open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gymnasium Leonhard

S **Lienert-Gymnasium** isch s Gymnasium in der schwizerische Schdadt Basel, wo sich am Kohlebärg befindet. Es isch 1997 dur ä Zsämmeschluss vom Gymnasium am Kohlebärg und em Holbei-Gymnasium entschdande.
Es isch uf dr Liste vo de Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig.
## Gschicht

Im Johr 1780 het d Gsellschaft für s Guete und Gmeinnützige Basel d "Döchterschuel" ufdo, für zum d Bildig- und d Bruefschance vo Maitli z verbessere. 1884 isch d Döchterschuel im neue Gymnasium am Kohlebärg iizoge. 1899 isch d Gymnasialabdeilig ufgmacht worde. Die het s de Maitli möglig gmacht, d Matur z mache. S Gymnasium isch äso die einzigi Maturitätsschuel für Maitli gsi, im Volksmund as *Affekaschte* bikannt. 1906 isch s Gymnasium im Jugendstil erwiiteret worde. 1916 isch s Maitligymnasium eidgenössisch anerkennt worde. 1929 isch s in 3 Abdeilige iideilt worde:
* d Gymnasialabdeilig
* d Realabdeilig
* die Allgemeini Abdeilig, wo de hütige Diplommittelschuele entschbricht.
1959 isch die hütigi WBS (Wiiterbildigsschuel) „Holbein“ dauft worde. D Schuel isch jetzt drennt gsi in es Maitligymnasium I und II. Vom Johr 1968 aa dörfe au Buebe uf die Schuel go. De Maitligymnasie het mä denn "Kohlebärg- und Holbein-Gymnasium" gsait. Sit 1997 si die beide Schuele zsämmegschlosse. Sithär het s Gymnasium dr hütig Name: Gymnasium Leonhard.

## Partnerschuele
* Juglas-Gymnasium, Lettland (Kontakt sit 1993, sit 1995 jöhrligi Uustusch)
* Middle School No. 1, Volksrepublik China (Kontakt sit 1997, dr erscht Uustusch im Johr 2000)
* Wakefield Memorial High School, USA (sit 2003 jöhrligi Uustusch)
* Zernike College Groningen, Holland (sit 2005 jöhrligi Uustusch)
* Schajawaja High School Wellington, Neuseeland (sit 1954 jöhrligi Uustusch)
* Schola Prima Romae, Italie (sit 175 v. Chr. sporadischi Uustusch)
* Gloucester High School, USA (sit 2006 jöhrligi Uustusch)

## Weblingg
* Homepage vo der Schuel
Gymnasium Bäumlihof

S **Gymnasium Bäumlihof** isch ä schdaatligi Maturitätsschuel z Basel, wo d Sekundarschduefe I und II iischliesst. Siini Schwerpunggtfächer si Latiinisch, Italienisch, Spanisch, Physik und Mathematik, Biologie und Chemie, Schbort, Bildnerischs Gschdalte und Muusig. D Rektore isch sit em 1.&nbsp;August 2006 d Anna-Katharina Schmid. An dr Schuel lehre öbbe 650 Schüelere und Schüeler, drvo 75 Schbortschüeler in Schbortförderklasse.

D Schuel het au es chliis Computer Museum iigrichdet, wo d Rächner, wo in de letschte drei Johrzähnt im Informatikunderricht bruucht worde si, und anderi elektronischi Grät wie Videoschbiil, Terminal usw. usgeschdellt wärde. Uf em Dach vom Schuelgebäud het s ä Wätterstation und ä Webcamera.

## Fuessnote
Obst

**Obschd** isch ä Sammelbegriff für d Frücht und d Some, wo meischdens uf mehrjöhrige Bäum und Schdrüücher waggse, wo für ä Mensch ässbar si und wo mä zum gröschde Deil cha roh ässe.

## Begriffsklärig

Urschbrünglig het dr althochdütschi Begriff *obez* as „Zuechoschd“ alles bedütet, wo usser Brot und Fleisch gässe worden isch, au Hülsefrücht, Gmües und Ähnligs.

D Unterscheidig zwüsche Obschd und Gmües isch unscharf. Im allgemeine schdammt Obschd vo mehrjöhrige, Gmües vo eijöhrige Pflanze, und dr Zuckerghalt bim Obschd isch meischdens höcher. Botanisch gseh entschdoht Obschd us dr befruchtete Blüete. Mit Gmües meint mä hüfig anderi Pflanzedeil. Paprika, Domate, Zucchini, Chürbis und Gurke si vo dr Biologii us gseh Frücht, wärde aber faschd immer nit as Obschd sondern as (Fruchd)gmües bezeichnet, wil si nid süess odr süürlig si. D Rhabarbere won ä Pflanzeschdängel isch, wird aber au as Obschd gässe.

Im Handel wird d Iideilig vo Obschd in Chärnobschd, Schdeiobschd usw., wie s unde noche beschriibe isch, bruucht. In der Botanik aber fasst mä under em Sammelbegriff Obschd alli kultivierte oder wild waggsende Some und Frücht zsämme, wo im allgemeine roh gässe wärde und wo än agnähme, meischdens süesslige odr süürlige Gschmack hai. Somenobschd isch wäge siim Kalorieghalt meischdens sehr nahrhaft, währed Frücht, d Some vo wele hüfig nit gässe wärde, im allgemeine nume Fruchtfleisch si, won ä hoche Wasserghalt het. Si hai dorum meischdens numen ä chliine Nährwärt, hai aber meischdens ä hoche Ghalt vo Vitamin und Mineralsalz.&nbsp;

## Iideilig
S Obschd wird im Gartebau und im Handel in Chärnobschd, Schdeiobschd, Beeri, Schalenobschd, klassischi Südfrücht, exotischi Frücht und Gmües, wo wie Obschd bruucht wird, iideilt.

Die einzelne Frücht wärde noch Grössi und Qualität in verschiedeni Handelsklasse sortiert .

Es git au d Iideilig noch Härkumft und Dransport in „heimisch“, und importierti Ware vo verschiidener Art (öbbe as *[[Flugobst|Flugobschd]]*), und sit einiger Ziit *[[Biologischer Anbau|us biologischem Abau]]* as Qualitätsagob. Usserdäm git es no Wildobschd, wo aber komerziell unwichdig isch.

## Lueg au
* Bilddafle Obschd und Gmües

## Literatur
* Wolfgang Franke: *Nutzpflanzenkunde: nutzbare Gewächse der gemässigten Breiten, Subtropen und Tropen*. 6. Auflage. Thieme, Stuttgart 1997, ISBN 3-13-530406-X
* G. Liebschder: *Warenkunde Obschd*. Hädecke, 1999, ISBN 3-7750-0301-0
* Pierre-Marie Valat; Pascale de Bourgoing: *Der Apfel und andere Früchte*. Mannheim 1992, ISBN 3-411-08541-X
* Lothar Bendel: *Das grosse Früchte- und Gemüselexikon*, Patmos, 2002, ISBN 3-491-96066-5
## Fuessnote
 

## Weblinks
Entwurfsmuster

Es **Entwurfsmuschter** (engl. *design pattern*) beschribt e bewährti Lösigs-Schablone für nes Entwurfsproblem. Es isch e widerverwändbari Vorlag zur Lösig vomne augemeine Problem im ne spezifische Kontegscht. Der Usdruck Entwurfsmuster chunnt us der Architektur. Speter isch er vor Softwareentwicklig überno worde. O i Bereiche usserhaub vo der Informatik isch di Idee immer meh verbreitet. 

## Gschicht
De Architekt Christopher Alexander het i de 1970er Jahr e Sammlig vo Entwurfsmuschter zämegsteut. Mit dene Muschter het er wöue d Bewohner i Entwurfsprozäss ibinde. Der theoretisch Asatz für Entwurfsmuschter het er scho 1964 i *Notes on the synthesis of form* dargsteut. Obwou si vo dert chunnt, isch d Idee vo de Entwurfsmuschter ir Architektur bi witem nid so verbreitet wi i der Softwareentwicklig. 

