open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Humanistenbibliothek in Schlettstadt

D **Humànischtischa Bibliothek vu Schlettstàdt** befìndet sìch ìm Zentrum vu dr Stàdt, sa enthàltet a riicha Sàmmlung vu àlta Biacher. Grìnda ànna 1452, sa ìsch a Zeuignis vu dr Zitt wo Schlettstàdt a Hàuiptort vum Humànismus gsìì ìsch.

## D Bibliothek vu dr làtiinischa Schüel
Ànna 1441 ìsch dr Ludwig Dringenberg (1410-1477) dr Leiter vu dr làtiinischa Schüel worra. Speeter sìn aui dr Kraft Hofman (1477–1501), dr Hieronymus Gebwiler (1501–1509) un dr Hans Sapidus (1510–1525) Leiter vu dr Schüel worra un han sa àls Hàuiptort vum Humànismus ànabrocht.

A Bibliothek hàt derzüe gheert, àss d Schialer studiara han känna. Sa ìsch ànna 1452 grìnda worra, numma mìt'ma pààr Biacher. Sa ìsch noochhar dur Stìftunga un Verschankung vìel greeßer worra.
* Dr Hans von Westhus hàt àm 13. März 1452, àlso gànz àm Ààfàng, sina Hàndschrìftasàmmlung gschankt, dàs heißt ebbena zwanzig großa Biacher.
* Dr Johann Fabri hàt ànna 1470 zwälf Biacher gschankt.
* Dr Ludwig Dringenberg hàt, kurz vor sim Tod, àlla sina Biacher gschankt.
* Dr Jakob Wimpfeling hàt, jedes Mol wo-n'r uf Schlettstàdt z'Besüech kumma ìsch, Ìnkunàwel gschankt.
* Dr Martin Egersheim, Pfàrer vu Schlettstàdt vu 1503 bis ànna 1518, hàt sina eigena Biblothek gschankt, dàs heißt ìwer hundert Biacher.

## D Bibliothek vum Beatus Rhenanus

Àm 13. Juli 1547, hàt dr schlettstàdter Humànischt Beatus Rhenanus sina eigena Bibliothek ìn dr Stàdt Schlettstàdt vermàcht. Das heißt, ungfahr 670 Biacher, wo-n'r si gànza Lawa làng gsàmmelt hàt.

Dàs ìsch d eizigschta Biachersàmmlung vu'ma Humànischt wo gànz blìewa ìsch; àlla àndra sìn mìt dr Zitt üsnànder gànga. Sa ìsch ànna 2011 vu dr UNESCO àls Waltdokumantaerwa ànerkànnt worra

Sa befìndet sìch in'ma Sittasalala vu dr Bibliothek, gschìtzt hìnter'ma Gatter.

## S Gebäi

Zitter 1889 befìnda sìch dia zwei Bibliothek ìn eim Gebäi: ìm ehmàliga Markthàlla nawa dr Kìrch St. Georg. Dia Hàlla ìsch ànna 1843 bàuia worra fer s Hàndel vu da Getraida. Ànna 1888 ìsch a zweiter Stock derzüe gmàcht worra, wo d humànischtischa Bibliothek empfàngt.

## Externa Links
* 
* Websitt vu dr Bibliothek (fr)

## Referanz
Peter Merian

Dr **Peter Meriaa** (* 20. Dezämber 1795 z Baasel; † 8. Februar 1883 z Baasel) isch e Schwizer Naturforscher, Geolog und Politiker gsi. 

## Si Lääbe
Dr Meriaa het z Baasel, z Gämf und z Göttinge studiert und isch 1820 Brofässer für Füsik und Chemii an dr Uniwersidäät Baasel worde, vo 1835 aa für Geologii. Er isch dreimol Räkter gsi. Dr Meriaa het groosse Iifluss ghaa uf d Entwigglig vom Baasler Naturhistorische Museum. Vo 1824 bis 1873 isch er im Groosse Root gsässe, zerst vom Kantoon Baasel und denn vom Kantoon Baasel-Stadt. Vo 1836 bis 1866 isch er au Mitgliid im Chläine Root gsi. In de Joor 1842 bis 48 het en Baasel-Stadt e baar Mol as Gsandte zur Daagsatzig gschiggt. Dr Meriaa isch uf em Wolfgottesacker begraabe. 

1876 het dr Ferdinand Schlöth dr Ufdraag überchoo, für d Aula vom Museum an dr Augustinergass e Dänggmolbüste vom Peter Merian z mache.

Si Brueder Johann Rudolf (1797–1871) isch e Mathematiker und Politiker gsi.

## Wärk
* *Übersicht der Beschaffenheit der [[Gebirgsbildung]]en in den Umgebungen von Basel mit besonderer Hinsicht auf das [[Jura (Gebirge)|Juragebirge]] im Allgemeinen. Erster Band.* Basel, in der Schweighauser'schen Buchhandlung, 1821
* *Geschichte der [[Naturforschende Gesellschaft in Basel|Naturforschenden Gesellschaft in Basel]] während der ersten fünfzig Jahre ihres Bestehens.*
* *Übersicht des Zustandes unserer Kenntnis der Naturkunde des Kantons Basel.* Basel: Wieland, 1826
* 

## Litratuur
* 
* 
* L. Rütimeyer: *Ratsherr Peter Merian.* Schultze’sche Universitäts-Buchdruckerei (L. Reinhardt), Basel 1883 (Programm zur Rektoratsfeier der Universität Basel).
* 

## Weblingg

## Einzelnachweise
Johann Rudolf Merian

Dr **Johann Rudolf Meriaa** (* 15. Merz 1797 z Baasel; † 25. Oktober 1871 z Baasel) isch e Schwizer Mathematiker und Politiker gsi. 

## Biografii
Dr Johann Rudolf Merian isch as Soon vom ene Kaufmaa z Baasel uf d Wält choo. Er het e kaufmännische Usbildig z Baasel und z Marseille gmacht. Denn het er z Bariis und z Göttinge  Mathematik studiert und  1827 bromowiert. Vo 1829 bis 1841 isch er Mathematikleerer am Baasler Pädagogium gsi. Gliichzitig isch er usserordentlige und vo 1830 aa ordentlige Brofässer für Mathematik an dr Uniwersidäät Baasel gsi. 1841 isch er zum Honorarbrofässer ernennt worde. Wääred 35 Joor het er au dr Boste vom Verwalter vom Universidäätsguet ghaa. 

Dr Meriaa isch au politisch aktiv gsi. 1820/21 isch er Mitgliid vom sogenannte Tugendbund gsi. Das isch e politischen Club gsi, wo die konservative Baasler Obrigkäit mit Määss kritisiert hget. Vo 1833 bis 1869 isch er Mitgliid vom Groosse Root vo Basel-Stadt gsi. Er isch as Gsandte zur Daagsatzig gschiggt worde, und het 1847/48 zämme mit em Baasler Bürgermäister Felix Sarasyy brobiert zwüsche de katholisch-konservative und de liberal-radikale Kantöön z vermiddle, het aber käi Erfolg ghaa. Vo 1853 bis 1856 het er si Kanton im Ständeroot verdräte.

Si Brueder Peter (1795–1883) isch e Naturwüsseschaftler, Museumsdiräkter und Baasler Kantonalpolitiker gsi.

## Eerige
1876 het dr Ferdinand Schlöth dr Ufdraag überchoo, für d Aula vom Museum an dr Augustinergass e Dänggmolbüste vom Johann Rudolf Meriaa z mache.

## Wärk

* Johann Rudolf Merian (1828), *Ueber die Bewegung tropfbarer Flüssigkeiten in Gefässen*, Schweighauser, Baasel,  .(Din isch u. a. d Gliichig für d Periode vom Seiche, wo hüte as die Merianschi Gliichig bekannt isch.)In ere aabasste Fassig veröffentligt as:Karl Von der Mühll (1886), "Ueber die Bewegung tropfbarer Flüssigkeiten in Gefässen. Nach Johann Rudolf Merian", *Mathematische Annalen* **27**(4), S. 575–600.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Archiv der Basler Mission

S **Archiiv vo dr mission 21** isch es privaats Archiiv i dr Schwiiz.

Es befindet sich an dr Missionsstrooss 21 z Baasel. Es isch en interdisziplinäre Forschigsstandort, wo für alli offe isch.

S Archiv stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.

S Archiiv enthaltet schriftligi, visuelli und kartografischi Kwelle, wo sich uf d Gschicht vo dr Mission und dr Kolonialzit bezien, uf interkulturelli Theologii und uf d Kulturgschicht von e Hufe Regione uf dr Wält. Bsundrigs guet dokumentiert isch alles, wo mit dr Baasler Mission z Ghana, Indie, China, Kamerun und Kalimantan/Indonesie z due het. Es git au vil Material us afrikanische, asiatische und latiinamerikamische Länder, wo d mission 21 und iiri Dräägerveräin angaschiert si. Uf dr äinte Site het s Archiv d Ufgoob, d Akte fachgrächt z konserwiere, uf dr andere si eme bräite Publikum zuegänglig z mache, das under anderem au mit Usstellige im Baasler Missionshuus, ere Freihandbibliothek, eme Lääsisaal in dr Kapälle und ere interaktive Website. 

S Archiv isch Mitgliid im Verbund Baasel, wo Bibliotheke vo Institut, Seminar und Klinike vo dr Uniwersidäät Baasel, vo Museum und Fachhoochschuele und anderi Bibliotheke drzueghööre, wo dr Universidäät nooch stönde.

## Kwelle
* Archiv uf www.mission-21.org, abgrüeft am 7. Juni 2014

## Weblingg

* BM Archives, Basel Mission/mission 21
Domhof (Basel)

Dr **Domhoof** isch e historischs Bauwärk am Münsterblatz 10-12 in dr Altstadt vo Baasel.

Er stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter in dr Stadt Baasel, wo nazionali Bedütig häi. Hüte ghört er em Baudepartemänt vo dr Stadt Baasel.
## Gschicht
Dr Hoof het ursprünglig Friedolinshoof ghäisse und het dr Naame Duemhoof überchoo, wo s Domkapitel iizooge isch. Dört häi d Kapitular iiri Sitzige abghalte. Mit dr Reformazioon 1529 isch s Kapitel us Baasel uszooge. Dr Hoof isch denn vom spoote 16. Joorhundert aa in drei Etappe nöi baut worde und bestoot hüte us drei Flüügel. 1587 isch dr erst Däil baut worde für e Schaffner vom Domstift, dr Johann Georg Eckenstein, im Ufdraag vom Bischof Jakob Christoph Blarer vo Wartesee, wo d Geegereformazioon im Birsegg duuregsetzt het und vo dr reformierte Stadt Baasel im Verdraag vo Baade 1585 e Riisesumme für alli Bsitz überchoo het, wo früeneri Fürstbischöf dr Stadt verpfändet häi. D Domhere häi im Hoof gwoont, wenn si z Baasel z due gha häi. Aber nid nume si. Zum Bischbil isch 1661 dr Kardinal Mazarin im Duemhoof abgstiige. 1792 het s Arleshäimer Kapitel si Archiv im Duemhoof vor de Franzoose in Sicherhäit brocht, wo die die linggsrhiinische Gebiet vom Fürstbistum Basel an sich grisse häi. Dr letschti Schaffner, dr Notar Best, isch 1793 ernennt worde, het dr Duemhoof kauft und het alli Schääde gflickt, wo d Franzoose aagrichdet ghaa häi, wo si im Hoof iikwardiert gsi sin.

Im 19. Joorhundert het dr Peter Meriaa (1795-1883) im Duemhoof gwoont und dört vo 1826 aa d Tämpratuur und anderi Wätterdaate gmässe. Er het e Brojekt witergfüert, wo dr Brofässer Johann Jakob d'Anonne 1755 as Hobby aagfange het. 1864 het s schwizerische Klimamässnetz die Beobachdige übernoo. D Baasler Klimaräije isch äini vo de eltiste in Öiropa.  

D Liigeschaft het 1834  eme Lienert Burghed ghöört und het d Huusnummere 1402 ghaa. 1841 het dr Baasler Archidekt Christoph Riggebach dr Flüügel em Münsterbärg zue aabaut.

Noch em Erste Wältchrieg isch s Zivilstandsamt iizooge, bis es 1962 an d Riddergass 11 züüglet isch. Denn isch s Grundbuechamt drii cho.

## Fuessnoote

## Weblingg
Flusskraftwerk Stallegg

S **Flusschraftwärk Stallegg** lyt i dè Wuètèschlucht unterhalb vo Göschwyler, eme Ortsdail vo de Stadt Leffinge, un isch 1895 in Betrièb gnõ worrè. Es isch s drittälteschtè Flusschraftwärk vo Dütschland un stòt unter Denkmõlschutz.

Es bschtòt uss èrè aafänglich 6 m hochè Dalschperri un èm Turbinèhuus, wo übber èn 191&nbsp;m langè Uusleitigskanaal mit 10&nbsp;m Nutzgfälle vobundè sin. Dè Beu hèt 1894 aagfangè, neu sin zum eintè s Bauprinzyp vo dè Bogèschtaumuèr un dè neue Bauschtoff Bedong gsi. Erbauè hèt s dè Karl Egon IV. vo Fürschtèbärg lõ, um sy Schloss z Donaueschingè z belüchtè un d Energy für diè Fürschtebärgischi Brauerei bereitzschtellè. Dè Bau isch mit Ufflagen verbundè gsi, s Sägewärk Schattèmülli nit im Betrièb z schtörè un uusreichend Wasser für d Fische übrig z lõ.

Bim Bsuèch vom Kaiser Wilhelm II. z Donaueschingè isch dè Schlossgartè belüchtet worrè. Ab èm 6. Oktober 1895 sin d Strõßè z Donaueschingè un 3480 Wohnungen mit elegtrischem Stròm belüchtet worrè.

Im Johr 1939 isch d Staumauèr höcher gmacht worrè un 1940 è zweitu Turbinè ybaut worrè, um dè Energybedarf vo dè Gegènd z deckè. S Chraftwärk isch 1979 a s Chraftwärk Laufèburg vokauft und am 1. Juli 1979 stillglait worrè. Im Jahr 2000 isch es nõch gründlicher Reschtauryrig durch dè derzitige Bsitzer Norbert Blauschtei widder as Netz gangè un broduzyrt hüt ca. 2,1 Mio. Kilowattschtundè pro Johr für d NaturEnergie AG. Sell bassyrt mit zwei Turbinè, einèrè Kaplan-Turbynè mit 40&nbsp;kW a dè Staumuèr und èrè Francis-Spiralturbynè mit 355&nbsp;kW. Vo dè Originalturbynè use èm Johr 1895 isch nimmi mee vorhandè, d Francis-Turbynè mit 150&nbsp;kW vo 1900 cha bsichtiget wörrè.

I dè Nöchi vom Chraftwärk stòt d „Stallegger Dannè“, è aalti Wyßdannè, wo als „Gschütztes Nadurdenkmõl“  uusgwisè isch.
Ebbèfalls i dè Nöchi befindet sich d Ruinè vo dè ehemõligè Burg Stallegg.


File:Stauwehr Stallegg.JPG|S Stauweer vom Chraftäwärch Stallegg i dè Wuètèschlucht.
File:Staumauer Stellegg Beckenseite.JPG|D Staumuèr vom Chraftwärch Stallegg vo dè Beggèsitè uus.
File:Staumauer Stallegg.JPG|D Staumuèr vom Chraftwärch Stallegg vo dè Ablasssite aagluègèt.
File:Staubecken Stallegg.JPG|S Staubeggi vom Chraftwärch Stallegg i dè Wuètèschlucht.
File:Grundabfluss Chraftwärch Stallegg.JPG|Grundabfluss vom Chraftwärch Stallegg i dè Wuètèschlucht.


## Weblinks

## Literadur
Stefan Limberger-Andris: *Das Wasserkraftwerk Stallegg*, in: Heimat am Hochrhein Band XXXI., 2006, S. 60 bis S. 64, ISBN 3-86142-377-4.

## Einzelnõchwys
Václav Klaus

De **Václav Klaus** (* 19. Juni 1941 z Prag) isch en tschechische Politiker und Wirtschaftswüsseschaftler. Er isch Vorsitzende vom OF (1990–1991) und vo de ODS (1991–2002) ksi. Zudem hät er die höchste Staatsämter vo de Tschechische Republik kha: Vo 1992 bis 1998 isch er Ministerpräsident, vo 1998 bis 2002 Vorsitzende vom Abgordnetehuus und vo 2003 bis 2013 Staatspräsident ksi. Gmeinsam mit em Slowak Vladimír Mečiar hät er für d Teilig vo de Tschechoslowakei in zwei souveräni Staate zum Jahresaafang 1993 gsorgt.

## Läbe
De Klaus isch 1941 im Protektorat Böhme und Mähre uf d Wält cho. I de 1960er hät er studiert und hät sich 1989 a de Samtige Revolution beteiligt, zersch isch er en treue Ahänger vom Václav Havel ksi, hät sich dän aber als Ministerpräsident vo de Tschechische Teilrepublik de Unabhängigkeitsbesträbige vo einige Politiker agschlosse. Wo Tschechie entstande isch, isch de Klaus vo 1993 bis 1998 tschechische Ministerpräsident ksi. I de Wahle vo 2003 isch er am 28. Februar 2003 mit knapper Mehrheit zum Präsidente vo de Tschechische Republik gewählt worde. I de Zit vo sinere Präsidentschaft isch s Land 2004 de EU biträte. Döt hät er starch d Beneš-Dekret verteidigt und hät e europaskeptischi Haltig ka. I de Wahle vo 2013 hät er gäge de Miloš Zeman verlore und isch sitdem nurno im politische Hintergrund aktiv. Während de Krise i de Ukraine hät er e prorussischi Haltig iignoo.

## Werk
* *Europa?*, context verlag, Augsburg 2011, ISBN 978-3-939645-35-1.
* *Blauer Planet in grünen Fesseln. Was ist bedroht: Klima oder Freiheit?*, Carl Gerolds Sohn, Wien 2007, ISBN 978-3-900812-15-7.

## Weblink

* offizielli Website vom Václav Klaus (tschechisch/englisch/deutsch)
* offizielli Website vom Präsident vo de Tschechische Republik (tschechisch/englisch)
* Jan Puhl: ''Gewiefter Eiferer''; Porträt im Spiegel Nr. 5/2008 vom 28. Januar 2008
* Marketa Maurova: ''Vaclav Klaus – ein Porträt''; Radio Prag, 28. Februar 2003
Amerbach (Familie)

D Familie **Amerbach** isch e Familie vo humanistisch bildete Baasler Drucker und Juriste im 15. und 16. Joorhundert gsi. Dr Johannes Amerbach isch um 1480 us em fränkische Amorbach im Odenwald uf Basel cho. Scho 1591 isch dr Basilius Amerbach as letschte Maa us dr Familie gstorbe. D Familie isch über d Faustina (1530-1602), dr Dochter vom Bonifacius mit de Iselin verschwöögeret gsi.

* Johann Amerbach  1440/45-1513
** Bruno Amerbach 1484-1519
** Basilius Amerbach dr Elter 1488-1535
** Bonifacius Amerbach 1495-1562
*** Basilius Amerbach dr Jüngeri 1533-1591

## Litratuur
* *Die Amerbachkorrespondenz*, bearbeitet und herausgegeben im Auftrag der Kommission für die Öffentliche Bibliothek der Universität Basel von Alfred Hartmann, [ab Bd. 6] auf Grund des von Alfred Hartmann gesammelten Materials bearbeitet und herausgegeben von Beat Rudolf Jenny u. a., Bd. 1-11, Verlag der Universitätsbibliothek, Basel 1942-2010, ISBN 978-3-7965-1846-1, ISBN 978-3-7965-1037-3.
* 
* 

## Weblingg
*
Basilius Amerbach

Dr **Basilius Amerbach** (* 1. Dezämber 1533 z Baasel; † 25. April 1591 z Baasel) isch e Jurist und Kunstsammler us Baasel gsi. Er isch dr äinzig Soon vom Bonifacius Amerbach gsi.

## Lääbe und Wärk
Vo 1552 bis 1559 het er z Tübinge, z Padua, z Bologna und Bourges Rächt studiert. 1560 het er z Bologna dr Doggter gmacht. Denn het er z Speyer am Riichskammergricht e juristischs Braktikum absolviert. Er het as Leerer und Rächtskonsulänt gschafft. Vo 1561 isch er Brofässer an dr Uniwersidäät Baasel und isch sofort Räkter worde. Da Boste het er denn no drei Mol, 1566, 1580 und 1588, ghaa. 1581 isch er Stadtsyndikus gsi.

Dr Amerbach het sich au für Numismatik intressiert und e gröösseri Münzesammlig aagläit. Er isch en Alterdumsforscher gsi und e Spezialist für römischi Epigrafik. Er het dr Aastooss gee zur Usgraabig vom römische Theater vo Augusta Raurica, wo as ersti wüsseschaftligi Usgraabig nördlig vo de Alpe gältet und die klassischi Archeologii dört begründet het.

Er het e Wunderkammere, s sogenannte Amerbachkabinett ufbaut, und het in däm Zämmehang under Anderem em Kunstmooler Hans Bock em Eltere Ufdreeg gee.  

Vo iim stamme handschriftligi Dissertazioone und e Briefsammlig. Druckti Schrifte von em si käini bekannt. 

## Familie
Dr Basilius Amerbach dr Jüngeri isch dr Soon vom Bonifacius Amerbach gsi.
Er het sich 1561 mit dr Esther Rüdin verhürootet. Iire Soon Bonifaciolus isch 1562 as Buschi gstorbe, won er vier Möönet alt gsi isch, am gliiche Daag wie si Mueter.

## Lueg au
S Amerbachs.

## Litratuur
* 
* 
* *Die Amerbachkorrespondenz*, bearbäitet und uusegee im Ufdraag vo dr Kommission für die Öffentligi Bibliothek vo dr Uniwersidäät Baasel vom Alfred Hartmann, [ab Bd. 6] uf Grund Material, wo dr Alfred Hartmann gsammlet het bearbäitet und uusegee vom Beat Rudolf Jenny u.&nbsp;a., Bd. 1-11, Verlag der Universitätsbibliothek, Basel 1942-2010, ISBN 978-3-7965-1846-1, ISBN 978-3-7965-1037-3.
* Elisabeth Landolt (Hg): *Beiträge zu Basilius Amerbach*. Basel Öffentliche Kunstsammlung 1991.
* Hans-Rudolf Hagemann: *Die Rechtsgutachten des Basilius Amerbach*. Basel 2001, ISBN 3-7965-1701-3.

## Weblingg
*
Bruno Amerbach

Dr **Bruno Amerbach** (* 9.Dezämber 1484 z Baasel, † 22. Oktober 1519 z Baasel isch dr Soon vom Johann Amerbach und dr Anna Schabler gsi, dr Dochder vom Johann Schabler. 

Dr Bruno het zämme mit sim Brueder Basilius z Schlettstadt im Elsass, z Baasel und schliesslig z Bariis en Usbildig gmacht. Dört isch er as Bummelstudänt ufgfalle, wo sich nid drum kümmeret het, zu welem Stand sini Fründ ghöört häi, und das het si Vater nid glücklig gmacht. Dr Bruno isch ooni Abschlüss uf Baasel zruggchoo, het aber gueti Sproochkenntniss ghaa. Er het im Offizin vom Vater afo schaffe. Dr Johannes Froben, wo vil bi de Amerbachs gsi isch, und au dr Erasmus vo Rotterdam häi sich mit em extrowertierte Bruno guet verstande. 

Dr Bruno Amerbach isch am 22. Oktober 1519 an dr Pest gstorbe.

## Lueg au
S Amerbachs.
## Kwelle
Theodorskirche (Basel)

D **Theodorskiirche** isch en evangelisch-reformierti Kiirche in dr Stadt Baasel. Die gotischi Kiirche befindet sich im Wettstäi-Kwardier und isch em häilige Theodor gweiht.

D Kiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
## Gschicht
D Kiirche isch zum erste Mol 1084 in ere Urkunde erwäänt worde. Am Aafang vom 12.&nbsp;Joorhundert het si zum Dalnekloster ghöört. Si lit rhiiuf vom hütige Chläibaasel im Dorf *Niiderbaasel*, wo spööter ufgee worde isch. S Gebiet het zu sällere Zit kiircherächtlig zum Bistum Konstanz ghöört, grundrächtlig aber zum Fürstbistum Baasel. Mä het 1947 in dr Kiirche Greeber us em 8.&nbsp;Joorhundert gfunde. Dusse het mä in de Joor 1984 und 1993 Greeber us em 11. Joorhundert entdeggt. Wo im Joor 1225 d Rhiibrugg baut worde isch, het sich e Däil vo dr Gmäind witer unde am Rhii nööcher an dr Brugg niidergloo. Eso häi dr Gmäind jetz Glöibigi gfeelt und vor allem d Kiirchestüüre, wo si zaalt häi. Mä het dorum 1255 d Dochderkapälle *St.&nbsp;Niklaus* in dr Nööchi vo dr Brugg baut. Us sällere Zit wäiss mä, ass dr St.&nbsp;Theodor dr Namenspatron vo dr Mueterkiirche gsi isch.

Bim Baasler Ärdbeebe im Joor 1356 isch e groosse Däil vo dere Kiirche schweer beschädigt worde. Bricht us em Joor 1402 verzelle: *[Die Kirche sei] erschüttert, umgeworfen und aus der Form gebracht worden.* Bäidi Kiirchedürm si zum Däil iibroche und dr Altar het au starke Schaade gnoo. Mä het spööter nume dr Norddurm wider ufbaut. Hüte finde gläägentlig Konzärt in dr Kiirche statt. 

1984 isch näbed de Chile es Skelett usgrabe worde, wo underem Name Theo der Pfeifenraucher bekannt worde isch.

## D Orgle
D Orgle isch vo de Orgelbauer Alfred und Daniel Kern us Stroossburg baut worde. S Instrumänt het 37 Register uf drei Manual und Pedal. D Drakture sin mechanisch.

* *[[Koppel (Orgel)|Kopple]]:* I/II, III/II, I/P, II/P, III/P

## Weblingg
* ERK Basel-Stadt - Kirche St. Theodor
* Theodorskirche, virtueller Rundgang uf altbasel.ch
* Detäi zur Gschicht uf altbasel.ch
* Fotene in dr Bilder-Datebank vom Kanton Basel-Stadt

## Fuessnoote
Rat für gegenseitige Wirtschaftshilfe

De **Rat für gegesitigi Wirtschaftshilf** (kurz **RGW**; , kurz СЭВ; , kurz *CMEA* oder *Comecon*) isch e internationali Organisation vo de sozialistische Staate unter de Füerig vo de Sowjetunion und Tschechoslowakei ksi.

D RGW isch 1949 als sozialistischs Gägestück zum Marshallplan gründet worde. D RGW isch – wie s Militärbündnis Warschauer Pakt, wo  1955 gründet worde isch – im Jahr 1991 nach em Fall vom Kommunismus ufglöst worde.

## Gschicht

Gründigsmitgliider sind näbe de Sowjetunion d Länder Pole, Rumänie, Bugarie, Ungarn und d Republik Tschechoslowakei, ab 1960 Tschechoslowakischi Sozialistischi Republik ksi. Am 23.&nbsp;Februar 1949 isch Albanie, am 29.&nbsp;September 1950 d DDR (bis 1990) biträte. D Mongolei (6.&nbsp;Juli 1962), Kuba (1972) und Vietnam (1978) sind später ebefalls Mitgliider worde. Am 17.&nbsp;September 1964 isch Jugoslawie einige Organ vom RGW biträte.

China (bis 1961) und Nordkorea händ Beobachterstatus ka. Im November 1986 händ Afghanistan, Angola, Äthopie, Südjemen, Laos, Mosambik und Nicaragua als Beobachter an eme Treffe teil gno.

Am 16.&nbsp;Mai 1973 häd Finnland es Kooperationsabkomme mit de RGW unterzeichnet, 1975 de Irak und Mexiko, Nicaragua 1984, Mosambik 1985, Angola, Äthiopie und Jemen 1986 und Afghanistan 1987 au.

Mit de Auflösig vo de Sowjetunion hät sich au d RGW am 28.&nbsp;Juni 1991 ufglöst.

## Literatur
* 
* Martin Dangerfield: *Sozialistische Ökonomische Integration. Der Rat für gegenseitige Wirtschaftshilfe (RGW).* Aus dem Englischen von Felix Kurz. In: Bernd Greiner, Christian Th. Müller, Claudia Weber (Hrsg.): *Ökonomie im Kalten Krieg.* (= *Schriftenreihe der [[Bundeszentrale für politische Bildung]].* Band 1095). Bonn 2010, ISBN 978-3-8389-0095-7.
* Adam Zwass: *Zur Problematik der Währungsbeziehungen zwischen Ost und West*. Europaverlag, Wien 1974
* Adam Zwass: *Der Rat für gegenseitige Wirtschaftshilfe 1949 bis 1987*. Springer, Wien 1988

## Weblinks

* Ausführliches Referat über den RGW
Basilius Amerbach der Ältere

Dr **Baslius Amerbach dr Elter** (* 28. Merz 1488 z Baasel, † 8. April 1535 z Baasel) isch e Baasler Buechdrucker gsi.

## Lääbe
Dr Basilius Amerbach isch as dr Soon vom Druckheer Johann Amerbach am 28. Merz 1488 uf d Wält choo. Er het zämme mit sim Brueder Bruno z Schlettstadt im Elsass, z Baasel und z Baris en Usbildig gmacht. 1506 isch er z Bariis Magister Artium worde. Vo 1507 bis 1512 het er z Freiburg im Brisgau bim Ulrich Zasius Rächt studiert. 

Er isch zrugg uf Baasel und het vo 1514 aa bim Drucker Johann Froben gschafft, wo d Offizin vo sim Vater überno het. Dr Basilius isch vil chrank gsi und het langi Zit mit dr Familie vo sim jüngere Brueder Bonifacius gläbt. Wo d Reformazioon z Baasel iigfüert worden isch, het er sich nid grad uuse welle drfür entschäide und isch vo 1531 aa e baar Mol us Baasel furt wääge däm.

Dr Basilius Amerbach isch am 8. April 1535 z Baasel gstorbe und in dr Graabkapälle vo dr Familie im ufghoobene Kartüüserkloster z Baasel begraabe worde.

## Kwelle
* 
## Lueg au
S Amerbachs.

## Fuessnoote
Karl Barth-Archiv

S **Karl Barth-Archiiv** isch e Sammlig vo Wärk vom Schwizer Theolog Karl Barth z Baasel. Es zelt as Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.

## S Archiv
S Archiv isch 1971 gründet worde. Im Archiv wird dr literarischi Noochlass vom Barth und si persöönligi Bibliothek ufbewaart. D Sammlig bestoot us  14'000 Büecher und öbbe hundertduusig Dokumänt, drunder öbbe zwölf duusig Brief. As Hauptufgoob katalogisiert und erschliesst s Archiiv d Bibliothek und dr Noochlass, läitet die editorische Aarbede an dr Gsamtusgoob und macht Röschersche vo Forscher mööglig. 

## S Geböid
S Archiv befindet sich im ehemoolige Woonhuus vom Barth an dr Bruederholzalle 26 z Baasel.
S Arbetszimmer vom Barth gseet no genauso us wie zu sine Läbzite und grad nääbedraa isch s Arbetszimmer vo dr Charlotte vo Kirschbaum, wo vo 1930 aa äng mit em Barth zämmegschafft het, und au bi de Barths im Huus gwoont het. Dört isch jetz s Büro vom Läiter vom Archiiv din. Im klimatisierten Chäller isch 1997 e brofessionells Ablaagsüsteem mit Büecherregaal uf Rolle iibaut worde.

## D Dräägerschaft
Drääger vom Archiiv isch d Karl Barth-Stifdig, wo vom *Schwizerische Nazionalfond zur Förderig vo dr wüsseschaftlige Forschig* understützt wird.

## Kwelle
* Karl Barth-Archiv uf dr Website vo dr Uniwersidäät Baasel, abgrüeft am 7. Juni 2014
* Auch die Anstreichungen sind wichtig uf dr Website vo Deutschlandradio Kultur, abgrüeft am 7. Juni 2014
Haus Colnaghi

S **Huus Colnaghi** isch e dänggmolgschützts Woonhuus an dr Wänkestrooss 82 z Rieche.

S Archidektebüro Artaria und Schmidt het s Colnaghi-Huus entworfe und 1927 as ersts Woonhuus mit Staalskelett in dr Schwiz baut. Es isch e tüpischs Bischbil für s Nöije Baue und alles, wo dere Archidektuurbeweegig wichdig gsi isch, isch in däm Bau realisiert worde: es si standartisierti Industriibrodukt, wo uf em Määrt gsi si, verwändet worde, und d Bauwiis isch modular. Farbe wärde iigsetzt zum gliichartigi Bauelimänt z bezäichne und eso uf die konstruktivi und rüümligi Struktur vom Bauwärk hiiwiise. D Deckene und d Bööde si us Bimsbetonblatte und iiri Gröössi het d Dimensioone vom Staalgrüst bestimmt. S Dach isch flach und mit Asfalt abdichdet. 

Industrielli Baumethode si denn no ganz nöi gsi und nid im Woonbau iigsetzt worde. Es isch e modärns Bauwärk entstande, wo frei vo «Modernisme» isch, und au hüte no mit sinere Schlichthäit modärn usgseet. 

S Huus Colnaghi stoot uf eme Grundstück wo liicht ufwärts goot. Es het e Durmartige Drakt, wo drei Stöck hooch isch und dört si d Stääge dinne, d Wirtschafts- und Nääberüüm.  Im zwäistöckige Däil vornedraa befinde sich im Bardeer Woon- und Ässzimmer und im erste Stock e Korridor, wo Schloofzimmer uf en uusegönge. D Düüre und d Fänster gönge bis an d Decki uufe und d Fänster si so bräit wie d Rüüm sälber.

S Huus Colnaghi isch vo 1991 bis 1993 umfassend renowiert worde.

## Kwelle
* Haus Colnaghi uf citymobile.ch, abgrüeft am 8. Juni 2014
* Cultural connections uf architectsjournal.co.uk, abgrüeft am 8. Juni 2014
* Mercedes Daguerre, Roman Hollenstein: *Birkhäuser architectural guide Switzerland: 20th century*, Birkhäuser Verlag, 1997, S. 126
## Weblingg
* Felix Steininger: Haus Colnaghi. In: Gemeinde Lexikon Riehen
Konde Bila

De **Konde Bila** (* 25. Dezämber 1937 z Katala im damalige Belgisch-Kongo; † 1995) isch en Maler, Keramiker und Xylograph us Kongo-Kinshasa gsi. Sini Usbildig häd er ab 1960 a de Akademie für schöni Künscht z Kinshasa und z Rom gmacht. Won er 1964 in Kongo zrug cho isch, hät er a de Akademie für schöni Künscht e Professur für Holzschnitt übercho. Es Jaaar spääter dänn ano verantwortlich worde für d Kunschtkürs a de Radio-Universität vom staatliche Radio *La Voix du Zaïre*.

## Bilder
* Fraue, won e Pause mached (1994)
* Es anders Bild vom Konde Bila

## Referänze




## Literatur
* Bamba Ndombasi Kufimba, *Initiation à l’art plastique zaïrois d’aujourd'hui : 3e Congrès extraordinaire de l’AICA à Kinshasa du 10 au 23 septembre 1973*, Kinshasa, Département de la culture et des arts — Éditions Lokele, 1973
* Bamba Ndombasi Kufimba, Ntemo Musangi, *Anthologie des sculpteurs et peintres zaïrois contemporains*, Paris: Nathan, 1987. ISBN 2091683507 2092960679
* Joseph-Aurélien Cornet, Remi de Cnodder, Ivan Dierickx, Wim Toebosch, *60 ans de peinture au Zaïre*, Bruxelles: Les Éditeurs d’Art Associés, 1989 (ISBN 2871030510 (likwé)

## Weblink
* Konde Bila uf aavad.com
Europarat

De **Europarat** (, ) isch am 5. Mai 1949 dur de Vertrag vo London gründet worde als europäischi internationali Organisation, wo hüt 47 Staate mit 820 Millione Bürger umfasst.

Im Europarat werdet kulturelli, politischi und wirtschaftlichi Frage diskutiert, und mer versuecht, Konflikt zlöse.

Ehemaligi Mitgliedsstaate sind d Tschechoslowakei, Jugoslawie und d Sowjetunion ksi.

## Literatur
* Horst Keller: *Werte statt Grenzen. Der Europarat – Wegbereiter und Vordenker.* NDV Neue Darmstädter Verlagsanstalt, Rheinbreitbach 1999, ISBN 3-87576-419-6.
* Uwe Holtz (Hrsg.): *[https://web.archive.org/web/20120516104748/http://www.uni-bonn.de/~uholtz/lehrmaterial/50_jahre_europarat.pdf 50 Jahre Europarat] (PDF; 1,2&nbsp;MB).* Nomos, Baden-Baden 2000, ISBN 3-7890-6423-8.
* Frank Niess: *Die europäische Idee – Aus dem Geist des Widerstands.* Suhrkamp, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-518-12160-X.
* Birte Wassenberg: *Histoire du Conseil de l’Europe (1949-2009).* Peter Lang, Brüssel 2012, ISBN 978-90-5201-896-6.

## Weblink

* Die Satzung des Europarates – London, 5.V.1949
* Offizielli Website vom Europarat
* Vollständigi Liste vo de Verträg vom Europarat
* «Europarat: Institution, Organe und Abkommen» uf humanrights.ch
* Interaktive Grafik zum System vom Europarat im Online-Handbuech „Aktiv-gegen-Diskriminierung!“ vom Dütsche Institut für Menscherecht
**Bispiil für was de Europarat konkret macht**
* Committee on Legal Affairs and Human Rights: Alleged secret detentions in Council of Europe member states – Information Memorandum II (Bricht vom Dick Marty an de Europarat öber d Gheimgfängniss und Verschleppige vo de CIA in Europa; *vgl.* http://www.heise.de/tp/r4/artikel/21/21859/1.html)
* «USA spannen heimliches Netz aus Inhaftierungen und Gefangenentransporten, Mitgliedstaaten des Europarates waren beteiligt.» Enrwurf für de Entschluß vom Rächts-Usschuss vo de Parlamentarische Versammlig vom Europarat uf dr Grundlag vom Bricht vom Dick Marty
**EU und Europarat**
* [Memorandum of Understanding between the Council of Europe and the European Union](https://web.archive.org/web/20091223071031/https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=CM(2007)74&Sector=secCM&Language=lanEnglish&Ver=original&BackColorInternet=9999CC&BackColorIntranet=FFBB55&BackColorLogged=FFAC75)
Dinghof

E **Dinghof** (mhd. dinc-hof) isch e gröössere herrschaftlige Guetsbetriib gsi, wo men em mänggisch au **Herrschaftshof** gsäit het. Er isch vilmol vom ene Vogt oder Meier verwaltet worde und het die niideri Grichtsbarkäit ghaa; die jöörlige Gricht si uf em Hoof abghalte und Abgoobe, wo fellig worde si, iizooge worde.

Es si mäistens Klööster gsi, wo Dinghööf iigrichdet häi und wo eso iiri verströite Güeter organisiert häi. Wenn dr Bsitzer wältlig gsi isch, het mä dä Dinghöf mäistens Herrehof oder Fronhof gsäit.

## D Härkumft vom Wort
*Ding* stammt vom althochdütsche *ding, thing* ab und isch ursprünglig e Rächtswort gsi mit dr Bedütig *gsetzlig festgläiti (Grichts-)Versammlig, wo regelmässig abgehalte wird*. Es chunnt also vom germanische Thing.

*Hof* stammt vom althochdütsche *hof* ab. Dä Begriff het meereri Bedütige, doo wird er mit *umschlossnige Blatz* oder *Ruum* übersetzt. Es handlet sich um e Verwaltigsäihäit und nid e Siidligsäihäit.

## Fuessnoote
* Dagmar Gunn-Hamburger: *Dinghöfe und «Dinghöfe» im Schwarzbubenland* in *Jahrbuch für Solothurnische Geschichte* Band 70. S. 419-447
* Deutsches Rechtswörterbuch. Sp. 971-972. (Online)

## Weblingg
* Dinghof, Gedinghof im Schwizerische Idiotikon, 2, 1034
Hans Schmidt (Architekt)

Dr **Johannes «Hans» Schmidt** (* 10. Dezämber 1893 z Baasel; † 18. Juni 1972 z Soglio; konfessionslos; Bürger vo Brugg) isch e Schwizer Archidekt, Stadtblaaner, Archidekturtheoretiker und Grafiker gsi.

## Biografii
Dr Hans Schmidt isch as Soon vom Geoloog Carl Schmidt und dr Dorothea Charlotte geboreni Hudtwalker z Baasel uf d Wält choo. Noch dr Matuur het er e Semester lang Gschicht, Kunstgschicht und Archeologii an dr Uniwersidäät Gämf studiert. Denn het er e Wolontariat as Bauzäichner im Zürcher Büro vom Robert Curjel und Karl Moser gmacht und het 1913 bim Carl Hocheder und Friedrich von Thiersch an dr TH Münche Archidektur afo studiere. 1917 isch dr Schmidt an d ETH Züri zum Moser und Hans Bernoulli. Dört het er 1918 si Diplom gmacht.

Er het denn e Zitli bim Bernoulli und Ernst Eckenstein gschafft und isch 1920 in d Niiderland gange. Dört het dr Jacobus Johannes Pieter Oud e groosse Iifluss ghaa uf e Schmidt. 1922 het er für e rönommiert Archidekt Michiel Brinkman uf däm sinere Baustell in Rotterdam  afo schaffe. 1924 isch er in d Schwiz zrugg. Z Baasel het er  1926 zämme mit em Paul Artaria en Archidekturbüro gründet, wo bis 1930 verschiideni Woonhüüser und Siidligsbaute blaant het.  Mit dene het er sich as äine vo de füerende Archidekte vo dr Beweegig vom Nöije Baue brofiliert.

## Schrifte
* *Die Farbe als Mittel des künstlerischen Ausdrucks in der Architektur und im Städtebau.* Deutsche Bauinformation bei der Deutschen Bauakademie, Berlin 1963.
* *Beiträge zur Architektur 1924 - 1964.* VEB Verlag für Bauwesen, 1965.
* *Beiträge zur architekturtheoretischen Forschung: Diskussionsmaterial.* Institut für Städtebau und Architektur der Deutschen Bauakademie, Berlin 1967.
* *Funktion und Komposition der Stadtzentren: Untersuchungen am Beispiel der Stadtzentren Berlin, Leipzig, Dresden und Karl-Marx-Stadt.* Deutsche Bauinformation bei der Deutschen Bauakademie, Berlin 1967.
* *Strassen und Plätze: Beispiele zur Gestaltung städtebaulicher Räume.* Ausgabe 2. Verlag für Bauwesen VEB, Berlin 1971.
* Mit Jean Villain: *Umwelt und Wohnung als Schicksalsfragen der Gesellschaft: Wieviel Dreck verträgt die Schweiz?* Partei der Arbeit, Zürich 1971.

## Litratuur
* 
* Walther Killy und Rudolf Vierhaus (Hrsg.): *Deutsche Biographische Enzyklopädie.* Band 9. K.G. Saur Verlag GmbH & Co. KG, München 1996, ISBN 3-598-23163-6, S. 9.
* *Brockhaus Enzyklopädie, 21. Auflage.* Band 24. Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Mannheim 2006, ISBN 3-7653-4145-2, S. 361.
* 
* 

## Weblingg
*
Wohnhaus Schaeffer-von Déchend

S **Woonhuus Schaeffer-von Déchend** isch en Äifamiliehuus im Stiil vom Nöije Baue am Sandrüterwääg 44 z Rieche.

S Huus stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.

## Gschicht
1927/28 häi d Archidekte Paul Artaria und Hans Schmidt für s Musikerehebaar Edmund und Muriel Schaeffer-von Dechend en Äifamiliehuus im Sinn vom Modärne Baue baut. S Huus bestoot us eme churze Woondrakt im Bardeer in dr Richdig vo dr Diefi vo dr Parzälle und eme lenglige Schloofdrakt im erste Stock, wo uf Stütze stoot kweer zum Bardeer isch. Die Flachdachkörper si uf eme Staalskelett ufbaut, bestöön us Bimsblatte und häi e Schicht vo Bachstäi für d Isolierig. D Schiebfänster mit Metallraame si speziell für s Huus entwigglet worde, si bündig mit dr Fassade iibaut und understriiche eso dr skulptural Effekt vo dr kubistische Gsamtkomposizioon.

Mit em Entwurf häi sich die bäide Archidekte mit em Brojekt vom Le Corbusier usenandergsetzt, wo zu sällere Zit e Dobbelhuus in dr Mustersiidlig Stuttgart-Wissehof baut het. Verschidnigi archidektonischi Motiv und d Elementarfarbe für d Fänster und Düüre bezien sich diräkt uf e Le Corbusier und uf die holländischi Künstlergrubbe "De Stijl". Wie dr Schloofzimmerdrakt aagordnet isch, isch e diräkts Zitat vom "Schloofwaage-Huus" z Stuttgart vom Le Corbusier. S Huus Schaeffer isch aber exemplarisch sträng in dr Art, wie d Postulat vo dr Modärne konsekwänt umgsetzt worde si, me no as bi sine zitgenössische Vorbilder.

D Archidekte Paul Artaria (1892 – 1959) und Hans Schmidt (1893 – 1972) wo vo 1923 bis 1930 zämmegschafft häi, si die erste Archidekte z Baasel gsi, wo d Ideä vo dr modärne Avantgarde konsekwänt übernoo und in meerere Äinzelbaute und Siidlige umgsetzt häi. Iiri Wärk zele hüte noch em *Architektenlexikon der Schweiz* (Basel 1998) "zu de wichdigste Demonstrazione vom Nöije Baue in dr Schwiz" und s Huus Schaeffer z Rieche isch worschinlig s beste Bischbil drfür. D Ideä, wie mä die verschiidene Funkzioone vom ene Geböid entflächdet, wie mä mit sowenig Ruum und Material wie mööglig uschunnt und wie mä d Konstrukzion tüpisiert, gseet mä do wie im ene Leerbuech.

S Huus isch denn e baar Mol, nid zu sine Gunste, abgänderet und zimlig vernoochlässigt worde, aber 1990 häi es sini Äigedümer vorbildlig restauriert.

## Kwelle
«Das Haus Sandreuterweg 44 unter Denkmalschutz»
## Weblingg
* Verwaltungsgericht korrigiert Basler Regierung: S Gricht entschäidet, ass s Woonhuus Schaeffer-von Déchend nid daf erwiteret wärde. 
* Felix Steininger: Haus Schaeffer. In: Gemeinde Lexikon Riehen
Trojany

**Trojany** isch e Dorf in dr Gmai Dąbrówka im Powiat Wołomiński in dr Woiwodschaft Masowie, Pole. Trojany lyt guet 15 Kilometer nordeschtli vu Wołomin un 36 Kilometer nordeschtli vu Warschau. S het 490 Yywooner.

Vo 1975 bis 1998 het s Dorf zue dr Woiwodschaft Ostrołęka ghert.
Altlußheim

**Altlußheim** (sidfränkisch *Altlosse*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). Si ghert zue dr Metropolregion Rhy-Necker.

## Geografi
Altlußheim lyt am rächte Stade vum Rhy uf dr Niiderterrasse. Iber dr Baan goht dr Kriegbach, wu in Rhy mindet. Dr Baan bstoht us 45,6 % Landwirtschaftsflechi, 25,2 % Wald, 17,1 % Sidligsflechi un 12,1 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine vu Altlußheim sin Neulußheim im Weschte, Reilingen im Oschte un Oberhausen-Rheinhausen im Side.

## Gmaigliderig
Zue Altlußheim ghere s glychnamig Dorf, s Gheft Lußhof un d Wohnblätz An der St. Leonerstraße, An der Waghäuselerstraße, Gemeindewald un Rheintalbahn.

## Gschicht
Altlußheim isch zum erschte Mol gnännt wore anne 946 as *Luzheim*, in ere Urkund, wu dr rhyfränkisch Herzog Konrad s Ort an Bischof Reginald I. vu Speyer gschänkt het. Dr Bischof Günther het Lußheim 1148 em neigrindete Zischterziänserchlooschter Maulbronn gschänkt. S Chlooschter Maulbronn het d Rächt uusgiebt un dr groß Zehnt iiberchuu, dr Aaspruch iber Schirmherrschaft iber s Ort het 1156 dr Chaiser Barbarossa gstellt, in dr Zyt vum Interregnum isch d Herrschaft wahrschyns wider an s Hochstift Speyer ibergange.

Im 14. Jorhundert isch s Chlooschter unter d Herrschaft vu dr Kurpfalz chuu, in dr Zyt druf het s Spannige un schließli Chrieg zwische Wirttebärg un dr Kurpflaz gee, noch em Siig vu Wirttebärg 1504 isch s Chlooschter Maulbronn un doodermit au Lußheim an Wirttebärg chuu.

Anne 1806 isch Lußheim dur dr Vertrag zwische Bade un Wirttebärg em Großherzogtum Bade zuegsproche wore.

Bis 1924 het d Gmai zum Amt Schwetzinge ghert, derno isch si zum Amtsbezirk Mannheim chuu, wu speter dr [Landchrais Mannem drus woren isch. Im Rame vu dr [Kreisreform Baden-Württemberg 1973|bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Mannem ufglest wore un d Altlußheim isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu.

### Yywohnerentwicklig

## Religion
Altlußheim isch draditionäll evangelisch bregt, noch em Zweete Wältchrieg isch dr Aadail vu dr Katholike nodisno aagstige.

## Verwaltig
Altlußheim het e Verwaltigsgmainschaft veryybart mit dr Stadt Hockene un dr Gmaine Neulußheim ùn Reilingen

Burgermaischter
* Hartmut Beck: 2002 bis 2018
* Uwe Grempels: syt 2018

## Kultur un Böuwärch
* Evangelischi St.-Nikolaus-Chilche (18. Jh.)
* Museum Autovision
* Schnuteputzers Friseurmuseum


Evangelische Kirche Altlußheim.jpg|Evangelischi Chilche
Altarraum Evangelische Kirche Altlußheim.jpg|Altarruum
Orgel der Evangelischen Kirche Altlußheim.jpg|Orgele
19980414 - Altlußheim 005.jpg|Rhy bi Altlußheim
Museum Autovision NSU Oldtimer.JPG|NSU-Oldtimer im Museum Autovision


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Altlußheim ghert zum Sidfränkisch.

## Literatur
* Staatl. Archivverwaltung Baden-Württemberg in Verbindung mit d. Städten u.d. Landkreisen Heidelberg u. Mannheim (Hrsg.): *Die Stadt- und die Landkreise Heidelberg und Mannheim: Amtliche Kreisbeschreibung*.
** Band 1: *Allgemeiner Teil*. Karlsruhe 1966.
** Band 3: *Die Stadt Mannheim und die Gemeinden des Landkreises Mannheim*. Karlsruhe 1970.
* 
* 

## Weblink

* Websyte vu Altlußheim
* Altlußheim uf LEO-BW

## Fueßnote
Haus Huber

S **Huus Hueber** isch e dänggmolgschützts Woonhuus an dr Hackbärgstrooss 29 z Rieche.

S Huus isch 1928 vom Baasler Archidekturbüro Artaria und Schmidt im Stiil vom Nöije Baue entworfe und baut worde. Zämme mit em Huus Colnaghi und em Huus Schaeffer ghöört s zu de Mäisterwärk vo dr avantgardistische Modärne in dr Schwiz.

S vierstöckige Huus stoot e chli vo dr Strooss äwägg kwer zum Hang und si Hauptfront luegt uf e Gaarde im Süüde.
Es isch uf eme Staalskelett ufbaut, wo d Ornig vom Entwurf bestimmt. Im Bardeer si Woon- und Ässzimmer, d Schloofzimmer oobe nooche gönge uf e Gang uuse hinde nooche. D Fassade isch zum Däil zue mit Schiebfänster, wo bündig in dr Fassade iibaut si, mänggisch offe as Vorblatz, Balkon oder Therasse.

S Huus isch 1993 renowiert worde und ins kantonale Dänggmolverzäichnis cho.

## Kwelle
* Haus Huber uf citymobile.ch, abgrüeft am 9. Juni 2014

## Weblingg
* Felix Steininger: Haus Huber. In: Gemeinde Lexikon Riehen
Liste der Kulturgüter in Riehen

In dr **Liste vo de Kulturgüeter z Rieehe** si alli Objekt in dr Gmäind Rieche im Kanton Basel-Stadt ufgfüert, wo noch dr Haager Konvenzioon zum Schutz vom Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em *Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* und dr *Verordnig vom 17. Oktober 1984 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* under Schutz stöön.

D Objekt us de Kategorie A und B si alli uf dr Liste, Objekt vo dr Kategorie C feele zurzit no (Stand: 1. Januar 2013).

## Kulturgüeter

## Weblingg

* Kantonsliste Basel-Stadt (A-Objekte) des KGS-Inventars (PDF, 357 kB)
* Kantonsliste Basel-Stadt (B-Objekte) des KGS-Inventars (PDF, 445 kB)

## Fuessnoote
Epfenbach

**Epfenbach** (sidfränkisch *Epflbach*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). Si ghert zue dr Metropolregion Rhy-Necker.

