open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prostitution

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

**Prostituzioon** (vo latiinisch *prostituere* „noch vorne/ zur Schau stelle, briisgee“) bezäichnet sexuelli Handlige für Gäld. Wenn d Prostituzioon unfreiwillig isch, reedet mä vo Zwangsprostituzioon. Prostituzioon git s in braktisch jeeder Kultur. Iiri gsellschaftligi Bewärtig und Akzeptanz isch vo kulturelle, ethische und religiööse Wärt abhängig und cha sich im Lauf vo dr Gschicht stark ändere. Mä underschäidet zwüsche dr wiiblige und dr männlige Prostituzioon.

## Liddratuur über d Prostituzioon im Allgemäine
* Theodora Becker: *Dialektik der Hure. Von der «Prostitution» zur «Sexarbeit».* Matthes & Seitz, Berlin 2023, ISBN 978-3-7518-2009-7.
* Vern Leroy Bullough: *History of Prostitution.* New Hyde Park, New York 1964.
* Norbert Campagna: *Prostitution. Eine philosophische Untersuchung.* Berlin 2005.
* Tamara Domentat: *Laß dich verwöhnen. Prostitution in Deutschland.* 1. Aufl., Aufbau, Berlin 2004, ISBN 3-7466-7046-2.
* Elisabeth von Dücker (Hrsg.): *Sexarbeit. Prostitution – Lebenswelten und Mythen.* Temmen, Bremen 2005, ISBN 3-86108-542-9.
* Marcel Feige: *Das Lexikon der Prostitution. Das ganze ABC der Ware Lust.* Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin 2003, ISBN 3-89602-520-1.
* Alice Frohnert: *Ansichten der Prostitution. Dimensionen des heutigen Frauenbildes, dargestellt am Beispiel der Prostitutionsthematik in Texten der Boulevardpresse.* Fischer, Frankfurt am Main 1992, ISBN 3-89406-675-X.
* Alice Frohnert: *Dimensionen der Prostitution, Poly- und Monogamie: analysiert im Rahmen der patriarchalischen Gesellschaftsordnung.* Weidler, Berlin 1992, ISBN 3-925191-67-4.
* Nils Johan Ringdal: *Die neue Weltgeschichte der Prostitution.* Piper, München und Zürich 2006, ISBN 3-492-04797-1.

### Freiwilligi Prostituzioon und Sexarbäit
* BÜNDNIS 90/DIE GRÜNEN Bundestagsfraktion: „Auf dem Prüfstand: Das Prostitutionsgesetz – Dokumentation des Fachgesprächs am 16. August 2004 im Deutschen Bundestag“.
* Micha Ebner: *Berufsratgeber für Huren. Recht – Steuern – Gesundheit – Praxis.* Books on Demand, ISBN 3-8370-1418-5.

### Miliööprostituzioon und Zuehälterwirtschaft
* Roland Girtler: *Der Strich. Soziologie eines Milieus.* LIT Verlag, Wien 2004, ISBN 3-8258-7699-3.

### Migrazioon und Sexarbäit
* Laura María Agustín: *Sex at the Margins: Migration, Labour Markets and the Rescue Industry.* Zed Books, London 2007.

## Weblingg

* August Bebel: Die Prostitution – eine notwendige soziale Institution der bürgerlichen Welt
* www.c6-magazin.de – Dossier über die „Ware Sex“
* Presseartikel zur Prostitution auf dieStandard.at
Bhartrihari

De **Bhartrihari** (Sanskrit: भर्तृहरि, *Bhartṛhari* m.) isch en indische Hofdichter und Gleerte gsii. Wen er glebt het, isch nöd sicher, d Agoobe schwanket zwöschet em 5. und em 7. Joorhundert. Er gelt nebet em Kalidasa und em Amaru as ann vo de wichtigste Vertreter vo de Sanskritliteratur.

## Lebe und Werch
De Bhartrihari het immer zwöschet em weltliche und em spirituelle Lebe gschwankt und isch sibe Mool Mönch gsii. Er het meriri Werch öber Liebi, Relegioo, Ethik und Politik verfasst. Sis bikanntisti Werch *Subhashita Trishati* („300 waisi Sprüch“) isch im 17. Joorhundert is Holländische öbersetzt wore, so as de Bhartrihari de erst indischi Dichter isch, wo z Europa bikannt woren isch. Ane 1835 isch es vom Peter Bohlen au is d Tütsche öbersetzt wore.

De Bhartrihari werd mengisch mit dem legendäre König Bhartrihari gliichgsetzt, wo en Schüeler vom Yogin Goraksha gsii isch.

## Literatur
* Meyers Taschenlexikon *Fremdsprachige Schriftsteller*, Leipzig (1980).
* John Dowson: *A Classical Dictionary of Hindu Mythology & Religion*. New Delhi: Rupa Co (2004) .

## Weblinks
* Peter von Bohlen: ''Die Sprüche des Bhartriharis'', Hamburg 1835.
* Timeless Subhashitas of Bhartrihari.
Patriarch von Konstantinopel

As **Patriarch vo Konstantinopel** amtiere hüte zwäi Chilleoberhöipter:
* dr griechisch-orthodoxi Ökumenischi Patriarch vo Konstantinopel
* dr Patriarch vo Konstantinopel vo dr Armenische Apostolische Chille

In dr Vergangehäit het s no gee
* e Latiinische Patriarch vo Konstantinopel vo dr römisch-katholische Chille.
Gueltas

**Gueltas** (bretonisch *Gweltaz*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Bojus, Bouglé, Coët Prat un Keriffé. Gueltas lyt 49 km vu Vannes un 58 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 66 m un 162 m iber Normalnull. Dur dr Bann verlauft dr Kanal Nantes-Brest, wu do iber insgsamt 23 Währ rund 50 m an Hechi verliert. Z Gueltas stehn sechs Windreder mit ere Laischtig vu insgsamt ca. 9 MW Strom.


Datei:Boju-gueltas.jpg|Währ bi Bojus
Datei:Gueltas 3éoliennes.JPG|3 Windreder z Gueltas


## Gschicht
Gueltas isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1264 as *Sanctum Gildasium* (1270: *Santgueltas*).

## Verwaltig
 vu Gueltas isch . Gueltas ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Gueltas ghert zum Gallo.

## Weblink

*Gueltas uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Laupen

**Laupen** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Laupen BE (*Loupe*, frz. *Loyes*), Hauptort vum glychnamige ehmalige Amtsbezirk, Kanton Bärn
* Laupen ZH (*Laupe*), es Dorf i dr Gmai Wald, Kanton Züri
* Laupen SG (*Laupe*), en Wiiler i dr Gmai Niderhelfetschwil, Kanton St. Galle

**Laupen** stoht au fir dr Bezirk Loupe im Kanton Bärn
Guénin

**Guénin** (bretonisch *Gwennin*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Guénin lyt 32 km vu Vannes un 34 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 32 m un 152 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Pluméliau im Norde un Nordoschte, Remungol un Plumelin im Oschte, La Chapelle-Neuve un Baud im Side un Saint-Barthélemy im Weschte.

## Gschicht
Guénin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as *Guinin* (1422: *Guignin*, 1482: *Guynin*, 1630: *Guiny*).

## Verwaltig
 vu Guénin isch . Guénin ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guénin ghert zum Bretonisch.

## Böuwärch
* Opferstai uf em Mané-Guen
* Chilche Saint-Guénin (1773/1774)
* Kapäll Notre-Dame-de-Maneguen
* Kalvariebärg bi dr Chilche
* Chryz Kerofret, Rue Sainte-Anne

## Weblink

* Guénin uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Stehendes Heer

Dr Begriff **stehendi Armee** bezäichnet en Armee, wo die ganz Zit under Waffe stoot und dorum zu jeder Zit cha iigsetzt wärde, und deren iiri Resärve, wo uf Zit beurlaubt isch. Si stoot im Geegesatz zu Drubbe, wo erst ufgstellt wärde, wenn e Bedarf existiert, wie öbbe im Raame von ere Milizorganisazioon, oder in Dienst gnoo wärde wie öbbe e Söldnerarmee.

