open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fluginsekten

As **Fluginsekte** (Pterygota) wäre alli Insekte (Insecta) zämmegfasst, wu Fliigel hän, mitsamt dr Artegruppe, wu si im Lauf vu dr Evolution wider verlore hän (zem Byschpel Flee, Dierlyys usw.). In die Gruppe ghert dr grescht Dail vu alle Insekte, nume d Felsegumper (Archaeognatha) un d Fischli (Zygentoma) stelle urspringligi Arten ohni Flugvermege dar (Apterygota oder Urinsekte).

Mit dr Entwicklig vu Fliigel hange ne Raie vu morfologische un fysiologische Veränderige zämme. Us däm Grund wird aagnuu, ass die Entwicklig nume aimol im Lauf vu dr Insektenevolution stattgfunde het un dodermit alli Fluginsekten uf e gmainsami Stammart zruckgehn.

## Ufböu un Entwicklig vu dr Fliigel
D Fliigel bstehn us ere dinne Chitinblatte, wu mit Dracheä durzogen isch. Si hän sich wahrschyns us ere Abflachig vu dr Syteblatte (Paranota) an allene drei Bruschtsegmänt (Thorax) entwicklet. D Fluginsekte vu hit hän aber nume no zwai Baar Fliigel, am zwaite un am dritte Thoraxsegmänt. E dritt Fliigelbaar het fossil bi dr *Stenodictya* chenne noogwise wäre, wu au am erschte Thoraxsegmänt fliigelähnligi Strukturen ufgwiise hän.

D Dracheä fir d Versorgig vu dr Fliigel zwyyge vu dr Fueßdracheän ab. Wel d Fliigel as Duplikatur (Verdopplig) vu dr Lyybwand uusblidet sin, liige d Dracheä as Ooderenetz au in däne zwoo Schichte. Mit em Thorax sin d Fliigel dur e kompläx Glaich verbunde, wu bi dr Deifelsnoodle au diräkt d Musklen aasetze (diräkti Flugmuskulatur). Bi dr hyfigere Variante chunnt dr Fliigelschlag dur e Ufwelbig un e Zruckzie vum Bruschtsegmänt (Indirekti Flugmuskulatur). Wäge däm chenne Deifelsnoodle di rächte un di linke Fliigel unabhängig vunenander bewege, derwylscht Insektze mit ere indiräkte Flugmuskulatur d Fliigel nume glychzytig chenne bewege. 

Notwändig isch au d Uusbildig vu Muskelaasatzstellen in dr Bruschtsegmänt dur Chitinlyschte.

## Ontogenese vu dr Fluginsekte
Alli Fluginsekte sin gchännzaichnet dur e *[[Metamorphose (Zoologie)|Metamorfos]]*, wel d *[[Larve]]* oder *[[Nymphe (Zoologie)|Nymphe]]* nie Fliigel hän. Die Metamorfos cha schrittwys mit dr Hytige chuu (uuvollständigi Metamorfos bi dr *hemimetabole Insekte*) oder dur e komplette Umböu vum Insekt in ere Pupperuei (vollständigi Metamorfos bi dr *holometabole Insekte*).

## Literatur
* Bernhard Klausnitzer: *Pterygota, Fluginsekten* In Westheide, Rieger (Hrsg.): *Spezielle Zoologie Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere.* Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, Jena 1997; Seiten 627ff.

## Weblink
Neuflügler

As **Neifliigler** (Neoptera) wäre alli Insekte (Insecta) zämmegfasst, wu ihri Fliigel mit Hilf vun eme speziälle Glaich un dr Muskulatur derzu uf dr Hinterlyyb chenne hinteri chehre. Doderzue ghere alli Fluginsekte (Pterygota) mit Uusnahm vu dr Aidagsmucke (Ephemeroptera) un dr Deifelsnoodle (Odonata).

Mit em Umböu vum Glaich un dr Flugmuskulatur het au dr Fliigel eso mieße umkonschtruiert wären, ass er yyfaltbar woren isch. Des isch gschääne iber e Raie vu Fuure im Fliigel.

## Syschtematik
Zue dr Neifliigler zellt mer die Ornige:

* Ordnung Staimucke (Plecoptera)
* Ordnung Tarsespinner (Embioptera)
* Ordnung Grilleschobe (Notoptera)
* Ordnung Ohreschlitzer (Dermaptera)
* Ordnung Fangschräcke (Mantodea)
* Ordnung Schobe (Blattodea)
* Ordnung Termite (Isoptera)
* Ordnung Gschpängschtschräcke (Phasmatodea)
* Ordnung Gladiatore (Mantophasmatodea)
* Ordnung Langfielerschräcke (Ensifera)
* Ordnung Churzfielerschräcke (Caelifera)
* Ordnung Bodelyys (Zoraptera)
* Ordnung Staublyys (Psocoptera)
* Ordnung Dierlyys (Phthiraptera)
* Ordnung Fransefliigler (Thysanoptera)
* Ordnung Schnabelchärbler (Hemiptera)
** Unterordnung Rundchopfzikade (Cicadomorpha)
** Unterordnung Spitzchopfzikade (Fulgoromorpha)
** Unterordnung Wäntele (Heteroptera)
** Unterordnung Schaideschnebler (Coleorrhyncha)
** Unterordnung Bflanzelyys (Sternorrhyncha)
* Ordnung Kamelhalsmucke (Raphidioptera)
* Ordnung Großfliigler (Megaloptera)
* Ordnung Netzgliigler (Neuroptera)
* Ordnung Chääfer (Coleoptera)
* Ordnung Fächerfliigler (Strepsiptera)
* Ordnung Hutfliigler (Hymenoptera) mit Bienen, Wespen und Ameisen
* Ordnung Kechermucke (Trichoptera)
* Ordnung Schmätterling (Lepidoptera)
* Ordnung Schnabelmucke (Mecoptera)
* Ordnung Zweefliigler (Diptera)
* Ordnung Flee (Siphonaptera)

## Literatur
* Bernhard Klausnitzer: *Insecta (Hexapoda), Insekten* In Westheide, Rieger (Hrsg.): *Spezielle Zoologie Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere.* Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, Jena 1997; Seiten 635ff.

## Weblink
Chemiekatastrophe von Bhopal

D **Chemiikataschtrophe vo Bhopal** het sich 1984 in der US-amerikanische Chemiifabrik *Union Carbide* für d Herschtellig vo Peschtizid in Indie ereignet. Sii het zwüsche 3'500 und 25'000 akut an der freigsetzte Giftwolke Gschtorbni und sehr viili längerfrischtig gschtorbni und behindereti Mensche zur Folg ghaa.

Verursacht isch die Kataschtrophe durch ne fehlerhafti Iileitig von Reinigungs-Wasser in ne Tank mit *Methylisocyanat* gsii. D Reaktion dervo het zun ere Druckerhöhig in däm Tank gfüehrt, womit Überdruck-Ventil periodisch angschproche händ. Innert zwei Schtunde sind 25 bis 40 Tonne hochgiftigi Chemikalie in d Umgäbig freigsetzt worde.

Die schlecht gschützti Bevölkerig isch nit gwarnt worde und isch dervo voll troffe worde: Tuusigi Akut-Toti durchs Gift und rund 500'000 Verletzti. Von dene sind schpöter en unbekannti Zahl ebefalls no gschtorbe, viili wiiteri sind z. B. erblindet und es het schpöter Missbildige bii Neugeborene gäh.

## Literatur
*  
* International Confederation of free trade unions: *Bericht der Gewerkschaften über Bhopal.* Genf, Juli 1985.
* Indische Regierung: *Report on scientific studies on the factors related to Bhopal toxic gas leakage.* 12/1985.
* Dominique Lapierre und Javier Moro: *Fünf nach zwölf in Bhopal*. Die unglaubliche Geschichte der größten Giftgaskatastrophe unserer Zeit. (Französische Originalausgabe: *Il était minuit cinq à Bhopal* 2001, übersetzt von Sabine Grimm), Europa Verlag, Hamburg / Leipzig / Wien 2004 , ISBN 3-203-79508-6.
* Charles Perrow: *Normale Katastrophen*. Die unvermeidlichen Risiken der Großtechnik. (Originaltitel: *Normal accidents* übersetzt von Udo Rennert, mit einem Vorwort von Klaus Traube), 2. Auflage, Campus, Frankfurt am Main / New York, NY 1992 (deutsche Erstausgabe 1987), ISBN 3-593-34125-5.
* 
* *[http://www.icjb.org International Campaign for Justice in Bhopal].*
* Umweltbundesamt, Störfallkommission: *Das Bhopalunglück 1984, Kurzanalyse, Bewertungen, Schlußfolgerungen für die BRD.* 8/1987.
* Union carbide Corporation: *Bhopal methylisocyanat incident.* Danbury, Connecticut, 3/1985.
Opisthokonta

D **Opisthokonta** (Gr.: *Hinterpoligi*, wäge dr Position vu dr Gaisle) sin aini vu dr Gruppe vu dr Eukaryote, also Lääbewääse mit Zällchärn. Zue ihne ghere vor allem di Vylzällige Dierer, wu alli Dierer derzu ghere, un d Schwimm (Fungi) un e Dail Gruppe vu aizällige Organisme.

## Merkmol
D Opisthokonta zaichne sich morfologisch uus dur Zälle mit eme ainzelne dorsale (posterior) Cilium ohne Mastigonema, wu zmindescht in eme Entwickligsstadium vorhanden isch. Bi ainzelne Taxa cha des sekundär wider verlore syy. Uußerdem hän d Zälle ne Baar Kinetosome oder Zentriole, wu chenne abgwandlet syy.

## Inneri Syschtematik
Adl et al. (2005) glidere d Opisthokonta in vier Gruppe ohni klassischi Rangstapfle.

* Schwimm (Fungi)
* Mesomycetozoa
* Chragegaiseldierli (Choanoflagellata)
* Vylzälligi Dierer (Metazoa)

## Literatur
Adl SM, Simpson AGB, Farmer MA, Andersen RA, Anderson OR, Barta JA, Bowser SS, Bragerolle G, Fensome RA, Fredericq S, James TY, Karpov S, Kugrens P, Krug J, Lane CE, Lewis LA, Lodge J, Lynn DH, Mann DG, McCourt RM, Mendoza L, Moestrup Ø, Mozley-Standridge SE, Nerad TA, Shearer CA, Smirnov AV, Spiegel FW, Taylor MFJR: *The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists*. In: *Journal of Eukaryotic Microbiology* 52 (2005): 399 - 451

## Fueßnote
Mesomycetozoa

D **Mesomycetozoa** oder **Ichthyosporea**, wu s bishär kai dytsche Name derfir git, sin e Taxon vu dr Eukaryote un wäre do näbe dr Schwimm (Fungi) un Vylzällige Dierer (Metazoa) in d Opisthokonta yygordnet. D Chragegaiseldierli (Choanoflagellata), wu friejer au in d Mesomycetozoa yygordnet wore sin, wäre no Adl. u. a. as aige Taxon mit glycher Ranghechi aagsääne. Dr Name Ichthyosporea bezieht sich uf di hyfige Fischparasite in däre Gruppe (griechisch *Ichthyo* Fisch).

## Merkmol
Di aizällige Mesomycetozoa zaichne sich morfologisch uus dur zminderscht ai Entwickligsstadium mit sphärische Zälle, wu entwäder nume ne dorsal Cilium het oder amöboid isch. E Dail Arte hän e sphärisch Stadium, wu parasitisch läbt, ohni Cilie mit ere Endospore, andere chenne ne Zällwand uusbilde.

## Syschtematik
Adl u. a. glidere d Mesomycetozoa in sechs Gruppe ohni klassischi Rangstapfle. Eb die Gruppe wirkli monophyletisch isch, isch, bishär nit vollständig gchlert. Steenkamp et al. 2006 stelle zem Byschpel uf dr Basis vu molekularbiologische Untersuechige fescht, ass *Ministeria* wahrschyns necher mit dr Vylzällige Dierer verwandt isch un d Nucleariida d Schweschtergruppe vu dr Schwimm darstelle.

Vyl Arte läbe parasitär, zem Byschpel as Parasite vu Fisch, Chräbsdierer, Insekte un andere. Arte vu *Dermocystidium* sin zem Byschpel Parasiten uf dr Hut oder in Chime vu verschidene Fisch, Fresche un Molch. *Psorospermium haeckeli* chunnt in Flusschräbs vor. *Ichthyophonus hoferi* cha ne stark Fischstärbe verursache.

* Aphelidea
* *Corallochytrium*
* *Capsospora*
* *Ichthyophonus*
* *Ministeria*
* Nucleariida

## Fueßnote


## Literatur
* Sina M. Adl, Alastair G. B. Simpson, Mark A. Farmer, Robert A. Andersen, O. Roger Anderson, John A. Barta, Samual S. Bowser, Guy Bragerolle, Robert A. Fensome, Suzanne Fredericq, Timothy Y. James, Sergei Karpov, Paul Kugrens, John Krug, Christopher E. Lane, Louise A. Lewis, Jean Lodge, Denis H. Lynn, David G. Mann, Richard M. McCourt, Leonel Mendoza, Øjvind Moestrup, Sharon E. Mozley-Standridge, Thomas A. Nerad, Carol A. Shearer, Alexey V. Smirnov, Frederick W. Spiegel, Max F. J. R. Taylor: *The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists.* The Journal of Eukaryotic Microbiology 52 (5), 2005; Seiten 399-451 (Abstract und Volltext)

## Weblink
* Ichthyosporea auf NCBI Informatione zue dr systematische Yyornig vu dr verschidenen Arte
Kragengeißeltierchen

**Chragegaiseldierli** (Choanomonada, au Choanoflagellata) sin e Taxon vu dr Eukaryote un wäre do näbe dr Mesomycetozoa, dr Schwimm (Fungi) un dr Vylzällige Dierer (Metazoa) in d Opisthokonta yygordnet.

## Merkmol
Chragegaiseldierli sin mit Greßine vu in dr Regle bis zue 10&nbsp;µm verglychswys chlaini Protischte. Si zaichne sich uus vor allem dur e „Chrage“ us 30 bis 40 fyne, fadefermige Zällfurtsetz (Mikrovilli), wu s in däre Form bi kaire Protischtegruppe git, un dur e ainzelni Gaisle im Zäntrum vun em, wu iber dr Chrage uusegoht. E wahrschyns emol vorhandeni zwooti Gaisle isch im Lauf vu dr Entwickligsgschicht verlore gange un losst sich nume no am erhalte blibene Kinetosom noowyse.

Bi Arte, wu plantisch läbe, finde sich sognännti Loricae, rippenartigi zytoskelettäri Strukture. Vyl sessili Arte bilde Thecae uus, extrazelluläre, chelch- oder chruegfermigi, zum Dail gstiilti Zällhilsche.

## Läbeswys
Chragegaiseldierli chemme entwäder as stationäri oder as frei schwäbendi Individue bzw. Kolonie im Meer- wie im Sießwasser vor. Irhi Nahrig sin organischi Partikel, vor allem Bakterie, wu im Wasser schwäbe un wu si fange, indäm si si mit dr Bewegig vu ihre Gaisle an ihre Chrage härstrudle. D Partikel wäre derno am Aasatz vu dr Mikrovilli oder em Änd vu dr Zälle dodrunter dur Pseudopodie ufgnuu un verdaut.

## Syschtematik
Derwylscht d Chragegaiseldierli friejer in d Mesomycetozoa yygordnet wore sin, wäre si no Adl. u. a. as aige Taxon mit glycher Ranghechi aagsääne.

