open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kirche Höngg (Zürich)

D **Chile Höngg** isch e refermierti Chile z Züri.

## Gschicht
Si isch die alt Dorfchile vo Höngg, wo ane 1934 als Stadtkwartier zu Züri ygmeindet worden isch.

E Chile vo Höngg isch s erschte Mol ane 870 inere Urkund erwäänt; mit dem Dokumänt hät de Landeloh, wo dozmol vermuetli de Grundherr vo Höngg gsi isch, d Chile em Chlooschter Sanggalle gschänkt.

Im Middelalter isch d Chile ufs Patrozinium vom heilige Mauritius gweit gsi. Si isch im alte Bischtum Konschtanz und i dem sim Dekanaal Chloote gsi. Die gross Pfarrei Höngg hät au d Dörfer Rägeschdorf, Niderhasli und Afoltere betreut. Vo ane 1376 bis 1837 hät si em Chlooschter vo Wettige ghört.

Sid de Reformazioon hät me d Chile für de refermiert Kult pruucht. Im 18. und 19. Jaahrundert isch si vergrösseret und umbout worde.

D Chile staat über em Limetdaal grad oben a der Öiropabrugg.

D Orgle vo 1972 isch vom Carl Theodor Kuhn z Mänidorf, und d Glogge hät de Jakob Chäller vo Züri-Understraass 1863 ggosse. Die vier Glogge gheisse mit de Mundartnäme:
* *Elfiglogg*
* *Bättzytglogg*
* *Sturmglogg*
* *Lycheglogg* und *Vieriglöggli*

## Siehe auch
* Lischte vo de Chile z Züri

## Literatur
* Verschönerungsverein Höngg: *Renovation und 1100 Jahre Kirche Höngg.* Zürich 1970.

## Weblink

* Website vo der Chilegmeind Höngg
Swissmill

D **Swissmill** isch die grööschti Müli vo dr Schwiiz.

D Firma het der Sitz z Züri. Hütt verarbeitet d Swissmill öppe 200'000 Donne Choorn pro Joor zu Määl und Griess.

S Undernääme goot zrugg uff e chlyni Müli, wo im 19. Joorhundert underhalb vo Züri a dr Limet gstanden isch. Das isch denn uf em Gebiet vo dr Gmeind Ussersyl gsi, wo am Ändi vom 19. Joorhundert zu Züri ygmeindet worden isch. Me het em Betriib mit dr Zyt eifach d *Stadtmüli* gseit. Ane 1913 het d *Mülignosseschaft vo de Schwiizer Konsumveräin* a däm Ort en induschtrielli Grossmüli bout. Spöter sind wyteri Hüüser drzue cho, so wie i de 1950er Joor s 40 Meter hööche Choornsilo.

Als Fabrigg vo de Konsumgnosseschafte isch d Stadtmüli e Deil vom Konzärn vo Coop worde. Ane 1998 het d *Stadtmühle CMZ Zürich AG* mit der Müli *Minoterie Coop Rivaz*, wo sid 1917 im wattländische Rivaz am Gämfersee gsi isch und au dr *Mülignosseschaft vo de Schwiizer Konsumveräin* ghört het, zäme d *Swissmill* gründet. Ane 2001 isch d Müli z Rivaz zuetoo worde und d Fabrigg het me apoche; hüüt isch dört im e modärne Huus s *Vinorama* vom Lavaux.

Zum mee Lagervoluume z gwünne, het d Swissmill s Choornsilo a dr Limet vo 2013 bis 2016 uff 118 Meter Höchi vegrösseret. Es isch schynts jetz s hööchschte Choornsilo vo dr Wält, und es isch s zweithööchschte Huus z Züri.

## Weblink

* Gschicht vo der Swissmill

## Fuessnoote
1235

|}

## Was isch bassiert?
* 2. Juli: Dr Kaiser Friedrich II. tuet sin Soon, dr König Heinrich (VII.), wo gägen iin en Chrieg azettlet het, lo verurdeile und läbenslang yschpeere.
* 15. Juli: Dr Kaiser Friedrich II. hürootet d Isabella vo Ängland; si isch sini vierti Frau.
* 15. August: Dr Kaiser erloot uff em Rychsdag z Mainz es Gsetz füre Landfriide. Das isch s erschte Gsetz im Römisch-düütsche Rych, wo me denn näbe dr latynische Fassig au d Versioon i der middelhochdüütsche Sprooche gschribe het. Das Gsetz heiisst der ''Mainzer Landfriede.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Leuzige

## uf d Wält cho
* dr Herzog Heinrich XIII. vo Bayern

## gschtorbe
* 5. November: d Beatrix vo Schwoobe, Königin vo Kaschtilie und Leon

## Weblink
1236

|}

## Was isch bassiert?
* Z Stroossburg foot dr Nöibou vom Münschter aa.
* D Spanier erobre d Stadt Cordoba.
* 14. Januar: dr änglisch König Heinrich III. hürootet d Eleonore vo dr Provence.
* D Mongoole erobere die bulgarischi Stadt Bilar.
* Es isch Chrieg z Litaue.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Aarberg, Arch, Brenzikofen, Dietwil, Hasle, Chiise, Oberrüti, Oberwyl, Olsberg, Root

## uf d Wält cho
* d Königin Violante vo Kaschtilie

## gschtorbe
* dr Sultan Iltutmish vo Delhi

## Weblink
1237

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konrad IV. wird düütsche König.
* Dr Kaiser Friedrich II. goot uf Itaalie.
* 25. September: Ängland und Schottland einige sech uf d Laag vo dr Gränze zwüsche de beide Länder.
* Es isch Chrieg z Sürie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Baabehuuse

## uf d Wält cho
* dr französisch Troubadour Adam de la Halle *(öppe 1237)*

## gschtorbe
* 10. April: dr Bischof Landri de Mont vo Sitte

## Weblink
1238

|}

## Was isch bassiert?
* D Mongole erobere die russische Stedt Wladimir und Moskau.
* D Aragoneese erobere Valencia.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Opfershofe

## uf d Wält cho
* dr König Magnus vo Norweege

## gschtorbe
* 17. Februar: dr Bischof Heinrich vo Basel

## Weblink
1240

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Rudolf I. wird Graf vo Habsburg.
* D Mongoole erobere Kiew.
* Es änglischs Chrüüzzugsheer chunt is Heilige Land.
* Dr koptisch Autoor 'Abul Fada'il Ibn al-'Assal schrypt z Ägüpte s Gsetzbuech *[[Fetha Negest]]*.
* Es isch Chrieg z Südfrankrych.
* Z Süditallie foot dr Bou vom Castel del Monte aa.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Luuterbrunne

## uf d Wält cho
* d Königin Margarete vo Schottland

## gschtorbe
* dr jüdisch Dichter Abraham ben Samuel ibn Chasdai

## Weblink
1241

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ulrich der Erscht, der Stifter, wird Graf vo Wirttebäärg.
* D Mongoole erobere Krakau und Buda und chöme bis uff Wien.
* Es isch Chrieg z Ängland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Rapperschwyl im Kanton Bärn

## uf d Wält cho
* d Eleonore vo Kaschtilie, Königin vo Ängland

## gschtorbe
* dr isländisch Tichter Snorri Sturluson
* dr Papscht Coelestin der Viert

## Weblink
1242

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Russland.
* Es isch Chrieg z Südfrankrych.
* Dr Ali Abu l-Hasan as-Said wird Kalif vo de Almohaade.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Galmiz, Moosseedorf, Schmitte
* s Insle Mainau im Bodesee

## uf d Wält cho
* d Königin Beatrix vo Portugal
* die heiligi Margreet vo Ungarn
* dr byzantinisch Tichter Georgios Pachymeres

