open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rathaus (Bern)

S **Rothuus vo Bärn** isch s alte Rothuus z Bärn, i der Houptstadt vom Schwiizer Kanton Bärn. I dere Stadt stoot au no nid wyt dervo wägg s Bundeshuus, wo der Regierig vo der Schwiiz ghört. Im Joor 2017 fyret Bärn s Jubiläum vom Rothuus, wo 600 Johr alt wird. Am 23. und 24. Märze 2017 het s Staatsarchiiv vo Bärn wäge däm e Tagig über d Gschicht vom Rothuus gmacht.

## Zwäck
Im Rothuus tagt der Gross Root vom Kanton Bärn föif Mol im Joor, d Bärner Kantonsregierig het dört drin ires Zimmer, wo si jedi Wuche e Sitzig het, und au der Stadtroot vo Bärn und s Chileparlamänt vo der Evangeelisch-reformierte Chile vo Bärn und Soledurn chöme jewyle z Bärn im Rothuus zäme.

## Bougschicht
Das Huus isch am Afang vom 15. Joorhundert poue worde, wo der gross Deil vo der Stadt Bärn bimene grosse Füür verbrönnt gsi isch. Der Boumeischter Heiri vo Gengebach het s nöie Rothuus mid em Steihauermeischter Herimaa und em Zimmermaa Hans Hetzel, wo us der Stadt Rautweil cho isch, vo 1406 bis 1415 ufgrichtet. Es basst no zum spootgootische Styl vo dere Zyt. Ane 1414 het der Root vo Bärn i däm nöie Rothuus afo tage.

Me het am Rothuus i de Joorhunderte immer wider öpis gmacht. Ane 1771 si Steigwölb i die grossi, sächs Meter höchi Halle im Ärdgschoss inecho, wo me de ane 1942 wider abbroche het. 1832 isch die wyti Rundtili i der Rootsstube usegruumet worde, und i de 1869er Joore het der Kantonsboumeischter Salvisbärg s Rothuus starch lo verändere und em e nöigootischi Fassaade ggä. Wäret em Zwöite Wältchrieg isch s Roothuus s letschte Mol gflickt worde, der gröscht Deil vo de nöigootische Verzierige isch den verchwunde. D Halle im Parteer het me wider zwäg gmacht und mid de alte Wappeschybe vo de Drizää Alte Oort vo der Eidgnosseschaft usgschmükt; leider het me den d Yrichtig vo der uralte Stube vom Chlyne Root kabut gmacht. Künschtler hei vili Wärch fürs Rothuus chönne lifere, der Gustave Piguet, dr Arnoldo d'Altris, der Karl Walser und anderi. Die nöie Wappefäischter si vom Aarauer Felix Hoffmann.

## Literatur
* Christoph Auer, Vinzenz Bartlome, Barbara Studer Immenhauser (Ug.): * Zentrum der Macht. 600 Jahre Rathaus Bern* (= *Berner Zeitschrift für Geschichte.* Band 79/3). Bärn 2017.
* Adolf Fluri: *Die alte Burgerstube.* In: Blätter für bernische Geschichte, Kunst und Altertumskunde, Bd. 20, 1924.
* Dario Gamboni: *Der Berner Ratssaal.* In: Zeichen der Freiheit, Bärn 1991, Syte 354–375.
* Michael Stettler: *Das Rathaus zu Bern 1406–1942.* Bärn 1942.
* K. Keller: *Das renovierte Rathaus von Bern 1406–1942.* In: Das Werk. Architektur und Kunst, 1943, Syte 81–89.

## Weblink

## Fuessnoote
Paradiesstraße (Konstanz)

D **Paradiesschdroß** enn Konstanz isch Doil vo dr Alldschdad mo Heisr aus em Middlaldr schdandad. Se isch beim Obermarkt.

## Denkmolgeschidsde Heisr
* Malhaus, Paradiesschdroß 1 (friahr Haus 291)
* Zum Blümle, zum Affe, Paradiesschdroß 3, (friahr Haus 290)
* Zum Gelben Löwen, Paradiesschdroß 5 (friahr Haus 289)
* Zum Roten Knopf, Paradiesschdroß 7 (friahr Haus 288)
* Zum Roten Stern, Paradiesschdroß Nr. 9 (friahr Haus 287) aus em 14. Jh., des isch als a Kuldurdenkmol von besondrer Bedeidong eigschdufd
* Zum Silberner Stern, Paradiesschdroß 11 (friahr Haus 286)
* Haus Unsere liebe Frau, Paradiesschdroß 12 
* Zum Feuerhaken, Paradiesschdroß 13 (friahr Haus 285, vor 1874, zuledschd 1807 mid dr „badische“ Nummerierong)
* Paradiesschdroß 14 (friahr Haus 219)


Datei:"Malhaus", Paradiesstraße 1, Konstanz- MG 1197.jpg |mini|S Malhaus
Datei:%22Zum_Affen%22_(1440,)_Paradiesstra%C3%9Fe_3,_Konstanz-_MG_1198.jpg |mini |Pardiesschdroß 3
Datei:Konstanz-lutherkirche-paradiesstra%C3%9Fe.JPG|mini |PardiesschdroßZur Lutherkirche naa guggd

## Weblink

* Stadtarchiv Konstanz

## Mo s her isch
Liste der Häusernamen in Konstanz

Abbrochene Häusr

## A

Zom Aafang

## B

Zom Aafang

## D

Zom Aafang

## E

Zom Aafang

## F

Zom Aafang

## G

Zom Aafang

## H

Zom Aafang

## I

Zom Aafang

## J

Koine Eidräg
Zom Aafang

## K

Zom Aafang

## L

Zom Aafang

## M

Zom Aafang

## N

Zom Aafang

## O

Zom Aafang

## P

Zom Aafang

## Q

Koine Eidräg
Zom Aafang

## R

Zom Aafang

## S

Zom Aafang

## St

Zom Aafang

## T

Zom Aafang

## U

Zom Aafang

## V

Zom Aafang

## W

Zom Aafang

## Z

Zom Aafang

## Abbrochene Häusr

Zom Aafang

## Koine Eindräg

 **Koine Eindräg<br>[[#toc|Zom Aafang]]**

## Guck au

* Konschdanzr Paradiesschdroß

## Lidradur
(noch em Erscheinungsjohr gordnet)

* 
* 
* Fritz Hirsch (Hrsg.): *Konstanzer Häuserbuch.* Band 1, Carl Winter Buchhandlung, Heidelberg 1906.
* 
* Ernst Schneider: *Vom »Goldenen Tor« zur »Eisernen Tür«. Alt-Konstanzer Hausnamen und Hauszeichen.* In: Alexander-von-Humboldt-Gymnasium (Hrsg.): *Bürgerschule, Zeppelin-Oberrealschule, Alexander-von-Humboldt-Gymnasium 1830–1980. Die Schrift zum Jubiläum der Schule am Schottenplatz in Konstanz.* Redaktion: Franz Eberhard Bühler, Ulf Göpfrich, Erich Keller, Walter Lehn, Wilhelm Leonhard, Dieter Städele. Verlag Friedrich Stadler, Konstanz 1980, 311 S., ISBN 3-7977-0060-1, S.&nbsp;198–203.
* Frank Meier: *Konstanzer Stadterw.* Dissertation, 1989.
* Heinz Günther Heer: *Historisch-topographisches Lexikon der Stadt Konstanz.* Band 1: A–K, Band 2: L–Z. Selbstverlag, Konstanz 2006.
* *Die Konstanzer Altstadt.* In: *Konstanz im Blickpunkt mit Kreuzlingen aktuell.* Norbert Höpfinger Verlag, Konstanz 2016/17.
* Manfred Bosch: *Konstanz literarisch. Versuch einer Topographie.* UVK Verlagsgesellschaft mbH, Konstanz 2019. ISBN 978-3-86764-890-5.

## Amergonga


## Mo s her isch
Kirchenjahr

S **Kirchajohr** ( oder *annus liturgicus;* au **liturgischs Johr** oder **Herrejohr**) isch em Chrischdadom d Roihafolg vo de oinzlne Feierdäg, en Kalender über es ganzes Johr, wo aber mit em übliche Kalenderjohr nöd identisch isch.

