open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martin R. Dean

Dr **Martin R. Dean**, wo am 17. Juli 1955 z Mänziken im Aargau uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.

Nach dr Zyt a dr Alte Kanti z Aarau het er z Basel d Germanistik, d Filosofy und d Ethnology studiert. Er isch vil uf Reise gsi, öppen uf Südamerika, Portugal und Frankrych, und au uf Griecheland und Italien isch er ggange.

Vo 1990 bis 1998 isch er z Basel a dr Schuel für Gstaltig Lehrer gsi. Sid 1999 git er am Gimi z Muttez Tüütsch und Filosofy.

Syni literarische Wäärch sind zimli vilsytig. Es git vonnem Romään, Theater, Sache für d Schuel, Essay über Schriftsteller un d Literatur und au Hörspiil. Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Dean s Gedicht «Moondart» gschribe.

## Wäärch (in eren Uuswahl)
* *Die verborgenen Gärten*. Roman. München: Carl Hanser 1982.
* *Begegnungen mit Schweizer Schriftstellern. 9 Interviews.* 1986.
* *Literatur in der Schweiz. Ein Überblick über die vier Sprachregionen.* 1987.
* *Die gefiederte Frau. Fünf Variationen über die Liebe*. München: Carl Hanser 1984. München: DTV 1987: ISBN 3-423-10758-8
* *Der Mann ohne Licht*, Roman. München: Carl Hanser 1988. München: DTV 1996: ISBN 3-423-12139-4
* *Außer mir. Ein Journal*. München: Carl Hanser 1990
* *Gilberts letztes Gericht.* Drama. Frankfurt am Main: Verlag der Autoren 1990 (Theater Basel, 1992)
* *Der Guayanaknoten*. Roman. München: Carl Hanser 1994. München: DTV 1997: ISBN 3-423-12304-4.
* *Die Ballade von Billie und Joe*. Roman. München: Carl Hanser 1997 ISBN 3-446-18925-4.
* *Monsieur Fume oder Das Glück der Vergeßlichkeit*. Kurzprosa. München: Carl Hanser 1998 ISBN 3-446-19481-9.
* mit dr Silvia Henke: *Schlaflos*. Frankfurt am Main: Verlag der Autoren 1999.
* mit dr Claudia Storz: *“Betrachtungen eines Spiessbürgers“ von Frank Wedekind.* 2002.
* *Hans A. Alpnach: Ih cha nümmeh. Wetterleuchten am Heimathimmel.* In: Entwürfe Bern, 2004, S. 61–66.
* *Meine Väter*. Roman. München: Carl Hanser 2003. München: DTV 2005: ISBN 3-423-13306-6.
* *Zwischen Fichtenbaum und Palme. Kommentierte Textsammlung für den interkulturellen Deutschunterricht an Mittelschulen*. Bern: h.e.p. 2005 ISBN 3-03905-149-0.
* *Ein Koffer voller Wünsche*, Roman. Jung und Jung, Salzburg 2011, ISBN 978-3-902497-92-5.
* *Falsches Quartett*, Roman. Jung und Jung, Salzburg 2014, ISBN 978-3-99027-052-3.
* *Verbeugung vor Spiegeln. Über das Eigene und das Fremde*. Jung und Jung, Salzburg 2015, ISBN 978-3-99027-069-1.
* *Warum wir zusammen sind*, Roman. Jung und Jung, Salzburg 2019, ISBN 978-3-99027-228-2.

## Literatur
* Fridolin Stähli, Werner Erne, Peter Gros: *Der Aargau liegt am Meer. Ein Streifzug durch seine Literaturlandschaften.* 2003.

## Weblink
* d Websyte vom Martin R. Dean
*
Schellenbrücke

D **Schällebrugg** isch e Brugg bi Chüddige im Kanton Aargau.

Es isch e schteinigi Bogebrugg a dr alte Landstrooss vo Aarau über d Staffelegg uf Frick. Si isch vo 1804 bis 1810 bout worde. Me erkläärt dr Name so: Zum boue het me Häftling usem Zuchthuus z Baden ygsetzt. Früener het men em Chefi au «Schällehuus» gseit und d Arbet vo dr Strööfling usserhalb isch s «Schällewäärch» gsi; das chunt drvo, ass me de Gfangene bim Schaffe chlyni Schälle oder Rölleli agleit het. Di Wörter sind bim schwiizerdütsche Mundartwörterbuech Idiotikon erkläärt.

D Brugg isch dr Schauplatz vo de Sache, wo im Paul Haller sym Gedicht ** bassiere.

## Fuessnoote
Fridolin Stähli

Dr **Fridolin Stähli**, wo anne 1957 z Brugg uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Ethikprofässer und Literaturhistoriker.

Er het z Aarau d Kantonsschuel bsuecht und a dr Uni Züri Germanistik, Gschicht und Kunschtgschicht studert. Er het s Diplom für s Hööchere Leeramt übercho. Drno isch er uf Altdorf as Gimi go Schuel ggää, und sid 1988 schaffet er als Dozänt für Ethik, Kultur und Kommunikation a dr HTL Brugg und sid 1996 als Profässer a dr Fachhochschuel Nordweschtschwiiz.

I syne Schrifte redt er meischtens vo dr Ethik und vo dr Literatur.

Dr Stähli isch ghüroote und läbt z Aarau.

## Wäärch (en Uuswaal)
* *Gefährdete Künstler. Der Briefwechsel zwischen Gottfried Keller und Johann Salomon Hegi.* Dissertation. Zürich und München 1985.
* *Der [[Üetliberg]] im Spiegel der Literatur.* In: Der Üetliberg. Zürich 1986, S. 49–52.
* *«Du hast alles, was mir fehlt…» Gottfried Keller im Briefwechsel mit Paul Heyse.* Stäfa 1990.
* *Texte aus dem Aargau.* Aarau 1997.
* *Lyrik aus dem Aargau: [[Erika Burkart]]s Gedicht «Spätherbst», in: Aargauer Zeitung, 22. November 1997, S. 61.
* *Umweltethik. Die Wissenschaft führt zurück zur Natur.* [[Verlag Sauerländer]]. Aarau, Frankfurt/M., Salzburg 2000.
* zäme mit em Peter Gros: *Der Aargau liegt am Meer. Ein Streifzug durch seine Literaturlandschaften.* Mit Fotos von [[Werner Erne]]. Zürich 2003.
* zäme mit em Peter Gros: *Unter der Nüsperli-Linde, am schönsten Plätzchen des Aargaus. Ein Blick in die Literatur des Kultur-Kantons.* In: Sonderausgabe von Aargauer Zeitung und Zofinger Tagblatt zu 200 Jahre Kanton Aargau, 16. Juni 2003, S. 55.
* als Usegäber (mit anderne zäme): *Paul Haller, So dunkelschwarzi Auge. Neuausgabe der Werke.* Baden 2007.
* *Freiheit und Selbstverantwortung. Naturethische Überlegungen in einer masslosen Zeit.* In: Dialog, Reflexion, Verantwortung. Zur Diskussion der Diskurspragmatik, hrsg. v. Jens Ole Beckers; Florian Preussger; Thomas Rusche. Würzburg 2013, S. 345 - 360.
* *„Kais Stärndli schickt e Haiteri“ – Zum 100. Todestag von Paul Haller.'' In: Brugger Neujahrsblätter 2020, S. 18–25.
Beat Dittli

De **Beat Dittli** (* 26. Mäi 1955 z Geschänä) isch es Kantonaal- und Stadtzuger Bhöördemitgliid und en Namekundler.

