open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1273

|}

## Was isch bassiert?
* 1. Oktober: Dr Rudolf vo Habsburg wird zum düütsche König gwäält.
* 24. Oktober: Dr Rudolf und sini Frou Gertrud wärde im Dom z Aache gchröönt. D Gertrud heisst vo do aa *Anna*.
* Es isch Chrieg z China. D Mongoole bringe dr Song-Dynastie s Ändi.
* D Dominikaner pschlüüssen uf irem Generalkapitel, es sellen alli Schrifte über d Alchimy vebrännt wäärde.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Brunegg

## uf d Wält cho
* 15. Dezember: dr Graf Aymon vo Savoye
* dr arabisch Gschichtschryber Abu'l-Fida

## gschtorbe
* dr Bischof Heinrich vo Stroossburg
* dr Bischof Rudolf vo Sitte
* 9. Oktober: d Elisabeth vo Bayern

## Weblink
1274

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Heinrich vo Navarra stirbt.
* Dr König Rudolf I. het z Nürnbärg en Hoofdaag.
* Es isch Chrieg z Pröisse.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Grällige

## uf d Wält cho
* dr König Robert I. vo Schottland

## gschtorbe
* dr Bischof Eberhard II. vo Konschtanz
* dr Apt Heinrich vo Sanggale
* dr Bischof Heinrich vo Sitte
* dr persisch Universaalgleerti Nasir Al-din al-Tusi

## Weblink
1275

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Schweede.
* Dr Marco Polo chunt uf Chyna, won er vili Joor füre Herrscher Kublai Khan schaffet.
* Dr isländisch Schriftsteller Sturla Þórðarson schrypt s Buech *[[Landnámabók|Sturlubók]]*.
* D Gräfin Agnes vo Württebärg hürootet dr Konrad vo Ötige.
* Im Bischtum Konschtanz wird s Zääntebuech *[[Liber decimationis]]* ufgschribe.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lungere

## uf d Wält cho
* dr Konrad vo Baierbrunn

## gschtorbe
* 26. Januar: dr Minnesänger Ulrich vo Liechteschtei

## Weblink
1276

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Öschtrych.
* Dr König Rudolf vo Habsburg eroberet d Stadt Wien.
* Es isch Chrieg z Ungarn.
* Dr Rudolf vo Habsburg macht Augschburg zur freje Rychsstadt.
* Dr Tüütsch Oorde gründet d Marieburg.
* Z Fabriano wird e Babbyyrmüli bout.
* S Observatorium vo Gaocheng wird bout.
* I däm Joor het d Chrischteheit vier Päpscht nochenand.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ammel

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Yesun Timur Khan vo Chyna
* dr Mooler Giotto

## gschtorbe
* dr Papscht Gregor X.
* dr Papscht Innozenz V.
* dr papscht Hadrian V.

## Weblink
1277

|}

## Was isch bassiert?
* Z Ängland isch Chrieg.
* Dr Yahya II. al-Watiq wird Kalif vo de Habsyyde.
* D Schiff vo Genua chöme uf em Meer s erschte Mol bis uf Brügge.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Riet

## uf d Wält cho
* dr Galeazzo I. Visconti vo Mailand

## gschtorbe
* dr Graf Rudolf I. vo Tübinge
* dr tüütsch Theoloog Ulrich vo Stroossburg

## Weblink
1278

|}

## Was isch bassiert?
* Afangs Joor isch es so chalt, ass dr Bodesee zuegfrüürt.
* Es isch Chrieg z Bööme.
* Dr Ottokar II. stirbt uf em Marchfäld.
* S Fürschtetuum Andorra wird ggründet.
* Raveschsburg wird freji Rachsstadt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Oberwil im Simmental

## uf d Wält cho
* die änglischi Prinzässin Mary of Woodstock

## gschtorbe
* dr chinesisch Kalligraaf Lanxi Daolong

## Weblink
1279

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Pröisse.
* Dr Ivan Asen III. wird Zar vo Bulgaarie.
* D Yuan-Dünaschty herrscht über ganz Chyna.
* Dr Bernhard Gui wird Dominikanermönch.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Pfaffehofe

## uf d Wält cho
* dr ägüptisch Gschichtschryber Ahmad an-Nuwairī

## gschtorbe
* dr chinesisch Mathematiker Li Ye

## Weblink
1280

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Erik II. wird König vo Norweege.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Amschtääg im Kanton Uri
* Schneapfe
* dr nöieburgisch Fluss Areuse

## uf d Wält cho
* dr König Birger Magnusson vo Schweede
* d Donata Badoer vo Venedig

## gschtorbe
* d Gräfin Jolanthe vo Burgund
* dr Wüsseschaftler und Bischof vo Rägeschburg Albertus Magnus

## Weblink
1281

|}

## Was isch bassiert?
* D Mongoole gryffe Japan aa; e grosse Sturm uf em Meer pschützt Japan vor dr Inwasioon.
* Es isch Chrieg z Tüüringe.
* Dr König Rudolf macht Hagebach zur freje Rychsstadt.
* Dr Konrad vo Würzburg schrypt dr *Trojanerchrieg*.
* Dr Dominikaner Jacobus de Voragine wird Provinziaal vo dr Lombardei.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lauffohr
* Spielberg

## uf d Wält cho
* dr chinesisch Kaiser Külüq Khan
* dr Graf Ullrich II. vu Pfirt

## gschtorbe
* 16. Februar: d Königin Gertrud, Gräfin vo Habschbrg, Kiburg und Löieschtei, womere au *Anna vo Habschbrg* gseit het
* 30. März: Konrad vo Mure, Schwyzer Theoloog, Autor und Singmeischter
* dr Hartmann vo Habschbrg

## Weblink
1282

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ristoro d’Arezzo schrypt s Buech *Composizione del mondo*, es naturkundlechs Wärch;  es isch die eltischti Prosaschrift i dr iteliänische Sprooch, wo me kännt.
* 30. März: Z Palermo isch am Ooschtermäntig en Ufuer, wo die *[[Sizilianische Vesper|Sizilianisch Väschper]]* heisst.
* Dr Andronikos II. Palaiologos wird Kaiser vo Byzanz.
* Dr König Dionysisus vo Portugal hürootet d Elisabet vo Aragon.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bürgle im Tuurgau
* d Burg Lichteneck

## uf d Wält cho
* dr Herzog Friedrich II. vo Lootringe

## gschtorbe
* dr Bischof Konrad vo Chur

## Weblink
Fabian Schmid

De **Fabian Schmid** (* 7. Februar 1967, heimatberechtigd z Hägglige und z Wettige) isch en Schwiizer Mundart-Autor und zämme mit em Lutz Fischer Betriiber vomene Mundartnochrichteportal für Wettige. 

Er isch z Wettige ufgwachse und het dete di obligatorisch Schuelzit verbrochd. Nach de Schuel het er en Usbildig zum Elektro-Mechaniker be de BBC in Bade gmachd und schafft sit em März 2013 bi de ABB. Sit em September 2015 isch er Co-Redaktor vo de *Wettiger Nochrichte*. In dere Funktion schriibt er immer wider Nochrichtebiiträg über Ereignis in und um Wettige.

