open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bondorf

**Bõõdorf** (dt. *Bondorf*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 63,4 % Landwirtschaftsfleche, 9,8 % Wald, 26,2 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Bõõdorf gheret s Dorf Bondorf ond d Ortschafte Haitinger Höfe, Herdweghöfe, Hohenreutin, Niederreutin, Weildorf ond Wurmfeld.

## Gschicht
Bõõdorf ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1150.

## Verwaltong
Bõõdorf hot sich mit dr Gmoede Gaifelde, Iadenge ond Metzenge zom Gmoeverwaltongsverband „Obers Gai“ mit Sitz en Gaifelde zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Bernd Dürr.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Bõõdorf ghert zom Schwäbisch.

## Leit
* Johannes Weinmar (1715-1795), deitscher Orglbauer
* Johann Jakob Weinmar (1751-1822), deitscher Orglbauer

## Weblink

* www.bondorf.de

## Fueßnote
Deckenpfronn

**Deckepfrõnn** (dt. *Deckenpfronn*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 57,1 % Landwirtschaftsfleche, 26,7 % Wald, 15,5 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Deckepfrõnn gheret kone weitere Ortsdoel.

## Gschicht
Deckepfrõnn ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1075.

## Verwaltong
Deckepfrõnn hot mit dr Stadt Haerebärg ond dr Gmoed Nufrenge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes ischt dr Daniel Gött.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Deckepfrõnn ghert zom Schwäbisch.

## Fueßnote


## Weblink

* www.deckenpfronn.de
Ehningen

**Ẽhnenge** (dt. *Ehningen*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 40,6 % Landwirtschaftsfleche, 33,9 % Wald, 21,8 % Sidlongsfleche ond 3,7 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Ẽhnenge gheret s Dorf Ehningen, dr Weiler Mauren ond dr Wohnblatz Sägewerk.

## Gschicht
Ẽhnenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1185.

## Verwaltong
Ẽhnenge hot sich mit dr Gmoed Gärdrenge zom Gmoeverwaltongsverband „Gärdrenge/Ẽhnenge“ mit Sitz en Gärdrenge zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Lukas Rosengrün.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ẽhnenge ghert zom Schwäbisch.

## Fueßnote


## Weblink

* www.ehningen.de
Gärtringen

**Gärdrenge** (dt. *Gärtringen*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 38,4 % Landwirtschaftsfleche, 39,8 % Wald, 20,8 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Gärdrenge gheret d Ortsdoel Gärtringen ond Rohrau.

## Gschicht
Gärdrenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1140.

## Verwaltong
Gärdrenge hot sich mit dr Gmoed Ẽhnenge zom Gmoeverwaltongsverband „Gärdrenge/Ẽhnenge“ mit Sitz en Gärdrenge zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Thomas Riesch.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Gärdrenge ghert zom Schwäbisch.


Datei:StVeitGaertringen10.jpg|Gärdrenge 
Datei:StVeitGaertringen retouched.jpg|St. Veit-Kirch


## Fueßnote


## Weblink

* www.gaertringen.de
Gäufelden

**Gaifelde** (dt. *Gäufelden*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 70,2 % Landwirtschaftsfleche, 9,1 % Wald, 20,1 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Gaifelde gheret d Ortsdoel Nebringen, Öschelbronn ond Tailfingen

## Gschicht
D Gmoed Gaifelde ischt am 1. Juli 1971 entstande durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Nebringen, Öschelbronn ond Tailfingen.

## Verwaltong
Gaifelde hot sich mit dr Gmoede Bõõdorf, Iadenge ond Metzenge zom Gmoeverwaltongsverband „Obers Gai“ mit Sitz en Gaifelde zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Johannes Buchter.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Gaifelde ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
*Dorothee Wein, Volker Mall, Harald Roth: *Spuren von Auschwitz ins Gäu. Das KZ-Außenlager Hailfingen/Tailfingen.* Markstein-Verlag, Filderstadt, 2007. 264 Seiten. ISBN 978-3-935129-31-2.

## Fueßnote


## Weblink

* www.gaeufelden.de
Grafenau (Württemberg)

**Grafenao** (dt. *Grafenau*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 50,7 % Landwirtschaftsfleche, 27,7 % Wald, 20,1 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Grafenao gheret d Ortsdoel Dätzingen ond Döffingen.

## Gschicht
D Gmoed Grafenao ischt am 1. September 1972 entstande durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Döffingen ond Dätzingen.

Döffingen ond Dätzingen send boede anne 1075 zom erschte Mol gnennt worde.

## Verwaltong
Grafenao hot sich mit dr Gmoed Aidlenge zom Gmoeverwaltongsverband „Aidlinge/Grafenao“ mit Sitz en Aidlenge zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Martin Thüringer.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Grafenao ghert zom Schwäbisch.

## Fueßnote


## Weblink

* www.gemeindegrafenau.de/
Holzgerlingen

**Holzgerlenge** (dt. *Holzgerlingen*) ischt a Stadt em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 38,7 % Landwirtschaftsfleche, 28,3 % Wald, 32,4 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Holzgerlenge gheret d Stadt Holzgerlingen, d herzoglich Domäne Schaichhof ond d Wohnblätz Im Schönberg, Mittlere Mühle, Obere Mühle ond Untere Mühle.

## Gschicht
Holzgerlenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1007.

## Verwaltong
Holzgerlenge hot sich mit dr Gmoede Aldorf ond Hildrizhause zom Gmoeverwaltongsverband „Holzgerlenge“ mit Sitz en Holzgerlenge zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Wilfried Dölker.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Holzgerlenge ghert zom Schwäbisch.


Datei:Burg Kalteneck.jpg|Burg Kalteneck
Datei:Mauritiuskirche-holzgerlingen.jpg|Mauritiuskirch


## Fueßnote


## Weblink

* www.holzgerlingen.de
Jettingen (Baden-Württemberg)

**Jeddenga** (veraltet *Ìadenga*, dt. *Jettingen*) isch a Gmaende em Landgraes Beblenga en Bada-Wirddabärg.

## Jeddenga

S´ heidige Jeddenga sezzd sich zsẽma aus Oborjeddenga ond Ondorjeddenga. Emmor schao zu Ondorjedenga ghaerd hådd dor gloene Weilor Sendlenga *(Sindlingen)*, sodass Jeddenga drei Ordsdåel håd. Obor- ond Ondorjeddenga send emmor scho wenichor als oen Kilomedor ausanandor gwaä. Dådurch dass ogfär ab 1990, no ondorm Birgormåeschdor Dieterle, en dor Midde zwischa Obor- ond Ondorjeddenga viil baud wårda isch, send dia båede Ordsdåel jezzd midenandor vorbonda. En dor nuia Ordsmidde liged s´ nuie Rådhaus, d´ Haobdschul, d´ graosa "Schwabenhalle" ond a graesors Pflegehaem, s´ "Franziska-von-Hohenheim-Stift". 

