open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kreis Sur Tasna

Da **Krais Sur Tasna** (dütsch: *oberhalb* oder *ob* Tasna) hät zämma mit da Krais Val Müstair, Ramosch und Suot Tasna da Bezirk Inn vom Kanton Graubünda i da Schwiz bildat. Da Sitz vom Kraisamt isch z Zernez gsii.

D Gränze zwüschet *Ob Tasna* und *Under Tasna* isch im Bach *Tasnan* gsi.

Bis Endi 2014 sind im Krais Sur Tasna sächs Gmainda gsi. Da Krais hät sich dänn nur no us ainra Gmaind zämmagsetzt und isch i da Folg vo da Bündner Gebietsreform uf Endi 2015 ufglöst worda.

## Gmainda
Gmaindsbstand im 2015:




## Verändariga im Gmaindsbestand sit 2000

Karte Kreis Sur Tasna 2013.png|d Gmainda bis 2014


### Gmeindfusiona
* 2015: *[[Lavin]]*, *[[Susch]]* und *[[Zernez (Ort)|Zernez]]* → Zernez
* 2015: *[[Ardez]]*, *[[Guarda GR|Guarda]]* und *[[Tarasp]]* → Scuol (und wächslad in Krais Suot Tasna, d Fusion isch zämma mit Ftan und Sent, wo scho bishär i säbem Krais gsi sind)

## Weblink

*
Regisheimerhof

Dr **Regishäimerhoof** isch e historischs Bauwärk am Münsterblatz 10 in dr Altstadt vo Baasel. Er gältet as äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Dr Regishäimerhoof ghört hüte zämme mit em Falkestäinerhoof am Münsterblatz 11 nääbedraa und em Domhoof (Münsterblatz 12) zum Baudepartemänt vo Baasel.

## Baugschicht
Im Spootmiddelalter häi im Regishäimerhoof Doomhere gläbt. Wo 1529 Baasel reformiert worde isch, si die katholische Doomhere us iire Hüüser am Münsterblatz uszooge und uf Freiburg im Brisgau  züüglet. 

Im 16. Joorhundert het dr Ambrosius Froben im «Neuwen Hoff Regesheim» gwoont und 1561 het s dr Rootsher Remigius Faesch  (1541–1610) nöi usgrüstet. Spööter si stedtischi Magistrate dri khoo. 

1767 het dr Johann Jacob Fechter am gotische Regishäimerhoof afo schaffe und iim si barocki Fassade gee. Das isch Däil vo dr Modärnisierig vom Münsterblatz im 18. Joorhundert gsi, wo mit em Umbau vom Falkestäinerhoof 1779 abgschlosse gsi isch.

Im 19. Joorhundert isch dr Regishäimerhoof s Domizil vom Johann Jakob Meriaa gsi. Wo aber si Frau Elisabeth 1815 gstorbe isch, het dr Meriaa zwäi Joor druf d Henriette Wieland ghürootet und d Familie isch in dr Andlauerhoof am Münsterblatz 17 züüglet.
 
Vo 1903 bis 1906 isch dr Geböidkomplex am Münsterblatz 10-12  vom Baasler Hochbauinspäkter
Theodor Hünerwadel umbaut worde für zum kantonali Verwaltigsorgan driizdue.

Hüte isch in de drei Geböid Münsterblatz 10 bis 12 s Baasler Baudepartemänt dehäi. Im Raame vo de Aasträngige vo dr Regierig, d Innestadt z belääbe, überläit mä sich, öb mä s Amt nid chönnt verleege und d Geböid as Hotel, Woonhüüser oder äänligs chönnt bruuche.

## Fuessnoote
Kreis Ramosch

Da **Krais Ramosch** (: *Circul da Ramosch*, dütsch: veraltet und bis 1943 offiziell *Remüs*) hät zämma mit da Krais Val Müstair, Sur Tasna und Suot Tasna da Bezirk Inn vom Kanton Graubünda i da Schwiz bildat. Da Sitz vom Kraisamt isch z Ramosch gsii.

Da Kreis isch bi da Bündner Gebietsreform uf Endi 2015 ufglöst worda.

## Gmainda
Da Krais hät sich us folganda Gmainda zämmagsetzt (Stand 2015):




## Verändariga im Gmaindsbestand sit 2000

Karte Bezirk Inn Gemeindeveraenderungen 2013.png|d Gmainda bis 2012


### Gmaindfusion
* 2012: *[[Ramosch]]* und *[[Tschlin]]*  → Valsot

## Weblink

*
Bauen

**Bauen** oder **baue** chan folgendes bedüte:
* Marco Bauen (1925–1993), en Schwizer Dialäktolog
* Bauen UR, en Iiwohnergmeind im Kanton Uri, Schwiz
* Bauen!, e dütschi Fachzitschrift, wo s um s baue goot
* *baue,* s Errichte vo me Bauwärk, lueg under Bau (Bauwesen)
* *baue,* d Härstellig vo verschidnige technische Wärk (Fahrzüg, Maschine, Apparät, Grät, Instrumänt, Wärkzüg, Waffe usw.), lueg under Produktion
* Neues Bauen, e Bewegig i de Architektur und im Städtebau

**Lueg au:**
* Bau
* Bauer
Bourgfelden

**Burgfälde** (französisch **Bourgfelden**, hoochdütsch **Burgfelden**) isch en Ortsdäil vo Saint-Louis im französische Departemänt Haut-Rhin. Burgfälde lijt südwestlig vo dr Autibaan A35, wo bi Baasel afoot. Im Südoste isch s Baasler Santihanns, im Nordoste St. Louis, e chli witer äwägg im Weste si die elsässische Gmäinde Hägeme und Häsige. An dr schwizerisch-franzöösische Gränze isch die letschti Haltstell vo dr Dramlinie 3 vo dr BVB.

## Fuessnoote
Basler Tramlinien

S **Baasler Dramnetz** isch vo 1895 aa vo dr *Baasler Stroosse-Baane* (B.&nbsp;St.&nbsp;B.), dr Vorgängergsellschaft vo de *Baasler Verkeers-Betriib* (BVB) baut worde. E baar vo de Vorortslinie si vo Brivatbaangsellschafte wie dr Birseckbahn AG (BEB), dr Birsigthalbahn AG (BTB), dr Trambahn Basel-AeschAG (TBA) und dr Basellandschaftliche Ueberlandbahn (BUeB) baut worde. 

Hüte wird s Baasler Dramnetz vo de Baasler Verkeersbetriib (BVB) und dr Baaselland Dransbort (BLT) bedient. D Drämli vo de bäide Gsellschafte häi verschidnigi Farbe. Die vo dr BVB si grüen und die vo dr BLT gääl/root.

## D Linien und iire Betriib

S aktuelle Dramlinienetz vo Baasel bestoot us 13 Linie. Vo dene wärde nüün vo dr BVB und vier vo dr BLT bedient:

D Zaal vo de Stazione in Klammere bezien sich uf verkürzti Liniefüerige.D Aagoobe zur Faarzit bezien sich jewiils uf dr lengst Streckeverlauf von ere Linie. D Faarziten für d Faartrichdig und d Gegerichdig si drennt aagee.
Falknerstrasse

D **Falknerstrooss** isch e Strooss in dr Altstadt vo Baasel, wo entstande isch, wo mä am Ändi vom 19. Joorhundert dr Birsig zwüschen em Barfüesserblatz und dr Hauptbost an dr Rüüdegass iidoolt het.

## Gschicht

Bis in s spoote Middelalter isch dr Birsig überall offe dur d Stadt gflosse und isch für vili Handwärker as Wasser- und Energiikwelle vo Bedütig gsi. Noodinoo het mä Abschnitt von em iidoolt und Blätz drüber baut, im 13. Joorhundert dr Määrtblatz, im 14.  dr Fischmäärt und im 15./16. Joorhundert dr Barfüesserblatz. In de Abschnitt zwüsche de Blätz isch er lang offe zwüsche de Huusräije an sine bäide Ufer gflosse.

Vom Barfi bis zur Rüüdestrooss si d Hinderfassaade vo de Hüüser an dr oobere Gärberstrooss und dr middlere Freije Strooss und dr Wisse Gass gstande. S Pflueggässli het vo dr Freie Strooss zur Gärbergass gfüert und über e Birsig isch mä über e «Snürlinssteg»

Immer wider si d Hüüser em Bach nooch bi Hochwasser beschäädigt worde, und wil dr Birsig as Kanalisazion brucht worde isch und mä alli Abfäll äifach driigheit het, isch er au e hügienischs Brobleem gsi. Drzue isch cho, ass im 19. Joorhundert d Stadt stark gwaggse isch und mit ere au dr Verkeer. Au noch de Stroossekorrekzione het d Gärbergass guet en Entlastig chönne bruuche. Dr Ääscheniöör Karl Friedrich Stehlin het noch de Choleraepidemie vom 19. Joorhundert e Brojekt für e Flusskorrekzioon entworfe, aber nüt isch druss worde.  1861 häi d Ääscheniöör Friedrich Wilhelm Hartmann und Friedrich Wilhelm Pressel vorgschlaage, dr Birsig iizdoole, und 1865 hets dr Archidekt Ludwig Maring blaant, aber wil d Aawooner e Däil hätte müesse zaale, isch s nid usgfüert worde.  1887/88 isch denn doch dr Lauf vom Birsig zwüschen em Bostgeböid und em Barfüesserblatz korrigiert worde. Mä het s Bachbett kanalisiert, Stützmuure us Stäi baut und Fuesswääg em Bach nooch aagläit. Au alli Laube und Abort uf e Birsig zue het mä abgrisse. 

1899 het mä schliesslig aagfange, dr Birsig iizdoole und e Strooss, d Falknerstrooss, drüber z baue und isch im Joor 1900 fertig worde. Au e Dramlinie isch drüber gange. Die nöiji Strooss het sich schnäll zun ere wichdige Strooss mit Gschäft und Lääde entwigglet und d Gärbergass und die Wissi Gass si zu Nääbestroosse verchoo. An dr Ostsite vo dr Falknerstrooss, wo früener Hinderhüüser gstande si, het mä bis 1910 nüün groossi Geböid baut, uf dr Westsite het mä d Barzälle öbbe eso gloo, wie si vorhär gsi si.

## Dr Naame
D Strooss het iire Naame zu Eere vom Baudiräggter Rudolf Falkner (1827-1898), wo im spoote 19. Joorhundert s Stadtbild maassgäblig brägt het.

## Kwelle
* Falknerstrasse uf basler-bauten.ch, abgrüeft am 13. Dezämber 2014
## Fuessnoote
Clemens VII.

**Clemens VII.** isch de Name vo folgende Persone:
* Clemens VII. (Gegenpapst) (*Robert Graf vo Gämf*; 1342–1394), Gegepapst ab 1378
* Clemens VII. (Papst) (*Giulio de’ Medici*; 1478–1534), Papst ab 1523
Tigris

Dr **Tigris** isch e 1.900 Kilometer lange Fluss in Vorderasie. Er entstot wo dr Maden Çayı und Dibni Çayı inenanderfliesse, wo vo dr Dicle-Daalsperri ufgstaut wärde. D Kwelle si im Südost-Taurus im Oste vo dr Türkei. Der Tigris fliesst zerst uf Süüde und spööter gege Oste dur d Brovinz Diyarbakır. Spööter bildet er uf ere churze Strecki d Gränze zu Sürie. Denn fliesst er dur en Irak und veräinigt sich dört mit em Eufrat zum Schatt al-Arab, wo in dr Persisch Golf mündet. Zämme mit em Eufrat bildet dr Tigris, wo s Iizugsgebiet 375.000 km² grooss isch, s Zwäistromland, wo sich e baar vo de erste Hochkulture entwigglet häi.

## Dr Naame Tigris
In de Sprooche vo dr Region het dr Fluss die Nääme: akkadisch  *Idiglat*, Aramäisch: *Deqlath*, *Didschla*, altpersisch: *Tigrā*, , Hebräisch: חידקל, *Hiddekel* oder *Chidekel*,  *Tigris*, türkisch/kurdisch: *Dicle*. In vile Länder im Nooche Oste brucht mä dr Naame *Ditjle*, wo vom aramäische *Deqlath* stammt. Au d Nääme *Tigris* oder *Tikrit* wärde brucht.

Die altpersische Bezäichnig vom Tigris isch *Tigrā*. Wil dr Fluss us vile Nääbeflüss bestoot, dängge e baar Linguiste, ass Tigris d Bluralform vo *Tigrā* isch, wil im Altpersische dr Blural mit eme „s“ bildet worde isch.

### Litratuur
* H. F. Russell, Shalmaneser's campaign to Urartu in 856 B.C. and the historical geography of Eastern Anatolia according to the Assyrian sources. Anatolian Studies 34, 1984, S. 171–201.
* Alessandro Scafi, Mapping Paradise, a history of heaven on earth (London, British Library 2006).
* Karl Holl (Hrsg.), Epiphanius von Salamis,  Ancoratus und Panárion. Bd 1 u 2 (Leipzig, Hinrichs  1915–1922); Bd. 3, hrsg. v. Hans Lietzmann (Leipzig, Hinrichs  1933).
* O. Aytuǧ Taşyürek, Some New Assyrian rock-reliefs in Turkey. Anatolian Studies 25, 1975, S. 169–180.
* Karlheinz Kessler, Untersuchungen zur historischen Topographie Nordmesopotamiens, Wiesbaden 1980, S. 138.
* D. Oates, Studies in the Ancient history of Northern Iraq.

## Weblingg

* 
* Euphrat und Tigris – Wassernutzung
Gertrud Böhler

D **Gertrud Böhler** (* 5. Oktober 1919 z Wäär as *Gertrud Loritz;* † 9. Juni 2005) isch e dytschi Haimetdichteri gsii. 

## Lääbe
D Gertrud Loritz isch z Oberwäär mit zwee Brieder ufgwachse. Anne 1942 het si dr Josef Böhler ghyrote. Si hän zämme drei Chinder ghaa, dr Suhn Klaus isch frie bi me Verchehrsuufall um s Läbe chuu. Ihre Mann isch churz no dr Guldine Hochzyt gstorbe.

D Böhler het d Wäärer Fröschezunft mitgrindet un het speter au d Ehremitgliidschaft iberchuu.

## Literarisch Schaffe
D Gertrud Böhler het Gedicht un Verzellige uf Alemannisch gschribe un drei Biecher vereffetligt. Mit em Schrybe het si scho in ihre Schuelzyt aagfange. Si isch au ne aktiv Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft gsii.

Dr Klaus Poppen schrybt im e Nooruef zue ihre Literatur:

Fir ihri Verdienscht um d Bewahrig vu dr Wäärer Mundart isch si mit dr Verdienschtmedallie vu dr Stadt Wäär uuszaichnet wore.

## Schrifte
* *heb di guet.* Eigenverlag, Wehr 1982
* *Deheim im Wehredal.* Eigenverlag, Wehr 1988
* *Gradus un denäbe.* Eigenverlag, Wehr 1999
* *Der Stern von Bethlehem.* Eigenverlag, Wehr 2003
Derzue het si no ne Huffe Gschichte, Gedicht, Anekdote, Sketsch un Theaterstuck verfasst, wu nit publiziert wore sin.

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Ein Leben voller Geschichten, Südkurier, 5. Oktober 2004
Wölflinswil

**Wölfliswil** (amtlich *Wöflinswil*) esch e Dorf im Kanton Aargau. Es liit im Fricktal, grad nebe Ooberhoof und Wiitnauu. Es isch e politischi Gmeind met öppe 1000 Iiwohner und het en eignigi Primarschuel. Grad näb de Schuel ged s au no e Badi. S Doorf isch öppe 7 Kilometer vo Frick und öppe 14 Kilometer vo Aarau empfernt.