## Läben und Würke
De Dittli isch im Urnerland uufgwachse, wo syn Vatter es Chläidergschäft ghaa hät. Mit Zwölfi isch er as Kolegi St.&nbsp;Fideeli z Stans ggange und hät deet 1975 Matuur mit Griechisch und Latyn gmachet. Syni Eltere sind i dère Zyt uf Zuug zoge, und au de Dittli hät sich spööter z Oberwyl niderglaa. Gstudiert hät er a den Uniwèrsitèète Friburg und Züri, und zwaar im Hauptfach Gèrmanischtik und im Näbefach Latyn. Syni Tokteraarbet hät de Dittli bim Stefan Sonderegger gschribe; s Theema isch *Orts- und Flurnamen im Kanton Zug. Typologie, Chronologie, Siedlungsgeschichte* (1992) gsy.

1991, nach de Promozioon, hät er am *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerischen Idiotikon]]* em Peter Dalcher syni Redaktoorestell übernaa. Scho nach nu zwäi Jaar isch er deet aber wider furt; nöi isch er vom Kanton Zuug aagstelt gsy, wo-n-er zum äinten as Leerer am doozmaalige Zuger Leererseminaar gschaffet und zum andere syni Dissertazioon zum föif- reschpäktyv mit em Chaarteband sächsbändige Wèèrch *Zuger Ortsnamen. Lexikon der Siedlungs-, Flur- und Gewässernamen im Kanton Zug. Lokalisierung, Deutung, Geschichte* (2007) erwyteret hät. I dèm Namebuech wèèrded über 12&nbsp;000 Örtlichkäitsnämen erlüüteret. I dère Zyt hät er denäbed au as Leerer am Zuger Leererseminaar St.&nbsp;Michael gschaffet.

De Dittli isch bis 2025 stellverträttende Protokollfüerer vom Zuger Kantonsraat und Mitgliid vo de kantonaalen und de stedtische Nomenklatuurkomissioon (aso dère, wo über Oorts-, Fluer- und Straassenäme wachet) gsy. Er isch au lang Mitgliid vo de kantonaale Musigkomissioon gsy. Dezue ane sitzt er i Zuger Verwaltigs- und Stiftigsrööt – oder isch gsässe: Er isch Stiftigsraatspresidänt vo de *Hans-A.-Staub-Stiftig* und Vizipresidänt vo de *Stiftig Kapezynerchlooschter Zuug,* und früener isch er au Verwaltigsraatspresidänt vo de *Zuger Mäss* gsy.

I de 1980er-Jaar hät er as Zuger Offizier uf di sowjetische Soldaaten uufpasset, wo im Zämehang mit em Chrieg z Afghanistan uf em Zugerbèèrg interniert gsy sind.

## Publikazioone
* *Orts- und Flurnamen im Kanton Zug. Typologie, Chronologie, Siedlungsgeschichte.* Gamma, Altdorf 1992.
* d Woortfamilie *Wāg I* und *Wǟg, wǟg, wǟgerli<sup>ch</sup>* im *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerischen Idiotikon]],* Band XV, Spalte 662–669 (Digitalisaat) und 690–703 (Digitalisaat).
* *Zuger Ortsnamen. Lexikon der Siedlungs-, Flur- und Gewässernamen im Kanton Zug.* 5 Bänd und äis Chaarte-Set. Balmer, Zug 2007 (jetz integriert uf ortsnamen.ch, em Portaal vo de schwyzerischen Oortsnameforschig: ortsnamen.ch > kanton:ZG).
* (zäme mit de Trix Schmid Voney:) *Register der Tugium-Jahrgänge 1–30.* I: *Tugium* 30, 2014, S.&nbsp;191–208 (Digitalisaat).
* (Mitusegäber:) *Jodlerfreunde: 100 Jahre Jodlerklub Heimelig Baar 1919–2019.* Kalt, Zug 2019.

## Quäle
Rätien (Begriffsklärung)

**Rätien** steht für:
* *Rätien* oder alemannisch *Räzie*, es Gebiet i den Ostalpe
* Raetia, e römeschi Provinz 
* Kanton Rätien, en Kanton vo de *Helvetische Republik* (1798–1803)
* Hohen Rätien, e Burgaalag südlich vo Thusis im Bündnerland, Schwiz 
* Valentin von Rätien (* vor 435; † um 475), en Bischof vo Passau

**Lueg au:**
* Churrätien
* Rätikon
* Räter
Schweizerland (Zeitschrift)

**Schweizerland** isch e Kulturzytschrift i dr Schwiiz gsi.

Dr ganz Titel vonere isch zerscht *Schweizerland. Monatshefte für Schweizer-Art und -Arbeit* und de *Schweizerland. Monatshefte für Literatur, Kunst und Politik* gsi. S Heft isch vo anne 1914 bis 1921 z Chur usechoo.

Usegää h et d Zytschrift dr Paul Kaegi, dr Redakter isch für die meischte Heft dr Schriftsteller Felix Moeschlin (1882–1969) gsi.

I dr Zytschrift sind näben anderem Wäärch vo Schwiizer Autooren usecho, so öppen in es paar Folge als Erschtpublikazioon em Paul Haller sys Drama *Marie und Robert* i de Joor 1915 und 1916.

## Fuessnoote
Kirche Kirchberg

D **Chile Chiirchbärg**  isch e refermierte Chile im Kanton Aargau. Si stoot i dr Gmeind Chüddige.

Si chunt s erschte Mol in eren Urkunde vo anne 1036 vor; dr Name *Chiirchbärg* anne 1245.

Di hüttigi gootischi Chile isch öppen um 1500 bout worde, dr Haupttäil vom Turm isch no romanisch. Es het es paar schönni gmooleti Fäischter vom Felix Hoffmann i dr Chile.

Näbe dr Chile lyt dr Fridhoof vo dr Pfarräi. Uf der andere Syten isch d Chileterasse, wo im öschtlichen Egge d *Nüsperli-Linde* stoot. Si isch vom Jakob Nüsperli, wo afangs 19. Joorhundert dr Chiirchbärger Pfaarer gsi isch. I dr Zyt afangs 20. Joorhundert, wo dr Paul Haller doo Pfaarer gsi isch, het er e Teil vo syne literarische Wäärch gschribe. Spöter het dr Aargauer Schriftsteller Hermann Burger uf Chiirchbärg gläbt.

## Weblink

## Fuessnoote
Brigitte Fuchs

D **Brigitte Fuchs**, wo anne 1951 z Widnau im Kanton Sanggallen uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Lyrikerin.

Si isch z Widnau im Sanggaller Rhintl mit iirem Mäitliname Brigitte Frei ufgwachsen und ufs Leereseminar Mariabäärg z Rorschach ggange und het i de Kantöön Sanggallen und Aargau Schuel ggää. Si het 1973 dr Paul Fuchs ghürootet und läbt sit 1979 z Töüffetu. Näbet dr Schuel het si sich au für s Chinderhilfswäärch Unicef und für e Schriftstellerinneverband femscript engaschiert. vo 1995 bis 2003 het si d Redakzioon vo dr Kulturzytschrift vom Schwizer Ex Libris-club gha.

