Talpass (Engtal)

È **Dalèngi**, au **Èngpass** oder *Dalpass*, bezeichnèt è Èngschtell im Glände, wo bsunderi Maßnaamè bi dè Vokeerserschlièßung erforderè duèt un isch kei geographisch definyrti Gländeform. Dalèngènè sin entwedder asè èng, dass nu èn Fluss odder èn See im Berych vom Dalboddè durrègenn, odder s sin historisch gsää anderi nit passyrbari Topographiè vorhandè, welli è Umgehig erforderè duèn, wie zum Byschpill e Sumpfgebièt im Dalgrund. Wäg un Strõßè wörred denn entwedder i dè Dalrand, uff Dämm odder in eini vo dè Dalflankè übber m Dalgrund volait, odder mò umgòt diè Èngschtell übber èn Bärgpass i dè Nôchi (denn heißed Dalungabschnitt un Bärgpass oft glych). I dè Neuzit wörred Trassè zuènemmend in Dunnèl durch Bärgflankè un -ruggè aglait.

Historisch isch dè Warètransport bi Vofüègbarkeit vo Seè un Flüss – wo immer möglich – uff èm Wasser un kaum je uff Wäg un Strõßè durrègfüürt worrè; au bi Flüss in beidi Richtigè, solange sell machbar gsi isch. Somit sin gwissi Dalèngènè wènnigschtens in ei Richtig z umgò; gflößtes Holz isch zum Byschpill uff èm Alpèrhy vo Richenau bis Rhynegg mit Warè beladè worrè, nõchdem dè Rhy sit 1291 als freii Reichsschtrõß goltè hèt (Analogy zur Freiè Rychsschtadt).

In Ortsnämmè findet sich au dè glychbedütendi Begriff *[[Klause (Engpass)|Klausè]]*.

## Bekannti Dalèngènè

: (Sortiert noch em Alphabet)

* *[[Aareschlucht]]* zwischè Meiringè un Innertkirchè als Zuègang zum Suschtepass un Grimselpass (Kanton Bärn, Schwiz), rund 80 Meter übber m Fluss
* *[[Hirschensprung|Hirschesprung]]*, en schluchtartige Stroosseabschnitt im Sanggaller Rhintl
* *[[Hirschsprung (Schwarzwald)|Hirschschprung]]* im Höllèdal, èn früèner nu 9 Meter breitè Dalpass, wo für d B 31 vobreiterèt worrè isch, mit dè Hirsch-Statuè obberhalb devò
* *[[Eisack]]dal* (historisch) zwischè Bozè (232&nbsp;m) un Kollmaa/Waidbrugg (Sûdtyrol): zwischè Römerzit (Via Raetia) un 14. Johrhundert (Bau vom Kunterswäg) unpassyrbar, Wägfüürig übber dè Rittè (über 1000&nbsp;m)
* *[[Finstermünzpass|Fyschtermünzpass]]* im Inndal zwischè Nauders un Landegg (Bundesland Tyrol, Öschterrych)
* Umgeeig vo dè Sturzmassè vom *[[Flimser Bergsturz|Flimser Bärgschturz]]* uff dè Hauptstrõß&nbsp;19 zwischè Reichènau (599&nbsp;m) un Ilanz (698&nbsp;m) via Flims (Kanton Graubündè, Schwiz), mit Kulmination uff 1108 Meter, mee als 400 Meter übber m Vorderrhy un dè Rhyschlucht – Byschpill für ein Dalpass, wo per Bergpass umgangè wörd
* *[[Kerenzerberg|Kerenzerbärg]]* am Waalèsee zwischè Mollis un Müllihorn (Kanton Glarus, Schwiz), 324 Meter übber m See – Byschpill für èn Dalpass an èm See
* *[[Kniepass (Saalach)|Knüèpass]]* a dè Saalach bi Unkè, *[[Kniepass (Lech)|Knüèpass]]* am Lèch z Tyrol – heißed nõch èm markantè Flussknüè vo dè Èngschtell
* *[[Pass Lueg]]*, *[[Salzachöfen|Salzachöfè]]* im Salzachdal sûdlich vo Hallein (Golling a dè Salzach/Werfè, Land Salzburg) – 4&nbsp;Streggèkilometer, Dammbauden, Bundesstrõß un Ysèbaa nèmmed streggèwys s gsamti vorhandeni Ufer y, dè eigentlichi Pass Lueg isch èn chlynè Höger ca.&nbsp;50 Meter übber m Fluss; d Tauèrèautobaan kürzt d S-förmigi Dalèngi in zwei Dunnel ab un übberschpannt s Dal mit Brüggènè.
* *[[Mandlingpass]]* im Ennsdal zwischè Radschtadt un Schladming (Steiermark, Öschterrych)
* *[[Rotenturmpass|Rotèturmpass]]* im Olt-Dal südöschtlich vo Sibiu (Südkarpatè, Rumäniè)
* *[[Scharnitzpass]]* im Isardal zwischè Mittèwald (Bayern, Dütschland) un Seefäld (Bundesland Tyrol, Öschterrych) – kei Übberhöchig vo dè E&nbsp;533, derrè iri Passhöchi uff èm Seefelder Sattel lyt
* *[[Steinpass|Steipass]]* a dè Saalach, dütsch-öschterrychischi Staatsgränz (Chlynes dütsches Egg), wo dè aalte Saumpfad am Ufer wurde früèner mit èm Pass (Passhöchi 100&nbsp;m übber Dalgrund) bi Melleck umgangè worrè isch, hüt git s èn Scheiteldunnel – Dalpass un Passübbergang dräged dè glych Nammè
* *[[Pass Strub]]* Lofer–Waidring (Salzburg/Tyrol) – Èngschtell mit aalter Gränzfeschtè, wo sich d Dalwasserscheidè diräkt im Ort Waidring befindet
* *[[Twenger Talpass|Twenger Dalèngi]]* im Lungauer Taurachdal zwischè Mauterndorf un Obbertauerè (Bundesland Salzburg, Öschterrych)

## Fuessnoote