open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schlacht auf der Planta

D **Schlacht uf dr Planta** isch e militärischi Usenandersetzig gsi zwüschen em Herzogtum Savoye und de Eidgenosse und Oberwalliser währed de Burgunderchrieg (1474–1477). Si het am 13. Novämber 1475 stattgfunde.

## D Schlacht

Am Morge vom 13. Novämber isch d Hauptmacht vo de Savoyer über e Gränzfluss Morge iidrunge und het noch eme churze Gfächt d Vorhuet vo de Walliser in d Flucht gschlage. E chliineri Druppe vo Savoyer isch über die linggi Flanke uf Savièse vordrunge, het d Verdeidiger gschlage und d Dörfer blünderet und abebrennt. D Hauptarmee isch gege d Stadt Sitte (Sion) marschiert und in die westlige Deil vo dr Stadt iidrunge. Dr Landsturm vo de Zende, wo denn achoo isch, het d Savoyer wider us dr Stadt verdriibe.

Die savoyische Druppe hai sich vor dr Stadt im Ort La Planta neu formiert. D Walliser si schlächt usgrüstet gsi und dr Landsturm het sich scho afo uflöse, wo öbbe 3'000 Freiwilligi us Bärn, Fryburg und Solodurn under Bärner Füehrig über e Sanetschpass in Richdig Savièse vordrunge si und die linggi Flanke vo de Savoyer bedroht hai.

D Bärner hai vo de Walliser, wo dra gsi si sich zruggzzieh, verlangt wiiter z kämpfe und wär gflüchtet isch hai si umbrocht.

Zum ihri linggi Flanke z schütze hai sich d Savoyer e chli gege Weste zruggzoge, d Eidgenosse und d Walliser hai sofort frontal aagriffe. Dr Kampf isch erbitteret gsi bis d Savoyer panikartig die Flucht ergriffe hai und ihre ganz Dross zrugggloh hai. Sächs Wäge mit Harnisch, Waffe und Rüstige und e baar Banner und 120 Stritross hai d Walliser erbütet. D Verlust vo de Savoyer si schwer gsi, meh as 1'000 Doti, drunder 300 Adligi und mehreri Gfangeni. D Verlust vo de Verbündete si nid bekannt, es schiint aber si siige verheltnismässig chlii gsi. D Walliser und d Bärner hai die Flüchtende verfolgt bis es dunkel worden isch und si so uf Conthey cho und hai das grad bsetzt.

## Folge
D Walliser hai s ganze Underwallis bis Sankt Moritz und dr strategisch wichdig Gross St. Bärnhardbass bsetzt. Dr Bischof vo Sitte, dr Walter Supersaxo, het sich gweigeret, die eroberete Gebiet an Savoye zruggzgee und 1477 si si as Underdanegebiet Deil vom Wallis worde.

## Litratur
* Walliser Geschichte Band 1–3, Arthur Fibicher.
Belagerung von Neuss

D **Belagerig vo Neuss** isch vom 29. Juli 1474 bis zum Ändi vom Mai 1475 gange. Si isch e zentrale Bestanddeil vo dr Kölner Stiftsfehde und de Burgunderchrieg gsi. Dr Ursprung isch in de Komflikt zwüschen em Erzbischof Ruprächt vo dr Pfalz und de Landständ vom Erzstift Köln gläge. Dr Karl dr Küehni, wo mit em Erzbischof verbündet gsi isch aber au eigeni Machtinträsse verfolgt het, het d Stadt belageret. Wäge däm het dr Kaiser Friedrich III. e Riichschrieg lo usrüefe. Noch dr Belagerig, wo fast e Johr duurt het und für beidi Site verlustriich gsi isch, hai sich dr Karl dr Küehni und siini Verbündete schliesslig vor de Riichsdruppe zruggzoge.

## Literatur
* Kuno Dollinger: *Die Belagerung von Neuss*. In: Gerhard Taddey: Lexikon der Deutschen Geschichte. Stuttgart 1983, ISBN 3-520-80002-0, S. 876
* Jens Metzdorf: "Bedrängnis, Angst und große Mühsal." Die Belagerung von Neuss durch Karl den Kühnen 1474/75. Digitalisat

## Weblingg
*Wierstraet-Bericht
Kurpfalz

D **Churpfalz** isch e Region im nordweschtliche Bade-Württeberg und hischtorisch gseh e Deil vomene ehemolige Churfürschtetum.

## Begriff
De Begriff *Churpfalz* bedütet *Wahlpfalz* und isch en Hiiwiis druf, dass d Herrscher vo de Churpfalz Churfürschte si gsi. Des heisst si hei zu de Ziit vom Heilige Römische Riich s Rächt gha, zämme mit de andere Churfürschte de König z wähle. Di offizielli Bezeichnig vom Fürschtetum isch *Rhiinischi Pfalzgrafschaft* (Rheinische Pfalzgrafschaft) reschpektiv *Pfalzgrafschaft bei Rhein* gsi.

Hüt wird de Begriff Churpfalz für de rächtsrhiinisch Deil vom früenerige Churfürschtetum bbruucht, also d Region um Mannheim und Heidelberg, de südlich Odewald und en Deil vom Kraichgau. Nöd alli Gebiet, wo me hüt zu de Region Churpfalz zellt, hei wirklich zu de Churpfalz ghört und au nöd alli Ort, wo zu de Churpfalz ghört hei, zählt me hüt zu de Region.

## Gschicht
D Churpfalz hät sich im 13. Jorhundert usebbildet und isch bis ins 1803 es Territorium rächts und links vom Rhii gsi. D Residenzschtadt isch z erscht Heidelberg gsi, schpöter Mannheim. Syt 1798/1816 isch si i zwei Deil drännt worde: Em linksrhiinische seit mer hüt «Pfalz», em rächtsrhiinische «Kurpfalz».

## Lueg au
* Mechthild von der Pfalz
Bundesverfassung

**Bundesverfassung** (alem. *Bundesverfassig*) isch d Bezeichnig für Verfassige, wo in Bundesstaate uf dr Bundesebeni gälte. Mänggi europäischi Bundesstaate nenne ihri Verfassig au formal „Bundesverfassig“.

Bischbil:
* S Grundgsetz vo dr Bundesrepublik Dütschland (GG)
* D Bundesverfassig vo dr Schwiizerische Eidgenosseschaft (BV)
* D Bundesverfassig vo Östriich, bsunders s Bundes-Verfassigsgsetz (B-VG)
Aspach

**Aspach** stoht fir die Ortschafte:

;Dytschland
* Aschpach bi Backene, Rems-Murr-Kreis, Bade-Wirttebärg
* Aspach, Landkreis Gotha, Thüringe

;Frankrych
* Àschbi (Aspach), Oberelsass
* Ìweràschbàch (Aspach-le-Haut), Oberelsass
* Unteràschbàch (Aspach-le-Bas), Oberelsass
* Aspach (Moselle), Gemeinde im Département Moselle, Frankreich

;Eschtrych
* Aspach, Ortschaft vu dr Gmai Eberschwang, Bezirk Ried im Innkreis, Obereschtryych
* Aspach, Wyler in dr Ortschaft Helfingsdorf, Gmai Taiskirchen im Innkreis, Bezirk Ried im Innkreis, Obereschtryych
* Aspach, Gmai im Bezirk Braunau am Inn, Obereschtryych
Ballersdorf (Begriffsklärung)

**Ballersdorf** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Bàllerschdorf, Oberelsass
* Ballersdorf, Ortsdail vu Cadolzburg, Landkrais Fürth, Bayern
* Ballersdorf, Ortsdail vu Rohrenfels, Landkrais Neuburg-Schrobenhausen, Bayern
Neuenburgerhandel

Dr **Neueburgerhandel** isch e Komflikt zwüsche dr Schwiz und em König vo Preusse Friedrich Wilhelm IV. in de Johr 1856 und 1857 gsii.

## Vorgschicht
Sit em Wiener Kongräss vo 1815 het Neueburg en eigenartigi Doppelstellig gha: uf dr einte Site het s als Kanton zur Schwizerische Eidgenosseschaft ghört, uf dr andere isch es vo 1707 bis 1806 und wider sit 1814 as souveräns Fürstedum mit Preusse in Personalunion verbunde gsi.

Im Revolutionsjohr 1848 hai die radikal-demokratische Montagnards, wo vor Allem im Juragebirg Understützig gfunde hai, die konservativi Regierig gstürzt und hai am 1. Merz 1848 d Republik usgrüeft.

## Dr Komflikt
Im Johr 1856 hai d Royaliste Differänze, wo s het afo gee in der radikale Bardei, wo bis denn gregiert het, und e Wahlusgang, wo für si günstig gschunne het, usgnützt. Si hai e gegerevolutionäre Putsch usgfüehrt, wo vo Neueburger und eidgenössische Druppe underdruckt worden isch. Mehreri hundert Royaliste si gfangegnoh und mit dr Dodesstroof bedroht worde. 

Dr König vo Preusse het druf verlangt, ass di Ufständische freigloo wurde und het mit militärische Massnahme droht. Die eidgenössischi Regierig het en Amnestii für d Royaliste verweigeret, und Preusse und d Schwiz hai sich uf e Chrieg vorbereitet. Z Basel het mä sogar e zuesätzligi Brugg, d Dufourbrugg, über e Rhii baut, ass mä d Druppe schnäller über e Rhii chönnt bringe. D Eidgenosseschaft het drbii druf verdraut, ass d Bevölkerig vom Grossherzogdum Bade em ene Durchmarsch vo dr preussischen Armeä wurd Widerstand leiste, wil Preusse d Riichsverfassigskampagne dört 1849 brutal zsämmegschlage het. 

Wil au die übrige europäische Grossmächt nid barat gsi si, dr Aaspruch vom preussische König uf d Restauration vom Ancien Régime z understütze, isch dr preussisch König zwunge gsii, im Pariser Vertrag vo 1857 uf alli Rächt über Neueburg z verzichde. Er het aber dr Ditel vom ene Fürst vo Neueburg bhalte. Drfür hai d Schwizer alli Royaliste freigloo. Faktisch isch die preussischi Herrschaft z Neueburg, wo staats- und völkerrächtlig 150 Johr duurt het und nume churz zwüsche 1806 und 1814 underbroche worden isch, dur d Usrüefig vo dr Republik im Johr 1848 beändet gsi, aber erst mit däm Verzicht isch Neueburg au *de jure* d Preusse loosworde.

## Litratur
* Roland Beck: *Roulez tambours. Politisch-militärische Aspekte des Neuenburger Konflikts zwischen Preussen und der Schweiz 1856/57* (= *Schriftenreihe ASMZ*). Uusegee von der ASMZ, Huber, Frauenfeld 1982, ISBN 3-274-00004-3.
* Edgar Bonjour: *Der Neuenburger Konflikt 1856/57. Untersuchungen und Dokumente.* Helbing & Lichtenhahn, Basel u.&nbsp;a. 1957.
* Hans-Dierk Fricke: *Der Neuenburger Konflikt 1856/1857 im Spiegel der zeigenössischen deutschen Presse* 2010, Promotion an der Fernuniversität Hagen.
*
Eglingen

**Eglingen** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Eglenge, Ortsdoel vo Haoaschdõẽ, Landkroes Reitlenga, Bade-Wirtteberg, Deitschland
* Eglenge, Ortsdoel vo Discheng, Landkroes Hoedna, Bade-Wirtteberg, Deitschland
* Eglìnge, Gmein ìm Owerelsàss, Frànkrich
Toggenburgerkrieg

Dr **Toggeburgerchrieg**, au dr **Zweiti [[Villmergerkriege|Villmergerchrieg]]** oder **Zwölferchrieg** gnennt, isch e chriegerische Komflikt in dr Eidgenosseschaft gsi, wo vom 12. April bis zum 11. August 1712 duurt het. Uf dr einte Site si die katholische «Innere Ort» und dr Fürstabt vo Sanggalle gstande, uf dr andere die reformierte Ort Bärn und Züri und d Underdane vom Fürstabt im Toggeburg. Dr Komflikt isch gliichzitig e Religionschrieg gsi, e Chrieg um d Hegemonii in dr Alten Eidgenosseschaft und en Underdanenufstand. Er het mit em Siig vo de Reformierte gändet und het e Neuordnig vo de bolitische Verheltniss in dr Eidgenosseschaft noch sich zoge.

## Litratur
* Gottfried Guggenbühl: «Zürichs Anteil am Zweiten Villmergerkrieg, 1712». In: Schweizer Studien zur Geschichtswissenschaft, Bd. 4, Nr. 1. Leemann Zürich 1912.
* Ulrich Im Hof: «Ancien Régime». In: *Handbuch der Schweizer Geschichte*, Bd. 2. Berichthaus, Zürich 1977 ISBN 3855720215, S. 673–784.

## Fuessnote
Windows Phone

**Windows Phone** isch ä Betriebssystem für Handies vom Softwarehersteller Microsoft.

Bi Windows Phone handlet s sich um d Fortsetzig vo der Software Windows Mobile, wo im Rahme vo der Iführig vo Windows Phone zu Windows Phone Classic umbennent worde isch. Dr zueghörigi Appstore heisst Windows Phone Store.

Gräät mit Windows Phone sin in Düütschland und der Schwiiz sit em 21. Oktobr 2010 erheltlich. D'Entwicklig vo Windows Phone isch offiziel Endi August/Afang September 2010 abgschlosse worde und wird sit Afang September vom gliiche Joor an d Grääthersteller und Partner vo Microsoft usgliiferet. Windows Phone 7 isch füre lichti, intuitivi Bedienig mit Hilf vo de Finger konzipiert worde, während der Vorgänger an d Oberflächi vo de Desktop-Variante aglehnt gsi und mit Igobestift bedient worde isch. 

Konzeptionell basiert d Benutzeroberflächi vo Windows Phone uf dr Oberfläche vo Zune HD. 
## Grät mit Windows Phone 7
* HTC Surround / 7 Surround vo HTC
* HTC HD7 vo HTC
* HTC 7 Mozart vo	HTC
* HTC 7 Trophy vo	HTC
* HTC 7 Pro vo HTC
* Dell Venue Pro vo Dell
* LG Quantum / Optimus 7Q vo LG
* LG Optimus 7 vo LG
* Samsung Focus vo Samsung
* Samsung Omnia 7 vo Samsung

## Grät mit Windows Phone 8
* Nokia Lumia 810 
* Nokia Lumia 820 
* Nokia Lumia 822 
* Nokia Lumia 920 
* HTC Windows Phone  8S 
* HTC Windows Phone  8X 
* Samsung Ativ S 
* Huawei Ascend W1 

## Weblink
* Windows Phone
* Windows Phone 7 Developer Center im MSDN
* Blog Windows Smartphones
* Blog phoneseven.de

## Fuessnote
Heidweiler (Begriffsklärung)

**Heidweiler** isch dr ditsch Nàme vun danne Ortschàfte:
* Heidwiller, Owerelsàss, Frànkrich
* Heidweiler, Làndkräis Bernkastel-Wittlich, Rhinlànd-Pfàlz, Ditschlànd
Hochstatt

**Hochstatt** isch dr ditsch Nàme vun danne Ortschàfte:
* Huuscht, Owerelsàss, Frànkrich
* Hochstatt, Weiler en dr Gmoe Discheng Landkroes Hoedna, Bade-Wirttebärg, Deitschland
Hundsbach

**Hundsbach** isch dr ditsch Nàme vu danne Ortschàfte:

* Hundsbe, Owerelsàss, Frànkrich
* Hundsbach, Ortsdeil vun Forbach im Murgdal, Làndkräis Ràschti, Bàde-Wirttebärg, Ditschlànd
* Hundsbach, Ortsgmein ìm Làndkräis Bad Kreuznach, Rhinlànd-Pfàlz, Ditschlànd
* Hundsbach, Stàdtdeil vun Waldsassen, Làndkräis Tirschenreuth, Bayern, Ditschlànd
* Hundsbach, Ortsdeil vun Eußenheim, Làndkräis Main-Spessart, Bayern, Ditschlànd
* Hundsbach, Stàdtdeil vun Thann, Kräis Fulda, Hesse, Ditschlànd
Jettingen

**Jettingen** isch dr ditsch Nàmme vun danne Ortschàfte:
* Jeddenga, a Gmoe em Landkroes Beblenge, Bade-Wirtteberg, Deitschland
* Jettige, a Gmein im Owerelsàss, Frànkrich
* *Iadinga*, an Ortsdoel vo Iadinga-Scheppach, a Gmoe em Landkroes Genzburg, Bayern, Deitschland
Amen

**Amen** (hebr. אָמֵן *āmén*; ; ) isch e Wort, wo em Schluss vomene Gibet gsait werd oder au im End vonere Predigt i de Chile. Da Wort isch bi de Jude, Christe und Muslim bruucht.

## Herkunft, Bidüttig
S Wort isch hebräisch und stammt us em Alte Testament und werd au im Noie Testament und im Koran bruucht. D Bidüttig chunnt vo de semitische Worzle *ʿmn* »sicher sii, zuesichere«. Amen isch somit e Zuesicherig, as da wo gsait woren isch entweder woor isch oder gschee söll. 

## Sustigi Aawendig
Im Alltag cha Amen au abschätzig bruucht were, um emene Redner z zaige, as mer nünt vo sinere Reed haltet.
Einwohnerrat

De **Iiwohnerrot** (so öppe z Aarau, z Baden, z Brugg, z Chriens, z Brattele, z Lieschtel und z Rieche), z Bärn de **Stadtrot**, z Chur und z Züri de **Gmeindrot**, z Fryburg und z Murte **Gäneralrot**, z Luzern und z Schaffuuse de **Grooss Stadtrot**, z Sanggale und z Winterthur s **Stadtparlament** – usw., ersetzt in grosse Schwiizer Gmeinde d Gmeindsversammlig. Dodermit entschpricht er in de Funktion öppe em Gmeindsrot, wie me ihn zum Bischpil in Dütschland kennt.

## Gründ für en Iiführig
In Schwiizer Gmeinde wird s Budget vo de Gmeind, Kredit für Inveschtitione und vili andre Gschäft vo de Gmeindsbürger in de Gmeindsversammlig entschiide. Wil des für grösseri Gmeinde und Schtädt nöd praktikabel isch, chöi d Schtimmbürger d Iirichtig vo eme Iiwohnerrot bschliesse. De Iiwohnerrot wird in de Regel alli viir Johr gwählt.
Karlsruhe (Begriffsklärung)

**Karlsruhe** isch 
* de Name vo folgende Schtädt und Derfer:
** Karlsruhe, di ehemolig Hauptschadt vo Bade, wo hüt zu Bade-Württebärg ghört
** Karlsruhe, es Dorf im Nordweschte vo Brandeburg
** Karlsruhe, es Dorf im McHenry County in Nord Dakota

* de Name vo folgende Gebiet: 
** Landchreis Karlsrue, en Landchreis z Bade-Württebärg
** Regiirigsbezirk Karlsrue, en Regiirigsbezirk z Bade-Württebärg 

**Karlsruhe** isch au de Name von verschidnige Schiff

** Lueg au: **
* Karlsruher Linie
Karlsruhe (Nord Dakota)

**Karlsrue** (amtlig *Karlsruhe*) isch es Dorf z Nord Dakota. S Dorf het e Flächi vo 2 km² und ligt im McHenry County.

## Gschicht
Karlsrue isch vo Iiwanderer gründt worde, wo anno 1809 vo Dütschland uf Odessa in d Ukraine usgwanderet gsi sind. Öppe 70 Johr später isch es ihne am Schwarze Meer so schlächt gange, dass si uf Amerika cho sind. Dr Ort isch uf di badisch Stadt Karlsrue daift worde. Au di andere Sidlige, wo si z Nord Dakota gründt hei, hei si nach Ort vom Oberrhii gnennt wie Monnem, Strossburi, Elsass, Raschtatt oder Worms. Karlsrue isch 1912 gründet worde.

D Iwohnerzahl vo Karlsrue isch vu dr Johre 2000 bis 2010 vu 121 uf 82 - un demit um es guets Drittel - gsunke. D Bevölkerigsdichti isch im 2000 bi 60,5 Iiwohner pro Quadratkilometer gläge un bis 2010 uf 41 gsunke.

## Weblink
* Iiwanderigsgschicht vo Karlsrue
* S "Stadt"profil bi city-data.com

## Fuessnoote
North Dakota

**North Dakota** (alem. *Nord-Dakota*) isch en Bundesschtaat vo de Vereinigte Schtaate. Dr Schtaat liigt im Mittlere Weschte südlich vom 49. Breitegrad, wo d Gränze zu Kanada bildet. Nord Dakota het e Flächi vo 183.112 km² und öppe 640.000 Iiwohner. Die meischte läbet in Fargo, im Oschte vom Bundesschtaat. D Hauptschtadt isch Bismarck.

## Gschicht
Nord-Dakota isch im 1889 en Bundesschtaat vo de USA worde und isch de 39. Schtaat gsi, wo ufgnoh worde-n-isch. I dem Bundesschtaat läbed au Nochkomme vo dütsche Uuswanderer, wo ihrne Sidlige Näme us de alte Heimat ge händ, wie zum Byschpil z Karlsrue, im Norde vo Nord Dakota.

## Bsundrigs
E chli nördlich vo Fargo isch de KVLY-TV-Mast, wo 628,8 Meter höch isch. Dodermit isch er zur Zit s zweithöchschti Bauwerch vo de Ärde.

## Lidraduur
* 

## Einzelnochwiis
Fondue

E **Fondue** [, schweiz. ] (us frz. *fondue*, „gschmulze“, vo *fondre*) bzw. e **Fonduta** (ital.) isch ursprünglig e Gricht us gschmulznigem Chees gsi, wo us de Westalpe – dr französischsproochige Schwiiz, Savoye und em Piemont – stammt. Hützudags bruucht mä dä Begriff allgemein für Gricht, wo uf em Konzept vom Dunke vo Läbensmiddelbrocke in erhitzti Flüssigkeite basiere, au wenn nüt drbii gschmulze wird.

Drbii wird e Cheesmasse, Schoggolade, Brüehji oder Fett, wo vorhär heiss gmacht worden isch, am Disch über eme chliine Füür, em *[[Rechaud (Tischkocher)|Rechaud]]*, warm ghalte. In die Substanz dunkt mä mit spezielle Spiess oder Gable (bim Chees-, Fett- und Schoggoladefondue) oder Chörbli (bim Brüehjifondue)  Bissli vo, je noch dr Fondueart, Brot, Härdöpfel oder Fleisch u.s.w., wo eso gar kchocht (Fett- und Brüehjifondue) oder überzoge (Chees- und Schoggoladefondue) wärde.

## S Cheesfondue

S Cheesfondue isch die eltisti und ursprüngligi Variante vo de Gricht, wo als Fondue bezeichnet wärde. Es bestoht us ere Mischig vo gschmulznigem Chees und Wisswii, wo mä as Bindigsmiddel Sterki drzueduet und mit eme Schuss Kirsch (Obstler), Chnoblauch und Pfäffer gwürzt wird. Je noch dr Art vom Chees variiert dr Gschmack vom Fondue, was mä bsunders bi de vile regionale Variante vom Fondue gseht.

Us Frankriich stammt s *Fondue savoyarde* („Savoyer Fondue“), wo us de Cheessorte Ämmedaaler, Comté und Beaufort bestoht. E Spezialitet us em Nordweste vo Italie isch d *Fonduta valdostana* („Aostadaaler Fondue“) bzw. d *Fonduta piemontese* („Piemonteser Fondue“), wo uf dr Grundlag vo Fontina mit Anke, Eigääl, Milch und wiisse Drüffle gmacht wird.

Mä macht d Mischig heiss und serviert sä im ene speziellen Dopf us Keramik, em *[[Caquelon]]*, wo mä uf s *Rechaud* setzt. D Deilnähmer stecke Brotstückli oder Härdöpfel, wo vorhär kchocht worde si, uf e langi Gable, hebe die in dr flüssig Chees und bewege sä im Kreis, bis dass s Brot bzw. dr Härdöpfel mit Chees überzogen isch.

## Fett- und Brüehjifondue

Au as Fondue bezeichnet mä hüte Fleisch- oder Fischdöpf, wo as Fettfondue (*Fondue bourguignonne*, „Burgunder Fondue“) oder Brüehjifondue (*[[Fondue Chinoise]]*, „chinesischs Fondue“, oder in dr japanische Variante *[[Shabu-Shabu]]*) gserviert wörde. Im Gegesatz zum Cheesfondue bruucht mä do kei Dopf us Keramik sondern eine us Metall, wil s Fett oder d Sauce nid nume warmghalte wärde, sondern chochend heiss müesse si. Bim Brüehjifondue wird zwar nüt gschmolze, mä sait em – wohrschiinlig wäge dr Ähnlichkeit, aber etymologisch falsch – au „Fondue“.

## Wiifondue
Bin ere andere Variante, wo as Fondue-Vigneron oder Fondue-Bacchus bekannt isch, duet mä Fleischstück in chochendem Wii choche.

## Schoggoladefondue
Bim Schoggoladefondue wärde Fruchtstück vo Öpfel, Banane, Äbbeeri, Biire oder au chliini Chuechestück mit ere Gable in gschmulzniger Schoggolade dünklet.

## S Zsämmehocke
E wichdige Aspäkt vom Fondue-Ässe isch ass mä alles zsämme macht vo dr Vorbereitig vom Gricht, em Ässe us em gmeinsame Dopf bis zum Ufruume am Schluss. Wichdigi Faktore si, ass s Ässe eifach z machen isch und uf eme offene Füür kocht wird.

## Weblingg
*
*
*
Quiche

D ** Quiisch **, isch a Essa, mo emmr meh Leid megad. Se wurd gmachd mid ama Mirbdoig ara Fillong ond ama Oierguss oba druff. D bekanndesch isch d *Quiisch Lorrain*. En alle megliche Variaziona hod se se ibr d ganz Weld vrbroided.

## Nama
Dr Nama lässd se abloida vom Kuacha. R isch z fenda seid em Middlaldr, z erschd en Lothringe ond hod se zerschd en Frànkrich ond no en em Reschd vo dr Weld, zsemma mid dr französischa Kuche ausbroided.

Wamma abr vo ara *Asia Quiche* moind des *Quiche* blos da Aufbau ond des *Asia* d Zuaada. 

## Forma
S Beschd, om a Quiisch z z bacha, isch a Schbrengform. D Quiisch-Forma aus Schdoiguad odr Porzlaan kaa ma nemma wamma oizlne Porziona bacha will.

## Zuadada
A Quich hod drei Doil – Boda, d Fillong ond Guss. Fir d Fillong ond da Guss geid s en Haufa Variaziona. 

Fir da Doig, en Mirbdoig, fira groasse Quisch fir sechs Leid:
250 g Mehl. 0.5 Tl Salz. 130 g Buddr, oi Oi, a bissle Milch, oi Oi

Fir da Belag (fir a Quich lorraine): :
200 g durchwachsene Schbegg, a bissle Weißwoi, 200 g griebene Gouda 

Fir da Ibrzug: 
4 Oier, en vierdl Lidr Rahm, Pfeffr, Muskat, Salz.

## Variaziona
Mr kaa dr Schbegg loa ond drfir Gmües nemma, beischbielsweis Werscheng.


File:Dessert_Quiche_loraine.jpg |Quiisch lorrain
File:Quiche-almendras.jpg | Quiisch *almendras*
File:Quiche_de_espinacas_(Lhardy).JPG |Quiisch mid Schbinad
File:Quiches.jpg| Kloine Quiischle
File:Quiche_Lorraine.jpg |Quiisch en ara feschda Form


S Kochs isch oine vo de erschde Kuldurdechnika vo de Menscha. So wia se d Leid vrschieda endwiggld hen, hen se au d Begriff endwiggld. d oine moinad Flàmmeküeche sei s Gleich wia a Quich, odr a Dinnete, mached d Andre a Pizza and saged Quich drzua. Dr Nechschd nemmd an Bläddrdoig ond mondierd drauf des, wa ma auf a Quich duad ond hoisd s a Quich.

## Guck au
* Weia, Zwiibleweia odr Rabarbrkuacha

## Lidradur
* 

## Nedsadressa
*  

## Mos her isch
Dollar

**Dollar** isch dr Name vo dr Währig vo verschiidnige Staate. In Länder, wo dr Name vo dr lokale Währig nid Dollar isch, meint mä mit Dollar fast immer dr Dollar vo de Vereinigte Staate vo Amerika, wo wältwit e Leitwährig isch.

S Wort leitet sich ursprünglig us dr alte dütschsproochige Münzbezeichnig Taler (vom *Haller *'Thaler**'' – Hall in Tirol lit im Inn**tal** in der Nöchi vo Innsbruck – und vom böhmische ''Joachims**thaler*' Guldegrosche* – Joachimsthal-Gulde) ab. Dr Name *Dolaro* oder *Dolares* daucht zum erste Mol under em Kaiser Karl V. (sit 1516 König vo Spanie) zur Underscheidig vo de verschlächterete 8-Reales-Stück (Peso) gege d Münze, wo im Silberghalt vollwärtig gsi si, uf.

## Dollar-Währige

## Quelle
* Anton Zischka: *Der Dollar - Glanz und Elend einer Währung*. München: Wirtschaftsverlag Langen-Müller/Herbig, 1986
* Heinz Fengler und Autoren: *Transpress Lexikon Numismatik*. Berlin: Transpress Verlag für Verkehrswesen, 1988
Niklaus Leuenberger

Dr **Niklaus Leuebärger** (* um 1615 z Schönholz, Gmeind Rüderswil, Kanton Bärn; † 27. August 1653 z Bärn) isch dr Aafüehrer vo de Bärner Underdane im Schwiizer Buurechrieg und Bundesobmaa gsi.

Dr Leuebärger het noch em unentschiidene Gfächt bi Wohleschwil mit em Christian Schybi am 4. Juni 1653 dr Melliger Friide underschriibe.

Noch dr Niiderlag vo de Buure bi Herzogebuchsee im Juni 1653 isch er an dr Landvogt Tribolet usgliiferet orde und am 27. August 1653 het män em z Bärn mit eme Schwärt dr Chopf abghaue und si Liib vierdeilt. Si Chopf het mä näben em Huttwiler Bundesbrief an Galge gnaglet, sini Körperdeil an de vier Landstroosse vor Bärn usgstellt.

1903 het mä zum Aalass vom 250. Johresdag vom Buurechrieg in dr Ämmedaaler Gmeind Rüderswil e Dänkmol zu Ehre vom Niklaus Leuebärger ufgstellt, wo hüte vo dört stoht.

## Litratur
* 
* 
* 
* Hermann Wahlen: *Baumeister unseres Bauernstandes. 14 Lebensbilder. Niklaus v. Flüe, Niklaus Leuenberger, Joh. Bud. Tschiffeli, Kleinjogg, Philipp Em. v. Fellenberg, Albrecht Thaer, Justus v. Liebig, Johannes Mendel, Rud. Schatzmann, Otto Kellerhals, Rud. Minger, Ernst Laur, Alois Günthart, Friedrich Traugott Wahlen.* Rathm Bern u. a. 1966. 
* Arnold Jaggi: *Der Bauernkönig Niklaus Leuenberger. Erzählung".* 2. Auflage. Viktoria Verlag, Bern u. a. 1965.
* Hans Mühlestein: *Der grosse Schweizerische Bauernkrieg 1653.* Selbstverlag, Celerina 1942.
* Peter Dürrenmatt: Schweizer Geschichte. Verlag Hallwag Bern, 1957, Seite 358 ff

## Weblingg
*
Sankt Bernhard

**Sankt Bernhard** isch dr Namme vu däne Persone:

* Bernhard vu Clairvaux
* Bernhard vu Menthon 
* Bernhardin vu Siena
* Bernardo Tolomei

**Sankt Bernhard** oder **St. Bernhard** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Sànkt Bernhàrd, e Gmai im Oberelass, Frankryych
* St. Bernhard, e Gmai im Landkreis Hildburghausen, Thüringe, Dytschland
* St. Bernhard-Frauenhofen, e Gmai z Niidereeschtryych, Eeschtryych
* St. Bernhard, e Kataschtralgmai z Niidereeschtryych, Eeschtryych

**Sankt Bernhard** oder **St. Bernhard** isch dr Namme vu däne Chilche un Chleeschter:

* Bernharduskirch, Raschti
* St. Bernhard, Chaarlsrue
* St. Bernhard, Flachsmeer
* St. Bernhard, Münche
* Stift Sankt Bernhard, e Chlooschter in dr Gmai St. Bernhard-Frauenhofen, Niidereeschtryych

**Sankt Bernhard** isch dr Namme vu däne Alpebäss:

* Grosser St. Bernhard zwisch em Rottudaal (Schwyz) un em Ougschtadaal (Italie)
* Kleiner Sankt Bernhard zwisch em Isèredaal (Frankryych) un em Ougschtadaal (Italie)

**Lueg au:**
* Sankt Bernhardt, e Stadtdail vu Esslenge
* San Bernardino
Saint-Bernard

**Saint-Bernard** ìsch dr Nàmme vun denne Ortschàfte: 

* z Frànkrich:
** Sànkt Bernhàrd, Owerelàss
** Saint-Bernard (Ain), Département Ain
** Saint-Bernard (Côte-d'Or), Département Côte-d'Or
** Saint-Bernard (Isère), Département Isère

* z Québec, Kanada:
** Saint-Bernard (Québec)
** Saint-Bernard-de-Lacolle
** Saint-Bernard-de-Michaudville
Pfaffenbrief

Dr **Pfaffebrief**  vom 7. Oktober 1370 isch e Verdrag zwüschen Züri, Luzärn, Zug, Uri, Schwyz und Underwalde gsi. Er het stipuliert, ass wältligi und geistligi Persone im Gebiet vo de Verdragspartner dr lokale Obrigkeit müesse ghorche.  De Geistlige, wo in de eidgenössische Ört gwohnt hai, isch s verbote worde, sich an fremdi Gricht z wände, usser in Ehe- und geistlige Aaglägeheite. Usserdäm isch d Fehde verbote worde.
 
Dr Pfaffebrief vo 1370, dr Sämpacherbrief vo 1393 und s Stanser Verkommnis vo 1481 gälte in dr schwiizerische Gschichtsschriibig as d Aasätz zur Schaffig vom ene Gsamtstaat, en Interpretation, wo dur neueri Undersuechige relativiert worden isch.
 
## Litratur
*Andreas Heusler, Schweizerische Verfassungsgeschichte. Basel 1920.
*Norbert Domeisen, Schweizer Verfassungsgeschichte, Geschichtsphilosophie und Ideologie, Bern 1978. S.43 ff.
Sempacherbrief

Dr **Sämpacherbrief** vo ane 1393 isch es schriftlechs Dokumänt, wo d Ständ vo dr Alte Eidgenosseschaft mit enand agnoo hend.

Die historischi Kwelle isch z erscht e Abmachig, wie sech d Chriegslüüt vo de Eidgnosse im Chrieg müesse verhalte. Ass eso ne Chriegsornig nötig isch, het me noch de erfolgriiche Schlachte vo Sämpach 1386 und Näfels 1388 gmerkt. Die Parteie, wo scho dr Pfaffebrief pschlosse hend, also d Ört Uri, Schwyz und Underwalde, Luzärn, Züri und Zug, un derzue d Kantöön Bärn und Glarus hend sech mit dem Vertrag verpflichtet. 

Dr Sämpacherbief het dr Landfriide under de Verdragspartner greglet, d Ornig, wie me d Banner und d Fääne sell füere, festgleit, d Blünderig im Kampfgebiet ohni vorhärigi Erlaubnis dur d Hauptlüt verbote und verlangt, ass d Büüti adeilmässig söt verdeilt wärde. Derzue ane het er vorgschribe, ass me im Chrieg uf Chlöster und Chille und uf d Fraue, wo nit an Chriegshandlige bedeiligt gsi si, Rücksicht söt nee. Dr letschti Ardikel het au no de Kontrahänte, de Stedt und de Länder, verbote e Chrieg aazfoo ohni uf d Formalitete, wo in de Bundesbrief vorgseh si, z achte.

Gschichtlig bedütet dr Sämpacherbrief e Meilestei, wil do zum erste Mol Regle für s Verhalte vo Druppe im Chrieg ufgstellt worde si.

## Litratur
* Andreas Heusler, *Schweizerische Verfassungsgeschichte*, Basel 1920.
* Norbert Domeisen, *Schweizer Verfassungsgeschichte. Geschichtsphilosophie und Ideologie*, Bern 1978. S.43 ff.

## Lueg au
* Dr Pfaffebrief
* S Stanser Verkommnis

## Weblingg
*
Elbach (Begriffsklärung)

**Elbach** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Albàch, Gmai im Oberelsass, Frankryych
* Elbach, Ortsdail vu Gummersbach, Oberbergischer Kreis, Nordrhy-Weschtfale, Dytschland
* Elbach, Ortsdeil vu Fischbachau, Landkreis Miesbach, Bayern, Dytschland
Globuskrawall

Dr **Globuskrawall** isch en Usenandersetzig zwüsche jugendlige Demonstrante und dr Bolizei gsi, wo am 29. Juni 1968 z Züri stattgfunde het.

Die Unruehje si in diräktem Zsämmehang mit de europawiite Jugendunruehje vom Summer 1968 gstande, und si si dr Uftakt für d 68er-Bewegig in dr Schwiiz gsi. Dr Aalass für d Usenandersetzige isch gsi, ass dr Stadtroot vo Züri d Forderig vo de Jugendlige abgleent het, es autonoms Jugendzäntrum im Gebäud vom Warehuus «Magaziin zum Globus» yzrichte, wo d Migros-Gnosseschaft nume als provisorischs Warehuus betriibe het.

D Bolizei het d Demonstrante mit Wasser us Füürwehrschlüüch welle usenanderdriibe, und do hai die ere Fläsche und Stei afo aarüere. D Situation isch eskaliert und d Bolizei het Chnüppel iigsetzt. E Hufe Demonstrante si verhafdet und im Chäller vom Globus-Provisorium iigsperrt und schynts au drangsaliert worde. 19 Demonstrante, 15 Bolizischte und 7 Füürweermanne sind verletzt worde.

Während die bürgerligi Press s herte Vorgehe vo dr Bolizei globt und d Demonstrante as «Terroriste» bezeichnet het, hend die sozialdemokratischi Press und dr «Blick» d Gwaltdätikeit vo dr Bolizei kritisiert. D Vorfäll im Chäller vom Globus-Provisorium si vom ene Oberrichter undersuecht worde. 30 vo de 56 Demonstrante und eine vo de 42 Boliziste, wo im Zug vo de Krawäll verzeigt worde si, si vor Gricht cho. Dr Bolizist und die meiste Demonstrante hai bedingti Stroofe übercho; 30 Boliziste si mit Verwiis und Buesse bestrooft worde.

## Literatur
* *Verteidigung der Demonstranten*. Die Wahrheit über den Globuskrawall. In: *Schriften zur Agitation*, Nr. 2, Züri 1970.
* Willi Baer, Carmen Bitsch, Karl-Heinz Dellwo (Hrsg.): *Bibliothek des Widerstands: «Krawall»*. Laika, Hamburg [Juni] 2010. ISBN 978-3-942281-73-7 (Mit em Film vom Jürg Hassler: *«Krawall»*, 70 Minute, Schwiiz 1970, uf DVD).
* Katharina Bühler: *Aufruhr und Landfriedensbruch im schweizerischen Strafrecht*. Eine Analyse der Literatur und Rechtsprechung zu den Massendelikten, unter besonderer Berücksichtigung der Urteile zum Zürcher «Globuskrawall».  In: *Zürcher Beiträge zur Rechtswissenschaft. Neue Folge* Nr. 488'. Schulthess, Züri 1976. ISBN 3-7255-1712-6, (Au Dissertation a de Universitet Züri [1976]).
* Dominique Wisler. Drei Gruppen der Neuen Linken auf der Suche nach der Revolution. Seismo-Verlag, Züri 1996. ISBN 3-908239-25-7
* Angelika Linke, Joachim Scharloth: *Der Zürcher Sommer 1968.* Zwischen Krawall, Utopie und Bürgersinn. NZZ Libro, Züri 2008. ISBN 3-03823-409-5.
* Elisabeth Joris, Angela Zimmermann, Erika Hebeisen (Hrsg.). Zürich 68. Kollektive Aufbrüche ins Ungewisse. Hier + jetzt, Bade 2008. ISBN 978-3-03919-077-5.
* Heinz Nigg. Wir sind wenige, aber wir sind alle. Biografien aus der 68er-Generation in der Schweiz. Limmat Verlag, Züri 2008. ISBN 978-3-85791-546-8.

## Weblink
*
* ''Globuskrawall.'' Iidrag mit umfassender Dokumentation in dr digitale Edition  ''Der Zürcher Sommer 1968'', erarbeitet am Dütsche Seminar vo dr Universidät Züri.
* Globuskrawalle in Zürich − Schweizer Filmwochenschau (Direktlink auf RealVideo)
Walheim (Begriffsklärung)

**Walheim** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Wahle, Landkroes Ludisburg, Bade-Wirttebärg, Deitschland
* Wàhle, Owerelsàss, Fránkrich
* Walheim, Stadtdail vu Aachen, Nordrhy-Weschtfale, Dytschland

**Walheim** isch dr Namme vu däne Persone:
* Alfred Walheim (1874–1945), eschtryychische Germanischt un Bolitiker
* Rex Joseph Walheim (* 1962), US-amerikanische Aschtronaut
Ilse Künkele

D **Ilse Künkele** – mit-em ganza Nama hot se nôch ihrer Heirat „Ilse Rabanus-Künkele“ ghoißa – (uf d Welt komma am 25. April 1925 z Stuegert, wo se am 24. April 1992 au gschdorba ischt) isch a deitscha Theater- ond Filmschauschbiilere gwäa, wo oft Rolla em schwäbischa Dialekt gschbiilt hot. 

## Aus ihrem Leaba
Em Johr 1943 hot d Ilse Künkele, se isch grad amôl 18 Johr alt gwäa, am Wirdabergischa Staatstheater en Stuegert a Ausbildong zor Schauschbiilere ôôgfanga. Scho em Johr druf bis 1950 hot se deet zom feschda Ensemble gheert. Dô drnôch isch se zom Deitscha Theater Geddenga ganga, wo se bis 1958 gschbiilt hot. En dui Zeit fellt au dr Start vo ihrer Filmkarriäär. Ihr erschda Roll hot se 1952 em Rolf Thiele seim Stroifa *Der Tag vor der Hochzeit* kriagt. Vo 1959 bis 1962 isch d Ilse Künkele Mitgliad vo dr Kinschtlertrubb vom Boirischa Staatsschauschbiil gwäa. Wia se deet ufgheert hot, hot se sich an koi bestemmda Bihne meh bonda.

Au wenn d Ilse Künkele als glernda Schauschbiilere perfekt Hochdeitsch kenna hot, hot se dô driiber et ihrn schwäbischa Dialekt vorlernt. Drom ischt se em Lauf dr Zeit – hauptsächlich vom dômôliga Siddeitscha Rondfonk – emmr efders en Seria eigsetzt worra, wo em Schwôbalendle gschbiilt hend ond wo viil Dialekt gschwätzt worra ischt, so zom Beischbiil 1963 en de *Schwäbische Geschichten*, 1982 ond 1986 en *Der Eugen* ond 1988 en *Oh Gott, Herr Pfarrer*. 

## D Film ond Fernsehseria, wo se dren mitgschbiilt hot

## Oinzlne Nôchweis


## Weblink
*
Montreux (Begriffsklärung)

**Montreux** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Montreux, Stadt un Distriktshauptort im Kanton Waadt, Schwyz
* Montreux-Jeune, els. Jungmínschtràl, dt. Jung-Münsterol, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Montreux-Vieux, els. Àltmínschtràl, dt. Alt-Münsterol, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Montreux-Château, dt. Burg-Münsterol, Gmai im Département Territoire de Belfort, Frankrych
* Montreux, Gmai im Département Meurthe-et-Moselle, Frankrych

**Montreux** stoht fir:
*Montreux, e 1904 böue Schuufelraddampfer uf em Gämfersee
Münsterol

**Münsterol** isch dr dytsch Namme vu däne Ortschafte:

* Montreux-Jeune, els. Jungmínschtràl, dt. Jung-Münsterol, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Montreux-Vieux, els. Àltmínschtràl, dt. Alt-Münsterol, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Montreux-Château, dt. Burg-Münsterol, Gmai im Département Territoire de Belfort, Frankrych
Bretten (Begriffsklärung)

**Bretten** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Bretten, Stadt im Landkrais Charlsrue, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Bratte, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Bretagne, dt. Bretten, Gmai im Département Territoire de Belfort, Frankrych

**Bretten** isch dr Name vu däne Persone:
* Georg Friederich von Bretten (1610–1674), Jurischt un Staatsmann
Adrian Amstutz

Dr **Adrian Amstutz** (* 2. Dezämber 1953 z Sigriswil, haimetbrächtigt z Sigriswil) isch e Schwyzer Unternähmer un Bolitiker (SVP).

## Läbe
Dr Amstutz Gschäftsfierer vum Architektur- un Böulaitigsbüro *Amstutz Abplanalp Birri AG*. Syt em 23. Mai 2008 isch er Zäntralpresidänt vum schwyzerische Nutzfahrzyygverband Astag un ghert em Exekutivrot vu Swiss Olympic aa.

Dr Adrian Amstutz isch ghyrote un het drei Chinder.

## Bolitik
Syt 2003 verdritt er dr Kanton Bärn im Nationalrot. Bi dr Nationalrotswahle 2007 het er di maischte Stimme vu alle Kandidate vum Kanton Bärn iberchuu. Dr Amstutz isch syt em 1. Merz 2008 ain vu dr fimf Vizepresidänte vu dr SVP Schwyz. Vu dr SVP Bärn isch er Novämber 2008 näb em Andreas Aebi zum Kandidat fir d Noofolg vum Bundesrot Samuel Schmid vorgschlaa wore. Bi dr Stichwahl vum 6. Merz 2011 isch er mit knappem Vorsprung uf d SP-Verdrätteri Ursula Wyss in dr Ständerot gwehlt wore. Bi de Wahle 2011 het er sin Ständerotssitz aber nöd chönne halte und isch sit sinere Niderlag gege de Hans Stöckli im zweite Wahlgang wider Nationalrot.

## Fuessnote


## Weblink
* Websyte vum Adrian Amstutz
* 
* Filmporträt in dr Sändig 10vor10 am 6. Dezämber 2007
Chavannes

**Chavannes** isch dr Name vu däne Ortschafte:

**z Frànkrich:**
* Chavannes-sur-l'Étang im Département Haut-Rhin (Owerelsàss)* Chavannes (Drôme) im Département Drôme
* Chavannes-les-Grands im Département Territoire de Belfort
* Chavannes (Cher) im Département Cher
* Chavannes-sur-Reyssouze im Département Ain
* Chavannes-sur-Suran im Département Ain

**in dr Schwyz:**
* Chavannes-de-Bogis im Kanton Waadt
* Chavannes-des-Bois im Kanton Waadt
* Chavannes-le-Chêne im Kanton Waadt
* Chavannes-le-Veyron im Kanton Waadt
* Chavannes-près-Renens im Kanton Waadt
* Chavannes-sur-Moudon im Kanton Waadt
* Chavannes-sous-Orsonnens im Kanton Freiburg
* Chavannes (dt. Schafis), e Wyler in dr Gmai La Neuveville im Kanton Bärn

**Chavannes** isch dr Name vu däne Persone:
* Édouard Chavannes (1865–1918), franzesische Sinolog
* Marc Chavannes, niderländische Publizischt
* Pierre Puvis de Chavannes (1824–1898), franzesische Moler
Dannemarie

**Dannemarie** steht fìr:

* dr Canton de Dannemarie (els. Kanton Dàmmerkirech), e Kanton ìm Owerelsàss, Frànkrich
* *Dannemarie*, de französisch Name vo Dàmmerkirech, e Gmein im Kanton Dàmmerkirech
* Dannemarie, e Gmein ìm Département Yvelines
* Dannemarie, e Gmein ìm Département Doubs
* Dannemarie-sur-Crète, e Gmein ìm Département Doubs
Gommersdorf (Begriffsklärung)

**Gommersdorf** isch dr Namme vu däne Oetschafte:

* Gummerschdorf, e Gmai im Oberelsass, Frankryych
* Gommersdorf, e Ortsdail vu dr Gmai Krautheim, Hohelohchrais, Bade-Wirttebärg, Dytschland
Autobahn (Schweiz)

D **Autibahne in dr Schwiiz** wärde vom Bund, und in chliinerem Umfang vo einzelne Kantön bedriibe. S Autobahnnetz vo dr Schwiiz isch nit s Gliiche wie s Nationalstroossenetz – Färnstroosse, wo vom Bund bedriibe wärde und wo au Nitautibahne umfasst aber kantonali Autibahne nid iischliesst.

## Befahrbarkeit
Autibahne döfe nume vo Motorfahrzüüg, won e Mindestgschwindigkeit vo 80 km/h (bis 2005 vo 60 km/h) erreiche, befahre wärde. S generelle Tempolimit lit sit em 1. Januar 1985 bi 120 km/h (vorhär 130 km/h), uf Stadtautobahne si Gschwindikeite zwüsche 60 und 100 km/h erlaubt. In de meiste Autibahndunnel isch d Höchstgschwindigkeit reduziert uf 80 oder 100 km/h. D Signalisationsdaafele bestöhn us wiisser Schrift uf grüenem Grund. D Nummerierig bestoht us wiisse Zahle uf rote Daafele.

Im Gegesatz zu de Autostroosse sind d Autobahne richtigsgetrännt, mindistens zweispuurig und händ en Pannestreife. Es git au kä Chrützige, nu Ii- und Uusfahrte oder Verzwiigige. Vome Autobahnchrütz red me dänn, wänn zwei Autobahne mitenand esoo verbunde sind, as mer i vier Richtige cha fahre, wie zum Bispil s *Limmettaler-Chrütz*. Zwigt vonere Autobahn nu e anderi Linie ab, so isch da e Autobahndrüegg oder eifach e Verzwiigig, und da chunnt i de Schwiz am meiste vor.

## Vignette
In dr Schwiiz git s sit 1985 uf de meiste Autibahne und Autistroosse e Mautpflicht in dr Form von ere Johresvignette. Die isch für jewiils ei Kaländerjohr gültig, wobii si scho vom 1.&nbsp;Dezämber aa vo de neue Vignette abglöst wird, wo denn au gültig isch. Alti Vignette verliere ihri Gültigkeit jewiils am 31.&nbsp;Januar vom Johr druf, also noch 14 Mönet. D Choste stöhn zurzit (Stand: Dezember 2009) uf 40&nbsp;Franke. Motorfahrzüüg mit eme Gsamtgwicht vo meh as 3.5&nbsp;Donne bruuche kei Vignette für zum uf de Autibahne und Autistroosse z fahre, wil si dr leistigsabhängige Schwerverchehrsabgoob (LSVA) underlige.

## Weblingg

* Offizielle Autobahn-Seite des Bundesamtes für Strassen (ASTRA)
* Autobahnen der Ostschweiz → Kantone St.Gallen, Thurgau, Glarus und den beiden Appenzell (Livecams, Sperrungen und Verkehrsmeldungen)
* Autobahnen.CH Schweizer Autobahnen (Forum, Routen und Fotos)
* Schweizvignette und weitere Informationen
Greyerzer

**Greyerzer** (französisch: **Le Gruyère**) isch e Schwiizer Hertchees mit gschützter Härkumftsbezeichnig (Appellation d’Origine Protégée AOP) us Chueh-Rohmilch. Im Johr 2007 si 28'715 Donne broduziert worde. Drvo si öbbe 15'000 Donne in dr Schwiiz verchauft worde. Dr wichdigst Exportmärt isch Dütschland (öbbe 2'500 Donne). Greyerzer wird in dr Schwiiz in insgsamt 185 Cheesereie und 51 Alpbedriib härgestellt.

## Weblingg

* Greyerzer uf gruyere.com
* Pflichteheft für e Gruyère AOP uf aop-igp.ch
* Agroscope: ''Gruyère AOP'' uf agroscope.admin.ch

## Fuessnote
Emmentaler

**Ämmedaaler** isch e Hertchees, wo ursprünglig us em Ämmedaal in dr Schwiz stammt. Hützudag wird er in verschiidene Variante wältwit härgstellt. In dr Schwiz wird dr «Emmentaler AOC» und dr «Emmentaler Switzerland Premier Cru» broduziert, z Frankriich macht mä dr «Emmental français grand cru» in dr Franche-Comté und z Savoye, und z Dütschland, won er umgangssproochlig au «Schweizer Käse» heisst, git s under anderem dr «Allgäuer Emmentaler».

Dr Ämmedaaler wird us Rohmilch gmacht und enthaltet 45 % Fett in dr Drochemasse. Dr dütsch «Hartkäse nach Emmentaler-Art» wird us pasteurisierter Milch härgstellt.

## Weblingg

* www.emmentaler.ch
* Agroscope: *[https://web.archive.org/web/20110830212846/http://www.agroscope.admin.ch/kaese/01972/index.html?lang=de Emmentaler Switzerland]*
Geistige Landesverteidigung

Die **Geistigi Landesverdeidigung** (frz. *défense [nationale] spirituelle*) isch e politisch-kulturelli Bewegig in dr Schwiiz gsi, wo vo öbbe 1932 bis in d 1960er Johr aktiv vo de Schwiizer Behörde, spezielle Institutione, Glehrte und dr Press aber au vo Kulturschaffende drait worden isch. S Ziil vo dere Bewegig isch d Sterkig vo Wärt und Brüüch gsi, wo mä as «schwiizerisch» betrachtet het, zum eso totalitäri Ideologie abzwehre. Zerst isch si vor Allem gegen e Nationalsozialismus und e Faschismus grichdet gsi, spöter während em Chalte Chrieg gegen e Kommunismus. Au wo die Geistigi Landesverdeidigung nüme aktiv vo de Behörde bedriibe worden isch, isch si bis wiit in d 1980er Johr wirksam bliibe und no hüte bruuche schwiizerischi Bolitiker hüfig Begriff und Metaphere vo dr Geistige Landesverdeidigung.

## Litratur
* Oskar Fritschi: *Geistige Landesverteidigung während des Zweiten Weltkrieges. Der Beitrag der Schweizer Armee zur Aufrechterhaltung des Durchhaltewillens*. Diss. Universität Zürich 1971.
* Kurt Imhof: «Wiedergeburt der geistigen Landesverteidigung: Kalter Krieg in der Schweiz». In: Ders. u.&nbsp;a. (Hg.):* Konkordanz und Kalter Krieg. Analyse von Medienereignissen in der Zwischen- und Nachkriegszeit*. (Krise und sozialer Wandel Bd. 2). Zürich 1996, S. 173–247.
* Hans Ulrich Jost: «Bedrohung und Enge (1914–1945)». In: *Geschichte der Schweiz und der Schweizer. Studienausgabe in einem Band*. Helbing & Lichtenhahn, Basel /Frankfurt a.&nbsp;M. 1986, S. 731–819.
* Josef Mooser: «Die ‹Geistige Landesverteidigung› in den 1930er Jahren. Profile und Kontexte eines vielschichtigen Phänomens in der schweizerischen politischen Kultur in der Zwischenkriegszeit». In: *Schweizerische Zeitschrift für Geschichte*, Vol. 47, Nr. 4, 1997, S. 685–708 (Volltext)
* Igor Perrig: *Geistige Landesverteidigung im Kalten Krieg*. Diss. Universität Freiburg i. Ü. 1993.
*Stefanie Frey: *Switzerland's Defence and Security Policy during the Cold War (1945-1973)*. Verlag Merker im Effingerhof, Lenzburg 2002, ISBN 3-85648-123-0

## Weblingg
* 
*Marco Zanoli: ''Zwischen Klassenkampf, Pazifismus und Geistiger Landesverteidigung. Die Sozialdemokratische Partei der Schweiz und die Wehrfrage 1920–1939''. Zürcher Beiträge zur Sicherheitspolitik und Konfliktforschung Nr. 69

## Fuessnote
Hecken

**Hecken** isch dr Namme vu däne Ortschafte:
* Hecke, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Hecken, eine Gemeinde im Rhy-Hunsrück-Chrais, Rhyland-Pfalz, Dytschland
* Hecken, e Ortsdail vu dr Gmai Hellenthal, Chrais Euskirchen, Nordrhy-Weschtfale, Dytschland
* Hecken, e Ortsdail vu dr Gmai Windhagen, Landchrais Neuwied, Rhyland-Pfalz, Dytschland
* Hecken, e Ortsdail vu dr Gmai Bockhorn, Landchrais Erding, Bayern, Dytschland

**Hecken** isch dr Namme vu däne Persone:
* Josef Hecken (* 1959), dytscher Bolitiker (CDU), Staatssekretär im Bundesfamilieminischterium
* Sarah Hecken (* 1993), dytschi Yyschunschtlaiferi

**[[Hecke]]** isch au forschtwirtschaftlich d Bezeichnig vo grössere Gebüsch-Gruppe
Romagny

**Romagny** ìsch dr Nàme vun denne Ortschàfte z Frànkrich:

* Romagny, Gmein ìm Owerelsàss
* Romagny, Gmein ìm Département Manche
* Romagny-sous-Rougemont, Gmein ìm Département Territoire de Belfort
Sternenberg

**Sternenberg** stoht fir:
* Stärnebärg, e Gmai im Bezirk Pfäffike, Kanton Züri, Schwyz
* Starnebarg, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Ruine Stärnebärg z Hofstette-Flüh, Bezirk Dorneck, Kanton Solothurn, Schwyz
* Stärnebärg, s ehmolig Landgricht in dr Stadtrepublik Bärn, Schwyz
* Sternenberg, e Schwyzer Film vum Christoph Schaub vu anne 2004

**Sternenberg** isch dr Name vu däne Persone:
*Johann Sternenberg, Weihbischof z Münster
Europäische Freihandelsassoziation

Die **Europäischi Freihandelsassoziation** (änglisch *European Free Trade Association*, **EFTA**; französisch *Association européenne de libre-échange*, *AELE*) isch en Internationali Organisation, wo am 4. Januar 1960 z Stockholm (Schwede) gründet worden isch. S entsprächende Überiikomme isch am 3. Mai 1960 in Chraft drätte. Ihr Ziil isch d Förderig vom Wachsdum und vom Wohlstand vo ihre Mitgliidstaate und d Verdiefig vom Handel und vo dr wirtschaftlige Zsämmenarbet zwüsche de westeuropäische Länder wie au dr Wält im Ganze. Gliichzitig het si sölle e Gegegwicht zu de Europäische Gmeinschafte und deren ihre politische Ziil bilde.

Noch em Übertritt vo Grossbritannie und wiitere EFTA-Gründermitgliider zur Europäische Wirtschaftsgmeinschaft 1973 het d EFTA immer meh an Bedütig verlore. Sit 1995 ghöre zuen ere nume no Norwäge, Liechtestei, d Schwiiz und Island, wo aber 2009 en Aadrag uf d Ufnahm in die Europäischi Union gstellt het.

## Litratur
* Beyer, W. (1993), *EFTA - woher und wohin?*, in: FIW-Berichte Nr. 6 (1993).
* Curzon Price, V. (1997), *The European Free Trade Association*, in: A. M. El-Agraa (Hrsg.), Economic Integration Worldwide, London: Macmillan. ISBN 0-333-65483-8
* EFTA (1980), *Die EFTA an einem Scheideweg*, Genf: EFTA.
* EFTA (2000), *EFTA 1960-2000. 40 Years*, Genf: EFTA.
* Hug, Peter (1994), *Neue Unübersichtlichkeit bei den Neutralen - Die internationale Politik von Finnland, Österreich, Schweden, Schweiz 1992/93* in: Österreichisches Studienzentrum für Frieden und Konfliktlösung u.&nbsp;a. [Hrsg.]: Friedensbericht 1994 - Krieg und gewaltfreie Konfliktlösung, Chur/Zurich ISBN 3-7253-0503-X S. 43–60
* Nell, P. G. (1990), *EFTA in the 1990&nbsp;s: The Search for a New Identity*, in: Journal of Common Market Studies, Vol. 23, Nr. 4 (1990).
* Steppacher, Burkard (2007), *Die andere Nachbarschaft: Die EFTA-Staaten Norwegen, Island, Schweiz und Liechtenstein*, in: Werner Weidenfeld / Wolfgang Wessels (Hrsg.), Jahrbuch der Europäischen Integration 2007, Baden-Baden 2007, S. 261–264.

## Weblingg
* Offizielli Site
* Amtligi Übersetzige vom EFTA-Überiikomme:
** Schwiiz: BBl 1960 I 841
***aktuelli Fassig vom 9. November 2017: Übereinkommen zur Errichtung der Europäischen Freihandelsassoziation (EFTA)
** Östriich: BGBl. Nr. 100/1960.
* Darstellig zur EFTA bim Schwiizer Staatssekretariat für Wirtschaft (SECO)

## Fuessnote
Wolfersdorf (Begriffsklärung)

**Wolfersdorf** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

*z Frànkrich
**d Gmein Wolferschdorf ìm Owerelsàss

* z Dytschland:
** Wolfersdorf, Gmai im Landchrais Freising, Bayern
** Wolfersdorf, Ortsdail vu dr Gmai Bernhardswald im Landchrais Regensburg, Bayern
** Wolfersdorf, Ortsdail vu dr Gmai Kastl im im Landchrais Amberg-Sulzbach, Bayernn
** Wolfersdorf, Ortsdail vu dr Gmai Stockheim im im Landchrais Kronach, Bayern
** Wolfersdorf, Ortsdail vu dr Märtgmai Wallersdorf im Landchrais Dingolfing-Landau, Bayern
** Wolfersdorf, Ortsdail vu dr Gmai Witzmannsberg im Landchrais Passau, Bayern
** Wolfersdorf, Ortsdail vu dr Gmai Zandt im Landchrais Cham, Bayern
** Wolfersdorf, Ortsdail vu dr Stadt Berga/Elster im Landchrais Greiz, Thüringe
** Wolfersdorf, Ortsdail vu dr Gmai Trockenborn-Wolfersdorf im Saale-Holzland-Chrais, Thüringe
 

*  z Eeschtryych:
**Wolfersdorf, Katastralgmai in dr Stadt Neulengbach im Bezirk Sankt Pölten-Land, Niidereeschtryych

* z Tschechie (historischi dytschi Nämme)
**Olbramov, Okres Tachov
**Volfartice, Okres Česká Lípa