## Zeida
S Kirchajohr fengd bei de Katholische ond Evangelische am Obend vor em erschda Advent aa, bei de Orthodoxe am erschda Sebdembr. D Grondlag isch s Kalendrjohr, mo se nach em Sonnajohr richdad. Andre Gsellschafda ond Religiona nemmad s Moondjohr. Bei dr Berechnong vo Oschdra isch des au no dr Fall.

## De Feschdkrois


Datei:KirchenjahrKatholisch.gif|mini|hochkant=1.7|S Kirchajoohrkatholisch
Datei:Kirchenjahrev.svg||mini|hochkant=1.7|S Kirchajoohrevangelisch



### Weihnachtsfeschdkrois

### Ooschdrafeschdkrois

Ooschdra isch a beweglichr Feirdag ond wird emmer am Sonndig noch em Früeligsvollmond gfeird.

Des liesd se oifach, abr weil d Mondperiod – d Zeid von oim Vollmond zom nächschda – koine glatte (Sonna-)Däg dauerd ond s Johr au mid de Schalddag ondrschiedlich lang isch, geid s a Formel vom Gauß zom genaua Ausrechna ond no baar Ausnahmeregla.

D Grondlag zoigd des:





S geid zwoi extreme Fäll fir da Vollmond: 

# dr Vollmond isch **am Dag vor** em Friehlingsaafang, no dauerd s a ganze Mondperiod ond 
## isch des a Sonndig, isch do Oschdra (1)
## isch des koi Sonndig, isch am nächschde Sonndig Oschdra – s schbädeschd Dadum (2)
# dr Vollmond isch **am Dag vom** Friehlingsaafang, ond
## dr Friehlingsaafang isch a Sonndig, no isch des s Oschdrdadum – s friehschde Dadum (3)
## dr Friehlingsaafang isch ondr dr Woch, no isch s d nächschd Sonndig (4)

### Zeid em Johreskrois
D Sonndag zwisch em Weihnachtskrois un em Ooschdrakrois, un d Sonndag zwisch em Ooschdrakrois un em Weihnachtskrois zelled zur Zeid em Johreskrois, wo 33 oder 34 Woche umfasst. Si sind nummeriert oder hond en spezielle Name, wie z. B. dr Buess- und Bettag, Eidgenössische Dank-, Buess- und Bättag, Ewigkeitssunndig/Totesunndig usw. D Zählung fangd mit de Wuche noch em Fäscht vo de Tauf vom Herr aa, wo sälber no zum Weihnachtsfäschdkrois ghört. De Sonndag noch em Fäscht vo de Tauf vom Herr isch also immer de 2. Sonndag im Johreskrois – eigentlich: Sonndag vo de 2. Wuche im Johreskrois. Am letschde Sonndag im Kirchejohr, em Sonndag vor em 1. Adventssonndag, wird s Christkönigsfest gfeiert.

## Guck au
* Christlichi Zittrechnig
* Beweglichi Fiirtig

## Weblink

* 

## Amergonga


## Mo s her isch
Nebenfluss

En **Näbefluss** isch es Flüssgwässer, wo am Ändi vo sim Louf en Mündig am ene grössere Fluss het und däm s Wasser übergit.

Die grosse Flüss, wo sälber diräkt is offene Meer münde, heisse Stroom. Es git aber au Flüss und sogär Strööm, wo nid oder ämel nid immer bis an es Meer oder zumene grössere Fluss chöme, sondern ine grosse See flüsse, und au anderi, wo im Bode versikere.

Wenn en Fluss zoberscht a sym Louf mee als ei Hauptquelle het, sind die glychgstellte Afangsgwässer *Quellflüss*, so dass keine eigentlech der Zuefluss vom anderen isch, wie bim Louf vom Rhy, wo sech z Riichenau der Vorderrhy und der Hinderrhy träffe.

Me seit vo de chlynere Näbe- oder Syteflüss au, si siget em grössere Fluss * tributär*. Grossi und chlyni Gwässer sind, wenn si ine Fluss münde, Näbeflüss, vo de chlynschte Bech agfange bis zu de gröschte Flüss, wo an en Stroom chöme. Im ene Flusspiet git s nach der Topografii vom Gländ e Struktur, wo sech (ähnlech wie bim ene Baum mid de Zweig, de Escht und em Schtamm) d Quellbech i de chlynere Syteflüss, die denn i de grössere und die schliesslech im Hauptfluss sammle. Däm Prinzip seit me *dendritischi* Ornig. Vili chlyneri Bech münde aber au zwüsche de grosse Näbeflüss vo de Ufer und Bärge här diräkt ine grosse Fluss, wie zum Bischpiil der *Gränzbach* bi Choschtez und Chrüüzlinge/Tegerwiile und der Dürrebach bi Badisch Rhyfälde in Rhy.

Me definiert d Näbeflüss nach der hierarchische Ornig, so wie si zämeflüsse, und au no nach der Richtig vom Wasser bi der Mündig: Es wärde Zueflüss vo der rächte Syte vo dene vo der lingge Syte underschide, wenn me em Fluss no zdurab luegt. D Enz isch der gröscht linggi Näbefluss vom Negger und dä mündet als Sytefluss vo rächts in Rhy; de Lech isch en Näbefluss vo rächts i d Donau. D Ill im Elsass flüsst als en diräkte lingge Zuefluss in Rhy, und derno isch de Doller, wo bi Milhuusa i d Ill mündet, en indiräkte Näbefluss vom Rhy wie d Enz.

I der Kultuurlandschaft isch s Flusssyschteem mängmol nümm natürlech organisiert, wenn Kanääl für Schiff oder für Chraftwärch d Syteflüss vom früenere Flussbett ableite, so wie bim Rhykanaal im Elsass, und wenn höchi Sytedämm d Näbeflüss vo der Auelandschaft trenne, wie s im Badische sit der Rhykorrekzion vom Tulla stellewys der Fall isch.

## Weblink
* Infoblatt Flusssyschteem uf klett.de
Zweisprachige Straßennamen in Mülhausen

Ànna 1991 hàt sìch a Verein ufgstellt fer z Milhüüsa **zweisprochiga Stroßaschìlder** ànamàcha. S Projakt hàt ààgfànga unter dr Leitung vu dr Evelyne Troxler (Tochter vum beriahmta Tony Troxler), wo sallamols Veràntwortlig àn dr Stàdt fer d Kültür gsìì ìsch. Noh dr großa Freid vu dr Iwèihung – d gànz erschta zweisprochiga Stroßaschìlder ìn era großa Stàdt! – ìsch a Entàuischung kumma. Wia's d Evelyne Troxler erwähnt hàt: „leider sìn dr ànder Tàg ìn dr Zittung viel Àrtìkel gsìì gega dia zweisprachiga Stroßaschìlder“. Àwer dr Maire vu dara Zitt, dr Jean-Marie Bockel, hàt trotzdam wälla witterscht màcha. Dia zweisprochiga Stroßaschìlder sìn zitterhar güet ààgnumma worra.

D elsassischa Tàfla steht ìmmer unter dr Frànzeescha, sa wìrd àls nochhar derzüe gmàcht. As sìn nìt unbedìngt Ìwersetzunga vum Frànzeescha, àwer aui vìelmols d historischa Namma vu da Gàssa uf Elsassisch, wia sa ìn da àlta Text ìwer Milhüüsa stehn, zum Beispiel ìn da Gedìchta vum Auguste Lustig.

Ànna 2005 hàt's 56 zweisprochiga Stroßatàfla gaa.

Ìm Juni 2010 sìn's 106 zweisprochiga Stroßatàfla gsìì, un d Plàkàter àm Iigàng vu dr Stàdt sìn aui zweisprochig worra. Un àb un züe kämma wìder nèia Stroßa derzüe.

## Literatur
* Literatur: *Les rues de Mulhouse. Histoire et patrimoine.* Éditions Journal des Ménagères.

## Externa Lìnks
* Website ìwer d zweisprochiga Stroßatàfla vu Milhüüsa (fr)
* Offizieller Website vu Milhüüsa (fr)

## Referanz
Kurt Zurfluh

Dr **Kurt Zurfluh** (* 4. Oktober 1949 z Lozärn; † 15. April 2017 uf Kuba) isch e Schwyzer Färnseh- un Radiomoderator gsii.

