open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Glattburg (Oberbüren)

D **Glattburg** o **Schenke-Glattburg** gnennt, zom Onderschaide vo de Giele Glattburg bi Niderglatt, isch e mittelaalterlichi Burg gsii. De Platz isch scho i de Bronzezitt biwonnt woore und zwoo röömischi Münze zaiget, as i de Röömerzitt do ebefalls Lütt gsii sinn. Hütt stoot do s Frauechlooster Sant Gallebeerg, wo zom Benediktiiner-Oorde ghöört. D Glattburg ghöört zo de Gmaind Oberbüre im sanggaller Förschteland.

## Laag
Östlich vo de Iimündig vo de Glatt i Tuur litt ufere Terrasse öbere öppe 60 Meeter hööche Stailwand am Norduufer vo de Tuur d Glattburg. Uf beede Siite sind chliini aber tüüffi Bachtobel. Dromm isch die Terrasse vo Natuur uus nume vom Noorde her guet zuegängli. Me hett aber, woll im Mittelaalter, do e Grabe aaglait.

## Gschicht
Ufem Areal vom Chlooster hett mer vo 1970 bis 1974 chlinneri archäologische Grabige döregfüert. Debii sind prähistorischi Keraamik und Chnöche gfunde woore. Di keraamische Scherbe ghööred zo Becher, Schössle, Töpf, wo i di spooti Bronzezitt datiert were chönd, eender i di spööteri Phase, so grob um 1000&nbsp;v.Chr. Zäme mit de Keraamik hettmer o Chnöche vo Chüe und Soi gfunne, wo vermuetli us de gliiche Zitt stamid. Obwoll s Areal vo de Glattburg nöd systemaatisch erforscht wore isch, chamer ahand vo dene Fünd anee, ass uf de Glattburg e spootbronzezittlichi Sidlig gsii isch.

1963 hett mer e röömischi Münze vom Chaiser Aurelian (270-275) gfunne und 1993 aini vom Chaiser Quintillus, wo nume 17 Tääg lang im September 270 regiert ghaa hett. Möglicherwiis is de Ort wääred de Uurue um 270 vo röömische Soldaate uufgsuecht woore.

E sanggallischi Uurchund usem Joor 788 nennt de Ort *Clataburuhc* und en anderi usem Joor 876 *Glataburc*. Binennt isch si nochem Flüssli Glatt. Die Burg hett im Spootmittelaalter a de Schenke vo Landegg ghört. Die hend, nochdem si ane 1353 d Stammburg Landegg im Rindl em Chlooster Maggenau verchauft hend uf de Glattburg gwont. Ane 1492 isch d Glattburg a d Schenke vo Kastel choo, wo denn 1621 vo de Reding vo Biberegg öbernoo woren isch. Die hend si denn 1649 as Chlooster Sanggale verchauft. Ane 1781 isch d Burg zomene Chlooster wore, wo no hütt i Bitriib isch.

## Literatuur
* Martin Peter Schindler: *Kirchberg SG-Gähwil, Alttoggenburg/St. Iddaburg und Oberbüren SG-Glattburg : zwei prähistorische Siedlungen im unteren St. Galler Thurtal*, Jahrbuch der Schweizerischen Gesellschaft für Ur- und Frühgeschichte 81 (1998), 7-22.
Max Sandlin

Dr **Max Allen Sandlin Jr.** (* 29. Septamber 1952 z’ Texarkana, Arkansas) ìsch a àmerikànischer Politiker vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Vu 1997 bis 2005 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Max Sandling ìsch ànna 1952 z’ Texarkana ìm Bundesschtààt Arkansas uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vu dr Margie Beth Barnett un vun ìhrem Ehamànn Maxwell Allen Sandlin. Ar ìsch ìns Atlanta-Gymnààsium ìm Texàs gànga. Bis 1975 hàt’r àn dr Baylor-Üniwärsitäät z’ Waco gschtudiart. Doo ìsch’r Mìtglìed gsìì ìn dr Schtudanta-Briaderschàft Phi Delta Theta. Drnooh hàt’r ìn dr saalwa Üniwärsitäät Racht gschtudiart un ìsch ànna 1979 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Ar hàt àlso ààgfànga, àls Jurìscht z’ schàffa. Zwìscha 1986 un 1996 ìsch’r Rìchter ìn verschìedena texanischa Grìchter gsìì. Drnooh hàt’r àls prìwààter Rachtsànwàlt gschàfft. Naawadràà ìsch’r Mìtglìed ìm Vorschtànd fìr rachtliga-n-Ààglagahaita fìrs Oscht-Texàs gsìì. Gschàfft hàt’r àui ìm Bànka- un ìm Enärgiisektoor. 

Ìn Politik ìsch dr Sandling Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi worra. Àn da Kongrasswàhla vum Joohr 1996 ìsch’r ìm äärschta Wàhlbezirk vum Texas ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 3. Janner 1997 gsìì, àls Noohfolger vum Jim Chapman. Ar ìsch bis ìn d’ Pàrtäifiahrerschàft ìm Hüüs glunga un ìsch äärschter Vìza-Fràkzioonszwàng (*Chief Deputy Whip*) worra. Ar ìsch dräimol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis zem 3. Janner 2005 ìm Kongrass blìewa. Doo ìsch’r Mìtglìed ìm Üüssschuss fìr Mìttel un Waager gsìì, so wia-n-ìm Finànzüüssschuss un ìm Üüschuss fìr Verkehr un Infràschtrüktüür. Mehrera Zittunga hann ìm Sandlin siina Reedakunscht globt. Obwohl’r Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi gsìì-n-ìsch, hàt dr Sandlin oft mìttelgschtällta odd’r gààr konsärwàtiiwa Mainunga vertratta —ar hàt àlso züa dr „Blue Dog-Koalizioon“ gheert. Dr Kongrassmìtglìed George Miller üss’m Kàlifornia hàt amol gsajt, àss dr Sandlin „sìcherlig dàs Tàlant [ghàà] hàt, fìr dr Bìndniss zwìscha da Liberààla un da Mìttelgschtällta z’ bìlda“. Wu dr Sandlin Àbgoordnet gsìì-n-ìsch, sìnn d’ Terrorààschlaag àm 11. Septamber 2001, dr Iràkkriag un dr Militääriisàtz ìm Àfghànischtàn gsìì. Ànna 2003 hann d’ Repüblikààner d’ Wàhlbezirker ìm Texàs loo umschtälla; doo drbii hann sa unteràndrem wälla, àss dr Sandlin weeniga Schtìmma bikummt. Àn dr Kongrasswàhl vu 2004 ìsch dr Sandlin vum Repüblikààner Louie Gohmert gschlààga worra; doo drbii hàt dr Sandlin numma 39 Prozant vu da Schtìmma bikumma.

Verhiirootet ìsch dr Max Sandling mìt dr ehamààliga Kongrassàbgoordneta Stephanie Herseth Sandlin üss’m South Dakota. Ar hàt fìmf Kìnder un dräi Groosskìnder.

## Weblìnks

* 

## Ainzelnoohwiisa
Grüne Linie

Die **Grüen Linie** isch e Waffestillstandslinie zwüsche Israel und em Westjordanland, em Gasasträife, de Golaanhööchene und dr Sinai-Halbinsle und en andere Begriff für d Demarkationslinie us em Waffestillstandsabkomme vo 1949. Dr Naame wird uf die grüeni Dinte zrügggfüert, wo wääred de Verhandlige vom Waffestillstand brucht worde isch, zum d Gränze uf dr Landcharte iizzäichne.

## Gschicht

Bis zum Säggsdaagchrieg 1967 si dr Gaaasträife vo Egüpte und s Westjordanland mit em Ostdäil vo Jerusalem vo Jordanie völkerrächtswidrig bsetzt gsi. Sit dr Eroberig vo de Golanhööchene noch em Säggsdaagchrieg si die vo Israel bsetzt. D Sinai-Halbinsle isch 1979 noch em Abschluss vom Friidensverdraag an Egüpte zrugggegee worde. S israelische Jerusalemgsetz vo 1980 impliziert d Iiornig vom Ostdäil vo Jerusalem in d Hauptstadt vo Israel dur Annexion. Im Westjordanland het s jordanische Rächt bis zum Oslo-Friidensbrozäss gulte. 2005 het sich Israel ganz us em Gasasträife zruggzooge und alli israelische Siidlige dört si abbaut worde.

## Friidensverhandlige

In de Friidensverhandlige zwüsche Israel und de Palestinenser spiilt d Waffestillstandslinie vo 1949 as sogenannti *Gränze vo 1967* e wichdigi Rolle, wil si vo dr palestinensische Site as Grundlaag für e zuekümftigi Gränze zwüschen em Staat Palästina und em Staat Israel aagluegt wird. Israel het aabote, uf mee as 90 % vom Westjordanland und uf 100 % vom Gasasträife und mit eme israelische Landusgliich e palestinensische Staat z gründe, isch vom Jassir Arafat und Mahmud Abbas abgleent worde.

## Fuessnoote
Irgun Zwai Leumi

Dr **Irgun Zwai Leumi**, (, abkürzt **IZL** oder **Etzel**), vilmol nume **Irgun**, isch e jüüdischi zionistischi paramilidäärischi Undergrundorganisazioon im britische Mandatsgebiet Palestina vor dr israelische Staatsgründig gsi, wo vo 1931 bis 1948 bestande het. Ideoloogisch isch er nooch zur Wältunion vo de *[[Revisionistischer Zionismus|Zionistische Rewisioniste]]* vom Wladimir Jabotinsky gstande, wo au vo 1937 bis 1940 dr Oberkommandeur gsi isch.

Noch em Araabische Ufstand het dr Irgun terroristischi Aaschleeg gege die araabischi Bevölkerig usgfüert. Spööter si d Aaschleeg mee und mee gege die britischi Mandaatsmacht grichdet gsi. Zu de bekanntiste Operazioone ghööre dr Bombenaaschlaag uf s King David Hotel 1946 mit über 90 Opfer und d Däilnaam am Massaker vo Diir Jassin 1948 mit über 100 Opfer. Noch dr Erkläärig vo dr Unabhängigkäit vo Israel im Joor 1948 het d Regierig dr Irgun ufglööst und drbii do und dört Waffegwalt müesse bruuche. D Mitgliider si in die Israelische Stritchreft integriert worde.

Dr politisch Flüügel vom Irgun het sis Dehäi in dr Cherut-Bardei gfunde, wo vom Menachem Begin gründet worde isch. D Cherut het aber erst Iifluss überchoo, wo si 1973 im ene Middi-rächts-Bündnis dr Kärn vom Likud-Block bildet het.

## Liddratuur
* J. Bowyer Bell: *Terror Out of Zion: The Fight for Israeli Independence*. 1996, ISBN 1-56000-870-9, S.&nbsp;9–61.
* Henning Sietz: *Attentat auf Adenauer. Die geheime Geschichte eines politischen Anschlags.* Siedler, München 2003, ISBN 3-88680-800-9.
* Benny Morris: *Righteous Victims – A History of the Zionist-Arab Conflict 1881–2001.* Vintage Books, 2001.
* Calter Walton: *Empire of secrets. British intelligence, the Cold War and the twilight of empire*, London (Harper Press) 2013, ISBN 0-00-745796-0; ISBN 978-0-00-745796-0.

## Weblingg

* Website zur Geschichte der Irgun
* Henning Sietz: ''Attentat auf Adenauer – Im Auftrag des Gewissens''. In: *Frankfurter Allgemeine Zeitung*

## Fuessnoote
Massaker von Deir Yasin

**Diir Jassin** ( *Dair Yāsīn* bzw. im palestinensische Dialäkt *Dēr Yāsīn*) isch e palestinänsischs Dorf gsi, am Blatz wo hüte die orthodoxi Siidlig **Giv'at Scha'ul** im Nordweste vo Jerusalem lit. S Dorf het öbbe 600 Iiwooner gha, wo s am 9.&nbsp;April 1948 wääred em Bürgerchrieg in Palestina vo paramilidäärische Verbänd vo de Undergrundorganisazioone Irgun Zwai Leumi (Etzel) und Lechi aagriffe und iignoo worde isch. Wil s e Hufe ziviili Opfer gee het, säit mä dere Akzioon au s **Massaker vo Diir Jassin**.

Arabischi Kämpfer und bewaffneti Iiwooner häi sich in de Hüüser zämme mit Ziviliste verschanzt und vo dört us uf d Aagrifer gschosse. Die si druf vo Huus zu Huus gange und häi Handgranaate dur d Fänster gheit.  D Erooberig vo Diir Jassins het meereri Stunde brucht.

E Däil vo de Fraue si umchoo, wil sich araabischi Manne zum Däil als Fraue verchläidet häi. Dorum häi mänggi jüüdisch Soldaate nid nume uf araabischi Soldaate gschosse sondern au uf Ziviliste.

S Massaker isch offiziell vo alle Site verurdäilt worde, au vo dr Hagana und dr Jewish Agency. Es isch äine vo de Gründ gsi, dass wo dr Palestinachrieg am 14.&nbsp;Mai 1948 richdig aagfange het – also 35 Dääg spööter – scho zwüsche 250'000 und 300'000 araabische Palestinänser scho gflüchdet si.

## Liddratuur
* Daniel A. McGowan (Hrsg.): *Remembering Deir Yassin : the future of Israel and Palestine.* Olive Branch Press, New York 1998, ISBN 1-56656-291-0.
* Sharif Kananah, Nihad Zaytuni: *Deir Yassin* القرى الفلسطينية المدمرة, Birzeit University Press, 1988.
* Uri Milstein: *Blood Libel at Deir Yassin: The Black Book.* (Hebräisch: עלילת דם בדיר יאסין – הספר השחור), National Midrasha Publishers and Survival Institute Publishers, 2007.
* Benny Morris: *The Historiography of Deir Yassin.* In: *Journal of Israeli History* Bd. 24 Nr. 1 (2007), S.&nbsp;79–107.
* Benny Morris: *The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited*. Cambridge University Press, Cambridge 2004, ISBN 0-521-81120-1.
* Ilan Pappe: *The Ethnic Cleansing of Palestine*. Oneworld, Oxford 2006, ISBN 978-1-85168-467-0. Dütsch: *Die ethnische Säuberung Palästinas*. Zweitausendeins, Frankfurt am Main 2007, ISBN 978-3-86150-791-8.
* 
* Tom Segev: *Die ersten Israelis. Die Anfänge des jüdischen Staates* (Originaltitel: *1949, the First Israelis*, übersetzt vom Helmut Dierlamm und Hans Freundl), Siedler, Münche 2008, ISBN 978-3-570-55113-4, S.&nbsp;125–129.

## Weblingg

* The Deir Yassin Remembered Documentary Dokumentazioonssite, ängl.

## Fuessnoote
Washington

**Washington** staat für:

* George Washington, der eerscht amerikaanisch Bresidänt,
* Washington, D.C., d Hauptstadt vo de Veräinigte Staate vo Amerika,
* Washington (Bundesstaat), en amerikaanische Bundesstaat im Nordweschte vo den USA.
Palästinensische Befreiungsorganisation

Die **Palestinensisch Befreijigsorganisazioon** (), churz **PLO** (vo ängl. *Palestine Liberation Organization*), isch e Dachorganisazioon vo verschiidene Frakzioone, wo d Verdrätig vo alle Palestinänser, au vo deene im araabische und im nitmuslimische Exiil, aasträbt. Bi witem die sterksti Frakzioon isch d Fatah.

D PLO isch am 28. Mai 1964 uf dr konstituierende Daagig vom Palestinänsische Nazionaalroot (PNC) uf d Iniziatiive vom domoolige egüptische Bresidänt Gamal Abdel Nasser z Jerusalem gründet worde, uso dass s araabische Volk in Palestina im Raame vo dr panaraabische Beweegig e Verdrätig wurd haa. Vo 1969 aa bis zu sim Dood am 11. Novämber 2004 sich dr Jassir Arafat dr Vorsitz vo dr PLO gsi. Er vil zdrue biidräit, ass sich e palestinensischs Nazionaalbewusstsii bildet het mit em Ziil en äignige unabhängige Staat Palestina z gründe. Dr Säggsdaagchrieg 1967 het e Wälle vo palestinensische Flüchtling usglööst: iiri Verdrätig het d PLO zu däm gmacht was si hüte isch. Under em Arafat sinere Füerig het sich d PLO radikalisiert und terroristischi Aaschleeg afo mache. Noch dr Schlacht vo Karame si d die palestinensische Flüchtlingslaager z Jordaanie zur Machtbaasis vo dr PLO worde. Die jordaanischi Armee het d PLO-Milize im Schwarze Septämber 1970 verdriibe. D PLO het sich druf in de Flüchtlingslaager mit Hilf vo usländischer Finanzierig uf soziaali Ziil wie dr Ufbau vo Chrankehüüser und Schuele beschränkt und het gliichzitig im Südlibanon en Armee vo äbbe 20'000 Maa ufbaut.Wo die israelisch Armee 1982 in dr Libanon iigfallen isch, het d PLO iir Hauptkwardier uf Tunis müesse verleege. In de intärne Machtkämpf vo dr PLO, wo denn usbroche si, het dr Arafat sich chönne duuresetze. Im Lauf vo dr Erste Intifada und dr Zwäite Intifada het sich e Machtkampf zwüsche dr PLO und Hamas entwigglet, und d PLO het iiri füerendi Rolle as Verdretig vo dr palestinensische Bevölkerig verloore.

Dr grösst ussepolitisch Erfolg vo dr PLO isch d Anerkennig as „Representant vom palestinänsische Volk“ dur die Veräinte Nazioone im Joor 1974 gsi. Sit em Arafat sim Dood isch dr Mahmud Abbas der Bresidänt vo dr Palestinensische Autonomiibehörde.

## Liddratuur
* Gerrit Hoekmann: *Zwischen Ölzweig und Kalaschnikow. Geschichte und Politik der palästinensischen Linken.* Unrast, Münster 1999, ISBN 3-928300-88-1.

## Weblinks
* Website der Generaldelegation Palästinas in der Bundesrepublik Deutschland
* Saeb Erekat, ''What the P.L.O. Has to Offer'', New York Times, 1. Februar 2006

## Fuessnoote
Mahmud Abbas

Dr **Mahmud Abbas** (; int. au *Mahmoud Abbas*; * 26. Merz 1935 z Safed, Palestina), gnennt **Abu Mazen** (), isch e füerende Politiker vo dr palestinänsische Fatah-Beweegig. Sit em Novämber 2004 isch er dr Vorsitz vo dr Palestinensische Befreijigsorganisazioon (PLO). Vom Merz bis Septämber 2003 isch er Ministerbresidänt vo dr Palestinänsische Autonomiibehörde (PA) gsi und sit em 15. Januar 2005 iire Bresidänt. Am 23. Novämber 2008 isch er Bresidänt vom Staat Palestina worde. Sit em 10. Januar 2009 füert dr Abbas d Amtsgschäft ooni demokratischi Legitimierig.

## Schrifte
* *Ṭarīq Ūslū: muwaqqiʿ al-ittifāq yarwī al-asrār al-ḥaqīqīya li'l-mufāwaḍāt*. Šarikat al-Maṭbūʿāt li'ṭ-Tauzīʿ wa'n-Našr, Bairūt 1994
* *Through secret channels: the road to Oslo: senior PLO leader Abu Mazen’s revealing story of the negotiations with Israel*. Garnet Publishing, Reading 1995, ISBN 1-85964-047-8

## Weblingg

* Norbert Jessen: *[http://www.morgenpost.de/printarchiv/politik/article103828389/Mahmud-Abbas-tritt-aus-Jassir-Arafats-Schatten.html# Mahmud Abbas tritt aus dem Schatten Jassir Arafats]*, Berliner Morgenpost, 11. Januar 2005
* , www.nahostkonflikt.net
* Die Hoffnung für Frieden – Mahmud Abbas, www.newsatelier.de, 12. Januar 2005

## Fuessnoote
Bazenheid

**Bazed** (amtlich Bazenheid) isch e Dorff i de sanggaller Gmaind Chirchberg im Toggeburg. S litt underhalb fo Chirchberg westlich fo de Tuur, wo e Chlääralaag isch. Bazed hett en Uslenderaatail vo 30%. Dromm werds mengisch scherzhaft „Bazedoonie“ gnennt.

Bazed werd zerstmool innere sanggaller Uurchund usem Joor 778/9 as *Picinweidu* gnennt, wa „Waid fom Pazo“ bidüütet. Ofem Hügel Burg, wo stail öber de Tuur noordöstlich fo Bazed stoot, werd e vorgschichtlichi Sidlig vermuetet. Grad unedraa i de Tuurschlauffe hett mer i de Joore 1997 und 1998 öber 1200 Fundobjekt us de Tuur gholt, di ältiste chönd i di mittleri Bronzezitt (ab 1550&nbsp;v.Chr.) datiert were.
Wildhaus SG

**Wildhuus** isch e Dorff i de toggeburger Gmaind Wildhuus-Alt Santihann. Bis ane 2009 isch es en aigni politischi Gmaind gsii und hett sich denn mit Alt Santihann zämegschlosse. S Dorf litt under em Säntis und em Alte Maa. D Dorftail sind Oberdorf, Schönebode, s Lisighus und Schwendi, wo di beede Schwendiseeje liged. Im Lisighus stoot s Huus, wo de Ulrich Zwingli im 1. Jener 1484 uf d Welt choo isch. Da isch ais fo de äältiste Buurehüser fo de Schwiiz wo no erhaalten sind. Wildhuus isch zimmli turistisch und dromm recht zersidlet, well do fili Feerihüser stönd. Uf d Gamsalp und uf de Gamserrugg ufe hetts e Sesselibaa und Schiilift.

## Weblink

* d Website vo de Gmaind Wildhuus-Alt Santihann
* ''Geschichte der Wildhauser Funi'' uf jwalker.ch

## Fuessnoote
Schimon ben Jochai

Dr **Schimon ben Jochai** (hebräisch שמעון בן יוחאי; au *Schimon bar Jochai*; in dr Mischna und Baraita äifach ***R. Simon*** (s R. stoot für Rabbi); *Jochai* isch d Abchürzig vo Jochanan; au dr Churznaame *Raschbi* chunnt vor) isch e Tannait vo dr dritte, anderi säge dr vierte Generazioon gsi.

Er het im zwäite Joorhundert n.&nbsp;d.&nbsp;Z. gläbt und isch e Schüeler vom Rabbi Akiba  Bne Brak gsi, au wenn en dr Akiba zerst nid as Schüeler het welle, wil im Schimon si Vater zur Zit vom Bar-Kochba-Ufstand die röömischi Site understützt het.

Noch dr Legände sig dr Rabbi Simon spööter gege d Röömer gsi und vo deene zum Dood verurdäilt worde. Er häig sich mit sim Soon Rabbi Eleasar 13&nbsp;Joor lang in ere Hööli versteckt, und därt häige si die ganz Zit d Tora studiert. Noch em Dood vom Kaiser Hadrian sig er uf Rom gange und häig dört die kaiserligi Brinzässin von ere schweere Chrankhet ghäilt. Eso sig s cho, ass dr Kaiser Antoninus die hadrianische Juudegsetz ufghoobe häig.

Vom Schimon ben Jochai git s nüt Schriftligs, von e baar Wärk wird aber gsäit, si sige vo iim: 

* Sifre, en exegetische Midrasch zum 4. und 5. Buech Mose
* Mechilta, e Midrasch zum Buech Exodus (Abchürzig: MRS)
* E Zit lang het mä aagnoo, er häig dr Sohar sine Schüeler diktiert. Hüte dänkt mä aber eender, dr Autor vom Sohar sig dr Mosche de Leon us em 13.&nbsp;Joorhundert. Im orthodoxe Juudedum gältet dr Rabbi Schimon ben Jochai immer no as dr Autor vom Sohar.

Dr Rabbi Simon isch dr Leerer vom Jehuda ha-Nasi gsi.

Im Schimon si Graab befindet sich z Meron in Galiläa, nid wit vo Zefat. Si isch e Wallfaartsziil für jüüdischi Pilger und wird bsundrigs am 18.&nbsp;Ijjar, am dradizionelle Doodesdaag vom Schimon, bsuecht wo au dr Fiirdig Lag baOmer isch, s Fest am 33.&nbsp;Daag noch Pessach.

## Sustigs
Dr Jurist und „Chronist im jüüdische Stiil“ Christoph Gottlieb Richter (1717–1774) het für äins vo sine historische Wärk s Psöidonüüm *Simeon ben Jochai* verwändet.

## Liddratuur
* Israel Konovitz: *Rabbi Simeon bar Yohai. Collected Sayings in Halakah and Aggadah, in the Talmudic and Midrashic literature*. Mossad Harav Kook, Jerusalem 1966 (hebräisch).
* 

## Weblingg
Zohar

Dr **Zohar**, hüfig au **Sohar**, hebräisch , gältet as s bedütendste Schriftwärk vo dr Kabbala. Dr Naame bedütet „(straalende) Glanz“ und goot zrugg uf biblischi Teggst bi de Brofeete Ezechiel (Ez 1,28; 8,2) und Daniel (Dan 2,31; 12,3).

S Wärk isch im ene künstlig alterdümlige Aramäisch verfasst – woorschinlig as Bewiis für sis Alter –, chliini Däil si uf Hebräisch. Es ghöört zur jüüdischi Müstik und enthaltet vor allem Kommentaar zu Teggst vo dr Tora in dr Form vo Schriftexegese, homiletische Meditazioone, Gschichte und Dialoog, aber au zur müthische Kosmogonii und müstische Psüchologii. Es schliesst ii Diskussioone um s Wääse vo Gott, dr Ursprung und d Strukduur vom Universum, d Natuur vo dr Seel, d Erlöösig, d Beziejig zwüschen em Ego und em Dunkle, um s „woore Sälber“ zum „Liecht vo Gott“ und zwische „universeller Energii“ und em äinzelne Mensch.

In sim exegetische Charakter cha dr Zohar au as esoterischi Wariante zum rabbinische Midrasch iigordnet wärde. Er gältet dorum au as dr Midrasch vom Shimon bar Jochai.

## Liddratuur
* Gerold Necker: *Der Sohar – Das heilige Buch der Kabbala.* Marix, Wiesbaden 2013, ISBN 9783865393364.
* Gershom Scholem: *Der Sohar I + II.* In: Gershom Scholem: *Die jüdische Mystik in ihren Hauptströmungen.* Suhrkamp, Frankfurt 1980, ISBN 3-518-07930-1, S. 171–266.
* Karl Erich Grözinger: *Jüdisches Denken. Theologie – Philosophie – Mystik.* Band 2: *Von der mittelalterlichen Kabbala zum Hasidismus.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005, ISBN 3-593-37513-3, S. 463–618.

## Weblingg
* : kommentierte Teggstuszug uf Dütsch
* 

## Fuessnoote
Bütschwil

**Bötschwiil** isch e Dorf i de toggeburger Gmaind Bötschwil-Gantertschwil im Kantoo Sanggale. Bis ane 2011 isch Bötschwiil en aigni Gmaind gsii und hett sich denn mit Gantertschwil zämegschlosse. S Dorf litt westlich fo de Tuur underhalb vo Moslig. Es werd ane 779 zerschtmool innere sanggaller Urchund as *Bucinesvilare* gnennt.

## Weblink

* d Website vo de Gmaind Bötschwiil-Gantertschwil

## Fuessnoote
Oberglatt

**Oberglatt** isch de Name vo zwoo Oortschafte i de Schwiiz:
* Oberglatt ZH isch e Gmäind im Kanton Züri
* Oberglatt SG isch e Wiiller i de sanggallische Gmaind Floowil
Oberglatt SG

**Oberglatt** isch e Wiiller i de sanggaller Gmaind Floowiil. S litt zwösched Floowil und Goosse a de Glatt, wo d Brogg öber de Floss goot. Oberhalb defoo litt de Wiiller Borgau. 

## Gschicht
Bi de Brogg öber d Glatt isch e röömischi Münze gfunde wore und zwoor e Silberdenar vom Chaiser Commodus (180–192). Ane 731 werd innere sanggaller Uurchund *villa Clata* gnennt, wobi nöd sicher isch, öb Ober- oder Niderglatt gmaint isch. Im Mittelaalter isch do d Zollstatio zwösched de Förstabtai Sanggale und em Toggeborg gsii. S Nidergricht Oberglatt isch langi Zitt underem Chloster Maggenau gstande. Sit spöötistens 1257 isch Oberglatt e Pfarrai gsii, wo o Floowil dezue ghört hett. D Cherche werd zerschtmool im Joor 1316 gnennt. Di hüttigi Cherche stammt usem Joor 1785, der Turn isch äälter und öppe um 1500 baut wore. De Gasthoof Hirsche isch ide 1770er Joore baut wore.

## Weblink

* Oberglatt Denkmoolpfleeg vom Kantoo Sanggale

## Ainzelnoowiis
Bettenau

**Pettenau** (amtlich: *Bettenau*) isch e Wiiller i de sanggallische Gmaind Jonschwil. Er litt zwösched Jonschwil und Oberozwil am westliche End vom Pettenauer Waier. Südlich vom Wiiller isch no s Ghöft Oberpettenau mitere aalte Möli. De Willer bistoot vor alem us aalte Puurehüser. De Ort werd ane 772 zerschtmool innere sanggallische Uurchund as *Betinauuia* gnennt. Innere Urchund vom Joor 874 haissts *Petenouwa*. Oberpettenau werd zerschtmool 1468 gnennt. Im Joor 1803 isch de Wiiller zo de Gmaind Jonschwil choo.
Jehuda ha-Nasi

Dr **Jehuda ha-Nasi** (), **Jehuda I.** oder **Rabbenu ha Qadosch** (, „unsere häilig Rabbi“), im Talmud mäistens nume **Rabbi**  (* ca. 135; † 15. Kislew 217 z Sepphoris/Zippori), isch e wichdige Patriarch und jüüdische Gleerte im Alterdum gsi. Si groosses Verdienst isch die abschliessendi Redakzioon vo dr Mischna.
Er isch doorum dr letscht vo de Tannaite.

Über sis Lääbe isch weenig bekannt. Historiker dänke, ass er vo öbbe 150 bis 220 n. d. Z. gläbt het. Si Vater Rabbi Schimon ben Gamaliel II. isch Nasi, was dennzumool die obersti politischi, religiöösi und juristischi Posizioon under de Juude gsi isch, in dr Stadt Uscha in Galiläa gsi, wo dr Jehuda ufgwaggse isch. Noch em Dood vom Vater isch er uf Bet Sche’arim züüglet, und het dört e Synagoge und e Schuel gläitet. Er isch guet uschoo mit dr röömische Verwaltig und isch im Joor 190 zum Nasi ernennt worde. Er het d Redakzioon vo dr Mischna mit dr Zämmefassig vo de wichdigste halachische Ussaage beändet. D Mischna is aber kä Gsetzkodex, sondern spieglet die vorherrschende Mäinige under de Gleerte in dr Akademii und im Grichtshoof mit allne iire Widersprüch.

## Wärk
* Israel Konovitz: *Rabbi Judah ha-Nasi (Rabbi). Collected Sayings.* Jerusalem 1965 (hebräisch).

## Liddratuur
* Michael Krupp: *Der Talmud. Eine Einführung in die Grundschrift des Judentums mit ausgewählten Texten.* Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 1995, ISBN 3-579-00772-6.
* Samuel Krauss: *Antoninus und Rabbi.* Verlag Sänger & Friedberg, Wien 1910.
* Aharon Oppenheimer: *Rabbi Judah ha-Nasi. Statesman, Reformer, and the Redactor of the Mishnah.* Mohr Siebeck, Tübingen 2017, ISBN 978-3-16-150685-7.
* 

## Fuessnoote
Jüdische Studien

**Jüüdischi Stuudie** und **Judaistik** si die offizielle Bezäichnige von ere wüsseschaftlige Diszipliin, wo an meerere dütschsproochige Uniwersidääte gleert wird und noch iirem Sälbstverständnis d Dradizioon vo dr Wüsseschaft vom Juudedum witerfüert, wo sich im 19. Joorhundert as äigeständigi akadeemischi Diszipliin entwigglet het.

## Dr Forschigsgeegestand vom Fach
S Fach *Jüüdischi Studie/Judaistik* erforscht und vermiddlet d Gschicht, Liddratuur-, Religioons- und Kultuurgschicht vom Juudedum nit as passivs Objekt vo üssere Iiflüss, sondern as aktiive Däil vo dr allgemäine Kultuur. Für zum sich mit dr jüüdische Religioons- und Kultuurgschicht chönne usenandersetze, muess mä d Kwellesprooche vom Juudedum, bsundrigs Hebräisch, aber je noch dr Spezialisierig au Aramäisch, Judeo-Araabisch, Jiddisch, Ladino, Judeo-Persisch und Judeo-Griechisch chönne. S Studium vo dr hebräische Sprooch möögligst in alle iire Entwiggligsstuefe (biiblisch, rabbiinisch, middelalterlig, modäärn) wird as Grundvorussetzig für die kritischi Kwellelektüüre aagluegt scho vom Bachelorstudium aa.

## D Judaistik und d Wüsseschaft vom Juudedum
D Judaistik stoot zwar in dr Dradizioon vo dr *Wüsseschaft vom Juudedum*, was dr filoloogisch und kulturhistoorisch Aaspruch aagoot, es git aber en Underschiid: Wäärend d Wüsseschaft vom Juudedum e Diszipliin vo Juude für Juude gsi isch, wo under anderem dr Nöidefinizioon vo dr jüüdische Identidäät im modärne Staat hätt sölle diene, wird in Jüüdische Studie/Judaistik Wärt druf gläit, s Juudedum vom ene nöitraale Standpunkt us z erforsche. Doorum isch s Fach mäistens an ere Filosoofische Fakultaät oder in äim vo de gschichts- und kultuurwüsseschaftlige Fachberiich dehäi und nit an ere Theoloogische Fakultäät.

## Liddratuur
* Michael Brenner, Stefan Rohrbacher (Hrsg.): *Wissenschaft vom Judentum. Annäherungen nach dem Holocaust.* Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2000, ISBN 3-525-20807-3.
* Andreas Lehnardt (Hrsg.): *Judaistik im Wandel. Ein halbes Jahrhundert Forschung und Lehre über das Judentum in Deutschland,* De Gruyter, Berlin, Boston 2017, ISBN 978-3-11-052347-8.
* Günter Stemberger: *Einführung in die Judaistik.* C. H. Beck, Münche 2002, ISBN 3-406-49333-5.
* *Journal of Ancient Judaism.* Zeitschrift. Vandenhoeck & Ruprecht, .

## Weblingg
* Fachinformationsdienst Jüdische Studien 
* 
* Verband der Judaisten in Deutschland e.V.
* Vereinigung für Jüdische Studien
* Literaturempfehlungen und Onlineressourcen zu den Fachbereichen Jüdische Studien und Judaistik

## Fuessnoote
Mosche de Leon

Dr **Mosche ben Schem Tov de Leon** (משה בן שם-טוב די-ליאון, * um 1250 z Guadalajara in Spanie; † 1305 z Arévalo) isch ursprünglig en Aahänger vom Maimonides gsi und spööter e Kabbalist worde. Er het under anderem z Guadalajara und z Ávila gläbt.

Dr Mosche de Leon isch mit em Josef Gikatilla bekannt gsi und het si brofeetischi Kabbala kenne gleert. Under däm Iifluss het er sich noch em Studium vo nöiplatonische Teggst zum iiflussriichste Verdräter vo dr theosoofische (sephiroth-theoloogische) Richdig entwigglet. Iim wird dr grösst Däil vom Wärk Sohar zuegschriibe, wo in ere aramääische Kunstsprooch verfasst isch und vom Mosche de Leon vo öbbe 1275 aa „as en aagääblig alts Wärk vom Tannait Shim`on bar Jochaj“ us em früeje 2. Joorhundert verbräitet worde isch. Er het denn under sim äigene Naame kabbalistischi Schrifte verfasst und in deene us em *Sohar* zitiert wie us eme alte Buech. Dr Sohar isch zum Hauptwärk vo dr Kabbala worde und het die übrige kabbalistische Schrifte in Hindergrund drängt, aber über e Mosche de Leon as dr muetmaasslig Verfasser isch weenig bekannt.

## Liddratuur
* Angel Sáenz-Badillos, Judit Targarona Borrás: *Diccionario de autores judios. (Sefarad. Siglos X-XV).* El Almendro, Córdoba 1988, ISBN 84-86077-69-9, (*Estudios de Cultura Hebrea* 10), S. 71f.

## Fuessnoote
Theosophie

S Wort **Theosofii** (vo griechisch θεοσοφία, theosophía „göttligi Wiishäit“) isch e Sammelbezäichnig für müstisch-religiöösi und spekulatiiv-natuurfilosoofischi Dänkaasätz, wo d Wält pantheistisch as d Entwigglig vo Gott uffasst, alles Wüsse diräkt uf Gott bezieht und in deere Verbindig Gott oder s Göttlige uf eme intuitive Wääg unmiddelbar will erfaare. Theosoofischi Züüg cha mä under anderem in de müüstische Leere vom Jakob Böhme, Friedrich Christoph Oetinger, Paracelsus, Emanuel Swedenborg und Louis Claude de Saint-Martin, dr jüüdische Kabbala und dr russische Religioonsfilosofii finde.

Vo däm sött mä d Ghäimleer vo dr Okkultistin Helena Petrovna Blavatsky (1831–1891) underschäide, wo sich uf Inhalt vo dr indische Religiosidäät und Spiritualidäät bezieht und bhauptet, si chönn e gmäinsaame woore Kärn in alle Religioone uufzäige.

## Liddratuur
* Carlos Gilly: *Khunrath und das Entstehen der frühneuzeitlichen Theosophie.* In: Heinrich Khunrath: *Amphitheatrum sapientiae aeternae – Schauplatz der ewig allein wahren Weisheit.* Hrsg. von C. Gilly, A. Hallacker, H. P. Neumann & W. Schmidt-Biggemann. Frommann-Holzboog, Stuttgart 2014, S.&nbsp;9–22 (Download).
* Antoine Faivre: *Christian Theosophy.* In: *Dictionary of Gnosis and Western Esotericism.* Hrsg. von Wouter J. Hanegraaff. Brill, Leiden/Boston 2006, S.&nbsp;258–267.
* Joscelyn Godwin: *The Theosophical Enlightenment.* SUNY Press, Albany 1994.
* Björn Seidel-Dreffke: *Die russische Literatur Ende des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts und die Theosophie E. P. Blavatskajas. Exemplarische Untersuchungen (A. Belyj, M. A. Vološin, V. I. Kryžanovskaja, Vs. S. Solov’ev).* ISBN 3-89846-308-7.
* Arthur Versluis: *Theosophia. Hidden Dimensions of Christianity.* Lindisfarne Press, Hudson 1994.
* Arthur Versluis: *Christian Theosophy.* Esoterica VIII (2006), S.&nbsp;136–181 (PDF).

## Weblingg

* 
* 

## Fuessnoote
ChorBasel

Dr **ChorBasel** isch e gmischte Läiechoor in dr Stadt Baasel. 
Er het öbbe achzig Sängerinne und Sänger und wird vom Benjamin Rapp und Philippe A. Rayot gläitet. Si Gründere, d Susanne Würmli-Kollhopp isch immer no d Eeredirigäntin.
 
## Gschicht
D Susanne Würmli-Kollhopp het an dr Muusig-Akademii Baasel gschafft und Juugendchöör wie dr «Vocale-Chor», dr «Jugendchor Cantat», und dr «Jugendchor iVox»  gläitet. Us deene isch schliesslig 2010 dr ChorBasel uusegwaggse, wo d Würmli bis 2020 dirigiert het. In däm Joor het sich dr ChorBasel vo dr Muusig Akademii drennt und isch en äigeständige Veräin worde.

## Repertuar und Uffüerige
Dr Chor haltet sini Broobe in dr Aula vom De Wette-Schuelhuus, Baasel ab. Die mäiste Konzärt finde in dr Stadt Baasel und dr Umgääbig statt, aber dr Chor macht au bi internazionaale Festiwal und Wettbewärb mit.

Zum Repertuar vom ChorBasel ghööre Dschääs-Lieder, Volkslieder us verschidnige Kultuure aber bsundrigs us dr Schwiz, Pop und Schlaager aber au Madrigal und anderi *a capella*-Wärk. 

## Kwelle
* D Website vom ChorBasel
* D Website vo dr Susanne Würmli-Kollhopp
Alttoggenburg

S **Aalttoggeburg** isch bis ends 2002 e Bezirk vom Kantoo Sanggale gsii. Er isch ane 1831 gschaffe wore, nochdem me de Bezirk Ondertoggeborg uuftailt hett. Im Joor 2003 isch de Bezirk uufglööst wore und noi zom Waalchrais Toggeburg choo. 

## Gmainde vom früennrige Bezirk Alttoggeburg
Hochschule Offenburg

D **Hochschuel fir Tächnik, Wirtschaft un Medie Offeburg** (dt. *Hochschule für Technik, Wirtschaft und Medien Offenburg*) mit Hauptsitz z Offeburg un ere Ussestell z Gengebach isch e Hochschuel fir Aagwändti Wisseschafte vum Land Bade-Wirttebärg.

## Gschicht
D Vorgängerinschtitution *Staatliche Ingenieurschule* mit dr Studiegäng Maschinebäu un Eläktrotächnik isch anne 1964 grindet wore. Ab 1917 het d Hochschuel *Fachhochschule Offenburg* (FHO) ghaiße.

Anne 1978 isch s Lehraagebot um wirtschaftlgi Studiegäng uusgwytet wore, fir des het mer dr Campus Gengebach ufgmacht. 1996 isch di viert Fakultet Medie un Informazionswäse entstande. Anne 2000 isch d *Graduate School* grindet wore, wu bis hite vier internazionali Studiegäng bedreit un koordiniert.

Im Rame vu dr Umstellig uf s Bachelor-/Master-Studiesischtem (Bologna-Prozäss) isch d Fachhochschuel aafangs 2005 in *Hochschule Offenburg* umgnännt wore.

## Standort
Am Campus Offeburg sin d Fakultete Eläktrotächnik, Medizintächnik un Informatik (EMI), Maschineböu un Verfahrestächnik (M+V) un Medie un Informazionswäse (M+I) aasässig.
Z Offeburg het s fimf Gebei, s neischt dervu isch anne 2014 fertiggstellt wore. In däne Gebei het s iber 50 Labor.

Z Gengebach isch d Fakultet Bedribswirtschaft un Wirtschaftsingenieurwäse (B+W) im eemolige Benediktinerchloschter Gengebach un am 2013 yygweite Bildigscampus.

Voreb dr Medieneiböu 2009 fertiggstellt woren isch, het s au s AV-Studio vu dr Hochschuel z Ohlschbach gee.

## Fakultete un Studiegäng
In dr vier Fakultete vu dr Hochschuel Offeburg wäre 26 Bachelor-Studiegäng un 21 Master-Studiegäng aabote.

D Studiegäng mit em Zuesatz „plus“ wäre zäme mit dr PH Fryburg aabote. In däne Studiegäng duet d Hochschuel Offeburg s tächnisch, wirtschaftlig un mediespezifisch Wisse vermittle un d PH Fryburg derzue pedagogisch Fähigkaite. Die „plus“-Studiegäng qualifiziere fir e Masterstudium mit em Zuesatz „Berufliche Bildung“. Där polyvalänt Studiegang lostt dr Studänte*ne d Wahl, eb si speter as Ingenieur*i, Forschigsingenieur*i oder Lehrer*i an beruefsbildende Schuele wett schaffe. 2010 isch unter anderem dr Studiegang "Medizintächnik" nei yygfiert wore.

## Alumni
* Jürgen Schrempp (*&nbsp;1944), eemolige Vorstandsvorsitzer vu dr Daimler-Benz AG
* Karl-Heinz Streibich (*&nbsp;1952), Vorstandsvorsitzer vu dr Software AG
* Tobias Moers (*&nbsp;1966), Gschäftsfierer vu dr Mercedes-AMG GmbH

## Ehreburger
* Martin Herrenknecht, Grinder un Vorstandsvorsitzer vu dr Herrenknecht AG
* Fritz-Peter Adam, Räkter
* Helmut Rudigier, Räkter
* Hans-Peter Behrens, Stadtwärch Bade-Bade´, MdL
* Jean-Louis Deiss, Institut Professionel des Sciences et Technologies Stroßburi
* Piere Guéritey, Ecole des Ingenieurs ECAM Lyon
* Wilhelm Peters, Steinbeis-Transferzentrum Fryburg
* Hermann Tuckermann, Profässer

## Weblink

* Offiziälli Websyte

## Fueßnote
Untertoggenburg

S **Ondertoggeborg** isch bis ends 2002 e Bezirk vom Kantoo Sanggale gsii und denn zom Waalchrais Wiil choo, uusgnoo fo Gantertschwil und Mògelschpèrg wo denn zom Waalchrais Toggeburg choo sind. Vili Lütt vom Ondertoggeborg sind gäär nöd bigaisteret gsii, as si nöme zom Toggeborg ghööre sölid. Hüüffig werd drumm o vom Waalchrais Wiil-Ondertoggeborg gredt. So nened sich hütt no fili Verain und d Waalchraispartaie FDP Wiil-Ondertoggeborg, CVP Wiil-Ondertoggeborg, und SP Wiil-Ondertoggeborg.

De Bezirk isch ane 1803 gschaffe woore und hett us de Gmainde Mògelschpèrg, Gantertschwil, Bötschwiil, Lütischborg, Mòslig, Chìlperg, Jòònschpel, Oberozwil, Hènòu, Flòòbel und Tègersche bistande. 1831 isch de Bezirk uuftailt wore i die noie Bezirk Ondertoggeborg und Aalttoggeburg. 1964 hett Gmaind Henau de Name genderet und haisst sitt denn Gmaind Uzwil.

## Gmainde vom früennrige Bezirk Ondertoggeborg

## Fuessnoote
Obertoggenburg

S **Obertoggeburg** isch bis ends 2002 e Bezirk vom Kantoo Sanggale gsii. Im Joor 2003 isch de Bezirk uufglööst wore und nöü zom Waalchrais Toggeburg choo. De Name Obertoggeburg werd hütt no witterbruucht, bsundrigs im Turismus. De Bezirk  *Oberes Toggenburg* isch ane 1803 gschaffe woore. De isch  1831 uuftäilt wore i di nöüe Bezirk Obertoggeburg und Nöütoggeburg. Im Joor 1951 hett d Gmaind *Stäi (SG)* de Name i *Stäi (Toggeburg)* gänderet, aber 1994 die Änderig zruggmacht. Ane 1965 hend sich d Gmäinde *[[Ebnat SG|Ebnet]]* und *[[Kappel SG|Chappel]]* zo de Gmäind Ebnet-Chappel zämegschlosse.

## D Gmäinde vom früennrige Bezirk Obertoggeburg

## Äinzelnoowiis
Mogelsberg

**Mogelschberg** isch e Dorf i de Gmaind Neggertaal im Toggeburg. S litt öberem Negger ufere Hööchi vo 755 müM. D Südostbaa macht e riisige Raangg um s Dorf ume, de Baahof Mogelschberg litt nordöstlich vom Dorf. Zerschtmool gnennt werd de Ort ane 1152 as *Magoldesberch*. Vo 1803 bis 2008 isch Mogelschberg en aigni Gmaind im Bezirk Ondertoggeborg gsii und hett sich denn mit Brunnoodere und Peeterzell zo de Gmaind Neggertaal zämegschlosse. Mogelschberg hett e Sportzentrum miteme Halebaad. D Umgebig isch hügelig bis beergig und nume dünn bisidlet. Im Süüde vom Dorf erhebt sich d Wilket, e Bergzug, wo bis zo 1171 Meter hööch isch.
Brunnadern SG

**Brunnoodere** isch e Dorf i de Gmaind Neggertaal im Toggeburg. S litt im lingge Uufer fom Negger ufere Hööchi vo 655 müM. S het e Baahoof fo de Südostbaa. Grad bim Baahoof foot de langi Isebaatunel noch Liestig aa. Z Bunnoodere und i de Umgebig gits no vill typischi und guet erhaltnigi Toggeborgerhüser, wo usem 18. oder sogär 17. Joorhundert stamid. Di reformiert Cherche vo Brunnoodere isch vo 1763 bis 1765 vom Johann Ulrich Grubenmann baut wore. D Holzbrugg wo bim Dorff öber de Negger goot isch ane 1784 baut wore.

Zerschtmool gnennt werd de Ort ane 1377 as *Brunadran*. Vo 1803 bis 2008 isch Brunnoodere en aigni Gmaind im Bezirk Nöütoggeborg gsii und hett sich denn mit Mogelschberg und Peeterzell zo de Gmaind Neggertaal zämegschlosse.
Wilket

D **Wilket** (wíllkχət) isch e Bergzuug i de Gmaind Neggertaal.  Im Noorde stiiget er määssig aa, im Süüde ghaiter stail abe. De höchsti Punkt isch d Wilkethööchi, au Spitzhööchi gnennt, mit 1171 Meeter. Im Weste isch de Geresattel (1002 müM), denn chunnt de Furtberg. Ende tuet de öberem Dorf Brunnoodere. Im Ooste isch de Chubelwald. Ufem Groot no goot e Wanderweeg. De Bergzug isch staarch biwaldet und e Rückzugspiet för seeltnigi Tieraarte, wie d Gams (*Rupicapra rupicapra*). Seltnigi Vögel wo do brüetet sind de Staiadler (*Aquila chrysaetos*), de Draizechespecht (*Picoides tridactylus*), de Taneherevogel (*Nucifraga caryocatactes*) oder de Bommpiiper (*Anthus trivialis*). Vo 1930 bis zo sim Tood hett innere Hööhli i de Wilket de Böscheli-Scherrer (1874-1948) glebt, wo sich fo de Mentsche zruggzoge hett.
Madrigal (Musik)

S **Madrigal** isch e meerstimmigs Vokaalstück, wo mäistens e wältlige Inhalt het und e wichdigi musikalischi Form vom Gsang in dr Rönessans und im Früeje Barock gsi isch.

## Merkmol
S Madrigal isch ursprünglig e seer freiji Gedichtform gsi, wo z Italie entstande isch und d Teggstgrundlaag für e Komposizioon gsi isch (Singgedicht). Bsundrigs z Italie isch die Gattig im 16. und 17. Joorhundert zerst as meerstimmigi Komposizioon für Chor seer beliebt gsi, denn au as Sologsangsstück mit instrumentaler Begläitig. Dr Teggst het mäistens wältligi Thema behandlet; s gäistlige Pendant zum Madrigal bildet d Motette.

S Madrigal het si Gstalt im Lauf vo dr Gschicht e baar mol veränderet, aber braktisch immer isch s e wältligs Chorstück gsi für vier bis säggs Stimme im ene kammermusikaalische Raame.

Dr Komponist het sich kreativ frei chönne entfalte, unabhängig vo dr dominierende und stark formalisierte sakraale Muusig. Im Underschiid zu dr andere wältlige Muusig in dere Zit, isch s Madrigal komplex duurekomponiert gsi und uf emozionaale Usdruck abgstimmt. Bsundrigs d Mööglikäit, dr Teggst nit nume äifach z deklamiere, sondern dure Gsang und Instrumentierig mit lutmoolerische Effekt z gstalte, het in chürzister Zit e Hufe nöiartigi musikaalischi Technike lo entstoo wie zum Bispil Tremolo und Pizzicato. D Madrigal si au für verschiideni Muusiginstrumänt bearbäitet worde.

S Madrigal isch im Lauf vo sinere Entwigglig au zun ere Käimzälle vo andere wältlige, aber au vo sakraale Muusigforme entwigglet, wie vo dr Kantate, vom Oratorium oder vo dr Opere (bim Claudio Monteverdi).

## Bedütendi Madrigaliste

## Änglischi Schuel

## Liddratuur
* Sabine Ehrmann-Herfort: *Madrigal.* In: *Handwörterbuch der musikalischen Terminologie.* Bd.&nbsp;4. uusegee vom Hans Heinrich Eggebrecht und vom Albrecht Riethmüller, Schriftläitig Markus Bandur. Steiner, Stuttgart 2005 (Digitalisat).
* 

## Fuessnoote
Madrigal (Literatur)

S **Madrigal** isch e literarischi Form vo dr italiäänische Lüürik im 14. Joorhundert gsi. Si isch us dr musikaalische Form vom Trecento-Madrigal vom 14. Joorhundert entstande, wo mäistens zwäistimmigi umbegläiteti Vokaalstück gsi si, und isch verwandt mit em Rondeau und dr Ballaade. 

Im 15. Joorhundert isch s Trecento-Madrigal as musikaalischi Braxis vergässe und zun ere räin literaarische Form worde. 

S literaarische Madrigal bestoot im Allgemäine us zwäi oder drei Stanze mit drei Dobbelvärs und denn eme Röfrää us zwäi Värs wo sich riime. Stanze si emol die wichdigsti Form vo dr italiänische Liebeslürik gsi. Dr wichdigst Verdräter vom Madrigal isch dr Petrarca.

## Liddratuur
* Karl Vossler: *Das deutsche Madrigal. Geschichte seiner Entwicklung bis in die Mitte des XVIII. Jahrhunderts.* Weimar 1898.
Dicken

**Digge** (IPA ) isch e Dörfli i de Gmäänd Neggertaal im Toggeburg. S litt under de Wilket imene tüüffe Siitetaal vom Neggertaal, wo de Trämelbach döreflüüst und wo d Strooss vo Peeterzell is apizellische Schwöllbronn döregoot. Im Digge isch en Abzwiigig fo dere Strooss uf Tegersche. Im Oberdigge stönd no fili aalti histoorischi Toggeburgerhüser usem 17. und 18. Joorhundert. S Zentrum vom Dorf isch s Rössli, wo im 19. Joorhundert baut woren isch. De Ort werde zerstmool ane 1459 as *im Dicken* gnennt, de Tielektname erschiint ane 1802 as *Diggen*.
Westsemitische Sprachen

Die **westsemitische Sprooche** bilde näbe de ostsemitische Sprooche äine vo de zwäi Hauptzwiig vo de semitische Sprooche. Zu iine ghööre alli semitische Sprooche usser em Akkaadische und Eblaitische. Die genaueri Undergliiderig vo de westsemitische Sprooche isch nonig festgläit.

Die wichdigsti gmäinsami Nöierig, wo die westsemitische Sprooche gegenüber de ostsemitische ufwiise, isch d Verwändig vo dr Suffixkonjugazioon vom Perfekt (z.&nbsp;B. arabisch *waladat* „si het (e Chind) geboore“). Im Ostsemitische wird hingege – woorschinlig wie im Ursemitische – dr Stativ, won e Zuestand usdruckt, uf die Art bildet (z. B. akkadisch *waldat* „si isch geboore“).

## Liddratuur
* Alice Faber: *Genetic Subgrouping of the Semitic Languages*. In: Robert Hetzron (Hrsg.): *The Semitic Languages*. Routledge, London 1997. S. 3–15.
Starkenbach SG

**Starchebach** (amtlich Starkenbach) isch e Wiiller i de Gmäind Wildhuus-Alt Santihann im obere Toggeburg.

Underhalb vo Starchbach isch d Burg Starchstäi gstande. A dere Stell isch e Taalengi, wo de Vercheer bihinderet. Erst ane 1826 hett mer do de Fels dörebroche, das mer d Autostrooss vo Wattwil uf Wildhuus het chöne baue. Hütt werd a dere Stell no e Staibruch betrebe, wo di ganzi Ostschwiiz mit Chiis und Schotter bilifere tuet. S Tuurtel oberhalb vom Starchstai tuet sich denn zonnere Flussaue uuf, wo bis uf Underwasser ue goot und nume e liechti Stiigig hett. I dere Flussaue, wos no Auewald gitt, litt südlich vo de Tuur Starchebach.

Starchenachh litt a de Hoptstrooss 16 vo Wattwil uf Wildhuus, wo witter uf Gams im Rhintl une abe goot. E Strooss, wo nume iigschrenkt bifaare were taar, goot vo Starchebach öbere uf Amme am Walesee. Bim Säss, südlich vom Wiiller isch e Sailbaastatio, wo uf d Alp Seluu ue goot. Z Starchebach und i de Umgebig gits no aalti traditionelli Toggeburgerhüser. Ais devo isch s Tätschhuus, wo um 1910 baut woren isch.
Jesse M. Combs

Dr **Jesse Martin Combs** (* 7. Jüüli 1889 z’ Center, Shelby County, Texàs; †&nbsp;21. Àuigscht 1953 z’ Beaumont, Texàs) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1945 bis 1953 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Jesse Martin Combs ìsch ànna 1889 z’ Center ìm Oschta vum Texàs uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Frank un vu dr Mary Combs geboorena Becks. Wu-n-’r noch a klaina Büa gsìì-n-ìsch, sìnn siina Äältra gschtoorwa; uffgwàcksa-n-ìsch’r àlso bii siina Groossäältra müatterliigersitts. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga un hàt drnooh bis 1912 àm Schtààtliga Lehrer-Hoochschüal vum Südwäscht-Texàs gschtudiart —hìtt ìsch dàs d’ Schtààtsüniwärsitäät vum Texàs. Doo druff hàt’r Racht gschtudiart un ìsch ànna 1918 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Konutze gschàfft. Ìn da Joohra 1919 un 1920 ìsch’r Bezirksrìchter ìm Hardin County gsìì. Drnooh ìsch’r bis 1943 Rìchter àn verschìedena Grìchter ìm Texàs gsìì — drunter àb 1933 ìm Ziwiila Beriafungsgrìcht vum niinta Bezirk vum Texàs. Vu 1926 bis 1940 ìsch’r Küràtooriumsvorsìtzender vu da Schüala vu South Park gsìì; vu 1940 un 1944 hàt’r s’ saalwa-n-Àmt fìrs Lamar-Hoochschüal üüsiawt. Ìn Politik ìsch’r Mìtglìed ìn dr Demokrààtischa Pàrtäi gsìì. 

Àn da Kongrasswàhla vu 1944 ìsch dr Combs ìm zwaita Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C.-n-ìsch’r àb’m 3. Janner 1945 gsìì. Ar ìsch dr Noohfolger vum Martin Dies Jr. gsìì. Ar ìsch dräimol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. Janner 1953 ìm Kongrass blìewa. Ar hàt zamma mìt’m texànischa Represantànt un Schpraacher vum Represantàntahüüs Sam Rayburn gschàfft un hàt d’ Politik vum US-Presidànt Harry Truman unterschtìtzt. Drzüa ìsch’r Mìtglìed ìm Üüssschuss fìr Mìttel un Waager gsìì; doo hàt’r Färdergalder vu dr Bundesregiarung fìr d’ Schtàndgiater-, Wàsserversorgung- un Ìndüschtriisektoora-n-unterschtìtzt. Ar ìsch àwwer geega d’ màssiiwa Sankung vum Kàpitàlärtrààgschtiir gsìì. Wu-n-’r Àbgoordnet’r gsìì-n-ìsch, sìnn s’ And vum Zwaita Waltkriag un dr Ààfàng vum Kàlta Kriag gsìì. Ànna 1952 hàt sìch dr Combs gsundhaitshàlwer nìt fìr a Wìederwàhl uffgschtällt. Àm 21. Àuigscht 1953 ìsch’r z’ Beaumont, ìm Süüdoschta vum Texàs, àn Lungakrabs gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Magnolia-Frìedhoof z’ Beaumont.

Dr Jesse Combs ìsch Taifer gsìì. Verhiirootet ìsch’r sitter 1911 mìt dr Katherine geboorena Alford gsìì. Zamma hann sa zwai Seehner ghàà, wo noh siim Tood noch àm Laawa gsìì sìnn.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 

## Weblìnks

*
Nansen-Pass

Dr **Nansen-Bass** (au: *Nansenuswiis*) isch e Räisebass für staateloosi Flüchtling und Emigrante gsi. Er isch 1922 noch em Erste Wältchrieg vom Hoochkommissaar vom Völkerbund für Flüchtlingsfrooge Fridtjof Nansen für russischi Flüchtling entworfe worde. Für daas und für si Hilfsakzioon in de Hungergebiet vo dr Sowjetunion het er no im gliiche Joor d Friidensnobelbriis überchoo. Dr Nansen-Bass isch am 5.&nbsp;Juli 1922 iigfüert worde und zerst vo 31, spööter vo 53 Staate anerkennt worde.

## D Iifüerig und die witeri Entwigglig

Dr Nansen-Bass isch noch em Russische Bürgerchrieg für staateloosi russischi Flüchtling as Räisedokumänt iigfüert worde; dr erst Bass het allerdings dr politisch Publizist Oscar Levy, wo us Ängland usgwiise worde isch, überchoo. Spööter isch d Nansen-Bass-Akzioon au uf armenischi (1924), assüürischi und türkischi (1928) Flüchtling und uf Flüchtling us em Saarland (1935) usdeent worde. Die dütsche Juude allerdings häi die Uswiis nid überchoo. 

Dr Nansen-Bass isch 1946 dur s *[[London Travel Document]]* und s Räisedokumänt vo dr Gämfer Flüchtlingskonwenzioon vo 1951 ersetzt worde.

## Bedütig
Dr Nansen-Bass isch vo dr Behörde vom Staat usgfüllt worde, wo sich dr Flüchtling ufhhalte het. Er isch äi Joor lang gültig gsi und het denn müesse verlengeret wärde. Dr Bass het s mööglig gmacht, in s Land won er usgstellt worde isch, zruggzgoo. Er het nid dr gliich Wärt gha wie e gwöönlige Bass vo ene suwerääne Staat.

Dr Vladimir Nabokov het sini Erfaarigen mit em Nansen-Bass beschriibe as „einem höchst minderwertigen Dokument von kränklich grüner Farbe. Sein Inhaber war wenig mehr als ein auf Bewährung entlassener Verbrecher und hatte die größten Strapazen auf sich zu nehmen, wenn er etwa ins Ausland reisen wollte&nbsp;– je kleiner die Länder, desto mehr Umstände machten sie.“

Zu de bekanntiste Drääger vo däm Bass häi dr Marc Chagall ghöört, dr Youri Messen-Jaschin, dr Igor Strawinski, dr Aristoteles Onassis, dr Rudolf Nurejew und d Anna Pawlowa.

## Liddratuur
* Michael R. Marrus: *Nansen-Pass*. In: Dan Diner (Uusegääber): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur* (EJGK). Bd.&nbsp;4: *Ly–Po.* Metzler, Stuttgart/Weimar 2013, ISBN 978-3-476-02504-3, S.&nbsp;313–315.
* Kathrin Kollmeier: *[https://zeithistorische-forschungen.de/2-2019/5733 Das Nansen-Zertifikat. Ein ambivalentes Schlüsseldokument des ersten internationalen Flüchtlingsregimes]*. In: *Zeithistorische Forschungen* 16 (2019), S.&nbsp;354–362.

## Weblingg

## Fuessnoote