open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mais

**Mais** (*Zea mays*; ) isch e Pflanzenart us dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae). Er stammt ursprünglig us Mexiko und isch e äihüüsig drenntgschlächtigi C<sub>4</sub>-Pflanze.

Wirtschaftlig bedütend isch d Underart *Zea mays* subsp. *mays*. Jedes Joor wärde uf dr ganze Wält uf mee as 170 Millione Hektare (24 % vo dr Flechi wo Gedräid aabaut wird) über 850 Millione Donne (34 % vo dr Gedräidbrodukzioon) Mais gärntet. Mais wird vor allem as Fueterpflanze gnützt, isch aber au e wichdigs Naarigsmiddel (vor allem in Latiinamerika und Afrika) und en Energiipflanze (Energiimais, vor allem in Industriiländer). Maissterki isch e Naarigsmiddel, en Usgangsbrodukt für Biokunststoff, Fermentazioonsroostoff usw.

## Beschriibig
Dr Kulturmais isch lang züchtet worde und het hüte vili Forme.

### Vegetativi Merkmol
Dr Kulturmais isch e äijöörigi, chrutigi Pflanze, wo chreftig baut und im Summer grüen isch. Er chunnt uf e Hööchi vo 1 bis zu 3 Meter. Dr Halm isch rund, mäistens nid verzwigt und steckt uf sinere ganze Lengi in glatte Blattschäide. Im Stängel dinne het s Mark und am Boode chann er bis zu 5 Santimeter dick wärde. Er het e Hufe Chnote, vor allem nooch am Boode. Us iine spriesse Wurzle, wo d Pflanze mit ene Wasser und Näärstoff ufnimmt, wo aber au wichdig si für s Stoo. 

D Laubbletter stöön wäggselständig am Halm. S Blatthütli (Ligula) isch 3 bis 5 Millimeter lang und het Schlitz oder Wimpere. S äigetlige Blatt isch äifach, dunkelgrüen,  liicht ruuch, und het mänggisch chliini Höörli. Es isch bis zu 1 Meter lang und 4 bis 10 Säntimeter bräit, flach und wällelig am Rand.

### Generativi Merkmol
Dr Kulturmais isch äihüüsig drenntgschlächtlig (monözisch). Am Spitz vo dr Sprosse befinde sich die männlige Blüeteständrispe. Si setze sich us Äärli zämme, wo in Bäärli an de Rispenäste sitze und jedes zwäi männligi Blüete het. Am undere und middlere Däil vom Halm waggse äi bis drei wiibligi Blüetestände Blattaggsle. Die Chölbe häi churzi Stiil und si ganz under Hüllebletter versteckt. Si häi Bäärli vo Äärli in 8 bis 16 Ziile dr Lengi nooch. Jedes Äärli het zwäi Blüete, aber immer nume äini isch voll entwicklet. Dr Fruchtchnoote isch nume 3 Millimeter chlii, het bim Blüeje Griffel, wo 20 bis 40 Santimeter lang si. Spööter luege die verdröchnete Griffel as brüünligs Bündeli zwüsche de Blattschäide am Spitz vom Cholbe uuse. Wil sich d Deck- und Vorspelze vo de wiiblige Blüete nit witerentwickle, chönne d Frücht ooni Spelz uusestoo. 

Dr Fruchtstand het d Form vom ene Cholbe wo wenn er rif wird Maischörner (Karyopse) druf si, und die si je noch dr Sorte wisslig, goldgääl, rot oder au schwarzveielett.

D Zaal vo de Chromosome vom Mais isch 2n = 20 (40, 80).

## Weblingg

* Türgg, Schweizerisches Idiotikon, Bd. 13, Sp. 1583 ff.
* Türkeⁿkorn, Els. Wb., Bd. 1, Sp. 469
* Deutsches Maiskomitee e.&nbsp;V. uf maiskomitee.de
* Informazione über e Mais & Maisaabau uf proplanta.de
* Genomanalüüse mache Zuchterfolg bim Mais liichter uf pflanzenforschung.de
* Mais & Umwelt uf bund-rvso.de

## Fuessnoote
Schlussstrich (Notenschrift)

Dè **Schlussschtrich** isch i dè Musiknotation è spezielli Form vom Taktschtrich, wo s Ènd vom Musigschtugg aazeigt. Au èn i sich abgschlossenè Deil von èm größerè musikalischè Wärch wiè èn Satz odder èn Akt von èm musigdramatischè Wärch wörd durch èn Schlussschtrich abgschlossè.

Dè Schlussschtrich hèt d Form vo zwei senkrächtè, èng biènenand ligendè Strich, bi dennè dè zweiti öppis dicker isch un sich meischtens ganz am Ènd vom Notèsischteem befindet.

Dè Schlussschtrich kennzeichnèt s Ènd vom klingendè Musigschtugg, muss dõby abaer nit notwendigerwys am Ènd vom notyrtè Musigschtugg stòò. Byschpillswys stòòt bi Da-capo-Ariè i dè Form A – B – A dè Schlussschtrich am Ènd vom zu widderholendè, abaer nu eimòl notyrtè A-Deil. Meischtens wörd s Èndi zuèsätzlich durch s Wort *Fine* un/odder è Fermatè übber m Schlussschtrich kennzeichnet. Am Ènd vom B-Deil stòt degegè èn eifachè Doppeltaktschtrich un d Spylawysig *[[da capo]]* *(D. C.)*.

## Darschtellig in Computersischteem
Im internationalè Zeichèkodyrigssischteem Unicode lyt dè  uff Position:
* U+1D102 – MUSICAL SYMBOL FINAL BARLINE
Sell wörd abber nit uff allnè Computersischteem korrèkt dargschtellt.

## Literadur
* Albert C. Vinci: *Die Notenschrift. Grundlagen der traditionellen Musiknotation.* Bärenreiter, Kassel 1988, ISBN 3-7618-0900-X.
* Christoph Hempel: *Neue allgemeine Musiklehre.* Mit Fragen und Aufgaben zur Selbstkontrolle. Beltz, Woinèm 2006, ISBN 3-407-77753-1.
* Wieland Ziegenrücker: *ABC Musik. Allgemeine Musiklehre.* Neuausgabe. Breitkopf & Härtel, Wysbaddè 2009, ISBN 978-3-7651-0309-4.
Schweizer Fussballnationalmannschaft

D **Schwyzer Fuessballnationalmannschaft** (churz «Nati», [], , , , ) isch d Uuswahlmannschaft vum Schwyzerische Fuessballverband (SFV) un verdritt d Schwyz uf internationaler Ebeni. Si isch vomm Juli 2008 bis is Achtel-Final a de Fuessball-Wältmaisterschaft 2014 vum Ottmar Hitzfeld trainiert worde.

## Gschicht
Ihre erscht Länderspil hän d Schwyzer anne 1905 gege Frankrych absolviert. Dr bishär grescht Erfolg vum A-Team isch dr Gwinn vu dr Silbermedallie bi dr Olympische Summerspil 1924 gsii, dr grescht Erfolg vun ere Juniorenuuswahl 2009 dr Wältmaischtertitel vu dr U&nbsp;17. Vu dr 1930er- bis 1960er-Johr het dr Eschtrycher Karl Rappan dr Schwyzer Fuessball bregt; är het dr Schwyzer Rigel yygfiert un d Mannschaft an drei Wältmaischterschafte bedreit. D WM&nbsp;1954  isch in dr Schwyz gsii.

In dr 1960er-Johrhet e fascht 30-jehrigi erfolglosi Ära aagfange. Dr Nationaltrainer Roy Hodgson het d Mannschaft wider in d Nechi vu dr Wärltspitz brocht un d Qualifikation fir d WM&nbsp;1994 un d EM&nbsp;1996 gschafft. Mit em Nationaltrainer Jakob Kuhn hän si d Schwyzer fir d EM&nbsp;2004 un d WM&nbsp;2006 qualifiziert. D Schwyz isch zämme mit Eschtrych Gaschtgeber vu dr EM&nbsp;2008 gsii. Unter em Ottmar Hitzfeld het d Schwyz d Qualifikation fir d WM&nbsp;2010 un d WM&nbsp;2014 gschafft.

