open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naturpark Neckartal-Odenwald

Dr **Natuurpark Neckardaal-Oodewald** isch äiner vo de grösste Naturpark vo Baade-Württebäärg (Dütschland). Er het e Flechi vo 1520 km². Im Norde isch dr Geo-Natuurpark Bärgstrooss-Oodewald uf hessischem und bayrischem Gebiet, e baar Gebiet im Norde vo Baade-Württebäärg ghööre zu bäide Naturupärk.

## Geografii
Dr Natuurpark lit in de Landkräis Thii-Neckar und Neckar-Oodewald. Er umfasst die waldriichi Middelgebirgslandschaft vom Oodewald und au d Randlandschafte nääbedraa,  Bärgstrooss im Weste, Bauland im Oste, Kraichgau im Süüde und s diefe Neckardaaal ghööre drzue.

## Dr Drääger
Dr Drääger vom Natuurpark isch dr *Naturpark Neckartal-Odenwald e. V.*, wo 1980 gründet worde isch.

## Seenswürdigkäite
* D Burgruine Eberbach (Baade), d Burgruine Stolzenegg, d Burg Hornbärg, d Minneburg, d Burg Zwingebärg, d Festig Dilsbärg
* d Eberstadter Dropfstäihööli bi Bueche
* s Haindaalwiadukt bi Oberzent-Kailbach im Oodewaldkräis, Südhesse
* Häidelbärg mit em Häidelbärger Schloss
* dr Chatzebuggel – mit 626,8 m Hööchi die höggsti Erheebg vom Oodewald
* d Margaretheschlucht bi Neckargerach
* s Oodewälder Freilandmuseum z Walldürn-Gottersdorf
* die röömische Limeslinie: dr Obergermaanisch-Raetisch Limes und dr Neckar-Oodewald-Limes
* dr Stäinbruch Kallebärg bi Eschelbronn
* d Wolfschlucht bi Zwingebärg

## Weblingg
* Katzenbuckel - Zeugenberg des Vulkanismus
* Naturpark Neckartal-Odenwald
* Naturschutzgebiet Margaretenschlucht
* Naturschutzgebiet Steinbruch Kallenberg
* Naturschutzgebiet Zwerrenberg
* Wolfsschlucht bei Zwingenberg (Baden)

## Fuessnoote
Empfangsgebäude

**Empfangsgeböide**, **Empfangshalle**, **Stazioonsgeböid** oder äänlig si Geböid bi Iirichdige vom Persoonevercheer, wo für innerbetriibligi Ufgoobe brucht wärde, z.&nbsp;B. wo die Reisende duuregönge zum zu iirem Terminal oder Perrong z choo, zum iir Gepäck ufzgee oder dur e Zollkontrolle z goo. Es git sä bi dr Iisebaan, im Luftvercheer, in dr Schifffaart, bim Autibusvercheer und bi Säilbaane.

## Arte vo Empfangshalle
### Bahnhööf
In Stazioonsgeböid cha s usser Iirichdige für die Räisende wie Restorant, Kiosk, Billetschalter oder -automaate usw. au Woonrüüm für Iisebäänler haa. In Gränzbaanhööf wo s Basskontrolle git, het s Rüüm für Zollkontrolle. Bi Baanhööf in gröössere Stedt isch vilmol s Stazioongeböid mit eme Iichaufszentrum verbunde.

Wäge dr Razionalisierig vom Iisebaanbetriib si vilerorts d Stazioonsgeböid zuedoo worde, wenn s nid Personaal brucht für diwärsi Ufgoobe. Mänggisch het s nume no Wartehalle oder e Laade.

In dr Umgangssprooch säit me em Stazioonsgebüid vilmol *Bahnhof*, was nid richdig isch. E Baanhoof umfasst alli Aalage wo für e Betriib nöötig si wie Glöis, Perrong, Betriibsgeböid, Laagerhüüser usw.

### Flughääfe
Für Empfangsgeböid in Flughääfe brucht mä hüfig dr Anglizismus Terminal, uf dütsch häisse si *Abflug- und Aakumftshalle*. In de Terminal het s meereri Beriich: wo diw Räisende aachömme und wo si abfliege, wo si iitschegge und duuregönge, zum zu de Flüügzüüg z choo.
E Flughaafe cha mee as äi Terminal ha, wo vilmol underirdisch mit enander verbunde mit rollende Drottwar, für zum s Umstiige z erliichtere. 

### Hääfe und Schiffstazioone
In Hochseehääfe, aber au an schiffbaare Flüss und See cha s Empfangsgebäid für d Passaschier gee. Si wärde äänlig wie Baanhööf betriibe. Wil mit gröössere Schiff Duusigi vo Passaschier gliichzitig chönne aachoo, si d Empfangsgeböid in sonige Hääfe mänggisch seer grooss.

## Liddratuur
* Mihály Kubinszky: *Bahnhöfe Europas. Ihre Geschichte, Kunst und Technik*. Franckh’sche Verlagshandlung, Stuttgart 1969
* Jörg Koch: *Deutsche Bahnhöfe in historischen Ansichten*. transpress Verlag, Stuttgart 2021, ISBN 978-3-613-71623-0.
Feldspat

As **Fäldspatt** wird e groossi Grubbe vo Silikaat-Mineraal bezäichnet, wo seer hüfig vorchömme und cheemisch us (Ba,Ca,Na,K,NH<sub>4</sub>,Sr)(Al,Fe<sup>3+</sup>,B und/oder Si)4O8 zämmegsetzt si. Die Elimänt chönne sich jewiils geegesitig verdräte (substituiere), stöön aber immer im gliiche Mängiverhältnis zu de andere Bestanddäil vom Mineral. Fäldspatt kristallisiere äntwääder im monokliine oder im trikliine Kristallsüsteem, häi e middleri Mohsherti vo 6 bis 6½ und e seer variaabli Farb, wo vo farbloos über wiss, rosa, grüen, blau bis bruun goot. D Strichfarb isch wiss.

D Fäldspatt gälte as die wichdigste Mineraal, wo Gstäi bilde in dr Rinde vo dr Ärde. Dr Beriich vo de Schmelztämpratuure lit bi 1150–1250&nbsp;°C.

## Brodukzioon

Uf dr Wält wärde öbbe 24.400.000 Donne Fäldspatt im Joor (2021) abbaut. Die grösste Broduzänte si d Türkei, Italie, Indie, der Iran und China.

## Verwändig

E baar Arte Fäldspatt wie *Labradorit* oder *Orthoklas* chönne, wenn d Kwalidäät guet gnueg isch, as Schmuckstäi verwändet wärde.

Fäldspatt isch näbe Kaolin und Kwarz e wichdige Bestanddäil bi dr Brodukzioon vo Porzellaan.

Bsundrigs räine Fäldspatt wird as Usgangsmateriaal für Zaanersatz verwändet. S Mineraalgstäi wird gmaalt, butzt und brennt. Chemischi Brozäss spiile drbii kä Rolle. D Keramik wo drus industriell broduziert wird, het füsikaalische Äigeschafte, wo deene vo dr natüürlige Zaansubstanz sear äänlig si, und eso optimaal isch, zum für Zeen flicke.

Bi dr Härstellig vo Keramikblatte brucht mä Fäldspatt, zum d Glasuur in äim Arbetsgang ufzsintere. Mä dräit d Glasuur no vor em Brenne uf und macht alles im Oofe häiss uf öbbe 1350&nbsp;°C. Dr Fäldspatt schmilzt und sorgt drfür, ass d Wärkstück fest wärde und d Glasuur uf de fertige Blättli aachläbt.

## Kwelle
Dr Ardikel «Feldspat» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* 
* 

## Weblingg

* Technische Informationen Mineralienatlas:Feldspat (Wiki), umfangriichs Bordret Mineralienatlas:Mineralienportrait/Feldspat (Wiki)
* Lexikon der Geowissenschaften - Feldspate
* Edelsteinvarietäten und Darstellung der Mischungslücken auf der Website des Instituts für Edelsteinprüfung

## Fuessnoote
Gneis

D **Gnäis** (alti säggsischi Bezäichnig us em 16. Joorhundert, villicht vo althoochdütsch *gneisto*, middelhoochdütsch *ganeist(e)*, *g(e)neiste* „Funke“) si metamorfi Gstäi mit ere Paralleeltextuur, wo mee as 20 % Fäldspatt enthalte.

## Wien er entstoot, won er vorchunnt und us was er zsämmegsetzt isch
Gnäis entstöön dur Metamorfoose, d.&nbsp;h. Umwandlig vo Gstäi under hoochem Druck und bi hooche Tämpratuure. S Usgangsmateriaal wird vo vile Gstäischichte überlageret, und an d Ooberflechi chunnt dr Gnäis doorum nume, wenn äntwääder s Materiaal oobedraa erodiert isch oder wenn Schichte, won emol dief glääge si, dur Tektonik an d Ooberflechi glüpft wärde.

Gnäis si uf dr ganze Wält verbräitet und mä findet sä hüfig in de alte Kärn (Kratone) vo de Kontinänt, wo si dur starki Erosioon freigläit worde si. Mäistens häi die Gstäi sit si entstande si, meereri Faase vo dr Umwandlig mitgmacht. Si bilde die eltiste Gstäiformazioone uf dr Ärde, zum Bispil dr Acasta-Gnäis us em Hadaikum (4'030 Millioone Joor häär) im westlige Kanaadische Schild und dr Nuvvuagittuq-Grüenstäigürtel im östligen Kanaadische Schild, wo Gnäis enthalte. Gnäis chömme au in de Kristalliinzoone vo jüngere Faltegebirg vor, z.&nbsp;B. im Tauernfenster in de ööstriichische Zentraalalpe.

Wie dr Gnäis zämmegsetzt isch, hängt vom Usgangsgstäi ab: Die wichdigste Mineraal im Gnäis bilde sich nit wääred dr Metamorfoose, sondern si scho im Usgangsmateriaal vorhande. Gnäis bestöön hauptsächlig us Kwarz, Kalifäldspatt, Plagioklas, Biotit und Muskowit.

## Äigeschafte

Vilmol säit mä em Gnäis au „Granit“, wil bäidi Gstäisorte seer äänligi technischi Äigeschafte häi. D Gnäis chönne aber seer vil mee Wasser ufnee und häi besseri Biegzugwärt. Mä cha sä as Naturstäi boliere und Frost macht ene weenig us. D Fäldspätt und Glimmer bestimme d Farb, und dr Kwarz bestimmt, wie fest si gege s Abriibe si. Dank de Schichtsilikaat cha mä d Gnäis guet spalte, wenn im Gstäi in Laage ufdräte.

## Kwelle
Dr Ardikel «Gneis» uf dr dütsche Wikipedia

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

## Fuessnoote
Siedepunkt

Dr **Chochpunkt** oder **Verdampfigspunkt**vom ene räine Stoff si zwäi Wärt in däm sim Faasediagramm und bestoot us zwäi Gröössene: d Sättigungstämpratuur (speziell au d **Chochtämpratuur**) und em Sättigungsdampfdruck (speziell au **Chochdruck**) an dr Gränzlinie zwüsche dr Faase zwüsche Gaas und Flüssikäit. Er setzt sich also us de bäide Zuestandsgröössene Druck und Tämpratuur bim Übergang vom ene Stoff vom flüssige in dr gaasförmig Aggregaatzuestand zsämme.
Bin ere offene Flüssigkäit isch dr Chochpunkt dorum dr Punkt uf dr Tämpratuurskala, wo dr Dampfdruck gliich grooss wie dr atmosfäärisch Druck isch.

Dr Chochpunkt isch d Bedingig, für dass e Stoff vo dr flüssige in die gaasförmigi Faase üübergoot (Faasenübergang), und däm säit mä Choche. Bim umgekeerte Vorgang vo dr Kondensazioon isch bi räine Stoff dr Chochpunkt idäntisch mit em
Kondensazioonspunkt. Wemm mä e Gmisch vo Stoff vor sich het, isch s Choche andersch; denn gseet mä nid en äinzelne Punkt wo dr Stoff chocht, sondern e ganze Beriich. Bim Faasenübergang vo dr flüssige in die gaasförmigi Faase underhalb vom Chochpunkt reedet mä vom Verdunste.

Bim ene Dampfchochdopf nützt mä us, ass d Chochtämpratuur und dr Chochdruck vonenander abhängig si. Wemm mä dr Druck äi Bar (1000 hPa) hööcher macht, goot d Chochtämpratuur vo Wasser vo 100&nbsp;°C uf öbbe 120&nbsp;°C. Bäidi Tämpratuure si Chochtämpratuure, aber nume dr Wärt vo 100&nbsp;°C isch au d Chochtämpratuur under Normaaldruck und esot d Normalchochtämpratuur. 

## Kwelle
Dr Ardikel «Siedetemperatur» uf dr dütsche Wikipedia

## Fuessnoote
Tauernfenster

**Tauernfänster** isch die geoloogischi Bezäichnig von ere Regioon in de Zentraalalpe in Ööstriich, wo wie im e Fänster penniinischi Deckine und möögligerwiis au helvetischi Deckine füüre chömme und drum ume wie e Raame si Gstäi vom Ostalpin. Die tektoonisch diefste Däil vom Tauernfänster si d Zentraalgnäiskärn, mit Gstäi vo dr sognennte Schiiferehülli drum ume. Äänlig entstande und in ere äänlige geoloogische Posizioon si s chliinere Engadiner Fänster, wo witer westlig lit und s Gargellefänster in Vorarlbärg und s Rechnitzer Fänster am östlige Rand vo de Alpe.

## Kwelle
Dr Ardikel «Tauernfenster» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* 
* 
* 
* 
*
Mach keini Schprüch

**Mach keini Schprüch** isch e Anthology mit schwyzerdytsche Dialäktgedicht, wu anne 1972 vum Dieter Fringli im Artemis Verlag z Züri uusegee woren isch. Aagregt doderze het en dr Bärner Verleger Egon Ammann.

## s Buech
S Buech versammlet 30 Autor*ne uf em 20. Jorhundert, wu uf Schwyzerdytsch gschribe hän. 

D Autor*ne sin no Johrgang aagornet. Noch em Hauptdail vum Buech mit dr Gedicht chunt en Essay vum Fringli zue dr Gschit un Gegewart vu dr schwayzerdytsche Dialäktliteratur im 20. Jorhundert mit em Titel „Agonie der Mundartdichtung? – Drei Bestandsaufnahmen“. Derno chunnt im Kapitel „Zur Ausgabe“ mit Aagabe zue dr Uuswahl un zue dr Rächtschrybig. Ganz am Änd vum Buech het s no biografischi un bibliografischi Aagabe zu dr ainzelne Autor*ne, alfabetisch aagornet, un derzue bi allne Autor*ne no Worterklerige.

Zue dr Uuswahl schrybt dr Fringli: 

## dr Inhalt
* Ulrich Dürrenmatt: S. 7
* Adolf Frey: S. 8
* C. A. Loosli: S. 10
* Meinrad Lienert: S. 12
* Sophie Haemmerli-Marti: S. 18
* Josef Reinhart: S. 21
* Fritz Liebrich: S. 25
* Paul Haller: S. 29
* Maria Lauber: S. 37
* Albert Meyer: S. 39
* Traugott Meyer: S. 41
* Bernhard Moser: S. 43
* Albert Streich: S. 44
* Albin Fringeli: S. 50
* Felix Burckhardt (Blasius): S. 52
* Georg Thürer: S. 53
* Erwin Jaeckle: S. 55
* Albert Ehrismann: S. 56
* Gertrud Burkhalter: S. 58
* Beat Jäggi: S. 61
* Kurt Marti: S. 62
* Eugen Gomringer: S. 67
* Walter Vogt: S. 70
* Ernst Eggimann: S. 71
* Mani Matter: S. 73
* Bernhard Stirnemann: S. 81
* Fritz Widmer: S. 82
* Ruedi Krebs: S. 84
* Franz Hohler: S. 86
* Ernst Burren: S. 87
* Anhang: S: 89
** Dieter Fringli: Agonie der Mundartdichtung? – Drei Bestandsaufnahmen: S. 91
** Zur Ausgabe: S. 102
** Bio-Bibliographische Hinweise und Worterklärungen: S. 103

## Literatur
* *Mach keini Schprüch. Schweizer Mundart-Lyrik des 20. Jahrhunderts mit einem Essay herausgegeben von Dieter Fringli.* Artemis Verlag, Zürich / München 1972. ISBN 3-7608-0308-3
Élisabeth Baume-Schneider

D **Élisabeth Baume-Schneider** (* 24. Dezämber 1963 z Saint-Imier; haimetberächtigt z Les Breuleux) isch e Schwyzer Bolitikeri (SP). Am 7. Dezämber 2022 isch si as Noofolgeri vu dr Simonetta Sommaruga in Bundesroot gweelt woore.

## Lääbe
D Élisabeth Baume-Schneider het an dr Uniwersiteet Nöieburg Wiirtschaft un Bolitik studiert un anne 1987 mit em Lizänziaat abgschlosse. Vu 1989 bis 2002 het si as Soziaalarbaiteri gschafft. 

Si isch ghyroote un Mueter vu zwai Chinder. Si woont z Les Breuleux, im Weschte vum Kanton Juura. In Les Breuleux het sie au e Härde Schwarznaseschoof.

## Bolitischi Laufbaan
Iri bolitischi Aarbet het si as Studänti bi dr Sozialistische Arbaiterbartei aagfange, speeter isch si in d SP yydrätte.
Si bschrybt si sälber as links: «Ich stand immer eher links. Aber ich habe auch immer als Minorität gearbeitet. Und da musste ich immer mitmachen, mit Leuten, die weniger links waren oder eher rechts oder aus der Mitte. […] Ich habe immer gezeigt, dass ich etwas beitragen kann, auch wenn ich sehr links bin.»

### Kantonaal
Vu 1995 bis 2002 het si em jurassische Kantonsbarlemänt (Parlement) aagheert, wu si im 2000 bresidiert het. Anne 2002 isch si in d Kantoonsregierig (Gouvernement) vum Kanton Juura ufgnoh woore. Si het deert s Erzieigs-, Spoort- un Kultuurdepartemänt glaitet. 2006, 2008 un 2012 het si s Gouvernement bresidiert, bis 2015 isch si Mitgliid dervu gsii. Speeter het si vier Joor lang d Hoochschuel fir Soziaali Aarbet un Gsundhait z Lausanne glaitet.

### Aidgnessisch
Bi dr Waale 2019 isch d Baume-Schneider in Ständeroot gweelt woore. Si isch Bresidänti vu dr Kummissioon fir Umwält, Ruumblaanig un Energy (UREK), Mitgliid vu dr Gschäftsbriefigskummissioon (GPK), vu dr Kummissioon fir Wisseschaft, Bildig un Kultuur (WBK) un vum Biro vum Ständeroot gsi. Si isch au Vizebresidänti vu dr SP Schwyz gsi.

D Baume-Schneider het fir d Bundesrootswaal 2022 as Noofolgeri vu dr Simonetta Sommaruga kandidiert, wu zum Änd vum Joor zrudrätten isch. Am 26. Novämber 2022 het d SP-Fraktion bschlosse, d Baume-Schneider zäme mit dr Eva Herzog uf ire Waalvorschlaag an d Bundesversammlig ufznee.

Am 7. Dezämber 2022 isch d Baume-Schneider im dritte Waalgang as Ussesyteri zur Bundesreeti gweelt woore. Mit ire wiird zum eerschte Mool au dr Kanton Juura im Bundesroot verdrätte syy. Si het ir Amt am 1. Jänner 2023 aaträtte und isch die erschti Zyt mit de Migration im Zämmehang mit im Russisch-Ukrainische Krieg beschäftigt gsi.

## Weblink

* 
* Websyte vu dr Élisabeth Baume-Schneider

## Fuessnote
Schmelzpunkt

As **Schmelztämpratuur** (Smp.), ängl. *Melting point* (Mp.)) bezäichnet mä d Tämpratuur, won e Stoff schmilzt, das häisst vom feste in dr flüssig Aggregaatzuestand übergoot. 

D Schmelztämpratuur hängt ab vom Stoff, im Geegesatz zur Chochtämpratuur aber nume seer weenig vom Druck (Schmelzdruck). D Schmelztämpratuur und -druck wärde zsämme as **Schmelzpunkt** bezäichnet. Dä beschribt dr Zuestand vom ene Räinstoff und isch Däil vo dr Schmelzkurve im Faasediagramm vom Stoff. Es git Stoff wo nid chönne schmelze, wil si vorhäär chemisch zerfalle, und anderi Stoff, wo bi Normaalbedingige nume sublimiere.

Für räini cheemischi Elimänte isch dr Schmelzpunkt idäntisch mit em Gfrierpunkt und blibt wääred em ganze Schmelzvorgang konstant. Dur Verunräinigunge bzw. bi Gmisch wird d Schmelztämpratuur mäistens niidriger, usserdäm cha d Tämpratuur wääred em Schmelzvorgang stiige, und mä het s denn mit eme Schmelz-*Beriich* z due. Dass dr Schmelzpunkt niidriger (Kryoskopie) wird, wenn s glöösti Substanze im Stoff het, isch äi Grund, wiso Iis schmilzt, wemm mä Salz druf duet.

Im Underschiid zu cheemische Elimänt cha s au bi räine cheemische Verbindige drzue cho, ass dr Schmelzpunkt und dr Gfrierpunkt nid idäntisch si. Wenn d Gfrierpunktstämpratuur under dr Schmelzpunkttämpratuur lit, reedet mä von ere thermische Hüstereese. Das isch zum Bispil bim räine Wasser dr Fall; ooni Nukleazioonskäim und under eme Druck vo 1&nbsp;bar gfriert Wasser bi öbbe −40&nbsp;°C und schmilzt bi öbbe 0&nbsp;°C. Bi amorfe Wärkstoff wie z.&nbsp;B. Glaas und e baar Kunststoff reedet mä vo dr Übergangstämpratuur. Mä cha au e Tämpratuur definiere, wo dr Stoff wäich wird.

D Schmelztämpratuur ghöört mit dr Dichdi, dr Risszäikäit, dr Festikäit, dr Dukdilidäät und dr Herti, zu de Äigeschafte vom ene Wärkstoff.

Dr grösst flüssig Beriich vo 630 °C bis 3900 °C, also mee as 3270 °C, het s Elimänt Neptunium. Dr chliinst Flüssigberiich vo −248,6 °C bis −246,3 °C het s Eedelgaas Neon mit 2,3 °C.

## Kwelle
Dr Ardikel «Schmelzpunkt» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg
* Schmelzpunkte der chemischen Elemente des Periodensystems nach verschiedenen Kriterien (Ordnungszahl, Name, Wert auf-, absteigend) sortierbar.

## Fuessnoote
Weleweg selleweg

**weleweg selleweg** isch e Anthology mit alemannischer Dialäktliteratur, wu anne 1996 vum Markus Manfred Jung, em Hanspeter Wieland un em Wendelinus Wurth im Name vu dr Muettersproch-Gsellschaft im Drey-Verlag uusegee woren isch.

## s Buech
S Buech versammlet 33 Autor*ne, wu um des Zyt gläbt un in eme sidbadische Alemannisch gschribe hän. 

Noch ere Widmig vum Klaus Poppen, em domolige Bresidänt vu dr Muettersproch-Gsellschaft, un eme Vorwort vum Markus Manfred Jung cheme di uusgwehlte Gedicht un Prosatäxt gornet noch em Härchumftsort vu dr Autor*ne dr Rhy aabe vum Bodesee bis in d Ortenau. E jedes Kapitel fangt aa mit eme Schwarz-Wyss-Foto vum Autor/vu dr Autori un ere churze, sälber gschribeni Vorstellig un het derno alliwyl fimf Syte mit Gedicht, Liedtäxt un Verzellige. Ganz am Änd vum Buech het s no bibliografischi Aagabe zu dr ainzelne Autor*ne.

