open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl I. (Neapel)

Dr **Karl I. vo Anjou** (, ; * Merz 1227; † 7. Januar 1285 z Foggia, Apulie) isch dr jüngschti Sohn vom französische Köönig Ludwig VIII. († 1226) und dem sinere Frau Blanka vo Kastilie gsi. Er isch vo 1266 aa Köönig vo Sizilie gsi. Noch 1282 isch si Herrschaftsgebiet uf dr festländisch Däil vom Köönigriich beschränkt gsi, dr Ditel isch aber gliich bliibe. Er isch dr Stammvater vom eltere Huus vo Anjou, eme Sitezwiig vo dr franzöösische Herrscherdünastii vo de Kapetinger.

Dr Karl het s Köönigriich Sizilie vo de Staufer erooberet und het im östlige Middelmeerruum Land erworbe. Er het e Chrieg gege s Byzantinische Riich blaant, aber d Byzantiner häi 1282 z Sizilie en Ufstand aazettlet, d Franzoose uf dr Insle si massakriert worde und dr Peter III. vo Aragon het d Herrschaft dört übernoo. 

Mit siner Hüroot zur Beatrice, dr Erbin vom Raimund Berengar IV. vo Provence, isch dr Karl 1246 Groof vo dr Provence und vo Forcalquier worde. In 1247 het em si Brueder, dr Ludwig IX., d Groofschafte vo Anjou and Maine gee, wo franzöösische Chroondomääne gsi si. Dr Karl het Albanie erooberet und sich 1272 zum Köönig vo Albanie usgrüeft. 1277 het er d Köönigschroone vo Jerusalem kauft und in sim Testamänt het em dr Wilhelm II. vo Villehardouin 1278 s Fürstedum Achaia hinderloo.

Dr Karl isch e grächte aber herte Herrscher gsi. Er het die sogenannti Latiinischi Rönessans understützt. Under iim häi jüüdischi Gleerti klassischi und arabischi Teggst übersetzt und so em Weste wider zuegänglig gmacht.

## Wabbe

Datei:Armoiries Charles Anjou av 1246.svg|S erste Wabbe vom Karl vo Anjou, won er bis 1246 brucht het; d Burgebordüre verwiist uf Kastilie, s Land vo sinere Mueter.
Datei:Blason comte fr Anjou.svg|S zwäite Wabbe vom Karl vo Anjou, vo 1246 aa.
Datei:Armoiries Anjou Jérusalem.svg|1277 het dr Karl d Rächt am Köönigriich Jerusalem kauft und und het sis Wabbe entsprächend ergänzt.


## Litratuur
* Jean Dunbabin: *The French in the Kingdom vo Sizilie, 1266-1305*. Cambridge 2011.
* Peter Herde: *Karl I. von Anjou*. Stuttgart u. a. 1979.
* Tanja Michalsky: *Memoria und Repräsentation: die Grabmäler des Königshauses Anjou in Italien*. Göttingen 2000 (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, 157).
* Richard Sternfeld, *Karl von Anjou als Graf der Provence (1245-1265)*, Berlin 1888 (Historische Untersuchungen, 10).

## Weblingg
Sizilianische Vesper

As **Sizilianischi Vesper** bezäichnet mä dr Ufstand, wo am 30. Merz 1282 (am Oostermäändig zur Zit vo dr Vesper, d. h. vom Oobegebät) zerst z Palermo uf Sizilie usbroche isch. Er isch gege die franzöösischi Herrschaft under em Karl I. grichdet gsi.  Dr Ufstand isch vo de Byzantiner understützt worde, wo dr Komflikt zwüsche de Ghibelline und Guelfe usgnützt häi, zum dr Chrüzzuug gege sä, wo dr Karl blant het, z veritle. Dr Ufstand het sich schnäll über die ganzi Insle usbräitet und Duusigi vo Franzoose si vo dr Bevölkerig umbrocht worde.

Dr Köönig Peter III. vo Aragón, wo d Verschwöörig gege d Franzoose uf dr Insle vorberäitet het, isch z Trapani glandet, uf Palermo zooge und het sich zum Köönig vo Sizilie lo broklamiere. Dr Babst Martin IV. het dr Peter druf exkommuniziert, aber zum Chrüzzuug gege Aragon, wo dr Karl het welle, isch s nid cho. Er het nämlig si Flotte verloore und isch vo denn a beschäfdigt gsi, siini Bsitz uf em italiänische Festland um si nöiji Hauptstadt Neapel ume z verdäidige. 

## Litratuur
* Otto Cartellieri: *Peter von Aragón und die sizilianische Vesper*. Heidelberg 1904.
* Steven Runciman: *Die sizilianische Vesper. Eine Geschichte der Mittelmeerwelt im Ausgang des 13. Jahrhunderts*. München 1959 (engl. 1958, mehrere Nachdrucke).
** Steven Runciman: ''The Sicilian Vespers: A History of the Mediterranean World in the Later Thirteenth Century Cambridge University Press 1958, ISBN 0-521-43774-1 (englische Ausgabe mit Onlinetexten)
* Isabel Skokan: ''Die Sizilianische Vesper'' in *Germania und Italia*. Nationale Mythen und Heldengestalten in Gemälden des 19. Jahrhunderts. Lukas Verlag 2009, S. 142, ISBN 978-3-86732-036-8 (zugleich Universitätsdissertation Freiburg 2007)

## Weblingg
Malguénac

**Malguénac** (bretonisch *Malgeneg*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Malguénac lyt 52 km vu Vannes un 44 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 73 m un 222 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Malguénac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1301 las *Melguenec* (1448: *Melguenac*, 1481: *Malguenac*). Us Dail vu Malguénac un dr Nochbergmaine Bieuzy un Guern isch anne 1869 d Gmai Le Sourn gschaffe wore.

## Verwaltig
 vu Malguénac isch . Malguénac ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Malguénac ghert zum Bretonisch.

## Kultur un Böuwärch
* Allee couverte Saint-Nizon
* Menhirs de Maneven
* Chateau Lesturgant (1885)
* Chateau Moustoirlan (1769-81))
* Chilche Saint-Pierre et Saint-Paul (15. Jh., Sakrischtai 18. Jh., Glockedurm 1821)
* Kapäll Saint-Patern (15./18. Jh.)
* Kapäll Saint-Gildas (15./16. Jh.)
* Kapäll Saint-Etienne (15./16. Jh., reschtauriert 1880)

Datei:Eglise Malguénac4.JPG|Chilche Saint-Pierre et Saint-Paul
Datei:Mom Malguénac.JPG|Dotedänkmol


## Weblink

* http://malguenac.fr
* Malguénac uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Lateinische Kirche

Die **latiinischi Chille** oder **römischi Chille**, au **Westchille** oder *westligi Chille*, isch die grössti und bedütendsti Däilchille in dr römisch-katholische Chille. *Latiinisch* beziet sich uf dr Ritus oder d Grubbe vo Rite, wo dr römisch dominiert, und uf die dradizionelli Chillesprooch, wo in dere Däilchille verwändet wird. Mä underschäidet zwüsche dr latiinische Chille und de katholische Ostchillene. Die folge orthodoxe oder orientalische Rite und bruche anderi Liturgiisprooche.

