Senslerdeutsch

**Seislertütsch** isch a Schwyzer Mùndart im Kanton Frybùrg. Si köört zùm höchstalemannische Spraachrum.

## Verbriitig
Dä Dyaläkt redt mù fasch im ganze Seisebezirk, aber zùm Tǜu oni d Gmiine Bösinge (aber nume wüu da z'tuusige fa Bärn müesse uf Bösinge cho wohne u sich nit ds Seislerdütsche wii agwöhne z rede), Wünewüu-Flamatt ù Ǜberstorf, wa fasch nùme no Bärntütsch rede. D'Gmiin Gùrmùs, wa früüener as mau a schynnbar wytt verbriiteti, iigeti Spraach namens Gùrmùstütsch ghääbe het ù a Tǜu va de Stadt Frybùrg, chäme o no zùm seislertütsche Spraachrum gnoo. Was o no dezuechùnnt isch, das fasch jedi Gmiin sozsääge a iigeta Dyaläkt het, aber d Ùnterschiide sy seer chlyy, wobyy mù zùm Tǜu i de Stadt Frybùrg as bitzeli andersch redt. Im Greierzbezirk gittes a tütschspraachigi Gmiin, Jùùn (isch ǜbrigens di iinzegi im schǜsch französischspraachige Greierzbezirk), wa ùfgrùnd va de Abgschidehiit a iigeta „Gmiinsdyaläkt“ het, wa „Jùùntütsch“ hiist ù nid zùm Seislertütsche köört. 

Seislertütsch köört zùm Höchstalemannische, wa i de Schwyz o no bsùndersch im Kanton Walyss, im Bärner Oberlann, im Kanton Graubǜnde ù im Kanton Obwaude verträtte isch. D Aazaau Sprächer vam Seislertütsche isch unklaar, ma cha aber devaa usgaa das es eppa 30&nbsp;000 ù mee sy.

## Spraach
### Woortschatz ù Gramatik
Ds Seislertütscha het ùfgrùnd va de Spraachnööchi zùm Französische vǜu französeschi Wörter ufgnoo ù si soozsääge „yygseisleret“. Ma siit z.&nbsp;B. nit „richtig“, sondern „juscht“ (vam französische „juste“). As wyyst wäge däm (zùm Tǜu) o a äänlecha Spraachbuu wy ds Französischa uuf. Im Gägesatz zù andere alemannische Dyaläkt ziichnet sich di seislertütschi Gramatyk dedǜǜr uus, das hüüfig de Dativ bruucht chùnnt, wa mù a Akkusatyyv erwaarteti, z.&nbsp;B. „I gsee dier“.

Wy i andere Schwyzer Dyaläkt bruucht mù o d Perfekt-Form ùs Vùrgangehiit (Preteerytum gittes nid!) ù ds Preesens fer d Gägewart. Uffallend isch o, das es im Seislertütsche a kis Futur gitt, was i andere Schwyzer Dyaläkt o de Fau isch. Ma probyert mit andere Wörter drùf hiizwyyse, das es i de Zuekùnft isch. So z.&nbsp;B.

### Usspraach
Im Seislertütsche gitt es o as paar Lutt, wo mù as bitz andersch usspricht aus im Hochtütsche. Z bemeerke isch o no, das we as Wort mittema Vokau ufhöört ù ds näächschta mittema Vokau aafeet, dezwǜsche no a „n“ yygsetzt chùnnt. So z.&nbsp;B. „I gùgg**e** *-n-* **a** Krymy.“ (= „Ich schaue einen Krimi.“). Fougend sy nùme Aagaabe gmacht, we di seislertütschi Usspraach vo de hochtütschi abwyycht:

**Byspǜusatz Hochtütsch - Seislertütsch:**
* *Hochtütsch:* „Ich habe gerade einen Schmetterling gesehen.“
* *Seislertütsch:* „I ha graad a Pfyfauter gsee.“

Gùgg o büm alemannische Byspǜusatz.

## Wörterbuech
Wǜus fer Hochtütschspraachegi ù einegi Schwyzer seer schwer gsyy isch, di Spraach z vurstaa, hetr de Christian Schmutz mittùm Walter Haas zäme, im Jaar 2000 as Seislertütsch – Hochtütsches Wörterbuech gmacht (gùgg o ùnder Lyteratur). I däm Wörterbuech ùnterschiidet mù o zwǜsche verschidene Usspraache va nas paarne Wörter i de Gmiine vam Seislertütsche Spraachrum. Ù bü jedùm Wort stiit d Härkùnft ù no z.&nbsp;B. d Synonyym etc. Va däm häär isches fer Laye seer giignet. Ds Wörterbuech chùnnt ständig wytterentwicklet.

## Verwächslig
Seislertütsch chùnnt vo vǜune Schwyzer gär mittùm Walyssertütsche vurwächslet. Das chönnti o devaa cho, wǜu si beidi zù de höchstalemannesche Spraach gkööre. Aber as cha o voorcho, dass a Seisler (o vǜu anderi Schwyzer) ds Walyssertütscha nid verstììt.

Vǜu Schwyzer nene Seislertütsch mengisch o „Frybùrgertütsch“. Di Beziichnig isch aber suboptimal, wǜu mù Seislertütsch im Kanton Frybùrg fasch nume im Seisebezirk redt. Im Seebezirk (ùsser Gùrmùs) redt mù fasch nùme Bärntütsch ù natüerlech o Französisch.

## Gùgg o ùnder ...
* Alemanneschi Dyaläkt
* Höchstalemannisch
* Schwytzertütsch
* Walyssertütsch
* Bärntütsch

## Lyteratur und Weblink
* Rudolf Hotzenköcherle: *Deutschfreiburg als Sonderfall des Südwestens.* I: Rudolf Hotzenköcherle: *Die Sprachlandschaften der deutschen Schweiz.* Useggää vom Niklaus Bigler und em Robert Schläpfer under de Mitaarbet vom Rolf Börlin. Aarau/Frankfurt a.&nbsp;M./Salzburg 1984 (Reihe Sprachlandschaft 1), S.&nbsp;227–236.
* Walter Henzen: ''Die deutsche Freiburger Mundart im Sense- und südöstlichen Seebezirk.'' Huber, Frauenfeld 1927 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik XVI).
* Christian Schmutz, Walter Haas: *Senslerdeutsches Wörterbuch.* Paulusverlag Freiburg/Schweiz 2000.

* Hildegard Emmenegger, Christian Schmutz: ''Seislerblog'', i: «Freiburger Nachrichten» (2012–2015); s giit dick ùm Spraachlechs.
* Mireille Rotzetter: ''Hildegard Emmenegger und Christian Schmutz: 100 tolle Sensler Wörter im 100. Blog-Artikel'', i: «Freiburger Nachrichten» vom 17.&nbsp;Oktober 2014.
* Christian Schmutz: ''Wort des Monats'', uf: senslermuseum.ch.
* Christian Schmutz: ''Seislertütsch – ein Chrashkurs'', uf: fribourg.ch vom 29.&nbsp;Septämber 2014.