open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fotze

**Futz** (i de Schwiiz; z Südbade nu um Lörrach ume) oder **Fotz** (Elsis, Bade, Schwabe, Vorarlberg; lokal au i de Schwiiz) isch hütt e vulgäri Bezeichnig für d Vulva, die üsserliche, primäre wiibliche Gschlächtsorgan. Früener aber, wo me nanig Wort bbruucht hät wie hochtüütsch «Scheide» oder latiinisch «vulva», isch es e ganz e normals Wort gsii.

S Wort wird hütt au gegenüber Fraue und amig au gegenüber Manne als es grobs Schimpfwort bbruucht.

S Lexem *Futz/Fotz* isch verwandt mit *Fud,* wo i de Zämesetzig *Fud-Loch* im alemannische Wort Füdli vorchunt.

## Literatur
* *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerischs Idiotikon]],* Band I, Spalte 1158, Artikel *Futz* (Digitalisat).
* *[[Wörterbuch der elsässischen Mundarten|Elsässischs Wörterbuech]],* Band I, Siite 162, Artikel *Votz*.
* *[[Badisches Wörterbuch|Badischs Wörterbuech]],* Band II, Siite 214, Artikel *Fotze*.
* *[[Schwäbisches Wörterbuch|Schwööbischs Wörterbuech]],* Band II, Siite 1691, Artikel *Fotz*.
* Hubert Allgäuer: *Vorarlberger Mundartwörterbuch.* 2 Bänd, Graz/Fêalkl 2008, Siite 580, Artikel *<sup>1</sup>Fotz(e)*.

## Weblinks
*  (PDF; 175&nbsp;kB) – umgangssprachliche Ausdrücke für „Vulva“.
Kopulation

Mit **Kopulation** cha gmeint si
* dr Gschlächtsverchehr bim Mensch
* d Begattig bi de Dier
* d Zällkopulation bei Eizäller
* d Gametekopulation, d. h. s Verschmelze von ere Eizälle und eme Spermium bi dr Befruchdig
* s Ufzweie bi Bäum und Strüücher.
Rihanna

D **Rihanna**  (* 20. Februar 1988 z Saint Michael, Barbados) isch e barbadisch R&B-Sängerin. Ihre richtig Name isch *Robyn Rihanna Fenty*, Rihanna isch ihre Künschtlername.

## Familie
De Rihanna ihri Eltere gheisset Ronald und Monica Fenty. Ihre Vater chunnt us Barbados und ihri Muetter us Guyana. Sie het zwei chlineri Brüedere mit de Näme Rorrey und Rajad.

## Musigkarriere
Mit 15 het ihri Kollegin sie am Produzent Evan Rogers vorgschtellt, wo er z Barbados ide Ferie gsi isch. Er het mit ihre Demoufnahme gmacht und hend sie a einigi Plattelabel gschickt, unter anderem an Jay-Z und CEO vo Def Jam Recordings wo sie denn unter Vertrag gno het.

Im Jahr 2005 het sie s'Album *Music Of The Sun* usegäh und mit de Single *Pon The Replay* en weltwiite Hit glandet.

Im Jahr 2006, öppe 8 Monät nach ihrem Debüt, ischs zweite Album *A Girl Like Me* usecho. S'erschte Lied druf, *S.O.S (Rescue Me)* isch bis jetzt ihres erfolgrichschte Lied gsi.

Im Jahr 2007 isch s'Album *Good Girl Gone Bad* usecho. Det druf isch unter anderem d'Single *Hate That I love You* mit em Ne-Yo druf und *Umbrella* mit em Jay-Z.

Sie het scho zimlich viil Uszeichnige becho wie zum Bischpiil the Grammy Award *Best Rap/Sung Collaboration: Umbrella (feat. Jay-Z)* und no villi anderi.

## Diskografi
### Albe
* 2005: Music of the Sun 
* 2006: A Girl like Me 
* 2007: Good Girl Gone Bad 
* 2009: Rated R 
* 2010: Loud 
* 2011: Talk That Talk 
* 2012: Unapologetic 
* 2016: Anti

### Kompilatione
* 2009: 3CD Collector’s Set 
* 2011: Coffret (4 CD )

### Remixalbe
* 2009: Good Girl Gone Bad: The Remixes 
* 2010: Rated R: Remixed

### Single

## Film
* 2006: Girls United – Alles oder Nichts
* 2008: Good Girl Gone Bad Live (Konzertfilm)
* 2012: Battleship
* 2012: Loud Tour Live at the O2 (Konzertfilm)
* 2013: Das ist das Ende
* 2013: Rihanna 777 Documentary... 7Countries7Days7Shows (Konzertfilm)
* 2014: Annie
* 2015: Home (Synchronstimm)
* 2016: The First Monday in May (Dokumentation) 
* 2017: Bates Motel (Fernsehserie, 2 Folge) 
* 2017: Valerian – Die Stadt der tausend Planeten (Neberoll)
* 2018: Ocean’s 8 (Hauptroll)

## Litratuur

## Extärni Site

* Offiziälle Uffdritt im Netz (änglisch)
* 
* 
* 
* 
*
Menarche

Under **Menarche** (agr. *μήν, mēn* „Monet“, *ἀρχή, archē* „Afang“) verstoht mä die ersti Periode in der Pubertät. 

D Menarche bassiert gege s Ändi vo der pubertäre Entwigglig vom Maitli zur Frau. Es signalisiert aber nit eideutig d Reproduktionsfähigkeit (ovulatorisch Zyklus), wil es sich bi de erste Periode meistens um anovulatorischi Hormonentzugsbluetige handlet, wo ohni Eisprung verlaufe. E regelmässige Ovulationszyklus foot im Allgemeine anderthalb bis zwei Johr spöter a. D Menarche bassiert hützudag bi de meiste Maitli, wenn si öbbe zähni bis sächzähni si. No im 19. Johrhundert het si zwei Johr spöter iigsetzt.
Menopause

D **Menopause** isch der Ziitpunggt vo der letzte spontane Menstruation im Läbe von ere Frau, wo druf, retrospektiv betrachtet, kei ovariell usglösti Bluetig us der Gebärmueter meh chunnt und wo drmit d Fruchtbarkeit vo der Frau beändet isch. D Ursach isch en Änderig im Hormonhuushalt, wil die endokrini Funktion vo de Eierstöck noloot, e sogenannti Ovarialinsuffizienz. Der evolutionsbiologischi Hindergrund vo der Menopause isch nit bekannt, me verstoht s no weniger, wil s bi Dier kei vergliichbare Entwiggligsabschnitt git. En Erklärigsasatz, wo aber umstritten isch, isch d Grossmueter–Hypothese.

D Übergangsphase vo der hormonelle Umstellig, wo in de Johr vorhär und bochhär stattfindet, wird as Klimakterium (Wächseljohr) bezeichnet. Die natürligi Menopause foot gwöhnlig zwüschen em 40. und 55. Altersjohr aa, durchschnittlig im Alter vo 50 bis 51 Johr. Bi magere Fraue, bi Underernährig und bi Fraue wo rauche cha sie guet 1,5 Johr früehner afo. E regelmässige Alkoholkonsum verzögeret s Ufdräte vo der Menopause dur en Erhöchig vom Östrogenspiegel. As vorziitigi oder prämaturi Menopause (*Climacterium praecox*) wird e Menopause dur mangelnds Funktioniere vo de Eierstöck vor em 40. Läbensjohr bezeichnet. As früehni Menopause zelt jedi Menopause zwüschen em 40. und 50. Läbensjohr. D Menopause cha künstlig usglöst wärde dur s Entfärne vo de Eierstöck, dur Bestrahlig oder dur Behandlig mit Antiestrogene. Denn wird von ere induzierte Menopause gredet.

D Menopause isch kei Chrankhet im eigetlige Sinn und im Regelfall muess si nit behandlet wärde. Bi usprägte klimakterische Beschwärde cha aber e Hormonersatztherapii nötig wärde. E Behandlig cha doderbii für Beschwärde, wo dur die hormonelli Umstellig im Klimakterium as Folg vom ene relative Hormonmangel entstöhn wie Osteoporose, vaginali Beschwärde, Hoorusfall, Hitziwallige etc., indiziert si.

## Fuessnote
Galloromanische Sprachen

Di **galloromanische Sproche** sin in de klassische Ydeilig e Undergruppe vo de romanische Sproche. Si hän sich im Verlauf vo mehrere Johrhundert uss em Latyn entwickelt und werre uff em Gebiet vom sällemolige Gallie gschwätzt. Zum Galloromanische ghöre also Französisch, Okzitanisch und Frankoprovenzalisch. D'Zone, wo sälli drei Sproche gschwätzt werre, entspräche au datsächlig sälle, wo d'Sproche, wo ähnlig wie s Französisch döne, gschwätzt werre, au wenn sälle Begriff ehner ungenau erschynt.

Noch re genauere Ydeilig vom Pierre Bec bstönn di galloromanische Sproche uss me re strikt galloromanische und zwei Übergangsgruppe.

* Nördligs Galloromanisch
** Französisch und Dialäkt vo de Langues d'oïl
** Frankoprovenzalisch
* Okzitanoromanischi Gruppe (mittlers Galloromanisch und Übergang zwüsche de galloromanische und de iberoromanische Sproche
** mittlers Okzitanisch (Languedokisch, Provenzalisch)
** nördligs Okzitanisch (Limousinisch, Auvergnat)
** Gaskonisch
** Katalanisch
* Übergang zwüsche de galloromanische und de idaloromanische Sproche
** Rätoromanischi Gruppe
*** Rätoromanisch
*** Ladino
*** Furlanisch
** Nordidaliänisch (Piemontesisch, Lombardisch)
Luxemburg (Begriffsklärung)

**Luxemburg** heißt mer:

* Luxeburg, e Staat
* Distrikt Luxemburg, e Distrikt im Großherzogtum Luxeburg
* Kanton Luxemburg, e Kanton im Großherzogtum Luxeburg
* Brovinz Luxeburg, e Brovinz z Belgie

Verschydeni Ort hän de Name **Luxeburg**:
* Luxemburg, d'Hauptstadt vom Staat Luxeburg
* Luxemburg, e Ort z Wisconsin, USA
* Luxemburg, e Ort z Minnesota, USA
* Luxemburg, e Ort z Iowa, USA
* Palais du Luxembourg z Paris

De Name **Luxemburg** hän:
* s Hus Luxemburg, e Adelsgschlächt
* de François-Henri de Montmorency-Luxembourg (1628–1695); Marschall vo Frankrych
* d'Rosa Luxemburg (1871−1919), dütsch-polnischi Verdrätterin vo de Arbeterbewegig und Mitbegründerin vo de KPD
* de fiktiv René, Graf von Luxemburg in de glychnamige Operätte vom Franz Léhar
Ausfluss

As **Usfluss** (syn. *Fluor genitalis, Fluor vaginalis*) bezeichnet mä dr normal bzw. vermehrt Sekret-Usfluss us der wiiblige Scheide. As Ursache finde sich mechanischi, chemischi und infektiösi Reizige bzw. Erchrankige. Au maligni Erchrankige chönne e vergrösserete Usfluss verursache. Bsundrigs müesse postmenopausali und brüünlig-bluetigi Usflüss unbedingt vom ene Arzt undersuecht wärde.

## Forme
* Dr **vaginali Fluor**: d Hauptursache si die astiigendi Östrogenwirkig in der Pubertät bzw. Scheidenentzündige (Kolpitis) 
* Dr **vestibulär Fluor**: vermehrti Sekretion us Vorhofdrüese, Vulvitis
* Dr **zervikal Fluor**: Entstoht im Beriich vo der Cervix uteri, z.&nbsp;B. bi Gonorrhoe, Portio-Ektopie, Tumor
* Dr **Fluor albus (Wiissfluss)**: e physiologische Usfluss vor em Eisprung, wo nit von ere Entzündig stammt
* Dr **Fluor neonatorum**: dr Usfluss bi Neugeborene wägem Entzug vo de plazentare Östrogene (kei Chrankheitswärt)
* Dr **funktionell bzw. nervös Fluor**: e vasomotorisch bedingte Usfluss bi Stress/Erregig

## Differentialdiagnose
D Ursache vo vermehrtem Usfluss si vilfältig. D Erchrankige in der Dabelle unde nooche si nume Bispil. D Diagnose und Behandlig muess vom ene Arzt gmacht wärde.

## Weblingg
* Schwanger-info.de - Beschwerden,Ausfluss: S unabhängige Informationsagebot vo der Bundeszentrale für gsundheitligi Ufklärig (BZgA)
Niederlauterbach

**Niderlauterbach** (frz. *Niederlauterbach*, dt. *Niederlauterbach*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . Wie vìle Derfel ìm Elsàss ìsch àui Niderlauterbach prägt vun dr vìle Fàchwarkhiser, wie no erhàlte sìn.

## Geogràfi
S Dorf Niderlauterbach lijt zwìsche Sàlembàch un Schaiwert àn dr D 244. No Sìdoschte geht d D 89 üs em Dorf ìn Rìchtung Näwiller.

## Gschìcht
Niderlauterbach ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 633.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Niderlauterbach ìsch . Niderlauterbach ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Niderlauterbach ìsch dr nawe Winge dr einzig Ort ìm Elsàss, wie mer Pfälzisch und dodrmit e Rhinfrankischer Dialekt (Weschtmittelditsch) redet.


Datei:Niederlauterbach Eglise 294.jpg|Kirich
Datei:Niederlauterbach 290.jpg|Fàchwarkhiser


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Fohrler Live

**Fohrler Live** isch es Talkshowformat ufem damalige Schwizer Privatsänder TV3 gsi. Moderiert isches worde vom bekännende homosexuelle Namensgeber Dani Fohrler.

## Inhalt vo de Sändig
Die Sändig isch es gwöhnliches Talkshowformat gsi; si isch als mittelmässig igstufte worre. E Bsunderheit isch de Gebruuch vo de Schwiizerdütsche Sprooch gsi ide Schwizer Fersehlandschaft.

## Jugend und Gewalt
In Erinnering blibt die Sändig bsundrigs wege einere fulminante Sändig zum Thema "Jugend und Gwalt". Im Internetportal "YOUTUBE" het die Sändig scho meh als 1 Million Zueschauer gha.

## Ablauf
T Sändig het agfange mitem Ilaufe vom grössewahnsinnige und arbetslose Osman. Er isch ufgfalle mit sinere zum Teil ufmüpfige und provakative Haltig. Er het demit prahlt, de gröst und de tollst uf Erde zsii. Wiiter isches gange mit em Sadusch, wo e ählichi Haltig vertritt.
Fair Isle

**Fair Isle** isch e chlini schottischi Insle. Sie ghört administrativ zu de Shetlandinsle obwohl si es bizli nöcher an de Orkney ligt. Si isch öpe 90 km südlich vo Lerwick (Shetland), vo dr Südküste bi Sumburgh sind's nur 25 km, und 95 km nordwestlich vo Kirkwall (Orkney) entfärnt. Es git drei Fährverbindige und vier Flugverbindige pro Wuche. Die sin aber stark wätterabhängig.

D'Insle isch öpe 9 km lang und 4 km breit und het e Flechi vo öpe 9 km². Im Norde isch si maximal 217 m hoch.

Fair Isle isch rundum vo steile Klippe umgäh, abgseh vo zwei Anlegestelle für'd Fähri. Am Nord- und am Südändi het's je e Lüchtdurm, wo dr Charles Alexander Stevenson baut worre isch.

Bewohnt isch d'Insle mindischtens sit dr Bronzeziit. Es git Spure vo vorchrischtliche Baute.
Berüemt isch s'Inseli au für sis Vogel-Observatorium. Me cha dört z. B. sibirischi Spatze, Stelze oder verschidnigi Schwirle beobachte.

D'Insle ghört sit 1954 zu dr National Trust for Scotland.

Hützutags wohne 69 Lüt dört und läbe vo dr Fischerei, dr Landwirtschaft und vo sälber gschtrickte Pulis.

## Weblinks
* D'Homepage vo dr Insle (Englisch) 
* E churze Reisebricht (Hochdüütsch)
Piper PA 28

D' **Piper PA 28** isch e eimotorigs, viersitzigs Lychtflugzeug vom US-amerikanische Härsteller Piper. Mä redet im allgemeine vo dr **Piper Cherokee**-Serie. Dr freitragendi Tiefdecker in Vollaluminiumbauwys isch näbe dr Cessna 172 e Standardflugzüg in dr Allgemeine Luftfahrt, sowohl in dr Schuelig wie au in dr Vercharterig.

Dä Flugzügtyp isch dr meischtbauti Flugzügtyp vo dr Firma Piper. Dr Erschtflug het am 10. Februar 1961 statt gfunde. 

Vo ihre git's folgendi Versione: 
*PA-28-140 Cherokee xs
*PA-28-140 Cherokee Flite Liner
*PA-28-140 Cherokee Cruiser
*PA-28-150 Cherokee
*PA-28-151 Cherokee Warrior
*PA-28-160 Cherokee
*PA-28-161 Warrior II
*PA-28-161 Warrior III
*PA-28-161 Cadet
*PA-28-180 Cherokee Archer
*PA-28-181 Archer II
*PA-28-181 Archer III
*PA-28-180R Cherokee Arrow
*PA-28-200R Cherokee Arrow
*PA-28-201T Turbo Dakota
*PA-28R-201T Turbo Arrow II
*PA-28R-201T Turbo Arrow III
*PA-28RT-201 Arrow IV
*PA-28RT-201T Turbo Arrow IV
*PA-28-235 Cherokee Pathfinder
*PA-28-235 Cherokee Charger
*PA-28-236 Dakota
*PA-28R-300 Pillan

D'Zahl nach dr Typebezeichnig stoht im Allgemeine für d'Leischtig vom Flugmotor in PS.
D'PA-28 Arrow Versione I, II, III und IV hän e ifahrbar's Fahrwärk und Constant Speed-Propeller.

Z Brasilie sin bei Embraer folgendi PA-28 - Versionen entstande:

*EMB-710 Carioca - Lizenz vo de PA-28-235 Pathfinder
*EMB-711 Corisco - Lizenz vo de PA-28RT-201 Arrow
*EMB-712 Tubi - Lizenz vo de PA-28-181 Archer II

## Technische Date (für'd PA-28-181 Archer III)
Fridolin von Säckingen

De **Fridolin** oder **Sant Fridli** isch e Missionar bi de Alemane gsii. Er het um d Mitti vom 7. Joorhundert glebt und s Nonnechloster Säckinge ggründet und isch de Schutzhailig vom Glarnerland. Si Gidenktag isch de 6. Märze.

## Lebe

De Fridolin isch ageblich as Wandermönch vo Irland uf Gallie choo und het z Poitiers s Grab vom Hailige Hilarius wider hergstellt. Nochere gwüsse Zitt isch em de Hilarius erschine und het en uufgforderet, vo sim Körper Reliquie abztrenne und uf Alemannie z goo, und dai en Insle im Rhii uufzsueche. 

De Fridolin isch denn a d Mosel choo und het bim Fluss e Chloster gründet. Im Elsass het er z Stroosburg d Hilarius-Chile gründet und e zwaiti i de Vogese. Druf abe isch er uf Chur und het dai e witteri Hilarius-Chile gstiftet.

Schlussendli isch er uf Säckinge choo und het dai im Rhii di gsuechti Insle gfunde. Won er aber het afange d Insle undersueche, sind di Iihaimische aargwöönisch wore und hend en vertribe. De Fridolin isch zum König ggange und de het em denn di ganz Insle gschenkt. Er isch denn zrugg und het afange mit sinene Biglaiter d Insle rode und Zelle baue. Er het e witteri Hilarius-Chile errichtet und s Nonnechloster Säckinge (lat. *Secanis*) ggründet.

Vo dööt us het er im hüttige Bade-Württeberg missioniert. Ma het de Fridolin drum as Aposchtel vom ganze Badische Oberland gnennt. Im 10. Johrhundert hät de Mönch Balther (au en Säckinger) i de *Fridolinsvita* em Fridli siini Lääbensgschicht uffgschriibe.

De Fridolin het bis as End vo sim Lebe z Säckinge gwürkt und isch amene 6. März gstorbe, s Joor isch nöd bikannt. Mengisch werd aber s Joor 538 aaggee, aber da isch aidüttig z früe.

## Verehrig
Bi de Katholike und de Orthodoxe isch de 6. März de Gedenktag für de Heilig Fridolin, nur i de Erzdiözese Strassburg wird er am 7. März gfiret.

Au hüt gönn no vili uf Säckinge go wallfahre. I de ehemalige Chille vom Chloschter, im Fridolinsmünschter, sin d Bei vom Fridolin innem prächtige, barocke Schrein us Silber ufbwahrt. Jedes Johr am Sunntig noch em 6. März wird dä dann innere Prozession durch d Altstadt vo Säckinge treit. Vili Kapelle, Trachteträger, Ritter un Chind in mittelalterliche Koschtüm laufe au mit.

Ma rueft de Fridolin bi Beileide, Viiseuchene und für guets Wetter aa.

## d Ursus-Legende

E spööteri Legende brichtet as de Glarner Grundbsitzer Ursus em Fridolin Länderaie im Tal Glarus vermacht het. Aber, nochdem er gstorben isch, het sin Brüeder die Länderaie för sich ii Aaspruch gnoo. Well de Richter gmaint het, de Fridolin heb nu Aarecht uf de Grundbsitz, wenn de Schenker da vorem Gricht persönlich bistätige tüeg, isch de Fridolin as Grab vom Ursus und het de zum Lebe erweckt. Er isch denn mitem Gripp vom Ursus vor em Gricht erschine und de toot Ursus het mit sim Brüeder gschumpfe und d Schenkig bistätigt. De Brüeder het drufabe biroit und em Fridolin no mee Land gschenkt. Us dem Grund werd de Fridolin hüüfig dargstelt, wien er e Gripp a de Hand füert. Er isch drum au de Schutzhailigi vom Glarnerland und im Woppe vom Kantoo Glarus abbildet.
St. Landelin

De **Landelin** isch e Missionar i de Ortenau gsii, wo im früene 7. Joorhundert glebt het. Am Platz vo sinere Aisidelai isch spööter s Chloster Ätteneminschter entstande. Si Gidenktaag isch de 21. September. Er tar nöd verwechslet were mitem St. Landelin, wo im belgische Hennegau s Chloster Lobbes gstiftet het.

## s Lebe
De Landelin isch aageblich vo Schottland is Elsass choo und isch denn vo Stroosburg uus öber de Rhii i d Ortenau cho. Bi Altdorf het er chorzi Zii bi de Witwe vomene Hedolf glebt und het drufabe afange im Wald am Luuterbach sini Aisidlerzelle baue, am Fuess vo de Giselburg. Er het aber Striit mit Jäger öberchoo, won en em 21. September erschlage hend. S Joor vo sim Tood isch aber nöd öberliferet.

D Witwe, wo de Landelin biherbergt het, isch glii drufabe mit ere sinene zwoo Töchtere in Wald um de Landelin uufzsueche und het denn de toot Landelin gfunde. Wo sini Liich am Bode glegen isch, sind vier Quelle usem Bode choo, bim Chopf, bi de Füess und je aini bi de Händ. Ai Töchter vo de Witwe isch blind gsii, wo si aber mit de Händ d Wunde vom Erschlagne birüert het, het si plötzli afange gsie. Di drai Fraue hend denn de Landelin eweg trait und bi Müncheweier bigrabe.

## de Pilgerort
S Wunder vo de Hailig vo de blinde Töchter het dezue gfüert, ass immer mee Pilger is Taal choo sind und bi Mönchezell (*Monacorum cella*) isch en Eremitesidlig entstande und e Chile baut wore. Ane 762 het de Bischoff Eddo vo Strossburg denn im Tal s Chloster Ätteneminschter gstiftet. Di vier Quelle sind zumene Brunne, em Landelinsbrunne iigfasst wore und dröber isch e Chappeli baut wore. 

## Literatur
* 
* Ökumenisches Heiligenlexikon: ''Landelin von Ettenheimmünster''
* H. Kewitz: *Zur Geschichte des hl. Landelin von Ettenheimmünster*, in: Die Ortenau (1985), S. 102-119.
* J. Rest, H. Barth, B. Uttenweiler: *Aufsätze zur Geschichte der südlichen Ortenau und zum Kult des hl. Landelin von Ettenheimmünster*, Ettenheim (1986) (mit Literatur u. Ikonographie).
* Kirchenführer: *Wallfahrtskirche St. Landelin Ettenheimmünster* (1987).

## Weblinks

* Die Quellen des hl. Landelin zu Ettenheimmünster
St. Pirmin

De **Pirmin** isch e Missionar bi de Alemanne gsii und het nebet de Riichenau und em Chlooster Müerbe im Elsiss ono vill anderi Chlööster gründet. Er isch de Schutzhailigi vo de Riichenau, vom Elsiss, vo de Pfalz und ono vo de Stadt Innsbrugg.

## s Lebe
D Haimet vom Pirmin isch nöd bikannt, d Quelle seged nu, as er vom „Weste“ choo sai. D Forschig ninnt aa, as er e westgotische Gaistliche gsii sai, wo vor de Araber gflochen sai, wo die afange hend Spanie erobere. Er isch denn Bischof vo *Melcis* wore, aber wele modern Ort dodemit gmaint isch, isch umstritte, e gueti Woorschiinlichkait het s französische Meaux. 

De Sintlaz, e fromme alemannische Adlige, isch uf Melcis choo und het de Pirmin iiglade an Bodesee z choo, well d Mentsche dai de christlich Globe nu schlecht uusüebe tüegid. De Pirmin hett die Uufforderig aagnoo und hett denn vom Sintlaz d Insle *Sintlazesouwa* (hüt: Riichenau) öberchoo. Die isch aber volle mit Schlange gsii, aber wo de Pirmin uf de Insle glandet isch, sind all Schlange öbers Wasser gfloche.

Ane 724 hend de alemannische Adligi Nebi und de Berchtold em Pirmin de Bsitz vo de Insle bistätigt und mit Understützig vom Karl Martell isch druf abe s Chlooster Riichenau ggründet wore. De alemannisch Herzog Theudebald, wo im Chrieg mit em Karl Martell gstanden isch, het aber ane 727 de Pirmin vertribe.

De Pirmin isch is Elsiss, won er vorem alemannische Herzog sicher gsii isch und het 728 s Chlooster Müerbe ggründet. Er hett lengiri Zitt im Elsiss gwürkt und debii no anderi Chlööster ggründet. 

De Pirmin isch em 3. November 753 im von em gründete Chloster Hornbach gstorbe und dai au bigrabe wore.

## Chlöster wo vom Pirmin ggründet wore sind
De Pirmin het je noch Zügnis zee oder zwölf Chlööster ggründet.
* Chlooster Riichenau im Bodesee; a.724
* Chlooster Müerbe im Elsiss; a. 728
* Maursmünster (Marmoutier) im Elsiss
* Neuweiler im Elsiss
* Gengebach i de Ortenau
* Schuttere i de Ortenau; um 750
* Schwarzach bi Rastatt
* Hornbach i de Riiland-Pfalz; a. 742
* Nideraltaich z Bayere
* Pfäfers z Churrätie

## Weblinks
St. Trudpert

De **Trudpert** (ahd. *Truopert*) isch e Missionar im Briisgi gsii und het im früene 7. Joorhundert glebt. Er isch de Gründer vo St. Trudpert im Münstertal.

## s Lebe
Öber s Lebe vom Trudpert isch wenig bikannt und s maist nu legendehafti Erfindig. Denno söll er de Soo vomene Herzog gsii sii und de bayrischi  Missionar Rupert, wo de Schutzhailigi vo Salzburg isch, söll sin Brüeder gsii sii.

De Adligi Otpert - d Habsburger bitrachtet de as eren Stammvatter - het em im Joor 640 im Briisgi e Taal zuegwise a de Bäch Nüümage und Pfaffebach, wo de Trudpert sini Aisidelai errichtet het. De Otpert het em Chnecht zuegwise, wonem ghulfe hend de Wald z rode. Well de Trudpert die aber z starch gchnüttlet het, sind si uuzfride woore und em 26. Aprile 643 hend zwee Chnecht en miteme Bieli erschlage. D Mörder sind in Wald gfloche, de annt isch glii bimene Unfall umchoo und de ander isch vom Groof Bobo zum Tood verurtailt wore. De Otpert het e Chappeli baue loo und dai de Trudpert bigrabe.

## Weblinks
Geograph von Ravenna

De **Geograph vo Ravenna** (*Geographus Ravennas, Anonymus Ravennas*) isch de Verfasser von ere Weltbeschriibig, de *Cosmographia*, us em 6. Joorhundert gsii.

## de Autor
Öber de Autor isch nu bikannt, as er z Ravenna uf d Welt choo isch, de Name und d Lebesdaate selber sind nöd öberliferet. Er het vom ene Gaistliche, won er bloss *frater* nennt, de Uuftraag öberchoo, e Kosmographii z schriibe, und isch mit ere groosse Woorschiinlichkait selber e Gaistliche gsii. As Quelle het er griechischi, latiinischi und gotischi Autore bruucht.

## Cosmographia
D **Cosmographia** vom anonyme Geograph vo Ravenna umfasst föf Bänd. Im erste Band vertrett de Autor e biblisches Weltbild. D Erde sai e flachi Schibe und werd vom Ozean umflosse. Im Band II bischriibt er de Erdtail Asie, im Band III Afrika, im Band IV Europa und im Band V s Mittelmeer und de Ozean mit de Insle drinine. Er ornnet d Welt noch römische Provinze und usserhalb devo noch Länder. Im ganze chennt er rund 5000 Städt und 200 Flüss. De Tail öber Gallie und Germanie zaigt de Zuestand vo de früene Merowinger im 5. Jahrhundert. Spöter sind no chlinneri Ändrige aabroocht wore.

D Cosmographia zaigt vill Öberiistimmige mit de Peutingersche Tafle, offesichtlich hend baid Autore di gliich Voorlaag bruucht. Si selber isch um 1120 vom Geograph Guido vo Pisa bruucht wore. Vo de Cosmographia sind drai Abschrifte us em 13. und 14. Jh. erhalte.

## Alamanorum patria
För d Bischriibig vom Land vo de Alemane (*patria Suavorum que et Alamanorum patria*) het er as Quelle de gotisch Glehrti Atanaridus aagee, wie au för Thüringe (*Turringia*) und Rhiifranke (*Francia Rinensis*), wo wie Burgund (*Burgundia*) und Italie (*Italia*) a d Alemane grenzet.

Er nennt öppe 40 alemannischi Städt, wo i vier Gruppe uuftailt werde chönnt. Di erste vier Städt sind *Ligonas* (Langres), *Bizantia* (Besançon), *Nantes* (?) und *Mandroda* (Mandeure), wobi er Besançon und Mandeure nomol bim Bischriib vo Burgund erwäänt. Denn chömet guet 15 Städt am Rhii (*Renus*) und Bodesee, aagfange mit *Gormetia* (Worms), denn u.&nbsp;a. *Stratisburgo* (Stroosburi), *Bazela* Basel), *Constantia* (Chostez) und endet mit *Bracantia* (Bregez). E zwaiti Gruppe vo öppe 15 Städt litt östlich bzw. südlich vom Rhii und fangt mit *Alaia* (Ehl) aa, goot öber *Ziurichi* (Züri) und *Theodoricopolis* (Chur) und endet bi *Vermegaton* (?). Die letzte acht Städt liged im ene andere Landestail, drunder sind *Augusta* (Augschburg), *Ascapha* (Aschaffeburg) und *Uburzis* (Würzburg). Vill Ortsnäme chöned aber nöd lokalisiert werde. Uuffällig isch, as de Geograph vo Ravenna d Alamannia vill witter fasst und Städt dezue rechnet, wie Langres, Besançon oder Würzburg, wo vermuetli nu churz zu de Alemanne ghört hend.

## Büecher
* *Reallexikon der germanischen Altertumskunde*, Bd. 11: “Geographus Ravennas”
* *Der Neue Pauly*, Bd. 4: “Geographus Ravennas”

## Weblink
Weißenburg (Unterelsass)

**Waisseburich** (els. *Wisseburi*, frz. *Wissembourg* [], dütsch *Weißenburg*) ìsch e frànzeesche Stàdt ìm Arrondissement  () im Unterelsàss (Bas-Rhin).

## D Lag
Waisseburich ligt am Übergang vo de Rhyebeni zum Pfälzerwald. S Schtädtli isch direkt am Gscheid zwüschem Elsass u de Pfalz reschperktiv zwüsche Frankriich u Dütschland a de Lauter.

## Gschicht
De Ursprung vo de Schtadt Waisseburich ligt im Chloschter, wo uf Veraalassig vom damalige Bischof vo Speyer, vermuetlich em Dragobodo in de Ziit um 660 gründt worden isch. S Chloschter het bald grossi Bsitzige im Elsàss, de Pfalz un au in Bade gha.

Um s Chloschter umme het sich d Schtadt Waisseburich entwicklet, wo ab 1306 e freii Reichsschtadt isch gsi. Zwüschem 17. un em 20. Johrhundert het Waisseburich e paar Mol müesse d Schtaatszugehörigkeit wechsle. Zerscht isch d Schtadt mit ihrem südliche Umland mit em Weschtfälische Fride vo 1648 a Frankriich cho, nach em dütsch-französische Chrieg vo 1870/71 wider an Dütschland. Mit em End vom erschte Wältchrieg isch Waisseburich zämme mim reschtliche Elsàss wider an Frankreich gfalle un während de Bsetzig vo Frankriich im zwaite Wältchrieg durch Nazi-Dütschland anektiirt worde. Site m End vom zwaite Weltchrieg ghört Waisseburich zu Frankriich. 

## Politik
 vo Waisseburich isch . D Gmeind isch Mitglied im Gmeindsverband .

## Dialekt
Dr südfränkisch Dialekt vo Waisseburich ghört zum Oschtfränkisch (Nordoberdütsch).

## Galerii

Datei:Weissenburg-Hotel-de-Ville.jpg|S Rathus
Datei:Weissenburg-St-Pierre-et-St-Paul.jpg|St. Peter und Paul
Datei:Wissembourg, Maison du sel, Frankreich.jpg|S Salzhus (*Maison du Sel*)


## Lüt
*Otfrid von Weißenburg (790–870), althochdütsche Dichter

## Weblink

*Offizielli Website vo de Schadt Waisseburich

## Referanza
Scheibenhard

**Schaiwert** (frz. *Scheibenhard*, dt. *Scheibenhard*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . Schaiwert isch numme durich s Flissel Lüter vun Schaiwert ìn dr Pfàlz drannt.

## Geogràfi
S Dorf Schaiwert lijt àn dr D 3, wie vun Lüterburi uf Waisseburch fiert. S gìt àui e Stroß uf Niderlauterbach un Schaiwert in dr Pfàlz.

## Gschìcht
Schaiwert ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1206.

Bìs zum Wiener Kongress ànne 1815 ìsch Schaiwert ei Gmein gsin, wie uf bode Sitte vu dr Lüter gleje ìsch. wie d Lüter àls Granz zwìsche Frànrich und Bayern feschtgleit worre ìsch, sìn bede Deil vun Schwaiwert salbschtandige Gmeine worre. àui vun 1871 bìs 1918, wie s Elsàss zum Ditsche Rich ghert hàt, sìn die zwo Gmeine drannt blìwe.

## Verwàltung
 vun Schaiwert ìsch . Schaiwert ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Schaiwert ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).


Datei:Scheibenhard 274.jpg|Schaiwert
Datei:Scheibenhard Lauter 273.jpg|D Lüter zwìsche Schaiwert in dr Pfàlz (rachts) un Schaiwert ìm Elsàss (lìnks)


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Baar (Alemannen)

E **Baar** (ahd. para *f.*) isch im 8. und 9. Joorhundert e Bizaichnig vonere grössere Landschaft a de obere Donau und am obere Neckar gsii und chunnt nume bi de Alemanne vor. D Baare vertailet sich uf zwai Piet, womer hüt as “Ostbaar” und “Westbaar” bizaichnet. D Näme vo de Baare sind mit Manename bildet wore, i de “Ostbaar” sinds d *Alaholfespara*, d *Albuinipara*, d *Aulaulfisbara* und d *Folcholtespara* gsii, i de “Westbaar” im Quellpiet vo de Donau und vom Neckar sinds d *Adalhartespara*, d *Albunespara*, d *Perihtilinpara* und d *Perahtoltespara* gsii. De Name lebt hüt no im Landschaftsname Boor um Eschinge witter.

D Bidüütig vom Wort Baar isch umstritte, da gelt au för di verwaltigstechnischi Funktion vo de Baare.

## Lueg au
* Hundare
* Gschicht vo de Baar

## Büecher
*Reallexikon der germanischen Altertumskunde*, Bd. 2: “Baar”
Huntare

E **Hundare** (ahd.  huntari *n.*; lat. centena) isch im früene Mittelalter e Bizaichnig vonere Landschaft gsii. De Uusdruck chunnt nume bi de Alemane, z Friesland  und z Schwede  vor.

## Bidüütig
S Wort cha as “Hundertschaft” düütet werde und het vermuetlich e Landschaft, wo hundert Chrieger stelle cha oder mue bizaichnet. De Füerer vomene Hundare isch Hunno (ahd. hunno *m.*; lat. centurio, centenarius tribunus) gnennt wore. Jünger und verwaltigstechnisch en anderi Sach bildet di englische Hundreds, wo e Land zu 100 Hides bizaichnet het.

## Verbraitig
### Alemanne
För de alemannischi Ruum sind zwüschet 776 und 1007 acht Hundare (altalem. huntari *n.*) öberliferet. Si bizaichnet chlinneri Landschafte a de Peripherii vo grössere Göi und vo Baare.  D Näme sind jewils miteme Manename bildet wore, wie z.&nbsp;B. ''Waldramnishuntari'' “Hundare vom Waldram”.

### Friesland
För Friesland sind nume zwai Hundare (afrs. hunderi) öberliferet, wo miteme Sippename uf -ing bildet wore sind: Camingehunderi und Killingohuntari.

### Schwede
Z Schwede hend d Hundare (aschwed. hundare *n.*) chlinneri Verwaltigsainhaite im Piet um de Mälarsee bizaichnet, bischränket sich aso uf s Piet vo de Svear. Bi de südliche Göte und z Dänemark isch degege de Uusdruck *Herrad* bruucht wore.

## Büecher
*Reallexikon der germanischen Altertumskunde*, Bd. 15: “Hundare”
Mangup-Kale

**Mangup-Kale** oder **Mangup** (ukr. Мангуп-Кале, Manhup-Kale; russ. Мангуп-Кале, Mangup-Kale, krimtat. Manğup [ˈmanɣup]) isch e historischi Stadt uf de Krim und isch de Hoptort vo de Krimgote gsii.

D Stadt litt ufeme Tafelberg mit drai Uusloifer und staile Felswänd, wo e natürlich Schutz botte hend. De Ort isch wasserriich und wiist nüü Quelle uuf.

## Gschicht

Di ältiste archäologische Spuure datiered is 5. Joorhundert und s Gräberfeld us dere Zitt zaigt alano-gotischi Eliment. De Ort, wo dozmol *Dory* oder *Doros* (Δόρυ, Δόρος) ghaisse het, isch denn vom Chaiser Justinian I. (482-565) bifestigt wore, wa vo de Archäologii bistätigt werde cha.

Ane 785 sind d Krimgote vo de Chasare underworfe wore. D Stadt isch drufabe noi bifestigt wore und ab de Mitti vom 9. Jh. het si d Oberherschaft vo de Chasare abwerfe chöne. De Ort het aber im Lauf vo de Zitt immer mee a Bidüttig verlore. 

1361 het de Hekatontarch Chuïtani (Χουϊτάνες) d Zitadelle vo Mangup-Kale noi bifestigt und *Theodoro* (Θεοδωρώ), wie de Ort dozmol ghaisse het, isch denn de Hoptort vom krimgotische Förstetum Theodoro wore und de Först Alexios het d Stadt uusbaut. 

1475 hend d Osmane Theodoro/Mangup underem Heerfüerer Gedik Ahmed Pascha sechs Mönet lang bilageret und denn im Dezember iignoo. Mangup isch zumene Zentrum vomene Verwaltigsbezirk wore. 1493 isch im e Grossbrand d Stadt zumene grosse Tail aabebrennt, doch het de Tzula, osmanisch Verwalter vo Mangup, 1503 d Stadtmuure ernoiert. Ane 1520 hend z Mangup 935 Mensche glebt, 460 Grieche, 252 jüdischi Karaime, 188 Muslim und 35 Armenier, aber d Bivölkerig het nodisno abgnoo.

1774 isch Mangup zum Krimchanat choo und 1783 zu Russland. Drufabe hend d Karaime de Ort verloo und d Synagoge isch echli spööter gschlisse wore. Im 19.Jh. isch de Ort i uufgee wore und verfalle.


 Datei:Mangup 10.jpg
 Datei:Mangup 14.jpg
 Datei:Mangup 19.jpg


## Lueg au
* Eski-Kermen
* Tschufut-Kale

## Externe Link
Mangup-Kale bim Römisch-Germanische Zentralmuseum
Eski-Kermen

**Eski-Kermen** (ukr. Ескі-Кермен; russ. Эски-Кермен, Eski-Kermen; krimtat. Çerkez-Kermen / Eski-Kermen »Alti Festig«) isch e antiki Stadt uf de Krim und het zu de Krimgote ghört.

D Stadt lit ufeme Tafelberg, wo öppe 1050 Meter lang isch und grad 170 Meter schmool und ragt 40 Meter us de Umgebig use. Zu de erhaltne Baute ghört d *Drai Ritter-Chile* mit Freske usem 12. Jh., drunder e Bild vom St. Georg und d *Mariä Himmelfarts-Chile* het Freske, wo um 1300 gmolt wore sind. Vo de byzantinische Basilika sind aber numeno Grundmuure erhalte. 

## Gschicht

De Ort isch im 6. Joorhundert bifestigt und uusbaut woore, drunter isch au e Basilika errichtet wore. S Gräberfeld vo de Stadt zaigt dütlichi alano-gotischi Eliment. 

Ane 785 sind d Krimgote vo de Chasare underworfe wore. D Stadt isch undere de Fremdherrschaft gwachse und het im 11. Jh. e Blüetizitt erlebt. Under de Herrschaft vo de Tatare isch de Ort schlussendli im 14. Jh. uufgee wore. De antik Name vom Ort isch nöd bikannt.

Nochdem d Krim südlich vom Fluss Belbek ane 1475 zum Osmanische Riich choo isch, isch bi de Ruine vom alte Ort en noiji Stadt baut wore und nochem Gründer *Tscherkess Kerman* gnennt wore. Ane 1520 hend do 253 Christe und 28 Muslim glebt.

1774 isch de Ort zum Krimchanat choo und 1778 sind vo de Zarin Katherina 307 Urum deportiert wore, da sind christlichi Grieche, wo aber Krimtatarisch gredt hend, föf Joor spöter isch Tscherkess-Kermen zu Russland cho. Ane 1944 isch di krimtatarischoi Bivölkerig deportiert wore und de Ort i Krepkoe umbinennt wore, aber glii drufabe veröödet. De archäologisch interessanti Ort isch hüt underem Name Eski-Kermen bikannt.

## Bilder

Datei:На подходе к городищу Эски-Кермен.jpg|Tourstart
Datei:Eski-Kermen2.jpg|*Nische z Eski-Kermen*
Datei:Eski-Kermen 1.JPG
Datei:Eski-Kermen 2.JPG
Datei:Eski-Kermen 3.JPG
Datei:Eski-Kermen 4.JPG
Datei:Eski-Kermen 5.JPG


## Quelle


## Lueg au
* Mangup-Kale
* Tschufut-Kale

## Externe Link
* Eski-Kermen bim Römisch-Germanische Zentralmuseum
Balaklawa

**Balaklawa** (ukrain. und russ. Балаклава, Balaklava; krimtat. Balıqlava [balɯqˈlava]) isch e Hafenort uf de Krim und sit 1957 e Stadttail vo Sewastopol.

## Gschicht

De Hafe am Schwarze Meer isch scho i de Antiki aagfaare wore und het *Symbolon limen* (Συμβόλων λιμήν) ghaisse. De Hafe het zerscht a de Taurer ghört und isch denn zum Piet vo de griechische Kolonii Chersonesos Herakleia (h. Sewastopol) cho. Bi de Bucht isch au de Ort *Palakion* (Παλάκιον) glege.

Im 15. Jh. het de Ort underem Name *Cembalo* zu Genua ghört, isch denn aber au Schauplatz vom Chrieg zwüschet de Genuese und em Först vo Theodoro gsii. 

Wo d Osmane d Stadt ane 1475 eroberet hend, hend s ere de Name *Balıqlağu* ( بالقلاغو »Fischerplatz”) ggee. Die Hafestadt isch um 1530 zumene Zentrum vom Verwaltigsbezirk Balaklawa wore. Dozmol hend guet 900 Mensche i de Stadt glebt, öppe zwee Drittel devo sind Grieche gsii.

1774 isch d Stadt zum Krimchanat choo und 1783 zu Russland. D Russe hend scho ane 1778 ali Christe us de Stadt deportiert ghaa und d Tatare sind i d Türkei uugwanderet. 1802 isch d Stadt verödet gsii und nume e paar Verwaltigsbiamti und e griechisches Infanteriibataillon sind do stationiert gsii.

Im Krimchrieg (1853-1856) isch Balaklawa e Basis vo de Brite gsii, wo en Iisebaanlini uf Sewastopol glait hend, um di französische und britische Truppe z Versorge wo Sewastopol belageret hend. 1949 het de Stalin i de Bucht vo Balaklawa en U-Boot-Atombunker baue loo. Sit 1991 ghört Balaklawa zu de Ukraine.

## Quelle
Friedrich-E.-Vogt-Medaille

D **Friedrich-E.-Vogt-Medaille** isch e Bryys, wù syder ane 1986 vù dr *[[Mundartgesellschaft Württemberg|Mundartgesellschaft Württemberg e.&nbsp;V.]]* vergee wird. Bryysdreeger sin Lyd ùn Inschtitutione, wù sich ùm "um die schwäbische Mundart" verdiend gmachd hän. Gschdifded woore isch die Medallie ane 1985 zùm 80. Geburtstag vùm schweebische Dialäktdichter ùn Èèremidgliid vù dr Mundartgesellschaft Friedrich E. Vogt (1905-1995). Dää Bryys isch nid mid eme Gäldbedraag verbùnde ùn wird au nid jedes Joor vergee.

## Priisträger
*2014 Christoph Sonntag, dütsche Kabarettischt
*2011 Dominik Kuhn, Filmmacher 
*2008 Titus Häussermann, Verleger, Silberburg-Verlag
*2005 Schwäbische Bank, fir iiri Schweebische Aktie („Zom Frässa gern“)
*2003 Schwaben Bräu, fir iiri schweebische Wäärbigsaktione („Fließend schwäbisch“) 
*2001 Landesregierig vo Bade-Württeberg, verdräde dùr dr Ministerpräsident Erwin Teufel, fir iiri Wäärbigsaktion fir s Land („Wir können alles. Außer Hochdeutsch“)
*1999 Gotthilf Fischer, Dirigent
*1996 Manfred Rommel, Oberbùùrgermaischder vù Schduegerd
*1994 Sigrid Früh, Volkskundleri ùn Määrliverzeleri
*1992 Trudel Wulle ùn Walter Schultheiß, schweebischi Schauschbiiler
*1989 Armin Lang, dr Erfinder vùm Äffle und Pferdle
*1986 Karl Knödler, Verleger

## Lueg au
* Johann-Peter-Hebel-Priis
* Johann-Peter-Hebel-Medallie
* Johann-Peter-Hebel-Plakette
* Alemannische Literaturpriis

## Weblink
* Syde vù dr Mundartgesellschaft Württemberg e. V. iber d Friedrich-E.-Vogt-Medallie
Aluschta

**Aluschta** (ukrain. und russ. Алушта, Alušta; krimtat. Aluşta [aˈluʃta]) isch e Kurort a de Südchüste vo de Krim am Schwarze Meer und zällt öppe 29’800 Iiwonner. 

D Stadt lit underhalb vo de baide höchste Berge vom Krimgebirge, em Tschatyr-Dag (1525 m) und em Roman-Kosch (1545 m) und zwee Päss füered is nördliche Bergland. Im Umland vo de Stadt hets meriri Sanatorie, Kurhotel ud Erholigshaim und jedes Joor verbringet vill Russe und Ukrainer eri Feri do. Vo Aluschta uus goot de Romanow-Weg is Jaltaer Naturschutzpiet im Krimgebirge.

Aluschta isch nebet Sudak e traditionelle Hersteller vom Krimsekt.

## Gschicht

De Ort isch scho i de Antiki bisidlet gsii und i de Nööchi vo Aluschta sind archäologischi Fund vo de Taurer gfunde wore. Zerstmol gnennt werd de Ort, wo de Chaiser Justinian I. (482–565) *Aluston* (Ἄλουστον) mit eme Kastell bifestigt het. De Ort und sini Umgebig isch dozmol vo Krimgote biwont wore, und d Archäologe hend bi Aluschta au e alano-gotisches Gräberfeld erforscht. Ane 1239 hend d Tatare d Stadt plünderet. Ends vom 14. Joorhundert hend Genueser *Lusta* noi bifestigt. 

D Stadt isch 1475 zum Osmanische Riich choo, 1774 zum Krimchanat und 1783 zu Russland. Ane 1805 hend guet 2000 Krimtatare z Aluschta glebt. De Stali het aber ane 1944 ali Krimtatare uf Zentralasie deportiere loo. 1965 isch Aluschta zun ere chraisfraie Stadt wore. Sit 1991 ghörts zu de Ukraine. 

## Weblink
Zürichtal

**Zürichtal** (russ. Цюрихталь), hüt **Solotoje Pole** (russ. Золотое Поле – *Solotoje Pole*, ukr. Золоте Поле – *Solote Pole*), krimtat. **Caylav Saray** [ʤajlaw saraj], isch e Dorf im Landesinnere vo de Krim am Flüssli Indol, wo is Fuule Meer flüsst. S lit öppe 15 km nordwestlich vo Starji Krim, am nördliche Fuess vom Krimgebirge.

## Gschicht

Im Summer 1804 sind rund 240 Uuswanderer vo de Schwiiz uf d Krim choo, zwee Drittel devo sind Zörcher gsii, di maiste vom Söiliamt. Nochdem si de Winter i de Steppe verbroocht hend, isch ene s Dorf Dschajlav Saraj (krimtat. *Caylav Saray*) ggee wore, wo no bis vor chorzem vo 92 Krimtatare biwont gsii isch.

A Oostere 1805 hend si d Kolonii Zürichtal ggründet am Ort vom früenrige Tataredorf Dzajlav. Dozmol hend 228 Mensche im noigründete Dorf glebt. Vo dene sind 1812 fast 40 amene starche Fieber umchoo. Ane 1820 hend d Koloniste e reformierti Chile baut, de erst Pfarrer, de Heinrich Dietrich, isch aber erst zwai Joor spöter vo de Schwiz uus uf d Krim choo.

S Dorf isch rasch gwachse und im Dorf hend sich au Schwoobe niderloo. Glii het Zürichtal as di “vorneemst Kolonii uf de Krim” ggulte. 1860 isch den e noiji grösseri evangelisch-lutherischi Chile baut wore, ufeme chliine Hügel zwöschet em Under- und em Oberdorf. 

1880 hend e paar Sidler s Dorf verloo und i de Steppe usse d Kolonii Neuzürichtal (Novji Tsjurichtal) ggründet, wo sit 1948 Krasnogvardejskoe haisst.

Nochem Uusbruch vom Erscht Weltchrieg sind di tütsche Koloniste uf Sibirie deportiert wore, wäred d Schwiizer hend chöne bliibe und i Rue gloo wore sind, aslang si bi de kommunistische Kolchosewertschaft mitgmacht hend. D Kommuniste hend au de Cherchturm gsprengt und d Cherche in e Tanzlokal umfunktioniert.

Wo im Zwaite Weltchrieg de Hitler ane 1941 gege Russland zogen isch, het de Stalin ali tütschsproochigi Koloniste deportiert. D Biwooner vo Zürichtal sind am 18. Augste 1941 uf Kasachstan deportiert wore, wobii vili umchoo sind.

S Dorf isch den i Solote Pole (“Goldfeld”) umbinennt wore. Im Joor 2005 isch s Zürichtal-Museum eröffnet wore. Hüt lebet rund 3500 Mensche im Dorf.

## Sprooch
D Koloniste, wo us Schwiizer und Tütsche bistande hend, hend e Mischtielekt us Schwyzertütsch und Schwööbisch gredt. Zwoor hend d Koloniste guet Russisch und Krimtatarisch chöne, underrichtet und gschribe wore isch aber uf Hochtütsch.

## Iiwooner

## Büecher und anderi Täggscht
* Marion Weisbrod-Bühler: *Zürichtal, eine Bauernkolonie in der Krim.* Affoltere am Albis 1961 (online).
* Norbert Rütsche: *Kolonie Zürichtal auf der Krim*.
* Norbert Rütsche: ''Von der Armut in die russische Steppe getrieben.'' I: *Zürizytig* vom 10. Septämber 2005 (abgrüeft am 15. Septämber 2017).
* Norbert Rütsche: ''Zürichtal – einst wohlhabendste Krim-Kolonie.'' Uf: *swissinfo.ch* (abgrüeft am 15. Septämber 2017).

## Weblink

* Zürichtal, eine Bauernkolonie in der Krim

## Quelle
Sudak

**Sudak** (ukrain. und russ. Судак, Sudak, krimtat. Sudaq [suˈdaq]) isch e Hafestadt a de Südchüste vo de Krim am Schwarze Meer und zällt 36’400 Iwonner. De Ort isch bikannt as e Kurort und au d Festig vo de Genuese zücht vill Touriste aa. Si ghört zu de grööschtt erhaltene Festige. Sudak isch nebet Aluschta e traditionelle Hersteller vom Krimsekt.

## Gschicht

Sudak het de Name im Lauf vo de Zitt hüüfig gwechslet. De Hafe isch sit de Antiki agloffe wore und isch as *Skythotauron limen* (Σκυθοταύρων λιμήν »Hafe vo de Skythotaurer«) oder Athenaion limen (᾿Αθηναῖων λιμήν) bikannt gsii und bi Sudak sind au Fund vo de Taurer gmacht wore. 

De Geograf vo Ravenna (6.Jh.) nennt de Hafe *Sugdabon*. Spötistens ab em 8. Jh. isch *Sugdaia* (Σουγδαία) de Sitz vomene orthodoxe Bischof gsii. Chorz noch 800 het de Waräger Bravlin d Stadt eroberet, dozmol isch de Ort vo de Russe *Surosch* (Сурожъ, Surož) gnennt wore. I de zwait Hälfti vom 11. Jh. hend d Kumane d Stadt iignoo.

1204 hend d Venezier de Hafe zunere Kolonii gmacht, wo 1224 vo de Tatare öberfale woren isch. 1365 isch de Hafe in Bsitz vo de Genuese choo, wo de Ort *Soldaia* oder *Sodaia* gnennt hend. D Genueser hend d Stadt, wo e wichtige Umschlagplatz vom Handel mit de Mongolai und mit China gsii isch, starch bifestigt. 

D Stadt isch 1475 zum Osmanische Riich choo und Zentrum vomene Verwaltigsbezirk wore. I de Stadt hend 1520 guet 1700 Mensche glebt, devo 128 Muslim, 10 Jude und 155 Armenier. Di andere sind Grieche gsii. De Ort isch aber schnell gschrumpflet und 1665 sind nebet de Festig numeno zwoo Moschee und 100 Hüser i de Stadt und 200 usserhalb vo de Stadt verzaichnet wore.

1774 isch Sudak zum Krimchanat choo und und 1783 zu Russland. Ane 1800 isch de Ort nüme bwonnt gsii und d Festig zerstört, 1805 sind grad 33 iiwoner zellt wore. Ane 1808 sind 16 Familie us Württeberg uf Sudak cho und hend d Winzerkolonii Sudak ggründet, wo ane 1865 110 Tütschi gwont hend, wäred dozmol i de Stadt Sudak grad 914 Mensche glebt hend. 1927 hend rund 2150 Mensche mit 15 verschidnige Ethnie i baidne Orte glebt. Sit 1991 ghört Sudak zu de Ukraine. 

## Quelle

## Weblink
* Bild vo dr dütsche Chille z Sudak
Kleeburg

**Kleeburi** (frz. *Cleebourg*, dütsch *Kleeburg*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . Sit em 1973 ghört au Bremmelbach zu de Gmeind Kleeburi.

## D Lag

Kleeburi ligt öschtlich vo de D 77 am Oschthang vom vom Hochwald, wo eigentlich no zum Pfälzerwald ghört, aber au als Nordvogese bezeichnet wird. Nachbardörfer vo Kleeburi sin Rott, Owerhoffe, Stanselz, Ridselz, Ìngelse u Dràchebrunn-Bìrlebach.

## Politik
 vun Kleeburi ìsch . D Gmeind ghört zum Gmeindsverband .

## Bevölkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr südfränkisch Dialekt vu Kleeburi ghört zum Oschtfränkisch (Nordoberdütsch).

## Weblink

## Referanza
Jalta

**Jalta** (ukr. und russ. Ялта, Jalta; krimtat. Yalta) isch e Kurort a de Südchüste vo de Krim am Schwarze Meer und zällt öppe 80’500 Iiwonner. 

Jalta isch wege sim milde Klima e biliebte Feri- und Kurort und meriri russischi Künstler hend z Jalta glebt, so de Musiker Tschaikowski und d Schriftsteller Tschechow und Tolstoi. De Ort isch bikannt wore dör d Konferenz vo de Allierte USA, England und de Sowjetunion, wo z Jalta öber s Schicksal vo Tütschland nochem Zwaite Weltchrieg verhandlet hend. 

## Gschicht

D Bucht vo Jalta isch scho vo de Taurer bisidlet wore und im früene Mittelalter hend sich Krimgote niderloo, wie alano-gotischi Gräberfelder usem 5./6.Jh. zaiget. 

De Ort werd 1154 zerstmol vom arabische Geograf al-Idrisi gnennt, wo schribt, as  *Dschalita* ( جاليطة  Ǧaliṭah) im Piet vo de Kumane ligi. De Name laitet sich vom griechische Wort *gialos* (γιαλός) »Chüste, Strand« ab. 1380 isch *Jalita* zu de Genuese choo und het im 15.Jh. vermuetli zum Förstetum Theodoro ghört.

1475 isch de Ort zum Osmanische Riich choo und 1774 zum Krimchanat und 1783 zu Russland, nochdem scho 1778 d Zarin Katherina 241 christlichi Grieche, wo de Ort sit Joorhunderte biwonnt hend, deporiere loo het. Im 19. Jh. isch de Ort schnell zunere Stadt aagwachse, wo sich bsunders adligi und riichi Lüüt niderloo hend. 1944 sind vom Stalin ali Krimtatare und Karaime vo Jalta deportiert wore. 1945 isch Jalta zunere chraisfraije Stadt wore. Sit 1991 ghört Jalta zu de Ukraine.