Si wäre traditionäll in drei wyteri ranglos aagfierti Gruppe unterdailt, do no Adl et al.:

*Codonosigidae
*Salpingoecidae
*Acanthoecidae

## Evolution
S Chragegaiselsyschtem vu dr Choanoflagellata isch mit hocher Wahrschynligkait homolog zue däm vu dr Choanozyte vu dr Schwimm (*Porifera*); vun e Dail Forscher wird des aber bstritte. Chragegaiseldierli un us Schwummorganisme isolierti Choanozyte sin nit z unterschaide. Schwimm un Chragegaiseldierli wie ne Bruck zwische Ai- un Mehzäller. Friejeri Iberlegige, d Schwimm seie unabhängig vu dr ibrige Metazoa us kolonibildende Choanoflagellate firigange, sin dur d Genomik aber widerlait wore. No Untersuechige vum Genom sin d Chragegaiseldierli wahrschyns d Schweschtergruppe vu dr vylzällige 'Dierer, d. h. unter dr Aizäller di negschte Verwandte, wu s no git. Friejeri Vermuetig, d Choanoflagellate chennte sälber d Wurzelgruppe vu dr Metazoa darstelle, hän sich no neiere Analyse nit bstetigt.

## Literatur
* Klaus Hausmann, Norbert Hülsmann, Renate Radek: *Protistology*, 3. Aufl., Schweizerbart, 2003, S. 81, ISBN 3-510-65208-8
* Iñaki Ruiz-Trillo, Andrew J. Roger, Gertraud Burger, Michael W. Gray, B. Franz Lang (2008): A Phylogenomic Investigation into the Origin of Metazoa. Molecular Biology and Evolution 25(4):664–672.
* Barry S. C. Leadbeater, QiBin Yu, Joyce Kent, Dov J. Stekel (2009): Three-dimensional images of choanoflagellate loricae. Proceedings of the Royal Society B Biological Science 276(1654): 3–11.http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2581655/

## Fueßnote


## Weblink
* Bytrag uf "Tree of Life" vu dr Nicole King
* Choanoflagellata im MikrobeWiki
* ChoanoWiki
Urmünder

D **Urmyyler** (Protostomia) sin e Stammgruppe us dr Abdailig vu dr Gwääbdier (Eumetazoa) in dr Syschtematik vu dr Vylzällige Dier.

## Definition un Abgränzig
Zue dr Urmyyler ghere d Stämm mit eme vollständign Verdöuigstrakt, wu in dr Embryonalentwicklig s Muul us em schlitzfermige Urmuul fiirigoht, derwylscht Anus sekundär durbricht oder us em hintere Dail vum Urmuul entstoht. S Entstoh vum Muul vu dr Urmyyler cha uf verschideni Wyse gschää.

Zue dr Urmyyler ghere d Hytigsdier (Ecdysozoa), d Lophotrochozoe (Lophotrochozoa) un di Plattwurmartige (Platyzoa). No neischte molekulargenetische Erkänntnis nämme d Pfyylwirmer (Chaetognatha) wahrschyns e isoliert-basali Stellig yy. D Urmyyler sin, im Gegesatz zue dr Neimyyler (Deuterostomia), villicht paraphyletisch, stellen also kai natyrligi Gruppe im Sinn vu dr phylogenetische Syschtematik dar.

## Systematik
* Hytigsdier (Ecdysozoa)
** Nematoida
*** Fadewirmer (Nematoda)
*** Saitewirmer (Nematomorpha)
** Scalidophora
*** Hokeriesler (Kinorhyncha)
*** Priapswirmer (Priapulida)
*** Korsettdierli (Loricifera)
** Panarthropoda
*** Bärdierli (Tardigrada)
*** Stummelfießer (Onychophora)
*** Lopopode (Lobopodia) †
*** Gliiderfießer (Arthropoda), unter anderem mit dr Insekte, Spinnedier un Chräbsdier
* Lophotrochozoe (Lophotrochozoa)
** Waichdier (Mollusca), unter anderem mit dr Schnäcke, Muschle un Dintefisch
** Ringelwirmer (Annelida), unter anderem mit dr Rägewirmer
** Mieschdierli (Bryozoa)
** Armfießer (Brachiopoda)
** Igelwirmer (Echiura)
** Schnuerwirmer (Nemertea)
* Plattwurmartigi (Platyzoa)
** Plattwirmer (Plathelminthes)
** Chratzwirmer (Acanthocephala)
** Cycliophora
** Buuchhoorlig (Gastrotricha)
** Chifelmyyler (Gnathostomulida)
** Chelchwirmer (Kamptozoa)
** Micrognathozoa
** Rederdierli (Rotatoria)

## Lueg au
* Neimyyler (Deuterostomia)
* Systematik vum Dierriich

## Weblink
Gewebetiere

**Gwääbdierer** (Eumetazoa) (altgr. εὖ *eu* guet, ächt + μετά *meta* derno + ζῷον zóon, Lääbewääse, Dier) sin di Vylzällige Dierer (Metazoa) mit ächtem Zällgwääb. Si wäre wäge däm au **Ächti Vylzäller** gnännt. Mit Uusnahm vu dr Schwimm (Porifera) un villicht dr Placozoa ghere alli Vylzällige Dierer zue dr Gwääbdierer.

## Merkmol
S Taxon vu dr Gwääbdierer zaichnet sich dur spezialisierti Zälltype uus un dur ächti Gwääb wie zem Byschpel Sinneszälle, Nerve- oder Muskelgwääb. Epithel- un anderi Zälle sin dur speziälli Zäll-Zäll-Verbindige, d „Gap Junction“ verbunde. Derzue chunnt s bi dr Entwicklig vum Embryo dur Gastrulation zuen ere Ufspaltig vu dr Zälle in zwoo Zällschichte (Chyymbletter), s Entoderm un s Ektoderm.

## Inneri Syschtematik
As basalschti Gruppe vu dr Gwääbdier gälte hite nimi d Nesseldierer, derfir d Rippequalle, di syschtematisch Stellig vu dr Placozoa, friejer mit dr Schwimm as Gwääblosi veraint, isch nit sicher. E Verwandtschaft mit dr Nesseldierer wird vermuetet. Des Kladogramm git di wahrschynlige Verwandtschaftsverhältnis wider

## Literatur
* 

## Fueßnote


## Weblink
Stare Pole

**Stare Pole** (: *Altfelde*) isch e Dorf un Sitz vu dr glychnamige Landgmai (poln. *Gmina*) z Pole. Altfelde lyt sideschtlig vu Danzig im Powiat Malborski vu dr Wojewodschaft Pommern. 

## Gmai
Zue dr Landgmai Stare Pole ghere 12 Ortsdail (*dytschi Näme bis 1945*) mit eme Schultussenamt:

Wyteri Ortschafte vu dr Gmai sin:

## Weblink

## Fueßnote
Rechtsstaat

En **Rächtsschtaat** isch en Schtaat, wo die demokratisch beschlosseni Gsetzgäbig stets Vorrang het vor willkürliche Entscheide und Verfüegige vom Schtaat. Zuedem sind d Bürgerinne und Bürger immer durch d Grundrecht vor willkürliche Entscheide durch schtaatlichi Behörde gschützt. Auch für Schtraftäter gilt das: Si dörfe durch polizeilichi und grichtlichi Organ nit willkürlich behandlet wärde, sondern nur schtreng gschtützt uf die rächtsschtaatliche Grundlage. Die Grundrächt chönnet hüt in Europa nit nur vor allne nationale Gricht iigklagt wärde, sondern auch vor em Europäisch Grichtshof für Menscherächt in Strassburg. En Rächtsschtaat umfasst aber auch immer und unumgänglich Pflichte für alli: Me muess sich an die demokratisch beschlosseni Gsetzgäbig halte. S Gegeteil vom Rächtsschtaat isch der Polizeischtaat.