## Quälle
* «Über ois» uf de Website wettiger-nochrichte.ch
* «Diä zwee Manne schriibe en Onläin-Zittig uf Mundart», Bricht vom Regionaljournal vo Radio SRF 1 vom 25. Februar 2019
1283

|}

## Was isch bassiert?
* 1. Juni: D Habsburger schrybe der Vertrag vo Rhyfälde. Das isch es Dokumänt, wo dr König Rudolf I. vo Habsburg wott sini Nochfolg regle. Em Albrecht I. gitt er s Herzogtum Öschtrych.
* Stedt und Fürschte z Nordtüütschland pschlüüsse dr *Rostocker Landfriide*. Es mache mit: Wismar, Lübeck, Rostock, Stralsund, Greifswald, Stettin, Demmin, Anklam, Sachse, Pommern, Rügen, Schwerin und Dännebärg.
* Aarau überchunt vom König Rudolf s Stadträcht.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Roche-d’Or, Weißbach

## uf d Wält cho
* dr jüdisch Schriftsteller Jakob ben Ascher

## gschtorbe
* dr persisch Gschichtschryber Ata al-Mulk Dschuwaini

## Weblink
1284

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Sizylie.
* Es isch Chrieg zwüsche Genua und Pisa.
* Es sich Chrieg z Aragon.
* Es isch Chrieg z Vietnam. Dr vietnamesisch Fäldherr Trần Hưng Đạo pruucht en Trick und gwünnt d Schlacht gäge d d Mongoole.

## uf d Wält cho
* dr aargauisch Minnesänger Werner vo Hombärg

## gschtorbe
* dr König Hugo III. vo Züüpere und vo Jerusalem
* dr Erzbischof Friedrich II. vo Salzburg

## Weblink
1285

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Aragon.
* Dr Amadeus V., der Gross wird Graf vo Savoye.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Oschpidaal

## uf d Wält cho
* dr indisch Gschichtschraber Ziya'-ud-Din Barani

## gschtorbe
* dr Franziskaner Lukas vo Padua
* dr Papscht Martin IV.
* dr König Johann I. vo Züüpere
* dr Graf Philipp I. vo Savoye

## Weblink
Veltheim (Winterthur)

**Välte** (amtlich *Veltheim*) isch en Stadtchreis vo Winterthur i de Schwiiz. Die vorher sälbständigi Gmeind isch im Jahr 1922 iigmeindet worde und isch jetzt de Chreis 5.

## Wappe
: *Es Räbmässer übere Pfluegschaar uf rotem Grund*

## Geografii
Välte liit im Norde vo Winterthur. De Stadtteil bestaad us de Quartier Roseberg nördlich und Bluemenau südlich vo de Rhyfallbahnlinie.

## Persönlichkeite
### Söhn und Töchtere vo Välte
* Konrad Grob (1828–1904), Lithograf und Maler
* Hans Georg Kägi (1935–1966), Maler und Zeichner
* Karl Meli (1938–2012), Schwinger
* Martin Neukom (* 1986), Ingeniöör und Politiker

## Weblink

* 
* Website vom Ortsverein Välte (Gallispitz)
1286

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch so chalt, ass d Oschtsee ygfrüürt.
* Dr Heinrich vo Isny, wo bis do ane Bischof vo Basel gsi isch, wird Erzbischof vo Mainz.
* Dr Minnesänger Walther vo Klinge stirbt z Basel.
* Di frankoprovenzalischi Dichterin Margrit vo Icona schrybt s Wärch *Pagina meditationum*.
* Kaufbeire wird freji Rychsstadt.
* D Margarete wird Königin vo Schottland.
* Dr däänisch König Erik wird töödet.
* Dr Philipp dr Viert wird König vo Frankrych.
* Dr Abu Yaqub Yusuf wird Sultan vo de Merinyyde z Marokko.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Epfenbach, Musbach, Namlos, Ramminge, Railinge
* Champéry im Wallis
* s Spitaal *[[Gutleuthof|Guetlüüthoof]]* z Frankfurt

## uf d Wält cho
* d Königin Elisabeta vo Bööme und Poole
* dr provenzalisch Dichter Kalonymus ben Kalonymus

## gschtorbe
* dr Wilhelm von Moerbeke z Flandere, wo antiki Schrift übersetzt het

## Weblink
Hildesheim

**Hildesheim** (niderdytsch *Hilmessen,* latiinisch *Hildesia*) isch e sog. großi selbschtständigi Stadt z Nidersachse öppe 30&nbsp;km südöschtlech vu dr Landeshauptstadt Hannover und eis vu de nün «Oberzäntre» vum Bundesland. Mit öppe 100.000&nbsp;Yywohner stoot si an dr Schwelle zwüsche Mittelstadt und Großstadt. Zum 31.&nbsp;Merz 2015 het d Stadt mit ere amtliche Yywohnerzahl vu 100.053 wieder d Schwelle zur Großstadt überschritte. Si het am 31.&nbsp;Dezämber 2017 103.970&nbsp;Yywohner zehlt.

Dr Sitz vum römisch-katholische Bischtum Hildesheim isch bis 1974 chreisfreji Stadt gsii. Ane 1974 isch Hildesheim mit dr Bietsreform z Nidersachse zur Große selbschtständige Stadt und zur Großstadt worde. Sytdem bildet si mit em Biet vum ehemolige Landchreis Hildesheim-Marieburg, syt 1977 erwytert um de ehemoligi Landchreis Alfeld (Leine), de Landchreis Hildesheim und isch dem syni Chreisstadt. I de Johre vu 1885 bis 1978 het s en äigene Regierigsbezirk Hildesheim geh. Dr Regionalbeuftragte für s Leine-Weser-Biet, wo für de gsamte 2004 ufglösti Regierigsbezirk Hannover zuestendig isch, isch syt 2014 i dr Stadt aasässig.

Hildesheim isch Schtandort vu drü Hochschuele. Vu dene isch di syt 1989 bestehendi Uniwersidäät Hildesheim di jüngschti. Sie isch ane 2003 in e Stiftigshochschuel umgwandelt worde und stoot i dr Tradizioon vu de ane 1946 grindete Pädagogische Hochschuel Alfeld, wo ane 1970 noch Hildesheim verlegt worde isch. Denäbe git s d Hochschuel für aagwandti Wüsseschaft und Chunscht (HAWK) und di Norddytschi Hochschuel für Rächtspfläg, beides Fachhochschuele.

## Weblingg

* Offizielli Websyte vu dr Stadt Hildesheim

## Fuessnote
Am Rhii

**Am Rhii** isch der Titel von ere Samlig mit Tegscht i verschidene alemannische Mundarte.

Es isch es drübändigs Wärch, wo 1996 z Roosche, z Doarabira und z Vaduz usecho isch. D Redaktoore sind dr Liechtaschteiner Sproochwüsseschaftler Roman Banzer, dr Otmar Gassner vo Fealdkirch, dr Felix Marxer vo Vaduz, dr Rainer Stöckli vo Rüüti und dr Adolf Vallaster vo Mäder gsi, wo für d *Rhiitaalisch Gränzgmeinschaft* die Stück zämetreit und zum Truk vorbereitet hend. Si schrybe i de usfüerleche Kommentäär drvo, was d Mundartliteratur für en Bluescht in irere Regioon het, si prichte über d Chraft und die farbegi Bildersprooch vo de Mundartwärch, wo ire Platz i der Literatur verdiene, über d Situazioon vo de Mundartschriftsteller und au was me für Tieläkt im Rhyydaal und drum umme redt und schrypt.

I dere Blüetelääsi sind Gedicht und Prosategscht vo Autoore usem Vorarlbärg, vo Liechtaschtei und vo de Oschtschwiizer Gägende em Rhii noo verträtte. Me findt Arbete vo Schriftsteller us es baar Generazioone, fascht us em ganze 20. Joorhundert. Und für das Projäkt sind bsunders au jungi Lüüt yglade worde zum Sache in en Deil vo der Antology z schrybe.

Im erschte Band sind 24 Autoore verträtte, wo ane 1966 nümme gläbt hend. Die eltischte zää sind no im 19. Joorhundert uf d Wält cho. Im zwöite sind’s 52 Autoore, wo ane 1996 no läbig gsi sind, und im dritte Band het’s Stückli vo drissg dozmol no ganz junge Lüüt im Alter zwüsche sibezää und einezwänzg Joor.

Am Schluss bringt die Samlig au no e zimli grossi Lischte vo de Büecher us dr Mundartliteratur i dr Regioon. Und als Bylaag isch en CeeDee im ene Umschlag, wo me Stück vo 22 vo dene Autoore chan lose.

Trukt worde isch s Wärch bim Löpfe-Benz z Roosche, und d CD het dr ORF produziert.

## Titel
* Roman Banzer, Otmar Gassner, Felix Marxer, Rainer Stöckli und Adolf Vallaster: *Am Rhii. Mundarttexte aus Vorarlberg, Liechtenstein und der rheinnahen Ostschweiz.* Rorschach, Dornbirn, Vaduz 1996.

## Weblink
* Website vo dr Rhiitaalische Gränzgmeinschaft
Caracas

**Caracas** [] (offiziell: *Santiago de León de Caracas*) isch d Hauptstadt und di gröschti Stadt vu Venezuela. Si gilt als Kultur- und Wirtschaftszäntrum vum Land.

Mit 2,1 Million Yywohner im äigetliche Stadtbiet und 3,3 Million i dr Agglomerazioon (Stand 2011) isch Caracas dr gröschti städtischi Balligsruum vu Venezuela. Wäge irer hoche Mordrate gilt d Stadt als eine vu de gföhrlichschte Orte vu dr Wält ännet vu Chriegsbiet.

Ane 1567 isch d Stadt vu Schpanie eroberet worde und si isch bis zu dr Unabhängigkeit vu Venezuela d Hauptstadt vumene schpanische Generalkapitanat gsii.

## Lüüt
* Simón Bolívar (1783–1830), südamerikanische Unabhängigkeitskämpfer

## Weblingg
1287

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Rudolf I. verchündet dr Landfriide im Rych.
* Dr Raimundus Lullus schrypt i dr katalanische Sprooch s Buech *Blanquerna*.
* Dr öschtrychisch Herzog Albrecht I. belageret d Stadt Wien.
* Dr Matteo I. Visconti wird z Mailand dr *Capitano del popolo*.
* I vilne Stedt vom Rych chunt’s zu me Pogroom gäge d Juude.
* Dr Tulabugha wird Chaan vo de Mongoole.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Tamm

## uf d Wält cho
* dr arabisch Tichter Ibn Nubata

## gschtorbe
* dr Bischof Pierre vo Sitte
* dr Bischof Robert vo Gämf
* dr Papscht Honorius IV.

## Weblink
1288

|}

## Was isch bassiert?
* D Stadt Wien muess sech nach ere lange Belagerig em öschtrychische Herzog Albrecht I. ergää.
* Es isch Chrieg zwüsche Frankrych, Aragon und Neapel.
* Dr Papscht Nikolaus IV. wird gwäält.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Mollis

## uf d Wält cho
* dr persisch Tichter Mahmoud Schabestari

## gschtorbe
* dr Bischof Heinrich vo Basel

## Weblink
1289

|}

## Was isch bassiert?
* 27. April: D Stadt Bärn verlüürt dr Kampf a dr Schoosshalde gäge d Habsburger.
* Dr Pietro Gradenigo wird Doge vo Venedig.
* Dr Dominikaner Dietrich von Apolda schrypt d Heiligevita vo dr Elisabeth vo Tüüringe.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Linthal

## uf d Wält cho
* dr König Ludwig X. vo Frankrych

## gschtorbe
* dr chinesisch Tichter Xie Fangde

## Weblink
1293

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Erwin von Steinbach isch Boumeischter vom Stroossburger Münschter.
* D Chrischte händ i däm Joor ken Papscht.
* Dr Al-Malik an-Nasir Muhammad wird Sultan vo Ägüpte.
* Dr Thoros III. wird König vo Armeenie.
* Es isch Chrieg zwüsche de Schweede und Nowgorod.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Abstatt, Bretzenacker, Frickehofe, Heiligkreuzsteinach, Mutlangen, Öschelbronn, Oppelsbohm, Rettersburg, Steinach, Täferrot

## uf d Wält cho
* dr japanisch Gschichtschryber Kitabatake Chikafusa

## gschtorbe
* dr Rudolf II. vo Habsburg-Laufeburg

## Weblink
1294

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Coelestin V. wird zum Papscht gwäält, tuet aber scho nach es baar Möönet abdanke; derno wird dr Papscht Bonifatius VIII. gwäält.
* 18. April: Dr Meister Eckhart tuet an Ooschtere predige.
* Dr Timur Khan wird dr Kaiser vo de Mongoole z Chyna.
* D Bürger vo dr Stadt Münche chöme die *Rudolfinisch Handfeschti* über, wo als Stadträcht gältet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Nidergöösge

## uf d Wält cho
* di byzantinisch Prinzässin Simonida

## gschtorbe
* dr Apt Heinrich vo Sankt Bläsi

## Weblink
1295

|}

## Was isch bassiert?
* D Agnes vo Württebärg hürootet dr Graf Krafft vo Hohelohe.
* Dr Matteo I. Visconti regiert d Stadt Mailand.
* Frankrych und Schottland tüend sech verbünde.
* Schiff vo Venedig gryffe Konstantinopel aa.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Castaneda

## uf d Wält cho
* dr tüütsch Mystiker Heinrich Seuse

## gschtorbe
* dr Markgraf Rudolf vo Baade

## Weblink
1297

|}

## Was isch bassiert?
* D Piraate mit em Aafüerer Francesco Grimaldi psetze Monaco.
* Portugal und Kaschtilie legge d Gränze zwüsche de beide Königrych fescht.
* Es isch Chrieg z Frankrych.
* Dr Ludwig IX. wird en Heilige vo dr chrischtleche Chile.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Morges

## uf d Wält cho
* dr japanisch Kaiser Hanazono

## gschtorbe
* di böömisch Königin Guta vo Habschbrg

## Weblink
1298

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Habsburger Albrecht I. wird zum König gwäält.
* D Bärner gwünne en Schlacht gäge d Fryburger.
* Bärn, Biel, Murte und Soledurn verbünde sech.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Neunkirchen (Baden)
* Schlechtbach
* Schleuis im Bündnerland

## uf d Wält cho
* dr Herzog Albrecht II. vo Öschtrych

## gschtorbe
* dr Bischof Berthold vo Chuur

## Weblink
Riad

**Riad** () isch d Hauptstadt vum Chönigriich Saudi-Arabie und dr glychnamige Browinz. D Stadt het 4,6 Millione Yywohner, d Browinz 6,0 Millione (Stand 1. Jänner 2008).

D Stadt isch s wirtschaftlichi, administrativi und kulturelli Zäntrum vum Land. Si beherbärgt zahlriiche Uniwersidääte, Musee und Boudänkmäler. Si isch Sitz vum saudi-arabische Regierig, vum Parlamänt, vu allne staatliche Zäntralbehörden und zahlriiche diplomatische Verdrätige.

Riad isch syt de Unabhängigkeit vum Saudi-Arabien im Johr 1932 Hauptstadt. Historisch isch si e sehr wichtige Durchräisort vum arabische Ruum uf de Pilgerwäge nach Mekka und Medina, de bedütendste Pilgerschtätte vum Islam. Z Riad bfindet sich syt 1824 dr Hauptbalast vum Chönighuus vu Saud.

## Weblingg

## Fuessnote
1290

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Dinis erkläärt, ass jetz z Portugal die portugysischi Sprooch die ofizieli Landessprooch isch.
* D Juude wärde us em Königrych Ängland vertriibe.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Conters und Saas im Prättigää

## uf d Wält cho
* d Königin Anna vo Bööme
* dr Johann vo Buebebärg, Bärner Schultheiss *(öppe 1290)*

## gschtorbe
* dr Herzog Heinrich XIII. vo Bayern

## Weblink
1292

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg zwüsche de Habsburger und dr Stadt Züri.
* D Habsburger gwünne dr Kampf gäge dr Uuszug vo Züri bi Winterthur.
* Dr Graf Adolf vo Nassau wird zum tüütsche König gwäält.
* Es isch Chrieg zwüsche de Mameluke und de Armeenier.
* Dr Marco Polo chunt vo Chyna uf Venedig zrugg.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lommiswil
* Onex

## uf d Wält cho
* d Königin Elisenda vo Aragon

## gschtorbe
* dr Papscht Nikolaus IV.

## Weblink
1299

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Bischof Konrad vo Stroossburg hilft em Graf Egino II. im Kampf gäge d Bürger vo Fryybeg. Er wird im e Gfächt verletzt und stirpt es baar Dääg schpööter.
* Nöie Stroossburgr Bischof wird dr Konrad vo Liechtebärg.
* D Mongoole gwünne e grossi Schlacht gäge d Mameluke.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bowil

## uf d Wält cho
* dr König Alfons IV. vo Aragon
* dr Bärner Ridder Rudolf von Erlach *(öppe 1299)*

## gschtorbe
* dr Bischof Raimondo vo Como

## Weblink
1300

|}

## Was isch bassiert?
* Dr böömisch König Wenzel II. wird au no König vo Poole.
* Dr Hugo von Trimberg schript s Gedicht „Der Renner“.
* Dr Papscht Bonifatius VIII. gchündt s *Heilige Joor* aa.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Chrattige
* Pichlpaach
* Evilard
* Dittige

## uf d Wält cho
* dr Pfalzgraf Robert vo Burgund
* dr Markgraf Heinrich vo Hachbärg-Sausebärg

## gschtorbe
* dr iteliänisch Tichter Guido Cavalcanti
* dr Markgraf Hermann vo Baade

## Weblink
1301

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg am Middelrhy.
* Dr König Andreas III. vo Ungarn stirbt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Oberflachs

## uf d Wält cho
* dr Herzog Otto vo Öschtrych

## gschtorbe
* dr Bischof Guillaume vo Lausanne
* dr Apt Wilhelm vo Sanggalle

## Weblink
1302

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Flandere.
* Dr Guido della Torre regiert Mailand.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Heerblige

## uf d Wält cho
* dr Azzo Visconti, Herrscher vo Mailand

## gschtorbe
* dr Graf Ludwig I. vo Savoye

## Weblink
1304

|}

## Was isch bassiert?
* Z Züri wird dr Richtebrief gschribe, s eltischte erhaltene Zürcher Stadträcht. Dr Choorherr Nikolaus Mangold vom Grossmöischter het’s gmacht.
* Glurns im Vintschgau überchunt s Stadträcht.
* Es isch Chrieg z Schottland.
* Es isch Chrieg z Flandere.
* D Allerheiligefluet macht am Uufer vo dr Oschtsee vil kabut.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Langedorf
* Schwiberdinge

## uf d Wält cho
* dr iteliänisch Dichter Francesco Petrarca

## gschtorbe
* 5. Septämber: dr elter Rüdiger Manesse, Schwyzer Ritter, Politiker und Liedersammler
* dr Papscht Benedikt XI.

## Weblink
1305

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Clemens V. wird gwäält und z Lyon gchröönt.
* Dr Ludwig X. wird König vo Navarra.
* Dr Arthur II. wird Herzog vo dr Bretagne.
* Dr Wenzel II. isch König vo Bööme und vo Poole und vo Ungarn.
* Dr schottisch Freiheitskämpfer William Wallace wird vo de Ängländer gfange gnoo und töödet.
* Dr jüdisch Kabbalischt Mosche de Leon stirbt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bluemeschtei

## uf d Wält cho
* 29. Septämber: dr Herzog Heinrich XIV. vo Bayern

## gschtorbe
* d Königin Johanna vo Frankrych
* d Gräfin Agnes vo Württebärg

## Weblink
1306

|}

## Was isch bassiert?
* D Markgrafschaft Baden-Hachberg wird zwüschem Heinrich III. und em Rudolf I. ufdeilt.
* Dr Johann I. wird Bischof vo Stroossburg.
* Z Nürnbärg wird e Drootziemaschine erfunde.
* Z Peking wird dr Tämpel vom Konfuzius bout.
* Dr Robert the Bruce wird König vo Schottland.
* Es isch Chrieg zwüsche Schottland und Ängland.
* Es isch Chrieg z Norddüütschland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hergiswil

## uf d Wält cho
* dr Pfalzgraf Rudolf am Rhy

## gschtorbe
* dr Herzog Robert II. vo Burgund
* dr Bischof Heinrich II. vo Konschtanz
* dr Bischof Friedrich I. vo Stroossburg
* dr Theoloog und Filosoof Johannes von Paris

## Weblink
1307

|}

## Was isch bassiert?
* S Habsburger Urbar wird fertig gschribe.
* Z Frankrych wärde alli Tämpler gfange gnoo.
* Dr änglisch König Edward stirbt im Chrieg gäge d Schotte.
* Dr Abu Thabit Amir wird Sultan z Marokko.
* Dr Külüq Khan wird Herrscher vo de Mongoole und Kaiser vo Chyna.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Deuchelried
* d Burg Haneck im Elsass

## uf d Wält cho
* dr Herzog Otto IV. vo Underbayern

## gschtorbe
* d Kaiserin Konstanze vo Byzanz

## Weblink
1310

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Philipp der Viert vo Frankrych und dr tüütsch König Heinrich der Sibet mache en Vertrag.
* D Franzoose erobere zytewys d Stadt Lyon, wo em Römisch-düütsche Rych ghört.
* Dr König Heinrich goot uf Itaalie.
* Dr Graf Werner vo Hombärg us em Jura isch eine vo de Aafüerer vom Rychsheer.
* Dr Amadeus der Föift vo Savoie wird Rychsstathalter vo Oberitaalie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* La Chaux-du-Milieu

## uf d Wält cho
* dr Buddhischt Künga Gyeltshen Pel Sangpo

## gschtorbe
* 11. Februar: Marguerite d’Oingt, burgundischi Chlooschterfrau, Mystikerin und Autorin
* d Beatrix vo Burgund
* dr byzantinisch Gleerti und Tichter Georgios Pachymeres

## Weblink
1311

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Buyantu Khan wird Kaiser vo Chyna.
* Es isch Chrieg z Griecheland.
* Dr tüütsch König Heinrich VII. wird König vo Oberitalie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Romont und Les Verrières

## uf d Wält cho
* dr buddhischtisch Tichter Munenaga
* dr Graf Amadeus vo Gämf *(öppe 1311)*

## gschtorbe
* dr persisch Wüsseschaftler Qutb ad-Din asch-Schirazi
* dr Bischof Aymon vo Gämf

## Weblink
1312

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Heinrich VII. chunt uf Pisa und uf Room, won er zum Kaiser gchröönt wird.
* 10. April: Mit em Vertrag vo Wien mache s Düütsche Rych und Frankrych ab, ass Lyon, wo d Franzoose eroberet händ, für immer e französischi Stadt isch.
* Es isch Chrieg z Ungarn.
* D Begyne wärd verbotte.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Meinisberg

## uf d Wält cho
* dr König Eduard III. vo Ängland.

## gschtorbe
* dr Bischof Othon vo Losann.

## Weblink
1313

|}

## Was isch bassiert?
* Am 24. Augschte stirbt dr Kaiser Heinrich VII. z Itaalie.
* Dr Herzog Ludwig vo Bayern gwünnt d Schlacht vo Gammelsdorf gäge d Habsburger.
* Dr Ludwig vom Burgund hürootet d Mathilde vom Hennegau.
* Dr Bischof Nikolaus vo Rägeschburg wird gwäält.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hagebach im Oberelsass

## uf d Wält cho
* dr iteliänisch Schriftsteller Giovanni Boccaccio

## gschtorbe
* di Heiligi Notburga von Rattenberg vom Tirol
* dr Herzog Johann Parricida vo Öschtrych

## Weblink
1314

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Grossmeischter Jacques de Molay vo de Tämpler wird uf Gheiss vom französische König verprönt.
* Dr französisch König stirbt.
* Dr Ludwig X. wird nöie König vo Frankrych.
* 6. Januar: D Schwyzer gryffe s Chlooschter Äisidlen aa uund plündere s.
* Im Rych wärde grad zwo Fürschte zum König gwäält: dr Friedrich vo Habschbrg und dr Ludwig vo Bayern.
* Es isch Chrieg z Ängland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Beggäried

## uf d Wält cho
* dr württebärgisch Ridder Friedrich Herter vo Dusslinga

## gschtorbe
* 1. April: dr Apt Heinrich III. vo Sankt Bläsi
* dr Papscht Clemens V.
* d Markgräfin Adelheid vo Baade
* 22. Dezember: dr Graf Rudolf III. vo Habsburg-Lauffeburg

## Weblink
1316

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Ludwig der zäät vo Frankrych stirbt. Syni Frou bringt spöter im Joor ire Soon, dr Johann, uf d Wält, wo grad nöie König sett wärde. Aber dä stirbt scho noch es baar Dääg.
* Z Norddüütschland isch Chrieg.
* Dr Erwin von Steinbach isch Boumeischter vom Münschter vo Stroossburg.
* Dr Johannes XXII. wird Papscht.
* Dr Heinrich vo Sanggalle wird Apt vo Weddige.
* Dr Apt Heinrich vo Sant Urbe wird gwäält.
* Dr Konrad II. wird Graf vo Fryybeg.
* Dr Berthold wird Propscht z Chlinganu.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lech
* Küttikofe
* d Burg Hauefels

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Karl IV.
* dr Wernli vo Hombärg

## gschtorbe
* d Äptissi Mechthild I. vo Gandersheim
* dr Lüthold II. vo Röttele

## Weblink
Dekonstruktivismus

Dr **Dekonstruktivismus** bedüütet:

* Dekonstruktion, e Richtig vo dr Filosofy und dr Literatur
* Dekonstruktivismus (Architektur), e Stylrichtig vo dr Architektur
Dekonstruktivismus (Architektur)

Dr **Dekonstruktivismus** isch en Richtig vo dr Architektur vom spoote 20. und em Afang vom 21. Joorhundert.

## Stylgschicht
D Architekturhistoriker luege s Huus, wo dr Frank Gehry öppe ane 1980 z Santa Monica bout het, als s erschte Gebäud vo däm Styl a. Ane 1988 isch die Aart vom Boue in ere grosse Uusstellig im Museum of Modern Art z Nöi York behandlet worde.

Für d Stylgschicht bedüütet die Bouwys e nöji Faase, wo noch der Epoche vo dr Poschtmodärne cho isch. Sid dr Wändi zum 21. Joorhundert git’s jetz scho wider en anderi Tendänz i dr Architektur, wo deils als *zwäiti Modärni* agluegt wird. I dr Boupraxis laufe aber so Boustyl je nach Bouherr und Architäkt näben enand wyter.

Bi dene Wärch bruucht dr Architekt bestimti geometrische Forme, won er anders als mes vo dr tradizionelle Architektur gwoont isch zämesetzt. Für d Funkzioon vo de Objäkt findt er so früschi Lösige, wo eim d Rüüm und s Liecht im Huus nöi lönd lo erläbe.

## Architekte
Bekanti Architekte, wo s vonne mindeschtens en Deil *dekonstruktivistischi* Wärch git, sind öppe:
* dr Frank Gehry
* dr Daniel Libeskind
* dr Rem Koolhaas
* dr Peter Eisenman
* d Zaha Hadid
* s Büro Coop Himmelb(l)au
* dr Bernard Tschumi

## Bekanti Hüüser
* s Hysolar-Institut z Stuttgart, bout vom Günter Behnisch, 1987
* s Huus vom Vitra Design Museum z Wyl am Rhy, bout vom Frank O. Gehry, 1989
* s alte Füürweerhuus vo dr Vitra z Wyl am Rhy, bout vo dr Zaha Hadid, 1991–1993
* s Guggeheim-Museum vo Bilbao, bout vom Frank O. Gehry, 1991–1997
* s Jüdische Museum z Berlin, bout vom Daniel Libeskind, 1993–1999
* dr Nöi Zollhof z Düsseldorf, bout vom Frank O. Gehry, 1997–1999
* d BMW Welt, bout vom Coop Himmelb(l)au 2003–2007
* die nöi Synagoge vo Mainz, bout vom Manuel Herz 2008–2010
* s Hochuus vo dr Reederei CMA-CGM z Maarsei, bout vo dr Zaha Hadid

## Bilder

Gehry House - Image01.jpg|s Woohnuus Gehry z Santa Monica
Stuttgart Uni Vaihingen campus 04.jpg|s Hysolar-Huus vo dr Uni Stuttgart
VitraFireStation-pjt1.jpg|s alte Füürweerhuus vo dr Vitra
Guggenheim detail.jpg|s Guggeheim-Museum z Bilbao
Campus WU LC D1 TC DSC 1440w.jpg|d Biblioteek vo dr Uni Wien, Zaha Hadid
Puente de la mujer, Buenos Aires (32008).jpg|d Brugg "Puente de la mujer" vom Santiago Calatrava 
Phæno by Zaha Hadid in Wolfsburg.jpg|en Egge vom Museum für d Wüsseschaft z Wolfsburg, Zaha Hadid


## Literatur
* Mark Wigley: *Architektur und Dekonstruktion. Derridas Phantom.* Basel 1994, ISBN 3-7643-5036-9.
* Andreas C. Papadakis: *Dekonstruktivismus – eine Anthologie.* Stuttgart 1989, ISBN 3-608-76290-6.
* Philip Johnson, Mark Wigley: *Dekonstruktivistische Architektur.* Stuttgart 1988, ISBN 3-7757-0270-9.
* Simone Kraft: *Dekonstruktivismus in der Architektur? Eine Analyse der Ausstellung »Deconstructivist Architecture« im New Yorker Museum of Modern Art 1988*. Bielefeld 2015, ISBN 978-3-8376-3029-9.

## Weblink
1317

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Philipp dr Föift wird zum König vo Frankrych gsalbt.
* Dr Wilhelm dr Zwöit wird Herzog vo Athen.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Baldige im Aargau

## uf d Wält cho
* d Blanca Margarete von Valois, d Frou vom böömische König Karl em Erschte

## gschtorbe
* d Königin Maria vo Ungarn

## Weblink
1318

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Herzog Leopold dr erscht vo Habsburg belageret d Stadt Soledurn.
* Es isch Chrieg z Ängland.
* Z Köln tuet’s am 30. Juni schneje.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Schwatterle

## uf d Wält cho
* di änglischi Prinzässin Eleonore

## gschtorbe
* d Äptissi Elisabeth vom Stift Säckige
* dr Bischof Gerhard vo Konschtanz
* dr persisch Schriftsteller Raschīd ad-Dīn

## Weblink
1319

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Magnus Eriksson wird König vo Schweede.
* Es isch Chrieg z Norddütschland.
* Dr Fridhoof uf dr Insle Neuwärk wird ygweit.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Fälprune

## uf d Wält cho
* dr König Johann II. vo Frankrych
* dr Herzog Stefan der zwöit vo Bayern

## gschtorbe
* die chinesischi Kalligrafin und Tichterin Guan Daosheng

## Weblink
1320

|}

## Was isch bassiert?
* 6. April: Schottland erklärt sech vo Ängland unabhängig.
* Flandere und Frankrych schlüsse Friide.
* Dr Herzog Władysław dr erscht Ellenlang wird König vo Poole.
* Dr Suddhipala wird Kaiser vo de Mongoole.
* Dr Ghiyas-ud-din Tughluq Shah dr erscht wird Sultan vo Delhi.
* Bin ere grosse Sturmfluet vo dr Oschtsee entstoot en nöji Insle, wo Ruden heisst.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Mitlödi

## uf d Wält cho
* 9. Februar: d Katrin vo Habsburg

## gschtorbe
* 21. März: dr Werner vo Hombärg, Minnesänger, Ridder und Füerer vom Rychsheer

## Weblink
1321

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Litaue.
* Dr Dante Alighieri wird mit sim grosse Wärch *Di Göttlechi Komödie* fertig.
* Z Paris wird d Zumpft vo de Musikante und Wandersänger gründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Zawwerfäld

## uf d Wält cho
* di änglischi Prinzässin Johanna Plantagenet
* d Gräfin Klara vo Fryybeg

## gschtorbe
* dr Bischof Siegfried vo Chur

## Weblink
1322

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Galeazzo I. Visconti regiert z Mailand.
* 28. Septämber: Es chunt zu dr Schlacht bi Müüldorf, wo dr Ludwig vo Bayern dr Habsburger Afüerer Friedrich foot.
* Dr Karl dr vierti wird König vo Frankrych.
* Es isch Chrieg z Schottland.
* Dr Papscht verbüütet dr meerstimmig Chilegsang.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Obergeschtele Im Wallis

## uf d Wält cho
* dr islamisch Theoloog at-Taftāzānī

## gschtorbe
* die tüütschi Königin Beatrix

## Weblink
1323

|}

## Was isch bassiert?
* Bärn verbündet sech mit de Urschwiizer Länder.
* Es Heer vo Bayern chunt uf Mailand.
* Es isch Chrieg z Flandere.
* Dr Thomas von Aquin wird zum Heilige vo de Chrischte erklärt.
* Dr alt Lüüchtdurm vo Alexandrie goot bim ene Ärdbebe kabut.
* Dr Graf Friedrich dr föift vom Doggeburg hürootet d Kunigunde vo Vaz.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Vilnius
* Zunzge

## uf d Wält cho
* dr Bernabò Visconti z Mailand

## gschtorbe
* 18. Januar: d Katrin vo Habsburg
* dr Bischof Aymon vo Sitte
* dr iteliänisch Tichter Guido Novello da Polenta

## Weblink
1325

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ulrich dr dritt wird Graf vo Württebärg.
* Dr Muhammad IV. wird Emir vo Granada.
* Dr König Ludwig dr viert macht Friide mit em Habsburger Friedrich.
* Es isch Chrieg im Biet vo dr Stadt Metz.
* Dr Ibn Battuta goot uf d Reis.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lüterkofe
* Vignogn 

## uf d Wält cho
* d Königin Eleonore vo Aragon

## gschtorbe
* 17. März: dr Gerhard vo Wipige, wo Bischof vo Basel und vo Lausanne gsi isch
* 5. Juni: dr Graf Eberhard dr erscht, vo Württebärg

## Weblink
1326

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch so chalt, ass dr Bodesee ganz zuegfüürt.
* Es isch Chrieg z Lootringe.
* Dr König Ludwig der Bayer hilft de Iteliäner im Kampf gäge Papscht.
* Z Ungarn wird der Sankt-Georgs-Oorde ggründet.
* Bursa isch d Hauptstadt vo de Osmane.
* Dr Meister Eckhart wird vor nes Gricht zoge.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Zwingebärg

## uf d Wält cho
* dr japanisch Schriftsteller Imagawa Sadayo

## gschtorbe
* 28. Februar: dr Herzog vo Öschtrych Leopold dr erscht vo Habsburg
* die französischi Königin Blanka vom Burgund

## Weblink
Sigmund von Wagner

Dr **Franz Sigmund von Wagner** (* 12. Novämber 1759 z Erlach; † 11. Septämber 1835 z Bärn) isch e Schwiizer Zeichner und Chupferstächer gsi.

## sys Läbe
Dr Wagner isch us ere Bärner Patrizierfamilie cho. I dr Zyt vo 1799 bis 1803 het er z Züri gleert wie me Zeichnige, Chupferstich und Radierige macht. Bsunders bekant isch er für sini Karikatuure.

Ane 1804 het er z Bärn e grossi Uusstellig vo Kunschtwärch und Produkt us dr Induschtry gmacht. Und er isch eine vo de Iniziante vom Unspunnefäscht vo 1805 bi Interlake gsi.

Dr Nachlass vom Künschtler isch i dr Burgerbiblioteek vo Bärn.

## Wärch
* *Die Schlacht bei Laupen vom 21. Brachmonat 1339*, Bärn 1854.
* *Novae Deliciae Bernae oder das goldene Zeitalter Berns*, in: Neues Berner Taschenbuch auf das Jahr 1916.

## Weblink

*
Echter Hopfen

Dr ** Hopfa**, gnaur dr *Gewöhnlicher Hopfen* *(Humulus lupulus L)* isch e Art aus dr Familie *Cannabaceae*, de Hanfpflanza.

Hopfa isch a alde Kuldurpflanz mo als Heilpflanz schao en dr Jongschdoinzeid gnudsd worra isch ond mo seid em Middlaldr Zuasäds zom Bier, wia Dollkirscha, Schlafmoh odr Bilsakraud ersedsd hod.

## Biologii
D Hopfa-Arta send Kleddrpflanza mo schnell wachsed – von oba gsäa – se em Uhrzoigrsinn drehad. 

D Hopfa-Arta send zwoihäusig trenntgschlechtige (diözisch) Pflanza. Die Früchd send kloine Nüss (3 mm).


Hopfen.jpg|Hopfabliada
Hopfenfeld_in_Bayern_2.jpg|a Hopfagarda
Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte (Plate 58 a) BHL303680.jpg|Hopfa fir Medizin
Salat_mit_Hopfenspargel.jpg|Salad mid Hopfaschpargl
Tea_bags.jpg|Teebeidl


## Sorda
Neba em wilda Hopfa geids Aromasorda ond Bittersorda.

## Vrwendong
; Bierbraua
Zom Braua vom Bier isch dr Hopfa heid faschd emmer a kloine abr wichdige Zuadad.

;Hopfakissa
En dr Volksmedizin wurd dr Hopfa en dr Phytotherapie brauchd.

; Essa
D jonge Wurzla – a Nebabrodukt beim Aufzieha vom Hopfa, kaa ma zua ama Salad macha.

## Chemii
Dr Hopfa hod, wann r drocknad isch, Bitterstoff 18,5 %, Hopfaöl 0,5 %, Gerbstoff 3,5 %, Eiweiß 20,0 % ond Mineralstoff 8,0 %. Dr moischde Reschd isch Zellulose.

## Redensarda
* Hopfa ond Malz, Gott erhalds
* Do isch Hopfa ond Malz vrlora

## Abougebiet
### i der Schwyz
I der Schwyz befinde sech vo der 18 ha, wo als Abouflechi gnutzt wird, nur 10 % im Bsitz vo yheimische Produzänte wo dür 20 landwirtschaftlechi Betribe bewirtschaftet wird.

* Im Zürcher Wynland, vorallem i der Gmeind Stammheim,
* im Fricktal, Kanton Aargau,
* z Wolfwil, Kanton Solothurn u
* bi der Thurgouer Kartause Ittinge, i der Gmeind Waart-Wiininge.

### z Dütschland
* Dettnãng
* Hallertau

## Guck au
* Hopfe (Gattig)

## Lidradur
* 

## Nedsadressa

* 
* ''Die heilende Wirkung des Hopfens'' Beitrag auf hallertau.info vom 27. Jänner 2015

## Mos her isch
Hopfen

**Hopfen** cha eini vo däne Bedütige ha:
* Hopfen (Gattung), e Pflanzegattig us de Familie vo de Hamfgwächs
* Echter Hopfen, e Pflanzenart i de Gattig Hopfe, wo me druus e Zuetat för s Bierbraue macht
* Hopfen (Heraldik), e Wappefigur i de Heraldrik

**Hopfen** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Hopfen (Stiefenhofen), en Ortsteil vo de Gmeind Stiifehofe, Landkreis Lindau, Bayern, Dütschland
* Hopfen (Tuntenhausen), en Ortsteil vo de Gmeind Tuntehuuse, Landkreis Roseheim, Bayern
* Hopfen am See, en Ortsteil vo de Stadt Füesse, Landkreis Ostallgäu, Bayern
* Burg Hopfen, e Ruine im Füessner Ortsteil *Hopfen am See*

* Hopfen (Gemeinde Edelsbach), en Ortsteil vo de Gmeind Edelsbach bei Feldbach, Bezirk Südoststeiermark, Steiermark, Öschtriich

**Hopfen** isch de Familiename vo däne Persone:
* Franz von Hopfen (1825–1901), en mährische Guetsbsitzer, Bankier und Politiker
* Hans von Hopfen (1835–1904), en bayrische Schriftsteller
Unspunnenfest

S **Unspunnefäscht** isch es grosses Schwiizer Fäscht, wo sid ane 1805 vo Zyt zu Zyt im Spootsumer bi dr Burgruine Unspunne oben a Interlake im Kanton Bärn stattfindet.

S erschte Mol isch das Fäscht uf s Joor 1805 vo vier Bärnburger organisiert worde. Das sind dr Schultheiss Niklaus Friedrich von Mülinen (1760–1833), dr Friedrich Ludwig Thormann (1762–1839), wo den Bärner Oberamtme z Interlake gsi isch, dr Grafiker Franz Sigmund Wagner (1759–1835) und dr Mooler Franz Niklaus König (1765–1832) gsi. Uf em Fäscht sind alti Schiizer Kampfspiili, Tänz und ländlechi Musig ufgfüert worde. Me het yheimischi Lieder gsunge, deils vom Gottlieb Jakob Kuhn nöi gmacht, und s ganze Träffe het druf abzylet, s Nazionalgfüül vo de Schwiizer z sterche, wie dr Wagner gschribe het. Der Bärner Mundartdichter Rudolf von Tavel het spöter das Fäscht im ene Buech dargstelt.

S zwöite Mol isch s Unspunnefäscht ane 1808 über d Büüni ggange. Es sind vil Ussländer als Turischte is Bärner Oberland uf das Fäscht cho.

S dritte Unspunnefäscht isch den erscht ane 1905 duregfüert worde. Me hät’s denn au als *[[Eidgenössisches Schwing- und Älplerfest|VI. Eidgnössischs Schwing- und Älplerfäscht]]* bezeichnet. Im 20. Joorhundert isch das Fäscht unregelmässig wider z stand cho: ane 1946, 1955, 1968, 1981 und 1993, und au im nöie Joortuusig wider, nämlech ane 2006 und 2017. Dr Robert Blum het 1968 s *Unspunne-Festspiel* gmacht.

## Literatur
* Rudolf Gallati, Christoph Wyss: *Unspunnen.* Interlake 1993. 
* Rudolf Gallati, Christoph Wyss: *Unspunnen 1805–2005. Die Geschichte der Alphirtenfeste.* Unterseen-Interlake 2005, ISBN 3-9521339-1-4.
* Martin Sebastian: *Unspunnenfest 1805 bis heute. Steinstossen, Schwingen, Trachtentanz, Folklore, Tourismus, Schweizer Geschichte.* Dübedorf 2006, ISBN 3-9523162-0-2.