Die latiinischi Chille umfasst d Diözese vom Patriarchat vo Rom, wo sit em 2.&nbsp;Joorhundert vo dr griechische zur latiinische Liturgiisprooch gwäggslet häi und Latiinisch au in iire Missionsgebiet brucht häi. Dä westligi Däil vo dr alte Chille, ebe d Westchille, isch im ene historische Spaltigsbrozäss, wo si Höhepunkt im Groosse Schisma im Joor 1054 gha het, vom östlige Däil vo dr Chille, de Ostchillene, drennt worde. Spööter häi sich Däil vo de verschiidene Ostchille wider mit dr katholische Chille zämmedoo: si häi dr Primat vom Babst anerkennt und häi sich vo iire orthodoxe Stammchillene drennt; si häi aber iiri rächtligi Äigeständigkäit und iire Ritus witgehend bhalte. Dene katholische Ostchillene säit mä ''uniert''.

Dr *[[Papst|Babst]]* isch as Bischof vo Rom s Oberhaupt vo dr ganze katholische Chille und au s Oberhaupt vo de latiinische Däilchillene. Sit em Konzil vo Chalzedon 451 bis 2006 häi sich d Bäbst au *Patriarch vom Weste* bzw. *vom [[Abendland|Oobeland]]* gnennt, as Däil vo dr Iustinianische Pentarchii. 1964 si as Folg vom 2.&nbsp;Vatikanum die Latiinische Patriarchat im Oste, wo in dr Chrüzzuugszit iigrichdet worde si, abgschafft worde. Das het mä gmacht as Däil vo dr Widerussöönig mit dr Ostchille und vo dr Ökumene mit dr Orthodoxii. Dr Babst Benedikt&nbsp;XVI. het denn mit e chli Verspöötig au dr Ditel vom *Patriarch vom Weste* abgschafft.

Dr *[[Lateinischer Patriarch von Jerusalem|Latiinischi Patriarch vo Jerusalem]]* het näben em Babst en äigeni patriarchali Jurisdikzioon über Palestina und Züpere, und isch sithär dr äinzigi amtierendi latiinischi Patriarch. 

S Gsetzbuech vo dr latiinische Chille isch dr *[[Codex Iuris Canonici]]*; die unierte Chille häi dr *[[Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium]]*.
Republikanische Volkspartei

D **Cumhuriyet Halk Partisi** (alem. **Republikanischi Volksbartei**, Abchirzig **CHP**) isch e bolitischi Bartei in dr Türkei. Si isch anne 1923 dur dr erscht türkisch Bresidänt Mustafa Kemal Atatürk grindet wore, un isch di eltscht aktiv Bartei vum Land.

As zurzyt greschti Oppositionsbartei bildet d CHP syt dr Wahle 2002 di wichtigscht barlemäntarisch Oppositionsfraktion. D Bartei verfiegt no dr Barlemäntswahl im Juni 2011 iber 135 vu dr 550 Sitz in dr Nationalversammlig. Ihre Vorsitzende isch dr Kemal Kılıçdaroğlu. D Bartei isch Vollmitglid vu dr Sozialistische Internationale un assoziiert Mitglid vu dr Sozialdemokratische Bartei vu Europa.

Di sechs Pfyyl uf em Barteilogo represäntiere di sechs Prinzipie vum Kemalismus: Republikanismus, Laizismus, Reformismus, Etatismus, Populismus un Nationalismus. 

## Literatur
* Cingi Aydın: *CHP: A Party on the Road to Social Democracy.* Hrsg. von der Friedrich-Ebert-Stiftung, Internationale Politikanalyse, Berlin  2011 ([PDF; 293&nbsp;kB)
* Udo Steinbach: ''Geschichte der Türkei''. 4. durchgesehene und aktualisierte Auflage. C.&nbsp;H. Beck, München 2007, ISBN 3-406-44743-0

== Weblink ==

* https://www.chp.org.tr/ Internetpresänz vu dr CHP

## Fueßnote
Beylik

Dr Begriff **Beylik** (türk.: sing. *Beylik*, pl. *Beylikler*; osm.: sing. *بكلك* *Beğlik*, pl. *بكلكلر* *Beğlikler*) bezäichnet die türkische Fürstedümer, wo sich vom 11. Joorhundert aa in Anatolie an dr Gränze zum Byzantinische Riich bildet häi.

D Türke si under em Druck vo de Mongole immer mee gege Zentral- und Westanatolie usgwiche und häi dört Fürstedümer errichdet. Noch em Zämmebruch vom Sultanat vo de Rum-Seldschuke isch Chläiasie vom Aafang vom 14. Joorhundert bis zum Aafang vom 16. Joorhundert in verschiideni Beyliks ufdäilt gsi. Äins vo dene isch das vo de Osmane gsi, wo si in dr Gegend vo Eskişehir und Bursa gründet häi. Si häi iir Riich dank strategische Hüroote und mit erfolgriiche Fäldzüüg gege anderi Fürstedümer chönne vergröössere. So isch no di no im Weste vo Chläiasie en äihäitligs türkischs Riich entstande..
## Litratuur
* Claude Cahen: *Pre-Ottoman Turkey. A general survey of the material and spirituel culture and history c. 1071–1330.* Translated from the French by J. Jones-Williams. Taplinger Publ. Co., New York NY 1968.
Marzan

**Marzan** (Gallo *Marzan*, bretonisch *Marzhan*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Marzan lyt am rächte Stade vu dr Vilaine, 35 km vu Vannes un 81 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 83 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin La Roche-Bernard un Nivillac am änere Stade vum Fluss, Arzal im Side un Péaule im Norde.

## Gschicht
Marzan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 895 as *Marsin* (1257: *Marsen*, 1267: *Marzen*, 1516: *Marsan*, 1630: *Mouzin*, 1654: *Mauzin*).

## Verwaltig
 vu Marzan isch . Marzan ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Marzan ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.

## Böuwärch
* Château de Marzan (16. Jh.)
* Chilche Saint-Pierre (16./17. Jh., Schiff 1745)
* Kapäll Saint-Vincent-Ferrier (17. Jh.)
* Kapäll Notre-Dame (18. Jh.)
* Kapäll Saint-Symphorien (18. Jh.)


Datei:Marzan-56-Mairie-2009.jpg|Rothuus
Datei:Marzan-56-Eglise-2009.jpg|Chilche Saint-Pierre
Datei:Ecole primaire publique le pigeon vert marzan arzal.jpg|Schuel
Datei:MarzanPoste2009.jpg|Boscht


## Weblink

* Marzan uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Mentesche

**Mentesche** () isch e türkischs Beylik gsi, wo in dr zwäite Helfti vom 14. Joorhundert im Weste vom Riich vo de Seldschuke vo Konya, wo das noch dr Niiderlaag gege d Mongole (1243) zerfalle isch, entstande isch. Si Hauptstadt isch Milas gsi.

Dr Gründer vom Beylik, dr Mentesche Bey, isch vorhär in de Dienst vo de Germiyan gstande und Mitgliid vom Oghusestamm Afşar gsi. D Bey vo Mentesche häi iiri Macht vo dr Küste uf s Hinderland vo Karie und öbbe 1285 in s Gebiet vo Milet usdeent. Iire Heerschaftsberiich het äbbe dr hütige Browinz Muğla entsproche. Si häi ängi Handelsbezieige mit dr Republik Venedig und mit Kreta ghaa; z Milet het e venezianische Konsul residiert. D Stedt Beçin, Milas, Balat, Finike, Elmali, Kaş, Mağrı (hüte Fethiye), Muğla, Çameli, Acıpayam, Tavas, Bozdoğan, Çine, Tralleis (hüte Aydın) und d Insle Rhodos  si für churzi Zit under dr Heerschaft vo de Mentesche gstande.

In dr zwäite Helfti vom 14. Joorhundert isch dr Druck vo de Osmane vo Norde häär gröösser worde, 1390 häi si s Beylik vo de Mentesche zum erste Mol annektiert. Noch dr Niiderlaag vo de Osmane in dr Schlacht bi Ankara 1402 gegen e Tamerlan, si d Beyliks wie d Mentesche und d Karaman, wo vo de Osmane erooberet worde si, wider unabhängig worde. Doch 1421 isch s Beylik ändgültig under die osmanischi Heerschaft choo.

## Litratuur
* P. Wittek, *Das Fürstentum Mentesche. Studie zur Geschichte Westkleinasiens im 13.-15. Jahrhundert.* Istanbul 1934
* E. A. Zachariadou, *Menteše Oġularï*. Lexikon des Mittelalters, Band 6, 530-531, ISBN 3-423-59057-2 (Studienausgabe 2003)
* E. Merçil, *Menteshe-Oghulları*. Encyclopedia of Islam 6 (1991), 1081-1019, ISBN 90-04-08112-7
Beylik von Aydın

S **Beylik vo Aydın** oder **Beylik vo de Aydınoğlu** (türk. *Aydınoğulları Beyliği*) isch e türkischs Beylik in dr hütige Westtürkei gsi und äins vo de Gränzfürstedümer vo de Oghuse noch em Undergang vom Riich vo de Rum-Seldschuke. Es isch im Joor 1308 gründet worde. Si Hauptstadt isch zerst Birgi gsi, spööter *Ayasluğ* in dr Nööchi vom antike Ephesos, em hütige Selçuk. 

D Heerscher si Mitgliider vom Oghusestamm Afşar gsi. S Beylik vo Aydın het si Naame vo sim Gründer Aydınoğlu Mehmed überchoo. Es het zitwiis die wichdigi Haafestadt *Smyrna*, s hütige Izmir umfasst. Bsunders wäarend dr Heerschaft vom Umur Bey het Aydın as bedütendi Seemacht gulte. Es het Handel mit Venedig und Genua driibe, aber au Piraterii.  D Osmane häi 1390 in ere grooss aagläite Kampanie d Beyliks an dr Westküste vo Chläiasie underworfe, drunder au Aydın.

## Litratuur
* P. Lemerle: *L'Emirat d'Aydin, Byzance et l'Occident. Recherches zur 'La geste d'Umur Pacha*', Paris 1957.
* Elizabeth A. Zachariadou: *Trade and Crusade. Venetian Crete and the Emirates of Menteshe and Aydin (1300-1415)*, Venedig 1983.
* Clive Foss: *Ephesus after Antiquity: A Late antique, Byzantine and Turkish City*, Cambridge University Press 1979.

## Fuessnoote
Germiyan

D **Germiyan** si en anatolischs Beylik gsi und äins vo de bekanntiste Gränzfürstedümer (Uc) vo de oghusische Stämm noch em Fall vom Sultanat vo de Rumseldschuke. Es het vo 1300 bis 1429 existiert. Für e churzi Zit isch s in dr zwäite Helfti vom 14. Joorhundert noch de Karamanide die sterksti Macht in Anatolie gsi. Si Hauptstadt isch Kütahya gsi.

Die Germiyan spielten eine wichtige Rolle bei der Besiedlung der ägäischen Küste durch die Türken. Die Gründer der Fürstentümer der Aydınoğulları, der Saruchaniden, der İnançoğlu und der Mentesche waren allesamt ehemalige Befehlshaber der Germiyan.

D Germiyan häi 1283 gegen iiri seldschukische Oberheere rebelliert, wo dr Sultan Kai Chosrau III. hiigrichdet worden isch und dr Mas'ud II. dank de Mongole uf e Droon cho isch. Erst 1299 isch s zum Friide choo und Ankara isch an d Germiyan gfalle. E Zit lang si d Beyliks im Weste von ene iiri Underdaane gsi, denn häi si aber d Karamanide vom Oste häär under Druck gsetzt, und d Germiyan si immer mee under e Iifluss vo de Osmane choo. 1429 si si Däil vom Osmanische Riich worde.

## Kwelle

* Mehmet Fuat Köprülü, Gary Leiser:
Glarus (Begriffsklärung)

**Glarus** oder **Glaris** maint:

* Glaris, de Hauptort (Hauptstadt) vom Kantuu Glaris i de Schwiz und sit 2011 e Fusiusgmaind im mittlere Kantuustail
* Glaris Nord, e Fusiusgmaind, wo de nördlech Kantuustail umfasst
* Glaris Süd, e Fusiusgmaind, wo de südlech Kantustail umfasst
* Kantuu Glaris, en Kantuu i de Schwiz – me sait im au *[[Glarnerland]]* oder *[[Schabziger|Ziger]]-Schlitz*

**Lueg au:**
* New Glarus oder au *New Glaris*, e Gmaind z Green County (Wisconsin), i de USA 
* Glaris
Glarnerland

Mit **Glarnerland** meint me normalerwiis de Kantuu Glaris, en Kanton i de Ostschwiz.

**Glarnerland** heissed aber au zwee Raststätt a dä Schwizer Autobahn A3 uf Höchi Ziegelbrugg im Kanton Glarus. Si ligged beedi uf em Gebiet vo de ehemolige Gmeind Niderurne, aso i de hütige Gmeind Glarus Nord. Di grösser vo däne beedne Raststätte erreicht me noch de Iifahrt Bilte, wäme vo Züri uf Chur fahrt. Di chlinner isch noch em Iilänker vo Niderurne oder über d Iifahrt Weese erreichbar, wämmer vom Walesee i Richtig Zürisee fahrt. Beedi Raststätt händ e Tankstell, e Restorant und sind mit eme Tunnel för Fuessgänger mitenand verbunde.
Mauron

**Mauron** (Gallo *Mauron*, bretonisch *Maoron*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Mauron lyt 59 km vu Vannes un 89 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 47 m un 130 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Mauron isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1152 as *Mauron* (1371: *Morron villam fortem*, 1477: *Mauronio*, 1630: *Mouron*).

Am 14. Augschte 1352 isch s im Ramme vum Bretonische Erbfolgechrieg un em Hundertjehrige Chrieg in dr Nechi u dr Burg Maoron zue dr Schlacht vu Mauron zwische anglo-bretonische un franko-bretonische Druppe chuu.

## Verwaltig
 vu Mauron isch . Mauron ghert zum Kommunalverband .

;Burgermaischter syter 1989
* 1989-1995: Claude Dréano
* 1995-2001: Michel Colleu
* 2001-2005: Jean-Marie Desgrées du Loû
* 2005-2014: Christian Perrocheau
* syter 2014: Eugène Grasland

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Mauron ghert zum Gallo. 

Syter anne 2000 wird au Bretonisch an dr Schuele unterrichtet. Anne 2009 sin 6,7% vu dr Schueler in zwoosprochigi Klasse gange, 2010 8,7 %.

## Böuwärch
* Chilche Saint-Pierre (1525)
* Kapäll Action de Grâces (1870)
* Kapäll Sainte-Anne (18. Jh.)
* Kapäll Pont-Ruelland (1912)
* Château du Plessis (12. Jh.)
* Château du Boyer (14./16./16./17. Jh.)

## Weblink

* Mauron uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Kunsthaus Baselland

S **Kunsthuus Baselland** isch en Instituzioon für zitgenössischi Kunst in dr Baselbieter Gmäind Muttez an dr Kantonsgränze zu Basel-Stadt, grad nääben em Joggeli. S Usstelligshuus befindet sich im ene alte Gwärbbau, wo dr Drääger vom Kunsthuus, dr Kunstveräin Baselland, 1997 kauft het. S Kunsthuus het en Usstelligsflechi vo öbbe 1'800&nbsp;m².

Dr Kunstveräin Baselland organisiert sit sinere Gründig im Joor 1944 Kunstuusstellige und förderet eso die bildendi Kunst und s Kunstverständnis. Bis 1996 isch d BEWE-Sammlig (**B**runo und **E**lisabeth **We**iss) im Kunsthuus Baselland dehäi gsi,  wo d Gründer von ere, dr Bruno und d Elisabeth Weiss, maassgääblig bim Chauf vo dr Liigeschaft mitghulfe häi. Sit 1998 wird s Kunsthuus vom ene brofessionelle Kuratorium gläitet. Vo 1998 bis 2001 isch dr Andreas Baur Kurator gsi. Sit 2001 isch d Sabine Schaschl Diräktere und Kuratorin.

Es git immer wider nöiji Grubbe- und Äinzelusstellige, wo aktuelli Brojekt vo etablierte und ufsträäbende Künstler zäigt wärde. Si wärde ergänzt dur Katalöög, Vordrääg, Künstlergsprööch, Diskussionsfoore und theoriiorientierti Veraastaltige. Näbe regionaale Künstler wärde au internazionaali zäigt. Im Kunsthuus Baselland findet d «Regionale» statt, e Groossveraastaltig in Kooperazioon mit öbben eme Dotzed andere Instituzioone. Si dokumentiert d Däätigkäit vo bildende Künstler, wo im trinazionaale Ruum (Nordwestschwiz, Südbaade und Elsass) lääbe.

## Lueg au
* Museum z Basel

## Weblingg
* Kunsthaus Baselland
Melrand

**Melrand** (bretonisch *Melrant*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Melrand lyt 44&nbsp;km vu Vannes un 32&nbsp;km vu Lorient uf ere Hechi zwische 32 m un 161 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Persquen im Nordweschte, Guern im Norde, Le Sourn im Nordoschte, Inguiniel im Weschte, Bieuzy im Oschte, Bubry im Sidweschte, Quistinic im Side un Saint-Barthélemy im Sidoschte.

## Gschicht
Melrand isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1125 as *Melran* (1220: *Melrant*, 1221: *Mealrant*, 1301: *Melerant*, 1387: *Melrand*, 1467: *Merlerant*, 1636: *Meslerent*, 1636: *Meslerent*, 1779: *Melreand*).

## Verwaltig
 vu Melrand isch dr Charles Boulouard. Melrand ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Melrand ghert zum Bretonisch.

Anne 2006 sin zwoosproochigi Schuelklasse yygfiert wore. Im Johr 2007 sin 24% vu dr Schueler in zwoosprochigi Klasse gange, 2009 30 %, 2010 30 %.

## Kultur un Böuwärch
* Tumulus Saint Fiacre
* Tumulus Motténic
* Tumulus Kob-Castel
* Chilche Saint-Pierre (15./16./17. Jh.)
* Kapäll Locmaria (16. Jh.)
* Kapäll Saint-Fiacre (15. Jh.)
* Kapäll Notre-Dame du Guelhouit (17. Jh.)
* Kapäll Saint-Laurent (15. Jh.)
* Kapäll Saint-Rivalain (18. Jh.)
* Kapäll Saint-Prisce (15. Jh.)
* Kapäll Sainte-Madeleine
* Village médiéval de l'an Mil, Lann-Gouh (Freiliechtmuseum mit eme rekonschtruierte Dorf us em 10/11. Jh.)


Tumulus Melrand.JPG|Tumulus Saint Fiacre
Chapelle Saint Fiacre.jpg|Kapäll Saint-Fiacre
Chapelle St Price.jpg|Kapäll Saint-Prisce


## Weblink

* http://www.melrand.fr
* Melrand uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Ménéac

**Ménéac** (Gallo *Menyac*, bretonisch *Menieg*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Ménéac lyt 58 km vu Vannes un 80 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 68 m un 208 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Ménéac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1082 as *Miniac* (1130: *Miniaco de Porrehoit*, 1149: *Meneat*, 1153: *Miniachum*, 1222: *Minac*, 1286: *Meneac*, 1371: *Menyac*).

## Verwaltig
 vu Ménéac isch . Ménéac ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Ménéac ghert zum Gallo.

## Kultur un Böuwärch
* Menhir de Camblot
* Kapäll Riaye (16. Jh.)
* Manoir Plessis-Rebours

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20100430173346/http://www.porhoet.fr/meneac.html
* Ménéac uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Merlevenez

**Merlevenez** (bretonisch *Brelevenez*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Merlevenez lyt 36 km vu Vannes un 10 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 1 m un 40 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Hennebont im Nordweschte, Kervignac im Norde, Nostang im Nordoschte, Plouhinec im Weschte un Sidweschte un Sainte-Hélène im Side un Oschte.

## Gschicht
Merlevenez isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1367 as *Breullevenez* (1367: *Brelevenez*, 1372: *Brellevenez*, 1498: *Meurlenevez*).

## Verwaltig
 vu Merlevenez isch . Merlevenez ghert zum Kommunalverband .

;Burgermaischter syter 1884
* 1884-1888: François Uhel
* 1888-1908: Yves Le Glouahec
* 1908-1919: François Uhel
* 1919-1925: Joseph Le Glouahec
* 1925-1929: François Uhel
* 1929-1947: Joseph Stéphant
* 1947-1952: Joseph Le Glouahec
* 1952-1989: Louis Uhel
* 1989-2014: Fortuné Le Calvé
* syter 2014: Jean-Michel Corlay

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Merlevenez ghert zum Bretonisch.

## Böuwärch
* Chilche Notre-Dame-de-Joie (12.-15. Jh.)
* Kapäll de la Madeleine

## Weblink

* http://www.merlevenez.com
* Merlevenez uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Meslan

**Meslan** (bretonisch *Melann*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Meslan lyt an dr Elle, 62 km vu Vannes un 28 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 35 m un 160 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Berné, Guilligomarc’h, Le Faouët, Lanvénégen, Priziac un Querrien.

## Gschicht
Meslan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1282 as *Meltan* (1282: *Mezlan*, 1380: *Mezlen*, 1382: *Meslan*).

## Verwaltig
 vu Meslan isch . Meslan ghert zum Kommunalverband .

;Burgermaischter syter 1904
* 1904-1940: Mathurin Le Roy
* 1940-1962: Joseph Le Gallo
* 1962-1971: Pierre Le Flecher
* syter 2001: Ange Le Lan

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Meslan ghert zum Bretonisch.

## Böuwärch
* Chilche Saint Melaine (12.-16. Jh.)
* Kapäll Sainte Catherine (17./18. Jh.)
* Kapäll Saint-Paterne (1642)
* Kapäll Saint Armel (1735)
* Kapäll Saint Georges


Datei:Meslan mairie.JPG|Rothuus un Boscht
Datei:Meslan église paroissiale.JPG|Chilche Saint Melaine
Datei:Meslan chapelle Sainte-Catherine.JPG|Kapäll Sainte Catherine
Datei:Chapelle Saint Paterne de Meslan.JPG|Kapäll Saint-Paterne
Datei:Meslan Saint Georges.JPG|Kapäll Saint Georges
Datei:|


## Weblink

* http://www.meslan.fr
* Meslan uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Ice Age 4 – Voll verschoben

**Ice Age 4 - Voll verschoben** (im Original *Ice Age: Continental Drift*) isch de vierti Teil vo de computeranimierte Serie. Er isch im Jahr 2012 id Kinos cho und mer chan en au in 3D gseh.

## Persone
Mit debii sind wieder di bekannte Figure us de erschte drü Teil.

* Manni: es Mammut
* Ellie: au es Mammut, em Manni sini Partnerin
* Peaches: D Mammut-Tochter vom Manni und de Ellie
* Sid: es Fuultier, gschproche vom Otto Waalkes
* Diego: De Säbelzahtiger
* Scrat: Es Säbelzahnhörnli, immer uf de Jagd nach siner Nuss

Es git aber au Neui Persone:

* Käptn Utan: En skrupellose Pirat
* Shira: E Säbelzahtiger-Dame

## Handlig
S Hörnli Scrat landet bi siner Suechi nach de Nuss im Mittelpunkt vo de Erde und löst so e Kontinetalverschiebig us. D Familie vom Manni wird trennt, wo en grosse iisblock abbricht und ewäg gspüelt wird. De Manni, de Diego und de Sid triibed hilflos im Meer. De Manni wot um jede Priis zu sinere Famile, de Ellie und de Peaches zrugg.

Nach churzer Ziit träffed si uf Pirate und werded gfange gno vom Käptn Utan. Si chönd sich aber nach eme Kampf befreie und triibed wieder mit enere iisscholle devo. Nach einiger Ziit erreiched sie Land. Si gsend, dass de Käptn Utan au da gstrandet isch. er isch grad debii, sis Schiff, natürlich au e grossi iisscholle, klar zmache. De Manni und sini Fründ hend en Plan: Sie wänd em Käptn sis Schiff ställä. Das glingt ihne au mit de Hilf vo de chliine Nagetier, wo uf de Insle läbad.

## Weblink
* Offiziell Website (englisch)
* Offizielli Website (dütsch)
* 
* Pressespiegel zum Film uf film-zeit.de
Fischingen

**Fischingen** isch de Name vo folgende Ort:

Z Bade-Würteberg, Dütschland:
* Fischige (Bade), e Gmeind im Landkreis Lörrach
* Fischinge (Sulz am Negger), en Ortsteil vo de Stadt Sulz am Negger im Landchrais Rodwyyl

I de Schwiz:
* Fischinge TG, e politischi Gmaind im Thurgi

**Lueg au:**
* Chloster Fischinge, e Benediktinerchloster z Fischinge im Thurgi
Meucon

**Meucon** (bretonisch *Meukon*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Meucon lyt 7 km vu Vannes un 45 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 45 m un 132 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Meucon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1275 as *Montgonne* (1387: *Moncon*, 1453: *Montcon*, 1516: *Mautcon*, 1630: *Merucon*).

## Verwaltig
 vu Meucon isch . Meucon ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Meucon ghert zum Bretonisch.

## Böuwärch
* Chilche Saine-Madeleine (1497, umböue 1838, Durm 1888)
* Kapäll Saint-Adrien (16. Jh.)
* Alti Kapäll Saint-Barthélemy, Cranhuac (15. Jh.)
* Gallischi Stèle (Yysezyt), bi dr Kapäll Saint-Barthélemy.

## Weblink

* http://www.meucon.fr
* Meucon uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Missiriac

**Missiriac** (Gallo *Miczeriac*, bretonisch *Megerieg*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Missiriac lyt 37 km vu Vannes un 76 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 9 m un 96 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Missiriac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1030 as *Miceriac* (1130: *Miciriacum*, 1387: *Miceriac*, 1432: *Misseriac*, 1446: *Miseriac*, 1453: *Missiriac*, 1516: *Missiriat*).

## Verwaltig
 vu Missiriac isch . Missiriac ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Missiriac ghert zum Gallo.

## Böuwärch
* Chilche Notre-Dame (11. Jh., Glockedurm 1572
* Château du Guen (18.Jh.)
* Château du Nelhouet
* Château de la Morlaye (18. Jh.)
* Château de Lourmes

## Weblink

* Missiriac uf ccvol.com
* Missiriac uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Mohon

**Mohon** (Gallo *Mohon*, bretonisch *Mozhon*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Mohon lyt 48 km vu Vannes un 71 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 47 m un 126 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Mohon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 872 as *Moton* (1066: *Muthon*, 11. Jh.: *Mochon*, 1171: *Mohon*, 1179: *Mohum*, 1251: *Mehon*, 1453: *Monhon*, 1491: *Mouhon*).

## Verwaltig
 vu Mohon isch . Mohon ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Mohon ghert zum Gallo.

## Böuwärch
* Chilche Saint-Pierre et Saint-Paul (1881)
* Kapäll Manoir de Garnouée (1685)
* Kapäll Saint-Marc (17. Jh.)
* Kapäll Sainte-Anne (1610)
* Kapäll Saint-Joseph (1624-1626)

## Weblink

* http://www.mohon.fr
* Mohon uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Molac

**Molac** (Gallo *Mólac*, bretonisch *Moulleg*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Molac lyt 26 km vu Vannes un 70 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 22 m un 106 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Molac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 820 as *Mullacum* (849: *Mulacum*, 1116: *Mollach*, 1128: *Molac*, 1128: *Mollac*, 1387: *Moullac*, 1460: *Moulac*).

Bis am 14. Merz 1932 isch d Nochbergmai Le Cours Dail vu Molac gsii.

## Verwaltig
 vu Molac isch . Molac ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Molac ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.

## Böuwärch
* Chilche Saint-Cyr (17. Jh.)
* Kapäll Notre-Dame du Carmel, Lindeul (13. Jh.)

## Weblink

* Molac uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Wiesbaden

**Wiesbade** isch d Hauptstadt und die zwoutgrössti Stadt vom dütsche Land Hesse. Si isch au en wältbekannte Kurort. Au s Casino het derzu bitrait, dass ma Wiesbade wit übers dütsche usse kennt. Sit 1948 isch Wiesbade dr Sitz vom dütsche statistische Bundesamt und sit 1951 vom Bundeskriminalamt. 

Die grössti Nochberstadt isch die rhilandpfälzische Landeshauptstadt Mainz. E chli witer ewäg si d Grossstedt und -rüüm Frankfurt am Main, Darmstadt und Mannheim. 

D Stadt Wiesbade lit an dr Mündig vom Main in Rhii. Si isch eins vu dr zeh Oberzentre vom Land Hesse und bildet mit dr rhilandpfälzische Landeshauptstadt Mainz e länderübergrifends Doppelzentrum. D Iiwohnerzahl vo dr Stadt isch im erste Johrzähnt vom 20. Johrhundert grösser as 100.000 worde, was Wiesbaden zur Grossstadt gmacht het.

Med 3100 ha Wengert isch Wiesbade en vo de graischde Waibaugmaind vo Hesse. Hauptsächlich werd Riesling abaut.

## Geografy
### Lag
Wiesbade isch im üsserste Südweste vom Bundesland Hesse. Ufgrund vu sinere Lag in dr Oberrhiebeni un im induschtrielle Kernrüm vu Europa, dr sognennte Blaue Banane, isch Wiesbade e wichtige Verchehrsknotepunkt.

### Stadtglyderig

Wiesbade wird in 26 Ortsbezirk glydert. Vo denne ghöre di folgende 5 Bezirk zu de „innere“ Ortsbezirk:

* Mitte
* Nordost
* Südost
* Rheingauviertel
* Westend

21 witeri definiert mer als „üsseri“ Stadtbezirk:
* Auringen
* Biebrich
* Bierstadt
* Breckenheim
* Delkenheim
* Dotzheim
* Erbenheim
* Frauenstein
* Haßloch
* Igstadt
* Klarenthal
* Kloppenheim
* Mainz-Amöneburg
* Mainz-Kastel
* Mainz-Kostheim
* Medenbach
* Naurod
* Nordenstadt
* Rambach
* Schierstein
* Sonnenberg

## Verchehr
* **Stroß:** D Agglomeration Wiesbade/Mainz isch vo insgsamt siesechs be Autobahne umge. Dodezüe ghöre d A3, d A60, d A63 , d A67, d A643 und d A671.
* **Ysebahn:** S git ICE-Verbindige uff Stuegard, Köln, Münche, Dreschde und anderi. Au Nochverkehr isch vorhande; s hät e S-Bahn und vyli Buslinie.
* **Luftverchehr** S de Flughafe vo Frankfurt, wo 30 Kilometer eweg und mit em ICE und d S-Bahn z erreiche isch.

## Literatur
* Bernd Blisch: *Kleine Wiesbadener Stadtgeschichte.* Pustet, Regensburg 2011, ISBN 978-3-7917-2327-3.
* Fritz Mielert: *Wiesbaden.* (= Berühmte Städte, Bäder, Landschaften, Band 1). Verlag Wilhelm Ruhfus, Dortmund 1926.
* Tanja Köhler, Norbert Wank: *Wiesbaden*. Dumont-Reiseverlag, Ostfildern 2008, ISBN 978-3-7701-6533-9 (aus der Reihe „DUMONT direkt“).
* 
* Helmut Müller (Hrsg.): *Wunderland. Die Amerikaner in Wiesbaden*. Societäts-Verlag, Frankfurt am Main 2013, ISBN 978-3-95542-055-0.

## Weblink

* Historisches Ortslexikon
* Offizielli Website vo dr hessische Landeshauptstadt Wiesbaden

## Fueßnote
Bann

**Bann** stoot für:

* dr Usschluss us ere chirchlige Gmäinschaft 

* d Regierigsgwalt vom Aadel im Middelalter 
* e Däil vo dr Macht vo dr Obrigkäit 
* d Rächt zur Nutzig oder Usüebig vom e Gwärb 
* e magische Begriff 
* e Gebietsbezäichnig

**Bann** isch dr Naame 
* von ere Gmäind z Rhiiland-Pfalz
* vom ene Fluss in Nordirland  

**Bann** isch dr Familienaame vo 
* Bill Bann (1902–1973), e schottische Schutter

**Lueg au:**
* Banntag
* Bannwald
* Bannwart
* Verbannung
Altendorf

**Altendorf** isch de Name vo folgende Ort:

i de Schwiiz:
* Altendorf SZ, e Gmeind im Bezirk March vom Kanton Schwyz
* Altendorf SG, en Ortsteil vo de Gmeind Bugs im Waalkrais Werdebärg vom Kanton Sanggalle

**Lueg au:**
* Altdorf
* Altenstadt
Bann (Gebiet)

**Bann** isch d Bezäichnig für e Gebiet, wo din d Gebot von ere Obrikäit Gältig häi. Dr Begriff daucht in dr dütsche Sprooch sit em 10. Joorhundert uf. Es bezäichnet mäistens e Herrschaftsgebiet, March, Stadtgebiet oder Verwaltigsbezirk. In däm Zämmehang git s d Usdrück Bannwald, Wildbann und Bannmäile. Vor allem in dr Schwiz, z Südbade und im Elsass isch dr Begriff no aktuell und stoot dört für Gmäindigebiet.

In dr Stadt Basel het s no bis 1834 usserhalb vo de Stadtkwardier en undere Bann (gege Norde und Weste), en obere Bann (gege Süüde und Oste), dr Bläsibann (grad näbe em Bläsikwardier) und dr Riechebann usserhalb vo Rieche gee. 
## Dr Bannumgang
In dr Nordwestschwiz findet äimol im Joor dr sogenannti Banndaag statt, wo d Iiwooner vo de Gmäinde iire Gmäindsgränze nooch laufe und si kontrolliere (Bannumgang). Im Frickdaal git s in jedere Gmäind dr Maibittgang zu de vier Bannchrüz. 

Dr Bannumgang het sini Ursprüng im Middelalter. Z Basel het män em Bannritt gsäit und scho 1493 gschriibe, ass d Gschäidheere, wo für d Marche verantwortlig gsi si, scho sit Urzite an dr Uffert e fiirligi Prozessioon um e Stadtbann wurde abhalte, und dass si nochhär in äim Joor im Huus vo de Räblüt und im neggste wider im Huus vo de Gärtner wurde iicheere für s Festmööli.

## Fuessnoote
Bannwald

Dr Begriff **Bannwald** bedütet allgemäin e Stück Wald, wo as Ganzes erhaltenswärt isch, oder e spezielli Form drvo. 

Im dütschsproochige Ruum wird mit em Usdruck „Bannwald“ allgemäin e *[[Schutzwald]]* bezäichnet (Lawine-, Fälssturz-, Murgang- und Hochwasserschutz), oder e Waldgebiet, wo vom Natur- und Umwältschutz us gschützt oder e Erhooligsruum isch. Forstwirtschaftlig darf er immer no gnützt wärde und bi Schutzwälder isch das sogar usdrücklig erwünscht, bi Kärngebiet vo Naturschutzgebiet isch das aber verbote. S *[[Forstliches Sperrgebiet|forstlige Sperrgebiet]]*, e Stück Wald, wo nume für e Zit gsperrt isch, isch käi Bannwald. S Schwizer Waldgsetz vo 1874 brucht dr Begriff „Bannwald“ nid, sondern reedet vom Schutzwald.

I de Alpe findt me Bann- oder Schutzwälder vorallem under de Bärgwälder.

## Litratuur
* Richard B. Hilf: *Der Wald. Wald und Weidwerk in Geschichte und Gegenwart - Erster Teil* [Reprint]. Aula, Wiebelsheim 2003, ISBN 3-494-01331-4
* Hans Hausrath: *Geschichte des deutschen Waldbaus. Von seinen Anfängen bis 1850*. Schriftenreihe des Instituts für Forstpolitik und Raumordnung der Universität Freiburg. Hochschulverlag, Freiburg im Breisgau 1982, ISBN 3-8107-6803-0 

## Weblingg

* Bannwälder in Baden-Württemberg uf forstbw.de
* Datenbank der Naturwaldreservate Deutschlands uf naturwaelder.de
Fremdherrschaft

Dr Begriff **Fremdherrschaft** (mänggisch au **Xenokratii**; altgr.  *xenos* „Fremde“, au „Gast“, und  *kratein* „herrsche“) bezäichnet vor allem im gschichtlige Zämmehang Milidäärdiktatuure, wo noch dr Erooberig vom ene Gebiet errichtet wärde, und wo über d Verwaltig dur Bsatzigsdrubbe uusegöön. Allgemäin cha mä jedere Herrschaft vo Fremde im ene bestimmte Territorium eso sääge. Wenn die Bezäichnig bruucht wird, wird gliichzitig d Legitimität vo der bestehende Herrschaftsform in Froog gstellt. Gwöönlig wärde politischi Instituzioone iigrichdet, wo d Füerigsposizioone von ene nit milidäärisch si und vo zivilen Aaghöörige vo dr Macht, wo s Gebiet erooberet het, bezieigswiis mit lokale Statthalter (Vasalle) bsetzt wärde.

## Kolonialismus und Völkerrächt
Kolonialherrschaft gseet mä vilmol as Fremdherrschaft, und dorum zien d Iiwooner vo kolonie vilmol vor, e schlächti Regierig vo Iihämische as e gueti vo Fremde z haa.

Bsundrigs si s Staate in dr Dritte Wält wo s Uffassig verdräte, ass Völker iir Sälbstbestimmigsrächt au mit Waffegwalt döfe duuresetze und ass wenn Dritter das understütze, mä nid vom ene Akt vo Aggression chönn reede. D Aggression chiem vilmol vo dr Kolonialmacht.

## Lueg au
* Satellitenstaat

## Litratuur
* Christian Koller: *Fremdherrschaft. Ein politischer Kampfbegriff im Zeitalter des Nationalismus.* Campus, Frankfurt am Main 2005, ISBN 3-593-37863-9 (Inhalt).

## Fuessnoote
Griechisch-orthodoxe Kirche

D Begriff **griechisch-orthodox**, **griechisch-orientalisch**, **Griechisch-Orthodoxi Chille** oder **Griechisch-Orientalische Chille** bezäichne im ängere Sinn:

*d Chille vo Griecheland, wo zur Orthodoxe Chille ghöört (Erzbistum vo Athen und ganz Griecheland),
*d Chille vo Konstantinopel, wo zur Orthodoxe Chille ghöört (Ökumenischs Patriarchat vo Konstantinopel),
*äini vo de drei orthodoxe Chille, wo män e *griechischi Patriarchat* säit, wo zu käinere bestimmte Nazioon ghööre. Das si
**d Chille vo Alexandria,
**d Chille vo Antiochia
**d Chille vo Jerusalem,
* d Chille vo Züpere (Erzbistum vo Züpere).

Bsundrigs in früenere Zite si «griechisch-orthodox» und «griechisch-orientalisch» au Sünonüüm gsi für:

*jedi anderi Chille in dr orthodoxe Chillegmäinschaft,
*die orthodoxi Chille as Ganzes.

## Lueg au
Basler Korporationen

Es git 29 öffentlig-rächtligi **Korporazioone z Basel**, wo die mäiste von ene us em spoote Middelalter stamme. Die historisch bedütendste under dene si d Zümft, wo im 13. und 14. Joorhundert gründet worde si und no di noo die politischi Macht in dr Stadt an sich grisse häi, bis si sä im Lauf vom 19. Joorhundert wider verloore häi. 

Bi Korporazioone vo dr Stadt Basel stoot vor em äigentlige Korporazioonsnaame «E.E.», wo «eine ehrenwerte» bedütet.

D Chläibasler si, wo iir Stedtli im 14. Joorhundert zur groosse Stadt cho isch, au in d Groossbasler Zümft integriert worde, häi aber au iiri äigene Eeregsellschafte ghaa: «Zum Rääbhuus», «Zur Hääre» und «Zum Gryff». 

Wo im 15. Joorhundert d Stadt erwiteret und die nöije Stadtmuure baut worde si, häi sich in de fümf Vorstedt Gsellschafte afo entwickle: Im Santihans d Vorstadtgsellschaft «Zur Mägd», in dr Spalevorstadt d «Zur Kräije», in dr Steinevorstadt «Zu de Drei Eidgenosse», in dr Aeschevorstadt «Zum Rupf» und in dr Dalbevorstadt d Gsellschaft «Zum hooche Dolder».

Sust git s no d «Gsellschaft vo de Füürschütze», wo 1466 gründet worden isch, die «Akademischi Zumft» us em 19. Joorhundert und d «Bürgerkorporation Chläihünige», wo sit dr Iigmäindig vo Chläihünige 1908 dört en äänligi Rolle schbiilt wie d Eeregsellschafte im Chläibasel.

Zu de historische Baasler Korporazioone ghööre au die middelalterlige Freihäitsgnaabe uf em Koolebärg, won e äigeni Grichtsbarkäit ghaa häi.
## D Bedütig vo de Basler Korporazioone
Vor allem d Zümft si politisch wääred Joorhunderte seer iiflussriich gsi, aber im Lauf vom 19. Joorhundert häi si iiri Rolle in dr Politik, dr Verdäidigung vo dr Stadt und andere öffentlige Gebiet verloore und si zun ere Art gsellschaftlige Veräin worde. 1942 het dr Mäister «Zu Safran» en Iniziative lansiert und alli Mäister vo de Zümft, vo de Eeregsellschafte und Vorstadtgsellschafte zum erste Mäisterbott iiglaade, wo denn jeedes Joor mindestens äimol im Früelig stattgfunde het. S Ziil vo dere Versammlig isch gsi, die gmäinsaame Interässe vo de Korporazioone dr Bürgergmäind gegenüber z verdräte und mit andere Korporazioone im In- und Usland Bezieige z underhalte. Dr Früeligsbott weelt e Fümfer-Usschuss und e Seckelmäister und Schriiber.

D Ufgoobe vo de Korporazioone si gsellschaftlig und kulturell. Wichdig isch allne, ass d Gsellikäit vo de Mitgliider nit z churz chunnt. Si häi au Fonds für zum Mitgliider, wo in Noot cho si, z understütze. Si organisiere die jöörlige Jungbürgerfiire und schaffe mit dr GGG zämme zum d Integrazioon z fördere. E Hufe vo de Zümft understütze iiri überliiferete Zumftbrüef mit Stipändie. Die drei Chläibasler Eeregsellschafte organisiere jeedes Joor dr Vogel Gryff. 

## Fuessnoote
Grenzpunkt

E **Gränzpunkt** isch e geometrisch bestimmte Punkt, mäistens en Abmarchig, wo im Lauf von ere Vermässig vo dr Gränze vom ene Flurstück oder eme Grundstück vermässe worden isch.

Gränze in landwirtschaftligem Gebiet und in Wälder wärde mäistens mit Gränzstäi, wo früenerer au as Marchstäi bezäichnet worde si, festgläit. Si wärde frostsicher (d.&nbsp;h. mindestens 60&nbsp;cm) im Boode vermarcht. In ere Stadt göön Gränze im Allgemäine Muure, Heeg oder oder Ussewänd vo Geböid nooch. Pünkt uf der Gränze wärde z.&nbsp;B. mit iigmäisslete Zäiche markiert.


Datei:Grenzstein1.jpg|E Gränzzäiche us Granit mit eme iigschliffene Chrüz
Datei:Grenzstein Bonnhof 0652.jpg|E Gränzzäiche us Beton mit eme Loch und ere Beschrifdig
Datei:Brühl Grenzkreuz Ecke Alte Bonnstr und Geildorfer Weg.jpg|E spootmiddelalterligs Gränzchrüz


D Gränze wärde vo Geodäte vermässe mit ere Genauikäit, wo vo dr Obrikäit festgläit isch. Z Dütschland zum Bischbil git s verschidnigi Gnauikäitsklasse. In Gebiet, wo Grundstück düür si wie in Innestedt, müesse d Abwiichige vilmol chliiner si as in Gebiet wo s Land billig isch. Im nöijere Kataster basiere alli Vermässige uf em äihäitlige Bezuugssüsteem vo dr Landesvermässig, bi eltere mänggisch uf eme lokale. Die genaui Hööchi vo Gränzpünkt wird im Allgemäine nit bestimmt.

## Gschicht
Historisch het mä as Gränzpünkt vilmol natüürligi Markierige brucht, wo s schweer oder ummööglig gsi isch, si z verschiebe. Doodrzue häi Felse, Böim, Bäch, Lääbheeg, Muure, Grääbe u.s.w. ghört, bsundrigs Böim si vilmol zu Marche worde. As Lach- (Loh-) oder Malböim het mä sä liicht chönne markiere. Aber scho früe het mä Gränzstäi afo setze. Mä wäiss vom ene Gränzstai zwüsche Liestel und Augst us em Joor 1405. Bi sonige Stäi, vor allem wenn si schlächt usglääse oder gsetzt worde si, isch s relativ liicht gsi, si häimlig z verschiebe. Dorum het mä vom spoote Middelalter aa bsundrigi Behörde iigsetzt, wo für Händel wäge Gränze zueständig gsi si. Z Basel isch das s Gschäid gsi, e Gricht, wo us eme Gschäidmeyer und zää Gschäidslüt bestande het. S Gschäid isch verantwortlig gsi für s Setze vo de Marchstäi und drfür, ass jedes Joor dr Bann umgange worde isch, d Gränzstäi kontrolliert worde si und, wenn e Verstooss entdeckt worden isch, dä au bestrooft worden isch.

Bim Setze vom Marchstäi isch Wärt druf gläit worde, ass dr Stäi gnueg iidrucksvoll gsi isch (mä het en dorum vilmool aagmoolt und Zäiche dri gmäisslet), im Loch, won er denn drigsetzt worden isch ghäimi Zäiche versteckt worde si wie Stückli vo Ziegelstäi (noch em Sprichwort: *e rächti March muess zwe Wäre (d.&nbsp;h. Züüge) ha*.) und s Loch dief gnueg gsi isch. Bi Eggmarche, wo zwäi Gränzlinie zämmedroffe si, het mä d Richdig vo de Gränze as Winkel in dr Stäi gmäisslet, oder wenn mä e Fäldstäi gsetzt het, het mä d Züüge under em Stai in däm Winkel gläit.

## Weblingg

## Fuessnoote
Walter Georgii

Dr **Walter Georgii** (* 23. Novembr 1887 z Stuegert, † 23. Februar 1967 z Diibenga) ischt a deitscher Pianischt, Musikwissaschaftler ond Hochschuallehrer gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Walter Georgii ischt am 23. Novembr 1887 z Stuegert uff d Welt komma. Deet hôt’r au sei Kendheit ond Jugend vrbrôcht. Nôch-em Abi hôt’r beim Max Paur, wo an dr Musikhochschuel vo seira Hoimetstadt a Moischtrklass gleidet hôt, intensiv s Klaviirschbiila glernt. Em Jôhr 1910 ischt’r selbr Lehrer wôrra, ond zwar an dr Kaiserlich Russischa Musikschuel en Woronesch. Zwoi Jôhr schbätr hôt’s-en wiidr nôch Deitschland zruckzoga. Jetzt hôt’r nomôl zom Studiira ôgfanga, desmôl s Fach Musikwissaschaft am Konservadoriom vo Halle an dr Saale. Em Jôhr 1914 hôt’r deet zom Dr. phil. promoviirt. S Thema vo seira Dissertazioo ischt „Carl Maria von Weber als Klaviirkombonischt“ gwäa. Bei dr schbätra Gesamtausgab vom Weber seine Werk ischt’r als Mit-Herausgeber beteiligt gwäa. Noh em gleicha Jôhr hôt dr Georgii an Lehrufftrag am Konservadoriom z Köln kriagt, wo-nr seine Studenda s Klaviirschbiila beibrôcht hôt. Trotz ällem hôt’r sich abr au noh gnuag Zeit genomma, om als Klaviir-Virtuoos en ganz Eiropa romreisa zo kenna.

Nôch-ma Haufa kloinere Schrifda hôt dr Georgii 1941 sei „Geschichte der Klaviermusik zu zwei und vier Händen von den Anfängen bis zur Gegenwart“ rausbrôcht, wo dômôls als des beschde ond vrlässlichschde Werk uff sellem Gebiit golda hôt ond heit noh vo viile Pianischda gschätzt wuud. Fenf Jôhr schbätr hôt‘r an Lehrufftrag vo dr Staatlicha Musikhochschuel Minchen ôôgnomma.

Am 23. Februar 1967 hôt dr Georgii em Aldr vo 79 Jôhr z Diibenga seine Auga fir emmer gschlossa.

## A Auswahl vo seine Werk
* *Einhändig*, 1955
* *Die Verzierungen in der Musik*, 1957
* *Geschichte der Klaviermusik zu zwei und vier Händen von den Anfängen bis zur Gegenwart*. Atlantis Musikbuch-Verlag Zürich/Freiburg, 1976 en dr fuffda Ufflag, ISBN 3-7611-0222-4
* *Klavierspielerbüchlein. Winke für den Klavierspieler*. Atlantis Verlag, Zürich/Freiburg 1957 / Neuauflage: Schott, Mainz  2003 en dr achda Ufflag, ISBN 3-254-08230-3
* *Das Klavierbüchlein*, 2003 en dr achda Ufflag
* *Geist und Technik der zeitgenössischen Klaviermusik*

## Quella
* Friedrich Herzfeld: *Das Lexikon der Musik*, Verlag Ullstein GmbH, Frankfurt am Main – Berlin – Wien, 1976
* *Illustriertes Musiklexikon*, rausgäa vom Hermann Abert, Verlag J. Engelhorns Nachf., Stuttgart, 1927

## Weblink
Israelitische Religionsgesellschaft Basel

Die **Israelitischi Religioonsgsellschaft Basel** (IRG) isch e sträng orthodoxi jüüdischi Gmäind in dr Stadt Basel.

Sie het iiri Sünagooge an dr Ahornstrooss und zelt öbbe 250 Seele. Doodrvo si öbbe 50 Manne, 70 Fraue und 130 Chinder und Jugendligi. Si isch 1927 gründet worde und stoot mit dr israelitische Äihäitsgmäind IGB uf guetem Fuess.
 
D IRG isch e Veräin noch em Zivilgsetzbuech (ZGB), aber käi öffentlig-rächtligi Körperschaft, und wird finanziell vo ire Mitgliider dräit. Nume männligi Mitgliider si stimm- und waalberächdigt und chönne in Vorstand gweelt wärde. D Mitgliider müesse noch de Gsetz vo dr Thora lääbe.

## Gschicht
Dr Arthur Cohn, wo 1885 dr erst Basler Rabbiner worden isch, isch sträng orthodox gsi und gege alli Reforme, wo zu sällere Zit an dr Daagesornig gsi si. Scho 1911 het er d Gründig von ere Organisazioon für e ‹gsetzdröis› Juudedum vorgschlaage.

Im Mai 1912 isch d Wältorganisazioon «Agudas Jisroel» gründet worde. Dr Cohn het d «Stifdig Israelitischs Leerhuus» in s Lääbe grüeft, dr «Schomre Thora Männerveräin» zämme mit em Sally Guggenheim, und er isch Mitgründer vom Veräin «Schomre Schabbos» gsi. Us däm isch denn 1927 noch em Dood vom Cohn d IRG entstande.

1923 het dr Guggenheim dr IGB verloo und het in sim äignige Huus e Sabbatgebät organisiert. 1924 het er an dr Thannerstrooss e Mikwe, e rituells Baad, iigrichdet und vom Novämber in däm Joor hai dört Gottesdienst stattgfunde.
 
Zwäi Joor noch dr Gründig vo dr IRB isch 1929 d Sünagooge an dr Ahornstrooss iigweit worde, aber erst drei Joor spööter het d Gmäind mit em Dov Jehudo Schochet iire erst Rabbiner gweelt. 

1933 isch d Talmud Thora-Schuel ufdoo worde und 1997 dr «Kolel Basel».

## Kwelle
*Website vo dr IRB, abgrüeft am 4. August 2012