Nebenbahn

**Näbbèbaanè** sin Ysèbaaschtrèggè vo untergordnetem („sekundärèm“) Rang, wo im Gegèsatz zuè dè Hauptbaan Voeifachungè im Bau un Bedryb uffwysèd.

## Gschichte

Well dè Bau un Bedryb vo Hauptbaanè nit immer durch d Erdrääg deggt worrè isch, hèt mò aagfangè nõch Voeifachungè z suèchè. Schu 1865 hèt d Techniger-Vosammlung vom Verein vo dè Dütschè Ysèbaavowaltungè Grundsätz für sekundäri Baanè uffgschtellt. Sèlli sin am 1. Juli 1878 mit dè *Bahnordnung für deutsche Eisenbahnen untergeordneter Bedeutung* als Rychsgsetz in Chraft gsetzt worrè.

Diè wichtigschtè Voänderungè zum bishèrigè Hauptbaanbedryb sin:

* Wégkeiè vo dè Baanbewachung
* Eimòl däglichi Kontrollè vo dè Gleisaalaagè (statt dreimòl däglich)
* Wènniger zuè bsetzendi Brèmsè (jeddè Wagè hèt sini eigeni Brèms ghaa)
* Keini Yhagè vo dè Baanaalaagè
* Wégkeiè vo Schrankèaalaagè a Baanübbergäng
* Wègkeiè vo Signaal a Baanhööf
* Großzügigeri Voschleißgränzmaaß a dè Radreifè vo dè Wägè un Loks

Mit voglychbarè rächtlichè Raamèbedingungè, wo d Finanzyrung, dè Bau un dè Bedryb greglèt hèn, sin ab Èndi vom 19. Johrhundert in è baar europäischè Staatè d Grundlaagè für d Erschlièßung vo dè Flächi durch koschtègünschtigi Schinnènetz gschaffè worrè. Z Öschterrych isch sèll s urschprünglich zitlich beschränkte *Gesetz vom 25. Mai 1880, betreffend die Zugeständnisse und Begünstigungen für Localbahnen*, dèmm sini Gültigkeit sin meemòl volängerèt worrè. Drübber usè isch dè Kronländer erlaubt worrè, eigeni Landesbaan-Organisationè z gründè, wiè öppè diè Nidderöschterrychischè Landesbaanè un diè hüt no eksischtyrendè Steiermärkischè Landesbaanè. Im Voeinigté Könnigrych isch 1896 mit èm Light Railways Act è Gsetz voabschydèt worrè, wo dè Bau un Bedryb vo Baanè in voeifachter Bauart greglèt hèt.

## Rächtlichi Grundlaagè
### Dütschland

È Definition vo Haupt- un Näbbèbaanè git s i dè Ysebaa-Bau- un Bedrybsordnung (EBO). Dè §&nbsp;1 Abs.&nbsp;2 lutèt:

: „Die Strecken werden entsprechend ihrer Bedeutung nach Hauptbahnen und Nebenbahnen unterschieden. Die Entscheidung darüber, welche Strecken Hauptbahnen und welche Nebenbahnen sind, treffen
:# für die Eisenbahnen des Bundes das jeweilige Unternehmen,
:# für Eisenbahnen, die nicht zum Netz der Eisenbahnen des Bundes gehören (nichtbundeseigene Eisenbahnen), die zuständige Landesbehörde.“

Unterscheidungsmèrkmòl wörrèd in folgendè Paragraphè vo dè EBO uffgfüürt:

* §&nbsp;5 Spurwitti – bi Näbbèbaanè Schmalschpur zuèlässig,
* §&nbsp;6 Gleisbogèradiè – bi Näbbèbaanè wènniger wiè 300&nbsp;Meter zuèlässig,
* §&nbsp;7 Stygung – bi Näbbèbaanè uff freier Streggi bis 40&nbsp;‰ zuèlässig,
* §&nbsp;8 Radsatzlascht,
* §&nbsp;11 Baanübbergäng – bi Näbbèbaanè unbeschrankti Übbergäng zuèlässig,
* §&nbsp;13 Baanschteig,
* §&nbsp;14 Signaal un Weichè – bi Näbbèbaanè isch è voeifachts Signalsischteem zuèlässig,
* §&nbsp;15 Streggèblogg, Zugbeyflussung – bi Näbbèbaanè Zugleitbedryb zuèlässig,
* §&nbsp;16 Fèrnmeldeaalaagè un
* §&nbsp;40 Faargschwindigkeit – bi Näbbèbaanè maximal 100&nbsp;km/h.

Näbbèbaanè stôn grundsätzlich für è eifacherí Bauwys bzw. für è eifacherè Bedryb. Diè meischtè Näbbèbaanè sin eingleisig. D Högschtgschwindigkeit bedrait für Reisezüüg maximal 100&nbsp;km/h, für Güterzüüg un generèll für diè meischtè Streggè 80&nbsp;km/h odder no wènniger. Bi dè Dütschè Rychsbaan hèn dõ no strengeri Maßschtääb goltè. D Högschtgschwindigkeit uff Näbbèbaanè isch uff 60&nbsp;km/h feschtgsetzt gsi; si hèt au 80&nbsp;km/h sy dürfè, wenn d Zugsicherungsaalaagè bi mee als 60 km/h glych sin wiè bi dè Hauptbaanè.

### Öschterrych

§ 4 vom Ysèbaagsetz vo 1957 definyrt Näbbèbaanè als „für dè öffentliche Vokeer bschtimmti Schinnèbaanè, sofèrn si nit Hauptbaanè odder Strõßèbaanè sin“.

### Schwiz

Art. 2 vom Schwizer Ysèbaagsetz lutet bis 2009 (uffghobbè durch Ziff. II 13 vom BG datyrt uff dè 20. März 2009 übber d Baanreform 2, mit Wǜrkung sit èm 1. Jan. 2010):

# S schwizerische Ysèbaanetz bschtòt uss Haupt- un Näbbèbaanè. Hauptbaanè sin diè normalschpurigè Baanè, wo im inländischè un internationalè Durchgangsvokeer diènèd; Näbbèbaanè sin diè normalschpurigè Baanè, wo i dè Hauptsach nu èm Vokeer in èrè bschtimmtè Landesgegend diènèd, fèrner alli Schmalschpurbaanè, Zaaradbaanè, Strõßèbaanè un Standseilbaanè.
# D Konzession bschtimmt, ob è normalschpurigi Baan als Näbbèbaan geltè duèt; wo d Konzession nüt sait, dõ bschtimmt dè Bundesrõt. Er deklaryt au sèbbi normalschpurigè Streggè vo dè Schwizerischè Bundesbaanè, wo zuè dè Näbbèbaanè ghörèd.

### Tschechiè

Z Tschechiè unterscheidet d Klassifizyrung vom Ysèbaanetz gsamtstaatlichi Baanè („celostátní dráhu“) un einzelni regionali Baanè („regionální dráhy“). Per Dekret vo dè tschechischè Regyrung vum 20. Dezembèr 1995 sin 128 Ysèbaaschtreggè z Tschechiè zuè regionalè Baanè erklärt worrè.

## Literadur

* Walter Ledig, Ferdinand Ulbricht: *Die Sekundär-Eisenbahnen des Königreichs Sachsen*, Bèrlin 1887 (Digitalisat)
* Th. Sorge: *Die Secundärbahnen in ihrer Bedeutung und Anwendung für das Königreich Sachsen*, Dresdè 1875 (Digitalisat)
* Wolf L. Temming: *Nebenbahnen: eine Epoche deutscher Eisenbahngeschichte*, Transpress, Bèrlin 1993
* Horst Weigelt: *Bayerische Eisenbahnen: Vom Saumpfad zum Intercity*. Motorbuèch Stuègètt, 1A 182 ISBN 3-87943-899-4 S. 215ff

## Weblinggs

* ''Nebenbahnen'' im Meyer sim Großè Konversations-Lexikon
* ''Lokalbahnen'' im Röll sinèrè Enzǜklopädy vom Ysèbaawesè
* ''Sekundärbahnen'' im Röll sinèrè Enzǜklopädy des Eisenbahnwesens

## Einzelnõchwys