End-n-Abfall im Alemannischen

Im Mittelalemannische het e Entwicklig iigsetzt, wu in dr meischte alemannische Dialäktspiilarte dr Konsonant **n** am Änd vum Wort abgfalle isch.

## Mehrsilbigi Werter

I de meischten alemannische Dialäkt het bi zwoo- oder mehrsilbige Werter iberal s End-n verlore. Wäge däm heißts ohni End-n
**schaffe, stelle, lupfe, ruedere, versteckle, d Bäre, d Amsle* (Sg. und Pl.), *d Leitere* (Sg. und Pl.), *d Imme, s Bächli, s Biächli (Büechli), Zänglerli* (Nochnamme Zängerlin), u*nte, hinte, däne* (Dat. Pl.), *ihne* (Dat. Pl.), *uf dr/de vordere Bänk* (Dat.), *bring de/dr Miätere (Müetere)* (Akk. Pl.)

## Eisilbigi Werter

Eisilbigi Werter hän viilfach s Änd-n ebefalls verlore – des giltet in zuenämmendem Maß vu Norde noch Süde.

**Biispiil „Wein“, „gewesen“ ,„von“**

**Anderi Biispiil:**

D gnaü Abgränzig vum Nord- un vum Südtyp isch bi jedem Wort anderscht, lueg in dr Sprochatlante.

**Konsonanterverbindig -rn**

In dr Konsonanteverbindig -/rn/ isch s Änd-/n/ verbreitet erhalte:
**[[Bern|Bäärn]], fäärn* (im letschte Johr), *gäärn*, *morn/moorn*
In andere Dialäkt, bsunders däne vu dr alpiine Schwyz und z Voradelbärg, isch es aber au doo gschwunde, nochdäm s zeerscht zwischem /r/ und em /n/ e Sprossvokal gee het: 
**Doorebiire* (= „Dornbirn“, via „Dorenbiren“), *gääre* (= „gerne“, via „geren“).

**Artikel**

Dr männlig un sächlig Artikel im Akkusativ isch iberal n-los: 
**siihsch de/dr Baum, wo eber agfahre het?* Grottefalsch isch i de meischte Mundarte: "Siihsch **den** Baum, **den** eber agfahre het."

## Änd-n in dr Konjugation
**Singular:***I han* kunnt mit un ohni Abfall vor: *i han, i haa*. S /n/ isch doo analogisch wider iigfiert worde.

**Plural:**Durch dr Abfall vu -/t/ isch in mänke Dialäktspiilarte -/n/ in Endstellig kumme, so z. B. Oberhiinalemannisch *mir gän, mir wän, mir hän.*

## /n/ as Hiatustilger

Des **-n**, wu im Laüf vu dr Sprochentwicklig abgfalle isch, taücht in viile alemannische Dialäktspiilarte as Hiatustilger wider uf, des heißt, mit däm **-n** wird verhinderet, ass zwee Vokal ufenander stoße:
**am e Dag (amene Tag)* aber: *ame*'n**ort'' (neume), 
*''Guete**n** Obe!'', 
*''Siihsch sälle Baüm?'' aber: ''Siihsch sälle**n** Oscht?'' 
*''Welle Maa?'' aber: ''Welle**n** alte Maa meinsch?''

E abgfalles **-n** ka im Inlüt (Inluut) wiider uftaüche:
*''zeh,'' aber: ''zeh**n**i,''
*''i bi schee, aber du bisch schee**n**er!''
*''glei (chlii),'' aber: ''glei**n**er (chlii**n**er),''
*''e Stei,'' aber: ''zwee Stei**n**er''

**n** isch aü an Stelle Hiatustilger, wu kei Abfall bassiärt isch. Biispiil üs em Oberrhiinalemannische:
*''wu ich ihne gsäh haa'' aber: ''wu-**n-**i-**n**e gsäh haa''
*''Gang go ihne hole'' aber: ''Gang go-**n**e hole''
*''Hesch ihne uns brocht'' aber: ''Hesch-e-**n**-is brocht''
Diä erschte, nit-zämmezogene Forme wirke unbholfe (ubholfe).

== Sonderfall im Berner Oberland, im Prättige un uf Tavaas ==

Im Oschte vum [[Berner Oberland|Bärner Oberland]], im mittleren un hindere [[Prättigau|Prättige]] un, eweng weeniger, uf [[Davos|Tavaas]] sin d Änd-n in greßerem Maß erhalte wiä im räschtlige Alemannisch.

Biispiil üs der alte Haslitiitsche Dialäktspiilart (Quälle: Ruth Bietenhard: ''Oberländer Mundarten.'' Thun 1992):
*''Xandre**n** han i no hiit gsee**n**.'' (Dr Alexander han i no hit gsäh.)
Aü ohni Hiatus sin do -n erhalte. 
*''Mier gään den eppa moore**n** ga**n** triichle**n**.'' (Mir gehn drno halt morn go Kuehglocke schälle). Do isch Wort fir Wort betont. Flissig üsgsproche heißt des Biispiil: ''Mier gään den eppa moore-nga triichle**n**.''

Biispill üs em Prättigauer Dialäkt vom [[Klosters|Chlooschter]] (Quälle: ''Prättigauer Dialekt.'' Küblis 2014):
* ''Wemä chönnti, de teetämä … nid d**n** Grind värdreejä**n**, i**n** d Hosä**n** brunzä**n**, äsiä wiräm denä Grüttä**n** odär Bruggängaglär ä**n** bitz tschuupä**n**, tousig värdaalisch i**n** ds Füttli sperzä**n**, wenn sch dernä**n*' Tümmi tüönd.*

## Lueg aü
Alemannischi Grammatik