Südwalserdeutsch

S **Siidwalserisch** oder s *äänetbirgisch Walserdytsch,* wie dr Paul Zinsli gsaid hed, isch e Uusdrùg fir di hegschdalemanische Dialägd, wù in dr Walsergmaine z Italie ùn im Tessin gschwäzd wääre. Die siidlichi Schbroochfamilie vùm Walserdytsch hed verschiideni Oordsdialägd.

## wù s Siidwalserisch voorchùnd
;Im Piemont:
* Im Land (ital.: Alagna Valsesia)
* Makanaa (ital. Macugnaga)
* Remmalju (ital. Rimella)
* Pumatt (ital. Formazza)
;Im Augschtal (dt. Aostatal):
* Eischeme (ital. Issime)
* Greschonei (ital. Gressoney)

;Im Tessin:
* Gurin (ital. Bosco)

Uusgschdoorbe sin midlerwyyli d Walserdialägd vù:
* Arimmu (ital. Rima): syd dr 1970er Joor nùme no im Sùmer bewoond
* Salei (ital. Salecchio): vù dr ledschde Yywooner ane 1964 verloo
* Urnafaasch ùn Migiandone

Weenig waisd mer iber d Walserdialägd vù
* Aager (ital. Agaro): ane 1937 im Schdausee (Lago di Agaro) versùngge.
* Goabi (ital. Gaby): Bis ane 1950 hed s im Ordsdail Niel no Lyd gee, wù Walsertitsch hän chene.
* Urnafasch (ital. Ornavasso): 1963 isch dr ledschd Walsertitsch-Schbrächer gschdoorbe; d Gmai bflägd no Erinerig an d Walser-Voorfaare.

Uuser e baar Fluurnäme isch nyd me iibrig bliibe vù dr Walserdialägd vù:
* Opsu (ital. Ausone): nimi bewoond
* Rifu (ital. Riva Valdobbia): romanisierd

## Foorschigsgschiichd
Fir d Aafäng vù dr Foorschig iiber s Siidwalserisch isch em Albert Schott syy Aarbed vù 1842 inträssant: *Die deutschen Colonien in Piemont. Ihr Land, ihre Mundart und Herkunft. Ein Beitrag zur Geschichte der Alpen.* Är hed au scho ne grooses Kabidl iiber d Dialägd vù Arrimmu, Eischeme, Greschonei, Im Land, Makanaa ùn Remmalju gschriibe ùn au s Glyychnis vùm verloorene Sùùn in die Mundaarde iiberdraage loo. Scho vorhäär isch dr Julius Maximilian Schottky z Remmalju gsii, aber däm sy Briichd isch e weng gaar ùùwiseschafdli.

Vum Karl Bohnenberger isch s Buech *Die Mundart der deutschen Walliser im Heimattal und in den Aussenorten,* wu bim Hueber z Frauefeld ane 1913 usecho isch.

Fir s Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri hed dr Wilhelm Doegen im Oktober ane 1929 Toonbandùfnaame vù verschiidene Siidwalserdialägd gmachd. Die Ùfnaame sin voorberaided woore vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle ùn sin vùn ene ane 1952 verefendligd woore.   

Vù dr Siidwalsergmaine, wù in dr 50er Joor no ne lääbige Dialägd ghaa hän, hän dr Fritz Gysling ùn dr Rudolf Hotzenköcherle zwische 1951 ùn 1955 Ùfnaame fir dr Schwyzer Schbroochatlas gmachd (**Arrimmu**: IT 5. **Eischeme**: IT 1. **Greschonei**: IT 2. **Gurin**: TI 1. **Im Land**: IT 3. **Makanaa**: IT 4. **Pumatt**: IT 8. **Remmalju**: IT 6. **Salei**: IT 7). Vù Aager ùn vù Niel (Goabi) sin kaini me gmachd woore.

In dr Schwyz isch s in dr Haubdsach dr Paul Zinsli an dr Uniwersideed Bäärn gsii, wù hed chene Studänte ùn Studäntine motiwiere, si mid em Siidwalserdydsch abzgee. Z Itaalie hed dr Piergiuseppe Scardigli an dr Uniwersideed Floränz dr *Gruppo di recerca sulle isole linguistiche alemanne del versante italiano,* abgchiirzd *G.R.I.L.A.V.I.,* grinded, wù d Siiwalserdialägd undersuechd hèd.

Monografyye zù ainzelne Ortsmundaarte gid s vù der Angela Bacher fir Pumatt, vùm Marco Bauen ùn dr Maria Concetta Di Paolo fir Remmalju, vù dr Gertrud Frei fir Salei, vù dr Emily Gerstner-Hirzel ùn vùm Charles V.&nbsp;J.&nbsp;Russ fir Gurin, vùm Giovanni Giordani fir Im Land, vùm Max Waibel fir Makanaa und vùm Peter Zürrer fir Greschonei ùn Eischeme. Wiichdig sin au d Ùfzaichnige vùm Emil Balmer. Derzue cheme wyderi Spezialùndersuechige wie die vùm Renato Perinetto fir Eischeme, die vùm Peter Zürrer, vùm Marco Angster ùn vùm Livio Gaeta fir Greschonei ùn Eischeme ùn die vù dr Silvia Dal Negro fir Pumatt. Idalieenischi Sproochforscher wie dr Valerio Cantamessi ùn dr Paolo Crosa Lenz hän d Gschiichd vùm Walserisch vù Urnafaasch undersuechd. S gid au e ganzi Raie Wèèrderbiecher, ùnder anderem vùm Sergio Maria Gilardino (dra gschafd hän aber Yyhaimischi wie dr Emilio Stainer) fir Im Land, vùm Ugo Busso ùn vùm Alberto Linty fir Eischeme, vùm Peter Zürrer fir Greschonei, vù der Emily Gerstner-Hirzel fir Gurin, vùm Pio Scilligo fir Pumatt, vùm Dino Vasina fir Remmalju ùn ùnder anderem vùm Heinrich Welf fir Greschonei. D Elisabetta Fazzini ùn d Costanza Cigni hän au ais fir ali Siidwalserdialägd gschriibe.

