open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fastenzeit

Di chrischtlig **Faschtazit** isch die Zit zwischa Aschermittwoch und Ostere. Si durat 40 Täg, wobei d Sunntig nöd zählt werdend.

## Christliche Sinn
Der religiees Zwäck vum Faschte isch: Mer soll si Geischt un si Wille stärke – so kammer besser Gott diäne un dr Verlockunge vu dr Wält (oder vum Dejfel) widerstoh.

## Biblische Hindergrund
Diä 40 Tag vo da Faschtazit sin noch eme biblische Ereignis feschtglegt wore: Dr Jesus Chrischtus het vor sim öffentliche Wirke 40 Dag in dr Wiäschti gfaschtet. Un verschiidene Verlockunge vum Dejfel widerstande. Noch em Mattäus-Evangelium uf Züridütsch het er im Deifel unter anderem zruck gä:

:"De Mäntsch läbt nöd nu vom Broot, näi, er läbt von all dem, wo Gott säit."

## Bruuchtum
In der Faschtazit sött ma koa Fleisch und koane Süeßigkeita easa oder z. B. ufs Röcha verzichta. Faschtabrecha währ denn albig am Sunntig. Vili Lüt pfläged hüt nu no de Äschermittwoch und de Karfrytig i de Faschtazit als Faschttag. Es git no Restorant, wo a däne Täg a Menü mit Fisch (mängmol Stockfisch) oder en fleischlose Tageställer aabüted.

Dä Bruuch vom Faschta gits au usserhalb vo de Faschtazit jewils ame Frytig, als Erinnerig an Karfrytig, em Gedänktag vom Stärbe vo Jesus am Krütz.

I katholisch prägte Regione werd i de Fastezyt i de Kirche alli Krüz und d Bilder vo de Hoch- und Sytealtär mit violette Tüecher abdeckt. Wos Flügelaltär hät, werded dia zueklabt – au s Aug söll i dera Zyt faste. I denoo Pfarreie gits de Bruuch vom *Hungertuech*, wo i de Kirche ufghängt werd.

I de Schwiz gits im Zämehang mit de Fastezyt verschidni Akzione und Veraastaltige vom *Fastenopfer* und vo *Brot für alle*.

## Anderi Kulturkrais
Aü anderi Religione känne Faschtezitte, im sunnitische Islam isch des dr Ramadan – do wird zwische Sunneufgang un Sunneuntergang nyt gässe un nyt drunke un ke Gschlächtsverkehr vollzoge. In dr Nachtstunde wird s Faschte broche. Kinder, Granki un Reisendi sin vum Faschte befrejt.

## Weblink

* Fastenzeit: 40 Tage Vorbereitung Artikel uf katholisch.de vom 17. Februar 2015
Derendingen SO

**Däredinge** (amtlich *Derendingen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Däredinge liit am Unterlauf vo dr Emme. D Gmeindsflächi umfasst 41,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 26,9 % Waud, 30,5 % Sidligsflächi un 1,1 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Luterbach, Deitige, Subige, Ökinge, Chriegstette, Gerlafinge, Biberischt u Zuchu.

## Gschicht
Däredinge isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1291 aus *in Therendingen* (1294 *de Teradingen*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 28 % gläge.

## Religion
36,6 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 33,6 % römisch-katholisch.

## Poiltik
Politisch isch Däredinge sehr lang e roti Hochburg gsi, sit de Gmeindrotswahle vo 2001 hei die Bürgerleche aber d Merheit im Gmeindrot. D SPS het mit em Urs Aerni aber no bis 2005 de Gmeindamme gstellt, sit em 1. Jänner 2006 stellt aber d FDP mit em Kuno Tschumi dr Gmeindamme. Im Gmeindrot gits im Unterschiid zu de meiste angere Schwiizer Gmeinde es sehr starchs Blockdänke. Es höschst politisch Organ isch aber d Gmeindversammlig und über wichtigi Aglägeheite wird in Volksabstimmige entschiide.

Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,1 %, CVP 13,2 %, EDU 0,6 %, EVP 1,5 %, FDP 17,3 %. GLP 4,8 %, GP 7,3 %, SP 24,9 %, SVP 23,4 %, Suschtigi 2,8 %.

Gmeindspresidänt isch dr Kurt Henzi (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,4 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 5810 Iiwohner 85,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch, 6 % Italienisch u 8,2 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Däredinge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Biuder

Derendingen 1.jpg|Dorfiigang ga Däredinge
Derendingen a aebihaus.jpg|auwts Hochstudhuus oder Alemannehuus vo Däredinge, bekannt auws "Äbihütte"
Derendingen b guggisberghaus.jpg|Chrüzig vo de Biberischtstrass uff d Houptstrass vo Däredinge, Luftuffnahm von 1965
Derendingen - 6 lithographierte Ansichten (AK 2914 Max Roon vor 1920).jpg|auwti Poschtcharte vo Däredinge vo 1920


## Literatur
* Othmar Birkner: *Baugeschichtliches Gutachten Baumwollspinnerei Emmenhof, Derendingen SO*, Arisdorf 1989.
* Stefan Blank: *Der Industrielehrpfad Emmekanal im solothurnischen Wasseramt.* (Schweizerische Kunstführer, Band 715). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2002, ISBN 3-85782-715-7.
* Victor Kaufmann: *Derendingen*, Derendingen 1943.
* Hansruedi Riesen: *Kammgi*, Zürich 2004, ISBN 3-907496-27-2.
* Matthias Zimmermann: *Derendingen in seiner Umwelt*, Langenbruck 1983.

## Weblink

* Homepage vo de Gmeind
* 

## Fuessnote
Döttingen AG

**Töttige** (amtlich *Döttingen*) isch en Iiwonergmäind im Norde vom Kanton Aargau. D Gmäind liit a de Aare und het öppe 3'500 Iiwohner.

## Geografii
Töttige lit bi dr Mündig vo dr Surb i d Aare näbe de Brügge vo dr Stroos un dr Iisebaan über dä Bach. Uf dr Südsiite vo der Surb goot dr Gmeinbann wiit dr Aare no bis id Beznau. Dört stönd s Chraftwärch Beznau un s Atomchraftwärch Beznau.

Bi Töttige foot dr Stausee vo Chlingnau a. Obe-n-am See het’s die einzige Brugg über d Aare zwüsche Stilli und de Choblezer Brugge am Rii.

D Nochbergmäinde im Bezirk vo Zurzi sind Böötschde, Chlingnau und Tägerfäld, im Bezirk Bade Würlinge. Chliitöttige i dr Gmäind Böötschde wird nume dur d Aare vo Töttige trännt, und me het früener zur Underschäidig zu Töttige au Grosstöttige gsäit.

## Gschicht
Chlingnau un Töttige sind hüt praktisch zämegwachse. Zunere Gmäindsfusion händ d Chlingnauer im 2013i in ere Volchsabstimmig Ja gsäit, d Töttiger händs aber abgläänt.

## Finanze
Dank em Atomchraftwärch het Töttige de tüüfscht Stüürfuess vom ganze Kanton Aargau.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmäind Töttige
* 

## Fuessnote
Elba

**Elba** isch e Insle im Mittelmeer und ghört zum Toskanische Archipel vo de Region Toskana in Italie (Provinz Livorno). Sie isch ungfähr 20 km vom italienische Fäschtland entfärnt.

Hüt läbe im Winter uf de Insle öppe 32.000 Mänsche i acht Gmeinde: Portoferraio (gliichzitig au d' Hauptschtadt vo de Insle), Campo nell'Elba, Capoliveri, Marciana, Marciana Marina, Porto Azzurro, Rio Marina und Rio nell'Elba.

## Bilder

Datei:Elba_Portoferraio.jpg|Hauptschtadt Portoferraio
Datei:Elba_Enfola.jpg|Halbinsle Enfola im Norde
Datei:Elba_Westküste.jpg|d' Weschtchüschte
Datei:Elba_Marina_di_Campo.jpg|Schtrand vo Marina di Campo
Datei:MteCapanne.JPG|Blick uf de Monte Capanne bym Ufschtieg
Datei:Porto_Azzurro.jpg|Porto Azzurro vonere Rauchwulche


## Weblinks

* Insel Elba Informationssite über d'Insle Elba.
* Geologie Elbas -  Allgemeini Informationssite über d'Geografie vo Elba.
Elba (Begriffsklärung)

**Elba** isch no e Bezeichnig für:

* Elba (Insle), e italienischi (toskanischi) Mittelmeer-Insle
* Elba (Wy), en toskanische DOCG-Wy
* Electronic Banking
* Emergency Location Beacon Aircraft
* „Fiat Elba“, lueg Fiat Duna
* mehreri Ort i de USA:
** Elba (Alabama)
** Elba (Minnesota)
** Elba (Nebraska)
** Elba (New York)
** Elba (Wisconsin)

**ELBA** schtaht au no für:
* Elba (Härschteller), en Härschteller vo Büroorganisationsyschtem
Hip-Hop in Zürich

Züri hät ä überuus läbigi HipHop-Szene mit villne Aktivischte. 

## Gschicht
Unter anderem isch au dä Midi Gottet vom Trio Eden ide Achtzgerjahr als Breakdancer und Sprayer aktiv gsi.

I dä Nünzger isch die goldig Ziit vom sognännte Zürisläng cho. Lüüt wie paar@ohrä, Gleiszwei, Samurai+Rokator, Sterneis, Primitive Lyrics, Sendak, Bligg'n'Lexx und no en Huufe anderi händ züritütsche Rap iidrücklich eme breite Publikum us dä ganzä Schwiiz präsentiert. I dä Nünzger händ denn au d Graffitigruppe UC (UpperClass), ZAT (Zulu Art Television), RIAP, FASH und UFO ihri beste Zite gha. Anderi derbi Gruppe sind NSR, STR und KMH gsi.

## HipHop hüt
Während HipHop früehner vor allem e Alternative zu andere Läbesstil gsi isch, und Konzert, Jams und Ähnlichs vor allem im Untergrund schtattgfunde händ, hät sich ide letschte 10 Jahr ä düütlichi Kommerzialisierig bemerkbar gmacht und au grossi Klubs wies Kauflüüte und s X-Tra händ HipHop als Publikumsmagnet entdeckt. Nebed villne Konsumente gits aber immerno e aktivi, meh oder weniger guet vernetzti Szene, wo absiits vo kommerzielle Ziil ihräs Ding duräzieht.

Momentan mached vor allem die junge Wilde vo sich redä, aber au vodä OldSchool gits immerno es paar wo vo sich redä mached zum Biischpiil dä E.K.R. oder dä Gordo und vili meh.
Gaus

De **Gaus** oder **Gautr** isch en germanische Gott gsii.

## Name
 (got. Gapt; aisl. Gautr; altengl. Géat; altsächs. Hathagât; lbrd. Gaus). De Name werd mitem Name vom gotische Volk i Verbindig brocht, ohni as Zämehäng klar sind. Well er Stammvater vo merere germanische Königsfamilie gsii isch, werd de Name au as "Usgüüsser" (vo Sperma und demit au Völker) dütet.

## Westgermane und Gote
Bim gotische Historiker Jordanes het de Stammvatter vo de Amaler de Name  *Gapt*. Do nun im gotische Alfebet d Buechstäbe för /p/ und /u/ fast glichig usgsend, ninnt mer aa, as de Stammvater bi de Gote *Gauts ghaisse het und sich somit lutgsetzlich zu anderne bekannte germanische göttliche Stammvätere iirait. Zu de Amaler hend d Könige vo de Ostgote gstellt, drunder de Ermanarich und de Gotekönig Theoderich, wo as Dietrich vo Bern ide Heldesaag witerlebt.

Bi de Langobarde haisst nämli de Stammvater vo de baide König Alboin und Audoin *Gausus*. Andersch bi de Sachse, wo de *Hathagât* ("Champf-Gaus") nöd as Stammvater vomene König isch, aber er werd as en alte Held beschribe und "Vater vode Vätere" gnennt. 

Bi de Angelsachse isch de *Géat* en Vorfahr vom Wóden und somit de Stammvater vo de maiste angelsächsische Königshüser. Im Joommerilied vom Dichter Deor werd die unglücklichi Liebi vom Géat zu de Mathilde (Mæðhilde) besunge und well d Angelsachse offebar gern luuti Loblieder uf de Gott gsunge hend, het de König Alfred de Gott schlichtweg as e "komödiehafte Gott" betitlet.

## Nordgermane
I de Edda isch *Gautr* en Name vom Götterkönig Odin gsii. Anderi ähnlichi Näme, wo de no gha het, sind *Gauti* und *Gautatyr*.

## Büecher
*Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte*. Berlin 1956.
*Åke V. Ström: *Germanische Religion*. Stuttgart 1975.
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4

## Anderi Syte
*Germanischi Gotthaite
Langobardische Sprache

S **Langobardische** isch en Dialekt vom Althochdütsche gsii, wo z Italie vo de Langobarde (ahd. *lancparta*) gredt worden isch. Wie s Alemannische und die andere althochdütsche Dialekt het s Langobardische die zwait Lutverschiebig döregmacht, isch aber degege im Vokalismus konservativ blibe.

## Öberliferig
Die ältiste langobardische Schriftstugg sind e paar wenigi Ruuneinschrifte usem 6. Joorhundert. Die Dokument zaiget no kai Spuure vode Lutverschiebig, wo erst itrete isch, nochdem d Langobarde anno 568 underem König Alboin Italie eroberet hend. Zwor hend d Langobarde denn numeno Latinisch gschribe, aber vor allem i Gsetzbüecher (*Edictus Rothari* vo anne 643) und Uurchunde hend s immer wider langobardischi Wörter bruucht. Bim Schriftsteller Paulus Diaconus findet mer meriri langobardischi Glosse. Us dem Grund chamer zwor näbis öber s Lutsystem säge, aber sozäge nünt öber d Grammatik. Ahand vo Personename chamer schlüüsse, as s Langobardische am längste im Herzogtum Benevent öberlebt het. D Orthografi isch sehr unainhaitlich.
Bis hüt hend nume no e paar wenigi Wörter und Flurnäme i italienische Dialekt öberlebt.

## Luutsystem
S Langobardische het d Lutverschiebig zum Tail mitgmacht.
* p > p/f: uuorf "Wurf" (ahd. wurf); ploou "Pflueg" (ahd. pfluog), camfio "Chämpfer" (ahd. cempheo)
* t > z/s: zon "Hoog, Zuun" (ahd. zûn); uualapauz "Schreckgstalt" (alem. Fasnachts-butz); Gaus, Göttername (an. Gautr).
* k > c/ch: accar "Acker" (ahd. ahhar); fulc "Volch" (ahd. folch); Wacho, en König (got. Wacca)
* b > b/p: bard, pard "Bart" (ahd. bart); pul "Büüle" (ahd. bûlia); raub "Raub" (ahd. roub)
* d > d: fader "Vater" (ahd. fater); gild "Geld" (ahd. gelt)
* dr > tr: trocting "Brutfüerer"
* g > g/c: gab, cap "Goob" (ahd. geba); grab, crap "Graab" (ahd. grab); morgin "Morge" (ahd. morgan)
* th- > th-: thinx "Gricht, Thing" (ahd. ding); threu "Diener" (ahd. drigil)
* -th- > -d-: aido "Aidhelfer" (ahd. ga-eido); uuald "Wald" (ahd. wald)
* w > w/gw: uuald, guald "Wald" (ahd. wald); Wodan, Gwodan, Göttername (ahd. Wuotan)
* ht > ct: acto "acht" (ahd. ahta); trocting "Brutfüehrer"

Im Gegesatz zu de andere althochdütsche Dialekt hend sich d Vokal nöd veränderet:
* lbrd. ai: gaire "Geer" (ahd. gêr); pair "Eber" (ahd. bêr)
* lbrd. au: launo "Loon" (ahd. lôn); raub "Raub" (ahd. roub)
* lbrd. ô: Gwodan, Göttername (ahd. Wuotan); plod "Bluet" (ahd. bluot); stol "Stuel" (ahd. stuol)
* lbrd. ê: meda "Brutgoob" (ahd. miata "Lohn"; alem. Mieti)
D Churzvokäl i und e bzw. u und o hend sich vermischt, wohl underem Iifluss vom Romanische und au vom Gotische.

## Lueg au
* s Lombardische

## Büecher
* W. Bruckner: *Die Sprache der Langobarden*; 1896 [Neudr. 1969] 
* Stefan Sonderegger: *Althochdeutsche Sprache und Literatur*; Sammlung Göschen 8005; Berlin (1974); ISBN 3-11-004559-1
* Wilhelm Braune: *Althochdeutsche Grammatik*; Tübingen 1987 (14. Auflage); ISBN 3-484-10231-4
* Nicoletta Francovich Onesti, Vestigia longobarde in Italia (468-774). Lessico e antroponimia, 2nd edn (Roma 2000, Artemide ed.)
Andelfingen ZH

**Andelfinge** (amtlich *Andelfingen*, bis 1970 *Grossandelfingen*) isch e Gmäind im Bezirk Andelfinge im Kanton Züri.

## Geografi
Andelfinge isch en Ortschaft im Zürcher Wyland, und es isch der Bezirkshauptort vom Bezirk Andelfinge.

D Gmeind hät en alti reformierti Chile und es Bezirksgricht, en Chnootebahnhof (sit em Dezämber 2006 haltet au di neu S16 z Andelfinge) und es alts Schloss und es grüümigs Schwümmbad.

Andelfinge hätt e Nachbersgmeind Chlii-Andelfinge, wo mal hätt wele fusioniere mit Andelfinge, aber das isch bim Traum vo de Chlii-Andelfinger plibe. Andelfinge und Chlii-Andelfinge wärded dur di historisch Brugg über d Thur trännt, wo dur Liechtsignal gschtüüret wird und nur eischpuurig befahrbar isch; Welo und Fuessgänger chönd separat d Brugg überkwäre.

Zu Andelfinge ghört au no s Puuredörfli *Alte*.

Wiiteri Gmeinde um Andelfinge ume sind Adlike, Ossinge, Flaach, Dorf, Huemlike und Hänggert.

## Gschicht
Andelfinge isch zum eschte Mal gnennt worde im Jaar 1248 als *Andelfingon*.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Ussländeraatäil isch anne 2011 bi 13,4 Prozänt gsi.

## Religion
56,8 Prozänt vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 19,7 Prozänt sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 7,3 %, CVP 0,8 %, EDU 2,0 %, EVP 5,3 %, FDP 14,9 %, GLP 8,2 %, GP 14,0 %, SP 12,8 %, SVP 34,4 %, Suschtigi 0,2 %.

## Wirtschaft
De Märtplatz vo Andelfinge zeichnet d Ortschaft rächt guet uus, vill lang iigsässni Gschäfter händ det ihren Sitz wie zum Biischpiil de Beck Gnädiger, de Schueh-Peyer, de Volg, d Metzg vom Schäuble, d Babetterie Fischli oder s Reisebüro am Märtplatz.

## Schuel
D Sekundarschüeler vo Oberwil, wo eigentli i de Gmeind Dägerle liit, gönd au no z Andelfinge i d Schuel. Die übrige Dägerler (also Ruetschwil, Dägerle sälber, Bärg und Bänk) müend uf Seuzach i d Oberschtuufe.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Andelfinge ghört zue de Winterthurer Mundarte.

## Literatur
* 
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich.* Band I: *Die Bezirke Affoltern und Andelfingen* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 7). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1938. .
* I. Bauer: *Andelfingen Auf Bollen, in Bronzezeitlichen Landsiedlungen und Gräber.* 1992
* E. Stauber: *Geschichte der Kirchgemeinde Andelfingen.* 1940–1943
* K. Wanner: *Siedlungen, Kontinuität und Wüstungen im nördlichen Kanton Zürich.* 1984

## Weblink

* www.andelfingen.ch

## Fuessnote
Ceres (Begriffsklärung)

**Ceres** isch e Bezeichnig fer

* Ceres, die römisch Götti vu dr Landwirtschaft
* (1) Ceres, en Asteroid
* Ceres (Brauerei), e dänischi Brauerei im Besitz vu dr Bryggerigruppe
* Ceres (Südafrika), e Obstabaugebit in Südafrika
* Ceres (Goiás), e Gmei im brasilianische Bundesstaat Goiás
* Ceres (Stiftung), dr Verei un d'Stiftung fer Hilf fer Cerebralgschädigti z Tübinge
* Ceres (Computersystem), e vum Niklaus Wirth entwickelts Computersystem vu anno 1986
* Ceres (Kalifornien), e Stadt im US-Bundesstaat Kalifornie (USA)
* Ceres (Piemont), e Gmei im Piemont (Italie)
* Ceres (Fife), e Dorf z Schottland
* Ceres (Fett), Kokosfett
* e Wasserdrache us em Anime un Manga "Magic Knight Rayearth"
* e französischi Freimarkeusgab in mehrere Variante
* e Service vu dr KPM Berlin, um 1913 vum Theo Schmuz-Baudiss im Jugendstil entworfe

**CERES** isch e Abchürzig fer

* Centre for Education and Research in Environmental Strategies, e australischs Umweltpädagogikforschigszentrum z'Brunswick
* Centre for European Energy Strategy, e europäische Energiedenkfabrik z'Brüssel
* Clouds and the Earth's Radiant Energy System, e Erdbeobachtigsinstrument an Bord vu dr Satellite *Terra* un *Aqua*
Olive Emil Wetter

** Olive Emil Wetter** (* 1980 z Bern) isch e Schwyzer Pianischt, Klavierlehrer und Psycholog.

## Läbe
Är het mit Vierehaubi sini erschte Klavierstunde übercho. 1997 het är ds Schtudium a dr *[[Hochschule der Künste Bern]]* ufgnoh, wo är unter anderem i dr Meischterklass vom Prof. Bruno Canino gsi isch und mit em Lehr- und Konzärtriifediplom abgschlosse het. Während dere Zyt het är Chammermusigunterricht unter anderem bim Jörg Ewald Dähler gnosse. 2003 het är parallel zumene Gaschtschtudium a dr *Hochschule für Musik und Theater Hannover* bim Prof. Martin Dörrie ds Schtudium vor Psychologi, Psychopathologi und dr Anglistik ar Universität Zürich agfange, wüu er tieferi Iisichte i ds mönschliche Erläbe und Verhaute het wöue gwinne. Är het Priise aus Solischt und Chammermusiker bi Wettbewerbe z Bärn, Züri und Basel übercho und het unter anderem in Ufführige unter em Marc Kissóczy und em Jürg Wyttenbach mitgmacht. Zu sine Chammermusigpartner ghöre d Bettina Sartorius vo de Berliner Philharmoniker und dr Paul Moser, ehemaus Konzärtmeischter vom Berner Symphonie Orchester.
In eigene Projekt förderet er interdisziplinäri Zämenarbeit, öpe mit Moderatore wie em Kurt Aeschbacher und dr Nina Havel.

## Ufnahme
Bis hüt gits füf CD-Iischpilige; derbi si e "Winterreise" und mehreri Erschtufnahme vo Wärk vo zytgenössische Schwyzer Komponischte.

## Weblinks
* Olive Emil Wetter
Giswil

**Giswil** isch ä Iiwohnergmäind (politischi Gmäind) im Kanton Obwaldä. Si liid im Saarneraatal, am siidlichä Endi vom Saarnersee.

## Geografii
Giswil zelld 3514 Iwooner (31. Dezämber 2009) und hed ä Flechi vo 86 km². Giswil isch flechimässig diä zweit greescht Obwaldner Gmäind, und oi im nazionale Vergliich isch Giswil unter de greeschtä hundert, si isch eppe gliich grooss wie d Stadt Ziri. Giswil liid am siidlichä Sarnerseeendi und d Taalflechi isch umchräist vo Bärge; am markantischtä isch dr Giswilerstock.
Im Winterturismus isch d Meerlialp, äs Schiigebiät, attraktiv zum Schiifaarä. Im Summer cha mä dedt, wiä oi i villnä anderä Schiigebiät, go wandärä oder mä cha oi im Saarnersee go badä.
Giswil täild sich i 4 Bezirk uif: Groostäil (nerdlich vo dr Louwi), Chliitäil (siidlich vo dr Louwi), Rudenz und Diechtersmatt (Dorf).

## Gschicht
Diä friäschte Nennigä vu Giswil stammid us dr Ziit vu 840, daazmaal nu als «Kisewilare». Im 13. Jahrhundert isch Giswil de unter d Herrschaft vu dä Habsburger graatä.
Bis zum Untergang vu dä Chilä Chliitäil im 17. Jahrhundert isch dr Chliitäil ds Zentrum vu Giswil gsi. Das isch etz aber Diechtersmatt, will d Loiwi 1629 d Chliitäiler Chilä mitgrisse hed. Sit 1635 staad d Chilä St. Laurentius ufem Hoger, wo im Mittelalter diä mittleri Burg vo Giswil gschtandän isch. Die beedän anderä Burgä sind d Burg Rudenz und die im Chliitäil gsi. Vo däne beedä sind hitt nu Ruinä umä.
I dr zwäitä Helfti vom 19. Jarhundert sind us Giswil vil Uiswanderer uf Amerika und Brasilie ggangä.

## Weblink

* 
* Offizielli Siitä vu dr Gmeind Giswil

## Referänzä
Elasto Mania

**Elasto Mania** isch en 2D-Gländmotorrad-Simulation, wo uf emä PC gschbiilt wird.

Im Gegensatz zu andere Motorrad-Simulatione staht hie s'erreichen vom Ziel, und nid d'Gschwindigkeit im Vordergrund.
Für Profis isch jedoch d'Gschwindigkeit zum Vergliich mit andere Spieler ah erschter Stell.

D'Schwierigkeit beschtaht drin, de Töff dur es Level voller Hindernis z'schtüüre.
Es gilt z'verhindere, dass de Chopf vom Töfffahrer s'Gländ berüährt.
Bi z'schnellem Brämse (odr Gas gee) kippt s'Motorrad füre (bzw. hindere).
Um s'Ziel, ä wiissi Blueme, z'aktiviere, mönd alli Öpfel iigsammled wärde.
Dur d'Läärtaste lad sich d'Fahrtrichtig vom Töff wechsle.
Viili Level sind nur dur die enormi Elastizität vom Töff z'schaffe.
We'mer es Level erfolgriich absolviert hed, cha'mer de Lauf speichere, um'ne andere z'zeigen, odr i d'Internet-Highscore z'cho.

Die letscht offiziell entwickelti Version (1.11a) isch im Jahr 2003 erschiine, inoffiziell isch sie vo de Fans bis zur Version 1.2 wiiterentwicklet worde. Am 22. Januar 2007 isch zum erschte Mal en inoffizielle Online Patch veröffentlicht worde, wo en unbegrenzti Ahzahl vo Spieler gegenand ahtretet und sich debi gegesiitig gsehnd.

## Weblinks
* Elastomania
* The Moposite
* Elmasite
* Moposite - Official World Records
Tafeljura

Bim **Dafelejura** handlet es sich um e Bruchschollegebirg, wo vor öppe 30 Millione Joor entschdande isch. S isch e Deil vum Schwizzer Jura, wu im Gegesatz zuem Faldejura nüt gfaltet isch. Mer darf en nüt verwächsle mit em Plateaujura, wu zämme mit em Chettejura dr Faltejura bildet. 

## Geologisches
D Zämmesetzig vom Gschdei isch: Chalchschdei, Gips, Iserohgschdei, Quarzsandschdei (in rod un grau), Bundsandschdei un Schdeisalz.

Fossilie sin au z finde, was de Hiwys gitt, daß do friejer mool e Meer gsi isch.

## wo me en findet
De Dafelejura folgt em Faldejura im Berich vom Kandon Basel Land vo Süde her.

S isch de nördlichschdi Deil vom Schwizzer Jura un befindet sich ebbe i der Gäged vom Kandon Basel Land bis in de Aargau, bis zum nördlichschtè Punkt uff èrè Linniè, wo vom Großè Randè un dè Wuètèschlucht bildet wörd.   

## typisches Usseh vom Dafeljura
Die Gschdeinsschichde sin flach un nur e weng schräg, si sin in "Horste" un "Gräbe" zergliedered worde.
D Zugschpannig vom Rhiigraabe sorgt derfür, daß di Strukdure vo de Gschdeisschichte no Nord-Nordost un Süd-Südweschd uusgrichded sin.

Die Horschd, wo uuse drädde sin, sin im Lauf voo de Zidd durch Wind un Wädder abdraage worre. Es zeigt sich e typisches Schdreifemuschder.

Zwüsche 1,7 und 0,1 Millione Joohr hänn Flüss un Gletscher die Gschdeinsschichde duregschnidde, wobei dann d Dääler entschdande sin. Denn isch i d Dääler Chiis ygschwemmt worde, un no fiere d Flussschodder hüffig Grundwasser. Indresandderwies sin die Dääler au in de glieche Himmelsrichdig aagsiedled (also vo NNO no SSW). An de Dalhäng sin nooch der Iiszitt Ghängschuttdeckene un Gehänglehmdeckene entschdande.

Es handlet sich also um Daafelberg, wie me si au in de sägsische Schwizz im Elbsandschdeigebirg (Bundesland Sachsen, Dütschland Oschd) aahdräffe chaa.

## Lideradur
* P. Bitterli-Brunner: *Geologischer Führer der Region Basel.* 1987.
* H. Heierli: *Geologischer Wanderführer der Schweiz.* 1982.
* *Tektonische Karte der Schweiz,* useggää vom Bundesamt für Wasser un Geologii, Bern 2005.
* Peter Herzog: *Die Tektonik des Tafeljura und der Rheintalflexur südöstlich von Basel.* In: Eclogae Geologicae Helvetiae, Band 49, 1956, Heft 2, Basel 1956, S. 317-362.