## gschtorbe
* 10. Februar: dr Kaiser Heinrich (VII.), Herzog vo Schwoobe
* dr Berthold vo Urach, Apt vo Tennebach und Apt vo Lützel

## Weblink
1243

|}

## Was isch bassiert?
* D Stedt Bärn und Fryburg schlüsse es Püntnis.
* 8. Mai: Chlingnau wird s erschte Mol als Stadt gnännt.
* Es isch Chrieg z Südfrankrych.
* D Mongolle erobere Kayseri und grossi Deil vo Anatoolie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Adligenswil, Berg am Irchel, Joone, Moosleerau

## uf d Wält cho
* d Alix vo dr Bretagne

## gschtorbe
* dr Markgraf Hermann V. vo Baade
* dr Bischof Boso vo Sitte

## Weblink
1244

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Südfrankrych.
* 24. August: D Ayyubiide erobere Jerusalem.
* Es isch Chrieg z Ängland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Alvaneu

## uf d Wält cho
* dr Graf Bonifaz vo Savoye

## gschtorbe
* dr Graf Otto II. vo Ravenschburg
* dr irisch Tichter Donnchadh Mór Ó Dálaigh

## Weblink
Campione d’Italia

**Campione d’Italia** isch en iteliäneschi Gmeind i dr Provinz Chuum (*Como*).

## Geografy
D Gmeind lyt zwüsche de Tessyner Gmeinde Bissone, Lugano, Arogno, Melide und Collina d’Oro und isch nid diräkt mit em übrige iteliänische Staatsgebiet verbunde. Es isch also en Exklaafe vo Italie i der Schwiiz.

Die nöchschti iteliänischi Gmeind isch Lanzo d’Intelvi, si isch änet em Bärg öppe ei Kilometer über Schwiizer Gebiet vo Campione d’Italia ewägg.

S Dorf Campione d’Italia, oder au eifach *Campione*, lyt am Oschtuufer vom Luganersee. S Gmeindgebiet isch nume öppe zweèhalb Kwadratkilometer gross. Es isch ganz unden am stotzige Bärghang vo dr Sighignola. Vom Hang oben abe chöme zwe Bärgbech, und uf de alte Schuttfächer vo dene het me d Hüüser vo Campione bout. Uf der Nordsyte hört s Gmeindgebiet bi de Felswänd grad oben am See uf. Mit em Ortsdeil Caprino vo Lugano, wo uf der Oschsyte vom See lyt, het Campione nume e ganz e churzi Gränze vo öppe hundert Meter. Dr lengscht Deil vo dr Gränze vo Campione isch zu dr Gmeind Arogno, wo wyter am Bärg obe lyt. Es het es baar Fuesswääg, wo me zu de Wyyler vo Arogno ufe und grad wyter uf d Sighignola und uf Italie übere chunt. E Strooss goot nume vo Süüde här uf Campione, vo der Tessiner Gmeind Bissone us. Bi *Punta* isch die alti Zollstazioon.

I dr Middi vom Luganersee het Campione au no gmeinsami Gränze mit de Tessiner Gmeinde Melide und Collina d’Oro uf dr Weschtsyte vom See.

## Gschicht
Dr Toto vo Campione, e Grundherr am Luganersee i dr Zyt vo de Langobarde, het ane 777 sis Land em Bischof Thomas vo Mailand gschänkt. S Dorf het me sid em spoote Middelalter als Däil vo dr äiggnössische Lampfogtei Lugano agluegt. Das het ane 1797 uufghört, wo dr Napoleon z Oberitalie die Cisalpinischi Republik ygrichtet het, wo Campione jetz drzueghört het. 1798 het dr Napoleon denn die ännepirgische Vogteie zum helvetische Kanton Tessin gmacht, und so isch die spezielli geografischi Situazioon vo Campione als Exklaafe entstande. D Gmeind het zu irem Name ane 1933 dr Zuesatz *d’Italia* überchoo.

Z Campione isch dr Schwiizer Franke s übleche Gält. D Lüüt vom Dorf fahre mit Tessiner Autodafele ume, und d Gmeind zaalt a d Chöschte vo dr Schwiizer Infrastruktuur, wo si mit tarf bruuche. Si het e schwiizerischi unud au en iteliänischi Poschtleitzahl.

Sid 1917 isch z Campione e Spiilbank gsi. Im Juli 2018 isch s *Gasino* verlumpet; es het 132 Millione Euro Verluscht gmacht.

## Fotine

Campioned'Italia.JPG|mini|Campione
Casinò di Campione, day1.jpg|s Gasino vo Campione
Casinò di Campione, night.jpg|s Gasino i dr Nacht
Campione d'Italia 01.jpg|s Ufer vom See
02SantuarioGhirli.jpg|d Chile vo dr Muettergottes


## Weblink

* Campione d’Italia Azienda turistica
* 

## Fuessnoote
Jusos

D **Arbeitsgemeinschaft der Jungsozialistinnen und Jungsozialisten in der SPD**, kurz Jusos, isch d Jugendorganisation vo dr dütscha Partei SPD.

## Struktur
Jedis SPD- Mitgliid, wo noch net 36 Johr isch, isch utomatisch o Juso. Sit 2014 koschtet a Juso- Mitglidschaft 12€ im Johr.

Nach aigena Angaba hon d Jusos sit 10 Johr konstant rund 70.000 Mitgliider.

### Strömunga
Es gitt viile Strömunge innerhalb vo de Jusos. Grob ka ma bi dr Jusos zwüscha zwoa Strömung unterschiide. Uf dr linka Siita gits des "Netzwerk Linkes Zentrum" un d "Traditionalisten". Eher pragmatisch oder konservativ isch d "Pragmatische Linke". D "Reformsozialisten" wenn usserhalb vo dr links- rechts Schematik sii.  

Aber o wenn d Landesverbänd aner Strömung zugordnet werra sind se net immer homogen, es gitt immer Unterbezirk, wo zu andere Strömunge ghöre.

## Weblink

* Offizielli Website
* Potsdamer Grundsatzerklärig vo dr Jusos (pdf) (112&nbsp;kB)

## Fueßnote
2. Bundesvorstand der Jusos und Juso-Bundesbüro
Campione

**Campione** bedüütet:

* Campione d’Italia, e Gmeind i dr Provinz Chuum *(Como)*
* Campione del Garda, e Deil vo dr Gmeind *Tremosine sul Garda* am Gardasee 
* im Iteliänische öpper, wo im ene sportleche Wettkampf gwunne het, immer mit em Zuesatz, so wie öppe *Campione del Mondo* (Wältmeischter) oder *Campione svizzero* (Schwiizer Meischter).
* *Campione*, e japanischi Romanreie
Lanzo d’Intelvi

**Lanzo d’Intelvi** isch e Frakzion vo dr iteliänische Gmeind Alta Valle Intelvi i dr Provinz Chuum *(Como)*.

Si lyt a dr Gränze zu dr Schwiiz und isch bis 2016 en eigeti Gmeind gsii. D Schwiizer Nochbergmeinde sind Arogno und Lugano im Kanton Tessin gsii. Die iteliänische Nochbergmeinde händ Pellio Intelvi, Ramponio Verna und Valsolda gheisse.

S ehmolige Gmeindgebiet isch bis uff e Bärg Sighignola gange, wo en schöne Uusichtspunkt über em Luganersee isch.

Wyt unden uf der andere Syte a dr Sighignola lyt die iteliänischi Exklaafe Campione d’Italia.

## Architektur
* d Pfarrchile San Siro
* d Chile Madonna di Loreto
* d Chile vo dr Muetter z *Scaria*
* d Chile Santi Nazaro und Celso

## Literatur
* Marco Lazzati: *La Valle Intelvi, le origini, la storia, l'arte, il paesaggio, gli artisti comacini.* Mailand 1986.

## Weblink

* ''Lanzo d'Intelvi'' uf comuni-italiani
* Val d’Intelvi auf valleintelvi.info
1245

|}

## Was isch bassiert?
* Z Ängland isch Chrieg.
* Dr Papscht Innozenz IV. het z Lyon es Konzyl. Do derby wird dr Kaiser Friedrich II. für bannt und abgsetzt erkläärt.
* Dr Bou vo dr Aptei Westminster bi London foot a.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Mundelsheim, Rechberghuuse, Rudersberg

## uf d Wält cho
* dr württebärgisch Ridde Markward vo Hailfinge

## gschtorbe
* dr arabisch Grammatiker Ibn Yaʿīsch

## Weblink
Turicum

**Turikum** – latynisch *Turicum* – isch en antiki Ortschaft im Gebiet vo de Helvezier gsi.

Dr Ortsname *Turicum* chunt s erschte Mol uf ere Inschrift vor, wo me ane 1747 uf em Lindehoof gfunde het. Dä Schtei isch öppe ane 180 ufs Grab vom Röömer Lucius Aelius Urbicus gstellt worde.

Es isch es römischs Dorf gsi, wo dört glägen isch, wo d Limet us em Zürisee flüsst, und do druus isch vil spööter d Stadt Züri woorde. Es sind i de Altstadtkwartier vo Züri vil Räschte vo der römische Sidlig gfunde worde, uf em Lindehoof, em Wyplatz und am Limetquèè. Uf dr Insle *Grosse Hafner* het me Schpuure vome römische Tämpel gfunde. I der Umgäbig sind römischi Guetshööf gsi, z Albisriede, z Altstette, z Örlike, z Wipkinge und z Wolishofe.

Au scho us de vorrömischen Epoche sind z Züri Fünd fürechoo. Dass sid der Ysezyt immer Lüüt a dere Stell bout hend und s Dorf kontinuierlich bis i d Römerzyt exischtiert het, tarf men anää, wil d Laag am See so vil Vordeil procht het. Vo de Kelte isch derzue ane au en Woonplatz am Üetlibèèrg bekant.
 
Wo d Röömer ane 15 vor Chrischtus vo Oberitalie us s Alpegebiet vo Räzie eroberet hend, isch für se d Verbindig vom Alperhygebiet zu de römische Stedt im weschtleche Middelland offe gsi. Und do isch der Ort Turikum für se als Wäägstazioon und als Seehafe wichtig worde. Das Dorf het der Charakter vome «vicus» gha, es isch also nid e befeschtigti Stadt gsi. Zerscht isch s Züripiet i der römische Provinz *Gallia Belgica* gsy, sid em spoote erschte Joorhundert nach Chrischtus denn i dr Provinz *[[Germania superior]]*; das heisst uf dütsch «Obergermanie». Turikum isch d Zollstazion zwüsche de Provinze Gallie bzw. Germanie unden am Zürisee und Räzie oben am See gsi. Im vierte Joorhundert isch ufe Lindehoof es Kaschtell mit starche Muure cho. Do druff isch im Middelalter d Pfalz vo de römisch-dütsche König gstande.

## Literatur
* Regula Frei-Stolba, Reinhold Kaiser, Anita Siegfried u.&nbsp;a.: *Geschichte des Kantons Zürich.* Band 1: *Frühzeit bis Spätmittelalter*. Werd-Verlag, Zürich 1995, ISBN 3-85932-158-7.
* Margrit Balmer: *Zürich in der Spätlatène- und frühen Kaiserzeit. Vom keltischen Oppidum zum römischen Vicus Turicum.* Zürich/ Egg 2009, ISBN 978-3-905681-37-6.

## Weblink
* ''Turicum I – Vom keltischen Oppidum zum frühkaiserzeitlichen Vicus'' uf stadt-zuerich.ch
1246

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Ängland.
* 22. Mai: Der Heinrich Raspe wird zum düütsche Geegekönig gwäält.
* 15. Juni: Dr öschtryychisch Herzog Friedrich II. chunt im Kampf geege d Ungarn ums Lääbe.
* 1. September: Der König Konrad IV. hürootet die bayrische Prinzässin Elisabeth.
* Z Passau wird s erschte Mol es Buech us Babbyr gmacht.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Botmige

## uf d Wält cho
* 24. März: dr flämisch Filosoof Heinrich vo Mechele

## gschtorbe
* dr Bischof Siegfried vo Rägeschburg
* dr Herzog Friedrich II. vo Öschtrych

## Weblink
1249

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ludwig IX. chunt mit eme Chrüüzzugsheer uf Ägüpte.
* Es isch Chrieg z Italie.
* Es isch Chrieg z Finnland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Krumbach, Fränkedorf

## uf d Wält cho
* dr Markgraf Friedrich vo Baade

## gschtorbe
* 16. Januar: dr Bischof Lüthold II. vo Basel
* 6. Juli: dr Graf Rudolf I. vo Habsburg-Laufeburg

## Weblink
1251

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Innozenz IV. exkommuniziert dr düütsch König Konrad IV..
* Dr Friedrich III. wird Herzog vo Oberlootringe.
* 4. April: D Mechtild vo Baade hürootet der Graf Ulrich I. vo Württebärg. Das isch für s Land rings ume Schwarzwald wichtig, wil s Huus Württebärg jetz es vil es gröösers Gebiet beherscht. Stuttgart chunt zu Württebärg.
* Dr Ottokar II. Přemysl wird Herzog vo Öschtrych.
* dr französisch König Ludwig IX. isch im Heilige Land. Er chunt bis uf Nazaret.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Safnere

## uf d Wält cho
* dr Bischof Burchard vo Metz

## gschtorbe
* dr Herzog Matthäus vo Lootringe
* dr Graf Berthold vo Andechs-Meran
* dr Bischof Volkard vo Chur

## Weblink
Dünkirchen

**Dünkirche** (, , im fläämische Ortsdialäkt *Duunkerke,* , ) isch e industrielli Haafestadt an dr südliche Küschte vo dr Nordsee, in dr ehmolige Provinz Französisch-Flandern, öbbe zwänzg Kilometer westlig vo dr belgische Gränze zue dr Stadt De Panne. Si isch e französeschi Gmaind, di nördlichschti Stadt vo Frankriich un dr Hauptort vum gliichnamige Arrondissement, wo us sibä Kantöön bestoot un ungefähr em Französisch-Westhoek entschpricht. Verwaltigstechnisch isch Dünkirche e Unterpräfektur (franz.: *Sous-préfecture*) vom Departement Nord, in der Regioon Hauts-de-France.

D Stadt sälber hät öbbe nüünzgtausend Iiwooner. Dr ängeri Balligsruum Dünkirche chunnt uf fast zwaihunderttausend Iiwooner un umfasst sibzää Gmainde zringsume, wo im Kommunalverband Dünkirche (franz.: *Communauté urbaine de Dunkerque*) organisiert si. Vo groosser nationaler Bedütig isch Dünkirche wäge sim Seehaafe am Ärmelkanal, wo s drittgröscht Seehaafegebiet (franz.: *Grand port maritime de Dunkerque*) in Frankriich isch nach dem vo Marseille un Le Havre, mit ere Ii- un Usgangszaal zwüsche vierzg un füüfzg Millione Tonne im Güeterumschlag.

Historisch isch d Stadt äng mit dr *Dünkirchner Kaperer,* dr Korsare, verchnüpft, wo die driibendi Seestritchraft wäärend em Achtzigjöörige Chrieg gsi si. D Stadt isch au bekannt wägen em *[[Karneval]] vo Dünkirche,* wo jeedes Joor stattfindet.

## Weblingg

* Offizielli Website
* Fremdevercheersamt
* Offizielli Website vom Kommunalverband
* Offizielli Website vo dr Seehaafegebiet  

## Fuessnoote
Openair Literatur Festival Zürich

S **Openair Literatur Festival Züri** isch es internazionals Literaturfestival z Züri.

Das Festival für Literatur git’s sid 2013 jedes Joor. Es het sin Platz im Alte Botanische Garte uf dr Schanz.

D Organisatoore sind s Literaturhuus Züri und s «Chauflüüte». D Läitig isch bim Andreas Heusser, de Gesa Schneider und de Corina Freudiger.

Im Programm vom Festival findt me Lääsige, Danzvorfüerige, Performances, Höörspiil und interdisziplinääri Projäkt. Es chöme mitenand so Schriftsteller, wo internazional bekannt sind, und au neui Lüüt uf Züri.

## Hauptprogramm 2020
D 8. Festivaluusgab isch wäge COVID-19 abgsäit worde.

Uf em Programm sin Uftritt vo Marlon James, Jhumpa Lahiri, Chris Kraus, Anthony Appiah, Uwe Timm, u.&nbsp;a. gstande.

## Hauptprogramm 2019
* Deborah Feldman, USA
* Mia Couto (MOZ)
* Lukas Bärfuss, Schwiiz
* Terézia Mora, Ungarn
* Judith Schalansky, Düütschland
* Julian Barnes, Ängland
* Roxane Gay, USA
* *Words on Stage* feat. Helene Bockhorst (Düütschland), Matto Kämpf (Schwiiz), Lara Stoll (Schwiiz), Interrobang (Schwiiz), Simon Chen (Schwiiz)

## Hauptprogramm 2018
* John Banville, Irland
* Sofi Oksanen, Finnland
* Rebecca Solnit, USA
* Clemens J. Setz, Düütschland
* Irvine Welsh, Schottland
* Carolin Emcke, Düütschland
* Teju Cole, USA
* Schwiizer Spoken Word: Patti Basler, Renato Kaiser, Knackeboul, Lisa Christ, Jens Nielsen

## Hauptprogramm 2017
* John M. Coetzee, Süüdafrika
* Junot Díaz, Dominikanischi Republik und USA
* Judith Hermann, Düütschland
* Frank Spilker, Düütschland
* Anthony McCarten, Nöiseeland
* Yvonne Adhiambo Owuor, Kenia
* JOZIA, Süüdafrika
* Nora Bossong, Düütschland

## Hauptprogramm 2016
* David Mitchell, Ängland
* Peter Sloterdijk, Düütschland
* Ayelet Gundar-Goshen, Israel
* Shumona Sinha, Frankrych und Indie
* Judith Holofernes, Düütschland
* Margriet de Moor, Holand
* Ralf König, Düütschland
* Nell Zink, USA

## Hauptprogramm 2015
* John Cleese, Ängland
* Ruth Schweikert, Schwiiz
* Xiaolu Guo, China
* Wiktor Wladimirowitsch Jerofejew und Michail Schischkin, beidi vo Russland
* Sven Regener, Düütschland
* Wladimir Kaminer, Düütschland

## Hauptprogramm 2014
* Marlene Streeruwitz, Öschtrych
* Gerhard Polt, Düütschland
* Güzin Kar, Schwiiz
* Ben Moore, Ängland
* Teju Cole, USA
* Michael Stauffer, Schwiiz
* Tino Hanekamp, Düütschland

## Hauptprogramm 2013
* Olga Grjasnowa, Düütschland, und Dorothee Elmiger, Schwiiz
* Wilhelm Genazino, Düütschland
* Gerhard Meister, Schwiiz
* Martin Felder, Schwiiz
* Roger Willemsen, Düütschland
* Wiener Gruppe

## Weblink
* Website vom Openair Literatur Festival Züri

## Fuessnoote
Mundartisten

D **Mundartischte** sind e Hip-Hop-Gruppe vo Langetu im Kanton Bärn.

D Band, wo rappe tuet, isch ane 2001 gründet worde.

## Lüüt
* David Kohler, Gsang (bekannt au as Solokünschtler under em Name *Knackeboul*)
* Hans-Jakob Mühlethaler, Gitarre, Gsang
* Sven Günther, Gitarre
* Dimitri Hefermehl, Gitarre, Keyboards, Gsang
* Fabio Bardelli, Bass
* Jonas Leuenberger, Schlagzüüg, Samples

früener derby:
* Mattia Mordasini, DJ

bsunderi:
* Domi Chansorn, Schlagzüüg
* René Flückiger, Schlagzüüg
* Orpheo Deubelbeiss, Saxophon

## Wärch
* 2002: *Gift*
* 2004: *Burebuebe EP*
* 2004: *Tractus Opticus* (DVD)
* 2006: *Blauäugig*
* 2007: *Chrigu* (Soundtrack zum gliichnamige Film)
* 2010: *M*
* 2010: *Schwizer HipHop Heldä*
* 2012: *Das chunnt eus spanisch vor*

## Weblink
* Mundartisten uf marecords.ch

## Fuessnote
Gemeiner Rhabarber

Dr **Rabarbr** *(Rheum rhabarbarum)* isch e Art aus dr gleichnamige Pflanzegaddong. Es isch jeweils s Erschde, mo ma em Garda ernda kaa. Dodrmid isch s au dr erschde Kuacha, mo ma mid frischem Gmües bacha kaa. Oigendlich isch dr Rabarbr a Gmues.

## Biologii
Dr Rabarbr isch fir d Biologa a Knöterichgewächs, so wia Buachwoiza ond dr Wiesa-Sauerampfr. 

## Bsondrhoida
Dr Rabarbr hod bsondrs viel Oxalsäure. Drbei hod r dünschded no meh Säure wia roh.


Rhei_radix_157232.jpg|Rabarbrwurzla
Rhabarber-Austrieb.jpg|Dr Rabarbr kommd
Rhabarber.jpg | Rhabarbrbläddr
Rheum_rhabarbarum.2006-04-27.uellue.jpg |Gerndedr Rabarbr
Rheum_rhabarbarum_im_Gem%C3%BCsegesch%C3%A4ft.jpg|Rabarbr zom vrkaufa


## Sorda
Dr Gemeine Rhabarber (*Rheum rhabarbarum*) isch der, mo ma moischdns nemmt, zom Kocha ond Backa. Medizinal-Rhabarbr (*Rheum palmatum*) ond Chinesischen Rhabarbr (*R. officinale*) werdad zom Hoila vrwended.

## Vrwendong
Dr Rabarbr sodd ma kocha vor em essa. Wamma d Säure wegnemma will, kaa ma a bissle Natron en s Wassr doa. Drnoch kaa ma a Gsälz, Kompott, odr en Kuacha drmid bacha. D Wurzla send a Hoilmiddl. Oigendlich isch dr Rabarbr a Gmües. Drom müasd ma oigendlich Wia an Ziibelewaje zu de Gmüeswaje zähla.