## Lääbe

Dr Zurfluh isch z Brunne ufgwachse. Är het Verlagschaufmann glehrt un het anne 1970 sy Arbet as Redakteur un Moderator vu dr Sändig *Regionaljournal Zentralschweiz* bim Schwyzer Radio DRS aagfange. Bim Radio un bim Schwyzer Färnseh het er as Sportreporter un al Moderator vu Sändige wie *Sportpanorama* oder *Sport aktuell* gschafft un het verschideni Volksmusiksändifge bresändtiert. Zytwys isch er Ussemoderator bi dr Färnsehsändig *Wetten, dass..?* gsii. Von 1996 bis 2012 het er as Moderator un Redakteur vu dr Volksmusiksändig *Hopp de Bäse!* gschafft. No 270 Sändigen isch er im Juli 2012 in Pension gange. Anne 2014 het er e Comeback bim Zäntralschwyzer Färnsehsänder *[[Tele 1]]* gee, wun er zwai Johr lang d Sändig *unterwegs* moderiert het. Är isch langi Johr Kolumnischt vu dr Zytig *[[Zentralschweiz am Sonntag]]* gsii. 

Zletscht het er mit syre Lääbespartneri z Weggis gläbt. Är isch im Alter vu 67 Johr uf ere Kuba-Rais an akutem Häärzversagen un ere Lungenemboly gstorbe. 

## Weblink
* ''Abschied von Radio- und Fernsehlegende Kurt Zurfluh'', 17. April 2017.
* ''So trauert die Schweiz um Kurt Zurfluh.'' mit Video glanz & gloria Spezial vom 17. April 2017 (53 min). 

## Fueßnote
Liste der Schweizer Meister im Unihockey

D **Liste vo de Schwiizermeister im Unihockey** listet d Gwünner vo de Schwiizer Nationalliga A (vo 2007 bis 2013 «Swiss Mobiliar League») uf und somit d Schwiizermeister im Unihockey. D Schwiizermeister bis 1988 sind uf em Chliifeld bestumme worde, nochär isch d Grossfeldliiga gründet worde. Rekordmeister bi de Herre isch de *UHC Rot-Wiiss Chur* (hüt Chur Unihockey) und bi de Dame d Red Ants Rychebärg Winterthur, wo bis 2000 d Fraueabteilig vom HC Rychebärg Winterthur gsii sind.

## D Schwiizer Unihockeymeister
### Herre

### Dame

## Weblink
* di offizielli Website vo ''Swiss Unihockey''
Kloten-Dietlikon Jets

**D'Chlote-Dietlike Jets** sind en Schwiizer Unihockeyverein us Chlote und Dietlike. Si spilled sowohl bi de Herre, als au bi de Dame i de höchste Schwiizerliga, de NLA.

## Gschicht

### D Aafäng
Im Herbst 1981 hend Sekundarschüeler us Dietlike entschide, a de offene Unihockey-Schülermeisterschaft i de Sporthalle Züri-Fluntere teilznee. Det sind si no bi de „Chliine“, das heisst, de Kategorie „Schüeler“ iiteilt worde. Me isch bis is Final cho, wommer aber verlore het. Es Jahr später sind d Dietliker wider iiglade worde, zun ere Versuechsmeisterschaft wo a mehrere Spiiltäg mit Hi- und Rückspiil de ersti Schwiizermeister bestumme worden isch. D Dietliker hend d Saison uf em 7. Platz abgschlosse.
Im Summer 1983 isch denn vom noigründete Unihockeyressort im Schwiizer Landhockeyverband (SLHV) d Uflag cho, dass s münd en Verein gründe zum wiiter teilnee, was si denn am 16. August 1983 au gmacht hend.

### Europacup-Erfolg
Als zweits Schwiizer Dame-Team nach de Red Ants Rycheberg us Winterthur im Jahr 2005 hät de UHC Dietlike de EuroFloorball-Cup (hüt Champions Cup) 2007 gunne. D Schwiizerinne händ im Final de schwedischi Meister IKSU Innebandy mit 4:3 gschlage.

Im Januar 2008 händ d Zürcher Unterländerinne ire Europameistertitel im finnische Vantaa verteidige chönne. D Mannschaft vom Trainer Marco Moser hät im ene umkämpfte Spiil gege de vorjäärig Finalgegner IKSU us Umea (SWE) mit 3:2 noch Penalty gunne. Zu de Matchgwünnerin zellt d Daniela Morf, wo ires Comeback im Dezember 2007 gä het und d Laura Tomatis mit foif ghaltene Penaltis.

## Gründigsmitgliider
* Lilly Keiser (Präsidentin)
* Roy Marending (Aktuar)
* Thomas Keiser (Kassier)
* Thomas Greub
* Angelo Lucci
* Charles Peter
* Marcel Streicher
* Christian Zwahlen

## Erfolg
D Dame vom UHC Dietlike sind sechsmal Schwiizer Meister und acht Mal Schwiizer Cupsiiger worde, di grösste Erfolg sind aber d Siig vom Europacup 2007 und 2008. Zuedem het er beidi Usfüerige vom Supercup gunne.

Nationalliga A:
* 2003, 2006, 2007, 2008, 2009, 2017
Schwiizer Cup:
* 1992, 2002, 2006, 2008, 2009, 2015, 2016, 2017
EuroFloorball-Cup (hüt Champions Cup):
* 2007, 2008
Supercup
* 2015, 2016

## d Mannschaft 2016/2017

## Weblink
* UHC Dietlikon
* 

## Fuessnote
Trinitatis

**Trinitatis** (, Genitiv vu  ‚Dreifaltigkait‘) oder dr **Dreifaltigkaitssunntig** isch e Fescht im Chilchejohr, wu in dr Weschtchilchen am erschte Sunntig no dr Bfingschte gfyyrt wird. Bi dr orthodoxe Chilche giltet dergege s Bfingschtfescht au as Fescht vu dr Dreifaltigkait; dr Sunntig no dr Bfingschte giltet dert as Allwerhailigefescht. S latynisch *Trinitatis* isch dur e Verchrizig entstande. Dr vollständig Name isch *Sollemnitas Trinitatis* oder *Festum Trinitatis*, „[Hoch-]Fescht vu dr Dreifaltigkait“. 

## Bedytig
S Fescht, wu um di erscht Johrdöusertwändi in franzesische Benediktinerchleschter ufchuu isch, isch anne 1334 dur dr Papscht Johannes XXII. in dr remisch Generalkaländer yygfiert wore un isch dr Verehrig vu dr allerhailigschte Dreifaltigkait gwidmet: Gott Vater, Suhn un Hailige Gaischt. Bis zue dr Mässbuechreform vu 1969/70 isch in dr Mässfyyr d Präfation vu Trinitatis di gängi Sunntigspräfation gsii.

D Sunntig vu Trinitatis bis zum Änd vum Chilchejohr wären in dr evangelische Chilchen as Sunntig „no Trinitatis“ zellt. Di kadolisch Chilche dergege het si bis zue dr Liturgyreform noch em Zwaite Vatikanische Konzil as Sunntig „no dr Bfingschte“ zellt, syterhär wäre si Sunntig im Johreskrais zellt, wu näb dr Sunntig noch em Dreifalitgkaitsfescht au d Sunntig zwisch em Wynäächts- un em Oschterfeschtchrais gheere.

## Wätterregle
Wätterregle zum Dreifaltigskaitssunntig:
* *Wänn ‘s am Dr. rëgnet,*
** *so rëgnet‘s 6 Sunntig hinterenandereⁿ.*
** *so verrëgnet‘s de dritt Teil Chorn.*
** *so mueß der Būr di dritti Wid dehindeⁿ (im Holz) loⁿ.*

## Weblink
* Drīfaltigkeitssunntag, Schwyzerischs Idiotikon, Bd. 12, Sp. 1017

## Fueßnote
Pizzo Centrale

De **Pizzo Centrale** isch en  höche Bärg i de Schwiizer Alpe und eine vo de höchschte Gipfel vo de Gotthard-Gruppe im Gotthardmassiv.

## Laag und Umgäbig
De Pizzo Centrale schtaht weschtlich vo de Rotschtocklugge, i de Chetti vo Pizzo Prevat und Giübin. Südlich vom Gipfel liit de Lago della Sella, im Oschte de rund 5 Kilometer entfärnti Gotthardpass.

