open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lutzingen

**Lutziga** (amtlich *Lutzingen*) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Lutziga leit en dr Region Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 39,8% Landwirtschaftsfleche, 52,8% Wald, 6,7% Sidlongsfleche ond 0,6% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Lutziga gheret d Derfer Lutziga ond Unterliezheim, ond d Weiler ond Hef Eichbergerhof, Gold-bergalm ond Unterlizheimer Mühle.

## Gschicht
Lutziga ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1250, Unterliezheim 1026 als *Liedesheim*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
96&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Lutziga hot mit dr Stadt Hechstädt ond dr Gmoede Blĩĩdi, Fẽnnega ond Schwenninga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Lutziga ischt dr Eugen Götz.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Lutziga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.bndlg.de/lutzingen
* 
* 

## Fuaßnota
Lauingen (Donau)

**Lauinga** (amtlich *Lauingen*) ischt e Stadt em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Lauinga leit am Rand vo dr Schwäbische Alb im Donaudal. Nochbergmoede send Haunsa, Wittislinga, Gundelfinga, Dillinga, Gũũdremmaga, Oeslenga, Glött ond Holza

Vo dr Gmarkong send 63,6% Landwirtschaftsfleche, 13,9% Wald, 15,9% Sidlongsfleche ond 6,7% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Lauinga gheret d Stadtdoel Ludwigsau, St. Leonhard, Faimingen, Frauenriedhausen, Obere Haidhofsiedlung, Untere Haidhofsiedlung ond Veitriedhausen ond d Weiler ond Hef Birkackerhöfe, Haidhof, Helmeringen, Hygstetterhof, Katharinenhof, Nenningshof ond s Wanderheim Pfannentalhaus.

## Gschicht
Lauinga ischt em 8. Johrhondert an s Kloschter Fulda komma ond ischt om 1150 staufisch worda.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 12,1&nbsp;% gleäge.

## Religion
79,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 13,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Lauinga ghert zua koene Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Lauinga ischt dr Wolfgang Schenk.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Lauinga ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Bernhard Mayer: *Geschichte der Stadt Lauingen.* Dillingen, gedruckt von C. Kränzle für den Autor 1866.

## Weblink
* 
* www.lauingen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Mödingen

**Mödiga** (amtlich *Mödingen*) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Mödiga leit en dr Region Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 69,9% Landwirtschaftsfleche, 19,6% Wald, 8,9% Sidlongsfleche ond 1,7% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Mödiga gheret d Derfer Mödiga, Bergheim ond Klaoschter-Mödiga, ond d Weiler ond d Hef Beuten-mühle, Nuitenmühle, Stettenhof ond Ziegelstadel.

## Gschicht
Mödiga gaet zrigg auf s 1239 grendet Kloaschter Maria Medingen.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,8&nbsp;% gleäge.

## Religion
93,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Mödiga hot mit em Markt Wittislinga ond dr Gmoed Ziarta a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Mödiga ischt dr Walter Joas.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Mödiga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.moedingen.de 
* 
* 

## Fuaßnota
Medlingen

**Medliga** (amtlich *Medlingen*) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Medliga leit im Donaudal am Rand vo dr Schwäbische Alb.

Vo dr Gmarkong send 57,8% Landwirtschaftsfleche, 34,1% Wald, 7,5% Sidlongsfleche ond 0,6% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Medliga gheret d Derfer Medliga ond Untermedliga, ond dr Weiler Beim hohlen Stein.

## Gschicht
Medliga ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1217 als *Maedlingen*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
87,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 10,8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Medliga hot mit dr Stadt Gundelfinga ond dr Gmoede Bächna ond Haunse a Verwaltongsverband vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Medliga ischt dr Stefan Taglang.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Medliga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.medlingen.com
* 
* 

## Fuaßnota
Holzheim (bei Dillingen an der Donau)

**Holza** (amtlich *Holzheim*) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Holza leit en dr Region Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 56,0% Landwirtschaftsfleche, 28,9% Wald, 10,8% Sidlongsfleche ond 4,3% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Holza gheret d Derfer Holza, Altenbaindt, Ellerbach, Eppisburg, Fultenbach ond Weisingen, on d dr Hof Ziegelstadel.

## Gschicht
D heitich Gmoed ischt zom 1. Moe 1978 entstanda durch dr Zammaschluss vo dr Gmoede Eppisburg, Holza ond Weisingen. Holza ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1150, Eppisburg 1130 als *Eppinesburch*, Weisingen 1239 als *Wizzingen*, dr Ortsdoel Altenbaindt 1345 als *Altenbiunt* ond Ellerbach 1278 als *Herlrbahc*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
92,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Holza hot mit em Markt Oeslenga ond dr Gmoed Glött a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Holza ischt dr Erhard Friegel.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Holza ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.holzheim.de
* 
* 

## Fuaßnota
Schwenningen (Donau)

**Schwenninga** (amtlich *Schwenningen*) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Schwenninga leit en dr Region Augschburg em Donauriad.

Vo dr Gmarkong send 68,1% Landwirtschaftsfleche, 13,8% Wald, 9,1% Sidlongsfleche ond 9,0% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Schwenninga gheret d Derfer Schwenninga ond Gremheim ond d Weiler ond Hef Dettenhart, Fischweitschwaig, Gunkelschwaige, Joasschwaig, Ruppenmühle, Ruppenschwaig ond Stoffelhansenschwaig.

## Gschicht
Schwenninga ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1140 als *Swenigen*, Gremheim 1140 als *Cremeheim*, Dettenhart 1264 als *Tetenhart*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
95,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 2,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Schwenninga hot mit dr Stadt Hechstädt ond dr Gmoede Blĩĩdi, Fẽnnega ond Lutziga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Schwenninga ischt dr Reinhold Schilling.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Schwenninga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.schwenningen.eu

## Fuaßnota
Wertingen

**Weartinga** (amtlich *Wertingen*) ischt e Stadt em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Weartinga leit an dr ontere Zusam em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder. Nochbergmoede send Battawise, Kialadal, Meidinga, Biberbach, Longna, Aalta ond Bẽẽswanga.

Vo dr Gmarkong send 66,9% Landwirtschaftsfleche, 15,6% Wald, 16,2% Sidlongsfleche ond 1,4% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Weartinga gheret d Stadtdoel Bliensbach, Geratshofen, Gottmannshofen, Hettlingen, Hirschbach, Hohenreichen, Possenried, Prettelshofen, Reatshofen, Rieblingen, Roggden ond d Weiler ond Hef Neuschenau ond Reutenhof.

## Gschicht
Weartinga ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1122.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,2&nbsp;% gleäge.

## Religion
87,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Weartinga hot mit dr Gmoede Aalta, Bẽẽswanga, Longna ond Villabach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Weartinga ischt dr Willy Lehmeier.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Weartinga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.wertingen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Wittislingen

**Wittislinga** (amtlich *Wittislingen*) ischt e Markt em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Wittislinga leit em Egaudal.

Vo dr Gmarkong send 75,0% Landwirtschaftsfleche, 6,8% Wald, 13,8% Sidlongsfleche ond 4,4% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Wittislinga gheret dr gleichnamig Markt, d Derfer Schabringen ond Zöschlingsweiler ond dr Weiler Beutenstetterhof.

