open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Findling

E **Findling**, au **Erratische Block** oder **Erratiker**, isch e sehr grosse Stei, wo hüte meistens elei umelit und wo vom ene Gletscher währed ere Iiszit in si hütigi Lag dransbordiert worden isch. D Gränze zwüsche de Findling und de chliinere Gschieb zieht mä bim ene Volume vo eim Kubikmeter.

## wo me se findet
Findling si uf dr ganze Wält e typischs geologischs und geomorphologischs Erkennigsmerkmol für Landschafte, wo ummittelbar vo Gletscher gformt worde si beziehigswiis gformt wärde. In Europa si das bsunders s alpine, s zirkumalpine und s skandinavische Veriisigsgebiet mit em nördlige Middeleuropa.

## wie d Findling entstöhn
E Gletscher isch e feste Körper und sortiert s Material (Moräne) nid, won er beförderet. Das isch eso bim Abdräge, Dransportiere und au bim Ablagere, dr Sedimentation. Grossi Steibruchstück wärde abdrait, wenn Stei, wo scho glockeret si, ufgnoh wärde vom Gletscher, wo sich über sä bewegt, oder wenn Steiblöck im Bode under em Gletscher an sim Iis aagfriere und uusebroche wärde. E Gletscher cha ohni Broblem Material so chlii wie d Chorngrössi vo de Donmineral bis zu Brocke vo über duusig Donne bewege.

Ablagrige, wo diräkt vom Iis abgsetzt wärde, si unsortiert und meistens au nid gschichdet. Im dütschsproochige Ruum het sich dodrfür d Bezeichnig «Gschiebmergel» duregsetzt. Im Gschiebmergel het s zwar dütlig meh Fiinmaterial (Don, Schluff, Sand und Chiis), aber es chömme immer wider grösseri und grossi Stei vor. Vom ene Findling redet mä aber erst denn, wenn er offe über dr Ärde lit.

Findling git s im skandinavische Veriisigsgebiet meistens innerhalb vo Grundmoränelandschafte, wo zum Formeschatz vo dr Glaziale Serii ghöre. Si chönne aber au in andere Elimänt vo dr Glaziale Serii ufdräte, zum Bischbil as Erosionsräst in Schmelzwassersänd.

## Bilder

Yeager-Rock-Erractic-PB110039.JPG|dr *Yeager Rock* im Douglas County im US-Bundesstaat Washington
Erdmannlistein.jpg|dr Ärdmannlischtei bi Woole, e Gruppe vo Findling, wo der Rüüssgletscher i der Yschzyt us de Bäärge brocht het
Findling Geissturm 3846.jpg|dr Findling vom Geissturm z Züri
Schwanenstein 2.jpg|dr Schwanestei, dr fümftgrösst Findling vor dr Ostseeinsle Rüege
Findling Blandow 1.jpg|d Findling bi Blandow uf RüegeFindling, wo im Wasser ligge, zele nit as Insle
Val Masino Findling.JPG|dr Val-Masino-Findling, Italie
Monte Cimino.JPG|dr Findling am Monte Cimino, Italie


## Litratur
* J. Hesemann: *Kristalline Geschiebe der nordischen Vereisungen.* Krefeld 1975.
* P. Smed; J. Ehlers: *Steine aus dem Norden. Geschiebe als Zeugen der Eiszeit in Norddeutschland.* Stuttgart 2002, 194 S., ISBN 3-4430104-6-6.
* E. Bengen, U. Brohm, H. W. Löbert (et al.): *Steinreiche Heide: Verwendung und Bearbeitung von Findlingen.* 1998. ISBN 3-933943-00-0

## Weblingg

* ''Der Alte Schwede'' en Findling z Hamburg (hamburg.de)
* Findling z Westfale
Findling (Begriffsklärung)

**Findling** meint:
* Findling, e sehr grosse Stei, wo nid in d Umgäbig basst
* Findling (Rebsorte), e wissi Räbsorte
* e Chind, wo vo siine Eltere usgsetzt worden isch (Findelkind)

«**Der Findling**» isch dr Ditel vo:
* ere Novälle vom Heinrich vo Kleist (1811)
* eme Roman vom Jules Verne (1893)
* ere dütsche Verfilmig vom Kleist siiner Novälle vom George Moorse (1967)
Rosenau

**Rosenau** isch dr Name vu däne Ortschafte:

z Dytschland
* Rosenau, e Stadtdail vu Dibenge, Bade-Wirttebärg
* Augsburg-Rosenauviertel, Stadtdail vu Augschburg
* e Ortsdail vu Grafenau im Landchrais Freyung-Grafenau, Bayern
* Rosenau, e Wyyler z Grafenwiesen, Bayern
* Rosenau, e Wyyler z Langenpreising, Bayern
* Rosenau, e Dorf z Mamming, Bayern
* Rosenau, e Dorf in dr Stadt Passau, Bayern
* Rosenau, e Wyyler z Rödental, Bayern
* Rosenau, e Wyyler z Wegscheid, Bayern
* Rosenau, Gmai im Landchrais Potsdam-Mittelmark, Brandeburg
* e Ortsdail vu Engelskirchen im Oberbergische Chrais, Nordryy-Weschtfale

z Frankrych
* Rosenöi, Gmai im Oberelsass

z Eschtrych
* Rosenau am Hengstpaß, Gmai z Obereschtrych
* Rosenau Dorf, Katastralgmai vu Zwettl, Nidereschtrych
* Rosenau, Katastralgmai vu Seewalchen am Attersee, Obereschtrych
* Rosenau am Sonntagberg, Ortschaft in dr Märtgmai Sonntagberg, Nidereschtrych
* Rosenau Schloss, Katastralgmai vu Zwettl, Nidereschtrych

historisch:
* Râșnov, Stadt z Sibebürge, Rumänie
* Rožňava, Stadt in dr Slowakei
* Rožnov pod Radhoštěm, Stadt im Okres Vsetín, Tschechie
* Różana (Mieroszów), Ort in dr Gmai Mieroszów, Pole
* Rosenau (Königsberg), ehmolige Stadtdail vu dr Stadt Königsberg, hite Russland

**Rosenau** isch dr Name vu däne Gebei un Aalaage:
* Schloss Rosenau (Coburg), e Schloss z Rödental, Bayern
* Schloss Rosenau (Waldviertel) bi Zwettl z Nidereschtrych
* Burgruine Rosenau, e Burgruine im Sibegebirg
* Rosenaupark, Parkaalag z Nürnberg
* Rosenaustadion, s grescht Stadion vu Augschburg, friejer d Spiilstätt vum FC Augschburg
* Rosenau (Bayreuth), Saalböu, Standort fir Unifete un Partys.

