open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kanton Appenzell

De **Kanton Appezäll** isch e Mitgliid vo de Alte Eidgnosseschaft gsi. Er isch ane 1597 bi de ”Appezäller Landdeilig“ i die beide Halbkantön Appezäll Innerrhode und Appezäll Usserrhode ufdeilt worde.

De Name *Appezäll* (vo latiinisch *abbatis cella*) bedütet «Zälle (d.&nbsp;h. Guetsbsitz) vom Abt». Das beziet sich uf d Fürstabtei Sanggalle, won e grosse Iifluss uf das Gebiet usgüebt het. 1411 isch Appezäll e Zuegwandte Ort vo de Eidgnosse worde und 1513 e Vollmitgliid vo de Eidgnosseschaft. Die konfessionelle Komflikt in der Zit vo der Gegereformation hai drzue gfüert, ass sich der Kanton 1597 in s katholische Innerrhode und s reformierte Usserrhode deilt het.

«Kanton Appezäll» isch as Sammelbegriff für beidi Deil zsäme in Gebruch bliibe, isch aber hüte veraltet. Meistens redet mä vo «de beiden Appezäll» (politisch) oder vom «Appezällerland» (geographisch), wenn mä Inner- und Usserrhode zsämme meint. Hüfig ghört mä «s Appezäll», was aber falsch isch.

## Gschicht
Im 7. und 8. Johrhundert het d Besiidlig vom Appezällerland de Glatt nooch agfange. Im geistige und kulturelle Beriich het s Chloster Sanggalle grossi Bedütig gha. Im Johr 907 het der Abt und Bischof Salomo im Chloster Sanggalle d Chillehöri Herisau erschaffe. Us sällere Zit findet mä die ersti Nennig von ere Chille z Herisau. Im Johr 1071 het s e Neubruch im Dalchessel a de obere Sittere ge und e Chille isch gstiftet worde. Der Name Appezäll wird denn zum erste Mol gnennt, als *abbatis cella*.

Im Lauf vo de Appezällerchrieg gege d Fürstabtei Sanggalle het 1403 d Schlacht bi Vöglinsegg stattgfunde und 1405 d Schlacht am Stoss gege d Habsburger. D Appezäller hai die Schlachte gwunne, hai aber Understützig vo der Eidgenosseschaft gsuecht, und 1411 isch Appezäll e Zuegwandten Ort vo de acht alten Ort worde. Im Komflikt mit der Abtei hai si sich em Schiidspruch vo de Eidgenosse, wo zwar d Rächt vom Fürstabt beschränggt het, aber nid welle füege. So si d Riichsacht und denn dr Bann und s Interdikt über se usgsproche worde, und der Graf Friedrich VII. vo Toggeburg, unterstützt vom Ritterbund vom St. Jörgeschild, het 1428 d Appezäller im Gfächt bi der Letzi bi Hueb in der Nöchi vo Herisau gschlage. Denn hai d Appezäller der Schiidspruch doch agnoh und im Abt d Abgoobe wider afo zahle. Si si aber as eigeständigs Staatswäse vo der Abtei anerkennt worde und si mit de Eidgenosse verbündet bliibe. Im Johr 1513 isch Appezäll as 13. Ort in d Eidgenosseschaft ufgnoh worde. 

## Weblingg
* 
* Geschichte uf ai.ch
Brigit Wyss

D **Brigit Wyss** (* 22. April 1960 z Lüsslige, heimetbrächtigt z Lüsslige) isch e Schwyzer Bolitikeri (Grieni).

## Läbe
D Brigit Wyss isch glehrti Schryyneri un Psychiatri-Chrankeschweschter. No ihre Uusbildige het si d Matura uf em zwete Bildigswäg gmacht un het derno Rächtswisseschafte studiert. Si schafft hite as Jurischti im Umwältberaich. 

Syt em Jänner 2004 ghert d Wyss em Gmeirot vu dr Stadt Solothurn aa. Vu April 2005 bis Novämber 2007 isch si Kantonsreti vum Kanton Solothurn gsi. Syt em 3. Dezämber 2007 isch d Wyss im Nationalrot. Dert isch si Mitgled vu dr Gschäftspriefigskommission (GPK) un vu dr Kommission fir Rächtsfrage (RK). Bi dr Wahle 2011 isch d Brigit Wyss nit wider gwehlt wore. 

D Brigit Wyss het zue dr drej griene Kandidate ghert, wu si fir d Bundesrotsersatzwahl in dr Spotjohrsession 2010 z Verfiegig gstellt gha hän. Am 3. Septämber 2010 isch si vu dr Fraktion vu dr Griene schließli au as Bundesrotkandidati nominiert wore.

D Wyss isch ledig un het zwei Chinder. Si wohnt z Solothurn.

## Weblink
* 
*BaslerZeitung Online 8.9.2010
*Radiogespräch Sept. 2010
Jean-François Rime

Dr **Jean-François Rime** (* 28. Juni 1950 z Friburg, heimetbrächtigt z Charmey) isch e Schwyzer Bolitiker (SVP).

## Läbe
Dr Rime isch vu Juni 1989 bis Februar 1991 im Gmeirot vu Bulle gsi. Anne 2003 isch er in dr Nationalrot gwehlt un isch bi dr Barlemäntswahle 2007 bstetigt wore. Vum 1. Dezämber 2003 bis zum 2. Dezämber 2007 het er Yysitz gha in dr *Kommission fir Wirtschaft un Abgabe* gha.  Ab em 3. Dezember 2007 bis zum 3. Oktober 2008 isch er Mitgliid vu dr Spezialkommission *Legislaturblanig 2007-2011* gsi un vum 3. Dezämber 2007 bis zum 1. März 2009 in dr *Kommission fir Verchehr un Färnmäldewäse*. Mittlerwyyli isch er wider in dr *Kommission fir Wirtschaft un Abgabe*.

Vu dr Fraktion vu dr Schwyzerische Volkspartei in dr Bundesversammlig isch dr Rime as Kandidat fir d Bundesrotsersatzwahl vum 22. Septämber 2010 nominiert wore.

Dr Rime isch Unternähmer un het e Sägerei. Är isch ghyrote un het drej Chinder. Dr Rime wohnt z Bulle.

## Weblink
*
Reichsacht

D **Riichsacht** (au **Acht**, vo althochdt. *ahta* = Verfolgig, Verb **ächte**; au: *proscriptio, Verfestig, Bann*) isch en Ächtig (Friid- und Rächtloserklärig) im Heilige Römische Riich Dütscher Nation gsi. Si isch vor allem bi Ladigs- oder Urteilsunghorsam usgsproche worde und het sich uf s ganze Gebiet vom Riich erstreckt. Im Mittelalter isch si vom König beziehigswiis vom Kaiser verhängt worde. In der Früehe Neuzit hai au d Riichsgricht und d Kurfürste s Rächt gha mitzrede bi der Verhängig vo der Riichsacht. D Strof het sich uf altgermanischi Draditione gstützt. Bi de Germane si Verbrächer vom König oder Hofgricht gächtet worde und so usserhalb vo der Gsellschaft gstande. As Vogelfreiji hai si alli ihri Rächt und ihre Bsitz verlore und hai vo jedem chönne umbrocht wärde.
Sitter

D **Settere** isch en Fluss i de Ostschwiz.

## Wortdüütig
Dr Name Settere isch us *Sidrona* entstande und goht wohrschiinlich uf illyrischi Iiflüss in der Früehzit vo der Besiidlig vom Appezällerland zrugg.

## Geografii
D Settere isch ohni d Quellbäch 49 Kilometer lang. Si entstoht dur dr Zsämmefluss vom *Wissbach*, vom *Schwendibach* und vom *Brühlbach*  bi der Ortschaft Wissbad. Si flüüst dur vier Schwiizer Kantön: Appezäll Innerrhode, Appezäll Usserrhode, Sanggalle und Thurgau. Si flüüst am Dorf Appezäll und a de Stadt Sanggalle verbii und mündet bim Städtli Bischofszell in d Thur.

Die meiste Brugge vom Sanggaller Bruggewäg füehre über d Settere.

## Weblink

* Homepage vom Mammut Flossrenne Settere-Thur
* ''Kanutour Sitter – Wittenbach bis Sitterdorf'' Flussbeschriibig für Wasserfahrte uf canoeguide.net

## Noowiis
Tour of the Alps

D **Tour of the Alps** (bis 2016 **Giro del Trentino**, dt. *Trentino-Rundfahrt*) isch en Etapperennen für Velorennfahrer in dr Trentino-Südtirol Region z Italie. S Renne findet Ändi April statt und het meistens vier Etappe. Wil e schweri Alpenetappe din isch, si e Hufe Fahrer derbi as Vorbereitig uf dr Giro d’Italia, wo bald derno chunnt. 

## Gschicht
1962 isch dr Giro del Trentino zum erste Mol usdrait worde. Denn het s en einzelni Etappe gha, wo z Trento aagfange und ufghört het. Dr Enzo Moser het säll Renne gwunne. Aber scho zwei Johr druf het er nüme stattgfunde. Es het zwar 1977 und 1978 wider zwei Renne gee, die wärde aber offiziell nid anerkennt. Sit 1979 wird er jöhrlig gfahre.

Bim Renne vo 1986 het s Klassemänt für Einzelfahrer gee. Es isch e Mannschaftsrenne gsi und het **Coppa Italia** gheisse. D Mannschaft Carrera-Inoxpran isch Ersti worde.

Sid 2005 ghört s Renne zur UCI Europe Tour, zerst in dr Kategorii 2.1, sid 2011 in dr 2.HC.

## Palmarès

## Weblingg
* Offizielli Website

## Fuessnoote
Rothaus Regio-Tour

D **Rothuus Regio-Tuur** (dt. *Rothaus Regio-Tour*, bis 2001: *Regio-Tour*) isch e international Etapperänne in dr UCI-Kategori 2.1, wu alljohr im Augschte im Drejeckland Dytschland-Frankryych-Schwyz stattgfunde het.

S Ränne isch anne 1985 z Gundelfinge bi Fryybeg vum *Rudi Renz* grindet wore. Syterhär het sich des fimfdägig Radränne zue eim vu dr hochklassige Mehdagesränne z Dytschland entwicklet un het 2009 zum 25. Mol stattgfunde. Draditionäll isch ei Etappe uf franzesischem Bode dur s Elsass uusdrait wore. D Tuur het alliwyl ufghert mit ere Etappe z Vogtsburg am Chaiserstuel.

D Rothuus Regio-Tuur isch vu 2005 bis 2008 Deil vu dr UCI Europe Tour gsi un ab 2006 isch si Deil vu dr neje Dytsche Meischterschaft (TUI-Cup) gsii.

Titelsponsor isch syt 2002 di Badisch Staatsbröuerej Rothuus gsii.

Anne 2009 het d Rothuus Regio-Tuur s erscht Mol as Junioreränne mit Nationalmannschafte vom 20. bis 23. Augschte stattgfunde. Statt dr Profi-Radsportler sin jetz di beschte 17 un 18 Johr alte Radsportler aadrätte un hän uf dr vier Etappe dur s Markgreflerland, s Elsass, am Hochryy lang un dur dr Chaiserstuel um Siig gchämpft. Au in dr Johr 2010 bis 2012 isch d Rothuus Regio-Tuur e Junioreränne gsi. No 2012 isch s Ränne yygstellt wore.

Bekannti Siiger sin dr Mario Cipollini (1987), dr Jan Ullrich (1996) un dr Alexander Winokurow (2004). Dr Laurent Brochard isch mit zwee Siig (1994, 2002) dr bishärig Rekordsiiger.

## Siigerlischt

## Weblink
* Offiziälli Websyte
Lüttich–Bastogne–Lüttich

**Lüttich–Bastogne–Lüttich** (franzesisch *Liège–Bastogne–Liège*) isch eis vu dr elteschte hite no uusdraite Eidagesränne im Radsport. S zellt zue dr fimf sognännte Monumänt vum Radsport.

## Gschicht
S Ränne Lüttich–Bastogne–Lüttich, wu dur dr wallonisch Deil vu Belgie fiert, isch anne 1892 s erscht Mol uusdrait wore un het wäge däm dr Ehrename *La Doyenne* (Di Eltscht). No elter isch nume Mailand–Turin, wu anne 1876 s erscht Mol stattgfunde. Lüttich–Bastogne–Lüttich findet alljohr im April statt un isch bis anne 2004 Deil vum Rad-Wältcup gsi as eis vu zeh Ränne. Wu dr Wältcup abgschafft woren isch, het s ab 2005 drej Johr lang zue dr nej yygfierte UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr.

Lüttich–Bastogne–Lüttich giltet wäg em seli bielige Profil dur di wallonische Ardenne as ein vu dr schwärschte Klassiker im Radsport. D Strecki änderet sich vu Johr zue Johr nume wenig. Vor allem dr zweet Deil vum rund 250 Kilometer lange Ränne fiert iber e baar relativ churzi, aber gäächi Stich *(Côtes)*, wu vilmol s Ränne entscheide. Am beriemteschte isch d *Côte de la Redoute*. Wel s im Finale vil sonigi Aastig nochenander het, isch s au fir klassischi Bärgfahrer megli, des Ränne z gwinne. Dur di all greßer Spezialisierig vu dr Fahrer isch des bi dr andere Monumänt vum Radsport fascht nimi megli. S Ziil lyt an eme Aastiig z Ans, ere chleine Stadt bi Lüttich.

Di meischte Siig bi dr „Doyenne“ het dr Eddy Merckx ufzwyyse, wu zwische 1969 un 1975 insgsamt fimf Mol gwunne het. Di einzige dytsche Siiger sin dr Hermann Buse 1930 un dr Dietrich Thurau 1979 gsi. Schwyzer Siiger sin dr Ferdy Kübler (1951, 1952), dr Josef Fuchs (1981), dr Mauro Gianetti (1995), dr Pascal Richard (1996) un dr Oscar Camenzind (2001) gsi.

Syt 1987 git s au ne U23-Version vu Lüttich–Bastogne–Lüttich

## Siiger

### U23

## Weblink

* Offiziälli Websyte
Eddy Merckx

Dr **Eddy Merckx** (* 17. Juni 1945 z Meensel-Kiezegem, Belgie; eigetlig **Edouard Louis Joseph Baron Merckx**) isch en ehemolige belgische Profi-Velorennfahrer und hüt en Undernähmer. 

Der Merckx isch&nbsp;– gmässe an der Quantität und der Qualität vo siine Siig&nbsp;– der erfolgriichsti männligi Velorennfahrer in der Gschicht vom Velorennsport.  Er het je fümf Mol die beide wichtigste Toure, d Tour de France und dr Giro d’Italia gwunne und eimol d Vuelta a España. Er isch in alle Diszipline vom Velosport hervorragend gsi: Er het Eidagklassiker gwunne, Etapperenne und Sächsdagerenne, er het uf de Bärgetappe dominiert, bim Zitfahre und bi Sprint. Vo 1969 bis 1975 het er siibemol s Super Prestige Pernod Klassemänt gwunne, wo zu säller Zit em spötere Velowältcup- bzw. em UCI-ProTour-Klassemänt entsproche het. Wil er so sehr uf s gwünne us gsi isch, het men em dr «Kannibal» gsait. 

E Mehrheit vo Velosportexperte luegt en hüt as der grössti Velorennfahrer vo allne Zite a., so unter andere der Lance Armstrong, der Bernard Hinault und der Miguel Indurain und d *Cycling Hall of Fame*.

Zehlt mä alli Renne&nbsp;– also au d «Volksfestrenne», wo z Holland und z Belgie sehr beliebt si, und anderi chliineri Verastaltige&nbsp;– so het der Merckx zwüsche 1965 und 1978 im Ganze über 530 Velorenne gwunne:
* Siig uf der Stross: 525&nbsp;– drunder Profi-Siig 445
* Siig uf der Bahn: 98
* Siig bi Cyclocross-Renne: 2.
Nume d Französin Jeannie Longo isch mit bishär 1'091 Siig erfolgriicher gsi as är.

## Literatur
* Daniel Friebe: *Eddy Merckx: The Cannibal.* Ebury Press, 2012, ISBN 978-0-09-194314-1.
* William Fotheringham: *Merckx: half man, half bike*, London: Yellow Jersey Press, 2012, ISBN 978-0-224-07448-3
* Helmer Boelsen: *Eddy Merckx*, München, ISBN 978-3767900134

## Weblingg

* Palmarès – Liste vo de Erfolg und Platzierige bi „memoire du cyclisme“
* D Velofirma vom Eddy Merckx
* Artikel über e Stundewältrekord vom Eddy Merckx (änglisch)
* Eddy Merckx Classic – Radmarathon für Jedermann im SalzburgerLand

## Noowiis
Mailand–Turin

**Mailand–Turin** isch s eltscht Eidagesränne im Radsport, wu s hite no git. S Ränne, wu vu Mailand uf Turin fiert, het s erscht Mol anne 1876 stattgfunde un isch dodermit no elter wie di franzesische Klassiker Paris–Brest–Paris un Bordeaux–Paris (beedi 1891 zem erschte Mol). S isch aber erscht 1894 zem zweite Mol durgfiert wore un wird erscht syter anne 1911 regelmäßig uusdrait.

Mailand–Turin wird vu RCS MediaGroup veraastaltet, wu au dr Giro d’Italia organisiert un Gazzetta dello Sport uusegit.

Bis hite giltet Mailand–Turin as ein vu dr wichtigschte italienische Radklassiker un isch vum Radsportwältverband UCI as "1.HC", dr hegschte Kategori unter dr ProTour, yygstapflet. 2005 un 2006 het Mailand–Turin wider am draditionälle Termin im März stattgfunde un as erschts italienischs Eidagesränne im Friejohr fungiert. Vu 1987 bis 2004 isch dr Ränntermin an s Änd vu dr Radsportsaison (Mitti Oktober) verleit gsi. No zwei Johr Unterbrächig findet s 2010 wider im Oktober statt.

As wichtigschte Aastiig vum rund 200&nbsp;km lange Ränne giltet dr rund 600 Meter hoch Bärg Superga vor dr Dor vu Turin. S relativ eifach Profil macht s Ränne zue eim vu dr schnällschte Klassiker im Radsport: 1999 het dr Markus Zberg gwunne mit ere Durschnittsgschwindigkeit vu 45,75&nbsp;km/h.

D Siigerlischt vu Mailand–Turin isch dytli bregt vu italienische Fahrer. Bis hite het s nume 18 uusländischi Siig, di groß Mehrzahl dodervu in dr jingere Zyt. Rekordhalter vum Ränne isch dr Costante Girardengo mit fimf Erfolg zwische 1914 un 1923. As einzige Dytsche het dr Rolf Gölz 1988 un 1989 gwunne. Schwyzer Siiger sin dr Oscar Egg (1914), dr Ferdy Kübler (1956), dr Niki Aebersold (1998) un dr Markus Zberg (1999) gsi.

## Siiger

## Weblink
Paris–Tours

**Paris–Tours** isch e Stroße-Radränne, wu syter anne 1896 alljohr im Spotjohr uusdrait wird. Veraastaltet wird des Eidagesränne vu dr Amaury Sport Organisation (ASO. Bis 2004 isch s Deil vum Rad-Wältcup gsi as eis vu zeh Ränne. Wu dää abgschafft woren isch, het s vu 2005 bis 2007 zue dr nej yygfierte UCI ProTour ghert, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne vu Johr. Wäg em Konflikt zwische dr ASO un em internationale Radsportverband UCI isch s Ränne syt 2008 Deil vu dr UCI Europe Tour.

D Lengi vu dr Rännstrecki het im Lauf vu dr Johr zwische 246&nbsp;km un 342&nbsp;km gschwankt, vor allem in dr 1920er-Johr het s die lange Streckine gee. 2009 isch si bi 230&nbsp;km gläge. Vier Fahrer hän s Ränne je drejmol gwunne: dr Gustave Danneels (1934, 1936, 1937), dr Paul Maye (1941, 1942, 1945), dr Guido Reybrouck (1964, 1966, 1968) un dr Erik Zabel (1994, 2003, 2005).

Näbe dr Siig vum Erik Zabel het s no anne 1970 (Erik Tschan) un 2013 (John Degenkolb) dytschi Siig bi däm Radklassiker gee. Schwyzer Siiger sin dr Oscar Egg (1914) un dr Heiri Suter (1926, 1927) gsi

## Siiger
### Profi

### U23

## Weblink
* Offiziälli Websyte
Lombardei-Rundfahrt

D **Lombardei-Rundfahrt** (ital. „Giro di Lombardia”) isch draditionäll s letscht groß Radränne im Johr. S zellt zue dr fimf sognännte Monumänt vum Radsport. S italienisch Eidagesränne findet alljohr Mitti Oktober statt un isch dodermit s einzig „Monument“, wu nit im Friejohr uusdrait wird. S isch as eis vu zeh Ränne Deil vum Rad-Weltcup gsi, bis dää no dr Saison 2004 abgschafft woren isch, derno het s drej Johr zue dr nej grindetet UCI ProTour ghert, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne vum Johr.

## Gschicht
D Lombardei-Rundfahrt isch s erscht Mol anne 1905 im Königriich Italie durgfiert wore, aagregt dur dr italienisch Radrännfahrer Giovanni Gerbi, wu au di erscht Uusdragig gwunne het. Syt 1907 wird s Ränne organisiert vu dr wichtigschte Sportzytig vum Land, dr *La Gazzetta dello Sport*. Mit Uusnahm vu dr Johr 1943 un 1944, wu d Uusdragig wäg em 2. Wältchrieg uusgfallen isch, isch s „Ränne vu dr fliegige Bletter” alljohr durgfiert wore.

Rekordgwinner isch dr Fausto Coppi mit fimf Siig (dervu viermol in nochenander), viermol het dr Alfredo Binda gwunne. Dyschti Siiger het s bi dr Lombardei-Rundfahrt nonig gee, viermol isch dr Siiger e Schwyzer gsi: Tony Rominger (1989 un 1992), Pascal Richard (1993), Oscar Camenzind (1998).

## Strecki
Au wänn d Strecki im Lauf vu Johr vilmol gänderet woren isch, bildet dr Ufstiig vu Bellagio zue dr Madonna del Ghisallo bi Magreglio draditionäll eis vu dr Haupthindernis vum Ränne, wu vilmol d Vorentscheidig gfallen isch, wel sich do Uusryssergruppe mit em spetere Siiger vu dr Rundfahrt bildet hän. Syt 2004 lyt s Ziil z Como am Stade vum Comer See. Im Lauf vu dr Gschicht het s vil Start- un Ziilort gee:

*1905-1961: vu Mailand uf Mailand
*1962-1984: vu Mailand uf Como
*1984-1989: vu Como uf Mailand (Piazza Duomo)
*1990-1994: vu Mailand uf Monza
*1995-2001: vu Varese uf Bergamo
*2002: vu Cantù uf Bergamo
*2003: vu Como uf Bergamo
*2004-2006: vu Mendrisio (CH) uf Como
*2007-2008: vu Varese uf Como

## Siigerlischt

## Piccolo Giro di Lombardia
Dr Piccolo Giro di Lombardia (*alem. Chleini Lombardei-Rundfahrt*) isch e Eidagesränne fir Amateur un U23-Fahrer.

* 2017  Alexandr Riabushenko
* 2016  Harm Vanhoucke
* 2015  Fausto Masnada
* 2014  Gianni Moscon
* 2013  Davide Villella
* 2012  Jan Polanc
* 2011  Cristiano Monguzzi
* 2010  Alexander Serebrjakow
* 2009 *nit uusdrait*
* 2008  Daniele Ratto
* 2007  Marco Frapporti
* 2006  Marco Cattaneo
* 2005  Ruslan Hryschtschenko
* 2004  Giairo Ermeti
* 2003  Sergio Ghisalberti
* 2002  Antonio Quadranti
* 2001  Denis Bondarenko
* 2000  Luca Barattero
* 1999  Wolodymyr Hustow

## Weblink
* Offiziälle Websyte vu dr Lombardei-Rundfahrt
Tirreno–Adriatico

**Tirreno–Adriatico** isch e eiwichigi Radrundfahrt, wu alljohr im Merz uusdrait wird. Si ghert zue dr UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr, wu anne 2005 yygfiert woren isch, un syt 2009 zem UCI World Calendar

S Etapperänne zwische dr weschtitalienische tyrrhenische Kischte un dr oschtitalienische Adriakischte bietet mit ihrem abwägsligsryyche Profil vor allem dr Sprinter un dr Allroundfahrer vil Megligkeite un het sich in dr Zwischezyt fescht etabliert näb em Etapperänne Paris–Nizza, wu glyychzytig uusdrait wird. S Ränne giltet as gueti Vorbereitig uf dr Friejohrsklassiker Mailand–San Remo. 

Rekordsiiger isch dr Belgier Roger De Vlaeminck, wu s Ränne zwische 1972 un 1977 segs Mol nochenander gwunne het. Dr einzig dytsch Siiger isch dr Andreas Klöden anne 2007 gsi. Schwyzer Siiger sin dr Erich Mächler (1988), dr Tony Rominger (1989 un 1990), dr Rolf Järmann (1998) un dr Fabian Cancellara (2008) gsi.

## Siigerlischt

## Weblink
* Gazzetta dello Sport: Tirreno-Adriatico
Kanton Fricktal

Der **Kanton Frickdaal** isch e Kanton vo der Helvetische Republik gsi. Er isch us de Gebiet, wo denn zu Östriich ghört hai, bildet worde und het us de hütige aargauische Bezirk Rhiifälde und Laufeburg bestande. Der Kanton Frickdaal het’s vo 1802 bis 1803 gää.

Am Ändi vom 18. Johrhundert isch der Briisgau non e Deil vo der habsburgische Provinz Vorderöstriich gsi. Au s Frickdaal, wo südlich vom Rhii lit, het derzue ghört. 1799, ei Johr noch der Usrüefig vo der Helvetische Republik, si französischi Druppe au in s Frickdaal iimarschiert. D Brüeder Karl und Sebastian Fahrländer us Etteheim und e baar anderi hai gueti Beziehige zu füehrende französische und schwiizerische Politiker gha und hai d Gründig vom ene eigeständige Kanton Frickdaal chönne duresetze. Si hai sech drbii uf d Friidensverdräg vo Campo Formio (1797) und Lunéville (1801) berüeft, wo genau das vorgseh hai.

Im Dezämber 1801 isch im Pfarrhuus vo Eike e Verfassig gschriibe worde, und am 20. Februar 1802 isch schliesslig der neu Kanton usgrüeft worde. As Hauptstadt het mä Laufeburg bestimmt. Wil der Statthalter Sebastian Fahrländer sich z energisch benoh het, isch er stark kritisiert worde und siini Gegner hai im Septämber 1802 in ere Beiz z Frick d Gmeindiverdräter zsämmegrüeft und der Statthalter für abgsetzt erklärt. D Hauptstadt isch denn uf Rhiifälde verleit worde.

D Frickdaaler hai sich diplomatisch stark bemüeht, d Uflösig vo ihrem Kanton z verhindere, aber am 19. Februar 1803, also genau noch eme Johr, het er ufgört z existiere. Dr Napoleon het am 19. März in der Mediationsakte d Verschmelzig mit de Kantön Aargau und Bade verfüegt.

## Liddratur
* 
* Patrick Bircher: *Der Kanton Fricktal - Bauern, Bürger und Revolutionäre an der Wende vom 18. zum 19. Jahrhundert*; Forum Fricktal, Laufenburg, 2002; ISBN 3-9522417-0-9

## Weblingg
* Jubiläumswebsite vom Kanton Fricktal
Polen-Rundfahrt

D **Polen-Rundfahrt** *(offiziäll *'Tour de Pologne*', poln. *Wyścig Dookoła Polski*)* isch e Radsport-Etapperänne wu alljohr im Septämber durgfiert wird. S umfasst zmeischt sibe oder acht Etappe un isch s erscht Mol anne 1928 uusdrait wore. In dr erscht Johr isch d Rundfahrt nume ab un zue veraastaltet wore, syter 1952 derno alljohr. Bis am Aafang vu dr 1990er Johr sin nume Amateur zuegloo gsi. Syt 2005 ghert d Pole-Rundfahrt zue dr nej yygfierte UCI ProTour, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr. 

Rekordsiiger sin Dariusz Baranowski un dr Marian Więckowski, wu d Pole-Rundfahrt je drejmol gwunne hän. Dytschi Siiger sin dr Stefan Schumacher (2006) un dr Jens Voigt (2008) gsi. E Schwyzer Siig het s einmol gee, wu dr Rolf Järmann anne 1997 gwunne het.

## Gschicht

D Pole-Rundfahrt isch noch dr Tour de France konzipiert worde. D Warschauer Velofahrgsellschaft und d Sportzitig Przegląd Sportowy, wo z Krakau uusegee wird, hai dr Vorschlaag gmacht und im Summer vo 1928 isch s erste ‹Renne um Pole ume› (Wyścig Dookoła Polski) abghalte worde. 71 Rennfahrer hai mitgmacht und s Renne isch fast 1500&nbsp;km lang gsi. Dr Felix Więcek vom Bydgoszcz Veloklub het gwunne. Bis zum Zwaite Wältchrieg het s Renne vier Mol stattgfunde. Dr Bolesław Napierała, wo dr Übername ‹Diiger vo dr Strooss› gha het, het s zwai Mol (1937 und 1939) gwunne. Die früehje Renne hai sich stark vo de spööter underschiide: d Etappe si vil lenger gsi (bis zu dreihundert Kilometer), d Fahrer hai ihri Velo sälber müesse flicke und wenn si Hunger gha hai, si si vom Velo abgstiige und in e Beiz gange go ässe.

Noch em Chrieg hai dr Polnisch Veloverein und dr Zitigsverlag Czytelnik 1947 e nöis Renne organsiert, wo vier Etappe lange gsi isch. Dr Stanislaw Grzelak vo Tramwajarz Lodz het das gwunne. Bis 1993  isch d Pole-Rundfahrt nie wichdig worde, wil d Behörde s «Friidensrenne» vorzooge hai. Dank em Czesław Lang, wo bi dr Olympiade vo 1980 e Silbermedallie gwunne het und 1993 Diräkter vo dr Rundfahrt worden isch, isch d Pole-Rundfahrt e UCI World Ranking Renne worde: 1997 in dr Brofikategorii 2.4, 2001 in dr Kategorii 2.2. Sid 2005 ghört si zur UCI ProTour.

Uf dr dritte Etappe vu dr Pole-Rundfahrt 2019 isch dr 22-jehrig Belgier Bjorg Lambrecht noch eme schwäre Sturz gstorbe.

D Pole-Rundfahrt isch in de Umfrooge vo dr Przegląd Sportowy in de Johr 1995, 1996, 2004 und 2008 zur ‹Beste Sportveraastaltig vom Johr› gwehlt worde.

## Siigerlischt

## Weblink

* Offiziälli Websyte (polnisch, eänglisch)
Grand Prix Cycliste de Québec

Dr **Grand Prix Cycliste de Québec** isch e kanadischs Radränne.

Des Eidagesränne isch am 10. Septämber 2010 zem erschte Mol durgfiert wore. S Ränne ghert syt 2010 zue dr UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr. Gwunne het di erscht Uusgab dr Holländer Franzos Thomas Voeckler. Dr Grand Prix Cycliste de Québec isch näb em Grand Prix Cycliste de Montréal s einzig Pro-Tour-Ränne uf em amerikanische Doppelkontinänt un zämme mit dr auschtralische Tour Down Under s einzig Pro-Tour-Ränne usserhalb vu Europa.

## Strecki
Ähnlig wie bim Grand Prix Cycliste de Montréal, wu zwee Däg derno uusdrait wird, mien d Fahrer 189 km uf eme 12,6 km lange Rundkurs dur Québec zrucklege. Dr Rundkurs fangt aa in dr Nechi vu dr Feschtigsaalag vu Québec un goht noch e baar Kilometer zum Sankt-Lorenz-Strom. Vu dert uus fiert d Strecki iber d Aastig wider in Richtig Feschtigsaalag. In jedere vu dr 15 Rundine mien d Fahrer dr 375 Meter hoch un im Schnitt 10% gääch „Cote de la Montagne“ (bi Kilometer 9) un dr 9% gääch „Cote de la Potasse“ (Km 11) iberwinde.

## Siigerlischt

## Weblink
* ''Grand Prix Cycliste ProTour – Québec.''
Häggenschwil

**Häggeschwil** isch ä politischi Kmeind im Kanton St. Galle. Sie befinded sich im Wahlkreis St. Galle.

## Geographie
Häggeschwil liit a dä Sittere zwüsche St. Galle und Amriswil. D'Gmäind bestaatusus äm Dorf Häggäschwil und dä Wyler Lömmäschwil, Agä und Chollerberg.

## Bevölkerig

Politisch zuekhörig isch d'Ortschaft Lömmeschwil (Poschdleitzahl: 9308).

## Wappe
S Wappe zeigt zwei roti Leoparde jewils mit ere goldige Krone. D Grundfarb vom Wappe isch gelb. S Wappe leitet sich ab vom Rittergschlecht vo de Herre vo Ramschwag, wo ihri Stammburg uf em Gmeindsbann hei gha.

## Bildergallery

Ramswag.jpg|Burgruine Alt-Ramschwag in Häggenschwil
2013-09-23-Orientsvislando (Foto Dietrich Michael Weidmann) 331.JPG|Katholischi Chilä Sankt-Notker
2013-09-23-Orientsvislando (Foto Dietrich Michael Weidmann) 303.JPG|Inäaasicht vo dä Chilä Sankt Notker
2013-09-23-Orientsvislando (Foto Dietrich Michael Weidmann) 304.JPG|Teckifresko i dä Chilä
2013-09-23-Orientsvislando (Foto Dietrich Michael Weidmann) 324.JPG|Schuälhuus
2013-09-23-Orientsvislando (Foto Dietrich Michael Weidmann) 290.JPG|Lömmäschwil
2013-09-23-Orientsvislando (Foto Dietrich Michael Weidmann) 296.JPG|Kulturzäntrum "Kultur im Bären"


## Literatur
* o. V.: Geschichte der Gemeinde Häggenschwil. Eigenverlag der Darlehenskasse Häggenschwil, Häggenschwil 1972
* Sales Huber et al.: Häggenschwil. Hrsg.: Politische Gemeinde Häggenschwil. Ostschweiz Druck+Verlag, St. Gallen 1989
* Ernst Scheffold (Hrsg.): Geschichte der Pfarrei Häggenschwil zum 200jährigen Jubiläum. 1728–1929. Katholisches Pfarramt Häggenschwil, Häggenschwil 1929

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Häggeschwil
* 
* 

## Fuessnote
BinckBank Tour

D **BinckBank Tour** (vu 2005 bis 2016: *Eneco Tour*, au vylmol *Benelux-Rundfahrt*) isch e Etapperänne im Radsport, wu syt 2005 alljohr im Augschte dur Belgie un d Niderlande uusdrait wird. Si isch dr Noofolger vu dr Ronde van Nederland wore, dr Landesrundfahrt vu dr Niderlande. D ENECO-Tuur het syt 2005 zue dr nej yygfierte UCI ProTour ghert, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr, un syt 2011 ghert d Tour zue dr UCI WorldTour.

Dr Name chunnt vum Hauptsponsor, em niderländische Online-Broker *BinckBank*.

## Rekord
Rekordsiiger si dr Spanier José Iván Gutiérrez, wu 2007 un 2008 gwunne het, dr Norwäger Edvald Boasson Hagen, wo 2009 und 2011 Erste wore isch, und de Tim Wellens, wu 2014 und 2015 gwunne het. Dytschi Siiger sin dr Stefan Schumacher (2006) un dr Tony Martin (2010).

Am meiste Etappe gwunne hai dr Belgier Tom Boonen (sächs) und dr Dütsch André Greipel (fümf).

## Klassemänt
S Liibli, wo dr Erst im Gsamtklassemänt aahet, isch root gsi, sit 2008 isch s wiss. Dä, wo im Punktklassemänt füehrt, bechunnt e roots Liibli. Früehner isch s e wisses (2005) odr e blaus (2006 und 2007) gsi. Sit 2010 het dr best Nochwuggsfahrer e grüens Liibli aa. 2005, 2007 und 2008 het s au e Bärgklassemant gee, aber nume 2005 het dr Ersti e bsundrigs Liibli überchoo. S Mannschaftsklassemänt git s sit em Aafang.

## Siigerlischt

## Weblink

* Offizielle Webpräsenz
Niederlande-Rundfahrt

D **Niderlande-Rundfahrt**, niderl. **Ronde van Nederland** isch e Etapperänne im Radsport gsi, wu vu 1948 bis 2004 im Augschte uusdrait woren isch. Noofolger vu däre Radrundfahrt isch syter anne 2005 d Eneco Tour. Erscht syt 1975 isch s Ränne regelmäßig durgfiert wore, dervor isch s als emol uusgfalle. 

Rekordsiiger isch dr Niderländer Gerrie Knetemann, wu d Holland-Rundfahrt zwische 1976 un 1986 vier Mol gwunne het. Siiger us Dytschland oder dr Schwyz het s keini gee.

## Siigerlischt

## Weblink
* Ergebnis 1948 - 2004
Ort

**Ort** (ahd. *ort* ‚Spitz, Platz‘) stoht für:

* e Kanton, e Gliidstaat in der Alten Eidgenosseschaft
* e geographischi Position
* e geometrische Ort, won e Mängi vo Pünkt isch, wo dur bestimmti geometrischi Eigeschafte kennzeichnet si
* en Ortschaft, en Ortsteil, en Wyler, e Siidlig oder Verwaltigseiheit
* dr Spitz von ere Klinge vo Hiib- oder Stichwaffe
* en Ahle, en eifachs Wärkzüüg zum Löcher stäche 
* in der Heraldik e Heroldsbild
* in der Numismati e Viertel vom Ganze, z. B. von eme Taler
* s Ändi vom ene Stolle im Bergbau 

**Ort** isch der Name vo dene Ortschafte:
* Ort im Innkreis, e Gmeind in Oberösteriich
* Ortsdeil vo Helpfau-Uttendorf, Oberösteriich
* Stadtdeil vo der bayrische Kreisstadt Freyung
* Stadtdeil vo Helmbrechts, Landkreis Hof, Bayre
* Ortsdeil vo Kochel am See, Landkreis Bad Tölz-Wolfratshausen, Bayre
* Ortsdeil vo Innernzell, Landkreis Freyung-Grafenau, Bayre

**ORT** stoht für:
* World ORT, Nitregierigsorganisation
* *Obschtschestwennoje Rossijskoje Telewidenije*, bis 2002 der Name vom russische Färnsehsänder Perwy kanal
Grand Prix Ouest France

Dr **Grand Prix Ouest-France**, au *Grand Prix de Plouay Ouest-France* oder *Grand Prix de Plouay* isch e Radränne, wu syter anne 1931 alljohr Ändi Augschte in dr Bretagne z Frankryych uusdrait wird.

Syt 2005 isch s Deil vu dr nej yygfierte UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne vum Johr. Vu 1992 bis 1998 isch dr Grand Prix Ouest-France Deil vum Coupe de France gsi, ere Serie vu franzesische Eindagesränne. 

Rekordsiiger sin Philippe Bono, Armand Audaire, Emile Guérinel, Jean Gainche, Fernand Picot, Jean Jourden, Jacques Bossis un Gilbert Duclos-Lassalle, wu s Ränne alli je zweimol gwunne hän. Dr einzig Siiger us dr Schwyz isch dr Rolf Järmann, wu 1995 gwunne het. Dytschi Siiger het s no keini gee. 2007 het dr Elsässer Thomas Voeckler gwunne.

## Strecki
S 217,25 Kilometer lang Rännen mit Start un Ziel in dr bretonische Gmei Plouay im Département Morbihan wird uf eme 19,75 Kilometer lange Rundkurs, em *Circuit Jean-Yves Perron*, uusdrait, wu d Fahrer elfmol mien fahre. Dää Rundkurs isch ab 2006 um 5,6 Kilometer verlengeret wore, zum dr Kurs selektiver z mache. Syterhär mien d Fahrer drej statt dervor zwee Aastiig je Rundi uffe: dr Stich vu Kérihuel (Lengi: 2,3&nbsp;km; Gäächi: 8 %), z Lezot (1,3&nbsp;km; 7 %) un z Ty Marrec (1,0&nbsp;km; 7 %).

## Siigerlischt

## Weblink
* Offiziälli Websyte (franzesisch)

## Fueßnote
UCI World Ranking

Mit em **UCI World Ranking** wärde d Rangliste vo de beste Velorennfahrer uf der Strooss, de beste Mannschafte und de beste Natione ermittlet. Es isch e jöhrligi Zsämmefassig vo de Klassemänt vo de Renne gsi, wo bis 2011 zum UCI World Calendar ghört hai. Es het im Johr 2009  s Klassemänt vo dr UCI ProTour abglöst, wil d Organisatore vo de grosse Etapperenne Tour de France, Giro d’Italia und Vuelta a España sich gweigeret hai, bi dr ProTour mitzmache. Au vo de Monumänt isch nume ei Renne derbii gsi und vo de Klassiker nume drei.

Zum UCI World Calendar hai im Johr 2010 26 Renne ghört, drunder die drei groosse Toure vo Frankriich, Italie und Spanie, die fümf Monumänt vom Velosport und achtzäh anderi Renne, e Hufe dervo Klassiker. Bim Fahrerklassemänt wärde d Pünkt zsämmezelt, wo jede Fahrer in dene Renne übercho het. Bi dr Mannschafts- und Nationewärtig nimmt me d Resultat vo de fümf beste Fahrer und addiert se. 

Sit 2011 heisst d Rennserii **[[UCI World Tour]]**.
## Punggtverdeilig
D Renne si in Etapperenne und Eidagrenne iideilt. Bi de Etapperenne git s Pünggt für Platzierige in de däglige Etappeklassemänt und im Gsamtklassemänt am Ändi vom Renne. Mä het fümf Grubbe vo Renne gmacht. Die ersti Grubbe bildet d Tour de France, in dr zweite Grubbe si d Giro d’Italia und d Vuelta a España und in dr dritte alli chliinere Etapperenne. In dr vierte Grubbe het s d Monumänt undr de Eidagrenne und in dr fümfte alli andere.

Bi dr Punggtverdeilig zelt nume d Platzierig im Gsamtklassemänt, anderi Klassemänt, won e Hufe Renne hai, wie s Sprint- oder s Bärgklassemänt, zelle nit.

Wenn e Nationalmannschaft, wo nit bi der UCI iigschriiben gsi isch, bim ene Renne mitmacht het, hai siini Mitgliider keini Pünggt übercho. Im 2010 isch das nume einisch bassiert, won e polnischi Mannschaft bi der Pole-Rundfahrt mitgmacht het.