Die **Stehendi Marine** isch d Flotte, wo us alle aktive Marinedrubbe und dr Marineresärve bestoot.

## Vor- und Noochdäil

En Armee, wo nume rekrutiert wird, wenn si brucht wird, isch wääsentlig billiger as e stehendi Armee. Für die git s nämlig au in Friidenszite Usgoobe, wil s Personal muess dreniert und zaalt wärde und d Usrüstig ständig muess modärnisiert wärde, für dass d Armee immer iisatzberäit und effektiv blibt. E stehendi Armee cha aber wenn s nöötig wird, schnäll reagiere, im Allgemäine vil rascher ass es goot, wenn mä d Drubbe zerst muess mobilisiere. Mäistens isch e stehendi Armee au besser dreniert. 

Noch em Kant sinere Schrift *[[Zum ewigen Frieden]]* si stehendi Armeä e permanänti Bedrohig für anderi Staate. Si sige eso e Grund für s Sicherhäitsdilemma.

## Liddratuur

* Gerhard Papke: *Von der Miliz zum Stehenden Heer: Wehrwesen im Absolutismus*, in: Militärgeschichtlichen Forschungsamt Freiburg (Hg.): Deutsche Militärgeschichte in sechs Bänden 1648-1939, Pawlak München 1983, ISBN 3-88199-112-3, Band 1.
Guer

**Guer** (Gallo *Gèrn*, bretonisch *Gwern-Porc'hoed*) isch e franzesischi Stadt im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Guer lyt 55 km vu Vannes un 94 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 18 m un 155 m iber Normalnull. Im Side vu dr Gmai lyt dr *Forêt de la Bourdonnaie*, wu no dr Saag s Grab vum Merlin soll syy. Dur dr Bann fließe d Fliss Aff un Oyon. Zue dr Stadt ghere unter anderem au no d Wyler Coëtquidan, Saint-Nicolas, Le Telhaie, un La Ville Boscher.

## Gschicht
Guer isch zum erschte Mol gnännt wore anne 836 as *Wern* (1122: *Guer*, 1124: *Gern*, 1124: *Guern*, 1709: *Guerne*).

## Verwaltig
 vu Guer isch . Guer ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Militärschuel Saint-Cyr
Dr Wyler Coëtquidan isch syter anne 1945 dr Sitz vu dr Militärschuel Saint-Cyr, wu am 1. Mai 1802 z Fontainebleau dur dr Napoléon grindet wore un 1808 uf Saint-Cyr-l’École umzogen isch.

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guer ghert zum Gallo.

## Kultur un Böuwärch
* e 300 m langi Stairaie z Coëplan (hite in Privatbsitz)
* e prähistorisch Galerigrab (Allée couverte) im Wyler La Ville Boscher	 
* Château de Coëtbo (14./15. Jh.) mit dr Kapäll Sainte Anne
* Château de la Ville-Hué (14./18.Jh.)
* Château du Couédor (14./16. Jh.) 
* Château du Tertre-Aubaud (15./17./18. Jh.) 
* Château de la Hattaie (17. Jh.)
* Chilche Saint Gurval (19. Jh.)
* Chilche Saint Raoul (1870)
* Kapäll Saint-Étienne (9. Jh.)
* Kapäll Notre-Dame (18. Jh.)
* Kapäll Saint Marc 
* Kapäll Saint Nicolas, mit eme historische Chryz (12. Jh.)
* Kapäll Saint Thomas (1633) 	 
* Kapäll Saint Paul des Ecoles (17. Jh.)
* Gedänkmuseum Saint-Cyr Coëtquidan in dr Militärschuel Saint-Cyr (*Musée du Souvenir des écoles militaires de Saint-Cyr-Coëtquidan*) 
* Museum fir landwirtschaftligi Maschine (*Musée Agri-Auto*)

## Weblink

* http://www.ville-guer.fr
* Guer uf geobreizh.com (Internet-Archive)
* Gedänkmuseum Saint-Cyr

## Fueßnote
Guémené-sur-Scorff

**Guémené-sur-Scorff** (bretonisch *Ar Gemene*, [ɟəmne]) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Guémené-sur-Scorff lyt am Stade vum *Scorff*, 57 km vu Vannes un 38 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 118 m un 180 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Guémené-sur-Scorff isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160 as *Kemenet-Guégant* (1516 *Guemenet*).

## Verwaltig
 vu Guémené-sur-Scorff isch . Guémené-sur-Scorff ghert zum Kommunalverband .

;Burgermaischter syter anne 1800

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guémené-sur-Scorff ghert zum Bretonisch.

## Böuwärch
* Ruine vum Schloss vu dr Princes de Guéméné (16. Jh.)
* Chilche *Notre-Dame-de-la-Fosse* (19. Jh.)
* Quälle vu Kermore (fr. *La fontaine préhistorique de Kermore*, Quälle, wu in dr Jungstaizytmit Megalithe umrandet woren isch)


Datei:Porte des Rohans Guéméné.JPG|Schlossruine, Porte des Rohans
Datei:Guémené métairie du château.JPG|Alte Buurehof vum Schloss (15. Jh.)


## Literatur
* G. Le Calonnec, *Pierres guémenoises*, éd. Keltia Graphic

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20160114103706/http://www.guemenesurscorff.com/
* Guémené-sur-Scorff uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Adel

Dr **Aadel** (althoochdütsch: *adal* oder au *edili* (Edels Gschlächt, die Edelste), lat.: *nobilitas* (Aadel, Berüemthäit)),  isch e „sozial exklusivi Grubbe mit gsellschaftligem Vorrang“, wo d Herrschaft usüebt und die in dr Reegel innerfamiliäär tradiert. Dr Herrschaftsaaspruch het under anderem uf Läistig, Abstammig und en understellti göttligi Absicht basiert. Aadel het sich uf dr ganze Wält zu verschiidene Ziten in de verschiidenste Kultuure uusebildet. Er isch en universalgschichtligs Fenomeen, wo scho in de früeje Hochkultuure vorchoo isch. 

In Öiropa im Geegesatz zu andere Regioone uf dr Wält het sich dr Aadel im Allgemäine ständisch organisiert. In sonige ständische Süsteem het dr Aadel bestimmti Rächt, Briwilegie, Pflichte und Verhaltenskodizes. Wo die mäiste ständische Süsteem vo demokratische und sozialistische Republike oder konstituzionelle Monarchie abglööst worde si, het dr Aadel in Öiropa si Bedütig zum e groosse Däil verloore.

Die rächtligi und die gsellschaftligi Situazioon vom Aadel si historisch je noch Regioon üsserst underschiidlig gsi: D Standesunderschiid existiere brinzipiell witer (z.&nbsp;B. Vereinigts Köönigriich Groossbritannie und Nordirland), d Standesvorrächt und -pflichte si ufghoobe worde (z.&nbsp;B. Weimarer Republik/Dütschland), dr Aadel isch abgschafft worde (z.&nbsp;B. Östriich), dr Aadel isch dur Verfolgig, Verdriibig, Verhafdig und Mord underdruggt oder usglöscht worde (z.&nbsp;B. Frankriich, Russland, SBZ/DDR).

In Öiropa isch dr Aadel hüte aber au in Gsellschafte, wo nid ständisch si, mänggisch e relativ gschlossen Gsellschaftsschicht mit äigene Umgangswiise und eme differenzierte Standesethos.