## Weblink
Geotechnisches Institut
Altdorf

**Altdorf** isch dr Name vù dääne Ort:

Bade-Wirtteberg:
* Altdorf, Gmein im Landkrois Beblenga
* Altdorf, Gemeinde im Landkrois Esslenga
* Bis 1865 dr Name vu dr Stadt Weigarte im Landkrois Raveschburg
* Altdorf, Ortsteil vu dr Gmei Ättene im Ortenaukreis
Schwyz:
* Altdorf UR, e Gmei und Hauptort vum Kanton Uri
* Altdorf SH, e ehemoligi Gmei im Kanton Schaffhuuse
* veralteter ditscher Name vu dr Gemeinde Bassecourt im Kanton Jura
Frankrych (Elsass):
* ditsche Name vu dr Gmei Altorf im Département Bas-Rhin, Frankrych
* Altdorf, Ortsteil vu dr Gmei Alteckedorf im Département Bas-Rhin, Frankrych

Bayere:
* Altdorf, Stadt im Landkreis Nürnberger Land   
* Altdorf, Markt im Landkreis Landshut 
* Altdorf, Ortsteil vu dr Marktgmei Haag z Oberbayern im Landkreis Mühldorf 
* Altdorf, Ortsteil vu dr Marktgmei Titting im Landkreis Eichstätt 
* Altdorf, Ortsteil vu dr Gmei Biessehofe im Landkrois Oschtallgai
Hesse:
* Altdorf, e Wieschtig bi Babenhausen im Landkreis Darmstadt-Dieburg
Nordrhy-Weschtfale:
* Altdorf, Wieschtig, friejer Ortsteil vu dr Gmei Inden im Kreis Düren
* Inden/Altdorf, hit Gmeiteil vu Inden im Kreis Düren
Rhyland-Pfalz:
* Altdorf, Gmei im Landkreis Südliche Weinstraße

Suschtigs Europa:
* ditsche Name vu dr Gmei Stara Wieś im Landkreis Pleß, Pole
* ditsche Name vu dr Stadt Spišská Stará Ves im Bezirk Kežmarok, Slowakei

**Altdorf** isch dr Name vu däne Lyt:

* Kunigunde von Altdorf, Stammmuetter vu dr Welfe

Dezue isch **Altdorf** dr Name vu:

* Universität Altdorf, friejeri Hochschuel (1575 bis 1809) z Altdorf bi Nürnberg 

## Lueg au
* Altendorf
* Altenstadt
Greppen

**Greppe** esch e politischi Gmeind im Wahlchreis Lozärn-Land im Kanton Lozärn i de Schwiz.

## Geografi
Greppe liid am Vierwaldstettersee und au no am Fuess vo de Rigi, zäme mid Vitznau und Wäggis. Di drüü Gmeinde sind zäme uumgää vom Kanton Schwyz und bilded so en Entklave vom Kanton Lozärn. Es isch übrigens au scho zur Debatte gstande, dass mer zäme mid de andere beide Seegmeinde de Kanton wächsled.

Vo dr Gmeindsflechi send 50,9 % Landwirtschaftlechi Flechi, 39,7 % Waud ond 9,4 % Sidligsflechi. Nachbergmeinde vo Greppe send Wäggis ond Chüsnacht im Kanton Schwyz.

## Gschicht
Im Jahr 1259 werd zom eschte Mau en *Henricus de Crepon* gnännt.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 16,7 % gläge.

## Religion
66 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 19,9 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,0% , CVP 19,5% , FDP 18,9% , GLP 8,8% , GP 5,5% , SP 9,2% , SVP 32,7% , Süschtigi 4,5%.

D Gmeindspräsidentin vo Greppe esch d Claudia Bernasconi (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,9 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 770 Iiwohner 94 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,9 % Französisch, 0,5 % Italienisch ond 4,6 % anderi Sprache.

Z Greppe redt me scho s höchschtalemannisch Schwyzerisch.

## Literatur
* J. Muheim-Büeler, J. Studhalter: *Greppen*. 1997.
* Barbara Hennig, André Meyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Band II: Das Amt Luzern. Die Landgemeinden.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2009 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 116). ISBN 978-3-906131-90-0. S. 129–143.

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmeind Greppe
* 
* Lozärner Schtatistike zu Greppe
* Fusionsprojekt vo de Lozärner Seegmeinde

## Fuessnote
Döttingen

**Döttingen** stoot för:
* Döttingen AG, e Gmeind im Kanton Aargau, Schwiz
* Döttingen (Braunsbach), en Ortsteil vo de Gmeind Braunsbach, im Landkreis Schwäbisch Hall, Bade-Würteberg 
* Döttingen (Herresbach), en Ortsteil vo de Gmeind Herresbach, im Landkreis Mayen-Koblenz, Rheinland-Pfalz

**Lueg au:**
* Dottingen
Edda

Mit **Edda** werdet zwai Werch vode altisländische Literatur bezaichnet. D **Lieder-Edda** isch e Sammlig vo nordische Götter- und Heldelieder und d **Snorra-Edda** isch e Lehrbuech för Skalde, de nordische Dichter. Baid Büecher zäme sind die wichtigsti Quelle vo de nordische Mythologi und büütet au vill Material us de Heldesaage. Trotz verschidnige Erklärigsversüech, isch de Name Edda nöd dütet.

## Lieder-Edda
D Dichter vo de Gedicht i de Lieder-Edda (oder Älteri Edda oder fälschlicherwiis au Sämundar-Edda) sind nöd bekannt. Us sproochliche Gründ chamer die ältiste Lieder, wie d Völuspa, is 9. Joorhundert datiere, die jüngste Gedicht ghöret is 11. Joorhundert. Die Lieder sind mündlich tradiert wore. S ältiste erhaltnigi Exemplar vo de Lieder Edda isch de *Codex Regius*, wo im 13. Joorhundert ufgschribe woren isch. D Lieder sind im Stabraim verfasst wore und zum Tail dur en churze Prosategscht erwiteret wore.

## Snorra-Edda
D Snorra-Edda (au Jüngiri Edda oder Prosa-Edda) isch um 1220 vom isländische Dichter Snorri Sturluson gschribe worde. Si isch e Lehrbuech för Dichter, wobi de Snorri ahand vo Biispil us Götter- und Heldelieder die verschidnige stilistische Möglichkaite und Umschriibige (Kenning) erchlärt. Demit die beraits christliche Dichter de Inhalt und d Aaspilige a die nordischi Götterwelt i de Werch vode alte Skalde verstönd, isch dem Werch no s Prosa-Stuck *Gylfaginning* anegfüegt wore, wo die ganzi nordischi Mythologi erklärt werd.
Jörd

D **Jörd** (aisl. Jörð „Erde“) isch i de nordische Mythologi d Göttin vode Erde. Si isch d Tochter vo de Nótt ("Nacht") und vom Ánnarr und d Muetter vom Donnergott Thor. Si spilt i de Göttersaage kai wichtigi Role, het aber meriri Näme, wie : *Fjörgyn*, *Fold*, *Grund* und *Hlóðyn*. 

I de Römerzit sind i de Provinz Nidergermanie meriri Stai ade Göttin **Hludana** gwidmet wore. Si cha wegem nordische Name Hlóðyn as e Form vode Erdgöttin dütet werde, obwoll baid Näme sprochlich nöd recht zämepasset und onöd erchlärt werde chönet.