## Weblink

* Offizielli Website
* 

## Fuessnote
Córdoba

**Córdoba** isch de Name vo folgende Ort und Gebiet:
* Provinz Córdoba, e spanischi Provinz
* *Provinz Córdoba (Argentinien)*, e argentinischi Provinz
* *Departamento de Córdoba*, es kolumbianisches Departamento

Städt, Gmeinde und Ortschafte:
* Córdoba (Spanien), e Stadt z Spanie
* *Córdoba (Argentinien)*, e Stadt z Argentinie
* *Córdoba (Bolívar)*, e Gmeind z Bolívar, Kolumbie
* *Córdoba (Durango)*, e Stadt z Durango, Kolumbie
* *Córdoba (Nariño)*, e Gmeind z Nariño, Kolumbie
* *Córdoba (Quindío)*, e Gmeind z Quindio, Kolumbie
* *Córdoba (Veracruz)*, e Stadt z Veracruz, Mexiko

historisch:
* *Emirat von Córdoba*, es muslimischs Rych rund um s spanische Córdoba
* *Kalifat von Córdoba*, de Nochfolger vom Emirat vo Córdoba

**Córdoba** isch de Name oder Familiename vo folgende Persone:
* *Abdallah von Córdoba* († 912), de sibti Emir vo Córdoba (888–912)
* *Alejandro Córdoba Sosa* (* 1971), en argentinische Schriftsteller
* *Antonio de Aragón-Córdoba-Cardona y Fernández de Córdoba* (1615–1650), en Kardinal vo de römisch-katholische Chirle
* *Danilson Córdoba* (* 1986), en kolumbianische Fueßballspiller
* *Diego Fernández de Córdoba* (1578–1630), Vizekönig vo Mexiko, Vizekönig vo Peru
* *Francisco Hernández de Córdoba (Entdecker von Yucatán)* († 1517), en spanische Entdecker und Konquistador
* *Francisco Hernández de Córdoba (Gründer Nicaraguas)* (um 1475?–1526), spanischer Konquistador
* *Flavio Córdoba* (* 1984), en kolumbianische Fueßballspiller
* *Gonzalo Fernández de Córdoba* (1585–1635), en spanische Fäldherr im Dryßigjöhrige Chrieg
* *Gonzalo Fernández de Córdoba y Aguilar* (1453–1515), en spanische General und Staatsmaa
* *Iván Córdoba* (* 1976), en kolumbianische Fueßballspiller
* *Juan Vicente Córdoba Villota* (* 1951), en ecuadorianische Priester, Bischof vo Fontibón
* *Luis Fernández de Córdoba y Arce*, en spanische Militär und Gouverneur
* *Maximiliano Córdoba*, en uruguayische Fueßballspiller
* *Miguel Illescas Córdoba* (* 1965), en spanische Schachmeister
* *Óscar Córdoba* (* 1970), en kolumbianische Fueßballspiller
* *Pedro de Córdoba (Theologe)* (1460/82–1521/25), en spanische Theolog und Missionar
* *Pedro de Cordoba* (1881–1950), en US-amerikanische Schauspiller
* *Piedad Córdoba* (* 1955), e kolumbianischi Politikeri
* *Raúl Córdoba* (* 1924), en mexikanische Fueßballtorwart

**Córdoba** stoht au för:
* *Córdoba Oro* (au *Córdoba de Oro*), di aktuelli Währig vo Nicaragua
* *Nicaraguanischer Córdoba*, di ehemoligi Währig vo Nicaragua
* *Seat Cordoba*, es Automodell vom spanische Automobil-Härsteller Seat
* *Córdoba CF*, en spanische Fueßball-Club
* *Córdoba 1978*, es Länderspiil zwüschet de dütsche und de öschtrychische Fueßballnationalmannschaft
* *Cordoba (D 2)*, en Zerstörer vo de argentinische Marine (Stapellauf 1910)
Provinz Córdoba

D Provinz **Córdoba** (spanisch *Provincia de Córdoba*) isch eini vo de acht Provinze i de autonome Region Andalusie z Südspanie. D Hoptstadt isch Córdoba.

## Geografii
D Provinz Córdoba ligt im Norde vo Andalusien im Tal vom Guadalquivir. Si gränzt a d Provinze Málaga, Sevilla, Badajoz, Ciudad Real, Jaén und Granada. D Provinz Córdoba hät e Flächi vo 13 769 km² und 802 422 Iiwohner (2013). D Hoptstadt Córdoba isch zimmli zentral gläge und hät 328 704 Iiwohner (2013), da sind 40 Prozänt vo de ganze Provinz. D Provinz hät 75 Gmeinde, wo sit em Johr 2003 uf 8 Comarcas (Chreis) vertailt sind.

## Weblink

* Überblick uf Dütsch bi Córdoba 24
Faesch

**Faesch** isch dr Naame von ere Baasler Familie, wo mä bis ins früeje 15. Joorhundert cha zruggverfolge. Woorschinlig het si us em Brisgau gstammt, uf jeede Fall het d Familie 1409 s Baasler Bürgerrächt überchoo, het vo 1494 aa e Verdräter im stedtische Root gha und eso zur Oberschicht ghöört. Vo dr Middi vom 16. Joorhundert und bis zum Ändi vom 18. Joorhundert isch immer e Faesch in de oberste Stadtorgan verdräte gsi. D Familie isch 1563 vom Kaiser Ferdinand I. gaadlet worde.

Ass si so lang zur Baasler Elite ghöört het, het d Familie nid zlerscht ere gschiggte Hürootspolitik z verdanke ghaa. Wo dr Franz Faesch, en Offizier uf Korsika in genuesische Dienst, d Witwe Ramolino ghürootet het, si d Faeschs sogar mit dr Familie Bonaparte verschwöögeret gsi. D Dochder Laetizia vo dr Witwe Ramolino us iirer früenere Ee isch d Mueter vom Napoleon gsi, dr Soon Joseph Fesch (1763–1839) us iirer Ee mit em Franz Faesch im Napoleon si Unggle. Dr Joseph Fesch het e bedütendi Karriere gmacht. Er isch katholisch worde und denn Kardinal und Erzbischof vo Lyon. Er isch au no dr franzöösisch Botschafter z Rom gsi, Senator und Groof, isch 1806 in Rang vom ene suveräne Fürst erhoobe worde, isch 1807 franzöösische Brinz,  1815 Pair vo Frankriich und denn au no römische Brinz worde.

In dr Middi vom 17. Joorhundert si d Faeschs die riichsti Familie z Baasel gsi, iiri Familiestiftig, wo im 16. Joorhundert gründet worde isch, bestoot hüte immer no. 

## S Museum vo de Faesch
S «Museum Faesch», wo dr Jurist, Uniwersidäätsräkter und Kunstsammler Remigius Faesch (1595–1667) as e tüpischi Kunstkammere vom 17. Joorhundert aagläit het, het bis 1823 as Fideikommiss bestande; d Sammlig isch in Bsitz vo dr Uniwersidäät Baasel choo und isch wie vorhär scho s Amerbachkabinett e Kärnbestand vo de staatlige Baasler Museum worde.

Dr Kardinal Fesch het z Ajaccio uf Korsika e Kunstmuseum gründet, s Musée Fesch.

## Anderi Familiemitgliider
* Remigius Faesch (um 1460–1533 oder 1534), e Baumäister vo dr Spätgotik
* Christoph Faesch (1611–1683), e Historiker
* Johannes Faesch (1779–1856), e Kaufmaa und Bürgerworthalter
* Jules Faesch (1833–1895), en Ääschenjöör
* Emil Faesch (1865–1915), en Architekt

## Weblingg
*
Remigius Faesch (Jurist)

Dr **Remigius Faesch** (* 26. Mai 1595 z Baasel; † 27. Februar 1667 z Baasel) isch e Schwizer Jurist, dreimol Räkter vo dr Uniwersidäät Baasel und e bedütende Kunstsammler gsi.

## Lääbe
Dr Remigius Faesch isch dr Soon vom Baasler Kaufmaa und Bürgermäister Johann Rudolf Faesch (1572–1659) gsi. Er het 1514–16 Rächt studiert z Gämf, Bourges, Bariis und Marburg; zu sine Leerer häi dr Hermann Vultejus und dr Regner Sixtinus ghöört. 1620/21 het dr Faesch e Räis uf Italie gmacht und dört Kunst und Kunstgschicht studiert. 

