open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Greyerz (Begriffsklärung)

**Greyerz** isch de Näme vo däne geografische Objekt:
* Greyerz FR (fr. *Gruyères*), e Schtadt im Kanton Friburg, Schwiz
* *Bezirk Greyerz*, au Greyerzbezirk (frz. *District de la Gruyère*), en Bezirk im Kanton Friburg
* Grafschaft Greyerz, e ehmolegi Grafschaft i de Weschtschwiz

Vo **Greyerz** abglaited:
* Greyerzer, en Schwizer Hartchäse

**Von Greyerz** isch de Familiename vo däne Persone:
* Hans von Greyerz (1907–1970), Schwizer Hischtoriker
* Karl von Greyerz (1870–1949), Schwizer reformierte Pfarrer, religiöse Sozialischt und Chilelieddichter
* Kaspar von Greyerz (* 1947), Schwizer Hischtoriker
* Otto von Greyerz (1863–1940), Schwizer Mundartschriftschteller und Professor
* Peter von Greyerz († 1448), Bärner Landvogt im Simmetal
* Walo von Greyerz (Offizier) (1815–1904), Schwizer Förschter und Offizier
* Walo von Greyerz (Politiker) (1898–1976), Schwizer Jurist und Politiker (FDP)
* Wilhelm Aimé Otto von Greyerz (1829–1882), Schwizer Theolog
Schloss Hohenlupfen

S **Schloss Hochelupfe** isch e Schloss z Stüelige im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. In dr hitige Form git s es Schloss syter anne 1624 un s wird hit as Familieresidänz vum Firschtehuus Firschtebärg brucht (nume an dr Wynäächte). Syt 2006 versuecht s s Huus Firschtebärg e Mittelalter-Feschtival uf Schloss Hochelupfe z etabliere.

## Gschicht
Di urspringli Burgaalag Hochelupfe isch dur d Grofe von Lupfen böue loo un anne 1093 s erscht Mol urkundli gnännt wore. Anne 1499 isch d Burg gschlisse un derno wider ufböue wore. In dr Johre 1620–1624 isch d Burg zuen eme Schloss uusböue wore.

Ehmoligi Bsitzer vum Schloss sin au d Herre *von Staufen* gsi, d Herre *von Küssaberg* un d Herre ''von Pappenheim'' (1582-1639). Syt 1639 isch s Schloss im Bsitz vu dr Firschtebärger.

Noch ere lokale Sag soll vum Schloss Hochelupfe dr Dytsch Buurechrieg uusgange syy.

## Aalag

S Schloss lyt uf eme Felsplateau übber m mittlerè Wuètèdal am öschtlichè Rand vum badischè Albgau. Uf däre Ebeni hän wahrschyns scho d Römer e Signalturm stòò ghaa.

S Gebäude isch als großzügig dimensionyrts Hèrrèhuus aaglait. Am nördlichè Ènd vum Hauptdrakt schlièße sich im rächte Winkel e Wehrdurm un e Gsindedrakt aa. Uff dè Dalsitè wärd d Aalaag dur è Weermuurè gschützt, wu südlich bzw. weschtlich durch èn Burggrabbè als Schutzwall abglöst wörd. Im nördöschtlichè Vorhof git s e Ökonomygebäude, woby übber d Hälfti devù durch è Füèrsbrunscht zerschtört worrè isch. Erhaaltè blibbè isch dè Dorbogè, wu hüt diè ainzigi Zuèfaart zum Schloss isch. Stark vofallè isch diè aalt Strõß zum Schloss, wu vu dè befeschtigtè Altschtadt, èm *Stüèlinger Städtle*, wäg gääch aaschtygt un bis zu dè dalsitigè Weermuè un èm Vorhòf füürt.

## Mediègallery

Datei:Schloss Hohenlupfen bei Vollmond.JPG|Schloss Hohèlupfè bi Stüèlingè in èrè Vollmondnacht
File:SchlossHohenlupfen Turmspitze.JPG|D Turmschpitzè vom Schloss Hohèlupfè vom Schlossbärg uus mit èm Hochè Randè im Hintergrund.
File:Schloss BeiVollmond IV.JPG|S Schloss Hohèlupfè in èrè Vollmondnacht im Septèmber 2013.
File:Schlossturm VomInnenhof.JPG|Dè Turm vom Schloss Hohèlupfè vom Innèhoof uus.
File:Schloss TurmTor VomInnenhof.JPG|Dè Turm, de Torbogè un s Hèrrèhuus vom Schloss Hohèlupfè vom Innèhoof uus.
File:Schloss Nordostfront.JPG|D Nordoschtfront vom Schloss Hohèlupfè im Obèdlicht.
File:SchlossHohenlupfen AchteckigerSockel.JPG|Dè achteggigè Turmsockel vom Schloss Hohèlupfè.
File:SchlossHohenlupfen Burgfried.JPG|Dè ehemolige Burgfryd un d Turmbasis vom Schloss Hohèlupfè.
File:SchlossHohenlupfen WelscheKuppel.JPG|Diè welsche Kuppèl vom Schloss Hohèlupfè.
Datei:Stuehlinger Schloss im Obedliècht.JPG|Schloss Hohèlupfè im weichè Obedliècht
Datei:SchlossHohenlupfen VomUmsetzer II.JPG|S Schloss Hohellupfè vom Funkmascht im Schinderwaald uus gsää


## Literadur
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten.* 3. Auflage. Verlag des Südkurier, Konstanz 1987, ISBN 3-87799-040-1.

## Weblingg
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
Burg Hohenlupfen

D **Burg Hauelupfe**, au *Burgräscht Hauelupfe* oder *Lupfe* gnännt (dt. *Burg Hohenlupfen*), isch e Burgruine iber Dale im Landchreis Duttlinge z Bade-Wirttebärg.

## Lag
Dr Burgreäscht vu däre ehmolige Hecheburg lyt uf em Zyygebärg Lupfe, au *Hauelupfe* gnännt. Dr Lupfe isch mit  dr hegscht Bärg vu dr Baaralb (*dr Kenig vu dr Baar*).

## Gschicht
D Burg Hauelupfe, wu anne 1065 s erscht Mol gnännt woren isch, isch d Stammburg vu dr Grofe ''von Lupfen'' gsi, eme mächtige Adelsgschlächt, wu zem schwebische Uradel ghert gha het. Si hän anne 1251 dur Erbfall d Landgrofschaft Stüelige im Chleggi iberchuu, derzue d Herrschaft Hauehewe un Bsitzige im Elsass.

Wäge langjehrige Fehde mit em benochberte Firschtehuus Firschtebärg hän sich d Grofe vu Lupfe im Stedtchrieg um dr Schwebische Stedtbund uf d Syte vu dr Wirttebärger gstellt gege d Ryychsstadt Rautweil, wu mit dr Firschtebärger verbindet gsi isch. Anne 1377 hän Rautweiler Druppe di wirttebärgisch Stadt Duttlinge gstirmt, hän dert dr Grof *Eberhard von Lupfen* gfange gnuu un uf em Ruckwäg d Burg Lupfe gschlisse un gschleift.

D Burg isch derno wider ufböue wore, aber scho anne 1416 wider vu dr Rautweiler ändgiltig gschlisse wore, desmol im Ufdrag vum Chenig Sigismund wägem Bindnis vu dr Herre von Lupfen mit dr Herzeg vu Eschtryych. Dr Burgstall isch 1437 an d Herre *von Fridingen* chuu un 1444 an d Wirttebärger, wu d Herrschaft um dr Lupfe vu dr Fridinger gchauft hän.

Anne 1439, nume wenig Johr noch em Ibergang vu dr Burg an d Herre von Fridingen, isch d Linie vum Gschlächt vu dr Grofe von Lupfen verlosche. Wu d Stüeliger Linie 1562 uusgstorben isch, isch däne ihri Herrschaft an d Ryychsmarschäll von Pappenheim chu un speter an d Firschtebärger.

## Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin hite nume no e Wall un e Grabe erhalte. Dert, wu dr quadratisch Bärgfrid wahrschyns gstanden isch, stoht hite ne Uussichtsdurm. Dr Bärgfrid het e Grundflechi vu 7 mol 7 Meter gha. Räscht vu dr Umfassigsmuure bzw. dr Ringmuure mit eme Durmässer vu 1,2 Meter sin no anne 1791 erhalte gsi. Hite isch dr Verlauf vu dr Umfassigsmuure un vum Burggrabe nume no an Verdiefige im Bode z sähne.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink
* Burge im Landchreis Duttlinge uf burgeninventar.de
* Info-Syte zue dr Grofe von Lupfen bi dr Residenzen-Kommission vu dr ''Akademie der Wissenschaften zu Göttingen''
* Lupfe bi ''Burgen und Ruinen in Baden-Württemberg''
Wepsische Sprache

**Wepsisch** (Eigebezeichnig *vepsän kel’*) isch e finno-uugrischi Sproch, wu vu de Wepse z Russland gschwätzt wird. Es ghört bi de finno-uugrische Sproche zum ostseefinnische Zwiig. Bi-n-ere Volchszellig us em Johr 1970 hänn sich rund 8.000 Lüt als Wepse bezeichnet, 1989 hänn numme no 6.355 s Wepsisch als ihri Müetersproch aage.

Es gitt in de Hauptsach dräi Dialäkt, wu geografisch vunenand drännt sin: s Nordwepsisch (Umgäbig vum Onegasee un Gebiet nördlig vum Fluss Swir), s Mittler Wepsisch (bi St. Petersburg) un s Südwepsisch (Wologda). De nördlig Dialäkt unterscheidet sich dütliger vu de beide andere wie sälli unterenand, einewääg verstönn sich d'Sprächer vu verschidene Dialäkt güet. D'Selbschtbezeichnig vum nördlige Dialäkt isch *l'üd'ińik* (vgl. lüdischi Sproch). Datsächlig isch s Lüdisch äng mit em Wepsisch verwandt, abber au zum Karelische gitt's viili Parallele.

In de 30er-Johr isch e wepsischi Standardsproch gschaffe wore. Sälli isch au unterrichtet wore, d'Sprächer vum Wepsisch sälber hänn si abber chuum gfördert.

## Phonologii
S Wepsisch kännt d'acht Vokäl *a, ä, e, i, o, ö, u* un *ü*. Dodebii chönne mit *i* un *u* Diphthong bildet werre (*ou, uu, üu; ai, ei, ii, ui, äi, öi, üi*).

Im Gegesatz zù de andere ostseefinnische Sproche kännt s Wepsisch kei Stufewechsel. D'Bedonig litt im Allgemeine (wie in alle finno-uugrische Sproche) uff de erschte Silbe vum Wort.

## Grammatik
Wepsisch unterscheidet zwölf Fäll:

D'Personalbronome sin *m'ińa, śińa, h'än* in de Eizahl un *m'ii, t'ii, h'ii* in de Mehrzahl.

D'Verbe känne dräi Modi, de Indikatiiv, de Konditional un de Imperatiiv. Bi de Zitforme sin s Bräsens un s Imperfäkt eifach, s Perfekt un s Plusquamperfekt sin zämmegsetzt. S Imperfekt wird mit eme -i bildet (*toin, toid, toi* – ich ha brocht, duu häsch brocht, är hät brocht). Verneint wird mithilf vu'me-ne Verneinigsverb: *en to, ed to, ii to* heißt *ich bring nit, duu bringsch nit, är bringt nit*.

Do d'Konjugation vu *toda* (bringe) im Bräsens:

## Externi Site

* Wepsisch bim ''Ethnologue'' (Änglisch)
* The Peoples of the Red Book: THE VEPS (Änglisch)
* VEPS.ORG (Wepsisch, Änglisch)
* KODIMA.NAROD.RU (Wepsisch, Russisch, Änglisch)
Liste der hethitischen Grosskönige

**Uuflistig vo de [[Hethiter|hethitische]] Groosskönige und vo de Tawananna, de Königine**, wo entweder d Muetter oder d Frau vom jewiilige Groosskönig gsii isch. Di gnaue Regierigszitte chönet nöd bistimmt werde. D Jooreszaale sind immer vor Christi Gibuurt und entspreched a de chorze Chronologi, wo hüt vo de maiste Wüsseschaftler bruucht werd. För di mittleri Chronologii müend 64 Joor und för die langi Chronologii 120 Joor zrugg zellt were.

I ältere Gschichtswerch findet sich zum Tail en anderi Zälig vo de Herrscher, well früenner d Abfolg vo de Herrscher im Mittlere Riich nonöd gnueg guet erforscht gsii isch. Da bitrefft de Ḫattusili II. (alt: III.), de Tudḫaliya II. (alt: III.) und de Tudḫaliya III. (alt: IV.).

## Lueg au
* Hethiter
* Liste vo de neohethitische Könige

## Weblink
Département Haute-Savoie

**Haute-Savoie** (IPA: ) ésch e Département z Frànkrich.

S ghert zr Region Auvergne-Rhône-Alpes (bis Endi 2015 zu Rhône-Alpes) un tràjt de N° 74 nooch de àlfabetisch Räiefolig vun de frànzeesche Départements.

De Nàmme kummt vum gànze Savoie.

## Geografii
S Département Haute-Savoie leijt im Südoschte vun Frànkrich. D weschtlich Granz vum Département isch d Rhone un im Oschte bildt d Alpe mit m Mont Blanc e nàdirlischi Granz. Im Norde gehts àn de Gämfersee un im Weschte folgt s Département Ain.

Im Norde und Nordoschte chunts an d Schwiz mit de Kantön Wallis, Waadt und Gämf.

## Stedt
Di 13 greescht Stedt én Hochsavoie sin (Inwohner em Johr 2007):
* Annecy, 51 119
* Thonon les Bains, 31 562
* Annemasse, 29 540
* Annecy-le-Vieux, 19 664
* Cluses, 17 880
* Seynod, 17 780
* Cran Gevrier, 16 646
* Sallanches, 15 495
* Rumilly, 13 434
* Gaillard, 11 397
* Passy, 11 144
* Bonneville, 11 380
* Saint-Julien-en-Genevois, 11 154
* Chamonix-Mont-Blanc, 8 759

## Lueg au
* Lischte vo de Gmeinde im Departemänt Hochsavoie

## Weblink
* Präfektür vum Département Haute-Savoie
* Generàlrot vum Département Haute-Savoie
Globi

De **Globi** isch die erfolgrichschti und eini vo de beliebtischte Schwizer Chinderbuechfigur.

Globi gits au als Hörgschichte und in verschidnige Usmalbüecher.

De Globi isch 1932 vom Ignatius Karl Schiele, zäme mit em Zeichner Robert Lips und em Texter Alfred Bruggmann, erfunde worde.

Die eltischte Globibüecher gälte hützutags scho fasch als e Rarität, gwüssi Exemplar choschte bis zu 150 Franke. Bis hüt (Stand März 2017) sind 87 Buechtitel vo ihm usechoo und über 9 Millione Globibüecher verchauft worde.

## De Globi und s Chloschter Chappel
Immer wider stosst mer uf d Gschicht, de Robert Lips heig sich vo de Helmziir vom Wappe vo de Familie Gessler von Brunegg la inspiriire, wo in de Stephanskapelle vom Chloschter Chappel z finde-n-isch. Wenn ma di hütig Darstellig vom Globi mit de Helmziir vergliicht, chönnt ma di Gschicht fascht glaube, aber de Globe hät am Aafang anderscht usgseh.

## Weblink

* D Website vom Globi-Verlag
* D Globi Fäänsite globi.li (Archiv-Version vom 13. März 2013)
* 

## Fuessnote
Mönch

E **Mönch** (altgr. *μοναχός, monachós*) isch e Maa wo sich usem weltliche Lebe zruggzücht und entweder as en Aisidler oder inere religiöse Gmainschaft, z. B. imene Chloster, en asketischs Lebe füert. Mönche gits i villne Religioone und hend im früenrige Christentum und im Buddhismus e wichtigi kulturelli und gsellschaftlichi Rolle gspillt. Mönch tüend sich i de Regle dör eri Tracht vo weltliche Mentsche underschaide. Fraue, wo asketisch lebed, wered Nonne gnennt. 

