open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gabriele Warminski-Leitheußer

D **Gabriele Warminski-Leitheußer** (* 26. Februar 1963 z Waltrop) isch e dytschi Bolitikeri (SPD). Vu Mai 2011 bis Jänner 2013 isch si Landesminischteri fir Kultus, Juged un Sport vu Bade-Wirttebärg im Kabinett Kretschmann I gsii.

## Läbe un Beruef
D Gabriele Warminski-Leitheußer her anne 1982 s Abitur z Waltrop gmacht un im Aaschluss e Uusbildig fir dr ghobene nittächnische Dienscht bi dr Chraisverwaltig Recklinghausen zur Diplomverwaltigswirti absolviert. Derno het si as Sachbearbaiteri gschafft un zwische 1986 un 1994 an dr Ruhr-Universitet Bochum Jura studiert. 

Bis 2000 isch d Warminski-Leitheußer juristischi Co-Dezernänti bim Landchrais Lüchow-Dannenberg gsii. Vu 2000 bis 2008 isch si Dezernänti vum Chrais Unna, zerscht bis 2005 fir Familie, Juged, Gsundhait un Verbruucherschutz, derno fir Arbet, Sozials, Kultur un Medie gsii. Vu Merz 2008 bis Mai 2011 isch si Burgermaischteri fir Bildig, Juged, Sport un Gsundhait vu dr Stadt Manne gsii. 

## Bolitik
Noodäm si mit 16 Johr Mitglid vu dr Juso woren isch, isch si 1992 wäg em Asylkompromiss us dr SPD uusdrätte. Anne 1999 isch si aber wider in d Bartei yydrätte.

Syt em 28. Novämber 2009 isch si Mitglid im Landesvorstand vu dr SPD Bade-Wirttebärg. Vor dr Landdagswahl 2011 isch si vum SPD-Spitzekandidat Nils Schmid as Bilduisexperti in syy Schatteabinett beruefe wore. Am 12. Mai 2011 isch d Warminski-Leitheußer as Minischteri fir Kultus, Juged un Sport vu Bade-Wirttebärg im grien-rote Kabinett vum Winfried Kretschmann veraidigt wore.

Am 7. Jänner 2013 isch si vu ihrem Amt zruckdrätte. Ihre Noofolger im Amt isch dr Andreas Stoch wore.

## Bolitischi Posizione
D Warminski-Leitheußer isch e Kritikeri vum achtjehrige Gymnasialzug. Dr Blan z Bade-Wirttebärg wider s nyynjehrig Gymnasium yyzfiere, het si aber wider ufgee. Si sträbt au d Abschaffig vu dr Verbindligkait vu dr Grundschuelempfählig aa un will Gmainschaftsschuele megli mache.

Am 5. Augschte 2011 isch bekannt wore, dass Änglisch in dr Grundschuelklasse 1 un 2 wahrschyns wider abgschafft wäre soll. D Minischteri het druf hiigwiise ghaa, dass Änglisch in dr Grundschuel nume wenig positivi Uuswirkige uf s Sprochverständnis heeb, oder sogar negativi. Scho unter s Warminski-Leitheußers Vorgänger Helmut Rau sin massivi Brobläm mit Änglisch in dr Grundschuel bekannt wore.

## Fueßnote


## Weblink

* Steckbrief uf dr Syte vu dr Mannimer SPD-Gmairotsfraktion
* Läbeslauf bim Minischterium fir Kultus, Juged un Sport Bade-Wirttebärg
Winfried Hermann

Dr **Winfried „Winne“ Hermann** (* 19. Juli 1952 z Rauteburg) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syt Mai 2011 isch er Minischter fir Verchehr un Infrastruktur z Bade-Writtebärg.

## Läbe un Beruef
Dr Hermann isch z Rauteburg uf s Eugen-Bolz-Gymnasium gange un het sich dert scho in dr Schuelermitverwaltig engaschiert. Zytwys isch er au Schuelsprächer gsii. Noch em Abitur anne 1971 het er syy Zivildienscht im Chinderhaim Diasporahuus Bietehause bi Hoegerloch abglaischtet un het 1973 e Lehramtsstudium in dr Fächer Dytsch, Bolitik un Sport an dr Universitet Dibenge aagfange, anne 1979 het er s erscht Staatsexame gmacht. Noch em Referämndariat het er 1981 au s zwait Staatsexame fir s Lehramt an Gymnasie bstande. Derno het er bis 1984 an eme Gymnasium z Stuegert gschafft. Vu 1989 bis 1998 het er dr Fachberaich Gsundhait un Umwält an dr Volkshochschuel Stuegert glaitet.

Dr Winfried Hermann isch ghyrote un het e Dochter.

## Bolitik

Anne 1982 isch dr Hermann Mitglid bi dr Griene wore. Vu 1992 bis 1997 isch er Landesvorsitzende vu dr Griene Bade-Wirttebärg gsii.

### Abgordnete
Dr Hermann het vu 1984 bis 1988 em Landdag vu Bade-Wirttebärg aaghert. Syt dr Landdagswahl 2016 sich er wider Mitglid vum Landdag. Bi dr Landdagswahl 1984 het er im Wahlkrais Stuagert II e Zwaitmandat gwunne, bi dr Landdaagswahle 2016 un 2021 im nämlige Wahlkrais s Erschtmandat.

Vu 1998 bis 2011 isch er Mitgliid vum Dytsche Bundesdag gsii. Dert isch er vu 1998 bis 2002 stellverdrättende Vorsitzende vum Uusschuss fir Umwält, Naturschutz un Reaktorsicherhait gsii. Syt 2002 isch er Sprächer vu dr Bundesdagsfraktion Bindnis 90/Di Griene fir Sportbolitik gsii, dernäbe vu 2002 bis 2005 umwältbolitische Sprächer un syt 2005 zuesätzli Sprächer fir Verkehrsbolitik. In dr 17. Legislaturperiod isch er vu 2009 bis 2011 Vorsitzende vum Verchehrsuusschuss vum Dytsche Bundesdag gsii.

Dr Winfried Hermann isch in Dytsche Bundesdag alliwyl iber d Landeslischte Bade-Wirttebärg yyzoge.

### Minischter
Syt Mai 2011 isch dr Hermann Minischter im nei gschaffene Minischterium fir Verchehr un Infrastruktur im Kabinett Kretschmann I (syt Mai 2016 im Kabinett Kretschmann II) z Bade-Wirttebärg.

In eme Interview het er s abglähnt, d Verantwortig fir s Brojäkt Stuttgart 21 z ibernee, wänn dr blante Volksentschaid imfall e Mehrhait fir d Wyterfierig vu däm Brojäkt git. In däm Fall sott e ander Minischterium d Verantwortig derfir ibernee.

## Sunschtigs
Dr Winfried Hermann isch Mitglid vum Verain Institut Solidarische Moderne e. V.

## Buech
**Und alles bleibt anders: Meine kleine Geschichte der Mobilität.* Molino Verlag, Schwäbisch Hall 2020, ISBN 978-3-948696-06-1.

## Weblink

* Websyte vum Winfried Hermann
* dr Winfried Hermann bim Minischterium fir Verchehr Bade-Wirttebärg
* 
* 
* 

## Fueßnote
Gisela Erler

D **Gisela Anna Erler** (* 9. Mai 1946 z Bibra) isch e dyschi Familieforscheri, Unternämmeri un Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Vu 2011 bis 2021 isch si as Staatsreti Mitglid vu dr Landesregierig vu Bade-Wirttebärg gsii. Dert isch si zueständig gsii fir *Zivilgsellschaft un Burgerbedailigung*.

## Läbe
D Gisela Erler isch d Dochter vum SPD-Bolitiker Fritz Erler un syyre Frau Käthe, geb. Wiegand. Noch em Abitur het si Germanischtik un Soziologi studiert. Si het sich im SDS engaschiert un isch 1967 Mitgrinderi vum Minchner Trikont-Verlag gsii.

In ihre Forschigsarbet am Dytsche Jugedinschtitut het si sich mit em Thema Frau/Gschlächtsrolle/Familie/Beruef bschäftigt. Studieschwärpinkt sin neji Arbetszytmodäll bi Beck/Iken un Coop gsii. Si isch d Autori vun ere internationale Verglyychsstudie iber Eltereurlaub un Reorganisation vu dr Arbetswält, u. a. z Schwede un in dr USA. 

Anne 1987 het d Gisela Erler mit eme Dutzed andere Fraue s *Müttermanifest* vereffetligt, im nämlige Johr zämme mit dr Doro Pass-Weingartz bi Rowohlt d Strytschrift *Mütter an die Macht!*.

Im Johr 1991 het si mit em Ufböu vun eme Unternämme aagfange, dr *pme Familienservice GmbH*. 
Im Mai 2011 isch si vum Winfried Kretschmann as Staatsreti fir Zivilgsellschaft un Burgerbedailigung mit Stimmrächt im bade-wirttebärgische Kabinett wore (Kabinett Kretschmann I un II) benännt wore Anne 2021 isch d Barbara Bosch iri Noofolgeri im Amt wore.

D Gisela Erler isch mit ghyrote mit em Bolitolog Warnfried Dettling. Si het zwee Sihn, drei Stiefsihn un läbt z Berlin.

## Uuszaichnig
* Elisabeth-Selbert-Bryys 2005

## Schrifte
* *Frauenzimmer. Für eine Politik des Unterschieds*. Verlag Klaus Wagenbach, Berlin 1985
* *Mütter an die Macht! Die neue Frauen-Bewegung*. (Herausgeberschaft zusammen mit Dorothee Pass-Weingartz). Rowohlt, Reinbek 1987

## Fueßnote


## Weblink

* Websyte vu dr Gisela Erler
Rainer Stickelberger

Dr **Rainer Stickelberger** (* 6. April 1951 z Löörech) isch e dytsche Jurischt un Bolitiker (SPD). Är isch isch vu 2001 bis 2021 as Verdrätter vum Wahlchrais Löörech Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii. Vum Mai 2011 bis Mai 2016 isch dr Stickelberger Juschtizminischter im Kabinett Kretschmann I gsii.

## Läbe
Dr Stickelberger het anne 1970 syy Abitur am Hans-Thoma-Gymnasium z Löörech gmacht un het derno z Fryybeg Rächtswisseschafte studiert. Dr SPD isch er im Johr 1971 byydrätte. Zwische 1979 un 1984 isch er Richter an dr Verwaltigsgricht z Fryybeg un z Charlsrue gsii. Zwische 1984 un 1992 isch er Burgermaischter vu dr Stadt Wyyl am Ryy gsii. Vu 1992 bis Mai 2011 het er as Rächtsaawalt in ere Chanzlei z Löörech as Sozius gschafft, vor allem in dr Beraich Kommunalwäse un Böu- un Blanigsrächt. Syt em 17. April 2001 isch er as Mitglid vum Landdag rächtsbolitische Sprächer un Juschtiziar vu dr SPD-Landdagsfraktion.

Wie 2006 isch dr Stickelberger au 2011 iber e Zwaitmandat in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg yyzoge. Dr Stickelberger isch ain vu dr Verdrätter vum Landdag vu Bade-Wirttebärg im Rundfunkrot vum SWR. Vu 2011 bis 20216  isch er as Juschtizminischter in dr grien-rote Koalitionsregierig (Kabinett Kretschmann I) gsii. Au bi dr Wahl anne 2016 het dr Stickelberger sy Landdagsmandat erfolgrych verdaidigt. Vu 2016 bis 2021 isch er Vorsitzer vum Finanzuusschuss vum Landdag gsii. Bi dr Landdagswahl 2021 isch er nimi aadrätte.

## Sunschtigs
Dr Rainer Stickelberger isch ghyrote un het e Dochter. Är wohnt z Wyyl-Haltige, wun er sich im ertlige Sportverain engaschiert. Derzue isch er Uufsichtsrot vu dr Böugnosseschaft z Wyyl am Ryy, Mitglid in dr Arbaiterwohlfahrt un in wytere regionale Organisatione un Verain.

## Weblink

## Fueßnote
Peter Friedrich

Dr **Peter Friedrich** (* 6. Mai 1972 z Charlsrue) isch e dytsche Bolitiker (SPD). Vum Mai 2011 bis Mai 2016 isch er Minischter fir Bundesrot, Europa un internationali Aaglägehaite vum Land Bade-Wirttebärg gsii.

## Läbe un Beruef
Noch em Abitur 1991 am Thomas-Mann-Gymnasium z Stueteseeun em Zivildienscht het dr Friedrich Verwaltigswisseschaft Universitet Konschtanz studiert, No syym Abschluss as Diplom-Verwaltigswisseschaftlerhet er 2001 as wisseschaftlige Mitarbaiter bi dr *Lernagentur Bodensee Impuls GmbH* z Konschtanz gschafft. Anne 2004 het er as Brojäktlaiter fir EU-Ferderprogramm bi dr *Translake GmbH* z Konschtanz aagfange.

Dr Peter Friedrich isch ghyrote un het zwai Chinder.

## Bolitik
### Bartei
Dr Friedrich isch scho as Schueler 1990 in d SPD yydrätte. Är het sich zerscht bi dr Juso, engaschiert, isch 1992 zum stellverdrättende Landesvorsitzende un anne 1997 schließli zum Landesvorsitzende gwehlt wore.

Dr Friedrich ghert syt 1999 em Landesvorstand un syt 2003 au em Bresidium vu dr SPD Bade-Wirttebärg an. Syt 2004 isch er Vorsitzende vum SPD-Chraisverband Konschtanz. Vu 2009 bis 2011 isch er Generalsekretär vu dr SPD Bade-Wirttebärg gsii.

### Abgordneter
Vu 2005 bis 2011 isch dr Friedrich Mitglid vum Dytsche Bundesdag gsii. Dert isch er Sprächer gsii vu dr Gruppe vu dr junge Abgordnete *„Youngsters“* in dr SPD-Bundesdagsfraktion.

Dr Peter Friedrich isch anne 2009 wider iber d Landeslischte Bade-Wirttebärg in dr Bundesdag yyzoge. In däre Legislaturperiod isch er Beufdraite vu dr SPD-Bundesdagsfraktion fir dr Mittelstand un di Freie Beruef gsii. Derzue isch er Obmann vu dr SPD-Fraktion gsii in dr Enquête-Kommission „Wachstum, Wohlstand, Lebensqualität“. Mit syym Yydritt in di bade-wirttebärgisch Landesregierig het er syy Bundesdagsmandat niderglait.

Bi Wahlen im Merz 2016 het dr Friedrich dr Yyzug in dr Landdag verbasst.

### Minischter
Am 12. Mai 2011 isch dr Peter Friedrich as Minischter fir Bundesrot, Europa un internationali Aaglägehaite vu Bade-Wirttebärg im grien-rote Kabinett vum Winfried Kretschmann veraidigt wore.

## Weblink

* 
* 
* 
* 

## Fueßnote
Katrin Altpeter

D **Katrin Altpeter** (* 6. Novämber 1963 z Woeblenge) isch e dytschi Bolitikeri (SPD) un vu 2001 bis 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii. Vum Mai 2011 bis Mai 2016 isch si Landesminischteri fir Arbet un Sozialornig, Familie, Fraue un Seniore im Kabinett Kretschmann I gsii.

## Uusbildig un Beruef
No ihre Schuelzyt an dr Grundschuel z Woeblenge-Nuistadt un am Saliergymnasium z Woeblenge het d Katrin Altpeter vu 1984 bis 1986 e Uusbildig zur Altebflägeri absolviert. Derno het si in dr ambulante un stationäre Bfläg gschafft un het vu 1990 bis 1992 e Uusbildig zur Lehreri fir Bflägeberuef. In däm Beruef het si vu 1992 bis 1996 un vu 1998 bis 2001 gschafft. Vu 1996 bis 1998 het si dr Ambulant Bflägedienscht vu dr Arbaiterwohlfahrt z Backene glaitet. Syt 2007 isch si Lehrbeufdraiti an dr Katholische Fachhochschuel Fryybeg.

## Bolitik
D Katrin Altpeter isch anne 1989 in d SPD yydrätte. Vu 1989 bis 1999 isch si Ortschaftsreti un stellverdrättendi Ortsvorsteheri z Woeblenge-Nuistadt gsii, vu 1994 bis 1999 au Gmaireti z Woeblenge. Syt em 17. April 2001 isch d Katrin Altpeter Landdagsabgordneti fir d SPD im Wahlchrais Woebnlenge. Si isch stellverdrättendi Fraktionsvorsitzendi un Mitglid im Petitions- un Sozialuusschuss gsii. Derzue isch si syt 2001 Ortsverainsvorsitzendi vu dr SPD Woeblenge un vu Juni 2002 bis 2006 Vorsitzendi vu dr SPD-Chraisdagsfraktion im Rems-Murr-Chrais gsii.

Am 12. Mai 2011 isch si as Minischteri fir Arbet un Sozialornig, Familie, Fraue un Seniore vu dr grien-rote Koalitionsregierig veraidigt wore.

Zue dr Landdaagswahl 2016 isch si  vu ire Bartei nit uf e uussichtsryche Blatz gwehlt wore, si isch derno nimi in Landdag gwehlt wore.

## Familie
D Katrin Altpeter isch evangelisch un het e Dochter. Vu 2002 bis 2016 isch si mit ihrem ehmolige Fraktionskolleg Florian Wahl liiert gsii.

## Weblink

* Uuszug us em Abgordnete-Handbuech vum Landdag vu Bade-Wirttebärg (PDF-Datei; 101 kB)
Gisela Splett

D **Gisela Splett** (* 20. Jänner 1967 z Sendelfenge) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Vu 2006 bis 2016 isch si Landdagsabgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii. Vu Mai 2011 bis Mai 2016 isch si derzue au Staatssekretäri im Minischterium fir Verchehr un Infrastruktur Mitglid vu dr Landesregierig vu Bade-Wirttebärg gsii. Dert isch si zueständig gsii fir Lärm- un Immissionsschutz un umwältbezogeni Uuswirkige vum Verchehr. In däre Funktion isch si au d Lärmschutzbeufdraiti vu dr Landesregierig gsii. Mit em Amtsaadritt vum Kabinett Kretschmann II im Mai 2016 isch si in s Finanzminischterium Bade-Wirttebärg gwächslet.

## Läbe
D Gisela Splett het vu 1986 bis 1991 Geoökologi an dr Universität Bayreuth studiert. Derno het si fir s Norwegisch Waldforschigsinschtitut gschafft. Syt 1992 wohnt d Gisela Splett z Charlsrue. Dert het si bi dr Landesaastalt fir Umwältschutz un im Regierigsbresidium Charlsrue as Wisseschaftligi Aagstellti gschafft. Si het an dr Universitet Charlsrue promoviert.

D Gisela Splett isch ghyrote un het zwai Chinder.

## Bolitik
Anne 1997 isch d Splett in d Bartei Bindnis 90/Di Griene yydrätte. 1999 isch si Mitglid vum Chraisvorstand Charlsrue gsii. Im nämlige Johr isch si in dr Charlsruejer Gmairot gwehlt un anne 2000 stellverdrättendi Fraktionsvorsitzendi wore. Vu 2003 bis zum Friejohr 2006 isch si Fraktionsvorsitzendi vu dr griene Gmairotsfraktion z Charlsrue gsii. Si isch Fachsprächeri fir Stadtentwicklig, Verwaltig/Finanze un Naturschutz gsii.

D Splett isch anne 2001 Ersatzkandidati bi dr Landdagswahl im Landdagswahlchrais Charlsrue II un Bundesdagskandidati bi dr Bundesdagswahl 2002. Vu 2003 bis 2006 isch si Vorstandsmitglid vu dr GAR (*Grüne und Alternative in den Räten von Baden-Württemberg*) gsii.

Syt 2006 isch si Landddagsabgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg, wu si dr Wahlchrais Charlsrue I verditt.

In dr griene Landdagsfraktion isch si vu 2006 bis 2011 umwält- un entwickligsbolitischi Sprächeri gsii. In däre Zyt isch si zuesätzlig stellverdrättendi Vorsitzendi vum Umwältuusschuss un Mitglid im Oberryyrot gsii. Im Beraich Entwickligsbolitik het si sich vor allem fir e Widerbeläbig vu dr Partnerschaft zwische Bade-Wirttebärg un em oschtafrikanische Burundi yygsetzt.

Im Wahlkampf 2011 het si zum Spitzeteam um dr Winfried Kretschmann ghert. Am 12. Mai 2011 isch si as Staatssekretäri im Minischterium fir Verchehr un Infrastruktur mit Stimmrächt im grien-rote Kabinett veraidigt wore.

Zue dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg anne 2016 isch si nimi as Kandidati aadrätte. Am 12. Mai 2016 isch si as Staatssekretäri im Finanzminischterium im Kabinett Kretschmann II veraidigt wore. Des Amt het si syt Mai 2021 au im Kabinett Kretschmann III.

Ihri bolitische Hauptthemeberaich sin näbe Ökologi/Naturschutz au Kommunalbolitik un Verchehr. Dernäbe engaschiert si sich au im Beraich Chinder- bzw. Chlaichinderbedrejig.

## Weblink
* 
* Websyte vu dr Gisela Splett
Vorburg

E **Vorburg** isch dä Däil von ere Burg, wo d Witschaftsgebäud si. Zu deene zele näbe de Wärkstett, de Ställ und em Marstall au Laagerrüüm wie Schüüre, Spiicher und Schuppe, aber au Hüüser für s Gsind, wo d Mägd, d Chnächt und d Burg- oder Dienstmanne gwohnt häi. Nit sälte het s e Brauerei dört gha, e Bachhuus und e Chuchibau, wenn d Chuchi nit im Palas vo dr Burg gsi isch. Vorburge bezäichnet mä hüfig au as *Wirtschaftshoof*.

Für d Wirtschaftsgebäud vo Schlösser isch s au üüblig, ass mä dr Begriff Vorburg brucht.  Hüfig het s dört au e Remise gha oder Underkümft für Gest wie zum Bischbil Kavaliershüüser. Das si Gebäud gsi, wo mä uf mittelalterlige Burge nonig eso kennt het. Groossi Aalaagene häi hüfig meh as nume äi Vorburg, wie es zum Bischbil bi dr Burg Monschau und em Schloss Bürresheim dr Fall isch. In de Vorburge vo gröössere Burge het mä au Määrt abghalte (vgl. Suburbium).

Mäistens hai sonigi Vorburge en äigeni Ringmuure gha und zwüschen ihne und em äigentlige Wohnberiich vo dr Burg, wo men em Kärnburg säit, het s e Graabe gha und e Muure mit eme Door.

Bi Niidrigsburge findet mä d Vorburg üübligerwiis in dr Form vom ene Halbmond diräkt um d Kärnburg ume. Bi Höheburge het mä bim Baue s Gländ berücksichtigt, und d Vorburg mäistens e chli diefer baut as d Kärnburg.

In vile Fäll het mä dur d Vorburg müesse, für zum zum Wohnberiich cho. Si isch hüfig au e Fluchtburg für d Bevölkerig vom Land zringsume gsi. Das erklärt au, wiso d Kapälle von ere Burgaalaag vilmool in dr Vorburg isch: Si isch gliichzitig d Pfarrchille für d Bevölkerig gsi.

## Litratur

* Horst Wolfgang Böhme, Reinhard Friedrich, Barbara Schock-Werner (Hrsg.): *Wörterbuch der Burgen, Schlösser und Festungen*. Reclam, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-010547-1, Seite 255–256.
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen und Wohntürme des deutschen Mittelalters*. Band 1. Thorbecke, Stuttgart 2002, ISBN 3-7995-0104-5, Seite 53–55.
* Otto Piper: *Burgenkunde*. Nachdruck der Ausgabe von 1912. Weltbild, Augsburg 1994, ISBN 3-89350-554-7, Seite 10–11.

## Fuessnoote
Kernburg

D **Kärnburg** (au *Hauptburg*, *Hoochburg* oder *inneri Burg*) isch bi gröössere Burge dää Däil, wo dur e Vorburg, e Zwinger, Grääbe, e Ringmuure und anderi Ussewärk bsunders stark gsicheret isch und eso dr Kärn von ere middelalterlige Weeraalaag gsi isch.

Si het die wichdigste herrschaftlige Woon- und Weerbaute umfasst wie z.&nbsp;B. dr Saalbau, dr Palas, dr Woondurm und dr Bärgfriid. Mäistens befindet sich in däm Beriich au dr Burgbrunne oder d Zistärne, wil Wasservorrööt in dr Vergangehäit bsundrigs wichdig gsi si, zum e Belaagerig chönne überstoo.

Gwöönlig isch d Kärnburg dr eltisti Däil von ere Burgaalaag, wil dört sälli Geböid si, wo mä as ersti baut het. Vilmool het si Dürm an de Site, vo wo us mä d Ringmuure und s Burgdoor dur Beschuss vo dr Site här het chönne verdäidige.

Bi komplexe Burgaalaage het s in dr Middi vo dr Hauptburg hüfig e Burghoof ghaa, wo e zentraale Laagerblatz und – wenn er grooss gnueg gsi isch – au e Durnierblatz gsi isch. Zrings umenume si die verschidnige Geböid gstande.

D Bezäichnig Hochburg chunnt vo doo, ass d Kärnburg bi Höheburge und im Fall vo Wasserburge mäistens hööcher glääge isch as d Vorburg.

## Litratur
* Horst Wolfgang Böhme, Reinhard Friedrich, Barbara Schock-Werner (Hrsg.): *Wörterbuch der Burgen, Schlösser und Festungen*. Philipp Reclam jun. GmbH & Co., Stuttgart 2004, ISBN 3-15-010547-1
Ringmauer

D **Ringmuure** (au *Hauptmuure*, *Umfassigsmuure*, veraltet au *[[Zingel (Befestigung)|Zingel]]*), isch e Weermuure, wo dr inneri Beriich von ere Burg oder ere ähnlige Befestigungsaalaag ringförmig umschliesst. Dr ganze Ringmuure säit mä au **Bering**, en äinzelne Abschnitt isch e *[[Kurtine]]*. 

## Merkmol
D Ringmuure cha freistoo oder mit de Ussemuure vo Geböid, wo an sä aabaut si, verbunde si.
Im Allgemäine het s Weergäng druf, vilmol mit Zinne, und Schiessscharte.

D Form vo dr Ringmuure brägt, zämme mit de Weerdürm und Wohngeböid, d Siluette von ere Burg. Wil mä bi Hööchiburge sich stark em Gländ het müesse aabasse und d Ringmuure dört baut het, wo s mööglig gsi isch, häi die vilmol e Grundriss, wo unregelmässig polygonal isch. Bi Niidrigsburge si regelmässigi rächteggigi Grundriss hüfiger, wie zum Bischbil bim Typus vo dr Kastellburg.

Vom 12. Joorhundert aa het mä mänggisch vor dr Ringmuure e so genannti *Zwingmuure* als Schutz baut. Je noch dr Art und Gröössi vo dr Befestigungsaalag, cha s mehreri System vo Muure gee (z. B. als Zwinger). In deene Zwinger isch s mööglig gsi, dr Find iizchessle, wenn dä dur s Door iidrunge gsi isch. Dört het mä mänggisch au Hünd, Wildsöi oder Bääre ghalte und in Notzite het mä s Vee dört iinedoo. Im Barock het mä nid sälte Lustgärte drus gmacht wie zum Bischbil z Dresde.

## Ringmuureburge und Randhuusburge

In dr Kategorisierig vo Burge noch archidektonische Gsichtspünkt redet mä von ere **Ringmuureburg**, wenn d Ringmuure witgehend äigeständig isch und d Gstalt vo dr Burg beherrscht. Die übrige Geböid vo dr Burg si in däm Fall undergordnet und wenn si niidriger as d Muure si, si si hüfig an d Innesite vo dr Ringmuure aabaut und mit Pultdächer deckt.

E Geegestück zur Ringmuureburg isch d *Randhuusburg*. Bi deene übernäme d Ussemuure vo de randständige Geböid vollständig d Funktion vo dr Ringmuure, beziehigswiis bilde si mit deere e bauligi Äihäit (Bischbil: Schloss Büdinge). 

Zwüsche deene bäide Type git s e Hufe Übergangsforme. Au cha in de verschidnige Baufaase von ere Burg e stuefenwiise Wäggsel vo dr Ringmuure- zur Randhuusaalaag stattfinde.

## Mantelmuure und Schildmuure
Ein besundere Typus vo Ringmuure, wo wäge siner bsundere Hööchi ere Schildmuure äänlig isch, wird as Mantelmuure bezäichnet.

E Schildmuure schützt im Gegesatz zur Ringmuure, wo um die ganzi Aalaag ume goot, nume e bestimmti Site von ere Burg, wo bsunders exponiert und gfäärdet isch. Si isch hööcher (mänggisch mee as 30 m hooch) und dicker (bis zu 5 m) as d Ringmuure.

## Litratur
* Horst Wolfgang Böhme, Reinhard Friedrich, Barbara Schock-Werner (Hrsg.): *Wörterbuch der Burgen, Schlösser und Festungen*. Philipp Reclam jun. GmbH & Co., Stuttgart 2004, S. 184–186, ISBN 3-15-010547-1.
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen des deutschen Mittelalters. Grundriss-Lexikon*. Flechsig, Würzburg 2000, S. 19−20, ISBN 3-88189-360-1.
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen und Wohntürme des deutschen Mittelalters*. Bd. 1, Thorbecke, Stuttgart 2002, S. 25−26, ISBN 3-7995-0104-5

## Fuessnoote
Chillán

**Chillán** isch e Stadt z Chile mit 161.953 Yywohner (Stand:2002).

## Geografie
Chillán lyt in eme braite Dal, uf dr halbe Strecki zwische Santiago un Osorno. D Stadt lyt rund 60 km eschtlig vun Concepción in dr Región del Bío-Bío.

## Gschicht
Chillán isch am 25. Juni 1580 vum Generalgouverneur vu Chile Martín Ruiz de Gamboa unter em Name *San Bartolomé de Gamboa* grindet wore. Zaimol isch d Stadt vu Ärdbidem zerstert wore, anne 1751 un 1835. 

## Weblink

* D Websyte vu dr Stadt (spanisch)
Ruine Alt-Biederthal

D **Ruine Alt-Biiderdaal** befindet sich in dr schwizerische Gmäind Burg im Läimedaal. 

## D Laag

D Ruine befindet sich uf eme Felschopf am westlige Ändi vom Felsgroot Schönebärg. Gege Süüde het s e stotzige Felsabsturz, uf de übrige Siite isch e diefe Graabe, wo us em Fels ghaue isch.  

## Gschicht

D Burgaalaag isch vermuetlig en eltere Sitz vo de *Herre vo Biiderdaal*, wo ihre Naame vom Dorf Biiderdaal gnoo hai. Biiderdaal isch hüte in Frankriich und isch anderthalb Kilometer vo dr Burg ewäg. In de Urkunde wird d Familie zum erste Mol im Joor 1141 erwähnt. Um 1168 isch d Familie us umbekannte Gründ däilwiis entäignet worde und dr Käiser Friedrich I. Barbarossa het ihri Burg de Groofe vo Habsburg gee.

Vo de Herre vo Biiderdaal stamme d Familie vo Ratolsdorf, vo Rotbärg und vo Blauestäi ab.

D Burg isch no im 13. Joorhundert ufgee worde und d Stäi het mä vermeutlig brucht, für zum die bäide andere Burge uf däm Felsgroot baue, d Biiderdaal und d Schöönebärg.

## D Aalaag
Es isch e chliini Burg gsi vo öbbe 20 uf 10 Meter. Hürzudags findet mä nume no e baar Spuure vo de Muure am Südwest-Rand vom Blatoo. 

## Litratur
* Werner Meyer: *Burgen von A bis Z: Burgenlexikon der Region*. Druck und Verlag, Basel 1981
Frau (Begriffsklärung)

**Frau** stoht für
*Frau, e wiiblige erwaggsene Mensch

**Frau** isch dr Familienaame vo
*Edoardo Frau (* 1980), en italiänische Graasschilöifer
*Pierre-Alain Frau (* 1980), e franzöösische Schutter
Schloss Wildenstein (Bubendorf)

S **Schloss Wildestäi** isch die äinzigi erhalteni Höchiburg im Baselbiet. Si lit südlig vo Buebedorf im ene Sitedaal vo dr Hindere Fränke und isch bis vor churzem no bewoont gsi.

## Gschicht
1293 het dr Heinrich vo Eptige dr Naame „vo Wildestäi“ aagnoo. Under sim Soon Gottfrid häi d Bärner und Soledurner d Wildestäi wägen eme Landfriidensbruch vo sim Bsitzer 1334 gstürmt. Wie fest si denn und e chli spööter im Groosse Basler Ärdbeebe vo 1356 beschäädigt worden isch, isch nid bekannt. 1380 het dr Henmann vo Eptige d Burg an d Geschwüster Elsi, Götzmann und Markwart vo Baade verchauft. Spööter het si denn non e baar Mol dr Bsitzer gwächslet. In dr Nööchi vo dr Burg isch 1594 dr „Basler Rappechrieg“ güetlig biigläit worde.

1995 het dr Kanton Basel-Landschaft d Wildestäi kauft, und hüte finde doo regelmäässig kulturelli Veraastaltige statt.

2011 isch uusechoo, ass dr Kanton s Schloss welli verchaufe, für zum sini Schulde und Chöste verchliinere. Allerdings het s groosse Widerstand in dr Bevölkerig gee und mä het Underschrifte afo sammle drgeege. 


Datei:Wildenstein.jpg|S Schloss Wildestäi 1758, Stich vom David Herrliberger
Datei:Hess Wohnturm Wildenstein.jpg|Dr Woondurm um 1820, Stich vom Ludwig Adolf Hess


## Litratur
* Hans-Rudolf Heyer: Schweizerische Kunstführer GSK, Band 615: *Schloss Wildenstein*, Bern 1997, ISBN 3-85782-615-0

## Weblingg

* Site vom Kanton Basel-Landschaft über s Schloss
* D Burg uf dr Site vo dickemauern.de
Ruine Homburg

D **Ruine Homburg** lit in dr Schwizer Gmäind Löifelfinge im Kanton Basel-Landschaft.

## D Laag
D Ruine befindet sich uf ere Hööchi vo öbbe 

## Gschicht
1240 hai d Groofe vo Frohburg d Burg baut. 1303 het si dr Bischof vo Basel kauft, und vo 1400 aa isch si im Bsitz vo dr Stadt Basel gsi. Wäge Gränzkomflikt mit em Nochberkanton Soledurn het mä druf gluegt, ass d Burg in guetem Zuestand sig und het sogar 1540 die ganzi Aalaag versterkt. Gröösseri Besatzigsdrubbe si dört stazioniert gsi.

Im Revoluzioonsjoor 1789 isch d Burg verstäigeret worde und vo denn aa het mä sä as Stäibruch brucht. Si isch denn seer schnäll zerfalle.

## D Aalaag
D Ruine bestoht us meerere Geböiddäil; am iidrucksvollste isch dr mächtigi, dreistöckigi Woondurm vo 1240, wo Muure het wo 3 Meter dick si. Dr Durm, wo 1540 baut worden isch, und die verschidnige Geböid, d Ringmuure und d Dooraalaag gäbe en Idee drvoo, wie imposant d Aalaag früener emol gsi isch.
Chromosom

**Chromosoome** (vo griechisch χρῶμα *chrōma* ‚Farb‘ und  *sōma* ‚Körper‘; also wörtlig «Farbkörper») si biologischi Struktuure, wo Gen und eso Erbinformazioone enthalte. Si bestöön us DNA, wo mit vile Protein verpackt isch. Die Mischig us DNA und Protein bezäichnet mä au as Chromatin.

Chromosoome chömme in de Zällkärn vo de Zälle vo Öikariote (Läbewääse *mit* Zällkärn) voor. Zu deene ghööre alli Dier, Pflanze und Bilz.
Prokariote (Läbewääse *ohni* Zällkärn), also Bakterie und Archaeä, häi käini Chromosoome im klassische Sinn, sondern äi oder mehreri DNA-Moleküül, wo mäistens zirkulär si und wo mä mänggisch as „Bakteriechromosoom“ bezäichnet, au wenn si mit de öikaryotische Chromosoome nit vil z due häi. Fast alli Gen vo de Öikaryote lige uf de Chromosoom. E baar si uf DNA in de Mitochondrie und bi Pflanze au in de Chloroplaste. In de Mitochondrie und Chloroplaste vo de Öikaryote isch d DNA au ringförmig, ähnlig wie s Bakteriechromosoom.

Ass d Chromosoome en X-äänligi Form häi, wie mä s in de mäiste Darstellige gseet, git s nume wääred eme churze Abschnitt wäärend dr Zällkärndäilig (Mitose), nämlig in dr Metaphase. In däm kondensierte Zuestand cha mä d Chromosoome im Liechtmikroskop ohni bsundrigi Aafärbig erkenne. Zwüsche Kärndäilige, in dr Interphase, existiere Chromosoome im Zällkärn in eme «entspannte», dekondensierte Zuestand. Nume in däm dekondensierte Zuestand cha d DNA abglääse und dupliziert wärde.  Au in dr Interphase nimmt jedes Chromosoom im Zällkärn en abgränzte Beriich ii, e Chromosoometerritorium.

## Litratur
* Gholamali Tariverdian, Werner Buselmaier: Chromosomen, Gene, Mutationen. Humangenetische Sprechstunde. Springer, Berlin 1995, ISBN 3-540-58667-9.
* Walther Traut: Chromosomen. Klassische und molekulare Cytogenetik. Springer, Berlin 1991, ISBN 3-540-53319-2.
* Jan Murken, Tiemo Grimm, Elke Holinski-Feder: Taschenlehrbuch Humangenetik. 7 Auflage. Thieme, Stuttgart 2006, ISBN 3-13-139297-5.
*  T. Cremer: *Von der Zellenlehre zur Chromosomentheorie*, Springer Verlag Berlin Heidelberg New York Tokyo 1985, ISBN 3-540-13987-7. Online Version: (pdf-Datei).

## Weblingg

* Chromosoome; Chromosoomentheorii (Däil II)
* Chromosoomestruktuure und strukturelli Verändrige vo de Chromosoome
* Dr Fiinbau vo de Chromosome
* Miniaturbildübersicht Chromosoome
* Morphologii vo de menschlige Chromosoome

## Fuessnoote
Genitales Geschlecht

S **genitale Gschlächt** vom ene Mensch wird dur die üssere Gschlächtsmerkmol bestimmt: Penis und Skrotum bi männlige bzw. Labie und Klitoris bi wiiblige Persone.

S genitale Gschlächt und s genetische (chromosomale) Gschlächt si im Allgemäine s gliiche, aber nid immer. So git s zum Bischbil Individue mit eme XY-Karyotyp, d. h. si si genetisch männlig, aber wil si e Defekt uf em churzen Arm vom Y-Chromosoom in dr SRY *(Sex determining region of Y)*, dr Region wo s Gschlächt bestimmt, häi, ghööre si zum wiiblige Phänotyp, und mä reedet denn vo XY-Fraue.
S genitale Gschlächt cha au vom gonadale oder hormonale Gschlächt abwiiche. Lueg Intersexualität.

Au isch s mööglig, ass s genitale Gschlächt andersch isch as s Identidäätsgschlächt vom ene Mensch, won e psychologische Begriff isch für s Gschlächt, won e Individuum s Gfüül het, ass er drzue ghööri. Au s soziale Gschlächt, also d Gschlächtsrolle, won e Mensch drmit läbt, isch vom genitale prinzipiell unabhängig.
Geschlechtschromosom

As **Gschlächtschromosoom** oder **Gonosoom** (mänggisch au *Heterochromosoom*, *Heterosoom* oder *Allosoom*) bezäichnet mä Chromosoom, wo dr Karyotyp von ene s genetische Gschlächt vom ene Individuum bestimmt.

D Autosoome, das si Chromosoom, wo s Gschlächt nid beiiflusse, git s in diploide Zälle as Bäärli vo Chromosoome, wo fast idäntisch, d. h. homolog si. In äim vo de Gschlächter si aber d Gschlächtschromosoome käi homologs Bäärli, sondern si underschäide sich dütlig in ihrem Inhalt und hüfig au in ihrer Gröössi. S menschlige Y-Chromosoom zum Bischbil isch dütlig chliiner as s X-Chromosoom, bim Wiisse Liechtnäägeli isch aber s Y-Chromosoom dütlig gröösser.

Wenn s Gschlächt chromosomal bestimmt wird, wird s noch de Mendelsche Regle vererbt. Die Form vo dr Gschlächtsbestimmig isch im Lauf vo dr Evoluzioon bi verschidnige Artegrubbe unabhängig vonenander entstande und chunnt zum Bischbil bi Süüger, Vögel und e baar Insekte, aber au in Gfäässpflanze voor. Bi andere Arte wird s Gschlächt hingeege dur Umwältbedingige festgläit, z.&nbsp;B. dur d Tämpratur bi dr Embryonalentwicklig.

Mä underschäidet bi Gschlächtschromosoom verschidnigi System: s XX/XY-System (bi Süüger und eso bim Mensch, gwüsse Insekte-, Reptilie-, Amfibie-, Fisch- und Pflanzearte), s ZW/ZZ-System (bi Vöögel, de mäiste Schlange, e baar Fisch- und Insektearte) und s XX/X0-System (z. B. bi Nematode).

## Fuessnoote
Zygote

E **Zygote** isch e diploidi Zälle, wo dur d Verschmelzig vo zwäi haploide Gschlächtszälle (Gamete) entstoot – mäistens us ere wiiblige Äizälle und eme männlige Spermium. Die Verschmelzig findet bim Mensch normalerwiis in dr *Tuba uterina*, em Äiläiter, statt.

Bi däm Vorgang, wo mä as Befruchdig bezäichnet, verschmelze zerst die bäide Membraane (Plasmogamii) und denn au d Zällkärn vo de bäide Gschlächtszälle (Karyogamii). Em ganze Verschmelzigsvorgang säit mä Süngamii. Sobald d Soomezälle in d Äizälle iidrunge isch, findet d Rindereaktion statt. Bi deere schäidet d Äizälle e Substanz us, wo s für anderi Soomezälle ummöglig macht, in d Äizälle iizdringe. Bi Meerzäller entstöön us dr Zygote dur vilfachi Mitose (Kärndäilig) meerzelligi Organisme.

## Literatur
* Lexikon der Biologie: *[http://www.spektrum.de/lexikon/biologie/zygote/72275 Zygote]*
Sexualdimorphismus

As **Sexualdimorphismus** (* lat. sexus* = Geschlecht, *altgr. δι   di* = zwei, *μορφη   morphe* = Gestalt) oder **Gschlächtsdimorphismus** bezeichnet mä Underschiid im Erschiinigsbild vo männlige und wiiblige Individue vo dr gliiche Art, wo sich nit uf d Gschlächtsorgaan sälber bezien. Dä Sexualdimorphismus cha bi verschidnige Körpermerkmol ufdräte. Sexualdimorphisme si im Gegesatz zu Gschlächtsmerkmol druf beschränkt, wie d Lääbewääse usgseen.

## Weblingg

* Ethologii: Froogen zur Gschlächterdifferänz (PDF) 2002 –&nbsp;Quelle/Kontext/Richtlinien (108 kB)
* Ethologii: Biopsychologii vom Gschlächterunderschiid

## Litratur
* Matt Ridley: *Eros und Evolution. Die Naturgeschichte der Sexualität*. Droemer Knaur Verlag (1998) ISBN 3-426-77315-5
* Charles Darwin: *[[Die Abstammung des Menschen und die geschlechtliche Zuchtwahl|The Descent of Man and Selection in Relation to Sex]]*. (1871)
* Ronald Fisher: *The Genetical Theory of Natural Selection*. Oxford University Press (1930) ISBN 0-19-850440-3
Weingarten (Baden)

**Wiigarte (Bade)** (südfränkisch *Wengerde*, amtlich *Weingarten (Baden)*) isch e Gmeind z Bade-Württebärg. Si ligt im Landchreis Karlsrue-Land und het öppe 10'000 Iiwohner.

## Geographii
Wiigarte ligt am Übergang vo de Rhiiebeni zum Kraichgau ziemlich genau in de Mitti zwüsche Kallsrue und Bruchsal. D Südhäng vom Kraichgau werde vo allem für de Wiibau bruucht, in de Ebeni werde vor allem Getreide und anderi Fäldfrücht aabaut. Zu Wiigarte ghöre unter anderem d Sidlig Sallebusch und de Ortsteil Waldbrücke mit öppe 1000 Iiwohner.

## Gschicht
Uf de Markig vo Wiigarte het me Siidligsrescht us de Römerziit gfunde und au us de Ziit vo de Merowinger. D Ursprüng vom Dorf liget in eme Hof vom Chloschter Wisseburg, wo aber sin Bsitz z Wiigarte durch de „Salisch Chileraub“ im Johr 985 verlore het. Im Johr 1504 het de Herzog Ulrich vo Württebärg s Dorf zerschtört. Nach em Widerufbau isch es en wichtige Marktort worde. Damit de Ort besser vor Aagriff im Kriegsfall het könne gschützt werde, het me im 1589 de Wartturm bauet. Wiigarte, wo zu de Kurpfalz ghört het, isch an de wichtige Handelswäg uf Frankfurt, Nürnbärg, Augschburg und Basel gläge. Bi de Uflösig vo de alte Kurpfalz isch Wiigarte an s Großherzogtum Bade cho.

## Verwaltig
Weingarten (Baden) ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.

Dr Burgermaischter vu Weingarten (Baden) isch dr Eric Bänziger.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Weingarten (Baden) ghert zum Sidfränkisch

## Weblink

* Weingarten (Baden)

## Fueßnote
Balgach

**Balge** isch e politischi Gmaind im Waalkrais Rintl vom Kanton San Galle. D Gmaind hät zwo Ortstail, nämmli Balge und Heerbrugg.

## Geografii
Wämmer vo Sammagreata uf Altstetta fahrt, so merkt ma vo luter Hüüser kumm, wo Balge aafangt oder ufhöört. Fahrt ma vom Rhii här dor s Riet uf Balge zua, so kunnt ma ana paar Sidliga (landwertschaftligi Betrieb) verbii. Chorz vor da Bahnlini häts nördlich vo da Rietschtrooss a Mehrzwäck- und a Sporthalla, a Hallabaad und o a Sportalaag im Fraia. Uf da Südsita isch d Induschtrii Wäga (Wegen). Di ander Induschtrii-Zoona ischt im Ortstail Heerbrugg, wo au d Laica schtoht. Oberhalb vom Doarf häts bis zum Wald ufi nomol landwertschaftlich gnutzts Gebiat, döt häts vil Räba. Da Bearg doruf gits no a gmüetlichi Füürstell mit anara Hütta dazua wo ma wunderbar brötla cha.

## Name
Dä früeschti Beleg vom Ortsname findt ma 890/891, damols als 'Palgaa'.

## Bevölkerig

D Befölkerig hät i früenere Johrhundert vorwigend vo da Landwertschaft gläbt. Ma hät Tier ghalta, g ackeret, am Hang Räba pfläagt und föra Winter im Waald gholzet. Wo geges Endi vom 18. Johrhundert d Schtickerei eri Hochblüeti ka hät, händ o z Balge viel Lüt davo künna provitiere. Hüt gits im Chligwärb und ir Induschtrii Arbet för d'Bewohner vo Balge. Viel aber gond usswärts gi schaffe.

Wia d Bevölkerig früener dänkt hät zaiget en Schpruch a da Fassade vom Huus a da Schtaigschtrooss 3; *D'redlichkeit wead wohl am längsta gäalta - nia wead sy abgnützt, ma brucht sy säalta - Wänt nöd wärchascht by Räaga - und by Sunnaschy - gits wäadar Törgga no [[Ribel|Ribil]] - und ko Truba und ko [[Wein|Wy]]*

## Sehenswördigkaita
A gschichtsträchtigs Huus ischt s **alti Rodhuus** a dä Staigschtrooss, wo hüt s Ortsmuseum dinna ischt. As ischt uf da Lischta vo da Kulturgüater vo nazionaler Bedütig im Kanton San Galle.

Zmitzt i da Räba stoot oberhalb vom Dorf s **Schloss Grüenestai** (Grünenstein), uurschrünglich us em 13. Johrhundert, dä hütig Barockbou ischt 1871 baut wora.

Uf em Gmaindsgebiat send 22 Brünna, wo under da Kontrolla vom Wasserwaart vor Gmaind stond. Allai 17 dävo send im Dorfchärd oder i dä umligenda Quartier und send mit Kunschtwärch vo verschidna Künschtler verschönneret wora.

## Persönlichkaita
* Jakob Laurenz Sonderegger (1825-1896), Arzt und Politiker, erste Zentralpräsident vo de Schwizerische Ärzteschaft (hüt FMH)
* Meinrad Zünd (* 5. Mai 1916; † 21. März 1998) au Mädy Zünd oder Mädy 13., Künschtler und Bildhauer

## Weblink

* Wäbsita vu Balge
* 

## Fuessnoote
Wahlkreis Rheintal

Da **Waalkrais Rhintl** ischt sit de nöja Kantonsverfassig vom 10. Juni 2001 e nöji Verwaltungseinhait vom Kanton Sanggale i da Schwiz.

Da Waalkrais beschtoht sit em 1. Januar 2003 us de früenere Bezirk Oberrhintl und Unterrhintl (ohni Taal). Offiziell gits kann Hoptort. S Kraisgricht isch z Altstetta, wo früener de Hoptort vom Bezirk Underrhintl gsi ischt.

Es ghörid hüt folgendi Gmainde däzue: 




## Lueg au
* Sanggaller Rhintl

## Fuessnoote
X-Chromosom

**X-Chromosoom** isch e Bezäichnig für e Gschlächtschromosoom (Gonosoom). Bi Arte mit em XX/XY-System zur chromosomale Gschlächtsbestimmig häi d Wiibli zwäi X-Chromosoome, si si dorum in Bezuug uf d Gschlächtschromosoome homozygot. Männchli mit eme X- und eme Y-Chromosoom si hingeege hemizygot. S XX/XY-System isch in verschidige Diergrubbe unabhängig vonenander entwicklet worde. Es chunnt bi Süüger, e baar Insektenarte und e baar andere Diergrubbe vor. X-Chromosoome git s au bim XX/X0-System: Bim Fadewurm Caenorhabditis elegans häi Hermaphrodite zwäi X-Chromosoome, Männli hingeege nume äi X-Chromosoom, das häisst äi Chromosoom weeniger. 

Wil s X-Chromosoom in wiiblige Zälle dobblet so hüfig vorchunnt wie in männlige Zälle, häi verschidnigi Diergrubbe underschidligi Strategie zur *Dosiskompensation* entwicklet, für zum in de Zälle vo bäide Geschlächter e gliich hochi Mängi an Protein mache. Bim Mensch wird für das in dr früeje Embryonalentwicklig äins vo de bäide X-Chromosoome in wiiblige Zälle durch X-Inaktivierig witgehend stillgläit und wird eso zum Barr-Körperli.

D X- und Y-Chromosoome vo de Süüger si vermuetlig us äim Bäärli vo gliichartige Chromosoome entstande, wo s Y-Chromosoom immer chürzer worden isch (lueg Y-Chromosom). An de Ändine vo bäide Chromosoome git s aber immer no pseudoautosomale Regione, wo d X- und Y-Chromosoome din die gliiche Sequänze häi. Do isch in dr männlige Meiose e Crossing-over und denn e Rekombination zwüsche X und Y mööglig. Geen in deene Regione wärde uf em ‚inaktive‘ wiiblige X-Chromosom nit inaktiviert.

Bim Mensch wäiss mä von e baar Abwiichige in dr Zaal vo de Gschlächtschromosoome, öbbe X0 (nur äi X-Chromosoom) oder XXY. Wil bis uf en äinzigs alli X-Chromosoome (wiitgehend) inaktiviert wärde, isch s ehnder tolerierbar wenn äi X-Chromosoom feelt oder zvil isch, bi andere Chromosoome isch das broblematischer.
Bech (Luxemburg)

**Bech** (dt. *Bech*, frz. *Bech*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Bech ghere d Ortschafte Altréier (*Altrier*), Bech (*Bech*), Grolënster (*Graulinster*), Heeschbrech (*Hersberg*), Hemstel (*Hemstal*), Kuebebuer (*Kobenbour*), Rippeg (*Rippig*) un Zëtteg (*Zittig*).

## Verwaltig
Bech ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Bech isch dr Edmond Schintgen. Scheffe sin dr Marc Pitzen un dr Camille Kohn. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Bech isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 862-63 as *Becche* (1095: *Beche*, 1097: *Beche*, 1156: *Beche*, 1161: *Beche*, 1181-1210: *Beche*).

Hemstel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210 as *Hemmingestal* (894-95: *Hemmeingestal*, 953: *uallem Hemmingi*, 973: *uallem Hemmingi*), Zëtteg anne 817-18 as *Zuttinge*.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Bech ghert zum Moselfränkisch.


Bech church.jpg|Chilche z Bech
D'Gemeng vu Bech (2006).jpg|Rothuus
KapHesch12.JPG|Kapell Heeschbrech
BildchenHeesch.JPG|*Heeschbrecher Bildchen*, Aiche mit ere Madonnestatue


## Weblink

* www.bech.lu
Biekerech

**Biekerech** (dt. *Beckerich*, frz. *Beckerich*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Biekerech ghere d Ortschafte Biekerech (*Beckerich*), Ielwen (*Elvange*), Huewel (*Hovelange*), Hitten (*Huttange*), Liewel (*Levelange*), Näerden (*Noerdange*), Uewerpallen (*Oberpallen*) un Schweech (*Schweich*).

## Verwaltig
Biekerech ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Biekerech isch dr Camille Gira. Scheffe sin dr Tim Hengen un dr Marco Fassbinder. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Schweich isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1144-68 as *Sveiche*.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Biekerech ghert zum Moselfränkisch.


Jobskapell.jpg|Kapell Kuelebierg
Oberpallen1907.jpg|Uewerpallen (1907)


## Weblink

* www.beckerich.lu
Bäerdref

**Bäerdref**, au **Bäertref**, (dt. *Berdorf*, frz. *Berdorf*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Bäerdref ghere d Ortschafte Bäerdref (*Berdorf*), Bollenduerferbréck (*Bollendorf-Pont*), Grondhaff (*Grundhof*), Kalkesbaach (*Kalkesbach*) un Weilerbaach (*Weilerbach*).

## Verwaltig
Bäerdref ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Bäerdref isch dr Ernest Walerius. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Bäerdref ghert zum Moselfränkisch.


Berdorf Town Hall 2008.jpg|Rothuus
Kierch- a Waassertuerm Bäerdref 2009-08.JPG|Chilche am Wasserdurm


## Weblink

* www.berdorf.lu
Bartreng

**Bartreng** (dt. *Bartringen*, frz. *Bertrange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Bartreng ghere d Ortsdail Bartreng-Gare, Boufert, Findelshaff, Gréiwels, Helfenterbréck, Luerenzscheier, Nidert un Tossebierg.

## Verwaltig
Bartreng ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Bartreng isch d’ Monique Smit-Thijs. Scheffe sin dr Youri de Smet un dr Frank Colabianchi. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

; Burgermaischter syt 1805
* 1805–1808: Jean-François-Joseph d'Huart
* 1809–1816: Jean-Pierre Suttor
* 1817–1824: Jean-François-Joseph d'Huart
* 1825–1830: Jean-François Molitor
* 1831–1837: Jean-François-Joseph d'Huart
* 1838–1843: Jean Beissel vu Stroossen
* 1844–1848: Richard Wolter vu Stroossen
* 1849–1854: Pierre Hutmacher
* 1855–1860: Nicolas Goergen
* 1661–1868: Jean-Pierre Muller
* 1869–1875: Théophile Fries
* 1875–1878: Jean-Pierre Muller
* 1879–1884: Hubert Hilger
* 1885–1896: Alexandre de Colnet
* 1897–1908: Hubert Hilger
* 1909–1918: Jean Kaufmann
* 1918–1925: Jean Theisen
* 1925–1935: Antoine Schneider
* 1935–1940: Nicolas Hilger
* 1944–1957: Nicolas Hilger
* 1958–1972: André Wolff
* 1972–1981: Joseph Marson
* 1982–2001: Niki Bettendorf
* 2002–2009: Paul Geimer
* 2009–2022: Frank Colabianchi
* syter em Merz 2022: Monique Smit-Thijs

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Bartreng isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1184 as *Bretingen* (1192: *Birtinga*).

Vu 1823 bis 1849 isch d Nochbergmai Stroossen zue Bartreng yygmaindet gsii.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Bartreng ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Schloss Schauwenburg (18. Jh.)
* Schloss De Colnet d'Huart (1785)
* Chilche Bartreng


Schauwenburg Castle2.JPG| Schloss Schauwenburg
KieBar1.JPG|Chilche Bartreng


## Weblink

* www.bertrange.lu
Beetebuerg

**Beetebuerg** (dt. *Bettemburg*, frz. *Bettembourg*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Beetebuerg ghere d Ortschafte Obeler (*Abweiler*), Beetebuerg (*Bettemburg*/*Bettembourg*), Fënnéng (*Fenningen*/*Fennange*), Hëncheréng (*Hüncheringen*/*Huncherange*), Näerzeng (*Noertzingen*/*Noertzange*) un Wuelessen (*Wahlhausen*).

## Geografi
Bi Hënchereng fließt d *Mierbech* in d *Alzette*.

## Verwaltig
Beetebuerg ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Beetebuerg isch dr Roby Biwer (LSAP). Scheffe sin dr Guy Frantzen un dr Gast Molling. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Beetebuerg isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 877-78 as *Betheberech* (877-78: *Betheberch*, 1069: *Bettinberche*, 1148: *Bethinberche*, 1161: *Betinberche*, 1203: *Betenberc*, 1. Viertel 13. Jh.: *Bettenberg*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Beetebuerg ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Schloss Beetebuerg (1733-34)
* Neiromanischi Dekanatschilche Mariä Himmelfahrt (1887-89)
* Filialchilche St. Andreas in Noertzingen (Chor spotgotisch, 15. Jh, Schiff barock, 1758)
* Filialchilche St. Lambertus un Blasius, Fënnéng (Chor spotgotisch, Schiff barock).
* Kapell St. Willibrord, Obeler (1777)
* Pfaarchilche St. Joseph, Hëncheréng (1902)


Collart Schlass--w.jpg|Schloss Beetebuerg
Kirche Bettemburg.jpg |Dekanatschilche Mariä Himmelfahrt
Hunchereng8.jpg|Pfaarchilche St. Joseph, Hëncheréng
Abweiler42w.jpg|Kapell St. Willibrord, Obeler


## Partnerstedt
*  Flaibano (Italie)
*  Valpaços (Portugal)

## Weblink

* www.bettembourg.lu
Bettenduerf

**Bettenduerf** (dt. *Bettendorf*, frz. *Bettendorf*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Bettenduerf ghere d Ortschafte Bettenduerf (*Bettendorf*), Gilsdref (*Gilsdorf*) un Méischtref (*Moestroff*).

## Geografi
Bettenduerf lyt im Nordoschte vu Luxemburgs am Stade vu dr Sauer. Zämme mit dr Nochbergmaine Bettenduerf d Gränz zum Ösling, dr luxeburgische Ardenne.

## Verwaltig
Bettenduerf ghert zum Kanton Dikrech im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Bettenduerf isch dr Albert Back. Scheffe sin d Marie-Josée Schroeder un dr Claude Risch. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Bettenduerf isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 902 as *Betonis uilla* (973: *in ualle Betonis*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Bettenduerf ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Schloss Bettenduerf (1728)
* Schloss Méischtref


Chateau Bettendorf.jpg|Schloss Bettenduerf
Castle Moestroff 2011-08.JPG|Schloss Méischtref
Church Moestroff (Bettendorf) Luxembourg 2011-08.jpg|Chilche z Méischtref
Gilsdorf Village 01 Luxembourg.jpg|Gilsdref


## Weblink

* www.bettendorf.lu
Nidderkäerjeng

**Nidderkäerjeng** (dt. *Niederkerschen*, frz. *Bascharage*) isch e ehmoligi Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Kënzeg zue dr Gmai Käerjeng zämmegschlosse.

## Ortsdail
Zue Nidderkäerjeng hän d Ortschafte Nidderkäerjeng (*Niederkerschen*/*Bascharage*), Uewerkäerjeng (*Oberkerschen*/*Hautcharage*), Lénger (*Linger*) un Bommert ghert.

## Verwaltig
Nidderkäerjeng het zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg ghert. Dr Burgermaischter vu Nidderkäerjeng isch bis 2011 dr Michel Wolter (CSV) gsii. Scheffe sin dr Richard Sturm un dr Léon Lentz gsii. Gwehlt woren isch iber e Proporzwahl.

; Burgermaischter vu Nidderkäerjeng 1858 - 2011
* 1858 - 1893: J.-Nic. Schumacher
* 1894 - 1902: Pierre Schütz
* 1903 - 1917: Jules Hemmer
* 1918 - 1928: Jean Peschong
* 1929 - 1946: Théophile Aubart
* 1946 - 1957: Nicolas Meyers
* 1958 - 1987: Robert Steichen
* 1988 - 1990: Marcel Gillen
* 1990 - 1994: André Siebenbour
* 1994 - 1999: Jos Thill
* 1999 - 2007: Jean Christophe
* 2007 - 2010: Jeannot Halsdorf
* 2010 - 2011: Michel Wolter

## Bevelkerigsentwicklig

## Wirtschaft
Nidderkäerjeng isch Sitz vu dr *Brasserie Nationale*, dr greschte luxemburgische Bröuerei. Bröue wäre d Biermarke *Bofferding* un *Battin*. 

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Nidderkäerjeng ghert zum Moselfränkisch.

## Lyt
* Claus Cito, (1882–1965), Bildhauer *(Gëlle Fra)* 

## Bilder

Kierch Uewerkäerjeng.jpg|Chilche Uewerkäerjeng
Linger - Village sign 1.jpg|Lénger 


## Weblink

* www.bascharage.lu