**Rosenau** stoht au fir:
*Rosenau, Daillibschlyniger vum Physikalische Inschtitut vu dr Universitet Dibenge

**Rosenau** isch dr Name vu däne Persone:
* Christian Rosenau (* 1980), dytsche Lyriker un Musiker
* Henning Rosenau (* 1964), dytsche Rächtswisseschaftler
* James N. Rosenau (* 1924), amerikanische Bolitikwisseschaftler
* Kersten Rosenau (* 1957), dytsche Bolitiker (CDU)
* Willy Rosenau (1915–1999), dytsche Opernsänger un Rundfunkbariton
St. Louis (Begriffsklärung)

**St. Louis**, **Saint Louis** oder **Saint-Louis** stoht fir: 

**Geografischi Objekt** un **Ortschafte**: 
;z Frankrych
* Saint-Louis, e Stadt im Oberelsass
* Saint-Louis (Moselle), e Dorf im Département Moselle, Lothringe
* Saint-Louis-lès-Bitche, e Ortschaft im Département Moselle, Lothringe
* Saint-Louis (Aude), e Ortschaft im Département Aude, Languedoc-Roussillon
* Saint-Louis (Réunion), e Stadt uf dr franzesische Insle Réunion
* Saint-Louis (Guadeloupe), e Stadt uf dr Insle Marie-Galante im franzesische Iberseedépartement Guadeloupe
* Port-Saint-Louis-du-Rhône, e Stadt an dr Rhônemindig, Département Bouches-du-Rhône
* Île Saint-Louis, e Seine-Insle z Paris

;uf Haiti
* Saint-Louis-du-Nord, e Stadt im Département Nord-Ouest

;z Kanada
* Saint Louis (Saskatchewan), e Ortschaft am South Saskatchewan River z Saskatchewan
* Lac Saint-Louis, e See z Québec

;z Senegal
* Saint-Louis, e Stadt 
* Saint-Louis, e Verwaltigsregion 
* Saint Louis Island, e Insle 

;in dr USA
* St. Louis, e Stadt im Bundesstaat Missouri
* St. Louis County, e County im Bundesstaat Missouri
* East St. Louis, e Stadt im Bundesstaat Illinois
* St. Louis, e Chlaistadt im Bundesstaat Michigan
* St. Louis, e Dorf im Bundesstaat Oklahoma
* St. Louis, e Gmaifrei Biet z Oregon
* dr Saint Louis River, e Fluss im Bundesstaat Minnesota

**Chilchegebei z Frankrych**
* Ludwigskirch Stroßburi, frz. St-Louis de Strasbourg
* St-Louis de Blois
* St-Louis de Brest
* St-Louis de Fort-de-France
* St-Louis de La Flèche
* St-Louis de La Rochelle
* St-Louis de Saint-Louis-lès-Bitche
* St-Louis de Saint-Louis (Réunion)
* St-Louis d'Uza
* St-Louis de Versailles
* St-Louis de Dreux
* St-Louis-d'Antin z Paris
* Saint-Louis-en-l'Île in Paris
* St-Louis-des-Invalides z Paris
* St-Paul-St-Louis z Paris

**St. Louis**, **Saint Louis** oder **Saint-Louis** isch dr Name oder Titel vu däne Persone:
* Fabienne St. Louis, e franzesischi Profi-Triathleti vu Mauritius
* Ludwig IX. (Frankreich) (Ludwig dr Hailig), (1214–1270), Chenig vu Frankrych
* Ludwig von Toulouse (1274–1297), Hailige vu dr katholische Chilche
* Martin St. Louis (* 1975), e kanadische Yyshockeyspiler

**St. Louis**, **Saint Louis** oder **Saint-Louis** stoht au fir:
* MS St. Louis, e Passagierschiff vu dr HAPAG-Reederei
* Spirit of St. Louis, s Flugzyyg, wu dr Charles Lindbergh dermit anne 1927 iber dr Atlantik gfloogen isch
* St. Louis Blues (Lied), e Lied vum W. C. Handy
* Hôpital Saint-Louis, Pariser Chrankehuus
Hombourg (Begriffsklärung)

**Hombourg** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Humburg, frz. *Hombourg*, Gmai im Département Haut-Rhin (Oberelsass), Frankrych
* Homburg-Bidingen, frz. *Hombourg-Budange*, Gmai im Département Moselle, Frankrych
* Oberhomburg, frz. *Hombourg-Haut*, Gmai im Département Moselle, Frankrych
* Hombourg (deutsch: *Homburg*), Ortsdail vu Plombières, Belgie

**Lueg au:**
* Homburg
* Homberg
Landau

**Landau** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Làndài, frz. *Petit-Landau*, dt. Kleinlandau*, Gmai im Département Haut-Rhin (Oberelsass), Frankrych
* [[Landau in der Pfalz]], chraisfreji Stadt z Ryyland-Pfalz, Dytschland
* [[Landau an der Isar]], Stadt im Landchrais Dingolfing-Landau, Bayern, Dytschland
* [[Landau (Bad Arolsen)|Landau]], Ortsdail vu Bad Arolsen im Landchrais Waldeck-Frankenberg, Hesse, Dytschland
* [[Landau (Gemeinde Sankt Kathrein)|Landau]], Katastralgmai vu Sankt Kathrein am Hauenstein, Steiermark, Eschtrych
* [[Schyrokolaniwka]], friejere dytsche Name *Landau*, Ortschaft in dr Ukraine 


*'Landau*' stoht au fir:
* [[Burg Landau]], abgangeni Burg im Landchrais Bibra, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* [[Die dicken Kinder von Landau]] isch e *Running Gag* in dr Färnsehsändig *Die Harald Schmidt Show'' gsi.
* Landau-Symbol wäre in dr Mathematik un in dr Informatik brucht go s asymptotisch Verhalte vu Funktione un Folge z bschrybe.
* Landau-Niveau (Quantelig vu dr Energi vu gladene Dailli im Magnetfäld)
* Landau-Kleffner-Syndrom, au 'Erworbeni Aphasi mit Epilepsi'
* Ginzburg-Landau-Theorie, zue dr Bschrybig vu dr Supralaitig
Homburg

**Homburg** isch dr Name vu däne Territorie:

* Hesse-Homburg, Landgrofschaft vu 1622 bis 1866 um s hitig Bad Homburg vor der Höhe 
* Rychsherrschaft Homburg, Chlaistaat vu 1276 bis 1806 um s hitig Homburg-Bröl

**Homburg** isch dr Name vu däne Ortschafte:

z Dytschland:
* Homburg, Ortsdail vu Waldshuet-Düenge im Landchrais Waldshuet, Bade-Wirttebärg
* Bad Homburg vor der Höhe Chraisstadt un Kurort im Hochtaunuschrais, Hesse
* Homburg, Chraisstadt im Saarpfalz-Chrais, Saarland
* Homburg, Ortsdail vu Triefenstein im Main-Spessart-Chrais, Bayern
* Homburg-Bröl, Ortsdail vu Nümbrecht im Oberbergische Chrais, Nordryy-Weschtfale
* Am Homburg, Ortsdail vu Saarbrücken im Saarland

in dr Schwyz:
* Homburg TG, Gmai im Kanton Thurgau

z Frankrych:
* Humburg, dt. *Homburg*, Gmai im Département Bas-Rhin (Oberelsass)
* Oberhomburg, frz. *Hombourg-Haut*, Stadt im Arrondissement Forbach, Département Moselle (Lothringe)
* Homburg-Bidingen, frz. *Hombourg-Budange*), Gmai im Arrondissement Thionville-Est, Département Moselle (Lothringe)

z Belgie:
* Hombourg, dt. *Homburg*, Ortsdail vu Plombières in dr Provinz Lüttich

**Homburg** isch dr Name vu däne Burge, Schlesser un Ruine:

* Ruine Homburg, Burgruine in Läufelfinge im Kanton Basel-Landschaft, Schweiz
* Homburg, Burgruine bi Emminge-Liptinge im Landchrais Duttlinge, Baden-Württemberg, Dytschland
* Homburg, Burgruine bi Radolfzell-Stahringe im Landchrais Konschtanz, Baden-Württemberg, Dytschland
* Homburg, Burgruine bi Gössenheim im Landchrais Main-Spessart, Bayern, Dytschland
* Schloss Bad Homburg, Schloss z Bad Homburg vor der Höhe im Hochtaunuschrais, Hesse, Dytschland
* Homburg, Burgruine im Homburgwald bi Stadtoldendorf im Landchrais Holzminden, Nidersachse, Dytschland
* Schloss Homburg, Schloss bi Nümbrecht im Oberbergische Chrais, Nordryy-Weschtfale, Dytschland
* Homburg, Burgruine im Stadtgebiet vu dr chraisfreje Stadt Hamm, Nordryy-Weschtfale, Dytschland
* Homburg an der Unstrut, ehmolig Chloschter bi Bad Langensalza im Unstrut-Hainich-Chrais, Thüringe, Dytschland
* Homburgswarte, keltischi Fluchtburg in dr Nechi vum Hexedanzblatz bi Thale im Harz, Sachse-Anhalt, Dytschland

