open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bernhard Fütterer

Dr **Bernhard Fütterer** (* 17. Augschte 1931 z Lohr) isch e dytsche Dialäktdichter.

## Lääbe
Dr Fütterer isch z Elzach ufgwachse. Noch em Abitur het er z Fryburg an dr Fachhochschuel studiertun as Diplom-Sozialarbaiter (FH) un Diplom-Verwaltigswirt (FH) absgchlosse. Är wohnt mit syre Frau Iris z Chrozige. Si hän zäme ne Suhn, Christoph, wu 2009 zum kadolische Brieschter gweit woren isch.

Dr Bernhard Fütterer schrybt uf Elzdäler Alemannisch. Anne 1992 het er unter em Titel „Unvergässe“ en Uuswahl mit Gedicht uusebrocht. Syterhär het er e baar Biechli mit Gedicht un au ne Schauspiil uf Alemannisch publiziert.

## Wärch
**Unvergässe. Gedichte in Elztäler Alemannisch*. Eigenverlag 1992
**In Silva Vita*. Schauspiel. Eigenverlag, Bad Krozingen 1994
**Tarzisius*. Eigenverlag, Bad Krozingen
**Bibel – d Erschaffung vu de Welt in Alemannisch*. Eigenverlag, Bad Krozingen
**Blitzheilunge. Z Waldkirch im Sankt Nikolai. Geschichten in Elztäler Alemannisch. Eigenverlag, Bad Krozingen
**Hersch, wie d Elz ruscht? Gedichte in Elztäler Alemannisch*. Eigenverlag, Bad Krozingen
**Vum Städtli*. Eigenverlag, Bad Krozingen
**Heilung*. Eigenverlag, Bad Krozingen
**Buebe vum Städtli. Geschichten in Elztäler Alemannisch''. Eigenverlag, Bad Krozingen 

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft

## Fueßnote
Wintersdorf

**Wintersdorf** isch de Name vo däne Ortschafte:

* *Wintersdorf*, en Ortstail vo de Stadt Meuselwitz, Landchrais Alteburger Land, Thüringe
* *Wintersdorf (Zirndorf)*, en Ortstail vo de Stadt Zirndorf, Landchrais Fürth, Bayern
* Wintersdorf (Rastatt), en Stadttail vo de Chraisstadt Rastatt, Bade-Würtebärg
* *Wintersdorf (Ralingen)*, en Ortstail vo de Gmaind Ralingen an de Sauer, Rhiiland-Pfalz
* *Wintersdorf*, en Ortschaft vo Ottenschlag im Mühlkreis, Oberöstriich

**Wintersdorf** isch de Familiename vo däne Persone:
* Bibi Wintersdorf (* 1963), en Autori, Moderatori, TV-Produzenti und Kommunikazionsexperti us Luxeburg
Ennetbürgen

**Änepirge** oder ai **Birge** (amtlich *Ennetbürgen*) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.

## Geografi
Änepirge leyd zwischen em Vierwaudstettersee und em Fuess vum Birgeberg. Vu dr Gmeindflechi sind 51,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 33,5 % Waud, 14,7 % Sidligsflechi und 0,1 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Änepirge isch zum eerschte Mau gnennt wordä na 1190 aus *Burgin* (1799 *Enet-Bürgen*, 1836 *Ennerbürgen*, 1850 *Ennetbürgen*).

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 13,4 % gläge.

## Religion
73,2 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 13,9 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Änepirge isch dr Peter Truttmann (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 3939 Eywoner 94,2 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 5,8 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Änepirge gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Weblink

* www.ennetbuergen.ch
* 

## Fuessnote
Ennetmoos

**Änemoos** (amtlich *Ennetmoos*) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.

## Geografi
Zue Änemoos gheerid d Weyler St. Jakob, Rohre, Allweg/Grueb und Rotzloch. Vu dr Gmeindflechi sind 47,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 43,9 % Waud, 5,7 % Sidligsflechi und 2,4 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Änemoos isch zum eerschte Mau gnennt wordä 1311/1315 aus *Ennetmooss*.

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 10,1 % gläge.

## Religion
77,8 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 11,6 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Änemoos isch dr Peter Scheuber (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 1875 Eywoner 94,8 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 5,2 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Änemoos gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Literatur
* Roland Gröbli, Leo Odermatt: *Ennetmoos. Jubiläumsbuch zur 600-Jahr-Feier 1389–1989*. Herausgegeben von der Gemeinde Ennetmoos, Ennetmoos 1989.

## Weblink

* www.ennetmoos.ch
* 
* 

## Fuessnote
Hünenberg ZG

**Hüünebärg** (amtlich *Hünenberg*) isch e Iiwonergmäind im Kanton Zug, Schwiiz.

## Geografi
Hüünebärg isch e Doorf zwüschet Rüüss, Lorze un Zugersee. Vo de Gmäindsflechi sind 63,4 % landwirtschaftlichi Flechi, 17 % Wald, 12,3 % Sidligsflechi und 7,3 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Hüünebärg isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1185 als *de Hunoberg* (1239 *de Hunaberc*).

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil isch 2015 bi 16,7 % gläge.

## Religion
64,1 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 22,2 % evangelisch-reformiert.

## Politik
D Gmäindspresidäntin vo Hüünebärg isch d Regula Hürlimann (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 6987 Iiwoner 91,7 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 1,3 % Franzöösisch, 0,7 % Italienisch und 6,3 % anderi Spraache.

De Tieläkt vo Hüünebärg liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.

## Literatur
* Linus Birchler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zug, Band I: Einleitung und Zug-Land.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 5). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1934.
* Josef Grünenfelder: Schweizerische Kunstführer GSK, Band 544: *Kirche St. Wolfgang in Hünenberg*, 2., überarbeitete Auflage, Bern 1993, ISBN 3-85782-544-8

## Weblink

* www.huenenberg.ch
* 

## Fuessnote
Menzingen ZG

**Mänzige** (amtlich *Menzingen*) isch e Iiwonergmäind im Kanton Zug, Schwiiz.

## Geografi
Mänzige liit uf eme Hochplatoo i de Moränelandschaft zwüschet Lorze und Sihl. Vo de Gmäindsflechi sind 62,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 28,3 % Wald, 7,6 % Sidligsflechi und 1,5 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Mänzige isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1217/22 als *Meincingin*. Bis 1848 hed au Nöie zue Mänzige ghöört.

