open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tandel

**Tandel** (dt. *Tandel*, frz. *Tandel*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Tandel ghere d Ortschafte Baastenduerf (*Bastendorf*), Bëttel (*Bettel*), Branebuerg (*Brandenburg/Brandenbourg*), Furen (*Fuhren/Fouhren*), Houschterhaff (*Hoscheidterhof*), Këppenhaff, Laaschent (*Landscheid*), Longsdref (*Longsdorf*), Selz, Tandel, Waalsdref (*Walsdorf*), derzue die Wyler un Gheft: Bleesmillen, Fëschbecherhaff, Fréngerhaff, Marxbierg, Ronnebësch un Schmëttenhaff.

## Geografi
Tandel lyt im Nordoschte vu Luxeburg an dr Gränz zue Dytschland.

Dur Baastenduerf un Branebuerg lauft d Blees, dur Tandel d Tandelerbaach.

## Verwaltig
Tandel ghert zum Kanton Veianen im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Tandel isch dr Ali Kaes. Scheffe sin dr Carlo Scheuren, dr John Huberty un dr François Leonardy. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
D Gmai Tandel isch entstande am 1. Jänner 2006 dur d Fusion vu dr Gmaine Baastenduerf un Furen.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Tandel ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Ruine Branebuerg (10. Jh.)
* Chilche Hl. Valentin, Laaschent
* Chilche Bettel


Brandenbourg Castle 04 Luxembourg.jpg|Branebuerg mit Burgruine
Bettel2179.jpg|Chilche Bettel
Waalsdref 02 Duerf.jpg|Waalsdref 
Waalsdref 07 Waeschbur.jpg|s alt Lavoir, Waalsdref 


## Naturdänkmeler
* D *Willibrorduslannen*, zwoo Linde bi dr Chilche Laaschent

## Verain

## Weblink

* www.tandel.lu
Leda (Mythologie)

D **Leda** (altgr. Λήδα, Lēdā) isch in dr griechische Müthologii d Dochter vom ätolische Köönig Thestios und vo dr Eurythemis. Iiri Schwöstere si d Althaia und d Hypermestra. Si isch d Frau vom schbartanische Köönig Tyndareos gsi.  
## Dr Müthos
D Gschicht vom Zöis und dr Leda isch scho in eltiste Ziten in ere andere Versioon überliiferet. Noch dere het sich dr Zöis nit in Leda, sondern in d Rachegöttin Nemesis verliebt.

Für dass si dr Zöis nid verwütschi, het d Leda sich noch enander in e Hufe verschidnigi Dier verwandlet, zum Schluss in e Gans. Sofort het dr Zöis d Gstalt vom ene schööne Schwaan aagnoo, het sä verfüert und gschwängeret.  Aber au iire Maa Tyndareos het in deere Nacht mit ere gschloofe. D Leda het denn zwäi Äier mit vier Chinder din geboore - vom Zöis d Helena und dr Polydeukes (latiinisch Pollux), vom Tyndareos d Klytaimnestra und dr Kastor, dorum si die erste bäide unstärblig gsi, die bäide andere aber stärblig.

D Helena, wo für iiri Schöönhäit berüemt gsi isch, het dr schbartanisch Köönig Menelaos ghürootet und isch spööter vom Paris uf Dröija entfüert worde. D Klytaimnestra drgeege het däm si Brueder Agamemnon, dr Köönig z Mykene, ghürootet. D het noch dr Entfüerig vo dr Helena d Grieche gege Dröija gfüert, zum d Helena zruggzbringe.

Es git Versioone, wo nume d Helena us eme Äi schlüpft, in andere chömme dr Kastor und Polydeukes us em gliiche Äi uf d Wält.

Dr Kastor und dr Polydeukes wärde as d Dioskuure („Zöisjüngling“) bezäichnet (*vgl.* Kouros) und as göttligi Hälfer vo dr Schifffaart vereert.

In ere andere Versioon vom Müthos isch s göttlige Äi dr Leda vo dr Rachegöttin Nemesis, wo e Find vom ganze Köönigsgschlächt vo de Atriide, wil die emol gröiligi Daate begange häi, underschoobe worde. D Leda weer denn nume d Milchmueter vo dr Helena gsi.
## In dr Kunst
In dr Kunstgschicht isch d Leda mit em Schwaan lang e beliebts erotischs Motiv gsi. E berüemti Darstellig, wo hüte verloore isch, het dr Michelangelo Buonarroti 1529/30 gmacht.

### Galerii

Datei:Leonardo da Vinci - Study for a kneeling Leda - WGA12756.jpg|Studie vom Leonardo da Vinci zum ene Gmäld, wo zwüsche 1503 und 1507 entstande und hüte verlooren isch.
Datei:Leda - after Michelangelo Buonarroti.jpg|Kopii vom ene verloorene Gmäld vom Michelangelo.
Datei:Correggio - Leda and the Swan - Google Art Project.jpg|Gmäld vom Correggio öbbe us em Joor 1532
Datei:Boucher Leda och svanen.jpg|Gmäld vom François Boucher us em Joor 1742
Datei:Musée Picardie Beaux-arts 07.jpg|Skulptur vom franzöösische Bildhauer Jean-Baptiste Clésinger us em Joor 1864
Datei:Paul Cezanne Leda au cygne.jpg|Gmäld vom Paul Cezanne, us de Joor 1880-1882



## Fuessnoote


## Weblingg

* ''D Leda mit em Schwaan'' in der National Gallery z London
Atheismus

**Atheismus** (vo altgr. ἄθεος (*átheos*) „ohni Gott“ bzw. „gottloos“) bezäichnet im ängere Sinn d Überzüügig, ass es käi Gott git. Zum Atheismus im witere Sinn zelt mä mänggisch au anderi Abgränzige vom Glaube an Gott, zum Bischbil Aasichte, ass mä über d Existänz vo Gott oder Götter nüt cha wüsse (Agnostizismus) oder dr Positivismus, wo säit, ass metaphüsische Behauptige wie «Gott existiert» weder woor no falsch sige. Au öb Religioone wie dr Jainismus oder Konfuzianismus, wo käi Gotthäit kenne, atheistisch siige, isch umstritte.

Es isch schwiirig z schetze, wievil Atheiste es uf dr Wält git. Noch em *[[The World Factbook]]* vo dr CIA si im Joor 2010 2.32% Atheiste gsi, 11,77% ooni Religioon, 33,32 % Christe (drvoo 16,99 % römisch-katholisch) und 21,01 % Muslim.
Noch em Eurobarometer 2005
häi 52 % vo de Bürger vo de 25 EU-Staate an e Gott glaubt, wääred 18 % weder an Gott no an e spirituelli Chraft glaubt häi. 27 % häi an en Art Gaist oder Lääbeschraft („some sort of spirit or life force“) glaubt und 3 % häi nüt welle sääge. Zwüsche de äinzelne Länder het s groossi Underschiid gee; so häi z Malta  95 % vo de Lüt an Gott glaubt, wääred s z Estland nume 16 % gsi si. Z Dütschland si s 47 %, z Östriich 54 % und in dr Schwiz 48 % gsi.

D Zaal vo de Iiwooner, wo gsäit häi, ass si weder an Gott no an e spirituelli Chraft wurde glaube, isch mit 33 % z Frankriich am höggste gsi und z Dütschland si s 25 %, in dr Schwiz 9 % und in Östriich 8 % gsi. Mee Fraue (58 %) häi an Gott glaubt as Manne (45 %); dr Glaube an Gott het positiv mit em Alter, ere bolitisch konservative Iistellig und ere niidrige Schuelbildig korreliert.

## Lueg au

* Diskriminierig vo Atheiste und Agnostiker

## Fuessnoote
Ergotherapie

D **Ergotherapii** (griachisch: ἔργον, érgon, „Werk“, „Arbat“ und θεραπεία, therapeía, „Dianscht“, „Behandlig“) isch a ärztlich vrordnate Therapiiform, wo sich mit dr Usführig vo konkreta Betätigunga und dera Uswürkiga uf da Mensch und sine Umwelt befasst. Beeinträchtigunga würan durch an gezilta Einsatz vo individuella und sinnvolla Tätigkeita behandlat. An großa Stellawert het dabei d persönliche und sozio-kulturelle Bedütig vu Tätigkeit. O d Uswürkig uf d Gsundheit und d Wechselwürkig mit dr Umwelt sen wichtige Thema dera sich d Ergotherapeuta stellaan.

D Ergotherapii unterteilt Betätigung in verschiedene Bereiche. Des sen zum oana Tätigkeita us m Bereich vo dr Selbstvrsorgig (z. B. essa, sich azüha,...), vo dr Freizeit (z. B. spiila, Lüt treffa, baschtla,...) und vo dr Produktivität (z. B. an Ufsatz schriiba, Feschtra putza,...)
Hiroshima

**Hiroshima** ([], jap. , *-[[Shi (Japan)|shi]]*, dt. „witrüümigi Insle“) isch e Haafestadt im Südweste vo dr japanische Hauptinsle Honshū und dr Verwaltigssitz vo dr Präfektur Hiroshima.

Hiroshima isch als Ziil vom erste chriegerische Kärnwaffeniisatz am 6. August 1945 uf dr ganze Wält bekannt worde.

## Gschicht

Hiroshima isch um e Burg, d Karpfeburg us em spoote 16.&nbsp;Joorhundert, gwaggse und isch under dr Herrschaft vo dr Familie Asano, wo bis zur Meiji-Restaurazioon dört regiert het,  usbaut worde.

Dr Usbau vom Haafe 1889 und dr Aaschluss 1894 an d Sanyō-Iisebaanlinie zwüsche Kōbe und Shimonoseki häi e witere Ufschwung vo dr Stadt zur Folg ghaa.

Während em Erste Japanisch-Chinesische Chrieg (1894–1895) isch Hiroshima s käiserlige Hauptkwardier gsi, spööter isch s zum ene milidäärische Zentrum vom Käiserriich Japan worde. Bis zum Zwäite Wältchrieg isch d Stadt immer bedütender worde und isch die sibtgrössti Stadt z Japan gsi.

Am 6. August 1945 am Viertel ab Achdi am Morge het s amerikanische Bomberflugzüüg *Enola Gay* us 9450 Meter Höchi d Uranombe *Little Boy* über dr Metropoole abgworfe. Öbbe e Minute spööter isch si 580 Meter über em Boode explodiert. Das isch dr ersti Iisatz von ere Kernwaffe inm ene Chrieg gsi und si het öbbe 80 % vo dr Stadt, wo bis denn umbeschäädigt gsi isch, zerstöört und rund 90.000 Mensche sofort (dür Druckwälle, Brand und Radioaktivität) döödet und rund 110.000 Mensche längerfrischtig dür Chräbs vo der Radioaktivität. D Iiwohnerzahl insgesamt damals isch 360.000 gsii

Noch 1949 isch Hiroshima wider ufbaut worde und het sich zum ene wichdige Industriistandort entwicklet und isch hüte mit über 1,1&nbsp;Millione Iiwooner die elftgrössti Stadt z Japan.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Stadt (änglisch)
* Foti us Hiroshima (Stadtszeene, Friidenspark, Burg und Marina Hop)
* GetHiroshima (Nachtlääbe, änglisch)
* Discover Hiroshima (änglisch)

## Einzelnachwiis


## Lueg au
* Nagasaki
Apotheose

**Apotheose** (vo altgriechisch ἀποθεοῦν *apotheoun* ‚vergöttere‘; bildet us θεός *theós* ‚Gott‘) isch d Erheebig vom ene Mensch zum ene Gott oder Halbgott. Es bedütet au nume „Verheerligung“. Si het iire Ursprung im Alterdum, wo mä glaubt het, ass „groossi Persönligkäite“ zu Götter würde und wie Götter chönnte vereert wärde bzw. sötte. Hinder dr Divinisierig zu Läbzite steckt au d Gedanke, ass sich e läbigi Gotthäit sterker wurd drum kümmere as en äifache Herrscher, ass es eme Volk oder ere Gmäinschaft guet gieng. Dr Schutz von ere sonige Gotthäit isch umso sterker und gröösser, je mee dr Herrscher uf e göttligi Abstammig cha hiwiise (öbbe bim Augustus as Groossnöwöö vom Divus Iulius Gaius Julius Cäsar).

D Apotheose vo doote bedütende Persönligkäite isch immer wider s Thema vo dr bildende Kunst.

E Hufe antiki griechischi Komödie ände mit ere Apotheose, öbbe *[[Die Vögel (Aristophanes)|D Vöögel]]* vom Aristophanes.

## Bischbil für Apotheose

* Herakles
* Aeneas
* Romulus as Quirinus
* Alexander dr Groossi
* Augustus
* Gaius Iulius Caesar als Divus Iulius
* Öigen vo Sawöije
* Wilhelmine vo Bäiröit im Fründschaftsdämpel z Potsdam

## Litratuur

* Arthur E.R. Boak: *The Theoretical Basis of the Deification of Rulers in Antiquity*, in: Classical Journal 11, 1916, 293-297.
* Franz Bömer: *Ahnenkult und Ahnenglaube im alten Rom*, Leipzig 1943.
* Walter Burkert: *Caesar und Romulus-Quirinus*, in: Historia 11, 1962, 356-376.
* Jean-Claude Richard: *Énée, Romulus, César et les funérailles impériales*, in: Mélanges de l'École Française de Rome 78, 1966, 67-78.
* Bernadette Liou-Gille: *Divinisation des morts dans la Rome ancienne*, in: Revue Belge de Philologie 71, 1993, 107-115.
* David Engels: *Postea dictus est inter deos receptus. Wetterzauber und Königsmord: Zu den Hintergründen der Vergöttlichung frührömischer Könige*, in: Gymnasium 114, 2007, 103-130.
* David Engels, *Cum non comparuisset deorum in numero conlocatus putaretur. Entrückung, Epiphanie und Consecration: Überlegungen zur Apotheose des römischen Kaisers*, in: D. Groß/J. Grande (Hgg.), Objekt Leiche: Technisierung, Ökonomisierung und Inszenierung toter Körper, Frankfurt/New York 2010, 79-133.

## Fuessnoote


## Weblingg
Wahlkreis Werdenberg

De **Waalkrais Werdeberg** isch e Underainhait vom Kanton Sanggalle i de Schwiz, wo noch de nöje Kantonsverfassig vom 10. Juni 2001 bildet wore isch.

De Waalkrais bestoot sit em 1. Januar 2003 und isch identisch mit em früenere Bezirk Werdeberg. De Name het er vom mittelalterliche Städtli Werdeberg und em Schloss Werdeberg. En Hoptort gits offiziell nööd. S Kraisgricht haisst Werdeberg-Sarganserland und isch z Mels.

Zum Werdeberg ghörend sechs politischi Gmainde:





## Weblink

## Lueg au
* Grofschaft Werdeberg
* Sangaller Rhintl

## Fuessnoote
Falange

D **Falange Española** ([], vom griechischen φἄλαγξ *phálanx* „Baumstamm“, „Walze“, „Rolle“, „Schlachträije“) isch en ultranazionalistischi, faschistischi und antikommunistischi Beweegig z Schbanie gsi. 

D Falange isch im Joor 1933 gründet worde. Wäärend dr Zwäite Republik isch si e Splitterbardei bliibe. Noch em Waalsiig vo dr Volksfront 1936 häi Falangiste en Mordaaschlaag gegen e Sozialist Jiménez de Asúa gmacht und d Volksfronregierig het d Bardei verbotte. D Füerer vo dr Falange, drunder dr José Antonio Primo de Rivera, won e „Nazionalsyndikalistische Revoluzioon“ het welle mache, si festgnoo worde. Noch em Usbruch vom schbanische Bürgerchrieg het mä sä im ene Schauprozäss zum Dood verurdäilt und am 20. Novämber 1936 verschosse. 1937 het dr Franco d Falange und mit dr carlistische *Comunión Tradicionalista* zur *Falange Española Tradicionalista y de las JONS* veräinigt. D Bardei het iiri revoluzionääre Ideä verloore und isch zur zur Staatsbardei vom Frankismus worde. 1970 isch si in *Movimiento Nacional* umbenennt worde. Bis zum Dood vom Franco isch si die äinzig erlaubti Bardei z Schbanie gsi.

## Liddratuur
* Bernd Nellessen: *Die verbotene Revolution. Aufstieg und Niedergang der Falange*; Hamburg: Leibniz-Verlag 1963 (= Hamburger Beiträge zur Zeitgeschichte 1)

## Weblingg

* Liddratuur über d Falange im Kataloog vo dr Dütsche Nazionaalbibliothek
Blasphemie

**Blasfemii**  „Schäädigung vom Ruef“, zämmegsetzt us βλάπτειν *bláptein* – „Schaade bringe“ und φήμη, *phếmê* „dr Ruef“) bezäichnet ursprünglig e „Gotteslästerig“. So säit mä, wenn öbber öffentlig bestimmti Glaubensinhalt von ere Religioon lügnet, verhöönt oder verfluecht.

Noch em Menscherächtskommitee vo de Veräinte Nazioone si Verbot vo Darstellige wo nid gnueg Respäkt vor ere Religioon oder andere Glaubenssüsteem zäige, usser in bestimmte Umständ mit em Internationale Pakt über bürgerligi und bolitischi Rächt inkompatibel. Dodrzue ghööre Blasphemiigsetz.

Z Dütschland, z Östriich und in dr Schwiz isch Blasfemii nume stroofbaar, wenn dr öffentlig Friide gstöört wird. Hützudags chunnt s in westlige Länder nume sälte zu Brozäss, nid aber in islamische Staate. Z Saudi-Arabie zum Bischbil, in dr Islaamische Republik Pakistan, dr Islaamische Republik Afghanistan und dr Islaamische Republik Iran cha Blasfemii mit em Dood bestrooft wärde. Was Gotteslästerig isch wird vo Gsellschaft zu Gsellschaft andersch usgläit. Do drunder cha dr Atheismus falle, dr Glaube an anderi Gotthäite, Flueche oder d Verhöönig vo religiööse Sümbool.

Vilmol wird Christe in islaamische Länder dr Vorwurf vo dr Blasfemii gmacht; d Medie und Menscherächtsorganisatione brichte immer wider vo Christeverfolgige wäge oder under em Vorwand vo dr Gotteslästerig.
## Fuessnoote
Schweizerisches Literaturarchiv

Ds **Schwiizerische Literatuurarchiv** (SLA) vor Schwiizerische Nazionalbibliotek z Bärn isch es Archyv für Dokumänt vo dr Literaturgschicht.

Es sammled Vor- u Nachläss vo Autoore, wo i de vier Schwiizer Landesschbroche Dütsch, Französisch, Italiänisch u Rätoromanisch gschribe hei.

Ds Archiv gits sid 1991. Es isch im Geböid vor Schwiizerische Nazionalbibliotek. D Gründig geit zrügg uf ds Teschdamänt vom Schrifdschdeller Fridrich Dürrematt, wo 1990 gschdorben isch. Är het sii Nachlass dr Schweiz übergää mid dr Bedingig, si müess es nazionaals Literaturarchiv yrichte.

Im Schwiizerische Literatuurarchiv hed s hütt öppe 100 grösseri Nach- u Vorläss, u meh as 120 Deilnachläss u Sammlungen (näb em Nachlass vom Dürrematt).

Es het under anderem Sache vo dene Schriftsteller im Archyv:
 
* Peter Bichsel
* Gion Deplazes
* Albert Einstein
* Hermann Hesse
* Lorenz Lotmar
* Mani Matter
* Niklaus Meienberg
* Adolf Muschg
* Giovanni Orelli
* Josef Reinhart
* Rainer Maria Rilke
* Silja Walter
* Traugott Vogel

## Weblink
* Websiite vom Schwiizerische Literatuurarchiv
* Archivdatebank HelveticArchives (Beschdänd vom Literatuurarchiv u vor Grafische Sammlig)
Wahlkreis Rorschach

De **Waalkrais Rorschach** oder **Roosche** isch e Underainhait vom Kanton Sanggale i de Schwiz, wo noch de nöia Kantonsverfassig vom 10. Juni 2001 bildet wore isch.

De Waalkrais bestoht sit em 1. Januar 2003 us em früenere Bezirk Roosche (ohni Eggersriet) deför mit Taal us em früenere Bezirk Underrhitl. En Hoptort gits offiziell nööd. S Kraisgricht isch z Rorsche, wo im früenere Bezirk de Hoptort gsi isch.

Er umfasst folgendi Gmainde: 




## Fuessnoote
Zeno Zürcher

Dr **Zeno Zürcher** (* 28. Ougschde 1936 z Bärn; † 16. Merz 2008) isch e Schwiizer Primarleerer u Kulturmanager gsi.

Dr Zürcher isch Primarleerer am Pestalozzi-Schuelhuus z Bärn gsi u isch überzügt gsi vode n Idee vor Reformpedagogik. I de Füfzger Jaar hed er zäme mid em Sergius Golowin, em Franz Gertsch u em Niklaus von Steiger u angerne verschidnigi „fréyi Diskussionschreise“ gründet, unger andrem dr *Cherzekreis* u dr *Tägel-Leischd*. Mid em Franz Gertsch, em Ueli Baumgartner u angerne hed dr Zürcher jaarelang d Junkere 37 gleited; dasch en Ort für Podiumsdiskussione ar Junkeregass 37 z Bärn gsi.

## Kwälle
Maria Popescu

D **Mari(oar)a Popescu** (* 4. Sebdämber 1919 z Bukarest; † 3. Novämber 2004 im Kanton Wallis) isch Opfer vom ne Schwiizer Juschdizskandaal worde.

D Popescu isch 1945 z Gämf verhafded u wäg Gifdmord a irer Schwigermueter Lelia Popescu (gschdorbe n am 26. Juni 1945) u irem Zimmermeitli Lina Mory (gschdorbe n am 25. Juli 1945) u wäg Gifdmordversuech a irem Schwigervatter Stelian Popescu (wo en eehemalige Juschdizminischder vom rumänische König Karl II. gsii isch) aaklagd worde. Dr Grichdsmediziner François Naville hegi as „zerschdröite Brofässer“ wäsendlech zu irer Aachlag biidréit. Nach emne Brozäss, wo für Schwiizer Verhältniss schbektakulär gsi isch und wo dr Popescu iri Schuld ned éidüütig hed chönne bewise wärde, isch si zu re läbeslängleche Gfängnisschdraaf verurdeilt worde. D Aachlaag hed dr Gämfer Generalschdaatsanwalt Charles Cornu verdrätte. D Popescu hed nie gschdande.

D Popescu hed d Ziit im Gfängnis Saint-Antoine z Gämf, im Frouegfängnis Hindelbank u i zwone wiitere n Aaschdalte verbrachd. 1950 u 1953 hed si Revisioone vom Verfare erréichd, isch aber abgwise worde. 1957 isch si uf Dränge vom Yves Maître, emne schbétere Gägner vom Pierre Jaccoud, düre Gämfer Gross Rat begnadiged worde. Ir Iiléitig zu irer Outobiografii hed dr Verleger Paul Haupt gschribe: d Popescu hed di *„nackdi … brutali Würklechkéit […] vo üsne gordnete Verhältniss vo schwiizerischer Rächdschaffehéit erläbt. En Éinzufall? Gwüss“*.

Es hischdoorischs Brojäkd vor Uni Basu hed sech drmit beschäfdigd, weli Vorschdellige über di „delinkwänti Frou“ ir Vergangehéit „verbréited gsii si u wi d Erwartige a n e ‚normaali Wiblechkéit‘ uusgseh hei“:
:„D Popescu, wo nach éigene Wort ofd as «bsungers verwärflechi u gfährlechi Frou» bordretiert worde n isch, isch ke Einzufall. De Bortretierige vo delinkwäte Froue lege meischdens di Verflächdige offe vo de Vorschdellige vo wiblecher Subjekdivität u vo normalisierende Feschdschriibigsbraktike.“

## Wärk
*Maria Popescu: *Von Mittwoch bis Mittwoch.* Übersetzung von Bee Juker. Haupt], Bern 1961.

## Literatuur
* Jean-Noël Cuénod: *De l'Assassinat de Sissi à l'Acquittement de Mikhaïlov, Un siècle de Procès à Genève.* Tribune de Genève, 1999.
* Yolanda Eminescu: *Din Istoria Marilor Procese.* Junimea, Iasi 1992.
*Antoine Jacques, Pierre Bellemare: *Les Dossiers Extraordinaires de Pierre Bellmare.* Fayard, 1976.
* Maria Popescu: *Von Mittwoch bis Mittwoch.* Übersetzig: Bee Juker. Haupt, Bärn 1961.
* William Matthey-Claudet. *Une erreur judiciaire? L' Affaire Popesco.* Imprimerie Montandon & Cie, Fleurier, Neueburg.

## Weblink
* Jean-Noël Cuénod. ''Maria Popesco échappe aux geôles perpétuelles: avait-elle commis trois empoisonnements mortels? La belle Roumaine n’a jamais avoué.'' Grands procès. Tribune de Genève, 2008.

## Kwälle
Ëlwen

**Ëlwen** (dt. *Ulflingen*, frz. *Troisvierges*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Ëlwen ghere d Ortschafte Beesslek (*Oberbesslingen/Hautbellain*), Biwwesch (*Biwisch*), Drénkelt (*Drinklingen/Drinklange*), Ëlwen, Géidgen (*Goedingen/Goedange*), Huldang (*Huldingen/Huldange*), Kierchen (*Niederbesslingen/Basbellain*) un Wilwerdang (*Wilwerdingen/Wilwerdange*), derzue die Wyler un Gheft: Buergplaz, Cornelysmillen, Géidgermillen, Huldangermillen, Kierchermillen, Lenglerlach, Op Kneiff, Pafemillen (*Fünfbrunnen/Cinqfontaines*) un Schmëdd

## Geografi
Ëlwen lyt im Norde vu Luxeburg an dr Gränz zue Belgie. Uf em Baan vu Ëlwen liige di beede hegschte Hebige im Land: d *Buergplaz* (558,35 m i. NN) z Huldang un *Op Kneiff* (560 m i. NN)

Rund 5 km nerdlig vu Ëlwen entspringt d Woltz, wu ab Klierf derno *Klierf* haißt. Anderi Bäch uf em Baan vu dr Gmai sin Boburen, Brellbaach, Fooschtbaach, Follmillbaach, Haardbaach, Heffbaach, Kléngelbaach, Luckesbaach, Stauwelsbaach, Renkebaach un Weierbaach.

Nerdlig vu dr Ortschaft Ëlwen lyt s Naturschutzbiet *Cornelysmillen*.

## Verwaltig
Ëlwen ghert zum Kanton Klierf im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Ëlwen isch dr Lucien Majerus. Scheffe sin dr Denis Morn un dr André Pletsch. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Ëlwen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1353 as *Ulvelingen*. Im 17. Johrhundert isch Ëlwen e bekannte Pilgerort gsii, anne 1641 isch e Franziskanerchloschter grindet wore. 

Bis zum 28. Dezämber 1908 het d Gmai *Kierchen* ghaiße.

Im Chloschter Pafemillen isch ab 1941 in dr Zyt vu dytsche Bsatzig s sognännt „Jüdische Altersheim“ unterbrocht gsii, e Sammellager fir di luxeburgische Jude fir d Deportation in d Konzentrationslager. Hite mahnt e Dänkmol un e Informationsdafele an d Deportation un d Ermordig vu dr Luxeburger Jude.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Ëlwen ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Hl. Andreas (1640), di alt Chilche vum Franziskanerchloschter
* Chilche Beesslek
* Chilche Kierchen
* Chilche Wilwerdang
* Chloschter Pafemillen, grindet anne 1904 vu dr Härz-Jesu-Prieschter (Dehonianer)


Kierch Elwen.jpg|Chilche Hl. Andreas, Ëlwen
Kierch Beesslek.jpg|Chilche Beesslek
Kierch vu Kierchen.jpg|Chilche Kierchen
Wilwerdang.jpg|Chilche Wilwerdang
Kléngelbaach_Déiwefuert.jpg|Kléngelbaach
Stauwelsbaach.jpg|Stauwelsbaach
Wolz (Klierf) bei der Geisbréck.jpg|Wolz (Klierf)
Buergplaz Huldang.jpg|d Buergplaz z Huldang
Pafemillen Auschwitz Monument.jpg|Dänkmol z Pafemillen fir di ermordete Jude


## Literatur
*Andreas Pflock: *Auf vergessenen Spuren. Ein Wegweiser zu Gedenkstätten in den Niederlanden, Belgien und Luxemburg*, herausgegeben von der Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2006

## Weblink

* www.troisvierges.lu
Palais Sickingen

S **Palais Sickingen** (*Sickinger Palais*) in dr Salzstrooß z Fryybeg isch hite dr Sitz vum Landgriicht Fryybeg. 

## Gschicht
Böue woore isch s in dr Joor 1769-73 vum Pierre Michel d’Ixnard as Stadtpalais fir dr Freiherr Ferdinand Sebastian von Sickingen-Hohenberg. D Familie von Sickingen isch Noofolger vu dr Familie Schnewlin gsii un het zaalryychi Besitzige im Brysgau ghaa, unter anderem au ihri Summerresidenz, s Schloss Sickingen z Ebnet. S Gebei, wu in franzesisch klassizistischer Form uusgfiert isch, isch an dr Stell vu dr Hyyser *zum Maienthau*, *zum Wolkenbruch*, *zur Scheuer* un *Rotes Haus* böue woore, wu bis zum Änd vum 16. Joorhundert im Bsitz vu dr Familie Schnewlin vu Landeck gsii un derno an d Freiherre von Sickingen-Hohenburg gange sin. Di hochwäärtig Innenuusstattig chaa mer no uf Foto im Innere vum Palais bschaue. Si isch, nääbe viile Vergoldige uf Gips un Holz, us 240 Gmeld bstande.

Wu dr Erböuer anne 1772 verstoorbe gsii isch, het s Huus as Woonig fir syy Suun Kasimir dient, derno fir däm sy Suun, dr Ryychsgroof Wilhelm. Mit em Änd vu Voordereeschtryych isch au s Änd vu syyre Zyt z Fryybeg chuu: är isch uf Eeschtrych zooge, wel er nume ne Untertan vun eme Chaiser het welle syy un nit au no eme Großherzog mieße diene. Anne 1806 isch s Palais wäge däm fir 50.000&nbsp;Gulde an s Großherzogtum Baade verchauft woore. Zeerscht isch s an d 1807 grindet *Freiburger Lesegesellschaft* vermietet woore, wu s hite no git unter em Name *Museumsgesellschaft*. Aber schnäll isch szue dr großherzoglige Residänz z Fryybeg woore. Zue dr Bewooner hän anne 1819 dr Ludwig, dr Leopold (mit syre Frau Sophie) un vor allem dr Friedrich II. ghert, wu no hyfiger doo gsii isch: 1850 fir e baar Wuche, 1853 uf ere Rais as Prinzregänt, 1856 no syre Hochzyt mit dr Luise, 1876 zue dr Enthillig vum Siigesdänkmol un 1880 bim Busech vu dr Landwirtschaftsuustellig z Waldkilch.

Di letscht großherzoglig Bewooneri isch d Hilda gsii, wu au in dr Bumbennaacht am 27. Novämber 1944 do gsii isch, bis si in d Bunkeraalaage am Schlossbärg gflichtet isch un d Gebei dur meereri Bumbedräffer bis uf d Grundmuure vernichtet wooren isch. Nume d Fassade an dr Salzstrooß het dr Aagriff ooni greßeri Schääde iberstande.

In dr Joor 1962 bis 1965 isch s Gebei widerufböue woore, d Ussefassade isch in dr alte Foorm wider härgstellt woore. No oobe wird d Fassade au hite no dur s Woppe vu dr Herzeg von Sickingen abgschlosse. Böuherr isch s Staatlig Hochböuamt Fryybeg im Ufdraag vum Land Baade-Wirttebärg gsii. S Palais isch doderby as Böudänkmol in dr Neiböu vum Landgriicht intergriert woore, wu s bis hite bruucht. Zwische 2010 un 2011 isch d Fassade reschtaurient un renoviert woore.

## Fueßnote


## Literatur
* Peter Kalchthaler: *Freiburg und seine Bauten. Ein kunsthistorischer Stadtrundgang.* Neubearbeitete 4. Auflage. Promo-Verlag, Freiburg (Breisgau) 2006, ISBN 3-923288-45-X.

## Weblink
*
Wahlkreis Sarganserland

De **Waalchrais Sarganserland** oder **Sargaaserland** isch e Underainhait vom Kantoo Sanggale i de Schwiz, wo noch de nöie Kantonsverfassig vom 10. Juni 2001 bildet wore isch und sit em 1. Januar 2003 bestoot.

## Geografii
De Waalchrais isch identisch mit em früenere Bezirk Sargaas, erstreckt sich öber de südöstlichi Tail vom Kantoo Sanggale und dodemit öpe deckigsgliich mit de Region Sargaaserland. Offiziell gits kai Hauptort i de Sanggaller Waalchrais. S Chraisgricht haisst Werdebärg-Sarganserland und isch z Mels.

Zum Sargaaserland ghöred folgendi Gmainde: 





## Literatur
* Mathias Bugg: *Sarganserland.* In: *Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein.* Vaduz/Zürich 2013, Band 2, S.&nbsp;810.
* 
* Werner Manz: *Volksbrauch und Volksglaube des Sarganserlandes* (= *Schriften der Schweizerischen Gesellschaft für Volkskunde.* 12). Basel 1916.
* Werner Manz: *Beiträge zur Ethnographie des Sarganserlandes.* In: *Jahresberichte der Geographisch-Ethnographischen Gesellschaft in Zürich* 13 (1912–1913), S.&nbsp;13–160 (Digitalisat).

## Weblink

## Fuessnoote
Tënten

**Tënten**, au **Téinten** (dt. *Tüntingen*, frz. *Tuntange*), isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Tënten ghere d Ortschafte Aansebuerg (*Ansemburg/Ansembourg*), Bur (*Bour*), Claushaff (*Klaushof*), Huelmes (*Hollenfels*), Kuelbécherhaff (*Kohlbachhof*), Mariendall (*Marienthal*), Mariendallerhaff (*Marienthalerhof*) un Tënten.    

## Verwaltig
Tënten ghert zum Kanton Miersch im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Tënten isch dr Marcel Erpelding. Scheffe sin dr Jean-Paul Baus un d Christiane Eicher-Karier. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Tënten isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1128 as *Tuntinga* (1215: *Tuntenges*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Tënten ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Schloss Aansebuerg (1639, Renaissance-Stil)
* Burg Aansebuerg (12. Jh.)
* Burg Huelmes (11. Jh.)
* Chloschter Mariendall (im 13. Jh. grindet vu dr Dominikanerinne vu Stroßburi)
* Chilche Hl. Sebastian, Huelmes (1854-56)
* Chilche Hl. Petrus un Paulus, Tënten (Durm 1702, Böu 1885)
* Kapell Consolatrix afflictorum, Aansebuerg
* Kapell Hl. Celsus, Bur (1851)
* Kapell Hl. Donatus, Mariendallerhaff (1618)


Ansembourg New1.JPG|Schloss Aansebuerg
Burg Ansemburg.JPG|Burg Aansebuerg
Hollenfels castle 3 cropped.jpg|Burg Huelmes
Tuntange church.jpg|Chilche Tënten
Hollenfels church.jpg|Chilche Huelmes
KAP BOUR.JPG|Kapell Bur
Kap mariendallerhaff 1.jpg|Kapell Mariendallerhaff


## Naturdänkmeler

AansebuergPlatan04.jpg|Platane z Aansebuerg
Luxemb Tuntange Church Platan 03.jpg|Platane z Tënten


## Weblink

* www.tuntange.net
Useldeng

**Useldeng** (dt. *Useldingen*, frz. *Useldange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Useldeng ghere d Ortschafte Iewerleng (*Everlange*), Rippweiler (*Rippweiler*), Schandel (*Schandel*), Useldeng (*Useldange*).

## Geografi
Useldeng lyt im Weschte vu Luxeburg im Dal vu dr Atert (*Attert*).

## Verwaltig
Useldeng ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Useldeng isch dr Léon Bodem. Scheffe sin d Marie-Gabrielle Majerus-Goedert un dr Marc Hansen. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Useldeng isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1175 as *Vseldenges* (1192: *Voseldinga*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Useldeng ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Burg Useldeng (12. Jh.)
* Chilche Useldeng


Useldange castle.jpg|Burg Useldeng
Vue op Useldeng.JPG|Chilche Useldeng
Atert zu Useldeng.jpg|D Atert z Useldeng


## Lyt
* Nikolaus Nilles SJ (1828-1907), Chilcherächtler z Innsbruck
* Marc Hansen, Journalischt bi RTL Luxembourg.

## Weblink

* www.useldeng.lu
Veianen

**Veianen**, im lokale Dialäkt **Veinen** (dt. *Vianden*, frz. *Vianden*), isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue dr Gmai ghere näbe dr Ortschaft Veianen no s Gheft Scheierhaff un s Sanatorium.

## Geografi
Veianen lyt im Nordoschte vu Luxeburg an dr Gränz zue Dytschland, am Gränzfluss *Our*.

## Verwaltig
Veianen ghert zum Kanton Veianen im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Veianen isch dr Gaby Frantzen-Heger. Scheffe sin dr François Meyer un dr Nico Walisch. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Veianen isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1096 as *Vienna* (1136: *Vianne*, 1138: *Vianna*, 1200: *Viennensis*, 1207: *Uiannen*, 1220: *Vianden*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Veianen ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Burg Veianen (11. Jh.)
* Chilche Hl. Dreifaltigkait (13. Jh.), ehmoligi Chilche vun eme Trinitarier-Chloschter
* Chilche Hl. Nikolaus (13. Jh.)
* Chilche Hl. Rochus
* Sodalitéitskapell
* Muttergotteskapell (*Veianer Bildchen*, böue 1848, neigotisch)
* Stadtmuseum
* Buppe- un Spiilzyygmuseum
* Karikatur- un Cartoonmuseum (grindet 2008)
* Victor-Hugo-Bischte vum Auguste Rodin
* Victor-Hugo-Literaturmuseum (grindet 1935, im Huus, wu dr Viktor Hugo im Exil gwohnt isch)
* *Veiner Nëssmoort* (Veiner Nussmäärt)


Burg Vianden 2009.jpg|Burg Veianen
Vianden 2526092010 031.jpg|Rothuus
Sankt Nikolaus Vianden2.JPG|Chilche Hl. Nikolaus
Vianden Trinitarierkirche.JPG|Chilche Hl. Dreifaltigkait
Veianer bildchen 1 baussen.jpg|Veianer Bildchen
VeianenMuséeeKarikaturCartoon01.jpg|Karikatur- un Cartoonmuseum 
Vianden Viktor Hugo Haus.JPG|Victor-Hugo-Literaturmuseum
Victor Hugo Rodin Vianden.JPG|Victor-Hugo-Bischte
Luxembourg Vianden Nut-fair 05.jpg|Veiner Nëssmoort


## Partnerstedt
*  Huy, Belgie
*  Ribeira de Pena, Portugal
*  Compiègne, Frankrych

## Lyt
* Victor Abens (1912-1993), Industriälle un Bolitiker
* Charles Arendt (1825-1910), Architekt
* Théodore Bassing (1867-1926), Lokalhischtoriker un Autor
* René Engelmann (1880-1915), Professor un Autor
* Carlo Hartmann (*1955), Bariton-Sänger)

## Weblink

* www.vianden.lu
Viichten

**Viichten** (dt. *Vichten*, frz. *Vichten*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Viichten ghere d Ortschafte Méchelbuch (*Michelbouch*) un Viichten.

## Geografi
D Nochbergmaine sin Biissen, Béiwen-Atert, Mäerzeg un Useldeng.

## Verwaltig
Viichten ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Viichten isch dr Nico Marechal. Scheffe sin dr Romain Siebenaller un dr Camille Scheuren. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Viichten isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1182 as *Uhethe*.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Viichten ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Bodemosaik us dr Remerzyt (240 n. Chr.), s Orginal isch hite im *Musée national d'Histoire et d'Art* z Luxeburg
* Chilche Viichten


Vichtenkirche.jpg|Chilche Viichten
Vichten1.jpg|Replik vum remische Bodemosaik


## Weblink

* www.vichten.lu
Wal (Luxemburg)

**Wal** (dt. *Wahl*, frz. *Wahl*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Wal ghere d Ortschafte Brattert (*Brattert*), Bëschrued (*Buschrodt*), Gréiwels (*Grevels*), Heeschpelt (*Heispelt*), Kéiber (*Kuborn*), Randschelt (*Rindschleiden*) un Wal (*Wahl*).

## Verwaltig
Wal ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Wal isch dr Marco Assa. Scheffe sin dr Jean Ferber un dr Armand Wagner. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Anne 1828 het dr domolig brasilianisch Chaiser Dom Pedro I. bschlosse, kaini europäische Yywanderer me in s Land z loo. E Gruppe vu rund 100 Luxeburger, wu aigetli hän welle uf Brasilie uuswandere un wu ihre ganze Bsitz verchauft ghaa hän un z Bremen nit hän derfe uusraise, sin zruck uf Luxeburg chuu un hän derno vu dr Luxeburger Regierig Land bi Wal iberchuu. Do hän si derno d Ortschaft Gréiwels, aafangs au *Nei-Brasilien* gnännt, grindet, wu hite zue Wal ghert, nume ai Huus ghert zue Groussbus.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Wal ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Chilche St. Willibrord, Randschelt (1437)
* Chilche Gréiwels
* Musée Thillenvogtei


Datei:Gréiwels Kierch.jpg|Chilche Gréiwels
Datei:Randschelt.JPG|Chilche Randschelt
Datei:Randschelt Schëld 4372.jpg|Randschelt


## Weblink

* www.wahl.lu
Waldbëlleg

**Waldbëlleg** (dt. *Waldbillig*, frz. *Waldbillig*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Waldbëlleg ghere d Ortschafte Chrëschtnech (*Christnach*), Haler (*Haller*), Mëllerdall (*Mullerthal*) un Waldbëlleg, derzue die Wyler un Gheft: Freckeisen, Schloss Grondhaff, Haardthaff, Kelleschhaff, Niesendallerhaff un Uelegsmillen, ußerdäm au no ai Buurehof vu Suewelbur (*Savelborn*), wu sunscht zue dr Ärenzdallgemeng ghert.

## Geografi
D Ortschaft Mëllerdall bildet s Zäntrum vu dr *Chlaine Luxeburgische Schwyz*. Bsundersch bekannt isch dr *Schéissendëmpel* (dt. *Schiessentümpel*) im Dal vu dr Iernz (*Ernz*).

## Verwaltig
Waldbëlleg ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Waldbëlleg isch dr Gérard Bender. Scheffe sin dr Jean-Luc Schleich un dr Marcel Ewers. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Waldbëlleg ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Heringerburg
* Chilche Waldbëlleg
* Chilche Haler


Waldbillig church.jpg|Chilche Waldbëlleg
KieHal1.JPG|Chilche Haler
StroChr1.JPG|Chrëschtnech 
Müllerthal.JPG|Mëllerdall 
Schiessentumpel.jpg|Schéissendëmpel


## Lyt
* Michel Rodange (1827–1876), luxeburgische Schriftsteller

## Literatur
* Joh. Engling: *Die vormalige Burg und Herrschaft Heringen: Eine topographisch-historische Skizze.* P. Brück, Luxemburg 1865.

## Weblink

* www.waldbillig.lu
Waldbriedemes

**Waldbriedemes** (dt. *Waldbredimus*, frz. *Waldbredimus*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Waldbriedemes ghere d Ortschafte Ierseng (*Ersange*), Ried (*Roedt*), Trënteng (*Trintange*) un Waldbriedemes, derzue no dr Wyler Gondeleng un s Gheft Gondelenger Millen.

## Verwaltig
Waldbriedemes ghert zum Kanton Réimech im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Waldbriedemes isch dr Louis Oberhag. Scheffe sin dr Martin Bohler un dr Jean-Claude Ruppert. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

;Burgermaischter
* 1964 - 1969: Jos Hoss 
* 1970 - 1975: Edmond Klensch 
* 1976 - 1983: Jos Rennel
* 1984 - 1991: Jos Gengler 
* 1991 - 1999: Jos Ruppert
* 2000 - 2004: John Rennel
* 2004 - 2008: Jean Terens
* syter 2008 Louis Oberhag

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Waldbriedemes ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Hl. Sebastian, Waldbriedemes (Durm um 1100, Schiff um 1450)
* Kapell Trënteng (1400)


KieWaldbr12.JPG|Chilche Hl. Sebastian
IersKlaus1.JPG|Kapell Trënteng 
IersDuer1.JPG|Ierseng


## Partnergmai
*  Hrušky, Tschechie

## Weblink

* www.waldbredimus.lu
Wahlkreis See-Gaster

De **Waalchrais See-Gaster** isch en Underainhait vom Kanton San Galle i de Schwiz.

## Gschicht
Uf Grund vo de nöie Kantonsverfassig vom 10. Juni 2001 sind uf Endi 2002 im ganze Kanton d Bezirk abgschafft und defür Waalchrais bildet worde. De Waalkrais See-Gaschter bestoht us de baide früenere Bezirke See und Gaschter. Er hät kain Hauptort. S Chraisgricht taged jewils z Uzne, em Hauptort vom ehemolige Bezirk See.

Er umfasst folgendi Gmainde: 




## Verändrige im Gmaindsbestand sit 2006

Datei:Karte Gemeinden des Wahlkreis See-Gaster 2006.png|Gmainde bis 2006
Datei:Karte Wahlkreis See-Gaster Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmainde bis 2012

### Fusione
* 2007: *[[Rapperswil SG|Rapperschwil]]* und *[[Jona SG|Jona]]* → Rapperschwil-Jona

* 2013: *[[Rieden SG|Riede]]*, *[[Ernetschwil]]* und *[[Gommiswald]]* → Gommiswald
* 2013: *[[Eschenbach SG|Eschebach]]*, *[[Goldingen SG|Goldige]]* und *[[St. Gallenkappel|Chappele]]* → Eschebach

## Weblink

## Fuessnoote
WorldCat

**WorldCat** isch di gröschdi bibliografischi Daatebank vor Wält; si umfassd Katalög vo duusige Biblioteke wo Mitgliid si vom *[[Online Computer Library Center]]* (OCLC). Will WorldCat sälber vo Bibliotekaare bedreut wird, isch er sälber ke Service vo OCLC.

WorldCat isch 1971 as „Online Shared Cataloging“ gründet worde. Är isch frei zuegänglech u hed im Jaar 2010 mee as 80 Millione n Iidräg i öppe 450 Schbraache ghaa. I dene n Iidräg heds widerum meh as 1,5 Milliarde Beschdandsnachwiis. Jedes Jaar chöme mee as zwöi Millione n Iidrääg drzue.

## Literatuur
Jeffrey Beall: ''WorldCat'', In: The Charleston Advisor 9(4), 2008, S. 46-4

## Weblink
* WorldCat.org
* GBV und Pica: Gemeinsam die Zukunft gestalten (pdf) e Reed vom Jay Jordan (em Bresidänt u CEO vo OCLC Dublin Ohio U.S.A.) zur 10-järige Kooperazion vo GBV u Pica (23 kB)
* Informazioone vor Zentral- u Landesbibliotek Berlin über WorldCat
Hanspeter Born

Dr **Hanspeter Born** (* 15. Novämber 1938 z Bärn) isch e Schwiizer Journalist u Buechoutoor.

## Churzbiografii

Dr Born hed Anglistik ar Uni Bärn schdudiert u hed mideme Dokdorat abgschlosse. Vo 1977 bis 1982 isch er Korreschbondänt vo Radio DRS z Washington gsii. Sid 1984 schaffed er as Uslandsredakder für d *[[Die Weltwoche|Wältwuche]]*. Bekannt worde n isch er bsungers dür sini 16-déiligi Ardikuserii (1988/89), u nächär vo zwöi Büecher, wobii ds zwöite (übere Mord vo Kehrsatz), churz nach däm s veröffendlechd worde n isch, verbote worde n isch .

## Wärch
### As Outoor
**The rare wit and the rude groom*. Francke, Bärn 1971
**Für die Richtigkeit: [[Kurt Waldheim]]*. Schneekluth, Müngche 1987
**Mord in Kehrsatz. Wie aus einer Familientragödie ein Justizskandal wurde*. Weltwoche-ABC, Züri 1989
**Unfall in Kehrsatz. Eine Hypothese*. Weltwoche-ABC, Züri 1990
**Das waren noch Zeiten. Ferdi Kübler und die goldenen Jahre des Schweizer Radsports.* Weltwoche-ABC, Züri 1990
**Le «Pédophile Argovien» ou Comment fabriquer un monstre*. Le glaive et la plume, Gämf 1996

### As Mitoutoor
*Klaus Bittermann (Usegäber): *Serbien muß sterbien. Wahrheit und Lüge im jugoslawischen Bürgerkrieg.* Edition Tiamat, Berlin 1994, ISBN 3-923118-14-7
*Peter Schnyder (Usegäber): *[[Hugo Koblet]]. Der «Pedaleur de charme».* As, Züri 2005, ISBN 3-909111-18-1
*Peter Schnyder (Usegäber): *[[Ferdy Kübler]] – «Ferdy National».* AS, Züri 2006, ISBN 3-909111-25-4
**Die verschwundene Katze* (mid em Benoît Landais). Echtzeit, Basu 2009, ISBN 978-3-905800-29-6

## Weblink
*
*Outooresiite vom Hanspeter Born uf dr Websiite vor Wältwuche
Luzius Theiler

Dr **Luzius Theiler** (* 1. September 1940 z Königsberg, Oschtpreusse, Dütsches Riich; † 6. November 2023) isch e Schwiizer Bolitiker (LdU, schbéter o GPB–DA) isch e Mitgliid vom Bärner Schdatraat u ehemalige Bärner Grossrat gsii.

Dr Theiler isch Sozioloog u Immobiliefachmaa gsii, u isch Gschäfdsléiter vom *Hausverein Schweiz* gsii. 1976 hed er zäme mid em Daniele Jenni die *Demokratischi Alternative Bärn* (hüt di Grüeni Bartéi Bärn – Demokratischi Alternative) gründet. I de früeche n Achdzger Jaar isch dr Theiler as Grossrat vom Kantoon Bärn massgäblech ar Uufdeckig vor Bärner Finanzaffäre bedéiliged gsii. Dr Theiler hed 1993 zudäm zu de Gründigsmitglider vor *European Federation of Green Parties* z Finnland ghört.

## Kwälle
Walfer

**Walfer** (dt. *Walferdingen*, frz. *Walferdange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Walfer ghere d Ortschafte Bäreldeng (*Bereldingen/Bereldange*), Helsem (*Helmsingen/Helmsange*) un Walfer.

## Geografi
Walfer lyt im Dal vu dr Alzette. D Nochbergmaine sin d Stadt Lëtzebuerg im Side, Koplescht im Weschte un Steesel im Norde un Oschte.

In eme Stolle am *Sonnebierg* isch friejer Chalch abböue wore. Hite wird e wäg syne optimale Bedingige zum Ufstelle un Uusprobiere fir geophysikalischi Mässinschtrumänt brucht.

## Verwaltig
Walfer ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Walfer isch dr Guy Arendt (DP). Scheffe sin dr Alain Weins (LSAP) un d Henoké Courte-Wolde Medhin (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

;Burgermaischter
* 1967 - 1987 : Carlo Meintz
* 1988 - 1995 : Erna Hennicot-Schoepges
* 1995 - 1999 : Marcel Sauber
* 2000 - 2002 : Carlo Meintz
* syter 2003 : Guy Arendt

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
D Gmai Walfer isch gschaffe wore dur e Gsetz vum 25. Novämber 1850, dervor hän d Ortschafte zue Steesel ghert.

Walfer isch zum erschte Mol gnännt wore anne 867/8 as *Vualfradinga* (Regnum Francorum online Echternach no.150). 

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Walfer ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Remischi Villa z Helsem (1. Jh., entdeckt 1990)
* Schloss Walfer (1824-28), hite Dail vum Campus vu dr Universitet Luxeburg
* Chilche Hl. Dreifaltigkait, Walfer (1845-48)
* Walfer Biecherdäg (*Walfer Bicherdeeg*, syt 1995)


Datei:Walferdange Castle1.JPG|Schloss Walfer
Datei:HelmsangeRoemische Villa.JPG|Remischi Villa, Helsem
Datei:Walfer Kierch xx.jpg|Chilche Walfer
Datei:Gare Walfer.JPG|Bahnhof
Datei:KalkstollenWalferdange.jpg|Chalchstolle am *Sonnebierg*
Datei:Walfer Bicherdeeg 2009 01.jpg|Walfer Biecherdäg


## Partnergmaine
*  Limana, Italie
*  Longuyo, Frankrych
*  Schmitshausen, Dytschland

## Weblink

* www.walfer.lu
Weiler zum Tuerm

**Weiler zum Tuerm** (dt. *Weiler zum Turm*, frz. *Weiler-la-Tour*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Weiler zum Tuerm ghere d Ortschafte Haassel (*Hassel*), Siren (*Syren*), Weiler zum Tuerm (*Weiler-la-Tour*) un Weiler-Statioun.

## Verwaltig
Weiler zum Tuerm ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. D Burgermaischteri vu Weiler zum Tuerm isch d Cécile Hemmen. Scheffe sin dr Jean-Nicolas Schlammes un dr Carlo Ernst. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
 
## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Weiler zum Tuerm isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1128 as *Wilre* (1182: *de Villari*, 1192: *Wilra*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Weiler zum Tuerm ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Durm vum "Schlass"
* Chilche Weiler zum Tuerm
* Chilche Siren
* Chilche Hl. Lucia, Haassel
* Orthodoxi Chilche, Weiler zum Tuerm#


Weiler-la-Tour church.jpg|Chilche Weiler zum Tuerm
KierSiren1.JPG|Chilche Siren
Kierch Haassel baussen.jpg|Chilche Haassel
Orthodox Kierch Weiler-la-Tour15.jpg|Orthodoxi Chilche
EechSiren02.jpg|Donatuskapell vo dr *Eech zu Siren*


## Weblink

* www.weiler-la-tour.lu
Schloss Lehen (Freiburg)

S **Lehemer Weiherschloss** isch e bfeschtigte Herrehof im Fryybeger Stadtdail Lehe in dr Bundschuestroß rund 60 Meter sidlig vu dr barocken Chilche St. Cyriak. 

## Gschicht
Zum erschte Mol gnännt wird dr Lehemer Herrehof anne 1478 as *„Curtis zu Leheim“*, wu dr Jakob Widergrün von Staufenberg s Dorf Lehe mit em Weiherhuus vum Erzherzog Sigismund as eschtrychisch Läche iberchuu het. Villicht beziet sich au e Urkund vu anne 1427 uf s Weherschlessli, wu dr Herzog Friedrich vu Eschtrych dr Heinrich Bangergeben vu Fryybeg z Lehe mit *„Stock, Haus und Geseß“* beläänt het. Wär s Wasserschloss het böue loo, losst sich nit noovollzie. Wahrschyns stammts us dr Zyt no dr Zähringer, wel s z Lehe im 11. Un 12. Johrhundert nit zue dr Bildig vun eme Ortsadel chuu isch. No dr Widergrün isch s Schloss im Bsitz vum Balthasar vu Blumeneck gsii. In dän syre Zyt isch au anne 1513 dr Ufstand vum Bundschue z Lehe gsii. Im Verzaichnis vu dr Hyyserr, wu im Buurechrieg anne 1525 zerstert wore sin, isch s Wasserschloss wahrschys as Huus vu dr Witfrau vum Balthasar vu Blumeneck ufgfiert (*item i hus ist junkers Baltisirs frawen*). D Noofolger vu dr Blumeneck, d Familie *von Stadion* het s Dorf, s Schloss un dr Burgstall 1587 an d Stadt Fryybeg fir 24000 Gulde verchauft. In dr Verchaufsurkund wäre au d Grebe, dr Weiher un e Fron- un Schutzhof mit neiböute Staigebei gnännt. Dää Hoft git s hite no un isch as *Hof zu tutsch* bekannt. Noch em Verchauf isch s Dorf vu dr Stadt verwaltet wore. S Weiherschlessli wird im Hyyserverzaichnis vu 1863 uubewohnbar un nume *Hochhaus* gnännt. No dr Instandsetzig isch s d Unterchumpft vum stedtische Jeger z Lehe gsii. S Lehemer Schlessli isch anne 1870 an e Privatmann verchauft wore un isch au hite no bewohnt un in Privatbsitz

## Böu
Dur d Fänschtergwänd, s Vollwalmdach un syni drei Fänschterachse wirkt s wie ne Barockgebei. Dr dreigschossig Böu mit syym durmartige Ufböue losst aber uf e dytlig elteri Böusubschtanz schließe. E wytere Hiiwys dodruf isch, dass dr eschtlig Dail vum Gebei massiver böue isch, wie fir e Durm mit ere Greßi vu 10 x 10 Meter. Iber dr Dire isch s Bindeschild z sääne, wu d Woppe vu Fryybeg un Vordereschtrych zaigt. 

D Bfeschtigung isch vu dr Aalag här e Dief- bzw. e Wasserburg gsii. S Wasser vum eme Dreisamarm isch um s Herrehuus gflosse, wu wahrschyns uf ere chlaine Insle as Uuslaifer vum Lehemer Bärgli e weng hecher gstanden isch. Dr Zuegang zue däre Aalag, wu mit ere zeunige Muure umgee gsii isch, isch iber e Bruck an dr Nordsyte här gsii.


Datei:Altes Schloß (Lehen) 2600.jpg
Datei:Altes Schloß (Lehen) Tür jm2320.jpg
Datei:Altes Schloß (Lehen) Ostansicht.jpg

## Literatur
* Alfons Zettler, Thomas Zotz: *Die Burgen im mittelalterlichen Breisgau, I. Nördlicher Teil: Halbband L-Z*. Jan Thorbecke Verlag, Ostfildern 2006, ISBN 978-3-7995-7365-8, S. 272-274.
* Oberrhein, 66 Burgen von Basel bis Karlsruhe, Heiko Wagner, Theiss Verlag
* Lehener Geschichte und Geschichten, Herausgeber Stadt Freiburg Ortsverwaltung Lehen, 1989

## Weblink
Weinsberg

**Weischberg** (amtlich: *Weinsberg (*)) isch a Stadt im Landkreis Heilbronn, finf Kilometer östli von Heilbronn im Nordoste vo Bade-Wirtteberg. D´Stadt isch ums Johr 1200 gründed wore und hod so 11.300 Yywooner (Stand 2012). Sälle liegt am Ofang vom Weischberger Dahl, wo d´Sulm un d´Negar zamme gohd un d´Löwestohner Berg stande.

Bekannt isch Weischberg für d´Abau vo Wei, was scho lange Zeit do hande gmacht wird, und no stoht in Weischberg uf em Berg noch d´Burgruine "Weibertreu". D´Weibertreu heisst so weil d´Weiwer setmoals d`Männer von d´besezde Burg nunder trage hän um se vorm Tod zu redde.

## Geografi
Weischberg leit zwischem Necker ond dr Leeschtaaner Bärg. D Nochbergmoede vo Weisberg send Heilbronn, Erlenbach, Eberstadt, Bretzfeld (Hohenlohekreis), Obersulm, Ellhofen ond Lehrensteinsfeld.

Vo dr Gmarkong send 46,4 % Landwirtschaftsfleche, 23,7 % Wald, 28,8 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Weischberg gheret no drei Ortsdeil: Gellmerschbach, Grantsche ond Wimmedal.

## Gschicht
Weischberg ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1241.

## Verwaltong
Weischberg hot sich mit Eberstadt, Ellhofen ond Lehrensteinsfeld zom a Gmoeverwaltongsverband zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Weischberg ischt dr Stefan Thoma.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Weischberg ghert zom Sidfränkisch.

## Wirtschaft
* Vollert Anlagenbau GmbH

## Bekannte Leit
* Justinus Kerner (1786–1862), a deitscher Dichtr ond Doktr

## Litratur
* Marianne Dumitrache, Simon M. Haag: *Archäologischer Stadtkataster Weinsberg*. Landesdenkmalamt Baden-Württemberg, Stuttgart 1999
* Simon M. Haag: *Römer – Salier – Staufer – Weinsberger: kleine Geschichte von Burg und Stadt Weinsberg*. Hrsg. vom Stadtarchiv Weinsberg. Verlag Nachrichtenblatt der Stadt Weinsberg, Weinsberg 1996, ISBN 3-9802689-9-3
* Simon M. Haag: *Zur Baugeschichte der Oberamtsstadt Weinsberg*. Verlag Nachrichtenblatt der Stadt Weinsberg, Weinsberg 1995, ISBN 3-9802689-8-5
* *Jahrbuch für die Stadt Weinsberg*. Jahrbuch-Verlag, Weinsberg 1956–2004; RichterResponse, Weinsberg 2005

## Weblink

* www.weinsberg.de

## Fuaßnota