open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl V. (HRR)

Dr **Karl V.** (* 24. Februar 1500 z Gent; † 21. September 1558 im spanische Chloschter San Juste) isch eine vo de bedüütendschte Kaiser vom Heilige Römische Riich gsi. Dr Habsburger het im Zenit vo siinere Macht 71 Fürschtetitel ghaa. Dr Höhepunkt gsii isch 1516 dr Erwerb vo dr schpanische Königschrone für Habsburg. Eine vo siine wichtige Berater isch dr Walliser Kardinal Matthäus Schiner gsi. Dr Karl isch uf dr weltliche Ebeni dr wichtigscht katholisch Gegeschpieler vo dr Reformation gsi.

## Literatur
* Manuel Fernández Álvarez: *Imperator mundi: Karl V. – Kaiser des Heiligen Römischen Reiches Deutscher Nation.* Stuttgart 1977, ISBN 3-7630-1178-1.
* Manuel Fernández Álvarez: *Carlos V – El César y el hombre.* Barcelona 1999.
* Karl Brandi: *Kaiser Karl V. Werden und Schicksal einer Persönlichkeit und eines Weltreiches.* 5. Auflage, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1959 [älteres Standardwerk].
* Alfred Kohler: *Karl V. 1500–1558. Eine Biographie.* Beck, München 1999 (mehrere Neuauflagen), ISBN 3-406-45359-7 [aktuelle wissenschaftlich relevante Biographie].
* Ernst Schulin: *Kaiser Karl V. Geschichte eines übergroßen Wirkungsbereichs.* Kohlhammer, Stuttgart 1999, ISBN 3-17-015695-0.
* Ferdinand Seibt: *Karl V.* Goldmann, München 1999, ISBN 3-442-75511-5.
* Luise Schorn-Schütte: *Karl V. Kaiser zwischen Mittelalter und Neuzeit.* Beck, München 2000, ISBN 3-406-44730-9 (Rezension).

## Weblink
Dimitri (Clown)

De **Dimitri** (* 18. September 1935 z Ascona als *Dimitri Jakob Müller;* † 19. Juli 2016 z Borgnone) isch en Schwizer Gloon gsii. Sit ere Namesänderig hät er *Jakob Dimitri* als bürgerliche Name gha.

De Dimitri hät sini Chindhait z Ascona vebrocht. Noch aigne Aagobe hegi er scho mit sibni wöle Gloon wärde. Er hät dänn e Töpferlehr gmacht und denäbed Schauspiil-, Musig-, Ballett- und Akrobatikundericht gnoo. Spöter isch er uf Paris zum Etienne Decroux, go Pantomime lärne.

1970 hät er z Verscio es Theater gründet. Döt isch dänn spöter au e Theaterschuel entstande, wo sich sit 2015 «Accademia» nännt. Es isch es Komik-Museum und de «Parco del Clown»  dezue cho.

De Dimitri hät för sis künschtlerischi Schaffe en Huffe Priis und Uszaichnige öbercho, under anderem de «SwissAward für Kultur» im 2009 und 2013 de SwissAward för sis Läbeswärch.

## Weblink
* 
* d Website vom Clown Dimitri
* d Website vom ''Teatro Dimitri'' und vo de ''Scuola Teatro Dimitri''
* d Website vom Projekt ''Famiglia Dimitri''
* ''«Dimitri – Clown» – ein Dokumentarfilm von Friedrich Kappeler'' srf.ch, Erstuusstrahlig vom 18. September 2015

## Fuessnoote
Dimitri

**Dimitri** chan folgendes bedüte:
* *Dimitri*, en anderi Form vom männliche Vorname Dimitrios, wo us em Griechische chunnt
* Dimitri (Clown) (1935–2016), en Schwizer Gloon, wo im Tessin gläbt hät
Onsernone (Begriffsklärung)

**Onsernone** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Onsernone, e Gmaind im Kanton Tessin, Schwiz
* Kreis Onsernone, en administrativi Ainhait im Kanton Tessin, Schwiz
* Onsernonetal (ital. *Valle Onsernone*), es Tal im Gränzberiich zwüsched Italie und de Schwiz
* *Onsernone*, en Abschnitt vom e Bach im Weschte vom Valle Onsernone, uf italienischem Gebiet, zwüsched *Alpe Ovia* und *Alpe Fondo Monfraccio*, underwägs isch vo lings d Iimündig vom *Isorno*, dänn haisst de Bach aber *Rio dei Bagni* und ab de Gränze Isorno
Isorno (Begriffsklärung)

**Isorno** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Isorno, en Fluss im Valle Onsernone, Kanton Tessin, Schwiz
* Isorno TI, e Gmaind im Kanton Tessin, wo am 13. April 2001 us Auressio, Berzona und Loco gründet worden isch und uf de 10. April 2016 mit anderne Gmainde zu Onsernone fusioniert hät
* *Isorno*, en Bach im *Valle Isorno*, eme linge Sitetal vom obere Valle Onsernone, uf italienischem Gebiet
Frenke (Fluss)

D **Fränke** isch e Fluss i dr Nordweschtschwiiz, wo dur de Zämefluss vo dr Hindere und dr Vordere Fränke in dr Gmeind Buebedorf entschtoht. Dr Fluss fliesst in eschtlicher Richdig und mündet im Kantonshauptort Lieschtel in d Ergolz. D Lengi vo dr Fränke zäme mit dr Vordere Fränke beträit 18,7&nbsp;km.

Di Vorderi Fränke entschpringt weschtlich vo Langebrugg uf 810&nbsp;m und entwässeret s Waldeburgedal, di Hinderi Fränke entschpringt sidlich vo Reigetschwyl uf 920&nbsp;m bi dr Wasserfalle und durfliesst s Dal vo Reigetschwyl.

D Hanro (e Teggschtilundernääme z Lieschtel) het en Kanal nääbe dr Fränke z Lieschtel baue, um Schtrom z gwünne.

## Weblingg

## Einzelnachwys
Langnau

**Langnau** isch dr Naame vo fougende Ort in dr Schwiiz:
* Langnau am Albis, e Gmeind im Kanton Züri
* Langnau bei Reiden, en ehemolegi Gmeind im Kanton Lozärn (het am 1. Jänner 2006 met Räide fusioniert)
* Langnau im Emmental, e Gmeind im Kanton Bärn

**Langnau** isch dr Naame vo fougende Ort z Dütschland:
* Langnau (Tettnang), en Ortsdäil vo dr Stadt Dettnãng z Baade-Wiirdebäärg

**Lueg au:**
* Langenau (Begriffsklärung)
Niederried

**Niederried** isch dr Naame vo fougende Ort in dr Schwiiz:
* Niederried bei Interlaken, e Gmeind im Kanton Bärn
* Niederried bei Kallnach, en ehmaligi Gmeind im Kanton Bärn, syt 1. Jänner 2013 mit Chaunech fusioniert

**Niederried** isch dr Naame vo fougende Ort z Dütschland:
* *Niederried (Füssen)*, en Ortsdäil vo dr Gmeind Füsse, Landchreis Oschtallgäu, Bayre
* *Niederried (Bogen Niederbayern)*, en Ortsdäil vo dr Gmeind Booge, Landchreis Schtroubing-Booge, Niderbayre, Bayre
* *Niederried (Forstinning)*, en Ortsdäil vo dr Gmeind Forstinning, Landchreis Ebersbärg, Oberbayre, Bayre

**Niederried** isch dr Naame vo fougende Ort z Italie:
* *Niederried (Freienfeld)*, e Frakzion vo dr Gmeind Freiefäud, Südtirol
Gewerbe

A **Gwerb** isch, wamma ebbes oigaschendigs macha will, odr ma vom Schaffa eamma Gschäfd d Nas voll hod, no kamma se sebschdschdändig macha. Zu de Gwerbedreibende zählad Handwerker, Wird ond Hendlr. Ned drzua grechned werrad Archidekta, Reschtsawäld, d Doktr, Kinschdlr ond so.
 od es isch a Grondrecht.
En dr Schweiz geits bsondre Regla fir a baar Bruf.

## Regla

### Voraussedsonga
Weil jo älles seine Regla hot, geit s dia au do.

* S muass et blos a oimalige Gschicht sei
* Ma muass drmit Geld vrdiena wella
* S derf et vrbodda sei
* S muass fr Andre sei
* S isch koi Freiberuf

### Folga
Mr muass Schdeira zahla:
* Eikommensschdeir
* Gwerbeschdeir

## Guck au
* Handwerk

## Weblingg
* Gewerbeanmeldung
* Umsatzsteuergesetz (UstG)
* Gewerbesteuergesetz (GewStG)

## Wos her isch


## Amergonga
Guam

**Guam** (Chamorro: *Guåhån*) isch di grösschti und sidlichsti Insle vum Mariane-Archipel im weschtpazifischen Ozean. Si isch e nitinkorporierts Territorium vu dr USA (Ussegebiät vu dr Veräinigte Staate). D Hauptschtadt isch Hagåtña, früehner *Agana*, bevölkerigsriichschti Siedlig allerdings isch Dededo.

Bekannt woorde isch d Insle dure dert befindlichi schtrategisch wichtigi amerikanischi Luftwaffestützpunkt Andersen Air Force Base. Au bekannt isch s schpektakuläri Usschtärbe vu fascht dr gsamte iihäimische Vogelwält dur vermuetlich während em Zwäite Wältchrieg bi Truppe- und Materialtransport as Neozooe iigschleppte Bruune Nachtbaumnattere (*Boiga irregularis*).

## Geografii

Guam ghört geografiisch zu dr Inselregion Mikronesie und bestoht us eneme flache, koralline Chalchplateau uf vulkanischem Undergrund (au gliichziitig d Quälle vum meischte Süesswasser) mit steil ufragende Küschteklippene und enere schmale Küschteäbeni im Noorde, enere flach gwällte Hügellandschaft in dr Inselmitti und Bärge im Side. D Insle ligt in enere ärdbebegfährdete Zone. I vergangene Johre händ Ärdbebe, wo iri Epizäntre nooch bi Guam gha händ, Schterchene vo 7,0 bis 8,2 uf dr Richterskala erreicht.

D Insle ligt 6298&nbsp;km weschtlich vu Hawaii, 2058&nbsp;km eschtlech vu dr Philippine (Insle Mindanao) und 2386&nbsp;km sidlich vu Japan (Insle Honshū).

Guam isch ungfähr 48&nbsp;km lang und 18,5&nbsp;km breit. D Lengi vu dr Küschtelinie biträit 149&nbsp;km. Dr hechsti Punkt vu dr Insle isch dr Mount Lamlam (406&nbsp;m).


## Weblingg

* Offiziälli Website vu Guam
* Guam Allgmein (änglisch)
* Detaillierti, nit über de Geohack erreichbari Charte
Broye

**Broye** isch de Name vo däne geografische Objekt:

i de Schwiz:
* Broye (Fluss), en Fluss i de Romandie

* Belmont-Broye, e Gmiin, wa uf de 1. Jänner 2016 im Kanton Friburg entstanden isch

* Broyebezirk, en Bezirk im Kanton Friburg
* Bezirk Broye-Vully, en Bezirk im Kanton Waadt

z Frankriich:
* Broye (Saône-et-Loire), e Gmaind 
* Broye-les-Loups-et-Verfontaine, e Gmaind
* Broye-Aubigney-Montseugny, e Gmaind

**Broye** isch de Familiename vo däne Persone:
* Jean Broye (Staatsrat) (1797–1870), en Schwizer Politiker
* Johann Broye (au *Jean Broye*; 1828–1899), en Schwizer Jurist und Richter

**Lueg au:**
* Broyes
* Broy
Maria Magdalena

D **Maria Magdalena** oder **Maria vo Magdala** isch e bibleschi Gstalt us em Neue Testamänt. D Evangeliste erwähned si as e Beglaiteri vo Jesus und Züügi vo de Uferstehig. De Biiname wo si trait, verwiist uf de Ort Magdala (Migdal) am Weschtufer vom See Genezareth im Hailige Land.

## Verehrig
De Gedänktag vo de hl. Maria Magdalena isch de 22.&nbsp;Juli (römisch-katholisch, orthodox, anglikanisch, evangelisch, alt-katholisch). För di römisch-katholisch Chile isch de geboteni Gedänktag mit eme Dekret vom 3. Juni 2016 i de Rang vom ene Fäscht im sogenannte *Calendarium Romanum Generale* erhobe worde.

## Weblink

* ''Das Evangelium nach Maria Magdalena'' uf rene-finn.de, dütschi Öbersetzig
* ''Maria Magdalena'' uf heiligenlexikon.de, usfüerlechi Biografii mit Bilder
* 
* ''Maria Magdalena - Apostolin der Apostel?'' uf Bayern 2 - Radio Wissen

## Fuessnoote
Mézières

**Mézières** isch de Name vo däne geografische Objekt:

i de Schwiz:
* Mézières FR, e Gmeind im Kanton Friburg
* Mézières VD, es Dorf und en ehemolegi Gmeind im Kanton Waadt
* Jorat-Mézières, e Fusionsgmeind (sit Juli 2016) im Kanton Waadt
* Kreis Mézières, en Undereinheit vom Bezirk Oron im Kanton Waadt

z Frankriich:
* Charleville-Mézières (*früher nu Mézières*), Hauptstadt vom Département Ardennes
* en Huufe Gmeinde und Kantön z Frankriich händ im Name „Mézières“

**Mézières** isch de Familiename vo däne Persone:
* Alfred Mézières (1826–1915), en französische Journalist, Politiker und Mitgliid vo de Académie française
* Jean-Claude Mézières (1938–2022), en französische Comiczeichner
* Philippe de Mézières (~1327–1405), en französische Soldat, Diplomat und Schriftsteller

**Lueg au:**
* Maizières
Hergiswil NW

**Hergisweyl** (amtlech *Hergiswil*) isch e politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.

## Geografii
Hergisweyl leyd am Fuess vom Pilatus am Vierwaudschtettersee. Vu dr Gmeindflechi sind 29,3 % landwirtschaftlechi Flechi, 44,4 % Waud, 9,7 % Sidligsflechi und 16,6 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Hergisweyl isch zum eerschte Mau gnennt wordä 1303-09 aus *ze Hergenswile*.

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 20,5 % gläge.

## Religion
68,4 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 16,1 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Hergisweyl isch dr Remo Zberg (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 4754 Eywoner 91 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 9 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Hergisweyl gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Galerii

2015-Hergiswil-Pfarrkirche.jpg|d Pfarrchilä St.&nbsp;Nikolaus
2015-Hergiswil-NW-Ref-Kirche.jpg|di reformiärti Chilhä
2015-Hergiswil-NW-Kapelle.jpg|d Chappälä Maria zum guete Raat
2015-Hergiswil-NW-Sigristenhaus.jpg|s Sigrischtehuis
2015-Hergiswil-NW-Dorfplatz.jpg|dr Dorfblatz
2015-Hergiswil-Altes-Dorfschulhaus.jpg|s aute Dorfschuelhuis
2015-Hergiswil-NW-Dorfschulhaus.jpg|s Dorfschuelhuis
2015-Hergiswil-NW-Schulhaus-Grossmatt.jpg|s Schuelhuus Grossmatt
2015-Hergiswil-NW-Schulhaus-Matt.jpg|s Schuelhuus Matt
2015-Hergiswil-NW-Loppersaal.jpg|dr Loppersaal
2015-Hergiswil-NW-Altersheim.jpg|s Seniorezäntrum Zwyde
2015-Hergiswil-NW-Gemeindehaus.jpg|s Gmeindhuis
2015-Hergiswil-NW-Glasi.jpg|d Glasi (Glashitte)
2015-Hergiswil-NW-Bootshafen.jpg|dr Bootshaafe
2015-Hergiswil-NW-A2.jpg|s Deilstuck vu dr A2 z Hergisweyl
2015-Hergiswil-NW-Riedtmatt.jpg|d Wohnlaag Riädmatt


## Literatur
* Hans Eichmann, Ernst Trutmann: *600 Jahre Hergiswil 1378-1978.* Hergiswil 1978. 256 S.

## Weblingg

* Offiziälle Wäbsite vo dr Gmeind Hergisweyl
* .

## Fuessnote
Gambarogno

**Gambarogno** isch de Name vo däne geographische Objekt:
* Gambarogno (Region), e Region, wo uf de Schwizer Site südlich an Lago Maggiore aagränzd, gad gegenüber vo Locarno und Ascona
* Kreis Gambarogno, en administrativi Ainhait im Kanton Tessin, Schwiz 
* Gambarogno TI, e politeschi Gmaind im Kanton Tessin, wo am 25. April 2010 us de Fusion vo nüü ehemolige Gmainde entstanden isch
* Monte Cambarogno, en Bärg, wo namesgäbend isch för die obe gnännte Objekt und de Gipfel uf  liit
Konjunkturtheorie

D **Konjunkturtheorii** untersuecht dr Konjunkturzyklus, d. h. die periodische Schwankige von ere Volkswirtschaft mit ihrne Uufschwüng und Abschwüng (Rezessione). Das chann erfolge dur Analyse vo theoretisch entwicklete Modell, aber au dur Untersuechig vo Konjunkturzykle, wo in dr Vergangeheit uuftrete sind.

Dr *Paul Samuelson* (lueg bii Literatur) het z. B. die Zykle in dr USA-Wirtschaft vo 1900 bis nach 1945 angluegt. Gfunde het er drei Haupt-Zykle: D Kriegskonjunkture vom erschte Weltkrieg und vom zweite Weltkrieg sowie die drzwische liegendi Weltwirtschaftskrise. 

Die beide Kriegskonjunkture händ jewiils en dur d Anforderige von dr Rüschtigspolitik beschtimmte, massive Boom vom Rüschtigssektor bracht, wo au ansonschte zivili Induschtrie iibezoge het. Die Uufrüschtig isch grossteils mittels schtaatlicher Neuverschuldig finanziert worde und het, sowiit es sich um Bankkredite ghandlet het, zu *Neugeld*-Produktion (Geldmenge-Erhöhig) gfüehrt, was d Inflation angheizt het. Im zweite Weltkrieg het me das dur Erhebig von ere Sonderschtüür uus em beschtehende Geldkreislauf öpis probiere iizschränke, was aber nur teilwiis glückt isch, will d Rüschtigsuusgabe dort ebe sehr hoch gsii sind.

Zwische de beide Weltkriege isch die grossi Weltwirtschaftskrise gläge. Do het s Konjunkturprogramm New Deal, ebeso dur Neuverschuldig und Geldschöpfig finanziert, ebefalls zun ere Ankurbelig von dr Wirtschaft gfüehrt. Im Gegesatz zu de beide Kriegskonjunkture isch das aber nur mit gringer Inflation vonschtatte gange, wege dr unterschiidliche Uusgangslag: D Wirtschaft isch do am Bode glege, d Produktions-Kapazitäte sind bii wiitem nit uusglaschtet gsii. Voruussetzig für Nachfrag-Inflatione sind aber ebe grad uusglaschteti Produktions-Kapazitäte.

Somit chönne uus dene wirtschaftsgschichtliche Abläuf guet Lehre für d Konjunkturtheorie vo künftige volkswirtschaftliche Zykle zoge werde.

## Literatur
* P. A. Samuelson: *Volkswirtschaftlehre*, Band 1
* Jörn Altmann: *Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre*

## Lueg au
* Konjunkturpolitik
* Überinvestitionstheorie
Strukturkrise

Unter **Schtrukturkrise** verschtoht me en Wirtschaftskrise, wo zwenig wirtschaftlichs Wachstum erzüügt wird, um d Wegrationalisierig vo Arbeitsplätz dur de technisch Fortschritt (Stichwort hüüt Roboter-Technik) chönne z kompensiere. Das füehrt zu *schtruktureller Arbeitslosigkeit* oder Sockelarbeitslosigkeit, wo hartnäckig beschtoh bliibt. In ere freie Marktwirtschaft entschtoht so en permanente Wachstums-Zwang. Das chann ökologisch und sozial negativi Folge haa. Vor allem vo politisch grüener Siite het's deshalb scho Versueche geh, d Entwicklig dur Lenkigsabgabe, wo an sich marktkonform sind (dr Ertrag wird an im gwünschte Sinn handelndi Unternehme zrückerschtattet), z lenke. Die Vorschtöss sind aber bisher gschiiteret.

## Literatur
* Jörn Altmann: *Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre*
* H.C. Binswanger et al.: *Neue Analysen Wirtschaft und Umwelt* (NAWU-Report)
Okzitanien

**Okzitanie** isch de Name vo däne Gebiet:
* *Okzitanie* (okzitanisch *Occitània* , französisch *Occitanie*), es historischs Gebiet im Süde vo Frankriich
* Region Okzitanie, en administrativi Ainhait, e Region, wo iren Name vo obe gnänntem Gebiet hät

**Lueg au:**
* Okzitanischi Sproch
Raphael Christen

De **Raphael Christen** (* 16. Juli 1811 z Baasel; † 14. Jänner 1880 z Bärn) isch e Schwiizer Bildhauer gsii.

Er isch dr Sohn vom Bildhauer Joseph Maria Christen. Z Bärn het er e Bildhauerlehr bim Valentin Sonnenschein und bim Joseph Simon Volmar absolviert. De Karl Viktor von Bonstetten hed ihm en Ufenthalt z Rom ermöglecht, wo er sich bim Bertel Thorvaldsen wiiterbildet het. Denn isch er churzi Ziit Lehrer a dr Holzschnitzerschuel z Briens gsii und het sech schliesslech z Bärn niderglo. Er het zahlriichi Büschte gschaffe, u. a. 1847 vom Guillaume-Henri Dufour und um 1848 vom Friedrich Frey-Herosé. Zu siine wichtigschte Wärch ghöre vier Statue a dr Fasade vo dr Schwiizerische Nationalbank, zwöi Rundmedaillons am Kunstmuseum Bärn und d Figur vum Bärnabrunne.

## Literatuur
* 
*
Vernate

**Vernate** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Vernate TI, e politischi Gmaind im Bezirk Lugano, Kanton Tessin, Schwiiz
* Vernate (Lombardei), e Gmaind in dr Provinz Mailand, Region Lombardei, Italie
Zagreb

**Zagreb**  (dütsch hauptsächli früener *Agram;* ) isch d Houptschtadt und zugliich greeschte Schtadt vo Kroazie. D Schtadt Zagreb sälbst het au d Funktione von ere Gspanschaft (eme Bezirk). D näheri Umgäbig vo dr Schtadt biudet d Gspanschaft Zagreb, wo de Verwautigssitz devo au d Schtadt Zagreb isch. Z Zagreb gits en Universität, di Kroatisch Akademii vo dr Wüsseschafte und Chünscht wie au wichtegi Verwautigs- und Milidärbehörde. As Handels- und Finanzzäntrum het d Schtadt nazionali und regionali Bedütig. Zagreb hät 2012 nach enere GaWC-Schtudie dä Schtatus von ere Wältschtadt vo dr Kategorii «Gamma+»

D Zagreber Kathedrale isch Sitz vom Erzbischof vo dr katholische Erzdiözäse Zagreb.

## Weblingg

* Offizielli Wäbsite vo dr Stadt Zagreb
* Zagreb Imfos uf de Website vo de Partnerstadt Mainz

## Einzelnachwys
Irene Widmann

D **Gudrun Irene Widmann** (* 2. Dezember 1919 en Reitlenga, † 28. Oktober 2010 en Reitlenga) isch a bedeidenda Reitlenger Molere ond Zoichnere gwä. 

## Aus ihrem Leaba
D Irene Widmann ischt am 2. Dezember 1919 z Reitlenga uff d Welt komma. Noch ihrem Schuelabschluss hot-se an de Kunschtakademia vo Stuegert, Dissldorf ond Wien studiert. Hendrher ischt-se wiider en ihr Hoimetstadt zruckkomma. Wia no em Zwoida Weltkriag Reitlenga vo de Alliirde gheerich bombardiirt worra ischt, hot so a Bomb au s Haus vo dr Irene Widmann ihre Leit troffa, wo de meischde vo ihre Bilder glagred gwäa send. Drom ischt a Graußdoil vo ihre Werk fir emmer vornichdet worra.

1951 hot d Irene Widmann zamma mid em HAP Grieshaber, Karl Langenbacher, Erich Mönch  ond Hadwig Münzinger da Kinschtlerkreis *Die Ellipse* grindet. Des ischt a Zammaschluss vo Reitlenger ond Diibenger Kinschtler gwäa. Acht Johr schbäder hot-se da Reitlenger Schriftsteller Gerd Gaiser gheiradet. Vo do oo hot sich dui Frau hauptsächlich om ihr Familie kemmret, sodass-se fir ihr Kunscht nemme viil Zeit ghet hot. Des hot sich erscht gendret, nochdem ihr Moo em Johr 1976 s Zeitliche gsegnet hot. Vo do oo hot-se sich wiider vorsterkt ihrer Kunscht widma kenna. Am 28. Okdober 2010 hot dui Frau ihre Auga fir emmer gschlossa. Stolze 96 Johr alt ischt-se worra.

## A kloina Auswahl vo dr Irene Widmann ihre Bilder
* "Selbstbildnis" (1952)
* "Umarmung" (1957)
* "Kandelaber" (1995)

## Auszoichnonga
1994 hod d Irene Widmann da Gabriele-Münter-Preis griagt. Do drbei handlet’s sich om an Kunschtpreis, wo seit 1994 ausschliaßlich an Fraua vorliha wuud, wo ihr 40. Lebensjohr ibrschridda hend. Ausglobt wuud seller Preis vom *Bundesministerium für Familie, Senioren, Frauen ond Jugend*.

## Lidradur
* , 

## Weblink
* Alle SWP-Artikel zu Irene Widmann Südwest Presse online
* ''Widmanns Malerei'' Reutlingar General-Aazeiger, Artikel vom 16. Dezember 2010

## Amergonga


## Wo s her isch
Carl-Henrik Hermansson

Dr **Carl-Henrik Hermansson** (* 14. Dezämber 1917 z Bollnäs; † 26. Juli 2016) isch e schwedischer Bolitiker vu dr Vänsterpartiet (Lingsbardei). Er isch vo 1964 bis 1975 Vorsitzender dr Kommunischtische Partii Schweedens (SKP)/Lingsbardei - Kommunischte (VPK) und vo 1963 bis 1985 Abgeordnäter im Schweedischen Riichsdag gsi.

## Lääbe
Dr Carl-Henrik Hermansson isch as Sohn vom Kaufmann Gottfrid Hermansson und vo dr Frou Hilma Johanna Hermansson, geb. Melander, uf d Wält kumme. Er isch verheiradet met dr Märta Krantz (1916-2001) und Vati vo zwöi Döchter.

## Schrifte (Uswahl)
* *Det monopolkapitalistiska Sverige*. 1943.
* *Koncentration och storföretag*. Arbetarkultur, Stockholm 1959.
* *Monopol och storfinans*. Arbetarkultur Stockholm 1962.
* *Monopol och storfinans. De 15 familjerna*. Rabén & Sjögren, Stockholm 1965.
* *Vänsterns väg ett debattinlägg*. Rabén & Sjögren, Stockholm 1965.
* *För socialismen*. Arbetarkultur, Stockholm 1974.
* *Kommunister. En intervjubok*. Arbetarkultur, Stockholm 1977/80 (2 Bände)
* *Kapitalister*. Arbetarkultur, Stockholm 1979/81
*# *Monopol*. 1979, ISBN 91-7014-093-6.
*# *Storfinans*. 1981, ISBN 91-7014-135-5.
* *Socialism på svenska. Om behovet av realistika utopier*. Arbetarkultur, Stockholm 1983, ISBN 91-7014-171-1.
* *Sverige i imperialismens nät*. Arbetarkultur, Stockholm 1986, ISBN 91-7014-203-3.
* *Ägande och makt. Vad kommer efter de 15 familjerna?* Arbetarkultur, Stockholm 1989 ISBN 91-7014-247-5.
* *Företagens makt och makten over företagen*. Nixon, Linkoping 2003, ISBN 91-9720-194-4.

## Literatur
* Werner Schmidt: *C-H Hermansson. En politisk biografi. Leopard Verlag, Stockholm 2005, ISBN 91-7343-097-8.
* Alexander Muschik: *Die beiden deutschen Staaten und das neutrale Schweden''. LIT-Verlag, Münster 2004, ISBN 3-8258-9044-9.
* 

## Einzelnachwys
SMS

**SMS** isch d Abchürzig vo **Short Message Service** ( für *Kurznachrichtendienst*) und isch en Telekommunikationsdienst zum churzi Textnochrichte (sogenannti *Churzmitteilige* oder äbe *SMS*) z. B. mit em Natel z öberträge. Sind bin ere söttige Nochricht au Bildli, Fotene, Film- oder Tonuufnahme debii, so redt me vo MMS (Multimedia Messaging Service).

Dä Dienst isch zerst för de GSM-Mobilfunk entwicklet worden und isch hüt i verschidene Länder au im Festnetz als Festnetz-SMS verfüegbar. D Idee isch ursprünglich gsii, as es en Teil vom Signalisierigskanal sigi, wo zum Ruefuufbau brucht wird, damit mer cha Imfos öber Störige im GSM-Nezt a d Teilnehmer schicke. Es isch aafänglich es Näbeprodukt gsii und isch drum vilfach choschtelos aapote worde. Es hät sich aber mit de Johre zur gröschte Iinahmequelle vo de Netzbetriiber entwicklet.

De Konzeptvorschlag för en Churznochrichtedienst isch vom Friedhelm Hillebrand vo de damolige Dütsche Bundespost 1984 erarbeitet und im Februar 1985 i d GSM-Standardisierig iibrocht worde. De Hillebrand hät au d Längi uf 160 Zeiche festgleit, wil er festgstellt hegi, as praktisch alli Postcharte und Telex weniger as 160 Zeiche heged.

Bis öpe 2012 sind d Zahle vo de verschickte SMS Johr för Johr gschtige, sithär sinked d Zahle wider. Dä Rückgang wörd begründet dur die zuenehmendi Verbreitig vo de sogenannte Smartphone. Mit däne cha me öber verschideni Internet-Nochrichteprogramm (wie z. B. WhatsApp oder Twitter) maischt choschtelos SMS-Dienst benutze.

Bim Schriibe vo SMS und andere Churznachrichte het sich en nöji Sproochpraxis ergää, wo sech chuum me an tradizionelli Regle haltet. Vil Lüüt schrybe doo lieber i dr Mundart weder i dr Standardsprooch. Die Schrybwys isch vo de Linguischte au scho gnöier agluegt worde, zum usefinde, wie bi dere d Wörter un d Symbol bruucht wärde und wie s mit der Syntax stoot.

## Literatur
* Adrian Stähli, Christa Dürscheid, Marie-José Béguelin (Hg.): *SMS-Kommunikation in der Schweiz: Sprach- und Varietätengebrauch/Text messaging in Switzerland: Use of Languages and varieties/La communication par SMS en Suisse. Utilisation de langues et varietés/La comunicazione mediante SMS in Svizzera: usi di lingue e varietà/La communicaziun per SMS en Svizra: diever da linguas e varietads.* 2011.

## Weblink

* ''Warum die SMS 160 Zeichen kurz ist'', Spiegel Online, Artikel vom 5. Mai 2009

## Fuessnoote
Kurt Koch

**Kurt Koch** isch de Name vo däne Persone:
* Kurt Koch (Fußballtrainer) (1919–2000), en dütsche Fueßballtrainer
* Kurt Koch (Bildhauer) (* 1943), en dütsche Bildhauer
* Kurt Koch (Kardinal) (* 1950), en Schwizer römisch-katholische Theolog, Bischof und Kuriekardinal
* Kurt E. Koch (1913–1987), en dütsche evangelische Theolog und Publizist
Differentialrechnung

D **Differenzialrechnig** isch en Beschtandteil von dr mathematische Analysis. Sie dient dr Berechnig vo unendlich chliine Werte, wo sich dr Zahl Null annähere. Typischi Biischpiel drfür sind d Punktanalyse vo schtiigende Funktionskurve. Dr **[[Differenz]]e[[quotient]]** *delta* wird bii x (em Abszisse-Abschnitt) gege unendlich verchliineret. Dodermit überchunnt me die *erschti Ableitig d* (**Differentialquotient**) von ere beliebige Funktionsgliichig y = f(x).

Zur Konkretisierig es Biischpiel uus dr Physik, die *gliichförmig beschleunigti Bewegig*. En Kugele rollt uus dr Position v = 0 m/sec über ne schiefi Ebeni nach unde. Die gmessne Werte vo t und s werde in es Funktions-Diagramm iitreit, mit t als Abszisse und s als Ordinate (s-t-Diagramm); das ergibt en exponentiell schtiigendi Funktions-Kurve. Im Ziitintervall (z. B.) t = 2 sec bis t = 3 sec wird en **Durchschnitts-Gschwindigkeit** (je nach Neigig von dr Ebeni und Masse von dr Kugele) v gmesse. Physikalisch luutet d Formle für d Funktions-Gliichig vom Diagramm z. B. s = 1/4 at² (a:  Beschleunigung). Wenn me vo dere Formle die *erschti Ableitig* macht, ergibt sich s' = v = 1/2 at, d. h. im ene zweite Funktions-Diagramm mit t und v (v-t-Diagramm) en lineari Schtiigig, d. h. gliichförmigi Beschleunigung a. Gliichziitig bedüütet die erschti Ableitig au d **Momentan-Gschwindigkeit** v mom. im Punkt in dr *Mitti* vom gnannte Ziitintervall t = 2 sec bis t = 3 sec im s-t-Diagramm. Und die Momentangschwindigkeit isch *gliich gross* wie d Durchschnittgschwindigkeit im betreffende Ziitintervall.

## Literatur
* Lambacher/Schweizer et al.: *Analysis*
* Compact-Verlag: *Trautwein-Handbuch Physik (Grundwissen, Formeln, Gesetze)*
Überinvestitionstheorie

D **Überinveschtitionstheorie** isch en Konjunkturtheorie und het entscheidendi Impulse vor allem vom Nationalökonom Friedrich August von Hayek überchoo. Er het gseit, d Kreditschöpfig von de Gschäftsbanke seigi en entscheidende Uuslöser vo Überinveschtitione, wo auch vo Überkonsum und "Unterschpare", d. h. en ere gringe Schparneigig von de Konsumente, begleitet seige. Das chönni denn durch Zahligs-Unfähigkeit von de mit dr Ziit nümme so zahligsfähige neue Kreditschuldner zum ene Zämmebruch von dr Hochkonjunktur füehre. Dr Hayek het das theoretisch für de Inveschtitionsgüeter-Bereich formuliert. Iitroffe in dr Praxis isch es denn gemäss dere Voruussag 2008 mit dr Finanzkrise, allerdings anfänglich im Immobiliebereich in de USA. Au in dr Schwiiz warnt d Nationalbank ab em Zyklus ca. 2010 bis vorläufig hüüt (2016) periodisch vor son ere Überinveschtitionskrise im Immobiliebereich ("Immobilieblase"), wo chönnti zum ene Crash *mindeschtens* in dem Bereich füehre. D Gschäftsbanke werde anghalte, zrückhaltender Hypothekarkredit z gewähre, vor allem an Lüüt, wo nit sehr zahligskräftig sind und sich Wohneigetum nur schwer könne leischte.      

## Literatur
* Arthur Woll: *Allgemeine Volkswirtschaftslehre*
* Jörn Altmann: *Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre*
Holderbank

**Holderbank** isch dr Naame vo däne bäide Gmeinde in dr Schwiiz:
* Holderbank AG, e Gmeind im Kanton Aargou
* Holderbank SO, e Gmeind im Kanton Soledurn

* *Holderbank* isch au de früenrig Name vo de Firma Holcim, em gröschte Zementkonzärn vo de Wält (noch de aargauische Gmeind Holderbank benännt, wos hüt no e Niderlassig git)
Integralrechnung

D **Integralrechnig** isch en Beschtandteil von dr mathematische Analysis. Es gaht drum, *Fläche*, wo mit dr Geometrie nit berechebar sind, z berechne. Mit dem sog. *beschtimmte Integral* chamme denn au Ruuminhalte, Oberfläche, Schwerpunkte usw. berechne.

Als Biischpiel sölli do d Flächi vom ene Parabel-Flächeschtück diene. Das Schtück wird im Funktions-Diagramm obe durch ne exponentiell schtiigendi Funktions-*Kurve* begrenzt; die andere Siite (z. B. en Teil von dr x-Achse) sind einfachi Gradine. Me luegt am beschte z'erscht en linear schtiigendi Funktionsgrade im 45-Grad-Winkel an. Wenn me dort es Flächeschtück vom Punkt 0 uus drunter legt, so berechnet's sich geometrisch ganz einfach durch d Quadratformel geteilt durch 2: **F = 1/2 b²** (b für Breiti, wo in *dem Fall* natürlich gleich Höhi isch)

Bim Parabel-Flächeschtück isch's Vorgehe so, dass in das Schtück z'erscht mal einigi Süüle (Balke) iiträgt werde, damit sii s gliichmässig uusfülle (gliichi Breiti vo de Süüle). Dodermit ergitt sich, dass obe bii dr Parabel-Kurve Fläche-Schtück vo unterschiedlicher Grösseordnig (nach obe grösser werdend) frei bliibe. Wenn me die Süüle nun alli (immer no mit gliicher Breiti) schmäler macht, so wird d Flächi vo de frei bliibende Schtück immer chliiner, je schmäler die Süüle werded. Bii unendlich schmale Süüle verschmelze sii mit dr Funktionskurve zu dr Flächi vom Parabelschtück.

Wenn me Süüle ins Flächschtück von dr erwähnte linear schtiigende Funktion iizeichnet, chamme sehr einfach bewiise, dass sii, unendlich verchliineret, zu dr erwähnte Formel **1/2 b²** füehre. Die Formel isch fürs Parabel-Schtück allerdings öppis schwieriger herzleite. Durch s Prinzip von dr *vollschtändige Induktion* von ere geometrische Folg chunnt me dört aber (explizit hergleitet im Buech von dr Literaturangab) uuf d Formel **F = 1/3 b³**

Wenn mir für **b** zum Biischpiel 2 uuf dr x-Achse iisetze, denn ergibt sich für **F** vom Parabel-Schtück 0 bis 2 (uuf dr x-Achse) **1/3 2³ = 2 2/3**

D *Integral-Formel* für die Rechnig do isch: **<math>\textstyle \int_0^2 x^2 \mathrm dx</math>** (wobii x² für d Parabel-Gliichig y = x² schtoht)

## Literatur
Lambacher/Schweizer et al.: *Analysis*
Scherz

**Scherz** chan folgendes bedüte:
* Witz, e fiktivs Gschichtli mit ere luschtige Pointe
* Streich, e lischtigi Handlig
* Scherz AG, e Gmeind im Kanton Aargau, Schwiz
* Scherz Verlag, en Bärner Buechverlag, sit 2003 beim S. Fischer Verlag, Frankfurt
* Der Scherz, en Roman vom Milan Kundera (1967)

**Scherz** isch de Familiename vo däne Persone:
* Ernst Walter Scherz († 1916), en dütsche Verwaltigsbeamte
* Fritz Müller-Scherz (* 1945), en dütsche Drehbuechautor
* Hans Scherz (* 1937), en öschtriichische Autor, Ernährigsberater und Gsundheitstrainer
* Ingrid Siess-Scherz (* 1965), en öschtriichischi Juristin und Verfassigsrichteri
* Johann Scherz (1932–2004), en öschtriichische Billardspiiler
* Karl Emil Scherz (1860–1945), en dütsche Architekt
* Matthias Scherz (* 1971), en dütsche Fueßballspiiler
* Michael Scherz (1895–1982), en öschtriichische Politiker (SPÖ)
* Thierry Scherz († 2014), en Schwizer Festivalveraastalter 

**Lueg au:**
* Aprilscherz, en Bruuch, am 1. April Gschichte z erfinde
Königreich Neapel

S **Königriich Neapel** isch en Schtaat in Süditalie gsi, wo 1302 dur Teilig vom Königriich Sizilie entschtande und 1816 im Königriich vo bäide Sizilie ufgange isch.

S alte Königriich Sizilie, wo us Gebiät in Süditalie und uf dr Insle Sizilie beschtande het, isch ufteilt worde in es Königriich Sizilie uf dr Insle, au Trinakria oder Regnum Siciliae ultra Pharum gnännt, mit de Hauptschtadt Palermo, und es Königriich Sizilie uf em Feschtland, au Regnum Siciliae citra Pharum gnännt, mit de Hauptschtadt Neapel. D Monarche vo de zwöi entstandene Königriich hend sich wiiterhin bäidi *König vo Sizilie* gnännt. De Begriff „Königriich Neapel“ isch en modärni Umschrybig für s feschtländischi Königriich.

## Gschicht
### Neapel im Königriich Sizilie
1140 hend Normanne d Schtadt und s Herzogtum Neapel eroberet und hends i s 1130 vom Roger&nbsp;II. errichteti Königriich Sizilie ygliederet. Dur d Hürat vo dr Erbtochter vom Roger II., de Konstanze, mit em Staufer Heinrich&nbsp;VI. (1186) isch d Insle Sizilie und Süditalie mit Neapel als Königriich Sizilie uf d Staufer überegange.

Nach em Tod vom König Konrad IV., em Sohn vom Kaiser Friedrich&nbsp;II., het de Papscht de Karl&nbsp;I. vo Anjou, en Sohn vom französische König Ludwig&nbsp;VIII., mit em Königriich Sizilie belähnt, wo damals us Gebiät uf dem Feschtland und dr Insle beschtande het. Am 6. Jänner 1266 isch er in Rom zum König Karl&nbsp;I. vo Sizilie gchrönt worde. I de Schlacht bi Benevent het de Karl am 26. Februar 1266 de Manfred vo Sizilie gschlage. De Manfred isch i de Schlacht tötet worde. Mit em Tod vom Manfred isch d Herrschaft vo de Staufer z Italie zämebroche. De Karl het s gsamte damaligi Königriich Sizilie fascht ohni Widerschtand erobere chönne. E Versuech vom Konradin, s Königriich für d Stoufer zruggzgwünne isch am 23. Auguscht 1268 i de Schlacht bi Tagliacozzo gändet. De Konradin isch nach d Schlacht gfangegnoo und am 29. Oktober 1268 z Neapel higrichtet worde.

## Literatur
* Pietro Collerra: *Storia del reame di Napoli dal 1734 al 1825*. Capolago 1834 (Erstauflage). In englische Sprache übersetzt durch John A. Davis: *The history of the kingdom of Naples. From the accession of Charles of Bourbon to the death of Ferdinand I*. 2 Bände, Tauris, London 2009, ISBN 978-1-84511'881-5.
* John A. Davis: *Naples and Napoleon. Southern Italy and the European revolutions (1780-1860)*. Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 0-19-820755-7.
* Girolamo Imbruglia: *Naples in the Eighteenth Century. The Birth and Death of a Nation State*. Cambridge University Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-63166-2.
* Jörg Reimann: *Neapel und Sizilien 1450 bis 1650. Politik, Wirtschaft, Bevölkerung und Kultur*. Kovac, Hamburg 2005, ISBN 3-8300-1886-X.

## Einzelnachwys
Stichprobe

**Schtichprob** isch en Begriff uus dr Schtatistik. Im Rahme von ere naturwisseschaftliche oder sozialwisseschaftliche Untersuechig nimmt me en Schtichprob, d. h. en chliineri Teilmengi von ere Gsamtheit (öppe en ere Bevölkerig oder Tierart). Die Schtichprob muess so guet als möglich *repräsentativ* sii für d Gsamtheit vom Untersuechigs-Gegeschtand. Dodermit wird en *relativ* gueti und signifkanti Uussagechraft von dr Untersuechig erreicht. Allerdings isch d Unsicherheits-Marge um so grösser, je grösser d Untersuechigs-Gsamtheit und je chliiner die drzueghörigi Schtichprob isch.

;Morom Schdichproba nemma ond ned Älles briafa
Wamma Älles oinzln (100%) mid Leit briafa duat, muass ma drmit rechna, daß s bis zu 20% vo de Fehlr ibrseha werrat. Drzua na isch s deier.

;Schdichprob macha
A Schdichprob ka ma vrschieda macha. Ma muass des zwischa ama Lieferanda ond em Beliefrda vroibara. Do wurd a AQL (accepted quality level) ausgmachd. Dui wurd auf d Liefrmeng (s Los) agwended. D Schichbrob isch a zufällig Auswahl aus em Los.

;Qualidädsniveau
Wia d Schichprob gnomma wurd, hengd vom vroibarda Qualidädsniveau ab. Des Qualidädsniveau ka woich, normal odr hard sei.

;Schdichprobaarda
Bei ara oifache Schdichprob wurd d Waar agnomma, wann wenigr Doil schleachdr send als ausgmacht. Wann a höhrs Qualidädsniveau vroibard wurd, sends meh Schdichproba.

;Zusadsvroibaronga
Zusädslich ka ma au ausmacha, was bassierd, wann oi Schdichprob schleachd isch.

Oizlhoida send en dr DIN ISO 2859-1 gregld.

## Literatur
* Lambacher/Schweizer: *Analysis*; Kapitel *Statistik und Wahrscheinlichkeitsrechnung*
* Deutsche Gesellschaft für Qualität (DGQ)* Lehrgang Statistische Methoden zur Entscheidungsfindung*, 3. Ausgabe, 1998

## Fuassnoda


## Wo s her isch
Meister Eckhart

Dr **Meischter Eckhart** (* um 1260 bi Erfurt, † 1328 z Avignon) isch en mittelalterliche Theolog und Mystiker gsii.

Er isch us ritterlichem Gschlecht gsi, het zeerscht *freii Künscht* (artes liberales) schtudiert, vor er uf Theologii choo isch. Schpööter isch er Theologii-Professer und Prediger gsii. Er het aber au immer mystischs Schrifttum publiziert. Teils hets die offizielli Chirche akzeptiert, teils nit.

Umschtritten isch öppe siini Uussaag gsii, de „Seelegrund“ seg nid wie alles Gschöpflich vo Gott erschaffe, sondern göttlich und ungschaffe – im Seelegrund seg d Gottheit schtändig sälber daa. Hüüffig het der Eckhart d Ideee vo de nöiplatonische Tradizioon uufgriffe.

Gäge s Änd vo siim Läbe isch er aagchlaget woorde, er sei en Häretiker, en Chätzer. Aber no vor s Urteil gschproche woorden isch, isch er gschtoorbe.

## Literatur
* Meister Eckhart: *Vom Wunder der Seele. Eine Auswahl von Predigten und Traktaten.* Hrsg. von Friedrich Alfred Schmid Noerr. Reclam, Ditzingen 1986, ISBN 978-3-150-07319-3.
* Kurt Flasch: *Meister Eckhart. Philosoph des Christentums.* Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-60022-7.
* Alois Maria Haas, Thomas Binotto: *Meister Eckhart der Gottsucher. Aus der Ewigkeit ins Jetzt.* Kreuz, Freiburg im Breisgau 2013, ISBN 3-451-61230-5.
* Kurt Ruh: *Meister Eckhart. Theologe, Prediger, Mystiker.* 2. Auflage. Beck, München 1989, ISBN 3-406-33885-2.
* Gerhard Wehr: *Meister Eckhart. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.* 7. Auflage. Rowohlt, Reinbek 2008, ISBN 978-3-499-50376-4.
* Norbert Winkler: *Meister Eckhart zur Einführung.* Junius, Hamburg 1997, ISBN 3-88506-944-X.

## Weblink

* Eckhart Triebel: Meister Eckhart und seine Zeit
* Eckhart Triebel: Meister Eckhart Bibliographie seit 1995
Tiefenlager

Mit **Tiefelager** wird in dr Schwiiz es geologischs Lager für radioaktive Abfall bezeichnet, wie er vor allem in Kärnkraftwärk, aber zu chliinere Teile au in Medizin und Induschtrie hinterloh wird. In Düütschland nennt me so es Lager mit em älter Begriff immer no **Endlager**. Die hoch radioaktive Abfäll müesse gemäss dr Schwiizer Fachorganisation Nagra rund 200'000 Jahr von dr Umwält abgschlosse glageret werde, damit d Schtrahlig vom radioaktive Zerfall denn einigermasse ungfährlich isch. Drum werde Felsformatione evaluiert, wo für de Ziitruum möglichscht schtabil und undurchlässig sind. In dr Schwiiz glaube d Fachlüüt, mit em Opalinuston die optimali Geschteinsschicht gfunde z haa. Dr Schtandort vom Tiefelager isch no nit definitiv beschtimmt, er wird sich aber irgendwo im Bereich Jura oder Zürcher Wiiland befinde. In Düütschland lauft derziit es "ergebnisoffenigs Uuswahlverfahre", wo nebscht em Salzschtock Gorleben (er isch scho siit de 1970er Jahr im Fokus) no anderi Schtandorte iibezieht rschpektive suecht.

D Atomchraft-Gegner moniere, es chönni keis sichers Endlager für so langi Ziitrüüm geh, d Geologie seig uuf so langi Ziit in d Zuekunft nit sicher berechebar.

In de USA isch so es Endlager für hochaktivi Abfäll, wo aber uus dr Kernwaffe-Produktion schtamme und im Unterschiid zu de AKW-Brennelement nit wärmeentwickelnd sind, in Carlsbad (New Mexico) bereits in Betriib. 

## Literatur
Nagra: Themenheft Nr. 6, Mai 2013
Georg Rheineck

Dr **Georg Emil Rheineck**, wia-nr mit-em volla Nama ghoißa hot (* 24. Mai 1848 z Neckarsulm, † 4. Juli 1916 z Stuegert), ischt a deitscher (wirdabergischer) Bildhauer gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Georg Rheineck kommt am 24. Mai 1848 z Neckarsulm uff d Welt. Dr Vadder vo deam Bua isch dr prakdische Arzt ond Geburtshelfer Eduard Rheineck, wo’s 1835 aus berufliche Grend vo Ulm en des Städtle vorschlaga hot, wo d Sulm vom Necker uffgnomma wuud. Noch-em Bsuech vo dr Ladein- ond Realschuel hegt dr Georg da Wonsch, späder amol Archidekt zo werra, abr do drmit beißt’r bei seim Vadder uff Granit. So goht’r halt em Alder vo 14 Johr zo de Neckarsulmer Stoimetz-Briader Zartmann en d Lehr ond beendet dui Ausbildong mit-em Gsellabriaf. Ausfilla duet-en des Handwerk abr et. Drom bildet’r sich noch de Feierobed kinschtlerisch weiter en dr Hoffnong, uff dui Weis villeicht irgendwann amol an-ra Kunschtakademii studiira zo kenna.

1970 macht dr Deitsch-Franzeesische Kriag em Georg Rheineck seim Wonsch an krefiga Strich durch d Rechnong: Er wuud als Soldat zor Armee eizoga ond muaß bei dr Belagerong vo Paris sein Denscht vorrichda. Zom Glick kommt’r em Johr druff wiider wohlbehalda hoim. Jetzt bewirbt’r sich om d Uffnahm bei dr Minchner Kunschtakademii. Dui abr lehnt sei Gsuech ab. Meh Glick hot’r bei dr Hochschuel en Stuegert. De sell empfihlt-en noch-ra gewissa Zeit sogar weider an dui renommirda Dreschdner Kunschtaademii. Z Dreschden lernt’r d Emma Roßhirt kenna, ond em Johr 1879 fihrt’r-se zom Traualtar. S Glick vo selle Eheleit währt abr et lang: Scho viir Johr späder stirbt dui Frau bei dr Geburt vo ihrem zwoida Dechderle. Dia Mädla kommet jetzt als Pflegekender zo Vorwande noch Ehrenga ond Pforzheim.

Em Rheineck sei nägschda Stazioo ischt Karlsruah, ond do druff folgt – 1886 bis zo seim Ableaba – Stuegert. En sellra Stadt schließt’r en seira Wohnong en dr Reinsburgstroß 84 am 4. Juli 1916 noch-ma lengera Leida seine Auga fir emmer. 68 Johr alt ischt’r worra. Sei ledschda Ruah fendet dr Georg Rheinbeck uff-em Pragfriidhof. S Grabmal hot der guade Moo selber gschaffa.

## A kloina Auswahl vom Georg Rheineck seine Werk

* Denkmal fir da Eduard Paulus (Luegs Bildle)
* Stehender Jingling mit-ma Fischernetz
* Ja ja tralala
* D Muedergoddes mit-em Jesuskendle ond em St. Joseph
* Skulpdura an dr Eigangsfassade vo dr Stuegerder Kunschtakademii
* A baar Figura firs Landesgewerbemuseom Stuegert
* D Statue vom Georg Wilhelm Friedrich Hegel am Stuegerder Rothaus
* A Grabdenkmal fir da Klaviirfabrikanda Schiedmayer

## Quella
* Gerhard Raff: *Begnadeter Bildhauer*, Artikl en dr Stuegerter Zeidong vom 28. Juni 2016, Ausgab fir da Kreis Beblenga, S. 20
* Lueg d Weblink 

## Weblink
* A Wirdigong vo deam Moo uff dr Webseit vo dr Stadt Neckarsulm oolässlich vo seim 175. Geburtsdag
* Bilder vo zwoi Kunschtwerk

## Fuaßnoda
1291

|}
## Was isch bassiert?
* Anfangs Auguscht: Dr Bundesbrief vo 1291 zwische Uri, Schwyz und Unterwalde wird abgfasst. Das Datum gilt als Gründigsdatum von dr Eidgenosseschaft, dr hüütige Schwiiz.

## Gschtorbe
* 15. Juli: Rudolf vo Habsburg

## Weblink
Zuzwil

**Zuzwil** isch dr Naame vo däne bäide Gmeinde in dr Schwiiz:
* Zuzwil BE, e Gmeind im Kanton Bärn
* Zuzwil SG, e Gmeind im Kanton Sanggalle
Wiler

Dr Naame **Wiler** stäht für verschiideni Orte in dr Schwiiz:
* Wiler (Lötschen) e Gmeind im Kanton Wallis
* Wiler bei Utzenstorf e Gmeind im Kanton Bärn
* Wiler bei Buch am Irchel e Ortschaft im Kanton Züri
* Wiler bei Seedorf e Ortschaft im Kanton Bärn
* Wiler am Brünig e frühere Bzeichnig für d Gmeind Brienzwiler im Kanton Bärn
* as dütscher Naame *Wiler* oder *Im Wiler* für Envelier, ds zur Gmeind Vermes im Kanton Jura ghört.
1122

|}
## Was isch bassiert?
* 23. September: Mit em Wormser Konkordat wird dr Inveschtiturschtriit zwische *Papscht* und *Kaiser vom [[Heiliges Römisches Reich|Heilige Römische Riich]] düütscher Nation* biiglegt.

## Weblink
1356

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Januar: Die Goldigi Bulle wird erschtellt, wo d Königs- und Kaiserwahl vom Heilige Römische Riich düütscher Nation in d Vollmacht von de Kurfürschte legt. Dodermit wird en bereits recht langi Tradition no schriftlich kodifiziert.
* 18. Oktober: Erdbebe vo Basel 

## Weblink
1415

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Merz: Dr Johannes XXIII., dr ainzig vu dr drei Päpscht vum Oobeländische Schisma, wu bim Konzil derby gsii isch, flichtet vu Konschtanz. 
* 6. April: S Konzil vu Konschtanz verabschidet s Dekret *Haec sancta*, wu d Oberhohait vum Konzil iber dr Papscht poschtuliert het.
* 6. Juli: Dr tschechisch Reformator Jan Hus wird uf em Konschtanzer Konzil as Chetzer verbrännt, drotz ass em vum Chenig Sigismund frei Glait zuegsait woren isch.
* 8. Juli: Uf em Konzil vu Konschtanz wird d Sittichgsellschaft, wu vu Gegner vum Herzog Ludwig em Gebartete vu Bayern-Ingolstadt grindet woren isch, in d Konschtanzer Liga umgwandelt.
* 21. Augschte: Mit dr Eroberig vu dr Stadt Ceuta an dr marokkanische Kischte dur portugiesischi Seefahrer fangt d Ibersee-Expansion vu dr Europäer aa.
* 25. Oktober: Im Hundertjehrige Chrieg siigt dr Heinrich V., dr Chenig vu Ängland, dur dr Yysatz vu Langbogeschitze iber e fascht dopplet so groß Heer vu dr Franzosen in dr Schlacht vu Azincourt.
* D Eidgenosse eroberet dr Aargau vo de Habsburger. Das isch dr Aafang vo dr Vertriibig vo de Habsburger uus em hüütige Schwiizer Gebiet. Dr Aargau wird bernischs Untertanegebiet.
* Dr Markgrof Bernhard I. us dr badische Hauptlinie chauft d Hochburg vum verschuldete Markgrof Otto II. vu Bade-Hachberg.

## uf d Wält chuu
* 21. Septämber: Friedrich III., Chaiser vum Hailige Remische Rych

## Weblink
1481

|}
## Was isch bassiert?
* 28. Augschte: Nach e Tod vo sim Vaters Alfons V. beschtiigt de Johann II. den portugiesisch Thron. Es glingt im währed sinere Herrschaft, d Königsmacht, wo z Portugal unter sine Vorgänger geschwächt worden isch, gäge de Adel vollkomme widerhärzschtelle. 
* Dezember: Stanser Verkommnis. Dr Brueder Chlaus het uuf er e Tagsatzig z Schtans en Schtriit zwüsche de Land- und de Schtadtort gschlichtet. D Schtänd Friburg und Soledurn sind ins Bündnis vo de Eidgenosse uufgnoo worde.

## uf d Wält chuu
* 15. Jänner: Baldassare Peruzzi, italienische Architäkt un Moler
* 16. Februar: Sebaschtian vo Diesbach, Schultheiss vo Bärn
* 2. Merz: Franz vo Sickinge, Aafüehrer vo de rhynische und schwäbische Ritterschaft
* 14. Mai: Margarete Peutinger, Humanischtin
* 16. Juni: Rudolf vo Bade, Prinz vo Bade und Domherr z Mainz, Köln, Straßburg und Augsburg

## gstorbe
* 3. Mai: Mehmed II., osmanische Sultan

## Weblink
814

|}

## Was isch bassiert?
* 28. Jänner: Dr Karl dr Gross stirbt.
* 28. Jänner: dr Ludwig, Soon vom Karl em Grosse, wird Chönig im Riich vo de Franke.
* Dr Lothar wird Herzog vo Bayern.
* Z Venedig wird d Burg vo de Doge bout.

## s erschte Mol erwäänt
* Ellwãng, Baade-Württebärg

## gschtorbe
* 28. Jänner: Dr Karl dr Gross
* 18. Februar: Angilbert, Hofkaplan bim Karl em Grosse, Diplomat, Dichter
* Waldo, Apt vo dr Riichenau und Bischof im Chloschter St. Danis bi Paris
1315

|}
## Was isch bassiert?
* 15. November: Schlacht am Morgarte, d Eidgenosse erringe en Siig gege d Habsburger.    

## Weblink
1250

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Dezember: Dr Friedrich II. schtirbt. Dodermit verliert s Heilige Römische Riich düütscher Nation siini mächtigi Füehrig für mehreri Jahrzähnt. Interregnum und Unordnig sind d Folg. Dr Rudolf vo Habsburg isch wiider en schtärkere König, aber dr nöchschti Kaiser wird erscht 1312 erkore.

## Weblink
Königsmord von Windisch

De **Chönigsmord vo Windisch** isch am 1. Mai 1308 bassiert.

De Habsburger Chönig Albrecht isch uuf em Weg uf Rhyfälde vo sim Neffe Johann Parricida und vo vier Mitverschwörer bi Windisch ermordet worde. Si händ das gmacht, wil dr Chönig em Johann siis Erb – chly Land mit de Lüüt, wo döört gläbt händ – no nit het welle übergäh. Mitgmacht bii dere Mordtat händ au einigi regionali Ritter.

S brutalen Ereignis isch für di öiropäischi Gschicht folgerych gsii: Statt de Habsburger sind wege dere Mordtat denn d Luxeburger e Zyt lang ad Macht im Heilige Römische Riich  choo.

Am Ort vom Chönigsmord het em Albrecht syni Witwe, d Chönigin Elisabeth, gly drufabe s Chloschter Chönigsfälde gstiftet.
325

|}

## Was isch bassiert?
* Z Nicäa im Biet vo der hütige Türggei findet s erschte ökumeenische Konziil mit öpe 300 Bischöf statt, wo d Leer vo dr Dreifaltigkeit animmt und der Arianismus verbütet.
* Uf em Konziil z Nicäa wird bestimmt, wie me s Datum vo dr Oschtere berächnet.
* S Joor 325 gilt als der Afang vom Gregorianische Kaländer.
* Dr römisch Kaiser Konstantin loot dr früener Kaiser Licinius lo tööte.

## gstorbe
* Dr Licinius, ehemolige Kaiser vo Rom.
1386

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Juli: Schlacht bii Sempach, d Eidgenosse besiige d Habsburger.
* 1. Oktober: Dr pfälzisch Kurfirscht Ruprecht I. stiftet d Universitet Haidelberch.

## Weblink
1308

|}
## Was isch bassiert?
* Königsmord vo Windisch: Dr habsburgisch König Albrecht dr erschti wird bi Windisch im Aargau umbrocht.
* Dr Heinrich dr sibti wird düütsche König.
* D Freiherre vo Balm verlüüre iri Burg Balm wäge dr Bedeiligung am Königsmord.
* D Stadt Basel macht d Burge vo Istein kabut.
* S Habsburger Urbar wird ufgschribe *(öppe 1308)*.
* Soledurn chunt zu dr Burgundische Eidgnosseschaft.
* Mutzig im Elsass chunt an Bischof vo Stroossburg.
* D Stadt Minschter im Elsass überchunt e Stadtmuure.

## s erschte Mol gnännt
* Dannekirich im Oberelsass
* Roches BE
* Aedermannsdorf

## gstoorbe
* dr Ulrich dr dritti vo Heunburg

## Weblink