## Fuessnoote
Das Schiff

**S Schiff** isch e Kultur- und Vergnüegigszentrum in dr Stadt Basel.

S Schiff isch im Joor 2005 im Rhiihaafe ufdo worde im alte Expo-Schiff. Es het din uf em Hauptdeck e Restorant, s *Dribguet*, und e Bar. Im Klubruum wärde Konzäärt veraastaltet (Pop, Rock, House, Disco, Techno u.s.w)  und es het e bsundrige Ruum für Ustellige. Uf em obere Deck gseets us wie uf eme Freideck vom ene Chrüzfaartschiff mit Liigene und so. Uf de drei Deck vom Schiff het s Blatz für mee as duusig Gest.
Guern

**Guern** (bretonisch *Gwern*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Guern lyt 48 km vu Vannes un 38 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 67 m un 188 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Bieuzy, Bubry, Le Sourn, Locmalo, Malguénac, Melrand, Pluméliau un Séglien.

## Gschicht
Guern isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1125 as *Guern* (1314: *Guaeir*, 1333: *Guern*, 1371: *Plebe Guernie*). Us Dail vu Guern un dr Nochbergmaine Bieuzy un Malguénac isch anne 1869 d Gmai Le Sourn gschaffe wore.

## Verwaltig
 vu Guern isch . Guern ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guern ghert zum Bretonisch.

## Böuwärch
* Basilique Notre-Dame-de-Quelven
* Kapäll Saint-Jean (1585)
* Kapäll Locmeltro (16. Jh.)
* Kapäll Boderel (18. Jh.)
* Kapäll Saint-Gilles (17.Jh.)
* Kapäll Saint-Salomon
* Kapäll Guermeur
* Chilchhofschryz
* Manoir Menorval


Datei:Church of Quelven.jpg|Basilique Notre-Dame-de-Quelven
Datei:Ménorval.JPG|Manoir Menorval


## Weblink

* http://www.guern.fr
* Guern uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Gletscher-Hahnenfuss

S **Gletscherglinseli** (*Ranunculus glacialis*) isch e meejöörigi Buutterbluemenart wo i de Alpe vorchunnt, wo s no ufem Finsteraarhorn inere Hööchi vo 4275 müM. blüet. Vo de Blüetepflanze chunt i de Alpe nume no s zwaiblüetigi Staiblüemli (*Saxifraga biflora*) i hööchere Laage vor. S isch ganz selte und ghört zo de gschützte Blüemli.

## Verbraitig
S Gletscherglinseli chunnt nume chüele Piet vor, und zwor im Hoochpirg, nämli i de Alpe oberhalb vo 2000 müM., i de Pyrenäe und i de Karpate, denn no im nördliche Skandivaie, uf Island und uf Grönland. S werd agnoo, as s Gletscherglinseli mit em Rückzuug vo de Gletscher noch de Iisziit sich is Hoochpirg und i di chälteri arktischi Zone zruggzoge hett.

S Gletscherglinseli mag öberhopt kai Chalch und wachst i füechte Gröllhalde, i Felsspalte und uf Moräne. 

## Uussie
S Gletscherglinseli chrüücht nööch am Bode und blüet im Juli und Augste. Di dicke Blätter sind handförmig und glinselet im Liecht. Di kaale Stengel mit de Blüete sind zwöschet 5 und 20 cm hööch, Blüete messet zwöschet 15 bis 30 mm. Wenn si frisch uufgönd sind d Blüemli wiiss, wered denn rosa und spööter wiiroot. I chalte Sümmer tuets d Chnospe wider zruggbilde und d Näärstoff wered denn i de Worzle gspaicheret.

## Literatur
* Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: *Flora des Allgäus und seiner Umgebung*. Band 1. IHW-Verlag, Eching bei München, 2001. ISBN 3-930167-50-6
* Xaver Finkenzeller: *Alpenblumen. Erkennen & bestimmen*, Mosaik-Verlag, München 2002, ISBN 3-576-11482-3.
* Manfred A. Fischer (Hrsg.): *Exkursionsflora von Österreich. Bestimmungsbuch für alle in Österreich wildwachsenden sowie wichtigsten kultivierte Gefäßpflanzen (Farnpflanzen und Samenpflanzen) mit Angaben über ihre Ökologie und Verbreitung.* Ulmer, Stuttgart 1994, ISBN 3-8001-3461-6.
* 
* Elfrune Wendelberger: *Alpenblumen*; blv, Münche 2009. ISBN 978-3-8354-0558-5

## Weblink

* 
* 
* 
*  
* Verbreitigscharte weltwiit
Kochscher Enzian

De **Becherenzioo**  (*Gentiana acaulis*; alemannischi Näme) isch e gschützti Alpeblueme. Er gsiet äänlich uus wie de nööch verwandti Glogge-Enzioo, doch wachset baid Aarte a verschidnige Stele, wa Vikariismus gnennt werd. 

## Verbraitig
De Becherenzioo chunnt in de Alpe  zöschet 1700 und 3000 m ü.M. vor, im Jura, i de Cévennes und i de Pyrenäe vor. Er mag füechte und suure Silkatbode, und werd drom i de Fachliteratur aus *Silikat-Glogge-Enzioo* gnennt, im Gegesatz zom Glogge-Enzioo, wo Chalchbode mag und drom gnauer *Chalch-Glogge-Enzioo* gnennt werd. 

## Uussie
De Becherenzioo isch e wintergrüeni Pflanze het braiti Rosetteblätter mit Rine zom Wassersammle. Er het nume e chorze Stengel, dodeför isch di becherförmigi blaui Blüete mit ere Längi vo 5  Santimeeter uuffälig grooss. De Chelch isch in grüe gfärbt. Je noch Klima blüet er zwöschet em Mai und em Augste.

## Büecher
* Elfrune Wendelberger: *Alpenblumen*; blv, Münche 2009. ISBN 978-3-8354-0558-5.

## Weblink
Feuerlilie

D **Bergilge** (*Lilium bulbiferum;* alemannischi Näme) isch e hööchi uuffäligi Alpeblueme mit zündroote Blüete. Si ghört zo de gfördete Blueme und isch drum au gschützt.

## Vorchoo
D Bergilge chuntt i bergige i de Alpe, i bergige Regione z Italie  und uf Korsika bis zonere Hööchi vo 2300 müM. vor. Si mag sunigi und trochni Bort, wachst aber au am Waldrand und uf Bluemewiise. 

## Uussie
D Bergilge mach hööchi Stengel ,  wo bis zo 90 Santimeeter lang weered, mit vile dünne Blätter, wo öppe 10 Santimeeter lang sind.  De Stengel verzwiigt sich obe und bildet meriri groossi Blüete, wo zündroot sind, im inere aber dunkli Tupfe hend.  Im Gegesatz zo anderne Ilge schmögget d Blüete vo de Bergilge gär nöd. D Bergilge blüet im Mai und im Juni.

## Aberglobe und Brüüch
Wege de füürige Farb isch isch globt wore, as si de Blitz azüchi. Drom isch si mengisch is Johannifüür gworffe wore, wel me gmaint het, s gebi den kai schlimms Wetter mee. 

D Bergilge isch au e bliebti Garteblueme.

## Büecher
*Elfrune Wendelberger: *Alpenblumen;* blv, Münche 2009. ISBN 978-3-8354-0558-5.
Söldner (Byzanz)

Es het scho sit em 4. Joorhundert Nidrömer gee, wo as **[[Söldner]] in dr [[Byzantinisches Reich|oströmische]] und denn byzantinische Armee** dient häi. Die kaiserligi Liibwach, d *hetaireia*, het nume us Barbare bestande, um 900 näbe Chasare und Araber au Franke und Waräger. As Usländer si si weniger in innerbyzantinischi Machtkämpf verwigglet gsi und häi au käi Chansse gha, sälber dr Droon z bestiige. Dr byzantinisch Universalgleerti Michael Psellos het beschriibe,  wie sich dr Geegekaiser Isaak Komnenos 1057 von ere Liibwach us Italier, vermuetlig romanisierti Normanne, und Taurosküte het lo beschütze. Iiri Bewaffnig het us lange Lanze und Stritäxt bestande.

Mä nimmt aa, ass vom 11. Joorhundert aa d Theme, wo sich uf en Armee vo freije Buure gstützt häi, in ere Kriise befunde häi und mä dorum sich immer mee uf fremdi Söldner gstützt het. Au schiint s ass dr   Konstantin X. (1059-1067) Angst vor Möitereie vo de reguläre Soldate ghaa het und dorum die Stehendi Armee verchliineret het. Dr grösst Däil vo dr Armee het in dr Middi vom 11. Joorhundert us Söldner bestande. Ass s Riich so abhängig gsi isch vo usländische Soldate het sich in dr Schlacht vo Manzikert 1171 gräächt, wo grad wo d Schlacht aagfange het, die kumanische Söldner zum Alp Arslan desertiert häi.

## Fuessnoote
Seldschuken

D **Seldschuke** (1040–1194) (au *seldschukischi Türke*, *Seldschuk-Türke*, *Groossseldschuke*, *Seldschuqe*; , persisch سلجوقيان Saljūqiyān, arabisch سلجوق Salǧūq oder السلاجقة as-Salāǧiqa) si e türkischi Fürstedünastii gsi, wo s Riich vo de Groossseldschuke gründet het. Zu däm Riich häi Middelasie, dr Iran, Irak, Sürie, Anatolie und Däil vo dr arabische Halbinsle ghöört.

E baar vo de Seldschuke-Fürste häi über s ganze Groossseldschukeriich gherrscht, anderi über Däilgebiet wie Kerman und Sürie (bis zum Aafang vom 12. Joorhundert) oder Anatolie (Sultanat vo Rum bis zum Aafang vom 14. Joorhundert).

D Seldschuke si sunnitischi Muslim gsi und häi mit iirem Siig in dr Schlacht vo Manzikert im Joor 1071 die türkischi Landnaam vo Anatolie iigläitet. 

## Die seldschukische Herrscher

## Liddratuur
* Claude Cahen: *La Campagne de Mantzikert d'apres les sources musulmanes*. In: *Byzantion* 9, 1934, , S. 613–642.
* Claude Cahen: *Le Malik-Nameh et l'histoire des origines Seldjukides*. In: *Oriens* 2, 1949, , S. 31–65.
* Claude Cahen: *Pre-Ottoman Turkey*. Übersetzt von J. Jones-Williams. Taplinger, New York NY 1968.
* Claude Cahen: *The Turkish Invasion: The Selchükids*. In: Kenneth M. Setton (Hrsg.): *A History of the Crusades*. Band 1. University of Wisconsin Press u.&nbsp;a., Madison WI 1969, S. 135–176 (online).
* Carter Vaughn Findley: *The Turks in World History*. Oxford University Press, Oxford 2005, ISBN 0-19-517726-6, Kapitel 2 „*Islam and Empire from the Seljuks through the Mongols*“, S. 56–92.
* Gillies E. Tetley: *The Ghaznavid and Seljuk Turks. Poetry as a Source for Iranian History*.  Routledge, New York 2009, ISBN 978-0-415-43119-4.
* Osman Turan: *Anatolia in the Period of the Seljuks and the Beyliks*. In: Peter Malcolm Holt, Ann Katharine Swynford Lambton, Bernard Lewis: *The Cambridge History of Islam*. Band 1, A: *The central Islamic lands from pre-Islamic times to the first World War*. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1977, ISBN 0-521-29135-6, S. 231–262.
* Martin Strohmeier: *Seldschukische Geschichte und türkische Geschichtswissenschaft. Die Seldschuken im Urteil moderner türkischer Historiker.* Klaus Schwarz Verlag, Berlin 1984, ISBN 392296897X.

## Weblingg

## Fuessnoote
Schlacht von Manzikert

In dr **Schlacht vo Manzikert** (hüte Malazgırt, nördlig vom Vansee) isch dr byzantinisch Kaiser Romanos IV. Diogenes am 26. Augschte ane 1071 vo de türkische Seldschuke under em Alp Arslan besigt worde. Die Schlacht het en entschäidendi Rolle gschbiilt, ass Byzanz für e zitlang kuum me het chönne Widerstand läiste; und mit däm het d Iiwanderig von e Hufe Oghuse und Turkmene uf Chläiasie aagfange, wo sich in Anatolie niidergloo häi.

## D Schlacht
Die byzantinisch Armee isch öbbe 40'000 Maa stark gsi, e groosse Däil drvo fremdi Söldner. D Byzantiner häi kuum Ufkläärig bedriibe, die fränkische Söldner häi sich gwäigeret mitzkämpfe und die kumanische und petschenegische si, no bevor d Schlacht aagfange het, zu de Seldschuke desertiert. Wo denn dr General vo de Resärve dr Kaiser nid understützt het, isch d Schlacht verloore gsi und dr Romanos isch in Gfangeschaft gfalle. 
 
## D Folge
Die Niiderlaag isch dr Aafang gsi vom ene Bürgerchrieg, wo s Riich no mee gschwecht het. D Chöschte vom Chrieg und was d Byzantiner an d Seldschuke häi müesse zaale, si für d Wirtschaft ruinöös gsi. Eso häi d Seldschuke no di no Chläiasie chönne bsetze.

## Liddratuur
* Claude Cahen: *La Campagne de Mantzikert d'apres les sources musulmanes*. In: *Byzantion* 9, 1934, S. 613-642. 
* Claude Cahen: *The Turkish Invasion: The Selchükids*. In: Kenneth M. Setton (Hrsg.), *A History of the Crusades*. Bd. 1, Madison/Wisconsin 1969, S. 135-176 (online).
* Jean-Claude Cheynet: *Manzikert – un désastre militaire?*. In: *Byzantion* 50, 1980, S. 410–438.
* Carole Hillenbrand: *Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert*. Edinburgh 2008. ISBN 9780748625727 (neues Überblickswerk, vor allem zur Tradierung der Schlacht in der islamischen Historiographie bis in die Gegenwart)
* Paul Meinrad Strässle: *Mantzikert*. In: *[[Lexikon des Mittelalters]]*. Bd. 6, Sp. 208-209.

## Weblingg
* Paul Markham: The Battle of Manzikert: Military Disaster or Political Failure?, Ardikel uf *De Re Militari* (änglisch)
Siligo

**Siligo** isch e Gmeind und e Dorf im Logudoro in dr italienische Provinz Sassari uf Sardinie.

D Nochbergmeine sin Ardara, Banari, Bessude, Bonnanaro, Codrongianos, Florinas, Mores un Ploaghe.

## Dialäkt
Dr sardisch Dialäkt vu Siligo ghert zum Logudorese.

## Böuwärch
* Santa Maria di Mesumundu, byzantinischi Basilika 


Datei:450px-Siligo. Panorama da su Runaghe.JPG|Siligo 
Datei:Mesumundu (Siligo- Italy).JPG|Di byzantinisch Basilika un di remisch Aquäduktbruck 


## Lyt
* Maria Carta, Schauspileri un Sängeri
* Gavino Ledda, Autor vu dr Autobiografi *Padre Padrone* (1975)

## Weblink

* http://www.comunesiligo.it

## Fueßnote
Kalifat

As **Kalifat** () bezäichnet mä d Herrschaft, s Amt oder s Riich vom ene Kalif, also vom ene „Noochfolger“ oder „Stellverdräter vom Gesandte vo Gott“ (, *ḫalīfat rasūl Allāh*). Es isch also e islamischi Regierigsform, wo d Person vom Kalif die sekulari, also wältligi, und die gäistligi Füererschaft in sich veräint. Scho im Mohammed si Staat z Medina het uf eme theokratische Modäll basiert: Dr Mohammed isch dr Füerer vo dr religiööse Beweegig gsi und au dr Herrscher über e Machtberiich, wo dä Glaube gläbt worde isch.

