open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fortschrittliche Bürgerpartei in Liechtenstein

Di **Fuurtschrittli Buurgerbartei z Liachtaschtaa** (dt. *Fortschrittliche Bürgerpartei in Liechtenstein*, churz *FBP*) isch e chrischtli-konservativi Bartei im Fiirschteduum Liachtaschteaa. Si isch näb dr Vaterländische Union aini vu dr zwoo grooße Volksbarteie z Liachtaschtaa un bildet mit däre ne Regierigskoalizioon in dr Regierig. Barteibresidänt isch dr Marcus Vogt.

## Positzoone
D FBP luegt si as «wäärtkonservativi Mitti-Räächts-Bartei» aa. Si stoot uusdruckli hinter dr dualistische Staatform, wu uf dr glyychwäärtige Souverän Fiirscht un Volk basiert. Si setzt si fir e Bolitik vu dr soziaale Määrtwiirtschaft yy. D Bartei riichtet si no chrischtlige Wäärt un zyylt uf en schlanke aber laischtigsfäähige Staat ab, as Basis fir e effiziänt un effektiv staatli Handle.

## Gschiicht
D FBP isch anne 1918 as Reakzioon uf d Grindig vu dr sozial-konservative Volksbartei in s Lääbe gruefe woore un het e chrischtli-konservativi bis reaktioneeri Bolitik driibe. Si het iri Wuurzle bi dr Buure un Handwäärcher ghaa un isch im Klerus staark verankeret gsii. Si het vu 1928 bis 1970, vu 1974 bis 1978, 1993 (Februar bis Oktober) un 2001 bis 2005 mit eme absolute Mee vu dr Mandaat regiert (2001 het si mit 49 % vu dr Stimme Stimme 13 vu dr 25 Barlemäntssitz gwunne).

In dr Ussenandersetzige 2001–2003 um e Verfassigsänderig, wu d Posizioon vum Fiirscht Hans-Adam II. un di diräktdemokraatische Räächt vu dr Weeler*ne steerker un d Position vum gweelte Landdaag un d Regierig insgsamt schwecher gmacht het, hän si Barteiapparat un FBP-Mandatar&nbsp;– vylmool im Geegesatz zue vorhärige Posizioone&nbsp;– uf d Syte vu däne gschlaa, wu fir die Änderige gsii sin. S Volk het im Meerz 2003 fir die Verfassigsänderig gstimt. Bi dr Landdaagswaal 2005 het d FBP ire absolut Mee im Barlemänt verloore, isch aber steerkschti Bartei bliibe. Zäme mit dr Vaterländischen Union (VU) het si ne Koalizioonsregierig bildet.

Bi dr Landdaagswaal am 8.&nbsp;Februar 2009 isch d FBP vu dr VU as steerkschti Bartei abgleest. Dr Regierigsschef Otmar Hasler het dodruf sy Ruckdritt verchindet. Noofolger vum Hasler isch dr VU-Bolitiker Klaus Tschütscher woore. Bi dr Landdaagswaal 2013 isch d FBP drotz Verluscht vu 3,5 Brozäntpinkt wider stimmesteerkschti Bartei woore un het wäge däm in dr Regierigskoalizioon mit dr VU mit em Adrian Hasler wider dr Regierigsschef un derzue zwai Regiergsreet*ine gstellt. Bi dr Landdaagswaal 2017 het d FBP 4,8 % verloore un isch doodermit uf s schläächtscht Ergeebnis in ire Gschiicht chuu un nume no nyyn vu dr 25 Sitz. Si isch aber ainewääg stimmesteerkschti Bartei im Landdaag bliibe, wel di Vaterländisch Union nume lyycht hete chenne derzuegwinne un bi aacht Abgoordnete stoo bliibene isch.

## FBP-Regierigsschef syter 1918

## FBP-Barteibresidänte syter 1918

## Zytig

S Liechtensteiner Volksblatt isch anne 1878 grindet woore un stoot dr Fuurtschrittlige Buurgerbartei nooch. S Volksblatt isch di etscht un noch em Liechtensteiner Vaterland di zwootgreescht Zytig vum Ländli.

## Weblink
* Offiziälli Websyte vu dr FBP
* Liechtensteiner Volksblatt
* 

## Fueßnote
Beat Flach

Dr **Beat Flach**, wo am 21. Jänner 1965 z Bärn uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Politiker.

## s Lääben un d Politik
Dr Flach het z Basel Matroos vo dr Rhyschiffahrt gleert und dänn als Schlosser und Modällbouer gschaffet. Drzue het er d Matuur im ene Lehrgang für Erwachseni gmacht und a dr Uni Fryburg und dr Uni Luzärn studiert und dr Abschluss als *Master of Laws* gmacht. Nach em Zuesatzstudium a dr ETH Züri schaffet er jetz füre Schwiizerisch Ingenieur- und Architekteveräin. Er isch vrhürootet und woont mit dr Familie z Gaueschtäi.

Er politisiert bi de Grüenliberale, won er 2008 ghulfe het d Kantonalpartei im Aargau gründe. S Aargauer Volk het en anne 2009 in kantonal Groossroot gwählt und 2011 in Nazionalroot. Dört macht er näbe anderem bi dr Sicherhäitspolitische Komissioon mit. 2015 und au bi dr Wahl vom Bundesparlamänt 2019 isch er wider Nazionalroot woorde.

Sit 2018 isch dr Beat Flach dr Presidänt vo dr Stiftig Natur und Wirtschaft.

## Weblink
* 
* d Websyte vom Beat Flach
Abtwil SG

**Abtwil** isch es Dorf im Kanton Sanggale mit öpis öber 5000 Iiwohner. Es ghört zur politische Gmaind Gaiserwald, wo au Engelburg (knapp 3000 Iiwohner) und Sankt Joseffe (öpe 170 Iiwohner) dezue ghöred.

## Öberblick
Abtwil liit im Südweschte vom Gmaindsgebiet, gad nördlech vo de Uusfahrt vo de Autobahn A 1 Sanggale-Winkle. Vom Kantonshoptort isch s Dorf dor d Settere trännt. De Ort wörd in ere Urkund us em Johr 1200 serschtmol erwähnt, doozmol no as «Appowila» oder «Appiwilla». Es hät e paar Firme und Gschäfter z Abtwil. Bekannt i de Region send de *Cinedome*, es Groosskino mit acht Sääl, und de *Säntispark*, e Freizitaalag mit Badelandschaft, Rutsche, Sauna usw. Es git döt au es Hotel und es Iichaufszenter.

## Lüt
* Nicolo Paganini (* 1966), en Politiker (CVP) und Diräkter vo de OLMA, wohnt z Abtwil
* Susanne Vincenz-Stauffacher (* 1967), e Politikeri (FDP), z Abtwil ufgwachse und wohnt döt

## Weblink

* di offiziell Website vo de Gmaind Gaiserwald
* 

## Fuessnoote
Jean-Luc Addor

Dr **Jean-Luc Addor** (* 22. April 1964 z Losann) isch e Schwiizer Jurischt und Politiker.

Äär het s Bürgerrächt vo Sainte-Croix VD und Savièse. Nach em Studium a dr Uni Losann isch äär 1991 Walliser Füürschpräch woorde. 1991 bis 2001 isch äär Undersuechigsrichter vom Middelwallis gsi, und sider het er es äigets Jurischtebüro.

Anne 2015 het en s Walliser Stimmvolch zum Nazionalroot gwählt, und bi de Wahle vo 2019 und 2023 isch er im Amt bestätiget woorde. Dr Addor politisiert bi dr SVP. Äär wäär psunders drfür, ass men i dr Schwiiz es ganz es liberaals Wafferächt hätti.

## Weblink
* 
* d Websyte vom Jean-Luc Addor
Jacqueline Badran

D **Jacqueline Badran**, wo am 12. Novämber 1961 z Sydney, Auschtraalie, uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Undernäämerin und Politikerin.