**Homburg** isch dr Name vu däne Persone:

* d Landgrofe vu Hesse-Homburg
* d Edelherre vu Homburg
* Axel Homburg (* 1936), dytsche Induschtrimanager
* Christian Homburg (* 1962), dytsche Wirtschaftswisseschaftler
* Daniel Brendel von Homburg (1523–1582), Mainzer Erzbischof un Churfirscht
* Dietrich von Homburg († 1225), Bischof vu Würzburg
* Ernst Christoph Homburg (1605–1681), dytsche Barockdichter
* Rainer Johannes Homburg (* 1966), dytsche Chilchemusiker un Chorlaiter
* Stefan Homburg (* 1961), dytsche Finanzwisseschaftler
* Valeska Homburg (* 1976), dytschi Färnsehmoderatori
* Ulrich Homburg (* 1955), Mitglid vum Vorstand vu dr DB Mobility Logistics AG

**Homburg** stoht au fir:
* Chemiewerk Homburg, Pharmafirma, Dochterunternäme vu dr Degussa AG

**Lueg au:**
* Hombourg (Begriffsklärung)
* Homberg
Ottmarsheim

**Ottmarsheim** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Otmersche, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Ottmarsche, Ortsdail vu Beesge im Landchrais Ludisburg, Bade-Wirttebärg, Dytschland
Eichwald

**Eichwald** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Schàlàmpi, frz. *Chalampé*, dt. *Eichwald*, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Eichwald, Induschtrigebiet, Zwäckverband un zuegherige Wald vu dr Stadt Sachsenheim im Landchrais Ludisburg, Bade-Wirttebärg
* Eichwald, e Ortslag z Kassel-Bettenhausen, Hesse, Dytschland
* Eichwald, Ortsdail vu Schönborn im Landchrais Elbe-Elster, Brandeburg
* Dubí, friejer *Eichwald*, Stadt z Tschechie

**Eichwald** stoht au fir:
* Eichwald, gmaifrei Biet Landchrais Bamberg, Bayern
* Eichwald (Kassel), Waldgebiet mit alte Aiche z Kassel-Bettenhausen
* Waldgebiet am Drauf vu dr Frankenhöhe bi Crailsheim
* dr fiktiv Name vun eme norddytsche Dorf, wu dr Film Das weiße Band – Eine deutsche Kindergeschichte spilt

**Eichwald** isch dr Name vu däne Persone:
* Karl Eduard Eichwald (1795–1876), Naturforscher
* Maria Eichwald (*  1974), Ballettdänzeri
Vorderrhein

De **Vorderrhii** (rät. ) isch eine vo de beide Hauptquellflüss vom Rhii.

## wo dr Fluss isch
Dr Fluss isch öppe 76 Kilometer lang und somit e chli länger wi de Hinterrhii, de anderi Hauptquellfluss.

De Vorderrhii chunnt vom Tomasee chly südlich vom Oberalppass und flüsst durch d Surselva gäge Nordoschte. Uf de Nordsite vom Fluss, vom Massiiv vo de Glarner Alpe här, sind d Sitetäler ehnder stotzig und kurz, uf de Südsiite vil länger und weniger stotzig.

Di grössere Näbebech chömmed us dem Grund alli vo Süde, wi de Medelser Rhii, de Rein da Sumvitg, de Glenner und d Rabiusa.

Bi Ilanz und Flims laufft de Vorderrhii dur e Schluchtlandschaft, d Ruinaulta, bevor er i de Nöchi vo Richenau und Bonaduz zämme mit em Hinterrhii de Rhii bildet, wo bis zum Bodesee abe Alperhii heisst.

## Bilder

VorderrheinSagogn1.JPG|dr Vorderrhii bi Sagens
Flims Conn.jpg|dr Rhii i dr Ruinaulta


## Weblink

* d Rhiischlucht Ruinaulta uf dr Websyte *rheinschlucht.ch*

## Fuessnoote
Rostblättrige Alpenrose

Die **Rostblettrigi Alperose** (*Rhododendron ferrugineum*; alemannischi Näme) isch e Pflanzenart us dr Gattig vo de Rhododendre (*Rhododendron*) und ghört zur Familie vo de Heidechrutgwächs (Ericaceae). Die bekannti Alpepflanze heisst au **Rostroti Alperose**.  D Bärgbuure säge dr Pflanze au Ächti Alperose oder Rostzette.

## Merkmol
Dr immergrüeni Struuch isch stark buschig und wachst bis zun ere Höchi vo 30 bis 130 cm. Er het chreftigi Est und Zwiig, wo e graui Rinde hai und stark verzwiigt si. Jungi Driibe hai rotbruuni Schuppe.

Die wechselständig aagordnete Bletter dräte an de Ändi vo de Zwiig ghüft uf und wärde zwüschen eim und zwei Santimeter lang, und bis zu eim Santimeter breit. Si si meistens lanzetteförmig bis schmal-elliptisch, vorne zuegspitzt bis stachelspitzig. D Bletter si lädrig und fest und hai e mehr oder weniger umgrollte Blattrand, wo fiini Zehnli het. Si si uf dr obere Site glänzig dunkelgrüen und kahl. Jungi Bletter si uf dr undere Site gälblig, wenn si alt wärde, si si denn wägen ihre Schuppehöörli rostbruun. Si bliibe nume öbbe zwei Johr am Struuch.

D Blüete hai Stil, si zwittrig und öbbe fümf bis acht Millimeter lang. E baar von ene bilde e drängti, ändständigi Druube. D Chrone het inne Höörli und isch breit-drichterförmig und diefrosa bis chreftig rot. Si wird bis 2 Santimeter lang und öbbe gliich breit. Si het zäh Staubbletter wo nid über d Chrone uusestöhn und unde nooch Höörli hai.

D Blüeteziit isch vom Mai bis Juli. 

D Chapslefrücht wärde vom August aa riif, si brüünlig und holzig und enthalte vili extrem liechti Soome, wo vom Wind verbreitet wärde.

## Vorchoo

Die Rostblettrigi Alperose isch in de Alpe, Pyrenää, im Jura, Apennin, in de Karpate und im Balkan verbreitet. In de Alpe isch si in de silikatische Zentralalpe hüfig, in de Chalchalpe chunnt si nume verstreut vor.

As Standort zieht si früschi Nadelwälder, wo dr Boode meistens suur isch, dünni Gebüsch, Zwärgstruuchheiden und Chrummholzgebüsch vor. Die Art miidet chalchhaltige Grund, dört chunnt ehnder die vikariierendi Art *[[Rhododendron hirsutum]]* vor. Die Rostblettrigi Alperose wachst am beste in ere Höchi vo zwüsche 500 und . Zsämme mit em Zwärg-Wacholder (*Juniperus sibirica*) isch d Alperose e wichdige Rohbodepionier.

Usserhalb vo ihrem natürlige Verbreitigsgebiet wird si in Gartekultur aapflanzt.

