open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Comédie-Française

D **Comédie-Française** (au **Théâtre-Français**) isch äins vo fümf Theater z Frankriich, wo dr Status vom ene Nazionaltheater (*Théâtre national*) häi. D Comédie-Francaise isch s äinzige vo dene Nazionaltheater, wo e fests Ensemble (*la Troupe de la Comédie-Française*) het. S Huus vo dr Comédie-Française befindet sich im 1. Bariser Arrondissement, em *Arrondissement du Louvre.*

Dr Naame vom Molière isch äng mit em Theater verbunde, wäge däm säit men em vilmol au *La Maison de Molière* (Im Molière si Huus). Es het immer e groosse Iifluss uf die franzöösischi Theaterlandschaft und d Schauspiilkunst ghaa.

D Comédie isch am 21. Oktober 1680 dur e *[[Lettre de cachet]]* vom Köönig Ludwig XIV. gründet worde. Scho am 24. August het s Ensemble, wo us 27 Schauspiiler bestande het, si ersti öffentligi Vorstellig gee: d Dragöödie *[[Phèdre]]* vom Jean Racine und e Komöödie vom zwäitrangige Schriftsteller Jean de La Chapelle (1651-1723). S Repertuar het vor allem us Stück vom Molière, Racine, Pierre Corneille, Paul Scarron und Jean de Rotrou bestande.

Während dr Französische Revoluzioon het dr Woolfaartsusschuss d Comédie-Française am 3. Septämber 1793 mit ere Verordnig gschlosse und d Schauspiiler verhaftet. Erst säggs Joor spööter, am 30. Mai 1799, get die nöji Regierig dä Beschluss ufghoobe und Vorfüerige im *Richelieu-Saal* (Salle Richelieu) erlaubt.

Am 25. Februar 1830 isch s bi dr Uruffüerig vom Victor Hugo sim Stück *[[Hernani (Drama)|Hernani]]* im Theater zur so genannte „Schlacht um Hernani“ choo. S Publikum isch gspalte gsi in d Aahänger vo dr französische Klassik und deene vo dr Romantik, wo s Stück vom Hugo äins vo de erste gsi isch drvoo. Schlussändlig häi d Aahänger vom nöiartige "romantische" Theater gwunne und Abwiichige vo de klassische Theaterregle si mee und mee verbräitet worde.

D Comédie-Française het hüte e Repertuar vo öbbe 3000 Theaterstück. Si het drei Theaterhüüser z Baris: dr *Richelieu-Saal*, s *Théâtre du Vieux-Colombier* und s *Studio-Théâtre.*

## Litratur
* Theodore Mure: *Le Théâtre-Français de la rue de Richelieu. Histoire théâtrale*. Brière, Rouen 1861 (elektronischi Fassig)

## Weblingg

* Offizielle Website (frz)
* Die Comédie-Française (Salle Richelieu) auf Ansichtskarten
* Deutschlandradio: Erste Frau an der Spitze der Comédie Française, Beitrag zum Nachhören
* Statistik des französischen Kultusministeriums über Besucher, Mitarbeiter und Budget der Nationaltheater (PDF-Datei; 79 kB)
Jardin du Luxembourg

Dr **Jardin du Luxembourg** isch e staatlige Schlosspark im Bariser *Quartier Latin* (6.&nbsp;Arrondissement) mit ere Flechi vo 26&nbsp;Hektare, wo früener e kööniglige Park gsii isch. D Aalag ghöört zum Palais du Luxembourg, wo dr Senaat dagt, die zweiti Kammere vom franzöösische Parlamänt.

Dr Jardin du Luxembourg isch im Norde begränzt vom Palais du Luxembourg, em chliinere Näbeschloss *Petit Palais*, wo dr Senaatsbresidänt si Amtssitz het, dr Orangerii und em Musée du Luxembourg, und im Oste vo dr Ecole des Mines. Er isch in zwäi Beriich iidäilt: um s Schloss het s Bluemebeet und Terrasse, wo sträng geometrisch aagläit si und scho sit em Aafang vom 17.&nbsp;Joorhundert e Bischbil si für die klassizistischi franzöösischi Gaardekunst, westlig und südwestlig drvo isch dr Gaarde in spöötere Zite im Stil vo de änglische Landschaftsgäärde freier gstaltet worde.

## Litratur
* *Dictionnaire des Monuments de Paris*, Editions Hervas, Paris, 1992, ISBN 2-903118-66-3
* Pierre Kjellberg: *Le nouveau guide des statues de Paris*, La Bibliothèque des Arts, Paris, 1988, ISBN 2-85047-025-2
* Julia Droste-Hennings, Thorsten Droste: *Paris. Eine Stadt und ihr Mythos*. DuMont-Reiseverlag, Köln 2000 ISBN 3-7701-3421-4 (S. 136-138)
* Robert Schediwy, Franz Baltzarek:*Grün in der Großstadt – Geschichte und Zukunft europäischer Parkanlagen unter besonderer Berücksichtigung Wiens*, Wien 1982 ISBN 3-85063-125-7

## Weblingg

* Jardin du Luxembourg Plan mit de Standort vo de Statue
* Jardin du Luxembourg Fotene vo hüte und us de 1900er

## Panorama
Fréiseng

**Fréiseng** (dt. *Frisingen*, frz. *Frisange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Fréiseng ghere d Ortschafte Uespelt (*Aspelt*), Fréiseng un Helleng (*Hellingen*/*Hellange*).

## Geografi
Fréiseng lyt im Side vum Land an dr Gränz zue Frankrych.

## Verwaltig
Fréiseng ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Fréiseng isch dr Claude Wiltzius. Scheffe sin dr Marcel Mousel un dr Roger Beissel. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Fréiseng isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 771-72 as *Frisingin* (963: *Frisinga*, 1140: *Frisinga*), Uespelt anne 963 as *Hadespelth* (1112: *Ahdspelt*, 1182: *Aspelt*, 1192: *Atelpelth*) un Helleng anne 771/72 as *Heldingen*
 
## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Fréiseng ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche z Fréiseng
* Chilche z Helleng
* Chilche z Uespelt


Datei:Frisange church.jpg|Chilche, Fréiseng
Datei:Hellange04.jpg|Chilche, Helleng
Datei:Aspelt Castle2.JPG|Chilche, Uespelt


## Partnergmai
*  Saint-Julien-de-Coppel, Frankrych

## Weblink

* www.frisange.lu
Garnech

**Garnech** (dt. *Garnich*, frz. *Garnich*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Garnech ghere d Ortschafte Duelem (*Dahlem*), Garnech, Héiweng (*Hivange*) un Koler (*Kahler*).

## Verwaltig
Garnech ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Garnech isch dr Georges Fohl. Scheffe sin dr Nico Biver un dr Henri Franck. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

;Burgermaischter zyter 1803

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Garnech isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1128 as *Garnis* (1128: *Garnische*, 1145: *Garnische*, 1137: *Carnisse*, 1145: *Charnische*), Duelem anne 786 as *Acaliaimo* (786: *Dalhaimo*) un Koler anne 1096 as *Kauelre* (1185: *Kalre*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Garnech ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche vu Garnech
* Chilche vu Koler
* Kappel vu Héiweng


Garnich church.jpg|Chilche, Garnech
Kahler church.jpg|Chilche, Koler
KapHeiw1.JPG|Kappel, Héiweng
HallSporGa.JPG|Sporthalle


## Lyt
* Elsy Jacobs (1933–1998), luxeburgische Radsportleri un Wältmaischteri vu 1958
* Claudine Schaul (* 1983), luxeburgischi Tennisspileri

## Weblink

* www.garnich.lu
Géisdref

**Géisdrëf** (dt. *Goesdorf*, frz. *Goesdorf*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Géisdrëf ghere d Ortschafte Boukels (*Bockholtz*), Bitscht (*Büderscheid*/*Buderscheid*), Dol (*Dahl*), Géisdref, Giewelsmillen, Maasseler (*Masseler*), Nacher (*Nocher*) un Nacherstrooss (*Nocher-Route*).

## Verwaltig
Géisdrëf ghert zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Géisdrëf isch dr Arthur Schockmel. Scheffe sin dr Roger Brachmond un dr John Hermes. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Bitscht isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1195 as *Budereseth*.

## Antimonmine
Rund ai Kilometer weschtlich vu Géisdrëf im Wald lyt di ehmolig Antimonmine vu Géisdrëf. D Gruebe isch anne 1354 s erscht Mol gnänn t wore un isch vu 1743 bis 1938 in Bedriib gsii. S git e geologische Orientierigspfad unter em Titel "Auf der Spur des Antimons". Syt e baar Johr wird vor em Yygang zue dr Mine s *"Minnefest"* gfyyrt.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Géisdrëf ghert zum Moselfränkisch.

## Weblink

* www.goesdorf.lu
Bernhardt

**Bernhardt** isch ein dütsche Familienname. 

## Bekannti Lüt mit däm Naame
* Adelheid Bernhardt (1854–1915), e dütschi Schriftstellere, Schauspiilere und Reschissöörin
* Arthur Henrique Bernhardt (* 1982), e brasilianische Fuessballspiiler
* Christian Bernhardt (* 1964) e dütsche Schriftsteller
* Clyde Bernhardt (1905–1986), en amerikanische Jazz-Posaunist und Bandleader
* Curtis Bernhardt (1899–1981), e dütsch-amerikanische Reschissöör
* Franz-Alexander Bernhardt (* 1951), e dütsche Landespolitiker (Hamburg) (CDU)
* Georg Bernhardt (1892–1964), e dütsche Schachkomponist
* Hans Bernhardt (1906–1940), e dütsche Bahnvelofaarer
* Horst Bernhardt (* 1951), e dütsche Bobfaarer
* Jacqueline Bernhardt (* 1977), e dütschi Landespolitikerin (Die Linke)
* Johannes Bernhardt (1897–1980), e Generalverdräter vo Mannesmann in Spanisch-Marokko
* Josef Bernhardt (* 1960), en östriichische Künstler
* Jürgen Bernhardt (* 1938), e dütsche Physiker und Straaleschutzexpärte
* Karl-Heinz Bernhardt (1927–2004), e dütsche Theolog und Orientalist
* Markus Bernhardt (* 1959), e Brofässer für Gschichtsdidaktik an dr Pedagogische Hochschuel Freiburg
* Oliver Bernhardt (* 1976), e dütsche Iishockispiiler
* Oskar Ernst Bernhardt (1875–1941; *Abd-ru-shin*), dr dütsch Gründer vo dr *Gralsbewegig*
* Otto Bernhardt (* 1942), e dütsche Politiker (CDU)
* Rainer Bernhardt (* 1942), e dütsche Althistoriker
* Reinhold Bernhardt (* 1957), e dütsche Theolog
* Rüdiger Bernhardt (* 1940), e dütsche Germanist, Publizist und Autor; Professor vo Germanistik an dr Universität Halle
* Rudolf Bernhardt (* 1925), e dütsche Völkerrächtler
* Sarah Bernhardt (1844–1923), e französischi Schauspiilere
* Vipa Bernhardt (* 1982), e dütsche Schwümmsportlere
* Warren Bernhardt (* 1938), en amerikanische Pianist im Modern Jazz
* Wilfried Bernhardt (* 1954), e dütsche Politiker, Staatssekretär z Saggse
* Wolfgang Bernhardt (* 1935), e dütsche Jurist, Unternähmensberooter und Hochschuelleerer
Morphin

**Morphin**, in dr Umgangssprooch hüfig **Morphium**, isch e Haupt-Alkaloid vom Opium und ghöört zu de Opiate bzw. Opioide. Es wird in dr Medizin as äins vo de sterkste bekannte natüürlige Schmärzmiddel (*[[Analgetikum]]*) iigsetzt. Es isch s erste Alkaloid, wo in Reinform isoliert worden isch.

## Vorkomme und Biosynthese
S Morphin wird us Opium, d.&nbsp;h. us em drochnete Milchsaft vom Schloofmoon (*Papaver somniferum*), gwunne. D Totalsynthese isch düür und liiferet nume chliini Usbütene – bi dr Fuchs-Synthese si s öbbe 10 %. D Usgangsstoff drfür si Phenylalanin und 4-Hydroxyphenyl-acetaldehyd. S Norcoclaurin isch e wichdigs Zwüschebrodukt. Über Reticulin wärde denn d Morphinan-Alkaloid bildet, wo s Morphin drzue ghöört.

Au Süüger chönne Morphin enzymatisch us L-Tyrosin und <small>L</small>-Dopa ufbaue.

## Aawändig
Morphin wird zur Behandlig vo starke und sterkste Schmärze verwändet. Es git s in dr Form vo Retard-Kapsle und -Dablette, Bruusedablette, Dropfe, Retard-Granulat, Zäpfli, Pflaster und Injekzioonslöösige.
Gréivemaacher

**Gréivemaacher** (dt. *Grevenmacher*, frz. *Grevenmacher*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Gréivemaacher ghere näbe dr Ortschaft Gréiwemaacher d Ortsdail Gréiwemaacherbierg (*Grevenmacherberg*), Manternacherbierg (*Manternacherberg*) un Potaaschbierg (*Potaschberg*).

## Geografi
Gréivemaacher lyt am linke Stade vu dr Mosel an dr Gränz zue Dytschland. Zwische Gréiwemaacher un dr dytsche Gmai Wellen het s e Staustufe.
 
## Verwaltig
Gréivemaacher isch dr Verwaltigssitz vum Kanton Gréivemaacher im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Gréivemaacher isch dr Robert Stahl (DP). Scheffe sin dr Jacques Haas un dr René Sertznig. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Gréivemaacher isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 634 as *Machara* (902: *Machara*, 973: *Maceria*, 1052: *Machera*, 1084: *Macheram (acc.)*, 1224: *Macre*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Gréivemaacher ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur
* Spiilchartemueum Jean-Dieudonné
* Druckmuseum
* Schmätterlingsgarte

## Böuwärch
* Dekanatschilche Sankt Laurentius (18. Jh.)
* Kräizkapell


GrevenmacherAltesRathaus.JPG|s alt Rothuus
Kiegretuerm.JPG|Chilche St. Laurentius
GrevenmacherSchmetterlinge.JPG|Schmätterlingsgarte
Grevenmacher Staustufe.JPG|Mosel-Staustufe


## Partnerstadt
*  Aubière, Frankrych
 
## Lyt
* Rob Krier (* 1938), Architäkt
* Joseph Lortz (1887–1975), Chilchehischtoriker un Theolog
* Hélène Sertznig (* 1990), Fueßballspileri

## Weblink

* www.grevenmacher.lu
Groussbus

**Groussbus** (dt. *Grosbus*, frz. *Grosbous*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Groussbus ghere d Ortschafte Dellen, Gréiwels (*Grevels*, friejer au *Nei-Brasilien* gnännt), Groussbus un Léierhaff (*Lehrhof*).

## Verwaltig
Groussbus ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Groussbus isch dr Nico Simon. Scheffe sin dr Armand Olinger un dr Tom Eyschen. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Dellen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1128 as *Della*.

Anne 1828 het dr domolig brasilianisch Chaiser Dom Pedro I. bschlosse, kaini europäische Yywanderer me in s Land z loo. E Gruppe vu rund 100 Luxeburger, wu aigetli hän welle uf Brasilie uuswandere un wu ihre ganze Bsitz verchauft ghaa hän un z Bremen nit hän derfe uusraise, sin zruck uf Luxeburg chuu un hän derno vu dr Luxeburger Regierig Land bi Groussbus iberchuu. Do hän si derno d Ortschaft Gréiwels, aafangs au *Nei-Brasilien* gnännt, grindet, wu hite zue dr Gmai Wal ghert, nume ai Huus ghert zue Groussbus.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Groussbus ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Groussbus
* Chilche Dellen


DEL KIE 01.jpg|Chilche Dellen
Grosbous, 12, rue de Mersch.jpg|Hof, Mierscherstrooss 12
Grosbous, 6, rue de Mersch.jpg|Hof, Mierscherstrooss 6
DEL Precoce.jpg|*De Précoce*, d Vorschuel z Dellen


## Weblink

* www.groussbus.lu
Hans Kaufmann

De **Hans Kaufmann** (* 6. Februar 1942; † 13. Oktober 2007 z Lengg; Chörtsu: *K*) esch e Schwiizr Schurnalischd o Verbandsfunktionär gsi.

De Kaufmann isch fo 1968 bes 1971 Redakter bir Nöiä Bärnr Ziitig gsi u nächär bes 1987 bim Bärner Bund. Wärenddere Ziit ischr „äng med em Schdatpresidänt Reynold Tschäppät vertrout“ gse. Ab 1987 hed er bir Bärnr Ziitig dr Breich „Lokaus“ gleited u esch ir Redakzioonsleitig gsi. 1993 hedne dr Sämi Schmid zom Presidänt fom Inträssivrband *Bärnr KMU* zom Informazioonsbeufträite u zom politischä Sachbearbeitr fom Vrband gmachd; döten ischr underandräm Schefredakder for Ziitschrefd *Bärnr KMU* gse. Är esch bire Wandrig am ne Härzversage gschdorbe. Em Choufme si Nachfouger bim *Bärner KMU* isch dr Hubert Wili gsi.

## Lingg
* Hans Kaufmann: ''Us Fäler nüd glert.'' Editorial. Im: *Berner KMU.* Nr. 12, 2002, S. 3. Mid eme Foti fom Hans Kaufmann.

## Fuessnoote
Hiefenech

**Hiefenech** (dt. *Heffingen*, frz. *Heffingen*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Hiefenech ghere d Ortschafte Hiefenech (*Heffingen*), Reiland (*Reuland*) un Schierbaach. Derzue chemme no die Wyler un Hef Beezebierg, Furels, Hiefenecher Millen, Reilandermillen, Supp, Schierfemillen, Schierfenhaff un Steebur

## Verwaltig
Hiefenech ghert zum Kanton Miersch im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Hiefenech isch dr Guy Schiltz. Scheffe sin dr Georges Sins un dr John Cloos. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Hiefenech isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 953 as *Hauechingas* (973: *Hauechingas*, 1030: *Henehingen*, 1037: *Houechingen*, 1037: *Heneginchen*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Hiefenech ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Hiefenech
* Chilche Reiland

## Weblink

* www.heffingen.lu
Heischent

**Heischent** (dt. *Heiderscheid*, frz. *Heiderscheid*) isch e ehmolig Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Esch-Sauer un Néngsen zue aire Gmai mit em Name *[[Esch-Sauer]]* zämmegschlosse.

## Ortsdail
Zue dr Gmai Heischent hän d Ortschafte Dierbech (*Dirbach*), Eschduerf (*Eschdorf*), Heischent, Heischtergronn (*Heiderscheidergrund*), Hierheck, Merscheet (*Merscheid*), Réngel (*Ringel*) un Toodler (*Tadler*) ghert.

## Verwaltig
Heischent het zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech ghert. Dr Burgermaischter vu Heischent isch bis 2011 dr Robert Everling gsii. Scheffe sin dr Jules Turpel un dr Marc Binsfeld gsii. Gwehlt woren isch iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Toodler isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1148 as *Tatemlar*.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Heischent ghert zum Moselfränkisch.


Sauer Heischtergronn.jpg|D Sauer bi Heischtergronn
Hierheck.jpg|Hierheck


## Weblink

* www.heiderscheid.lu
Hengescht

**Hengescht**, im lokale Dialäkt **Hengischt** (dt. *Heinerscheid*, frz. *Heinerscheid*), isch e ehmolig Gmai z Luxeburg. Zum 5. Dezämber 2011 het si sich mit dr Gmaine Klierf un Munzen zue aire Gmai mit em Name *[[Klierf]]* zämmegschlosse.

## Ortsdail
Zue Hengescht hän d Ortschafte Fëschbech (*Fischbach*), Grandsen (*Grindhausen*), Hengescht (*Heinerscheid*), Hëpperdang (*Hupperdange*), Kaalber (*Kalborn*) un Léiler (*Lieler*) ghert, derzue no d die Wyler, Hef un Miiline: Fossenhaff (*Fossenhof*), Kéisfuert (*Kaesfurt*), Kaalber Millen (*Kalborn-Mühle *), Lausduer (*Lausdorn*) un Tëntesmillen (*Tintesmühle*).

## Geografi
Hengescht lyt im nordeschtlige Éislek (Ösling), dr luxebvurgische Ardenne, zmittsen im *Naturpark Our* uf re Hechi zwische 276 m un 542 m iber NN.

## Verwaltig
Hengescht het zum Kanton Klierf im Distrikt Dikrech ghert. Dr Burgermaischter vu Hengescht isch bis Dezämber 2011 dr Raymond Thielen gsii. Scheffe sin dr Théo Blasen un d Aline Schroeder-Kreins gsii. Gwehlt woren isch iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Wirtschaft
Uf em Baan vu dr ehmolige Gmai Hengescht het s e Windpark mit insgsamt elf Windchraftaalage:
* 3 Windchraftaalage bi Léiler 
* 3 Windchraftaalage bi Hengescht 
* 5 Windchraftaalage bi Fëschbech 

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Hengescht ghert zum Moselfränkisch.

## Bilder

Fëschbech (Hengescht).jpg|Fëschbech
Grandsen.jpg|Grandsen
Hengescht.jpg|Wasserdurm z Hengescht
Kalborn from South 01.jpg|Kaalber
Kierch Kaalber.jpg|Chilche z Kaalber
Kaalber Al Schoul.jpg|Alti Schuel z Kaalber
Léiler.jpg|Léiler
Léiler Schoul.jpg|Alti Schuel z Léiler
Luxemb Kalborn Mill 01.jpg|Kaalber Millen (Alti Miili)
Lausduer.jpg|Restaurant z Lausduer
Tentesmillen04.jpg|Tëntesmillen 


## Weblink

* www.heinerscheid.lu
Hesper

**Hesper** (dt. *Hesperingen*, frz. *Hesperange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Hesper ghere d Ortschafte Alzeng (*Alzingen*), Fenteng (*Fentange*), Hesper, Houwald (*Howald*) un Izeg (*Itzig*). Derzue cheme no die Wyler un Hef: Gantebeensmillen, Izegerstee un Sandweiler-Gare.

## Geografi
Hesper gränzt im Sidweschte diräkt an d Hauptstadt Luxeburg, im Oschte an Konter un im Side an Réiser un Weiler Zum Tur.

## Verwaltig
Hesper ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Hesper isch dr Marc Lies (CSV). Scheffe sin dr Ali Thull (DP), dr Théo Zeimes (CSV) un dr Claude Lamberty (DP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Hesper isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 867/68 as *Hasmaringa marca* (1145: *Hespringes*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Hesper ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Burgruine, im 11. Jh. böue vu dr Herre vu Ruedemaacher, anne 1481 gschlyft, derno wider ufböue un anne 1679 ändgiltig zerstert vu dr Franzose.
* Chilche Hesper
* Chilche Izeg
* Chilche Alzeng


Hesper Gemeng 2.JPG|Rothuus
KieIze1.JPG|Chilche Izeg
Alzingen Kirche.JPG|Chilche Alzeng


## Weblink

* www.hesperange.lu
Montgolfière

**Mongolfieere** isch dr Naame vom erste Häissluftballoon. Dr Naame chunnt vo siine Erfinder Joseph Michel und Jacques Etienne Montgolfier.

Die ersti Mongolfieere isch e chuugeläänlige Sack us Liine gsi mit eme Durchmässer vo 12&nbsp;m. Im Innere het s e dünni Bapiirschicht gha, und e Netz us Schnuer isch ums Ganze umegspannt gsi und het s in Form ghalte. Am 4. Juni 1783 häi sä d Brüeder Montgolfier de Lüt in iirer Heimetstadt Annonay vorgfüert. Zu deere Zit het mä no dänkt, ass dr Ballon wägen em Rauch wurd ufstiige. Mä het Strauballe und Wulle verbrennt und dr Balloonsack mit Rauch gfüllt und dä het denn afo schwääbe. Denn si d Säili, won er draa aabunde gsi isch, abgmacht worde und dr Balloon isch bis fast uf e Hööchi vo 2000&nbsp;m uufegflooge und isch öbbe 2&nbsp;km wit gschwäbt, bevoor er uf e Boode gsunke isch.

D Noochricht vo dr „erostatische Maschiine“ het sich gschnäll in ganz Frankriich verbräitet. Denn het dr Brofässer Jacques Alexandre Charles dr ersti Gasballoon, dr „Globe“, lo ufstiige und denn isch s nume no e Froog vo dr Zit gsi, bis dass die erste Bassaschier mitgflooge si. Am 19. Septämber 1783 het e Montgolfieere vom Schloss Versailles us mit drei Bassaschier gstartet: eme Schoofsbock, eme Güggel und ere Änte. Dr Köönig Ludwig XVI. und d Köönigin Marie Antoinette häi zuegluegt. Dr Flug isch 12 Minute lang gsi und het bewiise, ass bemannti Lufträise mööglig si.

## Weblingg

*https://web.archive.org/web/20140624233725/http://www.montgolfieren-club.de/wissenswertes/erfindung.php
Der kleine Maulwurf

**Der kleine Maulwurf** (*Di chlai Schäärmuus*, tschechisch *Krtek* „Schäärmuus“ bzw. *Krteček* „Schäärmyysli“) isch d Figur vun ere tschechischi Zaichetrickserie. Si isch anne 1957 vum Prager Zaichner Zdeněk Miler gschaffe wore. Dr Miler het fir e Film iber d Flagsverarbaitig noch ere Zaichetrickfigur gsuecht un sei noch ere Legänd iner e Schäärmuushuffe gstolperet. Eso isch dr *Wie der Maulwurf zu seinen Hosen kam* entstande, wu dr Miler dr Silbrig Leeb z Venedig dermit gwunne het. Di beschte Kamraade vu dr Schäärmuus sin dr Haas, dr Iigel un d Muus. In dr Film wird em Lääbe in dr Natur au d Umwält in dr Stadt gegenibergstellt, un em naiv-chindlige Lääbe vu dr Dierer dr Alldaag vu dr Mänsche. Aafangs het d Schäärmuus au no gschwätzt, speeter nimi ass er iberaal uf dr Wält verstande wird.

Syter anne 1963 isch d Schäärmuus reegelmääßig im tschechoslowakische bzw. speeter tschechische Fäärnseh z sähne gsii. Är isch dert dr Star vum tschechische Sandmännli gsii, em Večerníček. In insgsamt 80 Länder isch di chlai Schäärmuus zum Erfolg woore. Z Weschtdytschland isch d Figur bekannt wore dur *[[Die Sendung mit der Maus]]*. In ere Videoedition het er zem Dail unter dr Namme „Pauli“ drait. 

D Musik isch vum Miloš Vacek, ab 1974 vum Vadim Petrov komponiert wore.

## Episode

## Fueßnote


## Weblink

* 
* Maulwurf bei "The Big Cartoon Database"
-sten

Dch **Hansueli Christen** (* 2. Februar 1917; † 11. Jänner 2003; bekannt als **–sten**) isch e Schuchnalischd und Satirikch gsi, wo mit dch Schdat und dch Regioon Baasl vchbunde gsi isch.

Dch Kristen isch Mitachbäitech bi dch Nationaal-Zitig gsii und isch bekannt worde duur sini „Märtbricht“ in dch Baslch Ziitig. D Stadt Baasl isch äins vo siine Süsche gsi. Oobedrii het er langi Zyt für e Näbelspalter gschafft und im Alter no em Schwizer Radio DRS Kurzbyträg gliiferet.

## Büecher
Mit em Ludwig Bernauer und em Peter Pee het dr Kristen s Buech *Basel* uusegee, wo 1970 bim Pharos Verlag Hansrudolf Schwabe erschiine isch, und 1986 het er mit em Nicolas Crispini *Basel: gestern und heute aus dem gleichen Blickwinkel* gschriibe. Au yber s Koche het ech Büechech veröffentligt. E baach von ene si *Wein muss hinein: Koche mit -sten* (1969), *Im Kochtopf quer durchs Mittelmeer: südliche Ferienküche* (1974) und *Das Kochbuch aus der Schweiz* (1987).

## Ehrige
Dr Kristen het 1991 dur de ehemolig Regierigsrot Arnold Schneider de «Ehrespalebärglemer» verliehe biko. Dä Prys wird Persenligkaite zuegsproche, wo d Stadt Baasl über ihri Gränze uuse bikannt gmacht hänn.

## Literatuur
* Hanns Ulrich Christen; Maya Pauletto. *Hanns U. Christen -sten ... und d'Fraue.* 1963

## Weblingg
* Bild

## Einzelnachweise
Menagerie

D **Menascherii** isch e historischi Form vo dr Dierhaltig, dr Vorlöifer vom zoologische Garde, wo sich erst im Lauf vom 19. Joorhundert entwicklet het. Dr Begriff Menascherii chunnt us em Franzöösische. Er isch e Leenwort us em Wortschatz vo de Buure und isch sit em 17. Joorhundert as Bezäichnig für e hööfischi Dierhaltig beläit. D *Encyclopédie Méthodique* vo 1782 definiert Menascherii as „établissement de luxe et de curiosité“. Erst spööter het mä dr Begriff au für Wanderusstellige (Wandermenascherii) brucht, wo durs Land zooge si und uf Joormärt gastiert häi.

## Litratur

* Annelore Rieke–Müller, Lothar Dittrich: *Der Löwe brüllt nebenan. Die Gründung Zoologischer Gärten im deutschsprachigen Raum 1833–1869*. Böhlau Verlag, Köln u.&nbsp;a. 1998, ISBN 3-412-00798-6.
* Eric Baratay, Elisabeth Hardouin–Fougier: *Zoo. Von der Menagerie zum Tierpark*. Verlag Klaus Wagenbach, Berlin 2000, ISBN 3-803-13604-0. (Us em Franzöösische;  dr franzöösisch Originalditel: *Zoos*)
* Mitchell G. Ash, Lothar Dittrich (Hrsg.): *Menagerie des Kaisers – Zoo der Wiener. 250 Jahre Tiergarten Schönbrunn*. Pichler, Wien 2002, ISBN 3-85431-269-5.
* Daniel Hahn: *The Tower Menagerie. Being the amazing true story of the Royal collection of wild and ferocious beasts*. Simon & Schuster, London 2003, ISBN 0-7432-2081-1. (Englisch)

## Weblingg
*Tiergarten Schönbrunn
*Panorama-Rundgang über die Pfaueninsel
*Stiftung preußische Schlösser und Gärten - Pfaueninsel
*La Ménagerie de Versailles
*Wandermenagerien auf Schaubuden.de
Jahrmarkt

E **Joormärt ** oder **Mäss** isch e meerdäägige Märt, wo vilmol scho sit em Middelalter äimol im Joor in ere Stadt stattfindet und Lüt us dr ganze Umgääbig aazieet. Gwüssi Stedt wie zum Bischbil Basel häi e köönigligi Erlaubnis überchoo, mee as äi Mäss im Joor abzhalte. 

Hüte wird d Bezäichnig au für anderi Märt brucht, wo nid ständig si, hüfig für Volksfest. Äine vo de Gründ dodrfür isch, ass bi Mässe s Ustelle und Verchaufe vo Brodukt über d Zit weeniger wichdig worden isch und d Vergnüegigskomponänte zuegnoo het.

Mässe wärde vilmol an eme Chillefiirdig ghalte oder eme Festdaag vom ene Häilige, wo vor Ort stark vereert wird, so wie zum Bischbil Oostere-, Pfingst-, oder Wienachtsmärt bzw. s Annafest. Veräinzelt git es au hüte no saison- oder broduktbedingte Joormärt, so wie zum Bischbil Herbstmässe und Holz-, Ross- oder Wii-Märt.

## Lueg au
*Basler Herbstmäss
*Mustermäss Basel

## Litratur

* Florian Dering: *Volksbelustigungen. Eine bildreiche Kulturgeschichte von den Fahr-, Belustigungs- und Geschicklichkeitsgeschäften der Schausteller vom achtzehnten Jahrhundert bis zur Gegenwart.* Nördlingen 1986, ISBN 3-89190-005-8
* Alfred Lehmann: *Zwischen Schaubuden und Karussells*. Ein Spaziergang über Jahrmärkte und Volksfeste. Schöps, Frankfurt am Main 1952.
* Sacha-Roger Szabo: *Rausch und Rummel. Attraktionen auf Jahrmärkten und in Vergnügungsparks. Eine soziologische Kulturgeschichte*. Bielefeld 2006. ISBN 3-89942-566-9.
* Stefan Nagel: *Schaubuden*. Geschichte und Erscheinungsformen. 15 PDF-Online-Dokumente. Münster 2000-2011 www.schaubuden.de
* Max Stoop: *Kunterbunter Rummelplatz im Lauf der Jahrzehnte*. Mit einem Seitenblick auf Artverwandtes. Gut, Stäfa 2005, ISBN 978-3-85717-167-3.
* 

## Weblingg
Victorien Sardou

Dr **Victorien Sardou** (* 5. Septämber 1831 z Bariis; † 8. Novämber 1908 z Bariis) isch e franzöösische Dramatiker gsi.

Für verschidnigi Bariiser Theater het dr Sardou e Hufe historischi Draamene, Komödie und Libretti für Opere und Operette gschriibe. Er het under anderem für e Camille Saint-Saëns und Jacques Offenbach gschafft. Mä het em immer wider dr Vorwurf vom Blagiaat gmacht.

1877 isch er Mitgliid vo dr Académie française worde.

Vo dr gröösste Bedütig us hütiger Sicht isch si Drama La Tosca us em Joor 1887. Dr italiänischi Komponist Giacomo Puccini het scho 1889 draa dänkt, us em Sardou sim Drama en Opere z mache. Aber erst 1898 hät sich dr Puccini und dr Sardou z Bariis droffe. Zämme mit de Librettiste Giuseppe Giacosa und Luigi Illica het dr Puccini d Opere Tosca gschriibe, wo am 14. Januar 1900 z Rom urufgfüert worde isch.

## Wärk (Uswaal)
* *La Tosca*
* *[[Madame Sans Gêne|Madame Sans-Gene]]*

## Litratur
* Giacomo Puccini (Komponist), Kurt Pahlen (Hrsg.): *Tosca. Textbuch italienisch-deutsch* (Opern der Welt). Atlantis-Musikverlag, Mainz 2001, ISBN 3-254-08014-9.

## Weblingg

*
Ehrenlegion

D **Eerelegioon** (franzöösisch *Légion d’honneur*) isch e franzöösische Verdienstorde. Dr Napoléon Bonaparte het en am 19. Mai 1802 gstifdet, won er no Erste Konsul gsi isch. D Absicht isch gsi, iin für militäärischi und ziviili Verdienst, für usgezäichneti Dalänt und groossi Tuugende z vergee. Käi Staatsbürger hätt wäge siner Geburt, sim Stand oder siner Religioon von däm Orde sötte usgschlosse wärde. 

D Eerelegioon isch die höggsti Uszäichnig vo Frankriich.

## Weblingg

* Website vo dr Eerelegioon (franzöösisch)
* Musée national de la Légion d’honneur et des ordres de chevalerie (franzöösisch)
* Société d'Entraide des Membres de la Légion d’honneur (franzöösisch)
* Base Léonore, recensement des récipiendaires de la légion d'honneur (franzöösisch)
* Histoire de la Légion d'honneur (französisch)
* Die Ehrenlegion uf arte.tv
* Ehrenlegion im Magazin vom Dütsche Historische Museum
Grafiker

Dr Begriff **Graphiker** (vo griechisch *γραφική* [*τέχνη*], *grafikí* [*téchni*], d Kunst vom Schriibe,  Zäichne, Moole) wird in dr Aagwandte Kunst wie au in dr Bildende Kunst brucht. Während mä e Grafiker, wo vor Allem mit Middel vo dr künstlerische Grafik vo Hand schafft (Handzäichnig, Radierig, Holzschnitt etc.) und sini Wärk eender in relativ chliine Uflaage (vilmol äinzeln handsigniert und nummeriert) oder as Unikat erschiine, mäistens zur *Bildenden Kunst* zelt, zelt mä Grafiker, wo vor allem mit em Kompiuter Text- und Bildmaterial in Kombinazioon verarbäite und iiri Wärk mäistens kommerzielli Zwäck häi und in verheltnismässig groosse Uflaage erschiine, eender zur Gebruuchskunst, dr so genannte *Aagwandte Kunst*. Im Zuug vo dr mediale Entwicklig und vo dr Uswitig vom Kunst-Begriff sit em Ändi vom 20. Joorhundert si d Üübergäng zwüsche de bäide Grafiker-Gruppe fliessend. 

## Verbänd
* Berufsverband der Deutschen Kommunikationsdesigner
* Allianz deutscher Designer
* Art Directors Club
* Berufsverband der Swiss Graphic Designers
* designaustria - Österreichs Wissens- und Informationszentrum für Design; Berufs- und Interessensvertretung

## Zitschrifte
* ''Designers Digest''
* ''Design Report''
* ''form'': Zeitschrift für Gestaltung
* Graphis.com
* Gebrauchsgrafik
Ramon Pichot i Gironès

Dr **Ramón Pichot i Gironès** (* 1871 z Barcelona, † 1. Merz 1925 z Bariis) isch e katalonische Mooler gsi. Er het zur Colla del Safrà-Grubbe ghöört zämme mit em Isidre Nonell, em Joaquim Mir, Ricard Canals, Juli Vallmitjana und em Adrià Gual. Er isch no jung gsi won er uf Frankriich gangen isch. Dört het er 1901  s bekannte Künstlermodäll Germaine Pichot ghürootet. Zämme häi si e Restorant gfüert in dr Nööchi vom *Bateau Lavoir*, wo *La maison rose* ghäisse het.

Dr Pichot isch e Fründ vom Salvador Dalí, Pablo Picasso und vom Santiago Rusiñol gsi. 
Noch em Erste Wältchrieg het er Bariis verloo, isch aber immer wider uf Bsuech choo. Bi äim vo dene Bsüech isch er blötzlig gstorbe, was dr Picasso eso erschütteret het, ass er d Figuur vom Pichot ins Bild vo de Drei Dänzere ufgnoo het, won er zu deere Zit dra gmoolt het.

Dr Stil vom Pichot isch aafänglig vo de Impressioniste beiiflusst gsi, spööter het er zur symbolische Modärne ghöört.

Im Pichot si Schwöster, d María Gay, isch e wichdigi Operesängere gsi.

## Illustratione
* Santiago Rusiñol: *Fulls de la Vida*, illustriert von Ramon Pichot i Gironès, 1898

## Weblink
* 
* Ramon Pichot i Gironès i dr Gran Enciclopèdia Catalana (katalanisch)
* Ramon Pichot i Gironès uf artnet.com

## Fuessnoote
Habscht

**Habscht** (dt. *Hobscheid*, frz. *Hobscheid*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Habscht ghere d Ortschafte Äischen (*Eischen*) un Habscht, derzue die Wyler un Hef: Eechelsbarrière, Felleschmillen, Gäichel, Jénkenhaff, Kräizerbuch un Seemillen.

## Geografi
Habscht lyt an dr Äisch (*Eisch*).

## Verwaltig
Habscht ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Habscht isch dr Serge Hoffmann, Bürgermeister. Scheffe sin dr Norbert Schortgen un dr Willy Zimmer. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Habscht un Äischen sin zum erschte Mol gnännt worem im 13. Johrhundert. D Grefin Ermesinde, wu anne 1214 in ere zwote Eh dr Walram vu Limburg, Markgrof vu Arlon, ghyrote het, het dr Derfer Habscht un Äischen Freihaitsrächt gwehrt, wu d Yywohner vum Frondienscht befreit hän. No ihrem Dod 1246 isch s zuen eme Stryt um d Nutzigsrächt an dr Wälder um Äischen chuu zwische dr Bewohner un dr Abtei Clairefontaine, wu iber 500 Johr duurt het un erscht am 27. Februar 1761 dur e Dekret vum Provinzialrot glest woren isch, wu entschide het, ass d Wälder ufdailöt wäre.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Habscht ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Habscht (1851)
* Chilche Äischen
* Dräi Brecken (1878), e Yysebahnbruck mit drei Bege


Luxembourg Hobscheid church.jpg|Chilche Habscht
Eischen Church 2.jpg|Chilche Äischen
Dräi Brécken bei Eischen nach der Restaurierung im Sommer 2011.jpg|Dräi Brecken


## Weblink

* www.hobscheid.lu
Marxismus

Dr **Marxismus** isch en iiflussriichi bolitischi und wüsseschaftligi Strömung in dr Gschicht vo de Ideä. Mä zelt en zum Sozialismus und au zum Kommunismus. Als *Marxiste* bezäichnet mä sit dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert d Aahänger vom Karl Marx und Friedrich Engels. Im witere Sinn isch Marxismus e Sammelbezäichnig für d Wirtschafts- und Gsellschaftstheorie, wo vom Marx und vom Engels entwicklet worde si, und für die filosofische und bolitische Aasichte, wo drmit verbunde si. Au Persoone und Gedankerichdige, wo in spezifischer Wiis an s Wärk vom Marx und Engels aaschliesse, zelt mä zum Marxismus. 

Bekannti marxistischi Ströömige si dr orthodoxi Marxismus vo dr klassische Sozialdemokratii, dr Marxismus-Leninismus, dr Trotzkismus, und verschidnigi Forme vom Westlige oder Neomarxismus, drunder d Frankfurter Schuel und dr franzöösisch strukturalistischi Marxismus, dr italiänischi Operaismus und dr Postmarxismus.

Sini theoretische Wurzle het dr Marxismus under anderem in dr kritische Usenandersetzig mit dr klassische dütsche Philosophii (Kant, Hegel, Feuerbach), dr klassische änglische Nazionalökonomii (Smith, Ricardo), em franzöösische Früesozialismus (Fourier, Saint-Simon, Blanqui, Proudhon) und de Historiker vo dr franzöösische Restaurazioon (Thierry, Guizot, Mignet). Vor allem dr Engels, Karl Kautsky und Lenin, aber au dr Plechanow, Labriola, Trotzki und d Rosa Luxemburg häi die witeri Entwicklig vom Marxismus nochhaltig beiiflusst. In ere zwäite Faase noch em Erste Wältchrieg bis zu de 68er-Bewegige isch dr Marxismus vom Karl Korsch, Georg Lukács, Antonio Gramsci, Ernest Mandel, André Gorz, Herbert Marcuse, Theodor W. Adorno und Louis Althusser no mee differenziert worde.

Mit dr Zit het sich en äigeständigi marxistischi Filosofii entwicklet und in e Hufe wüsseschaftlige Diszipline mit gsellschaftligem Bezug eigeni marxistischi Strömige – wie zum Bischbil e marxistischi Soziologii, e marxistischi Wirtschaftstheorii, e marxistischi Litraturtheorii oder in dr Psüchologii dr Freudomarxismus.

## Weblingg

;„Klassischi“ marxistischi Text
* marxists.org, Marxistischs Internet Archiv (meersproochig) (Mirror z Dütschland)
* mlwerke.de, wichdigi Wärk vom Marxismus 
* marxistische-bibliothek.de, (numr no im Archiv brüefbar)
* Marx 2000 @ vulture-bookz.de, Klassiker, Wörterbuech und Zitdaafele

;Lexikon
*Inkritpedia, Vorschauartikel vom Historisch-Kritische Wörterbuech vom Marxismus
Houschent

**Houschent** (dt. *Hoscheid*, frz. *Hoscheid*) isch e ehmolig Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Housen un Konstem zue dr neie Gmai Parc Housen zämmegschlosse.

## Ortsdail
Zue Houschent hän d Ortschafte Ënnerschlënner (*Unterschlinder*) Houschent (au *Stroosshouschent* gnännt), Houschter-Déckt (*Hoscheid-Dickt*) un Uewerschlënner (*Oberschlinder*) ghert, derzue dr Wyler Maarkebaach un d Miili Kéiermillen.

## Geografi
D Nochbergmaine sin Buerschent, Housen, Konstem un Pëtscht gsii.

## Verwaltig
Houschent het zum Kanton Dikrech im Distrikt Dikrech ghert. Dr Burgermaischter vu Houschent isch bis 2011 dr Léon Faber gsii. Scheffe sin dr Nico Lucas un dr Joseph Birkel gsii. Gwehlt wore isch iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Zum 1. Jänner 2012 hän Gmaine Konstem, Housen un Houschent zue dr neie Gmai Parc Housen fusioniert.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Houschent ghert zum Moselfränkisch.

## Weblink

* www.hoscheid.lu
Housen

**Housen** (dt. *Hosingen*, frz. *Hosingen*) isch e ehmolig Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Houschent un Konstem zue dr neie Gmai Parc Housen zämmegschlosse.

## Ortsdail
Zue Housen hän d Ortschafte Buckels (*Bockholtz*), Duerscht (*Dorscheid*), Ënnereesbech (*Untereisenbach*), Housen, Näidsen (*Neidhausen*), Rouderssen (*Rodershausen *) un Wuelessen (*Wahlhausen*) ghert.

## Verwaltig
Housen het zum Kanton Klierf im Distrikt Dikrech ghert. Dr Burgermaischter vu Housen isch bis 2011 dr Jacquot Heinen gsii. Scheffe sin dr Romain Wester un dr Camille Scheuer gsii. Gwehlt wor isch iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Housen isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 968 as *Hosinga*. Anne 1106 het dr Gerhard I. vu Sponheim, Herr vu Clerf, zämme mit syre Frau Adelheid d Abtei Housen grindet.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Housen ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Housen
* Chilche Buckels
* Chilche Duerscht
* Chilche Ënnereesbech
* Chilche Rouderssen
* Schmärzensmuttergottes-Kapell Housen
* Kapell Uewereesbech (böue anne 1681 vu dr Brieder Lieners)
* Dr Radio- un Färnsehsänder RTL bedrybt bi Housen e Sändemascht, mit 300 m Hechi s hegscht Böuwärch vu Luxeburg.


Hosingen Kirche.jpg|Chilche Housen
Kierch Buckels baussen.jpg|Chilche Buckels
Duerscht Kierch.jpg|Chilche Duerscht
Luxembourg Untereisenbach 02.jpg|Chilche Ënnereesbech
Kierch Rouderssen w 295.jpg|Chilche Rouderssen
Uewereesbech Privatkapell w.jpg|Kapell Uewereesbech
Luxembourg Wahlhausen 02.jpg|Wuelessen
Parc Hosingen2.jpg|>Schuel Housen
Hosingen Wasserturm.jpg|Wasserdurm Housen
HosingenWiki.JPG|Sändemascht


## Weblink

* www.hosingen.lu
Francisco Franco

Dr **Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo** (* 4. Dezämber 1892 z Ferrol, Galizie; † 20. Novämber 1975 z Madrid), churz *Francisco Franco* [], isch e schbanische General und Diktator gsi.
In dr Zit vo 1939 bis zu sim Dood isch dr Franco Staatsschef vo Schbanie gsi. 

Under em Franco siner Füerig häi rächti Milidäär im Juli 1936 e Staatssträich gege die republikanischi Regierig vo Schbanie, wo im Februar 1936 demokratisch gweelt worden isch, usgfüert. Es isch zum Spanischä Bürgerchrieg choo, wo sich Nazi-Dütschland und s faschistische Königriich Italie uf dr Site vo de Frankiste iigmischt häi, wääred d Republikaner nume vo dr Sowjetunion underschdützt worde si. Die öiropäische Demokratie häi sich für nöitraal erkläärt. 1939 häi die ufständische Chreft s ganze Land eroberet und dr Franco, wo z Schbanie als *El Caudillo* („Dr Füerer“) bezäichnet worden isch, het s Land diktatorisch afo regiere. Opposizionelli si zu Duusige verhaftet und ermordet worde. Im Joor 1946 het dr Franco z Schbanie d Monarchii wider iigfüert, het aber käi Köönig ernennt und isch bis 1975 Regänt vom Köönigriich Schbanie bliibe. 1975 isch dr Franco gstorbä was zur Demokratisiärig z'Spaniä gfüehrt het.

## Litratur
* Juan Pablo Fusi Aizpurúa: *Franco. Spanien unter der Diktatur 1936–1975*; München: dtv, 1992; ISBN 3-423-04576-0.
* Bartolomé Bennassar: *Franco*; Paris: Perrin, coll. « Tempus », 2002 (19951; ISBN 2262018952.
* Stanley G. Payne: *Franco and Hitler. Spain, Germany, and World War II.* Yale University Press, New Haven 2008; ISBN 978-0-300-12282-4.
* Paul Preston: *Franco. A Biography.* Fontana Press, London 1993, ISBN 0-00-686210-1.
* Eberhard Straub: *Das spanische Jahrhundert.* Siedler, 2004; ISBN 3886807398
* Geoffrey Jensen: *Franco. Soldier, Commander, Dictator*; Brassey’s US, 2005; ISBN 1574886444.

## Weblingg

* Biografii vom Franco bi DHM
* Litratur vom und über e Francisco Franco Bahamonde im Katalog vom Ibero-Amerikanische Institut z Berlin
* Im Franco sini Konzentrazioonslaager
* Im Franco si lange Schatte
* Telepolis: «Die spanische Regierung beginnt mit der Aufarbeitung der Franco-Diktatur»
* «Letzte Franco-Statue wird entfernt». Kölner Stadt-Anzeiger
Jonglënster

**Jonglënster** (dt. *Junglinster*, frz. *Junglinster*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Jonglënster ghere d Ortschafte Allënster (*Altlinster*), Amber (*Imbringen*), Beidler (*Beidweiler*), Buerglënster (*Bourglinster/Burglinster*), Eesebur (*Eisenborn*), Eeschler (*Eschweiler*), Guedber (*Godbrange/Godbringen*), Gonneréng (*Gonderange/Gonderingen*), Grolënster (*Graulinster*), Jonglënster un Roudemer (*Rodenbourg/Rodenburg*), derzue d Hef Beelenhaff un Jeanharishaff.

## Verwaltig
Jonglënster ghert zum Kanton Gréivemaacher im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Jonglënster isch dr Francine Colling-Kahn (CSV). Scheffe sin dr Mike Hagen (LSAP) un dr Romain Reitz (CSV). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Jonglënster isch zum erschte Mol gnännt wore anne 867 as *Lincera*. Vu dr "Herrschaft Linster" wird zum erschte Mal im Scheffewystum vu Esch an dr Sauer vu anne 1201 gschribe. S Wasserschloss vu dr Herre vu Linster isch z Altlinster gstande.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Jonglënster ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* *Häerdcheslee*, e "Haidestai"
* Schloss Buerglënster (13. Jh.)
* Chilche Jonglënster (1771-73)
* Chilche Buerglënster (1808)
* Chilche Eeschler
* Chilche Gonneréng
* Chilche Roudemer
* Kapell Allënster
* Kapell Eesebur
* *de Regëster*, e Skulptur vor em Rothuus mit dr Näme vu allne Ortschafte, ufstellt anne 2007
* *Eech zu Guedber*, e gschitzti Aiche (*Quercus robur*) z Guedber
* Z Beidler stoht e Sändemaschtaalag vu RTL.


Haerdcheslee bloc.jpg|Häerdcheslee
Bourglinster Castle.jpg|Schloss Buerglënster
Church Junglinster clock tower 2011-08.jpg|Chilche Jonglënster
Church Eschweiler-Junglinster Luxembourg 2011-08.jpg|Chilche Eeschler
GoKi11.JPG|Chilche Gonneréng
Church_Rodembourg_Luxembourg_2011-08.jpg|Chilche Roudemer
Chapell Altlinster Luxembourg 2011-08 C.jpg|Kapell Allënster
Chapel Eisenborn Luxembourg 2011-08.JPG|Kapell Eesebur
Junglinster Old cross and Town hall 2011-08.jpg|Wägchryz, im Hintergund s Rothuus
GuedberEech04.jpg|Eech zu Guedber
Beidweiler RTL.jpg|Sändemaschtaalag


## Partnergmai
*  Üdersdorf, Dytschland (syt 1987)

## Weblink

* www.junglinster.lu
Keel

**Keel**, im lokale Dialäkt **Käl** (dt. *Kayl*, frz. *Kayl*), isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Käl ghere d Ortschafte Keel un Téiteng (*Tetingen/Tétange*).

## Geografi
D Nochbergmaine sin Esch-Uelzecht, Diddeleng, Schëffleng, Beetebuerg, Näerzeng un Rëmeleng z Luxeburg un Wollmeringen un Ottange z Frankrych.

## Verwaltig
Keel ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Keel isch dr John Lorent (LSAP). Scheffe sin dr Carlo Birchem un dr Marcel Humbert (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Keel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1235 as *Keyle*.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Keel ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Chilche Keel (1747-61)
* Chilche Téiteng
* Wasserdurm
* *Schungfabrik*, e Kulturzäntrum in ere ehmolige Schuefabrik


Gemeng Käl um Widdem.jpg|Rothuus
Keel (Kierch).jpg|Chilche Keel
Téiteng (Kierch).jpg|Chilche Téiteng
Waassertuerm um Perchesbierg bei Téiteng.jpg|Wasserdurm
Schung.jpg|Schungfabrik


## Weblink

* www.kayl.lu
Kielen

**Kielen** (dt. *Kehlen*, frz. *Kehlen*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Kielen ghere d Ortschafte Dondel (*Dondelinge/Dondelange*), Kielen, Keespelt (*Keispelt*), Meespelt (*Meispelt*), Nouspelt (*Nospelt*) un Ollem (*Olm*), derzue cheme d Wyler Brameschhaff (*Brameschhof*), Kleng-Amerika, Koubierg, Kräizwee-Keespelt un Kräizwee-Ollem un d Hef Direndall, Weidendall und Katterwang (*Quatre-Vents*).

## Verwaltig
Kielen ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Kielen isch dr Paulus Aloyse (LSAP). Scheffe sin dr Lucien Koch un dr Marc Maas. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Kielen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 636.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Kielen ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* *Véiergëttersteen op Schéimerech*, e Stai mit Getterrelief us dr gallo-remische Zyt
* Chilche Kielen
* Chilche Keespelt
* Chilche Nouspelt (1852)
* Chilche Schéimerech (1562)
* *Mëlleschkapell* an dr Olmerstrooss, Kielen
* Kapell Scheenberg
* Kapell Dondel
* Kapell Ollem
* *Musée de la Poterie*, Nouspelt
* *Tiermchen*, e Durm


Datei:SCHEIM 102.jpg|Véiergëttersteen
Datei:Kierint3.JPG|Chilche Kielen
Datei:KeeKie1.JPG|Chilche Keespelt
Datei:Kierch Schéimerech.JPG|Chilche Schéimerech
Datei:NouKieBaus.JPG|Chilche Nouspelt
Datei:Kehlen Chapel rue d'Olm 02.jpg|Mëlleschkapell
Datei:Chaplle du Cimetiere de Schoenberg, Schoenberg, Luxembourg.jpg|Kapell Scheenberg
Datei:Kehlen tower.jpg|Tiermchen
Datei:WeidendCossé.JPG|Weidendall


## Weblink

* www.kehlen.lu
Kepler-22b

**Kepler-22b** isch dr ärdähnligscht extrasolar Planet, wu bishär entdeckt woren isch.

## Entdeckig
Dr Planet mit Hilf vum Wältruumteleskop Kepler entdeckt wore. Des Teleskop zaichnet Hälligkaitsschwankige uf, wu ufdrätte, wänn e Planet vu dr Ärd uus gsääne genau vor syym Zäntralstärn duurezeit. Zem erschte Mol noogwise wore isch dr Planet anne 2009, no dr dritte Sichtig, wu s fir d Bstetigung brucht, isch syy Entdeckig am 5. Dezämber 2011 vereffetligt wore.

## Aigeschafte
Keppler-22b chraist um dr sunneähnlig Stärn Kepler-22, e G5-Stärn, wu rund 600 Liechtjohr ewäg isch vu dr Ärd. Fir e Umlauf brucht er rund 290 Däg. Är het uugfehr dr 2,4-fach Durmässer vu dr Ärd, ca. 30.500 km. Uf dr Oberflechi vu Kepler 22b lyt d Tämperatur bi ca. 22&nbsp;°C, dr Planet isch also in dr sognännte habitable Zone. Des haißt, uf ihm herrsche Tämperature, wu s Wasser in ere flissge Form megli macht. Dodermit isch d Grundlag vu Läbe gee, wie s s uf dr Ärd git. Iber d Oberflechi vum Planet un eb s Wasser het, isch nyt bekannt. Mer hofft, ass mer bi dr negschte Passasche vor syym Zäntralstärn spektroskopischi Mässige cha durfiere. 

## Fueßnote


## Weblink

*Kepler-22 b in dr Extrasolar Planets Encyclopaedia, abgruefen am 6. Dezämber 2011
* Kepler-22b kepler.nasa.gov, (abgruefen am 7. Dezämber 2011)
Kiischpelt

**Kiischpelt** isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg. 

## Name
Kiischpelt isch aini vu dr wenige Gmaine, wu kai Name vun ere ainzelne Ortschaft draage, s git au kai dytsche un kai franzesische Name derzue. *De Kiischpelt* isch dr Name vu dr Gegnig, wu d Ortschafte liige.

## Ortsdail
Zue Kiischpelt ghere d Ortschafte Alschent (*Alscheid*), Äischer (*Enscheringen/Enscherange*), Kautebaach (*Kautenbach*), Lellgen (*Lellingen*), Mäerkels (*Merkholtz*), Pënsch (*Pintsch*) un Wëlwerwolz (*Wilwerwiltz*), derzue d Gheft Koenerhaff, Schëttbuerg-Schlass un Schëttbuerg-Millen.

## Verwaltig
Kiischpelt ghert zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Kiischpelt isch dr Armand Mayer. Scheffe sin dr Berty Allard un dr Alphonse Wenkin. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Kiischpelt isch zum 1. Jänner 2006 entstande dur d Fusion vu dr Gmai Wëlwerwolz (mit dr Ortschafte Wëlwerwolz, Äischer, Lellgen un Pënsch) un dr Gmai Kautebaach (mit dr Ortschafte Kautebaach, Alschent un Mäerkels).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Kiischpelt ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Schüttbuerg (14. Jh.).
* Chilche St. Maxim, Pënsch (1738)
* Chilche Alschent
* Chilche Mäerkels (1743)
* Chilche Wëlwerwolz
* Chilche Äischer (1765)
* Kapell Kautebaach
* Kapell Lellgen


F-Clement N-Liez vue-du-chateau-de-schuttbourg.png|Schüttbuerg 
Kierch Pënsch.jpg|

## Weblink

* www.kiischpelt.lu