open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wels (Fisch)

De **Weller** (*Silurus glanis*; alemanischi Näme) isch de grööscht Süesswasserfisch vo Europa, und chunnt undere anderem au im Bodesee vor.
 
## Uussie
De Weller isch e lange braite Fisch wo 100 bis 200 cm lang werd und uusgwachse öppe 50 Kilo wögt. Riise wered sogär föf Meter lang und wöget denn 300 Kilo. Er het e graubruu gfleckte Körper. Am Oberchifel het er zwee langi Bartle, am Underchifel vier chorzi. Sini Auge sind recht chlii. Er het kai Schuppe und füelt sich schliimig aa.

## Verbraitig
De Weller chunnt i Mitteleuropa, Osteuropa, ufem östliche Balkan und i de nördliche Törkai vor. Er chunnt au a de Chüste im Brackwasser vom Schwarze Meer und vom Chaspische Meer vor. Er mag warmi pflanzeriichi Standgwässer oder groossi Flüüssgwässer mitere schwache Ströömig, wone schlammige Undergrund hend.

## Lebeswiis
De Weller isch e nachtaktive Roiber wo am Tag i sim Versteck hocket. Er isch e Ainzelgänger und jede Weller het vermuetli sis aignig Jagdrevier. Er fresst nöd nu Fisch, wie Ööl, Schleie, Schwööl oder Charpfe sondern mag au Chrepsli, Frösche, Würmer, chliini Wasservögel und mengisch schnappt er sich au e Muus. Uf de Jagd verloot er sch mee uf de Gruchs- und Tastsii und voralem uf Schallwele, woner mit sinere Schwimmbloose woornee cha.

D Laichzitt goot vom Mai bis in Juli. Wenn d Wassertemperatur öber 20 Grad stiigt, lait s Wiibli öber e Millioon Aier in e Flachi Muelte, wo s Mandli e halbe Meeter underem Wasserspiegel ggrabe het und mit Wasserpflanze uusbaut. De Laich werd vom Mandli biwacht und d Laarfe schlüüffed scho noch zwee oder drai Taag. Si verträäged kai Liecht und sterbet im direkte Suneliecht. Mandli wered zwösched 2 und 5i und d Wiibli zwösched 3 und 6i gschlechtsriiff, wenn si öppe 60 cm lang sind. Weller chönd 80 Joor alt were.

## Literatur
* Jozef Mihálik: *Der Wels.* 2. unveränderte Auflage. Westarp-Wissenschaften, Magdeburg 1995, ISBN 3-89432-655-7 (*Die Neue Brehm-Bücherei.* Band 209)
* 
* 

## Weblink

* 
*
Hofstetten (Baden)

**Hoofschdäddä** (dt. *Hofstetten*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Hoofschdäddä litt im Mittlere Schwarzwald zwische 250 un 726 Meter Hechi in eme Sittedal vum Kinzigdal. Dr Bann bstoht us 29,5 % Landwirtschaftsflechi, 65,7 % Wald, 4,6 % Sidlungsflechi un 0,3 % sunschtiger Flechi. 

Nochbergmaine sin d Stadt Haslach im Kinzigtal im Norde, Mühlenbach im Oschte, d Stadt Elzach un Biederbach  im Side (baidi im Landkrais Ämmedinge) un Schuttertal un Steinach im Weschte.

## Gmaindsgliiderung
Zue Hoofschdäddä ghere s glichnamig Dorf, dr Wiiler Mittelweiler, d Zinke Salmensbach un Ullerst, d Hef Altersbach, Breitebene, Mattenmühle, Schneibenhof, Tochtermannsberg un d Wohnblätz Am weißen Brunnen, Biereck, Halden, Hochmunde un Lachen.

## Gschicht
Hoofschdäddä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1353. Bis 1806 het s de Firschteberger ghert, no isch zum Großherzogdum Bade kumme.

## Verwaltung
Hoofschdäddä het mit dr Stadt Haaslä un dr Gmaine Fischerbach, Miihläbach un Schdainä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Burgermaischter
* Henry Heller 1994 bis 2018
* Martin Aßmuth sitt 2018

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Bauwerk
* Katholischi Pfarrkirch St. Erhard (1833–1835)
* Hansjakobkapell: Grableg vum Pfarrer, Schriftsteller un Bolitiker Heinrich Hansjakob.
* Gaschthof zue de „Drei Schneeballe“ (1493)
* Ruine Heidburg

## Sport
* Sportclub Hofstetten e.V. 

## Bildung
Z Hoofschdäddä git s e Grund- un Hauptschuel. 

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Hoofschdäddä ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Bilder

Hofstetten (Ortenaukreis).jpg|Hoofschdäddä
Kath. Kirche Hofstetten.jpg|Kirch St. Erhard
Hansjakobkapelle.jpg|Hansjakobkapell
Fehrenbacher Kreuz.jpg|Fehrerbacher Kriz


## Weblink

* http://www.hofstetten-schwarzwald.de
* Hofstetten bi leo-bw.de

## Fueßnote
Hohberg

**Hohberig** (dt. *Hohberg*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Hohberig litt am Weschthang vum Schwarzwald am Rand vun dr Owerrhinewene rund 8&nbsp;km ewäg vun Offeburg. Dr Bann bstoht us 59,4 % Landwirtschaftsflechi, 24,5 % Wald, 13,6 % Sidlungsflechi un 2,6 % sunschtiger Flechi. 

Nochbergmaine sin d Kraisstadt Offeburg im Norde un Oschte, Friäsenä im Side un Schudderwald un Neiriäd im Weschte.

## Gmaindsgliiderung
Zue Hohberig ghere d Ortsdail *Diärschburig* (dt. 'Diersburg'), *Hoffiier* (dt. 'Hofweier'), *Schopfe* (dt. 'Niederschopfheim').

## Gschicht
Hoffiier isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1101, s Dorf Diärschburig 1257 (d Burig Diärschburig scho 1197) un Schopfe anne 777.

Am 3. Mai 1972 isach d Gmai Hoffiier in Hohberig umgnännt worre. D Nochbergmaine Diärschburig un Schopfe sin am 1. Jänner 1973 uf Hohberig ingmaindet worre.

### Wappe vun dr Ortsdail

Datei:Wappen_Diersburg.png|Diärschburig
Datei:Wappen_Hofweier.png|Hoffiier
Datei:Wappen_Niederschopfheim.png|Schopfe


## Verwaltung
Hohberig het mit dr Stadt Offäburig un dr Gmaine Durbach, Ordäberig un Schudderwald e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Burgermaischter
* 1973–1981 Michael Bayer
* 1981–1997 Hermann Löffler
* 1997-2021 Klaus Jehle
* sit 2021 Andreas Heck

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Bauwerk
* Katholischi Pfarrkirich St. Carolus, Diärschburig
* Katholischi Pfarrkirich St. Gallus, Hoffiier
* Katholischi Pfarrkirich St. Brigitta, Schopfe
* Ruine Diärschburig
* Jidische Fridhof
* Hohberiger Haimetmuseum, Schopfe
* Hohberiger Binemuseum, Diärschburig


St. Brigitta (Niederschopfheim) jm53839.jpg|Pfarrkirich St. Brigitta
Diersburg_Ruine.jpg|Ruine Diärschburig
Diersburg_Judenfriedhof.jpg|Jidischer Fridhof z Diärschburig 


## Sport
* Handballverain TuS Hofweier, het vun 1974 bis 1989 in dr Handball-Bundesliga gspilt 

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Hohberig ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20160322103202/https://www.hohberg.de/

## Fueßnote
Pflanzennamen Liechtenstein

Die Liste zällt **Näme vo Pflanze** uuf, wo z Liachtastää bruucht weret. Abchörzige bidüütet:

## Literatur
* Hans Stricker et al.: *Lichtensteiner Namenbuch. die Orts- und Flurnamen des Fürstentums Liechtenstein*, Band 5 *Lexikon*; Vadoz 1999. ISBN 3-906393-25-9
* P.A. Schaedler: *Einiges über die Mundart der Talgemeinden Liechtensteins*; 1915
* Hans Heinrich Bosshard: *Mundartnamen von Bäumen und Sträuchern*; Züri, 1978
* Vorarlberger Sprachatlas (VALTS)

## Lueg au
*Alemannischi Pflanzenäme
*Liachtastääner Tiernäme
Kippenheim

**Kibbennä** (dt. *Kippenheim*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Kibbennä litt an dr Vorberg vum Schwarzwald in dr Owerrhiniewene rund siwe Kilometer sidlig vun Lohr. Dr Bann bstoht us 43,4 % Landwirtschaftsflechi, 36,8 % Wald, 17,4 % Sidlungsflechi un 2,4 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin d Stadt Lohr im Norde, Säälbach im Oschte, d Stadt Äddene im Side un d Stadt Mohlburig im Weschte. zue Kibbenä ghert au noch e Exklave im Nordweschte, wu an Schwanau grenzt.