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil isch 2015 bi 19,4 % gläge.

## Religion
70,4 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 12,1 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäindspresidänt vo Mänzige isch de Peter Dittli (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 4495 Iiwoner 88,8 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 1,1 % Franzöösisch, 1 % Italienisch und 9,1 % anderi Spraache.

De Tieläkt vo Mänzige liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.

## Literatur
* Linus Birchler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zug, Band I: Einleitung und Zug-Land.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 5). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1934.

## Weblink

* www.menzingen.ch
* 

## Fuessnote
Oberägeri

**Oberägeri** isch e Iiwonergmäind im Kanton Zug, Schwiiz.

## Geografi
Oberägeri liit im Oschte vom voralpine Hochtal vom Ägerisee. Zue de Gmäind ghöörid s gliichnamig Dorf und d Wiiler Morgarten/Hauptsee und Alosen. Vo de Gmäindsflechi sind 45,3 % landwirtschaftlichi Flechi, 46,3 % Wald, 6,4 % Sidligsflechi und 1,9 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Oberägeri isch zum eerschte Maal gnennt worde um 1150 als *Agregia* (1538 *Ober Egere*).

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil isch 2015 bi 26,6 % gläge.

## Religion
65,7 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 17,8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäindspresidänt vo Oberägeri isch de Pius Meier (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 4740 Iiwoner 90,2 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 0,7 % Franzöösisch, 0,5 % Italienisch und 8,6 % anderi Spraache.

De Tieläkt vo Oberägeri liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.

## Literatur
* Linus Birchler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zug, Band I: Einleitung und Zug-Land.* (Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 5). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1934.
* Josef Grünenfelder: *Oberägeri Pfarrkirche, Beinhaus, Pfrundhaus.* (Schweizerische Kunstführer, Band 512). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1992, ISBN 3-85782-512-X.

## Weblink

* www.oberaegeri.ch
* 

## Fuessnote
Steinhausen ZG

**Stäihuuse** (amtlich *Steinhausen*) isch e Iiwonergmäind im Kanton Zug, Schwiiz.

## Geografi
Stäihuuse am nordweschtliche Rand vo de Lorzenebeni. Zu de Gmäind ghöörid au d Wiiler Bann und Erli. Vo de Gmäindsflechi sind 50,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 15,1 % Wald, 33,2 % Sidligsflechi und 1,2 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Stäihuuse isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1173 als *Steinhusin*.

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil isch 2015 bi 23,5 % gläge.

## Religion
61,4 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 20,5 % evangelisch-reformiert.

## Politik
D Gmäindspresidäntin vo Stäihuuse isch d Barbara Hofstetter (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 8801 Iiwoner 86,2 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 1,1 % Franzöösisch, 2,8 % Italienisch und 9,9 % anderi Spraache.

De Tieläkt vo Stäihuuse liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.

## Literatur
* Linus Birchler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zug, Band I: Einleitung und Zug-Land.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 5). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1934.

## Weblink

* www.steinhausen.ch
* 

## Fuessnote
Unterägeri

**Underägeri** (amtlich *Unterägeri*) isch e Iiwonergmäind im Kanton Zug, Schwiiz.

## Geografi
Underägeri liit im Weschte vom voralpinen Ägerital am Ägerisee. Zue de Gmäind ghöörid s gliichnamig Dorf, d Sidlig Neuägeri und äinzelni Hööf. Vo de Gmäindsflechi sind 37,1 % landwirtschaftlichi Flechi, 54,3 % Wald, 6,7 % Sidligsflechi und 1,8 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Underägeri isch zum eerschte Maal gnennt worde um 1293 als *Villa in Agire* (1425 *Wil Egre,* 1667 *Under Egeri*).

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil isch 2015 bi 24,7 % gläge.

## Religion
64,9 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 17,8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäindspresidänt vo Underägeri isch de Josef Ribary (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 7179 Iiwoner 87,8 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 0,9 % Franzöösisch, 1,4 % Italienisch und 9,9 % anderi Spraache.

De Tieläkt vo Underägeri liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.

## Literatur
* Linus Birchler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zug, Band I: Einleitung und Zug-Land.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 5). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1934.

## Weblink

* www.unteraegeri.ch
* 

## Fuessnote
Sießen

**Sießen** isch de Name vo däne Ort:
* Sießen (Bad Saulgau), en Ortstail vo Bad Sulga im Landchrais Sigmaringe, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Sießen im Wald, en Ortstail vo Schwendi im Landchrais Biberach, Bade-Würtebärg
* Kloster Sießen, es Chloster vo de Franziskannerinne, z Sieße bi Bad Sulga

**Lueg au:**
* *Siesse* (amtl. Süßen), e Stadt im Landchrais Göppinge, Bade-Würtebärg
* *Seißa* (amtl. Seißen), en Stadttail vo Blaubeure, Landchrais Alb-Donau, Bade-Würtebärg
Walchwil

**Walchwiil** (amtlich *Walchwil*) isch e Iiwonergmäind im Kanton Zug, Schwiiz.

## Geografi
Walchwiil gaat vom Zugersee bis zur Hochebeni vom Zugerbärg. Zue de Gmäind ghöörid s gliichmamig Dorf und s Oberdorf (früener Emmeten). Vo de Gmäindsflechi sind 41,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 45,5 % Wald, 8,2 % Sidligsflechi und 4,7 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Walchwiil isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1283 als *Walchwile*.

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil isch 2015 bi 33,4 % gläge.

## Religion
54,3 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 20,7 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäindspresidänt vo Walchwiil isch de Tobias Hürlimann (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 3150 Iiwoner 82,4 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 1,8 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch und 14,9 % anderi Spraache.

De Tieläkt vo Walchwiil liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.

## Literatur
* Linus Birchler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zug, Band I: Einleitung und Zug-Land.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 5). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1934.

## Weblink

* www.walchwil.ch
* 

## Fuessnote
Menzingen

**Menzingen** isch de Name vo däne Ort:
* Menzingen ZG, e Gmaind im Kanton Zug, Schwiz
* Menzingen (Kraichtal), en Stadttail vo Kraichtal, Landchrais Karlsrue, Bade-Würtebärg, Dütschland

**Lueg au:**
* Menzinger
* Mentzingen, en dütsche Familiename und de Name vo me Adelsgschlächt us Schwobe
* *Menzing*, erwähnt 817 als *Menzinga*, hüt as Unter- und Obermenzing, en Stadttail vo Münche
* Menziken, e Gmaind im Kanton Aargau, Schwiz
* Metzingen
Neuheim

**Neuheim** isch de Name vo däne Ort:

i de Schwiz:
* Neuheim ZG, e Gmaind im Kanton Zug

z Dütschland:
* *Neuheim*, en Ortstail vo Havetoft, Chrais Schleswig-Flensburg, Schleswig-Holstai
* *Neuheim*, en Ortstail vo Jüterbog, Landchrais Teltow-Fläming, Brandeburg
* *Neuheim*, en Ortstail vo Kappeln, Chrais Schleswig-Flensburg, Schleswig-Holstai
* *Neuheim*, en Ortstail vo Lohmar, Rhein-Siig-Chrais, Nordrhii-Westfaale
* *Neuheim*, en Ortstail vo Treuchtlingen, Landchrais Weißenburg-Gunzenhausen, Bayern
* *Neuheim*, en Ortstail vo Weilerswist, Chrais Euskirchen, Nordrhii-Westfaale

z Frankriich:
* *Neuheim*, isch vo 1915–1918 und 1940–1944 de dütsch Name gsii vo de Gmaind Laneuveville-en-Saulnois im Département Moselle

**Lueg au:**
* *Neuenheim*, im lokale Dialäkt *Neiene*, isch en Stadttail vo Heidelberg mit öpe 13'700 Iiwohner
Berne (Begriffsklärung)

**Berne** isch de Name vo däne Ort:
* de französisch und englisch Name vo de Stadt Bern, Schwiz

* Berne, e Gmaind im Landchrais Wesermarsch, Nidersachse, Dütschland
* *Berne*, en Ortstail im Hamburger Stadttail *Hamburg-Farmsen-Berne*, Dütschland

* Berné, e Gmaind im Département Morbihan, Frankriich
* *Berne*, en Ortstail und Industriistandort i de Gmaind Seloncourt im Département Doubs, Frankriich

**i de Vereinigte Staate ([[USA]]):**
* Berne (Indiana), im Adams County
* Berne (Iowa), im Crawford County
* Berne (Michigan), im Huron County
* Berne (Minnesota), im Dodge County
* Berne (New York), im Albany County
* Berne (Pennsylvania), im Berks County
* Berne (South Dakota), im Custer County
* Berne (Washington), im Chelan County

**Flüüssgwässer:**
* *Berne*, en Näbefluss vo de Emscher in Essen, Nordrhii-Westfaale
* *Berne*, en Näbefluss vo de Ollen im Landchrais Wesermarsch, Nidersachse

**Persone:**
* Bruce J. Berne (* 1940), en US-amerikanische Chemiker
* Eric Berne (1910–1970), en kanadische Psychiater
* Étienne Prosper Berne-Bellecour (1838–1910), en französische Moler, Radierer und Illustrator
* Gary Berne (* 1944), en Sportschütz vo den Amerikanische Jungfereinsle
* Josef Berne (1904–1964), en amerikanische Filmproduzent und Regisseur
* Tim Berne (* 1954), en US-amerikanische Altsaxophonist

**und witers:**
* *Berne*, es Chlaidigsstuck, e *Marlotte* ohni Ärmel

**Lueg au:**
* Bern
Metzingen (Begriffsklärung)

**Metzingen** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Metzingen, e Stadt am Fuess vo de Schwäbische Alb in Bade-Würtebärg
* *Metzingen*, en Ortstail vo de Gmaind Eldingen im Landchrais Celle z Nidersachse
* *Metzingen*, en Ortstail und Sitz vo de Gmaindsverwaltig vo de Gmaind Göhrde im Landchrais Lüchow-Dannenberg z Nidersachse
* Metzingen (Lothringen), de dütsch Name vo de französische Gmaind *Metzing* im Département Moselle, Lothringe, Frankriich

**Metzingen** isch de Name vo däne Persone:
* Metz von Metzingen (Metza; † 1476), en früene Aaghörige vo de Freiherre vo Metzingen

**Lueg au:**
* Mentzingen
* Menzingen
* Menzinger
* Menzing
Otmar Schnurr

Dr **Otmar Schnurr** (* 12. Mai 1946 z Achere) isch e dytsche Lehrer un Autor.

## Lääbe
Dr Schnur isch z Ottehefe ufgwachse un dert au uf d Grundschuel gange. Derno isch er nyyn Johr lang uf em Internat vu dr Wysse Väter gsii, z Hoagerloch z Hauezollre, zytwys au z Rietberg, Weschtfale un z Großkrotzenburg, Hesse.

Noch em Abitur het an dr Universitet Fryburg Theologi, Psichologi, Germanistik und Latyn studiert. 40 Johr lang het er an Beruefsschuele as Religionslehrer unterricht, zerscht zeh Johr lang an dr Beruefsschuel z Fryburg, derno vu 1980 bis 2011 an dr Chaufmännischen un Huuswirtschaftlige Schuele z Achere. Ab 1972 het er derzue ne Lehrufdrag an dr Fachhochschuel fir Sozialwäsen un Religionspedagogik ghaa.

Mer chännt en as „Nepomuk der Bruddler“, unter däm Name schrybt er im Achertäler Heimatbote syt dr 1990er Johr e alemannischi Kolumne un in dr Acher-Rench-Zeitung as „Pankraz“. Tipisch fir dr Schnurr isch sy bruttligi, ironischi, satirischi bis sarkastischi Art, wien er Gschichte us em Alldag verzellt.

Sy erscht Buech isch anne 1974 uusechuu, syterhär het er iber 20 Biecher gschribe, derzue Theaterstuck.