Dr Paul Zinsli hed d Fluernäme vù dr Siidwalsergmaine ùfgnùù ùn die Samlig derno ane 1984 in syym Buech „Südwalser Namengut“ verefendligd, aber ooni Chaarde. E baar ainzelni Gmaine wie Gurin, Im Land ùn Remmalju hän iiri Fluernäme au sälber gsamled, si bschriibe ùn ùf Chaarde yyzaichned – oder hän des lo mache.

Wiichdig sin au verschiideni Verainigùnge, wù no dr Schbrooch ùn Kultuur vù dr Sydwalserderfer luege, bsùndersch d Associazione Walserhaus – Gesellschaft Walserhaus z Gurin, s Centro Studi e Cultura Walser – Walser Kulturzentrum im Lysdaal, d Associazione Augusta, s Centro Walser Rimella ùn dr Südwalserverein.

Wyderi Aagoobe zue dr Foorschigsgschiichd vù dr verschiidene Dialägd finded mer in dr jeewyylige Spezialartikel.

## Mèèrgmool vù dr Siidwalserdialägd
Typisch fir d Siidwalserdialägd sin noch em Rudolf Hotzenköcherle drèi Mèèrgmool:
# Konservativi Merkmool, wù nùme no doo voorcheme
# Nèierige, wù sùnschd niene voorcheme
# Schdaarchi Yyflis us em Romanisch

Dooderbyy chaa mer ùnderschaide zwische hegschdalemannische, walserische ùn siidwalserische Mèèrgmool.

### Hegschtalemannischi Mèèrgmool
#### Konservativi Mèèrgmool im Hegschtalemannisch
;1. Mhd. â
Mhd. â isch in dr maischde hegschdalemannische Dialägd nid verdùmbfd – in dr Siidwalserdialägd aber nùmme im Pumatt ùn z Aager nid ùn z Salei nùme lyychd.

Z Arrimmu, z Gurin, z Makanaa, z Remmalju ùn Im Land isch mhd. â dergeege verdùmbfd.

Z Greschonei ùn z Eischeme isch mhd. â diphthongiert. Die Diphthongierig isch au z Goabi gängig gsii (vgl. dr Naame!).

;2. Mhd. î, iu, û im Uuslud ùn im Hiatus
In dr hegschdalemanische Dialägd sin mhd. î, iu, û im Hiatus ùn im Uuslud in Wèèrder wie mhd. drî, frî, snîen, gehîen, srîen, sû, bûwen, niuw, niuwe (dt. drei, frei, schneien, fallen, Sau, bauen, neu, neue) as Monophthong erhalde, derwyylschd si in andere alemanische Dialägd diphthongierd sin. User z Eischeme, wù ali mhd. Langvokal diphtongierd sin, ùn z Rimmu sin si in dr Siidwalsergmaine zem greeschde Dail as Monophthong erhalde.

aber: **Arrimmu**: *schneuwa* (dt. schneien), *khaja* (dt. fallen), *schreja* (dt. schreien), *bouwa* (dt. bauen), *nouwe* (dt. neue). **Eischeme**: *schnouwe* (dt. schneien), *gheije* (dt. fallen), *schreijä* (dt. schreien), *bouwe* (dt. bauen), *naue* (dt. neue).

;3. Enklitischs -ru
Ahd. iro (Gen. Pl., dt. „ihrer“) erschyynd enklitisch as -ru.

;4. Adjektiv in prädikativer Schdelig
Adjektiv wääre au in ere prädikative Schdelig dekliniert.

;5. sumi „einige“

;6. Haupt „Kopf“

aber: **Makanaa**: Chopf

;7. Spiegel „Brille“ (zem Dail au dr Uusdrùg „Glareisen“)

#### Nèierige im Hegschtalemannisch
;1. Ahd. iu > öü, ei, ai

;2. Mhd. nk 
In dr hegschdalemanische Dialägd isch mhd. -nk in Wèèrder wie *Bank*, *Gstank*, *trinke*, *denke*, *danke*, *Anke* verschoobe zue ch: *Baach*, *Gstaach*, *triiche*, *deeche*, *daache*, *Aache*. User z Greschonei ùn z Aager finded mer die Verschiebig au in dr Siidwalserdialägd, zmaischd zue -nch.

aber: **Aager**: *tankchä* (dt. danken). **Greschonei**: *tringgä* (dt. trinken), *danggä* (dt. danken)

;3. Mhd. -rn
In dr hegschdalemanische Dialägd erschyynd mhd -rn in Wèèrder wie *Garn*, *Horn*, *gern* as -re: *Gaare*, *Hoore*, *geere*.

;4. Mhd. -rm.

;5. mhd. -hs
Im Wallisertitsch erschyynd mhd. -hs in Wèèrder wie *Fuchs*, *sechs* as -ks, nid wie in vyyl Schwyzer Dialägd as -chs: *Fuks*, *sekschi*.

;6. 2.,3. Sg. gân, stân
Di 2./3. Sg. vù mhd. gân (dt. gehen) ùn stân (dt. stehen) erschyyne mid Diphthong. Derwyylschd d Foorme in dr iibrige alemanische Dialägd (z. B. du goosch / är good) ùf regulärs ahd. *dû gâs* / *ër gât* zrùggeen (oder ùf ahd. *dû gês* / *ër gêt*, wie z.&nbsp;B. elsässisch dü geesch / är geed), sin si im Hegschdalemanisch mid dr Ändige -is bzw. -it bilded (*dû gâ-is*, *ër gâ-it*).

;7. Diminutivbildig
Im Hegschdalemannisch sin verschiideni Diminutivsuffix gängig: -elti, -ji, -li, -si, -tsi, -tschi.

;8. Passivbildung
Im Hegschdalemannisch wääre Passivkonschtruktione nid mid „wääre“ bilded, sundere nach romanischem Voorbild mid „chùù“.

### Walserischi Mèèrgmool
#### Konservativi Mèèrgmool im Walserisch
;1. Voli Vokal
Di vole Vokal in ùùbetoonde Silbe sin nid abgschwèchd woore.

;2. Part. Perf. mit erhaltenem Präfix vor Dental.

Aber:

;3. Ùnderschaidig vù dr ahd. Verbchlasse
I schdaarch: schniide; II -jan: hefte; III -ôn: salbu; IV -ên: lose

;4. Ùnderschaidig Pluralforme Verbe
Im Wallisertiitsch wääre no drèi Pluralfoorme ùnderschiide: *wir schniide*, *iir schniidet*, *schi schniident*.

In e Dail Siidwalserdialägd wääre nùme zwoo Foorme ùnderschiide:

;5. Pluralbildig ooni Ùmlud
In dr Siidwalserdialägd wääre bi vyyl Wèèrder d Pluralforme no wie im Ahd. ooni Ùmlud bilded, z. B. im Woord *Oofe* (dt. Ofen).

aber: **Pumatt**: *Ofä* / *Efäm*. 

;6. Genitiv
In dr Siidwalserdialägd sin s no lääbigi Genitivfoorme erhalde. Voll lääbig (wie in dr dytsche Schriftschbrooch) isch er aber nimme in allne Dialäkd; z Greschonei ùn z Gurin (ùn au im Pumatt?) chùnd er – wien im Wallis – nùme noo bi lääbige Wääse, in adverbiale Fiegige ùn in fèschde Wändige voor.

;7. Pluralbildig vù Modalverbe
Bi dr Modalverbe (z.&nbsp;B. können, mögen, dürfen, sollen) wääre d Pluralfoorme in dr maischde Siidwalserdialägd no ooni Ùmlud bilded.

aber: **Makanaa**: *ir meind*, *ir meid*, *schi mein*. **Remmalju**: *endṣchandre chennwer*, *jerandru chenneder*, ṣchiandru chennund*.

;8. Rùgùmlud
D Walliser ùn ali siidwalserische Dialägd hän bi vyyle jan-Värbe (èèrschdi schwachi Konjugazioonsklass) der [[Rückumlaut|Rùgùmlud]] bhalte, wù sùnschd im Ooberdydsch uufgee wooren isch. Dr Rùgùmlud isch sogaa rùf Väärbe iiberdrait woore, wù er friejer nie voorchùù isch. Ùfdräde dued er bi dr Siidwalser wie im Aldhoochdydsch (aber andersch wie im Neihoochdydsch) nùme, wän s Bartizip flekdierd isch. Z Salei chùnd er au (wie im Aldhoochdydsch) im Präteritum voor.



;9. Aldi Verwandschafdsuusdrùg.
In dr Siidwalserdialägd sin no verschiideni aldi Verwandschafduusdrùg lääbig bliibe. Im Pumattertiitsch wird sogar no ùnderschiide zwisch em Vatterbrueder *(Ettru)* ùn em Mueterbrueder *(Eechi)*.



==== Nèierige im Walserisch ====
;1. Entrùndig
Uuser z Eischeme sin mhd. ü, ö, iu, oe, üe, öu endrùnded.



aber: *'Eischeme**: ''Möisch'' (dt. Mäuse), ''Wüksch'' (dt. Füchse), ''grüün'' (dt. grün), '' tö̀if '' (dt. tief)

;2. germ. s
E karakteristisch Mèèrgmool vù alene Walserdialägd isch d Paladalisierig vù germ. s in dr Noochberschafd vù (uurschbringli) paladaale Vokaal, ebe in Wèèrder wie ''Eis'', ''Häuser'', ''sie'', ''sich'', ''uns'' zue sch: ''Iisch'', ''Hiischer'', ''schi'', ''schi''/''schich'', ''ünsch''/''insch''. – Lueg au im Kapitel iiber di romaanische Yyflis!



;3. a-Voorschlaag voor r.


=== Siidwalserischi Mèèrgmool ===
In allne Siidwalserdialägd – ùn faschd nùme dèrd (noch em Schwyzerische Idiotikon sol s des driibernus au z Guggisberg im Bäärnbied gee) – gid s s Verb ''gee'' ùn äänli, wù „nehmen“ bedyded:



D Häärchùmfd vù däm Verb isch ganz ùùchlaar. Noch em [[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerische Idiotikon]] chend s vù mhd. ''gâchen, gæhen'' „eilen“ stame; di siidwalserisch Bedydig wäär derno iiber e Zwischebedydig „eilig zusammenraffen“ endschdande. Noch em [[Karl Bohnenberger]] cha des us ludlige Grind nid syy, äär dänggd an ahd. ''gijëhan'' „bekennen, zugeben“, was aber us semantische Grind au nid ùùbroblematisch sei.

