open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mathis Eberler

**Mathis Eberler**, **Mathis Eberli** oder **Mathis Eberlin** isch dr Naame vo meerere Iiwooner vo Baasel im Spoote Middelalter gsi.

*dr Mathis Eberli, wo 1377 us Baasel usgwiise worde isch
*dr Mathis Eberlin vo Villige († 1437), wo 1393 Baasler Bürger und Rootsher worde isch und dr Vater vom Mathis Eberler zum Gold isch, 
*dr Mathis Eberler zum Gold († 1447), Baasler Rootsher
*dr Mathis Eberler, Soon vom Mathis Eberler zum Gold
*dr Mathis Eberler zum Agtstäi († 1502), dr Nöwöö vom Mathis Eberler zum Gold, Baasler Rootsher
Satz des Pythagoras

Dr **Satz vom Pythagoras** isch äine vo de fundamentale Setz in dr euklidische Geometrii. Er säit, ass in alle ebene rächtwingglige Dreiegg d Summe vo de Flechiinhalt vo de Kathetekwadrat gliich grooss wie dr Flechiinhalt vom Hypotenusekwadrat isch. Wenn a und b d Lengene vo de Site si, wo dr rächt Winggel usmache, das si d Kathete, und c d Lengi vo dr Site, wo wisawii vom rächte Winggel lit, das isch dHypotenuse, denn lutet dr Satz usdruggt as Gliichig:

:a^2 + b^2 = c^2

Dr Satz isch noch em Pythagoras vo Samos benennt, wo mä von em verzelt, ass er as Erster e mathematische Bewiis drfür gfunde häig. Das isch in dr Forschig umstritte. D Ussaag vom Satz isch scho lang vor dr Zit vom Pythagoras z Babylon und Indie bekannt gsi. Es git aber käi Noochwiis drfür, ass mä dört au e Bewiis gha het.

## Bewiis
Es git Hunderti vo Bewiis für dä Satz. Doo wärde nume äi geometrische und äi algebraische Bewiis daargstellt.

In e Kwadrat mit dr Sitelengi a + b wärde vier gliichi (kongruänti) rächtwinggligi Dreiegg mit de Site a, b und c (Hypotenuse) iinw gläit. Das cha mä uf zwäi Arte mache, wie mä s im Diagramm cha gsee.

D Flechene vom lingge und vom rächte Kwadrat si gliich grooss (Sitelengi a + b). S linggee bestoot us de vier rächtwingglige Dreiegg und eme Kwadrat mit ere Sitelengi c, s rächte us de gliiche Dreiegg und eme Kwadrat mit ere Sitelengi a und eme zwäite Kwadrat mit dr Sitelengi b. D Flechi c^2 entspricht also dr Summe vo dr Flechi a^2 und dr Flechi b^2, also

:a^2 + b^2 = c^2.

En algebraischi Löösig git s us em linggen Bild. S groosse Kwadrat het e Sitelengi a+b, und eso e Flechi vo (a+b)^2. Zieht mä vo dere Flechi die vier Dreiegg ab, wo jedes von ene e Flechi vo \tfrac{ab}2  (also im Ganze 2ab) het, so blibt d Flechi c^2 übrig. Es isch also

:(a+b)^2 = 2ab+c^2.

Us dr Uflöösig vo dr Chlammere folgt

:a^2+2ab+b^2 = 2ab+c^2.

Wemm mä jetz uf bäide Site 2ab abziet, blibt dr Satz vom Pythagoras übrig.

## Litratuur
* Anna M. Fraedrich: *Die Satzgruppe des Pythagoras.* Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 1994. ISBN 3-86025-669-6
* Hans Schupp: *Elementargeometrie.* UTB, Stuttgart 1977. ISBN 3-506-99189-2, S. 114–118
* Alexander K. Dewdney: *Reise in das Innere der Mathematik.* Birkhäuser, Berlin 2000. ISBN 3-7643-6189-1, S. 47–76
* Eli Maor: *The Pythagorean Theorem: A 4,000-year History*. Princeton University Press 2007, ISBN 0-691-12526-0
* Alfred S. Posamentier: *The Pythagorean Theorem: The Story of Its Power and Beauty*. Prometheus Books 2010, ISBN 978-1-61614-181-3

## Weblingg

* Geometrischi Bewiis für e Satz vom Pythagoras (Video)
* Bewiissammlig für e Satz vom Pythagoras(änglisch)
* Java-Applets (änglisch)
* Interaktivs Leerbrogramm mit Bewiis, Ufgoobe und vile Lingg
*  (mit verschiidene Bewiis)

## Einzelnachweise
Bocholtz

**Bocholtz** chan folgendes bedüte:
* Bocholtz (Ortsteil), e ehemolegi Gmaind im Südoste vo de Provinz Limburg, hüt en Tail vo de Gmaind Simpelveld
* Bocholtz (Adelsgeschlecht), es alts, niderrheinischs Adelsgschlächt
** Reiner von Bocholtz (au Reinhard von Buchholz) († 25. März 1585), isch als Reiner II. vo 1555 bis 1585 Abt vom Chloster Corvey gsi (i de Stadt Höxter, z Nordrhein-Westfale)

* Burg Bocholzt, ehemolige Name vo de Burg Bocholt, au Haus Bocholt, i de Stadt Nettetal, z Nordrhein-Westfale
Google

**Google** isch e Suechmaschine vom amerikanische Undernääme Google Inc. und isch d Internet-Suechmaschine, wo am maiste brucht wird. Dr Vorlöifer *BackRub* het 1996 agfange, sit em 27. Septämber 1998 isch d Suechmaschine under em Naame *Google* onläin. Sit denn het sich iiri Oberflechi nume echli veränderet. Dank em Erfolg vo dr Suechmaschine und dr kontextsensitive Wärbig us em AdSense-Brogramm het s Undernääme Google Inc. e Serii vo witere Software-Löösige chönne finanziere, wo mä über d Google-Site zune chunnt. S Kärngschhäft vo Google isch allerdings immer no d Suechi. Es het Zite gee, wo dr Konkurränt Yahoo Google zaalt het, zum d Daatebanke vo Google für die äigeni Suech z benütze.

## Litratuur
* 
* Henk van Ess: *Der Google-Code.* Addison-Wesley, München 2011, ISBN 978-3-8273-3036-9.
* Kai Lehmann, Michael Schetsche, *Die Google-Gesellschaft. Vom digitalen Wandel des Wissens*, (2. Auflage), Bielefeld: transcript 2007, ISBN 978-3-89942-780-6
* Steven Levy: *Google Inside. Wie Google denkt, arbeitet und unser Leben verändert.* mitp, Heidelberg 2012, ISBN 978-3-8266-9243-7. (Amerikanische Originalausgabe: *In the Plex. How Google Thinks, Works and Shapes Our Lives.* Simon & Schuster, New York 2011)
* 
* 
* 
* Virginia Scott: *Google*. Greenwood Press, Westport 2008, ISBN 978-0-313-35127-3
* 
* 

## Weblingg

* [//www.google.com/ncr Google]
* [//www.google.com/supported_domains Liste vo lokale Google-Domains] (u.&nbsp;a. Dütschland, Liechtestäi, Ööstriich und Schwiz)
* [//google.org/ Google.org]
* Offizieller Google-Blog (änglisch)
* [//www.google.com/about/company/history/ D Gschicht vo Google]

## Fuessnoote
Brissago

**Brissago** chan folgendi Bedütig ha:
* Brissago TI, e Gmaind im Bezirk Locarno, Kanton Tessin, Schwiz
* Isole di Brissago, zwai Insle im Langesee
* Brissago-Valtravaglia, e Gmaind i de Provinz Varese, Lombardei, Italie
* *Brissago*, e Zigarremarke, wo z Brissago im Tessin härgstellt wird, lueg under Virginiazigarre
Michelle Bachelet

D **Michelle Bachelet** (* 29. Septämber 1951 z Santiago, Chile) isch e chilenischi Bolitikeri. Si isch vom 11. März 2006  bis 11. März 2010 Bresidäntin vo Chile gsi.  Spööter isch si Undergeneralsekretärin vo de Veräinte Nazione gsi as gschäftsfüerendi Diräktere (Executive Director) vo dr UN-Fraue-Organisazion UN Women. Am 15. Dezämber 2013 isch si mit 62,2 Brozänt vo de Stimme e zwäits Mol zur Bresidäntin gweelt worde.

