open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
25. Juli

Dr **25. Juli** isch dr 206. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 207. in Schaltjohr), dodermit blybe no 159 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 325: S erscht Konzil vu Nicäa hert uf mit em *Bekänntnis vu Nicäa*. Dr Arianismus wird as häretisch verurdailt.
* 1261: Mit dr Ruckeroberig vu Konstantinopel, wu im Vierte Chryzzug 1204 vu europäische Chryzfahrer yygnuu woren isch, chunnt s Latynisch Chaiserrych zum Änd. S Byzantinisch Rych wird dergege unter em Michael VIII. wider härgstellt.
* 1405: S Ulmer Minschter, deckt mit eme provisorische Notdach, wird gweiht.

## Uf d Wält chuu
* 1654: Agostino Steffani, italienische Komponischt
* 1743: Pierre-Maurice Glayre, Schwyzer Bolitiker un Diplomat
* 1806: Titus Tobler, Schwyzer Arzt, Paläschtinaforscher un Verfasser vum «Appenzeller Sprachschatz»
* 1835: Johann Jakob Bausch, dytsch-US-amerikanische Unternämmer
* 1917: Fritz Honegger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1936: Léon Huber, Schwyzer Nochrichtesprächer
* 1937: Renato Perinetto, italiänische Lehrer und Dialäktolog
* 1938: Marie-Luise Nikuta, dütschi Mundartsängeri
* 1954: Anetta Kahane, dytschi Schurnalischti
* 1954: Jürgen Trittin, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 1564: Ferdinand I., Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1751: Johann Friedrich Lampe, dytsch-britische Komponischt
* 1833: Franz Joseph Stalder, Schwyzer Gaischtliche und Dialäktolog
* 1861: Jonas Furrer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1899: Niklaus Riggenbach, Schwyzer Yysebahnpionier
* 1980: Wladimir Semjonowitsch Wyssozki, russische Schauspiiler, Dichter un Sänger
* 1993: Hedwig Jochmus, dytschi Bolitikeri
* 2015: Wolfgang Leppert, dytsche Radiomoderator un Schauspiiler

## Weblink
26. Juli

Dr **26. Juli** isch dr 207. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 208. in Schaltjohr), dodermit blybe no 158 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1417: S Konzil vu Konschtanz setzt dr Gegepapscht Benedikt XIII. ab un exkommuniziert en. 
* 1887: Dr Ludwik Lejzer Zamenhof vereffentligt unter em Pseudonym Doktoro Esperanto uf Russisch s Lehrbuech iber syy „Internationali Sproch“.
* 1953: Uf Kuba unternimmt e Guerilladruppe unter dr Fierig vum Fidel Castro e Aagriff uf d Moncada-Kaserne vu Santiago de Cuba. Dodermit fangt d Kubanisch Revolution aa.
* 1956: Ägypte verstaatlicht dr Sueskanal, zwelf Johr vor Ablauf vu dr Konzession fir d Kanalgsellschaft. Des fiert zue dr Sueskrise.
* 1965: D Maledive wäre unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1711: Lorenz Christoph Mizler, dytsche philosophische Glehrte un Musiktheoretiker
* 1822: Jakob Dubs, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1875: Carl Gustav Jung, Schwyzer Mediziner un Psycholog
* 1892: André Ragot, franzesische Architäkt
* 1907: Rosa Kamm, dytschi Bolitikeri
* 1908: Georg Thürer, Schwyzer Dichter un Hochschuellehrer
* 1921: Carl Miville, Schwyzer Bolitiker
* 1928: Stanley Kubrick, US-amerikanische Regisseur
* 1928: Francesco Cossiga, italiänische Bolitiker
* 1936: Fritz Brühlmann, Schwyzer Fahrradmechaniker
* 1943: Peter Hyams, US-amerikanische Regisseur
* 1949: Roger Meddows Taylor, britische Rockmusikerv
* 1962: René Zeller, Schwyzer Schurnalischt
* 1975: Liz Truss, britischi Bolitikeri
* 1977: Rebecca St. James, auschtralischi Rocksängeri

## Gstorbe
* 811: Nikephoros I., Chaiser vu Byzanz
* 1997: Heinz Reiff, dytsche Dichter
* 2013: Sung Jae-ki, sidkoreanische Aktivischt
* 2016: Carl-Henrik Hermansson, schwedische Bolitiker
* 2020: Hans-Jochen Vogel, dytsche Bolitiker
* 2025: James Licini, Schwyzer Chinschtler

## Weblink
27. Juli

Dr **27. Juli** isch dr 208. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 209. in Schaltjohr), dodermit blybe no 157 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1206: In dr Chaiserschlacht bi Wassenberg sigt im Kampf um di remisch-dytsch Chaiserchrone im Zug vum Dytsche Thronstryt dr Staufer Philipp vu Schwaben iber dr Welf Otto vu Braunschweig.
* 1675: In dr Schlacht bi Saaschbach im Holländische Krieg dräffe dr franzesischi un chaiserligi Druppe ufenander. Dr franzesisch Marschall Turenne fallt in dr Schlacht.
* 1794: Dr Maximilien de Robespierre un syyni Aahänger, d Montagnards, u. a. au dr Antoine de Saint-Just, wäre vu dr Thermidorianer gstirzt, wel syy Terrorherrschaft all brutaler woren isch.
* 1906: D BLS Lötschbergbahn wird unter em Name *Berner Alpenbahngesellschaft BLS (Bern–Lötschberg–Simplon)* grindet.
* 1955: Mit em Inchraftdrätte vum Eschtrychische Staatsverdrag chunnt d Republik Eschtrych wider ihri volli staatligi Souveränität zruck.
* 1997: Dr Radrännfahrer Jan Ullrich gwinnt as erschte Dytsche d Tour de France.

## Uf d Wält chuu
* 1900: Hans Haug, Schwyzer Komponischt
* 1907: Liesel Meier-Küchlin, dytschi Dialäktdichteri
* 1932: Rita Czech-Blasel, dytschi Skilanglaiferi
* 1938: Felix Aschwanden, Schwyzer Mundartforscher
* 1939: Manuel Vázquez Montalbán, spanische Schriftsteller
* 1939: René Schweizer, Schwyzer Schriftsteller un Chinschtler
* 1940: Pina Bausch, dytschi Dänzeri un Choreografi
* 1967: Eddie McClintock, US-amerikanische Schauspiler
* 1970: Birgitta Weizenegger, dytschi Schauspileri un Filmmacheri

## Gstorbe
* 1675: Turenne, franzesische Heerfierer un Marschall
* 1756: Marie Sallé, franzesischi Dänzeri
* 1852: Johann Andreas Schmeller, dytsche Germanischt, Bibliothekar un bayerische Sproochforscher
* 1957: Nat Patton, US-amerikanische Bolitiker
* 1981: William Wyler, schwyzerisch-US-amerikanisch Regisseur
* 2024: Wolfgang Rihm, dytsche Komponischt

## Weblink
28. Juli

Dr **28. Juli** isch dr 209. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 210. in Schaltjohr), dodermit blybe no 156 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1330: In dr Schlacht bi Welbaschd schleen d Serbe d Druppe vu dr Bulgare. Mit däre Schlacht fangt d Vormachtstellig vu Serbie uf dr Balkanhalbinsle aa un dr Verfall vu Bulgarie un vu Byzanz.
* 1794: Dr Maximilien de Robespierre un e huffe vu syne Aahänger, u. b. dr Antoine de Saint-Just, wäre mit dr Guillotine hiigrichtet.
* 1821: Peru wird unabhängig vu Spanie.
* 1867: Dr eschtrychisch Chaiser Franz Joseph I. akzeptiert dr Eschtrychisch-Ungarischen Uusglych, dr Grundlag fir Schaffig vu dr Doppelmonarchi Eschtrych-Ungarn.
* 1914: E Monet no dr Ermordig vum Erzherzog Franz Ferdinand z Sarajewo erklert Eschtrych-Ungarn Serbie dr Chrieg. Dodermit fangt dr Erscht Wältchrieg aa.

