USA

Di **Verainigte Staate** (, churz *U.S.*, *US*), offiziäll **Verainigti Staate vu Amerika** (englisch ; abgchirzt *U.S.A.*, *USA*), au **Amerika** (änglisch ), sin e demokratische Staat z Nordamerika. Är umfasst 50 Bundesstaate, Hawaii un chlaineri Ussebiet ligen im Pazifik bzw. in dr Karibik. D Hauptstadt isch Washington,&nbsp;D.C., di grescht Stadt New York City.

Di Verainigte Staate sin vu dr Flechi mit 9,83 Millionen Quadratkilometer här no Russland un Kanada un vu dr Bevelkerig här mit rund 314 Millionen Yywohner no China un Indie dr drittgrescht Staat vu dr Wält.

## Geografy
### Gränzen und Uusdehnig
Di Verainigte Staate hän e gmainsami Gränze mit Kanada, wu insgsamt 8.895&nbsp;Kilometer lang isch (dodervu rund 2.477&nbsp;Kilometer zwischen Alaska un Kanada), un mit Mexiko, wu 3.326&nbsp;Kilometer lang isch. D Gsamtlengi vu dr US-Landesgränze lyt bi 12.221&nbsp;Kilometer. D Kischtelinie am Atlantik, am Pazifik un am Golf vu Mexiko umfasst insgsamt 19.924&nbsp;Kilometer.

Dr Staat het e Landflechi vu 9.161.924&nbsp;km², doderzue cheme 664.706&nbsp;km² Wasserflechine, so dass es e Staatsbiet vu 9.826.630&nbsp;km² drus git.

D Nord-Sid-Uusdehnig zwische dr kanadischen un dr mexikanische Gränze lyt bi rund 2500&nbsp;Kilometer, d Uusdehnig zwischen Atlantik un Pazifik bi rund 4500&nbsp;Kilometer. Dr Hauptdail vum Land lyt eppe zwisch em 24.&nbsp;un em 49.&nbsp;nerdlige Braitegrad un zwisch em 68.&nbsp;un 125.&nbsp;weschtlige Lengegrad un isch in vier Zytzonen yydailt.

### Geology un Landschaftsgliderig
S Biet wyst e dytligi Gliderig uf. Gebirgszig wie di vulkanische Kaskadechette, d Faltegebirg vu dr Rocky Mountains un dr Appalachen laufe vu Nord no Sid. Derwylscht s uf ihre Wättersayte uusdehnti Wälder het, het s in ihrem Windschatte riisigi Druckebiet mit Wieschten- oder Graslandschafte (Prerie). D Flusssischtem vu dr Verainigte Staate, wie die vum Mississippi un Missouri, hän scho frie ne dichti Bsidlig megli gmacht, derwylscht di druckene Regione drumume bis hite dinn bsidlet sin.

### Klima
Dr wichtigscht Yyflussfaktor vum Klima isch dr polar Jetstream (Polarfrontjetstream), wu umfangrychi Diefdruckbiet vum Nordpazifik här bringt. Verbinde si d Dief mit däne vu dr atlantische Kischte, bringe si im Winter as „Nor’eastes“ schwäri Schneefäll. Wel kai Gebirgszug vu Wescht no Oscht verlauft, bringe Winterstirm vylmol großi Schneemängine wyt in Side, derwylscht im Summer d Hitz wyt in Norde zues bis uf Kanada goht.

D Biet zwische dr Gebirgszig hän wäge däm hochi Tämperaturextrem, derzue meh oder weniger groß Drickini, wu no Side un Weschte zuenimmt. D Pazifikkischte isch dergege arg rägerych un vylmol näblig, bi Trocheheit chunt s dört zu grosse Waldbränd. S Biet um dr Golf vu Mexiko isch subtropisch mit hoche Tämperaturen im Summer un ere vylmol hoche Luftfychtigkait. Derzue git s in däm Biet vylmol tropischi Wirbelstirm.

Z Alaska herrscht e arktisch Klima, d Gebirg sin au di hegschte vu dr Verainigte Staate (Denali, 6195&nbsp;Meter). 

Hawaii, wu dr hegscht Bärg Mauna Kea 4205&nbsp;Meter hoch isch, het dergege ne tropisch Klima.

### Flora un Fauna
D Biet an dr Ostkischte bis zue dr Große See sin bi ins 19.&nbsp;Johrhundert seli stark bewaldet gsii, d Weschtkischte im Beraich vum gmäßigte Rägewald mit zum Dail extrem hoche Baim mit Wuchshechine vu iber 100&nbsp;Meter. Vu däne Flechine sin nume no wenig, wie d Redwoods oder dr Hoh-Rägewald blibe. Großi Flechine sin zue Ackerland umgwandlet oder zueböue wore, e große Dail sin hite Nutzwälder. Au d Artevylfalt vu dr druckene Graslandschaften isch im Zug vu dr landwirtschaftlige Nutzig stark reduziert wore. Schutzbiet un -maßnahme hän aber derzue gfiert, ass e Hufe vu dr 17.000&nbsp;Gfäßpflanzenarte hän chenne grettet wäre. Nume Hawaii wyst 1.800&nbsp;Blietepflanze (Decktsomer) uf, wu ne Huffe dervu endemisch sin.

Rund 400 Suger-, 750 Vogel- un 500 Reptilien- un Amphibienarten un dytli iber 90.000 Insektenarte bilde ne Dail vu dr Fauna, doderby sin bedrohti Arte syter anne 1973 dur en aige Gsetz gschitzt. 

### Natur und Umweltschutz
58&nbsp;Nationalpark un e baar hundert wyteri Schutzbiet wyse ne groß Artevylfalt uf, wu in eme dytlige Gegesatz zue dr wytverbraitete Monokulture stoht. D Idee vu Nationalpark stammt us dr USA: dr Yosemite Nationalpark isch wältwyt s erscht Großschutzbiet gsii.

### Balligsryym
Fascht 80 Brozänt vu dr Amerikaner hän anne 2000 in stedtische Biet gläbt. Im Johr 2006 hän 254&nbsp;Ort iber 100.000&nbsp;Yywohner ghaa un s het 50&nbsp;Metropolregione mit iber aire Million Yywohner gee. Di greschte Metropolregione sin 2006 New&nbsp;York&nbsp;City (18,6&nbsp;Millione), Los&nbsp;Angeles (13&nbsp;Millione), Chicago (9,5&nbsp;Millione), Dallas (6&nbsp;Millione), Philadelphia (5,8&nbsp;Millione), Houston (5,5&nbsp;Millione) un Phoenix (4&nbsp;Millione) gsii. D Hauptballigsryym lige zwische New&nbsp;York un dr Große See, z Kalifornien un z Arizona un z Texas un in gringem Maß au z Florida.

## Gschicht
Wo 1492 de Kolumbus Amerika entdeckt het, isch de ganz Kontinänt no vo Indianer bewohnt gsi. Mit grosser Müeh hiina aber t Europäer 1609 Jamestown in Virginia gründet. Vorhär sina die meischte Kolonie gæng umi zerstört worde, wahrschinlech vo de Indianer, das isch aber nid ganz sicher.

Mit de Jahrzähnt sina de ging meh Europäer uf Amerika uusgwanderet u sina ging witter i z Landesinnera vortrunge. T Indianer, wo dete gläbt hii, hii si uf brutali Art u Wiis entwäder vertrübe oder umprocht. Di drüü Länder England, Frankriich u Spanie hina a regurächte Wettkampf gfüert mit nüwe Kolonie gründe. Das het natürlech u zu Spannige gführt. Verschideni Kolonie hi ab und zue umi dr Bsitzer gwächlset. 

Allmählich hi t Amerikaner as iigeständigs Land afo sii. So hiisi t Unabhängigkiitserklärig verfasst was zumena Chrieg mit England gfüehrt het. Frankrich het denn t Amerikaner unterstützt, wüu t Franzose a Schwächig vom übermächtige England hii wöle haa. 1783 isch de Chrieg fertig gange u im Vertrag vo Paris het England Amerika asena eigena Staat anerkannt.

1787 hett mu nai du a Verfassig uusgarbitet. Di Verfassig isch damaus di modärnschti gsi u isch ono hüt ging güutig. Di Verfassig het nai o as Vorbüud für a huffe Europäischi Verfassige ggulte.

Im Luuf vode Zit het sich de Norde u de Süde vo de Vereinigte Schtaate unterschidlech entwicklet. Im Norde hetts a huufe Industrie ghäbe, im Süde a huffe Landwirtschaft. T Lüt im Norde sina ehnder liberau u gäge d Sklaverei gsi, die im Süde ehnder konservativ u hi Sklave wöle, dasi ide Landwürtschaft uf die Gratis-Arbiitschräft agwise gsi sin. Dä Konflikt het de Höhepunkt im Sezessionschrieg vo 1861 bis 1865 ghäbe. I dem Chrieg het de Norde gäge Süde kämpft. De Norde het de Chrieg gwune, da si bevöukerigsmässig u o würtschaftlech im Süde starch uberläge gsi sin. So isch t Sklaverii im Süde ufghobe cho und ali Bürger sina gliichgsetzt cho. As par Jahr lang het de Norde de Süde ono bsetzt ghaute, bis wo di Gsetz vode Gliichberächtigung dürgsetzt gsi sin.

