open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toyota

D **Toyota Motor Corporation** (japanisch , *Toyota Jidōsha Kabushiki-gaisha*) isch e multinazionaals Undernääme und äine vo de grösste Autihersteller uf dr Wält. Im Joor 2020 het s Undernääme öbbe 9,53 Millioone Faarzüüg häärgstellt und isch de Brodukzioonszaale nooch dr grössti Autihäärsteller uf dr Wält gsi no vor dr Volkswagen AG.

Toyota het si Undernäämenssitz z Toyota (Japan) und isch noch dr Forbes-Global-2000-Liste s zwölftgrösste Undernääme uf dr Wält, wo an dr Börse notiert isch (2018). Dr Toyota-Konzärn het 522 Dochderundernääme und im Ganze 369'124 Mitarbäiter (Stand: 1. Quartal 2018). Er broduziert usser in de 12 japaanische Wärken an 51 Standort in 26 Länder.

S Undernääme isch 1937 vom Toyoda Kiichirō und Toyoda Eiji gründet worde und het bis 2020 as die „wärtvollsti Autimarke“ uf dr Wält gulte.

## Liddratuur
* Masaharu Shibata, Hideharu Kaneda, Wolfram Mittelhäußer: *Das beste Management oder managen wie Toyota – DNA zur steten Unternehmenserneuerung – Das Toyota-System.* Adept-Media, Bedburg 2015, ISBN 978-3-9807276-6-2.
* Masaaki Sato: *The Toyota Leaders. An Executive Guide.* Vertical, New York 2008, 336 S., ISBN 1-934287-23-7, Besprechung:
* Yukiyasu Togo, William Wartman: *Nichts Ist Unmöglich – Die Toyota Story.* Ullstein Verlag, Berlin 1995, ISBN 3-550-06879-4.
* Helmut Becker: *Phänomen Toyota – Erfolgsfaktor Ethik.* Springer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-540-29847-9.
* Joachim Kuch: *Toyota seit 1936.* Motorbuch-Verlag Pietsch, Stuttgart 2004, ISBN 3-613-02456-X.
* Taiichi Ohno: *Das Toyota-Produktionssystem.* Campus Verlag, Frankfurt/Main, New York 1993, ISBN 3-593-37801-9.
* Jeffrey K. Liker: *The Toyota Way*. McGraw-Hill, New York 2004 ISBN 0-07-139231-9.
* James P. Womack, Daniel T. Jones and Daniel Roos: *The machine that changed the world – based on the Massachusetts Institute of Technology 5 million dollar 5 year study on the future of the automobile.* Rawson Verlag 1990, ISBN 0-89256-350-8.
* James P. Womack, Daniel T. Jones, Daniel Roos: *Die Zweite Revolution in der Autoindustrie – Konsequenzen aus der weltweiten Studie des Massachusetts Institute of Technology.* Campus Verlag, Frankfurt am Main 1992, ISBN 3-593-34548-X.

## Weblingg

* Toyota Dütschland
* Toyota Östriich
* Toyota Schwiz
* Toyota Automobile Museum in Japan (japaanisch, änglisch etc)
* Jörgen Pander: Wie Toyota vom Klimaschutz-Pionier zum Bremser wurde. I: Der Spiegel, 29. Juli 2021

## Fuessnoote
Offenburger Versammlung 1848

D **Offeburger Versammlig 1848** isch am 19. Merz 1848 rund zwoo Wuche noch em Aafang vu dr Merzrewoluzionn z Bade gsii. Si isch wichtig gsii, wel dert, andersch wie bi dr Offeburger Versammlig ai Johr vorhär, vu dr radikale Demokrate Friedrich Hecker un Gustav Struve zum erschte Mol effetli ne Republik gforderet woren isch.

Am 9. Merz 1848 hän Demokrate vu Mannem „alle badischen Staatsbürger, welche das Recht haben, Wahlmänner zu wählen“, zuen ere Versammlig am 19. Merz uf Offeburg yyglade. Zue dr Iniziatore un Redner hän dr Johann Adam von Itzstein, dr Alexander von Soiron un dr Joseph Fickler vu Konschtanz ghert. D Dailnämer sin nit nume vu Bade gsii, nai, au us em preußische Rhyyland un andere Biet. Di zytgnessisch Präss het vu 25.000 Dailnäme gschribe, e Dail heebe Waffe drait. mer het di boode vorrewoluzionere Barlemäntschammere kritisiert un ine s Verdröue vum Volk abgsproche. Vor allem dr Struve un dr Hecker hän si fir e republikanischi Staatsform blediert.

:*Fort mit den Fürsten und ihrem Anhang; wir wollen uns selbst regieren, einig und wohlfeil.*

Di maischte ibrige Redner un schließli au di ganz Versammlig hän si aber gege ne vorschnälli Uusruefig vu dr Republik uusgsproche, wel des e Sach vu dr Nazionalversammlig sei. D Versammlig het aber ne umfangryche Forderigskatelog verabschidet, wu au di landeswyt Bildig „vaterländischer Vereine“ vorgsääne het. Dr Friedrich Hecker isch zum Obmann vum Landesuusschuss vu däne Verain gwehlt wore.

## Weblink
* 
*
Haupthistokompatibilitätskomplex

Dr **Hauptgwääbverdräägligkäitskomplex** oder **Haupthistokompatibilitätskomplex** (Abk. *MHC* vo änglisch ) umfasst e Grubbe vo Geen bi Wirbeldier, wo Protein kodiere, wo für d Immunerkennig, d Verdrääglikäit vo Gwääb (Histokompatibilität) bi Dransplantazioone und dr immunoloogische Individualidäät wichdig si. 

MHC-Regioone git s bi alle Wirbeldier vo de Chnorbelfisch (Hai, Roche) aa. Bim Mensch si die Geen mäistens uf em churzen Arm vom Chromosoom 6. D Brodukt vo dene Geen, d MHC-Proteiinkomplex, si körperäigeni Antigeen uf dr Oberflechi vo Körperzälle (z.&nbsp;B. uf wisse Bluetkörperli cha mä sä liicht finde). Si si doo, für zum die körperäigene Zälle z identifiziere. Vo doo chunnt au d Bezäichnig HLA-Süsteem (, menschligs Löikozüteantigeen) für s Regulazioonssüsteem vo dr menschlige Immuunabweer, wo dr wichdigst Bestanddäil drvo dr MHC isch.

Under anderem wärde vom Haupthistokompatibilidäätskomplex d MHC-Klass-I- und MHC-Klass-II-Proteiinkomplex kodiert, wo für d Funkzioon vom Immuunsüsteem e zentraali Rolle spiile.

Für dass d T-Lümfozüte d Antigeen chönne erligge, müesse si zerst baraat gmacht wärde und uf d Klass-I- und d Klass-II-Rezeptoore, wo dr MHC kodiert, uf dr Ooberflechi vo de Zälle presentiert wärde. Däm Fenomeen säit mä d MHC-Restrikzioon. 

Für iiri Entdeckige „zur Spezifität der zellulären Immunantwort“ (MHC-Restrikzioon) häi dr Peter C. Doherty und dr Rolf Zinkernagel 1996 dr Nobelbriis für Füsiologii und Mediziin üüberchoo.

## Die drei Klasse vo de MHC-Komplex

Über dr Wääg vo dr MHC-Klass-I wärde infizierti und entarteti Zälle, wo körperfremdi Proteiin häärstelle, de Antigeen bresentiert und denn vo T-Killerzälle (CD8+) identifiziert und eliminiert. Über dr Wääg vo dr MHC-Klass-II chönne T-Hälferzälle (CD4+) d Brodukzioon vo speziifische Antikörper und d Aktiwidäät vo Fagozüte stimuliere, wo Chrankheitserreeger in Körperflüssigkäite inaktiwiere und eliminiere (humoraali Immuunantwort). S adaptiive Immuunsüsteem drennt also zwüsche intra- und extrazellulääre Pathogeene. D MHC-Klass-III-Komplex si Däil vom so gnennte Komplemäntsüsteem, won e Däil vom humoraale Immuunsüsteem isch, wo mä drmit uf d Wält chunnt und won e Biidraag macht zur Eliminazioon vo zellulääre Antigeen (z.&nbsp;B. Bakterie).
Die schweeri Chetti vo de MHC-Klass-I-Komplex wie au d α- und β-Underäihäit vo de MHC-Klasse-II-Komplex dräte bim Mensch in seer vile Alleele uf (genetische Polymorfismus). Das isch maassgääbend für d Bedütig vom Haupthistokompatibilidäätskomplex bi dr Verdrääglikäit vo Gwääb.