In dr Form خليفة الله (*Ḫalīfat Allāh*), also „Stellverdräter vo Gott [uf Ärde]“ existiert dr Kalife-Ditel sit de Omajade, wo vo 661 aa regiert häi. Wil aber noch dr Sure 112 (*[[Al-Ichlās]]*)  käi Mensch Gott cha gliich si – nit emol s Oberhaupt vo alle Muslim – stoot die Interpretazioon vom Kalifat noch dr Aasicht vo vile Muslim im Widerspruch zur Leer vom Mohammed.

Wäge dr Noochfolg vom Mohammed isch s im Islam zur groosse Spaltig choo. D Schiite halte dr ʿAlī ibn Abī Tālib für dr rächtmässig Noochfolger vom Brofeet, wääred für d Sunnite das dr Abu Bakr gsi isch, wo sich as Erste *chalifat rasuli llah* gnennt het.

## Litratuur
* Patricia Crone, Martin Hinds: *God's Caliph. Religious Authority in the First Centuries of Islam*. 2003, ISBN 0-521-54111-5
* 
* 
* 
* Hugh Kennedy: *The Prophet and the Age of the Caliphates*. 2. Aufl. London 2004.
* 
* Stefan Heidemann: *Das Aleppiner Kalifat (A.D. 1261). Vom Ende des Kalifates in Bagdad über Aleppo zu den Restaurationen in Kairo*. Brill, Leiden 1994, ISBN 90-04-10031-8

## Fuessnoote
Physiologie

D **Füsiologii** (altgr. φύσις *phýsis* ‚Natuur‘ und λόγος *lógos* ‚Leer‘, ‚Vernumft‘ bzw. *physiologica* = Natuurkund) isch es Däilgebiet vo dr Biologii und dr Medizin. Es git sich ab mit de füsikalische und biochemische Vorgäng in de Zälle, Gwääb und Orgaan vo alle Lääbewääse und wie alli Lääbensvorgäng im ganze Organismus ufenander iiwirke. S Ziil vo dr Füsiologii isch s z verstoo wie sich e Süsteem benimmt (zum Bischbil si Stoffwäggsel, Beweegig, s Entstoo vo nöijem Lääbe, Waggsdum, Furtpflanzig) und das möögligst uf dr Ebeni vo de molekulääre Brozäss.

D Bezäichnig *Füsiologii* isch um 1525 vom Jean François Fernel brägt worde. Füsiologisch gforscht und usbildet wird in dr Biologii, dr Medizin, dr Psüchologii und in dr Sportwüsseschaft.

## Liddratuur
### Humanmedizin
* Ernst Schubert: *Physiologie des Menschen. Grundriss für medizinische Fachberufe.* Verlag Wissenschaftliche Scripten, Zwickau 2002, ISBN 3-928921-79-7.
* Rainer Klinke, Hans-Christian Pape, Stefan Silbernagl (Hrsg.): *Lehrbuch der Physiologie.* 5. Auflage. Thieme, Stuttgart 2005, ISBN 3-13-796003-7.
* Robert F. Schmidt, Florian Lang, Manfred Heckmann (Hrsg.): *Physiologie des Menschen.* 31. Auflage. Springer, Heidelberg 2010, ISBN 978-3-642-01650-9.
* Stefan Silbernagl, Agamemnon Despopoulos: *Taschenatlas der Physiologie.* 7. Auflage. Thieme, Stuttgart 2007, ISBN 3-13-567707-9.
* Gerhard Thews, Peter Vaupel: *Vegetative Physiologie.* 5. Auflage. Springer-Verlag Berlin Heidelberg 2005, ISBN 3-540-24070-5.
* Thomas Braun et al.: *Kurzlehrbuch Physiologie.* 1. Auflage. Elsevier, Urban und Fischer, München 2006, ISBN 3-437-41777-0.

### Pflanzefüsiologii
* Peter Schopfer, Axel Brennicke: *Pflanzenphysiologie. Begründet von Hans Mohr*. 6. Auflage. Elsevier, München 2006, ISBN 978-3-8274-1561-5.
* Walter Larcher: *Ökophysiologie der Pflanzen. Leben, Leistung und Streßbewältigung der Pflanzen in ihrer Umwelt*. 6. Auflage. Ulmer Verlag, Stuttgart 2001, ISBN 3-8252-8074-8.

### Dierfüsiologii
* Heinz Penzlin: *Lehrbuch der Tierphysiologie*. 7. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, 2005, ISBN 3-8274-0170-4.

## Weblingg
* Deutsche Physiologische Gesellschaft
* Füsiologii Animazione
* Rezensione vo Füsiologiibüecher
Normannen

As **Normanne** bezäichnet mä zwäi Gmäinschafte, wo us verschiidene Regioone chömme: Uf dr äinte Site handlet es sich um Nordgermane, d.&nbsp;h. d Iiwooner vo Skandinavie und Island, wo germanischi Sprooche gschwätzt häi und wo zwüschen em spoote 8. und em 11. Joorhundert Raubzüüg in Richdig Süüde (Ängland, Irland, s Frankeriich, Middelmeerruum und s hütige Russland) gmacht häi, uf dr andere Site bezäichnet mä eso die romanisierte Normanne, wo sich vom 9.&nbsp;Joorhundert aa vo dr Normandii us usbräitet häi. D Normanne si käi genau definierti Volksgrubbe gsi. Es het sich bin ene um Grubbe ghandlet, wo zum Däil kulturell, ethnisch und sproochli verschiide gsi si (Dääne, Schweede, Norwääger, Isländer, Iiwooner vo dr Normandii sit em früeje 10. Joorhundert), wo vilmol au geegenenander kämpft häi.

## Litratuur
### Kwelle
* *Annales fuldenses - Jahrbücher von Fulda*. Darmstadt 1975 (lateinisch-deutsch)
* „Jahrbücher von St. Bertin“. In: *Quellen zur karolingischen Reichsgeschichte* Teil II. Lateinisch–Deutsch. Übs. von Reinhold Rau. Darmstadt 1972. S. 11–287.
* Gregor von Tours: *Zehn Bücher Geschichten*. Darmstadt 1977. (lateinisch - deutsch)
* R. A. B. Mynors: *The Panegyrici Latini.* Oxford 1964.
* *Ermoldi Nigelli Carmina*. In: 
* Snorri Sturluson: *Heimskringla*. Thule Altnordische Dichtung und Prosa Bd. 14. Darmstadt 1965

### Lexika
* M. Springer; *Normannen.* In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Bd. 21, Berlin 2002, S. 361–365, ISBN 3-11-017272-0.
* D. Strauch: *Normannen*. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Bd. 21, Berlin 2002, S. 365–381

