Niederalemannisch

**Niideralemannisch** heißt mer i der eltere Dialäktologi diä alemannische Dialäkt, wu nerdlig vu dr Isoglosse k/ch (k/ch-Liniä) gschwätzt wäre. Dä Begriff wird do noch em Karl Bohnenberger un sinere Gliiderig 1924 verwändet. I der modärne Dialäktologi bruucht mer *Niideralemannisch* eener numme für s Oberrhiialemannisch; em Alemannisch bim Bodesee seit mer hüt gärn *[[Bodenseealemannisch|Mittelalemannisch]]*. Noch em Bohnenberger ghert zum Niederalemannische s Elsass (üsser em Südoschtdeil vum Sunggaü), d Ortenaü, d Boor, s meischt vum Briisgaü, s ditsch Bodeseevorland un Konschtanz, s Allgai, dr grescht Deil vu Voradelbärg un fascht dr ganz Liächtestei. Do heißts also *Kind* anstatt *Chind.*

Dr alt Stadtbasler Dialäkt isch e niideralemannischi Insle im Hochalemannische, er isch jetz aber uf em Ruckzug. In dr Schwiz sin suscht numme no e baar Ortschafte im Nord-Oscht-Ecke vu dr Kanton Appezäll un St. Galle niideralemannisch – do heißts *Khind* oder *Kchind* – un z Graubünde sin 4 vu 34 Belegort vum Sprochatlas vu dr ditsche Schwiz as niideralemannisch (*Khind*) üsgwiise – do drunter Chur.

Im ditsche Bodeseevorland gits e Ruckzug vum Bodeseealemannische, s Schwebisch dringt virschi.

## Sundgau-Bodesee-Schranke
E ähnlige Verlaüf wiä d k/ch-Liniä hän verschiideni anderi Liniä, so d Liniä *Hiiser/Hüüser* (= Häuser). So isch *Hiiser, Miis, Liis* e ander Kennzeiche vum Niideralemannische, im Hochalemannische heißts *Hüüser, Müüs, Lüüs* (Üsnahme bstätige d Regel – im hochalemannische Sundgau heißts *Fiir,* im niideralemannische Vorarlbärg *Füür*)). Des Liniäbindel isch Sundgaü-Bodesee-Schranke gnännt wore.

## Wescht-Oscht-Ufdeilung dur d Schwarzwaldschranke
Wäge dr große Dialäktunterschiid im Niideralemannische wird dr weschtlig Deil aü Oberrhiinalemannisch gnännt, dr eschtlig Deil Bodeseealemannisch. D Gränz zwische däm Wescht- un däm Oschttyp laüft dur dr Schwarzwald an eme Bindel vu Isoglosse entlang:
* Linie ai/oa in Werter wie 'Stein': Stai/Stoa, di wichtigscht Linie, wu s Bodeseealemannisch abdrännt vum Oberrhiinalemannisch
* Liniä e/et (Endung vu dr 3. Person Plural – si mähe/si mähet)
* Liniä Matte/Wiese
* Liniä bisch/bischt un anderi
Des Liniäbindel isch Schwarzwaldschranke gnännt wore. Ender untypisch isch dr Verlaüf vu dr
* Liniä *Wätter, Späck, ässe/Wetter, Speck, esse* – diä verlaüft parallel zu dr Schwarzwaldschranke in dr Rhiinebini. Do herrscht im Weschte ä (iberuffes e – des isch e hells a), im Oschte e.  
Im Süde vum Niideralemannische schliäßt sich s Hochalemannisch a. 
Diä Wescht-Oscht-Spaltung setzt sich aü im Hochalemannische furt – lueg dert un bi Weschtalemannisch un Ostalemannisch.

## Merkmol
; Konsonante
Andersch wie in de allermeischte Schwizerdialekt wirrd de Lüt /r/ hit oft als [] un nit als e [] (Zungespitze-r) üsgsproche, fascht wie im Hochditsche. D Üsprooch unterschiidet sich eu dodrin dass s /r/ hit normalerwiis vokalisiirt wirrd. Des isch awer e neii Erschiinung, no bi de Ufnahme zum Sidweschtditsche Sprochatlas isch in de Rhinewene s /r/ nit vokalisiert wore un isch fascht iwerall als [r] üsgsproche wore un im Schwarzwald als [] (Zäpfli-r).

Im Owerrhinalemannisch wäre kai Fortis- un Lenis-Konsonante unterschide, si sin dur d Konsonanteschwechig in stimmlose Lenes zämegfalle, im Bodeseealemannisch wäre Fortes un Lenes awer wie au in de meischte Schwizerdialekt unterschide.

; Vokal
Mhd. â isch verdumpft: slâfen ('schlafen') > /ʃloːfɘ/ oder /ʃlɔːfɘ/.

Im weschtlige Owerrhinalemannisch sin mhd. /û/ un mhd. /ou/ palatalisiert zue // bzw. /ɑy/ o. ä.

Üsserdäm gildet im Niideralemannische d Vokalentrundung vun mhd. ü, ö, iu, oe, üe, öu zue [], [], [], [eː], [ɪɘ], [ai].

; Biischpiilwerter
Do ka mer e paar Biischpiilwerter sähne, wu zeige was d Unterschiid vum Niideralemannische zuem Hochalemannische so sin (di niideralemannische Dialekt unterschiide sich natiirlig eu unterenand):

## Lueg aü
* Alemannische Sprochruum (Gliiderig)

## Literatür
* Friedrich Maurer: *Zur Sprachgeschichte des deutschen Südwestens.* In: *Oberrheiner, Schwaben, Südalemannen.* Ug. vum Friedrich Maurer. Straßburg 1942.
* Hubert Klausmann, Konrad Kunze, Renate Schrambke: *Kleiner Dialektatlas. Alemannisch und Schwäbisch in Baden-Württemberg.* Waldkircher Verlags-Gesellschaft, Waldkirch  2001, ISBN 3-87885-337-8.
* d alemannische Sprochatlante

## Weblink
* Sprochkart: Iideilung vum alemannische Sprochbereich