open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astano

**Astano** (lombardisch *Astan*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sessa im Bezirk Lugano.

## Geografi
S Dorf isch e Kurort un lyt im mittlere Malcantone zwisch em Lago di Lugano und em Langesee unterhalb vum Monte Lema an dr Gränz zue Italie.

## Gschicht
Astano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1272 as *Astanum*.

## Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Astano isch d Brigitte Cella.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Astano ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Pfarrchilche *S. Pietro* (1654)

## Lyt
* Domenico Trezzini (* ca. 1670 z Astano, † 1734 z St. Petersburg, Russland), Architekt im Dienscht vum Zar Peter I. 

## Literatur
* Teodoro Amadò: *Appunti su Astano: momenti ed aspetti di un villaggio malcantonese.* Teil 1, In: *Almanacco Malcantonese e Valle del Vedeggio.* Edizioni Bernasconi, Agno 2001, S. 72–78.
* Teodoro Amadò: *Appunti su Astano.* 2. Teil, in: *Almanacco Malcantonese e Valle del Vedeggio.* Edizioni Bernasconi, Agno 2003, S. 72–85.
* Teodoro Amadò: *Astano. Gli edifici sacri.* In: *Almanacco Malcantonese e Valle del Vedeggio.* Edizioni Bernasconi, Agno 2002, S. 68–76.
* Virgilio Chiesa: *Astano.* In: *Lineamenti storici del Malcantone.* (Hrsg.) Museo del Malcantone (2.&nbsp;Auflage), Curio 2002, S. 242, 243, 266.
* Antonio Portugal de Faria: *Note per la storia della Famiglia De Marchi e del Comune di Astano sua patria.* Tipografia di R.&nbsp;Giusti, Livorno 1899.
* Plinio Grossi: *Astano.* In: *Il Malcantone.* Guida Galli-Tamburini, 2. Auflage, Fontana Print S.A., Pregassona 1984, S. 98–103, 144, 148.
* Raimondo Locatelli: *Speciale Astano.* In: *Rivista di Lugano.* 20. September 2002.
* Simona Martinoli und andere: *Astano.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S. 408–409, 412.
* Giovanni Maria Staffieri: *Astano.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno, 1985, S. 41, 56–59.
* Celestino Trezzini: *Astano.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 1, *A – Basel.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;460.
* Santino Trezzini: *Cronistoria di Astano.* Consiglio Parrocchiale Astano, Astano 2010.

## Weblink

* http://www.astano.ch
* 

## Fueßnote
Avegno-Gordevio

**Avegno-Gordevio** (lombardisch *Avegn Gordev*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Maggia im Bezirk Vallemaggia.

## Geografi
Avegno-Gordevio bstoht us dr Ortsdail Avegno un Gordevio un lyt im unteren Maggiadal. Zue Gordevio ghere di bede Wyler Villa un Brièè.

## Gschicht
D Gmai isch entstande am 20. April 2008 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Avegno un Gordevio.

Avegno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1189 as *Vegno*, Gordevio anne 1200 as *de gordauio*, 1335 *de Gordavio*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Avegno-Gordevio isch dr Ivo Lanzi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Avegno-Gordevio ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *SS. Luca e Abbondio* (1313 gweiht, im 17. jh. erwyteret)
* Chilche *SS. Giacomo e Filippo* (17. Jh.)
* Kapäll *S. Antonio Abate*, Brièè (1666)


Datei:Gordevio village streets.jpg|
Datei:Gordevio village.jpg|


## Literatur
* Guglielmo Buetti: *Note Storiche Religiose delle Chiese e Parrocchie della Pieve di Locarno, (1902), e della Verzasca, Gambarogno, Valle Maggia e Ascona (1906).* 2.&nbsp;Auflage, Pedrazzini Edizioni, Locarno 1969.
* Giovanni Bianconi: *Vallemaggia.* Edizioni L.E.M.A., Agno 1969.
* Martino Signorelli: *Storia della Valmaggia.* Tipografia Stazione SA, Locarno 1972.
* Bernhard Anderes: *Guida d’Arte della Svizzera Italiana.* Edizioni Trelingue, Porza-Lugano 1980, S.&nbsp;172, 173, 175, 177.
* Flavio Maggi: *Patriziati e patrizi ticinesi.* Pramo Edizioni, Viganello 1997.
* Simona Martinoli u.&nbsp;a.: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;237, 238, 239, 240, 242.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni*, Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* http://www.avegnogordevio.ch
* 
* 

## Fueßnote
Besazio

**Besazio** (lombardisch *Besasc*, dytsch veraltet *Abläsch*, *Ablentschen* oder *Ablentsch*) isch e ehmoligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het zum Chrais (circolo) Riva San Vitale im Bezirk Mendrisio ghert. Uf dr 14. April 2013 isch Besazio zue Mendrisio yygmaindet wore.

## Geografi
Besazio lyt weschtlig vu Mendrisio an dr Gränz zue Italie. D Nochbergmaine sin Arzo, Tremona, Rancata, Ligornetto un di italienisch Gmai Clivio.

## Gschicht
Besazio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1254 (1335 *Besatio*, 15.-18. Jh. Besaccio).

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Besazio isch dr Silvano Gaffuri.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Besazio ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Antonino* (17. Jh.)
* Chilche *. Maria Immacolata* (1777-79)
* Patrizierhuus Realini

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Besazio* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Beringen–Bion*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;208.
* Carlo Crespi: *Besazio e le sue chiese.* 1971.
* Agostino Robertini, Silvano Toppi, Gian Piero Pedrazzi: *Besazio.* In: *Il Comune.*, Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1974, S.&nbsp;39-50.
* Giuseppe Martinola: *Inventario d’arte del Mendrisiotto.* Band I, Edizioni dello Stato, Bellinzona 1975, S.&nbsp;73-82.
* Felix Wiedenmayer: *Die Ammoniten des Besazio-Kalks (Pliensbachian, Südtessin).* Birkhäuser Verlag, Basel 1977. 
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.

## Weblink

* http://www.besazio.ch
* 

## Fueßnote
Biasca

**Biasca** ( veraltet *Abläsch*, *Ablentschen* oder *Ablentsch*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Riviera im Bezirk Riviera.

## Geografi
Biasca lyt am Yygang zum Bleniodaal, 19&nbsp;km nerdli vu Bellinzona, am lingge Stade vum Tessin und vo däm sim Näbefluss, em Brenno. Zue dr Gmai ghere d Ortschafte Loderio, Ponte, Pontirone, Sant'Anna und Valle.

## Gschicht
Biasca isch zum erschte Mol gnännt wore anne 830 as *Aviasca* (1119 *Abiasca*), Loderio anne 1321 as *Lauderium*.

Dur e Bärgsturz sin anne 1512 e Huffe Hyyser zerstert wore un Hunderti vu Bewohner um s Läbe chuu. Am 30. Septämber 1513 isch s zuen eme andere Bärgsturz chuu. Dr Brenno, wu dur d Schuttmasse ufgstaut woren isch, het derno ne grosse See bildet, wu s Dorf Malvaglia iberfluetet het. Am 20. Mai 1515 isch dää Damm broche, e Eraignis wu speter as *Buzza de Biasca* bekannt woren isch. Die Wasserfluet het s Tessindaal bis zue dr Magadinoebeni un em Langesee iberschwämmt.

## Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Biasca isch dr Loris Galbusera.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Biasca ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* d Chilche *Santi Pietro e Paolo* (11. Jh.)
* d Chilche *San Carlo Borromeo* (1891–1905)
* d Kapäll *S. Petronilla* (13. Jh.)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Biasca* In: *[[Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz]],* Band 2: *Beringen – Bion.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;222–223.
* Gotthard End: *Biasca und Val Pontirone: eine Monographie aus den Tessinerbergen.* Stämpfli, Bern 1924.
* Caterina Magginetti, Ottavio Lurati: *Biasca e Pontirone: gente, parlata, usanze.* Krebs, Basel 1975.
* Isidoro Marcionetti: *L’antica pieve di Biasca.* S.A.&nbsp;Natale Mazzuconi, Lugano 1979.
* Gotthard End: *Biasca e Val Pontirone verso il 1920.* Noodruck dur Gruppo ricreativo Pontirone Biasca 1996.
* Simona Martinoli und andere: *Biasca.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190806105639/http://www.biasca.ch/
* 
* 

## Fueßnote
Bioggio

**Bioggio** (lombardisch *Biöcc*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Agno im Bezirk Lugano.

## Geografi
Bioggio bstoht us dr Ortsdail Bioggio, Bosco Luganese, Cimo un Iseo. Bioggio lyt im untere Vedeggiodal, Bosco Luganese an dr Häng vum Monte Cervello iber em Val d'Agno, Cimo am Hang vum Monte Santa Maria im mittlere Malcantone un Iseo im Weschte vum Monte Santa Maria im obere Malcantone.

## Gschicht
Di Gmai Bioggio isch entstande am 4. April 2004 dur d Fusion vu dr alte Gmai *Bioggio* mit dr bishärige Gmaine Bosco Luganese (bis 1912 *Bosco*) un Cimo. Am 20. April 2008 isch au d Nochbergmai Iseo zue Bioggio yygmaindet wore.

Bioggio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Biegio*, Bosco Luganese anne 1335 unter em Name *Cadelmario Inferiore*, Cimo anne 1335 as *Gimo* un Iseo anne 1335 as *Yse*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bioggio isch dr Mauro Bernasconi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bioggio ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maurizio*, Bioggio (klassizistisch, 1773-91, Durm us em Mittelalter)
* Chilche *S. Abbondio*, Bosco Luganese (1580 s erscht Mol gnännt, 1767 erwyteret) 
* Kapäll *S. Ilario*, Bioggio
* Kapäll *S. Giuseppe*, Cimo


Datei:Bioggio Maurizio 02 Mauro.jpg|*S. Maurizio*, Durm
Datei:Bioggio Maurizio 03 Mauro.jpg|*S. Maurizio*, Böu
Datei:Bioggio Santilario02 Ilario.jpg|Kapäll *S. Ilario*
Datei:Bioggio Mulini 12 Mauro.jpg|Oratorio della Beata Vergine, Bioggio


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Bioggio* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Beringen–Bion*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;249. (abgerufen am 26. Juni 2017).
* Adolfo Caldelari: *Bioggio.* In: *Arte e Storia nel Ticino.* ETT, Locarno 1975, S.&nbsp;111.
* Simona Martinoli und andere: *Bioggio.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* Patricia Cavadini-Bielander, Rossana Cardani Vergani, Giovanni Maria Staffieri: *Bioggio.* (Schweizerische Kunstführer, Band 837/838, Serie 84).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK.&nbsp;Bern 2008, ISBN 978-3-85782-837-9.

## Weblink

* http://www.bioggio.ch
* 
* 
* 
* 

## Fueßnote
Bissone

**Bissone** (dytsch veraltet *Byssen*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Ceresio im Bezirk Lugano.

## Geografi
Bissone lyt fimf Kilometer sidlig vu Lugano am Stade vum Luganersee vis-à-vis vu Melide am eschtlige Änd vum Damm vu Melide.

## Gschicht
Bissone isch zum erschte Mol gnännt wore anne 735 as *Blixuni*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bissone isch dr Ludwig Grosa.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bissone ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Carpoforo*
* Oratorium *S. Rocco* (um 1630)

## Lyt
* Domenico Gaggini, (um 1426–1492), Bildhauer
* Antonius Tencalla, († 1628), Hofstaimetzmaischter un Bildhauer
* Pietro Maino Maderno, (um 1592–1653) Hofbildhauer, 1649 nobilitiert
* Francesco Borromini (1599–1667), Architäkt
* Bernardo Falcone (1620–1696), Bildhauer
* Carpoforo Tencalla (1626–1685), Moler 
* Giovanni Pietro Tencalla (1629–1702), Architäkt
* Carlo Antonio Bussi (1658-1690), Freskomoler
* Petrus Nicolaas Gagini (1745–1811), Maischter-Stuckateur

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Bissone* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 2, *Biondetti – Brupbacher*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;259. (abgerufen am 27. Juni 2017).
* Agostino Robertini und andere: *Bissone.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;23–36.
* Ivano Proserpi: *Bissone.* (Schweizerische Kunstführer, Serie 66, Band 656/657). Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1999, ISBN 3-85782-656-8. 
* Luciano Vaccaro, Giuseppe Chiesi, Fabrizio Panzera: *Terre del Ticino. Diocesi di Lugano.* Editrice La Scuola, Brescia 2003, S.&nbsp;58, 245, 295.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;357–359.
* Rūstis Kamuntavičius und andere: *Artisti del lago di Lugano e del Mendrisiotto in Lituania.* In: *Gli artisti del lago di Lugano e del Mendrisiotto nel Granducato di Lituania (dal XVI al XVIII secolo).* Hrsg.&nbsp;Giorgio Mollisi, «Arte&Storia.» Edizioni Ticino Management, 13.&nbsp;Jahrgang, Nummer 59, August-Oktober 2013, Lugano 2013.
* Martin Mádl (Hrsg.), *I Tencalla, vol. I: Saggi sulla vita e le opere dei pittori d’affresco ticinesi, i loro committenti e gli artisti della loro cerchia*, Praga 2012; Idem, *I Tencalla, vol. II: Catalogo degli affreschi di Carpoforo e Giacomo Tencalla in Boemia e Moravia*, Praga 2013.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190616100434/http://bissone.ch/
* Tessiner Künstler in Europa 13.-19. Jahrhundert – Bissone
* 

## Fueßnote
Blenio

**Blenio** (lombardisch *Bregn*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Olivone im Bezirk Blenio.

## Geografi
Dr Bann vu dr Gmai umfasst s ober Bleniodal. Uf däm Gebiet, wo sich vom Greinapass bis zum Lukmanierpass erstreckt, sind d Quälle vom Brenno und zwee Stauseeä. D Nochbergmaine sin Malvaglia, Acquarossa, Faido, Campello, Calpiogna, Mairengo, Osco un Quinto im Kanton Tessin un Medel, Vrin, Vals un Hinterrhy im Bünderland.

## Gschicht
D Gmai Blenio isch entstande am 22. Oktober 2006 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Aquila (mit dr Wyler Dangio, Grumarone, Pinaderio un Ponto Aquilesc), Campo, Ghirone (mit dr Wyler Baselga, Cozzera un Aquilesco), Olivone (lombard. *Rivöi*, rätorom. friejer *Luorscha*) un Torre. Aigetli hätt die Fusion scho im Friehjohr 2006 solle stattfinde, aber e Yysproch vu dr Gmai Aquila het zuen ere Verzegerig gfiert. Am 18. April 2006 het s Bundesgricht die Chlag abgwise.

Aquila isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1196 as *Aquili*, Campo 1205 as *Campo*, Ghirone 1200 as *Agairono*,
Olivone as *1193 Alivoni* (1205 *Orivono*, Torre 1182 as *Turre*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Blenio isch dr Marino Truaisch.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Blenio ghert zum Ticinese.

## Böuwäärch
* Chilche *S. Vittore*, Aquila (1213 gnännt, 1728-30 widerufböue)
* Chilche *SS. Agata e Maurizio*, Campo (1225 gnännt, 16. Jh. umböue un erwyteret)
* Chilche *SS. Martino e Giorgio*, Ghirone (1215 gnännt, um 1700 umböue)


Datei:Campo Blenio.jpg|Campo Blenio
Datei:Torre TI, Dangio frazione, air view.jpg|Dangio
Datei:Ghirone.jpg|Ghirone
Datei:Olivone San Martino.jpg|Chilche San Martino, Olivone


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Blenio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2: *Biondetti–Brupbacher.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;271.
* Giacomo Genora: *Liber hexametrorum, ossia Dei versi eroici della Valle di Blenio.* 1692.
* Rolf Witschi: *Morphologie und Hydrologie der oberen Blenio-Täler.* Ins 1957.
* Adrian Baumer: *Geologie der gotthardmassivisch-penninischen Grenzregion im oberen Bleniotal, Geologie der Blenio-Kraftwerke.* Kümmerly und Frey, Bern 1964.
* Karl Meyer: *Blenio und Leventina von Barbarossa bis Heinrich VII.* Salvioni Editore, Bellinzona 1977.
* Herbert Maeder: *La Greina: das Hochtal zwischen Sumvitg und Blenio.* Desertina, Chur 1995.
* Giuseppe Chiesi, Ely Riva: *Das Bleniertal.* AAT, Tessiner Verein für Archäologie, Lugano 1998.
* Simona Martinoli und andere: *Blenio.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0.
* Fabrizio Scanavino: *Bleniotal: Greina, Rheinwaldhorn und andere magische Orte.* Salvioni Editore, Bellinzona 2010.

## Weblink

* 
* 
* 
* 
* 

## Fueßnote
Bodio TI

**Bodio** (lombardisch *Böit*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina.

## Geografi
Bodio lyt uf dr linke Dalsyte in dr untere Valle Leventina.

## Gschicht
Bodio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1227 as *Boidi*. Im 15. Jh. isch e große Dail vum Dorf dur e Bärgrutsch zerster5t wore. Greßeri Iberschwämmige dur dr Ticino het s in dr Johr 1817, 1829, 1834, 1839 un 1868 gee. Z Bodio het di richtig Fleßerei uf em Ticono agfange. Bis zum Dorf sin d Baumstämm frei aabegschwämmt wore, do het mer si derno im *fosso*, eme Sammelbecki, zue Fleß zämmebunde.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bodio isch dr Marco Costi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bodio ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* d Chilche *S. Stefano* (19. Jh., Glockedurm vu 1779)

## Lyt
* Stefano Franscini (1796–1857), Bundesrot

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Bodio* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Biondetti–Brupbacher*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;285. (abgerufen am 4. Juli 2017).
* Max Trzcincki: *Das Kraftwerk Tremorgio der Officine Elettriche Ticinesi.* Jegher, Zürich 1927.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0.
* Valeria Farinati: *Centrali idroelettriche d’autore.* In: «Arte&Storia.» *Il Ticino dell’acqua. Dalla formazione geologica del Cantone alle attività economiche.* Edizioni Ticino Management, 12.&nbsp;Jahrgang, Nummer 54, April-Juli 2012, Lugano 2012.

## Weblink

* http://www.bodio.ch
* 

## Fueßnote
Bogno

**Bogno** isch e ehmoligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het ghert zum Chrais (circolo) Sonvico im Bezirk Lugano ghert. Zum 14. April 2013 isch Bogno zue dr Stadt Lugano yygmaindet wore un ghert jetz zum neie Stadtquartier Val Colla.

## Geografi
Bogno lyt im obere Val Colla, am Sidfueß vum 2116&nbsp;m hoche Gazzirola, wu d Quellbäch vum Cassarate zämmechemme. Iber dr Pass San Lucio (1541&nbsp;m) chunnt mer in s italienisch Val Cavargna.

## Gschicht
Bogno isch zum erschte Mol gnännt wore im 13. Jh. as *Bonio*. Chilchlig het sich Bogno anne 1811 vu dr Bfaarei Colla glest. 

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bogno isch dr Mario Campana.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bogno ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *San Rocco* (1591 gnännt, 1780 erwyteret)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Bogno* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Biondetti–Brupbacher*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;291. (abgerufen am 3. Juli 2017).
* Bernhard Anderes: *Guida d’Arte della Svizzera Italiana.* Edizioni Trelingue, Porza-Lugano 1980, S.&nbsp;296.
* Flavio Maggi: *Patriziati e patrizi ticinesi.* Pramo Edizioni, Viganello 1997.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;383.

## Weblink

* 

## Fueßnote
Breggia TI

**Breggia TI** (lombardisch *Brencia*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Caneggio im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
D Gmai lyt uf dr linke Syte vum Valle di Muggio. Zum Ortsdail Cabbio ghere no d Wyler Uggine un s hite verlosse Gaggio, zue Morbio Superiore ghert dr Wyler Lattecaldo, zue Muggio ghere d Wyler Scudellate un Roncapiano, zue Sagno ghert dr Wyler Trevalle. Bis 2004 het zue Caneggio no dr Wyler Campora am Abhang visà-vis ghert, wu derno zue Castel San Pietro chuu isch.

## Gschicht
Breggia isch entstande am 25. Oktober 2009 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Bruzella, Cabbio, Caneggio, Morbio Superiore, Muggio un Sagno. Dr Name vu dr neie Gmai isch vum Fluss *Breggia* ibernuu wore. 

Bruzella isch zum erschte Mol gnännt wore anne 852 as *Brusella*, Cabbio anne 1188 as *Cabio*, Caneggio anne 1209 as *Canegio* (1335 *Canezio*),  Morbio Superiore anne 1116 as *Morbio de Supra*, Muggio anne 852 as *Mugio*, Sagno 1296-99 as *Sagnio*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Breggia isch dr Piermario Croci.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Breggia ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Salvatore*, Cabbio (1780-95 böue, 1818 gweit)
* Chilche *S. Siro*, Bruzella (1579 gnännt, im 18. Jh. umböue un erwyteret, 1973 reschtauriert)
* Chilche *S. Maria Assunta*, Caneggio (1715 böue, 1971-75 reschtauriert)
* Chilche *S. Giovanni Evangelista*, Morbio Superiore (18. Jh., 1957 reschtauriert)
* Chilche *S. Lorenzo*, Muggio (1760 böue, mehfach reschtauriert)
* Chilche *S. Michele Arcangelo*, Sagno (1330 s erscht Mol gnännt, aber elter, 1789-99 im klassizistische Stil umböue, 1982-83 renoviert) 
* Kapäll *S. Martino*, Morbio Superiore (romanisch, us em Friemittelalter)
* Kapäll *S. Anna*, Morbio Superiore (us em Spotbarock)

## Weblink

* http://www.comunebreggia.ch
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Fueßnote
Brione (Verzasca)

**Brione (Verzasca)** (lombardisch *Briom*) isch en Ort in dr Gmai Verzasca im Kanton Tessin, Schwyz. Bis 2020 isch er sälber en Gmai gsi.

## Geografi
Brione lyt im oberen Verzascadal.

## Gschicht
Im Mittelalter isch Brione e Dorfschaft (squadra) in dr Dalgmainschaft Verzasca gsii. Bis 1852 het zue dr Nochberschaft Brione au no Gerra ghert, wu syter anne 2008 e Dail vu dr Gmai Cugnasco-Gerra isch.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Brione (Verzasca) ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *Beata Vergine Assunta* (an dr Stell vun ere Kapäll vun 1295, mit Freske us em 14. un 15. Jh., im 17. Jh. erwyteret, im 19. Jh. reschtauriert)


Datei:Picswiss TI-14-24.jpg|Municipio (Rothuus)
Datei:Alpine hut near Brione2.jpg|Alphitte
Datei:Picswiss TI-14-23.jpg|


## Literatur
* Piero Bianconi: *La Chiesa di Santa Maria Assunta a Brione Verzasca: guida turistica.* Edizioni Pedrazzini, Locarno 1991.
* 
* Virgilio Gilardoni: *Brione Verzasca.* In: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;235.
* Johann Rudolf Rahn: *Brione Verzasca.* In: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;69–70.
* Elfi Rüsch: *Brione Verzasca.* In: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino. Distretto di Locarno IV: La Verzasca, il Pedemonte, le Centovalli e l’Onsernone.* (= *Die Kunstdenkmäler.
* Dante Scolari: *Valle Verzasca. La chiesa di Santa Maria Assunta e il castello Marcacci di Brione Verzasca.* In: *Bollettino della Società Storica Locarnese.* Tipografia Pedrazzini, Locarno 1999, S.&nbsp;133–136; Idem, *Valle Verzasca. Affreschi di Giovanni Antonio Vanoni a Gerra e di un anonimo del Seicento a Brione Verzasca.* S.&nbsp;137–139.
* Celestino Trezzini: *Brione Verzasca.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2: *Biondetti – Brupbacher.'' Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;357.

## Weblink

## Fueßnote
Bedretto

**Bedretto** (lombardisch *Büdree*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Airolo im Bezirk Leventina.

## Geografi
Bedretto lyt weschtli vu Airolo im Bedrettodal. Zue Bedretto ghere d Wyler *Ossasco*, *Villa Bedretto* (dt. *Romig* bzw. *Romegg*), *Bedretto*, *Ronco Bedretto* un *All'Acqua*. S Rothuus stoht z Villa Bedretto.

## Gschicht
Bedretto isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210 as *Bedoledo*. Scho in dr eltschte Urkunde wird Bedretto as sälbständigi Gmai gfiert. Anne 1227, wu in dr Dalschaft Leventina d Alpe ufdailt wore sin, het Bedretto e Nochberschaft bildet, aber kai aigeni Alp iberchuu. Im nämlige Johr wird Gmai au as sälbstständigi Pfarrei gnännt.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bedretto isch dr Diego Orelli.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Wel d Lyt friejer scho nit hän chenne läbe vum Buure, hän si mieße saisonal uuswandere go z Italie oder z Frankrych as Maronibroter, Chellner oder Huusdiener z schaffe.

Hite het d Gmai nume no wenig Yywohner, zum greschte Dail Seniore. S Dal isch in dr Wintermonet vimol vu dr Ussewält abgschnitte un bietet kai Arbetsmegligkaite, wäge däm wandere di Junge ab. No dr Volkszellig vu 2000 isch Bedretto d Gmai in dr Schwyz mit em hechschte Aadail an iber 65-jehrige.

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bedretto ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *SS. Martiri Maccabei*, Villa (19. Jh.)

## Lyt
* Giovanni Orelli (* 1928 z Bedretto), Schriftsteller

## Weblink

* Offizielli Website vo Betretto
* .

## Fueßnote
Brissago TI

**Brissago** (lombardisch *Brissagh*, dytsch veraltet *Brisa*) isch e Gmai im Schwyzer Kanton Tessin. Si ghert zum Chrais (circolo) Isole im Bezirk Locarno.

## Geografy
Brissago lyt am Nordstade vum Langesee sidweschtlig vu Ascona an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Bassuno, Caccio, Cadogno, Cartogna, Corte, Gadero, Incella, Madonna di Ponte, Nevedone, Noveledo, Piazza, Piodina, Porta, Rossorino un Tecetto, dezue no di beede Insle *Isola Grande* un *Sant’Apollinare,* wo me besser under em Name Brissago-Insle gchännt.

## Gschicht
Brissago isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1289 as *Brixago*. Dr Ortsname isch wohrschynts vum latynische Personename Briccius abglaitet.

Im 13. Jaarhundert isch Brissago rychsunmittelbar gsy, isch aso diräkt em röömisch-tüütsche Kaiser understande. 1520 häts sich für en unabhängigi Republik erchläärt, aber scho 1521 den Äidgnosse underworffe. Syt 1803 isch es Gmäind vom nöiggründete Kanton Tessin.

Syt 1856 gits z Brissago e Zigarefabrik. Spööter hät de Turismus aazoge, und 1907 isch drum es Grand-Hôtel uuftaa woorde.

I de jüngere Zyt hät d Bouwuet und di nöi Straass zmittst dur s Doorff dure vil kabutt gmachet, und au s Grand-Hôtel isch 1993 abgrisse woorde.

## Verwaltig
Dr Gmaispresidänt (Sindaco) vu Brissago isch dr Giancarlo Kuchler.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialäkt
Dr lombardisch Dialäkt vu Brissago ghert zum Ticinese *(Tesines)*.

## Böuwärch
* Chilche *Santi Pietro e Paolo* (16./17. Jh., 1961 reschtauriert)
* Chilche *Madonna del Ponte* (16./17. Jh.)
* Chilche *Sacro Monte*
* Oratorio, Porta (1996 böue vum Raffaele Cavadini)


Datei:Brissago Municipio.jpg|Municipio (Rothuus)
Datei:Oratorio Porta.JPG|Oratorio, Porta
Datei:Brissago Sacro Monte 002.jpg|Chilche *Sacro Monte*
Datei:Brissago della Madonna del Ponte.jpg|Chilche *Madonna di Ponte*
Datei:Brissago DSC 6638.jpg|
Datei:BrissagoInseln.JPG|Brissagoinsle


## Lyt
* Ruggero Leoncavallo, 1857–1919, neapolitanische Operekomponischt
* Nella Martinetti, 1946–2011, Schlagersängeri un -komponischti 

## Literatur
* 
* Elfi Rüsch und Annegret Diethelm: Schweizerische Kunstführer GSK, Band 662: *Brissago*, Bern 1999, ISBN 3-85782-662-2

## Weblink

* http://www.brissago.ch

## Fueßnote
Brione sopra Minusio

**Brione sopra Minusio** (lombardisch *Brion sura Minüs*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Navegna im Bezirk Locarno.

## Geografi
Brione sopra Minusio lyt oberhalb vu Minusio am Bärghang mit Blick uf dr Langesee, vier 4 km nordeschtlig vu Locarno.

## Gschicht
Brione sopra Minusio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1313 as *Briono*.

## Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Brione sopra Minusio isch dr Edy Salmina.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Brione sopra Minusio ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maria Lauretana* (böue 1558-59, umböue 2. H. 19. Jh.)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Brione sopra Minusio* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Biondetti–Brupbacher*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;357. (abgerufen am 3. Juli 2017).
* Giuseppe Mondada: *Pascoli e vigne di Brione sopra Minusio. Note storiche.* Editore P.&nbsp;Romerio, Locarno 1950.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;234, 431.
* Guglielmo Buetti: *Note Storiche Religiose delle Chiese e Parrocchie della Pieve di Locarno, (1902), e della Verzasca, Gambarogno, Valle Maggia e Ascona (1906).* 2.&nbsp;Auflage, Pedrazzini Edizioni, Locarno 1969.
* Virgilio Gilardoni: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino, volume III: L’alto Verbano II. I circoli del Gambarogno e della Navegna.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 73).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG.&nbsp;Bern 1983, ISBN 3-7643-1500-8, S.&nbsp;114–127.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;168–169.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* http://www.brione.ch
* 

## Fueßnote
Cadempino

**Cadempino** (lombardisch *Cadempin*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
Cadempino lyt am linke Stade vum Vedeggio. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Ronchetto, Cadempino di sopra un Cadempino di sotto. Nochbergmaine sin Cureglia, Lamone, Manno un Vezia.

## Gschicht
Cadempino isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1004 as *Cadampinus*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cadempino isch dr Marco Lehner.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cadempino ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *SS. Gervasio e Protasio* (im 14. Jh. zum erschte Mol gnännt)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Cadempino* In: *[[Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz]], Band 2, Brusino–Caux*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;469. (abgerufen am 11. Juli 2017).
* Giovanni Sarinelli: *Lamone Cadempino. Monografia storico-illustrativa.* S.A. Natale Mazzuconi, Lugano 1941.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;40, 45, 202, 250–252, 323, 507.
* Inpharzam AG (Hrsg.): *Alte Bronzemörser aus der Sammlung E.&nbsp;Peyer, Zürich.* Cadempino 1983.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20180426051539/http://www.cadempino.ch/
* 

## Fueßnote
Cadenazzo

**Cadenazzo** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sant’Antonino im Bezirk Bellinzona.

## Geografi
Cadenazzo lyt in dr Magadinoebeni am Nordfueß vum Monte Ceneri. Dr hegscht Punkt vum Bann isch dr Matro mit  Zum Ortsdail Robasacco ghert au d Fraktion San Leonardo. Nochbergmaine sin Bellinzona (frijer Gudo, Camorino, Pianezzo un Sant’Antonio), Cugnasco-Gerra, Gambarogno, Isone, Locarno, Monteceneri, Ponte Capriasca un Sant'Antonino.

## Gschicht
Cadenazzo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Catenacii*, San Leonardo anne 1205 as *S. Leonardi*, Robasacco anne 1719. Bis 1805 isch Robasacco Dail vu dr Gmai Medeglia, wu hite zue dr Gmai Monteceneri ghert, gsii. S Biet um d *Alpe di Caneggio*, wu rund fimf Kilometer eschtlig vu Cadenazzo lyt, ghert as Gmainschaftbiet (*Kommunanz*, ital. *Comunanza*) zue Robasacco un Medeglia.

Zum 14. März 2005 het sich d Nochbergmai Robasacco zämmegschlosse mit Cadenazzo.

Uf dr 2. April 2017 het d Gmai Cadenazzo zäme mit Isone un Sant’Antonino us em Chrais Giubiasco in Chrais Sant’Antonino gwechslet, wo neu grindet wore isch.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cadenazzo isch dr Flavio Petraglio.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cadenazzo ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Pietro*, Cadenazzo
* Chilche *S. Leonardo*, Robasacco (1205 zum erschte Mol gnännt, 1593 erneiert, 1870 erwyteret)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Cadenazzo* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Brusino–Caux*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;469. (abgerufen am 11. Juli 2017).
* Virgilio Gilardoni: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;179.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;252.
* Giuseppe Chiesi, Fernando Zappa: *Terre della Carvina. Storia e tradizioni dell’Alto Vedeggio.* Armando Dadò, Locarno 1991.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;49–50.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni*, Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190914114646/http://www.cadenazzo.ch/
* 
* 

## Fueßnote
Cadro

**Cadro** (lombardisch *Cadru*) isch e ehemolegi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het zum Chrais (circolo) Sonvico im Bezirk Lugano ghert.

## Geografi
De Ort lyt am Fueß vu dr Denti della Vecchia im Cassaratedal. Nochbergmaine sin Canobbio un di italienisch Gmai Valsolda gsi.

## Gschicht
Cadro isch zum erschte Mol gnännt wore anne 735 as *Cadelo*. Zue Cadro het friejer au no dr Wyler Dassone ghert, wu no anne 1591 bewohnt gsii isch un wahrschyns noch ere Peschtepidemi ufgee woren isch.

E Zämmeschluss mit dr Stadt Lugano hän d Stimmburger am 30. Septämber 2007 mit 585 gege 542 Stimme abglähnt.

Sit em 14. April 2013 isch Cadro e Quartier vo de politische Gmai Lugano.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cadro isch dr Fabrizio Beretti gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cadro ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Agata* (1366 gnännt, 1603 erneiert, im 20. Jh. reschtauriert)


Datei:Cadro April 2009.jpg|
Datei:Cadro SAgata 20110827 11.JPG|
Datei:Cadro SAgata 20110827 2.JPG|


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Cadro* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Brusino–Caux*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;470. (abgerufen am 11. Juli 2017).
* Luciano Moroni Stampa (Hrsg.): *Codex paleographicus Helvetiae subalpinae, riproduzione e trascrizione diplomatica delle carte anteriori all’anno MC pertinenti alla storia delle terre costituenti la Svizzera italiana.* Lugano 1951/1958.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;93, 252–253.
* Ilario Borelli: *Cadro con Stampa e Dassone „comuni“ scomparsi.* Tipografia Gaggini-Bizzozero SA, Lugano 1987.
* Johannes C.&nbsp;Brengelmann (Hrsg.): *Unternehmerverhalten und Unternehmensqualität: Analyse und Förderung / CBE, Center for Behavioral Excellence, Cadro-Lugano, München.* Varia Press, Zürich 1989.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.

## Weblink

* http://www.cadro.ch
* 

## Fuessnote
Calpiogna

**Calpiogna** (lombardisch *Calpiögna*) isch bis Endi März 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.

Am 1. April 2012 hät si mit de Gmeinde Anzonico, Campello, Cavagnago, Chironico, Mairengo und Osco zu de bestehende Gmeind Faido fusioniert.

## Geografi
Calpiogna lyt uf ere Terrasse uf ere Hechi vu  uf dr linke Dalsyte vum mittlere Valle Leventina. Zue dr Gmai ghere *Prodör* un dr Wyler *Primadengo* uf 975 m.

## Gschicht
Calpiogna isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1246 as *Calpiognia*. Bis anne 1853 het au no d Nochbergmai Campello zue Calpiogna ghert. In ere Abstimmig im Merz 2004 hän d Stimmburger gege ne Zämmeschluss mit dr Gmaine Faido, Osco, Mairengo, Campello, Anzonico, Rossura, Calonico, Chiggiogna, Cavagnago un Sobrio gstimmt.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Calpiogna isch dr Maurice Del Pietro gsii (bis März 2012).

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Calpiogna ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Kapäll *S. Eutichio* (1665)
* Kapäll *S. Antonio da Padova*, Primadengo (1651)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Calpiogna.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 2, *Brusino – Caux*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;474–475. (abgerufen am 15. Juli 2017).
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;133.
* Marina Bernasconi Reusser, *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* 2.&nbsp;Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010, S.&nbsp;210, 212.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Camorino

**Camorino** (lombardisch *Camorin*) isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Camorino lyt am Fluss Morobbia im Balligsruum vu dr Stadt Bellinzona. Zue dr ehmolige Gmai hend d Fraktione Arla, Comelina, Margnetti, Monti, Scarsetti, Storni un Vigana di sopra ghert. Nochbergmaine sin Isone, Sant’Antonino, Giubiasco un Pianezzo gsi.

## Gschicht
Camorino isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1237.

D Gmai Camorino het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Giubiasco ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Camorino isch dr Vincenzo Mozzini gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Camorino ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Martino* (1553, 1888 vollständig erneiert)
* fimf Runddirm, en Dail vu dr *Fortini della fame*, an dr Häng vum Dal zwische Camorino un Monte Carasso


Datei:Fortini della Fame (Camorino) I.jpg|Torre 1 *Ai Scarsitt*
Datei:Fortini della Fame (Camorino) VII.jpg|Torre 2 *Ai Munt* oder *Sura ai Sturn*
Datei:Fortini della Fame (Camorino) VIII.jpg|Torre 3 *Ala Pélera* oder *Al Mött del Riaa*
Datei:Fortini della Fame (Camorino) XI.jpg|Torre 4 *Al Sass del Camósc*
Datei:Fortini della Fame (Camorino) XV.jpg|Torre 5 *Ai Pian di Bur*
Datei:|


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Camignolo* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Brusino–Caux*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;480. (abgerufen am 16. Juli 2017).
* Virgilio Gilardoni: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;181-182.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;259.
* Agostino Robertini und andere: *Camorino.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;47-60.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;45.48, 51, 52.

## Weblink

* http://www.camorino.ch
* ''Hungerburgen'' uf ticino.ch
* 

## Fuessnote
Campello TI

**Campello TI** (lombardisch *Campell*) isch bis Endi März 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.

Am 1. April 2012 hät si mit de Gmeinde Anzonico, Calpiogna, Cavagnago, Chironico, Mairengo und Osco zu de bestehende Gmeind Faido fusioniert.

## Geografi
Campello lyt uf  am Sidhang vu dr mittlere Valle Leventina. Zue dr Gmai ghert s Dorf Carì uf 1'622 m, wu friejer e Maiesäss gsii isch un syter 1950 zuen eme Ferieort uusböue woren isch.

## Gschicht
Campello isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1400 as *Campello*. Bis 1853 het d Gmai zue Calpiogna ghert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Campello isch Endi März 2012 dr Jean Brentini gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Campello ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Margherita* (1632)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Campello* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Brusino–Caux*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;481. (abgerufen am 16. Juli 2017).
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;260.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;133.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Brusino Arsizio

**Brusino Arsizio** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Ceresio im Bezirk Lugano.

## Geografi
Brusino Arsizio lyt am Fueß vum Monte San Giorgio am Stade vum Luganersee. Zue dr Gmai gehre au no d Fraktione Finate un Serpiano.

## Gschicht
Brusino Arsizio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1167 as *Bruxia*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Brusino Arsizio isch dr Gianfranco Poli.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Brusino Arsizio ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Michele* (16. Jh.)
* Chilche *Beata Vergine Addolorata* (18. Jh.)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Brusino Arsizio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 2, *Brusino – Caux*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;381. (abgerufen am 5. Juli 2017).
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;240.
* Giuseppe Martinola: *Inventario d’arte del Mendrisiotto.* Band I, Edizioni dello Stato, Bellinzona 1975, S.&nbsp;433-444.
* Dante Rossi, Edgardo Nessi, Gianna Rossi, Ivano Proserpi: *Dante Rossi, 1892–1955: scultore.* Editore Ivano Proserpi, 2000.
* Luciano Vaccaro, Giuseppe Chiesi, Fabrizio Panzera: *Terre del Ticino. Diocesi di Lugano.* Editrice La Scuola, Brescia 2003, S.&nbsp;58, 71, 404.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* Brusino Arsizio uf www.artistiticinesi-ineuropa.ch
* 

## Fueßnote
Cademario

**Cademario** (lombardisch *Canvee*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Agno im Bezirk Lugano.

## Geografi
S Dorf im obere Malcantone. zue dr Gmai ghere d Wyler Renera un Bogno. Nochbergmaien sin Alto Malcanton, Aranno un Bioggio

## Gschicht
Cademario isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1163 as *Cademerio*, 1335 *Cadelmario Superiore*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cademario isch dr Adriano Servalli.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cademario ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maria del Popolo* (im frieje 17. Jh. böue, speter vergreßeret un 1833 nei gweit)
* Chilche *S. Ambrogio*, di alt Bfaarchilche us em Friemittelalter

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Cademario* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Brusino – Caux*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;468–469. (abgerufen am 11. Juli 2017).
* Paolo Norsa: *L’antico Comune di Cademario.* Tipografia Rezzonico-Pedrini, Lugano 1945.
* Giovanni Maria Staffieri: *Cademario.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985, S.&nbsp;89, 90-93, 95.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni*, Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.
* Fabrizio Panzera und andere: *I cento anni del Kurhaus di Cademario.* in «Arte&Storia», 14.&nbsp;Jahrgang, Nummer 63, Edizioni Ticino Management, Hrsg.: Giorgio Mollisi, Lugano November 2014.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20050706020952/http://www.cademario.ch/
* 

## Fueßnote
Canobbio

**Canobbio** (lombardisch *Canöbi*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
Canobbio lyt uf ere Aahechi nerdlig vu Lugano. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Corba, Ganna, Maglio un Cartiera. Nochbergmaine sin Capriasca, Comano, Lugaggia, Lugano un Porza.

## Gschicht
Canobbio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 712 as *Canobli*. S Dorf Conago, wu no anne 1335 gnännt woren isch, isch in dr Gmai Canobbio ufgange. Chilchlig het Canobbio urspringli zu dr Pfarrei Lugano ghert, isch derno anne 1472 zue dr Bfarrei Comano chuu un isch syter 1643 e aigeständigi Bfarrei.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Canobbio isch dr Roberto Lurati.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Canobbio ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
Chilche *S. Siro*, s erscht Mol gnännt anne 863, dr hitig Böu stammt us em 17. Jh.

## Literatur
* AA.VV: *CANOBBIO, IERI, Immagini di un villaggio e della sua gente.* Edizioni Comune di Canobbio, Tipografia Aurora SA, Canobbio 1983.
* Graziano Gianinazzi: *Canobbio: fatti e famiglie di tre secoli (dal 1600 al 1800).* Tipografia Aurora SA., Canobbio, 2004.
* Graziano Gianinazzi: *Le filigrane di Canobbio. La produzione di carta dei Fumagalli di Canobbio dal 1712 al 1903.* In *Ricerca filigranologica.* Bollettino Genealogico della Svizzera Italiana, Tipografia Menghini, Poschiavo 2002.
* Graziano Gianinazzi: *Il Maglio di Canobbio.* Tipografia Menghini, Poschiavo 2003.
* Graziano Gianinazzi: *I Fumagalli di Canobbio. Le origini, i due rami, galleria dei ritratti.* Boll. Gen. della SI, Tipografia Menghini, Poschiavo 2003.
* Graziano Gianinazzi: *Scöra, asilu e fiöö a Canobbio.* Tipografia Aurora SA, Canobbio, 2002.
* Graziano Gianinazzi: *Canobbio. Fatti del tempio di guerra dal 1939 al 1945.* Tipografia Aurora SA, Canobbio, 2009.
* Graziano Gianinazzi, Stefano Vassere: *Canobbio, Repertorio toponomastico ticinese*, Archivio di Stato, Bellinzona 2002.
* Graziano Gianinazzi: *Canobbio: cantà e purtà la crus, Tempi di processioni su strade e sentieri nel tempo.* Tipografia Aurora SA., Canobbio 2011.

## Weblink

* http://www.canobbio.ch
* 

## Fueßnote
Capriasca

**Capriasca** (lombardisch *Cavriasca*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Capriasca im Bezirk Lugano.

## Geografi
Capriasca lyt im Capriascadal. Zum Ortsdail Bidogno ghert no d Fraktion *Lupo*, zue Cagiallo *Almatro*, *Bettagno*, *San Matteo-Muralta* un *Sarone*, zue Corticiasca ghere *Albumo* un *Carusio*, zue Lopagno *Oggio*, *Somazzo* un *Treggia*, zue Lugaggia ghert d Fraktion *Sureggio* un zue Sala Capriasca ghere d Fraktione *Sala*, *Bigorio*, *Lelgio* un *Pezzolo*.

## Gschicht
Capriasca isch entstande anne 2001 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Cagiallo, Lopagno, Roveredo-Capriasca (dt. veraltet *Roferit*), Sala Capriasca, Tesserete un Vaglio TI. Scho anne 1976 isch Campestro mit Tesserete fusioniert wore. Am 20. April 2008 sin au no Bidogno, Corticiasca, Lugaggia zue dr Gmai Capriasca yygmaindet wore.

Bidogno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1570 as *Biadonia*, Cagiallo im 13. Jh. as *Guzallo* (1335 *Cazallo*), Corticiasca anne 1574 as *Cortizascha*, Lopagno anne 1335 as *Lopagnio*, Lugaggia anne 1217 as *Lugaza*, Roveredo anne 1583 as *Roveretro*, Sala Capriasca anne 1078 as *Sale* (1467 Salla*), Vaglio anne 1241 as *Valio*/*Vallio*.

== Verwaltig ==
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Capriasca isch dr Andrea Pellegrinelli.

== Bevelkerigsentwicklig ==
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005


== Dialekt ==
Dr [[Lombardische Sprache|lombardisch]] Dialäkt vu Capriasca ghert zum Ibergang zwisch em Ticinese un em Comasco-Lecchese.

== Böuwärch ==
* Chilche *S. Barnaba*, Bidogno (1487 gweit, Glockdurm um 1700)
* Chilche *S. Matteo*, Cagiallo (spotmittelalterlig, mit romanischem Glockedurm, 1672 umböue)
* Chilche *S. Antonio*, Sala Capriasca (15./16. Jh.)
* Chilche *SS. Pietro e Paolo*, Sureggio (Fresken us em 12. Jh., Glcokedurm us em 11. Jh.)
* Kapäll *S. Sebastiano*, Almatro (1682) 
* Kapäll *S. Lucia*, Cagiallo (1606 gnännt)
* Kapäll *SS. Fermo e Rustico*, Corticiasca (1641) 
* Kapäll *S. Apollonia*, Lopagno (16. Jh.)
* Kapäll *S. Carlo* Lugaggia (17. Jh.)
* Kapäll *S. Bernardo di Chiaravalle'', Roveredo (1403)

## Weblink

* http://www.capriasca.ch
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Fueßnote