open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kabinett Goppel I

S **Kabinett Goppel I** isch vum 11. Dezämber 1962 bis zum 5. Dezämber 1966 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Bi dr Wahl zum fimfte Bayerische Landdag am 25. Novämber 1962 het d CSU zum erschte Mol syt 1946 wider s absolut Mee vu 108 vu dr insgsamt 204 Sitz im Landdag kriegt. Dr Alfons Goppel hätt dodermit en ellainigi CSU-Regierig chenne bilde, het si aber fir e Koalizion mit dr Bayernbartei entschide. S ainzig Regierigsmitglid vu dr Bayernbartei, wu mit acht Abgordnete im Landdag verdrätte gsii isch, isch dr Robert Wehgartner as Innestaatssekreter wore. Där isch am 20. Juli 1966 zur CSU iberdrätte, dodermit het faktisch d Koalizion ufghert. D Regierig vum Minischterbresidänt Goppel sich bi dr Landdagswahl 1966 bstetigt wore, Noofolger isch derno s Kabinett Goppel II wore, jetz aber ohni d Bayernbartei.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. h. c. Alfons Goppel (1962–1966)

## Fueßnote
Kabinett Goppel II

Das **Kabinett Goppel II** isch vum 5. Dezämber 1966 bis zum 8. Dezämber 1970 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Bi dr Landdagswahl am 20. Novämber 1966 het d CSU 110 vu dr insgsamt 204 Sitz gwunne un het druf chenne ellai regiere.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. h.c. Alfons Goppel (1966-1970)
Kabinett Strauß I

S **Kabinett Strauß I** isch vum 7. Novämber 1978 bis zum 27. Oktober 1982 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Dr bishärig Minischterbresidänt het vor dr Landdagswahl am 15. Oktober 1978 aagchindet haa, ass er nimi wett kandidiere. D CSU het bi dr Wahl 59,14 % vu dr Stimme un dodermit 129 vu dr insgsamt 204 Sitz gwunne. Dodermit het d Bartei unter em neie Minischterbresidänt Franz Josef Strauß als furt chenne ellai regiere.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. h. c. Franz Josef Strauß (1978–1982)
Erfahrung

__NOTOC__
As **Erfaarig** bezäichnet mä d Kenntniss und d Verhaltenswiise, wo mä dur d Woornäämig und s Leere gwunne het, oder im Sinn vo „Lääbenserfaarig“ d Gsamthäit vo alle Erlääbniss, won e Persoon je gha het, zämme mit iirer Verarbäitig.

## Allgemäins
Noch em Jürgen Mittelstraß mäint mä mit Erfaarig gwöönlig die erworbeni Fääikäit sich sicher chönne orientiere und mit bestimmte Handligs- und Sachzsämmehäng verdraut si, ooni sich uf e theoretischs Wüsse müesse stütze, wo unabhängig doodrvo isch, z.&nbsp;B. vo wüsseschaftliger Art.

In dr Wüsseschaft reedet mä anstatt vo Erfaarig, wo gwöönlig eender persönlig isch, vo „Empirii“. Wüsseschaftligi Ussaage müesse uf dr Grundlaag von ere süstemaatische und intersubjektiiv bestäätigte Beobachdige zstand cho, wo zum Bispil methodischi sträng kontrollierti Mässige oder Experimänt chönne ghööre. Wüsseschafte, won e sonigi methoodisch gordneti Grundlaag häi, säit mä *Erfahrigswüsseschafte* oder *Empiirischi Wüsseschafte*, zu sä z underschäide vom *Erfahrigswüsse*, wo indiwiduell zuefellig oder persönlig isch und kä Aaspruch uf e hööcheri Verlässligkäit het. 

Noch em Oswald Schwemmer häi alli Erfaarigswüsseschafte s gliiche wüsseschaftlige Erkläärigsmodäll. In de Diszipliine, wo zu de Kultuur- und Gäisteswüsseschafte ghööre, bruche das ERkläärigsmodäll, aber d Begründigspflichte si komplexer as in de Natuurwüsseschafte. Die si zwar d Erfaarigswüsseschafte *par excellence*, aber alli Forschig, wo uf dokumentierte Fakte ufbaut isch, vo dr Kosmologii über d Evoluzioonstheorii und Archeologii, d Etymologii und Sproochwüsseschaft bis zur Gschichtswüsseschaft ghöört zu de Erfaarigswüsseschafte. D Religioonswüsseschaft unterschäidet sich doorum in iirer erfaarigswüsseschaftlige Grundlaag vo dr Theologii.

## Kwelle
Dr Ardikel «Erfahrung» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* John Dewey: *Kunst als Erfahrung.* Übersetzig vo dr Christa Velten, Gerhard vom Hofe und Dieter Sulzer. Suhrkamp, Frankfurt am Main 2021, ISBN 978-3-518-28303-5.
* Oskar Negt, Alexander Kluge: *Öffentlichkeit und Erfahrung. Zur Organisationsanalyse von bürgerlicher und proletarischer Öffentlichkeit.* 1. Auflage. Steidl, Göttinge 2016, ISBN 978-3-86930-879-1.
* Rolf Oerter, Leo Montada (Uusegääber): *Entwicklungspsychologie.* Beltz PVU, Weinheim / Basel / Berlin 1982: 1. Uflaag; 2002: 5. Uflaag, ISBN 3-621-27479-0.
* Hans Wißmann, Eilert Herms, Ulrich Köpf, Joachim Track, Dietrich Zilleßen: *Erfahrung I. Religionsgeschichtlich II. Philosophisch III. Theologiegeschichtlich III/1. Mittelalter und Reformationszeit III/2. Neuzeit IV. Systematisch-theologisch V. Religionspädagogisch.* In: *Theologische Realenzyklopädie.* 10, 1982, S.&nbsp;83–141 
* Dietmar Mieth: *Moral und Erfahrung.* Band&nbsp;2, 1999, ISBN 3-451-27187-7 sowie ISBN 3-451-26212-6.

## Video
* Manfred Spitzer: *Erfahrung*, BR-alpha-Reihe „Geist und Gehirn“, Folge 12 (ca. 15 Minuten).

## Fuessnoote
Einsicht

**Iisicht** bedütet in dr Alldaagssprooch, ass Äigeschafte, Zsämmehäng und Beziejige vom ene Objektberiich subjektiiv gnau gnueg *[[Erkennung|erkennt]]*, gäistig*erfasst* und sachlig richtig *[[Begriff (Philosophie)|begriffe]]* wärde. As bewussts Resultaat vo dr Kombinazioon vo Woornäämig und Noochdänke isch Iisicht drbii s Ergääbnis vom ene analütisch-sünthetische Erkenntnis&shy;brozäss. Iisischte, wo uf anderi Wiis zustand chömme und denn vilmol „blitzartig“ erläbt wärde, ghööre in dr Alldaagspsüchologii zum ene bsundrige gäistige Vermööge, nämlig zur „Intuizioon“.

## Gäistesgschicht

Historisch si anderi Erkläärige bekannt für wie Iisichte zstand chömme. Bi Naturvölker zum Bispil gälte Iisichte as innerligi Rootschleeg oder Hiiwiis vo Vorfaare, wo gläägentlig au visionäär chönne erläbt wärde, as „Iigääbig“ vo guete oder ghäiligte Gäister, as Root vo hilfriiche Götter und as göttligi „Erlüüchdig“ oder „Offebaarig“, banaal aber au as äifache „Iifall“.

### Filosofii
D Iisicht *[[a priori]]* cha vo dr Erkenntnis *[[a posteriori]]* underschiide wärde.
Wemm mä d Iisicht kognitiiv  verstoot, dass mä «Wörter het», so cha äim s Zitaat vom Friedrich Nietzsche (1844–1900) intressiere: *»Wofür wir Worte haben, darüber sind wir auch schon hinaus.«* Eso wird die affektiivi Bedäligung as Beweeggrund bi kognitiive Brozäss aadütet. 

## Forschigsgschicht

### Psüchologii
As psücholoogische Fachbegriff bezäichnet Iisicht, wemm mä *blötzlig* d Löösig vom ene Brobleem oder vom Löösigswääg für e braktischi Ufgoob erkennt, gläägentlig au wemm mä uf äi Chlapf „Gstalte“ und sustigi zsämmehängendi Elimänt vo dr Woornäämig, wo mäistens visuell isch, erkennt. In dr Umgangssprooch reedet mä denn vilmol vom ene „Aha-Erlääbnis“ die Rede, e Begriff, wo vom dütsche Sproochpsücholoog und Sproochtheoretiker Karl Bühler (1879–1963) brägt worde isch.

Brobleem, wo mä dur Iisicht cha lööse, bestöön us eme äinzige Löösigsschritt, wo ma aber schwer cha gsee. Mä dänkt vilmol lang nooch, stellt sich alles mööglige vor oder gliicht d Inhalt vo dr Woornäämig und vom Gedächtnis ab und ordnet eso s Wüsse nöi, bis es zum Aha-Erläbnis chunnt.

## Kwelle
Dr Ardikel «Einsicht» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg
* Differenzierung von Aha-Erlebnis, Flow-Erlebnis und ästhetischen Erfahrung

## Fuessnoote
Falsifikation

**Falsifikazioon**, au **Falsifizierig** (vo lat. *falsificare* „as falsch erkenne“) oder **Widerleegig**, isch dr Bewiis, ass en Ussaag, Methoode, Theese, Hüpotheese oder Theorii ungültig isch. Ussaage oder Sachverhält, z.&nbsp;B. experimentelli Ergääbniss, wo son e Ungültigkäit chönne bewiise, häisse „Falsifikatoore“.

E Falsifikazioon bestoot us em Bewiis, ass verschiideni Aanaame von ere falsifizierte Theorii oder mit Aanaame, wo unabhängig drvo as woor akzeptiert si, mitenand unveräinbaar (inkonsistänt) si bzw. sich widerspräche. 
__NOTOC__
## Falsifikazionismus
E Grundfroog in dr Wüsseschaftstheorii isch, öb und wie wüsseschaftligi Theorie chönne überbrüeft wärde. D Vorstellig, ass mit äinzelne Experimänt d Wooret von ere Theorii chönn festgstellt wärde (sog. Werifizierig), drifft in vile Fäll nit zue. Vo dr wüsseschaftstheoretische Aanaam, ass sonigi Brüefige d Grundlaag vo dr Bewärdig vo Theorie, öb si guet si, daarstelle, e sognennte Werifikazionismus, dänkt zum Bispil dr Karl Popper ass si nid funkzionieri. Är setzt uf e sognennte Falsifikazionismus, wo bedütet, ass mä von ere Theorii mindestens sött bewiise chönne, öb si falsch isch - und e Charakteristikum vo valiide wüsseschaftlige Theorie isch, ass son e Falsifikazioon überhaupt mööglig isch. Dorum chönn mä theoreetischi Ussaagen au denn, wemm mä si nit cha bewiise, grundsätzlig as „vorlöifig akzeptaabel“ lo gälte, bis mä si cha widerleege.

Noch dere Uffassig muess mä falsifizierti Theorie verwärfe und s äinzige Inträssi an ene isch nume no wüsseschaftsgschichtlig. 

Vom klassische Falsifikazionismus säit mä, ass vom ene methodoloogische Standpunkt d Falsifizierig vo äinere Ussaag die ganzi Theorii, wo si sich druf basiert, nid umbedingt müess verwärfe. Zum Bispil cha dr Gegestandsberiich vo dr Theorii iigschränkt oder äinzelni Aanaame chönne dr Theorii aabasst wärde.

## Kwelle
Dr Ardikel «Falsifikation» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg
* M. Kranz: ''Widerlegung.'' In: *[[Historisches Wörterbuch der Philosophie]].*

## Fuessnoote
Historisches Wörterbuch der Philosophie

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__ 
S ***Historisches Wörterbuch der Philosophie*** (HWPh) isch e dütschsproochigs begriffsgschichtligs Wörterbuech vo filosoofische Begriff in meerere Bänd. Es isch vo 1971 bis 2007 under de Hauptuusegääber Joachim Ritter, Karlfried Gründer und Gottfried Gabriel im Schwabe Verlag, Baasel erschiine. Es isch e völlig nöibearbäiteti Usgoob vom *Wörterbuch der philosophischen Begriffe* (1899 ff) vom Rudolf Eisler.

S Wörterbuech isch s Groossbrojekt vo dr dütsche akadeemische Filosofii, wo uf dr ganze Wält am erfolgriichste isch. Es isch äini vo de wichdigste Arbetsgrundlaage für die filosoofischi und gäisteswüsseschaftligi Usbildig und Forschig.

## Bibliograafischi Aagoobe

**Übersicht über die äinzelne Bänd**

De Bänd 1–3 si vom Joachim Ritter, d Bänd 4–10 vom Karlfried Gründer, dr Band 11–12 vom Gottfried Gabriel, dr Registerband vo dr Margarita Kranz uusegee worde.
* 1. Band (A–C) 1971
* 2. Band (D–F) 1972
* 3. Band (G–H) 1974
* 4. Band (I–K) 1976
* 5. Band (L–Mn) 1980
* 6. Band (Mo–O) 1984
* 7. Band (P–Q) 1989
* 8. Band (R–Sc) 1992
* 9. Band (Se–Sp) 1995
* 10. Band (St–T) 1998
* 11. Band (U–V) 2001
* 12. Band (W–Z) 2005
* 13. Band (Register) 2007
Im 13. Band isch e Register und e CD-ROM mit em Volltext vo alle Bänd und ere Software für Windows und macOS, so dass mä im Volltext cha sueche. 

**Gsamtusgoob**
* Druckusgoob, 13 Bänd, 1971 bis 2007, ISBN 978-3-7965-0115-9
* zsämme as CD-Rom, 2010, ISBN 978-3-7965-2685-5
* Onläin-Versioon, 2017, ISBN 978-3-7965-3736-3

## Kwelle
Dr Ardikel «Historisches Wörterbuch der Philosophie» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Walter Tinner: *Das Unternehmen Historisches Wörterbuch der Philosophie.* In: Riccardo Pozzo, Marco Sgarbi (Uusegääber): *Eine Typologie der Formen der Begriffsgeschichte* (= *[[Archiv für Begriffsgeschichte]].* Sonderheft 7). Felix Meiner Verlag, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1917-6, S. 9–13.

## Weblingg
* Webseite des Schwabe Verlags zum Historischen Wörterbuch der Philosophie
* Wolfgang Hirsch:  
* HWPh online
Kabinett Strauß III

S **Kabinett Strauß III** isch vum 30. Oktober 1986 bis zum 19. Oktober 1988 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. D CSU het bi dr Landdagswahl am 12. Oktober 1986 55,78 % vu dr Stimme un dodermit 128 vu dr insgsamt 204 Sitz gwunne. Dodermit het d Bartei unter em Minischterbresidänt Franz Josef Strauß als furt chenne ellai regiere. Mit dr Mathilde Berghofer-Weichner isch zum erschte Mol e Frau Minischteri z Bayern wore. Noch em Dod vum Franz Josef Strauß am 3. Oktober 1988 isch dr Max Streibl sy Noofolger wore un het s Kabinett Streibl I bildet.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. h. c. Franz Josef Strauß (1986–1988)
Établissement public de coopération intercommunale

**** (EPCI, die ) isch dr Ooberbegriff für alli Arte vo Gmäindiverbänd in Frankriich. Es git verschiideni Tüpe vo EPCI, wo sich im Umfang vo iire Kompetänze und in dr Mindestzaal vo de Iiwwooner, wo si verdräte, underschäide. Sit em Joor 2013 muess jeedi franzöösischi Gmäind noch Gsetz zum ene EPCI ghööre. Sit 2014 wärde d d Rööt vo de Gmäindiverbänd diräkt vom Volk gweelt.

## Tüpe vo Gmäindiverbänd
Die verschiidene Tüpe vo EPCI si im allgemäine Gsetzbuech für Gebietskörperschafte (, CGCT) festgläit. Es git die Arte vo Gmäindiverbänd:
* *Syndicat de communes* (sit 1890) mit verschiidene Wariante, drunder em *Syndicat intercommunal à vocation multiple* (SIVOM)
* *Communauté de communes* (sit 1992)
* *Communauté urbaine* (sit 1966)
* *Communauté d’agglomération* (sit 1999)
* *Syndicat d’agglomération nouvelle* (sit 1983)
* *Métropole* (sit 2010, maassgääblig gändert im Joor 2014)
* *Établissement public territorial* (sit 2016, zur Undergliiderig vo dr *Métropole du Grand Paris*)

D EPCI si Körperschafte vom öffentlige Rächt. Si si e Form vo  und eso anders as d Gmäinde, wo sich in iine zsämmeschliesse, sälber käni äigeständige Gebietskörperschafte *()*. Im Bsundere si iiri Kompetänze uf die Gebiet begränzt, wo si dur s Gsetz oder dur Abkomme zwüsche de Gmäinde, wo mitmache, übercho häi.

Wo d Gsetzänderig vom 27. Januar 2014 in Chraft drätte isch, si d EPCI mit ere Stüürkompetänz unde mindestens 400'000 Iiwooner im ene Balligsruum vo mee as 650'000 Iiwooner zu *Métropoles* worde. Usnaame si d *Métropole du Grand Paris* und d *Métropole d’Aix-Marseille-Provence*, wo am 1. Januar 2016 respektiiv am  28. August 2015 bildet worde si.

## Weblingg

## Kwelle
Dr Ardikel «Établissement public de coopération intercommunale» uf dr dütsche Wikipedia

## Fuessnoote
Öffentliches Recht

S **öffentlige Rächt** in *Civil-law*-Länder isch dä Däil vo dr Rächtsornig, wo s Verheltnis zwüsche Drääger vo dr öffentlige Gwalt (em Staat) und äinzelne Brivaaträchtssubjekt (de Bürger) reeglet. Im Underschiid drzue reeglet s Brivaaträcht die rächtlige Beziejige zwüschen Brivaträchtssubjekt. S öffentlige Rächt umfasst au die rächtlige Beziejige vo de Verwaltigsdrääger underenander und s Staatsorganisazioonsrächt, wo d Organisazioon und Funkzioon vom Staat betriff, wie zum Bispils d Zueständikäit vo de äinzelne Behörde und Gericht oder Reeglige über s Dienstverheltnis vo de Beamte.
__NOTOC__
## Abgränzig zum Brivaaträcht
Wo d Gränze zwüschen em öffentlige Rächt und em Brivaaträcht verlauft, isch strittig, aber wemm mä frogt, weele Rächtswääg bi Rächtsstrittikäite muess brucht wärde, gseet mä as mä in dr Braxis en Abgränzig brucht. Z Dütschland folgt mä in däm dr *modifizierte Subjektstheorii*, in dr Schwiz dr *modifizierte Funkzioonstheorii*. S Schwizer Bundesgricht het s aber abgleent, äinere Methoode dr Vorzug z gee.

## Kwelle
Dr Ardikel «Öffentliches Recht» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Kai-Uwe Kock, Richard Stüwe, Hans-Michael Wolffgang, Heiko Zimmermann: *Öffentliches Recht und Europarecht.* 3. Uflaag. nwb, Herne 2004, ISBN 3-482-48343-4.
* Michael Stolleis: *Geschichte des öffentlichen Rechts in Deutschland.* 4 Bänd, Münche 1988–2012.

## Weblingg

## Fuessnoote
Kabinett Streibl II

S **Kabinett Streibl II** isch vum 30. Oktober 1990 bis zum 17. Juni 1993 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. D CSU het bi dr Landdagswahl am 14. Oktober 1990 54,90 % vu dr Stimme un dodermit 127 vu dr insgsamt 204 Sitz gwunne. Dodermit het d Bartei unter em Minischterbresidänt Max Streibl als furt chenne ellai regiere. Im Zug vu dr sognännte „Amigo-Affäre“ isch dr Streibl am 27. Mai 1993 zruggdrätte. Sy Noofolger isch derno dr Edmund Stoiber wore.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. h. c. Max Streibl (1990 bis 1993)
Kabinett Stoiber IV

S **Kabinett Stoiber IV** isch vum 14. Oktober 2003 bis zum 16. Oktober 2007 (ab 1. Oktober 2007 kummissarisch) d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. D CSU het bi dr Landdagswahl am 21. September 2003 60,67 % vu dr Stimme un dodermit 124 vu dr insgsamt 204 Sitz gwunne. Dodermit het d Bartei unter em Minischterbresidänt Edmund Stoiber als furt chenne ellai regiere. Wel sy Rugghalt in dr Bartei allmee gschwunden isch, het dr Stoiber am 18. Jänner 2007 verchindet, ass er sy Amt as Minischterbresidänt zum 30. Septämber 2007 abgit. Noofolger vum Stoiber as bayerische Minischterbresidänt isch dr Günther Beckstein wore, s viert Kabinett Stoiber isch kummisarisch no bis zum 16. Oktober 2007 im Amt blibe. 

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. Edmund Stoiber (2003-2007)
Kabinett Beckstein

S **Kabinett Beckstein** isch vum 16. Oktober 2007 bis zum 27. Oktober 2008 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Noch em Ruggdritt vum Edmund Stoiber as bayerische Minischterbresidänt zum 30. Septämber 2007 isch dr Günther Beckstein zue sym Noofolger gewehlt wore. Wel d CSU het bi dr Landdagswahl am 28. Septämber 2008 s schlächtsch Ergbenis syt 1946 iberchuu het, isch dr Beckstein nimi aadrätte zue dr Wahl vum Minischterbresidänt. Sy Noofolger isch derno dr Horst Seehofer wore, wu s Kabinett Seehofer I bidlet het.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. Günther Beckstein (2007-2008)
Kabinett Seehofer II

S **Kabinett Seehofer II** isch vum 10. Oktober 2013 bis 21. Merz 2018 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Wel d CSU het bi dr Landdagswahl am 15. Septämber 2013 47,7 % vu dr Stimme un mit 101 vu insgsamt 180 Sitz wider e absolut Mee im bayerische Landdag gwunne. Dodermit het d Bartei unter em Minischterbresidänt Horst Seehofer wider ellai chenne regiere.

Am 13. Merz 2018 isch dr Seehofer vum Amt as Minischterbresidänt zrufggdrätte un isch uf Berlin gange un as Bundesinneminischter in s Kabinett Merkel IV yydrätte. Zwisch em 14. un 16. Merz 2018 het d Ilse Aigner d Gschäft as kummissarischi Minischterbresidänti glaitet, am 16. Merz 2018 isch derno dr bishärig Finanzminischter Markus Söder zum neie Minischterbresidänt gwehlt wore. Noofolger vum Kabinett Seehofer II isch derno zum 21. Merz 2018 s Kabinett Söder I wore.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Horst Seehofer (2013-2018)
* ''2013 2018 - Der Bayernplan'' (csu.de)
Kabinett Söder I

S **Kabinett Söder I** isch vum 21. Merz bis zum 12. Novämber 2018 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Wu dr Horst Seehofer am 13. Merz 2018 vum Amt as Minischterbresidänt zrufggdrätte un as Bundesinneminischter in s Kabinett Merkel IV yydrätten isch, isch dr Markus Söder am 16. Merz 2018 sy Noofolger wore. 

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr Markus Söder (2018)
* ''2013 2018 - Der Bayernplan'' (csu.de)
Kabinett Söder II

S **Kabinett Söder II** isch syt em 12. Novämber 2018 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. D CSU het bi dr Landdagswahl am 14. Oktober 2018 37,2 % vu dr Stimme un 85 vu insgsamt 205 Sitz im bayerische Landdag gwunne. Dr Minischterbresidänt Markus Söder het druf e Koalizion mit dr Freie Wehler bildet.

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr Markus Söder (seit 2018)
Kabardinische Sprache

D **kabardiinischi Sprooch** (au *Ost-Tscherkessisch*) isch e nordwestkaukaasischi Sprooch. Si wird vo rund 1,6 Millioone Lüt gschwätzt, wo alli Tscherkesse si. Die kabardiinische oder osttscherkessischi Schriftsprooch isch us em Dialäkt vom tscherkessische Stamm vo de Kabardiiner bildet und isch au d Schriftsprooch für e Stamm vo de Beslenejer. D Kabardiiner in Russland bezäichne iiri Sprooch as *къэбэрдеибзэ* (qăbărdeibză) oder mit em Ooberbegriff *адыгэбзэ* (adəgăbză), wo die tscherkessische Sprooche im Allgemäine bezäichnet.

## Verbräitigsgebiet und Sprächerzaale

Die ursprüngligi Häimet vo dr Sprooch isch s Gebiet zwüsche de Flüss Kuban und Terek nördlig vom Kaukasus, wo hüte d Nordhelfti vo dr autonoome Republik Kabardino-Balkarie und Däil vo de Gebiet nääbedraa usmacht. D Sprooch het in Kabardino-Balkarie und au im Karatschai-Tscherkessie westlig drvo offizielle Charakter. Wo d Russe am Ändi vom Kaukasuschrieg (1817–1864) d Macht über d Kabardiiner übernoo häi, si e Hufe von ene in s domoolige Osmanische Riich gflüchdet und häi sich in Nordanatoolie niidergloo, wo hüte öbbe zwäi Driddel vo de Sprächer vom Kabardaanische (im Joor 2005 si s öbbe e Millioon gsi) lääbe. Im ursprünglige Sproochgebiet häi 2002 öbbe 500'000 Muetersproochler gläbt. D Kabardiiner si au in anderi Länder wie Jordaanie (56'000), Süürie (39'000) und Dütschland (14'000) usgwanderet.

## Alfabeet

S Kabardiinische isch vo 1923 in dr latiinische Schrift gschriibe worde. Sit 1936 wird s in dr kyrillische Schrift gschriibe. S kabardiinisch-kyrillische Alfabeet het 54 Buechstaabe.

## Kwelle
Dr Ardikel «Kabardinische Sprache» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur

* John Colarusso: *A Grammar of the Kabardian Language*. University of Calgary Press, 1992, ISBN 0-919813-96-8.
* Monika Höhlig: *Kontaktbedingter Sprachwandel in der adygeischen Umgangssprache im Kaukasus und in der Türkei*. LINCOM Europa, Münche 1997, ISBN 3-89586-083-2

## Weblingg

* Wolfgang Schulze: ''Kabardinisch.'' (PDF; 203&nbsp;kB). In Miloš Okuka (Uusegääber): *Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens.* Klagenfurt 2002. (= Wieser Enzyklopädie des europäischen Ostens 10).
* Das kabardinische Alphabet
* Phonetic Structures of Turkish Kabardian (PDF; 485 kB)
* Hörprobe für kabardinische Literatur

## Fuessnoote
Ministerium der Justiz und für Migration Baden-Württemberg

S **Ministerium vo dr Justiz und für Migrazioon Baade-Württebärg** (MJ&nbsp;BW) isch en Oobersti Landesbehörde. Es isch äins vo zwölf Ministeerie in der Verwaltig vom Land Baade-Württebärg. 

## Läitig
D Marion Gentges (CDU) isch sit 2021 d Ministere, dr Siegfried Lorek (CDU) dr Staatssekretäär. Dr Läitend Beamti und Amtsschef isch sit 2016 dr Ministeriaaldiräkder Elmar Steinbacher (CDU).

## Dr Naame vom Ministerium
Vo 1952 bis 1984 het d Behörde *Ministerium vo dr Justiz* ghäisse, vo 1984 aa isch si Naame *Ministerium vo dr Justiz und für Bundesaagläägehäite* gsi, denn isch s vo 1991 aa wider nume no s *Ministerium vo dr Justiz* gsi, ab 2016 *Ministerium vo dr Justiz und für Öiropa* und im Joor 2021 isch s zum *Ministerium vo dr Justiz und für Migrazioon* worde.

## Dr Gschäftsberiich
Dr Ufgoobe- und Zueständigkäitsberiich umfasst:

# Sämtligi Verwaltigsaagläägehäite im Beriich vo dr ordentlige Grichtsbarkäit, vo de Staatsaawaltschafte, vo dr Verwaltigsgrichtsbarkäit, vo dr Finanzgrichtsbarkäit, vo dr Soziaalgrichtsbarkäit und vo dr Aarbetsgrichtsbarkäit vom Land;
# d Usarbäitig vo Gsetzentwürf und d Brüefig vo verfassigsrächtlige Frooge, sowit nit anderi Ministerie zueständig si (Funkzioon as sog. Justiziaar vo dr Landesregierig);
# die rächtligi Beguetachdig vo Gsetzentwürf;
# d Bearbäitig vo zwüschestaatlige Aagläägehäite vo dr Rächtspflääg;
# dr Stroofvollzug;
# s Gnadewääse;
# d Bewäärigshilf und d Grichtshilf;
# Aagläägehäite vo de Rächtsaawält und de Notaar;
# d Brüefig und Usbildig voms juristische Noochwuggs und vo de Kandidaate für d Laufbaane in de Grichtsbarkäite, wo in Nr. 1 ufzellt si.
# as Rächt vo dr Bräss;
# Migrazioon.

D Behörde het iire Sitz z Stuttgart und geegewärtig schaffe dört 200 Mitarbäiter. D Läitig vom Justizministerium bestoot us em Ministeriaaldiräkder as Amtsschef und em Justizminister as höggstem Dienstvorgsetzte vo alle Mitarbäiter vom Justizministerium, und dä het au no die politischi Verantwortig für e Justizressor.

## Kwelle
Dr Ardikel «Ministerium der Justiz und für Migration Baden-Württemberg» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg
* Offizielli Website
* Justizportal Baade-Württebärg
Ministerium für Finanzen Baden-Württemberg

S **Ministerium für Finanze Baade-Württebärg** isch en Oobersti Landesbehörde. Es isch e Ministerium in dr Verwaltig vom Land Baade-Württebärg. D Behörde het iire Sitz am Schlossblatz&nbsp;4 in dr Landeshauptstadt Stuttgart.

## Läitig
Dr Danyal Bayaz (vo de Grüene) isch dr Minister sit 2021, d Gisela Splett (Grüene) isch sit 2016 d Staatssekretäärin. Dr läitend Beamti und Amtsschef isch sit 2016 dr Ministeriaaldiräkder Jörg Krauss (vo de Grüene). dr Amtsläiter vom Finanzministerium isch dr Finanzminister, understützt vom Staatssekretäär.

## Gschicht
Am 12.&nbsp;Mai 2011 isch s für d Zit vo dr grüen-roote Legislatuurperioode bis Mai 2016 mit em Wirtschaftsministerium zum Ministerium für Finanze und Wirtschaft Baade-Württebärg zsämmegschlosse worde. Wo s Kabinett Kretschmann II d Regierig übernoo het, isch s Ministerium wiider äigeständig worde.

## Dr Gschäftsberiich
Zum Gschäftsberiich ghööre:
# die allgemäini Finanzpolitik und die öffentligi Finanzwirtschaft
## s Hushalts-, Kasse- und Rächnigswääse, d Finanzblaanig;
## d Finanzbeziejige zum Bund, de Länder und Gmäinde und zur Öiropääische Unioon;
## d Gäld-, Kredit- und Schuldeverwaltig und Landesbürgschafte;
# s Loon-, Versorgigs- und Dariifrächt inklusiiv em Räis- und Züügligsunchosterächt, s Biihilfrächt;
# s Stüürwääse und d Stüürverwaltig, d Landes-, Gmäindi- und Bundesstüüre;
# dr staatlig Hoochbau, s staatlige Vermööge
## s Baumanidschment (staatlige Hoochbau),
## s Immobiliemanidschment (staatligi Liigeschafte ooni d Waldwirtschaft, s Underbringe vo de Behörde),
## s Geböidmanidschment (Gebäidbewirtschafdig),
## d Schlösser und Gäärde;
## s Fiskaalerbrächt, d Woonigsfürsorg;
# Staatligi Undernääme und Bedäiligunge;
# d Verdäidigungslaste und Liigeschaftsfrooge vo dr Armee
# Statistik;
# Widerguetmachig.

## Kwelle
Dr Ardikel «Ministerium für Finanzen Baden-Württemberg» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg
* Offizielli Website

## Fuessnoote
Karl-Josef Fuchs

Dr **Karl-Josef Fuchs** (* 1960 z Minschterdal im Schwarzwald) isch e dytsche Choch.

## Lääbe
Dr Fuchs stammt us ere Gaschtwirtsfamilie un fiert hit in fimter Generazion s Hotel *Spielweg* z Minschterdal. S Huus ghert dr Familie syter anne 1861.

Vu 1977 bis 1980 het er sy Lehr im Reschtaurant *[[Schwarzer Adler (Vogtsburg-Oberbergen)|Schwarze Adler]]* bim Franz Keller Junior un em Senior gmacht; s Reschtaurant wird syter 1969 mit eme Michelin-Stärn uuszaichnet. No hter er im *Le Canard* z Hamburg un in dr Schweizer Stuben z Wertheim-Bettingen gschafft. Anne 1986 isch dr Karl-Josef Fuchs an haimische Härd im Spielweg retuurgchehrt. Dr Fuchs isch Grindigsmitglid vu dr Jeunes Restaurateurs d’Europe z Dytschland, ere Verainigung vu untertzwische 50 junge dytsche Spitzechech. Syt 1995 produziert er in dr aigene Cheeserei drei Spielweger Cheessorte.

Vu Juni 2010 bis Oktober 2013 het dr Fuchs im Wägsel mit em Jürgen Koch un em Christian Mittermeier Bydreg fir dr Blog „Nachgesalzen“ uf Zeit Online gschribe.

Dr Fuchs isch ghyrote un het mit syre Frau Sabine zwoo Deechtere, Kristin un Viktoria.

## Publikatione
* *Die große Wildkochschule.* 2005
* *Die neue große Wildkochschule.* Tre Torri 2011, ISBN 978-3941641518.
* *Die 100 besten Wildrezepte: Das Kochbuch.* Tre Torri Verlag 2013, ISBN 978-3941641983.
* *SZ Gourmet Edition: Das Beste vom Wild* Tre Torri Verlag 2016, ISBN 978-3944628967.

## Weblink
* Hotel Restaurant Spielweg

## Fueßnote
Viktoria Fuchs

D **Viktoria Fuchs** (* 2. Augschte 1990) isch e dytschi Chechi un Gaschtwirti.

## Lääbe
D Viktoria Fuchs isch e Dochter vum Karl-Josef Fuchs un stammt us ere Gaschtwirtsfamilie, wu in dr segste Generazion s Hotel *Spielweg* z Minschterdal im Schwarzwald fiert. Si het 2008 im Reschtaurant „Hirsche“ z Sulzburg unter dr Laitig vu dr Douce Steiner Chechi glehrt. Derno het si unter anderem im „Le Canard“ z Hamburg vum Ali Güngörmüs un im Reschtaurant „Luce d’Oro“ uf Schloss Elmau gschafft. Anne 2015 het si zäme mit ire Schweschter Kristin dr Familiebedrib ibernuu, sii isch Chuchischefi vum Reschtaurant un iri Schweschter isch fir dr Service zueständig. Wu im Merz 2020 im Zug vu dr COVID-19-Pandemy s Hotel un s Reschtaurant zytwys het mieße zuegmacht wäre, hän si dr Bedrib mit eme Abholservice un Versandpaket ufrächt ghalte. D Viktoria Fuchs fiert d Chuchi vu irem Vater mit regionale Wildgricht wyter un kombiniert si mit asiatische Rezäpt. Anne 2021 het s Reschtaurant e *Griene Stärn* vum Guide-Michelin fir „noohaltigi Gaschtronomy“ iberchuu.

The Washington Post het anne 2019 iber e Tour dur d Destillerie vum Schwarzwald brichtet un do au ne Bsuech im Reschtaurant vu dr Viktoria Fuchs gnännt. Anne 2022 isch d Fuchs in dr Siddytsche Zytig porträtiert wore.

Si isch Mitglid vu dr Jeunes Restaurateurs, ere Verainigung vu junge dytsche Spitzechech*ene.

D Fuchs isch as Chechi au scho in verschidene Färnseesändige ufdrätte, unter anderem bi VOZ in dr Chochshow *Ready to beef!*, in *Mälzer und Henssler liefern ab!* un in *Kitchen Impossible*, in dr ZDF-Chochsändig *Die Küchenschlacht*, un uf Sat.1 in *The Taste*.

## Publikazione
* *Fuchsteufelswild: Das Wildkochbuch*. Südwest Verlag 2020, ISBN 978-3-517-09917-0

## Literatur
* Stephanie Bräuer: *Viktoria Fuchs*, in: dies.: *Frauen an den Herd! Wie Spitzenköchinnen die Sterne vom Himmel holen*, Christian Verlag, München 2018, ISBN 978-3-95961-243-2, S. 40–49.

## Weblinks
* Aigeni Websyte

## Fueßnote
Italianisierung

As **Italiänisierig** wird im Allgemäine d Verdrängig vo andere Sprooche dur s Italiänische bzw. d Akkulturazioon vo ethnische Minderhäite in Itaalie bezäichnet.

Im Bsundere bezäichnet dr Begriff dr Versuech vo dr faschistische Regierig vom Köönigriich Itaalie, wo 1922 an d Macht cho isch, d Gebiet mit nit-italiäänische Bevölkerige, wo im Raame vom Irredentismus zu Itaalie cho si, sproochlig und kulturell italiäänisch z dominiere und iine iiri äigeni Identidäät wägznee.

## D Gebiet, wo betroffe gsi si
* s Südtirol, wo bis 1919 zu Ööstriich-Ungarn ghöört het, isch mit em Verdraag vo Saint-Germain zum Köönigriich Itaalie cho.
* s Kanaltal, bis 1919 Däil vo Kärnte (Ööstriich-Ungarn)
* die dütsche Sproochinsle vo de Zimbere und de Färsedaaler in Nordostitaalie
* d Haafestadt Triest und iiri Umgääbig, bis 1919 as freiji Gmäind Däil vo Ööstriich-Ungarn
* Istrie, bis 1919 Däil vo Ööstriich-Ungarn
* Däil vo dr histoorische Regioon Dalmaazie, bis 1919 as Köönigriich Dalmaazie Däil vo Ööstriich-Ungarn
* s Aostadaal
* Sardiinie
* die Ioonische Insle (1941–1943)
* die Italiänische Egeis-Insle (1923–1943)

## Kwelle
Dr Ardikel «Italianisierung» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Walter Freiberg (i.&nbsp;e. Kurt Heinricher): *Südtirol und der italienische Nationalismus – Entstehung und Entwicklung einer europäischen Minderheitenfrage*, Universitätsverlag Wagner, Innsbruck 1990 , 2 Bände, ISBN 978-3-7030-0224-3.
* Claus Gatterer: *Im Kampf gegen Rom – Bürger, Minderheiten und Autonomien in Italien*, Europa-Verlag, Wien/Frankfurt/Zürich 1968, ISBN 978-3-203-50056-0.
* Alfons Gruber: *Südtirol unter dem Faschismus*, Athesia, Bozen 1979, ISBN 978-88-7014-010-1.
* Sebastian Weberitsch: *Aus dem Leben des Doktor Sebastian Weberitsch*, 568 Seiten, Verlag Ferd. Kleinmayr, Klagenfurt 1947 
* *Das Kanaltal und seine Geschichte*. Uusegääber Kanaltaler Kulturverein, Annenheim 1995, ISBN 3-901088-04-0.

## Weblingg
* Rolf Steininger: Die Südtirolfrage
* Online Dokumente
* Spiegelartikel von 1955

## Fuessnoote
Roßkopfturm

De **Roßkopfdurm** (aigentlig *Friedrichsturm* noch em Großherzog Friedrich I. vu Bade) isch Uussichtsdurm uf em 737&nbsp;Meter hoche Roßkopf bi Friburg zwisch em Dreisamtal un em Glotterdal. 

De Durm isch 34,4&nbsp;Meter hoch un in Stahlfachwerchbauwiis baut. Zahlt het de Roßkopfdurm de Schwarzwaldverain, wu de Ufdag an d Friburger Firma Ph. Ant. Fauler gee het. Im Johr 1889 isch de Durm deno baut wore.

Er ghert zue de eltschte Stahlfachwerchdirm z Ditschland. Me kaa vu de Uusssichtsplattform vum Durm uus, wu iber d Dolder vu de Baim driber goht, im e Rundum-Panoramablick iber de Schwarzwald un s Rhiidal, bi gueter Sicht in Richtig Side au bis zue de Alpe un Richtig Weschte bis zum Kaiserstuel un de Vogese sääne.

## Literatur
* Jörg Schlaich, Matthias Schüller: *Ingenieurbauführer Baden-Württemberg.* Bauwerk Verlag, Berlin 1999, ISBN 3-934369-01-4, S. 463–464.

## Weblink

## Fueßnote
Este (Familie)

D **Este** göön im Mannesstamm uf d Otbertiner (italiäänisch *Obertenghi*) zrugg, äins vo de eltiste italiäänische Aadelsgschlächter, sit 951 Markgraafe vo Ostligurie, vo öbbe 1000 aa Markgraafe vo Mailand, Tortona und Genua.

Dr Alberto Azzo II. vo Este (* 997, †&nbsp;1096/97), Markgraaf vo Mailand, het d Erbin vo de schwööbische Welfe ghürootet; sini Söön häi die bäide Hauptlinie vom Gschlächt gründet: Die elteri Linie het s „Huus Welf-Este“ bildet, wo 1070 s Herzogdum vo Bayre regiert het und wo von em s Huus Hannover abstammt, wo bis hüte existiert.

Die jüngeri Linie „Fulc-Este“ het vo 1240 bis 1597 Ferrara regiert und vo 1288 bis 1796 Modena, sit 1452 as Herzöög vo Modena. Aaghöörigi vo deere Familie si bedütendi Mezeen in dr Rönessansszit gsi. Die Linie isch 1803 usgstorbe und vo dr habsburgische Nääbelinie Ööstriich-Este beerbt.

Es isch dr Filosoof und Uniwersaalgleerti Gottfried Wilhelm Leibniz gsi, wo 1688 genealoogischi Stuudie im Ufdtraag vom Huus vo de Welfe gmacht het und dr gmäinsaam Ursprung vo de bäide Hüüser het chönne noochwiise und mit dr Hochzit vom Droonerb Rinaldo d’Este mit dr Brinzässin Charlotte Felicitas vo Hannover au e chliini ‚Wiiderveräinigung‘ vo de bäide Familiezwiig arrangschiert het.

## Kwelle
Dr Ardikel «Este (Adelsgeschlecht)» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Heinrich Bünting und Johannes Letzner: *Braunschweig-Lüneburgische Chronica, oder: Historische Beschreibung der Durchlauchtigsten Herzogen zu Braunschweig und Lüneburg, wie dieselben anfänglich aus den Fürstlichen Häusern Este und Sachsen ihren Ursprung genommen*. Braunschweig 1722 ().
* 
* 
* Werner L. Gundersheimer: *Ferrara. The style of a renaissance despotism*. University Press, Princeton NJ 1973, ISBN 0-691-05210-7.
* Luciano Chiappini: *Gli Estensi. Mille anni di storia*. Corbo, Mailand 2001, ISBN 88-8269-029-6.
* Francesco Bocchi: *Este*. In: Norbert Angermann u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Lexikon des Mittelalters*. Dtv, Münche 2003, ISBN 3-423-59057-2 (Band 4).
* Christoph Schmitt: *Über das Erinnern in der Hofkunst Alfonso d’Estes. Ein kunsthistorischer Versuch zur Theorie des kulturellen Gedächtnisses am Beispiel allegorisch-mythologischer Gemälde*. Hamburg 2005 (Volltext).
* Elena Taddei: *Die Este und das Heilige Römische Reich im langen 16. Jahrhundert. Kontakte – Konflikte – Kulturtransfer*. Böhlau, Wien u. a. 2021, ISBN 978-3-205-21214-0, .

## Weblingg

## Fuessnoote
Vitztum (Amt)

**Vitztum**, au **Viztum**, **Vitzthum(-amt)** oder **Vizedom** vo latiinisch **Vicedominus**) isch d Amtsbezäichnig vom ene Stellverdräter oder Statthalter vom Souverän (Landesherr) gsi, ursprünglig in gäistlige, spööter au in wältlige Fürstedümer. S Amt het sich im Lauf vo dr Zit zu däm vom ene landesfürstlige Beamte und sini Hauptufgoobe si gsi, s Finanzwäse z läite und richterligi Funkzioone woorznää. In de süd- und middeldütsche Gebiet het dr Vitztum spööter mäistens d Bezäichnig Oberamtmann überchoo. Z Frankriich het sich dr Vidame entwigglet.

Us em Begriff Vitztum isch au dr Naame vom thüringisch-säggsische Aadelsgschlächt vo deene *vo Vitzthum*, s Baasler Ministeriaalegschlächt Vitztum und au dr Naame *Fitzthum*.

## Allgemäins
Vom 9. Joorhundert aa gits dr Vitztum under anderem z Itaalie und in dr spanische Mark.
Im 11. Joorhundert kennt men en au in südlige und westlige dütsche Gau.
Bsundrigs verbräitet si d Vicedomini an de Bischofschille.

Noch em Herzog het dr Vitztum as äine vo de erste Männer im Land gulte und isch über de vier wichdigste Hofämter gstande:
* Kämmerer *(camerarius)*
* Marschall *(marschalcus)*
* Truchsess *(dapifer)*
* Mundschänk *(pincerna)*

## Kwelle
Dr Ardikel «Vitztum» uf dr dütsche Wikipedia

## Fuessnoote
NRJ Group

D’ **NRJ Group** ìsch s’ greeschta Radio- un Farnsahunternamma ìn Öiropà. ’S ìsch ànna 1981 vum Jean-Paul Baudecroux grìnda worra; där ìsch àui Hàuipttailhààwer vu dr Gsällschàft. Sii Sìtz hàt d’ Grupp ìm 16. Arrondissement vu Pàriis.

Dàdoo ìsch d’ NRJ Group ìn 18 Lander presänt. Naawa dr Dàchmàrka NRJ betribbt àui d’ Grupp dräi wittera Radiosander: Chérie FM, Rire & Chansons so wia Nostalgie, wo ìm Frànkrììch un àui mànckmol ìm Üsslànd z’ loosa sìnn. ’S gìtt àui a pààr NRJ-Farnsahsander, womm’r ìn Frànkrììch, Wälschschwiiz un Libànon känna sah. Üsserdam orgànisiart d’ Grupp mehrera Priisverlaihunga, fìr d’ Kìnschtler üsszaichna: d’ NRJ Music Awards z’ Cannes sitter 1999, d’ NRJ Radio Awards ìn Skàndinàvia, so wia sitter 2004 d’ NRJ Ciné Awards bzw. NRJ Movie Awards.

*NRJ* ìsch d’ Àbkìrzung vum frànzeescha Nàmma Nouvelle Radio Jeunesse — dàs bediitet aifàch „Näi Jugendradio“. Uff Frànzeesch wìrd dàs  üssgschproocha, wia s’ Wort *énergie* („Enärgii“). Üsserhàlb vum frànzeescha Schproochràuim ìsch ìm Logo dr anglischa Nàmma ENERGY  z’ laasa; ìn dana Lander ìsch dàs d’ Üssschprooch vu dr Nàmma vu da äntschpraachenda Radiosander.

D’ NRJ Group ìsch àn dr Börsa Euronext Pàriis presänt.

## Lüag àui
* Energy Basel

## Weblìnks

* d’ offiziälla Websitta vu dr NRJ Group

## Referanz
Gilbert Lascault

Dr **Gilbert Lascault**  (* 25. Oktoower 1934 z’ Schtroossburi; † 19. Dezamber 2022 z’ Pàriis) ìsch a frànzeescher Schrìftschtäller, Essayìscht, Kunschtkritiker un Hochschüallehrer gsìì.

## sii Laawa
Dr Gilbert Lascault ìsch ànna 1934 z’ Schtroossburi ìm Elsàss uff d’ Walt kumma. Siina Äältra sìnn Iisawààrahandler z’ Ìwwernahn gsìì. Wahrem Zwaita Waltkriag ìsch dr Vàtter ìn Diitschlànd gfànga gnumma worra. Noh-n-em Kriagsand hàt’r dr Lascault s’ Gschaft vu da Äältra nìt wälla ìwwernamma. Schtàttdässa hàt’r àn dr Üniwärsiteet gschtudiart. Ànna 1960 hàt’r d’ Hàbilitàzioon vu dr Filosofii bschtànda. Siina Hàbilitàzioonsschrìft hàt „S’ Ungehöijer ìn dr wäschtliga Kunscht“ *(Le Monstre dans l’art occidental)* ghaissa; ’s ìsch a Essay ìwwer Ästheetik, wo sii schpeeter Wark vorààgdiita hàt.

Dr Lascault hàt àb 1968 Ästheetik un Kunschtfilosoofii àn dr Üniwärsiteet Paris-X glehrt, un d’rnooh àn dr Üniwärsiteet Paris-Sorbonne sitter dr zwaita Hälfta vu da Joohra 1990. Ìn da Schtüdanta un Forscher hàt’r „Ungwìsshaitsseminààra“-n-ààgebotta. 

Ìm Lascault sii Schwarpunkt ìsch Surrealismus gsìì. Züa dam Theema hàt’r mehrera Biacher verfàsst. Ar hàt àui fìr zàhlriicha Zittschrìfta gschrììwa, wia *Traverses, La Quinzaine littéraire, L’Art vivant, Artstudio, XXe siècle, Beaux Arts magazine, La Revue d’esthétique* un *Le fou parle*. Ar hàt oft àn mehrera Radiosandunga uff France Culture mìtgmàcht, wia *Des Papous dans la tête*, *Panorama* un *Les Décraqués*.

Dr Gilbert Lascault ìsch ànna 2022 z’ Pàriis gschtoorwa. Ar ìsch 88 Joohra àlt gsìì.

## d’ Biacher, wo-n-’r gschrììwa hàt
* *Le Monstre dans l'art occidental*, Klincksieck 1963
* 
* *Un monde miné*, Christian Bourgois éditeur 1975
* *Enfances choisies*, Christian Bourgois éditeur 1976
* zamma mìt’m Gianfranco Baruchello, *Alphabet d'Éros*, Pàriis, Galilée 1976
* 
* *Un îlot tempéré*, Christian Bourgois éditeur 1977
* 
* *Voyage d'automne et d'hiver*, Christian Bourgois éditeur 1979
* *La Destinée de Jean Simon Castor*, Christian Bourgois éditeur 1981
* *Boucles et nœuds*, Balland 1981
* *Alexandre Bonnier : autour d'images et d'écrits*, Éditions Shakespeare International, 1982
* *Un herbier pour Marinette*, 1982
* *Encyclopédie abrégée de l'empire vert*, Maurice Nadeau 1983
* *Malaval*, Art Press/Flammarion 1984
* *Faire et défaire*, Montpellier, Fata Morgana 1985
* *Éloges à Geneviève*, Romààn, Balland 1985
* *Francis Limérat et Jean-Pierre Vielfaure - Les arpenteurs de l'utopie, parcours*, Corbeil-Essonnes, éditions du CAC Pablo-Neruda 1985
* 
* *Le Petit Chaperon rouge, partout*, Éditions Seghers 1989
* *Les Chambres hantées*, Tarabuste Éditions 2014
* *Saveurs imprévues et secrètes : anthologie des textes sur l'art*, Lyon, Hippocampe éditions, 2017 (Vorwort un Täckschtüsswàhl vu dr Camille Paulhan)
* 

Dr Lascault hàt àui àm Uffsàtz vu mehrera Kìnschtlerbiacher mìtgmàcht.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks
* Dr Gilbert Lascault bii da *Archives de la critique d’Art* (frànzeesch)
* 
* Dr Gilbert Lascault bii Radio France (frànzeesch)
France Culture

**France Culture**  ìsch a frànzeescher kültüräller Radiosander, wo sii Sìtz z’ Pàriis hàt. Ar gheert züa dr äffentliga Gsällschàft Radio France. Uff dr Schtàzioon sìnn Progràmma züa kültürälla, wìssaschàftliga un gsällschàftliga Theema z’ loosa. S’ Ziil ìsch, d’ Züaheerer zur Ìwwerleegung z’ brìnga. ’S wìrd àlso làngsàmer vorgschtällt àls àndra frànzeescha Radioprogràmma.

France Culture ìsch ànna 1946 unter’m Nàmma *Chaîne Nationale* grìnda worra. Ànna 1958 ìsch’r ìn *France III* umbnännt worra, un ànna 1963 hàt’r sii hìttiger Nàmma bikumma.

## bekànnta Sandunga
* *Atelier de création radiophonique* (zitter 1969)
* *Black and Blue* (1970–2008)
* *Le Bon plaisir* (1985–1999)
* *Le Panorama* (zitter 1968)
* *Les Chemins de la connaissance* (1970–1997)
* *Les Chemins de la musique* (1997–2004)
* *Du jour au lendemain* (1985–2014)
* *La Matinée des autres* (1977–2002)
* *Les Nuits magnétiques* (1977–1999)
* *Une vie, une œuvre* (zitter 1984)

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (frànzeesch)
Stephanstag

De **Steffesdàà** (uf Hochditsch *Stephanstag* oder *Stefanitag*) wurt kurz nooch de Wihnààchte g’fiirt, àlso am 26. Dezamber fìr d kàtholisch un proteschtàntisch Kirich, un àm 27. Dezamber fìr d orthodox Kirich. Der Dàà gìlt bsùnders ìn de kathoolische Regione àls Gedankdàà fìr de Steffes, wi de eerscht Martyrer vu de Chrischtheit gewan ìsch, nooch’em Neje Teschtàment. Wil’s ìn de evàngelische Regione efters ken religieeser Fiirdàà isch, àwer nùmme e zwaiter frejer Dàà nooch de Wihnààchte, saat mìr 'em dert au **de zwait Wihnààchtsdàà**. Ìn de anglischsproochige Länder ìsch’r ehnder unter’em Nàmme „Käschtedàà“ *(Boxing Day)* bekànnt, wi vu’me kirichliche Fiirdàà züe’me komerzielle Üsverkaufsdàà worre-n-ìsch.

Er isch e àrweitfrejer Dàà ìn e Hüfe europäischi Länder wie ìn Ditschlànd, Lüxeburri, Eschtrich, Itàlje, ìn de Nìderlànde, ìm greeschte Dejl vu de Schwiiz, ìn àlle nordische Länder (Dänemàrik, Norwaje, Schwede, Finlànd, Islànd), Irlànd, ìm Vereinichte Kennichreich, Polen, Ungàrn, Rumänje, un so wittersch. Ìn Frànkrich gìbt’s keh àrweitsfrejer Dàà, àwer d Litt, wi in Elsass-Mosell schàffe, hàn trotzdem frej, wil die Region e pààr G’setzer üs’em ditsche Kaiserreich b’hàlte het. Ìn Spànje b’schliesse d Regione ìwwer d àrweitsfreje Daj un dert drìwwe ìsch de Steffisdàà numme frej in Katalonje un uf de Bàlear-Insle.

## Weblink
Long Island

**Long Island**  (uff Diitsch *Lànga Ìnsla*) ìsch a Ìnsla, wo zem US-Bundesschtààt Näi York gheert.

D’ Ìnsla ìsch 190 km làng un bis 37 km brait. Domìt ìsch sa d’ längschta wia àui d’ greeschta Ìnsla vu da Verainigta Schtààta, wämmer d’ Ìnsla vun Alaska un Hawaii nìt zeehlt. Sa fàngt àm Näi Yorker Hààfa-n-àà, äbba 560 Määter äschtlig vu dr Ìnsla Manhattan, un làuift witter ìn dr Àtlantischa Ozeàn.

Mìt äbba 8 Millioona Iiwoohner ìsch Long Island d’ Ìnsla mìt dr greeschta Beväälkerung ìn da USA. D’ Ìnsla ìsch ìn viar Counties getailt. Ìm wäschtliga Drìttel sìnn d’ Counties Kings un Queens —àlso d’ Näi Yorker Schtàdtbezirker Brooklyn un Queens— un s’ Nassau County. Dr Rascht vu dr Ìnsla ìsch vum Suffolk County gedäckt. Ìn da baida Schtàdtbezirker sìnn ìnsgsàmt 4,97 Millioona Iiwoohner; dàs ìsch 58,7 Prozant vu dr Schtàdtbeväälkerung vu Näi York (Schtànd: 2020). Ìn da Counties Nassau un Suffolk laawa-n-äbba 2,8 Millioona Litt; dàs ìsch äbba 20 Prozant vu dr gsàmta Beväälkerung vum Bundesschtààt.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Serge Rieger

Dr **Serge Rieger** ìsch a elsassischer Dìchter, Müüsikànt un Liadermàcher üss Sürburi. Ar schribbt un sìngt ìm Dialäkt.

## sii Laawa un Wark
Schuu ìn da Joohra 2000 hàt dr Serge Rieger hüüfig ìn da Schüala ìm Nordelsàss un ìn Diitschlànd vor àn da Kìnder gsunga. Ar orgànisiart Traffa àm Büüramüsee z’ Kutzahüüsa; doo hàt’r àui Elsassisch glehrt. Fìr siina Àktiwiteet ìn da Schüala ìsch’r ànna 2012 mìt’ma „Friehjohrs Schwälmele“ üsszaichent worra. Ìm saalwa Joohr hàt’r dr Conrad-Winter-Priis fìr Dialäkt-Dìchtung bikumma. Ànna 2016 hàt’r biim Festival Summerlied dr 2. Priis vum Dìchterwättbewarb „Poésie Patrick-Peter“ bikumma.

Ìm Jüüni 2018 hàt dr Rieger z’ Schlettschtàdt d’ Finààla vum Dialäkt-Gsàngswättbewarb *D’Stìmme* gwunna. Doo hàt’r sii Liad *Nìt ùm’s verrecke* gsunga — ’s ìsch a elsassischa Cover-Wärsioon vum Pierre Perret siim Liad *Lily*. Àls Belohnung hàt’r sii äärscht Àlbum *Serge Rieger* ìm Schtüdio vu France Bleu Elsàss därfa uffnamma. Àm Uffnamma hann dr Gaiger Daniel Muringer, dr Gitàrrìscht Jean Paul Distel un dr Zällìscht Joel Espesset mìtgmàcht. D’rzüa ìsch ìn’ma Liad d’ Sangera Cindy Blum z’ loosa. S’ Àlbum ìsch ànna 2019 üssagànga. Uff’m Àlbum ìsch s’ Liad *Nìt ùm’s verrecke* z’ loosa.

Ìm Nowamber 2020 ìsch sii zwait Àlbum *Horich de Storich* üssagànga — ’s ìsch a Karaoké-Àlbum fìr d’ Kìnder un Ärwàcksana mìt 12 Liader ìwwer Tiarla un Nàtüür. Dr Riegler hàt a Pàrtnerschàft mìt’m Schüalbezirk Schtroossburi unterzaichent, fìr àss d’ Lehrer s’ Àlbum känna benutza, fìr ìn da Kìnder Elsassisch lehra. S’ Projakt ìsch vu dr Joseph-David-Schtìftung unterschtìtzt worra, wo s’ diitsch-frànzeescha kültürälla Zammaschàffa befäärdert. D’ Liader kààt m’r fräi loosa uff’m Rieger siim YouTube-Kànààl.

Ìm Mai 2022 hàt dr Riger s’ offiziälla Liad vum Sprochrenner kùmponiart, fìr dr Dialäkt befäärdra. Ìm Dezamber vum saalwa Joohr ìsch sii drìtt Àlbum üssagànga — ’s haisst *Ich tùe so garn mit Wöerter spiele* un zeehlt 15 Liader. 1.000 Toontraager vum Àlbum sìnn veräffentligt worra. Zem Wiahnàchta 2022 hàt’r uff France Bleu Elsàss a pààr Liader üss’m Àlbum gsunga.

Ànna 2021 ìsch dr Rieger nochamol fìr sii Engaschement ìn da Schüala-n-üsszaichent worra — dàsmol mìt’m Charles-Goldstein-Priis vum Verain Heimetsproch un Tràdition.

Dr Rieger ìsch Mìtglììd ìm Àuitooranätzwark Ortenau/Elsàss.

## Lischta vu siina Àlba
* *Serge Rieger* (2019)
* *Horich de Storich* (2020)
* *Ich tùe so garn mit Wöerter spiele* (2022)

## Weblìnks
* Ìm Serge Rieger siina offiziälla Websitta (frànzeesch)
* Ìm Serge Rieger sii YouTube-Kànààl
* a Interview vum Serge Rieger uff Elsassisch bii YouTube
* a Vorschtällung vum Serge Rieger biim Àuitooranätzwark Ortenau/Elsàss (hoochdiitsch)

## Noohwiisa
Dielsdorf

**Dielsdorf**, züritüütsch **Tielschdoorf**, staat für
* Dielsdorf ZH, di politisch Gmäind
* Bezirk Dielsdorf, de Bezirk um die Gmäind ume
Vosges Matin

**Vosges Matin**  ìsch a frànzeescha regionààla Tààgeszittung. M’r fìnda sìe ìm Vogeesa-Département un àui ìn a pààr nochberliga Gmainda ìn Haute-Saône un Meurthe-et-Moselle. Ìhr Sìtz ìsch z’ Épinal.

Vosges Matin ìsch uff dr Iniziàtiiwa vun *L’Est républicain* grìnda worra, fìr d’ ehamààliga regionààla Zittung *La Liberté de l'Est* ärsätza. Sa ìsch zem äärschta Mol àm 2. Janner 2009 ärschììna. Àb’m 16. Nowamber 2016 ìsch d’ Zittung ìm Tabloid-Formàt veräffentligt worra.


Epinal-Vosges Matin.jpg|dr Sìtz vu Vosges Matin z’ Épinal
Logo Vosges Matin.svg|s’ offiziälla Logo bis ìm Oktoower 2022


## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa