open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1115

|}

## Was isch bassiert?
* 11. Februar: Dr Kaiser Heinrich V. trifft i dr Schlacht am Welfesholz uff di sächsischi Fürstenopposition.
* D Almoravide erobere d Baleare zrugg.
* Im Königrych Jerusalem wird d Burg Montreal bout.
* Z China tüend d Dschurdsche d Liao-Dynaschty stürze und begründe d Jin-Dynaschty.
* Dr Mönch Bernhard gründet s Chlooschter Clairvaux.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Luins.

## uf d Wält choo
* 18. April: d Gertrud vo Sachse
* dr Graf Berengar Raimund vo dr Provence 

## gschtorbe
* 24. Juli: d Markgräfin Mathilde vo Tuszie
* 30. Dezämber: dr Herzog Dietrich II. vo Oberlothringe und Graf im Elsassgau

## Weblinks
1116

|}

## Was isch bassiert?
* dr Heinrich V. goot wider uf Itaalie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Weggis

## uf d Wält choo
* 29. August: dr französisch König Philipp

## gschtorbe
* dr König Koloman vo Ungarn

## Weblinks
Xavier Koller

Dr **Xavier Koller** (* 17. Juni 1944  z Ibach i dr Gmeind Schwyz) isch e Schauspiiler und Regisseur us dr Schwiiz. Er macht bsunders Mundartfilm, aber au Wärch i andere Sprooche.

Ane 1979 het er dr Mundartfilm *Das gefrorene Herz*, wo im Kanton Uri spiilt, träit. Er goot uff em Meinrad Inglin syn Roman *Begräbnis eines Schirmflickers* zrugg. Au dr Film *Der schwarze Tanner* vo ane 1985 het e Gschicht vom Inglin uffgnoo; die het dr Inglin 1947 gschribe, und es goot drinn um en Schwiizer Puur, wo im Zwöite Wältchrieg wäge Vorschrifte vom Staat, was müess about wärde, Schwirikeite überchunt.

Im Film *Reise der Hoffnung* verzellt dr Koller d Gschicht von ere alevitische Familie us dr Türggei, wo i d Schwiiz wott uswandere. D Dialoog i däm Film, wo en reale Hindergrund het, sind uf Türkisch und Schwiizerdüütsch. Für das Wärch het dr Xavier Koller 1991 en Oskar füre bescht ussländisch Film überchoo.

Sid 1991 läbt dr Koller z Los Angeles und macht immer öpe Filme mit änglische Originaltegscht.

## em Xavier Koller syni Film
* 1969: Fano Hill
* 1972: Hannibal
* 1976: De Schützekönig
* 1978: Trilogie 1848 – Der Galgensteiger
* 1979: Das gefrorene Herz (Urner Tieläkt)
* 1985: Der schwarze Tanner
* 1990: Reise der Hoffnung
* 1994: Squanto – der grosse Krieger
* 1998: Hearts and Bones
* 2000: Gripsholm
* 2001: Ring of Fire
* 2002: Highway
* 2006: Havarie
* 2011: Eine wen iig, dr Dällebach Kari (Bärndütsch)
* 2013: Die schwarzen Brüder
* 2015: Schellen-Ursli (Pündnerdüütsch), nach ere Gschicht vo der Selina Chönz

## Weblink
* 
* ''Schweizer Film auf Erfolgskurs'' Bricht vo de sda uf tageswoche.ch vom 20. Februar 2012
* ''Xavier Koller - Erster Schweizer Oscar-Preisträger'' Bricht und Porträtfilm vom Daniel Leuthold uf srf.ch vom 14. Juli 2012
1117

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Balduin goot mit em Heer vo de Chrüüzfahrer bis an Nil.
* 3. Januar: Bi Verona git’s es schwäärs Ärdbebe; e Deil vo dr römische Arena gheit zämme.

## uf d Wält choo
* dr Pfalzgraf und Herzog Otto vo Bayern.

## gschtorbe
* 15. Juli: dr Theoloog Anselm vo Laon

## Weblinks
1118

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Johannes II. wird Kaiser vo Byzanz.
* Dr Balduin von Bourcq wird König vo Jerusalem.
* Z Jerusalem wird dr Tämpleroorde ggründet.
* 24. Januar: Dr Papst Gelasius II. wird gwählt.
* 18. Dezember: S Heer vo Aragon eroberet d Stadt Saragossa.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Adelmannsfelde

## uf d Wält choo
* 28. November: dr byzantinisch Kaiser Manuel I. Komnenos
* 21. Dezember: dr änglisch Lordkanzler Thomas Becket, Erzbischof vo Canterbury

## gschtorbe
* 21. Januar: dr Papscht Paschalis II.
* 2. April: dr König Balduin vo Jerusalem
* 15. August: dr byzantinisch Kaiser Alexios I. Komnenos

## Weblinks
1120

|}

## Was isch bassiert?
* dr Herzog Konrad vo Zähringe gründet bi dr Burg Frybeg d Stadt Frybeg.
* Im Königrych Jerusalem wird es Konzil ghalte.
* Dr Oorde vo de Prämonstratenser wird gründet.

## uf d Wält choo
* dr König Ludwig VII. vo Frankrych

## gschtorbe
* 24. September: dr Herzog Welf V. vo Bayern

## Weblinks
1121

|}

## Was isch bassiert?
* D Georgier besiige es grosses Heer vo de Seldschuke.

## gschtorbe
* 16. April: dr Graf Hartmann I. vo Dillinge
* 29. April: dr Apt Theoger vo Sankt George im Schwarzwald
* 21. Dezember: dr Apt Ulrich vo Sanggale

## Weblinks
1123

|}

## Was isch bassiert?
* S Chlooschter Kamp wird gründet.
* Z Rom findet s erschte Laterankonzil statt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Aarburg
* Ferenbalm

## gschtorbe
* d Königin Felicia vo Aragon
* dr König Øystein I. vo Norwege

## Weblinks
Ananas

D **Ananas** (*Ananas comosus* oder *Ananas sativus*) isch e Pflanzeart us dr Familie vo de Bromeliegwäächse (Bromeliaceae).

Si isch ursprünglech z Amerika häimisch und wird hüüt wältwyt i de tropische Gebiet als Obschdpflanze aabout. Si bildet fläischigi Fruchtschtänd, wo früsch gässe oder zu Konsärve und Saft verarbeitet wärde.

S Wort Ananas chunnt vo de Bzeichnig *naná* für de Begriff *Frucht* i de Guaraní-Sprooch. S Art-Epitheton *comosus* stammt us em Latiinischi und bedütet „schopfig“ und spilt uf de Blattschopf am obere Ändi vom Fruchtstand aa.

## Literatur
* D. P. Bartholomew, R. E. Paull, K. G. Rohrbach (Hg.): *The Pineapple: Botany, Production and Uses.* CABI Publishing, Oxford 2003. ISBN 978-0-85199-503-8

## Weblingg

* Ananas uf lebensmittel-warenkunde.de

## Fuessnote
1124

|}

## Was isch bassiert?
* S Heer vom Königrych Jerusalem tuet zäme mit de Schiff vo Venedig d Stadt Tyros erobere.
* Dr Bischof Otto vo Bambärg goot uf Pommere go missioniere.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Steine
* Ondorẽseng
* d Burg vo Pfirt
* Stalike, Schpräitebach und Dietlike im Züripiet
* Buächs am Verwaldstettersee
* Perly im Kanton Gämf
* Balteschwil

## uf d Wält cho
* dr Kalif al-Mustandschid

## gschtorbe
* 2. Februar: dr Herzog Bořivoj II. vo Bööme
* 13. Dezember: dr Papscht Calixt II.

## Weblinks
Höhle

E **Hööli** isch e grosse hoole Ruum im Bode oder imene Bärg drinn.

## was me als Hööli bezeichnet
Bi de Geolooge und speziell bi de *Speläolooge*, also de Hööleforscher, gilt d Definizioon, ass nur die Hoolrüüm als Hööline gälte, wo so gross sind, ass e Möntsch cha drinynegoo, und wo lenger als föif Meter sind; und die Form muess i dr Natur vo sälber entstande sy.

Im Underschid do derzue seit me i dr Umgangssprooch au de underirdischi Rüüm, wo vo Möntsche gmacht sin, mängmol eifach Hööline; do derzue ghöre d Woonhööline, d Hööleburge, d Höölechilene und d Höölegreber. Anderi Forme vo künschtleche Löcher im Bode sind öppe d Katakombe, d Bärgwärch und d Dunäll; die wärde aber sälte als Hööline bezeichnet.

Für d Verdöifige i de Bärge und i de Felswänd, wo me nid wyt in Felse yne cha goo, wo aber doch für d Möntsche und für d Dier guet zum sech vor em Wätter z schütze, kennt me im Schwiizerdütsche s Wort *Balm*, wo als Fluername a vil Plätz im Gebirg vorchunt. Uf Französisch heist’s *baume*. Für d Archäolooge sind die Felsetecher, wo me drunder Spuure fo alte Bewooner gfunde het, d *Abri*; das chunt vom französische Fachusdruck *abri sous roche*. De meischte «Hööleburge» müesst mr gnau gnoo ender «Balmburge» säge.

## Typology
Die *primäre Hööline* sind glychzytig mit de Gschteiformazioone entstande.

Die *sekundääre Hööline* wärde vil spööter im kompakte Fels drin bildet, meischtens dur s Wasser, wenn das dur Ritze, Spält und Chlüft im Gschtei rinnt. I de Gebirg entstönd Hööline au im Zämehang mit dr Vergletscherig, sältener au dure Wind. S Gschtei verlüürt derby vor alem wäge dr Korrosioon und dr Erosioon immer me Material a dr Oberflechi. Das passiert bsunders i de Felse us Chalch und Dolomit. A dr Bodeoberflechi vo Chalchmassyv, wo undedra Höölesystem sind, zeigt sech drwyl a vilne Stelle d Struktur vo *Charrefälder*; me seit ene au *Charschtgebiet*.

## Grossi Hööline
* dr gröscht natürlech Höölesee: dr *Lac Souterrain de Saint-Léonard* im Kanton Wallis
* di lengschti Hööli vo Dütschland: d Riesending-Schachthööli i de Berchtesgadener Alpe, 19,1 Kilometer läng
* di lengschti Hööli vo Öschtrych: s Schönberg-Höölesystem, in Oberöstrych und dr Steiermark, 140 Kilometer läng
* di lengschti Schwiizer Hööli: s Hölloch im Kanton Schwyz, mit öpe 200 Kilometer

## Lueg au
* Hehline un Yyszytchunscht im Schwebische Jura
* Höölimolerei
* d Hööli vo Lascaux

## Literatur
* Hubert Trimmel: *Höhlenkunde.* 2. Auflage. Vieweg, Braunschweig 1982, ISBN 3-528-07126-5
* Ernst Waldemar Bauer: *Wunderwelt der Höhlen.* 2. überarbeitete Auflage, Bechtle, Esslingen 2002, ISBN 3-7628-0565-2.

## Weblink

* Verband vo de Öschtriichische Höhleforscher hoehle.org
* Verband vo de dütsche Höhle- und Charschtforscher vdhk.de
* Schwizer Gsellschaft för Höhleforschig speleo.ch

## Fuessnoote
1119

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Calixt II. rüeft zumene Konzil z Reims uf.
* 2. Februar: Dr Guido vo Vienne wird als Papscht Calixt II. gwäält.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Apolda

## uf d Wält choo
* 7. Juli: dr Kaiser Sutoku vo Japan
* dr Graf Ludwig I. vo Württebärg *(öppe 1119)*

## gschtorbe
* 29. Januar: dr Papscht Gelasius II.
* 1. September: dr Bischof Guy de Faucigny vo Gämf

## Weblinks
Rebeuvelier

**Rippertschwiiler** () isch es Dorf, wo zu der Gmeind Courrendlin im Kanton Jura ghört.

Bis Änds 2018 isch Rippertschwiiler en eigeni Gmeind gsi. D Ortschaft ghört zum Bezirk Dälschberg.

## Geografii
Rippertschwiiler lyt uf der Höchi vu , öpe 7 Kilometer südöschtlech vom Kantonshauptort Dälschberg.

## Bevölkerig
Rippertschwiiler isch eini vu de chliinere Gmeind vum Kanton Jura gsi. Vu de Bewohner sind 93,6 % franzesischsproochig, 5,1 % dütschsproochig und 0,6 % italiänischsproochig (Stand 2000).

## Gschicht
D erschti urkundlichi Erwähnig vu Rippertschwiiler isch us em Joor 1148, wo in ere Urkund *Ripoltswilre* erwäänt wird. Speter find ma au de franzesische Name *Rebvouilier*.

Rippertschwiiler isch eis vu de 13 freji Derfer i de Herrschaft Dälschberg gsii, wo im 1271 i de Bsitz vum Fürschtbistum Basel chuu sin. I de Joor 1793 bis 1815 het d Gmeind zu Frankrych ghert, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Syt de Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghert s Dorf zu dem Kanton.

## Bilder

2015-Rebeuvelier.jpg|Rippertschwiiler
2015-Rebeuvelier-Kirche.jpg|d Chiuche
2015-Rebeuvelier-Gemeindehaus.jpg|s Gmeindhuus
2015-Rebeuvelier-Schulhaus.jpg|s Schuelhuus
2015-Rebeuvelier-Bauernhaus.jpg|es ortstüpischs Buurehuus


## Literatur
* 

## Weblingg

* di offizielli Websyte vu de Gmeind Rippertschwiiler

## Fuessnote
Agnodike

D **Agnodike** oder **Agnodice**, au **Hagnodike** (griechisch Ἀγνοδίκη; villicht 3. Johrhundert v. Chr.) giltet as di eerscht Dokteri vu dr griechische Antike, wu as Geburtshälferi soll gschafft haa.

Mer chännt si nume us eme Bricht bim Hyginus Mythographus (‚Fabulae‘ 276, 10–13). Doderno isch si Atheneri gsii un het ihri Fähigkait zeerscht nume ghaim oder in Mannechlaider chenne lehre un bruuche. Ihri Paziäntine hebe si aber eerscht akzeptiert, wu si ne gsait het, ass si ne Frau isch. Wahrschyns isch si vu Nyyder verlyymdet wore, ihre isch dr Brozäss gmacht wore, wel s dodmol Fraue un Sklave verbote gsii isch, as Dokter z schaffe. No dr Verzellig isch si dur d Intervänzion vu ihrezum Dal hochgstellte Paziäntine grettet wore. No däre Verhandlig sei s Verbotsgsetz ufghebt wore. 

As Lehrer vu dr Agnodike nännt dr Hyginus e gwiise Hierophilos oder Herophilos. Des chennt dr alexandrinisch Dokter Herophilos vu Chalkedon (um 290 v. Chr) gsii syy, dodermit hätt d Agnodike im 3. Johrhundert v. Chr. gläbt.

## Literatur
* William Smith: *Dictionary of Greek and Roman biography and mythology.* Band 1, S. 74, Tauris Books, London 2008, ISBN 978-1-8451-1000-0 (Nachdruck der Ausgabe London 1890/91; online).
*   
* Nancy L. Swanson: *Avenging Agnodice. The Struggles and Successes of Female Scientists, Antiquity to Present*. ImprintBooks, North Charleston, N.C. 2004, ISBN 978-1-4196-0204-7.
* Ferdinand Peter Moog: *Agnodike.* In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Hrsg.): *Enzyklopädie Medizingeschichte.* De Gruyter, Berlin/ New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 17.

## Fueßnote
Christabel Pankhurst

D **Christabel Harriette Pankhurst** [] (* 22. Septämber 1880 z Manchester; † 13. Februar 1958 z Los Angeles, USA) isch e britischi Suffragette gsii. Si het si, dailwys mit radikale Mittel, fir d Frauerächt yygsetzt.

## Lääbe
As Dochter vum Aawalt Richard Pankhurst un dr Frauerächtleri Emmeline Pankhurst het si vier Gschwistrig ghaa, dodrunter d Sylvia Pankhurst (au ne Aktivischti). Ihri Mueter isch e Fierigsperson in dr Women’s Social and Political Union (WSPU), d Christabel isch ere bal e Hälferi wore.

Noch ere eerschte Verhaftig 1905, uusglest dur e Verbalattack, isch d Pankhurst als radikaler im Kampf fir Frauerächt wore. D Pankhurst het si mit Noodruck fir e gsetzli Frauewahlrächt yygsetzt, zum Byschpel im Vorfäld vu dr Wahle anne 1909. Unter Zytgnosse isch si umstritte gsii un isch au vylmol guzt wore. Go wytere Verhaftige z entgoo, het si in dr Johr 1912 un 1913 z Paris gläbt.

## Literatur
* Christabel Pankhurst: *Pressing Problems of the Closing Age.* Morgan & Scott Ltd., 1924
* Christabel Pankhurst: *The World's Unrest: Visions of the Dawn.* Morgan & Scott Ltd., 1926
* Melanie Phillips: *The Ascent of Woman - A History of the Suffragette Movement and the ideas behind it.* Time Warner Book Group, London 2003, ISBN 0-349-11660-1

## Weblink

*The Pankhurst Family
*Archivufnahm mit dr Christabel Pankhurst im Onlinearchiv vu dr Eschtrychische Mediathek
Marianne Grunberg-Manago

D **Marianne Grunberg-Manago** (* 6. Jänner 1921 z Petrograd; †  3. Jänner 2013 z Paris) isch e franzesischi Biochemikeri gsii. 

## Lääbe

D Grunberg-Manago isch us ere Chinschtlerfamilie chuu un isch mit ihre Familie 1921 uf Frankrych chuu. Si het Biochemy z Paris studiert un isch ab 1953 as Poschtdoktorandi im Labor vu Severo Ochoa z New York gsii, wu si 1955 d Polynukleotid-Phosphorylase (PNPase) entdeckt ghaa het. Des isch s eerscht Enzym zue dr diräkte Sinthes vu RNA gsii (vorhär het mer RNA-Polymerase gchännt, wu aber DNA bruuche) un isch bald derni vum Marshall Nirenberg un em Heinrich Matthaei in ihre klassische Experimänt zum genetische Code bruucht wore (Poly-U-Experimänt). 

Au d Grunberg-Manago het bi dr Ufklerig vu verschidene Prozäss bi dr Transkription vu Gen mitgforscht un het am Labor vum E. Aubel am Institut de Biologie physicochimique z Paris an biochemische Froge vum Stoffwächsel vu Bakterie gforscht. Anne 1967 isch si dert Chef de service wore. Si isch Forschigsdiräkteri vum Centre national de la recherche scientifique (CNRS) un vu 1977 bis 1982 Brofässeri an dr Universitet Paris VII gsii. Anne 1977 isch si Gaschtbrofässer an der Harvard University gsii.

## Ehrige, Bryys un Mitglidschafte (Uuswahl)
* 1964: Mitglid vu dr European Molecular Biology Organization (EMBO)
* 1966: Prix Charles-Léopold Mayer
* 1977: Mitglid vu dr Académie des sciences
* 1978: Mitglid vu dr American Academy of Arts and Sciences
* 1982: Mitglid vu dr National Academy of Sciences
* 1988: Mitglid vu dr Russische Akademy vu dr Wisseschafte
* 1988: Mitglid vu dr Academia Europaea
* 2008: Großoffizier vu dr Ehrelegion
* Komtur vum Ordre national du Mérite
* Uuswärtig Mitglid vu dr Polnische Akademy vu dr Wisseschaften

## Weblink
* Biografy bi dr Academie des Sciences
* Uusfierligi Biografy bi dr Academie des Sciences (PDF; 116&nbsp;kB)
Lys Assia

D **Lys Assia** (* 3. März 1924 z Rupperschwil als *Rosa Mina Schärer*, † am 24. März 2018 z Zollikerbärg) isch e Schwiizer Schlagersängerin gsi.

## Läbe

D Lys Assia isch mit em Name Rosa Mina als Dochter vom Frederic Schärer z Rupperschwil im Kanton Aargau uf d Wält cho. Ufgwachse isch si z Züri, wo si Ballettunderricht gnoo het und am Konsi und a dr Kunschtakademy studiert het. Si het als Dänzerin z Züri und z Nizza gschaffet und het derno dr Künschtlername *Lys Assia* agnoo.

1942 het d Lys Assia e Pladdevertrag übercho. Z Paris isch si als Sängerin uffträtte. Im düütsche Spoochruum isch ere 1950 dr gröscht Erfolg glunge mit em Lied „O mein Papa“ us dr Operedde *[[Feuerwerk (Musikalische Komödie)|Feuerwerk]]*, wo die hochdütschi Fassig vom Mundartspiil *[[Der schwarze Hecht]]* isch. Das Stuck isch vom Paul Burkhard. I dr Schwiiz isch si bsunders als Sängerin vo de Lieder vom Artur Beul bekannt worde.

Ane 1956 het si z Lugano dr Gran Premio Eurovisione della Canzone Europea (uf Änglisch *Eurovision Song Contest*), wo denn s erschte Mol stattgfunde het, mit em Lied *Refrain* gwunne. Am dritte Weppewärb vo dere Sery z Hilversum ane 1958 isch si uf e zwöit Platz cho.

1957 het si dr Zürcher Johann Heinrich Kunz ghürootet, wo aber scho gly gstorben isch. Si het nomol ghüroote, und mit irem zwöite Maa, em Oscar Pedersen, isch si uff Dänemark züglet. Spöter het si z Südfrankrych und z Dütschland gläbt, und zletscht z Erlebach am Zürisee.

Der Schwiizer Reschisseur Andres Brütsch het ane 2011 e Film über s Läbe vo dr Lys Assia träit. Am 24. März 2018 isch si im Alter vo 94 Joore im Spital Zollikerbärg gstorbe.

## Schallpladde
* Schweden-Mädel, 1954
* Arrivederci Roma, 1955
* Was kann schöner sein, 1956
* Deine Liebe, 1957
* Mi casa su casa, 1957
* Melodie d'amour, 1958
* Giorgio, 1958
* Wenn die Glocken hell erklingen, 1959
* La golondrina, 1960
* Johnny nimm das Heimweh mit, 1961
* Die Sterne von Syrakus, 1962
* Refrain des Lebens, 2009

## Filmografy
* 1952: Palace Hotel 
* 1952: Illusion in Moll
* 1953: Die Kaiserin von China
* 1953: Schlagerparade
* 1954: Ball der Nationen
* 1955: Ein Mann vergißt die Liebe
* 1956: Die Fischerin vom Bodensee
* 1956: Oberstadtgass
* 1957: Die Beine von Dolores
* 1957: Es wird alles wieder gut
* 1957: Weiße Nächte *(Le notti bianche)*
* 1962: Haifischbar

## Weblink

* 
*
Lina Zulauf

D **Lina Zulauf** (* 6. Merze 1892 z Schinznach-Dorf; † 11. Oktober 1955 z Züri) isch e Chinderpfläägerin und Mundartdichterin us em Kanton Aargau gsi.

Si isch inere Familie vo Schinznach-Dorf im Schänkebärgertaal mit drüü Brüedere und einere Schwöschter ufgwachse. 1899 isch si im Dorf id Primarschuel cho und derno au id Bezirksschuel, und vo dere Zyt het si schpöter in ire Tegscht es baar Gschichte verzellt. E Zyt lang isch si im Wälschland gsi und au z Bärn, und denn het si als eini vo de erschte Chindergärtnerinne z Schinznach-Dorf gschaffet.

Z Züri het si i dr Schwiizerische Pflegerinneschuel, wo grad ane 1901 tank dr Initiatyve vo de Froue vom Gmeinnützige Verein nöi ygrichtet worden isch, dr Pruef vo dr Chinderchrankeschwöschter gleert, und denn het si i dr Privatklinik *Friedbärg* gschaffet. Für vier Joor het si d Arbet unterbroche, wo si deheime i dr Familie vomene Brueder ushälfe het müesse hälfe, wo d Frou verlore het. Nochär het si wider uf Züri chönne goo und isch d Leiterin vom Jugetheim «Arterguet» worde; dört isch si vo 1926 bis 1952 blibe. Das Aawäse het dr Adolf Arter ane 1923 dr Stadt Züri gschänkt mit dr Uflaag, do drin müess es Chinderheim entstoo. D Zulauf het sech do und au i dr Schwiiz für d Jugetarbet ygsetzt und au über die Ufgab gschribe. Si isch d Presidäntin vom Schwiizerische Pund für Wuche- und Säuglingspflääg gsi. Fasch drü Joorzähnt het si im Zürcher Heim gschaffet gha, wo si wägere schwäre Chranket d Pruefsarbet het müesse uffgää. Wärend dr Erholigszyt het si mit em Schwrybe vo churze Mundarttegscht, was si früener glägentlech scho gmacht het, chönne wyterfahre.

Si het sech a Schwiizer Mundartautore vo dozmol wie d Sophie Haemmerli-Marti, wo au i dr Middi vom Aargau gwoont het, d Baslerin Elisabeth Müller und dr Soledurner Josef Reinhart ghalte; und psunders dr Reinhart het se gförderet und gluegt, ass e Deil vo dr Zulauf irne Arbete publiziert worde sind. So sind Gschichte vo dr Lina Zulauf i de *Brugger Neujohrsbletter*, i dr Schuelzytschrift *Jugendborn* und im *Aargauer Läsebuech* vo 1952 abtrukt. Die Wärch sind es guets Zügnis vo dr Mundart vo dr Schinznacher Region am Jurasüdfuess.

Ane 1965 isch d Lina Zulauf, wo lang anere Chranket glitte het, gstorbe.

## Wärch
* *Vo deheime*, useggää vom Hans Rudolf Matter-Zulauf: *vo deheime. Mundarterzählungen aus Schinznach-Dorf. Das dörfliche Leben anfangs des 20. Jahrhunderts.* Schinznach-Dorf 2002.
* *Kinder ohne Heimat.* In: Schweizerische Lehrerinnenzeitung, 58, 1953–1954, S. 101–104.

## Literatur
* Viktor Fricker: *Zulauf, Lina.* In: Biographisches Lexikon des Aargaus 1803–1957, Aarau 1958, S. 923–924 (Digitalisat).
* Marthe Stoll-Amsler: *In memoriam: Dem Gedenken an Schwester Lina Zulauf 1892–1955.* In: Brugger Neujahrsblätter 1956, S. 63ff.
* Rudolf Matter-Zulauf: *Lina Zulauf 1892–1955.* In: *vo deheime. Mundarterzählungen aus Schinznach-Dorf. Das dörfliche Leben anfangs des 20. Jahrhunderts.* Schinznach-Dorf 2002, S. 5–7.

## Fuessnoote
Saulcy

**Saulcy** isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghert zum Bezirk Dälschberg.

## Geografii
Saulcy liit uf ere Hechi vu , öppe 16&nbsp;km weschtsüdweschtlich vum Kantonshauptort Dälschberg (Luftlinie). S Dorf erstreckt sich uf mene Jurakamm am Nordoschtrand vu de Höhe vu de Freibärge (franzesisch *Franches-Montagnes*). Im Oschte erstreckt sich s Biet fasch bis zur Hechi vum *Jolimont*.

Zum Gmeindsbann ghöre d Wiiler *La Racine* und mehreri Äinzelhöf.

D Nochbergmeinde sind Lajoux, Sankt Brix und Sornegau im Kanton Jura und Rebévelier im Kanton Bärn.

## Bevölkerig
Saulcy het  Iiwohner (Stand ) und isch dodermit eini vu de chliinere Gmeind vum Kanton Jura. Vu de Bewohner sind 97,0 % franzesischsproochig und 2,7 % dütschsproochig (Stand 2000).

## Gschicht
Saulcy isch im Joor 1327 als *Sacis* erwäänt worde.

S Territorium vu Saulcy isch Deil vum Fürschtbistum Basel gsii. Im Driissigjöhrige Chrieg isch de Ort schwär i Mitliideschaft zooge worde. Saulcy het bis 1793 zu Lietinge ghört, denno isch es unabhängig worde. I de Joor 1793 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghert, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Sit de Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghert d Gmeind zu dem Kanton. Sit em Aafang vum 19. Johrhundert het Saulcy e äigeni Chiuche und isch dodermit e unabhängigi Pfarrei worde.

## Weblingg

* di offizielli Websyte vu de Gmeind Saulcy
* 

## Fuessnote
Conrad Schierenberg

D **Conrad K. Schierenberg** (* 1937 z Den Haag † 19. Novämber 2022 uf em Dachsberg) isch e dytsch-niderländische Chinschtler un Lyriker gsii.

## Lääbe
Dr Schierenberg isch uf eme Buurehof z Menzeschwand ufgwachse. Är het kai Schuelabschluss gmacht un au kai Beruef glehrt. As junge Mann het er as Chnäächt, Chuehiirt, Holzfeller un as Hilfsarbaiter gschafft. Anne 1959 isch er uf Paris gange un het dert bi me Frynd Molerei glehrt, ab 1960 het er iber zeh Johr lang as Chinschtler z London gläbt, zytwys au z Sidoschtasie.

Anne 1972 isch er schließli wider retuurchuu uf Dytschland un läbt syterhär in Schwarzwald uf em Dachsberg as Moler. Är molt Mänsche-Bildnis, Stilllääbe un abstrahierti Landschafte. Bilder vun em sin bi verschidene Uustellige im sidweschtdytsche Ruum un in dr Schwyz zaigt wore, derzue duet mit andere Autore als literarischi Oobe veraastalte.

Um 1980 het er aagfange mit Gedicht schrybe, im Lauf vu dr Johr het er iber 500 Sonett gschribe. Är schrybt au uf Hotzewälder Alemannisch.

Dr Conrad Schierenberg isch ghyrote gsii mit dr Bildhaueri Mechthild Ehmann (* 1963) un het mit ihre drei Chinder ghaa. E Suhn us dr erschte Eh isch dr Londoner Moler Tai-Shan Schierenberg. 

## Uusstellige
* 2003: „Sommerwind“, Galerie Laubach, Ostrach-Laubbach
* 2004 „Landschaft und Architektur“, Galerie Laubach
* 2005 „Zwanzig Jahre atelier laubbach“, Galerie Laubach
* 2007 Galerie Mauritiushof, Bad Zurzach, Schwyz
* 2007 Stadtmuseum Rheinfelden, Huus Salmegg, Rhyfälde
* 2007 „Gesichter erzählen“, Großherzogliches Palais, Badewyler.
* 2008 Sparkasse Hochrhy, Waldhuets-Düenge
* 2009 "Stillleben und Interieurs", Galerie Laubach
* 2009 Kunstwerksta(d)tt z Laufeberg

## Wäärch
* *Geschriebenes: Gedichte 1980 – 90.* Werkstatt-Ed. Dietrich, Dachsberg 1990, ISBN 3-923080-21-2
* *Berenike: Gedichte.* Aldus-Presse, Reicheneck 1992
* *Wasser ins Meer tragen. Gedichte und Prosa.* 2002

## Weblink
* Homepage vum Conrad Schierenberg
* Alemannischi Gedicht uf youtube.com, gläse vum Autor:
** Alemanische Gedichte 1
** Alemanische Gedichte 2
** Loblied auf den Schwarzwald
** S'isch mr grad gliich
* Conrad Schierenberg bim Atelier Laubbach
* Ernst H. Bilke: Mit breitem Pinselstrich gegen den Trend zu marktkonformer Kunst, Badische Zeitung, 13. Juli 2012

## Fueßnote
Sankt Antonius

**Sankt Antonius** oder **Heilige Antonius** – und au **Heilige Antoninus** – wärde es baar Persone us dr Zyt vom 2. bis zum 19. Joorhundert gnänt, wo i de chrischtleche Chile als Heiligi gälte.

## Lischte vo de Heilige
* Antoninus, gstorbe als Märtyrer ane 186, Gedänktag: 22. Augschte
* Antonius dr Gross (* öpe 251; † 356), ägyptische Mönch, Gedänktag: 17. Jänner
* Antonius vo Padua (1195–1231), Franziskaner und Theoloog, Gedänktag: 13. Juni
* Antonius, Märtyrer vo Antiochia, Gedänktag: 9. Jänner
* Antonius, e Märtyrer vo de Grieche, Gedänktag: 1. Merze
* Antonius, au Antoninus, e Märtyrer vo Rom, Gedänktag: 26. Aprille
* Antonius, au Antoninus, gstorbe als Märtyrer ane 304 z Nikomedia, Gedänktag: 27. Aprille
* Antoninus vo Apamea, gstorbe im 2. Joorhundert als Märtyrer, Gedänktag: 4. Juli, / 2. Septämber
* Antonius Kueléy, Märtyrer z Vilnius, Gedänktag: 14. Aprille
* Antonius vo Lucca, Äinsidler
* Antoninus vo Piacenza, Märtyrer, wird mit dr Thebäische Legion in Verbindig proocht, Gedänktääg: 2./3. Septämber oder 9./10. Nofämber
* Antoninus vo Florenz (1389–1459), Ärzbischof vo Floränz, Gedänktag: 10. Maie
* Antonius Maria Claret (1807–1870), spanische Bischof, Gedänktag: 24. Oktober
* Antonius Maria Gianelli (1789–1846), Bischof vo Bobbio, Gedänktag: 7. Juni
* Antoninus Pavoni, Dominikanermönch usem 14. Joorhundert, Gedänktääg: 3. Februar und 9. April
Dachsberg

**Dachsberg** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Dachsberg (Südschwarzwald), e Gmaind im Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg
* *Dachsberg (Niederbayern)*, Gmarchig und ehmolegi Gmaind, ghört mit allne 17 Ortstail sit 1971 zu Haselbach, Niderbayern, Bayern
* Dachsberg (Landschaftsschutzgebiet), es Landschaftsschutzgebiet im Landchrais Waldshuet z Bade-Würtebärg

Es git no es paar Ortstail mit em Name Dachsberg z Dütschland und z Öschtriich:

Bauwärk:
* *Schloss Dachsberg*, es Schloss z Prambachkirche, öschtlich vo Linz, Oberöschtriich

Es git au es paar Bärg, Erhebige, Hügel und e Wiilage mit em Name Dachsberg z Dütschland:
St. Antonius (Wildegg)

D Chile **St. Antonius** isch d Chile vo dr römisch-katolische Pfarrei Wildegg im Aargau. Si isch 1969 oben am Dorf Wildegg bout worde.

## Gschicht
Sid dr Reformazion wird die alti Pfarrchile, wo grad näbedra bim Dorf Mörike stoot, für die refermiert Gmeind pruucht. Au die alti Dorfchile isch im Middelalter em heilige Antonius gweit gsi. Die alti Glogge vo dere Chile het d Inschrift: «st.Antonni.ora.pronobis.anno.dom.m.cccc», was uf düütsch heisst: ”Sankt Antoni bitt für öis; im Johr 1400“. Es isch eini vo de eltischte Glogge vom Aargau.

Die nöji katolischi Chile vo Wildegg het dr heilig Antonius vo Padua zum Schutzpatron. D Plään für die modärni Chile mid em ussergwöönleche Chupfermantel sind vom Zürcher Architekt Justus Dahinden. D Chilewei isch am 1. Novämber 1969 gsi. E grossi Orgele het d Chile erscht ane 2014 übercho.

## Wärt
Die katolischi Pfarrchile St. Antonius gilt als guets Wärch vo dr modärne Schwiizer Architektur i dr Zyt nach em Zwöite Wältchrieg, si zelt zu Bouobjäkt mit nazionaler Bedütig, und si stoot im Infäntaar vo de schützenswärte Kulturgüeter vo dr Schwiiz.

## Literatur
* Max Baumgartner (u.&nbsp;a.): *Zur Einweihung der St. Antonius-Kirche Wildegg 1. November 1969.* Baden 1969.

## Weblink

* Website vo dr römisch-katolische Pfarrei Wildegg

## Fuessnoote
Soyhières

**Saugere** () isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Dälschberg.

## Geografii
Saugere lyt uf ere Höchi vu , öppe 3.5&nbsp;km nordnordöschtlech vum Kantonshauptort Dälschberg (Luftlinie).

Zum Gmeindsbann ghöre d Wiiler *Oberriederwald* und mehreri Äinzelhöf.

D Nochbergmeinde sind Lüttusdorf, Dälschberg, Mettebärg und Moderschwiiler im Kanton Jura und Roggeburg und Lieschbrg im Kanton Baselbiet.

## Gschicht
Saugere isch im Joor 1102 als *Sougere* und 1136 als *Sohires* erwäänt worde. 

Anne 1271 isch Saugere an s Fürschtbistum Basel verchouft worde. I de Joor 1793 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghert, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Sit de Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.

## Biuder

Datei:2015-Soyhieres-Kirche.jpg|d Chiuche
Datei:2015-Soyhieres-Schulhaus.jpg|s Schuelhuus
Datei:2015-Soyhieres-Kapelle.jpg|d Kapell *Notre-Dame de Lourdes*
Datei:2015-Soyhieres-Weiher-Reselle.jpg|Etang de la Réselle
Datei:2015-Soyhieres-Schloss.jpg|s Schloss Saugere (lyt uf em Gmeindbiet vu Lüttusdorf)


## Weblingg

* di offizielli Websyte vu de Gmeind Saugere
* 

## Fuessnote
St. Anton (Zürich-Hottingen)

Dr **Sankt Anton** isch e katolischi Chile i dr Stadt Züri.

Ane 198 het dr Kanton Züri d Chile id Lischte vo de schützenswärte Gebäud mit kantonaler Bedütig uufgnoo.

D Chile stoot im Stadtdeil Hottinge am Ändi vo dr Apollostrooss. Als Chilepatron het di neu Chile dr Antonius vo Padua (1195–1231) übercho. Si isch vo 1906 bis 1908 bout worde. D Plään sind vo dr Architekte Robert Curjel und Karl Moser gsi. Füre Moser, wo spöter ETH-Profässer worden isch, isch das dr erscht öfentlech Bouuftrag z Züri gsi. D Chile Sankt Anton isch imene modärne neuromanische Stil bout und het au scho Elemänt vom Jugendstil.

Sankt Anton isch dozmol die föifti römisch-katoleschi Chile vo Züri und s Pfarreizäntrum für d Katolike vo Fluentere, Hottinge, Hirslande, Witike und Riisbach gsi. Vo 1027 aa het für es baar Joor au Zolike zu dr Pfarrei Sankt Anton ghört. 

Am 10. Oktober 1908 het dr Bischof vo Chur, dr Georg Schmid vo Grüneck, d Chile afe mol ygsägnet. Richtig ygweit het se erscht dr Bischof Laurenz Matthias Vincenz am 27. Oktober 1935, wo alles ganz fertig gsi isch.

Vo 1933 bis 1966 isch Sankt Anton au für die französische katolische Gottesdienscht bruucht worde.

D Chile Sankt Anton het bsunders innedra e ganz e vilfältegi Verzierig und vil schöne Bilderschmuck. Uff Bronzerelief gseht me die grosso Chileväter vom Oobeland, dr Sankt Ambrosius, dr Sankt Gregor, dr Hieronymus und dr Augustinus. Uff Bilder a dr Sytewand cha me luege, was dr Heilig Antonius für Wunder too het. Und au am rächte Sytealtar chunt dr Antonius vor, wie-n-er Brot und Almose emene Vater gitt, wo d Uniform vomene Schwiizer Soldat ahett.

D Glogge ufem Chiledurm sind vo dr Gloggegüsserei Grassmayer, wo se z Buchs SG im Rhytaal ggosse het. Am 17. Merz 1912 het dr Bischof Georg Schmid vo Chur s Glüüt vom Sankt Anton ygweit, wo sächs Glogge het:
* d Drüfaltikeitsglogge, mit em Doon *As*
* d Sankt Antonius-Glogge, *B*
* d Muetergottesglogge, *des*
* d Josefsglogge, *es*
* d Glogge vom heilige Hieronymus, *as*
* d Glogge vo de Schutzängel, *b*

## Literatur
* Hanspeter Rebsamen: *Die katholische Pfarrkirche St.&nbsp;Anton in Zürich.* (Schweizerische Kunstführer, Nr.&nbsp;786, Serie 79).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2005, ISBN 978-3-85782-786-0.
* Sonja Lüthi Ihle und Pascal Ihle: *100 Jahre St.&nbsp;Anton.* Zürich 2008.

## Weblink

* d Chile St. Anton uf der Website vo dr Römisch-katolische Chilegmeind St. Anton Züri

## Fuessnoote
Baldingen

**Baldingen** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Baldingen AG, e Gmaind im Bezirk Zurzach, Kanton Aargau, Schwiz
* *Baldingen (Nördlingen)*, en Ortstail i de Stadt Nördlinge im Landchrais Donau-Ries, Bayern, Dütschland

**Baldingen** bi Donaueschinge z Bade-Würtebärg, isch umgangssprochlich d Bezaichnig für d Gsamthait vo de baide ehmols aigeständige Gmainde
* Oberbaldingen und
* Unterbaldingen,
wo hüt zur Stadt Bad Dürrheim ghöred

**Lueg au:**
* Balingen
Bernau

**Bernau** chan aini vo däne Bedütige ha:
* Bernau (Familienname), en Familiename

**Bernau** isch de Name vo däne geografische Objekt:

Gmainde:
* Bernau am Chiemsee, e Gmaind im Landchrais Roseheim, Bayern, Dütschland
* Bernau im Schwarzwald, e Gmaind im Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg
* Bernau bei Berlin, e Stadt im Landchrais Barnim, Brandeburg

Ort, Gmaindstail:
* Bernau (Bockhorn), en Ortstail vo de Gmaind Bockhorn, Landchrais Erding, Bayern
* Bernau (Feuchtwangen), en Ortstail vo de Stadt Feuchtwange, Landchrais Ansbach, Bayern
* Bernau (Neureichenau), en Ortstail vo de Gmaind Neureichenau, Landchrais Freyung-Grafenau, Bayern
* Bernau (Tettnang), en Wiiler uf em Gebiet vo de Stadt Tettnang, Bodeseechrais, Bade-Würtebärg
* Bernau (Waibstadt), en Ortstail vo de Stadt Waibstadt, Rhii-Neckar-Chrais, Bade-Würtebärg
* Bernau (Gemeinde Hainfeld), en Ortschaft vo Hainfeld, Bezirk Liliefäld, Nideröschtriich, Öschtriich
* Bernau (Gemeinde Stallhofen), en Ortschaft vo Stallhofen, Bezirk Voitsberg, Steiermark, Öschtriich
* Bernau (Leibstadt), en Ortschaft am Rhii i de Gmaind Laibstadt, Kanton Aargau, Schwiz
* Bernau (Dalhem), fr. *Berneau*, en Ortschaft i de Gmaind Dalhem i de Provinz Lüttich, Belgie

historisch:
* *Kreis Bernau*, en ehmolige Landchrais im Bezirk Frankfurt/Oder, DDR, nochär Brandeburg, Dütschland (1952–1993)  

Gebäu:
* Schloss Bernau (Aargau), e Schlossruine bi Laibstadt im Kanton Aargau
* *Schloss Bernau* (au *Pernau*), es Wasserschloss z Fischlham bi Wels, Oberöschtriich
Ottendorf

**Ottendorf** isch de Name vo däne Ortschafte:

Gmainde:
* Ottendorf (Thüringen), e Gmaind im Saale-Holzland-Chrais z Thüringe, Dütschland
* Ottendorf (bei Kiel), e Gmaind im Chreis Rendsburg-Eckernförde z Schleswig-Holstai, Dütschland
* Ottendorf an der Rittschein, e Gmaind im Bezirk Hartberg-Fürstefäld, Steiermark, Öschtriich

Ortstail:
* z Dütschland:
** *Ottendorf*, en Ortstail vo de Gmaind Ahlerstedt, Landchrais Stade, Nidersachse
** *Ottendorf*, en Ortstail vo de Gmaind Bahretal, Landchrais Sächsische Schweiz, Sachse
** *Ottendorf*, en Stadttail und es Dorf vo de Stadt Gaildorf, Landchrais Schwäbisch Hall, Bade-Würtebärg
** *Ottendorf*, es Chirchdorf vo de Gmaind Gädheim, Landchrais Haßbärg, Bayern
** *Ottendorf*, en Ortstail vo de Stadt Hainichen, Landchrais Mittelsachse, Sachse
** *Ottendorf*, en Ortstail vo de Gmaind Lichtenau, Landchrais Mittelsachse, Sachse
** *Ottendorf*, en Stadttail und es Dorf vo de Stadt Ludwigsstadt, Landchrais Kronach, Bayern
** *Ottendorf*, en Ortstail vo de Gmaind Ottendorf-Okrilla, Landchrais Bautze, Sachse
** *Ottendorf*, en Wohnplatz vo de Stadt Peitz, Landchrais Spree-Neiße, Brandenburg
** *Ottendorf*, en Ortstail vo de Stadt Sebnitz, Landchrais Sächsische Schweiz, Sachse
** *Ottendorf*, en Ortstail vo de Gmaind Süsel, Chrais Ostholstai, Schleswig-Holstai

* z Öschtriich:
** *Ottendorf*, en Ortschaft und Katastralgmaind vo Großmugl, Bezirk Chorneuburg, Nideröschtriich
** *Ottendorf*, Katastralgmaind vo Strengberg, Bezirk Amstette, Nideröschtriich

historeschi Ortsnäme:
* *Ottendorf*, de dütsch Name vo Courtavon, e Gmaind im Oberelsass (Département Haut-Rhin), Frankrich
* *Ottendorf*, de dütsch Name vo Ottonville, e Gmaind im Département Moselle, Frankriich
* *Ottendorf*, de dütsch Name vo Ocice, en Ortschaft im Powiat Bolesławiecki, Woiwodschaft Niderschlesie, Pole
* *Ottendorf*, de dütsch Name vo Otice, e Gmaind im Okres Opava, Tschechie
* *Ottendorf*, de dütsch Name vo Otovice u Broumova, e Gmaind im Okres Náchod, Tschechie

**Lueg au:**
* Niederottendorf
* Oberottendorf
* Otterndorf
Adelheid Steinmann

D **Adelheid Steinmann** (* 26. April 1866 z Heidelbärg as *Adelheid Holtzmann;* † 20. Jänner 1925 in Bonn) isch e dyschi Bolitikeri (DDP) un Frauerächtleri gsii. Im Johr 1899 isch d Fryybeger Universitet di erscht in z Dytschland gsii, wu Fraue zum Studium zuegloo het. Un Schuld wor d Adelheid mit iire *badisch Schwertgosch*.

## Lääbe
Dr Vater isch Brofässer gsii. Dr Heinrich Holtzmann het in Strosburi dem beriihmte Albert Schweitzer d Theologii glehrt – speter het dr Schweitzer noch Medizin un Filosofi studiert. Dr Mutter wor d Tochter vom Georg Weber, dr isch Brofässer z Heidelbärg gsii un het e Weltgschicht gschriibe, en Bestsäller fir 40 Jahr. 

Iire bäide Brieder hän studiirt un sin Brofässer wore. D Adelheid het nit studiere derfe. Man het gmeint des de Kopp uns Ghirn weicher werd, wenn Fraue studiere. Un man het gmeint des de Mädle vom Studiere ihr weiblich Figur verliire. Es het e paar Fraue ggewwe, di hän mit e Sunnererlaabnis *unner de Uffsicht* von iire Ehemänner studiirt.

D Adelheid het 1886 dr Gustav Steinmann ghyrote, Brofässer fir Geologii un Paläontologii un speter Proräktor z Fryybeg im Brisgau. As dr Sohn greeßer wor, het si agfange firs Studium von di Fraue zu kämpfe. Mit dr Schwertgosch war des vom Erfolg gkreent, un im Semester 1899/1900 hän dii erschde finf Fraue in Fryybeg studiire derfe. 1900 bis 1914 wor si Rychsvorsitzendi vom *Verii Frauenbildung-Frauenstudium*.  

Unn si het iire Schwertgosch nit halte kenne, dann isch si bolidisch worre un het fir des Wahlrecht von dii Fraue zu kämpfe agfange. Afangs war si bi di Nationalliberali. 1918 het si e eigini Bartei ggrindet, d Ditschu Demokratischu Bartei (DDP) – e linksliberali Bartei. Chefin het si as Frau nit werre derfe, si wor dann di zwäit hinner Fritz Naumann – später wors d Bartei vom Gustav Stresemann. 1919 hän di Fraue erschtmols wähle derfe.

Uff en Mandaad im Rychsdag het si verzichtet. Si wor noch e paar Jahr Stadträtin in Bonn. E Stroß z Fryybeg (Rieselfeld) isch 1996 no ihre gnännt wore. 

## Schrifte (Uuswahl)
* *Die höhere Mädchenbildung, Vorträge gehalten auf dem Kongreß zu Kassel.* Leipzig/Berlin 1908. 
* *Die Forderung politischer Neutralität im Frauenstimmrecht.* In: *Die Frau*, Bd. 17 (1909/1910), S. 641–648. 	
* *Frauenbewegung und Parteipolitik.* In: *Die Frau*, Bd. 19 (1911/12), S. 481–486.
* *Zwei Frauenurteile über Mann, Frau und Familie.* In: *Die Frau*, Bd. 20 (1912/1913), S. 153–159. 	
* *Wieder einmal das Oberlyceum und seine Freunde.* In: *Die Frau*, Bd. 21 (1913/1914), S. 370–374. 	
* *Die Frau in der Familie*. In: *Jahrbuch des Bundes Deutscher Frauenvereine.* 1918, S. 31–49.

## Literatur
* 
* Jan Merk: *Adelheid Steinmann.* In: *[[Badische Biographien]].* N.F. 4. 1996, S. 285–287.
* Rudolf H. Böttcher: *100 Jahre Frauenstudium, Adelheid Steinmann.* (mit Ahnentafel u. Bild), In: *Pfälzisch-Rheinische Familienkunde.* Band 14 (1999), S. 467.

## Fueßnote
Ratsche

E **Rätsche** isch es hölzigs Instrumänt zum Grüüsch mache.

Es ghört zu dr Gruppe vo de Idiofoon. Me seit däm Musiginstrumänt mundartlech au öpe *Chlappere* und *Schnurre*  oder *Räre, Rätschi, Rälle* und änlech.

Das Gräät funkzioniert so, ass me mit ere Kurble oder eme Griff äntwäder es Zaanrad oder e Nockewälle tuet dräje, und mit dene wärde Brättli us Holz gspannt, bis si vo eim Zaan ufe nöchscht oder ufe Chaschtebode gumpe, und das git jedesmol e luute Doon, wenn s Holz uf s Holz chlöpft. Grossi Rätsche händ es baar so Zunge, und wenn sech s Zaanrad gschnäll dräit, macht s Instrumänt es luuts Grüüsch vo däne vilne Schleg, das git es chreftigs Chlappere und Rättere.

Die chlyne Rätsche, wie me se öpe an dr Fasnecht bruucht, hebt me i dr Hand; s Zaanrad blibt stoo, und s Ghüüs schwingt drummume. Z Rhibischofshäim gits e Fasnechtsgruppe, wo *Bischemer Rätscheklub* heisst. Am jüdische Purimfescht spiilt me mit dr Purimrätsche.

Die grosse Rätsche sind schwäri Chäschte am Bode; und me dräit d Nockewälle mit ere Kurble. Mit de Gräät wird i de Tääg vo Oschtere i vilne Chile für d Glogge, wo denn nit törfe lüüte, vo de Dürm abe glärmet. Im alte Oschterbruuchtum händ Chinder au Handrätsche gschwunge.

Handrätsche sind im Leopold Mozart synere Chindersympfony, in de *Carmina Burana* vom Carl Orff und em Richard Strauss sym Wärch *Till Eulenspiegels lustige Streiche* z ghööre.

Mit grosse Chlappere tuet me i de Wybärge d Vögel verschüüche.

En anderi Funkzion vo technische Rätsche chunt bi de Wärchzüüg vo de Mechaniker vor.

## Literatur
* Brigitte Bachmann-Geiser: *Die Volksmusikinstrumente der Schweiz*. Atlantis, Zürich u. a. 1981, ISBN 3-7611-0606-8.
* *[[Schweizerisches Idiotikon]],* Bd. VI, Sp. 1844, Artikel ''Rätsch II,'' Bed.&nbsp;1.

## Weblink

* ''Lärmbräuche in den Alpenländern.''  uf zillich.com

## Fuessnoote
Glocke

D **Glogge** isch es Gfääss us Metall oder au us anderem Material wie öppe Glas, Ton oder Porzelan und ghört zu de Musiginstrumänt.

## was si sind und für was me se bruucht
Es isch e Form vo de Idiofoon. Dr Doon entstoot dur d Schwingig, wo s Gloggematerial het, wemme se tuet aschloo. Das cha mit eme Chlöppel, wo innedra ufghänkt isch, oder mit eme Hammer vo usse sy.

Me kännt Glogge sit dr chinesische Bronzezyt im 15. Joorhundert vor Chrischtus. Z Ägypte sind si im 9. Joorhundert vor Chrischtus uufcho, und vo do isch d Glogge im Middelmeerruum algemein bekannt worde. S Wort «Glogge» chunt vom altirische Wort *cloc(c)* ‚Schälle, Glogge‘ – dene iri Glogge sind mit dr irische Mission uf dr europäisch Kontinänt choo.

Die chlyne Handglogge sind Gräät gsi, wo die chrischtleche Mönch in dr Spotantike und im früene Middelalter bi sech gha händ. S Glöggli isch eis vo de Attribut vom Heilige Antonius, und en uralti Handglogge us Irland isch hüt im Chlooschter Sanggale. Am Ändi vom erschte Joortusig noch Chrischtus het me i de Chlööschter vo Weschteuropa agfange grossi Glogge z güsse, wo me denn uf em Chiletach imene Dürmli, em Dachryter, und spöter au imene Gloggedurm ufghänkt het. Dr Bischof Gregor vo Tours (538–594) het Glogge erwäänt, und dr Abt Walahfrid Strabo (808–849) vo dr Rychenau schrybt vo Glogge, wo us Bronze ggosse sind.

Glogge sind i dr Kulturgschicht für verschideni Sache bruucht worde. Näbe de Chileglogge git’s no vil anderi Arte, zum Bischpiil d Stadtglogge, d Tämpelglogge, d Zeremonieglogge, d Schiffs- und Ysebaanglogge, d Zytglogge, d Fabriggglogge, d Schuelhuusglogge, d Füürweerglogge, d Türeglogge und d Chueglogge oder Trychle.

E wytume bekanti Durmglogge isch s *Munotglöggli* vo Schaffuuse, wo dr Ferdinand Buombärger drüber ane 1911 es hochdüütsches Lied gschribe het; das isch hüt es Schwiizer Volchslied. Eis vo de bekantischte und au vil kommentierte Gedicht vo dr düütsche Sprooch isch s *Lied vo dr Glogge* vom Friedrich Schiller usem 1799i. Är verzellt do drin, wie me en Glogge macht. E Kwelle füre Schiller isch d Gschicht vo dr Münschterglogge vo Schaffuuse gsi. Uff dä Tegscht vom Schiller het dr Komponischt Max Bruch s Oratorium *[[Das Lied von der Glocke (Oratorium)|Lied vo dr Glogge]]* gschribe, wo ane 1878 z Köln d Uruffüerig gha het.

Chlyneri Glöggli und Schälle bruucht me als Musiginstrumänt, für kultischi Handlige, für s Vee, für s «Gröll» a Fahrzüüg und Trachte, im Huushalt, zum Versammlige z leite und no für anderi Zwäck. Ganzi Gruppe vo Glogge sind ide Gloggespiil oder *Carillon* zämegstellt zum drmit Melodie z spiile. Schäle isch e Farb vom Jass.

Bi gwüssne Brüüch chöme Glogge und Glöggli vor, öppe bim Chalandamarz im Engadin, am *Güdelmäntig* z Äinsidle, bim Chlausjage im Kanton Schwyz, bim Silveschterchlausne im Kanton Apezäll Usserroode und vo de chlyne runde Schälle chunt dr Name vo de Röllelibutze z Altstätte.

## Lueg au
* Gloggebächerkultur

## Literatur
* 
* Hans Hickmann, Christhard Mahrenholz: *Glocken.* In: Friedrich: *Die Musik in Geschichte und Gegenwart* Bd. 5, Kassel 1956, Spalte 267–291.

## Weblink

## Fuessnoote
Apostel

D **Aposchtel** sind i dr Tradizion vo dr chrischtleche Chile die Lüüt, wo im Jesus sym Uuftrag dr Glaube bi de Völker verchünde. Die Gruppe heig dr Jesus us alne syne Jünger usgwäält.

Vo de Aposchtel prichtet d Bible rächt vil i de Evangelie und i dr Aposchtelgschicht.

## d zwölf Aposchtel

Die vier Evangelie könne deils anderi Näme vo de Aposchtel; noch dr Überliferig i dr Chilegschicht het sech die Gruppe vo de zwölf erschte Aposchtel bildet:
* dr Simon Petrus
* dr Andreas
* dr Jakobus
* dr Johannes
* dr Philippus
* dr Bartholomäus
* dr Thomas
* dr Matthäus
* dr Jakobus
* dr Thaddäus
* dr Simon Kananäus
* dr Judas Iskariot

Statt em Judas isch nach dr Uffaart vo Chrischtus dr Matthias zu der Gruppe vo de Aposchtel cho.

Dr Paulus het Chrischtus erscht nach Pfingschte troffe; er wird derno scho i dr Aposchtelgschicht zu de früene Glaubensbote zellt, so wie au dr Barnabas.

## i dr Gschicht vo dr Chile
Dr Name „Aposchtel“ het me sid em Middelalter deils au de Missionaar ggä. Im 8. Joorhundert isch dr Bonifatius vo Ängland zum düütsche Volch choo, und met het em dr „Aposchtel vo de Düütsche“ gseit. Dr Kyril und dr Method sind d „Aposchtel vo de Slawe“ und dr Heilig Mang dr „Aposchtel vom Allgäu“.

I dr römisch-katolische und dr orthodoxe Chile gälte d Bischöf als Nochfolger vo de erschte Lüüt, wo Chrischtus zu de Völker gschickt het. Im 19. Joorhundert sind katolisch-apostolischi Gmeinde und denn die Nöiapostolischi Chile ggründet worde. Au bi de Mormoone gits Aposchtel.

D Aposchtel het me gärn als Schutzpatron vo de Chile gnoo.

## Literatur
* Jürgen Roloff: *Apostolat – Verkündigung – Kirche. Ursprung, Inhalt und Funktion des kirchlichen Apostelamtes nach Paulus, Lukas und den Pastoralbriefen.* Gütersloh 1965.
* Ferdinand Hahn: *Der Apostolat im Urchristentum.* In: *Kerygma und Dogma* 20, 1974, S. 54–77.

## Weblink

* Die Zwölf / Zwölferkreis uf theologie-systematisch.de
Abendmahl Jesu

S **Letschte Oobigmohl** isch das Nachtässe, wo dr Jesus mit de zwölf Apostle churz bevor er gstorben isch i dr Zyt vom Pessachfescht z Jerusalem gha het.

Me list vo däm Ässe i dr Bible bi allne vier Evangelischte und au scho im erschte Brief, wo dr Paulus de Korinther gschribe het. Die Pricht überlifere, es sig i dr Zyt vom römische Statthalter i dr Provinz Judäa Pontius Pilatus gsi, also öpe i dr Zyt vo ane 26 bis 36. A däm Oobig het sech dr Chrischtus s letschte Mol i sym Läbe mit de Apostle troffe, er het mitne s Brot deilt und ne Wy usgschänkt und er het ne drby dr Uuftrag ggä, syni Botschaft an alli Lüüt wyterzgää: «Machet das immer eso und dänket drby a mii!». So lang ass si sech dra halte, gälti dr nöi Pund, wo Gott mit de Möntsche ygoot. Tags druff, amene Frytig, isch er uf s Gheiss vom Pontius Pilatus uff em Hoger Golgatha am Chrüüz gstorbe.

Sider fyre d Chrischte alljoor am Grüendonschtig d Erinnerig a das bsundere Znacht; und vo do chunt au d Eucharichty bzw. s Oobimohl.

S Bild vom Oobigmohl isch i dr chrischtleche Kunscht sit em Middelalter es groosses Motyv. S berüemtischte vo dene Gmäld isch s *Cenacolo* vom Leonardo da Vinci z Mailand.

## Literatur
* Rupert Feneberg: *Christliche Passafeier und Abendmahl: eine biblisch-hermeneutische Untersuchung der neutestamentlichen Einsetzungsberichte*. München 1971, ISBN 3-466-25327-6.
* Bernhard Heininger: *Das letzte Mahl Jesu. Rekonstruktion und Deutung*. In: Winfried Haunerland (Hrsg.): *Mehr als Brot und Wein. Theologische Kontexte der Eucharistie* Würzburg 2005, ISBN 3-429-02699-7, S. 10–49.
* Hermut Löhr: *Entstehung und Bedeutung des Abendmahls im frühesten Christentum.* In: Ders. (Hrsg.): *Abendmahl.* Tübingen 2012; ISBN 978-3-8252-3499-7, S. 51–94.

## Weblink