Dr Faesch het vo 1628 bis zu sim Dood, also fast vierzig Jóor lang, z Baasel as Brofässer für Rächt gschafft. In de Joor 1637, 1649 und 1660 isch er dr Räkter vo dr Uniwersidäät gsi.

## S Faeschische Kabinett
Dr Faesch isch au e flissige Sammler gsi und het e Kabinett gründet wo noch iim s *Faeschische Kabinett* ghäisse het. Das isch e bedütendi Kunst- und Raritätesammlig  gsi und isch bis 1823 as Familiefideikommiss im Bsitz vo dr Familie Faesch bliibe, wo s denn dr Uniwersidäät Baasel gee het. Zämme mit dr Sammlig vom Johann Amerbach, em *[[Amerbachkabinett]]*, het s *Faeschische Kabinett* dr Grundstock vo dr Öffentlige Bibliothek vo dr Uniwersidäät Baasel und vom Museum an dr Augustinergass bildet.

## Litratuur
* 
* André Salvisberg: *„… mit grosser Müh, Sorgfalt und Unkosten, in dreissig und mehr Jahren zusammen geleget …“ Das Museum Faesch.* In: *Die grosse Kunstkammer. Bürgerliche Sammler und Sammlungen in Basel.* Basel 2011.
* Remigius Sebastian Faesch, André Salvisberg: *Das Museum Faesch. Eine Basler Kunst- und Raritätensammlung aus dem 17. Jahrhundert.* Basel 2005.

## Weblingg
Sojabohne

D **Sojabohne** (*Glycine max* (L.) Merr.), vylmol au aifach **Soja** (vu jap. *shōyu* fir Sojasoße) gnännt, isch e Nutzplfanze us dr Familie vu dr Hilschefrichtler (*Fabaceae*), Unterfamilie Schmätterlingsblietler (*Faboideae*).

Dr Aaböu vu Sojabohnen isch syt dr Zyt zwische 1700 un 1100 v. Chr. z Nordoschtchina as Nahrigspflanze noogwise. D Sojabohne wird hite uf 6 % vu dr globale landwirtschaftlige Nutzflechi aaböue un isch di wältwyt wichtigscht Elsaat. Ihri Bedytig, wu all me zuenimmt, spieglet si im syt dr 1970er Johr hechschte Zuewachs an Aaböuflechi vu allne Nutzpflanze wider. Derwylscht 1960 17 Millione Tonne produziert wore sin, sin s 2012 253,1 Millione Tonne gsii.

In Sojabohne het s rund 20 % El un 37 % Aiwyss. D Aiwyssqualitet isch mit däre vu dierischem Aiwyss verglychbar, was d Sojabohne vu andere Pflanzen abhebt. Diräkt vu Mänsche konsumiert wäre eppe 2 % vu dr gärnete Sojabohne. Dr grescht Aadail vu dr Sojaärn wird fir d Gwinnig vu Sojael yygsetzt, wu vor allem as Lääbesmittel, aber z.&nbsp;B. au fir d Produktion vu Biodysel brucht wird. Dr Sojachueche, wu ibrig blybt, rund 80 % vu dr Masse, wird wäg em hoche Aiwyssghalt zue 98 % in dr Dierproduktion gfueteret.


File:So_3.jpg
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Literatur
* Gunther Franke: *Nutzpflanzen der Tropen und Subtropen. Band 3: Spezieller Pflanzenbau.* Ulmer, Stuttgart 1994, S. 270-282, ISBN 3-8252-1769-8 (Merkmale).
* W. Diepenbrock, G. Fischbeck, K.-U. Heyland, N. Knauer: *Spezieller Pflanzenbau.* Ulmer, Stuttgart 1999 (3. Aufl.), S. 240-250, ISBN 3-8252-0111-2 (Merkmale).

## Weblink

* ''Anbauanleitung für Sojabohnen 2007'' (PDF)&nbsp;– Hrsg. Regierigspräsidium Fryburg (100 kB)
* Umfassende Informatione vum Soyinfo Center
* Wyteri Soja-Informatione
* Dirk Asendorpf: ''Soja – Die Wunderbohne'', SWR2 „Wissen“ vom 14. Januar 2013 (Wh. 10. März 2014)

## Fueßnote
Musée Fesch

S **musée Fesch** isch s wichdigste Kunstmuseum z Ajaccio uf Korsika. Es befindet isch im Borgu d'Ajaccio Kwardier, im *Palais Fesch* an dr *Rue Cardinal Fesch*. Es isch vom Napoleon sim Unggle, em Kardinal Joseph Fesch z Ajaccio iigrichdet worde, wil dr Fesch dört uf d Wält choo isch. S Museeum isch erscht noch em Tod vom Kardinal, am Endi vo de 1850er Johr, ufgange.

## d Sammlig
Im Museum het s äini vo de beste Sammlige vo Alte Mäister z Frankriich und numme im Louvre het s e besseri Kollekzion vo italiänische Gmäld. Verdrätte si verschiideni öiropäischi Kunstrichdige bis ins 19. Joorhundert und es git en Abdäilig für korsischi Kunst vor allem us em 19. und 20. Joorhundert.
Au äini vo de wichdigste napoleonische Sammlige isch im Museum dehäi.

## Lueg au
* D Faeschs

## Weblingg
* d Website vom Museum uf musee-fesch.com
FC Thun

De **FC Thun 1898** isch e Schwiizer Fuessballverain us de Stadt Thun, wo am 1. Mai 1898 gründet worde isch. De Club spilt i de Saison 2015/16 i de Super League, de höchschte Schwiizer Spilklasse. Si gröschte Erfolg het de Club 2005 gha mit de Qualifikation für d Champions League.

De Verein spilt sit de Saison 2011/12 i de Stockhorn Arena (aafangs *Arena Thun*), em nöie Stadion mit eme Fassigsvermöge vo 10'000 Zueschauer. Devor het de FC Thun im *Stadion Lachen* gspilt.

I der Saison 2019/20 het Thun e Schlächti Saison verwütscht u het i der Barrage verlohre. So sy si i di Challenge League abgstige.

Ehmoligi Spiilerr sind zum Bischpil de Alex Frei, de Andres Gerber, de Fabio Coltorti, de Heinz Schneiter, de Lukas Schenkel, de Marco Streller, de Marco Wölfli, de Mario Raimondi, de Mauro Lustrinelli, de Michel Renggli, de Milaim Rama, de Pascal Cerrone, de Reto Zanni, de Silvan Aegerter, de Stefan Glarner, de Stephan Andrist und de Timm Klose.

## Weblink
* Offizielli Website
* 
* Genossenschaft Fussballstadion ThunSüd
Vischer

**Vischer** isch e Familienaame.

Bekannti Familie mit däm Naame si
* e Baasler Familie vom Daig
* e Künstlerfamilie us Nürnbärg im 15. und 16. Joorhundert
Vischer (Basler Familie)

D **Vischers** si en altiigsässeni Baasler Familie.

D Familie stammt ursprünglig us Lächhuuse bi Augsburg. Dr Stammvater isch dr Hans, däm si Soon Leonhard isch uf Colmar go lääbe und het dört 1554 s Bürgerrächt überchoo. E baar Generazioone spööter isch dr Matthäus as Kind uf Baasel khoo und isch 1649 Bürger worde. Si Änggel Lienard (1690–1760) isch in dr Safre-Zumft Säggser gsi und dr erst Groossroot us dr Familie.  

S Vischers häi sich früe scho dur Hüroote mit e Hufe Baasler Gschlächter wie de Stäächely, Iisely, Saresy, Spiiser, Buurged und Vonder Mühll verbandlet.