## Liddratuur
* Charles Janeway, Paul Travers, Mark Walport, Mark Shlomchik: *Immunologie.* 5. Uflaag, Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2002, ISBN 3-8274-1079-7; Onläinversioon uf Änglisch, 5th edition, 2001.
* J. P. Ting, J. Trowsdale: *Genetic control of MHC class II expression.* In: *Cell* Band 109 Suppl, April 2002, S.&nbsp;S21–S33, , PMID 11983150.

## Weblingg
* Jennifer McDowall/Interpro: Protein Of The Month: ''Major histocompatibility complex.'' (änglisch)
* Kapitel zur Generierung von MHC-I-Peptidmolekülen us dr Onläin-Versioon vom Immunologii Standardwärk vom Charles Janeway

## Fuessnoote
Lymphozyt

**Lümfozüte** (Äizaal: dr *Lümfozüt;* vo latiinisch ''lympha'' „klaars Wasser“ und altgriechisch  *kýtos* „Höölig“, „Gfääss“, „Hülle“) si Zälle im Bluet. Si umfasse d B-Lümfozüte, d T-Lümfozüte und d NK-Zälle (natürlige Killerzälle) und ghööre zu de sognennte «wisse Bluetkörperli» (Löikozüte). Bi Erwaggsene mache d Lümfozüte öbbe 25 bis 40 Brozänt vo de Löikozüte im perifeere Bluet us, also usserhalb vo de Orgaan, wo s Bluet bilde.

Scho 1656 het dr Mathematiker und Füsioloog Giovanni Alfonso Borelli in dr Lümfe und im Bluetserum wissi Bluezälle (Löikozüte) beobachdet, wo men e spööter Lümfozüte gsäit het.

D Hauptufgoob vo de Lümfozüte isch s Erkenne vo Fremdstoff – wie zum Bispil Bakterie und Wiire – so dass si mit immunoloogische Methoode chönne unschäädlig gmacht wärde.

## Liddratuur
* G. A. Holländer: *Immunologie – Grundlagen für Klinik und Praxis.* Elsevier, Münche, 1. Uflaag, 2006, ISBN 3-437-21301-6.
* P. J. Delves, I. M. Roitt: *The immune system.* In: *Advance in Immunology.* Band 343, 2000, S.&nbsp;37–49 und 198–117.

## Weblingg

## Fuessnoote
Konrad Kärn

Dr **Konrad Kärn** (* 2. Novämber 1950 z Fryburg; † Oktober 2013) isch e dytsche Lehrer un Autor gsii.

## Lääbe
Dr Kärn het an dr Uniwersitet Fryburg Germanischtik un Volkskund studiert. Ab 1978 het er as Realschuellehrer z Ditisee-Neistadt schafft. Anne 1985 isch er an dr Uni Fryburg mit dr Arbet „‘Destroyer‘ als Imageangriffe. Zur Pragmatik, Poetik und kommunikativen Ethik der Sprache menschlicher Aggression“ zum Dr. phil promowiert wore. Zletscht het er an dr Karl-Brachat-Realschuel z Villinge unterrichtet. 

Näbe unterrichtspedagogische Fachschrifte het er au Essay un Gedicht vereffetligt, näbe Dytsch au uf Alemannisch, in Zytschrifte (u. a. „Allmende“), in Zytige (u. a. dr Basler Zytig) un Anthologie (u. a. in „Mei Sproch – Die Red“).

Dr Kärn het z Neistadt gläbt.

## Uusgläseni Schrifte
* «Destroyer» als Imageangriffe. Zur Pragmatik, Poetik und kommunikativen Ethik der Sprache menschlicher Aggression. Centaurus-Verlagsgesellschaft, Pfaffenweiler 1986. VII, 318 S. Zugl.: Freiburg (Breisgau), Univ., Diss., 1985. ISBN 978-3-89085-095-5 (Reihe Sprach- und Literaturwissenschaft 7)
* Von den Bergen geflößt in den Rhein. Drei-Land-Gedichte. Drey-Verlag, Gutach 1998. 69 S. ISBN 978-3-9804636-7-6 (Werkausgabe Bd. 1.)

## Literatur
* Ein alemannischer Geschichtenerzähler. In: das nachtcafe. Zeitschrift für Literatur, Bild, Umgebung. 10 H. 22. Dithmarscher Presse-Dienst Verlag1984. S. 4f.
* Bernhard Sowinski: *Lexikon deutschsprachiger Mundartautoren*. Olms, Hildesheim 1997, ISBN 3-487-10381-8.

## Weblink
* „Viele haben über mich gelacht“, Badische Zeitung, 12. April 2011
Toxin

E **Toxiin** (vo ) isch e Gift, wo vom ene Lääbewääse sünthetisiert wird. Die wüsseschaftligi Diszipliin, wo sich mit alle mööglige Gift beschäftigt, isch d Toxikologii. Für s Däilgebiet vo dr Toxikologii, wo sich speziell mit Toxiin beschäftigt, het sich im Änglische d Bezäichnig ** duuregsetzt. Die dütschi Entsprächig *Toxinologii* wird im dütsche Sproochruum immer mee brucht.

## Galerii

Datei:Agkistrodon contortrix laticinctus Venom - 001.JPG|Giftsekreet vo dr Giftschlang *Agkistrodon contortrix*
Datei:Pertussis toxin complex.png|Pertussistoxin vom Erreger vo dr Goggelüsche *Bordetella pertussis*
Datei:Pfungstadt fg18.jpg| Dr giftig Milchsaft vo dr Wolfsmilch (*Euphorbia*).
Datei:Pandinus-imperator-5041.jpg|Dr Giftstachel vom e Kaiserskorpioon (*Pandinus imperator*)


## Wie si chemisch zsämmegsetzt si und wie si würke
Toxiin vo Dier si mäistens Peptiid oder Protein, wääred in Pflanze und Alge hüfig Alkaloid und Polyether verantwortlig si für d Wirkig vo de Gift (alkaloidi Insekte- und Amfibietoxiin chömme vo dr pflanzlige Naarig vo de Dier und dr Akkumulazioon vom Gift und mänggisch sim Umbau). Si wärde vo Organisme härgstellt, zum sich z verdäidige oder zum iiri Büti z bedöibe oder dööde und stööre oder beschäädige die grundlegende zellulääre Brozäss vo andere Organisme. Zum Bispil blockiere mänggi bakterielle Toxiin d Proteinbiosünthese an de Ribosoom. D Toxiin, wo vo Bakterie us dr Grubbe vo de *Clostridiaceae* broduziert wärde, Botulinumtoxiin und Tetanospasmin - bäides Protein und e Hufe Gift vo Amfibie – wie Batrachotoxin (e Steroid-Alkaloid) und Tetrodotoxin (en Alkaloid) und au d Toxiin vo Skorpion, wo uf Protein basiere – si starki Närve gift. Vili Schlangegift si Protease, d.&nbsp;h. Protein, wo anderi Protein abbaue.

E mikrobiells Toxiin wird vo Bakterie, Protiste oder äizällige Bilz erzügt. Bakterielli Toxiin chönne in Exotoxiin und Endotoxiin iidäilt wärde.

## Liddratuur
* Erhard Geissler (Uusegääber): *Biological and Toxin Weapons Today.* sipri – Stockholm International Peace Research Institute, Oxford University Press 1986, ISBN 0-19-829108-6.
* W. Forth, D. Henschler, W. Rummel, K. Stark: *Pharmakologie und Toxikologie.* 1. Uflaag, Wissenschaftsverlag, Mannheim/Leipzig/Wien/Züüri 1992, ISBN 3-411-15026-2.
* Donald G. Barceloux: *Medical Toxicology of Natural Substances Foods, Fungi, Medicinal Herbs, Plants, and Venomous Animals.* Wiley 2008, ISBN 978-0-471-72761-3.

## Fuessnoote
Peptid

**Peptiid** (vo Altgriechisch πεπτός, *verdaut*) si churzi Chette vo Aminosüüre, wo mit Peptiidbindige verbunde si. De Chettene mit weniger as zwanzig Aminosüüre säit mä **Oligopeptiid**, und drzueghööre d Dipeptiid, d Tripeptiid und d Tetrapeptiid. 

