Leonesische Sprache

Die **leonesischi Schprooch**, **lionesischi Sprooch**) (*Llïonés* oder *Llingua Llïonesa* uff Leonesisch) isch e romanischi Schprooch, wo zum Iberoromanische ghört. Si wird hüt in de Provinze Lion (Llión), Zamora und Salamanca in Spanie und im Distrikt Bragança in Portugal gredt. Aber, ussert däm Distrikt vo Bragança, git es Bewis, dass me Llïonés au in andere Gebiet vo Portugal gredt het, wo zum alten Königrych vo Lion ghört hänn.

Zäme mit em Asturianische und em Mirandesische bildet si die Leonesischi Schproochgruppe. S’Leonesisch isch als Schprooch under em Linguasphere-Code 51-AAA-cc anerchännt.

## Gschicht
S’Leonesisch stammt direkt vom Vulgärlatein ab. Es isch kei Entwicklig vom klassische Schryblateyn, sondern d’Schprooch vom Volk nach dr Ussdeynig vom Römische Rych.

### Die erschte Dokumänt
Während em Mittelalter isch s’Leonesisch d’Hauptschprooch und d’Amtsschprooch vom Königrych vo Lion gsi.

Es isch am Hof vo Lion bruucht worde und me findet es sörig oft in de Verwaltigs- und Rächtsdokumänt us särre Zyt, bevor dr schproochlichi Druck (Verdrängig) dur s'Kaschtilianische cho isch.

Was d'Schriftlichkeit aabelangt, isch dr erscht Bewis, wo me dänkt het, er sig dr ältischt in ere romanische Schprooch uff dr Iberische Halbinsel, d' „*Nodicia de Kesos*“, es Dokumänt us em Joer 959. Sälle Täkscht stammt us em Chlooster vo de Heilige Justus und Pastor in Rozuela (wo hüt nümme exischtiert und in dr Gmeind Ardón gläge isch).

S’Leonesisch isch d'Amtsschprooch vo de leonesische Dokumäntazioone gsi bis zum 14. Johrhundert, wo si dur s'Kaschtilianische in de Kanzleie ersetzt worde isch und als reini Gschprooch vom Volk wytergläbt het.

S’Leonesisch het sich im Mittelalter mit ere feschte Norm gfeschtigt, basierend uff ere grafische Eiinig (Konsens) zwüsche de Schryber und Notar, sowohl im Sischtem vo de Näme als au im Sischtem vo de Verbe. Vili Wärk und Schryber hänn mit ere schtarke leonesische Beeiflussig gschribe, wie dr Antonio Torquemada.

Die leonesischi Schprooch zellt hüt (2026) 55.000 Muttersproochler. Si isch in ere echte Gefahr uuszsterbe, ohni offizielli Anerchännig dur d'Gsetz und gäge d'Assimilierig dur d'Nochberschprooche.

### Literarischi und akademischi Tradizion in dr Provinz Salamanca
Obwohl dr offizielli Gebruuch mit dr Zyt abgnoh het, isch s’Leonesisch in dr Kultur blybe. Es git Schpure, wo stark uff s’Leonesisch in dr Literatur vom 15. und 16. Johrhundert hiwyse, vor allem in de Theaterschtugg vo de Hirte.

S’Leonesisch isch nit nur e Schprooch vo dr Bevölkerig, sondern au e Schprooch vo dr literarische Schöpfig in dr Provinz Salamanca gsi. In de Johrhunderte XV und XVI erschynt s’Lionesisch im Theater vom Juan del Enzina, bsunders in sym *Obra del Entremés* und syne *Églogas* (wo d'Vitalität vo dr Schprooch in däm Bereich zeige), als eigenständigi Schprooch, wo sich vom Kaschtilianische unterscheidet.

Schpäter, im 18. Johrhundert, het dr Diego de Torres Villarroel, wo mit dr Universität Salamanca verbunde gsi isch, die schproochlichi Tradizion vo dr Region wytergfiert dur dr Gebruuch vo lionesische Elemänt in sym Wärk *Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte*.

Die literarischi und theatralischi Präsenz vo de Autore us Salamanca bewyst, dass s’Leonesisch e funktionelli Gebruuchsschprooch und e Schprooch vom kulturelle Schaffe in dr Stadt Salamanca und ihri Region gsi isch, bis zum Aafang vo dr schproochliche Verdrängig dur s'Kaschtilianische in dr Moderne.

### Entwicklig im 20. Johrhundert
Am Aafang vom 20. Johrhundert isch d’Veröffentlichung vo de „*Cuentos en dialecto leonés*“ vom Caitano Galán Bardón (1907) e wichtige Meileschtei für d'Anerchännig vo dr Schprooch gsi. Während em ganze 20. Johrhundert hänn vili Forscher d’leonesischi Schprooch analysiert, vo dr Morphologie bis zur Syntax.

S’Leonesische Schproochgebiet het starchi Verändere erläbt. Zwo Variante hänn ihri eigene Standards entwicklet: s’Asturianische (1981), und s’Mirandesische für d'Tierra de Miranda in Portugal (1999). S’Leonesisch isch di historischi Schprooch, wo s’hütige Asturianisch und Mirandesisch druss entstane sind. Hüt umfasst die leonesischi Gruppe drei Schprooche: s’Leonesisch sälber, s’Mirandesisch und s’Asturianisch.

## Universität
Hüt het s’Leonesisch e hoche Grad an Anerchännig an de europäische Universitäte. Es wichtigs Bispiel isch d'Anerchännig dur dr Raúl Sánchez Prieto, Vize-Rektor vo dr Universität Salamanca, wo s’Leonesisch als autochthoni Schprooch vo dr Region Salamanca in dr Coimbra-Gruppe agluegt het.

Ebezo isch di verglychendi Linguistik zwüschem Italienisch und em Leonesisch s'Thema vo Monographie gsi, wo in Dytschland veröffentlicht worde sind, was zeigt, dass s’Leonesisch es otonoms Sischtem isch, wo bis zum Doktorgrad erforscht wird.

### Tecnolodjeye und Modernisierig
Dr Gebruuch vom Leonesische im Zytalter vo dr Informatik wird dur de Isatz vo neye Informations- und Kommunikationstechnologie dütlich. D'Forschig vom Abel Pardo Fernández über s’Leonesisch und d'TIC (2008) undersuecht d'Wichtigkeit für d'Zuekunft, zum d'Schprooch z'bewahre und z'verbreite.

## Philologie
Die wüssenschaftlichi Forschig über s’Leonesisch het es ermöglicht, syyni Struktur und syyni Geschichte z'definiere.
* **Historischi Analyse:** D'Studie über s’Altleonesisch (*Altleonesische*) zeige syyn Bytrag in de Dokumänt us em 13. Johrhundert.
* Es isch als eigeständigs Sischtem under de iberische Schprooche anerchännt.
* **Morphologie und Wortschatz:** D'Details vo dr Grammatik sind guet undersuecht worde. Dr hütig Wortschatz isch ebefalls guet dokumentiert.
* **Soziolinguischtik:** D'Situation vom Leonesische wird mit andere chlyne Schprooche vergliche, wie em Nordfriesische, zum d'Bildig von ere Standardvariante in teilte Gmeinschafte z'schprieche.

D'Beeiflussig dur s’Leonesisch in Salamanca und in dr Region Extremadura isch au dokumentiert, was zeigt, dass sich s’Leonesisch ussdeynt het und e Schproochgrundlag bildet het, wo sich dütlich vom Kaschtilianische unterscheidet.
Die italienischi Schuel vo dr romanische Philologie het dr leonesische Schprooch scho immer Platz ygrümt und si als otonome Zweig in dr Panorama vo de weschtliche Schprooche anerchännt. Philologe wie dr Gerhard Rohlfs und dr Carlo Tagliavini hänn die phonetische Bsunderheiten vom Leonesische als alti und wärtvolli Bewahrig undersuecht, zum d'Entwicklig vom Latein z'verschtoh. 

In däre Perspektive het dr Philolog Francesco Avolio d'Idee vo de „Schweschterschprooche“ formuliert. S’Leonesisch het die glychi Identität wie d'Nazionalschprooche, will syy Unterschid uff politische und historische Gründ basiert und nit uff syynere Linguischtik.

## Status
Die leonesischi Schprooch isch uff regionaler Ebeni in Spanien im Autonomieschtatut vo Kastilie und Lion anerchännt worde, wo feschtglait isch, dass es en bsundere Schutz git: "S'Leonesisch wird dr Gegeschtand von ere bsundere Schutz dur d'Inschtituzione syy, wäge syym bsundere Wärt im schproochliche Erb vo dr Gmeinschaft. Syy Schutz, Gebruuch und Förderig wärde dr Gegeschtand von ere Regelig syy."

Die Anerchännig isch im Rahme vom schproochliche Erb vo dr Autonome Gmeinschaft vo Kastilie und Lion, mit emne bsundere Fokus uff s’Leonesisch. S'Kaschtilianische (lengua castellana) isch als gmeinsami Schprooch gschützt, aber s’Leonesisch het en „bsundere“ Schutz und d'Zuesag von ere Regelig für syy Gebruuch und syy Förderig.

### UNESCO
Nach de Regle vo dr UNESCO isch s’Leonesisch als otonomi Schprooch under de romanische Schprooche anerchännt, wird aber als „ärnschthaft gefährdet“ ygschtueft. Nach em *Atlas of the World’s Languages in Danger* bedütet das, dass d'Schprooch nur no vo de eltere Lüt gschproche wird.
D'Uffnahm vom Lionesische in dr UNESCO-Atlas (Syte 55, "Leonese") git emne Schutz und en Anerchännig abseits vom Kaschtilianische.

Die Anerchännig verpflichtet d'Regierige, Massnahme z'ergryfe, zum das Erb vo dr Mänschheit z'bewahre.

### S’Leonesisch und dr Europarat
Die leonesischi Schprooch wird dur d' „Europäischi Charta vo de Regional- oder Minderheitessprooche“ gschützt. In syym siebte Bewertigsbericht, wo 2024 veröffentlicht worde isch (MIN-LANG (2024)17), het dr Experteuusschuss vom Europarat d'Antwort vo Spanie bezüglich em Llïonés in dr Gmeinschaft vo Kastilie und Lion undersuecht.

Dr Europarat merkt aa, dass es Verbesserige (↗) in de Studie und dr Forschig über s’Leonesisch an de Universitäte gäh het (Artikel 7.1.h), und au bi dr Bekämpfig vo Diskriminierige beim Gebruuch vo dr Schprooch (Artikel 7.2). Trotzdem zeigt dr Uusschuss en Rückschritt (↘) bi dr Berücksichtigung vo de Bedürfnis vo de Schprächer und bim Fähle von ere offizielle Berotigsschtrelli (Artikel 7.4).
Bezüglich dr Offizialität sait dr Bericht, dass Spanie syyni Verpflichtige zur Förderig vom Gebruuch vom Leonesische in Wort und Schrift im öffentlichen Läbe (Artikel 7.1.c, d) und au im Unterricht (Artikel 7.1.f) nonit erfüllt (＝).

## Bsunderheiten vo dr Schrift und dr Phonetig
D'lionesischi Schprooch bruucht es Sischtem vo dr Rächtschrybig (oder grafischi Norm) dur Konvention, wo uff eme grafische Konsens syt em Mittelalter basiert. Me findet Yflüss (etymologischi Schrybwys oder archaischi Lösige us de Dokumänt vom Königreich vo Lion), zum d'Otonomie vo dr Schprooch z'betone. Zämmegfasst isch d'leonesischi Rächtschrybig en entschtohenere „grafischer Konsens“, wo nit von ere einzelne Akademi vorgschribe wird, sondern dur d'Praxis vo de Schryber entschtanden isch.

Einigi vo de am witischte verbreitete grafische Merkmol, wo si vo de Nochberschprooche unterscheide, sind:
* **Gebruuch vo dr Diärese (¨):** Bruucht zum dr Hiatus z'markiere und zum z'verhindere, dass en schwache Vokal in de Diphthong verschluckt wird (Assimilierung). Das git em Name vo dr Schprooch syyni Identität: *Llïonés, llïonesa*.
* **Doppel-nn:** Me bruucht nn als Repräsentation vom palatale n-Lut, unterschidlich zum ñ (Asturianisch, Kaschtilianisch) oder zum nh (Mirandesisch, Portugiesisch). Bispiel: *mannana*.
* **Sischtem vom /k/ (c, q):** Erhalt vom latynische Schrybsischtem (Grafie), wo me c und q bruucht.
* **Infinitiv uff -e:** Erhalt vom Änd-e bi de Verbe (latynischi Infinitive), es alts Merkmol, wo im Asturianische verlore gange isch. Bispiel: *pechare, chovere*.
* **Entwicklig vo -ct- zu -ich-:** Die latynischi Gruppe -ct- isch zu -ich- worde, e einzigartigi Lösig im Verglych zu -it- (Galicisch, Portugiesisch) oder -ch- (Bable, Kaschtilianisch). Bispiel: *feichu*.
* **Vokalismus uff -u:** Sischtematische Verschluss vom Ändvokal im Wort uff -u. Bispiel: *annu, fumu*.
* **Palatalisierig zu ch:** D'Gruppe pl-, cl-, fl- wärde zu ch- (wie im Portugiesische), im Unterschid zu ll- (Bable, Spanische). Bispiel: *chanu, chave*.
* **Diphthong "ei/ou":** Erhalt vo de Diphthong, wo im Bable und Kaschtilianische reduziert (vereinfacht) worde sind. Bispiel: *cantóu, veiga*.

### Artikle
S'omrin (männliche) oder neute Substantiv bruucht d'Form "-u", und dr feminin Plural ändet immer uff "-as".

### Pronomen

### Wortschatz
López Santos het d'Diphthongierig im Leonesische und im Wallonische als paralielli Entwicklig under andere in dr Romania analysiert.

## Referänze