## Lääbe
D Michelle Bachelet isch d Dochder vom Luftwaffegeneral Alberto Bachelet, wo bim Putsch 1973 im Bresidänt Salvador Allende dröi bliibe isch und vom Pinochet-Reschim gfange gno und gfolteret worde isch. E Joor druf isch er am ene Herzinfarkt gstorbe. D Michelle und iiri Mueter si über Australie in d DDR gflüchdet. Dört het si an dr Humboldt-Universidäät z Berlin Medizin studiert. 1979 isch si uf Chile zrugg und isch Mitgliid vo dr Sozialistische Bardei worde. 

D Bachelet het drei Chinder. Si schwätzt Spanisch, Dütsch, Änglisch, Franzöösisch, Portugiisisch und e chli Russisch.

## Weblink

* Offizielli Site vo de Michelle Bachelet
* 

## Fuessnoote
YouPorn

**YouPorn** isch e Internetplattform wo mä gratis pornografischi Video cha dusche. Es isch sit em August 2006 onläin und wird sit 2011 vo Mindgeek (früener Manwin) verdriibe.

## S Konzept
S Vorbild für s Format isch die populäri Site *[[YouTube]]*. Mä reedet in däm Zämmehang au vo *Porn 2.0,* aagleent an dr Begriff Web 2.0. Noch Aagoobe vom Dienst Alexa Internet isch YouPorn uf em 50. Blatz uf dr Wält vo de Website, wo am hüfigste abgrüeft wärde. In Dütschland isch YouPorn uf em 24 Blatz.

Bi YouPorn chönne d Bsuecher Videos ooni Registrierig uufelaade, die wärde denn vo dr Redakzioon überbrüeft und in s Flash-Format konvertiert und noch äi bis zwäi Dääg freigschaltet.  Die freigschaltete Videos enthalte Usschnitt us kommerzielle Pornofilm, Wärbigsspots für pornografischi Website und Amatöörvideos. Mä cha uf dr Site Stichwörter sueche. Es git Chatrüüm, Cam-Chat-Shows und en Onläin-Dating-Service. YouPorn isch zum grösste Däil gratis und wird zum Däil dur Bannerwärbig finanziert, aber es bedribt au e Premiumsite für Mitgliider wo zaale, wo mä druf under anderem mee as 7000 Porno-DVDs cha abrüefe. 

Sit Middi 2008 git s e Version für Mobildelifon und Handybrowser läite automatisch uf die mobili Site witer. Es wärde dört Videos aabote, wo speziell für Handys optimiert si und e Lengi vo öbbe ere Minute und 30 Sekunde häi.

## Litratuur
* Stefan Krempl: *Sperren für den Jugendschutz Schlammschlacht in der Erotik-Branche*. In: c’t Nr.&nbsp;23, 29. Oktober 2007, S.&nbsp;88&nbsp;f.

## Weblingg
* Claire Hoffman: ''Obscene Losses''. In: *Portfolio.com,* 15. Oktober 2007 (mehrfach auch auf deutsch nachgedruckt, unter anderem in Neon, März 2008, S.&nbsp;42–48).
* Daniel Baumann: ''Boom von Amateurvideos im Web: Pornoproduzenten mit dem Hintern zur Wand''. In: Netzeitung, 4.&nbsp;April 2008.
* Lukas Egli: ''Jeder ein Pornostar''. In: NZZ Folio, Nr.&nbsp;10/2008.

## Fuessnoote
YouTube

**YouTube** (Ussprooch [ oder ]) isch en Internet-Videoportal vo dr Google Inc. mit Sitz im kalifornische San Bruno (bi San Francisco), wo d Benützer druf gratis Video-Clips chönne aaluege, bewärte und uufelaade.

Uf dr Internetpresänz befinde sich Film- und Färnsee&shy;usschnitt, Musikvideos und sälberdrüllti Film. Sogenannti „Video-Feeds“ bzw. „Vlogs“ chönne in Blogs postet oder au äifach uf Websitene über e Brogrammierschnittstell iibunde wärde.

Über s YouTube-Partnerbrogramm chönne Broduzänte, wo d Video von ene vil aagluegt wärde, sit 2007 Gäld verdiene. Hüfig organisiere sich Broduzänte zu Kooperazioone in Netzwärk *(multi-channel-networks)*.

## Gschicht
YouTube isch am 14. Februar 2005 vo de dennzmaalige PayPal-Mitarbeiter Chad Hurley, Steve Chen und Jawed Karim ggründet worde. „Tube“ (eigetlech „Röhre“) staat umgangssprachlich für de Färnseer (abgleitet vom früechere *cathode ray tube* „Kathodestrahlröhre“), dr Name as Ganzes (wörtlich „Du Röhre“) chönnt mer as „Du sändisch“ verstaa. 2006 hets Google für umgrächnet 1,31 Milliarde Euro (i Akzie) gchouft.

Am 3. April 2018 isch churz vor 13 Uhr (UTC) e „aktiver Schütze“ *(active shooter)* i d YouTube-Zentrale z San Bruno gmäldet. Di Tatverdächtigti Nasim Najafi Aghdam isch mit ere Pischtole bewaffnet gsi, er het sech ere Terrasse gnecheret u het du afa Schiesse. Drü Persone wärde verwundet, drunder hetts ou ei kritischi Verletzig gha. E wyteri Person verletzt sech, wo sie us em Gebäude flüchtet. D Polizei brichtet, dass d Schützi an ere Schusswonde stirbt, wo si sech sälber zuegfüegt het. Der Scheriff vo San Mateo County u di lokali Polizei vo San hei der Öffentlechkeit grate, sech vom Gebiet fernzhalte. Mehreri YouTube-Mitarbeiter veröffentleche uf Twitter u Snaptschät live was Aktuell im Campus passeirt. D Behörde hei zersch gmeint, di 39-jährigi Schützi Aghdam sig dür ne hüsleche Stryt zur Tat motiviert worde. Uf ihrer Website het si sech aber drüber beschwärt, dass si mit über 350.000 Ufrüef nur 0,10 Doller a Wärbeynnahme übercho het. Ds San Francisco General Hospital u ds Stanford University Medical Center hei d Opfer vom Vorfall behandlet, e 36-jährige Maa, e 32-jährigi u e 27-jährigi Frou.

## Litratuur
* Jean Burgess, Joshua Green: *YouTube: online video and participatory culture.* Polity Press, Cambridge 2009, ISBN 978-0-7456-4479-0.
* Oliver Creutz: *YouTube. Und die ganze Welt schaut zu.* In: Stern, Nr. 15, 4. April 2012, S. 30–38. (Titelgschicht)
* Christoph Krachten, Carolin Hengholt: *YouTube. Spaß und Erfolg mit Online-Videos.* 2., aktualisierte Auflage. dpunkt, Heidelberg 2014, ISBN 978-3-89864-817-2.
* Pelle Snickars: *The YouTube reader.* National Library of Sweden, Stockholm 2009, ISBN 978-91-88468-11-6.
* Reto Stuber: *Erfolgreiches Social Media Marketing mit Facebook, Twitter, XING und Co.* Vierte, überarbeitete Auflage. Data Becker, Düsseldorf 2011, ISBN 978-3-8158-3063-5, S. 421-446.
* Christian Tembrink, Marius Szoltysek, Hendrik Unger: *Das Buch zum erfolgreichen Online-Marketing mit YouTube.* O’Reilly, Köln 2014, ISBN 978-3-95561-520-8.

## Weblingg
* YouTube
* „Leanback“-Oberflechi

## Fuessnoote
Game of Thrones

**Game of Thrones** isch en amerikanischi Fantasy-Färnseeserii vom David Benioff und D. B. Weiss für e US-Kabelsänder HBO. D Serii isch vo de Kritiker seer globt worde und isch au kommerziell erfolgriich. Si basiert uf de Romään *[[Das Lied von Eis und Feuer]]* vom George R. R. Martin.

D Handlig findet in ere fiktive Wält statt und spiilt uf de Kontinänt Westeros, wo die Siibe Königriich si im Gebiet süüdlig vo dr „Muure“ und uf dr andere Site vo dr Muure im Norde, und Essos. In dere Wält isch d Lengi vo de Sümmer und Winter unvorhärseebar und variabel; e Jooreszit cha Joor oder sogar Joorzäänt lang si. Dr Kontinänt Westeros mit de Siiben Köönigriich het Äänlikäite mit em middelalterlige Öiropa. 
## D Handlig
D Gschicht spiilt am Ändi vom ene lange Summer und wird in drei Handligssträng witgehend parallel verzelt. In de Siibe Köönigriich baue sich noch em Dood vom Köönig zwüsche de mächtigste Aadelshüüser vom Riich Spannige uf, wo schliesslig zum offene Kampf um e Droon füere. Gliichzitig stoot dr Winter vor dr Düür und e fremdi Rasse im hoochi Norde vo Westeros bedrängt d Mensche, wo dört lääbe und die wäi über d Muure in Süüde choo. Dr dritti Handligsstrang spiilt uf em Kontinänt Essos. D Daenerys Targaryen gseet sich as die rächtvolli Erbin vo dr Königsfamilie, wo vor Joore gstürzt worde isch und blaant, wider an d Macht z choo. Die komplizierti Handlig umfasst e Hufe Figure und thematisiert under anderem Politik und Machtkämpf, Gsellschaftsverheltniss und Religion.

D Serii isch vom 17. April 2011 aa bi HBO gsändet worde, uf Dütsch vom 2. Novämber 2011 aa bi TNT Serie.
## Litratuur
* Bryan Cogman: *Hinter den Kulissen. Game of Thrones.* Panini, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8332-2542-0.
* Martin Howden: *Game of Thrones von A bis Z. Das inoffizielle Fanbuch zur Serie.* Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin 2013, ISBN 978-3-86265-225-9. 
## Weblingg

* 
* 
* Offizielli Website uf HBO.com
* Offizielli Website uf TNT-Serie.de
* Game of Thrones uf Serienjunkies.de
* Game of Thrones uf Fernsehserien.de
* Game of Thrones Wiki
* Hans Schmid: *[http://www.heise.de/tp/artikel/36/36776/1.html Wissen ist Macht]* In: *[[Telepolis]]*. 1. Mai 2012.
Fack Ju Göhte

**Fack ju Göhte** (*[[Fuck]] you, [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]* absichtlig falsch gschriibe) isch e dütschi Komödie vom Bora Dagtekin us em Joor 2013. Si het z Dütschland mee as siibe Millione Kinobesueche aazooge und isch z Dütschland dr erfolgriichsti Film in däm Joor gsi. In de Hauptrolle spiile dr Elyas M’Barek und d Karoline Herfurth, wäärend d Noochwuggsschauspiiler Max von der Groeben und Jella Haase  Nääberolle bsetze. Dr Film isch vo dr Rat Pack Filmproduktion in Koprodukzioon mit Constantin Film broduziert worde.

D Uruffüerig het am 29.&nbsp;Oktober 2013 z Münche stattgfunde. In d Kino isch dr Film am 7.&nbsp;Novämber 2013 choo.

## Weblingg
* 
* Offizielli Website

## Fuessnoote
Apartheid

As **Apartheid** wird e gschichtligi Periode in Südafrika bezäichnet, wo dr Staat dört e Süsteem vo Rassedrennig festgläit und organisiert het. Si isch vor allem dur die autoritäri, sälbsterklärti Vorherrschaft vo dr „wisse“ Bevölkerigsgrubbe, wo us Öiropa stammt, über alli andere Grubbe charakterisiert gsi. Si het scho am Aafang vom 20. Joorhundert aagfange, het iiri Hoochfaase vo de 1940er bis zu de 1980er Joor ghaa und isch 1994 noch ere Faase vo dr Verständigung mit eme demokratische Regierigswäggsel z Änd gange, und dr Nelson Mandela isch zum erste schwarze Bresidänt vom Land gweelt worde. 

Hüte wird dr Begriff mänggisch au as Sünonüüm für rassistischi Segregazion im Allgemäine verwändet. E Politik, wo d Iifüerig vom ene Aparthäidsüsteem förderet gältet hüte as Stroofdaatbestand im internazionale Rächt.

## Litratuur

* Philip Bonner, Peter Delius, Deborah Posel: *Apartheid's genesis 1935–1962*. Ravan Press, Witwatersrand University Press, Braamfontein 1993, ISBN 0-86975-440-8
* Freimut Duve: *Kap ohne Hoffnung oder die Politik der Apartheid*. Rowohlt, Reinbek 1965
* Francis Wilson, Gottfried Wellmer, Ulrich Weyl, Harold Wolpe et al.: *Wanderarbeit im Südlichen Afrika. Ein Reader*. Informationsstelle Südliches Afrika e.&nbsp;V., Bonn 1976, ISBN 3-921614-30-9
* Ernst Klimm, Karl-Günther Schneider, Bernd Weise: *Das südliche Afrika*. Wissenschaftliche Länderkunden; Bd. 17. Wiss. Buchgesellschaft, Darmstadt 1980, ISBN 3-534-04132-1
* Vincent Crapanzano: *White Walls Waiting: The Whites of South Africa.* Random House, New York 1985, ISBN 978-0-394-50986-0
* Christoph Sodemann: *Die Gesetze der Apartheid*. Bonn 1986, ISBN 3-921614-15-5
* William Beinart, Saul Dubow (Hrsg.): *Segregation and Apartheid in Twentieth-Century South-Africa.* Routledge, London 1995, ISBN 978-0-415-10357-2
* T. W. Bennet: *African Land - A History of Dispossession*. In: Reinhard Zimmermann, Daniel Visser: *Southern Cross. Civil Law and Common Law in South Africa*. Oxford University Press, New York 1996, ISBN 0-19-826087-3
* Stephan Kaußen: *Von der Apartheid zur Demokratie. Die politische Transformation Südafrikas.* Westdeutscher Verlag, Opladen 2003, ISBN 3-531-14112-0
* Birgit Morgenrath, Gottfried Wellmer: *Deutsches Kapital am Kap*. Edition Nautilus, Hamburg 2003, ISBN 978-3-89401-419-3

## Weblingg

* The United Nations: ''Partner in the Struggle against Apartheid''. uf www.un.org (änglisch)

## Fuessnoote
Eschenbach

**Eschenbach** isch de Name vo folgende Gmainde:
* Eschenbach in der Oberpfalz, e Stadt im Landchrais Neustadt an der Waldnaab, Bayern
* Eschenbach (Württemberg), e Gmaind im Landchrais Göppinge, Bade-Würtebärg
* Eschenbach LU, e Gmeind im Wahlchreis Hoofdere, Kanton Lozärn
* Eschenbach SG, e Gmaind im Wahlchrais See-Gaster, Kanton Sanggalle

Gmaindstail:
* en Ortsteil vo de Gmeind Wolframs-Eschenbach, e Stadt im Landchreis Ansbach, Bayern, bis 1917 *Obereschenbach* 
* Eschenbach (Eltmann), en Ortsteil vo de Stadt Eltmann, Landchreis Haßberge, Bayern
* Eschenbach (Markt Erlbach), en Ortsteil vo de Marktemeind Markt Erlbach, Landchreis Neustadt an de Aisch-Bad Windsheim, Bayern
* Eschenbach (Netphen), en Ortsteil vo de Gmeind Netphen, Landchreis Siegen-Wittgenstein, Nordrhein-Westfale
* Eschenbach (Pommelsbrunn), en Ortsteil vo de Gmeind Pommelsbrunn, Landchreis Nürnberger Land, Bayern
* Eschenbach (Schöneck), en Ortsteil vo de Stadt Schöneck, Vogtlandchreis, Sachse

**Eschenbach** isch de Name vo folgende Familie:
* Freiherren von Eschenbach, es Adelsgschlecht us em Gebiet vo de Schwiz, lueg under Eschenbach (Adelsgeschlecht)