D Fuchs schrybt Lyrik, Prosa und Aforismen und macht sproochspiilerischi Texte. Väärs vo iire sind in Zytige, Lyrikzytschriften und Anthologie usecho und i verschideni anderi Sproochen übertreit. D Lyrikerin isch uff Lääseverastaltige ufträtte, so wie am Rilke-Festival z Siders anne 2003 und bim Internazionale Lyrikfestival Basel 2019. Si isch bim Veräin Autorinnen und Autoren der Schweiz drby. Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Fuchs s Gedicht «De Fade söl kes Ändi ha» gschribe.

D Brigitte Fuchs het dr Joachim-Ringelnatz-Prys, en Prys vom Förderprys Meran, und Uszäichnige vom Aargauer Kuratorium übercho und macht bi dr Jury vom Heinz-Weder Prys für Lyrik mit.

## Wäärch (en Uuswahl)
* *An und für sich,* 1986
* *Herzschlagzeilen,* 1989
* *Verschiebungen,* 2000
* *Solange ihr Knie wippt,* 2002
* *Salto wortale – Sprachliche Kapriolen,*
* *Himmel. Nochmal. Sätze zur Welt und darüber hinaus. Aphorismen und Fotos,* 2011
* *Es tanzt der Stein,* 2014
* *Tiermal4,* 2014
* *Musik von weit her,* 2020

## Weblink
* d Websyte vo dr Brigitte Fuchs
A. Francke Verlag

Dr **Francke-Verlag** isch es Verlagshuus z Bäärn.

Dr Verlag isch anne 1831 gründet woorde, vom Johann Felix Jacob Dalp, und er het de no *J. Dalpsche Buchhandlung* gheisse. Sid 1866 het dr Karl Schmid d Firma gchauft. 1884 isch dr Alexander Francke drzuechoo, wo vonnem dr spööter Firmename chunt.

Sit 1992 ghöört dr Verlag zum Undernääme Narr Francke Attempto Verlag z Tüübinge.

D Büecher, wo bim Francke-Verlag usechöme, sind zmeischt uf de Fachpiet vo dr Sproochwüsseschaft, grad au mit Schrifte zu dr Dialäktforschig, dr Kulturgschicht un dr Theology. Bim Verlagsprogramm isch au d Zytschrift *[[Vox Romanica]].*

Drzue git Francke au Wäärch vo dr Belletristik use.

## Literatur
* Carl Ludwig Lang: *125 Jahre Francke Verlag Bern.* Bern 1957.
* Carl Ludwig Lang (Hrsg.): *150 Jahre Francke.* Bern 1981.

## Weblink
* d Websyte vo Narr Francke Attempto Verlag GmbH + Co. KG
Werner Erne

Dr **Werner Erne**, wo am 9. April 1931 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Fotograf.

Er het z Züri i dr Fotofachklass bim Hans Finsler und bim Walter Binder studiert. 1970 isch er em *Schwiizer Wäärchbund* byträtte. Sid 1960 het er z Aarau es eigets Fotoatelier gha. Und vo 1971 bis 1996 isch er sälber Lehrer a dr Kunschtgwärbschuel z Züri gsi.

## Wäärch
* *Passion Pferderennen.* Wabern 1967.
* *Glockengiesserei H. Rüetschi AG, Aarau. Fonderie de cloches H. Rüetchi SA, Aarau.* Aarau 1968.
* mit em Fridolin Stähli: *Der Aargau liegt am Meer. Ein Streifzug durch seine Literaturlandschaften.* Zürich 2003.
* *gegenüber,* mit Text vom Markus Kirchhofer, 2011

## Weblink
* Werner Erne uf foto-ch.ch
* de Werner Erne bi dr Fotostiftig Schwiiz
Markus Bundi

Dr **Markus Bundi** (* 7. Augschte 1969, Wettige) isch e Schwiizer Literaturwüsseschaftler und Autor.

Er het a dr Uni Züri Filosofy, Nöji Dütschi Literatur und Linguistik studiert. Er het als Sport- und Kulturredakter gschaffet und jez isch er Lehrer a dr Alti Kanti z Aarau.

Dr Bundi schrybt sit 2001 literarischi Sache.

Er isch dr Usegäber vom Wäärch vom Aargauer Schriftsteller Klaus Merz.

## Wäärch
* *Aus Zeiten.* Wolfbach, 2001.
* *Lichterdings.* Wolfbach, 2002.
* *Entsichert.* Isele, 2004.
* *Die Schwerkraft im Gleichgewicht.* Isele, 2005.
* *Ausgezogen.* Edition Epoca, 2006.
* *Das Grinsen des Horizonts.* Isele, 2007.
* *60 Jahre Menschenrechte – 30 literarische Texte.* Salis, 2008.
* *Von Unmittelbarkeit zu Unmittelbarkeit.* Isele, 2008.
* *Sehr geehrte und andere.* Isele, 2009.
* *Gehen am Ort.* Isele, 2011.
* *Dass Raubtiere gezähmt werden.* Offizin S., 2012.
* *Emilies Schweigen.* Klöpfer & Meyer, 2013.
* *Kleine Rolle rückwärts.* Edition Isele, 2013.
* *Die Rezeptionistin.* Klöpfer & Meyer, 2014.
* *Des Möglichen gewärtig.* Innsbruck, Haymon, 2015.
* *Mann ohne Pflichten.* Klöpfer & Meyer, 2015.
* *Planglück.* Klöpfer & Meyer, 2017.
* *Ankunft der Seifenblasen.* Waldgut, 2018.
* *Begründung eines Sprachraums – Ein Essay zum Werk von Marlen Haushofer.* Limbus Verlag, 2019.
* *Alte Bande.* Wien, Septime, 2019.
* *Die Aufgabe – Handbuch für gute Lehrpersonen.* hep Verlag, 2020
* *Der Junge, der den Hauptbahnhof Zürich in die Luft sprengte.* Septime, 2020.
* *Der Vater ist der Vater.* Limbus, 2021.
* *Die letzte Kolonie.* Septime, 2021.
* *Wilde Tiere.* Septime, 2024.
* *Lichte Anker.* edition ars pro toto, 2024.
* *Zur krummen Brücke.* Kröner Verlag (Edition Klöpfer), 2025.

## Weblink
* em Markus Bundi syni Websyte
Johns Hopkins University

D **Johns Hopkins University** isch en amerikanischi Universität.

## was si isch und macht
Si isch i dr Stadt Baltimore in den USA. Si isch anne 1876 gründet worde und zellt zu de beschte Hochschuele im Land. 37 Forscher vo dr Uni sind mit em ene Nobelpreisträger uszeichnet worde. Es het fasch zwänzgtuusig Studänten a dr Uni.

D Johns Hopkins Universität ghöört zu de wältwyt beschte Hochschuele i dr Forschig über d Medizin un di öfentlichi Gsundhäit und di internazionali Politik.

S Johns Hopkins Hospital gältet sit Jooren als s beschte Spital.

## wie si organisiert isch
* Homewood Campus 
* East Baltimore Campus 
* Mount Vernon Place 
* Paul H. Nitze School of Advanced International Studies, z Washington, D.C. un z Bologna un z Nanjing, China.
* Applied Physics Laboratory
* Bayview Medical Center
* Johns Hopkins University Center for Systems Science and Engineering
* Charles S. Singleton Center at the Villa Spelman
* Downtown Center in Baltimore
* European Office in Berlin
* Johns Hopkins Singapore
* Washington, D.C. Area Campuses
* Biomedical Informatics Research Network
* American Institute for Contemporary German Studies
* Johns Hopkins University Press, dr Buechverlag vo dr Uni

## Weblink

* d Websyte vo dr Johns Hopkins University

## Fuessnoote
Johns Hopkins University Press

D **Johns Hopkins University Press**, abgchüürzt **JHU Press** oder **JHUP**, isch e Verlag z Amerika.

Er isch dr Univerlag vo dr Johns Hopkins University z Baltimore.

Er isch anne 1878 gründet worde und isch der eltischt Univerlag vo Amerika, wo s hüt no git. Er isch eini vo de wichtigeren Instituzioone für s Usegää vo wüsseschaftliche Büecher und Zytschrifte.

Bedüütendi Publikazioone vom Verlag sind, in eren Uuswaal:
* d *Reviews in American History,* e Zytschrift über d Literatur
* *Technology and Culture*
* s *Journal of Democracy*
* s *American Journal of Mathematics*
* s *American Chemical Journal*
* s *American Journal of Philology*
* d *Reviews in American History*
* d *African American Review*
* s *Bulletin of the History of Medicine*
* *Digital Philology: A Journal of Medieval Cultures*
* s *Journal of Women's History'
* *Literature and Medicine''

## Weblink
* d Websyte vo dr Johns Hopkins University Press
Michael Schneider (Komponist)

Dr **Michael Schneider**, wo am 6. Septämber 1964 z Göttingen uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Komponischt.

## s Lääbe
Er isch a di Alti Kantonsschuel z Aarau gange und het a dr Uni Züri d Musigwüsseschaft, di Nöieri Gschicht und Kunschtgschicht und de no am Konsi z Bäärn d Komposizioon studiert.

Vo 1984 bis 1993 isch er Musigkritiker bi dr Aarauer Zytig gsi, vo 1993 bis 1998 Projektläiter am Stapferhuus z Länzbrg und vo 2001 bis 2006 dr Läiter vo dr Öfentlichkäitsarbet am Museum der Kulturen z Basel. 2006 bis 2019 isch er Gschäftsfüerer vom Künschtlerhuus Boswil gsi.

Dr Schneider het Artikel und Büecher über d Musig und s Lääbe vo Musiker gschribe.

## Wäärch (in eren Uuswaal)
* *Von einer Wanderung (Werner Wehrli)*, 1992/95
* *Laufen auf dünnem Eis*, 1992/96
* *Rubin*, 2001
* *La beauté retrouvée*, 1991
* *Fussball*, 2008
* *Evokation*, 1991
* *Licht über Schatten*, 1993
* *Schubert überquert die Donau bei Wien*, 1997
* *Mandorla*, 1998/2001
* *Geträumt hab ich jede Nacht von dir*, 2003, e Chammeroopere uf es Wäärch vom Dichter Paul Haller, s Libretto isch vom Andreas Neeser
* *A Dictionary of Maladies* , 2002–2005
* *Strassburgkonfiguration*, 1998
* *Ballade (Dällebach Kari)*, 2011, Text: Mani Matter
* *Chue am Waldrand*, 2011, Text: Mani Matter

## Schrifte (in eren Uuswaal)
* (Hrsg. mit Kristina Ericson:) *Ein unstillbares Sehnen. [[Werner Wehrli]]. Das dichterische Schaffen.* Sauerländer Verlag, Aarau 1994, ISBN 3-7941-3847-3.
* *Verborgene Spuren. Anne Frank und die Schweiz*. In: Stapferhaus Lenzburg (Hrsg.): *Anne Frank und wir*. Chronos Verlag, Zürich 1995, ISBN 3-905311-71-2.
* *Peter Mieg. Leben, Werk, Rezeption*. Amadeus Verlag, Winterthur 1995, ISBN 3-905049-64-3.
* *Das unbeschreibliche Licht und die winterlichen Schatten. Zum musikalischen Denken von János Tamás*. In: Förderverein János Támas (Hrsg.): *Feuerbilder – Schattenklänge – János Tamás. Komponist, Dirigent, Pädagoge*. Müller & Schade, Bern 1997, ISBN 3-9520878-0-7.
* *We can work it out. Die Beat-Szene in der Schweiz (1964–67)*. In: Stapferhaus Lenzburg (Hrsg.): *A walk on the wild side. Jugendszenen der Schweiz von den 30er Jahren bis heute*. Chronos Verlag, Zürich 1997, ISBN 3-905312-03-4.
* (Hrsg. mit Gaby Fierz:) *Feste im Licht. Religiöse Vielfalt in einer Stadt*. Christoph Merian Verlag, Basel 2004, ISBN 3-85616-234-8.

## Literatur
* *Schneider, Michael.* In: Axel Schniederjürgen (Hrsg.): *Kürschners Musiker-Handbuch.* 5. Auflage, Saur Verlag, München 2006, ISBN 3-598-24212-3, S. 418.

## Weblink
* em Michael Schneider syni Websyte
Michael Schneider

**Michael Schneider** isch der Name vo dene Persone:

* Michael Schneider (Philosoph) (1612–1639), dütsche Filosoof
* Michael Schneider (Organist) (1909–1994), dütsche Chilemusiker
* Michael Schneider (Mathematiker) (1942–1997), dütsche Mathematiker
* Michael Schneider (Schriftsteller) (* 1943), dütsche Schriftsteller
* Michael Schneider (Historiker) (* 1944), dütsche Historiker und Politikwüsseschaftler
* Michael Schneider (Theologe) (* 1949), dütsche Theoloog
* Michael Schneider (Logopäde) (* 1966), dütsche Logopääd und Mundartdichter
* Michael Schneider (Blockflötist) (* 1953), dütsche Blockflöötespiiler
* Michael Schneider (Komponist) (* 1964), Schwiizer Komponischt
* Michael Schneider (Regisseur) (* 1966), dütsche Regisseur
* Michael Schneider (Grafiker) (* 1967), öschtrychische Künschtler
Ana Lang

D **Ana Lang**, wo am 25. Juni 1946 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Sproochlehrerin und Autorin.

Si isch a d Schuel für Gstaltig z Luzärn gangen und het sich zur Chindergärtnerin lo usbilde. Zum d Sprooche no besser lehre isch si uf Frankrych und Italie ggange.

Näben em Underricht schrybt si hochdütschi Gedicht, Vrzellige und Romään. Anne 2015 isch si am Aargauer Literaturhuus z Länzbig go us iirne Wäärch lääse. Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Lang s Mundartgedicht «altlauf» gschribe.

Si läbt z Uezwil im Kanton Aargau.

## Wärch (in eren Uswahl)
* *der rote gärtner spielbilder,* 1989
* *Rauhnacht,* 1996
* *Nebel, Leben,* 1997
* *Ein Käfig der Träume,* 2010
* *Windgezwirnt*
* *Hellen Zeichen Dunkle, Gedichte und Fotografien.* 2012
* *Geschichten im Gesicht, Erzählungen,* 2013
* *Fische im Mond,* Roman, 2015

## Weblink
* d Ana Lang uf viceversaliteratur.ch
* d Ana Lang uf buecherlese.ch
* d Ana Lang bi dr Soledurner Literaturtääg
St. Patrick’s Day

Dr **St. Patrick’s Day** () isch dr Maandaag vum irische Bischof Patrick, wu waarschyns im 5. Joorhundert gläbt het un as eerschte chrischtlige Missionar z Irland giltet. Sy Gebuurts- un sy Doodesdaag waißt mer nit, s Daatum 17. Meerz fir dr Doodesdaag isch zum eerscht Mool im 7. Joorhundert gnännt woore. E Dail Hischtiooriker glaube, ass in dr Gstalt vum St. Patrick, wien er hite vereert wird, zmindescht zwoo Manne zämegflosse sin, näb em Patrick au no dr Missionar Palladius. Dr Patrick wird in dr kadoolische Chilche as Hailige vereert.

