open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kötz

**Ketz** (amtlich *Kötz*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Ketz leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 70,1&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 13,7&nbsp;% Wald, 13,1&nbsp;% Sidlongsfleche ond 3,2&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Ketz gheret d Derfer Großkötz, Kleinkötz ond Ebersbach.

## Gschicht
Graußketz hot bis 1805 zua dr vordereschtereichischa Markgraufschaft Burgau ghert, Kloeketz bis 1806 dr Patrizierfamilie Holzapfel.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 7&nbsp;% gleäge.

## Religion
84,1&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 7,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Ketz hot mit Buabesa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Ketz ischt dr Ernst Walter.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ketz ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.vg-koetz.de
* 
* 

## Fuaßnota
Ellzee

**Ellzä** (amtlich *Ellzee*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Ellzä leit en dr Region Donau-Genz.

Vo dr Gmarkong send 78,1&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 8,8&nbsp;% Wald, 10,4&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,8&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Ellzä gheret d Derfer Ellzee, Hausen ond Stoffenried, dr Weiler Hilbertshausen ond d Riedmühle.

## Gschicht
Ellzä hot bis 1805 zua dr vordereschtereichischa Markgraufschaft Burgau ghert.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,1&nbsp;% gleäge.

## Religion
93&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Ellzä hot mit dr Stadt Ichahausa ond em Markt Waldschna a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Ellzä ischt dr Karl Schlosser.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ellzä ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.gemeinde-ellzee.de
* 
* 

## Fuaßnota
Gundremmingen

**Gũũdremmaga** (amtlich *Gundremmingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Gũũdremmaga leit em Donauriad bei dr Mendong vo dr Mendel en d Donau.

Vo dr Gmarkong send 54,9&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 24,6&nbsp;% Wald, 18,7&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,8&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Gũũdremmaga gheret koene weiter Ortsdoel.

## Gschicht
Gũũdremmaga ischt zom erscht Mol gnennt worda em 12. Johrhondert als „Guntramingen“.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6&nbsp;% gleäge.

## Religion
88,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 7,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Gũũdremmaga hot mit em Markt Offinga ond dr Gmoed Readebach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Gũũdremmaga ischt dr Tobias Bühler (CSU).

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Gũũdremmaga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.gundremmingen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Krumbach (Schwaben)

**Krombach** (amtlich *Krumbach*) ischt a Stadt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Krombach leit em Dal vo dr Kammel, eme Nebefluss vo dr Mendel.

Vo dr Gmarkong send 38,7&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 42,8&nbsp;% Wald, 17,2&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,3&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Krombach gheret d gleichnamig Stadt, d Derfer Attenhausen, Billenhausen, Edenhausen, Hirschfelden, Hohenraunau ond Niederraunau, d Hef Hammerschmiede, Josephslust, Lohmühle ond Plattenberghof, s Sanatorium Krumbad, s Waldhaus, d Lexenrieder Kapell, d Lourdeskapell ond d Vierzehn Nothelfer Kapell.

## Gschicht
Krombach ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1156.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 10,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
83&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Krombach ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Krombach ischt dr Hubert Fischer.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Krombach ghert zom Schwäbisch. Im Dialekt vo Krumbach het dr Martin Egg gschribe.

## Literatur
* Georg Kreuzer, Alfons Schmid, Barbara Sallinger, Wolfgang Wüst (Hrsg.): *Krumbach: vorderösterreichischer Markt, bayerisch-schwäbische Stadt.* 2 Bde., Krumbach/Schwaben 1993, ISBN 3-929876-00-0.
* Luis Walter: *Gedichte, die das Leben schrieb.* Cuvillier, Göttingen 2005, ISBN 3-86537-563-4.

## Weblink
* 
* www.krumbach.de
*
*

## Fuaßnota
Landensberg

**Landeschberg** (amtlich *Landensberg*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Landeschberg leit en dr Region Donau-Iller an weschtliche Rand vom Holzwenkel.

Vo dr Gmarkong send 47,0&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 41,6&nbsp;% Wald, 10,6&nbsp;% Sidlongsfleche ond 0,8&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Landeschberg gheret d Derfer Landensberg ond Glöttweng.

## Gschicht
Landeschberg hot vom 15. bis zom 17. Johrhondert zua dr Herrschaft Konzenberg vo dr vordereschtereichischa Markgraufschaft Burgau ghert.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,3&nbsp;% gleäge.

## Religion
86,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 9,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Landeschberg hot mit dr Gmoede Dirrlaungna, Haldawang, Refinga ond Winterbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Landeschberg ischt dr Sven Tull.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Landeschberg ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.landensberg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Leipheim

**Leiba** (amtlich *Leipheim*) ischt a Stadt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Leiba leit en dr Region Donau-Iller am Sidrand vom Schwäbische Donaumoos.

Vo dr Gmarkong send 48,1&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 27,9&nbsp;% Wald, 18,1&nbsp;% Sidlongsfleche ond 5,9&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Leiba gheret d gleichnamig Stadt ond d Derfer Riedheim ond Weißingen.

## Gschicht
Leiba ischt ab 1270 em Bsitz vo dr Familie Güß vo Güssenberg gweä. 1343 ischt d Stadt en dr Bsitz vo dr Graufe vo Wirttebärg ganga, 1453 an d frei Reichstadt Ulm.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 13,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
42&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 44&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Leiba ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Leiba ischt dr Christian Konrad.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Leiba ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Wolfgang Wüst: *Günzburg* (Historischer Atlas von Bayern, Teil Schwaben, Günzburg I/ 13) München 1983, S. 160 ff. (betr. Leipheim), ISBN 3-7696-9933-5.

## Weblink
* 
* www.leipheim.de
* 
* 

## Fuaßnota
Münsterhausen

**Maischterhausa** (amtlich *Münsterhausen*) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Maischterhausa leit em Mendeldal em eschtliche Rand vo dr Ontere Iller-Lech-Schotterplatte.

Vo dr Gmarkong send 62,3&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 24,4&nbsp;% Wald, 10,4&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,9&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Maischterhausa gheret d Derfer Maischterhausa, Hagenried ond Reichertsried ond d Weiler Häuserhof ond Oberhagenried.

## Gschicht
Maischterhausa ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1384.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
90,3&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Maischterhausa hot mit dr Stadt Deahausa ond dr Gmoed Balzhausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Maischterhausa ischt dr Robert Hartinger.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Maischterhausa ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.muensterhausen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Neuburg an der Kammel

**Neiburg** (amtlich *Neuburg a.d.Kammel*) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Neiburg leit en dr Region Donau-Iller an der Kammel.

Vo dr Gmarkong send 47,9&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 39,5&nbsp;% Wald, 9,5&nbsp;% Sidlongsfleche ond 3,1&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Neiburg gheret d Derfer Neiburg, Edelstetten, Halbertshofen, Höselhurst, Langenhaslach, Naichen ond Wattenweiler, d Hef Erisweiler ond Marbach ond d Wallfahrtskirch Maria Feldblume.

## Gschicht
Neiburg ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1209.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
92,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Neiburg ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Neiburg ischt dr Rainer Schlögl.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Neiburg ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.neuburg-ka.de
* 
* 

## Fuaßnota
Röfingen

**Refinga** (amtlich *Röfingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Refinga leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 74,7&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 8,3&nbsp;% Wald, 15,5&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,5&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Refinga gheret d Derfer Refinga ond Roßhaupta.

## Gschicht
Refinga hot bis 1805 zua dr vordereschtereichischa Markgraufschaft Burgau ghert. D heitich Gmoed ischt zom 1. Juli 1972 entstanda durch dr Zammaschluss vo Refinga ond Roßhaupta.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
91,3&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Refinga hot mit dr Gmoede Dirrlaungna, Haldawang, Landeschberg ond Winterbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Refinga ischt dr Johann Brendle.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Refinga ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.roefingen-rosshaupten.de
* 
* 

## Fuaßnota
Thannhausen (Schwaben)

**Deahausa** (amtlich *Thannhausen*) ischt a Stadt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Deahausa leit en dr Region Donau-Iller em Mendeldal zwische Augschburg, Ulm ond Memmenga.

Vo dr Gmarkong send 46,7&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 28,7&nbsp;% Wald, 20,5&nbsp;% Sidlongsfleche ond 4,1&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Deahausa gheret d gleichnamig Stadt ond d Derfer Burg ond Nettershausen.

## Gschicht
Deahausa ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1109 als *Taginhusen*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 13,2&nbsp;% gleäge.

## Religion
81,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 10,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Deahausa hot mit em Markt Maischterhausa ond dr Gmoed Balzhausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Deahausa ischt dr Georg Schwarz.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Deahausa ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.thannhausen.de
* 
* #

## Fuaßnota
Ursberg

**Uschberg** (amtlich *Ursberg*) isch a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Uschberg leit en dr Regio Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 60,6&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 23,7&nbsp;% Wald, 12,8&nbsp;% Sidlongsfleche ond 3,0&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Uschberg gherat d Derfer Uschberg, Boisariad (amtlich Bayersried), Zell (amtlich Mindelzell), Rohr (amtlich Oberrohr) ond Breama (amtlich Premach).

## Gschicht
D heitich Gmoed ischt zom 1. November 1905 entstanda durch dr Zammaschluss vo Boisariad ond Uschberg.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3&nbsp;% gleäge.

## Religion
95&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gwea, 3,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Uschberg ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Burges vo Uschberg ischt dr Peter Walburger.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Uschberg gheart zom Schwebischa.

## Literatur
* Gert Tröger: *Dominikus Ringeisen und sein Werk* zur Hundertjahrfeier der Ursberger Behinderteneinrichtungen, Selbstverlag der St. Josefskongregation Ursberg 1984

## Weblink
* 
* www.gemeinde-ursberg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Waldstetten (Günz)

**Waldschna** (amtlich *Waldstetten*) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Waldschna leit en dr Region Donau-Iller an dr Genz.

Vo dr Gmarkong send 73,1&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 11,3&nbsp;% Wald, 11,5&nbsp;% Sidlongsfleche ond 4,0&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Waldschna gheret dr gleichnamig Markt, d Weiler Brandfeld ond Heubelsburg ond d Hef Waldstetter Mühle ond Wiblishauserhof.

## Gschicht
Waldschna ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1120 als *Walestat*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,8&nbsp;% gleäge.

## Religion
87,3&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Waldschna hot mit dr Stadt Ichahausa ond dr Gmoed Ellzä a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Waldschna ischt dr Michael Kusch.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Waldschna ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.markt-waldstetten.de
* 
* 

## Fuaßnota
Waltenhausen

**Waldahausa** (amtlich *Waltenhausen*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Waldahausa leit an dr Mendong vom Weilerbach en dr Krombach.

Vo dr Gmarkong send 54,8&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 36,2&nbsp;% Wald, 7,9&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,1&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Waldahausa gheret d Derfer Waltenhausen, Hairenbuch ond Weiler.

## Gschicht
Waldahausa ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1120.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,7&nbsp;% gleäge.

## Religion
97,4&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Waldahausa hot mit dr Gmoede Alatshausa, Broidadal, Deisahausa, Eabershause ond Wisabach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Waldahausa ischt dr Karl Weiß.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Waldahausa ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.gemeinde-waltenhausen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Wiesenbach (Schwaben)

**Wisabach** (amtlich *Wiesenbach*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Wisabach leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 80,9&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 2,1&nbsp;% Wald, 10,8&nbsp;% Sidlongsfleche ond 6,2&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Wisabach gheret d Derfer Unterwiesenbach, Oberegg, Oberwiesenbach ond Sausenthal, ond d Oberegger Mühle.

## Gschicht
Wisabach hot ab 1447 em Kloschter Roggenburg ghert ond ischt 1803 zua Bayern komma.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,3&nbsp;% gleäge.

## Religion
98,2&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 1,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Wisabach hot mit dr Gmoede Alatshausa, Broidadal, Deisahausa, Eabershause ond Waldahausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

D Birgermoeschtere vo Wisabach ischt d Ilse Thanopoulos.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wisabach ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.wiesenbach.de
* 
* 

## Fuaßnota
Offingen

**Offinga** (amtlich *Offingen*) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Offinga leit em Donauriad zwische Ulm ond Donauwerth an dr Donau ond dr Mendel.

Vo dr Gmarkong send 43,9&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 29,4&nbsp;% Wald, 20,6&nbsp;% Sidlongsfleche ond 6,1&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Offinga gheret d Derfer Offingen ond Schnuttenbach, dr Hof Landstrost ond dr Bahnhof Neuoffingen.

## Gschicht
Offinga ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1186.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
87,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 7,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Offinga hot mit dr Gmoede Gũũdremmaga ond Readebach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Offinga ischt dr Thomas Wörz.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Offinga ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Paul Auer: *Zur Geschichte von Offingen*, in: Das Obere Schwaben, Folge 2, 1956
* F.X. Hieber: *Offingen einst und jetzt*, Marktgemeinde Offingen, 1971
* Dr. Helmut Offermann u. Andreas Thoma: *Offingen 800 Jahre 1186-1986*, Marktgemeinde Offingen, 1986
* *Offingen - Bilder aus vergangenen Tagen*, Horb a. Neckar, 1992
* Robert Hieber: *Die Donau*, Marktgemeinde Offingen, 2009 (*Unser Offingen*, Heft 1)
* Robert Hieber: *Das 19. Jahrhundert*, Marktgemeinde Offingen, 2010 (*Unser Offingen*, Heft 2)
* Robert Hieber: *Schwere Jahre*, Marktgemeinde Offingen, 2011 (*Unser Offingen*, Heft 3)
* Robert Hieber: *Wirtshausgeschichte/n*, Marktgemeinde Offingen, 2013 (*Unser Offingen*, Heft 4)

## Weblink
* 
* www.offingen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Rettenbach (Landkreis Günzburg)

**Readebach** (amtlich *Rettenbach*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Readebach leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 72,9&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 10,3&nbsp;% Wald, 13,0&nbsp;% Sidlongsfleche ond 3,8&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Readebach gheret d Derfer Readebach, Harthausen ond Remshart ond dr Hof Lüßhof.

## Gschicht
Readebach hot ab 1446 bzw. 1517 dr Herra vo Riedheim ghert ond ischt 1806 zua Bayern komma.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,4&nbsp;% gleäge.

## Religion
88,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Readebach hot mit em Markt Offinga ond dr Gmoed Gũũdremmaga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

D Birgermoeschtere vo Readebach ischt d Sandra Dietrich-Kast.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Readebach ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.gemeinde-rettenbach.de
* 
* 

## Fuaßnota
Winterbach (Schwaben)

**Winterbach** (amtlich *Winterbach*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Winterbach leit en dr Region Donau-Iller em Holzwenkel.

Vo dr Gmarkong send 43,6&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 46,7&nbsp;% Wald, 8,7&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,0&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Winterbach gheret d Derfer Winterbach, Rechbergreuthen ond Waldkirch ond d Hef Delkenmühle, Eisingerhof ond Waldkircher Mühle.

## Gschicht
Winterbach ischt zom erscht Mol gnennt worda em 11. Johrhondert.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
91,3&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 6,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Winterbach hot mit dr Gmoede Dirrlaungna, Haldawang, Landeschberg ond Refinga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Winterbach ischt dr Karl Oberschmid.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Winterbach ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* winterbach.bnv-gz.de
* 
* 

## Fuaßnota
Ziemetshausen

**Zeamatshausa** (amtlich *Ziemetshausen*) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Zeamatshausa leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 40,7&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 47,9&nbsp;% Wald, 9,3&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,1&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Zeamatshausa gheret dr gleichnamig Hauptort, d Kirchderfer Hellersberg, Hinterschellenbach, Lauterbach, Muttershofen, Schönebach ond Uttenhofen, d Derfer Bauhofen ond Vorderschellenbach, dr Weiler Roppeltshausen, d Wallfahrtskirch Maria Vesperbild ond s Schloss Seyfriedsberg.

## Gschicht
Zeamatshausa ischt zom erscht Mol gnennt worda 1020/1026 als *Chemaineshusen*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 4,7&nbsp;% gleäge.

## Religion
82,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Zeamatshausa hot mit dr Gmoed Aiche a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Zeamatshausa ischt dr Anton Birle.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Zeamatshausa ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.ziemetshausen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Rugby

**Rugby** (ängl. au *Rugby Football*) isch e Familie vo Sportarte, wo zämme mit em Schutte z Ängland entstande si. American Football und Canadian Football si spööter us em Rugby entstande. D Wariante, wo am witiste verbräitet si, si Rugby Union und Rugby League. In dr letschte Zit goot dr Trend in Richdig Rugby Union.

## D Grundlaage vom Spiil
Bi allne Rugby-Wariante verwändet mä e Balle in dr Form vom ene verlängerete Rotazioonsellipsoid. S Ziil isch s, d Balle über em Gegner si Goollinie z dräge oder z schutte und eso Pünkt z mache. Das cha uf verschidnigi Arte bassier:

* Versuech (ängl. *try*): E *try* bechunnt mä, wenn d Balle im Molfäld vom Gegner uf e Boode cha legge.
* Erhööchig (ängl. *conversion*): Noch eme *try*  daf die aagrifendi Mannschaft d Balle vo irgend eme Punkt uf ere dänkte Linie parallel zur Siteuslinie dur e Punkt, wo d Balle bim *try* uf e Boode gläit worde isch, uf s Gool schutte und wenn si über dr Kwerstange zwüsche de bäide sänkrächte Stange duurefliegt, isch d *conversion* perfekt. 
* Sprungdritt (ängl. *dropkick*): E Spiiler schuttet d Balle, wo vorhär dr Boode berüert het, us em laufende Spiil uuse über d Kwerstange zwüsche de bäide Goolstange.
* Stroofdritt (ängl. *penalty kick*): E Benalty über d Latte vom Gool vom ene Punkt us, wo die gegnerischi Mannschaft e schlimms Faul gmacht het.

Vo Hand daf mä d Balle nume hinderzig wärfe oder abgee. Wenn d Balle aber vorwärts gheit wird, findet e Gedräng (ängl. *scrum*) statt. Acht Spiiler vo de bäide Mannschafte brobiere d Gegner vo dr Balle, wo zmizt in *scrum* iine grollt wird, äwäg z schupfe und eso d Balle z eroobere.

D Balle daf in alli Richdige gschuttet wärde. Nume e Spiiler, wo d Balle in de Händ het, daf aagriffe wärde. Mä daf en festheebe und aabedrucke (ängl. *tackle*) aber nume vo de Aggsle abwärts und chann en au umgheie. Wenn e Spiiler d Balle hebt und mit mee as sine Fuesssoole dr Boode berüert, muess er d Balle sofort lo gheie und daf sä nüm uflääse. Wenn er das nid machtm bechunnt dr Gegner d Balle.  Wenn dr Spiiler uf em Boode lit, döfe anderi Spiiler vo bäide Mannschafte um d Balle schupfe, aber ooni Händ. Schloo und Högglistelle si bim *tackling* verbote.

D Spiiler häi Liibli aa, churzi Hose, Chnöistrümpf und Schuttschue. Im Muul müesse alli e Zaanschutz haa. Herti Schutzchläider si nit erlaubt, aber e dünni, wäichi Chappe oder e dünns Bolster uf de Aggsle scho.

S Gool bestoot us zwäi sänkrächte *Goolstange*, mit eme Abstand vo 5–6&nbsp;m und ere Kwerstange in 3&nbsp;m Hööchi. Si stöön in dr Middi vo dr *Goollinie*. Unde an de Goolstangen het s Schutzbolster, so dass sich d Spiiler nid verletze.

## Weblingg
* Deutscher Rugby Verband
* Schweizer Rugby Verband
* Österreichischer Rugby Verband
* TotalRugby.de
* https://web.archive.org/web/20190506140557/https://www.rugbyweb.de/
* http://www.scrum.de
* https://web.archive.org/web/20180318194157/http://planet-rugby.de/

## Fuessnoote
Tennis

**Dennis** isch e Ballspiil, wo vo zwäi oder vier Spiiler gspiilt wird. Wenn äi Spiiler gegen en andere spiilt, säit mä dam Äintel, wenn je zwäi Spiiler gegenenander spiile, isch das e Dobbel, wenn zwäi Manne im Team si isch s e *Herredobbel*, zwäi Fraue e *Damedobbel* oder e Maa und e Frau e *gmischts Dobbel* (*Mixed*). Früener het Dennis as en elitääre Sport gulte, hüte isch s e Bräitisport. Sit 1988 isch Dennis wider e Disziplin an de olümpische Summerspiil.

## S Spiil
Jeede Spiiler het e Dennisschleeger, won er d Dennisballe mit em schloot. S Ziil vom Spiil isch s, d Balle äimol mee as dr Gegner noch de Reegle über e Netz z spiile, wo in dr Middi vom Spiilfäld vo dr äinte Site bis zur andere ufgspannt isch. Noch de Reegle bedütet, 

* ass dr Spiiler d Balle mit em Schleeger über s Netz oder uf dr Site am Netz vrbi spiilt
* ass d Balle maximal äimol dr Bode berüert, bevor men en zrugschloot ooni dass er denn no äinisch uf dr Site vom Spiiler am Boode aachunnt
* ass d Balle maximal äimol dr Bode in dr Spiilhelfti vom Gegner berüert, usser wenn dä si diräkt zrugschloot (Volley)
* ass mä d Balle nume mit em Schleeger berüert mit Usnaam vom Aaspiil
* ass mä weder mit em Körper no mit em Schleeger am Netz aachunnt
* ass mä d Balle nume en äinzigs Mol mit em Schleeger schloot

Am Aafang vom ene Ballwäggsel chunnt dr Ufschlag. D Balle muess drbii kwer über s Spiilfäld in s chliinere Fäld vo dr Spiilhelfti vom Gegner gspiilt wärde ooni dass si am Netz aachunnt. Mä daf zwäimol brobiere und wenns au bim zwäite Mol nid grootet, bechunnt dr Gegner e Punkt und mä reedet vom ene Dobbelfääler. Bim Ufschloo muess mä usserhalb vom Spiilfäld stoo, bis dass dr Schleeger d Balle berüert, sust zellt dr Ufschlag nid (Fuessfääler).

E Dennismatsch bestoot us Setz, und dä isch dr Gwünner, wo as erste zwäi Setz gwunne het, usser bi groosse Durnier, wo s drei Setz si. E Satz bestoot us Spiil und e Spiiler gwünnt e Satz, wenn er 6 Spiil gwünnt und dr Gegner mindestens zwäi Spiil weniger. Wenn bäidi Spiiler 6 Spiil gwunne häi, wird mäistens e Tie-Break gspiilt, wo entschäidet, wär dr Satz gwünnt.  

Mä spiilt um *Pünkt*, und dr ersti Punkt vom ene Spiiler im ene Spiil häisst *15*, dr zwäiti *30* und dr dritti *40*. Wenn e Spiiler dr vierti Punk gwünnt und dr Gegner het *30* oder weniger denn het dr Spiiler gwunne. Wenn s 40:40 isch, redet mä vom ene *tie* und wär denn non e Punkt macht het d *advantage*. Dä gwünnt, wo d *advantage* het und dr neggst Punkt au no gwünnt. 

Im ene Spiil het immer dr gliich Spiiler dr Ufschlaag, im neggste Spiil dr ander. Dr ersti Ufschlaag wird vo dr rächte Site vom Spiilfäld gspiilt und mä wäggslet mit jedem Punkt d Site, vo wo mä ufschloot.

## Litratuur
* Burghard von Reznicek: *Tennis. Das Spiel der Völker*. Johann Grüneberg, Marburg 1932.
* Theo Stemmler: *Vom Jeu de paume zum Tennis. Eine Kurzgeschichte des Tennisspiels*. Frankfurt/Main, Insel Verlag 1988 (Insel-Bücherei 1076/2)

## Weblingg

* Offizielle Regeln der International Tennis Federation (ITF)
* Association of Tennis Professionals
* Women's Tennis Association
* Gschicht vom Dennis

## Fuessnoote
Spielzeug

**Spiilzüüg** isch en Objekt, wo zum Spiile verwändet wird. Dr Begriff Spiilzüüg wird üübligerwiis mit Chinder oder au mit Husdier assoziiert, es isch aber au nit ungwöönlig, ass Erwaggsnigi oder Dier, wo nit domestiziert si, mit Spiilzüüg spiile. E Spiilzüüg wird für sich sälber oder wäge dr Fröid gschetzt, wo mä het, wemm mä mit em spiilt. 

Bis zur Industrialisierig si die mäiste Spiilzüüg vo dene gmacht worde, wo au mit ene gspiilt häi. Spiilzüüg, wo Handwärker härgstellt häi, si für die mäiste unerschwinglig gsi. Mit dr Industrialisierig het mä Masse vo Spiilzüüg afo broduziere, und si si au immer billiger worde, vor allem wenn si us Blastik gmacht Spiilzüüg, wo mit em ghandlet wird, wird under em Begriff Spiilware zämmegfasst. 

## Litratuur
* Karl Staudinger: *Kind und Spielzeug*. (=Entschiedene Schulreform Heft 4), Verlag Ernst Oldenburg, Leipzig 1923
* Karin Hildegard Balk: *Kinder und ihr Spielzeug*, Sutton, Erfurt 2007, ISBN 978-3-86680-186-8.
* O. Kopetzky: *Das Nürnberger ABC*. Attenkofer, Straubing 1912, Digitalisat
* Ebenezer Landells/Alice Landells, *The girl's own toy-maker, and book of recreaton*. London 1860, Digitalisat
* Hein Retter: *Spielzeug – Sozialschicht – Erziehung*, Finken, Oberursel 1973, ISBN 3-8084-4025-2.
* Hein Retter: *Handbuch zur Geschichte und Pädagogik der Spielmittel*, Beltz, Weinheim 1989, ISBN 3-407-83018-1.
* Hein Retter, *Spiel und Spielzeug auf der Schwelle eines neuen Zeitalters oder: Quo vadis?, homo ludens?* International Council for Children’s Play 2001 (Erfurt, 6. bis 8. Juni 2001), Eröffnungsvortrag, Nostheide Verlag Memmelsdorf bei Bamberg 2001.
* Hein Retter, *Postmodernity – what about toys? In: Berg/Nelson/Svensson (Hgg.): *Toys in educaltional and socio-cultural contexts. Toy research in the late twentieth century*, Tl. 2.,Stockholm International Toy Research Centre (SITREC), Stockholm 2003, S. 25–37, ISBN 91-974811-2-2
* Laura M. Knüsli, Ruth Holzer-Weber: *100 Jahren Schweizer Spielzeugfabrikation. Zum 125-Jahr-Jubiläum der Firma Franz Carl Weber'', Zürcher Spielzeugmuseum / Chronos, Zürich 2006, ISBN 978-3-0340-0843-3.

## Weblingg

* Arbeitsbedingungen in der globalisierten Spielzeugindustrie und Einflussmöglichkeiten von Verbrauchern
* FOCUS: Weihnachten in China Bricht us Guangdong, wo 80 % vo de Spiilzüüg, wo mä mit ene in Öiropa spiilt, härgstellt wärde
* Was Kinder zum Spielen brauchen
* Das richtige Spielzeug für ihr Kind
Krone

A **Krone** (lateinisch *corona* ‚Kranz‘;  ‚Kranz‘, ‚Krone‘) isch a Koopfbedeggung, mo a Kenig o hot. Sie isch au s Sümbool vom a Kenig oderm Kenigreich. A Krone isch normalerweus aus Gold und isch oft mit Edlsteuner bsetzt.

## Gschicht
Chrone si im alte Oriänt ufchoo. Scho im alte Egypte und im antike Griecheland häi Herrscher e Königsbinde oder e Diadem aaghaa. D Perserkönig si under de erste gsi, won e zuenigi Chrone, e *[[Tiara (Altertum)|Tiara]]*, aaghaa häi. Die Form isch spööter vo de byzantinische Kaiser übernoo worde und au vo de Päpst, wo bis 1964 e dreifachi Chrone aaghaa häi.

Für die römische Kaiser isch s Diadem oder dr Loorbeerchranz vo de Imperatore s Sümbol vo iirer Macht gsi. D Herrscher vo de Germane häi e Helm oder e Stirnräife aaghaa. Sit dr Zit vo de Karolinger si zuenigi Chrone üüblig, wo äi oder meereri Bügel uf ere sitze.
## Tüpe vo Chrone

Iron Crown.JPG|Chroneräif
Monomacho's crown - circa 1042 Budapest.JPG|Blattechrone
Ottonische Königskrone.jpg|Liliechrone
Denmark crown.jpg|Bletter
Ströhl-Rangkronen-Fig. 53.png|Zaggechrone
Rangkronen-Fig. 05-Pair.png|Zuenigi Chrone 
Rangkronen-Fig. 05.svg|Offnigi Chrone
Weltliche Schatzkammer Wien (190)2.JPG|Bügelchrone
Ströhl-Regentenkronen-Fig. 01.png|Mitrechrone


## Literatur
* Jürgen Abeler: *Kronen. Herrschaftszeichen der Welt.* Econ, Düsseldorf/Wien 1972, ISBN 3-430-11002-5.

## Weblink
1549

|}
## Was isch bassiert?
* 23. Februar: Z Konschtanz wird e *Wasserwunder* am Seerhy beobachtet. S Eraignis isch in dr Zwischezyt wisseschaftlig as *[[Stehende Welle|Seiche]]* (e Wälle, wu stoht) identifiziert.
* 4.Novämber: Dr Chaiser Karl V. erlosst as Folg vum Burgundische Verdrag iber di Habsburgische Niderlande e Pragmatischi Sanktion, wu di Sibzeh Provinzen us em Hailige Remische Rych lest.
* 10. November: Z Rom stirbt dr Papscht Paul III.. Konklave cha si bis am Änd vum Johr nit uf e Noofolger ainige.
* Dr Heinrich Bullinger un dr Johannes Calvin schließe dr *[[Consensus Tigurinus]]* iber s Nachtmohl, doderdur chunnt s zuen ere Aanecherig vu dr zwinglianische un dr calvinistische Reformation in dr Schwyz.
* Z Sidamerika fangt dr Missionschryzzug vu dr Jesuiten aa, wu d Indianer schitze dien un as Arbetschreft importierti afrikanischi Negersklave guethaiße.

## uf d Wält chuu
* Maria Holl, Gaschtwirti z Nearle, wu ne Häxeprozäss iberläbt het

## gstorbe
* 10. Novämber: Paul III., Papscht

## Weblink
1548

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Merz: S Augschburger Interim, wu uf em Rychsdag z Augschburg driber gstritte woren isch. S isch e Versuech, noch em Siig iber dr Schmalkaldisch Bund e religiesi Ornig mit dr Proteschtanten härzstelle, wu bis zum Entschaid vum Konzil vu Trient gälte soll. Am 15. Mai wird s vum Chaiser Karl V. verchindet un am 30. Mai im Rychsabschid feschtglait.
* Dur dr Papscht Paul III. wird d Schwyzergarde wider in s Läbe gruefe, wu 1527 noch em *[[Sacco di Roma]]* dur dytschi Seldner ersetzt woren isch.
* Dr Johannes Stumpf bringt sy Chronik vu dr Schwyz uuse. 

## uf d Wält chuu
* 29. Septämber: Wilhelm V., Herzog vu Bayern

## gstorbe
* 25. Merz: Anna Fugger, Frau vum Anton Fugger, Stammmueter vu dr Antonius-Linie
* 8. Juni: Adelberg Meyer zum Pfiil, Basler Bolitiker

## Weblink
1547

|}
## Was isch bassiert?
* 16. Jänner: Dr Iwan IV. „dr Schreckli“ wird dr erscht gchrente russisch Zar.
* 24. Mai: In dr Schlacht bi Drakenburg sigt s proteschtantisch Heer vum Schmalkaldische Bund iber di chaiserlige Druppe. Ainewäg sigt dr Chaiser im Schmalkdaldische Chrieg.
* Dr Chenig Ferdinand I. schlat dr behmisch Ständeufstand nider.

## uf d Wält chuu
* 29. Septämber: Miguel de Cervantes, spanische Schriftsteller
* um 1546/1547: Johann Fischart, dytsche Schriftsteller

## gstorbe
* 20. Juli: Beatus Rhenanus, elsässische Humanischt
* 17. Augschte: Katharina vo Zimmern, di letscht Äptissi vom Fraumöischter z Züri
* 2. Dezämber: Hernán Cortés, spanische Konquistator

## Weblink
1546

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Chrieg vum Chaiser Karl V. gege dr *[[Schmalkaldischer Bund|Schmalkaldisch Bund]]* fangt aa.
* Dr Georgius Agricola publiziert s mineralogisch Handbuech *De natura fossilium*.

## uf d Wält chuu
* 4. Juli: Murad III., Sultan vum Osmanische Rych
* um 1546/1547: Johann Fischart, dytsche Schriftsteller

## gstorbe
* 18. Februar: Martin Luther, dytsche Reformator

## Weblink
Skulptur

__NOTOC__
Dr Begriff **Skulptur** (, vo  ‚schnitze‘, ‚bilde‘, ‚mäissle‘), isch sit em 18. Joorhundert e Leenwort, und isch, sowit er sich uf Erschiinigsforme vo dr bildende Kunst beziet, zum Däil sünonüüm mit em Begriff vo dr Blastik. Bäidi wärde uf zwäi Begriffsebene brucht, für d Gattig, wo men ere au Bildhauerkunst säit, und für en Äinzelstück-e Bildwärk. 

Es git zwäi Wääg zum e Skulptur z mache. Bim äinte wird us eme Block Material, zum Bischbil Holz oder Stäi, s Kunstwärk uusegarbäitet -  mit Mässer und Bütel bim Schnitze oder mit eme Mäissel in dr Stäibildhauerei, bim andere, zum Bispil mit metallische oder keramische Material, eender ufbaut oder in e Form gosse. Dorum gränzt mä mänggisch d Begriff Skulptur vo Blastik ab, und reedet vo Skulptur im ängere Sinn, wo d Gstaltig dur wägschloo oder wägschniide bassiert, und Blastik im ängere Sinn, wo mä mit wäichem Material s Wärk vo inne gege usse ufbaut. In dr Gegewartskunst cha mä zum Bischbil bi Assamblaasche oder Kollaasche und äänlige Ruuminstallazioone sonigi Underschiid nüme mache. 

*Statue* si freistehendi Skulpture oder Plastike, won e Person, e göttligi Figur oder e Dier darstelle. 

Venus of Willendorf frontview.jpg|D Wenus vo Willedorf, um 25'000 v. d. Z.
Aphrodite of Milos.jpg|D Wenus vo Milo, um 100 v. d. Z.
Michelangelo's David - right view 2.jpg|Michelangelo: David, Floränz, 1504

## Noochwiis


## Litratuur
* Stefan Dürre: *Seemanns Lexikon der Skulptur: Bildhauer, Epochen, Themen, Techniken*. E. A. Seemann Verlag, Leipzig 2007, ISBN 978-3-86502-101-4

## Weblingg

* skulpturensammlungen.de – Zämmeschluss vo dütsche Skulpture-Museum
Venus von Willendorf

D **Wenus vo Willedorf** isch dr Name, wo män ere Wenusfigurine us dr jüngere Altstäizit (Jungpaläolithikum) gee het. Si isch am 7. August 1908 z Willedorf entdeckt worde. Si isch s bekanntiste archeologische Fundstück us Ööstriich und wird im Naturhistorische Museum z Wien usgstellt. 

D Skulptur isch us Chalchstäi gmacht und elf Santimeter hooch. Si stellt e blutti, sümmetrischi Frauefigur daar mit eme groosse Chopf, wo aabe hänkt und kä Gsicht het. D Brüst, d Hüfte, dr Buuch und s Füüdle si usbrägt, d Gschlächtsdäil detailliert, aber d Extremidääte nume adütet.

Öbbe 200 äänligi Fünd us em spoote Gravettien het mä vo Öiropa bis Sibirie gmacht. Mä nimmt hüte aa, ass es in dere Zit äänligi religiöösi Vorstellige in däm ganze Gebiet gee het, wo in dere Zit churz vor em Höhepunkt vo dr letschte Iiszit gstande isch. D Ernäärig isch immer schlächter worde und d Bevölkerigsdichdi chliiner.  Am Ändi vo dere Faase vor 20'000 Joor het dr Homo sapiens Middelöiropa vollständig verloo. Erst e baar Joorduusig spööter isch Öiropa von ere chliiwüchsigere Bevölkerig nöi besiidlet worde, und die het e ganz anderi Kultur ghaa. Wenusfigure si nüme vorchoo.


Venus of Willendorf 03.jpg|*Wenus I* vo Willedorf
Venus of Willendorf frontview retouched 2.jpg|*Wenus I*
Venus of Willendorf right.jpg|*Wenus I*
Venus O Willendorf II III.jpg|*Wenus II* und *Wenus III* vo Willedorf


## Litratuur
* Wilhelm Angeli: *Die Venus von Willendorf.* Edition Wien, Wien 1989. ISBN 3-85058-035-0
* Walpurga Antl-Weiser: *Die Frau von W. – Die Venus von Willendorf, ihre Zeit und die Geschichte(n) um ihre Auffindung.* Verlag des Naturhistorischen Museums, Wien 2008. ISBN 978-3-902421-25-8
* Alexander Binsteiner: *Rätsel der Steinzeit zwischen Donau und Alpen.* Linzer Archäologische Forschungen, Band 41, Linz 2011, 1-96. ISBN 978-3-85484-440-2.
*  
* Lois Lammerhuber (Fotografie); Walpurga Antl-Weiser und Anton Kern (Teggst): *Venus*, Edition Lammerhuber, 2013, ISBN 978-3-901753-08-4 (Fotibuech zum 100. Geburtsdaag vo dr Entdeckig vo dr Wenus vo Willedorf, mit eme Essay uf Dütsch und Änglisch)
* Philip R. Nigst: *Willendorf II*, in: Hugo Obermaier - Gesellschaft für Erforschung des Eiszeitalters und der Steinzeit e.&nbsp;V., 55. Tagung in Wien, Erlange 2013, S. 59-66 (Fundgschicht, Stratigrafii)

## Weblingg

* The Venus of Willendorf mit e Hufe Fotene vo dr Skulptur
* 
* 
* Naturhistorisches Museum Wien
* Noochbildig as "Luft-Skulptur" vom ene ungarischen Disäiner
* Beitrag Top10 im Naturhistorischen Museum
*Usstellig im British Museum as „Skulptur einer Frau“

## Fuessnoote
1544

|}
## Was isch bassiert?
* 11. April: In dr Schlacht vu Ceresole im Piemont sigt e franzesisch Heer iber e chaiserli-spanisch Heer. D Schlacht isch aini vu dr erschte, wu Fyyrwaffe ne dominierendi Roll spiile. 
* Dr letscht wichtig Inka-Herrscher Manco Cápac II. wird vu Aahänger vum 1538 hiigrichtete Konquistador Diego de Almagro el Viejo umbrocht.
* Di erscht Uusgab vu dr *Cosmographia* vum Humanischt un Hebraischt Sebastian Münster chunnt uuse. S isch di erscht wisseschaftli un allgmain verständli Bschrybig vum Wisse vu dr Wält uf Dytsch, mit dr Grundlage us Gschicht un Geografy Aschtronomy un Naturwisseschafte, Landes- un Volkskund. Dr Titel *Cosmographia* isch di laytnisch Form vum griechische *kosmographía* (Wältbschrybig). Dr vollständig Titel vum Wärch isch: *Cosmographia. Beschreibung aller Lender durch Sebastianum Munsterum, in welcher begriffen Aller völcker, Herrschafften, Stetten und namhafftiger flecken, herkommen: Sitten, gebreüch, ordnung, glauben, secten vnd hantierung, durch die gantze welt, vnd fürnemlich Teutscher nation. Was auch besunders in iedem landt gefunden, vnnd darin beschehen sey. Alles mit figuren vnd schönen landt taflen erklert, vnd für augen gestelt.*

## uf d Wält chuu
* 23. Dezämber: Christian Wurstisen, Basler Mathematiker, Theolog un Historiker

## gstorbe
* 23. Juni: Eleonore vu Firschtebärg, Grefi vu Hanau-Liechtebari 

## Weblink
1543

|}
## Was isch bassiert?
* In d Schrifte *Von den Jüden und iren Lügen* un *Vom Schem Hamphoras* diffamiert dr Martin Luther d Juden un setzt si mit em Deifel glych.
* S zwait vu dr Gsetz zue dr Yygliderig vu Wales in s Chenigrych Ängland wird bschlosse. Unter anderem wird dodermit di änglisch Sproch Amtssproch z Wales.
* Dr Nikolaus Kopernikus vereffetligt *De revolutionibus orbium coelestium*. Dodin bschrybt er e mathematisch-naturphilosophisch Modell, wu si d Planeten mitsant dr Ärd um d Sunne bewegen un d Ärd si um ihri aige Achs drillt. 
* Dr Andreas Vesalius vereffetligt z Basel s medizinisch Wärch *Libri septem de humani corporis fabrica* un begrindet dodermit di neizytli Anatomy. Dr Vesalius sälber haltet im Mai z Basel e anatomisch Kolloquium ab. S doderby vun em prepariert sognännt *Vesalsche Skelett* isch hite no erhalte un isch s eltscht Stuck vu dr anatomische Sammlig z Basel.
* Dr dytsch Mediziner un Botaniker Leonhart Fuchs vereffetligt sy *New Kreüterbuch*.

## uf d Wält chuu
* 18. Februar: Karl III., Herzog vu Lothringen un Mercœur

## gstorbe
* 24. Mai: Nicolaus Copernicus, Aschtronom
* 29. Novämber: Hans Holbein dr Jinger, Augschburger Moler

## Weblink
1545

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Juni: Dr Spanier Íñigo Ortiz de Retez landet uf ere Insle un nännt si *[[Neuguinea|„Nueva Guinea“]]*, wel ihn d Kischte un d Yywohner an die vum afrikanische Ginea mahnt.
* 13. Dezämber: S Konzil vu Trient, wu vum Papscht Paul III. yygruefe woren isch, fangt aa. 
* S erscht Buech uf Baskisch, e Gedichtband vum Pfarrer Bernat Etxepare, wird publiziert. 

## uf d Wält chuu
* 27. Oktober: Melchior Junius, dytsche Rhetoriker un Humanischt

## gstorbe
* Septämber: Hans Baldung, dytsche Moler, Zaichner un Chupferstächer

## Weblink
1542

|}
## Was isch bassiert?
* 31. Jänner: Dr Spanier Álvar Núñez Cabeza de Vaca chunnt as erschte Europäer zue dr Iguaçu-Wasserfell z Sidamerika.
* 21. Juli: Dr Papscht Paul III. bewilligt z Rom mit dr Apostolische Konstitution *Licet ab initio* d Bildig vu dr *[[Kongregation für die Glaubenslehre|Congregatio Romanae et universalis Inquisitionis]]* (Hailigi Inquisition) zum Schutz vu dr katholische Chilche vor Häresie, vor allem vor em Proteschtantismus.
* 24. Augschte: No rund acht Monet chunnt dr Francisco de Orellana uf em Amazonas zue dr Atlantikkischte. Är isch dr erscht, wu dr Amazonas uf dr ganze Lengi gfahren isch.

## uf d Wält chuu
* 15. Oktober: Akbar, Großmogul vu Indie

## gstorbe
* 1542 oder 1543: Sebastian Franck, dytsche Schriftsteller un Myschtiker

## Weblink
1540

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Jänner: Dr änglisch Chenig Heinrich VIII. hyrotet di Dytsch Anna vu Kleve. Die Eh losst er am 9. Juli wider annullieren un hyrotet am 28. Juli sy fimti Frau, d Catherine Howard.
* April: Dr spanisch Konquistador Francisco Vásquez de Coronado macht si vu Mexiko uus uf dr Wäg no Nordem uf dr Suechi no dr mythische sibe guldine Stedt vu Cibola.
* 27. Septämber: Dr Jesuiteorde wird dur d Bulle *Regimini militantis ecclesiae* vum Papscht Paul III. anerkännt.
* 18. Oktober: D Choctaw unter dr Haiptling Tuscaloosa un Black Warrior kämpfen in dr Schlacht vu Mauvilla gege d Spanier, di erscht Schlacht vu dr Indianerchrieg uf em nordamerikanisch Kontinänt.
* Dr Philipp Melanchthon vereffetligt anonym z Stroßburi dr *Tractatus de potestate et primatu Papae* as Nodrag zue dr *[[Confessio Augustana]]*.

## uf d Wält chuu
* 1. Oktober: Johann Jakob Grynaeus, Schwyzer Theolog

## gstorbe
* 26. Augschte: Gallus Haas, Abt im Chloschter St. Bläsi

## Weblink
Forchbahn

}

|}
|}
D **Forchbahn** isch e meterspurigi Schmalspurbahn, wo zwüsched Züri und Esslinge im Züripiet verchehrt und de *Forchbahn AG,* abgkürzt *FB,* ghört. De Name stammt vo de Ortschaft Forch und em gliichnamige Pass (676&nbsp;m&nbsp;ü.&nbsp;M.) zwüsched em Zürisee und em Griiffesee, wo d Bahn uf öppe halber Strecki überwindt. Wän me d FB meint, redt mer i de Gäged vo de *Frida,* de *Tante Frida* oder grad öppe vo de *Frida Bünzli,* so känt si jede.

D Forchbahn isch am 27. November 1912 s erscht Mal gfahre und hät e Autobuslinie abglöst, wo s sit 1905 ggää hät, was für die damaligi Ziit ener ungwöhnlich gsi isch. Sit ihrer Eröffnig isch d Forchbahn dur die gmeinsami Direktion und Betribsfüehrig äng mit de hütige Vercheersbetriib Züri (VBZ) verbunde.

D Streckelengi isch öppe 16&nbsp;Kilometer, devo ghöred 13.06 Kilometer (Rehalp–Esslinge) de Forchbahn. Es hät zwei Tunnel mit ere Lengi vo 280 und 1750 Meter. D Strecki zwüsched de Rehalp und de Neue Forch isch doppelspurig usbout und für de Gleiswechselbetrib usgleit, de Fahrbetrib isch elektrisch mit 1200&nbsp;Volt Gliichstrom. Uf de Stadtzürcher Strecki zwüsched de Rehalp und em Baanhof Züri Stadelhofe faart d *Frida* uf circa drüü Kilometer Lengi uf de Gleis vom Züritram. D Strecki ghört de VBZ und isch wie alli Zürcher Tramstreckene doppelspurig usbout und mit 600&nbsp;Volt Gliichstrom elektrifiziert, es wird grundsätzlich im Eirichtigsbetriib gfahre.

## Rollmaterial


* BDe 4/4 10 (1948) *Partytram,* wird sit 2017 renoviert
* BDe 4/4 11–14 (1959), 15–16 (1966) I de Jaar 2004/5 *uf [[Madagaskar]] spediert, mit de beschte Absichte, z Antananarivo zum Dieseltram z wèrde*
* Bt 101 (1959) *de schwäri Stahlstüürwage isch 2004 uf Antananarivo verschifft worde*
* Bt 102–108 (1967/1968) *ussert em abbrochne Bt 107 stönts au sit 2004/5 z Antananarivo ume*
* Be 8/8 21/22–31/32 (1976–1986) uf em Tach händs pro Wage zwei Elektrohöcker, drum au *Doppelkameel* gschumpfe
* Bt 201–204 (1981/1982)
* Be 4/4 51–58 (1994)
* Be 4/6 61–73 (2004/2005), *[[Stadler Rail|Stadler]] Tango-Wäge*

## Weblink

* Forchbahn
* Verein zur Förderig vo historische Forchbahnfahrzüüg
* Abschiedstag von den alten Forchbahnzügen uf wittigbahn.ch (zahlriichi Bilder)

## Einzelnachwiis
1541

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Februar: Dr spanisch Konquistador Pedro de Valdivia grindet d Stadt Santiago del Nuevo Extremo, di hitig Hauptstadt vu Chile.
* 8. Mai Dr Hernando de Soto entdeckt as erschte Europäer dr Mississippi River. 
* 13. Septämber: Dr Reformator Johannes Calvin, wu us Gämf uusgwise gsii isch, chunnt wider retuur vu Stroßburi, un setzt derno gmainsam mit em Rot d Reformation dure.
* D Lordschaft Irland wird dur e *Act of Parliament* in s Chenigrych Irland umgwandlet.

## uf d Wält chuu
* 21. Februar: Philipp V., Grof vu Hanau-Liechtebari

*Datum nit bekannt:*
* Christoph Silberysen, Apt vom Chlooschter Weddige

## gstorbe
* 24. Septämber: Paracelsus, Dokter, Alchemischt, Aschtrolog un Philosoph
* 4. Oktober: Jakob Meyer zem Hirze, Basler Bolitiker

## Weblink
1539

|}
## Was isch bassiert?
* 27. April: Dr spanisch Konquistador Gonzalo Jiménez de Quesada grindet formal d Stadt Santa Fé de Bogotá, di hitig Hauptstadt vu Kolumbie.
* 28. Mai: Dr Hernando de Soto landet bi Tampa Bay an dr Kischte vu Florida un fangt sy vierjehrigi Expedition dur dr nordamerikanisch Sidoschten aa. 
* 15. Augschte: Dr franzesisch Chenig Franz I. lait im „Edikt vu Villers-Cotterêts“ fescht, ass nume no di franzesisch Sproch in Urkunde un in dr Verwaltig derf brucht wäre.

## uf d Wält chuu
* Aurelius Froben, Basler Verleger un Buechdrucker

## gstorbe
* 12. Februar: Christoph von Nellenburg-Tengen, Freiherr un Grof

## Weblink
1538

|}
## Was isch bassiert?
* 24. Februar: Dr Fride vu Großwardein zwisch em ungarische Chenig Ferdinand I. un em Johann Zápolya macht em ungarische Burgerchrieg en Änd.
* 10. Juni: Katholischi Ständ im Hailige Remische Rych grinde z Nürnberg ohni Wissen un Mitglidschaft vum Chaiser Karl V. di Katholisch Liga as Gegestuck zum 1531 grindete proteschtantische Schmalkaldische Bund.
* 28. Septämber: Mit em Siig iber di Hailig Liga in dr Seeschlacht vu Prevesa stygt s Osmanisch Rych zue dr greschte Seemacht vum Mittelmeer uf. 

## uf d Wält chuu
* 25. Merz: Christophorus Clavius, dytsche Jesuit un Aschtronom

## gstorbe
* 12. Februar: Albrecht Altdorfer, dytsche Moler
* Merz: Hans Buchner, dytsche Komponischt
* 24. Dezämber: Anna Reinhart, Züürcher Bürgerfrau

## Weblink
1537

|}
## Was isch bassiert?
* 29. Mai: Dr Papscht Paul III. verbietet in dr Bulle *Sublimus Dei* d Sklaverei.
* Mit ere ufgrischtete Flotte erobere d Osmane e Huffe Ägäischi Insle wie Santorin, Naxos, Kasos, Tinos un Karpathos, un mache di maischten andere tributpflichtig. D Republik Venedig un di chrischtli Bundesflotte chenne dr osmanische Ibermacht nyt entgegesetze.
* Dr Paracelsus volländet sy Hauptwärch *Astronomia Magna*.

## uf d Wält chuu
* Ambrosius Frobenius, Basler Buechdrucker un Verleger

## gstorbe
* 2. Februar: Johannes Carion, dytsche Aschtrolog, Mathematiker un Hischtoriker 

## Weblink