## Literatur
* Karl Suso Frank: *Geschichte des christlichen Mönchtums.* 6. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2010, ISBN 978-3-534-23389-2.
* Erwin Gatz: *Geschichte des kirchlichen Lebens.* Band 7: *Klöster und Ordensgemeinschaften.* Herder, Freiburg im Breisgau 2006, ISBN 3-451-23669-9.
* Peter Hawel: *Das Mönchtum im Abendland.* 3. Auflage, München 2007, ISBN 978-3-9810376-2-3.
* Leonard Holtz: *Geschichte des christlichen Ordenslebens.* Patmos Verlag, Düsseldorf 2001, ISBN 3-491-70341-7.
* 
* Klaus Schreiner: *Mönchsein in der Adelsgesellschaft des hohen und späten Mittelalters. Klösterliche Gemeinschaftsbildung zwischen spiritueller Selbstbehauptung und sozialer Anpassung (= Schriften des Historischen Kollegs, Vorträge Bd. 20)*. München 1989 (Digitalisat).
* Johannes Schilling: *Gewesene Mönche. Lebensgeschichten in der Reformation (= Schriften des Historischen Kollegs, Bd. 26)*. München 1990 (Digitalisat).

## Lueg au
* Einsidler
* Thera (Mönch)
Pingu

De **Pingu** isch e Schwizer Chnättanimazion-Trickfilmserie für Chinder. Im Mittelpunkt stönd d Hauptakteure vo de Serie: dr jungi frechi Pinguin *Pingu* und sin Fründ, dr Seehund *Robby*. I vilne Episodene spillt au dr Rest vo de Familie vom Pingu mit ere wichtige Rolle mit. Em Pingu sin Vater isch bi de Post und Spilzügmacher. Oft spillt au die chlini Schwöschter *Pinga* mit.

De erschti Film isch 1986 im ene Filmstudio z Affolter am Albis entstande. Erschaffe hät en de Otmar Gutmann, en Puppetrickfilmer, wo ursprünglich us em Schwarzwald cho isch. Näbed em Gutmann hät au s Schwizer Färnseh dä Pilotfilm, wo zerscht «Pingu» gheisse hät und nochhär i «De Pingu wird vorgschtellt» umtauft woren isch, finanziert.

Im Ganze sind vo 1986 bis 1998 104 Folge produziert worde. Jedi Folg goot füf Minute.

De Pingu isch international vor allem wäge siner Dialög bekannt, wo in ere Fantasiisprooch gredt werde. 
2004 het d Produktionsfirma *Hit Entertainment* d Recht für d Serie inkl. de 104 Originalfolgen för 38 Millione Franke kouft. Es sind 52 witeri Folge produziert und e neui Pingu-DVD usebrocht worde.

Sit em 7. Oktober 2017 lauft uf em japanische Sänder HNK-E e neui Serie mit em Titel *Pingu in the City*, wo 52 Folge à sibe Minute söll umfasse.

## Weblink
* 

## Fuessnote
Scrubs

**Scrubs** isch en US-Amerikanischi Chrankehuusserie, wo 2001 vom Bill Lawrence gründet worde isch.
D Serie got ums Läbe vo junge Ärzt, wie si sich im Chrankehuus z'rächt finde. Do derbi wärde dramatischi und luschtigi Szene vermischt und händ e grosse Bitrag zur Beliebtheit vo Scrubs bitreit.

D Hauptfigur isch de JD, John Michael Dorian (Zach Braff). Er isch de Erzähler vo de Serie und es wird em Zueschauer immer wider en Iiblick i sini Gedanke gschtattet. Er het immer wider verückti Tagtröim.

Die andere Hauptfigure sind:
* Em JD sin beschti Fründ, de Christopher Duncan Turk (Donald Faison), er isch Chirurg und er und de JD mache sehr vill mitenand.
* Em JD sini Kollegin, d Eliot Read (Sarah Chalke), si isch sehr ehrgizig und het im Verlauf vo de Serie mehreri Beziehige mit em JD.
* D Carla Espinosa (Judy Reies). Si isch Chrankeschwöschter und cha nid ufhöre anderi z'belehre. Später i dr Serie isch si denn mit em Chris Turk verhürotet.

## Weblink
* Dütschi Fansite vo ''Scrubs - Die Anfänger''
Nowy Dwór Królewski

**Nowy Dwór Królewski** isch e Ort in dr Torunsche Woiwodschaft im südöschtliche Pole.

S Dorf isch zum erste Mol im Johr 1398 erwähnt worde. In dütsche Dokumänt chunnts as Nuwenhof, Nuwenhuf, Nuwemhoff und Koenigliche Neuhof vor. Vo 1398-1421 het s em Dütschritterorde ghört. 1505 isch dr Bishof vo Chełmno dr Bsitzer worde. Bi dr Deilig vo Pole 1772 isch s Deil vo Westpreusse worde und isch em Bezirk Kwidzyn (Marienwerder) zuedeilt worde.

Churz bevor dr Zweit Wältchrieg usbrochen isch, si die meiste Iiwohner us Angst vor de Dütsche gflüchtet. Wo die s denn iignoh hai, isch e grosse Deil vom Dorf zerstört worde.

Vo 1975 bis 1998 het s Dorf zur Verwaltigsregion vo Torun ghört. Hützudag ghört s zum Schulzenamt Niemczyk im Powiat Chełmiński in der Woiwodschaft Kujawie-Pommere z Pole.

## Literatur
* Waldemar Rozynkowski: *Zarys dziejów gminy Papowo Biskupie.* 1996

## Weblink
Hausen am Albis

**Huuse am Albis** (offiziell: Hausen am Albis) isch e Gmeind im Säuliamt im Kanton Züri, wo bis ins 1911i offiziell numme *Hausen* gheisse het. Wils aber in de Schwiiz noch en anderi Gmeind mit em Näme Huuse git, het d Gmeind de Zusatz *am Albis* übercho.

## Geographii
Huse ligt uf de Süüdsite vom Albis im Jonetal. Zu de Gmeind ghöre näbem Dorf Huuse au s Dorf Ebertswil und mehreri Wiler: Türle, Volleweid, Tüfebach, Hinter-, Mittel- und Oberalbis, Heisch, Husertal und Schweikhof.
De Gmeindsbann umfasst e Flächi vo 13,64&nbsp;km². De höschti Punkt isch uf 916 Meter ü.M., de tüfschti bi 532 Meter ü.M.

## Gschicht
S erschti Mol in ere Urkund erwähnt isch Huuse in de Form *Huson* im Johr 1242. De Wiler Heisch isch scho im 1184i s erschti Mol gnennt. De Ort hät ind ere Ziit de Freiherre vo Eschebach ghört, wo au s Chloschter Chappel gstiftet hei. Im 1309i hei si ihri Bsitzighe verlore, wil de Walther vo Eschebach beteiliget gsi isch, wo de Johann Parricida im 1308 z Windisch de König Albrecht ermordet hät. Huse isch unter d Herrschaft vo de Hallwyler cho, wo ihri Rächt im 1406i de Schtadt Züri abträte hei.
In de Reformationsziit hät Huse, zäme mit em Chloschter Chappel, d Reformation aagnoh. De Adam Näf, wo bi deSchlacht bi Chappel am 11. Oktober 1531, wo sin Vater und au de Zwingli gfalle sind, s Zürcher Banner grettet hät, isch vom Huser Wiler Volleweid gsi.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 12,5 % (Stand 2011).

## Religion
42,3 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 29,4 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,1 %, CVP 1,9 %, EDU 1,7 %, EVP 5,3 %, FDP 10,8 %. GLP 13,2 %, GP 13,5 %, SP 14,3 %, SVP 33,4 %, Suschtigi 0,9 %.

Gmäindspresidänt isch de René Hess (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,1 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Huuse am Albis ghört zue de Ämtler Mundarte.

## Literatur
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band I: Die Bezirke Affoltern und Andelfingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 7). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1938. 

## Weblink
* 
* Di offizielli Website vo de Gmeind Huuse am Albis
* 

## Fuessnote
Lothringisch

De Gegriff **Lothringisch** stoht für folgendi Sproche odder Dialäkt:
* E rhiifränkischi Mundart, wu z Lothringe gschwätzt wird, lüeg Lothringisch (Rhiifränkisch).
* Gliichzitig wird de (do nit linguisdisch) Begriff „Lothringisch“ für di verschidene germanische Mundarte z Lothringe verwändet, wu de obig rhiifränkisch Dialäkt numme e Deil devuu isch. Zù sälle Mundarte lüeg Lothringisch (Fränkisch).
* Z Lothringe wird au e romanischi Sproch gschwätzt, wu de Namme vu ihrem Sprochgebiet aagnuu hät. Vu säller handelt de Artikel Lothringisch (Romanisch).
Glauco Villas Boas

Dr **Glauco Villas Boas** (* 10. März 1957 z Jandaia do Sul, Paraná; † 12. März 2010 z Osasco, São Paulo) isch e brasilianische Cartoonist gsi.

1976 isch er noch Ribeirão Preto im Staat São Paulo zoge. Dört het er siini erste Wärk im «Diário da Manhã» veröffentligt. 1977 isch er vom Salão Internacional de Humor de Piracicaba uszeichnet worde. Im 1984i het für d «Folha de São Paulo»  afo schaffe, won er d Figure vom Geraldão, de Neuras, em Doy Jorge und em Zé do Apocalipse entwigglet het. Er isch bim Sänder Rede Globo Redakteur vom humoristische Färnsehprogramm TV Pirata gsi und vom Chinderprogramm TV Colossus. Zwüsche 1987 und 1989 het er s Magazin «Geraldão» für e Circo Editorial redigiert und het für d Ziitschrifte «Chiclete com Banana» und «Circo» gschafft.

Er het an dr Santo Daime, e synkretistischi Doktrine mit katholische, animistische und schamanistische Aspäkt, glaubt und isch ein vo de Gründer vo dr animistische Chille Céu de Maria gsi.
 
Dr Glauco Villas Boas isch am 12 Merz 2010 z Osasco ermordet worde.
Gerhard Raff

Dr **Gerhard Raff** (* 13. Auguscht 1946 en Stuagert-Dägerloch) isch en deitscher Hischdoriker ond oiner vo de erfolgreichschde läbende Autora, wo uff Schwäbisch schreibet.

## Läaba
Dr Gerhard Raff kommt aus’ra alda Dägerlocher Baura- ond Wengerter-Familie. Er hôt en Dibenga Gschichte ond evangelisch Theologi studiert ond 1984 beim Hansmartin Decker-Hauff mit 'ra Arbet iabr d’Herkunft vom Haus Wirdaberg sein Doggdr gmacht. 1988 hôt’r dui Arbet als Buach mit dem Nama „Hie gut Wirtemberg allewege I“ rausgäbba. En dr Zwischazeit send zwoi weitere Bend erschiina. A vierts Buach hôt r am End vo 2009 âkindicht.
Außerdem hôt’r au ällbott schwäbische Gschichtla für d’ Stuagerter Zeidong gschriaba, wo 1985 als Buach („Herr, schmeiß Hirn ra“) rausgäbba ond noh em selba Jôhr mit’m Thaddäus-Troll-Preis auszeichnet worda send. Där Tiddl stammt ibrigens vom friehera Stuagerter Oberschultheß Manfred Rommel, wo sich iabr da Raff aufgregt hôt, weil drsell ällaweil en seine Uffsätz iabr da Stuagerter Gmeiderat bruddlet hôt (Zitat Raff: „dia Schlurger“). Desdrwäaga hôt dr Rommel iabr da Raff gsait: „Herr, schmeiß Hirn 'ra.“ Em Raff seira Meinung nôch sodd mr des Hirn abr grad dene Schlurger raschmeißa, dia wo „onser scheene Hoimet mit dene Beddobunker vrschandlet, wo mr moint, die häb dr Dschingis Khan em Suff nagschdellt.“ A baar Jôhr spädr isch sei Buach „Mehr Hirn“ erschiina. Dr Gerhard Raff schreibt au heit noh regelmäßich en dr Stuagerter Zeidong seine schwäbische Kolumna ondr dr Iabrschrift „Raffs Raritäten“.

Dr Gerhard Raff läabt als freier Schriftsteller en Dägerloch ond werkelt bei ma Haufa soziale Projekt omanandr. Uff em Jakobswäag hôt r zom Beispial a Pilgerherberge gründet. Ond des Buach „Eiserne Ration für furchtlose und treue Württemberger“ hôt r rausgäa, om Geld für’s Herrichta vom Ulmer Münster z’sammla.

Seit 1984 isch r Mitgliad em Wissaschaftlicha Beirat vo dr Zeitschrift „Suevica – Beiträge zur schwäbischen Literatur- und Geistesgeschichte.“

## Wärg
* *Hie gut Wirtemberg allewege I: Das Haus Württemberg von Graf Ulrich dem Stifter bis Herzog Ludwig*. Mit einer Einleitung von Hansmartin Decker-Hauff. Stuttgart 1988, ISBN 3-89850-110-8
* *Hie gut Wirtemberg allewege II: Das Haus Württemberg von Herzog Friedrich I. bis Herzog Eberhard III.* Mit den Linien Stuttgart, Mömpelgard, Weiltingen, Neuenbürg, Neuenstadt am Kocher und Oels in Schlesien, Degerloch 1993, ISBN 3-89850-108-6
* *Hie gut Wirtemberg allewege III: Das Haus Württemberg von Herzog Wilhelm Ludwig bis Herzog Friedrich Karl*. Mit den Linien Stuttgart, Winnental, Neuenstadt am Kocher, Neuenbürg, Mömpelgard und Oels, Bernstadt und Juliusburg in Schlesien und Weiltingen. Degerloch 2002, ISBN 3-89850-084-5
* *Chronik der Stadt Stuttgart 1954–1960*
* *Herr, schmeiß Hirn ra!*, 1985, ISBN 3421062579
* *Mehr Hirn!*, 1995, mit Illustrationen von Loriot, ISBN 3421050163
* *Raffs Raritäten*, 1998, ISBN 3421051623
* *Die schwäbische Geschichte*, 2000, ISBN 3898500209
* *Eiserne Ration für furchtlose und treue Württemberger*, 2003, ISBN 3898501027

## Weblink
* www.gerhardraff.de
* Eine zu freche Gosch: Interview mit em Gerhard Raff (Stuttgarter Zeitung, 30.12.2009)
Hausen

**Hausen** stoht fir:

*Europäischer Hausen (*Huso huso*), e Fischart us dr Familie vu dr Ächte Ster

**Hausen**, geografisch:
* e gängige Ortsname, lueg unter Hausen (Ortsname)
* vier verschideni Schlesser, lueg Schloss Hausen
* e ehmolig Ritterguet bi Eschweiler in dr Städteregion Aachen
* e Mondkrater, lueg Hausen (Mondkrater)

**Hausen** isch dr Namme
* vu verschidene Adelsgschlächter: 
** Hausen (schwäbisches Adelsgeschlecht)
** Hausen (hessischs Adelsgschlächt)
** Hausen (hessischs Adelsgschlächt)
** Hausen (westfälischs Adelsgschlächt)

*vu däne Persone:
** Bernhard von Hausen (1835–1893), dytsche konservative Bolitiker, MdL (Chenigryych Sachse)
** Christian August Hausen der Ältere (1663-1733 ), dytsche lutherische Theolog un Historiker
** Christian August Hausen der Jüngere (1693-1743) dytsche Mathematiker, Astronom, Mineralog un Fysiker
** Erich Hausen (1900–1973), kommunistische Bolitiker un Widerstandskämpfer gege dr Nationalsozialismus
** Friedrich von Hausen (um 1150–1190), Minnesänger
** Friedrich von Hausen († 1291), Bischof vu Kulm
** Harald zur Hausen (* 1936), dytsche Mediziner
** Karin Hausen (* 1938), dytsche Historikeri
** Ludwig Müller von Hausen (1851–1929, eigtl. Ludwig Müller), völkische Publizist
** Max Clemens Lothar von Hausen (1846–1922), Ministerpresidänt vum Chenigryych Sachse
** Wolfgang von Hausen (1551-1613), Bischof vu Regensburg un Propst vu Ellwange
Edson Ribeiro

Dr **Edson Ribeiro de Oliveira** (* 27. November 1967 z Guarulhos, São Paulo) isch en brasilianische Musiker und Fueßballspiiler.