## Maandaag
Dr Maandaag vum hailige Patrick isch in dr reemisch-kadoolische Chilche un dr anglikanische Church of Ireland am 17. Meerz. Wel dr Hailig as Schutzpatron vu Irland giltet, isch s Fescht vum Hailige im irische Regionaalkaländer e Hoochfescht.

Dr 17. Meerz isch in dr Republik Irland, z Nordirland, im britische Iiberseebiet Montserrat un in dr kanaadische Brovinz Neifundland e gsetzlige Fyyrdig. Dr St. Patrick’s Day wird wältwyt vu Ire, irische Emigrante un allmee au vu Nit-Ire gfyyrt. Z Dublin un dr maischte andere irische Stedt mache grooßi Paraade un anderi Akzioone dr St. Patrick’s Day zue me bunte Volksfescht. Di greeschte Paraade git s hite z Dublin, z Minche, z New York, z Boston, z New Orleans, z Chicago, z Manchester un z Savannah. Au in dr britische Hauptstadt London git s all Joor e Paraad un e Feschtival.

Am 17. Meerz isch Grien d Faarb, wu iiberaall voorheerscht bi dr Ire in aller Wält. In e Dail Stedt, z.&nbsp;B. Chicago, wääre St. Patrick’s Day sogar d Fliss grien gfäärbt. Au in dr Schwyz git mittlerwyli s Akzioone am St. Patrick’s Day, zem Byschypel wiird dr Rhyyfall bi Schafuuse grien aagstraalt.

## Weblink

* Dublin’s St. Patrick’s Festival uf stpatricksday.ie
* St. Patricks Day in Amerika uf zeitgeistusa.de
* St. Patrick's Day uf religionfacts.com (englisch)

## Fueßnote
Michael Schneider (Logopäde)

Dr **Michael Schneider** (* 25. Meerz 1966 z Bad Säckige) isch e dytsche Logopeed.

## Lääbe
Dr Schneider isch z Rickebach uf em Hotzewald ufgwagse. Am Schefel-Gimnasium z Säckige het er 1985 Abituur gmacht un derno bis 1987 z Fryburg sy Ziviildienscht glaischtet.

Vu 1988 bis 1991 het er e Uusbildig as Logopeed an dr Staatlige Fachschuel fir Logopedy vu dr Universiteetsklinik an dr RWTH Aachen gmacht. Derzue het er Uusbildige in hypnotherapeutischer Gspräächsfierig (MEG Rottweil/Heidelberg) un in sischteemischer Berootig un Supervision (IBS Aachen). Ab 2011 het er an dr FernUni Hagen Bildigswisseschaft studiert un 2015 mit em B.A. abgschlosse, syterhär macht er e Masterstudium in Bildig un Meedie, eEducation an dr FernUni Hagen.

Vu 1991 bis 1996 het er z Münster in ere phoniatrisch-pädaudiologische Praxis gschafft mit dr Schwäärpinkt Spochentwickligsdiagnoschtik un Steerige im Reedfluss.

Syter 1997 schafft er as Leerlogopeed fir Steerige im Reedfluss, zeerscht an dr RehaMed-Leeraastalt z Rheine, syter 2001 an dr Staatlige Schuel fir Logopedy vum Universiteetsklinikum Münster. 

Dernääbe schafft dr Schneider freiberuefli as Seminaarlaiter im Beryych Steerige im Reedfluss un as sischtemische Berooter un Supervisor. 

Är isch Mitgliid in de Interdisziplinäre „Vereinigung der Stottertherapeuten e. V.“ un im „Therapeuten-Netzwerk Mutismus e. V.“

Anne 1985 het dr Michael Schneider bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft e Feederbryys fir Lyrik gwunne. Gediicht vun em uf Alemannisch sin in dr Anthology D Hailiecher uusechuu. Syterhär isch dr Schneider aber nimi as Dialäktautor in Erschyynig drätte.

## Schrifte
* *Poltern.* In: M. Grohnfeldt (Hrsg.): *Kompendium der akademischen Sprachtherapie und Logopädie.* Band 3 (242–253). Kohlhammer, Stuttgart 2017
* *Gedichte.* In: D Hailiecher, Alemannische Anthologie Junge Mundart. Hrsg. Markus Manfred Jung/Muettersproch-Gsellschaft, Morstadt Verlag, Kehl 1987

## Weblink
* Interview mit em Michael Schneider, 18. Oktober 2017
* Churzbiografy uf logofortbildungen.de
* dr Michael Schneider uf dr Websyte vu „Stottern in Münster e. V.“
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Isabelle Stamm

D **Isabelle Stamm**, wo am 19. März 1977 z Schaffuuse uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftstellerin.

Si het i dr Jugendzyt z Lausanne, z Wallisellen un z Kanada gläbt. Si isch im Kanton Aargau a die Alti Kanti z Aarau ggangen und het a dr Uni Basel Russisch und Gschicht studiert und de no z Fryburg Psichology.

Anne 2003 isch iiren eerscht Roman usecho: er heisst *Der Fischerkönig* oder au *Zwillings Welten*. Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Stamm s Mundartgedicht «z nacht» gschribe.

## Wäärch
* *Zwillings Welten*. Roman. Edition Isele, Eggingen 2008, ISBN 978-3-86142-419-2.
* *Schonzeit*. Roman. Limmatverlag, Zürich 2010, ISBN 978-3-85791-598-7.

## Weblink
* d Isabelle Stamm bi viceversaliteratur.ch
* d Isabelle Stamm, bim Limmat Verlag
Hansjörg Schertenleib

Dr **Hansjörg Schertenleib**, wo am 4. Nofämber 1957 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.

Er het d Leer als Schriftsetzer un Typograaf gmacht und isch de no uf d Kunschtgwärbschuel z Züri gange. Er isch freie Schriftsteller, und e Zyt lang het er als Film- und Musigkritiker für Zytschrifte gschaffet. Anne 1996 isch er uf Irland usgwanderet. Sid 2015 läbt er zytewys im Aargau und z Amerika.

Dr Schertenleib het Prosawäärch, Gedicht, Theater und Hörspiil gschribe. Es git Übsersetzige vo syne Wäärch i verschideni Sprooche; e Teil au is Schwiizerdütsche.

Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Schertenleib es Mundartgedicht gschribe.

## Literatur
* 

## Weblink
* em Hansjörg Schertenleib syni Websyte
Susanne Preuß

D **Susanne Preuß** (* 9. Dezämber 1964 z Singe) isch e dytschi Schurnalischti.

## Lääbe
D Preuß isch im Hegau ufgwagse. Noch em Abituur het si ai Joor lang as freii Schurnalischti bim Südkurier gschafft un derno vu 1984 bis 1989 an dr Fachhochschuel fir Wiirtschaft z Pforze Bedriibswiirtschaft studiert mit dr Schwäärpinkt Ussewiirtschaft/Främdsprooche. Noch em Abschluss as Diploom-Bedriibswiirti (FH) het si ne Zytlang as Uusbilder fir Chauflyt gschafft un si derno fir dr Schurnalismus entschlosse. Si het e 1990/1991 Volotariat bi dr Stuegerter Zytig gmacht un derno fimf Joor lang deert in dr Wiirtschaftsredakzioon gschafft. No drei Joor as freii Schurnalischti schafft si syter anne 2000 as Korreschpondenti vu dr FAZ z Stuegert.

Anne 1984 het d Preuß bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft mitgmacht. Gschiichte vun ere uf Alemannisch sin in dr Anthology D Hailiecher uusechuu. Syterhär isch d Preuß aber nimi as Dialäktautori in Erschyynig drätte. 

Si het e Doochter (* 1996) un läbt mit ire Familie z Stuegert.

## Schrifte
* *Erzählungen.* In: D Hailiecher, Alemannische Anthologie Junge Mundart. Hrsg. Markus Manfred Jung/Muettersproch-Gsellschaft, Morstadt Verlag, Kehl 1987

## Uuszaichnige
* Förderpreis für herausragende Diplomarbeiten: 1991
* ERM Medienpreis für nachhaltige Entwicklung: 3. Blatz 2010
* Deutscher Journalistenpreis (djp): 3. Blatz anne 2009, nominiert 2012

## Weblink
* d Susanne Preuß uf Twitter
* d Susanne Preuß uf faz.net
* „Die 500“: Susanne Preuß sieht Journalisten auch als Aufpasser, newsroom.at
Verena Lang

D **Verena Lang**, wo anne 1950 z Sigriswil uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftstellerin.

Si het als Chind z Argentinie und de i dr Schwiiz und z Ängland gläbt, z Bärn un z Züri d Theology studiert und im chirchlichen und soziale Berych gschaffet. Spöter isch si z Japan gsi, und jetz läbt si im Aargau. Si schrybt Prosawäärch, Gschichten und Gedicht.

Für em Andreas Neeser syni literarischi Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Lang s Mundartgedicht «tattuu» gschribe.

## Wäärch
* *Rom & Julia. Gesammeltes Schweigen*
* *Schmetterlinge träumen,* 2007
* *Hayaku-Hayaku, japanische Telegramme,* 1997
* *sing dunkel sing. Meditationen,* 2006
* *luftgeschneidert,* 2014

## Weblink
* dr Verena Lang iiri Websyte
* d Verena Lang uf dr Websyte vo dr Schwiizerische Lyrische Gsellschaft
Schweizerische Lyrische Gesellschaft

D **Pro Lyrica – Schwiizerische Lyrische Gsellschaft** wott für d Vermittlig vom Wäärch vo de Lyriker us dr Schwiiz luege. Es isch e Veräin, wo z Winterthur dehei isch.

Schriftsteller und Autorinne, wo Gedicht mache, git s vil, und nit für alli isch es eifach, drfür au d Lääser und Lääserinne z finde. Drum het men anne 1988 di Schwiizerische Lyrische Gsellschaft gründet.

D Organisazioon hilft dene wo schrybe mit Kontakt für Lääsige und zu Verlääg und anderi a dr Lyrik intressierti. D Pro Lyrica gitt zäme mit de Schrybende sälber au eigeti Gedichtbüecher use. Und si stellt all Joor dr *Lyrikkaländer* zäme, wo s vertäilt über s Joor Gedicht von es paar Lyriker drin het.

Si stellt e Lischte vo den Autooren und Autoorinne zäme, wo me druff s Wichtigschte vo iirere Viografy und iirem Wäärch cha go aluege. Öppis läsenswärts isch au s *Lyrik-Glossar* uf dr Websyte vom Veräin.

## Büecher (en Uswahl)
* Hans Jürg Zingg: *my wörtersack. gedicht ir bäärner umgangs­schpraach. spouken wöörd.* Pro Lyrica 2014. ISBN 978-3-907551-47-9
* Adrian Lüscher: *Ungerwägs – Unterwegs.* Pro Lyrica 2012. ISBN 978-3-907551-43-1
* Martina Caluori: *Frag den Moment.* Gedichte. Pro Lyrica 2019. ISBN 978-3-907551-60-8
* Nora Dubach&: *Auf gleissendes Licht tropft Dunkelheit.* Gedichte. Pro Lyrica 2019. ISBN  978-3-907551-62-2
* *Lyrik der deutschsprachigen Schweiz. Band 1: Kanton Schaffhausen Blütenlese.* Pro Lyrica 1989. ISBN 978-3-907551-04-4
* *Lyrik der deutschsprachigen Schweiz. Band 2: Kanton Thurgau. Windrosen.* Pro Lyrica 1990. ISBN 978-3-907551-05-4
* *Lyrik der deutschsprachigen Schweiz. Band 3: Kanton Aargau. Passagen.* Pro Lyrica, Schaffhausen 1997.  ISBN 978-3-907551-19-2
* *Sbrinzlas Funken Scintille. Gegenwartslyrik aus Graubünden. Anthologie.* Rätoromanisch, Iteliänisch, Bündner- und Walserdütsch. Pro Lyrica 2005. ISBN 978-3-907551-31-1
* *Schaffhauser Dichterpfad.* Pro Lyrica. ISBN 978-3-907551-27-3
* *Hans Günther Hirschberg: *Der Rhythmus des Regens. Gedichte und nachdichtungen aus fremden Sprachen.* Pro lyrica 1999. ISBN 3-907551-22-2
* *In Allem. Essays und Gedichte. 25 Jahre Pro Lyrica, Schweizerische Lyrische Gesellschaft, 1988–2013.* Anthology, Chronik und Lääsibuech, Pro Lyrica 2013.

== Weblink ==
* [https://www.prolyrica.ch/pro-lyrica d Websyte vo Pro Lyrica]
* [https://www.prolyrica.ch/b-b *Autoren B&B,''] Lischte vo de Pro Lyrica- Autooren und -Autoorinne
Reinhold Bruder

Dr **Reinhold Bruder**, wo anne 1941 z Oftrigen uf d Wält cho isch, sich en Aargauer Schriftsteller, wo uf Hochdütsch und i dr Mundart schrybt.

Er het a dr Uni Züri un z Uppsala d Germanistik, d Nordistik und Griechisch studiert und vo 1966 bis 2004 z Aarau a dr Alte Kanti Schuel ggää.

I dr Sändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio isch em Autoor sys Lääben und Wäärch am 3. Jänner 2019 vorgstellt worde.

Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Bruder s Gedicht «Z Nacht» gschribe.

## Wäärch
* *Chliini Lüüt.*
* *Zletscht am Änd.*
Räumliche Distanzierung

**Abstand haa** isch öppis, wo vo allne Lüüt im öffentliche Ruum i gwüssne Situazioone vrlangt wird.

Gmeint isch: Me chunt den andere nit z nooch, zum Bischpiil wenn si öppis mache, wo gheim muess blybe wie öppe bim Zahle mit ere Bankchaarte oder bim Gältuseloo amene Bankomat women en Pin-Code ygit.

Ganz en andere Fall cha us medizinische Gründ nötig wärde, wenn s drum goot, Infekzioone bi asteckende Chrankete z vrmyde. Das isch im Früejoor 2020 bi dr Covid-19-Pandemy wichtig gsi, wo de Lüüt vo de Gsundheitsbehörde dringend empfole worden isch, sich nit z nooch z choo und sech nit d Händ z gää.

I de Meedie und em öfentlichen und au em private Diskurs isch dr Begriff drfüür us em Änglische, *social distancing,* au im dütschsproochige Berych sid Februar und März 2020 wien es Modewort vil bruucht worde. Es goot aber nit würklich um die *soziaali* Trennig oder Isolazioon; me dänkt ender a die physischi Trennig, ebe dr Abstand, wo eim cha vor Asteckige schütze.

So nen «rüümlichi Trennig» het me scho früener für Lüüt mit asteckende Chrankete befole, so wie dozomol wo me d Siechehüüser ussen a de Stedt ygrichtet het.

## Weblink
Matthias Dieterle

Dr **Matthias Dieterle**, wo anne 1941 z Basel uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Lehrer und Schriftsteller.

Er het z Aarau als Häilpedagoog gschaffet. E Zyt lang isch er doo am zeka, em Zäntrum für Körperbehinderti, gsi.

Er schrybt literarischi Wäärch, bsunders Gedicht, und macht Uftritt als Rezitator mit verschidene Musiker zäme. Anne 2018 isch er ufem *Lyrikfestival Neonfische* vom Aargauer Literaturhuus go lääse.

1990 het er für sys Schrybe der Erika-Burkart-Prys übercho.

Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Dieterle s Gedicht «D Mundart» gschribe.

## Wäärch
* *Vielleicht zerteilt der Dichter die Sonne,* Gedicht, 1974
* *das Buch nie genug,* Gedicht, 2016. ISBN 978-3-905910-83-4
* *Paul Klee und der verborgene Engel. Eine Entdeckung.* Wolfbach-Verlaag, Züri 2013. ISBN 978-3-905910-36-0
* *Rückhaltlos.* Mit Helgeli vom John Berger. Wolfbach-Verlaag, Züri 2004. ISBN 978-3-952283-18-9
* zäme mit em Markus Bundi: * Aquagrafien & Aquagramme.*
Rolf Lappert

Dr **Rolf Lappert**, wo am 21. Dezämber 1958 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.

Er isch z Zofigen un Olten ufgwachse und het e Leer als Grafiker gmacht. Er isch z Frankrych und vo 2000 bis 2011 z Irland gsi. Sider läbt er wider i dr Schwiiz. Er het z Aarburg e Jazzclub gläitet.

Dr Lappert schrybt Romään, Gschichten und Gedicht. 1996 het er dr Prys vo dr Schwiizerische Schillerstiftig übercho.

Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Lappert s Gedicht «Chliises Lied a d’Aare» gschribe.

## Wäärch
* *Folgende Tage.* Basel 1982, ISBN 3-85816-033-4.
* *Passer.* Basel 1984, ISBN 3-85816-052-0.
* *Der Himmel der perfekten Poeten.* Zürich 1994, ISBN 3-312-00194-3; dtv, München 2010, ISBN 978-3-423-13935-9.
* *Die Gesänge der Verlierer.* Zürich 1995, ISBN 3-312-00202-8; dtv, München 2009, ISBN 978-3-423-13813-0.
* *Nach Hause schwimmen.* ünchen 2008, ISBN 978-3-446-20992-3; dtv, München 2009, ISBN 978-3-423-13830-7.
* *Auf den Inseln des letzten Lichts.* München 2010, ISBN 978-3-446-23556-4; dtv, München 2012, ISBN 978-3-423-14095-9.
* *Über den Winter.* München 2015, ISBN 978-3-446-24905-9.
* *Die Erotik der Hotelzimmer.* Gedicht. Basel 1982, ISBN 3-85816-039-3.
* *Im Blickfeld des Schwimmers.* Gedicht. Basel 1986, ISBN 3-85816-070-9.
* *Pampa-Blues.* Jugendroman. München 2012, ISBN 978-3-446-23895-4.
* 1997–2001: Mannezimmer, Dräjbüecher füre Färnseesery

## Weblink
*
Toilettenpapier

**Gloobabyyr**, i de Schwyz **AB-Bapyyr**, isch e Art Tissue-Babyyr us Zällstoff, wu mer bruucht zum Abwische noch em Schysse oder Brunze. S Gloobabyyr vergheit in dr Kanalisazioon, in e Dail Länder isch s nit gängig, ass mer s Gloobabyyr aabespielt. S Gloobabyyr isch zmaischt uf Rolle us Bappe ufgwickelt. S bstoot in dr Regle us e baar Laage, isch zmaischt 10 cm brait un isch perforiert, ass mer s guet cha abrysse. Härgstellt wird dr Zällstoff vor allem us em Holz vu Foore, Danne un Birke, sälte au vu Eukalyptusbaim.

## Weblink
Krankenhaus

Es **Spital** oder au **Chrankehuus** oder e **Klinik** isch e medizinischi Yrichtig.

Me tuet döört chranki und verletzti Lüüt undersueche, versorgen und pfleege. Für das het s im Spital dr ärztlichi Dienscht und dr Pfleegdienscht. D Dökter mache d Diagnoose und versorge die körperliche Schääde und verordne d Massnahme für d Pfleeg, und dr Pfleegdienscht luegt zu de Chranke so lang si im Spital sind.

Im Militär seit me de Pfleeg- und Versorgigsstazioone *Lazarett.*

S modärne Spital isch e Teil vo dr *Rettigschetti*, wo verunfallti Lüüt hiibrocht wärde. Es git d Versorgig vo Notfäll i den *Akutspitäler* und au medizinischi Ygriff, wo me nach ere Diagnose gnau plaanet het. Bsunderi Klinike luege für d Reha nach ere schwääre Chranket oder eren Operazioon. En eigeti Gruppe sind au die psychiatrische Klinike.

A den Unispitäler tuet me zu dr Paziänteversorgig ane au medizinischi Sachen undersueche und erforsche und d Medizinstudänten praktisch is Fach inefüere.

Es git öfentlichi Spitäler mit emene algemeine Uftrag für d Gsundheit vo de Lüüt und privati Klinike, wo s mee um e wirtschaftlichi Gwünn vo de Bsitzer goot. Sid em spoote 20. Joorhundert het me mit der verbreitete liberale Politik zum Spaare vil öfentlichi Spitäler privatisiert und regionali Chrankehüüser zuetoo.

## Literatur
* Dieter Jetter: *Grundzüge der Krankenhausgeschichte. 1800–1900*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1977, ISBN 3-534-07278-2.
* Axel Hinrich Murken: *Vom Armenhospital zum Grossklinikum. Die Geschichte des Krankenhauses vom 18. Jahrhundert bis zur Gegenwart*. DuMont, Köln 1988, ISBN 3-7701-2134-1.

## Weblink
Indexpatient

Der **Erschtpaziänt** oder **Indexpaziänt** oder i dr Umgangssprooch au öppe der **Paziänt Null** isch die Person, wo bin ere medizinischen Epidemy als erschte die beträffendi Chranket gha het. Der Begriff *Paziänt Null* chunt vom änglische *patient zero.*

Zum bin ere schwäären Epidemy oder erscht rächt bin ere wältwyte Pandemy usezfinde, wie s so wyt cho isch, cha s de Epidemiolooge hälfe, z wüsse wär der erschti Paziänt gsi isch und uf welem Wääg sich di asteckendi Chranket so staarch het chönne vrbreite.

Es Bischpiil isch dr Usbruch vo der Ebola anne 2013 z Weschtafrika, wo me weiss, z’eerscht isch es chlyses Chind z Meliandou im Land Guinea dra chrank worden und gstorben, und nach iim es paar Lüüt rund um iins ume, und vo doo het s e grossi Süüchi gää.

Bi dr wältwyte Koronavirus-Pandemy 2019/2020 isch e Paziänt i dr chinesische Stadt Wuhan im Novämber 2019 als eerschte Fall dokumäntiert.
Ernst Halter

Dr **Ernst Halter**, wo am 12. April 1938 z Zofigen uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schriftsteller.