## Weblink

* Website vom Unspunnefäscht
1327

|}

## Was isch bassiert?
* D Grafe vo Fryyberg vrchaufe d Burg Zääringe.
* Dr Albrächt vo Werdebärg isch Rychslandvogt am Bodesee.
* Dr König Ludwig dr viert goot uf Italie.
* Am 31. Mai wird er z Mailand zum König vo Italie gchröönt.
*Dr Edward dr dritt wird König vo Ängland.
* D Stadt Münche goot ime grosse Füür z’grund.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lavertezzo

## uf d Wält cho
* dr Markgraf Friedrich dr dritt vo Bade

## gschtorbe
* 3. Februar: dr Herzog Heinrich vo Öschtrych
* dr iteliänisch Tichter Cecco d’Ascoli
* dr Buddhischt Künga Lodrö Gyeltshen Pel Sangpo

## Weblink
1328

|}

## Was isch bassiert?
* Z Münche wird d Auguschtyner-Brauerei gründet.
* 17. Januar: dr tüütsch König Ludwig dr viert chunt uf Rom und wird zum Kaiser gchröönt, aber nid vom Papscht wie die früenere römisch-tüütsche Kaiser, sondern vom Volch vo dr Stadt Rom.
* Dr Papscht Johannes XXII. isch i dere Zyt z Avignon. Er rüeft d Chrischte zum Chrüüzzug gäge tüütsch Kaiser uf.
* Drufabe erklärt dr Kaiser, wo no z Rom isch, dr Papscht für abgsetzt.
* Wie’s dr Kaiser Ludwig wünscht, wääle d Röömer dr Nikolaus dr föifti zum nöie Papscht.
* Wo z Frankrych dr Karl dr vierti stirbt, isch mit iim s alte Herrscherhuus vo de Kapetinger z Änd.
* Es isch Chrieg z Flandere.
* Schottland wird vo Ängland unabhängig.
* Es isch Chrieg z Litaue.
* Es isch Chrieg z Chyna.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hinsinge im Underelsass

## uf d Wält cho
* 7. Mai: dr Herzog Ludwig dr vierti vo Oberbayern
* dr König Peter vo Züüpere
* dr Leopold dr zwöiti vo Habsbrg

## gschtorbe
* d Isabella vo Kaschtilie
* dr Galeazzo Visconti vo Mailand

## Weblink
1329

|}

## Was isch bassiert?
* 4. August: Dr Kaiser Ludwig und d Familie vo sim Brueder Rudolf deile Bayern under sich uf.
* Dr Aymon wird Graf vo Savoye.
* Die byzantinischi Armee verlüürt e Schlacht gäge d Osmane.
* Dr Papscht Johannes XXII. gwünnt dr gross Striit mit de Franziskaner.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Faarnere

## uf d Wält cho
* dr Ulman Stromer
* d Anna von der Pfalz
* d Elisabeth vo Bayern

## gschtorbe
* d Gutta vo Öttige, Dochter vom Albrächt vo Habsbrg
* dr Graf Eduard vo Savoye

## Weblink
1330

|}

## Was isch bassiert?
* 13. Januar: Dr Friedrich vo Habsbrg stirbt uf dr Burg Gueteschtei.
* Dr Kaiser Ludwig dr viert chunt us Italie zrugg uf Tüütschland.
* Dr Zar Miachael dr dritt vo Bulgarie stirbt im Chrieg gäge d Serbe.
* Es isch Chrieg uf dr Iberische Halbinsle.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Arosa

## uf d Wält cho
* dr Herzog Wilhelm vo Bayern

## gschtorbe
* d Herzogin Elisabeth vo Öschtrych

## Weblink
1331

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Stefan vo de Serbe gründet s Grossserbische Rych.
* Dr Kaiser Ludwig hilft dr Schwööbisch Stedtebund gründe.
* Z Japan isch Chrieg.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gündlischwand
* Rechtenstein

## uf d Wält cho
* dr iteliänisch Filosoof Coluccio Salutati

## gschtorbe
* dr Bischof Johannes vo Chur

## Weblink
1332

|}

## Was isch bassiert?
* Luzärn verbündet sech mit de alte Schwiizer Länder.
* Z Stroossburg chunt s zu eme Bürgerchrieg; d Zümpft bedeilige sech a dr Herrschaft i dr Stadt.
* Es isch Chrieg z Bulgarie.
* Es isch Chrieg z Schottland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Wolfisberg

## uf d Wält cho
* dr arabisch Hischtoriker Ibn Chaldūn

## gschtorbe
* dr Bischof Hartung vo Basel

## Weblink
1333

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kasimir dr dritt wird König vo Poole.
* S Königrych Kaschtilie verlüürt Gibraltar a d Nasryyde.
* Dr Francesco Petrarca goot uf Frankrych.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gsteigwiler

## uf d Wält cho
* d Eleonore vo Züüpere
* dr französisch Tichter Jacques de Hemricourt

## gschtorbe
* 1. Februar: dr Konrad dr viert vo Baierbrunn,
* 18. Juni: dr Herzog Heinrich dr füfzäht vo Underbayern

## Weblink
1334

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Benedikt XII. wird gwäält. Er läbt wie sin Vorgänger, dr Papscht Johannes XXII., nit z Rom, sondern z Avignon.
* Dr Matthaios Blastares schribt s Buech *Syntagma kata stoicheion*.
* Z Floränz foot me dr Durm vom Dom a boue.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Baue im Kanton Uri

## uf d Wält cho
* dr Gaf Amadeus dr sächst vo Savoye
* dr König Jakob vo Züüpere

## gschtorbe
* 28. März: dr Bischof Rudolf vo Chur und Konstanz
* dr Apt Ulrich vo Sankt Bläsi

## Weblink
1335

|}

## Was isch bassiert?
* Kärnte wird Deil vom Habsburgerrych.
* Z Schottland isch Chrieg.
* Uf dr Gotthardchile z Mailand wird en Uur ygrichtet.
* S Chlooschter vo de Dominikanerinne z Augschbrg wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bettehuuse
* Châtelat

## uf d Wält cho
* d Königin Margreet vo Ungarn und Kroazie

## gschtorbe
* dr Herzog Heinrich vo Kärnte
* dr Bischof Johann vo Basel

## Weblink
1336

|}

## Was isch bassiert?
* Z Züri chunt’s zun ere Änderig vom Regimänt. Die nöi Stadtverfassig, wo dr Rudolf Brun yfüert, gitt de Zöift mee Rächt.
* 26. April: Dr Francesco Petrarca goot ufe Mont Ventoux.
* Z Litaue isch Chrieg.
* Z Japan isch Chrieg.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hüttlinge

## uf d Wält cho
* 25. Juli: dr Herzog Albrecht dr erscht vo Bayern

## gschtorbe
* dr Kaiser Go-Fushimi vo Japan
* d Prinzässin Katharina vo Savoye
* d Elisabeth vo Ungarn

## Weblink