open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Staatenverbund

Dr Begriff „**Staateverbund**“ isch e Neologismus für e politischs Mehrebenesystem, wo d Mitgliidsstaate änger zsämmeschaffe as in eme Staatebund, aber im Gegesatz zum ene Bundesstaat ihri eigeni staatligi Souveränitet bhalte. Dä Begriff wird z Dütschland bruucht für zum die Europäischi Union z beschriibe und het kei Entsprächig in andere Sprooche.

## Dr Ursprung und die ursprüngligi Bedütig
Dä Begriff isch 1992 vom Paul Kirchhof prägt worde, won en aber nit as Rächtsterminus bruucht het. Er isch denn aber Bundesverfassigsrichter gsi, und so het dr Begriff 1993 Iigang in d Rächtsprächig vom dütsche Bundesverfassigsgricht zum Verdrag vo Maastricht gfunde.

## Umdütig zum ene Rächtsterminus
Spöter isch dr Begriff in dr Rächts- und Politikwüsseschaft ufgriffe und zun ere eigenständige Kategorii umdütet worde, wo näbe bzw. zwüsche Staatebund und Bundesstaat stoht.

In dr Entscheidig vom Bundesverfassigsgricht zum Verdrag vo Lissabon vom Juni 2009 isch dr Begriff vom *Staateverbund* denn au vo höchstrichterliger Siite definiert worde. Vo denn aa meint dr Begriff en ängi Verbindig vo souveräne Staate, wo uf Duur agleit isch und öffentligi Gwalt uf ere Grundlag vo Verdräg usüebt, wo aber d Mitgliidstaate elei über ihri Grundornig verfüege und$ d Völker – das heisst die staatsaghörige Bürger – vo de Mitgliidstaate d Subjekt vo dr demokratische Legitimation bliibe.

E Staateverbund isch aso e supranationali Institution, wo in bestimmte Beriich Hoheitsakt cha usfüehre (also z.&nbsp;B. Gsetz erloo oder Rächt spräche), aber nit d Kompetänzkompetänz het, die Beriich sälber z festlege. In dr Europäische Union isch das dur s Prinzip vo dr begränzte Einzelermächtigung verwirkligt, wonooch d Organ vo dr EU nume denn döfe Rächtsnorme erloo, wenn si dur d EU-Verdräg, s sogenannt primäre Europarächt, drzue explizit ermächtigt si. D EU-Verdräg ihrersiits chönn nume vo d souveräne EU-Mitgliidstaaten gschlosse und veränderet wärde, wobii jewiils e Ratifizierig noch de Modalitäte nötig isch, wo im nationale Verfassigsrächt vorgseh si.

## Weblingg
* Wortluut vom Maastricht-Urteil uf unibe.ch
* Wortluut vom Lissabon-Urteil uf bundesverfassungsgericht.de

## Nowiis
Politische Geographie

Die **Politischi Geographii** (au: *Politischi Geografii*) undersuecht mit Hilf vo wüsseschaftlige Methode s Usmass und d Prozäss vo dr symbolische Verbindig vo *Ruumeiheite* und Ethnizität/Kultur/Religion. 

## Theoriientwicklig
Es git zwei aktuelli theoretischi Entwicklige (vor allem im anglo-amerikanische Sproochruum), wo sich nit gegesiitig usschliesse. 
# Das isch uf dr einte Siite s Konzept *Geography matters* , wo s um d *Sensibilität für die regionale Underschiid vom Politische* goht. Dä handligsorientierti Asatz suecht Erklärige für Ruumunderschiid und Ruumkomflikt und findet die in dr rüümlige Spezifik vom politische Handle. Das wird au umschriibe mit "the power of Place".
# Dr zweit Asatz vo dr *Critical Geopolitics* zeigt d *Sensibilität für die politische Instrumentalisierbarkeit vom Regionale*. 
Die konstruktivistischi Sichtwiis brobiert d „Entzauberig“ vo eisiitig konstruierte Wältbilder. Mit däm isch d Enttarnig vo dr strategische Bedütig vo geopolitische Regionalisierige gmeint. (z.&nbsp;B. dr Orient us dr Sicht vo de USA und vo Europa)

## Nowiis



## Literatur
* Agnew, John, Katharyne Mitchell und Gerard Toal (Geróid Ó Tuathail) (Hrsg.): A Companion to Political Geographie. Oxford: Blackwell, 2005 (2. Auflage).
* Reuber, Paul; Wolkersdorfer, Günter (Hrsg.): Politische Geographie - Handlungsorientierte Ansätze und Critical Geopolitics. Heidelberg: Spektrum, 2002.
* Reuber, P. (2000): Die Politische Geographie als handlungsorientierte und konstruktivistische Teildisziplin — angloamerikanische Theoriekonzepte und aktuelle Forschungsfelder. In: Geographische Zeitschrift. Bd.88/2000

## Weblingg
* AK Politischi Geographii
* AK Geopolitischi Analyse
* Deutsche Gesellschaft für (politisch-geographische) Staatenkunde
* Forschungsschwerpunkt Politische Geographie am Institut für Geographie der Universität Münster
* Forschigsschwerpunggt Politischi Geographii am Institut für Geographii vo dr Universität Erlange-Nürnberg
Abtwil AG

**Apel** (offiziell *Abtwil*) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind ligt im Freiamt an de Gränze zum Kanton Lozärn.

## Geographii

Apel isch am Fuss vom Lindebärg zwüschem Rüüs- und em Seetal. Zur Gmeind ghört Dorf sälber und de Wiler *Altchile,* wo südlich vom Dorf ligt. De Gmeindsbann het e Flächi vo 414 Hektare, dodervo sind 92 Hektare Wald und 34 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf em Lindebärg mit 662 Meter ü. M., de tüüfschti uf 500 Meter. Apel het numme zwei Nachbargmeinde, im Aargau isch es Seis, im Kanton Lozärn Höhenrain.

## Gschicht
De Name vo *Apel * taucht s erschti Mol in ere Urkund vom Chloschter Muri vo 1256 uf. S Dorf wird do *Apwiler* gnennt. Bis zum Johr 1805 hei d Johanniter vo Hohenrain d Grundherrschaft z Apel usgüebt. Landeherre sind bis 1415 d Habsburger gsi. In dere Ziit het Apel zum Amt Meiebärg ghört.

Nach de Eroberig vom Amt Meiebärg durch d Lozärner hei di d Landesherrschaft übernoh, hei si aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Apel het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 im noie Kanton Aargau ufggange isch.

## Lüt
* Josef Villiger (1910–1992), en Mundartautor, wo z Abtwil ufgwachsen isch

## Literatur
* Georg Germann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band V: Der Bezirk Muri.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 55). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967, .

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Apel
* 

## Fuessnoote
Berner Aargau

As **Bärner Aargau** bezeichnet mä die Gebiet im westlige Deil vom Schwiizer Kanton Aargau, wo vo 1415 bis 1798 Underdanegebiet vo dr Stadt Bärn gsi si. Drzue ghöre s Aaredaal zwüsche Aarau und em Chlingnauer Stausee, d Siitedäler vom Aabach, dr Suhre, dr Wigger und dr Wyna und e baar Gebiet im Jura. S Gebiet umfasst im Wäsentlige die hütige Bezirk Aarau, Brugg, Chulm, Länzbrg und Zofige.

Dr Ursprung vom Begriff *Bärner Aargau* isch nit historisch und *Bärner Aargau* isch nie en offizielli Gebietsbezeichnig gsi. Im Sprochgebruuch vo dr Stadt Bärn hai die Underdanegebiet vo 1628 aa «Under-Aargau» gheisse. Oberaargau isch hüt no d Bezeichnig für d Gegend zwüsche Langete und Burdlef im Kanton Bärn.

## Litratuur
*
Pays de Gex

S **Pays de Gex** isch e Landschaft im Département Ain im Oste vo Frankriich, zwüsche dr erste Jura-Chetti und de Kantöne Gämf und Waadt. Es het si Name vom Hauptort Gex.  S *arrondissement*  vo Gex het 69'762 Iiwohner (2006) uf ere e Flechi vo 426 km². Es het 29 Gmeinde in drei Kantön.

S Pays de Gex het im Mittelalter zur Grofschaft Gämf ghört, spöter zu Savoye. Sit em 17. Januar 1601 (Vertrag von Lyon) isch s Pays de Gex e Deil vo Frankriich und het bis zur Französische Revolution zur Provinz Burgund ghört. Bim Wiener Kongräss 1815 sin 6 Gmeinde zum Kanton Gämf cho, so dass er e Landverbindig mit em Räscht vo dr Schwiiz übercho het. 

S modärne Pays de Gex entspricht öbbe em Arrondissement Gex. D Wirtschaft isch stark mit dr Schweiiz verbunde. D Gmeinde in dr Nöchi vo dr Gränze ghöre zur Gämfer Grossagglomeration und es het vili Gränzgänger. S Chärnforschigszentrum CERN und dr Flughafe Gämf lige deilwiis im Pays de Gex. 

## Weblink
*
Preußen (Begriffsklärung)

**Preussen** oder **Preußen** mäint:
* s Volk vo de Prusse (au *Altpreusse*)
* e historischi Landschaft (e Herzogdum, spööter e Provinz) um d Stadt Königsberg ume
* e historische Staat (e Königriich, spööter e Freistaat) in Mitteleuropa, lueg Preussen und Königreich Preußen
* im bürgerlige Familiename „Prinz vo Preusse“ bzw. „Prinzässin vo Preusse“ d Mitgliider vom Adelshuus Hohezollere sit dr Abschaffig vo de Sonderrächt und Ditel vom dütschen Adel

**Preussen** nenned sich di Aaghörige vo Studänteverbindige mit em Name *Borussia,* wo sich Preusse verbunde fühled

**Preussen** isch dr Name vo däne Schiff:
* SMS Preussen, Panzerfregatte (1876)
* SMS Preussen, Chriegsschiff (1903)
* Preussen, Segelschiff, ab 1902 *Posen,* 1909 usbrennt
* Preussen, Fünfmastvollschiff 1902, „Königin der See“, 1910 nach ere Kollision uf Grund gloffe
* Preussen, Fähri noch Schwede (1909)
* Preussen, iigsetzt im Rahme vom Seedienst vo Ostpreusse (1926)
Landvogt

**Landvogt** stoht för:
* en anders Wort för s Amt vom ene Vogt

**Landvogt** isch de Familiename vo däne Persone:
* Franz Adam Landvogt (1889–1953), en dütsche Pfarrer

**Lueg au:**
* Der Landvogt von Greifensee, e Novälle vom Gottfried Keller über de Salomon Landolt
* Landvoigt, en Familiename
Stimmhafte postalveolare Affrikate

Di **stimmhafti postalveolari Affrikat** isch e Konsonant, wo in mange Sprooche vo dr Wält vorchùnt. Im Alemannische git es de Luut nùmme ganz im Süde in e Deil Südwalserdialäkt; im Hochdütsche nùmme in Lehnwörter wie *Dschungel*. 

Im internationale phonetische Alphabet wird de Luut mit  oder  transkribiert.

## Artikulation
*Es isch e Affrikate; d Artikulation fängt wie bimene Verschlùssluut demit aa, dass d Lùft im Muul ùffgstaut wird, ùn s Lööse vùm Lùftstrom duuret lang gnue, dass en Frikativ entstoot.
*De Artikulationsort isch postalveolar; si wird mit dr Zùng grad hinter em Zahndamm artikuliert, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de harte Gaume beriert.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht si produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Literatur/Quelle
Ostseefinnische Sprachen

Di **ostseefìnnische Sprooche** ghöre zù de uralische Sproochfamìlie ùn stelle e Zwiig vù de fìnno-uugrische Sprooche dar. Ihri Sprächer läbe z Fìnnland, Schwede, Norwege, Lettland, Karelie, ìm Ingermanland ùn ìn wittere Deil vù Rùssland.

Es ghöre sälli acht bzw. zeh Sprooche zùm Sproochzwiig:
* Estnisch
* Fìnnisch
* Ischorisch (Rùssland)
* Karelisch (Rùssland)
** Karelisch ìm ängere Sìnn
** Lüdisch (Rùssland)
** Olnetzisch (Rùssland)
* Livisch (Lettland)
* Võro (Estland)
* Wepsisch (Rùssland)
* Votisch

## Sproochgschicht
Di ostseefìnnische Völcher hän scho vor de Zittwändi am Fìnnische Mèèrbuse gwohnt, scho de Tacitus erwähnt si ìn sinnem Wèrch *Germania* under em Namme *fenni*. Scho sällemools sìn di gèrmanische Völcher ihri ùùmìttelbare Nochbre gsìì, wäge dem chömme ìn dèrre Zitt di èrschte gèrmanische Wörter ine wie zùm Bispììl *kuningaz* (Fìnnisch: „Chönig“, vù *kuningaz*) odder *rengaz* (Fìnnisch: „Ring“, vù *hrengaz*). Au noochdem sich d'Sproochfamìlie ùfgspalte ghaa hät, hät sich de gèrmanisch Iiflùss furtgsetzt, gliichzittig hät isch s Rùssisch bi einzelne Wörter zùr Gebersprooch worre; bedingt durch sälli Spùre wecke di ostseefìnnische Sprooche au s Indrässi vù de Gèrmanistik ùn de Slawistik. Wie Fìnnland vù de Schwede bsetzt worre-n-isch, hät e neue Iiflùss ùf d'Sprooch iigsetzt, ins Estnisch sìn durch de Düttsch Orde Lehnwörter mìt plattdüttschem Ursprung chùù. Bìs hǜtt iebt s Rùssisch no e Iiflùss ùf sälli ostseefìnnische Sprooche uss, wùù z Rùssland verbreitet sìn.

## Literatur
* Grünthal, Riho: Livvistä liiviin: itämerensuomalaiset etnonyymit. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 1997. ISBN 952-5150-00-3.
* Laanest, Arvo: Einführung in die ostseefinnischen Sprachen. Hamburg: Helmut Buske Verlag, 1982. ISBN 3-87118-487-X.
* Laanest, Arvo: Sissejuhatus läänemeresoome keeltesse. Tallinn: Eesti NSV Teaduste Akadeemia, Keele ja Kirjanduse Instituut, 1975.
* Tuomi, Tuomo (toim.): Itämerensuomalainen kielikartasto. Helsinki: Suomalaisen Kirjallisuuden Seura ja Kotimaisten kielten tutkimuskeskus, 2004. ISBN 951-746-327-8 (1. Teil).
Souveränität

D **Souveränitet** (vom Französische *souveraineté*) isch in dr Rächtswüsseschaft d Macht zur Sälbstbestimmig von ere natürlige oder juristische Person. In dr Politik isch s d Hoheitsgwalt, wo dr modärn unabhängig Staat het. Si isch nit abgleitet, umfasst alles und isch noch Inne und noch Usse umbeschränggt, d. h. dr Staat isch unabhängig vo überstaatlige Gwalte, vo andere Staate und vo innerstaatlige soziale Gwalte. D Bedütig vom Begriff goht uf dr Jean Bodin zrugg, wo im 16. Johrhundert dr Absolutismus befürwortet het. In ere Monarchii, siig si konstitutionell oder absolutistisch, isch dr Monarch dr Souverän, in ere demokratische Republik aber au in parlamentarisch-demokratische Monarchie isch s s Volk.
## Gegen Usse
Mit em Biidritt zun ere suprationale Organisation drätte d Mitgliidstaate e Deil vo ihre Kompetänze and d Organisation ab, für d Ziit wo si Deil drvo si. Das si verdragligi Verpflichdige, wo vo Vordeil ufgwooge wärde. Bim ene Usdritt göhn die Vordeil wider verlore.

Nit jede Staat isch souverän, so isch e Staat, wo under dr Schutzmacht vom ene andere Staat, vom Suzerän, stoht, oder e Gliidstaat vom ene Bundesstaat nit souverän. Im ene Staatebund drgege hai d Gliidstaate ihri Souveränitet nit ufgee und si dorum frei, us em Bund uszdrätte wenn si wei. 

In internationale Verdräg zwüschen eme Suzerän und eme abhängige Staat, z. B. eme Protektorat, wärde die abhängigi Staate hüfig as souverän bezeichnet. Die Schiinsouveränitet söll die wirklige Machtverheltnis dr Staategmeinschaft gegenüber kaschiere.
## Gegen Inne
In ere Monarchii oder ere Diktatur, wo alli Staatsgwalt in de Händ vom Staatsoberhaupt konzentriert isch, isch d Souveränitet nit in Froog, scho aber im ene Staat, wo d Gwaltedrennig kennt. Hüfig git s Staatsorgan, wo gliichgordnet si, und wo s einte die andere usbalanciert. Es git Republike, wo s Parlamänt, in ere Demokratii as Volksverdrättig, s letzt Word het, sonigi wo s Staatsoberhaupt schlussändlig entscheidet und anderi, wo s Volk vo de Bürger die diräkti Kontrolle cha usüebe. Hüfig isch s weniger e Froog vo de Verfassigsnorme, wär souverän im Staat isch, as vo dr Verfassigswirklichkeit.

## Literatur
* , Band 17, S.133
* Friedrich Balke: *Figuren der Souveränität*, Wilhelm Fink Verlag, München 2009, ISBN 978-3-7705-4449-3.
* Thomas Fischer: *Die Souveränität der Schwachen. Lateinamerika und der Völkerbund, 1920–1936* (=&nbsp;Beiträge zur Europäischen Überseegeschichte, Bd. 98). Steiner Verlag, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-515-10077-9.
* Dieter Grimm: *Souveränität. Herkunft und Zukunft eines Schlüsselbegriffs.* Berlin University Press, Berlin 2009, ISBN 978-3-940432-60-5.
* Stephan Hobe/Otto Kimminich: *Einführung in das Völkerrecht*, 8. Aufl., Tübingen/Basel 2004, S. 36&nbsp;f.
* Quirin Weber: *Parlament – Ort der politischen Entscheidung? Legitimationsprobleme des modernen Parlamentarismus – dargestellt am Beispiel der Bundesrepublik Deutschland.* Basel 2011, ISBN 978-3-7190-3123-7.

## Weblingg
*
Untertanengebiet

As **Underdanegebiet** oder **Underdaneland** het mä in dr Alten Eidgenosseschaft die Gebiet bezeichnet, wo kei politischi Sälbstständigkeit gha hai.

Es het im wäsentlige drei Arte vo Underdanegebiet gee:
* D Biet vo de Stadtort. D Macht in de Stadtort isch vo de Bürger vo dr Hauptstadt usgange, beziehigswiis von ere chliine Oberschicht, de Patrizier. Dr Räst vo dene Ort isch faktisch Underdaneland gsi. Allerdings het s au do föderalistischi Strukture gee, wo uf altüberliiferete Freiheitsrächt berueht hai. Innerhalb vom Kanton Bärn het zum Bispil d Stadt Länzbrg oder d Landschaft Haslidaal e Deil vo de lokale Behörde sälber chönne wehle. Im Kanton Züri hai die sogenannte Munizipalstedt Winterthur und Stei am Rhii ihrersiits Underdanegebiet gha.
* D Underdanegebiet vo de Landort. Do isch d Macht vo de Landsgmeinde usgange, aber im Herrschaftsberiich vo dene Ort het s Bezirk gee, wo d Iiwohner kei Mitsproochrächt gha hai. Die Gebiet si gsi: 
** Im Kanton Zug d Gmeinde Cham, Hünebärg, Risch (denn *[[Gangolfswil]]*), Steihuuse und Walchwil.
** Im Kanton Schwyz d Bezirk March, Hööf, Eisiidle und Chüsnacht.
** Im Kanton Glarus d Grofschaft Wärdebärg (hüte im Kanton Sanggalle).
** Im Kanton Uri s Urseredaal und s Livinedaal (Leventina, hüt im Kanton Tessin).
* Die Gmeine Herrschafte. Die si mehreren Ort gmeinsam understellt gsi.

Dr Underdanestatus isch vo dr Helvetische Republik in dr ganze Schwiiz abgschafft worde. D Asträngige vo de reaktionäre Kantön währed dr Restauration en wider iizfüehre, si am Widerstand vo de früehnere Underdanegebiet und de europäische Grossmächt gschiiteret.

## Lueg au
* Underdan
* Geschichte der Schweiz
* Alte Eidgenossenschaft
Freiheitsrechte

D **Freihäitsrächt** bilde näbe de Gliichhäits- , de Verfahrens- und de Sozialrächt e Kategorii vo de Grundrächt.

D Freihäitsrächt sölle im wäsentlige s Läbe, d Freihäit und s Äigedum vor staatlige Iigriff schütze. 

Die erste Freihäitsrächt in Europa si 1525 im oberschwäbische Memminge vo dr Christlige Veräinigung mit de *Zwölf Artikel* und dr *Bundesornig* ufgschriibe worde.

## Dütschland
Wichtigi Freihäitsrächt noch em dütsche Grundgsetz si:
* die allgemeini Handelsfreiheit
* d Gwüssensfreihäit: Art. 4 Abs. 1 GG.
* d Religionsfreihäit
* d Mäinigsfreihäit
* d Versammligsfreihäit
* d Vereinigungsfreihäit
* d Bruefsfreihöit
* d Äigedumsgarantii
* s Briefghäimnis

## Schwiiz
Für d Liste vo de Freihäitsrächt, wo vo dr Schwizer Bundesverfassig gwährläistet si, lueg: *[[Grundrechte (Schweiz)|Grundrächt vo dr Schwiiz]]*.

## Schranke
D Freihäitsrächt gälte aber nitt unbegränzt. Es dörfe im überwiegende öffentliche Interässe gwüssi Iischränkige vorgno wärde, wo müesse im Gesetz umschriibe sii. Z.&nbsp;B. chönne, falls unbedingt nötig, Entäignige vo Grundäigetum vorgnoo wärde, oder au weniger witgehende Iischränkige wie Zuetäilig in Bauzone und usserhalb dervo Bauverbot. Voll-Entäignige müesse aber in Rächtsstaate mäischtens voll entschädigt wärde (Bsp. Art. 26 Schwiizer Bundesverfassig). Im Nazi-Staat vom Adolf Hitler hingäge hetts zwar au Privatäigetum gää, das hett aber ohni Entschädigung dörfe entäignet wärde, wenn s "nit noch de Gsichtspünkt vom Volkswohl verwaltet wird".

## Noowiis
Grundrechte (Schweiz)

D **Grundrächt** wärde in dr Schwiiz hauptsächlig vo dr Bundesverfassig (BV) gwährleistet. Wiiteri Rächtsgrundlage bilde bsunders die Europäischi Menscherächtskonvention (EMRK). D Bundesverfassig gseht Vorussetzige vor, under wele d Grundrächt dörfe iigschränggt wärde. 

## Rächtligi Grundlage

### Bundesverfassig

#### Dr aktuell Katalog

Nit zu de soziale Grundrächt zelle d Sozialziil (Art. 41 BV). Öb dr Schutz vo Chinder und Jugendlige (Art. 11 BV) e sozials Grundrächt isch oder zu de Sozialziil ghört, isch nit klärt.

Deilwiis wärden au dr Aaspruch uf unentgältligi Rächtspfläge und s Streikrächt zu de soziale Grundrächt grächnet.
Stimmhafter alveolarer Plosiv

De **stimmhafti alveolari Plosiv** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. 

In de Alemannische Dialäkt chùnt de Luut eigetli nit vor wyl es im Alemannische kei stimmhafti Obstruente git. Es git im Alemannische aber e Lenis-Luut , wo äänlig isch, ùn au meischt mit däm Zeiche transkribiert wird.

## Artikulation
*Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert ùn deno wird d Lùft ùff eimool dur s Muul abgloo.
*De Artikulationsort isch alveolar; er wird dur diräkte Kontakt vo de Zùng mit de Alveole produziert.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig
Untertan

As **Underdan** isch vom Mittelalter bis ins 19. Johrhundert e Person bezeichnet worde, wo dr Herrschaft vom ene andere underworfe gsi isch. Underdane si nit in vollem Umfang persönlig frei gsi. S Verheltnis zwüschen em Underdan und siiner Obrigkeit isch rächtlig greglet gsi und het verschiideni Formen aagnoh, von ere Underornig, wo ehnder symbolisch gsi isch, bis zur Leibeigeschaft.

Im Mittelalter si die meiste Buure Liibeigeni vom ene Grundherr gsi. Aber au Freiji, z. B. Adligi, wo zum Deil sälber Underdane gha hai, si in ihrer Beziehig zum Landesherr oder zum König per Definition Underdane gsi. D Rächt vo dr Obrigkeit si ihm gegenüber aber iigschränggt gsi. Im Römisch-dütsche Riich isch s Verheltnis zwüsche dr Obrigkeit und de Underdane sit dr Früehe Neuziit immer meh verrächtligt worde. So hai sich Underdane z Dütschland im Rahme vom ene Underdaneprozäss an eins vo de Riichsgricht chönne wände und gege Willkürakt vo ihrem Landesherr chlage.

Wo sich in dr Ziit vom Absolutismus die modärni Staatsgwalt usebildet het, het mä die Staatsaaghörige, wo eme Regime, wo mit legitime Middel nit absetzbar gsi isch (ere Monarchii), underworfe gsi si, as Underdane bezeichnet. In däm Sinn stoht dr Underdan im Gegesatz zum freie Bürger von ere Republik. D Brite bezeichne sich zum Deil au hüt no as *Underdane vo ihrer Majestät*. In de Niiderlande wird zwar meistens dr Usdrugg *burger* bruucht, en EU-Bürger aber heisst offiziell *EU-onderdaan*.
## Lueg au
*Underdanegebiet
Stimmlose velare Affrikate

Di **stimmlosi velari Affrikchate** isch e Kchonsonant, wo in de Sprooche vo dr Wält sehr sälte vorchùnt. Im grööschte Deil vùm Hochalemannische git es de Luut. Es Byspil isch s Wort „ho**ck**e“.

Usser im Hochalemannische isch de Kchonsonant vorallem uss e paar Sprooche z Afrikcha bekannt.

S Zeiche im internationale phonetische Alphabet für de Luut isch  oder .

## Artikchulation
*Es isch e Affrikchate; d Artikchulation fängt wie bimene Verschlùssluut demit aa, dass d Lùft im Muul ùffgstaut wird, ùn s Lööse vùm Lùftstrom duuret lang gnue, dass en Frikchativ entstoot.
*De Artikulationsort isch velar; de hinteri Zùngerùgge bildet mitem Gaumesegel zerscht en Verschlùss ùn deno e Engi.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Kchonsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Literatur/Quelle
Weißensee (Füssen)

**Weißesea** isch a Schtadtdoal vo dr bayrische Schtadt Fiase im Landkreis Ostallgäu. Es liggd am Nordufer vom Weißesea.

## Gschicht
Der Nome Weißesea goht entweder auf an Alemanne mit Name Wizo zruck, wu um ca. 600 n. Chr. do gwohnt hot, oder er kommt vo dene weiße Kalchablagrunga im Sea. 

Es erste Mol urkundlich erwähnt hot ma den Ort im 12. Johrhunderst.

Dr fränkisch Kenig Pippin hot dean Sea mitsamt deam Umland dem Bischof Wikterp vo Augschburg gschenkt. Noch am Haufe weitre Bsitzerwechsl hot dea Sea unds Fiaschrecht 1928 Schtadt Fiase kooft.

Weißesea isch a eigeschtändige Gmoa gwäa, bis es 1978 bei der Gebietsreform zu Fiasa komme isch.

## Erdkund
Weißesea liegt zwische Fiase und Pfronte, isch 14 Quadratkilometer groaß und erschtreckt sich vo 800 bis 1200 Hechameter. Es isch koa gschlossene Ortschaft, sondern bestoht aus 23 Ortsdoal: Bachtl, Benke, Brand, Hinteregg, Hof, Hub, Hubmannsegg, Moos, Niederriad, Oberdeisch, Oberkiarch, Oberriad, Roßmoos, Schwarzebach, Speetl, Dal, Unterdeisch, Vorderegg, Weißesea, Wiedmar, Wies, Wörth.

## Wirdschaft
Weißesea hot guat 1500 Eiwohner und lebt hauptsächlich vom Tourismus und vo der Landwirdschaft.

## Verei
Tourismusverei, Freiwillige Fuirwehr, Heimat- und Drachteverei d'Falkestoaner, Jagdgenosseschaft, Musik, Schützegsellschaft, Sportverei, Theatrer, Wasserwacht, Whitelakers - Eishockeyteam, Veteraneverei

## Weblink
*Info iber Weißesea
Kempten (Begriffsklärung)

**Kempten** stoht fir:

* Kempte im Allgai, e Stadt z Bayern, Dütschland
* Kempte ZH, en Ortsdeil vu dr Gmei Wetzike im Kanton Züri, Schwiz
* Kempten am Rhein, en Ortsdeil vu dr Stadt Bingen am Rhein, Rhiiland-Pfalz, Dütschland
* Firschtstift Kempte, es ehmoligs Benediktinerchloster z Kempte im Allgai
* Landkreis Kempten, en ehmolige Landkreis (bis 1972) im Regierigsbezirk Schwobe, Bayern
Weißensee (See im Allgäu)

Der **Weißesea** isch a Sea im Landkreis Ostallgäu in Bayern westlich vo Fiase am Nordrand vo de Alpe. Er isch 2,2 km lang vo Ost noch West, hot a mittlere Breite vo 600 Meter, a Diafe vo 25 Meter, a Fläche vo 1,35 Quadratkilometer und a Eizugsgebiet von knapp 15 Quadratkilometer.

Renka, Zander, Hecht, Aal, Schleie, Saibling, Seaforella und Karpfe lebet im Sea. Aufm Sea tummlet sich Schwä, Haubedaucher und an Haufa Arta vo Wildenta.

Im Sommer wird der Sea vor allem als Badegwässer sowohl vo Einheime als o vo Touriste gnutzt. Im Winter fährt ma druf Schlittschuah. Der Sea ko auf am scheane Wanderweg umrundet were.

## Weblink
Religionsfreiheit

D **Religionsfreiheit** isch eins vo de elementare Grund- und Menscherächt, wo vor allem in dr Freiheit vom ene Einzelne bzw. von ere Gruppe vo Mensche bestoht, siini Glaubensüberzügig oder e wältaaschauligs Bekenntnis frei z bilde oder drfür z wärbe, zun ere Religions- oder Weltaaschauigsgmeinschaft zghöre und si Religion oder Weltaaschauig ungstört uszüebe und in ihrem Gesit z handle. Dodrzue ghört au d Freiheit, kultischi Handlige frei uszüebe (Kultusfreiheit). 

Dr Begriff vo dr Religionsfreiheit umfasst e positive und e negative Aspäkt:

* Under dr **positive Religionsfreiheit** wird d Freiheit vom ere Person oder von ere Gruppe vo Mensche verstande, e Religionsgmeinschaft jederziit z gründe oder sich ihr aazschliesse und an kultische Handlige, Fiirlikeite oder bi andere religiöse Praktike mitzmache. Drzue ghört au d Freiheit, für die persönlige religiöse/wältaaschaulige Überzüügige iizdrätte, und au s Rächt, Eidesformle in ere Form abzlege, wo nit nume religiös/wältaaschaulig neutral isch.

* Under dr **negative Religionsfreiheit** wird d Freiheit vom ere Person oder von ere Gruppe vo Mensche verstande, zu keinere oder nit zun ere bestimmte Religionsgmeinschaft z ghöre bzw. e so eini jederziit chönne z verloo und au nit zun ere Deilnahm an kultische Handlige, Fiirlikeite oder andere religiöse Praktike zwunge z wärde. Drzue ghört au d Freiheit, nit über die persönlige religiöse/wältaaschaulige Überzüügige z rede, wie au s Rächt, Eidesformle in ere religiös/wältaaschaulig neutrale Form abzlege.

## Literatur
* M. Searle Bates: *Glaubensfreiheit. Eine Untersuchung* (New York 1947; deutsche Übersetzung: Richard Honig)
* KIRCHE IN NOT (Hg.): *Religionsfreiheit weltweit - Bericht 2008* (Königstein 2008)
Ildefons von Arx

Dr **Ildefons von Arx** (* 3. Oktober 1755 z Olte (SO), † 16. Oktober 1833 z Sanggalle) isch e Schwizer Mönch un Gschichtsschriber gsi.

## Läbe
As *Ars Joseph Nicolaus von Arx* uf d Welt ku, isch er vu sinere Familie scho vu Chind a fier dr geischtlig Stand bestimmt gsi.

D Schuelzit het er z Olte, im Toggeburg un schliessli z Sanggalle verbrocht. Anno 1773 isch er as Novize ins Chloster Sanggalle iträtte. Mit dr Profess e Johr später het er au si Ordenssnamme *Ildefons* agnu. Zum Prieschter isch er no 1781 gwihe worre,

Er isch e Fründ vum Pankraz Vorster gsi un demit au in Opposition zum Fürschtabt Beda Angehrn gstande. Sällewäg sin sälli beidi un noch zwei witteri Mönch vu 1789–1796 uf Ebrige bi Friburg im Brisgau verbannt worre – s Territorium vu dr Fürschtabtei, wo vu Sanggalle am wittischte entfernt gläge isch. Dert isch dr Ildefons von Arx dr Dorfpfarrer gsi. Die vier Verbannte hän sich mit eme Brunne verewigt, wo hit vor em Ebriger Pfarrhüs stoht.

Anno 1796 hän sich die Oppositionelle mit em Fürschtabt versöhnt un hän chänne uf Sanggalle zruckkehre. Dr Ildefons von Arx het no im Stiftsarchiv gschafft. Dr Pankraz Vorster isch churzi Zit später sälber dr ledscht Fürschabt worre, het aber müesse in dr Wirre vu dr politische Umwälzige un Säkularisation ins Exil, wona ihm au dr Ildefons von Arx gfolgt isch. Anno 1805, nooch dr endgültige Ufflösig vu dr Fürschtabtei, isch er uf Sanggalle zruckkehrt un isch Leiter vum Stiftsarchiv worre, 1813 au no Leiter vum Prieschterseminar. S Bischtum Sanggalle het ihm 1824 d Würde vum Domherr verlihe.

## Wärch
*  Geschichte der Herrschaft Ebringen, 1792
*  Geschichte der Stadt Olten, 1802
*  Geschichte der Landgrafschaft Buchsgau
*  Geschichte des Kanton St. Gallen, 3 Bände 1810–1813
** , St. Gallen 1810 (Nachdr. mit einer Einf. durch Michael Vogler, Rorschach 1987, ISBN 3-85819-114-0)
** , St. Gallen 1811 (Nachdr. mit einer Einf. durch Michael Vogler, Rorschach 1987, ISBN 3-85819-115-9)
** , St. Gallen 1813 (Nachdr. mit einer Einf. durch Michael Vogler, Rorschach 1987, ISBN 3-85819-116-7)
* als Herausgeber, , St. Gallen 1813
* , 1805

## Literatur
* 
* 
* 

## Quelle
Artikel „Arx, Ars Joseph Nicolaus v.“ von Gerold Meyer von Knonau in: Allgemeine Deutsche Biographie, herausgegeben von der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Band 1 (1875), S. 615–616, Digitale Volltext-Ausgabe in Wikisource, URL: http://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Arx,_Ildefons_von&oldid=966337  (Version vom 8. Februar 2010, 09:26 Uhr UTC)
Wolgafinnische Sprachen

Di **wolgafìnnische Sprooche** sìn genetisch e Undergrùppe vù de fìnno-uugrische Sproochfamìlie. Es ghöre mehreri ussgstorbeni ùn zwei läbigi Sprooche (Mordwinisch ùn Mari) dezüe. Wiil allerdings d'Theorii vù dèrre Sproochfamìlie z viil Froge ùfwürft, wùù nìt chönne beantwortet wèrre, wird si bi de Glìderig vù de fìnno-uugrische Sprooche all weniger bruucht.

## Di wolgafìnnische Sprooche als Eiheit
D'Theorii vù de wolgafìnnische Eiheit gìt's ìn de Fìnnougristik sitt de Mìtti vùm 19. Johrhundert. Si besait, dass es ìn de Gschicht vù de fìnno-uugrische Sproochfamìlie e Zitt gee hät, wùù d'Vorfahre vù de Mari ùn de Mordwine zämme gläbt hän: ihri Dialäkt sìn enand soo ähnlig gsìì, dass e gegesittigi Verständigung mööglig gsìì isch, vù de andere Sprooche uss de Famìlie hän si sich abber gnüeg underschìde, dass sälle ihri Sprächer, wùù spöter nooch Weste gwandert sìn, si nǜmmi verstande hän. Ab de 1960er-Johr hän d'Fìnnougriste d'Theorii aafange ùfgee, wiil z wenig gmeinsami Wörter als Bewiis gfunde hän. Mer isch zùm Schlùss chùù, dass es di wolgafìnnischi Eiheit, wenn ǜbberhaupt, nùmme während 100-200 Johr gee hät.

Sälli Sprooche wèrre de wolgafìnnische Famìlie züegordnet:
* Mari
* Mordwinisch
* Muromisch (ussgstorbe)
* Merjanisch (ussgstorbe)

## Literatur
* Angela Marcantonio: *The Uralic Language Family: Facts, Myths and Statistics* Blackwell Publ., Boston 2002 (Publications of the Philological Society)
* Tapani Salminen (2002): *Problems in the taxonomy of the Uralic languages in the light of modern comparative studies*. http://www.helsinki.fi/~tasalmin/kuzn.html
Grosse schweizerische Verbrüderung

Die **Grossi Schwizerische Verbrüedrig** isch e Gheimbund gsi, wo dr Sturz vo dr Helvetische Republik aagsträbt het. 

D Verbrüedrig isch am 18. Oktober 1801 z Dierachere bi Thun gründet worde. Si isch im föderalistische Bärner Aristokratekreis entstande und het mit druckte Iiladige in dr ganze Schwiz Mitgliider agworbe. Ihri Ziil het si mit politische, aber au mit milidärische Middel welle verwirklige und si het afo Waffe und Munition sammle. Eins vo ihre Zentre isch s Bärner Oberland gsi, wo, im Gegesatz zur Waadt und em Aargau, nit am Status vom ene eigene Kanton intressiert gsi isch. Über d Urkanton het sich dr Gheimbund bis uf Züri und Graubünde usbreitet. Im Februar 1802 het er sich scho stark gnueg gfüehlt, ass er em Alois vo Reding, wo noch em föderalistische Dritte Putsch vom 27./28. Oktober 1801 zum Erste Landamma ernennt worden isch, bewaffneti Hilf aabote het. D Franzose hai aber d Föderaliste nit understützt und noch ere Volksabstimmig am Afang vom April 1802 über e Verfassigsentwurf, wo d Regierig verlore het, hai d Unitarier am 17. April 1802 im ene vierte Staatsstreich d Macht zruggeroberet. Noch em Stäcklichrieg het die helvetisch Regierig Bärn am 18. Septämber müesse ufge und isch in d Waadt gflüchdet. Druppe vo dr Verbrüederig under em Rudolf vo Erlach hai d Regierigsdruppe no einisch bi Murte und denn bi Avenches gschlage. Dr Napoleon het dr General Rapp gschiggt für zum für Ornig z sorge. Dä het die ufständische Gebiet bsetzt und d Regierig het im Oktober uf Bärn zrugg chönne.
## Lueg au
*Die Helvetischi Republik
## Nowiis
Gerundeter geschlossener Zentralvokal

De **grundet gschlossnige Zentralvokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo imene Deil Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA isch /ʉ/. In mangi Dialäkt vum Alemannische, wo d Palatalisierig vum  nit ganz duregfiert isch, isch des de Vokal in Wörter wie „Muus“ oder „Huus“. Im Änglisch hen d meischte Dialekt de Vokal in Wörter wie *food* oder *boot*.

## Artikulation
* Es isch en Zentralvokal. D Zung isch also in dr Mitti vum Mund, uff halbem Wäg zwüscheme Vorderzungevokal un eme Hinterzungevokal .
* Es isch en gschlossene Vokal. D Zung isch also so wyt obe wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
* Es isch en grundete Vokal. D Lippe sin also grundet.

## Verbreitig

## Fuessnote
Wohlen AG

**Woole** (), amtlig **Wohlen AG**, isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Brämgarte im Kanton Aargau.

D Iiwohner säge sech sälber *Woler*.

## Geografii
Woole liit im Südoste vom Kanton und isch s Regionalzentrum vom Freiamt. Die groossi Ortschaft lyt a dr Bünz.

Zu Woole ghört au dr Ortsdeil Anglike, wo 1914 iigmeindet worden isch. Mit über 16'000 Iiwohner isch Woole die viertgröschti Gmeind im Kanton.

Uf em Gmeindsgebiet vo Woole liged Findling vom ehemolige Rüüssgletscher, di sogenannte Erdmannlistei.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Website vo de Gmeind Woole

## Fuessnote
Weißensee

**Weißensee** bezeichnet sälli Gmeinde un Ortsdeil:
* Weißesea, e Ortsdeil vu Fieße z Bayere.
* D'Stadt *Weißensee* z Thüringe,
* d'Gmeind *Weißensee* z Kärnte (Östriich)
* de Berliner Ortsdeil *Weißensee* un

Usserdem stoht's für sälli See:
* De Weißesea im Allgäu un
* de *Weißensee* z Kärnte.

**Weissensee** isch e Stuck uf em erschte Album vo dr dytsche Krautrockband *Neu!*.
Auw AG

**Au** (offiziel: Auw) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Kanton Aargau. D Gmeind ligt im Freiamt a de Gränze zum Kanton Lozärn.

## Geographii
Au bschtoht us de beide Ortsteil Rüschteschwil und Au. Rüschteschwil isch öppe halb so gross wi Au und ligt nördlich dervo. D Gmeind ligt am Fuess vom Lindebärg und de Gmeindsbann het e Flächi vo 861 Hektare. Uf 207 Hektare dervo wachst Wald und 81 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt isch 788 Meter, de tüfschti uf 455 Meter ü. M.

D Nochbergmeinde vo Au sind d Aaurgauer Gmeinde Boiel, Mülau und Seis und s lozärnische Honri.

## Gschicht
Beidi Dörfer, wo zu de Gmeind Au ghöret, sind im 893i s erschti Mol urkundlich erwäänt worde. In de Form *Houwa* und *Rustiniswilare* tauchet si in eme Zinsrodel vom Fraumöischter z Züri uf. Di hohi Grichtsbarkeit und dodermit d Landesherrschaft isch im Mittelalter bi de Habsburger gsi. Beidi Dörfer hei zum Amt Maiebärg ghört.

Nach de Eroberig vom Amt Meiebärg dur d Lozärner hei die d Landesherrschaft übernoh, hei si aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Au het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch. Rüschteschwil isch mit Au zämme zu einere Gmeind worde, d Ortsbürgergmeinde sind aber noch bis im 1908i trännt gsi.

## Bevölkerig
In de zweite Hälfti vom 19. Johrhundert het z Au d Landflucht aagfange. D Armut het dezu gfüert, dass immer mee Lüt usgwanderet sind. D Bevölkerig het in dere Zit um öppe 20 Prozänt abgnoh. D Iiwohnerzahl isch dänn relativ schtabil blibe, bis in de 1970er-Johr, wos ufgrund vo de Nöchi zu Zug und Lozärn wider e Zuenahm geh hät.

Bevölkerigsentwicklung:

Vo de 1589 Iiwohner, wo d Gmeind Au Ends 2008 gha het, sind 12,3 Prozänt Ussländer gsi.

## Religion
D Bevölkerig vo Auw, wo römisch-katholisch isch gsi – und zum gröschte Teil au hüt no isch – isch bis ins 1638i vo de Pfarrei Seis us betreut worde. Dann isch Au e eigeni Pfarrei worde, wo jewils vom Chloschter Ängelbärg en Prieschter het übercho. Ei berühmti katholischi Auerin, d Schwöschter Maria Bernada Bütler, wo im 1848 im Dorf geboren isch, isch im Johr 2008 heilig gsproche worde.

Bi de Volkszählig im Johr 2000 sind 79,8 Prozänt vo de Auerinne und Auer römisch-katholisch gsi, 10,7 Prozänt reformiert und 1,2 Prozänt muslimisch.

## Infrastruktur
Au het im 1835i e Poschtstelle übercho und im 1855i isch au im Ortsteil Rüschteschwil e Postschtell iigrichtet worde. Letzschteri isch aber im 1982i wider gschlosse worde.

S Telefon gits sit em 1896 im Dorf, am Aafang als Telegrafedienscht, ab em 1921 in Form vo eme Telefonnetz. Di elektrisch Versorgig het im 1909 Iizug in de Gmeind gha.

## Literatur
* 
* Georg Germann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band V: Der Bezirk Muri.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 55). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967, .

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Au

## Einzelnochwiis
Kantönligeist

Dr **Kantönligeist** bezeichnet e Differenzierig in dr Identität, Mentalität und Politik zwüsche de 26 Schwiizer Kantön, wo als überdriiben empfunde wird. Dr Begriff wird aber au usserhalb vo dr Schwiiz, vor allem z Östriich und z Dütschland, as Synonym für ängstirnige Lokalpatriotismus und Chilledurmpolitik bruucht.

D Ursprüng vo däm Phänomen lige in de Eigeheite vo de Kantön. So het jede von ene si eigene Mix vo Mundarte, si eigeni Verfassig und anderi regionali Spezialidete. Uf dr politische Ebeni lige d Verwaltigsorganisation, d Kultur, s Schuelwäse, die diräkte Stüüre, s Grichtswäse, s Bourächt, dr Naturschutz, dr Heimatschutz und dr Stroofvollzug hüte no ganz oder deilwiis in dr Kompetänz vo jedem einzelne Kanton.

Hüfig wird vo de Ahänger vom ene Zentralstaat oder eme Bund mit meh Kompetänze behauptet oder wenigstens insinuiert, dr Kantönligeist brämsi die politischi und wirtschaftligi Entwigglig vo dr Schwiiz. D Bezeichnig wird abwärtend für ängstirnigs und provinziells Dänken bruucht, mänggisch zum d Kritik an mehr Kooperation und mehr Bundeszueständigkeite z underminiere, aber hüfig us Frustration wil Entwigglige im ene föderative System im allgemeine langsamer si.

## Bispil
* Kantönligeist z Östriich  agluegt am 8.2.2010
* Kantönligeist-Passepartout  agluegt am 8.2.2010
* Schulen: Harmonie statt Kantönligeist agluegt am 8.2.2010
* Grossregionen sollen „Kantönligeist“ austreiben agluegt 8.2.2010

## Lueg au
* Föderalismus
Rudolf Ludwig von Erlach

Dr **Rudolf Ludwig von Erlach** (1749-1808) isch e Schwiizer Bruefsmilidär und Politiker zur Ziit vo dr Helvetik und dr Mediation gsi.

## Läbenslauf
Dr Rudolf von Erlach isch am 26. Oktober 1749 z Bärn uf d Wält cho. Wie vili anderi Patriziersöhn isch au dr Erlach as Söldner in fremde Dienste gstande; vo 1765 bis 1771 het är as Grenadieroffizier im Regimänt ”Von Erlach“ z Frankriich dienet. Won er uf Bärn zruggcho isch, het me-n en 1785 i Bärner Groossroot gwehlt, s Johr druf isch er Landvogt vo Lugano worde, 1789 Sächzähner (e Mitgliid von ere Wahlbehörde), 1794 Stadtmajor vo dr Bärner Stadtwach und 1796 Schultheiss vo Burtlef. 

Dief konservativ het dr Erlach die helvetischi Verfassig, wo 1798 ygfüert worden isch, abglähnt. Er isch am 13. Septämber 1802 noch dr Beschiessig vo Züri dur die helvetische Druppe under em General Andermatt dr milidärisch Füehrer vo dr Grosse Schwiizerische Verbrüederig worde und isch sofort in Kanton Bade gange, wo dr Ufstand scho usbroche gsi isch. Freiwilligi sin em vo alle Siite zuegloffe, s Problem isch nur gsi, ass ne d Waffe gfehlt hai; dorum het dr Chrieg dr Name Stäcklichrieg übercho. Vo Soledurn, wo sich die Ufständische mit Waffe us em Züüghuus hai chönne bewaffne, het dr Erlach siini Druppe am 18. Septämber 1802 uf Bärn gfüehrt, wo dr Andermatt scho bi Chilchbärg gstanden isch. E churzi Beschiessig vo dr Hauptstadt het gnüegt zum die helvetischi Regierig zur Kapitulation und zur Flucht us dr Hauptstadt Bärn z bewege. 

Dr Napoleon het denn de Schwiizer e neui Verfassig ufzwunge, won e Kompromiss zwüsche de Wünsch vo de Föderaliste und vo de demoralisierte Unitarier gsi isch, und d Schwiiz isch under em Druck vo Frankriich zur Rueh cho. 1803 isch dr Erlach wider Bärner Groossroot worde. 1807 isch er Chaufhuusverwalter worde. Am 13. Juni 1808 isch är z Bärn gstorbe.

## Familie
D Von Erlachs si e regimäntfähigi, wohledelvesti Bärner Patrizierfamilie gsi. Si Vater, dr Franz Ludwig Viktor vo Erlach, isch, wie si Sohn noch em, Offizier und Landvogt gsi. 1773 het dr Erlach d Rosina vo Bonstette, d Dochter vom Guetsherr Franz Emanuel Bonstette vo Wichtrach, ghürotet.

Dr Erlach, wo-n au as ”Hudibras“ bekannt gsi isch, het en Autobiografii und politischi Schrifte verfasst, öpe s staatspolitische Lehrbuech *Précis des devoirs du souverain* und dr *Code du Bonheur*, wo ”L’esclavage des Nègres“ e Deil drvo isch.

## Schrifte
* *Code du Bonheur*, 6 Bänd, Lausanne 1788.
* *Précis des devoirs du souverain*, Lausanne/Paris 1791.
* *Betragen der verschiedenen helvetischen Regierungen und Rechtfertigung von dem gegen sie gemachten Aufstand des schweizerischen Volkes*, 1803.

## Literatur
* 
* Hans Ulrich von Erlach: *Rudolf Ludwig von Erlach*. In: Burgdorfer Jahrbuch 51 (1984), S. 11–122.
* Hans Ulrich von Erlach: *Rudolf Ludwig von Erlach*. In: Burgdorfer Jahrbuch 52 (1985), S. 11–82.
* Hans Ulrich von Erlach: *800 Jahre Berner von Erlach.* Bern 1989, S. 539–556.
* Johann Konrad Vögelin, Heinrich Escher, *Geschichte der Schweizerischen Eidsgenossenschaft*, Band 4, Druck und Verlag von F. Schulthess, 1859, S.70ff.

## Fuessnote
Hochburg (Emmendingen)

D **Hochburg**, au **Hachberg** gnännt, isch e Burgruine zwische Ämmedinge (Winderytti) un Säxoi im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. 

Noch em Heidelberger Schloss isch d Hochburg di zwotgrescht Burgaalag z Bade. D Linie vu dr Markgrofe vu Bade-Hachberg het ihre Namme vu däre Burg.

## Gschicht

D Burg isch wahrschyns im 11. Johrhundert vum *Dietrich von Hachberg* böue loo wore. Di erscht urkundli Nännig stammt us em Johr 1127.

Anne 1218 het dr Markgrof Heinrich I. vu Bade d Linie vu dr Markgrofe vu Bade-Hachberg grindet. 1415 het dr Markgrof Bernhard I. us dr badische Hauptlinie d Burg un d Herrschaft vum verschuldete Markgrof Otto II. vu Bade-Hachberg ufgchauft. D Burg het 1424 dr Chrieg vum Oberryynische Städtebund gege dr Bernhard I. iberstande. Au im Burechrieg 1525 het si standghalte.

Ab 1553 isch d Burg unter em Karl II. stark uusgwytet wore. Dr Markgrof Georg Friedrichhet d Burg um sibe Bastione ergänzt.

Im Dryssgjehrige Chrieg isch d Burg vu 1634 bis 1636 belagert wore un no dr Kapitulation vu dr Verdeidiger gschleift wore. Ab 1660 isch si derno wider ufböue wore. 

Scho 1681 sin aber d Verdeidigungsaalage vu dr Burg frejwillig wider gschlisse wore, wu d Franzoose noch em Fride vu Nimwegen ihri Herrschaft bis Fryybeg uusdehnt gha hän un d burg dr neje Nochbere e Dorn im Aug gsi isch. Des isch jetz dr aafang gsi vum ändgitlige Nidergang vu dr Aalag. Drej Johr speter het dr Brunscht dr Räscht vu dr Burg vernichtet, wu dur s Gsind fahrlässig verursacht woren isch. nomol vier Johr speter, 1688, hän franzesischi Druppe d Ruine bstetz un hän di letschte Verdeidigungswärch gsprängt.

## Hitigi Nutzig
D Hochburg isch uffe fir Bsichtigungen. Si zellt zue dr landeseigene Monumänt un wird vu dr Yyrichtig *Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg* bedrejt. Syter anne 1991 isch im Chäller vu dr Oberburg e chlei Burgmuseum yygrichtet.

## Weblink

* Websyte vu dr ''Hochburg bi Ämmedinge''
* Verein fir d Erhaltig vu dr Burg
* Burge im Bryysgau
Aristau

**Arischtau** (offiziell: *Aristau*) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt im Rüüsstal an de Gränze zum Kanton Züri.

## Geographie

D Gmeind Aristau bsteht us drüne Dörfer, wo öppe gliich gross sind. Alli liget weschtlich vo de Rüüss, öppe ei bis zwei Kilometer vom Fluss ewäg. Di drü Dörfer sind Althüsere, Arischtau und Birri.

De Gmeindsbann het e Flächi vo 864 Hektare, dodervo sind 132 Hektare Wald und 80 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 475 Meter ü. M., de tüüfschti uf 380 Meter. D Nachbargmeinde sind di Aargauer Gmeinde Merischwand, Muri, Bosmel, Bäsibüre, Rotteschwil und Jooneund di Zürcher Gmeind Ottebach.

## Gschicht
Arischtau isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1153 in de Form *Arnestowo* erwähnt. Im Mittelalter het s Gmeindsbiet zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört. Wo des Gschlecht im 1173i usgschtorbe-n-isch, hei d Kyburger s Erbe und dodermit d Landesherrschaft übernoh. Im 1264i isch d Landesherrschaft dann an d Habsburger gfalle.

Im 1415i hei Eidgenosse de Aargau erobert u e so isch Arischtau, Althüsere und Birri en Teil vom Amt Muri in de Freie Ämter worde, ere gemeine Herrschaft. 
Im März 1798 sind d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Di drü Dörfer hei in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch. D Dörfer sind im noie Kanton im 1816 zu einer Gmeind zämme cho.

## Literatur
* Georg Germann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band V: Der Bezirk Muri.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 55). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967, .

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Arischtau
* 

## Einzelnochwiis
Burg Keppenbach

D **Burg Keppebach** isch e Burgruine rund 1500 Meter ewäg vu dr Stadt Freiamt im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf uf eme langgstreckte Bärgsporn vum Schlossbärg iber em Wyyler Sägplatz un em Ortsdeil Riichebach.

## Gschicht
Anne 1161 isch dr *Hartmut von Keppenbach* (Hartmout de Keppenbach) as Minischtriale vu dr Zähringer gnännt wore. D Burg isch dr Stammsitz vu dr Herre *von Keppenbach*. 1251 wird d Burg in eme Schlichtigstext zwische Sigelau un em Chloschter Dännebach gnännt. Speteschtens ab 1336 isch d Burg Keppebach e Ganerbeburg gsi, also e Burg wu vu mehrere Familie bewohnt gsi isch.

Am Änd vum 14. Johrhundert isch d Burg dur d Habsburger gschlisse wore, wu ihre Machtberaich uf dr Bryysgau un d Stadt Fryybeg uusdehnt gha hän. D Burg isch dur d Herre von Keppenbach aafangs 15. Johrhundert wider ufböue wore un derno 1525 im Buurechrieg ändgiltig gschlisse wore.

## Aalag
Die ehmolig Hecheburg isch e chleini, kompakti, drejsytigi Schildmuureburg gsi, wu us ere Ober- er Mittel- un ere Unterburg bstanden isch mit ere zweifach gchnickte Schildmuure. Die het e Sterki vu 2,3 Meter un e Hechi vu 7,5 Meter gha. D Burh isch vun eme Halsgrabe umgee gsi mit ere Breiti vu rund 30 Meter. Vu dr ehmolige Burgaalag sin no umfangryychi Muurräscht erhalte.

Wel d Burgaalag kei Bärgfrid het, wird vermuetet, ass dr Durm, wu 70 Meter wyter nerdlig un 38 Meter unter dr Burg stoht, as Bärgfrid zue dr Aalag ghert het un mit dr Vorburg verbunde gsi isch.

Im Heimetmuseum im Ortsdeil Ottoschwande cha mer Fund us dr Burg bschaue.

## Literatur
* Ursula und Martin Gruber, Jürgen Schneider: *Burgruine Keppenbach. Die Geschichte der Burg und ihrer Ausgrabungsarbeiten*. hrsg. vom Der Heimatverein Freiamt e.&nbsp;V. pk-Verlag, Freiamt 2003

## Weblink
* Burg Keppenbach auf badische-seiten.de
* Burge im Landchreis Ämmdedinge uf burgeninventar.de