open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
21. Januar

Dr **21. Jänner** isch dr 21. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 344 (in Schaltjohr 345) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1482: D Portugiese, wu unter em Diogo de Azambuja an dr afrikanische Kischte glandet sin, fange bi Elmina im hitige Ghana mit em Böu vu dr Feschtig *São Jorge da Mina* aa. Syt 1979 isch si UNESCO-Wältkulturerb.
* 1525: Im Konflikt um dr Zürcher Reformationsprozäss zwisch em Ulrich Zwingli un em Konrad Grebel un em Felix Manz stellt sich dr Zürcher Stadtrot hinter dr Zwingli. Är verfiegt, dass Chinder speteschtens am achte Dag no dr Geburt mien daift wäre un verbietet em Grebel un em Manz d Glaibigedaifi un dr Unterricht in ihre Bibelschuele. Am nämlige Oobe grinde di beede di erscht Daifergmai.
* 1643: Dr niderländisch Seefahrer Abel Tasman entdeckt Tonga im Pazifische Ozean.
* 1793: Franzesischi Revolution: Dr *Burger Louis Capet*, dr abgsetzt franzesisch Chenig Ludwig XVI., wird uf em Place de la Revolution z Paris guillotiniert.

## Uf d Wält chuu
* 1893: Wilhelm Zentner, dytsche Germanischt und Musigwüsseschaftler
* 1901: Eduard Spörri, Schwyzer Bildhauer
* 1937: Werner Ohm, dytsche Dialäktdichter
* 1946: Felix Giger, Schwyzer Romanischt und Lexikograf
* 1954: Thomas de Maizière, dytsche Bolitiker
* 1963: Dorothea Wehinger, dytschi Bolitikeri
* 1965: Beat Flach, Schwyzer Politiker
* 1970: Claudia Martin, dytschi Bolitikeri
* 1981: Ivan Ergić, serbisch-auschtralische Fueßballspiler
* 1999: Alisha Lehmann, Schwyzer Fueßballspileri
* 2004: Ingrid Alexandra, Brinzässi vu Norwege

## Gstorbe
* 861: Meinrad vu Einsidle, Mench un Eremit
* 1793: Ludwig XVI., Chenig vu Frankrych
* 1862: Felix Sarasin, Basler Bolitiker
* 1877: Titus Tobler, Schwyzer Arzt, Paläschtinaforscher un Verfasser vum «Appenzeller Sprachschatz»
* 1881: Wilhelm Matthias Naeff, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1907: Graziadio Isaia Ascoli, iteliänische Romanischt
* 1924: Wladimir Iljitsch Lenin, russische Bolitiker un Revolutionär
* 1926: Camillo Golgi, italienische Mediziner
* 1967: Martha Ringier, Schwyzer Dialäktdichteri
* 1971: Adolf Guggenbühl, Schwyzer Schriftsteller und Publizischt
* 2024: Helmut Heizmann, dytsche Dialäktdichter

## Weblink
1324

## Was bassiert isch

### Politik

* 23. Merz: Dr Babst Johannes XXII. verhängt dr Bann über e Köönig Ludwig IV., dr Bayer.
* 22. Mai: Dr Ludwig IV. wiist in dr Sachsehausener Appellazion d Iimischig vom Babst in politischi Aagläägehäite zrugg.
* 11. Juni: Dr Johannes XXII. erkläärt dr Ludwig IV. für abgsetzt.
* 24. Juni: Dr Marsilius vo Padua veröffentligt d Schrift *Defensor pacis*, wo im Ludwig IV. gwidmet isch und won er din en antiklerikali Staatstheorii entwigglet, wo uf dr Leer vo dr Volkssuweranidäät basiert. 
* 15. Septämber: Im Chrieg vo de vier Herre weere sich d Bürger vo dr Stadt Metz gege vier Aadligi, won ene iiri Sälbstständigkäit wäi nee. Dr Johann vo Luxeburg, si Unggle Balduin vo Luxeburg, dr Erzbischof vo Trier, dr Groof Eduard I. vo Bar und dr Herzog Friedrich IV. vo Lothringe bilde e Koalizioon, zum d Stadt z underwärfe. 
* 22. Novämber: Dr Johannes XXII. git für d Hochzit vo sinere Groossniässe e Festässe, wo mä drmit die ganzi Stadt Avignon hätt chönne ernääre.

* D Mönchsbastei z Bautze wird baut.

#### Stadträcht und Ersturkundligi Erwäänige

* Biesedorf, Cernier, Hersiwil, Fürstenau, Fürstenwalde, Seiffen und Selgetswiiler wärde zum erste Mol in Urkunde erwäänt.
* Hildburghuuse bechunnt d Stadträcht über.

### Wirtschaft

* D Bilgerfaart vom König Mansa Musa vom Maliriich verursacht z Kairo e Sturz vom Goldbriis.

### Wüsseschaft und Technik

* S Oriel College z Oxford wird gründet.

### Religion

* Dr Barnabas Cagnoli vo Vercelli wird dr 15. Ordensmäister vo de Dominikaner (bis 1332).
* Dr Meister Eckhart git as *Lector primarius* Underricht am Generalstudium vo de Dominikaner z Köln.
* Dr Werner vo Orseln wird dr 17. Hoochmäister vom Dütsche Orde (bis 1330).

* 1324/1325: Dr Johannes XXII. erlaubt d Ars antiqua as äinzigi meerstimmigi Muusig in de Chille.

### Katastroofe

* Wäge Überschwemmige vom Gääle Fluss z China git s dört e Hungersnot und öbbe 8 Millione Lüt stärbe dra.

## Uf d Wält choo

* 5. Merz: dr Köönig David II. vo Schottland († 1371)

### S gnaue Datum isch umbekannt

* Adelheid vo Hesse, Köönigin vo Pole († 1371)
* William vo Wykeham, Bischof vo Winchester und Lordkanzler vo Ängland († 1404)

## Gstorbe

* 8. Januar: Marco Polo, e venezianische Kaufmaa und Entdecker, z Venedig (* 1254) 
* 11. Februar: Karl vo Trier, dr dütschi 16. Hoochmäister vom Dütsche Orde (* um 1265) 
* 16. Juli: Go-Uda, 91. Kaiser vo Japan (* 1267)

### S gnaue Datum isch umbekannt

* Heinrich II., Köönig vo Jerusalem und Züpere (* 1271)
* John de Botetourt, 1. Baron Botetourt, en änglische Flottekommandant

## Weblingg
22. Januar

Dr **22. Jänner** isch dr 22. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 343 (in Schaltjohr 344) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1462: D Portugiese entdecke d Insle São Vicente, aini vu dr Atlantik glägene Kapverdischen Insle.
* 1506: Di erschte 150 Seldner vu dr vum Papscht Julius II. gruefene Schwyzergarde dräffe im Vatikan yy.
* 1909: Unter em Vorsitz vum Wassily Kandinsky grinde verschideni Moler di *Neue Künstlervereinigung München*.
* 1991: Dr Erwin Teufel wird zum Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1729: Gotthold Ephraim Lessing, Dichter vo dr dütsche Ufkläärig
* 1733: Philipp Carteret, britische Seefahrer un Entdecker
* 1788: George Gordon Byron, britische Dichter
* 1800: Christoph Merian, Schwyzer Großgrundbsitzer un Grinder vu dr Christoph Merian Stiftig
* 1857: John Auguste Clerc, Schwyzer Politiker
* 1896: Max Barth, dytsche Journalischt un Autor
* 1898: Sergei Michailowitsch Eisenstein, sowjetische Regisseur
* 1911: Roberto García Morillo, argentinische Komponischt
* 1917: Peter Steiner, Schwyzer Wärbefigur un Musiker
* 1926: Aurèle Nicolet, Schwyzer Fletischt
* 1930: Elisabeth Schnell, Schwyzer Radiomoderatori un Schauspiileri
* 1953: Patricia Plattner, Schwyzer Filmmacheri
* 1965: Anja Freese, dytschi Schauspiileri
* 1966: Uwe Wassmer, dytsche Fueßballer

## Gstorbe
* 627: Theodelinda, bairischi Prinzässin und Königin vo de Langobrde
* 1901: Victoria, Chenigi vu Großbritannen un Chaiseri vu Indie
* 1945: Else Lasker-Schüler, jüdischi tüütschi Dichterin

## Weblink
23. Januar

Dr **23. Jänner** isch dr 23. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 342 (in Schaltjohr 343) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1719: Dr Chaiser Karl VI. hebt di boode Grofschafte Vaduz un Schelleberg vum Grof Anton Florian vu Liechtestaa zue me Firschtetum unter em Name Liechtestaa.
* 1777: Im Chloschter Blaubeire wird dr Dichter un Regimekritiker Christian Friedrich Daniel Schubart uf Befähl vum wirttebärgische Herzog Carl Eugen verhaftet.
* 1915: Dr John Chilembwe fangt mit 200 Aahänger z Nyassaland (hite Malawi) e antikoloniale Ufstand aa, wu no zwee Däg nidergschlaa wird.

## Uf d Wält chuu
* 1832: Édouard Manet, franzesische Moler
* 1862: David Hilbert, dytsche Mathematiker
* 1904: Karl Peters, dytsche Jurischt
* 1938: Georg Baselitz, dytsche Moler

## Gstorbe
* 1516: Ferdinand II. vo Aragon, Köönig vo Kastilie und León,  Aragón und Neapel
* 1582: Jean Bauhin, franzesische Arzt
* 1883: Gustave Doré, franzesische Moler
* 1921: Heinrich Morf, Schwyzer Romanischt
* 1931: Anna Pawlowna Pawlowa, russischi Ballettdänzeri
* 1940: Giuseppe Motta, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1944: Edvard Munch, norwegische Moler
* 1963: Abel Robert, franzesische Architäkt
* 1986: Joseph Beuys, dytsche Chinschtler
* 1989: Salvador Dalí, spanische Moler
* 2019: Erna Jansen, dytschi Dialäktdichteri
* 2025: Sonja Wiesmann, Schwyzer Bolitikeri

## Weblink
24. Januar

Dr **24. Jänner** isch dr 24. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 341 (in Schaltjohr 342) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 41: Dr remisch Chaiser Caligula wird vu dr Prätorianergarde umbrocht, am nämlige Dag wird syy Unkel Claudius zue sym Noofolger uusgruefe.
* 1656: In dr erschte Schlacht vu Villmerge bsigt in dr Alte Aidgnosseschaft d Strytmacht vu dr katholische Ort d Druppe vu dr reformierte Ort.
* 1798: Im Waadtland wird di unabhängig Lemanisch Republik uusgruefe.
* 1941: Di spanisch Yysebahngsellschaft RENFE wird grindet.
* 1986: D Ruumsonde *[[Voyager 2]]* passiert dr Uranus un entdeckt doderby zwee wyteri Ring vum Planet.

## Uf d Wält chuu
* 76: Hadrian, remische Chaiser
* 1607: Hans Caspar Dollfus, Milhüüser Bolitiker
* 1705: Farinelli, italienische Sänger
* 1776: E. T. A. Hoffmann, e dütsche Schriftsteller vo dr Romantik 
* 1795: Achilles Bischoff, e Schwizer Politiker
* 1828: Ferdinand Cohn, e dütsche Botaniker und Mikrobiolog
* 1849: Urs Eggeschwyler, Schwyzer Künschtler
* 1907: Willy Hege, Schwyzer Bildhauer un Goldschmid
* 1918: Gottfried von Einem, eschtrychische Komponischt
* 1940: Joachim Gauck, dytsche Bfaarer, Burgerrächtler un Bundesbresidänt
* 1943: Peter Struck, dytsche Bolitiker
* 1955: Siegfried Lehmann, dytsche Bolitiker
* 1981: Maria Elena Boschi, italienischi Bolitikeri

## Gstorbe
* 41: Caligula, remische Chaiser
* 772: Stephan III., Papscht
* 1903: Jakob Friedrich Wanner, Schwyzer Architäkt
* 1939: Maximilian Oskar Bircher-Benner, Schwyzer Arzt
* 1965: Winston Churchill, britische Bolitiker
* 1970: Caresse Crosby, US-amerikanischi Schriftstelleri un Frauerächtleri
* 2014: Schulamit Aloni, israelischi Rächtsaawälti un Mänscherächtsaktivischti

## Weblink
25. Januar

Dr **25. Jänner** isch dr 25. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 340 (in Schaltjohr 341) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1204: Dr byzantinisch Chaiser Alexios IV. wird abgsetzt.
* 1442: Dr Ludwig I. un syy Brueder Ulrich V. schließe dr *[[Nürtinger Vertrag|Nirtenger Verdrag]]* zur Dailig vum Land Wirttebärg in e Stuegerter Linie un e Uracher Linie. D Dailig goht bis 1482.
* 1554: Am Feschtdag *Pauli Bekehrig* grindet dr Jesuitepater José de Anchieta z Brasilie ne Jesuitechloschter, wu si speter d Stadt São Paulo drus entwicklet.
* 1942: Di Aidgnessisch Volksinitiative «für die Wahl des Bundesrates durch das Volk und die Erhöhung der Mitgliederzahl», wu d Vergreßerig vum Bundesrot un d Wahl vun em dur s Volk verlangt, wird vum Volk abglähnt.
* 1959: Dr Papscht Johannes XXIII. git im Kapitelsaal vu dr Patriarchalbasilika *St. Paul vor dr Muure* vor 17 Kardinäl bekannt, dass er unter em Laitmotiv vum *Aggiornamento* e Konzil fir d Wältchilche wett yyberuefe.

## Uf d Wält chuu
* 1759: Robert Burns, schottische Dichter
* 1818: Ferdinand Schlöth, Schwyzer Bildhauer
* 1861: Alfred Siefert, dytsche Haimetdichter
* 1903: Wilhelm Maucher, dytsche Pazifischt
* 1922: Luigi Luca Cavalli-Sforza, italienische Populationsgenetiker
* 1938: Wladimir Semjonowitsch Wyssozki, russische Schauspiiler, Dichter un Sänger
* 1946: Silvio Blatter, Schwyzer Schrifsteller
* 1954: David Grossman, israelische Schrifsteller
* 1960: Jörg Fritz, dytsche Bolitiker
* 1964: Andreas Neeser, Schwyzer Autor
* 1967: Laurence Bonvin, Schwyzer Fotografi un Filmregisseuri

## Gstorbe
* 1794: Georg Marcus Stein, badische Orgeleböuer
* 2014: Regula Heller, Mänidorfer Chauffrau un Dorforiginal
* 2016: Leonz Leuthard, Schwyzer Bolitiker
* 2025: Fathi Derder, Schwyzer Bolitiker
* 2025: Yvonne Escher, Schwyzer Schauspileri un Regisseuri

## Weblink
1214

## Was bassiert isch
### Öiropa
* 2. Juli: D Schlacht bi Roche-aux-Moines zwüschen em franzöösische Chroonbrinz Louis und em änglische Köönig Johann Ohneland goot z Änd, ooni dass die bäide Armeä diräkt ufenander gstoosse si, wil dr Johann vom Schlachtfäld flüchtet. 
* 27. Juli: D Schlacht bi Bouvines z Flandere ändet mit em Siig vom franzöösische Köönig Philipp II. August über e König Johann vo Ängland und über e Kaiser Otto IV..
* Änglischi Baron dräffe sich z Bury St. Edmunds und schwööre, ass si dr Köönig John Plantagenet wurde zwinge im Aadel grundleegendi Freiäite iizruume.

### Stadträcht und ersturkundligi Erwäänige
* Zum erste mol urkundlig erwäänt wärde Courlevon, Gurbrü, Hof, Hundheim, Mondfeld,  Steibach, Werbeln und Witte.
* Bielefäld bechunnt s Stadträcht vom Ravensbärger Groof Hermann IV.
* 1214/1217: Münche bechunnt e Stadtmuure.

### Asie
* D Seldschuke eroobere die byzantinischi Stadt Sinope.
* Noch dr Erooberig vo Peking dur d Mogole under em Dschingis Khan wird Kaifeng d Hauptstadt vo dr chinesische Jin-Dünastii.

### Wüsseschaft und Technik
* Dr Robert Grosseteste wird Kanzler vo dr Universidäät Oxford (bis 1221).

## Uf d Wält choo
* 25. April: Louis IX. („dr Häilig“), Köönig vo Frankriich († 1270)
* d Isabella vo Ängland, Dochder vom änglische Köönig Johann Ohneland und Kaisere vom Häilige Römische Riich († 1241)
* (um) Roger Bacon, Franziskaner und änglische Filosoof († um 1292)
* (um) Alexander Stewart, vierte High Steward of Scotland, e schottische Aadelige († um 1283)

## Gstorbe
* 30. Merz: Daniel Milík, Bischof vo Prag
* 16. oder 26. April: Heinrich (VI.) dr Jüngeri vo Braunschweig, Pfalzgroof bi Rhii
* Oktober: Eleonore Plantagenet, Dochder vom Henry II. vo Ängland (* 1162)
* 5. oder 6. Oktober: Alfonso VIII., Köönig vo Kastilie (* 1155)
* 4. Dezämber: William I. („dr Löi“), Köönig vo Schottland (* 1143)
* dr Håkon Galen, e norwäägische Jarl (* 1170)

## Weblingg
26. Januar

Dr **26. Jänner** isch dr 26. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 339 (in Schaltjohr 340) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1531: Z Lissabon git s Ärdbidem, wu rund 30.000 Mänscheläbe forderet.
* 1790: Im Wiener Burgtheater wird d Oper *Così fan tutte* vum Wolfgang Amadeus Mozart urufgfiert.
* 2006: Di radikal Hamas, wu s Exischtenzrächt vu Israel in Frog stellt, gwinnt mit ere große Mehrhait d Volkswahle in dr Paleschtinänsische Autonomibiet.

## Uf d Wält chuu
* 1742: Jakob Saresy-Battier, Baasler Ufkläärer und Fabrikant
* 1847: Scott Field, US-amerikanische Bolitiker
* 1863: Karl Berner, dytsche Dialäktdichter
* 1950: Jörg Haider, eschtrychische Bolitiker un Landeshauptmann vu Kärnte
* 1956: Madeleine Herren-Oesch, Schwyzer Historikerin
* 1963: José Mourinho, portugiesische Fueßballtrainer
* 1969: Viktoria Schmid, dytschi Bolitikeri
* 1990: Peter Sagan, slowakische Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1582: Thomas Platter dr Elter, Schwyzer Schriftsteller
* 1906: Wilhelm Fürchtegott Niedermann, Schwyzer Jurnalischt und Mundartdichter
* 1911: Eduard Presser, dytsche Haimetdichter
* 2020: Hansfrieder Geugelin, dytsche Dialäktautor
* 2020: Kobe Bryant, US-amerikanische Basketballspiler
* 2024: Andreas Blum, Schwyzer Radiojournalischt

## Weblink
27. Januar

Dr **27. Jänner** isch dr 27. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 338 (in Schaltjohr 339) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1834: Verdrätter vu dr liberale Schwyzer Kanton Lozärn, Bärn, Zug, Solothurn, Basel-Land, St. Galle, Aargau un Thurgau bschließe z Bade d *[[Badener Artikel]]*. D Bstimmige lese ne heftige Protescht vu dr katholische Chilche uus un sin ai Chyym fir dr Sonderbundschrieg anne 1847.
* 1908: Dr britisch Aschtronom Philibert Jacques Melotte entdeckt noch e Mond vum Jupiter, wu speter *[[Pasiphae (Mond)|Pasiphae]]* gnännt wird.
* 1945: S KZ Auschwitz-Birkenau wird vu sowjetische Druppe befreit.

## Uf d Wält chuu
* 1571: Abbas I., Schah vo Persie vo 1587 bis 1629
* 1756: Wolfgang Amadeus Mozart, Salzburger Komponischt
* 1832: Lewis Carroll, e britische Schriftsteller, Fotigraaf, Mathematiker und Diakon
* 1841: Peter Theophil Bühler, Schwyzer Politiker
* 1844: Numa Droz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1865: Benoît Hartmann, elsässische Moler
* 1906: Karl Gerok, dytsche Komponischt un Musikpedagog
* 1954: Hans-Peter Schifferle, Schwyzer Dialektolog un Lexikograf
* 1968: Mike Patton, US-amerikanische Singer-Songwriter
* 1972: Tobias Steinhauser, dytsche Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1629: Abbas I., Schah vo Persie vo 1587 bis 1629
* 1802: Johann Rudolf Zumsteeg, dytsche Komponischt
* 1881: Frédéric Kuhlmann, franzesische Chemiker
* 1896: Simeon Bavier, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1901: Giuseppe Verdi, italienische Komponischt
* 1981: Robert Stäger, Schwyzer Dialäktdichter
* 2006: Johannes Rau, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 2014: Pete Seeger, US-amerikanische Folkmusiker
* 2016: Artur Fischer, dytsche Erfinder un Unternämer

## Mahntag
* Internationale Dag vum Mahnen an d Opfer vum Holocaust (Verainti Natione, syt 2005)
* Dag vum Mahnen an d Opfer vum Nationalsozialismus (Dytschland, syt 1996)

## Weblink
Wolga

D **Wolga** (russisch Волга, tatarisch Идел/İdel, mordwinisch Рав, tschuwaschisch , mari Юл,  *Rha*) isch e Fluss im öiropäische Däil vo Russland. Si isch öbbe 3530&nbsp;km lang und dr lengsti und wasserriichsti Fluss in Öiropa und äine vo de lengste Flüss uf dr ganze Wält.

D Kwelle vo dr Wolga isch in de Waldaihööchene bi . Si fliesst zerst gege Oste, denn gege Süde dur die Ostöiropäischi Eebeni und mündet ei 28&nbsp;m under em Meeresspiegel (Kronstädter Pegel) ins Kaspische Meer. Dr Hööchiunderschiid zwüsche dr Kwelle und dr Mündig isch 256&nbsp;m.

D Wolga het öbbe 200 Nääbeflüss, in iirem Iizugsgebiet, wo 1,36&nbsp;Millione&nbsp;km² grooss isch, git s im Ganze 151'000 Flüss, Bäch und zitwiiligu Wasserlöif. Am Underlauf z Wolgograd isch die middleri Abflussmängi 264 Milliarde&nbsp;m³ im Joor.

Über e Wolga-Ostsee-Kanal isch d Wolga in Richdig Weste mit dr Ostsee verbunde, über e Wissmeer-Ostsee-Kanal, wo vo däm Kanal gege Norde abzwigt, mit em Wisse Meer und eso au mit em Nordpolarmeer. Über e Wolga-Don-Kanal und dr Don, wo gege Weste fliesst, isch si mit em Schwarze Meer und em Middelmeer verbunde.

## Fuessnoote



## Litratuur
* 
* Tatjana Kuschtewskaja: *Die Wolga. Geschichte und Geschichten von Moskau bis Astrachan.* Berlin 2011

## Weblingg

* Die Wolga – Russlands Schicksalsstrom (PDF-Datei; 170&nbsp;kB)
30. Januar

Dr **30. Jänner** isch dr 30. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 335 (in Schaltjohr 336) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1349: Bi me Pogrom wär alli Jude vu Friburg umbrocht.
* 1648: Dr Fride vu Münster wird unterzaichnet. Dodermit findet dr Achtzgjeerig Chrieg zwische Spanie un dr Republik vo de Siibe Verainigte Niiderland en Änd.
* 1868: Mit em *Gesetz das Gewerbswesen betreffend* dritt z Bayern di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* 1921: In dr Schwyz wird e Volksinitiative fir obligatorischi Referende bi Staatsverdreg aagnuu.
* 1933: Mit dr sognännte „Machtergryfig“, dr Ernännig vum Adolf Hitler zum Rychschanzler vum Dytsche Rych dur dr Rychsbresidänt Paul von Hindenburg, hert d Weimarer Republik uf un fangt d Herrschaft vu dr Nationalsozialischte aa.
* 1948: Dr radikal Hindu-Nationalischt Nathuram Godse verschießt z Nei-Delhi dr Mahatma Gandhi.
* 1972: Pakistan dritt us Brotescht gege d Ufnahm vu Bangladesch us em *[[Commonwealth of Nations]]* uus.

## Uf d Wält chuu
* 1697: Johann Joachim Quantz, dytsche Fletischt un Komponischt
* 1815: Karl von Gerok, dytsche Pfarrer, Lyriker un Autor 
* 1849: Josef Anton Schobinger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1861: Alexandra Schmitt, dytschi Schauspiileri
* 1882: Franklin D. Roosevelt, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 1884: Paul Sättele, dytsche Lehrer un Haimetdichter
* 1885: Franz Beyerle, dytsche Rächtshistoriker
* 1962: Éric de Moulins-Beaufort, franzesische Bischof

## Gstorbe
* 1948: Mahatma Gandhi, indische Pazifischt un Freihaitskämpfer
* 1934: Albert Bachmann, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1955: Paul Wirz, Schwyzer Ethnolog
* 1973: Hermann Schneider, Schwyzer Schriftsteller
* 2020: Johannes Geiss, dytsch-schwyzerische Physiker

## Weblink
31. Januar

Dr **31. Jänner** isch dr 31. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 334 (in Schaltjohr 335) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1474: Dr Rot vu dr Stadt Bärn un dr Schultus Adrian I. vo Bubenberg gän em Diebold Schilling em elter dr Ufdrag fir e Bärner Chronik.
* 1933: Z Messenge findet dr ainzig greßer Streik gege d „Machtergryfig“ vum Adolf Hitler statt.
* 1968: Nauru, wu vu Auschtralie im Ufdrag vu dr UNO as Dreihandbiet verwaltet woren isch, wird unabhängig.
* 1977: Z Paris wird s Centre Georges Pompidou ufgmacht.

## Uf d Wält chuu
* 1707: Friedrich Ludwig vu Hannover, Prince of Wales
* 1797: Franz Schubert, eschtrychische Komponischt
* 1828: Ludwig Fischer, Schwyzer Botaniker
* 1855: Alexander W. Gregg, US-amerikanische Bolitiker
* 1870: Susan Anderson, US-amerikanischi Dokteri
* 1884: Theodor Heuss, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 1902: Willy Spühler, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1909: Josef Burg, israelische Rabbiner un Bolitiker
* 1910: Emmy Diemer-Nicolaus, dytschi Bolitikeri
* 1910: Ludwig von Moos, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1911: Gustaf Adolf Wanner, e Baasler Historiker und Schurnalist
* 1921: Kurt Marti, Schwyzer Bfaarer un Schriftsteller
* 1930: Sergius Golowin, Schwyzer Mytheforscher
* 1935: Theo Klaus, dytsche Dialäktdichter
* 1981: Justin Timberlake, US-amerikanische Sänger

## Gstorbe
* 1851: David Spangler Kaufman, US-amerikanische Bolitker
* 1891: Ernest Meissonier, franzesische Moler
* 1925: Ulrich Wille, Schwyzer General
* 1940: René Schickele, elsässische Schriftsteller
* 1945: Benoît Hartmann, elsässische Moler
* 1975: Traugott Vogel, Schwyzer Schriftsteller
* 2015: Richard von Weizsäcker, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 2016: Benoît Violier, franzesisch-schwyzerische Choch

## Weblink
Goldene Horde

Die **Goldigi Horde** (/*Altan Ord*; tatarisch Алтын Урда/*Altın Urda*; /*Solotaja Orda*) isch dr Naame vom ene middelalterlige mongolische Khanat, wo vo Ostöiropa bis uf Westsibirie gange isch. S Riich vo dr Goldige Horde het zu de Groossmächt im östlige Öiropa im spoote Middelalter ghöört. Noch em Mongoolesturm vo 1237 bis 1240 bis zur erste Helfti vom 14. Joorhundert isch s dört die dominierendi Macht gsi. 

Bis öbbe 1342 häi d Khan in dr Stadt Alt-Sarai im Wolgadelta residiert. Denn isch Nöi-Sarai (au Berke-Sarai), wo witer nördlig an dr Wolga lit, dr Sitz vo de mongolische Herrscher worde. Allerdings häi d Khan nume im Winter in dene Stedt gwoont, wil si im Summer mit iire Rosshärde in de witen Steppegebiet vo dr Ukraine, vo Russland und vo Kasachstan ufghalte häi, so wie s iire alte, nomadische Dradizioone entsproche het. In dere Zit si si vo bevollmächtigte Statthalter verdräte worde.

S Riich vo dr Horde isch straff organisiert gsi, bis 1360 d Linie vo de Gründerkhan Batu und Berke erlosche si. Es het denn innere Usenandersetzige um s Erb gee, und s Riich isch in meereri Däilriich zerfalle.

1480 het die Goldigi Horde under em Akhmat Khan (reg. 1465–1481) d Oberherrschaft über Russland verloore und dä isch vom Ibaq Khan, em Herrscher vom Khanat Sibir, umbrocht worde. 
Im Joor 1502 isch dr letschti Khan vo dr Goldige Horde, dr Shaykh Ahmad (reg. 1481–1502) vom Meñli I. Giray (reg. 1467–1514), em Khan vo de Krimtatare, besigt worde. Er isch uf Litaue gflüchdet und dört churz druf hiigrichdet worde.

## Litratuur
* German A. Dawydow: *Die Goldene Horde und ihre Vorgänger*. Koehler & Amelang, Leipzig 1972.
* René Grousset: *Die Steppenvölker. Attila, Dschingis Khan, Tamerlan* („L’empire des steppes“). Magnus-Verlag, Essen 1975.
* Henry H. Howorth: *History of the Mongols from the 9th to the 19th Century*. Ch'en Wen Publ., Taipeh 1970 (Nachdruck der Ausgabe London 1876–1923)
* Klaus Lech (Hrsg.): *Das mongolische Weltreich. Al-Umaris Darstellung der mongolischen Reiche*. Harrassowitz, Wiesbaden 1968.
* Tilman Nagel: *Timur der Eroberer und die islamische Welt des späten Mittelalters*. Beck, München 1993, ISBN 3-406-37171-X.
* Bertold Spuler: *Die Goldene Horde. Die Mongolen in Rußland; 1223–1502*. Harrassowitz, Wiesbaden 1965.
* Michael Weiers (Hrsg.): *Die Mongolen. Beiträge zu ihrer Geschichte*. Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3-17-017206-9 (Urban-Taschenbücher; 603).

## Weblingg

## Fuessnoote
Gregor X.

Dr **Gregor X.** (* 1210 z Piacenza as **Tebaldo [[Visconti]]**; † 10. Januar 1276 z Arezzo) isch vo 1271 bis 1276  Babst gsi.

## D Waal zum Babst
Noch em Dood vom Babst Clemens IV. het s fast drei Joor lang käi Babst gee. Am 1.&nbsp;Septämber 1271 isch denn schliesslig dr Tebaldo Visconti, wo nie Briester gsi isch und zur zit vo de Waale uf eme Chrüzzuug z Palestina gsi isch, zum Babst gweelt worde. Es wird verzellt, ass er z Akkon im Niccolò, Maffeo und Marco Polo offiziell dr Ufdraag gee het,  zum Herrscher vo de Mongole z räise, iin zum Christedum z bekeere und mit em e Bündnis gegen e Islam abzschliesse.

## S 2. Konzil vo Lyon
Dr Gregor het mit em 2. Konzil vo Lyon e nöije Chrüzzuug welle organisiere, d Begäisterig drfür isch aber in Gränze bliibe. Drfür isch s im Kaiser vo Byzanz Michael VIII., glunge d Widerveräinigung vo dr Ost- mit dr Westchille duurezsetze. Dr Michael het si Riich eso vor de Expansionsglüst vom Köönig vo Sizilie, em Karl vo Anjou, welle schütze. Dr byzantinisch Klerus und s byzantinische Volk häi bsundrigs sit em Vierte Chrüzzuug d Latiiner ghasst und si gege d Union gsi. Scho im Michael si Soon und Noochfolger Andronikos II. Palaeologos het 1282 dr Union en Änd gmacht.

Mit em Dekret *Ubi periculum* het s Konzil d Babstwaal greeglet. Dr Waalbrozäss het zää Dääg noch em Dood vom alte Babst aagfange und s Konklave isch iigfüert worde, so dass es rascher gieng, bis es nöije Babst gweelt wurd. 
## Dood
Dr Gregor X. isch am 10. Januar 1276 z Arezzo gstorbe und im Dom dört begraabe worde. Er isch seelig gsproche worde und si Gedänkdaag isch si Doodesdaag am 10. Januar.

## Litratuur
* 
* *Gregor X.*, In: Hans Kühner: *Lexikon der Päpste*
* 

## Weblingg
Die unwürdige Greisin

**Die unwürdige Greisin** ischt a Kurzgschicht vom Bertolt Brecht, wo-nr 1939 gschriiba ond zäa Jôhr schbäter en sei Sammlong *[[Kalendergeschichte|Kalendergeschichten]]* uffgnomma hôt. 

## Om was-es en dera Gschicht gôht
A 13-jähriger Bua schildret de ledschde zwoi Jôhr em Leaba vo seira Großmuader vädderlicherseits. Des älles schbiilt sich em Badischa ab zo sellra Zeit, wo dui Erzehlong vom Dichter vrfasst wôrra ischt, also gega Ende vo de 1930er Jôhr. 

Em Aldr vo 72 Jôhr wuud em Erzehler sei Oma Witwe. Dera ihr Môô hôt a kleis Gschäft ghet ond des mit zwoi bis drei Ghilfe gfihrt. Sui selbr hôt sich de ganz Zeit aufgopfret, ohne Helfer da Haushalt gfihrt ond fenf vo siiba Kendr uffzoga. Wia dia erwachsa gwäa send, hend zwoi Mädla ihr Glick en Amerika gsuacht ond zwoi Buaba send halt so us-em Städtle wegzoga. Bloß oiner, dr jengscht ond schwechlichscht, ischt en seim Hoimetort bliiba ond hôt als Buachdrucker gschafft. Em Vadder vom erzehlenda Bua hôt’r oft an Briaf gschriiba, wo-nr dren gschildret hôt, was d Muadr so treibt.

Dui schbiaßbirgerlicha Vrwandtschaft, ganz bsondrs dr Buachdrucker, erwardet vo dr Witwe, dass-se sich en d Beschaulichkeit vom einsama Witwastand zruckzuit, ihre Erschbarnis zammahelt ond dô drmit hin ond wiidr de Kender ond Enkel ondr d Ärm greift. Abr was macht dui alda Frau? Se gôht ens Kino, isst en dr Wirtschaft z Middag, legt sich an nuia Freindeskreis zua, wo us dr Sicht vo ihre Kendr ganz suschbekt ischt, ond genehmigt sich emmr môl wiidr a Viirdele. Zo ällem Ibrfluss bschdellt-se au noh amma scheena Dag a Kutsch ond lôht sich dô drmit zo-ma Pferderenna fahra. Kurz ond guad: Se geniißt uff ihr Art ond Weis s Leaba en de volle Ziig, bis-se schliaßlich amma Herbschtdag em Altr vo 74 Jôhr – ganz friidlich drhoim uff-ma Holzstuhal am Fenschtr – ihre Auga fir emmr schliaßt.

## Was sonscht noh erwehnenswert ischt
Gega Ende vo dr Erzehlong fasst dr Dichtr da Senn vo seira Gschicht so zamma: *Genau betrachtet, lebte sie hintereinander zwei Leben. Das eine, erste, als Tochter, als Frau und als Mutter und das zweite einfach als Frau Berthe, eine alleinstehende Person ohne Verpflichtungen und mit bescheidenen, aber ausreichenden Mitteln. Das erste Leben dauerte etwa sechs Jahrzehnte, das zweite nicht mehr als zwei Jahre.* Dô drmit wuud scho dr ganze Bert Brecht offabart. Em Mikrokosmos siht mr de ganz Welt vom Dichter: D Bildong vom Bewusstsei ond d Kridik an dr Gsellschaft, s Schreida zor Tat ond d Vrenderong vo de Vrheltnis, a Lobliad uff d Emanzipazioo ond d Freiheit.

## Vorfilmonga
* 1964 isch dui Gschicht zom erschda Môl firs Kino vrfilmt wôrra. Obwohl der Stoff zor deitscha Litradur gheert, isch’s a franzeesischer Regisseur gwäa, wo sich mit-ma franzeesischa Team dera Sach ôôgnomma hôt, dr René Allio. Dr Originaltitl hoißt *La vielle dame indigne* ond dr deitsche *[[Die unwürdige Greisin (1964)|Die unwürdige Greisin]]*.
* 1985 hôt s DDR-Fernseha dean Stoff au vrfilmt.

## Litradur
Bertolt Brecht: *Kalendergeschichten*, Rowohlt Taschenbuch Verlag GmbH, Hamburg, Daschabuach Nr. 77, ISBN 3-499-10077-0

## Weblink
* Dr ganz Tekscht vo dera Gschicht 

## Oinzlne Nôchweis
29. Januar

Dr **29. Jänner** isch dr 29. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 336 (in Schaltjohr 337) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 474: Dr Zenon wird zum oschtremische Chaiser gchrent, as Mitchaiser vum Leo II..
* 1367: Z Chur wird dr Gotteshuusbund gschlosse.
* 1728: Z London wird The Beggar’s Opera vum John Gay (Täkscht) un em Johann Christoph Pepusch (Musik) urufgfiert.
* 1956: Am Schauspilhuus Züri wird di „tragische Komödie“ *Der Besuch der alten Dame* vum Friedrich Dürrenmatt urufgfiert.
* 1989: Bi letschte Wahle zum Abgordnetehuus im aigeständige Wescht-Berlin schyteret d FDP an dr Fimf-Brozänt-Hurd, doderdur chemme d SPD un di Alternativ Lischt d Mehrhait iber un dr Walter Momper (SPD) wird derno Noofolger vum Eberhard Diepgen (CDU) as *Regierede Burgermaischter*. Di rächtsradikale *[[Die Republikaner|Republikaner]]* schaffe dr Yyzug ins Stadtbarlemänt.
* 2006: D Tessiner Gmaine Chiggiogna, Rossura un Calonico fusioniere mit Faido.

## Uf d Wält chuu
* 1455: Johannes Reuchlin, Philosoph un Humanischt
* 1839: Michael Kuoni, Schwyzer Beamte und Mundartautor
* 1873: Fritz Sutermeister, Schwyzer Bfaarer un Redaktor
* 1881: Kim Kyu-sik, koreanische Bolitiker
* 1935: Kurt Ückert, dytsche Haimetautor
* 1937: Laurence Deonna, Schwyzer Journalischti un Fotografi
* 1985: Anna Aaron, Schwyzer Singer-Songwriteri

## Gstorbe
* 1771: Charles Green, britische Aschtronom
* 1814: Johann Gottlieb Fichte, e dütsche Filosoof
* 1820: Georg III., Chenig vu Großbritannie
* 1834: Johann Gaudenz von Salis-Seewis, Schwyzer Dichter
* 1899: Alfred Sisley, franzesische Moler
* 1913: Peter Theophil Bühler, Schwyzer Politiker
* 2005: Ephraim Kishon, ungarisch-israelische Schriftsteller
* 2005: Hermann Person, dytsche Bolitiker
* 2016: Aurèle Nicolet, Schwyzer Fletischt
* 2023: Dora Lardelli, Schwyzer Chunschthischtorikeri un Kulturvermittleri

## Weblink
28. Januar

Dr **28. Jänner** isch dr 28. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 337 (in Schaltjohr 338) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1519: Dr Herzog Ulrich vu Wirttebärg iberfallt di Frei Rychsstadt Reitlenge un handlet sich dodermit e Chrieg yy mit em Schwebische Bund.
* 1821: Z Donaueschinge wird d Oper *Esop in Lydien* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.
* 1887: Z Paris fangt d Firma vum Gustave Eiffel aa mit em Böu vum Eiffelturm, wu noch ere Idee vum Schwyzer Maurice Koechlin konzipiert isch. Dr Durm wird am 31. Merz 1889 rächtzytig zue dr Wältuusstellig fertig gstellt.

## Uf d Wält chuu
* 1611: Johannes Hevelius, Danziger Aschtronom
* 1826: Louis Favre, Schwyzer Ingenieur
* 1841: Victor Ernst Nessler, elsässische Komponischt
* 1876: Albert Froelich, Schwyzer Architäkt
* 1903: Maurus Gerner-Beuerle, dytsche Bfaarer un Dialäktdichter
* 1912: Jackson Pollock, US-amerikanische Moler
* 1940: Guido Bachmann, Schwyzer Schriftsteller
* 1943: Christof Sauerländer, Schwyzer Verleger
* 1950: Angelika Schwabe-Kratochwil, dytschi Botanikeri
* 1967: Jean Rottner, franzesische Bolitiker
* 1970: Xavier Albertini, franzesische Bolitiker
* 1983: Sandy Leah Lima, brasilianischi Popsängeri
* 1984: Philipp Rellstab, dänisch-schwyzerische Jazzmusiker

## Gstorbe
* 814: Karl dr Groß, fränkische Chenig un remische Chaiser
* 1204: Alexios IV. Angelos, byzantinische Chaiser
* 1687: Johannes Hevelius, Danziger Aschtronom
* 1829: Albrecht Ludwig Berblinger, dytsche Erfinder un Flugpionier
* 2002: Astrid Lindgren, schwedischi Schriftstelleri
* 2007: Dina Wyler, Schwyzer Chinschtleri

## Weblink
Täbris

**Täbris** (, **Tabrīz**, [];  Təbriz) isch d Hauptstadt vo Ost-Aserbaidschan im Iran und het fast 1'460'000 Iiwooner (im Joor 2012). 

D Stadt isch äins vo de grösste kulturelle Zentre vo Aserbaidschan im Iran (s antike Atropatene) und vo de iranische Aserbaidschaner. 

## Gschicht

Wenn d Stadt gründet worden isch, wäiss mä nid. Si het zum Sassanideriich ghöört, spööter isch si noch dr Invasion vo de Turkvölker vo öbbe 1270 bis 1305 d Hauptstadt vom Riich vo de Ilchane im Iran gsi, vo öbbe 1469 bis 1502 vom Riich vo de Aq Qoyunlu und vo 1502 bis 1548 vo de Saffawide. Wäärend em Zwäite Wältchrieg isch Täbris d Hauptstadt vo dr Aserbaidschanische Volksregierig gsi.

Es het immer wider starki Ärdbeebe gee und die häi die mäiste historische Monumänt vo Täbris zerstöört. Es git no e monumentale Muureräst vo dr Zitadelle (*Ark-e Tabriz* oder *Ark-e Alishah*) us em 14. Joorhundert. Die Blaui Moschee vo Täbris (*Masjed-e Kabud*) isch äins vo de wichdige Bauwärk in dr Stadt, en anders isch s Roothuus, wo im Durm von em e dütschi Uur iibaut isch.

En Ärdbeebe am 8. Januar 1780 het d Stadt dotaal zerstöört. Bis zun ere Entfärnig vo 72 bis 120 Kilometer si au no 400 Dörfer völlig verwüestet worde. Mä schetzt d Zaal vo de Opfer uf 50'000 bis 200'000 Dooti. Am 11. August 2012 het s in dr Nööchi vo dr Stadt wider e schweers Ärdbeebe mit mee as 300 Doote gee. S Epizentrum isch öbbe 60 Kilometer nordöstlig vo Täbris gsi.

## Geografischi Laag

Geografisch lit Täbris uf 46°&nbsp;08' östliger Lengi und 38°&nbsp;48' nördliger Bräiti uf ere Hööchi vo 1.363&nbsp;m über em Meeresspiegel. Im Süüde befindet sich dr Vulkan Sahand (3.707&nbsp;m Hööchi) und im Norde dr Bärg Aynali (1.700&nbsp;m Hööchi).

## Klima

Täbris het e drochnigs und im Ganze chalts Klima mit eme Wind, wo die ganz Zit bloost.
Dr Winter isch relativ lang. Die durchschnittligi Höggsttämpratuur im Summer isch 32&nbsp;°C und im Winter 2,7&nbsp;°C. Die höggsti Tämpratuur, wi bis jetz z Täbris gmässe worde isch, isch 42&nbsp;°C und die niidrigsti −25&nbsp;°C. Dr Niiderschlaag im Joor lit bi 288,9 Millimeter.

## Universidääte

# Sahand University of Technology
# Tabriz University of Medical Sciences
# Azerbaijan University of Tarbiyat Moallem (Tabriz University of Tarbiat Moallem)
# University of Tabriz
# Islamic Azad University of Tabriz
# Tabriz Islamic Arts University
# University College of Nabi Akram

## Bildli



Datei:Poets tomb tabriz.jpg|S Graab vo de Poete
Datei:Khaneh mashruteh tabriz.jpg|*Masruteh*-Huus
Datei:Shabestan masjed-e-jomeh tabriz.jpg|*Shabestan* d Fritigsmoschee

Datei:Tabriz-BlueMosque-08.jpg|S Hauptportal vo dr Blaue Moschee
Datei:Arg Alishah, Tabriz.jpg|Zitadelle vo Täbris



## Fuessnoote



## Weblingg

* Täbris aus "Encyclopaedia of the Orient"
* The Historical City of Tabriz
* Übersicht über d Gschicht vo Täbris
* Website über Täbris
* Ärdbeebe in Täbris
* E Dokumentarfilm vo Täbris
1. Februar

Dr **1. Februar** isch dr 32. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 333 (in Schaltjohr 334) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1477 v. Chr.: *(vermuetl.)* Am 29. Mechir vum Ägyptische Kaländer wird d Hatschepsut näbe ihrem Stiefsuhn un Neffe Thutmosis III., wu si si scho zwai Johr d Regäntschaft gfiert het fir en, zur Pharaoni vum Neie Rych im Alte Ägypte gchrent.
* 1851: S Handelshuus *Gebrüder Volkart* wird mit Sitz z Winterthur un z Bombay grindet. S entwicklet sich zue aim vu dr greschte Böuwullehändler vu dr Wält.
* 1912: Im Firschtedum Liechtestaa cheme di erschte aigene Briefmarke uuse.
* 1946: Z Bade-Bade wird s Filharmonisch Orcheschter vum Sidweschtfunk grindet.
* 1959: As erschti Schwyzer Kanton fiere Neueburg un Waadt s Frauestimmrächt yy.

## Uf d Wält chuu
* 1796: Abraham Emanuel Fröhlich, Schwyzer Lehrer und Schriftsteller
* 1830: Heinrich Handschin, Schwyzer Unternämmer
* 1905: Alfred Weitnauer, dytsche Schriftsteller un Haimetbfläger
* 1908: Edward Staempfli, Schwyzer Komponischt
* 1919: Eugen Stadelmann, Vorarlbärger Lehrer un Haimetautor
* 1927: Hans Gmür, Schwyzer Autor
* 1935: Heinz Stefan Herzka, Schwyzer Chinder- un Jugedpsichiater
* 1949: Niklaus Bigler, Schwyzer Germanischt
* 1954: Carlo Conti, Schwyzer Bolitiker
* 1966: Heidi Z’graggen, Schwyzer Bolitikeri
* 1967: Michele Musso, italiänische Veterinärmedizyner und Kulturtuer
* 1978: Arno Camenisch, Schwyzer Schriftsteller

## Gstorbe
* 656: Sigibert III., fränkische Chenig
* 1850: Carl Burckhardt, Schwyzer Bolitiker
* 1929: August Halm, dytsche Komponischt un Autor vu Sachliteratur
* 1941: Lina Hähnle, dytschi Naturschitzeri
* 1944: Piet Mondrian, niderländische Moler
* 1967: Nold Halder, Schwyzer Lehrer un Archivar
* 1976: Werner Heisenberg, dytsche Physiker
* 2014: Maximilian Schell, ööstriichisch-schwizerische Schauspiiler, Reschissör und Broduzänt
* 2020: Elisabeth Schnell, Schwyzer Radiomoderatori un Schauspiileri
* 2022: Endo Anaconda, Schwyzer Singer-Songwriter
* 2025: Horst Köhler, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt

## Weblink
Yasd

**Yazd** ( //) (au *Yasdi*, *Jasd* oder *Jesd*) isch äini vo de eltiste Stedt im Iran und d Hauptstadt vo dr Browinz Yazd.

Yazd het e Bevölkerig vo öbbe 1,200,000. Mensche (im Joor 2016). D Stadt lit 250&nbsp;km östlig vo Isfahan.Yazd ist die achtgrößte Stadt im Iran. Yazd hat eine Fläche von 180 Quadratkilometern.

## Oasestadt

Yazd isch an ere Oase gründet worde und lit zwüsche de Wüeste vo dr Dascht-e Kavir und vo dr Dascht-e Lut. D Stadt existiert sit em dritte Joordausend vor Christus und isch s Zentrum vom zoroastrische Glaube im Iran gsi. Es git hüte no vili Füürtämpel (pers. *Atashkadeh*) do.  Für d Wasserversorgig brucht mä bis hüte Wasserkanääl und -rööre (Qanat), wo zum Däil scho in der Antike aagläit worde si.

## Gschicht

Noch em Undergang vom Sassanideriich und dr Eroberig vo Persie dur die muslimische Araber im 7. Joorhundert häi under anderem d Lokaldünastie vo de Kakuzide und spööter vo de Atabegs vo Yazd d Stadt beherrscht. Denn häi sä d Mongoole erooberet, aber nit zerstöört. 

Yazd isch 1907 historisch bedütsam worde, wo d Gränze vo de Inträssesfääre vo de Brite und de Russ in Persie im ene Verdraag festgläit worde si. Zum russische Iiflussgebiet häi d Gebiet nördlig vo Yazd ghöört, zum britische die südlig drvoo.

## Hochschuele

* Universidäät Yazd
* Schahid Sadoughi Universidäät vo de Medizinwüsseschafte und Gsundhäitswääse
* Islamische Azad Universidäät Bafgh 
* Islamische Azad Universidäät Maybod
* Islamische Azad Universidäät Yazd
* Yazd Sampad Information Zentrum

## Bildli


Datei:Yazd fire temple.jpg|Füürtämpel z Yazd
Datei:Hayat-howz Khuneh Lari Yazd.jpg|Bürgerhuus mit eme Houz 
Datei:Yazd_Altstadt.jpeg|In dr Altstadt vo Yazd, Winddurm, *Badgir* zum d Luft chüele
File:Yazd roofed lane 1.JPG|E Strössli mit eme Dach drüber in dr Altstadt
Datei:Bad Gir Yazd Dolat Abad.jpg|Dr *Badgir* im Dolatabad-Garte
Datei:Badgir_dolat_abad_interior_decoration.jpg|Im Badgir Dolat Abad dinne
Datei:Tower of silence.jpg|E zoroastrische *Durm vom Schwiige* am Rand vo Yazd
Datei:Tekiyeh amir chaghmagh yazd.jpg|D Moschee *Amir Chakhmâgh*, het hüte käi Funkzioon mee 
Datei:Freitagsmoschee_Yazd.jpeg|S Portal vo dr Fritigsmoschee vo Yazd
Datei:Punica.granatum(04).jpg|Bekannt: Granatöpfel us Yazd
Datei:Yazd3.JPG|Friidhof für die iranische Gfallene vom Iran-Itak-Chrieg
Datei:Ashura yazd.jpg|Vorberäitig für d Aschura-Prozession z Yazd


## Litratuur

* *Die Reisen des Venezianers Marco Polo*, Erstes Buch, 14. Kapitel, Wiesbaden 2004, nach der Ausgabe Hamburg 1908, ISBN 3-937715-12-6

## Weblingg

* Offizielli Website (änglisch)
* Iidraag in dr Iranchamber (änglisch)
* Fotene und Beschriibige vo de Seenswürdigkäite vo Yazd
* Fotene und Tipps zur Stadt und Umgääbig (2009)

## Fuessnoote
Teheran

**Teheran** ( *(Tehrān)* //) isch d Hauptstadt vo Iran und vo dr Browinz Teheran. Im administrative Stadtgebiet lääbe 8'778'535 Mensche (Berächnigsstand 2012), in dr Metropolregion, wo öbbe s gliiche wie d Browinz Teheran isch, 15'146'845 (2012). Teheran isch en Industrii- und Handelsstadt, het Uniwersidääte, Hoochschuele, Bibliotheke und Museum und isch e bedütends Wirtschafts-, Wüssenschafts- und Kulturzentrum und e wichdige Verchehrsknotepunkt im Land.

## Iiwoonerentwicklig

D Bevölkerig vo Teheran het sich in de letschte Joorzäänt seer schnäll entwigglet. 1800 häi 15'000 Lüt in dr Stadt gläbt, 1883 si s scho mee as 100'000 gsi und Teheran isch zur Groossstadt worde. Bis 1956 isch d Zaal vo de Iiwooner uf 1,5 Millione aagstiige und und denn si vili Vorort iigmäindet worde und Migrante us em Umland in d Stadt cho, wo dass es 2006 scho 7,8 Millione gsi si. Noch Berächnige sis 2012 fast 8,8 Millione gsi. D Bevölkerigsdichdi in dr Stadt isch 10'877 Iiwooner bro Kwadratkilometer. In dr Metropolregion häi 2006 13,4 Millione Lüt gläbt (Volkszelig 2006) und 2012 het mä mee as 15,1 Millione berächnet. D Bevölkerigsdichdi in dr Metropolregion lit bi 713 Iiwooner bro Kwadratkilometer.

## Sport
1963 isch de Fuessball-Club Persepolis Teheran gründet worde.

## Litratuur
* Peter Georg Ahrens: *Die Entwicklung der Stadt Teheran*, Leske, 1966, ISBN B0000BNNJH
* Ralf Burnicki, Maryam Sharif: *Die Straßenreiniger von Teheran*, Edition Av, 2004, ISBN 3-936049-41-6
* Cornel Braun: *Teheran, Marrakesch und Madrid. Ihre Wasserversorgung mit Hilfe von Qanaten*, Dümmler, Bonn 1974, ISBN 3-427-75521-5
* Sonia Seddighi, Betty Mahmoody (Hrsg.): *Betty Mahmoody, eine Amerikanerin in Teheran*, Das Arabische Buch, Berlin 1995, ISBN 3-923446-80-2
* Martin Seger: *Teheran. Eine stadtgeographische Studie*, Springer-Verlag GmbH, 1982, ISBN 3-211-81368-3
* Manfred Stammel: *Die Wahrnehmung von Wohlstand und Armut. Geistesgeschichtliche Entwicklung und indigene Kognition am Beispiel einer erweiterten Verwandtschaftsgruppe in Teheran*, wvb Wissenschaftlicher Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-86573-064-7

## Weblingg

* Gschicht vo Teheran und Bildergalerii vo de Seenswürdigkäite
* Vercheerskontrollbehörde vo dr Stadt Teheran (Persisch/Englisch)
* Geografischs Informationszentrum vo dr Stadt Teheran (Persisch/änglisch)
* Deutsche Botschaftsschule Teheran (Dütsch)
* NZZ Folio zum Thema Teheran mit Ardikel im Vollteggst

## Fuessnoote
Qanat

E **Qanat**, (, au *Kanat*) isch e dradizionelli Form vo dr Förderig vo Früschwasser mäist in Wüstegebiet im Middlere Oste. Es handlet sich drbii um Wasserstolle, wo Drink- und Nutzwasser us hööcher gläägene Bärgregione bezien.

## Gschicht

Mä vermuetet ass d Lüt im hütige Iran scho vor 2000 vor dr Zitewändi mit Qanat Wasser gförderet häi. Die erste schriftlige Hiwiis stamme us eme Bricht über e Fäldzug vom Sargon II. (722 bis 705 v.&nbsp;d.&nbsp;Z.). Vor allem am Rand vo de Wüesten vo Lut und Kavir wird hüte no uf die Art Wasser gwunne. Äins vo de früeste Qanat isch daas vo Zavareh.

Vom Iran us het sich die Technik vor allem über d Siidestrooss in dr Antike Wält verbräitet und isch noch dr erste persische Eroberig im Joor 525 v.&nbsp;d.&nbsp;Z. au uf Egüpte choo. Mä wäiss vo Qanatsüsteem z. B. in dr Oase Charga. Au im Römische Riich het mä d Qanat kennt, aber d Römer häi d Technik vo de Akwedukt vorzooge. Si si im nördlige Indie bekannt gsi, wie dr Megasthenes öbbe 300 v.&nbsp;d.&nbsp;Z. brichtet, und au z Turfan in China. Mit de Araber häi si sich uf Algerie, Marokko, Sizilie (z. B. d Qanat vo Palermo) usbräitet, schliesslig uf Spanie und vo dört uf Südamerika.

## Litratuur
* Hamid Monadjem: *Qanát, eine Ingenieurkunst aus dem antiken Iran.* Gahname, Fachzeitschrift des VINI, Nr. 7, 2004.
* Hamid Monadjem: *Qanáte.* In: K. Gratzl und R. Kostka (Hrsg.): *Die Bergwelt des Iran.*Weishauptverlag 2009, S. 231–239, ISBN 978-3-7059-0297-8
* Hamid Monadjem: *Ghanat, eine uralte Bewässerungstechnik*. Dissertation am Institut für Bodenmechanik und Grundbau, Technische Universität Graz, 1980.

## Weblingg

* H. E. Wulff: ''The Qanats of Iran.'' Scientific American, April 1968, S. 94–105
* P. Beaumont: ''Qanat Systems in Iran.'' (PDF; 1,8&nbsp;MB) Bulletin of International Association of Scientific Hydrology, XVI,1. 3/1971, S. 39–50
* [''Kariz (Qanat) in Iran.'' Destination Iran](https://web.archive.org/web/20100326131646/http://www.destinationiran.com/Kariz_(Qanat).htm)
* Farah Khademolmeleh: ''Disney Land on Kish.'' Iran Daily, 3. November 2004 Qanats auf der Insel Kish
* ''Saharan fruit-growing, foggara style.'' Science in Africa, Dezember 2002 Foggara in Algerien
* ''Foggara-Bewässerung.'' Algerien
* Carlo Trabia: ''Kanats of Sicily.'' Best of Sicily Magazine, März 2005
* Roger D. Hansen: ''Karez (Qanats) of Turpan, China.'' Waterhistory.org (PDF-Datei; 235 kB)
* ''Karez – the Underground Canal.'' China Culture
3. Februar

Dr **3. Februar** isch dr 34. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 331 (in Schaltjohr 332) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1830: Großbritannie, Frankrych un Russland verchinde am Änd vu dr Griechische Revolution im *Londoner Protokoll* d Grindig vu Griecheland un garantiere syy Unabhängigkait vum Osmanische Rych. S erscht Staatsoberhaupt wird dr Ioannis Kapodistrias.

## Uf d Wält chuu
* 1809: Felix Mendelssohn Bartholdy, dytsche Komponischt
* 1821: Elizabeth Blackwell, britischi Medizineri
* 1841: Rosina Gschwind-Hofer, Schwyzer Lehreri un Frauerächtleri
* 1851: Lina Hähnle, dytschi Naturschitzeri
* 1887: Max Josef Metzger, katholische Brieschter un NS-Opfer
* 1897: Anny Engelmann, tschechoslowakischi Grafikerin un NS-Opfer
* 1920: Rudolf Suter, Schwyzer Journalischt un Dialäktforscher
* 1924: Elfriede Kastner, dytschi Dialäktdichteri
* 1925: Leon Schlumpf, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1926: Hans-Jochen Vogel, dytsche Bolitiker
* 1937: Eugen Gabriel, eschtrychische Sprochwisseschaftler
* 1937: Eduard Albert Meier, Schwyzer Schriftsteller
* 1948: Henning Mankell, schwedische Schriftsteller und Theaterreschissöör 
* 1960: Joachim Löw, dytsche Fueßballspiler un -trainer

## Gstorbe
* 1468: Johann Gutenberg, Erfinder vum Buechdruck mit beweglige Metall-Lettere
* 1898: William Harrison Martin, US-amerikanische Bolitiker
* 1946: Flurin Camathias, Schwyzer Dichter
* 1963: Fritz Broßmer, dytsche Grafiker un Dialäktdichter
* 1975: Umm Kulthum, ägyptischi Sängeri un Musikeri
* 2002: Aglaja Veteranyi, rumänisch-schwyzerischi Schauspilerin und Dichterin
* 2005: Ernst Mayr, dytsche-amerikanische Biolog
* 2016: Joe Alaskey, US-amerikanische Schauspiiler
* 2017: Martin Gotthard Schneider, dytsche Chilchemusiker

## Weblink