open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wettstein

**Wettstei** (hochdütsch **Wettstein**) isch e Schwiizer Familienname, wo ursprünglig us em Russikon im Zürcher Oberland stammt. Dr Name Wettstei chunnt vo Wetzstei, wo Mässer und Sänse drmit gschliffe worde si. Z Basel befindet sich d Wettsteibrugg und s Wettsteiquardier, wo beidi noch em ehemolige Basler Bürgermeister Johann Rudolf Wettstein benennt si. I sällem Quardier stoot au de Wettstäibrunne.

## Bekannti Lüt mit däm Name
* Albert Wettstein (1907–1974), e Schwiizer Chemiker
* Fritz von Wettstein (1895–1945), en östriichische Botaniker
* Hannes Wettstein (1958–2008), e Schwiizer Industriidesigner
* Johann Jakob Wettstein (1693–1754), e Schwiizer Theolog und Erforscher vom Neue Testamänt
* Johann Rudolf Wettstein (1594–1666), e Schwiizer Politiker
* Karl-Peter Wettstein (* 1940), e dütscher Politiker
* Minna Wettstein-Adelt (1869–nach 1909), Autorin und Frauenrechtlerin
* Miriam Wettstein, e Schwiizer Mezzosopranistin
* Oscar Wettstein (1866–1952), e Schwiizer Politiker und Zürcher Regierigsroot
* Otto Wettstein-Westersheimb (1892–1967), en östriichische Zoolog
* Richard Wettstein (1863–1931), en östriichische Botaniker
* Yvo Wettstein (* 1975), e Schwiizer Violonist
Harlekin

Dr **Harlekin,** vom italiänische *Arlecchino*, wo sälber uf die no eltere altfranzösische Wörter *(h)arlekin, (h)erlekin, (h)ellequin, harlequin* und ähnligi us em 12.&nbsp;Johrhundert zrugggoht, isch eini vo de Dienerfigure us dr Commedia dell’arte vo dr Renaissance. Vo dört isch s e beliebti Figur an Fasnächt und Karneväl worde.

## Kostüm
Charakteristisch für e Harlekin isch si Kostüm, wo mit farbige Flick übersäit isch, gwöhnlig in de Farbe rot, gääl und blau, wo söll usdrucke, wie arm er isch. E schwarzi Augelarve verstecktt s Gsicht vom Harlekin. Uf em Kopf het er e Chappe, wo im 16. Johrhundert, zur Zit, wo dr Harlekin entstanden isch, mit ere Güggelfädere verziert gsi isch. Spöter het mä as Verzierig meistens e Fuchs- oder Chüngelischwanz gnoh. D Hose und s Jäggli si äng, dr Gürtel wit under em Buuchnabel. Am Gürtel drait dr Harlekin immer e Brättli oder e Schwärt us Holz, wo men em «batte» sait. Mänggisch het er e Seggli us Läder für d Dukate bi sich, won er mit Hinderlist erbütet.
Pagliaccio

Dr **Pagliaccio** isch e Figur us dr italiänische Commedia dell’arte und ghört mit em Arlecchino und em Brighella zu de Zanni oder Zanoni, de Dienerfigure. S Wort wird vom italiänische *bajaccia* für „Spötterei“ oder *bajaccio* für „Spötter“ abgleitet.

Er isch as Gegegwicht zum dunkelgsichtige und dorum au düüflische Pulcinella iigsetzt worde. Ursprünglig isch er tollpatschig und dumm gsi (en anderi mögligi Härkumft vom Name isch s französische *paille hachée* für „ghäckselts Strauh“). Er het gärn anderi Figure noochgmacht aber im Lauf vo dr Zit isch die Masgge immer romantischer worde, au wenn er wenn s um d Liebi vo dr Härzensdame goht, immer dr Chürzer zieht. E verwandti Masgge in dr Commedia dell'arte isch dr Pedrolino, en Dienerfigur, wo ehnder dreu und ehrlig isch.

Er het e wiisses Gwand aa, wo meistens vil z gross isch. Er gältet mit em Pedrolino als eine vo de Vorläufer vom Pierrot, wien en öbbe dr Jean-Louis Barrault as Pantomime im Film *[[Kinder des Olymp]]* dargstellt het, nochdäm sich die Figur im französische Theater wiiterentwigglet het und dur e Jean-Gaspard Deburau verfiineret und em Bariser Gschmack aagliche worden isch.

## Litratur
* Karl Riha: *Commedia dell’arte. Mit den Figurinen Maurice Sands.* Insel Verlag, Frankfurt am Main 1980 u.&nbsp;a., ISBN 978-3-458-19007-3

## Webligg
Zap A Lot Theater (zur Masgge vom Pedrolino und e baar andere)
Pierrot

Dr **Pierrot** isch e männligi Bühnefigur, wo dr Pantomim Jean-Gaspard Deburau z Baris sit 1816 under anderem us em Pedrolino vo dr Commedia dell’arte und em Gilles vom Bariser Johrmärttheater entwigglet het. 

## Gschicht
Figure, wo män e *Pierrot* gsait het, git s im französische Theater scho sit dr zweite Helfti vom 16. Johrhundert. Si si, ähnlig wie dr Brighella, Rivale vom Arlecchino, em spötere Harlekin. Dr Molière git in siiner Komödie *[[Dom Juan ou le Festin de pierre]]* (1665) ere ländlige Näbefigur dr Name Pierrot. In dr Opéra comique *Le Tableau parlant* (1769) vom André-Ernest-Modeste Grétry chunnt e Pierrot as Diener vor. Dr elteri Pierrot as Intrigant und Spiilverderber het s au no im 19. Johrhundert ge (so öbbe in dr Wiener Pantomime *Der siegende Amor*, 1814). Si herrischi, mänggisch unsympathischi Site gseht mä no im Wisse Clown im Zirkus.

Im Deburau siini Vorstellige im Théâtre des Funambules uf em Boulevard du Temple z Baris, und vor allem ihr Bild in dr Literatur vo dere Periode, hai si Figur wältberüehmt und zum modärne Inbegriff vom Pierrot gmacht. Im Deburau si Pierrot isch nüme bösartig gsi, sondern ehnder bemitleidenswärt und überuus sympathisch und het sich für Liebhaberrolle geignet. Er isch bewusst naiv und melancholisch, wiss gschminkt und het wissi, wiiti Chleider aa. Er het nit gredet, wil s Theater kei Lizänz für Sprächstück gha het.

Im Marcel Carné siim Film *Kinder des Olymp* (1945) spiilt dr Jean-Louis Barrault dr Deburau (im Film: „Baptiste Debureau“) und si Pierrot. Dr Deburau het si Figur an si Sohn Charles vererbt. Berüehmt worde isch d Foti, wo dr Nadar 1854 ufgnoh het, wo dr Charles Deburau mit eme Fotiapparat zeigt.

 
## Berüehmti Darsteller
* Dr Marcel Marceau het si Figur Bip am Deburau siim Pierrot aaglehnt. 
* Dr Aleksandr Nikolajewitsch Wertinski, e russische Sänger, het e schwarze Pierrot erfunde. 
* Dr Pic im Circus Roncalli het sich dr Pierrot zum Vorbild gnoh.

