open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
B. B. King

Dr **B.&nbsp;B. King** (* 16. Septämber 1925  z Itta Bena, Mississippi; †&nbsp;14. Mai 2015 in Las Vegas, Nevada; bürgerlig Riley B. King) isch äine vo de iiflussriichste Blues-Gitarriste und -Sänger gsi und äine vo de „drei Kings vom elektrische Blues“, näben em Albert King und em Freddie King. S „B.&nbsp;B.“ in sim Naame stoot für *Blues Boy*. Das isch en Abchürzig vo *[[Beale Street]] Blues Boy*, wo sis Moderazioonspsoidonüm bim Radiosänder WDIA gsi isch.

## Eerige
1980 isch dr B.&nbsp;B. King in d Blues Hall of Fame ufgnoo worde, 1987 in d Rock and Roll Hall of Fame. 2004 het er dt inoffiziell „Nobelbriis für Muusi“ überchoo, dr Polar Music Prize. 2008 het mä in sinere Häimetstadt Indianola s B. B. King Museum and Delta Interpretive Center eröffnet.

S Rolling Stone Magazine füert en uf Blatz 3 in dr Liste vo de 100 groossartigste Gitarriste vo alle Zite.

## Album-Diskografii (Uswaal)
Nume offizielli Veröffentligunge

## Litratuur
* Broven, John (2002): B.&nbsp;B. King’s Record Company. In: B.&nbsp;B. King – The Vintage Years (Textheft zu Ace ABOXCD 8).
* Escott, Colin (2002): The Blues, Every Day. In: B.&nbsp;B. King – The Vintage Years (Textheft zu Ace ABOXCD 8).
* Fancourt, Les (1993): B.&nbsp;B. King, Albert & Freddy – A Discography. Retrack Books.
* Fancourt, Les & McGrath, Bob (2006): The Blues Discography 1943–1970. Eyeball Productions, ISBN 0-9686445-7-0
* King, B.&nbsp;B. u. Ritz, David (1996): Blues all round me – The Autobiography Of B.&nbsp;B. King. Avon Books, New York, ISBN 0-380-97318-9
* Sawyer, Charles (1982): B.&nbsp;B. King – The Authorized Biography. Quartet Books, ISBN 0-7043-3415-1

## Weblingg

* offizielle Webseite von B.&nbsp;B. King (änglisch)
* Dütsch
* 

## Fuessnoote
Tastsinn

Mit em **Dastsinn** näme Lääbewääse Berüerige woor. D Strukture, wo für das brucht wärde, wärde as Dastsinnorgan bezäichnet.

Dr Dastsinn wird as Oberbegriff für die *[[Oberflächensensibilität|taktili]]* (wo s Berüere betrifft) und die *[[haptische Wahrnehmung|haptischi]]* (wo uf em Dastsinn basiert)  Woornäämig verwändet. In dr Litratuur wärde d Begriff *taktili Woornäämig* für s passive Berüertwärde und *haptischi Woornäämig* für s „aktive Erkenne“ verwändet.

Vo dr Füsiologii us gsee isch dr Dastsinn abhängig vom *[[sensomotorisches System|sensomotorische Süsteem]]* (Verarbäitig vo motorische und sensorische Informazioone) und vom *[[somatosensorisches System|somatosensorische Süsteem]]* (Verarbäitig vo sensorische Informazioone). 

## Fuessnoote
Italienisch-Libyen

**Italiänisch-Libye** (italienisch: *Libia Italiana*) isch e Kolonii vom Königriich Italie uf em Gebiet vom hütige Libye in Nordafrika ksi. D Kolonii hät vo 1934 bis 1943 existiert.

## Entwicklig
Libye, wo scho sit em Siig vo Italie im Chrieg gäge s Osmanische Riich under italiänischer Herrschaft gstande isch, isch 1934 vom italiänische Ministerpräsidänt und Diktator Benito Mussolini zur Kolonii Italiänisch-Libye erklärt worde. 

Mit Frankriich isch dänn die ändgültige Gränze zwüsche Libye und de französische Kolonii Französisch-Äquatorialafrika veribart worde.

Im Zweite Wältchrieg händ in Libye die nationalsozialistischi Wehrmacht zämme mit de Königlich italiänische Armee gmeinsam gäge d Brite us Ägypte kämpft. 1943 hät Italie Libye a Großbritannie verlore und i de Pariser Friedensvertärg vo 1946/47 ändgültig müsse uf s Gebiet verzichte. 

1951 isch Libye unabhängig worde.

## Lueg au
*Libye - Abschitt Gschicht

## Einzelnachwiis


## Weblinks
Italienisch-Somaliland

**Italiänisch-Somaliland** oder au *Italiänisch-Somalia* isch e Kolonie vom Königriich Italie uf em Gebiet vom hütige Somalia ksi, hät aber nur vo 1940 bis 1941 s gsamte Gebiet vom jetzige Staat umfasst.

## Entwicklig
D Königlich Italiänischi Armee hät i de 1880er Jahr s Gebiet in Besitz kno. 1908 isch Mogadischu zu de Hauptstadt worde. 

Under de Herrschaft vom Benito Mussolini händ d Italiäner e sehr repressivi Kolonialpolitik verfolgt. D einheimischi Bevölkerig isch zu Zwangsarbeit gzwunge worde und die somalischi Kultur isch erniedrigt worde.

Vo Somalia us hät Italie 1935 s Kaiserriich Äthiopie agriffe und 1936 bsetzt. Nachane isch Somalia mit Eritrea und Abessinie zu de Kolonii Italiänisch-Ostafrika zämegschlosse worde. Mit em Aafang vom Zweite Wältchrieg z Ostafrika (lueg Ostafrikafeldzug) isch die britischi Kolonii Britisch-Somaliland vo Italie bsetzt worde und au zu de italiänische Kolonii cho. Nach de italiänische Niderlag z Ostafrika im Jahr 1941 händ d Brite iri Kolonii wider zruggeroberet und dezue ane au di italiänisch Kolonii bsetzt. Die händs dänn aber 1950 als UN-Treuhandgebiet ad Republik Italie umeggä.

1960 sind die italiänisch und di britisch Kolonii zäme as Republik Somalia unabhängig worde.

## Literatur
* Robert L. Hess: *Italian Colonialism in Somalia*. University of Chicago Press, Chicago 1966.
* Paolo Tripodi: *The Colonial Legacy in Somalia. Rome and Mogadishu. From Colonial Administration to Operation Restore Hope*. St. Martin’s Press, New York 1999, ISBN 978-0333763513.

## Weblinks

* ''La Somalia Italiana,'' gschribe 1925 vom Romolo Onor (italiänisch)
* ''Atlante delle colonie italiane.'' Detailirte Atlas vo italiänische Kolonie, gschribe vom Baratta Mario und Visintin Luigi vo 1928 (italiänisch)
Italienisch-Eritrea

**Italiänisch-Eritrea** () isch e Kolonie vom Königriich Italie am Horn vo Afrika ksi. Es hät s Staatsgebiet vom hütige Eritrea umfasst und hät vo 1890 bis 1936 existiert. Vo 1936 bis 1941 isch es Teil vo Italiänisch-Ostafrika ksi.

## Entwicklig
D Kolonie isch am 1. Januar 1890 gründet worde. De ersti Gouverneur isch de Baldissera Orero ksi. Under ihm hät mer d Iwahnderig vo Italiener gförderet. Die Eritreer sind hingäge unterdrückt worde. Das isch vor allem under em Benito Mussolini vo 1922 bis 1941 ksi.

1897 isch de Ferdinando Martini de neui Gouverneur vo Italiänisch-Eritrea worde. Under ihm isch s Vercherssystem usbaut, die Bildig gförderet und d Korruption bekämpft worde.

In Eritrea händ im Jahr 1936 vor allem Muslime (öppe 57 % vo de Bevölkerig) und Christe (39 %) gläbt.

1935 isch Eritrea s Ufmarschgebiet vo de Königlich Italiänische Armee für de Chrieg gäge s Kaiserriich Abessinie ksi.

Nach em Sieg über Äthiopie 1936 isch d Kolonie Eritrea bis 1941 en Teil vo Italiänisch-Ostafrika ksi. 1941, im Zweite Wältchrieg, isch Eritrea vo britische Truppe eroberet worde. Demit isch die italiänischi Herrschaft beändet ksi. I de Pariser Fridensverträg vo 1947 hät d Republik Italie ändgültig uf s Gebiet müsse verzichte.

## Literatur
* Eyassu Gayim: *The Eritrean Question. The conflict between the right to self-determination and the interests of State.* Iustus, Uppsala 1993, ISBN 91-7678-240-9 (*Studies in international law* 12), (Zugleich: Uppsala, Univ., Diss. 1992).
* Edward Ullendorff: *The Ethiopians. An Introduction to Country and People.* 2. Ausgabe. Oxford University Press, London u. a. 1965, S. 90.

## Weblinks

* Alti Fotografie vo Italiänisch-Eritrea
* Website mit Fotografie vo Asmara
* Poschtkarte vo Asmara
* Website mit Dokumänt, Charte and Fotographie vo Italiäner in Eritrea (italiänisch)
* Detailieti Charte vo Eritrea vo 1936
* "1941-1951 The difficult years" (Italiänisch)
* Italiänisch-Eritrea Industrie

## Einzelnachwiis
Enzym

En **Enzym** (altgriechischs Kunstwort , *énzymon*), früener **Fermänt** (latiinisch *fermentum*), isch e Stoff, wo us biologische Riisemolekül bestoot und as Katalysator e chemischi Reakzioon cha beschlöinige. Fast alli Enzym si Protein, d Usnaam isch die katalytisch aktivi RNA, wie z.&nbsp;B. snRNA. Si wärde in dr Zälle über Proteinbiosynthese an de Ribosom bildet, wie anderi Protein au. Enzym häi wichdigi Funkzioone im Stoffwäggsel vo Organisme: Si stüüre dr grösst Däil vo de biochemische Reakzioone – vo dr Verdauig bis zur Transkripzioon (RNA-Polymerase) und Replikation (DNA-Polymerase) vo de Erbinformazioone.

## Klassifikazioon
Enzym wärde noch dr Reakzioon, wo si katalysiere, in säggs Enzymklasse iidäilt:

* EC 1: *Oxidoreduktase*, wo Redoxreaktioone katalysiere.
* EC 2: *Transferase*, wo funkzionelli Grubbe vo äim Substrat uf en anders überdrääge.
* EC 3: *Hydrolase*, wo Bindige under Iisatz vo Wasser spalte.
* EC 4: *Lyase*, wo d Spaltig oder Sünthese vo komplexere Brodukt us äifache Substrat katalysiere, allerdings *ooni*  ATP z verbruuche.
* EC 5: *Isomerase*, wo d Umwandlig vo chemische Isomer beschlöinige.
* EC 6: *Ligase* oder *Synthetase*, wo Addizionsreakzioone mit Hilf vo ATP katalysiere. En Umcheerreakzioon (Spaltig) isch mäistens energetisch ungünstig und findet nit statt.

Mänggi Enzym chönne meereri Reakzioone katalysiere, wo zum Däil seer underschidlig si. In däm Fall wird en Enzym zu meerere Enzymklasse zellt.

## Litratuur
* Jeremy M. Berg, John L. Tymoczko, Lubert Stryer: *Biochemie*. 5. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg – Berlin 2003, ISBN 3-8274-1303-6.
* David Fell: *Understanding the Control of Metabolism*. Portland Press Ltd, London 1997, 2003, ISBN 1-85578-047-X.
* Alfred Schellenberger (Hrsg.): *Enzymkatalyse. Einführung in die Chemie, Biochemie und Technologie der Enzyme*. Gustav Fischer Verlag, Jena 1989. ISBN 3-540-18942-4
* Donald Voet, Judith G. Voet: *Biochemistry*. 3. Auflage. John Wiley & Sons Inc., London 2004, ISBN 0-471-39223-5.
* Maria-Regina Kula: *Enzyme in der Technik,* Chemie in unserer Zeit, 14. Jahrg. 1980, Nr. 2, S. 61–70, 
* Brigitte Osterath, Nagaraj Rao, Stephan Lütz, Andreas Liese: *Technische Anwendung von Enzymen.* Chemie in unserer Zeit 41(4), S. 324–333 (2007), 

## Weblingg

* IUBMB – Verzäichnis und Nomenklatur vo de Enzym
* BRENDA Enzymdatebank
* ExploreEnz – The Enzyme Database
* Enzymdatebank mit Suechmaschine
* KEGG Metabolic Pathway Database (grafischi Daarstellige vo de biochemische Reakzioone mit de süstematisch identifizierte Enzym, wo drzueghööre)
Protein

**Protein**, **Äiwiss** oder *Äiwissstoff* si biologischi Makromolekül, wo us Aminosüüre ufbaut si. Protein git s in alle Zälle und gäbe ine nit nume Struktur, sondern si au „molekulari Maschine“, wo Metabolite dransportiere, Ione bumpe, chemischi Reakzione katalysiere und Signalstoff chönne erkenne. Us Protein (Äiwiss) bestöön z.&nbsp;B. d Hut, s Hoor oder d Muskle.

Alli Protein im ene Lääbewääse zämme, im ene Gwääb, in ere Zälle oder in eme Zällkompartimänt, under exakt definierte Bedingige und zum ene bestimmte Zitpunkt, wärde as Proteom bezäichnet.

## Klassifizierig vo de Proteine
Mä chann d Protein noch irer üssere Form in zwäi Hauptgrubbe iidäile:

* die *globuläre Protein*, wo Terziär- oder Quartärstruktur von ene öbbe d Form von ere Chuugele oder e Biire het, und wo mäistens in Wasser oder Salzlöösige guet löslig si (zum Bischbil s Protein vom Äiwiss im Äi, s *Ov-[[Albumin]]*),
* die *fibrilläre Protein*, won e fadeförmigi oder fasrigi Struktur häi, mäistens unlöslig si und zu de Stütz- und Grüstsubstanze ghööre (zum Bischbil d Keratin in de Hoor und Fingerneegel, Kollagen, Aktin und Myosin für d Musklekontrakzioon).
Protein wärde au noch iirer Zämmesetzig iidäilt, z. B. bi konjugierte Protein, oder noch dr Funkzioon, z. B. Strukturprotein.

## Litratuur
* Jeremy M. Berg, John L. Tymoczko, Lubert Stryer: *Biochemie.* 6. Uflaag. Spektrum, Häidelbärg 2007, ISBN 3-8274-1800-3.
* Friedrich Lottspeich, Haralabos Zorbas: *Bioanalytik*. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 1998, ISBN 978-3-8274-0041-3.
* Hubert Rehm, Thomas Letzel: *Der Experimentator: Proteinbiochemie / Proteomics*. 6. Uflaag, Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2009, ISBN 978-3-8274-2312-2.
* E. Buxbaum: *Fundamentals of Protein Structure and Function* (änglisch), Springer, Nöi York 2007. ISBN 9780387263526.
* P. Kaumaya: *Protein Engineering*, Intech Open, 2012. ISBN 978-953-51-0037-9. (Onläin Wersion uf Änglisch)

## Weblingg

* Aminosäuren und Proteine
* Peptide, Polypeptide (Proteine)
* Proteinrechner – Onläin-Tool zum die molari Masse vo Protein anhand vo de Aminosüüresekwänz berächne
* Protein Database (Aminosüüresekwänze, 3D-Strukture, …)
* Proteinbilder
* Human Protein Atlas
* Proteopedia – Proteopedia isch en interaktivi 3D-Enzyklopedii über Protein und anderi Biomolekül im Wikipedia-Format (änglisch)
* UniProt Aminosüüresekwänze vo Protein
Italienische Konzession in Tientsin

D **Italiänischi Konzession in Tientsin** (Chinesisch 天津意租界, Tiānjīn Yì Zūjiè, italiänisch *Concessione italiana di Tientsin*) isch es chlines Kolonialgebiet vom Königriich Italie i de chinesische Stadt Tianjin i de hütige Volksrepublik China ksi. Es hät vo 1901 bis 1947 existiert.

## Entwicklig
Animiert dur die dütschi Besetzig vo Kiautschou hät au d Königlich Italiänischi Armee versuecht, en Pachthafe in China z erwerbe. Im März 1899 hät d italiänischi Marine d San-Mun-Bucht i de Provinz Zhejiang bsetzt, hät sich aber im April 1899 scho wider müsse zruckzieh. 

Wo s 1900 zum Boxerufstand cho isch, hät Italie zu de acht intervenierende Grossmächt khört und hät 1901 e chlini Niiderlassig im internationale Konzessionsgebiet vo Tientsin übercho.

Im Erste Wältchrieg hät Italie mit 600 Soldate die österriich-ungarischi Konzession bsetzt. En italiänische Vorschlag si at italiänischi azgildere, isch vo de andere Allierte abglehnt worde. Statt desse hät s Gebiet müsse a China gä werde.

Im Jahr 1935 hät d Konzession e Iwohnerzahl vo 6,261 Mänsche ka. Öppe 536 sind Italiäner ksi. S faschistische Regime under em Benito Mussolini hät gägenüber de Einheimische e sehr restriktivi Kolonialpolitik verfolgt.

Im Zweite Wältchrieg isch d Konzession keis Kampfgebiet ksi, da Italie mit Japan verbündet ksi isch. Nach em Sturz vom Mussolini isch s Königriich Italie zu de Alliierte gwächslet und hät müsse d Kolonie ufgä. Nach em Chriegsändi isch si wider under die italiänischi Herrschaft cho. Wo Italie 1946 e Republik worde isch, händ d Amerikaner d Abträtig vom Gebiet a China gforderet. 1947 isch d Italiänischi Konzession z Tientsin, als letzt vo allne usländische Konzessione döt, ufgä worde.

## Literatur
* Cucchi, G. *Una bandiera italiana in Cina* in «Rivista Militare», n. 6/1986
* De Courten, L. - Sargeri, G. *Le Regie truppe in Estremo Oriente, 1900-1901*. Roma, 2005
* Dikötter, Frank *The Age of Openness China before Mao* University of Chicago Press https://web.archive.org/web/20111217201703/http://web.mac.com/dikotter/Dikotter/Openness.html. Berkeley, 2008   ISBN 9780520258815
* Grasselli, Enrico. *L’esercito italiano in Francia e in Oriente* Corbaccio ed. Milano, 1934
* Maurizio Marinelli, Giovanni Andornino, Italy’s Encounter with Modern China: Imperial dreams, strategic ambitions, New York: Palgrave Macmillan, 2014.
* Maurizio Marinelli, “The Triumph of the Uncanny: Italians and Italian Architecture in Tianjin”, In Cultural Studies Review, Vol. 19, 2, 2013, 70-98.
* Maurizio Marinelli, “The Genesis of the Italian Concession in Tianjin: A Combination of Wishful Thinking and Realpolitik”. Journal of Modern Italian Studies, 15 (4), 2010: 536-556.
* Mautone, Antonio. *Trentini ed Italiani contro l'Armata Rossa. La storia del corpo di spedizione in Estremo Oriente e dei Battaglioni Neri*. Temi editrice. Trento, 2003

## Weblinks

## Einzelnachwiis
Suizid

**Suizid** (vo neulateinisch *suicidium,* us *sui* „vo sich [sälber]“, und *caedere* „umbringe, dööde, morde“), au **Sälbstdöödig** oder moralisierend **Sälbstmord** oder öifemistisch **Freidood**, isch s wemm mä em äigene Lääbe vorsätzlig en Änd macht. E Suizid cha äntwäder aktiv bassiere, wemm mä sich Schade zuefüegt (öbbe sich sälber döödlig verletzt oder Gift nimmt), oder aber passiv, wemm mä nüme für sich sälber sorgt und zum Bischbil lääbensnotwändigi Medikamänt, Naarigsmiddel oder Flüssigkäite nit zue sich nimmt.

E Suizidhandlig, wo nit diräkt zum Dood füert, wird in der Fachsprooch as **Suizidversuech** bezäichnet, in dr Umgangssprooch as **Sälbstmordversuech**. Suizidversüech si seer vil hüfiger as glungeni Suizid. Dr psüchischi Zuestand vom ene sälbstmordgfäärdete Mensch wird as Suizidalidäät bezäichnet.