## Literatur
H.R. Schwarzenbach: *Grundriss des allgemeinen Verwaltungsrechts* (für d Schwiiz)
Notenbank

En **Notebank** oder **Zentralbank** oder **Nationalbank** isch en schtaatlichi Monopol-Bank, wo für en Gäldumlauf in ere Volkswirtschaft zueschtändig isch. Si reglet dä Gäldumlauf auch mit volkswirtschaftliche Ziel wo chönned sii: Gringi Inflation, nachhaltigs Wirtschaftswachstum mit Vollbeschäftigung, schtabili Währig. D Notebank versorget d Gschäftsbanke mit Gäld, vor allem auch mit Banknote. Mit dere Gäldmängi, der sog. Notebank-Gäldmängi, chann die sog. Kreditschöpfig von de Gschäftsbanke, und do dermit d Grössi von der gsamte volkswirtschaftliche Gäldmängi, im Sinn von de Notebank-Ziel mehr oder weniger gschtüret wärde. D EU het siit der Iifüehrig vom Euro keini mächtige nationale Notebanke meh, d Gäldpolitik wird von der Europäische Zentralbank EZB betriibe. In der Schwiiz, wo nit EU-Mitglied isch, isch die Schwiizerischi Nationalbank SNB, wo 1907 gründet worde isch, d Notebank. In Groossbritannie, wo au nid Däil vo dr Öirozoone isch, het d Bank vo Ängland immer no groosse Iifluss uf d Wirtschaft.

Wiiteri gäldpolitischi Inschtrument von de Zentralbanke sind d Offemarktpolitik (d EZB z. B. kauft wege dr lahmende Euro-Wirtschft derziit (2016) no immer Anleihensobligatione von de Euro-Mitgliedländer) und d Währigspolitik, wo z. B. d SNB betriibt: Verkauf vo Franke gege z. B. Euro, um dr harti Frankekurs nit no wiiter anschtiige z loo und dodermit dr Exportwirtschaft z helfe.

## Literatur
J. Altmann: *Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre/Wirtschaftspolitik*
Neumünder

**Neuimyyler** (Deuterostomia) oder Zwaitmyyler nännt mer diejenige zwoosytig symmetrisch ufböute Dierer (Bilateria), wu in dr Embryonalentwicklig vum Darm s Urmuul (Blastoporus) zum After wird un s Muul sekundär us em Urdarm (Archenteron) durebricht (Deuterostomie).

## Wisseschaftligi Bedytig
Deuterostomi isch traditionell-morfologisch e wichtig Merkmol gsii go eso verschideni Gruppe wie d Chordata, d Hemichordata un d Echinodermata as Abstammigsgmainschaft zämmezfiere. Wievyl Bilateriergruppe im Taxon Deuterostomia yyzordne sin, isch aber langi Zyt umstritte gsii, wel Deuterostomi zem Byschpel au bi dr Pfyylwirmer un e Dail Lophophorata ufdritt, un au bi ne Dail Saitewirmer un Gliiderfießer.

Mit dr molekularbiologische Verwandtschaftsforschig het mer die Frog chenne kläre. Doderno bilde d Chordata, d Hemichordata un d Echinodermata wirkli ne Abstammigsgmainschaft, di räschtlige Gruppe mit Deuterostomi gheren aber nit derzue.

## Syschtematik

Zue dr Neimyyler ghere drei rezänti un ai uusgstorbene Dierstamm:

* Chordadierer (Chordata) mit dr Manteldierer (Tunicata), dr Lanzettfischli (Acrania) un dr Wirbeldierer (Vertebrata, syn. Craniota)
* Stachelhyter (Echinodermata) unter anderem mit dr Seestärn un dr Seeigel
* Chiimelochdierer (Hemichordata) mit dr Fliigelchiimer (Pterobranchia) un dr Aichelwirmer (Enteropneusta)
* † Vetulicolia. Nume us em Untere un Mittlere Kambrium bekannt.

Aktuälli phylogenomischi Arbete wyse des Schema uf:

* **Deuterostomia**
** Ambulacraria
*** Echinodermata
*** Hemichordata
** Chordata
*** Acrania
*** Olfactores
**** Tunicata
**** Craniata

Uffellig isch an däre Syschtematik vor allem s nei Monophylum Olfactores, wu d Tunicata un d Craniata zämmefasst. Doderzue bilde d Acrania d Schweschtergruppe. Des widerspricht dr traditionälle Uffassig vu dr verglychende Morfologi, wu d Acrania un d Craniata zum Monophylum Notochordata zämmefasst. In dr dargstellte aktuälle Syschtematik wäre ne Dail gängigi Gruppenäme us unterschidlige Grind nimi brucht:
* Ambulacralia- Synonym zue Ambulacraria
* Cephalochordata - Synonym zue Acrania
* Chordonia - Synonym zue Chordata
* Coelomopora - Synonym zue Ambulacraria
* Craniota - Synonym zue Craniata
* Euchordata - Synonym zue Notochordata
* Myomerozoa - Synonym zue Notochordata
* Notochordata - Paraphylum us Acrania un Craniata
* Notoneuralia - Synonym zue Deuterostomia
* Urochordata - Synonym zue Tunicata
* Vertebrata' - Synonym zue Craniata
* Xenambulacraria - E Taxon, wu Ambulacraria un dr Dierstamm Xenoturbellida umfasse sott. No andere Studie, dodrunter ere aktuälle, ghere d Xenoturbellida aber schyns iberhaupt nit zue dr Deuterostomia un sin ender Verwandti vu dr Acoelomorpha. dodergege stehn anderi aktuälli Untersuechige vu ihrem mitochondriale Genom, wu d Yyornig as basali Deuterostomia unterstitze. 

## Lueg au
* Urmyyler (Protostomia)
* Syschtematik vum Dierryych

## Fueßnote


## Weblink
Raumplanung

Mit der **Ruumplanig** probiere die meischte Schtaate in Europa, ihre Bode, wo immer knapper wird, huushälterischer z nutze, damit d Überbauig nit vollschtändig überhand nimmt und Landschaft, Erholigsgebiet und landwirtschaftlechi Flächi erhalte wärde chönne. Mit der Uusscheidig vo Bauzone und Freihalte-Zone probiert me däm Ziel grächt z werde. Allerdings nimmt de Druck uf d Bauzone in vilne Schtaate trotzdem immer schtärker zue. I de Schwiz öppe trage vor allem de zuenehmend Wohlschtand und s Bevölkerigswachstum derzue bii, dass unter anderem immer wie mehr ruum-uufwändigi Eifamiliehüüser baut wärde. Das obwohl d Schwiiz, wenn me die unbewohnte Bärggebiet nit derzue rächnet, nach Holland s dichtischt besidlete Land in Europa isch.

## Literatur
* Schwiizerische Bundesrat (Hrsg.): *Grundzüge der Raumordnung Schweiz*
* Pro Natura: *Fakten zur Raumnutzung in der Schweiz*
CIA World Factbook

**The World Factbook**, (1975 bis 1980 *National Basic Intelligence Factbook*, au as *CIA World Factbook* bezäichnet), wird vo dr CIA uusegee und enthaltet statistischi Date über alli Länder uf dr Wält, vor allem us de Beriich Demografii, Wirtschaft, Infrastruktur, Politik und Milidäär. Es het din au Liste vo Länderabchürzige, Flagge etc.

S World Factbook isch ursprünglig gmacht worde für die Aaghöörige vo dr Bundesregierig vo de Veräinigte Staate; es isch zum erste Mol 1962 as Ghäimdokumänt erschiine. Sit 1971 existiert au en öffentlig zuegängligi Versioon; sit 1975 wird s World Factbook druckt veröffentligt. Sit 1994 cha mä s im Internet as HTML Dokumänt lääse. Es wird jedi Wuche aktualisiert und isch doorum immer aktueller as die druckti Fassig. Alli Usgoobe si sit 2000 komplett zum Download im Internet.

