open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tyrannis

Dr Begriff vo dr **Tyrannis** ( 'Tyrannei') umschribt e Herschaftsform in dr griechische Antike, wo bsundrigs in dr Zit zwüsche 600&nbsp;v.&nbsp;d. Z. und 200&nbsp;v.&nbsp;d. Z. vorchoo isch, und bezäichnet die illegitimi, entarteti, despotischi Form vo dr Monarchii. Es het sich um en Art vo Eläiherschaft ghandlet, wo sich vilmol uf s waggsende Bürgerdum gstützt het und uf d Buure, wo käi Land ghaa häi oder verschuldet gsi si. Im Geegesatz zur *[[Basileus|Basileia]]* („Köönigdum“) het dr Begriff *Tyrannis* mäistens en illegitimi Form vo dr Monarchii über e *[[Polis]]* bezäichnet, wo äigentlig e monarchischi Staatsform nit vorgsee gsi isch und mit de ''nomoi'' („Gsetz“) nume schweer oder gar nit zämme gange isch und vom 5. Joorhundert v. d. Z. aa isch d Iirichdig von ere Tyrannis in e Hufe Stedt e Kapitalverbräche gsi.

Mä underschäidet zwäi Faase vo dr Tyrannis: die *Elteri* (oder *Archaischi*) *Tyrannis*, wo im 7. Joorhundert v. d. Z. ufchoo und spöötistens 461 v. d. Z. z Änd gange isch, und die *Jüngeri Tyrannis*, wo vom Ändi vom 5. Joorhundert aa vor allem usserhalb vom griechische Mueterland verbräitet gsi isch, vor allem uf Sizilie. Bis in d Zit vom spoote Hellenismus wärde Tyranne in griechische Poleis erwäänt. 

## Litratuur
* Greg Anderson: *Before Turannoi were Tyrants. Rethinking a Chapter of Early Greek History.* In: *Classical Antiquity* 24, 2005, , S. 173–222. 
* Helmut Berve: *Die Tyrannis bei den Griechen.* 2 Bände. München 1967.
* L. R. Cresci: *Appunti per una tipologia del τύραννος.* In: *Byzantion* 60, 1990, S. 90-129.
* Konrad H. Kinzl (Hrsg.): *Die Ältere Tyrannis bis zu den Perserkriegen. Beiträge zur Griechischen Tyrannis* (*Wege der Forschung* 510). Darmstadt 1979, ISBN 3-534-07318-5.
* Sian Lewis: *Greek Tyranny*. Exeter 2009.
* Loretana de Libero: *Die archaische Tyrannis.* Stuttgart 1996, ISBN 3-515-06920-8 (Zugleich: Göttingen, Univ., Habil.-Schr., 1995).
* Oswyn Murray: *Das frühe Griechenland* (= *dtv. Geschichte der Antike* 4400). 5. Auflage. München 1995, ISBN 3-423-04400-4.
* Victor Parker: *Vom König zum Tyrannen. Eine Betrachtung zur Entstehung der älteren griechischen Tyrannis.* In: *[[Tyche (Zeitschrift)|Tyche]]* 11, 1996, , S. 165–186.
* Karl-Wilhelm Welwei: *Die griechische Polis. Verfassung und Gesellschaft in archaischer und klassischer Zeit.* 2. durchgesehene und erweiterte Auflage. Stuttgart 1998, ISBN 3-515-07174-1.
* Mary White: *Greek Tyranny*. In: *Phoenix* 9, 1955, S. 1-18.

## Weblingg
* Konrad H. Kinzl: ''Athen. Zwischen Tyrannis und Demokratie'', zuerst erschienen in ''Demokratia. Der Weg zur Demokratie bei den Griechen''
* Konrad H. Kinzl: ''Archaic Greek Tyranny Reconsidered''

## Fuessnoote
Kypseliden

D **Kypselide** si en Adelsfamilie vo Korinth gsi. Vo 657/6 bis 582/1 v. d. Z. häi si as Tyranne d Stadt regiert. Dr Kypselos, dr Stammvater vo dr Familie, isch e Soon vo dr Labda gsi, wo us dr regierende Adelsfamilie vo de Bakchiade gstammt het. Dr Kypselos het d Bakchiade us dr Stadt verjagt und sich zum Tyrann über Korinth ufgschwunge. Wo dr Psammetich ermordet worde isch, isch d Herschaft vo de Kypselide ume gsi. Ass dr Psammetich en egüptische Name brucht het, do drin gseet mä e Bewiis ass d Kypselide und s egüptische Köönigshuus öngi Fründ gsi si.

Liste vo de Tyranne vo Korinth:

## Stammbaum

         Eetion ♂ ∞ Labda ♀
                  |
                  |
 *Nääbefrau* ♀ ∞ **Kypselos** ♂ ∞ Kratea ♀
             |            |
             |            |
          Gorgos ♂     **Periander** ♂ ∞ Melissa ♀
      _______|_________           _|_______________
     |                 |         |                 |
 Periander ♂   **Psammetich** ♂   Kypselos ♂   Lykophron ♂
Gelon

Dr **Gelon** (* um 540 v. d. Z.; † 478 v. d. Z.) isch im 5. Joorhundert v. d. Z. Herscher vo Gela und denn vo Syrakus gsi. Er isch dr Soon vom Deinomenes gsi us dr Familie vo de Deinomide.

Noch em Dood vom Hippokrates, em Tyrann vo Gela 491 v. d. Z. isch dr Gelon, wo bis denn dr Kommandöör vo dr Kawallerii gsi isch, Herscher worde. 488/487 v. d. Z. het er s Waagerenne bi de Olympische Spiil gwunne. 485 v. d. Z. häi en d Gamore, wo oligarchischi Landäigedümer z Syrakus gsi si und wo d Bevölkerig verdriibe het, um Hilf bittet, är het sich aber sälber zum Her vo dr Stadt gmacht.

Er het denn Gela sim Brueder Hieron überloo und het draa gschafft, Syrakus z vergröössere. D Stadt isch denn ussergwöönlig riich und iiflussriich worde. Er het d Armee und d Flotte usbaut. Wo die Grieche um sini Hilf gegen e Xerxes bittet häi, heter sä abgwiise, wil si iim s Kommando über die alliierte Chreft nid häi welle gee (Herodot vii. 171).

Im gliiche Joor si d Karthager in Sizilie iigfalle um de Tyrann Anaxilaos vo Rhegio zunderstütze, dr Gelon und si Schwiigervater Theron, wo dr Tyrann vo Akragas und dr Vater vo dr Damarete gsi isch, häi sä bi Himera vernichdend gschlaage, und eso isch dr Gelon Her über die ganzi Insle worde. Er het si Macht abgsicheret, und het denn drgliiche doo, wie wenn er well zruggdräte. E Meerhäit het das abgleent und er het denn bis zu sim Dood 478 v. d. Z. ooni Opposizioon chönne regiere.

Dr Gelon isch as Held vereert worde, und d Lüt häi sich no an iin erinneret au wo 150 Joor spööter, in dr Zit vom Timoleon, d Messingstatue vo de Tyranne verchauft worde si, und mä het en Usnaam gmacht für en.

## Kwelle
* Herodot vii.;
* Diodorus Siculus xi. 20-38.

## Litratuur
* Helmut Berve: *Die Tyrannis bei den Griechen*. 2 Bände. Beck, München 1967.
* Alexander Bolz: *Gelon von Gela. Erster Herrscher Siziliens.* AL-BE-CH Verlag, Lüneburg 1994, ISBN 3-926623-19-5.
* Alexander Graf Schenk von Stauffenberg: *Trinakria. Sizilien und Großgriechenland in archaischer und frühklassischer Zeit.* Oldeburg, Münche u. a. 1963.
Hoplit

E **Hoplit** ( vo , hóplon "Chriegsgräät, schweeri Waffe, schweeri Rüstig, Schweerbewaffneti") isch e Soldaat in dr Hauptdrubbe vo de griechische Armeä in dr archaische und klassische Zit gsi. Usser de schweerbewaffnete Hoplite häi au die liichtbewaffnete Gymnete, d Schlöiderer, wo as Plänkler iigsetzt worde si, d Boogeschütze, d Peltaste, wo mä mit liichtbewaffnete modärne Jeeger cha vergliiche, und d Riter (Hippeis) mindestens sit em Übergang vom 5. zum 4. Joorhundert v.&nbsp;d.&nbsp;Z. e bedütendi Rolle gspiilt.

## D Usrüstig
E Hoplit het, wenn er s sich het chönne läiste, e Helm, e Brustpanzer und Bäischiine us Bronse aaghaa. Sis Schild isch us Holz und rund gsi, mit eme Durchmässer vom ene Meter und isch spööter mit Blääch us Bronse überzooge worde. Dr Hoplit het e *Doru* (Spiess) mit em Spitz us Stahl ghaa und e Schwärt für e Fall, wo dr Spiess verbroche isch. In dr Zit vo de Perserchrieg si d Spiess öbbe 2 Meter lang gsi, in dr hellenistische Zit bis zu 6 Meter und häi denn *Sarissa* ghäisse. D Schwärter si zerst churz und graad gsi, vom 4. Joorhundert aa het mä au schweeri Schwärter zum Haue brucht (κοπίς kopís, au μάχαιρα máchaira).
Drzue het e Hoplit mänggisch non e Wurfspiess bi sich gha.

## Dr Kampf
D Hoplite häi in ere gschlossene Formazioon kämpft, dr Falanx. Wenn äi Site in d Flucht gschlaage worde isch, häi e Hufe vo de Kämpfer iiri schwere Schilder furtgheit, und d Schlacht isch entschiide gsi. Ooni Schilder häi si sich nid nöi chönne formiere und witerkämpfe. D Schlachte si wäge däm verbisse gsi, aber worschinlig au chürzer und mäistens äidütig entschiide worde. Wie lang e Schlacht mit Hoplite duurt het, isch nit sicher bekannt. Antiki Kwelle reede vilmol von ere lange Zit, aber sicher chürzer as e Daag.

## Litratuur
* Hans Delbrück: *Geschichte der Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte. Das Altertum. Von den Perserkriegen bis Caesar*. Nachdruck der ersten Auflage von 1900. Nikol Verlag, Hamburg 2003, ISBN 3-933203-73-2.
* Johann Peter Franz: *Krieger, Bauern, Bürger. Untersuchungen zu den Hopliten der archaischen und klassischen Zeit*. Peter Lang, Frankfurt am Main u. a. 2002, ISBN 3-631-39128-5, (*Europäische Hochschulschriften* Reihe 3: *Geschichte und ihre Hilfswissenschaften* 925), (Zugleich: Berlin, Freie Univ., Diss., 1999).
* Donald Kagan, Gregory F. Viggiano (eds.): *Men of Bronze. Hoplite Warfare in Ancient Greece*. Princeton University Press, Princeton 2013, ISBN 978-0-691-14301-9.
* A.&nbsp;M. Snodgrass: *The Hoplite Reform and History*. In: *[[Journal of Hellenic Studies]]* 85, 1965, , S. 110–122.
* John Gibson Warry, John Warry: *Warfare in the Classical World. An Illustrated Encyclopedia of Weapons, Warriors and Warfare in the Ancient Civilisations of Greece and Rome*. University of Oklahoma Press, Norman OK 1995, ISBN 0-8061-2794-5.

## Weblinks

* Griechische Hopliten – die schwere Infanterie des Altertums auf kriegsreisende.de

## Fuessnoote
Agathokles von Syrakus

Dr **Agathokles** (; * 361 v. d. Z. oder 360 v. d. Z. z Thermai, hüte Termini Imerese uf Sizilie; † 289 v. d. Z. z Syrakus) isch vo 316 v. d. Z. aa Tyrann vo Syrakus und vo 305/304 v. d. Z. bis zu sim Dood Köönig vom ene sizilische Riich gsi, won er gründet het. Er het als Offizier aagfange, denn het er Politik mit de Aahänger vo dr Demokratii gmacht. Er isch zum Fäldher gweelt worde und e baar Joor spööter isch er im ene Staatsstreich an d Macht choo; faktisch het er as Tyrann gherrscht, aber formal isch die demokratischi Verfassig in Chraft bliibe. Er het e lange Chrieg gege d Karthager mit vile Verlust gfüert und het fast dr ganz griechisch Däil vo Sizilie und Däil vo Kalabrie in si Gwalt brocht. Noch em Friidesschluss mit de Karthager het er dr Köönigsditel aagnoo. Er het nie ganz Magna Graecia an sich chönne risse und au e Dünastii het er nid chönne gründe wäge Händel in dr Familie. Noch sim Dood si sini Gegner an d Macht choo.

## Litratuur

* Caroline Lehmler: *Syrakus unter Agathokles und Hieron II. Die Verbindung von Kultur und Macht in einer hellenistischen Metropole.* Verlag Antike, Frankfurt am Main 2005, ISBN 3-938032-07-3
* Helmut Berve: *Die Herrschaft des Agathokles.* Verlag der Bayerischen Akademie, Münche 1953
* Helmut Berve: *Die Tyrannis bei den Griechen.* 2 Bände, Beck, Münche 1967
* Sebastiana Nerina Consolo Langher: * Agatocle. Da capoparte a monarca fondatore di un regno tra Cartagine e i Diadochi.* Messina 2000, ISBN 88-8268-004-5
* Werner Huss: *Geschichte der Karthager.* Beck, Münche 1985, ISBN 3-406-30654-3, S. 176–203
Panhellenische Spiele

Die **Panhellenische Spiil** ( *m.Pl.*, panellēnoi agōnes) si gsamtgriechischi Wettkämpf zu Eeren vo de griechische Götter gsi und si an religiöse Kultstette abghalte worde. Ursprünglig si s Wettkämpf vo Chrieger in voller Chriegsmontur gsi. Spööter häi blutt kämpft mit Usnaam vom Waffelauf. Im Raame vo de religiös-sportlige Veraastaltige het s au kulturelli Wettkämpf im Dichde und Muusig mache gee. 

Zu de panhellenische Spiil wärde die überregionale Wettkämpf an vier Kultstette zelt: Olympia, Delphi, Korinth und Nemea. D Siiger us deene Wettkämpf häi ortsspezifischi Uszäichnige überchoo: Chränz, Zwiig oder Stängel. Die mäiste Spiil si alli vier Joor abghalte worde, die andere alli zwäi Joor.  Dr Zit zwüsche zwäi Wettkämpf het mä *Periodos* (Umlauf, Widercheer) gsäit. E Wettkämpfer, wo wäärend ere Olympiade (Vierjooreszüklus) in ere Sportart in alle vier Hauptkampfstette gwunne het, het dr Ditel *[[Periodonike]]* überchoo.

## Lueg au
Die Olympische Spiil in dr Antike

## Weblingg
* Egon Gottwein: *[http://www.gottwein.de/Hell2000/them01.php Referate (Griechenlandfahrt 2000)]*
** Christine Dörr: *[http://www.gottwein.de/Hell2000/ol002.php Olympia: Olympische Spiele]*. 1999/2000
** Miriam Mosbach: *[http://www.gottwein.de/Hell2000/delph03.php Delphi: Die Pythischen Spiele]*. 1999/2000
** Philipp J. Schäfer: *[http://www.gottwein.de/Hell2000/isthm01.php Isthmia: Isthmische Spiele]*. 1999/2000
** Annette Hoffmann: *[http://www.gottwein.de/Hell2000/nemea01.php Nemea: Nemëische Spiele]*. 1999/2000
** Philipp (J.[?]) Schäfer: *[http://www.gottwein.de/Hell2000/ath_panath01.php Athen – Panathenäen]*. 1999/2000
Orakel von Delphi

S **Orakel vo Delfi** isch e griechischi Pilger- und Wiissaagigsstett im antike Griecheland gsi. Es het sich am Hang vom Parnass bi dr Stadt Delfi in dr Landschaft Fokis befunde und isch under em Schutz vom Apollon gstande.

Es isch die wichdigsti Kultstett in dr hellenistische Wält gsi. Lang het si sogar as dr Middelpunkt vo dr Wält gulte. Dr gnaui Ort isch mit em Omphalosstäi markiert gsi. Noch dr Saag het dr Ort sini hellseherische Fähikäite überchoo, wo dr Apollon dr Drach Python umbrocht het. Dä Drach isch vo dr Hera gschiggt worde, zum d Leto, e Liebhaabere vom Zeus und spöötere Mueter vom Apollon und dr Artemis, z frässe, was dr Zeus aber verhinderet het.

## Berüemti Orakelsprüch
Berüemti aagääbligi Orakelsprüch vo dr Pythia si under anderem dä für e König vo Thebe, dr Laios, gsi, ass si Soon in wurd dööde und denn im Laios si Frau wurd hüroote, was dr Saag nooch dr Ödipus au gmacht het, dr Spruch für e Krösus, Köönig vo Lydie, won em vorusgsäit het, ass er e groosses Riich wurd zerstööre, wenn er über e Fluss Halys wurd goo. S Riich wo denn aber undergange isch, isch sis äignige gsi und nid, wien er dänggt het, das vo de Perser.

## Litratuur
* Hugh Bowden: *Classical Athens and the Delphic oracle. Divination and democracy*. Cambridge University Press, Cambridge 2005, ISBN 0-521-53081-4.
* Thomas Dempsey: *The Delphic oracle. Its early history, influence and fall*. Blom, New York 1972 
* Joseph Fontenrose: *The Delphic Oracle. Its responses and operations. With a catalogue of responses*. University of California Press, Berkeley, Calif. 1978, ISBN 0-520-03360-4.
* Marion Giebel: *Das Orakel von Delphi. Geschichte und Texte*. Reclam, Ditzingen 2001, ISBN 3-15-018122-4 (griechisch/dütsch)
* Michael Maaß: *Das antike Delphi. Orakel, Schätze und Monumente*. Theiß, Stuttgart 1997, ISBN 3-8062-1321-6.
* Michael Maaß: *Das antike Delphi*. Beck, Münche 2007, ISBN 978-3-406-53631-1.
* Evi Melas: *Delphi. Die Orakelstätte des Apollon*. Du Mont, Köln 1990, ISBN 3-7701-2577-0.
* Herbert W. Parke, Donald E. Wormell: *The Delphic Oracle*. Blackwell, Oxford 1966
** Bd. 1 *The history*.
** Bd. 2 *The oracular responses*.
* Wolfgang Schadewaldt: *Der Gott von Delphi und die Humanitätsidee*. Insel-Verlag, Frankfurt/M. 1990, ISBN 3-458-32991-9 (Nachdruck der Ausgabe Frankfurt/M. 1975).
* Josef Wiesehöfer: "Die Geheimnisse der Pythia. Orakel und das Wissen der reisenden Weisen", in: Karl-Joachim Hölkeskamp und Elke Stein-Hölkeskamp (Hrsg.): *Erinnerungsorte der Antike. Die griechische Welt*, C.H.Beck, Münche 2010, S.336-352.

## Weblingg
Tempel

**Tämpel** (vo latiinisch *templum*) isch die dütschi Bezäichnig für Geböid, wo sit em Neolithikum in vile Religione as Häiligdum dient häi. Die eltiste Baute, wo män ä so säit, si d Tämpel vo Göbekli Tepe (vo öbbe 9600 v. d. Z. aa) und die maltesische Tämpel (vo 3800 v. d. Z. aa).

Vo dr Grundbedütig vom Wort us isch lat. *templum* (in dr etruskische und römische Religion) zerst nume e Beriich gsi, wo vom Profane abgränzt gsi isch und wo d Augure dr Flug vo de Vöögel und anderi Zäiche beobachdet und dütet häi. In dr altgriechische Religion isch s Götterbild im Tämpel ufbewaart worde. Dr Gott isch im Freje vereert worde und die rituelle Opfer häi au dusse am Altar stattgfunde, wo au im Häilige Bezirk dinne gstande isch.
    
Dr Tämpel spiilt e Hufe Rolle in de Religione. Dört wärde die rituelle Handlige für oder vo de Glöibige usgfüert.  In mängge Kulture stellt dr Tämpel dr Kosmos daar. Tämpel wärde vilmol as dr Ufenthaltsort vo de Götter ufgfasst. So wie d Grieche dr Olymp as dr Sitz vo iire Götter aagluegt häi, cha mä au Tämpel wie Pyramide oder Ziggurat) as künstligi Bärg aaluege. D Lüt häi sich d Götter vorgstellt, wo wie d Mensche lääbe und wie die wärde si am Morge ufgweckt, mache Dualette und ässe. Dr sakrali Bezirk isch immer vom brofane Ruum abdrennt (Temenoi); dr Tämpel ghöört mänggisch nume bestimmte Götter oder isch in verschiideni Beriich ufdäilt.

In vile Stadtkulture isch dr Tämpel s zentrale Bauwärk und brägt d Siidlig. Näbe dr religiöse Bedütig vom Tämpel daf mä bsundrigs in Hoochkulture au die wirtschaftligi nit underschetze. Vilmol ghööre zum Tämpel au Instiduzioone für s Leere.

## Tämpel im Juudedum
Dr ersti Tämpel vom Juudedum isch, noch dr Biible vom Köönig Salomo z Jerusalem baut worde und dä isch im 6. Joorhundert v. d. Z. vo de Babylonier zerstöört worde. Dr zwäit Tampel isch öbbe acht Joorzäänt spööter entstande, vom Köönig Herodes em Groosse ganz umbaut und denn im Joor 70 vo de Röömer aabebrennt worde. Vo denn aa het s im Juudedum kä zentrale Tämpel me gee.

Im 19. Joorhundert, wo sich in Dütschland e jüüdischi Reformbeweegig usbräitet het, häi sich die nöije reformierte Gmäinde vo de orthodoxe drennt und äigeni Sünagooge afo baue. Deene häi si denn Tämpel gsäit.

## Litratuur
* Gottfried Gruben: "Griechische Tempel und Heiligtümer". 5. Uflaag. Hirmer, Münche 2001, ISBN 3-7774-8460-1
* Patrick Schollmeyer: *Römische Tempel. Kult und Architektur im Imperium Romanum*. Darmstadt 2008, ISBN 978-3-534-19693-7.
* Ernst Seidl (Hg.): *Lexikon der Bautypen. Funktionen und Formen der Architektur*. Stuttgart 2006, ISBN 978-3-15-010572-6.

## Weblingg

* Die Tempel-Türme in Orissa (Indien), vom Dr. Bernhard Peter
* Die Tempelstädte von Tamil Nadu (Indien), vom Dr. Bernhard Peter
* Tempel der Hoysala-Kultur in Indien, vom Dr. Bernhard Peter
* Architektur der Jain-Tempel in Indien, vom Dr. Bernhard Peter
* Der Lotus-Tempel der Bahai in Neu-Delhi, vom Dr. Bernhard Peter

## Fuessnoote
Perserkriege

As **Perserchrieg** bezäichnet mä allgemäin d Chrieg, wo die persische Groossköönig Dareios I. und Xerxes I. gfüert häi, zum Griecheland mit Gwalt iirem Riich aazschliesse. Drotz dr gwaltige Übermacht vo de Perser isch ene daas nid glunge. Für die siigriiche Grieche isch d Verdäidigung vo iirem Mueterland bald zum politische Müüthos erhoobe worde, wo au in Theaterstück wie *[[Die Perser|D Perser]]* vom Aischylos Usdruck gfunde häi. Dä Mythos het zum Däil bis ins 20. Joorhundert überläbt und isch historisch vilmol as e Verdäidigung vo dr Freihäit vom Oobeland gege „orientalischi Despotii und Gwaltherschaft“ dütet worde.

D Perserchrieg si dur e sogenannt Ionische Ufstand usglööst worde. As iiri Höhepünggt cha d Schlacht bi Marathon (490 v.&nbsp;d. Z.) im erste persische Chrieg gälte und d Seeschlacht vo Salamis (480 v.&nbsp;d. Z.) im zwäite. D Niiderlaag vo de Perser het wit uf die spööteri persischi, griechischi und schlussändlig uf die öiropäischi Gschicht usgwirkt. Die wichdigsti zitgenössischi Kwelle für das, wo bassiert isch, isch dr antiki Gschichtsschriiber Herodot, aber mä sött sorgfältig hinderfrooge, was er verzelt.

## Litratuur
* Jack Martin Balcer: *The Persian conquest of the Greeks 545–450 B.&nbsp;C.* (= *Xenia.* H. 38) Universitäts-Verlag, Konstanz 1995, ISBN 3-87940-489-5.
* Pierre Briant: *From Cyrus to Alexander. A History of the Persian Empire.* Eisenbrauns, Winona Lake IN 2002, ISBN 1-57506-031-0 (Standardwärk über s Achemenideriich).
* Andrew R. Burn: *Persia and the Greeks. The Defence of the West, c. 546–478 B.&nbsp;C.* 2. Auflage. Duckworth, London 1984, ISBN 0-7156-1711-7 (Standardwerk).
* George Cawkwell: *The Greek Wars. The Failure of Persia.* Oxford University Press, Oxford 2005, ISBN 0-19-929983-8 (Kritische Darstellung, in der teils explizit gegen die vorherrschende Forschungsmeinung argumentiert wird).
* Werner Ekschmitt: *Der Aufstieg Athens. Die Zeit der Perserkriege.* Bertelsmann, Münche 1978, ISBN 3-570-02431-8.
* Josef Fischer: *Die Perserkriege.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2013, ISBN 978-3-534-23973-3 
* Peter Green: *The Greco-Persian wars.* Revised edition. University of California Press, Berkeley CA u.&nbsp;a. 1996, ISBN 0-520-20573-1.
* Charles Hignett: *Xerxes' invasion of Greece.* Clarendon Press, Oxford 1963.
* Tom Holland: *Persisches Feuer. Das erste Weltreich und der Kampf um den Westen.* Klett-Cotta, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-608-94463-1 (Populärwüsseschaftlig)
* Michael Jung: *Marathon und Plataiai. Zwei Perserschlachten als „lieux de mémoire“ im antiken Griechenland.* (= *Hypomnemata.* Bd. 164) Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2006, ISBN 3-525-25263-3 
* Karl-Wilhelm Welwei: *Das klassische Athen. Demokratie und Machtpolitik im 5. und 4. Jahrhundert.* Primus-Verlag, Darmstadt 1999, ISBN 3-89678-117-0, S. 27 ff.
* Karl-Wilhelm Welwei: *Sparta. Aufstieg und Niedergang einer antiken Großmacht.* Klett-Cotta, Stuttgart 2004, ISBN 3-608-94016-2, S. 106 ff.
* Wolfgang Will: *Die Perserkriege.* (= *Beck'sche Reihe* 2705 *C. H. Beck Wissen*) C. H. Beck, Münche 2010, ISBN 978-3-406-60696-0.

## Weblingg

* Perserkriege bi ''Iranchamber'' (änglisch)

## Fuessnoote
Böotien

**Böozie** (, altgr. Transkripzioon *Boiōtia*), isch d Landschaft, wo dr griechisch Volksstamm vo de Boioter (Böotier) gläbt het. Dr Naame chunnt vo de Wäide für Rinder ( ‚Rind‘) benannte, wo s in dr Antike dört gee het.

Vo 1833 bis 1943 isch Böozie e Däil vo dr Prefektur Attika-Böozie gsi, vo 1899 bis 1909 und schliesslig vo 1943 aa e äigeständigi Prefektur, vo 1986 aa in dr griechische Verwaltigsregion Middelgriecheland. 1974 het mä e baar Gmäinde an dr Küste in d Prefektur Euböa usgliideret. Mit dr Verwaltigsreform vo 2010 si d Kompetänze vo dr Prefektur an d Region Middelgriecheland übergange und an d Gmäinde, wo d Zaal von ene dur s Zämmeleege vo Gmäinde stark verchliineret worde isch. S Gebiet vo dr Prefektur existiert witer as **Regionalbezirk Böozie** (gr. *Periferiaki Enotita Viotias*), und schiggt elf Abgordneti in dr middelgriechisch Regionalroot, het aber sust käi politischi Bedütig mee.

## Topografii
Böozie gränzt im Weste an Phokis, im Süde an dr korinthisch Golf, im Oste an dr Kithairon und im Norde an s opuntische Lokris. Dr Sund vo Euböa isch lang die natürligi Ostgränze gsi. S Gebiet isch im Norde hüügelig, im Süde gebirgig, drzwüsche lit en ebes Diefland. Die wichtigste Ort in dr Antike si Thebe und Haliartos gsi, Orchomenos, Thespiai (Thespiae) und Plataiai (Platää). Hütigi Hauptort si Thiva (s modärne Thebe) und Livadia. 
Böozie isch immer e binneländischs Agrarland gsi, au wenn s an siner Küste natürligi Hääfe gee het.
Historischi und archeologischi bedütig häi au Akraiphia, Aulis, Eutresis, Gla, Leuktra, Siphai, Tanagra und Thisbe.

## Litratuur
* 
* Angela Kühr: *Als Kadmos nach Boiotien kam. Polis und Ethnos im Spiegel thebanischer Gründungsmythen (Hermes. Einzelschrift Band 98)*, Stuttgart, Franz Steiner Verlag 2006, ISBN 978-3-515-08984-5.
* Robert J. Buck: *A History of Boeotia*, The University of Alberta Press, Edmonton, Alberta, Kanada 1979, ISBN 0-88864-051-X.

## Weblingg

* Historischi und archeologischi Informazioone über s antike Böozie

## Fuessnoote
Theben (Böotien)

S böotische **Thebe** (,  *te-qa*, ; lat. *Thebae*, ) isch die grössti Stadt in dr griechische Landschaft Böozie gsi. Si lit uf de Vorhööchene vom Teumessos. Dr Homer het si as d *„Stadt vo de siibe Door“* *(Thebe Heptapylos)* bezäichnet. Hüte het s modärne Stedtli Thiva 36'086 Iiwooner (2010).
## Gschicht
Thebe isch in dr historische Zit dr wichdigsti Ort vom Böotische Bund gsi. Im Peloponnesische Chrieg (431 bis 404 v. d. Z.) isch Thebe mit Sparta verbündet gsi und isch dur d Büti, wo si in Athen gmacht het, riich worde. Under em Pelopidas und em Epameinondas het sich d Polis mit Athen verbündet und het in dr Schlacht vo Leuktra (371 v. d. Z.) d Hegemonii in Griecheland erkämpft. Im Dritte Häilige Chrieg (431 bis 404 v. d. Z.) häi d Makedonier under em Philipp II. noch dr Schlacht vo Chaironeia d Burg vo Thebe bsetzt. Wo dr Philipp gstorbe isch, het sich Thebe gege d Makedonier erhoobe, und dr Alexander dr Grooss het d Stadt zur Stroof zerstöört. 315 v. d. Z. häi d Athener ghulfe, Thebe wider ufzbaue. Noch em achäische Chrieg 146 v. d. Z., wo si zu de Verlierer ghöört häi, si d Iiwooner us dr Stadt gflüchdet und Thebe isch veröödet.  

## Litratuur

* 
* 
* 
* Angela Kühr: *Als Kadmos nach Boiotien kam. Polis und Ethnos im Spiegel thebanischer Gründungsmythen (Hermes. Einzelschrift Band 98)*, Stuttgart, Franz Steiner Verlag 2006, ISBN 978-3-515-08984-5
## Weblingg
Howdy

**Howdy** isch en änglischen und hüt bsunders amerikaanische Gruez, wo äigetli «wie gaats der? wie häsch es?», hüt aber äifach «hoi, hallo» bidüütet. Er isch e Zämezieig vom Gruez *How do ye* [alt für: *you*], und s hät en i ganz vil Schrybvariante ggää.

Z Ängland cha mer en scho sit em 16. Jarhundert bilegge. Deet isch er hüt aber schynts am Veralte, aber i den amerikanische Staate Arizona, Idaho, New Mexico, Nevada, Oregon und Texas und überhaupt i der amerikaanische Country-, Western- und Truckerszene bruucht mer en alewyl na.

## Literatur
* *Oxford English Dictionary,* Band VII, Syte 453&nbsp;f.
Georges Pompidou

**Georges Jean-Raymond Pompidou** (* 5. Juli 1911 z Montboudif, Cantal (Frankriich); † 2. April 1974 z Paris (Frankriich), isch e gaullistische Politiker gsi. Vo 1962 bis 1968 isch er Ministerpräsident vo de Französische Republik gsi under em Bresidänt De Gaulle. Er het däm si Ussepolitik voll understützt und Frankriich us dr mildäärische Integration vo dr NATO uusegnoo und gege dr Biidritt vo Groossbritannie e Veto iigläit. 1969 isch er zum Präsident vo de Französische Republik gweelt und eso au Co-Fürst vo Andorra worde. Am 2. April 1974 isch er im Amt gstorbe.

## Litratuur

### Schrifte vom Pompidou

* *Anthologie de la Poésie Française*, 1961
* *Le Nœud gordien*,  1974
* *Entretiens et discours*,  1975
* *Pour rétablir une vérité*,  1982
Ionischer Aufstand

Dr **Ionisch Ufstand** isch d Rebellion vo de chläiasiatische und züprische Grieche gege die persischi Oberherschaft im 5. Joorhundert v. d. Z. gsi. 
## Vorgschicht
Wo 547/546 v. d. Z. d Perser s lydische Riich vom Köönig Krösus zerstöört häi, isch Ionie Däil vom persische Riich worde. D Perser häi ene die inneri Autonomii gloo und dr Groossköönig het Satrape iigsetzt, wo dr Dribut iidriibe häi. Dr Herodot verzelt, ass dr Aristagoras, wo vo de Perser as Tyrann vo Milet iigsetzt worde isch, d Perser überreedet het, Chrieg gege Naxos z mache. Das isch aber abverheit und dr Aristagoras het Angst ghaa, zur Verantwortig zooge z wärde und het die andere Ionier überreedet, vo Persie abzfalle. Dr äigentlig Grund isch aber woorschinlig eender gsi, ass d Politik vo de Perser dr Handel vo de Ionier mit Egüpte und de griechische Stedt am Schwarze Meer gstöört het. 
## Dr Ufstand
Die ionische Poleis häi sich erhoobe, aber vo Griecheland isch nume vo Athen und vo Eretria Hilf choo. D Athener häi 499/98 v. d. Z. zwanzig Schiff gschiggt und d Eretrier fümf. D Perser häi e Zitli brucht, zum reagiere, aber scho 497 v. d. Z. häi si Züpere zruggerooberet und vo de ufständische Poleis si nume no nöön übrigbliibe.  die Widerstand leisteten. 494 v. d. Z. isch schliesslig Milet noch dr Schlacht vo Lade erooberet und aabebrennt worde. D Ionier häi sich em persische Groossköönig Dareios I. müesse underwärfe. Dä het d Rolle, wo Athen im Ufstand gspiilt het, nie vergässe und en Aagriff uf Griechalnd blaant, wo as Perserchrieg in d Gschicht iigange isch.

## Lueg au
* Persie

## Litratuur
* Karl-Wilhelm Welwei: *Das klassische Athen. Demokratie und Machtpolitik im 5. und 4. Jahrhundert,* Darmstadt 1999, S. 27-31.
Bevölkerung

Mit em Begriff **Bevölkerig** bezäichnet mä die menschligi Populazion innerhalb vo gwüsse geografische Gränze. Si underschäidet sich vo Grubbierige wie Stamm, Volk und Ethnii, wo sich uf d Abstammig bezien.

In dr Wüsseschaft isch d Bevölkerig s brimäre Undersuechigsobjekt vo dr Demografii, wo mit statistische Methode d Struktur und d Entwicklig vo dr Bevölkerig undersuecht. Die rüümligi Verdäilig vo dr Bevölkerig im ene bestimmte Gebiet wird nid nume vo dr *Demografii* sondern au vo dr Bevölkerigsgeografii undersuecht, die historischi Entwicklig vo Bevölkerige vo dr Bevölkerigsgschicht.

Bis zum 18. Joorhundert het *Bevölkerig* nit d Bestandsufnaam vo Populatione bedütet, sondern isch en iidütschti Form vom Begriff **Peuplierung** (orig. *Peuplement*, au: Pöblierung), wo us em Franzöösische abgläitet gsi isch und sich mit dr Aariicherig vo Populazione, iirer Verdichdig und Wandlig as demografische Brozäss im Allgemäine und as Geegestand vo der Bevölkerigspolitik, wo denn mäistens absolutistisch brägt gsi isch, im Bsundrige beschäfdigt het.

## Weblinks
* Berlin-Institut für Bevölkerung und Entwicklung
* Iiwoonerzaale und Projekzione vo alle Länder und Regione uf dr Wält: Länderdatenbank der Stiftung Weltbevölkerung
* BiB-Demographie.de - Internetsite vom Bundesinstitut für Bevölkerigsforschig
* Statistisches Bundesamt - Daten und Ufsätz zum Thema „Bevölkerig“ 
* Grafike: Bevölkerung – Deutschland, us: Zahlen und Fakten: Die soziale Situation in Deutschland, Online-Angebot der Bundeszentrale für politische Bildung/bpb
* Grafike: Bevölkerung – Europa, us: Zahlen und Fakten: Europa, www.bpb.de
* Verschiideni Grafike vo dr Stifdig Wältbevölkerig für d Bevölkerigsentwicklig

## Fuessnoote
Attika

**Attika** () isch e Halbinsle und e historischi Landschaft in Middelgriecheland mit em Hauptort Athen. In iire befindet sich hüte d Region Attika.

Attika gränzt im Weste mit de Kithairon-Gebirg an Böozie. Im Süde wird d Halbinsle dur s Kap Sounion begränzt. Wichdigi Ort si dr Haafe vo Piräus bi Athen gsi, Marathon im Nordoste, Eleusis im Weste und Thorikos im Oste. Näben em Häiligdum vo dr Athene uf dr athenische Akropolis si s Häiligdum vom Poseidon am Kap Sunion, d Müsterie vo Eleusis und s Artemishäiligdum z Brauron bedütendi Kultstette uf Attika gsi.

Die bsundrige Liechtverheltniss vo Attika wärde as Attischs Liecht bezäichnet.
Solothurn um 1755

**[[Solothurn|Soledurn]] um [[1755]]** lot sich uf zwei Arte erschliesse: Beschriibig vom ene Kupferstich als damaligs Stadtbild von dere Schwiizer Stadt, *Prospect der Stadt Solothurn* uus der *Topographie der Eidgenossenschaft* vom David Herrliberger, und derzue Beschriibig von der damalige politische Situation dört.

Der ewähnti Stich von Süde her zeigt d Schtadt, wo damals wiitgehend nur uus der Altschtadt und der Vorschtadt südlich von der Aare beschtande het, wobii gwüssi lockeri Besiedelige im Norde dervo sichtbar sind.

## Baute, wo noch exischtiere
Erkennbar und bekannt uus hütiger Sicht sind relativ dütlich im Weschte der *krummi Turm* uus em Mittelalter, denn die beide Wehrtürm *Burristurm* und *Riedholzturm* uus em 16. Jahrhundert, die barocki *Jesuite-Kirche*, s *Bieltor*, der *Zytglogge-Turm*, d *Peterskapälle*, s alte *Landhuus* (1955 teils abbrennt und wieder uufbaut) sowie der Barock-Bau *Palais Besenval*.

## Abgrissni Bauwerk
S het aber auch ziemlich viili hüt nicht mehr exischtierendi markanti Bauwerk. Am uuffälligschte sicher der grossi Schanzebau (erschtellt 1667 bis 1727) rings um Alt- und Vorschtadt, wo hüt nur noch zwei Teile im Nordoschte (bim Riedholzturm) und Südweschte (bim Chrummturm) exischtiere, der Rescht isch im 19. Jahrhundert abbroche worde.  S gliiche gilt auch vom Wehrturm *Georgsturm* (ähnlich Burris- und Riedholzturm) am hütige Poschtplatz, vom *Wassertor* am Nord-Zuegang von der Wengibrügg und vom *Berntor* bim hütig Rossmarktplatz. Sehr markant isch aber auch d Änderig an der Schtell von der hütige St. Urse-Kathedrale, wo erscht 1762 bis 1772 baut worde isch: Dört isch um 1755 noch die mittelalterlichi Münschter-Kirche gschtande, es gotischs Bauwerk.   

## Politischi Situation
Soledurn isch um 1755 von ere chliine aristokratische Oberschicht, em Patriziat, wo alli wichtige politische und wirtschaftliche Ämter bsetzt het, dominiert worde. Der ganzi übrigi Kanton isch Untertanegebiet, regiert durch Vogteie, gsii, und auch die gwöhnliche Bürger in der Schtadt sind wiitgehend politisch machtlos gsii. Wie die übrigi Eidgenosseschaft het sich Soledurn sehr eng ans mächtige absolutistisch-monarchische Frankriich anglehnt, es isch sogar Sitz von de französische Ambassadore (Botschafter) bi der Eidgenosseschaft gsii.

Um 1755 isch s Patriziat uufgrund von der enge Verflechtig mit Frankriich von ere dörtige Finanzkrise schtark mitbetroffe gsii, vor allem auch die bisher heruusragendi Patrizier-Familie Besenval het grossi Problem ghaa. Das isch der Anfang vom Ende von der Patrizier-Herrschaft gsii, wo denn zwüsche 1798 und 1830 sukzessive auch durch en Iimarsch von Französische Revolutionstruppe und liberali Uufschtänd herbiigfüehrt worde isch.

## Literatur
Bruno Amiet: *Aus Solothurnischer Geschichte*, 1943
Buleuterion

E **Buleuterion** () isch in de Stadtstaate im antike Griecheland dr Versammligsruum vo dr Bule, em Root vo dr Stadt, gsi. D Volksversammlig (Ekklesia) het sich im Ekklesiasterion versammlet, wo wääsentlig gröösser gsi isch.

Dr Grundriss vom Geböid isch mäistens rächteggig gsi und het im Innere vilmol d Form vom ene chliine Theatersaal ghaa, mit Sitzräije um e Vordragsberiich ume. D Räije vo de Sitz si gege hinde immer hööcher worde und si mänggisch im ene Halbkräis aagordnet gsi wie z Milet oder im ene Rächtegg wie z Priene. Do und dört si s aber äifach Bänk oder Stüel gsi, wo uf em eebene Boode gstande si. 

Wil d Geböid doch eender grooss gsi si mit ere schmaale Site vo vilmol mee as fufzää Meter, het mä d Decki mit Süüle müesse stütze. 

Dr Iigang vo de Buleuterie isch vilmol ufwändig gsi oder isch wie z Milet mit Süülehalle kombiniert worde. Es si Representazionsbaute vo de Stedt gsi, mäistens zentral und brominänt im Stadtbild. 

Räst vo antike Buleuterie cha mä z Apollonia, z Delfi (mit Doppelapside), Ephesos, Iasos, Delos, Olympia, Priene und z Milet gsee. Uf dr Agora vo Athen het män en alts und e nöis Buleuterion gfunde.

## Litratuur
* Rüdiger Meinel: *Das Odeion: Untersuchungen an überdachten antiken Theatergebäuden.* Lang, Frankfurt am Main u. a. 1980, ISBN 3-8204-6462-X (*Europäische Hochschulschriften.* Reihe 28: *Kunstgeschichte.* 11), (Zugleich: Köln, Univ., Philos. Fak., Diss., 1976).
* Valentin Kockel: *Bouleuteria. Architektonische Form und urbanistischer Kontext.* In: Michael Wörrle, Paul Zanker (Hrsg.): *Stadtbild und Bürgerbild im Hellenismus.* Kolloquium, Münche, 24.–26. Juni 1993. Beck, Münche 1995, ISBN 3-406-39036-6, S. 29–40 (Vestigia, 47).
* Norbert Feller: *Hypostyle Saalbauten in der griechischen Architektur.* Oberhummer-Gesellschaft, Münche 2004, ISBN 3-934137-05-9 (*Studien zur Geschichte Nordwest-Griechenlands* 5).
* Taner Korkut, Götz Grosche: *Das Bouleuterion von Patara. Versammlungsgebäude des Lykischen Bundes.* Ege Yayinlari, Istanbul 2007, ISBN 978-975-8071-65-4 (*Patara* II, 1).
Prytaneion

E **Prytaneion** () isch dr Sitz vo de Prytane ( *prytaneis*) gsi, wo in vile antike griechische Stedt (Poleis) d Regierigsgschäft gfüert häi. D Prytane si die füerende Verdräter vo dr Bule (Rootsversammlig) gsi. S Prytaneion isch am ene zentrale Blatz in dr Stadt gstande, mäistens in dr Nööchi vo dr Agora. Im Prytaneion het s häilige Füür vo dr Hestia brennt, wo d Göttin vom hüüslige Härd gsi isch.

E Mööli im Prytaneion isch e bsundrigi Eer gsi, wo mä für usserordentligi Verdienst überchoo het. Hützudags wurd mä für so öbbis Eerebürger wärde.

## Lueg au
* S Prytaneion vo Athen
## Litratuur
* Stephen G. Miller: *The Prytaneion. Its Function and Architectural Form*. University Press, Berkeley, Calif. 1978, ISBN 0-520-03316-7.
Prytaneion von Athen

S **Prytaneion vo Athen** isch dr Sitz vo de Athener Prytane gsi, wo d Regierigsgschäft vo dr Polis gfüert häi, und het sich in dr Tholos vo Athen befunde. Noch de Reforme vom Kleisthenes  508/507 v. d. Z. häi jeedes Mol  50 Rootsmitgliider von ere Phyle für 35 oder 36 Dääg as Prytane fungiert, und Daag und Nacht het von ene e Driddel müesse aawääsend si. Si häi in dere Zit in dr Tholos gschloofe und gässe.

D Tholos isch e runde Tämpel gsi und isch an dr Südwestsite vo dr Agora vo Athen gstande. Mä vermuetet, ass si zwüsche 470 und 460 v. d. Z. uf de Drümmer vom ene eltere Geböid baut worde isch, wo d Perser 480 v. d. Z. zerstöört häi und villicht au e Prytaneion gsi isch.

Im Joor 86 v. d. Z. het dr Sulla d Athener Tholos zerstöört. Under em Augustus isch si wider ufbaut worde. S Geböid isch bis um 450 n. d. Z. brucht worde.
Subsistenzwirtschaft

**Subsistänzwirtschaft** oder au **Bedarfswirtschaft** isch e Form vo dr Wirtschaft, wo für dr äigeni Bedarf broduziert wird (Sälbstversorgig). 

## Dr Begriff
S Wort Subsistänz chunnt us em Latiinische und bezäichnet daas, wo dur sich sälber bestoot. Dr wirtschaftstheoretischi Begriff ‚Subsistänzwirtschaft‘ beschribt s *ökonomische Brinzip*, wo d Basis vo dr Sälbstversorgig bildet. D Bezäichnig ‚Sälbstversorgig‘ wird für alli *soziale und ökonomische Braktike* brucht, wo drzue diene, dr Lääbensbedarf für die äigeni Person bzw. für dr lokal Sozialverband ganz oder däilwiis sälber z decke. Die grundlegende Brinzip vo dr Subsistänzwirtschaft und dr Erwärbswirtschaft widerspräche enander zwar, aber e Hufe Braktike vo dr Sälbstversorgig verdrääge sich mit dr Erwärbswirtschaft oder chönne das, wo feelt,  usgliiche.

## Äigeschafte
D Brodukzioon vo Nahrigsmiddel in dr Subsistänzwirtschaft dient primär dr Reprodukzioon vo de äinzelne Hushalt und iir Zil isch nid Brofit z mache. D Subsistänzwirtschaft goot vilmol Hand in Hand mit dr Naturalwirtschaft und underschäidet sich vo dr Vercheers- oder Marktwirtschaft, wo d Güeter und d Dienstläistigen im Allgemäine uf em Määrt gege Geld  usduscht wärde, und mit däm Iikomme chönne anderi Güeter oder Dienstläistige kauft wärde. Das schliesst nit us, ass au in dr Subsistänzwirtschaft Überschüss uf lokale Määrt verchauft wärde, und mit em Gäld Investizioone chönne gmacht wärde (z. B. für Wärkzüüg, Salz o.ä.).

Dr Max Weber gseet d Bedarfswirtschaft au as s Geegedäil vo dr Erwärbswirtschaft. Alli Wirtschaftsgmäinschafte, wo nume dr äignig Bedarf welle decke, wurde noch em Weber nume wirtschafte, wenn si nid andersch chönne. As Bischbil füert er Familie aa, gmäinnützigi Stifdige oder Forstgmäinschafte.

Dr Niklas Luhmann gseet in dr Subsistänzwirtschaft dr Geegebegriff zur Marktwirtschaft. Si funkzionieri braktisch ooni d Vermiddlig vo Gäld.

## Litratuur
* Alexander Wassiljewitsch Tschajanow: *Die Lehre von der bäuerlichen Wirtschaft: Versuch einer Theorie der Familienwirtschaft im Landbau.* (1923). Campus-Verlag, Frankfurt am Main 1998, ISBN 978-3593338460.
* James C. Scott: *The Moral Economy of the Peasant. Rebellion and Subsistence in South East Asia*. 2. Aufl. Yale University Press, New Haven, Conn. 1977, ISBN 0-300-02190-9.
* Veronika Bennholdt-Thomsen/ Maria Mies: *Eine Kuh für Hillary. Die Subsistenzperspektive.* Münche 1997, ISBN 978-3881042949 - Populärwüsseschaftligi Iifüerig

## Fuessnoote


## Weblingg
* Wiktionary: Subsistenzwirtschaft
Schmied

**Schmiid** isch d Bezäichnig für e Bruef und s Handwärk von ere Person, wo as Handwärker oder in dr Industrii Metall schmiidet, sig s as Freiformschmiide oder Gsänkschmiide. Bim Freiformschmiide üebt dr Schmiid Druck uf en erhitzts Stück Metall us und verformt s eso, zum Bischbil mit eme Hammer, won er mit em uf s Wärkstück schloot, wo uf eme Amboss lit. S Brodukt isch en Unikat und für dass es guet uusechunnt, brucht dr Schmiid nid weenig Erfaarig und Chraft. D Aaforderige an d Kunstfertigkäit vom Schmiid bim Gsänkschmiide si vil niidriger, wil d Form vom Wärkstück dur d Hoolforme (Gsänk) vorgee isch, wo s dr Schmiid mit Druck iinebrässt. 

Dr Wärkstatt vom ene Schmiid säit mä Schmiidi, Schmitti oder Schmitte. 

## Gschicht
Dr Bruef vom Schmiid isch uralt. Scho im achte Joorduusig v. d. Z. het mä in Anatolie Schmuck us Chupfer härgstellt, wo chalt gschmiidet worde isch. In Mesopotamie, in Egüpte und in Indie het mä woorschinlig scho vor mee as fümf duusig Joor warm afo schmiide. D Metall wo de Schmiid denn zur Verfüegig gstande si, si Gold, Silber, Chupfer und verschidnigi Legierige wie Bronse gsi. D Hethiter häi um 1400 v. d. Z. us Iise mit Schmiide Staal afo mache.

Die wirtschaftligi und vor allem die milidäärischi Bedütig vom Handwärk vom Schmiid isch riisig gsi, und in vile Kulture het s Götter gee, wo Schmiid gsi si, wie bi de Grieche dr Hephaistos. Us dr germanische Saagewält isch dr Wieland dr Schmiid bekannt.

## Litratuur
* Håvard Bergland: *Die Kunst des Schmiedens. Das große Lehrbuch der traditionellen Technik*. Wieland, Bruckmühl 2004, ISBN 3-9808709-4-4.
* Lars Enander, Karl-Gunnar Norén: *Schmieden lernen*. Schäfer, Hannover 2003, ISBN 3-87870-672-3.
* Johannes Grossewinkelmann: *Schmieden – Entwicklung eines Gewerbes vom Handwerk zur Fabrik*. Rheinland-Verlag, Köln 1989, ISBN 3-7927-1065-X. (= Museumspädagogische Arbeitsmaterialie; H. Nr. 2)
* Hermann Hundeshagen: *Der Schmied am Amboß. Ein praktisches Lehrbuch für alle Schmiede.* Verlag Volk u. Wissen, Berlin 1957. (Noochdruck vo dr 8. Uflaag 1989: Edition rari, Hannover 2001, ISBN 3-88746-430-3)
* Stahl-Informations-Zentrum (Hrsg.): *Geschmiedeter Stahl – Immer in Form*. Stahl-Informations-Zentrum, Düsseldorf 2008. (PDF; 951&nbsp;kB)
* *Hephaistos – Internationale Zeitschrift für Metallgestalter*. Verlag Hephaistos, Immenstadt, seit 1992, erschiint alli zwäi Möönet 
* Adlof: *Schmiedeteile – Gestaltung, Anwendung, Beispiele.* Hagen 1994/1995, ISBN 3-928726-12-9.
* Axel Specker: *Untersuchungen zum gratlosen Gesenkschmieden von Kurbelwellen*. PZH-Verlag, Berichte aus dem IPH 04/2009, ISBN 978-3-941416-25-3.
* Industrieverband Massivumformung: *Leichtbau durch Massivumformung.* Inforeihe Massivumformung, Merz 2007, ISBN 3-928726-20-X.

## Weblingg

* Fachzitschrift „Hephaistos“ zur ''Metallgestaltung''
* Internetsite vom Industriiverband Massivumformung e.&nbsp;V.
* Schmiidtechnike
* Animierti Schmiidtechnike
* Forschungsschwerpunkt gratloses Präzisionsschmieden – IPH – Institut für Integrierte Produktion Hannover gGmbH
* Schmieden von Forstwerkzeugen mit Federhammer und Schwanzhammer – Vide vo 1976 über d Härstellig vo Forstwärkzüüg
Schmied (Begriffsklärung)

**Schmied** bezäichnet:

* dr Bruef vom ene Schmiid 

**Schmied** isch dr Familiename vo deene Persone:
* Alexandra Schmied (* 1990), e dütschi Musikere
* Benno Schmied (1914–1995), e dütsche Schutter
* Claudia Schmied (* 1959), en ööstriichischi Politikere (SPÖ)
* Ernst Schmied (1924–2002), e Schwizer Bärgstiiger
* Gerhard Schmied (* 1940), e dütsche Kultursoziolog
* Hans-Ulrich Schmied (* 1947), e dütsche Ruederer
* Harald Schmied (* 1968), en ööstriichische Schefredaktöör
* Hermann Schmidt-Schmied (1924–2010), e dütsche Mooler
* Josef Schmied-Kowarzik (1850–1935), en ööstriichische Brivatgleerte und Fächtsporthistoriker
* Karl Schmied (1933–2006), e dütsche Buddhist und Meditazionsleerer
* Kurt Schmied (1926–2007), en ööstriichische Schutter
* Richard Schmied, en ööstriichische Velorennfaarer
* Ulrich Schmied, e Schmiid und Aafüerer im Buurechrieg
* Walther Schmied-Kowarzik (1885–1958), en ööstriichische Filosoof
* Wieland Schmied (* 1929), e dütsche Literatuurwüsseschaftler
* Wilfried Schmied (* 1943), e dütsche Kommunalpolitiker (CDU)
* Wilhelm Schmied (1910–1984), e dütsche Mooler und Grafiker
* Wolfdietrich Schmied-Kowarzik (* 1939), e dütsche Filosoof
Bergbau

Im **Bärgbau** sueche d Lüt Boodeschetz im e Bärg oder in dr oobere Ärdchruste, wo denn mit technische Aalaage und Hilfsmiddel erschlosse, abbaut und ufberäitet wärde. Zum Bärgbau ghööre s Vermässigswääse (Markschäidwääse), d Gruebebewirtschaftig (Bewätterig und Wasserhaltig), soziali Sicherigssüsteem (Knappschaftskasse), spezielli Usbildigsstette (zum Bischbil Bärgakademie) und Bärgufsichtsbeörde. As **montanistisch** (vo lat. *mons* für *Bärg*) bezäichnet mä alles, wo mit em Bärgbau z due het. Im dütschsproochige Ruum si d Bezäichnige **[[Montanwesen|Montanwääse]]**, *[[Gewinnung (Bergbau)|Gwünne]] vo mineralische Roostoff* und **Bärg- und Hüttewääse** scho lenger üüblig.

Es git über- und underdäägigi Abbauverfaare für festi, flüssigi und gasförmigi Roostoff.

Bärgbauligi Aktividääte wärde uf dr ganze Wält in jedem Staat dur e nazionals Bärgrächt greeglet.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* Grubenarchäologische Gesellschaft
* Der Bergbau in Bildern im Bildarchiv vom LWL-Mediezentrum für Westfale

## Fuessnoote
Breaking Bad

**Breaking Bad** (dütsch öbbe „Chrach mache“) isch en amerikanischi Färnseeserii vom Vince Gilligan. Si zäigt, wie e biidere Chemiileerer, wo Lungechräbs het, zum ene rücksichtslose Kriminelle wird. D Hauptrolle vom Chemiileerer Walter White spiilt dr Bryan Cranston, wo für sis Spiil drei Emmys as beste Hauptdaarsteller überchoo het. D Serii isch dur Drama-Elemänt und schwarzem Humor brägt. Broduziert worde isch si vo *High Bridge* und *Gran Via Productions* zämme mit *Sony Pictures Television*, ere Dochdergsellschaft vo dr Sony Pictures Entertainment Company, für e Kabelsänder AMC. Si bestoot us 62 Episode in fümf Staffle und isch zum erste Mol in de USA vom 20. Januar 2008 bis zum 29. Septämber 2013 gsändet worde.
## Fuessnoote
Schicht (Soziologie)

Dr Begriff **Schicht** ghöört in dr Soziologii zu de **Grundbegriff** und isch äng verwandt mit de Begriff Klass, Stand oder Kaste. Die Begriff underschäide sich: Z welere Schicht oder Klass öbber ghöört, cha sich im Lauf vo sim Lääbe ändere, zum ene Stand oder ere Kaste ghöört mä dur d Geburt. Aber alli Begriff bezäichne Grubbe innerhalb von ere Gsellschaft, wo sich underschäide.
Dr Begriff Schicht wird sältener au as Oberbegriff für alli andere Ungliichhäitsmodäll brucht, wie z. B. Klass, Kaste oder Stand. Es isch e grundsätzligs Brobleem, ass dr Begriff Schicht nit allgemäingültig definiert isch. 

Mä brucht dr Begriff Schicht, zum d Underschiid in ere Gsellschaft noch verschiidene Kriterie z beschriibe. Mä luegt drbii e Person oder e Grubbe vo Lüt aa und entschäidet noch gwüsse Faktore, zu welere Schicht si ghööre.  Dr Theodor Geiger dänggt, ass mä das nume chönn mache, wenn au d Mentalitäät die gliichi isch. E Vordäil vom Schichtemodäll isch, ass d Faktore frei chönne gweelt wärde under dr Bedingig, ass iiri Zaal beschränggt blibt und dass si typisch für e Schicht si. D Faktore si mäistens wirtschaftlig und vilmol wird e **Middelschicht** noch em Durchschnittsverdienst definiert. D **Ooberschicht** verdient denn seer vil mee und d **Underschicht** seer vil weeniger. In dr Schwiz zum Bischbil het mä für d zur Sändig 'Verarmt unser Mittelstand?' zur Middelschicht zelt, wär zwüsche 70 und 150 % vom durchschnittlige verfüegbare Ekwivalänziikomme verdient. Noch dere Definizioon isch d Middelschicht in dr Schwiz bi Witem die grössti Gsellschaftsschicht und öbbe 60 % vo dr Bevölkerig ghööre drzue.

## Fuessnoote
Mittelstand

**Middelstand** cha stoo für

* dr Begriff Middelschicht in dr Soziologii
* chliini und middleri Undernääme oder Familiebetriib in dr Wirtschaft
Metöken

E **Metök** ( ‚Aasiidler‘) isch in dr griechische Antike, bsundrigs z Athen, e Fremde gsi, wo langi Zit in ere gwüsse Stadt gläbt het, aber s Bürgerrächt nid ghaa het und dorum in dr Politik nid het chönne mitreede, aber mäistens au e Griech gsi isch. D Metöke häi z Athen e bsundrigi Stüür ( *metoikion*, vermuetlig e Drachme im Monet) müesse zaale und häi drfür vom Staat e gwüsse Schutz überchoo. Vor Gricht und bi Rächtsgschäft häi sich d Metöke vom ene Bürger müesse lo verdräte. Z Athen häi si kä Grundbsitz döfe chaufe und si dorum hauptsächlig im Handel und im Gwärb däätig gsi, aber si häi wie d Bürger zum Milidäär müesse. Metöke häi s Bürgerrächt nume chönne überchoo, wenn si bsundrigi Verdienst ghaa häi und d Volksversammlig es entschlosse het. In dr hellenistische Zit het s es au immer wider gee, ass äbber s Bürgerrächt het chönne chaufe. 

Äänligi rächtligi Beschränkige het s für d Periöke in Sparta gee.

S Wort läbt as Schlötterlig im franzöösische  und nooch verwandte Sprooche (katalanisch: ; okzitanisch: ) witer und bezäichnet e Fremde, wo mä nid maag. Im dütschsproochige Beriich isch dr französisch Usdruck dur s Schansong *Le Métèque* vom Georges Moustaki bekannt worde.

## Litratuur
*Mustafa Adak: *Metöken als Wohltäter Athens. Untersuchungen zum sozialen Austausch zwischen ortsansässigen Fremden und der Bürgergemeinde in klassischer und hellenistischer Zeit (ca. 500–150 v. Chr.)*. tuduv (sit 2004 im Herbert Utz Verlag), Münche 2003, ISBN 3-8316-7591-0 und ISBN 3-88073-591-3.
* Peter Spahn: *Fremde und Metöken in der Athenischen Demokratie*. In: Alexander Demandt (Hrsg.): *Mit Fremden leben. Eine Kulturgeschichte von der Antike bis zur Gegenwart*. Beck, Münche 1995, ISBN 3-406-39859-6, S. 37–56.

## Fuessnoote