## Sustigs
Bi Stämmli mit eme Durchmässer vo ei bis zwei Santimeter het mä än Alter vo fast 100 Johr festgstellt.

## Litratur
* Xaver Finkenzeller: *Alpenblumen*, München 2003, ISBN 3-576-11482-3
* Kremer: *Strauchgehölze*. Niedernhausen, 2002. ISBN 3-576-11478-5
* M. A. Fischer, W. Adler, K. Oswald: *Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol, Linz*, 2005, ISBN 3-85474-140-5

## Weblingg

*
*Rostblättrigi Alperose
Département Hérault

S **Département Hérault** (okz.: *Erau*)  ésch e Département z Frànkrich. S ghert zr Region Okzitanie (bis Endi 2015 zur Region Languedoc-Roussillon) un tràjt de N° 34 nooch de àlfabetisch Räiefolig vun de frànzeesche Départements. 

## Geografii
S Département Hérault leijt im Süd vun Frànkrich, direkt am Mittelmeer.

## Stedt
Di 10 greescht Stedt én Hérault sin (Inwohner em Johr 2007):
* Montpellier 
* Béziers
* Sète
* Lunel
* Frontignan
* Agde 
* Lattes
* Mauguio
* Castelnau-le-Lez
* Mèze

## Verwaltungsgliderung

## Weblink
* Präfektür vum Département Hérault
* Generàlrot vum Département Hérault
Hinterrhein (Begriffsklärung)

De Name **Hinterrhein** meint:
* Hinterrhein, eine vo de beide Hauptquellflüss vom Rhii im Bündnerland, Schwiz
* Hinterrhein GR, es Dorf am Hinderrhii, wo zu de politische Gmeind Rhiiwald ghört
* Bezirk Hinterrhein, en ehmolegi Verwaltigsainhait im Kanton Graubünde

oder
* en Panzerüebigsplatz vo de Schwiizer Armee: Hinterrhein (Schiessplatz)
Greifvögel

D **Grifvögel** (Falconiformes) si en Ordnig vo de Vögel, wo  üebligerwiise din d Familie vo de Habichtartige (Accipitridae), Falkenartige (Falconidae), und de Fischadler und de Sekretär iigordnet wärde, jewiils as eigeni Familie Pandionidae bzw. Sagittariidae. 

Noch neuere molekulargenetische Undersuechige cha mä die Ornig aber im Bezug uf die Falkenartige (Falconidae) und d Neuwältgeier (Carthartidae) paraphyletisch und dorum as Taxon nit bhalte. Die Falkenartige si aso nit nöcher mit de übrige Familie verwandt, wo bishär zu dere Ornig zelt worde si, sondern si e Schwöstertaxon von ere Grossgruppe, wo d Babbageievögel (Psittaciformes) und d Singvögel (Passeriformes) drzue ghöre. D Neuwältgeier si, nid wie mä dänggt het, s Schwöstertaxon vo de Familie Accipitridae, Pandionidae und Sagittariidae.

As Konsequänz dodrus wärde in dr neuere Systematik vo de Vögel d Familie Accipitridae,  Pandionidae, Sagittariidae und Carthartidae in ere eigene Ornig Accipitriformes zsämmegfasst und nume no d Falconidae si as einzigi Familie in dr Ornig Falconiformes. 

## Litratur
* Shannon J. Hackett, et al.: *A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History.* Science, Band 320, 2008: S. 1763-1768

## Weblingg

## Fuessnote
Vogel

**Vogel** bezeichnet:

* e Dier us dr Diergruppe vo de Vögel
* e Familiename, lueg Vogel (Familienname)
* en Asteroid, lueg (11762) Vogel
* e Mondkrater, lueg Vogel (Mondkrater)
* e beleidigendi Geste, e Beschimpfig, lueg E Vogel haa und E Vogel mache
* Vogel Business Media, e Buech- und Zitschrifteverlag
** Vogel Buchverlag, e Fachbuechverlag
* e Bärg mit eme Skigebiet z Slowenie
* e König us dr 1. oder 2. Dynastie vo Ägypte

**Lueg au:**
* Vögel (Begriffsklärung)
Biberach (Baden)

**Biibere** (dt. *Biberach*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmai litt uf  im Mittlere Schwarzwald am Zämefluss vun verschidene Bäch: Vun dr rächte Dalsitte här kunnt dr Erlebach in d Kinzig, vu dr linke Sitte kumme dr Prinzbach, dr Emmerschbach, dr Erzbach un Haubach. Dr Bann bstoht us 35 % Landwirtschaftsflechi, 52,7 % Wald, 10 % Sidlungsflechi un 2,3 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin d Stedt Gängäbach im Norde, Zell im Oschte, d Gmaine Schdainä un Schudderdoal im Side un Säälbach un Friäsenä im Weschte.

## Gmaigliiderung
Zue Biibere ghert no dr Ortsdail *Prinzbe* (dt. 'Prinzbach'), wu in eme Sittedal lit un zum 1. Juli 1974 ingmaindet worre isch.

## Gschicht
Biibere isch zem erscht Mol gnännt worre anne 1222 als *Biberaha*, Prinzbe anne 1257. Ab em Änd 13./ Mitti vum 14. Johrhundert bis anne 1802 het Biibere als Stabgmain zue dr Richsstadt Zell am Harmerschbach ghert. 

## Verwaltung
Biibere het mit dr Stadt Zell un dr Gmaine Haamerschbach un Noodere e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

Burgermaischter sitt 1892:
* 1892–1904: Gustav Isidor Schweiß
* 1904–1913: Josef Ringwald
* 1913–1921: Gustav Karl Schweiß
* 1921–1923: Franz Xaver Jehle
* 1924–1930: Leonhard Willmann
* 1930–1935: Josef Himmelsbach
* 1935–1943: Dr. Theodor Seiberlich
* 1943–1946: Johann Dürrholder
* 1946–1953: Hermann Kühn
* 1953–1974: Karl Allgeier
* 1974–1998: Wolfgang Bösinger
* 1998–2014: Hans Peter Heizmann
* Sitt 2014: Daniela Paletta

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Bauwärk
* Katholischi Kirch St. Blasius z Biibere 
* Katholischi Kirch St. Mauritius z Prinzbe
* Durm Alter Kichplatz
* Burg Alt-Geroldseck
* Haimemuseum Kettererhuus

## Bildung
* Grund- un Hauptschuel Biibere
* S Gebei vun dr Schuel Prinzbe wird vun dr GHS Biibere bruucht.

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Biibere ghert zum Owerrhinalemannisch.


St. Blasius Biberach (Baden) 2015.JPG|St. Blasius
Turm Alter Kirchplatz Biberach 2015.JPG|Durm Alter Kirchblatz
Bahnhof Biberach (Baden) 2015.JPG|Bahnhof
Kinzig Schwarzwald 2.jpg|d Kinzig bi Biibere


## Weblink

* http://www.biberach-baden.de

## Fueßnote
Morschweiler

**Morschweiler** ìsch dr Nàme vun denne frànzesche Ortschafte:

* Morschwíller, frz. *Morschwiller*, dt. *Morschweiler* ìm Unterelsàss
* Needermorschwíller, frz. *Morschwiller-le-Bas*, dt. *Morschweiler* ìm Owerelsàss
* Owermorschwíller, frz. *Obermorschwiller*, dt. *Obermorschweiler* im Owerelsàss
Vögel (Begriffsklärung)

**Vögel** stoht für

* e Diergruppe in dr Klass vo de Wirbeldier, lueg Vögel

**Vögel** isch dr Familienname vo dene Persone:

* Adolf Vögel (1891–1972), en östriichische Politiker (CS, ÖVP) 
* Stefan Vögel (* 1969), en östriichischer Theaterautor, Schauspiiler und Kabarettist

**Lueg au:**

* Vogel, Die Vögel
Untersee (Bodensee)

De **Undersee** isch de westlichi Tail vom Bodesee und isch mit sebem mitem Seerhii verbunde. Er litt öppe 30 Santimeeter tüüffer as de grösser Seetail.