## Gmaindsgliiderung
Zue Kibbennä ghert no dr Ortsdail *Schmiäme* (dt. 'Schmieheim', iigmaindet zum 1. Jänner 1972). Newe dr Derfer Kibbenä un Schmiäme ghere au no d Hef Mittelmühle un Obermühle un d Wohnblätz Hasenbühl, Ziegelhof un Holzwarenfabrik zue dr Gmai.


Datei:Wappen Schmieheim.png|Wobbe vun Schmiäme


## Gschicht
Kibbennä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 762 als Chippinheim. Bis 1413 het Kibbenä zum Bischdum Stroßburi ghert.

Mit dr Herrschaft Mohlburig isch Kibbenä sitt 1442/97 unter em Kondominat Moers-Saarwerden/Bade gstande, 1627 isch s Kondominat ufglest wore un Kibbenä isch mit dr Herrschaft Mohlburig an d Markgrofschaft Bade-Bade kumme.

## Verwaltung
Kibbennä het mit dr Stadt Loor e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Burgermaischter
* 1977–2009: Willi Mathis
* sitt 2009: Matthias Gutbrod

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Bauwerk
* Rothus (1610)
* Schloss Schmiäme (1606-1609)
* Ehmoligi Synagog
* Jidische Fridhof z Schmiäme


Kippenheim, Rathaus.jpg|Rothus
Syna_Kippenheim-1.jpg|Synagog
Juedischer_Friedhof_Schmieheim_1_nebel.jpg|Jidischer Fridhof


## Bildung
* Grund- un Hauptschuel mit Werkrealschuel

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Kibbennä ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Literatur
* 
* Albert Köbele, Hans Scheer und Emil Ell:* Ortssippenbuch Schmieheim, Ortenaukreis/Baden, 1718–1977*. Grafenhausen: Köbele 1979 (= Badische Ortssippenbücher 44)
* Albert Köbele, Klaus Siefert und Hans Scheer:* Ortssippenbuch Kippenheim, Ortenaukreis/Baden*. Grafenhausen: Köbele 1979 (= Badische Ortssippenbücher 43), Bearbeiteter Zeitraum 1642–1978

## Weblink

* Websyte vu dr Gmai Kibbenä
* Gschicht vu dr Jude vu Kibbenä un d Gschicht vu dr Synagog uf www.alemannia-judaica
* Gedenkstätte Ehemalige Synagoge Kippenheim

## Fueßnote
Kappelen

**Kappelen** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Chappele, e Gmai im Kanton Bärn, Schwyz 
* Chàppele, e Gmai im Oberelsass, Frankrych

* Chappele isch d Churzform vo St. Gallenkappel, e ehemoligi Gmaind im Kanton Sanggale, Schwiz

*Lueg au:*
* Kappel
Magstatt

**Magstatt** isch dr Name vu däne Ortschafte im franzesische Oberelsass:

*Màschgetz, frz. *Magstatt-le-Bas*, dt. *Niedermagstatt*
*Obermàschgetz, frz. *Magstatt-le-Haut*, dt. *Obermagstatt*
Steinbrunn (Begriffsklärung)

**Steinbrunn** isch dr Name vu däne Ortschafte:

*Steinbrunn, Gmai im Burgeland, Eschtrych
*Neederstaibrunn, frz. *Steinbrunn-le-Bas*, dt. *Niedersteinbrunn*, Gmai im Oberelsass, Frankrych
*Oberstaibrunn, frz. *Steinbrunn-le-Haut*, dt. *Obersteinbrunn*, Gmai im Oberelsass, Frankrych
Schlierbach

**Schlierbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Schlierbach, Gmai im Landchrais Geppenge, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Schlierbach, Stadtdail vu Heidelberg, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Schlierbach, Ortsdail vu Bad Endbach, Landchrais Marburg-Biedenkopf, Hesse, Dytschland
* Schlierbach, Ortsdail vu Brachttal im Main-Kinzig-Chrais, Hesse, Dytschland
* Schlierbach, Ortsdail vu Lindenfels im Landchrais Bergstraße, Hesse, Dytschland
* Schlierbach, Ortsdail vu Neuental im Schwalm-Eder-Chrais, Hesse, Dytschland
* Schlierbach, Ortsdail vu Schaafheim im Landchrais Darmstadt-Dieburg, Hesse, Dytschland
* Schlierbach LU, Gmai im Kanton Lozärn, Schwyz
* Schlierbi, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Schlierbach, Gemeinde in Österreich
* *Schlierbach*, Ort in dr Gmai St. Vith im dytschsprochige Oschtbelgie

**Schlierbach** isch dr Name vu däne Fließgwässer:
* Schlierbach, Zuefluss vu dr Werra, Hesse, Dytschland
* Schlierbach, Zuefluss vu dr Schwalm, Hesse, Dytschland
* Schlierbach, linke Zuefluss vu dr Blies bi Bliesbruck, Frankrych
* Schlierbach, Zuefluss vu dr Our, Wallonie, Belgie

**Schlierbach** stoht au fir:
* Stift Schlierbach z Schlierbach, Eschtrych

**Schlierbach** isch dr Name vu däne Persone:
* Helmut Schlierbach (1913–2005), SS-Sturmbannfierer, Mitglid vu dr Yysatzgruppe C, Gestapochef vu Stroßburi
Wahlbach (Begriffsklärung)

**Wahlbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Wàhlbi, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Wahlbach, Ortsdail vu Burbach im Chrais Siegen-Wittgenstein, Nordrhyy-Weschtfale, Dytschland
* Wahlbach, Ortsgmai im Rhyy-Hunsrück-Chrais, Rhyyland-Pfalz, Dytschland

**Lueg au:**
* Walbach
* Wallbach
Schwäbische Dichterschule

Dui **Schwäbischa Dichdrschual** oder – wia mr manchmôl au leasa kô – dr *Schwäbische Dichterkreis* bzw. *Dichterbund* ischt en dr Zeit vo dr litrarischa Romandik a vrheltnismäßig lockrer Zammaschluss vo Autora gwäa, wo sich vo 1805 bis 1808 an dr Uni Diibenga zammagfonda hend. Als Iniziadora vo sellra Grubbe geldet dr Justinus Kerner ond dr Ludwig Uhland. De weitre Mitgliadr send dr Karl Heinrich Gotthilf von Köstlin, dr Eduard Mörike, dr Gustav Schwab, dr Karl August Varnhagen von Ense, dr Alexander von Württemberg ond dr Wilhelm Hauff gwäa. Dr heifigschde Treffponkt vo-nen isch em Kerner-Haus z Weinsberg gwäa. 

Dia schwäbische Romandiker ondrscheidet sich vo ihre norddeitsche Kollega dôdurch, dass-se et – wia de selle – dämonische ond feeahafde Zauberreich, vorbonda mit dr ennra Zerrissaheit vo de handlnde Persona, schildret, sondern birgerlich ond volkstimlich gwäa send. Ihre Wurzla hend se en de schwäbische Saga ond en dr wirdabergischa Gschicht ghet. Ganz bsondrs meega hend-se Ballada ond Liadr.

Zo dr Schwäbischa Dichterschual ischt 1831 noh dr Seracher Dichterkreis drzuakomma, benannt nôch-em Schloss Serach bei Esslenga am Neckr. De meischde vo selle oba ufgfihrde Persona hend sich au deet wiidrgfonda. Dr Kopf vo dera Grubbe isch dr Graf Alexander von Württemberg gwäa, wo sich au als Schriftsteller an Nâma gmacht ond deet sein Sommersitz ghet hot. Nui drbeigwäa send dr Hermann Kurz ond – als oinziger Nichtschwôb – dr Eschtreicher Nikolaus Lenau.

Zom graußa Bekanntheitsgrad vo dr Schwäbischa Dichterschual weit ibr d Grenza vom Schwôbalendle naus hot wesentlich dr Heinrich Heine mit seim *Schwabenspiegel* beitraga, wo-nr dren Hohn ond Schbodd ibr seine schwäbische Kollega ausgschiddet hot.

## Litradur
* Gerhard Storz: *Schwäbische Romantik. Dichter und Dichterkreise im alten Württemberg.* Kohlhammer, Stuttgart usw. 1967.
* Armin Gebhardt: *Schwäbischer Dichterkreis. Uhland, Kerner, Schwab, Hauff, Mörike.* Tectum, Marburg 2004, ISBN 3-8288-8687-6.

## Weblink
* A Auszug us-em ''Lexikon Geschichte Baden-Württemberg'', wo ondr andrem au ebbes zor Schwäbischa Dichterschual gsait wuud
* A Auszug vo ''Meyers Großes Konversations-Lexikon'' vo 1909

## Oinzlne Nôchweis
Kappelrodeck

**Kabbl** (dt. *Kappelrodeck*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Kabbl litt am Weschthang vum Schwarzwald im Acherdal. Dr Bann bstoht us 40,1 % Landwirtschaftsflechi, 43,1 % Wald, 15,8 % Sidlungsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Saschwalle im Norde, Sääbach im Oschte, Oddeheefe im Sidoschte, Luddebach un d Stadt Owerkirch im Side, d Stadt Renche im Weschte un d Stadt Achre im Nordweschte.

## Gmaindsgliiderung
Zue Kabbl ghert su no dr Ortsdail *Wallulm* (dt. 'Waldulm', iigmaindet zum 1. Jänner 1974).

Zue dr Gmai Kabbl in dr Gränze vor 1974 ghere s glichnamig Dorf, d Zinke Auf der Klaus, Bei der Hammerschmiede, Bernhardshöfe, Iberg un Steinebach, d Sidlung Brandrain, d Heef Eckelshalde (Häselshof), Erb, Ganseck, Häselhof, Hagenberg, Heidenhöfe, Lammhöfe, Langenberg, Ottenberg, Waidhof (Schloßhof) un Wolfersberg, d Wohnblätz Freiamt, Mattenmühle, Scheuerhof, Widig un Zuckerberg un s Schloss un s Huus Rodeck. Zue dr ehmolige Gmai Wallulm ghere d Zinke Blaubronn-Zinsel, Oberberg, Schwend, Tal, Unterberg un Weiher, d Hiiser un Heef Pfaffenbach un Ziegelhöfe un dr Ort Winterbürg.
 
## Gschicht
Kabbl isch zum erschte Mol gnännt worre anne Kappelrodeck 1349 als *A Capelle apud Rodecke*, Wallulm anne 1244. Anne 1314 isch dr Ort unter d Herrschaft vum Firschtbischof vu Stroßburi kumme. 1803 isch Kabbl schließlig zum Kurfirschtedum Bade kumme.

## Verwaltung
Kabbl het sich mit Oddeheefe un Sääbach zue me Gmaiverwaltungsverband mit Sitz z Kabbl zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vun Kabbl isch sit 2009 dr Stefan Hattenbach.

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

### Partnerschafte
*  Ruuse, Frankrich, sit em 9. Oktower 1994

## Kultur un Bauwerk
* Schloss Rodeck (13.&nbsp;Jh.)
* Kirch St. Nikolaus (neigotoisch, 1902–1907)

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Kabbl ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Verkehr
Kabbl litt an dr Acherdalbahn.

## Bildung
Z Kabbl git s d Schloßbergschuel, e Grund-, Haupt- un Werkrealschuel un au ne Realschuel. U Wallulm git s e Grundschuel.

## Litt
* Anita Vogel (* 1950), Autorin

## Bilder

Kappelrodeck mit der Kirche St. Nikolaus.jpg|Kabbl
St. Nikolaus in Kappelrodeck.jpg|Kirch St. Nikolaus
Kappelrodeck, Germany - panoramio.jpg|Rigelhuus
Kappelrodeck Fontain with frogs 330.jpg|Brunne


## Weblink

* Websitte vu Kabbl

## Fueßnote
Lauf (Baden)

**Louf** (dt. *Lauf*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Louf litt am Loufbach im Naturparks Schwarzwald Mitti/Nord am Weschthang vum Schwarzwald am Uusgang vum Loufbachdal in d Owerrhineweni. Dr Bann bstoht us 38,7 % Landwirtschaftsflechi, 50,2 % Wald, 10,3 % Sidlungsflechi un 0,7 % sunschtiger Flechi.

## Gmaindsgliiderung
Zue Louf ghert no dr Ortsdail *Niderhofe* (dt. 'Niederhofen'), d Wiiler Äckerle, Auf den Höfen (Untere un Obere Krafteneck), Gehrengraben-Rötel, Holzhütte, Hornenberg, Kopfgarten, Lochwald, d Zinke Aspich, Au, Glashütte, Grimmes, Grobe (Groppenkopf), Grünwinkel, Haltenrain, Kammerhof, Lochhof, Matzenhöf, Mühlberg, Poppen, Bückele, Presteneck un Rieberhof, d Heef Alsenhof, Aubach, Bruderhöfel, Junkerwald, Lautenbächle un Wendelbach un d Wohnblätze Hard un Schloßberg.

## Gschicht
Louf isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1383 als *Löuffe*. S Dorf het zue dr kaiserli-eschtriichische Landvogtei Ortenau ghert. Im Johr 1805 isch s zum Kurfirschtedum Bade (ab 1806 Großherzogdum Bade) kumme, ab 1807 im Amt Bihl.

## Verwaltung
Louf het mit dr Stadt Achere un dr Gmaine Saaschbach un Saschwalle e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

Dr Burgermaischter vun Louf isch dr Oliver Rastetter (sitt 2006).

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

### Partnerschafte
*  Xertigny, Lothringe, Frankrich

## Kultur un Bauwerk
* Pfarrkirch St. Leonhard (1882/84, Vorgängerbau vun 1648)
*  Burg Neu-Windeck (um 1300)
* Schloss Aubach (um 1720/30, neigotische Aabau us em 19. Jh.)
* Trotthuus mit ere Trotte us em 16. Johrhundert


Lauf-04-vom Weg zur Neuwindeck-gje.jpg|Louf
Lauf-20-Rathaus-Alte Schule-gje.jpg|Rothus un Alti Schuel
StLeonhard Lauf.jpg|Pfarrkirch St. Leonhard
Lauf-Burg Neuwindeck-04-gje.jpg|Burg Neu-Windeck
Schloss Aubach - Lauf.jpg|Schloss Aubach


## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Louf ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Literatur
* *Dorfsippenbuch Lauf.* Goslar ca. 1937, 564 S.
* Wendelin Duda: *Die Sagen des Achertals. Mit Sasbach und Lauf.* Freiburger Echo-Verlag, Stegen 2006, 105 S.
* Josef Fischer: *Dorfgeschichte von Lauf.* Unitas, Bühl, 167 S.
* Paul Hund: *Lauf erinnert sich. Die Geschichte und das Leben der Bewohner.* Lauf 1996, 320 S. 

