open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Landtag der Republik Baden

Dr **Landdag vu dr Republik Bade** isch e historisch Barlemänt un isch vu 1919 bis 1933 d Legislative vu dr Republik Bade in dr Weimarer Republik gsii. Dää demokratisch legitimiert Badisch Landdag isch in dr Dradizion vu dr Badische Ständeversammlig vum Großherzogtum Bade gstande.

## Rächtsgrundlag un Ufböu
Noch em Abschnitt IV vu dr Verfassig vu dr Republik vum 21. März 1919 isch dr Landdag us ere vu Bevelkerigszahl un Wahlbedailigung abhängige Zahl vu Abgordnete bstande. Fir je 10.000 Wehler pro Bartei het die je ain Abgordnete iberchuu. D Abgordnete sin noch em Grundsatz vu dr Verhältniswahl fir vier Johr gwehlt wore. S Mindeschtalter fir s aktiv Wahlrächt sin 21 Johr gsii un fir s passiv Wahlrächt 25 Johr (§ 3).

D Ufgabe vum Landdag sin d Gsetzgeebig, d Iberwachig vu dr Staatsfierig un Verwaltig, d Wohrnähmig vum Budgeträcht, d Wahl/Abwahl vu dr Minischter un imfall d Minischteraachlag gsii.

Rächtsgrundlag fir d Wahl vum Landdag isch s Landeswahlgsetz vum 29. Juli 1920 gsii.

Mit em *Gesetz über den Neuaufbau des Reichs* vum 30. Jänner 1934 isch s Landesbarlemänt ufglest wore. Noch em Zweete Wältchrieg sin mit dr Ufdailig vu Dytschland in alliierti Besatzigszone d Länder Wirttebärg-Bade un Bade errichet wore. D Landdäg vu däne hän d Funktione vum Badische Landdag ibernuu.

## Landdagswahle
### Landdagswahl 1919
Am 12. Jänner 1919 isch d Wahl zue dr verfassigsgeebende Landesversammlig gsii.

Stimme, wu zue dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin

### Landdagswahl 1921
Am 30. Oktober 1921 isch d Wahl zum 1. Landdag gsii.

Stimme, wu zue dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin

### Landdagswahl 1925
Am 25. Oktober 1925 isch d Wahl zum 2. Landdag gsii.

Stimme, wu zue dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin

### Landdagswahl 1929
Am 27. Oktober 1929 isch d Wahl zum 3. Landdag gsii.

Stimme, wu zue dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin

### Ryychsdagswahl 1933
Am 5. März 1933 isch d Wahl zum Ryychsdag gsii. Dr 4. Landdag isch noch em *Vorläufigen Gesetz zur Gleichschaltung der Länder mit dem Reich* analog zue däm Wahlergebnis nei bildet wore.

Stimme, wu zue dr 100 % fähle = Wahlvorschleg, wu nit Landdag verdrätte sin

## Literatur
* Michael Braun: *Der Badische Landtag 1918–1933. Handbuch der Geschichte des deutschen Parlamentarismus.* Droste Verlag, Düsseldorf 2010, ISBN 978-3-7700-5294-3.

## Fueßnote
Hagenbach

**Hagenbach** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Hàgebàch, e Gmai im Oberelsass, Frankreich
* Hachebach, e Stadt im Landkrais Germersche, Rhyyland-Pfalz, Dytschland
* Hagenbach, e Stadtdail vu Bad Friedrichshall im Landkrais Haalbrunn, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Hagenbach, e Wyler in dr Gmai Möckmühl im Landkrais Haalbrunn, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Hagenbach, e Ortsdail vum Märt Pretzfeld im Landkrais Forchheim, Bayern, Dytschland

**Hagenbach** isch dr Namme vu däne Gwässer:

* Hagenbach, e Fluss im Krais Coesfeld, Nordrhyy-Weschtfale, Dytschland
* Hagenbach, e Näbefluss vu dr Nahe, Dytschland
* Hagenbach, e Bach im Landkrais Mansfeld-Südharz, Sachse-Anhalt, Dytschland
 

**Hagenbach** isch dr Namme vu däne Persone:
* Peter von Hagenbach († 1474), dytsche Adlige
* Karl Rudolf Hagenbach (1801–1874), Schwyzer Theolog
* Eduard Hagenbach-Bischoff (1833–1910), Schwyzer Fysiker, Suhn vum Karl Rudolf Hagenbach
Fargo

**Fargo** isch e Schtadt im US-Bundesschtaat Nord Dakota. Mit öppe 105'549 Iiwohner (im 2004 sinds öpe 91'000 gsi) isch es di gröschti Schtadt im Schtaat. Z Fargo isch de Sitz vo de Verwaltig vom Cass County, zu dem d Schtadt ghört. De Name het si vom William Fargo.

## Geographii
Fargo ligt ganz im Oschte vo Nord Dakota an de Gränze zu Minnesota. D Oschtgränze vo de Schtadt und vom Schtaat bildet de Red River of the North. De Bann vo de Schtadt umfasst e Flächi vo 98,3 km². Uf de andere Siite vom Fluss ligt d Schtadt Moorhead, wo zämme mit Fargo ei Siidligsflächi mit meh wi 140'000 Iiwohner bildet. Bismarck, d Hauptstadt vo North Dakota ligt öpe 315 km weschtlig vo Fargo.

## Weblink
Bettendorf

**Bettendorf** isch dr Namme vu däne Ortschafte:
* Batterf, e Gmai im Oberelsass, Frankryych
* Bettendorf, e Stadtdail vu dr Stadt Alsdorf im Chrais Aachen, Nordryy-Weschtfale, Dytschland
* Bettendorf, e Gmai im Ryy-Lahn-Chrais, Ryyland-Pfalz, Dytschland
* Bettendorf, e Gmai im Großherzogtum Luxemburg
* Bettendorf, e Stadt im Bundesstaat Iowa, USA

**Bettendorf** isch dr Namme vu däne Persone:
* Anton Bettendorf (1839–1902), Chemiker, Arsenforscher
* Carl Christian Bettendorf (* 1973), dytsche Kumpenischt
* Gerhard Bettendorf (1926–2009), dytsche Gynäkolog/Geburtshälfer un Endokrinolog
* Jörg Bettendorf, dytsche Notar

* Bettendorf, e dytsch Adelsgschlächt
Feldbach

**Feldbach** stoot fir:
* *Bezirk Feldbach*, bis Endi 2012 en Bezirk in dr Steiermark, Eeschtryych

**Feldbach** isch dr Namme vu däne Ortschafte:
* Feldbach (Oberelsass), e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* *Feldbach (Steiermark)*, Hauptstadt vum bolitische Bezirk Südoststeiermark, Steiermark, Eeschtryych

* Feldbach TG, e Quartier vu dr Gmai Steckborn im Kanton Thurgau, Schwiz
* Feldbach ZH, e Ortschaft in dr Gmai Hombrechtike im Kanton Züri, Schwiz

**Feldbach** isch dr Namme vu däne Gwässer:
* Feldbach (Diegterbach), en Zuefluss vom Diegterbach im Baselbiet, Schwiz
* *Feldbach (Kleinkirchheimer Bach)*, de Abfluss vum Brennsee, au Feldsee, in dr Millstätter See, Kärnte, Eeschtryych
* *Feldbach (Wieseth)*, e Zuefluss vu dr Wieseth z Mittelfranke, Bayern, Dytschland
* *Einfallsgraben* oder au *Feldbach*, es Versickerigsgwässer im Landchrais Aschaffeburg, Bayern, Dytschland
Hirzbach (Begriffsklärung)

**Hirzbach** stoot fir:

* Hírzbàch, e Gmai im Oberelsass, Frankryych
* Hirzbach, e Stadtdail vu Leutenberg im Landchrais Saalfeld-Rudolstadt, Thüringe
* Hirzbach, e Weiler in dr Gmai Hammersbach im Main-Kinzig-Chrais, Hesse
* Hirzbach, e Ortsdail vu dr Gmai Hirz-Maulsbach im Landchrais Altenkirchen (Westerwald), Ryyland-Pfalz
* Hirzbach, e Zuefluss vum Mehrbach, Ryyland-Pfalz
Merzen (Begriffsklärung)

**Merzen** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Merze, e Gmai im Oberelsass, Frankryych
* Merzen, e Gmai in dr Samtgmai Neuenkirchen, Landchrais Osnabrück, Niidersachse, Dytschland
Bendorf (Begriffsklärung)

**Bendorf** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Banderf, e Gmai Oberelsass, Frankryych
* Bendorf, e Stadt im Landchrais Mayen-Koblenz, Ryyland-Pfalz, Dytschland
* Bendorf, e Gmai im Chrais Rendsburg-Eckernförde, Schleswig-Holstein, Dytschland

**Lueg au**
* Bondorf (Begriffsklärig)
* Bohndorf
* Bonndorf
Bettlach

**Bettlach** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

*Bettlach SO, e Gmai im Kanton Solothurn, Schwyz 
*Battlech, e Gmai im Oberelsass, Frankryych
Levoncourt

**Levoncourt** ìsch dr Nàmme vun denne Ortschàfte z Frànkrich:

* Lvonco, e Gmein ìm Owerelsàss (Département Haut-Rhin)
* Levoncourt, e Gmein z Lothrìnge (Département Meuse)
Lutter

**Lutter** isch dr Namme vu däne Ortschafte:
* Lütter, e Gmai im Oberelsass, Frankryych
* Lutter am Barenberge im Landchrais Goslar, Niidersachse, Dytschland
**Burg Lutter, e Burg z Lutter am Barenberge
* Lutter, e Gmai im Landchrais Eichsfeld, Thüringe, Dytschland 
* Lutter, e Ortsdail vu dr Stadt Neustadt am Rübenberge in dr Region Hannover, Niidersachse, Dytschland

**Lutter** isch dr Namme vu däne Gwässer z Dytschland:
* Lutter, au *Bielefelder Lutter* oder *Weser-Lutter*, e Näbefluss vu dr Weschtfälische Aa z Bielefeld, Nordryy-Weschtfale
* Lutter, au *Gütersloher Lutter*, e Näbefluss vu dr Ems im Chrais Gütersloh, Nordryy-Weschtfale
* Lutter, e Näbefluss vu dr Frieda bi Großbartloff im Landchrais Eichsfeld, Thüringe
* Lutter, e Näbefluss vu dr Lachte im Landchrais Celle, Niidersachse
* Lutter, e Näbefluss vu dr Leine bi Göttingen, Niidersachse
* Lutter, e Näbefluss vu dr Oder (Harz) bi Bad Lauterberg im Landchrais Osterode am Harz, Niidersachse
* Lutter, e Näbefluss vu dr Schunter bi Königslutter im Landchrais Helmstedt, Niidersachse
* Lutter, e Näbefluss vu dr Thune im Chrais Paderborn, Nordryy-Weschtfale

**Lutter** isch dr Namme vu däne Persone:
* Erich Lutter (* 1884, † nach 1973), dytsche SS-Fierer, giltet as ain vu dr Erfinder vu dr Sälbschtschussaalage
* Kay Lutter (* 1965), dytsche Bassischt vu dr Mittelalterrock-Band In Extremo
* Marcus Lutter (* 1930), dytsche Jurischt
* Paul Lutter (1873-?), dytsche Architekt

**Lutter** stoht au fir:
* Lutter, e ZDF-Krimiserie
* Lutter & Wegner, e Gaschtronomibetdrib un e Sektchällerei z Berlin-Mitte

**Lueg au:**
* Luther
Pirmin Zurbriggen

Dr **Pirmin Zurbriggen** (* 4. Februar 1963 z Saas-Almagell) isch en ehemolige Schwizer Schirennfahrer. Er ghört zu de erfolgriichste Schirennfahrer vo alle Zite und het zu de beste Schwizer Sportler in de 1980er Johr ghört. Dr Zurbrigge het viermol dr Gsamtwältcöp und 40 Wältcöprenne gwunne. Er isch eine vo de Wenige, wo in alle fümf alpine Diszipline Siig gha het. Er isch bi drei Wältmeisterschafte drbii gsi und het nüün Medaille (vier guldigi, vier silbrigi und eini us Bronze), bi Olympische Spiil je ei goldigi Medaille und eini us Bronze. Hüte isch dr Zurbrigge Hotelier und Presidänt vom Walliser Schiverband. Si jüngeri Schwöster Heidi cha ebefalls uf e erfolgriichi Sportkarriere zruggluege.

## Erfolg

### Olympischi Spiil
* Sarajevo 1984: 4. Abfahrt
* Calgary 1988: 1. Abfahrt, 3. Riiseslalom, 5. Super-G, 7. Slalom

### Wältmeisterschafte
* Bormio 1985: 1. Abfahrt, 1. Kombination, 2. Riiseslalom
* Crans-Montana 1987: 1. Super-G, 1. Riiseslalom, 2. Abfahrt, 2. Kombination
* Vail 1989: 2. Super-G, 3. Riiseslalom, 15. Abfahrt

### Gsamt- und Disziplinenwältcöp
Dr Pirmin Zurbrigge het viermol dr Gsamtwältcöp gwunne (1984, 1987, 1988, 1990), drzue chömme zwölf wiiteri Siig in Disziplineklassemänt.

### Wältcöpsiig
Alles in Allem het dr Pirmin Zurbrigge 40 Wältcöprenne gwunne (11 Kombinatione, 10 Abfahrte, 10 Super-G, 7 Riiseslaloms, 2 Slaloms). Drzue chömme 26 zweiti Blätz und 17 dritti Blätz. 169 Mol het er sich in Wältcöprenne under de beste Zäh klassiert.

### Wiiteri Erfolg
* Juniore-Europameisterschaft 1980 z Madonna di Campiglio: 1. Abfahrt
* 5 Schwizer Meistertitel (Super-G 1989; Riisenslalom 1986, 1987, 1989; Kombination 1989)

## Quelle
* Internationales Sportarchiv, Ausgabe 18/1990 (Munzinger-Archiv)

## Weblingg

* Persönligi Website vom Pirmin Zurbriggen
* Würdigung vom IOC (änglisch)
* 
* 
*
Kernkraftwerk Kaiseraugst

S **Kärnchraftwärk Kaiseraugst** hätt z Kaiseraugst im Nordweste vo dr Schwiiz sötte baut wärde. D Diskussion über Kaiseraugst as Standort vom Kärnchraftwärk isch e langi Zit gfüehrt worde, und s Projekt isch schliesslig am erbitterete Widerstand vo dr Bevölkerig vo dr Region und vo Umwältschutzkreis gschiiteret. Die spektakulärsti Aktion isch 1975 bassiert, wo öbbe 15'000 Persone s Baugländ bsetzt hai. 1988 het mä s Projekt ändgültig lo gheie.

D Motor-Columbus het es Kärnchraftwärk z Kaiseraugst afo blane, wil dr Stromverbruuch in dr Schwiiz die ganz Zit gwachsen isch. Mä het dorum brobiert, d Bewilligungsverfahre für s Projekt so schnäll wie möglig duurezfüehre. Wo mä aber noch über zwanzig Johr barat gsi wer, d Blanig umzsetze, isch das us bolitische Gründ nüme möglig gsi. S Projekt het 1,3 Milliarde Schwiizer Franke kostet.

## Date vom Reaktorblock
Dr Block, wo s Chraftwärk hätt sölle übercho:

## Quelle
* Rezension einer Dissertation über das Kernkraftwerk Kaiseraugst (PDF; 80 kB)
* Extrablatt der Basler Zeitung vom 2. März 1988: *Aus für Kaiseraugst*

## Fuessnote
Swiss

D **Swiss International Air Lines** isch e Schwiizer Fluggsellschaft mit Sitz in Basel. D Swiss isch zu 100 Brozänt e Dochterundernähme vo dr Dütsche Lufthansa AG und dr Flughafe Züri isch ihre Heimetflughafe. D Swiss het im Johr 2009 – bim ene durchschnittlige Sitzladfaktor für s ganze Streckenetz vo 80,1 % – 13,8 Millione Bassaschier beförderet (2008: 13,5 Millione; 2007: 12,2 Millione 2019 18,78 Milione) und isch die grössti Fluglinie in dr Schwiiz. S Streckenetz vo dr Swiss umfasst 90 Ziil (58 europäischi und 32 interkontinentali) in 42 Länder (Summerflugblan 2009)

Noch dr Insolvänz vo dr Swissair im Oktober 2001, wo die nationali Fluggsellschaft vo dr Schwiiz gsi isch, isch d Basler Regionalfluggsellschaft Crossair mit ere Statutenänderig vom 13. Mai 2002 in Swiss International Air Lines umbenennt worde und het e Deil vo dr Flugzüügflotte vo dr Swissair übernoh. D Swiss isch aber us de finanzielle Schwiirikeite nid uuse cho, und 2005 het dr Lufthansa-Konzärn d Swiss für 310 Millione Euro kauft.

## Flotte
Stand Septämer 2020 bstaht d Flotte vo der Swiss us 92 Flugzüüg.

9 x Airbus A220-100

Sitzplätze: 125

20 x + 1 bestellt Airbus A220-300

Sitzplätze: 145

19 x Airbus A320-214

Sitzplätze: 180

2 + 15 x bestellt Airbus A320neo

Sitzplätze: 

6 x Airbus A321-111

Sitzplätze: 219

3 x Airbus A321-212

Sitzplätze: Business 48, Eco 171 = 219

2 + 6 x bestellt Airbus A321neo

Sitzplätze:

14 x Airbus A330-343X

Sitzplätze: First 8, Business 45, Eco 183 = 236

5 x Airbus A340-313X

Sitzplätze: First 8, Business 47, Eco 164 = 219

12 x Boeing 777-300ER

Sitzplätze: First 8, Business 62, Eco 270 = 340

### Forhät i der Flotte

## I de Medie
Nach regelmässige Problem mit em Turbofan Triibwärch bim Airbus A220, früecher d Bombadier C-Serii, het d Swiss am 15. Oktober 2019 alli 29 Flüüger us dere Boureihe am Bode pallte. Nach ere usfüehrleche Inspäktion, hei alli 29 Flüüger am 17. Oktober 2019 wider i d Luft dörfe. Da d Boeing 737 MAX 8 u d 737 MAX 9 syt em 13. März 2019 fasch uf der ganze Wält es Flugverbot hei, het die Überprüefig bi der Schwyzer Fluggsellschaft i der Luftfahrt für Wirbel gsorget.

## Zwüschefäll

* 10. Juli - Swiss-Flug LX 850 - D Pilote vo nere Saab 2000 vo der Swiss (HB-IZY) het uf em Flug vo Basel nach Hamburg wäg de Schlächtewätterverhältnis uf em Flughafe Berlin-Tegel muesse uswyche. Wäge Tribstoffmangel het d Crew um Vorrang bätte, hei aber beschlosse e Landig uf em teilwys stillgleite Flugplaz Werneuche vorznäh. Nach em Ufsetze het ds Flugzüüg e 1 m höche Härdwall überrollt, daderby sy alli drei Fahrwärchsbei abbroche. D Maschine isch uf em Rumpf lige bliebe u isch mit em ne brönnende Triibwärch zum Stah cho. Es isch e Totalschaden endstande.

## Weblingg

* Webpräsenz vo de Swiss
* ''Swiss International Air Lines'' d Taufnäme uf lh-taufnamen.de

## Fuessnote
Muhlbach

**Muhlbach** isch dr franzesisch Namme vu däne bode Ortschafte z Frankrych:

*Meelbàch im Unterelsass (Département Bas-Rhin)
*Mílbe im Oberelsass (Département Haut-Rhin)
Griesbach

**Griesbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:

;z Dytschland
* Bad Griesbach im Schwarzwald, e Ortsdail vu Bad Peterstal-Griesbach im Ortenauchrais, Bade-Wirttebärg
* Bad Griesbach im Rottal, e Stadt im Landchrais Passau, Bayern
* Burggriesbach, e Ortsdail vu Freystadt, Bayern
* Griesbach, e Ortsdail vu Issigau, Bayern
* Griesbach, e Ort im Märt Mähring im Landchrais Tirschenreuth, Bayern
* Griesbach, e Ortsdail vu Pfaffenhofen an dr Ilm, Bayern
* Griesbach, Ort bei Landau an dr Isar, Bayern
* Solngriesbach, e Ortsdail vu Berching, Bayern
* Griesbach, e Stadtdail vu Schneeberg (Erzgebirg), Sachse

;z Frankryych
* Grieschbe im Dàl, e Gmai im Oberelsass
* Griesbach, e Ortsdail vu dr Gmai Gunderschoffe im Unterelsass

;in dr Schwyz
* Griesbach BE, Ortschaft in dr Gmai Sumiswald, Kanton Bärn
* Griesbacherhof, Ort in dr Stadt Schaffhuse

;z Eschtrych
* Griesbach (Gemeinde Groß Gerungs), Kastralgmai vu Groß Gerungs, Nidereschtrych
* Griesbach (Gemeinde Haugschlag), Kastralgmai vu Haugschlag, Nidereschtrych
* Griesbach (Gemeinde Karlstein an der Thaya), Kastralgmai vu Karlstein an der Thaya, Nidereschtrych
* Griesbach (Gemeinde Waidhofen an der Thaya-Land) , Dorf in dr Gmai Waidhofen an der Thaya-Land, Nidereschtrych
* Griesbach (Gemeinde Steegen), Ortsdail vu dr Gmai Steegen, Obereschtrych

**Griesbach** isch dr Name vu däne Gwässer:
* Grießbach, au Griesbach, Näbebach vu dr Großache (Tiroler Achen) ei Erpfendorf, Tirol, Eschtryych

**Griesbach** isch dr Name vu däne Persone:
* Franz Griesbach (1892–1984) dytsche Offizier, zletscht Generalmajor im Zweete Wältchrieg
* Hermann Adolf Griesbach (1854–1941), dytsche Naturwisseschaftler & Hygieniker
* Johann Jakob Griesbach (1745–1812), dytsche Theolog
* Karl-Rudi Griesbach (1916–2000), dytsche Komponischt
* Robert Louis Griesbach (* 1961), dytsche Entertainer
* Wilhelm Christian Griesbach (1772–1838), Oberburgermaischter vu Charlsrue (1809–1816)
Wasserburg

**Wasserburg** stoht fir:

* Wasserburg, e vun eme Wassergrabe umschlosseni Burg
* MB Wasserburg, e Motorboot vu dr Dytsche Bundesbahn uf em Bodesee
* Schloss Wasserburg, Schloss z Wasserburg (St. Pölten)
* Burg Wasserburg, Schloss bzw. Burg z Wasserburg am Inn

**Wasserburg** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Wàsserburig, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Wasserburg, e Gmai im Landchrais Lindau (Bodensee), Bayern, Dytschland
* Wasserburg, e Stadtdail vu Günzburg im Landchrais Günzburg, Bayern, Dytschland
* Wasserburg am Inn, e Stadt im Landchrais Rosenheim, Bayern, Dytschland
* Wasserburg, e Katastralgmai vu dr Stadt Sankt Pölten, Nidereschtrych, Eschtrych

**Wasserburg** isch dr Name vu däne Persone:
* Gerald Joseph Wasserburg (* 1927), US-amerikanische Geolog
* Philipp Wasserburg (Schriftstellerpseudonym Philipp Laicus; 1827–1897), hessische Landdagsabgordnete, katholische Schriftsteller un Publizischt
Der Blaue Reiter

**Der Blaue Reiter** isch e Bezeichnig vom Wassily Kandinsky und Franz Marc für ihri Usstelligs- und Publikationsdätigkeit,  wo die beide as Redakteur im Almanach mit em gliiche Name, wo zum erste Mol Middi Mai 1912 uusecho isch, als Herusgäber fungiert hai. S Redaktionsteam het in de Johr 1911 und 1912 z Münche zwei Usstellige organisiert, zum siini kunsttheoretische Vorstellige mit de usgstellte Kunstwärk z illustriere.
D Künstler, wo im Umfäld vom Blaue Riter dätig und wichdigi Wägbereiter vo dr modärne Kunst vom 20. Johrhundert gsi si, wärde mänggisch as Künstler vom Blaue Riter bezeichnet, au wenn sich dä nit as Künstlergruppe verstande het.

## Litratur
* *Malerei des Abendlandes. Eine Bildersammlung von der frühchristlichen bis zur zeitgenössischen Malerei*, F. A. Herbig Verlagsbuchhandlung, Berlin-Grunewald 1955
* Magdalena M. Moeller: *Der Blaue Reiter*. DuMont Buchverlag, Köln 1987, ISBN 3-7701-2128-7.
* Dietmar Elger: *Expressionismus. Eine deutsche Kunstrevolution.* Uusegee vom Ingo F. Walther. Benedikt Taschen Verlag, Köln 1988, ISBN 3-8228-0093-7.
* Brigitte Salmen (Hrsg.): *Der Almanach „Der Blaue Reiter“. Bilder und Bildwerke in Originalen*. Murnau 1998, ISBN 3-932276-03-5.
* Annegret Hoberg, Helmut Friedel (Hrsg.): *Der Blaue Reiter und das Neue Bild, Von der „Neuen Künstlervereinigung München“ zum „Blauen Reiter“*, Ausstellungs-Katalog, Städtische Galerie im Lenbachhaus, Prestel, Münche 1999, ISBN 3-7913-2065-3.
* Helmut Friedel, Annegret Hoberg: *Der Blaue Reiter im Lenbachhaus München.* Prestel Verlag, Münche 2000, ISBN 3-7913-2214-1.
* Wassily Kandinsky: *Über das Geistige in der Kunst. Insbesondere in der Malerei.* Originalausgabe von 1912. Revidierte Neuauflage, Benteli Verlag Bärn 2004, ISBN 3-7165-1326-1.
* Wassily Kandinsky, Franz Marc: *Der Blaue Reiter.* Als Taschenbuch beim Piper Verlag, Münche 2004, ISBN 3-492-24121-2.
* Bernd Fäthke, Annegret Hoberg, Brigitte Salmen (Bearb.): *Kandinsky, Münter, Jawlensky, Werefkin im Murnau*, Murnau 2008, ISBN 978-3-932276-29-3.
* Norbert Göttler: *Der Blaue Reiter*. Rowohlt, Reinbek 2008, ISBN 978-3-499-50607-9.
* Brigitte Roßbeck: *Marianne von Werefkin. Die Russin aus dem Kreis des Blauen Reiters*. Siedler, Münche 2010, ISBN 978-3-88680-913-4.
* Alfred Werner Maurer: *Mit farbexposiver Wucht – die Blaue Reiter-Werke im Musée de l’Annonciade Saint-Tropez*. In: *Riviera-Côte d’Azur Zeitung* Nr. 184, Oktober 2006.
* Brigitte Roßbeck: *Franz Marc. Die Träume und das Leben.* Siedler, Münche 2015, ISBN 978-3-88680-982-0

## Weblingg

* ''Der Blaue Reiter'' bi g26.ch
* Churzi Beschriibig vom Dütsche Historische Museum zum Blauen Reiter
* Münter-Huus z Murnau
* Franz Marc Museum Kochel am See
* ''100 Jahre Blauer Reiter'' Usstellige im Franz Marc Museum, Kochel, im Johr 2011

## Fuessnote
Wassily Kandinsky

Dr **Wassily Kandinsky** (russisch Василий Васильевич Кандинский, transkribiert Wassili Wassiljewitsch Kandinski, wüss. Transliteration *Vasilij Vasil'evič Kandinskij*; * 4. Dezämber (jul.)/ 16. Dezämber 1866 (greg.) z Moskau; † 13. Dezämber 1944 z Neuilly-sur-Seine, Frankriich) isch e russische Mooler, Grafiker und Kunsttheoretiker gsi, wo au z Dütschland und Frankriich gläbt und gschafft het. Dr Kandinsky isch e Künstler vom Expressionismus und vor allem vo dr abstrakte Kunst gsi. Er wird hüfig noch eigene Aagoobe als dr Schöpfer vom erste abstrakte Bild uf dr Wält gnennt. Säll isch aber mögligerwiis mit dr Aagoob vom Johr 1910 statt 1913 vordatiert.

## Litratur
* *Kindlers Malerei-Lexikon*. DTV, München 1984, ISBN 3-423-05995-8
* Werner Broer u.&nbsp;a.: *Kammerlohr - Epochen der Kunst, Bd. 5.* 2. Auflage, München 1997, ISBN 3-486-87525-6
* Ulrike Becks-Malorny: *Kandinsky*. Taschen, Köln 2008, ISBN 978-3-8228-3538-8
* Hajo Düchting: *Wassily Kandinsky 1866–1944: Revolution der Malerei*. Taschen, 14., unveränd. Neuaufl, Köln 2008, ISBN 978-3-8228-6360-2
* Harwig Fischer, Sean Rainbird (Hrsg.): *Kandinsky. Malerei 1908-1921*. Kunstmuseum Basel, Basel 2006, ISBN 978-3-7757-1855-4
* Norbert Göttler: *Der Blaue Reiter*. Rowohlt Verlag, Reinbek 2008, ISBN 978-3-499-50607-9
* Emil Schwarz: *Kunst ist die Gestaltung von Wissen, das im Bewußtsein ist, Hommage à Wassily Kandinsky, *Eine dichterische Begegnung mit dem Essay *Von der Sache zum Ding.* 172 Seiten, englische Broschur, NAP Verlag, Zürich 2009, ISBN 978-3-9523615-1-1
* Nicholas Fox Weber: *The Bauhaus group: six masters of modernism*, New York: Knopf, 2009, ISBN 978-0-307-26836-5

## Weblingg

* 
* 
* In dr Datebank RussGUS wärden öbbe 200 Publikatione nochgwiise
* Biografie und Werke von Wassily Kandinsky
* Bilder im Fine Arts Museums of San Francisco
* Wassily Kandinsky: E virtuelli Kunst-Galerii
* Usstellig in Münche: Kandinsky – Absolut. Abstrakt. 2008/09 und bei ''arte'', mit Video
* Kandinsky: ''Über das Geistige in der Kunst''
* Kindlers Neues Literaturlexikon: Kandinsky: *Über das Geistige in der Kunst*
* 

## Fuessnote
Mühlbach

**Mühlbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:

z Frankrych:
*Meelbàch im Unterelsass
*Mílbe im Oberelsass (Département Haut-Rhin)

z Dytschland
* Mühlbach, e Stadtdail vu Eppingen, Landchrais Heilbronn, Bade-Wirttebärg
* Mühlbach, e Ortsdail vu Rieschweiler-Mühlbach, Landchrais Sidweschtpfalz, Ryyland-Pfalz
* Mühlbach, e Ortsdail vu Altenglan, Landchrais Kusel, Ryyland-Pfalz 
* Mühlbach, e Ortsdail vu Dietfurt an der Altmühl, Landchrais Neumarkt in der Oberpfalz, Bayern 
* Mühlbach, e Ortsdail vu Lenggries, Landchrais Bad-Tölz-Wolfratshausen, Bayern 
* Mühlbach, e Ortsdail vu Kiefersfelden, Landchrais Rosenheim, Bayern 
* Mühlbach, e Stadtdail vu Bad Neustadt, Landchrais Rhön-Grabfeld, Bayern 
* Mühlbach, e Stadtdail vu Karlstadt, Landchrais Main-Spessart, Bayern 
* Mühlbach, e Stadtdail vu Kelheim, Landchrais Kelheim, Bayern 
* Mühlbach, e Ortsdail vu Neuenstein, Landchrais Hersfeld-Rotenburg, Hesse
* Mühlbach, e Ortsdail vu Müglitztal, Landchrais Sächsische-Schweiz-Osterzgebirge, Sachse
* Mühlbach, e Stadtdail vu Frankenberg/Sachse, Landchrais Mittelsachsen, Sachse

z Eschtrych:
* Mühlbach im Rosental, Katastralgmai vu Sankt Jakob im Rosental in Kärnten 
* Mühlbach, Katastralgmai vu Bad Großpertholz in Niederösterreich 
* Mühlbach), Katastralgmai z Nidereschtrych
* Mühlbach, Katastralgmai vu Altmünster z Obereschtrych
* Mühlbach, Katastralgmai im Bezirk Vöcklabruck, Obereschtrych
* Mühlbach im Pinzgau, Katastralgmai in Bramberg am Wildkogel im Salzburger Land
* Mühlbach am Manhartsberg, Gmai z Nidereschtrych
* Mühlbach am Hochkönig, Gmai im Salzburger Land

z Italie
* Mühlbach, Fraktion vu dr Gmai Gais im Sidtiroler Pustertal.
* Mühlbach, Gmai z Sidtirol

z Belgie
* e Stadtdail vu Brüssel (Laag-Molenbeek)
* e Ortsdail vu Sint-Jans-Molenbeek

z Rumänie
* Sebeș, Stadt im Unterwald vu Siebenbürgen

z Tschechie
* Pomezí nad Ohří Gmai bi Eger/Behme

z Pole
* Karsówka, Ortsdail vu dr Gmai Trzebiel in dr Woiwodschaft Lebus
* Młynowiec, Ortsdail vu dr Stadt- un Landgmai Stronie Śląskie

**Mühlbach** isch dr Namme vu däne Gwässer:
* Mühlbach, Zuefluss vu dr Elsenz bi Mauer im Kraichgau
* Mühlbach, uf em Heuberg (Bade-Wirttebärg)
* Mühlbach, Zuefluss vu dr Iller
* Mühlbach, Zuefluss vu dr Riß, Bade-Wirttebärg 
* Mühlbach, Zuefluss vu dr Wertach im Augschburger Stadtdail Pfersee, Bayern
* Mühlbach, Zuefluss vu dr Wörnitz bi Oettingen
* Mühlbach, Zuefluss vu dr Wörnitz sidlig vu Oettingen
* Mühlbach, Zuefluss vu dr Wörnitz bi Donauwörth

**Mühlbach** isch dr Name vu däne Persone:
*Luise Mühlbach (1814–1873), dytschi Schriftstelleri

**Lueg au:**
* Muhlbach
Marc Chagall

Dr **Marc Chagall** (* 24. Juni (jul.)/ 6. Juli 1887 (greg.) z Peskowatik bi Witebsk, Russland (hüte Wissrussland); † 28. Merz 1985 z Saint-Paul-de-Vence, Frankriich) isch e französische Mooler vo russisch-jüdischer Härkumft gsi.

Si ursprünglige russische Name isch Мойше Хацкелевич Шагалов / *Moische Chazkelewitsch Schagalow*.

## Läben und Wärk
Dr Chagall isch als Chind von ere jüdische Arbeiterfamilie uf d Wält cho. Bim Mooler Jehuda Pen het är gleert zeichne. Ane 1907 het er z Sankt Peterburg e Kunschtschuel bsuecht und 1910 isch er uf Paris ggange, won er es eigets Moolatelier ygrichtet het. Er het d Avantgardischte leere könne. 1915 isch er uf Russland zrugg gange. 1919 het er d Kunschtschuel vo Witebsk gründet. 1922 isch er z Berlin gsi, und vo 1923 a wider z Paris. Er het i dr Hauptstadt und i verschidene Regioone vo Frankrych und au in andere öiropäische Länder gmoolet. 1941 isch er id USA usgwanderet, und 1948 isch er wider uf Frankrych zrugg cho.

Ane 1970 het er die farbige Fänschter für d Chile vom Fraumöischter z Züri gmoolet.

S familiäre Umfäld, si Heimetort Witebsk, Motiv us dr Bible und us em Zirkus si d Haupttheme vo siine Bilder. Au in siine Mosaik und in de Fänster und Theaterkulisse, won er gstaltet het, het er immer wider die gliiche Symbol bruucht. Dr Chagall gältet as eine vo de bedütendste Mooler im 20. Johrhundert und wird hüfig em Expressionismus zuegordnet

## Schrifte
* Marc Chagall: *Mein Leben*, Übersetzung von Lothar Klünner, Vlg. Hatje Cantz, 1959, ISBN 3-7757-0054-4. 

## Literatur
* Nikolaj Aaron: *Marc Chagall* Rowohlt, Reinbek 2003 ISBN 3-499-50656-4 (Reihe: rororo-Monografie; PDF; 227&nbsp;kB)
* Werner Haftmann: *Marc Chagall* DuMont, Köln 1977 ISBN 3-7701-0453-6
* Franz Meyer: *Marc Chagall. Leben und Werk*, DuMont-Schauberg, Köln 1961
* Pierre Schneider: *Marc Chagall – Fast ein Jahrhundert*, Daco-Verlag Günther Bläse, Stuttgart 1995, ISBN 3-87135-022-2.
* Charles Sorlier: *Marc Chagall, Traum, Vision und Wirklichkeit*. Heyne, München 1995. ISBN 3-453-05040-1, 1991

## Weblink

* 
* Association des amis de Marc Chagall
* Werk un Biografi
* Marc Chagall: E Virtuelli Kunst-Galeri
* Marc Chagall bi artcyclopedia.com
* 

## Fuessnote
Herrlisheim

**Herrlisheim** ìsch dr Nàme vu denne Ortschàfte:
* Harelse, e Gmein ìm Unterelsàss, Frànkrich
* Herrlese, e Gmein ìm Owerelsàss, Frànkrich
Husseren

**Husseren** ìsch dr Nàme vun denne Ortschàfte im Owerelsàss z Frànkrich:
*Hìsre, frz. Husseren-les-Châteaux, 
*Hüser-Wasserlíng, frz. Husseren-Wesserling
Häusern (Begriffsklärung)

**Häusern** isch dr Name vu däne Ortschafte:
*Hüsere, e Gmai im Landchrais Waldshuet, Bade-Wirttebärg, Dytschland
*Hìsre, e Gmein ìm Owerelsàss, Frànkrich
*Hüser-Wasserlíng, e Gmein ìm Owerelsàss, Frànkrich
* Häusern, dr alt dütsch Name vo dr Ortschaft Thielle in dr Gmeind Thielle-Wavre, Kanton Nöieburg, Schwiiz
Gesäss

**Füdli**, *Fidle, Füdle, Füdlech* bzw. verchlaineret *Füdeli, Fidili, Fidele* oder au *Fudi,* isch im Alemannisch s gwönlich Wort für Gsäß, also de Dail vo de Rucksite vum Chörper, wo unter de Beckechnoche lit. In de Middi vum Fidle, gnau i de Fudispalte, isch ou de Usgang vum Enddarm, wo d Stoff, wo vu der Verdauig übriblibe, wider ussem Chörper usgschide werre.

Sprochlich isch des Wort e Zämesetzig us *Fud* und *Loch*.

Es wüeschters Sinonim isch **Arsch**. Das isch aber au e Schimpfwort für e bsunders üble Mensch, also e Chaib.

## Gschicht
Es mänschlich Füdli i dr hütige Form het sich mitem uffrechte Gang vum Mänsch entwicklet. Us dere Gangart isch em Füdli di typisch choschper usbuchtet Form enschtanne. Di Füdli vo alle andere Affe (mir Mänsche zelle taxononisch au dezue), sin numme dicki Fleischchlumpe ohni grossi Ähnlichkeit mit nim usrige Organ. Es isch bi viile Affearte aber ou a sekundärs Gschlächtsmerkmal.

## Födle im saloppe ond vulgäre Sproochbruuch
Als Födle werd i de Omgangssproch s Henterteil vomene Tier oder emene Mönsch bezeichnet. S Födle omfasst d Födlibagge ond s Födliloch (Anus). Födle als Wort werd em Dialäkt au in Verbendig met andere Wörter brucht. So verstoht mer onderemne *Födlebürger* z.&nbsp;B. en Bünzli (Spiesser).

S Wort Födle werd velmol au als abwärtends Schimpfwort brucht. *Födlechopf* („Arschchopf“) ond *Födlegsicht* („Arschgsicht“) werked uf de Betroffeni emmer starch beleidigend ond chau bem Opfer psychische Störige ond Aggressione uslöse. Ned sälte send wäg de Verwändig vom eim vo dene Wörter gmüetlechi Fäscht zu Masseschlegereie usgartet. Eini vo de absoult schlemmste Beleidigonge esch aber *läck mer am Födle* was so vell bedütet wie „du chasch mer mol“. 

Im Dialäkt werd s Wort Födle wiiter em Zämehang met „nacket“ verwändet. Em Volksmund redt mer denn vo *födleblott*. Als Födle werd oft au s Ändi vo öppisem bezeichnet. Wenn mer zom Bispell ide Weldnis esch, wiit wäg vo jegliche Zivilisation, redt mer oft vom *Födle vo de Wält*.

## Literatur
* Jean-Luc Hennig: *Der Hintern. Geschichte eines markanten Körperteils.* vgs, Köln 1998, ISBN 3-8025-2572-8.
* Christiane Blass: *Der Po.* DuMont, Köln 2001, ISBN 3-7701-8658-3.

* ''Füd-Loch'' im *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerische Idiotikon]],* Band III, Spalte 1023–1030 (mit vile Zämesetzige).
* *Füdle* im *[[Badisches Wörterbuch|Badische Wörterbuech]],* Band II, Syte 246&nbsp;f.
* *Füdle* im *[[Schwäbisches Wörterbuch|Schwöbische Wörterbuech]],* Band II, Spalte 1814–1817.

## Weblink

* Christoph Landolt: ''ds Füdle, s Füdli.'' I: *Wortgeschichten.* Ug. vo der Redakzion vom Schwiizerische Idiotikon. Publiziert am 15.&nbsp;Oktober 2025.

## Beleeg
Bauhaus (Begriffsklärung)

Dr Begriff **Bauhaus** cha die Bedütige ha:
* Die bekanntisti Kunst-, Design- und Architekturschuel z Dütschland vo dr Klassische Modärne vo 1919 bis 1933, lueg *[[Bauhaus|Bauhuus]]*
* Vo 1937 isch s Bauhuus im amerikanische Exil z Chicago as «New Bauhaus» vom László Moholy-Nagy wiitergfüehrt worde.
* Dr Stil im Design und in dr Architektur, wo hüfig mit *Bauhuus* oder *Bauhuusstil* gliichgsetzt wird 
* d Gebäud, wo s Bauhuus din gschafft het 
* d Hinderlasseschafte vom Bauhuus im «Bauhaus-Archiv» (Berlin), bi dr Stifdig Bauhuus Dessau und im Bauhuus-Museum (Weimar)
* die hütigi Bauhaus-Universität Weimar
* die interdisziplinäri Forschigsgruppe «Bauhaus Luftfahrt»
* die britischi Musiggruppe «Bauhaus» 
* e Baumärtchetti 
* en Ortsdeil vo Nentershuuse z Hesse 
* e Schriftart 
* s alte Zürcher Stadthuus
Konstruktivismus (Kunst)

Dr **Konstruktivismus** isch e Stilrichdig in dr erste Helfti vom 20.&nbsp;Johrhundert in dr Moolerei vo dr Modärne gsi. Er isch sträng gegestandslos und isch uf em Suprematismus vom ukrainische Mooler Kasimir Malewitsch ufbaut gsi. 

Dr konzeptionelli Aasatz het drin bestande, ass die bishärige, historisch gwachsene Forme- und Bildersprooche vo dr Moolerei—aber au vo dr Kultur as Ganzem—abgschafft worde si und mä non emol vo vorn aagfange het, moolerisch öbbe bi de grundlegende geometrische Forme und gliichmässige Farbflechene.

Dr Konstruktivismus het zitwiis dr Charakter von ere politische Bewegig gha und isch in dr Sowjetunion entwicklet worde; dr niiderländisch De Stijl wird ebefalls in däm Zsämmehang erwähnt.

Dr Begriff Konstruktivismus chunnt vom latiinische Wort *constructio*: „Zsämmefüegig“, „Bau“.

## Künstler vom Konstruktivismus

gordnet in dr chronologische Reihefolg vo ihre Geburtsjohr

## Litratur
*Rotzler, Willy. *Konstruktive Konzepte. Eine Geschichte der konstruktiven Kunst vom Kubismus bis heute.* 3.überarb. Aufl. Zürich 1995. ISBN 3-85504-113-X

*Farbe und Licht der russischen Avantgarde, -Die Sammlung Costakis, DuMont Köln 2004. ISBN 3-8321-7404-4

*Simons, Katrin, *EL LISSITZKY PROUN 23 N oder der Umstieg von der Malerei zur Gestaltung,* Frankfurt am Main und Leipzig 1993, ISBN 3-458-33076-3

## Weblingg
*D Grundidee
*Konstruktivismus (Kunst) - video
Impressionismus (Begriffsklärung)

**Impressionismus** beschriibt e Stilepoche/-richdig
*in dr Moolerei
*in dr Litratur
*in dr Muusig
*in dr Filmwüsseschaft
Louis Moilliet

Dr **Louis Moilliet** (* 6. Oktober 1880 z Bärn; † 24. August 1962 z Vevey) isch e Schwiizer Künstler gsi. Er isch bekannt worde as Mooler und Glasmooler. Si expressionistische Moolstil isch mit dr Bewegig vom Orphismus verbunde gsi. 
## Läbe und Wärk
Dr Moilliet het z Düsseldorf, z Weimar und spöter in dr Meisterklass vom Leopold von Kalckreuth an dr Stuttgarter Akademii gstudiert. Er het Studiereise uf Rom (1907)  und Tunesie (1908) gmacht.  1909 het er dr August Macke kenneglehrt und isch en änge Fründ von em worde. 1909 bis 1910 isch er wider z Tunesie gsi. 1910 het er d Pianistin Hélène Gobat ghürotet. Im Oktober 1911 het er si Fründ Paul Klee z Münche bsuecht und het dört d Mooler vom «Blaue Reiter», dr Wassily Kandinsky und dr Franz Marc, kenneglehrt. In dere Zit si siini fauvistische Bilder entstande. 1914 isch dr Moilliet mit em Klee und em Macke uf Tunesie gange, wo sich die drei in ihrer Aquarellmoolerei gegesitig inspiriert hai. 1916 isch si Frau gstorbe. Im Summer 1920 het er dr Hermann Hesse im Tessin bsuecht, won en as Vorbild für e Mooler Louis in *[[Klingsors letzter Sommer]]* gnoh het. Er het für e Hesse Text illustriert. Zwüsche 1919 und 1921 isch er in Marokko, Algerie und Tunesie umegreist. In dere Zit isch e grossi Wärkgruppe vo Aquarell entstande. Noch 1923 het er nüme in Öl gmoolt sondern het Aquarell gmacht und Glasfänster bemoolt. D Glasmoolerei isch in de 1930er Johr zu siiner Vorliebi worde.

Vo 1950 aa het dr Moilliet z La Tour-de-Peilz, eme Vorort vo Vevey, gwohnt,  won er 1962 im Alter vo 82 Johr gstorben isch.

## Litratur
* 
* Jean-Christophe Ammann: *Louis Moilliet, Das Gesamtwerk*, DuMont Schauberg, Köln, 1972
*Klee, Macke, Moilliet: *Die Tunisreise*. Sonderausgabe, Katalog zur Ausstellung. Hatje Cantz Verlag, Ostfildern 2006, ISBN 978-3-775-70177-8 
*Anna Schafroth: *Louis Moilliet 1880–1962. Blick in die Ferne*. Benteli Verlag, Bern 2007, ISBN 978-3-716-51488-7

## Weblingg
* Louis Moilliet - offizielli Website
*Biografii
*
August Macke

Dr **August Robert Ludwig Macke** (* 3. Januar 1887 z Meschede, Hochsauerland; † 26. Septämber 1914 bi Perthes-lès-Hurlus, Champagne) isch eine vo de bekanntiste dütsche Mooler vom Expressionismus. Er isch e Fründ vom Franz Marc gsi, won er 1910 kenneglehrt het. Er het an beide Usstellige vom *[[Der Blaue Reiter|Blaue Reiter]]* usgstellt. Im April 1914 het er mit em Paul Klee und em Louis Moilliet e Reis uf Tunesie gmacht. Er isch churz noch em Aafang vom Erste Wältchrieg iizooge worde und am 26. Septämber 1914 im Alter vo 27 Johr an dr Westfront gfalle.

In öbbe zäh Johr, wo dr Macke an siim Wärk gschafft het, het es sich under em Iifluss vo de vilfältige Kunstströmige in siiner Zit stilistisch rasch veränderet, bis er si persönlige Stil gfunde het, wo brägt isch vo dr Wirkig vom Liecht und vo de suubere, lüüchtende und harmonierende Farbe, won er bruucht het. Siini Bilder wirke heiter und liicht, alles Dragische isch ihne fremd.

## Litratur
* Mathias T. Engels: *August Macke*. Verlag Aurel Bongers, Recklinghausen 1958, (*Monographien zur rheinisch-westfälischen Kunst der Gegenwart* 1).
* Ernst-Gerhard Güse (Hrsg.): *August Macke – Gemälde, Aquarelle, Zeichnungen*. Bruckmann München 1986, ISBN 3-7654-2081-6, (Katalog zur Ausstellung 1987 in Münster, Bonn und München).
* Astrid von Friesen: *August Macke: ein Maler-Leben*. Ellert & Richter Verlag, Hamburg 1989, ISBN 3-89234-144-3.
* Peter Dering, Margarethe Jochimsen (Hrsg.): *Kontemplation und Glück. August Mackes Menschenbild*. Verein August-Macke-Haus, Bonn 2000, ISBN 3-929607-31-X, (*Schriftenreihe des Vereins August-Macke-Haus e.&nbsp;V.* 32), (Ausstellungskatalog, 12. März - 28. Mai 2000).
* Westfälisches Landesmuseum für Kunst und Kulturgeschichte Münster, Landschaftsverband Westfalen-Lippe, Kunstmuseum Bonn (Hrsg.): *August Macke und die frühe Moderne in Europa*. Hatje Cantz Verlag, Ostfildern 2001, ISBN 3-7757-1146-5, (Katalog zur Ausstellung 2001/02 in Münster und Bonn). 
* Elisabeth Erdmann-Macke: *Erinnerungen an August Macke*. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 2006.
* Hansestadt Stade, Kunsthaus Stade, Museum für neue Kunst, Städtische Museen Freiburg, Verein August Macke Haus Bonn e.&nbsp;V. (Hrsg.): *August Macke – ganz privat. Eine Reise durch das Leben von August Macke*. Wienand Verlag, Köln 2009, ISBN 978-3-86832-007-7.

## Weblingg

* 
* 52 Wärk, Bilder und Gmäld vom August Macke in sehr gueter Qualität
* S August Macke Huus z Bonn

* Privati Website über e Macke mit ere Biografii
Georges Braque

**Georges Braque** (* 13. Mai 1882 z Argenteuil, im Departemänt Val-d’Oise; † 31. August 1963 z Baris) isch e französische Mooler, Grafiker und Bildhauer gsi. Noch ere früehje fauvistische Schaffensphase het dr Braque zsämme mit em Pablo Picasso dr Kubismus begründet.

Siini erste Wärk si vom Impressionismus beiiflusst gsi. 1906 het er dr Henri Matisse, dr Albert Marquet, und dr André Derain kenneglehrt, wo bim XXII. Salon des Indépendants fauvistischi Wärk usgstellt hai. Deren ihre het dr Braque sehr beiiflusst und er het au eso afo moole. Dief beiidruckt hai en au d Bilder vom Paul Cézanne, wo im Herbst 1906 gstorben isch, und dr Picasso, won er wägen em im kubistische Stil het afo moole. Siini Bilder si aber vom Salon d’Automne 1908 abglehnt worde. Mit dr *Frau mit [[Mandoline]]* us em Johr 1910 het er s erste ovale kubistische Gmäld gmacht, druf het dr Picasso au en ovals Bild mit em gliiche Sujet gmoolt. Noch 1918 si siini Bilder wider gegeständliger worde und er het vor allem Stilläbe und Innerüüm gmoolt.

## Wärk (Uswahl)
* 1906: *Hafen in Antwerpen*, Sammlung von der Heydt, Wuppertal (Fauvismus)
* 1907: *Landschaft bei la Ciotat*, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf, (Fauvismus)
* 1908: *Straße bei L´Estaque*, Museum of Modern Art, New York
* 1908: *Häuser bei L'Estaque*, Kunstmuseum Bern, Bern, (Kubismus)
* 1911: *Der Portugiese*, Kunstmuseum Basel, Basel, (Kubismus)
* 1911 : *Girl with a Cross*, Kimbell Art Museum, Fort Worth, Texas
* 1912: *Obstschale mit Flasche und Glas* (Sorgues), Centre Georges Pompidou, Paris
* 1913: *Tischchen (Der Tisch des Musikers)*, Kunstmuseum Basel
* 1913: *Le petit éclaireur*, Museum Villneuve d'Ascq, Lille, (Collage)
* 1914: *Mann mit Gitarre*, Centre Georges Pompidou, Paris
* 1930: *Stillleben mit Fruchtschale, Flasche und Mandoline*, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf
* 1949: *Atelier II*, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf
* 1953/1954: *La Treille*, ehemalige Sammlung Mrs. Sidney F. Brody

## Litratur
* William Rubin: *Picasso und Braque - Die Geburt des Kubismus*, Prestel 1990 (englische Originalausgabe: Museum of Modern Art, New York)
* Pierre Assouline: *Der Mann, der Picasso verkaufte &nbsp;–&nbsp; Daniel-Henry Kahnweiler und seine Künstler*, Gustav Lübbe Verlag, Bergisch-Gladbach 1990, ISBN 3-7857-0579-4
* Thaddeus Ropac (Vorw.): *Ensemble Moderne. Das moderne Stilleben. The Still-Life in Modern Art*. Galerie Thaddeus Ropac, Salzburg 25. Juli bis 31. August 1998; Paris 12. September bis 10. Oktober 1998, Salzburg, Paris 1998, ISBN 3-901935-03-7 (deutsch/ englisch)

## Weblingg

* 
* 
* George Braque in dr Kunstsammlig Nordrhii-Westfale
* George Braque im Graphikmuseum Pablo Picasso Münster
* artcyclopedia.com: Georges Braque
Aquarell

En **Aquarell** (vo lat. *aqua* „Wasser“) isch e Bild, wo mit wasserlöslige, nit deckende Farbe gmoolt isch. Drbii wärde die lasierende Farbe, wo us eme Bindemittel (Gummi arabicum) und Farbpigmänt bestöhn, mit Wasser verdünnt und mit em e Hoorbimsel uf Babbiir, Pergamänt oder anderi Materialie ufdrait. Im Underschiid zu Gouache und Tempera schimmeret dr Moolgrund dur d Farbe duure. Farbmischige entstöhn im Allgemeine wemm mä verschiidnigi dransparänti Farbschichte überenandermoolt. Wiiss git s dört, wo dr wiissi Babbiirgrund nid übermoolt wird.

## Litratur
* Brian Bagnall u.&nbsp;a.: *Das große Buch der Aquarellmalerei*. Urania-Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 3-332-01379-3.
* Simon Fletcher: *Die Kunst-Akademie Faszination Aquarell.* Englisch Verlag, ISBN 978-3-8241-1376-7.
* Hazel Harrison: *Handbuch Aquarellmalerei. Kreatives Gestalten mit Aquarell-, Gouache- und Acrylfarben*. Taschen-Verlag, Köln 1998, ISBN 3-8228-7617-8.
* Ekkehardt Hofmann: *Workshop Aquarell. Motiv und Komposition.* Englisch Verlag, Wiesbaden 2004, ISBN 978-3-8241-1318-7.
* Christina Jehne: *Aquarellmalerei. Unkonventionelle Techniken.* Englisch Verlag, Wiesbaden 2005, ISBN 978-3-8241-1335-4.
* Walter Koschatzky: *Die Kunst des Aquarells. Technik, Geschichte, Meisterwerke*. Dtv, München 1999, ISBN 3-423-30743-9.
* Martin Lutz: "Meisterschule Aquarellmalerei". Knaur 2003, ISBN 3-426-66955-2.
* Jenny Rodwell: *DuMont's Handbuch der Aquarellmalerei: Aquarell, Gouache, Tuschen, Farbstifte, Mischtechniken, Geschichte, Materialien, Techniken, Beispiele*. DuMont, Köln 1990, ISBN 3-7701-2261-5.
* Claude Henri Watelet: *Der Isabey für Dilettanten. Oder elementarer Unterricht in der Aquarell- und Miniaturmalerei*. Gropius, Berlin 1840 (Digitalisat).
* Kurt Wehlte: *Malen mit Wasserfarben. Eine einfache Anleitung für Anfänger beim Gebrauch von Aquarell- und Deckfarben*. Otto Maier, Ravensburg 1981, ISBN 3-473-48009-6.
* Kurt Wehlte: *Werkstoffe und Techniken der Malerei*. Seemann, Leipzig 2001, ISBN 3-363-00769-8.

## Weblingg

* Iifüehrig in d Gschicht und Technik vom Aquarell
* Aquarellgrundfarbe
Katherine Sophie Dreier

D **Katherine Sophie Dreier** (* 10. Septämber 1877 z Brooklyn, New York; † 29. März 1952 z New York) isch e amerikanischi Moolere, Kunstmäzenin und Kunstsammlere gsi. Zsämme mit em Marcel Duchamp und em Man Ray het si d New Yorker Kunstvereinigung *[[Société Anonyme Inc.]]* gründet. Si isch au e Mitgliid vo dr Künstlergruppe *[[Abstraction-Création]]* gsi. Ihr Ziil isch s gsi, us ihrem Landhuus z Redding, Connecticut, e Museum für modärni Kunst z mache und d Sammlig vo dr *Société Anonyme* mit ihrer Privatsammlig zsämmezfasse. D Dreier isch e Verdrätere vo dr abstrakte Moolerei.

## Schrifte
* *Shawn der Tänzer*; Vorwort von Hanns Niedecken-Gebhard; Einleitung von Hans Hildebrandt, Fotografien von Ralph Hawkins; Drei Masken Verlag, Berlin 1933
*  *Three Lectures on Modern Art*, Kennikat Press, Erstveröffentlichung 1971, ISBN 0-8046-1423-7

## Litratur
* Ruth L. Bolan: *The Societe Anonyme: Modernism for America (Yale University Art Gallery)*, Yale University Press, 2006, ISBN 978-0-300-10921-4

## Weblingg
* Katherine S. Dreier Bequest in der Guggenheim Collection (änglisch)
* Katherine Dreier and the Société Anonyme, Biografii (änglisch)
* Yale Bulletin: The Société Anonyme (änglisch)
* www.kurt-schwitters.org – Brief vom Kurt Schwitters an d Katherine S. Dreier
*
Tokio

**Tokio** (au: *Tokyo*, jap. , *Tōkyō* ) isch d Hauptschadt vo Japan und ligt in de Kantō-Region an de Oschküschte vo de japanische Hauptinsle Honshu. De Name *Tokio* bedütet «öschtlichi Hauptschtadt» und z Tokio isch au de Sitz vo de Regiirig vom Land und de Palascht vom Tenno, em japanische Kaiser. D Schtadt isch au s Finanz-. Induschtrii-, Handels-, Bildigs- und Kulturzentrum vo Japan und het en Huufe Universitäte, Hochschuele, Forschigsiirichtige, Theater und Musee. 

## Gschicht
D Gschicht vo de Schtadt fangt im 1446i a, wo de Ota Dokan e Burg in de hütige Bucht vo Tokio het la baue. D Burg het Edo gheisse und rund um di Burg het sich nodisno e Schtadt entwicklet, wo nebe Kyoto zum wichtigschte Zentrum vom Land worde-n-isch. Wo me im 1868 s Shogunat abgschafft het, isch de Tenno uf Edo züglet und d Burg isch zum Kaiserpalascht worde. Gliichzitig het Edo de Name gwächslet und sich *öschtlichi Hauptschadt*, also Tokio gennt.

## Verwaltig
Bis ins 1943 isch d Schtadt Tokio en eigeni Verwaltigseinheit gsi. Dann het me d Schtadtverwaltig ufglöst und di 23 Schtadt-Bezirk zämme mit em weschtlich vo de Schtadt glägene Tama-Gebiet und de südlich glägene Izu- und Ogasawara-Insle zu de *Präfektur Tokio* zämegfasst.

## Weblink
Sanriku-Erdbeben 869

S **Sanriku-Ärdbäbe 869**, au **Jōgan-Ärdbäbe** (jap. , *Jōgan jishin*) oder **Jōgan-Sanriku-Ärdbäbe** (, *Jōgan Sanriku jishin*) gnännt, isch es Ärdbäbe vor de Oschtküschte vo de japanische Hauptinsle Honshu gsi, wo sich am 9. Juli 869 ereignet het. S het, wi s Bäbe vo 2011 d Region um Sendai troffe. S Ärdbäbe, wo öppe d Stärki vo 8,6 uf de Oberflächewelle-Magnitude-Skala gha het, het en Tsunami usglöst, wo d Sendai-Ebeni bis zu 4 Kilometer vo de Küschte entfernt überschwemmt het. Im japanische Tekscht *Nihon Sandai Jitsuroku* wird vo dem Ärdbäbe brichtet.
Wil s Ärdbäbe in ere Ziit passiirt isch, wo s noch kei Messige gäh het, isch s Stärki ufgrund vo de Verwüeschtige, wo bi archäologische Usgrabige feschtgschtellt worde sin, gschätzt worde. 

## Literatur
* 
* 
*
Hans Arp

Dr **Hans** oder **Jean Arp** (* 16. Septämber 1886 z Strossburi; † 7. Juni 1966 z Basel) isch e dütsch-französische Mooler, Bildhauer und Lyriker gsi. Er gältet as eine vo de bedütendste Verdräter vom Dadaismus und Surrealismus in dr bildende Kunst und in dr Literatur. Er isch e Mitgliid vo dr Gruppe *[[Abstraction-Création]]* gsi, eme Forum wo s Mache vo Abstrakter Kunst het welle understütze mit gmeinsame Usstellige, Läsige, und Diskussionsrunde, Öffentlichkeitsarbet und Publikatione. 

D Nationalsozialiste hai siis Wärk as «Entarteti Kunst» iigstueft.

Er isch ab 1916 befründet und ab 1922 verhüroted gsi mit de Schwizer Künstlere Sophie Taeuber.

## Galerii

Datei:Evocation of a Form Human Lunar Spectral.jpg| Evocation of a Form: Human Lunar Spectral (1950)
Datei:HansArp-CloudShepher1953.JPG|Wolkenhirt (1953)
Datei:KMM Arp 03.JPG|Berger de nuages (1953)
Datei:Marl Arp 01.JPG|Feuille se reposant (1959)
Datei:Arp09x.jpg|Wolkenschale (1961)
Datei:Monte Verita, Ticino Hans Arp.jpg|„Roue Oriflamme“/ „Goldflammendes Rad“ (1962) auf dem Monte Verità
Datei:Mz-SchluesseldesStundenschlaegers.jpg|Schlüssel des Stundenschlägers (1962/1974)


## Wärkusgoob Gedicht
* *Gesammelte Gedichte 1903–39*. In Zsämmenarbet mit em Autor usegee vo dr Marguerite Arp-Hagenbach und vom Peter Schifferli. Arche, Zürich 1963.

## Litratur
* Richard Albrecht: *„weisst du schwarzt du“ – Hans Arp, 1886–1966*. Zu Leben und Werk. 2006 (online).
* Manfred Engel: *Hans Arp. Weh unser guter kaspar ist tot. »Das stete Fließen und Werden der Dinge«. Zur intendierten Rezeption eines Dada Gedichtes*. In: Klaus H. Kiefer, Arnim Schäfer, Hans-Walter Schmidt-Hannisa (Hrsg.): *Das Gedichtete behauptet sein Recht*. Frankfurt 2001, S. 15–28.
* Carola Giedion-Welcker: *Hans Arp*. Hatje, Stuttgart 1957.
* Raoul Schrott: *DADA 15/25. Dokumentation und chronologischer Überblick zu Tzara & Co*. DuMont, Köln 2004, ISBN 3-8321-7479-6.
* Hubert van den Berg: *Avantgarde und Anarchismus. Dada in Zürich und Berlin.* Winter, Heidelberg 1999, ISBN 3-8253-0852-9.
* Rudolf Suter, *Hans Arp. Weltbild und Kunstauffassung im Spätwerk*, Peter Lang, Bern 2007, ISBN 9783039114283

## Weblink

* Arp Museum in Rolandseck
* Fondation Arp, Meudon, Frankreich (französisch)
* Erinnerungen an Arp
* Eintrag bei ''artcyclopedia.com'' (engl.)
* 

## Fuessnote