## Karriere
Er het si Karriere in ere chliine Metallfabrik, em Mecano Fabrila, agfange, won er mit sim Vater gschafft het. Denn isch er Agstellte in de ACHÊ Laboratórios worde. Noch ere Überfluetig isch er entloo worde und het bi dr SAAE afo schaffe, won er immer no isch. 2010 het er bi dr Band vo de Guarulhos afo mitmache, won er Pandeiro (e Rahmedrummele) spiilt.

1997 het er d Silvia Nunes Maciel de Oliveira ghürotet und si hai e Bueb, dr Gustavo.

## Schutte
In de 1980er het er für Associação Desportiva Wimpro gspiilt, het aber s Schutte müesse ufgee zum Gäld z verdiene und si Familie z understütze.
Bezirk Dietikon

De **Bezirk Dietike** isch en Bezirk im Weschte vom Kanton Züri im Limmettal. Er ghört zu de Agglomeration vo de Schtadt Züri, wo im aargauische Kimmettal no witer gat.
De Bezirk gits erscht sit em 1. Juli 1989. Vorher händ d Gmeinde zum Bezirk Züri ghört. S Bsundrige an de Abschpaltig vom Bezirk Dietike isch gsi, dass alli Parteie und au s Schtimmvolk vom Kanton im März 1985 d Trännig guet gheisse händ, s Schtimmvolk vo de Gmeinde, wo devo betroffe gsi sind, di Abschpaltig aber abglehnt händ. Bi de Abschtimmig über e Volksinitiative gäge d Trännig im März 1988 isch wider e Mehrheit im Kanton für d Abschpaltig gsi, wo dann uf Mitti 1989 vollzoge worden isch.
Es eignigs Bezirksgricht hät de Bezirk Dietike erscht sit em Juli 2008 und sit 2010 no äs Gfängnis däzue.

## Politischi Gmeinde
Wiesental (Begriffsklärung)

**Wiesental** stoht fir:

* Wiisedal, s Dal vum Fluss Wiise im Schwarzwald
* Chleis Wiisedal, e Gmei im Landchreis Löörech, Bade-Wirttebärg
* Wiesental, e Wohnplatz im Ortsdeil Adolzfurt vu dr Gmei Bretzfeld im Haulaukreis, Bade-Wirttebärg
* Wiesental, e Ortsdeil vu dr Stadt Waghäusel im Landkreis Karlsrueh, Bade-Wirttebärg
* Wiesental, e Ortsdeil vu dr Stadt Butzbach im Wetteraukreis, Hesse
* Wiesental, e Ortsdeil vu dr Gmei Wiemersdorf im Kreis Segeberg, Schleswig-Holstein

**Lueg au:**

* Wiesenthal
* Wiesenttal
Ensisheim (Meteorit)

S Ghèia vu'ma Meteorit z Ansa ìsch eina vu da ältschta beziigta Meteoriteghèia ìn Europa wo noch Meteoritemàteriàl vorhànda ìsch.

Àm Mittàg vum 7. Novamber 1492 ìsch a Steimeteorit vu 127 kg mìt'ra großa Schnalligkeit ìn d Àtmospär vu dr Arda inagànga. Dr Meteorit hàt a Liachtspur hìnter si gschleift, ar ìsch mìt'ma lütta Dunnerkràch ìm Hìmmel dura un ìsch schliaßlig ìn dr Neecha vum elsaassischa Därfla Ansa ìn a Àcker ghèit.

Vìel Lit han àn dam Ereignis züeglüegt; bi dana ìsch dr Albrecht Dürer gsìì, wo dernoh sina Idruck ìn'ra fàrwiga Zeichnung feschtghàlta hàt. Dàs Meteoritghèia ìsch wìrklig a groß Ereignis gsìì, s hàt ufgfàlla. Dr Sebastian Brant hàt a Flugblätt veräffentligt, wo-n-er ìwer da Meteorit redt.

Dr ditscha Keenig Maximilian I. ìsch àhna ku reisa, fer Grìcht ìwer dr Dunnerstei z'hàlta. Ar hàt tèifliga Machta ìn dam àllem gsah, noh hàt er dr Meteorit ìn Ketta loh bìnda un àhanka ìn dr Pfàrrkìrch.

Ìn dr làuifenda Zit sìn ìmmer mehr Stìcker vum Meteorit dràb gschlàga worra, wo ma jetzt ìn Müsee un Sàmmlunga kàt fìnda. S Stìck vu 55,75 kg wo ìwrig blibt kàt ma ìm Müsee Palais de Regence z Ansa ge bsìchtiga.

As ìsch a Steimeteorit vum Typ LL6 üs dr Grupp vu da gweenliga Chondrite.

## Externa Links

* Meteorit Show vu Ansa 2007
Firtan

**Firtan** isch ä Lörracher Metalband, wo aafangs 2010 gründet worre isch.

## Gschicht
Firtan isch aafangs 2010 z Süddütschland vom Phillip Thienger, em Martin „Troll“ Lindner un em Neves Sänger gründet wore. Noch e baar Bsetzigswächsel sin Ändi 2010 zwai neui Mitstritter gfunde wore: d Linda Biermann am Keyboard un dr Oliver König am Bass. Anne 2011 het s erschti Liveufdritt gee, unter anderem zämme mit Hackneyed un Jack Slater, un im glyche Johr het de Neves Sänger d Band verloo un isch dur de Simon Philipp ersetzt wore. Anne 2012 het d Band aagfange mit de Arbet an de erschte Veröffentlichung „Wogen der Trauer“ un in däm johr het s Ufdrit gee mit andere Band wie Parasite Inc., Atritas un Abinchova. Ändi 2012 het d Keyboarderi Linda d Band us Zittgründ verloo, het aber no mitgwirkt mit de Ufnahme. D EP „Wogen der Trauer“ isch aafangs 2013 veröffentlicht wore.

De Bandname chunnt vo ahd. *firtānfi* ‘Gottloser’, ere Ableitig zue *firtuon* ‘verdamme, verflueche’ (entspricht em alem. *vertue*).

D Musik vo Firtan isch e Mischig us Black Metal, Prog Rock un avantgardistische Element.

## Mitglieder
D aktuelli Bsetzig bschtoht us:
* Phillip Thienger – Leadgitarre, Gsang;
* Martin Lindner – Schlagzüg (Trummlet au bie Maersung);
* Oliver König – Bass (Spilt bi *[[Maersung]]* Gitarre);
* Marius Zeinhofer – Gitarre (Live)
* Elias Hugenschmidt – Gitarre (Live)

Ehemaligi Mitglieder:
* Simon Philipp – Gitarre
* Linda Biermann – Keyboard;
* Neves Sänger – Rhythmusgitarre

Gründigsmitglieder:
* Phillip Thienger – Leadgitarre;
* Neves Sänger – Rhythmusgitarre;
* Martin „Troll“ Lindner – Schlagzüg;

## Diskographi
* *Wogen der Trauer* EP (2013)
* *Niedergang* (2014)

## Weblink
*
* http://www.facebook.com/firtanofficial
* http://www.youtube.com/firtanofficial
Regierungsbezirk Nordbaden

De **Regiirigsbezirk Nordbade** isch en Regiirigsbezirk z Bade-Württebärg gsi, wo vo de Gründig vom Südweschtstaat im 1952i bis zu de Kreisreform im 1972i beschtande het. D Gränze sind noch die vom nördliche Teil vom alte Land Bade gsi. Ab em 1. Januar 1973 isch de Regiirigsbezirk Nordbade mit ere veränderte Gränzzihig zum Regiirigsbezirk Karlsrue worde.

