Bentresch-Stele

D **Steele Louvre C 284**, me chännt si besser as **Bentresch-** bzw. **Bachtan-Steele**, isch e altegiptisch Sandstaimonumänt, wu me aafangs 1829 im Rame vun ere franzeesisch-toskaanische Expedizioon unter em Jean-François Champollion un em Ippolito Rosellini siideschtli vum Haupttämpel vum Amun-Re z Karnak in de Ruine vun eme chaline Hailigduum entdeckt het un wu hite im Louvre isch. Iri Inschrift git voor, ass si im Neie Ryych entstande sei, wäge sproochlige un inhaltliger Meerkmool duet me si hite aber zmaischt in d Ptolemäerzyt (332–30 v. Chr.) datiere, aber au des isch nit sicher. S chennt au syy, ass si in dr Spootzyt (664–332 v. Chr.) entstanden isch, verainzelet wird sogar e noo friejeri Daterig verdrätte.

Dr Täxt schilderet d Hochzyt vun eme egiptische Cheenig – de Name vun eme kumbiniert Elemänt vum Ramses II. (reg. 1279–1213 v. Chr.) un em Thutmosis IV. (reg. 1400–1390 v. Chr.) – mit ere Brinzässi vu Bechten, was wool e Falschschryybig vu Ḫatti daarstellt, des chennt aber au Baktrie syy. Wu däre iri Schweschter Bentresch vun eme Däämon aagfalle wird, sändet de Pharao e Statue vum Gott Chons, go d Bentresch haile. Zeerscht wette de Cheenig vu Bechten d Statue no dr erfolgryyche Hailig vu dr Brinzässi nit uf Egipte retuurgee, noch eme Draum, wun em vum Gott gschickt wird, duet er si aber umentschaide. Bsundersch s Motiiv vum Exorzismus het derzue byydrait, ass es e grooßi interdisziplineri Ufmeerksamkait um die Steele gee het.

D Inschrift stoot in eme änge Zämehang mit dr Hochzytssteele vum Ramses II., wu z Karnak isch, un au mit em Motiiv vu egiptischer Dekter im Uusland. In dr Foorschig wird derzue au intänsiiv dischpetiert iber e meeglige Zämehang mit em Verschlaipfe vu Getterstatue in d Persis. Ass d Bentresch-Verzellig au scho in dr Antike wytergee wooren isch, zaige Staibleck z Luxor un z Karnak, wu die Legänd druf isch. Derzue het si au bis in di reemisch Zyt in dr Daarstellig vum Serapis-Kult bim Tacitus gwiirkt un het au Spuure in ere koptische Legänd hinterloo. D Frooge, wänn un in wellem Zämehang d Steele entstanden isch un was fir e Funkzioon si ghaa het, sin Geegestand vun ere Fachdiskussioon.

## Ufstelligsoort
D Steele Louvre C 284 isch Ändi 1820er Joor im hite sognännte Tämpel C z Karnak gfunde woore, eme chlaine, schläächt erhaltene Hailigduum, 75 Meeter ewäg vum siideschtlige Winkel vum Temenos vum Amun-Re. D Kapäll lyt in eme drapeezfeermige Tämpelbeziirk, wu d Laimziegelmuure dervu bis zue 4,5 m staark un 2 m hooch erhalten isch. D Langsyte sin ca. 65 m, d Siidsyte rund 45 m; dr Noordabschnitt isch fascht ganz gschlisse. Zuegäng het s gee duur e Weschtdoor, e hite verloore Noorddoor, e Siiddoor un e Oschtduurgang. Im eschtlige Temenosberaich isch s aigetli Hailigduum mit eme eppe 16 × 11 m grooße Chäärnböu us Sandstai, wu vun ere andere Umfassigsmuure umfriidet gsii isch. Um dr Tämpel het s voorglaagerete Voorhoof un e axiaale Zuegang gee, Noch em Karl Richard Lepsius isch dää Tämpel us eme Syylevoorböu, eme Queerruum un eme Allerhailigschte mit drei Kultchammere bstande. Derzue cha me hite no Räscht vu zwai Stäägehyyser un andere Laimziegelstruktuure sää („Kasematte“).

Graabige Mitti 1980er Joor hän verschiideni Böuabschnitt ergee: Scho im 7. Jorhundert v. Chr. het s schyyns e Voorgängerböu gee – wool us dr spoote 25. Dynaschty –, wu bis ins spoot 4. Johrhundert v. Chr. bruucht wooren isch. D Kapäll „recyclet“ Bleck mit em Name vum Nepherites I. (399–393 v. Chr.), wu di 29. Dinaschty grindet un in dr Zyt zwische dr eerschte un dr zwoote Perserherrschaft regiert het. Dr Nei- bzw. Wiiderufböu vu dr Kapäll wiird zmaischt in d Ptolemäerzyt gsetzt. Im 2./1. Jorhundert v. Chr. isch dr Temenos uusgwytet un mit ere ussre Muure umgee woore. In reemischer Zyt isch s Areaal wiider gsyyferet woore. Ab em 4. Jorhundert n. Chr. isch s Oort nimi bruucht woore.

Dr C-Tämpel wird in dr Hauptsach as Hailigduum vum Chons-em-Fiirsoorger-vu-Theben, em Dämooneverdryyber, aagluegt. Waarschyysn isch s s nämlig Kultoort, wu uf dr Bentresch-Steele gnännt wiird. Doodernoo stimme Ufstelligs- un Fundoort vu dr Steele vermuetli zäme. Ass d Inschrift im Zämehang mit en Böu vu dr Kapäll entstanden isch, schyynt plausiibel, dailwyys het me aber au aagnuu, ass d Steele elter wie d Kapäll sälber isch un us eme Voorgängerböu stammt; au cha me doodrus no kai Uussaag iber dr Zytpunkt vu dr Kumpesizioon vum Steeletäxt dräffe. D Zuewyysig vu dr Kapäll an dr Chons-Dr-Fiirsoorger-vu-Theben wird uf verschiideni archeoloogischi Fund gstitzt, bsundersch uf demootischi Ostraka, dr Staiblock *Berlin 2114* un e Votiivsteele, wu hite in de Vatikaanische Museum isch un dr Gott, e Ptolemaios un zwische iire Bai e Naos zaige duet. Die Fund wyyse uf e Neigrindig vum Kultoort hii, wu s villicht unter em Ptolemaios IV. gee het. Noch ere andere Interpretazioon isch dr chlai Tämpel dergeege ne Schrain vum Chons-em-Chind. Geege die Uffassig stoot aber, ass dr Chons-s-Chind scho ne Kultoort im Mut-Beziirk in dr Neechi ghaa het.

Archeoloogischi Fund wie ne Chindgott-Statuette, Keraamik, e stainig Schoofbockchepfli un e bronzeni Sphinxdaarstellig – villicht e Ritualbett – leen e Verbindig zue Hail- un Oraakelkult vermuete. Dr Steeletäxt schilderet en Exorzismus, wu me doo in e mediziinische Zämehang cha yyoorne. S Hailigduum isch e Stuck ewäg vu dr Haupttämpel glääge, des isch tipisch fir Hail- un Oraakelstätte, go Paziante un Chrankete vu de Hauptkultoort ewäghalte un di rituäll Raini z woore. Bi Uusgraabige het me derzue ne Laimziegelgebei gfunde, wu as Sanatorium interpretiert wiird. Di uugweendlige Stäägenufgäng vum Tämpel dyte villicht uf Oraakelpraktike hii. Insgsamt spricht dr archeoloogisch Fund derfiir, ass dr Tämpel C e lokaal Kultoort fir Chons-Dr-Fiirsoorger mit Schwäärpunkt uf Hail- un Oraakelritual gsii isch.

Eb des Monumänt ächt e Steele im uurspringlige Woortsinn gsii isch, blybt uusicher. Wäg ire gringe Dicki isch s meegli, ass si in d Tämpelwand yygloo gsii isch un nit frei gstanden isch.

## Objäktbschryybig
Di sognännt Bentresch-Steele isch e 2,22 m hooch, 1,09 m brait un 0,13 m staark Sandstaimonumänt mit ere linkslaifige Hieroglypheninschrift un eme halbrunde Abschluss. No ire ussere Erschyynig entspricht si eme cheeniglige Dänkmool, wiirkt dooderfiir aber uugweendli schmaal. S Stugg setzt si us zwai Dail zäme, wu me d Drännig dervu nit aidytig cha datiere; meegligewyys isch si eerscht im 19. Jh. im Zuug vum Bäärge dur Versäägen entstande.

D Stele isch in e Giibelfäld un e Täxtfäld gliideret un zaigt im Bildfäld e Brieschter, wu ne Opfer bringt, e Pharao, wu au opfere duet, un zwee uf Baarke draite Getterschrain. D Hieroglyphe vu dr Steele sin diicht gsetzt.

## Inhaltsbschryybig

**Giibelfäld**

Dr oober Dail vum abgrundete Giibel wird gchreent vum Behedeti as gfliigleti Sunneschyybe. Uf dr linke Syte vum Bildfäld, us dr Perschpektiiv vum Bschauer, draage aacht Brieschter d Brozässionsbaarke vum Chons-Em-Fiirsoorger-vu-Theben, em Demooneverdryyber, „gliebt un mit em Lääbe bschänkt wie dr Re“, wu ne Brieschter mit em Name Chons-Hatnetscherneb – villicht dr Stifter vu dr Steele – dervoor Wyyrauch spändet. Uf dr räächte Syte opferte dr Pharao au Wyyrauch un goot uf d Baarke vum Chons-z-Theben-Neferhotep zue, wu vu zwelf Brieschter drait wiird. Die Daarstelligswyys, wu dr Brieschter un dr Pharao diräkt nääbenenand aagoornet sin, isch in ire Foorm ussergweendli, wänn nit sogaar ainzigaartig. Inträssant isch au, ass dr Cheenig un dr Brieschter vu inne no usse griichet sin, derwyylscht d Baarke vum Chons vu de Ränder vum Bildfäld zue dr Mitti zues drait wiird. Normaalerwyys goot dr Cheenig bi soonige antiteetische Szeene vu usse häär uf d Gotthait zues, wu im Zäntrum blatziert isch un no usse luegt. Doo het dr Pharao dergeege ne fascht zäntraali Posizioon, wel di räächt, as cheenigligi Bildhelfti verstande Syte braiter isch wie di link. S Bildfäld zaigt schyyns s Täxt druf bschriibe Zämedräffe vu dr beede Chons-Getter, wu dr ruejig Gott Chons-z-Theben-Neferhotep em raisige Chons-Em-Fiirsoorger dr Schutzzauber un doodermit Hailfähigkaite, Autoriteet un Legitimiteet iberdrait.

**Täxtfäld**

Unter em Bildfäld cheme d Cheenigstitulaar un d Eulogi uf en Pharao, wu s noch em eerschte Aaschyy um dr Ramses II. handlet, wu dr Horus-, dr Nebti- un dr Goldhorusname aber die vum Thutmosis IV. sin. Bim alljeerlige Ufenthalt vum Cheenig z Naharina, wun er d Tribut vu dr Fiirschte vu dr Främdländer entgeege nimmt, git iim dr Fiirscht vu Bechten näbe andere Gschänk as bsunder Gunschtzyygnis sy eltscht Doochter as Frau. Wäge ire Scheeni lupft si dr Cheenig in d Rang vun ere Hemet-nisut, eme grooße cheeniglige Wyyb, git ere dr Name Neferu-Re un fiert si uf Egipte.

E Zyt doodernoo, derwyylscht dr Cheenig z Luxor d Kulthandlige vum Opet-Fescht macht, chunnt e Gsandte vum Fiirscht vu Bechten an Hoof vum Pharao. Är bringt Tribut fir s Cheenigswyyb un mäldet, ass di jinger Schweschter vu dr Neferu-Re, d Bentresch, e reetselhafti Chranke heeb un ass me um Hilf vun eme Dokter bätte diei. Noch ere Berootig mit de Voorständ vum Lääbeshuus un de Riichter vu dr Residänz sändet dr Cheenig dr cheenigli Schryyber Thotemhab as Dokter zäme mit em Bot retuuruf Bechten. Deert drifft dr Thotemhab d Brinzässi in eme bsässene Zuestand dur e Deemon aa un maint, ass me mießt geege där Deemon kämpfe.

Doodruf bittet dr Fiirscht vu Bechten dr egiptisch Cheenig um e Getterbild fir d Hailig. Dr cheenig kriegt die Bootschaft bim Amun-Fescht z Theben. Go dr Wille vum Gott uusezfinde, eb är där Chranketsdeemon soll verdryybe, duet me ne Baarkenoraakel duurefiere. Ddoodruf duet me dr Chons-Dr-Fiirsoorger, wu d Chranketsdemoone verdrybt, uf Ghaiß vum Chons-z-Theben-Neferhotep in Gstalt vun em Kultbild, mit eme Schutz- un Hailzauber versää un zäme mit eme Gfolg uf Bechten gschickt. Die Rais bruucht ai Joor un fimf Moonet.

Wu si uf Bechten cheme, geen dr Fiirscht, syni Berooter un s Heer voor s Kultbild, wyysen iim Eer un bitten im Hailig fir d Doochter vum Fiirscht. S Kultbild wird voor di Bsässe gfiert, wu dur dr Schutzzauber im Augeblick ghailt wird. No dr Uusdryybig grießt dr Chrankestdeemon dr Gott un sait em, Bechten sei jetz syy Stadt, iri Yywohner syyni Diener. Är chindet au aa, ass er an sy uurspringlig Oort retuur gieng, un bittet dr Gott, ass dr Fiirscht e Opferakt soll duurefiere. Där Wunscht wird dur d Brieschter ibermittlet, doodruf bringt dr Fiirscht e Opfer un losst e Feschtdaag zue Eere vum Gott un vum Deemon uusriichte. D Lyt fraie si doo draq.

Doodernoo het dr Fiirscht vu Bechten aber dr Wunsch, ass dr Gott doo blybt, un wett sällem sy Ruggcheer uf Egipte verhindere. Dr Gott blybt do no drei Joor un nyyn Moonet z Bechten. In ere Naacht draimt s em Fiirscht aaber, wie dr Gott in dr Gstaltvun eme guldine Falk us syym Schrain chunnt un uf Egipte fliegt. Är verschrickt us sym Schloof un haißt d Brieschter, ass si d rGott uf Egipte retuurfiere, git ene ryyni Gschänk un e Hufe Soldaate un Gspann mit uf dr Ruggwääg. Wu s uf Egipte cheme, goot dr Chons- Dr-Fiirsoorger -vu-Theben zum Tämpel vum Chons-z-Theben-Neferhotep un lait deert d Gschänk aane, wun em dr Fiirscht vu Bechten mitgee het. Druf cheert dr Chons-Dr-Fiirsoorger retuur in sy Tämpel.

## Sprooch

In dr Foorschigsgschiicht het di sproochli Analiis vu dr Inschrift e bsunderi Bedytig ghaa. Scho anne 1883 het dr Adolf Erman dur e ortografy- un sproochkritischi Untersuechig chenne zaige, ass me dr Täxt mit ere hooche Worschyynligkait dr Perser- oder frieje Ptolemäerzyt mueß zuerächne un nit em Neie Ryych. Verainzelet het me aber au no d Meegligkait vun ere noo gnauere Datierig dischpetiet. No Witthuhn un Sternberg-el Hotabi u.&nbsp;a. diei d Sprooch vu dr Inschrift vun eme Schryyber zyyge, wu arg guet verdröut gsii sei mit dr verschiidene Sproochstapfle vum Egiptische – vum eltere Egiptisch iber s Neiegiptisch bis zum Demotisch vu dr Ptolemäerzy. Im Sinn vu dr spootzytlige Schryybschuele heeb er s sognännt „Neo-Mittelägyptisch“ gleert un au stilistisch wyterentwicklet. S wääre num e weenig Bsunderhaite broocht, wu in d Ptolemäerzyt wyyse.

D Elemänt vu dr unterschiidlige Sproochstapfle sei ni nume dratiert woore, si heebe innerhalb vum Steeletäxt e zytgmääßi Funkzioon. S sei aaznee, ass dr Schryyber e grooßi Bildig ghaa het, är heeb nit ellai mit de Hieroglyphe chenne umgoo, är heeb au grammatikaalischi Struktuure mit ere kreatiive Freihait chenne variiere. Gsicheret sei die Dytig aber nit. E soonigi diichti Aaoornig vu dr Schriftzaiche wie in dr Inschrift diei me verglyychbaar au an de Wänd vu griechisch-reemische Tämpel finde un sei dr Gschack vu sällere Zyt gsii. Des diei doodermit e Datierig vu dr Bentresch-Steele in di ptolemäisch Zyt stitzee. Geege die Argumentazioon het de Joachim Friedrich Quack gsait, ass di vu Witthuhn un Sternberg-el Hotabi u.&nbsp;a. gnännte sproochlige Indizie fir e Datierig vu dr Inschrift iberhaupt nit länge diei. Derzue chennt me s Schriftbild hegschtens fir e Yygränzig vum Zytpunkt nee, wänn d Steele gmacht wooren isch, aber nit fir d Bstimmig vu dr Kumpesizioon vum Täxt sälber.

## Datierigsfroog
Im Zämehang vun dr Foorschig am Monumänt isch kai Froog eso noohaltig im Voordergrund gstande wie die no dr Datierig. D Steele sälber wyyst si as Wäärch us dr Zyt vum Ramses II. (reg. 1279–1213 v. Chr.) uus, e Epoche, wu dur di ussergweendli lang Heerschaft vum Pharao, syni umfangryyche Böute un d Uuswytig vu dr egiptische Macht breegt gsii isch und wu di dinastisch Verbindig mit ere hethitische Brinzässi – un des vor em Hintergrund vu dr jorzeentlange Fyndschaft zwische baide Ryych – e bolitische Cheerpunkt markiert het un au zue Aaspirch uf dr hethitisch Droon gfiert het. Die Kunschtellazioon het si frie im kulturälle Gedächtnis vu Egipte verankeret un isch bal zum Uusgangspunkt vu Hyfe Legände un Mythe woore. D Steele spiilt mit irem Hochzytsmotiiv schyyns doodruf aa, me chaa s au an dr Äänlikait vu verschiidene Näme sää.