## Gschicht
Wittislinga ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 973 als *oppidum ... quod nominatur Uuittegislingua*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3&nbsp;% gleäge.

## Religion
87,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 7,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Wittislinga hot mit dr Gmoede Mödiga ond Ziarta a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Wittislinga ischt dr Ulrich Müller.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wittislinga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.wittislingen.de
* 
* Historische Lohmühle Wittislingen
* 

## Fuaßnota
Syrgenstein

**Syrgestoi** (amtlich *Syrgenstein*) ischt e Stadt em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Syrgestoi leit en dr Region Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 48,3% Landwirtschaftsfleche, 33,0% Wald, 17,8% Sidlongsfleche ond 1,0% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Syrgestoi gheret d Derfer Syrgestoi, Ballhausen, Landshausen ond Staufen ond d Weiler ond Hef Altenberg, Alter Thurm, Martinshof ond Viehmühle.

## Gschicht
Bis zom 1. Februar 1971 hot d Gmoed Syrgestoi no Altenberg ghoeße. Dr Ortsdoel Staufen ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1150 als *Stouphen*, Landshausen 1289, Ballhausen 1327 ond Altenberg 1374.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3&nbsp;% gleäge.

## Religion
84,4&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 12,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Syrgestoi hot mit dr Gmoede Bachhagel ond Zöschig a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Syrgestoi ischt dr Bernd Steiner.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Syrgestoi ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.syrgenstein.de
*
* 

## Fuaßnota
Villenbach

**Villabach** (amtlich *Villenbach*) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Villabach leit en dr Region Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 74,2% Landwirtschaftsfleche, 13,0% Wald, 10,7% Sidlongsfleche ond 2,1% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Villabach gheret d Derfer Villenbach, Hausen, Riedsend, Rischgau ond Wengen ond d Weiler ond Hef Beurerhof, Beurermühle, Demharthöfe, Hausener Mühle, Schrankbaummühle ond Wiesmühle.

## Gschicht
Villabach ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1194 als *Vilwibach*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,9&nbsp;% gleäge.

## Religion
94,4&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Villabach hot mit dr Stadt Weartinga ond dr Gmoede Aalta, Bẽẽswanga ond Longna a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Villabach ischt dr Werner Filbrich.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Villabach ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.villenbach.de
* 
* 

## Fuaßnota
Zusamaltheim

**Aalta** (amtlich *Zusamaltheim*) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Aalta leit en dr Region Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 65,8% Landwirtschaftsfleche, 23,2% Wald, 8,8% Sidlongsfleche ond 2,3% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Aalta gheret d Derfer Aalta, Marzelstetten ond Sontheim ond d Weiler ond Hef Gauried ond Riedhof.

## Gschicht
Aalta ischt zom erschte Mol gnennt worda em 11. Johrhondert als *Altheim* (1268 *Althain*, 1400 *Zusamalthayn*).

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,3&nbsp;% gleäge.

## Religion
89,4&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 7,8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Aalta hot mit dr Stadt Weartinga ond dr Gmoede Bẽẽswanga, Longna ond Villabach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Aalta ischt dr Wolfgang Grob.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Aalta ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.zusamaltheim.de
* 
* 

## Fuaßnota
Monotheismus

Dr Begriff **Monotheismus** (gr.  *mónos* „elläi“ und  *theós* „Gott“) bezäichnet Religione bzw. filosofischi Leere, wo nume äi äinzige Gott kenne und anerkenne. Vo dr Religionswüsseschaft wärde si vom Polytheismus underschiide, wo vili Götter kennt und vereert. Religione, wo zwar vili Götter kenne, aber äim vo dene dr Vorrang gääbe und nume iin vereere, bezäichnet mä mit de Begriff Henotheismus oder Monolatrii. Dr Begriff „Monotheismus“ isch zum erste Mol im 17. Joorhundert bim änglische Theolog und Filosoof Henry More noochgwiise.

Zitgenössischi monotheistischi Religione si s Juudedum, s Christedum, dr Islam, s Jesidedum, dr Sikhismus, s Bahaidum und dr Zoroastrismus. Gschichtlig gsee häi sich e Däil vo dene Religione us polytheistische Aaschauige entwigglet oder zäige immer no Merkmol vo Polytheismus, au wenn das iiri Aahänger wehemänt abstritte, wie wenn s nüt Schlimmers gäb. Dr Zoroastrismus het als e dualistischi Religion und dr jüdisch Glaube as e henotheistischi aagfange oder wenigstens für e Zit dä Charakter gha. E Hufe Monotheiste halte andere Monotheiste gärn vor, ass iire Glaube äigetlig Vilgötterei sig. So gseen Protestante vilmol im Katholizismus mit sinere Vereerig vo dr Maria und de Häilige en Art vo verkapptem Polytheismus, wääred gwüssi jüdischi und islamischi Gleerti s Gliiche vom ganze westlige Christedum behaupte wäge dr Dreifaltikäit.

## Literatur
* Jan Assmann: *Die mosaische Unterscheidung oder: Der Preis des Monotheismus*. Carl Hanser Verlag, Münche 2003, ISBN 3-446-20367-2.
* Claus Bachmann: *Vom unsichtbaren zum gekreuzigten Gott. Die Karriere des biblischen Bilderverbots im Protestantismus.* In: Zeitschrift für Systematische Theologie und Religionsphilosophie Band 47 (2005), S. 1–34.
* Rainer Albertz: *Religionsgeschichte Israels in alttestamentlicher Zeit*. 2. Uflaag. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1996/97
# *Von den Anfängen bis zum Ende der Königszeit*. 1996, ISBN 3-525-51671-1.
# *Vom Exil bis zu den Makkabäern*. 1997, ISBN 3-525-51675-4.
* Walter Brugger (Hrsg.): *Philosophisches Wörterbuch*. 23. Uflaag. Herder, Freiburg/B. 1998, ISBN 3-451-20410-X.
* Othmar Keel, Christoph Uehlinger: *Göttinnen, Götter und Gottessymbole. Neue Erkenntnisse zur Religionsgeschichte Kanaans und Israels aufgrund bislang unerschlossener ikonographischer Quellen*. 5. Uflaag. Herder, Freiburg/B. 2001, ISBN 3-451-02134-X (Quaestiones disputatae; 134).
* Oswald Loretz: *Des Gottes Einzigkeit. Ein altorientalisches Argumentationsmodell zum „Schma Jisrael“.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1997, ISBN 3-534-13276-9
* Walter Simonis: *Über Gott und die Welt. Gottes- und Schöpfungslehre*. Patmos-Verlag, Düsseldorf 2004, ISBN 3-491-70375-1.
* Fritz Stolz: *Einführung in den biblischen Monotheismus*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1996, ISBN 3-534-18967-1.