A **Polypeptiid** isch e lengeri Chetti ooni Abzwiigige. D Peptiid ghööre in die groossi Grubbe vo de bioloogische Polymeer und Oligomeer, zämme mit de Nukleinsüüre, de Oligosacchariid (Meerfachzucker), de Polysacchariid (Vilfachzucker) und anderi.

A Polypeptiid mit mee as 50 Aminosüüre isch e Proteiin. Proteiin bestöön us äim oder meerere Polypeptiid, wo eso verbunde si, ass si e biologischi Funkzioon häi, verbunde mit eme Ligand wie e Kofaktor,oder eme andere Proteiin oder Macromoleküül wie DNA oder RNA, or ere komplexe makromolekulaare Struktuur.

Aminosüürene, wo in Peptiid integriert si, wärde as Rückständ bezäichnet. A Wassermoleküül wird jeedesmol frei, wenn en Amiidverbindig gformt wird. Alli Peptiid usser de züklische Cyclopeptiid häi en N-Terminus- (oder Aminoterminus) und e C-Terminus- (oder Carboxy-Terminus) Rückstand am Ändi vom Peptiid.

D Bezäichnig *Peptiid* isch zum erste Mol 1902 vom Emil Fischer brucht worde as Bezäichnig für d Usgangsstoff vo de Proteiinabbaubrodukt dur Pepsin im Pepton (zu griech. πεπτικός *peptikos* ‚verdauungsfähig‘ bzw. πεπτός *peptos* ‚kocht‘).

## Liddratuur
* S. Donadio, P. Monciardini, M. Sosio: *Polyketide synthases and nonribosomal peptide synthetases: the emerging view from bacterial genomics.* In: *Natural Product Reports* Band 24, Nummer 5, Oktober 2007, S.&nbsp;1073–1109. . PMID 17898898.

## Weblingg
* Peptides Guide

## Fuessnoote
Jennifer Cross

D’ **Jennifer Cross**  (* 4. Jüüli 1992 z’ Scarborough, Ontario) ìsch a kànàdischa Volleybàllschpììlera, wo àls Mìttelblockera schpììlt. Sitter 2022 schteht sa biim rumäänischa Verain Rapid Bukarest unter Vertrààg. D’rzüa düet sa sitter 2011 ìn dr kànàdischa Nàzionààlmànnschàft schpììla.

## ìhr Laawa un Kàrriar
Ìn ìhra Kìnder- un Jugendsjoohra hàt d’ Cross z’äärscht Iishockey gschpììlt. Ìm Àlter vu 16 Joohra hàt sa fànga-n-àà Volleybàll schpììla.

Ìhra Kàrriar hàt sa ìm Volleyballteam vu dr àmerikànischa Üniwärsitäät vum Michigan ààgfànga, wu sa vu 2009 bis 2013 blììwa-n-ìsch. D’rnooh ìsch sa ànna 2014 ìn dr schweedischa-n-Äärschtligischt Engelholms Volleybollsällskap gànga ge schpììla, mìt wällem sa ànna 2015 d’ schweedischa Maischterschàft gwunna hàt. Ìn dr Saison 2014/15 ìsch sa àls Bäschta-n-Ààgrìffa, Bäschta Mìttelblockera un Bäschta Blockera vu dr schweedischa Maischterschàft ärnännt worra.

Ìm Jüüni 2015 ìsch d’ Cross ìn dr Dresdner SC ìn d’ diitscha Bundesliga gànga ge schpììla. Doo ìsch sa naawa dr Kathleen Slay un dr Whitney Little d’ drìtta Mìttelblockera-n-ìm Kààder gsìì. Ìn ìhrer äärschta Saison hàt sa ìn 19 Maischterschàftsschpììler 35 Blockpunkta-n-ärziilt; sa ìsch zamma mìt’m Dresdner SC Diischa Maischtera un Pokààlsiigera worra. Ìm Mai 2016 hàt sa ìhra Vertrààg mìt’m Verain um ain Joohr verlängert. Ìn dr Saison 2016/17 ìsch sa mìt dr Verainsmànnschàft bis àm dìtta Plàtz ìn dr Maischterschàftswartung ànakumma. Ìm Mai 2017 hàt der Verain verkìndet, àss ìn dr Cross ìhr Vertrààg — wia àui d’ Vertraag vu dr Barbora Purchartová, dr Lucie Smutná, dr Brittnee Cooper so wia dr Jocelynn Birks — nìt verlängert wìrd.

Ìn dr Saison 2017/18 hàt d’ Cross fìr dr ungààrischa Verain UTE Profisport Szolgáltató gschpììlt. Mìt Verain ìsch sa Drìtta ìn dr Nàzionààlmaischterschàft worra. Doo druff ìsch sa ìn dr Mariza Plowdiw ìn Bülgàària gànga ge schpììla. Mìt dam Verain hàt sa ìn dr Saison 2018/19 d’ bülgààrischa Maischteschàft un s’ Bülgària-Pokàl gwunna. Vu 2020 bis 2021 hàt sa ìn dr Tirkäi biim Yeşilyurt Spor Kulübü gschpììlt. Ìn dr Saison 2021/22 hàt sa ìn Griachalànd biim Panathinaikos Athen unter Vertrààg gschtànda. Därt hàt sa d’ Nàzionààlmaischterschàft un s’ Pokààlwättbwarb gwunna. Ànna 2022 ìsch sa ìn dr rumäänischa Verain Rapid Bukarest gànga ge schpììla.

Naawadràà düet d’ Jennifer Cross sitter 2011 ìn dr kànàdischa Volleybàllnàzionààlmànnschàft vu da Fràuija schpììla. Bii dr Volleybàll-Waltmaischterschàft vu 2018 ìn Jàpàn ìsch sa Kàpitääna vu dr Mànnschàft gsìì.

## Weblìnks

* d’ Jennifer Cross uff dr Websitta vu dr Volleyball Canada Association (anglisch)
* d’ Jennifer Cross ìn dr Dàtabànk vu dr FIVB (anglisch)
* d’ Jennifer Cross ìn dr Dàtabànk vum CEV (anglisch)
* d’ Jennifer Cross ìn dr Dàtabànk vu VolleyBox (hoochdiitsch)
* d’ Jennifer Cross ìn dr Global Sports Archive (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Sarah van Aalen

D’ **Sarah van Aalen**  (* 21. Janner 2000 z’ Stogumber, Somerset, Anglànd) ìsch a nììderlandischa Volleybàllschpììlera, wo àls Schtällera schpììlt. Sitter 2021 schteht sa biim SC Potsdam unter Vertrààg. Sitter 2018 düet sa àui fìr d’ nììderlandischa Nàzionààlmànnschàft schpììla.

## ìhra Kàrriar
Ìn ìhra Jugendsjoohra hàt d’ van Aalen biim VV Trivos Wijchen ìn da Nììderland gschpììlt. Vu 2015 bis 2018 ìsch sa ìm Kààder vum Talent Team Papendal z’ Arnhem gsìì. Mìt dam Verain ìsch sa ànna 2016/17 uff Plàtz 6 ìn dr Nàzionààlmaischterschàft ànakumma, un uff Plàtz 10 ìm Joohr 2017/18. Doo druff hàt sa a Saison biim Sliedrecht Sport gschpììlt un hàt doo d’ nììderlandischa Maischterschàft un s’ Nììderland-Pokààl gwunna. Àb 2019 hàt sa biim diitscha Bundesligìscht USC Münster gschpììlt. Mìt dam Verain ìsch sa ànna 2020/21 bis àm Plàtz niina vu dr Bundesliga glunga. D’ Verainsmànnschàft ìsch àui ìn da Joohra 2019/20 un 2020/21 uff Plàtz niina ìm diitscha Pokààlwättbewarb gsìì.

Ànna 2021 ìsch d’ van Aalen ìn dr SC Potsdam gànga ge schpììla. Doo hàt sa zamma mìt dr US-àmerikànischa Schtällera Madison Lilley gschpììlt. Zamma mìt’m Verain ìsch sa ìn dr Saison 2021/22 Zwaita ìn dr Bundesliga un Drìtta-n-ìm Pokààlwättbewarb gsìì. Ìm Mai 2021 hàt sa ìhra Vertrààg biim USC Potsdam bis ìm Mìtta 2024 verlängert.