Er het d Germanistik und d Kunschtgschicht studiert und het drno als Lektor und Redakter gschaffet.

Anne 1970 het er dr Gedichtband *Die unvollkommenen Häscher* usegää. Und spöter het er au Romään und Verzellige gschribe.

Dr Halter het en Prys vo der Schwiizerische Schillerstiftig un dr Aargauer Literaturprys übercho.

## Wäärch
* *Die unvollkommenen Häscher*, Gedicht, 1970 
* *Aschermittwoch*, Gedicht, 1990
* *Menschenland*, Gedicht, Zürich 2010, ISBN 978-3-905910-08-7
* *Nachtschicht / Schattenzone*, Gedicht, Frankfurt am Main 2011
* *Englische Suite*, Gedicht, Zürich 2012, ISBN 978-3-905910-29-2
* *Aschen Licht*, Gedicht, Zürich 2015, ISBN 9783905910650
* *Gerodete Zeit*, Gedicht, Zürich 2017, ISBN 9783905910902
* *Zwiegesicht*, Gedicht, Zürich 2019, ISBN 9783906929231
* *Die Modelleisenbahn*, Verzellige, Zürich 1972
* *Urwil (AG)*, Roman, Zürich 1975
* *Die silberne Nacht*, Roman, Zürich 1977, ISBN 3-7608-0445-4
* *Die Spinne und der Spieler*, Roman, Zürich 1985
* *Das Buch Mara*, Roman, Zürich 1988
* *Irrlicht*, Roman, Zürich 1995

## Weblink
*
Hygiene

D **Higieene** isch drfüü doo, ass me gsund blybt.

S Wort chunt vom Name vo der griechische Göttin vo der Gsundhäit, der Hygieia.

## Was me cha mache
Me muess druuf luege, bim Lääbe mit sorgfältigem Tue so wyt ass es goot Chrankete z vermyde. Das betrifft vil Berych:
* d Händ und dr Körper wäsche
* suuber schaffe mit em Ässe und i dr Chuchi
* ufbasse mit em Trinkwasser und mit em Abwasser
* sich vor asteckende Chrankete schütze, bsunders au zum Süüchine z vermyde.

Grad wenn öpper scho chrank worden isch oder sich verletzt het, muess me guet zuen em luege, ass dr gschwecht Körper nit mit no mee Chranketen agsteckt wird. Das isch i vilne Fäll im Spital gar nit eifach und bruucht e grossen Ufwand, öppe bi den Intensivstazioone. Offeni Wunde am Körper tuet me wäschen und desinfiziere vor der wytere Behandlig, und zu der medizinische Higieene ghöört au, d Gräät für d Versorgig vo de Paziänte steril z halte.

E grosse Schritt für en besseri öfentlichi Higeene isch es gsi, wo me sid em 19. Joorhundert d Versorgig vo de Stedt mit suberem Wasser und s Furtläite vom dräckigen Abwasser organisiert het. Erscht spoot im 20. Joorhundert isch denn au d Behandlig vom Abwasser i de Klääralaage uufcho.

Bim Produziere und em Handel vo Lääbensmittel isch d Higieene au öppis Wichtigs: me mues d Pflanze vor Chrankete schütze, d Plätz vo de Nutztier putze, d Gräät wo me bim Puure bruucht wäsche und d Verarbeitigsoort und Lagerplätz und d Transportmittel vo de Produkt suuber halte.

D Behörde vo der Lääbensmittelkontrolle müesse bsunders i de Chuchine vo de Wirtshüüser go luege, ob alles stimmt.

## Lueg au
Es isch aber z underscheide zwüsche de Massnahme vo der Higieene un der algemeine Suuberkäit.

## Literatur
* Christian Conrad: *Krankenhaushygiene damals und heute – was hat sich geändert?* In: Hygiene und Medizin 29, 2004, S. 204 ff.
*
Sascha Garzetti

Der **Sascha Garzetti**, wo anne 1986 z Züri uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.

Er het d Germanistik, d Gschicht und Nordischi Sprooche studiert und isch Lehrer a der Kantonsschuel Baade worde.

Der Gerzetti schrybt Gedicht und Prosa. Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het er s Mundartgedicht «Gar dunkler na als d Nacht» gschribe.

Er het der Heinz-Weder-Anerchännigsprys für Lyrik und Bytreeg vom Aargauer Kuratorium übercho.

## Wäärch
* *Vom Heranwachsen der Sterne,* 2010.
* *Gespräch in der Manteltasche,* 2012.
* *Und die Häuser fallen nicht um,* 2015.
* *Mund und Amselfloh,* 2018.
Silvia Trummer

D **Silvia Trummer**, wo anne 1940 uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schriftstellerin.

Si isch z Seengen ufgwachse und het lang als Primarlehrerin gschaffet.

Si schrybt Gedicht und Prosa. Vom Aargauer Kuratorium het si Wäärchbytreeg überchoo. Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Trummer s Mundartgedicht «Einisch wider» gschribe.

## Wäärch
* *Nachgetragens*
* *Vierhändig*
* *Ein Mosaik*
* *Tochterjahre*
* *Grenzgänge*
* *Mondnetze*
* *Wegzeichen*
* *Spiel mit den Knöpfen*
* *Vom verlassenen Garten*

## Weblink
* d Silvia Trummer uf dr Websyte vom Wolfbach Verlag
* d Silvia Trummer bi viceversaliteratur.ch
Michel Mettler

Der **Michel Mettler**, wo anne 1966 z Aarau uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schriftsteller.

Vo Prueff isch er zerscht Dramaturg und Musiker gsi. Er het s Theater *forum:claque* z Baade gläitet. Es Wyli isch er zäme mit anderne Musiker i der Gruppe „Vier Maultrommeln“ ufträtte.

Der Mettler schrybt Gschichten und Verzellige, wo in Zytschriften und in Anthologie und als Büecher usecho sind. Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het der Mettler s Mundartgedicht «De Nidlefritz» gschribe.

Er het en Förderprys vo der Schwiizerische Schillerstiftig überchoo.

## Wäärch
**Die Spange*. Roman. Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-518-41755-X
**Der geschenkte Berg*. Basel 2007, ISBN 3-7965-2405-2
**Der Blick aus dem Bild. Von Gemaltem und Ungemaltem*. Frankfurt am Main und Leipzig 2009. ISBN 978-3-458-19321-0
**H stellt sich vor*. 2010
**Maskenwechsel*. Audio-CD. Lenzburg 2006

## Weblink
Nathalie Schmid

D **Nathalie Schmid**, wo am 3. Juli 1974 z Aarau uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schriftstellerin.

Si het s Gimnasium bsuecht und drno am Dütsche Literaturinstitut z Leipzig mit em Hauptfach Lyrik studiert. Si isch Sekundarlehrerin und Erwachsenebildnerin. Si git Küürs fürs Kreative Schrybe für Chind und Erwachseni.

Si schrybt Romään, Gschichten und Gedicht. Es paar Stück vo iire sind i dr Mundart gschribe, so öppe s Gedicht *för s’ meitli*. Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel *Übers Wasser tanzt en Schy* zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Schmid s Mundartgedicht «einisch» gschribe.

## Wäärch
* *Gletscherstück,* 2019
* *Atlantis lokalisieren,* 2011
* *Die Kindheit ist eine Libelle,* 2005

## Weblink
* der Nathalie Schmid iiri Websyte