## Weblingg

* Graduiertenkolleg "Götterbilder-Gottesbilder-Weltbilder. Polytheismus und Monotheismus in der Welt der Antike" 
* Aktuelle Literatur zum Monotheismus
* Thomas Assheuer, Streit um Moses: Wie gefährlich ist der Monotheismus? ("Die Zeit" Nr. 51/2002 - *Buchbesprechung*)
* Le monothéisme selon Freud
*
Henotheismus

Dr Begriff **Henotheismus** (us griech.: *heis, henos* „äi“ und *theos* „Gott“) isch vom Indolog Friedrich Max Müller (1823–1900) iigfüert worde und bezäichnet e Glaube an e höggste Gott. Im Underschiid zum Monotheismus vo de abrahamitische Religione schliesst dr henotheistisch Glaube d Vereerig vo andere, undergordnete Götter brinzipiell nit us. Näben em Begriff vom Henotheismus wird „Monolatrii“ mit dr gliiche Bedütig verwändet.

## Litratuur
*Friedrich Max Müller: *Vorlesungen über den Ursprung und die Entwickelung der Religion mit besonderer Rücksicht auf die Religionen des alten Indiens.* Trübner, Stroossburg 1880; 2. Uflaag 1881
* Hendrik Simon Versnel: *TER UNUS. Isis, Dionysos and Hermes. Three Studies in Henotheism.* Inconsistencies in Greek and Roman Religion I. Leiden 1990.

## Weblingg

*
Materialismus

Dr **Materialismus** isch en erkenntnistheoretischi oder ontologischi Posizioon, wo alli Vorgäng und Fenomeen uf dr Wält uf Materie und deren ihri Gsetz und Verheltniss zruggfüert. Dr Materialismus goot au drvo us, ass Gedanke, Gfüül oder s Bewusstsii Erschiinigsforme vo Materie si bzw. uf sonigi chönne zruggfüert wärde. Er erklärt d Wält, wo dr Mensch din läbt und d Brozäss wo in ere ablaufe ooni gäistigi bzw. immaterielli Elimänt, wie zum Bischbil Gott oder d Seel. In dr Gegewartsfilosofii wird dr Begriff „Füsikalismus“ vilmol as Sünonüüm vo „Materialismus“ verwändet. Gegebegriff si dr Idealismus, wo für en nume d Inhalt vom Bewusstsii äigentlig wirklig si, und dr Dualismus, wo säit, ass s Füsische und s Psüchische zwi Beriich vom Sii daarstelle, wo vollständig vonenander drennt si und äigeständig existiere.

## Litratuur

* Georg Klaus, Manfred Buhr (Hrsg.): *Philosophisches Wörterbuch.* 2 Bänd. 12. Uflaag, VEB Bibliographisches Institut, Leipzig 1976.
* Mario Bunge, Martin Mahner: *Über die Natur der Dinge. Materialismus und Wissenschaft*. Hirzel-Verlag, Stuttgart 2004.
* Eduard Jan Dijksterhuis: *Die Mechanisierung des Weltbildes.* Springer, Berlin / Häidelbärg / Nöi York 1956, . (Nöiuflaag: 1983, ISBN 3-540-02003-9).
* Frederic Gregory: *Scientific Materialism in Nineteenth Century Germany.* D. Reidel, Dordrecht 1977.
* Margarete J. Osler: *Mechanical Philosophy.* In: *New Dictionary of the History of Ideas.* 1389–1392.
* M. Overmann: *Der Ursprung des französischen Materialismus. Die Kontinuität materialistischen Denkens von der Antike bis zur Aufklärung.* Peter Lang, Frankfurt 1993.
* Annette Wittkau-Horgby: *Materialismus. Entstehung und Wirkung in den Wissenschaften des 19. Jahrhunderts*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1998.
Idealismus

**Idealismus** (abgläitet vo griechisch  „Idee“, „Urbild“) bezäichnet in dr Filosofii underschidligi Ströömige und Äinzelposizioone, wo glaube, ass d Wirkligkäit dur Erkenntnis und Dänke bestimmt issch bzw. ass Ideä bzw. Ideells d Fundamänt vo dr Wirkligkäit, vom Wüsse und vo dr Moral usmache. Im ängere Sinn wird as Verdräter vom ene Idealismus bezäichnet, wär aanimmt, ass die füsikalischi Welt nume as Objekt für s Bewusstsii oder im Bewusstsii existiert oder in sich sälber gäistig beschaffe isch. 

Im *ethische Idealismus* goot mä drvo us, ass dr Mensch sis Handle dur vernümftigi und verbindligi Überleegige, wo mä sich cha druf verloo, cha und sott begründe und reegle. Im alldääglige Sproochgebruuch cha „Idealismus“ z.&nbsp;B. en altruistischi, sälbstlosi Haltig bezäichne.

## Litratuur
* Karl Ameriks (Hg.): *The Cambridge Companion to German Idealism*, Cambridge University Press, Cambridge, U.K. 2000.
* Andreas Dorschel: *Die idealistische Kritik des Willens*, Meiner, Hamburg 1992.
* Alfred Cyril Ewing (Hg.): *The Idealist Tradition: From Berkeley to Blanshard*. Free Press, Glencoe, IL 1957. 
* Vittorio Hösle: *Philosophiegeschichte und objektiver Idealismus*, C.H. Beck, München 1996.
* Hans Jörg Sandkühler (Hg.): *Handbuch Deutscher Idealismus*. J. B. Metzler, Stuttgart 2005. 
* Hans Jörg Sandkühler: Artikel *[http://www.schelling-gesellschaft.de/mat/Idealismus_Sandkuehler.pdf Idealismus]*. In: *Enzyklopädie Philosophie*, Felix Meiner Verlag, Hamburg 2. Uflaag 2009.
* Oswald Schwemmer: Artikel *Idealismus (systematisch)*, *Idealismus, deutscher*, *Idealismus, transzendentaler*, in: Jürgen Mittelstraß (Hrsg.): *Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie.* Bd. 2, Bibliographisches Institut, Mannheim u.&nbsp;a. 1984, 167-170, 170-172, 173-175.
* Godfrey Vesey (Hg.): *Idealism, Past and Present*. Cambridge University Press, Cambridge, U.K. 1982.
* Otto Willmann: *Geschichte des Idealismus*, 3 Bänd, Vieweg, Braunschweig 1894/96/97 (Digitalisate); auch in: Heinrich und Marga Bitterlich-Willmann (Hg.): *Sämtliche Werke*, Band I (1973), Band II (1975) und Band III (1979), Scientia, Aalen. ISBN 3-511-03709-3.

## Weblingg

* Iidraag im Wörterbuech vo de Filosofische Begriff vom Rudolf Eisler (1904)

## Fuessnoote
Bewusstsein

**Bewusstsii** (lateinisch *conscientia* „Mitwüsse“ und  *syneidesis* „Miterschiinig“, „Mitbild“, „Mitwüsse“,  *Mitwoornäämig,* *Mitempfindig* und  vo  *bi Sinn sii, dänke*) isch im witiste Sinn s Erlääbe vo mentale Zueständ und Brozäss. En allgemäin gültigi Definizioon vom Begriff git s nid, will s underschiidlig und mit verschiidene Bedütige brucht wird. Die naturwüsseschaftligi Forschig beschäftiget sich mit definierbare Äigeschafte vom bewusste Erlääbe.

## Litratuur

* Peter Bieri: *Was macht das Bewusstsein zu einem Rätsel?* (rtf-Datei; 56&nbsp;kB) auch in: *[[Spektrum der Wissenschaft]].* 10, 1992, S. 48–56 und in Wolf Singer (Hrsg.) *Gehirn und Bewusstsein.* Spektrum, Häidelbärg 1994, S. 172–180.
* Colin McGinn: *Wie kommt der Geist in die Materie? Das Rätsel des Bewusstseins.* Piper, Münche 2003, ISBN 3-492-23653-7.
* Colin McGinn: *[https://web.archive.org/web/20140519114215/http://www.primusverlag.de/titel.php?artikel_id=116549990408 Das geistige Auge. Von der Macht der Vorstellungskraft.]* Primus, Darmstadt 2007.
* Thomas Nagel: *Wie ist es, eine Fledermaus zu sein?* In: Peter Bieri (Hrsg.): *[[Analytische Philosophie]] des Geistes.* 3. Uflaag. Beltz, Weinheim 1997, ISBN 3-89547-117-8,  (4. Ufl. 2007, ISBN 978-3-407-32081-0)

## Weblingg

* Ansgar Beckermann: ''Was macht Bewußtsein für Philosophen zum Problem?'' In: *Logos.* 4 (1997), S. 1-19. 
* Peter Bieri: ''Was macht Bewußtsein zu einem Rätsel?'' (rtf-Datei; 56&nbsp;kB) In: W. Singer (Hrsg.): *Gehirn und Bewusstsein.* Spektrum, Häidelbärg 1994, S. 172–180.
* Consciousness, verschiedene Begriffsbestimmungen aus: Polimetrica Onlus (Hrsg.): *The Language of Science*. 
* 
* Thomas Metzinger: ''Bewusstsein.'' (PDF; 104&nbsp;kB), In: Hans-Jörg Sandkühler: *Enzyklopädie der Philosophie.*  Meiner, Hamburg 2009.
Zöschingen

**Zöschig** (amtlich *Zöschingen*) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Zöschig leit am Roschtelbach em Dal vo dr Schwäbische Alb. Nochbergmoede send Horga em Norda, Diadorf em Nordoschta, Gessertshouse em Oschta ond Sidoschta, Fischa em Sida, Uschdersbach em Sidweschta ond Dinggelscherba em Nordweschta.

Vo dr Gmarkong send 32,0% Landwirtschaftsfleche, 60,9% Wald, 6,4% Sidlongsfleche ond 0,7% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Zöschig gheret s gleichnamig Dorg ond d Äußere Mühle.

## Gschicht
Zöschig ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1257.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2&nbsp;% gleäge.

## Religion
82,5&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 13,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Zöschig hot mit dr Gmoede Bachhagel ond Syrgestoi a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Zöschig ischt dr Tobias Steinwinter.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Zöschig ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.zoeschingen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Ziertheim

**Ziarta** (amtlich *Ziertheim*) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.

## Geografi
Ziarta leit em Egaudal am Rand vo dr Schwäbische Alb.

Vo dr Gmarkong send 70,5% Landwirtschaftsfleche, 18,4% Wald, 8,9% Sidlongsfleche ond 2,2% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Ziarta gheret d Derfer Ziarta, Dattenhausen ond Reistingen ond dr Weiler Krähenstein ond Hofstatt.

## Gschicht
Ziarta ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1232 als *Zurtin* (1471 *Zürtheim*), Dattenhausen om 1140 als *Tatenhusen* ond Reistingen 1164.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
93,1&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Ziarta hot mit em Markt Wittislinga ond dr Gmoed Mödiga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Ziarta ischt dr Josef Foitl.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ziarta ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* gemeinde-ziertheim.de
* 
* 

## Fuaßnota
St. Helena (Insel)

**St. Helena** (, Ussprooch (BE): []) isch en Insle  im Südatlantik. Iire Ursprung isch vulkanisch. Si bildet mit dr Insle Ascension und dr Inselgrubbe Tristan da Cunha s Britische Überseegebiet St. Helena, Ascension und Tristan da Cunha.

Uf dr Insle lääbe e chli mee as 4000 Lüt, wo finanziell uf d Understützig vo Groossbritannie aagwiise si. Die äinzige Industrie si Fischfang und Holzverarbäitig und e chli Kunstgwärb wird au no driibe. In dr Landwirtschaft wird Flaggs aabaut, e chli Gmües und Obst und Chüe und Schoof wärde ghalte. Dr Kaffi vo St. Helena zelt zu de düürste uf dr Wält.

Die äinzig Verbindig zur Ussewält isch mit em Schiff. S Bostschiff chunnt alli zwäi Wuche äinisch zur Insle. Mä isch draa, en internazionale Flughaafe z baue, wo 2016 söll fertig wärde.

St. Helena isch vor allem as dr Verbannigsort vom Napoleon Bonaparte bekannt, wo dört vo 1815 bis zu sim Dood am 5. Mai 1821 im Longwood House im Exil gläbt het.
## Literatur
* Julia Blackburn: *Des Kaisers letzte Insel. Napoleons auf Sankt Helena.* Aus dem Englischen von Isabella König. dtv, München 1998, ISBN 3-423-20080-4. (Rezension)

## Weblingg

* Noochrichte vo St. Helena (änglisch)
* Noochrichte vo St. Helena (änglisch)
* History, Geology, Fauna and Flora, Part 1-5, 1875 (änglisch)
* virtuelli Bibliothek vo St. Helena, mit historische Charte und Aasichte vo dr Insle (änglisch)
* Charte mit dr Laag vo de Distrikt
* Historischi Aasichte und Detäicharte

## Fuessnoote
Peter Bieri

Dr **Peter Bieri** (* 23. Juni 1944 z Bärn), as Autor under em Psöidonüüm **Pascal Mercier** bekannt, isch e Schwizer Schriftsteller und Filosoof.

## Uniwersitääri Karriere
Dr Bieri het z London und Häidelbärg Filosofii, Änglistik und Indologii studiert. Er het under em Dieter Henrich und Ernst Tugendhat bromowiert über d Filosofii vo dr Zit. Noch em Doktorat het dr Bieri as wüsseschaftlige Assistänt am Filosofische Seminar vo dr Uniwersidäät Häidelbärg gschafft.

Dr Bieri isch bi dr Gründig vom Forschigsschwerpunkt *[[Kognition]] und [[Gehirn]]* vo dr Dütsche Forschigsgmäinschaft drbii gsi. D Schwerpünkt vo sinere Forschig si die Filosofischi Psüchologii, d Erkenntnistheorii und d Moralfilosofii gsi. Vo 1990 bis 1993 isch er Brofässer für d Gschicht vo dr Filosofii an dr Uniwersidäät Marburg gsi; ab 1993 het er as Noochfolger vom Ernst Tugendhat Filosofii an der Freije Uniwersidäät Berlin am Leerstuel für Sproochfilosofii underrichdet. 2007 het sich dr Bieri vorzitig lo bangsioniere, wil en dr Uniwersidäätsbetriib verergeret het.

## Dr Schriftsteller

Under em Psöidonüüm Pascal Mercier het dr Peter Bieri bis jetz vier Romän veröffentligt: *Perlmanns Schweigen* (1995), *Der Klavierstimmer* (1998), *[[Nachtzug nach Lissabon]]* (2004; 2013 verfilmt) und *Lea* (2007). Im Joor 2006 het er für si literarischs Wärk dr Marie-Luise-Kaschnitz-Briis überchoo.

## Wärk

* Pascal Mercier: *Perlmanns Schweigen*. Albrecht Knaus, Münche 1995. ISBN 3-442-72135-0
* Pascal Mercier: *Der Klavierstimmer*. Albrecht Knaus, Münche 1998. ISBN 3-442-72654-9
* Peter Bieri: *Das Handwerk der Freiheit*. Hanser, Münche 2001. ISBN 978-3-446-20070-8
* Pascal Mercier: *Nachtzug nach Lissabon*. Hanser, Münche 2004. ISBN 3-446-20555-1 
* Pascal Mercier: *Lea* (Novelle). Hanser, Münche 2007. ISBN 978-3-446-20915-2
* Peter Bieri: *Eine Art zu Leben*. Hanser, 2013. ISBN 978-3-446-24349-1

## Fuessnoote
1569

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Merz: Im Dritte Hugenottechrieg sige d Druppe vu dr Katholiken in dr Schlacht bi Jarnac.
* 1. Juli: Wäge dr Weschtexpansion vu Russland drängt dr litauisch Adel uf en ängeri Verbindig mit Pole. In dr Lubliner Union entstoht Pole-Litaue. 
* 3. Oktober: In dr Schlacht vu Moncontour erlydet im Dritte Hugenottechrieg di hugenottisch Syte ne schwäri Niderlag.
* Im Mindelheimer Vertrag wird di glychzytig Nutzig vun ere Chilche z Memmenge dur Katholiken un Proteschtante greglet.
* E Peschtepidemy in dr portugiesische Hauptstadt Lissabon forderet 60.000 Mänscheläbe.

## uf d Wält chuu
* 13. Februar: Johann Reinhard I., Grof vu Hanau-Liechtebari 

## gstorbe
* 3. Oktober: Philibert, Markgrof vu Bade

## Weblink
1568

|}
## Was isch bassiert?
* 19. Mai: Mit Wisse vu dr änglische Chenigi Elisabeth I. wird dr Maria Stuart z Carlisle feschtgnuu un gfangegsetzt. 
* 23. Mai: Mit dr Schlacht vu Heiligerlee fangt dr Achtzgjehrig Chrieg aa. 
* Uf dr Suechi noch em Sidland entdeckt dr Spanier Alvaro de Mendaña de Neyra dr Archipel vu dr Salomone. 

## uf d Wält chuu
* 5. April: Maffeo Barberini, as Urban VIII. Papscht

## gstorbe
* 28. Dezämber: Christoph, Herzog vu Wirttebärg 

## Weblink
1567

|}
## Was isch bassiert?
* Noch em Dod vum Philipp I. vu Hesse am 31. Merz wird s Land unter syne Sihn in vier Chlaistaate dailt: Hesse-Kassel, Hesse-Marburg, Hesse-Rhyfels un Hesse-Darmstadt.
* 25. Juli: Spanischi Eroberer grinde d Stadt Caracas im Vizechenigrych Neuspanie, hite d Hauptstadt vu Venezuela.
* Noch em fähl gschlaane Versuech vu dr Hugenotte, dr Chenig Karl IX. vu Frankrych z entfiere, brucht dr Zweet Hugenottechrieg uus.

## uf d Wält chuu
* 15. Mai: Claudio Monteverdi, italienische Komponischt

## gstorbe
* 19. April: Michael Stifel, dytsche Theolog un Mathematiker

## Weblink
1566

|}
## Was isch bassiert?
* 5. April: Dr niderländische Adel richtet e Petition an di spanisch Statthalteri Margarethe vu Parma um Milderig vu dr Religionsedikt, Ufhebig vu dr Inquisition un en Änd vu dr Verfolgig vu dr Proteschtante. 
* Juli: Am Bodesee, am Hochrhy un am Oberrhy wären e Huffe Stedt dur e Hochwasser iberfluetet.
* 10. Augschte: As Uftakt zum niderländischen Unabhängigkaitschrieg verwiescchte Proteschtante religiesi Bilder in ere Kapelle z Steenvoorde.
* D Belagerig vu Szigetvár dur d Druppe vum Osmanische Rych goht vum 6. Augschte bis 8. Septämber un hert mit ere Yynahm vu dr Burg uf. Bi dr Belagerig stirbt dr Sultan Süleyman dr Prächtig. No sym Dod wird dr Selim II. (gnännt Mest „dr Sufer“) Sultan vum Osmanische Rych.

## uf d Wält chuu
* 1. Juli: Bartholomäus Anhorn, Schwyzer Pfarrer un Hischtoriker 

## gstorbe
* 10. Mai: Leonhart Fuchs, dytsche Botaniker un Mediziner
* 7. Septämber: Süleyman I., Sultan vum Osmanische Rych

## Weblink
1565

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Merz: Dr Portugies Estácio de Sá grindet z Brasilie d Stadt São Sebastião do Rio de Janeiro. 
* 24. Mai: D Osmane fange aa mit dr Belagerig vu Malta.
* Dr aztekisch *Codex Osuna* wird gschribe.

## uf d Wält chuu
* 17. Septämber: Eduard Fortunat, Markgrof vu Bade

## gstorbe
* 9. Dezämber: Pius IV., Papscht
* 13. Dezämber: Conrad Gessner, Schwyzer Arzt, Naturforscher un Altphilolog

## Weblink
Flaggen und Wappen der Kolonien und Protektorate des Königreichs Italien

Die **Liste** zeigt d **[[Flagge]]ne** und **[[Wappen|Wappe]]** vo de **[[Italienische Kolonien und Protektorate|Kolonie und Protektorat]]** vom Königriich Italie bis 1946.

## Überblick
S Königriich Italie, de Vorgängerstaat vo de hütige Republik Italie, hät im Zug vo de Imperialismusära und später im Zweite Wältchrieg mehreri Kolonie und Protektorat erworbe. Die sind Italiänisch-Eritrea, Italiänisch-Somaliland, Italiänisch-Libye, Britisch-Somaliland und Tunesie, ksi. In Asie hät d Monarchi es 46 Hektar grosses Stück Land i China in Tianjin (lueg italienischi Konzession z Tientsin) ka. In Europa hät s Land während em Zweite Wältchrieg folgendi Protektorat ka: Kroatie, Albanie und Griecheland.

Nach de Niderlag im Zweute Wältchrieg hät Italie a de Pariser Friedenskonferänz vo 1946 alli sini Kolonie und Protektorat müsse ufgä. Nur Somalia isch wieder als Treuhandgebiet under italiänischi Herrschaft cho.

## Liste
### Kolonie

### Konzessione

### Protektorat

### Besetzti Gebiet
Lonza

**Lonza** chan folgendes bedüte:
* Lonza Group, en Firmeverbund vom e Chemii- und Pharmaunderneme mit Hauptsitz z Basel, Schwiz
* Lonza (Fluss), en Fluss im Wallis, Schwiz
* *LONZA-Werk Trattendorf*, en ehemolige Industriistandort z Spremberg, Brandeburg, Dütschland
Backgammon

**Backgammon** isch äins vo de eltiste Brättspiil für zwäi Spiiler. D Stäi wärde noch dr Punktzaal, wo mit zwäi Würfel gwürflet wird, vo dr äigene Brätthelfti uf die vom Gegner bewegt. S Ziil isch s, die äigene Stäi vor em Gegner vom Brätt z beweege.

Backgammon kombiniert strategischs Dängge mit Glück. Bäch mit de Würfel cha zum ene Spiilverlust füere, aber uf d Lengi gwünnt dr Spiiler mit dr bessere Strategii. Mit jeedem Wurf vo de Würfel muess e Spiiler sich zwüschen ere gröössere Zaal vo Alternative entschäide und drbii möögligi Geegezüüg vom Gegner in Betracht zie.

S Spiil isch wie Schach vo groossem Inträssi für Compiuterwüsseschaftler. Dank deren iire Forschige in d Aawändig vo nöironale Netz git s hüte Brogramm, wo wie bim Schachmatt die beste menschlige Spiiler chönne schloo.

## Litratuur
* Enno Heyken und Martin Fischer: *Das Backgammon Handbuch.* 1. Uflaag. Falken-Verlag, Niedernhausen 1996, ISBN 3-8068-4422-4.
* Enno Heyken und Martin Fischer: *Backgammon für Einsteiger.* 1. Uflaag. Falken-Verlag, Niedernhausen 1996, ISBN 3-8068-1690-5.
* Enno Heyken und Martin Fischer: *Backgammon für Fortgeschrittene.* 1. Uflaag. Falken-Verlag, Niedernhausen 1997, ISBN 3-8068-1926-2.
* Paul Magriel: *Backgammon.* 3. Uflaag. Clock & Rose Press, Harwich Port 2004, ISBN 1-59386-027-7.
* Bill Robertie: *Backgammon for Winners.* 3. Uflaag. Cardoza Publishing, Nöi York 2002, ISBN 1-58042-043-5.
* Bill Robertie: *Advanced Backgammon Vol. I (Positional Play).* 2. Uflaag. Gammon Press 2000, ISBN 1-880604-11-6.
* Bill Robertie: *Advanced Backgammon Vol. II (Technical Play).* 2. Uflaag. Gammon Press 2000, ISBN 1-880604-12-4.
* Bill Robertie: *501 Essential Backgammon Problems.* 3. Uflaag. Cardoza Publishing, New York 2004, ISBN 1-58042-138-5.
* Walter Trice: *Backgammon Boot Camp.* 1. Uflaag. Fortuitous Press, San Francisco 2004, ISBN 0-943292-32-8.
* Oswald Jacoby und John Crawford: *The Backgammon Book.* 1. Uflaag. The Viking Press, New York 1970, ISBN 0-553-22559-6.

## Weblinks
* World Backgammon Association
* European Backgammon Internet Federation
* Backgammon Posizioone und Brobleemstellige (änglisch)
* BGBlitz e verbräiteti Backgammon Shareware
* GnuBG freiji Backgammon Software
* FIBS e freije und nitkommerzielle Backgammon Server
Go (Spiel)

**Go** (jap.:  **', , [[Koreanische Schrift|kor.]]:  **') isch e strategischs Brättspiil für zwäi Spiiler. Es isch en alts Spiil und stammt ursprünglig us China. In Japan und Korea het s e bsundrigi Bräägig überchoo und het sich im 20. Joorhundert au usserhalb vo Ostasie afo verbräite. Noch dr International Go Federation het s im Joor 2011 uf dr ganze Wält öbbe 40 Millione Go-Spiiler gee. 

## S Ziil vom Spiil

Mä spiilt mit linseförmige schwarze und wisse Stäi, wo uf as Spiilfäld gsetzt wärde – im Gegesatz zu andere Spiil uf d Verbindigspünkt vo de Linie, anstatt in d Rächtegg. S Zil vom Spiil isch s, mit de äigene Stäi möglichst groossi Gebiet z umrande. Am Ändi wird d Gröössi vo de Gebiet und d Zaal vo de gfangnige Stäi vo jedem vo de bäide Spiiler vergliche. Bim Go isch s öbbe wie wenn zwäi Generäl, e Gebiet wo bis denn ooni Herr gsi isch, z bsetze und under sich ufzdäile. Mä brobiert drbii nit, dr Gegner vollständig z vernichte, sondern s gröössere Gebiet z eroobere.

## Litratuur
### Sachbücher (Auswahl zum Einstieg)
* Gunnar Dickfeld: *Go für Einsteiger*. Brett und Stein Verlag, Frankfurt 2013, ISBN 978-3-940563-30-9
* Gunnar Dickfeld: *Leben und Tod. Lehrbücher des Go*. Brett und Stein Verlag, Frankfurt 2013, ISBN 978-3-940563-42-2
* Gunnar Dickfeld: *Schwarz am Zug. Das Go-Übungsbuch*. Brett und Stein Verlag, Frankfurt 2013, ISBN 978-3-940563-31-6
* Jörg Digulla u.&nbsp;a.: *Das Go-Spiel. Eine Einführung in das asiatische Brettspiel*. Hebsacker Verlag, 3., korr. Aufl., Hamburg 2008, ISBN 978-3-937499-04-8
* Michael Koulen: *Go. Die Mitte des Himmels. Geschichte, Spielregeln, Meisterpartien*. Hebsacker Verlag, 5. Aufl., Hamburg 2006, ISBN 978-3-937499-02-4
* William S. Cobb: *Das leere Brett. Betrachtungen über das Go-Spiel*. Brett und Stein Verlag, Frankfurt 2012, ISBN 978-3-940563-01-9
* Richard Bozulich: *Taktiken und Strategien des Go-Spiels. Was man Wissen muss, nachdem man die Regeln gelernt hat*. Hebsacker Verlag, Hamburg 2009. ISBN 978-3-937499-05-5
* Isamu Haruyama: *Basic techniques of Go*. Ishi Press, Tokio 1984.
* Thomas Hillebrand: *Lehrbücher des Go. Elementare Techniken*. Brett und Stein Verlag, Frankfurt 2013, ISBN 978-3-940563-41-5

* Toshiro Kageyama: *Lehrstunden in den Grundlagen des Go*. Brett und Stein Verlag, Frankfurt 2009, ISBN 978-3-940563-05-7
* Karl-Friedrich Lenz: *[http://k.lenz.name/d/v/Elementar.pdf Elementare Grundlagen des Go-Spiels].* Tokio 2004. (pdf; 857&nbsp;kB)
* Siegmar Steffens: *Go. Das älteste Brettspiel der Welt spielend lernen*. Rittel Verlag, Hamburg 2005, ISBN 3-936443-03-3

### Spiilreegle für Aafänger
* Der interaktive Weg zu Go 
* Einführung des Deutschen Go Bundes
* Spiilreegle, PDF-Datei 
* Spiilreegle, PDF-Datei 

## Fuessnoote
1564

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Juli: Noch em Dod vum Ferdinand I. wird sy Suhn Maximilian II. Chaiser vum Hailige Remische Rych. 
* 17. Augschte: Di anne 1551 grindet Universitet z Dillinga wird formäll em Jesuitenorde ibergee. 

## uf d Wält chuu
* 15. Februar: Galileo Galilei, italienische Mathematiker, Physiker un Aschtronom
* daift am 26. April: William Shakespeare, änglische Dramatiker

## gstorbe
* 18. Februar: Michelangelo, italienische Moler un Bildhauer
* 1. April: Christoph Froschauer, Schwyzer Buechdrucker
* 27. Mai: Johannes Calvin, Gämfer Reformator
* 25. Juli: Ferdinand I., Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 26. Septämber: Theodor Bibliander, Schwiizer Theoloog und Profässer
* 15. Oktober: Andreas Vesalius, flämische Anatom

Datum nit bekannt:
* Nicolaus Episcopius, Basler Buechdrucker

## Weblink
1563

|}
## Was isch bassiert?
* Merz: Dr *[[Heidelberger Katechismus]]*, e Zämmefassig vu 129 Lehrsätz vu dr Reformierte Chilche, wird z Haidelberg vereffetligt.
* 19. Merz: Im Edikt vu Amboise cheme d Hugenotte z Frankrych dur d Katharina vu Medic] freii Religionsuusiebig zuegstande. 
* 4. Dezämber: Mit dr dritte Sitzigsperiod hert s Konzil vu Trient uf. Di remisch-katholisch Chilche gränzt si vum Proteschtantismus ab. 
* Dr Pieter Bruegel dr Elter molt *Turmbau z Babel*.

## uf d Wält chuu
* John Dowland, änglische Komponischt

## gstorbe
* 13. Merz: Hieronymus Frobenius, Basler Buechdrucker un Verleger

## Weblink
1562

|}
## Was isch bassiert?
* 17. Jänner: Di franzesisch Regänti Katharina vu Medici sicheret em hugenottischen im Edikt vu Saint-Germain-en-Laye en yygschränkti Religionsfreihait zue.
* 1. Merz: Noch eme Bluetbad an Hugenotte bi dr Stadt Wassy bricht z Frankrych dr erscht Hugenottechrieg uus. 
* 12. Mai: D Jesuite grinde z Innschbruck e Latynschuel as Vorlaifer vum Akademische Gymnasiums, wu anne 1669 d Universitet Innschbruck drus fiirigoht. 

## uf d Wält chuu
* 26. Mai: Jakob III., Markgrof vu Bade-Hachberg

## gstorbe
* 24. oder 25. April: Bonifacius Amerbach, Basler Jurischt, Humanischt un Komponischt

## Weblink
1561

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Februar: Madrid wird Haupstadt vu Spanie.
* 19. Augschte: Di 18-jehrig Witfrau Maria Stuart chunnt no 13. Johr z Frankrych retuur uf Schottland go dr Droon z ibernee. 
* Z Venedig wird mit Erlaubnis vum Papscht di griechisch-orthodox Chilche San Giorgio dei Greci yygweit.

## uf d Wält chuu
* 22. Januar: Sir Francis Bacon, änglische Bolitiker, Schriftsteller, Wisseschaftler un Philosoph

## gstorbe
* 28. März: Bartholomäus V. Welser, Augschburger Patrizier un Großchaufmann 

## Weblink
1560

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Dezämber: Noch em Dod vum 16-jehrige Chenig Franz II. wird sy 10-jehrige Brueder Karl IX. neie Herrscher z Frankrych. D Regierigsgschäft ibernimmt sy Mueter Katharina vu Medici. Di verwitwet Chenigi Maria Stuart het am Hof wenig Rugghalt un goht im Augschte 1561 retuur uf Schottland.
* Dr Pieter Bruegel dr Elter molt in El uf Holz s Gmäld *D Chinderspiil*, wu 80 verschideni Spiil druf dargstellt sin.

## uf d Wält chuu
* 17. Jänner: Caspar Bauhin, Basler Botaniker un Anatom

## gstorbe
* 19. April: Philipp Melanchthon, dytsche Humanischt un Reformator
* 5. Dezämber: Franz II., Chenig vu Frankrych

## Weblink
1559

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Jänner: D Elisabeth I. wird in dr Westminster Abbey zur Chenigi vu Ängland un Irland gchrent. Unter ihre Regäntschaft wird Ängland e Wältmacht. 
* 10. Juli: Dr Heinrich II. stirbt noch eme Turnieruufall. Sy erscht 15-jehrige Sun Franz II. wird sy Noofolger as Chenig vu Frankrych.
* 25. Dezämber: Noch em Dod vum Paul IV. am 18. Augschte wird dr Giovanni Angelo Medici zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Pius IV. aa.
* Z Wirttebärg wird in dr große Chilchenornig Schuelpflicht fir Buebe yygfiert.

## uf d Wält chuu
* 19. Februar: Philipp II., Regänt vu dr Markgrofschaft Bade-Bade

*Datum nit bekant:*
* Peter Schmid, Schwyzer Abt

## gstorbe
* 18. Augschte: Paul IV., Papscht

## Weblink
1558

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Jänner: Mit Calais chunnt di letscht änglisch Baschtion uf em Feschtland in dr Bsitz vu Frankrych.
* 22. Jänner: Mit em Yymarsch vu russische Druppen in d Staate vu dr Livländische Konfederation im Baltikum fangt dr Livländisch Chrieg aa.
* 24. Merz: Dr Ferdinand I. wird z Aachen zum Chaiser vum Hailigen Remische Rych gchrent.
* 24. April: Dr franzesisch Dauphin Franz hyrotet di schottisch Chenigi Maria Stuart. 
* 9. Oktober: Dr spanisch Kapitän Juan Rodriquez Suárez grindet z Venezuela d Stadt Mérida.

## uf d Wält chuu
* 10. Juni: Markus Welser, Augschburger Humanischt, Hischtoriker, Verleger un Burgermaischter

## gstorbe
* 21. September: Karl V., Chaiser vum Hailige Remische Rych

## Weblink
1557

|}
## Was isch bassiert?
* 24. Juli: Im Edikt vu Compiègne droht dr franzesisch Chenig Heinrich II. dr Hugenotte mit dr Grichtsbarkait, wänn si d Ornig stere. 
* D Portugiesen grinde mit chinesischer Erlaubnis en erschti Aasidlig z Macau. D Suveränitet iber dr Handelsposchte blybt aber bim Chaiserrych China. 
* D Kurpfalz fiert d Reformation in reformierte Pregig yy.
* Dr Schwyzer Conrad Gessner git s *Lexicon sive dictionarium Graecolatinum* uuse. 

## uf d Wält chuu
* 19. August: Friedrich I., Grof vu Mömpelgard un Herzog vu Wirttebärg
* um 1557: Johann Jodok Singisen, Abt vum Chloschter Muri

## gstorbe
* 10. Juli: Giovan Battista Ramusio, italienische Humanischt, Hischtoriker un Geograf
* 1. Septämber: Jacques Cartier, franzesische Seefahrer un Entdecker
* 13. Dezämber: Niccolò Tartaglia, venezianische Mathematiker

## Weblink
1556

|}
## Was isch bassiert?
* 26. Jänner: Noch em Dod vu sym Vater Humayun wird dr Akbar Mogul vu Indie.
* 12. Septämber: Dr Karl V. dritt vu allne syne Ämter zrugg un ibergit s habsburgisch Erb sym Suhn Philipp II. un s Hailig Remisch Rych sym jingere Brueder Ferdinand I.. Är sälber ziet si in e Chloschter zrugg.
* Ai Johr no sym Dod erschynt z Basel em Georgius Agricola sy Hauptwärch *De re metallica libri XII* iber d Chemiy vu dr Metall. 

## uf d Wält chuu
* 16. Mai: Matthäus Enzlin, dytsche Juris´cht

## gstorbe
* 31. Juli: Ignatius von Loyola, baskisch-spanische Adliger un Gaischtlige, Grinder vum Jesuitenorde

## Weblink
1555

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Septämber: Dr Augschburger Rychs- un Religionsfride bringt s Änd vu dr Glaubeschrieg vu dr Reformationszyt.
* 9. April: Drei-Päpscht-Johr: Noch em Dod vum Julius III. am 23. Merz wird dr Marcello Cervini as Marcellus II. zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche. Är stirbt aber scho am 1. Mai. Im zwaite Konklave wird derno am 23. Mai dr Gian Pietro Carafa zue sym Noofolger gwehlt. Är nimmt dr Name Paul IV. aa.
* In dr Druckerei Knobloch z Stroßburi chunnt s *[[Rollwagenbüchlin]]*, e Schwanksammlig vum Jörg Wickram uuse.

## uf d Wält chuu
* 28. September: Henri de La Tour d’Auvergne, franzesische Heerfierer, Diplomat un Bolitiker 

## gstorbe
* 23. Merz, Julius III., Papscht
* 1. Mai: Marcellus II., Papscht

## Weblink
Olympische Spiele

Die **Olympische Spiil** (vo altgriechisch  *ta Olýmpia* „die Olympische Spiil“; ) isch d Sammelbezäichnig für Sportwettkampfveraastaltige, wo regelmäässig veraastaltet wärde: die „Olympische Spiil“ und die „Olympische Winterspiil“. Bi deene Spiil mässe sich Athlete und Mannschafte in verschiidene Sportarte. Si wärde vom Internationale Olympische Komitee (IOC) organisiert. D Zit zwüsche de Spiil wird als *olymbiada* ολυμπιάδα ‚Olympiade‘ bezäichnet aber in dr Umgangssprooch het sich dä Begriff für d Spiil sälber iibürgeret.

Am Ändi vom 19. Joorhundert het dr Pierre de Coubertin vorgschlaage, ass mä die Olympische Spiil wider wurd iifüere noch ere lange Zit wo die antike Festspiil z Olympia nüm abghalte worde si und 1894 het dr erst Olympisch Kongräss z Bariis beschlosse, 1896 z Athen Festspiil abzhalte as e „Dräffe vo dr Juuged vo dr Wält“, so dass sich d Völker besser wurde verstoo. Sit 1896 finde alli vier Joor (usser in de Zite vo de bäide Wältchrieg) Olympischi Spiil statt und sit 1924 au Olympische Winterspiil. Sit 1994 alterniere d Winter- und d Summerspiil im e zwäijöörige Rhythmus. 

S IOC übernimmt au d Schirmherrschaft für d Paralympics as Wettkämpf vo behinderete Sportler, de Deaflympics, Special Olympics und vo de World Games für nitolympischi Sportarte. Drüber uuse git s sit 2010 die Olympische Juugedspiil, wo für Juugedligi im Alter vo 14 bis 18 bestimmt si.

Dr Umfang vo de Olympische Spiil isch immer gröösser worde, so dass hützudags so guet wie jedes Land uf dr Wält Sportler zu de Spiil schiggt. Näbe de Schutt-Wältmäisterschafte gälte si zur Zit as s grösste Sporteräignis uf dr Wält.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* S Internationale Olympische Komitee (ängl.)
* Datebank mit alle Resultaat und Däilnäämer (ängl.)
* 

## Fussnoote
Leichtathletik

D **Liichtathletik**  het us de Beweegigsablöif vom Renne, Gumpe und Gheie, wo sit Urzite für e Mensch natürlig und grundlegend si, Sportarte mit umfangriiche Reegle gmacht, so dass mä en indiwiduelli Läistig exakt cha mässe und mit dere vo öbber anderem vergliiche. Vo iire chunnt s olümpische  Motto „Schnäller, hööcher, witer“ und si bildet mit iire Diszipline s Härzstück vo de Olümpische Spiil. Im Volkssport, wo d Läistig vo zwäitrangiger Bedütig isch, het vor allem dr Usduurlauf e Hufe Aahänger.

## D Diszipline
D Diszipline vo dr Liichtathletik wärde in d Gruppe Lauf, Sprung und Wurf iidäilt. Meerkämpf bestöön us meerere Diszipline us alle vo dene drei Grubbe. 

Wil Manne körperlig im Durchschnitt sterker und gröösser si as Fraue, konkurriere d Gschlächter bi Wettkämpf separat.
Dr Underschiid zwüsche de Bestläistige vo de Manne und vo de Fraue isch bim Renne und Laufe öbbe zää und bim Gumpe öbbe fufzää Brozänt. Bi de Diszipline vom Gheie cha mä d Resultat nid vergliiche, wil d Fraue liichteri Gräät verwände.

D Diszipline, wo hüte üüblig si chömme in de Däbälle undenooche vor (olümpischi Diszipline si in Fettdruck; F = nume Fraue; M = nume Manne):

## Weblingg

### Allgemäin
* www.deutscher-leichtathletik-verband.de
* www.leichtathletik.de
* www.iaaf.org - International Association of Athletics Federations
* ladv.de - Leichtathletik Portal mit Usschriibige und Resultat

### Statistike
* Dütschi Rekord as PDF (89 kB)
* Ööstriichischi Landesrekorde
* Schwizer Rekord
* Liechtestäiner Rekord as PDF (1,31 MB)
* Liichtathletik Besteliste vo de Masters  (änglisch)
* Ewigi Besteliste (bis Blatz 100) (änglisch)
* Aktuelli Resultat vo internazionale Sportfest uf dr BBC (änglisch)

### Aktuelli Liichtathletik-Noochrichte
* Yahoo-Schlagziile (Liichtathletik)
* Yahoo-UK-Schlagziile (Liichtathletik) (änglisch)
* Liichtathletik-Noochrichte vo dr BBC (änglisch)
* Schlagziile vom DLV
* Liichtathletik-Noochrichte vo de Sprintic Magazine (änglisch)

### Termin
* Kaländer vo de internazionale Liichtathletik-Sportfest uf dr Website vo dr BBC (änglisch)

### Wettkampfreegle
* Internazionali Wettkampfreegle (IWR) 2014 (PDF)

## Fuessnote