open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hans Frei (Medailleur)

Dr **Hans Frei** (* 30. April 1868 z Baasel, † 1947 z Rieche) isch e Baasler Medalliöör und Bildhauer gsi.

## Lääbe und Wärk

Dr Hans Frei het an dr Allgemäine Gwärbschuel Baasel gleert. Er isch denn uf Wien gange, zum Grawöör z leere, und isch dört au uf e Ziselierschuel gange. Denn isch er uf Bariis, wo äine vo sine Leerer dr Oscar Roty gsi isch. Er het an dr der Académie Julian gleert und 1895 en äignigs Ateliee ufdoo. 1899 isch er uf Baasel zrugg und het dört as Medalliöör und Kunsthandwärker gschafft. 1918 het er sich en Ateliee grad bi dr Drammhaltstell Pfaffeloh baut.

Im Frei si Wärk umfasst mee as 450 Medallie und Blaggedde, Schmugg, Röliefdäller, Bächer usw. und meereri Vollblastigge.
1943 het er e Kollektiv-Usstellig vo sine Wärk in dr Kunsthalle Baasel ghaa.

## Familie
Dr Hans Frei isch mit dr Emma Wenk, dr Dochder vom Gmändibresidänt Hans Wenk, verhürootet gsi. Si Dochder Hedwig isch au Medalliöörin worde.

## Fuessnoote
Hatstätterhof

Dr **Hatstetterhoof** isch e historischs Geböid im Chläibaasel und befindet sich am Lindebärg 12 zwüsche dr Riechedoorstrooss, em Lindebärg und em Oobere Rhiiwääg. Es isch äins vo de bedütendste wältlige Baudänggmööler im Chläibaasel und stoot uf dr Liste vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Hüte isch s Religions-pedagogische Zentrum vo bäide Baasel doo dehäi.

## Baugschicht

S Haupthuus, wo drei Stögg, vier Eggedürmli und e Stäägedurm an dr Südostfassaade het, isch 1501 uf em Areal von ere Ziegelei im Stiil vo dr oberrhiinische Spootgotik baut worde. Es isch e Herrschaftssitz mit ere Muure drum ume und isch under de chläine Altstadthüüser in dr Umgääbig uusegstande.

Vo 1576 bis 1585 het dr Hatstetterhoof em bekannte Söldnerfüerer Claus vo Hattstatt ghöört, und het däm si Naame bhalte. Bis ins 19. Joorhundert isch er in brivatem Bsitz gsi.

1836 het die römisch-katholischi Gmäind s Haupthuus kauft und es as Schuelhuus und Pfarrhoof vo St. Clara brucht. Au d Liigeschaft am Lindebärg nääbedraa isch denn in d Händ vo dr Kiirche khoo.

In de Joor 2003 bis 2005 isch dr Hatstetterhoof vo «Fierz Architekten» in änger Zämmenaarbet mit dr Baasler Bauforschig, dr stedtische Dänggmolpflääg und dr Kiirchegmäind zum ene «ökumenische Zentrum für Religionspedagogik und Medie» vo dr römisch-katholische und dr evangelisch-reformierte Kiirche vo bäide Baasel umbaut, saniert und restauriert worde. Sit dr Iiweijig am 2. Septämber 2005 betriibe jetz vier Kiirche us zwäi Kantön gmäinsam im Hatstetterhoof en ökumenischi Medieusleenstell.

## Weblingg
* Bilder vom Hatstetterhof uf de Website vom Religions-pedagogische Zentrum vo bäide Baasel

## Fuessnoote
José Mourinho

Dr **José Mário dos Santos Félix Mourinho** (* 26. Jänner 1963 z Setúbal, Portugal) isch e portugisische Fueßballtrainer un ehmolige Fueßballspiiler. Syt em Aafang vu dr Saison 2013/14 trainiert er dr FC Chelsea. In syre bishärige Karriere het dr Mourinho in vier Länder, Portugal, Ängland, Italien un Spanie, alle Verainstitel gwunne, dodrunter sibe Landesmaischterschafte. Derzue isch er dr ainzig Trainer, wu s chlai un au s groß europäisch Triple gwunne het. Sy sälber yygfiert un vu dr Medien ufgriffene Spitzname isch „The Special One“ (alem.: „dr Bsunderbar“).

## Erfolg as Trainer
; International
* Champions-League-Siiger: 2004 (FC Porto), 2010 (Inter Mailand)
* UEFA-Pokal-Gwinner: 2003 (FC Porto)

; FC Porto
* Maischter: 2003, 2004
* Pokalsiiger: 2003
* Supercup-Gwinner: 2003

; FC Chelsea
* Maischter: 2005, 2006
* Pokalsiiger: 2007
* Ligapokalsiiger: 2005, 2007
* Supercup-Gwinner: 2005

; Inter Mailand
* Maischter: 2009, 20
* Pokalsiiger: 2010
* Supercup-Gwinner: 2008

; Real Madrid
* Maischter: 2012
* Pokalsiiger: 2011
* Supercup-Gwinner: 2012

## Weblink

*
Hans Frei

**Hans Frei** isch de Name vo folgende Persone:
* Hans Frei (Lautenbauer) (1450–1523), en dütsche Lutebauer
* Hans Frei (Bergsteiger) (1910–1937), en Schwizer Bärgstiger
* Hans Frei (Medailleur) (1868–1947), en Schwizer Medailleur und Bildhauer
* Hans Frei (Politiker) (1923–1986), en Schwizer Politiker (CVP)
* Hans Wehrli-Frei (1927–2011), en Schwizer Liechtathlet
* Hans Wilhelm Frei (1922–1988), en dütsch-US-amerikanische Theolog

**Lueg au:**
* Hans Frey
Villa Hirzbrunnen

D **Willa Hirzbrunne** isch e historischs Woonhuus im Stiil vom klassizistische Historismus. Si ligt im Gaarde vom Claraspiddaal an dr Hirzbrunnestrooss 58 im Chläibaasel. Es isch dänggmolgschützt und äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Hüte isch en Arztbraxis din.

D Willa isch 1861 vom Octavian Schönberger baut worde. Es isch e symmetrischs, dreiistöggigs Geböid mit eme Podest an dr Front, wo zwäi bräiti Stääge zu de Iigäng uufe füere. 2012 si d Fassaade und dr Brunne renowiert worde.

## Fuessnoote
Claraspital Basel

S **Claraspiddaal** isch e brivaats Akutspiddaal an dr Chläiriechestrooss 30 z Baasel.

Es liit im Chläibaasel. Es het zwäi Zentre – s Buuch- und s Tumorzentrum, isch e Referänzspiddaal für Adipositas und spezialisiert sich in Pnöimologii, Urologii, Kardiologii, Orthopädii/Traumatologii. Im Joor 2013 het s Spiddaal öbbe zääduusig stazionäri Paziänte ghaa.

## Gschicht
1910 isch e Veräin gründet worde under em Vorsitz vom Josef Anton Häfliger, Bsitzer vo dr Santihannsapithek und Dozänt an dr Uniwersidäät Baasel, mit dr Absicht, e Spiddaal für d Mitgliider vo dr römisch-katholische Gmäind z baue. 1924 het dr Veräin s ehemoolige Hirzbrunneguet kauft und e Dräägerschaft für s Spiddaal gfunde: d Kongregazion vo de barmhärzige Schwöstere vom Häilige Chrüz, Ingebohl, wo z Baasel scho im Mariehuus und in dr Huschrankepflääg däätig gsi si. 1928 isch d *St. Claraspital AG* gründet worde und am 6. Februar 1928 het mä s Spiddaal chönne iiweie.

Langi Zit het s Pfläägpersonal fast nume us Ordensschwöstere bestande, aber hüte wärde si mee und mee vo Personal vo usserhalb vom Orde abglööst.

## Kwelle
* D Websiite vom Claraspiddaal Baasel
Bauhin

**Bauhin** isch dr Naame von ere Baasler  Ärzt- und Botanikerfamilie, wo ursprünglig us Frankriich gstammt het im 18. Joorhundert usgstorbe isch.

Berüemti Mitgliider vo dr Familie:

*Jean Bauhin, au Johann(es) Bauhin (1511–1582), Mediziner
**Johann Bauhin (1541–1613), Mediziner und Botaniker
**Caspar Bauhin (1560–1624), Anatom und Botaniker
***Johann Caspar Bauhin (1606–1685), Anatom und Botaniker
****Hieronymus Bauhin (1637–1667), Anatom und Botaniker
****Johann Caspar Bauhin (1665–1705), Mediziner
*****Johann Ludwig Bauhin (1666–1735), Jurist

## Litratuur
* Hans Peter Fuchs-Eckert: *Die Familie Bauhin in Basel.* In: *Bauhinia* 6/1 (1977), S. 13–48; 6/2 (1979), S. 311–329; 7/2 (1981) 45–62; 7/3 (1982), S. 135–153; 8/2 (1985), S. 55–77; 8/3 (1986), S. 125–140.

## Weblingg
*
Jean Bauhin

Dr **Jean Bauhin** (* 24. August 1511 z Amiens; † 23. Januar 1582 z Baasel) isch e franzöösische Arzt gsi.

Dr Bauhin isch no jung gsi, won er scho Liibarzt vo dr Johanna vo Albret, dr Königin vo Navarra worde isch. Er het zum reformierte Glaube konwertiert, isch wäge däm verfolgt worde und uf Ängland gflüchdet. Noch drei isch er zrugg uf Frankriich. Wo mä denn wider aagfange het, d Hugenotte z verfolge, isch dr Bauhin z Bariis gfangegnoo worde und mä het en zum Dood dur Verbrenne verurdäilt. D Brinzässin Margaretha, d Schwüster vom Franz I. het s duuregsetzt, ass er begnadigt wurd, und en zu iirem Liibarzt gmacht.

D Verfolgig het aber nid ufghöört und dr Baudin isch uf Amsterdam. 1542 het er z Antwärpe as Arzt gschafft, wo mä in äinere Nacht alli Brotestante gfange gnoo und hiigrichdet het. Im Baudin isch s glunge z flüchte und er isch uf Baasel. Dört het er zerst in dr Druckerei vom Froben as Korrektor gschafft, und sich denn as Arzt niidergloo. 1575 isch er usserordentlige Brofässer an dr Uniwersidäät Baasel worde und isch 1580/81  Dekan vo dr Medizinische Fakultäät gsi.

Dr Jean Bauhin isch dr Stammvater vo dr Baaseler Gleertefamilie Bauhin gsi, wo bis ins 18. Joorhundert z Baasel e Hufe Mediziner und sustigi Akademiker gstellt het. Sini Söön Caspar und Johann si berüemti Ärzt und Botaniker worde.

## Litratuur
* 

## Weblingg
*
Schweizerisches Architekturmuseum

S **Schwizerische Archidektuurmuseum** (S AM) befindet sich am Stäinebärg 7 z Baasel im Geböid vo dr Kunsthalle Baasel. Es beschäfdigt sich in wäggselnde Usstellige und Veraastaltige mit de internazional gfüerte Debatte über Archidektuur und Urbanismus und deren iiri gsellschaftspolitische Aspäkt. 

## Brogramm
S Museum organisiert im Durchschnitt 4 Usstellige im Joor mit de Brogrammschwerpünkt „Interdisziplinaridäät“ und „Gschicht und Gegewart“. Es richdet sich derbii an Fachlüt wie Archidekte, Ääschenjöör und Blaaner, aber vor allem au an s bräite Publikum, wo sich für Archidektuur intressiert. Zu jedere Usstellig finde Veraastaltige statt, wo sä begläite wie Füerige, Podiumsdiskussione, Workshops und Wärkvordrääg, und s Museum veröffentligt Publikazione us dr S AM-Räije, wo sä reflektiere und ergänze.

## Gschicht
S Archidektuurmuseum (AM) isch 1984 uf e brivati Iniziative as Stifdig gründet worde und isch ursprünglig im Domus-Huus din gsi, wo z Baasel zu de sältene Bischbil vo dr modärne Archidektuur us de 1950er Joor zelt und 1958 vom Archidektebüro Rasser & Vadi baut worde isch. Sini Schwerpünkt in deere Zit si uf Schwizer Archidekte us dr Gegewart und dr Vergangehäit glääge und uf Schwizer Archidektuurthemene im allgemäine. Es het aber au monografischi Usstellige über internazionali Archidekte wie dr Rafael Moneo, Frank O. Gehry und dr Rem Koolhaas gmacht.

2004 isch s Museum in d Kunsthalle züüglet, wo drfür umbaut worde isch. 2006 isch us em *AM* s *S AM*, s Schwizerische Archidektuurmuseum worde.

## Lueg au
* Museum z Baasel

## Weblingg
* Website vom Schwizerische Archidekturmuseum
Schaulager

S **Schaulaager** isch e Museum und Laagerhuus für Kunst.

S Schaulaager isch im Ufdraag vo dr Laurenz-Stifdig vom Baasler Archidekturbüro Herzog & de Meuron z Münchestäi bi Baasel baut worde. 2003 isch s eröffnet worde. 

Es isch as offnigs Laagerhuus konzipiert mit optimale rüümlige und klimatische Bedingige für zum Kunstwärk uf z bewaare. Vom Konzäpt här isch s e Mischig vom ene öffentlige Museum, eme Kunstlaager und eme Kunstforschigsinstidut. 

D Sammlig vo dr Emanuel Hoffmann-Stifdig, wo s Härz vom Schaulaager bildet, isch 1933 vo dr Maja Hoffmann-Stehlin, dr spöötere Maja Sacher (1898–1989), begründet worde.

## Ustellige
S Schaulaager macht jeedes Joor e baar Möönet lang e Sonderusstellig für s bräite Publikum.

Usstellige bis jetz:
* 2003: Roth-Zeit. Eine Dieter Roth Retrospektive
* 2004: Herzog & de Meuron. No. 250. Eine Ausstellung
* 2005: Jeff Wall. Photographs 1978–2004
* 2006: Tacita Dean. Analogue: Films, Photographs, Drawings 1991–2006Francis Alÿs. «The Sign Painting Project (1993–97): A Revision»
* 2007: Robert Gober. Work 1976–2007
* 2008: Andrea Zittel, Monika Sosnowska. 1:1
* 2009: Holbein bis Tillmans. Prominente Gäste aus dem Kunstmuseum Basel
* 2010: Matthew Barney. Prayer Sheet with the Wound and the Nail
* 2011: Francis Alÿs. Fabiola, zu Gast im „Haus zum Kirschgarten“
* 2013: Steve McQueen.
* 2014: Paul Chan. Selected Works

## Lueg au
* Museum z Baasel

## Weblingg

* Schaulager
* Foto Bild Galerie: Schaulager
* Interviuu mit dr Theodora Vischer, Diräktere vom Schaulager (uf Änglisch)

## Fuessnoote
Richard von Weizsäcker

Dr **Richard Karl Freiherr von Weizsäcker** (* 15. April 1920 z Stuttgart; † 31. Januar 2015 z Berlin) isch e dütsche Politiker (CDU) gsi. Er isch vo 1981 bis 1984 dr Regierend Bürgermäister vo Berlin und vo 1984 bis 1994 dr säggsti Bundesbresidänt vo dr Bundesrepublik Dütschland gsi.

Dr Weizsäcker het vor allem im Usland vil Anerkennig mit sinere Reed vom 8. Mai 1985 überchoo, won er din dr 8. Mai 1945 as „Daag vo dr Befreijig vom menscheverachtende Süsteem vo dr nazionalsozialistische Gwaltherrschaft“ bezäichnet het. Er het sich drfür iigsetzt, ass Ost und West vorsichdig wurde zämmewaggse und het in sinere Reed zur Widerveräinigung am 3. Oktober 1990 gsäit: „Sich zu vereinen, heißt teilen lernen.“ 

## Litratuur
* Werner Filmer, Heribert Schwan (Hrsg.): *Richard von Weizsäcker - Profile eines Mannes.* Econ-Verlag, Düsseldorf/Wien 1984, ISBN 3-426-03796-3.
* Thorsten Hinz: *Der Weizsäcker-Komplex: Eine politische Archäologie.* Edition JF, Berlin 2012, ISBN 978-3-929886-40-5.
* Gunter Hofmann: *Richard von Weizsäcker. Ein deutsches Leben*. C. H. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-59809-8.
* Friedbert Pflüger: *Richard von Weizsäcker – Ein Portrait aus der Nähe.* Droemer Knaur, München 1993, ISBN 3-426-02437-3
* Martin Wein: *Die Weizsäckers, Geschichte einer deutschen Familie.* Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1988, ISBN 3-421-06389-3.
* Helmut Schmidt: ''Ein moralischer Wegweiser.'' Zu Richard von Weizsäckers jüngstem Buch *Der Weg zur Einheit*. In: *[[Die Zeit]]*, Nr. 44/2009; Rezension

## Weblingg

* Richard von Weizsäcker auf *bundespraesident.de*
* Lebenslauf beim Berliner Senat
* D Reed vom 8. Mai 1985
* A Soul for Europe
* Peter Voß fragt Richard von Weizsäcker: „Hat die Nation eine Zukunft?“ Interviuu vom 25. Januar 2010 (45 Minuten VoD) uf 3sat
* ''Correspondence between President Weizsaecker and the Israeli President Chaim Herzog during the First Gulf War''. Blog of Israel State Archives
*
Physikalisches Kabinett der Universität Basel

S **Füsikalische Kabinett vo dr Uniwersidäät Baasel** isch e Sammlig vo alte wüsseschaftlige Instrumänt. S Kabinett ghöört zum Historische Museum und befindet sich im Huus zum Kirschgaarde.

## Gschicht
Dr Benedikt Stäächeli het as Brofässer für Füsik im Stachelschützehuus e Labor iigrichdet, und im ene Aabau die füsikalische Gräät und Instrumänt ufbewaart, won er für Versüech und Vorfüerigszwäck brucht het. Si Noochfolger dr Daniel Bernoulli het die Sammlig erwiteret und vo dene Apparäät si au hüte no e groosse Däil vorhande. Won er 1776 zruggdrätte isch, isch dr Underricht wie au s Kabinett mee und mee vernoochläässigt worde. Schliesslig het mä d Instrumänt us em Stachelschützehuus in s 
Undere Kollegium am Rhiisprung züüglet. 
Mit em Peter Meriaa, wo 1820 die meerjöörigi Wakanz gfüllt het, isch e Verbesserig im Underricht choo. 1821 het er zämme mit em Mathematiker Daniel Hueber und em Brofässer für Naturgschicht Christoph Bernoulli d Gründig vom Museum für Naturgschicht im Falkestäinerhoof aagstoosse. Au s füsikalische Kabinett und s chemische Labor si in Falkestäinerhoof verlegt worde. Dr Meriaa het die Füsikalisch Sammlig usbaut.

Bi dr Baasler Kantonsdäilig isch au s Füsikalische Kabinett uf s Dabeet cho. Mä het d Instrumänt, wo dört ufbewaart worde si, nid as historischi Objekt aagluegt sondern as Instrumänt, wo no chönne brucht wärde oder as Grümpel.

Under em Ordinarius für Füsik und Chemii Christian Friedrich Schönbein, wo s Ozon entdeggt het, isch s Füsikalische Kabinett as Däil vom Naturwüsseschaftlige Museum 1849  in s nöije Museum an dr Augustinergass choo.

1951 het mä s Huus zum Kirschgaarde afo as Woonmuseum iirichde und es het Blatz ghaa für anderi Sammlige wie e Borzellansammlig, en Uuresammlig und eben au s Füsikalische Kabinett. D Instrumänt us em 18. und früeje 19. Joorhundert si ins Kirschgaarte kho, s Departemänt für Füsik vo dr Uniwersidäät het si Sammlig vo nöijere Instrumänt bhaltet.

## Fuessnoote
Sergio Mattarella

Dr **Sergio Mattarella** (* 23. Juli 1941 z Palermo, Sizile) isch en italiänische Jurist und Politiker vom Partito Democratico.

Er isch am 31. Januar 2015 zum zwölfte Presidänt vu Italie gwählt worde und hät am 3. Februar 2015 de Amtsaid abglait. Vorhär isch er vo 1983 bis 2008 Mitglid vo de italienische Abgordnetechammer und e paarmol Minister gsii. Vo 2011 bis 2015 isch de Mattarella italiänische Verfassigsrichter gsi.

## d Wahl zum Staatspräsident
De Matteo Renzi, Regierigschef und Chef vom Partito Democratico, hät de Sergio Mattarella als Nochfolger vom Giorgio Napolitano vorgschlage, wo Mitte Januar zruggträten isch. D Wahl vom Mattarella isch in ere gmainsame Sitzig vo de Abgordnetechammer und em Senat im vierte Wahlgang mit 665 vo 1009 Stimme zstand cho. Es hät mehreri Wahlgäng bruucht, wil am Aafang en Huufe Aahänger vom Silvio Berlusconi sinnere Partei *Forza Italia* lääri Stimmzädel abgee händ.

## Weblink

## Fuessnoote
Moiry

**Moiry** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* Moiry VD, e Gmaind im Bezirk Cossonay, Kanton Waadt, Schwiz
* Lac de Moiry, en Stausee i de Gmaind Grimentz, Kanton Wallis, Schwiz
* Moirygletscher, en Gletscher im Kanton Wallis, Schwiz
* *Cabane de Moiry*, e Alpevereinshütte bim Moirygletscher
* Moiry (Ardennes), e Gmaind im Département Ardennes, Frankrych
Zitrone

D **Zitrone** isch d Frucht vom **Zitronebaum** (*Citrus × limon*) us dr Gattig vo de Zitruspflanze (*Citrus*). Es handlet sich um e Grubbe vo Sorte, wo us ere Chrüzig zwüsche Bitterorangsche (*Citrus × aurantium*) und Zitronatzitrone (*Citrus medica*) entstande isch, woorschinlig im Norde vo Indie. Um s Joor 1000 cha mä die erste sichere Noochwiis z China und au im Mittelmeerruum finde. 

D Böim si immergrüen und häi lenglig-ovali Frücht (d Zitrone) öbbe so grooss wien e Fust mit ere gääle oder grüen-gääle Schale. S Fruchtfläisch isch saftig und suur und s het din 3,5–8&nbsp;% Zitronesüüri und e Hufe Vitamin C. Us Zitrone bechunnt mä Saft, Zitronesüüri, etherischs Ööl und Pektin.

## Litratuur
* W. Reuther, H. J. Webber, L. D. Batchelor (Hrsg.): *[https://web.archive.org/web/20150201053124/http://lib.ucr.edu/agnic/webber/ HTML-VersionThe Citrus Industry.]* Bd 1 & 2. University of California. Berkeley 1967. 
* A. Schwammberger: *Vom Brauchtum mit der Zitrone.* Nürnberg 1965.
* Ingrid und Peter Schönfelder: *Das neue Buch der Heilpflanzen*. Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6.

## Weblingg

* privati Site Pflege von Zitruspflanzen
* 
*  in Menton
* Zitronen, Mandarinen und Orangen
* brivati Site Fotene vo dr Riisezitrone (Limón Real)

## Fuessnoote
Victor Ambartzumyan

De **Victor Ambartzumyan** (armenisch Վիկտոր Համբարձումյան, anderi Schribige; Viktor Hambardzumian, Viktor Amazaspovich Ambartsumian, Wiktor Amasaspowitsch Ambarzumjan, * 5. Septämberjul./18. Septämbergreg. 1908 z Tiflis, Georgie ; † 12. August 1996 z Bjurakan bi Jerewan, Armenie) isch en armenisch-sowjetische Astrophysiker gsii, eine vo de Begründer vo de theoretische Astrophysik.

De Victor Ambartzumyan hät uf em Gebiet vo de Physik de Sterne und Nebel, stellare Astronomii und Dynamik vo de Sternesystem und Kosmogoni vo Sterne und Galaxie gschaffed. Er hät 1946 s *Bjurakan-Observatorium* gründet.

I de Liste vo de „wichtigste Persone vom 20. Johrhundert“, wo s Time Magazine im 2000 veröffentlicht hät, isch de Victor Ambartzumyan i de Kategorii „Wichtigsti Wüsseschaftler und Dänker“ uf Platz drüü uufglischted gsii.

## Uuszaichnige
De Victor Ambartzumyan hät zwaimol, 1946 und 1950 de Stalinpriis gwunne. 1956 hät er de Jules-Janssen-Priis überchoo.

## Weblink

## Fuessnoote
Sorghumhirsen

As **Sorghumhirse** wärde d Arte vo dr Gattig **Sorghum** () us dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae) bezäichnet. Sorghum wird mänggisch au ooni h *Sorgum* gschriibe.

Es stammt ursprünglig us Ostafrika und isch an e häisses und drochnigs Klima aabasst.
Vo de Geträid isch 2010 d Aabauflechi vo Sorghum uf dr ganze Wält nume chliiner gsi as die vo Wäize, Mais, Riis und Gärste.

D Art vo däm Taxon, wo wirtschaftlig am bedütendste isch, isch d Moorehirse (*Sorghum bicolor*), wo s wichdigste Geträid in Afrika isch und au in Südöiropa, Zentralamerika und Südasie aapflanzt wird.
Mä macht vor allem Määl drus und brucht sä as Veefueter. Si wird au as Vogelfueter verwändet.  En anderi bekannti Art isch s Sudangras (*S. sudanense*), wo vor allem as Fueterpflanze, aber au as Energiipflanze aabaut wird.

## Litratuur

Rafael Govaerts (Hrsg.): *World Checklist of Selected Plant Families*. Sorghum Royal Botanic Gardens Kew, abgrüeft am 17. Dezämber 2014.

## Weblingg

## Fuessnoote
Hirse

**Hirse** isch e Sammelbezäichnig für Spelzgeträid mit chliine Frücht und 10–12 Gattige ghööre drzue. Si ghööre zur Familie vo de Süessgreeser (Poaceae).

Dr Naame Hirse chunt us em Altgermanische (ahd. *hirsa* näbe *hirsi* und *hirso*) und isch vom ene indogermanische Wort für „wachse, Wachstum“ abgläitet (lueg die römischi Göttin vom Ackerbau und vo dr Fruchtbarkäit Ceres).

Scho vor 8000 Joor het mä us Hirse unggsüürts Flaadebroot gmacht. In China wird d Rispehirse sit mindestens 4000 Joor landwirtschaftlig gnützt. D Rispehirse oder Ächti Hirse (*Panicum miliaceum*) isch früener au in Öiropa as Naarigsmiddel aabaut worde.

Vo de Hirsearte isch d Sorghumhirse wirtschaftlig am bedütendste. Vo alle Geträid isch 2010 d Aabauflechi vo Sorghum uf dr ganze Wält nume chliiner gsi as die vo Wäize, Mais, Riis und Gärste.

D Hirsearte cha mä in zwäi Hauptgrubbe iidäile:
# *Sorghumhirse* (Sorghum) wo dütlig gröösseri Chörner het und dorum au hööcheri Erdrääg pro Hektare (14–17 dt/ha).
# *Millethirse* (Paniceae, au *Ächti Hirse* oder *Chliini Hirse*). Zu dene ghööre die mäiste Gattige, wie z.&nbsp;B. Rispehirse (Panicum), Choöbehirse (Setaria), Perlhirse (Pennisetum), Fingerhirse (Eleusine) und Teff (Eragrostis). D Chörner vo dene Gattige si zimlig chlii, d Erdrääg entsprächend niidrig (öbbe 7–9 dt/ha). Dr Begriff „Millet“ wird vor allem uf Änglisch und Franzöösisch brucht. In Afrika schwätzt mä hüfig au vo *Milo* oder *Milocorn*.

## Weblingg

* Studäntesite über Hirse
* Hirse vor allem als Fuetermiddel für Vöögel, mit Bilder und verschiidene Aagoobe

## Fuessnoote
Kulturapfel

Dr **Kulturöpfel** (*Malus domestica* Borkh., Syn. *Pyrus malus* L.) umgangssproochlig **Öpfel**, isch en Art us dr Gattig vo de Öpfel in dr Familie vo de Roosegwäggs (Rosaceae) und isch wit bekannt.  Dr Frucht vom Öpfelbaum, wo botanisch gsee äigetlig e Schiinfrucht isch, säit mä Öpfel, und si isch wirtschaftlig e seer bedütendi Obstart.

Öpfelböim wärde as Naarigsmiddel im Obstaabau und au as Zierpflanze aapflanzt.

Dr Kulturöpfel stammt woorschinlig us Asie. Mä dänngt hüte ass er vom Asiatische Wildöpfel (Malus sieversii) chunnt, wo mit em Kaukasusöpfel (Malus orientalis) krüzt worde isch.

## D Frucht
: *Hauptardikel: [[Apfel|Öpfel]]*
Öpfel wärde as Obst ooni Verarbäitig gässe, vili Sorte chönne e langi Zit glaageret wärde und si doorum in dr Vergangehäit au im Winter e wichdigi Kwelle für Witamin gsi. Si chönne, je noch Sorte, kocht und bacht wärde, oder vermostet und as Most oder Öpfelwii drunke wärde. 
Usserdäm wird ene e Wirkig as Häilmiddel zuegschriibe. As d Frucht schlächthii sümbolisiere dr Öpfel und dr Öpfelbaum d Themeberiich vo dr Sexualidäät, dr Fruchtbarkäit und vom Lääbe, Erkenntnis, Entschäidig, aber au Riichdum.
## Litratuur
* Eckart Brandt: *Brandts Apfellust.* Mosaik, Münche 2000, ISBN 3-576-11441-6.
* Eckart Brandt: *Mein großes Apfelbuch.* Bassermann, Münche 2003, ISBN 3-8094-1533-2.
* Pierre-Marie Valat, Pascale de Bourgoing: *Der Apfel und andere Früchte.* Mannheim 1992, ISBN 3-411-08541-X.
* 
* Walter Karberg, Cathy Schernus: * Das Apfelbuch Berlin-Brandenburg.* be.bra verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-86124-676-3.

## Weblingg

* Entzifferung des Erbguts des Apfels
* Les origines de la pomme Dokumentarfilm: Vo wo dr Öpfel chunnt
* Obstsortebletter vo sältene Öpfelsorte
* Deutschlandkarte „Beginn der Apfelblüte" über verschiedene Jahre
Darstellung des Herrn

**Liechtmäss** (mittelalem. *die liechmes unserre frouwun* 1314/21, dt. *Mariä Lichtmess* oder au *Darstellung des Herrn*, ) isch e chrischtli Fescht, wu am 2.&nbsp;Februar, em vierzgschte Dag no dr Wynäächte, gfyyrt wird.

## Gschicht
S chilchli Fescht *Praesentatio Jesu in Templo* goht uf s 4.&nbsp;Johrhundert zrugg. S isch z Jerusalem as Näbefescht vu Christi Geburt entstande. Scho im Bricht vu dr Egeria iber ihri Rais in s Hailig Land (um 400) wird s gnännt. S Feschtdatum isch aafangs dr 14.&nbsp;Februar gsii (40 Däg no *[[Erscheinung des Herrn|Dreichenig]]*, 6. Jänner), ab em 6.&nbsp;Johrhundert dr 2.&nbsp;Februar (40 Däg noch em *Hochfescht vu dr Geburt Jesu Christi* am 25.&nbsp;Dezämber). Dr 25. Dezämber isch no dr liturgische Zellwys dr erscht vu dr 40 Däg.

Im Zäntrum vum Fescht stoht d Gschicht vum Rainigungsopfer vu dr Maria un dr Begegnig vum Herr im Tämpel, wie si im Lukas-Evangelium  iberlifert isch. Noch em biblische Gsetz vum Mose giltet e Frau no dr Geburt vun eme Bue 40 Däg;  un no dr Geburt vun eme Maidli 80 Däg,  as uurain . No däne Däg het si eme Prieschter e Rainigungsopfer mieße bringe .

In dr Oschtchilche wird Liechtmäss me as Fescht vu dr Begegnig vum Herr (*Hypapante*) gfyyrt: dr Messias chunnt in dr Tämpel un drifft s Gottesvolk, in Gsalt vu Simeon un Hanna. Im Weschte isch s me zuene eme Mareiefescht wore. Speter sin d Cheerzewei un Liechterprozessione derzue chuu. 

## Bruuchtum
Liechtmäss isch friejer e wichtig Datum im Johreslauf gsii. An däm Dag hän d Buure mieße bstimmti Abgabe laischte un Verdreg vu Chnäächt un Mägd sin bis an Liechtmäss gange un mer het em Gsind dr lescht Lohn vum Johr uuszahlt. Ab em 2. Februar het s nei Buurejohr aagfange. Liechtmäss isch in dr katholische Gegnige friejer vylmol s Änd vu dr Wynäächtszyt gsii, 

## Literatur
* Heinzgerd Brakmann: *He hypapantè toû Kyríou. Christi Lichtmess im frühchristlichen Jerusalem*. In: Hans-Jürgen Feulner u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Crossroad of Cultures*. Studies in Liturgy and Patristics in Honor of Gabriele Winkler. Pontificio Istituto Orientale, Rom 2000, ISBN 88-7210-325-8, S. 151–172 (*Orientalia Christiana Analecta* 260), (mit weiterer Literatur).

## Weblink

## Fueßnote
Helvetia auf der Reise

**«Helvetia auf Reisen» ** isch e Skulptur am Chläibaasler Kopf vo dr Middlere Brugg. Es isch äins vo de Kulturgüeter z Baasel, wo für d Region vo Bedütig si.

D Skulptur us Bronse isch 1980 vo dr Bärner Bildhauere Bettina Eichin gmacht worde. Si zäigt d Helvetia as Frau, wie si uf em Zwäifränggler vorchunnt. Si het iire Speer und iir Schild abgläit und sä mit iirem Koffer hinde am Gländer vo dr Brugg aanegstellt und sitzt oobe uf em Gländer und luegt dr Rhii aabe. Uf ere Daafele stoot die Erkläärig vo dr Künstlere: *Eines Tages verlässt Helvetia ein Zweifrankenstück, mischt sich unter das Volk und unternimmt eine längere Reise. Unterwegs kommt sie auch nach Basel. Nach einem anstrengenden Gang durch die Stadt stellt sie Schild, Speer und Koffer ab, legt den Mantel über die Brüstung und ruht sich aus und blickt nachdenklich rheinabwärts*.

Für die Skulptuur het d Eichin 1980 dr erst Briis bim Wettbewärb «Middleri Rhiibrugg Baasel» vom Baasler Kunstkredit bekhoo.

Basel 2012-08 Mattes 1 (78).JPG|D Statue vo hinde
Basel, Helvetia auf der Reise - Bettina Eichin-105651.jpg|D Daafele mit dr Erkläärig vo dr Eichin

## Kwelle
* 150 Years of Strubeli
* Helvetia on the Journey © BETTINA EICHIN

## Weblingg
Inselschulhaus

S **Insleschuelhuus** isch e Schuel im Stiil vom Juugedstiil und befindet sich an dr Inslestrooss 41-45 im Klybeckkwardier im Chläibaasel. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. 

Dr Baasler Archidekt und Hochbauinspäkter Theodor Hünerwadel (1864-1956) het d Blään für s Schuelhuus gmacht. 1906 het mä s afo baue. Im Joor druf isch e Sträik usbroche und wäge däm isch s Schuelhuus erst 1908 fertig worde.

Ursprünglig isch s e Sekundarschuel für Buebe gsi; hüte isch s e Brimarschuel.

Dr Naame vom Schuelhuus chunnt vo dr Strooss, wo s dra lit und die het dr Naame von ere Insle, wo s mee as hundert Joor vorhär dört im Rhii gee het und wo bin ere Rhiiuferkorrekzioon verlandet isch.

## Kwelle
* «Das neue Knabensekundarschulhaus an der Inselstrasse in Basel: Architekt Hochbauinspektor Th. Hünderwadel in Basel» in *Schweizerische Bauzeitung* Band (Jahr): 53/54 (1909), Heft 6 -  As PDF abrüefbar
* Eric Bertels: ''Hindernisfreies Bauen bei schützenswerten Gebäuden und Anlagen - Beispiel Kanton Basel-Stadt''
* Woher stammt der Name des Inselschulhauses? uf altbasel.ch, abgrüeft am 2. Februar 2015
Frucht

D **Frucht** (vo ) von ere Pflanze isch d Blüete wo dr Soome rif worde isch.

D Frucht bestoot us alle Organ, wo von ere Blüete chömme, und wo d Soome umschliesse bis dass si rif si. Brinzipiell bilde nume die Pflanze Frücht, wo e zuenige Fruchtchnoote häi (Bedecktsoomer = Angiosperme); bi de Nacktsoomer (Gümnosperme, z. B. Noodelböim oder Ginkgo-Böim) entstöön nume freiji Soome.

E Frucht cha usser us em Fruchtblatt au no us deene Organ bestoo: Aggsegwääb (zum Bischbil dr Blüetebode), Blüetehülli, Spelz. Pflanze mache Frücht zum sich usbräite: Dier frässe d Frücht und schäide denn d Soome mit em Gaggi wit äwägg vo dr Mueterpflanze us. Je nochdäm, öb d Soome vo dr Frucht iigschlosse oder im rife Zuestand freigsetzt wärde, underschäidet mä zwüsche Schliess- und Öffnigs- bzw. Ströifrücht.

Im allgemäine Sproochgebruuch wird under Frücht au Obst verstande und d Lüt mache mäistens kä Underschiid zwüsche de Soome und dr Frucht.

## Litratuur
* Reinhard Lieberei, Christoph Reisdorff: *Nutzpflanzenkunde - begründet von Wolfgang Franke.* 7. Uflaag. Thieme-Verlag, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-13-530407-6.

## Weblingg

* Frucht-Bilder us em Bildarchiv vo dr Uniwersidäät Baasel
* Frücht mit Bild, noch Jooreszite gordnet
Bläsischulhaus

S **Bläsischuelhuus** stoot an dr Müllhäimerstrooss 94 im Mattyskwardier z Baasel. Es isch äini vo säggs Chläibaasler  Kwardierschuele, und umfasst as sogenannti Brimarstuefe dr zwäijöörig Kindergaarde und die säggsjöörigi Brimarschuel mit öbbe 350 Brimarschüelerinne und -schüeler und 120 Mäitli und Buebe im Kindergaardenalter. Si wärde vo öbbe 75 Leerchreft underrichdet. 

S Bläsischuelhuus isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si, stoot aber nid under Dänggmolschutz. 

S Bläsi isch 1882/83  vom Kantonsbaumäister und Regierigsroot Heinrich Reese im Stiil vom Historismus baut worde, wo an dr Spootrönessans und am Manierismus aagläänt isch. Es het uf drei Stögg vierezwanzig Klassezimmer ghaa mit eme bräite Middelgang zwüschene und zwäi Iigäng. Im lingge Flüügel vom Geböid häi d Mäitli gleert und im rächte d Buebe. Im Estrig vom Middelbau het s Sääl für d Handarbetsschuel ghaa. Die vorderi und die hinderi Fassaade si fast gliich gsi.
Us Gsundhäitsgründ het mä d Klassezimmer gege Südoste usgrichdet.

2010 het mä e baar Umbaute gmacht, für dass s Geböid au für Behindereti zuegänglig sig. Mä het e Rollstuel-WC iibaut und e Lift im Hauptgang und an dr Front e nöije Iigang. 2013/14 isch s Geböid umfassend saniert worde.

## Kwelle
* Eric Bertels: ''Hindernisfreies Bauen bei schützenswerten Gebäuden und Anlagen - Beispiel Kanton Basel-Stadt'' uf docplayer.org (ursprünglig uf proinfirmis.ch im Februar 2013)
* ''Schulhaus Bläsi / 2013–2014'' über d Renowazioon 2013/14 uf ffbk.ch
* ''Das Bläsi-Schulhaus lässt die Reize seiner alten Bausubstanz aufblitzen'' Ardikel vom 23. Juni 2014 in dr BZ

## Weblingg
* d Website vom Bläsischuelhuus
Daniel Renkonen

Dr **Daniel Renkonen** (* 25. Februar 1970) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Vu 2011 bis 2021 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Beruef
Dr Renkonen isch glehrte Zytigsredaktor mit dr Schwärpinkt Lokales un Sport. Voreb er in dr Landdag gwehlt woren isch, het er as freie Schurnalischt fir d Leabärger Zytig gschafft. 

## Bolitischi Laufbahn
Syter anne 1994 isch dr Renkonen Mitglid vu dr Griene. Fimf Johr lang isch er Gmaindsrot z Damm gsii. Vu 1994 bis 2014 isch er Mitglid vum Kraisdag vum Landkrais Ludisburg gsii un dert vu 2000 bis 2014 au Fraktionsvorsitzer. Zue dr Kommunalwahl 2014 isch er nimi as Kandidat aadrätte.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch er mit 25,0 % vu dr Stimme iber s Zwaitmandat im Wahlkrais 14 ''Bietge-Bissenga'' in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch er Mitglid im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft un im Uusschuss fir Verchehr un Infrastruktur gsii, derzue stellverdrättend Mitglid in dr Uuschiss fir Finanze, Wisseschaft, Ländlige Ruum, Integration, im Innen- un im Petitionsusschuss. Är isch Sprächer vu syre Bartei fir Stuttgart 21 gsii un Vorsitzer vu griene Arbetskrais Umwält un Energy.

Bi dr Landdagswahl 2016 het dr Renkonen mit 32,06 % vu dr Stimme s Diräktmandat im Wahlkrais Bietge-Bissenga wunne.

Fir d Landdagswahl 2021 isch er nimi vu syre Bartei nominiert wore.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Jugendschöffe am Amtsgricht Ludisburg
* Mitglid im Verwaltigsrot vu dr Kraissparkass Ludisburg
* Mitglid vum Ufsichtsrot vu dr Abfallverwertungsgesellschaft des Landkreises Ludwigsburg

## Persenligs
Dr Daniel Renkonen wohnt z Ludisburg.

## Weblink
Karneia

D **Karneia** () sind ais vo de wichtigste Fest bi de Dorer gsii, bsunders z Sparta, uf de Insle Thera und i de libysche Kolonii Kyrene het da Fest e grossi Bidüttig ghaa. Si sind im Monet Karneios (Augste/September) gfiiret wore und hend nüü Tääg lang duuret. De Ablauf vom Fest cha ahand us verschidnige Aagoobe bi antike Autoore rekonstruiert were, doch bliibet vili Frooge und Ainzelhaite offe. 

D Karneia sind e Fruchtbarkaitsfest gsii, wo in Aafang vo de Erntezitt gfalen isch, si hend aber o e militärische Zuug agnoo, bsunders z Sparta.

## Ablauf
S Fest isch em Gott Apollon Karneios gwait gsii und am Fest hend nume Mane tailgnoo. Organisiert wore isches vo de Karneate (καρνεᾶται), wo all vier Joor noi gwäält wore sind. Debii isch us jedere vo de fööf spartanische Oba e junge Maa uusgwäält wore, wo nöd verhürootet gsii isch. D Karneate hend müese völig enthaltsam lebe. De Priester wo s Fest glaitet het isch Agetes (ἀγητής ‘Füerer’) gnennt wore.

S nüütägige Fest het us merere Aaläss bistande, doch isch nöd gnau bikannt, i welere Raiefolg die Aaläss stattgfunde hend. De letscht Taag isch uf de Vollmoo vom Monet Karneios gfale.

### s Laubhüttefest
Zom Laubhüttefest sind nüü Mane uusglese wore, wo a nüü Laubhüttene vorgstande sind. I dene Laubhüttene hend d Festtailnemer gfiiret und gmainsam e Festmool ignoo.

### de Staphylodromos
Bim Staphylodromos, oder uf tütsch „Truuberenne“, isch e Maa mit *stemmata* gschmückt wore, vermuetli Bänder. De isch den ase schnell wiener het chöne ewegggrennt und het debii Sege öber d Stadt Sparta uusgrüeft. E paar Festtailnemer, d Staphylodromoi (σταφυλοδρόμοι „Truubeloiffer“) sind em nochegjagt und hend versuecht en izfoo. Isch da glunge, isch da e guets Zaiche gsii und hett e guets Joor bidüttet.

### Widderopfer
E Widderopfer isch för d Stadt Thourioi öberliferet, e griechischi Kolonii z Lukanie am Ionische Meer. De Ablauf vom Opfer isch nöd bikannt, doch werd agnoo, as o a de anderen Ort e Widder gopferet woren isch, do de Apollon Karneios eng mitem Widder verbunden isch.

### Musigweppewerb
A de Karneia het e Wettchampf im Spiil vo de Kithara  stattgfunde. As erste bikannte Siger vo dem Wettmusiziere gelt de spartanischi Kitharaspiler Terpandros (7.Jh.v.&nbsp;Chr.).

### Wafferue
I de Zitt vo de Karneia sind ali chriegerische Aktivitäte igstellt wore. So sind 490 v.&nbsp;Chr. d Spartaner wege de Karneia z spoot ufem Schlachtfeld vo Marathon erschine. O i de Schlacht bi de Thermopyle zee Joor spööter hend nume wenig Spartaner wegem Fest tailgnoo. Im Peloponnesische Chrieg 419 und 418 v.&nbsp;Chr. sind wege de Karneia d Chämpf iigstellt wore.

## Karneios (Monetsname)
De Monetsname **Karneios** isch vom Festname Karneia abglaitet, wie da för vili altgriechische Monetsnäme typisch isch. De Monetsname chunnt nume i dorische Piet vor und isch e Hiiwiis as a dene Ortschafte d Karneia gfiiret wore sind. De Monet isch i d Mönet Augste und September gfale.

## Anzelnoowiis


## Literatur
* 

## Link
Karneia bi Heelenicgods uf Englisch
Banane (Frucht)

D **Banane**, gnauer d **Desserbanane** oder **Obstbanane** isch d Frucht vo *[[Musa × paradisiaca]]*. Banane ghööre im dütschsproochige Ruum zu de Frücht, wo am mäiste gässe wärde.

## Äigeschafte
D Banane ghööre zu de klimakterische Frücht, wil si noch em Günne witer rif wärde. Obstbanane loot mä dorum nit an dr Stuude lo rif wärde sondern günnt si wenn si no grüen si, sust wurde si ufblatze und weere nüme süess sondern määlig. Das isch daas, wo dradizionell die Iihäimische mache. Für en Export isch das braktisch, wil mä eso d Banane uf Chüelschiff um die halbi Wält cha schigge.

S Rifwärde isch e biochemische Vorgang, wo bin us Sterki  Zucker wird. In grüene Banane isch s Sterki-Zucker-Verheltnis 20:1 und wenn d Banane rif isch, isch s 1:20. Je gääler d Schale isch, umso größer isch, umso süesser isch d Banane und het iire bsundrige Gruch. Wemm mä e rife Öpfel zur grüene Banane legt, wird die schnäller gääl. 

Rifi Desserbanane cha mä nit nume roo ässe, sondern au witerverarbäite. Zu de Brodukt, wo us Banane härgstellt wärde, ghööre Bananenektar, Bananetschips (Drochenobst) und Likör.

## Litratuur
* Museum der Arbeit, Hamburg (Hrsg.): *Tanz um die Banane: Handelsware und Kultobjekt*;  Hamburg u. Münche: Dölling und Galitz, 2003, ISBN 3-935549-48-2
* Lucas Rosenblatt, Helvetas&nbsp;– Schweizer Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (Hrsg.): *Bananen: Geschichte&nbsp;– Anbau&nbsp;– Fairer Handel&nbsp;– Rezepte*, Lenzburg: Fona, 2005, ISBN 3-03780-198-0
* Rainer Grießhammer, Claudia Burg: *Wen macht die Banane krumm: Kolonialwarengeschichten*; Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, 1995 (rororo, 9361), ISBN 3-499-19361-2
* *The Banana Dispute*, Springer, ISBN 3-211-83727-2 (über den Konflikt zur Bananenmarktordnung)
* Monika Machon, Gerhard Medoch: *Manuel auf der Bananeninsel*, Volk und Wissen Verlag, ISBN 3-06-100391-6 

## Weblingg

## Fuessnoote
Nussfrucht

**Nussfrücht** si Schliessfrücht, wo alli drei Schichte vo dr Fruchtwand (d.&nbsp;h. vom Perikarp) bin ene verholze. Mäistens het s nume en äinzige Soome din.

**Schalenobst** (au *Schalefrücht*) isch die handelsüübligi Bezäichnig für Obst, wo s um d Fruchtchärn von em e herti, mäistens holzigi Schale het. Es handlet sich um Nüss und *[[Kern (Botanik)|Kärn]]*, wo vom Mensch ooni iiri Fruchtwand – d Schale bzw. s Perikarp – gässe wärde.

## Nüss
Zu de Nüss im botanische Sinn ghööre u. a.

* Tschilenischi Haselnuss
* Ächti Walnuss (*Juglans regia*)
* Edelchestene (Maroni)
* Äichle
* Hanfnuss
* Haselnuss
* Macadamianuss (Queenslandnuss)
* Platanennuss (wo nid cha gässe wärde)
* Stäinuss (Tagua)
* Wassernuss

Zu de Nüss, wo im botanische Sinn gar käni Nüss si, ghööre
* Kaschunuss
* Ärdmandle (Chufanuss)
* Ärdnüssli 
* Kokosnuss
* Mandle
* Muskatnuss
* Paranuss (Brasilnuss, Juvianuss)
* Pekannuss
* Pistazie
* Sheanuss

## Litratuur
* Reinhard Lieberei, Christoph Reisdorff: *Nutzpflanzenkunde.* Begründet vom Wolfgang Franke, 7. Uflaag. Thieme-Verlag, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-13-530407-6
* Werner Rauh: *Morphologie der Nutzpflanzen*. 2. Uflaag, Quelle & Meyer, Häidelbärg 1950.
* Horst Bickel, Roman Claus, Roland Frank, Gert Haala, Martin Lüdecke, Günther Wichert, Dirk Zohren: *NATURA - Biologie für Gymnasiasten.* Klett-Verlag, 1. Uflaag, Stuttgart 2002, ISBN 3-12-045200-9. 

## Weblingg
Liste der Eisenbahnstrecken in Baden-Württemberg

Selli Lischtè enthaaltet diè beschtehendè un diè ehemòligè **Ysèbaaschtreggè** im hütigè Bundesland **Baddè-Württèbörg**.

Enthaaltè sin diè öffentlichè Ysebaaschtreggè vo Baddè-Württèbärg, abber keini Wärchs- odder Aaschlussbaanè. Strõßèbaanè wörred uffgfüürt, wenn si urschprünglich als Ysèbaanè konzessionyrt gsi sin. D Ydeilig vo dè Streggè richtet sich nõch èm Schema vo dè VzG-Streggènummèrè bzw. nõch dè Baugschichtè.

Für nè besseri Übbersicht sin diè Streggè drènnt nõch Bauhèrrè in unterschidlichè Tabèllè sortyrt. Innerhalb vo dè Tabèllè folgt d Sortyrig im Eröffnigsdatum vom èrschtè Abschnitt.

Erlüterungè zu einzelnè Spaaltè:
* *Streggi*: Uusgangs- un Èndpunkt vo dè Streggi. Dè Nammè vo dè Betrièbsschtell entschpricht dè hütigè bzw. dè zletscht gültigè offizièllè Bezeichnig im Betrièbsschtellèvozeichnis.
* *km*: Hütigi Èntfèrnig zwǜschè dè Uusgangs- un Zylbaanhof in Kilometèr, grundet uff ei Kommaschtellè. Bi länderübbergryfendè Streggè entschpricht dè Wärt dè Streggèlängi innerhalb vo Baddè-Württèbärg.
* *Eröffnig*: Datum vo dè Uffnaam vom regulärè Betrièb
* *Gsetz vum*: rächtlichi Grundlaag für dè Bau vo dè Streggi byschpillswys Gsetz odder Staatsvoträäg
* *Stilllegig*: Datum vo dè förmlichè Stilllegig vo dè Streggi.

## Vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaanè erbauti Streggè
Selli Tabèllè enthaaltet d Ysèbaanschtreggè im hütigè Bundesland Baddè-Württèbärg, wo im Zitruum vom 1840 bis 1915 vom Badischè Staat (1840–1872) bzw. vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaanè (1872–1915) eröffnet worrè sin.



## Einstige staatlich betriebene Privatbahnen in Baden
Diese Tabelle enthält die Eisenbahnstrecken in Baden-Württemberg, die im Zeitraum von 1862 bis 1894 mit badischer Konzession unter privater Regie erbaut, aber von Anfang an durch die Badischen Staatseisenbahnen betrieben wurden.



## Von den Königlich Württembergischen Staats-Eisenbahnen erbaute Strecken
Diese Tabelle enthält die Eisenbahnstrecken in Baden-Württemberg, die im Zeitraum von 1845 bis 1919 vom Württembergischen Staat (1845–1875) bzw. von der Generaldirektion der Verkehrsanstalten (1875–1919) eröffnet wurden.

## Luèg au
* Ysebaa-Hischtoriè z Württèbärg

## Literadur
* 
* 
* 
* 

## Einzelnõchwys
Partei des Demokratischen Sozialismus

D **Partei des Demokratischen Sozialismus** (Chirzel **PDS**) isch e dytsch Bartei gsii, wu s vu 1989 bis 2007 gee het.

Si isch us dr Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) firigange, wu si im Dezämber 1989 zerscht in *Sozialistische Einheitspartei Deutschlands – Partei des Demokratischen Sozialismus* (SED-PDS) umgnännt ghaa het. Am 4. Februar 1990, noch eme personällen un inhaltlige Wandel, het si ihre Namen in *Partei des Demokratischen Sozialismus* (PDS) un im Juli 2005 in **Die Linkspartei.PDS** (Chirzel *Die Linke.PDS*) gänderet. Am 16. Juni 2007 isch si schließlig im Zug vu dr Fusion mit dr WASG in dr Bartei Die Linke ufgange. Ihri Mitgliderzahl isch im Dezämber 2006 bi 60.338 gläge.

## Literatur
* Sebastian Prinz: *Die programmatische Entwicklung der PDS. Kontinuität und Wandel der Politik einer sozialistischen Partei*, Wiesbaden 2010 ISBN 978-3-531-17215-6
* Tim Peters: *Der Antifaschismus der PDS aus antiextremistischer Sicht*, VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2006, ISBN 978-3-531-14775-8.
* Manfred Behrend: *Eine Geschichte der PDS. Von der zerbröckelnden Staatspartei zur Linkspartei*, Neuer Isp-Verlag, Köln 2006 ISBN 978-3-89900-117-4
* Michael Brie (Hrsg.): *Die Linkspartei. Ursprünge, Ziele, Erwartungen* Dietz, Berlin 2005, ISBN 3-320-02072-2.
* Ulrich Maurer, Hans Modrow: *Links oder lahm? Die neue Partei zwischen Auftrag und Anpassung* 2006.
* Viola Neu: *Das Janusgesicht der PDS, Wähler und Partei zwischen Demokratie und Extremismus*. Baden-Baden 2004, ISBN 3-8329-0487-5 (= *Extremismus und Demokratie*. Band 9, zugleich Dissertation an der TU Chemnitz 2003).
* Michael Brie/Rudolf Woderich (Hrsg.): *Die PDS im Parteiensystem*. Dietz Verlag, Berlin 2000, ISBN 3-320-02014-5.
* Eva Sturm: *»Und der Zukunft zugewandt«? Eine Untersuchung zur »Politikfähigkeit« der PDS*. In: *Forschung Politikwissenschaft*. Bd. 77, Opladen, Leske + Budrich 2000, zugleich: Diss. Universität Augsburg, 1999, ISBN 3-8100-2678-6.
* Gero Neugebauer, Richard Stöss: *Die PDS. Geschichte. Organisation. Wähler, Konkurrenten*. Opladen 1996, ISBN 3-8100-1464-8.
* Florian Hartleb: Rechts- und Linkspopulismus – Eine Fallstudie anhand von Schill-Partei und PDS. VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2004, ISBN 3-531-14281-X.

## Weblink
* Archiv vu dr Websyte vu dr Linkspartei.PDS
* Findbuch Die PDS im Deutschen Bundestag (1990 bis 1994), Archiv Demokratischer Sozialismus vu dr Rosa-Luxemburg-Stiftig
* Findbuch Die PDS im Deutschen Bundestag (1994 bis 1998), Archiv Demokratischer Sozialismus vu dr Rosa-Luxemburg-Stiftig
* Findbuch Die PDS im Deutschen Bundestag (1998 bis 2002), Archiv Demokratischer Sozialismus vu dr Rosa-Luxemburg-Stiftig
* Findbuch Parteivorstand der PDS - Die Ära Gysi (1989 bis 1993), Archiv Demokratischer Sozialismus vu dr Rosa-Luxemburg-Stiftig

## Fueßnote
Pantheon (Begriffsklärung)

**Pantheon** oder **Panthéon** (vom altgriechische παν *pan* ‚alles‘ und θεός *theós* ‚Gott‘) chan folgendes bedüte:
* Pantheon, es Heiligtum, wo allne Götter gweiht isch
* Pantheon (Rom), es Bauwärk z Rom, wo s ainzig no guet erhaltnige Pantheon isch 
* *Panteão Nacional* vo Portugal, i de Cherche *Igreja de Santa Engrácia* z Lissabon
* Panthéon (Paris), di nazionali Ruhmeshalle vo Frankrych z Paris
* *Pantheon (Tiflis)*, en Fridhof z Tiflis, Georgie
* Pantheon Basel, es Museum rund ums Auto z Muttenz, Schwiz
* *Pantheon Leipzig*, es Veraastaltigsgebäude z Leipzig, Dütschland
* *Pantheon (Versammlungslokal)*, en ehemolegi Wertschaft z Leipzig
* Pantheon (London), e Veraastaltigs- und Vergnüegigsstätte, wo 1772 z London eröffnete worden isch
* *Pantheon-Theater*, e Chlykunstbüni z Bonn, Dütschland
* *Pantheon Books*, en US-amerikanischer Verlag
* *Pantheon (Zeitschrift)*, e Zitschrift för Wüsseschaft und Kunst
* *Pantheon (Spiel)*, es Brättspiil us em Verlag *Hans im Glück*
* d Standard-Desktopumgebig vo de Linux-Distribution elementary OS, lueg elementary OS
Fleisch

**Fläisch** (vo ahd. *fleisc*) bezäichnet im Allgemäine Wäichdäil vo Mensch und Dier. Im Bsundrige stoot dr Begriff für Däil vo Süüger und Vöögel, wo dr Mensch brucht zum sich ernääre. Doodrzue ghööre näbe Muskelgwääb mit Fett- und Bindgwääb au Seene und gwüssi inneri Organ. *Fläisch* wird au nrucht, zum Wäichdäil vo wäggselwarme Dier wie Fisch, Chräbs, Muschle und Schnägge z bezäichne; vilmol in zämmegsetzte Wörter wie *Chräbsfläisch* und *Muschlefläisch*.

Sit Joorduusige wärde Dier vo Mensche gschlachdet oder gjagt, und s Fläisch isch verarbäitet worde zu Fläischbrodukt wie iigsalzigs Fläisch oder Wurstware.

Mä däilt Fläisch ii noch de Fläischsorte, d. h. de Dierarte, vo wo s chunnt,  und de Fläischarte, de verschidnige Däil von ere Fläischsorte.

## Fläischsorte

D Chochkunst underschäidet zwüsche *rotem* und *wissem* Fläisch, allerdings isch d Iidäilig zimlig wiiküürlig. Dr Farbunderschiid chunnt vor allem vom underschidlige Ghalt an Myoglobin. Das isch für e Dransport vom Suurstoff in dr Muskle verantwortlig, vor allem zu de Musklezälle (Myofibrille). Bim Häissmache wird s Myoglobin zum so genannte Metmyoglobin denaturiert, und d Farb vom bröötlete oder kochte Fläisch isch dorum gröilig bis graubruun.

D Fasere vom Fläisch chönne dr Lengi. dr Kweeri oder im Chrüz verlaufe. Wil d Abständ zwüsche de Faasere bim „gkrüzte Verlauf“ chliiner si, isch soonigs Fläisch am zartiste. Lengsfaasere hingeege mache s Fläisch zeech.

## Konsum
Dr durchschnittlig Konsum pro Mensch uf dr ganye Wält isch 2009 47,7 kg gsi. Es git aber seer groossi Underschiid vo Land zu Land. In de entwigglete Länder isch dr Konsum im Allgemäine seer vil hööcher as in weeniger entwigglete. Nid nume wie riich d Lüt si, häi en Iifluss uf dr Konsum, au kulturelli Underschiid mache sich bemerkbar. In de USA und Kuwait isch er 2009 öbbe 120 kg gsi, wääred s z Dütschland fast 90, in dr Schwiz öbbe 75 und in Indie numen e baar Kilo pro Person im Joor gsi si.

## Litratuur
* *Das große Buch vom Fleisch.* , Gräfe & Unzer, Münche 2006, ISBN 978-3-8338-0167-9.
* Jonathan Safran Foer: *Tiere essen*. Fischer TB, Frankfurt am Main 2012, ISBN 978-3-596-18879-6.
* Karen Duve: *Anständig essen: Ein Selbstversuch*. Galiani, Berlin 2010, ISBN 978-3-86971-028-0.

## Weblingg

## Fuessnoote
Heinrich Reese

**Heinrich Reese** isch dr Naame vo dene Persone:

* e dütsch-schwizerische Archidekt und Baasler Politiker (1843–1919),
* e Schwizer Arzt und Botaniker (1879–1951)
*  *Heinrich Ernst Adolf Reese*  (1855–1909), e dütsche Brauereiundernäämer und Politiker (NLP),
Wolfach (Begriffsklärung)

**Wolfach** chan folgendes bedüte:
* Wolfach, e Stadt z Bade-Würtebärg, Dütschland
* Landkreis Wolfach, en ehemolige Landchrais z Bade-Würtebärg
* Wolfach (Donau), en Fluss z Niderbayern, Dütschland
* *Wolfach*, de alt Name vom e Fluss z Bade-Würtebärg, lueg under Wolf (Fluss)
* Ruine Wolfach, de Name von ere Burgruine zwüsched Wolfe und Oberwolfe, Bade-Würtebärg
* Schloss Wolfach, es grosses Schloss z Wolfe, Bade-Würtebärg