## Weblink

* https://www.lauf-schwarzwald.de/

## Fueßnote
Lautenbach (Ortenaukreis)

**Luddebach** (dt. *Lautenbach*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Luddebach litt am Uusgang vum Renchdal im Nordschwarzwald. Dr Bann bstoht us 26,9 % Landwirtschaftsflechi, 67,7 % Wald, 4,5 % Sidlungsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Kappelrodeck,  Ottenhöfen,  Durbach, d Stadt Oppenau un d Stadt Oberkirch.

## Gmaindsgliiderung
Zue Luddebach ghere d Derfer Luddebach un (Hinter un Vorder) Winterbach mit Lierbach, d Wiiler Hohenrain, Hubacker, Sendelbach, Unter-Rüstenbach, d Sidlung Bergwerk-Siedlung, dr Zinke Ober-Rüstenbach, d Heef Allerheiligensteig, Altschmatt, Braunberg, Hoferers Dobel, Oberhof, Otschenfeld, (Unterer) Sohlberg, Spitzenberg, Steighof, Sulzbach un Waldmühle un d Wohnblätz Elektrizitätswerk un Forsthaus im Herrschaftswald.

## Gschicht
Luddebach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1233. Vu 1316 bis 1803 het s Dorf Bischtum Stroßburg ghert, 1803 isch s zum Kurfirschtedum Bade kumme. 

## Verwaltung
Luddebach het mit dr Stedt Oberkirich un Ränichä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Burgermaischter
* 1945–1976: Josef Müller
* 1976–2000: Richard Bißdorf (CDU / Freie Wähler)
* 2000–2015: Karl Bühler (CDU)
* sitt 2015: Thomas Krechtler (CDU)

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Bauwerk
* Wallfahrtskirch „Mariä Krenung“ (baut 1471 bis 1488)


Datei:Lautenbach_Kirche1.jpg|Wallfahrtskirich „Mariä Krenung“
Datei:Lautenbach Kirche2.jpg|Ingang vun dr Wallfahrtskirich "Maria Krenung"


## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Luddebach ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Weblink

* http://www.lautenbach-renchtal.de

## Fueßnote
Mahlberg

**Mohlburig** (dt. *Mahlberg*) isch e Stadt im Ortenaügrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Mohlburig leit in der Owerrhineweni in dr Vorbärgzone am Weschtrand vum Schwarzwald in dr Nechi vum Rhin. Dr Bann bstoht us 42,4 % Landwirtschaftsflechi, 38 % Wald, 18,7 % Sidlungsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Kibbennä im Norde, Kabbl-Groffehüüse im Weschte vis-à-vis vu dr A 5 un Äddene im Sidoschte.

## Gmaindsgliiderung
Zue Mohlburig ghert no dr Ortsdail *Orrschwiihr* (dt. 'Orschweier', iigmaindet zum 1. Oktober 1973). Zur dr Stadt Mahlberg vor 1973 ghert au no dr Hoof Allmendhöfe. Zue dr ehmolige Gmai Orrschwiihr ghere s glichnamig Dorf un dr Wohnblatz Bahnstation Orrschwiihr.


Datei:Wappen Orschweier.png|Woppe vun Orrschwiihr


## Gschicht
Mohlburig isch zum erschte Mol anne 1215 als *Malberch* (1218 *Malberc*) gnännt worre. Anne 1221 het s vum Kaiser Friedrich II. s Märträcht kriegt un 1223 s Stadträcht. Langi Zitt het Mohlburig dr Herre vun Geroldseck ghert un isch 1426 an d Grofe vun Moers-Saarwerden kumme un speter an d Grofe vun Nassau-Saarbrücken. Anne 1442 isch ai Helfti verpfändet un 1497 verkaüft wore, sitthär het s e Kondominium mit dr Markgrofe vun Bade-Bade gää. 1629 isch s Kondominat ufglest wore un Mohlburig isch ganz an d Markgrofschaft Bade-Bade kumme.

## Verwaltung
Mohlburig het mit dr Stadt Äddene un dr Gmaine Kabbl-Groffehüüse, Ringsä un Ruäscht e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

Dr Burgermaischter vun Mohlburig isch dr Dietmar Benz.

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

### Stadtpartnerschaft
* Malaucène, Provence-Alpes-Côte d’Azur, Frankrich

## Kültür un Boiwärk
* Schloss Mohlburig
* Katharinekapell (1687/89)
* Kadolischi Pfarrkirch St. Leopold (1871/74)
* Radbrunnehof
* Düwakmuseum in ere eemolige Zigarrefawrik


Mahlberg-ortenau-blick-sueden-auf-80889.jpg|Schloss Mohlburig
Mahlberg, Kirche St. Leopold 01.JPG|Pfarrkirch St. Leopold
Datei:MahlbergKircheSchloss.jpg|Katharinekapell
Datei:MahlbergHaeuser.jpg|Ackerburgerhiiser


## Verkehr
Mohlburig het e Aaschluss an d A 5 un e Bahnhof vu dr Rhindalbahn. 

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Mohlburig ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Litt
* Christina Obergföll (* 1981), Lychtathleti

## Literatur
* Hermann Rieder: *Die Stadt Mahlberg im Wandel der Zeiten, eine Heimatgeschichte*, Stückle, Ettenheim 1956
* Josef Naudascher: *Mahlberg, Orschweier. Vergangenheit im Bild*, Stückle, Ettenheim 1985
* Albert Köbele/Klaus Siefert: *Ortssippenbuch Mahlberg-Orschweier 1651–1976*. Grafenhausen: Köbele 1977 (= Badische Ortssippenbücher 39)

## Weblink

* http://www.mahlberg.de
*Ortsgschicht & Bilder 
* Mahlberg – Altgemeinde~Teilort bi leo-bw.de

## Füeßnote
Neuried (Baden)

**Neiriäd** (dt. *Neuried*) isch e Gmai im Riäd wu zuem Ortenaugrais in Bade-Wirtteberig g'herd.
 
## Geografi
Neiriäd leit in dr Owerrhineweni direkt am Rhin an dr Grenze zue Frankrich. Dr Bann bstoht us 63,7 % Landwirtschaftsflechi, 16,9 % Wald, 11 % Sidlungsflechi un 8,4 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin d Stadt Kähl im Norde, Schutterwald un Hohberg im Oschte, Friesenheim un Meißenheim im Side un di elsässische Gmaine Plobsheim un Eschau im Weschte.

## Gmaindsgliiderung
Zue Neiriäd ghere d Ortsdail *Aldene* (dt. 'Altenheim'), *Dungene* (dt. 'Dundenheim'), *Ichäne* (dt. 'Ichenheim'), *Millä* (dt. 'Müllen') un *Schudderzäll* (dt. 'Schutterzell').

### Woppe vun dr Ortsdail

Datei:Wappen_Altenheim.png|Aldene
Datei:Wappen_Dundenheim.svg|Dungene
Datei:Wappen_Ichenheim.png|Ichäne
Datei:Wappen_Muellen.png|Millä
Datei:Wappen_Schutterzell.svg|Schudderzäll


## Gschicht
Neiriäd isch am 1. Jänner 1973 entstande durich dr Zämmeschluss vun dr Gmaine Aldene, Dungene, Ichene un Mille.  Scho zum 1. Jänner 1972 isch Schudderzäll zue Ichene iigmaindet wore.

Aldene isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1139, Dungene anne 1289, Ichene 1066 un Mille 1139.

## Verwaltung
Neiriäd ghert zue kainere Verwaltungsgmainschaft. 

### Burgermaischter
* Gerhard Borchert (FDP): 1997–2013
* Jochen Fischer (barteilos): 2013–2020
* Tobias Ullrich: sitt 2021

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Bauwerk
* Evangelischi Fridenskirch Aldene (1813)
* Kadolischi Kirch St. Nikolaus (1822)
* Kadolischi Kirch St. Johannes Dungene (1823-1824)
* Simultankirch Schudderzäll (1862)


Datei:Altenheim_Weinbrennerstil-Kirche.jpg|Kirich Aldene
Datei:Ichenheimer_Kirche.jpg|Kirich Ichene


## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Neiriäd ghert zum Owerrhinalemannisch.

Innerhalb vum Owerrhinalemannische wurd där Dialäkt de Sproochlandschaft vun de Ortenau zuegeordnet.

Bsunderheite im Dialäkt in de Ortschafte vu Neiriäd un in de nechere Gegend kennen ich ne paar Wenkersätz üssem Wenkerboge vu Ichene gän.

## Weblink

* Websitte vun dr Gmai Neiriäd
* Ortsgschicht
* Kirich Aldene uf badischewanderungen.de
* Kirich Ichene uf badischewanderungen.de

## Fueßnote
Reiningen (Begriffsklärung)

**Reiningen** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Rainige, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Reiningen, e Gmai z Lothringe, Frankrych
* *Reiningen*, e Wyyler in dr Ortschaft Reddingen, Gmai Wietzendorf, Nidersachse, Dytschland
Reichweiler (Begriffsklärung)

**Reichweiler** isch dr Name vu däne Ortschafte:
*Richwiller, frz. *Richwiller*, dt. *Reichweiler*, Gmai im Oberelsass, Frankrych
*Reichweiler, e Ortsgmai in dr Verbandsgmai Kusel, Rhyland-Pfalz, Dytschland
Lutterbach (Begriffsklärung)

**Lutterbach** stoht fir:

* Lütterbàch, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Lutterbach, e andere Name fir d Lutter, e 12 km lange Bach z Bielefeld
* Hubertus Lutterbach (* 1961), e dytsche Theolog
Peter Fiedler

Dr **Peter Fiedler** (* 29. Augschte 1940 z Mariaschein, Nordböhme; † 2. Novämber 2009) isch e dytsche Theolog gsii.

## Studium un Beruef
Dr Peter Fiedler het z Münche un z Fryybeg Latyynisch, Griechisch un Katholischi Theologi studiert. Anne 1968 het er bim Anton Vögtle im Fach Neis Teschtamätn mit dr Arbet *Die Formel „und siehe“ im Neuen Testament* zum Dr. theol. promoviert. Är het derno as Assischtänt bim Vögtle gschafft un 1976 mit dr Arbet *Jesus und die Sünder* habilitiert.

Ab 1979 isch er Brofässer an dr Pädagogische Hochschuel z Löörech gsii, ab 1982 Brofässer an dr Pädagogische Hochschuel Ludisburg un syt 1991 Brofässer an dr Pädagogische Hochschuel Fryybeg.

## Forschig
Dr Fiedler het sich vor allem um d Verständigung vu Jude un Chrischte bemiet un het sich mit ere historisch-kritische Exegese vu dr neiteschtamäntlige Schrifte bschäftigt, vor allem mit Blick uf anti-jidischi Passasche im Neie Teschtamänt. Är het dr jidisch-chrischtlige Verständigung un dr Religionspädagogik wichtigi Impuls chenne gee, vor allem doderdur ass er draditionälli anti-jidischi Darstelligstendänze in Schuelbiecher fir dr Religionsunterricht un in Chinderbible identifiziert.

## Läbe
Dr Fiedler isch syt dr frieje 1970er Johr z Obfige gwohnt un het mit syyre Frau Ursula vier Chinder ghaa.

## Wärch
* *Die Formel „und siehe“ im Neuen Testament*, (StANT 20). München 1969
* *Jesus und die Sünder*, (BET 3). Frankfurt und Bern 1976
* *Das Judentum im katholischen Religionsunterricht. Analysen - Bewertungen Perspektiven* (Lernprozeß Christen Juden, 1). Düsseldorf 1980

E vollständigi Bibliografi vu dr Schrifte vum Fiedler git s in:
* Reinhard Wunderlich und Bernd Feininger (Hrsg.): *Übergänge - Studien zur Ev. und Kath. Theologie/ Religionspädagogik.* Band 7: *Variationen des Christseins - Wege durch die Kirchengeschichte*. Frankfurt am Main 2006, S. 417 ff.

## Weblink
* Nachruf auf Peter Fiedler
Barbara Kirchner

D **Barbara Kirchner** (* 9. Novämber 1970 z Fryybeg) isch e dytschi Chemikeri un Schriftstelleri.

## Läbe, Studium un Forschig
D Kirchner isch z Munzinge ufgwagse un het anne 1990 am Rotteck-Gymnasium z Fryybeg Abitur gmacht. Vu 1990 bis 1998 het si an dr Universitete Fryybeg un Mainz, an dr Tächnische Universitet Chemnitz un an dr Universität Basel Chemi studiert. Anne 1999 het si z Basel bim Hanspeter Huber am Institut fir Fysikalischi Chemi promoviert iber Molekulardynamik-Simulatione zur Berächnig vu NMR-Aigeschafte. As Post-Doktorandi het si z Brisbane (Auschtralie), z Stuegert, z Bochum, z Züri un z Bonn gforscht. Anne 2006 het si an dr Universitet Bonn habiliert. Ab 2007 isch si as Noofolgeri vum Joachim Reinhold Brofessori fir Theoretischi Chemi an dr Universitet Leipzig gsii. Zum 1. Jänner 2013 het d Kirchner e Ruef an s *Mulliken Center for Theoretical Chemistry* am Inschtitut fir Physikalischi un Theoretischi Chemi an dr Universitet Bonn aagnuu.

## Literarischs Schaffe
D Barbara Kirchner vereffetligt näbe ihre wisseschaftlige Arbet au literarischi Prosa un Essay. 

Si het zämme mit em Dietmar Dath Abitur gmacht, mit ihm het si iber d Johr immer wider au uf literarischem Biet zämmegschafft. 1997 hän si zämme d *Gruppe Pfadintegral (GPI)* grindet, urspringlig e fiktivi bolitischi Gruppe in eme Artikel vum Dath fir d Zytschrift *Jungle World*, wu derno as Editionsramme fir em Dath syy Roman *Phonon* dient het.

2002 hän d Kirchner un dr Dath ihre gmainsame Roman *Schwester Mitternacht* im Verbrecher Verlag vereffetligt. Dr Kirchner ihre erschte aigeständige Roman *Die verbesserte Frau* isch anne 2003 im Verbrecher Verlag Berlin erschine.

Anne 2003 het d Kirchner z Fryybeg dr *Implex Verlag* grindet, wu unter anderem au dr Roman *"Für immer in Honig"* vum Dath erschine isch.

## Schrifte
### Wisseschaftligi Schrifte
* *Quadrupol-Kopplungskonstante und quadrupolare Spin-Gitter-Relaxation aus der Sicht der klassischen Moleküldynamiksimulation*, Basel 1999
* *Theory of complicated liquids*, Amsterdam [u. a.] 2007
* *Ionic Liquids*, Berlin 2010

### Literarischi Wärch
* *Schwester Mitternacht*, Berlin 2002 (zämme mit em Dietmar Dath)
* *Die verbesserte Frau*, Berlin 2003
* *Der Hochzeitstag*, Frankfurt a.&nbsp;M. 2003

### Sunschtigi Schrifte
* *Der Implex. Sozialer Fortschritt: Geschichte und Idee* (zämme mit em Dietmar Dath). Berlin 2012
* *Dämmermännerung. Neuer Antifeminismus, alte Leier*. Hamburg: konkret Verlag 2014, ISBN 978-3-930786-69-5

## Weblink
* Prof. Dr. Barbara Kirchner, Uni Bonn
* Prof. Dr. Barbara Kirchner (CV)
* Kirchner Research Group, Uni Leipzig
* Interview mit dr Kirchner 
* Barbara Kirchner (Verbrecher Verlag Berlin)
* Interview mit dr Barbara Kirchner un em Dietmar Dath (Starship 5, 2002)
Meißenheim

**Missennä** (dt. *Meißenheim*) isch e Gmai im undere Riäd wu zuem Ortenaugrais in Bade-Wirtteberig g'herd.

## Geografi
Missennä lait in dr Owerrhinewene direkt am Rhin an dr Grenze zue Frankrich. Dr Bann bstoht us 58,6 % Landwirtschaftsflechi, 22,7 % Wald, 11,9 % Sidlungsflechi un 6,8 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Neiriäd im Norde, Friäsenä un d Stadt Lohr im Oschte, Schwaanai im Side un di elsässisch Gmai Geerschte im Weschte.

## Gmaindsgliiderung
Zue Missennä ghert no dr Ortsdail *[[Kürzell|Kirrzl]]* (dt. 'Kürzell').


Wappen Kuerzell.png|Woppe vun Kirrzl


## Gschicht
Missennä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1267. Als Lääche vum Bischtum Stroßburi het s dr Herre vun Geroldseck ghert, im 14. Johrhundert isch s an d Herre vun Hattstadt kumme. 1464 het dr Stroßburger Burger Bernhard Wurmser s Dorf Missennä kauft. Bis 1805 isch s im Bsitz vun sinere Familie bliwe, no isch s zum Kurfirschtedum Bade kumme.

## Verwaltung
Missennä het mit dr Gmai Schwanai e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 
Dr Burgermaischter vun Missennä isch dr Alexander Schröder.

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Bauwerk

* Evangelischi Kirich Missenä (1766 mit Silbermann-Orgele)
* Kirich St. Laurentius (klassizistisch, baut 1829 bis 1830 vum Hans Voß, bis 1962 zäme vun dr evangelische un dr katholische Kirch als Simultankirch brüücht).
* Evangelischi Uferstehungskirich


Meißenheim, evangelische Kirche.jpg|Evangelischi Kirich, Missene
Kirche Kürzell.JPG|Kirich St. Laurentius, Kirrzl
Evangelische Kirche Kürzell.JPG|Evangelischi Kirch, Kirrzl
Meißenheim, Rathaus.jpg|Roothüüs Missene
Rathaus in Kürzell.JPG|Roothüüs Kirrzl


## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Missennä ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Literatur
* Johannes Georg Schilher: *Chronicon Meissenheimense*. Heidelberg 1844 (E-Kopie).
* Albert Köbele: *Dorfsippenbuch Meißenheim, Landkreis Lahr in Baden, 1568–1969*. 2. Auflage. Grafenhausen: Köbele 1969 (= Badische Ortssippenbücher 1)

## Weblink

* https://meissenheim.de/

## Fueßnote
Mühlenbach (Schwarzwald)

**Miiläbach** (dt. *Mühlenbach*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Miiläbach lait ime Sittedal vum Kinzigdal im mittlere Schwarzwald. Durich d Gmai fließt dr Miiläbach. Dr Bann bstoht us 32,5 % Landwirtschaftsflechi, 63,9 % Wald, 3,4 % Sidlungsflechi un 0,2 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin d Städt Haaslä un Huusä im Norde, Guedä im Oschte, d Stadt Elze im Landkrais Ämmedinge im Side un Hoofschdäddä im Weschte.

## Gmaindsgliiderung
Zue Miiläbach ghere s Dorf Miiläbach, d Wiiler Aichhalde, Girtenau, d Zinke Bärebach, Burggrawe, Dietendal, Fannis, Flacheberg, Hagschbach, Hintergrund, Oberbiechere, Pfuus, Schuelerschberg, Stai, Stollegrund, Unterbiechere un Windebach un d Hef Grueb un Vorbach.

## Gschicht
Miiläbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1234 als *Milenbach*. Bis 1806 het Miiläbach de Firschteberger ghert, no isch zum Großherzogdum Bade kumme.

## Verwaltung
Miiläbach het mit dr Stadt Haaslä un dr Gmaine Discherbach, Hoofschdäddä un Schdainä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Burgermaischter
* Karl Burger: 1993-2017
* Helga Wössner: sitt 2017

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Bauwerk
* Kadolischi Kirich St. Afra
* Burig Miiläbach (13. Jh.)


Rathaus Mühlenbach Schwarzwald 2013.jpg|Rothuus
St. Afra Mühlenbach 2013-a.jpg|St. Afra
Narrenzunft Mühlenbach (15.01.2017 - 3).jpg|Narrezumft


## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Miiläbach ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Sport
* Skiclub Mühlenbach 1969 e.&nbsp;V.
* Sportverein Mühlenbach 1951 e. V.
* TTC Mühlenbach e.&nbsp;V.
* Verein für Kraftsport Mühlenbach 1983 e. V.

## Weblink

* https://www.muehlenbach.de
* Bilder & Ortsgschicht

## Fueßnotte
Ingersheim

**Ingersheim** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Engersche, e Gmai im Landchrais Ludisburg, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Ingersche an dr Jagscht, e Ortsdail vu Craalse im Landchrais Schwäbisch Hall, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Íngersche, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
Katzenthal (Begriffsklärung)

**Katzenthal** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Kàtzedàl, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Katzenthal, e Ortsdail vu dr Gmai Affing im Landchrais Aichach-Friedberg, Bayern, Dytschland
* Katzenthal, e Ortsdail vu dr Gmai Weihmichl im Landchrais, Bayern, Dytschland
Urbach

**Urbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:

z Dytschland
* Urbach, e Gmai im Rems-Murr-Chrais, Bade-Wirttebärg
* Urbach, ehmolige Name vu Auerbach, hit e Staddail vu Bensheim, Chrais Bergstraße, Hesse
* Köln-Urbach, e Stadtdail vu Köln, Nordrhy-Weschtfale
* Urbach, e Gmai im Landchrais Neuwied, Rhyland-Pfalz
* Urbach, e Gmai im Landchrais Nordhausen, Thüringe
* Urbach, e Ortsdail vu Menteroda, Thüringe
* Urbach, e Dorf in dr Gmai Helbedündorf, Thüringe

z Frankrych
* Frâlât, frz. *Fréland*, els. *Ürbach*, dt. *Urbach bei Kaysersberg*. e Gmai im Oberelsass
* Fouda, frz. *Fouday*, dt. *Urbach*, e Gmai im Oberelsass
* Urbach, e Ortsdail vu dr Gmai Epping, Département Moselle

z Russland
* dr ehmolig Name vu Puschkino im Biet Saratow, hite no dr Name vu dr Bahnstation

**Urbach** isch dr Name vu däne Fließgwässer:
* Urbach oder Urbachwasser im Urbachtal, Kanton Bärn, Schwyz
* Urbach, Fluss im weschtlige Taunus, Dytschland

**Urbach** isch dr Name vu däne Persone:
* Klaus von Urbach (15.&nbsp;Jh.), dytsche Alchimist
* Lutz Urbach (* 1966), dytsche Kommunalbolitiker (CDU)
* Peter Urbach (* 1941), Berliner Verfassigsschutz-Spitzel am Änd vu dr 1960er Johr
* Reinhard Urbach (* 1939), Direktor vum *Theater der Jugend* z Wien (1988–2002)
* Otto Urbach (Komponist) (1871–1927), Komponist, Dresden
* Otto Urbach (Schriftsteller) (1901–1957), Schriftsteller, Hannover
Urbeis (Begriffsklärung)

**Urbeis** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Orbey, els. *Urwes*, dt. *Urbeis*, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Urbeis, els. *Urwais*, dt. *Urbeis*, e Gmai im Unterelsass, Frankrych

**Lueg au**
*Urwes, frz. *Urbès*, dt. *Urbis*
Ralph Neininger

Dr **Ralph Neininger** (* 22. Dezämber 1970 z Fryybeg) isch e dytsche Mathematiker.

## Läbe, Studium un Forschig
Dr Neininger isch z Fryybeg ufgwagse un het anne 1990 am Rotteck-Gymnasium z Fryybeg Abitur gmacht. Ab 1991 het er an dr Universitet Fryybeg Mathematik studiert. Anne 1999 het er bim Ludger Rüschendorf am Inschtitut fir Mathematischi Stochastik promoviert.

As Post-Doktorand het er 2000 bis 2002 bim Luc Devroye an dr McGill University z Montreal, Kanada un anne 2002 bim Hsien-Kuei Hwang an dr Academia Sinica z Taipei, Taiwan gforscht. Im Jänner 2003 het er e Juniorbrofässur an dr Universitet z Frankfurt am Main iberchuu, wun er si anne 2004 habilitiert het.

Syt em Dezämber 2006 isch er Brofässer fir Stochastik am Inschtitut fir Mathematik an dr Goethe-Universitet Frankfurt.

Syyni Forschigsschwärpinkt sin Wahrschynligkaitstheori, Algorithme un Datestrukture.

## Schrifte
* Limit Laws for Random Recursive Structures and Algorithms. Dissertation, Universität Freiburg i. Br., iv, 96 p. (1999).
* Stochastische Analyse von Algorithmen, Fixpunktgleichungen und ideale Metriken. Habilitation (kumulativ), Universität Frankfurt a. M., 45 p. (2004).

## Weblingg
* Homepage Ralph Neininger, Universität Frankfurt
Oberharmersbach

**Haamerschbach** (dt. *Oberharmersbach*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Oberharmersbach leit im mittlere Schwarzwald im Dal vum Haamerschbach, wu bi Biiberä in d Kinzig mindet. Dr Bann geht vum Haamerschbach in 280 Meter Hechi bis zum Gipfel vum Brandekopf in 945 Meter iwer NN, d Dorfmitt leit uf rund 320 Meter iwer NN. D Ortschafte leit im Naturpark Schwarzwald Mitte/Nord. Dr Bann bstoht us 22,2 % Landwirtschaftsflechi, 74,1 % Wald, 3,4 % Sidlungsflechi un 0,3 % sunschtiger Flechi.

D Gmai grenzt im Norde an d Stadt Obbenau, im Nordoschte an Bad Peterstal-Griesbach, im Oschte an Oberwolfe, im Süden an die Stadt Huusä un Fischerbach, im Sidweschte an d Stadt Zäll un im Weschte an Noodere.

## Gmaindsgliiderung
Zue Haamerschbach ghere newem glichnamige Dorf d Wiiler Riersbach Dörfle, Vor Hagenbach un Vor Riersbach, d Zinke Adelbach, Amselgrund, Billersberg, Engelberg, Häldele, Hagenbach-Berg, Hermersberg, Holdersbach, Hub (mit Hinterdorf), In Riersbach, In Waltersbach, In Wickersbach, Jauschbach, Jedensbach, Krähenstein, Krochte (Ober u. Unter), Langenberg, Langhärdle, Langhard, Limrain, Ottenbach, Roßbach, Vor Waltersbach, Vor Wickersbach, Waldhäuser un Zuwald, d Hef Durben, Fußbühl, Gorgisenberg, Hark, Holzhack, Mißlinke un Wittum un d Wohnblätz Almendgrund, Bolaien, Eckle, Frickenberg, Grabengründle, Grommet un Löcherberg. 

## Gschicht
Haamerschbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1139 als *Hademarsbach*. S isch Dail vum friejere freie Riichsdal Haamerschbach gsii un dodemit direkt em Kaiser unterstellt gsii.

## Verwaltung
Haamerschbach het mit dr Stadt Zell un dr Gmaine Biibere un Noodere e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Burgermaischter
* Otmar Ritter: 1970 bis 2001
* Siegfried Huber (CDU): 2001 bis 2018
* Richard Weith (SPD): sitt 2018

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

## Kultur un Bauwerk
* Pfarrkirch St. Gallus (neiromanisch, 1839)
* Maria-Hilf-Kapell z Zuwald (1883)
* St. Wendelinuskapell, Riersbach

## Bildung
* Brandenkopf-Schuel (Grundschuel)

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Haamerschbach ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Bilder

Oberharmersbach.jpg|Haamerschbach 
Blick auf Brandenkopf 1.JPG|Dr Brandekopf (945 m)
Oberharmersbach, Rathaus.jpg|Rothuus
11. Tag, Mo 18.07.2016, Oberharmersbach, Pfarrkirche St. Gallus, Blick von Südwesten.jpg|Pfarrkirch St. Gallus
Oberharmersbach-Riersbach, Hubhof, St. Wendelinuskapelle 2.jpg|St. Wendelinuskapell, Riersbach
Bildstock Dieterle DSCN3613.jpg|Bildstock Dieterle
Oberharmersbach, Bahnhofshotel - Gasthaus Schwarzwälder Hof.jpg|Gaschthuus „Schwarzwälder Hof“
Oberharmersbach-Riersbach, Schule.jpg|Brandenkopf-Schuel


## Weblink

* http://www.oberharmersbach.de

## Fueßnote
Isaak Gröbli

De **Isaak Gröbli** (* 26. April 1882 Oberuzwil; † 27. April 1917 Gossau) isch e Schwiizer Industrielle, wo d Schifflistiggmaschine erfunde het.

## Lebe
De Issak Gröbli isch em 26. April 1882 z Oberuzwil as dritts Chind vom Joseph Gröbli und vo de Anna Katharina uf d Welt cho. Sin Vatter isch de Dorflehrer vo Oberuzwil gsii und het denebet ono e chliini Weberai bitribe. Mit elfi het er bi sim Vatter s Webe glernt.

Mit 18ni isch er zäme mit eme Fründ uf Lyon uusgwanderet. Well er aber nöd de gwünschti Erfolg ghaa het, isch er noch drai Joor wider zrugg i sini Haimet und het i merere Weberaie gschaffe, so z Rüeschlike, z Thalwil und ab 1841 z Oberuzwil. 1842 isch er is Militär iitrette und isch Korporal wore. 

Noch em Tood vo sim Vatter ane 1843 het er dem sini Weberai öbernoo und uusbaut. Denebet het er ono e militärischi Karriere gmacht. Im Sonderbundchrieg isch er Feldwaibel gsii, 1848 isch er zom Lütenant biförderet wore und i de 1850er Joor isch er zom Hopme uufgstige.

Ghüroote het de Isaak Gröbli ane 1849 und zwoor d Anna Elisabeth Grob. Sini Weberai het er us wertschaftliche Gründ müese zuetue und het denn as Laiter i verschidnige Weberaie gschaffe, isch aber nie lang blibe. 1859 het er z Oberuzwil en aigni Ferggerai uuftue. Er het denn afange e Stiggmaschine z entwerfe, wo denn vo de Firma Benninger z Uzwil baut woren isch. Die Schifflistiggmaschine het den ab 1865 d Firma Johann Jacob Rieter z Winterthur afange herstele und de Gröbli isch uf Winterthur züglet. Er isch technische Laiter vo de *Mechanische Stickerai Wülflinge* wore, wo mit zee Schifflistiggmaschine afange het schaffe. Im Augste 1873 isch de Isaak Gröbli a de Weltuusstelig z Wien för sini Erfindig mit ere Medaille uuszaichnet wore.

1874 isch bim ene Arbetsunfall sini recht Hand verstümmlet wore und er het 1878 e noiji Stell i de Strickerai J. Rubli z Winterthur aagfange. 1882 isch er Laiter vo de noi gründete Schifflistiggerai Gieger & Dierauer z Uzwil wore. E Joor spööter isch sini Erfindig a de Landesuustellig z Zöri vorgstellt wore.

1886 het er z Gossau en aigni Stiggerai uuftue. Ane 1889 het er för sini Stiggeraie a de Weltuustelig z Paris e Bronzemedaille öberchoo. Er isch em 27. April 1917 gstorbe.

Au sii Soo, de Joseph Arnold Gröbli, het e noiji Maschine erfunde, nämli de Stiggautomat mit Lochcharte.

## Literatur
* Hans Amann: *Vor 75 Jahren starb Isaak Gröbli,* erschine i de Oberberger Blätter 1992/1993, Seiten 48–57, Verlag Cavelti AG, Gossau
* Josef Gröbli: *Haushaltungsbuch des Schulmeisters,* 1815–1818, Oberuzwil
* Pfarrer E. Berger: *Worte der Erinnerung an Isaak Gröbli,* 1917, Gossau
* Hanns Günther: *Pioniere der Technik,* Rascher-Verlag, Züri 1920
* Hans Breitenmoser: *Ein genialer Toggenburger Techniker,* Toggenburger Annalen, 1959
* *Der Fürstenländer,* 27. April 1917 und 20. Oktober 1958
* Walter Bodmer: *Isaak Gröbli, Erfinder der Schifflistickmaschine und Industrieller* im Band 15 vo *Schweizer Pioniere der Wirtschaft und Technik*, 1964, Zürich.

## Weblink
Theodor-Haecker-Preis

Dr **Theodor-Haecker-Bryys** wird syter anne 1995 all zwai Joor vu dr Stadt Esslenge an Persone vergee, wu sich dur e „bsundere bolitische Muet un Ufrichtigkait“ uuszaichne. Dr Bryys isch noch em dytsche Schriftsteller Theodor Haecker gnännt un zurzyt mit € 10.000 dotiert.

Derzue wird e Ehregab zum Theodor-Haecker-Bryys an Wisseschaftler vergee, wu sich bsundersch verdient gmacht hän um Erforschig vum Läb un Wärch vum Theodor Haecker. 2007 isch d Ehregab au an s Fanbrojäkt Babelsberg vergee wore, as Byschpel fir e glungeni Arbet mit Jugedlige gege Gwalt, Rassismus un neonazistischi Tendenze.

## Bishärigi Bryysdreeger
* 1995: Sergei Kowaljow, russische Dissident un Bolitiker
* 1997: Jehan as-Sadat, d Frau vum friejere ägyptische Bresidänt Anwar as-Sadat
* 1999: Salima Ghezali, Schurnalischti vu Algerie
* 2001: Vesna Pesic, Mänscherächtleri un Fridensforscheri vu Serbie
* 2003: Laurien Ntezimana, Theolog vu Ruanda
* 2005: Eren Keskin, Mänscherächtler us dr Tirkei
* 2007: Judith Galarza, Mänscherächtleri vu Mexiko
* 2009: Kitwe Mulunda Guy, Mänscherächtler us dr Demokratische Republik Kongo
* 2011: Shiva Nazar Ahari, Mänscherächtleri us em Iran
* 2013: Leyla Yunus, Burgerrächtsaktivischti vu Aserbaischan
* 2015: Laísa Santos Sampaio, brasilianischi Umwältaktivischti
* 2017: Urmila Chaudhary, nepalesischi Mänscherächtleri
* 2020: Rugiatu Neneh Turay, Mänscherächtleri vu Sierra Leone
* 2022: Maryja Kalesnikawa, Mänscherächtleri vu Belarus
* 2023: Seyran Ateş, Rächtsaawälti, Frauerächtleri un Grindigsinitiatori vu dr Ibn-Rushd-Goethe-Moschee
* 2026: Philip Obaji, Journalischt vu Nigeria

Anne 2000 isch an dr verschwunde wyssrussisch Oppositionsbolitiker Viktor Gontschar e usserordelige Bryys vergee wore.

## Weblink
* Theodor-Haecker-Bryys uf dr Syte vu Esslenge
Oberwolfach

**Obberwolfe** (dt. *Oberwolfach*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ). Me kännt dr Ort in dr ganze Welt durich s Mathematisch Forschungsinschtitut Obberwolfe (MFO).

## Geografi
Obberwolfe isch e Lufkurort im mittlere Schwarzwald am Unterlauf vun dr Wolf, eme Newefluss vun dr Kinzig. Dr Bann bstoht us 14,4 % Landwirtschaftsflechi, 82,1 % Wald, 3 % Sidlungsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Bad Peterstal-Griesbach im Norde, Bad Rippoldsau-Schapbach im Landkrais Fraidestadt im Oschte, d Städt Wolfe un Huuse im Side un Haamerschbach im Weste.

## Gmaindsgliiderung
Zue Obberwolfe ghere d Derfer Bi dr Kirich un Walke, d Sidlung Grienach, d Zinke Battegott, Erzebach, Frohnbach, Gelbach, Grangat, Kurzebach, Rankach un Diefebach, d Hef Happach, Landeck, Mitteldal, Oberdal, Schwarzebruch, Waldhans, Waldlehme un Zierli un dr Wohnblatz Unterdal, derzue d Wieschtig Diefebach.

## Gschicht
Obberwolfe isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1275 als *Superioris Wolfach*. Dr Ort isch 1291 an s Firschtedum Firschtebärg kumme un 1806 mit em ganze Wolfdal an s Großherzogdum Bade.

## Verwaltung
Obberwolfe het mit dr Stadt Wolfä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Burgermaischter
* 1983 bis 2015: Jürgen Nowak
* sitt 2015: Matthias Bauernfeind

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

### Partnerschafte

*  Still, Elsass, Frankrich, sit 1965

## Kultur un Bauwerik
* Pfarrkirich St. Bartholomäus, Barockkirich vun 1762
*Burgruine Wolfe
*Ruine Walkestai
* Rothuus (1922-1926)
* MiMa Mineralien- und Mathematikmuseum
* Bsuecherbärgwärik Gruebe Wenzel
* Bruno’s Motorradmuseum
* *Themepark* „Historischer Bergbau, Mineralien und Mathematik“


Oberwolfach Anfang April 279.jpg|Obberwolfe
Oberwolfach_Rathaus.jpg|Rothuus
Oberwolfach_Kirche.jpg|Katholischi Kirich St. Bartholomäus
Oberwolfach MFO Feb 2020.jpg|Mathematisch Forschungsinschtitut
MiMa Oberwolfach Hausanschicht.jpg|MiMa Oberwolfach


## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Obberwolfe ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Weblink

* http://www.oberwolfach.de

## Fueßnote
Ohlsbach

**Ohlschbach** (dt. *Ohlsbach*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Ohlschbach leit in de Vorbärg vum Schwarzwald im Kinzigdal. Dr Bann bstoht us 29,6 % Landwirtschaftsflechi, 54,8 % Wald, 12,9 % Sidlungsflechi un 2,6 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Durbach im Norde, Gängäbach im Oschte, Berghoupdä im Side un Orteberig un d Graisstadt Offeburg im Weschte.

## Gmaindsgliiderung
Zue Ohlschbach ghere s Dorf Ohlschbach, d Wiiler Bieche, Eberschwiir, Nothalde, Schluch un Wisebach un d Hef Hinterohlschbach un Maisegrund, derzue di ehmolige Ortschafte Hueberschgass un Schindelhof.

## Gschicht
Ohlschbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1234 als *Olespach*. Im Johr 1402 het Ohlschbach si Beidritt zue de Stadtrepublik Gängäbach verkindet. 1803 isch d Gmai zäme mit Gängäbach zum Kurfirschtedum Bade kumme.

## Verwaltung
Ohlschbach het mit dr Stadt Gängäbach un dr Gmai Berghoupdä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

Dr Burgermaischter vun Ohlschbach isch dr Bernd Bruder (sitt 2012).

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

### Partnerschafte
*  Bersch, Elsass, Frankrich

## Kultur un Bauwerk
* Dreifaltigkeitskirch
* Mineralbrunneaalag (sitt 1982)

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Ohlschbach ghert zum Owerrhinalemannisch.


BOhlsbach.jpg|Hauptstroß
Dreifaltigkeitskirche (Ohlsbach).jpg|Dreifaltigkeitskirch
BrunnenOhlsbach.jpg|Mineralbrunneaalag


## Weblink

* http://www.ohlsbach.de

## Fueßnote