## Spiler

## Trainer

Stand: 10. September 2013

## Lueg au
" Schweizer Fussballnationalmannschaft der Frauen

## Literatur
* Beat Jung (Hrsg.): *Die Nati – Die Geschichte der Schweizer Fussball-Nationalmannschaft.* Verlag Die Werkstatt, Göttingen 2006, ISBN 3-89533-532-0
* Bernard Thurnheer: *Mitreden über die Nationalmannschaft*. Zytglogge Verlag, Oberhofen 2008, ISBN 978-3-7296-0769-9
* Peter Birrer, Albert Staudenmann: *Köbi Kuhn – Eine Hommage der Schweizer Fussball-Nationalmannschaft an ihren Trainer*. Wörterseh Verlag, Gockhausen 2006, ISBN 3-033-00689-2
* Daniel Schaub: *Das grosse Schweizer Buch der WM 2006.* Friedrich Reinhardt Verlag, Basel 2006, ISBN 3-7245-1432-8
* Gottfried Schmid (Hrsg.): *Das Goldene Buch des Schweizer Fussballs.* Verlag Domprobstei, Basel 1953.

## Weblink

* Syte vum Schwyzerischen Fuessballverbandes
* Spilstatischtik vu dr Nationalmannschaft
* Videobitrag zum Länderspil Schwyz – Dytschland 24. April 1941 z Bärn

## Fuessnote
Saat-Hafer

Dr **Ächt Haaber** (*Avena sativa* L.;  ) isch e Pflanzenart us dr Gattig Haaber (*Avena*) in dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae). Er wird as Gedräid gnützt.

## Beschriibig vo dr Pflanze
Dr Ächt Haaber isch en äijöörigi chrutigi Pflanze, wo 0,6 bis 1,5 Meter hooch wird.

Es isch e Rispegras mit eme Blüetestand wo 15 bis 30 cm lang und zum Däil verzwigt isch. Dr Blüetestand lampt e chli aabe. Am Spitz vo de Rispe si chliini Ääri mit zwäi bis drei Blüete, und vo dene si mäistens nume zwäi fruchtbar. Dr Haaber cha sich sälberbestöibe. D Chörner häi d Form von ere Spinnle und wenn si rif si, sin si fest mit wm Deckspelz mit sinere churze Granne und em Vorspelz verwaggse. S äigetlige Chorn isch im Spelz dinne versteckt.

## Ökologii
Dr Ächt Haaber isch fast immer äijöörig und e Summerfrucht. Wie bi alle Gedräid-Arte stoot dr Halm, wenn er im ene Sturm oder sust umgläit worde isch, wider uf, wil dr underi Däil vom Halm sterker waggst. Das isch e positiv gravitrope Vorgang, das häisst, er wird vo dr Ayiehigschraft vo dr Ärde usglööst.

Blüetebiologisch handlet es sich um e „Langstaubfädige Tüp“ mit Windbestöibig. D Blüete si homogam und sälbstfertil und gönge erst am Nomiddaag uf, wenns droche isch sogar erst öbbe am säggsi, was en Aabassig an s Steppeklima isch, won dr Haaber sich entwigglet het. Wenn s nass isch, blibe d Blüete zue, si also kleistogam und bestöibe sich sälber.

Wenn dr Ächt Haaber rif wird, gheije die chliine Ääri mit iire zwäi- bis drei Blüete nit usenander. Die oobere Blüete, und mänggisch die andere au, häi käini Grannehoor. Bi de Wildhaaber-Arte bestöön d Diaspore, wo sich verbräite, us de Karyopse wo im Spelz stecke. Zwüsche de Spelz het s vil Luft und doorum häi die spinnleförmige Frücht e chliises spezifischs Gwicht. Si chönne eso uf vili Arte verbräitet wärde: vom Wind,  vom Räägewasser, oder wäge de hygroskopische Grannehoor as Chlättfrücht dur Dier. Mit de Grannehoor chönne si sogar sälber uf em Boode chliini Gümp mache und sich so sälber verbräite. D Rifizit goot vom August bis zum Oktober.

## Aabau
Dr Haaber het e gmässigts Klima gärn mit vil Rääge. Er wird vilmol in Middelgebirg, im Alpevorland und in de Küsteregione aabaut. Sini Aasprüch an dr Bode sin chlii. Dr Haaber wird as Summergedräid aabaut und gsäit wird er im Früelig. Mit em Ärnte fot mä vo öbbe Middi August aa. Vili Schädling vo Gedräid vermeere sich nid uf em.

Die grösste Broduzänte vo Haaber si Russland, Kandada, Pole, Australie, Finnland, die Veräinigte Staate und Dütschland. E groosse Däil vom dütsche Haaber wird hüte an Dier verfüeteret, aber au as menshligi Naarig chunnt er wider mee und mee uf. 

## Litratuur
* 

## Weblingg

* Haber II, Schweizerisches Idiotikon, Bd. 2, Sp. 930f.
* Haber(eⁿ), Els. Wb, Bd. 1, Sp. 294

## Fuessnoote
Süßgräser

D **Süessgreeser** (Poaceae = Gramineae) sin e Pflanzefamilie, wo uf dr ganze Wält und in alle Klimazone verbreitet isch. D Arte, wo drzueghööre, häi die tüpisch grasartig Form.

D Süessgreeser ghööre zu de eltiste Nutzpflanze und sin sit langem für e Mensche vo lääbeswichdiger Bedütig. Alli Gedräid wie Wäize, Rogge, Gärste, Haaber, Hirse, Mais und Riis ghööre zu dere Pflanzegrubbe. As Määrtfrücht und as Veefueter sin si d Basis für d Ernäärig vo dr Bevälkerig vo dr ganze Wält. As Gras- oder Grüenland wie Matte und Wäide, aber au Steppe und Savanne brääge si s Landschaftsbild vo wite Däil vo dr Wält. Es git öbbe 10'000 Süessgreeserarte in mee as 650 Gattige und das macht sä zu äinere vo de grösste Familie vo de Blüetepflanze.

## Bildli

Datei:Alopecurus(Teile).jpg|Morfologischi Merkmol vom Halm und vo de Bletter bim Fuggsschwanz
Datei:Grasbluete.svg|E schematischi Daarstellig vom ene Ääri mit zwäi Blüete vom ene Süegras und e Blüetediagramm
Datei:Weizenkorn.png|E schematische Lengsschnitt dur e Wäizechorn
Datei:AvenaFatua2.jpg|E Rispe vom Fluug-Haaber (*Avena fatua*)
Datei:Abbruchkante.jpg|S Wurzlesüstem vom Gwöönlige Strandhaaber 
Datei:Bamboo forest.jpg|E Bambus-„Wald“ mit *[[Phyllostachys edulis]]*


### Literatur
* Charles Edward Hubbard: *Gräser. Beschreibung, Verbreitung, Verwendung* (= UTB. Band 233). 2. Uflaag. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 1985 (Originaltitel: *Grasses*, übersetzt vom Peter Boeker), ISBN 3-8001-2537-4.
* Peter Sitte, Elmar Weiler, Joachim W. Kadereit, Andreas Bresinsky, Christian Körner: *Lehrbuch der Botanik für Hochschulen.*  35. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1010-X.
* Ernst Klapp, Wilhelm Opitz von Boberfeld: *Taschenbuch der Gräser. Erkennung und Bestimmung, Standort und Vergesellschaftung, Bewertung und Verwendung*. 13. Uflaag. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2006, ISBN 3-8001-4775-0.
* David John Mabberley: *The Plant Book. A portable dictionary of the higher plants*. Cambridge University Press 1987. ISBN 0-521-34060-8

### Weblingg

* D Familie vo de Poaceae uf dr APWebsite. ('ngl.)
* Gramineae Juss. bei L. Watson and M. J. Dallwitz: ''The Families of Flowering Plants'', Beschriibig im DELTA-Format.
* Shou-liang Chen, De-Zhu Li, Guanghua Zhu, Zhenlan Wu, Sheng-lian Lu, Liang Liu, Zheng-ping Wang, Bi-xing Sun, Zheng-de Zhu, Nianhe Xia, Liang-zhi Jia, Zhenhua Guo, Wenli Chen, Xiang Chen, Yang Guangyao, Sylvia M. Phillips, Chris Stapleton, Robert J. Soreng, Susan G. Aiken, Nikolai N. Tzvelev, Paul M. Peterson, Stephen A. Renvoize, Marina V. Olonova & Klaus Ammann: *Poaceae* in der *Flora of China*, Volume 22: Online.
The Soft Parade

**The Soft Parade** isch s viert Studioalbum vu dr US-amerikanische Rockband The Doors. S isch am 21. Juli 1969 bi Elektra Records uusechoo. 