Sitter 2018 ìsch àui d’ Sarah van Aalen Mìtglììd ìn dr nììderlandischa Nàzionààlmànnschàft. Zamma mìt dr Nàzionààlmànnschàft ìsch sa bii dr Nàzioonaliga 2022 bis àm Plàtz älf glunga.

## Weblìnks

* d’ Sarah van Aalen biim SC Potsdam (hoochdiitsch)
* d’ Sarah van Aalen bii dr diitscha Volleybàll-Bundesliga (hoochdiitsch)
* d’ Sarah van Aalen ìn dr Dàtabànk vum CEV (anglisch)
* d’ Sarah van Aalen ìn dr Dàtabànk vu WorldofVolley (anglisch)
* d’ Sarah van Aalen ìn dr Dàtabànk vu VolleyBox (hoochdiitsch)
* d’ Sarah van Aalen ìn dr *Global Sports Archive* (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Elsa Pletscher

D **Elsa** **Pletscher** (* 23. Juni 1908 z Schlaate; † 18. April 1998 z Montagnola) isch e Schwyzer Plaschtikeri, Moleri un Zaichneri gsii.

## Lääbe un Wärch
D Elsa Pletscher, au Els gnännt, isch e Dochter gsii vum Jurischt un Bolitiker Heinrich Pletscher un dr Luise, geb. Bluntschli (1884–1972), wu vu Züri gsii isch. D Vorfahre vu irem Vater sin anne 1468 zum erschte Mol im Johrzytrodel vu dr Chilche Schlaate gnännt wore.

D Familie Pletscher het e baar Hundert Johr im «Huus uf em Chirchhof» näb em Dotegarte, s hitig «Huus Graf».

D Pletscher isch z Schafuuse ufgwagse un het no dr Schuel Sanggale Chindergärtneri glehrt. 

Anne 1938 het d Els Pletscher d Wynächtsuusstellig vum Chunschtverain Schafuuse kuratiert. Des Format het e Ibersicht iber s Chunschtschaffe in dr Region Schafuuse bote.

Derno isch si an dr Chunschtakadeemy z Paris gsii un het in eme Bildhaueratelier z Züri glehrt. Z Floränz isch si uf d Academia della Porta Romana gange. Vu 1960 bis 1985 het d bi Fiesole in dr Toskana gläbt, derno z Montagnola.

Iri Arbete sin z Italie un in dr Schwyz mit Chunschtprys uuszaichnet wore. Zem Byschpel het si 1976 un 1978 dr Georg-Fischer-Prys iberchuu.

## Weblink

* 
* Els Pletscher in museum-schleitheim.ch
* Els Pletscher in dr bibliografische Datebank WorldCat
* Elsa Pletscher In: Artnet

## Fueßnote
Antikörper

**Antikörper** (**Immunglobuliin**, **Immunoglobulin**, veraltet **Gammaglobulin**) si Proteiin (Eiwiss) us dr Klass vo de Globuliin, wo in Wirbeldier as Reakzionsbrodukt vo bsundere Körperzälle (Plasmazälle) uf bestimmte Stoff (Substanze, wo as Antigeen bezäichnet wärde) bildet (synthetisiert) wärde. Antikörper si Däil vom Immuunsüsteem. Antikörper wärde von er Klass vo wisse Bluetzälle, de Plasmazälle,broduziert uf e Reakzioon vo de B-Lymphozyt aane. Si si e zentraale Bestanddäil vom Immuunsysteem vo hööchere Wirbeldier.

As Antigeen wirke fast usschliesslig Makromoleküül oder Moleküül, wo an Partikel bunde si, zum Bispil Lipopolysacchariid an dr Ooberflechi vo Bakterie. E bestimmts Antigeen induziert mäistens d Bildig vo nume e baar, ganz bestimmte, Antikörper, wo drzue basse und über e speziifischi, nit-kowalänti Bindig mäistens nume dä Fremdstoff erkenne (dass au verwandti Ziil chönne erliggt wärde, het mä z.&nbsp;B. bi dr Pockeschutzimpfig usgnützt: D Antikörper, wo vom Körper gege die harmloose Chuepocke bildet wärde, erkenne au d Pockewiire, wo für Mensche pathogeen si). Die speziifischi Bindig vo Antikörper an d Antigeen isch e wääsentlige Däil vo dr Abweer gege Fremdstoff, wo in dr Körper iidringe. Wenn d Fremdstoff Chrankhäitserreeger (Pathogeen) si, cha d Bildig und Bindig vo Antikörper zur Immunidäät füere. 

Antikörper wärde, wie s die schweedischi Immunoloogin Astrid Fagraeus 1948 zum erste Mol beschriibe het, von ere Klass vo wisse Bluetzälle (Löikozüte) as Sekrezioon abgsunderet. Die Zälle wärde as Effektorzälle beziejigswiis as Plasmazälle bezäichnet und si differenzierti B-Lümfozüte. Si chömme im Bluet und in dr extrazellulääre Flüssigkäit vo de Gwääb vor und „erkenne“ mäistens nit die ganzi Strukduur vom Antigeen, sondern nume e Däil drvoo, die sognennte antigeene Determinante (s Epitop). Die speziifische Antigeenbindigsstelle vom Antikörper bezäichnet mä as Paratop. Wenn d Antikörper mit em Antigeen in Kontakt chömme, chunt s zur sognennte humoraale Immuunantwort (*humoraale Abweer*).

## Liddratuur
* 
* 
* J. Lindenmann: *Origin of the terms 'antibody' and 'antigen'.* In: *Scandinavian journal of immunology.* Band 19, Nummer 4, April 1984, S.&nbsp;281–285, , PMID 6374880.

## Weblingg

## Fuessnoote
Leukozyt

**Löikozüte** (Äizaal *dr Löikozüt*, vo  und ) oder **wissi Bluetzälle** (**wissi Bluetkörperli**) het s im Bluet, im Chnochemark, in de lümfaatische Orgaan und andere Körpergwääb vo de Wirbeldier. Im Geegesatz zu de Erythrozüte (de *roote Bluetzälle*) het s in de Löikozüte kä roote Farbstoff Hämoglobiin. Bsundrigs fallt uf dr Underschiid bi de Süüger, wo die rife Erythrozute von ene ooni Zällkärn uschömme und doorum säit män e uf Dütsch au *rooti Bluetkörperli*). Löikozüte häi spezielli Funkzioone in dr Abweer vo Chrankhäitserreeger und körperfremde Strukduure. Si ghööre zum Immunsüsteem und si dört Däil vo dr speziifischen und vo dr unspeziifische Immuunabweer. Doorum säit män e au **Immunozüte** (*Immuunzälle*). Wievil Löikozüte es im perifeere Bluet het, wird mit eme Differenziaalbluetbild erfasst.

## S Bilde vo de Löikozüte
D Löikozüte wärde bi de Erwaggsene im roote Chnochemark (Medulla osseum rubrum) vom Brustbäi und vom Becki bildet. Dä Vorgang häisst Löikopoese (au Löikozütopoese). Denn wird e Däil von ene in bestimmte Orgaan brägt. Im Lümphsüsteem, das häisst in Lümfchnoote, Thümus, Milz, Mandle, Chnochemark, müesse si leere, weeli Stoff zum Körper vom Organismus ghööre. 

Bi Chinder wird au im roote Chnochemark vo de lange Röörechnoche vo de Ärm und de Bäi Bluet bildet.

## Liddratuur
* Hermann Delbrück: *Chronische Leukämien.* Stuttgart 2004, ISBN 3-17-018369-9.
* Charles A. Janeway jr. u. a.: *Immunologie.* Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2002, ISBN 3-8274-1078-9.
* Thomas Lothar (Uusegääber): *Labor und Diagnose.* Frankfurt am Main 2005, ISBN 3-9805215-5-9.
* Arne Schäffler (Uusegääber): *Mensch, Körper, Krankheit.* Münche 2001, ISBN 3-437-55091-8.
* Dorothea Zucker-Franklin (Uusegääber): *Atlas der Blutzellen Funktion und Pathologie.* Stuttgart 1990, ISBN 3-437-11299-6.

## Weblingg
* Skript zu Immunologie (Einführung in die Biotechnologie, ETH Zürich) (PDF-Datei; 2,14&nbsp;MB)
* Videos zu Löikozüte uusegee vom Instidut für dr Wüsseschaftlig Film.

