open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cookinseln

D **Cookinsle** (, Cook Islands Maori  anderi Nääme: *Cook-Archipel, Mangaia-Archipel, Hervey-Insle*) si en unabhängige Inselstaat in „freier Assoziierig mit Nöiseeland“ und e Inselgrubbe im südlige Pazifik. Iiri Flechi isch 242&nbsp;km² grooss und si häi öbbe 18'600&nbsp;Iiwooner, wo fast alli Cook Islands Maori si. D Hauptstadt isch Avarua uf dr Insle Rarotonga.

## Geografii
D Cookinsle bestöön us ere südligi Grubbe, wo vom James Cook entdeckt worde isch, mit dr Hauptinsle Rarotonga und de Insle bzw. Inselgrubbe Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Palmerston und Takutea und us ere nördligi Grubbe mit de Insle Manihiki, Nassau, Penrhyn, Pukapuka, Rakahanga und Suwarrow. Die nördligi Grubbe häisst in dr eltere Litratuur au as *Manihikiinsle* oder *Roggeveen-Archipel* (z.&nbsp;B. Meyers Konversationslexikon).

E baar si niidrigi Insle, wo wäge iire Koralleriff schwer zuegänglig si. Die übrige si hooch und es waggst üppigi Vegetazioon uf ene: Kokospalme, Brotfruchböim und Pisang. Die nördligi Grubbe bestoot fast nume us Atoll.

## Litratuur
* Scott, Dick: *Years of the Pooh-Bah. A Cook Islands History*. Rarotonga/Auckland 1991: CITC/Hodder and Stoughton.
* Siikala, Jukka: *Akatokamanava; Myth, History and Society in the Southern Cook Islands*. Auckland/Helsinki 1991: The Polynesian Society/ Finish Anthropological Society.
* Crocombe, Marjorie Tuianekore (ed.): *Cannibals and Converts. Radical Change in the Cook Islands by Maretu*. Suva 1983: Institute of Pacific Studies/University of the South Pacific.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Regierig vo de Cookinsle (änglisch)
* Offizielli Turismus-Website (änglisch)
Sonnenfinsternis

En irdischi **Sunnefinsternis** oder **Eklipse** (griechisch:  ** „Überlaagerig, Verdeckig, Uslöschig“) isch en astronomischs Eräignis, wo d Sunne vo dr Ärde us gsee vom Mond ganz oder zum Däil zuerdeckt wird.

D Sunne und dr Mond gseen für e Beobachter uf dr Ärde öbbe gliich grooss us und so cha d Mondschiibe d Sunneschiibe grad ganz zuedecke. D Kärnschatte-Spur vom Mond, wo bin ere *dotale* Sunnefinsternis uf d Ärde fallt, isch maximal e baar hundert Kilometer bräit, dr Halbschatte vom Mond hingeege meereri duusig Kilometer. De Grund dodefür isch, as d Sunne e flechigi Liechtkwelle isch und so en Übergangsschatte wirft, wo d Helligkäit von em gege usse fliessend zuenimmt. Drum cha mä denn vo mee as eme Viertel vo dr Ärdoberflechi us nu e *parzielli* Verfinsterig vo dr Sunne beobachte.

## Arte vo Sunnefinsternisse
E totali Sunnefinsternis isch immer dänn, wänn de Kärnschatte vom Mond uf d Ärde fallt. Di totali Verdeckig vo de Sunne dur de Mond cha me allerdings nu dänn gseh, wäm mer uf de Ärde a me Ort stoht, wo de Kärnschatte verbii chunnt. Suscht gseht me nu e „parzielli“ Verdunklig. Es werd i de Wüsseschaft au no underschide, i wellere Form as sich de Schatte uf de Ärde abzaichnet. Bin ere totale Sunnefinsternis isch de schynbari Durchmässer vom Mond grösser as dä vo de Sunne. D Beobachtig von ere söttige Finsternis isch bsunders inträssant, wil me dänn au d Sunnekorona beobachte cha. Die werd suscht vom hälle Sunneliecht öberstrahlt.

E parzielli Sunnefinsternis isch dänn, wänn de Kärnschatte vom Mond a de Ärde verbii goht und nu de Halbschatte uf üse Planet fallt. Da passiert äntwäder am Nord- oder Südpol vo de Ärde.

## Gfohre und Uswirkige
E Sunnefinsternis, öb total oder parziell, isch för d Ärde und sini Bewohner e kä Gfohr. Usser as d Hänne in Stall ini gönd, wil si z Gfühl händ, es nachti scho. Di ainzig Gfohr för de Mänsch isch, wänn er ohni Schutz vo de Auge versuecht, während ere Sunnefinsternis i d Sunne zluege.

Mä hät usgrächnet, as bin ere totale Sunnefinsternis europawit öpe s 30-fachi vo de Laischtig vom Chärnchraftwärk Gösge weniger Sunneenergii produziert wörd und drom d EW mönd luege, as d Versorgig mit Strom öber die Zit gwärlaischted isch.

## Litratuur
* Rudolf Kippenhahn, Wolfram Knapp: *Schwarze Sonne, roter Mond. Die Jahrhundertfinsternis*, DVA, Stuttgart, 2002
* Andreas Walker: *Sonnenfinsternisse und andere faszinierende Erscheinungen am Himmel*, Birkhäuser Verlag, Basel, 1999
* J. P. McEvoy: *Sonnenfinsternis. Die Geschichte eines Aufsehen erregenden Phänomens.* Berlin Verlag, Berlin 2001, ISBN 3-8270-0372-5
* H. Mucke, J. Meeus: *Canon der Sonnenfinsternisse -2003 bis +2526*, Astronomisches Büro, Wien, 2. Auflage, 1999 https://web.archive.org/web/20070223163050/http://members.ping.at/astbuero/apub.htm
* Richard F. Stephenson: *Historical eclipses and earth's rotation.* Cambridge Univ. Press, Cambridge 1997, ISBN 0-521-46194-4.
* John M. Steele: *Observations and predictions of eclipse times by early astronomers.* Kluwer Acad. Publ., Dordrecht 2000, ISBN 0-7923-6298-5.

## Weblingg

## Fuessnoote
Christlich-Soziale Union in Bayern

Di **Christlich-Soziale Union in Bayern e.&nbsp;V.** (churz: **CSU**) isch e 1945 grindeti dytschi bolitischi Bartei z Bayern, wu nume dert zue Wahle aadritt un syter anne 1957 ohni Unterbrächig an dr Regierig isch. Z Bayern stellt d CSU mit em Markus Söder dr Minischterbresidänt un koaliert syter anne 2018 mit dr bayrische Freie Wehler. Uf Bundesebeni bildet si im Dytsche Bundesdag mit ihre Schweschterbartei, dr CDU, e Fraktionsgmainschaft (CDU/CSU-Bundestagsfraktion).

D CSU verstoht sich as chrischtli-konservativi Bartei. Vu dr Mitgliderzahle här isch d CSU di drittgrescht dytsch Bartei.