S Factbook isch gmäinfrei, si Inhalt cha also ooni bsundrigi Erlaubnis beliebig brucht wärde. D Verwändig vom Siigel vo dr CIA isch allerdings verbote.

## Weblingg

* Website vom World Factbook
* Gschicht vom World Factbook
* Download elteri Usgooben (2000er)
* Download elteri Usgooben (1990er)
* Download elteri Usgooben (1980er)
* Download elteri Usgooben (1970er)
Communauté de communes d’Alsace Bossue

D **Communauté de communes de l'Alsace Bossue** isch bis 2016 e Kommunalverband im Regionale Naturpark Vosges du Nord im Krummen Elsass. Si het 32 Gmäinde mit ere Flechi vo 226 km² umfasst, het 13'735 Iiwooner ghaa und d Bevölkerigsdichdi isch 61 Iiwooner/km² gsii. Dr Sitz isch Diemeringe gsii und dr Bresidänt dr Jean Mathia.

## Gschicht
1984 isch en erste Kommunalverband *Syndicat Intercommunal à Vocations Multiples* (SIVOM) entstande, wo us 42  Gmäinde bestande het. 1995 isch er zur Communauté de Communes de l’Alsace Bossue erwiiteret worde, wo 45 Gmäinde veräinigt het, wo im Gebiet vo de Ortschafte Sarre-Union, Diemeringe und Drulinge lige. 1997 het mä dr Naame vom Kommunalverband wider in Syndicat Intercommunal à Vocations Multiples gänderet. 1998 isch d SIVOM in zwäi Kommunalverbänd iidäilt worde, d Communauté de communes de l'Alsace Bossue mit 32 Gmäinde und d Communauté de communes du Pays de Sarre-Union, wo us 13 Gmäinde bestoot.

Zum 1. Jänner 2017 isch dr Kommunalverband mit dr Communauté de communes du Pays de Sarre-Union zum neue Verband Communauté de communes de l’Alsace Bossue fusioniert worde.

## Mitgliidsgmäinde

## Weblingg
* http://www.cc-alsace-bossue.net
Communauté de l'Agglomération Belfortaine

D **Communauté d'agglomération Belfortaine** isch en interkommunale Verband mit 30 Mitgliidsgmäinde im Departemänt Territoire de Belfort in dr Regioon Franche-Comté. 94'816 Iiwooner (2009) lääbe dört uf ere Flechi vo 174,7 km². Dr Sitz isch Belfort. D *Communauté* het e Büdsche vo 88 Millione Euro.
## Gschicht
D *Communauté* isch 1973 gründet worde as e stedtische Distrikt und isch noch 1991 zun ere *[[communauté d'agglomération]]* worde.

Vo 1977 bis 2008 isch si vom Jean-Pierre Chevènement bresidiert worde, sit denn isch dr Étienne Butzbach Bresidänt.

## D Mitgliidsgmäinde
Die 30 Gmäinde mache d *Communauté* us:
Communauté d’agglomération

E **** isch e Form vom Gmäindiverband z Frankriich.
Im Geegensatz zur **', wo franzöösischi [[Gemeinde (Frankreich)|Gmäinde]] (**') vo irgend enere Gröössi chönne bilde, muess noch dr Rächtslaag, wo sit 1999 gältet, e nöibildeti **'  mindestens 50'000 Iiwooner haa und äi Gmäind mit mindestens 15'000 Iiwooner oder e Hauptort vom ene [[Département|Departemänt]] as Zentrum haa. D Metropolregioone um die grösste Stedt ume chönne e **' bilde. Es git allerdings **', wo vor 1999 bildet worde si und die Vorussetzige nit erfülle, und **', wo vor 1999 bildet worde si und hüte nume **' chönnte wärde.

D Ufgoobe vo de **' isch s, gmäinsaami kommunali Ufgoobe vo de bedäiligte Gmäinde z erfülle. Si si unabhängig vo dr Verwaltig vo de Departemänt und Regioone und chönne au Gmäinde umfasse, wo zu underschiidlige Departemänt ghööre.
Agglomeration

En **Agglomerazioon** (dä Begriff chunt vom latynische Wort *agglomerare* ‚fest aaschliesse‘) isch noch dr Definizioon vo dr UNO vo 1998 e Kärnstadt samt iirem suburbane Umland oder eme Umlandgebiet, wo dicht besiidlet isch und usserhalb vo de Stadtgränze lit, aber e Gränze zur Stadt het.

E sonigi Agglomerazioon bestoot us äinere oder meerere Stedt und iire Vorstadtgmäinde, wo en Siidligsgürtel bilde. D Agglomerazioon entspricht also enere „Stadt“ im räin geografische Sinn, ooni dass men uf administrative Gränze luegt. E Stadtagglomerazioon cha au Piet i verschidene Länder ha wie öpe bi Basel und Gämf.

Anderi hüffig verwändeti Bezäichnige für son e Gebiet si **Stadtregioon** und **Balligsruum** oder**Balligsgebiet**. Zwar bezäichne die Usdrück im Wääsentlige s Gliiche, aber es git, je noch däm wie mäs usläit, chliini Bedütigsnüansse.

Nit zun ere Stadtregioon ghööre – im Geegesatz zu de Modäll vo dr *Groossregioon*, dr Metropolregioon oder *Metropolitanstadt* un dr *Wirtschaftsregioon* –  deren iiri ländlig brägte perifeere Rüüm, sondern si meint nume die unmiddelbari, dicht bebauti Umgääbig vo dr Kärnstadt. Aber au Siidlige, wo nit diräkt an d Kärnstadt aagränze, chönne zur Stadtregioon zelt wärde, wenn dr grösst Däil vo de Iiwooner in dr Kärnstadt schafft. Mä underschäidet au no zwüsche *monozentrische* und *polyzentrische* Agglomerazioone, je nochdäm, öb s äi oder meereri Zentrum git.

D Kriterie, wie me bi al dene geograifsche Modäll d Grössi vo dr sidlig berächnet, chöme drvo, wie me d Rüüm wott vo de andere Regioone abgränze. Do drfür git’s kei feschti Normierig, und drum cha mä Zaale für verschiideni Stadtregioone nume bedingt vergliiche.

## Lueg au
* Metropolregioon Züri
* Metropolitanstadt Mailand

## Litratuur
* United Nations (Hrsg.): *Principles and recommendations for population and housing censuses*, 1998.
* Burgdorff, Stephan / Janssen, Dr. Hauke: *Jahrbuch 2003 – Die Welt in Zahlen Daten Analysen*, Spiegel-Buchverlag, Deutscher Taschenbuch Verlag, S. 490f.
* Häussermann, Hartmut: *Grossstadt: soziologische Stichworte*, Leske + Budrich Verlag, Opladen 1998, ISBN 3-8100-2126-1.

## Weblingg
* Die größten Agglomerationen der Welt gmäss dr citypopulation.de
Universität Niccolò Cusano

D **Universität Niccolò Cusano** ( - Unicusano) isch e privati Universität z Rom, Italie. D Hochschuel isch im 2006 gründet worde. D Unicusano hät öber 10-tuusig Schtudente. Si bietet hauptsächlich postgraduali Studieabschlüss (Master) aa. D Universität het e groosse Campus i de Via don Carlo Gnocchi, da isch im Quartier Montespaccato, am westliche Stadtrand vo Rom.

## Fakultäte
* Erziehigswisseschafte
* Rechtswisseschafte
* Wirtschaftswisseschafte
* Politikwisseschafte

## Rektore
* Sebastiano Scarcella (2006 – 2010)
* Giovanni Puoti (sit 2010)

## Weblink

* Offizielli Syte

## Fuessnoote
Sozialwissenschaften

D **Sozialwüsseschafte** oder **Gsellschaftswüsseschafte** umfasse alli die Wüsseschafte, wo d Fenomeen vom gsellschaftlige Zämmelääbe vo de Mensche theoriegläitet und/oder empirisch undersueche.