File:Rhabarba- Streuselkuchen.JPG |Rabarbrkuacha mid Schdreisl
File:Rhabarber Kompott aus Sanok.JPG|Rabarbr-Kompott
File:Confiture-rhubarbe-christine-ferber.jpg|Rabarbr-Gsälz aus em Elsass


## Guck au
* Weia, Zwiibleweia odr Quiche

## Lidradur
* 

## Nedsadressa

* 
*  
* (en) 

## Mos her isch
1247

|}

## Was isch bassiert?
* 3. Oktober: Dr Wilhelm von Holland wird zum düütsche Gegekönig gwäält.
* Der joorelang Chrieg z Ängland goot z Änd.
* Der Zoll am Neker wird s erschte Mol erwäänt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Maisprach, Gäbischtorf, Vilige

## uf d Wält cho
* dr persisch Wesyr Raschīd ad-Dīn

## gschtorbe
* dr Apt Arnold I. vo Sankt Bläsi

## Weblink
1248

|}

## Was isch bassiert?
* Die Zumpft zu Spinnwättere z Basel wird gründet.
* Der Kaiser Friedrich II. isch imer no z Italie. Sini Armee kämpft gege d Stadt Parma.
* D Kaschtilier erobere d Stadt Sevilla.
* 16. Juni: Der französisch König Ludwig IX. goot ufe Chrüüzzug und fahrt uf Züpere.
* Dr Bou vo dr Alhambra foot a.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Schattdorf

## uf d Wält cho
* dr Graf Johann II. vo Holland

## gschtorbe
* dr Bischof Heinrich vo Choschtez

## Weblink
1252

|}

## Was isch bassiert?
* Dr düütsch König Konrad IV. chunt uf Sizylie.
* Dr Alfons X. wird König vo Kaschtilie und Leon.
* Z Floränz wird dr erscht Goldgulde präägt.
* D Statue vom Buddha z Kamakura wird bout.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Aesch BL

## uf d Wält cho
* 25. März: dr Herzog Konradin vo Schwoobe, dr letscht vo de Staufer, König vo Sizylie und vo Jerusalem
* dr König Hugo II. vo Züüpere

## gschtorbe
* dr arabisch Lexikograaf al-Hasan ibn Muhammad as-Saghānī
* d Königin Blanka vo Frankrych
* dr Graaf Wilhelm II. vo Gämf

## Weblink
Die Insel ohne Ufer

**Die Insel ohne Ufer** isch e Schwizer Dokumentarfilm us em Johr 2018. 

## Inhalt
En alte Maa verzellt, wie er während em Chrieg uf Frachter sini erschte Seereise gmacht het. Glichzitig schtigt in Vietnam en junge Offizier a Bord vom ene ganz neue Schwizer Schiff. In ere Reihe vo Begägnige zeigt de Dokumentarfilm d Schwizer Hochseeflotte und Läbesmittelresärve. Es wird au zeigt, dass d Schwiz plant het, im Chriegsfall Monaco z annektiere, um ane Mittelmeerhafe z cho.

## Weblink
* «Die Insel ohne Ufer» uf de Website vom Schwizer Färnseh

## Quelle
Zürich E-Prix

Dr **Züri E-Prix** isch es Autorönne, wo z Züri duregfüert worden isch.

Es isch es Rönne uf ere Rundstrecki mit Elektroauto im Programm vo dr *FIA-Formel-E-Meisterschaft*. Es isch organisiert worde vo dr Firma *Swiss E-Prix Operations AG*. Der Verein *E-Mobil Züri* het d Fääde zoge, zum dä Aalass i d Schwiiz z hole. D Stadt Züri het das Rönne für 2018 und 2019 erlaupt. Wage Widerstand bi de Bevölkerig im Quartier, isch s Rönne im 2019 nüme erlaupt worde und es Ersatzrönne isch i säbem Johr z Bärn düregfüert worde.

Am 10. Juni 2018 isch s Rönne s erschte Mol über d Büüni ggange. Me het drfür im Zürcher Kwartier Ängi im Chreis 2 e Rännstrecki abgspeert. Bi däm Wettkampf het dr Brasilianer Lucas di Grassi vom Audi-Team gwunne. Zwei Schwiizer sind am Start gsi: dr Sébastien Buemi vo *Renault e.dams* isch uf e föift Platz cho und dr Edoardo Mortara vom *Venturi Formula E Team* isch usgschide. Dr Tüütsch Nick Heidfeld, wo z Schtääfe wohnt, isch hinder em Buemi Sächste worde.

## Weblink
* Website vo Züri E-Prix
Theodor Bibliander

Dr **Theodor Bibliander** (* 1509 z Bischofszell; † 26. Septämber 1564 z Züri) isch e refermierte Theoloog und Sproochwüsseschaftler gsi.

Dr Name *Bibliander * isch e gleerti Kunschtform vom Familiename, wo dr Wüüseschaftler vo Geburt gha het; dä isch *Buchmann* gsi, und wie s bi de Humanischte Mode gsi isch, het er ne antikisiert: Buech heisst uf Griechisch *Βιβλίο*, und Maa *Άνδρας*, und do druss het er ebe *Bibliander* gmacht.

Er isch als Soon vom Rootsherr Hans Buchmann z Bischofszäll uf d Wält cho. Z Züri het er d Latynschuel psuecht und derby au alti Sprooche gleert. 1526 het er z Basel bim Konrad Pellikan und em Johannes Oekolampad wyter Theology gstudiert. Vo ane 1527 bis 1529 het er a dr Hochschuel z Liegnitz underrichtet.

Ane 1531 isch er uf Züri cho, und im nögschte Joor isch er am Grossmöischter Profässer worde. Im 1532i het er d Rosine Rordorf (1515–1564) ghürootet. Er het z Züri Vorlääsige ghalte über s Alte Teschtamänt. Die Aart, wien er die heiligi Schrift usgleit het, isch guet achoo, und er het zu de bedüütende gleerte vo dr Zürcher Hochschuel «Collegium Carolinum» ghöört. Er het die alte Sprooche und bsunders au s Hebräisch guet beherrscht, und 1543 het er z Basel die eerscht Usgab vom Koraan als trukts Buech useprocht. Er het an ere Übersetzig vo dr Bible mit gschaffet und au archäologischi Sache vo Jerusalem beschribe.

Wil sech dr Bibliander nid immer no dr z Züri grad vorherschende refermierte Leermeinig grichtet het, sondern au öppe d Uuffassige vom Erasmus von Rotterdam verträtte het, isch er in e Striit mit em Zürcher Profässer Peter Martyr Vermigli groote und scho ane 1560 früe pensioniert worde. Im Joor 1564 isch er im Alter vo 55 Joor wäge dr Pescht gstorbe. 

## Literatur
* 
* Christine Christ-von Wedel: *Theodor Bibliander (1505-1564). Ein Thurgauer im gelehrten Zürich der Reformationszeit.* Züri 2005.
* Hartmut Bobzin: *Über Theodor Biblianders Arbeit am Koran (1542/3).* In: Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 136, 1986, S. 347–363.

## Weblink
Wipkingertunnel

S **Wipchingerdunäll** isch es Ysebaandunäll z Züri.

S Dunäll isch eis vo de eerschte, wo i dr Schwiiz für d Ysebaan gmacht worden isch. Es isch es zwöispuurigs Bouwärch vo dr Linie vom Haupaanhof Züri uf Örlike, wo d Nordoschtbaan, d NOB, ygrichtet het. Ane 1856 isch s uftoo worde.

Sid 1902, wo d Baane i dr Schwiiz meerheitlech verstaatlichet worde sind, ghört s Dunäll vo Wipchinge de SBB.

Uf dr Südsyte vom Dunäll isch dr Baanhof Züri Wipchinge, und vo dört fahre d Züüg über d Limet, a dr Müli vo dr Swissmill verby und sid 1894 über de Viadukt vo Ussersyl zum Haupaanhof. Vorher isch d Streki chürzer gsi und mit ere lange Kuurfe vom Haupaanhof e Rampen uuf uf Wipchinge ggange; die alti Linie isch hüt no im Verlauf vo dr Röntgestraass z gseh.