## s Lääbe, s Schaffen un d Politik
D Badran isch vo Züri. Iiri Vatter isch e Libanees, und äär het sini Frou z Züri gleert könne. Wo d d Familie im Joor 1996 uf Züri choo isch, het d Jacqueline Badran doo d Schuel bsuecht und isch uf d Kanti Hoohi Promänaade ggange, und drno het si a dr Uni Züri Biology und z Sanggalen Ökonomy und Staatswüsseschafte studiert.

Z’eerscht het si füre Kanton Sanggalen und Kanton Züri gschaffet. Anne 2000 het si iiri eigeti Firma, d *Zeix AG,* ggründet.

Sid 1991 politisiert d Badran bi dr SP. 2002 het me se in Zürcher Gmäindroot gwäält und 2011 isch si Nazionalröötin woorde. 2015 und au bi de Parlamäntswahle 2019 het se s Zürcher Stimmvolch i i däm Amt bestätiget woorde. D Badran isch i dr Nazionalrootskomissioon für Wirtschaft und Abgaabe. 

## Weblink

* 
* Websyte vo dr Jacqueline Badran
* David Schaffner: ''Eine laute Stimme für den radikalen Umbau der Wirtschaft.'' In: *[[Tages-Anzeiger]]* vom 20. August 2012
* Roger Schawinski im Gespräch mit Jacqueline Badran. Video in: SRF 1, vom 13. Mai 2013
Sibel Arslan

D **Sibel Arslan**, wo am 23. Juni 1980 z Erzincan i dr Türggäi uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Jurischtin und Politikerin.

## iires Lääbe un d Politik

D Arslan chunt vom Volch vo de Zaza, enere Minderhäit z Anatoolien i dr Türggäi. Anne 1985 isch iire Vatter als Flüchtling id Schwiiz choo, und eerscht 1991 het au sini Familie chönne nochechoo, d Sibel mit irere Muetter und de beede Brüeder. S Arslans sind is Chlybasel ggange. 2004 isch d Sibel Schwiizer Bürgerin woorde.

2012 het d Arslan als Jurischtin bim Basler Gwärkschaftspund, 2012 bi dr Kesb Baselstadt und 2015 bi dr Baselstedtische Sicherhäitsdiräkzioon agfange. 2017 het si mit em Lucius Dürr d Firma *Sidus Consulting GmbH* ggründet.

D Sibel Arslan isch sid 204 bi dr Gruppe *BastA* *(Basels starke Alternative)* drby gsi. Vo 2005 bis 2016 isch si im Grosse Root vom Kanton Basel-Stadt gsi; doo het si dr Frakzioon *Grüens Bündnis* ghulfe.

2015 het se s Basler Stimmvolch in Nazionalroot gwählt, und bi de Wahle anne 2019 grad nomol. Si isch bi de Grüene.

## Weblink

* 
* d Websyte vo dr Sibel Arslan.
Céline Amaudruz

D **Céline Amaudruz** (* 15. März 1979 z Gämf) isch e Schwiizer Politikerin.

Si het Jus studiert und schaffet als Vermögensverwalterin. Si politisiert bi dr SVP. 2009 bis 2011 isch si im Gämfer Groosse Root gsi, und 2011 het me sen uf Bäärn in Nazionalroot gwählt; 2015 und bi de Wahle 2019 isch si wider gwählt woorde.

## Weblink

*
Matthias Aebischer

Dr **Matthias Aebischer** (* 18. Oktober 1967 z Schwarzeburg; heimetberächtigt z Guggisberg) isch e Schwiizer Journalischt und Politiker.

## Lääbe und Politik
Dr Aebischer het z Bäärn s Lehrerseminar bsuecht und vo 1988 bis 1990 z Ligerz als Schuelmäischter gschaffet. 1990 het er bim Radio Förderband als Journalischt agfange und isch zwöi Joor drufabe zum Schwiizer Radio ggange. Er het au als Redakter und Moderator bim Schwiizer Färnsee gschaffet. 2011 het er mit dene Arbeten ufghört, wil er i d Politik ggangen isch. Er het e Zyt lang a dr Uni Fryburg glehrt.

Im Oktober 2011 isch er füre Kanton Bäärn i Nationalroot gwäält worde, 2015 und au bi de Wahle 2019 und 2023 het me ne z Bäärn wider gwäält. Er isch bi dr SP.

Dr Matthias Aebischer läbt i dr Stadt Bäärn und isch mit dr Zürcher Nazionalröötin Tiana Angelina Moser vo dr GLP zäme.

## Weblink

* 
* d Websyte vom Matthias Aebischer
Die Unabhängigen (Liechtenstein)

**Die Unabhängigen (du)** sin e bolitischi Bartei im Fiirschteduum Liachtaschtaa. Si sin im Februar 2013 grindet woore.

## Gschiicht
Di Unabhängige sin zum eerschte Mool zue dr Landdaagswaal 2013 aadrätte, wu si mit eme Ergeebnis vu 15,3 Brozänt zur drittsteerkschte Bartei woore sin, hinter FBP un VU, aber no voor dr Freie Lischt. Dooderdur hän vier Kandidaate dr Gump in Liachtaschtaanische Landdaag gschafft, wu insgsamt 25 Abgoordneti aagheere.

Bi dr Landdaagswaal 2017 hän di Unabhängige iren Aadail an Weelerstimmen um 3,1 Brozäntpinkt uf 18,4 Brozänt chenne uusböue un ai Mandaat derzuegwinne.

Im Augschte 2018 isch dr Erich Hasler no Mainigsverschiidehaite us dr Bartei un us dr Landdaagsfrakzioon uusgschlosse woore. Doodruf sin dr Herbert Elkuch un dr Thomas Rehak au us dr Bartei uusdrätte. Di Unabhängige sin dodermit uf zwai Mandaat im Landaag yydiiglet un hä ire Frakzioonsstatus verloore. Di drei uusdrättene Abgoordnete bilde di «Neue Fraktion» (NF) un hän d Bartei «Demokraten Pro Liechtenstein» (DPL) grindet.

Vu 2015 bis 2019 sin di Unabhängige mit je aim Abgoordnete in dr Gmaireet vu drei Liachtaschtaaner Gmaine verdrätte gsii. Syter anne 2019 isch d Bartei nume no om Gmairoot vu Schaa verdrätte.

Syter 2013 bringe Di Unabhängige ne Barteizytig mit em Titel «hoi du» uuse, wu uureegelmääßig erschyynt,

## Posizioone
Di Unabhängigen sään si nit as klassischi Bartei, wu dr Vorgaabe vun ere Barteifierig oder ere Ideology folgt. Si fiele si no aigener Daarstellig in ire bolitische Aarbet in eerschter Linie Art. 57 vu dr Verfassig vujm Fiirschteduum Liachtaschtaa verpfliichtet. Deert haißt s: «Die Mitglieder des Landtages stimmen einzig nach ihrem Eid und ihrer Überzeugung» un gloobe «das Wohl des Vaterlandes ohne Nebenrücksichten nach bestem Wissen und Gewissen zu fördern».

Di Unabhängige verdrätte in dr Wiirtschaftsbolitik liberaali Posizioone, drätte geg di all greeßer Regulierig yy un spräche si fir schlankeri staatligi Struktuuren aus. Si sin fir e Steerkig vu dr diräkte Demokraty un d Diräktwaal vu dr Regierig uus. Di letschter wird bishär dur dr Landdaag gweelt un vum Staatsoberhaupt, em Fiirscht, ernännt.

Di Unabhängige steen dr EU-Flichtlingsbolitik kritisch vis-à-vis. Dr Landdaagsabgoordnet Harry Quaderer het in eme Byydraag gmaint: «Die EU, angeführt von Merkel-Deutschland, scheint unfähig, ihren Einfluss im Nahen Osten geltend zu machen und auf einen Frieden hinzuwirken. Und was macht sie stattdessen, die EU-Bürokratie: Sie erarbeitet einen Flüchtlings-Quoten-Mechanismus.»