Wel dr Jim Morrison allmee Alkohol drunke het, het d Produktion iber e Johr brucht un dr Gitarrischt Robbie Krieger het au ne sterkeri Presänz uf em Album. Uf *The Soft Parade* wird zum erschte Mol nit d Band as Kompenischt gnännt, sundern ainzelini Bandmitglider.

## Titellischt
#Tell All the People (Robby Krieger) – 3:24
#Touch Me (Krieger) – 3:15
#Shaman’s Blues (Jim Morrison) – 4:45
#Do It (Morrison, Krieger) – 3:01
#Easy Ride (Morrison) – 2:35
#Wild Child (Morrison) – 2:36
#Runnin’ Blue (Krieger) – 2:27
#Wishful Sinful (Krieger) – 2:56
#The Soft Parade (Morrison) – 8:40

## Weblink
*
Reis (Gattung)

Dr **Riis** (*Oryza*) isch e Pflanzegattig us dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae) mit 24 Arte. Er isch in warme Zone uf dr ganze Wält verbräitet.

Groossi Bedütig für d Brodukzioon vom Lääbesmiddel Riis het vor allem d Riisart *[[Oryza sativa]]*; as äinzigi anderi Riisspezies wird *[[Oryza glaberrima]]*, wo in Afrika endemisch isch, vor allem in Westafrika aabaut.

## Merkmol
D Pflanze si äijöörig oder meerjöörig. D Hälm stöön ufrächt, mäistens in Büschel, und häi churzi Rhizom. Die äigetlige Bletter sin bräit-linear und flach und waggse vor allem am oobere Däil vom Halm, d Ligula isch gläägentlig verlengeret.

Dr Blüetestand isch e Rispe, wo sich us e Hufe Äärli zämmesetzt, het churzi Blüetestiil, wo im undere Beriich äntwääder gar nit oder nume e chli verzwigt si. D Hüllspelz vo de Äärli si verkümmeret. Jedes Äärli bestoot us 3 Blüeteli, vo dene si die bäide undere steril und het e schmale Deckspelz grad bi dr Basis vo dr fertile Blüete. Die isch uf de Site flach und sitzt in dr Aggsle vom ene Deckspelz wo fümf Ääderli het und mäistens läädrig und papillös isch, mänggisch e Spitz het und bi mängge Arte e langs, grads Grannehoor. Dr Vorspelz isch äänlig wie dr Deckspelz aber schmaler, het drei Ääderli und gseen wien e Schnabel us. Es het säggs Staubgfäss in zwäi Kräis. D Frucht isch e Karyopse, wo d Form von ere vo Art zu Art seer underschidlig isch. S rife Äärli wird oobe vom Hüllspelz abgworfe, wo wien e Suum blibt stoo, usser bi de kultivierte Sorte, wo s Äärli uf dr Pflanze blibt.

D Zaal vo de Chromosome isch x=12.

## Verbräitig
Es git Arte in de warme Beriich vo Afrika, Asie, Australie und Middel- und Südamerika.

## D Riisbrodukzioon
Aabaut wird fast nume *Oryza sativa*. D Underarte wo am witiste verbräitet si, sin *sinica* (au *japonica*) und *indica*.
Die grösste Riisbroduzänte uf dr Wält si mit Abstand China (mee as 200 Millione Donne im Joor) und Indie (mee as 150 Millione Donne).

Achzig Brozänt vom Riis uf dr Wält wärde as Nassriis broduziert. Bro Kilo Riis bruchts zwüsche 3000 und 5000 Liter fliessends Wasser. D Gschwindikäit vom Wasser isch kritisch: Fliesst s z gschnäll, wärde Bestanddäil vom Bode und Näärstoff wäggschwemmt; fliesst s z langsam, bilde sich Alge. Drocheriis wird vor allem in Regione aabaut, wo s wenig räägnet oder im Gebirg, wo d Luftfüechtigkäit hooch isch. Die Art vom Aabau isch ufwändig, wil s kä Wasser het, wo s Unchrut am Waggse hinderet.

## E baar vo de Riisarte
D Gattig het 24 Arte, drunder:

* *Oryza australiensis*
* *Oryza barthii*
* *Oryza brachyantha*
* *Oryza eichingeri*
* *Oryza glumaepatula*
* *Oryza glaberrima*
* *Oryza grandiglumis*
* *Oryza latifolia*
* *Oryza longiglumis*
* *Oryza longistaminata*
* *Oryza meridionalis*
* *Oryza meyeriana*
* *Oryza minuta*
* *Oryza neocaledonica*
* *Oryza nivara*
* *Oryza officinalis*
* *Oryza punctata*
* *Oryza rhizomatis*
* *Oryza ridleyi*
* *Oryza rufipogon*
* *Oryza sativa*, wo wirtschaftlig die wichdigsti Riisart isch
* *Oryza schlechteri*

## Weblingg

## Fuessnoote
August Halm

Dr **Auguscht Halm** (* 26. Oktober 1869 z Großaltdorf, heit a Stadtdoil vo Vellberg em Landkreis Schwäbisch Hall, † 1. Februar 1929 z Saalfeld en Thiirenga) ischt a deitscher Kombonischt, Musikpädagog ond Musikschriftsteller gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Auguscht Halm ischt am 26. Oktober 1869 em wirdabergischa Städtle Großaltdorf uff d Welt komma. Sei Vadder isch en sellem Ort evangelischer Pfarrer gwäa. Nôch-em Abidur isch dr Auguscht Halm zonägschd amôl en d Fuaßstapfa vo seim Vadder tredda, ond hôt an dr Uni Diibenga ôôgfange, Theologii zo studiira. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, hôt’r z Mincha beim oinzig bekannda liachdasteinischa Kombonischda Josef Gabriel Rheinberger Musik studiirt. 

1903 isch dr Halm Musiklehrer em Landerzihongsheim em thiirengischa Haubinda wôrra, wo vo seim Freind Hermann Lietz, ama Reformpädagoga ond *Vadder vo de Landschuelheim*, grendet wôrra ischt. En sellra Eirichdong hôt’r sich bsondrs intensiv om d musikalischa Jugendbewegong kemmret ond gildet heit als dera ihr Wortfihrer. 1910 hôt’r zor Freia Schuelgemeinde Wickersdorf bei Saalfeld am Rand vom Thirenger Wald gwechslet, wo-nr sei musikpädagogischa Arbet weidrgfihrt hôt. Noh em gleicha Jôhr hôt’s da Halm nôch Ulm vrschlaga, wo-nr a Stell als Chorleiter kriagt hôt. Drei Jôhr schbäter ischt’r Musiklehrer an-ra Stuegerter Schuel wôrra. 1920 ischt dr Halm nôch Wickersdorf zruckganga, wo-nr da Rescht vo seim Leaba vorbrôcht hôt.

Am 1. Februar 1929 hôt dr Halm em thiirengischa Städtle Saalfeld seine Auga fir emmer gschlossa. Grad amôl 60 Jôhr alt ischt’r wôrra. Heitzodag send seine Werk weitgehend vrgessa.

## A kloina Auswahl vo seine Werk
### Kombosiziona
* Symphonie in A-Dur
* Präludium und Fuge 
* Konzert in D-Moll für Streichorchester
* Sinfonie für großes Orchester
* Konzert für Klavier und Orchester
* Streichquartett
* Zwei Suiten für Klaviertrio
* Drei Sonaten für Geige solo
* Bühnenmusik zu Shakespeares “Was ihr wollt”

### Schrifda
* Harmonielehre (1905)
* Von Grenzen und Ländern der Musik (1916)
* Von zwei Kulturen der Musik (1920)
* Die Symphonie Bruckners (1924)
* Eine Einführung in die Musik (1926)
* J. S. Bachs Konzertform

## Erenneronga an da August Halm
* Seit 1929 geit’s em Musikwissaschaftlicha Inschdidut vo dr Universideet Diibenga a August-Halm-Archiv
* 1988 hôt Staatlicha Musikhochschuel Trossenga da August-Halm-Preis ens Leaba gruafa.
* Sowohl z Stuegert wia au en Schwäbisch Hall geit’s a Strôß, wo nôch-em benannt wôrra ischt.

## Quella
* *Illustriertes Musiklexikon*, rausgäa vom Hermann Abert, Verlag J. Engelhorns Nachf., Stuttgart, 1927
* Friedrich Herzfeld: *Das Lexikon der Musik*, Verlag Ullstein GmbH, Frankfurt am Main – Berlin – Wien (1976)
* Lueg d Weblink

## Weblink
* 
* Informaziona ibr da Auguscht Halm uff dr Webseid vo dr Musikhochschual Trossenga
* Em Halm sei Konzert fir Streichorkeschtr en D-Moll bei youtube

## Oinzlne Nôchweis
August-Halm-Preis

Dr **August-Halm-Preis** ischt a Auszoichnong, wo vo dr Staatlicha Hochschuel fir Musik Trossenga vrliha wuud. Dô drmit sollet Persona gährt werra, wo a äsdeedischs Wertebewusstsei hend ond des ferdra wellet durch Vrmiddlong vo-ra guada Musik. Seit 1989 ischt seller Preis em Abstand vo drei Jôhr dreimôl vrgeaba wôrra (jeweils 20.000 DM). Dô drnôch isch koi Geld meh vorhanda gwäa. Bewerba om dean Preis hôt mr sich et kenna; a ooabhengiga Fachjury hôt entschiida, wer-en kriagt hôt. Benannt wôrra isch dui Auszoichnong nôch-em Kombonischda, Musikpädagoga ond Musikschriftsteller August Halm. Wia’s mit deam Preis weidrganga soll, ischt oogwiss.

## Preisträger
* 1989: Ernest Bour, Chefdirigent vom Radio-Symphonie-Orkeschtr Stuegert
* 1992: Aloys Kontarsky, deitscher Pianischt ond Hochschuellehrer
* 1995: S Freiburger »ensemble recherche«

## Weblinks
* Beschreibong vom August-Halm-Preis
* A Artikl us dr Schwäbischa Zeidong vom 13. Auguscht 2003 ibr da August-Halm-Preis ond d Frôg, wia’s mit sellra Auszoichnong noh weidrganga soll
Morrison Hotel

**Morrison Hotel** isch s fimft Studioalbum vu dr US-amerikanische Rockband The Doors. S isch am 9. Februar 1970 bi Elektra Records uusechoo. 

S ender experimentäll Vorgängeralbum *[[The Soft Parade]]* het si nit bsundersch guet verchauft. Mit *Morrison Hotel* isch d Band wider zue ihre Wurzle zrugggchehrt, d Lieder uf em Album sin wider rockiger un vum Blues inschpiriert. Bi dr Ufnahme het dr Bluesmusiker Lonnie Mack Bass gspiilt un dr John Sebastian (unter em Pseudonym G. Puglese) Schnuregyyge.

## Titellischt
#*Roadhouse Blues* (Morrison, The Doors) – 4:04
#*Waiting for the Sun* (Morrison) – 3:59
#*You Make Me Real* (Morrison) – 2:53
#*Peace Frog* (Morrison, Krieger) – 2:54
#*Blue Sunday* (Morrison) – 2:13
#*Ship of Fools* (Morrison, Krieger) – 3:08
#*Land Ho!* (Morrison, Krieger) – 4:10
#*The Spy* (Morrison) – 4:17
#*Queen of the Highway* (Morrison, Krieger) – 2:47
#*Indian Summer* (Morrison, Krieger) – 2:36
#*Maggie M'Gill* (Morrison, The Doors) – 4:23

## Weblink
* ''Morrison Hotel'' uf Allmusic Guide
Monokotyledonen

D **Monokotyledone** oder **Äikäimblettrige** si äini vo de groosse Grubbe vo de Bedecktsoomige. Si wärde as e natürligi Verwandtschaftsgrubbe beschriibe. 

## Merkmol
Im Wääsentlige handlet es sich um chrutigi Pflanze, wo mäistens usduurend si, au baumförmigi Lääbesforme wie Palme ghööre drzue. Charakteristisch isch s für sä, ass wenn dr Soome foot afo usschloo, nume en äinzelns Käimblatt waggst. Vo doo isch dr Naame abgläitet, wo sich im Griechische us *monos* für „äinzig“ und *kotyledon* für „Käimblatt“ zämmesetzt. D Käimwurzle verkümmeret seer schnäll, und uf dr Site spriesse nöiji Wurzle. Mäistens het s kä Hauptwurzle; mä reedet dorum vom ene homorhize Wurzlesüsteem. Wurzlesüsteem mit Hauptwurzle wärde as allorhiz bezäichnet und chömme mäistens bi de andere Bedecktsoomige vor. Im ganze Kwerschnitt vom Stängel (Sprossaggse) si Läitbündel vorhande. Mäistens verzwiige sich d Stängel nit. D Monokotyle häi zuenigi Läitbündel, d. h. Phloem und Xylem sin nit dur e Meristem drennt, dorum git s au kä sekundärs Dickiwaggsdum noch de Mechanisme, wie mä sä vo Zwäikäimblettrige oder Gymnosperme kennt.

D Laubbletter häi üübligerwiis paralleli Närve und mäistens kä Blattstiil, Usnaame het s zum Bischbil bi de Zingiberaceae oder de Mäiglöggligwäggs. D Blattnärve si seer sälte netz- oder handartig (z.&nbsp;B. bim Taro (*[[Colocasia (Pflanzengattung)|Colocasia]]*)). Zämmegsetzti Bletter chömme kuum vor. 

Vilmol isch d Blüetehülle nit in Chelch (Kalyx) und Chrone (Corolla) iidäilt und wird as Perigon bezäichnet. Es git Taxa, wo d Bletter vo dr Blüetehülle vo de bäide Blüeteblattkräis verschidnigi Forme häi. D Blüete isch mäistens dreizelig: zwäimol drei Blüetehüllbletter (Tepale), wo gliich usgseen (oder je drei Sepale (Chelchbletter) und Petale (Chronbletter)), zwäimol drei Staubbletter und drei Fruchtbletter.

## Vorkomme

Äikäimblettrigi Pflanze chömme in fast jedem Lääbesruum uf dr Ärde vor. Es git akwatischi Forme (Froschlöffelgwäggs, Wasserlinsegwäggs, u. a.), und au terrestrischi Forme. Vor allem in de Räägewälder in de Droope und Subdroope findet mä überall Orchideä, wo die arteriichsti Grubbe sin. D Grubbe mit de mäiste Individue isch mit Abstand die vo de Süessgreeser, wo in fast alle Klimazone vorchunnt. D Süessgreeser si wägen iirem wirtschaftlige Nutze die wichdigsti Pflanzegruppe für e Mensch, wil alli Gedräidarte zun ene ghööre.

## Süstematik
D Monokotyledone si e Verwandtschaftsgrubbe, wo scho lang as sonigi bekannt isch. Noch dr Angiosperm Phylogeny Group bilde si allerdings zur Zit kä Taxon. Iiri Schwöstergrubbe isch d Grubbe vo de Ceratophyllales und Eudikotyledone.

## Fuessnoote


## Litratuur

* Systematische Botanik, Dahlgren et al., Springer Verlag, 1987
* Botanische Bestimmungsübungen, Stützel 1. Aufl., Verlag Eugen Ulmer (UTB), Stuttgart, 2002 ISBN 3-8252-8220-1
* Tree of Life web project (ToL), auf englisch
* Botanik Online (Online-Lehrbuch der Universität Hamburg)

## Weblingg
Galaxie

E **Galaxie** isch in dr Astronomie e Aasammlig vo Stärne und andere Himmelskörper wo dur d Gravitation zämmeghebt wärde. Dr Name sälber chunt usem griechische ( *galaxías* Milchstroos). Eusi Galaxie - d Milchstroos - chame am Himmel als hellere Streife erkenne, wenn d Liechtverschmutzig nit zgross isch. Vo dört chunt also ursprünglich dä Name. *Galaxie* wird also als allgemeine Begriff bruucht, aber *Galaxis* bezeichnet speziell d Milchstroos.

Vo blossem Aug isch nur ei einzigi Galaxie (ussr dr Milchstroos) vo dr Ärde sichtbar. Das isch d Andromedagalaxii. Sie isch öppe 2.5 Millione Liechtjoor wit ewäg - also öppe 25 mol dr Durchmässer vo dr Milchstroos. Unter de Galaxie wärde verschiedeni Type unterschiede:

* Elliptischi Galaxie: Si hei eifach e elliptischi Form, und s isch witer kä Struktur erkennbar.
* Linseförmigi Galaxie: Si gsene ähnlich uss wie die elliptische Galaxie, hei aber im Gegesatz zu dene no e hellere Chärn.
* Spiralgalaxie: Si hei e zentrale Chärn. Us däm use chöme mehreri Ärm wo sich spiralförmig ummen dreie.D Andromeda-Galaxie ghört doderzue.
* Balke-Spiralgalaxie: Si hei nit e runde Chärn, sondern e usbräggte Balke wo ind Spiralärm (zwei, meischtens) mündet. D Milchstroos isch so eini.
* Unregelmässigi: Das isch eifach e Überbegriff für alli wo nit in die andere Kategorie ihnepasse.
Schwäbisch-alemannischer Mundartweg

**Schwäbisch-alemannischer Mundartweg** isch d Bezeichnung fir en ein Kilometer lange Weg mit Erläuterunge uf em Berg Höchsten in Baade-Wiirdebäärg. Bei em Rundgang wird alles was mer am Tag so erläbbe kaa in de Schwäbisch und Alemannische Muettersproch uf elf Täfele feschtghalte. 

## Ibber de Höchsten goht d Mundartgrenz

Bodeseealemannisch wird im Süde, Schwäbisch im Norde vum Höchsten gschwätzt. De Berggaschthof Höchsten hot rund um en Aussichtspavillon de Schwäbisch-alemannische Mundartweg mit Erläuterunge und Fießabdrück vu Prominente aaglegt.

## Wo es zum Mundartweg goht
Us em alemannische Sprochraum kummt mer ibber s Deggenhausertal, us em schwäbische Sprochraum gohts ibber Illmensee zum Höchsten.

## Uf em Mundartweg
D erschte Taffel mit Erklärunge isch e wäng oberhalb vum Berggaschthof. Dett wird d Sprochgrenz bschribbe. Uf de nächschte Täfele werret schwäbische und alemannische Uusdrück und Sprochwendunge ufgriffe und verständlich gmacht. Denoch steigt de Weg aa bis zu em Aussichtspavillon. Seller Pavillon isch e bizzele südlich vu de höchschte Stell vum Höchsten. Vum Pavillon gohts widder abbe zum Kräutergarte, wo oberhalb vum Berggaschthofs Höchsten liggt. De Weg isch itt asphaltiert, steigt erscht aa und goht denn widder nunter. Es wird gsagt, dass er fir Müetter mit Kinderwagge und Rollstuhlfahrer zu bewältige isch.  Der Mundartweg isch im Johr 2003 eröffnet worre.

## Bsunderheite

Uffem Rundweg gitts it bloß Informatione zu de Muettersproch mit de schriftdeutsche Erklärunge. Im Johr 2007 isch im Aussichtspavillon e Panoramatafel aabracht worre. Demit kaa mer es Alpenvorland und es Alpenpanorama auskundschafte. Am Rand vu dem Weg sind Fießabdrück in Beton vum Erwin Teufel und andere Großkopfete verewigt worre. A Nummer größer sind d „Fießabdrücke“ vum Käpt'n Blaubär. Im Kräutergarte vum Berggaschthof hotts Küchen- und Heilkräuter und Täfele mit ihrene Bezeichnunge. 

De Mundartweg wird au im Winter so weit es goht frei ghalte.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
L.A. Woman

**L.A. Woman** isch s sechst Studioalbum vu dr US-amerikanische Rockband The Doors un s letscht, wu d Band ufgnuu het vor em Dod vum Jim Morrison. S isch am 9. Februar 1971 bi Elektra Records uusechoo. 

L.A. Woman giltet as s am meeschte vum Blues beyyflusst Album vu dr Band. Noch em Wäggang vu ihrem Produzänt Paul A. Rothchild im Novämber 1970 hän d Doors mit Ufnahme mit em Toningenieur Bruce Botnick im „The Doors Workshop“ z Los Angeles aagfange. 

## Titellischt
# *The Changeling* – 4:21
# *Love Her Madly* – 3:20
# *Been Down So Long* – 4:41
# *Cars Hiss By My Window* – 4:12
# *L. A. Woman* – 7:57
# *L’America* – 4:37
# *Hyacinth House* – 3:11
# *Crawling King Snake* (John Lee Hooker) – 5:00
# *The WASP (Texas Radio and the Big Beat)* – 4:16
# *[[Riders on the Storm]]* – 7:09

## Weblink
* ''L.A. Woman'' Text vu dr Lieder
* ''L.A. Woman'' uf Allmusic Guide
Albert Greiner (Musikpädagoge)

Dr **Albert Greiner** (* 1. Dezember 1867 z Augschburg, † 20. Dezember 1943 en dr gleicha Stadt) ischt a vrdinschvoller deitscher Musikpädagog ond Musikschriftsteller gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Albert Greiner ischt am 1. Dezember 1887 z Augschburg em boirischa Regiirongsbezirk Schwaabe uff d Welt komma. Nôch seim Abidur hôt’r s Lehrerseminar en Lauenga an dr Donau em Landkreis Dillenga bsuecht. Dô drmit hôt sich der Môô aber et zfriidagäa; neabaher hôt’r noh Musik studiirt. Sei Lehrer uff sellem Gebiet isch dr Julius Hey gwäa. Wia-nr mit deam Studiom ferdich gwäa ischt, hôt’r a Stell als Chorleiter beim Augschburger Domchor kriagt. Em Jôhr 1905 hôt’r em Ufftrag vo seira Hoimetstadt a Sengschuel grendet, wo de Schialer nôch neizeitliche pädagogische Grondsätz d Musik beibrôcht wôrra ischt. Des ischt em Greiner sei greeschds Vrdenscht gwäa. Dui Augschburger Sengschuel ischt nemlich a Muschtr fir an Haufa andre Städt gwäa, wo nôch seim Beischbiil au effentliche Musikschuela ens Leaba gruafa hend.

Am 20. Dezember 1943 hôt dr Albert Greiner en seira Geburtsstadt kurz nôch dr Vollendong vo seim 76. Geburtsdag s Zeitliche gsegnet. 

## A Auswahl vo seine Schrifda
*1924: *Die Augsburger Singschule in ihrem inneren und äußeren Aufbau*
*1938: *Stimmbildung*

## Erenneronga an da A
*D Augschburger Sengschuel tregt heit em Greiner sein Nama, vollstendich hoißt-se *Albert-Greiner-Sing- und Musikschule der Stadt Augsburg*.
*Außerdem ischt em Greiner seira Hoimetstadt a Strôß nôch-em benannt wôrra.

## Quella
**Illustriertes Musiklexikon*, rausgäa vom Hermann Abert, Verlag J. Engelhorns Nachf., Stuttgart, 1927
*Friedrich Herzfeld: *Das Lexikon der Musik*, Verlag Ullstein GmbH, Frankfurt am Main – Berlin – Wien (1976)
*Lueg d Weblink

## Weblink
Ausziig us-ra Doktr-Arbet ibr da Albert Greiner ond d Augsburger Sengschuel

## Oinzlne Nôchweis
Bündner Synode

D **Bündner Synode** (frühener *evangelisch-rätische Synode*) isch es eigeschtändigs Organ vo de reformiirte Bündner Landeschile, wo es Petitions- und Aatragrächt bim Bündner Chilerat (Exekutive) und em Evangelische Grosse Rat (Exekutive) het. Si gits sit em 1537 und isch - im Gegesatz zum suschtige Gebruuch vom Wort *[[Synode]]* - nöd s Parlament von de Bündner Chile, sondern d Versammlig vo de Bünder Pfarrerinne und Pfarrer. 

Bis hüt isch es d Ufgab vo de Bündner Synode, Kandidatinne und Kandidate für es reformiirts Pfarramt im Bündnderland z prüfe und si dadermit in d Synode ufznäh. Si tritt einisch im Johr für füf Täg zämme und zwar immer vom Donnschtig vor em letztschte Junisunntig bis zum Mentig druf. Gleitet wird d Synode vom dreiköpfige Dekanat, wo us em Dekan und zwei Vizedekän bstoht. Dekan isch bis Endi 2014 de Thomas Gottschall. Bi de Synode 2014 isch d Cornelia Camichel Bromeis zu sinere Nachfolgerin gewählt worde.

## Weblink
* D Synode uf de Website vo de Bündner Landeschile
Bloch (Begriffsklärung)

**Bloch** chan folgendes bedüte:
* Bloch, en Familiename 
* Bloch, es Bruuchtum, wo im Appezällerland verbraitet isch
* *Blochholz*, es sägefähigs oder furniertauglichs Holz (Rundholz) vome Baum
* *Bloch (Fernsehserie)*, e dütschi Fernsehfilmraie
* *Bloch (Lohmar)*, en Wailer z Lohmar, Nordrhy-Westfale
* *Bloch Autotechnik*, en ehemolige Schwizer Automobilhersteller
* *Bloch et Compagnie*, en ehemolige französische Automobilhersteller
* *Bloch-Funktion*, i de Physik
* Chocolats Camille Bloch, en Schwizer Schoggihersteller
* *Felix Bloch Erben* GmbH & Co. KG, de ältisti Theaterverlag vo Dütschland 
* *Société des Avions Marcel Bloch*, en ehemolige französische Flugzügbauer
Esslingen ZH

**Esslinge** isch e Ortschaft im Kanton Züri, wo zu de Gmäint Egg ghört. Es hät 1752 Iiwohner (2012).

Esslinge isch mit de S18 (Forchbahn) und de Buslinie an Öfetliche Verchehr abunde. Es git verschideni schöni Quartir und e gueti Schuel. D Schuel isch 2012 bis 2013 umbaut worde. Esslinge isch ländlich prägt. Es git no en Aschluss a d A52 richtig Hiiwiil.

## Gschicht
Sitt 1927 ghöört Esslinge zu de Gmäind Egg.

## Gschäft
Es git en Dorflade und veschideni Gschäft.

## Bekannti Persoone vo Esslige
* Hugo Koblet (1925–1964), Velorennfaarer

## Weblink
Schulen Egg

D **Schuele Egg** isch ä Schuel i de Gmeind Egg. Dr Sitz vo dr Schuelverwaltig isch an dr Forchstrasse 126 z Egg.

D Schuele Egg wärde as vier Schuele gläitet: s Zentrum (Chindergarte bis zur 6. Klass), BüHiKi (mit de Schuelhüüser Bützi und Hinteregg und zwäi Chindergärte), Esslinge (d Primarschuel Vogelsang und dr Chindergarte Hotzewiíse) und d Oberstuefe im Zentrum vo Egg mit de Sekundarschuelhüüser Rebrain und Kirchwiis. S *Rebrain* isch um 1960 baue worde.

Es gönt öppe 800 Schüeler vom Chindergarte bis id Oberstufe i d Schuele Egg. I de Schuele Egg git s Lernlandschafte (LL), e Lernsyschtem, wo einzigartig isch im Kanton Züri.

## Weblink
Internetuftritt vo de Schuele Egg
Cornelia Camichel Bromeis

D **Cornelia Camichel Bromeis** (* 16. Dezember 1970) isch e reformierti Bündner Pfarrerin, wo hüt z Züri würkt.

## Läbe
Ufgwachse isch d Cornelia Camichel z Casti im Bezirk Albula. Nach em Bsuech vom Lehrerseminar z Khûr het si zwei Johr an de Gsamtschuel z Guarda Unterricht geh. Danach het si z Basel, z Bärn und z Frybùrg evangelischi Theologii gschtudiert. Si isch Pfarrerin z Khûr gsi, bevor si uf ihri hütigi Pfarrstell uf Davos-Platz gwechslet het. Si isch mit em Ernst Bromeis ghürote und het drei Chind. 

Bekannt ist si au, wil si Sprecherin vom «Pled sin via» isch, em rätoromanische «Wort zum Sunntig» vo Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. 

## I Chileleitige m Bündnerland
Vom 2007 bis ins 2013 isch d Cornelia Camichel Chilerötin vo de Evangelisch-reformierte Landes-Chile Graubünde gsi und im Juni 2014 het d Bündner Synode si zu de erschte Bündner Dekanin gwählt. Vo 2015 bis 2021 het si d Bündner Synode gleitet und isch dodemit wider ex officio Mitgliid vom Chilerot gsi.

## Hüt
Sit 2021 isch si Pfarreri i de Chilegmäind Züri, wo si hauptsächli am St.&nbsp;Peter würkt.

Dezue ane isch si sit 2016 im Vorstand vo de *Reformierte Medie*.

## Weblink
* Bericht über d Wahl vo de Cornelia Camichel zur Dekanin uf de Webiste vo de Bündner Chile
* ''Höchstes reformiertes Bündner «Pfarramt» in Frauenhand'' uf em Portal vo de Reformierte Chilene

## Einzelnachweise
NASA

D **NASA** ( **''N**ational **A**eronautics and **S**pace **A**dministration*,  *Nationale Luft- und Raumfahrtbehörde*) isch d Ruumfahrtbhörde vo de [[USA]]. Si isch am 29. Juli 1958 gründet worde und hät veschideni Sache is [[Weltall|Wältal]] gschosse.
Ire Hauptsitz befindet sich z [[Washington, D.C.]] (*NASA Headquarters'', 300 E Street SW).

## Gschicht

D NASA isch am 29. Juli 1958 dur e „National Aeronautics and Space Act“ gründet worde. Äine vo iire Vorlöifer isch s National Advisory Committee for Aeronautics (NACA) gsi, wo zur amerikanische Luftwaffe ghöört het. D NASA het die öbbe 8'000 Aagstellte vo dr NACA übernoo. Iire erst Diräkter isch dr Thomas Keith Glennan gsi.