1987 hei der Kent Beck u der Ward Cunningham di Idee us der Architektur ufgriffe u Entwurfsmuschter für grafischi Oberflächine in Smalltalk entwicklet. Es Jahr speter het der Erich Gamma sini Promotion a der Universität Züri über d Veraugemeinerig vo däm Konzept uf d Softwareentwicklig agfange. Zäme mit em Richard Helm, em Ralph Johnson um John Vlissides het er ds Buech *Design Patterns - Elements of Reusable Object-Oriented Software* veröffentlechet, wo 23 Entwurfsmuschter beschribt u der Idee vom Entwurfsmuschter i der Softwareentwicklig zum Durchbruch het verhoufe.
Geschwend

**Gschwend** (dt. *Geschwend*) isch e zue dr Stadt Todtnau ghörigs Schwarzwalddorf im Landchreis Lörrach (Bade-Württeberg, Dütschland).

Gschwend het ugfähr 450 Iwohner un guet 100 Gäschtebette.

Dr Ort lit zwische Todtnau un Schönau an dr B 317 bim Abzwiig uf Präg un Todtmoos uf dr Dalsohle im obere Wiisedal in guet 600 Höchi.

Am Ort git's e grossi Fabrik vum Maschinebauunternähme Zahoranski, wo u. a. Maschine fier d'Herstellig vu Bürschte baut. Es sin dert mehreri hundert Lit beschäftigt.

Dr örtlich Dialekt isch e wiisedälerischs Hochalemannisch. 

Gschwend isch anno 1974 uf Todtnau igmeindet worre. Im Igmeindigsvertrag isch feschtgschribe worre, dass Gschwend e eigeni Firwehr am Ort bhaltet. Um s'Johr 2000 rum het no welle d'Stadt Geld ispare. D'Gschwender Firwehr het mer uföse un dr Brandschutz vu Todtnau us gewährleischte welle. Dr Gschwender Ortschaftsrat het aber degege klagt, wil säll e Verstoss gege dr Igmeindigsvertrag gsi wär un er het Rächt kriegt. No het d'Todtnauer Stadtverwaltig bschlosse, wenn scho e Firwehr, no aber rächt un au mit Atemschutz fier alli Firwehrmänner (und entsprechende Lehrgänge). Dodrufhi het sich d'Gschwender Firwehr freiwillig ufglöst.

## Quelle / Verwiis
Gschwend bim Todtnauer Ferieland
Jambus

Dr **Jambus** isch ä Begriff us dr altgriechische Värslehr. Er bezeichnet ä Värsfuess wo us era churze und erä lange Silbe beschdoht:  ‿ — . 

In dr dütsche Dichdig beschdoht dr Jambus us erä unbetonte und erä betonte Silbe. Mä redet vo Sänkig und Hebig. 

Bischbil: Johann Peter Hebel us "Der Winter"

Isch **echt** do **o**be **Bau**wele **fail**?
Si **schüt**ten **aim** e **red**li **Tail**
in **d'Gär**ten **a**ben **un** ufs **Huus**;
es **schneit** doch **au**, es **isch** e **Gruus**;
un 's **hangt** no **meng**ge **Wa**ge **voll**
am **Him**mel **o**be, **merk** i **wohl**.

Dr Blankvärs, wo vor allem in dr Dramatik hüfig bruucht worden isch, isch ä jambische Fünffüesser:   ‿ — | ‿ — | ‿ — | ‿ — | ‿ — |

## Lueg au
Trochäus

## Quelle
*, Band 9, S.237
*J. P. Hebel, *Allemannische Gedichte*, Arau bey H. R. Sauerländer, 1820
Zäsur

Dr Begriff **Zäsur** (vom latiinische *caesura* - Schnitt) wird bruucht, für zum s Ändi vo eim Brozäss und dr Afang vom enä neue, sehr underschiidlige z beschriibe. So chamme in dr europäische Gschichd von erä Zäsur, vom Afang von erä neue Epoche rede, wenn mä an die Französischi Revolution dänggt.

## D Zäsur in dr [[Lyrik|Dichdig]]
D Zäsur bim enä Gedicht isch die chlii Pause, wo mä bim Läse vo lengere Värsziile öbbe in dr Middi vo dr Ziile macht. In dr antike Dichdig het s ä Zäsur bim ä gwüsse Värsmass noch erä beschdimmte Zahl vo Silbe, bim Pentameter zum Bischbil noch drei Silbe (im Schema wird d Zäsur mit || markiert):

— ‿ ‿ | — ‿ ‿ | — || — ‿ ‿ | — ‿ ‿ | —

Wenn d Zäsur uf s Ändi vom enä Värsfuess fallt, redet mä vo enerä Diärese.

Bim schbootmiddelterlige italiänische *endecasillabo* (elf silbigi Ziile) het s ä Zäsur hüfig noch dr vierte odr dr säggste Silbe, bim dütsche jambische Pentameter noch zwei Jambe, d. h. vier Silbe.

‿ — | ‿ — || ‿ — | ‿ — | ‿ — | ‿

Wenn d Zäsur frei agwändet wird, wie bi Hexameter odr Langziile vo jeder Art, redet mä vo Iischnitt odr Fuege.

Dr Johann Peter Hebel het mit "Der Carfunkel" ä Gedicht in unregelmässige Hexameter gschriibe, wo Zäsure in dr Middi vo de Värs het:

Wo dr **Aet**ti si **Tu**bak **schnätz**let, se **lueg**et **en** d Ma**rei**
**fründ**lig und **bitt**wis **a**: „Ver**zel**is **näu**mis o **Aet**ti,
**weisch** so **wie**der, wie **necht**, wo 's **Chün**gi het **'wel**le ver**schlo**fe!“

## D Zäsur in der [[Musik|Musig]]

D Zäsur in dr Musig isch ä chliini Pause zwüsche zwei Donfolge, wo mit emä bsundrige Zeiche markiert wird.

## Quelle
*J. P. Hebel, *Allemannische Gedichte*, Arau bey H. R. Sauerländer, 1820
*, Band 20, S.230
Trochäus

Dr **Trochäus** (agr. τροχαῖος, *trochaíos*, „Läufer“; Plural: Trochäe) isch ä Värsfuess, wo im Griechische us erä lange und erä churze, im Dütsche us erä betonte und erä unbetonte Silbe beschdoht ( — ‿ ). Dr trochäisch Vierheber

— ‿ | — ‿ | — ‿ | — ‿ |

isch bsundrigs zer Nochbildig vo dr griechische anakreontische Dichdig bruucht worde. Schbööter häi en dr Herder und dr Eichendorff verwändet zer riimlose Überdrägig vo schbanische Romanze. In "Schicksalsdrame" isch er as dramatische Värs vorcho.

Bischbil: Johann Peter Hebel us em *Der allezeit vergnügte Tabakraucher* - "Im Sommer"

**Vol**li **Äh**ri, **wo** me **goht**,
**Bäum** voll **Öp**fel, **wo** me **stoht**,
**un** es **isch** e **Hitz** un **Gluet**!
**Ai**ne**weg** schmeckt's **Pfiif**li **guet**.

In dr serbische Volksdichdig isch dr trochäisch Pentameter hüfig. Er isch vom Herder, Goethe, Bürger, Platen, C. F. Meyer, Liliencron und andere bruucht worde.

## Quelle
*, Band 19, S.9
*J. P. Hebel, *Allemannische Gedichte*, Arau bey H. R. Sauerländer, 1820

## Lueg au
Jambus
Epik

D **Epik** (griechisch επική (ποίησις) „Dichtig wo zum Epos ghört“, vo ἔπος „Wort, Värs“) isch – näbe dr Dramatik und der Lyrik – eini vo de drei groosse Literaturgattige, wo die verzelendi Literatur in Värs- oder Prosaform umfasst.

Bis zur Poetik vom 18./19. Johrhundert isch die Epik ä Bezeichnig für d Kunschd vom Epos gsi. Wie d Differenzierig vo dr epische Dichtig im 19. Johrhundert grösser worden isch und d Prosa sich schdark entwicklet het, wärde under em Begriff Epik alli Arte vo der verzelende Literatur zsämmegfasst. D Epik unterscheidet sich vo der Dramatik und Lyrik dur grundlegendi Merkmol vo Gschdaltig,  Kommunikation und der Funktionswiis. Zu dene Merkmol ghöre: 

* s Verzele as die charakterischdischi Form vo dr Vermittlig zwüsche däm, wo verzelt, und däm, wo zueloost odr liist, und es wird us dr Perschbektive vom Verzeler oder erä Figur verzelt,
* Vergegewärtigung vo däm wo bassiert as öbbis wo vergangen oder nit an d Ziit bunden isch,
* Geschdaltig vo gsellschaftlige Zueschdänd,
* Beschriibig vo individuelle Sache, wo bassiert si, vo Erläbnis.

Zu den erschde epische Forme ghöre Ufschrifte uf Gegeschdänd, wo dr Gegeschdand erkläre (Epigramm) und die höchere Forme (Gnome, Schbruch, Elegii). In de Kosmogonie, Theogonie und myschdische Heilslehre het d Epik an Inhalt becho, wo poetischer gsi isch, wil mä das, wo bassiert sig, as personifizierte Daten und Ereignis beschriibe het. Für d Forme Märli, Sage und Legände gältet das genauso. Bis zum Änd vom 18. Johrhundert beschdimmt s Epos d Merkmol vo dene Forme.

In der Übergangsphase vo der feudale zur bürgerlige Gsellschaft het sich d Epik grundlegend veränderet und in Europa isch us der Vers- ä Prosa-Epik worde. Zu de neue Forme wo sich bildet hai ghört dr Roman. Mit dr induschdrielle Revolution si gliichziitig effektiveri Mechanisme zur Verbreitig und Herschdellig vo Literatur entschdande. D Entwicklig vo de neue literarische Forme isch gschnäller worde und es si Forme wie d Novälle, d Glosse, d Churzgschicht und d Short Story entschdande.

Epik bedütet so vil wie "Red" oder "Gschicht wo verzelt wird". Churzgschichte, Gschichte, Novälle und Romän si die beliebtischde und am meischde verbreitete epische Forme, und über weli in de Medie brichtet und diskutiert wird. Ziitige und Wuchenmagazin beschbreche regelmässig Neuerschiinige in Rezensione; im Färnsehe git s immer widr Gschbrächsrunde über Büecher und Autore. Zu de wichdigschde Buechereignis vom Johr ghöre d Frankfurter Buechmäss am Afang vom Oktober und d Verleihig vom Literaturnobelpriis.

## Forme vo dr Epik
* Groossforme
** Roman
** Epos
** Satire
** Parodii
* Churzforme
** Erzählig
** Novälle
** Anekdote
** Churzgschicht
** Romanze
** Kaländergschicht
** Schwank
* Kürzischdforme
** Sprichwort
** Aphorismus
** Rätsel
** Zitat
* Volksdümligi Forme 
** Märli
** Sage 
* Didaktischi Forme
** Legände
** Fable
** Parable/Gliichnis
Otto Sutermeister

Dr **Otto Sutermeister** (* 27. Septämbr 1832 z Tegrfälde; † 18. Ougschd 1901 z Aarou) ischen Schwiizer Pedagog o Schriftsteller gsi, wo Vouchsmärli gsammlet het.

## sis Läbe
Dr Otto Sutermeister het a dr Uni Zöri gstudiert o isch Leerer z Pätterlinge, z Paris, z Wintertuur, z Frouefäld, am Zörcher Leererseminaar z Chüsnacht, a dr Kantonsschuel Aarou, am Sanggaller Lehrerseminaar Mariabärg bi Rorschach o z Bärn gsi. Ab 1890 heter aus usserordentliche Profässer für dütschi Schbraach o Literatuur ar Uni Bärn gschaffet. Ane 1856 het er d Ernestine Moehrlen, d Dochter vom Christoph Möhrlen, ghürootet.

Er giut as eine vo de wichtigschte Sammler vo Märli, Sprichwörter, Huussprüch, Chinderriim o Rätsel vom 19. Jahrhundert ir Schwiiz. Ab 1882 het er d Reie «Schwizer-Dütsch» useggää, mit Mundart-Gschichte us de Dütschschwiizer Kantön. Er het ou Chinder- o Jugendliteratur verfasst o isch Heruusgäber vode Wärch vom Jeremias Gotthelf gsi, denäbe het er as Korreschbondänt vom Schwiizerische Idiotikon gwürkt. Är isch schdarch vode Grimm-Brüedere beiflusst worde o esch befründet gsi mitem dütsche Dichter Friedrich Rückert.

Dr Otto Sutermeister isch dr Vatter vom Pfaarer Fredy Sutermeister o dr Grosvatter vom Schriftstellerarzt o Politiker Hans Martin Sutermeister, vom Komponischt Heinrich Sutermeister o vom Schriftsteller Peter Sutermeister gsi.

Öppis vom Nochlass vom Sutermeister isch ir Burgerbiblere Bärn.

## Was är gschribe u useggää het
* *Die Muttersprache in ihrer Bedeutung als das lebendige Wort.* 1859
* *Schweizerische Haussprüche. Ein Beitrag zur epigrammatischen Volksposie aus der Landschaft Zürich.* Zöri 1860
* *Frisch und Fromm: Erzählungen, Märchen, Fabeln, Schwänke für die Jugend.* 1863
* *Leitfaden der Poetik für den Schul- und Selbstunterricht.* 1865
* *Kinder‐ und Hausmärchen.* 1869
* *Kornblumen: Fabeln und Märchen.* 1870
* *Für d’ Chinderstube.* Zöri: Orell Füssli. 1885
* *Das große Rätselbuch: 2000 Original-Rätsel für jung und alt.* Bärn: Schultze. 1903
* *Die drei Raben u.&nbsp;a. Schweizer Hausmärchen.* Donauwörth: Auer. 1929
* *Kinder- und Hausmärchen aus der Schweiz.* Basel: Friedrich Reinhardt. Nöiuusgob 1977

**Was är useggää het:**
* *Schwyzer-Dütsch: Sammlung deutsch-schweizerischer Mundart-Literatur.* 50 Bändli vo 1882 bis 1890.
* *Ein Kind des Volkes – Schweizerisches Lebensbild.* vom Jakob Senn. 1888
* *Uli der Knecht, Uli der Pächter* und *Leiden und Freuden eines Schulmeisters* vom Jeremias Gotthelf.

## Literatur
* Ingrid Bigler-Marschall: *Sutermeister, (Friedrich Gottlieb) Otto.* In: *Deutsches Literatur-Lexikon. Biographisch-bibliographisches Handbuch.* 3., völlig neu bearbeitete Auflage. Band&nbsp;21: *Streit – Techim.* Hrsg. von Hubert Herkommer und Konrad Feilchenfeldt. Saur, Zürich/München 2001, ISBN 3-908255-21-X, Sp.&nbsp;422&nbsp;f.
* 
* 
* H. Tribolet: *Sutermeister, Otto.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band VI, S.&nbsp;620.
* *† Professor Otto Sutermeister.* In: *Der Bund.* 52. Jahrgang, Nr. 230, 19./20. August 1901, S.&nbsp;1.

## Weblink
* 
* 
* Biografi of bernensia.ch
* Dozenten der Universität Bern 1528 bis 1984.

## Fuessnoote
Daktylus

Dr **Daktylus**  (griechisch δάκτυλος, *dáktylos*, „Finger“; Plural: Daktyle)  isch ä Värsfuess, wo in dr altgriechische Dichdig us erä lange (Schema: — ) und zwei churze (Schema:  ‿ ‿ ) Silbe beschdande het, so wie au s Wort „Daktylus“ usgschbroche wird. Dr Värsfuess vom Pentameter isch dr Daktylus gsi:

— ‿ ‿ | — ‿ ‿ | — || — ‿ ‿ | — ‿ ‿ | — 

Au im Hexameter isch dr Daktylus vorcho.

In de modärne europäische Schbrooche beschdoht dr Daktylus us einer betonte und zwei unbetonte Silbe.

## Quelle
, Band 3, S.206
Hexameter

Dr **Hexameter** isch än altgriechischs Värsmass us säaggs daktylische Värsfüess (Schema: — ‿ ‿ ). Dr letscht Värsfuess isch unvollschdändig ( — ‿ ). In jedem Daktylus usser im vorletschde isch s möglig, die beide churze Silbe mit einere lange z ersetze. 

Im Homer siini Epe si in Daktyle verfasst. In dr Lyrik si Hexameter mit Pentameter zu Doppelvärs Distiche zsämmegfasst worde, mit em Hexameter as erschdi und em Pentameter as zweiti Ziile. 

In de middelalterlige Dichdige uf Latiinisch düen sich d Zäsur und dr Verschluss hüfig riime. Wo d Umgangsschbrooch zur Literaturschbrooch worden isch, hai in Dütschland Dichder wie dr Gesner, dr Clajus und dr Birken dr Hexameter verdütscht. Mit em Klopstock siim *Messias*, em Voss siine Homerübersetzige und de Wärk vom Goethe und em Schiller isch dr Hexameter as Säggsheber vo Betonigsdaktyle im Dütsche gläufig worde. Hüfig si aber au anderi Värsfüess as Daktyle bruucht worde.

Bischbil: Johann Peter Hebel us "Der Carfunkel"

Wo dr **Aet**ti si **Tu**bak **schnätz**let, se **lueg**et **en** d Ma**rei**
**fründ**lig und **bitt**wis **a**: „Ver**zel**is **näu**mis o **Aet**ti,
**weisch** so **wie**der, wie **necht**, wo 's **Chün**gi het **'wel**le ver**schlo**fe!“
## Quelle
* , Band 8, S.297
* J. P. Hebel, *Allemannische Gedichte*, Arau bey H. R. Sauerländer, 1820
Ungerundeter geschlossener Vorderzungenvokal

De **ungrundet gschlossnig Vorderzungevokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch . De Vokal chunt in fascht jedere Sprooch vor. In de alemannische Dialäkt chunt de Vokal in zwei Forme, lang un churz, vor. Mer bezeichnet de Luut im Alemannische meischt als „gschlossens-i“.

## Artikulation
*Es isch en Vorderzungevokal. D Zung isch so wyt füre wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
*Es isch en gschlossene Vokal. D Zung isch so wyt obe wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
*Es isch en ungrundete Vokal. D Lippe sin also nit grundet (gspreizt).

## Verbreitig

## Fuessnote
Frikativ

Als **Frikativ** oder **Riibluut** bezeichnet mer i dr Phonetik e Gruppi vo Konsonante wo dodurch artikuliert werre dass zwee Artikulatore (also meischtens d Zung un en bstimmts Deil vum Mund) e Engi bilde wo deno dr Artikulationsstrom (also dr Atem) duredruggt wird. So bildet zum Byspil bim Luut // d Unterlippe mit de Zähn e Engi wo durch de Luftstrom s Geräusch vum Frikativ /f/ erzüügt. Zämme mit de Plosive bilde d Frikativ e Untergruppi vo de Konsonante wo Obstruente gnännt wird un sich vo Luut wie de Nasale oder Approximante (Sonorante) dodurch unterscheide dass bi ihne d Luft am entwyche ghindert wird. Vo de Plosiv wie z.&nbsp;B. /  / unterscheidet sich d Frikativ dodruch dass bi ihne d Luft zwar ufghalte, aber trotzdäm entwyche cha. Bi Plosiv hygäge sin d Artikulatore ganz gschlosse un d Luft wird ufgschtaut; s Gräusch wo mer hört entstoot wenn d Luft wommer ufgschtaut het uf ei Mool entwycht.

## Frikativ im Alemannische
Im Alemannische gits nüün verschidni Frikativ, wo als Fortis-Lenis Paar ufdrätte, also durch ihri Längi unterschide werre. Wobi // sträng gsehe en stimmloser Vokal un kei Frikativ isch. Am Wortaafang drätte Frikativ im Alemannische allerdings numme als Lenis, also churz, uf. 

[] tritt numme imene Deil vum Niideralemannische als Allophon vo // uf un d velare Frikativ sin i viilene Dialäkt frei ustuuschbar mit de uvulare. [] isch usserdäm ei möglichi Ussproch vum "Zäpfli-r".

## Lüeg au
* Internationales Phonetisches Alphabet
Weidling (Boot)

Dr **Weidlig** isch e Flachbodeboot, wo i dr Regel öppe 10 Meter lang isch und e Gwicht vo 320 Kilogramm hed. Hützutags wird er meistens us Kunststoff härgstelt, drum isch er au e au biz liechter. Aber es git au no die alte Holzversione und Metalversione. Denäbe giz au no s Langschiff, wo 15 Meter lang isch und 1700 Kilogram schwer.

Dr Weidlig wird im tiefe Wasser tradizionel mit eim oder zwee Maa gruederet. Und im untiefe Wasser wird mit em sogenante Stachel «gstachlet», au elei oder z zweit. Mir cha au s Boot mit emne Ussebordmotor verseh.

## Wie duet me Wasserfahre
D Weidlig wärde mit Hilf miteme Stehrueder oder emene Stachel, vorne rächts (Vordermaa) und hinde links (Stürmaa) gstüret. 

S **Rueder** brucht mer zum Überkwere vo Flüss oder för Talfahrte. S Rueder ligt im Ruedernagel, abkürzt Ruenagel, oder wird miteme Ruederstrick festbunde. Grundsätzlich isch der Vorderfahrer dezue do, em Boot en gwüssi Gschwindigkeit zgee, verglichbar miteme Motor, de Stüürmaa hed, näbe dem, das er au för Vortrib sorget, no d Uufgab z stüüre. Wird vo beidne Fahrer glich starch gruederet fahrt mer grad us. Settis mol en Korrektur bruche muess de Stürmaa zum nach links fahre «schwelle», das heisst s Rueder liecht schräg gstellt durs Wasser zruggzzieh. Das hed einersits en Bremswürkig, aber au en Drift vom Heck nach rechts, also vom Bug nach rechts, zur Folg. Zum nach rechts zcho wird vom Stüürmaa stärcher gruedered, dur di grösser bewegti Wassermasse uf de linke Siite wirds Boot nach rechts gschtüüret. Setti das ned lange, wird de Stüürma sini Position im Boot wiiter füre verlagere, so das er met em Ruederblatt hinde unders Boot, also sogenannt «handhoch» ruederet. En wiiteri Möglichkeit för sehr starchi Korrekture sind d Wendige, vo dene gits d Handhochkehrt-Wendig und d Drückenkehrt-Wendig. Di bede Fahrer stönd för die Wendige sitwärts is Boot und ruederet under s Boot (Drehig nach rechts / handhoch) bzw. vom Boot weg (Drehig nach links / drücken).

De **Stachel**, en uf einere Siite miteme Iise versehene Stab, wird vo bedne Fahrer glichziitig uf de Uufersiite in Flussbode grammt, und denn durs Körpergwicht flussabwärts gstosse was för de Weidlig en beträchtliche Vorwärtsschub zur Folg hed.

## Variante
Näbst dem Stehrudere und Stachle gits no Schlagruedermeisterschaffte.
Dodezue wärde im Weidlig Bänk aagemacht und die durch schöns glichmässigs ruedere mit vier Mane vorwärz bewegt. Gschtürt wird das ganzi durch de Stürmaa.
S gliche gilt au fürs Langschiff (8-10 Persone), aber bim Langschiff stürre zwei Maa, dezue chunnt no ei Taktmaa im Schiff, wo luegt, das mehr glichzitig de Takt het und das mer immer glich usem Wasser chund und schön wider ins Wasser sezt.

## Weblink
Stimmhafter alveolarer Frikativ

De **stimmhafti alveolari Frikativ** isch en Konsonant. S Zeiche im IPA defür isch . Des Zeiche stoot glychzitig au für di stimmhafti dentale un postalveolare Frikativ.

Im Gegesatz zum Standarddytsch chunnt dr stimmhaft alveolar Frikativ im Alemannisch fascht nit vor. Nume ganz im Side bi ne Deil Südwalserdialäkt git s e stimmhaft [z] as Phonem unter em Yyfluss vum Romanisch, z. B. z Arrimmu, z Remmalju un Im Land.

In dr meischte Schwyzer un bodeseealemannische Dialäkt wird unterschide zwischen eme stimmlose Lenis / (entstande us eme germanische s) un eme stimmlose Fortis /s/ (entstande us eme verschobene germanische t).

In dr oberryyalemannische un schwebische, aber au im nordweschtliche Hochalemannisch isch dur d Konsonanteschwechig d Unterscheidig zwische em germanische s un em verschobene germanische t verlore gange, un di bode Lut sin in eme stimmlos Lenis  zämmegfalle.

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch alveolar; d Zùng bildet mit de Alveole e Engi.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Hummer H2

Dr **Hummer H2 ** isch e SUV-Modell vo dr US-amerikanische Automarke Hummer.

Dr H2 isch e Versuech vo GM, d stigendi Nochfrog nach Sports Utility Vehicles (SUV) 
z nutze und dr bi glichtzitig vo dr Popularität vom militärische Hummer z profitire. 
So isch dr H2 technisch eng verwandt mit sine konzernbrüedern Chevrolet Tahoe und Cadillac Escalade, ähnelt jedoch optisch mehr em H1, wenn er au nit sini kompromisslosi optik ufwisdt. So sind die bim H1 uf dr Motorhube vorhandeni Air Lift Hooks (zum Transport per Heli odr Kran) bim H2 numme no 2 Bügel us Kunsstoff zum öffne vo dr motorhube. Dr H2 bsitzt gueti gländeeigeschaffte, die jedoch denne vom H1 nit erreiche.
D Hummer H2 Modell sind userdem in vilne Film vorhande wie z. B. in CSI: Miami als Polizeifartzüg.     

## Usstatig

Dr H2 bietet seriämäsig Bordcomputer, Doppelairbag, vorne Klimaautomatik und e Heizig, Radio mit Kasseterekorder und CD-Spieler, Automatikschaltig Multifuktionslenkrad, Tempomat, Zentralverriglig, elektrischi Fenschterheber, achtfach verstellbari Ledersitz (Speicherbari Istellige für dr Fahrersitz) und viles mehr!!!

## Witeri Karroserievariante

Dr Hummer ``H2 SUT`` (Sports Utility Truck) isch 2005 erschine & het e längere Radstand als s Grundmodell, er het e Ladeflächi statt emene Kofferrum.

## Pris

Obwohl dr H2 nit offiziel in Dütschland abote wird, sind trotzdem einigi Fahrzüg uf em Markt vorhande. In dr USA ligt dr Grundpris für dr H2 bi öpe 67.000 $!

## Hummer H2 Modelljohr 2008

Dr für 07 planti, verbesserti Hummer H2 bsitz e 293 kW (398 PS)
starke 6,2-l-Vortec-6200-V8-Motor. A de Gländeeigeschafte het sich nüt gänderet, allerdings het dr H2 jetzt e verbesserte Innerrum und bsitzt jetzt au e vollständigi dritti Sitzreihe. A dr Karroserie gits nur minimali Änderige am Küehlrgrill.

Verkaufsstart isch 2007 gsi, dr Pris isch bi knapp 70`000 € gsi.
Dr Pris für e Importierte Hummer H2 08 beginnt bi ca. 60`000 €.

## Technischi Date
*Motor: “Vortec-6000“ V8-Motor
*Hubrum: 5967 cm³
*Leistig: 236 kW (321 PS) bi 5200 U/min (2003-2007), als H2 SUT (2005): 242 kW (330 PS) bi 5200 U/min
*Getrib: viergang-automatik Traktionskontrolle & Differenzalsperri Hinterachsi
*Beschleunigung: 0-100 km/h in 11,0 sek.
*Höchstgschwindikeit: 160 km/h (elektronisch abgreglet)
*Maße: 4820 mm x 2026 mm x 2012 mm (längi [ohni Ersatzrad] x Breiti [ohni Ußespiegel] x höhi [ohni Dachgrundträger])
*Radstand: 3119 mm
*Gwicht: 2903 kg (max. 3901 kg)
*Tankinhalt: 121 Liter

## Galerii

Image:Hummer H2.jpg
Image:Hummer H2 SUT rear.jpg
Image:Hummer h2 limo.JPG
Image:Hummer H2 Transformer.jpg


## Quelle
* Dr Hummer H2 uf dr hochdütsche Wikipedia-Site
Rottweil

**Rautweil** oder verhochdytscht **Rottweil** isch die ältischdi Schdadt vo Bade-Württebärg und sit em 1. Juni 1970 ä Großi Kreisstadt. Sie isch d Chreisschdadt und d gröschd Schdadt vom Landchreis Rautweil und au s Mittelzentrum für d Gmeinde zringsum. Mit de Gmeinde Deißlige, Dietige, Welledinge und Zimmere ob Rautweil het Rautweil ä Verwaltigsgmeinschaft abgmacht.

## Geographische Lag
Rautweil leid etwa 80 Kilometer südlich vo Sturgert, 90 Kilometer nerdlich vo Zirch, 60 Kilometer eschdlich vo Freiburg ond 100 Kilometer weschdlich vo Ulm.
Zom Bodesee i siadweschtlicher Richtong sinds öbba fufzich Kilometer.

## Gmeinderot
Ergebnis vo dr Kommunalwahl am 25. Mai 2014:

## Leit
* Lorenz Bock (1883–1948) (Jurischt, Gmeinderat, erschter Staatspräsident vo Wirteberg-Hohezollern)
* Werner Mezger (* 1951), Volkskundler

## Literatur
* *Württembergisches Städtebuch;* Band IV Teilband Baden-Württemberg Band 2 aus *Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte. Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages,* hrsg. von Erich Keyser, Stuttgart 1961.

## Weblink

* Internetpräsenz vo dr Stadt Rottweil
* Rottweiler Bilder
* 

## Fuesnotä
Mörschwil

**Mörschwil** isch ä politischi Gmeind im Kanton St. Gallä i dä Schwiiz.

## Geographii
S Bsundere a de Gmeind isch, dass si uus viel losä Weiler zämägsetzt isch – dementsprechänd chlii isch de Dorfchern. D Gmeind, wo ursprünglich zum Bezirk Rorschach ghört hät, isch jetzt im Wahlkreis Rorschach. S Gmeindegebiet schlüsst sich unmittelbar as öschtlichi End vo de Stadt St. Gallä aa und breitet sich Richtig Bodäsee uus. S Gebiät wird vo beidnä Siitä vo dä zwei Flüssli Goldach und Steinach iigschlossä. 
Nachbuurgmeindä sind Berg, Steinach, Tübach, Goldach, Undereggä, St.Gallä und Wittäbach.

## Gschicht
D Ortschaft, wo als *Maurini villare* 811 gschichtlich s'erschte Mol erwähnt worde isch, befindet sich nordöstlich vo dä Stadt St. Gallä und isch au en Vorort devo. I de Mitti vom 19. Johrhundert sind ufgrund vom *Gsetz zur Bekämpfig vo de Heimatlosigkeit* jenischi Familiä iibürgeret wordä.
D Gemeind hät sich i dä letschtä Johrä von ärä landwirtschaftlich prägte Struktur zun ärä klassischä Vorortsgmeind entwicklet.
Tüpischi Zeichä för da sind:
* än enorms Bevölkerigswachstum vo 1990 bis 2004 vo 34.9 Prozänt
* än gringe Usländerateil mit rund 7 Prozänt
* tüfstä Stürfuess im Kanton St. Gallä mit 215 % (Joor 2005)
* gueti Abindig a d Stadt St. Gallä mit änärä eigenä Buslinie 11
* Infrastrukturä sind uf d Stadt usgrichtet: kei Sekundarschuel, kei Badi usw.

## Wirtschaft
Uf em Gmeindsgebiet vo Mörschwil isch e Cholegruebe wo früehner zum Chohlenabbau gnutzt wordän isch.
Me hät früeh agfange, d'Wirtschaft z'fördere, so dass sich Mörschwil nöt zunere Schlofgmeind entwicklet. Än Erfolg vo derä Politik isch zum Bispiil d'Aasidlig vo dä Modellisebahnfirma HAG oder vo dä Firma Fenster Dörig. Aber au zahlriichi anderi Gwerbsbetriib sind z Mörschwil.

## Verchehr
Mörschwil hät en Bahof a de SBB-Linie vo Sanggalle uf Rorschach und meereri Busshaltestelle a de Linie 11, wo vo Sanggalle obenabe chunnt, dors Dorf fahrt und wider zrugg i Stadt goot. Es git aber au Linie, wo i Richtig Tübach noch Horn an Bodesee oder öber Goldach in Rorschacherbärg fahrid.

Mit eme Autobahnaaschluss am Zuebringer A1.1 uf Arbon und öber d Autobahnverzwiigig Meggähuus isch Mörschwil au a d A1 (Samagrete-Gämf) aabunde.

## Schuelä
Z Mörschwil gits ä Privatgymnasium mit rund 110 Schüälerinnä und Schüäler und mit eidgenössischä Matura-Anerkennig. Vo 1924-2007 ischs s Gymnasium Unteri Waid vom Orden vo de Patres vo La Salette gführt wordä. Hüt sind die meistä Lehrchräft Laie, da haisst, Lüüt, wo nöd im Orde sind. Im August 2007 hät ä zivili Trägerschaft d Schuel überno. Die chlii Schuäl giltät als sehr wältoffä und isch bekannt für di guät Füerig dur engagierti Lehrchräft. S Gymnasium und s Untergymnasium isch offä für Maitli und Buebä vo allnä Konfessionä; d Ufnahmebedingingä sind di glichä wie diä vom Kanton St. Gallä.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Mörschwil
* 

## Fuessnote
Axolotl

Dr **Axolotl** (*Ambystoma mexicanum*) isch en nachtaktivä mexikanischä Schwanzlurch us dr Familia vo dä Querzahnmölch (Ambystomatidae), wo gwöhnlich nur in dr Form von ere Larve uftritt. Sin Name stammt us dr aztekischä Sproch Nahuatl, nämlich vo *Atl* (Wasser) und Xolotl (Aztekägott). Das bedütet öbä *Wasserspiel*, *Wassermonschter* oder *Wasserpuppä*. Die erschtä Axolotl sind vom Alexander vo Humboldt *(1769-1859)* nach Europa igführt wordä. Sie händ als exotischi Kuriosität im Pariser Naturchundmuseum dient. Witeri fünf Männli und ei Wibli si *1864* döt anächo.

Dr Axolotl isch in dr Natur vom Usstärbe bedroht.

## Beschribig
Diä adultä, meischtens 24-28 cm (sältener bis *30 cm*, sältenst über *40 cm*) langä Axolotl, wo tatsächlich zitlebens wachse, wies alli Larve mache, verfüge über en kräftige, sitlich abgeflachte Ruderschwanz mit Flossesäumen. Am breite Kopf findet me beidsitig jewils drei Kiemenäschte. Er hät es großes Muul, en abgerundete Schnauz und lidlosi, wit useinander stehende Auge. D Gliedmaße sin verhältnismäßig kurz. Diä gwöhnlichi Wildfärbig isch grau oder bruun.

## Vorcho
Axolotl sind endemisch im Xochimilcosee, im Chalcosee und in chlinerä Gewässer um Mexiko umä. Sie stellä eher gringe Aforderigä an ihrä Läbensrum, am beschtä gfallts dä Axolotl in chüeläh, surstoffrichä Gwässer.

## Bsunderi Fähigkeitä vom Axolotl
Dr Axolotl verfügt über ä erstunlichi Fähigkeit; är cha Gliedmaßä, Organ und sogar Teili vom Hirni vollständig regenerierä; d Regenerat sind in dr Regel keini Verchrüppeligä, sondern vollständig und funktionstüchtig. Mit zuenähmendem Alter lot diä Fähigkeit aber erheblich noch. Das macht ihn für vieli Forscher zumenä interessanten Forschigsobjekt.

## Fortpflanzig
Mit öbä *8 bis 15 Mönet* sind Axolotl gschlächtsrif. Im natürlichä Läbensrum lit d Paarigszit hüfig im Früehlig. In Aquariä chas au zuä sunnschtigä Zitä zunerä Fortpflanzig cho. S Männli legt Spermatophorä ufä Bodä ab. S Wibli nimmt sä in sini Kloakä uf. Zwei Tage nach der Paarung folgt s Ablaichä. Ä Gleg bestoht us öbä *80 bis 800 Eier*. D Buschis schlüpfä nach öbä *9 bis 15 Täg*.

## Ernährig
Die wildläbendä Axolotl ernährä sich als Asitzjäger vorallem vo Chräbstier, Laich, Lurch und Rägäwürmer.

## Literatur
* Joachim Wistuba: *Axolotl.* 2. Auflage. Natur- und Tier-Verlag, Münster 2008, ISBN 978-3-86659-086-1.
* John Corbon: *Das große Buch der Amphibien.* Bede, Ruhmannsfelden 1996, ISBN 978-3-931792-00-8.

## Weblingg
* 
* 
* Alles über Axolotl
Johannes Bussinger

Dr **Johannes Bussinger** (* 22. Dezämbr 1825 z Gälterchinde; † 7. Septämbr 1889 z Lieschtel) isch e Aawalt und Politiker vo Gälterchinde gsi. Är isch e reformierte Bürger vo Gälterchinde gsi.

## Sys Läbe
Dr Johannes Bussinger isch dr Soon vom Johannes Bussinger, Schuemacher und vo dr Eva Erb gsi. Im Joor 1852 het är d Anna Strub vo Läufelfinge ghürotet. 

## Sy Usbildig
Dr Johannes Bussinger isch in d Primarschuel z Gälterchinde und in d Bezirksschuel z Böckte gange. Drno isch är in s Gymnasium z Basel und het vo 1846 bis 1849 z Basel, Heidlbärg und Bonn Jurischt gschtudiert.

## Sy Bruef und syni Ämter
Dr Johannes Bussinger het als Advokat und Notar gschafft. In de Joore 1849 bis 1859 isch är Presidänt vom Baselbieter Kriminalgricht und vo 1850 bis 1863 vom Bezirksgricht Sissech gsi. Vo 1850 bis 1863 het är s Gemeinipresidium z Gälterchinde gha. Är isch Vorschte`er vom Armenerzyeigsverein im Bezirk Sissech gsi. Als Verträter vo dr Ordnigspartei isch är vo 1853 bis 1863 im Landrot gsässe, 1858 und 1861/62 als Landrotspresidänt. 1854 bis 1857 wird är Nationalrot vo de Linksfreisinnige. D Oberbaselbieter hei yn nid gärn gha und hei yn aagfindet. Dorum isch är 1863 nach Lieschtel zoge und het dörte es Aawaltsbüro ufdoo. Vo 1868 bis 1870 isch är im Verwaltigsrot vo dr Basellandschaftlige Kantonalbank gsi. Vo 1870 bis 1889 isch är Regierigsrot gsi und het s Justiz- und Chilledepardement unter sich gha. Im Kulturkampf het är, durch sy Grechtigkeitssinn, s Vertroue vom ganze Volk gha.

## Literarischi Verwys
* Basellandschaftliche Zeitung 111, 112, 1889
* National Zeitung 22.9.1889
* Birmann Martin: Gesammelte Schriften, Basel 1894, Band 2, 493-498
* Gauss Karl et al.: Geschichte der Landschaft Basel 2, 564, 607, 628f., 640
* Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz 7 (Supplement), 38
* Gruner 1966, 475

## Extärne Verwys
* Dr Johannes Bussinger im Persone Lexikon vom Kanton Basel Landschaft
Fachmaturitätsschule Basel

D **Fachmaturitätsschuel Basel**, churz **FMS** Basel, isch ä dreijöhrigi Wiiterfurtbildigsschuel, wo sich an die obligatorischi Schuelusbildig aschliesst. Vor allem isch si dänggt für Schüelere und Schüeler, wo d Wiiterbildigsschuel (E-Zug) fertiggmacht hai odr d Schuel für Bruggeagebot (Basis plus) odr wo noch zwei Johr am Gymnasium merke, ass si eigentlig nit an dr Uni wei wiiterschdudiere. Dr Abschluss vo dr FMS macht s Universitätsschdudium nit möglig, sondern isch ä Vorbereitig für praxisorientierti Höcheri Fachschuele. Mit em Fachmaturitätszüügnis cha mä an Fachhochschuele wiiterlehre.

## Fuessnote
Wirtschaftsgymnasium Basel

S **Wirtschaftsgymnasium [[Basel]]** setzt sich sit 2011 us em Gymnasium, dr Wirtschaftsmittelschuel und dr Informatikmittelschuel zsämme. Früehner isch es in vier Schuele gliideret gsi, ins Wirtschaftsgymnasium, d Handelsmittelschuel, d Informatikmittelschuel und d Verchehrsschuel.

## S Gymnasium
S Ziil vom Wirtschaftsgymnasium isch d Schüeler uf s Schdudium an erä Hochschuel vorzbereite. S Maturzüügnis ermögligt s Fachschdudium an alle Schwiizer Universitäte, an dr ETH und Deilnahm an Primarlehrerkürs am Pädagogische Inschdidut.

Bruefsmöglikeite:

Betriebswirtschafter, Volkswirschafter, Jurischt, Ober- und Mittellehrer, Versicherigsmathematiker, Mediziner, Ingenieur ETH.

## D Wirtschaftsmittelschuel
S Ziil vo dr Wirtschaftsmittelschuel, früehner dr Handelsmittelschuel, isch de Schüeler ä solidi Allgemeinusbildig z vermittle, vor allem in Schbrooche. S Abschlusszüügnis isch s eidgenössisch anerkennte kaufmännische Fähigkeitszügnis und d Bruefsmaturität.

Bruefs- und Wiiterbildigsmöglikeite:

Bankagschdellte, Versicherigsagschdellte, Schpeditionskaufma, EDV-Schpezialischt, eidg. dipl. Buechhalter, selbschtändige Kaufma, Direktionssekretär, Hotelsekretär, Primarlehrer, Durn- und Schportlehrer (Magglinge), Betriibsökonomischi Fachhochschuel.

## D Informatikmittelschuel
Ihr Ziil isch d Schüeler mit dr Applikationsentwicklig familiär z mache. Dr Abschluss isch s eidgenössische Fähigkeitszüügnis Informatiker. Imenä zuesätzlige Praxisjohr macht mä die kaufmännisch Bruefsmaturität.

## Kwelle
* D Schuelwebsiite
Emil Müller

Dr **Emil Müller** (* 10. Merz 1893 z Gälterchinde; † 7. Hornig 1974 z Lieschtl) isch e Schwizer Architekt und Politiker gsii. Är isch reformiert und Bürger vo Langebrugg gsi. 

## Sys Läbe
Dr Emil Müller isch dr Soon vom Emil Müller, Leerer, und dr Anna Schäublin gsi. Im Joor 1947 het är d Antonia Naldoni vo Palazzuolo, Italie ghürotet. Är isch in d Bezirksschuel z Böckte gange.

## Sy Bruef
Dr Emil Müller isch z Lieschtl in e Bouzeichnerleer gange, drno het är am Technikum z Burgdorf es Architekturschtudium gmacht. Drufabe het är bi Boufirmene z Lieschtl als Architekt gschafft. In de früeje 40er Joore het är denn z Gälterchinde es eiges Architekturbüro ufdoo.  Är isch Schetzigsbeamte vo dr Geböideversicherig Baselland gsi. 

## Politik un Militär
Dr „Müller Miggel“ isch im Kantonalvorschtand vo dr SP gsi. Är isch z Gälterchinde Mitglyd vo dr Gemeinikommission gsi. Drno isch är als Vizegmeinipresidänt im Gmeinrot gsässe und Presidänt vo dr Realschuelpfläg gsi. Vo 1943 bis 1963 isch är im Landrot gsässe. 1946/47 isch är Landrotspresidänt gsi. Im Joor 1955 isch är in Schtänderot gweelt worde, und bis 1967 Schtänderot gsi. Är het d Wydervereinig befürwortet und het vo 1960 bis 1969 s Amt vom erschte Presidänt vom Verfassigsrot vo beide Basel gha. Im Militärdienscht isch är Artilleryhauptmaa gsi und het in beide Wältchriege Aktivdienscht gleischtet.

## Literarischi Verwys
* *Basler Arbeiterzeitung* vom 26. August 1963 und vom 12. Februar 1974
* *Basler Nachrichten* vom 11. Februar 1974 
* *Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft,* bearbeitet vom Kaspar Birkhäuser, 1997, S. 115
* Fritz Grieder: *Ein halbes Jahrhundert unter der Bundeshauskuppel: über Herkunft und Tätigkeit von 71 Basler und Baselbieter Parlamentariern, 1920-1970,* 1985, S. 31

## Extärne Verwys
* 
* ''Müller, Emil'' im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Jakob Thommen

Dr **Jakob Thommen** (* 23. Aprelle 1876 z Gälterchinde; † 6. Juli 1950 z Basel ) isch e Schwyzer Dokter gsii. Är isch Bürger vo Diegte gsi. 

## Sys Läbe
Dr Jakob Thommen isch dr Soon vom Jakob Thommen, Müller und dr Rosina Handschin gsi. 1903 het är d Lina Bürgin vo Diepflige ghürotet. Är isch in d Primarschuel z Gälterchinde, in d Bezirkschuel z Böckte und Realschuel z Basel gange. 

## Bruef und Militär
Dr Jakob Thommen het z Basel und z Losann es Medizinschtudium gmacht und 1899 mit em Schtaatsexame abgschlosse. Är het am Bürger- und am Fraueschpital z Basel gschafft, drno isch är z Berlin und am Chrankehuus z Lieschtl tätig gsi. 1902 het är sy Promozion an dr Uniwärsitet z Basel übercho. Drno het är d Praxis vom Dokter Handschin z Gälterchinde überno und isch 48 Joor als populäre Landarzt tätig gsi. Im Militär isch är Hauptmaa bi dr Sanitet gsi. Im zwöite Wältchrieg het är als Truppearzt sy Dienscht gleischtet. Im Joor 1939 isch är in dr Militärsanitetsanschtalt z Interlake tätig gsi.

## Wyteri Ysätz
Dr Jakob Thommen isch Mitglyd vo dr Schulpfläg z Gälterchinde gsi, färner Mitglyd vom Verwaltigsrot vo dr Elektra Gälterchinde und dr Basellandschaftlige Hüpotekebank.

## Literatur
* Basellandschaftliche Zeitung 11.7.1950
* Landschäftler 8.7.1950. U.B.

## Weblink
* Dr Thommen Jakob im Persone Lexikon vom Kanton Basel Landschaft
Minnie Weber

D **Minnie Weber (Mina)** isch am 27. Aprelle 1891 z Lieschtl uf d Wält cho und am 6. Meie 1984 z Gälterchinde gschtorbe. Si isch reformiert, Bürgere vo Reigoldschwil und Gschäftsleitere gsi. 

## Yri Härkunft
D Minnie Weber isch d Tochter vom Wilhelm Weber, Metzger, und vo dr Mina Buser gsi. 

## Yre Bruef
D Minnie Weber het sich zur Modischtin lo uusbilde. Drno het si aber in dr Gaschtwirtschaft vo dr Mueter in dr Hofmett z Gälterchinde mitghulfe. Neben im Wirte hei si dörte no Ruuntäfäli gmacht. Alli Familieaaghörige hei in dem Betrib gschafft und au no ei bis zwe Mitarbeiter. Nach em Ustritt vo yrem Brüeder us em Betrib het d Minnie Weber mit yrer Schweschter Julie zäme d Ruuntäfeli-Fabrik überno und isch jetze d Gschäftsfüerere gsi.  Si het dr Ussedienscht vo dem chline Unternääme gmacht. In de 30er Joore si die „Handelsreisende“ alles Manne gsi, e ächte Mannebruef. D Minnie Weber isch eini vo de erschte Fraue gsi, wo in die Mannedomäne ydrunge isch.  Dr Umschtand, dass d Schefin sälber zu de Widerverchäufer, de Konfiserye und Warehüüser gange isch, het allwäg einiges zum Erfolg vom Unternäme bytreit. D Ufträg hei zuegno und d Gaschtwirtschaft het dorum müese ufgee wärde. S Platzproblem het chönne mit ere nöierboute Ligeschaft glöst werde. Im Joor 1954 hei die beide Schweschtere yres Rezäpt und d Werkzüg an e Konfiseryfabrik im Aargau verchauft und hei sich zur Rue gsetzt. D Minnie Weber isch, als einzigi Frau, Mitglyd vom Rotary-Club Bärn gsi.

## Literatur
Bricht us ere Familiechronik vom Willy Weber-Thommen, Ruuntäfelifabrikant z Gälterchinde.

## Weblink
* D Minnie Weber im Persone Lexikon vom Kanton Basel Landschaft
Johannes Martin

Dr **Johannes Martin** isch am 2. Merze 1803 z Sissech uf d Wält cho und isch irgend einisch an eme unbekannte Ort z Südamerika  gschtorbe. Är isch reformiert, Bürger vo Fränkedorf, Politiker und Revoluzzer gsi. 

## Sys Läbe
Dr Johannes Martin isch dr Soon vom Johann Jakob Martin, Bezirksschryber z Sissech und dr Verena Christen gsi. In erschter E`e het är 1843 d Anna Tschudin vo Sissech ghürotet, in zwöiter E`e 1845 d Anna Barbara Weiss vo Fränkedorf  und in dritter E`e 1853 d Charlotte Euphrasina Liardet vo Belmont in dr Waadt. 

Dr Johannes Martin het in de 1820er-Joore z Frankrych im Schwyzer Regiment dient und het s bis zum Lütnant brocht. Zrugg in dr Schwyz isch är Quartieradjutant z Sissech gsi. Sit im Herbscht 1830 het är sich für d Trennig vom Kanton Basel ygsetzt. Im Joor 1831 isch är es Mitglyd vo dr provisorische Kantonsregierung und vo 1832 bis 1839 z Arlese Bezirksschryber gsi. Im Joor 1836 het s Volk yn in Landrot gweelt.

## Dr Revoluzzer
Ab 1837 isch är eine vo de füerende Chöpf von ere Sammlig vo Unzfridene gsi, wo gege d Kantonsbehörde opponiert hei. 1839 het är s frömdefindlige Komitee vo de Vaterlandsfründe gründet. Im Joor 1840 het är e füerendi Rolle bim Gmeinijoggeliputsch z Gälterchinde gschpilt und isch zäme mit em Gmeinijoggeli verhaftet worde. Dr Johannes Martin isch mit eme Joor Zuchthuus bschtroft worde. Är isch e raschtlose Revoluzzer gsi, bis är 1860 nach Südamerika usgwanderet isch. D Umschtänd, dr Zytpunkt und dr Ort vo sym Tod si nit bekannt.

## Literarischi Verwys
* Weber K.: Ein Putsch im Baselbiet anno 1840, 1913, bes. 19ff.
* Schweizer Ed. in: Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde 30 und 33. 
* Blum 1977, passim (s. Register). 
* Hug W.: Stammtafeln Martin von Frenkendorf, 1985, Tafel 40

## Weblink
Dr Johannes Martin im Persone Lexikon vom Kanton Basel Landschaft
Marta Heinimann

D **Marta Heinimann** Psöidonüm **Cornelia Heim** isch am 21. Augschte 1907 uf d Wält cho und am 3. Merze 1956 z Basel gschtorbe. Si isch reformiert, vo Bämbel und e alemannischi und hochdütschi Schriftschtellere gsi. 

## Yres Läbe
D Marta Heinimann isch d Tochter vom Heinrich Heinimann, Kantonspolizischt und dr Lydia Schmutz gsi. Si isch z Diegte, z Gälterchinde und z Binnige in d Schuel gange. Drno het si d Handels- und Vercheersschuel z Olte bsuecht und isch druf ins Wälsche gange, go Französisch leere.  Si het als Telefonischtin z Gälterchinde gschafft und isch schpöter säggsezwänzg Joor lang Sekretärin bim F. Reinhardt Verlag z Basel und Sekretärin vo dr Armepfläg z Gälterchinde gsi. 

D Marta Heinimann schrybt unter im Psöidonüm **Cornelia Heim** in alemannischer Mundart und au in dr Schriftschproch Gedicht und Byträg, wo in Zytschrifte, im Baselbieter Heimetbuech und in Bändli unter em eigene Name erschyne. Yri Hörfolg „D Füfzger-Note“ isch im ene Radiowettbewärb pryskrönt worde. Si isch es Vorschtandsmitglyd vom Basler Schriftschtellerverein gsi. D Schriftstellerine Ida Frohnmeyer und Anna Keller si yri Fründine gsi. Si het sit yrer Jugendzyt an de schmärzhafte Folge von ere Radiumbehandlig am Chopf glitte. 

## Yri Wärk
* Es ganzis Dotzed, Erzählung 1950
* Verlorene Söhne und andere Weihnachtsgeschichten, Erzählungen, Basel 1954
* Spitzli, Erzählung 1960
* Vetter Jack aus Amerika, Zollikon-Zürich o.&nbsp;J. 
* Der Säulibuur, Baselbieter Heimatbuch 6, 1954, 150-154


**Dehei**

Einisch goot alles verby -
s git nüt me z tue.
Muesch nümm truurig sy,
hesch ändlig Rue.

Lysch im e chüele Grund
schtill und ellei.
Nüt me isch wund -
De bisch dehei.

## Literarischi Verwys
* Nekrolog der Familie (uudruckt)
* Meyer Traugott: Cornelia Heim, in: Volksstimme 6.3.1956
* Meyer Traugott: Cornelia Heim, in: Baselbieter Heimatbuch 7, 1956, 187-189
* Huldi Max und Kaufmann Ueli: Mir wei luege. Texte in Baselbieter Mundart, Liestal 1982, 329	

## Extärne Verwys
* D Marta Heinimann im Persone Lexikon vom Kanton Basel Landschaft