Analüsiert wärde d Struktuure und d Funkzioone vo soziale Verflächdigszämmehäng vo Instituzioone und Süsteem und au deren iiri Wäggselwirkig mit Handligs- und Verhaltensbrozäss vo de äinzelne Individue (Aktöör).

Doo und dört wärde im dütschsproochige Ruum au Studiegäng under dr Sammelbezäichnig *Sozialwüsseschaft* oder *Sozialwüsseschafte* aabote. Die Studiegäng äänele mäistens soziologische, politikwüsseschaftlige und/oder wirtschaftswüsseschaftlige Fachstudiegäng, bedoone aber mit iirer Bezäichnig iiri interdisziplinääri Usrichdig. Si si vilmol dur e verdiefti statistischi Methodeusbildig kennzäichnet.

## Dr Umfang
Im witeren Sinn zele zu de „Sozialwüsseschafte“ die Diszipline:

* Anthropologii (Sozial- und Kultuuranthropologii)
* Demografii (Bevölkerigswüsseschaft)
* Erziejigswüsseschaft (u.&nbsp;a. Schuelpedagogik, Erwaggsenebildig, Sozialpedagogik, Sonderpedagogik)
* Ethnologii (Völkerkund) und Volkskund (Öiropäischi Ethnologii)
* Chindhäitsforschig (interdisziplinär)
* Kommunikazioonswüsseschaft, Mediewüsseschaft, Publizistikwüsseschaft und (früener) Zitigswüsseschaft
* Kunstwüsseschaft, Kultuurwüsseschaft
* Linguistik oder Sproochwüsseschaft
* Ökotrofologii (Hushalts- und Ernäärigswüsseschaft)
* Pedagogik (interdisziplinär)
* Politikwüsseschafte (Politologie)
* Psüchologii (interdisziplinär)
* Rächtswüsseschaft und (früener) Staatswüsseschaft
* Religioonswüsseschaft
* Soziali Arbet (Sozialpedagogik, Sozialarbetswüsseschaft)
* Sozial- bzw. Humangeografii
* Sozialgschicht 
* Sozialmedizin, Salutologii, Pfläägwüsseschaft, Diakonik
* Sozialfilosofii, Sozialethik
* Soziologii
* Sportwüsseschaft
* Verwaltigswüsseschaft
* Wirtschaftswüsseschaft (Betriibwirtschaftsleer und Volkwirtschaftsleer)

## Weblingg
* SSOAR – Social Science Open Access Repository
* GESIS – Leibniz-Institut für Sozialwissenschaften
* SOWIPORT – Das sozialwissenschaftliche Fachportal
*
Soziologie

D **Soziologii** isch en Sozialwisseschaft und beschäfdigt sich mit em Mensch in sinere Rolle als Deil von ere Gsellschaft. Untersuecht werde soziali Gebilde wie d Gsellschaft an sich und auch Subsyschtem vo dere Gsellschaft wie Gruppe (z. B. Familie, Betriib) und Gsellschafts-Schichte.

Der Begriff isch im 19. Jahrhundert als en Ableitig vo der Philosophii vom Auguste Comte iigfüehrt worde, wo verlangt het, dass d Soziologii sölli mit Methode vo de Naturwisseschafte praktiziert werde, d. h. durch genaui Beobachtige, wenn immer möglich sogar Messige.

D Frankfurter Schuel, wo u.&nbsp;a. der Theodor W. Adorno und Max Horkheimer gründet und der Herbert Marcuse und bedingt der Jürgen Habermas wiitergfüehrt händ, het denn dä neutral Asatz vo Grund uf reformiert, indem si konsequent auch links-ideologischi Wert-Uussage in d Soziologii iigfüehrt het. Bim Habermas sind sich die beide Asätz – nach em Endi vom Reale Sozialismus – wider nöcher cho, er verwendet hüt politischi Kategorie nur noch relativ zrückhaltend, z. B. bim sinerzitige *Historikerschtrit* um d Singularität vom Holocaust oder mit em Begriff *Verfassigs-Patriotismus*.

## Literatur
* H. Leisegang: *Einführung in die Philosophie*
* J. Habermas (Hrsg.): *Antworten auf Herbert Marcuse*
* K. Acham/W. Schulze (Hrsg.): *Theorie der Geschichte*, Band 6
UN/LOCODE

**UN/LOCODE** () isch e Kood für geografischi Ort, wo vo dr Wirtschaftskommission für Öiropa (UNECE), ere Underorganisazioon vo de Veräinte Nazioone (UNO), entwicklet und aktualisiert wird.

## D Grundlaage
Mee as 42'000 Ortsnääme vo Ort, wo für d Wirtschaft und dr Vercheer bedütend si, bsundrigs vo Ort mit Seehääfe, Flughääfe (in däm Fall isch d Abchürzig im Allgemäine idäntisch mit em IATA-Code), Bahnhööf, Chnootepünkt für Färnstroosse und Gränzübergäng in 235 Länder het mä e Kood zuegordnet.

UN/LOCODE bestöön tüpischerwiise us 5 Buechstaabe. Die erste bäide Buechstaabe si dr Länderkood noch ISO 3166-1 alpha-2. Dr Ort innerhalb vom Land wird im Allgemäine mit drei witere Buechstaabe aagee, wenn aber die mööglige Kombinazioone nit länge, chönne au Ziffere verwändet wärde.

Dr UN/LOCODE definiert au e Schriibwiis vom Ortsnaame in latiinische Buechstaabe und mäistens in ere nazionale Sprooch ooni Diakritika (z.&nbsp;B. die dütsche Umlut).

## Bischbil

E Liste vo de Länderkood cha mä in dr ISO-3166-1-Kodierliste aaluege.

## Verwändig
Dr UN/LOCODE verbräitet sich immer mee. 

### In dr Schifffahrt
D International Maritime Organization (IMO) empfiilt 2005 d Verwändig vo UN/LOCODE innerhalb vom Automatische Identifikazionssüsteem AIS. 

Sidder wird dr LOCODE uf dr ganze Wält im AIS-Vercheer brucht, für dass es bi dr Beschriibig vom Abgangsort und vom Bestimmigsort vom ene Schiff und sinere Laadig nid zu Verwäggslige chunnt.

## Weblingg
* Offizielli Website vo dr Wirtschaftskommission für Europa – UN/LOCODE (änglisch)
* Suechliste für UN/LOCODE, Wirtschaftskommission für Europa (änglisch)

## Fuessnoote
Depositen

Unter **Deposite** oder **Bankguethabe** verschtoht me Sache, wo bin ere Bank hinterlegt wärde. Das chan hüt vor allem Gäld oder Edelmetall (Gold, Silber, usw.) sii. Gschichtlich gseh sind die Deposite emol wäsentlich wichtiger gsii als hüt: Me het Wertgegeschtänd, v. a. Edelmetall, bi de Banke hinterlegt und doderfür Schuldschiine uusghändigt übercho. Die Schuldschiine sind denn mit der Ziit ghandlet worde, worus das entschtande isch, wo mir hüt Banknote nenne. Bevor s d Notebanke gäh het, isch s Note-Gäld vor allem uuf die Art in Wirtschafts-Kreislauf choo.