==== Konservativi Mèèrgmool im Siidwalserisch ====
;1. Präteritum
S Saleititsch ùn vermuedli s Aagernertitsch sin di ainzige alemanische Dialägd ùn au di ainzige im ganze ooberdydsche Schbroochruum, wù no bis in di zwood Hälfdi vùm 20.&nbsp;Joorhùndert e volschdändig erhalde un lääbig [[Präteritum]] ghaa hed.



;2. Partizip Präsens
In e Dail Siidwalserdialägd gid s no ne lääbig Partizip Präsens.



;3. „Gerundium“
Ine Dail Siidwalserdialägd chùnd, andersch wie bi dr andere Walserdialägd, nooch dr Infinitivpartikel ''z'' no ne bsùnderigi Form fir dr Infinitiv voor, wù ùf s aldhoochdydsch Gerundium zruggood. Z Gurin ùn z Salei schdood des in jeedem Fall, im Land ùn z Pumatt nùme bi dr Chùùrzverebe; z Arimmu, z Eischeme, z Greschonei, z Makanaa ùn z Remmalju gid s es gaar nimi. (Im Oschdalemanisch isch des sog. Gerundium dergeege no vyyl lääbiger, lueg [[Alemannische Grammatik#Gerundium]].)



Im Land ùn z Pumatt gid s des Gerundium nùme no bi dr Chùùrzverbe.



;4. Ùmlud im schdaarg flektierde Adjektiv vor (urspr.) -i
Z Gurin, z Remmalju ùn z Salei wird s Adjektiv ùmgluded, wän im Aldhoochdydsch d Ändig -iu gfolgd isch. Bi dr andere siidwalserische Dialägd ùn im Wallis gid s doodrvù nùme chlaine Räschd. Userhalb vù dr Siidwalser chäne aber au [[Vals GR|Vals]] ùn [[Triesenberg|Trisebärg]] die Erschyynig.



;5. Grùndedi Vokal
Im Eischemtöitschu gid s im Geegesatz zue dr andere siidwalserische und dr Walliser Dialägd no grùndedi Vokal.



;6. Relativsatz 
Relativsatzbildig mid „der, die das“ (lueg aber au ùnder dr Nèierige):



==== Nèierige im Siidwalserisch ====
Lueg au ùnde im Kapitel ''Romaanische Yyflis'' – vyyli Neierige sin au dur dr Kontakt mit dr romaanische Sprooche endschdande.

;1. Mhd. â.
Mhd. â isch in e Dail Siidwalserdialägd verdùmbfd, z. B. in Joor (dt. Jahr)

**Makanaa**: ''Jààr''. **Gurin**: ''Jòòr'', **Remmalju**: ''Jòòr''. **Arrimmu**: ''Jòòr''. **Im Land**: ''Joor''

Z Greschonei ùn z Eischeme isch mhd. â diphthongiert: **Greschonei**: ''Oabe'' (dt. Abend), ''bloase'' (dt. blasen), ''Joar'' (dt. Jahr). **Eischeme**: ''Oabe'' (dt. Abend), ''goan'' (dt. gehen). Die Diphthongierig isch au z Goabi gängig gsii (vgl. Name!).

aber: **Pumatt**: ''Jaar''. **Salei**: ''Jaar''

;2. Mhd. ê, ô
Mhd. ê ùn ô sin in e Dail Siidwalserdialägd diphthongiert.



aber: **Arrimmu**: ''Schnee'' (dt. Schnee), ''Broot'' (dt. Brot). **Greschonei**: ''Schnee'' (dt. Schnee), ''Broot'' (dt. Brot). **Gurin**: ''Schnee'' (dt. Schnee), ''Broot'' (dt. Brot). **Pumatt**: ''Schnee'' (dt. Schnee), ''Broot'' (dt. Brot). **Remmalju**: ''Schnee'' (dt. Schnee), ''Brööt'' (dt. Brot). **Salei**: ''Schnee'' (dt. Schnee), ''Broot'' (dt. Brot)

;3. mhd. ie, üe, uo
Z Eischeme, z Makanaa ùn im Pumatt sin die Lud monophthongiert (wie im [[Haslital|Haslidaal]] im Bäärner Ooberland).



=== Romaanischi Yyflis ùn Romanisme ===
Quälle

;1. Woordschaz
In alne Siidwalserdialägd isch dr Woordschaz schdaarg mid Wèèrder us dr romaanische Noochberdialägd dùùrsezd. Au woordwèèrdligi Iibersezige cheme voor.



;2. Woordschdelig



;3. D Meezaal vù dr wyyblige (ùn zem Dail mänlige) Substantiv
D Meezaal vù dr maischde wyyblige Wèèrder im Walliserdydsch (ooni Goms) ùn ime Dail vù dr Siidwalserdialägd good ùf ''-e'' oder ''-i'' uus, was nid ùf s Aldhoochdydsch cha zruggoo (däm syy ''-ûn'' im Nominativ Plural häd e ''-u'' miese gee). Des gilded au in vyyle Dialägd fir di schwach biegde mänlige Wèèrder. S ''-e'' basd aber gued zue dr frankoprovänzaalische Dialägd, ùn doodrùm hed mer s as en Iibernaam vù deerd erchläärd; s ''-i'' chènd e Heebig vùm ''-e'' syy. Eb s ''-ä'' e Variante vùm ''-e'' isch oder di aldhoochdydsch schdaarg wyybli Biegig fùùrdsezd (aldhoochdydsch Nominativ Plural ''-â''), isch nid glaar.