### Anderi Litratuur
* Régis Boyer: *Die Wikinger*, Stuttgart 1994.
* Richard A. Brown: *Die Normannen*, München, Zürich 1988.
* Torsten Capelle: *Kunst- und Kulturgeschichte der Wikinger. (Grundzüge, Bd. 63)*, Darmstadt 1986.
* Andreas Mohr: *Das Wissen über die Anderen. Zur Darstellung fremder Völker in den fränkischen Quellen der Karolingerzeit (Studien und Texte zum Mittelalter und zur frühen Neuzeit, Bd. 7)*, Berlin, München, Münster, New York 2005.
* Francois Neveux: *La Normandie des duces aux rois Xe-XIIe siècle*, Rennes 1998.
* Alheydis Plassmann: *Die Normannen. Erobern – Herrschen – Integrieren*. Kohlhammer, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-17-018945-4.
* Trevor Rowley: *Die Normannen.* Essen: Magnus, 2002. - ISBN 3-88400-017-9
* Peter H. Sawyer: *The Age of the Vikings*, London, Southampton 1962.
* Rudolf Simek: *Die Wikinger*, München 1998.
* Ian Heath et al.: *Wikinger und Normannen.* Siegler, 2003. - ISBN 3-87748-630-4

## Weblingg
* Les Normands en Méditerranée du XIe au XIIIe siècle par Pierre Aubé.
* Guerriers normands à l’époque de la conquête de l’Angleterre
Paarhufer

D **Baarhuefer**, au **Baarzeechigi Huefdier** oder **Baarzeecher** (Artiodactyla oder Paraxonia), si in dr klassische biologische Süstematik en Ornig vo de Süüger (Mammalia). Es handlet sich um Dier, wo vor allem Pflanze frässe, wo im Geegesatz zu de Umbaarhuefer mäistens dur e graadi Zaal vo Zeeche (zwäi oder vier) charakterisiert si. Zu dere Grubbe ghööre e baar vo de wirtschaftlig bedütendste Süügergrubbe wie Rinder, Söi, Kameel, Gäisse und Schoof, aber au anderi bekannti Dier wie Giraffe, Flusspfärd, Hirsch oder Antilope. Dank molekulare Undersuechige isch s zimlig sicher, ass d Baarhuefer parafületisch in Bezug uf d Waalfisch si. Das häisst, ass e baar Grubbe (bsundrigs d Flusspfärd) nööcher mit de Waalfisch as mit de übrige Verdräter vo dere Ornig verwandt si. Modärni fülogenetischi Süstematike fasse doorum d Baarhuefer und d Waal zum ene gmäinsame Taxon Cetartiodactyla zämme. D Baarhuefer si also e „Formtaxon“ – e Grubbe, wo zwar käi süstematischi Äinhäit bildet, aber dur gmäinsami Merkmol charakterisiert wird.

D Baarhuefer cha mä in vier Underornige iidäile:
* Die Söiartige (Suina) bestöön us de Ächte oder Altwältlige Söi und de Naabelsöi oder Pekaris.
* D Flusspfärd ghööre in en äigeni Underornig, d Cetancodonta.
* D Kameel – die nöiwältlige Arte iigschlosse – si die äinzige rezänte Verdräter vo dr Underornig vo de Schwielesooler (Tylopoda).
* D Döier (Ruminantia) bestöön under anderem us Giraffeartige, Hirsch und Horndrääger, wo zum Bischbil d Rinder,  Gäisseartige und Dier, wo as Gazälle und Antilope bezäichnet wärde.

## Litratuur
* Hubert Hendrichs: *Artiodactyla (Paraxonia), Paarhufer*. In: Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere*. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg – Berlin 2004, S. 608–630, ISBN 3-8274-0307-3.
* Thomas S. Kemp: *The Origin & Evolution of Mammals*. Oxford University Press, Oxford 2005, 331 Seiten, ISBN 0-19-850761-5.
* Kenneth D. Rose und David Archibald: *Rise of Placental Mammals: Origins and Relationships of the Major Extant Clades*. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 0-8018-8022-X (vorwiegend Systematik und Stammesgeschichte)
* Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (Hrsg.): *Mammal Species of the World*. 3. Ausgabe. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 0-8018-8221-4.
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, 2015 Seiten, ISBN 0-8018-5789-9.

## Weblingg

* Artiodactyla und Cetartiodactyla auf Animal Diversity Web (allgemeini Informazioone)
Romanos IV.

Dr **Romanos IV. Diogenes** (; † 1072) isch vo 1068 bis 1071 dr byzantinisch Basileus gsi.

Dr Romanos isch us ere aagseene anatolische Aadelsfamilie choo und isch Guvernöör vo Serdica (hüte: Sofia) gsi. Sini milidäärischi Laufbaan het under em Kaiser Konstantin X. aagfange, und er het sich im Kampf gege d Petschenege uszäichnet. Im Joor 1067 isch er aageklagt worde, ass er an ere Verschwöörig gegen e Konstantin X. mitgmacht häig. Er isch zrugg uf Konstantinopel grüeft und zum Dood verurdäilt worde. S Urdäil isch denn in Verbannig umgwandlet und noch em Konstantin sim Dood am 21. Mai 1067 ufghoobe worde.

Er isch mit dr Anna, dr Dochder vom Alusian, Zar vo de Bulgare us em Huus Komitopuli, verhürootet gsi. Mit iir het er e Soon, dr Konstantin Diogenes gha, wo aber jung gstorbe isch. Noch em Dood vom Konstantin X. het er 1068 däm si Witwe, d Eudokia ghürootet und isch zum Mitkaiser erhoobe worde. Die drei Söön vom Konstantin, dr Michael, dr Konstantios und dr Andronikos, häi mitregiert, wäärend die iiflussriichi Familie vo de Dukas in dr Opposizioon gsi si.

Dr Romanos het zerst mit Erfolg gege d Seldschuke in Chläiasie kämpft, isch aber 1071 in dr Schlacht vo Manzikert vom Sultan Alp Arslan besigt und gfangegno worde. Noch emValerian isch er dr zwäit Kaiser in dr römisch-byzantinische Gschicht gsi, wo das bassiert isch. Gege d Zaalig vom ene Löösegäld und e Friidensverdraag isch er bald wider freigloo worde.

In dr Zwüschezit häi aber sini politische Gegner dr Soon vom Konstantin X., dr Michael VII., uf en Droon gsetzt. Dr Romanos het brobiert, öbbis gegen en z due, isch aber besigt und gfangegnoo worde. Mä het en gfolteret und schliesslig Ändi Juni 1072 bländet. Noch eme Bricht vom Michael Attaliates het sich d Wunde entzündet und isch vo Maade befalle worde, won em „vom Gsicht gfalle si“. Dr Romanos isch uf die griechischi Insle Proti verbannt worde, won er e baar Dääg spööter an de Folge vo dr Verletzig gstorbe isch.

Der Verdrag mit am Alp Arslan, wo dr Romanos abgschlosse het, isch noch sim Sturz vo de Seldschuke nüme anerkennt worde. Si häi denn under em Sultan Malik Schah I., em Soon vom Alp Arslan, groossi Däil vom byzantinische Anatolie erooberet.

## Fuessnoote


## Litratuur
* Charles M. Brand, Anthony Cutler: *Romanos IV Diogenes*, In: The Oxford Dictionary of Byzantium, Alexander P. Kazhdan (Hrsg.), Oxford University Press, 1991
* N. Skabalanovic: *Vizantijskoe gosudarstvo i cerkov' v XI veke*, St. Petersburg, 1884, S.98-109
Bari

**Bari** isch d Hauptstadt vo dr italiänische Region Apulie. Si het  Iiwooner (Stand ). Si isch e bedütendi Haafestadt an dr Adria. Vom Haafe vo Bari us git s Fääriverbindige uf Dubrovnik, Bar, Durrës, Patras und Korfu. D Stadt het äini vo de grösste Universidääte z Italie mit öbbe 70'000 Studänte. Z Bari het s en internazionaale Flughaafe, wo vor allem vo Billigflüüggsellschafte benutzt wird.

## Bekannti Persone
Z Bari uf d Wält cho sind de Nichi Vendola, en italiänische Politiker, und de Antonio Loprieno, en italiänisch-schwizerische Egyptolog und Universitätsprofässer.