## Literatur
* Balcar, Jaromír; Schlemmer, Schlemmer (Hrsg.): *An der Spitze der CSU. Die Führungsgremien der Christlich-Sozialen Union 1946 bis 1955.* München 2007, ISBN 978-3-486-58069-3.
* Deiß, Matthias: *Die Führungsfrage. CDU und CSU im zwischenparteilichen Machtkampf.* München 2003.
* Haneke, Burkhard: *Geschichte einer Volkspartei. 50 Jahre CSU 1945–1995.* Grünwald 1995.
* Hopp, Gerhard; Sebaldt, Martin; Zeitler, Benjamin (Hrsg.): *Die CSU. Strukturwandel, Modernisierung und Herausforderungen einer Volkspartei.* Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-531-17275-0.
* Huber, Martin: *Die Bundestagswahlkämpfe der CDU/CSU als Oppositionsparteien 1972, 1976, 1980, 2002.* Herbert Utz Verlag, München 2008, ISBN 978-3-8316-0767-9.
* Huber, Martin: *Der Einfluss der CSU auf die Westpolitik der Bundesrepublik Deutschland von 1954–1969 im Hinblick auf die Beziehungen zu Frankreich und den USA.* Herbert Utz Verlag, München 2008, ISBN 978-3-8316-0760-0.
* Kießling, Andreas: *Die CSU. Machterhalt und Machterneuerung.* Wiesbaden 2004.
* Konrad-Adenauer-Stiftung (Hrsg.): *Bibliographie zur Geschichte der CDU und CSU.* Düsseldorf 1981ff.
* Mintzel, Alf: *Die CSU-Hegemonie in Bayern. Strategie und Erfolg; Gewinner und Verlierer.* Passau 1998.
* Mintzel, Alf; Fait, Fait (Hrsg.): *Die CSU 1945–1948. Protokolle und Materialien zur Frühgeschichte der Christlich-Sozialen Union.* München 1993, ISBN 3-486-55982-6.
* Müller, Kay: *Schwierige Machtverhältnisse. Die CSU nach Strauß.* Wiesbaden 2004, ISBN 3-531-14229-1.
* Salbaum, Michael: *Die Geschichte der CSU.* Augsburg 1998.
* Schlemmer, Thomas: *Aufbruch, Krise und Erneuerung – Die Christlich-Soziale Union 1945 bis 1955 .* München 1998, ISBN 3-486-56366-1.
* Wolf, Konstanze: *CSU und Bayernpartei. Ein besonderes Konkurrenzverhältnis 1948–1960.* Köln 1982.

## Weblink

* Offiziälli Internetbresänz vu dr CSU
* CSU-Fraktion im Bayrische Landdag
* CSU-Landesgruppe
* CSU-Europagruppe
* s aktuäll Barteiprogramm ''Chancen für alle! In Freiheit und Verantwortung gemeinsam Zukunft gestalten'' (PDF; 336&nbsp;kB)

## Fueßnote
Agnes Monica

D **Agnes Monica** (* 1. Höimonet 1986 z Jakarta; birgerlig *Agnes Monica Muljoto*) isch e indonesischi Popsängeri un Songschryyberi.

## Lääbe
D Agnes het iiri Karriere as Sängere im Alter vo säggsi aagfange. Si drei Album uusegee und meereri Färnseeshous im Chinderbrogramm moderiert. As Jugendligi het si as Schauspiilere afo schaffe. Mit iirem Ufdritt in dr Säifenopere *Pernikahan Dini* (2001) isch si im ganze Land bekannt worde. 
2003 het si s Album *And the Story Goes* uusegee und sich as erwachseni Künstlere brofilierte. Dr internazional Durchbruch isch mit iirem zwäite Album *Whaddup A '..?* (2005) choo. D Agnes isch au in de taiwanische Dramaserie *The Hospital* und *Romance in the White House* ufdräte.

2008 und 2009 het si dr *Best Asian Artist Award* für iiri Läistige bim *Asia Song Festival* z Seoul, Südkorea gwunne. Bi iirem dritte Album *Sacredly Agnezious* (2009) isch si au Broduzänt und Songwriter gsi. Im Joor 2010 isch si in dr Schüri vo dr Castingshow *Indonesian Idol* gsässe und isch äine vo dr internazionale Gastgääber uf em rote Teppig vo de American Music Awards 2010 z Los Angeles gsi.

Näben iirem kommerzielle Erfolg het d Agnes as Sänger mee Uszäichnige as jedi anderi in Indonesie überchoo; drunder si zää Awards vo dr *Anugerah Music Indonesia*, siibe *Panasonic Awards* und vier *MTV Indonesia Awards*. Si fungiert as Anti-Droge-Botschaftere vo Asie und as Botschaftere vo *MTV EXIT* zur Bekämpfig vom Menschehandel.

## Diskografii
* *Si Meong* (1992)
* *Yess!* (1995)
* *Bala-Bala* (1996)
* *And the Story Goes (2003)
* *Whaddup A.. '?!* (2005)
* *Sacredly Agnezious* (2009)
* *Agnez Mo* (2013)

== Filmografii ==
* *Mr Hologram* (1999)
* *Pernikahan Dini* (2001)
* *Amanda* (2002)
* *Ciuman Pertama* (2002)
* *Cinta Selembut Awan* (2002)
* *Cewekku Jutek* (2003)
* *Cantik* (2004)
* *Bunga Perawan* (2004)
* *Ku 'Tlah Jatuh Cinta* (2005)
* *Pink* (2006)
* *Romance In The White House* (2006)
* *The Hospital* (2006)
* *Kawin Muda* (2006)
* *Jelita* (2008)
* *Kawin Masal* (2008)
* *Pejantan Cantik* (2010)
* *Mimo Ketemu Poscha'' (2012)

## Weblink
* Websyte 
*
Tongatapu

**Tongatapu** isch die grössti Insle im Köönigriich Tonga. Si isch vo 70'877 (2006) Iiwooner bewoont, mee as es uf jedere vo de andere Insle het. 23'658 Lüt häi zur Zit vo dr Volkszelig 2006 z Nukuʻalofa gwoont und 34'311 in dr Agglomerazioon. Nukuʻalofa isch die grössti Stadt uf Tongatapu und d Hauptstadt vo Tonga.  D Insle het z Fuaʻamotu en internazionale Flughaafe und z Nukuʻalofa e Haafe.

## Geografii und Natur
D Insle isch 257,03&nbsp;km² grooss (mit de Nääbeninsle 260,48&nbsp;km²) und zimlig flach, wil si us Korallechalch (Chalchstäi) ufbaut isch. Si het e dicki, fruchtbari Ärdschicht bedeckt, wo vo de Vulkan in dr Umgääbig mit Vulkanäsche düngt worde isch. Stäilküste im Süde isch bis zu 35&nbsp;m hooch, im Norde fallt d Insle zum Meeresspiegel ab. Die höggsti natürligi Erheebig uf Tongatapu isch 65&nbsp;m hooch. Si lit ganz im Süde vo dr Insle zwüsche de Dörfern Fuaʻamotu und Nakolo.

Im Norde vo dr Insle het s do und döt chliini Inseli und e Hufe Koralleriff, wo vom Ufer us bis zu 7&nbsp;km wit ins Meer chönne uusegoo. Im Norde si au d Lagune vo Fangaʻuta- und Fangakakau, wo fast ganz vo Riff iigschlosse si und e Wasserdiefi zwüschen 1 und 6&nbsp;m häi. S ganze Lagunesüsteem het e Flechi vo 2'835 ha und isch 1974 under Naturschutz gstellt worde. D Mangrovewälder bestönde vor allem us Rote Mangrove (*Rhizophora* sp.) und si e wichdigs Bruetgebiet für Fisch und Vögel.

## Weblingg
*https://web.archive.org/web/20120206062635/http://www.tonga-islands.com/tongatapu.html
* https://web.archive.org/web/20070929210018/http://sea.unep-wcmc.org/sites/pa/0269w.htm
Kanton Châteaulin

Dr **Kanton Châteaulin** (breton. *Kanton Kastellin*, frz. *Canton de Châteaulin*) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Châteaulin im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. 

Hauptort vum Kanton isch Châteaulin gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Jacques Gouérou gsii.