## Geografi
Epfenbach lyt am glychnamige Bach im nerdlige Kraichgau am Rand vum Chlaine Odewald un ghert zum Naturpark Neckerdal-Odewald. Dr Baan bstoht us 48,7 % Landwirtschaftsflechi, 37,5 % Wald, 12,8 % Sidligsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine vu Epfenbach sin Lobbach, Reichartshausen, Helmstadt-Bargen, Neidenstein, Eschelbronn un Spechbach.

## Gmaigliderig
Zue Epfenbach ghere näb em glychnamige Dorf au no dr Wyler Keitenhöfe un dr Wohnblatz Wagenfurter Mühle.

## Gschicht
Epfenbach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1286 as *Epphinbach*. Anne 1325 het s Erzbischtum Mainz d Ortsherrschaft gchauft, 1344 isch d Herrschaft an Ritter Engelhard vu Hirschhorn verpfändet wore. 1380 isch Epfenbach unter d Herrschaft vu dr Kurbfalz chuu un het dert zue dr Stüber Zent ghert. Wu d Kurbfalz anne 1803 im Rame vum Rychsdeputationshauptschluss säkularisiert woren isch, isch Epfenbach an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade.

Ab 1810 isch s Dail vum Bezirksamt Neckarbischofsheim gsii un ab 1864 vum Bezirksamt Sinsheim. Anne 1939 isch us em Bezirksamt Sinsheim dr Landchrais Sinsheim wore. Im Rame vu dr bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Sinsheim ufglest wore un Epfenbach isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu. 

### Yyohnerentwicklig

## Verwaltig
Epfenbach het sich mit dr Stedt Waibstadt un Neckarbischofsheim un dr Gmaine Helmstadt-Bargen, Neidenstein un Reichartshausen zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Waibstadt zämmegschlosse.

Burgermaischter vu Epfenbach:
* 1991–2007: Meinhard Seel
* 2007–2023: Joachim Bösenecker
* syt 2023: Pascal Wasow

## Kultur un Böuwärch
* Haimetmuseum im ehmolige Fronhof vum Chloschter Lobenfeld (1718)
* Evangelischi Chilche (1836)
* Alti Katholischi Chilche (1742, hite Atellier)
* Katholischi Johannes-Chilche (1962-1966)
* Alti Fachwärchhyser
* s Alt Schuelhuus (1910)
* s Alt katholisch Schuelhuus (1847)
* s Alt evangelisch Schuelhuus (1838)


Epfenbach-aeltestes-web.jpg|s eltsch Wohnhuus, 16. Jh.
Epfenbach-museum-098.JPG|Ehmolige Fronhof
Epfenbach ev Kirche.jpg|Evangelischi Chilche
Epfenbach-altekirche-web.jpg|Alti Katholischi Chilche
Epfenbach-kathkirche-web.jpg|Katholischi Johannes-Chilche
Epfenbach-schule-web.jpg|s Alt Schuelhuus
Epfenbach Baden Fachwerkhaus.jpg|Fachwärchhuus


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Epfenbach ghert zum Sidfränkisch.

## Literatur
* Gemeinde Epfenbach (Hrsg.): *700 Jahre Epfenbach 1286–1986. Ein Dorf zwischen Kraichgau und Odenwald*. 1986.
* Emil Zapf: *Epfenbach – Heimatbuch eines Dorfes*. Epfenbach 1969
* Emil Zapf: *Unsere Heimat und Sippe – Die Geschichte des Dorfes Epfenbach im Kraichgau und eines Teiles seiner Einwohner von 1600–1935*. Heidelberg 1936
* Adolf M. Hirn, Gabriele Süskind (Red.), Jürgen Schütz (Hrsg.): *Der Rhein-Neckar-Kreis*. Stuttgart 1991, ISBN 3-8062-0597-3

## Weblink

* Websyte vu Epfenbach
* Haimetmuseum
* Epfenbach uf LEO-BW

## Fueßnote
Gaiberg

**Gaiberg** (pfälzisch *Gaiberg*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). Si ghert zue dr Metropolregion Rhy-Necker. Syter anne 1967 isch Gaiberg e staatlig anerkännte Erholigsort.

## Geografi
Gaiberg lyt an dr Gränz zum Odewald und zum Kraichgau im Naturpark Neckerdal-Odewald, rund zeh Kilometer sidli vu Heidelberg. Dr Baan bstoht us 44,8 % Landwirtschaftsflechi, 37,3 % Wald un 17,8 % Sidligsflechi.

Nochbergmaine vu Gaiberg sin Bammental, Leimen un Heidelberg.

## Gmaigliderig
Zue Gaiberg ghere kaini wytere Ortsdail. Uf em Baan lyt d Wieschtig Waldolfeshusen.

## Gschicht
Gaiberg isch zum erschte Mol gnännt wore anne 781 as *Gowinberg* (1312 *Gauberg*). Urspringli het s Ort em Bischtum Worms ghert, isch aber 1419 an d Bfalzgrofe verchauft wore. In dr Kurbfalz het Gaiberg zur Meckesheimer Zent ghert un syt em 15. Jahrhundert zue de Aigederfer vu dr Chällerei Dilsberg. 

Wu d Kurbfalz anne 1803 im Rame vum Rychsdeputationshauptschluss säkularisiert woren isch, isch Gaiberg an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade.

Im Badische het Gaiberg zum Amt Neckargemünd ghert, ab 1857 zum Bezirksamt Eberbach un ab 1863 zum Bezirksamt Heidelberg, wu anne 1939 dr Landchrais Heidelberg drus woren isch. Im Rame vu dr bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Heidelberg ufglest wore un Gaiberg isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu.

### Yyohnerentwicklig

## Verwaltig
Gaiberg het sich mit dr Stadt Neckargemünd un dr Gmaine Bammental un Wiesenbach zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Neckargemünd zämmegschlosse.

; Burgermaischter vu Gaiberg
* 1927–1936 Wilhelm Müller
* 1936–1945 Georg Müller
* 1946–1954 Josef Quaty IV
* 1954–1962 Friedrich Himmelmann
* 1962–1977 Kurt Wagner
* 1977–1994 Josef Klehr
* 1994–2018 Klaus Gärtner
* syt 2018: Petra Müller-Vogel

; Partnergmai
* La Canourgue, Lozère, Okzitanie, Frankrych

## Kultur un Böuwärch
* Rothuus (1857, urspringli Schuelhuus, syt 1905 Rothuus)
* Evangelischi Peters-Chilche (Weschtdurm friegotiosch, Langhuus vu 1738)
* Katholischiu Chilche St. Michael (1955/56)


 Gaiberg Rathaus 20101026.jpg|Rothuus
 Gaiberg Evangelische Kirche 20101026.jpg|Peters-Chilche
 Gaiberg Katholische Kirche 20101026.jpg|St. Michael
 Steinerne Bank Gaiberg.jpg|Kulturdänkmol Stainerni Bank an dr Georgshitte
 Steinerne Bank Tafel.jpg|Mahndafele vum Heimat- und Kulturvereins e. V. Gaiberg


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Gaiberg ghert zum Pfälzisch.

## Literatur
* Wagner Karl, Seidler Wolfgang, Hoppe Günter (2012): *Spurensuche in Gaiberg*. Gemeinde Gaiberg (Hrsg.), Verlag Rubikon Rolf Kickuth, 412 S.
* Staatl. Archivverwaltung Baden-Württemberg in Verbindung mit d. Städten und den Landkreisen Heidelberg u. Mannheim (Hrsg.): * Die Stadt- und die Landkreise Heidelberg und Mannheim: Amtliche Kreisbeschreibung*.
** Bd. 1: *Allgemeiner Teil*. Karlsruhe 1966.
** Bd. 2: *Die Stadt Heidelberg und die Gemeinden des Landkreises Heidelberg*. Karlsruhe 1968.

## Weblink

* Websyte vu Gaiberg
* Gaiberg uf LEO-BW
* Gaiberg - Altgemeinde uf LEO-BW

## Fueßnote