## Uuszaichnige
* Staufermedallie 2011

## Wärch
* *Grundlagen. Drei Bände.* Kösel, München 1982, 1985, 1992
* *Stoßgebete und ebensolche Seufzer.* Herder, Freiburg 1984
* *Zündfunken.* Kösel, München 1985
* *Geflüster im Kirchenschiff.* Benziger, Zürich 1985
* *Mag sein, daß die Wüste lebt.* Kösel, München 1986
* *Nachtgespräche mit Gott.* Herder, Freiburg 1987
* *Mein Gott, ein Mensch.* Kösel, München, 1987
* *Aberglaube, Faszination und Versuchung.* Kösel, München 1988
* *Nepomuk der Bruddler.* Achertäler Druckerei, Kappelrodeck 1993
* *Nepomuk der Bruddler 2.* Achertäler Druckerei, Kappelrodeck 1997
* *Kleines Denkmal für einen kleinen Mann.* Achertäler Druckerei, Kappelrodeck 1999
* *Geistvolles aus der Ortenau.* Achertäler Druckerei, Kappelrodeck 2002
* *Geflüster im Kirchenschiff.* 2. Aufl., Achertäler Druckerei, Kappelrodeck 2003
* *Zu Bethlehem geboren. oder: S Gliche wie in jedem Johr. Ein Buch zur Advents- und Weihnachtszeit.* Achertäler Druckerei, Kappelrodeck 2007
* *Roman der Vampir, hungrig nicht nur auf Leben.* Edition Martin Bruder, Kappelrodeck 2009
* *Ä fascht gonz normals Johr. *Edition Martin Bruder, Kappelrodeck 2012
* *Schritt für Schritt auf einem langen Weg.* Edition Martin Bruder, Kappelrodeck 2013
* *Der doppelte Bruddler.* Edition Martin Bruder, Kappelrodeck 2013

## Weblink
* dr Otmar Schnurr uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* dr Otmar Schnurr uf Autoren BW
* Die Lebensweisheiten des Bruddlers, Badische Zeitung, 23. Mai 2016
Saint-Gingolph

**Saint-Gingolph** isch de Name vo zwai Gmainde am Südufer vom Gämfersee, wo dur de Gebirgs- und Gränzbach *Morge* trännt sind:
* Saint-Gingolph VS im Kanton Wallis, Schwiz
* Saint-Gingolph (Haute-Savoie) im Département Haute-Savoie, Frankriich

## Weblink
Bühler AR

**Im Büeler** (amtlech *Bühler*) isch e Iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Mittelland).

## Geografi
De Büeler liit em Rotbachtal am Gäbris. Vo de Gmäändsflechi sönd 62,7 % landwertschaftlechi Flechi, 26 % Wald, 10,6 % Sidligsflechi ond 0,7 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Im Joor 1479 wird zom eerschte Mool en *Ullrich Büllershoff* gnennt,

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatääl im Büeler isch 2010 bi 25,4 % gläge.

## Religion
35,2 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 42,4 % evangelisch-reformiert.

## Politik
D Gmäändspresidäntin vom Büeler isch d Ingeborg Schmid (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät im Büeler isch em Joor 2011 bi 1,1 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1598 Iiwoner 84,2 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,6 % Franzöösisch, 3,6 % Italienisch ond 11,6 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vom Büeler ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Literatur
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 2: Der Bezirk Mittelland.* Birkhäuser Verlag, Basel 1980, ISBN 3-7643-1174-6. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz*, Band 97.) S. 251–287.

## Weblink

* www.buehlerar.ch
* 

## Fuessnote
Gais AR

**Gääss** (amtlech *Gais*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Mittelland).

## Geografi
Gääss liit am Gäbris zwösched Tüüfe ond Appezäll a de Baanstrecki vo de Appezäller Baane. D Noochbergmäände sönd Troge, Büeler, Schlatt-Hasle, Appezäll, Rüüti, Aichberg ond Altstette. Vo de Gmäändsflechi sönd 49,1 % landwertschaftlechi Flechi, 44,3 % Wald, 6,2 % Sidligsflechi ond 0,4 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Gääss isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1272 als *de Geis*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 12,1 % gläge.

## Religion
30,1 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 52,1 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo Gääss isch de Ernst Koller (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,5 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2770 Iiwoner 93,7 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch ond 5,1 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Gääss ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Literatur
* H. Werder: *Zur Aktualdynamik der Kulturlandschaft des Appenzeller Mittellandes.* 1984.
* K. Rechsteiner, A. Weishaupt: *Geschichte der Gemeinde Gais.* 2002.
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 2: Der Bezirk Mittelland.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz,* Band 97). Birkhäuser Verlag, Basel 1980, ISBN 3-7643-1174-6. S.&nbsp;288–359.
* Eugen Steinmann: *Gais.* (= *Schweizerische Kunstführer,* Nr. 213). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1977, ISBN 978-3-85782-213-1.

## Weblink

* www.gais.ch
* 

## Fuessnote
Lutzenberg AR

**Lutzebërg** (amtlech *Lutzenberg*) isch e Iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).

## Geografi
Lutzebërg liit em Appezäller Vorderland ond isch di nördlichscht Gmäänd vvom Kanton. D Gmäänd bstoot us zwai Dail. Vo de Gmäändsflechi sönd 55,5 % landwertschaftlechi Flechi, 25,1 % Wald ond 19,4 % Sidligsflechi. Zue de Gmäänd ghöörid d Wiiler Brenden, Hof, Haufen, Tobel ond Wienacht.

## Gschicht
Lutzebërg isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1634 als L*utzenberg*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 15,8 % gläge.

## Religion
30,7 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 41,2 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo Lutzebërg isch de Werner Meier (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,5 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1323 Iiwoner 91,7 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,2 % Franzöösisch, 0,6 % Italienisch ond 7,5 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Lutzebërg ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Literatur
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 3: Der Bezirk Vorderland.* Birkhäuser AG, Basel 1981, ISBN 3-7643-1251-3. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz*, Band 72.) S. 277–305.

## Weblink

* www.lutzenberg.ch
* 

## Fuessnote
Rehetobel

**Im Reechtobel ** (amtlech *Rehetobel*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).

## Geografi
Im Reechtobel liit zwösched St. Galle ond Hääde am Kalespitz. Vo de Gmäändsflechi sönd 53,9 % landwertschaftlechi Flechi, 35,2 % Wald, 10,9 % Sidligsflechi ond 0 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
De Reechtobel isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1463 als *an das Rechtobel*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 9,5 % gläge.

## Religion
26,1 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 57,7 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vom Reechtobel isch de Peter Bischoff (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 0,7 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1742 Iiwoner 97,1 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,3 % Italienisch ond 2,3 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vom Reechtobel ghöört zue de Oschtschwiizer Dia-lekt.

## Literatur
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 3: Der Bezirk Vorderland.* Birkhäuser, Basel 1981, ISBN 3-7643-1251-3. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz*, Band 72.) S. 23–70.