Scho in de 1880er Joor het si zaigt, ass d Steele morpho-syntaktisch nit em Neie Ryych zuezoorne isch un eender in d Perser- oder Ptolemäerzyt gheert; alternatiivi Voorschleeg dien si dergeege in d 20. oder 21. Dinaschty oder in di 3. Zwischezyt; aidytig zytli feschtleege cha me d Zyt vum Entstoo vu dr Steele óder meeglige Voorlaage aber wäg dr kumpläxe grammatische, ortografische un lexikaalische Situation chuum. E bsunderi Bedytig bi dr Datierig het d Dytig vum Name *Bḫtn* (*Bachtan*) iiberchuu. Wel si dr Täxt uf d Hochzytssteele vum Ramse II. z Karnak beziet, cha s guet syy, ass des nume ne fäälerhafti Wiidergaab vu *Ḫtꜣ* (*„Ḫatti“*) isch. Scho het me aber au d Lääsig as Name fir Baktrie (*Bḫtr*) voorgschlaa. Die Dytig wird dooerduur gstitzt, ass d Foorm Bḫtn in literaarische Handschrifte vu Tebtynis vyylmool vorochunnt. Si giltet hite in grooße Dail vu dr Foorschig as Kunsäns. Wänn die Lääsaart zuedrifft, no mueß me e Datierig vu dr Steele in di 21. oder 22. Dinaschty – oder iberhaupt in e voorpersischi Zyt – ganz uusschließe. Ainewääg blybt au doo ne Redakzioonsgschiicht dänkbaar, wu vun ere ramessidische Verzelldradizioon uusgoot, wu im Lauf vu dr Zyt alsfuurt dur neii Motiiv uusgwytet un in unterschiidlige gschiichtlige Zämehäng aktualisiert wooren isch. Di erhalte Bentreschsteele wäär doodermit nume dr voorlaifig Ändpunkt vun ere literaarische Dradizioon, wu iber Jorhundert fuurgschriibe wooren isch.

## Wiirkigsgschiicht
Derwyylscht me friejer aagnuu het, ass d Bentresch-Verzellig nume ne lokaali Legänd mit ere begränzte Bedytig gsii isch, het si scho in dr Antike ne braiti Rezäpzioon ghaa. Näb dr Bentresch-Steele sälber sin zwoo anderi Inschrifte iberliiferet, wool us dr Ptolemäerzyt, wu s d Bentresch-Verzellig din het: Fragmänt im Luxor-Tämpel, wu zue rund aim Fimtel mit em Täxt vu dr Stele zämestimme, un e anderi Versioon us Karnak. Beedi Täxt sin bishäär noonig publiziert, beleege aber, ass d Bentresch-Legänd scho in dr Antike im thebaanische Ruum wyt verbraitet gsii isch. Derzue het d d Bentresch-Verzellig schyyns motiivgschiichtligi Spuure in dr Schilderig vu dr Yyfierig vum Serapis-Kult bim Tacitus hinterloo. Au ne chrischtligi koptischi Legänd, wu schyyns uf d Bentresch-Verzellig zrugggoot, isch e Zyyg fir di noohaltig Wiirkig vu dr Verzellig. Zwische 1830 un 1840 soll in dr Geegnig vu Agrigent derzue au ne reemerzytligi Bleidaafele entdeckt woore syy, wu s di eerschte siibe Zyylede vu dr Bentresch-Steele druf ghaa heeb. Derwyylscht Sternberg-El Hotabi u. a. aagnuu het, ass d Daafele ne Beleeg fir di wyt reemerzytligi Rezäpzioon vu dr Legänd gsii sei, isch die hite verscholle Daafele aber aidytig e Felschig gsii.

## Iiberblick iber d Foorschigsgschiicht un d Dytig vum Inhalt

### Fund- un Entdeckigsgschiicht
D Ruine vum Hailigduum siideschtli vum Amun-Haupttämpel vu Karnak, wu me d Steele speeter gfunde het, sin scho im Rame vu dr franzeesische Expedizioon 1798/99 im Zuug vu dr napoleonische Egiptefäldziig in ire Grundriss feschtghalte woore. S git aber kai Hiiwyys druf, ass me d Steele scho doodmoll regischtriert ghae het. Eerscht im Friejoor 1829 het e franzeesisch-toskaanischi Expedizioon unter dr Laitig vum Jean-François Champollion un em Ippolito Rosellini d Steele in de Iiberräscht vu dr chlaine Kapäll gfunde. No voor Oort het dr Champollion aagfange d Steele entziffere. Wel d Funddokumäntazioon nit guet gsii isch, isch nit klaar, in wellem Zuestand un in wellem Fundkuntäxt d Steele sällemool gsii isch: me het aber im Hailigduum um des Zyt schyyns no ptolemäerzytligi Bleck oder Reliefs uusgmacht. Wu me d Steele gfunde het, het me si zeerscht emool z Egipte gloo. Eerscht anne 1844 isch si uf Frankryych broocht woore, wu osmaanischi Beamti aagfange hän, d Ruine vu Karnak sischtemaatisch abzdraage fir Böumatriaal zum Böue vu neie Fabrikaalaage. Doodruf het dr franzeesisch Architäkt un Egiptoloog Émile Prisse d’Avesnes derfiur gsoorgt, ass die Inschriftebleck us de Muure vum Amun-Tämpel uusebroche wääre, wu d Cheenigslischt druf gsii isch, wu unter em Thutmosis III. entstanden isch. Wu me feerig gsii isch mit dääne Aarbete het er no andere Monumänt z Karnak gluegt un het in ere brässant duuregfierte, verdeckte Akzioon au e Hufe anderi Inschrifte un Dänkmeeler us de Tämpelaalaage uusebrigen loo, ddoodrunter au d Bentresch-Steele. S isch meegli, ass d Steele eerscht in däm Zämehang us em Muurverband uusebriche wooren isch, wu si waarschyyns uurspringli din gsii isch. Drotz em Wiiderstand vu dr lokaale Beheerde, wu versuecht hän, d Uusfuer vu dr Chunschtschetz z verhindere, isch s glunge, d Steele iber Alexandria uf Paris z bringe. D Steele isch zeerscht in d Bibliothèque Nationale (Inv.-Nr. 50) chuu, vooreb si anne 1919 in Louvre iberfiert wooren isch (Inv.-Nr. C 284), wu si au hite no isch.