## Gschicht
Nach em Zwaite Wältchrieg isch de nördlich Teil vom Land Bade zämme mit em nördliche Württebärg zum Land Württebärg-Bade zämegfasst worde. Di Landchreis, wo vorher zu Bade ghört hei, sind als Landesbezirk Bade bezeichnet worde. Bi de Bildig vom Südweschtstaat im 1952 isch s noii Land in viir Regiirigsbezirk iiteilt worde, s Gebiet vom Landesbezirk Bade isch so zum Regiirigsbezirk Nordbade worde. S Regiirigspräsidium hät sin Sitz z Karlsrue gha. 
Mit de Chreisreform, wo uf de 1. Jannuar 1973 in Chraft gsetzt worde-n-isch, sin di Gränze vo de Landchreis und de Regiirgisbezirk noi zoge worde, ohni Rücksicht uf di alti Gränze zwüsche Bade und Württebärg. Us dem Grund het me au d Näme vo de Regiirigsbezirk gändret und so isch us em Regiirigsbezirk Nordbade de Regiirigsbezirk Karlsrue worde.

## Verwaltigsgliderig

Zum Regiirigsbezirk hei di folgende Schtadt- und Landchreis ghört:

### Schtadtchreis
Heidelbärg, Karlsrue, Manne, Pforze

### Landchreis
Naturpark Südschwarzwald

De **Naturpark Südschwarzwald** isch 3.700 Quadratkilometer groß un dodemit de zweitgröscht Naturpark vu Dütschland.

## Geografii
De Naturpark isch im Schwarzwald im Südweste vu Bade-Württebärg. Er ersträckt sich übber di chreisfräii Stadt Friiburg im Briisgau un d Landchreis Briisgau-Hochschwarzwald, Emmedinge, Lörrach, Waldshüet un de Schwarzwald-Baar-Chreis. 

De Naturpark goht im Norde bis in de Mittler Schwarzwald uff Elzach un Driiberg im Schwarzwald-Baar-Chreis, im Weste längt er in de Landchreis Briisgau-Hochschwarzwald un Lörrach wie au bi Friiburg bis an de Rhii. Sini östligi Gränze litt hinter em Südschwarzwald am Rhii, im Oste goht er bis ans Alb-Wüete-Gebiet um Eschinge un Villinge-Schwenninge.

D Landschaft isch vu-n-ere Mischig us Offeland un Mischwälder brägt. Ihri landwirtschaftligi Nutzig längt vum Aabou vu Obbscht un Wii in de Däler übber Fleisch- un Milchbroduktion im Hochschwarzwald (s bekanntest Brodukt isch de Schwarzwälder Schinke) bis hii zù Getreide- un Rapsbroduktion uff de flache Halde im Oste. Wäge de vergliichswis nidrige Qualitet vum Bode wirft d Landwirtschaft abber nit e gnüeg große Gwinn ab, eso hänn rund 80 Brozänt vu de Bsitzer vu landwirtschaftlige Unternämme e anderi Hauptiinahmequälle. Als Symbol vu de Landwirtschaft were di regionale Rinderrasse *Hinterwälder* un *Vorderwälder* aaglüegt.

## Naturschutz
E umwältgrächti Landwirtschaft soll durch e besseri Vermarktig vu de Brodukt erreicht were, was au de Verein vum Naturpark als eini vu sine Uffgabe aalüegt. Ußerdemm solle sälteni Arte, im Zäntrum de Luchs un s Auerhüen, wu im Gegesatz zù wite Deil vum rästlige Dütschland widder bzw. no verbreitet sin. Zwei Drittel vu de Flächi sin vu Wald bedeckt, ihm chunnt nit numme vu de Holzbroduktion här, sundern au als Läbensruum un im Tourismus e großi Bedütig züe.

## Gschicht
Vorgänger vum Naturpark isch s friehjer Modällfördergebiet Südschwarzwald. Sini Förderig durch s Land Bade-Württebärg isch 1997 usgloffe, wiil mer abber scho blant gha hät, e Naturpark z gründe, isch si no bis zù de Gründig witergange. Am 1. Februar 1999 isch de Dreger, de *Naturpark Südschwarzwald e. V.*, z Titisee-Neustadt gründet wore. Sini Mitglidschaft bsoht us de Landchreis innerhalb vum abdeckte Gebiet, 103 Stedt un Gmeinde wie au viili Verei, Unternämme un Brivatpersone. Sitz vum Verei isch Fäldberg uff em gliichnammige Bärg, wu mit 1.493 Meter de höchst Bärg vum Schwarzwald isch.

## Tourismus un Usstellige
De Naturpark Südschwarzwald isch eini vu de wichtigste Touristeziil vu Bade-Württebärg. Aaziehigschräft für Touriste sin d Landschafte, wu im Bsüecher im Summer d Mögligkeit zum Wandere biete un im Winter zum Skiigebiet were. 

In de Gmeind Fäldberg isch s *Haus der Natur*, wu im Bsüecher in ere Duur- un viile Wechselusstellige Iiblick in d Uffgabe vum Verei un in di natürligi Landschaft vu siner Region bietet.

## Weblink

* d Website vom Naturpark Südschwarzwald

## Einzelnochwiis
Dürrenbach

De **Dürrebach** isch e Bach am Südhang vom Dinkelbärg. Bis zum Minselner Ortsusgang hät er de Name *Mühlebach,* wird im Alltag aber oft au *Minselner (Dorf-)Bach* gnännt. Er isch e Näbefluss vom Hochrhi.

## Verlauf und Bachschwinde
D Quelle ligt oberhalb vom Minselner Ortsigang unwit vo de K6333 uf Adelhuse und Mulburg. Z Oberminsle fließt er westlich vom Sidligsgebiet, bi Mittelminsle wird er vo de Wisetalstroß überquert und fließt östlich vo de Durchgangsstroß witter. Unterhalb vom Ortsusgang fließt s Wasser in e Bachschwinde ab, s Bachbett unterhalb devo blibt die meisti Zit troche und wird eso zum „dürre Bach“. Numme noch starchem Räge ka d Bachschwinde nimmi alles Wasser uffneh und de Rest devo fließt witer s Bachbett abe. Sell goht witer südwärts am Steibruch „Am Kalchofe“ vorbi Richtig Rhifelde. Dört wird zur Zitt e Abschnitt vo de A98 bout, wo de Bach in Züekunft überquert.

Durch de Muschelkalch im Gstei vom Dinkelbärg versickert s Wasser us de Bachschwinde nit, sondern fließt unterirdisch witer. Durch Färbige hät me usegfunde, dass s Wasser vom Mühlebach zu me Großteil d Quelle vom Linsebach speist. Dä entspringt e paar Kilometer südöstlich bi Nollinge und speist wiiderum d Nollinger Fischweiher. E Teil vom Wasser wird au zur Bewässerig vo de Felder zwüsche Nollinge und de Kernstadt in künschtlich aglegti Kanäleli gleitet. Eine devo mündet zwüsche de Beuggener Stroß und de Römerstroß wider ins Bachbett vom Dürrebach. Somit führt de Bach z Rhifelde in jedem Fall wider Wasser.