Mediziner gseen Suizid und Suizidversüech in vile Fäll as e Sümptom von ere psüchische Stöörig, wo sött behandlet wärde, wie ere Depression, bipolare Stöörig, Schizofrenii oder ere andere schwere Chranket oder Behinderig, wo dr betroffnig Mensch nüme cha ushalte. Mit ere bessere Diagnostik chan e Paziänt zwar besser, aber nit vollständig gschützt wärde.

Mit em Suizid befasse sich Wüsseschafte wie d Psüchiatrii, Psüchologii, Soziologii, Filosofii, Theologii und d Rächtswüsseschaft. As äigeständigi Wüsseschaft, wo sich mit em Suizid bsundrigs us ere psüchiatrisch-medizinische Sicht beschäftigt, het sich im 20.&nbsp;Joorhundert d Suizidologii uusebildet. Es git au braktischi Aasätz zum Suizid z verhüete und sich um die z kümmere, wo e Suizidversuech undernoo häi, und um die Aaghöörige vo Suizidänt.

 
Wenn dr Suizid mit dr Understützig von ere andere Person duuregfüert wird, reedet mä je noch däm was bassiert isch äntwäder vom ene *assistierte Suizid* oder vo *aktiver [[Sterbehilfe|Stärbehilf]]*. Über d Stärbehilf wird internazional kontrovärs diskutiert und si isch vo land zu Land juristisch andersch greeglet. In dr Geriatrii und Altepflääg wird si im Zämmehang mit de Begriff „künstligi Ernäärig“ bzw. „Naarigsverwäigerig“ immer wieder thematisiert.

## Litratuur
* Hans Rost: *Bibliographie des Selbstmordes*. Verlag Roderer, Rägesburg 1992, ISBN 3-89073-343-3 (Repr. d. Ausg. Augsburg 1927)
* *Suizid-Bibliothek. 1.000 Werke aus den Jahren 1578 bis 1945* (öbbe 100'000 Site uf 1500 Mikrofiches). Harald Fischer Verlag, Erlange 2005, ISBN 3-89131-463-9.
* Jean Améry: *Hand an sich legen. Diskurs über den Freitod* (Werke; 3). Klett-Cotta 2005, ISBN 3-608-93563-0.
* Jean Baechler: *Tod durch eigene Hand. Eine wissenschaftliche Untersuchung über den Selbstmord* („Les suicides“). Ullstein, Frankfurt am Main 1981, ISBN 3-550-07701-7.
* Andreas Bähr (Hrsg.): *Sterben von eigener Hand. Selbsttötung als kulturelle Praxis*. Böhlau, Köln 2005, ISBN 3-412-18405-5.

## Weblingg

## Fuessnoote
Dromedar

S **Dromedar** (*Camelus dromedarius*), au as  **Äihöckrigs** oder **Arabischs Kamel** bezäichnet, isch e Süügerart us dr Gattig vo de Altwältkamel innerhalb vo dr Familie vo de Kamel (Camelidae). Es isch as Last- und Ritdier in wite Däil vo Asie und Afrika verbräitet, in sinere Wildform isch s aber usgstorbe. Dr Naame chunnt us em Griechische  (*dromás*), was „das wo lauft“ bedütet.

## Litratuur
* 
* E. Mukasa-Mugerwa: *The Camel (Camelus Dromedarus): A Bibliographical Review.* International Livestock Centre for Africa, Addis Abeba 1982. Online

## Weblingg
 
* Fact sheet Dromedar
* 
* ''Kamelplage soll Geldsegen werden.'' Artikel auf orf.at.
Taxonomie

E **Taxonomii** (gr.  *táxis* ,Ornig’ und  *nómos* ,Gsetz’) oder e **Klassifikazioonsschema** isch en äihäitligs Verfaare oder Modäll, wo mit em Objekt noch bestimmte Kriterie klassifiziert wärde, das häisst in Kategorie oder Klasse (mä säit ene au Taxa) iigordnet wärde. Naturwüsseschaftligi Diszipline verwände dr Begriff vo dr Taxonomii für e Klassifikazioon, wo im Allgemäine hierarchisch isch (Klasse, Underklasse usw.).

Taxonomie si für d Entwigglig von ere Wüsseschaft vo gröösserer Bedütig: Si mache s äifacher mit Äinzelfäll umzgoo und mache summarischi Ussaage mööglig, wo bis zun ere Erkläärig vo Zämmehäng cha goo. Si zwingen äim d Underschiid zwüsche de Kategorie genau z definiere und eso verstoot mä dr Undersuechigsberiich besser.

Anthropologischi Undersuechige zäige, ass d Taxonomie, wo in bestimmte Sprooch- und Kulturrüüm verwändet wärde, in örtligi, kulturelli und soziali Süsteem iibettet si und underschiidlige soziale Zwäck diene. Äini vo de bekanntiste und iiflussriichste Studie über Laie-Taxonomie *(folk taxonomies)* isch im Émile Durkheim si *Les formes élémentaires de la vie religieuse* (dt. *Die elementari Form vom religiöse Lääbe*.)

## Litratuur

* Marc Ereshefsky: Natural Kinds in Biology (MS Word; 26&nbsp;kB), in: Routledge Encyclopedia of Philosophy 2009 (und weitere Drafts und bibliographische Hinweise).
* Michel Foucault: *Die Ordnung der Dinge. Eine Archäologie der Humanwissenschaften.* 13. Uflaag. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1995, ISBN 3-518-27696-4.
* Werner Kunz: *Was ist eine Art? In der Praxis bewährt, aber unscharf definiert.* In: *Biologie in unserer Zeit.* 32/1 (2002), S. 10–19, .
* Paul Michel: *Ordnungen des Wissens.* In: Ingrid Tomkowiak (Hrsg.): *Populäre Enzyklopädien. Von der Auswahl, Ordnung und Vermittlung des Wissens.* Chronos, Züüri 2002, S. 35–85, ISBN 3-0340-0550-4.
* Rupert Riedl: *Strukturen der Komplexität? Eine Morphologie des Erkennens und Erklärens.* Springer, Berlin 2000, ISBN 3-540-66873-X.
* Emma Tobin: Bibliography on Natural Kinds, AHRC, Bristol 2011.

## Weblingg

* Dr Internazionali Kood vo dr Botanische Nomenklatur
* International Association for Plant Taxonomy
* Integrated Taxonomic Information System (ITIS)
* Numerischi Taxonomii in dr Linguistik (Dialektometrii)
* Globale Taxonomie Initiative Deutschland 

## Fuessnoote
Stern

E **Stärn** ( und **, ahd. *sterno*) isch in dr Astronomii e Himmelskörper us Gaas und Plasma, wo e groossi Masse het und sälber lüüchted,   wie zum Bischbil unseri irdischi Sunne. Si äigeni Schwerchraft hebt en zämme und an dr Ooberflechi isch er 2.200&nbsp;K bis 45.000&nbsp;K häiss, Wissi Zwärg chönne Ooberflechitämpratuure vo bis zu 100.000&nbsp;K haa. Äini vo de wichdigste Erkenntniss vo dr modärne Astronomii isch s, ass fast alli Himmelskörper, wo mit bluttem Aug wie Pünkt usgseen, Stärn si, wo wit äwägg si.

Die mäiste Stärn si Däil vom ene Doppel- oder Meerfachstärnsüsteem und/oder häi e Blaneetesüsteem. E Hufe Stärn zämme bilde Stärnhüfe und Galaxie. Stärn chömme in de underschidligste Gröössene, Lüüchtchreft und Farbe vor und wärde dorum noch bestimmte Äigeschafte klassifiziert. Si si üsserst aktivi Gaasriise, wo im Innere Millione Graad häiss und seer turbulänt si. Vo iirer glüejende Oberflechi sände si näben ere intensive Straalig au gladnigi Plasmadäili wit in dr Ruum us und bilde en Astrosfääre, wo bi unserer Sunne Heliosfääre häisst. D Äigeschafte vo de Stärn si von ere groosse Bedütig, öb uf eme Blaneet, wo um sä umekräist, Lääbe mööglig isch oder nit.

## Litratuur
* S.W. Stahler & F. Palla: *The Formation of Stars.* WILEY-VCH, Weinheim 2004, ISBN 3-527-40559-3
* H.H. Voigt: *Abriß der Astronomie.* 4. Auflage. Bibliographisches Institut, Mannheim 1988, ISBN 3-411-03148-4.
* H. Scheffler, Hans Elsässer: *Physik der Sterne und der Sonne.* 2. Uflaag. BI-Wiss.-Verl., Mannheim 1990, ISBN 3-411-14172-7.
* Rudolf Kippenhahn, A. Weigert: *Stellar structure and evolution.* Springer, Berlin 1990, ISBN 3-540-50211-4 (änglisch).
* N. Langer: *Leben und Sterben der Sterne.* Becksche Reihe. Beck, Münche 1995, ISBN 3-406-39720-4.
* D. Prialnik: *An Introduction to the Theory of Stellar Structure and Evolution*. Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-65065-8.
* J. Bennett, M. Donahue, N. Schneider, M. Voith: *Astronomie (Kapitel 14–16)*, Hsg. Harald Lesch, 5. Auflage (1170 S.), Pearson-Studienverlag, München-Boston-Harlow-Sydney-Madrid 2010
* Thassilo von Scheffer, *Die Legenden der Sterne*, 1939.

## Weblingg
* 
* Sternentstehung bi *www.zum.de*
* Sternentstehung – Zämmefassig bi *www.astronomia.de*
* Interaktives Hertzsprung-Russell-Diagramm zur Sternentwicklung (Java) uf dr Website vo dr Uniwersidäät Bonn
Milchstraße

D **Milchstrooss**, au **Galaxis**, isch d Galaxii, wo unser Sunnesüsteem mit dr Ärde din ligt. Si bestoot us Milliarde vo Stärn und het d Form von ere flache Schiibe. Doorum gseet mä sä vo dr Ärde us as e hells Band am Nachthimmel, wo um die ganz Ärde ume goot. Dr Struktur nooch ghöört d Milchstrooss zu de Balkespiralgalaxie.

## Litratuur
* Cuno Hoffmeister: *Der Aufbau der Galaxis.* Akademie-Verlag, Berlin 1966.
* Nigel Henbest, Heather Couper: *Die Milchstraße.* Birkhäuser, Berlin 1996. ISBN 3-7643-5235-3
* 
* Dieter B. Herrmann: *Die Milchstraße – Sterne, Nebel, Sternsysteme.* Kosmos, Stuttgart 2003. ISBN 3-440-09409-X
* Uwe Reichert: *Unsere kosmische Heimat – das neue Bild der Milchstrasse.* Sterne und Weltraum Special. 2006,1. Spektrum der Wissenschaft, Häidelbärg 2006. ISBN 3-938639-45-8
* Dan Clemens u.&nbsp;a.: *Milky way surveys – the structure and evolution of our galaxy.* Astronomical Soc. of the Pacific, San Francisco 2004. ISBN 1-58381-177-X
* Keiichi Wada, et al.: *Mapping the galaxy and nearby galaxies.* Springer, Berlin 2008, ISBN 978-0-387-72767-7.

## Weblingg

* Animazioon vo dr Milchstrooss (NASA) (änglisch)
* The Stars of the Milky Way  (änglisch)
* 219 million stars, a detailed catalogue  (änglisch)
* Die Milchstraße im Universum
* die milchstraße | geschichte unserer galaxis (PDF-Datei 1,9&nbsp;MB)
* Himmelskarte der Mikrowellenstrahlung aus der Milchstraße und anderen Galaxien (und kosmische Hintergrundstrahlung) (JPEG-Datei 0,9&nbsp;MB)
Regierungssystem

Es **Regierigssystem** beschriibt di formali Usgstaltig und d Funkzionswiis von ere Regierig. S Wort *Regierigssystem* wird glägetli au als Synonym für de Begriff „politisches System“ bruucht, au wänn letschters im eigetliche Sinn en abstraktere Begriff isch.

Zäntral für d Typologisierig vom e Regierigssystem isch d Frag, wie s Staatsoberhaupt, de Regierigschef und s Parlamänt zunenand stönd bzw. d Kompetänze vo de einzelne politische Instituzione.

## Underscheidig
Wichtegi Regierigssystem sind:

* i Republike:
** *präsidäntiell* (de Präsidänt hät wiitrichendi Befuegniss und isch Staatsoberhaupt und Regierigschef i eim; d Regierig bruucht ekei Mehrheit im Parlamänt)
** *semipräsidäntiell* (e Mischform zwüsche präsidäntiell und parlamentarisch)
** *parlamentarisch* (d Regierig mues e Mehrheit im Parlamänt ha, s Parlamänt staht aso im Mittelpunkt vo de Staatsgwalt)
** *System vo de Exekutive, wo as Parlamänt bunden isch* (e Sonderform, wo d Regierig vom Parlamänt gwählt wird und abhängig isch vom nämlige Vertroue)
** *Direktorialsystem* (es Direktorium, wo vom Parlamänt gwählt isch, als Kollektivorgan, wo Träger vo de Regierigsgwalt und ex post nöd vom Vertroue vom Parlamänt abhängig isch)
** *Einparteiesystem* (es existiert nur ei wählbari politischi Partei.)

* i Monarchie:
** *absoluti Monarchii* (de Monarch hät di unigschränkti Macht)
** *konstituzionelli Monarchii* (de Monarch wird dur e Verfassig igschränkt, und es git es Parlamänt, wo bi de Gsetzgäbig und de Stüüre mitredt)
** *parlamentarischi Monarchii* (d Regierig mues e Mehrheit im Parlamänt ha, und daademit isch d Macht vom Monarch starch iigränzt)

## Literatur
* Jürgen Hartmann: *Das Regierungssystem. Definition, Typologie und politiktheoretischer Hintergrund.* In: Jürgen Hartmann: *Westliche Regierungssysteme: Parlamentarismus, präsidentielles und semi-präsidentielles Regierungssystem.* VS Verlag, 2005, ISBN 3-531-14221-6, S. 15&nbsp;ff.
Adelsried

**Adelsriad** (amtlich *Adelsried*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Adelsriad leit am Rand vom Schwäbische Holzwenkel em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder, rond 20 Kilometer vo Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 44,9&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 35,4&nbsp;% Wald, 19,1&nbsp;% Sidlongsfleche ond 0,6&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Adelsriad gheret s Pfarrdorf Adelsriad, s Dorf Kruichen ond dr Engelshof.

## Gschicht
Adelsriad ischt zom erscht Mol gnennt worda em 12. Johrhondert als *Adeloldesried* (1309 *Adelhartzriet*, 1312 *Adelharterieth*, 1399 *Adlatzried*, 1480 *Adelsried*).

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
83,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 11,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Adelsriad ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

D Birgermoeschterin vo Adelsriad ischt d Erna Stegherr-Haußmann.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Adelsriad ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Joachim Jahn: *Augsburg Land* (= *Historischer Atlas von Bayern.* Teil Schwaben, H. 11). München 1984 (Digitalisat; Regischter luag S. 625).
* Rolf Kießling: *Kleine Geschichte Schwabens.* Regensburg 2009.
* Walter Plötzl: *Märkte, Dörfer, Weiler, Einöden in der Markgrafschaft Burgau* (= *Beiträge zur Heimatkunde des Landkreises Augsburg.* Bd. 19). Augsburg 2004.
* Bernd Wißner, Ute Haidar (Hrsg.): *Augsburger Land.* Augsburg 2011.

## Weblink
* 
* www.adelsried.de
* 
*  (PDF; 1,23 MB)

## Fuaßnota
Aystetten

**Oistätta** (amtlich *Aystetten*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Oistätta leit en dr Region Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 10,4&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 75,5&nbsp;% Wald, 13,8&nbsp;% Sidlongsfleche ond 0,3&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Oistätta gheret s Pfarrdorf Oistätta ond dr Hof Louisenruh.

## Gschicht
Oistätta ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1195 als *Aichstetin* (1424 *Eystetenb*).

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
93,3&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Oistätta ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Oistätta ischt dr Peter Wendel.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Oistätta ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.aystetten.de
* 
*  (PDF; 1,23 MB)

## Fuaßnota
Biberbach (Schwaben)

**Biberbach** (amtlich *Biberbach*) ischt e Märt im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Biberbach leit rond 20 km nerdlich vo Augschburg am Weschtrand vom Lech-Schmutterdal.

Vo dr Gmarkong send 46,1&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 41,0&nbsp;% Wald, 10,3&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,6&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Biberbach gheret dr Hauptort Biberbach, s Pfarrdorf Affaltern, d Kirchderfer Feigenhofen ond Markt, d Derfer Albertshofen ond Eisenbrechtshofen, d Sidlong Zollsiedlung, dr Weiler Salmannshofen ond d Hef Baletshof, Dennhof, Dennhofmühle, Ehekirchmühle, Furtmühle ond Kleemeisterhaus.

## Gschicht
Biberbach ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1070.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 4&nbsp;% gleäge.

## Religion
70&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 19,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Biberbach ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Biberbach ischt dr Wolfgang Jarasch.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Biberbach ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.biberbach.de

## Fuaßnota
Bobingen

**Boobenge** (amtlich *Bobingen*) ischt e Stadt im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Boobenge leit rond zwelf Kilometer sidlich vo Augschburg an dr Fliss Wertach ond Singold.

Vo dr Gmarkong send 40,2&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 39,8&nbsp;% Wald, 17,7&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,3&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Boobenge gheret dr Boobenge, d Pfarrderfer Reinhartshausen, Straßberg ond Waldberg, d Derfer Burgwalden ond Kreuzanger ond d Sidlong Bobingen-Siedlung.

## Gschicht
Boobenge ischt zom erscht Mol gnennt worda om 993 als *Pobinga*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,1&nbsp;% gleäge.

## Religion
87,5&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Boobenge ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Boobenge ischt dr Bernd Müller.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Boobenge ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.stadt-bobingen.de

## Fuaßnota
Bonstetten (Schwaben)

**Bõĩschteeda** (amtlich *Bonstetten*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Bõĩschteeda leit Bonstetten liegt knapp 20 Kilometer nordweschtlich vo Augschburg am Sidhang vom Stauffersberg em Laugnada], em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder.

Vo dr Gmarkong send 32,9&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 53,3&nbsp;% Wald, 13,3&nbsp;% Sidlongsfleche ond 0,4&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Bõĩschteeda ghert nur s gleichnamig Pfarrdorf.

## Gschicht
Bõĩschteeda ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1063.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 10,8&nbsp;% gleäge.

## Religion
70,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 12,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Bõĩschteeda hot mit em Markt Wälda ond dr Gmoede Eamesacker ond Höretsriad a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Bõĩschteeda ischt dr Anton Gleich.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Bõĩschteeda ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.bonstetten.de

## Fuaßnota
Diedorf (Schwaben)

**Diadorf** (amtlich *Diedorf*) ischt e Märt im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Diadorf leit acht Kilometer weschtlich vo Augschburg an dr Schmuttr.

Vo dr Gmarkong send 39,6&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 46,1&nbsp;% Wald, 13,3&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,0&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Diadorf gheret d Pfarrderfer Anhausa, Biburg, Diadorf ond Willishausa, d Derfer Hausa, Kreppa ond Oggelhof ond dr Hof Neideck.

## Gschicht
Diadorf ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1056.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3&nbsp;% gleäge.

## Religion
79,2&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 13,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Diadorf ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Diadorf ischt dr Peter Högg.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Diadorf ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.markt-diedorf.de

## Fuaßnota
Dinkelscherben

**Dinggelscherba** (amtlich *Dinkelscherben*) ischt e Märt im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Dinggelscherba leit en dr Reischenau, rond 25 Kilometer weschtlich vo Augschburg em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder.

Vo dr Gmarkong send 57,5&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 30,6&nbsp;% Wald, 10,5&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,4&nbsp;% sonschtige Fleche. Nochbergmoede send Zomershousa em Norda, Horga em Nordoschta, Kutzehousa em Oschta, Uschtersbach ond Fischa em Sida, Zeamatshausa em Sidweschta ond Buddabach em Weschta.

## Gmoendsgliderong
Zua Dinggelscherba gheret dr Hauptort Dinggelscherba, d Pfarrderfer Anried, Breitenbronn, Ettelried, Fleinhausen, Grünenbaindt, Häder, Oberschöneberg ond Ried, s Kirchdorf Neuhäder, d Derfer Au, Engertshofen, Holzara, Lindach, Reischenau, Saulach, Schempach ond Stadel, d Weiler Kühbach ond Siefenwang ond dr Hof Elmischwang.

## Gschicht
Dinggelscherba ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1162.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,3&nbsp;% gleäge.

## Religion
78,2&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 15,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Dinggelscherba ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Dinggelscherba ischt dr Edgar Kalb.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Dinggelscherba ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.dinkelscherben.de

## Fuaßnota
Altenmünster

**Altemẽẽschter** (amtlich *Altenmünster*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Altemẽẽschter leit en dr Region Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 43,8&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 44,3&nbsp;% Wald, 10,7&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,3&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Altemẽẽschter gheret Pfarrderfer Altemẽẽschter, Baiershofen, Hegnenbach, Violau ond Zusamzell, d Kirchderfer Eppishofen, Hennhofen, Neumünster ond Unterschöneberg ond d Hef Aspachhof, Lüftenberg, Stuhlenmühle ond Weldishof.

## Gschicht
Altemẽẽschter ischt em 9. Johrhondert em Bsitz vom Kloschter Ellwang gwea ond 1262 an s Kloschter Oberschönenfeld komme.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,9&nbsp;% gleäge.

## Religion
91,5&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Altemẽẽschter ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Altemẽẽschter ischt dr Bernhard Walter.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Altemẽẽschter ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.altenmuenster.de
* 
*  (PDF; 1,23 MB)

## Fuaßnota
Allmannshofen

**Aamdsoofe** (amtlich *Allmannshofen*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Aamdsoofe leit en dr Region Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 65,7&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 21,6&nbsp;% Wald, 11,5&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,2&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Aamdsoofe gheret d Pfarrderfer Aamdsoofe ond Holzen (Kloschter Holzen), d Weiler Hahnenweiler ond Schwaighof ond dr Hof Klause.

## Gschicht
Aamdsoofe hot bis 1688 dr Reichsmaschall vo Pappenheim ghert, no ischt s an s Kloschter Holza ganga.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,9&nbsp;% gleäge.

## Religion
91,5&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Aamdsoofe hot mit dr Gmoede Eegna, Kialedaal, Nordedorf, Öllge ond Weschtedorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Aamdsoofe ischt dr Manfred Brummer.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Aamdsoofe ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.allmannshofen.de
* 
*  (PDF; 1,23 MB)

## Fuaßnota
Raketengrundgleichung

D **Rageetegrundgliichig** vo dr Ruumfaartfüsik beschribt e grundlegendi Gsetzmäässigkäit vom Rageeteaadriib wo die ganz Zit Stützmasse, das häisst Masse vo Gaas, hinderzig usgstoosee wird so dass es e Rückstooss git, wo d Rageete vorwärts dribt. D Gliichig isch zum erste Mol 1903 vom Konstantin Ziolkowski und unabhängig vo iim spööter au vom Hermann Oberth und Robert Goddard ufgstellt worde.

## D Gliichig

Aagnoo wird en äistuefigi Rageete mit dr Aafangsmasse \,m_0 und dr Aafangsgschwindigkäit Null. S Dribwärk stoosst d Stützmasse in infinitesimal chliine Porzione und mit dr konstante Gschwindigkäit \,v_\mathrm{g} us. Das daf mä aanee wenn d Gschwindikäit nitrelativistisch isch, das häisst seer vil chliiner as d Gschwindikäit vom Liecht, wie s für chemischi Aadriib richtig isch, wil dr Spezifisch Impuls, das häisst s Brodukt vo Masse mol Gschwindigkäit pro Massenäihäit vom Dribstoff relativ niidrig isch. Anderi Chreft, wie d Grawitazioon oder d Riibig, wärde nit berücksichtiget. Under deene Vorussetzige gältet d Rageetegrundgliichig für d Gschwindigkäit vo dr Rageete abhängig vo dr Rästmasse \,m (dr Aafangsmasse weniger dr Masse vom Dribstoff, wo verbrucht worde isch):

:v(m) = v_\mathrm{g} \cdot \ln\frac{m_0}{m}

## Weblingg
*Bernd Leitenberger: Geschwindigkeitsberechnung für Raketen
*Bernd Leitenberger: Die Raketengrundgleichung
Fédération Aéronautique Internationale

Die **Internazionali Aeronautischi Veräinigung** oder französisch **Fédération Aéronautique Internationale**, abkürzt **FAI**, isch dr internazionali Luftsportverband. Si isch am 14. Oktober 1905 z Bariis gründet worde und het sit 1999 z Lausanne iire Sitz. D FAI isch en internazionali nitstaatligi Organisazioon, wo käni kommerzielle Zwäck het. D Veräinigung organisiert und koordiniert Aktiwidääte in de Beriich vo dr Luftfaart und dr Ruumfaart uf dr ganze Wält. In dr FAI si hüte Luftsportverbänd us öbbe 100 Nazione verdräte, u. a. dr Deutsche Aero-Club, dr Österreichische Aeroclub und dr Aero-Club der Schweiz.

## Weblingg
* Website vo dr FAI
* Übersicht über d FAI-Kommissione
Ehingen (Schwaben)

**Eegna** (amtlich *Ehingen*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Eegna leit rond 30 Kilometer nerdlich vo Augschburg, eme Seitedal vo dr Schmutter.

Vo dr Gmarkong send 73,4&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 13,8&nbsp;% Wald, 11,8&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,0&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Eegna gheret s Pfarrdorf Eegna ond s Dorf Ortlfingen.

## Gschicht
Eegna ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1126.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
88,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Eegna hot mit dr Gmoede Abemdsoofe, Kialedaal, Nordedorf, Öllge ond Wöschtedorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Eegna ischt dr Franz Schlögel.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Eegna ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.ehingen-gemeinde.de

## Fuaßnota
Raumfahrt

As **Ruumfaart** bezäichnet mä s Räise oder dr Dransport in oder dur e Wältruum. Dr Übergang zwüsche dr Ärde und em Wältruum isch fliessend und d Fédération Aéronautique Internationale (FAI) het en uf e Gränzhööchi vo 100 Kilometern in dr Hoochatmosfääre festgläit.

Wääred d Theorii vo dr Ruumfaart scho um 1900 vom Konstantin Eduardowitsch Ziolkowski entwigglet worde isch, won er d Rageetegliichige formuliert het, het s die erste Feststoffrageete scho sit vile Joorhundert gee. Die erste Flüssigkäitsrageete si vo de 1920er Joor aa vom Robert Goddard und, im Raame vom Zwäite Wältchrieg, vom Wernher von Braun entwigglet worde.

Die braktischi Ruumfaart het 1957 mit em Sputnik 1 aagfange und in 1969 en erste Höhpunkt mit dr bemannte Mondlandig vo Apollo 11 erläbt.

## Lueg au
Luftfahrzeug#Ziittafele

## Weblingg

* Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt (DLR)
* Astronomie und Raumfahrt für Kinder
* Verein zur Förderung der Raumfahrt – VFR e.&nbsp;V.
* Deutsche Gesellschaft für Luft- und Raumfahrt – DGLR e.&nbsp;V.
* InSound mobil – deutscher Raumfahrt-Podcast
* The European Space Policy Institute
* Basics of Space Flight jpl.nasa.gov
Feststoffraketentriebwerk

E **Feststoffrageetedribwärk** (au *Feststoffragetenaadriib*) isch e Rageetedribwärk mit eme Aadriibssatz us feste Material. Dä bestoot us reduzierende und us oxidierende Komponänte. Im Gegesatz drzue git s d Flüssikäitsrageete, wo dr Oxidator au dr reduzierend Dribstoff in flüssiger Form mitgfüert, gmischt sund denn verbrennt wärde. Wenn die bäide Tüpe kombiniert wärde, reedet mä von ere Hübridrageete.

Die eltiste Rageete si Feststoffrageete gsi und e langi Zit het s nume die Rageetenart gee. Im Vergliich zu modärnere Rageetenaadriib häi si zwar e baar Noochdäil, wäge iire Vordäil si si aber bis hüte no wit verbräitet.

## Litratuur
* George Paul Sutton: *Rocket Propulsion Elements*. Wiley-Interscience, Nöi York 2000. ISBN 0-471-32642-9
* Willfried Ley, Klaus Wittmann, Willi Hallmann (Hrsg.): *Handbuch der Raumfahrttechnik*. Carl Hanser, Münche 2008. ISBN 3-446-41185-2

## Weblingg
* Bernd Leitenberger: Feststofftriebwerke 
* Robert A. Braeunig: Rocket Propulsion
Ellgau

**Öllge** (amtlich *Ellgau*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Öllge leit rond 25 Kilometer nerdlich vo Augschburg en dr Neche vom Lech. Vo dr Gmarkong send 77,2&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 10,0&nbsp;% Wald, 7,8&nbsp;% Sidlongsfleche ond 5,0&nbsp;% sonschtige Fleche.

Nochbergmoede send Aamdsoofe, Meidinga, Minschter, Nordedorf, Oberndorf am Lech, Rõã, Dierhapte ond Wöschtedorf.

## Gmoendsgliderong
Zua Öllge ghert s gleichnamig Kirchdorf.

## Gschicht
Öllge ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1126.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
88,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Öllge hot mit dr Gmoede Abemdsoofe, Eegna, Kialedaal, Nordedorf ond Wöschtedorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Öllge ischt dr Manfred Schafnitzel.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Öllge ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.ellgau.de
* 
*  (PDF; 1,23 MB)

## Fuaßnota
Emersacker

**Eamesacker** (amtlich *Emersacker*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Eamesacker leit an dr Laugna, rond 25 Kilometer nordweschtlich vo Augschburg am Rand vom Holzwenkel em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder. Vo dr Gmarkong send 23,2&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 66,9&nbsp;% Wald, 8,6&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,3&nbsp;% sonschtige Fleche.

Nochbergmoede send Höretsriad, Bõĩschteeda, Wälda, Altemẽẽschter, Aalta ond Longna

## Gmoendsgliderong
Zua Eamesacker ghert s gleichnamig Pfarrdorf.

## Gschicht
Eamesacker ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1169.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,2&nbsp;% gleäge.

## Religion
92,5&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Eamesacker hot mit em Markt Wälda ond dr Gmoede Bõĩschteede ond Höretsriad a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

D Birgermoeschterin vo Eamesacker ischt d Michael Müller.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Eamesacker ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.emersacker.de
* 
*  (PDF; 1,23 MB)

## Fuaßnota
Fischach

**Fischa** (amtlich *Fischach*) ischt e Märt im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Fischa leit sidlich vo Augschburg am Zammefluss vo dr Neufnach ond dr Schmutter em Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder.

Vo dr Gmarkong send 47,8&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 40,0&nbsp;% Wald, 11,5&nbsp;% Sidlongsfleche ond 0,8&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Fischa gheret dr Hauptort Fischa, d Pfarrderfer Aretsried, Siegertshofen, Willmatshofen ond Wollmetshofen, d Derfer Itzlishofen, Reitenbuch, Todtenschläule ond Tronetshofen, dr Weiler Heimberg, s Schloss Elmischwang ond d Hef Kranzfelder, Lehnersberg ond Sägmühle.

## Gschicht
Fischa ischt bis em 14. Johrhondert Sitz vom Ortsadelsgschlecht vo dr Herre vo Fischa gwea.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,2&nbsp;% gleäge.

## Religion
92,5&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Fischa ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft. Dr Birgermoeschter vo Fischa ischt dr Peter Ziegelmeier.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Fischa ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Michael Piller: *Fischach - Geschichte einer Mittelschwäbischen Marktgemeinde*, Anton H. Konrad Verlag 1981, ISBN 3-87437-178-6

## Weblink
* 
* www.fischach.de
* 
*  (PDF; 1,23 MB)

## Fuaßnota
Gablingen

**Gaablenge** (amtlich *Gablingen*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Gaablenge leit an dr Schmutter, rond 10 Kilometer nordweschtlich vo Augschburg am Rand vom Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder.

Vo dr Gmarkong send 47,3&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 32,0&nbsp;% Wald, 14,6&nbsp;% Sidlongsfleche ond 6,1&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Gaablenge gheret d Pfarrderfer Gaablenge ond Lützelburg, d Derfer Holzhausen ond Muttershofen ond d Sidlong Gablingen-Siedlung.

## Gschicht
Gaablenge ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1144.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,1&nbsp;% gleäge.

## Religion
94,5&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Gaablenge ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Gaablenge ischt dr Karl Hörmann.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Gaablenge ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.gablingen.de
* 
*  (PDF; 1,23 MB)

## Fuaßnota
Gersthofen

**Geäschdhoofe** (amtlich *Gersthofen*) ischt e Stadt im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Geäschdhoofe grenzt direkt an d Stadt Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 32,8&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 31,2&nbsp;% Wald, 33,3&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,7&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Geäschdhoofe gheret dr Hauptort Geäschdhoofe, d Pfarrderfer Batzenhofen ond Hirblingen, d Derfer Edenbergen ond Rettenbergen ond d Weiler Gailenbach ond Peterhof.

## Gschicht
Geäschdhoofe ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 969 als *Gerfredeshoua*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,8&nbsp;% gleäge.

## Religion
91,1&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Geäschdhoofe ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Geäschdhoofe ischt dr Michael Wörle.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Geäschdhoofe ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Johannes Krauße (Hrsg.): *Chronik der Stadt Gersthofen: 969 – 1989.* Gersthofen 1989

## Weblink
* 
* www.gersthofen.de
* 
*  (PDF; 1,23 MB)

## Fuaßnota