## Literatur
* Robert F. Storey: *Pierrot. A Critical History of a Mask*, Princeton University Press, 2. Auflage 1987. ISBN 0-691-10235-X

## Weblingg
Domino

S Wort **Domino** (vo lat. *dominus* „Herr“) bezeichnet

*  e Gsellschaftsspiil
*  e Spiilfilm über d Chopfgäldjeegere Domino Harvey
* Domino (Kleidungsstück), e schwarzer Mantel bim venezianische Karneval oder dä, won en aa het
* e Masgge an dr Basler Fasnacht
*  e Stadt z Texas, USA
* Bilderdomino, e Lehrspiil

* e Baureihje vo de „Neue Pändelzüg“ in dr Schwiiz, lueg SBB RBDe 560

**Domino** isch dr Name vo dene Persone:
* Fats Domino (eigetlig *Antoine Domino;* 1928–2017), en amerikanische Rhythm’n’Blues-Musiker
* Domino Harvey (1969–2005), en amerikanischi Chopfgäldjeegere, noch ihre isch dr Film wo obe nooch ufgfüehrt isch, benennt
* Clifford Compton (* 1979), Wrestler, bekannt under siim Ringname *Domino*
*  (* 1970) e Hip-hop Musiker, Broduzänt und Mitgliid vo dr Band „Hieroglyphics“
*  (* 1972) en amerikanischer Rapper mit Bloods & Crips, DJ Battlecat, AMG und Frost
Musical-Theater Basel

S **Musical Theater Basel** isch e Theater- und Konzärthuus an dr Fäldbärgerstrooss 151 in dr Schwizer Stadt Basel. Es isch am 25. Septämber 1995 eröffnet worde und gältet as eini vo de modärnste Bühne in Europa. Es befindet sich uf em Gländ vo dr «MCH Messe Schweiz AG» und isch Deil vom grösste schwizerische Mäss- und Kongrässundernähme. Es wird sit 1998 vo dr «Freddy Burger Management» bedriibe. 

S Theater het 1'557 Sitzblätz, drvo 1'102 im Parkett und 455 uf em Balkon. Im Foyer het s 5 Bars und Blatz für öbbe 1'000 Gest. D Bühni het e Flechi vo 270&nbsp;m², über 50 Bühnizüg und e 26 Meter hoche Bühnidurm.

2011 het s Drummeli zum erste Mol sit langem wider im e Theater stattgfunde. Früehner isch s im «Kiechli» dehaim gsi, denn im Mäss-Festsaal, wo vo vile as z grooss aagluegt worden isch und im Johr 2011 im Musical-Theater. Sust im Brogramm vom Musical-Theater si Uffüehrige wie «Das Phantom der Oper», «Die Schöne und das Biest», «Lord of the Dance» oder d «Mummeschanz» gsi.

## Archidekduur
S Musical Theater wird as äins vo de ussergwöönlige Baute uf em Chläibaasler Mässgländ bezäichnet. Archidekdoonisch sticht s Geböid, wo vo de Baumäister Franz Bräuning und Arthur Dürig 1958 entworfe worde isch, uuse. Die markanti Sheddach-Form erinneret an die cheemische oder mechaanische Brodukzioonshalle, wo mä no in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert bsundrigs im Chläibaasel hüfig het chönne aadräffe.

## Fuessnoote


## Weblingg
* D Website vom Musical Theater BS
* tls.theaterwissenschaft.ch: Musical-Theater Basel, Basel BS
Pierrot (Begriffsklärung)

**Pierrot** cha si
* e Verchliinerigsform vom französische Vorname Pierre
* d Theaterfigur Pierrot
* e Masgge an dr Basler Fasnacht
**In dr Litratur*
** e Churzgschicht vom Guy de Maupassant 
** e Pantomime vom Gustave Flaubert
** e Gedichtband vom belgische Lyriker Albert Giraud 
** e Dichdig vom Langston Hughes

**in dr Muusig*
** s Stück „Pierrot“ us em Robert Schumann siim *[[Carnaval]]* op. 9
** e Liederzyklus vom Arnold Schönberg noch em Giraud iines Gedicht
** s Muusigstück „Pierrot the Clown“ us em Album *Meds* vo Placebo
** s Muusigstück „Pierrot Le Fou“ us em Album "Unter Palmen EP" vo Janka

**Ensemble*
** e japanischi Rockgruppe
** e japanischs Anime-Studio

**im Film*
***Pierrot le fou* vom Jean-Luc Godard (1965), mit em Jean-Paul Belmondo und dr Anna Karina
**d Trophäe vom Bayrische Filmbriis

**Pierrot** isch dr Familienname vo dene Persone:
* Jean-Louis Pierrot (* 1761, 1765 oder 1773; † 1857), e haitianische Politiker und Presidänt vo Haiti
Nasalvokal

En **Nasalvokal** isch e Vokal, wo de Artikulationsstrom (d Luft, wo ussgstosse wird) durch de Mund- un de Naseruum usströmt. Des unterscheidet en vumene **Oralvokal**, wo de Artikulationsstrom numme durch de Mundruum duet usströme. Physiologisch wird bimene Nasalvokal s Gaumesegel (de Deil vo de Mundhöhli wo, wenner nit abegsenkt isch, de Mund- vum Naseruum duet tränne) abegsenkt, so dass de Mund- un de Naseruum nit vonenand trännt sin. So cha de Artikulationsstrom durch beidi dureströme.

## Nasalvokal in de Sprooche vo de Wält
In vile Sprooche chömme Nasalvokal als Allophon näbe oder zwüsche Nasale Konsonante (wie [] oder []) vor. De Grund isch, dass s Gaumesegel bim schwätze abegsenkt isch, bevor oder noochdäm de Nasalkonsonant ussgsproche wird, so dass au de Vokal nasalisiert wird. Des isch zum Byspil im Änglische de Fall, wo jede Vokal näbe eme Nasalkonsonante, au nasalisiert wird. E Byspil isch s Wort **', wo de Vokal starch nasalisiert isch. In so Sprooche sin Nasalvokal aber kei [[Phonem]], also eigeständigi Luut, wyl Nasalvokal nie usserhalb vo däm luutliche Kontext vorchömme.

Als Phonem drätte Nasalvokal in über eme Fümftel vo allene Sprooche uff. Im Französische zum Byspil unterscheide sich d Wörter **' un ** numme durch d Nasalität vo *bon*. In Europa git's Nasalvokal usser im Französische au no im Portugiesische, Polnische, Bretonische, Kaschubische, Gegische, Frankoprovenzalische, Bairische un bstimmti alemannischi Dialäkt. In mangi Sprooche wird sogar zwüsche nit-nasalisierte, schwach-nasalisierte un nasalisierte Vokal unterschide. Eso e Sprooch isch s Chinantekisch, e Sprooch vo Mexiko. In dere Sprooch unterscheide sich so d Wörter *háa* ‚so‘, *háã* ‚er breitet wyt uss‘ un *há̃ã* ‚Schaum‘.

## Nasalvokal im Alemannische
In vile alemannische Dialäkt sin durch d n-Apokope Nasalvokal zruggblybe, aber in de meischte Dialäkt isch d Nasalisierig spööter wiider verschwunde. Am meischte erhalte sin die Nasalvokal no im Schwäbische in Wörter wie *Mãã* oder *kãã*. Im Schwäbische unterscheide sich so d Silbe „an-“ un „ab-“ numme durch d Nasalisierig: *ããstelle* un *aastelle*. Au im Schwäbische isch d Nasalisierig aber ruggläufig, un /ãã/ wird durch // ersetzt: *òòstelle*. E zweiti Ursach für Nasalvokal isch im Alemannische en Luutwandel gsi, wo als „Staubsches Gsetz“ bekannt isch. De Luutwandel het dezue gfiert, dass d Nasalkonsonante vor Frikativ in Wörter wie „Fenschter“ oder „finschter“ abgfalle sin, un en Nasalvokal oder Diphthong zruggblybe isch: *fĩĩschter* bzw. *feĩschter*.

## Orthographischi Kennzeichnig
In Sprooche wo mitem latiinische Alphabet gschrybe werde, werde Nasalvokal meischt entweder miteme *n* oder *m* noochem Vokal kennzeichnet (wie im Französische), mit ere Tilde *~* überem Vokal (z.&nbsp;B. im Portugiesische), oder mit eme Ogonek wie im Polnische (*ą, ę*). Im Gegische Dialäkt vum Albanische werde Nasalvokal mit eme Zirkumflex *^* kennzeichnet, un im Bretonische mit eme *[[ñ]]* noochem Vokal. Im Internationale Phonetische Alphabet wird e Tilde bruucht, un s glych isch in de Dieth-Schrift vorgsänne.

## Fuessnote
Jared Leto

Dr **Jared Joseph Leto** (* 26. Dezember 1971 z Bossier City, Louisiana, USA) isch a US-amerikanische Schauspiler und Sänger. Er spilt in dr Bänd *30 Seconds to Mars* und isch wöldberühmt. Er hot au vüle Film dreiht wou guet usa chomma seand. Er het vüle Album produziert mit sina Bänd. Bi Musigvideo hot er underem Pseudonym *Angakok Panipaq* oder *Bartholomew Cubbins* gwörkt.