*weleweg selleweg* isch di viert Anthology mit Dialäktliteratur gsii, wu d Muettersproch-Gsellschaft useegee het, no „Alemannische Geschichten“, zämegstellt vum Richard Gäng, „S lebig Wort“, zämegstellt vum Karl Kurrus, un „D Hailiecher“, zämegstellt vum Markus Manfred Jung. 

Derwylscht mer in dr erschte boode Anthologie vu dr Muettersproch-Gsellschaft („Alemannische Geschichten“ un „S lebig Wort“) no Miei gee het, alli läbige Autor*ne ufznee, isch in dr 1990er Johr s Uuswahl eso groß gsii, ass di drei Rusgeber no aigene Aagabe sonigi uusgläse hän, wu „in der Mundart literarisch gute und eigenständige Texte“ gschribe hän.

## dr Inhalt
* Widmung: S. 5
* Vorwort: S. 7
* Johanna Plähn: S. 12
* Hanspeter Wieland: S. 20
* Thomas Burth: S. 28
* Klaus Dieter Reichert: S. 36
* Bruno Epple: S. 44
* Rosemarie Banholzer: S. 52
* Hans Flügel: S. 60
* Stefan Graf: S. 68
* Gerhard Jung: S. 76
* Sophia Bauer: S. 84
* Roland Lederle: S. 92
* Werner Richter: S. 100
* Inge Tenz: S. 108
* Markus Manfred Jung: S. 116
* Uli Führe: S. 124
* Magnus Kaiser: S. 132
* Johannes Kaiser: S. 140
* Bettina Obrecht: S. 148
* Werner Ohm: S. 156
* Margret Brombacher: S. 164
* Heinz Reiff: S. 172
* Liesel Meier: S. 180
* Christa Heimann-Buß: S. 188
* Günter Wagner: S. 196
* Mario Fitterer: S. 204
* Werner Fischer: S. 212
* Paul Nunnenmacher: S. 220
* Martin Schley: S. 228
* Erna Sonner: S. 236
* Eberhard Flamm: S. 244
* Philipp Brucker: S. 252
* Wendelinus Wurth: S. 260
* Otmar Schnurr: S. 268
* Bibliographische Notizen: S. 276

## Uusgaab
* *weleweg selleweg. Eine Anthologie mit Texten von 33 zeitgenössischen Mundartautoren aus Baden.* Hrsg. für die Muettersproch-Gsellschaft. Redaktion: Markus Manfred Jung, Hanspeter Wieland, Wendelinus Wurth. Drey-Verlag, Gutach 1996. ISBN 3-9804636-2-1
Sublimation (Physik)

As **Sublimazioon**, sältener au **Sublimierig** (vo Latiinisch *sublimatio* bzw. *sublimare*, früener im Sinn vo „destilliere, cheemisch mögligst räin daarstelle“, vo *sublimis* „wo sich hooch in der Luft befindet, erhaabe“), bezäichnet mä dr Brozäss, wenn e Stoff vom feste Aggregaatzuestand diräkt in d gaasförmig üübergoot, ooni sich vorhär z verflüssige. Es handlet sich um e räin füsikaalische Vorgang, wo dr Stoff drbii cheemisch unveränderet blibt.

Bi de Druck- und Tämppratuurbedingige, wo e Sublimazioon bassiert, existiert kä flüssige Aggregaatzuestand, wie mä s im Faasediagramm rächts cha gsee. Mä bezäichnet die Bedingige au as Sublimazioonsdruck und Sublimationstämpratuur, zsämmegnoo as **Sublimazioonspunkt**. Dä isch e Däil vo dr Sublimazioonskurve vom Faasediagramm.

D Faasenumwandlig in dr Geegerichdig zur Sublimazioon wird in dr Fachsprooch as Resublimazioon oder au as Deposizioon oder Desublimazioon bezäichnet. Der Resublimazioonspunkt isch bi Räinstoff idäntisch mit em Sublimazioonspunkt. Bi Gmisch isch s mööglig, ass es en Underschiid git und mä uf d Richdig vo dr Faasenumwandlig muess achtgee.

Wenn bi Normaaldruck e Sublimazioonstämpratur existiert, so bezäichnet mä die as Normaalsublimazioonstämpratuur und tabelliert dr Stoff mit däm Wärt, ooni zuesätzlig dr Sublimazioonsdruck aazgee.

Jeede Stoff nimmt bi sinere Sublimazioon die sognennti Sublimazioonsenthalpii uf, wo gliich isch wie d Summe us dr Schmelzenthalpii und dr Verdampfigsenthalpii.

## Kwelle
Dr Ardikel «Sublimation (Phasenübergang)» uf dr dütsche Wikipedia

## Fuessnoote
Reinstoff

As **Räinstoff** bezäichnet mä in dr Chemii e Stoff, wo äihäitlig us nume äinere cheemische Verbindig oder äim cheemische Elimänt zsämmegsetzt isch; dr Begriff stoot im Geegesatz zum ene Gmisch. E Räinstoff cha au en isotoope-räine Stoff (öbbe räins schweers Wasser) oder e Verbindig bezäichne, wo in ere definierte Posizioon völlig isotoope-markiert isch.

## Bispil für Räinstoff und Gmisch
**Räinstoff**
* Räini cheemischi Elimänt si z.&nbsp;B. räine Wasserstoff, Suurstoff oder Gold.
* Räin cheemischi Verbindige si z.&nbsp;B. räins, destillierts Wasser, räins Choolestoffdioxiid oder räins Natriumchlorid *(Chochsalz)*.
Cheemischi Verbindige si zwar us meerere Elimänt ufbaut, si aber kä Mischig vo Elimänt

**Gmisch**
* Luft isch e Gaasgmisch us Stickstoff, Suurstoff, Argon, Choolestoffdioxid, Wasserstoff und witere Gaas in Spuure
* Milch isch e flüssigs Gmisch (Emulsioon) us Wasser, Choolehüdraat, Fett, Äiwiss und Spuurenelimänt.
* Granit isch e fests Gmisch, wo hauptsächlig us Kwarz, Fäldspätt und dunkle, mafische Mineral bestoot.

## Kwelle
Dr Ardikel «Reinstoff» uf dr dütsche Wikipedia

## Fuessnoote
Schnellkochtopf

Dr **Schnällchochdopf**, **Druckchochdopf**, **Druckdopf**, **Dampfdruckdopf**, **Dampfchochdopf** isch e Chochdopf, wo Lääbesmiddelin em bi hööchere Tämpratuure als dr Normalchochtämpratuur (bim Wasser 100&nbsp;°C uf Meereshööchi) chönne kocht wärde, und eso wird d Zit für s Choche chürzer. Dass dr Chochpunkt hööcher wirde isch mööglig, wil dr Dopf druckfest zuegmacht isch und sich so e hööchere Druck cha ufbaue.
__NOTOC__
E baar Markenääme häi sich zur üüblige Bezäichnig für e Dampfchochdopf entwigglet, bsondrigs *Kelomat* in Ööstriich und *Duromatic* in dr Schwiz.

## Sicherhäit
E Dampfchochdopf isch e Druckgfääss, wo amtlige Vorschrifte muess entspräche und d Konstrukzioon von em vo Organisazioone, wo für daas e Bewilligung häi, kontrolliert wird, bevor s in Handel daf choo. As zuesätzligi Sicherhäit gege d Gfoor, ass dr Dopf explodiert wenn z.&nbsp;B. s Reegelventiil verchläbt isch, het e Dampfchochdopf immer au e Sicherhäitsventiil, so dass z groosse Üüberdruck sicher cha verchliineret wärde.

Bevor e Druckdopf ufgmacht wird, muess zerst dr Druck din abbaut wärde: äntwääder über s Ventiil (Schnällentlüfdig) oder mä loot en lo abchüele. D Schnällentlüfdig cha mä nume für festi Spiise bruuche: Flüssigi Spiise wurds versprütze, und Härdöpfel verchlöpfts.

## Kwelle
Dr Ardikel «Schnellkochtopf» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg

* Druckabhängigkeit der Siedetemperatur beim Schnellkochtop auf Schülerniveau (LEIFI)
* Garzeiten im Schnellkochtopf
Julie Bassermann

D **Julie Bassermann** (* 2. Merz 1860 z Mannem as *Julie Ladenburg*; † 18. Septämber 1940 ebe dert) isch e dytschi Frauerächtleri gsii.

## Lääbe
D Julie isch as ainzigi Dochter vum Bankier Carl Ladenburg un däm syre Frau Ida geb. Goldschmidt uf d Wält chuu. D Familie het zue dr wichtigschte jidische Familie vu dr Stadt Mannem ghert. Si het anne 1881 dr Mannemer Rächtsaawalt un Bolitiker Ernst Bassermann ghyrote. S Baar het e Suhn un drei Dechtere ghaa.

## Laischtige
Im Johr 1897 het d Julie Bassermann d Mannemer Abdailig vum Verain Frauebildig-Frauestudium, wu si Vorsitzeri dervu 1901 woren isch. Mit dr Alice Bensheimer, wu ne Fryndin vun ere gsii isch, het si d Entwicklig vum Verain bregt. As langjehrigi Vorsitzeri het si d Mannemer Fraueorganisazione in aim Verainsverband zämegfiert. Doderby het d Bassermann mit ire Mueter chenne zämeschaffe, wu 1904 dert Bresidänti vum Badische Fraueverain gsii isch. Si isch au im Huusfraueverain engaschiert gsii. Vu 1911 bis 1933 isch si derzue Grindigsvorsitzeri vum *Badische Verband fir Frauebsträbige*.

Ab 1912 het si mit dr Adelheid Steinmann im Rychsfraueuusschuss vu dr Nazionalliberale Bartei gwirkt. Sofort noch em Chriegsuusbruch 1914 het d Julie Bassermann, drei Däg noch em Dachverband, e Mannemer Ortsgruppe vum Nazionale Frauedienscht grindet. Anne 1915 isch e Chriegsdagehaim fir arbetslosi Fraue un Maidli ufgmacht wore. Ai johr lang het si d Marie Bernays bi dr Grindig vun ere *Soziale Fraueschuel* (au *Wohlfahrtsschuele* gnännt) unterstitzt.

Syt zwai Johr Witfrau, isch si 1919 bi ire Kandidatur fir d DVP zur Weimarer Nazionalversammlig nit gwehlt wore. Si isch aber druf in Mannemer Gmairoot yyzoge, wu si si vier Johr lang as Mitgliid vu dr Schuelkummission un in sozialbolitische Froge engaschiert.

Im Verain Frauebildig–Frauestudium isch d Julie Bassermann bis 1929 Rychsvorsitzeri gsii un isch derno us Altersgrind zruggdrätte. Si isch am 18. Septämber 1940 im Alter vu 80 Johr gstorbe.

## Literatur
* Jan Merk: *Bassermann, Julie.* Badische Biographien, N.F. 5, Stuttgart 2005, S. 2–3.
* Beate Bäro: *Julie Bassermann. Vorreiterin der Frauenbewegung*. In: Lauter Frauen. Aufgespürt in Baden-Württemberg. 47 Porträts, Stuttgart: Theiss 2000, ISBN 3-8062-1525-1, S. 10–13

## Weblink
* d Julie Bassermann in dr Personedatebank vu Bade-Wirttembärg
* Biographie vu Bassermann bi dr Stroß vu dr Demokraty.
Verlag Waldemar Lutz

Dr **Verlag Waldemar Lutz** isch e chlaine Buechverlag, wu anne 1978 z Löörech grindet woren isch un dr Schwärpunkt uf regionali Literatur un Sachbiecher het.

## iber dr Verlag
Dr Waldmer Lutz (* 1942) het Gschicht un Chunscht un in dr Semeschterferie in ere Buechbiunderei gschafft. Eso isch er uf s Buech mache chuu, är het s Studium abbroche un im Sälbschtverlag anne 1976 dr Bildband „Bilder aus Alt-Lörrach“ vereffetligt. Wel s Buech eso ne Erfolg gsii isch, het er zwai Johr speter, 1978, en aigene Verlag unter sym Name grindet. Anne 1979 sin si in e aige, nei böue Verlagshuus in dr Basler Stroß 130 zoge.

Zäme mit syre Frau Gerlinde het dr Waldemar Lutz dr Verlag mit dr Schwärpinkt Regionalia un haimetkundligi Schuelbiecher ufböue. 1980 chunnt sim Verlag di modärn Haimekund „Kennzeichen LÖ“ uuse, wu zum Vorbild vun ere Raie mit glychartige Haimetkunde zue iber 20 Landkrais z Bade-Wirttebärg un z Rhyland-.Pfalz. Vu 1995 bis 2017 isch im Verlag Waldemar Lutz au s Löörecher Johrbuech uusechuu.

Au Biecher uf Alemannisch sin im Verlag Waldmer Lutz uusechuu, z. B. *In Mueters Stübeli*, e Chinderliederbuech, wu dr Raimund Kagerer uusegee het. Dr Waldemar Lutz sälber het s Bilderbuech *Alte Hex vo Binze* (1979) gschribe mit Illuschtrazione vu dr Traute Enderle-Sturm un d *Versli us em Kinderland* (1982) mit alemannische Chinderrym zämedrait

Anne 1989 hän si d Buechhandlig „LUTZ – Die Buchhandlung“ ufgmacht, wu d Gerlinde Lutz gfiert het, ab 1995 no aigene Aagabe di grescht Buechhandlig z Löörech. Anne 2016 hän s Lutze d Buechhandlig zuegmacht, dr Verlag fiere sy aber allno.

## Weblink
* Websyte vum Verlag Waldmar Lutz

## Fueßnote
Else Berkmann

D **Else Berkmann** (* 31. Merz 1904 z Itzehoe; † 30. Novämber 2001 z Stuegert) isch e dytschi Bolitikeri (SPD), Mitglid vu dr Hamburger Burgerschaft un vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Lääbe
D Else Berkmann het e chaufmännischi un e huuswirtschaftligi Lehr gmacht. Si isch us ere sozialdemokratische Familie chuu un isch 1923 Mitglid vu dr SPD wore. Im Jänner 1933 isch si in d Hamburger Burgerschaft gwehlt wore, wu im Spotjohr 1933 dur dr Rychsstatthalter Karl Kaufmann ufglest worenn isch. Si un ire Mann Kurt Berkmann (* 1903) hän no dr „Machtergreifung“ illegal fir d SPD gschafft. Si isch churzzytig verhaftet wore, ire Mann isch fimf Wuche in Schutzhaft chuu. Baidi hän dr Arbetsblatz verlore un hän uf Druck vu dr Gestapo vu Hamburg iber Chemnitz uf Dibenga mießen ewäg zie.

Noch em Änd vum Chrieg het si anne 1946 zäme mit em Carlo Schmid un em Fritz Erler zue dr Grinder vu dr SPD z Wirttebärg-Hauezollre ghert. IUber d Barteigränzen ewäg het si d Iniziativ ergriffe fir e „Arbetsgmainschaft vu Dibenger Staatsburgerne“ (Dytsche Staatsburgerne-Verband), go dr Fraue dr Zuegang in d Bolitik lychter mache, un het vu 1957 bis 1972 im Vorstand vu dr Vorgängerorganisazion vu dr bade-wirttebärgische Landeszäntral fir bolitischi Bildig „Der Bürger im Staat“ mitgschafft. Si het as Dozänti un as Mitarbaiteri an Volkshochschuele un au bim Amerikahuus z Stuegert mitgschafft am demokratische Ufbäu.

D Else Berkmann isch vu 1960 bis 1968 fir dr Wahlbezirk Stuegert I diräkt in bade-wirttebärgische Landdag gwehlt wore. Si isch Mitglid im Kulturuusschuss un im Barlemäntsuusschuss gsii, iri Theme sin d Alters- un Bflägehaim, dr Dänkmolschutz, d Erwagsenebildig, di bolitisch Bildig, dr Strofvollzug, di juristisch Uusbildig un s Schuelwäse gsii.

Si isch Mitglid vu dr ÖTV un vum Hauptuusschuss vum Verband vu dr Wirttebärgische Volkshochschuele gsii.

Anne 1975 isch si zur Ehrevorsitzeri vu dr Arbetsgmainschaft vu dr sozialdemokratische Fraue z Bade-Wirttebärg ernännt wore, anderi Ehrige het si, wie s in dr Hansestadt Hamburg gängig isch, uusgschlaa.

## Literatur
* Ina Hochreuther: *Frauen im Parlament. Südwestdeutsche Parlamentarierinnen von 1919 bis heute*, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-923476-16-9, S. 143f.
* Frank Raberg: *Else Berkmann (1904–2001).* In: *Momente. Beiträge zur Landeskunde von Baden-Württemberg*, Nr. 1/2004, .

## Weblinks
* Nooruef vum Frieder Birzele  (PDF; 27&nbsp;kB)
* Bstand im Archiv vu dr soziale Demokraty adsd
Eisenbahnstrecke

**Iisebaanstrecki** säit mä de Iisebaangläis, wo zwäi Örter mitenander verbinde. Im Geegesatz doodrzue bezäichnet dr Begriff Iisebaanlinie dr Vercheer, wo uf ere sonige Strecki reegelmäässig stattfindet. So chönne uf äinere Strecki meereri Baanlinie vercheere oder äi Baanlinie uf meerere Streckine. Iisebaanstreckine wärde vom Persoone- wie au vom Güetervercheer brucht.
__NOTOC__
In dr Schwiz wird sünonüüm für Iisebaanstrecki au dr Begriff Baanlinie in dr Bedütig vom franzöösische Begriff *la ligne de chemins de fer* verwändet.

S Drassee von ere Iisebaanstrecki cha mit äim oder meerere Gläis, mit Signaalaalaage, Hochbaute, Kilometrierig, Wäiche und Chrüzige usgstattet si, und mit Bahnhööf und Haltstelle für e Persoone- und Güetervercheer, ere Ooberläitig für e Betriib mit elektrische Lokene und elektrische Motoorwääge. Tüpisch isch ass scho in dr Früezit vom Iisebaan-Streckibau näbe de Gläis Deligraaf- und mänggisch au Elektrizidäätsverbindige aagläit worde si. Daas isch nit nume für e Noochrichdevercheer für e Iisebaanbetriib nützlig gsi, sondern het au andere dennzumol modärni Telekommunikazioon mööglig gmacht.

D Gläis (dr Ooberbau) vo dr Iisebaan si uf eme Underbau konstruiert, wo d Stabilidäät vom Ooberbau gwäärläistet, indäm er d Chreft vo de Baanfaarzüüg ufnimmt. Usserdäm füert er s Räägewasser ab, sodass au bi Frost und vil Rääge d Stabilidäät nid gfäärdet isch. S Gläisbett isch mäistens us Schotter und druf isch dr Ooberbau, d Schiine, wo d Faarkante von ene d Baanfaarzüüg in dr Spur halte.

## Quälle
Dr Ardikel «Eisenbahnstrecke» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Frank Lüdecke: *Eisenbahn-Atlas Bundesrepublik Deutschland*, Eisenbahn-Lehrbuch-Verlagsgesellschaft, Münche 1983, ISBN 3-923967-02-0.
* Hans-Joachim Kirsche, Hans Müller: *Eisenbahnatlas DDR*, Tourist Verlag, Leipzig 1987, ISBN 3-350-00293-5.
* *Eisenbahnatlas Deutschland*, 9.&nbsp;Uflaag, Schweers & Wall, Aachen 2014, ISBN 978-3-89494-145-1.
* 

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Schillinger Verlag

D **Karl Schillinger Verlag** isch e Verlag fir Regionalliteratur z Fryburg gsii.

## dr Verlag
Dr Schillinger Verlag goht zrugg uf e Druckerei, wu dr Karl Schillinger anne 1899 z Fryburg grindet ghaa het. Anne 1908 het dr Schillinger au ne Verlag derzue grindet, wu unter anderem d „Stadion-Zeitung“ vum Fryburger FC, d „Süddeutsche Sportzeitung“ oder d „Schmiede und Wagenbauer Zeitschrift“ uusegee het. Mit em Aafang vum Erschte Wältchrieg anne 1914 het dr Karl Schillinger d Verlagsarbet ufgee. Är isch anne 1917 im Erschte Wältchrieg bi Verdun gfalle. 

Syni Sihn, Karl un Hermann, wu bim Vater Schriftsetzer glehrt ghaa hän, hän d Druckerei wytergfiert. Dr Karl isch anne 1962 gstorbe, dr Hermann Schillinger isch anne 1978 us em Gschäft uusgschide. 

Derno het dr eltscht Suhn vum Hermann, dr Wolfgang Schillinger, dr Bedrib ibernuu. Är het bis 1955 im aigene Huus Schriftsetzer glehrt ghaa un isch derno uf Stuegert go Praxiserfahrige sammle. Vu 1956 bis 1959 het er an dr Akademy fir s grafisch Gwärb z Minche studiert un dert s Abschlussdiplom un dr Maischter gmacht. Derno het er e baar Johr lang in verschidene Stedt Beruefserfahrige gsammlet, unter anderem in Druckereie z Aschaffenburg as tächnische Bedribslaiter un z Düsseldorf as Verdribslaiter. Anne 1962 isch er retuurchuu uf Fryburg un het in dr Familiedruckerei wider aafange schaffe.

In dr Zyt vum Wirtschaftswunder noch em Chrieg het d Schillinger Druckerei unter anderem Katalog fir d Firma „WehraTeppiche“ druckt, wu hochi Aaforderige an d Farbe gstellt ghaa hän. Die Erfahrige hän speter ghulfe bim Drucke vu Bildbänd.

Ab 1971 het dr Schillinger derno aagfange au Biecher im aigene Verlag drucke. Ab 1972 het dr Karl Schillinger Verlag e Verbund mit dr Buchdruckerei Schillinger bildet. Anne 1984 isch dr Verlag us em Firmeverband uuseglest wore un isch syterhär e aigeständigi GmbH im Familiebsitz gsii. D Druckerei het s no bis 1989 gee.

S Brogramm vum Buechverlag het Belletrischtik, Sachbiecher un Bildbänd mit eme Schwärpunkt uf d Region am Oberrhyy umfasst. Au verschideni Biecher uf Alemannisch sin im Schillinger Verlag uusechuu, z.&nbsp;B. s „Taschenwörterbuch“ vum Hubert Baum, s „Alemannische Dialekthandbuch“ vum Harald Noth oder s „Opfinger Wörterbuch“ vum Jürgen Sutter un anderi. Derzue het mer bim Schillinger Verlag au privati Sache chenne drucke loo wie Familiechronike usw.

Wu dr Wolfgang Schillinger in Ruestand gangen isch un kai Noofolger gfunde het, het dr Schillinger Verlag aafangs 2023 alli Gschäft yygstellt.

## Weblink
* Websyte vum Schillinger Verlag (Archviversion vum 10.12.2022; Websyte isch mittlerwyli offline)
* Joachim Rumpf: Wolfgang Schillinger uf salpeter.net
Eurostat

S’ **Schtàtistischa-n-Àmt vu dr Öiropäischa Unioon**, kurz **Eurostat** odd’r **ESTAT**, ìsch d’ Verwàltungsainhait vu dr Öiropäischa Union, wo d’ àmtliga öiropäischa Schtàtistika ärschtällt. Sa hàt ìhra Sìtz z’ Luxämburg. Sa ìsch aina vu da Generààldiräkzioona vu dr Öiropäischa Kùmmissioon un ìsch em Kommisààr fìr Wìrtschàft un Waahrung unterschtällt.

Grìnda worra-n-ìsch Eurostat ànna 1953 fìr d’ Öiropäischa Gmainschàft fìr Kohla un Schtàhl (Montànunioon) bediana. Ìm Làuif vum Joohr hàt’s ìmmer meh Uffgààwa ghàà. Mìt dr Grìndung vu dr Öiropäischa Wìrtschàftsgmainschàft ànna 1958 ìsch’s a Generààldiräkzioon vu dr Öiropäischa Kùmmissioon worra. D’ Hàuiptuffgààb vun Eurostat ìsch, fìr àndra Generààldiräkzioona Schtàtistika z’ ärschtälla un ìn àndra öiropäischa Inschtituzioona Dààta z’ lììfra. Dàs hìlft ìhna bii dr Äntwìcklung, Üssfiahrung un Untersüachung vu dr Gmainschàftspolitik. Uff dr Websitta vun Eurostat fìnda m’r vììla Schtàtistika-n-ìwwer d’ EU-Lander.

Sitter’m 1. März 2018 ìsch d’ Bülgààra Mariana Kotzeva Generààldiraktera vun Eurostat.

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta
* Statistics Explained, a Ärkläärung fìr d’ öiropäischa Schtàtistika güat laasa (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Alva (Band)

**ALVA** isch e Popduo vu Fryburg. Ire musikalische Stil stoht zwische Art Pop, Folktronica un modärnem Jazzpop.

Alva bstoht us dr Jannike-Linn Herr un em Jan Henrik Rau. Si hän si z Fryburg chänneglehrt, wu si baidi vu 2011 bis 2015 am International Music College (hite Macromedia Hochschuel) studiert hän. Derno hän si baidi vu 2015 bis 2018 z Dublin studiert, dr Rau het am Newpark Music Centre e Bachelor of Jazz Performance (Gitarre) bi Ronan Guilfoyle, Tommy Halferty un Chris Guilfoyle gmacht, d Herr an dr Dublin City University e Bachelor of Jazz Performance mit Schwärpunkt Gsang bi Phil Ware, Jenna Harris un Aleka Potinga.

Zwai Johr lang hän si uf dr spanische Insle Lanzarote in verschidene Hotel un uf Hochzyte musiziert, derno sin si wider retuur in d Region chuu. Si sin ghyrote un dien baidi z Basel Musik unterrichte, d Herr duet Klavier un Gsang unterrichte, dr Rau git Gitarreunterricht.

Z Lanzarote hän si d Idee zu ire erschte EP „Winter“ ghaa. Unter em nämlige Titel hän si im April 2022 ire erscht Album uusebrocht. Si hän alli Inschtrumänt sälber gspiilt un s Album derhaim ufgnuu.

## Weblink
* Websyte vu Alva
* Enya Steinbrecher: Das Duo Alva möchte mit "Winter" aufregenden Zeiten entgegenwirken fudder.de, 22. April 2022
* d Jannike-Linn Herr uf instrumentor.ch
* dr Jan-Henrik Rau uf instrumentor.ch
Kabinett Ehard I

S **Kabinett Ehard I** isch vum 21. Dezember 1946 bis zum 20. Septämber 1947 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Vor dr Regierigsbildig het s d Wahl zum 1. Bayerische Landdag noch em Änd vum Zweete Wältchrieg gee. Dodermit isch s Kabinett Ehard I di erscht Landesregierig in dr Noochriegszyt gsii, wu dur demokratischi Wahle z Stand chuu un nit vu dr US-amerikanische Bsatzigsmacht yygsetzt woren isch. Drotz ass d CSU iber s absolut Mee an Sitz im Landdag ghaa het, het dr Hans Ehard e Koalizionsregierig us CSU, SPD un dr Wirtschaftliche Aufbau-Vereinigung (WAV)) bildet, wu aafangs e Mee vu 171 vu dr 180 Sitz im Landdag ghaa het. Dr ainzig Minischter vu dr WAV, dr Alfred Loritz, isch am 24. Juni 1947 wäg em Verdacht vu Mainaid un Schwarzmäärtgschäft uusgschide. Dr Ludwig Hagenauer vu dr CSU het sy Amt ibernuu, dodermit het dr Ehard druf di erscht groß Koalizion us CSU un SPD z Bayern gfiert.

Am 15. Septämber 1947 sin d Minischter vu dr SPD zruggdrätte un d SPD isch us dr Koalizionsregierig uusgschide. Dodruf het dr Minischterbresidänt Ehard mit em Kabinett Ehard II e raini CSU-Regierig bildet.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. Hans Ehard (1946–1947)

## Fueßnote
Kabinett Ehard II

S **Kabinett Ehard II** isch vum 20. Septämber 1947 bis zum 18. Dezämber 1950 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Zue dr Neibildig vum Kabinett isch s chuu, wel d SPD us dr Koalitionsregierig Ehard I uusdrätten isch un d SPD-Minischter zruggdrätte sin. Dr Minischterbresidänt Ehard het druf e raini CSU-Regierig bildet, die het im Landtag e Mee vu 104 vu dr 180 Sitz ghaa. No dr Landdagswahl 1950 isch s Kabinett Ehard III dr Noofolger wore.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)
* Thomas Schlemmer (1998): *Aufbruch, Krise und Erneuerung: Die Christlich-Soziale Union 1945 bis 1955*, S. 214–218 (online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. Hans Ehard (1947–1950)
Kabinett Ehard III

S **Kabinett Ehard III** isch vom 18. Dezämber 1950 bis zum 14. Dezämber 1954 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. No dr Wahl zum 2. Bayerische Landdag am 26. Novämber 1950, wu d CSU im Landdag nume ai Sitz mee kriegt het wie d SPD, het dr Minischterbresidänt Hans Ehard mieße ne Großi Koalizion us CSU un SPD bilde. Di boode Barteie hän im Landdag zäem 127 vu dr 204 Sitz ghaa.

Dr Ehard isch in dr Landdagssitzig am 18. Dezämber 1950 zum Minischterbresidänt gwehlt un zäme mit eme Rumpfkabinett veraidigt wore. Di andere Minischter un Staatssekreter sin 3. Jänner veraidigt wore.

No dr Landdagswahl 1954 isch d Regierig Hoegner II Noofolger wore.

## Literatur
* *Die Protokolle des Bayerischen Ministerrats 1945–1954. Das Kabinett Ehard III. 18. Dezember 1950 bis 14. Dezember 1954. Bd. 1: 20.12.1950–28.12.1951:* Hrsg. von der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften durch Andreas Wirsching und von der Generaldirektion der Staatlichen Archive Bayerns durch Margit Ksoll-Marcon, bearb. von Oliver Braun, München 2013.
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Ehard (1950–1954)
Erkenntnis

Dr Begriff **Erkenntnis** isch in dr Filosofii umstritte; en äihäitligi Definizioon het sich nit uusebildet. In ere erste Aanööcherig cha mä Erkenntnis as dr Brozäss und s Ergääbnis vom ene Wüsse bezäichne, wo dur Iisicht oder Erfaarig gwunne worde isch. 
__NOTOC__
## Zum Begriff vo dr Erkenntnis
Dr Begriff vo dr Erkenntnis isch äine vo de Grundbegriff vo dr nöizitlige Filosofii. Mä chann en nid uf anderi bekannteri oder übergordneti Begriff zruggfüere und cha nid ooni Sälbstbezuug (Zirkelschluss) definiert wärde. 

Dr Begriff vo dr Erkenntnis bezäichnet
* S Resultaat (das, wo erkennt wird) und
* dr Brozäss vom Erkenne (dr Erkenntnisakt).
Däil vo dr Erkenntnis isch immer d Beziejig zwüschen em Subjekt, wo erkennt und eme Objekt, wo erkennt wird. Erkenntnis cha sich gradsoguet uf e Sachverhalt bezie wie uf e Brozäss. Je nochdäm, öb en Erkenntnis ummiddelbar gwunne wird oder öb si dur en indiräkti Informazioon entstande isch, reedet mä vo dr ummittelbaare *([[Intuition|intuitiive]])* oder vo dr middelbaare *([[diskursiv|diskursiive]])* Erkenntnis.

D Vorsilbe „Er-“ im Wort Er-kenntnis isch äänlig wie bim Er-faare oder Er-lääbe e Bezäichnig für e Iisicht in e Geegestand, wo über s äifache Kenne uusegoot, und wo d Kennzäiche von em u.&nbsp;a. s Verstoo vo Wääsensmerkmol und d Erinnerig si. Erkenntnis het im Vergliich zum Kenne dr Charakter vo öbbis Nöijem. Wemm mä zum erste Mol feststellt, ass am ene technische Gräät e Funkzioon kabutt isch, hat mä das erkennt. Wemm mä s Gräät spööter no äinisch brucht, kennt mä dr Defekt, wemm män en nid vergässe het. Zum Wüsse wird d Erkenntnis, wenn die Erkenntnis unabhängig vom Subjekt, wo erkennt, gültig isch.

## Kwelle
Dr Ardikel «Erkenntnis» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur

* Kurt Eberhard: *Einführung in die Erkenntnis- und Wissenschaftstheorie. Geschichte und Praxis konkurrierender Erkenntniswege*. Kohlhammer, 2. Uflaag. Stuttgart 1999
* Gottfried Gabriel: *Grundprobleme der Erkenntnistheorie. Von Descartes bis Wittgenstein*. Schöningh, Paderborn, 2. Uflaag. 1998
* Richard Hönigswald: *Grundfragen der Erkenntnistheorie*. Uusegee v. Wolfdietrich Schmied-Kowarzik. Philosophische Bibliothek Bd. 510. Meiner, Hamburg 1997, ISBN 3-7873-1349-4.
* Peter Janich: *Was ist Erkenntnis. Eine philosophische Einführung*. Beck, München 2000
* Alfred Lorenzer: *Szenisches Verstehen. Zur Erkenntnis des Unbewußten.* Tectum Verlag, Marburg 2006, ISBN 3-8288-8934-4.
* Hans Günther Ruß: *Wissenschaftstheorie, Erkenntnistheorie und die Suche nach der Wahrheit. Eine Einführung*. Kohlhammer, Stuttgart 2004
* Herbert Schnädelbach: *Erkenntnistheorie zur Einführung*. Junius, Hamburg 2002
* Norbert Schneider: *Erkenntnistheorie im 20. Jahrhundert. Klassische Positionen*. Philipp Reclam jun., Stuttgart 1998
* Anna-Maria Schirmer: *ErkenntnisGestalten*. Dissertation, Kopaed, München 2015, ISBN 978-3-86736-436-2
* Max Weber: *Die Objektivität sozialwissenschaftlicher und sozialpolitischer Erkenntnis*. Wissenschaftlicher Verlag, Schutterwald/Baden 1995 ISBN 978-3-928640-07-7
Kabinett Hoegner II

S **Kabinett Hoegner II** isch vum 14. Dezämber 1954 bis zum 8. Oktober 1957 (bis zum 16. Oktober 1957 het s Kabinett no d Gschäft wytergfiert) d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Drotz ass bi dr Wahl zum 3. Bayerische Landdag am 28. Novämber 1954 d CSU (83 Sitz) mit dytligem Abstand vor dr SPD (61 Sitz) sterkschti Chraft im Landdag woren isch, het dr Wilhelm Hoegner e SPD-gfierti Viererkoalizion mit dr Barteie chenne bilde, wu im Landdag verdrätte gsii sin: Bayernbartei (BP), Gsamtdytsche Block/Bund vu dr Haimetverdribene un Enträchtete (GB/BHE) un FDP. D Viererkoalizion het 121 vu dr 204 Sitz im Landdag ghaa.  No dr Bundesdagswahl am 15. Septämber 1957 het d CSU erscht dr GB/BHE, no au d Bayernpartei zum Uusdritt us dr Koalizion chenne bringe. Dr Minischterbresidänt Hoegner isch am 8. Oktober 1957 vu sym Amt zruggdrätte un Noofolger vu sym Kabinett isch am 16. Oktober 1957 s Kabinett Seidel I wore.

S Kabinett Hoegner II isch bishär di ainzig Regierig in dr Noochriegsgschicht vu Bayern, wu nit vu dr CSU gfiert woren isch.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: ''Kabinett Dr. Wilhelm Hoegner (1954–1957)''
* 

## Fueßnote
Kabinett Seidel I

S **Kabinett Seidel I** isch vum 16. Oktober 1957 bis zum 9. Dezember 1958 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. D Regierig isch nei bildet wore noch em Uusdritt vum Gsamtdytsche Block/Bund vu dr Haimetverdribene un Enträchtete (GB/BHE) un dr Bayernbartei (BP) us dr SPD-gfierte Regierig unter em Wilhelm Hoegner. Uusglest het des d Bundesdagswahl 1957, wu d Unionsbarteie dytli gwunne hän. D CSU het dodruf zerscht dr GB/BHE un no d Bayernbartei zum Uusdritt us dr Viererkoalizion vu SPD, GB/BHE, BP un FDP chenne bringe. Am 8. Oktober 1957 isch druf dr Minischterbresidänt Hoegner zruggdrätte un dr Hanns Seidel het e Koalizion us CSU, GB/BHE un FDP bildet, wu ne Stimmemee vu 115 vu dr 204 Sitz im Landdag ghaa het. Noofolger vu däre Regierig isch no dr Landdagswahl 1958 s Kabinett Seidel II wore.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: ''Kabinett Dr. Hanns Seidel (1957–1958)''
Kabinett Seidel II

S **Kabinett Seidel II** isch vum 9. Dezämber 1958 bis zum 22. Jänner 1960 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Bi dr Wahl zum vierte Bayerische Landdag am 23. Novämber 1958 isch d Regierig unter em Minischterbresidänt Hanns Seidel (CSU), wu s syt em Oktober 1957 gee het, bstetigt wore, un är het d Koalizion mit em Gsamtdytsche Block/Bund vu dr Haimetverdribene un Enträchtete un dr FDP wyter gfiert. D Regierig het im nei gwehlte Landdag e Mee vu 126 vu dr insgsamt 204 Sitz ghaa. Dr Hanns Seidel het us gsundhaitlige Grind am 22. Jänner 1960 mieße zruggdrätte, Noofolger isch dr Hans Ehard mit em Kabinett Ehard IV wore, wu scho vu 1946 bis 1954 Minischterbresidänt gsii isch.

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: ''Kabinett Dr. Hanns Seidel (1958–1960)''
Kabinett Ehard IV

S **Kabinett Ehard IV** isch vum 26. Jänner 1960 bis zum 11. Dezämber 1962 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Wu dr Hanns Seidel am 22. Jänner 1960 us gsundhaitlige Grind as Bayerische Minischterbresidänt zruggdrätten isch, het dr Hans Ehard d Fierig vu dr Staatsregierig bis zum Änd vu dr Legislaturperiod ibernuu. S isch s viert Kabinett unter em Hans Ehard gsii, wu scho vu 1946 bis 1954 Minischterbresidänt gsii isch. Alli Staatsminischter sin di nämlige blibe wie im vorige Kabinett, au alli Staatssekreter (ußer em neie Staatskanzleischef Franz Heubl). Noch em Kabinett Ehard IV isch s Kabinett Goppel I chuu

## Literatur
* Peter Jakob Kock: *Der Bayerische Landtag. Eine Chronik.* Hrsg. vom Bayerischen Landtag. 7. aktualisierte Auflage. München 2016 (Online)

## Weblink
* www.bayern.de: Kabinett Dr. Hans Ehard (1960–1962)