Di Unabhängige setze si fir e Sänkig vu dr Stroombryys vu dr Liachtaschtaanische Chraftwäärch yy.

Si kritisiere d Uusgaabe vu all Joor 15 Mio. Franke fir d Universiteet Liachtaschtaa, wel 90 % vu dr Studänt*ine un 90 % vu dr Mitarbaiter*ne kai Liachtaschtaaner*ne seie.

## Weblink
* Offiziälli Websyte vu dr Bartei Die Unabhängigen
* 

## Fueßnote
Mathias Zopfi

Dr **Mathias Zopfi**, wo am 14. Dezämber 1983 z Glarus uf d Wält choo isch, isch e Schwiizer Politiker.

Er het d Kantonsschuel z Glarus bsuecht und a dr Uni Züri Jus studiert. Er het am Kantonsgricht Glarus und bi private Fürschprächerbüro gschaffet. Sit 2013 isch er Rächtsverträtter und Notar und sit 2017 het er mit anderne zämen e Kanzlei.

Dr Zopfi isch dr Presidänt vom Verwaltigsroot vo de *Autobetrieb Sernftal AG*.

I dr Politik isch er 2011 in Glarner Landroot und bi de Schwiizer Wahle vo anne 2019 in Ständeroot choo. Er politisiert bi de Grüene.

## Weblink
* dr Mathias Zopfi uf der Websyte vo de Grüene
Graziadio Isaia Ascoli

Dr **Graziadio Isaia Ascoli** (* 16. Juli 1829 z Görz im Königrych Illyrie; † 21. Januar 1907 z Mailand) isch en iteliänische Sproochwüsseschaftler gsi.

## sys Lääbe
Dr Ascoli het nit studiert und äinewäg anne 1854 scho es bedütends Buech zu de Sprooche vom Morgeland gschribe. 1860 isch er Profässer für Sproochwüsseschaft z Mailand woorde, won er a dr *Accademia scientifico-letteraria* d Fächer Komparatistik, Romanistik und Sanskrit ygfüert het.

Er het psunders über d Zämehäng vo de indogermanischen und semitische Sprooche, über s Keltische und d Dialäkt vo Itaalie gforschet. Er isch für läbigi Mundarte und gäge d Dominanz vo dr Standardsprooch, wo sech vo Floränz häär usbräitet het, gsi. Dr Ascoli het mit dr romanistische Zytschrift *[[Archivio glottologico italiano]]* agfange.

Er het en Übersicht vo de rätoromanischen Idioom zämegstelt.

Und uf iin goot dr Naame vo dr frankprovänzaalische Sprooch zrugg, wo men im Augschttal, i de französichen Alpen und bis is Roonetaal und i dr Wälschschwiiz redt. Er het dää Naame anne 1873 prägt.

Der Ascoli het au e Luutschrift uustänkt, wo mer mit ere d Tieläktluutige chan uufzäichne. Si isch spööter vom Eduard Böhmer wyterentwicklet woorde und ghäisst drum hüt «Böhmer-Ascoli». I de romanistische Sproochwüsseschaft wird die vil bruucht; si isch s Pendant zur germanistische «Teuthonista».

## Literatur
* Pier Gabriele Goidànich: *ASCOLI, Graziadio Isaia*. In: *Enciclopedia Italiana*, Rom 1929.
* 

## Weblink
Susanne Eberle-Strub

D **Susanne Eberle-Strub** (* 10. Juni 1960 z Grabs as *Susanne Strub*) isch e liachtaschtaanischi Bolitikeri (FBP). Syter anne 2017 isch si Abgoordneti im liachtaschtaanische Landdaag.

## Lääbe
D Eberle-Strub isch e Doochter vum Hans Strub, eme Boschtmaischter, un syre Frau Frieda geb. Schädler. Si isch mit zwoo Schweschtere z Vaduz ufgwachse. Si stammt us ere Familie, wu dr Fuurtschrittlige Buurgerbartei noostoot un scho ne Raie vu Bolitiker fiiribroocht het, wie zem Byschpel dr Brueder vu irem Grooßvater uf dr Vatersyte, dr David Strub, ire Grooßvater vu dr Muetersyte här, dr Eugen Schädler, un d Emma Eigenmann, e Schweschter zue ire Mueter.

Vu 1967 bis 1972 isch si z Vaduz uf d Primaarschuel gange un derno vu 1972 bis 1977 uf s Inschtitut St. Elisabeth z Schaa, wu si dr Handelsabschluss gmacht het. Vu 1977 bis 1979 isch si uf d Arztghilfineschuel z St. Galle gange un het deert as Diplomierti Arztghilfi DVSA abgschlosse. Ab 1979 bis 1987 het si Tresa un z Schaa as Arztghilfi gschafft. Vu 1988 bis 1996 isch si Mitinhaaberi un Gschäftsfiereri vun ere Videothek z Mels (SG) gsii, ab 1996 derno Huusfrau un Mueter.

Anne 2003 isch si zum eerschte Mool fir d FBP in Gmairoot vu Vaduz gweelt woore. Bi dr Gmairootswaale 2007 un 2011 isch si widergweelt woore, 2015 het si uf e nomooligi Kandidatuur fir e Sitz im Gmairoot verziichtet. In däre Zyt as Gmaireeti isch si vu 2007 bis 2015 Gmainsschuelrootsbresidänti gsii un vu 2011 bis 2015 Vizebuurgermaischteri. Vu 2011 bis 2015 isch si derzue Verdrätteri vu dr liachtaschtaanische Gmaine im Kongräss vu dr Gmaine un Regionne vu Europa bim Europaroot z Strooßburi gsii. Vu 2014 bis 2017 sch d Eberle-Strub Stiftigsreeti vu dr Liachtastaanische Landesbibliothek gsii.

Bi dr Landdaagswaal 2017 isch si fir di Fuurtschrittli Buurgerbartei in Landdaag vu Liachtaschtaa gweelt woore. Si isch Laiteri u dr liachtaschtaanische Delegation bi dr Barlemäntarische Versammlig vum Europaroot z Strooßburi. 

D Eberle-Strub isch syter anne 1986 ghyroote mit em Leo Eberle, eme Spoortleerer, un het zwee Siin.

Im Joor 1989 het si mit dr liachtaschtaanische Volleyballnazionaalmannschaft bi dr Spiil vu dr chlaine Staate vu Europa z Nikosia, Zypere mitgmacht.

## Weblink
* 
* d Susanne Eberle-Strub bim liachtaschtaanische Landdaag
* d Susanne Eberle-Strub uf *www.landtagswahlen.li*
* d Susanne Eberle-Strub uf dr Internetsyte vu dr FBP

## Fueßnote
Edwin Nutt

Dr **Edwin Nutt**, wo am 7. Februar 1922 z Vaduz uf d Wält cho und am 7. Februar 1991 au döört gstorben isch, isch e Liechtesteiner Redakter, Sportler, Tröihänder und Mundartautoor gsi.

Dr Nutt isch z Vaduz i d Schuel gange. Vo 1948 aa isch er Redakter und sid 1956 dr Scheffredakter vom *Liechtesteiner Volchsblatt* gsi. Drno het er als Tröihänder gschaffet. Er het bi der Furtschritliche Bürgerpartei politisiert. Er het sech starch für d Yfüerig vo dr AHV z Liechteschtäi ygsetzt und isch sälber 1970 dr Presidänt vo dr *AHV/IV/FAK* im Land gsi.

Er isch bi de Pfadfinder gsi und het es paar Mol dr Titel als Landesmäischter i Sportaarte vo dr Liechtathletik gholt, so öppen anne 1940 im Speerwurf.

1962 isch em Edwin Nutt sys eerschte Buech mit hochdüütsche Gedicht usechoo. Und 1982 het er als Mundartautor i sym Liechteschtäiner Dialäkt afa schrybe. Es git vo iim Gedicht, Verzelligen und Theater i dr Mundart. 1989 het dr Nutt ghulfe die Liechteschteinischi Mundart-Stiftig yrichte. 