## Fuessnoote
Antigen

En **Antigeen** (vo änglisch *antibody-generating* ‚Antikörper-erzüügend‘) isch e molekulaari Struktuur, wo sich Antikörper im Raame von ere erworbene Immuunantwort draa chönne binde. Noch dr Bindig vo Antikörper an iir jewiiligs Antigeen git s die erworbeni Immuunantwort, zum gege e Chrankhäitserreeger vorzgoo.

Ursprünglig het mä dr Begriff nume für Substanze aagwändet, wo noch ere Injekzioon in e fremde Organismus zur Antikörperbildig gfüert häi. Hüt umfasst d Definizioon Moleküül, wo speziifisch vo Antigeenrezeptoore vo B- und T-Zälle bunde wärde. Usser Antikörper chönne sich au Lümfozüte über B-Zäll-Rezeptoore oder T-Zäll-Rezeptoore an Antigeen binde, und eso wird d Bildig vo Antikörper versterkt oder zütotoxischi T-Zälle wärde bildet.

## Lidderatuur
* Charles Janeway et al.: *Immunobiology*. 6. Uflaag ISBN 0-8153-4101-6. Die 5. änglischi Usgoob isch onläin uf de Site vom National Center for Biotechnology Information (NCBI)-Bookshelf, (online).

## Fuessnoote
Sander Berge

Dr **Sander Bolin Berge** (* 14. Hornung 1998 z’ Asker) ìsch a norwäägischer Füassbàllschpììler, wo sitter 2020 biim anglischa Verain Sheffield United unter Vertrààg schteht. Ar ìsch defansiiwer Mìttelfaldschpììler. Sitter 2017 ìsch’r àui Mìtglììd ìn dr norwäägischa A-Nàzionààlmànnschàft.

## siina Kàrriar
Siina Kàrriar hàt dr Berge biim Verain Asker Football ìn siinera Geburtsschtàdt ààgfànga. Schpeeter ìsch’r ìn dr Äärschtligìschta Vålerenga Oslo gànga ge schpììla. Sii äärschter Schpììl ìn dr Tippeligaen hàt’r àm 11. Jüüli 2015 geega dr Sandefjord Fotball gschpììlt. Ìm Janner 2017 ìsch’r ìn dr KRC Genk ìn Belgia gànga ge schpììla, wu-n-’r a Vertrààg bis àm 30. Jüüni 2021 unterschrììwa hàt. Sii äärschter belgischer Ligaschpììel ìsch àm 21. Janner 2017 gsìì; ’s ìsch a 1:0-Siig geega dr KAS Eupen ìn dr Division 1A gsìì. Àm And vu dr Saison 2018/19 ìsch’r mìt siim Verain belgischer Maischter worra. Ìm gliicha Joohr hàt’r mìt’m Verain s’ belgischa Schpìtzapokààl geega dr KV Mechelen gwunna.

Ìm Janner 2020 ìsch dr Berge ìn dr anglischa Verain Sheffield United gànga ge schpììla, wo grààd ìn d’ anglischa Premier Liga gschtììga-n-ìsch. Ànna 2019/20 ìsch’r mìt’m Verain Liganiinter worra. Ìn dr Saison 2020/21 ìsch àwwer dr Verain àm lätschta Plàtz vu dr Maischterschàft gsìì un ìsch àlso üss dr Äärschta Liga-n-àbgschtììga.
 
Dr Berge hàt fìr fàscht àlla norwäägischa Jugend-Nàzionààlmànnschàfta gschpììlt. Sii äärschter Schpììel zamma mìt dr A-Üsswàhl hàt’r àm 26. März 2017 geega Nordirlànd bii da Kwàlifikàzioona fìr d’ Öiropàmaischterschàft gschpììlt — ’s ìsch a 0:2 gsìì. Sii äärscht Toor hàt’r àm 5. Septamber 2019 bii’ma Schpììel geega Màlta gschossa; dr Schpììel hàt Norwääga mìt 2:0 gwunna.

## Weblìnks

* dr Sander Berge ìn dr Dàtabànk vu weltfussball.de (hoochdiitsch)
* dr Sander Berge ìn dr Dàtabànk vu transfermarkt.de (hoochdiitsch)
* dr Sander Berge ìn dr Dàtabànk vu National-Football-Teams.com (anglisch)
* dr Sander Berge ìn dr Dàtabànk vu soccerbase.com (anglisch)

## Noohwiisa
Barbora Purchartová

D’ **Barbora Purchartová** (* 9. Mai 1992 z’ Prag) ìsch a tschechischa Volleybàllschpììlera, wo àls Mìttelblockera schpììlt. Sa hàt bii verschììdena öiropäischa Verainer unter Vertrààg gschtànda, drunter biim Dresdner SC ìn Diitschlànd. Àb 2015 hàt sa àui fìr d’ tschechischa Nàzionààlmànnschàft gschpììlt.

## ìhra Kàrriar
Ìhra Kàrriar hàt d’ Purchartová biim tschechischa Hàuiptschtàdtverain Slavia Prag ààgfànga. Därt hàt sa ìn verschììdena Jugendmànnschàfta gschpììlt, vor äbb sa Mìtglììed vu dr äärschta Mànnschàft worra-n-ìsch. Dr Prager Verain hàt sa ànna 2011 fàraloo, fìr ìn dr diitscha Zwaitligìschta TSV Sonthofen gànga ge schpììla. Z’ Sonthofen ìsch sa bis 2013 blììwa. D’rnooh hàt sa d’ Saison 2013/14 biim VO Sodraep Farciennes gschpììlt, un d’ Saison 2014/15 bii da Dauphines Charleroi ìn Belgia. D’ Saison 2015/16 hàt sa biim diitscha NawaRo Straubing gschpììlt, wo grààd ìn d’ Bundesliga gschtììga gsìì-n-ìsch. Ìn dara Saison hàt sa àls Mìttelblockera 45 Blockpunkta ìn 21 Schpììler ärziilt; dàs ìsch a Blockkwoota vun 78,8 % gsìì. D’rzüa hàt sa 144 Punkta-n-ìm Ààgrìff ärziilt.

Ìm Jüüni 2016 ìsch bekànnt worra, àss d’ Purchartová a Vertrààg fìr ain Joohr biim diitscha Maischter un Pokààlsiiger Dresdner SC unterzaichent hàt. Mìt dam Verain ìsch sa uff Plàtz dräi ìn dr Maischterschàftswartung ànakumma. Ìm Mai 2017 ìsch bekànnt worra, àss ìn dr Purchartová ìhr Vertrààg biim Dresdner SC — wia àui d’ Vertraag vu dr Jocelynn Birks, dr Lucie Smutná, dr Brittnee Cooper so wia dr Jennifer Cross — nìt verlängert wìrd. Doo druff ìsch sa ìn dr polnischa Verain MKS Dąbrowa Górnicza gànga ge schpììla, wu sa numma d’ Saison 2017/18 gschpììlt hàt. D’rnooh hàt sa fìr a kurza Zitt biim Dinamo Bukarest gschpììlt, un ìm Janner 2019 ìsch sa ìn Tschechia z’ruckkumma, fìr ìm PVK Olymp Prag schpììla.

Àb 2015 hàt d’ Purchartová zamma mìt dr tschechischa Volleybàllnàzionààlmànnschàft vu da Fràuija gschpììlt. Sa hàt unteràndrem àn dr Öiropàmaischterschàft vu 2015 mìtgmàcht.

## Weblìnks

* d’ Barbora Purchartová uff dr Websitta vum CEV (anglisch)
* d’ Barbora Purchartová ìn dr Dàtabànk vu WorldOfVolley (anglisch)
* d’ Barbora Purchartová ìn dr Dàtabànk vu VolleyBox (hoochdiitsch)

## Ainzelnoohwiisa
Quadratische Gleichung

A **kwàdràtischa Gliichung** ìsch a Gliichung, wo m’r asoo schriiwa: 
:ax^2+bx+c=0\quad mìt a\neq 0.

Doo sìnn a, b, c Koeffizianta; x ìsch d’ Unbekànnta. Wänn d’rzüa b=0 ìsch, düet maa vun’ra **rainkwàdràtischa Gliichung** reeda.

Salla Gliichung hàt mehrera Leesunga, wo m’r asoo schriiwa:
:x_{1,2} = \frac{-b\pm\sqrt{b^2-4ac}}{2a}

Ìm Beraich vu da reälla Zààhla kààt d’ kwàdràtischa Gliichung kaina, aina odd’r zwai Leesunga hàà. Wänn dr Üssdruck unter dr Wurzel negàtiiv ìsch, dänn gìtt’s kää Leesung; wänn dr Üssdruck Null ìsch, gìtt’s àui kää Leesung; wänn’r positiiv ìsch, dänn sìnn zwai Leesunga.

D’ lìnka Sitta vu dara Gliiching ìsch dr Term vun’ra kwàdràtischa Funkzioon — àui „Polünoom vum zwaita Grààd“ gnännt —, wo f(x)=ax^2+bx+c gschrììwa wìrd. Ìm kàrteesischa Koordinààtasüschteem wìrd dia Funkzioon mìt’ra Pàrààwel dàrgschtällt. Geometrisch düet d’ kwàdràtischa Gliichung f(x)=0 d’ Nullschtälla vu dara Pàrààwel beschriiwa. Wänn a kwàdrààtischa Gliichung kää Leesung hàt, dänn hàt d’ äntschpraachenda Pàrààwel kää Nullschtälla.

## Weblìnks

*
Avignon

**Avignon** [] (oc. *Avinhon* bzw. *Avignoun* []) isch e Stadt und Gmäind in dr Browans in Südfrankriich am östligen Ufer vo dr Rhône. Si het  Iiwooner (Stand ), und vo deene woone 15'000 innerhalb vo de Stadtmuure. Avignon isch dr Sitz vo dr Prefektuur und die grössti Stadt im Departemänt Vaucluse.

Wil Avignon vo 1309 bis 1376 – und wääred em Oobeländische Schisma, wo druf choo isch (1378 bis 1417) – dr Sitz vom Bapst gsi isch, het d Stadt dr Biinaame „Stadt vo de Bäpst“. Um d Altstadt vo Avignon mit iire brächdige, middelalterlige Hüüser goot en imposanti Stadtmuure, wo immer no intakt isch. D Altstadt mit em gootische Bapstbalast *(Palais des Papes)* us em 14. Joorhundert, dr Bischofsaalaag, em *Rocher des Doms* und dr berüemte Brugg Pont Saint-Bénézet, ghööre zum UNESCO-Wältkultuurerb. Die Brugg isch wägen em Volkslied *Sur le pont d’Avignon* witume bekannt.

Künstlerisch und kulturell isch d Stadt dur s Festival vo Avignon, eme Theater-, Danz- und Gsangsfestival, au wit über Frankriich uuse bekannt. Im Jahr 2000 isch Avignon d Kulturhauptstadt vo Öiropa gsi.

## Liddratuur
* Deutsch
** 
** 
** 
** 
** 
** Joseph Roth: *Orte.* Reclam, Leipzig 1990, ISBN 3-379-00575-4, S. 171–182 (Reisebericht)
** 

* Franzöösisch
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 

## Weblinks

* Offizielle Website der Stadt (franzöösisch/änglisch)
* 
* Palais des Papes (franzöösisch)
* Festival d’Avignon (franzöösisch/änglisch)
* Festival d’Avignon

## Fuessnoote
Duisburg

**Duisburg** (uusgsproche *Düüsburg*) isch e chreisfreii Grossstadt, wo an dr Mündig vo dr Ruhr i de Rhy lyt. D Stadt isch Deil vo dr Metropolregion Rhy-Ruhr mit alles i allem öppe zäh Millione Iiwohner und ghöört sowohl de Region Niderrhy als au em Ruhrgebiet aa. Si lyt im Regierigsbezirk Düsseldorf und isch mit öppe ere halbe Millione Iiwohner nach Köln, Düsseldorf, Dortmund un Essen di füftgröscht Schtadt vom Land Nordrhy-Weschtfale. Nach Aagabe vo de Schtadt het d Iiwohnerzahl i d letschte Johr zwüsche 498.000 un 503.000 gschwankt. S Oberzäntrum isch uf de „Lischte vo de Grossschtädt z Dütschland“ uf em 15.&nbsp;Platz. Duisburg isch 2010 als Deil vom Balligsruum Ruhrgebiet Kulturhauptschtadt vo Europa gsii.

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Stadt Duisburg

## Fuessnote
Pjöngjang

**Pjöngjang** (uff Koreànisch  [], MR *P'yŏngyang,* RR *Pyeongyang,* YR *Phyeng.yang*), àui *Pjongjang* (ìn dr DDR hàt maa *Ph(j)öngjang* düa schriiwa), ìsch d’ Hàuiptschtàdt vu dr Demokrààtischa Volksrepüblik Koreà (Nordkoreà). Sa lììgt ìm Süüdwäschta vum Lànd àm Fluss Taedong, äbb 110 km schtroomuffwarts vu dr Mìndung ìns Gaala Meer. D’ Schtàdt wìrd diräkt vu dr Regiarung verwàltet. Ànna 2022 hann ìn dr Karnschtàdt äbb 3,13 Millioona Litt glabt; domìt ìsch Pjöngjang d’ beväälkerungsriichschta Schtàdt ìm Lànd.

Pjöngjang ìsch aina vu da ältschta Schtädt uff dr koreànischa Hàlbìnsel. Sa ìsch d’ Hàuiptschtàdt vu da koreànischa Keenigraicha Go-Joseon un Goguryeo gsìì, so wia ìm Mìttelàlter d’ sekundäära Hàuiptschtàdt vum Keenigraich Goryeo. Wahrem Äärschta Jàpànisch-Kineesischa Kriag ìsch d’ Schtàdt zem greeschta Tail zärschteert worra. Sa ìsch àwwer unter dr jàpànischa Härrschàft uff’m schnallschta Waag wììder uffbàuja worra un ìsch a Ìndüschtriizäntrum worra. Noh dr Grìndung vu dr Demokrààtischa Volksrepüblik Koreà ànna 1948 ìsch Pjöngjang *de facto* d’ Hàuiptschtàdt vum Lànd worra. D’ Schtàdt ìsch nochamol wahrem Koreàkriag zärschteert worra àwwer ìsch mìt dr Hìlf vu dr Sowjetunioon uff’m schnallschta Waag wììder uffbàuija worra.

Pjöngjang ìsch noch hìtt s’ politischa, Ìndüschtrii- un Verkehrszäntrum vu Nordkoreà. Doo ìsch dr Sìtz vu da maischta Regiarungsiirìchtunga so wia vu dr Pàrtäi vu dr Àrwet vu Koreà.

## Lìteràtüür
* 
* 
* Charlie Crane: *Welcome to Pyongyang.* Chris Boot, London 2007, ISBN 1-905712-04-9.
* Guy Delisle: *Pyongyang: A Journey in North Korea.* Drawn & Quarterly, 2005, ISBN 1-896597-89-0.
* Klaus Klemp: *KOREA – KOREA: Ein Fotoprojekt von Dieter Leistner.* Gestalten, Berlin 2013, ISBN 978-3-89955-487-8.
* Christian Kracht, Eva Munz, Lukas Nikol: *Die totale Erinnerung. Kim Jong Ils Nordkorea.* Rogner & Bernhard, Berlin 2006, ISBN 3-8077-1020-5.
* Arno Maierbrugger: *Nordkorea-Handbuch. Unterwegs in einem geheimnisvollen Land.* Trescher, Berlin 2004, ISBN 3-89794-039-6.
* Philipp Meuser (Üssg.): *Architekturführer Pjöngjang*, 2 Bander, DOM publishers, 2011, ISBN 978-3-86922-126-7.
* Peter Schreiner (Üssg.): *Als Beobachter in Pjöngjang. aej-Dokumentation zu den XIII. Weltjugendfestspielen in Nordkorea 1989.* aej, Stuttgart 1989, ISBN 3-88862-036-8.
* Chris Springer: *Pyongyang: The Hidden History of the North Korean Capital.* Saranda Books, 2003, ISBN 963-00-8104-0.
* *Pjongjang*. Verlag Illustrierte 'Korea', Pjongjang 1990 (uff Diitsch).
* Rainer Dormels: *[https://web.archive.org/web/20160309052123/https://koreanologie.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/p_koreanologie/North_Korean_Cities/Pyongyang/12_00Pyongyang_W14_Korr.pdf Pyongyang – politisches, wirtschaftliches und kulturelles Zentrum der DVR Korea]*, 2014 (PDF; 520 kB; Archivlink vom 9. März 2016)

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa


## Ààmärkunga
Parti communiste français

D’ **Parti communiste français**  (wärtlig „Frànzeescha Kommünìschta Pàrtäi“; kurz *PCF* ), uff Diitsch **Kommünìschta Pàrtäi vu Frànkrììch**, ìsch a frànzeescha Pàrtäi, wo ànna 1920 grìnda worra-n-ìsch. Àm Ààfàngsjoohr 2021 hàt sa 43.888 Mìtglììder zeehlt. Ànna 2007 ìsch d’ Pàrtäi ìn dr frànzeescha Kommünààlpolitik mìt äbb 10.000 gwählta Politiker (d’rvu äbb 800 Bìrgermaischter) presänt gsìì; ìn dara Zitt ìsch sa mìt 138.000 Mìtglììder d’ wìchtigschta kommünìschta Pàrtäi ìn Wäschtöiropà gsìì.