De wichtigst Zuefluus nebetem Seerhii, ergo im Bodèsee bi Stroomkilometer 4,3, isch d Radolfzer Aach, de Uusfluss isch de Hochrhii bi Stroomkilometer 25,4 diräkt bi Stei am Rhii a de Rhiibrugg vo Stei. De Undersee isch dõdemit fascht 21 Kilometer lang bi nere Flächi vo 62&nbsp;km². 

De Undersee isch starch glideret mit merere Buchte:
* Zällersee
* Marklfinger Winkel
* Gnadesee
* Rhiisee

Im Undersee liged d Chlosterinsle Rychenau, d Insle *Triboltingerbohl* und d Werdinsle bi Stai.

De Undersee hèt am Nordufer Dütschland, und zwar s dütsche Bundesland Baddè-Württèbörg, un de schwizer Kanton Schafuuse als Aarainer, am Südufer dè schwizer Kanton Thurgau un für e munzigs Stugg d Schafuuser.

47&nbsp;km² vo dè Gsamtflächi ghöred zu Baddè-Württèbärg, diè reschtlichè 13&nbsp;km² dè schwizer Kantön Thurgau un Schafuuse. Dè Schafuuser Deil beschränkt sich uff èn 1,3 km langè nördlichè Uferschtreifè vo dè Gmeindegränz zu dè südbaddische Gmeind Ööninge bis zu dè Rhiibrugg un en öppè 360 m langè Streifè am Südufer vo dè Wärd-Inslè bis zu dè Rhiibrugg am südliche Widerlager im Steiner Stadtteil *Stei am Rhii vor der Brugg*.

Uf dr Nordsiite vom Undersee isch s Naturschutzpiet Wollmatinger Ried. Und derzue het s uf dr dütsche Siite no 13 anderi Schutzgebiet.

Bi de Röömer het dr Undersee *Lacus Acronius* ghaisse.

## Weblink
Durbach

**Durbach** isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Dr Räbböu- un Erholungsort Durbach liit am glichnamige Bach in dr Vorbärgzone zwische Rhineweni un Schwarzwald, run siwe Kilometer vun Offeburg ewäg. Dr Bann bstoht us 43,2 % Landwirtschaftsflechi, 47,8 % Wald, 8,4 % Sidlungsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Appenweier im Norde, d Stadt Oberkirch im Oschte, d Stadt Gengenbach un Ohlsbach im Süden un d Kraisstadt Offenburg im Weschte.

## Gmaindsgliiderung

Zue Durbach ghert dr Ortsdail *Äbbrschwiier* (dt. 'Ebersweier'), wu zum 1. Jänner 1973 ingmaindet worre isch, un 47 Zinkè un annere Wohnblätz.

### Wappe vun dr Ortsdail

Datei:Wappen Ebersweier.png|Äbbrschwiier
Datei:DEU Durbach COA.svg|Durbach


## Gschicht
Durbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1287 als *Turbach*.

## Verwaltung
Durbach het mit dr Stadt Offäburig un dr Gmaine Hohberig, Ordäberig un Schudderwald e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

Burgermaischter sitt 1939:
* 1939–1945: Josef Anton Huber
* 1945–1946: Josef Singler
* 1946–1948: Franz Xaver Müller
* 1948–1969: Andreas Glanzmann
* 1969–1993: Hans Weiner
* 1993–2001: Wolfgang Pühler
* 2001–2014: Toni Vetrano
* sitt 2014: Andreas König

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Böuwärk
* Kirch St. Heinrich
* Schloss Staufebärg
* Wii- un Haimetmuseum Durbach
* Museum fir aktuelli Kunscht – Sammlung Hurrle (im Oktower 2019 zuegmacht)
* Skulpturepark Durbach


Durbach mit Winzergenossenschaft.jpg|Eschtlige Dail vun Durbach
Durbach Fachwerkhaus 030.jpg|Fachwerkhuus z Durbach
Durbach Church 031.jpg|Kirch St. Heinrich
Durbach (5).jpg|Schloss Staufebärg
Skulpturenpark Durbach 2014-71-064-f.jpg|Torso vum Yves Banchelin im Skulpturepark


## Bildung
* Grundschuel Durbach
* Staufebärg-Schuel

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Durbach ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Bartnerschafte
*  Büürscherbearg, Vorarlberg, Eschtrich
*  Châteaubernard, Nouvelle-Aquitaine, Frankrich.

## Weblink

* http://www.durbach.de

## Fueßnote
Gutach (Schwarzwaldbahn)

**Guedä** (dt. *Gutach (Schwarzwaldbahn)*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Guedä litt im mittlere Schwarzwald am glichnamige Fluss. Dr Bann bstoht us 19,5 % Landwirtschaftsflechi, 74,2 % Wald, 5,4 % Sidlungsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.

## Gschicht
Guedä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1275. Bis 1810 het Guedä zue Wirttebärg ghert. Im Grenzverdrag zwische Wirttebärg un Bade, wu am 2. Oktober 1810 z Paris abgschlosse wore isch, isch ´Guedä zäme mit e baar Gmaine vum Oberamt Hornberg an s Großherzogtum Bade kumme.

## Verwaltung
Guedä het mit dr Stadt Huusä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

Dr Burgermaischter vun Guedä isch dr Siegfried Eckert (sitt 2003).

### Wahle
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

### Gmaindspartnerschafte
*  Mühlberg/Elbe, Brandeburg, Ditschland, sitt 1991
*  Stosswihr, Elsass, Frankrich, sitt 2003

## Kultur
### Tracht
Zämme mit dr Nochberortschafte Kirnbach (Ortsdail vu Wolfä) un Richebach (Ortsdail vu Hornberg) isch Guedä d Haimet vum Bollehuet, wu hite me uf dr ganze Wält als Symbol fir dr Schwarzwald kännt.

### Kirche
* Peterskirch 
* St. Peter un Paul

### Museum
* Freiliechtmuseum Vogtsburehof mit e baar alte Schwarzwälder Burehef (sitt 1964)
* Kunschtmuseum Hasemann-Liebich.


Datei:Schwarzwaelderin in Tracht um 1900.jpg|Schwarzwälderi in Dracht, 1898
Datei:Sonntag im Gutachtal - Wilhelm Hasemann.jpg|Wilhelm Hasemann: *Sonntag in Gutach* (1905)
Peterskirche Gutach 2017-a.jpeg|Peterskirche Gutach 2017
St.Peter+Paul Gutach 2017-a.jpeg|St. Peter und Paul 2017
Vogtsbauernhof 1999.jpg|Freiliechtmuseum Vogtsburehof


## Bildung
* Hasemannschuel, e Grundschuel
* Kinderschuel

## Freizitt
* *Park mit allen Sinnen* mit eme  2,1 km lange Barfueßpfad (sitt Auguscht 2004)
* Summeschlittebahn *Gutach-Bob* (sitt Juli 2006)
* Adventure-Golfpark

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Guedä ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Weblink

* http://www.gutach-schwarzwald.de
* Freiliechtmuseum Vogtsburehof
* Kunstmuseum Hasemann-Liebich

## Fueßnote
Waleri Leontjew

Dr **Waleri Jakowlewitsch Leontjew** (Russisch: Валерий Яковлевич Леонтьев, wiss. Transliteration *Valery Yakovlevich Leontiev*; * 19. März 1949 z Ust-Usa in dr Republik Komi) isch e russische Sänger. Er isch eine vo de prominäntiste Künstler in dr russische Popmuusig. Si Popularidät isch in de 1980er Johr am grösste gsi. Bi de *World Music Awards* 1991 z Monte Carlo het er dr Briis vom Goldige Violinschlüssel für "Best-Selling russische Künstler vom Johr" gwunne, 1996 isch er as Volkskünstler vo Russland uszeichnet worde und 2009 het er dr russisch Ehrenorde übercho. Er het in siiner lange Karierre meh as drissig Album ufgnoh und Millione von ene verchauft.

