Waldshuterkrieg

Dè **Waldshuèterchrièg** (au **Schaffuuserchrièg**) isch Deil vo dè chriègerischè Uusènandersetzigè im Johr 1468 zwǜschè m Adel im Sundgau, Briisgau, Chlèggau un Hegau un Vorderöschterrych unter m Habsburger Herzog Sygmund vo Öschtrych-Tyrol uff dè eintè Sitè un dè acht Ortschaftè vo dè aaltè Aidgnossèschaft, sowiè è baar zuègwendèti Ortschaftè anderersits. Schwèrpungt vo dè Kämpf isch Waldshuèt gsi, wo belagèrèt un deilwyys kabutt gmacht worrè isch.

## Vorgschichtè
I dè zweitè Hälfti vum 15. Johrhundert isch es immer hüüfiger zuè Usènandersetzigè zwǜschè adligè Gfolgslüt vo dè Habsburger un dè Städt im süddütschè Ruum chò. Diè Adligè sin huufèwyys zuè Raubritter abbèghuèret gsi un hèn immer öfter diè städtischè Kauflüt übberfallè. D Eidgenossè hèn vosuècht, sèlli Differänzè für d Machterwitterig nördlich vum Hochrhy uusznutzè. Sy hèn sich Schutzbündniss gschmyydèt mit dè Städt Schaffuusè (1454), Rautweil (1463) un Mülluusè (1466). Zwei Ereigniss hèn dè Konflikt schlièßlich eskalyrè lò.

### Konflikthärd Schaffuusè
D Stadt Schaffuusè hèt am 1. Juni 1454 für 25 Johr è Bündnis mit dè eidgnössischè Ortschaftè Züri, Bärn, Lozärn, Schwyz, Zug un Glarus abgmacht, nõchdèm dè Bilgeri vo Heudorf Schaffuusè widder dè Habsburger unterwörfè hèt wellè. Bilgeri hèt sini Fehde gegè Schaffuusè witter.
Zuè dè Eskalation isch es 1467 chò, wo dè Bilgeri vo Heudorf dè Schaffuuser Bürgermeischter Hans Amstad bi Anselfingè ygsackè hèt lò un ärscht nõch ènèm Lösegeld vo 1800 Guldè widder freiglò hèt. D Eidgnossè hèn bewaffnèti Mannè geg Schaffhuusè ziè lò, um d Munotschtadt z unterschtützè. Èn Trupp Unterwaldner, unter dènnè au dè Hauptmaa Kaschpar Koller, hèt èn Raubzug durch dè Chläggi unternõ.

### Konflikthärd Mülluusè
D Stadt Mülluusè sin am 17. Juni 1466 mit Bärn un Solethurn uff 25 Johr è Bündnis ygangè. S stark bedrängte Mülluusè, wo in èm Chlychrièg, wo vo dè Adligè nit deklaryrt worrè isch, involvyrt gsi isch, hèt è milidärischi Entscheidig haa wellè un isch im Votrauè uff sin Bündnisvodraag i d Offensivè gangè. Mülluuser Truppè hèn im April 1468 d Dörfer Rixe un Sàise übberfallè, wo im Adel ghört hèn. D vorderöschterrychischè Ständ hèn sèllè Übbergriff vogältè wellè, un hèn sich am 15. Mai 1468 mit 4000 Maa vo Mülluusè vosammlèt un d Umgebig vowüèschtet. Am 18. Juni isch d Chriègserklärig vo Bärn, Solethurn un Friburg an Herzog Sygmund gangè – d Chriègserklärigè vo dè andrè eidgnössischè Ortschaftè sin churz nõch ènand chò.

### Sundgauerzug

Am 25. Juni sin d Bärner un Solèthurner vo Basel übber dè Sundgau hèrzogè, un übber Blotze, Bàrtene un Hàbse Richtig Mülluusè witterzogè, dõdeby hèn sy alles vowüèschtet, wan-im Wäg gsi isch. Nõch dè ärschtè Kolonnè sin d Zürcher un Schwyzer hinter hèr chò. D Truppè us dè Innerschwyzer Ortschaftè sin durch d Ortschaftè am linkè Rhyufer uff Mülluusè zogè. Am 6. Juli diè drei Schwyzer Kolonnè zwǜschè Thann un Mülluusè uf èm Ochsèfäld zämmè un hèn diè vorderöschtrychischè Truppè mit èrè offènè Fäldschlacht schtellè wellè, wa sèbbi abber vomydè hèn. Nõchdèm d Habsburger un iri Vobündetè im Sundgau uff èm Ochsèfäld è offèni Fäldschlacht nit aagnõ hèn, sin d Aidgnossè gegè d Stadt Thann zogè. Glychzitig isch èn Trupp vo 1000 Mannè übber Weer un Waldshuèt gu Schaffhuusen zogè. Am 16. Juli 1468 hèn sich d Aidgnossè übber Basel widder us èm Sundgau zrugg zogè, asè hèt dè *Sundgauerzug* odder Mülluuserchrièg uffghört un dè Chrièg hèt sich gu Oschtè an Hochrhy volagèrèt.

## D Chriègsparteiè
### D Habsburger, diè Adligè un d Reichsschtänd
Für s Voteidigè vo dè Stadt Waldshuèt sin öppè 800 Mannè dõ gsi. D Leitig hèt dè Werner vo Schiènè (1410–1496). Zuè dè Voteidiger ghört dè Wilhelm Herter vo Hertneck un dè Bilgeri vo Heudorf. Dè örtliche Adel hèt sich schu bim ärschtè Yfall vo dè Aidgnossè i dè Chlèggau uff Waldshuèt gflüchtet. Diè vorderöschtrychischè Städt Brisach, Neuèbürg am Rhy un Fryburg im Briisgau hèn Hilfstruppè uff Waldshuèt gschickt.

Waldshuèt isch von èrè Ringmuèr mit füüf Türm umgää gsi, vor dèrrè isch nördlich èn düèfè Wallgrabbè vum Ochsèbuggel bis zum Seldègrabbè un südlich dè Hochrhy vum Seldègrabbè bis zum Ochsèbuggel glègè.

D Briisgauer Ritterschaft hèn dè Hochrhy zwǜschè Rhyfäldè un Laufèburg, d Uffgebot us èm vorderöschtrychischè Briisgau dè Schwarzwald bsetzt, um dè Aaschluss vo dè Schwarzwälder a d Aidgnossè z vohindèrè. Dört hèt dè Herzog Sygmund au böömischi Truppè ygsetzt. Übber d Gsamtzaal vo dè Vobänd, wo dè Sygmund im Waldshuèterchrièg ygsetzt hèt, git s keini zuèvolässigè Aagabè, einèwäg sin s dütlich mee gsi wiè sèlli, wo dirèkt z Waldshuèt glègè sin.

Dè Markgraf Karl I. vo Baddè hèt Angscht ghaa, dass d Aidgnossè vo Mülluusè d Markgrõfschaft Baddè-Hachbärg aagryfèd un hèn au Truppè für d Bsetzig vo dè andrè Waldschtädt gschickt. Dè Grõf Ulrich V. vo Württèbärg hèt èbbèfalls mitgmischt, nõchdèm s Grücht umgangè isch, d Aidgnossè wettèd Villingè belagèrèd. Dè Bayerische Hèrzog Ludwig dè Ryyche hèt dè Hèrzog Sygmund Hilfi un Vomittlig aabotè.

Èn grössèrè Yfall un d Bsetzig vum Südschwarzwald hett woll diè süddütschè Fürschtè uff dè Blaan gruèfè, wo bi-nèrè Bedrohig vo dè Gränzschtadt Waldshuèt nu wènnig Luscht uff datchräftigi Hilf zeigt hettèt.

### D Aidgnossè un diè vobündètè Ortschaftè

D Bündniss mit dè Müllhuusèmer un dè Schaffuuser sin nu von èrè Aazaal vo Ortschaftè vo dè aaltè Aidgnossèschaft mit dè VIII Ortschaftè ygangè worrè. I dè Chrièg gegè dè Herzog Sygmund sin abber alli acht Ortschaftè un è baar vobündètè Ortschaftè mitgangè, sogar dè Abt vo St. Gallè hèt Truppè gschickt. Èn Obberheerfüürer hèn d Aidgnossè nit ghaa, einèwäg hèt dè Rõt vo dè Hauptlütt d Entscheid müèsè dräffè. D Hauptlütt vo dè voschiddènè Ortschaftè sin zuèdèmm im Schriftvokeer mit yrè Heimètortschaftè gschtandè un hèn deilwys vo sèbbè d Erlaubnis müèsè yholè. Allerdings hèt dè Zürcher Hauptmaa als ärschtè Hauptmaa goltè, wo d Berõtigè yberuèfè hèt.

D Zürcher sin vom Ottikon Äbberhard aagfüürt worrè. Ein vo dè Hauptlütt im Zürcher Kontingènt isch dè spôtèrè Bürgermeischter un Heerfüürer Hans Waldmaa. Dè Chronischt Etterlin Petermaa isch unter dè Lozärner Truppè gsi. D Bärner sin vom Petermaa vo Wabèrè, Niklaus vom Scharnachthal un èm Niklaus vom Dièsbach aagfüürt worrè.

D Gsamtzaal vo 16&nbsp;000 Mannè hèt s Belagerigsheer ärscht gegè Ändi vo dè Belagerig hèrrè brocht, nõchdèm zuèsätzlichi Mannschaftè us dè Heimètortschaftè ydroffè sin. D Raubzüüg i dè Südschwarzwald un d Absicherig vo dè Belagerig hèn èn Deil vo dè Chräft absorbyrt.

Uff èm Hochrhy vor Waldshuèt hèt Bärn zwei Schiff un Lozärn ei Schiff im Ysatz ghaa, vo dènnè uus mò d Stadt, wo uff ènèm Flüè öppè 30 m ob èm Rhy lyt, bschossè worrè isch.

## Volauf
Wôrènd d Hauptmacht vo dè Aidgnossè nò im Sundgau gschtandè isch, hèn sy au 2&nbsp;000 Mannè als Voschtärkig uff Schaffuusè gschickt. Vo dört sin sy unterm Zürcher Hauptmaa Felix Kellèr sit èm 27. Juni 1468 durch dè Chlèggau zogè un hèn d Chlèggauer uusplünderèt. Am 29. Juni hèn sy s gröschte Chleggauer Dorf Ärzingè ygnõ.

### Yfall i dè Schwarzwald
Am 6. Juli isch dé nägschte Raubzug vo dè Aidgnossè i dè Schwarzwald durrègfüürt worrè, woby s Kloschter St. Bläsy wègè sinèrè Treui zuè dè Habsburger s Zyl gsi isch. Z Bürglè un Indlekofè sin Güèter vum Kloschter plündèrèt worrè. Bi Remetschwyyl sin sy uff d Letzè droffè, wo durch d Hauèschtainer Buèrè voteidigt worrè isch. Nõchdèm sy d Voteidigungslinniè am 7. Juli mit dè beidè Kolonnè, dè Schaffuuser un dè Sundgauer übberwundè hèn, isch ènè dè Wäg gu St. Bläsy offègschtandè. Bi Hüsèrè isch ynè dè Abt Chrischtoph vo Greuth entgegè chò un hèt d Aagryyfer mit ènèm Lösegèld vo 1500 Guldè devu abghaaltè, vum Hüsemer Sattel i s Obbere Albdal uff St. Bläsy abbè z gò. Uff yrem Ruggwäg hèn sy Waldkirch abbèbrännt un Düèngè mit 600 Mannè bsetzt. Düèngè isch dörtzmòl è Lehè vum Hochschtift Konschtanz gsi.
Dè öschtrychische Hofmeischter Jakob Trapp us St. Bläsy hèt bi dè Stadt Fryburg wègè Voschtärkig nõchgfrògt un hèt d Befürchtig ghaa, dass dè ganze Waald schwyzerisch wörrè wett.

### D Belagerig vu Waldshuèt

Am 19. Juli hèn sich bedütèndi Truppèdeil vu dè Aidgnossè us èm Sundgauerzug uf èm Rafzerfäld vosammlèt. Am 20. Juli hèn d Aidgnossè uff èrè Dagsatzig z Lozärn mit dè Stimmè vu Uri, Schwyz, Unterwaldè, Zug, Glarus un Schaffuusè  dè Chriègszug uff Waldshuèt abgmacht. Als ärschti sin am 22. Juli d Lozärner mit sellnè vu Glarus, Schwyz un Zug am südlichè Rhybord vor Waldshuèt yydroffè un d Zürcher un d Schaffuuser sin vu Düèngè uus – wo sy schu sit èm 20. Juli glägè sin – uff Waldshuèt vorgruckt. Diè suschtigè Truppè un vo allem diè grossè Gschütz vo dè Zürcher un Bärner für dè Bschuß vo dè Stadtmuèrè sin nõch un nõch yydroffè, asè hèt diè ärschti Kanonad vu dè Stadt vomuètlich am 29. Juli stattgfundè. Wôrènd dè Belagerig sin aageblich öppè 280 schwèri Staikuglè uff d Stadt un iri Befeschtigungè abgschossè worrè un zuèdèm 248 chlynèri us Mörser. Au d Müllènè vu dè Stadt sin durch sèllè Bschuß kabutt gmacht worrè, wa d Ywooner durch dè Bau un dè Bedryyb vu Drèttmüllènè uusglichè hèn. Well d Belagerer au d Wasserzuèflüss zuè dè Stadt umgleitet hèn un s Schöpfè vu Wasser uus èm Rhy wèg èm fyyndlichè Füèr gfôrlich gsi isch, hèt mò bim Rhytor  èn Brunnè grabbè.

Dè herzogliche Hofmeischter Jakob Trapp hèt zwei Vosuèch organisyrt, d Stadt mit Munition un Proviant z vosorgè. I dè Nacht vum 3. uff dè 4. Auguscht sin vo Laufèburg am Südufer uus è Truppè vo 1200 Maa uffgschtellt worrè, wo uff dè linkè Rhysitè bis zum Fuller Fäld gegèübber vo Waldshuèt zogè sin un dört vosuècht hèn, übber dè Rhy i d Stadt z chò. Obwoll dè aidgnössische Belagerigsring dört nu schwach bsetzt gsi isch, hèt s nit rächt klappèt – nu 200 Mannè hèn d Stadt uff èm Felsplateau am Nordufer mit è wèng Nõchschub vosorgè chönnè. Dè zweiti Vosuèch uff èm glychè Wäg vum 8. uff dè 9. Auguscht isch komplètt denäbbè gangè, well d Schwyzer inzwüschè iri Mannschaft im Fuller Fäld uff 400 Maa voschtärkt ghaa hèn. Au d Bsatzig vo dè Stadt isch nit passyv blibbè un hèt meefach dè Uusbruch probyrt, woby au d Belagerer Voluscht hèn müèsè hyynää.

Dè Landvogt, Thüring vo Hallwyl, hèt z Laufèburg sy Hauptquartyr uffgschlagè, un zwǜschè Albrugg un Dogèrè isch è befeschtigti Stellig mit 1300 Maa bsetzt wörrè. Im Raum St. Bläsy hèt dè Sigismund öppè 1500 Mannè böömischi Truppè zämmèzogè, vo wo sy  abber niè effektyv i dè Kampf ygriffè hèn.

Uffgrund dè Nõchrichtè übber diè vorderöschterrychischè Truppè un Grücht übber èn grössèrè Zug unter m Herzog Sygmund hèn d Aidgnossè am 10. Auguscht wittèrè Zuèzug vu irè Heimètortschaftè aagfordèrèt, wo au chò isch un d Gsamtzaal vu dè Belagerer uff 16000 Maa bròcht hèt.

D Vosorgigslaag i dè Stadt hèt sich mee un mee voschlèchterèd; d Stadtbefeschtigè sin durch dè aaduèrndè Bschuss stark bschädigèt worrè un d Habsburger un diè Adligè sin nit parat odder i dè Laag gsi, èn resolutè Vorschtoß z riskyrè, wo d Stadt befreyt hät.

Am 17. Auguscht hèn d Aidgenossè dè Sturm uff d Stadt blaant, wo am 19. Auguscht stattfindè hèt söllè. Glychzitig dèzuè sin abber schu Friddensvohandligè aadeigèt worrè. Dè Sturm isch sèllèwäg voschobbè worrè, woby s im Lager vo dè Aidgnossè zuè schwèrwigèndè Differènzè zwǜschè Züri un Bärn chò isch.

Am 21. Auguscht hèn d Lozärner mit dè Unterschtützig vo Schwyz, Glarus un Appèzell èn Raubzug gu Bõõdorf durrègfüürt, un dõdèby s Bläsianische Städtle abbèbrännt. Uff èm Rüggzug isch sèllè Trupp vo dè Einheitè vum Sygmund aagriffè worrè un hèt nu wèg dè Hilf vo Züri un Zug sini Beuti (u.&nbsp;a. 400 Stugg Vycher) is Lager bringè chönnè. Am 24. Augusch isch es nò zuè Kämpf bi dè Albrugger Schanzè chò.

#### Wòrum d Aidgnossè Waldshuèt nit gschtürmt hèn ?
D Inträssè vo dè Zürcher Kauflütt sin bis Waldshuèt gangè, s hèt au familiäri Vobindigè gää. Formèll hèn d Zürcher mit dè hochè eigènè Voluscht bi nèm Sturm uff d Stadt argumentyrt. Bolitisch isch Züri nit draa interessyrt gsi, dè Bärner Yfluss übber d Stadt Waldshuèt Yfluss a dè Region Unteres Aardal / Hochrhy yyzrummè. Züri isch vo dè Oscht- un Innerschwyzer Ortschaftè unterschtützt worrè; Bärn durch Solèthurn un Lozärn. Asè isch d Belagerig abbrochè worrè, well d Aidgnossè sich intern nit einig worrè sin. 

#### D Legändè vo dè Düschig vo dè Belagerer
D Volksmund hèt sich s zögerliche Vohaltè vo dè Aidgnossè mit ènèm Triggle, wo diè Belagèrtè aagwendèt haa söllèd: èn gmäschtètè Schòfbock söllèd d Waldshuèter Bsatzig übber d Stadtmuèr kait haa, dèmit diè kataschtrophali Ernäärigslaag z Waldshuèt kaschyrt worrè isch. In èrè andèrè Variantè vo dè Legändè hèn diè jungè Gsellè dè Bock ekschtra übber d Muèr is aidgnössische Lager drübber kait, dèmit sy mit èm Läbbensmittel voarschè z chönnè. Dèmit het mò d Belagerer vodubblèt un dè Abbruch vo dè Belagerig hèrrè chriègt. Sèlli Legändè isch abber nit vo dè Waldshuèter erfundè worrè, well in andrè Gegendè s Glyche vozellt worrè isch. S glücklichi Änd vo dè Belagerig wörd jôhrlich im Auguscht mit dè Waldshuèter Chilbi gfièrèt. Dèzuè findet è Bockdaufi un spôter d Volosig von èm (Gaiß-)Bock statt.

## Dè Friddensvodraag un d Folgè

Bsunders d Stadt Basl, wo durch irèn Bürgermeischter Peter Rot un d Fürschtbischöf vo Basl, dè Hans V. vu Venningè un Konschdanz mit èm Hèrmann III. vu Breitèlandèbärg, hèn vosuècht, èn Friddè z vomittlè zwǜschè dè Aidgnossè un dè Habsburger. Au d Rôt vum Hèrzog Ludwig vu Bayern un dè Markgrõf Rudolf vu Hachbärg-Sausèbärg, wo für dè Hans vu Flachslandè am Disch gsessè isch, hèn sich um è Vomittlig bemüèt. Am 14. Auguscht 1468 hèn d Vomittler Kontagt mit dè aidgnössischè Hauptlütt uffgnõ, un am 16. Auguscht hèn sy z Dogèrè d Friddensvohandligè aagfangè, wo am 27. Auguscht dè Friddensvodraag (diè asè daufti *Waldshuèter Richtig)* unterzeichnèt worrè isch.

I sèllèm Vodraag hèt sich dè Hèrzog Sygismund vo Öschtrych-Tyrol dèzuè vopflichtet, bis zum 24. Juni 1469 è Chriègsentschädigung vo 10&nbsp;000 Guldè z entrichtè. Vopfändet isch dòdemit Waldshuèt un dè vorderöschtrychische Schwarzwald a d Aidgnossè worrè. Dè Waldshuèterchrièg hèt fascht kaini Gebiètsmutationè nòch sich zogè. Einzigi Uusnaam isch d Hèrrschaft Wessèbärg südlich vum Hochrhy mit dè Dörfer Hottwil un Mandach gsi, wo vo Bärn erobèrèt un dè Landvogtei Schenkèbärg zuèdeilt worrè isch. 

D Belagerig vo Waldshuèt isch am 28. Auguscht uffghobbè worrè. Dè Hèrzog Sygmund hèt sich vum Hèrzog vom Burgund, im Karl dè Küène, im Vodraag vo Saint-Omer 50&nbsp;000 Guldè vodlèènt, wofür er s öschtrychischè Vorland im Briisgau un im Obberelsass vopfändet hèt. Znägscht hèt è Kommission unter dè Leitig vum Markgrõf Rudolf vo Hachbärg-Sausèbärg d Vowaltig übbernò un èn Bricht übber dè Zuèschtand vum vopfändètè Land abgää. Dè Burgunder hèt dè Peter vo Hagèbach als Landvogt yygsetzt, wo im Novämber sy Amt aadrèttè hèt. Dè Sygmund hèt dè Aidgnossè d Chriègsentschädigung am 23. Juni 1469 abgoltè. Dè Bürgermeischter vo Schaffuusè hèt uff d Rückzallig vum Lösegèld, wo yym nòch èm Vodraag ebbèfalls zuègschtandè isch i dè Höchi vo 1&nbsp;800 Guldè, einèwäg abber bis 1476 abwartè müèsè. Dè Kaiser Fridrich dè III., èn Cousin vum Hèrzog Sygmund, hèt dè Friddè am 26. Mai 1469 für uugültig erklärt un am 31. Auguscht d Reichsacht übber d Aidgnossè vohängt. Beidi Massnaamè sin abber für d Aidgnossè ooni Folgè blibbè.

Z Waldshuèt hèt s wèg dè Belagerig mächtigi Schäddè gää, sèllèwäg hèt dè Kaiser Fridrich dè III. am 21. Novembèr 1468 d Brivilegiè vo dè Stadt bschtätigt, un am 24. Februar 1469 hèt d Stadt zuèdèm s Rächt uff èn Wasserzoll für alli Yfuurè übber d Flüss Aarè, Rüüss un Limmèt chriègt. Dè Hèrzog Sygmund hèt dè Stadt am 8. Septembèr 1468 èn asè dauftè Schadlosbrièf uusgschtellt, d.&nbsp;h., er hèt yrè dè Schaddè wèg dè Belagerig ersetzè wellè, wa-nèr mit èm pfandwyysè Übberlò vum Rächt uff dè Strõßèzoll erfüllt hèt, dòrum hèt sich d Stadt zimli schnèll widder wǜrtschaftlich erhollè chönnè.

Dè französische Könnig Ludwig dè Elfte hèt vosuècht, sowoll d Aidgnossè wiè au dè Hèrzog Sygmund für è Bündnis gegè Burgund z gwǜnnè, un hèt èn Friddè zwǜschè beidè vomittlèt – diè *[[Ewige Richtung|Ewigi Richtig]]*. Nõchdèm dè Karl dè Küüne 1477 i dè Schlacht bi Nancy um s Läbbè chò isch, hèt dè Hèrzog Sygmund s vopfändètè Vorland widder in Bsitz gnõ, ooni diè 50&nbsp;000 Guldè zruggzzallè.

## Gedènkè
Zuè dè Voteidiger vo dè Stadt hèn au diè jungè Gsellè ghört, wo hüt nò è Gsellschaft in Form vo d älteschtè Zumpft vo Dütschland bildè düèn – d Junggsellèschaft 1468 Waldshuèt. S Änd vo dè Belagerig wörd jöhrlich am drittè Sunntig im Auguscht mit dè Waldshuèter Chilbi gfièrèt. Zum Gedènkè a dè Kommandeur vo dè Voteidiger gits z Waldshuèt è Strõße, wo nõch èm "Werner von Schienen" benamst isch. Diè nördlichi Rand vo dè früènèrè Stadtbefeschtigung heißt bis hüt ußerdèmm Wallgrabbè. 

## Luèg au
* Burgunderchrièg

## Literadur
* Heinrich Hansjakob: *Der Waldshuter Krieg vom Jahr 1468. Zur vierhundertjährigen Erinnerung untersucht und dargestellt. Mit urkundlichen Beilagen.* 1.&nbsp;Uffl. Waldshuèt 1868, 2.&nbsp;Uffl. ebd. 1901 (online i dè Google-Buèchsuèchi).
* Max A. Meier: *Der Waldshuterkrieg von 1468. Eine Gesamtdarstellung.* Dissertation, Basl 1937
* Max A. Meier: *Der Friede von Waldshut und die Politik am Oberrhein bis zum Vertrag von St. Omer*. In èrè Zytschrift für d Gschichtè vum Oberrhy, Band 90, 1937, S.&nbsp;321–384.
* Johann vo Müller: *Der Geschichten schweizerischer Eidgenossenschaft Vierter Theil. Bis auf die Zeiten des Burgundischen Kriegs.* 2.&nbsp;Ufflaag, Leepzisch 1822, S.&nbsp;200–205 (online i dè Google-Buèchsuèchi).
* 
* Joseph Ruch: *Geschichte der Stadt Waldshut.* Waldshuèt 1966, S. 59–81.
* Rudolf Thommen: *Ein Beitrag zur Geschichte des Waldshuter Krieges.* I dè: *Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde,* Band 21 (1923), S.&nbsp;157–162, .
* Heinrich Witte: *Der Mülhauser Krieg 1467 bis 1468.* Im: Jahrbuch für Schweizerische Geschichte, Band 11 (1886), S. 259–332 retro.seals.ch
* Auguscht Baumhauer: *Die Eidgenossen vor Waldshut.* Im: Vom Jura zum Schwarzwald, 1. Johrgang (1926), S. 61–65 e-periodica.ch
* Alfred Joos: Hans Waldmann mit den Eidgenossen vor Waldshut. Im: Vom Jura zum Schwarzwald, 6. Johrgang (1931), S. 41–44 e-periodica.ch
* Maria Krebs: *Die Politik von Bern, Solothurn und Basel in den Jahren 1466–1468. Zeitgeschichtliches zum Mühlhauser Krieg.* Dissertation, Brichthuus Züri 1902. Internet Archive

## Quällè
* Petermann Etterlin: *Kronica von der loblichen Eydtgnoschaft Jr harkõmen vnd sust seltzam strittenn vnd geschichten.* Basel 1507, Blatt LXXXIII (online bi dè Bayrischè Staatsbibliothek).
* Aegidius Tschudi: *Chronicon Helveticum.* Hrsg. von Johann Rudolf Iselin. Band 2. Basel 1736, S.&nbsp;688–693 (online i dè Google Buèchsuèchi).
* Gustav Tobler (Hrsg.): *Die Berner Chronik des Diebold Schilling. 1468-1484.* Ärschtè Band. Bärn 1897, S. 10–44  (online bi dè UB Bern).
* Heinrich Schreiber (Hrsg.): *Urkundenbuch der Stadt Freiburg im Breisgau.* II. Band, II. Abtheilung, S.&nbsp;511&nbsp;ff. (online bi dè UB Fryburg).
* Johann Martin Usteri (Hrsg.): *Gerold Edlibach’s Chronik*. Züri 1847 (Separatabdrugg us dè Mitdeiligè vo dè antiquarischè Gsellschaft Züri 4, 1847). (online i dé Google Buèchsuèchi).
* Michael Stettler: Schweitzer Chronic: Das ist Gründliche vnd Wahrhaffte beschreibung der fürnehmsten Jahrs geschichten welche sich bey löblicher Eydgnoßschafft seyt etlich Hunndert Jahren her verloffen : mit einführung vieler namhaffter In Franckreich vnd Italien verübter kriegen vnd wohldenckwürdiger Geschichtenn. Annales Oder Gründliche Beschreibung der fürnembsten geschichten vnnd Thaten, welche sich in gantzer Helvetia, den jüngsten Jahren nach, von jhrem anfang her gerechnet … biß auff das 1627. Jahr, participirt, verlauffen, Der erste Theil, Bärn 1627, S. 190–195 Google-Digitalisat

## Weblinggs

* Bydräg uff www.klettgau-historia.de
* ''Waldshuterkrieg'', Audio-Datei uff youTube; dè wikipedia-Artikel wörd vorgläsè

## Einzelnõchwyys / Aamerkigè