## Literatur
Paul Keller: *Dogmengeschichte des wohlstandspolitischen Interventionismus*
Erhart Ermatinger

Dr **Erhart Ermatinger**, (* 16. Februar 1900 z Winterthur, † 14. Juli 1966 z Arnheim en dr niiderlendischa Provinz Gelderland) ischt a Schweizer Kombonischt, Musikschriftsteller ond Hochschuellehrer – de meischt Zeit en Zirich – gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Erhart Ermatinger ischt am 16. Februar 1900 z Winterthur em gleichnamiga Bezirk vom Kanton Zirich uff d Welt komma. Nôch seim Abitur hôt’r ôôgfanga, am Zircher Konservadorium Musik zo studiira. Deet isch dr Philipp Jarnach sei wichdigschder Lehrer gwäa. Omgang hôt’r en Zirich abr au mit-em italienischa Musiker Ferruccio Busoni ghet, wo-nen nôch Krefda gferdret hôt. Wia-nr mit seim Studiom ferdich gwäa ischt, hôt dr Ermatinger beim Zircher Stadttheater a Stell als Korrepetitor kriagt. Em Jôhr 1925 hôt’s-en nôch Freiburg em Breisgau vrschlaga, wo-nr Ondrricht en Musiktheorii gäa hôt. De negscht Stazioo vo seim Schaffa ischt Berlin gwäa, wo-nr 1926 Mitarbeider vo dr *Allgemeinen Musikzeitung* wôrra ischt. En dera Berliner Zeit hôt dr Ermatinger da sidalemanischa Kombonischda Heinrich Kaminski kennaglernt, wo an starka Eifluss uff-en ausgiabt hôt. Viir Jôhr schbäter hôt’r em hollendischa Städtle Nederhemert a Ôstellong kriagt, abr wiidr viir Jôhr druff ischt’r en sei Hoimet nôch Zirich zruckkehrt, wo-nr als Chorleider ond freischaffender Kombonischt gwirkt hôt. 1945 schliaßlich hôt’r am Konservadorium vo dera Stadt a Stell als Dozent fir Musiktheorii kriagt, wo-nen bis zo seira Pensionirong ausgfillt hôt.

Dr Ermatinger isch em nuia Trend vo dr Musik emmr skebdisch gegenibrgschdanda. So hôt’r zom Beischbiil mit-em Arnold Schönberg ond seira Zwelf-Ton-Musik et viil am Huat ghet. Am 14. Juli 1966 hôt dr Ermatinger em hollendischa Arnheim em Aldr vo 66 Jôhr seine Auga fir emmr gschlossa.

## A kloina Auswahl vo seine Werk
### Schrifda
**Bildhafte Musik* (1928)
**Zerfall und Krise des nachklassischen Musiklebens* (1939)

### Kombosiziona
**Gijsbrecht von Amstel*, a Opr en viir Uffzig (1947)
*Drei Sinfonia
*Oi Klaviirkonzert
*Oi Streichquardedd
*A greeßra Ôzahl vo Chorwerk, Motedda ond Kantaada

## Quella
*Friedrich Herzfeld: *Das Lexikon der Musik*, Verlag Ullstein GmbH, Frankfurt am Main – Berlin – Wien (1976)
**Der Musik-Brockhaus*, F. A. Brockhaus, Wiesbaden + B. Schott’s Söhne, Mainz, 1982, ISBN 3-7653-0338-0
*Lueg d Weblink

## Weblink
*A Uffstellong vom Ermatinger seim Teilnôchlass mit-ra kloina Biografii bei dr Zentralbibliothek Zirich
*A kurza Biografii (uff Englisch) mit-ma Bildle vom Kombonischda
Lemma

**Lemma** (Neutrum, gr. : „Ufgriffnigs“; Plural: *Lemmata*) bedütet:

* in dr Lexikografii und Linguistik d Grundform vom ene Schlaagwort (=&nbsp;Stichwort)
* in dr Edizioonswüsseschaft s Wort, wo sich e Notize druf beziet.
* in dr Emblematik d *inscriptio*, e Bestanddäil vom Embleem
* in dr Mathematik oder Logik e Satz as Zwüscheschritt im ene Bewiis.

**Lemma** isch dr Familienaame vo deene Persoone:
* Daniel Lemma (* 1970), e schwedische Musiker und Komponist
Lemma (Lexikografie)

S **Lemma** (griechisch , *lēmma*, „Aanaam“; plur.: *Lemmata*) isch in dr Lexikografii und Linguistik d Grundform vo eme Wort. Es isch d Wortform, wo mä e Begriff drunder im ene Noochschlaagwärk suecht (**Zitierform**, **Grundform**).  

*Lemmata* isch die korräkt bildeti Pluralform. Allerdings het sich au d Form *Lemmas* verbräitet.

## D Bildig vo Lemma
Im Dütsche isch die Zitierform für Nomen normaalerwiis dr Nominativ Singular (z.&nbsp;B. *Draum*), für Wärbe dr Infinitiv Präsens Aktiv (z.&nbsp;B. *dröime*). 

In andere Sprooche cha das andersch si. Im Latiinische zum Bischbil isch d Zitierform für Wärbe s *Paradigma* (~Bischbil), won e Räijefolg vo bestimmte Modi (Infinitiv, Indikativ, Konjunktiv) und Tempora (Präsens, Perfekt…) aagit, wo vor allem bi unregelmäässige Wärbe seer hilfriich isch. Die Räijefolg isch in de mäiste Wörterbüecher eso: 1. Person Singular Indikativ Präsens Aktiv, 1. Person Singular Indikativ Perfekt Aktiv, aktives Supinum I bzw. Partizip Perfekt Passiv (PPP) Neutrum und schließlich Infinitiv Präsens Aktiv (z.&nbsp;B. für „bringe/(er)draage“ isch s Paradigma: *fero, tuli, latum, ferre*). 

In de semitische Sprooche isch d Wurzle vo eme Wort maassgääbend und mä suecht Substantiv, Wärbe, Adjektiv usw. under iirer Wurzle. Im modärne Hebräisch isch mä doo vo dere Dradizioon abgruckt. Wärbe findet mä in dr Form vo dr 3. Persoon Singular im Avar (dr Vergangehäitsform). Substantiv chömme in dr Singularform vor, Adjektiv im männlige Singular.

## Litratuur
* Patrick Brandt, Rolf-Albert Dietrich, Georg Schön: *Sprachwissenschaft. Ein roter Faden für das Studium der deutschen Sprache* (= *Uni-Taschenbücher* 8331). 2., überarb. und aktualisierte Aufl. Böhlau, Köln / Weimar / Wien 2006, ISBN 3-8252-8331-3.
* Winfried Ulrich: *Wörterbuch linguistische Grundbegriffe.* = *Linguistische Grundbegriffe.* 5., völlig neu bearbeitete Auflage. Borntraeger, Berlin / Stuttgart 2002, ISBN 3-443-03111-0.

## Weblingg
*  Stichwortuswaal, Erklärige zum elexiko-Projekt vom IDS

## Fuessnoote
Grundform

**Grundform** bezäichnet:
*allgemäin d Form, wo öbbis druf basiert

*speziell:
**e grafischs Primitiv, en elementars geometrischs Objekt
**in dr Grammatik die unflektierti Form vom ene Wort, lueg Infinitiv und Nominativ
**in dr Lexikografii d Zitierform vom ene Wort, s Lemma
**in dr Lexikologii und dr linguistische Morfologii dr Wortstamm oder s Lexem
**in dr prehistorische Archeologii e Klinge oder en Abschlaag, wo modifiziert worde isch, zum Wärkzüüg häärstelle.
Mündung (Gewässer)

As **Mündig** bezäichnet mä d Zueflussstell vom ene Fliessgwässer in en anders Gwässer.

## Merkmol
E Hufe Mündige, wo no in iirem natürlige Zuestand si, si äinzigartigi Biotop (z.&nbsp;B. d Rhônemündig in Südfrankriich), wil sich die ökologische Bedingige rasch ändere, wemm mä nume e chli flussuf oder flussab goot. 
D Tämpratuur in ere Mündigsregion in unsere Bräite lit mäistens bi 20&nbsp;°C oder mee. Bin ere Mündig ins Meer mische sich Salz- und Süesswasser, was nume weenig Lääbewääse guet verdrääge.

## Mündig mit Flussdelta
Es isch mööglig, ass e Fluss e Flussdelta bildet; mä underschäidet die Deltaforme oder Arte:
* Die (ändgültigi) Mündig vom ene Fluss in s Wältmeer nennt mä Mündigsdelta. 
* Es cha au si, ass e Fluss im Binneland in e See, in en andere Fluss oder in en abflusslosi Landschaftsform (e Becki (über em Meeresspiegel) oder e Depressioon (under em Meeresspiegel) mündet; denn redet mä von eme Binnedelta. Zu deere Delta-Art ghööre au Verzwiigige vom ene Fluss uf em so genannte „Inland“ in ere Niiderig. 