## Weblink

* Offiziälli Websyte
*
Zufikon

**Zufike** (amtlich *Zufikon*) isch e Iwonermeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmein ligt öschtlich vom Bezirkshauptort Brämgarte im Rüüsstal.

## Geographii
S Dorf ligt uf ere Höchi vo 405 Meter am Übergang vo de Rüüssebeni zum Mutschälle. Hüt goht d Überbouig vo Zufike direkt in di vo Brämgarte, Wide und Berike über. D Flächi vom Gmeindsbann isch 480 Hektare, vo dene häts uf 125 Hektare Wald und uf 117 Hektare Hüüser, Stroosse usw. De höchsti Punkt vo de Gmeind isch uf ere Höchi vo 542 Meter, de tüüfschti bi 373 Meter.

Nochbargmeinde sind Wide, Berike, Oberwil-Lieli, Unterlunkhofe, Hermetschwil-Staffle und Brämgarte.

## Gschicht
S erschti Mol in ere Urkund taucht Zufike in de Namesform *Zuffinchofa* im Johr 1150 uf. Am Aafang vom 13. Johrhundert isch Zufike an d Grafe vo Habsburg-Laufeburg cho und Vogtei im 1318i an d Ritter vo Schönewerd, schpäter an d Herre vo Seenge. Si sind für di nideri Grichtsbarkeit zuschtändig gsi. Wo im 1415 d Eidgnosse de Aargau eroberet hei, isch de Teil nördlich vom Kirchturm zu de Grafschaft Bade cho, ere gmeine Herrschaft, de südlich zum Kelleramt, wo vo Züri alleige verwaltet worde-n-isch. 

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Zufike isch zum Kanton Bade cho und im 1803 denn zum noie Kanton Aargau.

## Literatur
* 

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Zufike

## Fuessnoote
Elritze

S **Bameli** (*Phoxinus phoxinus*; alemanischi Näme) isch e chliine Schwarmfisch wo i subere Bäch und Flüssli vorchunnt. Well s Bameli empfindli uf Gwässerverschmutzig reagiert ghörts zo de gföördete Fisch.

## Uussie
S Bameli isch e chliine Fisch, wo 6 bis 10 cm lang werd, d Wiibli aber bis 14 cm. Es wögt nume 10 bis 20 Gramm. Sini Faarb isch ooliiv bis bruu und s het e dunkle Straiffe uf de Siite. De Buuch isch silbrig, wääred de Laichzitt aber het s Mandli e roote Buuch. Bameli hend chliini Schuppe.

## Verbraitig
S Bameli mag klari chalti und suurstoffriichi Flüüssgwässer und isch de Fisch wo i de Alpe em wiitiste ufe schwümmt, nämli bis öber 2800 müM. Verbraitet isches i fast ganz Europa, usser z Spanie, z Italie und z Griecheland und s feelt au a de norwegische Chüste.

## Lebeswiis
S Bameli lebt i groosse Schwärm und schwümmt wenig under de Wasseroberflächi, wos noch Insekte schnappt. Es fresst au Alge, Laich, Fischlaarfe und Insektelaarfe. Zo de wichtigste Find ghööred s Bachförnli, de Iisvogel und de Wassermützger.

D Laichzitt goot vom Aprile bis in Juni bi Wassertemperature under 10 Grad. S Wiibli lait zwösched 200 und 1000 Aier ufeme chiisige Grund ab und d Laarfe schlüüffet scho noch 5 bis 10 Taag und verstecked sich denn underem Chiis. Noch öppe zwai Joor isches uusgwachse und werd gschlechtsriiff. Bameli chönd zee Joor alt were. 

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Werner Ladiges, Dieter Vogt: *Die Süsswasserfische Europas bis zum Ural und Kaspischen Meer*. Paul Parey Zeitschriftenverlag, Singhofen/Hamburg/Berlin, 1965.
* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen*; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4

## Weblink

* 
*
Laube (Fisch)

S **Laugeli** (*Alburnus alburnus*; alemanischi Näme) isch e chliine europäische Schwarmfisch wo Stillgwässer oder langsami Flüüssgwässer bivorzugt. Wells recht empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert, ghörts zo de bidroote Fisch, obwoll s recht verbraitet isch.
 
## Uussie
S Laugeli isch e schmaale dünne Fisch mitere silbrige Farb und emene Grüeschimmer ufem Rugge. S werd 16 bis 20 cm lang und wögt öppe 60 Gramm.

## Verbraitig
S Laugeli chunnt i ganz Europa vor, usser ganz im Noorde und im Mittelmeerruum. S lebt i subere, klare Gwässer wo kai oder nu e schwachi Ströömig hend.

## Lebeswiis
S Laugeli schwümmt nu wenig under de Wasserobeflächi i flache pflanzefraie Uuferzoone. Zum Insekte foo, gumptes usem Wasser und s fresst au Plankton und Insektelaarfe. S Laugeli werd vo Raubfisch, bsunders vom Zander oder Egli gjagt.

D Laichzitt goot vom Märze bis in Juni, sobald d Wassertemperatur öber 12 Grad stiigt. S Wiibli lait 5'000 bis 10'000 Aier uf e subere chiisige oder stainige Grund ab. D Laarfe lebet i Uufernööchi. Im dritte Joor sind Laugeli uusgwachse und wered maximal sibe Joor alt.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblinks

*
Haslach im Kinzigtal

**Haslä** (dt. *Haslach im Kinzigtal*) isch e Stadt im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Stad lit im mittlere Kinzigdal. Dr Bann bstoht us 23,6 % Landwirtschaftsflechi, 60,6 % Wald, 14 % Sidlungsflechi un 1,8 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin d Stadt Zell am Harmersbach im Norde, Fischerbach un d Stadt Huuse im Oschte, Mihlebach un Hofstätte im Side un Steine im Weschte.

## Gmaindsgliiderung
Zue Haslä ghere d Ortsdail *Bolläbach* (dt. 'Bollenbach',iigmaindet 1971) un *Schnellinge* (dt. 'Schnellingen', iigmaindet 1939).

## Gschicht
Haslä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1240. Vum Mitteltalter bis ins 16. Johrhundert isch Haslä e Zentrum vum Silwerbärgbau gsii. Bis 1803 het Haslä de Firschteberger ghert, no isch zum Kurfirschtedum Bade kumme.

