open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Braunschweig

**Braunschweig** () isch mit öppe 250.000 Yywohner die zwöitgröschti Stadt vo Nidersachse z Norddütschland.

## Bedütig
Di chreisfrei Stadt biudet mit de Schtedt Salzgitter un Wolfsburg eis vo nün sogenannte «Oberzäntre» vom Land. S isch e Teil vo der Metropolregion Hannover-Braunschweig-Göttingen-Wolfsburg, wo 2005 ggründet worde isch. Im Großruum Braunschweig wohne öppe e Million Mänsche.

## Gschicht
D Gschicht vo Braunschweig cha me bis i s früe 9. Jarhundert zruggverfolge. Under em Herzog Häiri em Leu (Heinrich dem Löwen) isch es e mächtigi Handelsstadt worde. Es isch wäret Jaarhunderte eine vo de Sitz vom Adelsgschlächt vo de Welfe gsy und bis 1946 d Hauptstadt vom Herzogtum bzw. ab 1918 Freistaat Braunschweig.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Stadt Braunschweig

## Einzelnachwys
Handball

**Handball** isch e Ballsport, wo zwöi Mannschafte mit je siibe Spiiler (sächs Fäudspieler u eim Goalie) gägenang spiile. S Ziil vom Spiil isch, d Balle is gägnerische Tor z wärfe. Es gwünnt die Mannschaft, wo nach Ablauf vo dr Spiilziit (zwöimal 30&nbsp;Minute; bii Jugendmannschafte chürzeri Spiilziite) di mäiste Dor gmacht het.

Näb em Hallehandball git no zwöi wiiteri Variante, zum äinte s frieher wäsetlich hüffiger gspiilte Fäudhandball un zum andere s Beachhandball, wo alewiil beliebter wird.

## Weblingg
Werner Wollenberger

Dr **Werner Wollenberger** (* 6. Juni 1927 z Haalbrunn; † 17. Oktober 1982 z Züri) isch e Schwiizer Schriftschteller, Publizischt, Satiriker un Regisseur gsi.

## Läbe
Dr Wollenberger isch z Baasel ufgwachse, wo er Germanischtik gschtudiert het. Ab Ouguscht 1947 het er für s *Kabarett Kikeriki* Tekscht gsschribe und isch dort au Regisseur gsi. 1950 isch er in s Autoreteam vom Cabaret Fédéral iitrete. Er het Brogramm under anderem för dr Walter Roderer un s Schauspilerduo Voli Geiler un Walter Morath un au für «Die Kleine Freiheit» z Münche un für s «Kom(m)ödchen» verfasst. Speter isch er chünschtlerische Beroter am Schauspiilhuus Züri worde.

Dr Wollenberg isch ein vo dr beliebteschte Autore un Regisseur vo Schwiizer Cabaretsendige un Musical gsii (Nöifassig *[[Die kleine Niederdorfoper|d chliine Niderdorfoper]]*, Tekscht zue *Mis Dach isch dr Himmel vo Züri*). S Spektrum vo sym Schaffe het au Arbete für Radio un Fernsehe umfasst (E Fall für Männdli), Filmdräibuecher (*[[SOS-Gletscherpilot]]*, *Textchauffeur Bänz*), Songtekscht, Zytigskolumne, Theater- un Filmkritike, dezue het er au als Übersetzer gschafft (Musical *Promises, Promises*; dütschi Songtekschte für *Es war die Lerche* vom Ephraim Kishon).

Dr Wollenberger isch au Chefredakteur vo dr *[[Zürcher Woche]]* un Co-Chefredakteur vo dr *[[Die Weltwoche|Weltwoche]]* gsi.

## Wärch
* *[[Max Dätwyler]] (geb. 1886): wohnhaft in Zumikon-Zürich, der Prophet mit der weissen Fahne (Friedensapostel), die Daetwyler-Story*, in: ''Die Zürcher-Woche'', Nr. 40 - 45, Die Zürcher Woche, Zürich 1963, , .
* *Ja, aber*. Benteil, Bern 1973, .
* *Heiri Gretler – der grosse Schweizer Schauspieler*. Pendo, Zürich 1978, ISBN 3-85842-024-7
* *Fast eine Weihnachtsgeschichte*. Pendo, Zürich 1984, ISBN 3-85842-096-4
* *Kolumnen aus zwei Jahrzehnten*. Pendo, Zürich 1992, ISBN 3-85842-236-3
* mit Bernhard Ruetz, Susane Ruf, Maria Becker, Ulrich Kündig und Alex Bänninger: *[[Heinrich Fueter]] (1911 - 1979): Produzent – Unternehmer – Filmpionier*, mit DVD. herausgegeben vom Verein für Wirtschaftshistorische Studien, Zürich 2012, ISBN 978-3-909059-56-0 (= *Schweizer Pioniere der Wirtschaft und Technik*, Band 95).

## Literatur
*
Franz von Papen

Dr **Franz Joseph Hermann Michael Maria von Papen, Erbsälzer zu Werl und Neuwerk** (* 29. Oktober 1879 z Werl; † 2. Mai 1969 z Ewwersaaschbach) isch e dytsche Bolitiker (1921 bis 1932 Zäntrum, derno barteilos, 1938 bis 1945 NSDAP) gsii.

Noch ere Karriere as Berufsoffizier un as Abgordnete im Preußische Landdag isch dr Papen vu Juni bis Dezämber 1932 Rychschanzler gsii un vu Jänner 1933 bis Juli 1934 Vizechanzler im Kabinett Hitler. Derno isch er Gsandte un Botschafter vum Dytsche Rych z Wien un z Ankara gsii. Noch em Zweete Wältchrieg isch er im Nürnberger Brozäss gege d Hauptchriegsverbrächer vo em internationale Militergrichtshof aagchlagt un zerscht freigsproche wore. Am 24. Februar 1947 isch er aber in eme Spruchchammerverfahren im Rame vu dr Entnazifizierig as „Hauptschuldige“ yygstuft un zue acht Johr Arbetslager verurdailt wore.

## Literatur
* Henry Mason Adams, Robin K. Adams: *Rebel Patriot. A Biography of Franz von Papen*. Santa Barbara 1987.
* Reiner Möckelmann: *Franz von Papen. Hitlers ewiger Vasall*, Von Zabern-WBG, Darmstadt 2016. ISBN 978-3-8053-5026-6.
* Joachim Petzold: *Franz von Papen. Ein deutsches Verhängnis*. Buchverlag Union, München, Berlin 1995, ISBN 3-372-00432-9.
* Richard W. Rolfs: *The Sorcerer’s Apprentice. The Life of Franz Von Papen*. 1996.
* Rainer Orth: *„Der Amtssitz der Opposition“?: Politik und Staatsumbaupläne im Büro des Stellvertreters des Reichskanzlers in den Jahren 1933–1934*, Böhlau, Köln 2016. ISBN 3-412-50555-2.

## Weblink

* 
*
Nikosia

**Nikosia** isch d Houptstadt vo dr Republik Züpere.

D Stadt liit im Zäntrum vo der Insle Züpere, wo die drittgröschti Insle im Middelmeer isch. Si isch sid denzmol, wo d Türkei ane 1974 dr Norddeil vo der Insle eroberet het, i zwöi Helftine deilt. S Nordpiet vo der Stadt funkzioniert wie d Houptstadt vom türkische Deil vo Züpere, wo aber vo anderne Länder völcherrächtlech nid als eigete Staat anerchannt wird. A der *Demarkazionslinie* sind Fridensdruppe vo de Veräinte Nazione stationiert zum i däm regionaale Konflikt z vermiddle.

## Sport
De APOEL Nikosia isch de Tschuttverain vo de Stadt Nikosia.

## Weblink
Fabian Hischmann

Dr **Fabian Hischmann** (* 1983 z Eschinge) isch e dytsche Schriftsteller. 

## Lääbe
Noch em Studium vu dr Literaturwisseschaft un Kulturwisseschaft z Hildesheim un z Leipzig het dr Hischmann 2008 un 2009 as Reschyassischtänt am Theater z Haidelberch un am Theater Fryburg gschafft. Anne 2011 het er s *Bremer Autorestipendium*, e Ferderprogramm unter dr Schirmherrschaft vum Bremer Senator fir Kultur iberchuu. Bim FM4-Churzgschichtewettbewärb *Wortlaut* isch er 2012 uf e Blatz unter dr beschte zee Dailnämer chuu. Sy Debütroman *Am Ende schmeißen wir mit Gold* isch anne 2014 uusechuu. Dä Coming-of-Age-Roman isch im nämlige Johr fir dr renommiert Bryys vu dr Leipziger Buechmäss nominiert wore. Mit sym senem Debüt isch dr Autor in s Chryzfyyr vu dr sognännte Florian-Kessler-Literaturdebatte grote. S Buech het zmaischt negativi Kritike kriegt. Im Jänner 2017 isch sy zweete Roman *Das Umgehen der Orte* uusechuu.

Dr Fabian Hischmann läbt z Berlin.

## Wärch
* *Am Ende schmeißen wir mit Gold.* Berlin Verlag, Berlin 2014, 256 Seiten, ISBN 978-3-8270-1148-0
* *Das Umgehen der Orte.* Berlin Verlag, Berlin 2017, 208 Seiten, ISBN 978-3-8270-1292-0

## Weblink
* Vorstellíg vum Autor uf dr Syte vum Berlin Verlag (in dr Piper Verlag GmbH)

## Fueßnote
Saitenwürstchen

Mid **Soidawirschdle**, au **Wiener Würschdle** (odr blos **Wienerle**, schwizerdütsch **Wienerli**), *Krenwürstli, Frankfurter Würstl* (österreichisch ond Holland, em deidscha au *Frankfurter*), en dr Passauer Gegend *Thurner-Würstl* oder kurz *Thurner*, moind ma denne Brüahwürschd en ara denna Haud. Dia Wirschdle send a Variatoo vo de Frankfurter Würschdle. Frankfurter Würschdle soddad blos aus Rendfloisch gmachd werra, en de Soidawirschdle derf au Schweinsfloisch nei.
 
## Beschdanddoil
Soidawirschdle send a Mischong aus Schweinsfloisch, Rendfloisch ond manchsmol au Kalbfloisch ond (nadierle) Gwürz en ara denna Hüll.

## D Herschdellong
Wia bei faschd älle Wirschd wurd s Floisch en ama 'Kuddr' zrmahla. Do drbei kommd manchsmol Eis nei, drmid dia Mass ned z hoiß wurd.
S Floisch muaß au schlachdfrisch sei, drmid d Bendong ohne Hilfsmiddl bassierd.

Nach em abfilla en en Saidleng od em Portioniera (mr drehd dr Darm an dr Schdell mo s Gwichd bassd) werrad se a bissle graichrd. Dia Schdell, mo d Wirschdla auf dr Schdang aufglega hend, siehd ma schbädr ond des isch au a Zoicha fir a handwerkliche Produkzioo.

## Gschichd
Wia bei ällem was Erfolg hod, schdreidad d Leid om d Urhebrschafd. Des zoigd se au an de vrschiedene Nama.
Oinr vo de erschde mo drmid vrknübfd isch, war a Metzgr: Johann Georg Lahner. Der isch vo Frankfurt nach Wien zoga. Des däd d vrschiedene Nama erklära.

## Guck au
* Schwäbische Küch

## Nedsadressa
* BVDF - Bundesverband der Deutschen Fleischwarenindustrie e.&nbsp;V.

## Mo s her isch
St. Peter und Paul (Bern)

**Sankt Peter und Paul** isch di chrischtkatholeschi Chilche vo dr Stadt Bärn.

S Gebäu isch vo 1858 bis 1864 als di erschti katholeschi Chilche i dr Stadt Bärn bout worde. Si stoot grad näb em Bärner Roothuus a dr Roothuusgass 2.

D Bouplään sind vom französische Architekt Pierre Joseph Edouard Deperthes, wo au s Roothuus vo Paris entworfe het, mit Hilf vo anderne Architekte gmacht worde. Si sind em Stiil vom Hischtorismus ghalte. Dr erscht Gottesdienscht isch i dere Chilche am 13. Novämber 1864 gfyret worde. Am Ändi vom 19. Joorhundert het me de Inneruum nöi gstaltet, deils scho mid Elemänt vom Jugendstiil.

Ane 1875 het di katholeschi Pfarrei vo Bärn wäret em Kulturkampf meerheitlech zu der nöje chrischtkatholische Bewegig gwächselt. D Chilche mit em Patrozinium Peter und Paul isch sider nid nur d Bärner Pfarrchilche, sondern au d Kathedraale vom chrischtkatholische Bischof vo der Schwiiz.

## Literatur
* Jan Straub: *Die christkatholische Kirche St. Peter und Paul in Bern.* (Schweizerische Kunstführer, Nr.&nbsp;904, Serie 91).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK.&nbsp;Bern 2012, ISBN 978-3-03797-045-4.

## Weblink

* Christkatholischi Chirchgmeind vo Bärn
St. Gallus (Kaiseraugst)

D **Chilche vom Sankt Gallus** isch es Bouwärch i dr Gmeind Kaiseraugst im Kanton Aargau. Si isch en chrischtkatoleschi Pfarrchilche.

S Gottshuus us em Middelalter het dr Name noch em Häilige Missionaar Gallus. Es stoot überem Port vom Rhy und uf de Grundmuure von einere vo de eltischte Chilche vo dr Schwiiz, wo no us der spootantike Zyt gsi isch. Dr Platz het zum spootrömische Kastell bi dr Stadt Augusta Raurica ghört. Dr Chilchedurm isch vom 14. Joorhundert, und s Innere isch i dr Barockzyt veränderet worde.

Im Kulturkampf het di katolischi Pfarrei vo Kaiseraugscht zu der nöje chrischtkatolische Bewegig gwächselt, und d Galluschilch isch sider e chrischtkatoleschi Pfarrchilche vo dr Nordweschtschwiiz. Drufabe händ die Katolike, wo bi de alte Glaubenssätz noch dr römische Vorschrift händ welle blybe, ane 1901 für sich en nöji Chilche bout.

## Weblink
* Christkatoleschi Gmeind vo Kaiseraugst
Flaz

De **Flaz** (rätoromanisch  oder au  = *Flazbach*) isch en Fluss im Oberengadin und en Näbefluss vom Inn.

Der Afang het er im Zäntrum vo dr Gmaind Pontresina, a dere Stell, wo der Berninabach und der Rosegbach zämeflüsset. Das isch im Taal unde zwüschet em Dorf Pontresina und em Baanhof vo de Räätische Baan. De Berninabach chunt durs Berninataal vom Berninapass oben abe und dur di ängi Schlucht bi Pontresina dure in Taalbode. Über d Schlucht goot d *Punt Ota*. Dr Rosegbach het syn Louf vom Roseggletscher under em Piz Roseg dur s Rosegtaal uf Pontresina abe und chunt noch em letschte Taalabschnidd *Clavadels* zum Berninabach.

Vom Zämefluss vo de beide Oberlöif a heisst de Bach Flaz. Die Stell liit uf 1755 Meter über Meer. Öpe hundert Meter spöter chunt vo linggs d Gmaindgränze zwüsche Pontresina und Celerina an Flaz und louft vo do aa zwöiehalb Kilometer im Fluss. Dä louft unden am Wiiler Muragls verby, het drü Brugge vo de Kantonsstroosse und zwöi vo de Räätische Baan und chunt denn noch der Taalstazioon vo de Muottas Muragl-Baan und bi *Acla* usem Taal vo Pontresina uf d Ebeni vo Samaade use. Uf dr Oschtsyte vom Flugplatz vo Samaade verby goot er em Bärgfuess vom Muottas Muragl noo bis *Gianda Naira* (rätoromanisch *gianda* heisst uf dütsch *Gröllhalde*) und mündet grad vor em Champagnabach in Inn; d Ymündig liit uf de Höchi vo 1695 Meter.

S alte Flussbett vom Flaz isch vor dr Flusskorrekzioon, wo dr Kanton Graubünde ane 2004 wäg de Hoochwassergfoor gmacht het, vo Acla aa mee gäge Nordweschte ggange und het de Inn scho oben a Samaade erreicht. Dere Linie noo goot no jetz die alti Gmaindgränze vo Celerina und Samaade.

Bi der Ymündig het de Flaz mee Wasser als de Inn, und das bedütet, ass er räin hüdrologisch gsee eigentlich als Hauptfluss vom Inn-Sisteem cha gälte – und denn, wil de Inn bi Passau mee Wasser abebringt als d Donau, won er in se ymündet, wèèr de Flaz im Ganze gsee sogar der Afang vom hüdrologische Flusssischteem vo de Donau.

## Weblink

* Corinna Capaul: Flazumleitung uf zisler.net
Rabiusa

D **Rabiusa** (, rätoromanisch au *Rabiosa*) isch en Fluss im Bündnerland i dr Schwiiz. Im Dialäkt vo Safie heisst si *Rii*.

D Rabiusa isch en Näbefluss vom Rhy. Si isch 32 Kilometer lang und sammlet d Wasser us em ganze Saafietaal. Iry Kwelle het si uf dr Nordsyte vom Bärehorä uf öpe 2700 Meter über Meer, i dr Nöchi vom alte Soumwäg vo Saafie uf Schplüüge übere. Im obere Deil flüsst der Bach zerscht über di höch glägni *Augschtaweid* vo Saafie und den dur s Taal mid de Alpe *Alvena, Piänetsch, Z'Hinderst, Piggamad und Althuus*. Vo de Bärghäng und Sytetobel chöme vil anderi Bech i d Rabiusa abe; der lengscht dervo isch dr Carnusabach.

I der Middi vom Taal flüsst d Rabiusa under de Dörfer dure, wo sid 2013 zu der grosse Gmaind Saafietaal zämegschlosse sind. Die Ortschafte ligge uf der lingge Syte vom Taal, wo weniger steil isch: Thalchirch, Camanaboda, Saafie Platz, Neuchirch, Tenna und Usserbärg.

Unden a Tenna chunt der Fluss durs Versamertobel, wo s Piet vom Dorf Versam, wo sid 2013 au zu der Gmaind Safietaal ghört, und dr Gmaindbann vo Bonaduz trennt. An ere ganz änge Stell goot sibezg Meter höch über d Rabiusa d Brugg vo Versam über d Chlamm. Und anderthalb Kilometer wyter unde mündet dr Fluss i dr grosse Rhyschlucht in Vorderrhy.

S Wasser vo de Rabiusa wird dur längi Stolle i de Bärge zu zwöi Wasserchraftwärch vo de Chraftwärch Zervreila (KWZ) gleitet; zerscht vo dr *Wanna* (1720 Meter) obe zum Chraftwärch vo Safie Platz (1300 Meter), und vo do a und derzue sid 1949 vom Stausee bi Underegschi us (1146 Meter) no wyter durs Bärgmassiiv vom Hainzebärg zum Chraftwärch vo Realta bi Rootebrunne; das isch uf der Höchi vo 625 Meter unde. I d Wanna chunt au sid 1957 no s Wasser us em Nochbertaal, wo s Zervreilawärch im Valsertaal bim Zervreilasee us em Valser Rhy ableitet und mid em Rabiusawasser au bis uf Realta abe loot zum Stroom z produziere.

## Weblink

* Bilder und Morfologii vom Fluss uf gr.ch

## Fuessnoote
Helsinki

**Helsinki** ( [],  []) isch d Hauptstadt vu Finnland. Si lyt in dr Landschaft Uusimaa im Side vum Land an dr Kischte vum Finnische Meerbuese. Mit  Yywohnern (Stand ) isch Helsinki mit Abstand di grescht Stadt vu Finnland. Zäme mit dr Nochberstedt Espoo, Vantaa un Kauniainen bildet s di sognännt Hauptstadtregion, e Balligsruum mit rund 1,4 Millionen Yywohner. Helsinki isch s bolitisch, wirtschaftli, wisseschaftlig un kulturäll Zentrum vu Finnland. Rund sechs Brozänt vu dr Yywohner vu Helsinki sin schwedischsprochig, d Stadt isch offiziäll zwoosprochig.

D Stadt Helsinki isch anne 1550 grindet wore, wu Finnland zue Schwede ghert het, isch aber langi Zyt ohni Bedytig blibe. Wu Finnland unter russischi Herrschaft chuu isch, isch Helsinki derno 1812 zur Hauptstadt vum neigrindetet Großfirschtedum Finnland bstimmt wore un het eso Turku as wichtigschti Stadt vum Land abglest. Syt 1917 isch Helsinki Hauptstadt vum unabhängige Finnland.

## Literatur
* Astrid Feltes-Peter: *Baedeker Finnland*. 2.&nbsp;Auflage. Baedeker, Ostfildern 2002, ISBN 3-89525-478-9, S.&nbsp;114&nbsp;ff.
* Arvi Ilonen: *Helsinki: An Architectural Guide*. Otava, Helsinki 1990, ISBN 951-1-10762-3 (englisch).
* Neil Kent: *Helsinki: A Cultural and Literary History*. Signal Books, Oxford 2004, ISBN 1-902669-75-4 (englisch).
* Heikki Mäntymäki, Teresia Liljelund: *Städtebauliche Betrachtungen Helsinki*. Helsingin kaupungin kaupunkisuunnitteluvirasto / Stadtplanungsamt, Helsinki 2008, ISBN 978-952-223-054-6 (deutsch).
* Eino E. Suolahti: *Helsinki: Eine Empirestadt*. Otava, Helsinki 1973, ISBN 951-1-01240-1.
* Hélène le Tac, Lotta Sonninen: *National Geographic Explorer – Helsinki* (Übersetzt von Ulrike Jamin). National Geographic, Hamburg 2010, ISBN 978-3-86690-176-6.

## Weblink

* Offiziälli Websyte vu dr Stadt Helsinki

## Fueßnote
Valletta

**Valletta** (maltesisch au *il-Belt Valletta*, *il-Belt Valetta*, *Valetta* oder *il-Belt* − italienisch au *La Valletta*) isch d Hauptstadt vu dr Republik Malta. Si lyt uf dr Landzunge vum Monte Sciberras un isch no dr Flechi un au no dr Yywohnerzahl di chlaischt Hauptstadt vun eme EU-Staat. Wäg ihrem kulturälle Rychdum isch Valletta 1980 as Gsamtmonumänt in d Lischt vum UNESCO-Wälterb yydrait wore. Im Johr 2018 isch Valletta Kulturhauptstadt vu Europa.

Valetta isch 1566 grindet wore dur dr Malteserorde, wu dodmol iber d Insle gherrscht het, anderthalb Johr nodäm d Belagerig vu Malta dur Osmane anne 1565 abgwehrt woren isch. D Malteserroitter hän e mdodärni Feschtigsstadt böue loo. Dr Grundstai isch am 28. Merz 1566 dur dr Großmmaischter vum Orde, dr Jean de la Valette glait wore gelegt.

## Literatur
* Ernle Bradford: *Der Schild Europas*. Ullstein-Buchverlag, ISBN 3-548-34912-9 (aus dem Englischen, Titel der Originalausgabe *The Great Siege, Malta 1565*).
* Ernle Bradford: *Kreuz und Schwert*. dtv Geschichte, ISBN 3-8004-0812-0.
* Baedeker: *Malta*. 5. Auflage, 1999/2000, ISBN 3-87504-544-0.
* Albert Ganado: *Valletta Città Nuova: A Map History (1566-1600).* Publishers Enterprises Group (PEG) Ltd., San Gwann/Malta 2003, ISBN 99909-0-346-8.
* Thomas Jäger: *The Art of Orthogonal Planning: Laparelli’s Trigonometric Design of Valletta*. Journal of the Society of Architectural Historians, Vol. 63, No. 1 (March, 2004), pp.&nbsp;4–31, (PDF-Version).

## Weblink

*  Offiziälli Websyte vu dr Stadt Valletta
* 

## Fueßnote
Gerhard Gebauer

Dr **Gerhard Gebauer** (* 15. Dezämber 1926 z Heimboldshausen; † 3. Juni 2017 z Villinge-Schwennige) isch e dytsche Jurischt un Kommunalbolitiker (SPD) gsii.

## Lääbe
Dr Gerhard Gebauer isch vu 1960 bis 1961 Burgermaischter, vu 1962 bis 1972 Oberburgermaischter vu *Schwenningen am Neckar* gsii. Är het si stark fir d Zämelegig vu dr Stadt mit *Villingen im Schwarzwald* zur gmainsame Stadt Villinge-Schwennige yygsetzt. Syt dr Fusion 1972 isch dr Gebauer bis 1994 Oberburgermaischter vu Villinge-Schwenninge gsii. Syt 1999 het er er Sitz im Gmairot vu dr Stadt ghaa.

Vu 1962 bis 1971 isch dr Gebauer im Kraisdag vum Landkrais Rautweil gsii, wu Schwenninge bis zue dr Fusion mit Villinge derzue ghert het. Mit dr Fusion 1972 isch au dr Schwarzwald-Baar-Krais entstande, wu dr Gebauer syterhär au im Kraisdag ghockt isch.

Vu 1973 bis 1994 isch dr Gebauer Mitglid vum Bresidium un vum Hauptuusschuss vum Dytsche Stedtdag un vu 1980 bis 1983 dr Vizebresidänt vu däm gsii. In däre Zyt het er si vor allem fir d Europaarbet vu dr Stedt yygsetzt. Dr Gebauer isch ab 1983 Mitglid vum Bresidium un vum Hauptuusschuss vum Rot vu dr Gmaine un Regione vu Europa/Dytschi Sektion (RGRE/DS) mit Sitz z Brüssel. Syt 1995 isch er Ehremitglid vum Dytsche Stedtdag gsii.

## Schrifte
* *Viele polnische Städte suchen Partner in Deutschland*, in: Europa kommunal 1996, Heft 1, S. 18–23.
* *Villingen-Schwenningen*, Villingen-Schwenningen, Probst, 1977 (mit dr Christa Brand).
* *Die Lehre von der Teilgeschäftsunfähigkeit und ihre Folgen*, Tübingen, Mohr, 1954, zugl. Dissertation, Tübingen, 1953.

## Ehrigen un Uuszaichnige
* 1981 Bundesverdienschtchryz am Band vum Verdienschtorde vu dr Bundesrepublik Dytschland
* 1995 Bundesverdienschtchryz 1. Klasse vum Verdienschtorde vu dr Bundesrepublik Dytschland
* 1995 Ehresenator vu dr Hochschuel fir Bolizei Villinge-Schwenninge
* 2007 Ehreburgerschaft vu dr Stadt Villinge-Schwenninge
* 2010 Ehreburgerschaft vu dr Stadt Zittau

## Weblink
* Red vum Oberburgermaischter Rupert Kubon zur Verleihig vu dr Ehreburgerwurd 2007

## Fueßnote
Hans Kohler (Politiker, 1893)

Dr **Hans Kohler** (* 23. Novämber 1893 z Schwenninge; † 12. Augschte 1962 au dert) isch e dytsche Mediziner un Bolitiker (FDP/DVP) gsii.

## Lääbe
Noch em Abitur het dr Kohler an dr Universitete z Dibenga un z Berlin Medizin studiert. Är het zum Dr. med. promoviert un het derno as Praktische Dokter gschafft.

Im Juni 1946 isch dr Kohler Grindigsmitglid vu dr Demokratische Bartei (DVP) im Landkrais Rautweil gsii. vu 1951 bis 1952 isch er stellverdrättende Vorsitzer vu dr DVP z Wirttebärg-Hauezollre gsii, wu im Februar 1953 Dail vum Landesverband vu dr FDP/DVP z Bade-Wirttebärg woren isch. Är isch vum Novämber 1946 bis Mai 1947 Mitglid vu dr Berotende Landesversammlig gsii un derno bis 1952 Abgordnete vum Landdag vu Wirttebärg-Hauezollre. Vu 1952 bis 1953 het er as Abgordnete dr Verfassiggebende Landesversammlig aaghert. Im Aaschluss isch er bis 1960 Abgordnete vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii. Vu 1949 bis zue sym Dod het er as Oberburgermaischter vu dr Stadt Schwenninge amtiert.

Dr Hans Kohler isch ghyrote gsii un het e Chind ghaa.

## Ehrige
* 1961: Ehreburger vu dr Stadt Schwenninge

Noch ihm isch d Hans-Kohler-Stroß z Villinge-Schwenninge gnännt.

## Literatur
* Landtag von Baden-Württemberg (Hrsg.): *MdL, Die Abgeordneten der Landtage in Baden-Württemberg 1946–1978*. Stuttgart 1978, ISBN 3-12-911930-2, S. 142.

## Weblink
* Hans Kohler bi LEO-BW
Belgrad

**Belgrad** (, *Beograd*, uf Dütsch „wyssi Stadt“) isch d Houptstadt vo dr Republik Serbie.

## Geografii
Belgrad liit im Norde vo dr Balkanhalbinsle bi dr Mündig vo dr Save i d Donau. D Stadt het uf irem Areaal zää Deilgmeinde (Čukarica, Novi Beograd, Palilula, Rakovica, Savski venac, Stari Grad, Voždovac, Vračar, Zemun, Zvezdara) und sibe Vorstadtgmeinde (Barajevo, Grocka, Lazarevac, Mladenovac, Obrenovac, Sopot, Surčin), wo alli zäme dr Bezirk Belgrad bilde. Uf emene Hügel über dr Donau stoot di alti Feschtig vo Belgrad. Uf dr andere Syte vo dr Donau liit d Stadt Neu-Belgrad (*Novi Beograd*).

## Gschicht
I dr Röömerzyt isch a dr Stell vom hütige Belgrad d Stadt *Singidunum* gstande.

Dr Name *Beograd* chunt s erschte Mool ane 878 im ene Brief vor, wo dr Papscht Johannes VIII. em Aafüerer vo de Bulgare gschribe het. Ane 1153 händ d Byzantiner d Stadtmuure wider verbesseret. Dr erscht König vo de Serbe, wo z Belgrad regiert het, isch am Ändi vom 13. Joorhundert dr Stefan Dragutin gsi. Wo d Serbe de Osmane ane 1389 im Kampf uf em Amslefäld underläge sind, isch ires nöi Herrschaftszäntrum mid dr Zyt a d Donau entstande. Dr Stefan Lazarević (1389–1427) het vom byzantinische Kaiser Manuel II. dr Titel *Despot* übercho und het z Belgrad praktisch unabhängig chönne regiere.

Ane 1521 händ d Osmane Belgrad eroberet. I vilne Chriege uf em Balkan im 17., 18. und 19. Joorhundert het d Stadt e strateegischi Schlüsselrolle gspiilt, und si isch immer wider agriffe und eroberet worde. Ane 1815 het en Volchsuufstand derzue gfüert, aa d Serbe es eigets Fürschetuum händ chönne bilde. Uf dr Burg vo Belgrad isch aber no bis ane 1867 e osmanischi Bsatzig blibe.

Noch em Erschte Wältchrieg isch d Stadt s Zäntrum vom Königrych Jugoslawie und sid 1945 vo der Sozialistische Föderative Republik Jugoslawie gsi. D Jugoslawe händ d Vorherrschaft vo dr Sowjetunion abgleent und wäret em Chalte Chrieg e füerendi Rolle i dr Gruppe vo de *blockfreje Schtaate* gspiilt. So isch Belgrad e Zyt lang en wältwyt bedütende politische Ort gsi. Ane 1991 isch d Bundesrepublik Jugoslawie bildet worde. Us däre isch noch em Kosovochrieg, wo derzue gfüert het, ass dr Kosovo unabhängig worden isch, ane 1999 d Staateunion vo Serbie und Montenegro useggange, wo au wider Belgrad als Houptstadt gha het; wo sech ane 2006 Montenegro vo däm Gebilde glöst het, isch d Republik vo Serbie entstande; vo dere isch Belgrad hüt d Houptstadt.

## Weblink

* Website vo Belgrad
* Website vo dr Turismusorganisazion vo Belgrad

## Fueßnote
878

|}
## Was isch bassiert?
* dr König Alfred dr Gross vo Wessex schloot d Wikinger und eroberet London und sicheret s angelsächsische Königrych
* d Sarazeene erobere Syrakus vo de Byzantiner
* d Stadt Belgrad wird s erscht Mol im ene Dokumänt erwäänt
* dr Bischof Hartmann vo Losann stirbt

## erschti Erwäänig vo Ort i de alemannische Gebiet
* Modere im Underelsass
* Hembärg im Kanton Sanggalle
* Traadinge im Kanton Schafuuse
* Fischetaal im Kanton Züri
1389

|}
## Was isch bassiert?
* 1. April: D Aidgnosse mache nach de Schlachte vu Sempach un Näfels mit de Habsburger unter em Albrecht em dritten en Fridensvertrag.
* 5. Mai: Dr remisch-dytsch Chenig Wenzel us em Huus Luxeburg erlosst uf em Rychsdag z Eger dr *Landfride vu Eger*, wu dr Schwebisch Stedtebund dermit verbotte wird.
* 10. Juli: D Türgge gwünne gäge d Serbe in dr Schlacht uf em Amslefäld.
* D Burg Gaueschtei im Aargau verbrönnt.
* D Herrschaft Bade-Hachberg wird zwüsche de Brüeder Johann und Hesso ufdeilt.
* Dr Johann Münch vo Landskron wird Bischof vo Losann.

## erschti Erwäänig vo Ort i de alemannische Gebiet
* Pouere im Kanton Bärn

## Weblink
Sixtus II.

Dr **Sixtus II.** († 6. August 258) (Xystus) isch vum 30. Augschte 257 bis zum 6. Augschte 258 Bischof vu Rom gsii. Sy Name maint: S(e)xtus = dr Segst () bzw. (do wahrschyns) Xystus = dr Glättet (griech.).

Är het em Stryt mit dr afrikanischen un eschtlige Gmaine iber d Daifi vu reiige Häretiker en Änd gmacht, wu sy Vorgänger Stephan gfiert ghaa het. Wie alli frieje Bischef isch er speter in d Abfolg vu dr Päpscht yygornet wore, drotz ass dää Titel zue syre Zyt nonig gfiert woren isch. Är isch dr erscht Papscht, wu dr nämlig Name wie ne friejere gfiert het.

D Nummerierig vum Papschtname as *Sixtus II.* isch spot chuu. Vermuetli het er, no dr griechische Iberliferig, *Xystus* ghaiße. Ä isch as Märtyrer unter em Chaiser Valerian gstorbe. Bim Gottesdienscht uf em Coemeterium vum Kallistus isch er iberfalle un zäme mit vier Diakon hiigrichtet wore. Drotz ass er vu allne frieje Märtyrerpäpscht di hegschte Verehrig gnosse het, isch doch dr dr noch em gmarteret Archidiakon Laurentius mee in s Bewusstsyy vum Chrischtedum yygangen isch. S Lääben un Wirke vu dr beede het in dr Capella vum Nikolaus V. im Vatikan sy hegschte chinschtlerische Uusdruck gfunde, derwylscht dr Raffael dr Sixtus uf em Gmälde vu dr Sixtinische Madonna uustärbli gmacht het.

Sy (nit botene) Mahndag in dr kadolischen Chilche isch dr 7.&nbsp;Augschte, in dr Orthodoxy isch s dr 10.&nbsp;Augschte. Im oberbayrische Pollenfeld het s bis ins 19.&nbsp;Johrhundert ihm z Ehren au Wallfahrte gee. In dr dertige Bfaarchilche St.&nbsp;Sixtus het s e Reliquie vum Unterarmchnoche.

Dr Sixtus giltet as Patron fir s guet Drieje vu dr Dribel, an sym Mahndag am 7.&nbsp;Augschte finde Dribelweie statt. Derzue isch er Patron fir s Drieje vu dr Bohne, fir di schwangere Fraue un bi Hals-, Rugge- un Ländeweh. Sy Attribut sin: Gäldbytel oder Gäldstuck, vylmol wird er zäme mit em Laurentius dargstellt.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* 
* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
731

|}
## Was isch bassiert?
* dr Papscht Gregor II. stirbt.
* dr Nochfolger isch dr Papscht Gregor III.
* dr Ragenfrid, wo Huusmeier im Riich vom Frankeriich gsi isch, stirbt.
* s Chloschter Pfäfers wird gründet (noch Uuskumpft vo dr Chronik vom Mönch Hermann vom Chloschter Riichenau us em 11. Joorhundert).
* s Dorf Buechhof, Niederbayern, wird s erschte mol in ere Urkunde erwäänt.
Severin Kern

Dr **Severin Kern** (* 15. Juli 1900 z Zäll; † 24. Dezämber 1986 z Villinge-Schwenninge) isch e dytsche Kommunalbolitiker (CDU) gsii.

## Lääbe
Dr Kern isch Oberjuschtizrot gsii un het as Notar bim Villinger Amtsgricht gschafft. Vu 1950 bis 1972 isch er Oberburgermaischter vu dr Stadt Villingen im Schwarzwald gsii. Zäme mit sym Schwenninger Amtskolleg Gerhard Gebauer het er d Fusion vu dr bode Stedt am 1. Jänner 1972 zur Doppelstadt Villinge-Schwenninge vorberaitet.

Syter anne 1921 isch er Mitglid vu dr kadolische Studänteverbindig K.D.St.V. Hohenstaufen Freiburg im Breisgau gsii.

## Ehrige
* 1972: Ehreburger vu dr Stadt Villinge-Schwenninge
* 1973: Groß Verdienschtchryz vu dr Bundesrepublik Dytschland
Noch ihm isch d Severin-Kern-Stroß z Villinge-Schwenninge gnännt.

## Weblink
* Kern Severin uf LEO-BW

## Fueßnote
732

|}
## Was isch bassiert?
* s Herzogtum Alamannia wird vom Merowinger Karl Martell *de jure* ufglöst.
* bi Tours und Poitiers underligge d Maure em Ufgebot vom Frankeriich.

## s erschte Mol in historische Kwelle erwäänt
* De Elsgau im Nordweschte vom Schwiizer Kanton Jura wird do s erschte Mol erwäänt, wo de Herzog vom Elsass Ländereie *in pago Alsegaugensi* em Chloschter Murbach übertrait.
258

|}

## Was isch bassiert?
* Rychskrise vum Remische Rych im 3. Johrhundert: Wyteri Gruppe vu dr Franken dringen iber dr Rhy no Weschte Richtig Gallie firi.
* 6. August: Remischi Soldaten iberfalle ne chrischtlige Gottesdienscht un richte dr Bischof vu Rom, dr Sixtus II., un vier Diakon hii. S Amt vum remische Bischof blybt zwai Johr lang vakant.

## Weblink
1482

|}

## Was isch bassiert?
* 21. Jänner: D Portugiese, wu unter em Diogo de Azambuja an dr afrikanische Kischte glandet sin, fange bi Elmina im hitige Ghana mit em Böu vu dr Feschtig *São Jorge da Mina* aa. Syt 1979 isch si UNESCO-Wältkulturerb.
* 14. Dezämber: Dr *[[Münsinger Vertrag]]* zwisch em Eberhard V. vu Wirttebärg-Urach un em Eberhard VI. vu Wirttebärg-Stuegert hebt d Dailig vu dr Grofschaft Wirttebärg noch em *[[Nürtinger Vertrag]]* 1442 wider uf.
* 23. Dezämber: Frankriich und Öschtriich einige sech im *Friide vo Arras* druff, wie s Herzogtum Burgund sell ufdeilt wärde.

## uf d Wält chuu
* Jakob Meyer zem Haas, Basler Bolitiker
* Johannes Oekolampad, Schwyzer Humanischt un Reformator

## Gstoorbe
* 22. Augschte: Mechthild von der Pfalz, Prinzässin vo der Kurpfalz, Gräfin vo Württebärg und Erzherzogin vo Öschtrych

## Weblink
1483

|}

## Was isch bassiert?
* Dr portugiesisch Seefahrer Diogo Cão chunt as erschte Europäer an d Kischte vum hitige Angola.
* Dr Christoph Kolumbus versuecht Portugal fir e Suechi noch eme Seewäg uf Indie z gwinne, was aber vum Chenig Johann II. abglähnt wird.
* D Eidgenosse legge d Grafschaft Sargans mit em Territorium vom Chloschter Pfäfers zäme.

## Uf d Wält chuu
* 6. April /oder 28. Merz): Raffael, italienisch Moler un Architekt
* 26. Oktober: Hans Buchner, dytsche Komponischt
* 10. Novämber: Martin Luther, dytsche Reformator

## Weblink
1484

|}

## Was isch bassiert?
* Z Rom stirbt dr Papscht Sixtus IV. am 12. Augschte noch eme Schlag. Am 29. Augschte wehlt s Kardinalskollegium dr Giovanni Battista Cibo zue sym Noofolger, wu si Innozenz VIII. nännt. 
* S spotgotisch Rothuus z Michelstadt im Odewald wird böue.

## Uf d Wält chuu
* 1. Jänner: Huldrych Zwingli, Schwyzer Reformator
* 29. Novämber: Joachim von Watt (Vadian), Schwyzer Humanischt un Reformator
* 9. Dezämber: Bruno Amerbach, Suhn vum Basler Drucker Johann Amerbach
* 1484 oder 1485: Hans Baldung, dytsche Moler, Zaichner un Chupferstächer

## gstorbe
* 13. Novämber: Andrea Zamometić, Erzbischof vu Krajina

## Weblink
1485

|}
## Was isch bassiert?
* 22. August: In dr Schlacht vu Bosworth Field sigt dr Heinrich Tudor, dr speter Heinrich VII.iber dr Chenig Richard III. vum Huus York. Dodermit cheme d Rosechrieg um di änglisch Dronherrschaft zum Änd. S Huus Tudor ibernimmt da Macht z Ängland.

## uf d Wält chuu
* 20. Juli: Giovan Battista Ramusio, italienische Humanischt, Hischtoriker un Geograf
* 22. Augschte: Beatus Rhenanus, elsässische Humanischt
* Hernán Cortés, spanische Konquistator
* 1484 oder 1485: Hans Baldung, dytsche Moler, Zaichner un Chupferstächer

## Weblink
1486

|}
## Was isch bassiert?
* 18. Jänner: Dr Heinrich VII. vu Ängland hyrotet d Elisabeth vu York un grindet eso mit ihre d Dinaschty vu dr Tudor. D Rosechrieg] zwisch em Huus Lancaster un em Huus York cheme eso ändgiltig zum Änd.
* 16. Februar: Dr Maximilian I., Suhn vum Friedrich III., wird no zue Läbzyte vu sym Vater im Chaiserdom z Frankfurt am Main zum Chenig vum Hailige Remische Rych gwehlt. Am 9. April wird er im Chaiserdom z Aachen gchrent.
* Dr *[[Hexenhammer|Häxehammer]]* vum Heinrich Kramer chunnt z Speyer uuse. Är bildet d Grundlag un Rächtfertigung fir jorhhundertlangi Häxeverfolgige.

## gstorbe
* um 1486: Diebold Schilling dr Elter, aidgnessische Gschichtsschryber un Verfasser vu dr Bärner Chronik

## Weblink
1487

|}

## Was isch bassiert?
* 28. April: D Niderlag vu dr vum Wallis gfierte Aidgnosse unter em Bischof Jost vu Silenen gege s Herzogtum Mailand in dr Schlacht bi Crevola macht em Schwyzer Expansionsdrang uf dr Sidsyte vu dr Alpe vorerscht en Änd.
* 18. Augschte: D Stadt Málaga, bishär Dail vum nasridische Emirat vu Granada, wird im Rame vu dr Reconquista vu dr Strytchreft vu dr kadolische Chenig yygnuu.

## Gstorbe
* 21. Merz: Brueder Klaus, Schwyzer Ainsidler, Asket un Mystiker.

## Weblink
Günther Wenk

Dr **Günther Wenk** (* 27. Septämber 1936 z Löörech; † 30. Juni 2021) isch e dytsche Chaufmann un Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Wenk het e Lehr zum Chaufmann gmacht un derno ab 1959 bi dr Endress+Hauser AG in verschidene Laitigsfunktione gschafft, zletscht as Laiter Konzärnrächnigswäse. Im Oktober 2001 isch er in Ränte gange. Anne 1958 het er d Dorothea Stöcklin ghyrote. Si hän zäme z Muulburg gläbt. Vu 1982 bis 1984 isch dr Wenk Mitglid vum Muulburger Gmairot gsii.

Dr Günther Wenk het Gedicht im Wisedäler Alemannisch gschribe. En Uuswahl vu syne Gedicht het er in drei Biechli im Aigeverlag publiziert. Syni Frau het Foto fir die Gedichtbänd gmacht. Derzue het er fir dr Schopfemer Verlag Uehlin e Kaländer gstaltet. Uf Läsige het er syni Gedicht vordrait mit Bilder vu syre Frau.

Di Badisch Zytig het iber syni Gedicht gschribe:

Är isch Mitglid im Hebelbund un im Schwarzwaldverain gsii.

## Wärch
* *So cha me s au sage. Alemannische Verse.* Resin, Binzen 1997.
* *E goldig Nüteli. Alemannische Verse.* Eigenverlag, Maulburg 1999.
* *Mit Wörter Bilder mole. Alemannische Verse.* Mit Fotografien von Dorothea Wenk. Eigenverlag, Maulburg 2003.
* *Mitem Baum uf Du un Du.* Kalender 2002. Verlag Uehlin, Schopfheim 2001.

## Weblink
* dr Günther Wenk uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Die Einzigartigkeit des Augenblicks erfassen, Badische Zeitung, 5. Februar 2011
* Alemannisch zum Mitdenken, Badische Zeitung, 21. Oktober 2014
1488

|}
## Was isch bassiert?
* 14. Februar: Dr Schwebisch Bund, wu z Esslenga mit allne Rychsständ z Schwoben abgschlosse woren isch, soll hälfe, dr Landfride z hebe. 
*  Z Spanie wird e aigene Rot fir d Inquisition in s Läbe gruefe, dr *Consejo de la Suprema y General Inquisicion*. Erschte Vorsitzer wird dr Großinquisitor Tomás de Torquemada. Dää Rot bildet dr Grundstai fir di Spanisch Inquisition.

## uf d Wält chuu
* 20. Jänner: Sebastian Münster, Kosmograph un Hebraischt
* 28. Merz: Baslius Amerbach dr Elter, Basler Buechdrucker
* um 1488: Thomas Venatorius, dytsche Mathematiker un Reformator

## Weblink
1489

|}
## Was isch bassiert?
* 6. April: Dr Zürcher Burgermaischter Hans Waldmann wird noch eme Schnällverfahre hiigrichtet.
* Mit em „Rorschacher Chloschterbruch“ fangt der St. Gallerchrieg aa zwische dr vier aidgnessische Schirmort vu dr Firschtabtei St. Galle, Züri, Lozärn, Glaris un Schwyz uf aire Syte un dr Rychsstadt St. Galle un em Land Appenzell uf dr andere Syte.

## uf d Wält chuu
* um 1489: Thomas Müntzer, evangelische Theolog un Revolutionär

## gstorbe
* 6. April: Hans Waldmann, Zürcher Burgermaischter

## Weblink
762

|}
## Was isch bassiert?
* De Bischoff Eddo vo Strossburg stiftet s Chloster Ätteneminschter

## s erschte Mol in historische Kwelle erwäänt
* S Chloschter Pfääfers
* Kibbenä, Ruäscht, Burge und Balinge am Kaiserstüehl z Bade-Wirtteberig
* Apfig im Underelsass
877

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Oktober: dr Karl der Kaali, dr weschtfränkisch Chönig und Chaiser, stirbt.
* 26. März: d Bertha, Tochter vom Ludwig em Dütsche und zwöiti Äptissi von Fraumöischder z Züri, stirbt.
* 8. Dezember: dr Ludwig dr Zwöit wird as Nochfolger vo sym Vatter Karl em Kaale z Compiègne vom Ärzbischof Hinkmar vo Reims zum Chönig vom Weschtfrankeriich gsalbt und gchrönt.
* s Chlooschter Pfäfers chunt vom Chönig Karl em Dritte vom Oschtfrankeriich e Schirmurkunde über.

## Weli Ortschafte i de alemannische Biet chöme s erschte Mol im ene Schriftstück vor?
* Leuterhuuse, en Deil vo Hirschbärg, z Bade-Württebärg
* Schlierbi, Ammerschwihr und Kàrschbàch im Oberelsass
1490

|}
## Was isch bassiert?
* Noch em Dod vum Matthias Corvinus am 6. April fallt s Herzogdum Eschtrych wider an dr Habsburger Friedrich&nbsp;III..
* D Belagerig vu Wien vum 19. bis 29. Augschte dur dr Maximilian I. hert uf dr Kapitulation vu dr Stadt.
* Dr St. Gallerchrieg zwische dr vier Schirmort vu dr Firschtabtei St. Galle, Züri, Lozärn, Glaris un Schwyz uf aire Syte un dr Rychsstadt St. Galle un em Land Appenzell uf dr andere Syte hert uf mit eme Siif vu dr Firschtabtei. D Herrschaft Rhydal wird Gmaini Herrschaft vu dr Alte Aidgnosseschaft.
* um 1490: Dr Leonardo da Vinci zaichnet dr *Vitruvianisch Mänsch*. 

## uf d Wält chuu
* um 1490: Christoph Froschauer, Schwyzer Buechdrucker
* um 1490: Sinan, osmanische Architekt

## Weblink
1491

|}
## Was isch bassiert?
* 11. April: D Belagerig vu Granada fangt aa as letschte Akt vu dr Reconquista dur d Druppe vu dr kadlosche Chenig Isabella I. vu Kaschtilie un Ferdinand V. vu Aragon. Granada isch di letschte Stadt vum Emirat vu Granada un dodermit di au di letscht Statd vu dr Mauren uf europäischem Bode.
* 7. Novämber: Dr remisch-dytsch Chenig Maximilian I., wu z Ungarn yydrungen, aber mit sym Heer unterlägen isch, schließt dr Fride vu Pressburg. Dr Habsburger chännt d Herrschaft vum Chenig Vladislav II. z Ungarn aa.
* 6. Dezämber: Mir dr Hochzyt vum franzesische Chenig Karl VIII. mit dr Anne de Bretagne wird d Bretagne e Dail vu Frankrych, drotz ass si formäll scho mit em remisch-dytsche Chenig Maximilian I. ghyrote isch.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 11. Novämber: Martin Bucer, dr Reformator vom Elsass
* 31. Dezämber: Jacques Cartier, franzesische Seefahrer un Entdecker

## Weblink
1492

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Jänner: Mit dr Kapitulation vum letschte Sultan vu Granada, Boabdil, vor em Heer vu dr katholische Chenig Ferdinand vu Aragón un Isabella vu Kastilie hert di maurisch Herrschaft uf dr iberische Halbinsle ändgiltig uf un d *[[Reconquista]]* isch z Änd.
* 31. Merz: D Isabella I. un dr Ferdinand II. unterzaichne s *[[Alhambra-Edikt]]*. Dodermit wären alli sephardische Jude us Spanie verdribe, wu si nit zwangsdaife leen.
* 3. Augschte: Dr Christoph Kolumbus bricht zue syre erschte Entdeckigsrais uf.
* 12. Oktober: Dr Christoph Kolumbus goht uf dr Insle Guanahani uf dr hitige Bahamas un nännt d Insle *San Salvador*. Am 28. Oktober entdeckt er Kuba un am 5. Dezämber Hispaniola.
* 7. Novämber: Dr Meteorit vu Anza gheit in e Waisefäld zwische Anze un Bàttene im Elsàss.

## Weblink
1493

|}
## Was isch bassiert?
* 16. Jänner: Dr Christoph Kolumbus macht si no syre Entdeckigsfahrt wider retuur uf Europa. Am 4. Merz drifft er z Lissabon yy. 
* 23. Mai: Dr Habsburger Maximilian I. chunnt im Vertrag vu Senlis vum franzesische Chenig Karl VIII. d Herrschaft iber d Freigrofschaft Burgund iber.
* 19. Augschte: Noch em Dod vu sym Vater Friedrich III. wird dr Maximilian I. Chaiser vum Hailige Remische Rych.
* 25. Septämber: Dr Kolumbus bricht vu Cadiz uus zue syre zwoote Rais uf. Im Lauf vum Novämber entdeckt er Antigua, Dominica, Guadeloupe, d Jumpfereinsle, Saba, Sint Eustatius, St. Martin, Montserrat, St. Kitts und Nevis, Santa Cruz un Mona.
* 110 Verschwerer im elsässische Schlettstàdt wehle dr Bundschue as Simbol un grinde d *[[Bundschuh-Bewegung|Bundschue-Bewegig]]*.
* Dr Chaiser Hongzhi us dr Ming-Dinahschty fangt mit em Böu vu dr Große Muure aa, wu em Schutz vum Chinesische Rych gege d Mongole soll diene. 

## uf d Wält chuu
* um 1493: Paracelsus, Dokter, Alchemischt, Aschtrolog un Philosoph

## gstorbe
* 19. Augschte: Friedrich III., Chaiser vum Hailige Remische Rych

## Weblink
1494

|}
## Was isch bassiert?
* 3. Mai: Dr Christoph Kolumbus entdeckt uf syre zwote Rais as erschte Europäer d Karibikinsle Jamaika, wu vu dr Spanier *Santiago* daift wird.
* 7. Juni: Dur dr *Vertrag vu Tordesillas* daile sich Portugal un Spanie di „Nei Wält“ in Inträssezone.
* Dr Luca Pacioli bschrybt in syre *Summa di arithmetica* s Prinzip vu dr „dopplete Buechfierig“.
* Em Sebastian Brant sy Moralsatire *[[Das Narrenschiff (Brant)|Daß Narrenschyff ad Narragoniam]]* wird zum erschte Mol druckt. 

## uf d Wält chuu
* 6. Novämber: Süleyman I., Sultan vum Osmanische Rych

## Weblink
1497

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Juli: Im Uftrag vum portugiesische Chenig Manuel I. verlosst dr Seefahrer Vasco da Gama dr Hafe vu Lissabon uf dr Suechi noch em Seewäg uf Indie. Am 22. Novämber glingt d Umrundig vum Kap vu dr Guete Hoffnig.
* 10. Augschte: Dr Ferdinand II. vu Aragón wird as Ferdinand III. Chenig vu Neapel. 

## uf d Wält chuu
* 16. Februar: Philipp Melanchthon, dytsche Humanischt un Reformator
* 1497 oder 1498: Hans Holbein dr Jinger, Augschburger Moler

## Weblink
1498

|}
## Was isch bassiert?
* Aafangs Februar: Dr remisch-dytsche König Maximilian I. rieft e Rychsdag uf Fryburg. Dert wäre unter anderem d Roma un d Sinti („Zigyyner]“) fir vogelfrei erklert.
* 30. Merz: Wäge Verschwändig un Vetterliswirtschaft vum Herzog Eberhard II. setze di wirttebärgische Ständ mit ere Regimäntsornig dr Esslinger Vertrag vu 1492 in Chraft. Dr Eberhard II. flichtet uf Ulm. 
* 20. Mai: Dr portugiesisch Entdecker Vasco da Gama chunnt bis uf Indie un landet z Calicut.
* 28. Mai: Dr Maximilian I. nimmt em Herzog Eberhard II. s Land Wirttebärg ab. 
* 10. Juni: Dr Eberhard II. akzeptiert dr Horber Schiedsspruch un sy Absetzig gege ne Zahlig vu 6.000 Gulden all Johr. Noofolger wird sy elfjehrige Näffe Ulrich.
* 30. Juni: Dr Maximilian I. grindet d Wiener Sängerchnabe as Dail vu syre Hofkapäll.

## uf d Wält chuu
* 1497 oder 1498: Hans Holbein dr Jinger, Augschburger Moler
* um 1498 Jorge de Meneses, portugiesische Seefahrer

## gstorbe
* 16. Septämber: Tomás de Torquemada, Großinquisitor vu Spanie

## Weblink
August Ganther

Dr **August Ganther** (* 9. Merz 1863 z Owerkirch; † 15. April 1938 z Vehrebach) isch e dytsche Lehrer un Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Ganther isch e Suhn gsii vum Drächslermaischter Johann Georg Ganther (1824-1875) un däm syre Frau Brigitte geb. Götz (1829-1870). Är het drei Gschwischter ghaa. Sy Mueter isch scho 1870 gstorbe un noch em Dod vum Vater 1875 sin är un syni Gschwischter Vollwaise gsii.

No dr Schuel het er ab 1880 z Charlsrue un z Gängebach en Uusbildig zum Volksschuellehrer gmacht. Är het as Junglehrer z Immadinga un z Mehringa gschafft, voreb er ab 1888 as Lehrer an dr Fryburger Lessingschuel unterrichtet het.

Anne 1890 het er z Fryburg d Helene Deger (1869-1920) ghyrote. Mit ihre het er drei Chinder ghaa, e Suhn un zwoo Dechtere.

Är het Gedicht un Prosa gschribe, zum Dail uf Hochdytsch, vor allem aber uf Alemannisch. Wun er no gläbt het, isch er in der Region seli populär gsii. E Dail Gedicht chännt mer au hit no.

Bim Fryburger Operesänger Hieber het er ab 1888 Gsang (Tenor) glehrt un isch derno au as Sänger ufdrätte.

Im Johr 1937 isch er zum Ehreburger vu Oberkirch ernännt wore. Noch em Ganther isch z Owerkirch un au z Fryburg e Stroß gnännt un au d Owerkircher Schuel drait hite sy Name.

Im Haimetmuseum z Owerkirch het s au ne aigeni Abdailig zum Ganther mit syne Biecher, Manuskript, Dagbiecher, Plakat un Tonufnahme vun em. In ere Bschrybig vum Museum uf dr Websyte haißt s iber d Gedicht vum Ganther:

## Wärch
### Lyrik
* *Dannezapfe us em Schwarzwald.* 1899
* *Silwerdischtle us em Schwarzwald.* 1903
* *Wälderlüt.* 1905
* *Glockenblumen.* 1906
* *Summervögeli us em Schwarzwald.* 1908
* *Katzebusseli us em Schwarzwald.* 1910
* *Herrgottschüehli us em Schwarzwald.* 1920
* *Duwekröpfli us em Schwarzwald.* 1921
* *Waldbrünnili.* 1923

### Verzellige un Roman
* *Stechbalma.* 1900
* *Aus stillen Tälern.* 1904
* *Der Erbe vom Birkenhof.* 1909
* *Schäfers Goldhaarige. Roman aus dem Schwarzwald.* 1910
* *Der Vetter aus Siebenbürgen.* 1924

### Theaterstuck
* *Der Klosterschütz: heiters Volksstück.* 1928

### Anthologie
* *Schwarzwaldtäler-Schwarzwaldleute. Bleibendes aus dem Lebenswerk von August Ganther. * Hrsg. von Max Weber 1967

## Literatur
* Badische Biographien NF 3, 96-98
* E. Schlageter: *August Ganther.* In: Freiburger Almanach 10, 1959, 104-109
* Emil Baader: *Erinnerungen an einen alemannischen Mundartdichter. Ein ehemaliger Schüler erzählt von August Ganther.: In: Die Markgrafschaft, Heft 1/1965, S. 14-15
* Josef Butz: *Des Schwarzwälders „Kleine Welt“. Zum 40. Todestag des Heimat- und Mundartdichters August Ganther.* In: Der Lichtgang 28, 1978, 9f.
* Helmut Bender: *August Ganther.* In: Ekkehart 1980, 135-144
* Philipp Brucker: *August Ganther.* In: Alemannisch dunkt üs guet H. III/IV, 1987, S. 3-15
* Albrecht Schlageter: *Erinnerungen an August Ganther, meinen Großvater.'' In: Alemannisch dunkt üs guet H. III/IV, 1987, S. 15-19.

## Weblink
* Ganther, August uf LEO-BW
* Fast vergessener Mundartklassiker kehrt zurück, Badische Zeitung, 9. März 2012
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Meta Heis-Demmer

D **Meta Heis-Demmer** (* 1922; † 1999) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.

Si het Gedicht uf Alemannisch gschribe. En Uuswahl isch anne 1989 im Lohrer Schauenburg-Verlag uusechuu. Si isch au Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii un vu 1986 bis 1994 Laiteri vu dr Regionalgruppe „Geroldsecker Land“.

## Wärch
* *Us dr Heimet. Gedichte in alemannischer Mundart.* Zeichnungen von Oswald Fahrner. Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1989. 111 S. ISBN 3-7946-0260-9
1470

|}
## Was isch bassiert?
* Portugiesischi Seefahrer cheme uf Guinea un entdecke d Insle Corisco.
* Um 1470 entwicklet dr *[[Regiomontanus]]* dr „Jakobsstab“ wyter.
* Seegfrörni: Dr Bodesee isch komplett zuegfrore.
* D Bärner Rotsherre Bendicht Tschachtlan un Heinrich Dittlinger fertige d Tschachtlanchronik aa, di eltscht erhalte blibe Schwyzer Bilderchronik.
* Z Bärn foot der Twingherrestriit zwüsche de alte adlige Familie vo dr Stadt und de Bärner Handwärchergruppe, wo vom Schultheiss Peter Kistler agfüert wärde, a.
* Dr Heinrich Reffle vo Richteberg, vo Richteberg bi Asperg im Schwoobeland, wird Hochmeischter vom Dütsche Orde.

## uf d Wält chuu
* 10. Oktober: Selim I., osmanische Sultan
* 4. Dezämber: Willibald Pirckheimer, dytsche Humanischt
* Hans Herbst, Basler Moler
* um 1470: Joß Fritz, Buurefierer

## gstorbe
* Pal Engjëlli, Erzbischof vu Durrës un Kardinal vu Albanie

## Weblink
1471

|}
## Was isch bassiert?
* 11. Juli: Dr Chaiser Friedrich III. vergit an d Stadt Basel s Pivileg, ass si alljohr zwoo Mässe cha abhalte, aini im Friejohr vor Pfingste un aini im Spotjohr vor em Mardinsdag. D Basler Herbschtmäss git s bis hit.
* Am 26. Juli stirbt dr Papscht Paul II. z Rom. Noch eme dreidägige Konklave wird am 9. Augschte dr Francesco della Rovere zum Papscht gwehlt. Är nimmt dr Name Sixtus IV. aa. 
* Portugiesi Seefahrer iberquere as erschti Eruopäer dr Äquator un entdecke d Goldkischte z Weschtafrika.

## uf d Wält chuu
* 21. Mai: Albrecht Dürer, dytsche Moler

## Weblink
1495

|}
## Was isch bassiert?
* 31. Merz: In dr Liga vu Venedig finde si Spanie, Ängland, Venedig, Mailand un dr Papscht Alexander VI. zäme, go dr Vormarsch vu Frankrych z Italie z stoppe. Vordergründig isch dr Widerstand gege s Osmanisch Rych unter em Bayezid II. Zyl vu dr Hailige Liga. 
* 21. Juli: Uf em Ryychsdag z Worms wird d Grofschaft Wirttebärg unter em Grof Eberhard I. vum remisch-dytsche Chenig Maximilian I. zum Herzogdum ghobe.
* 7. Augschte: Rychsdag z Worms. Dr Ebig Landfride im Hailige Remische Rych wird verchindet. S Rychschammergricht nimmt sy Arbet uf.
* 25. Dezämber: No fascht hundertjehrige Chämpf gege d Guanche sige d Spanier iber d Uryywohner vu dr Kanarische Insle bi La Victoria de Acentejo uf Teneriffa ändgiltig. Teneriffa isch die letscht Insle, wu unter spanischi Herrschaft chunnt.

## uf d Wält chuu
* 11. Oktober: Bonifacius Amerbach, Basler Humanischt

Datum nit bekannt
* Adam Näf, Schwyzer Seldner

## Weblink
1496

|}
## Was isch bassiert?
* Portugal: Dr Chenig Manuel I. befiilt am 24. Dezämber d Verdryybig vu allne Juden us em Land, wu si nit zwangsdaife leen. 
* Dr Rot vu dr Stadt Iberlinge bschließt aini vu dr eltschte Fasnetsornige im siddytsche Ruum.
* Dr Michelangelo verlosst Floränz zum zwaite Mol un chunnt uf Rom.
* Meggebeire wird zum erschte Mol in ere Urkund gnännt.

## uf d Wält chuu
* 12. Mai: Gustav I. Vasa, Chenig vu Schwede

## gstorbe
* 24. Februar: Eberhard I., Grof, speter Herzog vu Wirttebärg 

## Weblink