## Gmaine
Dr Kanton Châteaulin isch us vierzeh Gmaine bstande:

## Bevelkerigsentwicklig
Ibach SZ

**Ibach** isch es Dorf i de politische Gmeind Schwyz im Kanton Schwyz i de Schwiz.

## Geografii
Ibach lit a de Hauptstross zwüsched Schwyz und Brunne. Durs Dorf dure flüsst d Muota.

## Gschicht
Ibach isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1217 als *Ibach*.

## Infrastruktur
Z Ibach häts e Chile und mehreri Schuelhüser. Näbed es paar Dorfläde gits au es Ychaufzänter, s Mythe-Zänter. Grad annet de Stross isch d Fabrik vo de Victorinox, wo under anderem s Schwizer Sackmässer gmacht wird.

## Persönlichkaite

* Karl Elsener (1860–1918), Mässerschmiid und Unternehmer, Gründer vo de Victorinox
* Carl Elsener senior (1922–2013), Unternehmer, Firmechef vo de Victorinox
* Clemens Mettler (* 1936), Schriftsteller
* Xavier Koller (* 1944), Filmemacher
* Carl Elsener junior (* 1958), Unternehmer, Firmechef vo de Victorinox
* Mario Galgano (* 1980), Journalist

## Literatur
* André Meyer: * Die Kunstdenkmäler des Kantons Schwyz, Band 1: Der Bezirk Schwyz 1. Der Flecken Schwyz und das übrige Gemeindegebiet.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz Band 65) Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK, Bern 1978, ISBN 3-7643-1011-1. S.&nbsp;437–448.
* Josy Nölly, Carl J. Wiget: *Die Rössli-Story. Ibach – seine Wirtschaften und Originale*. Triner, Schwyz 1994, ISBN 3-908572-09-6.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Schwyz
* Website vom Ywohnerverein Ibach-Schönebuech
*
ʻEua

**ʻEua** ghöört zu dr Inselgrubbe Tongatapu im Köönigriich Tonga. Es lit öbbe 40&nbsp;km südöstlig vo dr Hauptinsle Tongatapu und isch geologisch äini vo de eltiste Insle im Pazifik.

## Geografii
ʻEua isch 19&nbsp;km lang, 7,5&nbsp;km bräit und het e Flechi vo 86,7&nbsp;km²..  5'206 Iiwooner (Stand 2006) läbe dört in 15 Dörfer.

Mä cha vo Nukuʻalofa us mit em Flugzüüg und Schiff uf d Insle choo. Mit em Schiff brucht mä öbbe drei Stunde.
Dr grössti Ort und Divisionshauptort isch ʻOhonua (1626 Iiwohoner Taʻanga inkl.). Dört befinde sich alli Instituzioone vo dr Insle, dr Haafe Nafanua, zwäi Supermäärt, d Bost, e Bank und e Tankstell.
D Insle het vier Underkünft. Die z Tufu isch gäignet für d Beobachtig vo Walfisch.

D Insle isch seer hügelig und uf eme Däil von ere waggst immer no dichte Räägewald. Dr höggst Punkt uf dr Insle isch dr Teʻemoa mit 312&nbsp;m über em Meer.
E Seenswürdigkäit isch äini vo de grösste und eltiste Birkefiige uf dr Wält.

Dr jöörlig Niiderschlaag lit bi 2700&nbsp;mm,  2/3 drvo fallt wäärend dr Räägezit vo Novämber bis April.

## Weblingg

* D Räägewaldvegetazion vo ʻEua Island New Zealand Journal of Botany 1996, pdf (änglisch)

## Einzelnachweise


## Bildli

Datei:‘Ohonua&whales.jpg|Blick uf e Hauptort ʻOhonua, mit Walfisch im Vordergrund
Datei:Eua National Park.jpg|E groosse Däil vo dr Ostsite vo ʻEua ghört zum *Eua National Park*. Foto mit Blick gege Süde, von ere Blattform am Rand vom Park us.
Datei:Regenwald auf Eua.jpg|Räägewald uf ʻEua
Kanton Crozon

Dr **Kanton Crozon** (breton. *Kanton Kraozon*, frz. *Canton de Crozon*) isch e Kanton in dr Arrondissement Châteaulin un Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Crozon.

## Gmaine
Dr Kanton Crozon bstoht us 18 Gmaine:

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Argol, Camaret-sur-Mer, Crozon (Hauptort), Landévennec, Lanvéoc, Roscanvel un Telgruc-sur-Mer.

## Bevelkerigsentwicklig
Tubuai

**Tubuai** isch dr Naame vom ene Atoll im Südpazifik und au vo däm sinere Hauptinsle, 640&nbsp;km südlig vo Tahiti. Uf dr Insle lääbe 2'050 Lüt (2007), si het e Flechi vo 45&nbsp;km² und isch d Hauptinsle vo de Austral-Insle, wo zu Franzöösisch-Polynesie ghööre. De Austral-Insle säit mä vilmol au „Tubuai-Insle“. Dr Hauptort isch Mataura. 

## Geografii
S Tubuai Atoll befindet sich im Früestadium vo sinere Entwicklig. Im Zentrum isch die grösst Insle, wo zimlig gebirgig isch. Uf em Riff im Oste lige säggs chliineri Insle, vo Nordoste uf Südoste si das:
# Motu Mautaro (Nordoste)
# Motu Toena (Nordoste)
# Motu Moturaa (Oste)
# Motu Motihia (Oste)
# Motu Ofai (Südoste)
# Îlot Plat (Südoste)

Die höggsti Erheebig isch dr 422 m hoochi Mont Taitaa östlig vo dr Middi vo dr Hauptinsle. Im Südoste isch dr Hanareho, wo 325 m hooch isch. Zwüschene isch flachers Land, sodass d Insle, wemm mä sä vo witem vom Norde oder Süde us aaluegt, usgseet, wie wenn s zwäi Insle weere.

Dr Hauptort und s Verwaltigszentrum vo de Australinsle isch s Dorf Mataura an dr Nordküste.

Es git drei Däilgmäinde (*communes associées*):
# Dr Hauptort Mataura (954 Iiwooner, im Norde)
# Taahueia (552, im Nordoste)
# Mahu (544, im Süde)

## Weblingg
* https://web.archive.org/web/20130129185046/http://www.thetahititraveler.com/islandguide/tubuaiintro.asp
Kanton Morlaix

Dr **Kanton Morlaix** (breton. *Kanton Montroulez*, frz. *Canton de Morlaix*) isch e Kanton im Arrondissement Morlaix im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Morlaix.

## Gmaine
Dr Kanton Morlaix bstoht us zeh Gmaine:

## Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
2016: Fusion *[[Loc-Eguiner-Saint-Thégonnec]]* und *[[Saint-Thégonnec]]* → Saint-Thégonnec Loc-Eguiner

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Morlaix (Hauptort), Plourin-lès-Morlaix, Sainte-Sève un Saint-Martin-des-Champs.

## Bevelkerigsentwicklig
Kanton Lanmeur

Dr **Kanton Lanmeur** (breton. *Kanton Lanneur*, frz. *Canton de Lanmeur*) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Morlaix im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. 

Hauptort vum Kanton isch Lanmeur gsii. Verdrätteri im conseil général vum Département isch d Nathalie Bernard gsii.

## Gmaine
Dr Kanton Lanmeur isch us acht Gmaine bstande:

## Bevelkerigsentwicklig
Universidade Tecnológica Federal do Paraná

D **Universidade Tecnólogica Federal do Paraná (UTFPR)** isch e staatligi brasilianischi Universitet mit Sitz z Curitiba im Bundesstaat Paraná. Grindet woren isch Universitet am 7. Oktober 2005 un het anne 2010 rund 1.393 Professore ghaa. UTFPR isch di grescht tächnisch Universitet z Paraná. Am Hauptstandort z Curitiba un an dr Dependance z Apucarana, z Campo Mourão, z Cornélio Procópio, z Dois Vizinhos, z Francisco Beltrão, z Londrina, z Medianeira, z Pato Branco, z Ponta Grossa un z Toledo studieren iber 20.000 Studänte.