Hischtoorisch schtàmmt d’ Pàrtäi üss’ra Àbschpàltung vu dr Frànzeescha Sekzioon vu dr Àrwaiter-Internàzionààla (dr SFIO) àm Kongrass vu Tours ìm Dezamber 1920. Doo hann d’ Mehrhait vu da Kongrassmìtglììder bschlossa, sìch àn dr Kommünìschta Internàzionààla ààz’schliassa. Sa hann schpeeter d’ Frànzeescha Sekzioon vu dr Kommünìschta Internàzionààla (d’ SFIC) grìnda. Ànna 1921 ìsch sa d’ *Parti communiste (SFIC)* worra (kurz *PC-SFIC*), un ànna 1943 d’ geegawartiga PCF. 

Unmìttelbààr noh-n-em And vum Zwaita Waltkriag ìsch d’ Kommünìschta Pàrtäi d’ schtärkschta Lìnkspàrtäi ìn Frànkrììch gsìì. Vum 10. Septamber 1944 bis àm 4. Mai 1947 hann d’ Kommünìschta-n-àm Charles de Gaulle siim Kàbinätt mìtgmàcht. Àb Mai 1947 sìnn viar PCF-Minìschter ìm Kàbinätt Ramadier I gsìì. Witterscht sìnn noh-n-em Wàhlsiig vum François Mitterrand ànna 1981 a pààr PCF-Minìschter ìn da Regiarunga Mauroy II un III (vum 23. Jüüni 1981 bis àm 17. Jüüli 1984) gsìì. Trotzdam hàt àb da Joohra 1970 d’ Kommünìschta Pàrtäi ìmmer weeniger Ärfolg bii da Wààhla ghàà — dàs ìsch vor àllem waga dr Konküranz vu dr Soziàlìschta Pàrtäi (PS) gsìì. Wagadam hàt d’ PCF àm And vu da Joohra 2000 zamma mìt dr Parti de gauche a Àbkumma unterschrììwa, fìr dr Lìnksfront (Front de gauche) bìlda. Noh-n-em And vum Bìndniss ìm Joohr 2018 hàt d’ PCF nochamol a salbschtandiga Schtràtegii ghàà, wo dr Fabien Roussel àls Nàzionààlsekretäär gfiahrt hàt. Ànna 2022 hàt d’ Pàrtäi àn dr Bìldung vum Pàrtäibìndniss Nouvelle Union populaire écologique et sociale (NUPES) ààlàss vu dr Pàrlàmantswàhl mìtgmàcht.

## Lìteràtüür
; uff Hoochdiitsch
* 
* Wolfgang Jäger: *Die sozialistische Partei und die kommunistische Partei Frankreichs.* In: Dieter Oberndörfer (Üssg.): *Sozialistische und kommunistische Parteien in Westeuropa. Veröffentlichung des Sozialwissenschaftlichen Forschungsinstituts der Konrad-Adenauer-Stiftung*. Bànd 1: *Südländer* (= *Uni-Taschenbücher*. Band 761). Leske + Budrich (UTB), Opladen 1978, ISBN 3-8100-0240-2, S. 35–132.
* Selim Nadi: *Die Französische Kommunistische Partei und ihre Haltung zu Sozialchauvinismus und Kolonialismus 1920 bis 1936.* In: *Arbeit – Bewegung – Geschichte*, Heft I/2018, S. 45–62.

; uff Frànzeesch
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Maria Beyerle

D **Maria Anna Beyerle** (* 21. Augschte 1882 z Konschtanz; † 18. Dezämber 1968 au dert) isch e dytschi Pedagogi un Bolitikeri (Zäntrum, BCSV, CDU) gsii.

## Lääbe
D Maria Beyerle isch as Dochter vum Konschtanzer Rächtsaawalt Karl Beyerle uf d Wält chuu. Si het vier Brieder ghaa, dodrunter dr Rächtswisseschaftler un Zäntrumsbolitiker Konrad Beyerle un dr Rächtshischtoriker Franz Beyerle.

No dr Volksschuel un dr Hechere Dechterschuel (Chloschterschuel Zoffinge) het d Beyserle vu 1898 bis 1900 s Lehrerneseminar bsuecht, wu si mit dr Erschte Lehrernebriefig absgchlosse het. Derno isch si bis 1901 uf Pänsionat St. Joseph z Ferney-Voltaire (Schwyz) gange. Anne 1902 het si di Zwoot Lehrernerbriefig bstande. Si het vu 1904 bis 1906 as Brivatlehreri beim Grof Clemens Heidenreich Droste zu Vischering gschafft, vu 1906 bis 1907 as Hilfslehreri an dr Hechere Maidlischuel z Fryburg un vu 1907 bis 1908 as Unterlehreri z Neckargemünd. Derno het si as Gaschthereeri Vorläsige an dr Uniwersitet Fryburg bsuecht un het si uf s Abitur vorberaitet, wu si anne 1910 bstande het.

D Beyerle het vu 1911 bis 1925 as Lehreri z Konschtanz-Petershuuse gschafft un isch 1919 zur Hauptlehreri beferderet wore. Vu 1925 bis 1928 isch si Lehreri an ere Furtbildigsschuel z Konschtanz gsii. Anne 1928 isch si Räkteri vu dr Maidlifurtbildigsschuel z Fryburg wore. Im nämlige Johr un wider vu 1929 bis 1932 het si as Studiereti mit em Lehrufdrag Methodik an dr Lehrerbildigsaastalt z Fryburg gschafft. 1932 isch si Räkteri an dr Maidlifurtbildigsschuel z Kallsruh wore, bis si 1933 as Studiereti an d Maidlioberrealschuel z Konschtanz gwägslet isch. Anne 1935 isch si uf gsundhaitlige Grind vorzytig pänsioniert wore.

Näbe irem Beruef as Lehreri het si d Beyerle in kadolische Organisazione engaschiert. Si isch syter 1910 Vorsitzeri vum Kadolische Dytsche Frauebund (KDFB) z Konschtanz gsii, het dert 1914 dr Verain vu kadolische dytsche Lehrerne (VkdL) mitgrindet un isch zur Vorsitzeri vum Badische VkdL-Verband gwehlt wore. Si isch in dr Zäntrumsbartei yyderätte, un fir die vu 1919 bis 1925 un wider vu 1926 bis 1928 as Abgordneti im Landdag vu dr Republik Bade ghockt.

Noch em Zweete Wältchrieg isch d Beyerle wider bolitisch aktiv wore un isch in d BCSV yydrätte, wu speter dr CDU-Landesverband Sidbade drus firigangen isch. Si isch vu 1946 bis 1948 Stadtreti z Konschtanz gsii un isch 1947 as Abgordneti in Badische Landdag gwehlt wore, wu si bis zue däm syre Uflesig 1952 aaghert het. In ire Zyt as Barlemäntarieri isch si fir d Grindig vum Sidweschtstaat Bade-Wirttebärg gsii.

## Ehrige
* Päpschtlig Ehrechryz Pro Ecclesia et Pontifice, 1964

## Literatur
* Landtag von Baden-Württemberg (Hrsg.): *MdL, Die Abgeordneten der Landtage in Baden-Württemberg 1946–1978*, Stuttgart 1978, ISBN 3-12-911930-2, S. 99
* Clemens Siebler: *Maria Anna Beyerle*, in: *Baden-Württembergische Biographien*. Band 1, S. 23–24 (online)

## Weblink
* Rede vu dr Maria Beyerle im Badische Landdag in dr Digitale Sammlige vu dr Badische Landesbibliothek
Wasserburg Bruggen

D **Wasserburg Brugge** isch e abgangeni Wasserburg hinter dr Kapäll im Dorf Brugge, eme hitige Stadtdail vu Briilinge im Schwarzwald-Boor-Krais.