Im Lienerd si Soon, wo au Lienard (1722–78) ghäisse het, het zwäi Söön ghaa, wo Stammväter vo nöije Linie worde si: dr Johann Jakob (1750–1825), wo die elteri Linie von em abgstammt het und dr Peter, Gründer vo dr jüngere Linie. Dr Johann Jakob het 1786 dr Hoochefirstehoof an dr Riddergass und dä isch no am Aafang vom 21. Joorhundert in de Händ vo dr Familie gsi, wo wäge däm dr Zuenaame «Hinder em Münster» überchoo het. Im Peter (1751–1823) si Linie isch äins vo de Baasler Rootsgschlächter worde und är und sini Brüeder häi e Hufe Böste in dr Stadt iignoo. Wil si vo 1802 aa im Riichesteinerhoof, em Blaue Huus, gläbt häi, isch «Blaus Huus» iire Zuenaame worde. Dr Peter Vischer het au die sarasinschi Siidefabrik, wo im Blaue Huus dehäi gsi isch, witergfüert.

Wääred die jüngeri Linie weenig Mitgliider gha het und e Däil von ene im 20. Joorhundert usgwanderet si, het dr eleteri Zwiig langi Zit d Baasler Politik und Gsellschaft mitbrägt. Zu dene häi im Johann Jakob sini Söön Benedikt (1779–1856) und Wilhelm (1789–1849) ghöört. Im Wilhelm sini Noochfaare häi s Handelshuus vo dr Familie in de Wirtschaftsgeböid vom Hoochefirstehoof bis 1905 witergfüert.  Under de Noochkomme vom Benedikt het s e Hufe Brofässer an dr Uniwersidäät Baasel gee, z. B. dr Filoloog Wilhelm Vischer (1808–1874) und däm si Soon, dr Historiker Wilhelm Vischer (1833–1886). Däm si Brueder Eduard (1843–1929) het en Archidekturbüro gründet, wo hüte no existiert. D Siidebandfabrikzioon isch bis in d Middi vom 20. Joorhundert witergfüert worde, zletscht am Claragraabe.

In dr Familie si e Hufe Akademiker worde, vor allem Rächtsaawält, Archidekte, aber au Pfäärer. Bekannti Vischer im 20. Joorhundert si dr Ueli Vischer (* 1951), wo vo 1992 bis 2005 Regierigsroot vom Kanton Baasel-Stadt gsi isch, und dr Daniel Vischer (1950–2017), wo vo 1983 bis 2003 Zürcher Kantonsroot gsi isch und 2003 in Nazionalroot gweelt worde isch. 

Sit 1938 existiert e Familiestifdig.

## Kwelle
* 

## Weblingg
* Vischer, eine Basler Familie, abgrüeft am 17. Dezämber 2014
Sportler des Jahres (Schweiz)

D **Sportler vum Johr** vu dr Schwyz wäre syter anne 1950 all Johr im Ramme vu dr **Swiss Sport Awards** gwehlt. Doderby wäre d Laischtige in däne Kategorie uuszaichnet:
* Sportleri vum Johr (syt 1950, syt 1971 in ere aigene Kategory)
* Sportler vum Johr (syt 1950, syt 1971 in ere aigene Kategory)
* Team vum Johr (syt 1952)
* Behindertesportler(i) vum Johr (syt 1990)
* Trainer(i) vum Johr (syt 1990)
* Newcomer vum Johr (syt 2001)
* Ehrepryys (syt 2003, all zwai Johr)

Vu 1951 bis 2000 sin au no Pryys in dr Kategorie Sportferderer resp. Chinschtler vum Johr vergee wore.

Urspringli hän d Schwyzer Sportschurnalischte dr Sportler / d Sportleri vum Johr gwehlt, syter anne 2006 wird d Wahl zue aim Drittel vu dr Sportschurnalischte, dr Färnsehzueschauer un dr Sportler duregfiert. Dr "Trainer vum Johr" wehlt d Verainigung vu Schwyzer Diplomtrainer (VDT).

Titelsponsor vu dr Swiss Sports Awards isch syter anne 1997 d Grossbank Credit Suisse.

__NOTOC__

## Bishärigi Pryysdreger*ne

### 2024

### 2023

### 2022

### 2021

### 2020

### 2019

### 2018

### 2017

### 2016

### 2015

### 2014

### 2013

### 2012

### 2011

### 2010

### 2009

### 2008

### 2007

### 2006

### 2005

### 2004

### 2003

### 2002

### 2001

### 2000

### 1999

### 1998

### 1997

### 1996

### 1995

### 1994

### 1993

### 1992

### 1991

### 1990

### 1989

### 1988

### 1987

### 1986

### 1985

### 1984

### 1983

### 1982

### 1981

### 1980

### 1979

### 1978

### 1977

### 1976

### 1975

### 1974

### 1973

### 1972

### 1971

### 1970

### 1969

### 1968

### 1967

### 1966

### 1965

### 1964

### 1963

### 1962

### 1961

### 1960

### 1959

### 1958

### 1957

### 1956

### 1955

### 1954

### 1953

### 1952

### 1951

### 1950

## Weblink
* di offizielli Webbresänz

## Fueßnote
Christoph Faesch

Dr **Christoph Faesch** (* 5. August 1611; † 22. Oktober 1683) isch e Baasler Historiker gsi.

Dr Christoph Faesch isch e Mitgliid vo dr bedütende Baasler Familie Faesch gsi.
Er het 1626 an dr Uniwersidäät Baasel dr Baccalaureus artium gmacht und denn Rächtswüsseschafte studiert. Er het e Bildigsräis uf Gämf (April 1630) gmacht, Bariis (Mai 1630), Bourges (Dez. 1630), Oxford (Juni 1631), London (Juni/Juli 1631) und isch über Holland und Dütschland uf Baasel zrugg. Au en äijöörigi Räis uf Italie het er undernoo.  1638 het er s *Examen pro gradu* absolviert. 1644 dr Dokter überchoo. Im Joor druf isch dr Faesch Brofässer für Logik worde und 1659 dr erst Brofässer für Gschicht an dr Uniwersidäät Baasel. Dä Leerstuel isch nöi iigrichdet worde und het zum Beriich vo de Kameralwüsseschafte ghöört, wo Staatsbeamti usbildet worde si. 1672/73 isch dr Faesch Räkter vo dr Uniwersidäät Baasel gsi.

## Litratuur
* Andreas Staehelin: *Geschichte der Universität Basel 1632–1818.* Helbing und Lichtenhahn, Basel 1957 (Zitat über e Christoph Faesch).

## Fuessnoote
Hans Konrad Mosis

Dr **Hans Konrad Mosis** (* 11. Dezämber 1645 z Baasel, † 28. Novämber 1691 z Baasel) isch e Baasler Revoluzzer gsi. 

Dr Hans Konrad Mosis isch as Soon vom Scherer Jakob Mosis und dr Barbara Hoffmann 1645 z Baasel uf d Wält choo. Er isch wie si Vater Scherer und Chirurg worde.  1671 het er d Elisabeth Fatio, d Dochder vom Kaufmaa Johann Anton Fatio, ghürootet. In dr politische Krise vo 1691, em sogenannte 1691er-Wääse, isch er äine vo de Aafüerer vo dr Usschussbeweegig vo de Zümft gsi, wo s oligarchische Reschiim het welle demokratisiere und e Verfassigsrewision het welle duuresetze. Dr Grooss Root het d Revolte chönne zämmeschloo, und dr Mosis isch druf zämme mit sim Schwooger Johannes Fatio und em Johannes Müller zum Dood verurdäilt und uf em Määrtblatz köpft worde.

## Kwelle
*
Johannes Müller (Basler Revolutionär)

Dr **Johannes Müller** (1669 zum erste Mol erwäänt, † 28. Septämber 1691 z Baasel isch en Aafüerer vo de Zümft im 1691er-Wääse z Baasel gsi.

## Lääbe
Dr Johannes Müller isch as dr Soon vom Säggser vo dr Safre-Zumft Hans Jakob Müller uf d Wält khoo. Er het sich zwäimol verhürootet, dr Naame vo dr erste Frau isch umbekannt. 1691 het er d Sarah Harscher ghürootet. Dr Müller isch Wissgärber gsi und sit mindestens 1669  Mitgliid in dr Safre-Zumft. 1676 isch er Stubemäister worde. im Joor 1691 isch er noch dr abverheite demokratische Rewolte vo de Zümft vo dr Obrikäit gfolteret und umbrocht worde.

### Si Rolle im 1691er-Wääse
:*Lueg au s [[1691er-Wesen|1691er-Wääse]]*
1690–91 het dr Müller in dr Zumft zu Safre d Opposizion gege die oligarchischi Obrikäit organisiert und isch vo de Zumftbrüeder am 27. Januar 1691 zu äim vo iire Delegierte gweelt worde. Dr Johannes Fatio, wo am Ändi Februar dr Aafüerer vo dr Bürgerbeweegig worde isch, het dr Müller zu sim Vertrauensmaa und Stellverdräter gmacht. Wo dr Müller 23. Merz d Sarah Harscher ghürootet het, isch us dr Hochzit e politischi Demonstrazion worde, wo mä d Absetzig vo 29 Mitgliider vom Groosse Root am Daag druf vorberäitet het. D Situazioon isch immer schwiiriger worde, und dr Grooss Root het dr Müller in e Vermiddligskommission gweelt. Zwüschen iim und em Fatio het s immer mee Mäinigsverschiidehäite gee. Eso häi si nid emol e Brief an die reformierte Kantön mit dr Bitt um Understützig z Stand brocht. Dr Müller het sich vom Flüügel vo dr Beweegig afo distanziere, wo Gwalt nid abgleent het, und het en entsprächendi Dänggschrift verfasst. Wo dr Fatio am 23. Septämber verhafdet worde isch, isch dr Müller widerwillig dr Aafüerer vo dr Beweegig worde. Am 24. Septämber het er ooni Erfolg brobiert, uf legalem Wääg z erräiche, ass dr Fatio freigloo wurd. Am Oobe vom gliiche Daag häi en die entdüschte Ufständige zwunge, iiri bewaffneti Rewolte aazfüre. Am neggste Morge si dr Müller und öbbe fuffzig Ufständischi verhafdet worde. Mä het en gfolteret, und si standhafti Haltig bi dene Verhör und bim Brozäss spööter het d Lüt beiidruggt. Er isch zum Dood verurdäilt und am 28. Septämber köpft worde.

## Kwelle
*
Johannes Müller

**Johannes Müller** isch dr Naame vo dene Persone:


* *Johannes Müller us Königsbärg*, latinisiert Regiomontanus (1436–1476), Astronom und Mathematiker
* *Johannes Müller* († ~1600), e dütsche Chronist
* Johannes Müller (1590–1673), e dütsche Pastor
* e Baasler Aafüerer vo de Zümft im 1691er Wääse
* Johannes Müller (1649–1727), e dütsche Theolog
* Johannes Müller (~1695–1764), e dütsche Bauääscheniöör
* Johannes von Müller (1752–1809), e Schwizer Historiker
* Johannes Müller (1801–1858), e dütsche Füsiolog und Biolog
* Johannes Müller (1806–1897), e Schwizer Mooler
* Johannes Müller (1813–1873), e Schwizer Spiilchartefabrikant
* Johannes Müller (1828–1896), e Schwizer Botaniker
* Johannes Müller (1832–1918), en österiichische Klassische Filolog
* Johannes Müller (1847–1907), e dütsche Politiker, MdL Sachse
* Johannes Müller (1864–1949), e dütsche protestantische Theolog, Filosof und Schriftsteller
* Johannes Müller (1865–1946), e dütsche Politiker, MdL Bade
* Johannes Müller (1880–1964), e dütsche Politiker, Oberbürgermäister vo Marburg
* Johannes Müller (1887–??), e dütsche Fabrikant und Wirtschaftsfunkzionär
* Johannes Müller (1889–1946), e dütsche Statistiker
* Johannes Müller (1892–1971), e dütsche Politiker, Oberbürgermäister vo Dresde
* Johannes Müller (1893–1969), e dütsche Komponist, Sänger und Schauspiiler
* Johannes Müller (1905–1992), e dütsche Gwärkschafter und Politiker (CDU), MdB
* Johannes Müller (1905–??), e dütsche Generalmajor
* Johannes Müller (1921–2008), e dütsche Heuristiker, Gründer vo dr Süstematische Heuristik
* Johannes Müller (1935–2012), e dütsche Mooler
* Johannes Müller (1901–1944), e dütsche Regierigsbresidänt z Köslin
* Johannes Müller (* 1943), e dütsche Sozialwüssenschaftler und Hochschuelleerer 
* Johannes Müller (* 1945), en östriichische Beamter
* Johannes Müller (* 1959), e dütsche Geolog, Geograf und Botaniker
* Johannes Müller (* 1960), e dütsche Archeolog
* Johannes Müller (* 1965), e dütsche Mathematiker und Hochschuelleerer
* Johannes Müller (* 1969), e dütsche Politiker (NPD), MdL Sachse
* Johannes Müller (* 1983), e dütsche Dennisspiiler
* Johannes Müller (* 1986), e dütsche Handballspiiler
* Johannes Müller-Franken (* 1960), e dütsche Mooler
* Johannes Friedrich Müller (1812–1878), e dütsche Jurist und Politiker
* Johannes Hermann Müller (1895–1961), e dütsche Jurist und SS-Obersturmbannfüerer
* Johannes Joachim Müller (1661–1733), e dütsche Jurist und Herusgääber
* Johannes Joachim Müller (1665–1731), e dütsche Archivar (Weimar)
Sarasin (Basler Familie)

S **Saresyys** si en altiigsässeni Baasler Familie.

D Saresyys si ursprünglig e Hugenottefamilie us Lothringe gsi und nit verwandt mit de Gämfer Saresyys.

## Gschicht
Dr Duechhändler Regnault Sarasin (1533-75) isch uf Metz gflüchdet, vo dört isch si Soon Gédéon uf Baasel und het 1628 s Baasler Bürgerrächt üüberkhoo. D Saresyys si scho denn riichi Kauflütgsi, und si scho seer früe, sicher in de letschte Joorzäänt vom 17. Joorhundert, as Verleeger vo Siidebänder däätig gsi. Vermuetlig häi si au e Manufaktur in dr Stadt ghaa. Am Ändi vom 17. Joorhundert het s in dr Famiöie en Ufgoobedäilig gee. S Verlaagsgschäft isch vom Handel drennt worde und dr Hans Franz Saresyy (1649-1719) und sini Noochkomme, drunder sini Änggel Lukas (1730-1802) und Jakob (1742-1802), häi s witergfüert. 

Wie alli Familie vom Baasler Daig häi au d Saresyys sich mit ere strikte Hürootspoltik mit andere Baasler Familie verschwöögeret. Scho im Gédéon si Soon Peter (1608-62) het e Buurged ghürootet und in de spöötere Generazione häi si sich under anderem mit de Hüüsler, Werthemann, Stehlin, Vischer, Christ oder Hoffmann verbunde. Im Gédéon si Änggel Peter (1640-1719) isch 1687 in dr Kläi Root gweelt worde, und mit iim si d Saresyys e Baasler Rootsgschlächt worde. Im Peter si Änggel Hans Bernhard (1731-1822) isch vo 1803 bis 12 dr erst Bürgermäister us dr Familie gsi. D Saresyys si au Gsandti zur Daagsatzig gsi. 

Bsundrigs im 18. Joorhundert häi d Saresyys brächdigi Stadthüüser baut wie s Blaue Huus und s Wisse Huus und häi d Muusig, d Litratuur und d Kunst in dr Stadt gförderet.  D Familie isch pietistisch gsi und het sich bis ins 20. Joorhundert für e Hufe regionali und internazionali religiöösi Instituzioone angaschiert.

D Bangg Sarasin, wo hüte no bestoot, goot uf d Gsellschaft Riggebach & Cie. zrugg, wo dr Alfred Saresyy 1893 übernoo het. Vo 1900 aa het s Undernääme A. Sarasin & Cie. ghäisse, vo 1987 aa Bank Sarasin & Cie. No am Aafang vom 21. Joorhundert si Verdräter vo dr Familie in dr Gschäftsläitig gsässe. 