Die bemannti Ruumfaart het 1958 mit em Mercury-Programm aagfange. As Dräägerrageete si d Redstone und d Atlas D Rageete iigsetzt worde. Am 14. April 1959 isch die ersti Atlas-D Rageete im Mercury Brogramm gstartet worde. Am 4. Dezämber 1959 het d Mission Mercury-Little-Joe 2 stattgfunde, wo zum erste Mol e lääbigs Dier, dr Rhesusaff Sam,  11 Minute lang im Wältall umegflooge isch. Bi de "Little Joe"-Missione het au d Dräägerrageete "Little Joe" ghäisse. Am 21. Januar 1960 isch dr Sam bi dr Mission Mercury-Little-Joe 1B wider ufe ins Wältall gflooge.

Die äigetlige Mercury-Flüg häi am 21. Novämber 1960 mit em umbemannte Flug Mercury-Redstone 1 aagfange. Am 31. Januar 1961 isch dr Schimpans Ham in dr Ruumkapsle vo dr Mercury-Redstone 2 gflooge.

Am 5. Mai 1961 isch dr Alan Shepard as dr erst Amerikaner mit dr Mercury-Redstone 3 gflooge. Denn het s no fümf Ruumflüg vo Astronaute ge, und d Mission Mercury-Atlas 5 mit em Schimpans "Enos".

S Mercury-Projekt isch am 12. Juni 1963 offiziell fertig gange. Mit dr letschte Mercury Kapsle Mercury-Atlas 9 isch vom 15. Mai 1963 bis zum 16. Mai 1963 dr Gordon Cooper in s All gflooge. Denn het s Gemini-Programm aagfange, wo s zwäi Astronaute in dr Rummkapsle ghaa het.

Bim Apollo-Programm si am 20. Juli 1969 dr Neil Armstrong und dr Buzz Aldrin as die erste Mensche uf em Mond glandet und si am 24. Juli sicher uf d Ärde zrugg choo. 1972 het d Entwigglig vom Space Shuttle aagfange, wo dr erst Flug von em am 12. April 1981 stattgfunde het. 2012 häi d Flüg vo de Shuttles ufghöört, und die drei Ruumfäärine, wo no übrig gsi si, si in Museum in de USA usgstellt worde.

## Brüemti Astronaute
Eine vo de bikanntiste Astronaute isch de Neil Armstrong. De erst und bis jetzt ainzig Schwizer Astronaut bi de NASA isch de Claude Nicollier gsii.

## Fuessnoote
Toulouse

**Toulouse** ([] (okz. *Tolosa* []; dütsch veraltet: *Tholosen*) isch e Stadt z Frankriich und zwar ganz im Süüde. Si liit am Fluss Garonne.

I de Chärnstadt vo Toulouse wohned öppe 447340 Iiwohner, rundume 892115 Iiwohner und i de ganze Metropolregion 1250251 Iiwohner (Stand 2011). Das heisst, dass Toulouse die viertgröscht Stadt z Frankriich isch.

Usserdem isch Toulouse d Haupstadt vo de Region Midi-Pyrénées. Das isch die zweit gröscht Region in Frankrich und isch 45.000 km² gross. Im Mittelalter isch si au scho e Hauptstadt gsi, nämli vo de Region Okzitanie. Bis d Französischi Revolution cho isch, isch si die offizielli Hauptstadt vo de Provinz Languedoc gsi.

## Geografii
Toulouse liit am Garonne, em Fluss wo det dureflüüst, uf 146 m überem Meer. Dur verschideni Kanäl – de Canal du Midi und de Siitekanal vom Garonne – isch d Stadt smit em Mittelmeer und em Atlantik verbunde.

Paris isch vo Toulouse 589 km Luftlinie entfernt.

Z Toulouse isch e grossi Flugzügfabrigg.

## Burgermeischter
* 1944–1958: Raymond Badiou (SFIO),
* 1958–1971: Louis Bazerque (SFIO)
* 1971–1983: Pierre Baudis (Centriste)
* 1983–2001: Dominique Baudis (UDF)
* 2001–2004: Philippe Douste-Blazy (UMP)
* 2004–2008: Jean-Luc Moudenc (UMP)
* 2008–2014: Pierre Cohen (Parti Socialiste)
* sit 2014:   Jean-Luc Moudenc (UMP)

## Bilder

Toulouse - Rathaus.JPG|s Rathuus
Rue du Taur (Toulouse).jpg|e Strasseszene
Rue d'Alsace-Lorraine (Toulouse) Le Square de Gaulle.jpg|e Strasseszene
Toulouse - Basilika St. Sernin.jpg|d Basilika St. Sernin


## Lüt
* Miss Van

## Weblink

* La mairie de Toulouse
* Toulouse, la Garonne et le Canal du Midi

## Fuessnote
CoffeeScript

**CoffeeScript** isch è Programmyrschprõch, wo d Programm dèvo in JavaScript transcompilyrt wörred. Si wörd sit 2009 vom Jeremy Ashkenas entwicklèt.

## Hèrkumpft un Vowendig
Aaglènt a Ruby, Python un Haskell bediènt sich CoffeeScript èm sûntaktischè Zucker, um d Lesbarkeit vo JavaScript un Brägnanz z vobesserè. Ußerdèmm füürt CoffeeScript zuèsätzlichi Funktionalität y, wiè z.&nbsp;B. Array-Zämmèfassig un Pattern Matching. CoffeeScript übbersetzt vorhèrseebar in JavaScript, Programm könned kompakter (tûpischerwys 30 % wènniger Programmziilè) gschribbè wörrè, ooni dass deby d Laufzit-Performance beydrächtiget wörd.

CoffeeScript isch zuèdemm dè offizièlle JavaScript-Präprozessor vo Ruby on Rails.

## Code-Byschpill
Dè folgendi Quèlltegscht git "Hoi Waelt" uus.

```ruby
alert "Hoi Waelt"
```


Transcompiliert in JavaScript.

```javascript
alert("Hoi Waelt");
```


## Compilyrig
Dè CoffeeScript-Compiler wiöd sit Version 0.5 sèlbscht in CoffeeScript gschribbè un isch für Node.js vofüègbar. Dè Compiler isch allerdings nit uff Node agwisè un cha in fascht jederè JavaScript-Umgebig uusgfüürt wörrè.

## Literadur
* Trevor Burnham: *CoffeeScript: Accelerated JavaScript Development*, Pragmatic Programmers (2011), ISBN 978-1-934356-78-4.

## Weblinggs
* CoffeeScript Homepage
* GitHub Repository
* Repository
*  
* CoffeeScript Cookbook, Sammlung von Scripten
* "The Little Book on CoffeeScript" kleine Web-Anleitung
* Smooth CoffeeScript (PDF; 2,0&nbsp;MB), Kleines Heft zu CoffeeScript

## Einzelnõchwys
Museumsgrabfeld

Ds **Museumsgrabfäld** isch e chlises Freilichtmuseum z Bärn, wo Grabschdeine usgschdelt wärde.

## Gschichd

Ds Museumsgrabfäld, „öpe ds chlinschde Museum vor Schdat“ Bärn, isch 1980 gründet worde mit dem Zil, „zittypischi Bischbil vo Grabmalkunschd“ für d Nachwält z erhalte. S „Fäld“ wird imne langsame Rhythmus beleit, „drmit s ned zvil Grabmäler us dr glichen Epoche hed“. Weli Grabschdeine i ds Museumsgrabfäld chöme, entscheidet d schdatbärner Grabmalkommission ahang vo rein ästhetische Gründ. Drzue köre „handwärchlech u künschdlerich bischbilhafdi Grabmäler“, wo einisch im Jahr dür d Grabmalkommission prämiert wärde. Zum Konzäpt vom Museumsgrabfäld kört, das d Alterspatina uf de Grabschdeine sii gla wird.