## Wäärch
* *Auf einsamen Wegen,* 1962
* *Am Brunna,* 1982
* *Us vergangana Zita,* 1983
* *Sunnige Johr, 1984
* *Heitere Gschechta,* 1985
* *Wenn’s Obed wörd,* 1986
* *Unterwegs,* 1987
* *Am Feeschter,* 1988
* *Land und Lüt,* 1990.

== Literatur ==
* Jürgen Schremser: *Mundartliteratur Liechtenstein. Edwin Nutt.'' Liechtensteinische Mundart-Stiftung. Vaduz 2012.
Eric Flückiger

Dr **Eric Flückiger**, wo öppen anne 1957 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Romanischt un Dialäktoloog.

Er het romanischi Filology, Latinistik und Gschicht studiert und sys Studium 1997 a dr Uni Gämf mit em Lizänziat abgschlosse.

Er het sich als Lexikograaf für romanischi Sprooche spezialisiert und isch sit 1997 Redakter bim *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]],* wo die frankoprovänzalischen und andere Dialäkt vo dr Wälschschwiiz dokumäntiert und e Täil vom «Zäntrum für Dialäktology und s Regionalfranzösisch» vo dr Uni Nöieburg isch. I dere Zyt het er mit em Redakzioonsteam under em Scheffredaktoor Hervé Chevalley und de Diräktoore vom Projäkt Anton Näf (Uniprofässer z Nöieburg und interimistische Diräkter), Federica Diémoz (interimistischi Diräktoorin) und Yan Greub (sit 2018) gschaffet. Anne 2015 isch er drby gsi, wo d Redakzioon dr sibet Band vo däm gorsse Wärch zu den Artikel mit em Afangsbuechschtaben «F» het chönne usegää. Das isch meh weder hundert Joor sit denn, wo dr Louis Gauchat mit em Projäkt agfange het.

Wo dr Maurice Casanova (1925–1995), wo bis 1990 sälber au e *Glossaire*-Redakter gsi isch, s ryche Patois-Wörterbuech vom Bangistaal vorbereitet gha het, isch dr Flückiger zäme mit de Redakzioonskollege Raphaël Maître un Gisèle Pannatier und mit dr Hilf vo dr *Société des patoisants de Bagnes* dra ggange, das Wäärch über die Waaliser Mundartregioon fertig z mache. Das Wälschwalliser Mundartbuech&nbsp;– *[[Dichyonire du patué dë Banye|Dictionnaire du patois de Bagnes. Lexique d'un parler francoprovençal alpin]]*&nbsp;–  isch als Ergäbnis vom ene zwänzgjöörige Projäkt vom Nöieburger «Zäntrum für Dialäktology und s Regionalfranzösisch» im Joor 2019 usechoo.

Dr Flückiger isch als Verträtter vom *Glossaire* bi dr wälsche Sproohgselschaft *Fédération romande et interrégionale des patoisants* drby.

## Wärch
* mit em, Fabien Python, dr Elisabeth Berchtold, dr Laure Grüner, em Camille Legrand un dr Laurence Nicaise: *Glossaire des patois de la Suisse Romande. Guide et complément.* Genève 2018.
* *Les patoisants et le GPSR.* In: L’Ami du Patois. Trimestriel romand, 33, 2006, S. 51–55.
* zäme mit em Maurice Casanova, em Raphaël Maître un dr Gisèle Pannatier: *[[Dichyonire du patué dë Banye|Dictionnaire du patois de Bagnes. Lexique d'un parler francoprovençal alpin]]* Bagnes 2019. ISBN 978-2-839926713.

## Weblink
* dr Eric Flückiger uf dr Websyte vom Inschtitut für Sproochwüsseschaft und Komunikazioon vo dr Uni Nöieburg

## Fuessnote
L’Ami du Patois

**L’Ami du Patois** isch es Schwiizer Heft, wo für die wälsche Mundarte luegt. Uf Düütsch häisst dä Titel «Dr Mundart-Fründ».

Es chunt sit anne 1973 use, wo’s dr Fryburger Jean Brodard (1017–2006) s eerschte Mol gmacht het zum öppis für die tradizionelli Sproochkultur vom *[[Patois]]* z tue. I dr Zytschrift chöme Sache vo de wälsche Mundartveräin; kantonali Gselschafte vo de *Patoisants* git’s z Fryburg, im Waadtland, im Wallis und im Kanton Jura. S Heft het dr Undertitel *Revue des Patoisants de Suisse romande* – oder lenger au: *Revue de la Fédération romande et interrégionale des patoisants.* Dr Name vo deren überregionaale Tachorganisazioon isch abkürzt *[[Fédération romande et interrégionale des patoisants|FRIP]].* Dr Romanischt Ernest Schüle het sen anne 1954 als *Conseil des patoisants* gründet, 1960 het men ere *Fédération romande des patoisants* gseit, und sit 1991 het si dr aktuell Name. 

All Joor git’s drüü Usgabe, eini im April, eini im Septämber und eini im Dezämber. Sit em Joor 2006 isch d Redakzioon im Wallis dihei, im Doorff Savièse, und s Gält zum d Heft mache chunt von ere privaate Stiftig, dr *Fondation Bretz-Héritier* vo Savièse. Vo de Gründer vo dere Stiftig, dr Anne-Gabrielle und em Nicola Bretz-Héritier isch s Wörterbuech vom Patois vo dären Oortschaft.

Im Heft cha me Mundarttegscht, Sache vo Persoone und über Ereignis us dr Patois-Szeene und au Artikel vo Sproochwüssechaftler lääse, öppe vo de Lüüt vom Mundartwörterbuech *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]*. Vo Zyt zu Zyt macht d Redakzioon spezielli Theemeheft, so wie anne 2011 über d Mundartliteratur oder 2014 über d Bedüütig vo de *Patois* i dr hütige Zyt und 2018 über d *Patois*-Kultur im Internet. D Artikel sind i de Mundarte vom Frankoprovänzaalisch oder uf Französisch, täils au parallel mit dr Übersetzig i dr andere Sprooch.

Bi dr Redakzioon vom Heft mache mit:
* Gisèle Pannatier, Dialäktoloogin, vo Evolena
* André Lagger, *Patoisant* vo Ollon
* Anne-Gabrielle Bretz-Héritier, vo Savièse
* Janine Barmaz-Chevrier, Dialäktoloogin, vo Mission im Eifischtal
* Michel Crépin, vo Troistorrents

## Weblink
* L'ami du patois: revue des patoisants de Suisse Romande uf patois.ch
* L’Ami du Patois uf dr Websyte vo dr Fondation Bretz-Héritier

## Fuessnoote
Radiô Arpitania

S **Radiô Arpitania** isch e Radiostazioon z Prilly i dr Wälschschwiiz.

Das Web-Radio sändet es Programm uf Frankoprovänzaalisch. Syni Sändige chamen über s Internet lose.

Dr Sänder isch anne 2007 z Savoje vo dr Kulturgselschaft *[[Aliance culturèla arpitanna]]* gründet woorde zum dere Minderhäitesprooch wider uufzhälfe. Sid 2012 isch er i dr Schwiiz. Er bringt Bytreeg i de verschidene Mundarte vom Frankoprovänzaalische; die Sprooch häisst nöier au *Arpitanisch* und d *Arpitania* isch d Wält oder s Piet vo dere Sprooch. Frankoprovänzaalisch tuet me tradizionell i dr Wälschschwiiz, z Frankrych und im Augschttal rede. D Redakzioon samlet Bytreeg vo Lüüt, wo Patois rede; es sind Lieder, vorgläseni Tegscht, Interviwe, Podcasts und Reportasche.

Öppis änlichs macht s *Radio Fribourg* im Kanton Fryburg.

