open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
MediaWiki

**MediaWiki** isch e PHP-basierti Wiki-Engine, wu unter de GPL lizenziert isch un fir d Wikipedia entwickelt worre isch.

Zuem Spychere vun de Inhalt benutzt MediaWiki di relational Datebank MySQL, e experimentelle Support fir PostgreSQL het s ab dr Version 1.5 dinne.

## Gschicht

MediaWiki isch us ere Wiki-Engine entschtonde, wu de dytsch Biolog *Magnus Manske* fir d Online-Enzyklopädy Wikipedia entwickelt ghet het. Dr Onforderunge vun de Wikipedia isch UseModWiki-Engine, wu dervor yygsetzt worre isch, nimmi gwachse gsi. Om 25. Jänner 2002 isch d erscht Version, dertemol Phase II gnennt, s erschtmol yygsetzt worre. Noch em Rewrite, houptsächlich durich dr *Lee Daniel Crocker*, isch im Juni 2002 e verbesserti Version vun de offiziell immer no nomelose Software uf de Wikipedia-Server inschtalliert worre. In de Folgejohr het sich d MediaWiki zue nem erfolgryche Open-Source-Projekt entwickelt, wu im Johr 2005 iber 60 Programmierer un Helfer bedeiligt gsi sin. Nebe de Wikipedia un ihre Wikimedia Foundation-Schweschterprojekt setze hit zahlriche Organisatione, Firme un Inschtitutione MediaWiki yy.

2004 isch mit GetWiki e MediaWiki-Fork entschtonde.

D MediaWiki git s syt em März 2009 au in ere vollständig lokalisierte alemannische Version.

## Ekschterni Syte
* MediaWiki.org 
* Projektsyte uff SourceForge
*  (engl.)
*  (engl.)
* Installations-Anleitung (dt.)
*  (engl.)
* Wikimanie, Martin Szugat, Der Entwickler 1.2006: Anleitung für die Installation des MediaWikis auf einer Sourceforge.net-Projektseite (Online-Artikel)
St. Gallen (Begriffsklärung)

Dr Name **St. Gallen** stoht fer:

**Schwiiz:**
* de Schwiizer Kanton Sanggale,
* dem si Hauptstadt, lueg Sanggale,
* dem si Wahlchrais, lueg Waalchrais Sanggale,
* dem si ehemalige Bezirk, lueg Bezirk Sanggale
* Fürstabtei Sanggale, e ehemoligs Chloster i de Ostschwiz

**Oeschtriich:**
* Sankt Gallen (Steiermark), e Gmeind i de Steiermark z Östriich

**Frankriich:**
* St-Gall, en Ortstail vo de Gmeind Dààl im Underelsass

**Lueg au:**
* St. Gallus, en Wandermönch, wo sich im Gebiet vom hütige Sanggalle niderlo hät
* Sanggalechappel, es Dorf und ehemolegi Gmaind im Waalchrais See-Gaster vom Kanton Sanggalle, Schwiz
* Sankt Gallenkirch, a Gmuand im Muntafon, Bezirk Bludaz, Vorarlbearg, Östriich
* Sanggaller Brodworscht, a Brüeworscht, wo mer grilliere tuet und as Spezialität us de Region vo Sanggale gilt
* *Sanggaller Oberland*, en andere Name för s Sargaaserland, Kanton Sanggale, Schwiz
* Sanggaller Pilznäme, e Lischte mit Pilznäme us em ganze Kanton Sanggale
* Sanggaller Rhintl, e Region im Oste vom Kanton Sanggale, Schwiz
Sundgau

Dr **Sunngau** (dt. Sundgau) isch e Landschaft em Süde vom Elsass, nach bim ditsch-schwyzerisch-franzeeschem Dreyeckländli. Es bezeichnet de Landstrich zwische Basel, Milhüse und Beffert (Belfort). S Regionalzentrum isch Altekirich (Altkirch). 

Dr Namme, wo scho im 9. Johrhundert vorchunt, isch durchsichtig: *Sundgau* stoht fier *Gau im Süde*.

D Höjelandschaft isch vu landwirtschaftliche Tätigkeite un Dorfstrukture präjt. Klimatisch het dr Sunngau wäje dr guet 100- bis 200 Meter höjere Lag nit die gliichi Vurteile wie d Rhinewene. So isch dr Winbäu inzwische witgehend verschwunde. Gwannnamme wie dr *Rebberg* bi Altekirich zeije awer, dass äu im Sunngau frieher Winwirtschaft triwe worre isch.

D Region isch johrhundertelang untr habsburgischer Herrschaft gsin, awer – bis uf Milhüüsa, wo als freii Stadt zue dr Schwiiz ghört het – am End vum Drissigjährige Krieg im Weschtfälische Friide 1648 an Frankriich gfalle.

Dr wichtigscht alemannisch Dichter üs em Sundgaü isch dr Nathan Katz.

Durch dr Sunngau verlauft d Dialektgrenze vu Niideralemannisch (Elsässerditsch) un Hochalemannisch.

## Litratuur
; uf Hoochdüütsch
* 
* 
* 

; uf Franzöösisch
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

*
Ostschweiz

D **Ostschwyz** bestoot us de Kantön Schaffhuuse, Thurgau, Sanggalle, de beide Halbkantön Appezäll Osserrhode und Innerrhode, Glarus und em Bündnerland.

S Zentrum vo de Ostschwyz isch d Stadt Sanggalle. D Ostschwyz bildet en Teil vo de Gränze zu Süd-Dütschland, Liechtestei und em Öschtrichische Voralbärg. Bsunders dr Grossruum Bodesee bildet e wirtschaftlichi Einheit. S Ostschwyzerdütsch isch e Sitelinie vom Schwyzerdütsche und lot sich klar vo anderne Schwyzer Dialäkt unterscheide. Innerhalb vom Ostschwyzerdütsche gits natürlich au nomol regionali und lokali Unterschiid.

## Weblink

*offizielli Homepage vo Oschtschwyz Tourismus

## Einzelnochwiis
Wasser

**Wasser** (au *Wasserstoffoxid, Hydrogeniumoxid, Diwasserstoffmonoxid, Dihydrogeniumoxid* odr *Dihydrogenmonoxid* nach de IUPAC Nomenklatur heissts korrekt „Wasserstoffoxid“) isch e chemischi Vrbindig (Molekül) us Suurstoff un Wasserstoff (chemischi Formel: **H<sub>2</sub>O**). D Bezeichnig Wasser wird bsunders für de flüssigi Aggregatszuestand bruucht, em feschde, also gfrorene Zuestand isch es Iis, em gasförmige Zuestand Wasserdampf (odr oifach nur «Dampf»).

Rund 70 % vo de Erdoberflächi isch mit Wasser deckt, s meischte devo isch Salzwasser.

## Anomalii vom Wasser
Di sogenannti *Anomalii vom Wasser* (d Abwiichig vo Schmelz- und Südetemperatur vo de homologä schwärere Chalkogenhydrid) cha me mit de Wasserstoffbrugge erchläre. Wäge dene Wasserstoffbrugge bsitzt s Iis e klar definierti Kristallstruktur. Wenn s Iis schmilzt, denn bräched ned grad alli vo dene Wasserstoffbrugge, au im flüssige Zuestand sind immer no welchi vorhande. Be ere witere Tämperaturerhöchig gönd denn au die nadisna usenand und d Wassermolekül chönd sich freier bewege und sich „platzsparender“ aordne. De Effekt isch bis ca. 4&nbsp;°C beobachtbar; be höchere Temperature wird de Effekt vo de Wärmeusdehnig überlageret, sprich, d Molekül bruched wider meh Platz zum sich bewege.

## Lueg au
* Gwässer

## Weblink

* Bedrohte Zukunft: Schwarzbuch Wasser
Schweizerische Volkspartei

Di **Schwizerisch Volkspartei** (SVP Schweiz), französisch *Union démocratique du centre*, italienisch *Unione democratica di centro*, rätoromanisch *Partida populara Svizra*, isch ä nationalkonservativi und wirtschaftspolitischi politischi Partei i dä Schwiiz. Si isch im Nationalrot am stärchstä verträttä voch Sitz und bildet dodemit di gröscht Fraktion i dä Vereinigte Bundesversammlig.

## Gschicht
D SVP isch 1971 us dä Puurä-, Gwärb- und Bürgerpartei (BGB) und dä Demokratische Partei (DP) vo dä Kantön Glaris und Graubünda entstandä. Si isch urspünglich ä zentristischi Puuräpartei gsi, hät sich aber sit dä 1980er Johr under dä inoffizielle Füerig vom Zürcher Grossundernämer und Milliardär Christoph Blocher vonere rächtsbürgerlich-konservative zunere rächtspopulistische Volkspartei gwandlet. Si posizioniert sich hüt pointiert rächts im politischä Späktrum und betribt ä kompromisslosi und gradlinigi Rhetorik.

Lang isch d SVP wähleranteilmässig hinder dä SP, FDP und CVP uf Rang vier gläge. Ab 1991 hät si ihren wähleranteil stetig erhöt, isch bi dä Schwiizer Parlamentswale 2003 wählerstärchsti Partei wore und hät en zweite Bundesrotssitz für dä Christoph Blocher gforderet, wo gwält wore isch. En erneute Erfolg verzeichnet d SVP bi dä Wahle 2007.

D Vorgängerpartei BGB isch bis döt siit 1929 im Bundesrot verträtte gsi. D SVP hät di Verträttig überno und 2003 sogar en zweite Sitz gwunä. 2007 isch de Christoph Blocher as Bundesrat nüme widergwählt worde. Statt däm isch näb em Samuel Schmid di Bünder Regierigsrätin Eveline Widmer-Schlumpf zur Bundesrätin gwählt worde. In de SVP-interne Usserandersetzig, öb d Partei das sött akzeptiere, hät sich d SVP gspalte un um d Widmer-Schlumpf und de Schmid isch di neu Bürgerlich-Demokratischi Partei gründet worde. Erscht nach em Rücktritt vum Schmid anne 2008 hät d SVP mit em Ueli Maurer wider e eigene Bundesrat übercho. Di Bürgerlich-Demokratisch Partei het si drgäge 1921 mit dr Chrischtlichdemokratische Volchspartei zur Mitti-Partei zämegschlosse.

## Quälle


## Witeri Artikel
* Schwiizer Minarettstrit

## Weblink
* Website vo dr ''SVP''
Liste der Seen in der Schweiz

I de **Liste vo de Schwizer Seeje** sy Seeje mit erer Flächi vo über 1 km² sortiert ufglischtet. Es zellt di gsammti Flächi vom See, also au wänn er nöd ganz i de Schwiz isch. D Rekordzahle sy jewyls **fett** aggää.

D Spycherseeje sy hier nid ufgfüert.

: dient au als Stausee

## Lueg ou
* Lischte vo de Stauseeje ir Schwiz
Möhlin

**Möhlin** isch dr Namme fer:
* d Gmei Mehli im schwyzer Kanton Aargau
* s Schwarzwaldflüssli Mehli südli vu Friburg im Brisgau
Politische Parteien in der Schweiz

I de Schwiiz hets, im Vergliich zu Dütschland, en huufe **politischi Parteie**, wo im Parlamänt verträtte sin. Ein Grund defür isch de usprägt Föderalismus. Uf Grund vo de relativ grosse Autonomii vo de Kantön si jewils ganz unterschidlichi Parteie wichtig. Au gits bi de Wahle zum Natialrot kei landeswiti Prozenthürde, wo e Partei müesst erreiche, damit si ins Parlament cha iiziehe. E Partei wo im Bundesroot vertrete isch, werd au Bundesrootspartei gnennt. 

D politische Parteie vo de Schwiiz, wo im Parlament verträte sin, gordnet nach dr Azahl Verträtter im Nationalrot (Stand 2023):
Funkensonntag

Dr **Funkesundtag** isch normalerwys dr erschte Sundtag noch m Aschermittwuch.

Wem ma ins Oberschwäbische, ins Allgai oder in d Richtung Vorarlberg gôht, denn wird am Funkasonndig dr Funka abbrennt, in dr Regl en 5 - 10 m hoha Holzhaufa, der auf em Spitz mit ra Hex zur Wintrvrbrennung krönet isch. Im Vorarlbergischa werret dia Funkaheifa kunstvoll aufgstaplt.

Am Vorobend vom Funkasonndig wird drzua na au no um Funkaring oder Funkabrezga gewirflet, meistens in Wirtsheiser. Funkaring/Funkabrezga sind aus ma süßa Hefdoig gmacht. D Ring sind aus drei Sträng gflochta, d Brezga ganz normal gschlunga.

## Datum
Im Vorarlbearg isch de Funkasunntig de 1. Fastesunntig. I ainzelne Gmainde im Sanggaller Rhintl isch es e Wuche spöter (und au vom Sunntig-Obed uf de Samstig-Obed vorverlait – wäge da Fäschtwertschaft). Im Appezällische isch dä Bruuch, zum de Winter z vertriibe, no spööter – am Lätare-Sunntig, also am vierta Sunntig i de Faschtezyt, oder andersch gsait, am dritte Sunntig vor Ostere. Zobescht uf em Funke wörd d «Funkebaabe» montiert, wo mit Füürwärch gladen ischt.

## Literatur
* Reinhard Johler: *Die Formierung eines Brauches. Der Funken- und Holepfannsonntag. Studien aus Vorarlberg, Liechtenstein, Tirol, Südtirol und dem Trentino* (= *Veröffentlichungen des Instituts für Europäische Ethnologie der Universität Wien.* Bd. 19). Institut für Europäische Ethnologie, Wien 2000, ISBN 3-902029-02-1 (Zugleich: Wien, Univ., Diss., 1994).
* Margrit Thüler (Red.): *Feste im Alpenraum. Schweiz, Österreich, Deutschland, Italien, Frankreich* (= *Buchgabe des Migros-Genossenschafts-Bundes.* Bd. 14). Migros-Presse, Zürich 1997, ISBN 3-9521210-0-2, S. 105: *Schruns Vorarlberg*.
* Matthias Zender (Red.): *Die Termine der Jahresfeuer in Europa. Erläuterungen zur Verbreitungskarte* (= *Forschungen zum Ethnologischen Atlas Europas und seiner Nachbarländer.* Bd. 1). Schwartz, Göttingen 1980, ISBN 3-509-01126-0.

## Weblink

* ''Funkensonntag'' Institut für europäische Ethnologie, Universität Innsbruck

## Fuessnoota
Blockflöte

D`**Blokfleete** isch a Fleete und gheert zu de Holzblosinschtrument. Sie gheert hiisichtlich dr Tonerzoigung zur Familie vo dr Kernschpaltfleete, vo dr Haltung her zu de Längsfleete und vo dr Schpiilwiis noch zu de Schnaablfleete. Witere Bezoichnunga sind: *flauto dolce* oder *flauto diritto* (italienisch), *flûte à bec* oder *flûte douce* (franzesisch), *recorder* (änglisch) und *Schnaablfleete*, für d` Sopranino-Blokfleete ou *Flautino*.

