open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Commonwealth Realm

E **Commonwealth Realm** (englisch: *Chönigriich im Commonwealth*) isch e souveräne Mitglidsstaat vum Commonwealth of Nations, wo dr Monarch vom Veräinigte Köönigriich, zur Zit isch daas d Charles III., als Staatsoberhaupt aerchennt. In jedem vu dene Länder setzt de Monarch staatsrechtlichi Akte in ihrem Rächt as Chönigi vum jewilige Land und nit in ihrem Rächt as Chönigi vu Grossbritannie un Nordirland. Au an iire offizielle Titel in sälle Länder gseet mä daas – so lutet die offiziell Titulatur vu dr Elisabeth II. z Australie bispilswiis: *Elizabeth the Second, by the Grace of God, Queen of Australia and Her other Realms and Territories, Head of the Commonwealth*.

Zuer Zitt sin die 15 Staate Commonwealth Realms:
*   (sit dr Uabhängigkeit 1982) 
*   (sit dr Ratifizierig vum Statut vu Westminster 1942)
*   (sit dr Uabhängigkeit 1973)
*   (sit dr Uabhängigkeit 1981)
*   (sit dr Uabhängigkeit 1974)
*  
*   (sit dr Uabhängigkeit 1962)
*   (sit em Statut vu Westminster 1931)
*   (sit dr Ratifizierig vum Statut vu Westminster 1947)
*   (sit dr Uabhängigkeit 1975)
*   (sit dr Uabhängigkeit 1978)
*   (sit dr Uabhängigkeit 1983)
*   (sit dr Uabhängigkeit 1979)
*   (sit dr Uabhängigkeit 1979)
*   (sit dr Uabhängigkeit 1978)

Dr Charles III. isch in sinem Rächt als Chönig vu Nöiseeland au s Staatsoberhaupt vu dr Cookinsle un vu Niue lut dere ihrer Verfassig. Änderige in dr Noochfolg müen aber in dr Cookinsle nomols ratifiziert werre.
Balkan

Dr Begriff **Balkan** bezeichnet:

* e Halbinsle in Südosteuropa, lueg Balkanhalbinsel
* e Gebirg in Südosteuropa, lueg Balkangebirge
* e Bergmassiv in Turkmenistan, lueg Grosser Balkan 
* e Provinz in Turkmenistan, lueg Balkan Welayaty

Lueg zue sällem Begriff au:

* Balkanbund
* Balkanentente
* Balkanisierig
* Balkankonflikt
* Balkankriege
* Balkanchuchi
* Balkanpakt
* Balkanspile
* Balkansproche
* Balkan-Storchschnabel
* Balkan-Windrösli
Schweizer Landeskoordinaten

S' schwyzer Landeskordinatesyschtem beruet uf'ere schiefachsige Zylinderprojektion. Da dr bi berüert de Zylinder d'Chugle genau bi de Stärnwarte z Bärn. Die (mittlerwile nömm exischtierendi) Sternwarte z Bern het genau en Kordinatewärt vo 600 000/200 000. Es ged also niene i de Schwyz en Ort, wo d'Nordkordinate grösser esch als d'Ostkordinate. De Nullpunkt vom Landeskordinatesystem liit z'Saint Emilion bi Bordeaux.
I ganz alte Charte chas sy, dass no Bern als Nullpunkt agäh isch, aber das isch ja ebe de Fundamentalpunkt.
Balkangebirge

S' **Balkangebirge** (churz de *Balkan*) isch e tertiärs Faltegebirge in Südosteuropa, wo dr Hauptkamm im hütige Bulgarie lit. Im Weste bildet dr Westbalkan (westlichi Stara Planina), wo bis zue 2.169 m (Midžor) hoch isch, die natürlich Grenze zwische Serbie un Bulgarie.

## Geographi

S'Balkangebirg isch ebba 600 km lang, verlauft in westöstlicher Richtig un isch nooch Süde hi steil abfallend. S'Gebirge mit abgrundete Bergforme wird vu vile Pässe durquert, vu dene dr Schipkapass dr bedütendst isch. Usserdem wird's vu mehrere Durbruchsdäler durschnitte, vu dene säll vum Iskâr am mächtigste isch. Höchster Gipfel isch dr Botew (2.376 m).

## Wirtschaft
In de höchere Lage wird vorwigend Schofzucht un in dr Laubwälder Forstwirtschaft betribe. In dr fruchtbare Däler herrscht Aggerbau vor. Usserdem befinde sich in dr Region bedütendi Steichohlevorchumme.

## Namme
In dr Antike sich s'Balkangebirge *Hämus* gnennt worre. D'Türke hän im Bergzug dr Namme *Balkan* gä, d'Bulgare un Serbe nenne ihn hüt *Stara Planina* („alds Gebirge“, bulgarisch/serbisch *Стара планина*), wobi im Bulgarische d'Bezeichnig *Balkan*/*Балкан* parallel in Gebruuch isch.

Dr türkisch Begriff *Balkan* bedütet eifach „Gebirge“. Zwischenem 14. un em 17. Johrhundert hän d'Türke s'Gebit schrittwiis under ihri Kontroll brocht un sin bis ugfähr bis zum End vum 19. Johrhundert dert die vorherrschend Macht gsi.

## Lueg au
* Balkanhalbinsle
(7) Iris

D' **(7) Iris** isch e Asteroid im Hauptgürtel, wo am 13. August 1847 vum John Russel Hind as sibter Asteroid entdeckt worre isch. 
Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Iris, ere Götterboti us dr grichische Mythologi.

D'Iris beweggt sich ime Abstand vu 1,8378 (Perihel) bis 2,9359 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,6876 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch 5,5222° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,23.

Mit eme Durmesser vu 209&nbsp;km isch d'Iris ein vu dr grösste Asteroide vum Hauptgürtel. Ihri Rotationsperiode  betrait 7 Stunde un 8 Minute. D'Iris besitzt e relativ helli silikatriichi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,154. Während dr Opposition erreicht d'Iris e Helligkeit vu 8,1 mag un isch demit ein vu dr hellste Asteroide am Nachthimmel. Um si ufz'finde bruucht mer allerdings e Teleskop oder e liechtstarchs Fernglas.

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
Gaspra (Krim)

**Gaspra** (ukr. Гаспра, Haspra; russ. Гаспра, Gaspra; krimtat. Ğaspra [ˈɣaspra]) isch e Seebad uf dr ukrainische Halbinsle Krim in dr Region Jalta. Dr Komponist Dmitri Dmitrijewitsch Schostakowitsch het sich do 1937 ufghalte un debi si 5. Symphoni komponiert. Dr Leo Tolstoi het do vu 1901 bis 1902 gläbt. In Gaspra isch bsunders s Sanatorium "Jasnaja Poljana" vu Bedütig. 

Uf dr Ort isch dr Asteroid 951 Gaspra daift.

## Gschicht
Gaspra isch erst i de Mitti vom 18. Jh. ggründet wore und het bis 1774 zum Osmanische Riich ghört und nochene zum Krimchanat. Ane 1783 isches zu Russland choo und sit 1991 ghörts zu de Ukraine. I de Nööchi vo Gaspra sind archäologischi Fund vo de Taurer gfunde wore.
(6) Hebe

D' **(6) Hebe** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 1. Juli 1847 vum Amateurastronom Karl Ludwig Hencke als sexter Asteroid entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Hebe, dr griechische Götti vu dr Jugend.

Hebe beweggt sich ime Abstand vu 1,9373 (Perihel) bis 2,9133 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,777 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch 14,7674° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2012.