## Literatur
* J. Kasstan: *New Speakers and Language Revitalisation: Arpitan and Community.*In: French Language Policies and the Revitalisation of Regional Languages in the 21st Century.''  Leicester,  Belfast 2018.

## Weblink
* d Websyte vom Radiô Arpitania
Tresl Gruber

D **Tresl Gruber**, wo am 4. Juli 1897 z Sankt Ulrich im Grödnertal uf d Wält choo und am 13. Jänner 1978 z Brixe gstoorben isch, isch e Südtiroler Künschtlerin, Leererin, Sproochforscherin und ladynischi Autoorin gsi.

## s Lääbe
Si isch d Dochter vom Bildhauer Stanis Gruber (1867–1931) und vo dr Theres Demetz gsi. Si isch uf d Kunschtschuel z Sankt Ulrich, und dänn het si z Bologna, z Floränz un z Venedig d Kunscht studiert. Si isch Kunschtprofässoorin z Sankt Ulrich, z Meran und z Bozen gsi. 1970 het si e Schuel für Kunscht z Belém gründet. Iiri Kunschtwäärch cha men im Ladynische Museum z Gröden go aluege. Vo dr Trest Gruber sind au Zäichnige für es paar Bilderbüecher.

Anne 1946 het si mit em Dichter Max Tosi d Kulturgselschaft *Union di Ladins de Gherdëina* z Gröden uf d Bäi gstelt, wo e Tachorganisazioon vo de Lüüt, wo Ladynisch reden, isch.

D Gruber het die eerschte Schuelbüecher uf Ladinisch und e Grammatik, *Mi fibla*, vo dr Gröödner Sprooch gschribe. Es git von ere es paar Schrifte uf Ladynisch und au zwöi- und drüüsproochigi.

Im Doorff Sankt Christina in Gröde het me dr lokale Biblioteek nach dr Künschtlerin dr Name *Bibliothek Tresl Gruber* ggää.

## Wäärch
* *La dlieja da Sacun. La chiesa di S. Giacomo. Dedicheda a S. Iacun y ududa dal pont di vista storich artistich,* 1957
* *Die Kirche von St. Jakob, gewidmet dem Hl. Jakob und von historisch künstlerischen Gesichtspunkte betrachtet*. Union di Ladins, Sankt Ulrich 1957. Usem Ladynischen is Tüütschen überträit vom Franz Pugger.
* *Ciüf ladins. Liber da lì pur la secunda y terza class.* Schuelbuech (au *Ciofes Ladins*)
* *Lisa.* Ladynischi Verzellig im *Calënder de Gherdëina 1965,* Sankt Ulrich 1964.
* *N pensier al di.* Bozen 1966.
* *Mi fibla.* Ladynischi Grammatik. Brixen o.&nbsp;J.
* zäme mit em Ferruccio Minach: *La Rujneda de Gherdëina*. 1972
* Zäichnige füre *Calënder de Gherdëina 1979* S. 5–27.

## Literatur
* Gisela Moroder: *Prof. Tresl Gruber.* In: Calënder de Gherdëina. Union di Ladins de Gherdëina, St. Ulrich in Gröden 1979. S. 32.
* Chiocchetti Nadia: *Nosta Jent. Persones y personalités dla Ladinia. Union Generela di Ladins dles Dolomites.* o.&nbsp;J.

## Weblink

## Fuessnoote
Iwar Werlen

Dr **Iwar Werlen** (* 21. Februar 1947 z Brig) isch e Schwiizer Sproochforscher.

## s Lääbe
Der Dütschwalliser Iwar Werlen het z Stans s Gimnasium bsuecht und drufabe z Bäärn Theology, Filosofy und Sproochwüssechaft studiert. 1975 het er im Fach Germanistische Linguischtik un dr Dialäktology dokteriert.

Zeerscht isch er a dr Uni Bäärn Assischtänt und a dr Uni Lausanne Assischtänzprofässer gsi. Noch dr Habilitazioon anne 1981 isch er z Bäärn Privatdozänt für Algmäini Sproochwüsseschaft und 1984 Leerbeufträiten a dr Uni Gämf gsi.

1988 isch dr Werlen usserordentliche Profässer und 1992 ordentliche Profässer vo dr Uni Bäärn woorde. Er het au a dr Uni Mannheim gleert. Syni Forschig het er hauptsächlich uf d Gebiet Dialäktology, Meersproochikäit und Namekund uusgrichtet. Sit 2012 isch er emeritiert.

Füre Kanton Wallis macht dr Iwar Werlen im Kuratorium für s Oberwalliser Orts- und Fluernamebuech mit.

## Wäärch in ere chlynen Uswaal
* *Probleme der schweizerischen Dialektologie.* Fribourg 1985.
* zäme mit dr Ricarda Liver und em Peter Wunderli (Hrsg): *Sprachtheorie und Theorie der Sprachwissenschaft. Geschichte und Perspektiven. Festschrift für [[Rudolf Engler]] zum 60. Geburtstag.* Tübingen 1990.
* *Ritual und Sprache. Zum Verhältnis von Sprechen und Handeln in Ritualen. * Tübingen 1984
* *Schweizer Soziolinguistik. Soziolinguistik in der Schweiz.* Neuenburg 1993.
* *Verbale Kommunikation in der Stadt.* 1995.
* mit em Peter Wunderli und em Matthias Grünert (Hrsg.): *Italica – Raetica – Gallica. Studia linguarum litterarum artiumque in honorem [[Ricarda Liver]].* Tübingen und Basel 2001.
* *Projekt Üsserschwyz. Dialektanpassung und Dialektloyalität von Oberwalliser Migranten.* Bern 2002.
* *Die Grundwörter der Oberwalliser Gipfelnamen.*  In: Brigitte Huber (u.&nbsp;a.): *Chomolangma, Demawend und Kasbek. Festschrift für Roland Bielmeier zu seinem 65. Geburtstag.* Halle (Saale) 2008.
* mit em Lukas Rosenberger und em Jachin Baumgartner: *Sprachkompetenzen der erwachsenen Bevölkerung in der Schweiz.* 2011.
* *Zur Geschichte der Oberwalliser Orts- und Flurnamenkunde.* In: Vallesia, 2012, Syte 269–291.

## Literatur
* Andrea Ender, Adrian Leemann, Bernhard Wälchli (Hrsg.): *Methods in Contemporary Linguistics. Festschrift zum 65. Geburtstag von Prof. Dr. Iwar Werlen.* Berlin 2012, ISBN 978-3-11-028466-9

## Weblink
* Iwar Werlen uf isw.unibe.ch
Rudolf Engler

Dr **Rudolf Engler**  (* 25. Oktober 1930 z Tüüffe; † 5. Septämber 2003) isch e Schwiizer Romanischt gsi.

## s Lääbe
Dr Engler het z Sanggalle s Gimnasium bsuecht und a dr Uni Bäärn Iteliänisch und Französisch studiert. 1958 het er s Diploom für Gimnasialleerer übercho und 1963 bim Siegfried Heinimann (1917–1996) mit der Arbet *Théorie et critique d'un principe saussurien. L'arbitraire du signe* s Dokterexaame gmacht. Do drmit het er scho s zäntraale Theema für sys Schaffe gfunde: d Gschicht vo dr strukturelle Linguischtik sid em Ferdinand de Saussure.

Dr Rudolf Engler isch bim Profässer Heinimann Assischtänt am romanischen Inschtitut vo dr Uni Bäärn gsi und het sich anne 1971 habilitert. Vo 1973 bis 1995 isch er Profässer für Romanischi Filology und Algemäini Sproochwüsseschaft z Bäärn gsi, grad öppe zur glyche Zyt wie d Romanischtin Ricarda Liver. Iim sys Forsche het dr Sproochtheory, dr Gschicht vo dr Sproochwüsseschaft un dr Dialäktology ggulte.

Dr Engler het bi dr Schwiizerische Gselschaft für Sproochwüsseschaft und bim Collegium Romanicum mitgmacht und au bim *Cercle Ferdinand de Saussure,* won er drvo dr Presidänt gsi isch.

## Wäärch
* *Théorie et critique d'un principe saussurien. L'arbitraire du signe.* In: *Cahiers Ferdinand de Saussure,* 19, 1962, S. 5–66.
* *Studien zu Lionardo Salviatis Avvertimenti della lingua sopra'l Decamerone 1584/86.* 1971.
* *Historiography of Linguistics.* Den Haag 1975.
* *Zum Sprachbegriff der Berner Philologen.* In: Hochschulgeschichte Berns 1528–1984. Bern 1984, S. 299–317.
* Nöiusgaab vom Ferdinand de Saussure sym *Cours de linguistique générale.* Wiesbaden 1967–1972.
* *Lexique de la terminologie saussurienne.* Utrecht 1968.
* *Saussure und die Romanistik.* Bern 1976 .
* *Bibliographie sausurienne.* In: *Cahiers Ferdinand de Saussure.* 30, 1976, S. 99–138; 31, 1977, S. 279–306; 33, 1979, S. 80–145; 40, 1986, S. 131–200; 43, 1989, S. 149–275.
* zäme mit dr Ricarda Liver: *Siegfried Heinimann, Romanische Literatur- und Fachsprachen in Mittelalter und Renaissance. Beiträge zur Frühgeschichte des Provenzalischen, Französischen, Italalienischen und Rätoromanischen.* Wiesbaden 1987.
* zäme mit em René Amacker: *Présence de Saussure. Actes du colloque international de Genève (21 – 23 mars 1988).* Genf 1990.
* zäme mit em Simon Bouquet: *Ferdinand de Saussure. Ecrits de linguistique générale.* Paris 2002.

## Literatur
* Ricarda Liver, Iwar Werlen, Peter Wunderli (Hrsg.): *Sprachtheorie und Theorie der Sprachwissenschaft. Geschichte und Perspektiven. Festschrift für Rudolf Engler zum 60. Geburtstag.* Tübingen 1990.
* *For Rudolf Engler, Saussure scholar extraordinaire on the occasion of his 70th birthday on 25 October 2000,* in: *Historiographia linguistica* 27, 2/3, S. 198–460.
* Ricarda Liver: *Rudolf Engler (1930–2003).* In Vox Romanica,62, 2003, S. 356–361.
* Christian Puech: *Nécrologie. Rudolf Engler.* In: *Histoire Épistémologie Langage* 25, 2, 2003, S. 3–4.
* Wilfried Kürschner: *Linguisten-Handbuch.* Tübingen 1994, S. 204–205.
Harderbahn

D **Harderbaan** (HB) isch e Standsailbaan im Bäärner Ooberland in dr Schwyz un fiert vu Inderlache uf dr Harder Kulm. D Baan isch anne 1908 ufgmacht woore.

D Strecki fangt z Inderlache, in dr Neechi vum Baanhoof Inderlache Oscht, uf  aa. Uugweendli isch bi dr Harderbaan, ass d Strecki fascht halbchraisfeermig am Bäärg gfiert isch un nit wie bi Standsailbaane gängig graad. Mit ere maximaale Styygig vu 64 % iberwindet si bi re Glaislengi vu 1447 m en Heechenunterschiid vu 755 m bis zur  gläägene Bäärgstazioon.

D Faart bruucht 8 Minute, d Strecki goot au dur e Tunäll.

D Harderbaan faart nume im Summer. Derwyylscht d Daalstazioon in dr Gmai Inderlache lyt, isch d Bäärgstazioon uf e Baan vu dr Stadt Unterseen. Si isch dodermit dr ainzig Baanhoof vu Unterseen.

## Literatur
* Wolfgang Finke: *Die Fahrzeuge der Jungfraubahnen 2*. Ein Buch auf DVD, Verlag tram-tv, Köln 2010, ISBN 978-3-9813669-3-8

## Weblink

* d Websyte vu dr Harderbaan uf jungfrau.ch
* d Harderbaan uf interlaken.ch
Björn Höcke

Dr **Björn Höcke** (* 1. April 1972 z Lünen) isch e dytsche Bolitiker (AfD). Är isch ain vu zwai Sprächer vu dr AfD Thüringen un syt dr Landdaagswaal 2014 Frakzioonsvorsitzer vu d AfD im Thüringer Landdaag. Dr Höcke isch as Gimnasiaalleerer z Hesse verbeamtet un syter anne 2014 wäg syren Aarbet as Landdaagsabgoordnete beurlaubt. Bi dr Landaagswaal 2019, wun er wider as Spitzekandidaat vu dr AfD aadrätten isch, isch d AfD unter syre Fierig zwootsteerkschti Chraft woore.

Mit dr „Erfurter Resolution“ (Meerz 2015) het dr Höcke di räächtsradikaal AfD-Streemig *Der Flügel* mitgrindet. Im Spootjoor 2015 het er d *Erfurter Demonschtrazioone* organisiert. Är verdritt Konzäpt vu dr Neie Räächte un strääbt e Bindnis vu räächtsnazionalistische Gruppe zur ethnische Homogenisierig vu Dytschland un vu Europa aa. Dr AfD-Bundesvorstand het e Amtsentheebigsverfaare geg iin im Juli 2015 zrugzooge un e Barteiuusschlussverfaare im Juni 2018 yygstellt.

Sozialwisseschaftler, Hischtoriker un s Bundesamt fir Verfassigsschutz (BfV) stelle in dr Posizioone vum Höcke Räächtsextremismus bzw. Faschismus, Rassismus, Gschiichtsrevisionismus, dailwyys Antisemitismus un Ibernaam vu Sprooch un Idee vum Nazionaalsozialismus fescht.

## Publikazioone
* Sebastian Hennig (Hrsg.): *Nie zweimal in denselben Fluß: Björn Höcke im Gespräch mit Sebastian Hennig.* Mit einem Vorwort von Frank Böckelmann. 2. verbesserte Auflage, Manuscriptum, Berlin 2018, ISBN 978-3-944872-72-8.

## Literatur
* Alexander Häusler, Rainer Roeser: ''„Erfurt ist schön deutsch – und schön deutsch soll Erfurt bleiben!“ Das politische Erscheinungsbild der Partei „Alternative für Deutschland“ (AfD) in Thüringen.'' Friedrich-Ebert-Stiftung, Landesbüro Thüringen, Erfurt 2015, ISBN 978-3-95861-322-5, S. 23–30 (PDF).
* Andreas Kemper: ''„… die neurotische Phase überwinden, in der wir uns seit siebzig Jahren befinden“. Die Differenz von Konservativismus und Faschismus am Beispiel der „historischen Mission“ Björn Höckes (AfD).'' Rosa-Luxemburg-Stiftung Thüringen, Jena 2016 (PDF)
* Jürgen P. Lang: ''Biographisches Porträt: Björn Höcke.'' In: Jahrbuch Extremismus & Demokratie 30, Baden-Baden 2018, ISBN 978-3-8487-5542-4.
* Jobst Paul: *Der Niedergang – der Umsturz – das Nichts. Rassistische Demagogie und suizidale Perspektive in Björn Höckes Schnellrodaer IfS-Rede.* In: Helmut Kellershohn, Wolfgang Kastrup (Hrsg.): *Kulturkampf von rechts. AfD, Pegida und die Neue Rechte.* Unrast, Münster 2016, ISBN 978-3-89771-767-1, S. 122–146.

## Weblink

*
Conteur vaudois

Dr **Conteur vaudois** isch e wälschi Zytschrift us dr Schwiiz. Uf Tüütsch häisst dää Titel öppe «Wadtländer Gschichteverzeller».

Es isch d Zytschrift vo dr Wadtländer Mundartgselschaft *Association vaudoise des amis du patois* gsi.

Anne 1862 het se dr Waadtländer Louis Monnet (1831–1901) zäme mit em Henri Renou gründet. Es isch es Heft, wo all Wuchen äinisch use chunt, und es het drin Gschichten us em Wadtland, anderi Verzellige, Sache wo im Patois gschribe sind, Bytreeg zu Nöjikäite i dr Wirtschaft, Tegscht vo Wadtländer Dichter und Nöjikäite us dr ganze Wält. Für d Patois-Tegscht het psundersch dr Wadtländer Mundartdichter Louis Favrat (1827–1893) glueget, wo syni Sache vor allem im *Conteur* publiziert het.

Wo dr Monnet im Joor 1901 gstorben isch, hän dr Journalischt Julien Monnet, em Louis Monnet sy Soon, und em Louis Favrat si Soon Victor Favrat mit dr Redakzioon wytergmacht bis anne 1934. Zum iine z hälfe isch dr Veräin *Société des amis du Conteur* uf d Bäi gstellt woorde.

Die Heft sind e gueti Kwelle für d Wälschschwiizer Mundarte. Me het se au bi dr Redakzioon vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]] chönne bruuche.

Mee weder zää Joor isch dr *Conteur vaudois* de nümmen usecho.  Anne 1947 isch tank em Jean Bron und em Robert Molles dr Faade wider ufgnoo woorde mit dr nöie Sery *Le nouveau Conteur vaudois*. Spöter het d Zytschrift dr Naame *Nouveau Conteur vaudois et romand* übercho. Sit 1956 häisst er *Conteur romand, revue pour le maintien des patois et des traditions*. Nach em 1964i goot d Räie nume no unregelmässig wyter.

Dr Journalischt und Gschichtschryber Jean-Pierre Chuard (1928–1992) vo [[Lausanne]] het vom *Conteur* sinere Gschicht gschribe.

== Literatur ==
* Jean-Pierre Chuard: *Un journal unique en son genre. “Le conteur vaudois“.*
* Jean-Pierre Chuard: *Des journaux et des hommes. Aspects de l'histoire et de l'évolution de la presse en Suisse romande.'' Yens s.&nbsp;Morges 1993.
* 

## Fuessnoote
Diccionari de la llengua catalana

S **Diccionari de la llengua catalana**, abkürzt DIEC, isch s Wörterbuech vom Katalanisch. S Wäärch isch eisproochig, es erkläärt also d Wörter i dr glyche Sprooch.

Es isch es Projäkt vom Inschtitut für katalanischi Forschig, em *Institut d’Estudis Catalans* *IEC* z Barcelona, und me luegt s als s Standardwörterbuech vo dere Sprooch vo Kataloonie, däm Land im nordöschtliche Spanien a. Mit däm Wäärch het men en äinhäitlichi Schriftsprooch für s Katalanisch ygfüert.

Es isch dr Filoloog Pompeu Fabra i Poch (1868–1948) gsi, wo drmit für die lexikografischi Abtäilig vom IEC im Joor 1928 agfange het. Dr Schwiizer Romanischt Louis Gauchat isch au Mitgliid vom IEC woorde und het em Pompeu Fabra i Poch mit sinere Erfaarig mit em Wälschschwiizer Mundartwörtebuech *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]* ghulfe. Vier Joor spööter isch die eerscht Fassig vom Wörterbuech mit em Titel *Diccionari General de la Llengua Catalana (DGLC),* katalanisch für «Allgemeines Wörterbuch der katalanischen Sprache», usecho.

Sit 1954 het me s DGLC als offiziells katalanischs Wörterbuech chönne bruuche. I de 1980er Joore isch bi de Schriftsteller d Idee ufchoo, s Lexikon sött nöi gmacht wärde und die ganzi modärni Sprooch zäige. 1995 isch s komplet nöi bearbeitete Wörteerbuech s erschte Mol und anne 2007 die zwöite Usgab drvo, s *DIEC2,* usecho. Me cha drin vo mee weder 130'000 Wörter vo dr aktuelle Sprooch, au vo nöie technische Wörter, öppis lääse.
Zweitsprache

E **Zwöitsprooch** – uf Änglisch redt me vo dr *second language acquisition* – isch d Sprooch, wo öpper näbe synere Muettersprooch au no guet cha.

Wenn öpper als hüffigi oder vilech sogar dominierendi Umgangssprooch döört won er läbt spööter als d Muettersprooch nonen anderi Sprooch muess leere, so säit me dere *Zwöitsprooch*. I vilne Fäll isch das bi Lüüt, wo in en andere Sproochruum chöme, so, und de au wenn öpper vo Huus us i dr Kultur von ere Minderhäitesprooch läbt und e nazionali Standardsprooch oder öppis äänlichs muess chönne. Und grad bi meersproochige Länder oder Regioone wie öppen em Bündnerland und em Südtirol bruuche vil Lüüt e Zwöitsprooch.

Die zwöiti Sprooch isch eini, wo me guet gleert het und wenn s nötig isch au probleemlos cha reden und lääse. Me underscheidet se vo de *[[Fremdsprache|Frömdsprooche]]*.

## Literatur
* Gabriele Kniffka: *Deutsch als Zweitsprache – Lehren und lernen*. Schöningh UTB, Paderborn 2007, ISBN 978-3-8252-2891-0
* Susanne Rieckborn: *Erst- und Zweitspracherwerb im Vergleich* – eine Studie zum Erwerb von Tempus und Aspekt im Deutschen und Französischen (Diss.). Kovac-Verlag, Hamburg 2007, ISBN 3-8300-2905-5.
Louise Odin

D **Louise Odin-Pilliod**, wo am 14. März 1836 z Tercier i dr Wadtländer Gmäind Blonay uf d Wält cho und am 19. Jänner 1909 au döört gstoorben isch, isch e Schwiizer Leererin und Mundartforscherin gsi.

Si isch d Dochter vom Jean François Pilliod und vo dr Marie Antoinette geb. Bonjour gsi. Si het dr André-Martin Odin, e Dütschen us em Kurland, ghürootet, wo si e Zyt lang als Leererin z Düütschland und z Russland gsi isch. Wo iire Maa früe gstorben isch, isch si anne 1868 mit de beede Chinder zrugg in iiri Heimet i dr *Riviera* oben am Gämfersee. Iire jünger Soon, dr Auguste Odin, Mathematiker z Lausanne, isch anne 1890 bim ene Unglück ufem Bäärg *Rochers de Naye* gstorbe, und iire elter, dr Filoloog Alfred Odin, 1896 an ere Chranket.

D Odin-Pilliod het sech wyters s Lääbe lang mit dr lokale Mundart vo Blonay beschäftiget. Si het es halbs Joorhundert lang d Wörter und Gschichte vo dämm frankoprovänzalische Patois ufgschribe. Iires grosse Glossaar het zletscht öppe zwölftuusig Nummere gha, und drzue no öppe füüfhunderet Sprüüch und Redewändige, und me findet drin au Gschichtli, Sache vom lokalen Alltagslääbe, Chindersprüüch, Verzellige vo den alte Brüüch und Spuure vom alten Aberglaube. I dr Sproochwält vo däm Winzerdoorff oben a Vevey und am Fuess vo de Wadtländer Voralpe chunt au öppis vo dr Terminology vo dr Arbet im Räbbäärg und am Bäärg *Les Pléiades* vor.

Wo änts 19. Joorhundert dr Romanischt Louis Gauchat mit anderne zämen am Plaane vom Grossprojäkt vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]* gsi isch, het men au vo dr flyssige Sproochsammlerin im Gämferseedoorff unde ghöört. Dr Gämfer Profässer Ernest Muret isch ere bi dr riisigen Arbet zää Joor lang go hälffe bi de sproochliche Froogen und der foneetische Schrybwys vom Patois. Und dr Odin iiri gsamlete Beleeg sind für s *Glossaire* psunders wärtvoll gsi, wil i däm Täil vo dr Romandie dr Dialäkt als läbigi Sprooch grad scho am Vrschwinde gsi isch.

D Louise Odin het sälber nümmen erläpt, wie iires Wörterbuech vo Blonay anne 1910 im Truk usechoo isch. Das Wäärch het d *Georges Bridel et Cie* z Lausanne mit Hilf vo dr Äiggnosseschaft und dr Filologische Kommission vom *Glossaire* useprocht, und es het 715 Syte. Dr *Glossaire*-Redakter Ernest Tappolet säit, dr Odin iires Wörterbuech sig eis vo de beschte Wäärch vo deren Aart über en lokali Mundart, z vrglyche nume no öppe mit em Jurassier François Fridelance sym *Glossaire de Charmoille*.

Iire äint Soon, dr Romanischt Alfred Odin (1862–1896), het syni Arbet au uf d Wadtländer Mundarten usgrichtet. Er het anne 1886 s Buech *Phonologie des patois du canton de Vaud* gschribe.

## Wäärch
* *Glossaire du patois de Blonay.* Lausanne 1910. Mit eme Vorwort vom Ernest Muret.

## Literatur
* 
* *Le Patois de Blonay.* In: Conteur vaudois, 49, 1911, s.
Rapport Grégoire

Dr ***Rapport Grégoire*** isch e sproochpolitische Pricht vo anne 1794 a französisch Nazionalkonvänt.

Es isch es Schrybe vom *Abbé Grégoire,* wo äigentlich Henri Grégoire ghäisse und vo 1750 bis 1831 gläbt het. Dr Grégoire isch e wichtige Maa vo dr kulturelle Modärnisierig vom revoluzionierte Frankrych gsi. Er isch e vilsytig bildete Intellektuelle und e Filantroop gsi, und er het sich öppen au für Demokraty vo dr Schwiiz inträssiert. Das Dokumänt, wo s jetz do drum goot, isch am 4. Juni 1794 em Nazionalkonvänt vorgläit worde. Es verzellt, was dr Grégoire vom Zuestand vo de Sproochen im Land usegfunde het und was syner Mäinig noo jetz z tue sig.

Um was es ggangen isch, gseet men am ganze Titel; dä häisst **Rapport sur la nécessité et les moyens d’anéantir les patois et d’universaliser l’usage de la langue française**.

Dr Abbé Grégoire isch nach dr französische Revoluzioon dr Mäinig gsi, die standardisierti französischi Sprooch i dr Aart vo dr Langue d’oïl, so wie me se z Paris schwätzt, sig im ganze modärne Frankrych als äinzegi offizielli Umgangssprooch durezsetze. Es sig doch d Sprooch vo dr Revoluzioon und vo dr modärne Fräihäit. Alli andere regionaale oder soziale Sproochforme, d Minderhäitesproochen und Dialäkt – me het ne abschetzig Patois gsäit – sige für d Zuekumft vom Land schädlech und müesste unbedingt «vernichtet» wärde.

Zum syni Ygaab an Nazionalkonvänt z begründe, het dr Grégoire sit em joor 1790 e reglrächti soziolinguistischi Umfroog gmacht über d Sproochverhältnis i de französische Departemänt. Was bi dere politisch, nid sproochwüsseschaftlich konzipierten *Enquête* usecho isch, isch für d Zäntralischte z Paris schyter gsi. Numen öppen äine vo füüf Franzoose chönni s guete Französisch richtig, stoot im Pricht. Me het gmerkt, Frankrych het öppe dryssg verschideni grossi Sproochvariante und eerscht no vil vrschideni Spezialsprooche bi gwüssne Bevölkerigsgruppe; d Sproochforscher säge dämm hüt *Sozioläkt*.

Dr Abbé Grégoire het syni Idee so formuliert: «On peut uniformer le langage d’une grande nation… Cette entreprise qui ne fut pleinement exécutée chez aucun peuple, est digne du peuple français, qui centralise toutes les branches de l’organisation sociale et qui doit être jaloux de consacrer au plus tôt, dans une République une et indivisible, l’usage unique et invariable de la langue de la liberté.»

Und vo dr würkliche Sproochelandschaft säit er: «Ainsi, la France en est encore, pour le langage, à la Tour de Babel, tandis que, pour la liberté, [elle est] à l’avant-garde des nations.»

## Lueg au
* Sprooche z Frankrych

## Literatur
* Michel de Certeau, Dominique Julia, Jacques Revel: *Une politique de la langue. La Révolution française et les patois, l’enquête Grégoire.* Paris 1975. ISBN 2-07-029323-8
* Michèle Perret: *La langue de la liberté, éloge de l’abbé Grégoire.* In: *Du côté des langues romanes, mélanges en l’honneur de Juhani Härmä.* Helsinki 2009, S. 221–232.
Gisela Biedermann

D **Gisela Biedermann** (* 5. April 1948 z Alzey as *Gisela Jung*) isch e dytsch-liachtaschtaanischi Bolitikeri (VU) un isch vu 2009 bis 2013 Abgoordneti liachtaschtaanische Landdaag gsii. Si isch Fachäärzti fir Inneri Medizin.

## Lääbe
D Biedermann isch Doochter vum Gimnasialleerer Fritz Jung un syre Frau Erna Elisabeth, geb. Krebs. Si isch zäme mit der Brieder z Alzey, ere Chraisstadt z Rhyyhesse ufgwachse. Iri Familie isch arg engaschiert gsii in dr Chilche.

Vu 1958 bis 1966 isch si z Alzey uf s Gimnasium gange. Noch em Abitur het si vu 1967 bis 1972 an dr Universiteete Mainz un Fryburg Medizin studiert. Anne 1973 het si dr Dr. med. gmacht un syter 1983 isch si Fachärzti fir Inneri Medizin.

As Ärzti het si ire speetere Mann chännegleert, dr Theoloog Richard Biedermann (1948–1995), wu vu aus Muura gstammt isch, chännegleert, Am 31. Meerz 1978 hän si ghyroote, si isch dodermit au Buurgeri vu Liachtaschtaa woore (vu Schellabärg, syt 2009 vu Vaduz). Si hän zäme drei Chinder, e Doochter un zwee Siin.

Aafangs hän si zäme z Bensheim an dr hessische Bärgstrooß gwoont, anne 1981 sin si uf Liachtaschtaa zooge. Im Joor 1983 het si d Konzession as Ärzti z Liachtaschtaa iberchuu un 1989 het si z Vaduz ire aige Praxis ufgmacht. Vu 1986 bis 2007 isch si Laiteri vu dr Schwangerschaftsberootigsstell (SBS) z Vaduz gsii.

Vu 1983 bis 1989 isch d Biedermann Vorstandsmitgliid vu dr Familiehilf Vaduz gsii un vu 1983 bis 1995 Mitgliid vum Bfarreiroot Vaduz (1987 bis 1995 as Bresidänti). 1991 bis 2007 isch si Stiftigsreeti vu dr Berootigsstell fir Eltere, Chinder un Juugedligi z Vaduz, 1996 bis 2009 vu dr Liachtaschtaanische Alters- un Chrankehilf (LAK) un 2001 bis 2009 vum Kriseninterventionsteam (KIT) gsii. 2000 bis 2008 isch si Bresdänti vu dr Stiftig Liachtaschtaanischi Musikschuel gsii un syt 2008 vum Verain «Freundeskreis Musikschule», 2013 bis 2016 isch si au Bresidänti vu dr Maturakommission vum Liachtaschtaanische Gimnasium gsii. Syter anne 1996 isch si derzue Vorstandsmitgliid vum Verain „Pastorales Forum zur Förderung der Kirchen in Ost(Mittel)Europa, Wien“. 

Bi dr Landdaagswaal 2009 isch si fir di Vaterländisch Union in Landdaag vuj Fiirschteduum Liachtaschtaa gweelt woore. Zue dr Landdaagswaal 2013 isch si nimi aadrätte.

## Weblink
* 
* d Giesela Biedermann uf dr Websyte vum Landdaag