Wo sich de Norde usum Süde umi zruggzoge het, het de Süde 1876 sofort as Rassetrennigsgsetz ersteut. Churz zämegfasst besiit das Gsetz "separate but equal" – trennt aber gliich. Das Gsetz het derzue gfüert dass di Schwarze usde wissi Gseuschaft verdrängt cho sin. Nach grosse Protescht, angfüert vom Martin Luther King, het das genderet. Ersch im 1954 het de Supreme Court das Gsetz uufghobe, ide nächschte 10 Jahr hets aber no ging Rasseunrue gä.

Abde zweiti Häufti vom 19. Jahrhundert isch d Industrialisierig ging stercher cho, t Würtschaft isch sehr starch gwachse. T Lüt hii gluubt, dass das Wachstum ging würt witter ga u hiina a huffe Gäud i Aktie investiert. Plötzlech hiina aber Unternäme Absatzproblem becho wüusi z füu produziert hii. T Lüt hi plötzlech gse, dases so nüme cha witter ga. As du a Massepanik gä und t Börsekurse sina im frie Fau gfalle. Dä Börsekrach isch a iim inzige Tag passiert: de «schwarz Fritig» im Oktober 1929.

Die Würtschaftskriise, wo gfougt isch, het sich o uf Europa uuswürkt u us de Amerikanische Würtschatfskriise isch di erschti Wäutwürtschaftskriise entstane. Amerika het sich ersch umi vouständig erhout ghäbe, wo si wärent um Zwöite Wäutchrieg massiv hii afa uufrüschte.

Nach um Wäutchrieg isch de Chaut Chrieg gsi. Das isch a gwautlosa Chrieg gsi zwüschet um Weschte mit de Vereinigte Schtaate un um Kommunismus im Oschte mit Russland us Füehrer. De Chaut Chrieg isch parmau glii eskaliert aber de jusch Chrieg isch zum Glück nie uusbroche. De Chaut Chrieg isch ersch 1991 z endi gange, wo t Sowjetunion sich uuflöst het.

T USA het o hüt ono die sterchtschti Würtschaft vo de Wäut, doch bechunnt si vo China u vo Indie Konkurränz.

## Politik
De aktuel President vo de Vereinigte Schtaate isch de Donald Trump.

## Sprache
D Amtssprach i de USA isch de facto Änglisch und d Hauptstadt isch Washington, D.C..

Es het z Amerika es baar Biet, wo d Nochfaare vo Uuswanderer ne hüt alemannisch rede.

## Bundesstaate
Di Vereinigte Staate sin gmäss irer Verfassig a Bund, wo 50 Bundesstaata het.

## Literatur
* Thomas Bender: *A Nation Among Nations. America’s Place in World History.* New York 2006.
* Manfred Berg: *Geschichte der USA.* Oldenbourg Verlag, München 2013, ISBN 978-3-48670-482-2.
* Volker Depkat: *Geschichte Nordamerikas. Eine Einführung.* (Geschichte der Kontinente, Band 2). Böhlau, Köln 2008, ISBN 978-3-8252-2614-5.
* David A. Gerber, Alan M. Kraut (Hrsg.): *American Immigration and Ethnicity. A Reader*. Palgrave Macmillan, New York 2005, ISBN 0-312-29349-6.
* Roland Hahn: *USA. Neue Raumentwicklungen oder eine Neue Regionale Geographie.* 2. Auflage. Klett-Perthes, Gotha/ Stuttgart 2002, ISBN 3-623-00678-5.
* Jürgen Heideking, Christof Mauch : *Geschichte der USA.* Mit CD-ROM Quellen zur Geschichte der USA. 6. aktualisierte Auflage. A. Francke, Tübingen/ Basel 2008, ISBN 978-3-8252-1938-3.
* Peter Lösche (Hrsg.): *Länderbericht USA&nbsp;– Geschichte, Politik, Wirtschaft, Gesellschaft, Kultur*. bpb, Bonn 2004, ISBN 3-89331-485-7. (5. neu bearb. Aufl. ebd. 2008, ISBN 978-3-89331-851-3)
* *Außenpolitik der USA.* Aus Politik und Zeitgeschichte, 14.  3.&nbsp;April 2006.
* Klaus Schwabe: *Weltmacht und Weltordnung. Amerikanische Außenpolitik von 1898 bis zur Gegenwart*. Schöningh, Paderborn 2006, ISBN 3-506-74783-5.
* Ian Tyrrell: *Transnational Nation. United States History in Global Perspective since 1789.* Palgrave Macmillan, Houndmills u.&nbsp;a. 2007, ISBN 978-1-4039-9368-7.
* Bernd Stöver: *United States of America. Geschichte und Kultur. Von der ersten Kolonie bis zur Gegenwart.* C.H. Beck, München 2012, ISBN 978-3-406-63967-8.

## Weblink

* Amerikaneschi diplomateschi Verträtige i de Bundesrepublik Dütschland
* Länder- und Reiseinformazione vom Uswärtigen Amt vo de Bundesrepublik Dütschland

## Quälle