Wil immer mee Züüg vo Züri is Glattdaal und id Oschtschwiiz faare, sind im 20. Joorhundert für d Baanstrecki Züri-Winterthur no drü anderi Dunäll düre Hügel bout worde. Grad bim Nordportaal vom Wipchingerdunäll sind au d Ygäng zum Chäferbèèrgdunäll und zum Wyybèèrgdunäll.

## Literatur
* Martin Bürlimann, Kurt Gammeter: *Wipkingen – Vom Dorf zum Quartier.* Wibichinga Verlag, Zürich Wipkingen 2006, ISBN 3-9523149-0-0.
* *Der Wipkingertunnel der SBB wird saniert.* In: Schweizer Eisenbahn-Revue, Nr 6, 1985, S. 211.

## Weblink
Agroscope

D **Agroscope** isch s Forschigsinstitut vo dr Schwiiz für Frooge vo dr Landwirtschaft.

## Organisazioon

Die Aastalt isch im Eidgnössische Departemänt für Wirtschaft, Bildig und Forschig em *Bundesamt für Landwirtschaft* zuedeilt. D Forscher probiere d Kwalitet vom Abou vo de Läbensmiddel im Land z verbessere und z hälfe, ass me sorgfältig mit em Bode umgoot und dr Schaade, wo bim Buure für d Umwält entstoot, tuet verchlynere und d Biodiversiteet pflägt. Drby undersueche si Sache im ganze Berych vo dr Landwirtschaft bis zu de fertige Läbensmiddel. 

Es ghöre vier bsunderi Institut drzue:
* s Institut für d Forschig zu de Kulturpflanze IPB 
* s Institut für d Forschig über d Dier INT
* s Institut für d Wüsseschafte vo de Läbensmiddel ILM 
* s Institut für d «Nochhaltikäit» INH*

== Gschicht ==
A der ETH Züri sind ane 1878 e Stazioon zum d Pflanzesoome kontrolliere und es Institut für d Agrarchemy gründet worde. Do druff goot s Forschigszäntrum Reckeholz bi [[Zürich|Afoltere]] zrugg, wo 1943 ygrichtet worden isch.

1886 isch i dr Weschtschwiiz e Forschigsstazioon für d [[Weintraube|Trüübel]] ygrichtet worde, wo sech drus die Eidgnössischi Forschigsastalt vo [[Nyon|Changins]] entwicklet het.

1890 isch d Probierastalt für [[Obst|Opscht]], Wyy und Gartebou z [[Wädenswil|Wädischwil]] derzue cho und ane 1901 bi Liebefäld im Kanton Bärn es Institut, wo me Chemy und Milchwirtschaft undersuecht und en Guetsbetriib het.

1874 het dr Bund z [[Thun]] mit dr eigene Zucht vo [[Pferd|Rösser]] agfange; sid 1927 het das Huus «Eidgnössischs Gschtüüt» gheisse, hüt isch es s «Schwiizerische Nazionaalgschtüüt» z [[Avenches]].

Sid 1970 git’s z [[Aadorf|Tänike]] im Tuurgau d Forschigsastalt für d Wirtschaft und d Technik vom Buure.

Und erscht 1974 isch no d Forschigsstazioon für Dier im fryburgische [[Hauterive FR|Posieux]] bout worde.

== Literatur ==
* Robert Sieber, Max Rüegg: *100 Jahre Eidgenössische Forschungsanstalt für Milchwirtschaft.* 2002.
* Josef Lehmann: *Von der Kontrollstation zum nationalen Zentrum für Agrarökologie: Zur Geschichte der landwirtschaftlichen Forschungsanstalt Zürich-Reckenholz 1878–2003.'' Zürich 2003.

## Weblink

* Website vo dr Agroscope
Martin Koepp

Dr **Martin Koepp** (* 1929; † 2016) isch e Schwiizer Architekt und Heimatschützer gsi.

## Läbe
Dr Koepp isch z Berlin ufgwachse, het dört s Gymnasium „Zum Grauen Kloster“ bsuecht und sich nochär an der Technische Hochschuel (hüt TU Berlin) als Architekt usbilde loo. Dank der Vermittlig vomene Kolleg isch er in de 1950er Johr nach 
Basel cho. Dört het er sich für d Erhaltig vo der Altstadt igsetzt, wo in de Johr vo der Hochkonjunktur rasant dezimiert worde isch. Nach ere sächsjöhrige Tätigkeit bim Basler Baudepartement het är sich als Architekt sälbschtändig gmacht. Sini Spezialität sind Umbaute, Restaurierige und Berotige gsi.

In de 1960er Johr het er bi archäologische Usgrabige in Tell Chuera in Syrie teilgnoh.

In de 1970er Johr isch er Mitglied vo der SP-Sachgruppe “Wohnliche Stadt“ gsi, wo die vor allem dur e Verkehr unwirtlech wordeni Schtadt Basel wider wohnlech het welle mache.

1984 isch der Koepp in d Grossratskommission für Dänkmolsubventione gwählt worde; bis 2001 isch är Mitglid vo dere Kommission gsi. Er isch au no Mitglid vom Bürgerrat gsi. Johrelang het er dr Invalideverband beroten und au diversi Wohngnosseschafte. Är isch Mitglid im Stiftigsrat vom Alters- und Pflägheim „Holbeinhof“ gsi.

Dr Koepp isch vom johrzähntelang Mitglid vom Basler Heimatschutz-Vorstand gsi und eini vo sine Hauptschdtütze. Im Zwanzigschte Johrhundert het dr Koepp zu de engagierte Mitkämpfer bi de diverse Volksabstimmige in Sache Basler Altstadterhaltig ghört. In de 1980er Johr het er d Ufgab gha, d Bauisproche für e Heimatschutz z schribe. Usserdäm isch er Mitglid vo der Bauteprämierigskommission gsi.

## Netzgleicher
* Dossier „Koepp, Martin“ und s Archiv vom Basler Heimatschutz im Schdaatsarchiv Basel-Stadt

## Fuessnoote
1253

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Graf Rudolf vo Habsburg hürootet d Gertrud vo Hoohebärg *(öppe 1253)*
* 10. Oktober: Dr König Konrad IV. eroberet d Stadt Neapel.
* Es isch Chrieg z Flandere.
* 22. Juli: Dr Graf Albert III. vom Tyrool stirbt.
* 29. November: Wo dr Herzog Otto II. gstorben isch, chunt d Herrschaft über Bayern an sini Söön Ludwig II. und Heinrich XIII.
* Dr Franziskaner Wilhelm von Rubruk goot uf Karakorum zum Kaan vo de Mongoole.
* D Sorbonne z Parys wird gründet.
* Dr japanische Zen-Meischter Dōgen schribt s Buech Shōbōgenzō.
* Dr Papscht Innozenz IV. bestätiget d Oordensregle vo de Klarisse.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Waldeburg

## uf d Wält cho
* dr persisch Dichter und Mudigwüsseschaftler Amir Chosrau
* d Beatrix vo Falkeburg

## gschtorbe
* 11. Augschte: d Klara von Assisi
* 16. Nofämber: d Agnes von Assisi

## Weblink
1254

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Rudolf vo Habsburg gwünnt im Kampf mit em Heinrich vo Neuenburg, em Bischof vo Basel, Pfogtei über s Chlooschter Sankt Bläsi.
* D Stadt Chaiserstuel am Rhy wird ggründet.
* D Familie vo de Freiherre vo Tägerfäld stirbt uus.
* Dr tüütsch König Konrad IV. stirbt.
* Dr französisch König Ludwig IX. chunt us em Heilige Land uf Frankrych zrugg.
* Dr ägüptisch Emir Faris ad-Din Aktay wird ermordet.
* D Uni vo Salamanca wird ggründet.
* Dr Papscht Alexander IV. wird gwäält.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Murgede
* Huuse

