open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pflanzennamen Jaun

Dìsì Lyschta zeùt d **Neeme va Pflànze** uff, wa z Jou im Greyerzerland pruucht chäme.

## Literatur
* *Die Flora von Jaun (nach [[Karl Stucki|Stucki]]).* Zusammengestellt von Athanas Thürler. In: Moritz Boschung (Hrsg.): *Jaun im Greyerzerland*. Freiburg im Üechtland: Deutschfreiburger Heimatverein. 1988. S. 163-165.

## Lueg au
*Tiernäme vo Jou
*Alemannischi Pflanzenäme
*Jaundeutsch
Réimech

**Réimech** (dt. *Remich*, frz. *Remich*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Réimech isch di ainzig Ortschaft in dr Gmai.

## Geografi
Remich lyt im Oschte vu Luxeburg an dr Gränze zue Dytschland, am weschtlige Stade vu dr Mosel 

## Verwaltig
Réimech ghert zum Kanton Réimech im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Réimech isch dr Henri Kox. Scheffe sin d Marie-Paule Bonenberger un dr Claude Michels. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Réimech isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1140 as *Remiche* (1219: *Rimeche*, 1222: *Remecke*, 1222: *Remeghe*, 1222: *Remeche*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Réimech ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Réimech
* d *Niklospaart*, e Dorboge 
* Baccus-Brunne vum Will Lofy


Eglise remich.jpg|Chilche Réimech
Remich Porte St Nicolas cropped.JPG|Niklospaart
Remich.jpg|Baccus-Brunne am Mosel-Stade


## Weblink

* www.remich.lu
Réiser

**Réiser** (dt. *Roeser*, frz. *Roeser*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Réiser ghere d Ortschafte Bierchem (*Berchem*), Béiweng (*Bivange*), Krautem (*Crauthem*), Kockelscheier (*Kockelscheuer*), Léiweng (*Livange*), Peppeng (*Peppange*) un Réiser.

## Verwaltig
Réiser ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Réiser isch dr Tom Jungen (LSAP). Scheffe sin dr Pierrette Ferro-Ruckert un dr Renée Quintus-Schanen. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

;Burgermaischter
* 1946 - 1963: Aloyse Weber
* 1964 - 1967: Alex Federspil
* 1967 - 1969: Jean Braun
* 1970 - 1975: Arthur Sinner
* 1976 - 1981: Milla Hoffmann
* 1982 - 2008: Arthur Sinner
* syter 2008: Tom Jungen

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Réiser isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 806-07 as *Růsere* (1128: *Rosera*, 13. Jh.: *in Rosere*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Réiser ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Chilche Réiser (1852-84)
* Chilche Béiweng
* Benediktinerne-Chloschter Peppeng (böue 1906)
* Kulturcenter, Béiweng
* Buuremuseum, Peppeng
* *Haus vun der Natur*, Kockelscheier 


Roeser - Church 1.jpg|Chilche Réiser
KieSait1.JPG|Chilche Béiweng
Peppeng07.jpg|Chloschter Peppeng
KultCent12.JPG|Kulturcenter Béiweng
BauernmuseumPeppingen.JPG|Buuremuseum Peppeng
Haus vun der Natur v2007-06-24.JPG|*Haus vun der Natur*
Gare-Bierchem-w.jpg|Bahnhof Bierchem


## Lyt
* Edward Steichen, (* 1879 z Béiweng as *Edouard Jean Steichen*; † 1973 z West Redding, USA), luxeburgisch-US-amerikanische 

## Weblink

* www.roeser.lu
Roland Penrose

Dr **Roland Algernon Penrose** CBE (* 14. Oktober 1900 z St. John’s Wood, London; † 23. April 1984 z Farley Farm House, Chiddingly, East Sussex) isch en änglische Künstler, Kunsthistoriker und Autor gsi. Er isch au e bekannte Galerist, Kunstsammler und Kurator gsi. Si ersti Frau, d Dichdere Valentine Boué het en mit em André Breton und em Paul Éluard bekannt gmacht. Zrugg in Groossbritannie isch er äine vo de Gründer vo dr surrealistische Bewegig worde und het mit em David Gascoyne und em Herbert Read die *[[International Surrealist Exhibition]]* in de New Burlington Galleries London organisiert, wo vom 11. Juni bis zum 4. Juli 1936 gloffe isch. Dr Penrose isch e Gründermitgliid vom Institute of Contemporary Arts (ICA) z London.

## En Uswaal vo sine Wärk
* *The Last One* – Collaasche, (1984), The Roland Penrose Estate
* *House the Light-house* – Guasch, Collaasche (1936-67), Tate Collection, London
* *Portrait* – Ööl uf Liinwand (1939), Tate Collection, London
* *Magnetic Moths* –  Mischtechnik (1938), Tate Collection, London
* *Le Grand Jour* – Ööl uf Liinwand (1938), Tate Collection, London

## Bibliografii
### Schrifte vom Roland Penrose
* *Tàpies.* Originalusgoob 1978, Nöiuflaag: Ediciones Poligrafa S.A, 1995, ISBN 84-343-0467-8 (änglisch)
* *Man Ray.* Originalusgoob 1975, Nöiuflaag: Thames & Hudson Ltd, 1989, ISBN 0-500-27055-4 (änglisch)
* *Joan Miro (World of Art)* Thames & Hudson Ltd, 1970, ISBN 0-500-18105-5 (englisch)
* *Pablo Picasso. Sein Leben - sein Werk.* Originalusgoob 1958, 2. Aufl., Heyne, München 1985, ISBN 3-453-55083-8
* *Kenneth Armitage*, Bodensee-Verlag, Originalusgoob 1960

### Litratuur
* Katherine Slusher: *Lee Miller and Roland Penrose. The Green Memories of Desire.*Prestel, 2007, ISBN 978-3-7913-3762-3
* Antony Penrose, Alen Macweeney (Fotografien): *Das Haus der Surrealisten. Der Freundeskreis um Lee Miller und Roland Penrose.* Nicolai’Sche Verlagsbuchhandlung, Berlin 2002, ISBN 3-87584-164-6
* Elizabeth Cowling, Lee Miller (Fotografie): *Visiting Picasso. The notebooks and letters of Roland Penrose.* Thames & Hudson, 2006, ISBN 978-0-500-51293-7
* Antony Penrose: *Roland Penrose, The Friendly Surrealist.* Prestel, 2001, ISBN 3-7913-2492-6

## Audio
* *Surrealism Reviewed.* Interwiu mit em Roland Penrose und em Lee Miller 1946, LTM Records, CD 2343, Norfolk 2003, ISBN 0-9540549-5-4

## Weblingg
* Sir Roland Penrose in der Tate Collection
* Roland Penrose Estate (änglisch)
* Fotografien von Roland Penrose, Man Ray, Picasso und Lee Miller (änglisch)

## Fuessnoote
Barsoi

Dr **Barsoi** (russisch Русская псовая борзая, transkribiert *Russkaja psowaja borsaja*) isch e russischi Hunderasse, wo vo dr FCI (Nr 193, Gr. 10, Sek. 1) anerkennt isch.

Dr Barsoi isch e Windhund, wo bis 85&nbsp;cm hooch wird, und stammt uursprünglig us Russland. D Hoor an de Ribbe, dr Vor- und dr Hinderhand und an de Flanke isch lang, seer fiin und gwällelet, am Chopf, an de Oore und Bäi isch s chürzer. Alli Farbe chönne vorchoo, usser blau und bruun. Dr Barsoi isch e liebenswürdige und aahänglige Begläithund und ghöört zu de schnällste Landdier uf dr Wält.

## Litratuur
* Désirée Maass: *Der Barsoi - Hund der Zaren, Zar der Hunde.* Selbstverlag, Elmstein-Speyerbrunn 2001.

## Weblingg

* Barsoi-Site vom Dütsche Windhundzucht- und Rennverband
* Schwizer Barsoi Club
David Gascoyne

Dr **David Gascoyne** (* 10. Oktober 1916 z Harrow; † 25. Novämber 2001 z Newport, Isle of Wight) isch e britische Dichder und Übersetzer gsi, wo mit dr surrealistische Beweegig verbunde gsi isch.

## Läbe und Wärk
Dr David Gascoyne isch z Ängland und Schottland as Soon vom ene Bankdiräkter ufgwaggse; er isch uf d Salisbury Cathedral School gange und het am Regent Street Polytechnic z London studiert. Er het e Däil vo de früeje 1930er Joore z Bariis gwoont. 

Si ersts Buech, dr Gedichtband *Roman Balcony and Other Poems*, isch 1932 uusechoo, won er sächzääni gsi isch. Im neggste Joor het er dr Roman *Opening Day* veröffentligt. Wo *Man's Life is This Meat* (1936) erschiine isch, won er din sini erste surrealistische Arbäite und Übersetzige vo franzöösische surrealistische Wärk gsammlet het, und *Hölderlin's Madness* (1938) isch si Ruef gwaggse. 1936 het er ghulfe d „International Surrealist Exhibition“ in de New Burlington Galleries z London z organisiere zämme mit em Roland Penrose, em Herbert Read und andere.  Für d Usstellig het er drei Kollasche gmacht mit de Ditel *Perseus and Andromeda*, *The Annunciation* und *A Critical Visit*. In de 1950er Joor het er e baar abstrakti Zäichnige usgstellt.
Er het sich vom Surrealismus abgwändet und isch religiöös worde.

## Usgweelti Wärk
* 1932  *Roman Balcony*	
* 1933  *Opening Day*	
* 1935  *A Short Survey of Surrealism*	
* 1936  *Man's Life is this Meat*	
* 1938  *Hoelderlin's Madness*	
* 1943  *Poems 1937–1942* mit Illustrazioone vom Graham Sutherland 	
* 1950  *A Vagrant and Other Poems*	
* 1952  *Thomas Carlyle*	
* 1956  *Requiem*	
* 1956  *Night Thoughts*	
* 1965  *Collected Poems*	
* 1970  *Sun at Midnight*	
* 1976  *Three Poems*	
* 1978  *Paris Journal 1937–1939*	
* 1980  *Journal 1936–1937*	
* 1980  *Early Poems*	
* 1984  *Journal de Paris et d'Ailleurs 1936–1942*	
* 1984  *Five Early Uncollected Poems*	
* 1984  *Recontres avec Benjamin Fondane*

## Weblingg und Kwelle
* David Gascoyne Collection in dr Beinecke Rare Book and Manuscript Library vo dr Yale University.
* Noochrüef us verschidnige Zitige
*David Gascoyne Home Page
* 3ammagazine.com, 25. Oktober 2009: Darran Anderson: *Van Gogh’s Ear IV – David Gascoyne, Surrealism and the Vanishing Muse*

## Fuessnoote
Das Unbewusste

S **Umbewusste** isch in dr Psüchologii dä Däil vo dr menschlige Psüche, wo für s Bewusstsi nit diräkt zuegänglig isch. In dr Alldaagssprooch säit män em Umbewusste vilmol s Underbewusstsi, was aber nid richdig isch. 

D Diefepsüchologii goot drvoo us, ass umbewussti psüchischi Brozäss s menschlige Handle, Dänke und Füüle entschäidend düen beiiflusse. Dorum isch es e wääsentligi Voruussetzig für d Therapii vo Nöiroose, ass umbewussti Vorgäng bewusst gmacht wärde. 

In die psüchischi Regioon, wo as s Vorbewusste bezäichnet wird, falle alli psüchische Vorgäng und Inhalt, wo im Augeblick nit aktiviert si, aber im Geegesatz zum Umbewusste brinzipiell zuegänglig si und wenn si brucht wärde jederzit wider chönne aktiviert wärde.

## Litratuur
* Antonio R. Damasio: *Ich fühle, also bin ich. Die Entschlüsselung des Bewusstseins*, München: List 2000, ISBN 3-548-60164-2
* „Elf führende Neurowissenschaftler über Gegenwart und Zukunft der Hirnforschung“, in: *Gehirn & Geist*, 6/2004
* Henri F. Ellenberger: *Die Entdeckung des Unbewussten*, Bern: Huber 1973, ISBN 3-456-30577-X, Neuauflage: Zürich: Diogenes 2005, ISBN 3-257-06503-5
* Sigmund Freud: *Studienausgabe*, 10 Bände, Frankfurt am Main: Fischer 1975 ff., darin u. a.: Bd. III: *Psychologie des Unbewußten*, ISBN 3-10-822723-8
* Carl Gustav Jung: *Die Beziehung zwischen dem Ich und dem Unbewußten* (1928) sowie: *Über die Psychologie des Unbewußten* (1943), beide in: *Gesammelte Werke*, Bd. 7: *Zwei Schriften über Analytische Psychologie*, Olten/Freiburg: Walter 1995, ISBN 3-530-40082-3

## Weblingg
* Artikel ''Unbewußt'' in Rudolf Eisler: ''Wörterbuch der philosophischen Begriffe'' (1904); Allgemäini und spezielli Darstellig vom Begriff in dr Philosophii
* Eduard von Hartmann: ''Das Unbewusste und der Gott des Theismus''. Uszuug us ''Philosophie des Unbewußten'' (1869, S. 1279–1325)
* Iifüerig in d Archetüpe vom Umbewusste noch em C.G. Jung
* Felix Annerl: "Existiert das Unbewusste? Zur Bauweise eines verhängnisvollen Begriffs" in: e-Journal Philosophie der Psychologie 1 
* Internationales Forschungsprojekt ''Logic & the Unconscious Mind''
Eberhard Walde

Dr **Eberhard Matthias Walde** (* 27. Merz 1949 z Leipzig; † 16. Dezämber 2011 z Salzwedel) isch e dytsche Bolitiker (Di Griene) gsii.

## Läbe un Beruef
Dr Eberhard Walde isch z Leipzig uf d Wält chuu. Churz vor em Böu vu dr Muure isch er mit syre Familie uf Weschtdytschland gflichtet. No dr Schuel het dr Walde ne Uusbildig zum Automechaniker bi Opel absolviert.

Ändi 1970er Johr isch dr Walde Mitglid im Vorstand vum *Bundesverband Burgerinitiative Umwältschutz (BBU)*. Anne 1980 het dr Walde zue dr Mitgrinder vu dr Bartei Di Griene ghert. Är het in dr Bartei zum links-alternative Späktrum zellt. Vu 1983 bis 1991 isch dr Walde Bundesgschäftsfierer vu dr Griene gsii.

Im Johr 1987 het sich gege di blant Volkszellig engaschiert. Wäg em Ufruef zum Abdränne vu dr Regischtriernummere uf dr Volkszelligsbege isch er zämme mit em Roland Appel vum Amtsgricht Bonn zue 50 Dagessätz wäge "Ufruef zur Sachbschedigung" verurdailt. In dr 2. Inschtanz isch anne 1988 s Urdail gege Zahlig vun ere Bueß ufghobe wore.

Wu d Bartei bi dr Bundesdagswahl 1990 im Weschte an dr 5-Brozänt-Hurd gschyteret isch, het sich dr Walde im Friejohr 1991 us dr Bundesbolitik zruckzoge un schließlig us dr Bartei uusdrätte, wel er nit yyverstande gsii isch mit dr Entwicklig vum bolitische Kurs vu dr Griene.

Dr Walde het syy Engaschment verlageret un het im Ufdrag vu dr Schwyzre Caritas humanitäri Hilf im Nordirak, z Ruanda un im Kosovo glaischtet.

Ändi 1990er Johr isch er uf Dytschland retuurchuu. Är isch mit syre Läbesgfehrti uf Trebel im nidersächsische Wendland zoge un het dert e Lade fir regionali Brodukt bedribe. Wichtig isch isch ihm s Engaschment gege s blant Atommilländlager z Gorleben blibe. Unter anderem isch er Schriftfierer vu dr *Bürgerinitiative Lüchow-Dannenberg e.&nbsp;V.* gsii.

Am 16. Dezämber 2011 isch dr Eberhard Walde z Salzwedel im Alter vu 62 Johr an eme Härzinfarkt gstorbe. D Vorsitzende vu Bindnis 90/Di Griene, d Claudia Roth, wu lang mit em Walde in ere Wohngmainschaft bi Bonn zämmegläbt het, het en gwirdigt mit dr Wort:

## Familie
Dr Walde isch e Uränkel vum Holzschnitzer un Bildhauer Christian Hermann Walde gsi. Sy Brueder iisch dr Geolog Detlef Walde. Em Walde sy Läbesgfehrti isch d Michaela Lüngen gsii. Är het e Suhn, Felix Walde, un e Dochter, Lea Dünow, gha.

## Fueßnote


## Weblink
* Amtsbesuch: Grün-Schnabel gegen Alt-Klug, Focus 49 (2001), 3. Dezämber 2001, abgruefen am 18. Dezember 2011
* Grünen-Mitbegründer Eberhard Walde gestorben, Welt Online, 18. Dezämber 2011, abgruefen am 18. Dezämber 2011
* Grünen-Mitgründer Eberhard Walde gestorben, Der Standard, 18. Dezämber 2011, abgruefen am 18. Dezämber 2011
* Trauer um Eberhard Walde, uf www.gruene.de, abgruefen am 18. Dezämber 2011
Rouspert

**Rouspert** (dt. *Rosport*, frz. *Rosport*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Rouspert ghere d Ortschafte Dickweiler (*Dickweiler*), Giischt (*Girst*), Giischterklaus (*Girsterklaus*), Hénkel (*Hinkel*), Rouspert, Steenem (*Steinheim*) un Uesweller (*Osweiler*).

## Geografi
Rouspert lyt an dr Sauer, wu do mit eme Staumdamm ufgstaut isch.

## Verwaltig
Rouspert ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Rouspert isch dr Romain Osweiler. Scheffe sin dr Henri Zeimetz un dr Patrick Hierthes. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Rouspert isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 634 as *Ruozuurt* (902: *Růchfurt*, 953: *Ruochesfurt*, 973: *Ruochesfurt*).

Rouspert un Dickweiler hän zum freischte Bsitz vu dr Benediktinerinnenabtei Oeren (St. Irminen z Trier) ghert. D Giischterklaus isch am 27. Februar 1329 zum erschte Mol gnännt wore. Scho im 14. Jh. isch si ne Mareiewallfahrtsziil gsii. Dr romanisch Böu goht uf s Friemittelalter zruck, dr Wachtdurm uf di gallo-romanscih Zyt.

## Wirtschaft
D Firma *Sources Rosport SA* isch dr grescht Mineralwasser-Härsteller z Luxeburg.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Rouspert ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Chilche Rouspert
* Kapell Giischterklaus
* Chilche Steenem
* Chilche Uesweller
* Musée Tudor (syt 2009), im Huus vum Henri Tudor, böue 1892


KieGiiKla.JPG|Giischterklaus
Steenem1.jpg|Chilche Steenem
Henri Tudor house Rosport Luxembourg.jpg|Musée Tudor
Gare Rouspert.jpg|Bahnhof Rouspert
BeSta12.JPG|D Sauer bi Rouspert
Rosport Offëllstatioun baussen 08.jpg|Sources Rosport SA


## Lyt
* Henri Tudor (1859–1928), Ingenieur, Erfinder vum Bleiakkumulator.

## Literatur
* Jos Krippes: *Chronik der Gemeinde Rosport*. Ed. Saint-Paul, Lëtzebuerg, 1998
* Michel Schmitt: *Das Marienheiligtum der Girsterklaus bei Rosport*. Schnell & Steiner Verlag, Regensburg, 1. Auflage 2007, (*Kleine Kunstführer* Nummer 2657).
* Roger Majerus, Guy Ney, René Hauer. Marc Roeder, Marie-Josée Dahm, Yvette-Roeder Werdel, Mariette Wehenkel-Decker: *704-2004  1300 Joar Steenem*, Dréckerei Linden, Lëtzebuerg, 2004.

## Weblink

* www.rosport.lu
Václav Havel

Dr **Václav Havel** [] (* 5. Oktober 1936 z Prag; † 18. Dezämber 2011 z Vlčice-Hrádeček, Okres Trutnov, Královéhradecký kraj) isch e tschechische Schriftsteller und Politiker gsi. Wäärend dr Herrschaft vo dr kommunistische Bartei isch er äine vo de füerende Reschiimkritiker in dr Tschechoslowakei gsi und isch drfüür fümf Joor im Gfängnis ghockt. 1989 het er e wichdigi Rolle gspiilt in dr Samtige Revoluzioon, wo dr Tschechoslowakei d Demokratii brocht het. Vo 1989 bis 1992 isch er Bresidänt vo dr Tschechoslowakei gsi und vo 1993 bis 2003 Bresidänt vo dr Tschechische Republik. Er isch Eeremitgliid im Club of Rome gsi.

## Wärk (Uswaal)
* *Protest*, Theaterstück 1988
* *Versuch, in der Wahrheit zu leben.* (Originaltitel: *Die Macht der Ohnmächtigen*) Rowohlt, Reinbek 1978, ISBN 978-3-499126222. (Auszug)
* *Die Vanek-Trilogie. Audienz, Vernissage, Protest. Versuchung. Sanierung.* Rowohlt, Reinbek 1989, ISBN 3-499-12737-7
* *Briefe an Olga. Betrachtungen aus dem Gefängnis.* Rowohlt, Reinbek 1989, ISBN 3-499-12732-6
* *Moral in Zeiten der Globalisierung.* Rowohlt, Reinbek 1998, ISBN 3-499-22382-1
* *Fernverhör.* Rowohlt, Reinbek 1990, ISBN 3-499-12859-4
* *Die Gauneroper. Das Berghotel. Erschwerte Möglichkeit der Konzentration. Der Fehler. Theaterstücke.* Rowohlt, Reinbek, 1990, ISBN 3-499-12880-2
* *Fassen Sie sich bitte kurz. Gedanken und Erinnerungen zu Fragen von Karel Hvízd'ala*. Rowohlt, Reinbek 2007, ISBN 3-498-02990-8 (Autobiografie 1990–2003)
* *Odcházení* (= *Abgang)*, Theaterstück, Uruffüerig am 22. Mai 2008 im Divadlo Archa z Prag, dütschsproochigi Uruffüerig am 25. April 2009 am Theater Aachen.
* *Fünfzehn Stimmungen. Briefe aus dem Gefängnis mit Photographien des Magnum Reporters Erich Lessing.* Verlag Thomas Reche, Neumarkt i.&nbsp;d.&nbsp;Opf. 2011, ISBN 978-3-929566-99-4

## Literatur
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* 
* 
* Publikationen vo und über dr Václav Havel bi Litdok Ostmitteleuropa / Herder-Institut (Marburg)
* vaclavhavel.cz Persönlichi Homepage (tschech./engl.)

## Fuessnoote
Rëmeleng

**Rëmeleng** (dt. *Rümelingen*, frz. *Rumelange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Rëmeleng isch di ainzig Ortschaft in dr Gmai.

## Geografi
Rëmeleng lyt im Side vu Luxeburg an dr Gränz zue Lothringe, im Dal vu dr Keelbaach.

## Verwaltig
Rëmeleng ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Rëmeleng isch dr Henri Haine (LSAP). Scheffe sin d Viviane Biasini un dr Guy Kirsch. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

;Burgermaischter
* 1970-1990: André Zirves
* 1990-2011: Will Hoffmann
* syter 2011: Henri Haine

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Rëmeleng isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1297. Syter em 25. Septämber 1892 isch Rëmeleng e aigeständigi Gmai, dervor het s zue dr Gmai Keel ghert. Am 4. Augschte 1907 het si dr Status vun ere Stadt iberchuu.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Rëmeleng ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Pfaarchilche St. Sebastian. Böue 1894-96 no Blän vum Jean-Pierre Knepper 
* Musée national des mines (Nationals Gruebemueseum, syt 1973)


Rëmeleng (Kierch).jpg|Chilche St. Sebastian
Waassertuerm um Perchesbierg bei Téiteng.jpg|>Wasserdurm uf em Perchesbierg
Musee National des Mines.jpg|Musée national des mines
Keelbaach zu Rëmeleng (Schleis).jpg|d Keelbaach


## Lyt
* Batty Weber (1860-1940), Schriftsteller
* Foni Tissen (1909-1975), Moler
* Berthe Tissen (1911-1987), Schauspiileri
* Jean-Pierre Bausch (1891-1935), Gwärkschafter un Bolitiker

## Weblink

* www.rumelange.lu
* Le Musée national des Mines
Suessem

**Suessem** (dt. *Sassenheim*, frz. *Sanem*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Suessem ghere d Ortschafte Bieles (*Beles/Belvaux*), Éilereng (*Ehleringen/Ehlerange*), Suessem un Zolwer (*Zolwer/Soleuvre*).

## Geografi
Suessem lyt im Sidweschte vu Luxeburg in dr Minett (dt. *Rote Erde*, frz. *Les Terres Rouges*). Nochbergmaine vu Suessem sin Esch-Uelzecht, Déifferdeng un Monnerech. 

;Biel uf em Baan vu Suessem:
* Bieleser Gaalgebierg, 403 m
* Lëtschet, 396 m
* Metzerbierg, 417 m
* Pakebierg, 380 m
* Zolwerknapp, 422 m

## Verwaltig
Suessem ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Suessem isch dr Georges Engel (LSAP). Scheffe sin dr Robert Rings, d Marco Goelhausen, d Dagmar Reuter-Angelsberg un José Piscitelli. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

;Burgermaischter

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Bieles disch zum erschte Mol gnännt wore anne 1272 *Belevas* (1327: *Belevaus*, 1351: *Belvais*, 1373: *Beluas*, 1541: *Belvis*, 1552: *Belwiss*, 1561: *Belvois*). Zolwer isch zum erschte Mol gnännt wore anne 793 as *Zolveren* (1135: *Zolvere*, 1192: *Zolveren*, 1236: *Soloeure*, 1236: *Celobrio*, 1387: *Soulueur*, 1387: *Solueuvre*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Suessem ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Hl. Petrus un Paulus, Bieles (1877)
* Chilche Christi Uferstehig, Bel Val-Metzerlach z Bieles (gweit 1971)
* Chilche Hl. Nikolaus, Zolwer
* Kapell Éilereng
* Remervilla Grueweléck
* Burg Zolwer (s erscht Mol gnännt anne 793, zerstert 1145, derno nei ufböue, ändgiltig zerstert anne 1552)
* Schloss Suessem (Wasserburg böue um 1270, im Lauf vu dr Johrhundert e baarmol zerstert. S hitig Schloss isch um 1700 böue. 1753 an dr Familie *de Tornaco* verchauft, 1950 an d Stadt Esch-Uelzecht, ab 1985 im Bsitz vum Staat
* *Bieleser Buerghaus* (14. Jh., hite nyt mer erhalte)


Datei:Sanem Castle 01.jpg|Schloss Suessem
Datei:Bieles1kierch1.jpg|Chilche Bieles
Datei:Zolwerkierch1.jpg|Chilche Zolwer
Datei:Kierch Belval-Metzerlach baussen.jpg|Chilche Bel Val-Metzerlach
Datei:Éilereng Monnerecherstrooss.jpg|Éilereng


## Naturdänkmeler

Datei:SuessemTrauerbuch01.jpg|Druurbueche im Park vum Schloss Suessem
Datei:SuessemLann05.jpg|Linde im Park vum Schloss Suessem


## Weblink

* www.sanem.lu
Schengen

**Schengen** (dt. *Schengen*, frz. *Schengen*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg. Bis 2006 het d Gmai Rëmerschen (*Remerschen*) ghaiße.

## Ortsdail
Zue Schengen ghere d Ortschafte Bech-Maacher *(Bech-Kleinmacher),* Biermereng *(Bürmeringen/Burmerange),* Elveng *(Elvingen/Elvange),* Éimereng *(Emeringen/Emerange),* Rëmerschen *(Remerschen),* Schengen *(Schengen),* Schwéidsbengen *(Schwebsange),* Wellesteen *(Wellenstein/Wellenstein)* un Wëntreng *(Wintringen/Wintrange)*.

## Geografi
Schengen lyt im Sidoschte vu Luxeburg im Dreiländereck Luxeburg-Dytschland-Frankrych.

## Verwaltig
Schengen ghert zum Kanton Réimech im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Schengen isch dr Ben Homan. Scheffe sin dr Roger Weber, dr Francois Hemmen un dr Georges laux. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Schengen isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 877 as *Scadingas*, Rëmerschen anne 732 as *Regnemoseht* (1222: *Remsere*), Wëntreng im 11. Jh. as *Wintiriche* (1152: *Winteringen*).

D Gmai het bis 2006 no *Rëmerschen* ghaiße. Wäg em internationale Bekannthaitsgrad vu dr Ortschaft Schengen het dr Gmairot vu Rëmerschen am 18. Jänner 2006 bschlosse, dass dr Name uf Schengen soll gänderet wäre. s Luxeburger Barlemänt het däm am 13. Juli 2006 zuegstimmt un d Gmai isch derno zum 3. Septämber 2006 offiziäll umgnännt wore.

Zum 1. Jänner 2011 sin di bishärige Gmaine Biermereng un Wellesteen zue Schengen yygmaindet wore.

File:Map Schengen.png|Schengen,...
File:Map Burmerange.PNG|Biermereng...
File:Map Wellenstein.PNG|un Wellesteen...
File:Map Schengen 2012.png|fusioniere zue Schengen.


## Schengener Abchuu
Schengen isch zum Synonym wore fir s Schengener Abchuu (*Schengener Abkommen*), wu am 14. Juni 1985 vu fimf EU-Mitglidstaate uf eme Moselschiff in dr Nechi vu Schengen unterzaichnet woren isch, un fir dr Ruum ohni Gränzkontrolle, wu us däm Abchuu fiirigangen isch. Am Mosestande vu Schengen mahnt e Europadänkmol an d Unterzaichnig vu däm Verdrag, wu am 26. Merz 1995 in Chraft drätten isch un as Myylestai im Brozäss vu dr Europäische Ainigung giltet. Us em Schengener Abchuu isch au di fir d Schwyz aktuäll giltigi Personefreizigigkait fir d EU-Burger härglaitet wore. 

Am 13. Juni 2010 isch s *Europäisch Museum* yygweit wore mit erä Usstellig zum Schengener Abchuu.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Schengen ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Schloss Schengen (1390)
* Ruine vun ere Wasserburg, Schengen
* Schloss Wëntreng (1619)
* Chilche Schengen
* Chilche Hl. Sebastian, Rëmerschen (1766)
* Chilche Biermereng
* Chilche Éimereng
* Chilche Wellesteen
* *Kochhaus* z Schengen (1779)


Datei:Schengener Schlass.JPG|Schloss Schengen
Datei:Wintrange chateau web-cropped.jpg|Schloss Wëntreng
Datei:Kochhaus.jpeg|Kochhaus
Datei:KieBau23.JPG|Chilche Rëmerschen
Datei:D'Kellerei zu Remerschen.jpg|Chällerei Rëmerschen
Datei:Burmerange.jpg|Chilche Biermereng
Datei:EimerengZ22.JPG|Chilche Éimereng


## Weblink

* www.schengen.lu
Anthropomorphismus

Dr Begriff **Anthropomorfismus** (griech.  / *anthropos*: „Mensch“ und μορφή / *morphē*: „Form, Gstalt“) bezäichnet das, wemm mä menschligi Äigeschafte uf Dier, Götter, Natuurgwalte und Äänligs überdräit, d. h. wemm mä sä duet vermenschlige. Die menschlige Äigenschafte chönne sich drbii in dr Gstalt oder au im Verhalte zäige.

Die retorischi Figur vo dr Anthropomorfisierig häisst Personifikazioon oder *Prosopopoiia*.

## Anthropomorfi Götter

Anthropomorfismus git s in dr christlige, hinduistische, germaanische, griechische, keltische und römische Mythologii, wo d Götter usgsproche menschlig usgseen, au wenn si zum Däil in bsundrige Situazioone au e zoomorphi Gstalt chönne aanee. In dr altägyptische Religioon häi die mäiste Götter e menschligi und e dierischi Gstalt. Noch em Alte Testamänt het dr Gott vo de Hebräer au menschligi Äigeschafte und Gfüül.

E Hufe Atheiste und Agnostiker dänke, ass d Vorstellig vo Gott in de hütige Wältreligioone (Hinduismus, Judentum, Christentum und Islam) öbbe genauso anthropomorf sig wie die in dr Antike. Do drzue sääge d Muslime, ass äini vo de Äigeschafte vo Allah sig, ass män en mit nüt chönn vergliiche. 

## Fuessnoote


## Litratuur
* Hermsdorf, Daniel: *Filmbild und Körperwelt. Anthropomorphismus in Naturphilosophie, Ästhetik und Medientheorie der Moderne*. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2011, ISBN 978-3-8260-4462-5. Verlagsinfo
*Bruno Roy: *La belle et / est la bête. Aspects du bestiaire féminin au moyen âge.* In Renate Baader (Hrsg.), *Das Frauenbild im literarischen Frankreich. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart.* Reihe: Wege der Forschung, 611. WBG, Darmstadt 1988, ISBN 3-534-08616-3,  S. 38-51 (in Französisch)

## Weblingg

* Meyers Großes Konversations-Lexikon. 6. Auflage 1905–1909. Seite 571. zeno.org
Sëll

**Sëll** (dt. *Saeul*, frz. *Saeul*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Sëll ghere d Ortschafte Kaalmes (*Calmus*), Iener (*Ehner*), Kapwëller (*Kapweiler*), Sëll (*Saeul*), Schweebech (*Schwebach*).

## Geografi
Sidlig vu dr Ortschaft Schweebech verlauft d *Schweebech*.

## Verwaltig
Sëll ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Sëll isch dr Raoul Clausse. Scheffe sin dr Marc Fisch un dr Gérard Zoller. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
D Gmai Sëll isch entstande am 8. Augschte 1822 dur d Fusion vu dr Gmaine Sëll un Kaalmes. 

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Sëll ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Mariä Himmelfahrt, Sëll (1701)
* Chilche Hl. Antonius, Kaalmes (1856-1859)
* Kapell Hl. Remaklus, Iener (1919)
* Kapell Hl. Anna, Kapweiler (1505)
* Kapell Hl. Josef, Schweebech (1850)


Datei:L'eglise de Saeul, Saeul, Luxembourg.jpg|Chilche Sëll
Datei:Kapell Iener.JPG|Kapell Iener
Datei:Kapweiler-Kapell---w.jpg|Kapell Kapweiler
Datei:KierchSchweebech.JPG|Kapell Schweebech
Datei:BruchSëllWeekräiz.jpg|Wägchryz z Bruch
Datei:Schweebech (Baach).jpg|d Schweebech


## Naturdänkmeler
* *Eech an Hëlzent*, Aiche z Sëll 
* *Eech zu Kaalmes*, Aiche z Kaalmes
* Allee zwische Bruch un Sëll
* *Dräidar zu Iener*, Chryzdorn (*Rhamnus carthatica*) z Iener


Remarkable oak Saeul 01.jpg|Aiche z Sëll 
KaalmesEech01.jpg|Aiche z Kaalmes
BruchSëllAllee01.jpg|Allee zwische Bruch un Sëll
Rhamnus cathartica Ehner Luxembourg 02.jpg|Chryzdorn z Iener


## Lyt
* Jemp Schuster, Kabarettischt un Schriftsteller

## Literatur
* J. Scheitler (Hrsg.): *Sëll feiert. 150 Joer Chorale Sainte Cécile Saeul. 100 Joer Sëller Musek-Sëller Pompjeeën. 2009.* Dréckerei Fr. Faber, Miersch 2009. 160 S.

## Weblink

* www.saeul.lu
Sandweiler

**Sandweiler** (dt. *Sandweiler*, frz. *Sandweiler*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Sandweiler ghere d Ortschafte Findel un Sandweiler, derzue d Wyler un Gheft Birelergronn, Birelerbarrière, Birelerhaff, Greiwelscheier un Neimillen.

## Georgafi
Im Naturschutzbiet *Birelergronn* im Dal vu dr *Birelerbaach* fließt Wasser us Quälle, wu as Drinkwasser fir Sandweiler un d Stadt Luxeburg brucht wird.

## Verwaltig
Sandweiler ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Sandweiler isch dr John Breuskin. Scheffe sin d Jacqueline Breuer un dr Paul Ruppert. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

; Burgermaischter

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Sandweiler isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1083 as *Santwilre*. 

Am 1. Jänner 1874 isch us dr Sektione Hamm un Polvermillen, wu bis dert zue Sandweiler ghert hän, di aigeständig Gmai *Hamm* entstande, wu hite ne Dail vu dr Stadt Lëtzebuerg isch. Dur e Gsetz vum 5. Juli 1939 sin d Ortschafft *Kalchesbréck* un dr Wyler *Steppchen* zue dr Stadt Lëtzebuerg chuu.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Sandweiler ghert zum Moselfränkisch.

## Verchehr
Dr Luxeburger Flughafe (*Aéroport de Luxembourg*) lyt im Ortsdail Findel. 

## Kultur un Böuwärch
* Chilche Hl. Dreifaltigkait, Sandweiler (1759)
* Soldatefridhof mit dr Greber vun 10.913 gfallene dytsche Soldate us em 2. Wältchrieg un aim Soldat us em 1. Wältchrieg


Sandw Kierch V.jpg|Chilche Sandweiler
ScheedhaffLannen01.jpg|Lindeallee zwische Lëtzebuerg un Sandweiler


## Weblink

* www.sandweiler.lu
Hedwig Rapp

D **Hedwig Rapp** geb. **Humpert** (* 2. Novämber 1922 z Offeburg; † Mitti Oktober 2009 ebd.) isch e dytschi Mundartautori gsii.

## Läbe
D Hedwig Humpert isch z Offeburg ufgwagse, ihre Elterehuus isch in dr Zähringerstroß. Ihre Brueder Ludwig isch dert speter dr Vorsitzende vu dr *Bürgergemeinschaft Süd* wore.

D Humpert hätt aigetli gärn welle studiere un e Lehreri gee, aber ihri Eltere hän welle, dass ihre Brueder studiert, fir si as Maidli hän si des nit netig gfunde. Si het derno no dr Schuel e Lehr as Buechhalteri gmacht un derno bi dr Firma Doll in dr Okenstroß gschafft.

Im Johr 1948 het si dr Hermann Rapp vu Durbach ghyrote. Ihre Mann het no dr Hochzyt au ne Stell bi dr Firma Doll iberchuu.

Anne 2003 isch ihre Mann im Alter vu 77 Johr gstorbe, si sin 55 Johr ghyrote gsii. Fir sii isch des e schwäre Schicksalsschlag gsii, wu si fascht nit verchraftet het. Eso het si ai Johr speter, anne 2004, in s Pflägehaim mieße, wel si Pflääg bruucht het. Dert, im Altershaim *Paul-Gerhardt-Haus* im Brünnlesweg z Offeburg, isch si schließlig Mitti Oktober 2009 im Alter vu 86 Johr gstorbe.

## Gedicht
Scho as Schuelermaidli het d Humpert aafange Gedicht schrybe. Speter het si au chlaini Verzellige gschribe. Si het zue dr Sproch vu ihre alemannische Dialäktgedicht un –verzellige gmaint *»Schriebe und schwätze, wie de Schnabbel gwachse isch«*. Im Novämber 1992 het si ihre erscht Gedichtbändli *Es herbsteld* uusegee, insgsamt het si acht Gedichtbänd vereffetligt. Im Lauf vu dr Johr het si ihri Gedicht un Verzellige au effetli vordrait, bi Geburtsdäg, bi Verain, vor allem bi dr Offeburger Regionalgruppe vu dr Muettersproch-Gsellschaft, bi Seniorenomittäg, bim Chilchechor. Au im Radio het si Ufdritt ghaa un e Dail Gedicht sin au in Zytige druckt wore.

Di Badisch Zytig het zue ihrem Dod gschribe:

## Schrifte
* *Es herbsteld*: Novämber 1992
* *Ludder Viechereie*: Pfingschte 1993
* *D‘Kinderzit*: Septämber 1993
* *Ebbis firs Narreblättli*: Jänner 1994
* *Fir e stilles Stündli*: Augschte 1994
* *Des war's*: Oktober 1994
* *OH JEMINE*: Merz 1995
* *Heiteres vun Zwei- un Vierbeiner*: April 1998

## Weblink
* D Hedwig Rapp uf alemannisch.de
* Mit viel Humor ins 86. Lebensjahr. Offenburgs Mundartdichterin Hedwig Rapp feiert heute im Paul-Gerhardt-Werk ihren Geburtstag, Offenburger Tagblatt, 02.11.2007
Schieren (Luxemburg)

**Schieren** (dt. *Schieren*, frz. *Schieren*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Schieren ghere d Ortschafte Biertreng, Kolmer-Bréck un Schieren, derzue die Wyler un Gheft: Bierkenhaff, Mathgeshaff, Nidderschieren, Uewerschieren un Pléiter.

## Geografi
Schieren lyt im Dal vu dr Alzette, rund ai Kilometer sidlig vu Ettelbréck.

## Verwaltig
Schieren ghert zum Kanton Dikrech im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Schieren isch dr Marc Schmitz. Scheffe sin d Juliette Kemp-Weber un dr Zanier Patrick. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
D Gmai Schieren isch am 1. Juli 1850 entstande dur e Gsetz vum 22. Jänner 1850. Dervor isch d Ortschaft Dail vu dr Gmai Ettelbréck gsii.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Schieren ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Schloss Bietreng
* Chilche Schieren

## Weblink

* http://schieren.lu/
Mäzen

E **Mäzeen** isch e Persoon, won e Instituzioon, e kommunaali Iirichdig oder e Persoon mit Gäld oder andere Middel understützt, so dass die oder dä iiri Blään chönne umsetze, ohni dass dr Mäzeen e diräkti Geegeläistig verlangt. D Bezäichnig Mäzeen läitet sich vom Römer bzw. Etrusker Gaius Cilnius Maecenas ab, wo in dr Zit vom Augustus Dichder wie dr Vergil, dr Properz und dr Horaz gförderet het.

Mäzeen chönne Instituzioone wie Museä, Universidäte oder Orchester fördere wie au äinzelni Persoone. Was d Mäzeen mache isch ganz freiwillig und si müesse käini Gründ aagee, wenn si wäi ufhööre drmit.

E wichdigi Funkzioon vom Mäzenaatedum isch under anderem, ass es die öffentligi Mäinig cha beiiflusse, wenn es Vorhaabe vo soziaaler Bedütig förderet. 
## Abgränzig vom Begriff
S Mäzenaatedum isch altruistisch und e Hufe Mäzeen lege Wärt druf, ass ihre Naame nid erwäänt wird.
Vom Mäzenaatedum muess mä dorum dr Euergetismus (vom griechische *Euergetes*, Wooldääter) underschäide; do goot s im Geegesatz zum Mäzenatedum drum, Macht und Iifluss dur Wooldaate am Gmäinwääse z demonstriere.  Bim Sponsoring understützt dr Sponser e Person oder Sach in dr Hoffnig, ass er e wirtschaftlige Nutze wurd überchoo für siis Gäld.
Mänggisch isch s schwiirig z entschäide, öb öbber en ächte Mäzeen isch. So het d Familie Medici im Floränz vom 15. Joorhundert d Künst wie weenig anderi gförderet. Wie seer iine das ghulfe het, iiri äigeni Machtposizioon z entwickle und über meereri Joorhundert z bewaare, isch umstritte, und au, öb mä in däm Fall wirklig vo unäigenützigem Handle cha reede.
## The Giving Pledge
Im Juni 2010 häi die bäide bekannte Multimilliardäär Bill Gates und Warren Buffett d Kampanie *[[The Giving Pledge]]* (*Verspräche, öbbis zgee*) gstartet. Si laade drmit die riichste Persoone und Familie in Amerika ii, dr Groossdäil vo iirem Riichdum dr Filantropii z gee. Am Aafang vom August häi si scho 40 Milliardäär drzue brocht, mindestens d Helfti vo iirem Vermööge für wooldäätigi Zwäck z spände.

Dr Buffett het au bekannt gee, ass er noch sim Dood 99 Brozänt vo sim Vermööge für wooldäätigi Zwäck well hinderloo. 

## Litratuur
* Joachim Bumke: *Mäzene im Mittelalter*. München 1979. ISBN 3406048714
* Peter Hirschfeld: *Mäzene.* Die Rolle des Auftraggebers in der Kunst. Berlin 1968.
* Francis Haskell: *Maler und Auftraggeber. Kunst und Gesellschaft im italienischen Barock.* Mit eme Noochwort vom Werner Busch. Köln 1996.

## Fuessnoote


## Weblingg
Ribel

**Ribel**, **Ribl** oder **Ribil**, o **Türgge-** oder **Törggeribel** (im Voralbärg: **Riebel**, au Stopfer, Pflutta oder Brösel), ischt a oafachs Maisgricht us em St. Galler Rhintl, Föarstetum Liachtasta und em nördliche Churer Rhintl. Sit em Augste 2000 ischt i de Schwiz de **Rhintaler Ribelmais**, wo ma brucht zum drus Ribel macha, a gschützti Ursprungsbezaichnig.

## Gschicht
Ribel ischt früaner – epa vom 18. bis i d Metti vom zwoanzigste Johrhundert – vor allem a Mohlzit vo de arme Lüt und de Puurefamilie gsi. Will d Lüt globt hond, de Mais chäm us em Oste, händs eam Türgge oder Törgge gseat. Wäg em Pföa ischt dia Pflanze im Rhintl guat gwachse. Geasse wore ischt de Ribel maistens zum Zmorge. Da Grecht wörd us heallem Maismeal gmacht und vilfach zeamme mit Kafi oder Milch geasse.

Spöter ischt dean de Ribel dor s modearn Zmorge chli verdrängt wore. Ribel wörd hüt no (oder wider) i de Ostschwiz (vor allem im Rhintl) und im Liachtasta (aber o im Voralbärg) geasse.

Er ischt e nahrhafti, vegetarischi und o priisgünstigi Mohlzit.

## Zuaberaitig
Für en tüpische Ribel wörd s Ribelmeal mit a chli Salz öber Nacht i Milch iigwaicht. Am Morge wörd deann de Brai innere Pfanne mit a chli Butter oder Schmaalz langsam (bis zunnere Stund) pröatlet. Dors ständig rible mit ennere flache Chelle entstoht langsam de Ribel (uuregelmässig rundi, liecht aaproteni Chlümpli, Ribeli). Mit e bitzli Zucker gits us deam Ribel a oafachi Süessspiis. Däzue trinkt me en Milchkafi oder me tunkt de Ribel ime Chacheli warme Milch. I ältere Rezäpt ischt de Ribel mit grafflete Eardlig (Härdöpfel) gstreckt und so als nahrhafti Hoptmohlzit geasse wore.

## Rhintaler Ribelmais AOP
De Mais spillt im Rhintl sit langem a kulturgschichtlichi aber o a wertschaftlichi Rolle, vorallem de Fuettermais. Damit de Fuettermais sich nöd mit em Ribelmais chrützt und so em Ribelmais sini Qualität sinkt, hät me a gwüssi Distanz bim Aabau iigfüart. Und im Sommer 2000 ischt dean de *Rhintaler Ribelmais*, als tradizionelli Maissoarte, a gschützti Ursprungsbezaichnig (doozmol AOC, sit 2013 AOP) wora. Us deam Törgge weard e grobs Meal gmale, wo ma drus Ribel ka kocha.

### Wariante
Wer zum kocha vom Ribel nöd sövil Zit bruche wil, de ka i de hütiga Zit a pfannefertigs Produkt koofe, wo me nu no ir Pfanne mos bröötle. E anders Produkt entstoht, wenn d Maiskörner nöd so fii gmale wörid. Da griesartig Meal aignet sich zum Bramata kocha, wo ähnlich ischt wia d Polenta.

### Herkunftsgebiet
De Aabau vo dem Ribelmais beschränkt sich uf s Gebiet zwüschet em Bodesee und em nördlige Churer Rhintl:
* us em Wahlchrais Rhintl, Sargaaserland und Werdebärg im Kanton Sanggalle
* us de Gmainde Fläsch, Jenins, Landquart, Maiefäld, Malans, Untervaz und Zizers im Kanton Graubünde
* us em Föarstetum Liachtasta

## Weblink

* Verein Rheintaler Ribelmais
* Offiziells AOC Pflichteheft (Schwiz)
* 
Verglichbari Produkt:
* 
* Vorarlberger Riebelmais, Lebesmittelministerium vo Öschtriich

## Fuessnoote
GNU General Public License

D **GNU General Public License** (abgchürzt **GNU GPL** oder au **GPL**) isch e Freii-Software-Lizenz mit Copyleft für d Lizenzierig vo freier Software, wo vo dr Free Software Foundation (FSF) veröffentlicht wird und ihre Ursprung im GNU-IProjekt het. Aktuell isch di dritt Version vo dr Lizenz (GNU GPL**v3**), wo am 29.&nbsp;Juni 2007 veröffentlicht worde isch. D GNU GPL esch im Jänner 1989 vom Richard Stallman, em Gründer vom GNU-Projekt, gschribä, wordä.

## Literatur
* Till Jaeger, Olaf Koglin, Till Kreutzer, Axel Metzger, Carsten Schulz: *[https://web.archive.org/web/20170315181548/https://www.oreilly.de/german/freebooks/gplger/ Die GPL kommentiert und erklärt].* O’Reilly, Köln 2005, ISBN 3-89721-389-3.

## Weblink
* Text vo dr GPL Version 1, GPL Version 2 und dr GPL Version 3 *(englisch)*
* *Inoffizielli dütschi Übersetzig vo dr [https://web.archive.org/web/20170627212109/http://www.gnu.de/documents/gpl-2.0.de.html GPLv2] und dr [https://web.archive.org/web/20070102005927/http://www.gnu.de/gpl-ger.html GPLv3]*
Tarnobrzeg

**Tarnobrzeg** isch e Stadt z Pole in dr Wojewodschaft Karpatevorland. 

## Geografi
Tarnobrzeg lyt im Sidoschte vu Pole am rächte Satde vu dr Weichsel. D Stadt gränzt im Norde an Sandomierz.

## Gschicht
D Stadt Tarnobrzeg goht zruck uf d Dorf *Miechocin*, scho anne 1567 het s dert Bemiejige gee e Stadt z grinde. Am 28. Mai 1593 het dr Sigismund III. Wasa schließlig an d Gmai s Stadträcht no Magdeburger Rächt vergee, dodermit het si s Rächt ghaa, zwaimol im Johr ne Märt abzhalte. Anne 1676 isch e Chilche un e Franziskaner-Chloschter grindet wore. 

Am Aafang vum 20. hän d Jude rund 80 % vu dr Bevelkerig uusgmacht. Noch em Yymarsch vu dr dysche Druppe anne 1939 sin fascht alli Jude in Arbetslager oder Getto gwise un anne 1944 in Vernichtigslager deportiert un dert umbrocht wore.

## Böuwärch
* *Chilche vu dr Maria Magdalena* (12. Jh.)
* *Dominikanerchloschter* (anne 1676 vum Jan un Zofia Tarnowski gstiftet)
* *Schloss Dzikowie* (15. Jh. uuseböue im 17. un 18. Jh.)


Datei:Kosciol miechocin front.JPG|Chilche vu dr Maria Magdalena
Datei:Klasztor dominikanek w Wielowsi.JPG|Dominikanerchloschter
Datei:2014 Tarnobrzeg, Zamek Tarnowskich 01.JPG|Schloss Dzikowie


## Partnerstedt
* Banská Bystrica, Slowakei
* Tschernihiw, Ukraine

## Lyt
* Jehuda Ja'ari (1900-1981), israelische Schriftsteller
* Mariusz Kukiełka (*1976), Fueßballspiler
* Max Beer (1864-1943), Publizischt un Hischtoriker

## Fueßnote


## Weblink

* http://www.tarnobrzeg.pl
Schëffleng

**Schëffleng** (dt. *Schifflingen*, frz. *Schifflange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Schëffleng ghert näbe dr Ortschaft Schëffleng no s Gheft Dumontshaff.

## Verwaltig
Schëffleng ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Schëffleng isch dr Roland Schreiner (LSAP). Scheffe sin dr Raymond Hopp (LSAP) un dr Carlo Feiereisen (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

;Burgermaischter

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Schëffleng isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 798-99 as *Scuffelingen* (1123: *Scefledinges*, 1145: *Schufflinges*).

D Gmai sich entstande am 31. Augschte 1876, vorhär het si zue Esch-Uelzecht ghert.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Schëffleng ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Schëffleng (Mitti 20. Jh.)


Schëffleng (Märei).jpg|Rothuus
Schëffleng (Kierch).jpg|Chilche 
Dumontshaff.jpg|Dumontshaff


## Partnergmai
*  Drösem, Frankrych

## Weblink

* www.schifflange.lu
Schëtter

**Schëtter** (dt. *Schüttringen*, frz. *Schuttrange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Schëtter ghere d Ortschafte Iwwersiren (*Uebersyren*), Mënsbech (*Munsbach*), Neihaischen (*Neuhäusgen*), Schëtter un Schraasseg (*Schrassig*).

## Geografi
Dur Schëtter fließt d Sir (*Syr*), e Bach, wu in d Mosel mindet.

## Verwaltig
Schëtter ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Schëtter isch dr Claude Marson (LSAP). Scheffe sin dr René Hellers (CSV) un dr Frenz Krecké (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Schëtter isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1044 as *Scitelinga* (1066: *Scitilinga*, 1128: *Schitteringa*, 1140: *Schitelinga*, 1182: *Shitterenge*).

## Gfängnis
In dr Gmai Schëtter stoht d Strofaastalt vu Luxeburg, s Gfängnis Schraasseg (lb. *Prisong vu Schraasseg*, frz. *Centre pénitentiaire de Luxembourg*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Schëtter ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Schloss Mënsbech
* Chilche Schëtter
* Scoutekapell Neihaischen


GemSch1.JPG|Rothuus
SchlaSchr.JPG|Schloss Mënsbech
ScouKa.JPG|Scoutekapell Neihaischen
Schrasseg de Prisong.jpg|Gfängnis Schraasseg
Sirbeischetter.JPG|D Sir (Syr) bi Schëtter


## Partnergmai
*  Siegelsbach, Dytschland

## Weblink

* www.schuttrange.lu
Thiota

D **Thiota** isch en alemannischi Woorsegeri gsii, wo i de *[[Fuldaer Annalen|Fuldaer Annale]]* gnennt werd. Si het im Joor 847 de Weltundergang verchündt. Religiooswösseschaftlich werd si mit em Chrais vo de germanische Woorsegerine vergliche.

## Öberliferig
D Thiota (*„mulier Alamanorum“* »Frau vo de Alemane«) isch ane 847 i de Diözese vom Bischof Salomo vo Chostez uuftrete und het de Weltundergang und „anders Züügs“ verchündt. Si het sich dodebii uf aigni göttlichi Offebaarige (*„divinitus sibi revelatia“*) biruefe und nöd nume bim aifache Volch, sondern au bi ordinierte Aghöörige vom christliche Klerus (*„sacri ordinis viri“*) e grossi Wörkig erraicht. Z Mainz het di cherchlichi Bhörd denn e Verfaare gege die "faltschi Woorsegeri" (*„pseudoprophetissa“*) eröffnet und d Thiota im Stift St. Alban vor Mainz under psychischem Druck zomene Gständnis zwunge. Si het denn uusgsait, ass d Offebaarige vomene witters nöd bikannte Presbyter stammid und si usere persönliche Gwünnsucht ghandlet heb. D Thiota isch den mit Ruete uuspaitscht wore.

## Düütig
Zo de Zitt vo de Thiota hend scho mereri Wikingeröberfäll uf England, Spanie und is Fränkische Riich am Niderrhhii stattgfunde. Christlichi Gaistlichi hend Prophezaijige usem Buech Hesekiel vom Alte Testament, wo „Nordmane“ gnennt wered, as Hiiwiis uf d Endziit verwertet, wa bim verängstigte Volch im Raame vo de Volchfrömmigkait starche Achlang gfunde het. De Ånders Hultgard ninnt aa, as di starchi Wörkig vo de Thiota uf di dozmol no im Volch verworzleti pagani Traditio vo de altgermanische Woorsegerine zruggzfüere sai.

## Ainzelnoowiis


## Literatur
### Textuusgoobe
* *Annales Fuldenses sive Annales regni Francorum Orientalis Kurze* (MGH SS rer. Germ. 7), useggee vo Friedrich Kurze, Ndr. Hannover 1978 [1891]
* *Quellen zur karolingischen Reichsgeschichte.* Teil 3: *Jahrbücher von Fulda, Regino Chronik, Notker Taten Karls* bearb. vo Reinhold Rau, 4., Darmstadt 2002, S. 19–177.
### Sekundärliteratur
* Ånders Hultgard: *Seherinnen*. i: *[[Reallexikon der Germanischen Altertumskunde]]*, Bd. 28. Heinrich Beck, Dieter Geuenich, Heiko Steuer (Hrsg.). De Gruyter, Berlin – New York 2005. ISBN 3-11-018207-6. S. 113–121. Hier: S. 115f.
* Rudolf Much (Hrsg.): *Die Germania des Tacius*. Universitätsverlag Winter, Heidelberg 1967. S. 169–170. Hier: S. 170

## Weblinks
* MGH ''Annales Fuldenses'' S. 36f. Hier S. 37 Bild Nr. 50, 51
Time

**Time** (mänggisch mit Groossbuechstaabe: **TIME**), hüfig **Time Magazine**, isch e amerikanischs Noochrichtemagaziin, wo wöchentlig erschiint. Es wird vo Time Inc. uusebrocht. Si Hauptsitz isch New York City.

*Time* isch 1923 vom Henry Luce und vom Briton Hadden z Nöi York gründet worde. Die ersti Usgoob isch am 3.&nbsp;Merz erschiine. Scho glii het *Time* e bedütendi Rolle in dr amerikanische Presslandschaft afo spiile und isch s Vorbild für e ganzi Form vo Brichterstattig worde,  z. B. z Dütschland het *[[Der Spiegel]]* d *Time* noochgmacht. Berüemt worde isch s Magazin under anderem dur sini Ditelbilder. E baar vo deene − wie öbbe d Darstellig vom Winston Churchill as e Bulldogg&nbsp;– si hüte e feste Bestanddäil vo dr Pop-Ikonografii.

## Weblingg
* Internetsite vom Magazin (änglisch)

## Quellen
Harpo Marx

Dr **Adolph Arthur Marx**, bekannter als **Harpo Marx** (* 23. Novämber 1888 z New York City; † 28. Septämber 1964 z Los Angeles) isch e amerikanische Enterteiner, Pantomiim und Schauspiiler gsi. Zämme mit sine Brüeder Groucho, Chico, Zeppo und Gummo si si as d Marx Brothers berüemt worde. Si häi im Vaudeville, am Broadway und im Kino groosse Erfolg ghaa. 

Dr Harpo isch e brilliante Pantomimiker gsi. Sini Markezäiche si e rooti Berrügge gsi, si Harfespiile und d Daatsach, ass er vor dr Kamera nie öbbis gsäit het. Er het vor allem mit Huupe und Pfife kommuniziert. 

## Film
* *Humor Risk* (au *Humorisque*), 1921 (verscholle)
* *Too Many Kisses*, 1925
* *[[The Cocoanuts]]*, 1929, Reschii Robert Florey
* *Animal Crackers*, 1930, Reschii Victor Heerman
* *Monkey Business*, 1931, Reschii: Norman Z. McLeod
* *Horse Feathers*, 1932, Reschii: Norman Z. McLeod
* *Duck Soup*, 1933, Reschii: Leo McCarey
* *A Night at the Opera*, 1935, Reschii: Sam Wood
* *A Day at the Races*, 1937, Reschii: Sam Wood
* *Room Service*, 1938, Reschii: William A. Seiter
* *At the Circus*, 1939, Reschii: Edward Buzell
* *Go West*, 1940, Reschii: Edward Buzell
* *[[Die Marx Brothers im Kaufhaus|The Big Store]]*, 1941, Reschii: Charles Reisner
* *A Night in Casablanca*, 1946, Reschii: Archie Mayo
* *Love Happy*, 1950, Reschii: David Miller
* *The Story of Mankind*, 1957, Reschii: Irwin Allen

## Litratuur
* *Harpo speaks!*. 1961, Autobiografii vom Harpo Marx und Rowland Barber. (dt. *Harpo spricht!*, 1989, Rogner & Bernhard)
* Wayne Koestenbaum: *The Anatomy of Harpo Marx* (University of California Press, 2012)

## Weblingg

*