Mit eme Durmesser vu 195&nbsp;km ghört d'Hebe zue dr grösste Asteroide vum Hauptgürtel. Si besitzt e relativ helli, silikatriichi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,268. Während dr Opposition erreicht d'Hebe e Helligkeit vu 9,2 mag. Um si ufzfinde bruucht mer allerdings e Teleskop oder e liechtstarchs Fernglas

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
(951) Gaspra

D' **(951) Gaspra** isch e Asteroid ussem Asteroide-Hauptgürtel, wo am 30. Juli 1916 vum ukrainische Astronom G.&nbsp;N. Neuimin (Григорий Николаевич Неуймин) entdeckt worre isch. Daift worre isch Gaspra nooch eme Urlaubsort auf dr Krim, wo dr russisch Schriftsteller Leo Tolstoi längeri Zitt gläbt het.

Gaspra beweggt sich ime Abstand vu 1,8256  (Perihel) bis 2,5939 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,285 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 4,1016° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1739.

Gaspra isch am 29. Oktober 1991 vu dr Ruumsonde Galileo (daift uf dr Galileo Galilei) bi eme Vorbiflueg-Manœuver (engl. near-fly by) us ere Entfernig vu 16.200&nbsp;km vermesse un photographiert worre.

Demit isch d'Galileo-Mission die erst vu ihrer Art gsi, wo dur e sonigs Manœuver Informatione iber e Asteroid gsammlet het.

Es het sich zeigt, dass Gaspra e uregelmässig gformte Asteroid mit Abmessige vu 19 × 12 × 11 Kilometer isch. D'Oberflächi isch vu zahlriiche Ischlagskrater ybersait. Dur Messig vu dr Grössi un Verdeilig vu dr Krater wird s'Alder vu Gaspra uf 200 Millione Johre gschätzt. Säll isch, gmesse am 4,5 Milliarde Johr alde Sunnesystem, e grings Alder. Gaspra dürft doher e Bruchstuck vume grössere Ursprungskörper si, wo vor 200 Millione Johre bi ere Kollision usenander grisse worre isch.
D'Masse vu Gaspra isch zue 1015 kg bestimmt worre. D' Rotationsperiode betrait 7  Stunde un 3 Minüte. Ufgrund vu sinere Oberflächebeschaffeheit wird dr Asteroid dr Spektralklasse S zuegordnet.

## Weblink
Orbitsimulation (Java Applet)

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
(99) Dike

D' **(99) Dike** isch e Asteroid ussem Asteroiden-Hauptgürtel, wo am 28. Mai 1868 vum A. Borrelly in Marseille entdeckt worre isch. 
Daift worre isch dr Himmelskörper uf eini vu dr drei Hore us dr grichische Mythologi.

D'Dike beweggt sich ime Abstand vu 2,6646  (Perihel) bis 3,1879 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,350 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 13,8563° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1964.

D'Dike het e Durmesser vu 72 Kilometer. Si besitzt e dunkli Chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,058. 
In rund 10 Stunde un 21 Minute drillt si sich um die eige Ax.

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
(98) Ianthe

D' **(98) Ianthe** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 18. April 1868 vum Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt worre isch. Daift worre isch der Himmelskörper uf eini vu dr Okeanide gnennte Döchter vum Titan  Okeanos.

D'Ianthe beweggt sich zwische 2,1775 (Perihel) astronomische Eiheite bis 3,1935 astronomische Einheite (Aphel) in 4,401 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 15,6139° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1892.

D'Ianthe besitzt e Durmesser vu 104&nbsp;km. Si besitzt e dunkli chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,047.

In 16 Stunde un 30 Minüte rotiert si um die eige Ax.

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
(97) Klotho

D' **(97) Klotho** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 17. Februar 1868 vum Ernst Wilhelm Leberecht Tempel entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper eini vu dr Parze, dr Schicksalsgöttinne us dr römische Mythologi.

Klotho beweggt sich zwische 1,9842 (Perihel) astronomische Eiheite bis 3,3547 astronomische Eiheite (Aphel) in 4,362 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 11,7801° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2567.

Klotho besitzt e Durchmesser vu 83&nbsp;km. Si besitzt e helli, silikathaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,228. 
Si besitzt e ugwöhnlich langi Rotationsperiode vu 35 Stunde un 9 Minüte.

## Aspekte

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
(96) Aegle

**(96) Aegle** isch e Asteroid im ussere Asteroide-Hauptgürtel, wo am 17. Februar 1868 vum Jérôme Eugène Coggia entdeckt worre isch. Daift worre isch der Himmelskörper uf eini vu dr Naiade gnennte Nymphe us dr grichische Mythologi.

D'Aegle bewegt sich zwische 2,6557 (Perihel) astronomische Eiheite bis 3,4627 astronomische Eiheite (Aphel) in 5,351 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 15,9379° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1319.

D'Aegle besitzt e Durchmesser vu 170&nbsp;km. Sie besitzt e dunkli, chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,052.

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
Tiergehege Mundenhof

S' **Dierghege Mundehof** (yblicherwiis numme Mundehof gnennt) lit am westliche Stadtrand vu Friburg im Brisgau un isch e vilbesuechts Usflugszil.

Dr Mundehof isch e eigene Stadtbezirk vu Friburg mit dr Nummere 570 un isch am 1. Jänner 1978 nooch ere Volksabstimmig au politisch zue dr Stadt Friburg chumme. Obwohl er als Stadtguet scho dr Stadt Friburg ghört het, isch er bis dert uf Umchilchener Gmarkig gläge.

Dr Mundehof isch erstmols 864 erwähnt worre un sit anno 1968 e Dierghege. Hüt zeigt's vor allem Husdierrasse un Wilddierarte. Näbe eme Aquarium isch s'Freiglände in acht Beriiche underdeilt, wo die verschidene Dierarte nooch Erddeile gordnet beherbergt. S'git under anderem Pfaue, Gibbon- un Javaaffe, Brunbäre, Emus, Strausse, Alpakas, Yaks un Lamas. Usserdem bitet dr Park e witläufig verzwigts Wägnetz mit vile Ussichtspunkte vu dene mer d'Stadt Friburg un ihr Umland guet sähe cha. Näbe eme Gastronomibetrib git's au Spilplätz.  

Dr Itritt isch frei, dr Hof finanziert sich iber Spende un Parkgebühre fer d'Autos. Mit em ÖPNV isch dr Mundehofparklatz iber die sporadisch verchehrend Linie 19 vu dr Friburger Verchehrs AG z'erreiche oder vu Endhaldestelle vu dr Strossebahnlinie 3 im Stadtdeil Riselfeld in circa 1,5 km Entfernig.

## Weblink
* Internetuftritt
Munzingen (Freiburg im Breisgau)

**Munzige** isch e ländlich prägte Stadtdeil vu Friburg im Brisgau am östliche Rand vum Tuniberg, wo am 01. Juli 1973 zue Friburg igmeindet worre isch. D'Munziger Gmarkig mit ihre 677 ha isch dr westlichst Deil vum Friburger Stadtgebit, an dr nächste Stell isch si 3 km vum Rhi entfernt. Zum Stadtzentrum sins vu Munzige guet 12 km Luflinie. Dr Ort het zum 31.12.2006 2735 gmeldeti Iwohner gha.
Di erst urchundlich Erwähnig vu Munzige datiert uf's Johr 845. Nooch dr Reformation isch Munzige katholisch blibe.

## Wibau

Dr Ort isch yberregional als bedütends Wi- un Spargelabaugebit bekannt. Im zweijährige Rhythmus het früher rund um s'Schloss Munzige s' *Munziger Bildhauersymposium* stattgfunde, e europäischi Verastaltig, wo jungi Steimetz un Bildhauer ihr Chänne un ihri Wercher dr interessierte Öffetlichkeit hän präsentiere chänne. Inzwische findet säll z'Friburg statt.

Uf ca. 150&nbsp;ha diefgründigem Lessbode vu dr Lag "Kapellenberg" werre vu dr Munziger Winzer, wo zum gröste Deil im Winzerverei Munzige aghöre, zue iber 60&nbsp;% Spotburgunder, 25&nbsp;% Müller-Thurgau un 10&nbsp;% Wisser Burgunder abaut. Witteri Spezialitäte sin Gwürztraminer un Muskateller.

## Politik
### Ortschaftsrot
Ergebnis vu dr Ortschaftsrotswahl am 7. Juni 2009:
* Bürger für Munzingen: 44,1 %, 4 Sitz
* Munzinger Wählergemeinschaft: 27,5 %, 3 Sitz
* Unabhängige Liste Munzingen: 28,4 %, 3 Sitz

## Alemannisch

Z'Munzige schwätzt mer wie suscht numme weschtlich vum Tuniberg (so z'Niderrimschige), traditionell Oberrhialemannisch, wo zum Nideralemannisch zellt. Die andere Noochberorte werre degege zum Hochalemannisch Sprochruum grechnet.

## Weblink
*Luftbilder vu Munzige
*Munzige in Text un Bild
*Winzerverein Munzige

## Quelle
Iwohnerzahle, Flächi und Ortsgschichte us www.freiburg.de
Ill (Elsass)

De **Ill** ésch de Fluss vum Elsass. Se fliesst pàrallel züe'm Rhin, wo nadiirli de Höiptgwäss'r vun de gànz Region ésch, bis unt'rhalb vun Strosburi un mindet in´ne bi Offedorf.

## Flusslouf
Die Ill het f'r de Ditschi e Längi vun ca. 208 km un f'r de Franzose vun 223 km. Se entspréngt ém Sundgöi nah vun de Schwizer Grenz ém Elsass'r Jura under em Glaserbärg, ze Winkel mét eme unterirdische Louf und ere neue Kwelle bi Ligsdorf. Se béjt bi Oltìnge nooch Norde un fliesst östli um Pfìrt erum. Kurz nooch ´m Stäedtele Altkirich speist se bi Illfert de Rhin-Rhone-Kànal uff e pààr Kilometer. Bi Milhüsa béjt se nooch Norde un geht nooch'm Waj durich's gànz Elsass fluessàbwarts vun Strosburi en de Rhin glich unt'rhalb vun de Stöiwerik vun Gambse.

Uff'm Wäj bwäss'rt se noochenand Altkirech, Milhüsa, Illzi, Anze, Colmer un Schlettstàdt. In Strosburi teilt sich s'Flessel in verschidenoi Arm, un fliesst um d´Altstadt un umschliesst s'touristisch bekannt Viertel *Klei-Frankrich* (*La Petite France*). 

De wichtigschti Züefless sind nàdiirli numme vun links, vum Vogese-Gebiri: de Larg, de Doller, de Thur, de Löich, de Fecht, de Giesse, d’Andlau, de Leberbach, d'Ehn, de Brisch un de Suffel. D´Ill kriejt àww'r öi züem Teil Wàss'r üss'm Grundwàss'r, wo greeschteteils vum Rhin regülért wurd un àbhängt un wo züem-e Teil owwerflächli (rachts) züefliesst  - in de Giesse.

`S Regime vun d’Ill ésch *pluvio-ozéanisch*, wo characterisért ésch vun hohi Wass'rständ ém Wint'r un Friehjohr un niiderichi ém Summ'r un Herbscht. Uff d'Heh vun Erstain ésch d'Ill éww'r e Zue- und Ableitungskanal mét´m Rhin v´rbunde womét m'r s'Débit, de Züefluss àm Ingàng no' Strosburi kontrolléere kann.

## Ortsnämme
Nàmme vun Gmeinde, wo uff de Flussname bezug nämme:
* im Owerelsass: Illfurth, Illhäusern, Illzach 
* im Underelsass: Illkirch-Graffenstaden 

## Weblink
Neunundsechzig

Als **Nünesechzg** oder **69** wird e sexuelli Stellig bezeichnet, wo beidi Partner einender gliichzittig oral befridige. Debi lige d'Partner normalerwiis entweder beidi uf dr Site oder dr eunt uf em andere, wobi au akrobatischeri Positione abhängig vu dr sportliche Fähigkeite vu dr Partner möglich sin.

D'Etymologi vum Begriff ergit sich us em Schriftbild, wil d'Zahl 9 ussiht wie e Zahl 6, wo uffem Chopf stoht. Mit dr Kombination vu dr beide Zahle wird die entgegegsetzt Körperusrichtig vu dr Beteiligte symbolisiert. Im englische Sprochruum wird glägetlich dorum analog au s'Kürzel L7 (L-Seven) verwendet, au wenn d'Bezeichnig 69 au dert wittus hüffiger vorchummt.

D'Stellig cha sowohl zwische Ma un Frau als au zwische zwei Männer oder zwei Fraue durchgfüehrt werre. Die oral Stimulation vum Penis wird als Fellatio bezeichnet, während die oral Stimulation vu dr ussere wibliche Geschlechtsorgane/Vulva mit em Begriff Cunnilingus bezeichnet wird.

Bi dr Position 69 passiert glichzittig relativ vil, und das isch nid d Sach vo jedem.
## Lueg au

* Cunnilingus
* Fellatio
* Geschlechtverchehr
* Oralverchehr
* Sexualpraktik
496

S Johr **496** isch e Schaltjohr mit 366 Däg gsi.

## Alemannischi Gschicht
S Johr 496 markiert e Zäsur in dr Geschicht vu dr Alemanne. D Alamanne verliere d Schlacht vu Zülpich gege d Franke underem Chlodwig I. un chumme in dr folgende Johre gänzlich under fränkischi Herrschaft. Si müen ihri nördliche Sidligsgebite rüme un dr Franke ybergä. Sälli verlorene Gebite sin im wesetliche s hütig nördlich Bade-Württeberg.

Dodemit het s alemannisch Sidligsgebit bis uf einigi Alpedäler si hütigi Usdähnig erreicht.

Dr Chlodwig, verhirotet mit dr Christin Clothilde, nimmt nooch em Siig iber d Alamanne dr christlich Glaube a, agäblich will er vor dr Schlacht dr Christegott um Bistand bäte hegi.

Es isch allerdings froglich, ob die Schlacht so stattgfunde het. Zülpich lit z Nordrhi-Westfale un demit witt weg vu alamannischem Gebiit. Mer nimmt eher a, dass do mehreri Schlachte us herrschaftliche Propagandagründe später zue einere zämmegfasst worre sin, um d Bedütig vum Chlodwig z betone.

Datsach isch, dass d Franke d Alamanne um 500 underworfe un zur Ufgab vu dr nördliche Sidligsgebiite zwunge hän un dr Chlodwig um sälli Zitt die katholisch (un nit wie d Gote die arianisch) Form vum Christetum agnumme het. Demit hän au die fränkische Eroberer dr Glaube vu dr underworfene Romane agnumme.

Dr Bericht iber d Annahm vum Christetum nooch ere Aruefig vor ere Schlacht erinnert starch an dr Konstantin dr Grosse wo s gliich vor dr Schlacht an dr Milvische Bruck gmacht häb: *in hoc signum vincas (Mit sällem Zeiche wirsch du siige)*. Es klingt dorum arg nooch herrschaftlicher Legendebildig. Dr Chlodwig, fer sini romanische Undertane *de iure* Statthalder vum Kaiser in Konstantinopel. stellt sich mit dr Anahm vu dr katholisch-orthodoxe Staatsreligion in bewusste Gegesatz zum Gotekönig Theoderich dr Gross, wo domols - *de iure* ebefalls als kaiserlicher Statthalter, sowohl s Ostgoterich (Italie, Provence) regiert het wie au dur e dynastischi Hirot grosse Ifluss im Westgoterriich (Spanie) gha het. Dr Chlodwig nimmt statt desse d Religion vum Kaiser a und stellt sich mit dr Alähnig an dr Kaiser Konstantin ganz in die römisch Tradition.

## Politik un Weltgschähe
* 24. November: Dr Anastasius II. wird Papst als Noochfolger vum Gelasius I.. Dr Anastasius zeigt Bereitschaft, s akakianisch Schisma z yberwinde.
* Dr Thrasamund wird als Noochfolger vum Gunthamund Chönig vu dr Vandale, D Vandale sin s einzig Germaneriich, wo sich offiziell vum Römische Riich uabhängig erchlärt het un beherrsche mit ihrer Flotte vu Karthago us s Middelmeer.
* Mit em *Decretum Gelasianum,* wo uf eme Konzil z'Rom vorgstellt wird, wird vu dr Chilche e Liste vu verbotene Büecher rusgäbe - was e uschöni Tradition begründet: dr Index Librorum Prohibitorum
* Dr Kaiser Anastasios I. setzt dr Patriarch vu Konstantinopel, Euphemios, ab un schickt ihn in d Verbannig. Si Noochfolger wird dr Makedonios II.
* Dr persisch Groossköönig Kavadh I. wird entmachdet. Dr Zamasp wird Groossköönig bis 499.

## Gstorbe
* 21. November: Gelasius I., Papst
* Gunthamund, Chönig vu dr Vandale

## Weblink
1. Jahrhundert v. Chr.

Das **1. Jahrhundert v. Chr.** hät am 1. Januar 100 v. Chr. aagfange und hät am 31. Dezember 1 v. Chr. uufghört.
Es isch d Epoche vo dr Antike.

## Zytalter / Epoche
* Z Südoschtasie entstaht s erschte grosse Riich, **Funan**, en direkte Vorläufer vom spätere Khmer-Königriich vo Angkor.

## Ereigniss / Entwicklige
* Die Römisch Republik wird zum Römische Riich.
* Im Römische Riich werded zahlriichi Wasserleitige zur Versorgig vo de Städt baut.
* Rom entwicklet sich zur Grossstadt mit zahlriiche Tempel, Kaiserpaläscht, Ville, Bürgerhüüser und Ingenierbaute.
* Geburt vom Christus (öppe 4. v.&nbsp;Chr. bis 33 n.&nbsp;Chr.)

## Persönlichkeite
* Jesus vo Nazaret, Begründer vom Chrischtetum
* Marcus Antonius römische Feldherr und Politiker
* Augustus, Römische Kaiser
* Tiberius, Römische Kaiser
* Kleopatra, Ägyptischi Königin
* Gaius Iulius Caesar, Römische Diktator
* Cicero, Römische Politiker, Philosoph und Schriftsteller
* Horaz, Römische Dichter
* Ovid, Römische Dichter
* Vergil (Publius Vergilius Maro), Dichter
* Strabon, griechische Historiker und Geograph
* Spartacus, aufständische römische Sklaav
* Vitruv, Römische Baumeister, Architekt, Ingenieur und Schriftsteller
* Lukrez, Römische Dichter und Philosoph

## Erfindige und Entdeckige
* Dr Sergius Orata erfindet ca. 98 v. Chr. d Warmluftheizig.
* Ab ca. 90 v. Chr. wird z Europa erschtmals Wasserchraft (Wassermühli) zum Mahle vo Chorn iigsetzt.
* Ab ca. 90 v. Chr. chunnt in Rom s Messer als Essbschteck bi Tisch uuf.
* Dr Lucius Licinius Lucullus bringt ca. 70 v. Chr. de Edelchriesibaum vo Chliiasie uf Europa.
* Au um 70 v. Chr. werded in Rom mit Luft uufblasbari Bäll erfunde.
* Um 60 v. Chr. werded in Rom regelmässigi Veröffentlichunge, also e Art Ziitig, üblich. Ungfähr zur gliiche Zyt entwicklet am Cicero sin Sklaav Tiro e eigeni Churzschrift (Stenographii), di "Tironische Note".
* Dr Varro poschtuliert winzigi Läbewesä als Uursach für Chrankheite (ca. 37 v. Chr.).
* Zum uusgehende Jahrhundert erfinded d Phönizier z Sidon (Vorderasie) s Glasblase.
6. Jahrhundert

S **6. Jahrhundert** hät am 1. Januar 501 aagfange und hät am 31. Dezember 600 uufghört.
Es isch d Epoche vom Übergang zwüsched dr Schpaatantike und em Früehmittelalter.

## Zytalter / Epoche
Letschts Jahrhundert vo dr Schpaatantike und gliichzytig s erschte Jahrhundert vom Früehmittelalter.

## Ereigniss / Entwicklige
* die keltisch Chile gaht i dr Römisch-katholische Chile uuf.
* letschte Höhepunkt vo dr schpaatantike Kultur under en Kaiser Justinian I.
* In England bedränged d Angelsachse die heimische keltisch-chrischtliche Regänte. Dr Abwehrkampf laat d Saag vom König Artus und de Ritter vo dr Tafelrundi riife.
* die ehemalige öschtliche germanische Gebiet werded durch d Völkerwanderig entvölkeret. Det wandered ab 580 allmählich slawischi Völker (Wende) ii.
* S Füfti Ökumenischi Konzil taget 553 in Konschtantinopel.

## Persönlichkeite
* Papst Gregor I., dr letschti vo de antike *Chilevätere* (vgl. Gregorianische Choral)
* Chosrau I., sassanidische Großkönig (531–579)
* Justinian I., oschtrömische Kaiser (527–565)
* Benedikt von Nursia (ca. 480–547)
* Prokopios von Caesarea, letschte bedüütende antike Hischtoriker (ca. 500–560)
* Garab Dorje, buddhistische Meischter und Gründer vo dr Dzogchen-Tradition

## Islam
Um 570 d Geburt vom Prophet Mohammed, wo dänn um 610 (gmäss muslimischer Tradition) de Erzengel Gabriel empfange hät und demit zum Begründer von ere neue Weltreligion worde isch und dere ihri militärischi Expansion ab ca. 632 s endgültige Endi vo dr Antike markiert.
Wirtschaftswissenschaft

**Wirtschaftswüsseschaft** (*Ökonomik*) isch d Lehr vo dr Ökonomie (v. griech.: *Oikos* = Huushalt und *Nomos*= Gsetz). Sie underteilt sich i d'Bereich Betriebswirtschaftslehr, wo di wirtschaftlich Siite vomene Undernehme innerhalb vonere Volkswirtschaft undersuecht, und Volkswirtschaftslehr (früener Nationalökonomie), wo de gsamtwirtschaftliche Zämehäng und Prozess inere Gsellschaft undersuecht. Um wirtschaftstheoretischi Modell empirisch z'überprüefe und ökonomischi Phänomen quantitativ z'analysiere, werded ökonometrischi Methode iigsetzt.
Au werded d'Wirtschaftspädagogik, s'Wirtschaftsingenieurwese und d'Wirtschaftsgschicht im Rahmen vo dr Wirtschaftswüsseschaft berücksichtiget. Wiiteri Diszipline sind d'Wirtschaftsinformatik, d'Wirtschaftsgeographie, Verkehrswirtschaftslehr und d'Wirtschaftsethik. Wirtschaftlichi Aschpekt werded au in andere Sozialwüsseschaften undersuecht.

## Hischtorischi Entwicklig
Die grosse Dänker vo dr Antike und vom Mittelalter gälted als Ahnherre vo dr Wirtschaftswüsseschaft. Als **Geburtsstund** vo dr Wirtschaftswüsseschaft i dr hüt verstandene Form als Forschigsdisziplin mit eigeständige Theoriegebilde gilt s Jahr 1758, wo dr französisch Arzt Francois Quesnay siis *Tableau économique* veröffentlicht hät. Dur d Beobachtige am Hoof vom Ludwig XV. aagregt hät der damals 64-jährige Glehrti i siim Werch d Abhängigkeite vo Geld- und Güeterströöm und demit de Iikommenschreislauf vomene Land beschribe.

## Methode
D Methodenfrage und -positione i de Wirtschaftswüsseschaften sind dur vier Methodendebatte 'kennzeichnet:
# Historismus(-debatte)
# Werturteil(-sdebatte)
# Positivismus(-streit)
# Kuhninismus(-debatte)

## Organisatione, Verbänd und Verein
* Bundesverband vo de Düütsche Volks- und Betriebswirte (bdvb)
* Gsellschaft für Experimentelli Wirtschaftsforschig (GEW)

## Literatur
* Pribram, Karl: *A History of Economic Reasoning*. Johns Hopkins University Press 1983. ISBN 0-8018-2291-2
* Pribram, Karl: *Geschichte des ökonomischen Denkens*. Übersetzung der Originialausgabe *A History of Economic Reasoning*. Erster und zweiter Band. Frankfurt/M.: Suhrkamp Verlag 1998. ISBN 3-518-28956-X.
* Frank, Jürgen: *Kritische Ökonomie*
* Kromphardt/Clever/Klippert: *Methoden der Wirtschafts- und Sozialwissenschaften*
* Lipczynski, John & Wilson, John: *Industrial Organisation - An analysis of competitive markets*. Prentice Hall 2001, Essex.
* Starbatty, Joachim: *Geistesgeschichte als Korrelat zur Ökonomik*, in: Florian Keisinger u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Wozu Geisteswissenschaften? Kontroverse Argumente für eine überfällige Debatte*, Frankfurt a. M./New York 2003 ISBN 3-593-37336-X

## Lueg au
*Sozialwüsseschaften
*
*Lischte vo Ökonome
*Düütschi Zentralbibliothek für Wirtschaftswüsseschafte (ZBW)

## Weblink
9. Jahrhundert

S **9. Jahrhundert** hät am 1. Januar 801 aagfange und am 31. Dezember 900 uufghört.
In Europa isch es d Epoche vom Früehmittelalter.

## Ereigniss / Entwicklige
* S Kaisertum vum Karl wird vum Byzantinische Riich nit aerchannt. D Franke besetze doruf 806 s byzantinisch Venedig. 812 wird Venedig wiider grichisch-byzantinisch, wil Byzanz defür dr Karl als gliichberechtigte römische Kaiser aerchennt.
* Besiedlig vo de Färöer dur Spelleraner
* Aafang vom historische Khmer-Riich in Angkor (Kambodscha) dur d Vereinigung vo vorher eigeschtändige Königriiche
* In Japan fangt 858 d Herrschaft vo dr Familie Fujiwara aa wo s Kaiserhuus kontrolliert und demit zur tatsächliche Regierig wird.
* Dur den Bau vo de Hammaburg wird d Schtadt Hamburg begründet
* Nach 884: Gründig vo dr Theelacht zu Norde (Niidersachse) - di wohl ältischti und hüt no blüehendi Gnosseschaft
* D Wikinger falled i dr zweite Hälfti vom 9. Jh in Frankriich ii
* Iiweihig vom erschte buddhistische Chloschter Samye in Tibet dur de tantrisch Meischter Padmasambhava im Jahr 814
* In (Mittel-)Europa gits chuum Hüuser us Schtei. Dr Adel lebt in Burge us Holz, so gnännti "Motte"

## Persönlichkeite
* Karl de Gross, fränkische Kaiser
* Photios de Gross, byzantinische Patriarch
* Nikolaus I., römisch-katholische Papst

## Erfindige und Entdeckige

* Entdeckig vo Island dur dr Gardar Svavarsson (um 875)
* Erschti Windmühli um 900
Azimut

Das (au *der*) **Azimut** (vo arabisch *as-sumut* - "die Wege", Plural vo *asamt*: "der Weg") isch die uf Nordä bezogeni horizontali Richtig zumene Gschtirn oder zumene Punkt uf der Erdoberflächi.

Die gnaui Definition vo der Aschtronomie luutet: Winkel zwüsched der Meridianebeni und em Schnittpunkt vom Vertikalchreis vomene Gschtirn mit em Horizont. 
Es wird mängisch au vo Süüde her zellt - dänn hät z. B. en Schtern im Weschte statt 270° en Azimut vo 90°.

D'Geodäsie kännt usser em *aschtronomischen* Azimut (wo us Mässige hervorgaat) au das **ellipsoidische Azimut**. Das sind diä uf 0,01" gnau berechnete Richtige imene Vermässigsnetz uf em Erdellipsoid bzw. Referenzellipsoid. 

Astronomisches und ellipsoidisches Azimut differiered um d'Oscht-Wescht-Komponente vo der Lotabwiichig. Im Gauß-Krüger-Koordinatensystem werded Winkel aagää, wo sich uf Gitternord (Hoch- oder x-Achse) beziehnd.

I der Navigation (Nautik, Luftfahrt) nennt mer s'Azimut zwüsched Schtandpunkt und Zielpunkt de Soll-Kurs, im Gägesatz zum tatsächliche Kurs über Grund. 

I dr Kartografie verschtaht mer under Azimut de Winkel, im Uhrzeigersinn, zwüsched Geographisch-Nord (Nordpol) und ere beliebige Richtig (z. B. Marschrichtig, Kompasspeilig etc.) uf der Erdoberflächi.

Die astronomisch Navigation meint mit Azimut de Winkel vom gegissten Schtandort (kopplete Ort) zum grechnete Bildpunkt (Fuesspunkt) vomene Gschtirn.

Zur Berechnig vom Azimut vomene Gschtirn für en definierte Zytpunkt und en definierte Beobachtigsort verwendet mer zweckmässigerwiis s'nautische Dreieck.

Bi Windenergieaalage wird Azimut für alles benutzt, was mit der Windnachfüehrig vom Maschinenhuus z'tue hät. Der Azimutmotor isch de Nachfüehrmotor, s'Azimutgetriebe isch s'Planeteradgetriebe zum Nachfüehre vo dr Gondle.

## Azimut i dr Schwiizer Artillerie
I dr Schwiizer Armee wird s'Azimut benutzt um e gnaui Richtigsaagab z'mache. Norde bezieht sich debii uf s'Charte-Nord.

S'Azimut wird in Artilleriepromille aagee. Dr Vollchreis wird in 6400 Teil underteilt. Abchürzig: {A^0}/_{00}

Es isch d'Zahl 6400 gwählt worde, will das dr uufgrundeti Wert (wäge dr Teilbarkeit) vom Umfang vomene Chreis mit r=1000m (6283) isch. Wenn mer es Gschütz um 1 {A^0}/_{00} dreyt, so entschpricht das i eim Kilometer Entfernig anere siitliche Verschiebig vomene Meter.
Bettlach SO

**Bettle** (dt. Bettlach) isch isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Lääbere im Kanton Soledurn, Schwiiz. Si het öppe 5000 Iwohner und liggt zwüsche em Jura und dr Aare.

## Wappe
Blasonierig: I Siuber e rots Tatzechrüz mit spitzem Stamm.

## Geographi
Bettlä liggt am Jurasüdfuess. Im Süde gränzt s Gmeindsgebiet a d Aare, im Norden a Jura. Westlich vo Bettle liggt Gränche, östlich Seuze, im Süde (uf dr andere Site vor Aare) Löizige und im Norde (oberhaub vor markante Wandflue) nomou Gränche. D Gmeindsflächi umfasst 47,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 38,5 % Waud, 11,9 % Sidligsflächi und 2,1 % suschtigi Flächi.

## Gschicht
Bettle isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1181 aus *Betelacho* (1279 *Bettelage,* 1329 *Betlach*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 16,8 % gläge.

## Religion
36,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 41,9 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 het s das Ergebnis gää: BDP 6,6 %, CVP 18,7 %, EDU 0,6 %, EVP 1,1 %, FDP 17,4 %. GLP 4,6 %, GP 4,3 %, SP 15,9 %, SVP 28,7 %, Suschtigi 2,1 %.

Gmeindspresidäntin isch d Eva Ulm (Stand 2012).

## Wirtschaft
Dür ihri namhafte Uhrefabike isch Bettle interregional berüemt worde.

D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,2 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 4721 Iiwohner 88,3 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1,7 % Französisch, 3,2 % Italienisch und 6,8 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Bettle ghört zu de Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Literatur
* Edgar Leimer: *Bettlach. Geschichte und Geschichten.* Einwohnergemeinde Bettlach (Hrsg.), 1981
* 

## Weblink

* www.bettlach.ch
* 

## Fuessnote
15. Jahrhundert

S **15. Jahrhundert** hät am 1. Januar 1401 aagfange und am 31. Dezember 1500 uufghört.

Es isch d Endphase vom Schpaatmittelalter, d Epoche vom Humanismus, dr Aafang vo dr Renaissance und dr Übergang zur Neuzyt.

## Ereigniss und Entwicklige
* 1403 bis 1516: D Schwiizer Eidgenosse erobered s Tessin.
* 1410 Schlacht vo Tanneberg (poln. Grunwald). Aafang vo dr Uusschaltig vo dr politische Macht vom Düütsche Orde in Preusse dur Litaue und Pole
* 1417 endet s Abendländische Schisma.
* 1429: Jeanne d’Arc füehrt di französische Truppe zumene Sieg gege d Engländer im Hundertjährige Chrieg.
* 1453: Konschtantinopel fallt as Osmanische Riich.
* 1419 bis 1436: Hussitenchrieg in Mitteleuropa.
* Niccolò Machiavelli schriibt *Il Principe*.
* 1474 bis 1477: Burgunderchrieg, wo mit em Undergang vom Huus Burgund ended.
* Nach fascht 800-jähriger muslimischer Herrschaft fallt am 2. Januar 1492 Granada, di letscht Hochburg vom einst grosse maurische Riich uf schpanischem Bode (Abschluss vo de Reconquista). Muslime und Jude werded vertriebe.
* Dr Christoph Kolumbus erreicht am 12. Oktober 1492 d Insle Guanahani, wo zue de Bahamas ghört, und entdeckt demit Amerika.
* 1493 bis 1519: Dr Kaiser Maximilian I. regiert s Heilige Römische Riich. Siin Biiname "Der letschti Ritter" symbolisiert de Undergang vom Rittertum.
* D Zulus besiedled Teili vom hütige Südafrika.
* Di Schpanisch Inquisition wird 'gründet.
* 1498: Vasco da Gama erreicht Indie.
* Niedergang vom Khmer-Riich vo Angkor, 1431 Eroberig dur s Thai-Königriich Ayutthaya
* ältischts Volksschauspiel vo Düütschland: Dracheschtich
* Paartanz und Fuessbodeheizig werded bim Hochadel iigfüehrt.
* Gegen Endi vom Jahrhundert tritt di süüchehafti *Franzosechrankheit* uuf, wo ab 1530 mit em Begriff Syphilis benännt wird.

## Persönlichkeite
* Filippo Brunelleschi erfindet d Zentralperschpektive
* Albrecht Dürer, (1471-1528), düütsche Maler und Graphiker.
* Afonso Gonçalves Baldaia, portugiesische Seefahrer und Entdecker
* Matthias Grünewald, (1470/80-1528), düütsche Maler und Baumeischter
* Leonardo da Vinci, (1452-1519) italienische Erfinder und Maler
* Nikolaus Cusanus, en Universalglehrte und Philosoph, poschtuliert as Erste d Unendlichkeit vom Weltall († 1464)
* Martin Luther, (1483-1546), düütsche Reformator
* Girolamo Savonarola, (1452-1498), italienische Dominikaner und Buessprediger

## Erfindige und Entdeckige
* Johannes Gutenberg erfindet 1440 de Satz mit bewegliche Lettere, revolutioniert d Druckkunscht und bricht s Informationsmonopol vo dr Chile.
* Christoph Columbus entdeckt 1492 Amerika.
13. Jahrhundert

S **13. Jahrhundert** hät am 1. Januar 1201 aagfange und hät am 31. Dezember 1300 uufghört. 
 Gege Endi vo dem Jahrhundert isch de Übergang vom Hochmittelalter zum Schpaatmittelalter in Europa gsii.

## Ereigniss und Entwicklige
* Vierte bis achte Chrüzzug
** 1204: Plünderig un Brandschatzig vo Konstantinopel, dr domols grösste christliche Stadt, dur westeuropäischi (katholischi) Chrüzfahrer
* Undergang vo dr Dynaschtie vo de Hohestaufe
* D Mongole under em Dschingis Khan erobered grossi Teil vo Asie und Oschteuropa und errichted e mongolischi Dynaschtie i China
** 1258: D'Mongole zerstöre Bagdad, wo domols ybere Million Iwohner gha het. 
* Dr Marco Polo erreicht s China und s Tibet
* Erschti islamischi Riich entschtönd in Südoschtasie
* Ewige Bund vo de Eidgnosse (Gründigsjahr vo dr Schwiiz 1291)
* In Strassburg entschtaht di erscht Bauhütte. Bauhütte gälted als Vorläufer vo de Zünft.
* Gründig vom Franziskanerorde
* Gründig vom Inkariich in Peru mit der Hauptschtadt Cusco. Sagenhafte Gründer isch de Manco Capac

## Persönlichkeite
* Albertus Magnus, Universalglehrte und Theologe
* Baibars al-Bunduqdari, mamluckische Sultan vo Ägypte und Syrie
* Dante Alighieri, italienische Dichter
* Dschingis Khan, mongolische Khan
* Franz von Assisi, Gründer vom Franziskanerorde
* Friedrich II., Kaiser vom Heilige Römische Riich vo dütscher Nation
* Ludwig IX., König vo Frankriich
* Robert von Sorbon, französische Glehrte
* Thomas von Aquin, Theologe
* Yunus Emre, türkische Dichter

## Kultur
* S Nibelungelied entstaht
* Mit dr Plünderig vo Konstantinopel 1204 un dr Zerstörig vo Bagdad 1258 stellt s'13. Johrhundert e kulturelle Tiefpunkt in dr Gschicht vom Mittelalter dar.

## Erfindige und Entdeckige
* In Goryeo (Korea) werded Text in chinesischer Spraach (Hanmun) mit uustauschbare Lettere us Metall druckt.
* Dr Kompass wird us em Oschte iigfüehrt. Er ermöglicht de Schiff vo jetzt ab, fernab vo de Küschtene z'segle.

## Weblink
* Diu Minnezît D Zyt vo dr höfische Liebi: Rekonschtruierte Alltag, Chleidig, Militär, Handwerch
* AG Hochmittelalter Arbetsgmeinschaft zur Rekonschtruktion vom Hochmittelalter: viil über Chleidig und Uusrüschtig im 13te Jahrhundert
Liste der Mitglieder des Schweizerischen Bundesrates

Die Tabelle lischtet alli **Mitglieder vom [[Bundesrat (Schweiz)|Schwiizerische Bundesrat]]** sit 1848 auf.

## Dabälle vo de Bundesrööt

## Schtatistike
### Parteie vo de Bundesräät
(Stand: 1. Jänner 2019)



### Bundesräät pro Kanton
D Kantön, wo di jetzige Bundesräät härchömed, wörid **fett** aazeigt. (Stand Dezember 2018)

### Längschti Amtsduur





### Chürzschti Amtsduur





### Alter bi dr Wahl





### Alter bim Rücktritt, bi de Nödwiderwahl oder bim Tod im Amt





### Jahr vom Rücktritt bis zum Tod
Alt-Bundesröt, wo no läbid, wörid **fett** aazeigt.




### Ältischti Bundesräät
Alt-Bundesräät, wo no läbid, wörid **fett** aazeigt.




### Fraue im Bundesraat
Bis ane 1984 und vo 1989 bis 1993 sind kai Fraue im Bundesraat gsesse. Vo 2010 bis 2011 sind vier, vo de sibe Bundesröt, Fraue gsii.





## Alphabetisch


* Gustave Ador
* Viola Amherd
* Fridolin Anderwert
* Pierre Aubert
* Johannes Baumann
* Élisabeth Baume-Schneider
* Simeon Bavier
* Alain Berset
* Christoph Blocher
* Roger Bonvin
* Eugène Borel
* Jean Bourgknecht
* Ernst Brenner
* Ernst Brugger
* Didier Burkhalter
* Micheline Calmy-Rey
* Felix-Louis Calonder
* Ignazio Cassis
* Enrico Celio
* Nello Celio
* Paul Cérésole
* Jean-Jacques Challet-Venel
* Paul Chaudet
* Georges-André Chevallaz
* Ernest Chuard
* Robert Comtesse
* Flavio Cotti
* Pascal Couchepin
* Camille Decoppet
* Joseph Deiss
* Jean-Pascal Delamuraz
* Adolf Deucher
* Ruth Dreifuss
* Numa Droz
* Daniel Henri Druey
* Jakob Dubs
* Alphons Egli
* Josef Escher
* Philipp Etter

* René Felber
* Markus Feldmann
* Constant Fornerod
* Ludwig Forrer
* Stefano Franscini
* Emil Frey
* Friedrich Frey-Herosé
* Rudolf Friedrich
* Kurt Furgler
* Jonas Furrer
* Rudolf Gnägi
* Pierre Graber
* Robert Haab
* Heinrich Häberlin
* Bernhard Hammer
* Walter Hauser
* Wilhelm Friedrich Hertenstein
* Joachim Heer
* Arthur Hoffmann
* Thomas Holenstein
* Fritz Honegger
* Hans Hürlimann
* Karin Keller-Sutter
* Melchior Josef Martin Knüsel
* Karl Kobelt
* Arnold Koller
* Elisabeth Kopp
* Adrien Lachenal
* Giuseppe Lepori
* Moritz Leuenberger
* Doris Leuthard
* Ueli Maurer
* Hans-Rudolf Merz
* Ruth Metzler-Arnold
* Albert Meyer
* Rudolf Minger
* Ludwig von Moos
* Giuseppe Motta
* Eduard Müller
* Martin J. Munzinger
* Jean-Marie Musy

* Wilhelm Matthias Naeff
* Ernst Nobs
* Hermann Obrecht
* Ulrich Ochsenbein
* Adolf Ogi
* Guy Parmelin
* Louis Perrier
* Max Petitpierre
* Marcel Pilet-Golaz
* Giovanni Battista Pioda
* Willy Ritschard
* Albert Rösti
* Rodolphe Rubattel
* Marc-Emile Ruchet
* Antoine Louis John Ruchonnet
* Eugène Ruffy
* Victor Ruffy
* Hans Schaffner
* Karl Schenk
* Josef Anton Schobinger
* Johann Jakob Scherer
* Karl Scheurer
* Leon Schlumpf
* Samuel Schmid
* Johann Schneider-Ammann
* Edmund Schulthess
* Simonetta Sommaruga
* Willy Spühler
* Jakob Stämpfli
* Walther Stampfli
* Eduard von Steiger
* Otto Stich
* Hans Streuli
* Hans-Peter Tschudi
* Kaspar Villiger
* Friedrich Traugott Wahlen
* Max Weber
* Emil Welti
* Ernst Wetter
* Eveline Widmer-Schlumpf
* Joseph Zemp



## Lueg au
* Lischte vo de Schwiizer Bundespräsidente

## Fuessnote
Pippal-Baum

De **Pippal-Baum** (*Ficus religiosa*; Pappel-Fiige, Bodhibaum, Buddhabaum; Pali: asattha) ghört zu de Familie vode Muulbeergwächs (Moraceae). Sini Haimet isch Indie und Ostasie. De Baum wachst ganz schnell und bildet Luftwurzle und chan öppe 30 Meter höch werde. I starche Trochezite chaner all sini Blätter abwörfe.

De Pippal-Bomm macht im Februar roti Blüete und im Mai chlini Frücht vomene Durchmesser vo öppe aim bis anderthalb Santimeter. Die vielette Frücht chamer esse, würket aber liecht abfüehrend. D Blätter chönet 18 cm lang werde und laufet inen arttypische lange Spitz us. Si sind liecht giftig und werdet zu Medizin för Hutchrankete verarbaitet. Au d Rinde werd för medizinischi Zweck brucht, bsunders för d Behandlig vo Entzündige und Gschwür. 

De Pippal-Baum isch im Hinduismus, Jainismus und Buddhismus hailig und die tröchnete Blätter werdet mit Bilder vom Buddha oder hailige Objekt bemolt.

## de Mahabodhi

De Baum isch im Buddhismus hailig, well de nordindisch Königssoo Siddhattha Gotama unter aim vo dene Bömm im indische Ort Bodhgaya d Erlüüchtig erlangt het und so zum Buddha worden isch. Z Bodhgaya schtoht hüt e Nochkome vo dem Bomm und werd *Mahabodhi* ("Grossi Erlüchtig") gnennt. 

De indisch Kaiser Aschoka het um de alti Bomm e Staimuur errichte loo und het e Schösslig am König vo Sri Lanka gschickt, wo deseb zum Buddhismus übertrete isch. De Schösslig isch i de Kaiserstadt Anurādhapura ipflazt worde und werd hüt as *Sri Mahabodhi* verehrt und isch e beliebte Pilgerort vo Sri Lanka. 

De alti Bomm z Bodhgaya isch im Afang vom 7. Johrhundert em Hass vom König Sasānka zum Opfer gfale. De heten nöd nu lo umhaue loo sondern gadono bifohle, ass d Wurzle verbrennt werde sölet. Spöter isch den e Schösslig vom Sri Mahabodhi us Sri Lanka uf Bodhgaya brocht worde.  Well weret de Mogule-Zit die ganzi Tempelaalaag vernochlässigt worden isch, isch de zwaiti Bomm abgserblet und im Joor 1867 heten e Sturm entwurzlet. Öb de hütig Bomm vo sebem abstammt oder öb e noie Schösslig us Sri Lanka gholt worden isch, waiss mer nüm.

## Web-Link
*https://web.archive.org/web/20070306033446/http://www.zimmerpflanzenlexikon.info/lexikon.php?id=380
16. Jahrhundert

S **16. Jahrhundert** hät am 1. Januar 1501 aagfange und am 31. Dezember 1600 uufghört.

Mit dr Reformation vom Luther im Jahr 1517 hät s Spaatmittelalter in Europa uufghört und es hät demit d Epoche vo der früehe Neuziit aagfange.

## Ereigniss / Entwicklige
* De Martin Luther verteidiget siini Position vor em Riichstag zu Worms (1521)
* Vollendig vo dr 1. Weltumseglig dur de Juan Sebastián Elcano (1522)
* König Heinrich VIII. bricht mit dr katholische Chile (1533)
* D Ziit vo de grosse europäische Hexeverfolgige fangt gege Endi vom Jahrhundert aa
* D Türke schlönd Ungarn (Schlacht bi Mohács, 1526) und belagered Wien (Erschti Wiener Türkebelagerig, 1529)
* De Nikolaus Kopernikus veröffentlicht siini Theorie vom heliozentrische Weltbild (1543)
* Sieg vo de christliche Grossmächt under em Don Juan de Austria über d Osmane i dr Seeschlacht vo Lepanto (1571)
* Kulmination vom französische Religionschrieg zwüsched Katholike und Hugenotte i dr Bartholomäusnacht (1572)
* Dr Gregorianischi Kalender wird i viilne katholische Länder iigfüehrt (1582)
* Sieg vo dr britische Flotte under em Sir Francis Drake über di schpanisch Armada (1588)

## Persönlichkeite
* Erasmus von Rotterdam, Humanischt und Vorriiter vo dr Reformation († 1536)
* Martin Luther, religiöse Reformator († 1546)
* Michelangelo Buonarotti, Maler und Bildhauer († 1564)
* Thomas More, englische Politiker und Schriftschteller († 1535)
* Miguel de Cervantes, schpanische Schriftschteller († 1616)
* Elizabeth I., englischi Königin († 1603)
* Karl V., König vo Schpanie und Kaiser vom Heilige Römische Riich († 1558)
* Philip II., schpanische König († 1598)
* Nikolaus Kopernikus, Aschtronom († 1543)
* Michel de Montaigne, französische Philosoph, Moralischt und Begründer vo dr Essayistik († 1592)
* Giordano Bruno, italienische Philosoph und Aschtronom poschtuliert i dr Tradition vom Nikolaus Cusanus d Unendlichkeit vom Universum und erchännt erschtmalig - übers heliozentrische Weltbild vom Galileo Galilei usegehend - dass d Sunne nur eine vo unendlich viile Fixschterne isch († 1600)
* William Shakespeare, englische Dichter und Dramatiker († 1616)

## Erfindige und Entdeckige
* Schüüsspulver
* mechanischi Uhre (Ziitmesser)

## Weblink
* http://www.publius-historicus.com/indexa.html (Engl.)
Ashoka

**Aschoka** (Sanskrit: अशोक, *Aśoka Priyadarśin*; Pali: *Asoka Piyadassi*; altgriechisch: Πιοδάσσης, *Piodássēs*) isch e König us de altindische Dynastii vo de Maurya gsii. Er het öppe vo 270–235 v. Chr. über de gröscht Tail vom hütige Indie regiert und gelt als aine vode wichtigste Herrscher vom alte Indie und und het entschaidend zu de Verbraitig vom Buddhismus bitrait.

Nochdem er vo sim Vatter Bindusara d Herrschaft öbernoo het, het er mit allne Mittel sis Riich uusgwiitet. Doch nochde bluetige Unterwerfig vo Kalinga im hütige Orissa isch er ine Krise ghait, well er gsee het, ass de Chrieg sovill Elend und Schmerze brocht het. Druf abe het er sich em Buddhismus zugwendet und het uf witeri Chriegszüüg verzichtet und de Fride und soziali Wohlfahrt i sim Rich gfördertet. Er het nöd nu Champf und Chrieg verbotte, sondern au bluetigi Tieropfer und isch dezue för vegetarischi Ernährig iitrette. D Taate und Denkwiis vom Aschoka sind i vilne Felsinschrifte überliferet, won über halb Indie vertailt sind.

De Aschoka het mit de benochburte Herrscher fridlichi Bezüchige ufbaut und buddhistischi Missionare i ali Welt gschickt, so is Perserriich vode Seleukide und uf Ägypte und Makedonie. D Insle Sri Lanka isch unter sinere Herrschaft buddhistisch wore. Im Joor 253 v. Chr. oder 250 v. Chr. het er e buddhistisches Konzil iberuefe.

## Film

De Bollywoodfilm *Asoka – Der Weg des Kriegers* (2001; mit Shah Rukh Khan und Kareena Kapoor) isch as Lebe vom Aschoka agleent.

## Literatur
* Hermann Kulke und Dietmar Rothermund: *Geschichte Indiens*, Kohlhammer Verlag, Stuttgart 1982.
* John S. Strong: *The Legend of King Asoka. A Study and Translation of the Asokavadana*. 1948.
* Harry Falk: *Asokan Sites and Artefacts - A Source-book with Bibliography*. Verlag Philipp von Zabern, Mainz 2006, ISBN 978-3-8053-3712-0
* Romila Thapar: *Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300*. London u.&nbsp;a. 2003.
* Romila Thapar: *Asoka and the Decline of the Mauryas*. Oxford 1998.

## Weblink

* D Fels- und Süülenedikt vom Aschoka
* Terra X: Ashoka - Der indische Krieger Buddhas; Dokumentation vom ZDF
* König Asoka (thaipage.ch)
* "Spiegel"-Artikel über Ashoka
Karma

**Karma** (Sanskrit: कर्मन , *karman*; Pali: *kamma* „Tat, Würke“, zu Sanskrit: *kri-* „tue, mache“) isch e Begriff vom Hinduismus, Buddhismus und Jainismus und Bestandtail vode Widergeburtslehr. Jedi Tat, Handlig aber au jede Gedanke bewürkt Karma; gueti Tate bewürket guets Karma und schlechti Tate schlechts Karma. Karma selber bewürkt Widergeburt. Het öpper ehner guets Karma, werd er unter günstigere Umstend widergebore, als öpper wo ehner schlechts Karma het. Wer usem Kraislauf vode Widergeurte (Samsara) uustige will, muess drum versueche, all sis vorhandeni Karma zverbruche oder mittels bsundrige Methode (wie Yoga, Asketismus etc.) z verbrene und voralem kai nois Karma me z produziere.

Noch hinduistischem und buddhistischem Verständnis isch Karma en Art Naturgsetz vo Ursach und Würkig und het nüt mit Strof oder Belohnig dur e Gotthait z tue. Allerdings chan e Gotthait emene Mensch dur sini Gnad bestehends Karma vermindere.
Achim Stocker

Dr **Achim Stocker** (* 27. Mai 1935 z'Konschtanz; † 1. November 2009 z'Friburg im Brisgau) isch e dytsche Fuessball-Funktionär gsi. Er isch vu 1972 bis zue sinem Dot Präsident vum derzittge Erstbundesligischt SC Friburg gsi. Er isch in de 60er-Johr Vorstandsvorsitzende gsi und später (ohni dass noch sinem Iverständnis gfroggt worre wär), gwählt worre. Ihm wird e grosse Adeil dra züegschribe, dass dr SC Friburg ins bezahlte Fuessballgschäft het chu chänne.

In sinere Amtszitt - sowie vum Trainer Volker Finke isch die erscht Herre-Fuessballmannschaft vum Verein 1993 zum erschte Mol in d'1. Bundesliga ufgstiige un het mit dr Deilnahm am UEFA-Cup 1995/1996 un 2001/2002 die gröschte Erfolg vu dr Vereisgschichte erreicht.

Dr Achim Stocker het d Spiil vo siner Mannschaft nie vor Ort im Stadion agluegt, wil si Herz die demit verbunde Ufregig nit vertrage het. In sinem aktive Beruefsläbe het er es bis zum Oberfinanzdirektor gschafft. Am 1. November 2009 isch er an dr Folge vu eme e baar Däg vocher erlittene Herzinfarkt verstorbe. 

Er isch uffem Bergäckerfridhof z'Friburg-Littewiler beerdigt worre.

## Quelle