## Fakultete
D UTFPR bstoht us acht Fakultete:
* Fakultet fir Informatik (Departamento Acadêmico de Informática)
* Fakultet fir Physik (Departamento Acadêmico de Fisíca)
* Fakultet fir Mathematik un Statischtik (Departamento Acadêmico de Matemática)
* Fakultet fir Chemy (Departamento Acadêmico de Química)
* Fakultet fir Böuingenieurwäse (Departamento Acadêmico de Engenharia Civil)
* Fakultet fir Elektrotächnik un Tächnischi Informatik (Departamento Acadêmico de Engenharia Elétrica e de Computação)
* Fakultet fir Maschineböu (Departamento Acadêmico de Engenharia Mecânica)
* Fakultet fir Sportwisseschafze (Departamento Acadêmico de Educação Física)

## Weblink
* Websyte vu dr Universidade Tecnológica Federal do Paraná

## Fuessnote
Drei Höfe

**Drei Hööf** isch e politischi Gmeind im Bezirk Wasseramt vom Kanton Soledurn i de Schwiz.

Die nöi Gmeind isch am 1. Januar 2013 dur d Fusion vo de ehemalige Gmeinde Heiriswiu-Winischdorf u Hersiwiu entstande.

## Geografii
Nochbergmeine si Rächerswiu, Haute, Ökinge, Horriwiu, Etzike (über e spitze Punkt) u Ääschi im Kanton Soledurn u Seeberg, Hellsau, Höchstette u Willadinge im Kanton Bärn.

## Gschicht
Winischdorf isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1311 aus *Winistorf* (1345 *Wingisdorf*, 1464 *Windenstorf*, 1505 *Wundistorff*, 1531 *Winnistorff*). Vo Heiriswiu list me s erschte Mou im Johr 1317 im Name *Cristan von Heinrichswile* u Hersiwiu wird zum erschte Mou gnennt im Johr 1324 aus *Hersenwile*.

Vor 1798 het Heiriswiu mit Hersiwiu e Doppugmeind biudet. Deno hei die beide mit Winischdorf d Dreihofgmeind *Heinrichswil-Hersiwil-Winistorf* biudet. Im Johr 1854 si die drei Gmeinde politisch eigeständigi politischi Gmeinde worde. Zum 1. Jänner 1993 hei Heiriswiu u Winischdorf zur Gmeind *Heinrichswil-Winistorf* fusioniert. U Aafangs Jänner 2013 isch Hersiwiu ou wider derzue cho. Sider heisst di nöi Gmeind *Drei Hööf*.

## Sproch u Dialäkt
De hochalemannisch Dialäkt vo «Drei Hööf» ghört zue de Dialäkt vo de Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Arth-Goldau

**Arth-Goldau** bezaichnet i erster Linie de Bahof Arth-Goldau.

Fälschlicherwys werd mängmol au d Ortschaft, wo sich dä Bahof befinded, als Arth-Goldau bezaichnet. D Ortschaft Goldau, wo sich dä Ysebahnchnotepunkt und en Tierpark im Gebiet vom ehemolige Bärgsturzgebiet befindet, isch en Ortstail vo de politische Gmaind Arth.
Kiritimati

**Kiritimati** (kiribatischi Ussprooch: []; früener ** ‚Wienachtsinsle‘) isch en Atoll in de Line Islands im Zentralpazifik, wo zu Kiribati ghöört.

## Geografii
Kiritimati lit 189&nbsp;km (dr Ort London 222&nbsp;km) nördlig vom Ekwator. Vo London uf Kiritimati us si dr Hauptort Napia vo dr Insle Tabuaeran (Fanning Island) 298&nbsp;km (gege Nordweste) äwägg, d Insle Teraina (Washington Island) 446&nbsp;km (gege Nordweste) und d Hauptstadt vo Kiribati, South Tarawa uf em Tarawa-Atoll, 3254&nbsp;km.

Kiritimati het e Flechi vo 321&nbsp;km² und isch die grössti vo alle Koralleninsle uf dr Wält. D Lagune vo dr Insle isch 324&nbsp;km² grooss und äini vo de grösste. S Atoll isch vo Oste uf Weste 43,9&nbsp;km lang, vo Norde uf Süde 39,6&nbsp;km bräit. Uf em Atoll lääbe öbbe 5200 Lüt, wo 5,0 % vo dr kiribatische Bevölkerig si. D Bevölkerig isch nid indigen, sondern hauptsächlig vo de Gilbertinsle us aagsiidlet udn läbt in vier Ortschafte. Dr Hauptort und Haafe isch London.

Sit 1979 ghöört Kiritimati zum Inselstaat Kiribati.


Kiritimati AKK Redtailed Tropicbird.jpg|Rotschwanz-Tropikvogel
Kiritimati AKK Masked Booby.jpg|E Masketölpel, wo nonig usgwaggse isch
Kiritimati AKK Christmas Shearwater.jpg|E Wienachtssturmdaucher
Kiritimati AKK Tournefortia argentea.jpg|E Rotfuesstölpel uf *Tournefortia argentea*


## Weblingg

* Jane's Oceania Page - Christmas Island (änglisch)
* Informazione über d Atomtest uf Kiritimati
* Protected Areas in Oceania - Christmas Island Wildlife Sanctuary (änglisch)
Kanton Bannalec

Dr **Kanton Bannalec** (breton. *Kanton Banaleg*, frz. *Canton de Bannalec*) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. 

Hauptort vum Kanton isch Bannalec gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Guy Le Sergent gsii.

## Gmaine
Dr Kanton Bannalec isch us drei Gmaine bstande:

## Bevelkerigsentwicklig
Kanton Briec

Dr **Kanton Briec** (breton. *Kanton Brieg*, frz. *Canton de Briec*) isch e Kanton in dr Arrondissement Châteaulin un Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Briec.

## Gmaine
Dr Kanton Briec bstoht us 18 Gmaine:

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Briec, Edern, Landrévarzec, Landudal un Langolen.

## Bevelkerigsentwicklig vor dr Verwaltigsreform
Kanton Douarnenez

Dr **Kanton Douarnenez** (breton. *Kanton Douarnenez*, frz. *Canton de Douarnenez*) isch e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Douarnenez.

## Gmaine
Dr Kanton Douarnenez bstoht us 16 Gmaine:

## Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
2016: Fusion *[[Audierne]]* un *[[Esquibien]]* → Audierne

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Douarnenez (Hauptort), Guengat, Le Juch, Plogonnec, Pouldergat un Poullan-sur-Mer.

## Bevelkerigsentwicklig
Jürgen Walter (Politiker, 1957)

Dr **Jürgen Walter** (* 11. Mai 1957 z Stuegert) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Vu 1992 bis 2021 isch er Abgornete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Lääbe
Noch em Abitur z Ludisburg het dr Jürgen Walter z Stuegert un z Eugene, Oregon Anglischtik un Germanischtik studiert. Derno het er bis zue syre Wahl in dr Landdag sechs Johr lang im Ludisburger Scala gschafft un het dert in dr Hauptsach Jazzkunzärt un Kabarettoobe organisiert. Bis 1993 isch er Gschäftsfierer vu dr Firma Ecotopia Productions, Ludisburg gsii. Dr Walter isch evangelisch, ghyrote un het e Suhn. Är läbt z Aschperg.

Bolitisch engaschiert er sich syter anne 1983 bi dr Griene. Vu 1983 bis 1991 isch er Ortsvorsitzer vu dr Griene z Aschperg gsii, vu 1989 bis 2011 Gmaitrot z Aschperg, vu 1989 bis 1992 isch er Mitglid im Chraisdag z Ludisbrug gsii. Anne 1999 isch er Sprächer vum Chraisvorstand z Ludisburg woren,. Im Johr 2006 isch er us em Chraisvorstand uusgschide.

Anne 1992 isch dr Walter im Wahlchrais Ludisburg as Abgordnete in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Au bi de Wahle 1996, 2001, 2006 un 2011 het er in sym Wahlchrais e Zwaitmandat gwunne.

Vu 2006 bis 2011 isch er dert Sprächer vu syre Fraktion fir d Beraich Medie, Europa un Sport gsii. Vu 2011 bis 2016 isch er Staatssekretär im Minischterium fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht im Kabinett Kretschmann&nbsp;I gsii. Bi dr Landdagswahl 2016 het er zum erschte Mol s Diräktmandat in sym Wahlchrais gwunne. In dr 16.&nbsp;Wahlperiod isch er Mitglid im Umwält- un im Bildigsuusschuss gsii.

Bi dr Landdagswahl 2021 isch er nimi aadrätte.

## Weblink

## Fueßnote
Arth

**Arth** chan folgendes bedüte:
* Arth SZ, e politischi Gmeind im Kanton Schwyz, Schwiz (mit de Dörfer *Arth*, *Oberarth* und *Goldau*)
* Arth (Furth), en Ortstail vo de Gmeind Furth z Bayern
* Arth (Film), en indische Film us em Johr 1982

**Arth** isch de Familiename vo:
* Jeanne Arth (* 1935), e US-amerikanischi Tennisspileri
* Michael Edward Arth (* 1953), en US-amerikanische Autor und Planer

**Lueg au:**
* Arth-Goldau
* Art
Kabinett Kretschmann I

S **Kabinett Kretschmann I** isch vum 12. Mai 2011 bis zum 11. Mai 2016 d Landesregierig vu Bade-Wirttebärg gsii. Dr Winfried Kretschmann het e grien-roti Koalition us Bindnis 90/Di Griene un SPD gfiert, wu no dr Landtagswahl 2011 bildet woren isch. Är isch dr erscht Minischterbresidänt z Dytschland, wu dr Griene aaghert un dr nyynt Minischterbresidänt vum 1952 grindete Land. Sechs Fachminischter stelle d Sozialdemokrate, vier Fachminischterie un s Staatsminischterium laite di Griene. Mitglider vu dr Regierig Stimmrächt sin au ai Staatssekreteri un ai ehrenamtligi Staatsreti, wu boodi dr Grienen aaghere. Derzue cheme drei bolitische Staatssekreter, wu nit Mitglider vu dr Regierig sin, un e Minischterialdirektor mit dr Amtsbezaichnig Staatssekreter. D Amtsdreger sin am 12. Mai 2011 im Landdag veraidigt wore.

Dr Koalitionsverdrag drait dr Titel „Der Wechsel beginnt“ (alem. 'Dr Wächsel fangt aa.'). Dodin hän sich di Grienen un d SPD uf die Ressortverdailig gainigt:

## Weblink
* Ibersicht vum Kabinett vu dr LpB Bade-Wirttebärg

## Fueßnote
Beringen (Dorf)

**Beringe** (amtlich *Beringen*) isch en Ortstail vo Beringe und isch bis Endi 2012 e Iiwohnergmeind im Bezirk Oberchlettgi im Kanton Schafuuse, Schwiz gsi.

## Geografii
Beringe isch e Bach- un Stroossedorf am Südfuess vom Rande im obere Chleggi. D Gmeindsflächi hed us 28,6 % landwirtschaftlichi Flächi, 59,8 % Wald, 11,3 % Sidligsflächi und 0,2 % sustigi Flächi bestande.

## Gschicht
Beringe isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 965 als *Peringen* (1090 *Beringin*).

Im Ortszentrum stoht s "Schloss" Beringe, wo um s Johr 1000 baut worden isch und sit 1989 s Ortsmuseum dinne isch.

Uf de 1. Januar 2013 händ Gudmedinge und Beringe fusioniert. De Name vo de nöie Gmeind heisst Beringe.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 16,7 % gläge.

## Religion
58,1 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 23,3 % sind römisch-katholisch gsi (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 7,4 %, FDP 22,2 %, SP 24,7 %, SVP 38,1 %, Sustigi 7,5 %.

Gmeindspresident isch de Hansruedi Schuler gsi (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge.

## Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 3027 Iiwohner 93,6 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,6 % Französisch und 1,9 % Italienisch.

De hochalemannisch Dialekt vo Beringe ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.

## Literatur
* Kurt Bächtold: *Beringen*, in: Schaffhauser Magazin, 11, 1988, No. 2, S. 15-91.
* Kurt Bänteli: *Die Baugeschichte von Schloss Beringen*, in: Schaffhauser Beiträge zur Geschichte, 65, 1988, S. 31-49.
* Walter Ulrich Guyan: *Beringen. Das Dorf und seine Landschaft*, Beringen 1983, ISBN 3-8580-5122-5.
* Armin Rahm, Rita Rahm: *Ortsgeschichtlicher Begleiter durch Beringen*, Beringen 2000.
* Ewald Rahm: *Beringen. Unser Dorf einst (in Bildern) und jetzt (im Text)*, Beringen 1993. 
* Mathias Schmidheiny: *Das frühmittelalterliche Gräberfeld von Beringen-Spinnbündten*, Schaffhausen 2006, ISBN 3-9521-8685-6.
* Markus Schwyn-Hager: *Beringen*, in: Schaffhauser Magazin, 28, 2005, No. 1, S. 9-49.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmaand Beringe
* 

## Fuessnote
Mount Wilhelm

Dr **Wilhelmbärg** (in dr lokale Sproch vu dr Kuman *Enduwa Kombuglu*, dt. *Wilhelmsberg*, ängl. *Mount Wilhelm*) isch mit ere Hechi vu 4509&nbsp;Meter dr hegscht Bärg vu Papua-Neiginea. Är isch Dail vum Bismarckgebirg.

Am Wilhelmbärg gränze d Provinze Simbu, Western Highlands un Madang anenander.

Dr Wilhelmbärg het sy europäische Name anne 1988 iberchuu, wu dr dytsch Schurnalischt un Forschigsraiser Hugo Zöller uf s Finisterre-Gebirg sideschtli vu Madang gstigen isch un di vier hegschte Bärg vum Bismarckgebirg noch em Rychschanzler Otto Fürst von Bismarck un syne drei Chinder, Marie von Bismarck-Schönhausen, Herbert von Bismarck un Wilhelm von Bismarck, „Ottoberg“, „Mariaberg“, „Herbertberg“ un „Wilhelmsberg“ gnännt het.

Im Augschte 1938 sin dr Leigh Grant Vial, en auschtralische Regierigsbeamte, un zwee Yyhaimischi di erschte gsii, wu noowysli uf dr Bärg gstige sin.

Im Zweete Wältchrieg isch am 22. Mai 1944 e US-amerikanisch Flugzyyg vum Typ F-7A am Bärg abgstirzt.

## Bärgstyge
Zwee Wäg fieren uf dr Gipfel. Dr beliebter isch dr relativ aifach Wäg vum Dorf Keglsugl an dr Stroß vu Kundiawa in dr Provinz Simbu. E zweete, schwirigere Wäg fangt im Dorf Ambullua in dr Western Highlands Province. Di bescht Johreszyt zum Bstyge vum Wilhelmbärg isch vu Mai bis Novämber.

## Weblink
*
*F7-A „Under Exposed“ uf Pacific Wrecks

## Fueßnote
Liste von musikalischen Symbolen

Diè Lischtè söll è Übbersicht übber diè hütt gebrüüchlichè **Simbole i dè Musig** biètè.

## Notèsischtem

## Schlüssel

## Notè un Pausè

## Vosetzigszeichè

### Vorzeichè

Mit Uusnaam vo C-Dur un a-Moll hèt jeddi Dònart è bschtimmti Aazaal vo *Vorzeichè*. Si wörred hinter dè Schlüssel gsetzt un gelted, solang kei dònartlichi Änderig erfolgè duèt, odder s zum Ysatz vo Ufflösigszeichè chunnt, für alli Dön vom beschtehendè Linnièsischteem.

## Taktaagaabè

D Taktaagaab git aa, wi vill Notèwärt in eim Takt zämmègfasst wörrèd.   

## Tempoaagaabè

Zu dè allgemeinè Aagaab vom Tempo vo Stüggle dièned folgendi Vorschriftè un müèn nõch eigenem Gfüül umgsetzt wörrè:

## Dûnamik

Witeri Aagaabè zu dè Geschtaltig vo Musigstugg, bsunders vo dè Intensidät un Lutschtärki:

## Artikulation

## Luèg au
* Lischtè vo dè musikalischè Vortragsbezeichnigè
Liste der musikalischen Vortragsbezeichnungen

**Musikalischi [[Vortragsbezeichnung|Vortragsbezeichnigè]]** sin textuelli Ergänzigè vo dè Notation, wo mit dè Notation allei nit darschtellbar odder beschrybbar sin. Si könnet für d Singschtimm odder è Instrumänt geltè. Meischtens sin si in italiènischer Sprõch ghaaltè. (Gängigi Abkürzigè sin in Klammerè aagää.)

*Luèg au:*  Tempo | Dùnamik | Akzent

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## L

## M

## N

## O

## P

## Q

## R

## S

## T

## U

## V

## Z

## Aamerkigè
Kanton Scaër

Dr **Kanton Scaër** (breton. *Kanton Skaer*, frz. *Canton de Scaër*) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. 

Hauptort vum Kanton isch Bannalec gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Joel Derrien gsii.

## Gmaine
Dr Kanton Scaër isch us drei Gmaine bstande:

## Bevelkerigsentwicklig
Kanton Quimper-1

Dr **Kanton Quimper-1** (breton. *Kanton Kemper-1*, frz. *Canton de Quimper-1*) isch e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch d Stadt Quimper.

## Gschicht
D Stadt Quimper isch vu 1793 bis 1973 ai Kanton gsii. Anne 1973 isch d Stadt in d Kanton Quimper-1 un Quimper-2 ufdailt wore. D Unterdailig vu dr Stadt Quimper un e baar Vorortgmaine in d Kanton Quimper-1, Quimper-2 un Quimper-3 isch anne 1985 gschaffe wore. 2015 isch dr Kanton Quimper-3 wider ufglest un uf Quimper-1 un Quimper-2 verdailt wore.

## Gmaine
Dr Kanton Quimper-1 bstoht us sechs Gmaine un eme Dail vu dr Stadt Quimper:
Kanton Quimper-3

Dr **Kanton Quimper-2** (breton. *Kanton Kemper-3*, frz. *Canton de Quimper-3*) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. 

Dr Kanton het Dail vu dr Stadt Quimper umfasst, wu au Hauptort vum Kanton gsii isch, un d Gmaine Plomelin un Pluguffan. Verdrätteri im conseil général vum Département isch d Armelle Huruguen gsii.

## Gschicht
D Stadt Quimper isch vu 1793 bis 1973 ai Kanton gsii. Anne 1973 isch d Stadt in d Kanton Quimper-1 un Quimper-2 ufdailt wore. Di hitig Unterdailig vu dr Stadt Quimper un e baar Vorortgmaine in d Kanton Quimper-1, Quimper-2 un Quimper-3 isch anne 1985 gschaffe wore gsii.

## Gmaine
Buchberg

**Buchberg** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Buchberg SH, e Gmeind im Kanton Schafuuse, Schwiz
* Buchberg (Mecklenburg), e Gmeind im Landchreis Ludwigslust-Parchim, Mekleburg-Vorpommre

Ortsteil:
* Es git vil Ortsteil z Dütschland, wo Buchberg heissed; vorallem in Bayern.
* Es git au Buchberg als Gmeindsteil z Öschtrych.

Bärg:
* Goldegger Buchberg, 1200 m, Schigebiet (Ski amadé) i de Dientner Bärge, Land Salzburg
* Bukovec (Isergebirge), 1005 m, Isergebirge, Tschechie
* Buchberg (Blumberg), 880 m, Bärg bi Blumbärg, Schwarzwald-Baar-Chreis, Bade-Würtebärg
* Buchberg (Lasberg), 813 m, Mühlviertel, Oberöstrych
* Buchberg (Attergau), 808 m, Oberöstrych
* Buchberg (Mattsee), 801 m, Uussichtsbärg i de Gmeind Mattsee, Bundesland Salzburg
* Buková hora, 683 m, Böhmischs Mittelgebirge, Tschechie
* Buchberg (Fichtelgebirge), 674 m, Bärg bi Kirchenlamitz im bayrische Fichtelgebirge
* Buchberg (Naabbergland), 667 m, Bärg im Naabbergland bi Kemnath am Buchberg i de Oberpfalz, Bayern
* Buchberg (Zittauer Gebirge), 652 m, Bärg im Zittauer Gebirge, Sachse 
* Buchberg (Tuggen), 631 m, en Hügelzug zwüsched Nuele und Uzne, Kanton Schwyz
* Buchberg (Kiefersfelden), 622 m, Bärg (mit Buchbergkreuz) i de Gmeind Kiefersfelden, Bayern
* Buchberg (Seubersdorf], 607 m, bi Seubersdorf, Landchreis Neumarkt i de Oberpfalz, Bayern
* Buchberg (Oberpfalz), 591 m, bi Neumarkt, Oberpfalz, Bayern
* Buchberg (Lange Berge), 528 m, höchste Bärg vo de Lange Bärg, Landchreis Coburg, Bayern
* Buchberg (Nersingen), 493 m, en Erhebig bi Nersinge, Landchreis Neu-Ulm, Bayern
* Buchberg (Wienerwald), 469 m, Uussichtsbärg (Buchbergwarte) bi Maria-Anzbach, Nideröstrych
* Buchberg (Langenselbold), 230 m, Bärg mit Uussichtsturm bi Langenselbold, Hesse
Gy

**Gy** chan folgendes bedüte:
* Gy GE, e Gmeind im Kanton Gämf, Schwiz
* Gy (Haute-Saône), e Gmeind im Département Haute-Saône, Frankrych
* Gy-l'Évêque, e Gmeind im Département Yonne, Frankrych  
* Gy-en-Sologne, e Gmeind im Département Loir-et-Cher, Frankrych 
* Gy-les-Nonains, e Gmeind im Département Loiret, Frankrych 
* Kanton Gy im Département Haute-Saône, Frankrych

**Gy** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Pierre-Marie Gy (1922−2004), französische Dominikaner und Liturgiiwüssenschaftler

**.gy** isch d Top Level Domain vo Guyana
Kanton Quimperlé

Dr **Kanton Quimperlé** (breton. *Kanton Kemperle*, frz. *Canton de Quimperlé*) isch e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Quimperlé.

## Gmaine
Dr Kanton Quimperlé bstoht us elf Gmaine:

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Baye, Clohars-Carnoët, Mellac, Quimperlé (Hauptort) un Tréméven.

## Bevelkerigsentwicklig
Kauaʻi

**Kauaʻi** (ängl. und dütsch mäistens *Kauai*) isch äini vo de acht Hauptinsle vo Hawaiʻi. Si isch öbbe säggs Millione Joor alt und eso die eltisti Insle im Archipel. Wäge dr üppige Vegetazioon wird si au as d Garteninsle bezäichnet. Si het e Flechi vo fast 1'435&nbsp;km² mit e Hufe verschidnige Landschaftsforme. Öbbe 64'000 Lüt lääbe uf dr Insle. D Hauptstadt vo dr Insle isch Līhuʻe und het 6'100 Iiwooner. Dr höggst Punkt uf dr Insle isch dr Kawaikini und het e Hööchi vo 1'598&nbsp;m.

Uf em Gebiet um e Waiʻaleʻale, wo  1'569&nbsp;m hooch isch, räägnet s im Durchschnitt 11'684&nbsp;mm im Joor. Es isch äins vo de Gebiet uf dr Wält wo am mäiste Rääge überchömme.

Dr Turismus isch nid eso stark wie uf Hawaii („Big Island“), Maui und Oahu.  Zentre für Turiste uf Kauai si d Ort Kapaʻa, Princeville und Poʻipū.

## Bildli

Datei:WaimeaCanyon.jpg|Dr Waimea Canyon
Datei:Opaekaa-Wasserfall.jpg|Dr *ʻŌpaekaʻa*-Wasserfall am Highway 580
Datei:Hawaii-Kilauea-Lighthouse.jpg|S Kīlauea-Lighthouse
Datei:NaPaliCoast.jpg|*Nā Pali* Coast im Norde vo dr Insle


## Weblingg

* Website vom ''County of Kauaʻi, Hawaiʻi''
* Bilddokumentazioon Kauaʻi
* Kauaʻi Räisefüerer

## Fuessnoote
Alex Hepburn

D **Alex Hepburn** (* 25. Dezämber 1986 z London) isch e britischi Sängere und Songwritere. Iire Stil bewegt sich zwüsche Blues, Rock und Soul. Iiri Stimm wird vilmol mit dere vo dr Janis Joplin vergliche.

## Biografii
D Alex Hepburn het schottischi Eltere, isch z London uf d Wält choo und het e baar Joor in Südfrankriich gläbt. Si isch mit Muusigvideos im Internet bekannt worde.

2011 isch sie im Vorbrogramm vom Bruno Mars ufdräte. Im Novämber 2012 isch iir Single *Under* erschiine, am 12.&nbsp;April 2013 iir Debüalbum *Together Alone*. Bäidi si bsundrigs im franzöösischsproochige Ruum (Frankriich, Belgie, Schwiz) erfolgriich gsi.

In Dütschland isch s Album *Together Alone* am 14.&nbsp;Juni 2013 uusechoo.

D Alex Hepburn zelt dr Jimi Hendrix, dr Jeff Buckley, d Etta James und d Billie Holiday zu iire Vorbilder.

## Diskografii
### Album
* 2013: *Together Alone*

### Singles
* 2012: *Pain Is* (EP)
* 2012: *Under*

## Kwelle


## Weblingg
* Website vo dr Alex Hepburn (änglisch)
* Dütschi Übersetzig vo "Under" im hr3-Popdolmetscher
Entlebuch

**Entlebuch** chan folgendes bedüte:
* Entlebuch (Region), e Region i de Schwiz
* *UNESCO Biosphäre Entlebuch*, es UNESCO Biosphärereservat i de glichnamige Region (lueg under UNESCO Biosphäre Entlebuch (UBE))
* Amt Entlebuch, es Amt (Verwaltigsbezirk) vom Kanton Lozärn (bis 31. Dezember 2012)
* Wahlkreis Entlebuch, en Wahlchreis (Verwaltigsbezirk) vom Kanton Lozärn (sit 1. Januar 2013)
* Entlebuch LU, e Gmeind im glichnamige Wahlchreis
Rosie

**Rosie** isch en wibliche Vorname.

Bekannti Trägerinne sind folgendi Persone:
* Rosie Casals, e ehemolegi US-amerikanischi Tennisspileri
* Rosie O’Donnell, e US-amerikanischi Schauspileri, Moderatori und Fernsehproduzänti
* Rosie Huntington-Whiteley, es britischs Model und Schauspileri
* Rosie Perez, e US-amerikanischi Schauspileri

* Rosie (Film), isch en Schwizer Spilfilm vom Marcel Gisler
Schönbuch (Begriffsklärung)

**Schönbuch** chan folgendes bedüte:
* Schönbuch, es fascht vollständig bewaldets Gebiet südweschtlich vo Stuttgart, Bade-Würtebärg
* Schönbuch (Schonwald), es uusgwises Schutzgebiet in Deggehauserdal im Bodeseechreis, Bade-Würtebärg

**Lueg au:**
* Schönenbuch (Begriffsklärung)
Rhizaria

D **Rhizaria** sin e Gruppe vu aizällige Läbewäse, wu zue dr Eukaryote (Läbewäse mit Zällchärn) gstellt wäre. Si umfasse rund 12.000 Arte.

D Syschtematik vu dr Eukaryote vu Adl et al. 2005 fiert d Rhizaria as aini vu dr sechs Taxa vu däre Domäne. E Dail Gruppe vu dr Rhizaria, vor allem di boode umfangryychschte Gruppe, d Foraminifere (Foraminifera) un d Strahledierli (Radiolaria), hän herti Schalen entwicklet, wu fossil chennen erhalte blyybe, un hän in dr geologische Schichtekund (Stratigrafy) as Laitfossilie ne großi Bedytig.

## Merkmol
Alli Aagherige vu dr Rhizaria hän as karakteristisch Merkmol fyyni Schyyfießli, sognännti Pseudopodie. Die chennen aifach oder verzwygt un mitenander verchnipft syy. Bi ne Dail Gruppe git s au ne styyf Zytoskelett us Mikrotubuli, doderdur sin d Pseudopodie stachelartig uusbildet un bilde Filopodie.

D Chlorarachniophyta, wu zue dr Cercozoa ghere, hän Chloroplaschte un chenne dodermit Photosynthes dryybe.

## Syschtematik
Adl et al. 2005 glidere d Rhizaria in fimf Gruppen ohni klassischi Rangstapfle.

* Cercozoa
* Haplosporidia
* Foraminifere (Foraminifera)
* *[[Gromia]]*
* Strahledierli (Radiolaria)

Pawlowski 2008 unterglideret d Rhizaria unter Berucksichtung vu dr Chänntnis syt dr Arbet vu Adl et al. eso:

## Fueßnote


## Literatur
* Sina M. Adl, Alastair G. B. Simpson, Mark A. Farmer, Robert A. Andersen, O. Roger Anderson, John A. Barta, Samual S. Bowser, Guy Bragerolle, Robert A. Fensome, Suzanne Fredericq, Timothy Y. James, Sergei Karpov, Paul Kugrens, John Krug, Christopher E. Lane, Louise A. Lewis, Jean Lodge, Denis H. Lynn, David G. Mann, Richard M. McCourt, Leonel Mendoza, Øjvind Moestrup, Sharon E. Mozley-Standridge, Thomas A. Nerad, Carol A. Shearer, Alexey V. Smirnov, Frederick W. Spiegel, Max F. J. R. Taylor: *The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists.* The Journal of Eukaryotic Microbiology 52 (5), 2005; S.&nbsp;399–451 (Abstract un Volltext).

## Weblink
Schönenbuch (Begriffsklärung)

**Schönenbuch** chan folgendes bedüte:
* Schönenbuch, e politischi Gmeind im Baselbiet, Schwiz
* Schönenbuch SZ, en Wiler im Bezirk Schwyz, Kanton Schwyz, Schwiz 
* Schönenbuch (Mittelbiberach), en Wiler i de Gmeind Mittelbiberach, Oberschwabe, Bade-Würtebärg, Dütschland

* Oberschönenbuch, en Ortstail vo Ibach SZ im Kanton Schwyz, Schwiz
* Unterschönenbuch, en Wiler i de Gmaind Ingebohl im Kanton Schwyz, Schwiz

**Lueg au:**
* Schönbuch (Begriffsklärung)
* Schönenbach
Oregon

**Oregon** (ängl. Ussprooch ) isch e Bundesstaat vo de Veräinigte Staate vo Amerika. Er lit im Weste vom Land in dr Region Pazifische Nordweste und isch im Joor 1859 as dr 33.&nbsp;Bundesstaat ufgnoo worde. 

Dr Flechi nooch isch Oregon dr nüntgrössti Bundesstaat. Er het aber nume e Bevölkerig vo e bitz über 3,8 Millione (2010) und isch vo allne Bundesstaate nume am 27.&nbsp;Blatz. E groosse Däil vo dr Bevölkerig konzentriert sich im Willamette Valley im Nordweste vom Staat. Dört si au die drei grösste Stedt vo Orefon,  Portland, Eugene und d Hauptstadt Salem. 

Vo wo dr Naame Oregon chunnt und was er bedütet isch nid klaar. Dr Staat het dr Spitznaame *Beaver State* („Biberstaat“). Früener het d Forstwirtschaft dominiert, si het aber e Hufe vo iirem Iifluss verlore, und hüte wird die Wirtschaft vo Oregon vor allem dur d Technologiiundernääme im sogenannte Silicon Forest brägt.

## Litratuur
* Laura Berg: *The First Oregonians*, Oregon Council for the Humanities, 2007 (überarbeitet, erste Auflage 1991).
* Stephen Dow Beckham: *Oregon Indians. Voices from Two Centuries*, Oregon State University Press, 2006.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Landesregierig
* Travel Oregon – Offizielli Turismussite vom Bundesstaat
* Oregon History Project uf dr Website vo dr *[[Oregon Historical Society]]*
Nootka-Sund

Dr **Nootka Sound** isch e diefe Meerfjord im pazifische Nordweste vo Amerika, wo sich in drei Hauptarm ufzwigt. Dr Sund befindet sich an dr Westküste vom Vancouver Island in dr kanadische Browinz British Columbia. Er isch dr Laag nooch dr middleri vo de fümf Sund, näben em Quatsino Sound, Kyuquot Sound, Clayoquot Sound und em Barkley Sound, wo d Westküste brääge.

D Iifaart zum Nootka Sound het 1774 dr spanisch Seefaarer Juan Pérez entdeggt. Im Merz 1778 isch dr britisch Kapitän James Cook uf sinere dritte Wältumsaeglig as erste Oiropäer in Sound iinegfaare. Er isch am Friendly Cove verbii, wo elf Joor spööter dr Schaublatz vo dr *Nootka Sound-Kontrowärse* worde isch, und het vor em chliine *Bligh Island*, wo zmitzt im Sund lit, gankeret. Dört het er die indigene Nuu-chah-nulth (Nootka) kennegleert.

D Nootka häi em zuegrüeft: „itchme nutka, itchme nutka“, was in iirer Sprooch „gang zrings ume“ bedütet. Dr Cook het aber gmäint, das sig dr Naame vom Volk. Dr Sund het aber dä Naame bis hüte bhalte.

Dr britisch Seefaarer John Meares het in *Friendly Cove* 1788 e temporäre Handelsblatz ufdoo. 1789 häi sich au Spanier dört niidergloo und wo die vier britischi Schiff kaperet höi, isch s zun ere schwere diplomatische Krise zwüsche Groossbritannie und Spanie choo, dr Nootka Sound Kontrowärse, wo erst 1795 ändgültig bigläit worde isch. Sithäär het mä dr Nootka Sound eläi gloo. Wie fast die ganzi Westküste vom Vancouver Island, isch er wäge sinere riiche Meerdierwält bekannt und für si umberüerti Natur, wo no in mängge Däil erhalte bliibe isch.

## Litratuur
* Heather Harbord: *Nootka Sound and the Surrounding Waters of Maquinna.* Heritage House Publishing Company Limited, Surrey BC 1996; ISBN 1-895811-03-1.
* Laurie Jones: *Nootka Sound Explored. A Westcoast History.* Ptarmigan Press, Campbell River BC 1991; ISBN 0-919537-24-3.
* William Ray Manning: *The Nootka Sound Controversy.* In: *Annual Report of the American Historical Association*, Part 16, 1904, , S. 279–484 (Reprint: University Microfilms Inc., Ann Arbor MI 1980).

## Fuessnoote
Aleuten

D **Aleute** ([] oder []; au mit eme Trema gschriibe: *Alëute*) si en Inselchetti zwüsche Nordamerika und Asie am Südrand vom nordpazifische Beringmeer.

## Geografii
D Inselgruppe ghöört zum US-Bundesstaat Alaska und goot im ene Booge am Südrand vom nordpazifische Beringmeer vo dr Alaska-Halbinsle 1750&nbsp;Kilometer gege Weste bis zu de russische Kommandöörinsle, wo e westlige Uslöifer vo dr Inselchetti si und geologisch zu de Aleute ghööre.

D Inselgrubbe bestoot us 162 Insle und het im Ganze e Landflechi vo 17'670 Quadratkilometer. Si wird in meereri Grubbe iidäilt: d *Fox Islands*, d *Islands of Four Mountains*, d *Andreanof Islands*, d *Rat Islands* und d *Near Islands*. Dr amerikanisch Däil bestoot us em Bezirk *Aleutians East Borough* (Gsamtflechi 38'880 Kwadratkilometer, Landflechi 18'099 km²), wo au dr westlig Däil vo dr Alaska-Halbinsle umfasst, und us dr *Aleutians West Census Area* (Gsamtflechi 36'562 km², Landflechi 11'388 km²), und het öbbe 8'200 Iiwooner. Die mäiste vo dene si Fischer und Belzdierjeeger, wo zruggzooge in elf Gmäinde uf nume siibe Insle lääbe. D Hauptinsle isch Unalaska mit em Hauptort und em Flottestützpunkt Dutch Harbor. Die russische Komandorski-Insle bilde dr *Aleutedistrikt* vo dr Region Kamtschatka und häi öbbe 600 Iiwooner.

S Klima isch chüel (−5 bis +2&nbsp;°C im Winter, 10&nbsp;°C bis 13&nbsp;°C im Summer) und nass (500 bis 2000&nbsp;mm bro Joor). Es räägnet an 120 bis 250 Dääg im Joor.

## Flora und Fauna
Uf de Insle waggse Miesch, grobs Gras, e baar Chrüter, Saxifragaceae und verchrüppleti Büsch und Fichte.

Wägen em vile Schnee git s uf em Land nume e baar Nager, wie e Murmeldierart, Polarfüchs und Landvögel wie Spärber, Finke, zum Bischbil *Leucosticte tephrocotis* und Schnepfe.

Wasserdier hingege git s mee: Walfisch, Seehünd, Seelöje und Seeotter. Früener häi no d Seechue vom Steller und die aleutischi Seerobbe do gläbt.

Under de Wasservögeln si meereri Gans- und Äntenarten, Albatros und Kormoran.

## Litratuur
* Hans Läng: *Kulturgeschichte der Indianer Nordamerikas*, ISBN 3-8112-1056-4.

## Weblingg