## Verwaltung
Haslä het mit dr Gmaine Fischerbach, Hoofschdäddä, Miihläbach un Schdainä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Buergermaischter
* 1945–1946: Julius Münzer
* 1946–1948: Josef Haberstroh
* 1948–1957: Fritz Kölmel
* 1957–1985: Josef Rau
* 1985–2017: Heinz Winkler
* sitt 2017: Philipp Saar

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

### Städtpartnerschafte
*  Lagny-sur-Marne, Île-de-France, Frankrich, sitt 1969

## Kultur un Bauwerk
* D Haslemer Altstadt stoht sitt 1978 unter Denkmolschutz.
* Katholischi Pfarrkirch St. Arbogast
* Schwarzwälder Drachtemuseum im alte Kapuzinerkloschter Haslä
* Museum Freihof mit Hansjakob-Museum
* Besucherbergwerk Segen Gottes, ehmolig Silwerbergwerk
* Lorettokapell
* Mihlekapell

## Bilder

Haslach - Stadtmitte.jpg|Haaslä
Blick über den Mittleren Schwarzwald 2.JPG|Dr Mittler Schwarzwald bi Haaslä
Haslach i. K. Altstadt mit St. Arbogast.jpg|Altstadt mit St. Arbogast
Haslach townhall.JPG|Rothuus
Freihof (Hansjakob) (1).jpg|Museum Freihof
Haslach Kapuzinerkloster 2.jpg|Kapuzinerkloschter
Haslach Klosterkirche und Loretokapelle 1.jpg|Kloschterkricih un Lorettokapell
Haslach - Mühlenkapelle 01.JPG|Mihlekapell
Haslach Fürstenberger Hof 01.jpg|Firschteberger Hof
Bahnhofsgebäude von Haslach im Kinzigtal 2.jpg|Bahnhof
Geburtshaus von Heinrich Hansjakob in Haslach i.K..jpg|Geburtshuus vum Heinrich Hansjakob


## Verkehr
Haslä litt an de Bundesstroße 33 un 294 un an de Schwarzwaldbahn.

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Haslä ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Weblink

* http://www.haslach.de

## Fueßnote
Flussbarsch

S **Egli** oder de **Chretzer** (*Perca fluviatilis;* alemanischi Näme) isch e recht aapassigsfääige Raubfisch, wo i de Schwiiz hüüffig vorchunnt.
 
## Uussie
S Egli isch e silbrig-grüene Fisch mit merere graue Querbänder. Es het zwoo grossi uuffäligi liecht dorsichtigi Ruggeflosse. Sini undere Flosse hend e rötliche Farbtoo. Es werd 20 bis 35 cm lang, i näärstoffarme tüüffe Seeje aber sogäär e halbe Meeter. En uusgwachsnes Egli wögt bis zo 5 Kilo. Wiibli sind gröösser as Mandli.

## Verbraitig
S Egli isch i fast ganz Europa verbraitet, usser z Spanie, Italie, Griecheland, Iisland und Norwege. Es isch nöd bsunders aaspruchsvoll und lebt i pflanzeriiche Stand- und Flüüssgwässer. Starchi Ströömig und sumpfigs Wasser mag er aber nöd. Es chunnt bis zonere Hööchi vo 1700 müM vor. De Eglibistand schwankt recht starch vo Joor zu Joor, wobi e Rhythmus vo sibe Joor biobachtet were cha.

## Lebeswiis
S Egli isch en uusgsprochne Roiber, wo anderi Fisch jagt, mengisch aber au Artgnosse fresst. D Laichzitt goot vom Märze bis in Juni, binere Wassertemperatur vo 6 bis 15 Grad. Laichwilige Wiibli schwümmt imene Chrai umenand bis e Mandli chunnt. Denn laits abertuusigi vo Aier imene schliimige Band ab, wo inere Tüüffi vo öppe drai Meeter a Wasserpflanze und Stai aagmacht wered. Die Laichbänder wered denn vom Mandli bifruchtet. Noch zwoo bis drai Wuche schlüffed d Laarfe, wo öppe 5&nbsp;cm lang sind und vo Plankton lebet. D Jungfisch im erste Lebesjoor wered Hüürlig gnennt, im zwaite Stichlig und uusgwachse Reelig. Mandli wered abem dritte Joor gschlechtsriif, wenn si öppe 10 cm lang sind, Wiibli e Joor spööter, wenn si mee as 15 cm gross sind. Egli chönd 25 Joor alt were.

## Büecher
* Bernd Eschenauer, Sven Helmes, Benno Sigloch, Andreas Janitzki: *Lexikon der Angelfische.* Aus Fluss, See und Meer. Komet, Köln 2006, ISBN 978-3-89836-534-5 (S. 166f).
* Wolfgang Hauer: *Fische, Krebse, Muscheln in heimischen Seen und Flüssen.* 115 Arten in über 350 Lebendabbildungen. Stocker, Graz / Stuttgart 2007, ISBN 978-3-7020-1143-7 (S. 171, 207).
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich.* Bern 2010, ISBN 978-3-258-07561-7.
* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen.* Bern 2008, ISBN 978-3-258-06895-4.

## Weblink

* 
*
Bachforelle

D **Bachforele** oder **Bachförnli** (*Salmo trutta fario;* alemanischi Näme) isch e Fisch, wo i filne Bäch und Flüss z finde isch und i de Schwiiz de verbraitisti Fisch isch. Trotzdem isch si gföördet, well si recht empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert und uf gueti Versteck aagwisen isch, wa nu i Natuurgwässer mögli isch.
 
## Uussie
S Bachförnli isch e bruu-grüeliche Fisch mit file schwarze Tupfe ufem Rugge und roote a de Siite. S werd bis 30 bis 50 cm lang und wögt denn 8 Kilo.

## Verbraitig
D Bachforele isch i ganz Europa verbraitet bis an Ural ane, zudem no i de Törkai und im Maghreb nördlich vom Atlas. S lebt i klare chalte suurstoffriiche Bäch und Flüssli, wo schnell flüssed und e chiisige Grund hend. Si laicht bis zonere Hööchi vo 1700 müM, cha sös aber au witter obe gsichtet were. Bachforele verträäget Temperatuure öber 20 Grad nu schlecht.  S Bachförnli isch de Laitfisch vo de Forelleregion.

## Lebeswiis
D Laichzitt duuret vom Oktoober bis in Märze, binere Wassertemperatur zwösched 4 und 8 Grad. S Wiibli lait 500 bis 3500 Aier ine Chiisgrueb ab, wo s mit de Schwanzflosse ggrabe hett. Noch zwee bis drai Mönet schlüüffet d Laarffe, wo anderthalb Santimeeter lang sind. Im dritte Joor wered Bachforelle Gschlechtsriif. Si lebet maximal zee Joor.

## Büecher
*Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen*; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4
*Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblink
Seesaibling

De **Röötel** (*Salvelinus umbla*; alemanischi Näme) isch e Fisch, wo i de Alpe und nördliche Voralpe vorchunnt. Well er emfindli uf Wasserverschmutzig reagiert, ghört er zo de gfördete Fisch. Hüüffig werd as wüsseschaftliche Name *Salvelinus alpinus* aggee, de chunnt aber i de Alpe nöd vor, sondern stoot för de Arktischi Soiblig, wo im Iismeer lebt und en anderi Art isch.
 
## Uussie
De Röötel isch e graubruune Fisch mit chliine Schuppe. Sini Siite isch grüebruu und het rooti Tupfe. Sin Buuch und sini undere Flosse hend e orangsch-röötlichi Farb, i de Laichzitt hend d Mandli e lüüchtige knallroote Buuch. D Flosse hend dezue no e wiisse Rand. De Röötel werd 25 bis 40 cm lang, selte aber bis zo 75 cm und wögt denn 8 Kilo.

## Verbraitig
De Röötel lebt i de Alpe bis zonere Hööchi vo 1650 m.ü.M., cha aber bis zu 2700 m.ü.M. uusgsetzt were. Sini Verbraitig isch äänlich wie die vo de Felchenarte im Alperuum, vo Frankriich öber d Schwiiz, Tütschland bis uf Ööstriich. Er lebt i klare, chalte, suurstoffriiche aber näärstoffarme Standgwässer und liebt tüüffi Stelene, so as er schweer z biobachten isch.

## Lebeswiis
De Röötel fresst Chrustetier, Insekte. Alti Röötel jaget au Fisch. D Laichzitt isch im November und Dezember. S Wiibli lait öber em chiisige Grund a de Seehalde inere Tüüffi vo 30 bis 120 Meter 100 bis 10000 Aier. D Mandli wered zwösched 2 und 5i gschlechtsriif und d Wiibli zwösched 3 und 7i. Röötel lebet 40 Joor.

## Literatur
* Kurt Deckert u. a.: *Fische, Lurche, Kriechtiere* (= *Urania Tierreich.* Band 6). Neuausgabe. Urania, Leipzig u. a. 1991, ISBN 3-332-00491-3.
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Fritz Terofal: *Süßwasserfische in europäischen Gewässern* (= *Steinbachs Naturführer.* Bd. 5). Mosaik, München 1984, ISBN 3-570-01274-3

## Weblink

* 
* 

## Ainzelnoowiis
Rotfeder

De **Rottel** (*Scardinius erythrophtalmus*; alemanischi Näme) isch e europäische Schwarmfisch, wo i starch bewachsne Uuferzoone vo Süessgwässer z finden isch. Er ghört zo de gföördete Fisch.
 
## Uussie
De Rottel isch e grüenliche Fisch mit uuffälig roote Flosse und geele Auge, wo 20 bis 30&nbsp;cm lang werd und anderthalb Kilo wögt.

## Verbraitig
De Rottel chunnt i Mittel- und Osteuropa vor bis an Ural ane und zom Aralsee, und au i de nördliche Törkai und ufem Balkan, aber ooni Griecheland. Er lebt i warme suurstoffarme und näärstoffriiche Flüüssgwässer, mitere schwache Ströömig und eme waiche Grund, aber au i Altloif, Taich, Waier und Seeje. I de Schwiiz chunnt er vor alem im Mittelland und im Tessin bis  vor. Rottel bivorzuuged starch bewachsni Uuferzoone.

## Lebeswiis
De Rottel fresst Plankton, Wasserpflanze und schnappt au Insekte, wo uf s Wasser ghaiet. D Laichzitt goot vom Aprile bis in Juni wenn d Wassertemperatur öber 15 Grad stiigt. D Mandli triibet den d Wiibli i di dichti Vegetation, wo die abertuusigi Aier leget, wo a Wasserpflanze chlebe bliibet. Noch drai bis zee Taag schlüffet denn d Laarfe. Mandli wered im dritte, und Wiibli im vierte Joor gschlechtsriiff. Rottel wered öppe 10 Joor alt.

## Büecher
* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen*; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Günther Sterba: *Süßwasserfische der Welt*. Weltbild Verlag, Augsburg 2002, S. 313 ISBN 3-89350-991-7.
* Bent J. Muus und Preben Dahlström:  *Süßwasserfische*, BLV Verlagsgesellschaft mbH, 8. Auflage, 1998, ISBN 978-3-405-11867-9.
* Roland Gerstmeier und Thomas Romig:   *Die Süßwasserfische Europas*: für Naturfreunde und Angler, Franckh-Kosmos Verlag, 2003, ISBN 978-3-440-07068-0.
* Wally und Burkard Kahl, Dieter Vogt: *Kosmos - Atlas Aquarienfische*. Sonderausgabe. Kosmos 2003. ISBN 3-440-09476-6.

## Weblink

*
Trüsche

D **Triische** oder s **Moserli** (*Lota lota*; alemanischi Näme) isch e roiberische Schwarmfisch. Si isch de anzig europäischi Dorschfisch, wo im Süesswasser lebt. 
 
## Uussie
D Triische isch e lange dünne bruu marmorierte Fisch, miteme leopardenartige Muster und chliine Schuppe. De Buuch und d Ruggeflosse sind hell. Si het e braite Chopf und a de Naselöcher je ann chorze Bartel und am Underchifel e lange. Si werd 30 bis 70 cm lang, mengisch au e ganze Meeter und cha denn 25 Kilo wöge.

## Verbraitig
D Triische isch i Mittel-, Nord- und Osteuropa verbraitet. I de Alpe chunnt si bis zonere Hööchi vo 2000 müM vor. Si lebt i chalte, klare suurstoffriiche Stand- und Flüüssgwässer und taucht bis zonere Tüüffi vo 200 Meter abe. 

## Lebeswiis
D Triische isch e nachtaktive Fisch, wo sich dör de Taag döre under Stai und i Hööline versteckt. Si fresst Wirbelloosi und jagt bsunders im Winter anderi Fisch und zücht sich im Summer i tüüffi und chalti Wasserschichte zrugg. Stiigt d Wassertemperatur öber 20 Grad werd si inaktiiv.

D Laichzitt goot vom November bis in Märze, binere Wassertemperatur under 6 Grad und i chalte Winter au under de Iisdecki. Öppe 20 Triische bildet denn e Böle, wo öppe 60 cm messt und im Wasser ufem Bode umechugelet. D Wiibli leged debii i subere chiisige Stele bis zo drai Milioone Aier, wo vomene Ööltröpfli umgee sind. Die triibet denn öppe 40 bis 70 Taag im Wasser bis d Laarfe schlüüffet, wo vo Plankton lebet. Di junge Fischli wachset im erste Joor 8 cm. Mandli wered mit drai, Wiibli mit vier Joor gschlechtsriiff, wenn si öppe 20 cm lang sind. Triische wered 20 Joor alt.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Fritz Terofal u.&nbsp;a.: *Süßwasserfische in europäischen Gewässern.* Mosaik, München 1984, ISBN 3-570-01274-3.
* Roland Gerstmeier, Thomas Romig: *Die Süßwasserfische Europas für Naturfreunde und Angler*, 2. Auflage. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2003, ISBN 3-440-09483-9, S. 311&nbsp;ff.

## Weblink

* 
*
Rotauge

S **Rootaug** (*Rutilus rutilus*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Schwarmfisch, wo unempfindli uf Wasserverschmutzig isch. S werd hüüffig mit em Rottel verwechslet.
 
## Uussie
S Rootaug isch e slibrige Fisch miteme brüünliche Rugge und rooten Auge. Au sini Buuchflosse sind röötlich. S werd 20 bis 35 cm lang und wögt maximal anderthalb Kilo.

## Verbraitig
S Rootaug chunnt z Sibirie und i Europa vor, ooni Island, Norwege und onöd im Mittelmeerruum. S liebt warmi, suurstoffarmi aber näärstoffriichi Standgwässer oder Flüüssgwässer mitere langsame Ströömig und lebt au i strandnööche Lagune mit Brackwasser.

## Lebeswiis
S Rootaug isch e Bodefisch, wo Wasserpflanze, Plankton und Wirbellosi fresst. S werd vo Raubfisch, bsunders vom Zander und Hecht, gjagt.

D Laichzitt isch im April und Mai bi Wassertemperature vo 10 bis 17 Grad. S Wiibli lait a flache Stele i Uufernööchi abertuusigi Aier, wo a Wasserpflanze und Stai chlebe bliibet. Noch 5 bis 14 Taag schlüüffet denn d Laarfe. Noch 2 bis 4 Joor wered di junge Fischli gschlechtsriiff, binere Längi vo guet 12 cm. Rootauge chönd 14 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Günther Sterba: *Süßwasserfische der Welt*. Weltbild Verlag, Augsburg 2002, S. 312-313 ISBN 3-89350-991-7.
* Steinbachs Naturführer, *Süßwasserfische*, Mosaik Verlag, München, 1984, ISBN 3-570-01274-3
* Peter S. Maitland: Der Kosmos-Fischführer – Die Süßwasserfische Europas in Farbe, Franckh’sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart, 1977, ISBN 3-440-04468-8.
* Christian Teubner, Kerstin Mosny: *Das Grosse Buch vom Fisch*, Teubner Edition, ISBN 3-7742-2053-0

## Weblink
* 
*