## uf d Wält cho
* d Königin Maria vo Frankrych

## gschtorbe
* 21. Mai: dr Herzog Konrad IV. vo Schwoobe, König vo Jerusalem
* 4. September: d Äptissi Judenta vom Fraumöischter z Züri
* dr tüütsch dichter Rudolf von Ems

## Weblink
1255

|}

## Was isch bassiert?
* Der Minnesänger Ulrich von Liechtenstein schrybt s Buech *[[Frauendienst|Frauedienscht]]*. Das isch s erschte Epos vo dr tüütsche Sprooch mit eme Erzääler, wo vo sich sälber i dr *Ich-Form* redt.
* Dr König Ludwig IX. vo Frankrych schänkt em König Heinrich III. en Elefant.
* S Herzogtum Bayern wird ufdeilt. Dr Ludwig II. überchunt Oberbayern und dr Heinrich XIII. Underbayern.
* Es isch Chrieg z Bulgarie.
* Z Preusse wird d Stadt Königsbärg ggründet.
* Dr Wilhelm vo Rubruk chunt vo Karakorum zrugg und schribt dr Pricht über syni Reis zu de Mongoole, wo dr Titel *Itinerarium Willelmi de Rubruc* het.
* Dr Imam Ala ad-Din Muhammad III. vo de Schiite wird ermordet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Orpund

## uf d Wält cho
* dr Herzog Albrecht I. vo Öschtrych und König vom römisch-tüütsche Rych

## gschtorbe
* dr Ulrich II. vo Münzebärg

## Weblink
1256

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Vinzenz von Beauvais schrybt s Buech *Speculum maius*, wo die erschti grossi Enzyklopädy vom Middelalter isch.
* S Chlooschter Selnau z Züri wird ggründet.
* Es isch Chrieg z Tüütschland. Dr König Wilhelm chunt ums Lääbe. Im Winter drufabe chunt’s zun ere Dopelwaal: die einte wääle im Jänner 1257 dr Alfons vo Kaschtilie zum nöie König, die andere dr Richard vo Cornwall.
* Dr Chrieg z Flandere goot d Änd.
* Es isch Chrieg zwüsche Venedig und Genua.
* Lissabon wird d Hauptstadt vo Portugal.
* D Mongoole erobere Alamut und mache im Zweistromland die uralte Wässerige kabut.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Aarau

## uf d Wält cho
* dr Mathematiker Al-Marrakuschi

## gschtorbe
* dr chinesisch Schriftsteller Li Zhichang

## Weblink
1257

|}

## Was isch bassiert?
* Z Tüütschland chunt’s zun ere Dopelwaal: die einte wääle im Jänner 1257 dr Alfons vo Kaschtilie zum nöie König, die andere dr Richard vo Cornwall.
* Es isch Chrieg z Ängland.
* Venedig und Genua lifere sech vor Akkon e Seeschlacht.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gurtnälle im Kanton Uri

## uf d Wält cho
* dr Minnesänger Heinrich von Frauenberg

## gschtorbe
* dr Graf Heinrich II. vo Orteburg

## Weblink
1258

|}

## Was isch bassiert?
* D Mongole erobere Bagdad.
* Dr Meinhard II. wird Graf vom Tirol.
* Dr französisch König Ludwig IX. verbüütet d Feed, d Goddesurdeil, dr Privatchrieg, s Aazünde vo Hüüser und ass me Pflüeg kabut macht.
* Wäge me Vulkanuusbruch s vorder Joor z Asie git’s z Öiropa kei rächte Summer.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Graferied

## uf d Wält cho
* dr Minnesänger Heinrich von Stretelingen

## gschtorbe
* dr Kalif al-Musta'sim bi-'llah

## Weblink
1260

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Albertus Magnus wird Bischof vo Rägeschburg.
* Es isch Chrieg z Litaue.
* Es isch Chrieg z Bööme.
* Es isch Chrieg z Italie.
* Dr Graf Peter II. vo Savoye gryfft s Wallis a; dr Bischof vo Sitte muess em alles Land underhalb vo dr Brugg über d Morges weschtlech vo Sitte überloo. Das isch dr Afang vo dr Spaltig vom Daal is Ober- und s Underwallis.
* D Mongoole erobere Maiyafariqin und Aleppo.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gryyffesee
* d Burg Wiiladinge

## uf d Wält cho
* d Prinzässin Agnes vo Frankrych
* dr Theoloog Meischter Eckhart

## gschtorbe
* dr Bischof Heinrich III. vo Straassburg
* dr französisch Wüsseschaftler und Tichter Richard de Fournival

## Weblink
1259

|}

## Was isch bassiert?
* D Stedt Lübeck, Stralsund, Wismar, Kiel und Rostock gründe dr *Wendisch Stedtebund*.
* 28. Mai: Im Vertrag vo Paris einige sech dr französisch und dr änglisch König über d Bezieige vo de beide Länder.
* Dr Kublai Khan wird Chaan vo de Mongoole.
* Dr Mangrai wird König vo de Thai.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Fischinge

## uf d Wält cho
* 25. März: dr byzantinisch Kaiser Andronikos II.

## gschtorbe
* 1. Februar: dr Graf Thomas II. vo Savoye
* dr änglisch Gschichtsschryber Matthäus Paris

## Weblink
1261

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Urban IV. wird Papscht.
* 25. Juli: S byzantinische Rych eroberet Konstantinopel vom weschtöiropäisch gfüerte Latynische Kaiserrych wider zrugg.
* Es isch Chrieg z Preusse.
* D Norweeger eroberee Grönland.
* Dr Al-Hakim I. wird Kalif vo Ägüpte.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Fälte im Aargau

## uf d Wält cho
* dr Herzog Otto III. vo Niderbayern

## gschtorbe
* dr heilig Bischof Bonifatius vo Lausanne

## Weblink
1264

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Ängland.
* D Familie vo de Grafe vo Kiburg stirbt uus.
* D Isabella wird Herrscherin vo Beirut.
* Dr Song Duzong wird Kaiser vo China.
* Im Sumer und im Herpscht gseht me am Himel en grosse Komeet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Dörflingen

## uf d Wält cho
* dr japanisch Mönch Keizan Jōkin

## gschtorbe
* dr Papscht Urban IV.

## Weblink
1265

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ulrich II. wird Graf vo Württebärg.
* Dr Dominikaner Ulrich vo Strossburg foot mit em Schryybe vo sym Wärch *De summo bono* aa.
* Me foot mit em Bou vo dr Roonebrugg *Pont Saint-Esprit* a; es isch die lengschti Brugg vo Öiropa.
* Dr Papscht Clemens IV. wird gwäält.
* Z Ängland chunt s erschte Mol s Parlamänt zäme.
* Es isch Chrieg z Ängland.
* D Aragoneese erobere Alicante und Murcia.
* D Mongoole tööde dr Sultan Kılıç Arslan IV. vo de Rum-Seldschuke.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ipsach

## uf d Wält cho
* dr Graf Eberhard I. vo Württebärg
* dr Tichter Dante Alighieri

## gschtorbe
* dr Graf Ulrich I. vo Württebärg

## Weblink
1262

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Rudolf vo Habsburg foot mit em Bou vo dr Burg Ortebärg aa.
* Dr Adam de la Halle schrypt s Spottlied *Laubenspiel*.
* D Kaschtilier erobere Cadiz.
* Es isch Chrieg zwüschen em Bischof Walter vo Stroossburg und de Bürger vo dr Stadt. D Gmeind cha sich vom Hochstift lööse. Derno wird Stroossburg zun ere freje Rychsstadt.
* Bi de Mongoole chunt’s zum Chrieg zwüsche dr Guldige Hoorde und de Lüüt vom Hülegü.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
Filisur

## uf d Wält cho
* die chineeseschi Tichterin und Kalligrafin Guan Daosheng

## gschtorbe
* dr Hischtooriker Ibn al-Adim

## Weblink
1263

|}

## Was isch bassiert?
* Z Stroossburg entstoot d Zumpft vo de Müller.
* Dr Jacobus de Voragine schrypt d Legändesamlig *[[Legenda aurea]]* *(öppe 1263)*.
* Dr Magnus Lagabætir wird König vo Norweege.
* Es isch Chrieg z Ängland.
* San Marino chunt en Verfassig über.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Rootrischt

## uf d Wält cho
* dr Herzog Theobald vo Lootringe

## gschtorbe
* dr Bischof Walter vo Stroossburg

## Weblink
1267

|}

## Was isch bassiert?
* Im Züribiet chunt’s zu der Rägenschbärger Feed. Das isch e Chrieg zwüschen em Rudolf vo Habsburg und dr Stadt Züri.
* Radolfzell am Bodensee chunt s Stadträcht über.
* Dr französisch König Ludwig IX. goot uf em Chrüüzzug is Heilige Land.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Fraubrunne

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Go-Uda vo Japan

## gschtorbe
* dr König Hugo vo Züpere

## Weblink
1268

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konradin vo Hohestaufe wird z Neapel töödet.
* Im Züribiet goot d Rägenschbärger Feed wyter.
* S Schloss Beugge wird fertig.
* D Mameluke erobere d Burg Beaufort im Libanon und d Stadt Antiochia. Die chrischtleche Gmeinde wärde kabut gmacht, d Lüüt töödet oder als Sklaafe verchauft.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ettige

## uf d Wält cho
* dr König Erik II. vo Norweege

## gschtorbe
* dr Graf Peter II. vo Savoye

## Weblink
1269

|}

## Was isch bassiert?
* Dr tüütsch König Richard von Cornwall hürootet d Beatrix vo Falkeburg.
* D Burg Blair Castle z Schottland wird bout.
* Dr Ottokar der Zwöit Přemysl wird Herzog vo Kärnte.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hirzel
* Saules

## uf d Wält cho
* d Agnes vo Bööme

## gschtorbe
* dr Herzog Ulrich der Zwöit vo Kärnte.

## Weblink
1270

|}

## Was isch bassiert?
* Dr französisch König Ludwig IX. stirbt uf em Chrüüzzuug im heilige Land.
* Dr Stephan V. wird König vo Ungarn.
* Es isch Chrieg z Italie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gisikon

## uf d Wält cho
* 15. Juli: dr Graf Rudolf III. vo Habsburg-Laufeburg

## gschtorbe
* dr Myschtiker Wichmann von Arnstein

## Weblink
1266

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Süditalie.
* Dr Thomas von Aquin schrypt d *[[Summa theologica]]*.
* D Venezianer Niccolò und Maffeo Polo chöme uf China.
* Es isch Chrieg z Ängland.
* Dr König Magnus vo Norweeg verchauft d Insle *Isle of Man* und d Hebryyde em König vo Schottland.
* D Mameluke mache s armenische Rych vo Kilikie kabut.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Fliälä

## uf d Wält cho
* dr Graf Hermann VII. vo Baade

## gschtorbe
* die tüütschi Königin Elisabeth
* die öschtrychischi Prinzässin Margreet

## Weblink
1271

|}

## Was isch bassiert?
* D Mameluke erobere Jaffa und Ramla.
* Dr Apt Bertho vom Chlooschter Fulda wird ermordet.
* Dr Philipp III. wird König vo Frankrych.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lüscherz

## uf d Wält cho
* dr Herzog Stephan I. vo Niderbayern

## gschtorbe
* dr Bischof Heinrich vo Sitte

## Weblink
Schweizerische Ausstellung für Frauenarbeit

D **SAFFA**, die *Schwiizerisch Uusstellig für d Frauenarbet*, isch en Uusstellig in dr Schwiiz, wo s Schaffe vo de Fraue tuet zeige.

Bis jetz isch die Uusstellig zwöimol duregfüert worde, ane 1928 z Bärn und ane 1958 z Züri.

Als Organisatoore sind grossi Organisazioone vo Fraue ufträtte: dr Bund vo de Schwiizer Fraueverein (BSF), dr Gwärbverband vo de Fraue, dr Schwiizerisch Katolisch Frauebund (SKF) und anderi. Es goot de Iniziantinne trum, mit attraktyven Uusstellige düütlech z mache, wie wichtig d Leischtig vo de Fraue für d Gselschaft und für die ganzi Wirtschaft vom Land isch.

Z Bärn isch’s a dr SAFFA 1928 bsunders um d Arbet im Huus und für d Familie ggange. Drzue ane het men au Sache vo dr Buurewält, de Fabrigge, vo Wüsseschaft und Kunscht chönne gsee. Scho denn hend d Fraueverein luut politischi Verbesserige wie s Fraueschtimmrächt verlangt. E bekanti Architektin vo dr SAFFA 1928 isch d Lux Guyer gsi.

Drissg Joor spööter isch z Züri bi Wolishofe uf dr *Landiwise* am Zürisee die zwöit SAFFA gsi. S Motto vo denn isch gsi: *s Läbe vo dr Frau für d Familie, de Pruef und s Land*. D Scheffarchitektin isch d Zürcherin Annemarie Hubacher gsy. Vo däm Projäkt het no hütt d *Saffa-Insle* im Zürisee dr Name.

## Literatur
* 
* M. Beyeler: *La SAFFA (Schweiz. Ausstellung für Frauenarbeit) de 1958 à Zurich: son architecture et ses architectes*. Dissertation, Lausanne 1999.
* Dorothee Huber: *Die Tugend der Not. Zu den beiden historischen Ausstellungen für Frauenarbeit (SAFFA 1928 und 1958)*. In: *Ausstellungen - Darstellungen, Beiträge zum Diplomwahlfach "Frauen in der Geschichte des Bauens"*, Bd. 3, Zürich 1996.

## Weblink
Wasserturm (Begriffsklärung)

**Wasserturm** chan aini vo däne Bedütige ha:
* Wasserturm, en Turm, wo de Wasserversorgig dienet

Gebäu, wo dä Name trägid, aber kä Wassertürm im obige Sinn sind:
* Wasserturm (Stadtmauer Aachen), en Wachturm vo de Aachener Stadtmuur, wo men im au Wassertor sait
* Wasserturm Luzern, en Turm i de Rüüss, wo zu de historische Stadtbefestigung vo Lozärn ghört
* Wasserturm (Nürnberg), en Muurturm im Weste vo de vorletschte Nürnberger Stadtbefestigung

**Am Wasserturm** isch de Name vo däne Stadtviertel:
* *Am Wasserturm/Thaerviertel*, z Halle (Saale), Sachse-Aahalt
* *Am Wasserturm (Mönchengladbach)*, Mönchegladbach, Nordrhii-Westfale
1272

|}

## Was isch bassiert?
* 2. April: Dr tüütsch König Richard stirbt.
* Dr König Stephan V. vo Ungarn stirbt.
* Dr änglisch König Heinrich III. stirbt.
* Dr Thomas von Aquin goot a d Uni vo Neapel.
* Dr Papscht Gregor X. wird gwäält, muess aber zerscht no zum Prieschter gweit wäärde.
* Dr Ulrich vo Stroossburg wird Provinziaal vo dr tüütsche Dominikanerprovinz.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* D Rhybrugg vo Säckinge.
* Gais

## uf d Wält cho
* d Johanna vo Ängland

## gschtorbe
* dr Kaiser Go-Saga vo Japan

## Weblink