## Mündig ooni Flussdelta
Wenn e Fluss in en anders Gwässer mündet, ooni ass er e Delta bildet, chann er diräkt iimünde oder en Estuar (e Mündigsdrichder) bilde.

### Bischbil vo de verschiidene Mündigsforme
* D Elbe, d Ems und d Weser münde in d Nordsee (Mündigsdrichder); Dütschland; Öiropa
* Dr Jordan mündet in s Doote Meer („Ändsee“, Depressioon); Israel, Jordanie; Asie
* dr Main und dr Neckar münde in Rhii (Oberriigraabe, Niiderig); Dütschland; Öiropa
* Dr Truckee River mündet in dr Pyramid Lake („Ändsee“, Becki); Nevada; USA
* D Maggia bildet e Delta in Langesee, zwüsche Ascona und Locarno im Tessin.

## Weblingg
Bezirk Dielsdorf

Dr **Bezirk Tielschdoorf**, amtlich *Bezirk Dielsdorf,* isch e Bezirk im Nordweste vom Schwizer Kanton Züri.

Dr *Bezirk Tielschdoorf* umfasst Däil vom Furttal südlig vo de Lägere, s Wèhntal nördlig vo däm Uslöifer vom Jura, und s Gebiet bis zur nördlige Landesgränze am Rhii.

Dr Bezirk isch noch em Ändi vo dr Mediazioonszit im Joor 1814 us em westlige Däil vom doozmoolige Distrikt Büüli entstande und mä het em zerst Oberamt Rägischbèèrg gsäit. Mit dr Kantonsverfassig vo 1831 isch s Oberamt zum *Bezirk Rägischbèèrg* worde.

Dr Bezirkshauptort isch 1871 noch lange politische Diskussioone vo dr umpopulääre *Burg uf em Buck* (Schloss Rägischbèèrg) z Rägischbèèrg uf Tielschdoorf am Fuess vo dr Lägere verläit worde, und dr Bezirk het vo denn aa  *Bezirk Tielschdoorff* ghäisse.

Die äinzigi Stadt (im statistische Sinn) im Bezirk isch Rägischdoorf.

__NOTOC__

## Politischi Gmäinde





## Ortschafte





## Weblingg

## Fuessnoote
Bezirk Uster

Dr **Bezirk Uster** isch e Bezirk im Kanton Züri in dr Schwiz. Er umfasst im Wääsentlige d Gegend um e Grifesee und isch stedtisch brägt.

__NOTOC__

## Politischi Gmäinde





## Ortschafte





## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Ä

Dr Buechstaabe **Ä** (chliigschriibe ä) isch e Buechstaabe vom latiinische Alphabet. Er stellt en A mit Umlaut oder e A mit Trema dar.

S A mit Umlaut isch zerst as AE gschriibe worde. Spööter het sich doo drus en A mit eme chliine E oobedruf (Aͤ) entwicklet. Das E isch im Lauf vo dr Zit zu zwäi Pünkt stilisiert worde.

Im dütsche Alfabet isch s A mit Umlaut käi äigene Buechstaab und in de Wörterbüecher wärde Wörter mit Ä oder ä sortiert, wie wenn si mit eme A oder a gschriibe wurde. S Ä wird im Hoochdütsche in dr Reegle // usgsproche. Uf Schwizer Schribmaschine- und Kompiuterklaviature git s s groosse Ä nit und wird as Ae umschriibe.

Im Finnische und Estnische wird dr Buechstaabe as äigeständig aagluegt und nit as en A mit Trema. Dämentsprächend chann er au nit as *ae* usgschriibe wärde, wenn s Zäiche nit verfüegbar isch. D Ussprooch isch immer //.

In dr slowakische Sprooch chunnt au en Ä vor, wo // usgsproche wird.

Im Schwedische isch s Ä äänlig wie im Finnische en äigeständige Buechstaabe, wo aber wemm mä muess doch als *ae* cha gschriibe wärde. Wenn noch em en R chunnt, wird dr Buechstaab // usgsproche, sust isch d Ussprooch //.

In e baar Turksprooche, wo dr Buechstaabe Ə verwände, cha s Ä as Ersatz für s Ə brucht wärde. In dr turkmenische Sprooch het s Ä s Ə  offiziell abglööst.

## D Daarstellig uf em Kompiuter
Im Unicode isch s Ä an de Koodpünkt U+00C4 (Groossbuechstaab) und U+00E4 (Chliinbuechstaab). In ISO 8859-1 isch dr Buechstaab an de gliiche Stelle kodiert.

In TeX cha mä s Ä im Textsatz mit de Befääl `\"A` und `\"a` bzw. im grafische Satz mit `\ddot A` und `\ddot a` iifüege. Mit em Paket german.sty oder mit em Paket babel wird d Iigoob vo de dütsche Umlut äifacher:  `"a`, `"o` und `"u`. Mit dr Aagoob von ere bassende Opzion zum Paket inputenc isch s au mööglig, d Umlut im Textmodus diräkt iizgee.

In HTML git s d Zäiche `&amp;Auml;` für s Ä und `&amp;auml;` für s ä.

Under Windows cha mä s groosse Ä au mit dr Kombinazioon +, s chliine ä mit dr Kombinazioon + schriibe. Uf Linux-Süsteem mit nöijere Versioone vo X11 schribt män en , , .
Archaeplastida

D **Archaeplastida** sin aini vu dr sechs Gruppe vu dr Eukaryote, also dr Läbewäse mit Zällchärn, wu s no dr Syschtematik vu dr Eukaryote vu Adl u. a. 2005 git. Zue ihne ghere d Grienalge, d Rotalge un d Pflanze.

## Merkmol
D Archaeplastida hän photosynthetisch aktivi Plaschtide mit Chlorophyll a as Hauptfarbstoff. D Plaschtide stamme vun ere primäre Endosymbiose mit eme Cyanobakterium. D Plaschtide sin in e Dail Gruppe sekundär verlore gange oder reduziert wore. Zmaischt hän d Archaeplastida e Zällwand us Zellulose. D Cristae vu dr Mitochondrie sin flach. As Spycher-Chohlehydrat dient Sterchi.

## Syschtematik
Adl u. a. glidere d Archaeplastida in drei Gruppen ohni klassischi Rangstapfle:

* Glaucophyta
* Rotalge (Rhodophyta)
* Chloroplastida (Grienalge im wyteschte Sinn)
** Chlorophyta 
*** Ulvophyceae
*** Trebouxiophyceae
*** Chlorophyceae
** Chlorodendrales
** Prasinophyceae
** *[[Mesostigma]]*
** Charophyta, wichtigschti Gruppe do:
*** Streptophytina
**** Armleuchteralgen (Charales)
**** Embryophyta (Landpflanze)

## Literatur
* Sina M. Adl, Alastair G. B. Simpson, Mark A. Farmer, Robert A. Andersen, O. Roger Anderson, John A. Barta, Samual S. Bowser, Guy Bragerolle, Robert A. Fensome, Suzanne Fredericq, Timothy Y. James, Sergei Karpov, Paul Kugrens, John Krug, Christopher E. Lane, Louise A. Lewis, Jean Lodge, Denis H. Lynn, David G. Mann, Richard M. McCourt, Leonel Mendoza, Øjvind Moestrup, Sharon E. Mozley-Standridge, Thomas A. Nerad, Carol A. Shearer, Alexey V. Smirnov, Frederick W. Spiegel, Max F. J. R. Taylor: *The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists.* The Journal of Eukaryotic Microbiology 52 (5), 2005; Seiten 399-451 (Abstract und Volltext)

## Weblink