Entlang em Hang vom Dinkelberg hät de Bach s meisti vo sinem Höheunterschid scho bewältigt, ab Rhifelde fließt er nur no mit gringem Gfälle und wäge dem au dütlich langsamer. Um d Friedrichstroß/B34 umme isch s Bachbett überbaut, erst bim Industrigebiet kunnts wider an d Oberflächi. D Mündig in de Rhi ligt zwüsche de alte Rhibruck und em Rhifelder Wasserkraftwerk. Dört chrüzt de Bach de grenzüberschritende Rhiufer-Rundwäg, e Abschnitt vom Rhi, wo sich im Renaturierigsprozess befindet und unter Naturschutz stoht. Etwa uf glicher Höchi mündet uf de Schwizer Site de Magdenerbach in de Rhi.

## Schwarze Wäg
Zwüsche de Chrüzig vu de Beuggener Stroß un em Industriigebiet vu Rhiifälde vor de Höllhoge verlauft de *Schwarz Wäg,* wu sii Namme vu de verwändete Industriischlacke hät, im Bach un de Kastanieallee lang. De Wäg isch mehreri Kilometer lang un in de 1920er-Johr vu Mitglider vum Schwarzwaldverei aaglèggt worre, für de Industriiaagstellte de Füeßwäg zum Arbetsblatz liichter z mache. De Kastanieallee lang isch s Bett vum Dürrebach miehsam vu Hand mit große, sorgfältig bhauene Stei uschleidet wore.

## Weblink

## Fuessnoote
Bezirk Andelfingen

De **Bezirk Andelfinge** isch en Bezirk im Nordoschte vom Kanton Züri in de Schwiiz. En Tail vom Bezirk, wo ländlich prägt isch, ghört zur Region Zürcher Wiiland.

## Politeschi Gmainde





## Veränderige im Gmaindsbstand

Karte Bezirk Andelfingen Gemeindeveraenderungen 1872.png|Gmainde bis 1871
Karte Bezirk Andelfingen Gemeindeveraenderungen 1878.png|Gmainde bis 1877
Karte Bezirk Andelfingen Gemeindeveraenderungen 1879.png|Gmainde bis 1878
Karte Bezirk Andelfingen Gemeindeveraenderungen 1970.png|Gmainde bis 1969
Karte Bezirk Andelfingen Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmainde bis 2012
Karte Bezirk Andelfingen Gemeindeveraenderungen 2019.png|Gmainde bis 2018


* 1872: Abspaltig vo *[[Adlikon bei Andelfingen|Adlike]]*  →  Huemlike

* 1878: Namensänderig *Dorlike* →  Thalheim a de Thur

* 1879: Abspaltig vo *[[Trüllikon|Trüllike]]*  →  Truttike

* 1970: Namensänderig *Grossandelfinge* →  Andelfinge

* 2013: Fusion Wiiler *Obere Hueb* vo de Gmaind *[[Buch am Irchel|Buech am Irchel]]* →  Näftebach

* 2019: Fusion *[[Oberstammheim|Oberstamme]]*, *[[Unterstammheim|Understamme]]* und *[[Waltalingen|Waltelinge]]* →  Stamme

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Badener Stein

En **Badener Stei** isch e Schoggi-Schpezialität, wo sit em 1936 in de Stadt Bade im Kanton Aargau hergstellt wird. D Badener Stei sind wit über d Gränze vo Bade use bekannt.

Die Spezialität stoot uf de Lischte vom Kulinarischen Eerb vo de Schwiiz.

## Gschicht
In de Zit vo de Wirtschaftskrise in de 1930er Johr het s z Bade sächs Beck gäh. Um öppis bsunders im Sortiment z ha, wo di andre nöd hei, isch em Karl Herzog d Idee mit em Badener Stei cho. Sini Erfindig isch schnell sehr beliebt worde und wo-n-er im 1955i pensioniirt worden isch, hät erg en Nochfolger für d Herstellig vo sine Badener Stei gsuecht. D Produktion isch vom 1955 bis 1990 in zwei Generatione bi de Familie Disler gläge, bevor si vom Ernst Moser übernoh worde-n-isch.

## wie me se macht
D Badner Stei bestöhnd us eme Biscuit-Teig, wo in Kirschwasser tränkt isch. Us dem Grund isch en Badener Stei nüüt für Chind. Um de Kirschbiscuit umme häts e Schoggihülle.

En Badener Stei hät d Form vo eme Würfel, und me söll so an d Muurstei vom Schloss Stei dänke, wo s Wahrzeiche vo de Stadt Baden isch.

## Weblink
* D Gschicht vom Badener Stei uf de Website vo de Herstellerfirma uf backparadies.ch
*
Spanisch Brötli

Es **Schpanisch Brötli** isch es Gebäck, wo mindescht sit em Aafang vom 18. Johrhundert z Bade im Kanton Aargau hergschtellt wird.

## Gschicht
De Name hei d Schpanisch Brötli, wil si urschprünglich us Mailand cho sind, wo zwar z Italie ligt, aber im 16. Johrhundert unter de Herrschaft vo de schpanische Könige gschtanden isch. Z Bade sind si s erschti Mol  1701 im ene Buech vom Samuel Hottinger erwähnt worde, aber si sind dört sicher scho voranne hergschtellt worde. In de Zit, wo z Bade d Tagsatzige vo de Eidgenosseschaft schtattgfunde hei, isch s Schpanisch Brötli bekannt und belibt worde. Bsunders gärn hät d Oberschicht vo de Schtadt Züri di Schpanische Brötli gha, wo im schtreng zwinglianische Züri als Luxus verbote si gsi, wil s e so vil Anke im Däig gha get. 

Wo 1847 die Schwizerischi Nordbaan vo Züri uf Bade as ersti Baanstrecki in dr Schwiz iigweiht worde isch, het mä  Spanischi Brötli per Baan uf Züri brocht, was nume 45 Minute brucht het.  Das isch eso beliebt worde, ass d Lüt dr Baanlinie nume no die Spanischbrötlibahn häi afo sääge.

## Weblink
*
Heselwangen

**Heslwanga** isch a Stadtdoil vo Balinga im Zollrealbkrois z Bade-Wirtteberg. S' hot ogfähr dausäd Oiwohnr.

Heselwangen ligt nord-eschtlich vo Balinga. An Heslwanga grenzet d' Ortschafte: Streiche, Balinga, Engstlatt un Frommern.

## Gschicht
Heslwanga isch 793 als *Hesiliuuane* zom erscht Mol gnannt wore. Weil dr Ort scheins scho vo Aafang aa auf dr Balinger Gemarkong gleage isch, hot er d Gschicht vo dere Stadt doilt. Bis 1934 isch Heslwanga aber a selbständige Gmoi em Amt bzw. Oberamt Balinga gwea ond isch deno en d Stadt Balinga eigmoindet wore.

### Religione
* Evangelische Kirchegmoi Heslwanga

## Kulinarische Bsondrhoita
In Heselwanga gaits a baar bsondere Sacha zum essa wa susch neamad machet. S gait, um amol a beischbiel zm nenna, "Broatwurschdknäpfle", des send Broatwurschtstickle wo mr in de Spätzledaig neischabet unds noa in dr Supp odr bloß mit Krumpirsalat essa duat.
Außerdem gaits noch "Pfitzauf", des is en Daig wu in de Dasse ufgehe dud.

## Bolitik
* Ortsvorsteher: Berthold Roller (2009)

### Bauwerk
Di evangelisch Kirch Heselwangen isch 1830 als flachdeckter Saalbau mit eme eizogene Durm baut wore.

## Weblink
* Stadtdoilinfo auf dr Webpräsenz vo dr Stadt Balinga
Pflanzennamen Toggenburg

Die Liste zällt **Näme vo Pflanze** uuf, wo im '''Toggeborg''' bruucht weret. D Näme sind zämegsuecht woore us verschidnige Büecher, wobii d Schriibwiis tailwiis a d Dieth-Schriibwiiss apasst wooren isch - bsunders bi de Quelle 1 und 2 (lueg une), wo d Näme i phonetische Schrifte aggee weret, wo nöd glöifig sind. Wenns nöötig isch, d Bitoonig azgee, werd da gmacht, indem de bitoonti Vok*aa*l schrääggstellt werd.

Obwoll d Quelle zum Tail gnaueri Ortsagoobe gend, werd do nume underschide zwösched:
* uT: Undertoggeborg (Jonschwil, Ozwil, Oberozwil, Floowil, Tegersche, Mogelschperg, Ganterschwil
* aT: Alttoggeborg: Chirchberg, Moslig, Lütischborg, Bötschwil 
* nT: Nöütoggeborg: Hëlffetschwil, Brunòòdere, Hëmbëërg, Petsëll, Chrinòu, Liestig, Wattwil
* oT: Obertoggeborg: Ebnet-Chappel, Nesslau-Chrummenäu, Santihan, Willhuus

## Quelle
*1) Wilhelm Wiget: *Die Laute der Toggenburger Mundarten*, Frauefeld (1916).
*2) SDS, Band VI (u. a.)
*3) Röbi Brunner: *Hoo, aseweg!!*; Neu St.Johann (2007). ISBN 978-3-033-01197-7 (Obertoggeborg) 
*4) Th. Kappler: *Tòggeborger Spròòch ond Art*; Wattwil, 1980
*5) Hans Heinrich Bosshard: *Mundartnamen von Bäumen und Sträuchern*; Züri, 1978

## Lueg au
* Toggeborger Tiernäme
* Alemanischi Pflanzenäme
Grosser Rat (Bern)

De **Gross Rot** (frz. *Grand Conseil*) vom Kanton Bärn isch ds Kantonsparlament (Legislative) vom Kanton Bärn i dr Schwiz. Dr Gross Rot het 160 Mitglider, wo jewils im Verhältniswahlrecht uf vier Johr gwählt werde. Dr Kanton isch i acht Wahlkreise ufteilt, wo us mehrere Amtsbezirke cha beschtoh. Jede Amtsbezirk het Aaschpruch uf mindeschtens ein Parlamentssitz, dr Bärner Jura het 12 Sitze garantiirt. Di letschte Wahle si am 28. März 2010 gsi.

## Wahlergebnis u Sitzverteilig vo dr Wahl vom 28. März 2010

## Wahlergebnis u Sitzverteilig vo dr Wahl vom 9. April 2006
Im April 2008 het sich d’ Bärner BDP vo dr SVP abgspalte. D’ SVP het derna no 30 Sitze im Grosse Rat gha, d’ BDP 17.

## Wahlergebnis u Sitzverteilig vo dr Wahl vom 14. April 2002

## Einzelnochwiise


## Weblink
* Syte vom Grosse Rat
Anschläge am 29. März 2010 in Moskau

D **Ahschläg am 29. März 2010 z'Moskau** sind zwai Sprengstoffahschläg uf Züg vo de Moskauer Metro gsi. Di ersti Explosion isch am 07:56 (Moskauer Ziit) i de Station *Lubjanka* passiert. Di zweiti isch knapp 45 Minutä spöter (am 8:34 Ortszit) bi de Station *Park Kultury* explodiert. E dritte Sprengsatz, au a de Station Park Kultury deponiert, het vo de russische Sicherheitschräft chönne entschärft wärden.

De Ahschlag het mindestens 39 Toti und 100 Verletzti gforderet, anderi Quelle göhn vo 64 Verletzte uus.. 

Bi de Täter handlet es sich wohrschindlich um zwei Fraue wo Selbschtmord begange hend. Sie chöntet Verbindige zu de kaukasische Terrorgruppä gha ha.

## Weblink

## Quellä
Burg Bräunlingen

D **Burg Briilinge** isch e Burgruine bi dr Stadt Briilinge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt in Ortslag am Rösslebuck uf rund 693 Meter iber Normalnull.

## Gschicht
Die Ortsburg isch vu dr Herre *von Bräunlingen* böue wore. Anne 1305 isch si gschlisse wore un derno im Johr 1358 s letscht Mol urkundli gnännt.

## Aalag
Vu dr ehmolige ovale Burgaalag mit ere obere un ere untere Burgterrasse sin no gringi Muurräscht erhalte.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 1965

## Weblink
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Burg Bärenberg

D **Burg Bärebärg**, au *Bäreburg* oder *Wyberzahn* gnännt, isch e Burgruine bi Burgbärg, eme Ortsdail vu Kennigsfeld im Schwarzwald-Boor-Chrais z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf rund 718 Meter iber Normalnull uf eme Sporn vum Hutzelbärg.

## Gschicht
Die Spornburg isch wahrschyns Ändi 11.&nbsp;Johrhundert vu dr Herre *von Burgberg* böue wore, wu Dienschtlyt vu dr Herre *von Falkenstein* un vu dr Herre *von Zimmern* gsi sin. Anne 1116 isch si s erscht Mol gnännt wore. Wyteri Bsitzer sin d Herre *von Geroldseck un d Grofe *von Württemberg* gsi.

==Aalag==
Vum mächtige Durm us grob bhauene Quader sin nume no gringe Räscht erhalte, derzue dr Halsgrabe. Zue dr urspringlige Burgaalag ghert au no d [[Burg Burgberg (Köngigsfeld)|Burg Burgbärg]] im Ortschärn vu Burgbärg.

==Sag==
Ere lokale Sag no het dr gytig Burgherr *Hans von Burgberg* emol e alte Frau, wu bi me Sturm um Unterchumft gfrogt gha het, dervugjagt un si wäg ihrem wieschte Uussäh uuszännt, vor allem wäg ihrem ainzige Zahn, wun ere us em Muul fiiri gluegt gha het. Si heb e derno verfluecht mit däne Wort:
<poem>
*"Verfluecht solle Ihr un Eier ganz Gschlächt syy!
*Eiri Burg soll verfalle bis uf e chlai Muurstuck,
*wu eso soll uussäh wie myy ainzige Zahn,
*wu Ihr mi derwäg uuszännt hän!"
</poem>
D Herre *von Burgberg* sin derno wirkli uusgstorbe un vu dr Burg stoht nume no ne chlaine räscht – dr hitig Wyberzahn.

== Literatur ==
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten''. Verlag des Südkurier, Konstanz 1987, ISBN 3-87799-040-1

## Weblink
* D Burg Bärebärg uf burgen-und-ruinen.de
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Burg Burgberg (Köngigsfeld)

D **Burg Burgberg** isch e Burgruine im Ortschärn vu Burgberg, eme Ortsdail vu dr Gmai Kennigsfeld im Schwarzwald-Boor-Chrais z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf rund 695 Meter iber Normalnull.

## Gschicht
Die Wasserburg isch vu dr Herre *von Burgberg* böue un anne 1116 s erscht Mol gnännt wore. Im 13. Johrhundert isch si uusböue wore. Si het as Gfängnis dient fir d Burg Burg Bäreberg (Wyberzah) iber em Dorf un d Burg Waldau, urspringli au as Zollstation fir d Iberwachig vu dr Biet in dr Gegnig vum Chloschter Sanderge un vu dr Herre *von Falkenstein* (Berneck). Speter isch si an s Huus Wirttebärg chuu un schließli im Dryssgjehrige Chrieg gschlisse wore.

## Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht un e große Deil vum quadratische Bärgfrid (Hechi: 15 Meter, Yygangshechi: 6 Meter) erhalte. D Ruine isch hite vu Hyyser umböue un im Privatbsitz.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink
*D Burg Burgberg uf burgen-und-ruinen.de
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Burg Alt-Blumberg

D **Burg Alt-Bluembärg** isch e Burgruine bi dr Stadt Bluembärg im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf rund 675 Meter iber Normalnull.

D Burg isch im Besitz vu dr Herre *von Blumberg* gsi. Si isch anne 1645 im Dryssgjehrige Chrieg gschlisse un im 19.&nbsp;Johrhundert abbroche wore.

## Burgaalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht erhalte un dr Burggrabe.

## Literatur
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Verlag des Südkurier. Konstanz 1987. ISBN 3-87799-040-1

## Weblink
* D Burg Alt-Bluembärg uf alemannische-seiten.de
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de