## Gschicht
Wahrschyns isch die chlai Wasserburg im 12. oder 13. Jorhundert böue wore, vu 1281 bis 1307 wird amel e lokali Adelsfamilie gnännt, wu vermuetli Minischteriali vu dr Firschtebärger gsii sin. Im 15. Jorhundert isch s Lääche vu dr Firschtebärger an d Herre vu Almshofe vergee wore. Anne 1498 het dr Grof Heinrich vu Firschtebärg d Burg gchauft.

## Literatur
* Franz Xaver Kraus (Hrsg.): *Die Kunstdenkmäler des Grossherzogthums Baden*. Band 2: Kreis Villingen. Freiburg i. Br. 1890, S. 9 (Digitalisat der UB Heidelberg).

## Fueßnote
Schloss Granegg (Niedereschach)

**Schloss Granegg** (au **Graneck**) wird e abgangeni Burg gnännt, wu uf em Bann vu dr hitige Gmai Näderesche glägen isch. Granegg soll uf em Bärg zwische dr friejer sälbschtständige Gmaine Fischbach un Schabehuuse gstande syy.

Anne 1281 wird zum erschte Mol e Bruno vu Graneck gnännt. Anne 1465 hän d Ifflinger d Burg gchauft un si ab do derno noch ere gnännt. Im Johr 1778 het d Gmai Näderesche s Schloss un d Gieter, wu derzue gherte hän, gchauft. S isch derno bis uf e Dail vum Maierhuus abgrisse wore. Des Maierhuus git s hite no, dr sognännt *Schlosshof*, wu im 17. Jh. böue woren isch. 

## Fueßnote
Schloss Länge

D **Ruine Schloss Länge** (au *Längeschloss*) isch e Burgstall im Sidoschte vu Eschinge im Schwarzwald-Boor-Krais an dr Gränze zum Landkrais Duttlinge.

## Lag
D Ruine lyt uf em Bann vu Hifinge zwische Blumbärg un Giisinga eschtli vu Niidinge uf eme Platoo mit Wald.

## Gschicht
Zwische 1766 un 1768 het dr Firscht Joseph Wenzel vu Firschtebärg e Jagdschloss no Blän vum Franz Joseph Salzmann böue loo. Scho 1840 isch s verchauft un abbroche wore.

## Literatur
* August Vetter: *Die Sage vom Längeschloß und ihr Wahrheitsgehalt.* In: *Schriften des Vereins für Geschichte und Naturgeschichte der Baar.* Jahrgang 38 (1995), S. 122–131 PDF 37,92 MB

## Weblink
* Eintrag ''Längeschloß (Wüstung)'' uf leo-bw.de

## Fueßnote
Burg Hardeck

D **Burg Hardeck** isch e abgangeni Hecheburg bim Ortsdail Mundelfinge vu dr Stadt Hifinge im Schwarzwald-Boor-Krais.

## La
Dr Burgstall lyt rund 2.150 Meter sidsideschtli vu dr Chilche vu Mundelfinge an dr Gränze vum Bann zue Aselfinge oberhalb vun ere gäche Haale uf dr linke Syte vu dr Wuete.

## Gschicht
Anne 1108 wäre dr Heinrich un dr Werner vu Hardegg gnännt, wu Gfolgslyt vu dr Zähringer gsii sin un speter zue dr Stifter vum Chloschter Fridewyler ghert hän.

## Bschrybig
Di oval Hauptburg het e Durmässer vu rund 50&nbsp;Meter un wird geg di weschtli Hochebeni dur e rächteckigi Vorburg gschitzt. D Vorburg isch eppe 20 uf 30&nbsp;Meter groß gsii, si isch no Weschte dur e Wall-Grabesoischtem gsicheret. D Hauptburg isch zue dr Vorburg un no side dur e guet erhalte Halsgrabe gschitzt. D Nordsyte vu dr Aalag goht gäch zum Aubachdal aabe. E Sporn vum Burghubel, wu no Oschte goht, isch dur e Grabe abdrännt wore, no Norde, Oschte un Side goht dr Sporn gäch aabe.

Dr Burghubel het drei Chäpf, wu villicht friejer Gebei gsii sin. Im Side zues het s e dytligi Verdiefig. Muureräscht cha mer nit sääne, an dr Oberflechi het s aber Stai un Ziegelräscht.



Burgstall Hardteck (Mundelfingen)-2890.jpg|Blick uf dr weschtli Wall vu dr Vorburg
Burgstall Hardteck (Mundelfingen)-3007.jpg|Blick vu dr Vorburg uf d Hauptburg
Burgstall Hardteck (Mundelfingen)-2930.jpg|Chäpf uf dr Hauptburg
Burgstall Hardteck (Mundelfingen)-2960.jpg|Im Halsgrabe
Burgstall Hardteck (Mundelfingen)-2935.jpg|eschtlige Sporn



## Literatur
* Franz Xaver Kraus (Hrsg.): *Die Kunstdenkmäler des Grossherzogthums Baden*. Band 2: Kreis Villingen. Freiburg i. Br. 1890, S. 40 (Digitalisat der UB Heidelberg).
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt – Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Verlag Südkurier, Konstanz 1984, ISBN 3-87799-040-1, S. 277.
* Roland Weis: *Burgen im Hochschwarzwald*. Jan Thorbecke Verlag, Ostfildern 2019, ISBN 978-3-7995-1368-5, S. 144–148.

## Weblink

* Hardeck – Wüstung uf leo-bw.de

## Fueßnote
Mundartlyrik-Wettbewerb 1974

Im Friejohr 1974 het dr Siddytsch Rundfunk zue me **Mundartlyrik-Wettbewärb** ufgruefe. Uusgschribe wore isch dr Dialäkt-Wettbewärb vu dr Redaktion *Land und Leute* vum SDR. Dr Martin Blümcke, dr Laiter vu dr Redaktion, un sy Mitarbaiteri Heidi-Barbara Kloos hän mit däm Wettbewärb uf d „Dialektwelle“ reagiert, wu si syt e baar Johr abzaichnet het. 

Mer het solle drei Gedicht yyschicke, dr 31. Juli 1974 isch Yysändeschluss gsii. Mitgmacht hän iber 600 Lyt us ganz Bade-Wirttebärg, zämechuu sin do rund 2000 Gedicht. Wel eso vyl Gedicht yygschickt wore sin, het s e weng bruucht, bis d Brysrichter entschide ghaa hän, erscht churz vor dr Wynächte 1974 sin d Gwinner in ere Radiosändig vorgstellt wore, derzu au e baar Gedicht vu andere, wu kai Brys gwunne hän.

Uuszaichnet wore sin drei Dichter:
* 1. Brys: Wilhelm Staudacher fir sy Gedicht «gester – heit – morche»
* 2. Brys: Manfred Bosch fir sy Gedicht «eweng im fotoalbum schbaziereluege»
* 3. Brys: Dieter Wieland

Di maischte Gedicht, wu yygsändet wore sin, sin vu dr Theme här typisch gsii fir di tradizionäll Dialäktdichtig: Glägehaitsgedicht, Anekdote, Idylle, Naturgedicht un Lobgedicht uf d Haimet un dr Dialäkt. Aber bi däm Wettbewärb sin au jungi Dichter*ne in d Effetligkait drätte, wu modärni Theme un modärni Gedicht-Forme bruucht hän. Där Wettbewärb vum Siddytsche Rundfunk isch fir d Dialäktliteratur z Bade-Wirttebärg e Inizialzindig gsii, wu derzu bydrait het, ass e Hufe jungi Autorne un Autore im Dialäkt aafange hän schrybe.

D Siiger-Gedicht un verschideni anderi uusgläseni Gedicht sin im Johr druf in dr *Schwäbische Heimat* abdruckt wore.

## Literatur
* Hermann Bausinger: *Sonntags- und andere Dichter.* In: *Schwäbische Heimat*, Bd. 26 Nr. 1, 1975: S. 138-146 (Online)
* Hermann Bausinger: *Eine Wendezeit. Über alte und neue Dialektdichtung.* In: *Schwäbische Heimat* Bd. 65 Nr. 3, 2014: S. 262-271 (Online)