursprünglig usschliesslig uf dr nördligen Ärdhalbchugele gläbt, z Europa, Asie, mit Usnahm vo dr Arabische Halbinsle, vom Indische Subkontinänt und Südostasie, im westlige und nördlige Nordamerika, uf Island und an dr Küste vo Grönland. Lachsfisch läbe äntwäder ihr ganzes Läbe im Süesswasser oder si Wanderarte, wo im Süesswasser uf d Wält chömme, denn in s Meer wandere, dört e baar Johr läbe und zum Laiche wider zrugg in ihri Geburtsgwässer wandere. Z Europa git s sächs heimischi Arte und no sächs anderi, wo vom Mensch us Nordamerika iigfüehrt worde si.

## Litratur
* Kurt Fiedler: *Lehrbuch der Speziellen Zoologie.* Band 2: Dietrich Starck (Hrsg.): *Wirbeltiere.* Teil 2: *Fische.* Gustav Fischer, Jena 1991, ISBN 3-334-00338-8.
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World.* 4th edition. John Wiley & Sons, Hoboken NJ 2006, ISBN 0-471-25031-7.
* Peter S. Maitland, Keith Linsell: *Süßwasserfische. Alle Arten Europas gezeichnet.* Kosmos, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-440-10962-5.

## Weblingg

* 
*
Echte Knochenfische

Die **Ächte Chnochefisch** (Teleostei) si e Deilklass vo de Strahleflosser (Actinopterygii). Si wärde au as **Chnochefisch im ängere Sinn** bezeichnet, zum se begrifflig eidütig vo de Chnochefisch im witere Sinn (Osteichthyes) z underscheide. Dr wüsseschaftlig Name „Teleostei“ (gr. *telos* - „Volländig“; *osteon* - „Chnoche“) bezieht sich uf s Skelett, wo bi vile Arte vollständig verchnöcheret isch. Die rezänte Teleostei wärde au under em Taxon Teleocephala zsämmegfasst und so vo de fossile Forme abgränzt.

Zu de Ächte Chnochefisch zele über 96 Prozänt vo alle läbende Fischarte und öbbe d Helfti vo alle beschriibene Wirbeldierarte.

## Literatur
* Ricardo Betancur-R., Richard E. Broughton, Edward O. Wiley, Kent Carpenter, J. Andrés López, Chenhong Li, Nancy I. Holcroft, Dahiana Arcila, Millicent Sanciangco, James C Cureton II, Feifei Zhang, Thaddaeus Buser, Matthew A. Campbell, Jesus A Ballesteros, Adela Roa-Varon, Stuart Willis, W. Calvin Borden, Thaine Rowley, Paulette C. Reneau, Daniel J. Hough, Guoqing Lu, Terry Grande, Gloria Arratia, Guillermo Ortí: *The Tree of Life and a New Classification of Bony Fishes.* PLOS Currents Tree of Life. 2013 Apr 18 [last modified: 2013 Apr 23]. Edition 1. , PDF
* Ralf Britz: *Teleostei, Knochenfische i.e.S.* Seiten 240 bis 262 in Wilfried Westheide & Reinhard Rieger: *Spezielle Zoologie Teil 2: Wirbel und Schädeltiere*, 1. Auflage, Spektrum Akademischer Verlag Heidelberg • Berlin, 2004, ISBN 3-8274-0307-3
* Kurt Fiedler: *Lehrbuch der Speziellen Zoologie*. 2. Band. 2. Teil. Gustav Fischer Verlag, Jena 1991, ISBN 3-334-00339-6.* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World*. John Wiley & Sons, 2006, ISBN 0-471-25031-7.
* Ellen Thaler: *Das Verhalten der Teleostei.* Seiten 262 bis 264 in Wilfried Westheide & Reinhard Rieger: *Spezielle Zoologie Teil 2: Wirbel und Schädeltiere*, 1. Auflage, Spektrum Akademischer Verlag Heidelberg • Berlin, 2004, ISBN 3-8274-0307-3

## Weblingg

* Teleostei bim Tree of Life web project (änglisch)

## Fuessnote
Savetta

D **Savetta** oder de **Italienischi Näslig** (*Chondrostoma soetta*) isch e Süesswasserfisch wo z Norditalie und im Tessin haimisch isch. Si ghöört zo de gföördete Fisch.

## Uussie
D Savetta isch e längliche, brüünliche Schwarmfisch, mit eme dunkle Rugge und dunkle Flosse. Si werd 25 bis 35&nbsp;cm lang.

## Verbraitig
D Savetta isch en endemischi Art vom Iizugspiet vom Po und zwoor z Italie und i de Schwiizi im Tessin. Z Sowenie isch si i de 1960er Joore uusgstorbe. Si lebt i Flüss, so im Tessin, im Etsch und i de Brenta und mag tüüffi Flusstele mit ere määssige Ströömig und eme stainige oder chiisige Grund. Si lebt au i groosse Seeje, wie im Langesee und im Luganersee.

## Lebeswiis
D Savetta isch e Bodefisch wo vo Wasserpflanze und Waichtier lebt und vo de Stai Alge abschabet. D Laichziit goot vom April bis in Mai. D Savetta sammlet sich denn zo groosse Schwärm und wanderet flussufwäärts. S Wiibli lait a flache guet dorflossne Stele bis zo 100'000 Aier. D Savetta werd im dritte oder vierte Joor gschlechtsriiff und cha föf Joor alt were.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes.* Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4.

## Weblink
* 
* 
* Italian nase ''(Chondrostoma soetta)'', uf de Website vo ARKive.org (englisch)
Triotto

De **Triotto** (*Rutilus aula*) isch e Süesswasserfisch wo z Norditalie endemisch isch und au im Tessin vorchunnt. 

## Uussie
De Triotto isch e länglich Fisch, wo 12 bis 20 cm lang werd. Er het e wiisse Buuch und e schwaarze Rugge. Vom Aug bis zo de Schwanzflosse goot e dünne bruune Straiffe. Sini Flosse sind grau und e bitzeli dorsichtig. Er het groossi rooti Auge.

## Verbraitig
De Triotto isch im Iizugspiet vom Po endemisch, im nördliche Italie, im Tessin, z Slowenie und au imenen chliine Piet z Kroatie um Zadar ume. Er mag langsami Flüüssgwässer mit vill Wasserpflanze und chunnt au i Seeje, Kanääl und sumpfige Gwässer vor.

## Lebeswiis
De Triotto isch e Schwarmfisch, wo sich vo de langsame Ströömig loot lo triibe. Er fresst Alge, Insektelaarfe und Waichtier. D Laichziit goot vom Mai bis in Juli. Debi bildet ai Wiibli und e paar Mandli e chliini Gruppe. De Laich bliibt a Wasserpflanze chlebe. De Triotto cha 7 Joor alt were.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4

## Weblink
*
Seuffe

D **Seuffe** (*Parachondrostoma toxostoma* oder mengisch au *Chondrostoma toxostoma*) isch en europäische Süesswasserfisch wo z Frankriich und im Schwiizer Jura haimisch isch.  Si ghört zo de gföördete Fischarte.

## Uussie
D Seuffe isch e längliche, silbrig-brüünliche Fisch, wo 20 bis 30&nbsp;cm lang werd.

## Verbraitig
D Seuffe chunnt z Südfrankriich vor. S ööstliche Piet isch s Iizuugspiet vom Rotte mit em Doubs und anderne Nebeflüss und isch drum au im Schwiizer Jura haimisch. Si feelt aber im Gempfersee, well di zom Tail underiridische Stromschnelle underhalb vo Gempf e natüürlichi Schranke för all Fisch sind. S westliche Piet isch s Iizugspiet vo de Garonne. Momentan braitet si sich au i de Flussystem vo de Loire und vo de Seine uus. D Seuffe mag klari und suberi Flüüssgwässer mit ere schnelle Ströömig und eme Grund us Chiselstai.

## Lebeswiis
D Seuffe isch e Bodefisch, wo Wirbelloosi fresst und Alge vo de Stai abschabet. D Laichziit goot vom Mai bis in Juni, wenn d Wassertemperatur öber 13 Grad stiigt. D Seuffe versammlet sich denn zo groosse Schwärm, wo i chliini Bäch mitere schnelle Ströömig ineschwümmet zom laiche. S Wiibli lait 600 bis 15'000 Aier. D Laarfe schlüüffet noch 8 Taag. D Seuffe werd mit 3 oder 4i gschlechtsriiff und cha 10 Joor alt were.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4

## Weblink
*
Pigo

De **Pigo** (*Rutilus pigus*) isch e Süesswasserfisch, wo z Norditalie endemisch isch und au im Tessin vorchunnt. Wege de Raubfischerai ghört de Pigo zo de gföördete Fisch. D Unterart Frauennerfling (*Rutilus pigus ssp. virgo* (Heckel, 1852)), wo i de obere Donau vorchunnt, werd mengisch als en aigeni Art bitrachtet und denn *Rutilus virgo* gnennt.

## Uussie
De Pigo isch e längliche bronzefarbige Fisch mit ere brüüliche Obersiite, wo 20 bis 45&nbsp;cm lang werd. D Buuch- und d Schwanzflosse sind röötlich. Sini Auge sind silberig.

## Verbraitig
De Pigo isch im Iizugspiet vom Po endemisch. Er mag tüüffi Flüss mit ere mässige Ströömig, wi de Po, de Tessin, de Etsch oder d Brenta, und läbt döt bis uf e Höchi vo . Er chunnt au i tüüffe Seeje vor, so im Langesee, im Luganersee und im Comersee.

## Lebeswiis
De Pigo lebt i chliine Schwärm und fresst Alge und Wirbelloosi. D Laichzitt goot vom April bis in Juni und de Pigo wanderet denn zo flächere Flusstele.

## Literatur
* Roland Gerstmeier, Thomas Romig: *Die Süßwasserfische Europas für Naturfreunde und Angler.* 2.  Auflage. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2003, ISBN 3-440-09483-9.
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World.* 4. Auflage. Wiley, Hoboken 2006, ISBN 978-0-471-25031-9.

## Weblink
* 
* Churzbschriibig bim Bayerische Landesamt für Umwelt (PDF, 55&nbsp;kB)
*
Alborella

D **Alborella**,  (*Alburnus arborella*) isch e Süesswasserfisch wo z Norditalie endemisch isch und au im Tessin vorchunnt. Si isch mit em Laugeli (*Alburnus alburnus*) verwandt und z Süüditalie lebt en andere endemische Verwandte, de Vulturino (*Alburnus albidus*), wo mengisch mit de Alborella verwechslet werd.

## Uussie
D Alborella isch e dünne längliche Fisch, wo 10–15 cm lang werd. Si het verhälnissmäässig groossi Auge und Flosse. Doch isch di gableti Schwanzflosse nöd bsunders grooss. Uf de Siite het d Alborella e dunkle Straiffe.

## Vorchoo
D Alborella isch im nördliche Italie endemisch und chunnt im Iizugspiet vom Po vor, aber au im östliche Mittelitalie und zom Tail i Süessgwässer a de kroatische Chüste.  Si chunnt i Flüüss- und Standgwässer vor, wo e stainige Grund hend.

## Lebeswiis
D Alborella fresst Plankton, Wirbellosi und Insekte, wo uf s Wasser ghaiet. Vom Mai bis in Augste, wenn d Wassertemperatur öber 15 Grad stiigt, laicht d Alborella a flache Stele entlang vom Uufer, wo Wasserpflanze wachset.

## Weblink
*
Strömer (Fisch)

De **Riemlig** oder **Ryslig** (*Telestes souffia* oder au *Leuciscus souffia agassii*;  alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch wo rund um d Alpe haimisch isch, aber starch gföördet isch. 

## Uussie
De Riemlig isch e längliche silbrige Fisch mit ere dunklere Obersiite und graue Flosse, uf de Siite het er e dunkle Straiffe. Er werd 10 bis 15 cm lang.

## Verbraitig
De Riemlig isch im Iizugspiet vom Rotte, em obere Rhii und de obere Donau haimisch, aso vo Frankriich öber d Schwiiz und Tütschland, Ööstriich, Slowenie bis uf Kroatie. De Ryslig mag klaari Flüss mit ere määssige Ströömig und eme chiisige Grund. Er cha au i Seeje bis 700 müM vorchoo. Möglicherwiis isch de Ryslig vom Iizugspiet vom Rhii und vo de Donau en Underart und werd drumm au *Telestes souffia agassii* gnennt. A de Alpesüüdsiite, z Italie und im Tessin isch degege de nööch verwandti Strigione (*Telestes muticellus*) haimisch. 

## Lebeswiis
De Riemlig, wo i de Laichzitt und im Summer starchi Ströömig mag, zücht sich im Winter a tüüffi Stele zrugg, wo nu e fiini Ströömig hend. Er fresst Wirbelloosi und Alge. D Laichziit goot vom Märze bis in Mai, wenn d Wassertemperatur öber 12 Grad stiigt. S Wiibli lait 1'500 bis 6'200 Aier a Stele mitere starche Ströömig und eme chiisige Grund.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4
* Steinbachs Naturführer: *Süßwasserfische.* Ulmer, Stuttgart 2003, ISBN 3-80014-296-1

## Weblink
* 
*
Strigione

De **Strigione** (*Telestes muticellus* oder au *Leuciscus muticellus*) isch e Süesswasserfisch wo z Italie endemisch isch. Er isch nööch verwandt mit em Ryslig, wo nördlich vo de Alpe haimisch isch. 

## Uussie
De Strigione isch e längliche silbrige Fisch mit eme dunklere Rugge und eme violette Straiffe uf de Siite. Er werd 12 bis 17 cm lang.

## Verbraitig
De Strigione isch en endemischi Art vo Nord- und Mittelitalie. Er mag chüeli Flüss mit ere mässige Ströömig, wie de Po, de Etsch, de Arno oder de Tiber. Er chunnt auber au i Seeje vor, so im Luganersee und im Gardasee.

## Lebeswiis
De Strigione fresst Alge und Wirbelloosi. Er laicht im Mai und im Juni a flache Stele mit ere schnelle Ströömig.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4

## Weblink
*
Gränichen

**Gräniche** (Usspraach: ; amtlech: *Gränichen*) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Aarau im Kanton Aargau. Grëëniche isch s onterschte Dorf im Wynetal und isch mit öber 17 Quadratkilometer die flechemässigscht sächstgrösschti Gmeind vom Kanton.

## Geographi
D Wyna flüsst zerscht e nördlicher, dänne e nordwestlicher Rechtig, wobii s Tal im Durchschnett föifhundert Meter breit isch. D Landschaftsform erinnert stark a Tafeljura, obwohl das Gebiet geographisch und geologisch zom Mittelland ghört.

I de Nöchi vo de südliche Gmeindegränze, innere durchschnittliche Entfärnig vo zwöiehalb Kilometer, befende sich dräei chlini Wiiler: Rütihof () uf de Hochflächi am westliche Ändi vom Moorberg, Bläie () im Talgrund und Räfutu (490 m) im Sietetal zwösche Breitenberg, Dosse und Surberg.

D Flächi vom Gmeindegebiet beträit 1723 Hektare, devo send 990 Hektare bewaldet und 236 Hektare öberbout. Der höchsti Punkt befindet sich uf 615 Metern auf em Pfendel, der tüfschti uf 402 Metern an de Wyna.

Nachbargmeinde send Suhr im Nordweschte, Hunzeschwil im Norde, Schofise im Nordoschte, Seen im Oschte, Töüffetu im Südoschte, Underchoom im Süde, Mue im Südweschte und Herschtu im Weschte. De südöschtlichscht Gränzpunkt bildet de Sibe Zwingstei.

## Gschecht

D Gegend ums hötige Dorf isch bereits während de Jugendsteizyt besiedlet gsi. Uf de Burghalde, emene chline vorsprengende Högel unmettelbar bem Dorfzentrum, isch en Flochtborg vo de Helvetier gsi. An verschedene Stelle fende sech Sedligsreschte vo de Römer.

## Persönligkeite
* Werner Arber (* 1929), Nobelpryysträger Medizin 1978
* Urs Bitterli (* 1935), Schwyzer Historiker
* Bernhard Lehner (* 1953), Cutter un Kameramaa
* Adolf Richner (1908–1982), Politiker
* Hans Schaffner (1908–2004), Bundesroot 1961 bis 1969
* Franz Suter (1890–1914), Velorennfahrer
* Heiri Suter (1899–1978), Velorennfahrer

## Literatur
* 

* Gränicher Dorfgeschichte, Markus Widmer-Dean, 2003.
* Gib uns auch morgen unser tägliches Brot - die wechselvolle Lebensgeschichte des Gränicher Kornhauses, Franz Kretz, 1995.

## Weblink

* Offizielli Websyte vo Gräniche

## Fuessnote
Kohlmeise

S **Spiegeli** oder s **Spiegelmaisli** (*Parus major;* alemanischi Näme) isch en aapassigsfääige Singvogel wo hüüffig vorchunnt und nöd selte handzoom si cha. In Mitteleuropa sind Chöllerli im ganze Joor aaztreffe und chömet i de Alpe bis 2400 müM vor.

## Uussie
S Chöllerli isch e bunte guet erchennbare Vogel. S het e geele Buuch mit eme schwarze Straiife, wo bim Mandli echli braiter isch as bim Wiibli, de Rugge isch grüenlich und Flögel bloilich. De Hals und de Chopf sind schwarz, d Bäggli aber sind wiiss. De chorzi Schnabel isch schwarz. S Chöllerli isch e chliine Vogel wo 13 bis 15 cm gross werd und e Spannwiiti vo 22 bis 25 cm het. S wögt öppe 16 bis 21 Gramm.

De Gsang vom Chöllerli isch eener echli aitöönig.

## Lebeswiis
S Chöllerli mag Wälder aler Art, Obstgärte und Pärk mit Büsch und lebt au i Sidlige. Im Winter isch s e regelmässige Gast vo Fuetterhüsli. Chöllerli brüetet i Bommhööline und i Vogelhüsli. D Uufzucht goot drai Wuche und di Junge wered mit Rauppe gfüetteret. Uusgwachsni Cholmaisli fresset Insekte, Spinne, Söömli und Cherne, Chnospe und im Herpst au Ops. D Naarig suechets i de Nööchi vo Muure und Bömm und under em Laub ufem Bode. Si tüend nöd för de Winter vorsoorge und plünderet lieber d Vorrööt vo Dreckmaisli und Holzerli. I de Sidlige henket d Mensche Maisesäckli uuf, wo vo Chöllerli, aber au anderne Maise, wie Bloieli und Huubemaisli uufgsuecht werd. Wenn Chöllerli nöd em brüete sind, öbernachtet si elai i gaignete Hoolrüüm.

## Lueg au
* Bloieli

## Büecher

* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen.* Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich.* Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Urs N. Glutz von Blotzheim, K. M. Bauer: *Handbuch der Vögel Mitteleuropas*. Band 13/I, *Passeriformes* (4. Teil): *Muscicapidae – Paridae.* AULA-Verlag, Wiebelsheim 1993/2001, ISBN 3-923527-00-4, S.&nbsp;678–808
* S. Harrap, D. Quinn: *Chickadees, Tits, Nuthatches and Treecreepers.* Princeton University Press, Princeton/New Jersey 1995, ISBN 0-691-01083-8
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel, Wolfgang Fiedler (Hrsg.): *Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas.* Aula-Verlag, Wiebelsheim 2012, ISBN 978-3-89104-758-3

## Weblink

* 
* 
*ä Vogelhisli fir Meise baue
Graureiher

De **Raigel** oder au **Fischraigel** (*Ardea cinerea*; alemanischi Näme) isch e Schriitvogel wo i Mitteleuropa dor s ganze Joor döre vorchunnt. Nume jungi Raigel flüüget im Winter as Mittelmeer.

## Uussie
De Raigel isch e groosse Vogel mit lange Bai und eme lange wiisse Hals. Sini Obersiite und Flögel sind grau. Bim Flüüge zücht er de Hals ii. Er werd 84 bis 102 cm grooss.

## Lebeswiis
De Raigel lebt i de Nööchi vo flache Gwässer. Er brüetet i Kolonie i de Wipfel vo hööche Bömm. S Wiibli lait im Märze vier oder fööf Aier. Di Junge fönd noch anderthalb Mönet aa flüüge. De Raigel wartet biwegigsloos i flachem Wasser oder uf emene Feld und stecht denn blitzschnell zue. Ase fangte er Fisch, Frösche, Wüürmer, Müüs aber au groossi Insekte.

## Mythologii
De Raigel isch de hailigi Vogel vom griechische Meergott Poseidon. I de Woorsegerai het er as e guets Vorzaiche ggolte.

## Büecher
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): *Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel*, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* James A. Kushlan & James A. Hancock: *Herons*. Oxford University Press, 2005, ISBN 0-19-854981-4
* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen*; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4

## Weblink

* 
*