### Frieji Foorschige bis 1934

Im Joor, wu d Steele z Frankryych aachuu isch, isch au di eerscht Editzioon vereffetligt woore, wu, wie doobe scho gschriibe, wäg em Motiiv vum Baarke- un Draumoraakel, un au wäg dr Demoonenuusdryybig, wu im nei Teschtamänt vyylmool belait isch, waidli s Inträssi vu dr historische un au vu dr religioonswisseschaftlige Foorschig uf si zooge. Ass s wisseschaftli Inträssi an dr Steele als fuurt gangen isch, zaigt si nit zletscht in dr Vyylzaal vu dr Abdruck vum Hieroglyphetäxt un in dr Vyylzaal vu dr Ibersetzige, wu in dr Jorzeent druf publiziert woore sin. E wiichtige Fakter fir die brait Rezäpzioon deerft näb dr Motiiv au di voordergrindig aifach Sprooch vum Täxt gsii syy, wu derzue gfiert het, ass d Steele in verschiidenei Chrestomathie ufgnuu wooren isch. In dääre eerschte Foorschigsfaas, wu vu dr Entdeckig vu dr Steele, bzw. vu dr Vereffetlichung vu dr eerschte Editzioon gange isch bis me uusegfunde het, ass d Steele ne Felschig ischm sin vor allem Frooge im Mittelpinkt gstande, wu des uf dr Steele gnännr Bechten geograafisch gsii isch, wu dr Name Bentresch detimoloogisch häärchunnt un di historisch-chroneloogisch Yyoornig vum Täxt in di altegiptisch Iberliiferig. Die Versuech sin aber alli erfolgloos gsii. As Pharao isch bsihäär ne nit bekannte Pharao Ramses XII., XIII., XIV. oder XV. dischkeriert woore, as Bechten Ekbatana – d Hauptstadt vum Meederryych –, Ḫatti oder Baktrie. Inträssant sin ainzig di friej Iberleegige zum Zwäck vum Täxt. Dr Lauth het feschtgstellt, ass dr Chons-Dr-Fiirsoorger-vu-Theben as zäntraali Figuur im Täxt ufdritt, d Roll vum Chons-z-Theben-Neferhotep, wu im Giibelfäld greeßer wie dr Chons-Dr-Fiirsoorger daargstellt isch, dur d Iberdraagig vu dr Hailmacht uf dr Chons-Dr-Fiirsoorger-vu-Theben aber di wiichtiger isch.

Anne 1883 isch em Adolf Erman en eerschte wiichtige Duurbruch in dr Erfoorschig vu dr Steele glunge. Dur sy Analiis het er feschtgstellt, ass dr Name vum bishäär nit bekannte Pharao ne Sintees us em Gebuurts- un Droonname vum Ramses II. un vu dr Horus-, Nebti- un Goldhorusnäme vum Thutmosis isch. Iim isch s au glunge, uf dr Baasis vun ere preziise ortograafischen un sproochlige Untersuechig z beleege, ass d Inschrift mit ere hooche Woorschyynligkait in d Zyt vu dr Perserheerschaft oder in di frie Ptolemäerzyt datiert. Verschiideni Versuech d Felschigshypotees z widerleege, hän si in dr Foorschig nit chenne duuresetze. D Froog, us wellem Grund me die Felschig uurspringli gmacht ghaa het, isch druf in Mittelpunkt groote.

### D Wiiderstandstees
Anne 1934 het dr Georges Posener zum eerschte Mool d Tees ufbroocht, ass d Inschrift wäg de grooße Mieje, wu me si gmacht het bi dr Felschig, nit ellai e Dänkmool zum Verheerlige vum Chons chennt syy, nai, s mießt vor allem e bolitischi Stellignaam syy – e Dytig, wu in dr Fachwält ab doo widerhoolt ufgriffe wooren isch un e aigeständigi Dinaamik iiberchuu het. Kunkreet het dr Posener argumäntiert, ass s Dänkmool e verschlisslet Zyygnis vum Wiiderstand vu dr egiptische Prieschterschaft geg di duurhaft peersisch Heerschaft daarstellt. Die Interpretazioon un Abwandlige vun ere hän dr Foorschig e grooßi Zuestimmig gfunde, sin druf nume sälte in Froog gstellt woore un sin bi in d 2000er Joor di wiichtigscht Siicht in dr wisseschaftligen Ussenandersetzig mit dr Steele bliibe. Jingeri Verdrätter vu dr Wiiderstandsteese un ire Abwandlige sin vor allem dr Scott N. Morschauser, dr Günter Burkard un dr Frank Kammerzell, wu vor allem s Elemänt vum Zrugghalte vum Gott un d Ruggcheer am Änd dur e Draum, wu vum Gott sälber gschickt wooren isch, as Argemänt fir s Entsoo in dr Perserzyt aagfiert hän.

No Morschauser un Burkard verwyyst d Steele – näb eme chlaare Ruggriff uf d Hochzytssteele vum Ramses II., wu d Ee vum Pharao mit ere hetitische Brinzässi im 34. Regierigssjoor zyyge – in dr Daarstellig vu dr Hailigsgschiicht uf d Entsändig vu egiptische Dekter uf Ḫatti unter em Ramses II., wie si in hetitische Quälle belait isch. Där Ruggbezuug, zäme mit em Elemänt vum Draum, wu dur gettligi Macht induziert isch un bim Cheenig vu Bechten e Entschaidigsänderig fiirirueft, soll di mediziinisch, kulturäll un spirituäll Iberleegehait vu Egipte un syne Getter fiiriheebe, wu drotz militeerische Niiderlaage un bolitische Umwelzige als wyter aaduurt het. Die Iberleegehait sei bsundersch im Zämehang vu Schlysse un Verschlaipfe vu Getterstatue in dr Zyt vu dr Perserheerschaft tematisiert wääre, villicht sogaar in Bezuug uf e Freevel geege dr Kult vum Chons sälber.

