open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1744

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Februar: Im Theatre Royal in Covent Garden z London wird s Oratorium Semele vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 25. Mai: Noch em Dod vum letschte Firscht Carl Edzard fallt Oschtfrisland an Preuße.
* 16. Augschte: Im Eschtrychische Erbfolgchrieg marschiere preußischi Druppe z Behmen yy. Am 16. Septämber erobere si Prag.

## uf d Wält chuu
* 6. Augschte: Jakob Heinrich Meister, schwyzerische und französische Theoloog und Autor
* 25. August: Johann Gottfried Herder, e dütsche Dichder, Übersetzer, Theoloog und Gschichts- und Kultur-Filosoof vo dr Weimarer Klassik
* 28. Oktober: William Hodges, änglische Moler

## gstorbe
* 30. Mai: Alexander Pope, änglische Dichter
* 9. Augschte: James Brydges, 1. Duke of Chandos, britische Bauherr un Mäzen

## Weblink
1743

|}
## Was isch bassiert?
* 27. Juni: Im Eschtrychische Erbfolgchrieg siige in dr Schlacht bi Dettinge di verbindete Eschtrycher un Brite iber d Franzose.
* In dr sizilianische Hafestadt Messina bricht d Pescht uus. Iber 30.000 Mänsche stärbe.

## uf d Wält chuu
* 8. Februar: Louis d’Affry, Schwyzer Landammann
* 13. Februar: Joseph Banks, änglische Naturforscher
* 13. April: Thomas Jefferson, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 25. Juli: Pierre-Maurice Glayre, Schwyzer Bolitiker un Diplomat

## gstorbe
* 7. Septämber: Johann Peter von Ludewig, wirttebärgische Hischtoriker

## Weblink
1742

|}
## Was isch bassiert?
* 24. Jänner: Dr Wittelsbacher Karl I. Albrecht vu Bayern wird as Karl VII. zum Remisch-Dytsche Chaiser gchrent.
* 13. April: Z Dublin wird s Oratorium *[[Messiah]]* vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 17. Mai: In dr Schlacht bi Chotusitz im Erschte Schlesische Chrieg sigt Preußen unter em Friedrich II. Eschtrych.
* 11. Juni: Dur britischi Vermittlig chunnt dr Vorfride vu Breslau zwische Preußen un Eschtrych zstand. Eschtrych mueß Schlesien an Preußen abdrätte.
* 28. Juli: Dr Fride vu Berlin zwische Preußen un Eschtrych macht em Erschte Schlesische Chrieg en Änd un bstetigt dr Vorfride vu Breslau.

## uf d Wält chuu
* 26. Jänner: Jakob Saresy-Battier, Baasler Ufkläärer und Fabrikant
* 1. Juli: Georg Christoph Lichtenberg, e dütsche Naturforscher und Schriftsteller
* 25. Augschte: Peter Burckhardt, Schwyzer Bolitiker
* 19. Septämber: Andreas Merian, Schwyzer Bolitiker

## gstorbe
* 31. Dezämber: Karl III. Philipp, Pfalzgrof un Kurfirscht vu dr Pfalz

Datum nit bekannt
* Johann Gottfried Riemschneider, dytsche Operesänger un Komponischt

## Weblink
1741

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Jänner: D Oper Deidamia vum Georg Friedrich Händel wird urufgfiert.
* 16. Februar: Eschtrychische Erbfolgchrieg: Eschtrych, Großbritannie, Russland, Sachsen un d Niderlande schließe z Dresden e Koalition gege Preuße.
* 22. Augschte bis 14. Septämber: Dr Georg Friedrich Händel komponiert s Oratorium *[[Messiah]]*.
* Interregnum: S Hailig Remisch Rych isch zum erschte Mol syter anne 743 ohni Chenig oder Chaiser.

## uf d Wält chuu
* 4. Februar: Elizabeth Cook, Frau vum britische Seefahrer James Cook
* 7. Februar: Johann Heinrich Füssli, Schwyzer Moler
* 22. Augschte: Charles Clerke, britische Seefahrer
* 17. Oktober: Heinrich Zimmermann, dytsche Entdeckigsraisende
* 15. Novämber: Johann Caspar Lavater, Zürcher Pfarrer und Ufkläärer
* 10. Dezämber: Salomon Landolt, Schwyzer Bolitiker un Moler

Datum nit bekannt:
* 1740 oder 1741: Michael Arne, änglische Komponischt

## gstorbe
* 28. Juli: Antonio Vivaldi, italienische Komponischt
* 19. Dezämber: Vitus Bering, dänisch-russische Marineoffizier un Entdecker

* begraben am 13. Juli: Lucas Feyerabend, Schwyzer Schryner un Bildhauer

## Weblink
1740

|}
## Was isch bassiert?
* 27. Februar: Im Theater in Lincoln’s Inn Fields wird s Oratorium L’Allegro, il Penseroso ed il Moderato vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 31. Mai: Dr Friedrich der Große wird noch em Dod vu sym Vater Friedrich Wilhelm I. Chenig vu Preuße. 
* 20. Oktober: D Maria Theresia wird Erzherzogi vu Eschtrych un Chenigi vu Ungarn. Di wyblig Erbfolg noch em Karl VI. lest dr Eschtrychisch Erbfolgchrieg uus. 
* 22. Novämber: S Dramma per musica *[[Imeneo]]* vum Georg Friedrich Händel wird z London urufgfiert.
* 16. Dezämber:  Mit em Yymarsch vu Preuße in Schlesie, wu zue Eschtrych ghert, fangt dr Erscht Schlesisch Chrieg as Dail vum Eschtrychische Erbfolgchrieg aa.
* Berlin het as erschti dytschi Stadt iber 100.000-Yywohner un wird dodermit zur Großstadt.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 26. Februar: Pierre-Nicolas Chenaux, Schwyzer Revolutionär
* 27. Merz: Niklaus Franz von Bachmann, Schwyzer General
* 5. Mai: Joseph Leonz Andermatt, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 10. Augschte: Samuel Arnold, änglische Komponischt
* 14. Augschte: Pius VII., Papscht vu 1800 bis 1823

Datum nit bekannt:
* 1740 oder 1741: Michael Arne, änglische Komponischt

## gstorbe
* 5. Jänner: Antonio Lotti, italienische Komponischt

## Weblink
Alexander von Württemberg

Dr **Alexander Christian Friedrich Graf von Württemberg** – wia-nr mit seim ganza Nama ghoißa hôt – (* 5. November 1801 z Kopenhagen, † 7. Juli 1844 z Wildbad), ischt a deitschr Dichter ond Offizier gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Schwôb Alexander vo Wirdaberg ischt am 5. November 1801 en dr deenischa Hauptstadt Kopenhagen uff d Welt komma. Sei Vadder isch dr Herzog Wilhelm Friedrich von Württemberg, a Bruader vom Keenich Friedrich I. von Württemberg, gwäa ond sei Mueder d Wilhelmine von Thunderfeld-Rhodis, a Hofdam us-ma niidriga Adl. Weil so ebbes dômôls ibrhaupt et standesgemäß gwäa ischt, hôt em Alexander sei Vadder fir sich selber ond drzua au noh fir älle seine Nôchkomma uffs wirdabergische Thronrecht vorzichda miaßa. Drom hend dia Nachfahra au bloß da Titl „Graf“ fihra däffa. Wia’s dômôls beim Hochadel so iiblich gwäa ischt, hôt dr Alexander zerscht amôl a milidärischa Ausbildong zo-ma Berufsoffiziir durchlaufa. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, ischt’r als Oberschtleitnant ens dridde wirdabergische Reiterregiment eitredda, wo z Esslenga am Necker stazioniirt gwäa ischt. En sellra Stadt hôt dr Alexander em Obera Palmscha Palää am Marktplatz gwohnt.

Em Jôhr 1828 hôt der Môô em Oberamtsrichder Georgii sei Villa en Serach abkauft ond zo-ma scheena kloina Schlessle ausbaua lassa. Weil sich dr Alexander e-ma graußa Maß dr Dichtkonscht vorbonda gfihlt hôt, hôt sich oft en sellem Schlessle a kloina Schar vo Dichter troffa: dr Weinsberger Justinus Kerner, dr Stuegerter Gustav Schwab, dr Diibenger Ludwig Uhland ond dr Reitlenger Hermann Kurz. Schbädr hôt sich deam Heifle noh dr eschtreichische Lyriker Nikolaus Lenau ôôgschlossa, wo mit-em Alexander vo Wirdaberg en-ra diafa Freinschaft vorbonda gwäa ischt. Des Heifle bezeichnet mr heitzodag als Seracher Dichterkreis. Bei ihre Zammakinft hend dia Manna an rega Gedanka-Ausdausch pfleagt ond sich gegaseidich ihre neieschde Werk vorgleasa, om zo heera, was de andre dorzua moinet.

Em Alexander seine meischde Gedicht send em Vorleger Johann Friedrich Cotta von Cottendorf seim «Morgenblatt für gebildete Stände» voreffentlicht wôrra. Bei sellem Bläddle isch zeitweis dr Wilhelm Hauff Chefredakdeer gwäa.

Mit-em Alexander seira Gsondheit isch’s oft et gued bschdellt gwäa. Drom hôt’s dean Môô 1843 nôch Italia zoga, wo-nr a Lenderong vo seine Leida erhofft hôt. Nôchdem sich sei Wonsch abr et erfillt hôt, ischt’r em Jôhr druff wiider en sei Hoimet zruckkomma ond vo de Ärzt zor Kur nôch Wildbad gschickt wôrra. Deet hôt’r am 7. Juli 1844 sei Leaba ausghaucht. Grad amôl 42 Jôhr alt isch der Môô wôrra.

## A Auswahl vo seine Werk
* 1837: *Gedichte*
* 1838: *Lieder des Sturms*
* 1841: *Gesammelte Gedichte*
* 1843: *Gegen den Strom* (Sonette)

## Litradur
* 
* 
* Katharina Hild, Nikola Hild: *Schlösser in der Region Stuttgart*, Kabidl *Schlösschen Serach* uff de Seida 53 bis 55, Silberburg-Verlag, Diibenga, 1. Ufflag vo 2009, ISBN 978-3-87407-818-4

## Weblink

* An Ausschnidd us-ma Flyer vo dr Stadt Esslenga, wo ondr andrem au a Bildle vom Schlessle Serach zeigt.
Salze

As **Salz** bezäichnet mä chemischi Verbindige, wo us positiv gladnige Ione (Katione) und negativ gladnige Ione (Anione) ufbaut si. Die Ione si dur ionischi Bindig verbunde. Bi *anorganische Salz* wärde d Katione hüfig vo Metall und d Anione hüfig vo Nitmetall oder deren iiri Oxid bildet. Als Feststoff bilde si gmäinsam en Ionegitter. As *organischi Salz* bezäichnet mä alli Verbindige, wo bin ene mindestens äi Anion oder Kation en organischi Verbindig isch.

## Äigeschafte vo Salz

* Vil Salz si bi Ruumtämpratuur Feststoff mit relativ hooche Schmelzpünkt. Es git Salz, wo zimlig hert und spröd si und glatti Bruchkante überchömme, wenn si mechanisch bearbäitet wärde. Die Äigeschafte si zimlig tüpisch für Feststoff, wo dur e Ionegitter ufbaut si und dorum Kristall bilde. Aber nit jede kristallin Stoff isch e Salz. So bildet Zucker (Saccharose) au Kristall, het aber kä Ionegitter und ghöört nit zu de Salz.

* E Hufe Salz si wasserlööslig und unlöslich in de mäiste organische Löösigsmiddel. Bi wasserlööslige Salz überwindet s Wasser d Gitterenergii vom Ionegitter dur Hüdratazioon. Wenn d Hüdrazionsenergii öbbe so grooss oder gröösser isch as d Gitterenergii, isch s Salz zimlig bis guet lööslig. In Löösige bilde Wassermolekül um die äinzelne Ione zimlig ängi Mäntel. As Reakzion wird daas in dr Chemii vilmol eso daargstellt: \mathrm{ NaCl_{(s)}\ \longrightarrow\ Na^+_{(aq)}\ +\ Cl^{-}_{(aq)} }S (s) wiist uf e Feststoff aane und (aq) markiert, ass s Ion hüdratisiert isch.

* Drochnigi Salzkristall si elektrischi Isolatore. Salzschmelzene und wässrigi Löösige hingege si Elektrolüte: si läite dr elektrisch Strom wil iiri Ione frei bewegligi Laadigsdrääger si.

* Wenn sich Salz in Wasser lööse, cha daas dr pH-Wärt vo dr Löösig verändere. Wenn s Salz kä Iifluss uf e Wärt het, reedet mä vo *nöitrale Salz*. Zu de nöitrale Salz ghöört au s Natriumchlorid, s Chochsalz. Anderi Salz mache dr pH-Wärt hööcher oder diefer. Mä reedet vo *[[Basen (Chemie)|basische]]* oder *[[Säuren|suure]] Salz*. Us dr Zämmesetzig vo dr Verbindig isch s schwiirig abzschetze, wie e bestimmts Salz reagiert. Grundsetzlig gältet aber: Anione (Süüriräst) vo starke Süürene reagiere mäistens nöitral. Süüriräst vo schwache Süürene reagiere mäistens basisch. Wenn sich Salz in wässrige Löösige vo organische Molekül lööse, wie z. B. vo Biomolekül, cha s zur Denaturierig vo de Biomolekül choo oder au drzue, ass d Makromolekül usgfellt wärde. Die Wirkig vo Salz wird dur die sogenannti Hofmeister-Räije charakterisiert.

## Fuessnoote
Stickstoff

**Stickstoff** () isch e chemischs Elimänt mit dr Ornigszaal 7 und em Sümbool N. Es läitet sich vo dr latiinische Bezäichnig *nitrogenium* ab (vo altgriech. νιτρον *nitron* „Laugesalz“ und γενος *genos* „Häärkumft“). Die dütschi Bezäichnig *Stickstoff* erinneret draa, ass molekulare Stickstoff Flamme uslöscht („verstickt“) oder ass in räinem Stickstoff Lääbewääse versticke. Im Periodesüsteem stoot s in dr fümfte Hauptgruppe oder Stickstoffgruppe und in dr zwäite Periode. 

Elementar chunnt dr Stickstoff nume in dr Form vo zwäiatomige Molekül vor (molekulare Stickstoff, au Distickstoff, Summeformle N2); er isch mit 78 % dr Hauptbestanddäil vo dr Luft. In dr Ardkruste chunnt anorganisch bundnige Stickstoff sälte vor; vo Bedeutig isch er nume in Salpetervorkomme.

Im Lauf vo dr Evoluzioon het sich e Stickstoffkräislauf vo de Ökosüsteem usbildet: As Bestanddäil vo Protein und vile andere Naturstoff isch dr Stickstoff essenziell für Lääbewääse, won en im ene energiiintensive Brozäss (Stickstofffixierig) organisch binde und eso nutzbar mache. Das bassiert zum Bischbil enzymatisch am ene Eisen-Schwefel-Cluster, won e Kofaktor vom Enzym Nitrogenase isch.

