open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hermann VIII. von Baden

Dr Markgrof **Hermann VIII. vu Bade** († 1300) isch vu 1291 bis 1300 Markgrof vu Bade gsi.

Dr Hermann VIII. isch dr Suhn vum Hermann VII. vu Bade un dr Agnes vu Truhedinge († noch em 15. März 1309).

Noch em Dod vum Hermann VII. hän di drej Brieder, dr Friedrich II., dr Rudolf IV. un dr Hermann VIII. zämme regiert.

Dr Hermann isch scho friej, 1300, gstorbe. No syym Dod hän dr Friedrich un dr Rudolf s Erb ufdeilt, dr Friedrich het Bade un Eberstei iberchuu, dr Rudolf Pforze.
Rudolf Hesso von Baden

Dr Markgrof **Rudolf Hesso vu Bade** († 17. Augschte 1335) isch vu 1297 bis zue syym Dod Markgrof vu Bade gsi.

Dr Rudolf Hesso isch dr Suhn gsi vum Hesso I. vu Bade un dr Agnes vu Liegnitz.

Am 23. Februar 1326 het er d Johanna vu Mömpelgard (1284-1349), ghyrote, d Wittfrau vum Grof Ullrich II. vu Pfirt (1281-1324).

Us däre Eh sin zwo Dechtere fiirigange:
* Margareta († 1. Septämber 1367), Dame d'Héricourt et de Florimont, ∞ 1345 Markgrof Friedrich III. († 2. Septämber 1353)
* Adelheid († 1370/73), Dame de Belfort, ∞ I. 26. Augschte 1347 Markgrof Rudolf V. "der Wecker" († 1361) ∞ II. 4. April 1369 Grof Walram IV. vu Thierstein († 1386)
Gottfried W. Locher

De **Gottfried (Godi) Wilhelm Locher** (* 31. Oktober 1966 z Bern) isch en Schwiizer Pfarrer und Theolog. Am 1.&nbsp;Jänner 2011 isch er Presidänt vom Schwiizerische Evangelische Chilebund (SEK) worde, am 1.&nbsp;Jänner 2020 denn de Presidänt vo dem siinere Noochfolger-Organisation, de Evangelisch-reformierte Chile Schwiiz (EKS), worde. Am 27.&nbsp;Mai 2020 isch er Hals über Chopf vo dem Amt zruggträtte.

## Brueflichi Statione
Im 1993i isch de Locher zum *Verbi Divini Minister* ordiniirt wurde. Vom 2001 bis ins 2005 het er d Abteilig für Ussebezihige vom SEK gleitet und isch sit em 2006 Leiter vom Inschtitut für Ökumenischi Studie an de Uni Friburg im Üechtland. Im 2008 het er erfolglos fürs Synodalrotspräsidium vo de Reformierte Chilene Bärn-Jura-Soledurn kandidiirt, isch aber in de Synodalrot gwählt worde. Au isch er Vizepräsident vom Reformierte Wältbund.

D Abgordneteversammlig vom SEK het en bi de Sitzig am 14. Juni 2010 z Herisau für d Amtszit 2011–2014 zum vollamtliche Präsident vom Rot vom SEK gwählt. Spööter isch er amigs widergwählt worde, s letscht Mool aber nümen eso guet.

De Locher hät wele e starchi gsamtschwiizerischi refermierte Chile haa, und am liebschte wäär em gsii, a de Spitze wäär wie bi de Katholike und de Lutheraner en Bischof gstande. Dodemit isch er aber nid durechoo.

Im Früelig 2020 häts i der EKS aber mee und mee afa rumore, e Koleegin vom Locher, d Sabine Brändlin, isch us der Exekutive zruggträtte, und Fraue händ em Gränzverletzige vorgworfe. Uf Druck vo de grosse Landeschile und vo de Fraue hät er denn im Maie de Huet gnoo. D Vorwürf sind nonig gchläärt.

## Privats
De Locher isch ghürote, het 3 Chind und läbt z Muri bi Bärn.

## Literatur
* Josef Hochstrasser: *Gottfried Locher. Der ‹reformierte Bischof› auf dem Prüfstand.* Zytglogge, Oberhofen 2014, ISBN 978-3-7296-0855-9. 
* Philipp Mäder: *Gottfried Locher. Der höchste Reformierte im grossen Religions-Interview.* In: *Schweizer Illustrierte,* 3. April 2015. online

## Fuessnoote
Friedrich III. von Baden

Dr Markgrof **Friedrich III. vu Bade** (* 1327; † 2. Septämber 1353) isch vu 1348 bis zue syym Dod Markgrof vu Bade gsi.

Är isch dr Suhn vum Rudolf IV. vu Bade († 25. Juni 1348) un dr Marie vu Oettingen († 10. Juni 1369) gsi, dr Dochter vum Grof Friedrich I. vu Oettingen.

Dr Friedrich III. het um 1345 d Margareta vu Bade († 1. Septämber 1367) ghyrote, d Dochter vum Markgrof Rudolf Hesso vu Bade. Us däre Eh sin die Chinder fiirigange:
* Rudolf VI. vu Bade († 21. März 1372)
* Margarete, ∞ I. 10. Novämber 1363 Grof Gottfried II. vu Leiningen-Rixingen († um 1380), ∞ II. Grof Heinrich vu Lützelstein († 13894)
Janez Brajkovič

Dr **Janez Brajkovič** (* 18. Dezember 1983 z Metlika, Bezirk Novo mesto; Vorname hüfig as **Jani** agee) isch e slowenische Velorennfahrer.

## Karriere
Dr Janez Brajkovič isch 2004 slowenische Meister vo der U23-Klass uf dr Stross und im Einzelziitfahre worde, spöter het er au s U23-Ziitfahre vo der Wältmeisterschaft z Verona gwunne. Bis zum Juli 2005 isch dr Brajkovič  für s Continental Team KRKA-Adria Mobil gfahre, denn het er si erste Profivertrag bim US-amerikanische Discovery Channel Pro Cycling Team übercho. Im Johr druf isch men uf en ufmerksam worde, won er Fümfte bi dr Tour de Suisse worden isch. Im gliiche Johr het er bi der Vuelta a España mitgmacht, si ersti dreiwöchigi Landesrundfahrt, und het dört zwei Däg lang s goldige Liibli vom Erste im Gsamtklassemänt aghaa.

2007 het dr Brajkovič d Gsamtwärtig bi der Tour de Georgia gwunne, won er im Johr vorhär scho dr Erst im Nochwuchsklassemänt gsi isch.

Für d Saison 2008 isch dr Brajkovič zum Team Astana gange und isch bi dr Dütschland Tour vo däm Johr Dritte worde. 2009 het er zum erste Mol bim Giro d'Italia gstartet und isch am Schluss uf en 18. Platz cho. Sit em Afang vo dr Saison 2010 stoht dr Brajkovič im Dienst vo dr RadioShack Mannschaft, wo vom Lance Armstrong neu gründet worden isch.

## Mannschafte
*2005 KRKA-Adria Mobil / Discovery Channel Pro Cycling Team (ab 31.07.)
*2006 Discovery Channel Pro Cycling Team
*2007 Discovery Channel Pro Cycling Team
*2008 Team Astana
*2009 Team Astana
*2010 RadioShack

## Erfolg
;2004
*  Strossevelowältmeisterschaft im Einzelziitfahre (U23)

;2006
* Fünfte in der Gsamtwärtig in dr Tour de Suisse
* Beste Nochwuchsfahrer in dr Tour de Georgia

;2007
* Gsamt- und Nochwuchswärtig in dr Tour de Georgia

;2008
* Dritte in der Gsamtwärtig in dr Dütschland Tour

;2009
*  Slowenische Meister im Einzelziitfahre

;2010
* Gsamtwärtig und ei Etappe im Critérium du Dauphiné (Einzelziitfahre)

## Weblingg
*
Lugano

**Lugano** (lombardisch *Lügàn;* gurynerdt. *Loowasch*, dütsch veraltet *Lowens, Lauis* oder *Lauwis*) isch e Schwiizer Stadt im Kanton Tessin. D Gmeind ligt im Bezirk Lugano im Sottoceneri und isch di gröscht Stadt im Kanton. 

## Geographii
Lugano ligt am Luganersee, wo uf italiänisch «Lago di Lugano» und au «Ceresio» heisst.

Lugano het in de letschte Johrzähnt mit es baar umligende Gmeinde fusioniirt und isch so nöd numme nach de Iiwohner, sondern au in de Flächi gwachse. Im 1972i sind Brè-Aldesago und Castagnola zu Lugano dezue cho. Im 2004i sind Breganzona, Cureggia, Davesco-Soragno, Gandria, Pambio-Noranc, Pazzallo, Pregassona und Viganello dezue cho. E witeri Fusion isch uf de 20. April 2008 umgsetzt worde, wo Barbengo, Carabbia und Villa Luganese in d Stadt iiglideret worde sind. Am 13.&nbsp;April 2013 sind Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico und Valcolla mit Lugano fusioniert worde. Mit de letschte Igmaindig isch d Flechi vo Lugano vo 32 uf über 75 Kwadratkilometer gwachse.

Im Oschte ligt d Stadt über en längi Streki a dr Landesgränze vo dr Schwiiz mit Italie. Uf dr iteliänische Syte sind divärsi Gmeinde vo dr Provinz Como und grad änet em See Campione d’Italia.

## Gschicht
Lugano isch zum erschte Mol anne 804 als *Luanasco* gnennt wore, 874 denn als *Luano* und 1189 als *Lugano*.

## Verwaltig
De Stadtpresidänt (Sindaco) vo Lugano isch sid 2013 de Marco Borradori (* 1959) vo de Lega.

## Bevölkerigsentwicklig

## Dialäkt
Dr lombardisch Dialäkt vu Lugano ghert zu dr Sproochgruppe vom Comasco-Lecchese.

## Instituzioone
* Schwiizerischi Nazionaalfonoteek

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* Eligio Pometta, Virgilio Chiesa, Vittorino Maestrini: *Storia di Lugano.* 2 Bände, Hrsg. Società dei commercianti di Lugano, 1975.
* Andreas Hauser:  *Lugano.* In: *INSA. Inventar der neueren Schweizer Architektur 1850–1920.* Band 6. Orell Füssli, Zürich 1991, ISBN 3-280-02058-1, S.&nbsp;205–356.
* *Kunstführer durch die Schweiz.* Vollständig neu bearb. Ausgabe. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. Band 2. GSK, Bern 2005, ISBN 3-906131-96-3, S.&nbsp;695–713.

## Weblink

* di offiziell Website vo de Schtadt Lugano
* d Website vom Usflugsziil ''Lugano Monte Brè''

## Fuessnote
Rudolf VI. von Baden

Dr Markgrf **Rudolf VI. vu Bade** († 21. März 1372), gnännt „dr Lang“, isch vu 1353 bis 1372 dr regiered Markgrof vu Bade un Grof vu Eberstein gsi.

## Läbe
Dr Rudolf VI. isch dr Suhn gsi vum Markgrof Friedrich III. vu Bade (* um 1327; † 2. Septämber 1353) un dr Margareta vu Bade († 1. Septämber 1367).

Unter em Rudolf VI. isch Bade anne 1361 wider vereint wore, wel di andere Linie alli verlosche sin. Unter syyre Regäntschaft sin Markgrofe vu Bade s ercht Mol as Ryychsfirschte anerkännt wore.

Dr Markgrof Rudolf VI. isch ghyrote gsi mit dr Matilde vu Sponheim († 1. Novämber 1410). Us däre Eh sin die Chinder fiirigange:
*Bernhard (* 1364; † 5. April 1431), regierede Markgrof
*Rudolf († 1391)
*Matilde († 3. Augschte 1425 z Schleusingen) ∞ 4. Juli 1376 Grof Heinrich vu Henneberg (* 1350; † 26. Dezmber 1405)
Rudolf V. von Baden

Dr Markgrof **Rudolf V. vu Bade** († 28. Augschte 1361), gnännt „dr Wecker“, isch vu 1348 bis 1361 Markgrof vu Bade gsi, syt 1349 „Herr vu Pforze“, syt 1354 „Herr vu Bade“.

## Läbe
Dr Rudolf V. isch dr Suhn vum Rudolf IV. vu Bade († 25. Juni 1348) un dr Marie vu Oettingen († 10. Juni 1369) gsi, dr Dochter vum Grof Friedrich I. vu Oettingen.

Syy Vater het d Stedt Offeburg, Gengebach un Zell, derzue alles Ryychsguet in dr Ortenau, as Pfand iberchuu. Well dr Chenig Karl IV. em Berthold vu Buchegg, em Bischof vu Stroßburi d yylesig vu däm Pfand iberloo het un dää aber kei Gäld gha, het dr Berthold em Rudolf dr Zoll z Stroßburi verpfändet.

Mit syym Neffe Rudolf VI., Suhn vum Friedrich III., het dr Rudolf V. anne 1356 e Erbvertrag abgschlosse, ass dää syy Erb soll syy. Wu dr Rudolf V. anne 1361 gstorbe isch, het dr Rudolf VI. derno alli Deil vum dr Markgrafschaft Bade wider chenne vereine.

Dr Rudolf V. het am 26. Augschte 1347 d Adelheid († 1370/73), Dame de Belfort, ghyrote, d Doichter vum Rudolf Hesso vu Bade un dr Johanna vu Mömpelgard. Si hän keini Chinder mitenand gha. D Adelheid vu Bade het no syym Dod am 4. April 1369 dr Grof Walram IV. vu Thierstein († 1386) ghyrote.
Markgrafschaft Baden-Hachberg

D **Markgrofschaft Bade-Hachberg** isch anne 1190 entstande, wu sich unter em Heinrich&nbsp;I. d Sytelinie vu dr Markgrofe vu Hachberg vu dr Markgrofschaft Bade abgspalte het. D Stammburg isch d Hochburg uf em Hachberg bi Ämmedinge gsi. 

D Hachberger Linie het sich im 13. Jahrhunderts gege d Kunkerränz vu dr Grofe vu Fryybeg im Ruum zwisch em Schwarzwald un em Ryy chenne behaupte. 

1306 hän dr Heinrich&nbsp;III. (1290–1330) un dr Rudolf&nbsp;I. (1290–1313) ihre Erb deilt. Dr Heinrich het d Herrschaft iber Hachberg mit dr Stadt Ämmedinge iberchuu, dr Rudolf d Landgrofschaft Suseberg mit em neje Stammsitz, dr Suseburg un d Vogtei iber s Chloschter St.&nbsp;Bläsi un d Probschteie dodervu, Bürgle, Sitzechilch un Witenau, 1315 no erwyteret um d Herrschaft Röttle. Mit dr Herrschaft Badewyyler, wu 1444 no derzue chuu isch, sin d Herrschaft Suseberg un d Herrschaft Röttle zum Markgreflerland vereinigt wore.
 
Die Markgrafschaft Hachberg mit em Stammsitz Hochburg het s bis 1415 gee, wu dr Markgrof Otto II. vu Hachberg d Burg un d Herrschaft Hachberg an dr Markgrof Bernhard I. vu Bade verchauft het. Mit em Dod vum Otto II. anne 1418 isch d Linie Hachberg derno erlosche.

Vu 1584 bis 1590 het s nomol fir e churzi Zyt e Markgrofschaft Bade-Hachberg gee, wu dr Jakob III. us dr Linie Bade-Durlach s Biet ibernuu het.

Dr Philipp vu Hachberg-Suseberg het anne 1490 mit em Markgraf Christoph I. vu Bade e Erbvertrag gschlosse, s „Röttelsche Gemächte“. Noch em Dod vum Philipp anne 1503 isch s Markgreflerland, wu us dr Vereinigung vu Suseberg, Röttle un Badewyyler gschaffe woren isch, an d Markgrofschaft Bade chuu.

## Markgrofe vu Hachberg un Hachberg-Suseberg
### Hachberg
* Heinrich I. (1190–1231) 
* Heinrich II. (1232–1290)
* Heinrich III. (1290–1330)
* Heinrich IV. (1330–1369)
* Otto I. (1369–1386)
* Johann (1386–1409)
* Hesso (1386–1410)
* Otto II. (1410–1415)

### Hachberg-Suseberg
* Rudolf I. (1306–1312)
* Heinrich (1312–1318)
* Rudolf II. (1318–1352)
* Otto I. (1318–1384, Mitregent)
* Rudolf III. (1352–1428)
* Wilhelm (1428–1441)
* Rudolf IV. (1441–1487)
* Hugo (1441–1445)
* Philipp (1487–1503)
Rudolf VII. von Baden

Dr Markgrof **Rudolf VII. vu Bade** († 1391) isch vu 1372 bis 1391 Markgrof vu Bade gsi.

## Läbe
Dr Rudolf VII. isch dr Suhn vum Markgrof Rudolf VI. († 21. März 1372) un dr Matilde vu Sponheim († 1. Novämber 1410).

Är un syy Brueder Bernhard I. vu Bade hän zerscht zämme regiert, am 16. Oktober 1380 hän si ne Erbschaftsvertrag abgschlosse, ass d Markgrofschaft nie in meh wie zwei Deil derf ufdeilt wäre. 1388 schließli hän si in eme Deiligsvertrag d Markgrofschaft ufdeilt, dr Rudolf VII. het d Biet um Ettlinge, Raschti un Bade-Bade iberchuu, dr Bernhard I. d Biet um Durlach un Pforze.

Anne 1380 het dr Rudolf dr Stadt Raschti e neji Verfassig gee. Doderno het si e großi Säbschtverwaltig iberchuu, e Burgermeischre un 12 Ret. D Grichtsbarkeit isch bin eme Amtmann gläge, wu vum Markgrof yygruefe woren isch. Däm Amtmann sin derno 12 Richter us dr Burgerschaft byygstande. Raschti het e wichtige Wyy-, Holz un Salzmärt ghaa. Dr Salzmärt, wu Raschti ne Monopol druf gha het, isch eso wichtig gsi, ass d Markgrofe vu Bade-Bade am Salzgroßhandel Kapitalaadeil gha hän.
Anne 1387 het dr Rudolf vum Grof Wolf vu Eberstein d Helfti vu dr Burg Neu-Eberstein, d Helfti vu dr Stadt Gernsbach, d Helfti vu dr Burg un dr Stadt Muggenstrum, d Helfti vu dr Stadt Gochsheim gchauft un anne 1388 vu sällem au d Burg Mandelberg.

Im Johr 1388 het er mit em Grof Eberhard I. vu Wirteberg in dr Schlacht vu Deffinge kämpft, 1388/89 mit em Ruprecht von der Pfalz gege Stroßburi. 

Dr Rudolf VII. het nie ghyrote un het au keini Chinder gha. No syym Dod isch syy Bsitz an syy Brueder gange.
Lucelle JU

**Lucelle JU**, uf Dütsch *Lützel*, isch en Wiler wo zu de Gmeind Pleigne ghört. De Wiler ligt direkt an de französische Gränze im Schwiizer Kanton Jura.

D Ursprüng vom jurasische Wiler Lucelle liget im frühene Chloschter, wo im 1123/24 genau uf de Sproochgränze zwischem dütschsprochige Sundgau und em welsche Jura gründt worden isch. D Ruine vom ehemolige Chloschter liget im Elsass, aber einigi Näbegebäude vom ehemolige Chloschter ghöret scho zu de Schwiiz.
Au d Gränzkontrollschtelle isch uf Schwiizer Territorium, ebeso wi ne grosse Buurehof.

Zu Lucelle ghört au de Lìtzelstausee grad an de Gränze zu Frankriich, wo zwar chli aber äinewäg de gröschti See im Kanton Jura isch.

## Literatur
* Volker Reinhardt (Hrsg.): *Handbuch der historischen Stätten. Schweiz und Liechtenstein*, Stuttgart 1996.

## Weblink

*
Judit von Baden

D **Judit vu Bade** († 1162) isch Markgrefi vu Bade gsi.

D Judit vu Bade isch d Dochter vum Markgrof Hermann II. vu Bade un dr Judith vu Bagene gsi. Ihre Brueder isch dr speter regiered Markgrof Hermann III. vu Bade gsi.

Si het dr Herzog Ulrich I. vu Kärnten († 1144) ghyrote. 'Usb däre Eh sin die Chinder fiirigange:
* Heinrich V. († 1161), Herzog vu Kärnten
* Hermann (II.) († 1181), Herzog vu Kärnten
* Ulrich († vor 1161), Grof vu Laibach
* Gottfried († vor 1144), Mench
Judit von Backnang-Sulichgau

D **Judit vu Sülchen-Backnang** († um 1123 z Bagene) isch d Frau vum Hermann II. gsi, em Markgrof vu Limburg un spetere Markgrof vu Bade.

D Judit vu Bagene isch d Dochter vum Hesso III. (un d Änkeldochter vum 1057 gnännte Grof Hesso II. vu Sülchen) un syyre Frau Gisela vu Bagene, un d Schweschter vum Sigehard vu Wolfsölden, wu ab 1075 di nej Burg Wolfsölden as neje Herrschaftsmittelpunkt vu dr Familie het böue loo. Si het in d Eh di umfangryyche Bsitzige am mittlere Neckar mit em Schwärpunkt Bagene yybrocht, wu s ihrem Mann megli gmacht gha hän, dert e neje Herrschaftsschwärpunkt z bilde.

Dr Markgrof Hermann II. un syy Frau Judit hän anne 1116 as neji Familiegrablegi s Augustiner-Koorherrestift mit dr Stiftschilche St. Pankratius z Bagene grindet, wu si beidi begrabe wore sin.

Us dr Eh mit em Hermann II. vu Bade sin die Chinder fiirigange:
* Hermann († 16. Jänner 1160), isch dr Noofolger vu syym Vater as Markgrof gsi.
* Judit († 1162) ∞ Herzog Ulrich I. vu Kärnte († 1144)

## Literatur
* Hansmartin Schwarzmaier u. a., Geschichte Badens in Bildern. 1100–1918. Stuttgart, Berlin, Köln: Kohlhammer, 1993. ISBN 3-17-012088-3 (noch mit der älteren Zuordnung der Judith (S. 24))
* Ottilie Kilian: Sülchgau - Wolfsölden - Schauenburg. Das machtpolitische Streben eines Adelsgeschlechts (1000–1300). Mannheimer Geschichtsblätter, Neue Folge 6 (1999) S. 115–188.
* Florian Lamke: Die frühen Markgrafen von Baden, die Hessonen und die Zähringer. Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins 154 (2006) (ISSN 0044-2607) S. 21–42.

## Weblink
* Stift Backnang
* Grablege der Markgrafen in der Stiftskirche Backnang
* Markgrafen von Baden uf Landeskunde online
Judith die Ältere

D **Judith di Elter** ( † 1091 z Salerno) isch d Frau vum Markgrof Hermann I. vu Verona gsi, em Begrinder vu dr Linie vu dr Markgrofe vu Bade.

Vu dr Judith chännt mer nume dr Vornamme, e Yyreihig in eini vu dr sidweschtdytsche Adelsfamilie isch nonig glunge. Dr Vornamme Judith chennt in d Familie vu dr Welfe wyyse. Di Vermuetig, wu vu dr eltere Forschig ufgstellt woren isch, ass si ne Dochter vun eme Grof vu Calp gsi isch, isch no dr nejere Forschig widerleit.

Wu ihre Mann no syyne Erfahrige im Burgerchrieg im Investiturstryt, wu di schwebische Stammland vu dr Zähringer verwieschtet gha het, sich anne 1073 ins Chloschter Cluny zruckzoge gha het, het au si sich vum wältlige Läbe zruckzoge, het e große Deil vu ihrem Erb em Chloschter Hirsau gschänkt un isch speter uf Salerno gange zum Papscht Urban II., wu si anne 1091 gstorben isch.

D Judith wird in dr eltere Literatur als mit dr Judith vu Bagene glyychgsetzt, was aber no dr nejere Forschig nit zuedrifft.

Us dr Eh mit em Hermann vu Verona sin die Chinder fiirigange:
* Hermann (* um 1060; † 8. Oktober 1130); as Hermann I. Markgrof vu Bade. Dr Hermann II. het sich as erschte Zähringer *Markgrof vu Bade* gnännt.
* Luitgard

## Literatur
* Hansmartin Schwarzmaier u. a., *Geschichte Badens in Bildern. 1100–1918*. Kohlhammer, Stuttgart u. a. 1993. ISBN 3-17-012088-3.
* Florian Lamke: *Die frühen Markgrafen von Baden, die Hessonen und die Zähringer*. Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins 154 (2006) (ISSN 0044-2607) S. 21–42.
Bertha von Baden und Verona

D **Bertha** (* um 1116 † no 1148) isch Markgrefi vu Bade un Verona gsi.

Ihri Härchumft isch nit sicher. Ass si ne Dochter vum Chenig Konrad III. un dr Gertrud vu Comburg isch, giltet mittlerwyli as widerlait.

D Bertha het vor 1134 dr Hermann III. vu Bade ghyrote. Us däre Eh isch ei Suhn fiirigange:
* Hermann († 13. Septämber 1190); speter dr regiered Markgrof

No ihrem Dod anne 1148 isch si in dr Grablegi vu dr Markgrofe vu Bade begrabe wore, im Augustiner-Koorherrestift St. Pancratius z Bagene.

In ere zwote Eh het dr Hermann III. d Maria vu Behme ghyrote, d Dochter vum Herzog Soběslav I.

## Literatur
* ''Gerhard Hartmann und Karl Rudolf Schnith. Die Kaiser-1200 Jahre europäische Geschichte. Genehmigte Lizenzausgabe für Verlagsgruppe Weltbild GmbH, Augsburg, 2003, ISBN 3-8289-0549-8

## Fueßnote
Maria von Böhmen

D **Maria vu Behme** († um 1160) isch Markgrefi vu Bade un Verona gsi.

Si isch d Dochter vum Herzog Soběslav I. un dr Adleyta, dr Dochter vum Almusch vu Ungarn (Almuš Uherský). D Maria isch d Änkeldochter vum erschte behmische Chenig Vratislav II.

In ere erschte Eh het d Maria vu Behme 1138 dr Markgrof Leopold IV. vu Eschtryych († 18. Oktober 1141) ghyrote, wu syter anne 1139 au dr Herzog vu Bayern gsi isch.

Noch em Dod vum Leopold IV. het d Maria dr Markgrof Hermann III. vu Bade ghyrote.

No ihrem Dod anne um 1160 isch si in dr Grablegi vu dr Markgrofe vu Bade begrabe wore, im Augustiner-Koorherrestift St. Pancratius z Bagene.
Bertha von Tübingen

D **Bertha vu Dibenga** († 24. Februar 1169) isch Markgrefi vu Bade un Verona gsi.

D Bertha isch d Dochter gsi vum Pfalzgrof Ludwig vu Dibenga. Si het vor 1162 dr Markgrof Hermann IV. vu Bade ghyrote. Us däre Eh sin sächs Chinder fiirigange,  Hermann V., Markgrof vu Bade († 16. Jänner 1243),  Heinrich I., Markgrof vu Bade-Susebärg († 2. Juli 1231), wu mit de Agnes verhyrootet gsi isch,  Friedrich (* um 1167; † 1217 gfalle), wu Mitregänt gsi isch, d Jutta, d Bertha und d Gertrud († vor 1225), wo de Albrecht II., Grof vu Egisheim un Dagsburg († 1211) ghyrote het.

Ihre Mann Hermann IV. isch Deilnämmer am Dritte Chryzzug gsi und isch anne 1190 z Antiochia gfalle.

No ihrem Dod isch d Bertha vu Dibenga in dr Grablegi vu dr Markgrofe vu Bade begrabe wore, im Augustiner-Koorherrestift St. Pancratius z Bagene.
Mechthild von Baden

D **Mechthild vu Bade** (* no 1225; † no 1258) isch Grefi vu Wirttebärg gsi.

D Mechthild isch d Dochter vum Markgrof Hermann V. v Bade un dr Irmengard vu dr Pfalz gsi. Si het vor em 4. April 1251 dr Grof Ulrich I. vu Wirttebärg, dr Stifter, ghyrote

Die Hochzyt isch fir d Entwicklig vu Wirttebärg un Bade zimli wichtig gsi: s Huus bade het dr Schwärpunkt vu syyre Herrschaft verlageret vu dr Bsitzige im mittlere Neckarruum in dr nerflig Schwarzwald zwische Pforze un Bade. Mit däre Hochzyt isch di spete Landeshauptstadt Stuegert zue Wirttebärg chuu. 

Us dr Eh vu dr Mechthild mit em Ulrich I. sin die Chinder fiirigange:
* Ulrich II., Grof vu Wirttebärg (* no 1253; † 1279)
* Agnes (* vor 1264; † 1305)
* Mechthild (* vor 1264; † vor 1284).

D Mechthild vu Bade isch in dr Stiftschilche Beutelsbach vergrabe wore. Ihri Bei sin 1316 oder 1320 uf Stuegert in di dertig Stiftschilche iberfiert wore.

## Literatur
* Gerhard Raff, *Hie gut Wirtemberg allewege, das Haus Württemberg von Graf Ulrich dem Stifter bis Herzog Ludwig*, Stuttgart: Dt. Verl.-Anst. 1988, 3. Auflage, Dezember 1994, ISBN 3-421-06335-4
Markgraf

Dr **Markgrof** (Lat. *marchio* oder *marchisus*) isch dr Titel fir Grof as cheniglige bzw. chaiserlige Amtsdreger, wu ne Gränzmarch zum Läche gha het, also ne Biet, wu diräkt an dr Ryychsgränze vum Fränkische Ryych bzw. em Oschtfrankeryych gläge un zur Verteidigung vu däre Gränze yygrichtet woren isch. Fir dr Markgrof isch au dr Titel *Gränzgrof (Comes terminalis)* gängig gsi. 

Im Heilige Remische Ryych sin d Markgrofe Aagherigi vum Ryychsfirschtestand un dodermit dr Herzeg faktisch glyychgstellt gsi. 

## D Markgrofe im Friemittelalter
S Amt vum Markgrof isch vum Chaiser Karl em Große um 800 yygfiert un vu syyne Noofolger langi Zyt byybhalte wore. Em Karl syy Ziil isch es gsi, d Gränze vum Ryych gege Aagriff vu usse z sichere.

Ass si ihri risikoryych Ufgab hän chenne erfille, hän d Markgrofe Gränzbiet as diräkt Läche vum Chenig bzw. vum Chaiser iberchuu. D Markgrofe hän gegeniber dr normale Grofe bsunderi Rächt. Zem Byschpel hän si dr Heerbann un di hoch Grichtsbarkeit gha. Si hän au chenne Bfeschtigunge aaordne un hän doderzue e greßeri Aazahl vu fränkische Vasalle as Unterstitzig zuegwise kriegt. Die Vollmachte hän ene as Befählshaber vu wichtige Gränzmarche e groß Sälbständigkeit gee, wu däre vu dr Stammesherzeg glyych gsi isch. Wehrhafti Buure sin im ganze Frankeryych fir d Aasidlig in dr Marche aagworbe wore. D Markgrofe hän di Hoch Grichtsbarkeit uusgiebt, ohni ass si ihne zerscht vum Chenig het mieße iberdrait wäre, also ohni Chenigsbann.

## Fueßnotte
Gebhard III. von Zähringen

Dr **Gebhard III. vu Zähringe** († 12. Novämber 1110) isch ab 1084 Bischof vu Konschtanz gsi.

Dr Gebhard III. isch e Suhn vum Berthold I. vu Zähringe un dr Richwara gsi.

Är isch im Investiturstryt e prominänte Verdrätter vu dr päpschtlige Bartei gege dr Chaiser Heinrich IV gsi. Anne 1089 isch er vum Papscht Urban II. zum päpschtlige Legate z Dytschland ernännt wore. Dr Gebhard het d Sihn vum Heinrich IV. gege ihre Vater unterstitzt. Är het versuecht fir dr Konrad anne 1093 s Herzogtum Schwabe un Bayern z gwinne un het em Heinrich V. dr päpschtli Sege iberbrocht. Är isch vum Heinrich IV. vu syym bischeflige Stuel verdirbe wore, het aber, au vum Paschalis II. as Legat bstetigt, syy Widerstand furtgsetzt un het e große Yyfluss gha uf dr Ingelheimer Ryychsdag 1105, wu dr Heinrich IV. gnetigt woren isch, uf dr Drohn z versichte.

## Literatur
* 
* 
*
Schaumwein

**Chlepfmoscht**, Schum- oder Perlwy, isch es Schprudugetränk, wo nume ganz wenig Aukohou het und verglychbar isch mit Schämpis, Sekt, Prosecco oder Suuser, wo nach em Gäre vom Obschtsaft Cholesüüri produziert. Chlepfmoscht werd us Truube, aber ou us Öpfu u Bire gmacht.

Goofe trinke gärn Chlepfmoscht zum Siuveschter oder zum Geburi, vor auem drum, wüus bym Uftue „chlepft“ (drum dr Name). Es isch aber ou schüsch es augemeins Erfrüschigsgetränk o für Erwachseni vor auem im Summer. I dr Schwyz gits e Härschteuer, wo es verglychbars, kommerzieus Produkt macht, wo populär worde isch. Es isch ungerem Name „Rimuss“ gläufig, woby „Ri“ für Riesling und -„muss“ für moussiere schteit.

## Referänz


## Literatur
*
Rösti

**Röschti** (), im Seisler Dialäkt **Brägel** oder **Brägu**, uf Luzärnisch **Brausi**, im Aargau **Bräusi**, im Walliserdütsch **Häärpflchoch**, wyter ume i der Schwyz früehner **prägleti** oder **präätlet/pröötlet** oder **praate/prootni** oder **gchochet(i) Härdöpfel**, isch e Spezialität vo der Dütschschwyzer Chuchi und das in som ene Maass, ass d Gränze zwüsche de dütsch- und de französischspraachige Schwyz Röschtigrabe gnennt wird.

## Zuebereitig
D Röschti isch e Zuebereitigsart vo Härdöpfu, wome zersch tuet im heisse Wasser choche u de e Nacht i Chüeuschrank schteut. Am nächschte Tag tuet me si schinte u nähr di gschintete Härdöpfle raschple. Ire Gussisepfanne tuet me de mit e chly Anke d Röschti aabrätle. Das isch die bärnischi Zuebereitigsart. Es isch sehr umschtritte, weles die originale Art zum Röschti choche isch. Aus Bylag git me z Bärn es bräglets Ei oder Schpäck drzue und z Züri gschnätzlets Chaubsfleisch.

Hie gseht dr, wie me Röschti chochet:


File:PotatoesBlantyre2004.jpg|zersch Härdöpfu choche
File:TimRoeschtiMalawi2004.jpg|nähr raschple u brägle
File:TimRoeschti2004.jpg|Schöne!


## Weblink

## Fuessnoote
Gertrud von Baden

D **Gertrud vu Bade** (* vor 1160; † vor 1225) isch e markgrefligi Prinzässi vu Bade gsi un e Grefi vu Dagsburg.

D Gertrud isch e Dochter gsi vum Markgrof Hermann IV. vu Bade un dr Bertha vu Dibenga, dr Dochter vum Ludwig vu Dibenga. Si isch e Schweschter zum Markgrof Hermann V. vu Bade.

D Gertrud het um 1180 dr Grof Albrecht II. vu Dagsburg († 1211) ghyrote. Us döre Eh isch ei dochter fiirigange:
* Gertrud († 1225), ∞ I 1215 dr Herzog Theobald I. vu Lothringe, ∞ II um 1217 dr Grof Theobald IV. vu Champagne, Chenig vu Navarra, wu si um 1223 verstoße het, ∞ III 1224 dr Simon vu Leiningen.
Friedrich I. (Baden und Verona)

Dr Markgrof **Friedrich vu Bade** (* um 1167; † 1217/1218 z Damiette) isch as Mitregänt Markgrof vu Bade un vu Verona gsi.

Dr Friedrich isch e Suhn vum Hermann IV. vu Bade un dr Bertha vu Dibenga gsi, ere Dochter vum Pfalzgrof Ludwig vu Dibenga.

Dr Markgrof Friedrich isch mit em Chenig Andreas II. vu Ungarn in dr Chrieg gege Ägypte zoge un isch anne 1217 bi Damiette gfalle.

## Literatur
* Eduard Winkelmann: *Jahrbücher der Deutschen Geschichte, Philipp von Schwaben und Otto IV. von Braunschweig 2. Buch*. Verlag von Duncker & Humblot, Leipzig 1873, Seite 123, 236, 285, 393 und 451
Röstigraben

Mit **Röschtigrabe** (uf französisch wird näbem Wort *Röschtigrabe* mängisch au *Rideau de Rösti* gseit, wo soviil heisst wie *Röschtivorhang,* oder *Barrière de Rösti*, wo sovil wie Röschtibarriere oder Röschtihürde heisst) isch dr Mentalitätsunterschid, ebe en Grabe, zwüschem Wälschland und de Dütschschwiiz gmeint. Obs de überhaupt git, isch starch umschtritte. Wiu au a mängem Ort s Vorurteil bschteit, im Wälschland gäbs keini Röschti, het me des Wort bruucht, für der Ungerschiid dütlich z mache. 

Aus Argument für de Röschtigrabe wird immer wider druf verwise, dass bi Vouksabschtimmige s Wälschland anderscht schtimmt wi d Dütschschwiiz. Bi ere genauere Analyse vo de Abschtimmige muess me aber säge, dass es nöd gäng so isch.

Am dütlichschte isch de Unterschiid zwüschem Wälschland und de Dütschschwiiz in Abschtimmige zu ussepolitische und soziale Themene feschtzschtelle. Bi de Abstimmig über de EWR-Bitrit hei zum Bischspil alli welsche Kantön de Vorlag zugschtimmt, wobi d Zueschtimmig zwüsche 80 % im Waadtland und 55,8 % im Wallis gläge het, wobi in de Dütschschwiiz d Ablehnig, abgseh vo de beide Basel, einhellig isch gsi. Am dütlichschte Abglehnt worde isch de EWR-Bitritt z Uri mit 74,9 %.
Au bi de Abschtimmig über d Intiative *für e soziali Einheitskrankekasse* isch de Unterschiid dütlich gsi. D Initiative isch zwar in allne Kantön bachab gange, het aber – mit Usnahm vom Kanton Wallis – in allne welsche Kantön 37 % und meh Ja-Schtimme erreicht, in de Dütschschwiiz aber numme Ja-Aateil zwüsche 8,3 % im Appizäll Innerroode und 34,6 % z Basel-Schtadt.
Offe wär bi de Poschtulierig vo eme Röschtigrabe, uf wellere Siite de Kanton Tessin ligt. Bi ussepolitische Vorlage schtimmet Tessiner nämlich gwöhnlich ehnder mit de Dütschschwiiz, bi sozialpolitische ehnder mit de Romandie.

## Einzelnochwis
Wertkauf

**Wertkauf** isch e dytsche Einzelhandelskonzärn gsi, wu bis zue dr Ibernahm dur d US-Supermärtchette Wal-Mart 21 Märt gha het. D Hauptverwaltig vum Konzärn isch z Charlsrue gsi.

Di erscht Filiale het dr Hugo Mann anne 1958 z Charlsrue ufgmacht. Uf ere Verchaufsflechi vu rund 3500&nbsp;m² sin aber kei Läbesmittel abotte wore.

Acht Johr speter, 1966, isch s zweit Verchaufshuus z Fryybeg ufgmacht wore mit ere Flechi vu 6000&nbsp;m². Anne 1968 het s Unternämme schließli s zue sällem Zytpunkt grescht europäisch SB-Warehuus im Minchner Euro-Induschtriipark ufgmacht mit ere Verchaufsflechi vu 13.500&nbsp;m².

Bis am Änd het die Chette mit ca. 6000 Mitarbeiter e Johresumsatz vu bis zue 1,5 Milliarde Euro gwirtschaftet. 

Dr Eigetimer sin dr Hugo Mann un syy Frau Irene, geb. Porst gsi. Dr Mann het scho d Mebelchette Mann Mobilia grindet gha, wu Wertkauf speter drus fiirigangen un derno abgspalte woren isch. Noch em Verchauf vu dr Wertkauf-Märt an di amerikanisch Handelschette Wal-Mart anne 1997 het s nume no d Mebelmärt Mann Mobilia z Manne, z Charlsrue, z Wiesbaden, z Dreieich, z Ludwigsburg, z Fryybeg un z Eschborn gee. 

Zum 1. Juli 2005 isch d Mebelchette Mann Mobilia vu dr eschtryychische XXXLutz-Gruppe mit Sitz z Wels ibernuu wore. Im Zug vu däre Ibernahm isch s Hauptverwaltig z Charlsrue schließli ufglest wore.

## Ehmoligi Standort

* Bremen, Duckwitzstraße
* Darmstadt, Eschollbrücker Straße
* Dortmund-Oespel, Wulfshofstraße (im Einkaufszentrum und Gewerbegebiet „Indupark“)
* Dreieich-Sprendlingen (Kreis Offenbach), Robert-Bosch-Straße
* Dresden, Donaher Straße
* Eschborn (bei Frankfurt)
* Fryybeg, Gundelfinger Stroß
* Heidenau (bi Dresden), Hauptstraße
* Gießen, Gottlieb-Daimler-Straße
* Groß-Gerau, Mainzer Straße
* Ingelheim, Nahe-Ring
* Charlsrue, Durlacher Allee
* Ludwigsburg
* Maintal-Dörnigheim (bi Frankfurt)
* Mainz-Weisenau, Weberstraße
* Mannheim, Spreewaldallee
* München, Euro-Industriepark
* Oststeinbek (bi Hamburg), Willinghusener Weg
* Pfungstadt, Eberstädter Straße
* Raunheim, Flörsheimer Straße
* Schwandorf, Hoher-Bogen-Straße
* Sulzbach, Main-Taunus-Zentrum
* Siegen, Eiserfelder Straße
* Wetzlar, Südstadt, Hörnsheimer Eck
* Wiesbaden, Äppelallee
* Wiesbaden, Mainzer Straße
* Würzburg, Nürnberger Straße

## Weblink
*Hugo Mann - Wie Wal-Mart vorgeführt wurde manager magazin (19.08.2004)
Findling vom Geissturm

De **Findling vom Geissturm** isch en grosse Schtei, wo z Züri am Oscht-Egge (Chilegass/Zwingliplatz) vom Theologische Seminar vo de Uni Züri z finden isch. Er isch öppe 1800 Kilogramm schwer.

De Findling isch ursprünglich en Teil vo de Muur vom Geissturm gsi. De Geissturm, wo zu de Befeschtigungsaalag vo Züri ghört het, isch es Pulvermagazin vo de Schtadt gsi. I de Turm het am 10. Juni 1652 de Blitz iigschloh. Wäg em Pulver isch de Turm explodiert und de Stei isch öppe 230 Meter wit gfloge, bis a die Schtell, wo men en hüt no cha aaluege.

## Fuessnoote
Python (Programmiersprache)

**Python** // isch e Programmiersprooch wo vorallem uf gueti Lesbarkeit setzt. Oft wird Python als Skriptsprooch benutzt, das haisst, de Sourcecode wird diräkt bim Usführe compiliert und usgführt. So chan sie zum Bispiil bi OpenOffice.org oder Blender zur Erwiiterig vo dene Program gnutzt werdä.

Sie isch i de 90er-Johr vom Guido van Rossum entwickelt worde und wird vo de "Python Software Foundation" betreut und wiiter entwicklet.

## Bispiil
E eifachs "Hallo Wält!" loht sich mit Python wie folgt usgeh:

```python
print("Hallo Wält!")
```


## Weblink
* Offizielli Websiite
* Istieg i Python
Thank God It's Christmas

"**Thank God It's Christmas**" isch es Wiehnachtslied vo de britische Rockgruppe Queen. S Lied isch vo de beide Band-Mitglider Brian May und Roger Taylor gschribe worde. 

D Single het in de irische Charts de 8. Platz erreicht, in de britische isch si 6. Woche derbi gsi, mit de beschte Plaziirig uf em Rang 21. Au in Dütschland und z Öschtriich isch d Single in de Charts gsi.

Veröffentlich worde isch s Lied, wo-n-e Längi vo 4 Minute und 19 Sekunde het, am 26. November 1984. Uf de zweite Site sind zwei Lieder us em Album *The Works* gsi, *Man On The Prowl* und *Keep Passing The Open Windows*.

Uf der Liste *Billboard’s All Time Top 100* isch dr Song uf e 34. Blatz choo.

## Fuessnoote
An Comunn Gàidhealach

D **An Comunn Gàidhealach** (Gälisch , alem. *Gälisch-Gsellschaft*) isch e Organisation z Schottland, wu di gälisch Sproch un Kultur will ferdere un wu in dr Tradition vu dr irische GAA stoht. Dr Sitz vu An Comunn Gàidhealach isch z Inverness, d Schirmherrschaft het di britisch Chenigi Elisabeth II.

Grindet zum Schutz un fir d Entwicklig vu dr Gälische Sproch, setzt sich An Comunn Gàidhealach aktiv derfir yy, ass Gälisch glehrt un brucht wird, derzue au fir d Erforschig und Bflääg vu dr gälische Literatur, Musik un Chunscht. 

An Comunn Gàidhealach veraastaltet s *Am Mòd Nàiseanta Rìoghail*, e populär Feschtival vu dr gälische Musik, Chunscht un Kultur.

S Magazin, wu An Comunn Gàidhealach uusegit, het urspringli *Deò-ghrèine* gheiße, isch speter umgnännt wore in *An Gaidheal* un heißt hite *Sruth*.

## An Comunn Gàidhealach Ameireaganach
**An Comunn Gàidhealach Ameireaganach** (*Amerikanischi Gälisch-Vereinigung*) isch ä ähnligi Sproch- un Kulturorganisation z Kanada un in dr USA.

Au d ACGA veraastaltet e national *Mòd*, derzue e Hufe regionali Dräffe. Die Sproch-Gsellschaft isch bekannt fir ihri Gälisch-Immersions-Wuchenände un fir d *ACGA Gaelic Song and Language Week* all Summer.

Mit ihrem *Gaidhealtachd Support Grants program* unterstitzt d ACGA Organsiatione un Persone, wu sich fir di Gälsich Sproch yysetze, zem Byschpel sin scho verschideni Schuele, wu Gälisch unterrichtet wird, unterstitzt wore. 

S Magazin vu An Comunn Gàidhealach Ameireaganach heißt *An Naidheachd Againne* un wird z Denver, Colorado vereffetligt.

## Weblink
*Websyte vu ''An Comunn Gàidhealach''
*Websyte vu ''An Comunn Gàidhealach Ameireaganach''
*Websyte vu dr ''Gaelic Society of Inverness''
*Websyte vu dr ''Association of Gaelic Choirs''

## Fueßnote
Milchmaa

Dr **Milchmaa** (* 1984 z Chur, bürgerlich Goran Vulović) isch e Rapper us Chur mit serbische Wurzle.

## s Lebe
Dr Milchmaa isch e serbisch-schwizerische Doppelbürger. Er isch im Rhiiquartier vo Chur ufgwachse und het as Jugendlige nit sälte under de Vorurdeil vo de Schwiizer glitte. Zum Bispiil het er, wo n er us dr Schuel cho isch, kei Lehrstell chönne finde.  Sini erschte Tegscht het er 2001 gschribe. Uf synere Début-EP "Balkan Troubles" us em Johr 2004 spilt är gekonnt mit Clichées und thematisiert so sy aigeni Identiteet als dopplete Ussesyter in der Dütschschwytz - als Bündner mit serbische Wurzle. D Musig stammt vom Spoon vo Liricas Analas. Vo 2005 bis 2007 het er sini Trilogii *Podium I-III* uuseggee.

Dr Milchmaa isch au en versierte Battle-Rapper und het 2008 bim Fight Club-Battle z Züri gwune. Im gliiche Joor het er au de dritti Platz im inofizielle Schwizer Freestylewettberwerb Ultimate MC Battle Vol. VI. erraicht.

Dr Milchmaa schafft au mit anderne bikannte Schwizer Räpper zäme, so em Gimma, Breitbild oder Baze.

2010 het er de Kulturförderigspriis vo de Stadt Chur gwune. Zur Zitt studiert dr Milchmaa z Züri Gschicht und Germanistik.

## Diskografii
### Albümer
* 2004: *Balkan Troubles* (EP)
* 2005: *Podium I* (EP)
* 2006: *Podium II* (EP)
* 2007: *Podium III* (EP)
* 2010: *Jugo Tempo Ghettoblaster Vol. 1* (Freedownloadmixtape mit em DJ Redrum)
* 2013: *-ić* (Debüt-Album)

## Weblink
* Offizielli Myspace-Syte
* dr Milchmaa bi 08eins.de

## Ainzelnoowiis
Velarer Konsonant

Mit **velar** meint mer in de Phonetik en Artikulationsort. Un zwar die Konsonante, wo am Weiche Gaume (lat. *velum*) artikuliert werde. Zum Byspil duet mer bim  in „Bru**gg**“, de Zungerugge aa de Weiche Gaume drugge. Wyl de Weiche Gaume relativ gross, un e präzisi Bewegig vum Zungerugge für de Mensch schwer isch, verändre sich velari Konsonante vilmool je nooch Wort.

Velari Luut gits in fascht jedere Sprooch uff de Wält. 

S Alemannisch het je nooch Dialäkt bis zue sibe velari Konsonante: de velare Nasal wie in *si*'ng**e'', de velare [[Fortis]]-Plosiv wie in ''Ha**gg**e'', de velare [[Lenis]]-Plosiv wie in ***g*'ee*, e behuuchte Fortis wie in ***gh**a*, s velari Affrikat wie in *An**kch**e*, de velare [[Fortis]]-Frikativ wie in *ma**ch**e*, un de velare [[Lenis]]-Frikativ wie in ***ch**alt''. Des isch aber je nooch Dialäkt sehr verschide.
Titania (Mond)

D' **Titania** (au „Uranus III“) isch mit eme Durchmesser vu 1578&nbsp;km dr gröscht Mond vum Planet Uranus un nooch im Neptun sinem gröschte Mond Triton dr achtgröscht Mond im Sunnesystem.

Si isch am 11. Jänner 1787 vum Wilhelm Herschel entdeckt worre. Dr Herschel het guet vier Johr devor dr Uranus entdeckt. Alli Mönd vum Uranus sin uf Figure vum William Shakespeare oder vum Alexander Pope daift. D'Titania isch in im Shakespeare sinem *[[Sommernachtstraum|Summernachtsdrüm]]* d'Chenigi vu dr Elfe. Die erschte vier entdeckte Uranusmönd (Oberon, Titania, Ariel, Umbriel) sin vum John Herschel, em Suhn vum Entdeckers, daift worre.

## Bahndate
D'Titania umchreist dr Uranus ime middlere Abstand vu 463.300&nbsp;km in guet 8 Däg un 17 Stund. D'Bahn wiist e liichti Bahnexzentrizität vu 0,0017 uf un isch guet 0,08° gegeniber em Äquator vum Uranus gneigt.

D'Titania rotiert in 8 Däg un 17 Stund au um die eige Ax un wiist demit, wie dr Erdmo, e bundeni Rotation uf.

## Ufbau un physikalischi Date
D'Titania het e Durchmesser vu 1578&nbsp;km un isch demit numme chnappi 50&nbsp;km grösser wie dr zweitgröscht Mond vum Uranus, dr Oberon. Iberhaupt ähnle sich die beide Mönd starch. Ihri middleri Dichti betrait 1,71&nbsp;g/cm3 un ihri relativ hochi Albedo 0,28; säll heisst 28 % vum igstrahlte Sunnenliecht werre vu dr Oberflächi reflektiert. Die ring Dichti un die hoch Albedo len vermuete, dass d'Titania us ca. 50 % Wassereis, 30 % silikatischem Gstei un 20 % Chohlestoffverbindige, wie bispilswiis Methan, bestoht.
Die middler Oberflächetemperatur betrait -190&nbsp;°C. An dr Oberflächi betrait d'Schwerbeschlünigung 0,378&nbsp;m/s2, säll entspricht numme 4 % vu dr irdische.

D'Titania isch bim Vorbiflueg vu dr Rümsonde Voyager 2 photographiert un vermesse worre. S'uffälligscht Merkmal vu ihrer Oberflächi isch e risige Canyon, wo degege dr Grand Canyon uf dr Erde winzig wirkt. Vu sinere Usdähnig isch er mit dr Valles Marineris uf em Mars oder Ithaca Chasma uf em Saturnmond Tethys vergliichbar.

## Medie

## Weblink
* Uranus' Known satellites (engl.)
Bilabialer Konsonant

Mit **bilabial** meint mer in de Phonetik en Artikulationsort. Un zwar die Konsonante, wo mer d Unter- un Oberlippe defür bruucht. Zum Byspil duet mer bim Luut /m/ wie in „**M**uus“ beidi Lippe zämmedrugge.

Im Alemannische gits drüü bilabiali Konsonante: //, // un //. Die drüü sin unter de Sprooche vo de Wält au die hüüfiggschte bilabiale Luut, di andre sin änder sälte. Bilabiali Luut gits in fascht jedere Sprooch, zue de sältene Ussnaame ghöre s Mohawk un s Tlingit, beids Sprooche vo Nordamerika. 

S Änglisch // wie in **''w**ater'' isch au bilabial, allerdings wird zuesätzlich au wyter hinte im Mund, bim weiche Gaume (Velum) e engi bildet. Wäge däm sait mer däm Luut „labiovelar“.
Labiodentaler Konsonant

Mit **labiodental** meint mer in de Phonetik en Artikulationsort. Un zwar die Konsonante, wo mit de Unterlippe (lat. *labia*) un de Obere Zään (lat. *dentes*) artikuliert werde. Zum Byspil duet mer bim /f/ in „**F**isch“, d Oberzään aa d Unterlippe drugge.

S Alemannisch het je nooch Dialäkt bis zue fümf labiodentali Konsonante: de labiodentale Fortis wie in *o*'ff**e'', di labiodentali [[Lenis]] wie in ''O**f**e'', de labiodentale Approximant wie in ***W*'asser*, s labiodentali Affrikat wie in ***Pf**iil* un [[Allophon|allophonisch]] de labiodentale Nasal wie in *Gä'''m'''f''.
Oberon (Mond)

Dr **Oberon** (au Uranus IV) isch dr usserscht un zweitgröscht vu dr grosse Mönd vum Planet Uranus. Er isch am 11. Jänner 1787 vum Wilhelm Herschel entdeckt un wie die andere vu dr vier zerscht entdeckte Uranusmönd (Oberon, Titania, Ariel, Umbriel) vu sinem Sohn John uf Figure vum William Shakespeare oder vum Alexander Pope daift worre. Dr Namenspatron vum Oberon isch in im Shakespeare sinem *[[Sommernachtstraum|Summernachstdrüm]]* dr Chenig vu dr Elfe.

## Bahndate
Dr Oberon umchreist dr Uranus ime middlere Abstand vu 583.519 km in guet 13 Däg un 11 Stund. D'Bahn wiist e liichti Bahnexzentrizität vu circa 0,0016 uf un isch etwa 0,7° gegeniber em Äquator vum Uranus gneigt.

## Ufbau un physikalischi Date
Dr Oberon het e Durchmesser vu 1523&nbsp;km un isch demit numme gringfüegig (45&nbsp;km) chleiner wie d'Titania. Driber nus ähnle sich die beide Mönd in ihrene physikalische Date starch, wobi Oberon mit ere middlere Dichti vu 1,63 g/cm3 nochmols eweng liichter isch wie si „Ehefrau“. Dr Oberon wiist e relativ hochi Albedo vu 0,24 uf, säll heisst 24% vum igstrahlte Sunneliecht werre vu dr Oberflächi reflektiert. Us beide Date losst sich ableite, dass dr Oberon wohrschins zue guet 50% us Wasseris, 30% us silikatischem Gstei un 20% us Chohlestoff- un Stickstoffverbindige bestoht. 

Die middler Oberflächetemperatur betrait -188° Celsius. An dr Oberflächi betrait d'Schwerbeschlünigung 0,346 m/s2, säll entspricht numme 4% vu dr irdische.

Dr Oberon rotiert ebefalls in 13 Däg un 11 Stund um die eige Ax un wiist demit, wie dr Erdmo, e bundeni Rotation uf.

Ufnahme vu dr Rümsonde Voyager 2 hän e vu Chrater ibersaiti, veristi Oberflächi zeigt, wo offesichtlich sehr ald isch un numme wänig geologischi Aktivitäte ufwiist. In vilene Chrater finde sich uf em Bode Ablagerige vu ere noch ubekannte, dunkle Substanz.

## Medie

## Weblink
* Uranus' Known satellites (engl.)
Asowsches Meer

S **Asowsche Meer** (ukr. *Азовське море, Azovske more*; russ. *Азовское море, Asovskoje more*; krimtat. *Azaq deñizi*) isch e Nebemeer vom Schwarze Meer und lit z Osteuropa. Da Binnemeer isch noch de Stadt Asow a de Mündig vom Don binamst.

## Geografii

D Flächi vom Asowsche Meer isch mit 38'000 km² öppe 76 mol grösser as de Bodesee, d Tüüfi bitrait aber nume grad 15 m. Drum werd s Wasser im Summer 25 bis 30&nbsp;°C warm und im Winter isches deför wääred zwee bis vier Mönet zuegfroore. De Salzghalt litt bi 11&nbsp;‰, im Nordoste nume bi 2 bis 4&nbsp;‰.

Die wichtigste Zueflüss sind de Don und de Kuban. Si sind för de nidrig Salzghalt verantwortlich.

Im Asowsche Meer hets grad nume e hampfle Insle.

### Länder
As Asowsche Meer grenzet nume d Ukraine im Weste und Norde und Russland im Oste. D Halbinsle Krim im Südweste und d Halbinsle Taman im Südste trenet s Asowsche Meer vom Schwarze Meer, d Verbindig isch d Stroos vo Kertsch. Im Weste a de Krim litt no de Siwasch oder au s Fuule Meer, e flachs salzhaltig Gmisch us Buchte und Binneseeje.

## Gschicht

S Asowsche Meer isch i de Antiki as *Mäotis* (agr. *Μαιῶτις λίμνη, Maiōtis limnē*; lat. *Maeotis palus*) gnennt wore, de Name het s Meer vom Volch vo de Mäotier öberchoo, wo im Oste vom Asowsche Meer glebt hend. Ab em 7.Jh.v.&nbsp;Chr. hend griechischi Koloniste us Milet am Asowsche Meer afange Händlerkolonie gründe und im 5.Jh.v.&nbsp;Chr. isch a de Stross vo Kertsch s Bosporansiche Riich entstande, e riiche Händlerstaat, wo bis is 4.Jh.n.&nbsp;Chr existiert het und de Handel mit de Skythe und Sarmate am Asowsche Meer kontrolliert het. Ends 3.Jh. sind Germane i de Umgebig uuftaucht und ab 375 d Hune. Noch antike Quelle hend am Siwasch Heruler glebt und a de Stross vo Kertsch Krimgote und Hune. Im 7.Jh. hend d Chazare e Riich um s Asowsche Meer ume errichtet, werum da Meer im Mittelalter au *Chasarisches Meer* gnennt woren isch.

## Wertschaft & Vercher
De Fischfang isch im fischriiche Meer e wichtige wertschaftliche Faktor, dezue chunnt no de Tourismus, wo wege de de flache Stränd uf Familie uusgrichtet isch.

Well de Don mit Kanääl mit de Wolga, und öber die mit em Chaspische Meer, de Ostsee und em Wiisse Meer verbunden isch, stellt s Asowsche Meer mit de Stroos vo Kertsch e wichtigi Verbindig zum Schwarze Meer dar.
Uranus

**Uranus** (altgr. *οὐρανός* [uranós], „Himmel“) stoht fir:

* Uranos (Mythologie), in dr griechische Mythologie dr Himmel in Gettergstalt
* Uranus (Planet), dr 7. Planet vu unserem Sonnensyschtem, noch em Gott benannt
* Operation Uranus, e militärischi Gegeoffensiv vu dr Rote Armee im 2. Weltchrieg
* dytschi Laschtwagemodell vu dr Firma Magirus-Deutz (1955–1964)
* "Uranus", e Roman vum Marcel Aymé
* "Uranus", d Verfilmig vum Roman dur dr Claude Berri
Gandhi

**Gandhi** isch e indisch Familiename.

## Harkunft un Beditung
De Beditung uf Hindi un Sanskrit isch „Gemüshändlr“. Internationale Bekanntheit het dr Name bsundrs dur Mohandas Karamchand Gandhi (Mahatma Gandhi) (1869–1948), de indisch Menschenrechts- un Unabhängigkeitskämpfr.

## Bekannti Lit, wo so heisse
* Feroze Gandhi (1912–1960), indischer Politiker und Journalist *verheiratet mit*
* Indira Gandhi (1917–1984), indische Premierministerin
** Sanjay Gandhi (1946–1980), indischer Politiker, *verheiratet mit*
** Maneka Gandhi (* 1956), indische Politikerin
*** Varun Gandhi (* 1980), indischer Politiker 
** Rajiv Gandhi (1944–1991), indischer Premierminister, *verheiratet mit*
** Sonia Gandhi (* 1946), indische Politikerin
*** Priyanka Gandhi (* 1972), indische Politikerin
*** Rahul Gandhi (* 1970), indischer Politiker
* Mohandas Karamchand Gandhi (**Mahatma Gandhi**) (1869–1948), indischer Menschenrechts- und Unabhängigkeitskämpfer
**Devdas Gandhi (1900–1957), indischer Unabhängigkeitskämpfer, Journalist und Herausgeber der *Hindustan Times*
*** Gopalkrishna Gandhi (* 1945), seit 2004 Governor von Westbengalen
*** Rajmohan Gandhi (* 1935), indischer Autor und Wissenschaftler
*** Ramchandra Gandhi (1937–2007), indischer Philosoph und Autor
** Harilal Gandhi (1888–1948)
** Manilal Gandhi (1892–1956)
*** Sita Gandhi (* 1928)
*** Ela Gandhi (* 1940)
*** Arun Gandhi (* 1934)
** Ramdas Gandhi (1897–1969)
*Naval Gandhi (1897–?), indischer Filmregisseur

## Sonschtigs
* Gandhi (Film) isch de Titel vum-e Film ibr de Mahatma Gandhi.