## Weblink

## Einzelnachwys
Rila

S **Rila-Gebirg** (bulgar. *Рила*) isch es Gebirg im Südweschte vo Bulgarie. De höchsti Gipfel isch de Musala mit ere Höchi vo 2925&nbsp;m. Rila isch s höchsti Gebirg uf de Balkanhalbinsle. 

S Bild vom Rila-Gebirg wird dur fascht immer schneebedeckti Gipfel, zackigi Felsforme, tüüfi Schluchte und yysigi Bärgseee prägt. Es het usserdäm e Villzahl a Mineralquällene. Die heissischti Quälle (102&nbsp;°C) befindet sich z Sapareva Banya. Ybettet i die waldbedeckte Gebirgshäng liit s Rila-Chloster, es orthodoxes Chloschter us em 10. Jahrhundert, wo zum UNESCO-Wälterb ghört. Am Südrand vom Rila-Gebirg ligged zwei Wintersportgebiet, Bansko und Raslog.

De Artenrychtum im Gebirg isch gross. Me gfindt u.&nbsp;a. Bäre, Wildsüü, Luchs, Geisse, Hirsche, Falke und Adler. 

Im Rila befindet sich meh als 150 Seee i Höchene zwüsche 2100 und 2500&nbsp;m. De höchsti See liit uf 2709&nbsp;m am Fuess vom Musala. S Rila-Gebirg isch de Ursprung vo de Flüss Mariza, Iskar und Mesta.


Selo_Kostenets_003.jpg|Blick uf Kostenez am Fuess vom Rila-Gebirg
Rila 7 lakes circus panorama edit2.jpg|Die *Siebe Seee* im weschtliche Teil vom Rila-Gebirg
Maritsaorigin.JPG|I dem Tal liit d Quälle vo de Mariza
Bulgarien 0905.JPG|S Rila-Chloschter
Rots met kruis bij Rila klooster.jpeg|De Wäg zum Rila-Chloschter
Bulgaria - Rila - Musala april 2006.jpg|Tourischte uf em Wäg zum Musala-Gipfel
Malyovitsa.JPG|De Maljowiza-Gipfel isch beliebt bi de bulgarische Bärgschtyger


## Weblink

* De Rila-Nationalpark
* S Rila-Chloschter
* Rila-Fotis
Leporello

**Leporello** cha aini vo däne Bedütige ha:
* *Leporello*, e Figur i de Opere Don Giovanni; em Don Giovanni sin Diener (Bass)
* Leporello (Heft), es Druckerzügnis, wo handorgleartig gfaltet isch
* *Leporello*, es Kulturmagazin uf Radio Ö1 (Öschtriich), wo am Wärchtig usgstrahlt wörd

**Lueg au:**
* *Leporellofalz*, e Falztechnik vo Papier; me sait au *Zickzackfalz*
* *Lepo*, en Wage mit ere Sailwindi bim Segelflugsport; isch möglicherwiis e Churzform vo *Leporello*
Rekingen

**Räkige** (amtlich *Rekingen*) isch e Gmeind im Bezirk Zurzi vom Schwiizer Kanton Aargau.

## Geografii
S Doorf liit am lingge Ufer vom Hochrhy a de Gränze vo der Schwiiz zu Dütschland, am Rand vom Dafelejura. Wyter oben am Fluss isch d Gmeind Melike, und flussabwärts vo Räkige chunt de Houptort vom Bezirk, Baad Zorzi. Zwüsche de Hügel und em Rhy hed s nur en schmale Streife Land, und uf däm Platz stoot s Doorf mit de grosse Fabrigge am Chrüzlibach, wo zwüsche de Hübel füre vo Bööbike und Baldige an Rhy abe chunt.

## Gschicht
Vo de Römer het me i däm Gebiet Ruiine vom ene Landguet und vo zwei Wachdürm a der Rhygänze gfunde. Öpe um s Johr 260 sind d Alemanne vo Norde übere Rhy cho, und me nimt aa, ass denn der römisch Guetshoof kabut gmacht worden isch. I schpötere Zyte sind südlech vom Rhy di erschte Dörfer vo de Alemanne entstande, und bi Räkige isch es Greeberfäld vo yne entdekt worde. Der Name vom Doorf chunt vom althochdütsche Name *Reccingun,* was ürsprüngli bedütet het *bi de Lüüte vom Recco»;* de Recco wär also s Oberhoupt vo de alemmannische Sidler a däm Oort gsi.

Wo d Eidgenosse ane 1415 der Aargau eroberet händ, isch Räkige mit der Grafschaft Bade en Gmeini Herrschaft worde. Vo 1798 bis 1803 isch do drus de Kanton Bade entstande, und sid 1803 ghört d Gmeind zum Kanton Aargau.

## Wirtschaft
D Induschtry het im Dorf agfange, wo ane 1864 en Chalchfabrigg gründet worden isch. Das Wärch het bis 1989 exischtiert.

D Aalaage vo de Schwiizerischi Sodafabrik, wo hüt zum Konzärn *Solvay* ghöre, sind 1914 bi Zurzi und Räkige bout worde.

Vo 1975 bis 1995 het s z Räkige en Zimäntfabrigg ggä, wo der *Holderbank Cement und Beton* ghört het; das isch hüt d LafargeHolcim. Im ene Sytetaal im Süde vom Dorf, deils im Weschte uf em Gmeindpiet vo Tägerfäld, lyt en grosse Schteibruch, wo me früener s Chalchgschtei für d Zimäntfabrigg gwunne het. D Schteimöke sind mid emene Förderband id Fabrigg füre broocht worde, wo fascht en Kilometer wyt dur en Förderbanddunnel goot.

Seit am Joor 2002 isch uf em Areaal vom früenere Zimäntwärch en Platz zum Konteiner uf d Güeterzüg und vo der Baan uf d Laschtwäge z verlade. Das Logischtikzäntrum ghört sit 2006 de Firma *Swissterminal*. Uf Räkige chöme diräkti Güeterzüg vom Hafe vo Hamburg und vo anderne grosse Törminel vo Europa.

## Weblink

* Website vo de Gmeind Räkige
* 

## Fuessnoote
Rietheim AG

**Riete** (amtlich *Rietheim*) isch en Gmeind im Bezirk Zurzi vom Kanton Aargau.

## Geografii
Dr Gmeindbann vo Riete liit am Hochrhy und a dr Landesgränze vo der Schwiiz zu Dütschland. D Hügel im südleche Deil vom Gmeindbann ghöre zum Dafelejura. Es isch der breit Achebärg zwüschem Taal vom Hochrhy und der Aare bi Chlingnau.
 
S Dorf sälber isch öppe anderthalb Kilometer vom Rhy wäg, am Rand vo der Ebeni, wo i däm Gebiet wäge n ere grosse Schlaufe vom Fluss entstanden isch. Das Landstück heisst Rietefäld. 

Noch bim Schwiizer Ufer vom Rhy hed s oberhalb vom Mittlere Lauffe en Insle, wo Grien heisst. Früener isch do en zwöite, schmale Flusslauf duregange, wo spöter wäge de Uferverbauige abgschnitte und für langi Zyt nume no es Altwasser gsi isch. Jetz het der Kanton Aargau zäme mit der Pro Natura füre Fluss dä Wäg wider uftoo und i dere Gäged ss wyts Naturschutzpiet ygrichtet, wo «Chly Rhy» heisst. Das isch en Deil vom *Aueschutzpark Aargau*.

D Nochbergmeinde vo Riete sind Küssaberg ännet em Rhy im Baadische und Zurzi, Chlingnau und Choblez im Aargau.

## Gschicht
Der Name vom Dorf chunnt vo der althochdütsche Form *Hriotheim*, was so viel bedütet wie *s Dorf am Ried*, gmeint isch do dermit die füechti Landschaft am Rhy. Im Middelalter hed der Bann vo Riete zerscht em Chloschter Riichenau ghört und schpöter em Bischof vo Choschdez.

Sid 1415 isch s Zurzibiet en Deil vo der Grafschaft Bade vo de Äidgnosse gsi, und sid 1803 ghört s zum Kanton Aargau.

Ane 1912 het di *Schwiizerische Sodafabrik* agfange, im Bode under am Rietefäld Salz abzbaue. Füfzg Joor lang hed das aduuret.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Riete
* 

## Fuessnoote
Mellikon

**Melike** (amtlich *Mellikon*) isch e Gmeind im Bezirk Zurzi vom Schwiizer Kanton Aargau.

## Geografii
S Dorf liit am Rand vom Dafelejura am südleche Ufer vom Rhy, uf der schmale Gländterrasse zwüschem Fluss und de Hügel obe dra. Bim Oberbärghof isch d Höchi *Güggehübuck*.

Am Hang liit en grossi Schteibruch vo de Zimäntfabrigg vo Räkige. Bi Melike mündet der Tägerbach, wo vo Siglischterf und Wislike abe chunt, in Rhy.

## Gschicht
Bi Melike isch i der Zyt vo de Röömer en Wachtdurm am Rhy gstande.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Melike
* 

## Fuessnoote
Rietheim

**Rietheim** isch de Name vo däne Ortschafte:

z Dütschland:
* *Rietheim*, en Ortstail vo de Gmaind Rietheim-Weilheim im Landchrais Tuttlinge z Bade-Würtebärg
* *Rietheim*, en Ortstail vo de Stadt Villinge-Schwenninge im Schwarzwald-Baar-Chrais z Bade-Würtebärg
* *Rietheim*, en Ortstail vo de Stadt Münsinge im Landchrais Reutlinge z Bade-Würtebärg

i de Schwiz:
* Rietheim AG, e Gmaind im Bezirk Zurzach, Kanton Aargau
Günter Wagner (Dichter)

Dr **Günter Wagner** (* 4. Juli 1929 z Vogelbach; † 7. April 2017 z Chander) isch e dytsche Buur, Schryyner un Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Wagner isch z Vogelbach ufgwachse un dert au uf d Volksschuel gange. Z Chander isch er uf d Mittelschuel. Wäg em Chrieg isch d Schuel anne 1944 zuegmacht wore. Anne 1945 isch dr Wagner no zue dr Wehrmacht yyzoge wore un au fir e baar Monet in amerikanischi Chriegsgfangeschaft chuu.

Noch em Chrieg het er e Schryynerlehr gmacht un langi Johr bi dr Chandermer Tonwärch gschafft. Dernääbe het er no dr Hochzyt mit dr Elisabeth Kiefer uf em Buck z Marzell buuret, mer het em dert dr „Schattelochbuur“ gsait. Är het mit syre Frau drei Chinder iberchuu, zwoo Dechtere un e Suhn.

Dr Wagner isch Mitglid bi dr SPD un Vorsitzer vum SPD-Ortsverain gsii un isch fir sy Bartei im Marzäller Gmairot un im Chraisdag ghockt. Derzue isch er Mitglid in verschidene Verain gsii, unter anderem im Skiclub, im Haimetverain un im Waidverband. Zum Dail au het er au in dr Vorständ vu däne Verain mitgwirkt.

Fast in allen Vereinen der Berggemeinde war der Verstorbene aktives oder förderndes Mitglied. Besonderes Engagement widmete er dabei dem Skiclub als ambitionierter Tourenwart, dem Heimatverein als Initiator und Mitgestalter der „Nussabende“ und „Liechtgänge“ und dem Weideverband, bei dessen „50-Jährigem“ er die Festansprache hielt. Unterhaltsame Programme gestaltete er noch bis vor kurzem zusammen mit dem volkstümlichen Sänger Reiner Bauer für die Mitbewohner des Seniorenheims, in dem er seine letzte Lebenszeit verbrachte.

Z Marzäll het er langi Johr zum „Nuss-Oobe“ yyglade, wu s Neie Wyy, Buurebrot un Nuss gee het un derzu alemannischi Gedicht vordrait wore sin.

Mer chännt en iber sy Haimetgmai use vor allem dur syni zwee Gedichtbänd, wun er im Aigeverlag uusebroocht het. Anne 1986 het er unter em Titel „Ruuchi Bölle“ e Band mit alemannische Gedicht publiziert un 1990 dr Band „Einsame Wege“ mit hochdytsche Gedicht. Är het kritischi Gedicht iber d Verwieschtig vu dr Umwält un Natuur gschribe, iber s Waldstärbe un d Brobläm vu dr Buure uf em Wald. Är het syni Gedicht uf Lääsige im ganze sidbadische Ruum vordrait.

Sy Frau isch anne 1998 gstorbe. Di letschte Johr het dr Wagner im Chandermer Luise-Klaiber-Haim gläbt, wun er 2017 im Alter vu 87 Johr au gstorben isch.

Dr Markus Manfred Jung schrybt in sym Nooruef:

## Wäärch
* *Ruuchi Bolle.* Eigenverlag, 1986
* *Einsame Wege.* Eigenverlag, 1990.

## Weblink
* Markus Manfred Jung: Lueginsland: Ruuchi Bolle, Badische Zeitung, 22. April 2017
* Rolf-Dieter Kanmacher: „Schattlochbur“ Günter Wagner gestorben, Badische Zeitung, 9. April 2017
* Trauer um „Schattlochbuur“, Weiler Zeitung, 7. April 2017
Rümikon

**Rümigche** (amtlich *Rümikon*) isch e Gmeind im Bezirk Zurzi vom Schwiizer Kanton Aargau.

## Geografii
D Gmeind liit uf der lingge Syte vom Hochrhy, a der Gränze zwüsche de Schwiiz und Düütschland.

De Rhy macht bi Rümigche, wisawi vom badische Dorf Lienhem (Gmeind Hochetenge), en Kurve noch rächts. Über em Dorf het s gäge Süde en Hügelräje, wo der höchscht Punkt dervo uf em Bruch und am Belche isch. D Flechi vom Gmeindbann het nur 291 Hektaare.

Nochbergmeinde vo Rümigche sind Hohetenge im Norde, Fisibach im Oschte, Wislike im Süde und Melike im Weschte.

## Gschicht
Uf em Bode vom hütige Rümigche sind im vierte Joorhundert zwei röömischi Wachtdürm gstande. Der Name vom Dorf chunt im Joor 1113 s erscht Mol in ere Urkund vor. Er isch vo der eltere Form *Rumaninghofun* abgleitet. Sid 1803 ghört Rümigche zum Kanton Aargau.

Vo 1975 bis 1980 isch z Rümigche en Fabrigg vo der Textilfirma Jäggli vo Winti gsi.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Rümigche
* 

## Fuessnoote
Sabine Dahinden

D **Sabine Dahinden** (* 14. Augschte 1968 z Altdorf) isch e Schwyzer Färnsehmoderatori.

Syter anne 1995 schafft si bim Schwyzer Färnseh, zurzyt isch si dert Moderatori un Redakteeri vu dr Sändig Schweiz aktuell.

## Lääbe
Im Johr 1988 het d Sabine Dahinden ihri Matura Typus B am Kollegium Karl Borromäus (Kantonsschuel Üri) z Altdorf gmacht. Derno het si an dr Universitet Bärn Germanischtik studiert. Si het s Studium (dytschi Literatur- un Kulturgschicht, Franzesisch, Gschicht) 1994 mit em Sekundarlehrerpatänt abgschlosse (Master of Education). Vu 1994 bis 1995 het si as Redakteeri/Reporteri bi Radio Sunshine im Kanton Zug gschafft.

Anne 1995 het d Sabine Dahinden ihri Arbet eim Schwyzer Färnseh aagfangen as Moderatori un Redakteeri vu dr Sändig *TAF* (Tagesfernsehen). 1998 isch si as Stagiaire in d Redaktion vu *Schweiz aktuell* gwächslet, wu sie im Juni 2000 au Reporteri un Redakteeri woren isch. Syt Meerz 2001 isch si derzue au Moderatori vu dr Sändig. Im Johr 2008 het si ne churze Moderationsuusdausch mit em ORF gmacht un isch dert e baar Mol bi «Wien heute» ufdrätte.

Näbe uuzellige dagesaktuälle Liveschaltigen in dr ganze Schwyz un Reportasche het si verschideni mehstindigi Livesändige vum Schwyzer Färnseh moderiert. Syter anne 2011 het si au ne aigeni SRF-Summerserie mit Themen un Dräffen in dr Schweiz. Am 8. Mai 2016 het d Sabine Dahinden dr Prix Walo in dr Sparte Publikumsliebling gwunne. Si moderiert regelmäßig speziälli Aaless im Ufdrag vu Stiftige, schrybt Kolumnen un Rede un dritt bi Läsigen uf.