File:Castello normanno-svevo (Bari) 2017.jpg
File:Izlošci zbirke u Bariju.jpg
File:Bari u rujnu.jpg
File:Palazzo del Governo (Bari).jpg
File:Spomenik u talijanskom gradu Bariju.jpg
File:Palazzo delle Finanze (Bari).jpg
File:Katedrala sv. Sabina.jpg
File:Katedrala sv. Sabina, Bari, Apulija.jpg
File:U Bazilici svetog Nikole u Bariju 2017.jpg
File:Nadvratnik crkve u Bariju.jpg
File:U Bariju u crkvi 2017.jpg
File:Crkva, Bari 2017.jpg
File:Muzej sv. Nikole.jpg
File:U Bariju gradu.jpg


## Weblingg

* Offizielli Site vo dr Stadt Bari
* DP-Lager Bari Transit
* Il castello di Bari

## Fuessnoote
Sultan

**Sultan** () isch en islamische Herrscherditel, wo vom 10. Joorhundert aa in verschiidene Epoche und Gegende vo dr Wält brucht worde isch, zum Bischbil in Indie und im Osmanische Riich. Sultan wird mänggisch au as Persoonenaame brucht.

## Ditel
Dr Ditel orientiert sich an dr Rolle vom Herrscher, wie si im Koran definiert isch, und het dorum au religiöösi Autoridäät. Allerdings isch dr Sultan käi religiööse Leerer. S Herrschaftsgebiet vom ene Sultan wird as *Sultanat* bezäichnet.

Dr ersti islamischi Monarch, wo dä Ditel gha het, isch dr Ghaznawide-Herrscher Mahmud vo Ghayni (998–1030) gsi. Spööter isch Sultan dr übligi Ditel vo de seldschukische, ayyubidische, mamlukische, osmanische und andere Herrscher in dr muslimische Wält gsi.

Noch em Naame het dr Ditel au wiibligi Mitgliider vo dr osmanische Dünastii bezäichnet.
## D Verbräitig vom Ditel
In Anatolie isch s Sultanat vo de Osmane, wo dört sit dr Erooberig vo Konstantinopel im 15. Joorhundert dr Rang vom ene Kaiser beaasprucht het, 1922 abgschafft worde. Dr Sultan vo Marokko het 1956 dr Ditel *[[König|Köönig]]* (arabisch ملك *malik*) aagnoo. Hüte si Oman und Brunei die äinzige suverääne Staate, wo d Oberhöipter no dr Ditel Sultan häi.

In Ostafrika het mä dr Ditel früener au für Dorfhöiptling brucht. In e baar afrikanische Staate (zum Bischbil Nigeria) git s immer no däilautonomi Sultanat, au im südostasiatische Köönigriich Malaysia und in Mindanao. In Indonesie existiert s Sultanat vo Yogyakarta as däilwiis autonomi Regioon.
## Dr Begriff «Sultan» in dr Wäärbig
Ähnlig wie anderi Herrschernääme wird au dr Begriff *Sultan* hützudaag mäistens in anderem Zämmehang verwändet, nämlig im Turismus. Das chunnt woorschiinlig drvo, ass d Räiseaabieter en Assoziazioon mit de früenere brächtige Sultanbaläst für sich in Aaspruch wäi nee. So wärbe e Hufe Hotel und Räiseveraastalter, bsundrigs im geografische Umfäld vom ehemoolige osmanische Riich, hüte no mit em Begriff *Sultan*.

## Litratuur
* Renate Lachmann (Übersetzung, Einleitung): *Memoiren eines Janitscharen oder Türkische Chronik.* In: Günther Stökl (Hrsg.): *Slavische Geschichtsschreiber, Band&nbsp;VIII.*, Styria Verlag, Graz/Wien/Köln 1975, ISBN 3-222-10552-9.

## Fuessnoote
Alexios I. (Byzanz)

Dr **Alexios I. Komnenos**,  (* 1048; † 15. August 1118), isch dr byzantinisch Kaiser vo 1081 bis 1118 gsi.

## Lääbe

Dr Alexios isch General gsi und vo dr Armee zum Kaiser usgrüeft worde. Er het de Seldschuke Friide gschlosse, und sich mit de Venezianer und em römisch-dütsche Kaiser Heinrich IV. gege d Normanne verbündet. Bi Durazzo het en dr Normanneherzog Robert Guiskard gschlaage und isch denn bis Makedonie vordrunge. Won er uf Italie zrugg isch, het er si Soon Bohemund mit dr Armee in Makedonie gloo und dr Alexios het die Armee vernichdet.  1085 isch dr Robert gstorbe und d Räst vo siner Armee si häimgange.

Dr Alexios het vo 1088 bis 1091 gege d Petschenege, wo über d Donau cho si, kämpft und si schliesslig gschlaage.  Gege d Seldschuke het er im Oobeland Understützig gsuecht. Mä het em aber käini Söldner gschickt, sondern dr Babst Urban II. het am 27. Novämber 1095 z Clermont-Ferrand zum Chrüzzuug ufgrüeft. Wo d Chrüzfaarer 1096 im Byzantinische Riich aachoo si, het das im Alexios eender Angst as Fröid gmacht. Er het iiri Fürste dr Lehnseid  lo schwööre für d Länder, wo si vo de Moslem wurde eroobere. S Verheltnis zwüsche de Byzantiner und de Latiiner isch aber schwiirig bliibe und d Komflikt häi sich no di no no verscherft. Wo dr Bohemund 1107–1108 wider in s Riich iigfalle isch, het er das abgweert und mit im dr Verdraag vo Devol abgschlosse. Dr Alexios isch bald druf am 15. August 1118 gstorbe.

## Litratuur
* 
* Ralph-Johannes Lilie: *Byzanz – Das zweite Rom*. Berlin 2003, S. 328ff.

## Weblingg

* Anna Komnena: *[http://www.fordham.edu/halsall/basis/AnnaComnena-Alexiad.html The Alexiad]*. Übersetzt vo dr Elizabeth A. Dawes, 1928; wichdigi Kwelle über s Lääbe vom Alexios

## Fuessnoote
Guillac (Morbihan)

**Guillac** (Gallo *Glac*, bretonisch *Gilieg*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Guillac lyt 36 km vu Vannes un 70 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 19 m un 91 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Guillac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 834 as *Giliac* (851: *Gilliac*, 870: *Gillac*, 895: *Gilac*, 1118: *Quillac*, 1118: *Guillac*, 1426: *Guilloc*, 17. Jh.: *Glac*, 1779: *Glac ou Bas-Guillac*).

## Verwaltig
 vu Guillac isch . Guillac ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guillac ghert zum Gallo.

## Kultur un Böuwärch
* Abbaye Saint-Jean-des-Pres (zwische 1130 un 1156)
* Croix cimetiere
* Colonne Trente
* Croix Hambot
* Croix Brassee
* Croix Lande Temple
* Croix Ville Meno
* Fontaine Saint-Bertin

## Weblink

* Guillac uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Guilliers

**Guilliers** (Gallo *Gilier*, bretonisch *Gwiler-Porc'hoed*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Guilliers lyt 51 km vu Vannes un 79 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 47 m un 114 m iber Normalnull.

## Gschicht
Guilliers isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1108 as *Guilleri* (1164: *Guiler*, 1365: *Guillie*).

Am 18. Jänner 1944 isch z Guilliers e dytsche Soldat verschosse ufgfunde wore. Wel di Schuldige nit gfunde wore sin, hän di dytsche Bsatzer 43 Manne vu Guilliers gfange gnuu un in d Konzentrationslager Mauthausen un Dachau verschlaipft, 25 dervu sin dert bis zum Änd vum Chrieg umbrocht wore.