D Steele heeb eso ne dopplti Funkzioon: Uf aire Syte diei si s Schlyyse vum religieese Eerb vu Egipte kritisiere, uf dr andre Syte diei si dr unuuswyychlig Triumf vu de egiptische Getter iber iri Fynd un iri Ruggcheer uf Egipte profezeie. Die Ruggcheer leißt si au verstoo as Simbool fir d Widerhäärstellig vu dr gettlige Oornig un vu dr Stabiliteet vu Egipte. In däm Kuntäxt luegt dr Burkard dr Bezuug uf dr Thutmosis IV., wun er dr Horusname vun em as „der die Feinde im Osten Ägyptens schlägt“ dytet, as nit zuefellig aa. Vor em Hintergrund vu dääne Teemene un vum hischtoorische un religieese Kuntäxt ließt si s Entstoo vu dr Steele no Morschauser un Burkard uf dr Zytruum zwische 525/24 un 332 v. Chr. datiere.

### Imitatio Alexandri?
E alternatiivi Dytig, wu au an Posener aagläänt isch, lait s Entstoo in d Ptolemäerzyt. Dr Kim Ryholt betoont, d Inschrift dieni primeer em Fiiriheebe vu dr Macht vum Chons-em-Fiirsoorger-vu-Theben un syre änge Bezieig zum Cheenig. Är idäntifiziert drei zäntraali Topoi: d Iberläägehait vu Egipte iber Främdvelker, s Exiilmotiiv vu dr Getterbilder un e *imitatio Alexandri*. Dr Pharao diei as Kumpesitgstalt us Ramses II. un Thutmosis IV. erschyyne, wu dr Alexander dr Grooß nit nume nooaame diei, nai, är diei sälle sogaar iberdräffe. Die *imitatio Alexandri* diei si noch em Ryholt bsundersch in dr Nännig vu dr Hochzyt vum Pharao mit dr Brinzässi us Bechten manifeschtiere, wu äär mit Baktrie glyychsetzt, des sei e bewussti Aaspiilig uf d Hochzyt vum Alexanders mit dr Roxane. D Nännig vum 33. Regierigsjoor vum Ramses diei noch em Ryholt bewusst uf s Doodesalter vum Alexander verwyyse. Doodrus schließt er, ass d Steel frieschtens unter em Ptolemaios I. Soter (305–283 v. Chr.) cha entstande syy, wel eerscht um des Zyt e bewussti literaarischi Rezäpzioon vum Alexander z Egipte chennt meegli syy.

Dr primeer Zwäck vu dr Stelle lyt fir dr Ryholt, ganz äämli wie fir Morschauser un Burkard, in dr Demonschtrazioon vu dr religieese un kulturälle Voormachtstellig vu Egipte un in dr Verheerlichung vum Kult vum Chons-Em-Fiirsoorger-vu-Theben. D Struktuur vum Verzelle diei dr Pharao as ideaale Heerscher inszeniere, wu dur d Schicke vum Chons-Em-Fiirsiorger sy Hailchreft uns y gettligi Autoriteet iber fäärni Länder uusdehnt. Dodriiber uuse diei s Zrugghalte vu dr Getter un iri Ruggcheer s Motiiv vum uufreiwillige Exiil unter persischer Heerschaft un d Ufheebig vu däm simbolisiere. Des diei glyychzytig as Widerhäärstellig vu dr gettlige Oornig inszeniert wääre. Us däm Grund mießt me d Steele as e Inschtrumänt vu bolitischer Legitimazioon un kultischer Propaganda vu dr Ptolemäer verstoo. Au in dääre Dytig het s Verbriunge vu Getterbilder dur d Perser e zäntraali Bedytig.

Me het dr Dytig as Bezuugnaam uf dr Raub vu Getterstatue dur d Perser verschiideni Argemänt entgeege ghalte. S fääle zytgnessischi, orientaalischi Quälle us dr Perserzyt, wu dr Raub vu egiptische Getterstatue beleege, aber ptolemäischi Inschrifte un Dekreet – dodrunter d Satrapen-Steele (311/10 v. Chr.), d Pithom-Steele (264 v. Chr.), e Inschrift vu Adulis, wu nume in dr *Christianiké Topographía* vum sognännte Kosmas Indikopleustes (5./6. Jh.) iberliiferet isch, s Kanopos-Dekreet (238 v. Chr.) un s Raphia-Dekreet (217 v. Chr.) – leege nooch, ass Kultbilder unter persischer Heerschaft verschlaipft un unter de Ptolemäer uf Egipte retuur gfiert woore sin. Au dr Chilchevater Hieronymus schrybt vun ere Ruggfierig vu Getterstatue dur dr Ptolemaios III. D Roll vu dr Perser as Freevler un Raiber vu Kultstatue, wu in dääne Quälle dailwyys explizit fiirighebt wiird, losst si u faire Syte in di altorientaalisch Dradizioon vum Getterraub, uf dr andre Syte in d Iibergriff vu dr Persercheenig, bsundersch vum Kambyses, Artaxerxes III. un Xerxes, uf dr egiptisch Kult, wu vu griechische Autore gschilderet wääre (u. a. Herodot, Diodor, Strabon) yyoorne. Wämer neecher druf luegt, isch e Sach aber alles ander as aidytig.

Historisch het dr Getterraub im alte Oriänt derzue dient, dr Geegner simboolisch uf s Gnick stoo un iri religiees-bolitisch Identiteet z destabilisiere, me het doodermit aber au d Widerhäärstellig vu dr Heerschaft chenne inszeniere. Altoriäntaalischi Quälle us dr Bronze- un Yysezyt beleege dr Raub vu egiptische Statue dur oriäntaalischi Mächt un au ass d Heer vu dr Pharaone si oriäntaalischi Statue aagaignet hän. Klassischi Autoore briichte au vu persischem Statueraub, aber nume fir Regioone usserhalb vu Egipte, derwyylscht dr Perser sunscht e Hufe Vergoo geg dr  egiptisch Kult (z.&nbsp;B. s Doodschlaa vum Apis, Tämpelschlyssige un dr Raub vu hailige Schrifte) aaglaschtet wääre. In dr Foorschig het me d Hischtoriziteet vu dääne Iberliiferige vyylmool aazwyyflet; vyylmool sin si as antipersischi Topoi ditte woore, wu im Umfäld vu dr perserfyndlige egiptische Prieschterschaft entstande seie. Bsundersch fiirighebt wiird in däm Zämehang dr Wiiderspruch zwisch em Briicht vum Herodot iber s Deete vum Apis dur dr Kambyses II. un dr Apis-Steele vu Sakkara, wu dr nämlig Heerscher in Opferhaltig vor em hailige Muuni zaigt. Wäge däm het me vermuetet, ass die im Zuug vu Fäldziig „wiidergfundene“ egiptische Statue, wu in frieje ptolemäische Inschrifte gnännt wääre, entwäder Kultbilder gsii sin, wu scho unter assyrischer Heerschaft graubt, nit unter dr Perser, un in dr Levante verdailt woore sin, ooder um Gschänk vuz egiptischer Heerscher oder Chaif vu lokaale Machthaaber gsii sin. In dä Zämehang sei au druf verwiise, ass eerscht di jingere ptolemäische Inschrifte, wu d Motiiv vu dr eltere Steel ufgryffe un fir d Getterbilder zum DAil fantastischi Ort aagän, wu me si gfunde heeb, dr Perser explizit d Schuld vuin eme Raub gän, derwyylscht di frieje Steel des noonig explizit dien. Bi de speetere Steeletäxt het me doo mänkmool dr Yydruck, ass s Motiiv vum persische Getterraub bruucht wiird go d Seleukide as Noofolger vu dr Perser dischkreditiere un eso iri Heerschaft delegitimiere. Uf dr andre Syte wyyse aber schwäär interpretierbaari archäoloigischi Fund un e Papyrus vu Elephantine druf, ass es unter dr persische Heerschaft ächt zue Blinderige vu egiptischer Hailigdimer mueß chuu syy, s Uusmaaß blybt aber uuklaar.

E wiichtige Yywand geege d Dytig vu dr Bentresch-Steele as Bezuugnaam uf s Motiiv vum getterraub lyt im Unterschiid zwische me as illegitiim oder raiberisch verstandene Abdransport vu Getterstatue in d Stedt vu främde Heerscher un dr Rais vum Kultbild vum Chons-em-Fiirsoorger-vu-Theben. Andersch wie bi me Raub verlosst s Kultbild vum Chons-em-Fiirsoorger-vu-Theben Egipte ellai us aigene Entschluss un eebe nit as Byt. Die Dischkrepanz macht e Interpretazioon vu dr Steele as Kritik am persische Getterraub aarg schwäär, s zytgnessisch Publikum hätt e soonigi Bezuugnaam wool nit gchännt.

### Jingeri Foorschigstendanze

In dr jingere Foorschige zue dr Steele, wu vor allem vu dr Göttinger Schuel uusgeem, het me steerker dr Steeletäxt sälber un s Fund- un Ufstelligsort vu dr Inschrift aagluegt. No Witthuhn, Sternberg-el Hotabi u.&nbsp;a. leen si di unterschiidlige Motiiv vu dr Bentresch-Steele uf Erinnerigselemänt vu dr sognännte Ramses-Legänd zruggfiere. Die seie in dr Zyt, wu Steele entstanden isch, no lääbig gsii un hätte s verzellerisch Fundamänt bildet. Dooderby heeb me Elemänt us dr Gschiicht ufgriffe, wu me gchännt het – dodrunter d Hochzyt vum Ramses II. mit ere hethitische Brinzässi, dr Uusdusch vu Getterbilder zue Hailzwäck, chyydelschriftligi Korreschpendänz un d Nännig vu wiichtige Näme vu Protagonischte. Ainewääg isch d Verzellig kai verschlisslete Briicht vu reaalte bolitische Eraigni, wie s e Dail elteri Dytigaasetz nooglait ghaa hän. D Steele wird as e fikzionaali Verzellig verstande, wu gschiichtligi Detail nume as Kulisse fir e literaarischi Kunschtrekzioon bruucht.

D Figuure vu dr Verzellig blyybe uffellig blass. Dr Pharao, sy bechtenisch Wyyb Neferu-Re un däre iri Schweschter Bentresch hän nume Nääberolle. D Neferu-Re fungiert in dr Gschiicht as Mittleri zwische Egipte un Bechten, indäm si dur iri Scheeni d Hoczyt mit em Pharao meegli macht un glyychzytig as Schweschter vu dr chranke Bentresch dr Aaloss fir s Wunderhailigsgschää bietet. Im Mittelpunkt vu d rHandlig stoo aber emänd nit dr idealisiert Pharao, wu nume no standardisierte Topoi handelt, derfir dr Chons-Dr-Fiirsoorger-vu-Theben, wu as gettlige Hailer z Bechten fiirichunnt.

E zäntraal Elemänt zum Verstoo vu dr Bentresch-Steele sei, no Witthuhn un Sternberg-el Hotabi u.&nbsp;a., iri dief Verwurzelig im thebaanische Ruum. Des diei si in dr wiichtige Roll vu dr Chons-Getter zaige, in d rNännig vu wiichtige thebaanische Fescht wie em Opet- un em Amun-Fescht un in dr widerhoolte Betoonig vu Theben as Residänz vum Pharao. Sälbscht s Cheenigsbrotekoll vu dr Steele sei speziifisch thebaanisch breegt, deschennt me in dr ainzigaartige Titulatuur vum Ramses II. sää. Dr Täxt diei e idealisierti Vergangehait konschtruiere, wu ne fiktiivi geegewäärtigi Realiteet schaff, wu d Chons-Getter as zäntraali Handligsdreeger ufdrätte.

E wääsetli Aaliige vu dr Steele sei s doodernoo, d Hailchreft vum Chons-Em-Fiirsaoorger-vu-Theben z bropagiere. Des diei si us ire m Fundoort gee: eme chlaine Hailigduum, wu mit em Tämpfel vu däm Gott idäntifiziert wird, wu schyns in dr Bentresch-Verzellig gnännt wird. Dr archäoloogisch Befund spricht fiir e Böu vum Hailigduum unter em Ptolemaios IV. Philopator un fir e Uuswytig unter em Ptolemaios VIII. Euergetes II. Uffellig sin böuligi Detail wie ne Stääge un Nilschlammziegel-Struktuure, wu druf schließe leen, ass es as Sanatoorium bruucht wooren isch. Dr Tämpelbedriib het si bis in di reemisch Zyt fuurtgsetzt, des dytet durf, ass es ain vu dr zaalryyche Oort vu dr „perseenlige Fremmigkait“ im thebaanische Ruum gsii isch. Die Oort sin dradizionäll Pilgerstätte gsii, wu Glaibigi aanechuu sin, go um Hailig bitte oder go hailchreftig Wasser mit haim nee.

Voor däm Hintergrund het me d Bentresch-Steele funkzionaal ditte. no dääre Erkleerig sich d Steele wool im Zämehang mit dr Yyweiig vum Hailigduum gstiftet woore, go dr Kult vum Chons-em-Fiirsoorger-vu-Theben feerdere. Di narratiiv Schilderig vu dr wundersaame Hailig vun ere främde Fiirschtedoocher, wu uf verdröuti Motiiv us dr Hoochzyt vu Egipte zrugggriffe het, het doodernoo vor allem derzue dient, d Hailchreft vum Gott fiirizheebe un Glaibigi aazzie. Dänkbaar isch, ass d Verzellig im Rame vu Hailigsrituaal rezitiert oder voordrait wooren isch, go s Verdröue vu dr Pilger*ne in d Wiirkmacht vum Gott staark mache. Di iibrige Fragmänt,m wu d Legänd draage, leen aber Frooge uffig, wel d Iberliiferig vu dr Verzellig in Inschrifte us em Mut-Tämpel wie au us em Luxor-Tämpel cha me nit aifach mit dr Aanaam erkleere, d Inschrift sei ellai Uusdruck vun ere chonsspeziifische Kultpropaganda. Beedi Tämpel sin primeer mit Kult verbunde gsii, wu kunkerriert hän, wäge däm bruucht s e Erkleerig, wie un wurum graad deert e Inschrift ir e Blatz gfunde het, wu dr Kult vum Chons-Em-Fiirsoorger-vu-Theben steerker macht.

## Edizioone
* Leo Reinisch: *Aegyptische Chrestomathie*, Wien 1873, Tafel 12 [sytevercheert, historisch relewant, wel si no Zaiche zaigt, wu me hite uf de Steele nimi chaa sää].
* Kenneth A. Kitchen: *Ramesside Inscriptions*, Bd. 2, Oxford 1979, Nr. 70, S. 284–87.
* Lutz Popko: *[https://thesaurus-linguae-aegyptiae.de/text/4VLZLA44UVGJZN22WIWP774LOQ/sentences Stele Louvre C 284 („Bentresch-Stele“)]* [2011]. In: *Thesaurus Linguae Aegyptiae* (TLA), Korpus-Uusgaab 19, Meerz 2025, uusegee vu Tonio Sebastian Richter/Daniel A. Werning.

## Ibersetzige
* Michèle Broze: *La princesse de Bakhtan. Essai d’analyse stylistique*, Brüssel 1989, S. 121–25 [kummentierti franzeesischi Ibersetzig].
* Robert K. Ritner: *The Bentresh Stela (Louvre C 284)*. In: *The Literature of Ancient Egypt. An Anthology of Stories, Instructions, Stelae, Autobiographies, and Poetry*, 3. Ufl., uusegee vum William Kelly Simpson, New Haven u.&nbsp;a. 2003, S. 361–66 [änglischi Ibersetzig].
* Kenneth A. Kitchen: *Ramesside Inscriptions. Translated and Annotated Translations*, Bd. 2, 2. Aufl., Wallasey 2019 [1996], S. 98–100 [änglischi Ibersetzig].
* Lutz Popko: ''Stele Louvre C 284 („Bentresch-Stele“)'' [2011]. In: *Thesaurus Linguae Aegyptiae* (TLA), Korpus-Uusgaab 19, Meerz 2025, uusegee vu Tonio Sebastian Richter/Daniel A. Werning [dytschi Ibersetzig vum Täxt mit eme filoloogische Aameerkigsapparaat, online zuegängli].
* Orell Witthuhn/Heike Sternberg-el Hotabi u.&nbsp;a.: *Die Bentresch-Stele. Ein Quellen und Lesebuch, Forschungsgeschichte und Perspektiven eines ptolemäerzeitlichen Denkmals aus Theben (Ägypten)*, Göttingen 2015, S. 54–61 [dytschi Ibersetzig].

## Literatur
* Scott N. Morschauser: *Using History. Reflection on the Bentresh Stela*. In: *Studien zur Altägyptischen Kultur* (SAK), Bd. 15 (1988), S. 203–23.
* Michèle Broze: *La princesse de Bakhtan. Essai d’analyse stylistique*, Brüssel 1989.
* Günter Burkard: *Medizin und Politik. Altägyptische Heilkunst am persischen Königshof*. In: *Studien zur Altägyptischen Kultur* (SAK), Bd. 21 (1994), S. 35–57.
* Frank Kammerzell: *Ein ägyptischer Gott reist nach Bachatna, um die von einem Dämonen besessene Prinzessin Bintrischji zu heilen (Bentresch-Stele)*. In: *Texte aus der Umwelt des Alten Testaments* (TUAT), Bd. III/5, Gütersloh 1995, S. 955–64.
* Kim Ryholt: *Imitatio Alexandri in Egyptian Literary Tradition*. In: *The Romance between Greece and the East*, uusegee vu Tim Whitmarsh/Stuart Thomson, Cambridge 2013, S. 59–78.
* Orell Witthuhn/Heike Sternberg-el Hotabi u.&nbsp;a.: *Die Bentresch-Stele. Ein Quellen- und Lesebuch, Forschungsgeschichte und Perspektiven eines ptolemäerzeitlichen Denkmals aus Theben (Ägypten)*, Göttingen 2015.
* Heike Sternberg-el Hotabi: *Zum Fortleben der Bentresch-Erzählung in der koptischen Hilaria-Legende*. In: *The Cultural Manifestations of Religious Experience. Studies in Honour of Boyo G. Ockinga*, uusegee vu Camilla Di Biase-Dyson/Leonie Donovan, Münster 2017, S. 285–93.

## Weblink

* Paris Stele C 284 uf dr Website vum Louvre.

## Fueßnote