Bellinzona

**Bellinzona** (lombardisch *Belinzòna,* vylmol au aifach *Bórgh*  ‘Stadt’; dytsch nimmen eso bekannt *Bellenz,* schwyzerdytsch *Belänz* (Uri, aber au im Milidär un sunscht no do un dert), *Bälez, Bällez* (Uri, Schwyz, Bünderland), *Bälänz* ( (z Gurin), ) isch e politeschi Gmaind im Kanton Tessin und Hauptstadt vu däm Schwyzer Kanton. Si ghert zum Chrais (circolo) Bellinzona im Bezirk Bellinzona. Mit über 42'000 Yywohner (April&nbsp;2017) isch si no Lugano di zwootgreescht Stadt im Kanton.

## Geografii
Bellinzona lyt in dr Daalebeni am Fluss Tessin ganz im Süüde vum Gotthardmassiv und in dr Nechi vu dr Gränze vum Sopraceneri (em nerdlige Tessin) un em Sottoceneri (em Sidtessin). Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione Artore, Carasso, Daro un Ravecchia, d Derfer Camorino, Claro, Giubiasco, Gnosca, Gorduno, Gudo, Moleno, Monte Carasso, Pianezzo, Preonzo, Sant’Antonio, Sementina und natürlich au d Stadt Bellinzona sälber. S Gmaigebiet goot im Oschte bis uf e Bärg *Motto d’Arbino* und im Weschte ännet em Tessinfluss im Gordunodaal uf d Alp *Albagno* under der *Cima d’Erbea*. Wäg dr Fusion mit zwölf umligende Gmaine afangs April 2017 isch d Flechi vur Gmaind Bellinzona vu guet 19 uf iber 165 km² gstige.

## Gschicht
Bellinzona isch zum erschte Mol gnännt wore anne 590 as *Belitio* oder *Belintiona,* derno as *Berinzona, Beliciona, Birrinzona* un 1168 *Birizona,* 1218 as *Bilizone*. Dr Ort isch strategisch wichtig gsii vor de Bäss St.&nbsp;Gotthard, Lukmanier un San Bernardino. D Stadt Como het Bellinzona anne 1242 an Mailand verchauft. No verschidene Bsitzwächsel isch s schließli im Johr 1503 vum franzesische Chenig Ludwig&nbsp;XII. im Verdrag vu Arona an Uri, Schwyz un Unterwalde chuu.

Anne 1907 sin di bishärige Gmaine Carasso, Daro un Ravecchia zue Bellinzona yygmaindet wore.

Uf e 2. April 2017 hän sich dryzeh ehmoligi Gmaine zur neie Gmai Bellinzona zämegschlosse. Us em Chrais Giubiasco sin Camorino, Giubiasco, Pianezzo un Sant’Antonio chuu, vum Chrais Ticino grad alli Gmaine – des sin Gnosca, Gorduno, Gudo, Moleno, Monte Carasso, Preonzo un Sementina – und us em Bezirk Riviera un sym glyychnamige Chrais Riviera d Gmain Claro. Zum uf dryzeh chuu, muess mer d Stadt Bellinzona au mitzelle, wu di ainzig Gmai us em Chrais Bellinzona gsii isch, wu bi däre Fusion mitgmacht het, di andere boode hän dr Chrais Arbedo-Castione grindet.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bellinzona isch dr Mario Branda (Stand April 2017).

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Am 31. Dezember 2015 hät Bellinzona 18&nbsp;308 Yywohner gha. Dur d Fusion mit zwölf umligende Gmaine uf dr 2. April 2017 isch d Bevelkerig uf circa 42'500 aagstige.

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bellinzona ghert zum Ticinese.

## Kultuur
* *Piazza Blues Festival* (syt 1989 alljohr im Juli mit rund 30'000 Zueschauer)
* *Rabadan,* d Fasnet vu Bellinzona. No dr Tradition soll s d Fasnet z Bellinzona scho syter 1862, dr Uusdruck *Rabadan* (vum piemontesische Wort fir «Chrach») isch syter 1874 belait.

## Böuwärch
* d Drei Burge vu Bellinzona (syt 2000 UNESCO Wälterb): Burg *Castel Grande* (*S. Michele* oder *Uri*), Burg *Montebello* (*S.&nbsp;Martino* oder *Schwyz,* hite mit em *Museo Civico*), Burg *Sasso Corbaro* (*S. Barbara* oder *Underwalde*)
* d Speermuure (*Murata*) kwer durs Daal
* s Staatsarchiiv vum Tessin
* s Bundesstroofgricht
* d Chilche *SS. Pietro e Stefano* (13. Jh., umböue im spote 14. un frieje 15. Jh. un wider 1733–64)
* d Chilche *S. Maria delle Grazie* (15. Jh.)
* d Chilche *S. Maria del Ponte* (14. Jh.)
* d Chilche *S. Biagio*, z Ravecchia (romanisch, mit Freske us em 14. un 15. Jh.)
* d Chilche *S. Sebastiano*, z Daro
* d Chilche *S. Roco* (14. Jh.)
* d Chilche *Madonna della Neve*
* di Evangelisch-Reformierti Chilche
* s Sanktjohannsspidaal
* s Gimnaasium vum Alberto Camenzind
* d Baadi vo Bellinzona, vum Aurelio Galfetti
* s *Teatro Sociale* (1847)
* d Albagnohütte vom UTOE, em ene Tessiner Bärgveräin

## Bilder

Bellinzona Torre Bianca.JPG|d Burg *Castel Grande*
ChateauMontebelloBellinzona.jpg|d Burg *Montebello*
Bellinzona Castello di Sasso Corbaro aussen.jpg|d Burg *Sasso Corbaro*
Bellinzona Stadtmauer.JPG|d Stadtmuure
Bellinzona Collegiata.JPG|d Chilche *SS. Pietro e Stefano*
Chiesa di San Biagio - Torre.jpg|d Chilche *San Biagio*
Bellinzona SMGrazie Chiostro.jpg|d Chilche *S. Maria delle Grazie*
Bellinzona Daro Kirche.jpg|d Chilche *S. Sebastiano*
Teatro Sociale di Bellinzona I.jpg|s Teatro Sociale
Picswiss TI-21-34.jpg|im Stadtzäntrum
BellinzonaBahnhof061020.jpg|dr Baanhof
Scuola Media, Bellinzona I (C).jpg|s Gimnaasium vo Bellinzona
Picswiss TI-21-03.jpg|e Versicherig z Bellinzona
TPF Bellinzona 050516.jpg|s Bundesstroofgricht


## Lyt
;z Bellinzona uf d Wält chuu
* Marco Baggiolini (* 1936), Schwyzer Biochemiker un Immunolog
* Renato Berta (* 1945), Schwyzer Kameramann vu dr *Nouvelle Vague*
* Massimo Busacca (* 1969), Schwyzer Fueßballschidsrichter
* Franco Cesarini (* 1961), Schwyzer Komponischt un Dirigänt
* Mauro Lustrinelli (* 1976), Schwyzer Fueßballspiler
* Kubilay Türkyılmaz (* 1967), Schwyzer Fueßballspiler

;z Bellinzona gstorbe
* Karl Helfferich (1872–1924), dytsche Bolitiker
* Laura Solari (1913–1984), italienischi Schauspileri
* Arthur Menge (1884–1965), Oberburgermaischter vu Hannover vu 1925 bis 1937

## Literatur
* 
* Plinio Grossi: *Un’altra città. Bellinzona com’era.* Armando Dadò, Locarno 1990.
* Werner Meyer: *Die Burgen von Bellinzona* (= *Schweizerische Kunstführer.* Band 551/552). GKS, Bern 1994, ISBN 3-85782-551-0.
* *Kunstführer durch die Schweiz.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. Band 2. GSK, Bern 2005, ISBN 3-906131-96-3, S.&nbsp;461–484.

## Weblink

* d Website vu dr Stadt Bellinzona
* ''Die drei mittelalterlichen Burgen von Bellinzona'' uf ticino.ch

## Fuessnote