Erfurt

**Erfurt** / ìsch zitter 1991 d’ Làndeshàuiptschtàdt vum Fräischtààt Thüringa. Sa ìsch mìt knàpp 215.000 Iiwoohner (2022) d’ greeschta Schtàdt vu Thüringa. Sa ìsch àui naawa Jena un Gera ain vu da dräi Owwerzäntra vum Lànd. Ìn dr Schtàdt sìnn wìchtigschta Ìnschtituzioona z’ fìnda: naawa da Làndesbeheerda sìnn àui s’ Bundesàrwetsgrìcht, d’ Üniwärsiteet un d’ Fàchhoochschüal Erfurt, s’ kàthoolischa Bìschtumm Erfurt, sii Mìnschter (dr bekànnta-n-Erfurter Dom), so wia s’ Làndeskìrcha-n-àmt vu dr Evànggeelischa Kìrìch ìn Mìtteldiitschlànd. Ìn dr Schtàdt sìnn àui vììla histoorischa Gebäijer z’ sah — d’ bediitendschta vun’na sìnn dr Dom un d’ Severikìrìch naawa dr Kämerbrucka. Üsserdam hàt d’ Schtàdt a grooss mìttelàlterlig Àltschtàdtkarn mìt 25 Pfàrrkìrcha, dr bàrocka Fäschtung Petersberg, dr äältschta Sünàgooga ìn Mìttelöiropà so wia zààhlriicha Fàchwark- un Bìrgerhiiser — ìnsgsàmt ìsch d’ Àltschtàdt äbba 3 Kilomeeter grooss.

## Geogràfii
D’ Schtàdt lììgt ìm Tààl vu dr Gera ìm hììgeliga süüdliga Thüringer Bäcka, wo hàuiptsachlig fìr d’ Làndwìrtschàft b’nutzt wìrd.

## Gschìcht
Erfurt ìsch ànna 742 vum Bonifàzius zem äärschta Mol ärwäähnt worra, ìm Zammahàng mìt dr Ärrìchtung vum Bìschtumm Erfurt — schuu-n-ìn dara zitt ìsch sa a groossa Sììdlung gsìì. Kurz druff ìsch’s a Zäntrum vum Thüringer Ràuim worra, obwohl ’s làng politisch nìt Tail vum Lànd gsìì ìsch. Ìm Mìttelàlter hàt d’ Schtàdt a hoocher Mààs àn Salbschtandigkait ghàà; sa hàt jedoch nooh dr gwàltsààma Unterwarfung dur d’ Mainzer ànna 1664 ìhra Otonomii verloora. Ànna 1802 ìsch Erfurt Tail vun Pröissa gsìì (numma ìn dr Zitt vu 1806 bis 1814 ìsch’s àls Fìrschtatumm Erfurt diräkt unter frànzeescha Härrschàft gsìì) un ìsch bis 1945 Tail vu Pröissa blììwa. D’ Üniwärsiteet Erfurt ìsch ànna 1392 gäffnet worra, ànna 1816 gschlossa un ànna 1994 näi grìnda worra. Domìt ìsch sa d’ drìtta Üniwärsiteet, wo ìn Diitschlànd gäffnet worra-n-ìsch. Doo hàt dr Martin Luther gschtudiart.

Àm 17. Septamber 2023 hàt d’ Waltäärwakummittee vu dr UNESCO s’ jìddisch-mìttelàlterliga-n-Äärwa vu dr schtàdt ìn d’ Waltäärwalischta-n-uffgnumma. ’S umfàsst d’ Àlta Sünàgooga, d’ mìttelàlterliga Mikwe so wia s’ Schtaihüüs.

## Wìrtschàft
D’ Wìrtschàft vu dr Schtàdt ìsch vu Verwàltung un Dianschtlaischtung gepräägt. Üsserdam ìsch Erfurt Schtàndort vu verschììdana Unternamma ìm Màschììna- un Ànlààgabàui so wia ìn dr Mikroelektroonik. Waaga da nììdriga Loohnkoschta un dr zäntrààla Lààg ìn Diitschlànd ìsch sa àui a bediitend Logistikzäntrum worra. Erfurt ìsch noh Leipzig d’ Schtàdt mìt dr zwaitgreeschta Massa ìn da oschtdiitscha Lander. Mìt ìhrem Hàuiptbààhnhoof ìsch d’ Schtàdt a wìchtiger Iisabààhnknootapunkt ìm Pärsoonaverkeehr. Bekànnt ìsch Erfurt àui fìr siina Gàrta un àls Meediazäntrum (doo ìsch zem Biischpììl dr Sìtz vum Kìndersander KiKA, vu mehrera Radioschtàzioona so wia Tààgszittunga).

## wàs doo z’ sah ìsch

Erfurt cathedral and severi church.jpg|s’ Erfurter Dom un d’ Severikìrìch àm Domplàtz — sa sìnn Woohrzaicha vun Erfurt
Häuser am Domplatz (Erfurt).jpg|dr Domplàtz vu dr Domschtaaga har gsah
Erfurt, Fototour 2014.jpg|dr Anger, d’ Hàuiptgschaftsschtrooss, wo vor àllem üss’m 19. Joohrhundert schtàmmt
2011-05-19-erfurt-by-RalfR-26.jpg|s’ Erfurter Roothüüs — ’s ìsch dr Sìtz vum Oowerbìrgermaischter
Allerheiligenstraße Erfurt.JPG|ìn dr Àllerhailigaschtrooss ìm Schtàdtzäntrum
Waagegasse Erfurt.JPG|d’ Waagegàss — salla Gassla gìtt’s vììla ìm Schtàdtzäntrum
Glockengasse Erfurt.JPG|d’ Glockagàss ìm Àndreàsviartel
Stadtmauer am Rosswehr Erfurt 20211003 0032.jpg|Raschtla vu dr Schtàdtmüüra-n-üss’m 11. Joohrhundert àm Brühler Gàrta
2013-04-20 Krämerbrücke.jpg|d’ Krämerbrucka
Gera an der Krämerbrücke.JPG|d’ Gera unterhàlb vu dr Kämerbrucka
Haus zum Breiten Herd Gildehaus Erfurt.jpg|Hiiser uff’m Fìschmàrkt
Kommandantenhaus Petersberg.jpg|s’ Kummàndàntahüüs Petersberg
Alte Synagoge Erfurt.JPG|d’ Àlta Sünàgooga-n-ìsch àb 1094 bàuija worra
Erfurt-Collegium Maius von Suedosten-20120901.jpg|S’ Collegium Maius, ehamooliger Sìtz vu dr Üniwärsiteet
Predigerkloster Erfurt.jpg|d’ Preedigerkìrìch mìt Flììgel vum Preedigerkloschter
MartinLutherErfurt.jpg|s’ Dankmool zem Martin Luther
Statthalterei Mittelbau.jpg|s’ Kuurmainzischa Schtàtthàltaräi — hìtt ìsch’s d’ Thüringer Schtààtskànzläi
Kaffeetrichter2.JPG|d’ Schillerschtrooss ìm Süüda vu dr Schtàdt
Angermuseum Erfurt2.JPG|s’ Angermuseum ìm Kurmainzer Waagehof
Trommsdorffstraße-Gagarinring Erfurt.JPG|àm Juri-Gagarin-Rìng ìm Zäntrum sìnn Gebäijer vu verschììdana Bàuischtiila


## Lìteràtüür

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vu dr Làndeshàuiptschtàdt Erfurt (hoochdiitsch)
* Erfurt uff stadtpanoramen.de (hoochdiitsch)
* www.erfurt-web.de, a Erfurt-Läxikon uff Wiki-Basis (hoochdiitsch)
* 

## Ainzelnoohwiisa