Elektrizität

**Elektrizideet** (vo griechisch  *ēlektron* „Bärnstäi“) isch dr füsikalischi Oberbegriff für alli Fenomeen, wo iiri Ursach in ere elektrische Laadig häi, sig si in Rue oder bewegt. Do drzue ghööre e Hufe bekannti Fenomeen wie Blitz oder d Chraftwirkig vom Magnetismus. Dr Begriff Elektrizideet isch in dr Naturwüsseschaft nit sträng abgränzt. Bestimmti Äigeschafte zellt ma aber zum Kärnberiich vo dr Elektrizideet:

* Die elektrischi Laadig. Si isch en Äigeschaft vo bestimmte atomare Däili wie de negativ glaadene Elektrone und de positiv glaadene Protone, wo as Laadigsdrääger bezäichnet wärde. D Laadig wird in dr Äihäit Coulomb gmässean. D Bezäichnig positiv bzw. negativ isch historisch und zuefellig. E wääsentligi Äigeschaft isch, ass sich elektrischi Laadige vo dr gliiche Sorte abstosse, wäärend sich ungliichi Laadige aaziehn.
* Dr elektrischi Stroom. Er beschribt e Beweegig vo elektrische Laadigsdrääger, wird in dr Äihäit Ampere gmässe und isch under anderem d Ursach vo magnetische Fälder. Wenn elektrischi Laadige beschlöinigt wärde, wird es elektromagnetischs Fäld erzügt. Die wärde im Beriich vo dr Elektrodynamik beschriibe und chönne sich unabhängig vo elektrische Läiter im Ruum usbräite.
* Fäldgrössene wie s elektrische Fäld, wo d Zustandsgrössi vo elektrische Laadige im Ruum beschribt, ghööre drzue. Die elektrischi Spannig, wo drzue ghöört und au as elektrischs Potenzial bezäichnet wird, verchnüpft d Energii mit dr elektrische Laadig im elektrische Fäld. Si wird üübligerwiis in dr Äihäit Volt gmässe.

Vorgäng, wo s käini oder fst käini zitlige Änderige git, ghööre zur Elektrostatik. Vorgäng, wo die zitligi Änderig e wääsentligi Rolle spiilt, zelt mä zur Elektrodynamik.

## Elektrizideet im Alldaag
Im hütige Alldaag cha mä ooni Elektrizideet im Sinn vo elektrischer Energii kuum me si. D Lüt merke das aber mäistens erst, wenn s e Stroomusfall git.  Aber es git 1,4&nbsp;Milliarde Lüt uf dr ganze Wält, wo käi Zuegang zu elektrischer Energii häi. Fast alle Stroom wird in Chraftwärk erzügt und er wird flechideckend über Stromnetz verdäilt. Sit mee as eme Joorhundert bestimme Aawändige vo Elektrizideet, wie s elektrische Liecht, Wermi und Chraft s menschlige Lääbe immer mee. E wääsentligi Bedütig het d Elektrizideet im Beriich vo dr Kommunikazioonstechnologii und dr Informazioonstechnologii.

Elektrizideet in natürliger Form isch bi Blitz seer spektakulär, vil weeniger merkt mä von ere im Närvesüsteem vo Lääbewääse, wo d Spannige bim Überdrääge vo Informazioon munzig si, bis öbbis schief goot. Je noch däm wie stark si isch, het Elektrizideet underschiidligi Uswirkige uf e menschlig Körper. Für Stromumfäll isch d Sterki und d Zit, wo dr Strom dur e Körper fliesst, wääsentlig. Elektrischi Strööm vo äbbe 30&nbsp;mA aa chönne gföörlig si und s Schnuufe leeme und s Härz aahalte. Uf dr äinte Site wird dr elektrischz Stroom iigsetzt, zum Mensche umzbringe,  wie mä s mit em elektrische Stuel macht, uf dr andere Site chönne bim ene Härzstillstand d Ärzt mit eme elektrische Schlaag s Härz mänggisch wider zum Schloo bringe.

## D Elektrizideet vo Festkörper

Festkörper, wo Elektrizideet kuum oder gar nid läite, wärde noch iirem Verhalte in elektrischi und magnetischi Fälder iigordnet.
Wie sich d Materie im ene Fäld benimmt, hängt drvo ab öb s entsprächendi Dipol het und wie die sich verhalte.

## Bedütig
### Naturwüsseschafte
Die verschiidene Fenomeen vo dr Elektrizideet wärde in dr Füsik und in dr Chemii undersuecht:
* D Elektrostatik beschäftigt sich mit elektrische Laadige in Rueh, mit Verdäilige vo Laadige und mit elektrische Fälder vo glaadene Körper.
* Die klassischi Elektrodynamik beschäftigt sich mit zitlig konstante magnetische Fälder, mit elektrische und magnetische Fälder, wo sich zitli ändere, und mit elektromagnetische Wälle.
* D Kwanteelektrodünamik isch en Erwiterig vo dr klassische Elektrodünamik um die kwantefäldtheoretischi Beschriibig vom Elektromagnetismus.
* D Festkörperfüsik beschribt under anderem wie sich elektrischi Laadige in festen Stoff wie elektrische Läiter, Halbläiter und Nitläiter verhalte, und d Thermo-, d Pyro- und Piezoelektrizideet.
* D Elektrochemii beschribt dr Zämmehang zwüsche elektrische und chemische Vorgäng, wie si bi Batterie und Akkumulatore vorchämme.

### Ääscheniöörwüsseschafte
D Elektrotechnik bezäichnet da Beriich vo dr Ääscheniöörwüsseschaft und dr Technik, wo sich mit allen Aspäkt vo dr Elektrizideet befasst. S Spektrum goot vo dr elektrische Energiitechnik wie dr Stroomerzüügig, über d Reegeligstechnik, d Stüüerigstechnik und d Mässtechnik bis zur Noochrichtetechnik und dr Automatisierigstechnik as e Studiegang vo dr Elektrotechnik. S theoretische Fundamänt bildet die theoretischi Elektrotechnik.

Die groossi Bedütig vo dr elektrische Energii chunnt drvoo, ass si in Hochspannigsläitige cha dransportiert wärde und ass mä sä äifach in anderi Energiiarte wie mechanischi Arbet, Wermi, Liecht oder Schall cha umwandle. Elektrischi Energii cha allerdings nume schlächt gspiicheret wärde und muess in anderi Energiidräger wie in dr Form vo chemischer Energii bi Akkumulatore oder in potenzielli Energii wie bi Pumpspiicherwärk umgwandlet wärde.

## Litratuur
* 
* 

## Fuessnoote