För d Rolle vo de Transfrau Rayon im Film *Dallas Buyers Club* hät er im Johr 2014 de Oscar för de beschti Näbedarsteller öbercho.

## Filmografii
* 1992–1993: Camp Wilder – Ein verrückter Haufen (*Camp Wilder*, Fernsehserii, zwei Folge)
* 1993: Alle meine Kinder (*Almost Home*, Fernsehserii, 1x05)
* 1994: Rebel Highway (Fernsehseri,  1x09)
* 1994: Cool and Crazy (*Cool and the Crazy*, Fernsehfilm)
* 1994–1995: Willkommen im Leben (*My So-Called Life*, Fernsehserii, 19 Folge)
* 1995: Ein amerikanischer Quilt *(How to Make an American Quilt)*
* 1996: Last of the High Kings *(The Last of the High Kings)*
* 1997: Steve Prefontaine – Der Langstreckenläufer *(Prefontaine)*
* 1997: Switchback – Gnadenlose Flucht *(Switchback)*
* 1998: Basils Liebe *(Basil)*
* 1998: Düstere Legenden *(Urban Legend)*
* 1998: Der schmale Grat *(The Thin Red Line)*
* 1999: Black and White
* 1999: Fight Club
* 1999: Durchgeknallt *(Girl, Interrupted)*
* 2000: American Psycho
* 2000: Requiem for a Dream
* 2000: Sunset Strip
* 2002: Highway
* 2002: Panic Room
* 2003: Sol Goode
* 2004: Alexander
* 2005: Lord of War – Händler des Todes *(Lord of War)*
* 2006: Lonely Hearts Killers
* 2007: Chapter 27 – Die Ermordung des John Lennon *(Chapter 27)*
* 2009: Mr. Nobody
* 2013: Dallas Buyers Club
* 2016: Suicide Squad
* 2017: 2036: Nexus Dawn (Churzfilm)
* 2017: Blade Runner 2049
* 2018: The Outsider

## Weblink
Ueli

**Ueli**   isch e Schwiizer männlige Vorname.

## Härkumft und Bedütig
Dr Name isch ursprünglig e schwiizerischi Churzform für Mannename wo mit "Ul-", meistens Ulrich, aagfange hai - analog zur hochdütsche Version "Uli".

## Bekannti Lüt mit däm Name
* Ueli Beck (1930–2010), e Schwiizer Radiomoderator und Schauspiiler
* Ueli Bodenmann (* 1965), e Schwiizer Ruederer
* Ueli Gegenschatz (1971–2009), e Schwiizer Extremsportler
* Ueli Jäggi (* 1954), e Schwiizer Schauspiiler und Regisseur
* Ueli Kestenholz (* 1975), e Schwiizer Snowboarder
* Ueli Maurer (* 1950), e Schwiizer Bolitiker
* Ueli Prager (* 1916), e Schwiizer Undernähmer, Gründer vom Mövenpick
* Ueli Rotach († 1405?), en Appezäller Volksheld
* Ueli Schmezer (* 1961), e Schwiizer Journalist und Moderator
* Ueli Steck (* 1976), e Schwiizer Extremchlätterer

## Fiktivi Figure
* E Figur an dr Basler Fasnacht, won e „Narr“ isch. Vermuetlig chunnt dr Begriff "Ueli" do nit vom entsprächende Vorname, sondern vom Narr Eulespiegel (niiderdütsch Ulenspegel). 
* Ueli der Knecht, e Schwiizer Roman- und Filmfigur

## Sunstigs
* Eini vo de vier Fährene z Basel, d „Santihanns Fähri“, het dä Name übercho -  im Zsämmehang mit de vier Ueli im Narregoschdüm, wo am Festdag vo de drei Ehregsellschafte vom Chläibasel Gäld fürs Waisehuus sammle.
* D Baasler Brauerei «Fischerstube» stellt s sogenannte «Ueli Bier» här.
Kunsthalle Basel

D **Kunsthalle Basel** isch e Usstelligsgeböid für zitgenössisch-avantgardistischi Kunst am Stäinebärg 7 z Basel. Mit dr Eröffnig vo 1872 isch si die ältisti Kunsthalle in dr Schwiz. Si gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.

## D Funkzioon
D Kunsthalle verstoht sich «as Schnittstell zwüsche Künstler und Kunstvermiddler und as Ort, wo zwüsche lokale und internationale Entwicklige vermiddlet.» Näbe Wächselusstellige git s Vordräg, Performances und Film- bzw. Videovorfüehrige zum d Diskussion und Reflexion vo aktuelle Kunstpositione aazrege.

## S Geböid
S historische Gebäud isch vom Archidekt Johann Jakob Stehlin im Ufdrag vom Kunstverein Basel entworfe und 1872 eröffnet worde. D Kunsthalle het as Künstlerhuus ursprünglig dr Zwäck gha, «dr bildende Kunst e Stett z biete, zum z Basel s Inträssi drfür aazrege, z fördere, z verbreite, und fründschaftligi Beziehige under Künstler und Kunstfründ z pfläge.» S Ruumprogramm het e Vereinslokal (hüte e Restaurant), e Bibliothek und e permanänti Usstellig im Parterre mit Wächselusstellige im erste Stock vereint. Die künstlerischi Dekoration hai dr Arnold Böcklin, Carl Brünner, Ernst Stückelberg und Charles Iguel gmacht. Währed de 1920er und 1930er Johr het sich bis zur Eröffnig vom Kunstmuseum Basel e Deil vo dr öffentlige Kunstsammlig in dr Kunsthalle befunde.

D Kunsthalle isch bis 1927 erwiteret worde, e Bildhaueratelier und e Skulpturehalle, wo hüte e Kino din isch, si drzue cho. Mit em benochberete Stadtcasino und em alte Stadttheater, wo 1975 abgrisse worden isch, het si e «Kulturmeile» bildet, wo Muusig, Theater und bildendi Kunst zum ene Ensemble vereint het. 1969 und 1973 isch d Kunsthalle renoviert worde, und no einisch 2004 vo de Archidekte Miller & Maranta, wobii vor allem im Innenusbau Veränderige gmacht worde si. Im gliiche Geböid befindet sich sit 2003 au s Architekturmuseum Basel, wo sich sit 2006 Schwizerischs Architekturmuseum nennt. Grad nääbedra, in dr ehemoolige Skulpturehalle an dr Klostergass 5, isch s Stadtkino Basel.

## Weblingg
* Kunsthalle Basel

## Fuessnoote
Museum für Neue Kunst Freiburg im Breisgau

S **Museum fir Neji Chunscht** isch s Chunschtmuseum vu dr Stedtische Museä z Fryybeg. 

S Gebei lyt in dr Marienstroß 10a, s isch in dr ehmolige Maidli-Burgerschuel Adelhuuse unterbrocht. S Gebei isch anne 1902 in eme historisierende Stil böue un 1984 bis 1985 dur d Adelhuuserstiftig fir di nei Nutzig umböue wore.

S zaigt Wärch vu dr klassische Modärni bis zue dr dr Gegewartschunscht un duet regelmäßig Sunderuusstellige veraastalte.

Dr Grundstock vu dr Sammlig bildet di Klassisch Modärni mit Wärch vum Expressionismus un dr Neje Sachligkait, derzue Uugegeständligi Chunscht no 1945, verdrätte dur Byschpel vu dr Lyrischer Abstraktion, un dr tachistischer un konkrete Molerei. Verdrätte sin u. a. fir d Zyt zwische Expressionismus un Nejer Sachligkait dr Lyonel Feininger, dr Otto Dix, dr Erich Heckel, dr Karl Hofer, dr August Macke, dr Rudolf Dischinger, dr Willi Baumeister, fir d Noochriegsabstraktion dr Willi Baumeister, dr Emil Schumacher, dr Karl Otto Götz un dr Rupprecht Geiger, derzue dr Thomas P. Kausel. E aigene Saal isch em Chinschtler Julius Bissier gwidmet, wu z Fryybeg uf d Wält chuu isch.

