open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kloster St. Clara (Basel)

S **Clara-Klooster** isch en ehemooligs Clarisse-Klooster im Gläibaasel. S Klooster isch dr Clara vo Assisi gweit gsi.

## Gschicht
Wo hüte d Clarakiirche stoot het sich ursprünglig e Klooster vo de Saggbrüeder befunde. 1274 het s Zwäite Konzil vo Lyon beschlosse, dä Orde ufzheebe. 

1279 het dr Bischof Heinrich vo Isny s verwaiste Klooster de Clarisse überloo, wo sit 1266 im Spaaleklooster in dr Baasler Spaalevorstadt dehäi gsi si. Si häi d Kiirche usbaut, wo 1320 e saalförmige Langchor umfasst het, e Nonnechor, vo säggs Süülejoch mit Polygonschluss. An daas isch en öbbe sächzig Meter langs, dreischiffigs Langhuus aabaut gsi, wo men em au d Lütkiirche gsäit het. 

Dr Orde vo de Clarisse het sich dr absolute Armuet verschriibe, sini Nonne häi e ruuchs Chläid us Wulle aaghaa und e schwarze Schleier. Aber arm isch s Klooster nid grad gsi und d Baasler Clarisse, wo vili von ene us vürnääme Familie cho sin, häi sich s bald im Klooster bekweem gmacht und wie s iirem Stand aagstande isch, vilmol Dienerinne ghaa.

D Clarisse häi im ene mächtige Maa, im Heinrich vo Ravesburg, e riiche Fründ gha. Eso häi si sich die «schööni Müüli» dusse vor dr Stadtmuure chönne verschaffe mit eme Gaarde nääbedraa und alle Wasserrächt und häi denn dangg Schänggige iiri Bsitz chönne erwitere, under anderem het ene d Claramatte ghöört. 

Zum Kloster het schliesslig d Kiirche ghöört, wo hüte dr Clarablatz isch, si e Chrüzgang mit Friidhoof und dr Kloostergaarde mit em Huus vo dr Äbtissin gsi, uf die hütig Räbgass zue dr Wirtschaftshoof mit dr Kaplanei, dr Schaffnei, em Bachhuus, Chäller, Ställ und Schüüre. Uf e hütig Glaragraabe zue het s Gärte und Matte ghaa.

D Clarisse häi immer wider Händel mit iire Noochbere gha, und au mit dr Bürgerschaft wägen em Zuegang zur Stadtmuure, wo si abgschlosse häi, so dass d Wach uf däm Muurestügg nid het chönne patrulliere, und wäge de brivate Döörli, wo si us dr Muure uusebroche häi, zum schnäller zu iire Gäärde z choo.

Dr Bischof vo Basel het si liebi Müe gha, sini Nonne z kontrolliere. Zerst s die mindere Brüeder verantwortlig gsi und 1279 het er s Clara in d Händ vo de Barfüesser gläit. Vil het s nid gnützt. Au d Reformversüech im 15. Joorhundert si gschiteret. 1503/04 het s denn dr Root brobiert. Er het d Äbtissin und dr Schaffner abgsetzt und säggs Schwöstere us Villinge iine brocht, zum de Nonne Sitte biizbringe. D Villingerinne häi s Armuetsideal ärnst gnoo und vili jungi Fraue ooni Vermööge ufgnoo, so dass s Klooster verarmt isch. Schliesslig het mä d Reformerinne zrugggschiggt und s Klooster sich sälber überloo.

In de 1520er Joor häi immer mee Schwestere s Klooster verloo. 1525 het dr Root zwäi Pflääger iigsetzt.  1529 isch denn Schluss gsi. Es het nume no zwäi Noone gee,  d Äbtissin Barbara Giebin und iiri Stellverdrätere Barbara Glein Rechberger, und am 4. Dezämber häi die s Klooster dr Stadt übergää.

## Kwelle
* Kloster und Kirche St.Clara im Kleinbasel uf altbasel.ch, abgrüeft am 15. Novämber 2014
* Kloster St. Clara uf basler-bauten.ch, abgrüeft am 15. Novämber 2014

## Fuessnoote
This Jenny

Dr **Matthias «This» Jenny** (* 4. Mai 1952 z Glarus; † 15. November 2014) isch e Schwyzer Unternähmer un Politiker (SVP) gsii.

## Läbe
Dr Jenny isch uf eme chliine Glarner Buurehof ufgwachse und het scho vo chlii uf schwer müesse schaffe. Mit zwölfi het er sis Älterehuus verlah und isch zu sinere Grossmuetter, wil d Situation in sim Älterehuus sehr schwirig isch gsi. Nach de Schuel het er z erscht Muurer glehrt und spöter d aidgnessisch Baumaischter-Diplom abglägt. Er isch dann Inhaber vu dr Hoch- und Tiefbauunternähmig Toneatti & Co. z Bilten (GL) gsii.

Dr Jenny isch vu 1986 bis 2000 Mitglid vum Gmairoot vu Sool gsii. Vu 1994 bis 2014 het er em Landroot vum Kanton Glaris un vu 1998 bis 2014 em Ständeroot aaghert. Vu 1992 bis 2003 het er d SVP vum Kanton Glaris präsidiert. Är isch au Mitglid in dr NEAT-Ufsichtsdelegation gsii. Dr Jenny het s jehrli Britisch-Schwyzerisch Parlamentarier-Skiränne z Tafaas dominiert, anne 2014 het er s Ränne zum 15. Mol gwunne.

Er isch en eigeständige Politiker gsi, wo au vo de Parteilinie abgwiche isch, wenn er es für notwendig ghalte het. So het er zum Bischspil d «Initiave zum Schutz vor Waffe-Gwalt» unterstützt.

Am 13. Februar 2014 isch dr Jenny us gsundhaitlige Grind us em Ständeroot zruggdrätte. Är het no aigene Aagabe an eme beesartige Magetumor glitte. Sin Nochfolger im Ständerot isch de Werner Hösli vo de SVP worde. Am 15. Novämber 2014 isch er mit Hilf vu dr Stärbehilforganisation Exit us em Läbe gschide.

Dr Jenny isch gschide gsii un hinterlosst zwai Chinder.

## Weblink
* 
* Patrik Müller: ''Zum Tod von This Jenny: Mut und Freimut.'' In: Schweiz am Sonntag vum 15. November 2014
* Vanessa Nikisch: ''This Jenny – bis zum Schluss.'' Reportasch vo de Sändig *Reporter*, SRF 1 vom 30. Novämber 2014 (22 Minute)

## Fueßnote
Werner Hösli

De **Werner Hösli** (* 30. Ougschte 1961 z Hasle) isch en Schwiizer Politiker (SVP) und sit em 16. Juni 2014 Schtänderot für de Kanton Glaris.

## Läbe
### Politischi Laufbahn
De Hösli isch vo 1982 bis ins 1986 Gmeindschriiber z Hasle gsi und vo 1986 bis 1994 Gmeindrot dete. Aaschlüssend isch er vo 1994 bis ins 2001 Gmeindspräsident vo Hasle gsi. Im 2001 isch er dann in de Glarner Landrot gwählt worde und isch dete bis 2009 Mitgliid gsi. In dere Ziit isch er Präsident vo verschidnige Kommissione gsi, bispilswiis für de kantonal Gsamt-Richtplan. Wo de This Jenny im 2014 us gsundheitliche Gründ us em Ständerot zruggträte isch, het de Hösli für sini Nachfolg kandidiirt und isch am 1. Juni 2014 zum Glarner Ständerot gwählt worde. Sis Amt het er am 16. Juni 2014 aaträte.

### Brueflichs und Privats
De Werner Hösli isch sit em 2010 Leiter vom Alterszentrum z Schwande. Vorher isch er vom 1997 bis ins 2009 Betriibsleiter vo de Spinnerei Linthal gsi, wo er sither Mitgliid vom Verwaltigsrot isch. Er isch ghürote und het eis Chind.

## Weblink
* D Website vom Werner Hösli
*
Bockstecherhof

Dr **Bockstächerhoof** isch e historischs Huus am Dootedanz 17 im Baasler Vorstedtkwardier. Er zellt as äis vo de Baasler Kulturgüeter.

## Gschicht
Im Juni 1273 het dr Beck Kuno vom Ridder Heinrich Zerkinde e Liigeschaft überchoo, wo uf em Areal vom spöötere Bockstächerhoof glääge isch. 1285 isch säll Huus an s Breedigerklooster nääbe dra gange. Im Joor 1362 wird s as "das Hus und das Gesesse, das da stosset an den Prediger Kilchhof ze einer Siten und zu der anderen Siten an die Gassen den man nennet die Lottergasse" beschriibe, d Lottergass häisst hüte Spiddaalgass.
1509 het dr Schaffner vom Breedigerkloster festgstellt, ass s Huus im ene schlächte Zuestand sig. 

Im Joor 1598 isch dr Jakob Battier dr Bsitzer gsi und 1610 wird zum erste Mol dr Naame "Bockstächer Hoof" erwäänt. Mä cha dä Naame mit käm Familienaame in Beziejig bringe. Es weer aber mööglig, ass denn e Bockstächer, d. h. e Dierkastrierer im Huus gwoont het. 
1733 het dr Duechfabrikant Emanuel Ryhiner d Liigeschaft kauft und s Huus isch woorschinlig denn im Stil vom Barock umbaut worde. Im Joor 1844 het mä d Liigeschaft mit iirem zwäistöckige Barockflüügel zum Dootedanz aane, em Stallgeböid und dr Remise uf 32'000 Franke geschetzt. Si isch 1981 umfassend umbaut worde.

Bis 2014 isch s Institut Hyperwerk,  en internazional vernetzts Institut an dr Hochschuel für Gstaltig und Kunst vo dr Fachhoochschuel Nordwestschwiz, am Bockstächerhoof dehäi gsi, bis es uf e nöi HGK Campus uf em Dreispitz züüglet isch.

## Kwelle
* Bockstecherhof Geschichte, abgrüeft am 16. Novämber 2014
## Fuessnoote
Elisabethenbrunnen (Basel)

Dr **Elisabethebrunne** isch e Brunne, wo am Stroossenegge vo dr Elisabethestrooss und em Klosterbärg in dr Stadt Baasel stoot. D Figur vo dr Elisabeth vo Thüringe isch vom Heinrich Rudolf Meili  (1827-1882) noch ere Vorlaag vom Hans Holbäi em Eltere gmacht worde. Dr Brunne isch sit 1862 in Betriib. Öbbe hundert Meter äwägg stoot d Elisabethekiirche, wo vo 1857 bis 1864, also öbbe zur gliiche Zit, baut worde isch. Dr Brunne zelt as e Baasler Kulturguet.

## Beschriibig
Dr Elisabethe-Brunne het zwäi Becki und dr Brunnestogg het drei Däil. D Statue us Stäi zäigt die häiligi Elisabeth, wo vo 1207 bis 1231 gläbt het. mit ere Kanne Wasser und eme Laib Brot in dr Hand. Under dr Elisabeth stoot e Basilisk, won e Baasler Wabbeschild hebt. Uf dr gliiche Hööchi wisawii het s zwäi Schwään us Bronse wo s Wasser us iire Schnääbel fliesst. Dr underi Droog bechunnt si Wasser über zwäi Usgüss in dr Form vo Delfin.

## Kwelle
* Elisabethen-Brunnen uf brunnenfuehrer.ch
* Martina Seifert: *Komplexe Bilder*, Leonhard-Thurneysser-Verlag, 2008, S. 52

## Fuessnoote
Clarakirche (Basel)

D **Clarakiirche** isch e römisch-katholischi Pfarrkiirche in dr Stadt Baasel. Si stoot im Gläibaasler  Glarakwardier und dominiert dr *Clarablatz*.

D Clarakiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo für d Regioon vo Bedütig si.
## Gschicht
D Kiirche isch im 13. Joorhundert baut worde, won emol s Klooster vo de Saggbrüeder gstande isch, wo dr Orde von ene 1274 vom Zwäite Konzil vo Lyon ufghobe worde isch. 1279 het dr Bischof Heinrich vo Isny s leere Klooster de Clarisse überloo, wo sit 1266 im Spaaleklooster dehäi gsi si. Im Joor 1320 het die 60 Meter langi Kiirche e saalförmige Langchor umfasst und e Nonnechoor mit säggs Süülejoch mit Polygonschluss. Draa abaut gsi isch e dreischiffigs Langhuus, d *Lütkiirche*, wo öbbe gliich lang gsi isch. S ganze Geböid isch flachdeggt gsi.

Von däm Vorgängerbau stamme die vier westlige Joch, wo mä hüte no in dr Kiirche cha gsee. 

Noch dr Reformazioon isch 1531 dr Nonnechor abbroche worde und an sim Blatz het mä e Bollwärk baut. Vo 1798 häi d Baasler Katholike s Gasträcht in dr Kiirche gnosse und 1853 het die waggsendi Gmäind dr Langchor überchoo. 

Vo 1858 bis 1861 isch d Kiirche vergröösseret worde.
Dr Stadtbaumäister Amadeus Merian het 1858/1859 s Bollwärk abbroche, het dr Altbau noch gotische Vorbilder uf nüün Joch verlengeret, wo am Ändi e kurze, polygonale Gwölbchoor gstande isch. S Langhaus und dr Chor häi e Spitzdach überchoo und uf em Dach vo dr Kiirche sitzt e Dachriter mit ere Glogge.

D Orgle isch 1993 vom Orglebauer Metzler (Dietikon) baut worde. S Instrumänt het 40 Register uf drei Manual und Pedal. D Spiil- und Registertrakture sin mechanisch.
 

* *[[Koppel (Orgel)|Koppeln]]:* I/II, III/II, I/P, II/P, III/P

## Litratuur
* Therese Wollmann, Felix Ackermann: Die Basler Kirche St. Clara. Pfarrkirche der Römisch-Katholischen Kirche Basel, ehemalige Klosterkirche der Clarissen. Basel 2009. ISBN 978-3-033-02189-1.

## Weblingg
* Kloster und Kirche St.Clara im Kleinbasel uf altbasel.ch
* Fotografie in dr Bilder-Datebangg vom Kanton Baasel-Stadt

## Fuessnoote
Gyrengarten

S **Gyregaarde** isch e historischs Geböid an dr Hebelstrooss 7 im Baasler Vorstedtkwardier. Es gältet as äis vo de Baasler Kulturgüeter.

D Liigeschaft ghöört hüte em Kanton Baasel-Stadt und isch Däil vom Kantonsspiddaal. 

S «Gyr» im Naame chunnt vom Vogelname.

## Baugschicht
S Geböid isch in dr Nöije Vorstadt us eme chliine Äinzelhuus dur Erwiterige gwaggse und es si nid vier Äinzelhüüser zum ene äinzelne Geböid zämmegfasst worde. 
Vo dusse het s en äihäitligi Fassaade, aber im Barder gseet mä an de massive innere Muure, ass es in mindestens vier Bauetappe entstande isch.

Vom Dachwärk im middlere Abschnitt vom Geböid wäiss mä, ass es 1576 baut worde isch, wo dr Bsitzer vom Ringelhoof, dr Lombard Cristoforo d’Annone, sini Güeter zwüschen em Petersblatz und dr Nöije Vorstadt scho erwiteret gha het. S Huus an dr Nöije Vorstadt isch villicht as Wirtschaftsgeböid baut worde. 
1603 het mäs in dr Richdig vo dr üssere Stadtmuure erwiteret und drbii Dachform vom eltere Däil vom Huus überno. In dr nöije Giibelwand het s im Estrig en Öffnig, woorschinlig für e Waareufzug.

1756 het dr Kaufmaa und Siidebandfabrikant Jeremias Wildt, wo s Zum Gyregaarde gerbt het, e Stüggli Gaarde im Oste vom Geböid kauft.  1757/1758 het er s Huus denn in dr Richdig vo dr Stadt woorschinlig vom Johann Jakob Fechter lo erwitere und im Stil vom Barock modärnisiere. Nääbedraa het er e Door lo baue. S Geböid het uf bäide Site e Grüppelwalmdach überchoo und nöiji Fänster und Düürene. Im erste Stock het dr Johannes Esperlin e Salon iigrichdet mit ere Rokoko-Stuckdeggi und eme Deggigmäld.

1838 isch s Geböid über dr alti Dooriigang äwägg erwiteret worde und d Fassaade isch au im Stil vom Barock gstaltet worde. Es het so si hütigi Form überchoo.

## Fuessnoote
Allerheiligenkirche (Basel)

D **Allerhäiligekiirche** isch e römisch-katholischi Kiirche in dr Stadt Baasel. Si befindet sich im Nöibad-Kwartier im Stadtdäil Bachlätte und isch em Allerhäiligefest gweiht.

D Kiirche äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo regionali Bedütig häi.

## Baugschicht
D Kiirche isch vo 1947 vom Archidekt Hermann Baur baut worde, wo dr Wettbewärb für e Pfaarkiirche und e Pfaarhuus im Nöibad-Kwartier gwunne het. 1950 isch dr Grundstäi für die äischiffigi Kiirche gläit worde, wo zum e groosse Däil us Beton baut isch.

Im Innere fallen äim gmäissleti Elimänt uf. D Fänster si vom Baur mit vorgfertigte Bauelimänt us Beton im obere Beriich vom Kiircheschiff eso konstruiert worde, ass si nid blände. Das isch ussergwöönlig gsi und spööter vo andere Archidekte in äänliger Form au gmacht worde.

Dr Altar us Stäi het dr Albert Schilling gmacht mit Röliefverzierige uf allne vier Site. Es si under anderem en Oobemoolszene daargstellt und e Lüchter mit siibe Ärm. Der Tabernakel am Ändi vom Chorruum het dr Alexander Schaffner usgfüert. E Skulptur us schwarzem und wissem Marmor stammt au vom Schilling und wie si d Maria daarstellt, isch wenigstens am Aafang umstritte gsi. Dr franzöösisch Mooler Alfred Manessier het e baar Glaasfänster in lüchtende Grundfarbe gmacht. Dr Daufstäi us Marmor isch vom Hans Arp, s Fresko an dr Decki vom Ferdinand Gehr.

## D Ufnaam in d Liste vo de Baasler Dänggmööler
Am 5. Merz 1996 het d Stadt Baasel mitdäilt, ass si zämme mit em Äigedümer beschlosse het, ass ufgrund vom ene stedtische Gsetz vom Dezämber 1994 s Geböid in d Dänggmolliste vo dr Stadt ufgno wurd.

## Nutzig
Näbe dr katholische Kwardiergmäind haltet au die slowakischi und die philippinischi Gmäind Gottesdienst in dr Kiirche ab.

## Glogge
D Glogge hend ersch viel spöter nach der Eröffnig vo de Kiirche mit Spände durch de Kiirchebauverein verwirklicht werde chöne. Erscht im 1976i het me s Allerheilige-Glüüt chönne iweihe. Dr damalig Pfarrer Anton Benz het do dermit sini letschti Amtshandlig chöne vornäh.

Dr freistehendi Gloggeturm het im obere offene Teil vier Gloggen us der Giesserei Rüetschi z Aarau:

* Glogge 1: Marieglogge, Ton des1, Gwicht 2100&nbsp;kg
* Glogge 2: Kaiser Heinrichsglogge Ton es1, Gwicht 1450&nbsp;kg
* Glogge 3: Bruderchlauseglogge Ton ges1, Gwicht 920&nbsp;kg
* Glogge 4: Schutzängelglogge, Ton as1, Gwicht 650&nbsp;kg

## Weblingg
* RKK Basel-Stadt - Pfarrei Allerhäilige

## Fuessnoote
Schwaningen

**Schwaningè** (amtlich *Schwaningen*) isch im mittlerè Mèrèbachdal öppè 4,5&nbsp;km vor dè Mündig vo sellèm Bach bi Wizä-Baanhof. Scchwaningè isch èn Ortsdeil vo dè Stadt Stüèlingè im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg.

## Geography

Schwaningè lyt in Höchi vo dè Mündig von èm nördlichè Nebbèbächle in Mèrèbach. S Dal vom Mèrèbach volauft in Wescht-Oscht-Richtig, wa dezuè füürt dass èn Deil vom Dorf a dè Südhaaldè. wo d Sunnè hèrè schinnè duèt, un dõrum Summerbuck heißt, un èn Deil a dè Nordhaaldè, wo nè Schattèloch isch un deshalb *Winterbuck* heißt. Schwaningè lyt öppè 3&nbsp;km nördlich vo Stüèlingè un wörd vo sellèm durch dè Kalvarièbärg drènnt. Vo Schwaningè uus in Gegèrichtung lyget Luussä un è baar Kilometer witer Ewèdingè. Im Weschtè vo Schwaningè, in èm Dobèl a dè rächtè Dalsitè! un 3–4&nbsp;km obberhalb ligèt Unterwangè un obbèdraa Obberwangè. Mèrèbachabsi lyt Wizä, im Nordoschtè isch no s Nõchbòrdorf Lembach z erwäänè.

## Nammè
Dè Nammè *Schwaningè* chunnt vo *Svaninga*.

## Gschichtè
### Ort

Im Juni 1974 hèt dè Schwaninger Gmaindsrõt beschlossè, sich freiwillig i d Stadt Stüèlingè ygmaindè z lõ, sèll isch am 11. Oktobèr 1974 vollzogè worrè. Hintergrund defür, d Eigèständigkeit uffzgää, isch d Gmaindsreform z Baddè-Württebärg gsi, wo am Aafang vo dè 1970er Johr schu aakündigt worrè un am 1. Januar 1975 definityv vollzogè worrè isch. Für d Schwaninger isch d Ygmaindig uff Stüèlingè nòheligend gsi, well Schwaningè nu 3 km vu Stüèlingè èwäg lyt un uff èm Kalvarièbärg è Banngränz mit Stüèlingè hèt. Adminischtryrt wörd Schwaningè sit èm Oktobèr 1974 vum Stüèlinger Stadtrõt, wo Schwaningè èn Sitz zuèschtòt, ußerdemm cha dè Schwaninger Ortschaftsrõt resp. dè Ortsvorschteher vo Schwaningè im Stadtrõt Vorschläg unterbreitè.

## Dialäkt
Dè Schwaninger ghört zum Hochalemannisch. Im Gegèsatz zu dè Nõchbòrgmeindè Luussä im Nordè und Grimmelzofè im Nordoschtè lyt no hundertbrozèntig i dè Sudschwärzwälder Dialäktregion.

## Weblinggs

* Stadtteil Schwaningen
* Ywoonerschtatischtik vo dè Stüèlinger Ortsdeil
* Alt-katholischè Kirchè z Schwaningè

## Einzelnõchwys
Lausheim

**Lausheim** heissed folgendi Ortschafte z Dütschland:
* Lausheim (Stühlingen), en Ortstail vo de Stadt Stüelinge im Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg
* Lausheim (Ostrach), en Ortstail vo Oschdrach im Landchrais Sigmaringe, Bade-Würtebärg
Kollegienhaus der Universität Basel

S **Kollegiehuus vo dr Uniwersidäät Baasel** befindet sich am Petersblatz 1 in dr Stadt Baasel. S Geböid gältet as e Baasler Kulturguet.

## Nutzig
Hüte finde im Kollegiehuus Vorlääsige, Vordräag und Daagige statt. E Däil vo dr Verwaltig und d SKUBA (Studentische Körperschaft der Universität Basel) befinde sich au dört.

## Gschicht

Sit dr Gründig vo dr Uniwersidäät im 15. Joorhundert isch s Kollegiehuus am Rhiisprung gsi. Wo noch dr Reformazioon d Uni im ehemoolige Augustinerklooster an dr Augustinergass e zuesätzligs Geböid überchoo het, het das, wil s witer oobe gsi isch, s Oobere Kollegium ghäisse and s alte am Rhiisprung isch zum Undere Kollegium worde.

D Uni isch kuum gwaggse bis ins 20. Joorhundert, schliesslig het mä aber doch afo iigsee, ass mä e nöis Kollegiehuus brucht. Wil schon e Hufe Geböid vo dr Uni in dr Nööchi vom Petersblatz glääge si, wie s Bernoullianum, wo 1874 iigweit worde isch, s Vesalianum zää Joor spööter, d Universidäätsbibliodek 1896 oder s Botanische Instidut 1898, het mä sich für dr Petersblatz entschiide. Wil mä drfür s alte Züüghuus het müesse abbräche, isch s 1936 zun ere Volksabstimmig choo. Denn isch s aber rasch gange. Dr Roland Rohn het d Blään gmacht, 1937 het mä afo baue und 1939 isch s nöije Kollegiehuus iigweit worde. 

Vo 2001 bis 2003 isch s Geböid ganz renowiert worde.

## Fuessnoote


## Kwelle
* Das Kollegienhaus uf unibas.ch, abgrüeft am 18. Novämber 2014
Vesalianum

Im **Vesalianum** an dr Vesalgass 1 im Baasler Vorstedtkwardier si s Zoologische Instidut vo dr Uniwersidäät Baasel, d Umwältwüsseschafte und Däil vom Füsiologische Instidut dehäi. Usserdäm het s no Höörsääl.

## Gschicht
S Vesalianum isch 1884/85 zwüsche dr Spaalevorstadt und em alte Züüghuus am Petersblatz entstande. Dr Archidekt isch dr Paul Reber gsi, wo au
d Baasler Sünagooge baut het. Es isch für d Anatomii- und Füsiologiiabdäilig dänggt gsi und het dorum dr Naame vom Anatom Andreas Vesalius überchoo, wo uf Baasel cho isch, wil doo 1543 si berüemts anatomischs Daafelewärk «De humaniscorpora fabrica» in dr Offizin vom Oporin  druggt worde isch. Wäred er z Baasel gwoont het, het dr Vesal en öffentligi Sekzion vom ene Liichnaam vom ene Mensch gmacht, wo seer bekannt worde isch.

Wie scho wo s Bernoullianum baut worde isch, het au bim Vesalianum die Freiwilligi Akademischi Gsellschaft (FAG) d Helfti vo de Bauchöste übernoo. 1885 isch s Geböid iigweit worde. Dört isch denn dr Friedrich Miescher (1844-1895), wo d Nukleinsüüri entdeggt het, 1871 Brofässer für Füsiologii worde und het s erste Füsiologische Instidut in dr Schwiz gründet.

Öbbe vier Joorzäänt lang häi d Anatome und Füsiologe zämme im Vesalium gschafft, bis 1921 d Anatome in die nöiji Anatomischi Aastalt im Santihans züüglet si.  1921 isch die Fysiologisch-Chemischi Aastalt (s Bio-Chemische Instidut) gründet worde und im Joor druf s Farmakologische Instidut und bäidi si in s Vesalianum choo. 1931 isch no d Abdäilig für Vitaminundersuechige drzuechoo.  1941 si d Farmakologe wider uszooge. 1962 het mä s Vesalianum afo erwitere und im Weste a Höörsaal aabaut.

### Dr erst jüüdisch Friidhoof z Baasel
Wo s Vesalianum 1884/85 baut worde isch, het mä 25 Greeber gfunde, Räst vom erste Jüdische Friidhoof in Baasel. Dä Friidhoof isch 1264 zum erste Mol in de Urkunde erwäänt. Im Baasler Juudepogrom 1348/49 isch er verwüestet worde. Mä het Hunderti vo Graabstäi gstoole und as Baumaterial wider verwändet. Wo in de 1930er Joor s alte Züüghuus abbroche worde isch, zum Blatz für s nöije Kollegiehuus vo dr Uniwersidäät Baasel mache, het mä no mee Greeber entdeggt mit 150 Skelett, 10 Graabstäi und 25 Graabstäifragmänt.

## Kwelle
* Das Vesalianum uf unibas.ch, abgrüeft am 18. Novämber 2014
* Universität Basel, Vesalianum, Vesalgasse 1, Basel uf dr Website vo dr etavis.
Schwaningen (Begriffsklärung)

**Schwaningen** chan folgendes bedüte:
* Schwaningen, en Ortschaft uf em Gebiet vo de Stadt Stüelinge im Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg
* *Schwaningen*, vo 1940 bis 1943 de Name vo de Stadt Swarzędz i de Woiwodschaft Großpole z Pole

*Lueg au:*
* Oberschwaningen, en Ortstail vo Unterschwaningen im Landchrais Ansbach z Bayern
* Unterschwaningen, e Gmaind im Landchrais Ansbach z Bayern
Faule-Magd-Brunnen

Dr **Fuuli-Magd-Brunne** isch en öffentlige Brunne an dr Santihansvorstadt naben em Huus Nummere 34 im Baasler Vorstedtkwardier. Sit 1915 stoot er under Dänggmolschutz und gältet as e Baasler Kulturguet, wo regionali Bedütig het.

## Gschicht
Mä nimmt aa, ass d Figuur vo dr Fuule Magd, wo us Sandstäi gmäisslet isch, us em 16. oder 17. Joorhundert stammt.  E Brunne mit em Naame «Fuuli Magd» het s 1727 gee, und d Statue isch bis 1866 no uf zwäi andere Brünne gstande, bis si uf dr hütig Droog cho isch. Im 20. Joorhundert isch d Statue im ene so schlächte Zuestand gsi,  dass mä 1924 im Otto Roos dr Ufdraag gee het, e Kopii z mache. Die het mä uf e Brunnestock gstellt und s Original isch in s Historische Museum cho. 

Dr Brunnedroog het acht Egge und sini Ussewänd si verziert.

## Kwelle
* Faule Magd-Brunnen uf brunnenfuehrer.ch
Vierlindenbrunnen

Dr **Vierlindebrunne** isch en öffentlige Brunne im Baasler Vorstedtkwardier. Er stoot am Egge vo dr Stäinedoorstrooss zum Kloosterbärg. Sit 1915 isch er dänggmolgschützt und gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.
## Gschicht
Dr Brunne existiert as Sodbrunne sit 1758. 1845 isch er an s Münster-Brunnwärk aagschlosse worde und vo denn aa het er fliessends Wasser gfüert, aber erst 1901 het mä us hügienische Gründ dr Sod mit ere Stäiblatte zuedoo. 1964 isch er renowiert worde.
## Bedütig
Dr Vierlindebrunne isch dr letscht richdig Sodbrunne vo Basel und immer no s Original vo 1758, was äinzigartig isch. Die mäiste alte Brünne het mä nämlig äntwääder abgrisse oder ins Historische Museum brocht und mit Kopie ersetzt.  Scho 1869 stoot im ene Verwaltigsbricht gschribe, ass mä dä Brunne wäge sinere Bedütig sött für d Noochwält erhalte.  Es stöön immer no vier Lindeböim an de vier Egge vom Brunne, es si aber nid die ursprünglige Böim. Im Joor 1900 si die grangg worde und mä het sä müesse ersetze.
## Beschriibig
Dr Brunne bestoot us drei Beggi. Über em middlere Brunnebeggi, won emol dr Sodbrunne drunder gsi isch, stoot e Kuppeldach uf vier Süüle mit ere Chuugele oobe druf. S Dach het dr Sod vor Wind und Wätter gschützt und dr Küübelufzug isch dra aagmacht gsi. Am Ändi vom gröössere Beggi het s non e chliises Beggeli. Bi dr Renowazioon 1964 het dr Brunne am Kapitell und an ere Läiste Vergoldige überchoo.

## Kwelle
* Vierlinden-Brunnen uf brunnenfuerer.ch
Hôtel de l'Univers (Basel)

S ehemoolige **Hôtel de l'Univers** isch e fümfstöckigs Geböid im Jugendstil an dr Centralbahnstrooss 1-7 z Baasel. Es gältet as äis vo de Baasler Kulturgüeter mit ere regionale Bedütig.

Die oobere Stöck vom middleri Däil si e chli witer hinde as d Fassaade und häi Balköön, wo vo Süüle gstützt wärde.  Dr Ostflüügel isch seer vil schmaaler as dr Westflüügel, wo dr Abschluss von em rund isch.

## Baugschicht
### S Hotel
S Geböid isch vom Archidektebüro La Roche, Stähelin & Co. in de Joor 1904 bis 1906 baut worde. Dr Centralbahnhof nääbedra isch 1907 iigweit worde. Offiziell het s Hotel «Grand Hôtel et Savoy Hôtel Univers» ghäisse. Es gseet us, wie wenn das Grand Hotel nit grad erfolgriich gsi sig, denn scho e baar Joor spööter isch s leer gstande.

### D Bangg für internazionale Zaaligsusgliich
1930 isch s Geböid zum Sitz vo dr Bangg für internazionale Zaaligsusgliich (BIZ) worde. D BIZ isch die eltisti internazionali Finanzorganisazion uf dr ganze Wält und gältet as d "Bangg vo de Zentralbangge". Iiri Grundstügg und Aagstellte si nume däilwiis dr schwizerische Hohäitsgwalt underworfe. D Bangg het ursprünglig s alte Hotel nume as e zwäijööhrigs Brovisorium aagluegt, isch denn aber bis 1977 bliibe, wo si denn in dr nöi bauti 24-stöckig BIZ-Durm züüglet isch, wo nume e baar hundert Meter äwägg isch.

### S Bürogeböid
Denn het mä d Rüüm nöi ufdäilt und es isch hüte e Bürogeböid für verschidnigi Firme. Im Barder befindet sich e chinesischs Restorant.

## Kwelle
* Ehemaliges Hôtel de l'Univers - Basel, Switzerland - Austrian and Swiss National Heritage Sites uf Waymarking.com, abgrüeft am 19. Novämber 2014
*  Das "Grand Hôtel de l'Univers" in Basel: erbaut von den Architekten La Roche, Stähelin & Co. in Basel us dr *Schweizerische Bauzeitung*, Band (Jahr): 47/48 (1906) Heft 3 (persistent link: http://dx.doi.org/10.5169/seals-26044)

## Fuessnoote
Pascal Burri

De **Pascal Burri** (* 4. September 1965 z Neueburg i de Schwiz) isch en katholische Geistliche und Kaplan vo de päpstliche Schwizergarde im Vatikan.

## Läbe
De Pascal Burri isch 1989 is Priesterseminar vo de Diözese Lausanne, Gämf und Friburg iiträtte und hät Religionswüsseschaft a de Theologische Fakultät vo de Universität Friburg gstudiert. 1994 hät er mit em Lizenziat abgschlosse und isch am 21. Mai 1995 i de Liebfraue-Basilika vo Neueburg zum Priester gweiht worde. 

Vo 1994 bis 1999 hät er als Seelsorger z Bernex bi Gämf, vo 1999 bis 2005 z Greyerz und aaschlüssend i de Seelsorgeeinheit Sainte-Thérèse/Saint-Laurent (Pfarreie vo Friburg, Givisiez und Granges-Paccot) gschaffed. Vo 1996 bis 2004 isch de Burri Armeeseelsorger i de Schwizer Armee gsi.

Am 28. Juni 2014 isch de Burri vom Papst Franziskus zum Gardekaplan i de Vatikan beruefe worde. Sit em 1. September 2014 isch er Gardekaplan und hät somit s Amt vo sim Vorgänger öbernoo, em Alain de Raemy, wo am 30. November 2013 zum Weihbischof im Bistum Lausanne, Gämf und Friburg ernennt worde isch.

## Fuessnoote
Holbein-Brunnen

Dr **Holbäibrunne**, **Spaalebrunne** oder **Saggpfiferbrunne** isch en öffentlige Brunne am Stroossenegge vo dr Spaalevorstadt  und dr Schützemattstrooss in dr Stadt Baasel, grad vor em Schwizerische Füürweermuseum. Sit 1915 isch er dänggmolgschützt und zelt zu de Baasler Kulturgüeter.

Dr Brunne isch sit öbbe 1545 in Betriib und isch ursprünglig bim Spaaleschwibbooge gstande. Er isch us Sandstäi, het en achteggigs Beggi und isch 497 Santimeter hooch. Am undere Däil vom Brunnestogg hets e farbigi Noochbildig vom Hans Holbein em Jüngere sim «Buuredanz» und oobedruf stoot e Dudelsackpfifer, wo woorschinlig vom Kupferstich vom Albrecht Dürer vo 1514 inspiriert gsi isch. Es isch s äinzige Bischbil vom ene Buuredanz uf eme Brunne.

1839 isch dr Brunne an d Spaalevorstadt versetzt worde. S Original vom Dudelsackpfifer wird scho sit 1885 im Historische Museum ufbewaart. 1886 het mä vom Künstler Jean Hym e Kopii lo mache, wo mä sider uf em Brunne cha go bschaue.

Im Summer wird s Becki unde mit Blueme gschmüggt. 

## Kwelle
* Holbein-Brunnen uf brunnenfuehrer.ch, abgrüeft am 19. Novämber 2014
*Holbein-Brunnen uf dr Website vom Historische Museum Baasel, abgrüeft am 19. Novämber 2014

## Fuessnoote
Schweizergarde

**Schweizergarde** chan folgendes bedüte:
* S Regimänt vo de Schwiizer und Graubündner Garde, e historisches Regimänt vo de königliche Garde z Frankrych 1616–1792, 1815–1830; öbbe 2'400 Maa
* Die päpstlichi Schwizergarde, e tradizionelli Bewachigsarmee vom Papst im Vatikan, sit 1506
* Ööstriich: d Hundertschwizer in der Hofburg
* Sardinie-Piemont: Hundertschwizer, 1579–1831; zwüsche 175 und 112 Maa
* Republik vo de Siibe Veräinigte Browinze: Schwizergarde 1748–1796; öbbe 1'600 Maa
* Köönigriich Neapel: Schwizergarde 1734–1798; öbbe 1'660 Maa

* d Truppe vo de Reisläufer wärded mängmol au als Schwizergarde bezeichnet
Mueshaus

S **Mueshuus** isch e historischs Geböid an dr Spaalevorstadt 14 in dr Stadt Baasel. Es zelt zu de Baasler Kulturgüeter wo für d Region vo Bedütig si.

Hüte isch im Huus e Gallerii.

## Baugschicht
S Huus isch 1652 baut worde as Handelshuus für «Mues», wo allerhand Ässbars drmit gmäint gsi isch: *Alles Gemuess, Erbsen, Linsen, Wicken, Bohnen, Hirss, Fench, Senff, Gersten, gestampffte und ohngestampffte, wie auch Hanfsaamen, und der gleichen. Item Griess, Weissmähl, Habermähl und sonsten anderes Mähl.* Bis 1840 het mä dört «Mues» verkauft, und denn het mä s Geböid an Gschäft vermietet. Wo 1874 bi dr Korrekzion vo dr Gärbergass s Zumfthuus zu Gartner abgrisse worde isch, si si für e Zitli in dr erst Stogg vom Mueshuus iizooge. 1899 het s d Bürgergmäind em Kanton verkauft und dä het s dr *Actiengesellschaft für eine Gewerbehalle* überloo, wo iir Verkaufszentrum us em alte Salzhuus an dr Schiffländi, wo dr Birsigkorrekzioon zum Opfer gfalle isch, do aane züüglet het und s Mueshuus zun ere Gwärbhalle umbaut het.  D Fassaade us em Barock isch drbii veränderet worde: mä het im Bardeer no zwäi Rundbööge iibaut, wo as Schaufänster brucht worde si.

## Kwelle
* Mueshaus in der Spalenvorstadt uf basler-bauten.ch

## Fuessnoote
Aldingen

**Aaldinga** (amtlich *Aldingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Aaldinga leit am Oschtrand vo dr Boor am Fueß vo dr Schwäbische Alb an dr Prim. Nochbergmoede send d Stadt Rottweil ond Friddlinga em Norde, Denkinga em Oschte, d Stadt Spoachenga em Side ond d Stadt Drossinga ond Deißlingen im Landkreis Rottweil em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 44,9 % Landwirtschaftsfleche, 34,1 % Wald, 19,8 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Aaldinga gheret d Ortsdoel Aixheim (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Neuhaus ond dr Wohnblätz Neueichhof, Neuhof ond Täfermühle) ond Aaldinga.

## Gschicht
Aaldinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 802.

## Verwaltong
Aaldinga hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Baalga, Bettinga, Denkinge, Dürba, Friddlinga, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Aaldinga ischt dr Ralf Fahrländer.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Aaldinga ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Helmut Müller (Hrsg.): *Mauritius Kirche Aldingen.* Aldingen, 1979, 141 S.

## Weblink

* www.aldingen.de

## Fueßnote
Balgheim

**Baalga** (amtlich *Balgheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Baalga leit am Rand vo dr Boor am Fuaß vo dr Schwäbische Alb. Uf dr Gmarkong vo dr Gmoed verlauft d europäisch Wasserschoed Rhei-Doene. Nochbergmoede send Bettinga em Norde, Dürbe em Sidoschte, Riata-Weile em Side ond d Stadt Spoachenga em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 35 % Landwirtschaftsfleche, 53,4 % Wald, 11,2 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Baalga ghert nur s gleichnamig Dorf.

## Gschicht
Baalga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1113.

## Verwaltong
Baalga hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Aaldinga, Bettinga, Denkinge, Dürba, Friddlinga, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Baalga ischt dr Helmut Götz.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Baalga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.balgheim.de

## Fueßnote
Bärenthal

**Bäradal** (amtlich *Bärenthal*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Bäradal leit em Naturpark Obere Donau am Grauße Heibärg. Uf dr Gmarkong fließe d Obere ond d Ondere Bära zua dr Bära zamme. Nochbergmoede send Nusplingen im Zollernalbkroes em Norde, Irndorf em Oschte, Beuron im Landkroes Semmerenga ond Friddinga em Side, Kolbinga ond Housa em Weschte ond Egesa em Nordweschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 23,1 % Landwirtschaftsfleche, 68,8 % Wald, 6 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Bäradal gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Ensisheim ond Gnadenweiler ond s Gheft Karlswahl.

## Gschicht
Bäradal ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1092.

## Verwaltong
Bäradal hot sich mit dr Städt Mihla ond Friddinga ond dr Gmoede Buacha, Irndorf, Kolbinga ond Renquishause zom Gmoedverwaltongsverband „Donau-Heuberg“ mit Sitz en Friddinga an der Donau zammegschlosse.

Dr Birgermoeschter vo Bäradal ischt dr Tobias Keller.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Bäradal ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Notger Hiegl OSB (Hg.): *Ein Dorf feiert. Erinnerungen an das 900-Jahr-Fest der Gemeinde Bärenthal*, Beuron [1993]

## Weblink

* www.baerenthal.de

## Fueßnote
Museumsmühle

È **Museumsmülli** isch è Mülli, wo musealè Zwèck diènt. Museal heißt i dèm Zämmèhang, dass diè ganze Aalaag deilwys odder vollschtänig betrièbsfähig erhaaltè ooder hèrgrichtet isch, um s Fungtionsbrinzyp z demonschtryrè. Diè i dè Museumsmülli bruuchte Müültechnig isch allermeischtens voaaltet, d. h. d Technig wörd hüt nimmi aagwendet. Mit èrè Museumsmülli wörd also è Aalaag un iri Fungtion demonschtryrt, um d Erinnerung dörtdraa wachzhaaltè. È Wuseumsmülli isch wège m technischè Charakter vo dè Mülli è Technigmuseum, wegè irer Bedütung für diè lokali, grundlegendi Vosorgig vo dè heimatlichè Bevölkerig oft au glychermaßè è Museum für Heimètkundi.

I dè Hauptsach wörred bi nèrè Museumsmülli d Aadrybstechnig un diè aadribbenè Maalwärch zeigt, d Chraftübberdrägig isch ehnder vo gringerer Bedütung. D Aadrybstechnig hängt vo dè lokal vorhandenè Aadrybsenergy ab, z. B. Windmüllènè im norddütschè odder holländische Flachland odder Wassermüllènè i dè dütschè Mittelgebirge.
Um d Uusschtellung abzrundè, wörred eventuell au einzelni Gegèschtänd vo dè Müültechnig bräsentyrt. Wenn diè Müültechnig im Vordergrund stôt, bezeichnèt mò sèll Museum als *Museum für Müültecnig* odder allgemeiner als *[[Mühlenmuseum|Müülèmuseum]]*.

## Weblinggs
* Museumsmülli im Blomegger Wyler
* È grosses Müülemuseum z Gifhorn
Böttingen

**Bettinga** (amtlich *Böttingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Bettinga leit uf dr Hochfleche vom Grauße Heibärg en eme lange Drockedal, am Aalde Bärg (). Nochbergmoede send Gausa em Norde, Bubbse em Nordoschte, Kingsa ond Kolbinga em Oschte, Moalstette ond Dürbe em Side ond Baalga ond Denkinga em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 44,5 % Landwirtschaftsfleche, 46,9 % Wald, 7,6 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Bettinga gheret s gleichnamig Dorf ond s Gheft Allenspacher Hof.

## Gschicht
Bettinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 802.

## Verwaltong
Bettinga hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Aaldinga, Baalga, Denkinge, Dürba, Friddlinga, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoaschter vo Bettinga ischt dr Benedikt Buggle ous Duttlinga.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Bettinga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.boettingen.de

## Fueßnote
Bubsheim

**Bubbse** (amtlich *Bubsheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Bubbse leit uf em Grauße Heibärg em Naturpark Obere Donau, am Kirchbärg (). Nochbergmoede send Wäniga em Norde, Reichabach em Nordoschte, Egesa em Oschte, Kingsa em Side, Bettinga em Sidweschte ond Gausa em Nordweschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 50,9 % Landwirtschaftsfleche, 36,9 % Wald, 10,6 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Bubbse gheret s gleichnamig Dorf ond dr Wohnblatz Anhäuser Mühlen.

## Gschicht
Bubbse ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1347, dr Weiler Anhausen 1095.

## Verwaltong
Bubbse hot sich mit dr Gmoede Deilinga, Egesa, Gausa, Kingsa, Reichabach ond Wäniga zom Gmoedverwaltongsverband „Heuberg“ mit Sitz en Wäniga zammegschlosse;

Dr Birgermoeschter vo Bubbse ischt dr Thomas Leibinger.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Veranstaltong
* D Schwäbisch-alemannischi Fasnet z Bubbse werd vo dr *Habermuszunft* organisiiret. Aafange duets am Schmotzige Durschtig. Z Middag werde vor dr Machtübernahme a zinftig Häbresmuassubb gesse.
* Am Facklesuntig werd traditionell s Funkefeier z Bubbse abbrennt.

## Dialekt
Dr Dialekt vo Bubbse ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.bubsheim.de

## Fueßnote
Buchheim (Landkreis Tuttlingen)

**Buacha** (amtlich *Buchheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Buacha leit uf dr Hegaualb, em sidweschtliche Doel vo dr Schwäbische Alb, em Naturpark Obere Donau. Nochbergmoede send Beuron em Norde ond Leibertingen em Oschte, boede im Landkroes Semmerenga, Neihousa ob Eck em Side ond Friddinga em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 52,5 % Landwirtschaftsfleche, 41,3 % Wald, 5,6 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Buacha gheret s gleichnamig Dorf, d Hef Gründelbuch, Hilbenhof, Scheuerlehof ond Vorderer Jakobenhof ond dr Wohnblatz Kiesgruben.

## Gschicht
Buacha ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 861 als *Puachheim*.

## Verwaltong
Buacha hot sich mit dr Städt Mihla ond Friddinga ond dr Gmoede Bäradal, Irndorf, Kolbinga ond Renquishause zom Gmoedverwaltongsverband „Donau-Heuberg“ mit Sitz en Friddinga an der Donau zammegschlosse.

D Birgermoeschtere vo Buacha ischt d Claudette Kölzow.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Buacha ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Max Kotterer, Walther Lang, Kurt-Erich Maier: *Buchheim: Beiträge zur Geschichte der Heuberggemeinde Buchheim*. Gemeindeverwaltung Buchheim, 1978
* *Buchheim – unser Ort und seine Menschen in alten Bilder.* Bildband. 2011

## Weblink

* www.gemeindebuchheim.de

## Fueßnote
Deilingen

**Deilinga** (amtlich *Deilingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Deilinga leit en eme Hochdal uf em Grauße Heibärg. Nochbergmoede send d Stadt Schömberg em Weschte, Weilen unter den Rinnen ond Ratshausen em Norde, Obernheim em Oschte (älle em Zollernalbkroes) ond Wäniga ond Gausa em Side.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 41,2 % Landwirtschaftsfleche, 46,2 % Wald, 11,8 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Deilinga gheret s gleichnamig Dorf, dr Gmoedsdoel Delkhofen ond d Hef Delkhofer Mühle, Delkhofer Säge ond Ziegelhütte.

## Gschicht
Deilinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 786, dr Weiler Delhofen 1253

## Verwaltong
Deilinga hot sich mit dr Gmoede Bubbse, Egesa, Gausa, Kingsa, Reichabach ond Wäniga zom Gmoedverwaltongsverband „Heuberg“ mit Sitz en Wäniga zammegschlosse;

Dr Birgermoeschter vo Deilinga ischt dr Albin Ragg.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Deilinga ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Gemeinde Deilingen (Hrsg.): *Deilingen – Beiträge zur Geschichte*. Deilingen, 1985.

## Weblink

* www.deilingen.de

## Fueßnote
Denkingen

**Denkinga** (amtlich *Denkingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Denkinga leit zwisch em Grauße Heibärg ond dr Boor am Fuaß vom Klippeneck, am Hummelsberg (). Nochbergmoede send Gausa em Norde, Bettinga em Oschte, d Stadt Spoachenga em Side ond Aaldinga ond Friddlinga em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 46,3 % Landwirtschaftsfleche, 37,4 % Wald, 14,9 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Denkinga gheret s gleichnamig Dorf ond d Wohnblätz Erlenmühle ond Klippeneck.

## Gschicht
Denkinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 818 als *Thanchinga*.

## Verwaltong
Denkinga hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Aaldinga, Baalga, Bettinga, Dürba, Friddlinga, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Denkinga ischt dr Rudolf Wuhrer.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Denkinga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.denkingen.de

## Fueßnote
Dürbheim

**Dirbe** (amtlich *Dürbheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Dirbe leit am Fuaß vo dr Schwäbische Alb, am Grauße Heibärg. D Gmarkong leit uf dr europäische Hauptwasserschoede Rhei–Doene. Nochbergmoede send Bettinga em Norde, Moalstette em Oschte, Mihla ond Duttlinga em Sidoschte, Wurmlinga ond Riata-Weile em Side ond Baalga em Nordweschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 42,6 % Landwirtschaftsfleche, 47,7 % Wald, 8,8 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Dürbe gheret s gleichnamig Dorf ond dr Weiler Risiberg.

## Gschicht
Dürbe ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 786.

## Verwaltong
Dürbe hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Aaldinga, Baalga, Bettinga, Denkinge, Friddlinga, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Dürbe ischt dr Andreas Häse.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Dürbe ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.duerbheim.de

## Fueßnote
Durchhausen

**Durchhousa** (amtlich *Durchhausen*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Durchhousa leit uf dr Boor zwisch em 977&nbsp;m hauche Lupfa ond em 912&nbsp;m hauche Hoakarpfe. Nochbergmoede send Gunninga, Seidinga-Oberflaht, Dalla, Doaninga ond Drossinga.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 49,1 % Landwirtschaftsfleche, 37,9 % Wald, 11,8 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Durchhousa ghert nur s gleichnamig Dorf.

## Gschicht
Durchhousa ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1295.

## Verwaltong
Durchhousa hot mit dr Stadt Drossinga ond dr Gmoede Dalla ond Gunninga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Durchhousa ischt dr Simon Axt.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Durchhousa ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.durchhausen.de

## Fueßnote
Egesheim

**Egesa** (amtlich *Egesheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Egesa leit uf em Grauße Heibärg em Sidweschte vo dr Schwäbische Alb an dr Ondere Bära. Nochbergmoede send Reichabach em Norde, Nusplingen em Zollernalbkroes em Oschte, Bäradal em Sidoschte, Kingsa em Side ond Bubbse em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 22,6 % Landwirtschaftsfleche, 67,6 % Wald, 8,1 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Egesa gheret s gleichnamig Dorf ond dr Weiler Bärental.

## Gschicht
Egesa ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 770.

## Verwaltong
Egesa hot sich mit dr Gmoede Bubbse, Deilinga, Gausa, Kingsa, Reichabach ond Wäniga zom Gmoedverwaltongsverband „Heuberg“ mit Sitz en Wäniga zammegschlosse;

Dr Birgermoeschter vo Egesa ischt dr Josef Bär.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Egesa ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.egesheim.de

## Fueßnote
Emmingen-Liptingen

**Emminga-Liptinga** (amtlich *Emmingen-Liptingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Emminga-Liptinga leit uf dr Hegaualb em Side vo dr Schwäbische Alb. Nochbergmoede send die Kroesstadt Duttlinga em Norde, Neihousa ob Eck em Oschte, Eigeltingen im Landkroes Konschtanz em Side ond Immadinga em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 44,6 % Landwirtschaftsfleche, 47,8 % Wald, 7 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Emminga-Liptinga gheret d Ortsdoel Emminga ab Egg (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Lazerhof ond Zeilen, dr Hef Buhlenhof, Lehenholzerhof, Oberer Wasserburgerhof, Ragerhof, Schäflehof, Schenkenberghof, Schlatterhof, Stefanshof, Venushof ond Winklerhof ond dr Wohnblätz Pension Sonnenhalde ond Ziegelei) ond Liptinga (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Wehstetten, dr Hef Bergenhof, Bühlmühle, Ederstetten, Förlehof, Waldhof ond Weidenbohlhof ond em Wohnblatz Ziegelei).

## Gschicht
Emminga-Liptinga Emminga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 820 als *Emminga*, Liptinga 761 als *Liubdahinga*.

## Verwaltong
Emminga-Liptinga ghert zue koener Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Emminga-Liptinga ischt dr Joachim Löffler.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Emminga-Liptinga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.emmingen-liptingen.de

## Fueßnote
Fridingen an der Donau

**Friddinga** (amtlich *Fridingen an der Donau*) ischt a Stadt em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Friddinga leit em Naturpark Obere Donau, em Durchbruch vo dr Doene durch d Schwäbische Alb. 0

D Gmarkong setzt sich zemme ous 26,8 % Landwirtschaftsfleche, 61,8 % Wald, 9,3 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Friddinga gheret d gleichnamig Stadt, dr Weiler Bergsteig, s Schloss ond s Gheft Bronnen, d Hef Stadtmühle ond Ziegelhütte ond dr Wohnblätz Bärentalhaus, Hammerschmiede, Jägerhaus ond Knopfmacher.

## Gschicht
Friddinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 861.

## Verwaltong
Friddinga hot sich mit dr Stadt Mihla ond dr Gmoede Bäradal, Buacha, Irndorf, Kolbinga ond Renquishause zom Gmoedverwaltongsverband „Donau-Heuberg“ mit Sitz en Friddinga an der Donau zammegschlosse.

Dr Birgermoeschter vo Friddinga ischt dr Stefan Waizenegger.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Friddinga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.fridingen.de

## Fueßnote
Frittlingen

**Friddlinga** (amtlich *Frittlingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Friddlinga leit onter em Albtrauf vo dr sidweschtliche Schwäbische Alb. Nochbergmoede send Wellendingen im Landkreis Rottweil em Norde, Gosheim em Oschte, Denkinga, Aaldinga ond Aaldinga em Side ond d Stadt Rottweil em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 44,7 % Landwirtschaftsfleche, 37,1 % Wald, 17 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Friddlinga gheret s gleichnamig Dorf ond dr Wohnblatz Michelhölzle.

## Gschicht
Friddlinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 797.

## Verwaltong
Friddlinga hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Aaldinga, Baalga, Bettinga, Denkinge, Dürba, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Friddlinga ischt dr Martin Leo Maier.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Friddlinga ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* *Gemeinde Frittlingen: Geschichte und Gegenwart 797–1997.* Autoren: Ulrich Fiedler, Winfried Hecht, Hans-Joachim Schuster. 1996 Geiger-Verlag, Horb am Neckar.
* *Geschichts- und Heimatverein: Frittlinger Heimatblätter* Bd. 1 „Von der Pfarrscheuer zum Dorfgemeinschaftshaus“ Autor: Ulrich Fiedler, 1997 Geiger-Verlag, Horb am Neckar.
* *Frittlingen: Bilder aus vergangenen Tagen*; Redaktionsteam: Josef Huber, Erich Braun, Hermann Braun, Hermann Roth, Franz Braun und Bürgermeister Anton Stier, 1985 Geiger-Verlag, Horb am Neckar.
* *Daheim im Landkreis Tuttlingen*; Diverse Authoren aus dem Landkreis Tuttlingen, 1983 Verlag Friedr. Stadler, Konstanz.

## Weblink

* www.frittlingen.de

## Fueßnote