Bis in s 20. Joorhundert häi fast alli Saresyys z Baasel gläbt, denn häi si sich aber afo verströije.

## Kwelle
*
Justizvollzugsanstalt Freiburg

S **Friburger Gfängnis** (amtli **Justizvollzugsanstalt Freiburg**) isch e Gfängnis vum Land Bade-Wirtteberg in dr Stadt Friburg.

## Gschicht un Gebei
D Hauptaastalt isch anne 1878 fertiggstellt wore, s Gebei vu de *Abteilung Tennenbacher Straße*, wu denewe stoht, 1912/13. S Hauptgebei wird im Friburger Volksmund „Café Fimfeck“ gnennt wäg em Grundriss, wu fimf Fligel bstoht, wu alli in aim zentrale Punkt zämmelaufe (Panopticon-Prinzip, Pennsylvanische Stil).

## Zueständigkeit

Z Friburg sin uusschließli Manne unterbocht, vor allem sonig, wu e lengeri Haftstrof (ibers 1 Johr un 3 Monet) mien bieße. Die stamme in de Regle us dr Landgrichtsbezirk Friburg, Bade-Bade, Offeburg, Konschtanz un Waldshuet-Düenge. Dezue het s z Friburg Untersuechigshäftling v. a. us de Amtsgrichtsbezirk Brisach, Emmedinge, Ettene, Friburg, Kenzinge, Mille, Staufe, Ditisee-Neistadt un Waldkilch. Us de nämlige Amtsgrichtsbezirk stamme in de Regle sälli Insasse, wu nit weg ere Stroftat inhaftiert sin, sunder us zivilrechtlge Grind (zum Bischpil Beigehaft).

D JVA Friburg isch fir ganz Bade-Wirtteberg di zentral Aastalt fir d Sicherigsverwohrig vu männlige Täter.

## Ussestelle
S ehmolig Grichtsgfängnis z Emmedinge fungiert as Ussestell vu de JVA Friburg. Do sind die Häftling unterbrocht, wu im Uffige Vollzug sin. Bim Amtsgricht Friburg un z Denzlinge/ Stockehef git s no me Ussestelle.

## Bedreiig
Psychologe un Sozialarbaiter stehn fir Bedreiigs- un Bhandligszweck z Verfiegig. S git Einzel- un Gruppeveraastaltige. Au externi Aasprechpartner hän Sorg zue de Gfangene, zem Bischpil fir e Suchtberotig, fir d Entlossigsvorberaitig, fir di allgmein Seelsorg, fir d Schuldnerberotig oder fir d Berotig vu HIV-infizierte Insasse.

## Freizitt
In ihre Freizitt kenne di Inhaftierte verschidene Aktivitäte noogoh, zum Bischpil Theatergruppe, Musik, Sport oder e Gfangenezittig. Si git au religiese Aagebot un Sproch- un Computerkurs.

## Arbet un Furtbildig
Fir d Inhaftierte git s ca. 450 Arbets- un Uusbildigsplätz. Newe de Bedrib vu de Aastalt bietet s *Bil-dungszentrum* 100 Uusbildigsplätz. Typischi Uusbildigsberuef sin sonigi us de Holz-, Textil- un Metallverarbaitig, aber au us em Berich Gebeirainigung oder Gaschtronomi.

In de JVA kenne newem Hauptschuelabschluss (ditsch un italienisch) au de Realschuelabschluss un d FH-Rifi erworbe were. S *Bildungszentrum* isch dezue Ussestell vum *Fernstudienzentrum Karlsruhe*. E baar Gfangei studiere au an de Fernuniversität in Hagen, anne 2010 sin s 18 gsii. 40 Freigänger schaffe bi externe Bedrib in de Umgewig. S VAW Bade-Wirtteberg het in de JVA e Niderlossig.

## Laitbild
S Laitbild vu de JVA Friburg beziet si uf drei Ziilgruppe, nämli di Gfangene, d Mitarbaiter un d Gsellschaft.

## Literatur
* Werner Eckstein: *Erwartungen zweier HIV+-Häftlinge im geschlossenen Strafvollzug an einen Seelsorger. Eine qualitative Untersuchung an der Justizvollzugsanstalt Freiburg.* 2 Bände. Freiburg (Breisgau) 1994 (Freiburg (Breisgau), Univ., Dipl.-Arbeit, 1994).

## Fueßnote


## Weblink

* Internetpräsenz vu de JVA Friburg
* VAW Bade-Wirtteberg
Breisacher Tor

S **Brisacher Dor** isch e ehmolig Stadtdor vu de Stadt Friburg. S lit am Rand vu de Altstadt am Eck Rempartstroß un Gartestroß. S Gebei isch as Kulturdenkmol mit ere bsundere Bedittig no §&nbsp;12 Denkmolschutzgsetz im Denkmolbuech iidrait.

## Gschicht
S Dor isch s einzig erhalte Gebei vu de barocke Befeschtigung vu Friburg, wo dr Vauban ab 1677 het lo errichte. Wu franzesischi Druppe bi ihrem Abzug d Feschtigsaalag 1745 umgschlaipft hän, isch vu de urspringlig vier Dor nur s Brisacher Dor erhalte bliwe, wu dodmol *Porte Saint-Martin* gnännt worre isch und as repräsentativi Iifahrt zur Stadt dient het. Speter het s Dor de Namme *Brisacher Dor* kriegt, wel s zue de sidlige Uusfallstroß in Richtig Brisach un Basel glege isch. D Marie Antoinette, di jingscht Dochter vu de Kaiseri Maria Theresia un em Kaiser Franz I. vu Eschtriich, isch anne 1770 uf ihrem Brutzug zum franzesische Hof dur s Brisacher Dor in d Stadt iizoge.

De urspringlig zwaigschossig Bau isch in de zwote Helfti vum 19. Johrhundert um e dritt Stockwerk ufgstockt wore, de Mittelrisalit het dodebii e Dreiecksgiebel kriegt. S Gebei isch deno as Schuel gnutzt wore. Bi de Neigstaltig vu de Gartestroß anne 1903 isch de Oschtfligel abgrisse wore.

## Nutzig
S Brisacher Dor isch im Zweete Weltkrieg stark bschädigt un 1950/51 in de Form vum spote 19. Johrhundert reschtauriert wore. S het zerscht ere Versicherig as Birogebei dient, speter sin dert bis anne 2007 Dienschtstelle vu de Stadt Friburg unterbrocht gsii. Anne 1989 isch de Blatz hinterem Gebei mit Baim un eme Bächli ufgwertet wore. Nodäm s Gebei an Privat verkauft wore isch, isch s saniert wore. Dewiilscht d Universität Friburg d Riim in de obere Stock aagmietet het un dert Seminar un Vorlesige abhaltet, hets im erschte Stock vum Dor-Mittelbau e Gaschtronomibedrib, wu d Flechi hinter em Gebei – di ehmolig Zuefahrt – fir d Ussebewirtig brucht.

## Literatur
* Peter Kalchthaler, *Freiburg und seine Bauten. Ein kunsthistorischer Stadtrundgang.* Freiburg 1991. ISBN 3-923288-12-3; Nr. 10: Breisacher Tor

## Weblink

* Brisacher Tor uf freiburg.de
* Brisacher Tor uf de Alemannische Sitte
* Richtfescht bim Brisacher Tor, KIMX, Badische Zeitung, 30. Januar 2009
Jüdischer Friedhof (Freiburg im Breisgau)

Dr **Jidisch Fridhof Friburg** isch e jidische Fridhof in de Stadt Friburg im Brisgau, wu 1870 am Eck Elsässer Stroß/Rosbaumweg aaglait wore isch un hit no brucht wird. Er isch e gschitzt Kulturdenkmol.

## Gschicht
E Grabstätt fir di mittelalterli jidisch Gmai z Friburg het nit kenne noogwise were. Villicht isch e jidische Fridhof in dr Umgewig brucht wore, villicht z Brisach oder z Waldkilch. 

Sit 1401 het iwer Johrhundert z Friburg e Aasidligsverbott fir Jude gulte, wu erscht anne 1806 ufghowe wore isch. Di 1863 rechtlig konschtituiert Jidisch Gmai z Friburg het 1870 e aigene Fridhof am Eck Elsässer Stroß/Rosbaumweg aaglait mit ere Flechi vu 82,61 Ar. Hit git s uugfehr 900 Grabstai (*Mazevot*). Di 1891 baut privisorisch Fridhofshalle isch vor 1914 dur e Neibau ersetzt wore, wu in dr Zitt vum Nationalsozialismus anne 1938 zerstert wore isch. 1949 bis 1952 isch di hitig Fridhofshalle entstande. De Fridhof, wu sit 1870 gnutzt wird, dient hite no fir Liichte, drotz ass wege Blatzmangel scho ne Gräwerfeld uf em kommunale Fridhof z Sant Jerge fir di jidisch Gmai z Verfiegig stoht.

E anderi Bsunderhait vu dem jidische Fridhof isch, ass in eme abdailte Beriich au nitjidischi Mänsche kenne begrawe were. Des isch awer nur megli bi Familiemitglider oder Litt mit bsundere Verdienscht.

## Kriegerdenkmol
Uf em jidische Fridhof het s Mahnstätt fir d Mitglider vu de jidische Gmai vu Friburg, wu im Erschte Weltkrieg gfallene sin.

## Mahnmol
Anne 1986 isch e Mahnstai ufgstellt wore, mit ere hebräische un ere ditsche Inschrift: „Den jüdischen Opfern der Gewaltherrschaft 1933−1945“.

## Literatur
* Ruben Frankenstein: *Denkmal und Name - Der gute Ort Freiburg. Dokumentation des jüdischen Friedhofs.* Verlag Stadtarchiv Freiburg, Freiburg 2009, ISBN 978-3-923272-34-1 
* Klaus-Dieter Alicke: *Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum.* 3 Bände. Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 2008, ISBN 978-3-579-08035-2
* Joachim Hahn un Jürgen Krüger: *Synagogen in Baden-Württemberg*. Band 2: Joachim Hahn: *Orte und Einrichtungen*. Theiss, Stuttgart 2007, S. 127−132, ISBN 978-3-8062-1843-5 (*Gedenkbuch der Synagogen in Deutschland*. Band 4)

## Weblink

* Jüdischer Friedhof Freiburg im Breisgau bim „Zentralarchiv zur Erforschung der Geschichte der Juden in Deutschland“ (uni-heidelberg.de)
* Jüdischer Friedhof Freiburg im Breisgau bi Alemannia Judaica (mit Foto)
RappazMuseum

S **RappazMuseum** isch e Museum im Huus Klingedaal 11 im Gläibaasel wo im Baasler Grafiker und Künstler Rolf Rappaz gwidmet isch. Es isch vom Mändig bis am Donnstig vom zääni am Morge bis am fümfi am Nomiddaag offe. 

## S Museum
D Idee isch vom Baasler Künstler Bruno Gasser gsi, und s Museum isch 2008 im ehemoolige Ateliee vom Rappaz ufdoo worde. Uf sine drei Stöck wärde im Künstler si Wärk zäigt, wo us aagwandter Grafik und freier Kunst bestoot. Usser dass es Wärk vom Rappaz usstellt, isch s Huus au e Kulturzentrum, wo vor allem d Kunst und d Kultur vo dr Regioon im Bligg het.

## S Geböid
S Huus Klingedaal 11 isch äins vo de eltiste Geböid im Gläibaasel. D Liigeschaft isch us em 11. Joorhundert bekannt. Wo 1274 s Klingedaalklooster, denn no s «Kläine Klingedaal», gründet worde isch, isch s Door vom Klooster grad näben em Huus Klingedaal 11 baut worde, wo vorhär emol eläi gstande isch. D Wääberei vom Klooster isch drii khoo und vo deere het d Wääberstrooss nääbedra iire Naame.  Us deere Zit het s im Bardeer vom Huus immer non e Sodbrunne. 

E Generazioon noch dr Reformazioon isch s Klooster 1557 ändgültig zuedoo worde, und d Geböid si für Gwärb und Laagerig benützt worde und au zum Drubbe iizkwardiere. 

D Liigeschaft Klingedaal 11 isch lang in brivate Händ gsi, bis si im 17. Joorhundert in Bsitz vo dr Stadt khoo isch. Am Aafang vom 19. Joorhundert isch s Huus vollständig renowiert worde, het e klassizistischi Fassaade überkhoo und e groossi Biidermäier-Stääge und isch en Altershäim für d Müller vo dr Klingedaalmüüli nääbedraa worde.

## Kwelle
* Website vom RappazMuseum
Islikon

**Islikon** chan folgendes bedüte:
* Islikon TG, e ehemolegi Ortsgmaind, hüt en Tail vo de politische Gmaind Gachnang, Kanton Thurgau
* *Islikon (ZG)*, en Wiiler i de Gmaind Cham, Kanton Zug
Rolf Rappaz

Dr **Rolf Rappaz** (* 9. Septämber 1914 z Baasel; † 9. Januar 1996 z Baasel) isch e Schwizer Grafiker und Künstler vom Konstruktivismus gsi.

## Lääben und Wärk
Dr Rappaz het e Leer as grafische Entwärfer gmacht, isch denn uf d Kunstgwärbeschuel Baasel gange, jet an dr Bariiser Académie de la Grande Chaumière studiert und denn vo 1939 aa mit vil Erfolg e grafischs Ateliee gfüert. 1938 isch er e Gründigsmitgliid vom Verband vo de Schwizer Grafiker (Ortsgrubbe Baasel) worde und het vo 1942 bis 1945 as Fachleerer für Grafik an dr Gwärbschuel Baasel Underricht gee, won er e ganzi Generazioon vo junge Kunstschaffende, drunder d Eva Aeppli und dr Jean Tinguely beiiflusst het. In de 1960er Joor het dr Rappaz si Bruef as Wärbigsgrafiker ufgee und sich usschliesslig dr freie Kunst afo widme. 

### Grafik
Dr Rappaz isch äine vo de erste sälbständige Grafiker gsi und het dr berüemt Schwizer Grafikstil vo dr Noochchriegszit noochhaltig ghulfe z brääge. Er het sich uf Blakatwärbig und Mässbaute spezialisiert und het Aarbede für Firestone, Avia, die Schwizerischi Landesustellig, die Schwizerischi Reederei, d Mustermäss Baasel und Teggstilfirme wie Stoffel z Mels, Fischbacher z Sanggalle und Rohner z Balgach gmacht, wo sich dur e klare, iigängige Stil uszäichnet häi und wo din persönlige Bildwitz sich mit globaler Verständlikäit vermischt. 1945 isch s Blakaat vom Rappaz „Aufschwung“ für d Baasler Mustermäss vom Äidgenössische Departemänt vom Innere zum „Schwizer Blakaat vom Joor“ gweelt worde.

### Kunst
S künstlerische Wärk vom Rappaz isch vom Konstruktivismus brägt und ghöört zur Richdig Konkreti Kunst. S Brinzip vo sim Schaffe isch d Permutazioon: Dr Rappaz nimmt usenander, verduscht und kombiniert und macht so us de geometrische Grundforme (Kräis, Vieregg und Dreiegg) und de drei Brimäärfarbe (Root, Blau, Gääl) in Äinzel- und Wäggselbilder, Bildserie und Blastike e Vilfalt vo überraschende Konfigurazioonen. Si künstlerischs Schaffe isch 1972 in ere Usstellig in dr Kunsthalle Bärn gwürdigt worde.

Sini Wärk si hüte im RappazMuseum z Baasel usgstellt.

## Litratuur
**Rolf Rappaz, Permutationen*, Text vom Carlo Huber, Bärn, 1972.

## Weblingg
* 
* Homepage RappazMuseum Basel

## Usstellig

*Rolf Rappaz, Permutationen*, Kunsthalle Bärn, 23. Januar – 5. Merz 1972