Anne 2008 het s Museum 29.140 Bsuecher ghaa.

## Wichtigi Exponat

* Otto Dix, *Bildnis Max John* (1920)
 

Datei:Museum für neue Kunst Freiburg 2.jpg|Museum fir Neji Chunscht
Datei:Museum für neue Kunst Freiburg 3.jpg|Ehmolig Schuelschild
Datei:Museum für neue Kunst Freiburg 4.jpg|Gedänkstai an d Umböumaßnahme 1984/85


## Fueßnote


## Weblink
* Internetbresänz vum Museum
Museum für Stadtgeschichte Freiburg im Breisgau

S **Museum fir Stadtgschicht** vu dr Stedtische Museä Fryybeg im historische spotbarocke Wentzingerhuus zaigt d Gschicht vu dr Stadt Fryybeg vu dr Aafäng um 1100 bis in d Barockzyt.

S Museum isch e Abdailig vum nochglägene Auguschtinermuseum. Dr Schwärpunkt lyt uf dr Gschicht vum Handel un em Gwärb, dr Klöster un dr Universitet. S zaigt Modäll vu dr Stadt um 1600 un 1700 un di böulig Entwicklig vu dr Stadt bis in d Gegewart mit Aasichte un Blän.

S Gebei isch anne 1761 vum Chinschtler un Stifter Johann Christian Wentzinger (1710–1797) as Atelier- un Wohnhuus fir sich sälber böue wore. Bsundersch inträssant isch dr Stäägesaal mit Deckegmälde un im iberdachte Innehof d Staiskulpture vu dr „Vier Johreszyte“ us em Schloss Ebnet, wu zue dr Hauptwärch vum Wentzinger zelle.

Im Museum git s Exponat iber d Zyt vu dr Zääriger, wu anne 1218 mit em Herzog Bertold V. uusgstorbe sin un d Grinder vu dr Stadt Fryybeg gsii sin. Dernäbe het s Dokumänt un Exponat iber dr Wandel vum Stadträcht z Fryybeg vu dr Grofe vu Urach iber s Ufchuu vu dr Zimft, dr Ibergang zue dr Habsburger bis zum Aaschluss an Bade.

E ander Thema vum Museum isch dr Böu vum Fryybeger Minschter, wu mit eme Minschtermodäll d Böutächnik vu dr Gotik erklert wird. Uusgstellt sin Zytdokumänt zue dr ainzelne Böuphase un Grabblatten un -dänkmeler.

Au d Zyt vum Dryssgjehrige Chrieg un d Folge vun em, s Läbe vu dr Gaischtlige un s Löbe vu dr aifach Mänsche wird dargstellt, mit Handel, Bärgböu, Handwärch un Gwärb.

S Läben in eme Chloschter wird am Chloschter Adelhuuse dargstellt, em wichtigschte Frauechloschter z Fryybeg.

Zwai Stadtmodäll zage Fryybeg mit syybe mittelalterlige Muure un Dor um 1600 un im barocke Feschtigsstäärn um 1700. E dritt Modäll dokumentiert dr mittelalterlig Böubedrib Fryybeger Minschter.

E Bsunderhait isch bis 2009 dr Steinway-Welte-Reproduktionsfligel gsii, wu jetz wider im Auguschtinermuseum zaigt wird.

## Literatur
* Peter Kalchthaler: *Wentzingerhaus, Museum für Stadtgeschichte: ein Führer durch die stadtgeschichtliche Sammlung des Augustinermuseums Freiburg*.  Freiburg: Promo-Verl., 1996. ISBN 3-923288-19-0

## Weblink
* Stedtischi Museä Fryybeg
Kunstmuseum

E **Kunstmuseum** isch e staatligs oder privats Museum, wo Kunstwärk gsammelt, archiviert und usgstellt wärde. Drnäbe bedriibe e Hufe Kunstmuseä&nbsp;– vo de staatlige alli&nbsp;– au Forschig in dr Kunstgschicht und bemüehje sich um d Restaurierig vo Kunstwärk.

D Kunstmuseä si hüfig us de Brivatsammlige vo iiflussriiche Persönligkeite im 18.&nbsp;Johrhundert entstande.

Zu de bedütendste Kunstmuseä uf dr Wält ghöre:
* dr Louvre und s Musée d'Orsay z Baris,
* s Metropolitan Museum und s Museum of Modern Art z New York,
* d Uffizie z Floränz,
* die Vatikanische Museä z Rom,
* d National Gallery und d Tate Gallery of Modern Art z London,
* s Museo del Prado und s Museo Reina Sofía z Madrid,
* die Eremitage in Sankt Petersburg,
* s Kunsthistorische Museum z Wien,
* d Gmäldegalerii vo de Alte Meister z Dresde,
* die Alti Pinakothek und d Pinakothek vo dr Modärne z Münche.
* s Kunstmuseum Basel

## Litratur
* Martin Schuster (Hrsg.), Hildegard Ameln-Haffke (Hrsg.): *Museumspsychologie. Erleben im Kunstmuseum*. Hogrefe-Verlag, 2005. ISBN 3-8017-1682-1 
* A. B. Van Der Lans: *European Museum Guide 2001: An Overview of the Most Prestigious Collections and Major Exhibitions in Europe*. Gingko Press, 2001. ISBN 9-0753-3906-2
* Walter Grasskamp: *Museumsgründer und Museumsstürmer. Zur Sozialgeschichte des Kunstmuseums*.  C.H. Beck, 1991. ISBN 3-4060-6034-X

## Weblingg
* Pdf-Version vo „Aus Politik und Zeitgeschichte: Museen und Gesellschaft“ uf bpb.de
Kunstmuseum Bern

S **Kunstmuseum Bärn** isch e Kunstmuseum in dr Schwiizer Stadt Bärn.

## Gschicht
Dr Grundstock zur Sammlig bilde e Dotzed Gmäld, wo 1821 vom Kanton Bärn kauft worde si. Schwerpünkt si hüte s italiänische Trecento (z.&nbsp;B. Duccio di Buoninsegna), bärnischi Kunst sit em 15. Johrhundert (Niklaus Manuel, Albert Anker, Ferdinand Hodler), französischi Kunst vom Eugène Delacroix und Gustave Courbet bis Salvador Dalí und André Masson, em dütsche Expressionismus um e Ernst Ludwig Kirchner und neueri Kunstrichdige vom Jackson Pollock bis in d Gegenwart.

Im Kunstmuseum Bärn befindet sich dr Nochlass von Adolf Wölfli. E zweite Nochlass, e grosser Deil vom Wärks vom Paul Klee, isch in s Zentrum Paul Klee überfüehrt worde, wo am 20. Juni 2005 eröffnet worden isch. Wärk vom Künstler het s aber immer no im Bestand vo dr Sammlig wie zum Bischbil si Meisterwärk vo 1932, *«Ad Parnassum»*.

Mit eim oder mehrere Wärk si verdräte im Kunstmuseum Bärn usserdäm:
* Paul Cézanne
* Cuno Amiet 
* Franz Gertsch
* Franz Marc
* August Macke 
* Henri Matisse
* Meret Oppenheim
* Pablo Picasso
* Markus Raetz 
* Balthasar Burkhard 
* Louise Bourgeois 

S hütige Gebäud vom Kunstmuseum an dr Hodlerstrooss 8–12 isch vom 1876 bis 1878 under em Eugen Stettler baut und 1879 bezoge worden. An dr Fassade het s zwei Rundmedaillons vom Raphael Christen, wo dr Zeus und d Minerva darstelle. Vo 1932 bis 1936 isch under de Archidekte Karl Indermühle, Salvisberg und Brechbühl en Aabau baut worde, und e zweiti Erwiiterig, anstell vom sogenannte Salvisberg-Bau, isch 1983 dur s Bärner Atelier 5 realisiert worde. E wiitere Aabau für die grossi Sammlig vo zitgenössischer Kunst isch in Blanig.

## Weblingg

* Website vom Kunstmuseum Bärn

## Fuessnote
Wilhelm Hausenstein

Dr **Wilhelm Hausenstein** isch am 17. Juni 1882 z Hornberg uf d Wält cho. Er isch e dütsche historische Schriftsteller, Kunstkritiker und Kulturhistoriker, Publizist und Diplomat gsi. Er het sich gegen e Nationalsozialismus und Antisemitismus iigsetzt.  1936 isch er us dr Riichsschriftchammere usgschlosse worde, was e Publikationsverbot bedütet het.  1943 het en d «Frankfurter Zeitung» entloo und jedi publizistischi Arbet isch em verbote worde. Noch em Zweite Wältchrieg het er sich intensiv um die dütsch-französischi Fründschaft kümmeret. Er isch am 3. Juni 1957 z Münche gstorbe.

## En Uswahl vo siine Wärk
* 1910: *Der Bauern-Bruegel* (si ersts Buech); Monografii über e Mooler
* 1911: *Der nackte Mensch in der Kunst aller Zeiten*
* 1911: *Rokoko, Französische und deutsche Illustratoren des achtzehnten Jahrhunderts, R.Piper & Co. Verlag München, 3. Aufl.1918*
* 1912: *Soziologie der Kunst. Bild und Gemeinschaft*
* 1914: *Malerei, Plastik, Zeichnung. Die bildende Kunst der Gegenwart*
* 1914: *Vom Künstler und seiner Seele*
* 1918: *Albert Weisgerber, ein Gedenkbuch, Herausgegeben von der Münchener Neuen Sezession*
* 1919: *Der Isenheimer Altar des Matthias Grünewald*
* 1919: *Geist des Barock*
* 1920: *Exoten*
* 1921: *Kairuan oder eine Geschichte vom Maler Klee und von der Kunst dieses Zeitalters*
* 1923: *Giotto*
* 1928: *Kunstgeschichte*
* 1932: *Europäische Hauptstädte*
* 1936: *Buch einer Kindheit*
* 1949: *Was bedeutet die moderne Kunst*
* 1948: *Zwiegespräch über Don Quijote*
* 1958: *Liebe zu München*
* 1961: *Pariser Erinnerungen*

## Ehrige
* 1949: Johann-Peter-Hebel-Briis
* 1952: s Grosses Bundesverdienstchrüz mit Stärn und Schulterband
* 1954: Litraturbriis vo dr Stadt Münche
* 1955: Grossoffizier vo dr Ehrenlegion
* 1955: Professor h.c. vom Land Bade-Württebärg 
* 1972: Wilhelm-Hausenstein-Gymnasium z Münche
* 1982: Wilhelm-Hausenstein-Allee z Karlsrueh
* 1990: Wilhelm-Hausenstein-Gymnasium z Durmersheim

## Litratur
* Wilhelm Hausenstein: *Lux Perpetua*. Frankfurt am Main 1972.
* Walter Migge: *Wilhelm Hausenstein. Wege eines Europäers. Katalog einer Ausstellung*. Marbach am Neckar 1967. 
* Dieter Sulzer: *Der Nachlass Wilhelm Hausenstein. Ein Bericht*. Marbach am Neckar 1982, ISBN 3-928882-43-0.
* Peter Matthias Reuss: *Die Mission Hausenstein (1950–1955)*. Sinzheim 1995, ISBN 3-930747-20-0.
* Laurence Blanc: *Wilhelm Hausenstein (1882–1957). Un médiateur culturel et politique entre l'Allemagne et la France*. (= Annales Littéraires de l'Université de Franche-Comté, 642). Paris 1997.
* Johannes Werner: *Wilhelm Hausenstein. Ein Lebenslauf*. München 2005, ISBN 3-89129-177-9.

## Weblingg
* Nochlass vom Hausenstein
* Biografii
* Wilhelm-Hausenstein-Gesellschaft
André Breton

Dr **André Breton** isch am 19. Februar 1896 in Tinchebray, Kanton Tinchebray, (Département Orne) in der Normandie uf d Wält cho. Er isch e französische Dichter und Schriftsteller gsi und dr wichtigst Theoretiker vom Surrealismus. 1919 het er zämme mit em Max Ernst dä Kunststil erfunde und drus e Bewegig gmacht, won er siis ganze Läbe lang mit ere verbunde bliiben isch. 1924 het er s *Manifest vom Surrealismus* gschriibe. Er isch am 28. September 1966 z Baris gstorbe.

## Werk
* *Mont de piété* (*Leihhaus*), Gedichte (1919)
* *Les Champs magnétiques* (*Die magnetischen Felder*) mit em Philippe Soupault (1920)
* *Clair de Terre* (*Erdschein*), Gedichte (1923)
* *Manifeste du Surréalisme* (*Das Manifest des Surrealismus*) (1924)
* *Poisson Soluble* (*Löslicher Fisch*) (*integraler Bestandteil des Manifests*) (1924)
* *Nadja* (1928; 1962 überarbeitet)
* *Le Surréalisme et la peinture* (*Der Surrealismus und die Malerei*) (1928)
* *Ralentir Travaux* (*Achtung Baustelle*) mit em René Char und em Paul Éluard (1929)
* *Second Manifeste du Surréalisme* (*Das Zweite Manifest des Surrealismus*) (1930)
* *L'Immaculée Conception* (*Die unbefleckte Empfängnis*) mit em Paul Éluard, illustriert vom Salvador Dalí (1930)
* *Les Vases communicants* (*Die kommunizierenden Röhren*) (1932)
* *Le revolver a cheveux blancs* (*Der weißhaarige Revolver*), Gedichte (1932)
* *Le Message automatique* (*Die automatische Botschaft*), Essay (1933)
* *L'air de l'eau* (*Die Weise des Wassers*), Gedichte (1934)
* *L'Amour fou* (1937)
* *Pour un art indépendant révolutionnaire* (*Für eine unabhängige revolutionäre Kunst*) mit em Leo Trotzki (1938)
* *Anthologie de l’humour noir* (*Anthologie des Schwarzen Humors*) (1940)
* *Prolégomènes à un troisième manifeste ou non* (*Vorwort zu einem 3. Manifest oder auch nicht*) (1942)
* *Arcane 17* (*Arkanum 17*) (1944)
* *Ode à Charles Fourier* (*Ode an Charles Fourier*) (1945)
* *Entretiens* (*Entretiens – Gespräche*) (1952)
* *La Clé des champs* (*Das Weite suchen*) (1953)
* *Constellations* (*Sternbilder*), Prosagedicht zue Gouachen vom Joan Miró (1959)

## Litratur
* Volker Zotz: *André Breton.* Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1990, ISBN 3-499-50374-3
* Mark Polizzotti: *Revolution des Geistes. Das Leben André Bretons.* Us dem Amerikanischen vom Jörg Trobitius. Hanser, München, Wien 1996, ISBN 3-446-16548-7

## Weblingg
* https://web.archive.org/web/20110514045904/http://www.ubu.com/sound/breton.html Dr Breton im Interview
* https://web.archive.org/web/20190522200503/http://www.atelierandrebreton.com/ L'Atelier André Breton, 42 rue Fontaine (frz.)
Paul Éluard

Dr **Paul Éluard**, eigetlig **Eugène Émile Paul Grindel** isch am 14. Dezämber 1895 z Saint Denis bi Baris uf d Wält cho. Er isch e Dichter gsi und eine vo de bekanntiste Poete vom Surrealismus. 1919 het er sich dr Künstlegruppe um e André Breton aagschlosse. 1921 het er dr Max Ernst droffe und si hai afo zsämmeschaffe. 1938, het er zsämme mit em Breton z Baris die Internationali Usstellig vom Surrealismus organisiert und isch no im gliiche Johr us em Breton siiner Gruppe usgschlosse worde. Wo die Dütsche im Zweite Wältchrieg Frankriich bsetzt hai, het sich dr Éluard in dr Résistance engagiert. Er isch am 18. Novämber 1952 z Charenton-le-Pont bi Baris gstorbe.

## En Uswahl vo siine Wärk
* illustriert vom Max Ernst: *«Wiederholungen»* (1922)
* mit em Max Ernst: *«Die Krankheiten der Unsterblichen»* (1922)
* *«Hauptstadt der Schmerzen»* (1926)
* mit em André Breton: *«Die unbefleckte Empfängnis»* (1930)
* *«Die öffentliche Rose»* (1934)
* illustriert vom Pablo Picasso: *«Die fruchtbaren Augen»* (1936)
* *«Poésie et vérité»* (1942)
* François Lachenal (Hg. vo dr Schwiizer Usgoob): *«Poèmes français»*. Usser em P. E. (Pseud. Maurice Hervent & Jean Du Haut; Vorw. zu Bd. 1 vo dr spötere Algier-Usgoob): Pierre Emmanuel, Pierre Seghers, Loÿs Masson, André Frenaud, André Tardieu (Pseud. Daniel Trevoux), Claude Sernet, Alain Borne, Louis Aragon (Pseud. Jean La Colère & Jacques Destaing; Vorw. zu Bd. 2 vo dr spötere Usgoob), Lescure, Michel Leiris (Pseud. Hugo Vic), Vercors, Kugnet, Scheler, Jean Lescre, Lise Deharme (Ps. Cinq-Cygnes), Guillevic, Blech, Vidrac, Francis Ponge, Sernet, E. Thomas, Hugnet (Ps. Malo Lebleu), und Edith Thomien. A la Porte d'Ivoire, Lausanne u.&nbsp;a. 1943 (Gedicht über d Résistance). 
** Spöteri ähnligi Usgoob: *«L'Honneur des poètes»* Edit. Atlantica, Rio de Janeiro 1944 (Uswahl) & Office français d'édition, Alger 14. Juli 1943 - Bd. 1: Minuit, Paris 1945 & Brüssel 1946.- Bd. 2: *«Europe. L'Honneur des poètes 2»* Minuit, 1. Mai 1944; 1946. Neuusgoob: Club des amis du livre progressiste 1964 
* verdont vom Edward Staempfli: *«Les Sept Poèmes d'Amour en Guerre»* (1943) 
* verdont vom Francis Poulenc: *«Figure humaine»* Kantate für Doppelchor a cappella (1943)
* illustriert vom Joan Miró: *«A toute Épreuve»* (1958)

## Weblingg
* https://web.archive.org/web/20101204092002/http://www.paul-eluard.com/ (uf Französisch)
* Biblioweb: Biografii, Bibliografii, Analyse (uf Französisch)
*
Oskar Schlemmer

Dr **Oskar Schlemmer** isch am 4. Septämber 1888 z Stuttgart uf d Wält cho. Er isch e dütsche Mooler, Bildhauer und Bühnenbildner gsi. Er het am Bauhuus Underricht gee und isch e Fründ vom Paul Klee gsi. D Nazi-Press het en as *Kunstbolschewist* bezeichnet und as Künstler het er nümme chönne schaffe. Er isch am 13. April 1943 z Bade-Bade gstorbe.

Dr Schlemmer thematisiert in siine Wärk vor Allem d Stellig vo dr menschlige Figur im Ruum. In dr Periode, won er am schöpferiste gsi isch (1920–1932), si e Hufe Gmäld mit stereometrische Figure entstande und vo Figuregruppe, wo inenander griife. In deren ihrer geometrisch-choreographische Gstaltig cha mä universelli Harmonisierigsbesträbige erkenne.

## Litratur
* Nobert Berghof (Red.): *Beispiele: Kunst in der Verfolgung. Entartete Kunst (Ausstellung) 1937 in München.* Neckar, Villingen 1998 (Bildmappe, din vom Schlemmer: *Römisches und 5 Figuren im Raum.* 1925, Großformat. 
** Biiheft drzu, ebd. 1998, enthaltet vom Schlemmer u.&nbsp;a. 
*** *Warum Ballett? und Mißverständnisse.* S. 68–70
*** *Mensch und Kunstfigur.* S. 71–74 mit Abb.
*** *Analyse eines Bildes und anderer Dinge.* S. 74–78 mit Abb.
* Usstelligskatalog: Kestner-Gesellschaft, Hannover, 1956 Iileitig: Alfred Hentzen:
* Wolfgang Kermer (Hrsg.): *Aus Willi Baumeisters Tagebüchern: Erinnerungen an Otto Meyer-Amden, Adolf Hölzel, Paul Klee, Karl Konrad Düssel und Oskar Schlemmer. Mit ergänzenden Schriften und Briefen von Willi Baumeister*. Edition Cantz, Ostfildern-Ruit 1996 (Beiträge zur Geschichte der Staatlichen Akademie der Bildenden Künste Stuttgart / hrsg. von Wolfgang Kermer; 8) ISBN 3-89322-421-1
* K. Kirchmann: *Oskar Schlemmer*. In: J. Fiedler, P. Feierabend (Hrsg.): *Bauhaus*. Köln 1999, S. 280–287
* K. v. Maur: *Oskar Schlemmer und die Stuttgarter Avantgarde 1919*. Mit eme Vorwort vom Wolfgang Kermer. Staatliche Akademie der Bildenden Künste Stuttgart, Stuttgart 1975 (Beiträge zur Geschichte der Staatlichen Akademie der Bildenden Künste Stuttgart / uusegee vom Wolfgang Kermer; 1)
* K. v. Maur: *Oskar Schlemmer*. Monographii und Œuvrekatalog vo de Gmäld, Aquarell, Pastell und Plastike, 2 Bde., München 1979
* K. v. Maur: *Oskar Schlemmer. Der Folkwang-Zyklus. Malerei um 1930*. Stuttgart 1993
* K. Ruhrberg: *Kunst als sozialer Auftrag. Die Maler am „Bauhaus“ unter Walter Gropius*. In: I. F. Walter (Hrsg.): *Kunst des 20. Jahrhunderts*, Köln 2000, S. 176–183
* N. M. Schmitz: *Oskar Schlemmers anthropologisches Design*. In: J. Fiedler, P. Feierabend (Hrsg.): *Bauhaus*. Köln 1999, S. 288–291
** A. Wesemann: *Die Bauhausbühne*. in ebd. S. 532–547

## Weblingg

* 
* 
*
Walter Benjamin

Dr **Walter Bendix Schoenflies Benjamin** (* 15. Juli 1892 z Berlin; † 26. Septämber 1940 z Portbou) isch e dütsche Philosoph, Literaturkritiker und Übersetzer vo de Wärk vom Balzac, Baudelaire und Marcel Proust gsi. Dr Benjamin het mit de Kommuniste sympatisiert, isch aber nie Bardeimitgliid worde. Wo d Nationalsozialiste 1933 d Macht ergriffe hai, isch er uf Baris ins Exil gange. Dört het en d Hannah Arendt materiell understützt. Wo dr Chrieg usbrochen isch isch er zerst interniert worde. Denn het er brobiert über Spanie und Bordugal in die Vereinigte Staate z emigriere. Er isch aber festgnoh worde und grad won er an die Dütsche hätt sötte usgliiferet wärde, het er sich s Läbe gnoh.

## Rezeption
Dr Adorno und dr Scholem hai noch em Zweite Wältchrieg im Benjamin siini Schrifte neu uusegee, vo 1970 bis 1989 isch e braktisch vollständigi Usgoob vo siine *«Gesammelte Schriften»* erschiine. Zu Läbenszite het sich kuum öbber intressiert für siis Wärk, das het sich jetzt gänderet. Dr Benjamin isch mit siiner Gsellschaftskritik zum Aareger in verschiidnige geistes- und sozialwüsseschaftlige Fächer worde.

In dr neuste Zit het mä vom Benjamin siiner Sproochphilosphii gsait, ass si indiräkt em Poststrukturalismus vorgrife haig. 

In de USA isch dr Benjamin dr akademische Öffentligkeit Aafang 1969 bekannt worde dur e Sammelband under em Ditel *«Illuminations. Walter Benjamin: Essays and Reflections»,* wo d Hannah Arendt usegee, bearbeitet und drfür e Vorwort gschriibe het.

## Litratur
* Momme Brodersen: *Walter Benjamin. Leben, Werk, Wirkung*. (= Suhrkamp BasisBiographie 4). Suhrkamp, Frankfurt am Main 2005, ISBN 3-518-18204-8.
* Werner Fuld: *Walter Benjamin. Eine Biographie*. Rowohlt, Reinbek 1990, ISBN 3-499-12675-3
* Sven Kramer: *Walter Benjamin zur Einführung*. Junius, Hamburg 2003, ISBN 3-88506-373-5
* Burkhardt Lindner (Hrsg.): *Benjamin-Handbuch. Leben – Werk – Wirkung*. Metzler, Stuttgart und Weimar 2006, ISBN 3-476-01985-3

## Weblingg

* 
* Internationale Walter-Benjamin-Gesellschaft
* Linksammlig zu Benjamin bi dr Universitätsbibliothek vo dr Freie Universität Berlin
*
Giselher Klebe

Dr **Giselher Wolfgang Klebe** (* 28. Juni 1925 z Mannheim; † 5. Oktober 2009 z Detmold) isch e dütsche Komponist gsi. 1957 isch ee Dozänt für d Fächer Komposition und Muusigtheorii an dr Hochschuel für Muusig Detmold worde und im Johr 1962  Brofässer. Er het e baar aagsehni Komponiste underrichdet.

Si Gsamtwärk umfasst mehr as 140 Kompositione, drunder 7 Symphonie, 15 Solokonzärt, Chammermuusig für verschiidnigsti Bsetzig, Klavierwärk, geistligi Wärk und 14 Opere, wo d Lore Klebe meistens as Librettistin mit im zsämmegschafft het drbii. Si ersti Opere isch *Die Räuber* (1957, Düsseldorf) gsi, frei noch em Friedrich Schiller siim Drama. As Ufdragswärk vo dr Hamburger Staatsopere het er d Opere *Jacobowsky und der Oberst* noch em Franz Werfel siim Theaterstück mit däm Name, wo im Novämber 1965 urufgfüehrt worden isch. Im Ufdrag vom Staatstheater Darmstadt het er zsämme mit dr Lore Klebe d Oper *Die Fastnachtsbeichte* noch dr Erzählig vom Carl Zuckmayer gschriibe, wo am 20. Dezämber 1983 z Darmstadt uruufgfüehrt worden isch. Si letzti Opere isch *Chlestakows Wiederkehr* (2008, Detmold) gsi. Deren ihr Libretto het uf em Nikolai Gogol siiner Komödie *[[Der Revisor]]* berueht.

## Schüeler
*Peter Michael Braun (*1936)
*Hans Martin Corrinth (*1941), 1962–1966
*Martin Christoph Redel (*1947)
*Theo Brandmüller (*1948)
*Thomas Meyer-Fiebig (*1949)
*Peter Ludwig (*1951)
*Andreas Lindenbaum (*1963), 1982–1986?
*Jens Holzkamp
*Matthias Pintscher (*1971), 1988–1992
*Lars Woldt (*1972)
* Ernst Christian Möller

## Weblingg
* Artikel zum Giselher Klebe siim 80. Geburtsdag, vo Dr. Brigitte Schäfer
* Giselher Klebe uf dr «Akademie der Künste»
Will Grohmann

Dr **Will Grohmann** (* 4. Dezämber 1887 z Bautze; † 6. Mai 1968 z Berlin) (Pseudonym: Olaf Rydberg) isch e dütsche Kunsthistoriker und Kunstkritiker gsi.

In Allem was d Kunst aagangen isch, isch dr Grohmann e grosse Neuerer gsi und er het sich au für die modärne Künstler intressiert und iigsetzt. 1924 het er mit em Band über d Zeichnige vom Ernst Ludwig Kirchner si Reihje vo Künstlermonografie aagfange. Wäge siiner Fortschrittligkeit isch er 1933 us alle Ämter entloo worde, drunder si Assistänz an dr Gmäldgalerii Dresde. Dr Grohmann isch e Fründ vo vile ufsträbende junge Künstler gsi, drunder dr Kirchner, Karl Schmidt-Rottluff, Otto Dix,  Wassily Kandinsky, Oskar Schlemmer, Willi Baumeister und dr Fritz Hartung, aber bsundrigs nooch isch er em Paul Klee gsi, wo ähnligi Aasichte über d Kunst gha het wie är. Z Frankriich het er dr Expressionismus popularisiert. 1945 isch er Räkter vo dr Hochschuel für Wärkkunst z Dresde worde, isch aber 1947 wäge politische Differänze uf Westberlin züglet. Mä het en as *Papst und Doyen vo dr dütsche Kunstkritik*  bezeichnet. Mit em gegeständlige Mooler Karl Hofer het er sich über d Bewärtig vo dr gegeständlige und dr abstrakte Kunst gstritte. Er het nume für die abstrakti Kunst e Zuekumft gseh.

Zu siine bekannte Monografie ghöre die über e Paul Klee, Willi Baumeister, Henry Moore,Heinz Trökes, Wassily Kandinsky und über e Ernst Ludwig Kirchner.

## Literatur
* Rainer Zimmermann: *Expressiver Realismus. Malerei der Verschollenen Generation.* 2. Aufl. München 1994. ISBN 3-7774-6420-1

## Weblingg
Joseph Beuys

Dr **Joseph Heinrich Beuys** [] (* 12. Mai 1921 z Krefeld; † 23. Januar 1986 z Düsseldorf) isch e dütsche Aktionskünstler, Bildhauer, Zeichner, Kunsttheoretiker und Brofässer an dr Kunstakademii Düsseldorf gsi.

Dr Beuys het sich in sim umfangriiche Wärk mit Frooge vom Humanismus, dr Sozialphilosophii und dr Anthroposophii usenandergsetzt. Das het zu siner spezifische Definition vom ene «erwiterete Kunstbegriff» gfüehrt und zur Konzeption vo dr *Soziale Blastik* as Gsamtkunstwärk. Am Ändi vo de 1970er Joohr het er e kreativs Mitgstalte an dr Gsellschaft und in dr Politik gforderet. Er gältet bis hüte wältwit as eine vo de bedütendste Künstler vom 20. Johrhundert und isch en «idealtypische Gegespiiler» zum Andy Warhol gsi.

## Weblingg

* 
* 
* 
* Norbert Kricke: ''Kein Fall für mich''. In: *[[Die Zeit]]*, 20. Dezämber 1968.
* Manifest vo de Brofässer an dr Kunstakademii Düsseldorf vom 12. Novämber 1968 gegen e Joseph Beuys

## Fuessnote
Johann Sebastian Bach

Dr **Johann Sebastian Bach** (*&nbsp;21. Märzjul./31. Märzgreg. 1685 z Eisenach; †&nbsp;28. Juli 1750 z Leipzig) isch e dütsche Komponist,  Orgle- und Klaviervirtuos vom Barock gsi. Er gältet hüte as eine vo de bekanntiste und bedütendste Donschöpfer, wo d Muusig von em spöteri Komponiste wäsentlig beiiflusst het und d Wärk von em au in zahllose Bearbeitige vorchömme.

## Läbe
Zu Läbzite isch dr Bach as Virtuos, Organist und Orgleinspäkter hoch gschetzt worde, allerdings si siini Kompositione nume eme relativ chliine Kreis vo Muusigkenner bekannt gsi. Noch siim Dod si siini Wärk joorzähntelang in Vergässeheit groote und si kuum no öffentlig ufgfüehrt worde. Wo d Komponiste vo dr Wiener Klassik aagfange hai, sich mit Deil vom Bach siim Wärk afo usenandersetze, isch dr Bach vo dr breite Öffentligkeit mit dr Wiideruffüehrig vo dr Matthäus-Bassioon under dr Leitig vom Felix Mendelssohn im Johr 1829 widerentdeckt worde. Sit dr Middi vom 19. Johrhundert ghöre siini Wärk wältwit zum feste Repertoire vo dr klassische Muusig.

## Weblingg

* 

### Litratur, Biographischs, Institutione
* Literatur über Johann Sebastian Bach in der Bibliographie des Musikschrifttums
* 
* 
* Göttinger Bach-Katalog: Datebank vo de Wärk vom J. S. Bach und ihre handschriftlige Quelle bis 1850
* Digitalisierte Volltext vo drei Bach-Biographie bi Zeno.org
* Im Johann Sebastian Bach si Läbe, Schaffe und Ändi z Leipzig
* Bach-Archiv Leipzig
* Website vo dr Neue Bachgsellschaft
* Bachhaus Eisenach
* bach.de: Beschriibig vom Läbe und Wärk vom Johann Sebastian Bach
* Privats Schwiizer ''Johann Sebastian Bach Portal''

### Ufnahme
* Diskografii vo de Wärk vom Bach und dr Bach-Familie mit vile witere Informatione
* jsbach.org – Internationali Site mit Informatione über Interpretatione
* Piano Society – Bach – Freiji Ufnahme, deils au Note
* Classic Cat – Bach – Verzeichnis mit freie Ufnahme
* http://www.blockmrecords.org/bach/download.htm S ganze Orglewärk 
* 

### Frei erhältligi Note und Text
*  – u.&nbsp;a. sämtligi Wärk in der Bach-Gsellschaft Usgoob (1851–1899) in einzelne PDF-Dateie
* 
* 
* Kantate (Klavieruszüg) und Orgelwärk
* die zweistimmige Inventione und anderi Klaviernote als pdf und midi
* Tabulature für Laute (modärni Intavolierige)
* Bach Cantata Page – Text vo alle Vokalwärk vom Bach
* Digitali Bibliothek vo de Autographe vom Bach
* BWV 244 Matthäus-Passion (Flash)
* BWV 988 Goldberg-Variationen (Flash)
* BWV 232 h-Moll-Messe (Flash)
Pan

De **Pan**  (; im arkadische Tielekt: Πάων, Pāōn) isch de griechisch Hirtegott. Er isch e Mischwese, halb Mensch halb Gaissbogg und sini Haimet isch Arkadie. D Römer hend en mitem Faunus gliichgsetzt.

## Mythe
De Pan isch de Soo vom Hermes und vo de Dryope, oder noch anderne e Soo vom Zeus und vo de Kallisto und denn de Brüeder vom Arkas, de Eponym vo Arkadie. De Pan verkörperet s Hirtelebe. Er spilt uf de Syrinx (Panflöte), woner erfune hett, und tanzt mit de Nymphe. Er isch bikannt för siin starche Sexualtriib, doch wege sim Uussie hett er wenig Erfolg bi de Nymphe. Au d Nymphe Echo het ka Gfale anem und bringt en so bis zom Verzwiifle. De Hermes, sin Vatter, zaigt em drumm us Mitlaid, wiemer sich selber bifridige cha. De Pan findet Gfale dra und zaigt a de Hirte nöd nume, wiemer uf de Panflöte Musig macht, sondern ono wiemer wichse tuet. Er römischi Statue zaigt de Pan aber au, wiener Sex mitere Gaiss hett. Er isch mengisch au ithyphallisch dargstellt wore.

## Ursprung
De Pan isch ursprünglich en arkadische Hirtegott. De Homer nennt de Pan niene, de Hesiod aber i sinere Theogonie. Wo d Perser i Griecheland iigfalle sind, isch emene Bott, wo vo Athen uf Sparta gschickt woren isch, de Pan erschune, und hett e Hailigtum z Athen verlangt, wa denn nochem Siig vo de Grieche öber d Perser bi Marathon (490 v.&nbsp;Chr.) au passiert isch.

De Name vom Pan cha wie au de Name vom indische Hirtegott Pūṣan uf  zruggfüert were. Demit verwandt sind o Wörter för "Hirt", zum Biispil lat. *pastor*.

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
*
Houston

**Houston** [] isch die grössti Stadt z Texas und die viertgrössti in de Vereinigte Staate vo Amerika.

Si het e Flechi vo 1'600&nbsp;km² und isch Sitz vom Bezirk Harris County, wo dr dritt bevölkerigsriichsti Bezirk in de USA isch. D Iiwohnerzahl bedräit über zwei Millione Iiwohner. D Stadt isch s Härz vo dr Metropolregion «Houston-Sugar-Land-Baytown», wo s grösste kulturelle und wirtschaftlige Zentrum an dr US-Golfküste isch und die sächstgrössti Metropolregion in de USA, mit ere Bevölkerig vo 5,6&nbsp;Millione Mensche in zäh Bezirk.

Houston isch wältberüehmt für siini Energiiindustrii (deilwiis Öl), Flugtechnikindustrii und für si Schiffskanal, wo au Seeschiff duure chönne. D Region isch au e wältfüehrends Zentrum für Alles wo mä brucht zum Öl z fördere. Dr Hafe vo Houston isch dr sächstgrössti in dr Wält. Under de US-Häfe isch er uf Blatz&nbsp;1 im Umschlag vo usländische Ware und au dr grösste im ganze Umschlag.  Houston isch au dr Sitz vom Texas Medical Center, wo die grössti Konzentration vo Forschig und Gsundheitsfürsorginstitution het und wältwit bekannt isch drfür. D Stadt het e grossi Szene in dr visuelle und darbietende Kunst und die grössti Konzentration vo Theatersitzblätz in dr Innestadt, wo män em au Houston Theater District sait. Öbbe 70&nbsp;km südlig vo Houston isch d Inselstadt Galveston, won e Dreihpunkt für e Bootsverleih und touristischi Attraktione isch.

## Weblingg

* Website vo dr Stadt Houston (änglisch)
* Website über Houston siis Downtown (änglisch)
Armin Zweite

Dr **Armin Zweite** (* 14. Mai 1941 z Ellerwalde, Westpreusse) isch e dütsche Kunsthistoriker und Museumsdiräkter.

## Läbe
D Familie vom Zweite isch 1945 uf Flensburg gflüchdet. Zwüsche 1960 und 1967 het er an de Universidete z Kiel, Tübinge und Göttinge Philosophii, Gschicht, Kunstgschicht, Psychologii und Germanistik studiert, spöter au z Brüssel und z Berkeley. 1974 het er z Göttinge über s Thema «Studien zu Marten de Vos. Ein Beitrag zur Geschichte der Antwerpener Malerei in der 2. Hälfte des 16. Jahrhunderts» promoviert.

Vo 1974 bis 1990 isch er Diräkter vo dr Stedtische Galerii am Lenbachhuus z Münche gsi. Won er aagfange het isch er nume 33 gsi und dr jüngsti Museumsdiräkter in Dütschland. 1990 het er as Nochfolger vom Werner Schmalenbach d Leitig vo dr Kunstsammlig Nordrhii-Westfale übernoh. Im Herbst 2009 het er siis Amt an Marion Ackermann wiitergee, wo früehner am Kunstmuseum Stuttgart gsi isch. Under dr Ägide vom Zweite isch d Kunstsammlig Nordrhii-Westfale vor Allem um Skulpture, Installatione und Fotografie vo internationalem Rang ergänzt worde. Im Früehlig 2002 isch d Sammlig *K21* drzue cho, wo sich dr modärne Kunst vom spoote 20. und vom 21. Johrhundert widmet.

Dr Zweite isch 1983, 1985 und 1987 dr dütsch Kommissar für d Biennale vo São Paulo gsi. Sit 2001 isch er Kuratoriumsmitgliid vo dr Jürgen Ponto-Stifdig vo dr Dresdner Bank. Er isch Mitkurator vo dr Usstellig «Aktuell 83» gsi. Dr Zweite het 2009 Düsseldorf verloo und isch uf Münche gange. As Grund het er d Verzögerig bim Erwiiterigsbau für d Landesgalerii z Düsseldorf aagee. Dr Zweite isch Leiter vo dr Sammlig Brandhorst worde. S Museum Brandhorst, wo drfür baut worden isch, isch im Mai 2009 eröffnet worde. 

Dr Zweite het Bücher über die zitgenössischi Kunst gschriibe und het Biidräg zu über 70 Kunstkatalög und Usstellige gmacht.

## Fuessnote


## Weblingg
*