## Verwaltig
 vu Guilliers isch . Guilliers ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Guilliers ghert zum Gallo.

## Böuwärch
* Chilche Notre Dame du Tertre

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20090203060404/http://www.porhoet.fr/guilliers.html
* Guilliers uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Alp Arslan

Dr **Alp Arslan**, mit vollem Naame **Diya ad-Din Adud ad-Daula Abu Schudscha Muhammad Alp Arslan** ( (Persisch: آلپ ارسلا *ālp arslān*; Arabisch: الب ارسلان *alb arslān* or آلب آرسلان *ālb ārslān*; * öbbe 1030; † 15. Dezämber 1072), isch vo 1063 bis 1072 Sultan vo de Groossseldschuke gsi. Si Naame isch türkisch und bedütet *muetige* oder *dapfere Löi*.

Dr Arp Arslan het e Hufe Chrieg gfüert. Äine vo de bedütendste isch dr Komflikt mit Byzanz gsi. Wo dr nöi byzantinisch Kaiser Romanos IV. d Seldschuke us em Oste vo sim Riich het welle verdriibe, isch s zu meerere Schlachte in Kilikie choo. D Entschäidig isch 1071 in dr Schlacht vo Manzikert gfalle, wo d Byzantiner verloore häi. In de Joor druf häi sich mee und mee Seldschuke in Ost- und Middelanatolie niidergloo und dr grösst Däil vo Chläiasie isch für Byzanz verloore gsi. 

## Litratuur

* E. Bosworth: *History of the Seljuq Turks*, (S. 45-47), Curzon, Richmond 2000, ISBN 0-7007-1342-5 
* Bowen, H. „Niẓām al- Mulk, Abū ‘Alī al-Ḥasan b. ‘Alī b. Isḥāq al-Ṭūsī”. Clifford Edmund Bosworth [u. a.] (Hrsg.). The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Bd. VIII. Leiden: E. J. Brill, 1995. S. 69-73.
* Cahen, Claude. „Alp Arslan Aud al-Dawla Abū Shudjā Muḥammad b. Dā’ūd Čaghribeg“. H. A. R. Gibb [u. a.] (Hrsg.). The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Bd. I. Leiden: E. J. Brill, 1960. S. 420f.
* Cahen, Claude. Der Islam I. Vom Ursprung bis zu den Anfängen des Osmanenreiches. Bearb. von Gerhard Endreß. (Fischer Weltgeschichte; Bd. 14). Frankfurt a. M.: Fischer Taschenbuch Verlag, 1987.
* Cahen, Claude. Pre-Ottoman Turkey. A general survey of the material and spiritual culture and history c. 1071-1330. Übers.: J. Jones-Williams. London: Sidgwick and Jackson Limited, 1968.
* Paul, Jürgen. „Von 950 bis 1200“. Albrecht Noth / Jürgen Paul (Hrsg.), Der islamische Orient. Grundzüge seiner Geschichte. (Mitteilungen zur Sozial- und Kulturgeschichte der islamischen Welt; Bd. 1). Würzburg: Ergon Verlag, 1998. S. 217-252.
* Raschīd ad-Dīn. The History of the Seljuq Turks. From The Jāmi‘ al-Tawārīkh. An Ilkhanid Adaption of the Saljūq-nāma of Ẓahīr al-Dīn Nīshāpūrī. Hrsg.: Carole Hillenbrand. Übers. u. kommentiert von Kenneth Allin Luther. Bearb. v. Clifford Edmund Bosworth. Richmond, Surrey: Curzon Press, 2001.
* René Grousset: *The Empire of the Steppes*, (S. 152), Rutgers Univ. Press, New Brunswick, NJ 1989, ISBN 0-8135-1304-9
* Rice, Tamara Talbot: Die Seldschuken. Hrsg.: Glyn Daniel. Übers.: Peter Weigert. Köln: Verlag M. DuMont Schauberg, 1963.
* Stanford J. Shaw: *History of the Ottoman Empire and Modern Turkey*, (S. 6-7), Cambridge University Press 1976, ISBN 0-521-29163-1

## Fuessnoote
Guiscriff

**Guiscriff** (bretonisch *Gwiskri*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Guiscriff lyt 79 km vu Vannes un 40 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 70 m un 237 m iber Normalnull. 

Zue Guiscriff ghere die Wyler un Gheft: *Bannalou, Beg-Ar-Marzin, Bigodou, Bonizac, Bonne Comtesse, Botréal, Boudigué, Boudoubanal, Bourgéal, Braoulec, Brohat, Brunot, Cadigué, Cadigué Vihan, Cosquer Saint Antoine, Cosquer Saint-Gwenaël, Crémillet, Le Croissant, Fornigou, Guirzout, Hirgoat, Kerglemes, Kerhervé, Kerhoadic, Kerhouriou, Kerhoz, Kerjulien, Kermabaudren, Kervenozael, Kerviniou, Languédoret, Lobou, Locmaria, Magor, le Merdy, Nanc, Ninez d'en bas, Nonnenou, Penandréo, Penanster, Penanvern, Penarjun, Penéhoc, Penguilly, Penhoat, Penpicou, Poulfanc, Quillernan, le Rest, Restarcorre, Restarfloc'h, Rosquennec, Runglas, Saint Eloi, Saoutalarin, Stang Ludu, Tréfuret, Tréonec, Treuzéva, Ty Deign, Ty Jambou.

Nochbergmaine sin [[Gourin]], [[Le Saint (Morbihan)|Le Saint]] im Nordoschte, [[Le Faouët (Morbihan)|Le Faouët]] im Oschte, [[Roudouallec]] im Nordweschte, [[Scaër]] im Weschte, [[Saint-Thurien (Finistère)|Saint-Thurien]] im Side, [[Querrien]] un [[Lanvénégen]] im Sidoschte.

== Gschicht ==
Guiscriff isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1053 as *Guiscri* (1099: *Guiseri*, 1160: *Guasgury*, 1292: *Guiscrist*, 1293: *Guiscrusy*, 1368: *Guyscri*, 1368: *Guyscry*, 1508: *Guisguri*, 1516: *Guiscyuy*, 1536: *Guiscruiff*, 1630: *Quiscriff'').

## Verwaltig
 vu Guiscriff isch . Guiscriff ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell bretonisch Dialäkt vu Guiscriff ghert zum Kerneveg (Cornouaillais).

## Kultur un Böuwärch
* Stairaie vu Kerviniou
* Menhir vu Ty Jambou
* Menhir vu Botréal («Men Falc'h»)
* Chilche Saint-Pierre-Saint-Paul (15./16. Jh.)
* Kapäll Saint-Maudé (15./16. Jh.)
* Kapäll Saint-Éloi (15./16. Jh.)
* Kapäll Saint-Antoine (16./17. Jh.)
* Kapäll Locmaria (16. Jh.)
* Kapäll Saint-Tugdual (17. Jh.)
* Kapäll Saint-Mathurin
* Kapäll Saint-Gwenaël (18. Jh.)
* Château de Kerandraon


Datei:Mairie de Guiscriff.JPG|Mairie
Datei:Guiscriff façade sud de l'eglise.JPG|Chilche Saint-Pierre-Saint-Paul
Datei:Guiscriff chapelle St Maudé.JPG|Kapäll Saint-Maudé
Datei:Chapelle Saint Eloi Guiscriff.JPG|Kapäll Saint-Éloi
Datei:Guiscriff chapelle Saint Antoine.JPG|Kapäll Saint-Antoine
Datei:Guiscriff Saint Tugdual.JPG|Kapäll Saint-Tugdual
Datei:Chapelle Saint-Gwenaël - Guiscriff.jpg|Kapäll Saint-Gwenaël


## Weblink

* Guiscriff uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote