open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Acta Apostolicae Sedis

**Acta Apostolicae Sedis**  (AAS, „Àmtsblàtt vum Àposchtoolischa Schtüahl“) sìnd zitter 1909 s’ Àmtsblàtt vum Hailiga Schtüahl. Vu 1869 bis 1908 hàt’s d’rfìr s’ hàlbàmtliga Blàtt *Acta Sanctae Sedis*  gaa. D’ Acta waara vum Schtààtssekretàriààt üssgaa.

Àm 29. Septamber 1908 hàt dr Pàpscht Pius X. fiirlig mìt’ra Àposchtoolischa Konschtituzioon d’ Ärschtällung vu da AAS verkìndigt un hàt wälla, àss àlla pàpschtliga Schtìftschtìckla mìt’m Àbdruck ìn da AAS gedruckt wara. Àm 31. Dezamber 1908 hàt dr Kàrdinààlschtààtssekretäär Rafael Marry del Val asoo gmàcht, fìr àss d’ àmtliga Veräffentligunga vum Àposchtoolischa Schtüahl jetz numma noch ìn da AAS ärschììna un nìmm ìn da Bischeef gsandt waara. Domìt hàt maa d’ Bischeef waltwitt verpflìchta, d’ AAS z’ àbonniara. Jedoch hann nìt àlla Bischeef dara Verpflìchtung gfolgt.

Zitter Janner 1909 düan ìn da AAS àlla Verlüütbààrunga vum Hailiga Schtüahl ärschiina, maischt uff Làtiinisch. S’ Blàtt ärschiint normààlerwiis jeeder Moneet.

D’ Gsätzer odd’r Üssfiahrungsb’schtìmmunga, wo ìn da AAS verkìndigt wara, hann gweehnlig a üniwärsälla Galtung. Ìm *Codex Iuris Canonici* vu 1983 ìsch b’schtìmmt:

D’ Gsätzer un Verordnunga, wo numma d’ Vàtikàànschtàdt betraffa, wara zitter 1929 ìn dr Biilààg *Leggi e disposizioni dello Stato della Città del Vaticano veräffentligt. Supplemento ad „Acta Apostolicae Sedis“* — doo ìsch uff Itàliaanisch gschrììwa. S’ vàtikàànischa Gsundgsätz vu 2001 ìsch àui doo drìnn gedruckt worra.

A Tail vu da Küriabeheerda hàt àui siina aigana Publikàzioonsorgààna, wu-n-ìhra Verlüütbààrunga veräffentligt wara. D’ pàpschtliga Verlüütbààrunga hàt maa ìm 19. Joohrhundert un ìn dr äärschta Hälfta vum 20. Joohrhundert hüüfig ìn da kìrchliga-n-Àmtsblatter àbgedruckt. Hìttz’tààgs wara sa ìn da Publikàzioonaräiha vu da Bischoofskumferanza-n-àbgedruckt.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* Online-Àrkiiv vu da ''Acta Sanctae Sedis'' (1865–1908)
* Online-Àrkiiv vu da ''Acta Apostolicae Sedis'' (1909 ff.)
* Lischta vu da ''Acta Apostolicae Sedis''

## Ainzelnoohwiisa
Dictionnaire de théologie catholique

S’ **Dictionnaire de théologie catholique**  („Läxikon vu dr kàthoolischa Gotteslehr“, kurz DTC) ìsch a Läxikon ìwwer d’ Glàuiwensprìnzipia un d’ Gschìcht vu dr kàthoolischa Theologii.

## Gschìcht
D’äärschta Schtìckla vum Wark sìnn ànna 1898 unter dr Laitung vum Priaschter Jean Michel Alfred Vacant (1852-1901) gschrììwa worra. Schpeeter hàt dr Eugène Mangenot (1856-1922) d’ Verfàssungslaitung ìwwernumma, un schpeeter dr Émile Amann üss Schtroossburi. Vììla Litt hann àm Wark mìtgmàcht, vor àllem Theolooga wia dr Ambroise Gardeil, dr Réginald Garrigou-Lagrange, dr Albert Michel, dr Thomas Deman un dr Yves Congar. S’ Wark ìsch z’ Pàriis vum Verlààg Letouzey et Ané veräffentligt worra. Vu 1899 bis 1950 sìnn mehrera Häftla ärschììna, un vu 1902 bis 1950 sìnn 30 Bander veräffentligt worra, wo d’ Nümroo 1 bis 15 trààga.

D’ frànzeescha Bischeef hann dàs Wark ànärkännt. Dr Pàriiser Kàrdinààl Richard, dr Bischoof Turinaz vu Nànzig, dr Pàriiser Kàrdinààl Dubois, dr Schtroossburjer Arzbischoof Ruch un mehrera Genrààlvikààra vu Pàriis hann züagloo, s’ Wark z’ drucka. Àm 7. Oktoower 1930 hàt dr Kàrdinààl Verdier s’ Wark b’saagent. S’ Genrààlverzaichniss hann dr Bernard Loth un dr Albert Michel ìn dräi Bander zwìscha 1951 bis 1972 gschrììwa.

D’ Verfàsser hann àn da wìchtiga wìssaschàftliga Debàtta vu dr Zitt mìtgmàcht, fìr d’ Gotteslehr vu dr Kìrìch ärnäijera. S’ Wark ìsch z’äärscht bis 1922 àntimodärnischtisch un konsärwàtiiv gepräägt gsìì. Unter dr Laitung vum Amann hann d’ Verfàsser d’ wìssaschàftliga Frooga vum Modärnìschmus müassa b’hàndla.

## Lischta vu da Bander

## Lìteràtüür
* 
* 
* 

## Weblìnks
Émile Amann

Dr **Émile Paul Joseph Amann**  (* 4. Jüüni 1880 z’ Mussabruck, Département Meurthe-et-Moselle; † 11. Janner 1948 z’ Ruprechtsau, Schtroossburi) ìsch a frànzeescher reemisch-kàthoolischer Priaschter un Kìrchahistooriker gsìì. Ar hàt àn dr Üniwärsiteet vu Schtroossburi g’lehrt.

## sii Laawa
Dr Émile Amann schtàmmt üss’ra elsassischa Fàmìlia. Ar ìsch ìn siinera Haimetschtàdt ìn d’ Sekundààrschüal gànga. Ar hàt d’rnooh àm Groossa Seminààri vu Nànzig gschtudiart un ìsch ànna 1903 àls Priaschter gwäiht worra. Ar hàt d’rnooh a Lizanz vu dr Lìteràtüür un Wìssaschàft b’schtànda, un schpeeter àui a Dokterwìrda vu dr Gotteslehr àm Kàthoolischa Ìnschtitüüt vu Pàriis. Ar ìsch d’rnooh Seelsorger àm Collège Stanislas z’ Pàriis worra. Ànna 1910 hàt’r zamma mìt’m Pàriiser Profasser L. Bousquet d’ Büachräihja *Apocrypes du Nouveau Testament* („fàlscha Schrìfta vum Näija Täschtàmant“) grìnda un hàt s’ äärschta Büach ìwwers Protoevànggelium vum Jàkob gschrììwa. Zamma mìt’m Vouaux hàt’r schpeeter Biacher ìwwer d’ Paulus- un Petrusàkta gschrììwa, wo ànna 1913 un 1920 üssagànga sìnn. 

Wahrem Äärschta Waltkriag ìsch’r militäärischer Seelsorger gsìì; ar ìsch verwunda worra, un hàt s’ Kriiz vu dr Eehralegioon bikumma. Wu d’ Üniwärsiteet Schtroossburi ìm Oktoower 1919 wììder gäffent worra-n-ìsch, ìsch doo dr Amann àn dr Hoochschüal fìr Kàthoolischa Gotteslehr àls Profasser fìr àltertìmmliga Kìrchagschìcht ärnännt worra. Ar ìsch d’rnooh àls Eehradomhärr un Gaischtlig’r àm Pàpschthüüs worra. Ar hàt àb 1913 àm Verfàssa vum *[[Dictionnaire de théologie catholique]]* mìtgmàcht un hàt àb 1922 d’ Verfàssungslaitung vum Wark ìwwernumma. Ar hàt mehr àss 300 Iitraag gschrììwa, bsunderscht ìwwer d’ Papscht vu da äärschta zwelf Joohrhunderta un d’ Theolooga vum 16. un 17. Joohrhundert. Fìrs Läxikon schriiwa hàt’r d’ Biacher vu dr Schtroossburjer Üniwärsiteetsbibliothek b’nutzt. Ar hàt àui Briafa mìt zàhlriicha frànzeescha un üsslandischa Verfàsser gwackselt. Unter siinera Laitung sìnn 90 Häftla — àlso äbba 20 Bander — veräffentligt worra. Witterscht hàt’r àui àn dr *Revue des sciences religieuses* mìtgmàcht — ’s ìsch d’ offiziälla Zittschrìft vu dr Hoochschüal gsìì. D’ Amann ìsch bis 1947 Profasser blììwa. Wahrem Zwaita Waltkriag ìsch’r uff Clermont-Ferrand g’flìchta.

Àls Lehrer ìsch dr Amann ìsch bekànnt gsìì fìr siina gaischtiga Gnàuihait; d’ Schtüdanta hann gsajt, àss siina Lehr vu Harza kumma hàt. Wahrend siinera Fräizitt hàt dr Amann ìn dr lokààla Pfàrräi g’hulfa.

Noh era lànga Krànkhait ìsch dr Amann ìm Janner 1948 mìt 68 Joohra-n-ìm Schtroossburjer Viartel Ruprechtsau gschtoorwa. Grààd nooh siim Tood ìsch s’ Läxikon g’fartigt worra.

## siina Veräffentligunga
; siina Biacher
*  — ìwwers Protoevànggelium vum Jàkob
*  — ìwwer d’ Paulusàkta
*  — ìwwer d’ Petrusàkta
*  — ìwwers kàthoolisch Dogma bii da Kìrchavattera
*  — ìwwer d’ friahja Gschìcht vu dr Kìrìch
**ìns Anglischa-n-ìwwersätzt unter’m Tìtel 
*  — ìwwer d’ Kàrolinger-Äära
* 

; siina Zittschrìftsàrtìkel
* 
* 
* 
* 
*  — ìwwers Büach *Theophilus von Antiochien* vum Friedrich Loofs
* 
* 
*  — ìwwers Büach *Das Papsttum* vum Johannes Haller
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
*
Jean-Pierre Moulin (Journalist)

Dr **Jean-Pierre Moulin** (* 11. Jänner 1922 z Lausanne; † 8. Dezämber 2023 z Paris; haimeberächtigt z Lausanne) isch e Schwyzer Schurnalischt, Schriftsteller un Bihnenautor gsii.

## Lääbe
Dr Jean-Pierre Moulin isch as Suhn vum Schurnalischt Robert Moulin (1891–1942)uf d Wält chuu. Är het an dr Uniwersitet Lausanne studiert un mit eme Lizenziat vu dr Gaischteswisseschafte abgschlosse. Anne 1946 isch dr Moulin uf Paris gange, wun er as Schurnalischt fir d *[[Gazette de Lausanne]]* un druf fir d *[[Tribune de Lausanne]]* gschafft het. Derno isch er vu 1947 bis 1980 Korreschpendänt vum Weschtschwyzer Radio gsii, vu 1976 bis 1989 vum Weschtschwyzer Färnseh. Dernäbe het er au Sändige produziert.

Dr Moulin het John McPhee ibersetzt, het Sachbiecher iber di franzesisch Gsellschaft un au Roman un Nowälle verfasst. Mit syre Schweschter, dr Sängeri un Schurnalischti Béatrice Moulin (1926–2006), em Charles Apothéloz un em Frank Jotterand het er, v.&nbsp;a. fir s Theater Les Faux-Nez z Lausanne, s Chanson uf d Bihni brocht un dodermit an syni frieje Inträsse aagchnipft. Är het au Liedtäxt fir Sänger*ne wie dr Serge Reggiani un d Edith Piaf gschribe un het 2004 syni Gschicht vum franzesische Chanson *Une histoire de la chanson française, des troubadours au rap* vereffetligt.

## Uusgläseni Schrifte
* *Retourne-toi sur l`ange,* 1961, Roman
* *Renata nue,* 1963, Roman
* *J`aime le music-hall,* 1965, Essay
* *L`humour des Suisses, anthologie,* 1966, Buch
* *Comment peut-on ne pas être Français,* 1975, Essay
* *Comment peut-on ne pas être fou,* 1978, Essay
* *Qu`est-il arrivé à la France?* 1982, Essay
* *Enquête sur la France multiraciale,* 1986, Essay
* *La France et ses populations,* 1987, Essay
* *L`amant américain,* 1992, Roman

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* ''Fonds Jean-Pierre Moulin'', Schwyzerisches Literaturarchiv
* ''Jean-Pierre Moulin.'' Biografy un Bibliografy uf Viceversa Literatur
Auguste-César West

Dr **Auguste-César West**  (* 13. Jüüli 1810 z’ Sulz, Owerelsàss; † 24. Nowamber 1880 àui doo) ìsch a frànzeescher Rachtsànwàlt, Verwàltungsbeàmter un Politiker gsìì.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Auguste-César West ìsch dr Suhn vum Grìchtsschriiwer un Frììdarìchter Bernard West gsìì. Sii Vàtter ìsch Rìtter vum hl. Ludwig gsìì. Dr West hàt àn dr Üniwärsiteet vu Göttinga a Dokterwìrda vum Racht b’schtànda un ìsch d’rnooh Ànwàlt àm Keenigliga Hoof z’ Pàriis worra.

Dr West ìsch z’äärscht àb Àuigscht 1842 Prefäktüürroot ìm Owerelsàss gsìì un ìsch ìm Septamber 1842 Genrààlsekretäär vum Département worra. Àm 3. Dezamber 1848 ìsch’r àls Prefäkt ärnännt worra. Àm 11. Mai 1850 ìsch’r Prefäkt vum Unt’relsàss z’ Schtroossburi worra. Z’ Schtroossburi hàt’r unteràndrem a Unterdruckungspolitik geega-n-ìwwer d’ politischa Flìchtlinga gfiahrt. Ar hàt àui z’ Dettwiller a Àrmahüüs loo bàuija. Bii dr Pàrlàmantswààhl vu 1850 hàt dr West dräi konsärwàtiiwa Sìtzagwìnna gsìchert; d’rfìr hàt’na d’ Regiarung gràtuliart. Ànna 1853 hàt’r ìm Unt’relsàss zwai Rüahjbank loo ärrìchta, fìr dr äärschta Joohrestààg vu dr Hoochzitt vu dr Eugenia mìt’m Napoleon III. eehra. D’ màssiiwa Üsswànderung vu da elsassischa Mennonita ìn Àmerikà hàt’na sehr b’sorgt. Doo drìwwer hàt’r ìm Nowamber 1854 ìm Religioonsminìschter a Briaf gschrììwa. ’S ìsch àwwer a Schtrait gsìì-n-ìwwer d’ Giater vum Kàpitel vu dr Schtroossburjer Thomàskìrìch; wagadam hàt dr West àm 13. Àwrìl 1855 mìt’m Prefäkt vum Haute-Garonne d’ Schtälla gwackselt. Ìm Joohr 1856 ìsch’r àls Rìtter vu dr Eehralegioon üsszaichent worra. S’ Département Haute-Garonne hàt’r bis ìm 1859 verwàlta; ar hàt eewafàlls dia Schtälla müassa fààraloo, dänn’s sìnn Schtraita mìt da lokààla Gwählta gsìì.

Bii dr Pàrlàmantswàhl vum 31. Mai 1861 ìsch dr West àls Àbgoordnet’r vum Owerelsàss ìns Legislàtiivkorps gwählt worra. Ar ìsch Mìtglììd vu dr Pàrlàmantsmehrhait gsìì, wo s’ Kaiserraich unterschtìtzt hàt. Ànna 1863 ìsch’r àls Àbgoordnet’r üss’m Wàhlkrais Baffert gwählt worra.

Àm 16. Oktoower 1867 ìsch dr West offiziäll ìn Rüahjschtànd gànga. Bii dr Pàrlàmantswààhl vu 1869 hàt’r sìch nìt wììder uffgschtällt; noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm Pàrlàmant ìsch’r z’ Sulz ìm Owerelsàss z’ruckkumma ku laawa.

Dr West ìsch nia verhiiroota gsìì.

## Lìteràtüür ìwwer’na
* 
* 

## Weblìnks
* dr Auguste César West ìn dr *Base Sycomore* vu dr Nàzionààlversàmmlung (frànzeesch)
* dr Auguste César West biim Nàzionààla Àrkiivportààl (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Remigius von Reims

Dr **Remigius vu Reims** (làtiinisch , frànzeesch **' odd’r **'; * vermüatlig ànna 436 bii Laon; † 13. odd’r 15. Janner 533 z’ Reims) hàt üss’m gallo-reemischa-n-Àdel gschtàmmt un ìsch Bischoof vu Reims ìm Oschta vum hìttiga Frànkrììch gsìì. Ar ìsch bekànnt worra fìr d’ Daifeta vum Merowingerkeenig Chlodwig&nbsp;I. un wìrd àls ainer vu da groossa Hailiga vum fränkischa Volk vereehrt.

## ìhm z’ eehra
Dr Remigius ìsch ain vu da Schutzpàtroona vu dr Schtàdt Reims un vum Arzbìschtumm Reims. Ar wìrd ìn dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch àm 13. Janner vereehrt, ìn dr evànggeelischa Kìrcha-n-àm 12. Janner, un ìn da orthodoxa un ànglikàànischa Kìrcha-n-àm 1. Oktoower. Ìm kàthoolischa-n-Arzbìschtumm Reims ìsch a Bsunderhait: Doo wìrd dr Remigius eewafàlls àm 1. Oktoower vereehrt. Noh-n-ema Noweena-n-àndàcht wìrd àm äärschta Sunntig vum Oktoower a groossa hailiga Mass ìn dr Remigiusbàsilika gfiirt. Ànna 2019 ìsch doo dr Kàrdinààl André Vingt-Trois kumma.

Z’ Reims lììgt dr Viartel Saint-Remi süüdäschtlig vum Schtàdtzäntrum. Ìn dam Viartel schteht d’ ehamooliga Àbtai St. Remigius, wo hìtt a Müsee ìsch *(musée Saint-Remi)*. D’ Àbtaikìrìch ìsch jetz d’ Bàsilika St. Remigius.

Ìm gànz Frànkrììch, àwwer àui ìm Belgia un ìm Québec, sìnn zàhlriicha-n-Orta noh-n-em Remigius gnännt. Àui vììla Kìrcha ìn Wäscht- un Mìttelöiropà düan sii Nàmma trààga: Zem Biischpììl ìsch d’ Kìrìch ìm lothrìngischa Dorf Domrémy-la-Pucelle, wu d’ Jeanne d’Arc àls Kìnd oft gànga-n-ìsch, noh-n-em hl. Remigius gnännt.

## Lìteràtüür
; uff Làtiinisch
* 

; uff Diitsch
* 
* 
* 

; uff Frànzeesch
* 
* 
* 

; uff Anglisch
* 
* 

## Weblìnks

* 
* Biogràfii ìwwer dr Remigius vu Reims ìn dr *Ökumenische Heiligelexikon* (hoochdiitsch)
* Biogràfii ìwwer dr Remigius vu Reims uff *Nominis*, era Websitta vu dr Frànzeescha Bischoofskumeranz (frànzeesch)
* Biogràfii ìwwer dr Remigius vu Reims uff dr Websitta vum Arzbìschtumm Reims (frànzeesch)
* Biogràfii ìwwer dr Remigius vu Reims uff dr Websitta vum Dischtrikt Frànkrììch vu dr Piusbriaderschàft (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Morphologie

**Morfologii** (Gstaltleer, Formeleer, vo altgriechisch *morphé* ‘Gstalt, Form’, und *lógos* ‘Wort, Leer, Vernumft, Sinn’) staat für:

* Morphologie (Astrologie), d KLassifizierig vo de Galaxiie nach der Form vo uusdeente astronomische Objäkt wie Galaxie oder Näbel
* Morphologie (Biologie), d Leer vo der Struktur und Form vo den Organisme
* Morphologie (Linguistik), es Teilgebiet vo der Grammatik
* Morphologie (Mathematik), es theoretischs Modäll für digitali Bilder
* Morphologie (Psychologie), e Theorii vom Wilhelm Salber
* Geomorphologie, es Teilgebiet vo de Fysische Geografii
* Kristallmorphologie, bschriibt d Form vomene Krischtall
* Kulturmorphologie, e Theorie vo de Volchskund
Uriel Weinreich

Der **Uriel Weinreich** (jiddisch אוריאל ווײַנרײַך *Uriel Wajnrajch* ); uf d Wält choo am 23.&nbsp;Mäi 1926 z Wilna, doozmaal Poole; gstoorben am 30.&nbsp;Meerze 1967 z Nöi-York) isch en US-amerikaanische Spraachwüsseschafter gsy. Er hät sich bsunders mit Soziolinguischtik, Spraachkontakt und Jiddisch abggèè.

## Läben und Würke
Der Uriel Weinreich isch de Soon vom Spraachwüsseschafter und Jiddischischt Max Weinreich gsy. D Familie Weinreich, wo uursprünglich us Kurland im hüttige Lettland chunt, isch 1940 i di Veräinigte Staate vo Amèrika uusgwanderet. Der Uriel Weinreich isch ab 1951 a de Columbia University z Nöi-York gsy und isch 1957 Dekaan vo de Linguistische Fakultèèt woorde. 

Mit sym Buech *Languages in Contact* vo 1953 und 1963 hät er en wichtige Bytraag zur Spraachkontaktforschig gläischtet. Für d Tialäktology wichtig isch syn Uufsatz *Is a structural dialectology possible?* vo 1954 gsy. Sys Buech *College Yiddish* vo 1949 und sys Wöörterbuech *Modern englisch-jidisch jidisch-englisch werterbuch* vo 1968 händ Gänerazioone vo Jiddischstudänten und -studäntine bigläitet. Syn Plaan für en groosse jiddische Spraachatlas hät er ab 1959 realisiert, aber syn früene Tood hät dèm sys Fürschichoo starch prämset. As Jiddischischt hät er sogaar mit synere Frau zäme s Büechli *Say It In Yiddish* gschribe, so das die, wo umenandräised, au jaa wüssed, was mer underwägs wie uf Jiddisch säit&nbsp;…

Der Uriel Weinreich hät sich starch für d Spraachen i de Schwyz intressiert. I synere Dissertazioon vo 1951  und au im Buech vo 1953 isch es um d Spraachverheltnis i de Schwyz ggange, und er hät au Uufnaame vom Surbtaalerjiddisch für syn Spraachatlas gmachet.

Ghüraate gsy isch er mit de Volchskundleri Beatrice Weinreich.

## E paar Publikazioone
* Uriel Weinreich: *Languages in Contact. French, German and Romansh in twentieth-century Switzerland. With an introduction and notes by Ronald I. Kim and [[William Labov]].* Amsterdam/Philadelphia 2011 (d Dissertazioon vo 1951).
* Uriel Weinreich: *Languages in Contact. Findings and Problems.* New York 1953; Den Haag 1963. – Uf Tüütsch: *Sprachen in Kontakt. Ergebnisse und Probleme der Zweisprachigkeitsforschung. Mit einem Nachwort von A. de Vincenz.* München 1976.
* Uriel Weinreich: *Is a structural dialectology possible?* I: *Word* 10, 1954, S.&nbsp;388–400 (PDF).
* Uriel und Beatrice Weinreich: *Say It in Yiddish. A Phrase Book for Travelers.* 1.&nbsp;Uuflaag New York 1958 (und wyteri Uuflaage).
* Uriel Weinreich: *Modern englisch-jidisch jidisch-englisch werterbuch. Modern English-Yiddish Yiddish-English Dictionary.* 1.&nbsp;Uuflaag 1968 (und vil wyteri Uuflaage).
* Uriel Weinreich: *College Yiddish. An Introduction to the Yiddish Language and to Jewish Life and Culture.* 1.&nbsp;Uuflaag New York 1949 (und vil wyteri Uuflaage).

## Literatuur
* Isaac L. Bleaman: *Uriel Weinreich: Contact linguist, historical linguist, and Yiddishist par excellence.* I: *Journal of Jewish Languages* 5(2), 2017, S.&nbsp;131–143 (PDF).
* ''Uriel Weinreich.'' I: Utz Maas: *Verfolgung und Auswanderung deutschsprachiger Sprachforscher 1933–1945.*
Pius IX.

Dr **Pius IX.** (làtiinisch **' ; [[Italienische Sprache|itàliaanisch]] **' ; * 13. Mai 1792 z’ Senigallia (Kìrchaschtààt) àls *Giovanni Maria Mastai Ferretti* ; † 7. Hornung 1878 z’ Rom) ìsch vu 1846 bis 1878 dr 255. Pàpscht vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch gsìì. Ar hàt mìt 31 Joohra un 8 Moneeta s’ längschta Pontifikààt ghàà, wo d’ Hischtooriker noohwiisa känna. 

## Laawa
Noh dr Revoluzioon vu 1848 ìsch dr Pius sehr konsärwàtiiv gsìì. Wu dr itàliaanischa Premiarminìschter Pellegrino Rossi umbrocht worra-n-ìsch, ìsch dr Pius üss Rom g’flìchta un hàt àlla Mìtàrwaiter vu dr Reemischa Repüblik üss dr Kìrìch üssgschlossa. Noh siim Ruckkehr z’ Rom ànna 1850 hàt’r ìmmer mehr konsärwàtiiwa Lehra verkìndigt. Ànna 1849 hàt’r ìm Rundbriaf *Ubi primum* d’ Rolla vu dr Mària ìm Ärleesungswark unterschtrììcha. Ànna 1854 hàt’r s’ Dogma vu dr Mària-n-ìhrer Unb’fläckta-n-Ämpfaangniss üssgschproocha. Ìn siim *Syllabus errorum* (1864) hàt’r Liberàlìschmus, Modärnìschmus, morààlischer Relatiwischmus, Säkulàrisiarung, d’ Trännung vu Schtààt un Kìrìch un mehrera Ideea vu dr Uffkläärung haftig verurtailt. Ar hàt d’ tràdizionälla Lehr ìwwer d’ Beziihunga zwìscha Schtààt un Religioon b’schtaadigt: Wänn meeglig mian d’ Schtààta Kàtholizìschmus àls Schtààtsreligioon ärkläära. Üsserdam hàt dr Pius ìn da Glàuiwiga-n-ämpfoohla, jeedsjoohr Gald ìn dr Kìrìch z’ gaa; ar hàt domìt d’ Tràdizioon vum Peeterspfennig wììder hargschtällt.

Dr Pius IX. hàt d’ Zäntrààlmàcht vum Hailiga Schtüahl un vu dr Küria-n-ìwwer d’ waltwitta kàthoolischa Kìrìch verschtärkt. Àb 1867 hàt’r s’ Äärschta Vàtikàànischa Konziil glaita, wo s’ Dogma vu dr Pàpschtliga Unfahlbààrkait un d’ Lehr vum Pàpschtprimààt offiziäll b’schtìmmt hàt. Nohdam àss d’ itàliaanischa Truppa ànna 1870 d’ Schtàdt Rom äroowert hann, ìsch dr Konziil unterbrocha worra un dr Kìrchaschtààt ìns Keenigraich Itààlia-n-iiglììdert worra; domìt hàt dr Pàpscht jeena waltliga Màcht verloora. Dr Pius IX. hàt sìch salbscht zem „G’fànganer Pàpscht“ ìm Vàtikààn ärkläärt, wàs d’ Schtraita-n-ìwwer dr „reemischa Froog“ verursàcht hàt.

Àm Laawesand ìsch dr Pius sehr krànk gsìì. Noh siim Tood ànna 1878 ìsch’r ìn dr Gruft vu dr Petersdom beardigt worra. Sii Grààb ìsch schpeeter ìn d’ Bàsilikà Sankt Laurentius vor da Müüra versätzt worra. Ànna 2000 ìsch dr Pius IX. vum Johànnis Pooli II. seeliggschproocha worra.

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da Päpscht
* d’ Lischta vu da Kàrdinaal, wo dr Pius IX. kréiart hàt

## Lìteràtüür
; uff Diitsch

; uff Itàliaanisch

; uff Frànzeesch

; uff Anglisch

## Weblìnks

* 
* 
* 

## Füassnoota
L’Union

**L’Union** ìsch a Nàmma, wo vu mehrera Orta, Orgànisàzioona un Prassatìtel trajt wird:

;Orta
* L’Union, a frànzeescha Gmainda ìm Département Haute-Garonne
* L’Union, a Ökoviartel z’ Lille ìm Nordfrànkrììch

;Prassatìtel
* L’Union, a legitimischta frànzeescha Zittung
* L’Union, a regionààla frànzeescha Tààgszittung mìt Sìtz z’ Reims
* L’Union, a frànzeeschschproochiga Zittung ìm Québec
* L’Union, a gabunischa Zittung

;Orgànisàzioona
* L’Union, a Ghaimorgànisàzioon geega d’ keenigliga Màcht ìn dr Äära vu dr frànzeescha Reschtoràzioon
* L’Union, a ehamooliga frànzeescha Versìcherungsgsällschàft, wo ànna 1829 grìnda worra-n-ìsch
Vesle

D’ **Vesle**  ìsch a Naawafluss vu dr Aisne ìm Frànkrììch; domìt gheert sa zem Iizugsgebiat vu dr Seine. D’ Vesle fliasst hàuiptsachtlig durs Département Marne, wu-n-ìhra Kwalla-n-ìsch. Ìhr Mìndungsberaich lììgt ìm Département Aisne.

Dr Nàmma schtàmmt vermüatlig vu *Vidula*, wàs ìm Gàllischa „Wàldfluss“ bediitet.

## Verlàuif
D’ Kwalla vum Fluss lììgt z’ Somme-Vesle, äbba 15 Kilomeeter äschtlig vu Châlons-en-Champagne. Vu därt üss fliasst d’ Vesle ìn Rìchtung Nordwäscht. Nooh äbba 139 Kilomeeter mìndet sa ìn d’ Aisne bii Condé-sur-Aisne, äschtlig vu Soissons. Zwìscha Sept-Saulx un Reims verlàuift sa pàràlleel zem Aisne-Marne-Kànààl. Àm Mittellàuif fliasst sa vorna àm Regionààla Nàtüürpàrk Montagne de Reims.

## wia s’ Wàsser bnutzt wìrd
S’ Iizugsgebiat vu dr Vesle ìm Groossràuim Reims ìsch  km² grooss. 71,86 Prozant vu da Làndschtìckla waara fìr d’ Làndwìrtschàft bnutzt, 28,11 Prozant bschteht üss Walder, un 6,69 Prozant sìnn kìnschtlig üssgschtàtta.

## Kwàliteet vum Wàsser
Ìn dr zwaita Hälfta vum 20. Joohrhundert ìsch d’ Vesle extreem b’làschta gsìì — d’ Tiarla un Flora hann schtàrka negàtiiwa-n-Üsswìrkunga-n-uff d’ Wàsserkwàliteet ghàà. Ànna 1963 hàt maa z’ Reims a Kläärwark bàuija, fìr d’ Wàsserkwàliteet verbass’ra; ànna 1999 hàt maa-n-a näija-n-Ààlààg ärsätzt, wo güata Rìchtlinia fìr Gwässerschutz (ISO 9002) folgt.

S’ Flusswàsser ìsch noch hìtt manckmol verschmutzt. Ìm Summer 2022 sìnn zwìscha Courtisols un Saint-Étienne-au-Temple làndwìrtschàftliga Pflànzaschutzmìttel unàbsichtligerwiis ìn d’ Vesle iigschankt worra; dàs hàt wàs zàhlriicha Fìscha geteedet. Ànna 2023 ìsch nochamol d’ Vesle z’ Braine ìm Département Aisne verschmutzt gsìì.

## Orta-n-àm Fluss
*(Räihjafolg ìn Fliassrìchtung)*
; ìm Département Marne

; ìm Département Aisne


F3519 Reims musee Paul BOCQUET La Vesle en novembre a Joncherie-sur-Vesle rwk.jpg|s’ Gmäld *La Vesle en novembre à Jonchery-sur-Vesle* („D’ Vesle ìm Nowamber z’ Jonchery-sur-Vesle“) vum Paul Bocquet — s’ Wark ìsch ìm Kunschtmüsee vu Reims z’ fìnda
Vesle river at Val-de-Vesle (Courmelois).JPG|d’ Vesle z’ Val-de-Vesle
La Vesle Sillery 6995.JPG|d’ Vesle z’ Sillery bii Reims
Moulin 7570.JPG|a Mììhla-n-uff dr Vesle z’ Fismes
Vasseny (Aisne) la Vesle (01).JPG|d’ Vesle z’ Vasseny (Département Aisne)
Vasseny (Aisne) pont sur la Vesle, avec panneau.JPG|a Bruckla-n-uff dr Vesle z’ Vasseny


## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
L’Union (Zeitung, Frankreich)

**L’Union**  („D’ Verainigung“) ìsch a frànzeescha regionààla Tààgszittung, wo ìn dr ehamooliga Champagne-Ardenne un ìn a pààr nochberliga Bezirka vu da Hauts-de-France un Île-de-France verkàuift wìrd. Ìhr Sìtz lììgt z’ Reims.

## Gschìcht
D’ Zittung hann ìm Zwaita Waltkriag d’ Wììderschtàndskampfer Michel Sicre un Henri Kinet grìnda. Àn dr Grìndung hann àui dr Edmond Forboteaux un dr Robert Duterque üss dr Grupp Libération-Nord mìtgmàcht — sa sìnn ànna 1944 ìns KZ Neuengamme verschläppt worra un sìnn àm 3. Mai 1945 umbrocht worra. D’ äärschta Üssgààb vu dr Zittung ìsch àm 30. Àuigscht 1944 unter’m Tìtel *L’Union champenoise* ärschììna. 

Zitter 2013 züa dr belgischa Grupp Rossel.

## Üssgaawer un Verfàssungslaiter

## lokààla-n-Üssgaab

## wiavììl Exemplààra

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Liste der Bischöfe von Laon

Dia Litt sìnn Bischeef vu Laon (Frànkrììch) gsìì:

* Genebaud I. odd’r Guénebauld (499–550)
* Latro (550–570)
* Gondulphe
* Elinand I. oder Ebreling
* Robert I.
* Chagnoald (627–638) (Burgundofarones)
* Attole odd’r Attila
* Vulfadus
* Serulphe († 681)
* Peregrin
* Madalgar/Madalgaire (ca. 682–713)
* Liutwin
* Sigoald
* Bertifrid
* Madelvin
* Genebaud II. (ca. 744)
* Bernicon (ca. 766)
* Gerfrid (774–799)
* Wenilon I. odd’r Ganelon (800–813)
* Wenilon II.
* Egilo
* Ranfrid
* Sigebod
* Ostroald
* Simon († 847)
* Pardule (848–856)
* Hìnkmààr dr Jung (858–871)
* Hedenulphe (876–???)
* Didon (886–895)
* Rudolf († 921)
* Adelelm odd’r Alleaume (921–930)
* Gosbert († 932)
* Ingramme († 936)
* Raoul (936–949)
* Roricon (949–976), Suhn vum Kàrl III., wo üsser Eha uff d’ Walt kumma-n-ìsch
* Adalbero (977–1030) (Wigeriche)
* Elinand (1052–1098)
* Enguerrand († 1104)
* Gaudry († 1112)
* Hugo (1112–1113)
* Barthelemy de Vir (1114–1150)
* Walter vu Saint-Maurice (1151–1155)
* Walter vu Mortagne (1155–1174)
* Roger de Rosoy (1175–1207)
* Renaud Surdelle (1207–1210)
* Robert de Châtillon (1210–1215)
* Anselme de Mauny (1215–1238)
* Garnier (1238–1248)
* Ithier de Mauny (1248–1261)
* Guillaume des Moustiers (1262–1269)
* Geoffroy de Beaumont (1270–1279)
* Guillaume de Châtillon (1280–1285)
* Robert de Thorotte (1285–1297) (üss’m Hüüs Thorotte)
* Gazon de Savigny (1297–1307)
* Raoul Rousselet (1317–1325)
* Albert de Roye (1326–1336)
* Roger d’Armagnac (1336–1339)
* Hugues d’Arcy (1339–1351)
* Robert Le Coq (1351–???)
* Geoffroi Le Maingre (1363–1370)
* Pierre Aycelin de Montaigut (1370–1386)
* Jean de Roucy (1386–1419) (üss’m Hüüs Pierrepont)
* Guillaume II. de Champeaux (1420–†1444)
* Jean Juvénal des Ursins (1444–1449)
* Antoine Crespin (1449–1460)
* Jean de Gaucourt (1460–†1468)
* Karl vu Luxemburg (1472–†1509)
* Louis de Bourbon-Vendôme (1510–1552)
* Jean Doc (1552–1564)
* Jean de Bours (1564–†1580)
* Valentin Douglas (1580–†1598)
* Geoffroy de Billy (1598–†1612)
* Benjamin de Brichanteau (1612–†1619)
* Philibert de Brichanteau (1620–†1652)
* César d’Estrées (1655–1681)
* Jean III. d’Estrées (1681–1694)
* Louis Annet de Clermont de Chaste de Roussillon (1694–1721)
* Charles de Saint Albin (1721–1723)
* Henri François-Xavier de Belsunce-Castelmoron (1723)
* Etienne Josephe de la Fare (1723–1741)
* Jean-François-Joseph Rochechouart de Faudoas (1741–1777)
* Louis Hector Honoré Maxime de Sabran

## Weblìnks
* Bischoofslischta-n-uff Frànzeesch
Bistum Laon

S’ **Bìschtumm Laon** (làtiinisch **'; [[Französische Sprache|frànzeesch]] **') ìsch a ehamoolig Bìschtumm vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch ìm Norda vum Frànkrììch. ’S ìsch ain vu da hischtoorischa Bìschtìmmer vu dr Pikàrdäi.

## Gschìcht
Ànna 1336 hàt dr Bischoof Albert de Roye s’ Dorf Septvaux mìt da Derfer Achery un Mayot gwackselt, wo zem Enguerrand VI de Coucy gheert hann. Unter’m Ancien Régime ìsch dr Bischoof vu Laon àui Harzoog un Àdliger vu Laon gsìì. Bii dr Sàlwung vu da frànzeescha Keeniga hàt’r d’ Hailiga Àmpullia trajt.

Ànna 1790 hàt d’ Ziwiilverfàssung vum Klerüs dr Bischoofssìtz vu Laon glescht. Noh-n-em Konkordààt vu 1801 hàt dr Pàpscht Pius VII. durs Rundbriaf *Qui Christi Domini* (29. Nowamber 1801) dr Bischoofssìtz vu Laon mìt’m Bìschtumm Soissons füsioniart. S’ näija Bìschtumm hàt àlso s’ gànza Gebiat vum Département Aisne bedäckt un ìsch dr arzbìschtìmmliga Sìtz vu Pàriis unterschtällt gsìì. Durs Briaf *Paternæ charitatis* vum 6. Oktoower 1822 hàt dr Pie VII s’ näija Bìschtumm wììder em Arzbìschtumm Reims unterschtällt. Àm 13. Jüüni 1828 hàt dr Pàpscht Leo XII. ìn da Bischeef vu Soissons züagloo, dr Bischoofstìtel vu Laon z’ trààga. 

## Lüag àui
* Lischta vu da Bischeef vu Laon

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* 
*
La Neuvillette

**La Neuvillette** ìsch dr Nàmma vu zwai ehamooliga frànzeescha Gmainda:
* La Neuvillette ìm Département Eure, wo hìtt dr Gmainda Mousseaux-Neuville gheert;
* La Neuvillette ìm Département Marne, wo hìtt dr Gmainda Reims gheert.
Château-Thierry

**Château-Thierry**  ìsch a frànzeescha Gmainda mìt  Iiwoohner (Schtànd ) ìn dr Regioon Hauts-de-France. Sa ìsch aina vu da Unterprefäktüüra vum Département Aisne un dr Sìtz vum Gmaindaverbànd Région de Château-Thierry. D’ Iiwoohner nännt maa .

## Äntwìcklung vu dr Beväälkerung

## wàs doo z’ sah ìsch
* s’ Hôtel Dieu ìm Schtàdtzäntrum, wo àls Hischtoorisch Dankmol vu regionààler Bediitung iigschtuft ìsch;
* s’ Roothüüs , wo ànna 1893 bàuia worra-n-ìsch un eewafàlls àls Hischtoorisch Dankmol vu regionààler Bediitung iigschtuft ìsch;
* d’ Raschta vu dr Burg üss’m 13. Joohrhundert, wo àls Hischtoorisch Dankmol vu nàzionààler Bediitung klàssifiziart ìsch;
* d’ gootischa kàthoolischa Kìrìch Saint-Crépin üss’m 15. un 16. Joohrhundert, wo eewafàlls àls Hischtoorisch Dankmol vu nàzionààler Bediitung klàssifiziart ìsch;
* s’ Àmerikàànischa Dankmol, fìr d’ Gschtoorwana vu dr Schlàcht àn dr Marne ìm Äärschta Waltkriag eehra. ’S ìsch àls Hischtoorisch Dankmol vu regionààler Bediitung iigschtuft.


Château-Thierry Hôtel-Dieu Dscn2096.jpg|s’ Hôtel Dieu
Hôtel de ville de Château-Thierry.jpg|s’ Roothüüs
Chateau-Thierry castle fortification.jpg|Ìnnasitta vu dr Burg
Chateau-Thierry eglise Saint Crepin.jpg|d’ Kìrìch Saint-Crépin
30th Infantry Division Monument Front2.JPG|s’ Àmerikàànischa Dankmol z’ Château-Thierry


## Pàrtnerschtädt uff dr Walt
Château-Thierry hàt mehrera Pàrtnerschtädt:
*  Mosbach (Bààda-Wìrttabärg, Diitschlànd) zitter 1974
*  Pößneck (Thüringa, Diitschlànd) zitter 1989
*  Unterlüß (Nììdersàcksa, Diitschlànd)
*  Alíartos (Griachalànd)
*  Cisnădie (Rumäänia)
*  Grybów (Poola)
*  Ambohitrolomahitsy (Madagaskar)
*  Kinyami (Ruanda)

## wìchtiga Litt üss dr Schtàdt
* Jean de La Fontaine (1621–1695), Fààweldìchter un wìchtiga Figuur vu dr frànzeescha Lìteràtüür
* Charles François de Graimberg (1774–1864), Mooler, Verleeger, Dankmolpflaager
* Alain Weber (1930–2019), Kùmponìscht
* Emmanuel Grenier (* 1970), Màthemàtiker

## Lüag àui
* Lischta vu da Gmainda ìm Département Aisne

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vu dr Schtàdt (frànzeesch)
* Främdaverkehrsàmt Les Portes de la Champagne bii Château-Thierry (frànzeesch, anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Laon

**Laon**  ìsch a frànzeescha Schtàdt mìt  Iiwoohner (Stand ) un dr Hàuiptort vum Département Aisne ìn dr Regioon Hauts-de-France — bis 2016 ìn dr Regioon Picardie. Siina Iiwoohner nännt maa *Laonnoises*  bzw. *Laonnois* .

Bis 1801 ìsch d’ Schtàdt Sìtz vum Bìschtumm Laon gsìì.

## Äntwìcklung vu dr Beväälkerung

D’ Beväälkerung ìsch gwàcksa, wial zàhlriicha Iiwoohner üss dr Làndschàft uff Laon gwàndert hann. Ìn da lätschta Joohra ìsch jedoch d’ Beväälkerung nìt gschtììga.

## wàs doo z’ sah ìsch
Z’ Laon sìnn zàhlriicha Gebäijer àls Histoorischa Dankmooler ànärkännt. Bii dana gìtt’s:
* s’ Liawafràuimìnschter *(cathédrale Notre-Dame)*: ’s ìsch ain vu da bediitendschta friahjgootischa Mìnschter ìm Frànkrììch. Dr Bàuischtiil vum Mìnschter ìsch vum anglischa Gotik beiiflusst — ’s gìtt àui Ahnligkaita zem Limburger, Bamberger un Naumburger Dom ìn Diitschlànd.
* dr ehamooliga Bischoofspàlàscht, wo hìtt dr Juschtizpàlàscht naawa-n-em Mìnschter ìsch. 
* s’ àlta  üss’m 12. Joohrhundert: ’s ìsch s’ ältschta Schpitààlgebäi, wo’s noch hìtt ìm Frànkrììch gìtt. S’ Untergschooss ìsch fìr Pìlger un Àrma; ìm Hàuiptsààl ìm Owergschooss sìnn 50 Bätter fìr d’ Krànka — ìm Kàpitel vu Laon sìnn bediitenda-n-Arzt gsìì. Hìtt ìsch doo s’ Främdaverkehrsàmt z’ fìnda
* d’ Tämplerkàpall üss’m 12. Joohrhundert
* d’ Kloschterkìrìch St. Martin: Kìrìch üss’m 12. Joohrhundert un Kloschtergebäi üss’m 17. un 18. Joohrhundert
* d’ Schtàdtmüüra, wo 7 km làng sìnn. ’S gìtt noch hìtt d’ Schtàdttoor Porte d’Ardon, Porte des Cheminzelles un Porte de Soissons 


Laon Cathedral (www.pixinn.net).jpg|d’ Wäschtfàssààda vum Mìnschter
Laon Cathedral Interior (www.pixinn.net).jpg|dr Chor vum Mìnschter
Hôtel dieu 06162.JPG|s’ ehamooliga Hôtel-Dieu naawa-n-em Mìnschter
Sint-Martinuskerk3 Laon.jpg|d’ Kloschterkìrìch St. Màrtin
Laon Chapelle des Templiers.JPG|d’ Tämplerkàpall
Palais de Justice et remparts Laon.JPG|d’ Schtàdtmüüra vor’m Bischoofspàlàscht
Porte de Soissons.jpg|d’ Porte de Soissons
Chenizelles-DSC 0453.jpg|d’ Porte Chenizelles
PA00115766 porte d'Ardon de Laon.jpg|d’ Porte d’Ardon


Dr Schrìftschtäller Victor Hugo ìsch ànna 1835 z’ Laon kumma. Wu-n-’r ìn siinera Ehafràui Adèle Foucher a Briaf gschrììwa hàt, hàt’r d’ Schtàdt ärwäähnt: „Àlles ìsch scheen z’ Laon, d’ Kìrcha, d’ Hiiser, d’ Umgaawung, aifàch àlles [...]“.

## Lüag àui
* Lischta vu da Gmainda ìm Département Aisne

## Lìteràtüür
; ìn Noohschlààgawark
* 
* 
* 

; Sàchbiacher uff Frànzeesch
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vu dr Gmaindaverwàltung (frànzeesch)
* Websitta vu dr Främdaverkehrsàmt Laon (frànzeesch, hoochdiitsch, anglisch, nììderlandisch)
* Laon bii *Nordfrankreich erleben*, Främdaverkehrsàmt Hauts-de-France (hoochdiitsch)
* Laon - Notice communale bii LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Marienerscheinung

**Mària-n-ärschiinunga** sìnn Wisioona (vun làtiinisch **'  „Ärschiinung, Ààblìck“, **' – „sah“), wu d’ Ziiga berìchta hann, àss ìhna d’ Mària, d’ Müatter vum Jesüs Krìschtüs, ärschììna säjg. Salla Mària-n-ärschiinunga hàt’s ìn àlla Äära vum Chrìschtatumm ghàà.

Ìm Làuif vu da Joohrhunderta sìnn mehrera Brìchta-n-ìwwer Ärschiinunga gsìì; d’ krìschtliga Kìrchabeheerda hann jedoch numma weeniga-n-ärkännt. Soo hàt d’ reemisch-kàthoolischa Kìrìch äbba 20 Ärschiinunga ärkännt, d’ koptisch-orthodoxa Kìrìch numma fìmf, un d’ ànglikàànischa Gmainschàft numma dräi. Àn da Orta, wu d’ Mària-n-ärschììna säjg, hàt maa-n-oft Kìrcha, Kleschter un Wàllfàhrtsorta bàuia.

## ìn dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch

## ìn dr koptisch-orthodoxa Kìrìch

## ìn dr ànglikàànischa Gmainschàft

## Lìteràtüür
; uff Hoochdiitsch

; uff Frànzeesch

; uff Anglisch

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa


## Füassnoota
Tina Masafret

D **Tina Masafret** (* 12. Merz 1987 z Züri) isch e Schwyzer Schauspileri un Reschiseeri. 

## Lääbe
D Masafret isch am 12. Merz 1987 as Dochter vum Sportreporter Martin Masafret un dr US-amerikanische Singer/Songwriteri Lilly Martin uf d Wält chuu. Si het e jingere Brueder un isch z Herrliberg am Zürisee ufgwagse. Si het näb dr Schwyzer au di US-amerikanisch Staatsburgerschaft. Ase jung isch si ne erfolgrychi Chunschtdurneri gsii un het as Noowugsdurneri zum Schwyzer Nazionalkader ghert. 

D Masafret isch aini vu dr Dailnämerne bi dr erschte Stapfle vu *MusicStar* anne 2003/04 gsii. Im Johr 2004 het si mit „Piero Esteriore & the MusicStars“ bim Eurovision Song Contest mitgmacht. 2007 het d absolvierte Masafret in New York am Lee Strasberg Theatre and Film Institute e Schauspiiluusbildig gmacht. Ab 2010 het si bim Schwyzer Produkzionsunternäme Condor Films z Züri gschafft, zletscht as Reschiseeri. In däre Funkzion het si unter anderen 2014 an 31 Episode vu dr Färnsehserie *Tierische Freunde* mitgschafft. Vorhär het si anne 2013 as Reschieeri, Draibuechautori uin Filmdeditori Episode vu dr Färnsehserie *The Bad Girls and Boys School for Old People* un *Beobachter TV* gmacht.

Anne 2015 isch si uf Los Angeles gange, wu si Rolle in Serie wie *Counterpart* oder *Navy CIS: L.A.* iberchuu het. Si isch mit Oscargwinnerm wie J. K. Simmons vor dr Kamera gstande un het in drei Film gspiilt, wu dr James Franco produziert het. 2019 het si im Film *The French Teacher* d Roll vu dr *Lisa* gspiilt.

Si het mit Acting Coach wie Larry Moss un Giles Foreman studiert. Bim Foreman het si näb ire schauspilerische Fähigkaite au Tächnike vu dr Bewegigspsichology verdieft.

Näbe verschidene Arbete in dr Filmbranche het si z Los Angeles au no as Dytschlehreri Noohilf gee. Im Merz 2020, am Aafang vu dr wältwyte Corona-Pandemy, isch si us dr USA retuurgange in d Schwyz, wel dodmol alli Arbeite in dr Filmbranche un au iri Noohilf uf Yys glait wore sin.

## Uusgläseni Filmograf
### as Schauspileril
* 2015: *Fear Me Not* (Churzfilm)
* 2016: *Goodbye Vesna* (Churzfilm)
* 2016: *Dark Hours: Typee*
* 2017: *The 13th Jockey* (Miniserie)
* 2017: *Babbel; Mistranslated* (Churzfilm)
* 2017: *The Institute*
* 2017: *Dark Hours: Roxana*
* 2017–2018: *Counterpart* (Färnsehserie, 2 Episode)
* 2018: *Danger One*
* 2018: *Navy CIS: L.A.* (*NCIS: Los Angeles*, Färnsehserie, Episod 10x10)
* 2019: *The French Teacher*
* 2024: *80 Plus* (Alternativtitel *Toni und Helene*)

### as Reschiseeri
* 2013: *The Bad Girls and Boys School for Old People* (Färnsehserie; au Draibuech un Filmschnitt)
* 2013: *Beobachter TV* (Färnsehserie, 2 Episode; au Draibuech un Filmschnitt)
* 2014: *Tierische Freunde* (Färnsehserie, 31 Episode)

## Weblink
* 

## Fueßnote
BSG

**BSG** isch d Abchürzig für:
* Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik
* Bielersee Schifffahrtsgesellschaft
Verena Endtner

D **Verena Endtner** (* 1973 z Bärn) isch e Schwyzer Filmmacheri, Videoschurnalischti un Kamerafrau.

## Lääbe
Noch em Gimnasium het d Endtner zerscht vu 1992 bis 1993 an dr Uniwersitet Basel Ethnology, Chunschtgschicht un Filosofy studiert un derno vu 1993 bis 1998 Biology un Umwältwisseschafte an dr Uniwersitet Bärn. Abgschlosse het si s Studium mit eme Master fir Biology, Spezialbiet Lufthygiene. Noch ere Fotografenelehr 1997 bis 1999 (GAV) z Bärn het si 1999 an dr London International Filmschool e Foundation Course gmacht aun druf vu 1999 bis 2001 an dr Vancouver Film School z Kanada Reschy mit em Schwärpunkt Dokumäntarfilm.

As Dokumentarfilmeri het d Endtner verschideni Projäkt realisiert, unter anderem *Glückspilze* (2014, Nyon, Giffoni Amnesty International Award)‚ *Die Frau mit den Bluthunden* (Dok SRF, 2019), *Von der Rolle* (2020), *The Goldwaever* (2009), au 2007 dr Film *Der Streik wird salonfähig* iber dr Straik vu dr Mitarbaiter vum Chuchigrääthärsteller Zyliss vu Lyss im Seeland, wu an dr Soledurner Filmdäg zaigt woren isch.

2007 isch si Jurymitglid bim 19. Schwyzerisch Film- un Videofeschtiwält z Spiez un z Thun gsii.

Zue ire Ufdraggeber zelle s Schwyzer Färnseh (SF) un internazionali Färnsehaastalte wie d BCC oder CNN. Fir dr Kultursänder ARTE schafft d Endtner as Redakteeri. Derzue isch d Verena Endtner Gschäftsfiereri un Dailhaberi vu dr Medienagäntur un Filmprodukzionsfirma Aloco GmbH, wu si 2004 mitgrindet het un wu dr Fokus uf Dokumäntarfilm im sozialbolitische Beraich het.

D Verena Endtner Mueter vun eme Chind un läbt mit irem Partner z Bärn.

## Filmografy
* 2004: *Auf verlorenem Posten*
* 2004: *Die Schweizer Textilindustrie im Wandel*
* 2004: *Liebes Leben – Eine Tongeschichte*
* 2004: *Memento an eine Veränderung*
* 2005: *Der Streik wird salonfähig*
* 2005: *Eine Mimose ist Beton gegen mich*
* 2013: *Glückspilze: Von der Strasse in die Manege – ein märchenhaftes Spektakel*
* 2019: *Die Frau mit den Bluthunden*
* 2020: *Von der Rolle*
* 2023: *Vom Juristen zum Gewürzhändler- ein Schweizer erliegt dem Zauber Sansibars* (TV Dokumentarfilm, SRF 1)

## Uuszaichnige
* Best documentary, Vancouver Film School, 2002
* Official Selection: Sektion  „Helvétiques“, Visions du Réel, Nyon, 2013
* Official Selection: Sektion  „New Directors“, Mostra Internacional de Cinema, São Paulo, 2013

## Weblink
* 
* 
* d Verena Endtner bi artfilm.ch

## Fueßnote
Communauté urbaine du Grand Reims

D’ **Communauté urbaine du Grand Reims**  ìsch a frànzeescher Gmaindaverbànd mìt dr Rachtsform vun’ra Communauté urbaine („schtädtischa Gmainschàft“) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Sa ìsch àm 1. Janner 2017 grìnda worra un umfàsst 143 Gmainda. Dr Verwàltungssìtz ìsch ìn dr Schtàdt Reims.

## Histoorischa Äntwìcklung
Dr Gmainaverbànd ìsch offiziäll àm 1. Janner 2017 äntschtànda dur d’ Fusioon vu sììwa Orgànisàzioona:
* Reims Métropole,
* Communauté de communes de la Vallée de la Suippe,
* Communauté de communes des Rives de la Suippe,
* Communauté de communes Beine-Bourgogne,
* Communauté de communes du Nord Champenois,
* Communauté de communes Fismes Ardre et Vesle,
* Communauté de communes Champagne Vesle und
* Communauté de communes Vesle et Coteaux de la Montagne de Reims.

Gliichzittlig hann sìch 18 Gmainda vu dr ehamooliga Communauté de communes Ardre et Châtillonnais em näija Verbànd ààgschlossa.

## Mìtglììdsgmainda

## Lüag àui
* Lischta vu da Gmainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vum Gmaindaverbànd (frànzeesch)

## Kwalla
Arrondissement Reims

S’ **Arrondissement Reims** ìsch a Verwàltungsainhait vum Département Marne ìn dr frànzeescha Regioon Grand Est. Dr Hàuiport (Sìtz vu dr Unterprefäktüür) ìsch Reims. ’S b’schteht üss 13 Kàntoona un 143 Gmainda. Bis zem 31. Dezamber 2005 hàt àui dr Kàntoon Ay zem Arrondissement gheert. Daa Kàntoon gheert zitter’m 1. Janner 2006 zem Arrondissement Épernay.

## Kàntoona
* Bourgogne
* Dormans-Paysages de Champagne (mìt 18 vu 70 Gmainda)
* Fismes-Montagne de Reims
* Mourmelon-Vesle et Monts de Champagne (mìt 29 vu 37 Gmainda)
* Reims-1
* Reims-2
* Reims-3
* Reims-4
* Reims-5
* Reims-6
* Reims-7
* Reims-8
* Reims-9

## Gmainda

## Umschtällung vu da Arrondissements ànna 2007

Ànna 2017 ìsch a näija Ordnung vu da Arrondissements ìn Kràft tratta. Domìt sìnn d’ 13 Gmainda Baslieux-sous-Châtillon, Belval-sous-Châtillon, Binson-et-Orquigny, Champlat-et-Boujacourt, Châtillon-sur-Marne, Cuchery, La Neuville-aux-Larris, Nanteuil-la-Forêt, Passy-Grigny, Reuil, Sainte-Gemme, Vandières un Villers-sous-Châtillon zem Arrondissement Épernay gwackselt, un d’ Gmainda Baconnes ìsch zem Arrondissement Châlons-en-Champagne gwackselt. Üsserdam sìnn d’ zwai Gmainda Billy-le-Grand un Vaudemange vum Arrondissement Châlons-en-Champagne zem Arrondissement Reims gwackselt.

Àm 1. Janner 2017 sìnn d’ Gmainda Bourgogne un Fresne-lès-Reims mìt àndra Gmainda füsioniart worra.
Arrondissement Épernay

S’ **Arrondissement Épernay** ìsch a Verwaltungseinheit ìm frànzeescha Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Dr Hàuiptort (Sìtz vu dr Unterprefäktüür) ìsch Épernay. S’ Arrondissement umfàsst fìmf Kàntoona un 208 Gmainda.

## Kàntoona
* Kàntoon Dormans-Paysages de Champagne (mìt 52 vu 70 Gmainda)
* Kàntoon Épernay-1
* Kàntoon Épernay-2
* Kàntoon Sézanne-Brie et Champagne
* Kàntoon Vertus-Plaine Champenoise

## Gmainda

 d’ Zààhla ìn Klàmmra sìnn INSEE-Codes

## d’ Umschtällung ànna 2017

Ànna 2017 ìsch ìm gànza Frànkrììch Umschtällung vu da Arrondissements gsìì. Gwackselt zem Arrondissement Épernay sìnn domìt d’ 13 Gmainda Baslieux-sous-Châtillon, Belval-sous-Châtillon, Binson-et-Orquigny, Champlat-et-Boujacourt, Châtillon-sur-Marne, Cuchery, La Neuville-aux-Larris, Nanteuil-la-Forêt, Passy-Grigny, Reuil, Sainte-Gemme, Vandières un Villers-sous-Châtillon vum Arrondissement Reims un d’ 23 Gmainda Athis, Bergères-lès-Vertus, Chaintrix-Bierges, Clamanges, Écury-le-Repos, Étréchy, Germinon, Givry-lès-Loisy, Loisy-en-Brie, Pierre-Morains, Pocancy, Rouffy, Saint-Mard-lès-Rouffy, Soulières, Trécon, Val-des-Marais, Vélye, Vert-Toulon, Vertus, Villeseneux, Villeneuve-Renneville-Chevigny, Voipreux un Vouzy vum Arrondissement Châlons-en-Champagne. Üsserdam sìnn vum Arrondissement Épernay d’ viar Gmainda Haussimont, Lenharrée, Montépreux und Vassimont-et-Chapelaine zem Arrondissement Châlons-en-Champagne gwackselt.

## Weblìnks
Arrondissement Vitry-le-François

S’ **Arrondissement Vitry-le-François** ìsch a Verwàltungsainhait ìm frànzeescha Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Dr Hàuiptort (Sìtz vu dr Unterprefäktüür) ìsch Vitry-le-François. S’ Arrondissement umfàsst zwai Kàntoona un 110 Gmainda. 

## Kàntoona
* Kàntoon Sermaize-les-Bains
* Kàntoon Vitry-le-François-Champagne et Der

## Gmainda

## Umschtällung ànna 2017

Ànna 2017 ìsch ìm gànza Frànkrììch a Umschtällung vu da Arrondissements gsìì. Domìt sìnn d’ dräi Gmainda Dommartin-Lettrée, Sommesous un Soudé vum Arrondissement Vitry-le-François zem Arrondissement Châlons-en-Champagne gwackselt.
Arrondissement Châlons-en-Champagne

S’ **Arrondissement Châlons-en-Champagne** ìsch a Verwàltungsainhait ìm frànzeesch Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Dr Hàuiptort (Sìtz vu dr Prefäktüür) ìsch Châlons-en-Champagne. S’ Arrondissement umfàsst fìmf Kàntoona un 150 Gmainda.

## Kàntoona
* Kàntoon Argonne Suippe et Vesle
* Kàntoon Châlons-en-Champagne-1
* Kàntoon Châlons-en-Champagne-2
* Kàntoon Châlons-en-Champagne-3
* Kàntoon Mourmelon-Vesle et Monts de Champagne (mìt 8 vu 37 Gmainda)

## Gmainda

 d’ Zààhla ìn Klàmmra sìnn INSEE-Codes

## Ehemalige Gemeinden
bis 2017: Vertus, Voipreux

## Umschtällung ànna 2017

Ànna 2017 ìsch ìm gànza Frànkrììch a Umschtällung vu da Arrondissements gsìì. Domìt sìnn àlla 67 Gmaina vum uffgleesta Arrondissement Sainte-Menehould zem Arrondissement Châlons-en-Champagne gwackselt. Àui d’ Gmainda Baconnes vum Arrondissement Reims, d’ dräi Gmainda Dommartin-Lettrée, Sommesous un Soudé vum Arrondissement Vitry-le-François un d’ viar Gmainda Haussimont, Lenharrée, Montépreux un Vassimont-et-Chapelaine vum Arrondissement Épernay sìnn zem Arrondissement Châlons-en-Champagne gwackselt.

Üsserdam sìnn d’ 23 Gmainda Athis, Bergères-lès-Vertus, Chaintrix-Bierges, Clamanges, Écury-le-Repos, Étréchy, Germinon, Givry-lès-Loisy, Loisy-en-Brie, Pierre-Morains, Pocancy, Rouffy, Saint-Mard-lès-Rouffy, Soulières, Trécon, Val-des-Marais, Vélye Vert-Toulon, Vertus, Villeseneux, Villeneuve-Renneville-Chevigny, Voipreux un Vouzy vum Arrondissement Châlons-en-Champagne zem Arrondissement Épernay un d’ zwai Gmainda Billy-le-Grand und Vaudemange zem Arrondissement Reims gwackselt.

## Weblìnks
Département Allier

S’ **Département Allier**  (uff Okzitàànisch *Alèir* ) ìsch s’ frànzeescha Département mìt’m Ordnungsnümroo 03. ’S lììgt ìn dr Mìtta vum Lànd ìn dr Regioon Auvergne-Rhône-Alpes un ìsch noh-n-em Fluss Allier gnännt.

## Schtädt
Ìm Département Allier hann dia Gmainda d’ greeschta Beväälkerung:

## Verwàltungsglììderung
S’ Département Allier zeehlt 3 Arrondissements, 19 Kàntoona un 317 Gmainda.

## Lüag àui
* Lischta vu da Gmainda ìm Département Allier
* Lischta vu da Kàntoona ìm Département Allier
* Lischta vu da Gmaindaverband ìm Département Allier

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vum Département Allier (frànzeesch)
* Offiziälla Websitta vu dr Prefäktüür (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Département Hautes-Alpes

S’ **Département Hautes-Alpes**  ìsch s’ frànzeesch Département mìt’m Ordnungsnümroo 05. ’S lììgt ìm Süüdoschta vum Lànd ìn dr Regioon Provence-Alpes-Côte d’Azur, àn dr itàliaanischa Granz. ’S sìch soo bnännt worra, wial doo d’ heechschta Bariga vum Frànkrììch lììga — wänn maa d’ Gìpfel vu dr Mont-Blanc-Gruppa ìm Haute-Savoie nìt sììht.

## Gmainda
D’ greeschta Schtädt ìm Département Hautes-Alpes sìnn Gap ( Ew.), Briançon ( Ew.), Embrun ( Ew.), Laragne-Montéglin ( Ew.) un Veynes ( Ew.). D’ Iiwoohnerzààhla sìnn vum . Mìt Saint-Véran uff’ra Heecha  lììgt d’ heechschta frànzeescha Gmainda ìm Département Hautes-Alpes. Mìt’ra Heecha vu  Meeter wìrd Briançon àls d’ heechschta Schtàdt ìm Frànkrììch ààglüagt.

## Verwàltungsglììderung

## Lüag àui
* Lischta vu da Gmainda ìm Département Hautes-Alpes
* Lischta vu da Kàntoona ìm Département Hautes-Alpes
* Lischta vu da Gmaindaverband ìm Département Hautes-Alpes

## Weblìnks

* Genrààlroot vum Département Hautes-Alpes (frànzeesch)
* Prefäktüür vum Départements Hautes-Alpes (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Département Alpes-Maritimes

S’ **Département des Alpes-Maritimes**  (itàliaanisch *Alpi Marittime* ) ìsch s’ frànzeescha Département mìt’m Ordnungsnümroo 06. ’S lììgt ìm Südoschta vum Lànd ìn dr Regioon Provence-Alpes-Côte d’Azur. ’S ìsch noh da Seeàlpa gnännt, wu doo s’ Granzgebìrg zem Itààlia bìlda.

## d’ greeschta Schtädt
D’ Iiwoohnerzààhla sìnn vum .
* Antibes:  Iiw.
* Cannes:  Iiw.
* Cagnes-sur-Mer:  Iiw.
* Grasse:  Iiw.
* Menton:  Iiw.
* Nizza (uff Frànzeesch *Nice*):  Iiw.
* Roquebrune-Cap-Martin:  Iiw.
* Vence:  Iiw.

## Verwàltungsglììderung

S’ Département Alpes-Maritimes zeehlt zwai Arrondissements mìt 27 Kàntoona.

## Lüag àui
* Lischta vu da Gmainda ìm Département Alpes-Maritimes
* Lischta vu da Kàntoona ìm Département Alpes-Maritimes
* Lischta vu da Gmaindaverband ìm Département Alpes-Maritimes

## Weblìnks
* Offiziälla Websitta vum Département Alpes-Maritimes (frànzeescha)
* Websitta vu dr Prefäktüür vum Départment Alpes-Maritimes (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa