open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Honshu

**Honshu** (jap. 本州) isch di gröschti vo de viir japanische Hauptinsle. De Name bedütet *Hauptprovinz*. Au d Hauptschtadt Tokio liigt uf Honshu und zwar an de Oschtküschte.

## Geographii
Nördlich vo Honshu ligt, getrennt durch d Tsugaru-Schtroos d Insle Hokkaido, im Süde d Insle Shikoku und im Südweschte Kyushu. Honshu isch öppe 1300&nbsp;km lang und an de breiteschte Stell 240&nbsp;km, an de schmalschste 50&nbsp;km breit. D Gsamtflächi vo de Insle isch öppe 230'500 Quadratkilometer, wo öppe 60 % vo de gsamte Flächi vo Japan entschpricht. De höchschti Punkt vo de Insle isch uf em Gipfle vom Fuji, eme Vulkan, wo 3776 Meter höch isch.

Honshu ligt an ere seismisch aktive Schtell, wo di pazifische Platte mit de nordamerikanische Platte zämme unter di eurasischi abtaucht. Us dem Grund gits uf Honshu vili aktivi Vulkan und hüüfig Ärdbäbe. Di gröschte in de letzschte hundert Johr sind di vo 1923, 1995 und 2011 gsi.

## Verwaltig und Bevölkerig
D Insle isch in 34 Präfekture iiteilt, wo sich widerum uf füf Region verteile. D Regione sind Chugoku (中国) im Weschte, Kinki (近畿) im mittlere Weschte, Chubu (中部) im Zentrum, Kanto (関東) im Oschte und Tohoku (東北) im Norde. Bewohnt gsi isch d Insle im Johr 2000 vo öppe 100 Millione Lüt. Die meischte läbe in de Kanto-Ebeni in und um di Schtädt Tokio und Jokohama. Witeri grossi Schtädt sind Kyoto, Osaka, Kobe und Hiroshima.

## Weblink
Fortaleza Esporte Clube

**Fortaleza Esporte Clube** isch ä Fuesballverein in da brasilianischa Stadt Fortaleza. Er isch am 18. Oktober 1918 gründet worde. In der Saison 2013 spiilt er in der Série C, der dritte Liga z Brasilie.

## Schtadion
Dr Fortaleza schpylt sini Häimschpyl im "Alcides Santos Castelão", wo men em im Allgemäine churz "Castelão" säit. S Stadion isch am 11. November 1973 iigweit worde und het Blatz für öbbe 60'000 Zueschauer.

## Wyterfüehrendi Informatione
* Fortaleza' official site - Portugiesisch
Türkheim (Begriffsklärung)

**Türkheim** isch dr Name vu äne Ortschafte:

* Märtgmai Tirke, Chrais Unterallgai, Bayern
* Dirge, Stadtdail vu Goislenge an dr Steige, Chrais Geppenge
* Stuegert-Onderdirge, Stadtdail vu Stuegert
* Stuegert-Oberdirge, Stadtdail vu Stuegert
* Dirke, Oberelsass, Frankrych

**Türkheim** isch dr Name vu däne Persone:
* Ludwig Freiherr von Türkheim, Rektor vu dr Universitet Wien
Walbach

**Walbach** isch dr Name vu däne Wasserlaif:
* Walbach (Fecht), Näbefluss vu dr Fecht im Elsass
* Walbach (Agger), Näbefluss vu dr Agger z Nordryy-Weschtfale
* Walbach (Wipper), Näbefluss vu dr Wipper z Sachse-Anhalt

**Walbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Wàlbàch, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Walbach, e Ortsdail vu dr Stadt Donauwerth, Bayern, Dytschland

**Lueg au:**
* Wahlbach (Begriffsklärung)
* Wallbach
Winzenheim (Begriffsklärung)

**Winzenheim** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Wìnzne, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Winzenheim, Stadtdail vu Bad Kreuznach, Ryyland-Pfalz, Dytschland
Junteressli

**Junteressli** ka sii:
* E draditionells Goschdym an dr Basler Fasnacht
* E Basler Fasnachtscligge
* D Basler Fasnachtsblaggedde us em Johr 1933
Max Ernst

Dr **Max Ernst** (* 2. April 1891 z Brühl im Rhiiland; † 1. April 1976 z Baris) isch e dütsche Mooler, Grafiker und Bildhauer gsi. 

## Läbe
As Studänt isch er de Expressioniste nooch gstande und isch e Fründ vom August Macke worde. 1912 het er bin ere Usstellig modärni Wärk gseh und het sich für e Futurismus, e Fauvismus und dr Kubismus afo intressiere und het entschlosse, Mooler z wärde. Im Moole isch er Autodidakt gsi. Er het 1913 uf dr Usstellig „Rheinische Expressionisten“ z Bonn usgstellt, isch denn uf Baris gfahre, won er dr Guillaume Apollinaire und dr Robert Delaunay kenneglehrt het und e Fründ vom Hans Arp worden isch. Mit em Johannes Theodor Baargeld het er 1918 z Köln d Grubbe Dada gründet. 

Sit 1922 het er z Baris gläbt. Dört het er 1924 aagfange d Collage- und d Frottagetechnike aazwände und isch zum wichdigste Exponänt vom Surrealismus worde. Im Johr 1930 het dr Ernst d Rolle vom ene Räuberhauptmaa im umstrittene surrealistische Film *[[Das goldene Zeitalter]] (L’Âge d'Or)*, vom Luis Buñuel und Salvador Dalí gspiilt. Siini Wärk si vo de Nationalsozialiste zur «Entartete Kunst» zellt worde. Bim Usbruch vom Zweite Wältchrieg 1939 isch er z Frankriich gsi und as Dütsche interniert worde. 

1941 isch er über Spanie und Bordugal in d USA gflüchdet. Dört het er im Dezämber 1941 d Peggy Guggenheim ghürotet. Im Johr druf het er mit em David Hare, em Marcel Duchamp und em André Breton d Zitschrift *[[VVV (Zeitschrift)|VVV]]* uusegee, won e wichdigi Rolle bi dr Verbreitig vom Surrealismus in de Vereinigte Staate gspiilt het. Z Amerika het er sich meh mit dr Bildhauerei abgee. 1943 het er die jungi Moolere Dorothea Tanning kenneglehrt, het sich vo siiner Frau drennt und het d Tanning 1946 ghürotet. 1948 isch er amerikanische Staatsbürger worde isch aber fümf Johr druf uf Baris gange.

Si moolerisch Stil isch internationaler worde und so isch si Erfolg. Uf dr 27.&nbsp;Biennale vo Venedig 1954 isch er mit em groosse Briis für Moolerei gehrt worde. 1958 isch er französische Staatsbürger worde. Zwei Johr druf isch si Buech *La nudité de la femme est plus sage que l’enseignement du philosophe* (dütsch: „Die Nacktheit der Frau ist weiser als die Lehre des Philosophen“) uusecho. Sit 1964 het er z Seillans im Département Var in dr Provence gläbt. 1976 isch er z Baris gstorbe.

## Litratur
* Jimmy Ernst: *Nicht gerade ein Stilleben. Erinnerungen an meinen Vater Max Ernst*, Kiepenheuer & Witsch, Köln, 1985 (Engl. Orig. 1984), auch als Taschenbuch 1991, ISBN 3-462-02154-0
* 
* 
* 
* Jürgen Wilhelm (Hrsg.): *Über Max Ernst. Gespräche*, Greven Verlag, Köln 2010, ISBN 978-3-7743-0431-4.

## Weblingg

* Max Ernst Gesellschaft
* Wärke vom Max Ernst in de Museä und Galerie uf dr Wält, artcyclopedia.com
* ''Ein Revolutionär aus Brühl'' – Interview mit em Werner Spies über e Max Ernst
* Biografii in cosmopolis.ch
* Museum Ludwig: Max Ernst, Dada und der Surrealismus
* Max Ernst Master Piece: ''Immortel'', riisigs Schachspiil us Glas
* Gmäld vom Max Ernst
*
Leimbach

**Leimbach** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

Dytschland:
* Leimbach, Ortsdail vu Markdorf im Bodeseechrais, Bade-Wirttebärg
* Leimbach, Gmai im Landchrais Ahrweiler, Ryyland-Pfalz
* Leimbach, Gmai im Eifelchrais Bitburg-Prüm, Ryyland-Pfalz
* Leimbach, Gmai im Wartburgchrais, Thüringe
* Leimbach, Ortsdail vu Eiterfeld im Chrais Fulda, Hesse
* Leimbach, Ortsdail vu Heringen (Werra) im Landchrais Hersfeld-Rotenburg, Hesse
* Leimbach, Ortsdail vu Willingshausen im Schwalm-Eder-Chrais, Hesse
* Leimbach, Ortsdail vu Mansfeld im Landchrais Mansfeld-Südharz, Sachse-Anhalt
* Leimbach, Ortsdail vu Querfurt im Landchrais Saalekreis, Sachse-Anhalt
* Leimbach, Ortsdail vu Nordhausen, Thüringe
* Leimbach, Wieschtig im Schwalm-Eder-Chrais, Hesse

Schwyz:
* Leimbach AG, e Gmai im Kanton Aargau
* Leimbach, e Quartier der Stadt Zürich
* Leimbach TG, e Ortsdail vu dr Gmai Bürgle im Kanton Thurgau

Frankrych:
* Laimbàch, e Gmai im Oberelsass

**Leimbach** isch dr Namme vu däne Gwässer:
* Leimbach (Dhünn), (GKZ 2736872), Näbefluss vu dr Dhünn z Leverkusen, Nordryy-Weschtfale, Dytschland
* Leimbach (Netphe) (GKZ 2721364), Näbefluss vu dr Netphe z Nordryy-Westchfale, Dytschland
* Leimbach (Nette) (GKZ 271414), Näbefluss vu dr Nette z Ryyland-Pfalz, Dytschland
* Leimbach (Rhein-Neckar), e Bach im Ryy-Neckar-Chrais, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Leimbach (Schwalm), Näbefluss vu dr Schwalm bi Wasenberg, Hesse, Dytschland
* Leimbach (Sieg) (GKZ 272172), Näbefluss vu dr Sieg z Nordryy-Westchfale, Dytschland
* Leimbach (Wehre), e Näbebach vu dr Wehre, Hesse, Dytschland
* Leimbach (Wupper), e Bach z Wuppertal-Barmen, Nordryy-Westchfale, Dytschland

**Leimbach** isch dr Namme vu däne Persone:
* Martin Leimbach (* 1957), dytsche TV-Moderator, Wärbe- un Herbuech-Sprächer un Wärbefilm-Produzent
Man Ray

Dr **Man Ray** [] (* 27. August 1890 z Philadelphia, Pennsylvania; † 18. Novämber 1976 z Baris; eigetlig *Emmanuel Rudnitzky* oder *Emmanuel Radnitzky*) isch e amerikanische Fotigraf, Filmregisseur, Mooler und Objektkünstler gsi. Dr Man Ray zelt zu de bedütende Künstler vom Dadaismus und vom Surrealismus. Er wird aber wäge dr Vilschichtigkeit vo siim Wärk allgemein dr Modärne zuegordnet. Er het dr modärne Fotografii und Filmgschicht bis zum Experimentalfilm wichdigi Aastöss gee. Er het e Hufe Porträtfotografie vo zitgenössische Künstler gmacht, wo d Hochphase vom kulturelle Läbe im Baris vo de 1920er Johr dokumentiert het.

## Schrifte (Uuswahl)
* *Alphabet for Adults*, Copley Gallery, Beverly Hills, 1948
* *Analphabet*, Nadada Editions, New York, 1974
* *Les Champs délicieux*, Société Generale d'Imprimerie, 1922
* *New York Dada*, im Eigenverlag mit Marcel Duchamp, New York, 1921
* *A Note on the Shakespearean Equations*, Copley Gallery, Beverly Hills, 1948
* *La Photographie n'est pas l'art*, GLM, Paris, 1937
* *Man Ray, Selbstportrait. Eine illustrierte Autobiographie*, Schirmer/Mosel, München, Neuauflage 1998, ISBN 978-3-88814-149-2

## Literatur
* Merry Foresta, Stephen C. Foster, Billy Klüver, Julie Martin, Francis Naumann, Sandra S. Phillips, Roger Shattuck und Elisabeth Hutton Turner: *Man Ray 1890–1976. Sein Gesamtwerk.* Edition Stemmle, Schaffhausen, 1989, ISBN 978-3-7231-0388-3
* *Man Ray Photograph.* Neuauflage 1997, Schirmer/Mosel, München, ISBN 978-3-88814-187-4
* Arturo Schwarz: *Man Ray: The Rigour of Imagination*. Rizzoli International, New York 1977
* Patterson Sims (Vorwort), Francis M. Naumann: *Conversion to Modernism: The Early Works of Man Ray.* Rutgers University Press, 2003, ISBN 978-0-8135-3148-9
* Herbert R. Lottman: *Man Ray’s Montparnasse.* Verlag Harry N. Abrams, Inc., 2001, ISBN 978-0-8109-4333-9 (englisch)
* Man Ray, Manfred Heiting, Emmanuell de l’Ecotais: *Man Ray 1890–1976.* Neuauflage 2004, Taschen Verlag, ISBN 978-3-8228-3483-1
* *Man Ray – Aus Fundstücken des Alltags*. In: Markus Stegmann: *Architektonische Skulptur im 20. Jahrhundert. Historische Aspekte und Werkstrukturen*, Tübingen 1995, Seite 69–73.
* stern Spezial Fotografie: *Man Ray.* teNeues Verlag, 2004, ISBN 978-3-570-19444-7

## Weblingg
* 
* 
* 
* 
* Man Ray Trust – Official Site (änglisch)
* artcyclopedia.com – Linkssammlig
* Dada in New York (änglisch)
* Man Ray Filme auf ubu.com (änglisch)
Burbach

**Burbach** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

Dytschland:
* Burbach (Siegerland), Gmai im Chrais Siegen-Wittgenstein z Nordryy-Weschtfale
* Burbach (Eifel), Gmai im Eifelchrais Bitburg-Prüm z Ryyland-Pfalz
* Burbach (Marxzell), Ortsdail vu Marxzell z Bade-Wirttebärg
* Burbach (Halver), Ortsdail vu Halver z Nordryy-Weschtfale
* Alstädten-Burbach, Ortsdail vu Hürth z Nordryy-Weschtfale
* Burbach (Saarbrücken), Ortsdail vu Saarbrücken im Saarland
* Burbach (Wutha-Farnroda), Ortsdail vu Wutha-Farnroda, Thüringe
* Burbach (Niederhambach), Ortsdail vu dr Ortsgmai Niederhambach, Ryyland-Pfalz

Frankrych:
* Burbàch, e Gmai im Unterelsass
* Neederburbàch, e Gmai im Oberelsass
* Ewerburbàch, e Gmai im Oberelsass

**Burbach** isch dr Namme vu däne Persone:
* Frank Burbach (* 1945), dytsche Diplomat un Generalkonsul vu dr Bundesrepublik Dytschland z Hong Kong
* Yvonne Burbach (* 1975), dytschi Sängerin un Schauspileri
Miro

**Miro** isch dr Name vo dene Persone:
*   König vo de Suebe z Gallaecia († 583)
*  e französische Sänger
* Miroslaw Kostadinow, e bulgarische Sänger
* Miro Gavran (* 1961), e kroatische Schriftsteller und Dramaturg

**Miró** isch dr Familienname vo dene Persone:
* Asha Miró (* 1967), e spanischi Autorin und Fernsehmoderatorin
* Gabriel Miró (1879–1930), e spanische Schriftsteller
* Joan Miró (1893–1983), e spanische Mooler, Grafiker und Bildhauer
* José Miró Cardona (1902–1972), e kubanische Aawalt und Premierminister
* Luis Miró (1913–1991), e spanische Fuessballspiiler und -trainer
* Maria Dolors Miró (1931–2004), e spanischi Mäzenin
* Mireia Miró Valera (* 1988), e spanischi Skibärgstiigere
* Pilar Miró Romero (1940–1997), e spanischi Regisseurin
* Xavier Espot Miró (* 1953), en andorranische Politiker

**Miro** bezeichnet:
* *Prumnopitys ferruginea*, en immergrüeni Koniferenart uf Neuseeland
* Portiabaum (*Thespesia populnea*), e dropischs Malvegwächs
* MIRO (*Münster Information System for Research and Organization*), e Projekt vo dr Westfälische Wilhelms-Universität Münster
*  e Hersteller vo Computerhardware wie Grafikcharte, 1997 vo Pinnacle ufgkauft
* miro Displays GmbH
* MiRO, die zweitgrössti Erdölraffinerii z Dütschland
* Miro Media Player, e freis Internet-TV-Programm, wo vorhär as *Democracy Player* bekannt gsi isch
* Multi-Path Interdomain Routing (churz *MIRO*), vorgschlagnigs Routing-Protokoll, wo Routing zwüsche Autonome System über diversifizierti Pfad möglig macht
* Miro Company, e französische Spiilverlag
* en alts italiänischs Volumemäss
Dollern (Begriffsklärung)

**Dollern** ìsch dr Nàmme vun denne Ortschàfte:
* Dollere, e Gmein ìm Owerelsàss, Frànkrich
* Dollern, e Gmein z Nìdersàchse, Ditschlànd
Marcel Janco

Dr **Marcel Janco** (;&nbsp;* 24. Mai 1895 z Bukarest; † 21. April 1984 z Tel Aviv) isch e rumänisch-jüdische Künstler und Schriftsteller gsi.

Er het 1916 zsämme mit em Hugo Ball, em Tristan Tzara, em Richard Hülsenbeck, em Hans Arp und andere z Züri d Cabaret Voltaire gründet und isch drmit eine vo de Urväter vom Dadaismus.

1922 isch er uf Rumänie zrugggange und het dört bis 1941 as Architekt und Mooler gschafft. Wägen em Antisemitismus, wo währed em Zweite Wältchrieg immer rabiater worden isch, isch er uf Israel gange.  D Künstlerkolonii z En Hod im Norde vo Israel, wo 1953 gründet worden isch, verdankt ihri Existänz im Janco siiner Initiative.
1952 het er an dr Biennale vo Venedig deilgnoh.

Unter anderem het er für d Avantgarde-Zitschrift *[[Contimporanul]]* gschriibe.

## Litratur
* Marcel Seuphor: *Marcel Janco*. Bodensee-Verlag, Amriswil 1963
* Harry Seiwert: *Marcel Janco. Dadaist, Zeitgenosse, wohltemperierter morgenländischer Konstruktivist*. Lang, Frankfurt am Main 1993
* *Centenar Marcel Iancu. Architect, artist, plastic, teoretician*. Muzeul National de Arta, Bukarest 1997
* Claus Stephani: *Marcel Janco in Berlin. Zum graphischen Werk des DADA-Künstlers.* In: Israel Nachrichten (Tel Aviv), Nr. 9989, 25. Januar 2002
* Claus Stephani: *„Singst du noch, mein lieber Janco?“ Östliche Avantgarde wird in Berlin ausgestellt.* In: Kulturpolitische Korrespondenz (Bonn), Nr. 1144, 30. Januar 2002

## Weblingg
* 
* Arbeite vom Marcel Janco in dr Kunstsammlig Anton Cos
Klassische Moderne

Mit em Begriff **Klassischi Modärne** bezeichnet mä d Vilfalt vo de heterogene, avantgardistische Stilrichdige in dr Bildende Kunst vom Ändi vo dr Belle Époque bis in d Middi vom 20.&nbsp;Johrhundert wie dr Dada, dr Expressionismus, dr Kubismus, dr Futurismus, dr Abstraktivismus und vili anderi «-isme», wo mä hüt no as bahnbrächend aaluegt.  Mooler wie zum Bischbil dr Max Beckmann, dr Wassily Kandinsky, dr Pablo Picasso, dr Franz Marc, dr Paul Klee, dr Henri Matisse, dr Georges Braque, dr Piet Mondrian, d Elfriede Lohse-Wächtler si dodrfür typischi Verdräter. Z Russland het sich e russischi Modärne entwigglet, wo mä–näbe Literate, Komponiste oder em Dänzer Djagilew–dr Marc Chagall und dr Wassily Kandinsky drzue zelt. D Modärne vo dr Architektur umfasst e Stilkomplex, wo Archidekte wie dr Frank Lloyd Wright, dr Le Corbusier, dr Ludwig Mies van der Rohe, dr Konrad Wachsmann oder dr Oscar Niemeyer drzue ghöre. S dütsche Bauhuus stoht uuse as e kulturelli Keimzelle vo dr Modärne. Z Östriich gältet das bsunders für en Archidekt Adolf Loos und d Archidekte und Verdräter vo dr aagwändete Kunst, wo d Wiener Wärkstatt bildet hai.
Berliner Secession

D **Berliner Secession**, au *Berliner Sezession*, isch d Bezeichnig von ere dütsche Künstlergruppe. Si het sich am Ändi vom 19.&nbsp;Johrhundert vom akademische Kunstbedriib, wo denn dominiert het, abgspaltet. Si isch am 2. Mai 1898 gründet worde. Zur Secession hai Berliner Mooler und Bildhauer ghört.  Dr Begriff Secession leitet sich vom latiinische Begriff „secessio“ ab und bedütet „Drennig“ bzw. „Abspaltig“. Drnäbe het es no die *Neui Secession* und die *Freiji Secession* gee z Berlin.
## Litratur
* Werner Doede: *Die Berliner Secession: Berlin als Zentrum der deutschen Kunst von der Jahrhundertwende bis zum 1.&nbsp;Weltkrieg*, Propyläen, Berlin 1981, ISBN 3-549-16618-4
* Peter Paret: *Die Berliner Secession: Moderne Kunst und ihre Feinde im Kaiserlichen Deutschland*, Ullstein, Frankfurt/Main 1983, Ullstein-Buch Bd. 36074, ISBN 3-548-36074-2
* Anke Matelowski: *Kunstgeschichte im Protokoll. Neue Aktenfunde zur Berliner Secession.* In: *Museumsjournal.*, Berlin 12 (Juli 1998) 3, S.&nbsp;42–45.
* Rudolf Pfefferkorn: *Die Berliner Secession. Eine Epoche deutscher Kunstgeschichte.* Berlin 1972, ISBN 978-3775901505

## Weblingg

## Fuessnote
Münchner Secession

D **Münchner Secession** isch e Vereinigung vo bildende Künstler, wo sich 1892 vo dr Münchner Künstlergnosseschaft abgspaltet hai, zum sich gege d Bevormundig dur e staatlig Kunstbedriib und däm si konservativi Usstelligsbolitik gege die draditionelli Gründerzeit, wo vom *Münchner Moolerfürst* Franz vo Lenbach brägt gsi isch, z wehre. Si het as Künstlergnosseschaft fungiert und wirtschaftlige Inträsse und dr soziale Kontaktförderig dient, het aber au eigeni künstlerischi Ziil verfolgt, wie s Sträben noch ere Witerentwicklig vom Historismus. 1901 si us dr Münchner Secession d Phalanx und 1909 die Neui Künstlervereinigung Münche uusegwachse.

Im Zug vo dr „kulturelle Süüberig“ im Dritte Riich isch d Münchner Secession 1938 ufglöst worde, het sich aber noch em Zweite Wältchrieg 1946 rekonstituiert. 1992 het d Vereinigung ihr 100-jehrigs Jubileum gfiirt.

## Litratur
* Jochen Meister (Hrsg.), Bettina Best, Andreas Strobl: *Münchner Secession. Geschichte und Gegenwart.* Prestel-Verlag, München 2007. ISBN 978-3-7913-3877-4
* Michael Buhrs (Hsg.): *Secession 1892–1914 – Die Münchner Secession* Edition Minerva, Wolfratshausen 2008, ISBN 978-3-938832-33-2
* Ruth Stein: *Die Münchner Secession um 1900.* Ausstellungskatalog Konrad Bayer. München 1996.
* Markus Harzenetter: *Zur Münchner Secession. Genese, Ursachen und Zielsetzungen dieser intentionell neuartigen Münchner Künstlervereinigung.* (= Miscellanea Bavarica Monacensia, 158). München 1992. ISBN 978-3878212812
* Bernd Dürr: *Leo Putz, [[Max Feldbauer]] und der Kreis der „[[Scholle (Künstlervereinigung)|Scholle]]“ und „[[Die Jugend|Jugend]]“ in Dachau um 1900.* Katalog zur Ausstellung anläßlich der Kulturtage in Dachau 1989. Dachau 1989.
* Norbert Hierl-Deronco: *Münchener Secession 1892. Otto Barone Hierl-Deronco, Maler und Mitbegründer.*  Krailling 1994, ISBN 3-929884-04-6
* Maria Makela: *The Munich Secession: Art and Artists in Turn-Of-The-Century Munich*. Princeton University Press, 1992, ISBN 978-0691002873

## Weblingg

* Internetuftritt vo dr Münchner Secession
Alexandria

**Alexandria** oder **Alexandrie** (, noch em Alexander em Grosse; arabisiert الإسكندرية - al-Iskandariyya) isch e Hafestadt an dr Mittelmeerküste vo Ägypte und Hauptstadt vom Gouvernemänt mit em gliiche Name.

## Geografii und Klima

Alexandria lit knapp über em Meeresspiegel uf ere schmale Halbinsle am westlige Nilarm vom Nildelta an dr Mittelmeerküste. D Entfärnig vo Kairo isch 225&nbsp;km, d Stadt Rosette (Raschīd) isch 65&nbsp;km östlig. Südlig vo dr Innestadt isch dr Mareotis-See, im Norde die ehemoligi Pharos-Insle, hüte e Halbinsle und e Deil vom Festland. D Stadt lit im Gouvernemänt mit em gliiche Name und bildet e Verwaltigsgebiet vo 2679&nbsp;km². 

An dr Küste um Alexandria befindet sich e schmale steppehafter Landstreife zwüsche mediterranem Klima und Wüesteklima. D Tämpratur schwankt im Januar vo 9 bis 19&nbsp;°C und im Juli vo 22 bis 31&nbsp;°C. Die Schwankige si wäge dr Nöchi zum Meer moderat. 190&nbsp;mm Räge falle an wenige Däg zwüsche Oktober und April.

D Luftfüechtigkeit lit bi 60 bis 70 Brozänt. Dr Wind weiht meistens us em Norde vom Middelmeer här und isch mässig, cha aber mänggisch au sehr heftig si. Im Früehlig cha au e heisse, trochene Wüestenwind weihe, dr Chamsin, wo us em Süde dichti, gääli Wolke us Sand und Staub mitbringt.

## Bevölkerig
Mit 4,31 Millione Iiwohner in dr eigetlige Stadt isch Alexandria hüte noch Kairo die zweitgrössti Stadt in Nordafrika, mit 4,54 Millione Iiwohnern in dr Agglomeration dr viertgrösst Balligsruum in Nordafrika und zähtgrösst in ganz Afrika.

Bevölkerigsentwicklig:

## Fuessnote
Soppe

**Soppe** ìsch dr frànzesch Nàmme vun denne bode Ortschàfte ìm Owerelsàss (Département Haut-Rhin):

* Ewersulzbàch (frz. Soppe-le-Haut)
* Needersulzbàch (frz. Soppe-le-Bas)
Niedersulzbach

**Niedersulzbach** ìsch dr ditsch Nàmme vun denne bode Ortschàfte ìm Elsàss:

* Nedersulzbàch (frz. Soppe-le-Bas), Owerelsàss
* Nídersulzbach (frz. Niedersoultzbach), Unterelsàss
Obersulzbach

**Obersulzbach** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

z Frankrych
* Ewersulzbàch (frz. Soppe-le-Haut), Owerelsàss
* Owersulzbàch (frz. Obersoultzbach), Unterelsàss

z Dytschland
* Obersulzbach, e Ortsdail vu dr Gmai Lehrberg im Landchrais Ansbach, Bayern
* Obersulzbach, e Ortsdail vu dr Ortsgmai Sulzbachtal im Landchrais Kaiserslautern, Ryyland-Pfalz

**Obersulzbach** isch dr Namme vu däne Gwässer:
* Obersulzbach, e Näbefluss vu dr Salzach bi Neukirchen am Großvenediger, Land Salzburg, Eschtrych
Franz Radziwill

Dr **Franz Radziwill** (* 6. Februar 1895 z Strohuuse, hüte Rodekirche in dr Wesermarsch; † 12. August 1983 z Wilhelmshaven) isch e dütsche Mooler gsi. Er isch eine vo de bedütende Verdräter vom Magische Realismus, ere Underform vo dr Neue Sachlichkeit. Si Wärk umfasst öbbe 800 Gmäld.  Er het s Spannigsfäld vo Technik und Natur thematisiert. In ere Reihje vo siine Bilder verrisst dr Himmel.

Dr grösst Deil vo siim Läbe het er im Nordseebad Dangast bi Varel am Jadebusen gwohnt. Währed dr Zit vom Nationalsozialismus het män em e baar mol verbote, siini Bilder uszstelle. Drei vo siine Früehwärk si 1937 in dr Usstellig «Entartete Kunst» z Münche zeigt worde. Drotz em Usstelligsverbot het er sich für e Nationalsozialismus iigsetzt und und isch e Funktionär in dr NSDAP gsi.

## Litratur
* Andrea Firmenich, Roland März: *Franz Radziwill. 1895 bis 1983. Das größte Wunder ist die Wirklichkeit. Monographie und Werkverzeichnis.* Wienad Verlag Köln ISBN 3-87909-381-4
* Gerd Presler: *Franz Radziwill. Werkverzeichnis der Druckgrafik.* Engelhardt und Bauer, Karlsruhe ISBN 3-925521-16-X
* Konstanze Radziwill und Hans Heinrich Maaß-Radziwill (Herausgeber): *Franz Radziwill. Raum und Haus.* Verlag C. J. Bucher ISBN 3-7658-0591-2
* Eduard Dohmeier: *Verstörende Bilder. Das Werk von Franz Radziwill im „Dritten Reich“.*  Isensee, Oldenburg 2007, 256 S., zahlr. farbige Illustrationen
* Franz Radziwill Gesellschaft e. V.: *Franz Radziwill. Blick nach Holland.* Isensee, Oldenburg;  ISBN 3-89995-187-5
* *Franz Radziwill. Bilder der Seefahrt.* Hauschild Verlag, Bremen; ISBN 3926598689
* Franz Radziwill Gesellschaft e. V.: *Franz Radziwill - Aquarelle. Das Bild vor dem Bild.* Isensee Verlag, Oldenburg;  ISBN 3899954076

## Weblingg
* 
* Franz-Radziwill-Gesellschaft e.&nbsp;V. / Museum z Dangast
* Friesländer Bote: Dangast als "Quelle der Inspiration"
Ewald Mataré

Dr **Ewald Wilhelm Hubert Mataré** (* 25. Februar 1887 z Aachen-Burtscheid; † 29. März 1965 z Büderich, hüte Meerbusch) isch e dütsche Mooler und Bildhauer gsi, wo sich under anderem mit dr Darstellig vo Mensch und Dier in stilisierter Form beschäftigt het. Er isch e Schüeler vom Prof. Julius Ehrentraut, vom Lovis Corinth und vom Historiemooler Arthur Kampf gsi, und isch 1912 däm si Meisterschüeler  worde. 1918 isch er e Mitgiid vo dr Künstlervereinigung Novämbergrubbe worde. 1932 isch er Profässer an dr Düsseldorfer Kunstakademie worde. Wo d Nationalsozialiste 1933 d Macht ergrife hai, het mä dr Mataré entloo, und siini Wärk hai as „Entarteti Kunst“ gulte, si Skulptur „Die Katze“ isch in dr Münchner Usstellig 1937 zeigt worde.

## Litratur
* *Mataré und seine Schüler. Beuys, Haese, Heerich, Meistermann*. Akademie der Künste, Berlin 21.1. bis 18.2.1979 / Kestner Gesellschaft, Hannover 2.3. bis 15.4. 1979 / Nijmeegs Museum, Nijmegen 5.5. bis 10.6.1979 / Museum Haus Lange, Krefeld 19.8. bis 30.9.1979, ISBN 3-88331-907-4
* Karl Ruhrberg (Hrsg.): *Zeitzeichen. Stationen Bildender Kunst in Nordrhein-Westfalen*. DuMont, Köln 1989, ISBN 3-7701-2314-X
* 
* Peter Ludwig (Hrsg.): *Ewald Mataré – Ausstellungskatalog des Suermondt-Museums*. Aachener Kunstblätter, Aachen 1973

## Weblingg

* Städtisches Mataré-Gymnasium Meerbusch: Biografie von Ewald Mataré
* Museum Kurhaus Kleve: Ewald-Mataré-Sammlung
* Anke von Heyl, Texte zur Kunst: Ewald Mataré – Ein Bildhauer in Köln
* 

## Fuessnote
Ariernachweis

Dr «**Ariernachweis**» oder «**Arierschein**» isch im nationalsozialistische Dütschland vo 1933 bis 1945 für bestimmti Personegruppe (bsunders für Beamti im öffentlige Dienst, Ärzt, Juriste, Wüsseschaftler an dütsche Hochschuele) e Noohwiis (e beglaubigti Ahnedaafele) von ere «rein arische Abstammig» us dr «arische Volksgemeinschaft», wo vo Staats- und Regierigsbehörde verlangt worden isch. Bi dr NSDAP het män en bruucht, für zum in d Bardei ufgnoh z wärde. Au vili nitstaatligi Institutione wie Bruefsverbänd, e Hufe Undernähme und e Deil vo de Chillene hai «Ariernoochwiis» verlangt as Vorussetzig für en Aastellig.

Mit em «Ariernoochwiis» het d Usgränzig vo «Nitarier», vor allem vo de Jude, de Roma und de Sinti aagfange. D Verfolgig vo dene Mensche het d Aberkennig vo ihre Bürgerrächt und d Usgränzig bis zur Verdriibig iigschlosse, d Ghettoisierig, d Deportation und het zum staatlig organisierte Massemord in Konzentrationslager (Holocaust) (1941–1945) gfüehrt.

## Litratur
* Eric Ehrenreich. *The Nazi Ancestral Proof. Genealogy, Racial Science, and the Final Solution*. Indiana University Press, Bloomington IN 2007, ISBN 978-0-253-34945-3.
* Manfred Gailus (Hrsg.): *Kirchliche Amtshilfe. Die Kirche und die Judenverfolgung im „Dritten Reich“*. Vandenhoek & Ruprecht, Göttingen 2008, ISBN 978-3-525-55340-4.
* Hans Mühlbacher: *Zwischen Technik und Musik. Ohne „Ariernachweis“ in der Raketenforschung des Dritten Reiches*. Edition Atelier, Wien 2003, ISBN 3-85308-090-1.
* Günther Selb (Pseudonym): *Ohne Ariernachweis durch das Dritte Reich. Ein autobiographisches Fragment von 1932 bis 1945*. Herausgegeben von Norbert Elb. Haag + Herchen, Frankfurt am Main 1998, ISBN 3-86137-415-3.
## Weblingg
* ''Verordnung über den Nachweis deutschblütiger Abstammung vom 1. August 1940'', *www.verfassungen.de*
* ''Virtuelles Museum für den Geschichtsunterricht'' mit Originaldokumenten zum Ariernachweis, Zentrale für Unterrichtsmedien (ZUM) im Internet e.&nbsp;V.
* Hans-Peter Wessel: ''„Kriegswichtige Ahnenforschung“ während der NS-Zeit'', Steinburger Jahrbuch 1996, *Genealogische Homepage – Hans-Peter Wessel*
Rimbach

**Rimbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:

z Frankrych
* Rímbàch, Gmai im Kanton Gawiller (Owerelsass)
* Rímbàch, Gmai im Kanton Màsminschter (Owerelsass)

z Dytschland
* Rimbach, Gmai im Landchrais Cham, Bayern
* Rimbach, Gmai im Landchrais Rottal-Inn, Bayern
* Rimbach, Gmai im Chrais Bergstraße, Hesse
* Rimbach, Ortsdail vu Markt Erlbach, Bayern
* Rimbach, Ortsdail vu Volkach am Main im Chrais Kitzingen, Bayern
* Rimbach, Ortsdail vu Schlitz im Vogelsbergchrais, Hesse
* Rimbach, Ortsdail vu Oberirsen im Landchrais Altenkirchen (Westerwald), Ryyland-Pfalz
* Rimbach, Ortsdail vu Bornhagen im Landchrais Eichsfeld, Thüringe
Wegscheid (Begriffsklärung)

**Wegscheid** isch dr Name vu däne Ortschafte:

z Frankrych
* Wagschaid im Owerelsass

z Dytschland
* Wegscheid (Niederbayern), Märt im Landchrais Passau, Bayern
* Wegscheid, e Ortsdail vu dr Stadt Berching im Landchrais Neumarkt, Bayern
* Wegscheid, e Ortsdail vu dr Gmai Lenggries im Landchrais Bad Tölz-Wolfratshausen, Bayern

z Eschtrych
* Wegscheid am Kamp, e Ortsdail vu Pölla, Nidereschtrych
* Wegscheid, e Kastralgmai vu Gußwerk, Steiermark
* Wegscheid, e statistische Bezirk im Linzer Stadtdail Kleinmünchen
Bernweiler

**Bernweiler** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Barnwiller, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Bernweiler, e Wyler im Ostracher Ortsdail Habsthal, Bade-Wirttebärg, Dytschland
Cernay

**Cernay** ìsch dr Nàmme vun denne frànzesche Ortschàfte:

* *Cernay*, dr frànzesch Nàmme vun Sanne ìm Owerelsàss (Département Haut-Rhin)
* Cernay ìm Département Calvados
* Cernay ìm Département Eure-et-Loir
* Cernay ìm Département Vienne
* Cernay-en-Dormois ìm Département Marne
* Cernay-la-Ville ìm Département Yvelines
* Cernay-l’Église ìm Département Doubs
* Cernay-lès-Reims ìm Département Marne
* Villers-Cernay ìm Département Ardennes
* Cernay, e Ortsdeil vun dr Gmein Soulce-Cernay ìm Département Doubs

**Cernay** ìsch dr Nàmme vun dem frànzesche Kanton:
* Kanton Sanne (Canton de Cernay) ìm Owerelsàss (Département Haut-Rhin)

**Cernay** ìsch dr Nàmme vun denne Persone:
* Pierre des Vaux-de-Cernay, frànzesche Schriwer
Schweighausen

**Schweighausen** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

z Dytschland
* Schwaighuse, e Ortsdail vu Schuttertal im Ortenauchrais, Bade-Wirttebärg
* Schweighouse, e Ortsdail vu Jagschtzell im Oschtalbchrais, Bade-Wirttebärg
* Schweighausen, e Gmai im Ryy-Lahn-Chrais, Ryyland-Pfalz

z Frankrych
* Schwaighüse (frz. Schweighouse-sur-Moder, dt. Schweighausen im Elsass), e Gmai im Unterelsass
* Schwaighüse (frz. Schweighouse-Thann, dt. Schweighausen), e Gmai im Oberelsass
* Schwaighüse, e Ortsdail vu dr Gmai Lütebàch im Oberelsass
Hare Krishna-Tempel Zürich

De **Hare Krishna-Tempel** z Zöri isch e Hindutempel, wo vo de ISKCON (Hare Krishna) ggründet woren isch und au e wichtige Tempel vo de Tamile isch, wo i de Schwiiz lebed. De Tempel isch a de Bergstroos 54 am Hang vom Zöriberg. De Tempel mit em Garte isch öber d Landesgrenze bikannt.

## Gschicht
Im Früelig 1980 het d ISKCON a de Bergstroos 54 z Zöri en alti Patriziervilla gchauft, wo under Haimatschutz stoot. Die Villa isch ane 1909 baut wore und den vo de Bänklerfamili Bär biwont gsii. Well d Villa spööter kann Choiffer gfunde het isch si joorelang nöme biwont gsii und di Schwizerischi Krishnagsellschaft het di verlottreti Villa 1980 günstig chöne erwerbe. Wegem Arbetsiisatz vo Krishnaahänger het si zodem günstig chöne renoviert were.

## de Tempel
Im Parterre isch de Aadochtsruum mitem Altoor, wo de Krishna vereert werd. Denebet gits no chlinneri Ufethaltsrüüm, för verschidnigi Aktivitäte. Im erste Stock isch e Bibliothek und en Uusstelig öber de Prabhupada, em Gründer vo de ISKCON. Di obere Rüüme wered vo Mönch biwont und sind för d Öffetlichkait nöd zuegängli. Bi guetem Wetter wered im Garte d Festesse iignoo. E chliini Boutique im Iigangsbiriich verchauft Büecher, Roicherwerch und sustigi Sache..

Im Hare Krishna-Tempel werd jedi Wuche s traditionelli Sunntigsfest gfiiret. S Fest fangt em Nomittag um drai mit em gmainsame Singe vom Mahamantra aa. Em vieri isch e Vortrag und abem föfi gits e gmainsams vegetarisches Festesse. Em Oobed em sibni startet de Bhajan (»Vedischi Tempelzeremonii«), wo de Altoor noi gschmückt werd. De Bhajan werd mengisch vo de ISKCON, mengisch vo Tamile glaitet.

## Weblinks
* Krishna-Gemeinschaft Schwiiz mit em Programm
* Aagoobe zum Tempel bi de relinfo.ch
Burnhaupt

**Burnhaupt** ìsch dr Nàme vun denne Ortschàfte ìm frànzesche Owerelsàss:

*Ewerburnhaipt (Burnhaupt-le-Haut)
*Neederburnhaipt (Burnhaupt-le-Bas)
Primitivismus (Kunst)

Dr Begriff **Primitivismus** isch zum erste Mol z Frankriich im 19. Johrhundert as kunsthistorische Begriff bruucht worde. Er bezeichnet en Imitation vom Primitiven, wobii mä under de „Primitiven“ zerst emol d Italiäner und d Flame vom 14. und 15. Johrhundert verstande het.

Im Webster vo 1934 isch dr Begriff erwiiteret und beschriibe as dr Glaube an d Überlägeheit vom primitive Läbe, e Rückkehr zur Natur.

Primitivismus bezeichnet nit d Kunst vo indigene Völker, die früehneri *Stammeskunst*. Dr Primitivismus isch e Phenomen vo dr europäische Modärne, e modärne Kunstrichdig, wo sich vo dr Kunst vo de Primitive loot lo aarege.

S Wärk vom Paul Gauguin zellt as dr Usgangspunkt vom Primitivismus. Am Aafang vom 20. Johrhundert si d Fauviste vo indigene Stil beiiflusst worde, aber es isch 1907 s Bild vom Picasso  *[[Les Demoiselles d'Avignon]]* gsi, won en allgemeins Inträssi an dr indigene Kunst gweggt het. 
Anderi Künstler vo dr Avantgarde wie dr Paul Klee, dr Joan Miró oder dr Alexander Calder hai Motive vo de Naturvölker as Metaphere für d Chreft vo dr Natur bruucht.

## Litratur
* Robert Goldwater: *Primitivism in Modern Art*, 1966. Zuerst 1938, in einer auf die Malerei beschränkten Form, als *Primitivism in Modern Painting*. Zuletzt in einer um zwei Aufsätze erweiterten Ausgabe bei Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1986
* William S. Rubin (Hrg.): *Primitivismus in der Kunst des zwanzigsten Jahrhunderts*. Prestel, München, 1996, ISBN 3-7913-1716-4

## Fuessnote
Stänzler (Begriffsklärung)

Mit **Stänzler** cha gmeint si
* e Basler Bruefssoldat vo 1804 bis 1856
* e draditionells Goschdym an dr Basler Fasnacht
* e Basler Fasnachtscligge
* e Basler Fasnachtsmarsch
Klinik Waldhaus (Chur)

D **Klinik Waldhuus** im Churer Loequartier isch nebet de Klinik Beverin bi Cazis aini vo de beede akutpsychiatrische Klinike im Kantoo Graubünde. Bitribe werd si vo de Psychiatrische Dienst Graubünde.

## Klinik
Nebet de Akutpsychiatrii gits i de Klinik Waldhuus ono e rehabilitationspsychiatrischi Abtailig und e stationäri Psychotherapiistazioo. Im Huus isch ono e Tinnitusklinik dine. Dezue chunnt no d Memory-Klinik, wo Symptom vo chronische Vergesslichkait ambulant abgchläärt weered.

## Architektur
D Klinik Waldhuus ghört zu de markantischte Churer Exponente vo de Gründerziitarchitektur vom uusgeende 19. Joorhundert, wobi d Landschaftsarchitektur e bsundrigi Bidüütig het: s isch uf jeglichi Öberdachig verzichtet wore und d Parkweeg sind bogeförmig aglait wore, demit zum ainte e nois Ruumerlebnis ermöglicht werd und Engigfüel vermide wered, zum andere d Öffnig vo de Klinik gege d Stadt und d Gsellschaft bitoont werd, wa dozmol nöd unumstritte gsii isch.

## Persönlichkaite
De erschti Direkter isch de Arzt Josef Jörger vo Vals gsii.

## Weblink

* di offizielli Webpräsenz vo de Klinik Waldhuus
Klinik Beverin

D **Klinik Beverin** isch en akutpsychiatrischi Klinik vo de Psychiatrische Dienst Graubünde. Si schafft mit de Klinik Waldhuus z Chur zäme, wo vo de gliiche Trägerschaft gfüert werd.

De Name het d Klinik vom Uussichtsberg Piz Beverin. Si litt i de Sidlig Realta, wo zu de politische Gmaind Cazis im Domleschg ghört. 

Bihandlet wered i de Klinik Beverin Erwachsni zwüschet 18i und 65i mit alne klinisch diagnostizierbare psychische Chrankete und Störige.

## Weblinks

* offizielli Webpräsenz vo de Klinik Beverin
Psychiatrische Dienste Graubünden

Di **Psychiatrische Dienst Graubünde (PDGR)** sind för di psychiatrischi Versorgig im Kantoo Graubünde zuständig. D PDGR bildet bilde en aigeständig Aastalt vom kantonale öffentliche Recht mit em Sitz z Chur. 

## Uufgoobee
D BDGR sind zuständig för di psychiatrischi Versorgig vom Kantoo Graubünde im stationäre, tailstationäre und ambulante Biraich und au för Woonhaim und Arbetsstätte för psychisch und gaistig behindreti Mönsche. 

## Betriie
D PDGR bistönd us de Klinik Beverin z Cazis, de Klinik Waldhuus z Chur und us de drüü Haimzentre Arche Nova z Landquart, Montalin z Chur und Rothebrunne (ARBES) z Rothenbrunne.

### Klinik Waldhuus
D Klinik Waldhuus het under anderem akutpsychiatrischi und gerontopsychiatrischi Statione, e Tinnitusklinik und e Psychotherapeutischi Tagesklinik. 

### Klinik Beverin
D Klinik Beverin het verschidnigi psychiatrischi Statione, e Suchtzentrum, e Muetter-Chind-Statio und e Tageszentrum.

### Heimzentrum Arche Nova
S Heimzentrum Arche Nova z Landquart büütet 24 Wohnplätz för Fraue und Mane, won e gaistigi oder meerfachi Behinderig hend. Zum Heimzentrum ghöret dezentrali Woonainhaite z Landquart, z Schiers und z Untervaz. Z Landquart werd no e Bischäftigungsstätt gfüert. 

### Heimzentrum Montalin
S Heimzentrum Montalin z Chur het verschidnigi stationäri und ambulanti Aagibot för erwachsni Mönsche mit ere psychische Behinderig. 

### Heimzentrum Rothebrunne
S Heimzentrum Rothebrunne z Rothenbrunnen het au verschidnigi stationäri und ambulanti Agibot för Erwachsni mit ere psychische Behinderig. Dezue chömed no Ussenwoongruppe z Chur und z Roverdo.

## Galeri

Datei:Klinik waldhaus img2.JPG|Klinik Waldhaus
Datei:Klinik beverin img1.JPG|Klinik Beverin
Datei:Heimzentrum Arche Nova.jpg|Heimzentrum Arche Nova
Datei:Hz montalin img1.JPG |Heimzentrum Montalin
Datei:Hz rothenbrunnen img1.JPG|Heimzentrum Rothenbrunnen


## Weblink
* d Webpräsenz vo de Psychiatrische Dienst Graubünde
Bruderholz

S **Bruederholz** isch e Blatoo in de bäide Halbkantöön Baasel-Stadt und Baasel-Landschaft in dr Schwiz. Es isch äins vo de beliebtiste Woon- und Noocherhooligsgebiet vo Baasel.

Dr Naame chunnt vo de Wald*brüeder* (Äisiidler), wo früener in chliine Ghölz und Wäldli an de Stäilhäng vom Bruederholz gläbt häi und wo bis öbbe 1600 die äinzige Lüt gsi si, wo uf em Blatoo gwoont häi.

Vo däm Blatoo het s südligste Kwardier vo dr Stadt Baasel si Naame überchoo, lueg Baasel-Bruederholz.

## Geografii
S Bruederholz lit in ere nordöstlig-südwestlige Richdig und drennt s Birsdaal vom Läimedaal. Es ghöört zum Sundgauer Hüügelland und isch öbbe 100 Meter hööcher as d Dääler nääbedraa. Es isch liicht gwällelet und goot gege Süüden e chli ufwärts.

Dr Undergrund und d Daaalsoole bestöön us Cyrenemergel (Blaue Lätt/ Oligozän) us dr Terziäär. Drüüber het s Deckischotter (zum Däil Naagelflue) und as Deckschicht fiini, gälbligi Staubärde,  Löss/ Lössleem us dr Iiszit (Diluvium). Die Deckschicht isch seer fruchtbar, und dorum het s uf em Blatoo fruchtbaari Äcker und saftigi Matte. 

## Gschicht
Am 22. Merz 1499 het doo wäärend em Schwoobechrieg s Gfächt am Bruederholz zwüsche de Schwoobe und de Äidgenosse stattgfunde. 

Vo 1792 aa isch d Gränze zwüsche dr Äidgenosseschaft und em revoluzionääre Frankriich über em Bruederholz verloffe. Dr Wiener Kongräss het s Blatoo im Joor 1815 dr Schwiz zuegsproche. Mä het denn au e Schanze gege d Franzoose baut, wo män ere *Batterii* gsäit het. 

S Bruederholz isch vo 1910 aa besiidlet worde, und 1915 het män e Dramlinie ("Basler Rigi") uf s Blatoo uufe baut. 1926 isch ganz in dr Nööchi dr Wasserdurm Bruederholz baut worde, wo mä vo witem cha gsee, und 1944 e Mustersiidlig vo dr Landgnosseschaft Jakobsbärg. Uf em Bruederholz stoot au äins vo de drei Spiddääler vom Kantonsspiddaal Baaselland (KSBL), wo im Merz 2012 entstande isch wo d Spiddääler Liestel, Bruederholz und Laufe veräinigt worde si.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Robert Delaunay

Dr **Robert Delaunay** (* 12. April 1885 z Baris; † 25. Oktober 1941 z Montpellier; eigentlig *Robert-Victor-Felix Delaunay*) isch e französische Mooler gsi. Er gältet as dr Hauptverdräter vom orphische Kubismus, wo men em au Orphismus sait. 

## Läbe und Wärk
Dr Robert Delaunay het 1903 afo moole, het denn Fründschafte mit em Jean Metzinger und em Henri Rousseau gschlosse und d Farbtheorie vom Michel-Eugène Chevreul afo studiere. Er het druf aagfange im neo-impressionistische Stil z moole. Won er 1908 kubistischi Wärk vom Georges Braque und Pablo Picasso gseh het, het er sich im Johr druf em Kubismus afo zuewände. Er het d Frau vom Kunsthändler Wilhelm Uhde glehrt kenne, die het sich lo scheide und ihn 1910 ghürotet. 1911 het er d Bekanntschaft vom Wassily Kandinsky gmacht und sich de Mooler vo dr Redaktionsgmeinschaft vom «Blaue Reiter» aagschlosse. 

1912 het sich dr Delaunay dr reine Farbmoolerei zuegwändet, die bekannte *Fenêtre* (Fänster)-Bilder si entstande und e baar vo de *Synchromii*-Wärk, wo dur Kreisforme brägt gsi si. Am 11. April het en dr Paul Klee in siim Bariser Atelier bsuecht und isch dief vo siine Wärk und Theorie beiidruggt gsi. Im Johr druf isch si Ufsatz «*Über das Licht*» («*La Lumière*») im Herwarth Walden siiner Kunstzitschrift «*[[Der Sturm (Zeitschrift)|Der Sturm]]*» veröffentligt worde. Dr Schriftsteller Guillaume Apollinaire het em neue Stil vom Delaunay e Name gee und dr Begriff vom Orphismus brägt, wo dr Delaunay nid gärn gha het. Vo 1914 aa het er mit siiner Frau z Spanie und Portugal gläbt. Dört het er sich mit em Sergei Djagilev, em Léonide Massine, em Diego Rivera und em Igor Stravinski befründet. 

Noch em Erste Wältchrieg isch dr Delaunay im Johr 1921 uf Baris zrugg, won er Kontakt zum Kreis vo de Surrealiste um e André Breton gha het. Vo 1929 aa isch er mit em Hans Arp, dr Sophie Taeuber-Arp und em Tristan Tzara in dr Bretagne gsi. Für d Bariser Wältusstellig 1937 het er Dekoratione für s Palais de l’Aéronautique und dr Pavillon des Chemins de Fer gmacht. 

1941 isch dr Robert Delaunay z Montpellier am Chräbs gstorbe.

## Litratur
* Norbert Göttler: *Der Blaue Reiter*. Rowohlt, Reinbek 2008, ISBN 978-3-499-50607-9
* Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen (Hrsg.): *Einblicke. Das 20. Jahrhundert in der Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf*, Hatje Cantz Verlag, Ostfildern-Ruit 2000; ISBN 3-7757-0853-7
* Volker Rattemeyer (Hrsg.): *Das Geistige in der Kunst. Vom Blauen Reiter zum Abstrakten Expressionismus*. Museum Wiesbaden, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-89258-088-1

## Weblingg
* 
* 
* Kunstaspekte: Usstellige und Galerie
* Tabellarischi Biografii vom Dütsche Historische Museum
* Artcyclopedia: Robert Delaunay. Lingg zu Museä und Galerie (änglisch)
* 

## Fuessnote
Clara

**Clara** bezeichnet:

* Klara, en alternativi Schriibwiis vo däm wiiblige Vorname 
** Klara vo Assisi (* 1193 oder 1194; † 1253), d Gründere vom Orde vo de Klarisse

* (642) Clara, en Asteroid
* e spanisches Biermischgedränk 
*  S Panzernashorn Clara, wo im 18. Johrhundert Europa beiidruggt het
*  e Bärgwärk im Schwarzwald
*  e Wiehnachtsserii vom ZDF
*  e dütschi Sängere

**Ort** in de Vereinigte Staate:
*  z Florida
*  z Iowa
*  z Maryland
*  z Mississippi
* z Missouri
* z Pennsilvanie
* z Minnesota
* z New Mexico

z Irland:
*  en Ort im County Offaly

in dr Schwiiz:
* S Clara-Quardier z Basel

**Clara** isch dr Familiename vo dene Persone:
* August Philipp Klara (1790-1850), en estnische Mooler
* Florian Clara (* 1988), en italiänische Naturbahnschlittler
* Hannes Clara (* 1990), en italiänische Naturbahnschlittler
* Marisa Clara (* 1989), en italiänischi Naturbahnschlittlere
* Max Clara (1899−1966), e dütsche Anatom und Hochschuellehrer
* Roland Clara (* 1982), en italiänische Skilangläufer

**Abchürzig**
* CLARA stoht für *Clustering Large Applications* und isch e Wiiterentwicklig vom *Partitioning Around Medoids* (PAM) Algorithmus
Gotthelf

**Gotthelf** isch as Vorname ee Variante vo Gotthilf und dr Familiename vo dene Persone:
* Allan Gotthelf (*1942), en amerikanische Philosoph
* Jeremias Gotthelf (1797–1854; eigtl. *Albert Bitzius*), e Schwiizer Schriftsteller und Pfarrer
* Herta Gotthelf (1902–1963), e dütsch Politikerin (SPD)

**Gotthelf** heisst
* e Quartier in dr Stadt Basel
Die Vögel Graubündens

**Die Vögel Graubündens** isch e Buech wo mit öppe 300 Vogelarte di ganzi Avifauna vom Bündnerland bischribt, nämli Vögel wo im Bündnerland brüetet und Zugvögel wo nume churz oder säsonal länger as Gast verwiilet. S Werch het de Aaspruch ali Vögel z erfasse wo i de Gschicht und i de Gegewart biobachtet wore sind. S Buech isch vo Ornithologe gschribe und redigiert wore aber populärwösseschaftlich uufgmacht und richtet sich en e braiti ornithologisch intressierti Öffetlichkait.

S Buch isch ane 2008 vom Verein vo de Bündner Buechverlääg zum «Buch des Jahres» gwäält wore.

## Idee
Die Dokumentatio wött e «Momentaufnahme der sich ständig wandelnden Situation der Vögel im Kanton Graubünden» sii und «eine Grundlage für den Schutz der Vögel und ihrer Lebensräume bilden».

## Gstaltig
Bi jedere Vogelart isch de tütsch, de italienisch und de rätoromanisch Name aaggee und dzue no de latiinisch-wösseschaftlichi, de französisch und de englisch name. Uufgfüert isch d Verbraitig z Mitteleuropa und i de Schwiiz und Diagramm zaiget s regionali Vorchoo und Zugbiweigige im Bündnerland. För jede Vogel gits no e Fötteli.

S Buech schlüüsst mit em Kapitel «Zur Geschichte der Ornithologie und des Vogelschutzes in Graubünden».

## Bitailigti Institutione
Am Buech sind as Mitarbaiter dra bitailigt di *Ornithologischi Arbitsgruppe Graubünde (OAG)*, wo 1977 gründet woren isch und im Uuftraag vom Kantoo handlet, und di Schwizerischi Vogelwarte Sempach.

## Uusgoobe
* Christoph Meier-Zwicky, Hans Schmid: *Die Vögel Graubündens*, 3. Uflaag; Chur 2007, ISBN 978-3-85637-339-9

## Weblink
* Uuszaichnig as Bündner Buch vom Joor 2008 graubuendenbooks.ch (Artikel chan zur Zit nüme gläse wärde)
* 
* ''Die Vögel Graubündens'' uf naturmuseum.gr.ch

## Ainzelnoowiis
Matthäus

**Matthäus** isch e Familiename und e männlige Vorname.
 
## Härkumft und Bedütig
Dr Name Matthäus stammt us dr Bible und isch e Variante zum hebräische Name Matthias.

## Variante
**Matthaeus** git s as Variante vom Familienname.

## Bekannti Lüt mit däm Name
### Vorname
* Matthäus, Apostel und Evangelist
* Matthäus Alber (1495–1570), e dütsche Reformator
* Matthäus an der Gassen († 1363, Brixen), e Fürstbischof
* Matthäus Crocinus (1580–1654), e dütscher Mooler
* Matthäus Csák vo Trentschin (* um 1260, † 1321), Herrscher und Adliger im Königriich Ungarn
* Matthäus von Elsass (1137–1173), e französische Groof vo Boulogne
* Matthäus Günther (1705–1788), e dütsche Mooler und Graphiker
* Matthäus Hummel (1425–1477), dr Gründigsrektor vo dr Albert-Ludwigs-Universität Freiburg
* Matthäus von Krakau (1335–1410), e scholastische Theolog
* Matthäus I. vo Lothringe (1110–1176), e Herzog vo Lothringe
* Matthäus Merian dr Elteri (1593–1650), e schwiizerisch-dütsche Chupferstächer und Verleger
* Matthäus Merian dr Jüngeri (1621–1687), Sohn vom Matthäus Merian em Eltere, Mooler und Chupferstächer
* Matthäus von Vendôme (franz: Mathieu de Vendôme; † 1286), en Abt vo Saint-Denis und Regänt vo Frankriich

### Familienname Matthäus
* Anton Matthäus
* Doris Matthäus (* 1963), e dütschi Grafikerin für Spiil
* Hartmut Matthäus (* 1950), e dütsche Klassische Archäolog
* Hildegard Matthäus (* 1934), e dütschi Politikerin (CDU)
* Ingrid Matthäus-Maier (* 1945), e dütschi Politikerin (FDP, SPD)
* Konrad Matthäus
* Lothar Matthäus (* 1961), e dütsche Fuessballspiiler und -trainer
* Philipp Matthäus

### Familienname Matthaeus
* Johannes Matthaeus (1526–1588), e dütsche evangelische Theolog

## Lueg au
* s Evangelium noch em Matthäus
* Basel-Matthäus, e Quardier z Basel
Rosental

**Rosental**  isch dr Name vo dene geographische Objekt:

Ort:
* s Roosedaal, e Quardier z Basel
* Rosental an der Kainach, e Gmeind im Bezirk Voitsbärg in dr Steiermark, Östriich
*  e historische Deil vo dr Innestadt vo Detmold z Nordrhii-Westfale, Dütschland
* en Ortsdeil vo Marbach in dr Gmeind Striegistal, Sachse, Dütschland
*  en Ort in dr Märtgmeind Neukirchen am Großvenediger im Oberpinzgau, Bundesland Salzburg, Östriich
*  en Ortsdeil vo dr Gmeind Wängi (Thurgau)

Regione:
*  e Daal zwüschen em Balkangebirg und dr Sredna Gora z Bulgarie
*  slowenisch *Rož*, e Daal wo d Drau durefliesst im südlige Kärnte, Östriich
*  e parkartige Deil vom Leipziger Auewald im Nordweste vo Sachse, Dütschland
Sankt Alban

**Sankt Alban** isch dr Name vo dene Heilige:
* Alban vo Mainz
* Alban vo Ängland 

**Sankt Alban** bezeichnet die Ort:
* e Gmeind im Donnersbärgkreis z Rhiiland-Pfalz 
* en Ortsdeil vo dr Gmeind Aitrang im Landkreis Ostallgäu z Bayre
* en Ortsdeil vo dr Gmeind Hörgertshausen im Landkreis Freising in Bayern 
* en Ortsdeil vo dr Gmeind Dießen am Ammersee im Landkreis Landsberg am Lech in Bayern
* s Dalbe-Quardier z Basel
* s Dalbe-Door, e Stadtdor z Basel 
* dr Dalbe-Deich, e Kanal zwüsche Münchestei und Basel