## Weblink

* www.rehetobel.ch
* 

## Fuessnote
Speicher AR

**Im Spiicher** (amtlech *Speicher*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Mittelland).

## Geografi
Im Spiicher liit a de Baanstrecki vo de Appezäller Baane zwösched Sanggalle un Troge. Vo de Gmäändsflechi sönd 54,8 % landwertschaftlechi Flechi, 28,6 % Wald, 16,1 % Sidligsflechi ond 0,5 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
De Spiicher isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1309 als 'Spicher*.

== Bevölkerig ==
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 9,5 % gläge.

== Religion ==
34,8 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 [[Römisch-katholische Kirche|römisch-katholisch]] gsii, 50,6 % [[Reformierte Kirche|evangelisch-reformiert]].

== Politik ==
De Gmäändspresidänt vom Spiicher isch de Peter Langenauer (Stand November 2017).

== Wertschaft ==
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,2 % gläge.

== Sprooch ond Dialekt ==
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 3853 Iiwoner 93,5 % [[Deutsche Sprache|Düütsch]] als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % [[Französische Sprache|Franzöösisch]], 0,9 % [[Italienische Sprache|Italienisch]] ond 5,3 % anderi Sprooche.

De [[hochalemannisch]] Dialäkt vom Spiicher ghöört zue de [[Ostschweizerisch|Oschtschwiizer Dialekt]].

== Literatur ==
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 2: Der Bezirk Mittelland.* Birkhäuser Verlag, Basel 1980, ISBN 3-7643-1174-6. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz'', Band 97.) S. 360–431.

## Weblink

* www.speicher.ch
* 

## Fuessnote
Stein AR

**Stèè** (amtlech *Stein*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Henderland).

## Geografi
Stèè liit uf ere Höchi zwösched de Flüss Urnäsch ond Sitter. D Noochbermgäände sönd St. Gallen, Tüüfe, Schlatt-Haslen (AI), Hundwil ond Herisau. Vo de Gmäändsflechi sönd 68,3 % landwertschaftlechi Flechi, 22 % Wald, 8,3 % Sidligsflechi ond 1,4 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Stèè hèt bis 1748/49 zue Hòndwil ghöört.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 5,4 % gläge.

## Religion
29,5 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 59,6 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo Stèè isch de Siegfried Dörig (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 0,9 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1355 Iiwoner 97,3 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,1 % Italienisch ond 2,3 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Stèè ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Literatur
* Willi Rohner, Willy Ringeisen, Paul Preisig: *1749–1999. 250 Jahre Gemeinde Stein AR.* Berneck 1999.

## Weblink

* www.stein-ar.ch
* 

## Fuessnote
Teufen AR

**Tüüfe ** (amtlech *Teufen*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Mittelland).

## Geografi
Tüüfe liit südlich vo de Stadt Sanggalle. Zue de Gmäänd ghöörid d Döörfer Dorf, Nidertüüfen ond Luschtmüli. Vo de Gmäändsflechi sönd 55,4 % Landwirtschaftlechi Flechi, 29,8 % Wald, 14 % Sidligsflechi ond 0,8 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Tüüfe isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1272 als *de Tiuffen*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 10,8 % gläge.

## Religion
35,6 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 48,8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo Tüüfe isch de Reto Altherr (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,1 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 5535 Iiwoner 93,4 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,7 % Franzöösisch, 1,3 % Italienisch ond 4,6 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Tüüfe ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Literatur
* Eugen Steinmann: *Teufen AR.* (Schweizerische Kunstführer, Nr. 268). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1980, ISBN 978-3-85782-268-1.
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 2: Der Bezirk Mittelland.* (Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 97). Birkhäuser Verlag, Basel 1980, ISBN 3-7643-1174-6, S.&nbsp;171–250.

## Weblink

* www.teufen.ch
* 

## Fuessnote
Urnäsch

**Uernäsch** (amtlech *Urnäsch*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Henderland).

## Geografi
Uernäsch liit südlich vo de Waldstatt am glichnamige Fluss a de Baanlinie zwösched Herisau ond Appezäll. D Noochbergmäände sönd Waldstatt, Hundwil, Nesslau, Hemberg, Schönengrund ond Schwellbrunn. Vo de Gmäändsflechi sönd 53,9 % landwertschaftlechi Flechi, 41,1 % Wald, 3,4 % Sidligsflechi ond 1,7 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Uernäsch isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1344 als *Urnäschen*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 10,5 % gläge.

## Religion
21 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 61 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo Uernäsch isch de Peter Kürsteiner (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,3 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2336 Iiwoner 93 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,1 % Franzöösisch, 1 % Italienisch ond 5,9 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Uernäsch ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Literatur
* Arnold Zehender und H. Spross: *Aus der Geschichte der Kirchgemeinde Urnäsch.* 1942
* J. Jakob: *Bausteine zu einer Heimatgeschichte von Urnäsch.* 1955 
* Regina Bendix und Theo Nef: *Silvesterkläuse in Urnäsch.* 1984
* Thomas Fuchs: *Stromland Urnäsch. 100 Jahre Elektrizitätswerk Urnäsch*, 2003
* Hans Hürlemann, Oskar Keller, Robert Meier, Stefan Sonderegger: *Urnäsch: Landschaft – Brauchtum – Geschichte.* Appenzeller Verlag, Herisau 2006

## Weblink

* www.urnaesch.ch
* 

## Fuessnote
Grub AR

**I de Grueb** (amtlech *Grub*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).

## Geografi
I de Grueb liit a de Straas zwösched Hääde ond Rorschach. Vo de Gmäändsflechi sönd 53,9 % landwertschaftlechi Flechi, 33,1 % Wald, 12,8 % Sidligsflechi ond 0,2 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
D Grueb isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1488 als *uss der Gruob*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 9,2 % gläge.

## Religion
34,6 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 50 % evangelisch-reformiert.

## Politik
D Gmäändspresidäntin vo de Grueb isch d Katharina Zwicker (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,2 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1038 Iiwoner 94,4 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,5 % Italienisch ond 4,8 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo de Grueb ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Literatur
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 3: Der Bezirk Vorderland.* Birkhäuser AG, Basel 1981, ISBN 3-7643-1251-3. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz*, Band 72.) S. 111–150.

## Weblink

* www.grub.ch
* 

## Fuessnote
Heiden AR

**Hääde** (amtlech *Heiden*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).

## Geografi
Hääde liit am Gstaldebach zwösched Kaien, Bischofsberg und Freudeberg. Vo de Gmäändsflechi sönd 52,4 % landwertschaftlechi Flechi, 30,6 % Wald, 16,8 % Sidligsflechi ond 0,3 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Hääde isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1461 als *guot genant Haiden*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 18,5 % gläge.

## Religion
48,4 % evangelisch-reformiert vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 gsii, 30,8 % römisch-katholisch.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo Hääde isch de Gallus Pfister (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,4 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 4063 Iiwoner 88,7 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,2 % Franzöösisch, 1,1 % Italienisch ond 10 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Hääde ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Lüt
* Anne-Marie Holenstein (* 1937), Journalischtin und Entwickligshelferin

## Literatur
* 
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden.* Band 3: *Der Bezirk Vorderland* (=&nbsp;*Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 72). Birkhäuser AG, Basel 1981, ISBN 3-7643-1251-3, S.&nbsp;151–218.

## Weblink

* www.heiden.ch

## Fuessnote
Waldstatt

**I de Waltschtat**, älter **i de Waldschet** (amtlech *Waldstatt*), isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Henderland).

## Geografi
D Waldstatt liit zwösched Herisau, Hundwil, Urnäsch ond Schwellbrunn. Vo de Gmäändsflechi sönd 62,1 % landwertschaftlechi Flechi, 25,9 % Wald, 10,6 % Sidligsflechi ond 1,3 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
D Waltschtat isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1374 als *Ober Walstatt* (1415 *Wall-statt*).

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 12,9 % gläge.

## Religion
23,5 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 59,9 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo de Waltschtat isch de Andreas Gantenbein (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1710 Iiwoner 90,9 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,2 % Franzöösisch, 1,1 % Italienisch ond 7,8 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo de Waltschtat ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Weblink

* www.waldstatt.ch
* 

## Fuessnote
Walzenhausen

**Walzehuuse** (amtlech *Walzenhausen*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).

## Geografi
Walzehuuse liit uf ere Terrasse öber em Bodesee ond em Rhiital. Vo de Gmäändsflechi sönd 52,4 % landwertschaftlechi Flechi, 34,4 % Wald ond 13,1 % Sidligsflechi.

## Gschicht
Walzehuuse isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1320 als *ze Waltzenhusen*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 18,6 % gläge.

## Religion
30,7 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 48,8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo Walzehuuse isch de Michael Litscher (Stand Juli 2023).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 2 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2181 Iiwoner 92,3 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,5 % Franzöösisch, 1,4 % Italienisch ond 5,8 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Walzehuuse ghöört zue de Oschtschwiizer Dia-lekt.

## Literatur
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 3: Der Bezirk Vorderland.* Birkhäuser AG, Basel 1981, ISBN 3-7643-1251-3. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz*, Band 72.) S. 306–349.

## Weblink

* www.walzenhausen.ch
* 

## Fuessnote
Wolfhalden

**Wolfhalde** (amtlech *Wolfhalden*) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).

## Geografi
Wolfhalde isch e Stroossedorf am Chorzeberg. Vo de Gmäändsflechi sönd 58 % landwertschaftlechi Flechi, 30,5 % Wald, 11,4 % Sidligsflechi ond 0,1 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Im Joor 1445 hèt em Alte Zörichrieg d Schlacht a de Wolfhalde stattgfonde. 1540 wird zom eerschte Mool de Hoof Wolfhalde gnamset, d Hööf Hasli ond Sonder scho em Joor 1225.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 13,3 % gläge.

## Religion
27,9 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 51,8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo Wolfhalde isch de Gino Pauletti (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 2,1 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1689 Iiwoner 94,4 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch ond 4,4 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Wolfhalde ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Literatur
* Eugen Steinmann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Ausserrhoden, Band 3: Der Bezirk Vorderland.* Birkhäuser AG, Basel 1981, ISBN 3-7643-1251-3. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz*, Band 72.) S. 219–276.

## Weblink

* www.wolfhalden.ch
* 

## Fuessnote
Brigitte Neidig

D **Brigitte Neidig** (* 1944 z Offeburg as *Brigitte Kühn*) isch e dytschi Bankchauffrau un Dialäktdichteri.

## Lääbe
D Brigitt Neidig het Bankchauffrau glehrt un 40 Johr lang im Beruef gschafft.
Alemannisch het si vu ihre Mueter glehrt, ihre Vater het Mannemerisch gschwätzt. In dr 1990er Johr het si uf Alemannisch aafange schrybe, vor allem Gedicht un chirzeri Gschichte. Sie duet ihri Wärch gärn bi Läsige vordrage, unter anderem au bi Seniorenomittag.

In verschidene Anthologie, Johrbiecher un Haimethefte het si Gedichte un Gschichte publiziert, unter anderem in „Alemannisch dunkt üs guet“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft, im Johrheft „Dr Bott“ vum Verein Dorfgeschichte Windschläg un im Johrbuech „Ortenau“ vum Historischen Verein Mittelbaden.

Anne 2004 het si bim Mundartwettbewärb Mir sueche die Beschde vum SWR, dr Badische Zytig un dr Muettersproch-Gsellschaft mitgmacht un fir dr Prosatäxt „Der erste Lauf“ dr 2. Bryys gwunne. Vum Künstlerkreis Windschläg het si 2012 e Bryys fir ihri Churzgschicht „Der Giggler“ iberchuu un 2015 het si bim „Landschreiber-Wettbewerb“ z Münster fir s Gedicht „Minni Muetterschbrooch“ dr Sunderbryys „Dialekt“ kriegt.

D Neidig isch e aktiv Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft, im Künstlerkreis Windschläg un im Autoren-Netzwerk Ortenau-Elsass

## Uuszaichnige
* 2005: 2. Bryys bim Mundartwettbewerb SWR / Badische Zeitung / Muettersproch-Gsellschaft
* 2012: Bryys vum „Künstlerkreis Offenburg-Windschläg“
* 2015: „Sonderpreis Dialekt“ bim Landschreiber-Wettbewerb Münster, Gesellschaft für Deutsche Sprache

## Weblink
* Autorennetzwerk Ortenau/Elsass: Brigitte Neidig
* d Brigitte Neidig uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Täxtprobe: De erschde Lauf uf frsw.de
Klingnauer Stausee

Dr **Stausee vo Chlingnau** isch e künschtleche See a dr Aare im Kanton Aargau.

Dr See lyt im Jura i dem Taal, wo d Aare derdur vom Middelland gäge Norde zum Rii lauft. Uf dr rächte Syte sind d Gemeind Döttige und d Stadt Chlingnau und uf dr lingge Syte d Dörfer Böötschde und Gippige.

Dr Stausee isch fürs Chraftwärch vo Chlingnau i de 1930er Joor gmacht worde.

Da, wo jetz der See lyt, isch d Aare früener dur ne wyti Auelandschaft gloffe. Zwüsche Däntsche uf beidne Syte, wo höcher sind als s Land näbedra, und em Stauweer het der See sin Platz. Er isch nid töif, und grad wäge däm sich die grossi Wasserflechi für d Wasservögel guet. Yheimeschi und au Zugvögel chömed dörthi, und middlerwyl zellt dr See zu de wichtige Naturschutzpiet vo dr Schwiiz. Rund ume See het’s Fäldwääg, wo für d Wanderer un d Velofaarer agnääm sind, und am Uufer e spezielle Uussichtsdurm zum d Tier uf em Wasser z beobachte.

Dr Kanton Aargau möcht en Deil vom See usbaggere, wil dä vil z schnäll tuet zuewachse. Das Projäkt isch schwirig wäge giftige Substanze, wo me-n im Seebode gfunde het.

## Weblink

* dr Chlingnauer See
* ''Klingnauer Uferweg'' uf schweizmobil.ch

## Fuessnoote
Propstei Klingnau

I dr **Probstei vo Chlingnau** het s Chloschter Sankt Bläsi, wo im Schwarzwald gsi isch, d Verwaltig vo de Güeter i dr Schwiiz gha. Das grosse Gebäu isch es schöns Boudänkmool z Chlingnau im Kanton Aargau und gilt als Kultuurguet mid nazionaler Bedütig.

Wo dr Ulrich vo Klinge ane 1239 vom Chloschter der Hügel a dr Aare überchoo het zum doo e nöii Stadt z gründe, het s Chloschter füre Verwalter vo sine Güeter im Aarepiet a däm nöie Ort es steinigs Huus lo boue. Das Huus isch im 1518i abebrönnt und s Chloschter hed derfür a däre Stell es chlyses Schlössli lo mache. Im 18. Joorhundert isch au das z chly gsi und dr iteliänisch Boumeischter Johann Caspar Bagnato het vom 1746i bis zum 1753i für d Probstei es prächtigs Huus mid vilne Zimmer errichtet. Dä Palascht isch dozmol wytume s gröschte Huus gsi.

I de Chriegszyte noch dr französische Revoluzioon sind dört drin immer wider vil Soldate ykwartiert gsi, ane 1799 un 1800 sind s zämezellt mee as 6000 gsi.

Im 1806i hed der baadisch Staat d Chlöschter ufghobe und do drby au d Probstei mid allem Drumundra übernoo. Sächs Joor spööter hed se die baadisch Regierig öper Privatem verchouft, wo se gly drufabe em Kanton Aargau wyterggää het. Vom Kanton isch s Gebäu schpöter wieder i Privatbsitz cho, und denn ane 1901 a d Gmeind Chlingnau, wo doo drin e Schuel und d Stadtverwaltig igrichtet het.

## Lueg au
* Lischte vo dr Pröbst vo Chlingnau

## Literatur
* Louis Dreyer: *Chlingenowe – Klingnau.* Baden-Verlag, 1989, ISBN 3855450404
* Otto Mittler: *Geschichte der Stadt Klingnau.* 1967

## Weblink

* d Propstei und de Propstei-Brunne uf de Website vo dr Stadt Chlingnau

## Fuessnoote
Toter Mann (Schwarzwald)

Dè **Dote Maa** isch èn  hochè Börg im Südschwarzwald z Baddè-Württèbärg.  Er lyt südöschtlich vo Fryburg uff èm Gebièt vo dè Gmeind Obberrièd, un nordweschtlich vom Fèldbärg.
Dè Dote Maa isch dè südöschtlichschte Pungt von èrè dreieggigè Hochflächi, wo gegè Weschtè zum St. Willelmer Dal un gegè Nordweschtè bis zuè dè Stollèbacher Hüttè am Rand vo dè Hochflächi gòt. S Dal nördlich un nordöschtlich vom Dotè Maa isch es Zaschtler Dal.
Dè Dotè Maa isch übber èn flachè Sattel bim Hüttèwasè mit èm Fèldbärgmassyv vobundè, dè Högschte (Fèldbärg) lyt 2,5 km südöschtlich vom Dotè Maa.

## Nammensgèbung
Sèllè Schwarzwald-Bärg hèt sin Nammè vomuètlich im 16./17. Johrhundert vobasst chriègt, well mõ dört im Zaschtler Dal un am Schauinsland Bärgbau bedribbè hèt, un dè Abbau vo Bodèschätz au bim Dotè Maa erfolglos vosuècht worrè isch. Vomuèteti, abber nit gfundeni Èrzgäng wörrèd i dè Sprõch vo dè Bärgmänner als Dotè Maa bezeichnèt, wa im Nõchbòrbärg vom Fèldbärg sin wènnig schmeichelhaftè Nammè ybrocht hèt.

## Weblingg
* Tote Mann (1321 m) uf schwarzwald-geniessen.de

## Einzelnõchwys
Hans Brunner (Dichter)

Dr **Hans Brunner** (* 19. April 1931 z Löörech) isch e dytsche Haimetdichter.

## Lääbe
Dr Brunner isch z Broomech as Suhn vun eme Buechhalter ufgwachse un au dert uf Schuel gange. No dr Schuel het er e Lehr as Friseer gmacht. E baar Johr het er im Beruef gschafft, isch aber derno in d Textilbranche gwächslet, wun er bis zue syre Ränte 42 Johr lang gschafft het.

Dr Brunner schrybt uf Alemannisch, syni erschte Ufdritt mit Sketsch un Schnitzlebänk het er uf Bedribsfescht vu Firma ghaa. Insgsamt het er acht chlaini Biechli mit alemannische Gedicht, Gschichtli, Witz un Sprich vereffetligt.

Är isch Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft, isch au langi Johr im Vorstand vu dr Regionalgruppe „Dreiländereck“ gsii, derzue isch er Mitglid im Hebelbund Löörech. Iber 40 Johr het er In verschidene Mannecheer gsunge. Är molt au Bilder un macht mit bim Verain „Bildpunkt Brombach“.

Am 9. Augschte 1952 het dr Brunner d Betty Läuger, wu vu Huuse gsii isch un Naajeri gleert ghaa het. Si hän zäme zwai Chinder, e Suhn un e Dochter. Syter 1994 lääbe dr Brunner un sy Frau z Wittlige. Anne 2012 hän si chenne d Diamant-Hochzyt fyyre.

## Schrifte
* *Alemannisch ruuch un herzlich. Gedicht, Witz, Sprüch un Gschichte, frech, luschtig sprützig un bsinnlich.*
* *Chrut un Ruebe. Lustigi Vers un Gschichte in alemannischer Mundart.* Eigenverlag, Lörrach 1985
* *Chuddelmuddel. Gedicht, Witz, Sprüch un Gschichte zuem Vortrage in alemannischer Mundart.* Eigenverlag, Wittlingen 1995
* *E Chratte Durenander. Humor, Blödsinn, Spass, Besinnlich. In Dütsch un Alemannisch.*
* *En Hampfle Heimet un Lebe. Freudigs un au zuem nochdenke in alemannischer Mundart.* Eigenverlag, Lörrach 1986
* *Grad z'leid Alemannisch. Gedicht, Witz, Sprüch un Gschichte; frech, lustig, sprützig un bsinnlich.* Eigenverlag, Wittlingen
* *Medizin für s Gmüet. Gedicht, Gschichte, Sketch un Witz zuem Vortrage.* Eigenverlag, Wittlingen
* *Wie dr Schnabel gwachse isch. Gedicht, Gschichte, Sketch un Witz zuem Vortrage.* Eigenverlag, Wittlingen

## Literatur
* *Autoren aus dem Dreiländereck.* In: Alemannisch dunkt üs guet I/II 2000, S. 30–31

## Weblink
* dr Hans Brunner uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Seit 30 Jahren schreibt er gerne lustige Sachen (Badische Zeitung, 19. April 2011)
* In allen Kinos der Region waren sie zuhause (Badische Zeitung, 9. August 2012)
Hans Brunner

**Hans Brunner** isch dr Name vu däne Lyt:

* Hans Brunner (1898–1958), Schwyzer Kumpenischt
* Hans Brunner (1904–1983), Schwyzer Offizier
* Hans Brunner (* 1917), Schwyzer Moler un Grafiker
* Hans Brunner (* 1931), dytsche Dialäktautor
* Hans Georg Brunner-Schwer (1927–2004), dytsche Musikproduzänt
* Hans Heinrich Brunner (1918–1987), Schwyzer evangelische Theolog
* Hansjürg Brunner (1942–1999), Schwyzer Moler, Radierer un Illuschtrator
* Hans-Ulrich Brunner (1943–2006), Schwyzer Moler
Badische Schneckensuppe

**Badischi Schnäckesuppe** isch e traditionäll Griicht in dr badische Chuchi un ähnlig au in dr franzesische Chuchi. Zue dr Zuetate ghere näbe Schnäcke au Schalotte.

Gmacht wird d Schnäckesuppe eso: Mer duet Schalotte, Chnoblich un chlai ghaue Suppegmies wie Lauch, Gelriebli un Zällerich in Anke aaschwitze, un no di chlai ghackte Schnäcke derzue. Derno duet mer mit Brieje aagieße, mit Suurrahm binde, mit Wysswyy abschmnecke un mit ghackte Chryter, z. B. Peterli, garniere.

## Weblink
* Badische Schneckensuppe uf bad-bad.de
Reformierte Kirche Klingnau

Di **refermiert Chile vo Chlingnau** isch d Chile vo der refermierte Pfarrei i dr Stadt Chlingnau im Aargau.

D Chile isch s Zäntrum vo dr refermierte Chilegmeind vo Döttige, Chlingnau und Chlydöttige. Ane 1912 hend di Refermierte vo Döttige und Chlingnau en Chilegnosseschaft ggründet, wo ane 1934 und 1935 d Chile oben a dr Altstadt vo Chlingnau am Probschtbärg bout het. Dr neue Strooss zu dr Chile het d Stadt dr Name *Chilewääg* ggä. Dr Chiledurm mit em höche Tach isch erscht ane 1962 zum Saal dezuecho, und ane 1971 au no s Chilegmeindhuus.

## Weblink

* d Gschicht vo dr Chile z Chlingnau uf ref-kirchen-ag.ch

## Fuessnoote
Mediathek Wallis

D **Mediateek vom Wallis** isch e kulturelli Instituzioon vom Kanton Wallis, wo trukti und handschriftlechi Arbete und audiovisuelli Wärch vom Wallis tuet sammle, ufbewaare und vermittle. So het si eini vo de wichtigschte regionale Sammlige vo alemannischer Literatur im Alperuum.

Dr Afang vo dr Walliser Mediateek chunt vo der Kantonsbiblioteek, wo ane 1853 ggründet worden isch. Die het 1971 e regionali Biblioteek fürs Oberwallis z Brig und 1974 eini fürs Underwallis z Sankt Moritz ygrichtet. Sid 1987 gits z Martinach au no s Walliser Film- und Fotiarchyv. Ane 2000 het die Biblioteekgruppe dr nöi Naame «Mediateek Wallis» übercho.

D Aufgob vo der Mediateek isch es, Wärch und ebe "Meedie" vo allne Gattige, wo uf irgend en Art mit em Wallis z tue händ, z sammle, z erschliesse und ufzbewaare, mit Aktiviteete, eigete Publikazioone und Usstellige über s Kulturguet und s Land und d Gschicht vom Wallis z informiere und derzue ane alles, was die vile andere Biblioteeke im Kanton Wallis mache, z koordiniere. D Mediateek het e riisegi Sammlig vo Fotografie usem Wallis und e bsunderi Musigbiblioteek; und si pflägt s Archyv vom Färnseesänder «Canal 9». Sie bütet immer mee Informazioone und Dokumänt au übers Internet aa und dokumäntiert d Präsenz vo Walliser Instituzioone ufem Netz. Mid em Projäkt «Wikivalais» tuet si Informazioone übere Kantoon imene regionaale Lexikon vermittle.

## Weblink

* Website vo dr Mediateek vom Wallis