## Blokfleetetype

In Europa hot sich d` Blokfleete in dr Muusik vo dr Renaissance als gonze Inschtrumentefamilie dur alle Tonlaage dur b'houptet (im folgende isch allad dr tiefschte schpilbare Ton aagea):
* Garkleinblockflöte in c"'
* Sopraninoblockflöte in f"
* Sopranblockflöte in c"
* Altblockflöte in f'
* Tenorblockflöte in c'
* Bassblockflöte in f
* Grossbassblockflöte in c
* Subbassblockflöte in F
* Kontrasubbassblockflöte in C

Dr Tonumfang vo dr uinzelne Blokfleete betreit jewils ca. 2 Oktave. 

No heit sind vor allem Sopranino- bis Bassblokfleete gängig. Drneabe werred für spezielle Aaforderunga ou Blokfleete für praktisch jede ander Laag gmachet.

## Lueg au
Querflöte

## Weblink
* 
* www.blockfloete-online.de - Infoportal und Community zum Inschtrument
* www.blockfloetengriffe.de - Interaktive Grifftabelle vo Winfried Bauer
* Interaktive Noten für Blockflöte
* www.windkanal.de - d` Fachzitschrift zur Blokfleete
Webspinnen

D’ **Weebschpinne** *(Araneae)* - heifig au als **echte Schpinne** bezoichnet - isch die bekanntescht Ordnung vo de Schpinnetier *(Arachnida)*, ra Klasse vo de Gliederfießer *(Arthropoda)*. Mit uugfähr 34.000 Arte sind se gliichzitig, neabe de Milbe *(Acari)*, d’ arterichscht Ordnung vo de Schpinnetier.

## Ufbou vo de Weebschpinne

### Ussere Anatomii

Weebschpinne hond, im Gegesatz zu de 6-fießige Insekte *(Insecta)*, acht Fieß. Kopf und Bruscht sind bi deana Schpinne zu uim Schtuk, em so gnannte "Prosoma" *(Cephalothorax)* verschmolze. Druf folged dr uugliedrete, gschtielte und schtark ussertreatende Hinterloib *(Opisthosoma)*.

## Weblink

* Bschtimmungschlissl vo mitteleuropäische Schpinne
Wiktionary

E **Wiktionary**, do au vor allem **Wikiwörterbüech** gnännt, isch e gmeinschaftligs Wikimedia-Projäkt für d Erstellig vo me mehrsprochige Wörterbüech, wo frei züegänglig, vollständig und mehrsprochig isch und e entsprächende Thesaurus in jeder Sproch hät. Wie au d Wikpedias werre d Wiktionarys ständig erwitert und verbessert. Jeder cha jederzit mitschaffe.

S Wiktionary isch de lexikalisch Partner vo de . Wie s au vyli Wikpedias in underschydlige Sproche git, eso git s au Wiktionarys in verschydene Sproche.

S *Alemannisch Wiktionary* isch am 29. Dezämber 2004 gründet wore un im April 2008 noch eme  vo de Alemannische Gmeinschaft mit dr Alemannische Wikipedia, em Wikiquote, em Wikibooks un em Wikisource verschmulze wore. Hite isch s Alemannisch Wiktionary as **** e eigene Namenruum innerhalb vo dr Alemannische Wikipedia.

S dütsch Wiktionary het als Zyl, dass de gsamt dütsch Wortschatz und sälle vo andere Sproche erfasst, behandelt und dargstellt wird. Säll gilt au für Främdsproche. Paraläll dezüe git s Wiktionary-Projäkt in anderi Wiktionary-Projäkt in andere Främdsproche, wo säll in ähnliger Art und Wis handhabe. Am Bispyl vom Wort Wiktionary sälber soll des veraschauligt werre:
* im dütsche Projäkt: Wiktionary
* im änglische Projäkt: Wiktionary
* im französische Projäkt: Wiktionary
* im spanische Projäkt: Wiktionary
* im holländische Projäkt: Wiktionary

S Wort *Wiktionary* isch e Mischig uss em Namme vo de Software wo s verwändet (Wiki) und em änglische Wort *dictionary* (=&nbsp;Wörterbüech)

Di änglischi Version isch als erschts Wiktionary am 12. Dezämber 2002 agfange worre. Di dütschi Version isch am 1. Mai 2004 gstartet.

## Externi Site
* S hochdütsche Wiktionary – mit me Abschnitt für Dialäkt
* S änglische Wiktionary

## Quelle
* de.wiktionary/Über das Wiktionary
Cache

**Cache**  bezoichnet in dr EDV an bsunders schnelle Schpoicher, weeler bi CPUs moischtens direkt uf `m "Prozessor-Die" integriert isch. Bi Feschtplatta ligt er uf dr Schteuerplatine. Im Cache werred Daten und Programminschtruktione zwischeglaagret, sodass die bi am Zuegriff dur d`CPU schnell zur Bearboitung bereit schtoht. S Ziel vum Cache-Schpoicher isch d`Verringerung vo dr Aazahl der Schpoicherzuegriff.
Eurasien

**Eurasia** isch d Landmasse, wo us Europa und Asia bestoot. Dezue chömed die Arabisch Halbinsla und de Indisch Subkontinent. Eurasia isch d gröaschte Landmasse uf dr Erde und hät a Fläche fu ca. 54 Mio. km². Europäer deile dr Kontinent gern in zwei Kontinent (Europa und Asia) uf. Die bekanntist Grenze bildet u.&nbsp;a. des Uralgebirge und dr Uralfluss. E geographischi oder tektonischi Rechtfertigung, Europa als e eigene Kontinent azluege, git's aber nit. Au e kulturelli Rechtfertigung isch sehr frogwürdig. Indie un China sin au sehr verschideni Kulture. In Japan betrachtet mer Europa bispilswiis nit als eigene Kontinent, sundern als Halbinsle oder Subkontinent vu Eurasie. 

D Deilig vo Europa und Asie isch eurozentrisch und hischdorisch. D Grieche und d Römer hai d Gränze vom Hellespont bis zum Fluss Don zoge und so isch s bis in s 18.&nbsp;Johrhundert bliibe, wo dr schwedisch Offizier Strahlenberg, wo in dr russische Armee dient het, vorgschlage het, d Gränze bim Uralgebirg und em Uralfluss feschdzlege. Schbööter het die russischi Regierig ä Gränzpfoschde uf em Wäg vo Jekaterinburg noch Tjumen lo ufstelle, wo d Gränzlinie zwüsche Europa und Asie markiert het.

Die Vereinte Natione rechne ganz Russland zue Europa, die ganz Türkei degege zue Asie. Europa isch fer d'UN demit dr Norddeil vu Eurasie, Asie degege dr Süddeil.
## Fuessnote
Eis

**Iis** isch die fescht Form vo Wasser. Wasser gfriert bi ma Druck vo 1.013 bar bi genou 0 Grad Celsius.

Desweage wirds ou zmoischt als "gfroore" bezoichnet und selte als "fescht". Wil s Wasser a bschtimmte Anomalie ufwiist (d Anomalii vom Wasser) dehnts sich unter null Grad wiidr us.

In gwisse Gegende vom alemannische Sproochruum wird *Eis* oder *Ys* au fürs ässbare Schpiise-Iis bruucht, wobii ma ou des Wort Glace kennt.

## Weblink
Zauberformel

Under em Name **Zauberformle** häd vo 1959 bis 2003 i de Schwiiz es ungschribnigs Gsetz gulte für d Waal vo Bundesräät. Wärend s am Aafang (ab 1848) nume freisinnigi Bundesräät gee häd, sind 1891 de erschti und 1919 de zweiti Konservativi, 1929 der erscht BGB und 1943 de erschti Linggi gwält worde. 1953 isch de Max Wäber vo de SP zruggträtte und di Lingge sind id Opposition. Mit de Bundesrotswaale im Dezember 1959 hät sich d Situazion wider gändered und d Zauberformle isch entstande.

## 1960 bis 2002
Ab 1960 isch de Bundesrat eso zämegsetzt gsi:

* 2 Freisinnigi (später FDP)
* 2 Konservativ-Chrischtlichsoziali (sit 1970 CVP)
* 2 Sozialdemokrate
* 1 BGB (sit 1971 SVP)

## 2003 bis 2007
Im 2003i isch d Ruth Metzler-Arnold (CVP) abgwält woorde. Das isch erscht s dritt Mal sit 1848, das en Bundesraat abgwält worden isch. Zur Abwaal isches cho, will d SVP öppe gliich vill Stimmeateil wie d SP gha hett und en 2. Sitz verlangt hett. Druffabe hetts Parlamänt unter starkem Protescht vo dr CVP und de Linke dr nid unumstritteni Christoph Blocher in Bundesroot gwählt. Ab denne hät e sogenannti **neui Zauberformle** gulte, nämli:
* 2 FDP
* 2 SP
* 2 SVP
* 1 CVP

## 2007 bis 2008
Noch de Abwahl vom Christoph Blocher im Joor 2007 und de Waal vo de Eveline Widmer-Schlumpf a sinere Stell het d SVP ere und em Samuel Schmid droht, si us de Partei uuszschlüüsse. Drufabe isches zunere Spaltig vo de SVP cho, und baid SVP-Bundesrööt sind zu de noije Bürgerlich-Demokratische Partei öbertrete, so as d SVP zu säbere Zit kai Bundesrot gha het. Somit isch es froogli worde, öb d Zauberformle i de moderne Politik öberhopt no Gültigkait wird ha. D Zämesetzig vom Bundesrot i dere Zit isch so gsi:
* 2 FDP
* 2 SP
* 2 BDP (ehemoligi Mitglider vo de SVP)
* 1 CVP

## 2009 bis 2015
Wil Ende Dezember 2008 de Samuel Schmid zrugg träte isch, hät d Bundesversammlig nöi wähle müesse und hät de domols wääler-stärchschte Partai, de SVP, wider en Sitz im Bundesrot zuegstande. Sit em 1. Januar 2009 isch mit em Ueli Muurer wider en Verträter vo de SVP im Bundesrot und d Zämesetzig hät bis 2015 e so uusgsee:
* 2 FDP
* 2 SP
* 1 BDP
* 1 CVP
* 1 SVP

## ab 2016
Wil Ende Dezember 2015 d Eveline Widmer-Schlumpf zrugg träte isch, und d SVP, als immer no wääler-stärchschti Partai, en zwaite Sitz im Bundesrot gforderet hät, isch de Guy Parmelin vo de Bundesversammlig als zwaite SVP-Bundesrot gwählt worde. D Zämesetzig vom Bundesrot gseet sithär so us:
* 2 FDP
* 2 SP
* 1 CVP
* 2 SVP

## Literatur
* 
* Arthur Fritz Reber: *Der Weg zur Zauberformel, Schweizer Bundesratswahlen 1919–1959,* Peter Lang Internationaler Verlag der Wissenschaften, Bern 1979, 742&nbsp;S., ISBN 3-261-04732-1
Allgäuerisch

**Allgairisch** isch an Sammlbegriff fir die zahlriiche regionale Dialäkt im Allgai. Ma schpricht veruifacht vom *Allgairische [[Dialekt|Dialäkt]]*, wil sich die uinzelne Regionaldialäkt doch reat schtark ähnled.

## Allgemein

Allgairisch isch an Dialäkt, weeler zum schwäbisch-alemannische Schprochberiich gheert und zimle näh mit em Vorarlbergische und em Liechteschtuinische verwandt und gheert zum Bodeseealemannische. Mit em Vorarlbergische hot’s Allgairisch aber die greescht Ähnlichkoit, wil die siidliche Dtoil vum Allgai no bis ins Johr 1814 mit Vorarlberg veriint gsi isch.

## Regionaldialäkt

## Beischpil

### Oberallgai (Bad Hindelang)

### Weschtallgai

### Unterallgei (Markt Rettabach)

### Oschtallgai (Fiesse)

## Ekschterne Syte
* D' Allgaier Dialäktsite - zämmegschtellt vom Manfred Renn
* Allgäuer Wörterbuch
Schönheit

**Scheehoit** isch an wertender und abschtrakter Begriff, wo schtark mit alle Aschpekt vum menschliche Dåsii verbunde isch. Mit dr Beditung vu deam Begriff beschäftigt sich houptsächlich d philosophische Disziplin vo dr Ästhetik. Wie a jede Wertung, isch dr emotional positiv belegte Begriff *Scheehoit* vo Wertvorschtellunga (Bewertungsmaßschtäb) und Bewertungsziel abhängig, die ou dur gsellschaftliche Konventiona prägt werred. Weele Wertmaßschtäb deam Begriff z Grund liiged, und wie die z Schtand kummed, isch ou an Untersuechungsgegeschtand vo de Natur- und Goischteswisseschafte.

Was im alltägliche Sinn als „schee“ bezoichnet wird, isch bis zu’ma gewisse Grad vo wechslende „Scheehoitsideal“ abhängig, weele sich bischpilswiis in Scheehoitswettbewerb äußred. So git as die Theese, dass in de Induschtriigsellschafte haitzdtag bloß desweage bsunders schlanke Mensche als schee gelted, wil as do Nahrung im Iberfluss git, während unter andere Umschtänd beloibte Mensche, die dur ihre Körperfülle a Wohlgnährthoit signalisiered, als schee bezoichnet werred.

## Ekschterne Syte
* Aktuelle Studie vo dr Uni Regeschburg
Speicherauszug

Mit **Schpoicheruszug** bzw. **Dump** wird in dr Dateverarboitung a Kopie oder an Uszug vo ma Schpoicherinhalt bezoichnet.

Handled's sich um de Inhalt vo dr Regischter vo ma Prozessor, dann schwätzt ma vum *Regischterdump*, handled`s sich um de Inhalt vum Houptschpoicher, isch vum *Schpoicherdump* d'Red. Analog dozue werred dr Uszug us ra Datebank als *Datebankdump* bezoichnet.

Unter Unix und Linux wird noch ma Abschturz de "**coredump**" erschtellt, wobii dr Kernel in a Datei gschriibe wird.

Unter Windows erzoigt 's Programm *DrWatson* noch ma Crash an Dump.

Bi dr Wikipedia werred all paar Wocha Datebankdumps (SQL-Dumps) erzoigt, wo ma sich unter http://download.wikimedia.org/ ou raalade ka.
Magène

**Magène** isch e Organisation in dr Normandi, wo sich drùm bemiet, di normännischi Sprooch z bewaare ùn z fördere, in de Hauptsach dur d Förderig vo musikalische Aktivitäte in de Sprooch. De Name *Magène* chùnt vùmene normännische Wort, wo öbe ‚no chlar, bstimmt‘ bedütet.

*Magène* isch 1987 z Coutances vùm Marcel Dalarun ùn em Daniel Bourdeles gründet worde. *Magène* isch ùff dr Halbinsel Cotentin aktiv ùn isch di einzigi verglychbari Organisation in dr ganze Normandi. D Organisation isch vorallem musikalisch aktiv ùn produziert normännischi Lieder im normännische Patois, im Gägesatz zue andre Grùppe ùn Produzänte, wo entweder ùff Französisch oder aber keltischi Musik produziere.

Andri Aktivitäte vo *Magène* sin kulturelli Veraastaltige ùn dr Versuech, d Sprooch au in dr Schuel z fördere. Ùff ihre Websyte duet die Organisation usserdäm e normännischs Wörterbuech, Biecher über die Sprooch, Teggscht ùn wyteri Informatione zum Normännische zuegängig mache.

S Zyyl vo *Magène* isch es, s Normännische vorem Usstärbe z rette ùn dur des e Deil vo de normännische Kultuur z erhalte. Usserdäm isch *Magène* defür, dass di verschiidne Langues d'oïl als Regionalsprooche anerkannt werde.

## Diskografi
* 1989 : *Calitchumbelet*
* 1992 : *Rouogie du sei*
* 1994 : *La louerie*
* 1998 : *Dauns men prêchi*
* 2000 : *Caunchounettes normaundes*
* 2001 : *Magène en concert*
* 2004 : *Les Ouées de Pirou*
* 2004 : *Eun miot de souovenin*
* 2006 : *DVD de la comédie musicale* *les Ouées de Pirou*
* 2007 : *Veillie normaunde* 
* 2008 : *Grans de sablle*
* 2009 : *R'vans* 
* 2011 : *La dentélyire*
* 2013 : *Angelina* - *Chansons du Bessin*
* 2014 : *Je syis magnifique !*

## Weblink
* Di offizieli Syte (ùff Französisch ùn zum Deil Normännisch)
Bundespräsident

De **Bundespräsident** bezeichnet

* s Staatsoberhaupt vo dr Bundesrepublik Düütschland, lueg bi Bundespräsident (Düütschland). 
* s Staatsoberhaupt vo dr Republik Öschterriich, lueg bi Bundespräsident (Öschterriich).
* de Vorsitzendi vom Schwiizerische Bundesrat, lueg bi Bundespräsident (Schwiiz).
* s Schtaatsoberhaupt vom Norddüütsche Bund (1866-1871), de schpäteri Düütschi Kaiser, König Wilhelm I. vo Preusse.
Bundesratspartei

E **Bundesratspartei** isch i de Schwiiz e Partei, won vo 1959 bis hüt im Raame vo de sogenannte Zauberformle im Bundesraat verträtte isch oder gsi isch. Bundesraatspartei z sii bedütet gliich vil, wien e staatsträgendi Partei z sii.

## Lischte vo de Bundesraatsparteie
* 1848 – hüt FDP.D Liberali, früener (vor ihrer Fusion vo 2009 mit de Liberale Partei vo dr Schwiiz (LPS)): Freisinnig-Demokratischi Partei (FDP)
* 1917 – 1919 Liberali Partei vo dr Schwiiz (LPS)
* 1959 – 1970 Konservativ-Chrischtlichsoziali Volkspartei
* 1959 – 1971 Puure, Gwärb- und Bürgerpartei (BGB)
* 1959 – hüt Sozialdemokratischi Partei (SP)
* 1970 – hüt Chrischtlichdemokratischi Volkspartei (CVP) (früener KCSVP)
* 1971 – Juni 2008, Jänner 2009 – hüt Schwiizerischi Volkspartei (SVP) (früener BGB)
* Juni 2008 – 2015 Bürgerlich-Demokratische Partei (BDP) (Abgspalte vo de SVP)
Bligg

Dä **Bligg** (* 30. Septämber 1976 z Züri als **Marco Bliggensdorfer**) isch eine vo dä erfolgrychschte Schwyzer Rapper und chunnt us Züri.

Er hät imene Interview gseit, dass er gern Tracks würdi ufneh mit: LuL DXE, MORPH, und einige internationale Hip-Hop-Artiste wie zum Bispil mit em Lionel D, en Rapper us Frankriich.

De Bligg engagiert sich au in Zsämmenarbet mit em SFDRS für d Suizid-Prävention.

## Uuszeichnige
Im Jahr 2009 isch dr Bligg für sii Album *0816* mit em *Swiss Music Award* in dr Kategorii *Best Album Urban National* uuszeichnet worde. Bi dr Priisverleihig z Züri isch dr Rapper au in dr Rubrik *Best Song National* nominiert gsi.

## Diskografii
### Albe
* 2001: *Raw Dawgz* (Maxi)
* 2001: *Relaxtra* (EP)
* 2001: *Normal* [#20]
* 2004: *Odyssey* [#19]
* 2004: *Odyssey Club* (EP)
* 2005: *Okeydokey - das exklusive Mixalbum Vol. I* [#23]
* 2006: *Mit Liib & Seel* [#12]
* 2007: *Yves Spink* [#9]
* 2008: *0816* [#1]
* 2009: *0816 Nackt*
* 2010: *Bart aber herzlich* [#1]
* 2013: *Service Publigg* [#1]
* 2015: *Instinkt* [#3]

### Als Bligg’n’Lexx
* 1999: *Schnitzeljagd* (Maxi)
* 2000: *Nahdisnah* (Album)
* 2000: *Du&Ich* (Maxi)

### Singles
* 2001: *Alles scho mal ghört* (mit Emel) [#7]
* 2001: *Relaxtra* (mit Lexx & Stress) [#19]
* 2002: *Du weisch wies lauft* (mit em Pete Penicka)
* 2004: *Single* [#18]
* 2004: *King Size* (mit Kool Savas)
* 2005: *Gang nöd*
* 2005: *Chumm mit*
* 2005: *Kein Grund* (mit Kool Savas)
* 2006: *Search For Love* (mit BBFrances)
* 2006: *Frei wie en Vogel*
* 2006: *Zeig mer dä Wäg*
* 2007: *Susanne*
* 2007: *Börn Baby*
* 2007: *Volksmusigg* (mit dr *Streichmusik Alder*) [#7]
* 2007: *Grüezi Frau Müller*
* 2008: *Für's Läbe*
* 2008: *Rosalie* [#5]
* 2009: *Musigg i dä Schwiiz* [#9]
* 2009: *Stahn Uf* (mit em Baschi, em Stress, em Ritschi und em Seven) [#1]
* 2009: *Signal* [#23]
* 2010: *Heldä und Legändä* [#1]
* 2010: *Chef* [#15]
* 2010: *Anney May*
* 2011: *Manhattan* [#9]
* 2011: *I'd Kill For You* (feat. Jessy Howe) [#59]
* 2013: *MundART* [#3]
* 2013: *Hilf mir* [#34]
* 2014: *Mamacita* [#19]
* 2015: *Lah sie redä* [#4]
* 2015: *Yeah Baby*

## Ekschterni Syte

* Offizielle Homepage
* Interview uf aight-genossen.ch
* Biografie und Discografie uf nationmusic.ch
* Die Offizielle Schweizer Hitparade und Music Community
* Bligg uf Internet Movie Database

## Fuessnote
Funk (Musik)

**Funk** (*funky* chonnt us em Änglische: *schmöckt komisch*, het mängisch ou met Sexualität z tue); **Funk-Musig** esch en Amerika Ändi 1960er entstande, s Wort esch scho vorhär em Jazz brucht worde.
 
Es get verschedeni schwarzi Worzle för die Musig, wo z. B. usem Soul ond Jazz chöme. Dr James Brown, Sly and Family Stone oder dr Herbie Hancock se velecht so die erschte Musiker gsy, wo s Wort funk(y) met ne e Verbendig brocht worde esch.

En Amerika hei Schwarzi denn grad för ehri Rächt kämpft. Dor das esch mee Ethno-Musig onder de Musiker glost worde. Es esch vöu "black power" e dere Musig drenn, wo ou no öbere Rhythmus ond s Tanze vermettlet werd. Die Musig het de Schwarze vöu Sälbstbewusstsy gää, "black is beautiful" ond "Afro-Look" esch denn grad modärn worde.

Z Europa esch zo dere Zyt meischtens chly s Lied met synere Botschaft em Vordergrond gstande; seg s bem Heino oder be de Led Zeppelin. Be dere nöie Funk-Musig esch s jetz mou nömm so ofs Lied drufacho, sondern ofe Rhythmus ond ofs Variiere vonere fascht belanglose Floskle: "make it funky" oder "sex-machine" het s tönt. D Botschaft esch of amächeligi Ufforderige zom Tanze reduziert worde, zogonschte vonere Musig wo ou der onder Teil vom Körper aaregt. 

Der schleppendi Rhythmus (met Synkope) ond d Basssequänze se be däm Schtyl massgäbend. Bem Schpele vom Elektrobass seit me dere Technik öbrigens "släppe". Meischtens se die alte Funk-Schtöck ou no tschässig vo Blöser (Sax) unterschtützt worde. Das het wederum vöune wo Jazz lose ou sehr gfalle. Us däm Funk use het sech denn ou no d Disco-Musig ond anders mee wyter entwecklet. 

"Funky" besch, wenn ergendwie sältsam aagleit besch aber trotzdäm e guete Idrock aus schrege Vogu henderlosch. E der Schwyz esch die Mode ond Musig öppe so ab 1978 ufcho ond esch blebe, bis hött.

## Literatur
* *All That Funk. James Brown, Herbie Hancock, George Clinton*. Themeheft vom Magazin *du – Die Zeitschrift der Kultur*, November 1999/Heft Nr. 701. Tages-Anzeiger TA Medien AG, Zürich.
Kirsche (Frucht)

**Grease** (vu lat. *ceresia*) sin roti un schwarzi Frücht. Si wachse uf Baim un wärä broche. Zum Greasebrache brücht mr a Greaseleidere un a Gradde. Dr Gradde het mr am Beschde ame Gurt um dr Büch.

Es wärde grudsätzlig zwei Sorte unterschiide: d'Siesskirsi und Suurkirsi. E Verträtterin vo de Suukirsi isch d'Schattemorelle.

Üsser dane hoche Greasebaim het mr au de niedere Süergreasebaim, wu mr kei Leidere brücht.

Grease wärded au uuspresst und de Saft denn brännt, das git de Kirsch. En bekannti Sorte isch de Zuger Kirsch.

## Lueg au
* 
* www.chriesi.ch
ASCII

**ASCII** (oft [] usgsproche) isch z Akronym vo *American Standard Code for Information Interchange* (uf Düütsch: "Amerikanischer Standard-Code für den Informationsaustausch"). Es isch es Schema zur Kodierig vom latinische Alphabet. En erschti Version, no ohni Chliibuechstabe, isch im 1963i entschtande. Die hüttigi Version gaht ufs Jahr 1967 zrugg. ASCII isch en 7-bit Code, das heisst, das 128 verschideni Zeiche chönd dargschtellt werde. Uf de Positione 0-31 sind nöd darschtellbari Stüür-Codes (z. B. "Bildschirm lösche"), so das 96 eigentlichi Zeiche übrigbliibet für s'Alphabet, d'Ziffere, Interpunktion usw. Umlut und anderi Diakritika chönd nöd codiert werde. D'ASCII Tabelle isch identisch mit de erschte 128 Positione vo Unicode.

Die vollschtändigi Tabelle vo de 95 darschtellbare Zeiche 32-126 (uf Position 32 ischs Leerzeiche):
  +"#$%&'()*+,-./
 0123456789:;?
 @ABCDEFGHIJKLMNO
 PQRSTUVWXYZ[\]^_
 `abcdefghijklmno
 pqrstuvwxyz{|}~

## ASCII-Bilder

          (__)
          (oo)
   /-------\/              O        __o          _      _______                _____          
  / |     ||     /o)\     /H\      _ \<,_      .---|'"`|---. |  |_|  |_|_|_|_|_|_|_ (_____)  
 *  ||----||     \(o/     / \    _(_)/_(_)    `o"O-OO-OO-O"o'`-o---o-'`-oo-----oo-'`-o---o-'
    ~~    ~~
       Chue     Yin/Yang  Einer  Velofahrer    SBB-Krokodil mit Güäterwäge

Um söttig Bilder mache z chönne, mues me en Schriftsatz neh wo alli Zeiche gliich lang (breit) sind. Courier New eignet sich guet. Wenn alli gliich gross sind, chann me luschtigi Zeichebildli mache.
Alemannisch (Begriffsklärung)

**Alemannisch**, bzw. **alemannisch** bezieht sich uf:

#de germanischi Stamm vo de Alamanne
#d' alemannische Dialäkt
#d'Sprecher vo de alemannische Dialäkt wo sich zumene Teil als Alemanne bezeichne

----
Wit vor 1900 hot ma teilwiis ou «» *(etymologisch vu "alle Mannen")* gschriibe (so z. B. Johann Peter Hebel: Allemannische Gedichte). Ugfähr sit dr Mitte vom 19. Johrhundert schribt ma aber «Alemannisch», was im Standardditsche hit d uinzig richtig Schriibung isch.
Silsersee

De **Silsersee** (Rätoromanisch: ; noch de Ortschaft Sils) isch de südöstlichscht vo de drü Seeè vo de Engadiner Seeèplatte.

Bsunders beliebt isch de See bi de Windsurfer, wil vom Malojapass her en zueverlässige Wind wäht. 

De dütsch Philosoph Friedrich Nietzsche isch im Juli 1881 s erschte Mol a de See cho und het bis 1888 im Ganze siibe Summer z Sils Maria verbrocht, wo er im Huus vo de Familiä Durisch im 1. Stock es Zimmer gmietet und vili vo sine Werk gschaffe het, au de 2. Teil vo sim Hauptwerk *[[Also sprach Zarathustra]]*. Er hät dött en Ort gfunde, wo ihm d Möglichkeit zur Konzentration und Ruäh im beschte Klima bote het. Hüt isch sys damalige Wohnhuus als "Nietzsche-Huus" vermarktet und dött drin isch au es Museum, wo unter anderem Originalschrifte, Brief und Erschtuusgobe chönt aglueged werde. 

## Bilder

Datei:Oberes Engadin Maloja und Silsersee um 1900.jpg|Maloja und dr Silsersee um 1900
Datei:Lake sils.jpg|Blick Richtig Maloja
Datei:Silsersee-001.JPG|Blick vo Maloja
Datei:Silsersee.jpg|Blick Richtig Maloja


## Weblink

* 
* Nietzsche-Haus
Thunersee

Dr **Thunersee** isch e Aupesee im Bärner Oberland am nördleche Alperand. Dr See isch 17,5 km lang u max. 3,5 km breit. Syni Flächi betreit 48,3 km², die maximali Tiefi 217 m. Dr Inhaut isch rund 6,5 km³. Di grösste Zueflüss sy d Aare u d Chander. A syne nördlechee Usfluss, dr Aare, isch d'namensgäbendi Stadt Thun z'finde.

Nach dr letschte Yszyt het sech dört, wo hütt die zwöi See liege, der so genannti *Wendelsee* biudet. Dür Ablagerige vo Gschiebe vo de verschiedeni Bergbäche het sech ungefähr ir Mitti vom See e Äbeni, ds "Bödeli", wo hütt d'Gmeinde Interlache, Matte u Untersee druf lige, biudet. Die Schwämmebeni tuet dr See i de Thuner- u Brienzersee teile.



By Normauwasserstand ligt dr Seespiegu uf 558 m. ü. NN. Dr Thunersee het es Yzugsgebiet vo 2500 km². By längere, starke Niederschläg cha är deshaub über d'Uefer träte, wöu d'Abflusskapazität vor Aare nume beschränkt isch. Die wichtigi Stoufunktion vom Thunersee erspart dagege ir tieferglägener Stadt Bärn einigi Überschwemmige, bringt ir Stadt Thun hingäge bsongeri Problem mit sech. Dr maximali Abfluss betreit 345 m³ pro Sekunde, dr mittleri Abfluss ligt by 110 m³/s. Sy Houptzuefluss, d'Aare, wird im Südoschten vom 6 Meter höcherglägener Brienzersee gspyse.

Vo dr Fischerei im Thunersee läbe mehreri Bruefsfischer. Im Jahr 2001 het ihre Gsamtertrag 53.048 kg Fisch betreit.

Syt 1835 gits uf em See e Passagierschifffahrt. Hütt betrybt d'BLS Lötschbergbahn AG eine Flotte von 10 Schiffe.

## Weblink

* Schifffahrtsgesellschaft
* Hochwasserschutz am Thunersee
* Tourismus rund ume Thunersee
Genfersee

Dr **Gämfersee** (fr: *Lac Léman* ou: *Lac de Genève*, en: *Lake Geneva* oder *Lake of Geneva*) isch dr gröschti Schwyzer See u ligt im Südweschte vor Schwyz a dr Gränze zu Frankrych. Är isch nach em Plattesee z Ungarn dr zwöitgröschti See vo Mittueuropa. Dr Gämfersee ligt , isch 582 km² gross u ar tiefschte Steu 310 m tief. Sy durchschnittlech Wasserihaut ligt by öppe 89 km³.

Agränzendi Schwyzer Kantön sy Gämf *(Genève)*, d Waadt *(Vaud)* u ds Wallis *(Valais)*. Sys Südufer ghört zu Frankrych  und isch im Département Haute-Savoie.

Grad zwöi Schwyzer Grossstedt lige am Ufer vom Gämfersee: Am Südwestspitz ligt d Kantonshouptstadt Gämf, am Nordufer Lausanne, d Houptstadt vom Kanton Waadt. Wyteri internationau bekannti Städt sy Montreux u Vevey, wo am nordöschtleche Seeufer lige. Di gröschti französischi Stadt am *Lac Léman* isch Thonon-les-Bains, di bekannteschti isch Evian.

D Bezeichnig «Léman» chunt vom früechere latynische Name vor Landschaft: *Lemanus* oder ou *Lemannus*, dr Kanton Waadt het afangs vom 19. Jahrhundert zur Ziit vo dr Helvetische Republik äbefaus *[[Kanton Léman|Léman]]* gheisse.

## Lueg au
* Pierres du Niton

## Literatur
*
Kappeler Milchsuppe

D **Chappeler Milchsuppe** isch d Suppe, wo im 1529i bim Fride vo Chappel luut de Legände d Zürcher und d Innerschwyzer Truppe gmäinsam gchochet händ. D Zürcher hegid Brot ghaa, und d Innerschwyzer Milch, und zäme händs drum an Topf uufgschtellt, genau uf de Gränze zwüsched de Kantön Züri und Zug, und det drus zäme die Suppe ggässe. Hüt schtaat bi Ebertschwil am Albis uf de Kantonsgränze de **Milchsuppeschtäi**, am Ort, wo de Topf söll gschtande sii.

## Lueg au
* Erschte Chappelerchrieg
* Zweite Chappelerchrieg
* Schlacht bi Chappel
* Chloschter Chappel

## Ekschterne Syte
* Chronik vo de Gmeind Chappel am Albis
Rätoromanisch (Begriffsklärung)

Mit **Rätoromanisch** meint mer:

*Im engere Sinn, s Bündnerromanische, mit sine föif Idiom Sursilvan, Sutsilvan, Surmiran, Putèr, Vallader un de gmeinsami Schriftsprooch Rumantsch Grischun.
*E hypothetischi Sproochgrupp, wo denäbet au s Ladinische und s Furlanische dezueghöre, di Rätoromanische Sprooche.
Ägerisee

Dr **Ägerisee** isch e 7,3 km² grosser See ir Schwyz, Kanton Zug, wo dür Gletscherschurf entstange isch. Sy Houptzuefluss isch dr Hüribach, Houptabfluss isch d'Lorze. Dr **Ägerisee** wird syt 1992 aus Trinkwasserreservoir brucht.
Hier het 1315 d'Schlacht am Morgarten statt gfunge.
Ureinwohner

**Uriiwohner** nennt me die Bewohner vom ene Land wo früehner als alli andere in däm Land gläbt hän, wo aber us verschidene Gründ hend müessen andre Völker wiiche odr suscht kulturell an Rand drängt worde sin. Im Dütsche git's ou die Bezeichnung *indigeni Völker*.

Im Fall vom alemannische Schproochruum cha me wohrschinlich sage, dass d *Uriiwohner* vom Ruum um e Bodesee d Räter gsi sin. Das wird au in antike Tekscht so erwähnt. Uf d Räter sin d Vindeliker gfolgt, d Kelte, d Römer und schliesslich d Alemanne. D Räter si vor allem im öschtliche Rùùm gsi. I de hütige Weschtschwiz, hi zwüsche Saane u Aare (auso im dütsche Teil vo de Weschtschwiz) d Helvetier gläbt. Si chä vor allem vom Julius Cäsar i sim *[[De bello Gallico]]* erwähnt. Um 58 v. Chr. hi si ines Hüser abbrennt u si gäge Jura gwanderet. De Cäsar het si bi Bibracte gstoppt u inera Schlacht vernichtend gschlage. Vo de Helvetier chunt o de latinisch Name vo de schwizerische Eidgenossenschaft: *Confederatio Helvetica*.
Walensee

Dr **Walesee** isch e See i de Kantön St. Galle u Glarus. 

Dr Name bedütet eigentlech *"See vo de [[Welsche]]"*, wöu im Früemittuauter dr Walesee während langer Zyt d'Sprachgränze zwischen de im Weschte läbende Alemanne u de Rätoromane im Oschten biudet het. (*Lueg ou: [[Walenstadt|Walestadt]]*.)

Dr See ligt uf 419 m.ü.M. u het e Oberflächi vo 24 km². Syni Tiefi betreit 151 m. Dür syni bsungeri Lag (inmitte emene Tau u uf beide Syte bis zu 1000 Meter höchi Steilhängine) isch d'Wassertemperatur am Walesee um nes paar Grad chäuter aus a benachbarte See. Är wird im Summer säute über 20 °C warm.

Dr Houptzuefluss isch d'Seez gsy. Syt dr Linthkorrektur i de Jahre 1807 bis 1811 isch d'Linth dr Houptzuefluss. D'Linth het vorhär de Walensee gar nid tangiert u isch vom Glarnerland us direkt i Richtig Zürisee gflosse.

Wichtigi Ortschafte am Walesee sy Walestadt, Weese, Quarte, Murg. By Tourischte am beliebteschte isch die nördlech vom Walesee glägeni outofreii Ortschaft Quinte, weli nume dür Schiff oder dür e mehrstündigi Wanderig z'erreiche isch u nes Mittumeerklima bietet. Nördlech vom Walesee befindet sech d'Sonneterrasse Amde u d'Bärgchetti Churfirschte. Südlech vom See befindet sech d'Winter- u Summer-Tourismusregione Flumserbärg u Kerenzerbärg.

Verkehrstechnisch isch dr Walesee e grossi Herusforderig gsy, wöus dört chuum Äbine git. So trassiere Ysenbahn wie ou Outobahn de Walesee dür Galerie u Tunnäus.

## Schiffahrt
### d Schiff vom Walesee

## Literatur
* 
* Guido Städler: *Walensee-Schiffahrt 1837–1987. 150 Jahre «moderne» See- und Schiffahrtsgeschichte.* Städler, Walenstadt 1987.
* Guido Städler: *Walensee-Schiffahrt, Linth-Schiffahrt. Walensee–Linth–Zürichsee.* Sarganserländer Verlag, Mels 1996. 2.&nbsp;Auflage 2012.

## Weblink

* Waleseeschifffahrt

## Fuessnote
Malaysia

**Malaysia** isch es Land z Südoschtasie und Mitgliid vo dr Schtaatevereinigung ASEAN. D Hauptschtadt heisst Kuala Lumpur.

S Schtaatsgebiet vo Malaysia erschtreckt sich vo dr Malayische Halbinsle bis zur Insle Borneo. *Malaysia* wird im Norde vo Thailand begränzt, im Süde vo Singapur und Indonesie. Drei (bis vier) Völker sin eigentlichi Schtaatsvölker: D Malaye, d Chinese, d Inder und d *Orang Asli* (das sin die Iigeborene/Uriiwohner).

Malaysia isch en Bundesstaat, wo us nüün Monarchye (acht Sultanaat und ein Staat mit eme Raja) und vier Staate ooni Herrscherfamilie zämegsetzt isch. Denäbed gits na drüü Bundesteritoorie, drunder d Hauptstadt. S Staatsoberhaupt vo Malaysia isch en König, wo all föif Jaar us de nüün Herrscher use gwäält wird.

## Quälle


## Ekschterne Syte
* Reiseinformatione
Alemanne

Alemanne bezeichnet

* e Muettersprochler vu dr alemannische Sproch.
* e nationalsozialistischi Zittig zwische 1931 un 1945 fer d'Oberrhiregion, lueg Der Alemanne.
Café Irrlicht

S' **Cafi Irrlicht** isch e autonoms Jugendzentrum, wo sich selli Jugendliche uus Schopfe träffe, wo kai Luschd hän, ins Hurlibaus oder in`d Nachtschicht z'goh oder deheige vorrem Ferseh umenader z'hocke. S'isch aber nid nur für'd Schopfemer e wichtige Treffpunkt. Au us de Schwyz und us em Breisgau sind dört oft Lüüt aaztreffe. Bim Irrlicht git's z. B. Pankkonzärtli und 3 Mol i de Wuche e Café, wo me Musik hööre, öbbis trinke und sich mit nette Lüüt unterhalte cha.

Trotz etliche Probleme gits des Irrlicht jetz scho sit 1993. Sither hätt au d'Polizei vo Schopfe hin und wieder uf Aaordnung vom Bürgermeischter in d'Bahnhofstraß cho müesse. Eimol im Johr voanstaltet s'Irrlicht au e großes Open-Air im Sängele, s'Holzrock. Dört spiile nid nur Bands us de Region, sondern au bekannti Musikante us de ganze Welt. S'git dört au immer e schönes Programm für d'Kinder.

## Ekschterne Syte

Unter sellerem Link isch'es Programm und alles was ma sonscht wisse will:
* http://www.irrlicht.org/

Unter sellem Link chamme sich über s'Holzrock Open-Air informiere:
*http://www.holzrock.de/
Dezember

De **Dezämber** () isch de zwölfti un letschte Monet vom Johr im Gregorianische Kalender.

Er het 31 Däg.

Am 21. odr 22. Dezämber isch de Dag vo dr Sunnewendi – d' Sunne schtoht dann gnau über em Wendekreis vom Schteibock am südliche Breitegrad vo 23°26'. Sälle Dag isch de chürzeschti im Johr, d' Nacht isch di längschti.

Anderi Näme für Dezämber sin *Chrischtmonet*, will Wiehnacht, 's Chrischtfescht, im Dezämber gfiert wird, oder au *Heilmond*, will Christus es Heil bringt. Letschteri Näme sin natürlich erscht noch de Umwidmig vom Julfescht im Zug vo dr Christianisierig entschtande. En andere alte dütsche Name vom Dezämber isch *Julmond*, wo vom Julfescht chunt, de skandinavische Fier vo dr Winntersunnewendi.

Im römische Kalender war de Dezämber ursprünglich de zähnti Monet (lat *decem* „zäh“) vom 304-dägige Mondkalender.

Im Johr 153 v. Chr. isch de Johresafang allerdings um zwei Mönet füre verlegt worde, so dass d' Namens- un Zählbeziehig entfalle isch.

Was 's Chilchejohr betrifft, so fangts, anderscht wie di weltlichi Kalenderzählig, mit Sunndig, em 1. Advent a. Sälle cha scho im Novämber odr au im Dezämber liege, je nochdäm, an welem Wuchendag Wiehnachte liegt.

De Dezämber fangt mit em sälbe Wuchdag a wie de Septämber.

Isch de 29., 30. odr 31. Dezämber e Mändig, so werde d' Dag ab Mäntig de erschte Kalenderwuche vom Folgejohr zuegrechnet. In sällem Fall hört die letschte Kalenderwoche vom Johres noch de DIN-Norm mit em letschte Sunndig vom Dezämber uff. E solchs Johr hat denn immer 52 Kalenderwuche.

## Lueg au
* Fiirtig
Simplonpass

Der **Simplonpass** oder churz der *Simplon* (it. *Passo del Sempione*) isch un Strassupass in dä Wallisär Alpä. Är verbindut i  s Rottutal im Kanton Wallis mit dum Eschental i der italjenischu Provinz Verbano-Cusio-Ossola und dum Langesee.

Der Pass het schini überregionali Bediutig ersch berchu, nachdem der Napoleon I. 1801–1805 en befeschtigti Passschtrass dur d Gondoschlucht bi Zwüschbärge gibuwu la het.

Der 1898–1902 und 1913–1922 fir d Ysebaan erbuwt Simplon-Basisdunnel isch lang mit schinu 19,8 Kilometer der längscht Gebirgstunnel vu der Welt gsii. Bekannt isch der Tunnel au durch du Simplon-Orient-Express, wa bis 1977 gfaaren isch, gsi.

## Lüeg ou
* Département Simplon

## Literatür
* Simplon: Histoire-Géologie-Minéralogie.(2005) A. Steck, M. delaloye, L. Pflug, P. Tissières, N. Meisser & M.A. Grichting. Ed. Fondation Bernard et Suzanne Tissières, Martigny, 96pp. ISBN 2-9700343-2-8

## Lüeg öi

*
Simplon VS

**Simplù** oder **Simpilù** isch en politischi Gmeind vam Bezirk Brig im ditschsprachigu Teil vam Kanton Wallis i der Schwiz.

## Geografii
Simplù ligt süüdlich vom Simplonpass und vo de Wasserschaide. Drumm fliesst de Chrummbach und schini Näbubäch uber d Riiss in Langesee. D Gmeind glidert schich in d Frakzione Simplu-Dorf, Egga, Gabi und Simplu-Pass. S Dorf Simplu isch appa niin Kilometer süüdlich va dr Passhechi. Nachbergmeinde sind Brig-Glis, Ried-Brig, Zwischbergen, Saas-Almagell, Saas-Grund, Saas-Balen, Eisten und Visperterminen. Vannr Ggmeindsflechi sint 21,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 12,3 % Wald, 1 % Sidligsflechi und 65,2 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
D Pfarrii arschiint 1267 zem eerschta Maal in anar Urkunda als *Simpilion* (1285 *Xeinplon*). Dr hl. Gotthard ischt schine Schutzheiligo.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 1,2 % glägu.

## Religion
95,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,1 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Simpilù ischt dr Sebastian Arnold (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 333 Iwonru 96,7 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 1,2 % Franzeesisch, 0,9 % Talienisch und 1,2 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Simpilù gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Liit
Hie isch der spätär Bundesrat Josef Escher geboru gsii.


Datei:Simplon-Dorf.jpg|Dorfzentrum vo Simplu Dorf
Datei:Picswiss VS-80-19.jpg|Chile St. Gotthard
Datei:VS-80-22.jpg|Kapelle z Gabi
Datei:Picswiss VS-80-18.jpg|Alter Stall z Simplu


## Weblink

* http://www.gemeinde-simplon.ch/
* 

## Fuessnote