Jeddenga hådd därzeid ibor 7500 Aewonor, ond isch ganz uff dor Raom Beblenga/Sendlfenga ausgriichd. En Jeddenga sälbor geid´s ibor 1200 Arbeidsblätz. Wäaga saenor graosa Gmarkong hådd´s emmor no gnuag Blatz fir om de 20 landwirdschaffdliche Vollerwerbsbedrib, vordåeld uff Sendlenga, s´ Efele *(Öfele)*, d´ Hehahef *(Höhenhöfe)* ond s´ Emadaal *(Imental)*. 

Vom Dialäggd här ghaerd Jeddenga zom westschwäbischen Bereich. A bsondors Mergmal isch, dass d´ alde Jeddengor "veil" saged sdadd "viil" *(viel)*. 

## Gschiicht
Mor gåd dorvo aus, dass´s ganz am Ãfang on "Uoto" a "Uotingen" grended hådd. Sae Sidlong isch wahrschaenlich em Gwann "Stöchach" gläaga gwäa. Om 700 n. Chr. rom isch dui aersd Sidlong uffgäbba wårda, mor wåes blos edd mårom. Nerdlich dorvo isch Oberjeddenga endsdanda, sidlich dorvo Ondorjeddenga. Zom 1. Dezembor 1971 hend sich båede Flägga freiwillich zsẽmagschlossa, ond so isch widor beianandor, wa ganz am Ãfang scho amål beiandandor gwäa isch. 

Mid dor frenggischa Eroborong send d´ Alemanna christianisird wårda. Fir d´ Frangga isch tipisch, dass-se efdors a Martinskirch, a Michaelskirch, a Mauritiuskirch ond a Mariakirch zsẽma grended hend. Uff Jeddenga ãgwended: D´ Martinskirch sdåd en Oborjeddenga, d´ Michaelskirch en Ondorjeddenga, d´ Mauritiuskirch en Sendlenga, ond d´ Mariakirch vormuadded-mor en-ra aagangena Sidlong en dor Nähe vo de Aussidlorhef em "Öfele". 

## Vorkehr

Jeddenga leid ã dor B28 vo Reidlenga/Dibenga ibor Nagld/Fraedasdadd nåch Sdråßburg. Oborjeddenga hådd laang omdorm sdarga Vorkehr glidda, bis 2012 endlich d´ Ongejongssdråß om Oberjeddenga rom ferdichgsdelld wårda isch. Dor Flägga gaherd zom "Verkehrsverbund Stuttgart" (VVS). S´ geid a ausgezaechneda Omnibusvorbendong nåch Härrabärg *(Herrenberg)*, dord mid-ma diräggda Ãschluss ã S-Bã-Linie S1 nåch Sduagord ond ã d´ Gaebã *(Gäubahn)* Richdong Bodasee ond bis nåch Zirich. 

## Vorwaldong
Jeddenga hådd sich mid de Gmaendena Bõdorf *(Bondorf)*, Gaefelda *(Gäufelden)* ond Metzenga *(Mötzingen)* zom Gmaendevorwaldongsvorband „Oberes Gäu“ mid Sitz en Gaifelda zsẽmagschlossa.

Birgermåeschdor isch dor Hans Michael Burkhardt.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Weblink

* www.jettingen.de

## Fuaßnod
Magstadt

**Moogschded** (dt. *Magstadt*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 37,5 % Landwirtschaftsfleche, 42,6 % Wald, 18 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Moogschded gheret s Dorf Magstadt, d Hef Grundhof ond Talmühle ond dr Wohnblatz Talziegelei.

## Gschicht
Moogschded ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1110.

## Verwaltong
Moogschded ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Schuldes ischt dr Hans-Ulrich Merz.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Uff d Welt komma
* Alfred Kleinknecht (1911–1944), deitscher Moler ond Zoichner

## Dialekt
Dr Dialekt vo Moogschded ghert zom Schwäbisch.


Datei:Fachwerkhaus in Magstadt - geo.hlipp.de - 6941.jpg
Datei:Magstadt 01.jpg


## Fueßnote


## Weblink

* www.magstadt.de
Mötzingen

**Metzenge** (dt. *Mötzingen*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 59,3 % Landwirtschaftsfleche, 17,3 % Wald, 21,1 % Sidlongsfleche ond 2,3 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Metzenge gheret kone weitere Ortsdoel.

## Gschicht
Metzenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1094.

## Verwaltong
Metzenge hot sich mit dr Gmoede Bõõdorf, Gaifelde ond Iadenge zom Gmoeverwaltongsverband „Obers Gai“ mit Sitz en Gaifelde zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Marcel Hagenlocher.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Metzenge ghert zom Schwäbisch.

## Fueßnote


## Weblink

* www.moetzingen.de
Nufringen

**Nufrenge** (dt. *Nufringen*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 45,2 % Landwirtschaftsfleche, 26,8 % Wald, 26,3 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Nufrenge gheret kone weitere Ortsdoel..

## Gschicht
Nufrenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1182.

## Verwaltong
Nufrenge hot mit dr Stadt Haerebärg ond dr Gmoed Deckepfrõnn a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

D Schuldese ischt d Ulrike Binninger.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Nufrenge ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Roman Janssen: *Nufringen: Eine Gäugemeinde im Wandel der Zeit*, WEGRAhistorik-Verlag Stuttgart 1998, ISBN 3-929315-03-3

## Fueßnote


## Weblink

* www.nufringen.de
Renningen

**Rẽnnenge** (dt. *Renningen*) ischt a Stadt em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 46,5 % Landwirtschaftsfleche, 32,4 % Wald, 19,4 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Rẽnnenge gheret d Stadtdoel Malmsheim ond Renningen.

## Gschicht
Rẽnnenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 991.

## Verwaltong
Rẽnnenge ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Schuldes ischt dr Wolfgang Faißt.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Rẽnnenge ghert zom Schwäbisch.

## Bilder

Datei:Renningen2.jpg |Rẽnnenge 
Datei:Renningen3.jpg |Rẽnnenge 
Datei:BoschRenningen-pjt.jpg|Forschungszentrum vo dr Robert Bosch GmbH en Rẽnnenge


Datei:Malmsheim Mitte.jpg |Malmsheim
Datei:Malmsheim Rathaus.jpg |Malmsheim, Alts Rathaus


## Literatur
* S. Arnold, U. Gross, I. Stork: *… mehr als 1 Jahrtausend … Leben im Renninger Becken vom 4. bis 12. Jahrhundert*. Stuttgart 1991 (Archäologische Informationen Baden-Württemberg 19)
* R. Schreg: *Das Renninger Becken. Werden und Wandel einer Siedlungskammer in über 7000 Jahren*. Renningen 2004
* R. Schreg: *Dorfgenese in Südwestdeutschland. Das Renninger Becken im Mittelalter*. Stuttgart 2006 (Materialh. Arch. Bad.-Württ 76)
* I. Stork, H.-M. Maurer, V. Trugenberger, R. Müller, F. Kühbauch, H. Müller, B. Maier: *Renningen und Malmsheim. Eine Stadt und ihre Geschichte*. Stuttgart 1991

## Fueßnote


## Weblink

* www.renningen.de
Rutesheim

**Ruedemse** (dt. *Rutesheim*) ischt a Stadt em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 39,9 % Landwirtschaftsfleche, 33 % Wald, 26,4 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Ruedemse gheret d Stadtdoel Perouse ond Rutesheim.

## Gschicht
Ruedemse ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 767.

### Perouse

Perouse ischt zom 1. Jenner 1972 in d Stadt Ruedemse eigmoendet worde. 

Des Dorf ischt entstande am 13. Juni 1699 durch dr Zuezug vo 71 Waldenser-Familie, mo aus Frankreich verdribe worde send und mo vom Herzog Eberhard Ludwig vo Wirtteberg s Land aabotte kriegt hont. Si hont s Dorf no ihre ursprengliche Hoemetgmoed *Perouse* (heit *Perosa Argentina*) im Piemont gnennt.

## Verwaltong
Ruedemse ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Schuldes ischt dr Dieter Hofmann.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ruedemse ghert zom Schwäbisch.

## Fueßnote


## Weblink

* www.rutesheim.de
Schönaich

**Schẽnnoech** (dt. *Schönaich*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 39,8 % Landwirtschaftsfleche, 38,1 % Wald, 21 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Schẽnnoech gheret s Dorf Schönaich, s Gheft Roter Berg ond d Wohnblätz Happach, Kirchklinge, Pfefferburg, Rauhmühle, Speidelsmühle, Sulzbach ond Wolfenmühle.

## Gschicht
Schẽnnoech ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1274.

## Verwaltong
Schẽnnoech ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Schuldes ischt dr Tobias Heizmann.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Schẽnnoech ghert zom Schwäbisch.

## Fueßnote


## Weblink

* www.schoenaich.de
Steinenbronn

**Schdõẽnebrõnn** (dt. *Steinenbronn*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 25,2 % Landwirtschaftsfleche, 53,2 % Wald, 21 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Schdõẽnebrõnn gheret kone weitere Ortsdoel.

## Gschicht
Schdõẽnebrõnn ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1348.

## Verwaltong
Schdõẽnebrõnn hot sich mit dr Stadt Waldebuech zom Gmoeverwaltongsverband „Waldebuech-Schdõẽnebrõnn“ mit Sitz en Waldebuech zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Ronny Habakuk

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Schdõẽnebrõnn ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* *Steinenbronn – Vergangenheit und Gegenwart einer Schönbuchgemeinde.* Gemeinde Steinenbronn 1979.
* Ottmar Gugeler: *Steinenbronn – Neues von Gestern und Heute.* Geiger, Horb 1997, ISBN 3-89570-257-9.
* Paul E. Schwarz: *Steinenbronn – Neues von Gestern und Vorgestern.* Geiger, Horb 2002, ISBN 3-89570-801-1.
* *Camisol und Dreieckshuth – Tracht in der Gemeinde Steinenbronn.* Gemeinde Steinenbronn 1988.

## Fueßnote


## Weblink

* www.steinenbronn.de
Waldenbuch

**Waldebuech** (dt. *Waldenbuch*) ischt a Stadt em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 29,4 % Landwirtschaftsfleche, 56 % Wald, 13,7 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Waldebuech gheret d Stadt Waldenbuch, d Stadtdoel Glashütte, Hasenhof ond Liebenau ond d Wohnblätz Bachenmühle, Burkhardtsmühle ond Obere Sägmühle.

## Gschicht
Waldebuech ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1296.

## Verwaltong
Waldebuech hot sich mit dr Gmoed Schdõẽnebrõnn zom Gmoeverwaltongsverband „Waldebuech-Schdõẽnebrõnn“ mit Sitz en Waldebuech zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Michael Lutz.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Waldebuech ghert zom Schwäbisch.

## Wirtschaft
En Waldebuech hot d Alfred Ritter GmbH & Co. KG seit 1930 dr Hauptsitz.

## Bilder

Datei: |
Datei: WaldenbuchStadtkirche.jpg|Stadtkirch
Waldenbuch Straße.jpg|Waldebuech

Datei:WaldenbuchSchloss.jpg|Schloss Waldebuech
Datei:Ritter Sport Produktion in Waldenbuch-8263.jpg|Schockoladefabkrik Alfred Ritter


## Fueßnote


## Weblink

* www.waldenbuch.de
Weil im Schönbuch

**Weil** (dt. *Weil im Schönbuch*) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 38 % Landwirtschaftsfleche, 44,3 % Wald, 16,9 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Weil gheret d Ortsdoel Breitenstein, Neuweiler ond Weil im Schönbuch.

## Gschicht
Weil ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1188 als *Weyl im Schaienbuch*.

## Verwaltong
Weil ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Schuldes ischt dr Wolfgang Lahl.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Weil ghert zom Schwäbisch.


Datei: Christuskirche in Neuweiler.jpg|Chrischtuskirch en Neuweiler
Datei:Backhaus in Neuweiler.jpg|Backhaus en Neuweiler


## Fueßnote


## Weblink

* www.weil-im-schoenbuch.de
Tiernamen Rheinbischofsheim

**Tiernäme vo [[Rheinbischofsheim|Besche]]** i de Stadt Rhinai 

## Büecher
*Friedrich Weik: *Lautlehre der Mundart von Rheinbischofsheim*; Halle a.d.S., 1913.

## Lueg au
*Alemannischi Tieräme
*Pflanzenäme vo Rhinai-Besche
Tiernamen Zollernalbkreis

**Tiernäme vom [[Zollernalbkreis|Zollernalbchrais]]**

## Büecher
*Hermann Biter: *Mundart und volkstümliche Überlieferung* i: *Der Landkreis Balingen*
*Walter Keinath: *Die Mundart von Onstmettingen und Umgebung*; Tübinge 1930

## Lueg au
*Alemannischi Tieräme
*Pflanzenäme vom Zollerealbchrais
Tiernamen St. Georgen im Breisgau

**Diernäme vo [[Sankt Georgen (Freiburg im Breisgau)|Sandjèrge]]** im Briisgi

## Büecher
* Karl Ehret: *Lautlehre der Mundart von St. Georgen im Breisgau*; Friiburg i.Br., 1911.

## Lueg au
*Alemannischi Tieräme
*Bflanzenäme vo Sandjerge
Pfingsten

**Pfingschte** oder elter alemannisch **Pfeischte** (vu griech. πεντηκοστή [ἡμέρα] *pentekostē [hēmera]* ‚dr fufzgscht Dag‘) isch e chrischtlig Fescht. Gfyyrt wird vu dr Glaibige d Sändig vum Hailige Gaischt. S wird am fufzigschte Dag no dr Oschtere begange und s isch s Änd vu dr Oschterziit.

Im Neie Teschtamänt wird in dr Aposchtelgschicht (Apg 2, 1–41) verzellt, ass dr Hailig Gaischt uf d Aposchtel un d Jinger aabechuu isch, wu si zum alte jüüdische Fescht *(Schawuot)* z Jerusalem versamlet gsii sin:

Des Datum wird in dr chrischtlige Dradizion au as Grindig vu dr Chilche verstande. As chrischtlig Fescht wird Pfingschte zem erschte Mol anne 130 gnännt.

## Fyyrtig
Dr Pfingschtmeentig isch e gsetzlige Fyyrtig z Dytschland, z Eschtryych, in dr maischte Kanton in dr Schwyz, z Frankryych, z Luxemburg un z Ungarn.

Kain Fyyrtig isch dr Pfingschtmeentig im Tessyyn, im Wallis, z Schwede un z Italie.

## Literatur
* Jens Herzer: *Ostern, Himmelfahrt, Pfingsten, Weihnachten. Was wissen wir über die Ursprünge des Christentums?* Brennpunkt Die Bibel. Bd 4. Evangelische Haupt-Bibelgesellschaft und von Cansteinsche Bibelanstalt, Berlin 2000. ISBN 3-7461-0144-1 (allgemeinverständlich und wissenschaftlich fundiert)
* Joseph Ratzinger: *Komm, Heiliger Geist! – Pfingstpredigten.* Wevewl, Donauwörth 2005. ISBN 3-87904-299-3
* Alfons Weiser, Karl-Heinrich Bieritz, Henning Schröer, Petra Sevrugian: *Pfingsten/Pfingstfest/Pfingstpredigt.* In: *Theologische Realenzyklopädie.* Berlin 26.1996, S.&nbsp;379–398. ISBN 3-11-002218-4

## Weblink

* www.heiligenlexikon.de, Kalender: Pfingschte
* EKD: Zu Pfingsten feiern die Kirchen Geburtstag
* Pfingsten-Info
Eigenamt

S **Eigeamt** isch es Amt vo de Habsburger gsi, wo d Dörfer bi irer Stammburg Habschbrg umfasst het. S Gebiet ghört hüt zum Bezirk Brugg im Kanton Aargau.

## Geographii
Zum Eigeamt het s Gebiet zwüsche de Aare, de Rüüs und em Cheschtebärg ghört. Di hütige Gmeinde, wo vom Mittealter bis ins Joor 1798 zum Eigeamt ghört hei, sind Birr, Biret, Brunegg, Habsburg, Huse, Lupfig, Mülige, Schärz, Schinznach-Bad (ehemols Birrelauf) und Windisch.

## Gschicht
Zwüschem 11. und em 13. Johrhundert isch es de Habsburger möglich gsi, fascht alli Herrschaftsrächt in de Dörfer rund um d Habschbrg z übercho. Si sind in de Dörfer meischt Grund- und Grichtsherre gsi und hei au d Zähntherrschaft gha. Wo Brugg um s Johr 1200 umme s Schtadträcht het übercho, isch es us em Eigeamt usgschide worde. Im 1397 hei d Habsburger s Eigeamt irem Chloschter Königsfälde gschänkt und im 1415ni hei d Bärner s Eigeamt eroberet und alli Herrschaftsrächt vo de Habsburger übernoh. D Rächt vo Königsfälde sind erscht mit de Reformation und de Uflösig vom Chloschter im 1528i zu Bärn cho. Königsfälde isch Sitz vom Landvogt worde und s Eigeamt isch jetz s Oberamt Königsfälde gsi. Ufglöst worde ischs Amt im 1798i noch de Usruefig vo de Helvetische Republik.

Im Zämehang mit dere Landschaft wird de Begriff *Eigeamt* mängisch hüt no bruucht, me redt aba – wenn's um d Gmeinde Birr, Beret und Lupfig goht – vom *Birrfäld*.

## Weblink
*
Meisterschaft von Zürich

D **Maischterschaft vu Züri**, au **Züri-Metzgete** gnännt, isch e Aidagränne im Radsport, wu z Züri in dr Schwyz stattgfunde het. Friejer isch s aafangs Mai, bis 2004 derno im Augschte durgfiert wore, ab 2005 wäg dr Umstellig vum Rännkaländer vu dr UCI aafangs Oktober. Bis 2004 isch s Dail vum Rad-Wältcup gsii, wu zeh Ränne derzue ghert hän, 2005 un 2006 het s derno zue dr nei yygfierte UCI ProTour ghert. S Radränne isch syter anne 1910 regelmäßig durgfiert wore, anne 2006 zum 93. Mol. Dr gängig Name *Züri-Metzgete* chunnt vu dr schwäre Uufäll, wu s in dr Aafangszyt als gee het. 

Im April 2007 isch bekannt wore, ass d Organisatore no dr widerholte Doping-Skandal im Radsport nimi gnue Sponsore hän chenne gwinne go d Cheschte vu 1,2 Millione Schwyzer Franke abzdecke, wäge däm isch s Ränne 2007 abgsait wore. Ab 2008 isch s as Amateur- un Volksränne durgfiert wore un het syterhär *EKZ Züri Metzgete* bzw.  *EKZ Volksmetzgete* ghaiße. Am 5. Septämber 2010 het s Ränne unter em Motto "100 Jahre Züri-Metzgete" stattgfunde. Syt d Uusgab 2015 abgsait woren isch, isch s frogli, eb des Traditionsränne iberhaupt nomol veraastaltet wird.

Rekordsiger isch dr Schwyzer Heiri Suter, wu d *Metzgete* zwische 1919 un 1929 segs Mol gwunne het.

## Streckefierig
Langi Zyt isch d *Züri-Metzgete* e Rundränne gsi, wu vu Züri uus e Boge dur s Zürcher Oberland un s Unterland gmacht gha het. Zuesatzrundine hän an eme gääche Stich e baar Mol uf Rägeschbärg uffegfiert. S Ziil isch bim Hallestadion z Oerlike gsii.

Vu 1993 bis 1998 isch s Ränne vu Basel uf Züri gange, unter em Namme *Grand Prix Suisse*. E baar Biel mit zum Dail gääche Aastiig hän vor allem s Änd vum Ränne sotte inträssant gstalte. Ziil isch di uffig Radrtännbahn näb em Hallestadion gsii.

Ab 1999 isch d Züri-Metzgete wider as Rundkurs durgfiert wore, mit aire Rundi vu 72,5 km un vier Rundine à 42,1 km am rächte Züriseestade un iber dr Pfannestil, mit eme Hecheunterschid vu 230 Meter zwisch em diefschte un em hegschte Punkt. Mit isngsamt 3318 Hechemeter, wu d Fahrer absolviere mien, un dr mehrfache Passage am *Utoquai* z Züri mache d Maischterschaft vu Züri zue aim vu dr aaspruchsvollschte Ränne vu dr ProTour. Syt em Neiaafang anne 2008 wird d *EKZ Züri Metzgete* mit Start/Ziil in Buchs/ZH uf eme 49 km lange Parcours im Zürcher Unterland uusdrait, S Amateurränne goht iber drei Rundine, d Volksmetzgete iber zwoo.

## Siigerlischt

## Weblink
* Offiziälli Websyte
Hülftenschanz

D **Hülfteschanz** isch dr Name vom ene Gländ z Fränkedorf, Kanton Basel-Landschaft.

## D Schlacht vo 1833
Dr Ort isch bekannt worde, wil in dr Nöchi, bi dr Fränkedörfler Griengruebe, am 3. August 1833 im Zämmehang mit dr Basler Kantonsdrennig Drubbe us dr Landschaft stedtischi Drubbe entscheidend gschlage hai.

D Fäldschanze in dr Hülfte isch zerst vo de Stadtbasler ohni Widerstand bsetzt worde, nochdäm sich d Baselbieter vo dört zruggzooge hai, wil si erwartet hai, ass d Basler Lieschdel über Braddele‐Erli‐Fränkedorf wurde aagriffe. Die stedtische Stänzler under em Oberstlütnant Johannes Burckhardt hai in dr Schanze uf s Milizbattaillon gwartet, wo se hätt sötte understütze aber nid noochgruckt isch.
D Baselbieter Ardillerii under em Hauptmä Martin Begle isch über dr Hülfteschanz mit zwei 4pfünder Kanone stationiert gsi und het d Basler afo bombardiere. Die hai zrugggschosse und es het sich en Ardilleriigfächt afo entwickle. D Baselbieter hai Versterkig überchoo, d Basler Stänzler si aber in dr Griengruebe elei gloo worde. Ihre Underlütnand Friedrich Hindelang und e Hufe Stänzler si vo Kardätsche droffe worden und umchoo. Au dr Burckhardt het s verwütscht und dr Aagriff vo de Basler uf d Griengruebe isch abgwehrt gsi und si hai sich afo zruggzieh. D Basler Miliz het s mit dr Angst überchoo und het afo flüchte und d Stänzler, wo scho müed gsi si vom Gfächt in dr Griengruebe, hai müesse ihre Rückzug decke.

## S Dänkmol
S Hülftedänkmol, en Obelisk us rotem Sandstei, isch 1836 bi dr Griengruebe, nördlig vom Friidhof Egg ufgstellt worde. Es erinneret an dr Kampf vo de Landschäftler für ihri Unabhängigkeit.

Am Dänkmol het s au en Inschrift, wo an dr Obergrichtsschriiber Heinrich Hug us Dalwiil maanet, wo im Alter vo fast drissig in dr Schlacht gfallen isch. Dr Landroot vom neue Kanton Baselland het en postum zum ersten Ehrebürger vom Kanton ernennt.

## Litratur
* Emil Zschokke: *Erinnerungen an den im Kampfe der Basel-Landschaft am 3. August 1833 gefallenen Dr. Heinrich Hug von Zürich.* Liestal: Banga und Honegger, 1834.

## Weblinks
* Beschreibung der Schlacht und des Denkmals, mit Literaturangaben
Siebenschläfertag

Dr **Siibeschleefer** isch am 27. Juni. Är isch e Gedänkdaag fir di *Siibe Schleefer vu Ephesus* un e Loosdaag fir Buurereegle. Mit em Chnaager Siibeschleefer bstoot kai Zämmehang

## Legänd
Syy Namme het dr Siibeschleefer vun ere alte Legänd: Siibe jungi Chrischte heebe in dr Zyt vu dr Chrischteverfolgige unter em reemische Chaiser Decius (249–251) Zueflucht gsuecht in ere Heeli bi Ephesus. Si seie entdeckt un lääbig yygmuurt woore. No däre Legänd seie si aber nit gstorbe, si heebe 195&nbsp;Joor gschloofe. Am 27. Juni 446 seie si zuefellig entdeckt woore, seie verwacht, heebe dr Glaube an d Uferstehig vu dr Doote bezygt un seie bal derno gstoorbe.

Die Legänd wird zem eerschte Mool im 6.&nbsp;Joorhundert schriftlig feschtghalte, dr Gregor vu Tours (538–594) het si zem eerschte Mool in s Latyynisch ibersetzt. S git au verschiideni syrischi un griechischi Variante. Au im Koran (Sure 18, „D Heeli“) wird e Variante vu däre Gschiicht verzellt.

## Buurereegle
No Buurereegle zaigt s Wätter am Siibeschleefer s Wätter fir di negschte siibe Wuche aa.

## Weblink
* ''Sibe(n)schlǟffer'', Schw. Id., Bd.9, Sp. 112
* ''Siebenschläfer'' uf eisheilige.info
Bad Schönborn

**Bad Schönborn** isch e Gmeind im Landchrais Karlsrue in Bade-Würdebärg. Bad Schönborn bschtoht us de zwei Ortsdail Bad Mingolse und Bad Langebrügge.

## Geographii
Bad Schönborn ligt in de Oberrhiinische Tüüfebeni am Übergang zum Kraichgau uf ere Höchi zwüsche 105 und 185 Meter. 

## Gschicht
Bad Schönborn isch in de Folg von de bade-würdebärgische Gmeindsreform entschtande. Uf de 1. Jänner 1971 hei sich die beide Gmeinde Bad Mingolse und Bad Langebrügge zämmegschlosse. De Gmeindsname chunnt vom frühener Fürschtbischof vo Schpeyer, em Damina Hogo vo Schönborn (1719-1743), wo s Schloss Kislau z Mingolse noi gschtaltet gha het. Di noi fusioniirti Gmeind het zwei Johe zum Landchrais Bruchsal ghört, bevor der uf de Johreswächsel 1972/1973 ufglöst worde-n-isch. Hüt ghört d Gmeind zum Landchrais Karlsrue.

## Verwaltig
Bad Schönborn het mit dr Gmai Kronau e Verwaltigsgmaischaft veryybart

Dr Burgermaischter vu Bad Schönborn isch dr Klaus-Detlev Huge.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Bad Schönborn ghert zum Sidfränkisch, dr Dialäkt vum Stadtdail Ruit zum schwebisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Klaus Gaßner (Hrsg.): Bad Schönborner Geschichte. Die Chronik der wiedervereinigten Dörfer Mingolsheim und Langenbrücken. Band 1: Von den Anfängen bis zur Auflösung des Alten Reiches. Ubstadt-Weiher, Verlag Regionalkultur 2006. ISBN 978-3-89735-437-1. 392 Seiten mit 181, z.&nbsp;T. farbigen Abb., fester Einband.
* Kurt Andermann: *Bad Schönborn zwischen Dorfidylle und Heilbadatmosphäre; in: Kult-Bäder und Bäderkultur in Baden-Württemberg*. Hrsg. v. W. Niess, S. Lorenz, Filderstadt 2004. ISBN 3-935129-16-5.
* Ludwig Marum: *Briefe aus dem Konzentrationslager Kislau*. Mit einem Lebensbild von Joachim Wolfgang Storck, hg. v. E. Marum-Lunau und J. Schadt im Auftrag vom Stadtarchiv Karlsruhe und Stadtarchiv Mannheim. Karlsruhe, 1984. ISBN 3-7880-9700-0.

## Weblink

* Bad Schönborn
* Naturdenkmal Posidonien-Schiefergrube

## Fueßnote
Hottwil

**Hottel** isch es Dorf und e ehemoligi Iiwohnergmeind im Kanton Aargau. Bis Ändi 2009 het s Dorf zum Bezirk Brugg ghört und sit de Fusion mit Mätteb, Wil, Ätzge und Oberhofe zu de Gmeind Mettauertal ghört Hottel zum Bezirk Laufeburg.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 416 Hektare gha, dodervo sind 163 Hektare Wald und 18 Hektare überbaut gsi. Di höchscht Stell isch uf 649 Meter gsi, di tüfschti uf 395 Meter.

## Gschicht
S erscht Mol taucht *Hotiwilare* in ere Urkund us em Johr 1150 uf. 
Im Mittelalter sind Wessebärger Grundbsitzer z Hottel gsi und s Dorf het zum habsburgische Amt Waldshuet ghört. Im 1316 hei d Habsburger d Landesherrschaft an d Wessebärger verpfändet und di hei in de Folg us de Dörfer Mandach und Hottel es chlises unabhängigs Territorium chönne schaffe. Im 1468 hei d Bärner in de Folg vom Waldshueterchrieg d Herrschaft Wessebärg eroberet und Hottel em Amt Schänkebärg iiglideret. Zämme mit Mandach het Hottel de Grichtsbezirk Wessebärg bildet. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Hottel ghört sither zum Kanton Aargau und het mit de Gmeindsfusion vo 2009/2010 de Bezirk gwächslet.

## Weblink

* 
* Hottel uf mettauertal.ch

## Fuessnoote
Fronleichnam

Dr **Herrgottsdag** isch e Hochfescht im Chilchejohr vu dr katholische Chilche, wu di lyblig Gegewart vu Jesus Christus im Sakrament vu dr Eucharisti gfyyrt wird. In dr Liturgi heißt s Fescht „Hochfescht vum Lyyb un Bluet vu Jesus Christus“. Dr Herrgottsdag wird am Dunnschtig noch em Dreifaltigkaitsfescht begange (60. Dag no dr Oschtere) un fallt dodermit friejeschtens uf dr 21. Mai un speteschtens uf dr 24. Juni. Dr Dunnschtig as Feschttermin stoht in ere änge Verbindig zum Griendunnschtig un dr dodermit verbundene Yysetzig vu dr Eucharisti dur dr Jesus Christus sälber. Wäg em stille Karakter vu dr Charwuche erlaubt dr Griendunnschtig kai prunkvolli Entfaltig vu dr Feschtligkait. Us däm Grund isch s Fescht vum Herrgottsdag bi syre Yyfierig uf dr Dunnschtig vu dr zwoote Wuche no Bfingschte glait. In Länder, wu dr Herrgottsdag kai gsetzlige Fyyrtig isch, cha s Hochfescht au am Sunntig derno gfyyrt wäre.

S Fescht vu dr lyyblige Gegewart vu Christus im Altarsakrament isch s erscht Mol anne 1246 im Bistum Lüttich gfyrt un 1264 vum Papscht Urban IV. dur d Bulle *Transiturus de hoc mundo* zum Fescht vu dr Gsamtchilche erhobe wore.

## Fyyrtig

Z Dytschland isch dr Herrgottsdag e gsetzlige Fyyrtig in dr Länder Bade-Wirttebärg, Bayern, Hesse, Nordrhyy-Weschtfale, Rhyyland-Pfalz un Saarland un in e Dail Gmaine z Sachse un z Thüringe.

In dr Schwyz isch er e gsetzlige Fyyrtig in dr Kanton Appezell Innerrhode, Jura, Luzern, Nidwalde, Obwalde, Schwyz, Tessin, Uri, Wallis un Zug, derzue in e Dail Gmaine in dr Kanton Aargau, Friburg, Graubünde, Neueburg un Solothurn.

In ganz Eeschtryych un z Liechtestai isch dr Herrgottsdag e gsetzlige Fyyrtig.

## Anderi Bezeichnige
I dr Innerschwiiz hed das Fäscht friäner oi *Aplistag* (uf Schriftdiitsch also *Ablasstag*) ghäisse. S Schwiizerdiitsche Werterbuech, s Idiotikon, beläid das Word firs Äntlibuech, fir Ob- und Nidwaldä und fir Ängelbärg. Dr Prozässion vo däm Tag hed mä de oi dr *Aplisumgang* gsäid. Diä Begriff sind hit aber chuim mee bekannt.

Z Appezäll Innerroode häissd dä Tag *Ösehegedstag* (*Öse Hergeds Tag;* is Schriftdiitsche ubersetzt: *Tag unseres Herrgotts*).

I anderne dütschschwizer Kantön isch dä Tag als *Fronlychnam* bekannt oder bekannt gsi (vo mittelhochdütsch *vrône lîcham* ‚Liib vom Herr‘). Er isch i dä 2. Hälfti vom 20. Johrhundert i villne konfessionell gmischte Kantön, tailwys us wirtschaftliche Gründ, als gsetzliche Fyrtig abgschafft worde.

Uf Hochdytsch haißt s Fescht *Fronleichnam*. Im Änglische un in andere Sproche haißt mer s *Corpus Christi*.

## Literatur
* Guido Fuchs: *Fronleichnam. Ein Fest in Bewegung*. Pustet, Regensburg 2006, ISBN 3-7917-1992-0.

## Weblink

* Was wird an Fronleichnam gefeiert? uf kirche-und-leben.de
* Fronleichnam uf festjahr.de

## Naawiis
Tiernamen Hohenfels

**Tiernäme vo [[Hohenfels (bei Stockach)|Hauefels]]** im Hegi.

## Büecher
*Eleonore Dreher: *Laut- und Flesionslehre der Mundart von Liggersdorf und Umgebung*; Tübinge

## Lueg au
*Alemannischi Tieräme
*Pflanzenäme vo Hauefels
Tiernamen Mühlingen

**Tiernäme vo [[Mühlingen|Milenge]]** im Hegi

## Büecheer
*Theodor Müller: *Lautlehre der Mundart von Mühlingen*; Friburg i.Br., 1911

## Lueg au
*Alemannischi Tieräme
*Pflanzenäme vo Milenge
Tiernamen Todtmoos

**Tiernäme vo [[Todtmoos|Dotmis-Schwaardsebach]]**

## Büecher
*Albert Kaiser: *Lautlehre der Mundart von Todtmoos-Schwarzenbach*; Halle a.d.S., 1913. Nc II 188

## Lueg au
*Alemannischi Tieräme
*Pflanzenäme vo Dotmis
Pflanzennamen Todtmoos

**Pflanzenäme vo [[Todtmoos|Dotmis-Schwaardsebach]]** 

## Büecher
*Albert Kaiser: *Lautlehre der Mundart von Todtmoos-Schwarzenbach*; Bonn 1910

## Lueg au
*Alemannischi Pflanzenäme
*Tiernäme vo Dotmis
Pflanzennamen Rheinbischofsheim

**Pflanzenäme vo [[Rheinbischofsheim|Bische]]** i de Stadt Rhinai 

## Büecher
*Friedrich Weik: *Laulehre der Mundart von Rheinbischofsheim*; Halle a.d.S.

## Lueg au
*Alemannischi Pflanzenäme
*Tiernäme vo Besche
Pflanzennamen Zollernalbkreis

**Pflanzenäme vom [[Zollernalbkreis|Zollernalbchrais]]** 

## Büecher
*Hermann Biter: *Mundart und volkstümliche Überlieferung* i: *Der Landkreis Balingen*
*Walter Keinath: *Die Mundart von Onstmettingen und Umgebung*; Tübinge 1930

## Lueg au
*Alemannischi Pflanzenäme
*Tiernäme vom Zollernalbchrais
Lupfig

**Lupfig** isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg vom Schwiizer Kanton Aargau.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 525 Hektare, dodervo sind 122 Hektare Wald und 138 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 647 Meter, di tüfschti uf 386 Meter.

## Gschicht
S erschti Mol taucht *Lupfanch* in ere Urkund us em Johr 1273 uf. S Dorf het im Mittelalter zum Eigeamt vo de Habsburger ghört und isch en Teil vo ihrem ältischte Bsitz gsi. 
Im 1397 hei d Habsburger de Bsitz em Chloschter Königsfälde gschenkt. 
Im Johr 1415 hei d Bärner de Aargau eroberet und s Dorf isch en Teil vom Bärner Underaargau worde. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde und s Chloschter ufghobe. Zur Verwaltig vom ehemolige Chloschterbsitz het Bärn d Landvogtei Königsfälde gründt.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Lupfig ghört sither zum Kanton Aargau.

D Sidlig vom Dorf Lupfig isch mit dere vo dr Nochbergmeind Birr ganz zämegwachse. Projäkt zum die beide Gmeinde zu einere zämezlegge, hend kei Mehrheit gfunde. Uf en 1. Jänner 2018 sind den aber d Gmeind Lupfig und di ehemolig Nochbergmeind Schärz zämegleit worde, wo jetz wyter «Lupfig» heisst.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Lupfig
* 

## Fuessnote
Herrschaft Wessenberg

D **Herrschaft Wessebärg** isch es chlises Territorium im Heilige Römische Riich gsi, wo im hütige Schwiizer Kanton Aargau gläge isch.

## Geographii
Zu de Herrschaft Wessebärg hei di beide Dörfer Mandach und Hottl und de dazughörige Gmeindsbann ghört. Zwische dene Dörfer ligt de Wessebärg uf dem d Burg vo de Wessebärger gschtande-n-isch.

## Gschicht
D Wessebärger sind scho im Mittelalter Grundbsitzer vo grosse Deil vo Mandach und Hottl gsi. Di nideri und di höchi Grischtsbarkeit - und dodermit d Landesherrschaft - isch bi de Habsburger gläge. Wo di im 1316i Geld bruucht hei, hei si ihri Rächt an d Wessebärger verpfändet. D Wessebärger hei so chönne d Landesherrschaft mit de Gricht übernäh und sind so es selbständigs Territorium im Riich worde. S Ändi vo de Wessebärger Herrschaft isch im 1468 cho, wo d Bärner in de Folg vom Waldshueterchrieg d Herrschaft Wessebärg bsetz und d Landesherrschaft übernoh hei.
Tiernamen Flums

Liste mit **Tiernäme vo [[Flums]]** im Kantoo Sanggale.

## Lueg au
*Alemanischi Tiernäme
*Pflanzenäme vo Flums

## Büecher
*Gebhart Karl Stähli: *Wörterbuch des Flumser Dialektes*, 1976
*SDS Bd. VI, VII u.&nbsp;a.
Pflanzennamen St. Georgen im Breisgau

**Bflanzenäme vo [[Sankt Georgen (Freiburg im Breisgau)|Sandjèrge]]** im Briisgi

## Büecher
* Karl Ehret: *Lautlehre der Mundart von St. Georgen im Breisgau*; Friiburg i.Br., 1911.

## Lueg au
*Alemannischi Pflanzenäme
*Tiernäme vo Sandjèrge
Ilira Gashi

D **Ilira Gashi** (albanischi Ussprooch: ; * 29. Oktober 1994 z Brienz) isch e kosovarisch-albanisch-schwyzerischi Sängeri uss Bärn. Dr Vater vo dr Ilira stammt ussem Kosovo, ihri Muetter uss Albanie, si sälber isch in de Schwyz ùff d Wält cho ùn ùffgwaggse. Si het d Schuel z Bärn bsuecht. S Singe het si sich autodidaktisch ùn spööter mit Gsangsstùnde aa de Musikschuel Köniz bybrocht. Jetz läbt d Sängeri z Berlin (Dütschland). 

Im Joor 2010 het si mitem Lied *„Shoku im i ngushte“* bi de 7. Ùfflag vùm albanische Gsangsfestival *[[Top Fest]]* mitgmacht. Im Novämber 2010 het si usserdäm am albanische Gsangswettbewärb *[[Kënga Magjike]]* z Tirana deilgnoo. Si isch mit em Lied *„Tek“* aaträtte, het aber kei Pryys gwùnne.

2011 isch si zämme mit de Band *The Colors* im Wettbewerb zur Verträtig vo de Schwyz im Eurovision Song Contest 2011 mitem Lied *„Home“* aaträtte. De Liedteggst isch ùff Albanisch ùn Bärndütsch, ùn handlet vo de Suech nooch de eigne Wùrzle ùn Heimet. Di andre Mitgliider vo de Band sin de Fabian Liechti aa de Gitarre, de Andreas Renggli am Piano, de Adrian Pasquinelli am Bass, d Annette Huber mit de Gyyge ùn de Manuel Pasquinelli am Schlagzüüg gsi. S Lied *Home* isch bis in s Finale cho, het es deno aber mit 13.05% vo de Stimme nùmme ùff de 3. Blatz gschafft. Verträteri vo de Schwyz isch d Anna Rossinelli mit *„In Love For A While“* worde.

2011 isch si usserdäm wiider bim albanische Gsangswettbewärb *Top Fest* mitem Lied *„Ëndërr“* ùffträtte.

## Weblink
* Interview mit de Ilira Gashi
* Bericht ùff SF
* S Video vùm Lied ''Home''

## Quelle
Art Basel

D **Art Basel** giltet as di wältwyt wichtigscht Kunschtmäss. Si findet alljohr im Friesummer z Basel statt. Syt 2002 git s as amerikanische Ableger d *Art Basel Miami Beach* aafangs Dezämber z Miami Beach, Florida, USA.  2013 isch mit dr Art Basel in Hong Kong e witere Standort in Südostasie drzuechoo.

## Gschicht

D Idee, e Mäss fir Kunscht z Basel z veraastalte, isch anne 1968 ufchuu. D Initiative isch vu dr Galerischtin un Kunsthändlere Trudl Bruckner, Balz Hilt un Ernst un Hildy Beyeler uusgange. Au dr Ernst Barmettler vu dr domolige Muschtermäss Basel isch derby gsii. S Projäkt isch di diräkt Reaktion uf di erscht Mäss fir moderni un zytgnessischi Kunscht z Köln gsii, em Kölner Kunschtmärt im Spotjohr 1967. Dää Kunschtmärt het dr *Verein progressiver deutscher Kunsthändler* veraastaltet. As „uudemokratisch“ isch dertemol kritisiert wore, ass dr Verain nume uusgwehlti Galerie zue dr Mäss yyglade het. D Basler Kunschthändler hän sich wäge däm fir e uffig Mässkunzäpt entschide, wu Uussteller ohni Dailnahmebschränkig zuegloo het.

Di erscht Mäss z Basel het vum 11. bis 16.&nbsp;Juni 1970 stattgfunde. 90&nbsp;Galerischte hän mitgmacht, s sin 10.300 Bsuecher chuu. Mit eme Umsatz vu 5,8&nbsp;Millione Franken isch d Veraastaltig au kommerziäll e Erfolg wore. Wel d Kölner Kunschthändler ihr Mässkunzäpt gfehrdet gsähne hän, hän si zum Boykott vu dr Basler Veraastaltig ufgruefe. D Galerischte hääte sich entschaide solle, eb si z Köln derby sin oder z Basel. Ainewäg het sich d *Art Basel* im Kunschtbedrib chenne fescht etabliere.

Syt 1973 findet d Mäss in dr dänkmolgschitzte Rundhofhalle statt. E Uusstellerbyyrot (Art Committee) wirkt syt 1974 bi dr Vorberaitig mit un drifft e Uuswahl unter dr aagmäldete Galerie.

Bi dr 39. Messe vum 4. bis 8.&nbsp;Juni 2008 sin iber  300 Galerie us 33 Länder derby gsii. Si sin vum *Art Committee* us iber 1000 Bewärbige uusgwehlt wore un hän rund 5.000 Wärch bresäntiert vu iber 2.000 Kinschtler vum 20. un 21.&nbsp;Johrhundert. Am sterkschte verdrätte sin mit 72 Galerie d USA gsii, derno Dytschland (49 Galerie), d Schwyz (35), Grossbritannie (29) un Frankrych (22). Rund 60.000 Kunschtliebhaber, Galerischte, Händler, Sammler un Kunschtschaffendi hän d Mäss bsuecht. 
S 40-jehrig Jubiläum het d Art Basel vum 10. bis 14.&nbsp;Juni 2009 gfyyrt. 

Wäge ihre inernationale Bedytig isch d Art Basel anne 2004 vu dr Londoner Zytig *The Daily Telegraph* „Olympiade vu dr Kunschtwält“ gnännt wore.

## Weblink
* Websyte vu dr Art Basel
* Dokumentarvideo vu dr Art Basel uf VernissageTV

## Fueßnote
Mülligen

**Mülige** (amtlich *Mülligen*) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt an de Rüüs.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 316 Hektare, dodervo sind 101 Hektare Wald und 89 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 500 Meter, di tüfschti uf 335 Meter.

## Gschicht
S erschti Mol taucht *Mulinon* in ere Urkund us em Johr 1273 uf. S Dorf het im Mittelalter zum Eigeamt vo de Habsburger ghört und isch en Teil vo ihrem ältischte Bsitz gsi. 
Im 1308, bi de Gründig vom Chloschter Königsfälde hei d Habsburger s Dorf em Chloschter gschenkt. 
Im Johr 1415 hei d Bärner de Aargau eroberet und s Dorf isch en Teil vom Bärner Underaargau worde. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde und s Chloschter ufghobe. Zur Verwaltig vom ehemolige Chloschterbsitz het Bärn d Landvogtei Königsfälde gründt.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Mülige ghört sither zum Kanton Aargau.

## Sicherheit

D Füürwehr vo Müllige het uf de 1. Jänner 2004 mit de Füürwehr vo Birmischtorf fusioniert. S bsundrige do dra isch, dass die Füürwehr sich über e Bezirksgränze ewäg zämmegschlosse het. S Füürwehrmagazin z Müllige isch ufghobe worde und d Fahrzüg stönd hüt z Birmischtorf im Füürwehrmagazin.

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Mülige
* 

## Fuessnoote
Veltheim AG

**Välte** (amtlich *Veltheim*) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Kanton Aargau.

## Geographii
S Dorf ligt am Übergang vom Schänkebärgertal ins Aaretal.

De Gmeindsbann het e Flächi vo 524 Hektare, dodervo sind 176 Hektare Wald und 77 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 700 Meter, di tüfschti uf 340 Meter.

## Gschicht

S erschti Mol chunt der Ortsname *Veltein* in ere Urkund us em Johr 1261 vor. Am Aafang vom 13. Johrhundert isch öppe anderthalb Kilometer vom Dorf wägg s Schloss Wildeschtei bauet worde. S Schloss und s Dorf hei de Herr vo Rinach ghört, wo Dienschtlüüt vo de Habsburger gsi sind. 

Wo d Bärner im 1415i de Aargau eroberet hei, isch s Dorf mit de Herrschaft Wildestei in de Bsitz vo de Schtadt Bärn cho. Ab em 1460i, wo d Bärner d Herrschaft Schänkebärg eroberet hei, isch Veltheim en Grichtsbezirk im Amt Schänkebärg gsi.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Välte ghört sither zum Kanton Aargau.

A dr Aare isch en Puurehof gsi, wo sid em Ändi vom 19. Joorhundert drby dr Ortsteil, wo Au heisst, entstanden isch.

## Literatur
* 

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Välte

## Fuessnoote
Schloss Wildenstein

**Wildeschtei** isch es Schloss, wo uf em Gmeindsbann vo Välte im Schwiizer Kanton Aargau ligt. S Schloss schtoht uf eme Felsvorsprung in de nöchi vo de Aare.

Entschtande isch s Schloss am Aafang vom 13. Johrhundert für d Herre vo Rinach. Die sind Vasalle vo de Habsburger und d Grundbsitzer vo Välte gsi. Wo im Johr 1415 d Bärner der Aargau eroberet hei, isch s Schloss vo Bärner Patriziergschlächt übernoh worde. In de Mitti vom 17. Johrhundert het me d Burg in es Schloss umbauet. Ab em 1720i het de Landvogt vom Amt Schänkebärg sin Sitz uf Schloss Wildeschtei gha. Im 1798 isch s Schloss in de Bsitz vom noigründete Kanton Aargau cho, wo s im 1804 verchauft het. Sither isch s Schloss in Privatbsitz und het scho mehrmols de Bsitzer gwächslet. Sit em September 2010 ghört s Schloss em Samuel Wehrli vo Sohr, wo s Schloss für 2'575'000 Schwiizer Franken ersteigeret het. 

## Weblink
Trostburg

D **Troschtburg** isch es Schloss uf em Gmeindsbann vo Töiffetu im Schwiizer Kanton Aargau. S Schloss ligt uf eme Felsvorsprung öppe 40 Meter über Dorf.

D Burg isch im 12. Johrhundert entschtande und taucht im 1241i s erschti Mol in ere Urkund uf. D Troschtburger sind zerscht Vasalle vo de Kyburger gsi, wo nach em Usschtärbe vo dere Familie im 1264i im Dienscht vo de Habsburger gschtande sind. Au d Troschtburger sind im Mannesschtamm usschtorbe und d Herre vo Rinach, wo ihri Schtammburg z Burg AG hei kha, hei 1346 d Troschtburg übernoh. D Rinacher hei sich es chlises Herrschaftsgebiet mit Dörfer ufbauet, wo si s Nidergricht gha hei. D hütige Gmeinde Töiffetu, Bonischwiu, Äsch, Haubu, Lüüpu und Zezbu hei do derzu ghört. Wo d Bärner im 1415 de Aargau eroberet hei, hei d Rinacher me und me an Bedütig verlore. Im 1486 hei dann d Hallwyler d Troschtburg kauft und im 1616i an d Schtadt Brugg wider verchauft. Wil es aber Bärn en Dorn im Aug gsi isch, dass Brugg sin Herrschaftsberiich usbauet het, hei si d Herrschaftsrächt übernoh und d Troschtburg an Privati verchauft. Au hüt isch s Schloss noch in Privatbsitz.

## Weblink

* Website vo de Troschtburg