## Uf d Wält chuu
* 1644: Jakob Henricpetri, Basler Jurischt, Rotherr un Revoluzzer
* 1859: John W. Cranford, US-amerikanische Bolitiker
* 1868: Leonhard Ragaz, Schwyzer Theoloog
* 1887: Marcel Duchamp, franzesisch-amerikanische Moler un Objäktchinschtler
* 1895: Friedrich Gysling, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Walserforscher
* 1931: Alfred Egli, Schwyzer Leerer, Hischtooriker und Dialäktliebhaber
* 1954: Hugo Chávez, venezolanische Offizier un Bolitiker
* 1956: Raimund Wäschle, dytsche Moler un Grafiker
* 1977: Pascale Bruderer, Schwyzer Bolitikeri
* 1982: Sarah Viktoria Frick, schwyzerisch-liechtestaanischi Schauspileri
* 1999: Lisa Jeanpierre, franzesischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 1617: Felix Platter, Schwyzer Arzt un Schriftsteller
* 1741: Antonio Vivaldi, italienische Komponischt
* 1750: Johann Sebastian Bach, dytsche Komponischt
* 1794: Maximilien de Robespierre, franzesische Bolitiker un Revolutionär
* 1794: Antoine de Saint-Just, franzesische Bolitiker un Revolutionär
* 2004: Francis Crick, britische Physiker un Biochemiker
* 2016: Paul Horn, dytsche Chilchemusiker
* 2020: Bruno Schäuble, dytsche Dokter un Autor
* 2022: Ursula Andermatt, Schwyzer Schauspileri
* 2023: Martin Walser, dytsche Schriftsteller

## Weblink
Theaterskandal

As **Theaterskandal** bezäichnet mä Komflikt um Theateruffüerige, wo gsellschaftligi, moralischi, religiöösi oder künstlerischi Tabu berüere, und eso d Reakzioon vo dr öffentlige Mäinig uusefordere. Es chunnt drbii zu Demonstrazioone, Protest oder sogar Däätligkäite im Zueschauerruum und denn au zu Zitigskampanie oder politische Konsekwänze wie Zensur oder Verbot.

## Allgemäin
Sit ass d Reschii am Theater as en äigeständigi künstlerischi Läistig gältet, stoot vilmol nit nume s Wärk sälber im Middelpunkt vom ene Theaterskandaal sondern au si Inszenierig. Soonigi Komflikt si bsundrigs hitzig an dr Opere, wo s Publikum bsundrigs dradizionsorientiert isch und au uf Tabu-Brüch bi dr Dütig vo Operette heftig reagiert.

Theaterskandääl chönne mänggisch au vorusgsäit wärde oder wärde blaant und gliiche denn Inszenierunge wo d Rolle klar verdäilt si: Uf dr äinte Site s Publikum, wo dänggt, ass es e Rächt häig, Kunst z gniesse ooni gstöört z wärde, und uf dr andere Site dr Künstler, wo überzügt isch, ass er dr Gsellschaft e Spiegel müess vor s Gsicht hebe. Sit dr Middi vom 19. Joorhundert gseen d Künstler iiri Ufgoob weeniger din, ass si dr Kataloog vo esthetische Norme wurde erfülle, sondern mee ass si die Norme brobiere z spränge, und dr Skandaal as „spezifischi Erschiinig vom instituzionelle Kunsttheater“ isch au en Uswiis für iiri Ussesiterrolle, wo si sälber gweelt häi.

## Litratuur
* Stefan Neuhaus, Johann Holzner (Hrsg.): *Literatur als Skandal. Fälle – Funktionen – Folgen.* Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2007, ISBN 978-3-525-20855-7.
* Bernd Noack: Theaterskandale. Von Aischylos bis Thomas Bernhard. Residenz, St. Pölten u. a. 2008, ISBN 978-3-7017-3108-4.
* Martin Kraus: Zwei Skandalstücke im Kontext von Antisemitismus: Thomas Bernhards Heldenplatz und Rainer Werner Fassbinders Der Müll, die Stadt und der Tod. Waterloo 2009 (Theses, Univ. Waterloo), online.
* Imre Ormay: Skandal in der Oper. Vier denkwürdige Premieren: Fidelio, Der Barbier von Sevilla, Tannhäuser und Tosca. Leipzig 1967

## Fuessnoote
Amor (Mythologie)

__NOTOC__

Dr **Amor** (), vilmol au **Cupido** oder **Cupidus**, isch in dr römische Müthologii dr Gott und d Personifikazioon vo dr Liebi, oder villicht gnauer vom Sichverliebe, gsi und wird as Bueb ufgfasst, wo vilmol häimlifäiss und booshaft isch und mit sine Pfiil de Lüt ins Härz drifft und si sich dorum verliebe. Öbbis mache drgeege cha mä nid: *Omnia vincit Amor* („Amor besigt alles“, wo mä s latiinische Wort „amor“ au diräkt mit „Liebi“ cha übersetze).

Si griechischs Analog isch dr Eros. Wie dä isch dr Amor dr Soon vo dr Göttin vo dr Liebi, in Rom d Venus, und vom Gott vom Chrieg, em Mars. Woorschinlig am bekanntiste isch d Gschicht vom Amor wo dr Apuleius in sim Roman *Metamorphose* verzelt, dr Müthos vom Amor und dr Psyche.

In dr Emblematik wird dr Amor vilmol au blind daargstellt. 

Analog zu de griechische Erote, das si meereri chindligi Erosfiguure zämme, wo vilmol as Dekorazioon diene, git s zum Amor d **Amorette**, wo mäistens as blutti Büebli mit Flüügeli daargstellt wärde. In dr Kunst erschiine si zum Bischbil im Watteau sim Gmäld *D Iischiffig uf Kythera*.

## Litratuur
* Heinrich Fliedner: *Amor und Cupido. Untersuchungen über den römischen Liebesgott.* Beiträge zur klassischen Philologie H. 53. Hain, Meisenheim 1974
* 

## Weblingg

* Etwa 2400 Photos von Darstellungen Amors in der ''Warburg Institute Iconographic Database''

## Fuessnoote
Cupido

S Wort **Cupido** (lat. für „Begirde, Lust“) bezäichnet:
* in dr römische Müthologii dr römisch Gott vo dr Liebi Amor; in dr griechische si Analoog Eros
* E Roman vo dr amerikanische Autorin Jilliane Hoffman
* E Gattig vo Summervöögel us dr Familie vo de Blöiling
23. Juli

Dr **23. Juli** isch dr 204. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 205. in Schaltjohr), dodermit blybe no 161 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1849: Raschti wird vu preußische Druppen yygnuu. Dodermit isch dr noch em Heckerufstand zweet Versuech, im Zug vu dr Badische Revolution im Großherzogtum Bade ne Republik z errichte, wider gschyteret.
* 1985: Commodore stellt im Lincoln Center z New York, USA dr Amiga (speter in Amiga 1000 umgnännt) vor. 
* 1988: Mit em Radio Dreyeckland wird z Fryybeg s erscht dytsch frei Radio legalisiert, wel e juristischi Verfolgig vum Pirateradio uussichtslos woren isch.

## Uf d Wält chuu
* 1649: Clemens XI., Papscht
* 1899: Gustav Heinemann, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 1931: Dina Wyler, Schwyzer Chinschtleri
* 1938: Götz George, dytsche Schauspiiler
* 1941: Sergio Mattarella, italienische Bolitiker
* 1951: Edie McClurg, US-amerikanischi Schauspileri
* 1963: Kerstin Krieglstein, dytschi Neurowisseschaftleri
* 1957: Ruth Humbel Näf, Schwyzer Bolitikeri
* 1975: Didier Lemaire, franzesische Bolitiker
* 1989: Daniel Radcliffe, britische Schauspiler

## Gstorbe
* 1676: Gregor Allhelg, elsässisch-schwyzerische Bildhauer un Architäkt
* 1757: Domenico Scarlatti, italienische Komponischt
* 1849: Gottlieb Jakob Kuhn: Schwyzer Pfarrer und Schriftsteller
* 1927: Arthur Hoffmann, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1951: Philippe Pétain, franzesische Militer un Bolitiker
* 1993: Lera Millard Thomas, US-amerikanischi Bolitikeri
* 1995: Wilhelm Staudacher, dytsche Dialäktdichter
* 2008: Kurt Furgler, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
30. Juli

Dr **30. Juli** isch dr 211. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 212. in Schaltjohr), dodermit blybe no 154 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1502: Dr Christoph Kolumbus chunnt uf syre vierte Rais zue dr karbische Insle Guanaja an dr Nordkischte vum hitige Honduras.
* 1916: Dr Aschtronom Grigori Nikolajewitsch Neuimin entdeckt dr Aschteroid (951) Gaspra. 
* 1966: Ängland wird bi dr Wältmaischterschaft im aigene Land dur e 4:2-Siig no Verlengerig gege Dytschland zum erschte Mol Fueßballwältmaischter. Dr Geoff Hurst erziilt mit em zwischezytlige 3:2 s beriemt *Wembley-Tor*.
* 1967: D Associazione Augusta, e Gsellschaft fir Gschicht, Sproch und alpyni Kultur z Éischeme, wird grindet.
* 1980: Vanuatu wird unabhängig vu Frankrych un Großbritannie.
* 1980: D Knesset bschließt s *Jerusalem-Gsetz*, wu ganz Jerusalem, mitsamt em bsetzte Oschtjerusalem, zue dr „eebige Hauptstadt“ vu Israel erklert.
* 2000: Dr Hugo Chávez wird mit fascht 60 % vu dr Stimme zum zwaite Mol zum Bresidänt vu Venezuela gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1863: Henry Ford, US-amerikanische Unternämmer
* 1877: Friedrich Alfred Schmid Noerr, dytsche Philosoph un Schrifsteller
* 1896: Rudolf Schoch, Schwyzer Musikpädagog
* 1924: Otto Borst, dytsche Historiker un Autor
* 1933: Rudolf Paul, evangelische Pfarrer un schwebische Bibelibersetzer
* 1936: Dietz-Werner Steck, dytsche Schauspiler
* 1957: Gabriele Reich-Gutjahr, dytschi Bolitikeri
* 1970: Natascha Küderli, schwyzerisch-dytschi Chinschtleri

## Gstorbe
* 1898: Otto von Bismarck, dytsche Bolitiker
* 1971: Georgi Asparuchow, bulgarisch Fueßballspiler
* 2007: Ingmar Bergman, schwedische Regisseur

## Weblink
31. Juli

Dr **31. Juli** isch dr 212. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 213. in Schaltjohr), dodermit blybe no 153 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1833: Altschwyz dänkt draa, Kantonsdail, wu im Vorjohr as „Schwyz ussers Land“ abgfalle sin, mit Waffegwalt z unterwärfe. D Dagsatzig losst s Kantonsbiet wäge däm militärisch bsetze.
* 1921: S erscht Konzert vu dr ''Donaueschinger Kammermusik-Aufführungen zur Förderung zeitgenössischer Tonkunst'' wird ufgfiert.
* 1959: E Gruppe vu baskische Studänte grindet d Untergrundortganisation ''Euskadi Ta Askatasuna (ETA)'', wu mit terroristische Mittel gege d Franco-Diktatur z Spanie un fir e unabhängig Baskeland kämpft.

## Uf d Wält chuu
* 1748: Balthasar Alexis Henri Antoine von Schauenburg, e franzöösische General us em Elsass
* 1799: Christian Gottlob Barth, dytsche Pfarrer, Lyriker un Autor
* 1810: Leopold Karl Theodor Froebel, dytsch-schwyzerische Gartechinschtler un Pflanzezichter
* 1857: Ernest Chuard, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1942: Thomas Arnold Hammer, Schwyzer Germanischt
* 1957: Michael Gaedt, dytsche Kabarettischt, Musiker un Schauschbiiler
* 1963: Martin Pfister, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1967: Pierre de Maillard, franzesische katholischer Prieschter

## Gstorbe
* 1886: Franz Liszt, eschtrychisch-ungarische Pianischt un Komponischt
* 1931: Dällebach Kari, Bärner Stadtoriginal
* 1971: Rudolf Olaf Tönjachen, Schwyzer Lehrer, Hischtoriker und Autor
* 1986: Teddy Wilson, US-amerikanische Jazzmusiker
* 1994: Elisabeth Haich, ungarischi Chinschtleri un Begrinderi vum Yoga z Europa

## Weblink
Sint Maarten

**Sint Maarten** isch es eigeschtändigs Land, wo zum Königriich vo de Niiderlande ghört. Es isch bis zum 9. Oktober 2010 en Teil vo de Niiderländische Antille gsi, wo me als Verwaltigseinheit ufglöst het. Zum Land ghört de südlich Teil vo de zwüsche Frankriich und de Niiderlande teilte Insle St. Martin und e paar unbewohnte chlinere Insle und Felse.

## Bevölkerig
D Insle isch ursprünglich vo niiderländische Siidler und Sklave us Afrika bsidlet worde. Die Nachfahre vo dene beide bildet hüt de gröschti Teil vo de Bevölkerig. In de Zwischeziit sind aber 49 % vo de Iiwohner Usländer. Di Iiheimische sind zum gröschte Teil Proteschtante. D Hauptschprooch isch Änglisch, aber au Schpanisch, Niiderländisch und Papiamentu wird gredt.

## Schtädt und Sidlige
D Hauptstadt Philipsburg het 1'228 Iiwohner, Lower Prince's Quarter 8'123, Dutch Cul de Sac 7'880, Koolbaai 6'046, Upper Prince's Quarter 4'020, Little Bay (Fort Amsterdam) 2'176, Simpson Bay 736 und Lowlands 232 Iiwohner.

## Fuessnote


## Weblink

* Offizielli Website vo Sint Maarten
* Chartesammlig vo Sint Maarten
29. Juli

Dr **29. Juli** isch dr 210. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 211. in Schaltjohr), dodermit blybe no 155 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1474: D Burgunder unter em Karl em Küene fange aa mit dr Belagerig vu Neuss.
* 1851: Dr Aschtronom Annibale de Gasparis entdeckt dr Aschteroid (15) Eunomia. 
* 1925: Bi dr *Zeitschrift für Physik* goht dr Artikel *"Über die quantentheoretische Umdeutung kinematischer und mechanischer Begriffe"*, em Heisenberg syy bahnbrächendi Arbet zue dr Quantemechnik yy.
* 1954: Z London erschynt dr erscht Dail vum J. R. R. Tolkien sym Roman Der Herr der Ringe.
* 2019: es isch dr «Tag wo d Ärden überlaschtet isch».

## Uf d Wält chuu
* 1883: Benito Mussolini, faschistische Diktator vu Italie
* 1948: Albrecht Rychen, Schwyzer Bolitiker
* 1955: Samir, Schwyzer Regisseur
* 1962: Beat Siebenhaar, Schwyzer Sproochforscher und Dialäktolog
* 1963: Nina Degele, dytschi Soziologi
* 1994: King Ku$ha, albanische Rapper

## Gstorbe
* 1827: Johann Martin Usteri, Zürcher Mundartdichter
* 1856: Robert Schumann, dütsche Komponist
* 1890: Vincent van Gogh, niderländische Moler
* 1900: Umberto I., Chenig vu Italie
* 1983: Luis Buñuel, spanisch-mexikanische Filmmacher
* 1994: Dorothy Crowfoot Hodgkin, britischi Biochemikeri
* 1997: Herbert Marcuse, dütsch-amerikanische Filosoof, Politoloog und Sozioloog
* 2012: Wilhelm Horkel, dytsche Pfarrer un Schriftsteller
* 2012: André Weckmann, elsässische Schriftsteller
* 2023: Rosemarie Banholzer, dytschi Schriftstelleri

## Weblink
2. August

Dr **2. Augschte** isch dr 214. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 215. in Schaltjohr), dodermit blybe no 151 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 216 v. Chr.: In dr Schlacht vu Cannae besigt dr Hannibal di remisch Armee unter em Lucius Aemilius Paullus un em Gaius Terentius Varro.
* 1939: Dr Albert Einstein unterzaichnet e vum Leó Szilárd verfasste Brief an dr US-Bresidänt Franklin D. Roosevelt, wu vor dr Gfohr dr s nationalsozialistisch Dytsch Ryych gwarnt un d Entwicklig vu Chärnwaffe aagregt wird.

## Uf d Wält chuu
* 1533: Theodor Zwinger der Ältere, Schwyzer Mediziner
* 1790: Ignatius Kohlund, dytsche Beamte un Dichter
* 1834: Frédéric Auguste Bartholdi, elsässische Bildhauer un Schepfer vu dr Freihaitsstatue
* 1854: Eugène Ruffy, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1874: August Steiger, Schwyzer Germanischt
* 1897: Max Weber, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1923: Schimon Peres, israelische Bolitiker
* 1933: Erich Schneider, dytsche Bolitiker
* 1953: Roland Zoss, Schwyzer Schriftsteller un Liedermacher
* 1953: Gero Herr, dytsche Liedermacher un Lehrer
* 1969: Angélica Rivera, mexikanischi Schauspileri
* 1984: Adelheid Morath, dytschi Radsportleri
* 1990: Seh Calaz, simbabwische Musiker
* 1990: Viktoria Fuchs, dytschi Chechi

## Gstorbe
* 257: Stephan I., Bischof vu Rom
* 1891: Ferdinand Schlöth, Schwyzer Bildhauer
* 1943: Karl Grunsky, dytsche Musigschriftsteller
* 1975: Ruth Blum, Schwiizer Lehreri
* 2003: Oscar Müller, schwebische Volksschauspiiler
* 2022: Friedrich-Wilhelm von Herrmann, dytsche Philosoph
* 2023: Laurence Deonna, Schwyzer Journalischti un Fotografi

## Sunschtigs
* Europäische Holocaust-Mahndag fir Sinti un Roma
* Nationalfyrtig vu Nordmazedonie

## Weblink
3. August

Dr **3. Augschte** isch dr 215. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 216. in Schaltjohr), dodermit blybe no 150 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 8: Dr Tiberius Caesar Augustus sigt iber di ufständische Dalmatier in dr Provinz Illyricum.
* 1492: Dr Christoph Kolumbus bricht zue syre erschte Entdeckigsrais uf.
* 1645: Dryssgjehrige Chrieg: In dr Schlacht bi Alerheim (Zwooti Schlacht vu Nearle) bsiigt Frankryych e bayerisch-chaiserlig Heer. 
* 1829: Im Opéra-Haus z Paris wird d Oper Guillaume Tell vum Gioacchino Rossini urufgfiert.
* 1914: Erschte Wältchrieg: S Dytsch Rych erklert Frankryych dr Chrieg un marschiert im neutrale Belgien yy.
* 1953: D Hochschuel fir Gstaltig Ulm fangt mit em Lehrbedrib aa.

## Uf d Wält chuu
* 1780: Cosmus Freuler, Glarner Mundartschriftsteller
* 1877: Ludwig Fischer (Germanist), Schwyzer Lehrer und Dialäktolog
* 1884: Josias Braun-Blanquet, Schwyzer Botaniker
* 1899: Hanny Christen, Schwyzer Volkskundleri
* 1900: Lera Millard Thomas, US-amerikanischi Bolitikeri
* 1912: Ruth von Wild, Schwyzer Lehreri un Flichtlingshälferi
* 1917: Rudolf Gnägi, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1918: Maria Aurèlia Capmany, katalanischi Autorin und Feminischtin
* 1933: Eberhard Beck, dytsche Schriftsteller
* 1937: Hans Wüthrich, Schwyzer Kumbenischt un Sprochwisseschaftler
* 1960: Anna-Maria Ravnopolska-Dean, bulgarischi Musikeri
* 1995: Clara Koppenburg, dytschi Radrännfahreri
* 1999: Nemo, Schwyzer Musiker*i

## Gstorbe
* 1847: Jakob Freivogel, Schwyzer Chnäächt un Revolutionär
* 1896: Friedrich Staub, Schwyzer Dialäktforscher
* 1913: Josephine Cochrane, US-amerikanischi Erfinderi
* 1948: Lorenz Bock, dytsche Bolitiker
* 1974: Marie Hagmeier-Meier, dytschi Dialäktdichteri
* 2008: Alexander Issajewitsch Solschenizyn, russische Schriftsteller

## Weblink
Der Schuh des Manitu

**Der Schuh des Manitu** isch e Film, wo 2001 entstande isch as Parodii vo de Karl-May-Verfilmige in de 1960er Joor. 11,7 Millione Lüt häi en im Kino gsee und er het 65 Millione Öiro Umsatz an de Kasse gmacht und isch äine vo de erfolgriichste dütsche Film sit em Ändi vom Zwäite Wältchrieg. *Der Schuh des Manitu* vo Constantin Film isch am 13. Juli 2001 zum erste Mol im Kino zäigt worde und am 7. Merz 2004 im Free-TV. D Rächt für s Färnsee het ProSieben.

Dr Film isch as e relativ chliises Projekt under dr Reschii und in dr Brodukzion vom Michael „Bully“ Herbig entstande, wo au dr Hauptverantwortlig für s Dräibuech isch und no zwäi vo de Hauptrolle gspiilt het. Anderi wichdigi Rolle häi dr Christian Tramitz, dr Sky du Mont, d Marie Bäumer und dr Rick Kavanian. S Grundkonzept für e Film het dr Herbig von ere Sketschserii in sinere Comedy-Färnseesändig *[[Bullyparade]]* übernoo.

Dr Film parodiert d Karl-May-Verfilmige mit em Pierre Brice und em Lex Barker in de Hauptrolle as Winnetou bezieigswiis Old Shatterhand. Er het au bi de Italo-Western abkupferet.

## Figure
Dr *Abahachi*, dr Apatschehöiptling, isch woorschinlig nid nume e Wortspiil uf „aber hatschi“, sondern vom Naame häär vor allem e dobbleti Aaspiilig uf *[[Winnetou und das Halbblut Apanatschi]]*, en Original-Karl-May-Film us de Sächziger Joor, und spiilt au uf en anderi Figur us em Karl May sine Büecher: dr Hadschi Halef Omar.

Dr Naame vo sim Bluetbrueder *Ranger* erinneret an dr Daarsteller Stewart Granger, wo in drei Karl-May-Verfilmige dr Old Surehand verkörperet het. Usserdäm isch er en Aaspiilug uf en amerikanischi Westernfigur, wo „Lone Ranger“ häisst. Dr Lone Ranger isch au im Ufdraag vo dr Grächtigkäit underwägs, mäistens begläitet vo sim indianische Fründ Tonto.

Dr *Winnetouch*, im Abahachi si homosexuelle Zwillingsbrueder, persifliert dr Winnetou. Si *Puder Rosa Ranch*, wo zur Beauty-Farm umbaut worde isch, isch en Aaspiilig uf d „Ponderosa-Ranch“ vo dr Familie Cartwright us dr TV-Western-Serii *[[Bonanza]]*.

Dr *Santa Maria* isch e Immobiliehai vu Wyoming.
Där het däm Abahachi ä Schtammlokal vokauft, wu nuer d Vordersyt gschtônde isch. Deno het er de Kredtigäber vun de Schoschone verschosse un de Abahachi bi dänne ôgschwärzt. Schpäter isch er tragisch umkumme. Sinner Brueder Santa Claus verteilt bis hit Gabe ôn d Kinder, um d Sünde vun sinem Brueder z sühne.

## Weblingg
* 
* ''Der Schuh des Manitu'' bi der Online-Filmdatenbank
* „Winnetouch auf der Puder-Rosa-Ranch“ vom Andreas Stock im Bieler Tagblatt
* Interwiuu mit em Michael Herbig uf epilog.de

## Fuessnoote
4. August

Dr **4. Augschte** isch dr 216. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 217. in Schaltjohr), dodermit blybe no 149 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1782: Z Wien hyrotet dr Wolfgang Amadeus Mozart d Constanze Weber.
* 1814: S Wallis dritt as Kanton dr Schwyzer Aidgnosseschaft byy.
* 1870: In dr erschte Schlacht vum Dytsch-Franzesische Chrieg bi Wisseburi im Elsàss sige di preußische Druppe iber di franzesische.
* 1962: Cymdeithas yr Iaith wird grindet, e Organisation z Wales, wu sich fir d Zuechumpft vu dr Walisische Sproch yysetzt.
* 1985:  Dr Aschtronom Edward L. G. Bowell dr Aschteroid (12225) Yanfernandez.

## Uf d Wält chuu
* 1521: Urban VII., Papscht vum 15. bis zum 27. Septämber 1590
* 1720: Samuel Werenfels, Schwyzer Architäkt
* 1876: Otto Gröger, eschtrychische Dialäktforscher
* 1883: René Schickele, elsässische Schriftsteller
* 1901: Louis Armstrong, US-amerikanische Jazzmusiker
* 1910: Selina Chönz, Schwyzer Schriftstellerin
* 1931: René Quellet, Schwyzer Pantomine
* 1933: Eugen A. Meier, e Baasler Autor und Politiker 
* 1936: Mani Matter, Schwyzer Liedermacher
* 1961: Barack Obama, US-amerikanische Bolitker un Bresidänt
* 1963: Konrad Epple, dytsche Bolitiker
* 1972: Audrey Azoulay, französischi Politikerin, Generalsekretärin vo der UNESCO
* 1989: Myriam Kloster, franzesischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 465 v. d. Z.: Xerxes I., persische Großchenig un egptische Pharao
* 1875: Hans Christian Andersen, dänische Dichter
* 2016: Dietmar Eisfeld, dytsche Dialäktautor un Liedkomponischt
* 2018: Erwin Nievergelt, Schwyzer Ekonom un Informatiker
* 2021: Martin Graff, elsässische Autor, Kabarettischt un Filmmacher

## Weblink
5. August

Dr **5. Augschte** isch dr 217. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 218. in Schaltjohr), dodermit blybe no 148 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1705: Z Hamburg wird d Opere Octavia vum Reinhard Keiser urufgfiert.
* 1772: In eme Verdrag zwische Russland, Preuße un Echtrych wird Pole zum erschte Mol dailt. S verliert doderby iber e Viertel vu syre Gsamtflechi un iber e Drittel vu syne Yywohner.
* 1908: E große Dail vu Eschinge fallt eme Brand zum Opfer. Bi Echterdenge verbrännt dr Zeppelin LZ4 wäg eme Gwitter.
* 1914: Erschte Wältchrieg: Großbritannie erklert em Dytsche Rych dr Chrieg.
* 1960: Obervolta wird unabhängig vu Frankrych.

## Uf d Wält chuu
* 1611: Christoph Faesch, Basler Hischtoriker
* 1907: Zarli Carigiet, Schwyzer Schauspiler
* 1923: Tibère Vadi, Schwyzer Architäkt
* 1928: Edgar Rabsch, dytsche Musiker, Organischt un Musikpedagog
* 1930: Neil Armstrong, US-amerikanische Aschtronaut, erschte Mänsch uf em Mond
* 1956: Helen Christen, Schwyzer Sproochwüsseschaftere
* 1967: Jane Bogaert, Schwyzer Sängeri
* 1968: Marine Le Pen, franzesischi Bolitikeri
* 1984: Helene Fischer, dytschi Schlagersängeri
* 1996: Nick Pugliese, US-amerikanische Schauspiler

## Gstorbe
* 1191: Rudolf vu Zährige, Erzbischof vu Mainz un Bischof vu Lüttich
* 1572: Isaak Luria, Rabbiner und Kabbalist
* 1729: Thomas Newcomen, änglische Erfinder
* 1838: Johann Rudolf von Frisching, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 1957: Martin Elsaesser, dytsche Architekt
* 1962: Marilyn Monroe, US-amerikanischi Filmschauspileri
* 1963: Emilie Locher-Werling, Schwiizer Mundartschriftstellere
* 1974: Robert McKeen, neiseeländische Bolitiker
* 2016: Alphons Egli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
6. August

Dr **6. Augschte** isch dr 218. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 219. in Schaltjohr), dodermit blybe no 147 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1644: Mit dr Schlacht bi Frybeg here dreidägigi Kämpf uf in eme Dräffe, wu zue dr verluschtrychschte Schlachte im Dryssgjehrige Chrieg zellt. Di bayerische Druppe unter em Franz von Mercy un di franzesisch Armee unter em Marschall Condé dränne sich unentschide.
* 1806: Dr Franz II. lait dr Titel „Kaiser des Heiligen Römischen Reiches Deutscher Nation“ nider un erklert s Rych glychzytig fir erlosche, go ne megligi Wahl vum Napoleon zue syym Noofolger uusschließe. Dodermit ändet no 844 Johr s Hailig Remisch Rych.
* 1825: Bolivie wird unabhängig vu Spanie.
* 1945: Dr US-amerikanisch Bomber Enola Gay wirft iber dr japanische Stadt Hiroshima di erscht in eme Chrieg yygsetzt Atombomb ab (Bild). 70.000 bis 80.000 Mänsche sin sofort dot. Bis hite stärbe no Lyt an dr Spotfolge dur d Strahlig.
* 1962: Jamaika wird unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1501: Hieronymus Frobenius, Basler Buechdrucker un Verleger
* 1667: Johann Bernoulli, Schwyzer Mathematiker
* 1744: Jakob Heinrich Meister, schwyzerische und französische Theoloog und Autor
* 1785: Johann Andreas Schmeller, dütsche Germanischt, Bibliothekar und bayerische Sproochforscher
* 1826: Marie Kurz, dytschi Pazifischti un Sozialischti
* 1892: Paul Artaria, Schwyzer Architäkt
* 1896: Clark W. Thompson, US-amerikanische Bolitiker
* 1910: Adolf Bolliger, Schwyzer Naturschitzer
* 1910: Friedrich Schröder, dytsche Komponischt
* 1912: Karl Rösch, dytsche Mooler un Dichter
* 1928: Andy Warhol, US-amerikanische Pop-Art-Chinschtler
* 1934: Rolf Böhme, dytsche Bolitiker
* 1936: Christa de Carouge, Schwyzer Modidesigneri
* 1986: Alexander Salomon, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 258: Sixtus II., Bischof vu Rom
* 523: Hormisdas, Papscht vu 514 bis 523
* 1637: Ben Jonson, änglische Dichter
* 1657: Bohdan Chmelnyzkyj, en ukrainische Freihäitskämpfer und Antisemit
* 1660: Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, spanische Moler
* 1893: Jean-Jacques Challet-Venel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1969: Theodor W. Adorno, e dütsche Filosoof, Sozioloog, Muusigtheoretiker und Komponist
* 1978: Paul VI., Papscht vu dr Remisch-Katholische Chilche
* 2005: Ibrahim Ferrer, kubanische Musiker

## Weblink
Major Antônio Couto Pereira

**Couto Pereira** (offiziell **Major Antônio Couto Pereira**) isch s Schtadion vom Coritiba Fuessballclub.

S Stadion stoot i de brasilianische Schtadt Curitiba. Es isch 1932 eröffnet worde und het 37'182 Zueschauerblätz. Es isch eins vo de modärnschte Schtadie in dr Paraná und au s gröschte. De Name chunnt vom Major Antônio Couto Pereira, wo vo 1926 bis 1933 abgsee vo e paar Underbrächige Präsident vom Coritiba FC gsi isch.

## Weblingg

* Offizielli Website
8. August

Dr **8. Augschte** isch dr 220. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 221. in Schaltjohr), dodermit blybe no 145 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 870: Lotharingie, s „Mittelrych“, wird noch em Dod vum chinderlose Lothar II. im Verdrag vu Meersen zwisch em Weschtfrankerych un em Oschtfrankerych ufdailt.
* 1570: Im Fride vu Saint-Germain chemme d Hugenotte vum franzesische Chenig Karl IX. vier befeschtigt Stedt, wu si ihri Religion unghinderet chenne uusiebe.
* 1974: Dr US-Bresidänt Richard Nixon chindet wäg dr Watergate-Affäre syy Ruckdritt aa.
* 1945: As erschti Lizänzzytig in dr franzesische Besatzigszone wird s Badener Tagblatt z Bade-Bade gnähmigt.
* 1949: Indie erkännt d Unabhängigkait vu Bhutan aa.
* 1967: Mit em Vertrag vu Bangkok wird dr Verband vu dr Sidoschtasiatische Natione grindet.
* 2009: Archäologe vu dr Universität Dibenga finde im weschtsyrische Qatna e 3500 Johr alti Grabchammere us dr Bronzezyt.

## Uf d Wält chuu
* 1752: Peter Ochs, Schwyzer Bolitker
* 1865: Robert Haab, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1902: Paul Dirac, britische Physiker
* 1946: Christa Heimann-Buß, dytschi Dialäktdichteri
* 1950: Martine Aubry, franzesischi Bolitikeri
* 1961: Sabine Kurtz, dytschi Bolitikeri
* 1981: Roger Federer, Schwyzer Tennisspiler
* 1996: Théo Gmür, Schwyzer Behindertesportler

## Gstorbe
* 117: Trajan, remische Chaiser
* 1897: Jacob Burckhardt, Schwyzer Chunschthischtoriker
* 2008: Herbert Falk, dytsche Abedeeker un Pharmaunternämmer
* 2014: Raymond Matzen, elsässische Sprochwisseschaftler un Dichter
* 2020: Konrad Steffen, Schwyzer Glaziolog

## Weblink
9. August

Dr **9. Augschte** isch dr 221. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 222. in Schaltjohr), dodermit blybe no 144 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 378: In dr Schlacht vu Adrianopel vernichte di terwingische Gote e remischi Armee under em Chaiser Valens. Dr Chaiser fallt in dr Schlacht.
* 1514: Dr Herzog Ulrich vu Wirttebärg bstroft 1.700 Buure vum Bundschue-Huffe Armer Konrad in syym Land mit Gäld- un Chärcherstrofe. Alli Aafierer wäre hiigrichtet.
* 1644: Mit dr Schlacht bi Frybeg chemme dreidägigi Kämpf zum Änd, wu zue dr verluschtrychschte Schlachte im Dryssgjehrige Chrieg zelle.
* 1680: Dr Ludwig XIV. veryynahmt mit Hilf vu syre Reunionschammere s Elsass mit konstruierte Bsitzaasprich fir Frankrych.
* 1842: E Gruppe vu Bärgstyger um dr Giovanni Gnifetti bstyge zum erschte Mol d Signalkuppe.
* 1942: Wel er am Vordag fir di sofortig Unabhängigkait vu Indie yydrätten isch, wird dr Mahatma Gandhi vu dr britische Kolonialmacht näbe ere Raie vu Kongressmitglider verhaftet.
* 1945: Atombombenabwurf uf di japanisch Stadt Nagasaki, 70.000 Mänsche sin sofort dot.
* 1956: Z Stuegert chunnt dr Film «Schwarzwaldmelodie» in d Kino.

## Uf d Wält chuu
* 1738: Anna Pestalozzi, Frau vum Johann Heinrich Pestalozzi
* 1836: William P. McLean, US-amerikanische Bolitiker
* 1839: Gaston Paris, französische Sproochwüsseschaftler
* 1938: Robert Zollitsch, Erzbischof vu Friburg
* 1945: Peter Dombrowsky, dytsche Bolitiker
* 1947: H. R. Fricker, Schwyzer Chinschtler
* 1960: Dieter Salomon, dytsche Bolitiker
* 1962: Annegret Kramp-Karrenbauer, dytschi Bolitikeri
* 1972: Juanes, kolumbianische Sänger

## Gstorbe
* 378: Valens, Chaiser vum Remische Rych
* 803: Irene vu Athen, Chaiseri vum Byzantinische Rych
* 1048: Damasus II., Papscht
* 1420: Pierre d'Ailly, Theolog un Kardinal
* 1744: James Brydges, 1. Duke of Chandos, britische Bauherr un Mäzen
* 1869: Ignaz Heinrich von Wessenberg, dytsche Theoloog und Schriftsteller
* 1861: Vincent Novello, änglische Musiker un Verleger
* 1932: Clara Grosch, dytsch-schwyzerischi Moleri
* 1962: Hermann Hesse, dytsch-schwyzerische Schriftsteller

## Weblink
7. August

Dr **7. Augschte** isch dr 219. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 220. in Schaltjohr), dodermit blybe no 146 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1796: Wirtteberg dritt syy linksrhynische Bsitz Mömpelgard (Montbeliard) im Pariser Fride an Frankrych ab gege ne Zuesicherig vun ere spetere Entschädigung.
* 1815: D 22 Schwyzer Kantön bschwöre im Zürcher Grossmöischter e Bundesvertrag mit 15 Artikel.
* 1847: Di Schwyzerisch Nordbahn macht dr erscht Abschnitt vu dr Strecki Züri-Basel zwische Züri un Bade uf. Die erscht Yysebahnstrecki vu dr Schwyz chunnt bal dr Name Spanischbrötlibahn iber.
* 1960: D Elfebaikischte wird unabhängig vu Frankrych.
* 1978: Dr bade-wirttebärgisch Minischterbresidänt Hans Filbinger dritt vu sym Amt zruck. Im Lauf vum Johr sin schrittwys vier Doodesurdail bekannt wore, wu är as Marinerichter im Zweete Wältchrieg gfellt oder beaadrait ghaa het. Dur syni Reaktione dodruf het er dr Ruckhalt in dr Effetligkait un in syre Bardei verlore.
* 2000: E Astronometeam um dr Brett Gladman un dr John J. Kavelaars entdeckt dr Saturnmond Ymir.

## Uf d Wält chuu
* 317: Constantius II., Chaiser vum Remische Rych
* 1817: Xaver Wiederkehr, Schwyzer Dichter und Revoluzzer
* 1948: Wolfgang Haas, liachtaschtaanische Theolog un Erzbischof vu Vaduz
* 1958: Klaus Burger, dytsche Bolitiker
* 1966: Jimmy Wales, US-amerikanische Unternämmer un Grinder vu dr Wikipedia
* 1969: Markus Bundi, Schwyzer Literaturwisseschaftler un Autor
* 1984: Yun Hyon-seok, sidkoreanische LGBT-Aktivischt
* 1988: Remo Zumstein, Schwyzer Slam-Poet un Kabarettischt

## Gstorbe
* 1712: Friedrich Wilhelm Zachow, dytsche Komponischt
* 1918: Leonhard Friedrich, Schwyzer Architekt
* 1977: Paul Chaudet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
Amazonas (Begriffsklärung)

**Amazonas** chan folgendes bedüüte:
* Amazonas, en peruanisch-brasilianische Fluss, de mächtigst Strom vo de Wält
* Amazonas (Brasilien), en brasilianische Bundesstaat
* Amazonas (Kolumbien), e Provinz z Kolumbie
* Amazonas (Region), e Verwaltigsainhait z Peru
* Amazonas (Venezuela), en Bundesstaat z Venezuela
* Amazonas (Chile), en chilenische Bundesstaat
* Amazonas (Motorrad), e ehemolegi brasilianischi Motorradmarke
* Amazonas (Satellit), en spanische Kommunikazionssatellit
* Amazonas – Gefangen in der Hölle des Dschungels, en brasilianische Obetürfilm
* Amazonas (Roman), en historische Roman i drü Bänd vom dütsche Schriftsteller Alfred Döblin
Arie

Under ere **Arie** (vo  ‚Wiis‘, ‚Luft‘, vo  vo  ‚Luft‘) verstoot mä e Gsangssstück, wo solistisch vordräit und vo Instrumänt begläitet wird, im Allgemäine vom ene Orchester. Mäistens isch en Arie Däil vom ene gröössere Wärk wie von ere Opere, ere Kantate oder eme Oratorium. D Arie vermiddlet d Gfüül und Stimmige, dr Affekt, im Geegesatz zum Rezitativ, wo d Handlig voraadribt. Wenn en Arie nid seer lang isch und nume us äim Däil bestööt, reedet mä von ere **Ariette**, ere „chliine Arie“.
## Lueg au
* Da-capo-Arie
* Rezitativ

## Litratuur
* *Aria. Eine Festschrift für Wolfgang Ruf*, hg. von Wolfgang Hirschmann im Auftrag der Abteilung Musikwissenschaft des Instituts für Musik der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg und der Georg-Friedrich-Händel-Gesellschaft e.&nbsp;V., Internationale Vereinigung, Redaktion: Sebastian Biesold, Olms: Hildesheim/Zürich/New York 2011; ISBN 978-3-487-14711-6.
China

**China** isch e kulturelle Ruum in Ostasie, wo vor me as 3500 Joor entstande isch.

Für d Gschicht vo dr Kultur isch dr chinesisch Ruum sid em zwöite Joortusig vor Chrischtus eis vo de grosse Zäntre vo dr Zivilisazioon. Dört isch s chinesische Schriftsyschteem entwicklet worde, wo s eltischte uf dr Wält isch, und au i dr Architektur, dr Medizin, dr Musig, dr Filosofy (wie öppe mit em Daoismus), dr Technik und uf anderne Gebiet isch China scho im Altertum innovatyv gsi.

S Wort *China* chunt vom Sanskrit-Wort *cīna* . Das isch z China dr Name vom Staat Qin gsi, wo vom Joor 778 vor Chrischtus bis 207 vor Chrischtus d Regioon China agfüert het. Es git i däm Kulturruum verschideni chinesischi Sprooche.

Politisch und geographisch het das Gebiet i dr historische Zyt, vo 221 vor dr Zitewändi bis anne 1912, s Kaiserriich China umfasst. Danach isch d'Republik China enstangä.

Sit 1949, wo dr Bürgerchrieg mit em Siig vo de Kommunischte gäg d'Republik z Änd gangen isch und d'Kuomintang mit dr Republik säch uf d Insle Formosa zruggzooge häi, git s zwäi chinesischi Staate:
* d Volksrepublik China (VR), wo s ganze chinesische Feschtland beherrscht, und
* d Republik China (ROC), wo nume no Taiwan und e baar Insle im Chinesische Meer umfasst. Nachfolger vor Republik China vo 1912

## Literatur
* Helwig Schmidt-Glintzer: *China. Vielvölkerreich und Einheitsstaat.* München 1997. ISBN=3-406-42348-5
* Brunhild Staiger, Stefan Friedrich, Hans W. Schütte: Das große China-Lexikon. Geschichte, Geographie, Gesellschaft, Politik, Wirtschaft, Bildung, Wissenschaft, Kultur.'' Darmstadt 2008. ISBN=978-3-89678-633-3.

## Weblink
Geschichte der Juden

D **Gschicht vo de Juude** foot noch dr jüdische Dradizioon in dr spoote Bronsezit aa. In iire religiööse Schrifte, wo denn im Tanach zämmegfasst worde si, wärde Gschichte vo nomadische Stämm verzellt, wo in dr Region vo dr Lewante gläbt häi und sich as Volk Israel bezäichnet häi. Usser dene Schrifte git s aber seer wenig Züügniss, vor allem fast käni vo andere Völker. Uf dr Stele vom Farao Merenptah vo öbbe 1210 v. d. Z. wird e Völkergrubbe erwäänt, wo mä von ere dänkt, ass es d Israelite gsi si. Erst im erste Joorduusig mit dr Gründig vo de Staate Juda und Israel cha mä afo von ere Gschicht reede, wo s drfür besseri Beleeg git as religiöösi Schrifte, wo Joorhunderti noch de verzellte Eräignis ufgschriibe und de politische Notwändikäite vo dr Zit aabasst worde si.

Mä cha chronologisch d Gschicht vo de Juude in drei underschiidligi Epoche iidäile. D Zit vo dr staatlige Existänz im Alterdum bis zur Erooberig dur d Römer, d Zit, wo d Juude in dr Diaspora häi müesse lääbe und d Zit sit dr Gründig vom modärne Staat Israel, wo jede Juud zu jedere Zit cha iiwandere.

## Gschichtsperiode
* D Gschicht vom Volk Israel bis zur Zerstörig vom Tämpel z Jerusalem
* D Gschicht vo de Juude in dr Spootantike bis zur arabische Erooberig vo Palestina
* D Gschicht vo de Juude im Middelalter
* D Gschicht vo de Juude in dr Nöizit
* D Gschicht vo de Juude in dr Nöiste Zit
** D Gschicht vo de Juude im Staat Israel
10. August

Dr **10. Augschte** isch dr 222. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 223. in Schaltjohr), dodermit blybe no 143 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 843: Im Verdrag vu Verdun wird s Frankerych vun verstorbene Ludwig em Frumme unter syne Sihn Lothar, Ludwig un Karl ufdailt.
* 1792: Der Tulleriesturm vu dr Sansculottes beändet d Monarchi z Frankrych. Dr Ludwig XVI. wird gfange gnuu.

## Uf d Wält chuu
* 1740: Samuel Arnold, änglische Komponischt
* 1860: Karl Moser, Schwyzer Architäkt
* 1912: Alfons Fügel, dytsche Operesänger
* 1925: Gerhard Jung, dytsche Dialäktdichter
* 1951: Juan Manuel Santos, kolumbianische Bolitiker

## Gstorbe
* 725: Plektrudis, austrasischi Adligi un Hailigi
* 1832: Niklaus Rudolf von Wattenwyl, Schwyzer General
* 1838: Andrea Rosius à Porta, Schwyzer Theoloog, Schriftsteller und Lehrer
* 1963: Ernst Wetter, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1976: Willy Hege, Schwyzer Bildhauer un Goldschmid
* 1982: Maurus Gerner-Beuerle, dytsche Bfaarer un Dialäktdichter
* 1983: Richard Gäng, dytsche Dialäktautor

## Weblink
11. August

Dr **11. Augschte** isch dr 223. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 224. in Schaltjohr), dodermit blybe no 142 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1264: Dr Papscht Urban IV. ordnet dr Herrgottsdag as Fescht fir di gsamt Chilche aa.
* 1712: Im Fride vu Aarau gwinne noch em Toggeburgerchrieg di protestantische Kanton, vor allem Züri un Bärn, statt dr katholische Ort s Ibergwicht in dr Gmaine Herrschaft.
* 1858: Dr Gipfel vum Eiger wird zem erschte Mol bstiige vu dr Grindelwalder Bärgfierer Christian Almer un Peter Bohren zämme mit eme irische Gascht.
* 1922: Dr Rychsbresidänt Friedrich Ebert bstimmt s *[[Deutschlandlied|Lied der Deutschen]]* zue dr Nationalhymne vum Dytsche Rych.
* 1960: D Republik Tschad wird unabhängig vu Frankrych.
* 2012: Dr Schwyzer Dokumäntarfilm More than Honey wird am Locarno Film Festival urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1858: Anton Geiß, badische Bolitiker
* 1883: Ernst Stadler, elsässische Dichter
* 1888: Rudolf Hägni, Schwyzer Mundartdichter
* 1902: Werner Morf, Schwyzer Zaichner un Mundartdichter
* 1926: Wera Frydtberg, dytschi Schauspileri
* 1934: Schang Hutter, Schwyzer Bildhauer
* 1950: Steve Wozniak, US-amerikanische Computeringenieur un Unternämmer
* 1957: Michael Kühntopf, dytsch-schwyzerische Kultur- un Religionswisseschaftler
* 1958: Manfred Kern, dytsche Bolitiker
* 1997: Kimberly Drewniok, dytschi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 1464: Nikolaus vu Kues, dytsche Philosoph, Theolog un Mathematiker
* 1635: Melchior Goldast, Humanischt 
* 1956: Jackson Pollock, amerikanische Moler
* 2014: Robin Williams, amerikanische Schauspiiler und Komiker
* 2017: Peter Bürger, dytsche Literaturwisseschaftler
* 2023: Bruno Epple, dytsche Moler un Dichter
* 2025: Peter Glatthard, Schwyzer Germanischt

## Weblink
12. August

Dr **12. Augschte** isch dr 224. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 225. in Schaltjohr), dodermit blybe no 141 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1833: In dr Schwyz lest e Mehrhait vu dr Kanton dr Sarnerbund uf, wel er nit mit em Bundesvertrag veryybar sei.
* 1981: Dr erscht *Personal Computer* vu IBM, dr IBM 5150, chunnt uf dr Märt.

## Uf d Wält chuu
* 1868: David Farbstein, Schwyzer Bolitiker
* 1883: Lorenz Bock, dytsche Bolitiker
* 1887: Erwin Schrödinger, eschtrychische Physiker
* 1903: Walter Bodmer, Schwyzer Moler un Bildhauer
* 1910: Heinrich Sutermeister, Schwyzer Komponischt
* 1932: Oskar Saier, Erzbischof vu Friburg
* 1936: Georg Philippi, dytsche Botaniker
* 1942: Ingeborg Schütze, dytschi Dialäktdichteri
* 1943: Herta Däubler-Gmelin, dytschi Bolitikeri
* 1954: François Hollande, franzesische Bolitiker un Bresidänt
* 1955: Hanspeter Gass, Schwyzer Bolitiker
* 1955: Markus Ramseier, Schwyzer Autor und Germanischt
* 1962: Jeanne Waltz, Schwyzer Filmschaffendi
* 1963: Sir Mix-a-Lot, US-amerikanische Rapper
* 1997: Léandra Olinga Andela, kamerunisch-franzesischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 30 v. d. Z.: Kleopatra VII., Chenigi vum Ptolemäerrych un Pharaoni vu Egypte
* 875: Ludwig II., Chenig vu Italie un remische Chaiser
* 1525: Hans Müller vo Bulgèbach,  èn Buèrèfüürer im Dütschè Buèrèchrièg 
* 1606: Jakob Reiner, dytsche Komponischt
* 1714: Anne, Chenigi vu Großbritannien un Irland
* 1848: George Stephenson, änglische Yysebahningenieur
* 1955: Thomas Mann, dytsche Schriftsteller
* 1962: Hans Kohler, dytsche Bolitiker
* 1983: Franz Radziwill, dytsche Moler
* 2014: Lauren Bacall, amerikanischi Schauspiilere

## Weblink
Anthem

En **Anthem** isch en änglischi Choorkomposizioon mit gäistligem Teggst, wo in Gottesdienst in dr Anglikanische Liturgii verwändet wird. Im änglische Sproochgebruuch wird dr Begriff au allgemäin für e festlige Gsang verwändet (vgl. *National Anthem*&nbsp;– Nazionalhümne).

## Gschicht
S Wort „Anthem“ chunt über s altänglisch *ontemn, antefn* ‚abwäggligswiis gsungeni Komposizioon‘ vom griechischen ἀντίφωνα *antiphona* ‚Antwort in Stroofe‘. Es isch doodrmit ursprünglig s gliich Wort wie Antiphon.

Im ängere Sinn bezäichnet dr Begriff aber e spezielli Gattig vo dr Chillemuusig, bsundrigs im Gottesdienst vo dr Church of England, wo in dr Liturgii von ere en Anthem bim Morge- und äini vim Oobegottesdienst vorgsee isch (*„in choirs and places where they sing“*). Anthems wärde vom Choor gsunge und underschäide sich in iirer Form und Komplexidäät vo de *Hymns* (Gmäindilieder) und *Psalms* (äifacheri Psalmodie). Die tradizionelli änglischi Chröönigszeremonie umfasst meereri Anthems. Die verdoonte Teggst stamme us dr Bible oder mänggisch us dr Liturgii. Es git Anthems für Solostimme (*Verse Anthem*), für dr gsamt Choor (*Full Anthem*) oder für e Kombinazioon us Choor- und Soloabschnitt (*Full with verse*). Anthems, wo e möögligi Instrumentaalbegläitig über s colla-parte-Spiil uusegoot, wärde as *Symphony Anthems* bezäichnet.

S Anthem het in dr anglikanische Liturgii öbbe dr gliich Stellewärt wie d *[[Motette]]* in dr katholische oder lutherische Liturgii. Es handlet sich aber um en äigeständigi, änglischi musikalischi Form, wo sit dr Gründig vo dr Church of England im 16.&nbsp;Joorhundert die zitgenössische Komponiste wie dr Thomas Tallis, dr Christopher Tye, dr William Byrd und dr Richard Farrant zu Komposizioone inspiriert het. Im 17.&nbsp;Joorhundert häi sich u.&nbsp;a. dr Orlando Gibbons, dr John Blow und dr Henry Purcell, im 18. denn dr William Croft, dr William Boyce, dr James Kent, dr James Nares, dr Benjamin Cooke und dr Samuel Arnold und schliesslig au dr Georg Friedrich Händel mit em Anthem abgee.

Anthems si in dr Church of England anstatt vo dr katholische „Votiv-Antiphon“ entstande, wo iire Blatz am Schluss vom Oobegebät (Komplet) het und gwöönlig dr Jungfrau Maria oder andere Häilige gwidmet isch.

## Litratuur
* Peter Le Huray: „Anthem“. In: Stanley Sadie (Hrsg.): *The New Grove dictionary of music and musicians* (London: Macmillan, 1980) ISBN 0333231112