## Privats
D Sabine Dahinden isch syt em Septämber 2010 ghyrote mit em Härzchirurg un Universitätsprofessor Thierry Carrel. Dervor isch si ghyrote gsii mit em Flavien Allenspach. D Dahinden un dr Carrel wohne zäme z Bärn.

## Weblink
* d Sabine Dahinden bim Schwizer Färnseh
* Publikazione vo und über d Sabine Dahinden im Katalog Helveticat vu dr Schwyzerische Nationalbibliothek

## Fueßnote
Full-Reuenthal

**Full-Röilete** (amtlich *Full-Reuenthal*) isch e Gmeind im Bezirk Zurzi vom Schwiizer Kanton Aargau.

## Geografii
Full-Röilete isch die Gmeind vom Kanton Aargau, wo am wytischte im Norde liit. De Rhy macht dört nach der Ymündig vo der Aare en wyte Boge nach Norde bis under d Stadt Waldshuet und flüsst denn gäge Südweschte wyter.

I der Ebeni am Rhy liit s Dorf Full mit der Siidlig *Jüppe*. S dorf Röilete liit zwei Kilometer im Süde vo Full uf em Hügel us Chalchschtei zwüsche der Aare und Löibschtel, der Nochbergmeind vo Full-Röilete im Weschte.

## Gschicht
Sid em 13. Joorhundert hend Full und Röilete zum *Chilchschpiil* ghört, zäme mit Lüggere, Böötschde und Löibschtel.

Der Oort Röilete isch ane 1258 s erschte Mol i der Form *Reuwintal* und Full ane 1303 oder 1308 als *Wulne* in historische Dokumänt erwäänt.

1803 isch s ehemolige Chilchschpiil im nöie Kanton Aargau als en einzigi Gmeind organisiert worde. Scho 1816 het der Grooss Root vom Aargau do drus die drü Gmeinde Böttschde, Lüggere und Oberlöibschtel gmacht. 1832 sind Full und Röilete vo Oberlöibschtel trennt worde, und 1902 isch Jüppe vo Lüggere wägggnoo und zu der Gmeind Full-Röilete too worde.

Im Zwöite Wältchrieg het d Schwiizer Armee ufem Felse bi Röilete en Feschtig bout. Dört isch jetz s *Milidäärmuseum Full*.

## Literatur
* Sarah Brian Scherer, Dominik Sauerländer, Andreas Steigmeier: *Das Kirchspiel Leuggern, Geschichte von Böttstein, Full-Reuenthal, Leibstadt und Leuggern.* 2001.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Full-Röilete
* 

## Fuessnoote
Schneisingen

**Schnäisige** (amtlich *Schneisingen*) isch e Gmeind im Bezirk Zurzi vom Schwiizer Kanton Aargau.

## Geografii
D Gmeind liit ganz im Oschte vom Kanton Aargau, a der Gränze zum Kanton Züri. S Dorf sälber isch inere wyte Duele zwüsche der Egg und em Schülibärg. Es beschtoot us de Deil Hünike, Underschnäisige, Middelschnäisige und Oberschnäisige. Chly wyter im Weschte isch no der Wiiler *Wide*.

Der Gmeindbann chunt im Süde an d Surb aa und goot im Norde is Waldpiet vom Bowald und bis zum Eetel.

D Nochbergmeinde vo Schnäisige sind Wislike, Siglischterf, Äredinge, Lengnau und Böbike im Aargau und s züürcherischi Niderwenige.

## Ortsname
Der Name vom Dorf isch i der Form *Sneisanch* in ere Urkunde us em Joor 1113 s erschte Mol z läse.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Schnäisige
* 

## Fuessnoote
Wislikofen

**Wislike** (amtlich *Wislikofen*) isch e Gmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz.

## Geografii
D Gmeind bsteht us de Dörfer Wislike im Weschte un Mellstorf im Oschte. S Dorf liit öppe zwöi Kilometer südlech vo dr Gränze zu Dütschland im Taal vom Tägerbach, wo bi Melike in Rhy flüsst.

D Nachbergmeinde vo Wislike sind Rümike im Norde, Fisibach im Nordoschte, Siglischdorf im Oschte, Schnäisige im Süde, Böbike im Weschte und Melike im Nordweschte.

## Gschicht
Der Ortsname isch ane 1107 s erschte Mol i der Form *Wizzilinghofun* erwäänt.

S Chloschter Sankt Bläsi het im 12. Joorhundert bi Wislike en Probschtei ygrichtet.

## Weblingg

* Website vo dr Gmeind Wislike
* 
* 

## Fuessnoote
Cyprien und Daphrose Rugamba

De **Cyprien** (1935-1994) und d **Daphrose Rugamba** (1944-1994) sind es ruandischs Ehepaar gsi. Si sind aktiv i de Charismatische Erneuerig gsi. Si händ sich für verstossnigi Chind igsetzt und 1990 de ruandischi Ablegger vo de Gmeinschaft Emmanuel gründet. Warschindli will de Cyprien sich immer sehr für de Fride iigsetzt häd, sind sie zäme mit sächs vo irne zää Chind am zwäite Tag vom Völkermord, am 7. April 1994, umbracht worde. Im Jahr 2015 sind si vo de katholische Chile für iri heroische Tugende als *Diener vo Gott* erchlärt worde.

## Bevor si ghürate händ
De Cyprien Rugamba isch 1935 z Süd-Ruanda gebore worde. Er isch is Prieschterseminar iträtte, häd dänns Studium aber nach guet zwäi Jaar abproche. Er hät dänn z Burundi und z Belgie Gschicht studiert. Zrugg z Ruanda isch er en läitende Beamte worde. Als Dichter, Musiker, Komponischt und Choreograph hät er e gwüssi Bekannthäit gha.

D Daphrose Mukasanga isch 1944 gebore und im gliche Dorf ufgwachse. Si isch Lehreri worde.

## Ehepaar
### Ehe und Konvertierig
Si händ 1965 ghürate. De erschte Jaar sind schwirig gsi: D Daphrose isch fromm gsi und häd pättet, das ire Ma wider zum Glaube findi. Är hät de Glaube im Prieschterseminar verlore gha. Mitenand händs zää Chind gha. D Daphrose häd si ufzoge. Nach eme Usflug zum Häligtum vo Kibeho, wo d Jungfrau Maria es Jaar vorane erschine isch, fangt de Cyprien wider a glaube. Das git im Land zrede, wil er i Kulturchräise bekannt isch und Diräkter vom Nationale Institut für Wissenschaftlichi Forschig. D Eheproblem lösed sich und si wärded es Paar voller Liebi und Zärtlichkäit.

### Engagement
Vo dänn a händ si es intensivs Glaubensläbe und sind aktiv i de charismatische Erneuerig. Si hälfed Chrankne und Strassechind. Uf ere Räis uf Frankrich lärned si 1989 z Paray-le-Monial d Gemeinschaft Emmanuel käne. Wider dihäi gründet si det au e Gruppe. Wo si gstorbe sind, hät die Gruppe über hundert Mitglider gha, 2015 über tuusig.

De Cyprien hät sich gwäigeret, sich politisch z engaschiere und gsäit er segi i de Partei vom Jesus. Trotzdem hät er d Ufrüef zu Gwalt zwüschet de Hutu und de Tutsi und s Klima vom Bürgerchrieg immer wider aprangeret. Sini Proteschtlieder händ nöd allne gfale. Drum isch er uf d Todeslischte cho.

### Ermordig
Wos immer gfärlicher worden isch, händ ne vili empfole, vo Kigali furt z ga. S Rugambas sind aber plibe und händ sich wiiterhin für di Jugendliche igsetzt. Si sind i irem Huus ermordet worde, zäme mit sächs vo zää Chind, am 7. April 1994, am Morge nach de Ermordig vom Presidänt Juvenal Habyarimana, wo de Afang vom Völkermord z Ruanda gsi isch. Si händ di ganz Nacht zäme pätted gha.

## Nach em Tod
Am 2. Oktober 2015, zwäi Tag vor de Eröffnig vo de zwäite *Synode vo de Familie*, hät de Erzbischof von Kigali Thaddée Ntihinyurwa de Häiligsprächigsprozäss offiziell i de Kathedrale vo Kigali eröffnet. D Chile wot demit en Biitrag läischte zum s Land ufzpoue und de Hass z überwinde. Es göchi nöd ums Martyrium, sondern um de Heroismus vo irne Tugende, hät de Vizeposchtulator François-Xavier Ngarambe gsäit.

## Referänze
Schweiz aktuell

**Schweiz aktuell** (vu 1981 bis ca. 1993 *DRS aktuell*) isch e Nochrichtesändig vum Schwyzer Färnseh. Si wird vum Mentig bis am Frytig am sibeni zoobe uf SRF&nbsp;1 uusgstrahlt. D Sändig bstoht in dr Hauptsach us Reportaschen zue Theme us allne Regionen in dr Schwyz un wird uf Schwyzerdytsch moderiert. Di friejere Sändigen uf däm Sändeblatz sin ''Antenne'', *Bericht vor acht* (1975–1977) un *Blickpunkt* (1977–1981) gsii.

In dr Sundersändige *Schweiz aktuell extra* wird zue bsundersch wichtige Theme brichtet, zum Byschpel no Wahlen oder Abstimmige. Doderzue wären au Interviewpartner ýyglade. Dernäbe wären als ufwändigi Spezialsändige, sognännti «Schwerpunktwochen» (2013 zum Byschpelk zue dr Jurafrog) un Reality-Sändige wie *Das Internat – Schule wie vor 50 Jahren* oder *Pfahlbauer von Pfyn* produziert.

Fascht alli Bydreg syt em 3. Jänner 2000 sin im Sändigsarchiv verfiegbar.

Aktuäll (Jänner 2017) wird d Sändig im Wächsel vu dr Sabine Dahinden Carrel, em Michael Weinmann, em Otmar Seiler un dr Katharina Locher moderiert. Redaktionslaiter isch syt em April 2016 dr Basil Honegger.

## Weblink
* Websyte vu ''Schweiz aktuell''
* Sändigsarchiv

## Fueßnote
FC Locarno

Dr **FC Locarno** isch e Schwyzer Fueßballklub vu Locarno, wu aktuäll in dr Promotion League spiilt. 

## Gschicht
Är isch am 1. Juli 1906 vu zuegwanderete Dytschschwyzer un eme Tessiner grindet wore. Dr Klub het derno langi Johr in untere Lige gspiilt, voreb er in dr Saison 1926/27 Tessiner Maischter woren isch un in di hegscht Schwyzer Liga ufgstigen isch. Dr FC Locarno isch derno iber mehreri Johrzehnt in dr zwoo hegschte Fueßballlige blibe. Dr grescht Kluberfolg het dr Klub anne 1951 gfyyrt mit em Yyzug in s Schwyzer Cupfinal, wu mer derno geg dr FC La Chaux-de-Fonds verlore het.

In dr letschte Johrzehnt het dr Klub zmaischt in dr 1. Liga gspiilt, dr dritthegtsche Spiilklass, 1998/99 un syt 2005/06 derno aber in dr Nationalliga B bzw. dr Challenge League. In dr Saison 2013/14 isch dr FC Locarno, mit em 10. Rang am Tabällenänd, wider in di dritthegtsch Liga vu dr Schwyz, d 1. Liga Promotion, abgstige.

## Bekannti ehmoligi Spiiler
* Oliver Neuville
* Kubilay Türkyılmaz
* Pasi Rautiainen

## Weblink
* Websyte vum FC Locarno

## Fueßnote
Leibstadt

**Löipschled** (amtlech *Leibstadt*) isch e Gmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz. S Dorf liit am Rhii a dr Gränze zu Dütschland.

## Geografii
D Gmeind liit i der Ebeni am Rhiiufer und i de Hügel vom Dafelejura.

D Nachbergmeinde sind Dogere ännet em Rhy im Norde, Full-Röilete im Nordoschte, Lüggere im Oschte, Mettauertal im Südweschte und Schwatterle im Weschte.

## Gschicht
Löipschled isch zum erschte Mal im Jahr 1240 als *Leibesteit* in ere Urkunde gnännt worde.

Im Ortsteil Bernau fint me Räschte vom Schloss Bernau.

## Wertschaft
Nördlech vom Wiiler Bernau isch s Stauwehr för s Chraftwärch Albrugg-Dogere, wo sälber chli witer am Rhii no dorab isch. Am Rhii no ufwärts stoht s Chärnchraftwärch Laibstadt.

## Weblingg

* Website vo dr Gmeind Löipschled
* 
* 

## Fuessnote
Siglistorf

**Siglischdorf** (amtlich *Siglistorf*) isch e Gmäind im Bezirk Zurzach vom Schwiizer Kanton Aargau.

## Geografii
S Dorf liit im Taal vom Tägerbach, wo vom Rütihof us em Butaal chunt, gäge Norde dur s Dorf flüsst dur d Jurahügel gäge Norde flüsst und bi Melike in Rhy mündet. Der Gmeindbann het 551 Hektaare.

Im Weschte vom Dorf isch der höch Felse vo der Hezleflue und im Nordoschte der Hügel, wo *Belche* heisst. Dört drüber goot d Landschtrooss vo Bade uf Chaiserschtuel und uf Dütschland.

D Nachbergmäinde vo Siglischderf sind Wislike, Fisibach und Schnäisige im Aargau und Oberwenige, Schliinike und Niderwenige im Kanton Züri.

## Gschicht
Siglischdorf isch in ere Urkunde vom Joor 1113 s erschte Mol erwäänt, wo s Chloster Sank Bläsi im Schwarzwald Land i däm Taal gschänkt übercho het.

Sid 1803 ghört d Gmäind zum Kanton Aargau.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Siglischdorf
* 

## Fuessnoote
Sarmenstorf

**Saarmischtorf** (amtlech *Sarmenstorf*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Freiamt.

## Geografii
S Dorf ligt uf eme flache Sattel zwüsche em Bünztal un em Seetal, öppe zwöi Kilometer öschtlech vom Hallwilersee, zwüsche de Hügel vom Lindeberg im Südoschte un vom Rieteberg im Nordweschte. Dür s Gmeindsgebiet fliesst Richtig Norde der Erusbach, wo bi Dottike i d Bünz mündet. D Ortsteile sind Chilewinkel, Fröschewinkel, Oberdorf un Vorstatt, wo i de letschte Jahrzehnte zämegwachse sind.

D Nachbergmeinde sind Villmärge im Norde, Büttike im Nordoschte, Uezmel im Oschte, Challere im Südoschte, Bepmel un Fahrwange sowie Meischterschwande un Seenge im Weschte.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Sarmischtorf
* 

## Einzelnachwys
Surb

D **Surb** isch en Fluss i der Schwiiz, wo dur d Kantöön Züri und Aargau und als rächte Näbefluss i d Aare flüsst.

Der Fluss isch 16 Kilometer lang. Er het sini Kwelle als chlyne Bach a der Lägere under der Hochwacht uf em Bode vo der Zürcher Gmeind Schöfflischtoorf im Bezirk Tielschtoorf.

D Surb flüüsst im Wëëntaal a de Dörfer Oberwenige und Niderwenige verby und chunt denn in Kanton Aargau. Im Surbtaal flüüsst si dur Längnau, Ändige und Tägerfäld im Bazirk Zurzi und mündet z Töttige grad oben am Schtausee vo Chlingle i d Aare.

## Weblink
1393

|}
## Was isch bassiert?
* 28. Jänner: Bi me Fescht am Hof vum franzesische Chenig Karl VI. chunnt s zue me Brand («Bal des Ardents»). Doderby stärbe vier Frynd vum Karl, wu derno d Regäntschaft an sy Brueder Ludwig vu Orléans iberdrait.

* 10. Juli: Mid em Sämpacherbrief mache d Eidgnosse ab, wie si der Landfride wette sichere.
* Juli: Noch ere dreimonetige Belagerig erobere d Osmane di bulgarisch Hauptstadt Weliko Tarnowo.
* 13. Oktober: Noiehof wird zum erschte Mol in ere Urkund gnännt.

## uf d Wält chuu
* Al-Mustain bi-'llah Abu l-Fadl al-Abbasi, Kalif und Sultan vo Agüpte († um 1414)

## gstorbe
* 20. März: Johannes Nepomuk, Prieschter und en Heilige vo de Katholische Chile

## Weblink
Heitersberg

Dr **Häitersbärg** isch e lange Bärgrugge im zäntrale Schwiizer Mittelland.

## Geografy
Er ligt im Oschte vom Aargau. Dr Bärg isch öppe 13 Kilometer lang und ligt zimli gnau i dr Nord-Süd-Richtig. Dr höchscht Platz drufobe isch uf dr Hööchi vo . Der Bärg ligt uf de Gmeindbänn vo vierzää Gmeinde.

Im Weschte ligt s Tal vo dr Rüüss, im Oschte s Limmattal un d Reppischtal. Gäge s Limetaal abe isch dr bärg vill stotziger weder gäge s Rüüsstaal. uf dr Oschtsyte het’s au meh Wald und vill Bech i de Runse. Am Bärg sind es paar Naturschutzpiet, bekant sind bsunders dr *Egelsee* un dr *Tüüfelschäller*.

Ufem Häitersbärg het’s vil Wald und numen es paar grodeti Flechine, wo zum Puure bruucht wärde.

S nördliche Ändi vom Bärgrugge ligt uf em Gebiet vo dr Gmeind Bade bim Chrüzlibärg uf (). Gäge Süde hii chöme de d Baregg (), dr Oberhau (), dr Rüslerhau (), dr Sennebärg (), dr äigetlechi Häitersbärg () un schliesslech no dr Hasebärg (). Vo dämm us goot’s abe zum 551 Meter höche Mutschellepass, wo d Passhöchi uf 511 Meter ligt. Und de chunt no wyter im Süde dr Holzbirrlibärg mit em Wald *Grosshau*.

Uf em Bärgrugge lige nur wenigi Wyler:
* Rüsler, i dr Gmeind Nöiehof, uf ()
* Sennebärg, i dr Gmeind Chillwange ()
* Häitersbärg, i dr Gmeind Schpreitebach ()
* Sennhof, i dr Gmeind Remetschwil ()
* Oberschönebärg, i dr Gmeind Bergdietike ()
* Hasebärg, i dr Gmeind Wiide ().

Uf en ere Gländterrasse über em Rüüsstal ligge d Dörfer Oberrohrdorf, Remetschwil un Bellike.

Über die ganzi Hööchi git’s vier Stroosse, wemme d Näbewääg un d Waldwääg nit miträchnet.

Under em Bärg dure het’s zwöi Tunäll:
* s Bareggtunäll vo dr Autobahn A 1
* s Häitersbärgtunäll vo dr Ysebaan Bäärn–Züri

Über die ganzi Lengi vom Häitersbärg goot e schööne Wanderwääg: me gseht an es paar Plätz wyt über s Land yne.

## Weblingg

* Panoramawanderung über den Heitersberg. Dietikon - Egelsee - Heitersberg - Baden uf wanderungen.ch
Gerald Ford

Dr **Gerald Rudolph Ford Jr.** (* 14. Juli 1913 z Omaha, Nebraska; † 26. Dezämber 2006 z Rancho Mirage, Kalifornie; gebore as *Leslie Lynch King, Jr.* nach Adoption ombenannt) isch en US-amerikanische Politiker un vo 1974 bis 1977 dr 38. Bräsident vu de Vereinigte Staate vu Amerika gsi.

Er isch Mitglied vo dr Republikanische Bardei worde un 1965 Fraktionsvorsitzender (Minory Leader) vu syner Bardei im Representantehuus, wo er vo 1949 bis 1973 aaghört hed.

Nach em Rücktritt vom Vizepräsident Spiro Agnew am 10. Oktober 1973 hed dr Bräsident Richard Nixon dr Ford zum nöie Vizebräsidente nominiierd. Dr US-Senat hed am 27. Novämber zuegstumme, s Representantehuus vo dr Vereinigti Schtaate am 6. Dezämber. Im Auguscht 1974 isch dr Bräsident Nixon sälber wäge dr Watergate-Affäre zruggdrätte. Dr Ford isch uf e bsunderi Aart und Wys Bräsident worde: Er isch dr einzig, wo weder as Bräsidentsschaftskandidat no as Vizebräsidentsschaftskandidat dür ds Wahlmännerkollegium gwäält worde isch. D Präsidentschaftswahl im Novämber 1976 hed er in enere knappe Entscheidig gägä de Demokrat Jimmy Carter verlore. Em Fords sy Präsidentschaft het am 20. Jänner 1977 gändet. Met 93 Johr un füüf Monat hed dr Ford ds bislang hechscht Alter vo allne US-Bräsidente erreicht. Syni Amtsziit vo 895 Dag isch degäge di chürzischt vo allne US-Bräsidente, wo nid im Amt verstorbe sind.

## Weblingg

## Einzelnachwys
Ueli Steck

Dr **Ueli Steck** (* 4. Oktober 1976 z Langnou, † 30. April 2017 am Nuptse, Nepal) isch e Schwyzer Extrembäärgstyyger gsii.

## Lääbe
Dr Steck het as ain vu dr wältbeschte Solochläterer gulte, mer het en vor allem gchänt fir syni seli schnälle hochalpine Tuure. Als 12jährige het er mit em Chlättere aagfange, und scho mit achtzehni isch er dur d Eiger-Nordwand gstige. Dr glehrt Zimmermann het mit syre Frau zletscht z Ringgenbäärg bi Inderlache gläbt. Am 30. April 2017 isch er bi me Bäärguufall am Nuptse bim Mount Everest um s Lääbe chuu.

## Wäärch
* *Speed. Die drei grossen Nordwände der Alpen in Rekordzeit*. Malik, National-Geographic 2010.
* *8000+. Aufbruch in die Todeszone*. Mit Karin Steinbach Tarnutzer. Malik Verlag, München 2012.
* *Der nächste Schritt: Nach jedem Berg bin ich ein anderer.* Mit Karin Steinbach. Malik Verlag, München 2016.

## Literatur
* 
* Gabriella Baumann-von Arx: *SOLO. Der Alleingänger Ueli Steck – Eine Nahaufnahme.* Wörterseh, Gockhausen 2006, ISBN 3-033-00636-1.

## Dokumäntatione
* *Ueli Steck – Leben am Abgrund.* Reportasch vum Schwyzer Färnseh (23. Juni 2005, 25 min)
* *Ueli und sein Schutzengel – Mit dem Bergsteiger Ueli Steck unterwegs im Himalaya.* Reportasch vum Schwyzer Färnseh (13. Juni 2007, 26 min)
* Video: ''Der schnellste Mann am Berg.'' Reportasch vum Schwyzer Färnseh (20. Januar 2011, 50 min)
* Video: ''Ueli Steck – Der schnellste Mann am Berg.'' Serie *Fortsetzung folgt*, SRF 1 (17. April 2015, 43 min)

## Weblink
* Websyte vum Ueli Steck
* Nach dem Makalu vollständig ausgebrannt. Interview mit em Ueli Steck, NZZ, 8. Jänner 2010.
* *Sändig «Schawinski».* Dr Roger Schawinski im Gspräch mit em Ueli Steck. Video in: Schweizer Fernsehen vum 4. Juni 2012 (Online, 27 Minute)
* *Sendung «Schawinski»*. Dr Roger Schawinski im Gspräch mit em. Video in: SRF 1 vum 17. Juni 2013 (Online, 26 Minute)

__NOTOC__
Kehlkopf

D **Gurgle** (i der medizinische Fachssproch *Larynx;* hochdütsch: *Kehlkopf*) isch en Deil vo de Organ zum Schnuufe. Si lit im Hals oben a der Luftröhre. 

## Anatomii
Das Orgaan het zwo hauptsächlechi Funkzione. Es schützt d Luftröhre vor Stückli vo de Läbensmiddel, wil s bim Abeschlücke zue goot. Und es tuet mid de Stimmlippe d Otemluft verändere, ass me cha Grüüsch, Töön und Sprochlut mache.

## Chrankete
Als Deil vo de Atemorgan und mid der Nöchi zum Rache isch d Gurgle us verschidene Gründ uf Chrankete afällig, vor allem uf d Endzündig vom Hals mid em Fachname *Laryngitis*.