open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orgelpositiv

En **Orglepositiv** oder äifache nume e **Positiv** (v. lat. *ponere* „setze, stelle, leege“) isch e chliini Orgle mit numen e baar Register, gwöönlig mit eme äinzige Manual und ooni e Bedaal oder so äins, wo cha draaghänkt wärde.

In dr Chillemuusig brucht mä s Positiv as Generalbassinstrumänt oder au zum dr Choor bim Singe understütze. In chliine Chillerüüm (Kapälle) ersetzt s vilmol e „groossi“ Orgle. In dr wältlige Muusig wird es solistisch aber au zämme mit andere Instrumänt iigsetzt. Bevor s elektrische Geblöös iigfüert worde usch, het vilmol e Kalkant  d Bloosbälg bedient, wenn s der Organist nit sälber mit de Füess het chönne mache wie bim Harmonium.

## Litratuur
* Martin Kares: *Kleinorgeln – Geschichte, Typen, Technik.* Verlag Evangelischer Presse-Verband für Baden, Karlsruhe 1998, ISBN 3-87210-366-0.
* Rudolf Quoika: *Das Positiv in Geschichte und Gegenwart.* Bärenreiter, Kassel u. a. 1957.
Positiv

**Positiv** (lat.: *positum*: gsetzt, blatziert) stoot für:

* in dr Fotigrafii:
** e Babbiirdruck oder e Duplikat
** s *positive* Filmmaterial, also dr *Umcheerfilm*
* in dr Muusig: 
**e chliini Standorgle
** e Wärk von ere Orgle.
** en Album vo dr Rockband "Rockhaus"
* in dr Sproochwüsseschaft: die *ungstäigereti Form vom Adjektiv*

**Positiv** as Adjektiv stoot für:
* in dr Umgangssprooch: as Sünonüüm für glücklig, optimistisch.
* im Funkvercheer:  anstatt vo Joo, für dass es kä  Missverständniss git
* in dr Mathematik: für en Äigeschaft 
** vo Zaale
** vo Bilinearforme 
* in de Natuurwüsseschafte, bsundrigs au in dr Medizin: e Befundlaag, wo as Noochwiis gwärtet wird. S „positive“ Resultaat von ere Chräbsvorsorgundersuechig isch öbbe wenn mä Chrebszelle in ere Gwääbbroob findet, s „negative“ wenn s käini het. 
* in dr Füüsik: en elektrischi Laadig in dr Elekdtizidäät
* in dr Wüsseschaft: Positivi Wüsseschafte si frei vo Wärturdäil, si beschriibe ooni z bewärte. (Wärturdäilsfreihäitspostulat vom Max Weber).
* in dr Rächtswüsseschaft: positivs Rächt
Postum

S Wort   („noch em Dood“) oder   wird as Adjektiv oder Adverb brucht im Zämmehang mit dr Veröffentligung vo Wärk vom ene Autor oder Künstler wo scho gstorbe isch, und mit Eerige, wo noch em Dood von ere Person stattfinde. 

Es goot zrugg uf  (*letscht*, Superlativ vo  ‚dä wo nochhäär chunnt‘, vgl. lat.  ‚noch‘). Im klassische Latiinisch häisst  bezooge uf d Lääbenszit usschliesslig ‚zletscht gebore‘, und *Postumus* isch in dere Bedütig e Zit lang au as männlige Vornaame für dr Letschtgeboreni üüblig gsi. Nume in dr Fachterminologii vo de römische Juriste bedütet *postumus* in dr klassische Zit au ‚noochgebore‘ (d.&nbsp;h. noch em Dood vom Vater), und mä reedet in däm Sinn von ere *postume Geburt*. Vo dere bsundrige Bedütig, wo sich uf e Dood von ere andere Person beziet, chunnt dr nöijeri Wortgebruuch, wodrbii immer dr Dood vo dr gliiche Person gmäint isch, wo s Wort uf sä aagwändet wird.

## Fuessnoote
25. August

Dr **25. Augschte** isch dr 237. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 238. in Schaltjohr), dodermit blybe no 128 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1609: Dr Galileo Galilei bresäntiert z Venedig zem erschte Mol syy Färnrohr, wun er noch eme holländische Vorbild konschtruiert het. 
* 1917: Z Berlin wird d Operette Schwarzwaldmädel vum Leon Jessel urufgfiert.
* 1981: D US-amerikanisch Ruumsonde *[[Voyager 2]]* fliegt am Saturn verby un liferet Foto vum Saturn, syne Ring un Mond.
* 1989: D US-amerikanisch Ruumsonde *[[Voyager 2]]* fliegt am Neptun  verby un liferet Foto vum Neptun un syne Mond.
* 1991: Wyssrussland verchindet d Unabhängigkait vu dr Sowjetunion.
* 2008: Am aschtronomische Observatorium Andruschiwka in dr Ukraine wird dr Aschteroid (274301) Wikipedia entdeckt.
* 2010: Dr Christoph Ahlhaus wird Erschte Burgermaischter vu dr Freien un Hansestadt Hamburg.

## Uf d Wält chuu
* 1742: Peter Burckhardt, Schwyzer Bolitiker
* 1744: Johann Gottfried Herder, e dütsche Dichder, Übersetzer, Theoloog und Gschichts- und Kultur-Filosoof vo dr Weimarer Klassik
* 1767: Antoine de Saint-Just, franzesische Revolutionär
* 1891: Maria Lauber, Schwyzer Schriftstelleri
* 1933: Wayne Shorter, US-amerikanische Jazzmusiker
* 1937: Klaus Wildbolz, Schwyzer Schauspiiler
* 1940: Adolf Vallaster, Vorarlbärger Mundartschriftsteller
* 1948: Andres Kristol, Schwyzer Romanischt
* 1955: Heinz Stauffer, Schwyzer Bfaarer un Dialäktautor
* 1955: Gerd Müller, dytsche Bolitiker
* 1969: David Last, Schwyzer Pfarrer
* 1987: Amy Macdonald, schottischi Sängeri

## Gstorbe
* 79: Plinius dr Elter, remische Glehrte
* 1270: Ludwig IX., Chenig vu Frankrych
* 1819: James Watt, schottische Erfinder
* 1843: Friedrich Leuckart, dytsche Zoolog
* 1867: Michael Faraday, änglische Physiker
* 1900: Friedrich Nietzsche, dytsche Philosoph
* 1906: Max Eyth, dytsche Schriftsteller, Ingenieur un Zaichner
* 1941: Ernest Bovet, Schwyzer Romanischt
* 1981: Konrad Bänninger, Schwiizer Dichter
* 2012: Neil Armstrong, US-amerikanische Aschtronaut, erschte Mänsch uf em Mond
* 2015: Peter Arens, Schwyzer Schauspiiler un Reschisseer

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Uruguay

## Weblink
Extempore

Dr Begriff **extempore** (lat. für „us em Momänt uuse“) brucht mä zum Improvisazioone beschriibe. Er isch vor allem im Schauspiil und in dr Rhetorik glöifig, bezäichnet aber au en Art vo Musiziere und e Gattig vo dr bildende Kunst. 

## Rhetorik

En Extempore bestoot us Setz, wo us em Sträägrif gsäit wärde, sältener beziet mä dr Begriff au uf Üsserige, wo vorberäitet worde si, wo aber nit im offizielle Teggst stöön. Näbe dr improvisierte Prosa git s Värs-, Gedicht- und Liedforme, wo dradizionell extempore vordräit wärde, wie Couplet, Gstanzl, Limerick.

S Extempore het e langi Dradizioon im Theater. S Talänt z Improvisiere und dr Muet es au z mache wird vilmol gschetzt, Schauspiilerkolleege, Autore (und es het Zite gee au d Zensur) häi aber hüfig eender Angst drvoo. Wil sich s nöizitlige Theater us em Stäägriftheater entwigglet het, wo immer mee literarisiert worde isch, isch s Extempore sit em 18. Joorhundert sältener worde, het aber im 19. Joorhundert wider e gwüsse Freiruum überchoo.

Bi Reede, in Komödie, im Improvisazioonstheater oder im Kabarett reagiert s Extempore vilmol uf Rüef oder Reakzioone us em Publikum. 

## Muusig

In der Muusig bezäichnet *Extempore* sit em 16. Joorhundert d Improvisazioon von ere Melodii zun ere Stimm, mäistens dr Bassstimm, wo vorgee isch, aber au vo Verzierige.

## Bildendi Kunst

In dr Moolerei bedütet *Extempore* u.&nbsp;a. ass e Gmäld bim ene Moolwettbewärb in ere bestimmte Zit fertig gmoolt wird. Für dass nit cha betrooge wärde, wird am Aafang dr leer Bilddrääger von ere Schüri abgstämplet.

## Fuessnoote
Ad libitum

**ad libitum** (abkürzt *ad lib.*) stammt us em Latiinische und bedütet „noch Beliebe“, „wie dä willsch“.

## Muusig
In der Muusig stoot d Bezäichnig für e Spiilaawiisig, wo em Interpret groossi Freihäit loot, wien er s Wärk will gstalte. Es beziet sich vilmol uf
* Ändrige vom Tempo (Agogik),
* Usschmücke vo Melodie mit äignige Ideä.
Bi de Aagoobe zur Bsetzig (öbbe „Choor und Orgle ad lib.“) isch hingeege gmäint, ass mä e Partii (im Bischbiil die vo dr Orgle) cha wäg loo.

Dr solistisch Däil am Ändi vom Chopfsatz im ene Instrumentaalkonzärt, die so genannti Kadänz, häi d Komponiste bis in d Wiener Klassik iine vilmol nit vorgschriibe. In däm Part cha dr Solist frei gstalte und eso mit ere äigene Komposizioon oder mit ere Improvisazioon „ad libitum“ vorfüere, was er cha.

## Landwirtschaft und Dierversüech
In dr Landwirtschaft und in dr Forschig bi Füeterigsversüech wird dr Begriff brucht, wenn d Dier zu jeder Zit frei über Wasser und Naarig chönne verfüege, d. h. wenn iine käini Porzioone zuedäilt wärde. Do stoot „ad libitum“ für „nit porzioniert“.

## Medizin
In dr Schwiz brucht mä in dr Medizin dr Begriff hüfig bi dr Aawändig vo hochpotänte Analgetika im Raame vo dr Analgesii vo Paziänte, wo mäistens am Stärbe si, und mit ere „ad lib.“-Verordnig wird e däägligi Gränze vom verordnete Wirkstoff explizit ufghoobe.

Bin ere „ad lib.“-Verordnig, cha d Pfläägfachperson frei drüber entschäide, öb d Dosis oder s Applikazionsintervall sött gänderet wärde, wenn es käi oder nid gnueg Wirkig het, ooni dass si vom Arzt e nöiji Verordnig muess überchoo. Mä findet soonigi Verordnige – es handlet sich mäistens um intravenöses Morphin – uf onkologische Stazioone oder in Alterspflääghäim.

En „ad lib.“-Verordnig blibt gültig, bis dass en Arzt e nöiji Verordnig schribt.

## Weblingg
Wassermusik

**Wassermusik** isch dr schriftdütsch Ditel 

* vom Georg Philipp Telemann sinere *Hamburger Ebb’ und Fluth* 
* vom Georg Friedrich Händel sinere *[[Wassermusik (Händel)|Water Music]]*
* vom Roman *Water Music* vom T. C. Boyle
Kolonialismus

As **Kolonialismus** bezäichnet mä e Herrschaftsbeziejig zwüsche Kollektiv, wo die zentrale Entschäidige über s Lääbe vo de Kolonisierte dur e Minderhäit vo Kolonialheere beschlosse wärde. Die si kulturell verschiide und wäi sich nid aabasse und iiri Beschlüss zien vor allem iiri äigene Inträsse in Betracht. In dr Nöizit bruche d Kolonialheere, wo überzügt si, ass si sälber kulturell hööcher stönde, vilmol sändigsideologischi Doktrine zum sich z rächtfertige.

As **Kolonialzit** bezäichnet mä hützudags im Allgemäine d Epoche vom nöizitlige Kolonialismus, wo mit de Eroobrige vo Bortugal und Kastilie/Spanie z Afrika und Südamerika gege s Ändi vom 15. und am Aafang vom 16.&nbsp;Joorhundert aagfange het und bis zum Ändi vom Zwäite Wältchrieg im Joor 1945 duurt het, au wenn s scho immer Kolonialzite gee het (vgl. die römischi Kolonialzit, die arabischi Kolonialzit usw.). D Ideologii und d Praxis vom Kolonialismus isch no dur e Imperialismus und dr modärn Rassismus zuegspitzt worde.

Dr Begriff Kolonialismus sött mä underschäide vo dr *[[Kolonisation|Kolonisazioon]]*, wo sich uf s Gründe vo Kolonie beziet und nid uf s Herrschaftssüsteem. Au das isch e Fenomeen, wo mä in alle Geegende vo dr Wält und in verschidnige Epoche cha finde.

## Litratuur
* Andreas Eckert: *Fischer Kompakt: Kolonialismus*. Fischer, 2006. ISBN 3596153514.
* Jürgen Osterhammel: *Kolonialismus: Geschichte, Formen, Folgen*. Beck, Münche 1995, 142 S., ISBN 3-406-39002-1
* Ludolf Pelizaeus: *Der Kolonialismus*. Marixverlag, 2008. ISBN 386539941X.
* Wolfgang Reinhard: *Kleine Geschichte des Kolonialismus.* 2. Ufl., Kröner Verlag, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-520-47502-2
* Reinhard Wendt: ''Herrschaft'', in: *Europäische Geschichte Online*, uusegee vom *Institut für Europäische Geschichte* (Mainz), 2010. Zuegriff am: 13. Juni 2012.

## Weblingg
* 
* 
* 

## Quelle
Vauxhall Gardens

**Vauxhall Gardens** isch dr Vergnüegigspark z London gsi, wo am lengste existiert het. Er isch am Südufer vo dr Themse glääge, öbbe wisawii vo dr hütige Tate Gallery am Nordufer. 1660 si d Vauxhall Gardens eröffnet worde, und 1859 häi si iiri Door zuedoo. Im Park het s langi Alleä gha, wo zum Däil guet belüüchdet gsi si und zum Flaniere iiglaade häi; es het versteggti Eggeli gha und und do und dört Bawillione und *supper rooms*. Usserdäm isch die musikalischi Underhaltig, wo aabote worde isch, uf hoochem Nivoo gsi. Seer populäär isch zum Bischbil dr Händel gsi und iim zu Eere het mä 1738 im Park sogar e Statue in Lääbensgröössi ufgstellt, äini vo de erste groosse Arbäite vom Louis-François Roubiliac. Anderi Attrakzioone si die reegelmäässige Füürwärk gsi und vom spoote 18. Joorhundert aa s Ufstiige in Ballöön.

Noch em Londoner Vorbild het mä Vauxhalls in ganz Ängland afo ufdue und denn au uf em Kontinänt, und d Sitte häi sich afo ändere. Au d Bürger häi mee Gselligkäit und Vergnüege gsuecht, wil si sich aber nid mit de undere Bevölkerigsschichte häi welle vermische, wo sich scho immer Dusse oder under de Laube vergnüegt häi, wo uf de öffentlige Blätz ufgstellt worde si, häi si sich in Blätz wie Vauxhall Gardens zruggzooge, wo si under sich bliibe si. 

D *Vauxhall Gardens* si zum Vorbild für e Hufe äänligi Instituzioone worde, vili von ene häi dr Naame von ere Iirichdig im Oste vo Bariis übernoo, wo *Vauxhall-Tivoli* ghäisse het, drunder au s Tivoli z Kopehage, wo au hüt no existiert.

## Litratuur
* Bamber Gascoigne: *Encyclopedia of Britain*. BCA, London, New York, Sydney, Toronto 1993, ISBN 0-333-54764-0, S. 667.

## Weblingg
26. August

Dr **26. Augschte** isch dr 238. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 239. in Schaltjohr), dodermit blybe no 127 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1071: In dr Schlacht von Manzikert siige d Seldschuke under em Alp Arslan iber d Byzantiner unt em Chaiser Romanos IV.. 
* 1278: Dr remisch-dytsch Chenig Rudolf I. vu Habsburg besigt in dr Schlacht uf em Marchfäld bi Dürnkrut dr behmisch Chenig un Herzog vu Eschtrych Ottokar II. Přemysl.
* 1444: Im Alte Zürichrieg chunnt s zue dr Schlacht bi St. Jakob an dr Birs, wu d Armagnacs unter em franzesische Dauphin e Vordrab vu dr Acht Alte Ort vernichte, aber wäg ihre aigene schwäre Verluscht nit wyter in Richtig Züri vordringe.
* 1789: Im Zug vu dr Franzesische Revolution verabschidet d Nationalversammlig ihri Erklärig vu dr Mänsche- un Burgerrächt.
* 1841: Dr August Heinrich Hoffmann von Fallersleben volländet syy Lied der Deutschen, wu  dervu dr Text vu dr hitige dytsche Nationalhymne isch.
* 1988: Vor dr Shwedagon-Pagode z Rangun setzt sich d Aung San Suu Kyi in ihre erschte Red fir e demokratischi Entwicklig vu Birma yy.

## Uf d Wält chuu
* 1794: Jakob Freivogel, Schwyzer Chnäächt un Revolutionär
* 1794: Friedrich Leuckart, dytsche Zoolog
* 1824: George W. Whitmore, US-amerikanische Bolitiker
* 1863: Karl Bohnenberger, dytsche Sprochwisseschaftler
* 1881: Ida Guldenschuh, dytschi Haimetdichteri
* 1892: Joseph Rossé, elsässische Bolitiker un Verleger
* 1897: Yun Bo-seon, sidkoreanische Bolitiker
* 1898: Peggy Guggenheim, US-amerikanischi Chunschtsammleri
* 1910: Mueter Teresa, indischi Ordesschweschter
* 1914: Dino Larese, Schwyzer Schriftsteller
* 1928: Jutta Makowsky, dytschi Journalischti un Autori
* 1934: Peter Glatthard, Schwyzer Germanischt
* 1965: Susanne Hochuli, Schwyzer Bolitikeri

## Gstorbe
* 1278: Ottokar II. Přemysl,  behmische Chenig un Herzog vu Eschtrych
* 1444: Henman Sevogel, Basler Rotsherr un Hauptmann
* 1860: Friedrich Silcher, dytsche Komponischt

## Weblink
27. August

Dr **27. Augschte** isch dr 239. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 240. in Schaltjohr), dodermit blybe no 126 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1883: Uusbruch vum Vulkan Krakatau z Indonesie. Dur dr Uusbruch, Fluetwälle (Tsunami) un pyroklastischi Strem stärbe zmindescht 36.000 Mänsche.
* 1991: Moldawie wird unabhängig vu dr Sowjetunion.

## Uf d Wält chuu
* 1770: Georg Wilhelm Friedrich Hegel, dytsche Philosoph
* 1877: Ernst Wetter, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1888: Ernst Ochs, dytsche Germanischt un Dialäktforscher
* 1890: Man Ray, US-amerikanische Moler un Fotograf
* 1914: Heidi Kabel, dytschi Schauspiileri
* 1943: Bärbel Brüderle, dytschi Dialäktautori
* 1951: Christof Wackernagel, dytsche Schauspiiler un RAF-Mitgliid
* 1954: Martha Niquille, Schwyzer Jurischti
* 1965: Thomas Dörflinger, dytsche Bolitiker
* 1968: Taylor Wane, britischi Pornodarstelleri
* 1971: Dirk Baldinger, dytsche Radrännfahrer
* 1987: Isabell Huber, dytschi Bolitikeri
* 1992: Tanja Hüberli, Schwyzer Beachvolleyballspileri

## Gstorbe
* 827: Eugen II., Papscht vu 824 bis 827
* 1576: Tizian, italienische Moler
* 1653: Niklaus Leuenberger, Schwyzer Buurefierer un Bundesobmann
* 1762: Ferdinand Raspieler, Schwyzer Pfaarer, Mundartdichter und Lexikograaf
* 1891: Michael Kuoni, Schwyzer Beamte und Mundartautor
* 1933: Xaver Severin Gretener, Schwyzer Jurischt
* 1965: Le Corbusier,  franzesisch-schwyzerische Architekt
* 1969: Erika Mann, düütschi Autoorin
* 2017: Helli Stehle, Schwyzer Schauspileri un Radiomoderatori
* 2024: Friedrich Hechelmann, dytsche Moler un Buechilluschtrator

## Weblink
28. August

Dr **28. Augschte** isch dr 240. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 241. in Schaltjohr), dodermit blybe no 125 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 876: Noch em Dod vum Ludwig em Dytsche regiere syni drei Sihn s Oschtfrankerych in ihre Dailrych: dr Karlmann z Bayern, dr Ludwig III. dr Jinger z Franke, Sachse un Thüringe un dr Karl III. dr Dick z Schwabe.
* 1189: Im Dritte Chryzzug fangt d Belagerig vu Akkon aa dur e Chryzfahrerheer unter em Guido vu Lusignan.
* 1789: Dr Wilhelm Herschel entdeckt dr Saturn-Mond Enceladus.
* 1802: Stecklichrieg: Im Gfächt am Renggpass dränge Ufständischi d Druppe vu dr Helvetische Republik zruck.
* 1933: Di erscht Tour de Suisse fangt aa.
* 1969: 142 Verdrätter vu dr Mineralbrunnebranche in dr Bundes­republik Dytsch­land bschließe d Yyfierig vun ere ainhait­lige Normbrunnefläsche („Perlenflasche“), wu mer wider cha bruuche.
* 1988: Bi re Flugschau im pfälzische Ramstein kollidiere drei Flugzyyg. Ais vun ene stirzt in d Zueschauer. S Uuglick forderet 70 Dodesopfer., iber 1000 Mänsche wäre verletzt.

## Uf d Wält chuu
* 1749: Johann Wolfgang von Goethe, dytsche Dichter
* 1755: Jean-Georges Quiquerez, Schwyzer Notar un Staatsbeamte
* 1828: Jonas Breitenstein, Schwyzer Volksdichter
* 1899: Chang Myon, sidkoreanische Boliktiker
* 1936: Zeno Zürcher, Schwyzer Lehrer un Kulturmanager
* 1938: Michael Bassett, neiseeländische Bolitiker
* 1948: Sonja Prunnbauer, dytschi Gitarrischti
* 1958: Nichi Vendola, italienische Bolitiker
* 1969: Christoph Ahlhaus, dytsche Bolitiker
* 1971: Joann Sfar, franzesische Comiczaichner
* 1979: Jörg Abderhalden, Schwyzer Schwinger
* 1987: Angelia Schwaller, Schwyzer Mundartschriftstellerin
* 1999: Thaïs d’Escufon, franzesischi rächtextremi Aktivischti

## Gstorbe
* 430: Augustinus vu Hippo, Chilchelehrer
* 876: Ludwig dr Dytsch, oschtfränkische Chenig
* 1361: Rudolf V., Markgrof vu Bade
* 1797: Joseph Wright of Derby, britische Moler
* 1981: Hermann Schilli, dytsche Zimmermann un Buurehuusforscher
* 2017: Benno Malfèr, Südtiroler Theoloog, Apt vom Chloschter Muri-Gries

## Weblink
Triosonate

D **Triosonate** isch äini vo de wichdigste Gattige vo dr Kammermuusig in dr Zit vom Barock vo öbbe 1600 bis 1750 gsi. Es git e Hufe Druck und Nöiuflaage scho us dr früeste Zit wo bewiise, wie beliebt die Gattig gsi isch. Si isch bi de bürgerlige wie au bi de aadlige Muusigliebhaber aber au bi de Virtuose populäär gsi.

## Charakterisierig

D Triosonate isch kennzäichnet dur zwäi gliichrangigi (Ober)-Melodiestimme über eme Generalbass. Iir Vorbild si villicht d Opere und Sakralwärk vom Claudio Monteverdi gsi, wo sich die erste Sonate an d Ritornell von em aagleent häi. Im Vordergrund isch die melodischi Linie und weniger d Doonfarb gstande. E Hufe vo de Sonatesätz bestöön us zwäistimmige Fuge oder Fugatos, in spöötere Wärk gits dreistimmigi Fuge, wo voll usgarbäitet si und dr Bass düen iibezie. In dr Zit vom Rokoko si immer mee Setz vorchoo, wo nit im Stil vo dr Fuge gsi si, und wo die ersti Stimm e solistischi Hauptrolle übernimmt, wäärend die zwäiti Stimm zur Nääbestimm wird. D Entwickligsstuefe vo de underschiidlige Forme vo dr Triosonate laufe parallel zu äänlige Gattige in dr Kammermuusig, wie die virtuosere Solosonate, wo spööter entstande si,  und anderi meerstimmigi Sonateforme.

Am Aafang si d Melodiistimme fast usschliesslig mit Violine, Viole und Zinke (Cornetto) bsetzt worde, im 18. Joohrhundert si hüfig Holzbloosinstrumänt iigsetzt worde. D Bassstimm isch gwöönlig vom ene Dschello, ere Bass-Gambe, eme Fagott, Violone oder Theorbe gspiilt worde. D Harmoniifüerig, wo durch d Bezifferig vorgee worde isch, si as Improwisazioon vom ene Dschembalo, ere Orgle oder Laute interpretiert worde. Au wenn dr Naame vo dr Gattig uf drei Instrum'nt hiiwiist, si mäistens mee as *drei* Spiiler drbii gsi, und au s zitgenössische Uffüerigsmaterial dütet druf aane, ass au d Melodiistimme äntwääder dur s ganze Stück duure oder nume in Passaasche meerfach bsetzt worde si und d Triosonate so zum Experimentierfäld für s Concerto grosso worde isch, wo gege s Ändi vom 17. Joorhundert ufblüet isch.

## Litratuur
* Peter Allsop: *The Italian „Trio“ Sonata. From Its Origins Until Corelli.* Clarendon Press, Oxford u. a. 1992, ISBN 0-19-816229-4.
* Willi Apel: *Die italienische Violinmusik im 17. Jahrhundert* (= *Archiv für Musikwissenschaft.* Beiheft 21). Franz Steiner Verlag, Wiesbaden 1983, ISBN 3-515-03786-1.
* Christopher Hogwood: *La sonata a tre* (= *BBC Music Guide* 5). Rugginenti, Mailand 2003, ISBN 88-7665-462-3 (en-fr-it).
* Erich Schenk: *Die Triosonate. I. Die italienische Triosonate. II. Die außeritalienische Triosonate* (= *Das Musikwerk. Eine Beispielsammlung zur Musikgeschichte.* Bd. 20). Laaber Verlag, Laaber 2005, ISBN 3-89007-623-8.
* *Triosonate.* In: *Die Musik in Geschichte und Gegenwart.*

## Weblingg
* MACKAY-SMITH COLLECTION, Verzäichnis und Beschriibig von e Hufe Triosonate und äänlige Wärk
Estienne Roger

Dr **Estienne Roger**, är het si Naame sälber vilmol **Étienne Roger** gschriibe (* 1665 oder 1666 z Caen, Frankriich; † 7. Juli 1722 z Amsterdam) isch e franzöösisch-niiderländische Drucker und Verleger gsi.

## Lääbe und Wärk
Wo s Edikt vo Nantes 1685 ufghoobe worde isch, isch d Familie vom Roger, wo Hugenotte gsi si, uf Amsterdam gflüchdet. Dört het dr Roger s Druckerhandwärk gleert.

As Verleeger het er sich uf Gschichtsbüecher, Grammatike, Lexika und vor allem Musikalie konzentriert. Zwüsche 1696 und 1722 het er under anderem Wärk vom Albicastro, Albinoni, Bassani, Bonporti, Caldara, Corelli, Pepusch, Scarlatti, Somis, Torelli, Valentini, Veracini und Vivaldi uusegee.

Im Roger sini Usgoobe si sorgfältig editieirt und gschmackvoll gstaltet gsi und si dorum in ganz Öiropa gschetzt worde. 

## Litratuur
*Samuel F. Pogue und Rudolf A. Rasch: Art. „Roger, Estienne“. In: *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, second edition, ed. by Stanley Sadie, London / New York 2001, Bd. 21.
*
29. August

Dr **29. Augschte** isch dr 241. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 242. in Schaltjohr), dodermit blybe no 124 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1526: In dr Schlacht bi Mohács vernichte d Druppe vum Osmanische Rych unter em Sultan Süleyman I. s Armee vum Chenigrych Ungarn.
* 1787: Z Hamburg wird em Friedrich Schiller syy Drama *Don Carlos* urufgfiert.
* 1767: Dr britisch Seefahrer Philipp Carteret entdeckt, ass Neiirland e aigeständigi Insle isch un nit zue Neibritannie ghert. Är git dr Insle dr Name *„Nova Hibernia“*.
* 1862: Risorgimento: Di piemontische Druppe gwinne d Schlacht am Aspromonte, eme Bärgmassiv z Kalabrie, gege d Freiwilligeverbänd vum Giuseppe Garibaldi.
* 1897: Dr erscht Zionistisch Wältkongress dagt z Basel.

## Uf d Wält chuu
* 1632: John Locke, änglische Philosoph
* 1780: Jean-Auguste-Dominique Ingres, franzesische Moler
* 1920: Charlie Parker, amerikanische Dschääsmuusiker 
* 1928: Herbert Meier, Schwyzer Schriftsteller un Ibersetzer
* 1933: Arnold Koller, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1940: Peter Fiedler, dytsche Theolog
* 1944: Rudolf Post, dytsche Sprochwisseschaftler
* 1958: Michael Jackson, US-amerikanische Popmusiker
* 1972: Daniele Ganser, Schwyzer Bublizischt un Hischtoriker
* 1986: Collie Herb, Schwyzer Reggaesänger
* 1993: Liam Payne, britische Sänger

## Gstorbe
* 886: Basileios I., Chaiser vu Byzanz
* 1395: Albrecht III., Herzog vu Eschtrych
* 1799: Pius VI., Papscht
* 1875: Stephan Gutzwiller, Schwyzer Bolitiker
* 1902: Reese C. De Graffenreid, US-amerikanische Bolitiker
* 1968: Ida Frohnmeyer, Schwyzer Schriftstellerin
* 1978: Paul Sättele, dytsche Lehrer un Haimetdichter
* 2021: Jacques Rogge, belgische Chirurg un Bresidänt vum IOC
* 2023: Karlheinz Hartmann, schwebische Volksschauspiiler
* 2025: Arthur Brauss, dytsche Schauspiler

## Weblink
30. August

Dr **30. Augschte** isch dr 242. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 243. in Schaltjohr), dodermit blybe no 123 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1939: Dr Henri Guisan wird zum General vu dr Schwyzer Armee gwehlt.
* 1978: Dr Lothar Späth wird zum Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg gwehlt.
* 1999: In ere Volksabstimmig entschaidet sich d Bevelkerig vu Oschttimor (Bild) fir d Unabhängigkait.

## Uf d Wält chuu
* 1829: David Friedrich Weinland, dytsche Naturforscher un Schriftsteller
* 1871: Ernest Rutherford, neiseeländische Physiker
* 1896: Willy Reichert, dytsche Komiker un Schauspiler
* 1898: Florence Guggenheim-Grünberg, jüdischi Aktivischtin und Kulturhischtorikeri
* 1908: Leonor Fini, argentinischi Moleri
* 1925: Alois Schätzle, dytsche Bolitiker
* 1954: Aljaksandr Lukaschenka, wyssrussische Bolitiker
* 1961: Werner Hösli, Schwyzer Bolitiker
* 1972: Cameron Diaz, US-amerikanischi Schauspileri un Model
* 1979: Andreas Schwarz, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 526: Theoderich dr Grooss, König vo de Oschtgote
* 1909: Yosef Chaim (bekannt as Ben Isch Chai), e sefardische Rabbiner und Kabbalist
* 1915: Jean Bonnard, Schwyzer Romanischt
* 1928: Franz von Stuck,  e dütsche Zäichner, Mooler und Bildhauer
* 1991: Jean Tinguely, Schwyzer Moler un Bildhauer
* 2006: Nagib Mahfuz, egyptische Schriftsteller
* 2016: Věra Čáslavská, tschechoslowakischi Durneri
* 2022: Michail Gorbatschow, russische Bolitiker

## Weblink
Sonate

E **Sonate** (ital. *sonata*, *suonata*, vo *suonare* "dööne, lo dööne"/lat. *sonare* "dööne") isch e Stück für Instrumänt, wo mäistens meereri Sätz het. Je noch dr Bsetzig underschäidet mä zwüsche *Solosonate* für en äinzelns Instrumänt – mäistens e Klavier oder e Violine (→ Klaviersonate, Violinsonate) –, *[[Duo]]sonate* – mäistens e Striich- oder Bloosinstrumänt plus Klavier – und *[[Triosonate]]* oder *[[Quartett (Musik)|Quartett]]*.

## Gschicht

D *Sonata*  isch in de Aafäng vo dr sälbstständige Instrumentaalmuusig gege s Ändi vom 16. Joorhundert en allgemäini Bezäichnig für Instrumentaalstück ooni e bestimmts Formschema im Geegesatz zur *Cantata* („Singstück“) gsi.
Si isch zerst vom Giovanni Croce (1580) und vom Andrea Gabrieli, won e baar „Sonate a 5 istromenti“ (1586) gschriibe het, wo hüte verscholle si,  verwändet worde. Vo sim Nöwöö Giovanni Gabrieli si e baar Sonate erhalte (1597 und 1615). Die eltiste Sonaten si Stück für meereri Instrumänt (Violine, Viole, Zingge und Posuune); iire Schwerpunggt lit in iirer harmonische Entfaltig. Sonate si vilmol Iiläitige gsi zu chirchlige Gsangswärk.
Gege s Ändi vom 17. Joorhundert het mä afo drei Tüpe vo dr Sonate afo unterschäide. Alli si mit zwäi Ooberstimme und äinere Continuo-Stimm bsetzt gsi.

Noch em Sebastién de Brossard (1655-1730) sim Muusiglexikon *Dictionnaire de musique* het d *Sonata da chiesa* (Chillesonate) gwöönlig us ere langsame Iiläitig, eme fugierte Allegro, eme langsame Satz und eme lääbhafte Finale in zwäidäiliger Form bestande. As d Form vo dr Sonate schlächthii het sich das Schema aber erst in de Wärk vom Händel und vom Bach duuregsetzt. In dr italiänische Violinmuusig findet mä sä bis ins 19. Joorhundert in dr Muusig vom Boccherini.

D Sonata da camera (Kammersonate) hingege het vor allem us stilisierte Danzsätz bestande. Zur Zit vom Bach und Händel het sich ganz unabhängig vo dr Sonata da chiesa entwigglet und isch as *Suite*, *Partita*, *Ordre* oder, wenn s e Preludium vornedraa ghaa het, as *Uwertüüre* bezäichnet worde.

Dr erst wo dr Naame Sonate uf Klavierwärk, wo äänlig gstaltet gsi si, aagwandet het isch dr Komponisten Gian Pietro del Buono gsi, wo 1645 Sonate von em erschiine si.

Die nöiji Form vo dr Sonate isch dur e Haydn, Mozart und Beethoven uf d Komposizioon für verschiideni Ansambel (Violine und Klavier, Klavier, Violine und Cello, Striichtrio, Struichkwardett etc.) und für Orchester (Sümphonii) überdräit worde, d Bezäichnig Sonate isch aber, au wenn s die gliichi Form gsi isch, nume für Kammermuusig brucht worde.

## Litratuur
* Claus Bockmaier, Siegfried Mauser (Hrsg.): *Die Sonate. Formen instrumentaler Ensemblemusik*. Handbuch der musikalischen Gattungen 5. Laaber-Verlag, Laaber 2005, ISBN 3-89007-128-7.
* Thomas Schmidt-Beste: *Die Sonate: Geschichte - Formen - Ãsthetik*. Bärenreiter, Kassel/Basel/London/New York/Praha 2006, ISBN 3-7618-1155-1.

## Weblingg
* Lehrklaenge (Online-Lehrgang für Musiktheorie): Die Sonate
* OpenBook ›Sonate und Sinfonie‹ (freis Underrichtsmaterial für allgemäinbildendi Schuele)
31. August

Dr **31. Augschte** isch dr 243. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 244. in Schaltjohr), dodermit blybe no 122 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1815: Restauration in dr Schwyz: Di „Lang Tagsatzig“ hert uf, wu mit dr Verabschidig vum Bundesvertrag d Aidgnosseschaft as Staatebund widerghärstellt het.
* 1897: Dr erscht Zionistisch Wältkongress, wu vum Theodor Herzl uf Basel yybruefe woren isch, forderet d Errichtig vun eme jidische Staat z Palästina.
* 1928: Z Berlin wird *[[Die Dreigroschenoper]]* vum Bertolt Brecht (Text) un Kurt Weill (Musig) urufgfiert.
* 1957: Malaysia wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1962: Trinidad un Tobago wäre unabhängig.
* 1991: Kirgisistan un Usbekistan wäre unabhängig vu dr Sowjetunion.
* 2010: Dr Volker Bouffier wird zum Minischterbresidänt vu Hesse gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 12: Gaius Caesar Augustus Germanicus, gn. ''Caligula'', remische Chaiser vu 37 bis 41
* 1681: Vitus Bering, dänisch-russische Marineoffizier un Entdecker
* 1821: Hermann von Helmholtz, dütsche Füsioloog und Füsiker
* 1941: Walter Mossmann, dytsche Liedermacher
* 1943: Thierry Jordan, franzesische Gaischtlige
* 1968: Nathalie Barthoulot, Schwiizer Ökonomin und Politikerin
* 1998: Lucia Winterhalter, dytschi Räbbyyri un Badischi Wyychenigi

## Gstorbe
* 1237: Konrad vu Würzburg, dytsche Dichter
* 1867: Charles Baudelaire, franzesische Schriftsteller
* 1933: Josef Jörger, Schwyzer Psichiater, Schriftsteller un Rassehigieniker
* 1936: François Isabel, Schwyzer Lehrer und Gschichtschryber
* 1949: Hedwig Kym, Schwyzer Lyrikeri un Frauerächtleri
* 1963: Georges Braque, franzesische Moler
* 2018: Luigi Luca Cavalli-Sforza, italienische Populationsgenetiker

## Weblink
1. September

Dr **1. Septämber** isch dr 244. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 245. in Schaltjohr), dodermit blybe no 121 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1804: Dr dytsch Astronom Karl Ludwig Harding entdeckt dr Aschteroid Juno.
* 1886: Dr Fuessballverain Grasshopper-Club Zürich wird grindet.
* 1939: Mit em Bschuss vu dr Westerplatte bi Danzig dur s dytsch Marine-Schuelschiff *Schleswig-Holstein* un em Yymarsch vu dytsche Druppe in Pole fangt dr Zweet Wältchrieg aa.
* 1939: Erschti Generalmobilmachig vu dr Schwyzer Armee no Uusbruch vum Zweete Wältchrieg.
* 1963: Singapur wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1969: Dr erscht Reaktor vum Chärnchraftwärch Beznau wird in Bedrib gnuu.
* 1969: Dr Offizier Muammar al-Gaddafi ibernimmt per Staatsstryych d Macht z Libye.

## Uf d Wält chuu
* 1769: Emanuel von Wattenwyl, Bärner General un Bolitiker
* 1822: Kaspar Wetli, Schwyzer Ingenieur
* 1877: Mathilda Heck, Schwyzer Wirti un Muse vum japanische Schriftsteller Arishima Takeo
* 1886: Othmar Schoeck, Schwyzer Komponist un Dirigent
* 1940: Luzius Theiler, Schwyzer Bolitiker
* 1940: Mélanie René, Schwyzer Sängeri
* 1970: Vanna, kroatischi Popsängeri
* 1978: Carmen Stadler, Schwyzer Filmmacheri

## Gstorbe
* 1557: Jacques Cartier, franzesische Seefahrer un Entdecker
* 1715: Louis XIV., franzesische Chenig
* 1831: Balthasar Alexis Henri Antoine von Schauenburg, e franzöösische General us em Elsass
* 1928: Gustav Adolf Müller, dytsche Schriftsteller un Journalischt
* 1977: Lina Kromer, dytschi Dichteri
* 2004: Sales Huber, Schwyzer Autor
* 2019: Albert Fritz, dytsche Radrännfahrer
* 2022: Hermann Schaufler, dytsche Bolitiker

## Weblink
2. September

Dr **2. Septämber** isch dr 245. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 246. in Schaltjohr), dodermit blybe no 120 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1792: In dr Franzesische Revolution fange z Paris d Septembermassaker aa, wu vum Jean Paul Marat un vum Georges Jacques Danton organisiert wäre.
* 1806: Bim Goldauer Bärgsturz wird s schwyzerisch Dorf Goldau gschlisse. 457 Mänsche stärbe.
* 1856: Butschversuech im Schwyzer Kanton Nöieburg: Royalischte wän dr preußisch Chenig wider as Landesherr haa.

## Uf d Wält chuu
* 1834: Joseph Zemp, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1875: Otto Keller, schwebische Schriftsteller
* 1883: Franz Fankhauser, Schwyzer Romanischt
* 1888: Leo Wohleb, dytsche Bolitiker un Staatsbresidänt vu Bade
* 1913: Ruth Blum, Schwiizer Lehreri
* 1922: Paul Horn, dytsche Chilchemusiker
* 1924: Philipp Brucker, dytsche Bolitiker un Mundartdichter
* 1927: Trude Jochum-Beiser, eschtrychischi Skirännlaiferi
* 1944: Claude Nicollier, Schwyzer Astronaut
* 1948: Roger Siffer, elsässische Kabarettischt, Liedermacher un Sänger
* 1952: Josef Meinrad Bisig, Schwyzer katholische Prieschter
* 1959: Daniel Lüönd, Schwyzer Kontrabassischt
* 1969: Robert Habeck, dytsche Bolitiker un Schriftsteller
* 1976: This Fetzer, Schwyzer Sproochwisseschafter

## Gstorbe
* 1353: Friedrich III., Markgrof vu Bade
* 1919: Georges Clairin, franzesische Moler
* 1969: Hồ Chí Minh, vietnamesische Revolutionär un Bolitiker
* 1973: Friedrich Doldinger, dytsche Anthroposoph un Bfaarer vu dr Chrischtegmainschaft
* 1973: J. R. R. Tolkien, britische Schriftsteller
* 1998: Chrysostomus Zodel, dytsche Journalischt

## Weblink
3. September

Dr **3. Septämber** isch dr 246. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 247. in Schaltjohr), dodermit blybe no 119 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 301: Dr Hailig Marinus grindet San Marino, e Zwärgstaat un di eltscht Republik, wu s hite no git.
* 1783: Im Fride vu Paris noch em amerikanische Unabhängigkaitschrieg erkännt Großbritannie d Unabhängigkait vu dr Verainigte Staate vu Amerika aa.
* 1971: Katar wird unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1734: Joseph Wright of Derby, änglische Moler
* 1889: Lina Kromer, dytschi Dichteri
* 1902: Paul Wehrli, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 1917: Reynold Tschäppät, Schwyzer Bolitiker
* 1988: Jérôme Boateng, dytsche Fueßballspiler

## Gstorbe
* 1901: Friedrich Chrysander, dytsche Musikwisseschaftler
* 1948: Edvard Beneš, tschechoslowakische Bolitiker
* 1953: Albert Froelich, Schwyzer Architäkt
* 2018: Maria Beig, dytschi Schriftstelleri
* 2020: Dorothea Liebermann-Meffert, dytschi Chirurgi

## Weblink
Passacaille

D **Passacaglia**, **Passacaille** oder **Pasacalle** (spanisch *pasar una calle* „e Strooss lang laufe“) isch ursprünglig e spanische Volksdanz gsi. Im 16.&nbsp;Joorhundert isch er uf Frankriich und Italie choo und dört as Büünidanz ufgfüert worde.

Die musikalischi Form vo dr Passacaglia isch en Ostinato-Variazioon. Es het e festi Basslinie, dr Basso ostinato, wo mäistens vier oder acht Takt het, und drüber wird äi Variazioon noch dr andere gspiilt. Im Geegesatz zur äng verwandte Chaconne isch bi dr Passacaglia mäistens s Thema e Basis für d Variazioone, wo sich nid änderet, wäärend sich in dr Chaconne s Thema au cha verändere und s harmonische Schema, wo immer gliich blibt (ostinate),  d Basis für d Variazioone bildet, wo sich nid veränderet. D Gränze zwüsche bäide Forme si aber fliessend und au hüte no diskutiert mä drüber. Die bekanntisti Passacaglia us dr Barockzit isch d Passacaglia c-Moll für Orgle (BWV 582) vom Johann Sebastian Bach. Au s *Crucifixus* in dr h-Moll-Mäss isch vom Ufbau häär e Passacaglia.

## Loose

## Litratuur
* Thomas Schmitt: *Passacaglio ist eigentlich eine Chaconne. Zur Unterscheidung zweier musikalischer Kompositionsprinzipien.* In: *Frankfurter Zeitschrift für Musikwissenschaft* Jg. 13 (2010), S. 1–18 (online, PDF, 364 KB)

## Weblingg
*Choreographii vo dr «Passacaille de Persée» für e Heer und e Daame, Feuillet (1704)
*Choreographii von ere Passacaille für e Daame us dr Opere Scilla, Feuillet (1704)
Sarabande

D **Sarabande** isch e höfischi Danzform vom Barock, wo sit öbbe 1650 hüfig vorchoo isch. Si isch e feste Kärnsatz vo dr barocke Suite, wie d Allemande, Courante oder d Gigue.

## Gschicht
Dr Marin Mersenne het 1636 in sinere *Harmonie Universelle* gschriibe, ass dr Naame *Sarabande* sich us de Wörter *sarao* „Danz“ und *banda* „Grubbe“ wurd abläite. Dr dütsch Liedforscher Franz Magnus Böhme het 1886 aber e maurische Ursprung vermuetet.

D Bezäichnig isch 1569 in dr mexikanische Stadt Michoacán brucht worde, wo e Sarabande zum ene Teggst vom Pedro de Trejo an Froonliichnaam gsunge worde isch. 1579 het e spanische Missionäär vom ene indianische Danz brichdet, wo seer äänlig wie d Sarabande sig.

Z Spanie het dr Köönig Philipp II.  1583 d Sarabande für e Zit verbote, wil s in dr domoolige Form en exotische wilde und laszive Danz für Bäärli gsi isch.

## Merkmol vo dr Sarabande
* Bis zur Middi vom 17. Joorhundert isch si im ene schnälle bis seer schnälle 3/2-Takt ghalte gsi, under em Iifluss vom franzöösische Hoof isch denn e dütlig langsamere 3/4-Takt üüblig worde.
* D Akzentuierig vo dr zwäite Zeelziit widerhoolt sich dur Punktierig, Verzierige und Harmoniiwäggsel.
* Si isch vilmol in zwäi Däil zu je acht Takt iidäilt, wo sälber hüfig in Undergrubbe vo zwäi Takt iidäilt si. Es git s, ass e „petite reprise“ draaghänggt wird.

## Loose wie s döönt

## Kwelle
4. September

Dr **4. Septämber** isch dr 247. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 248. in Schaltjohr), dodermit blybe no 118 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1024: Mit em Konrad II. wird dr erscht Salier zum dytsche Chenig gwehlt.
* 1888: Dr Sidoschte vu dr Insle Neiginea (hite zue Papua-Neuguinea) wird as Koloni *Britisch-Neiginea* vu Großbritannie annektiert.
* 1952: Em Ernest Hemingway syy Roman *Dr alt Mann un s Meer* erschynt in dr USA.

## Uf d Wält chuu
* 1824: Anton Bruckner, eschtrychische Komponischt
* 1840: Emil Pümpin, Schwyzer Yysebahningenieur
* 1888: Oskar Schlemmer, dytsche Moler un Bildhauer
* 1896: Rodolphe Rubattel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1897: Marta Giesemann, dytschi Bolitikeri
* 1909: Eugen Keidel, dytsche Bolitiker
* 1919: Maria Popescu, Opfer vun eme Schwyzer Juschtizskandal
* 1926: Johannes Geiss, dytsch-schwyzerische Physiker
* 1939: Erwin Teufel, dytsche Bolitiker
* 1962: Sabine Hartmann-Müller, dytschi Bolitikeri
* 1967: Susanne Vogel, dytschi Bassischti
* 1969: Louis Aliot, franzesische Bolitiker
* 1970: Natalie Imboden, Schwyzer Bolitikeri
* 1981: Beyoncé Knowles, US-amerikanischi Sängeri

## Gstorbe
* 422: Bonifatius I., Papscht vu 418 bis 422
* 1834: Peter Welti, Schwyzer Prieschter, Boschtraiber un Brandstifter
* 1924: Hilde Mangold, dytschi Entwickligsbiologi
* 1963: Robert Schuman, dütsch-französische Politiker
* 1965: Albert Schweitzer, elsässische Arzt, Missionar un Nobelbrysdreger
* 1972: Simon Vatré, Schwyzer Verfasser vomene Patois-Wörterbuech
* 2014: Joan Rivers, amerikanischi Enterteinere
* 2014: Franca Falcucci, italienischi Bolitikeri
* 2022: Ernst Pfister, dytsche Bolitiker

## Weblink
5. September

Dr **5. Septämber** isch dr 248. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 249. in Schaltjohr), dodermit blybe no 117 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1977: D Ruumsonde Voyager 1 wird mit ere Titan&nbsp;IIIE-Centaur-Rakete in s All gschosse.
* 1980: S Gotthard-Stroßetunäll wird ufgmacht.
* 1991: D UdSSR wird ufglest. Dr Kongress vu dr Volksdeputierte bschließt d Bildig vun ere Ibergangsregierig, wu us dr Bresidänte vu dr ainzelne Republike bstoht. Im Dezämber wird d Gmainschaft vu Unabhängige Staate (GUS) grindet.
* 1992: Z Züri findet di erschte Street Parade statt.

## Uf d Wält chuu
* 1638: Louis XIV., franzesische Chenig
* 1733: Christoph Martin Wieland, dytsche Dichter
* 1747: Urs Viktor Oberlin, Schwyzer Bolitiker
* 1753: Alphons Pfyffer, Schwyzer Bolitiker
* 1828: George Washington Jones, US-amerikanische Bolitiker
* 1831: Victorien Sardou, franzesische Dramatiker
* 1904: Johannes Spörl, dytsche Hischtoriker
* 1920: Werner Marti, Schwyzer Dialäktforscher un Schriftsteller
* 1942: Werner Herzog, dytsche Filmregisseur
* 1946: Freddie Mercury, britische Rocksänger
* 1958: Barbara Bosch, dytschi Bolitikeri
* 1968: Dmitri Wadimowitsch Sablin, russische Bolitiker
* 1980: Franco Costanzo, argentinische Fueßballer
* 1980: Marianna Madia, italienischi Bolitikeri
* 1982: Ivana Lalovic, schwyzerisch-schwedischi Regisseuri

## Gstorbe
* 1304: dr elter Rüdiger Manesse, Schwyzer Ritter, Politiker und Liedersammler
* 1575: Federicus Commandinus, italienische Humanischt, Arzt un Mathematiker
* 1906: Jakob Ulrich, Schwyzer Romanischt
* 1915: Georg Fient, Schwyzer Beamte und Mundartautor
* 1924: Leo Feld, dytsch-ööstrichische Schriftsteller
* 1997: Mueter Teresa, indischi Ordesschweschter
* 2003: Rudolf Engler, Schwyzer Sproochwüsseschaftler
* 2016: Patricia Plattner, Schwyzer Filmmacheri
* 2020: Fritz Oser, Schwyzer Religionspedagog un Psicholog
* 2022: Mariella Mehr, jenischi Schriftstelleri
* 2023: Corinna Werwigk-Hertneck, dytschi Bolitikeri

## Weblink
6. September

Dr **6. Septämber** isch dr 249. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 250. in Schaltjohr), dodermit blybe no 116 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1839: Reaktionäri Chreft im Kanton Züri fiere geg di nei liberal Verfassig vu dr Regenerationszyt dr *[[Züriputsch]]* dure. Dur d Brichterstattig in dr dytsche Medie chunnt dr alemanisch Uusdruck *[[Putsch]]* in dr dytsch Sprochgebruuch.
* 1968: Swasiland wird unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1729: Moses Mendelssohn, dytsche Philosoph
* 1781: Vincent Novello, änglische Musiker un Verleger
* 1868: Heinrich Häberlin, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1914: Hermann Person, dytsche Bolitiker
* 1919: Trudi Gerster, Schwyzer Märliverzelleri
* 1925: Leonz Leuthard, Schwyzer Bolitiker
* 1928: Oskar Mangold, dytsche Viidokter un Dialäktdichter
* 1931: Heidy Forster, schwyzerisch-dytschi Schauspiileri
* 1936: Anne Cuneo, Schwyzer Schriftstellerin
* 1955: Endo Anaconda, Schwyzer Singer-Songwriter 
* 1964: Michael Schneider, Schwyzer Komponischt
* 1986: Sebastian Bürgin, Schwyzer Popsänger

## Gstorbe
* 972: Johannes XIII., Papscht vu 965 bis 972
* 1827: Alois Glutz: Schwyzer Dichter und Sänger
* 1963: Claus Reinbolt, elsässische Dichter
* 1968: Giuseppe Lepori, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1972: André Spitzer, israelische Fächter
* 1977: Paul Burkhard, Schwyzer Komponischt
* 1996: Fritz Holder, dytsche Schurnalischt un Dialäktdichter
* 2011: Michael S. Hart, US-amerikanische Schriftsteller un Grinder vum Gutenberg-Projäkt
* 2020: Walter Bigler, Schwyzer Prokurischt und Mundartforscher

## Weblink
Gavotte

D **Gavotte** isch e historische Gsellschaftsdanz und wird immer no as Volksdanz in dr Bretagne danzt. Si isch vilmol e Bestanddäil vo dr barocke Suite.

## D Gavotte in dr Barockmuusig
Kennzäiche für d Gavotte si:

* Si het mäistens e schnälls Tempo im ene lääbhafte *[[alla breve]]*-Rhüthmus. Dr Johann Gottfried Walther schribt in sim "Musicalisches Lexikon" (Leipzig, 1732), ass d Gavotte vilmol seer schnäll sig, aber gläägentlig au langsam. Und dr Johann Joachim Quantz het im *Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen* (Berlin, 1752), ass e Gavotte äänlig wien e Rigaudon sig, aber moderater im Tempo.
* Si het e graade Rhüthmus ooni Synkope oder Nääbebedoonige. 
* Dr Uftakt isch vilmol e halbe Takt lang.
* Im Allgemäine het si mindestens zwäi Däil, und jeede vo deen bestoot us mindestens zwäi Fraase, wo widerholt wärde. Die zwäiti Fraase vo jeedem Däils foot normalerwiis in dr Middi vom ene Takt aa.

## Nootebischbil

## Loose wie s döönt

## Weblingg
* youtube-film 1
* youtube-film 2
* youtube-film 3 (2 Minute Iiläitig überspringe)
7. September

Dr **7. Septämber** isch dr 250. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 251. in Schaltjohr), dodermit blybe no 115 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1714: Mit dr Bstetigung vum Rastatter Fride bim Frideskongress z Bade im Aargau hert dr Spanisch Erbfolgchrieg uf.
* 1822: Brasilie erklert syy Unabhängigkait vu Portugal.
* 1860: Dr Giuseppe Garibaldi eroberet im Zug vum Risorgimento mit syne *Rothämder* Neapel.
* 1950: D Operetteverfilmig *[[Schwarzwaldmädel (Film)|Schwarzwaldmädel]]* mit dr Sonja Ziemann un em Rudolf Prack in dr Hauptrolle het z Stuegert Premiere.

## Uf d Wält chuu
* 1533: Elisabeth I., Chenigi vu Ängland
* 1894: Gala Éluard Dalí, russisch-spanischi Chinschtlermuse
* 1931: Meinrad Schwörer, dytsche Naturschitzer un Anti-Atomchraft-Aktvischt
* 1966: Lutz Heilmann, dytsche Bolitiker
* 1967: Natalia Wörner, dytschi Schauspileri

## Gstorbe
* 1566: Süleyman I., Sultan vum Osmanische Rych
* 1749: Johann Jacob Heidegger, schwyzerisch-änglische Theaterdirektor
* 1889: Johannes Bussinger, Schwyzer Bolitiker
* 2018: Michael Kohn, Schwyzer Ingenieur, Lobbyischt un Unternämer

## Weblink
8. September

Dr **8. Septämber** isch dr 251. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 252. in Schaltjohr), dodermit blybe no 114 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1278: Dur dr Fridesverdrag vu Lleida zwisch em Grof vu Foix Roger Bernard III. un em Bischof vu Urgell Pere d’Urtx wird s Firschtetum Andorra gschaffe.
* 1298: In dr Seeschlacht bi Curzola schlaat Genua d Republik Venedig. 
* 1444: Dur dr Zämmeschluss vu dr Herrschaft Röttele, dr Landgrofschaft Suseburg un dr Herrschaft Badewyyler entstoht s Markgreflerland.
* 1945: Di erscht Uusgob vum Südkurier chunnt uuse.
* 1966: Di erscht Folg vu dr Fernsehserie *[[Star Trek]]* (dt. *Raumschiff Enterprise*) wird in dr USA uusgstrahlt.
* 1991: Nordmazedonie wird unabhängig vu Jugoslawie.
* 2009: 64 Jahre noch em Änd vum Zweete Wältchrieg erfolgt dur dr Dytsch Bundesdag aistimmig di Ufhebig vu allne Verurdailige wäge „Chriegsverrot“.

## Uf d Wält chuu
* 1804: Eduard Mörike, dytsche Dichter
* 1841: Antonín Dvořák, behmische Komponischt
* 1843: John B. Long, US-amerikanische Bolitiker
* 1887: Sivananda, indische Yogalehrer
* 1901: Josef Eberle, dytsche Dichter (bekannt unter em Pseudonym *Sebastian Blau*)
* 1912: Marcel Luipart, elsässische Choreograf un Dänzer
* 1923: Melitta Marxer, liechteschtainischi Fraueräächtleri
* 1941: Bernie Sanders, amerikanische Bolitiker
* 1950: Léa Pool, schwyzerisch-kanadischi Filmmacheri
* 1982: Katrin Eggenberger, liechteschtainischi Bolitikeri
* 1987: Corina Gredig, Schwyzer Bolitikeri

## Gstorbe
* 780: Leo IV., Chaiser vu Byzanz
* 1953: Johannes Baumann, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1894: Hermann von Helmholtz, dütsche Füsioloog und Füsiker
* 2002: Georges-André Chevallaz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
9. September

Dr **9. Septämber** isch dr 252. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 253. in Schaltjohr), dodermit blybe no 113 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1668: Im Théâtre du Palais Royal z Paris wird d Kumedi «Dr Gizchrage» vum Molière urufgfiert.
* 1814: D Schwyzerisch Aidgnosseschaft verabschidet e neie Bundesverdrag in dr nochnapoleonische Zyt.
* 1888: Chile annektiert d Oschterinsle.
* 1892: Dr Edward Barnard entdeckt dur e Teleskop dr Jupitermond Amalthea.
* 1893: Dr *[[VfB Stuttgart|Stuttgarter FV 93]]* wird grindet.
* 1899: Dr Alfred Dreyfus wird no dr Ufhebig vum erschte Urdail dur dr franzesisch Kassationsgrichtshof nomol schuldig gsproche wäge Spionage, wäge mildernder Umständ wird er zue 10 Johr Freihaitsstrof verurdailt un vum Staatsbresidänt Émile Loubet begnadigt.
* 1991: Tadschikistan wird unabhängig vu dr Sowjetunion.

## Uf d Wält chuu
* 1349/50: Albrecht III., Herzog vu Eschtrych
* 1585: Armand-Jean I. du Plessis de Richelieu, Kardinal un Beroter vum Ludwig XIII.
* 1754: William Bligh, britische Seeoffizier un Gouverneur vu New South Wales
* 1899: Brassaï, ungarisch-franzesische Fotograf
* 1914: Rolf Rappaz, Schwyzer Chinschtler
* 1939: Reuven Rivlin, israelische Bolitiker
* 1941: Dennis Ritchie, US-amerikanische Informatiker
* 1960: Hugh Grant, britische Schauspiler
* 1981: Tabea Steiner, Schwyzer Autori
* 1984: Anne Leßmeister, dytsch-eschtrychischi Schauspileri
* 1995: Carolin Klöckner, dytschi Agrarwirti un Dytschi Wyychenigi 2018/19

## Gstorbe
* 1795: Johannes Weinmar, dytsche Orgelbauer
* 1834: James Weddell, britische Seefahrer un Robbejeger
* 1880: Wilhelm Ganzhorn, dytsche Jurischt un Dichter
* 1951: Adam Remmele, badische Bolitiker
* 1969: Adolf Riedlin, dytsche Moler
* 1976: Mao Zedong, chinesische Bolitiker

## Weblink
Partita

**Partita** (ital., von *partire* = däile) isch d Bezäichnig für dr äinzelni Däil (Satz) von ere Danzfolg oder Variazioonsräije. Sit em 17. Joorhundert wird d Bezäichnig au allgemäin für Instrumentalstück oder für Serie vo Setz im Sinn vo dr Suite verwändet. E bsundrigi Form isch d Choral-Partita, wo binere noch em Choralthema figurierti Variazioone chömme.
## Bischbil