open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bezirk Unterklettgau

De **Bezirk Unterchläggi** (amtlich *Bezirk Unterklettgau*) isch bis Juli 1999 en Bezirk vom Kanton Schafuuse in de Schwiiz gsii. Sither sin d Bezirksverwaltige abgschafft, d Bezirk git s aber no als statistischi Einheite. 

## Iiwoonergmeinde




## Veränderige im Bstand vo de Gmeinde

Karte Kanton Schaffhausen Gemeindeveraenderungen 1934.png|Gmeinde bis 1933
Karte Kanton Schaffhausen Gemeindeveraenderungen 2005.png|Gmeinde bis 2004


* 1934: Namesänderig vo *Unterhallau* →  Hallau

* 2005 *[[Osterfingen|Ooschterfinge]]* →  Wilchinge

## Fuessnote
Bezirk Reiat

De **Bezirk Reiat** isch bis Juli 1999 en Bezirk vom Kanton Schafuuse in de Schwiiz gsii. Sither sin d Bezirksverwaltige abgschafft, d Bezirk git s aber no als statistischi Einheite. 

## Iiwoonergmeinde




## Veränderige im Bstand vo de Gmeinde

Datei:Karte_Kanton_Schaffhausen_Gemeindeveraenderungen_2004.png|Gmeinde bis 2003
Datei:Karte_Kanton_Schaffhausen_Gemeindeveraenderungen_2009.png|Gmeinde bis 2008


* 2004: Fusion *[[Barzheim|Baerze]]* →  Tääinge

* 2009: Fusion *[[Altdorf SH|Altdorf]]*, *[[Bibern SH|Bibere]]*, *[[Hofen SH|Hofee]]*, *[[Opfertshofen|Opfersthofe]]*  →  Tääinge

## Fuessnote
Bezirk Frauenfeld

De **Bezirk Frauefäld** (amtlich *Bezirk Frauenfeld*) isch en Bezirk vom Kanton Thurgau in de Schwiiz. Hauptort isch Frauefäld. 

## Gmainde
Zum Bezirk ghööred die 23 Gmainde: Stand: 1. Jänner 2014




## Veränderige im Bstand vo de Gmainde

Bild:Karte Bezirk Frauenfeld Gemeindeveraenderungen 1870.png|Gmainde bis 1869
Bild:Karte Bezirk Frauenfeld Gemeindeveraenderungen 1919.png|Gmainde bis 1918
Bild:Karte Bezirk Frauenfeld Gemeindeveraenderungen 1953.png|Gmainde bis 1952
Bild:Karte Bezirk Frauenfeld Gemeindeveraenderungen 1983.png|Gmainde bis 1983
Bild:Karte Bezirk Frauenfeld Gemeindeveraenderungen 1995.png|Gmainde bis 1994
Bild:Karte Bezirk Frauenfeld Gemeindeveraenderungen 1996.png|Gmainde bis 1995
Bild:Karte Bezirk Frauenfeld Gemeindeveraenderungen 1999.png|Gmainde bis 1998
Bild:Karte Bezirk Frauenfeld Gemeindeveraenderungen 2011.png|Gmainde bis 2010


* 1869: Fusion *[[Fahrhof]]* und *[[Oberneunforn]]*  →  Oberneunforn

* 1918: Fusion *[[Kurzdorf|Churzdorf]]*, *[[Frauenfeld|Frauefäld]]*, *[[Herten TG|Herte]]*, *[[Horgenbach|Horgebach]]*, *[[Huben TG|Huebe]]* und *[[Langdorf TG|Langdorf]]* →  Frauefäld

* 1953: Namesänderig vo *Buch bei Uesslingen* →  Buch bei Frauenfeld

* 1983: Fusion *[[Felben TG|Fèlbe]]* und *[[Wellhausen TG|Wellhuuse]]*  →  Fèlbe-Wellhuuse

* 1995: Fusion *[[Buch bei Frauenfeld|Buech]]* und *[[Uesslingen|Üsslinge]]*  →  Üsslinge-Buech
* 1995: Fusion *[[Lustdorf]]*, *[[Thundorf TG|Tuendereff]]* und *[[Wetzikon TG|Wetzike]]*  →  Tuendereff
* 1995: Fusion *[[Warth TG|Waart]]* und *[[Weiningen TG|Wiininge]]*  →  Waart-Wiininge

* 1996: Fusion *[[Aadorf]]*, *[[Aawangen]]*, *[[Ettenhausen TG|Ettenhausen]]*, *[[Guntershausen bei Aadorf]]* und *[[Wittenwil]]* ohni Heiterschen und Jakobstal →  Aadorf
* 1996: Fusion *[[Niederneunforn]]*, *[[Oberneunforn]]* und *[[Wilen bei Neunforn]]*  →  Nüüfere

* 1998: Fusion *[[Frauenfeld|Frauefäld]]*, *[[Gerlikon|Gerlike]]* und Dail vo *[[Oberwil TG|Oberwil]]*  →  Frauefäld

* 1998: Fusion *[[Gachnang|Gòòchlinge]]*, *[[Islikon TG|Islike]]*, *[[Kefikon TG|Kefike]]*, *[[Niederwil TG|Niderwil]]* und Dail vo *[[Oberwil TG|Oberwil]]*  →  Gòòchlinge

* 1999: Fusion *[[Eschikofen|Eschikofe]]*, *[[Harenwilen|Harewile]]*, *[[Hüttlingen TG|Hüttlinge]]* und *[[Mettendorf TG|Mettedorf]]*  →  Hüttlinge

* 2011: Bezirkswächsel *[[Aadorf]]* vom Bezirk Frauefäld → Bezirk Münchwiile
* 2011: Bezirkswächsel *[[Basadingen-Schlattingen|Basedinge-Schlaattinge]]*, *[[Diessenhofen|Diessehofe]]* und *[[Schlatt TG|Schlat]]* vom Bezirk Diessehofe → Bezirk Frauefäld 
* 2011: Bezirkswächsel *[[Berlingen TG|Bèèrlinge]]*, *[[Eschenz|Eschez]]*, *[[Herdern TG|Hèèrdere]]*, *[[Homburg TG|Hòòbrg]]*, *[[Hüttwilen|Hüttwiile]]*, *[[Mammern|Mammere]]*, *[[Müllheim TG|Müle]]*, *[[Pfyn|Pfii]]*, *[[Steckborn|Stèckbore]]* und *[[Wagenhausen TG|Wagehuuse]]* vom Bezirk Stèckbore → Bezirk Frauefäld 

## Weblink

## Fuessnote
Bezirk Schaffhausen

De **Bezirk Schafuuse** (amtlich *Bezirk Schaffhausen*) isch bis Juli 1999 en Bezirk vom Kanton Schafuuse in de Schwiiz gsii. Sither sin d Bezirksverwaltige abgschafft, d Bezirk git s aber no als statistischi Einheite. 

## Iiwoonergmeinde
Stand: 1. Jänner 2013




## Veränderige im Bstand vo de Gmeinde

Karte Kanton Schaffhausen Gemeindeveraenderungen 1938.png|Gmeinde bis 1937
Karte Kanton Schaffhausen Gemeindeveraenderungen 1947.png|Gmeinde bis 1946
Karte Kanton Schaffhausen Gemeindeveraenderungen 1964.png|Gmeinde bis 1963
Karte Kanton Schaffhausen Gemeindeveraenderungen 2009.png|Gmeinde bis 2008
Karte Kanton Schaffhausen Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmeinde bis 2012


* 1938: Namesänderig vo *Neuhausen* →  Neuhausen am Rheinfall

* 1947: Fusion *[[Buchthalen]]* →  Schafuuse

* 1964: Fusion *[[Herblingen]]* →  Schafuuse

* 2009: Fusion *[[Hemmental]]* →  Schafuuse

* 2013: Fusion *[[Guntmadingen|Gudmedinge]]* →  Beringe

## Fuessnote
Bezirk Arbon

Dr **Bezirk Aarbe** (amtlich *Bezirk Arbon*) isch en Bezirk vom Kanton Thurgau in de Schwiiz. Hauptort isch Aarbe. 

## Gmainde
Zum Bezirk ghööred die 12 Gmainde: Stand: 1. Jänner 2011




## Veränderige im Bstand vo de Gmainde

Bild:Karte Bezirk Arbon Gemeindeveraenderungen 1857.png|Gmainde bis 1856
Bild:Karte Bezirk Arbon Gemeindeveraenderungen 1925.png|Gmainde bis 1924
Bild:Karte Bezirk Arbon Gemeindeveraenderungen 1936.png|Gmainde bis 1935
Bild:Karte Bezirk Arbon Gemeindeveraenderungen 1967.png|Gmainde bis 1966
Bild:Karte Bezirk Arbon Gemeindeveraenderungen 1998.png|Gmainde bis 1997
Bild:Karte Bezirk Arbon Gemeindeveraenderungen 2011.png|Gmainde bis 2010


* 1857: Abspaltig vo *[[Egnach]]*  →  Frasnacht

* 1925: Fusion *[[Hemmerswil]]* und *[[Amriswil|Amerschwiil]]*  →  Amerschwiil

* 1936: Fusion vo Niederaach und *[[Oberaach]]* →  Oberaach

* 1967: Fusion *[[Niedersommeri]]* und *[[Obersommeri]]*  →  Sommri

* 1998: Fusion *[[Arbon|Aarbe]]* und *[[Frasnacht]]*  →  Aarbe

* 2011: Bezirkswächsel *[[Amriswil]]* vom ehmolige Bezirk Bischofszell → Bezirk Aarbe

## Weblink

## Fuessnote
EuroVelo

**EuroVelo** ìsch a europäisch Netz vu lànga Velo-Waga. Ìm gànza ìsch dàs Netz mehr às 70 000 Kilometer làng, 's enthàltet àcht Nord-Süd-Waga, viar West-Oscht-Waga un zwei Rundwaga. S Projakt steht unter dr Veràntwortung vu dr ECF (European Cyclists’ Federation).

## Gschìcht
D Idee vu'ma ìnternàtionàla Stroßanetz fer d Velo ìsch ànna 1995 entstànda. Àm Ààfàng ìsch's vu da ECF, „De Frie Fugle“ (Dänemàrk) un Sustrans (UK) igfiahrt worra. Zitter Àuigscht 2007 ìsch d ECF allei fer dàs Projakt veràntwortlig.

Ànna 2009 hàt s Europäischa Pàrlamànt ìn dr EU-Kommission verlàngt, àss sa s Projakt EuroVelo un bsunderscht dr Wag EuroVelo 13 („Iron Curtain Trail“ uf Anglisch) unterstìtzt. Da EuroVelo 13 un dr EuroVelo 15 („Rhiiràdwag“) sìn d letschta vo ìns Netz derzüekumma sìn, ìm Septamber 2011.

Ìm Dezamber 2012 hàt s Europäischa Pàrlamànt bschlossa, àss s EuroVelo-Netz ìns Projakt TEN („Trans-European Networks“, uf Anglisch) ufgnumma sott wara.

## Ààforderunga

As gìtt a pààr Regel, fer àss a Ràdwag àls EuroVelo-Route kààt ààgnumma wara:
* Nàtionàla or regionàla Ràdwaga verwanda, wo's ìm Lànd scho gìtt, oder wo scho vorgsah sìn.
* Dur mìndschens zwei Lander durageh.
* Mìndschens 1 000 km làng sìì.
* A klàra Bezeichnung hàà, wo güeta Verkàuifsmeegligkeita brìngt.
* A effektiva Plànnung hàà (Finànziarung, Pàtnerschàfta...).
* A Lànd-normàlisiarta un vollstandiga Schìlderung hàà, wo ìn beida Rìchtunga sìchtbàr ìsch.
* A spezifischa EuroVelo-Schìlderung hàà, wo d Ààforderunga vu da UNECE un ECF folgt.

## Lischta vu da EuroVelo-Waga
### Rìchtung Norda-Süda
*EV 1 : Àtlàntikkìschta-Route, Nordkap – Sagres (8 186 km)
*EV 3 : Pìlgerroute, Trondheim – Santiago de Compostela (5 122 km)
*EV 5 : Via Romea Francigena, Brindisi – London (3 900 km)
*EV 7 : Sunna-Route (Mìtteleuropa), Nordkap – Malte (6 000 km)
*EV 9 : Bernstei-Route (Oschtsee – Adria), Danzig – Pula (1 930 km)
*EV 11 : Oschteuropa-Route, Nordkap – Athen (5 964 km)
*EV 13 : Iserner-Vorhàng-Route, Kirkenes – Carelo àm Schwàrza Meer (6 800 km)
*EV 15 : Rhiiràdwag, Andermatt – Rotterdam (1 320 km)
*EV 17 : Rhoneràdwag, Andermatt – Palavas-les-Flots (1 100 km)

### Rìchtung Oschta-Weschta
*EV 2 : Hàuipstädt-Route, Galway – Moskau (5 500 km)
*EV 4 : Mìtteleuropa-Route, Roscoff – Kiew (4 000 km)
*EV 6 : Flìss-Route (Àtlàntik – Schwàrz Meer), Saint-Brevin-les-Pins - Constanța (3 653 km)
*EV 8 : Mìttelmeer-Route, Cádiz – Nikosia (5 388 km)

### Rundfàhrta
*EV 10 : Hànsa-Rund (Oschtseekìschta) (7 930 km)
*EV 12 : Nordseekìschta-Ràdwag (5 932 km)

## Weblinks

* Offiziell Websitt www.eurovelo.com

## Referanz
Largue (Ill)

D **Làrg** ìsch a Strom ìm Süda vum Elsàss (Frànkrìch). Sa ìsch 50,5 km làng, sa geht vu Owerlàrg bis uf Ìllfìrth, wo sa mìt dr Ìll zammakummt.

## Geografii
D Qualla vu dr Làrg befìndet sìch z Owerlàrg, ìm Glàsbarg, àn'ra Heecha vu 500 m, nooch àn dr Schwitzer Granza. Dr Bàch geht dur dr Sundgàui, bi 28 Därfer, wia zum Beipiel Owersept, Nìedersept, Dàmmerkìrch, bis uf Ìllfìrth, wo-n'r a Nawafluss vu dr Ìll ìsch, àn'ra Heecha vu 250 m.

Ìn dr reemischa Zitt hàt's a Ort gaa, wo „Larga“ gheißa hàt; da Ortsnàmma hangt zamma mìt em Nàmma vum Bàch. Da Reemischa Ort ìsch ìn dr Gegend zwìscha d hìttiga Gmeina Frìesa, Làrgìtza, Owerlàrg un Mooslàrg gsìì.

## Züeflìss
Noh ìhra Qualla ([47.455556_N_7.238889_E 47° 27′ 20″ N, 7° 14′ 20″ E]), hàt d Làrg 14 Züeflìss:

bis ìhra Mìndung mìt dr Ìll ([47.662777777778_N_7.2394444444444_E 47° 39′ 46″ N, 7° 14′ 22″ E]).

## Hydrologii
Wo d Làrg mìt dr Ìll zammakummt, hàt d Làrg a mìttlera nàtiirliga Àbflussmanga vu 3,46 m³/s; s Izugsgebìet umfàsst do 277,1 km².

S Johr dura ìsch dia Àbflussmanga zìmlig unregelmaßig. Dr Strom ìsch àm strärkschta ìm Wìnter, zwìscha Dezamber un März.

D Àbflussmanga vu dr Làrg ìsch zwìscha da Johra 1969 un 2009 àn dr hydrologischa Stàtion vu Nìederspachbi gmassa worra.


**Mìttlera Àbfluss (MQ) vu dr ''Làrg'' in m³/s, gmassa àn dr hydrologischa Stàtion ''Nìederspachbi'' <br>Dàta üs da Warta vu da Johra 1969–2009 grachent** 


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)

ImageSize = width:700 height:280
PlotArea  = left:30 bottom:20 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period    = from:0 till:6
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:2 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Jannr
  bar:Feb text:Hornung
  bar:Mar text:März
  bar:Abr text:Àwrìl
  bar:Mai text:Mai
  bar:Jun text:Juni
  bar:Jul text:Juli
  bar:Agu text:Àuigscht
  bar:Sep text:Septamber
  bar:Okt text:Oktower
  bar:Nov text:Novamber
  bar:Dez text:Dezamber

PlotData=
  color:skyblue width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 5.01
  bar:Feb from:0 till: 5.72
  bar:Mar from:0 till: 4.37
  bar:Abr from:0 till: 3.19
  bar:Mai from:0 till: 2.60
  bar:Jun from:0 till: 1.70
  bar:Jul from:0 till: 0.92
  bar:Agu from:0 till: 0.83
  bar:Sep from:0 till: 0.98
  bar:Okt from:0 till: 2.06
  bar:Nov from:0 till: 3.29
  bar:Dez from:0 till: 4.90

PlotData=
  bar:Jan at: 5.01 fontsize:S text: 5,01 shift:(-10,5)
  bar:Feb at: 5.72 fontsize:S text: 5,72 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 4.37 fontsize:S text: 4,37 shift:(-10,5)
  bar:Abr at: 3.19 fontsize:S text: 3,19 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 2.60 fontsize:S text: 2,60 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 1.70 fontsize:S text: 1,70 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 0.92 fontsize:S text: 0,92 shift:(-10,5)
  bar:Agu at: 0.83 fontsize:S text: 0,83 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 0.98 fontsize:S text: 0,98 shift:(-10,5)
  bar:Okt at: 2.06 fontsize:S text: 2,06 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 3.29 fontsize:S text: 3,29 shift:(-10,5)
  bar:Dez at: 4.90 fontsize:S text: 4,90 shift:(-10,5)
 



## Referanz
Mnevis

De **Mnevis** (altägyptisch: *mr-wr*; ) isch i de ägyptische Mythologii de hailig Stier vo Heliopolis. Siin Kult isch nöd nu us ägyptische Quele sonder aus us griechische Bricht guet bizügt.

De Mnevis isch wie de Apis, de hailig Stier vo Memphis, de Soo vo de hailige Chue Hesat. Er isch d Seel und de Herold vom Sunegott Atum-Re.

Scho im Alte Riich isch de »Stier vo Heliopolis« vereert wore, siin Name isch aber erst abem Noie Riich öberliferet und werd zum Biispil zäme mitem Apis au i de Inschrift vom Stai vo Rosette gnennt. D Agoob vom Manetho, as d Vereerig vom Mnevis vom Pharao Choos vo de Zwaite Dynastii igfüert woren sai, isch wenig woorschiinli. 
De Stier isch ganz schwarz gsii und hett Hoor gege de strich ghaa, e Fettwulst am Nagge und Riisehöde. Em isch e Herde us scharze Chüe zutailt wore. Isch de Stier gstoorbe isch er zum Gott Osiris wore. De Fridhoof doe de hailige Stiere isch nördlich vo Heliopolis glege und s Bigräbnis isch e groosses Fest gsii und ganz Ägypte het müese näbis dezue biträäge.

De Underägyptischi Pharao Bokchoris (öppe 720 bis 715 v. Chr.) het e gwöönliche Stier gege de Mnevis ghetzt, um em Volch z zaige, as de Stierkult nünt wert sai, aber de Stier isch gege e Bomm grennt und mit de Hörner im Stamm stecke blibe und isch ase weerloos vom Mnevis tödt wore, wa s Volch vo Heliopolis as e groosses Wunder aglueget hett.

## Literatur
* Hans Bonnet: *Mnevis.* In: Hans Bonnet: *Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte.* 3. unveränderte Auflage, Nikol, Hamburg 2000, ISBN 3-937872-08-6, S. 468–470.
* Martin Fitzenreiter (Hrsg.): *Tierkulte im Pharaonischen Ägypten und im Kulturvergleich* (= *Internet-Beiträge zur Ägyptologie und Sudanarchäologie. IBAES.* Bd. 4). Golden House Publications, London 2005, ISBN 0-9550256-2-1.
* *Stiere, heilige.* In: Wolfgang Helck, Eberhard Otto: *Kleines Lexikon der Ägyptologie.* 4., überarbeitete Auflage, Harrassowitz, Wiesbaden 1999, ISBN 3-447-04027-0 S. 298 f.
* Erik Hornung: *Der Eine und die Vielen. Ägyptische Gottesvorstellungen.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1971, , S. 34–40, 276.
* Mohamed Moursi: *Corpus der Mnevis-Stelen und Untersuchungen zum Kult der Mnevis-Stiere in Heliopolis.* In: *Studien zur Altägyptischen Kultur.* Bd. 10, 1983, S. 247–267.
* Eberhard Otto: * Beiträge zur Geschichte der Stierkulte in Aegypten* (= *Untersuchungen zur Geschichte und Altertumskunde Ägyptens.* Bd. 13, ). Hinrichs Verlag, Leipzig 1938, S. 34–40 (Zugleich: Göttingen, Universität, Dissertation, 1937).
Hesat

D **Hesat** (altägyptisch: *ḥs3.t* "Grimmigi") isch i de ägyptische Mythologii e hailigi Chue gsii, wo as Näärmuetter vom junge Pharao agluegt woren isch. Si isch im 22. Oberägyptische Gau Atfih vereert wore und het as d Muetter vo de beede hailige Stiere Apis und Mnevis ggulte. Si isch as "Ersti vo de Chüe" agredt wore und mit de Isis verbunde gsii.
Si isch a d Näärmuetter vom junge Pharao aagluegt wore.

## Literatur
* Hans Bonnet: *Reallexikon der ägyptischen Religionsgeschichte.* de Gruyter, Berlin/ New York 2000, ISBN 	3-11-016884-7, S. 298 → *Hesat*, S. 402-405 → *Kuh*
(13025) Zürich

**(13025) Zürich** isch en Planetoid. Er isch am 28. Jänner 1989 vom Schwizer Astronom Paul Wild im Observatorium Zimmerwald bi Bern entdeckt wore und het di provisorische Bizaichnig 1989 BA öberchoo. Ane 2001 isch er noch de Stadt Zöri binamst wore.

Er isch e stainige S-typ Planetoid miteme Dorchmesser vo rund fööf Kilometer und ghört zo de Phocaea-Famili. Im November het de amerikanische Astronom Brian Warner photometrisch d Rotationszitt vom Planetoid chöne bistime. Si duured 18 Stunde und 53 Minute.
Bokchoris

De **Bokchoris** (öppe 720 bis 715 v. Chr.) isch en underägyptische Pharao vo de 24. Dynastii gsii. Sii Vatter isch de Tefnachte vo Sais gsii. I de Antiki hett as ann vo de groosse Gsetzgeber ggulte.

Vom Bokchoris isch nume wenig bikannt. Er het mit de Nubier chrieget und het versuecht Ägypte wider z veraine. Nochdem de nubischi König Schabako ganz Ägypte underworffe ghaa het, het er de Bokchoris bi lebigem Liib verbrennt. 

De Bokchoris söll au gege de Stierkult gsii sii und het gege de hailig stier Mnevis vo Heliopolis gfrevlet.

## Literatur
* 
*
Kardamyle

**Skardhamúla** (Maniotisch: Σκαραμαμούλα, älter: ʼσ Καρδαμοῦλα), amtlich **Kardhamíli** () isch en Ort uf de Halbinsle Mani uf de Peloponnes z Griecheland im Nomos Messini.

## Laag und Bischriibig
Skardamula litt imene fruchtbare Tal am Meer zue und het e guete natürliche Hafe. Nördlich vom Ort litt di mittelalterlichi Festi Varussi (Βαρούσια), wo im 12. Joorhundert baut woren isch. 

Di antiki Akropolis lit ufeme staile Fels öppe zwee Kilometer vom Meer ewegg und 800 Meter nördlich vom moderne Ort. Uf dem Hügel stoot d Cherche Ajia Sofia usem früene 17. Joorhundert. Us de antiki sind nume wenige Muure und Öberrest erhalte.

Öppe 200 Meter vo de antike Akropolis ewegg isch en antiks Doppelchammeregraab, wo in Fels ineghaue woren isch und wo vo die Iihaimische »Grab vo de Dioskure« (τάφοι Διοσκούρων *táfi Dhioskúron*) gnennt werd, nöd wiit ewegg dodevo isch no e dritts Graab.

D Altstadt vo Skardamula litt underhalb vo de Akropolis, me gege s Meer hii. Si bistoot us Hüser imene Mischstil us venezianische und maniotische Eliment, Woon- und Weertürn. D Cherche Ajios Spiridon isch i de erst Hälfti vom 18. Joorhundert vom Panagotis Trupakis baut wore. De isch de Vatter vom Michalis Trupakis, wo vo 1773 bis 1784 de Bey vo de Mani gsii isch.

I de Mitti vom 19. Joorhundert isch den de Ort zo de Chüste hii verlait wore. De Hafe litt im süüdlich vom Ort und uf de natüürliche Moole stoot s Chappeli Ai-Janis und s alti Zollhuus. Hinderem Hafe litt d Insle Meropi mit Reste vonere venezianische Festig. 

## Gschicht

Zerstmool gnennt werds i de Ilias vom Homer, wo d Stadt Kardamyle () zo de sibe Städt ghört, wo de Nestor em Agamemnon versprecht.

D Geged vo Skardamula isch sit em Neolithikum kontinuierlich bisidlet. Di mykenischi Sidlig und di früeantiki Akropolis sind ufeme staile felsige Hügel, öppe zwee Kilometer vom Meer ewegg, gstande und 800 Meter nördlich vom hüttige Ort. I de Hellenistische Zitt isch de Ort as Meer ane verlait wore. Nebe vill Keramik sind ono Reste vo de antike Stadtmuur erhalte und e paar Inschrifte.

I de früene Antiki ischs e Periökestadt vo Sparta gsii und sitt ane 146 v. Chr.  hets zom Bund vo de Eleutherolakone ghört. De Chaiser Augustus hets denn wider zu Sparta gschlage. 

De Pausanias het de Ort bsuecht und bischribe. Denoo hets im Ort e Tempel för de Apollon Karneios ggee und ann för d Athena und am Strand isch e Hailigtum vo de Nereide gsii.

## Quelle
* Homer: *[[Ilias]]* 9,150 und 292
* Herodot 8,73
* Strabon: *Geografii* 8,4,4 (360)
* Pausanias: *Bschribig vo Griecheland*  3,26,7
* Stephan vo Byzanz: *sub* Καρδαμύλη.

## Literatur
* Gerd Sachs: *Die Siedlungsgeschichte der Messenier*. Hamburg (2006). ISBN 3-8300-2396-0. S. 136-138
*
Kelefa

**Tschelefá** (Maniotisch: Ḱελεφἀ), amtlich **Kelefá** (; venedisch: Chielafa) isch e Festig (κάστρο, *kastro*) oberhalb vo Vítulo uf de Halbinsle Mani.

Tschelefa isch ufere Hööchi baut wore, öber de Liméni-Bucht. Si messt rund 150 x 250 Meter, und hett mit öppe 15 Tuusig Quadrootmeter Platz för e Bsatzig vo 500 Maa botte. Di hööche Muure vo de Festig mit de drai Bastioone im Süüdweste sind no guet erhalte.

## Gschicht
D Festig isch ane 1670 vom Kuesy Ali Pascha baut wore, im Uuftraag vom türkische Groosswesir Küprülü. Di törkischi Bsatzig het e starche Drugg uf di Iihaimisch uusgübet, so as 1671 guet tuusig Biwonner vo Vitolo uf Korsika uusgwanderet sind under de Füerig vo de beede Familene Stefnópuli und Jatráni.

1685 hend Biwonner vo Vitulo Tschelafa bilageret und wo glii drufabe e venezischi Flotte underem Bifeel vom Francesco Morosini i d Liméni-Bucht iigloffe isch, hend sich Törgge ergee und Tchelefa isch zo de Republik Venedig cho. Zwoor hend Törgge e Joor druff versuecht Tschelefa zruggzerobere, aber ooni Erfolg.

Denn im Joor 1715 isches a de Törgge glunge Tschelefa ooni Widerstand iznee. Um 1780 hend d Törgge d Festigg uufgee.
Ullikummi

S **Lied vom Ullikummi** isch e hurritische Mythos, wo de Champf zwöschet em Staimonster Ullikummi und de Götter bischribt.  Es isch e Tail vom Kumarbi-Zyklus. De Mythos isch uf hethitisch öberliferet, aber offesichtlich en Öbersetzig vom ene hurritische metrische Lied, wo z Syrie entstanden isch. Di wichitgste Schauplätz sind s Mittelmeer und de Berg Ḫazzi, wo i de antiki Kasion ghaisse hett und hütt Jabal Aqra oder Keldag.

## Inhalt
De Kumarbi, uuzfride, wel er vom Tessub enthront woren isch und den ono sii Soo Ḫedammu tödt hett, schlooft miteme Fels und zügt ase en andere Soo. D Schicksalsgöttine Ḫudena-Ḫudellurra helfet em Fels s Chind uf d Welt bringe, wo e Körper us Diorit het. Si trääged de Bueb zum Kumarbi, wo em de Name Ullikummi gitt und de Wunsch üsseret, as er s Königutm im Himmel gwüni. De Tessub aber söler wie Strau verschnetzle, wiene Ambaise vertrample und all Götter vom Himmel obaneabe schmaisse. 

De Ullikummi werd vom Impaluri, da isch de Wesir vom Meer, zo de Irsirra-Gotthaite broocht, di setzed en i d Underwelt uf di recht Schultere vom Riis Ubelluri. Er wachst zimmli schnell usem Meer use. De Sunegott Simigi gsiet en as erste und wert tooteblaich. Er goot zom Tessub und verzelltem waner gsie hett. De Tessub stiigt mit sinene Gschwüsterti, em Tasmis und de Sauska uf de Berg Ḫazzi und verschreggt und foot a gränne. D Sauska aber macht sich schöö und goot an Strand um de Ullikummi sexuell z errege, e List wo si scho vorene bim Ḫedammu erfolgriich döregfüert hett. E Seewele redt sii aa und sait zonere, si sölis grad vergesse, de Ullikummi sai taub und blind und heb kai Liideschaft.

De Astabi chämpft as erste gege de Ullikummi stürzt aber mit sim Wage und sibezg Götter is Meer. De Ullikummi wachst und wachst und wachst. D Götter sind rootlos und frööged de Eya, de Gott vo de Waishait um Root. De waiss onöd wa abgoot und goot i d Underwelt und chunnt den zum Riis Ubelluri. De verzellt em, as er dozmol, wo d Erde und de Himmel uf baut wore sai, do heger nünt gspürt, und wos d Erde und de Himmle mitere chopfrige Sichle abenandgschnitte hebid, do heg er o nünt gspürt. Aber jetz, jo jetz tüeg im di recht Schultere e bitzeli wee, er wössi aber nöd, wele Gott da sai. De Eya wörft sin Bligg uf d Schultere vom Riis und gsiet dai e Ullikummi. Er goot zo de Altvordere Götter und saitene si söled d Sichle förehole, wo si dozmol bruucht hend, um d Erde und de Himmel abananghaue, demit si de Ullikummi vo de Schultere vom Ubelluri abschniidid. De Ullikummi verlüürt sini Chraft und d Götter sind grettet.

## Literatur
* Volkert Haas: *Die hethitische Literatur.* Walter de Gruyter GmbH & Co. KG, Berlin 2006, Seiten 158 ff., ISBN 978-3-11-018877-6
* Liane Jakob-Rost (Hrsg.): *Das Lied von Ullikummi. Dichtungen der Hethiter.* Insel-Verlag, Leipzig 1977
Ḫedammu

De **Ḫedammu** isch e Seetraach, wo im hurritsche Mythos d Götter und d Welt bidroot. De Mythos isch e Tail vom Kumarbi-Zyklus.

## Inhalt
De Kumarbi, uuzfride, wel er vom sim Soo Tessub enthront woren isch, zügt mit de Serdapsuruḫi, de Töchter vom Meer, de Ḫedammu. De wachst im Meer uuf und werd e riisigs Monster, wo tuusigi vo Tier uuffresst und d Chüste verwüestet. D Liebesgöttin Sauska gsiet en und rennt verschreggt zo erem Brüeder Tessub. Er merggt as näbis nöd stimmt und fröögt si, wa loos sai, si aber sait nume: »I ha Angst vor Schlange!« D Götter versuechet si uufzmuntere und si verzellt denn, wa si gsie hett. De Tessub förchtets und foot a gränne.

De Eya, de Gott vo de Waishait, goot zom Kumarbi und frööget en, wiso er denn d Menschhait vernicht wöll: „Wenn Du d Menschhait zerstörsch, wer werd denn no a de Götter opfere? Niemert mee werd a der Broot opfere und Trankopfer. D Tessub werd müese e Pflueg i d Hand nee und d Ḫebat und d Sauska wered s Chorn selber male müese.“ D Sauska, wo sich wider erholt hett, griift zonere List. Si macht sich schöö und goot an Strand, zäme mit de Tiennerine Ninatta und Kulitta. Si zücht sich vorem Ḫedammu uus und zaigt em eri Brüst, si sprüet em Parföö aa und foot afe mitem flörte. Er chunnt sofort e riise Erektion öber und chrüücht lüstern as Land. S End vom Mythos isch nöd öberliferet, aber s sich klaar, de Ḫedammu werd woll vom Tessub töödt.

## Verwandti Mythe
En ugaritische Mythos, wo z Ägypte uufgschribe woren isch, verzellt, wi de Meergott Yamm vo de Götter Tribut verlanget. D Liebesgöttin Astartu goot an Strand und verwicklet en ines Gsprööch. Au de biblisch Leviathan und de griechisch Typhon  ghööred zo dem Myytetyp.

## Literatur
* Volkert Haas: *Die hethitische Literatur.* Walter de Gruyter GmbH & Co. KG, Berlin 2006, Seiten 158 ff., ISBN 978-3-11-018877-6
Ḫannaḫanna

D **Ḫannaḫanna** isch e hethitischi Muettergöttin und ghört zo de wichtigste Gotthaite. Ere Name isch e verdoppelig vo hethitisch *ḫanna-* „Groossmuetter“. Si isch waise und d Götter frööget si um Root. As Muettergöttin isch si för d Giburt zueständig und werd dromm hüüffig i hethitische Giburtsritual aagrueefe. Si luegt aber nöd nume för de menschlichi Noowuchs. Öberhopt isch si eng mit Fruchtbarkait verbunde und för si isch e Sichelfest gfiiret woore und e Fest vo e erste Feldfrücht. Ere Bott isch d Biine.

Imene Mythos werd brichtet, wie verschidnigi Gotthaite inere Stadt ere Sitz nemed, d Ḫannaḫanna aber heb ere Sitz i de Mentschhait gnoo:
:„A de Götter sind Landloos ggee wore. D Sunegöttin het sich z Arinna hiigsetzt, d Ḫalmasuit z Ḫarpisa und d Ḫatepinu z Maliluḫa, d Schutzgotthait aber z Karaḫna und de schrecklich Telipinu z Tawiniya und de Ḫuzziya z Ḫakmis. För d Ḫannaḫanna isch aber kann Platz öbrigblebe, dromm isch för si d Mentschhait ere sin Sitz.«

## Literatur
* Gary M. Beckmann: *Hittite Birth Rituals*; StBoT 29; Harrassowitz 1983. ISBN 3-447-02310-4.
* Volkert Haas: *Die hethitische Literatur*., Walter de Gruyter GmbH & Co. KG, Berlin 2006, ISBN 978-3-11-018877-6.
* Galina Kellermann: *La deesse Ḫannaḫanna*; in Hethitica VII, 93-107. ISBN 90-6831-081-X
* Einar Schuler: *Kleinasien. Die Mythologie der Hethiter und Hurriter*, i: Hans Wilhelm Haussig: *Götter und Mythen im Vorderen Orient.* Ernst Klett Verlag, Stueggert 1965.
* Piotr Taracha: *Religions of Second Millennium Anatolia*. Harrassowitz Verlag, Göttingen, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-447-05885-8.
Bundesstraße 34

D **Bundesstrõßè 34** (Abkürzung **B 34**) isch è Bundesschtrõß z Dütschland. Si füürt vo Basel am rächtè Hochrhyufer un s Chläggi un s Reièt un dè südliche Hegau gu Ludwigshaffè am Boddèsee.

D Bundesstrõß fangt am Gränzübbergang Gränzach-Wyylè bim Gränzacher Horn aa, un gòt am Hochrhy nõch am Nordufer uèzuès übber Rhyfäldè, Säckingè un Waldshuèt bis Ärzingè. Dort gòt si witter als Schwizer H 13 übber Territorium vom Schaffuuserland, gnauer am linkè Rand vo dè Chläggirünni gu Schaffuusè un vo dört als Schwizer A4 nõch Tääingè i s Reièt. Als dütschi Bundesstrõß füürt si witter übber Gottmèdingè, Singè un Radolfzèll bis Ludwigshaffè am Boddèsee, wo si uff d B 31 drǜfft.

Zwüschè Rhyfäldè un èm Gränzübbergang Ärzingè/Traadingè sowiè zwǜschè m Gränzübbergang Tääingè/Biètingè un dè Aaschlussschtell Gottmèdingè a dè A 81 isch d B 34 è Deilschtugg vo dè E 54 Paris-Münchè.

## Gschichtè
### Urschprung
D Fèrnstrõß vo Basel nõch Konschtanz, d Hochrhyschtrõß, isch i dè früè Neuzit als *Könnigsschtrõßè* benamst worrè un um 1767 zuè nèrè Chaussee uusbaut worrè. Dörtzmòls sin au neui Bruggè übber d Steina, d Wuètè un Schlüècht baut worrè. 1780 isch è zweimòl wöchentlich vokeerendi Boschtkutsch zwüschè Basel un Konschtanz ygrichtet worrè.

### Früèneri Streggè un Bezeichnungè
D Landschtrõß vo Basel nõch Schaffuusè isch 1901 als *Badischi Staatsstrõß Nr. 48* bezeichnèt worrè. Witter isch si gangè übber s Hèrblingerdal i s Reièt un s Hegau bi Singè, Stockach un Mäßkirch uff Ulm, sèlli Strõß isch 1901 als *Badischi Staatsstrõß Nr. 62* bezeichnèt worrè.

Bi dè urschprünglichè Nummeryrung 1932 isch diè dõmòlig Fèrnvokeersschtrõß 34 (FVS 34), 1934 in Rychsschtrõß 34 (R 34) umbenamst, nu vo Basel bis Singè gangè. Dört isch si uff diè hütig B 33 droffè, wo dörtzmòls nõch Ludwigshaffè am Boddèsee witter gangè isch.

Wôrend èm Zweitè Wältchrièg isch d R 34 õßi s sit 1940 unter dè Zivilvowaltig vom Dütschè Rych stehende Obberelsass volängerèt worrè un isch dört vo Belfort chò un übber Chavannes-sur-l’Étang (Schaffnèt am Wyèr) un Altkirch gloffè, wo diè dõmòlig Rychsstrõß 396 chrützt worrè isch, zum Rhy bi Saint-Louis (Haut-Rhin) (Sankt Ludwig) am Oberrhy nördlich vo Basel.

### Ersetzunge
È Deilschtugg bi Radolfzèll isch durch d B 33 ersetzt worrè.

È witters Deilschtugg isch zwǜschè Säckingè un Albrugg durch d dõ als Chraftfaarschtrõß klassifizyrti A 98 ersetzt worrè, vo allèm d Ortsdurchfaarè Luttingè, Laufèburg mit èm Heiliggeischtbuckel un Hauèschtei.

## Tourismus
D B 34 vobindet s Obberelsaß mit dè Boddèsee-Region, beides sin attraktyvi touristischi Deschtinationè.
Im Volauf vo dè B 34 sin witeri Zyl z erreichè, welli für Tourischtè relevant sin:
* d Stadt Basel
* dè Hochschwarzwald
* dè Südschwarzwald
* dè Untersee
* dè Obbersee

### Sehenswürdigkeitè
* diè Waaldstädt Rhyfäldè, Laufèburg un Waldshuèt
* dè Rhyfall (übber d H 13)
* d Ruinè Hontes

### Landschaftlich reizvolli Streggèabschnitt
* Hochrhy-Abschnitt Gränzach-Wyylè – Gewerbepark Hochrhy (zwüschè Waldshuèt un Düèngè)

## Luèg au
* Lischtè vo dè dütschè Bundesschtrõßè

## Weblingg

## Aamerkig


## Einzelnõchweise
Mariä Himmelfahrt

**Mariä Himmelfahrt** chan aini vo däne Bedütige ha:
* *Mariä Himmelfahrt*, d Churzform vom katholische Fyrtig Marias Ufnahm in Himmel
* *Mariä Himmelfahrt*, s Patrozinium vom e Huufe Cherche (z. B. d Stadtpfarrchile Maria Himmelfahrt z Bade)
* Mariä Himmelfahrt (Tizian), es Ölgmäld vom italienische Mooler Tizian
* *Mariä Himmelfahrt*, de 15. August, wo „Maria Himmelfahrt“ gfyred wird
Anne Will

D **Anne Will** (* 18. Merz 1966 z Köln) isch e dytschi Färnseeschurnalischti. Vu 2001 bis 2007 het si d Nochrichtesändig *[[Tagesthemen]]* im Erschte moderiert, syt em Septämber 2007 laitet si di bolitisch Talkshow *Anne Will* vum NDR im Erschte.

## Lääben un Uusbildig
D Anne Will isch as Dochter vun eme Architäkt un ere ehmolige Boschtaagstellte z Hürth ufgwachse. Si het en elötere Brueder. Noch em Abitur am Albert-Schweitzer-Gymnasium z Hürth het si an 1985 an dr Universitet Köln un dr Freie Universitet Berlin Gschicht, Bolitikwisseschaft un Anglischtik studiert. In dr Zyt vum Studium het si as Schurnalischti bi dr Kölnische Rundschau un em Spandauer Volksblatt gschafft un isch Stipendiati vu dr Friedrich-Ebert-Stiftig gsii. Anne 1990 het si ihre Studium z Köln mit em Magischter abgschlosse.

## ARD

Noch em Studium het si bim Sender Freies Berlin gschafft un het dert vu 1991 bis 1992 e Volontariat im Herfunk un Färnsee gmacht. Ab Ändi 1992 het e greßere Zueschauerchrais d Will gchännt, wu si fir dr SFB d Talkshow *Mal ehrlich* un dr *Sportpalast* moderiert het. Vu 1996 bis 1998 isch si d Gaschtgeberi in dr Medieshow *Parlazzo* vum WDR gsii. Ab Novämber 1999 het si as erschti Frau d *[[Sportschau]]* bresäntiert, wu bis dert vu Manne dominiert gsii isch. Dodermit het si schnäll e groß Publikum gchännt. Anne Jahr 2000 het si fir d ARD Sportsändigfe vu dr Olympische Spiil vu Sydney bresäntiert.

As Noofolgeri vu dr Gabi Bauer het d Will am 14. April 2001 ihri nei Ufgab as Moderatori vu dr *[[Tagesthemen]]* aadrätte, zerscht im Wächsel mit em Ulrich Wickert, ab Septämber 2006 mit däm sym Noofolger Tom Buhrow. Ihri letscht Sändig het si am 24. Juni 2007 moderiert. Si isch derno vu dr Caren Miosga abglest wore.

Wu dr Günther Jauch di aabote Position abglähnt het, hän d Intendante vu dr ARD d Will zur Noofolgeri vu dr Sabine Christiansen fir ihri bolitisch Talkshow gwehlt, wu unter em Name *Anne Will* am 16. Septämber 2007 zum erschte Mol uusgstrahlt woren isch. Si wird produziert vu dr Will Media GmbH, wu d Anne Will Gschäftsfierewri dervu isch. Am 10. Juli 2011 het si ihri letscht Sändig uf däm Sändeblatz moderiert, voreb ab em 11. Septämber 2011 doch dr Günther Jauch dää yygnuu het. Ihri Sändig isch derno als am Mittwuche am 22.45 Uhr im Erschte glofe. Syt em Ruggzug vum Jauch Ändi 2015 wird *Anne Will* wider am Sunntigoobe gsändet.

Im Septämber 2013 het si zäme mit dr Maybrit Illner, em Peter Kloeppel un em Stefan Raab s Chanzlerkandidate-Duell zwische dr Angela Merkel un em Peer Steinbrück moderiert.

## Privatlääbe
D Will läbt z Berlin. Ihri Lääbespartneri isch d Kommunikationswisseschaftleri Miriam Meckel, Schefredakteuri vu dr *[[Wirtschaftswoche]]* un Professori an dr Universitet St. Galle gsii. D Beziehig, wu scho lang bstande het, het d Will anne 2007 effetli gmacht. Am 19.&nbsp;Augschte 2016 hän di boode z Düsseldorf ghyrote. Im Novämber 2019 hän si verchindet, ass si si drännt hän.

## Weblink

* 
* Offiziälle Internetufdritt vu dr Sändig ''Anne Will''

## Fueßnote
Andrea Meier

D **Andrea E. Meier** (* 29. Mai 1970 z Züri) isch e Schwyzer Färnseeschurnalischti.

## Lääbe
Vu 1987 bis 1990 het Andrea Meier e Chaufmännischi Lehr gmacht. Derno het si as Redakteri fir verschideni Radiosänder gschafft, unter anderem fir Radio Sunshine Zug (1994-1995) un Radio Z Züri (1995-1998). Vu 1996 bis 1998 het si as Freii Mitarbaiteri un Schwyz-Korreschpondänti fir Radio NRW, Radio 7 gschafft, derno fir Färnsehnochrichtenagentur DFA/N-TV, Hamburg (1999), TV3 ("News um 7", 1999-2000), Sat.1 ("Inselduell", 2000) un ARTE Info Stroßburi (2000-2002). Ab em Novämber 2000 het si as Kulturschurnalischti au als fir DRS3 un DRS1, Züri un fir DRS2 Aktuell, Basel brichtet, derzue as freii Autori fir Arte TV, ORF un dr Deutschlandfunk Köln. 2004 het si s SF-Magazin "SCHWEIZWEIT" moderiert.

Vu Augschte 2004 bis Jänner 2017 het si as Verdrätteri vum Schwyzer Färnsee bim Färnsehsänder 3sat s Magazin Kulturzeit moderiert.

Näbe ihre Schurnalistische Arbet het d Andrea Meier Chunschthochschuel Züri Kulturwisseschaft un Mediebolitik studiert.

Anne 2008 het si im Bloomsbury Verlag s Chinderbuech *Prinzessin Ich* publiziert. D Andrea Meier isch ghyrote un het mit ihrem Mann zwoo Dechtere. D Familie läbt z Züri.

## Weblink
* 
* Andrea E. Meier, Churzbiografy uf dr Websyte vu 3sat

## Fueßnote
Edward Staempfli

Dr **Edward Staempfli** (* 1. Februar 1908 z Bern, † 12. Januar 2002 z Berlin ) ischt a Schweizer Kombonischt, Dirigent ond Pianischt gwäa. 

## Aus seim Leaba
Dr Edward Staempfli ischt am 1. Februar 1908 z Bern uff d Welt komma. Sei Vadder isch dr Jurischt ond Vorleger Hans Kaspar Wilhelm Staempfli ond sei Mueder d Leonie geborene Kammerer gwäa. Noch-em Bsuech vo dr Kandonsschuel z Trogen em Kanton Appenzell Ausserrhoden (1922 bis 1927) hot’r zonägscht amol oogfanga, en seira Hoimetstadt Medizin zo studiira, bald abr gmerkt, dass des Gebiit et s Richtige fir-en ischt. Drom hot’r zwoi Johr druff des Studium abbrocha, ischt noch Köln zoga ond hot deet Tonsatz ond Kontrapunkt beim Wilhelm Mahler ond beim Philipp Jarnach studiirt. Hendrher hot’r noh a Studium beim Paul Dukas en Paris druffgsaddlet. S Dirigiira hot’r beim Hermann Scherchen z Brüssel glernt. Wia 1939 dr Zwoide Weltkriag ausbrocha ischt, isch dr Staempfli en sei schweizerischa Hoimet zruckganga. Zwoi Johr späder hot’s-en noch Heidelberg ond 1954 noch Berlin zoga.

Em Staempfli seine Liablengskombonischda send dr Arnold Schönberg, dr Claude Debussy ond dr Igor Strawinski gwäa. Vom Ledschdera hot’s-em bsonders sei Ballett *Le sacre du printemps* oodoa, wo sei Kombosizioosweis stark beeiflusst hot.  Ab 1949 hot’r fascht bloß noh noch-em Schönberg seira Zwölftontechnik komboniirt. 

Am 12. Januar 2002 hot dr Staempfli en seira Wahlhoimet Berlin seine Auge fir emmer gschlossa. 94 Johr alt ischt’r worra. Heitzodag isch seller Moo bloß noh e-ma kloina Personakreis an Begriff.

## Auszoichnonga
* *Prix Henry Le Boeuf* z Brüssel fir sei Werk *Musik für elf Streichinstrumente*

## A Auswahl vo seine Werk
* *Les Sept Poèmes d'Amour en Guerre* noch-ma Tekscht vom Paul Éluard
* *Präludium und Variationen über ein Tessiner Volkslied für Orchester* (1945)
* *Epitaphe pour Paul Éluard* (1954)
* *Konzert für Flöte und Orchester* (1957)
* *Spannungen*, a Ballett (1962)
* *Streichquartett* (1962)
* Drei Sinfonia
* Viir Klaviirkonzert

## Quella
* Friedrich Herzfeld: *Das Lexikon der Musik*, Ullstein, Frankfurt am Main – Berlin – Wien (1976), S. 519
* Lueg d Weblink

## Weblink
* Dr Edward Staempfli bei Munzinger-Online
* A ausfihrlicha Wirdigong vom Edward Staempfli bei dr Zentralbibliothek z Zürich mit-ma Bildle vo sellem Moo
* Ibr da Edward Staempfli em Hischdorischa Lexikon vo dr Schweiz

## Fuaßnoda ond oinzlne Nochweis
Saanebezirk

Dr **Saanebezirk** (, Patois ) isch ain vu dr sibe Bezirk vum Kanton Frybùrg in dr Schwyz. Hauptort isch Frybùrg. Dr Bezirk het 105'931 Yywohner (Stand Ändi 2017), dodervu sin 14,5 Brozänt dytschsprochig (Stand 2000).

## Gmaine
Zum Saanebezirk ghere 30 Gmaine:
Stand: 1. Jänner 2017

## Veränderige im Bstand vu dr Gmaine

Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_1970.png|Gmaine bis 1969
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_1972.png|Gmaine bis 1971
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_1976.png|Gmaine bis 1975
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_1977.png|Gmaine bis 1976
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_1981.png|Gmaine bis 1980
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_1982.png|Gmaine bis 1981
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_1989.png|Gmaine bis 1988
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_1996.png|Gmaine bis 1995
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_1999.png|Gmaine bis 1998
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_2000.png|Gmaine bis 1999
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_2001.png|Gmaine bis 2000
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_2003.png|Gmaine bis 2002
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_2004.png|Gmaine bis 2003
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_2016.png|Gmaine bis 2015
Karte_Bezirk_Saane_Gemeindeveraenderungen_2017.png|Gmaine bis 2016


* 1970: Fusion *[[Marly-le-Grand]]* un *[[Marly-le-Petit]]*  →  Marly

* 1972: Fusion *[[Illens]]* un *[[Rossens FR|Rossens]]*  →  Rossens

* 1976: Fusion *[[Chésalles]]* un *[[Marly FR|Marly]]*  →  Marly

* 1977: Fusion *[[Belfaux]]* un *[[Cutterwil]]*  →  Belfaux
* 1977: Fusion *[[Ependes FR|Ependes]]* un *[[Sales (Sarine)]]*  →  Ependes

* 1981: Fusion *[[Nierlet-les-Bois]]* un *[[Ponthaux]]*  →  Ponthaux

* 1982: Fusion *[[Formangueires]]* un *[[Lossy]]*  →  Lossy-Formangueires

* 1989: Fusion *[[Bonnefontaine FR|Bonnefontaine]]* un *[[Montécu]]*  →  Bonnefontaine

* 1996: Fusion *[[Farvagny-le-Grand]]*, *[[Farvagny-le-Petit]]*, *[[Grenilles]]* un *[[Posat]]*  →  Farvagny

* 1999: Fusion *[[Corpataux]]* un *[[Magnedens]]*  →  Corpataux-Magnedens

* 2000: Fusion *[[Corsalettes]]* un *[[Grolley]]*  →  Grolley

* 2001: Fusion *[[Avry-sur-Matran]]* un *[[Corjolens]]* →  Avry
* 2001: Fusion *[[Lentigny FR|Lentigny]]*, *[[Lovens]]* un *[[Onnens FR|Onnens]]* → La Brillaz
* 2001: Fusion *[[Ecuvillens]]* un *[[Posieux]]* → Hauterive

* 2003: Fusion *[[Estavayer-le-Gibloux]]*, *[[Rueyres-Saint-Laurent]]*, *[[Villarlod]]* un *[[Villarsel-le-Gibloux]]* → Le Glèbe
* 2003: Fusion *[[Bonnefontaine FR|Bonnefontaine]]*, *[[Essert FR|Essert]]*, *[[Montévraz]]*, *[[Oberried FR|Oberried]]*, *[[Praroman]]* un *[[Zénauva]]* → Le Mouret

* 2004: Fusion *[[La Corbaz]]*, *[[Cormagens]]* un *[[Lossy-Formangueires]]* →  La Sonnaz

* 2015: Fusion *[[Autafond]]* un *[[Belfaux]]* →  Belfaux
* 2015: Fusion *[[Corpataux-Magnedens]]*, *[[Farvagny]]*, *[[Le Glèbe]]*, *[[Rossens FR|Rossens]]* un *[[Vuisternens-en-Ogoz]]* → Gibloux

* 2017: Fusion *[[Chésopelloz]]* un ''Corminboeuf → Corminboeuf

## Weblink

* 

## Fueßnote
Wenkersätze im Vergleich

S werdad **Wenkersäds** vrglicha:
* D Vorgab vom Wenkerboga (hochdeutsch)
* Wenkerboga vo Alteschried (Oberallgäu) - 
* Wenkerboge vu Milhüüsa (Oberelsaß) - 
* Wenkerboge vu Wingtersdorf (Mittelbaden bei Rastatt; MB an der Sprachgrenze zuem Fränkische) - 
* Wenkerboge vu Schtaalu (Wallis; Mattertal) - 

__NOTOC__

## 1

## 2

## 3

## 4

## 5

## 6

## 7

## 8

## 9

## 10

## 11

## 12

## 13

## 14

## 15

## 16

## 17

## 18

## 19

## 20

## 21

## 22

## 23

/ am Schlafen.
## 24

## 25

## 26

## 27

## 28

## 29

## 30

## 31

## 32

## 33

## 34

## 35

## 36

## 37

## 38

## 39

## 40

## Guck au
* Dr Schbrochadlas vom Wenker

## Nedsadressa
* Projekt Langzeitprojekt Regionalsprache.de (REDE)
* Katalog der Wenkerbogen
Broyebezirk

Dr **Broyebezirk** (, Patois ) isch ain vu dr sibe Bezirk vum Kanton Frybùrg in dr Schwyz. Hauptort isch Estavayer. 

## Gmaine
Zum Saanebezirk ghere 19 Gmaine:
Stand: 1. Jänner 2017

## Veränderige im Bstand vu dr Gmaine

Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_1953.png|Gmaine bis 1952
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_1981.png|Gmaine bis 1980
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_1991.png|Gmaine bis 1990
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_1992.png|Gmaine bis 1991
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_1994.png|Gmaine bis 1994
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_2000.png|Gmaine bis 1999
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_2004.png|Gmaine bis 2003
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_2005.png|Gmaine bis 2004
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_2006.png|Gmaine bis 2005
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_2012.png|Gmaine bis 2011
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_2016.png|Gmaine bis 2015
Karte_Bezirk_Broye_Gemeindeveraenderungen_2017.png|Gmaine bis 2016

* 1. Jänner 1953: Namesänderig Chapelle-près-Surpierre → Chapelle (Broye)
* 1. Jänner 1953: Namesänderig Mannens → Mannens-Grandsivaz

* 1. Jänner 1981: Fusion La Vounaise + Montborget + Murist → Murist
* 1. Jänner 1991: Fusion Les Friques + Saint-Aubin (FR) → Saint-Aubin (FR)

* 1. Jänner 1992: Fusion Franex + Murist → Murist

* 1. Septämber 1994: Fusion Chandon + Léchelles → Léchelles

* 1. Jänner 2000: Fusion Montagny-la-Ville + Montagny-les-Monts → Montagny (FR)

* 1. Jänner 2004: Fusion Mannens-Grandsivaz + Montagny (FR) → Montagny (FR)
* 1. Jänner 2004: Fusion Aumont FR + Frasses + Granges-de-Vesin + Montet (Broye) → Les Montets

* 1. Jänner 2005: Fusion Delley + Portalban → Delley-Portalban
* 1. Jänner 2005: Fusion Chapelle (Broye) + Cheiry → Cheiry
* 1. Jänner 2005: Fusion Cugy (FR) + Vesin → Cugy (FR)
* 1. Jänner 2005: Fusion Praratoud + Surpierre → Surpierre

* 1. Jänner 2006: Fusion Autavaux + Forel (FR) + Montbrelloz → Vernay
* 1. Jänner 2006: Fusion Bollion + Lully (FR) + Seiry → Lully (FR)

* 1. Jänner 2012: Fusion Estavayer-le-Lac + Font → Estavayer-le-Lac

* 1. Jänner 2016: Fusion Domdidier + Dompierre + Léchelles + Russy → Belmont-Broye

* 1. Jänner 2017: Fusion Bussy + Estavayer-le-Lac + Morens + Murist + Rueyres-les-Prés + Vernay + Vuissens → Estavayer
* 1. Jänner 2017: Fusion Châbles + Cheyres → Cheyres-Châbles
* 1. Jänner 2017: Fusion Surpierre + Villeneuve → Surpierre

## Literatur
* Le district de la Broye fribourgeoise a 150 ans (1848–1998), Imprimerie Butty, Estavayer-le-Lac
* Freiburg ein Kanton und seine Geschichte, 1991 

## Weblink
* Préfecture de la Broye
* Infobroye le Portail broyard
* 

## Fueßnote
Seebezirk (Freiburg)

Dr **Seebezirk** () isch ain vu dr sibe Bezirk vum Kanton Frybùrg in dr Schwyz. Hauptort isch Murte, drum redt men au vum **Murtebiet**.

## Gmaine
Zum Seebezirk ghere 14 Gmaine:
Stand: 1. Jänner 2026

## Veränderige im Bstand vu dr Gmaine

Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_1902.png|Gmaine bis 1901
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_1911.png|Gmaine bis 1910
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_1974.png|Gmaine bis 1973
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_1975.png|Gmaine bis 1974
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_1977.png|Gmaine bis 1976
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_1978.png|Gmaine bis 1977
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_1983.png|Gmaine bis 1982
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_1991.png|Gmaine bis 1990
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_1997.png|Gmaine bis 1996
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_2000.png|Gmaine bis 1999
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_2003.png|Gmaine bis 2002
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_2005.png|Gmaine bis 2004
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_2006.png|Gmaine bis 2005
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_2013.png|Gmaine bis 2012
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_2016.png|Gmaine bis 2015
Karte_Bezirk_See_Gemeindeveraenderungen_2016.png|Gmaine bis 2016


* 1902: Namesänderig vo *Oberried (See)*  →  Ried

* 1911: Namesänderig vo *Ried*  →  Ried bei Kerzers

* 1974: Fusion *[[Courlevon]]* un *[[Coussiberlé]]*  →  Courlevon

* 1975: Fusion *[[Burg FR|Burg]]* un *[[Murten|Murte]]*  →  Murte

* 1977: Namesänderig vo *Vully-le-Bas*  →  Bas-Vully
* 1977: Namesänderig vo *Vully-le-Haut*  →  Haut-Vully

* 1978: Fusion *[[Grossgurmels]]* un *[[Monterschu]]*  →  Gurmels
* 1978: Fusion *[[Grossguschelmuth]]* un *[[Kleinguschelmuth]]*  →  Guschelmuth

* 1983: Fusion *[[Chandossel]]* un *[[Villarepos]]*  →  Villarepos

* 1991: Fusion *[[Altavilla FR|Altavilla]]* un *[[Murten|Murte]]*  →  Murte

* 1997: Fusion *[[Cormérod]]*, *[[Cournillens]]*, *[[Courtion]]* un *[[Misery FR|Misery]]*  →  Misery-Courtion

* 2000: Fusion *[[Gurmels|Gurmus]]* un *[[Kleingurmels]]*  →  Gurmus

* 2003: Fusion *[[Gurmels|Gurmus]]*, *[[Guschelmuth]]*, *[[Liebistorf]]* un *[[Wallenbuch]]*  →  Gurmus
* 2003: Fusion *[[Courtaman]]* un *[[Courtepin]]* → Courtepin

* 2005: Fusion *[[Cordast]]* un *[[Gurmels|Gurmus]]* → Gurmus

* 2006: Fusion *[[Agriswil]]* un *[[Ried bei Kerzers]]*  →  Ried bei Kerzers

* 2013: Fusion *[[Büchslen]]* un *[[Murten|Murte]]*  →  Murte

* 2016: Fusion *[[Bas-Vully]]* un *[[Haut-Vully]]*  →  Mont-Vully
* 2016: Fusion *[[Courlevon]], [[Jeuss]], [[Lurtigen]], [[Salvenach]]* un *[[Murten|Murte]]*  →  Murte

* 2017: Fusion *[[Barberêche]]*, *[[Courtepin]]*, *[[Villarepos]]* un *[[Wallenried FR|Wallenried]]* → Courtepin

## Weblink
* .

## Fueßnote
Bezirk Leuk

Dr **Bizirk Leigg** (dt. *Bezirk Leuk,* fr. *District de Loèche*) isch en Bizirk vam Kanton Wallis iner Schwiz. Höiptoort isch Leigg. 

## Gmeinde
Zum Bizirk Leik gcheerunt zwelf Gmeinde:
Stand: 1. Januar 2013



## Verännrige im Bstand vanu Gmeinde

Bild:Karte Bezirk Leuk Gemeindeveraenderungen 2001.png|Gmeinde bis 2000
Bild:Karte Bezirk Leuk Gemeindeveraenderungen 2009.png|Gmeinde bis 2008
File:Karte Bezirk Leuk Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmeinde bis 2012


* 2001: Fusioo *[[Feschel|Feschìl]]* und *[[Guttet|Gùtett]]*  →  Gùtett-Feschìl
* 2009: Fusioo *[[Bratsch VS|Braatsch]]* und *[[Gampel|Gampìl]]*  →  Gampìl-Braatsch
* 2013: Fusioo *[[Erschmatt]]* und *[[Leuk|Leigg]]*  →  Leigg
* 2013: Fusioo *[[Turtmann|Tùrpma]]* und *[[Unterems|Unneräms]]*  →  Tùrpma-Unneräms

## Rigierigsstatthaltera
### Prefäktu
* Franz Julier (1847–1856)
* Ignaz Zen Ruffinen (1856–1871)
* Leo von Werra (1871–1877)
* Peter Marie Gentinetta (1877–1890)
* Adolph Brunner (1890–1902)
* August Gentinetta (1902–1912)
* Adolph Bayard (1913–1950)
* Gottfried Schnyder (1950–1952)
* Paul Mathier (1952–1970)
* Daniel Hildbrand (1971–1976)
* Josef Jäger (1977–1989)
* Josef Gottet (1990–1996)
* Alois Locher (1997–2003)
* Paul Inderkummen (2005–) 

### Vizeprefäktu
* Ignaz Bayard (1848–1865)
* Ludwig Allet (1865–1870)
* Adolph Brunner (1873–1890)
* August Gentinetta (1890–1902)
* Leo von Werra (1902–1912)
* Adolph Bayard (1912–1913)
* Ignaz Zen Ruffinen (1913–1920)
* Gottfried Schnyder (1921–1950)
* Paul Mathier (1950–1952)
* Daniel Hildbrand (1952–1970)
* Josef Jäger (1971–1976)
* Josef Gottet (1977–1989)
* Alois Locher (1990–1996)
* Paul Inderkummen (1997–2005) 
* Edi Kuonen (2005–)

## Weblink

* 

## Füessnoote
Bezirk Brig

Dr **Bizirk Brig** (dt. *Bezirk Brig,* fr. *District de Brigue*) isch en Bizirk vam Kanton Wallis iner Schwiz. Höiptoort isch Brig-Gliis.

## Gmeinde
Zum Bizirk Brig gcheerent sibe Gmeinde:
Stand: 1. Januar 2013

## Verännrige im Bstand vane Gmeinde

Karte Bezirk Brig Gemeindeveraenderungen 1972.png|Gmeinde bis 1971
Karte Bezirk Brig Gemeindeveraenderungen 1994.png|Gmeinde bis 1993
Karte Bezirk Brig Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmeinde bis 2012


* 1973: Fusioo *[[Brig]]*, *[[Brigerbad]], [[Gamsen VS|Gamsu]] und* *[[Glis]]* → Brig-Glis

* 1994: Namensännrig *Ried bei Brig* → Ried-Brig

* 2013: Fusioo *[[Birgisch]]*, *[[Mund VS|Mund]]* und *[[Naters]]* → Naters

## Weblink

* 

## Füessnoote