Ds Museumsgrabfäld isch o e Freilichd-Veranschdaltigsort. So si zum Bischbil 2011 Wärch vom Heinrich von Kleist im Museumsgrabfäld vor Christine Ahlborn u vom Matthias Zurbrügg as Theaterschbaziergang inszeniert worde.

„Dr erschdi Grabschdei vom Fäld isch vo 1888“; dr „Grossdeil vo den Usschdelligsschdück chont … us de Jaare 1950 bis 1980“. D Grabmäler si derzit, wil sech zweni Lüt fürne indressiere, amne füechde u schattigen Egge vom Schosshaldefridhof der Witterig usgsetzd; um mee Bsuecher aa z zie, wot ne d Leitig vom Schosshaldefridhof an ene bsuecherfründlechere Ort häretue. Me wot mid em Museumsgrabfäld ir Zuekunft o ar Bärner Museumsnachd mitmache, und es sött spezielli Füerige im Museumsgrabfäld gää.

## Weblink

* Offizielli Website
* Eliane Oesch: ''Bern Museal: Grabsteine vor dem Tod bewahrt.'' In: *Journal B: Sagt, was Bern bewegt.* 20. Merz 2013.
* ''Das Grabmal.'' D schdadtbärner Grabmalkommission schribt über d Ästhetik vo Grabmäler.

## Kwälle
Leeds

**Leeds** isch e Groossstadt im änglische Metropolitan County West Yorkshire und dr Kärnort und Verwaltigssitz vom Metropolitan Borough Leeds. Noch dr Volkszelig het s im Joor 2011 in de innere "built-up area subdivision" vo Leeds, wo im Wääsentlige em County Borough Leeds, wo bis 1974 bestande het, entspricht, 474'632 Iiwooner gha. Dr Metropolitan Borough Leeds, wo d Kärnstadt vo Leeds samt iire Vorort, wo 1974 iigmäindet worde si, umfasst, het 757'655 Iiwooner (Stand 2012).

Leeds isch s kulturelle, finanzielle, gwärblige und sportlige Zentrum vo West Yorkshire, won e Balligsgebiet mit mee as 2,2 Millione Iiwooner isch und vo dr Leeds City Region, ere Metropolregion mit 3 Millione Iiwooner.

## Fuessnoote
Harrogate

**Harrogate** [] isch e Mittelstadt in dr änglische Groofschaft North Yorkshire und Verwaltigssitz vom Borough of Harrogate. Noch ere Volkszelig het Harrogate 2001 im Ganze 71.594 Iiwooner ghaa.

## Geografii
Harrogate lit am südöstlige Ändi vom Nidderdale, won e beliebts Noocherholigsgebiet am Rand vo de Yorkshire Dales isch. Groossstedt in dr Nööchi sin Leeds (25&nbsp;km südlig), Bradford (30&nbsp;km südwestlig), York (30&nbsp;km östlig) und Middlesbrough (70&nbsp;km nördlig).

## Fuessnoote
York

**York** isch e Groossstadt im Norde vo Ängland am Fluss Ouse in dr Nööchi wo dr Foss in d Ouse mündet. York isch d Residänzstadt vo dr Groofschaft Yorkshire. Hüte isch di *City of York* e sälbständigi Verwaltigsäihaäit (Unitary Authority), wo nume für zeremonielli Aaläss zur Groofschaft North Yorkshire ghöört. D Stadt het 2012 200'018 Iiwooner ghaa.

## Geografii

York lit im ene flache Daal, em Vale of York mit sine fruchtbare Ackerbööde, wo im Weste an d Pennine gränzt, im Norde an d North York Moors und im Oste an d Yorkshire Wolds. D Stadt befindet sich an dr Mündig vom Foss in d Ouse an dr Ändmorääne vom ene Gletscher in dr Iiszit.

## Fuessnoote
Sheffield

**Sheffield** [] isch e britischi Groossstadt in South Yorkshire und Verwaltigssitz vo dr Region Yorkshire and the Humber. Iire Naame chunnt vom River Sheaf, wo entstoot, wil dört dr Totley Brook und dr Old Hay Brook inenanderfliess. D Stadt het öbbe 557'000 Iiwooner und isch äini vo de grösste Stedt in Ängland. Sheffield het dr Status von ere City und isch e Metropolitan Borough im Metropolitan County South Yorkshire. D Metropolregion Sheffield het öbbe 1,2 Millione Iiwooner.

## Geografii
Zur Metropolregion vo Sheffield ghööre d Stedt Rotherham, Doncaster und Barnsley. S Gebiet vo dr Stadt lit uf eme hüglige Bärgland, wo dr höggst Punkt von em 548 m hooch isch und dr niidrigst . Fümf Flüss fliesse dur s Stadtgebiet, d Don, Sheaf, Rivelin, Loxley und Porter. Im Weste vo dr Stadt lit dr Peak-District-Nationalpark und die südlige Uslöifer vom Pennines-Gebirg. Es het in dr Stadt mee as 170 Wälder und 88 öffentligi Gärte und Parkaalaage und relativ zur Zaal vo de Iiwooner isch s die grüensti Stadt in Öiropa.

## Wirtschaft
Sheffield isch lang bekannt gsi für sini Staalbrodukt.  1913 het dr Harry Brearley dr rostfrei Staal erfunde.  Anderi wichdigi Industriizwiig si dr Choolebärgbau und d Stäibrüch gsi. In de 1970er Joor si vili Staalwärk zuedoo worde und Masse vo Arbäiter si arbetsloos worde. Hüte isch Sheffield e dienstläistigsorientierti Stadt.

## Fuessnoote
Ypern

**Ypern** [] (niiderländisch: **Ieper**, franzöösisch: *Ypres*, im westfläämische Dialäggt: *Yper*) isch e Stadt in dr Browinz Westflandere us dr Fläämische Gmäinschaft z Belgie. Ypern het 2012 öbbe 33000 Iiwooner ghaa. Zu Ypern ghööre d Ortschafte Boezinge, Brielen, Dikkebus, Elverdinge, Hollebeke, Sint-Jan, Vlamertinge, Voormezele, Zillebeke und Zuidschote.

## Gschicht
Dr Groof Balduin II. dr Kaal (879–918) het Ypern, wo denn zur Groofschaft Flandere ghöört het, gege d Normanne befestigt.
Im spoote Middelalter isch d Stadt äini vo de wichdigste in Flandere gsi. Vo 1559 bis 1801 het e Bischof dört si Sitz ghaa.

Wääred em Erste Wältchrieg (1914–1918) isch Ypern sit em Herbst 1914 grad an dr Westfront glääge und die Dütsche häi e baar Mol ooni Erfolg brobiert, d Stadt z eroobere. Bi dene Kämpf häi si am 22. April 1915 zum erste Mol Chlorgaas iigsetzt und am 12. Juli 1917 Sämpfgaas. 

## Weblink

* ieper.be
* d Tourismus-Site vo Ypern

## Fuessnoote
Gérardmer

**Gérardmer** [] (vosgien: *Giraumoué*, dütsch *Gerdsee*, middelalterlig *Geroldsee*) isch e franzöösischi Gmäind im Département Vosges in Lothringe. Si het öbbe 8'000 Iiwooner und isch die drittgrössti Gmäind im Departemänt. Si ghöört zum Arrondissement Saint-Dié-des-Vosges, isch dr Hauptort (chef-lieu) vom Kanton Gérardmer und dr Sitz vom Kommunalverband Lacs et Haut Rupts, wo 2003 gründet worde isch.

## Wirtschaft
Die wichdigsti Industrii isch d Holzverarbäitig (Sägereie, Möbelfabrikazion, Hüüserbau). Au dr Turismus spiilt e bedütendi Rolle (u. a. het s e Spiilkasino). In dr Stadt git s e Hufe Hotel und im Turiste het s im Summer wie im Winter.

## Kultur
Sit 1994 findet jedes Joor im Dorf s *Festival international du film fantastique* statt.

## Weblink

* Stadt Gérardmer

## Fuessnoote