;4. S enklitisch Personalpronome im Iibergang zuen ere Verb-Ändig
S enklitisch Personalpronome chùnd noch em italiänische Voorbild as Verb-Äändig ùmdide voor, also ''ech gan-ech, er gäid-er, wer'' (oder ''endsch-andre'') ''gaa-wer, iir'' (oder ''ier-andre'') ''ganged-er, schi gangend-sch'' analog zue dr italiänische Verb-Ändige.



;5. èrschdi Persoon Singular uf -g
Z Remmalju luded di èrschd Persoon Singular vù dr Kùrzvärbe hyffig uf ''-g'' uus. Das passd drzue, ass i vyyle grad ooberidaliäänische Dialägd ''dare'' ùn ''stare'' in dr èrschde Persoon Singular es ''-c'' oder -''g'' aahänke, ùn zwoor nooch em Voorbild vù ''dire'' (<&nbsp;dicere), ''durre'' (<&nbsp;ducere), ''fare'' (<&nbsp;facere) usw.



;6. Ùnderschaidig schwachi/schdaarchi Part. Perf. good dùùrenander
Dr Ùnderschiid in dr Ändig vùm Partizip Perfekt bi schdaarche ùn schwache Verbe schwinded in e Dail Siidwalserdialägd. S Voorbild sin di romaanische Partizipie uf ''-t(o)''.



;7. noi altri, voi altri.
Bim Personalpronome im Plural gid s in e Dail Siidwalserdialägd verlengeredi Foorme. Die sin bilded us em Personalpronome ùn ''andere,'' analog zem ital. „noi altri“, „voi altri“.



;8. Relativsazbildig mid „das“, en Ibersezig vù italiänisch „che“:



Aber z Makanaa wie neerdlig vù dr Alpe mid wa/wo: ''Schi säägen, t altù Litt hen tè gseid, dass di jerschtù Wùoner, wa sind gchùo va Saas anna, sìnd ga machù d Hiischer embru im Wald da deer.'' (dt. Sie sagen, die alten Leute erzählten, dass die ersten Bewohner, die von Saas drüben gekommen sind, ihre Häuser dort oben im Wald gebaut haben.)

;9. Infinitivkonschtruktion
S git noch em italiänische Voorbild en Infinitivkonschtruktion, wù Glyychzydigkait uusdrùgd.



;10. Wie si d Schbrooch aahèèrd
Dr Albert Schott hed 1842 riichdig gsaid: «Ganz dem romanischen einfluß unterworfen, wie es auch bei dem innigen verkehr nicht anders erwarten läßt, scheint das Silvische in dem gebiete des tons, das der rede im allgemeinen ihre färbung giebt, im rhythmus und in der melodie.» Die Beobaachdig hän schbeeder au ebe dr Marco Bauen un dr Fritz Gysling gmachd.

;11. D Obosizioon Langvokal – Chùùrzvokal isch ùfghoobe
Zmindeschd in e Dail vù dr Dialägd chene d Vokal lang oder chùùrz gsait wääre – wie im Idaliäänisch. Z Remmalju isch aaber di chùùrz Uusschbrooch (au vù hischdoorisch lange Vokal) vyyl hyfiger.



;12. mhd. î, û, iu /yː/ ùnd mhd. ie, üe, uo
Im Geegesaz zue dr maischde andere alemanische Dialägd sin im Eischemtöitschu di mhd. Monophthong î, û, œ diphthongierd – wie im Hoochdydsch. D Häärchùmbfd isch nid chloor, aber dr frankoprovänzaalisch Noochberdialägd vù [[Gaby (Aostatal)|Goaby]] zaigd di glyych Erschyynig.



Z Remmalju sin us dr falende Vokal schdyygendi Vokal woore oder soonigi, wù mid dr Silbe im uurschbringliche Haubddoon glyychwärdig sin (ié, iéé, jéé; iö, iöö, jöö).



;13. Mhd. o in gwise Ludùmgeebige.
Z Remmalju isch mhd. o in gwise Ludùmgeebige wie in dr romaanische Noochberdialägd ze ö woore.



;14. Germ. h im Aalud.
Germ. h im Aalud schwinded in e Dail Siidwalserdialägd.



Au d Ùnderschaidig zwische h ùn ch schwinded in e Dail Siidwalserdialägd.



;15. Sonorisierig vù f, s, sch.
Mhd. f ùn s, ùn au dr Lud sch, wù us em mhd. s endwigled isch, isch in e Dail Siidwalserdialägd schdimhafd («w» schdood i däm Fall fir dr [v]-Lud; s mhd. w isch en [w]-Lud). Di Erschyynig chenne au di romaanische Noochberdialägd.



;16. Paladalisierig vù l, m, n, ng.
Nasal, Lateral ùn Vibrante sin i e Dail Siidwalserdialägd paladalisierd. Di Erschyynig chenne au di romaanische Noochberdialägd.



;17. Paladalisierig vù (faschd) alle s zue sch, nid nùmme in dr Noochberschafd vù (uurschbringli) paladaale Vokaal wie gmainwalserisch (lueg oobe).
Die Erschyynig, wù nùmme fir Arimmu, Im Land ùn Remmalju gilded, chenne au di romaanische Dialägd vùm [[Valsesia|Sesiadaal]].



== Ùnderschiid zwische dr Siidwalserdialägd ==
In dr Siidwalserdialägd chaa mer in vyyl Mèèrgmool e weschdligi Grùbe (Arrimmu, Eischeme, Greschonei, Im Land,  Makanaa, Remmalju) vùn ere eschdlige Grùbe (Gurin, Pumatt, Salei) ùnderschaide. In dääre Ùnderdailig zaigd si di ùnderschiidlig Bsiidligsgschiichd: Di weschdlige Walsergmaine sin us em ùndere Wallis uus bsiidled woore, di eschdlige Walsergmaine vùm [[Goms]] im oobere [[Kanton Wallis|Wallis]] uus.

;1. **mhd. æ**
Mhd. æ in schwer, Käse, Montag

eschdligi Dialägd:


weschdligi Dialägd:


;2. Deenig in ere ùfige Silb, z. B. in Grabe, Ofe vs. Graabe, Oofe

Deendi Vokal hän Eischeme, Greschonei, Im Land, Makanaa, Arrimmu ùn Remmalju.

Chùùrzi Vokal wie im Wallis hän Salei, Pumatt ùn Gurin.

;3. Aisilberdeenig, z. B. in Grab / Greber vs. Graab / Greeber

Deendi Vokal hän Eischeme, Greschonei, Im Land, Makanaa, Arrimmu ùn Remmalju.

Chùùrzi Vokal wie im Wallis hän Salei, Pumatt ùn Gurin.

;4. mhd. -nd
In vyyl Dialägd im weschdlige Dail vùm Hooch- ùn vùm Hegschdalemanisch isch mhd. –nd in Wèèrder wie Hund, finde, Chinder, Rinde zue nn oder ng endwigled: ''Hunn''/''Hung'', ''finne'' / ''finge'', ''Chinner'' / ''Chinger'', ''Rinne'' / ''Ringe''.  Au in vyyl Siidwalserdialägd chaa mer des finde.



aber: **Arrimmu**: ''Hund'', ''finda''. **Im Land**: ''Hund'', ''finde''. **Makanaa*': *Hund*, *finde*.

;5. mhd. ng
Mhd. -ng, z. B. in *Hunger,* erschyynd in dr Siidwalserdialägd zem Dail no in dr alde Form.

[ŋg] (Hungger) hän Greschonei, Im Land ùn Makanaa

[ŋx] (Huncher) hed Arrimmu

[ŋ] (Hunger) hän Eischeme, Remmalju, Salei, Pumatt ùn Gurin

;6. germ. -kk
Germanisch kk, z. B. in *drücke/drucke,* isch:
* verschoobe zue kch z Im Land, Makanaa, Remmalju, Salei, Pumatt ùn Gurin
* nid verschoobe z Eischeme, Greschonei, Arrimmu

== Siidwalserischi Belletristik ==
Ab em 19. Joorhùnderd sin e Raie siidwalserischi Schrifdschdeler aktiv woore.

Wydùme bekand isch d Walserdiichderi [[Anna Maria Bacher]] (* 1947) us Pumat.

Vù Greschunei sin d Mùndardschrifdschdeler [[Alys Barell]] (1920–1999), [[Ferdinand Castell]] (1830–1907), [[Caterina Castell Lettry]] (1859–1939), [[Bruno Favre]] (1914–1991), [[Maria Liscoz]] (1874–1929), [[Erwin Monterin]] (1913–2006), [[Magherita (Grittle) Scaler]] (1895–1983), [[Nelly Schmit]] (1923–?), [[Attilio Squinobal]] (1921–1995) ùn [[Louis Zumstein]] (1805–1871).

Vù Eischeme sin d [[Irene Alby Tregsch]] (* 1948), dr [[Jean-Jacques Christillin]] (1863–1915), dr [[Joseph Hilaire Christillin]] (1872–1943) ùn dr [[Albert Linty]] (1906–1983).

Dr [[Pietro Axerio]] (1827–1905) isch e Dialägddiichder vù Arimmu.

Ane 1995 sin im Samelband «Orizzonti di poesia» d Wäärch vùn e baar siidwalserischi Autoore nei uusechùù. In syynere [[Anthologie|Bliedelääsi]] vù dr alemanische Literatur, em «Holderbluescht», het dr [[Georg Thürer]] dr siidwalserische Literatur en aige Kapitel gee. Doo sin nääbe alde Gschiichde, Spriich ùn Saage au Tegscht vùm Pietro Axerio ùn vùm Ludwig Zumstein abdrùgd.

== Schbroochwiseschafdligi Literatur ==
(Wyteri Literatur findt mer au ùnder dr ainzelne Mùndart-Artikel.)
* Irene André, Alis Barell, Laura Bassi, Franco Camisasca, Bruno Favre, Ervin Monterin, Eugenio Squindo, Caio Vincent und [[Heinrich Welf]]: *Greschoneytitsch. Vocabolario Italiano – Titsch. Titsch – Italiano.* Centro Studi e Cultura Walser della Valle d’Aosta / Walser Kulturzentrum,  Gressoney St-Jean (Aosta) 1988 und 1998.
* [[Marco Angster]], Marco Bellante, Raffaele Cioffi und [[Livio Gaeta]]: *I progetti DiWaC e ArchiWals.* In: Livio Gaeta (Hrsg.): *Le isole linguistiche tedescofone in Italia.* Special Issue of Bollettino dell’Atlante Linguistico Italiano 41, 2017, S.&nbsp;83–94.
* [[Angela Bacher]]: *Contributo agli studi sul dialetto walser della Val Formazza.* Diss. Katholische Universität Mailand 1975.
* Angela Bacher: *Bärulussä. Il prato più bello dell’orso. Suoni, nomi e luoghi nella parlata walser di Formazza.* Tararà Edizione, Verbania 1995.
* [[Emil Balmer]]: *Die Walser im Piemont. Vom Leben und von der Sprache der deutschen Aussiedler hinterm Monte Rosa*. [[A. Francke Verlag|Francke Verlag]], Bern 1949.
* [[Marco Bauen]]: *Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella Valsesia (Piemont)*. Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1978 (Sprache und Dichtung 28).
* Gerald Bernhard: *Einblicke in Sprecherbiographien von Walsern im Tessin und im Ossola-Tal.* In: Michael Bernsen, Elmar Eggert, Angela Schroitt: *Historische Sprachwissenschaft als philologische Kulturwissenschaft.* Göttingen 2015, S. 379–392.
* [[Karl Bohnenberger]]: *Die Mundart der Deutschen Walliser im Heimattal und in den Aussenorten*. Verlag Huber, Frauenfeld 1913 ([[Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik]] 6).
* Valerio Cantamessi: *Als vir saghen. Dizionario della lingua walser e della toponomastica di Ornavasso.* Ornavasso 2004.
* Paolo Crosa Lenz: *Urnafasch. Lingua e cultura walser a Ornavasso. Meteriali per la didattica.* Ornavasso 2002–2003.
* [[Silvia Dal Negro]]: *The Decay of a Language. The Case of a German Dialect in the Italian Alps*. Peter Lang, Bern 2004.
* Silvia Dal Negro: *The dilemmas of ‹saving› a dying language. Walser German between documentation and planning.* In: *Language Problems and Language Planning.* Band 44, 2020, S.&nbsp;273–286.
* [[Maria Concetta Di Paolo]]: *Le isole linguistiche alemanne in Italia: Situazione attuale.* Magisterarbeit Universität Pescara 1993–1994.
* Maria Concetta Di Paolo: *Il tittschu di Rimella. L’evoluzione di un dialetto alemannico in Italia.* Edizioni dell’Orso, Alessandria 2018 (Alemannica. Studi linguistici, filologici e dialettologici 8; zugleich Dissertation Universität Zürich 2017).
* [[Elisabetta Fazzini Giovannucci]]: *Die alemannischen Dialekte im westlichen Norditalien. Ein Forschungsbericht.* Franz Steiner Verlag, Wiesbaden 1978 (ZDL Beihefte 28).
* Elisabetta Fazzini, Costanza Cigni: *Vocabolario comparativo dei dialetti Walser in Italia*. Band 1–6. Edizioni dell’Orso, Alessandria 2004–2022 (Alemannica 1, 5, 6, 7, 9, 10).
* [[Gertrud Frei]]: *Walserdeutsch in Saley. Wortinhaltliche Untersuchung zu Mundart und Weltsicht der altertümlichen Siedlung Salecchio/Saley (Antigoriotal)*. Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1970 (Sprache und Dichtung. Sonderreihe Berner Arbeiten zur Dialektologie und Volkskunde 18).
* [[Livio Gaeta]] (Hrsg.): *Le isole linguistiche tedescofone in Italia: situazione attuale e prospettive future* (Workshop, Torino, 24 febbraio 2017). In: *Bollettino dell’Atlante Linguistico Italiano,* III serie, 41, 2017, S.&nbsp;79–176.
* [[Emily Gerstner-Hirzel]]: *Aus der Volksüberlieferung von Bosco Gurin. Sagen, Berichte und Meinungen, Märchen und Schwänke.* Basel 1979 (Schriften der Schweizerischen Gesellschaft für Volkskunde 63) [mit eme grammatische Aahang].
* [[Giovanni Giordani]]: *La colonia tedesca di Alagna – Valsersia e il suo dialetto*. Nachdruck der 2. Auflage 1927.
* [[Fritz Gysling]] und Rudolf Hotzenköcherle: *Walser Dialekte in Oberitalien in Text und Ton. Begleittexte zu den Sprachplatten des Phonogramm-Archivs der Universität Zürich.* Huber Verlag, Frauenfeld 1952.
* Fritz Gysling: *Fossilien der Walsermundart von Ornavasso.* In: Studia Neophilologica 40, 1968, S. 386–413.
* [[Rudolf Hotzenköcherle]]: *Umlautphänomene am Südrand der Germania*. In: *Fragen und Forschungen im Bereich und Umkreis der germanischen Philologie, Festgabe für Theodor Frings zum 70. Geburtstag.* Berlin 1956 (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veröffentlichungen des Instituts für deutsche Sprache und Literatur), S. 221–250.
* Rudolf Hotzenköcherle: *Die südwalserisch-ernetbirgischen Mundarten im Spiegel ihrer Verbalformen.* In: Maria Bindschedel, Rudolf Hotzenköcherle und Werner Kohlschmidt (Hrsg.): *Festschrift für Paul Zinsli.* Francke Verlag, Bern 1971, S. 79–98.
* Konrad Huber: *Ornavasso. Zerfall und Untergang einer deutschen Sprachinsel.* In: [[Paul Zinsli]], [[Oskar Bandle]], [[Peter Dalcher]], [[Kurt Meyer]], [[Rudolf Trüb]], [[Hans Wanner]]: *Sprachleben der Schweiz.* Bern 1963, S. 197–208.
* Hans Kreis: *Die Walser. Ein Stück Besiedlungsgeschichte der Zentralalpen.* Francke Verlag, Bern 1958.
* Alberto Linty, Ugo Busso, Imelda Ronco, Edmondo Ronco u.&nbsp;a.: *D’Eischemtöitschu. Vocabolario Italiano – Töitschu. Töitschu – Italiano.* Centro Studi e Cultura Walser della Valle d’Aosta / Walser Kulturzentrum, Gressoney St-Jean (Aosta) 1988 und 1998.
* [[Charles V. J. Russ]]: *Die Mundart von Bosco Gurin. Eine synchronische und diachronische Untersuchung.* Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2002 (ZDL Beihefte 120).
* [[Albert Schott]]: *Die deutschen Colonien in Piemont. Ihr Land, ihre Mundart und Herkunft. Ein Beitrag zur Geschichte der Alpen.* Cotta’scher Verlag, Stuttgart/Tübingen 1842 (); zuer Schbrooch Side 131–194.
* [[Pio Scilligo]]: *Pumattertietsch Werterbeuch. Vocabolario Formazzino-Tedesco-Italiano e Italiano-Formazzino-Tedesco / Pumattertietsch-Waeltsch-Tietsch und Waeltsch-Pumattertietsch-Tietsch*. IFREP, Roma 1993. 
* *Sprachatlas der deutschen Schweiz (SDS)*. Begr. von Heinrich Baumgartner und Rudolf Hotzenköcherle. In Zusammenarbeit mit Konrad Lobeck, Robert Schläpfer, Rudolf Trüb und unter Mitwirkung von Paul Zinsli herausgegeben von Rudolf Hotzenköcherle. 8 Bde, Einführungsband, Abschlussband. [[A. Francke Verlag|Francke Verlag]], Bern bzw. Basel 1962–2003. – D Orginaalùfnaame vùm Schbroochatlas cha mer syd 2018 online aaluege: [https://sprachatlas.ch/ sprachatlas.ch].
* [[Dino Vasina]], Caro Bucchelloni, Antonella Giacosa u.&nbsp;a.: *Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Italiano – Tittschu. Tittschu – Italiano. Centro Studi Walser – Rimella – Sede in Torino.* Tipografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 1995 und 2005.
* [[Max Waibel]]: *Die volkstümliche Überlieferung in der Walserkolonie Macugnaga (Provinz Novara) *. SGV, Basel 1985 (SSGV 70).
* [[Paul Zinsli]]: *Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Italien*. Verlag Huber, Frauenfeld 1968.
* Paul Zinsli: *Südwalser Namengut. Die deutschen Orts- und Flurnamen der ennetbirgischen Walsersiedlungen in Bosco-Gurin und im Piemont.*. Verlag Stämpfli & Cie AG, Bern 1984.
* [[Peter Zürrer]]: *Wortfelder in der Mundart von Gressoney. Ein Beitrag zur Kenntnis der norditalienischen Walser-Mundarten. * Frauenfeld 1975 (Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung 21).
* Peter Zürrer: *Wörterbuch der Mundart von Gressoney. Mit einer Einführung in die Sprachsituation und einem grammatischen Abriss.* Frauenfeld 1982 (Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung 24).
* Peter Zürrer: *Deutscher Dialekt in mehrsprachiger Gemeinschaft. Die Sprachinselsituation von Gressoney (Valle d’Aosta, Italien).* Stuttgart 1986 (ZDL-Beiheft 53).
* Peter Zürrer: *Sprachwandelphänomene in Sprachinseln.* In: Volker Schupp (Hrsg.): *Alemannisch in der Regio. Beiträge zur 10. Arbeitstagung alemannischer Dialektologen in Freiburg/Breisgau 1990.* Kümmerle Verlag, Göppingen 1993, S.&nbsp;25–35 [doodrin vrglyycht dr Zürrer rezänti Ùfnaame mit sèttigen us dr èrschte Hèlfdi vùm 19.&nbsp;Joorhùndert].
* Peter Zürrer: *Sprachinseldialekte. Walserdeutsch im Aostatal.* Aarau 1999. (Reihe Sprachlandschaften 23).
* Peter Zürrer: *Sprachkontakt in Walser Dialekten. Gressoney und Issime im Aostatal (Italien).'' Franz Steiner Verlag, Wiesbaden/Stuttgart 2009 (ZDL Beihefte 137), ISBN 978-3-515-09358-3.

## Weblink

* Walserdeutsch in Oberitalien, Ufnaame vù 1929 us Greschonei, Eischeme, Arrimmu und Remmalju.
* «Hörproben aus der deutschen Schweiz und den angrenzenden alemannischen Mundartgebieten», doo au us Greschonei, Gurin, Makanaa un Pumatt.
* Il progetto DiWaC, nasce con lo scopo di realizzare un archivio digitale per la salvaguardia dell’eredità linguistica e culturale dei Walser.
* Il progetto ArchiWals, nasce con lo scopo di realizzare un archivio digitale per la salvaguardia dell’eredità linguistica e culturale dei Walser del Piemonte e della Valle d’Aosta.
* Bibliografia, e grossi Zämestellig vù Litteraduur bsùnders au zem Syydwalserdytsch uf walser-cultura.it.

## Fuesnode