Udmurtische Sprache

**Udmurtisch** (Eigebezeichnig: удмурт кыл , friehner *Wotjakisch*) isch e permischi Sproch und ghört dodemit zu de finno-ugrische und de uralische Sproche. De nöchst Verwandt devo isch Komi.

D'Grammatik vom Udmurtische isch vo Agglutination, d. h. vo de Verwändig vo Ändige, brägt. Wie in allne finno-ugrische Sproche git's kei grammatischs Gschlächt. Au s Fehle vo Artikel deilt's mit allne finno-ugrische Sproche usser em Ungarische.

Udmurtisch isch zämme mit Russisch Amtssproch vo Udmurtie (Russland). Di meiste Udmurtischsprochige chönne genauso güet Russisch; Lüt, wo numme Udmurtisch chönne, sin höchstens no under de ältere Mänsche z finde.

## Etymology
In dialektale Variante heiße d'Udmurte au *udmort, ukmort* oder *utmort*. S *ud-* bedütet „Fäld“ oder „Wyse“, chunnt uss em Komi und existiert uff Udmurtisch nit. S *murt* heißt eigetlig „främd“, cha aber au „Mänsch“ bedüte (vgl. *mort* uff Komi). Die Etymology isch numme e Vermüetig und nit bewyse, eini wo meh überzügt git's aber momentan nit.

D'Mari nänne d'Udmurte *odo-marij*, überesetzt „odo-Mänsche“

I me russische Tekscht werre d'Udmurte under em Name *vjada* gnännt, sälle Name chunnt vom Fluss Vjatka. Friehner isch d'Bezeichnig *Wotjakisch* bzw. *Wotjake* für s Volk gsi: de erscht Deil chunnt vom udmurtische *ud-*, woby s *v* epentethisch isch und de Name vom Volk friehner *ot* oder *otin* gsi isch; s *-jak* bedütet „Volk“. Ab em zwanzigste Johrhundert hän finno-ugrischi Sachbiecher zerscht z Finnland und z Estland, spöter au z Ungarn di neui Bezeichnig brucht.

Uff Tatarisch und Tschuwaschisch werre d'Udmurte *ar* gnännt. Säll Wort hät friehner „Ma“ bedütet.

## Ussproch und Alphabet
Im Udmurtische git's sybe Vokal und 26 Konsonante. D'Längi vo de Konsonante spylt für d'Bedütig vom Wort kei Rolle. Es git keini Diphthong, zwei Vokal nochenand ghöre au zu zwei verschydene Silbe.

Es wird s kyrillisch Alphabet brucht, wo mit e baar Büechstabe ergänzt worre isch:

;Amerkige zu de Ussproch


### Bedonig
D'Bedonig isch im Udmurtische dynamisch und litt normalerwis uff de letschte Silbe. Bedonti Silbe sin zirka anderthalbmol so lang wie unbedonti. Bi Verbe entscheidet d'Bedonig zwüsche Indikativ (letschti Silbe) und Imperativ oder Verneinig (erschti Silbe) underscheide. In verdoppelte Adjektiv und in Adverbie wird immer di erschti Silbe bedont. In Nome und Adjektiv, wo mit  afange, chà d'Bedonig uff jeder Silbe lyge, noch de Bronome ваньмы (myr, 2. Person Blural) und ваньды (ihr alli).

## Dialäkt

Udmurtisch kännt insgsamt 23 Dialäkt (lüeg Charte). Di meiste Sprächer zälle d'Nord- und d'Ostdialäkt. Bemerkeswärt isch de Besermandialäkt, wo d'Sprächer ethnologisch gseh Tatare sin, wo sich bis in s 19. Johrhundert no als Tschuwasche bezeichnet hän. Si läbe uff em Gebiet, wo sunscht d'Norddialäkt gschwätzt werre, und ihr Dialäkt wird in mänke Sachbiecher au als eigeni Sproch aglüegt.

In de Norddialäkt blibt e **-ы-**  zwüsche palatale Konsonante normalerwis stoh. In de Süddialäkt wird's zu me *i*:
::N **йуыс'ко**  – S **йуис'ко**  „ich drink“
::N **пуныйэн**  – S **пунийэн**  „mit em Hund“ (Instrumental vo „Hund“)

In de Elativ- und Ergativforme und in reflexive Ändsilbe vo Verbe wird e **-сь**  in de Norddialäkt zu me **-ы-** (-y-):
::N **гуртыс' **  – S **гуртис' ** „uss em Dorf use“
::N **коркаыс'эн**  – S **коркаис'эн**  „vom Hus eweg“
::N **дышэтыс' **  – S **дышэтис' **  „Lehrer“
::N **йуыс'ко**  – S **йуис'ко**  „ich drink öbbis“

Au in de Lexik git's Underschyd zwüsche de Nord- und de Süddialäkt:
::N **ул'ча**  – S **урам**  – „Stroß“
::N **йаблок**  – S **улмо**  – „Öpfel“
::N **огрэч**  – S **кыйар**  – „Gurke“

Es git aber au Gegebispyl:
::N **пис'ай**  – S **кочыш**  – „Chatz“

In dem Bispyl hät numme s Wort vom Süddialäkt e främde, d. h. tatarische Ursprung:
::N **кон'дон**  – S **укс'о**  – „Gäld“

Au in de Konjugation git's Abwychige zwüsche de Dialäkt.

## Hüttigi Situation
Im 20. Johrhundert isch s Udmurtisch infolg vo de russische Politik uff d'Dörfer zruckdrängt worre, numme ab und züe hät mer's in de Hauptstadt vo Udmurtie z höre griegt. In de 1960er-Johr sin d'Namesschilder an de Gschäfter und Behörde zweisprochig worre, ab de 1980er findet mer numme no sälte udmurtischsprochigi Bschriftige ohni russischi Übersetzig. Zu de schlächte Züechumftsussichte vo de Sproch drait au d'Datsach by, dass de Adeil vo Udmurtischsprochige under de jüngere Generatione am Sinke isch und dass es s Schüelsystem numme in de Understufe underrichte losst. An de Udmurtische Staatlige Universität (Удмурт кун университет) wird allerdings Underricht uff Udmurtisch und au s Studium vo de Sproch abotte. Dezüe chunnt, dass s Udmurtisch noch em Gsetz di zweiti Amtssproch vo Udmurtie isch. Schüele, wo *rein udmurtisch* sin, git's numme no in de Dörfer.

## Externi Site

* Internetbräsänz vo Udmurtie
* www.udmdunne.ru (Internetbräsänz vo-n-re udmurtische Zitig)