## Litratuur
* Markus Bernhardt-Römermann, Jörg Ewald: *Einst zu wenig, heute zuviel: Stickstoff in Waldlebensgemeinschaften*. Gefahrstoffe – Reinhaltung der Luft 66(6), S.&nbsp;261–266 (2006), .
* Harry H. Binder: *Lexikon der chemischen Elemente – das Periodensystem in Fakten, Zahlen und Daten.* S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3

## Weblingg

## Fuessnoote
1739

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier entdeckt s Kap Circoncision uf dr Bouvetinsle.
* 16. Jänner: Z London wird s Oratorium Saul vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* Jänner: Di *[[Deutsche Gesellschaft (Bern)|Deutsche Gesellschaft zu Bern]]* wird grindet. 
* 4. April: Im King's Theatre am Londoner Haymarket wird s Oratorium Israel in Egypt vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 18. Septämber: Im Fride vu Belgrad verliert Eschtrych noch em Russisch-Eschtrychische Tirkechrieg Nordserbie mit Belgrad, Nordbosnie un di Chlai Walachei an s Osmanisch Rych. 

## uf d Wält chuu
* 24. Merz: Christian Friedrich Daniel Schubart, dytsche Dichter

## gstorbe
* 12. Septämber: Reinhard Keiser, dytsche Komponischt

;Datum nit bekannt
* Pieder Moron, Bünder Buechdrucker

## Weblink
1738

|}
## Was isch bassiert?
* 4. Februar: Dr Joseph Süß Oppenheimer wird vor dr Dor vu Stuegert hiigrichtet, sy Lyych wird johrelang hange loo.
* 15. April: D Opere *[[Serse]]* vum Georg Friedrich Händel wird am Londoner Kings' Theatre urufgfiert.

## uf d Wält chuu
* 4. Juni: Georg III., Chenig vu Großbritannie
* 9. Augschte: Anna Pestalozzi, Frau vum Johann Heinrich Pestalozzi
* 21. Oktober: Georg Marcus Stein, badische Orgeleböuer

## gstorbe
* 4. Februar: Joseph Süß Oppenheimer, wirttebärgische Hoffaktor un Finanzrot un Opfer vun eme antisemitische Justizmord
* 12. Mai: Karl Wilhelm von Baden-Durlach, badische Markgrof, Grinder vu Karlsrue

## Weblink
1737

|}
## Was isch bassiert?
* 11. Oktober: E Ärdbidem im Ruum Kalkutta (Indie) forderet rund 300.000 Doti. 
* Dr Laggsfanghändel zwisch em aidgnessische Basel un Frankrych wird glest.
* Sidler us em Hauestainerland grinde im Banat s Dorf Saderlach.

## uf d Wält chuu
* 19. April: Wilhelm Bernhard von Muralt, Schwyzer Militer un Bolitiker

## gstorbe
* 12. Merz: Karl Alexander, Herzog vu Wirttebärg
* 1. Dezämber: Caroline vu Brandeburg-Ansbach, dytschi Prinzässin un dur Hochzyt Chenigi vu Großbritannie un Kurfirschti vu Hannover

## Weblink
1736

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Februar: Di eschtrychisch Dronerbi Maria Theresia hyrotet dr Franz I. Stephan vu Lothringe, wu wgäe däm sy Stammland Lothringe gege s Großherzogtum Toskana mueß dusche. 
* 19. Februar: Im Covent Garden Theatre wird d Ode Alexander’s Feast vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 15. April: Rebellischi Krose steh uf gege d Herrschaft vu dr Republik Genua une riefe dr Weschfal Theodor von Neuhoff zum Chenig vu Korsika uus. 

## uf d Wält chuu
* 19. Jänner: James Watt, schottische Erfinder

## gstorbe
* 1. Juli: Ahmed III., Sultan vum Osmanische Rych

## Weblink
1735

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Jänner: D Oper Ariodante vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* Dr Carl von Linné fiert in sym Wärch *[[Systema Naturae]]* d Taxonomy in dr drei Naturrych yy. 

## uf d Wält chuu
* Dezämber: Charles Green, britische Aschtronom
* 22. Dezämber: Ulrich Bräker, Schwyzer Schriftsteller

## gstorbe
* 8. Oktober: Yongzheng, chinesische Chaiser

## Weblink
1732

|}
## Was isch bassiert?
* 23. Februar: S Oratorium Esther vum Georg Friedrich Händel wird urufgfiert.
* Dr Johann Heinrich Zedler git dr erscht Band vum *[[Grosses vollständiges Universal-Lexicon Aller Wissenschafften und Künste|Grosse vollständige Universal-Lexicons Aller Wissenschafften und Künste]]* uuse, s umfangrychscht enzyklopedisch Projäkt vum 18. Johrhundert. Bis 1754 erschyne 64 Bänd.

## uf d Wält chuu
* 22. Februar: George Washington, 1. Bresidänt vu dr USA
* 31. Merz: Joseph Haydn, eschtrychische Komponischt

## gstorbe
* 4. Dezämber: John Gay, änglische Schriftsteller

## Weblink
1731

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Februar: D Opere *Poro* vum Georg Friedrich Händel uf e Libretto vum Pietro Metastasio wird z London urufgfiert. D Titelroll singt dr Kaschtrat Senesino.

## uf d Wält chuu
* 6. Jänner: Ludwig Eugen, wirttebärgische Herzog

## gstorbe
* 5. Mai: Daniel Defoe, britische Schriftsteller *([[Robinson Crusoe]])*
* 15. Septämber: Catherine Repond, aini vu dr letschte Fraue, wu in dr Schwyz wäge Häxerei aagschuldigt un hiigrichtet woren isch

## Weblink
1730

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Juli: Dr Lorenzo Corsini wird vum Konklave as Noofolger vum Benedikt XIII., wu am 21. Februar gstorben isch, zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Dr fascht blid 78-jehrig stygt as Clemens XII. uf dr Hailig Stuel.
* 5. Augschte: Dr Friedrich, Chronprinz vu Preuße, wird bi dr Flucht vor sym Vater ufgriffen un wird in d Feschtig Küstrin brocht. Sy Kamrad Hans Hermann von Katte wird vun eme Militergricht wäge Fahneflucht un Hochverrat zue läbeslanger Feschtigshaft verurdailt. Dr preußisch Chenig Friedrich Wilhelm I. wandlet d Strof in d Dodesstrof um un zwingt sy Suhn bi dr Hiirichtig vu sym Kamrad 6. Novämber zuezluege. 
* Noch eme Ufstand vu dr Janitschare gege dr Ahmed III. wird Mahmud I. Herrscher im Osmanische Rych.

## uf d Wält chuu
* 1. April: Salomon Gessner, Schwyzer Dichter, Moler un Verleger
* 5. Augschte: Georg Joachim Zollikofer, Schwyzer Theolog un Dichter vu Chilchelieder
* 14. Oktober: Jean-Joseph Rodolphe, elsässische Hornischt, Gyger, Komponischt un Musikpedagog

## gstorbe
* 29. Jänner: Peter II., russische Zar
* 21. Februar: Benedikt XIII., Papscht

## Weblink
1729

|}
## Was isch bassiert?
* 1. September: Z Reims grindet dr Duechhändler Nicolas Irénée Ruinart s eltscht no hit aktiv Champagnerhuus.
* 2. Dezämber: D Opere *[[Lotario]]* vum Georg Friedrich Händel wird z London urufgfiert. 

## uf d Wält chuu
* 22. Januar: Gotthold Ephraim Lessing, e Dichter vo dr dütsche Ufkläärig
* 6. Septämber: Moses Mendelssohn, dytsche Philosoph
* 22. Oktober: Johann Reinhold Forster, dytsche Naturwisseschaftler un Entdecker

## gstorbe
* im August: Attilio Ariosti, en italiänische Komponist
* 5. Augschte: Thomas Newcomen, änglische Erfinder

## Weblink
1727

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Spanie chindet dr Passus im Fride vu Utrecht, wu em Chenigrych Großbritannie d Bsitz vu Gibraltar garantiert. 
* 11. Februar: Mit em Aagriff vu Spanien uf Gibraltar fangt dr Änglisch-Spanische Chrieg aa. 
* 11. April: Z Leipzig wird d Matthäus-Passion vum Johann Sebastian Bach urufgfiert.
* 11. Juni: Noch em Dod vum George I. vu Großbritannie wird sy Suhn George II. sy Noofolger uf em Dron. Zue dr Chrenig am 22. Oktober komponiert dr Georg Friedrich Händel di vier «Coronation Anthems».
* Dr Francisco de Melo Palheta schmugglet di erschte Kaffeebohne uf Brasilie. 

## uf d Wält chuu
* 2. Jänner: James Wolfe, britische General
* 29. April: Jean-Georges Noverre, franzesische Dänzer un Choreograph

## gstorbe
* 31. Merz: Isaac Newton, änglische Mathematiker un Physiker
* 22. Juni: Georg I., britische Chenig

## Weblink
1726

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Jonathan Swift vereffetligt unter eme Pseudonym dr satirisch Roman *[[Gullivers Reisen|s Gullivers Raise]]*. S sozialkritisch Wärch wird zuen eme großen Erfolg un isch bis hite in Druck.
* Voltaire wird wäge me Stryt mit eme Mitglid vu dr Adelsfamilie Rohan in d Bastille gspeert. Dr Chenig Ludwig XV. gwehrt em d Freihait fir s Versprächen, in s Uusland z goh. Dr Philosoph goht dodruf fir drei Johr in s Exil uf Ängland. 
* Dur dr großi Brunscht wird e Großdail vu dr Stadt Reitlenga verwieschtet. Rund 1.200 Familie wären obdachlos.

## uf d Wält chuu
* 16. Jänner: Daniel Funk, Schwyzer Uhrmacher

ooni Datum: Jakob Joseph Frank, e jüüdische Sektefüerer

## gstorbe
* 8. August: Auguste Marie Johanna vu Bade, Dochter vum Markgrof Ludwig Wilhelm vU Bade-Bade
* 28. Oktober: Felix Freywiller, Schwyzer Staimetz un Bildhauer

## Weblink
1733

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Februar: Dr Dod vum Chenig August em Starke fiert zuen eme Dronhändel, wu in dr Polnisch Erbfolgchrieg minde.
* 17. Merz: Im King's Theatre z London wird s Oratorium Deborah vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 10. Juli: Z Oxford wird s Oratorium Athalia vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 10. Oktober: Frankrych erklert em remisch-dytsche Chaiser Karl VI. un Russland dr Chrieg.

## uf d Wält chuu
* 22. Jänner: Philipp Carteret, britische Seefahrer un Entdecker
* 5. Septämber: Christoph Martin Wieland, dytsche Dichter

## gstorbe
* 23. Juni: Johann Jakob Scheuchzer, Schwyzer Dokter un Naturforscher
* 31. Oktober: Eberhard Ludwig, wirttebärgische Herzog

## Weblink
1734

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Dezämber: Di Erscht Kantate vum Wynächtsoratoriums vum Johann Sebastian Bach wird vum Thomanerchor z Leipzig urufgfiert. Bis zum Jänner 1735 wird s gsamt Wärch in dr boode Hauptchilche Nikolaichilche un Thomaschilche urufgfiert.

## uf d Wält chuu
* 3. Septämber: Joseph Wright of Derby, änglische Moler
* 24. Oktober: Anna Göldi, di letscht Frau, wu mer z Europa wäge Häxerei hiigrichtet het

## gstorbe
* 16. Merz: Andreas Silbermann, dytsche Orgelböuer im Elsass

## Weblink
1725

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Februar: Am Theater am Gänsmärt z Hamburg wird s Singspiil *Bretislaus, oder Die siegende Beständigkeit* vum Reinhard Keiser urufgfiert. 
* 8. Februar: Noch em Dod vum Chaiser Peter der Große ibernimmt sy zwoti Frau as Katharina I. di russisch Chaiserchrone.
* 30. April: Im Verdrag vu Wien sait dr Chaiser Karl VI. Spanien Unterstitzig bi dr Widereroberig vu Gibraltar zue. Im Gegezug wäre di Pragmatisch Sanktion anerkännt un dr Ostender Kompanie Handelsprivilegie gwehrt.
* 3. Septämber: Mit dr Allianz vu Herrenhausen reagiere Frankrych, Großbritannien un Preußen uf dr Verdrag vu Wien.
* 22. Oktober:Am Theater am Gänsmärt z Hamburg wird s Singspiil *Die Hamburger Schlacht-Zeit, oder Der mißgelungene Betrug* vum Reinhard Keiser urufgfiert. 
* Dr Antonio Vivaldi vereffetliit d Violinkonzärt *[[Die vier Jahreszeiten|Di vier Johreszyten]]* as Dail vu syre Sammlig Opus 8 unter em Titel *Il cimento dell’armonia e dell’inventione*.

## uf d Wält chuu
* 7. Dezember: Beda Angehrn Johann Konrad, Firschtabt vu St. Galle

## gstorbe
* 8. Februar: Peter I., Zar vu Russland
* 24. Oktober: Alessandro Scarlatti, italienische Komponischt

## Weblink
1723

|}
## Was isch bassiert?
* 30. Merz: Am King's Theatre z London wird d Oper *Erminia* vum Giovanni Bononcini urufgfiert. 
* 31. Merz: Di waadtländisch Miliz unter em Jean Daniel Abraham Davel marschiert z Lausanne yy go s Waadtland vu dr Herrschaft vu Bärn z befreie. Dr Ufstand wird no wenige Däg nidergschlaa. Dr Aafierer Jean Daniel Abraham Davel wird am 24. April hiigrichtet.
* 1. Juli: Im Russisch-Persische Chrieg bricht ein neuer russischer Verband von Astrachan auf und erobert am 6. August Baku.
* 22. Septämber: Mit em St. Petersburger Vertrag chunnt dr Russisch-Persisch Chrieg zum Änd. Persie dritt Derbent, Baku un d Provinze Gilan, Māzandarān un Astarabad am Sidstade vum Kapsische Meer an Russland ab.
* 31. Oktober: Dr Joseph Wilhelm Ernst zu Fürstenberg-Stühlingen verlait syni Residänz vu Stüelinge uf Eschinge. 
* 27. Novämber:  Am King's Theatre z London wird d Oper *Farnace* vum Giovanni Bononcini urufgfiert.

## uf d Wält chuu
* 16. Juni: Adam Smith, schottische Philosoph
* 13. Augschte: Achilles Leissler, e Baasler Rootsherr und Siidebandfabrikant

## gstorbe
* 24. April: Jean Daniel Abraham Davel, Waadtländer Revolutionär

## Weblink
1722

|}
## Was isch bassiert?
* 22. Februar: Am King’s Theatre z London wird d Oper *Griselda* vum Giovanni Battista Bononcini urufgfiert. 
* 5. April: Der niderländisch Admiral Jakob Roggeveen landet am Oschtersunntig mit drei Schiff as erschte Europäer uf dr Oschterinsle.
* 16. April: Z Kopenhagen wird s musikalisch Schauspiil *Die unvergleichliche Psyche* vum Reinhard Keiser urufgfiert.
* 25. Oktober: In dr Kathedrale vu Reims wird dr zwelfjehrig Ludwig XV. zum franzesische Chenig gsalbt. 
* 25. Novämber: Am Theater am Gänsmärt z Hamburg wird d Oper *Die betrogene und nachmals vergötterte Ariadne* vumReinhard Keiser urufgfiert.

## uf d Wält chuu
* 26. Merz: Johann Daniel Salzmann, Stroßburger Jurischt un Popularphilosoph 
* 2. Oktober: Philipp Friedrich von Rieger, wirttebärgische General

## gstorbe
* 7. Juli: Estienne Roger, franzesisch-niderländische Drucker un Verleger

## Weblink
1721

|}
## Was isch bassiert?
* 28. Jänner: Am Theater am Gänsmärt z Hamburg wird d Oper *Der geduldige Socrates* vum Georg Philipp Telemann urufgfiert.
* 8. Mai: Noch em Dod vum Clemens XI. am 19. Merz wird dr Michelangelo dei Conti zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Innozenz XIII. aa.
* 20. Mai: Am King's Theatre z London wird d Oper *L'odio e l'amore* vum Giovanni Bononcini urufgfiert.
* 10. Septämber: Mit em Fride vu Nystad chunnt dr Groß Nordisch Chrieg zwische Schweden un Russland zum Änd. Schwede dritt d Biet Ingermanland, Livland, Eschtland, d Insle Ösel un Dagö un Sidkarelien an Russland ab. Doderfir chunnt s Finnland wider retuur.
* 2. Novämber: Z Sankt Petersburg losst si dr Zar Peter I. zum Chaiser vum Russische Rych uusriefe.
* 18. Dezämber: Z Kopenhagen wird d Oper *Cloris und Tirsis* vum Reinhard Keiser urufgfiert.

## uf d Wält chuu
* 4. Novämber: Giuseppe Torelli, italienische Mathematiker

## gstorbe
* 19. Merz: Clemens XI., Papscht

## Weblink
1720

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Februar: Schwede schließt im Große Nordische Chrieg Fride mit Preuße (Fride vu Stockholm): Preuße chunnt Stettin, Vorpommere bis zur Peene un d Insle Usedom un Wollin gege ne Zahlig vu 2 Millione Daler. 
* 2. April: Am King's Theatre z London wird d Oper *Numitore* vum Giovanni Porta unter dr Laitig vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 27. April: Am *[[Her Majesty’s Theatre|King's Theatre]]* z London wird d Oper *[[Radamisto]]* vum Georg Friedrich Händel urufgfiert. 
* 14. Juli: Mit em Fride vu Frederiksborg chunnt zwische Dänemark un Schwede dr Groß Nordisch Chrieg zum Änd. Dänemark git Schwede Rügen un Vorpommere nerdli vu dr Peene un d Herrschaft Wismar retuur gege ne Zahlig vu 600.000 Daler. 
* 14. Augschte: Di spanisch Villasur-Expedition in di Great Plains z Nordamerika wird vu indianische Chrieger ufgribe.
* 19. Novämber: D Oper *Astarto* vum Giovanni Battista Bononcini wird z London urufgfiert.
* S Chaiserrych China stellt dr Aaspruch uf dr formale Oberhochhait iber Tibet. 
* D Sidseeblotere, ne britischi Spekulationsblotere mit Aadailsschyn vu dr South Sea Company blatzt.

## uf d Wält chuu
* 4. Augschte: Samuel Werenfels, Schwyzer Architäkt

## gstorbe
* 28. Juli: Johann Samuel Welter, dytsche Komponischt

## Weblink
Analytische Chemie

Die **Analütischi Chemii** isch e Däilgebiet vo dr Chemii und beschäfdigt sich mit dr Identifizierig und dr Mängebestimmig vo chemische Substanze, wo in däm Zämmehang as **Analüte** bezäichnet wärde. Si spiilt in fast alle chemische Däildiszipline e bedütendi Rolle und isch hüfig dr Gegestand vo aktuelle öffentlige Diskussione wie zum Bischbil in dr Umwältanalütik.

## Grundlegendi Arte vo dr Analütische Chemii
Dr wichdigst Underschiid isch dä zwüsche dr kwalitative Analüse, dr kwantitative Analüse und dr Strukturanalütik:

* Die *kwalitativi Analüse* beschäfdigt sich mit em *Was* im Sinn vo „Was für e Stoff isch das?“ Wenn es sich nit nume um e chemischi Verbindig handlet, sondern um e Gmisch, frogt mä „Weli Substanze si in dr Broob vorhande?“. D Grundufgoob vo dr kwalitative Analüse isch s also, d Stoff z identifiziere mit ere Noochwiisreakzioon, under Umständ noch ere Entstöörig oder Ufdrennig.
* Die *kwantitativi Analüse* beschäfdigt sich mit em *Wie vil*, d.&nbsp;h. wie vil vom ene Stoff (vom Analüt) im ene Gmisch (dr Broob) vorhande isch.Was „wie vil“ genau bedütet, isch nit driwial. Mäistens isch drmit d Konzentrazioon vom ene Stoff gmäint, also zum Bischbil wie vil mol Coffein es im e Liter Kaffi het.
* D *Strukturanalüse* beschäfdigt sich mit em molekulare Ufbau von ere Substanz (dr chemische Strukturformle oder dr Kristallstruktur).

## Litratuur
* Skoog, Leary: *Instrumentelle Analytik. Grundlagen, Geräte, Anwendungen.* Springer-Lehrbuch. Springer Verlag, Berlin 1996, ISBN 978-3-540-60450-1.
* Einax, Heinz Zwanziger, Geiss: *Chemometrics in environmental analysis.* VCH Verlag, Weinheim 1997, ISBN 3-527-28772-8.
* Georg Schwedt: *Analytische Chemie.* Wiley-VCH, 2004, ISBN 978-3-527-30866-8.
* Jander, Blasius, Strähle: *Einführung in das anorganisch-chemische Praktikum (einschl. der quantitativen Analyse).* Hirzel, Stuttgart, 15. Uflaag 2005, ISBN 978-3-7776-1364-2.
* Jander, Blasius, Strähle, Schweda: *Lehrbuch der analytischen und präparativen anorganischen Chemie.* Hirzel, Stuttgart, 16. Uflaag 2006, ISBN 978-3-7776-1388-8.
* Otto: *Analytische Chemie.* Wiley-VCH, 3. Uflaag 2006, ISBN 978-3-527-31416-4.
* *Handbuch der experimentellen Chemie; Sekundarbereich II, Band 3 + 4, Analytische Chemie und Umweltanalytik I + II.* Aulis Verlag Deubner & Co. KG, Köln.

## Weblingg

* Fachgruppe Analytische Chemie der GDCh
* aktuelle Wochenschau - Neuigkeiten aus der analytischen Forschung
* Verzäichnis vo freie Leeraagebot in dr Analütische Chemii
Lipide

**Lipid** (vo griechisch  *lípos* „Fett“, Bedoonig uf dr zwäite Silbe: *Lip<u>i</u>d*) isch e Sammelbezäichnig für Naturstoff, wo ganz oder mindestens zum grösste Däil wasserunlöslig si (hydrofob) und wo sich wäge iirer chliine Polaridäät seer guet in hydrofobe (oder lipofile) Löösigsmiddel wie Hexan lööse. Ass si in Wasser nid lööslig si, chunnt vor allem vo de lange Choolewasserstoff-Räst, wo fast alli Lipid häi. Mä däilt sä grob in versäifbari und nit versäifbari Lipid ii.

In lääbige Organisme wärde Lipid hauptsächlig as Strukturkomponänte in Zällmembrane, as Energiispiicher oder als Signalmolekül brucht. Die mäiste biologische Lipid si amfifil, d. h. si häi e lipofile Choolewasserstoff-Räst und e polari hüdrofili Chopfgrubbe. Dorum bilde si in polare Löösigsmiddel wie Wasser Micelle oder Membran. Vilmol wird dr Begriff „Fett“ as Sünonüüm für Lipid brucht, aber d Fett (Triglyceride) si nume en Undergrubbe von ene.

D Lipid chönne in siibe Grubbe iidäilt wärde: Fettsüüre, Triacylglycerid (Fett und fetti Ööl), Waggs, Fosfolipid, Sfingolipid, Lipopolysaccharid und Isoprenoid (Steroid, Carotinoid etc.)

## Litratuur
* Georg Löffler, Petro E. Petrides: *Biochemie und Pathobiochemie.* Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-42295-1
* Florian Horn, Isabelle Moc, Nadine Schneider: *Biochemie des Menschen.* Thieme, Stuttgart 2005, ISBN 3-13-130883-4
* Charles E. Mortimer, Ulrich Müller: *Chemie.* Thieme, Stuttgart 2003, ISBN 3-13-484308-0
* Jeremy M. Berg, John L. Tymoczko, Lubert Stryer: *Biochemistry.* 5. Auflage. Freeman, New York 2002, ISBN 0-7167-4684-0, teils ''online verfügbar'' bei NCBI Bookshelf
* F.D. Gunstone, J.L. Harwood, F.B. Padley: *The Lipid Handbook*. Chapman and Hall, London New - York 1986, ISBN 0-412-24480-2.
* O.W. Thiele: *Lipide, Isoprenoide mit Steroiden*. G. Thieme Verlag, Stuttgart 1979, ISBN 3-13-576301-3.
* Robert C. Murphy: *Mass Spectrometry of Lipids*, Handbook of Lipid Research Vol. 7, Plenum Press, New York and London, 1993, ISBN 0-306-44361-9

## Weblingg
* European Federation for the Science and Technology of Lipids
* Genomics of Lipid-Associated Disorders 
* Biorama: 

## Fuessnoote
1724

|}
## Was isch bassiert?
* 14. Januar: S Drama *Il Vespasiano* vum Attilio Ariosti wird am King's Theatre z London urufgfiert. 
* 20. Februar: *[[Giulio Cesare|Giulio Cesare in Egitto]]*, en italienischi Oper vum Georg Friedrich Händel mit em Libretto vum Nicola Francesco Haym wird am King's Theatre am Londoner Haymarket urufgfiert.
* 7. April: Z Leipzig wird d Johannes-Passion vum Johann Sebastian Bach urufgfiert.
* 18. April: Uruffierig vu dr Oper *Calfurnia* vum Giovanni Bononcini am King's Theatre z London.
* 20. März: Das Konklave 1724 zur Wahl des Nachfolgers des am verstorbenen tritt im Vatikan zusammen. 
* 29. Mai: Noch em Dod vum Innozenz XIII. am 7. Merz wird dr Pietro Francesco Orsini zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Benedikt XIII. aa.
* 31. Oktober: Uruffierig vu dr Oper *[[Tamerlano]]* vum Georg Friedrich Händel am King's Theatre z London. Au bi däre *[[opera seria]]* vum Händel stammt s Libretto vum Nicola Francesco Haym. 
* Z Schwäbisch Hall in dr Haulau wird s *[[Haller Löwenbräu]]* grindet. 
* Bin ere Brunscht z Balenga im Winter wäre 272 Familien obdachlos.

## uf d Wält chuu
* 6. Jänner: Johann Ignaz Felbiger, öschtrychische Abt und Pädagoog
* 22. April: Immanuel Kant, dytsche Philosoph
* 2. Juli: Friedrich Gottlieb Klopstock, dytsche Dichter

## gstorbe
* 7. März: Innozenz XIII., Papscht

## Weblink
Alkohole

**Alkohol** (, oder : s Allerfeinste, räini Substanz, äigentlig: fiins Antimonpulver) si chemischi Verbindige, wo äi oder meereri Hüdroxygrubbe (–O–H) häi, wo an alifatischi Choolestoffatom bunde si. De Alkohol, wo vo de Alkane abgläitet si, säit mä Alkanol. Zum d Alkohol klar vo Halbacetale oder Carbonsüüre abzgränze, cha mä ergänze, ass s Choolestoffatom mit dr Hydroxygrubbe nume no mit Choolestoff- oder Wasserstoffatom daf bunde si.

Wenn d Hydroxygrubbe an e Choolestoffatom bunde isch, wo Däil vom ene aromatische Ring isch, so wärde d Verbindigen as Fenol bezäichnet. Si ghööre nit zu de Alkohol, wil die Hydroxygrubbe analog zun ere Carboxygrubbe suur regiere.

Was mä in dr Umgangssprooch under Alkohol verstoot, isch s Ethanol, e drinkbare Alkohol mit dr Summeformle C2H6O.

## Weblingg
* Mitschnitte von Vorlesungen der Universität Tübingen, Experimentalchemie II, Organische Chemie.
* Schulversuche zum Thema Alkohole
* 

## Fuessnoote
Protisten

D **Protiste** ( Protista, „Urwääse“, „Erstling“) si e Grubbe vo mikroskopische Lääbewääse, wo mitenander nit nööcher verwandt si. Mä het sä aber lang as Taxon (süstematischi Äihäit) aagluegt. Alli Äizäller ghööre drzue und Öikariote mit numen e baar Zälle, also Alge, Protozoe und e baar Bilz. Dr Begriff wird nüme as wüsseschaftlig aagluegt, wird aber doo und dört immer no brucht.

## Lääbenswiis
Vili Protiste chönne sich aktiv beweege. Si chönne mit Hilf vo Gäissle oder Wimpere schwümme oder grääsme, grobble, schliiche oder laufe uf Schiinfüessli (Pseudopodie) ume. Es git Arte wo äifach nume im Wasser schwääbe, vilmol mit Hilf vo lange Zällfortsetz.

Die mäiste Protiste lääben im Meer, zum Däil nooch an dr Oberflechi, zum Däil schwääbe si im Wasser, zum Däil schnoogge si uf em Grund. Es git au sonigi, wo uf Stäi, Pflanze und äänligem hocke. Es git au Protiste in Süesswasser aber nume weenigi uf em Land. Es git heterotroofi, autotroofi, mixotroofi, äärobi und anäärobi Forme. Nid wenig Protiste lääbe au parasitisch in Dier.

D Protiste pflanze sich gwöönlig dur Zwäidäilig ungschlächtlig furt. Bin e baar Arte git s aber au Vilfachdäilige, bi andere chömme gschlächtligi Vorgäng vor.

## Bedütig
E Hufe Protiste chömme in gwaltige Zaale vor. D Überräst vo gstorbnige Protiste, wo nid verfüüle,  wie d Chiiselskelett vo de Radiolarie und Chiiselalge (Bacillariophyta) oder d Chalchschale vo de Foraminifere, forme Gstäi: Si sedimentiere uf e Grund vom Gwässer und wärde dur Diagenese zu Gstäi, zum Bischbil Chiiselschiifer und Chriide, wo vilmol ganzi Gebirgsschichte us ene bestöön.

Us urdümlige Protiste si im Lauf vo dr Evoluzioon alli hööchere vilzellige Organisme entstande, woorschinlig vor allem über dr Wääg vo dr Zällkoloniibildig, wie mä si hüte no bi gwüsse Alge cha beobachte.

Wil sich an iine d Zällbestanddäil und die wichdigste Äigeschafte vo Lääbe, wie Beweegig, Räizbarkäit oder Furtpflanzig, guet löön lo studiere, si d Protiste e beliebts Objekt in dr biologische Forschig. Nume öbbe 40 Arte chönne bim Mensch Protozoeinfekzioone verursache und die si au vo medizinischem Inträssi.

## Litratuur
* Ernst Haeckel: *Das Protistenreich. Eine populäre Übersicht über das Formengebiet der niedersten Lebewesen. Mit einem wissenschaftlichen Anhange: System der Protisten*, E. Günther, Leipzig 1878 (online bei biodiversitylibrary.org)
* Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere*. 2. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2006, ISBN 3-8274-1575-6.
* Robert H. Whittaker: *New Concepts of Kingdoms*. In: *Science*. Vol. 163, 1969, S. 150-160

## Weblingg

## Fuessnoote
Domäne (Biologie)

D **Domäne** isch di hegscht Klassifizierigskategory in dr sischtematische Yydailig vu dr Lääbewääse noch em Carl R. Woese (University of Illinois), wo jetz allgmain akzeptiert wird.

## Yydailig

Alli Lääbewääse wären in däm Sischtem in drei Domänen yydailt, doderby basiert d Unterdailig uf dr unterschidlige Struktur vu dr ribosomale Ribonukleinsyyri (rRNA). Die drei Domäne sin:

* Bakterie (Bacteria), veraltet: Eubacteria
** Di Domäne vu dr Bakterien isch in Phyla (Stämm) unterdailt.
* Archäe (Archaea), veraltet: Archaebacteria
** Di Domäne vu dr Archäen isch in Phyla (Stämm) unterdailt.
* Eukaryote (Eukaryota)
** Di Domäne vu dr Eukaryoten isch in Regna (Rych) unterdailt.

Fir d Domäne *Eukaryota* sin au d Näme *Eukarya* un *Eucarya* gängig. Woese, Kandler un Wheelis hän bi ihrem anne 1990 vereffetligte Vorschlag zur Yydailig vu dr Lääbewääsen in drei Domäne dr Uusdruck *Eucarya* brucht. 

Näb em Sischtem, wu uf dr Verwandtschaftsgrad zruckgoht, wären alli Lääbewääse no ihre Zällstruktur in zwoo Gruppen yydailt:

* Prokaryote (au «Prokaryonte»): Lääbewääsen ohni Zällchärne
* Eukaryote (au «Eukaryonte»): Lääbewääsen, wu d Zälle ne Zällchärne hän

D Aagherige vu dr Domäne Bacteria un Archaea sin Prokaryote, alli ibrige Lääbewääse sin Eukaryote. Die Yydailig no dr Zällstruktur isch kai taxonomischi Yydailig. .

Fir Vire, Viroid un Prione, wu kai Lääbewääse sin, git s en aigeni Klassifikation.

## Hischtorischi Sischtematik

Im friejere Sischtem vu dr Lääbewääse isch nit unterschide wore zwische Bakterien un Archäe, un d Archäe sin, wel si wie d Bakterie Protische sin, zue dr Bakterie grächnet wore. 

## Quälle
* Carl R. Woese, Otto Kandler, Mark L. Wheelis: *Towards a natural system of organisms: Proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya*. In: *Proceedings of the National Academy of Sciences USA.* Band 87, 1990, S. 4576–4579 (PDF).
Protozoen

**Protozoe** (Äizaal **Protozoon**; griech. πρωτόζωον *protózoon*‚ s erste Dier‘, vo πρώτο *próto* ‚ersts‘ und ζώον *zóon* ‚Lääbewääse‘, Dier‘) oder **Urdier** bzw. **Urdierli** isch e veralteti Bezäichnig für öikaryotischi Äizäller, wo wägen iirer Lääbenswiis, wo mäistens heterotrof isch, und wäge iirer Mobilidäät as dierisch aagluegt wärde. Dr Karl Grell definiert sä as Öikariote (mit äim oder meerere Zällkärn), wo als *Äinzelzälle* lääbe oder *koloniali Verbänd* bilde.

Wie au d Protiste, wo si zuen e ghööre, si au d Protozoe hüte kä Taxon mee.

D Protozoologii isch e Däilgebiet vo dr Protistologii und ghöört hützudags zur Mikrobiologii.

## Litratuur
* Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere.* 2. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2006, ISBN 3-8274-1575-6.
* Karl G. Grell: *Protozoologie.* 2. Auflage. Springer-Verlag, Berlin, Häidelbärg, Nöi York 1968.

## Weblingg
1718

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Juli: Mit em Fride vu Passarowitz chunnt dr Venezianisch-Eschtrychische Tirkechrieg zwische Venedig, Eschtrych un em Osmanische Rych zum Änd.
* 2. August: Dr Chaiser Karl VI. dritt eme Bindnis vu Ängland, Frankrych un dr Niderlande gege Spanie by.
* 4. Novämber: Uruffierig vu dr Opere *Ifigenia in Aulide* vum Alessandro Scarlatti z Wien
* 26. Novämber: Uruffierig vu dr Opere *Il trionfo dell’onore* vum Alessandro Scarlatti am Teatro dei Fiorentini z Neapel
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 21. Novämber: Friedrich Wilhelm Marpurg, dytsche Musiktheoretiker

## gstorbe
* 30. Juli: William Penn, Quäker un Grinder vu Pennsylvanie
* 5. Dezämber: Johann Friedrich Willading, Schwyzer Staatsmann

## Weblink
1717

|}
## Was isch bassiert?
* 17. Juli: Uf ere Luschtfahrt vum britische Chenig George I. uf dr Themse wird di zwoot Suite vu dr *[[Wassermusik (Händel)|Wassermusik]]* vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 15. August: Vertrag vu Amsterdam: Preuße, Russland un Frankrych bstetige si gegesytig ihre Bsitzstand, d Niderlag vu Schweden im Große Nordische Chrieg zaichnet sich ab.
* 28. Septämber: Dr Chenig Friedrich Wilhelm I. verordnet z Preuße di allgmain Schuelpflicht fir Chinder vu fimf bis zwelf Johr.
* 30. Novämber: Uruffierig vu dr Opere *Trajanus* vum Reinhard Keiser am Theater am Gänsmärt z Hamburg.
* 30. Novämber: Mongolischi Dsungare dringen in s tibetisch Lhasa yy un verwieschte d Stadt. D Tibeter bitte dr chinesisch Chaiser Kangxi um Hilf.
* 28. Dezember: Uruffierig vu dr Opere *Jobates und Bellerophon* vum Reinhard Keiser am Theater am Gänsmärt z Hamburg.

## uf d Wält chuu
* 19. Februar: David Garrick, änglische Schauspiiler
* 13. Juni: Johann Jacob Fechter, Schwyzer Böumaischter
* 25. Dezämber: Giovanni Angelo Graf Braschi, as Pius VI. Papscht vu 1775 bis 1799

## gstorbe
* 13. Jänner: Maria Sibylla Merian, Schwyzer Naturforscheri un Chinschtleri

## Weblink
1716

|}
## Was isch bassiert?
* 8. März: Dr Karl XII. vu Schwede marschiert im Große Nordische Chrieg mit ere 7.000 Mann starken Armee z Norwegen yy, bsetzt d Hauptstadt Christiania (Oslo), un belageret d Feschtig Akershus. 
* 8. Juni: Noch em Dod vum Johann Wilhelm wird sy Brueder Karl III. Philipp neie Kurfirscht vu dr Kurpfalz un Herzog vu Pfalz-Neuburg un vu Jülich un Berg. 
* Dr preußisch Chenig Friedrich Wilhelm I. schänkt em russische Zare Peter I. s Bärnstaizimmer.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 20. Jänner: Karl III., Chenig vu Spanie

## gstorbe
* 8. Juni: Johann Wilhelm, Pfalzgrof
* 14. Novämber: Gottfried Wilhelm Leibniz, dytsche Universalglehrte

## Weblink
1715

|}
## Was isch bassiert?
* 3. Mai: Totali Sunnefinschternis z Ängland un z Nordeuropa
* 17. Juni: Dr Markgrof Karl Wilhelm vu Bade-Durlach grindet Stadt Charlsrue mit dr Grundstalegig vum Schloss Charlsrue im Hardtwald. 
* 1. Septämber: Dr fimfjehrig Ludwig XV. wird noch em Dod vu sym Urgroßvater Ludwig XIV. Chenig vu Frankrych.
* 6. Septämber: Z Schottland chunnt s zum erschten Ufstand vu dr Jakobite.
* Im Große Nordische Chrieg chunnt s zue Schlachten um Pommern.
* Frankrych eroberet d Insle Mauritius.

## uf d Wält chuu
* 18. Merz: Johannes Weinmar, dytsche Orgelbauer

Datum nit bekannt
* um 1715: John Hawkesworth, änglische Journalischt un Schriftsteller

## gstorbe
* 1. Septämber: Louis XIV., franzesische Chenig

## Weblink
1714

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Augschte: In dr Seeschlacht bi Hanko sigt di Chaiserli Russisch Marine iber di schwedisch Flotten im Große Nordische Chrieg.
* 7. Septämber: Mit dr Bstetigung vum Rastatter Fride bim Frideskongress z Bade im Aargau hert dr Spanisch Erbfolgchrieg uf.
* 1. Oktober: Uruffierig vum musikalische Schauspiil *Die oesterreichische Großmuth, oder Carolus V.* vum Reinhard Keiser am Theater am Gänsmärt z Hamburg 
* 20. Oktober: Dr Georg I., Herzog un Kurfirscht z Hannover, wird noch em *Act of Settlement* as negschte proteschtantische Verwandte Noofolger vu dr Queen Anne, wu am 12. Augschte gstorben isch, in dr Westminster Abbey zum Chenig vu Großbritannien un Irland gchrent.

## uf d Wält chuu
* 12. Februar: Sebastian Sailer, schwebische Schriftsteller
* 8. Merz: Carl Philipp Emanuel Bach, dytsche Komponischt
* 19. Novämber: Hans Conrad Orelli, Schwyzer Chaufme und Politiker

## gstorbe
* 12. Augschte: Anne, Chenigi vu Großbritannien un Irland

## Weblink
1713

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Februar: Janitschare nämme no heftigem Widerstand dr 1709 noch eme Russlandfäldzug in s Osmanisch Rych uusgwichene schwedische Chenig Karl XII. fescht.
* 11. April: Dr Fride vu Utrecht wird gschlosse, dr wichtigscht vu mehrere Verdreg zum Änd vum Spanische Erbfolgchrieg.
* 19. April: Dr Karl VI. bstimmt in syre *„Pragmatische Sanktion“*, ass im Huus Habsburg wyybligi Noochuu erbbrächtigt sin, wänn s kaini männlige het.
* 13. Juli: In dr St Paul's Cathedral z London wird s Utrechter Te Deum und Jubilate vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 26. Novämber: Z Raschti fange Frankrych un Eschtrych Verhandlige aa go em Spanische Erbfolgchrieg e Änd z setze. Dr *Rastatter Fride* chunnt im Johr derno zstand.

## uf d Wält chuu
* 15. Merz: Nicolas Louis de Lacaille, franzesische Aschtronom
* 25. Juni: Marie-Marguerite Brun-de Maison-Forte, französischi Dichterin und Lexikograafin

## gstorbe
* 8. Jänner: Arcangelo Corelli, italienische Komponischt
* 25. Februar: Friedrich I., Chenig vu Preuße

## Weblink
Mikrobiologie

D **Mikrobiologii** (altgriechisch μικρός *mikrós* „chlii“, βίος *bíos* „Lääbe“, λόγος *lógos* „Wort“, „Leer“) isch e Däilgebiet vo dr Biologii. Es isch d Wüsseschaft und Leer vo de Mikroorganisme, also vo Lääbewääse, wo mä als Individue nit vo bluttem Aug cha gsee. Doodrzue ghööre Bakterie, Bilz, Protozoe (Urdierli), äi- und wenigzälligi Alge („Mikroalge“) und Wirus. Si wird iidäilt noch deene Grubbe vo Organisme, aber au noch em Lääbensruum vo de Mikroorganisme (Geomikrobiologii, Meeresmikrobiologii, Bodemikrobiologii) oder noch dr Aawändig in andere Diszipline (z. B. Medizinischi Mikrobiologii, Lääbensmiddelmikrobiologii, Technischi Mikrobiologii). 

## Literatur

* Moselio Schaechter, John Ingraham, Frederick C. Neidhardt: *Microbe: Das Original mit Übersetzungshilfen*. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2006, ISBN 3-8274-1798-8.
* Heribert Cypionka: *Grundlagen der Mikrobiologie*. 3. Uflaag. Springer-Verlag, Heidelberg u.&nbsp;a. O. 2006, ISBN 3-540-24084-5. (Iifüerig)
* Georg Fuchs (Hrsg.): *Allgemeine Mikrobiologie*, begründet vom Hans Günter Schlegel, 9. Uflaag. Thieme, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-13-444609-8. (Iifüerig)
* Michael T. Madigan, John M. Martinko, Paul V. Dunlap, David P. Clark: *Brock – Biology of Microorganisms*, 12. Uflaag. Pearson, San Francisco u.&nbsp;a. O. 2009, ISBN 0-321-53615-0. 
* Moselio Schaechter (Hrsg.): *Enzyclopedia of microbiology*. 3. Uflaag. 6 Bänd, Academic Press (Elsevier), Amsterdam u.&nbsp;a. O. 20009, ISBN 978-0-12-373939-1.
* Hans Günter Schlegel: *Geschichte der Mikrobiologie*, 2. Uflaag. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, Stuttgart 2004, ISBN 3-8047-2086-2.
* Herbert Hof, Rüdiger Dörries, Gernot Geginat, Robert Lee Müller: *Mikrobiologie*, Thieme Verlag, Stuttgart 2000, ISBN 3-13-125311-8. 
* Gerhard Mittenhuber, Michael Hecker: *blätter zur berufskunde Diplom-Biologe/Diplom-Biologin Mikrobiologie*. W. Bertelsmann Verlag, Gütersloh 1999, ISBN 3-7639-2761-1.
* Eckhard Bast: *Mikrobiologische Methoden*, Spektrum Akademischer Verlag Gustav Fischer, Häidelbärg, Berlin 2001, ISBN 3-8274-1072-X.
* Herbert Weber (Hrsg.): *Wörterbuch der Mikrobiologie*, Gustav Fischer Verlag, Jena, Stuttgart, Lübeck, Ulm 1997, ISBN 3-437-35040-4
* Allen I. Laskin, Hubert A. Lechevalier (Editors): *Handbook of Microbiology - Condensed Edition*, CRC Press Inc., Cleveland, Ohio 1974, ISBN 0-87819-585-8 

## Weblingg
1719

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Jänner: Di schwedisch Armee unter em General Carl Gustaf Armfeldt bricht d Belagerig vu Trondheim im Große Nordische Chrieg ab un fangt mit em Ruggzug in Richtig Schweden aa. Wu d Armee s Öyfjell iberquert, chunnt e hetfige Schneesturm uf, 3700 vu dr 5800 Mann starken Armee verfriere («Dodesmarsch vu dr Karoliner»).
* 23. Jänner: Dr Chaiser Karl VI. hebt di boode Grofschafte Vaduz un Schelleberg vum Grof Anton Florian vu Liechtestaa zue me Firschtetum unter em Name Liechtestaa.
* 25. April: Dr Roman *[[Robinson Crusoe]]* vum Daniel Defoe wird vereffetligt. Dr „erscht änglisch Roman“ isch eso erfolgrych, ass innerhalb vu aim Johr drei Neiuflage, vier dytschsprochigi Ibersetzige um am 20. Augschte ne Furtsetzig vum Wärch erschyne. Au anderi Autore vereffetlige bal sognännti «Robinsonade».
* Juni: Z Ängland fangt d Sidseeblotere aa, aini vu dr erschte Spekulationsblotere. 
* 20. Novämber: Im Große Nordische Chrieg schließt Schwede dr Fride vu Stockholm mit em Kurfischtetum Hannover. Schwede dritt gege ne Zahlig vu 1 Million Rychsdaler s Herzogtum Breme un Verden an Hannover ab.
* Unter dr Schirmherrschaft vum Chenig George I. wird z London d *[[Royal Academy of Music (Opernunternehmen)|Royal Academy of Music]]* grindet. Derwylscht dr Johann Jacob Heidegger di chaufmännisch Laitig ibernimmt, wird dr Georg Friedrich Händel musikalische Laiter. 

## uf d Wält chuu
* 14. Novämber: Leopold Mozart, dytsche Komponischt

## gstorbe
* 3. September: Johann Heinrich May dr Elter, dytsche lutherische Theolog, Philolog un Historiker

## Weblink