De nordisch Name **Fjörgyn** degege ghört zu altenglisch *firgen* und gotisch *fairguni* "Berge, Bergzug". Au de Name vom dütsche Mittelgebirge hangt demit zäme (kelt. *Hercynia silva*, ahd., *Virgunnea*). Denebet werd i de Edda no en Gott mitem Name **Fjörgynn** gnennt. Er isch de Vater vo de Göttin Frigg, me waismer nöd vonem. Obwoll de Name lutlich mitem Name vom baltische Donnergott Perkunas öberistimmt, blibt de Zämehang dunkel. Vermuetli sind aber all besprochne Näme mee oder weniger unabhängig vonenand entstande und e Ablaitig vo  (lat. quercus; ahd. fereh-eih).

De angelsächsischi *Flursege* isch e Mischig us christliche und haidnische Element, wo d Erde abetet werd. De Buur wendet sich richtig Oste und foot a bete und rüeft d Erde aa: *Folde, fira módor* ("Folde, Mueter vode Mensche") und dütlicher *Erce eorðan módor*  ("Erce, Erdemueter"). De erst Name chönnt e Fortsetzig vom indogermanische Göttername sii: *Plth2uih2 meh2tēr ("Erd-Mueter"; skt.: Prthivī mātā und gall. Litavis).

E witeri Form vode Erdmuetter isch d Nerthus. Ire Kult werd vom römische Schriftsteller Tacitus beschribe.

## Quelle


## Büecher
*Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte*. Berlin 1956.
*Åke V. Ström: *Germanische Religion*. Stuttgart 1975. ISBN 3-17-001157-X.
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4

## Lueg no
*Germanischi Gotthaite
Sunna (Göttin)

**Sunna** oder **Sol** isch de Name vo de Sunegöttin bi de Germane.

## Römerzit
De Julius Cäsar schribt, as d Germane nume de Sol, d Luna und de Vulcanus, e poetischi Umschriibig för Sune, Moo und Füür, vereert hebid, doch isch de Cäsar schlecht bezügli de germanische Religioo infomiert gsii. E Zügnis vo Sune- und Astralkult bi de Germanie het de Tacitus öberliferet: Nochdem um 58 n.&nbsp;Chr. d Ampsivarier vo de Chaucer us irem Land vertribe wore sind, het sich ire Först Boiocalus uf Rom bigee und d Römer um s ehemooligi Land vo de Chamaver bete, wo scho längeri Ziit brooch ligi, mit de Wort, as de Himmel för d Götter bestimmt sai und d Erde för d Mensche. Denn het er zu de Sune glueget und si und anderi Gstirn aagruefe und gfrööget, öb si leers Land möged.  

## Sunna
D **Sunna** isch e Göttin im zwaite Merseburger Zauberspruch, wo mit Magii versuecht zäme mit ere sinere Schwöster **Sinhtgunt** s verletzti Ross vom Phol z haile. Do de Name identisch isch mitem althochdütsche Wort för "Sune", chamer sicher sii, as si d Sunegöttin vode haidnische Germane gsii isch. Drum nemet au vill Forscher aa, as ere sini Schwöster Sinhtgunt d Göttin vom Moo gsii sai, wa aber scho gär nöd sicher isch, scho nume drum, well bi de Germane de Moo männlich isch. Au cha de Name vo de Sinhtgunt nöd sicher dütet werde. 

## Sol

I de Edda isch d **Sól** ("Sune") d Schwöster vom Máni ("Moo") und zällt zu de Asine. De Vater vo dene baide isch de Mundilfari, wo sini Chind ase höbsch gfunde het, as er si noch Sune und Moo binennt het. Baid Gstirn hend Götter i Uurziite us de Funke gmacht gha, wo us de Füürwelt Muspellsheim stammet. D Götter hend aber bestimmt, as d Sól de Sunewage und de Máni de Wage vom Moo lenke mues.

De Sunewage werd vode baide Ross Arvakr und Alsvidr (aisl. Árvakr, Alsviðr „Früewach“ & „Ganzgschwind“) zoge und de Schild Svalin schützt de Wage vor de Sunegluet. De Maa vode Sól haisst Glenr ("Glanz"). D Sune werd die ganzi Zit vom Wolf Sköll (»Spott«) verfolgt, wo si fresse will. Mängisch chunnt er ase nöch a d Sune, as si verdunklet werd. Doch erst am Tag vom Weltuntergang fresst er si uf. Doch bringt d Sune vorene e Tochter uf d Welt, wo den i de noije Welt schiine tuet und nöd weniger schöö as iri Muetter isch.

## Sunewage vo Trundholm
Ane 1902 het en Puur im dänische Trundholm e Bronzeskulptur usem Bode pflüegt, wo er Ross uf Rädli zaigt, won e Schiibe zücht und underem Name *Sunewage vo Trondholm* bikannt isch. Er stammt öppe us de Bronzezit um 1400 v.&nbsp;Chr., isch aso woll no as vorgermanisch z betrachte. Denno bizügt er as d Vorstelig vome Sunewage wo vo Ross zoge werd zimli alt isch.

## Noowiis


## Büecher
*Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte*; Berlin 1956.
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4

## Anderi Syte
*Germanischi Gotthaite
Klausjagen

S **Chlausjage** z Chüssnacht am Rigi isch en Samichlaus-Bruuch, wo siit de früenere Neuziit immer am 5. Dezämber stattfinded.

## Gschicht
Früener sind d Chüssnachter Burschte dur d Gasse zoge und hend d Lüüt aapöblet, um öppis z ässe oder z trinke überzcho. Im Jahr 1928 isch d Chüssnachter *St. Niklausegsellschaft* gründed worde, mit em Ziil, s Fäscht i gordneti Bahne z länke.

## Ablauf
Am Abig am achti versammled sich die wiit über 1'000 Chlausjäger. Alli träged s wiisse Chlausehämli oder -gwand. Nach eme Schuss gad in ganz Chüssnacht d Belüüchtig uus. D *Geislechlepfer* lönd ihri Geisle tätsche, währeddäm sie em Umzuug voraagönd.

Hinter ihne tänzled schtill d *Iffeleträger*. Uf ihrne Chöpf träged sie d *[[Mitra|Iffele]]*. Die sind us Karton und farbigem Sidepapiir gmacht und gsend uus wie Chilefänschter, wo vo inne dur Cherze belüchted sind. Die gröschte *Iffele* sind mee als zwee Meter höch und 20 Kilo schwär.

Denn chunnt de *[[Nikolaus von Myra|Samichlaus]]*, begleited vo drüüne *[[Nikolaus-Begleiter|Schmutzli]]* und es paar *Fackelträger*. Die drüü *Schmutzli* verteiled Chräpfe, Dörrfrücht und Nüss a d Zuschauer.

Denn chömed d *Blächbläser* mit de traditionelle Chlausemelodie.

Denn chömed d *Trychler*, wo mit ihrne Chueglogge de Hauptharscht vom Umzug bildid. Dä finded siin schuurig-schöne Uusklang mit de *Hornbläser*.

Nach em Umzuug schtreifid d Chlausjäger i chlinere Gruppe die ganz Nacht dur s Dorf, bevor sie sich am Morge am sächsi zum abschliessende *Sächsizügli* wieder zämefinded.

## Lueg au

*''St.Niklausengesellschaft'' z Chüssnacht
*Persönliche Webuuftritt vom Chüssnachter „Samichlaus“
Necker

De **Negger** oder au **Necker** (IPA: ˈnɛk:ər, ˈnɛkxər) isch en Fluss im Toggeburg. Er isch 33 km lang und sis Iizugpiet bitrait 123 km². Er entspringt oberhalb vo de Waldschlucht Ofeloch uf Chrumenauer Bode, a de Grenze vo Nesslau zu Urnäsch. Er flüsst den s Neggertaal döräb bis uf Lütisburg, wonner i d Thur mündet. Sit em 1. Jänner 2009 gits i däm Piet e Fusionsgmaind, wo de Name Neggertaal trait.

Am Negger gsiet me öppedie no de seltnig Iisvogel (*Alcedo atthis*). Im Underlauf lebet 10 Fischarte: em hüüfigste sind Bachforele (*Samo trutta fario*), d Baarbe (*Barbus barbus*) und de Alet (*Leuciscus cephalus*). Au d Äsche (*Thymallus thymallus*), de Gropp (*Cottus gobio*), s Grundbarbeli (*Barbatula barbatula*) und de Strömer (*Leuciscus souffia*) sind nöd selte.

## Lueg au

## Fuessnoote
Säntis

De **Säntis** (IPA: ; um 850: *iugum Sambutinum*) isch mit sine  de höchscht Berg im Alpsteigebiet. Uf sim Gipfel obe treffet sich die drü Kantön Appezell Osserrhode, Appezell Innerrhode und Sanggalle.

## Wätterstation
Uf em Säntis isch im 19. Johrhundert e metereoligischi Messtation baut worde, wo bis i die zweit Hälfti vom letschte Johrhundert no ganzjöhrig vome Wetterwart betreut worde isch. Spöter isch denn alles automatisiert worde.

## Antenne
Wils im Umchrais vo mehrere Kilometer kain höchere Bärg git, isch uf em Säntis scho 1957 en Sändeturm baut worde. Im Novämber 1997 hät d'Swisscom en neue, 123,55 Meter hochä, Sändemaschte i Betrieb gno.

## Turismus
De Säntis isch turistisch guet erschlosse. Vo de Schwägalp () us füert sit 1935 e Sailbahn uf de Gipfel ufi. Äs hät Wanderwäg, womer aber nu mit gueter Uusrüschtig söt benütze, vo dä Schwägalp, vo Wasseraue, vo Wildhuus und no vo anderne Ort us uf de Säntis ufi.

## Säntis-Saag
Mit em Säntis verbunde isch d Saag vom Säntisriis, wo e Stadt het wöle baue. Er het im Montafon vo Zwerge Hüser baue loo und die inen Sack inetue. Aber woner öber de Säntis gstigen isch, isch de Sack vomene Fels ufgrisse worde und all Hüser sind d Häng aberporzlet. Wo de Säntisriis aber all die Hüser so vertailt i de Landschaft gsee het, hetem da ase gfale, as er si lo si loo het, wo si aneghait sind. Drum sind im Appezellische und im Toggeborg no hüt all Hüser verstroit ide Landschaft.

## Weblink

* Gschicht vom Säntis

## Büecher
* *Sagen aus dem Apenzellerland*; Appenzeller Hefte Herisau (1987). ISBN 3-85882-115-2
Aurvandill

De **Aurvandil** isch en Sterneheld i de nordische Mythologi. S git Azaiche deför, as er au bi de Westgermane bikannt gsii isch.

## Skandinavie
De **Aurvandill** oder **Örvandill** isch i de nordische Mythologi e Held, wo i de Edda gnennt werd. De Donnergott Thor het en us de Iisfluete vom Élivágar grettet und imene Chorb uf sim Rugge furttrait. Jetz het aber e Zeche vom Aurvandill us dem Chorb glueget und isch drum ganz abgfroore. De Thor het denn de Zeche abproche und in Himel ufe grüert und sitdem lüchtet de Zeche as en Stern mitem Name  **Aurvandils tá**. Die Gschicht het de Thor a de Gróa, de Frau vom Aurvandill, verzellt, wo si en nocheme Champf het wöle haile. Vor luter Froid het si aber de Zauberspruch vergesse und het em Thor nüme chöne helfe.

Bim Dänische Historiker Saxo Grammaticus isch de **Horwendillus** de Vater vom Amlethus. De letzt isch s literarische Vorbild vom Hamlet bim Shakespeare.

## Westgermane
Bi de Angelsachse werd de  **Éarendel** imene Lobgedicht för de Jesus Christus as de glänzigsti vo allne Engel bezaichnet und i Glosse werd s Wort *ēarendel* mit "Morgestern, Liechtstraal" öbersetzt. Da passt guet zom Name, denn  cha us  abglaitet werde. Us dere Wurzle sind aber au d Näme vom Morgestern i verschidnige Sprooche abglaitet: altindisch Uśanā, altgriechisch Heōios und Heōsphoros, lettisch Auseklis. Somit werd denkbar, as scho i de indoeuropäischi Religioo de Morgestern äänlich binennt woren isch. Bim Tolkien isch *Earendil de Seefaarer* en Halbelb.

Im dütsche Heldebuech werd de **Orendel** as erste vo allne Helde gnennt, wa durchus e Hiiwiis si cha uf de Morgestern as Vorchämpfer vom Tag. Im Mittelalter isch er de Hoptheld vomene Chrüzritterroman. Die Gschicht cha aber kum me no Ufschlüss öber haidnischi Vorstelige vom Orendel gee.

Inere langobardische Uurchund (um 720) chunnt de Manename **Auriuuandalus** vor.

## Büecher
*Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte*; Berlin 1956.
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4

## Anderi Syte
*Germanischi Gotthaite
Volla

D **Volla** oder **Fulla** isch e germanischei Göttin gsii.

## Name
De Name cha uf  zruggfüert werde, en typische Name för e Fruchtbarkaitsgöttin. Wäret si bi de Südgermane vermuetli die alti Funktion bibhaltet het, het si sich z Skandinavie uuftailt i die baide Göttine Freyja ("Herrin") und Fulla.

## Westgermane: Phol und Volla
D **Volla** isch e Göttin, wo im Merseburger Zauberspruch vorchunnt. Si isch d Schwöster vode Frija und versuecht mit dere zäme, e chranks Ross vom **Phol** mit Magii z haile.

Phol - sin Name werd wegem Stabraim wie "Fol" usgsproche - isch die männlichi Namesform und somit chan er as Fruchtbarkaitsgott betrachtet werde. Meriri Beobachtige bestätiget die Vermuetig. So git s bide Germane meriri Götterpaar, wo glichigi Näme hend, wa aigetlich ungermanisch isch: Freyr und Freyja, baidi Fruchtbarkaitsgotthaite; Njördr und Nerthus, er de nordischi Meeres- und Handelsgott, si d Muetter Erde; denn Fjörgyn und Fjörgynn. Die letzt isch en andere Name för d Erdgöttin Jörd, er isch aber de Vater vode Göttin Frigg. Somit werd dütlich, as de "Fol" und d "Folla" Fruchtbarkaitsgotthaite bi de Südgermane gsii sind, doch chamer nöd säge, öb sie Brüeder und Schwöster, wie de Freyr und d Freyja im Norde, oder e Ehepaar oder gär Muetter und Soo gsii sind.

## Nordgermane: Fulla
I de altisländische Edda isch d **Fulla** d Dieneri vo de Muetergöttin Frigg und werd zude Asine zält. Si isch e Jungfrau und hortet s Trückli mitem Schmuck vode Frigg. Well d Fulla au ide Skaldedichtig vorchunnt, chamer anee, ass si e gwüssi Bedütig gha het.

## Anderi Syte
* Germanischi Gotthaite

## Büecher
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4
* Åke V. Ström: *Germanische Religion*. Stuttgart 1975
Giovanna d’Arco

**Giovanna d'Arco** isch 

* de Name vonere Oper vom Giuseppe Verdi uus em Jahr 1845: Giovanna d’Arco (Oper).
* de italienischi Name vo de gschichtsträchtige Persönlichkeit Jeanne d’Arc.
Keks

**Guetzli** und ähnlich isch e alemannischs Wort für hochdütsch Keks. Das heisst, es handlet sich um es Gebäck. Am meischte Guetzli werded ide Wiehnachtsziit bache und gässe. Vili Personä stönd ide Adventsziit stundelang ide Chuchi und bached en huufe verschideni Sorte. S'git natürli au Fertigteig zchaufe, aber selbergmacht sinds meistens besser. 

S'gaht unter Süessigkeit und isch nid würkli xund, wills vil Fett (i Form vo Butter oder Öl) und Zucker drin het. 

Guetzli chammer eigetli i jedem Lebensmittelgschäft oder ide Beckerei poste. Je nach Marke sinds billig aber chönd au sehr tüür sii, wills spezielli Usfüehrige sind. S'git au derig Sorte wo Alkohol drin hend. 

Ide Schwiiz werded Guetzli vilfach zu Kafi oder Tee serviert, oder au als chliine Dessert ufeme Tellerli agrichtet dezuegleit. Für chlinneri Chind gitz au spezielli Guetzli, damit mers besser chan hebe, susch hend Guetzli kei vorgschribni Form oder Gschmacksrichtige. 

Sgit jensti Variatione vo Guetzli und en huufe Schwizer Guetzlihersteller wie zum Biispil d Luzerner "HUG", Kambly, Kägi, Midor, Wernli, und anderi.

## Zum Wort
S'Wort *Gutzeli* het innerhalb vum Alemannische Sprochruum unterschidlichi Bedütige. Näbe dr Bedütig vo "Keks" chas au Bonbons (z.&nbsp;B. i dr Baar) oder Marmelade (zum Deil am Hochrhy) bedüte.

## Literatur
* *Gueteli* im *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerische Idiotikon]],* Band II, Spalte 554&nbsp;f. (Digitalisat).
* Christoph Landolt: ''Wienachtsguetsli (oder -guetsi, -güetsi, -gueteli, -gutzi) – die Klassiker.'' Wortgschicht vom 15.&nbsp;Dezämber 2016, useggää vo de Rdaktion vom Schwyzerische Idiotikon.
FC Liestal

Dr **FC Lieschtel** isch e Fuessballverein uss Lieschtel. Är isch Mitgliid vom Schwizerische Fuessballverband (SFV). Dr Verein isch am 3. Juli 1895 gründet worde als Fussballclub Liestal und gheert dodrmit zue de ältischte Clubs us Lieschtel. Im Momänt spiilt er in dr 2. Liga interregional, dr vierthegschte Liga vor Schwiiz. Siner greeschte Erfolg hett dr Club aber in dr Zyt zwische de beide Wältkrieg gha, woner es paar Jöörli hegschtklassig gspiilt het - allerdings hetts denn no e kai nationali Meischterschaft gee.

## Porträä
Dr Verein hett im Momänt 5 Aggtiv- und 14 Junioremannschafte. S Fanionteam spiilt sit sinem Uffstiig vor wenige Joor in dr 2. Liga interregional und haltet in de vordere Tabällepositione mit. Dr ganz Verein zellt über 600 Mitgliider.

## Gschicht/Erfolg
Die greeschte Erfolg hett dr Club am Ändi vo de 1920er und in de friehne 1930er Joor gschriibe, woner im Schwiizer Cup gege beriemtig Gegner wie Lugano, Zyri oder Old Boys Basel gunne het. In däre Zyt isch dr FC Lieschtel au Baselbieter Meischter und B-Meischter vo dr Zentralschwiiz worde. Dodrmit isch me in d Promotionsklass uffgstiige, dr doozmolls hegschte Liga vor dr Yyfierig vonere nationale Liga. 1928 isch s Ändspiil um die schwiizerisch Promotionsmeischterschaft gege d Young Boys Bärn ungligglig uff eigenem Platz verlore gange.. 

Sit de 1950er Joor isches mit em Club bärgab gange bis abe in d Niiderige vo dr 3. Liga. In de 1990er Joor hett denn d'Wändi yygsetzt.

E Usnaam in dr Trischtess hett d Saison 1979/1980 bildet, wo dr FC Lieschtel dr Basler Cup gunne hett. 2002/2003 hett me dr Reini Erbe-Cup kenne gwinne, wo allewyl die bescht Mannschaft vom Fuessballverband Nordweschtwiiz bikunnt.

Im 2006 isch dr Verein Gegner vom grosse Stadtrival, em FCB, im Schwiizer Cup gsi. Grad säggs Töpf hän d Basler i däm 1/32-Finalspiil gmacht. Immerhin hänn die guet 5150 Zueschauer, wo ins Gitterli pilgeret sin, es Ehregool kenne bewundere.

## Referenze


## extärni Verbindige
*Offizielli Website
GNOME

**GNOME** isch e Desktop-Umgebig für Unix- und unixoidi System, wo unter de freie Linzenze GPL und LGPL veröffentlicht sind. GNOME isch en Teil vum GNU-Projekt und gilt als eini vu de am meischte verbreitischte Desktop-Umgebige jensits vu Windows un Mac. GNOME isch sitm 14. März 2007 unter dr 2.18 Version dusse.

## Ursprung
Z'Projekt GNOME isch 1997 vu Miguel de Icaza und Federico Mena gstarte worde und isch konzipiert als e Antwort uf KDE xi. KDE isch am Afang unter de ned-frye Software-Lizenz vu *Qt* vertribe worde. Will dr zu dere Zyt das Unternehme Trolltech (dr Hersteller vu Qt) Lizenzierig ned hett welle ändere, hend d'Mitglieder vu GNU zwei nüi Projekt is Lebe gruefe: Harmony sött en Ersatz für'd Programm-Biblotheke vu Qt produziere und GNOME sött e Desktop-Umgebig sii, wo im Gegesatz zu KDE us freier Software bestaht.

Druffhi hett Trolltech im November 1998 bekannt geh, d'Lizenzierig vu de Qt-Bibliotheke uf QPL z'ändere, d'Kompatibilität vu QPL zu GPL hett jedoch e Debatte bis September 2000 kah. Wo denn dr Druck uf Trolltech vu dusse gstige isch, hett Trolltech d'Linux-Versione vu de Qt-Bibliotheke au unter GNU GPL gändert. Die Änderig hett ned für d'Windows-Variante gulte, wo ersch sit Juni 2005 ebefalls unter nem' dual Lizenzsystem verfügbar sind.

## GNOME-Ahwendige

* Epiphany - dr Standard-Webbrowser sit dr Version 2.4 (mit Mozilla-Gecko-Engine wie dr Mozilla Firefox)
* Evolution - en eMail un Kalenderprogramm (*Personal Information Manager*) analog em Microsoft Outlook.
* Pidgin (bis April 2007 *Gaim* gnennt) - en Instant-Messenger
* Gnome Office - es Office-Set us Abiword, Gnumeric
* Inkskape, Metacity, Nautilus, Planner, Synaptic (bi Debian)
* Gimp, es frei Graphik-Programm. Gnome-Ahwendige benutze es *Gimp Toolkit* (Gtk) statt *QT*.

## Weblink

* Webpräsenz vum Projekt (englisch)

## Fuessnoote