open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Durach

**Duure** (amtlich *Durach*) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Duure leit am gleichnamige Fluss, vier Kilometer sidlich vo Kempten an dr B 309 und dr A 7. Vo dr Gmarkung sind 54,2 % Landwirtschaftsfleche, 28,4 % Wald, 14,4 % Sidlungsfleche und 3 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Duure gheret d Pfarrderfer Bodelsberg, Duure und Oberkottern, d Derfer Bechen, Heberlings, Miesenbach, Rothen, Straßösch und Weidach und d Weiler Bachtel, Bäuerlings, Bubenberg, Dürrenberg, Fahls, Feuerschwenden, Furtenbach, Halde, Hermannsberg, Laufen, Linggen und Oberhof.

## Gschicht
Duure isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1170.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 4&nbsp;% gleage.

## Religion
78,3&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 14,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Duure ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Duure isch dr Gerhard Hock.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Duure ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.durach-allgaeu.de
* 
* 

## Fuaßnota
Fischen im Allgäu

**Fische** (amtlich *Fischen im Allgäu*) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Fische likt an dr Iller in dr Allgaier Alpe, rund 6&nbsp;km nerdlich vo Oberstdorf. Vo dr Gmarkung sind 48,9 % Landwirtschaftsfleche, 34,1 % Wald, 11 % Sidlungsfleche und 6 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Fische gheret s gliichnamig Pfarrdorf, d Derfer Au, Berg, Langenwang, Maderhalm, Oberthalhofen, Unterthalhofen und Weiler und d Wiiler Hof, Höldersberg, Jägersberg und Kreben.

## Gschicht
Fische isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 860 als *Viskingun*.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 4,6&nbsp;% gleage.

## Religion
78&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 16,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Fische hot mit Balderschwang, Bolschterlang, Obermaiselstoe ond Ofterschwang a Verwaltunggmuinschaft veriibart. Dr Birgermaischter vo Fische isch dr Edgar Rölz.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Fische ghert zum Bodeseealemannisch.


Fischen im Allgäu.jpg
Fischen (Allgäu).jpg

## Weblink
* 
* www.fischen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Haldenwang (Allgäu)

**Haldewang** (amtlich *Haldenwang*) isch a Gmoind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Haldewang leit am eschtliche Rand vom Illertal. Vo dr Gmarkung sind 64,1 % Landwirtschaftsfleche, 26,6 % Wald, 8,5 % Sidlungsfleche und 0,7 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Haldewang gheret s gleichnamig Pfarrdorf, s Kirchdorf Börwang, d Derfer Fleschützen, Hojen, Pfaffenhofen und Seebach und d Weiler Einöde, Grund, Hinterkindberg, Koneberg, Neuburg, Oberwengen, Ottisried, Staudach, Steig, Stielings, Stoßberg, Unterwengen, Vocken, Vorderkindberg, Woldang und Wörth.

## Gschicht
Haldewang isch entstanda um d Burg Wagegg. Im Johr 1180 isch zum erschte Mol en Ritter 1180 Walther vo Wagegg gnennt worda.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 2&nbsp;% gleage.

## Religion
85,2&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 10,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Haldewang ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Haldewang isch dr Josef Wölfle.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Haldewang ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.haldenwang.de
* 
* 

## Fuaßnota
Missen-Wilhams

**Misse-Wilhams** (amtlich *Missen-Wilhams*) isch a Gmuind im Landkrois Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Misse-Wilhams likt an dr Untere Arge weschtlich vo Oberstdorf. Vo dr Gmarkung sind 62,2 % Landwirtschaftsfleche, 33,8 % Wald, 3,3 % Sidlungsfleche und 0,8 % sunschtige Fleche.

## Gmoindsglidrung
Zua Misse-Wilhams gheret s Pfarrdorf Misse, d Derfer Aigis, Berg, Börlas, Wiederhofen und Wilhams und dr Wiiler Geratsried.

## Gschicht
D Gmuind isch zum 1. Jänner 1959 entstanda durch dr Zammeschluss vo dr Ortschafta Misse und Wilhams.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 2,8&nbsp;% gleage.

## Religion
88,6&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 9,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Misse-Wilhams hot mit Witne a Verwaltunggmuinschaft veriibart. Dr Birgermoischter vo Misse-Wilhams isch dr Hans-Ulrich von Laer.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Misse-Wilhams ghert zum Bodeseealemannisch.

## Weblink
* 
* www.missen-wilhams.de
* 
* 

## Fuaßnota
Immenstadt im Allgäu

**Immestadt** (amtlich *Immenstadt im Allgäu*) isch a Stadt im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Immestadt liit am Große Alpsee uf halbem Weag zwische Kempte im Norde und Oberstdorf im Side. Vo dr Gmarkung sind 50 % Landwirtschaftsfleche, 35,4 % Wald, 8,1 % Sidlungsfleche und 6,4 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Immestadt gheret dr gliichnamig Hauptort, d Pfarrderfer Akams, Bühl a. Alpsee, Diepolz, Eckarts, Knottenried, Rauhenzell und Stein i. Allgäu, d Derfer Bräunlings, Freundpolz, Gießen, Gnadenberg, Hub, Luitharz, Obereinharz, Ratholz, Rieder, See, Seifen, Werdenstein und Zaumberg und d Wiiler Adelharz, Dietzen, Flecken, Freibrechts, Göhlenbühl, Gschwend, Lachen, Reute, Thanners, Trieblings, Untereinharz und Zellers.

## Gschicht
Immestadt isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1275 als *Imendorf*.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 8,7&nbsp;% gleage.

## Religion
73,5&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 14,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Immestadt ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Immestadt isch dr Nico Sentner.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Immestadt ghert zum Bodeseealemannisch.

## Weblink
* 
* www.stadt-immenstadt.de
* 
* 

## Fuaßnota
Lauben (Oberallgäu)

**Laube** (amtlich *Lauben*) isch a Gmoind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Laube leit Das Gemeindegebiet besteht nur aus der Gemarkung Lauben. Vo dr Gmarkung sind 65 % Landwirtschaftsfleche, 12 % Wald, 19,3 % Sidlungsfleche und 3,7 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Laube gheret s gleichnamig Pfarrdorf Lauben, s Kirchdorf Heising, d Derfer Hofen, Moos und Stielings und d Weiler Ellensberg, Finken, Gräbelesmühle, Hinwang, Nasengrub und Winklers.

## Gschicht
Laube isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1220 als *Lobun*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 3,4&nbsp;% gleage.

## Religion
78,6&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 15,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Laube ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Laube isch dr Berthold Ziegler.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Laube ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.lauben.de
* 
* 

## Fuaßnota
Obermaiselstein

**Obermaiselstoe** (amtlich *Obermaiselstein*) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Obermaiselstoe likt am Riedberger Horn in dr Allgaier Alpe. Vo dr Gmarkung sind 45,3 % Landwirtschaftsfleche, 48,8 % Wald, 3,2 % Sidlungsfleche und 2,7 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Obermaiselstoe gheret s gliichnamig Pfarrdorf und d Derfer Niederdorf, Oberdorf und Ried.

## Gschicht
Obermaiselstoe isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1343.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 5,8&nbsp;% gleage.

## Religion
83,5&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 12,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Obermaiselstoe hot mit Balderschwang, Bolschterlang, Fische ond Ofterschwang a Verwaltunggmuinschaft veriibart. Dr Birgermaischter vo Obermaiselstoe isch dr Peter Stehle.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Obermaiselstoe ghert zum Bodeseealemannisch.

## Weblink
* 
* www.obermaiselstein.de
* 
* 

## Fuaßnota
Oberstaufen

**Schtoufe** (amtlich *Oberstaufen*) isch a Markt im Landkrois Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Schtoufe liit nerdlich vo dr Weißach am Staufner Berg. Vo dr Gmarkung sind 51,2 % Landwirtschaftsfleche, 40,6 % Wald, 4,1 % Sidlungsfleche und 4,1 % sunschtige Fleche.

## Gmoindsglidrung
Zua Schtoufe gheret dr gliichnamig Hauptort, d Pfarrderfer Aach i. Allgäu, Steibis und Thalkirchdorf (Kirchdorf), d Kirchdörfer Hagspiel, Kalzhofen und Schindelberg, d Derfer Buflings, Hinterreute, Hinterstaufen, Höfen, Knechtenhofen, Konstanzer, Lamprechts, Osterdorf, Salmas, Stiesberg, Vorderreute, Weissach und Wiedemannsdorf, d Orte Hub und Weißenbachmühle, d Wiiler Berg, Buchenegg, Döbilisried, Halden, Hänse, Hinterhalden, Hütten, Ifen, Krebs, Laufenegg, Pfalzen, Saneberg, Sinswang, Steinebach, Tronsberg, Wengen, Willis und Zell und d Feriederfer Eibele und Malas.

## Gschicht
Schtoufe isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 868 als *Stoufun*.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 7,2&nbsp;% gleage.

## Religion
76,6&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 16,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Schtoufe ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermoischter vo Schtoufe isch dr Martin Beckel.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Schtoufe ghert zum Bodeseealemannisch.

## Weblink
* 
* www.oberstaufen.info
* 
* 

## Fuaßnota
Leopold II. (HRR)

Dr **Leopold II.** (* 5. Mai 1747 z Wien; † 1. März 1792 ebeda) isch en habsburgische Kaiser vom Heilige Römische Riich (HRR) gsii. Als Kaiser regiert het er numme vo 1790 bis zu siim Tod 1792. 

Fascht bemerkenswärter isch siini vorherigi Regierigsziit als Regent vom damals zur Habsburgermonarchii (*nitt* zum HRR, wo vorab fascht alli düütschschprochige Gebiet und Böhme, Mähre und Schlesie umfasst het) ghörende Grossherzogtum Toskana vo 1765 bis 1790 gsii. Er het dört nämlich als erschte absolutistische Herrscher überhaupt im Rahme vom Uufklärte Absolutismus es Verfassigs-Projekt erarbeite loo, wo siini absoluti Macht als Herrscher dur nes Parlamänt als Legislative iigschränkt hätti. Allerdings het die Verfassig es Zensuswahlrecht ghaa, wo teils nur die bsitzende Schtänd hätte dörfe uusüebe, teils aber au alli Schtänd beteilgt hätti. Immerhin hätti die Verfassig s erschte Mal d Todesschtraf für politischi Delikt abgschafft und d Willkür vo Herrscher und Beamteapparat iigschränkt. Dr Entwurf vo 1782 isch denn aber wege uusse- und innepolitische Schwierigkeite nie in Chraft trete.

Andersiits het sich dr Leopold als Brueder von dr Marie Antoinette mit Preusse gege die Französischi Revolution verbündet.

## Literatur
* Johann Georg Jacobi: *Trauerrede auf Leopold den Zweyten, Röm. Kaiser, und König, als die hohe Schule zu Freyburg im Breisgau für Denselben die feyerlichen Seelen-Andachten begieng, in der Universitätskirche gehalten*. Freiburg im Breisgau 1792 (Digitalisat).
* 
* Alfred von Arneth (Hrsg.): *Marie-Antoinette, Joseph II. und Leopold II. Ihr Briefwechsel*. Braumüller, Wien 1866 (Digitalisat).
* Alfred von Arneth (Hrsg.): *Joseph II. und Leopold von Toscana. Ihr Briefwechsel von 1781–1790*. 2 Bände. Braumüller, Wien 1872.
* 
* Adam Wandruszka: *Leopold II. Erzherzog von Österreich, Großherzog von Toskana, König von Ungarn und Böhmen, Römischer Kaiser*, 2 Bände (Band I: 1747–1780, Band II: 1780–1792), Wien, München 1963 und 1965.
* 
* Helga Peham: *Leopold II. Herrscher mit weiser Hand*. Styria, Graz u. a. 1987, ISBN 3-222-11738-1.
* Friedrich Weissensteiner: *Die Söhne Maria Theresias*. Kremayer & Scheriau, Wien 2004, ISBN 3-218-00726-7.

## Weblink

* 
*
Oberstdorf

**Oberschdorf** (amtlich *Oberstdorf*) isch a Markt im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Oberschdorf likt in dr Allgaier Alpe. D Gmuind isch d sidlichscht Gmuind vo Ditschland, a heilklimatischer Kurort und a Kneippkurort und ou a beliabter Wintersportort. Vo dr Gmarking sind 24,6 % Landwirtschaftsfleche, 39,5 % Wald, 2,1 % Sidlingsfleche und 33,8 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidring
Zua Oberschdorf gheret dr gliichnamig Hauptort, d Pfarrderfer Schöllang und Tiefenbach, d Derfer Dietersberg, Faistenoy, Ferlewang, Jauchen, Kornau, Lochwiesen, Räppele, Reichenbach, Reute, Rubi, Wasach, Weidach und Winkel und d Wiiler Anatswald, Bachtel, Birgsau, Ebnath, Gruben, Gsessel, Oib, Rohrmoos und Schwand.

## Gschicht
Oberschdorf isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1141.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 8,4&nbsp;% gleage.

## Religion
71,6&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 21,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwalting
Oberschdorf ghert zua kuinere Verwaltingsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Oberschdorf isch dr Laurent Mies.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Oberschdorf ghert zum Bodeseealemannisch.

## Weblink
* 
* markt-oberstdorf.de
* 
* 

## Fuaßnota
Ofterschwang

**Ofterschwang** isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Ofterschwang likt vier Kilometer sidweschtlich vo Sünthöf im obere Illertal unter dr Hörnerkette. Vo dr Gmarkung sind 58,8 % Landwirtschaftsfleche, 33,6 % Wald, 6,4 % Sidlungsfleche und 1,2 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Ofterschwang gheret s gliichnamig Pfarrdorf, d Derfer Bettenried, Hüttenberg, Muderbolz, Schweineberg, Sigishofen, Sigiswang, Tiefenberg und Westerhofen und dr Wiiler Wielenberg.

## Gschicht
Ofterschwang hot friar zua dr Grofschaft Kenigsegg-Rothefels ghert und isch 1805 zum Kenigreich Bayern komma.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 4,2&nbsp;% gleage.

## Religion
77,6&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 16,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Ofterschwang hot mit Balderschwang, Bolschterlang, Fische ond Obermaiselstoe a Verwaltunggmuinschaft veriibart. Dr Birgermaischter vo Ofterschwang isch dr Alois Ried.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ofterschwang ghert zum Bodeseealemannisch.

## Weblink
* 
* www.ofterschwang.de
* 
* 

## Fuaßnota
Oy-Mittelberg

**Oib-Mittelbeärg** (amtlich *Oy-Mittelberg*) isch a Gmoind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Oib-Mittelbeärg leit weschtlich vom Rottachsee, sidlich vo dr dr A 7. Vo dr Gmarkung sind 58,9 % Landwirtschaftsfleche, 22,7 % Wald, 9,1 % Sidlungsfleche und 9,3 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Oib-Mittelbeärg gheret d Pfarrderfer Maria-Rain, Mittelbeärg, Oib, Petersthal und Unterschwarzenberg, d Kirchderfer Bachtel, Faistenoy, Haslach, Oberzollhaus und Riedis, d Derfer Burgkranzegg, Feld, Guggemoos, Haag, Kressen, Memersch, Oberschwarzenberg, Oberzollhaus und Stich und d Weiler Bichel, Bisseroy, Greifenmühle, Gschwend, Hinterschwarzenberg, Holz, Josereute, Köllen, Mitbühl, Rainen, Ried, Schicken, Schwanden, Uttenbühl und Wengen.

## Gschicht
Mittelbeärg isch zum erschte Mol gnennt worda om 800. Oib ghert seit im 19. Jh. zua dr Gmoind. zum 1. Jänner 1976 isch d Gmoind Petersthal eigmoindet worda. Seit im 1. Jänner 1980 hoißt d Gmoind Oy-Mittelberg.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 3&nbsp;% gleage.

## Religion
87,3&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 8,8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Oib-Mittelbeärg ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Oib-Mittelbeärg isch dr Theo Haslach.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Oib-Mittelbeärg ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.oy-mittelberg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Rettenberg

**Reätebäerg** (amtlich *Rettenberg*) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Reätebäerg likt am Fuaß vom Grünte () in dr Allgaier Alpe. Vo dr Gmarkung sind 64,7 % Landwirtschaftsfleche, 27,6 % Wald, 4,9 % Sidlungsfleche und 2,7 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Reätebäerg gheret d Pfarrderfer Reätebäerg, Rottach, Untermaiselstein und Vorderburg, d Kirchderfer Emmereis und Kranzegg, d Derfer Engelpolz, Freidorf, Greggenhofen, Großdorf, Wagneritz und Weiher und d Weiler Acker, Altach, Bellen, Bichel, Binzeler, Bommen, Brackenberg, Brosisellegg, Buchenberg, Gindels, Hinterberg, Humbach, Kalchenbach, Morgen, Reichen, Sterklis und Wolfis.

## Gschicht
Reätebäerg isch zum erschte Mol gnennt worda im 11. Johrhondert als *Rötinberg*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 3,1&nbsp;% gleage.

## Religion
88,7&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 7,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Reätebäerg ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Reätebäerg isch dr Oliver Kunz.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Reätebäerg ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.rettenberg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Sonthofen

**Sünthöf** (amtlich *Sonthofen*) isch a Stadt im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Sünthöf likt am Nordrand vo dr Allgaier Alpe an dr Iller und dr Ostrach. Vo dr Gmarkung sind 40,1 % Landwirtschaftsfleche, 41,9 % Wald, 14,6 % Sidlungsfleche und 3,4 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Sünthöf gheret dr gliichnamig Hauptort, d Pfarrderfer Altstädten und Berghofen, dr Stadtdail Rieden, d Derfer Beilenberg, Binswangen, Hinang, Hofen, Imberg, Margarethen, Staig, Tannach, Tiefenbach und Winkel und d Wiiler Hochweiler, Unterried und Walten.

## Gschicht
Sünthöf isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1145 als *Sunthoven*.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 8,2&nbsp;% gleage.

## Religion
66,1&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 23,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Sünthöf ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Sünthöf isch dr Christian Wilhelm.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Sünthöf ghert zum Bodeseealemannisch.

## Weblink
* 
* www.stadt-sonthofen.de/
* 
* 

## Fuaßnota
James Tilly Mathews

De **James Tilly Matthews** (* 1770; † 10. Jänner 1815) isch en Teehändler vo London gsi. Ursprünglich isch er vo Wales cho, und isch en Hugenott gsi.  Er isch im Joor 1797 is Irrehuus in Bedlam igliferet worde. Sin Fall isch de erschte dokumentierte Fall vo paranoider Schizophrenie.

## Biographie
### Vorgschichd
Dr James Tilly Matthews isch möglicherweis auf ara Rois nach Frankreich krank worra. Do hod r drei Joohr en Gfengnis gsessa.

### D Erkrankong
Zruck in England hd r Briaf gschrieba, weil gmoind hod, ma däd n vrfolga.

### ''Illustrations of Madness''
En 1810 hod dr Abodekr vo dem Irrehaus, John Haslam, a Buach gschrieba:*llustrations of Madness: Exhibiting a Singular Case of Insanity, And a No Less Remarkable Difference in Medical Opinions: Developing the Nature of An Assailment, And the Manner of Working Events; with a Description of Tortures Experienced by Bomb-Bursting, Lobster-Cracking and Lengthening the Brain. Embellished with a Curious Plate)*. Do drmid hod r oine vo de erschde Schdudia ibr dia Kranked gschrieba.

### D "Air Loom" Affair

## D Bedeitong vom Air Loom Gang Skandal
D Sach hod zu ara Reform vom Behandla vo psychisch Kranke gfiard.

## Künschdlerische Aufarboidonga
Dia Aaglegehoid hod a baar Künschdler inschbirierd.
* *Haslam's Key*, isch a Theatrschück vom Danny O'Brien aufgführd en dr Edinburgh Fringe in 1993. Drbei wurd Matthews als a Vorlaifr vo moderne Science Fiction Autora gseha. Drbei mond des Word *key* en Löffl fr Zwangsernährong. 
* D Novell vom Richard Hayden, *The Influencing Engine* (1996) isch au a mid dr Agelegehoid en Vrbendong brochd worra.

## Guck au
* Medizin
* Wahn
* Schizophrenie

## Büecher
* Jonathan Andrews, "Haslam, John (bap. 1764, d. 1844)", ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004.
* Carpenter, P.K., "Descriptions of Schizophrenia in the Psychiatry of Georgian Britain: John Haslam and James Tilly Matthews", ''Comprehensive Psychiatry'', 30 (4), 332–338. 1989.

## Fuessnote
Waltenhofen

**Waltehof** (amtlich *Waltenhofen*) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Waltehof leit rund sibe Kilometer sidlich vo Kempte. Vo dr Gmarkung sind 64 % Landwirtschaftsfleche, 19,6 % Wald, 10,6 % Sidlungsfleche und 5,8 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Waltehof gheret d Pfarrderfer Helen, Martinszell i. Allgäu, Memhölz, Niedersonthofen und Waltehof, dr Industrieort Hegge, d Derfer Ettlis, Gopprechts, Häusern, Hupprechts, Kuhnen, Kurzberg, Lanzen, Leuten, Leutenhofen, Rohr, Stoffels und Weiher, d Sidlunge Oberdorf b.Immenstadt und Rauns und d Weiler Bergen, Buch, Eggen, Eggenberg, Einzenberg, Fischen, Gerats, Greifenberg, Greith, Hatzenberg, Herzmanns, Heuberg, Hof, Hubers, Insel, Laudorf, Linsen, Maind, Moos, Rieggis, Ringgen, Sondert, Suiters, Veits, Wachters, Walkarts, Waltenberg, Weiberg, Widdum, Wies, Wollmuths und Zellen.

## Gschicht
Am 1. Jänner 1972 isch Memhölz eigmuindet worda, zum 1. Jänner 1976 Niedersonthofen und zum 1. April 1976 Martinszell.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 5,5&nbsp;% gleage.

## Religion
80,2&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 12,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Waltehof ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Waltehof isch dr Stefan Sommer.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Waltehof ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.waltenhofen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Weitnau

**Witne** (amtlich *Weitnau*) isch a Markt im Landkrois Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Witne likt am Witner Bach im Voralpeland. Vo dr Gmarkung sind 46,4 % Landwirtschaftsfleche, 45,3 % Wald, 7,5 % Sidlungsfleche und 0,8 % sunschtige Fleche.

## Gmoindsglidrung
Zua Witne gheret dr gliichnamig Hauptort, d Pfarrderfer Hellengerst, Kleinweiler, Rechtis, Sibratshofen und Wengen, d Derfer Eisenbolz, Engelwarz, Ettensberg, Hofen, Nellenberg, Ritzensonnenhalb, Seltmans und Waltrams und d Wiiler Büchelesmühle, Bühl, Engelhirsch, Gerholz, Glashütte, Haslach, Klausenmühle, Letz, Leutfritz, Moos, Nellenbruck, Osterhofen, Ritzenschattenhalb, Schmiedberg, Steinebach, Untereinöden, Weilerle und Widmannsried.

## Gschicht
Witne isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1250 als *Witenowe*.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 3,2&nbsp;% gleage.

## Religion
83,7&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 9,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Witne hot mit Misse-Wilhams a Verwaltunggmuinschaft veriibart. Dr Birgermoischter vo Witne isch dr Alexander Streicher.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Witne ghert zum Ibergang zwische Bodeseealemannisch und Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.weitnau.de
* 
* 

## Fuaßnota
Wertach

**Weärta** (amtlich *Wertach*) isch a Markt im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Weärta leit am Fuaß vom Grünte am gleichnamige Fluss. Vo dr Gmarkung sind 40,2 % Landwirtschaftsfleche, 52,4 % Wald, 4,7 % Sidlungsfleche und 2,8 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Weärta gheret dr gleichnamig Hauptort, d Derfer Bichel, Enthalb der Ach, Hinterreute und Vorderreute und d Weiler Gereute, Hinterschneid, Oberellegg, Unterellegg und Vorderschneid.

## Gschicht
Weärta isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 955.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 7,3&nbsp;% gleage.

## Religion
87,3&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 9,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Weärta ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Weärta isch dr Eberhard Jehle.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Weärta ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink

* www.wertach.de
* 
* 

## Fuaßnota
Wiggensbach

**Wiggeschbaa** (amtlich *Wiggensbach*) isch a Markt im Landkrois Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Wiggeschbaa leit im Alpevorland, acht Kilometer weschtlich vo Kempte. Nochbergmoinde sind Kempte, Buchenberg und Altusried. Vo dr Gmarkung sind 61 % Landwirtschaftsfleche, 29,4 % Wald, 9,1 % Sidlungsfleche und 0,5 % sunschtige Fleche.

## Gmoindsglidrung
Zua Wiggeschbaa gheret dr gleichnamig Hauptort, s Kirchdorf Ermengerst, d Derfer Emmenried, Notzen, Pfaffenried, Unterried, Wagenbühl und Westenried und d Weiler Adelegg, Aichbaindt, Artho, Bachtels, Bailers, Burg, Egg, Eggholz, Ettensberg, Feurers, Grub, Haggen, Hinlings, Hino, Hitzlo, Hofs, Holdenried, Hörtwies, Kochs, Kutten, Leuten, Millers, Nesso, Oberkürnach, Rauhenstein, Raunberg, Riedlingen, Schachen, Schmidsreute, Schwarzachen, Seibothen, Simmlers, Staudach, Strohmayers, Trunzen, Weißen, Wendelins, Winnings, Wohnen und Zur Mühle.

## Gschicht
Wiggeschbaa isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1182 als *Witingisbach*, Ermengerst 1037.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoil isch 2011 bei 3&nbsp;% gleage.

## Religion
83,6&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 11,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Wiggeschbaa ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermoischter vo Wiggeschbaa isch dr Thomas Eigstler.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wiggeschbaa ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.wiggensbach.de
* 
* 

## Fuaßnota
Sulzberg (Oberallgäu)

**Sulzbeärg** (amtlich *Sulzberg*) isch a Markt im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Sulzbeärg leit rund zea Kilometer sidlich vo Kempte. Vo dr Gmarkung sind 71,4 % Landwirtschaftsfleche, 12,7 % Wald, 10,6 % Sidlungsfleche und 5,4 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Sulzbeärg gheret dr gliichnamig Hauptort, d Pfarrderfer Moosbach und Ottacker, d Derfer Eizisried, Graben, Öschle, Ried b.Sulzberg, See und Schorenmühle und d Weiler Albis, Aleuthe, Au, Bechtris, Bittris, Büchelesstein, Burgratz, Geigers, Haneberg, Hinter'm Buch, Hitzleberg, Hofstetten, Hub, Kenels, Kühbach, Lanzenberg, Nägeleried, Ottackers, Raichen, Rappolz, Ried b.Ottackers, Ruchis, Schlechtenberg, Schmieden, Steingaden, Stellenmoos, Straß, Thal, Untergassen, Unter'm Buch, Unterminderdorf, Untermoos, Unterthannen, Wies, Winkel und Wolfarts.

## Gschicht
Sulzbeärg und Moosbach sind zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1059 als *Sulceberch* on *Mosebach*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 2,9&nbsp;% gleage.

## Religion
84,3&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 10,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Sulzbeärg ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Sulzbeärg isch dr Thomas Hartmann.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Sulzbeärg ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.sulzberg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Wildpoldsried

**Wildpoldsried** (amtlich *Wildpoldsried*) isch a Gmoind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Wildpoldsried leit nordweschtlich vo Kempte im Leubasbecke. Vo dr Gmarkung sind 65,2 % Landwirtschaftsfleche, 26 % Wald, 8,3 % Sidlungsfleche und 0,5 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Wildpoldsried gheret s gleichnamig Pfarrdorf, d Derfer Einöde, Ellenberg, Eufnach, Frohnschwenden und Meggenried und d Weiler Hutoi, Moosmühle, Oberegg, Obereiberg, Reuten, Schnaitweg, Steig, Trampoi, Trogoi, Unteregg und Wolkenberg.

## Gschicht
Wildpoldsried isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1392.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 2&nbsp;% gleage.

## Religion
86,7&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 9,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Wildpoldsried ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Wildpoldsried isch dr Arno Zengerle.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wildpoldsried ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.wildpoldsried.de
* 
* 

## Fuaßnota
Watt

**Watt** het folgendi Bedüütige:

En physikalischi, nach em James Watt benannti, Einheit für die elektrischi Leischtig, wo sich ergibt uus em Multiplikations-Produkt uus elektrischer Schpannig und Schtromschtärki ama ohmscha Widerstand.

In dr Geographi:
* die ehemalig Zivilgmäind *Watt* i de politische Gmäind Rägischdorf (ZH)
* Watt (Hoßkirch), Doil vo dr Gmoind Hoßkirch, Landchreis Raveschburg, Baade-Wiirdebäärg
* Watt (Schloss (Architektur)), Schloss bei Mörschwil, Kanton Sanggale, Schwiz
* Watt (Wãnge), Doil vo dr Gemeind Wänge, Landchreis Raveschburg, Baade-Wiirdebäärg
* Watt (Texas), Stadt in Texas
* Watt (Küste), der Küschdabreich, mo bei Ebbe drocka wurd 
* Watt (Bodentyp), isch a Bodatip vo Wattflächa
* Watt (Mondkrater), a Mondkrater

Dr Name vo folgende Persone:
* James Watt, Erfinder von dr induschtriell anwändbare Dampfmaschine
* Joachim von Watt, dr St. Galler Reformator
* Watt (Sussex), a Unterkönig in Sussex, England
École nationale de la statistique et de l'administration économique

D **École nationale de la statistique et de l'administration économique** (**ENSAE ParisTech**) esch e Technischi Hochschuel vu Paris-Malakoff (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo der *Université Paris-Saclay*.

## Weblink

* www.ensae.fr (frànzeesch)

## Fuessnote
Bulgenbach

**Bulgèbach** (amtlich *Bulgenbach*) isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Grõfuusè im Südschwarzwald, welli diè nördlischti Gmeind im mittlerè Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg darschtellt. Bulgèbach isch als Ortsdeil vo Schtaufè zämmè mit Schtaufè dè einzigè Gröfuusemer Ortsdeil, wo weschtlich vom Mettmadal lyt, d Vobindig zum 3,7 km entfèrntè Gmeinde-Hauptort wörd übber diè beidè Müllènè *Klausèmülli* un *Heidèmplli* hèrgschtellt, beidi hèn wiè Bulgèbach zuè dè selbschtändigè Gmeind Schtaufè ghört.

## Geography

Bulgèbach lyt uff dè halbè Höchi a dè öschtlichè Flankè vum Brändemer Bärg, èn Bärgruggè, wo obberhalb vo Bulgèbach bis zum Schtaufèchopf bi 1037 m Höchi uè gòt. Dè Brändemer Bärg volauft in Nord-Süd-Richtig vo Seebrugg am Oschtzipfel un dè Staumuèr vom Schluchsse wäg bis zum Wyler Witznau im Schlüècht-Dal. Öschtlich vo Bulgèbach gòt i s Loch ab bis i s Mettmadal, wo diè beidè Müllènè im Schwarzwälderdal (Klausèmülli dirèkt unterhalb vo Bulgèbach, Heidèmülli südlich vo Bulgèbach) vor sich hy klapperèt. Uff dè Höchi gegèübber lyt dè Grõfusemer Ortsdeil Mettèbärg.

## Dialäkt
D Bulgèbacher Mundart ghört zum Hochalemannischè. D Isoglossè isch Südschwärzwälder Dialäkt, diè öppis witer nördlich lokalisyrte Hochschwarzwälder Isoglossè mit dè ü-y Luttvoschybig isch dõ nò nit usèzhörè. Ebbèso sait mò z Bulgèbach nò Wisè un nit Mattè, well d Isoglossè-Gränz am Höchèschwander Bärg geg Weschtè im Hotzèwaald zuè nò nit übberschrittè worrè isch.

## Gschichtè

### Ort
Bulgèbach isch im Johr 1169 èrschtmòls urkundlich erwäänt worrè. 
Am 1. April 1974 isch Bulgèbach als Wyler, wo zuè Schtaufè ghört hèt, uff Grõfuusè ygmeindet worrè. Sèll isch è baar Johr in Frõg gschtellt worrè, i dèm sich die ehemòls sèlbschtändigè Gmeindè uff èm Brändemer Bärg zämmè duè hèn un è Yschprõch gegèd Gmeindereform vo 1975 hèn wellè erhebbè. S Zyl isch gsi, è Gmeind *Brändemer Bärg* z etablyrè, wo uss dè Aarainerört Schönèbach, Schtaufè, Brändè und un Berau hèt söllè bschtò. Diè Korrektur isch am Ènd nit durrègfüürt worrè, well diè beidè gröschtè Dörfer Berau un Brändè sich im letschtè Moment widder zruggzogè hèn.
S kommunalpolitische Ränkeschpyl wörd z Bulgèbach momentan (Stand: 2016) ehnder als unwichtig empfundè, Sorgè macht dè zuènämende Iiwoonerschwund un s Wègschterbè vo dè Bulgèbacher.

### Buèrèchrièg
Bulgèbach isch zitèwys Deil vo dè Landgrõfschaft Stüèlingè gsi. Èn Untertan vom Landgrõf zu Lupfè, dè Hans Müller vo Bulgèbach, hèt sich im Buèrèchrièg 1524-1525 èn Nammè als Aafüürer von èm bis zu 18.000 Maa starkè Schwarzwälder Buèrèhuufè gmacht. 

## Vokeer

Vo dè Dorfmitti vo Schtaufè gòt è Ortsvobindungsschtrõß abbè bis Bulgèbach, vo dört zwygt è Strôßli ab in Bachdobel abbè bis zu dè Klausèmülli. D Schtaufemer Strõß gòt witer d Mettmahaaldè abbè bis zu dè Heidèmülli, wo s Aaschluss git witter uff Brändè übber diè *Innerè Hööf* odder uff Buggèrièd un Mèttèbärg, beidi ennèt dè Mettma un zwei witèri Ortsdeil vo Grõfuusè.

## Weblinggs

* Beschrybung vo Bulgèbach als Ortsdeil vo Grõfuusè
Prognose

En **Prognose** isch en Voruussag von ere erscht zuekünftig schtattfindende Situation oder Entwicklig. Das chann en Chrankheits-Verlauf sii, en Wätterprognose, en Wahl-/Abschtimmigsprognose oder en Wirtschafts-Prognose und viiles meh.

D Wirtschafts-Prognose z. B. erlaubt en Voruussag, was unter beschtimmte Bedingige wird iiträte. Sii isch, da mir d Zuekunft nit visionär chönned voruussage, zwangsläufig en Theorie, en Deduktion uus Prämisse. Wirtschaftsprognose giits sowohl in dr Volkswirtschschaftslehr wie in dr Betriebswirtschaftslehr (z. B. Budget-Kalkulation).

Wie sich d Prognostiker chönned irre, zeigt en Bricht uus dr schwiizerische Bundesverwaltig über d AHV, wo 1990 zuhande vom Bundesrat erarbeitet worde isch. Er gseht im "Hauptszenario" bis 2040 en Bevölkerigsentwicklig in dr Schwiiz uuf en Schtand vo 6,55 Millione IiwohnerInne. Im "Szenario Verstärkte Zuwanderung" wiederum gseht me 2040 en Schtand vo 7,1 Millione IiwohnerInne. 

Es isch 1990 biim zweite gnennte Szenario au bereits mit em freie Personeverchehr grechnet worde, will me ja denn 1992 über ne Biitritt zum EWR abgschtimmt het. Denno het bezüglich dem freie Personeverchehr en enormi Unterschetzig vo dr Iiwanderig schtattgfunde: 2016 het d Schwiiz bereits über 8 Millione IiwohnerInne.

## Literatur
* Arthur Woll: *Allgemeine Volkswirtschaftslehre*

## Einzelnachwys
Adler

**Adler** (vu mittelhochdt. *adelare,* aigetli „edle Aar“) stoht unter anderem fir:

* Adler, volkstimlige Uusdruck fir verschideni Gryfvegel
** Ächti Adler, d Verdrätter vu dr Gattig *Aquila*, z. B. Staiadler 
* Adler, e Familiename
* Adler, e Stärnbild
* Adler, e Woobedier
* Adler Mannheim, Yyshockey-Club
* Bröuerei Adler, Schwyzer Bierbröuerei
* verschideni Gaschthyyser *Zum Adler*
Eichen

**Eiche** sind Laubhölzer. Es giit bii üüs z Mitteleuropa *Wintereiche* mit gschtiilte Bletter und *Summereiche* mit sitzende Bletter. Eiche sind wertvolli Nutzhölzer. Es giit in Düütschland au uusländischi Arte devo. Eiche chönne sehr alt werde, die ganz dickschtämmige sind meischtens uus em Mittelalter.
D Eiche kännt me wäg de spezielle Form vo de Blätter und de Frücht, de Eichle, wo e Nussfrucht isch. Jedi Eichle wörd vom ene Fruchtbächer ghebet, wo me i de Fachsproch *Cupula* ghaisst.

## Weblink
Preiselastizität

D **Priiselastizität** vom ene wirtschaftliche Guet (Produkt oder Dienschtleischtig) isch s Uusmass von dr Beiiflussig von dr Nachfrag nach dem Guet durch ne Erhöhig oder Senkig vo siim Priis. 

Es giit priisunelastischi Güeter wie z. B. Medikament, wo zwar wenn möglich Generika gchauft werde, wo me aber im Rahme von dr Franchise, wo me bii dr Chrankekasse selber muess zahle, au es tüürs Produkt nimmt, wenn me hofft, dodermit chönne gsund z werde. Relativ priisunelastisch sind hüützutags au Autos, wo dr Snob-Effekt zum Trage chunnt. Me chauft deshalb es relativ tüürs Auto, obwohl s au billigeri Modell uuf em Markt giit. 

Als priiselastisch gälte im ene gwüsse Grad z. B. Lebensmittel, wo vor allem Unterschicht-KonsumentInne lieber keini tendenziell gsündere Bio-Produkt chaufe, sondern die billigere konventionelle Produkt bevorzuge.

## Literatur
* Jörn Altmann: *Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre*
* Arthur Woll: *Allgemeine Volkswirtschaftslehre*
Fichte

D **Fichte** isch en Nadelbaum. Sii het schpitzi, vierkantigi Nadle und hängendi Zapfe. Am verbreitetschte isch di *Gmeini Fichte*, wo me re au **Rottanne** sait. Die früenrige Fichte-Monokulture für Holznutzig händ sich nit bewährt, si sind langsam wider dur natürlichere Mischwald ersetzt worde. Der für das es immer meh Mischwälder u geng wi weniger reini Fichtewälder git, isch der Buechdrucker e Borkechäfer. Bi reine Fichtewälder verbreitet sech der Buechdrucker mit ere ungloubleche Gschwindikeit. Mängisch passierts, das der ganz Fichtewald muess gfällt wärde wil vil z vil Böim chrank sy.

## Lueg au
* Wiisstanne

## Literatur
* P.A. Schmidt: Picea. In: Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: *Lexikon der Nadelbäume*. Nikol, Hamburg 2004, S. 265–278. ISBN 3-933203-80-5

## Weblink

*
Weisstanne

D **Wiisstanne** (*Abies alba* Mill.) isch en Nadelbaum. Sii gedeiht vor allem in de nördliche gmässigte Zone. Sii het platti Nadle und uufrecht schtehendi Zapfe. Sii wird bis zu 60 Meter hoch.

## Beschrybig

D Wysstanne het flachi Nadle u Stumpf. Si erreiche e lengi vo bis 3 cm. D Obersyte vo de Nadle si dunkelgrüen u d Undersyte isch hellgrüen. Ds Hellgrüen würkt milchig u sehr bleich. Am asatz vo der Nadle het's es chlyses stili wo bruun u hölzig isch.

D Blüete sy eihüüsig verteilt. D Chnoschpe sy rötlech bruun u hei kei beharig.

Der Zapfe cha bis zu 10 cm läng wärde. Er steit wi für Tanne üblech uf em Zweig, ganz im gägesatz zur Fichte, wo ja nid zu de Tanne ghört. We d Zäpfe fö afa wachse sy si no dunkelgrüen. Später ändere si ihri farb i nes blasses bruun. D Schuppe löse eineln ab so das zum Schluss nume no d Spindle übrig blibt. Das geht när so us als würd d Wysstanne ganz vil Finger i d Luft ha.

D Rinde isch bi usgwachsne Böim schuppig. Bi junge Böim isch sy hingäge glatt. Si isch wyss bis dunkelgrüen gfärbt.

## Verbreitig
D Wysstanne chonn vo de Pyrenäe bis zum Zentralmassiv vor. Wachst sogar uf de Alpe. Me fingt se also ou im Schwarzwald. Einzig i de Zentralalpe chunnt d si nid vor. Es isch e typischen u eine vo de wichtigschte Waldböim. Si chunnt natürlech ou i der Stadt vor. Dert het sen aber der Mönsch häre pflanzt.

## Verwändig
D Wysstanne wird als Wienachtsboum genau so gärn bruuch wi d Nordmannstanne. Woby d Nordmann no chly hüffiger isch als d Wysstanne.

Ds Holz vo der Wysstanne isch nid sehr harzig u isch sehr hell. Es eignet sech für Musigintrumänt u Orgelepfyffe. Me bruucht se ou aus Bouholz, Gerbrinde u Terpentin.

## Literatur

* Bruno P. Kremer: *Bäume Erkennen & Bestimmen,* Auflage 2, Verlag Eugen Ulmer KG, 2005 ISBN 3-8001-4661-4 Syte 12-13

## Lueg au
* Fichte

## Weblink

*
Birke

D **Birke** *(Betula)* isch e Gattig us der Familie vo de Birkegwächs *(Betulaceae).*

Ds Wort *Birke* chunnd us em althochdütsch *bircha.* Der Begriff lat sech uf ds Indogermanische zrüggfüehre u bezieht sech uf die hilli Rinde. Der Begriff bedütet so vil wi "glänzig". Im Mittelhochdütsch gits ds Wort *bereht* was nüt anders heisst als lüchtend.

## Berschribig
D Birke het tüpischerwys e wyssi Rinde u ghört zu de Summergrüene Böim. Er cho Problemlos e grössi vo bis zu 30 Meter erreiche. Es isch e Loubboum

## Nutzig

### Päch
Us der Birke het me Birkepäch gmacht. Me het se underanderem Trochedestiliert. Das macht me scho syt 50.000 Jahr nachwyslech so. Es isch di erschti nachewyseni härstellig vo Kunschtstoff gsi, wo mit me d e duurhafti Verbindig vo Steikeile, Pflanzefassere u Holzgriffe het chönne härstelle. D Neandertaler hei die Verbindig buucht.

### Zierpflanze
Es git vili Birken-Arte wo me uf grund vo der wysse Färbig vo der Rinde gärn als Zierpflanze i Gärte, Parks u Allee bruucht.

### Birkezucker
Us Birke wird ou Birkezucker gwunne. Me seit däm Zucker ou Xylit. Es isch es Zuckeralkahol wo i der Medizin u der Tiermedizin ygsetzt wird. Lüt wo Problem mit em normale Zucker hei, chöme mit em Birkezucker meischtens besser z rächt. Zudäm beschädiget der Birkezucker d Zäng nid.

### Wyteriprodukt
Sii händ Blüetechätzli. Wenn me sii anbohrt, giits en zuckerhaltige *Birkesaft*, wo au zu alkoholische Getränk chann deschtilliert werde. *Birkeharz* chann zu kosmetische Produkt verarbeitet werde.

## Weblink
Kastanie

D **Kaschtanie** oder **Cheschtene** isch en Laubbaum, wo bii üüs vor allem in zwei Arte vorchunnt:

* D *Rosskaschtanie*, wo eigentlich bii üüs en (allerdings unschädliche) Neophyt isch, sii chunnt nämlich urschprünglich uus Chliiasie oder Nordamerika. Ihri Frücht chönnt nur schwer gässe werde. Sii liifere allerdings mängisch Tierfueter.
* D *[[Edelkastanie|Edelkaschtanie]]* uus südlichere Breitine, wo die bekannte «Maroni» druus gmacht werde. Sii isch nördlich vo de Alpe sälte.

## Weblink
Institut national des sciences appliquées de Toulouse

D **Institut national des sciences appliquées de Toulouse** (**INSA Toulouse**) esch e Technischi Hochschuel vu Toulouse (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo der *[[Université fédérale de Toulouse-Midi-Pyrénées|Université Fédérale Toulouse Midi-Pyrénées]]*. 

## Weblink

* www.insa-toulouse.fr (frànzeesch)
Gemeine Esche

D **Esche** (*Fraxinus excelsior*) isch e Art us der Familie vo de Ölboumgwächs. Er isch z Europa heimisch. Der Boum hiesst ou **Gemeini Esche** oder **Gwöndlechi Esche**. Der Loubboum het e ungfähri Wurzelhöchi vo rund 40 m. Es git e grosse Konkuränzkampf mit der Rotbueche. Ihres Holz isch zäch und hert. Es wird für Möbel und Schportgrät verwendet. D Esche isch hüt dur ne Baum-Chrankheit und wohl de Klimawandel schtark bedroht und im Rückgang begriffe.

## Cromosomezahl
D Chromosomezahl vo der Gwöhnleche Esche betreit 2n = 46.

## Weblink

* 
* 
*
Leuggern

**Lüggere** (amtlich *Leuggern*) isch e Iiwonergmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz.

## Geografii
D Gmeind Lüggere liit westlich vo dr Aare und em Chlingnauer Stausee und bstaht näbem Doorf Lüggere us mehrere Dörfli und Wiiler. Die heisse *[[Gippingen|Gippige]], Hetteschwiil, Feeretaal, Schlatt, Etzwiil und Haagefirscht*. De nördlichi Teil vom rund sächs Kilometer breite Gmeindsgebiet goot dr Aare no bis an Rhy. Dört isch no dr Wiiler *Felsenau* mid der Sidlig *Gischberg*.

S Biet vo Lüggere heisst au *Kirchspiel*.

Der Guntebach chunt us em Gmeindbann vo Mandech abe, goot dur Etzwiil, Hetteschwiil und Lüggere und mündet in Kanal uf dr lingge Syte vom Stausee.

## Nochbergmeinde
D Nachbergmeinde sind Full-Reulete im Nordweschte, Waldshuet-Düenge ännet em Rhy und de tütsche Gränze im Norde, Choblez im Nordoschte, Chlingnau im Oschte, Böötschde im Südoschte, Mandech im Süde, Mettauertal im Weschte und Löipschled im Nordweschte.

## Gschicht
Lüggere isch zum erschte Mal im Jahr 1231 als *Lutgern* gnännt worde.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblingg

* Offizielli Website vo Lüggere

## Fuessnoote
Hecke

**Hecke** sii grösseri Gebüsch-Gruppe in Gärte und in dr Landschaft. Die klassische Hecke in Gärte sind z. B. Thuja-Häg, en fremdländischi Pflanze (Neophyt). Die iiheimische Tier sind aber nit an die Pflanze anpasst, sii finde da kein Lebensruum. Drum sött me uus ökologische Gründ überall iiheimischi Pflanze für Hecke bruuche. In naturnahe iiheimische Hecke, wo au am Bode nit viil weggruumt wird, läbe viili Insekte und Vögel, Igel und anderi Tier. Sii isch sogenannt arteriich. Hecke in dr Landschaft gälte in dr Schwiiz als Wald.

## Quelle
WWF: *Panda*, II/80, *Naturgarten*
Mammutbaum

Dr **Mammutbaum** (*Sequoia*) isch en Riisebaum, wo vor allem z Kalifornie heimische isch. Er isch en Nadelbaum, wo bis 4000 Jahr alt, bis 100 Meter hoch und 12 Meter dick chann werde. Es giit ihn au in üsne Breite, importiert von de USA, aber er wird do nit so gross. Es Biischpil defür isch dr Park vom Kunschtmuseum z Soledurn, wo s öppe zwei giit. De dickscht i dr Schwiz, mit öpe 15 m Umfang, söll im waadtländer Corseaux stoo.

## Weblink
Ahorne

Dr **Ahorn** (*Acer*) isch en Laubbaum.

Er chunnt in de nördliche Breitine und au bi üüs hüüfig vor. Es giit bi üüs Fäld-Ahorn (*Acer campestre*), Spitz-Ahorn (*Acer platanoides*), Bärg-Ahorn (*Acer pseudoplatanus*) un Früeligs-Ahorn (*Acer opalus*), in Asie und Nordamerika no viili anderi Arte.

Z Kanada isch s Ahorn-Blatt, s *Maple-leaf,* s Nazionalsymbol, wo au in dr Landesfahne drin isch.

## Nutzig
S Holz vom Ahorn wörd vor allem gnutzt zum Möbel z zimmere. Au zum Bau vo de klassische Striichinstrumänt bruucht me villfach Ahornholz.

## Ort, wo mit em Ahorn ztue händ
* Arni, Kanton Aargau
* Ahorn, im Main-Tauber-Chrais z Baade-Würtebärg
* *Ahorn* bi Wyssbad, Schwendi, Kanton Apezäll-Inneroode
* *Ahorn* bi Oberems im Wallis

Z Truns isch 1424 under em *Ahorn vo Truns* de ''Ober'' oder ''Graui Bund'' gründet wore.

## Weblink
Piratenpartei Deutschland

D **Piratebartei Dytschland** (dytsch *Piratenpartei Deutschland*, churz **Piraten**, Aigeschrybwys *PIRATEN*) isch e dytschi Bartei, wu am 10. Septämber 2006 z Berlin grindet woren isch. Si vestoht si an Aalähnig an di schwedisch Piratpartiet as Bartei vu dr Informationsgsellschaft, isch Dail vu dr internationale Bewegig vu dr Piratebarteien un isch Mitglid vu dr Pirate Parties International. Si isch in 4 vu 16 dytsche Landesbarlemänt un im Europäische Barlemänt verdrätte.

D Bartei siit si as Dail vun ere internationale Bewegig fir d Mitgstaltig vum mit em Uusdruck „digitali Revolution“ umschribene Wandel zuen ere Informationsgsellschaft. Au wänn d Netzbolitik dr Identitetschärn vu dr Bartei bildet, isch si mittlerwyli brogrammatisch mee wie ne Inträsseverdrätteri vu dr „Digital Natives“ un karakterisiert si sälber as sozial-liberal-progressiv.

## Literatur
* Stefan Appelius, Armin Fuhrer: *Das Betriebssystem erneuern. Alles über die Piratenpartei.* Berlin-Story, Berlin 2012, ISBN 978-3-86368-056-5.
* Henning Bartels: ''Die Piratenpartei: Entstehung, Forderungen und Perspektiven der Bewegung.'' (PDF; 2&nbsp;MB) Contumax, Berlin 2009, ISBN 978-3-86199-001-7.
* Christoph Bieber, Claus Leggewie (Hrsg.): *Unter Piraten. Erkundungen in einer neuen politischen Arena*. transkript Verlag, Bielefeld 2012, ISBN 978-3-8376-2071-9.
* Fabian Blumberg: ''Partei der „digital natives“? Eine Analyse der Genese und Etablierungschancen der Piratenpartei.'' (PDF; 149&nbsp;kB) Konrad-Adenauer-Stiftung, Berlin 2010.
* Astrid Geisler: *Piratenbraut. Meine Erlebnisse in der wildesten Partei Deutschlands.* Kiepenheuer & Witsch, Köln 2013, ISBN 978-3-462-04530-7.
* Wolfgang Gründinger: *Meine kleine Volkspartei. Von einem Sozi, der absichtlich Pirat wurde.* Eichborn-Verlag, Köln 2013.
* Martin Häusler: *Die Piratenpartei. Freiheit, die wir meinen.* Scorpio Verlag, München 2011, ISBN 978-3-942166-82-9.
* Alexander Hensel, Stephan Klecha, Franz Walter: *Meuterei auf der Deutschland. Ziele und Chancen der Piratenpartei.* Suhrkamp, Berlin 2012, ISBN 978-3-518-06211-1.
* Tobias Neumann: *Die Piratenpartei Deutschland Entwicklung und Selbstverständnis.* Contumax-Verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-86199-006-2.
* Oskar Niedermayer (Hrsg.): *Die Piratenpartei.* Springer, Wiesbaden 2013, ISBN 978-3-531-19474-5.
* Jan Seibert: *Die Piratenpartei – Der Beginn einer neuen politischen Ära.* Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin, 2012, ISBN 978-3-86265-200-6.
* Marie Katharina Wagner: *Die Piraten. Von einem Lebensgefühl zum Machtfaktor*. Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 2012, ISBN 978-3-579-06645-5.
* Marina Weisband: *Wir nennen es Politik. Ideen für eine zeitgemäße Demokratie*. Tropen-Verlag, Stuttgart 2013, ISBN 978-3-608-50319-7.
* Udo Zolleis, Simon Prokopf, Fabian Strauch: ''Die Piratenpartei. Hype oder Herausforderung für die deutsche Parteienlandschaft?'' (PDF; 5,1&nbsp;MB) Hanns-Seidel-Stiftung, München 2010, ISBN 978-3-88795-364-5 (*aktuelle analysen.* Nr.&nbsp;55).

## Weblink

* [//www.piratenpartei.de/ Offiziälli Internetbresänz vu dr Bartei]
* Sabine Stoye / Sabine Pokorny: ''Auf hoher See – Vermessung der Piratenpartei''

## Fueßsote
Forelle

**Forälle** isch d Bezeichnig für ne Fischart mit verschiidene Unterarte:
* Bachforelle
* Regenbogenforelle
* Rhône-Forelle
* Seeforelle
Staufenkopf (Grafenhausen)

Dè **Staufèchopf** isch èn  hochè Bärg im Südschwarzwald weschtlich vo Staufè bi Grõfuusè im baddè-württèbärgischè Landchrais Waldshuèt.

Im Südweschtè un am Fuèß vom Staufèchopf lyt d Schwarzaschtaumuèr. D Weschtflankè vum Staufechopf gòt i s Schwarzadal, d Oschtflankè i s Mettmadal abbè.

Dè Staufèchopf isch dè zweithögschte Pungt von èrè Bärgketti mit èm Nammè *[[Brendener Berg|Brändemer Bärg]]*. Nordöschtlich vom Staufèchopf lyt dè nordlichschte Ort uff èm Brändemer Bärg, dè Schluchseer Ortsdeil Schönèbach.

Uff èm Gipfel vom Staufèchopf stòt èn Fèrnmeldedurm uss Staalbedong. 
 
## Weblinggs
* Staufèchopf uf alemannische-seiten.de
* ''Internet nimmt Fahrt auf'' uf badische-zeitung.de
Hochstaufen (Schwarzwald)

Dè **Hochschtaufè** isch èn  hochè Bärg im Hochschwarzwald südlich vo Seebrugg un èm Schluchsee im Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald. Im Weschtè vum Hochschtaufè lyt d Schwarza, im Nordè dè Obberlauf un im Oschtè dè Mittellauf vo dè Mettma. Dè Hochschtaufè isch dè högschte Pungt von èrè Bärgketti mit èm Nammè *[[Brendemer Berg|Brändemer Bärg]]* und stellt glychzitig sin Nordchopf dar. Südlich vom Hochschtaufè lyt dè nordlichschte Ort uff èm Brändemer Bärg, dè Schluchseer Ortsdeil Schönèbach, weschtlich dèvò au d Schluchsee-Staumuèr.
 
## Weblinggs