**Eschenbach** isch de Name vo folgende Persone:
* Alexander Eschenbach (1904–1993), dütsche Politiker (GB/BHE)
* Bernhard Eschenbach (1767–1852), dütsche Instrumentebauer
* Christian Ehrenfried Eschenbach (1712–1788), dütsche Arzt und Stadtphysikus
* Christian Gotthold Eschenbach (1753–1831), dütsche Chemiker
* Christoph Eschenbach (* 1940), dütsche Pianist und Dirigent
* Eberhard Eschenbach (1913–1964), dütsche Jurist, Kriminalpolizist und SS-Füerer
* Eva Eschenbach (* 1908), dütschi Opernsängeri und Schauspileri
* Joachim Eschenbach (* 1967), dütsche Naturwüsseschaftler
* Johann Eschenbach (Mediziner) (1650–??), dütsche Mediziner
* Johann Christian Eschenbach (1719–1759) (dr Ältere), dütsche Philosoph und Hochschuellehrer
* Johann Christian Eschenbach (1746–1823) (dr Jüngere), dütsche Rechtswüsseschaftler und Hochschuellehrer
* Klaus Eschenbach (1917-), dütsche General
* Marie von Ebner-Eschenbach (1830–1916), östrichischi Schriftstelleri
* Martin Maria Eschenbach (* 1977), dütsche Schauspiler
* Moritz von Ebner-Eschenbach (1815–1898), Feldmarschalleutnant
* Rolf Eschenbach (* 1931), dütsche Wirtschaftswüsseschaftler
* Walter Eschenbach (1883–1936), dütsche Organist und Chirchemusiker
* Wolfram von Eschenbach (verm. 1160–1220), dütsche Ritter und Dichter

**Eschenbach** han au folgendes bedüte:
* Eschenbach Optik, en Hersteller vo optische Produkt
* Eschenbach (Band), e dütschi Rockband

**Lueg au:**
* Oeschenbach
* Eschbach
Siebener

**Siibener** stoot für
*e Mitgliid vom Finanzusschuss vom Baasler Root im Spoote Middelalter
*e Fäldgschworene (au "*Undergänger*"), en ehemooligs Eerenamt z Bayre, Rhiiland-Pfalz und Thüringe zum d Grundstücksgränze festzleege
*s Siibener-Dänkmol in Stuttgart, wo an die Gfallene vom Infanteriiregimänt Kaiser Friedrich König vo Pröisse, 7. Württ. No. 125 erinneret. 
*Siibener-Rugby, e Wariante vo Rugby Union wo mit nume 7 Spiiler gspiilt wird.
*s Siibener Konkordat wo im Merz 1832 z Luzärn vo siibe liberale Ständ vo dr Äidgenosseschaft abgschlosse worde isch
Kloster Altenryf

S **Chloschter Alteryf** () isch e Zisterziänserabtei im Kanton Frybùrg.

Es ligt in ere Flusschlaufe vo de Saane öppe föifehalb Kilometer südweschtlich vo de Stadt Frybùrg uf em Gmeindsbann vo Hauterive.

## Gschicht
Gstiftet worde isch s Chloschter Alteryf vom Wilhelm vo Glâne i de Zyt zwüsche 1132 und em Joor 1137. Däm sis Gschlecht isch kurz vor em Usstärbe gsi und so het er s Chloschter mit em Grundbsitz usgschtattet und so chönne verhindere, dass s Gebiet an d Zähringer gfalle wäär. Deene het nämli di nöchi Schtadt Frybùrg ghört.

Gweiht worde isch s Chloschter am 25. Februar 1138, und im Johr 1142 het de Papst Innozänz dr Zwöiti d Gründig gsicheret. S Muetterchloschter vo Alteryf isch s Chloschter Cherlieu z Frankrich gsi, es Tochterchloschter vo Alteryf isch Chappel am Albis im hütige Kanton Züri.

S Chloschter isch ab 1157 unterem Schutz vo de Zähringer gstande, und es het durch vill Schänkige Güeter in de Region übercho.

Anne 1848 het dr Kanton s Chloschter ufghobe un drno im Huus s Leererseminar ygrichtet. Sid 1939 isch es wider e Zisterziänserchloschter.

## Literatur
* 

## Webklink

* Website vo de Abtei (französisch, dütsch und italienisch)
*
Verkehr

**Verkeer** isch d Beförderig oder Beweegig vo Persone, Güeter oder Noochrichte im ene definierte Süsteem. Dodrbii wärde Äihäite de Kante vom ene Netzwärk nooch oder uf Rute von ere Verkeersinfrastruktuur bewegt.

Dr Verkeer macht die rüümligi Mobilideet sichtbar und isch e Däil von ere. Dur e Verkeer wird Mobilideet erst möglig, und er entstoot, wil menschligi Bedürfniss wie Woone, Schaffe, Freizit, Bildig, Erhoolig usw. rüümlig drennt si. Verkeersmiddel wärde mäistens über Verkeerswääg gfüert, wo äidütig definiert si.

## D Reeglig vom Verkeer
Wenn Verkeer e gwüsses Usmaass überschritet, wärde Reegle ufgstellt wie z. B. uf dr rächte Stroossesite faare, für zum en effiziänter und weeniger gföörlig mache. Die Reegle wärde vo Obrikäite wie Verkeersministerie gmacht und es wird ufbasst, ass si iighalte wärde. Für das si d Verkeersbolizei und anderi Iirichdige (z. B. Flugsicherig, Ämter für e Güeterverkeer und für Schifffahrt, und Dateschutzbeufdragti) zueständig.

## Gschicht
Dr Begriff «Verkeer» isch in dr Gottschedzit (18. Joorhundert) brägt worde.
Im 19. Joorhundert het die wirtschaftligi und technischi Differenzierig vo de Verkeersmiddel iigsetzt. Si si noch iire tüpische Merggmol zu Verkeerszwiig zämmegfasst worde, wie z. B. d Iisebaan, won e Raad-Schiine-Süsteem isch mit Schiinefaarzüüg. Mä het d Verkeerssüsteem au vo makroökonomische Gsichtspünggt us analüsiert und het eso de Beweegige vo Schiinefaarzüüg Iisebaan- bzw. Schiineverkeer gsäit. Analog si Begriff wie Stroosseverkeer, Lufverkeer, Schiffsverkeer, Noochrichteverkeer oder Bostverkeer entstande. 

Dr Verkeer isch vor allem im 20. Joorhundert massiv gwaggse, nid nume dr Persooneverkeer, sondern mit dr waggsende Globalisierig au dr Güeterverkeer und mit de nöije Technike in dr Informatik au dr Noochrichte- und Daateverkeer.

## Weblingg

* Statistisches Bundesamt - Daten zum Thema "Verkehr"
* Beiträge aus der Monatszeitschrift "Wirtschaft und Statistik" zum Thema "Verkehr"
* Fachrichtung Verkehrs- und Transportwesen der FH Erfurt
* Institut Verkehr und Raum
* Studienrichtung Verkehrsbetrieb/Logistik am Bereich Seefahrt der Hochschule Wismar
* Fakultät Verkehrswissenschaften "Friedrich List"
* Traditionsseiten für die Fachschaft Verkehrswissenschaften Dresden
* Verkehrsingenieurstudium an der TU Braunschweig: "Mobilität und Verkehr"
* Sektion Verkehrspsychologie im Berufsverband Deutscher Psychologinnen und Psychologen e.&nbsp;V.
* http://www.ruhr-uni-bochum.de/verkehrswesen/
* https://web.archive.org/web/20140121052635/http://www.ifv.uni-karlsruhe.de/
* Professur Verkehrsplanung und Verkehrstechnik, Bauhaus-Universität Weimar
* Masterstudiengang Verkehrswesen (Traffic and Transport) an der TU Darmstadt
* Transportrechner: Berechnung der Umweltbelastung verschiedener Transportmittel

## Fuessnoote
Henri Loux

Dr **Henri Loux** (* 20. Hornung 1873 z'Auenem; † 19. Janner 1907 z'Stroßburi) ìsch a elsassischer Moler gsìì.

Ar ìsch meischtens beriahmt fer sina Gmälda uf em tràditionella Gschìrr ìm Elsàss. Dia Bìlder zeiga scheena Szena vum làndliga Lawa um 1900, mìt Elsasser ìn dr Tràcht, Fàchwarkhiiser, Rässer un Gans...

## Jugend
Dr Henri Loux hàt a groß Teil vu sinera Kìndheit z'Säsem verbrocht. Si Vàter ìsch Schüelmeischter gsìì. Dr Henri Loux hàt z'Stroßburi ìm proteschtàntischa Gymnàsium glehrt.

Àls Studant ìsch'r nìt schrecklig begàbt gsìì, üsser wàs s Mola ààbelàngt hàt. Ìn dam Fàch ìsch'r a so güet gsìì, àss si Zeichnalehrer, dr Edouard Weisandt, ìhm grota hàt, witterscht ìn dara Kunscht z'studiara.

Àm 30. Oktower 1893 hàt sìch dr Henri Loux àn dr „Akademie der Bildenden Kunst“ z'Mìncha igschrìewa.

Ànna 1897 ìsch'r heim ìns Elsàss zruck kumma.

## Berüef àls Moler
Dr Henri Loux hàt sìch mìt àndra Kìnschtler zammagmàcht. Vereiner sìn grìnda worra, wia zum Beispiel dr „Cercle Saint-Léonard“, wo dr Gustave Stoskopf un dr Anselme Laugel tätig gsìì sìn. Dur dia Versàmmlunga han dia Kìnschtler a Schwung ìn ìhra Kàrriera wälla gaa.

Ìm Oktower 1903 ìsch s Blättla „Neue Elsässer Bilderbogen“ grìnda worra. Dr Henri Loux hàt do fer s zeischnerischa Teil mìtgmàcht. Dia Publikàtion hàt àwer kè Erfolg bikumma un ìsch ei Johr speeter verschwunda.

S greeschta Erfolg vum Henri Loux hangt mìt dr Gschìrrfàwrìk „Utzschneider et Cie“ zamma. Dàs Unternamma vu Sààrgemünd hàt Kìnschtler gsüecht, fer ìhra Gschìrr z'verziara. Ànna 1902 heischt sa ìm Henri Loux Gmälda fer d Kollektion „Obernai“ (Ewernàhn), wo hìtta noch a großer Erfolg hàt.

## And vu sim Lawa
Dr Henri Loux ìsch harzkrànk gsìì. Ààfàngs 1906 ìsch'r ìns Spitàl z'Stroßburi kumma. Noh dam ìsch'r zu sinera Müeter ge wohna, dia hàt ìhn bsorgt. Trotz sinera Krànket ìsch'r noch voller Hoffnung gsìì un hàt vu'ma Lawa tràuimt, wo numma ìm Mola gewìdmet gsìì war. Àwer àm 19. Janner 1907 ìsch'r gstorwa. Ar hàt si Gràb ìm stroßburier Kìrchhoff vum Polygone-Viartel.

## Literatur
* Paul-André Befort & Fernand Gastebois: *Henri Loux 1873-1907. Il a mis l'Alsace dans nos assiettes.* Dernières nouvelles d'Alsace, Wàssle 1985, ISBN 2-7165-0086-X.
* Paul-André Befort & Fernand Gastebois: *Henri Loux. L'artiste de l'âme alsacienne.* A propos de, Stroßburi 2011, ISBN 979-10-90826-00-7.
* Fernand Gastebois: „Henri Édouard Loux“, in *[[Nouveau dictionnaire de biographie alsacienne]]*, vol. 25, p.&nbsp;2442
* Gilles Pudlowski: „Henri Loux“, in *Dictionnaire amoureux de l'Alsace*, Plon, Pàris, 2010 p.&nbsp;447-452, ISBN 978-2-259-20947-2.
* Michel Weyl: *Le service de table Obernai d'Henri Loux: Formes et décors.* Les Petites vagues éditions 17. Novamber 2008, ISBN 978-2915146547.

## Externa Links
* Websitt ìwer dr „'''Musée Henri Loux'''“ (fr)
* Sitta vum Henri Loux uffem Websitt vu Säsem (fr)

## Referanz
Erkältung

E **Vercheltig**  und **grippale Infekt** sin alldaagssproochligi Bezäichnige für en akuti Infekzioonschranket vo de Schliimhüt in dr Naase und de Nääbehöölene, im Hals oder/und in de Bronchie, wo medizinisch nit scharf definiert isch. D Infekzion wird in erster Linie vo Wiire verursacht, mänggisch chömme no Bakterie drzue (Sekundäärinfekzioon, wo mä rä in däm Zämmehang au Superinfekzioon säit). 

Die hüfigste Vercheltigswiire ghööre zu de Wiirusgattige vo de Rhino-, Entero-, Corona- und Mastadenowiire und zur Familie vo de Paramyxoviridae. D Vercheltigsinfekt sin die hüfigste Infekzioone vom Mensch überhaupt, Chliichinder si am mäiste betroffe und bechömme s bis zu drizäämol im Joor. Erwaggseni verchelte sich im Durchschnitt öbbe zwäi- bis dreimol im Joor.

Hüfig wird dr grippali Infekt mit dr *ächte* Gribbe (Influenza) verwäggslet, wo seer vil schwerer isch und wo immunschwachi Persone, z.&nbsp;B. Buschi und alti Mensche chönne dra stärbe.

## Wie d Chrankhet ablauft
Mäistens goot e Vercheltig noch ere Inkubazioonszit vo öbbe zwäi bis acht Dääg in öbben ere Wuche harmlos verbii. Vili Lüt si im Joor e baarmol vercheltet, bi Chliichinder gälte vier bis nüün Vercheltige im Joor as normal. Öbber wo infiziert isch, cha je noch dr Art vom Chrankhetserreeger Wiire vo öbbe zwölf Stunde noch dr Infekzioon aa und bis dass d Sümptom verschwinde usschäide, bin ere Behandlig mit Steroid (Cortison) au lenger.
## Behandlig

Bin ere Vercheltig bestoot die besti Behandlig, wenn s käini Komplikazioone git, vor allem din, ass mä dr Körper loot lo usrueje in Rüüm wo warm aber nit überhäizt si. Mä sött mäistens sovil drinke, wie mä s Gfüül het, ass mä s bruuchi, aber bim ene Erwaggsige nid weniger as 1,3 – 1,5 Liter  Wasser, Fruchtsäft oder Tee. Eso blibt dr Schliim flüssig und dr Körper dröchnet wägen em Schwitze, dr Absonderig vo Drääne- oder Naaseflüssigkäit nid us. Vor allem bi chliine Chinder muess mä ufbasse, ass si gnueg drinke.

## Weblingg

* Vercheltig uf gsundheitsinformation.de
* Grippale Infekte (Husten, Schnupfen, Halsschmerzen) – kindergesundheit-info.de
* Wissenschaftliche Informationsseite zum Thema Erkältung (änglisch)
* Cardiff University – Common Cold Centre (änglisch)

## Fuessnoote
France Bleu Elsass

**France Bleu Elsass** ìsch a Radiosander vum stààtliga Grupp Radio France, wo Sandunga uf Elsassisch üsstràhlt. Ma empfàngt'na ìm Elsàss dur Ìnternet-streaming.

Ursprunglig hàt da Sander „Radio France Mettelwelle“ gheißa. Ànna 2000 sìn àlla regionàla „Radio France“ ìn „France Bleu“ umtaift worra, do ìsch dr Nàmma „France Bleu Elsass“ *(mìt em „Elsass“ uf Elsassisch üsgsprocha)* erschuna.

D Sandunga uf Elsassisch gìtt's z'Morga vum 8:00 bis àm 12:00 un z'Mittàg vum 13:30 bis àm 16:30, vum Mantig bis àm Frittig. Dr Rascht vu dr Zitt heert ma s Programm vu France Bleu Alsace (dr frànzeeschsprochiga Sander vu Radio France ìm Elsàss). Fer d regionàla Noochrìchta àm Ààfàng vu jedera Stund düet aui kurz uf „France Bleu Alsace“ umschàlta.

Bi da Animateur un Chronicker sìn d Simone Morgenthaler, dr Félicien Muffler, dr Pierre Nuss, d Danielle Crévenat-Werner, usw.

D Müsikprogràmmàtion wandet sìch àn àlla Generàtiona, as gìtt variété un Volksmüsik, ìn verschìedena Sprocha: Elsassisch, Frànzeesch, Ditsch. Bi da ìnteràktiva Programm gìtt's Spìeler fer Gschanker gwìnna, un Glagaheita wo d Züeheerer känna ààriafa fer mìt em Animateur uf da Walla z'reda, hàuiptsachlig uf Elsassisch.

D Üsstràhlung dur d Mìttelwalla düürt noch bis àm 31. Dezamber 2015. Vu 2016 àb, kààt ma da Sander numma noch dur s Internet losa.

## Externa Links
* Offiziell Websitt (fr)
* Technicka Dàta uf annuradio.fr (fr)

## Referanz
Zhou Enlai

Dr **Zhou Enlai**, au **Tschu En Lai** oder Chou En-Lai (; * 5. Merz 1898 z Huai’an, Browinz Jiangsu; † 8. Januar 1976 z Peking) isch e wichdige Füerer vo dr Kommunistische Bardei vo China (KPCh) gsi und dr Brömieeminister vo dr Volksrepublik China vo 1949 bis zu sim Dood. Er isch e populäre Politiker gsi und het sini Ämter au wäärend em Groosse Sprung noch vorne und dr Kulturrevoluzioon bhalte. Wo die ume gsi isch, het er mit de Vier Modärnisierige brobiert, d Schääde, wo d Kulturrevoluzioon aagrichdet het, z repariere.

Er isch e loijale Mitarbäiter vom Mao Zedong gsi und het innerhalb vo de revoluzionäre Beweegige und au us dr Sicht vo sine politische Gegner as dr intellektuell füerendi Chopf vo dr KPCh gulte.

## Schrifte
* Zhou Enlai, *Ausgewählte Schriften. Band I.* Verlag für fremdsprachige Literatur, Beijing 1981.
* Tschou En-lai, *Reden und Schriften 1949–1976.* Verlag Rote Fahne, Köln 1976 ISBN 3-8106-0024-5.

## Litratuur
* Percy Jucheng Fang, Lucy Guinong J. Fang: *Zhou Enlai − ein Porträt.* Verlag für fremdsprachige Literatur, Beijing 1990. 345 S. ISBN 7-119-00815-3 (us em Änglische übersetzt vo dr Ruth F. Weiß).
* Thomas Weyrauch: *Chinas unbeachtete Republik. 100 Jahre im Schatten der Weltgeschichte*. Band 1: *1911 - 1949*. Longtai, Giessen (i. e.) Heuchelheim 2009, ISBN 978-3-938946-14-5.

## Weblingg

## Fuessnoote
Schweizerischer Nationalpark

De **Schwizerischi Nazionalpark** (, , ) isch es Naturschutzgebiet im Kanton Graubünde, ganz im Oste vo de Schwiz.

Er isch am 1. Augste 1914 mit Hilf vo der Pro Natura (dozmol under em Name *Schwiizerische Bund für Naturschutz*) als erschte Nazionalpark vo de Alpe gründet worde. Er wird vonere öffentlich-rächtliche Stiftig mit Sitz z Bärn gfüert und isch sit 1979 es UNESCO-Biosfärereservat.

## Geografii
De Nazionalpark hät e Flächi vo 170,3&nbsp;km² und isch dodemit s gröschti Naturschutzpiet vo de Schwiz. Er ligt uf em Gebiet vo de Engadiner Gmainde Zernez, S-chanf, Val Müstair und Scuol.

De högsti Gipfel isch im Norde de Piz Pisoc  und im Süde de Piz Quattervals (3'165 m), de tüüfsti Punkt isch im undere Tail vom Tal, wo uf S-charl hindere füert, uf knapp 1'400 m. S Houptgebiet vom Nazionalpark ligt a dr Landesgränze zu Itaalie, uf beide Siite vom Fluss Spöl, im Norde vom Livignosee. Bi S-chanf ghört s Trupchun-Taal zum Park, bi Zernez au d Tääler *Tantermozza*, *Cluozza*, *Chaschabella* und *Nüglia*. Dr Nordteil vom Park ligt im Gmeindgebiet vo Scuol und umfasst die linke Siite vom S-charl-Taal. En chliine, isolierte Deil vom Nazionalpark ligt im Süde vo dr Gmeind Lavin, es isch die höchi Ebeni *Macun* uf über 2600 Meter, zwüsche de Bärge *Piz d'Arpglias* und *Piz Macun*.

## Vegetazion
En knappe Drittel vom Nazionalpark isch vo Wald bedeckt, 21 Prozänt vo Alpen und Wise, de Räst bestood us vegetazionsfraie Flächene, wie Fels, Gröll, Schnee und Gwässer. En Groosstail ghört zur subalpine Vegetazionsstufe.

## Bsuecherzoone
Es git diwärsi Stelle am Rand oder im Park, wos Infotafle för d Bsuecher hät. D Wanderwäg, wo in Park ine füered, dörfed nöd verloo wärde. D Strooss vo Zernez in Ofepass ufe, goot quär dur de Nazionalpark dure und hät e paar Parkplätz för Bsuecher vom Park.

## Organisazion
D Läitig vom Nazionalpark mid em Informazionszäntrum isch im ene ganz modärne Bouwärch vom Bündner Architäkt Valerio Olgiati z Zernez. Dr Park wird vom ene Tiim vo Parkwächter übrwacht.

## Umwältschutz
Es git glägentlech Problem vom Umwältschutz im Parkgebiet. Wäge Fääler uf dr Boustell vom Chraftwärch am Livignosee sind schwäri Schäde für d Tierwält im Spöl entstande.

## Varia
Sit em Johr 2000 laufed Bestrebige zum en nöije Nazionalpark i de Schwiz z errichte. S Projäkt vom ene Nazionalpark im Adula-Biet isch in ere Volksabstimmig im Joor 2016 abgläänt worde. und es anders im Tessin anne 2018 au.

## Literatur
* Willi Dolder: *Der Schweizerische Nationalpark.* Zürich 1977
* Robert Schloeth: *Der Schweizerische Nationalpark. Offizieller Wanderführer.* 1968
* Robert Schloeth: *Die Einmaligkeit eines Ameisenhaufens. Tagebuch aus dem Schweizerischen Nationalpark.* Bern 1989
* Robert Schloeth: *Der Schweizerische Nationalpark. Ein Naturerlebnis.* Aarau 1989.

## Weblink

* d Website vom Nazionalpark

## Fuessnoote
Deng Xiaoping

Dr **Deng Xiaoping** (; ; * 22. August 1904 z Xiexing; † 19. Februar 1997 z Peking) isch e chinesische Politiker gsi. Vo 1979 bis 1997 het er d Volksrepublik China faktisch aagfüert.

Er het in Frankriich studiert und in der Sowjetunion und isch dört Mitgliid vo dr Kommunistische Bardei worde. Noch em chinesische Bürgerchrieg isch er in dr Bardei rasch ufgstiige und isch äine vo de wichdigste Understützer vom Mao Zedong worde. Er het dr Mao bim Groosse Sprung noch vorne understützt, isch denn aber noo di noo e määrtorientierte Pragmatiker worde. Näben em Slogan *Äi Land, zwäi Süsteem* für d Löösig vom Komflikt um Hongkong und Taiwan zäigt si berüemts Zitat, *Es spiilt käi Rolle, öb d Chatze schwarz oder wiss isch; solang si Müüs fangt, isch si scho e gueti Chatz*, dä Pragmatismus und au wie s dr Deng fertigbrocht het, komplexi Zämmehäng uf en äifachi Daarstellig zruggzfüere.

Dr Mao het dr Deng zur Stroof zwäimol degradiert (1968 und 1976), aber noch em Dood vom Mao isch s im Deng glunge, d Füerig vo dr Kommunistische Bardei vo China (KPCh) z übernee. Er het d Volksrepublik China faktisch vo 1979 bis 1997 regiert, ooni e Spitzeboste z haa. Er isch dr Kärn vo dr so genannte „Zwäite Füerigsgenerazioon“ vo dr KPCh gsi und het zur „Erste Chinesische Füerigsgenerazioon“ vo dr Reformeera ghöört. Dr Deng het in de 1980er Joor dr waggsend Frakzionalismus innerhalb vo dr chinesische Füerig usgnützt, zum China afo modärnisiere. Wirtschaftlig isch er bragmatisch gsi, het aber dr politisch Füerigsaaspruch vo dr Kommunistische Bardei verdäidigt. Eso het sich China under iim zu äinere vo de Volkswirtschafte entwigglet, wo uf dr ganze Wält am schnällste waggse. Gliichzitig häi sich d Lääbesumständ von e Hufe Chinese wäärend sinere Herschaft dütlig verbesseret.

## Litratuur

* Benjamin Yang: *Deng. A political biography.* New York 1998, ISBN 1-56324-722-4 (Detaillierte Biographie, deren größtes Verdienst darin besteht, den Weg Dengs an die Macht und dessen Beziehung zu Mao darzustellen).
* Richard Evans: *Deng Xiaoping and the Making of Modern China.* New York 1994, ISBN 0-14-026747-6. (Neutral und sachlich geschriebene Biographie des früheren britischen Botschafters in Peking).
* Helmut Schmidt, Frank Sieren: *Nachbar China. Helmut Schmidt im Gespräch mit Frank Sieren.* Berlin 2006, ISBN 3-430-30004-5 (Aufschlussreiches Buch, das auch über die persönlichen Kontakte zwischen Alt-Bundeskanzler Schmidt und Deng sowie die globalen Zusammenhänge schildert).

## Weblingg

* ARTE Dokumentarfilm über e Deng Xiaoping
* ZEIT-Ardikel zum 100. Geburtsdaag
Xi Jinping

**Xi Jinping** (chinesisch 习近平 oder 習近平 *Xí Jìnpíng,* IPA: [ɕǐ d̥ʑ̥înpʰǐŋ]; * 15. Juni 1953 z Fuping, Shaanxi, Volksrepublik China) isch e Politiker in dr Volksrepublik China. Er isch dr Generalsekretäär vo dr Kommunistische Bardei vo China und dr Vorsitzendi vo dr Zentrale Milidäärkommission. Sit em Merz 2013 isch er dr chinesisch Staatsbresidänt. Am 14. Novämber 2012 isch dr Xi Jinping uf em 18. Bardeidaag in s Zentralkommitee vo dr Kommunistische Bardei vo China gweelt worde, am 15. Novämber zum Generalsekretäär. D Waale 2012 häi die fümfti Füerigsgenerazioon vo dr Volksrepublik China an d Macht brocht.

In dr Politikwüsseschaft wird er vilmol as drzitig „überraagend Füerer“ *(Paramount Leader)* vom Land aagluegt. Zum innerste Zirkel vo dr Füerig vom Land ghööre usser iim no die säggs andere Mitgliider vom Ständige Usschuss vom Politbüro vo dr Kommunistische Bardei vo China.

De Xi het d Reformbolitik vo siine Vorgänger wie em Hu Jintao zu grosse Täil zrugggddrääit und verfolgt e stercheri „patriotischi“ Ideologisierig. Siini Innen- und Ussebolitik isch aggressiiv; er überwacht d Iiwooner vom äigete Land, goot repressiiv gääge Minderhäite wie d Uigure voor, het d Autonomii vo Hongkong uusgheeblet, droot Taiwan, wott s ganz Südchinesisch Meer für China haa und brobiert überall uf dr Wält Iifluss z nee.

## Weblingg

* Lääbenslauf (änglisch)

## Fuessnoote
Boot

Es **Boot** isch e Wasserfaarzüüg, wo noch em archimedische Brinzip uf em Wasser schwümmt. As Underseeboot schwümmts im Wasser in ere Diefi, wo vo dr Bsatzig festgläit wird.

## Definizioon

Boot si im Allgemäine chliiner as Schiff. Z Dütschland sin si noch Gsetz weniger as as elf Meter lang. Im Underschiid zum ene Flooss het e Boot e Rumpf (Hoolkörper) oder meereri Rümpf.

Dä Rumpf cha us Holz, Staal, Kunststoff, GFK oder sogar Beton gmacht si, oder us ere Kombinazion vo dene Material.

## was es für Boot git
Mä cha d Boot iidäile je nochdäm wie si baut si:
* Holzboot
* Schluuchboot

wie si aadriibe wärde:
* Motorboot
* Paddelboot,
* Ruederboot
* Sägelboot

für was si brucht wärde:
* Fischerboot
* Huusboot
* Rettigsboot
* Sportboot
* Rennboot
* Sumpfboot
* Amfibiefaarzüüg)

was für hüdrodynamischi Äigeschafte si häi:
* Gläiter
* Halbgläiter
* Verdränger)

oder wievil Rümpf si häi:
* äi Rumpf = Monohull
* zwäi Rümpf = Katamaran
* drei Rümpf = Trimaran.

## Weblingg

## Fuessnoote
Bahnhof Wettingen

De **Bahnhof Wettige** isch de Bahnhof vo de Schwiizer Gmeind Wettige und isch im Johr 1876 eröffnet worde. Sit de Renovation und em Umbau vo 2013 isch er rollstuhlgängig.

## Gschicht

D Schwiizer Nordoschtbahn het im 1847i zwüsche Züri und Bade di erschti Iisebahnlinie vo de Schwiiz eröffnet. S Trassee isch damals aber an Wettige vorbi gführt worde, au um de doppelt Übergang über d Limmet z vermiide. D Linieführig isch dann geänderet worde. D Iisebahnbrugg zwüsche Noiehof und Wettige isch im 1875 bauet worde, die zwüsche Bade und Wettige im 1877 und im 1876 het me de Bahnhof Wettige iigweiht, wo in de Nöchi vom Chloschter Wettige ligt, relativ wir ewäg vom Dorf.

E grösseri Bedütig het de Bahnhof übercho, wo im 1877 d Schwiizer Nationalbahn (SNB) d Iisebahnstrecke Winterthur–Wettige und Zofige–Wettige eröffnet het und d Schwiizer Nordoschtbahn d Strecki vo Bade uf Bülach.

Scho vo 1907 bis 1909 het's im Wettiger Bahnhof en Oberleitig geh, wil uf Aaregig vo de Maschinefabrik Oerlike zwüsche Wettige und Seebach e Versuechsstrecki für elektrischi Lokis betribe worde-n-isch.

Im Johr 1912 isch de Bahnhof erwitered worde und im 1919 d Gleisalag. Di endgültig Elekrtifiziirig isch erscht im 1942 bauet worde und en witere Umbau het de Bahnhof im 1982 erläbt. Vo Oktober 2011 bis Juni 2013 het me dann d Gleisaalage vom Bahnhof modernisiirt und d Zugänge zu de Perron umbaut, so dass sie rollstuhlgäng worde sind. Am 21. Juni het d Eröffnigsfiir vom umbaute Bahnhof stattgfunde.

## Weblink

## Einzelnochwis
Festplattenlaufwerk

E **Festblatte** ( = **HDD**) oder **Hard Disk** (abkürzt **HD**) isch e magnetischs Spiichermedium in dr Kompiutertechnik, wo Daate uf dr Oberflechi vo rotierende Schiibe im Innere vom ene Ghüüs gschriibe wärde. Drbii wird die hertmagnetischi Beschichdig vo dr Oberflechi vo dr Blatte magnetisiert.  Dur d Remanänz wird eso d Informazioon gspiicheret. Bim Ablääse vo dr Informazioon liist dr Lääschopf d Magnetisierig vo dr Blattenoberflechi.

Im Geegesatz zu Spiichermedie wie Magnetband oder Lochsträife, wo sequenziell adressierbar si, zelle Festblatte zu de diräktadressierbare Spiichermedie (engl. , DASD), wil mä s Medium nid linear muess ablääse, bis mä zun ere bestimmte Spiicherstell cha choo.

Nöierdings git s Flaschspiicher mit vergliichbare Spiicherkapazidääte, sogenannt Solid-State-Drives (SSDs) und Hübridspiicher (Kombinazioon us SSD und Festblatte), wo über die gliiche Schnittstelle (SATA usw.) kommuniziere und vilmol au as „Festblatte“ bezäichnet wärden. Dr Briis vo de SSD isch aber aktuell immer no dütlig hööcher as dä vo de HDDs.

D Bezäichnig „Festblatte“ chunnt drvoo, ass d Magnetblatte im Geegesatz zur „Wäggselblatte“ fest mit em Laufwärk beziehigswiis mit em Kompiuter verbunde isch. Si entspricht dr änglische Bezäichnig „Hard Disk“ und bestoot im Geeagesatz zu flexible (ängl. *floppy*) Schiibe in Diskette us eme starre Material.

## Weblingg

* Lexikon der Festplatten
* tecchannel.de: ''„50 Jahre Festplatte“'', 13. Septämber 2006
* HDD from inside: Main parts – Fotioserii mit ere Beschriibig anhand vom ene 3,5″ SATA drive. (änglisch)
* Festplattenschnittstellen im Überblick
* A brief History of Areal Density

## Fuessnoote
Soundprozessor

E **Saundbrozässer** (**SPU**, änglisch *Sound Processing Unit*) isch e Brozässer, wo uf d Verarbäitig und d Erzüügig vo Doon spezialisiert isch. In dr Gschicht vo de Häimkompiuter spiile Saundcharte e Rolle, wie öbbe bim Commodore C64 und bim Amiga; en Usnaam isch s Nintendo 64 gsi, wo käi äigene Saundbrozässer ghaa het und alles, was mit em Doon z due ghaa het, mit em Hauptbrozässer berächnet het, was sich nit sälte an dr Doonkwalideet vo mängge Spiil gräächt het.

Mit dr Entwigglig vom Personal Computer (PCs) häi Saundcharte mee und mee die Ufgoobe übernoo. Hüte si d Saundcharte in modärne Kompiuter vilmol e feste Bestanddäil vo dr Hauptplatine.
Schiff

E **Schiff** isch e grosses Wasserfaarzüüg, wo noch em archimedische Prinzip schwümmt. Es underschaäidet sich vom Floss, wil s en äigene Aadriib het, und vom Boot in erster Linie wäge sinere Gröössi.

## Wirtschaft
Schiff wärde in Wärfte baut. Wenn dr Rumpf fertig isch, loot me s Schiff bim Stapellauf i s Wasser, und denn tuet me s taufe und erst nochär wird s fertig usgrüschdet. Der erchste Reis vom ene Schiff seit me «Jumpferefaart». Zum es Schiff repariere, chunnt s mäischtens in e Drochedock oder e Schwümmdock.

Schiff sin s wichdigschte Transportmiddel für Massegüeter. Stückguet wird hützudags vor allem in Kontainer uf Containerschiff transportiert. Die grööschte Schiff sin d Ööltanker, wo mee as 560'000&nbsp;tdw (*Tons Deadweight*) oder öbbe 100'000&nbsp;BRT (Bruttoregisterdonne) chönne ha.

Sit spöötischtens de 1960er Joore stoot d Passaschierschifffaart mee und mee im ene Konkurränzkampf mit em Flugverkeer. Si wird wäge däm us eme räine Transbortmiddel imer mee zum ene vilsytige Verkeersmiddel, bsunders im Berych Erlääbnisräise und Chrüzfaarte.

Im Betriib het es Schiff als Kennzeiche en Fahne ufghänkt.

## Aarte vo Schiff
Schiff, wo über s Meer faare, wärde au as *Seeschiff* bezäichnet, die andere, wo nume uf de Flüss und de Seeü faare, häisse *Binneschiff*.

## Technik
Mit de spezielle Määss wird e Schiff genauer beschriibe.

Doodrzue ghööre zer Hauptsach:
* d Verdrängig
* d Traggfähikäit
* dr Ruumghalt
* d Tonnaasche
* d Brutto- und d Nettoruumzaal (BRZ, NRZ)
* dr Diefgang
* verschiideni Lengiaagoobe

## Dr Ufbau vom ene Schiff

# Dr *Bug* isch dr vorderi Däil vom Schiffsrumpf.
# Dr *Bugwulscht* verbesseret d Ströömigsäigeschafte und sänggt dr Verbruuch vo Trybstoff.
# Mit em *[[Anker]]* wird s Schiff am Boode vom Wasser festgmacht, wenn s nit faart.
# D *Backbordsyte* isch die linggi Syte vom Schiff, wemmä vom Heck gegen e Bug luegt. I der Nacht kennzäichnet mä sä mit eme roote Liecht.
# D *Stüürbordsyte* isch em Schiff syni rächti Syte, wemmä vom Heck gegen e Bug luegt. I der Nacht hät’s dört es grüens Liecht.
# S *Heck* isch dr hinderi Däil vom Schiff.
# S *Oberdeck* isch s Deck, wo dr Rumpf gegen oobe zuemacht.
# D *Ufbaute* si alli Ufbaute ooben uff em Oberdeck.
# E Motorschiff wird mit eme *Propäller* oder ere *Schiffsschruube* oder ere Wasserdüüse aatriibe; S Tampfschiff het e Tampfmaschine und e Propäller oder es Atriibsrad; es git grossi Meerschiff mit Atomatriib.
# D Abgaas vom Schiffsmotor wärde über e *Chemmi* abgläitet.

## Weblingg
Liste von alten Bäumen in der Schweiz

Der Artikel beschrypt alti und grossi Böim i de Schwiiz.

## Weblingg
* ''Der grösste bekannte Kirschbaum der Schweiz'' Artikel uf schweizerbauer.ch vom 13. Februar 2013
* ''Der dickste Stamm im Land'' Artikel uf tagblatt.ch vom 25. Oktober 2012

## Fuessnote
Linner Linde

D **Lende vo Lenn** (au *Linner Linde*) isch en alti Summerlende (*Tilia platyphyllos*), wo am Ortsiigang vo Lenn stoht. Si ligt, sit de Fusionierig vo Linn mit de Gmeinde Gallecherch, Under- und Oberbözberg, uf em Gmeindsbann vo Bözbrg im Kanton Aargau in de Schwiz.

## Beschriibig
S Alter vom Baum isch nöd klar. Nach ere Legende isch er im 1668 vom letzschte überläbende Lenner uf em Grab vo de Iiwohner vom Dorf pflanzt worde, wo an de Pescht gschtorbe si. Aber de Baum het e Stammumfang vo 11 Meter, isch also vermuetlich dütlich älter. Mit dem Stammumfang isch d Lenner Lende de mächtigscht Baum im Aargou, und er het e Höchi vo öppe 25 Meter. 

## Varia
D Lende vo Lenn isch i de dritte und vierte Folg vo de föifte Staffle en Schauplatz vom Schwizer Krimi «Der Bestatter». För de Film hät me äxtra s Gitter ewäg gno, eso dass de Totegräber Luc Conrad (gspillt vom Mike Müller) i di hohli Lende ine goh chan.

## Literatur
* Viktor Wohler: *Mathematisches zur Linner Linde.* In: *Mitteilungen der aargauischen Naturforschenden Gesellschaft.* 22 (1945), S. 202–214 (online).
* Kurt Derungs: *Baumzauber. Die 22 Kultbäume der Schweiz.* Amalia. 2008. 192 Site. ISBN 978-3-905581-27-0.
* Conrad Amber: *Baumwelten.* Kosmos, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-440-14594-4, S.&nbsp;192.

## Weblink

* ''Gemeinde Linn, Linner Linde – ein Ausflugsziel'' Artikel uf brugg-zurzach.regiomagazin.ch
* ''Schweiz: Pestlinde in Linn'' uf ZEIT ONLINE]
* ''Linner Linde – D Lende vo Lenn'' uf linnerlinde.ch

## Einzelnochwiis
Nussbaumen AG

**Nussbaume** isch en Ortsteil vo de politische Gmäind Obersiggetal. De Ortsteil hät zirka 500 Iwohner. S Wappe vom Ort zeigt en Ast vomene Nussbaum. E Persönlichkeit vom Ort isch di Geistlichi Liliane Juchli. 

Datei:Nussbaumen (AG) IMG 9782 ShiftN.jpg|S Zentrum vo Nussbaume
Datei:Liliane Juchli2858wp.JPG|D Ordesschwöster Liliane Juchli (* 1933)