## Klassemänt

## Noowiis
Cyclassics Hamburg

D **Cyclassics Hamburg** (offiziell: **EuroEyes Cyclassics**, 1996 bis 2005: **HEW Cyclassics**, 2006 bis 2015: **Vattenfall Cyclassics**) si en Eidagrenne z Dütschland und finde jedes Johr im Juli, August oder Septämber z Hamburg statt. S Renne wird sit 1996 usdrait, vo 1998 bis 2004 het s zum Velo-Wältcup ghört. Sit dass dä abgschafft worden isch, isch es Deil vo dr UCI ProTour, ere Serii vo de wichtigste Velorenne,  und derzue Deil vo der neue Dütsche Meisterschaft (TUI-Cup). Sit d Dütschland Tour us finanzielle Gründ abgschafft worden isch, isch es s einzige ProTour-Renne uf dütschem Bode. Titelsponsor isch vo 1996 bis 2005 HEW und vo 2006 bis 2015 Vattenfall gsii, sit 2016 EuroEyes.

D Strecki verlauft jedes Johr e chli andersch. E baar markanti Pünkt wie der Start uf der Steinstraße und s Ziil uf der Mönckebergstraße oder der Waseberg si immer derbii. D Strecki isch meistens öbbe 250&nbsp;km lang.

## Siigerliste

## Weblingg

* Offizielli Websiite
* Helmuts-Fahrrad-Seiten: Bilder und Berichte vom Jedermannrennen
GP Schwarzwald

Dr **Grand-Prix Schwarzwald**, ab 2005 **GP Triberg-Schwarzwald**, isch e international Profiradränne gsi, wu alljohr im Schwarzwald uusdrait woren isch. Zem erschte Mol isch anne 2002 veraastaltet wore, ab 2003 het s alljohr z Triberg aagfange un ufghert. Bim GP Schwarzwald hän d Fahrer mieße ne Rundkurs mit em seli bärgige Profil fahre. Mit insgsamt rund 4.000 Hechemeter het s as schwärscht Eidagesränne z Dytschland gulte un isch ab 2005 vu dr UCI as Deil vu dr UCI Europe Tour in dr Kategori 1.1 gfiert wore. 

Am 8. Juli 2009 het dr Triberger Stadtrot bschlosse, ass es Ränne yygstellt wird.

Dr GP Triberg-Schwarzwald isch 2009 Deil vu dr neje Dytsche Meischterschaft (TUI-Cup) gsi.

## Siiger
Rätoromanische Ortsnamen ausserhalb Graubündens

Di **Rätoromanische Ortsnäme usserhalb vom Bündnerland** vertailet sich naturgmäss a Tääler rund um s Bündnerland. Si findet sich zum Tail uf altem eemoligem rätoromanischem Sproochpiet, wie em Urseretaal, em Walesee und em obere Vinschgau (Südtirol). Dezue chömed no grösseri Städt und Wallfaartsort wie Zöri, Sanggale, Ainsidle, Feldkirch, Como und Mailand.

Zo de »echte« Exonym chömed no gleerti Schöpfige oder Entleenige. Si bitreffed vor alem Schwiizer Kantöö (z.&nbsp;B. *Argovia* för de Aargau oder *Sursilvania* und *Sutsilvania* för Obwalde und Nidwalde) und groossi Schwiizer Städt (z.&nbsp;B. *[[Bern|Berna]], [[Basel|Basilea]], [[Genf|Genevra]], [[Luzern|Lucerna]]*).

## Tessin
Di rätoromanische Näme vom Kanton Tessin züchet sich entlang vom wichtige Vercheersweeg entlang em Fluss Tessin. Si wered bsunders im Surselvische bruucht.

## Uri
Im Urnerland liged di maiste romanische Näme am wichtige Weeg öber de Gotthard. Au die Näme ghöred zum Surselvische.

## Glarus, Schwyz, Züri
Nu wenigi Näme ghöred zum Glarnerland, si grenzed unmittelbaar as surselvische Sproochpiet. Zöri het verschidnig Näme: *Turitg* isch Surselvisch und *Turi* isch Engadinisch (Vallader & Putèr). De Name vo Ainsidle isch e Fortsetzig vo latiinisch *Nostra Domina* »Üsi Frau«.

## Sanggale, Vorarlberg
S Piet um de Walesee isch relativ spoot germanisiert wore. Im Vorarlbergische het nume Feldkirch e romanische Name. Au die Näme sind Surselvisch. Nochem rätoromanische Dichter Ulrich Campell het de Walgau uf Romanisch *Vutruschauna* oder  ghaisse.

## Tirol
S Tirol isch de direkti Fortloifer vom Engadin. D Näme wered im Vallader brucht und konzentrieret sich um Ortschafte im obere Inntal und im Paznauner Tal. Denebet het au Innschbrugg e Name und s Bad Hall, wo grad bi Innschbrugg litt.

## Vintschgau, Südtirol
Romanischi Näme im bairischsproochige Vintschgau wered entweder im Vallader oder im Tielekt vo Müstair bruucht. 

## Veltlin, Chiavenna
D Näme vom Veltlin sind entweder Vallader oder Putèr.

## Italie: Anderi Ort
E ppar gösseri italienischi Städt hen au romanischi Näme. Im Tielekt vo Müstair werd au en aigne name vom Val Camonica bruucht.
Birseck

S **Birsegg** isch e geographischs Gebiet an der undere Birs. Im Kanton Basel-Landschaft umfasst si fümf Gmeinde: Arlese, Münchestei, Riinech, Aesch und Pfäffige. E sächsti Gmeind, Dornach, ghört zum Kanton Solodurn.

Bim Daal vo Angestei foot eini vo de grösste Dallandschafte vo Europa aa, die Oberrhiinischi Diefebeni. Si goot vo Aesch meh as 300 Kilometer uf Norde bis in d Gegend vo Frankfurt am Main z Dütschland, und s Birsegg isch der obersti Deil dervo.

## Gschicht
S Birsegg, grad vor de Door vo der Stadt Basel, isch e Deil vom Fürstbistum Basel gsi. Zwar isch es under em Iifluss vo der Basler Reformation au reformiert worde, isch aber ufgrund vom Badener Vertrag vo 1585 wääred der Gegereformation rekatholisiert worde. Wo s Fürstbistum 1803 ufglööst worde isch, isch s Daal vo de Franzoose bsetzt gsi und 1815 mit eme Beschluss vom Wiener Kongräss zum Kanton Baasel cho und bi dr Däilig vom Kanton 1833 zum Baaselbiet. Au hüte isch non e knappi Meerhäit vo dr Bevölkerig, won e Religioon aagit, katholisch, im Gegesatz zum übrige Kanton Basel-Landschaft.

## Burge
S Birsegg isch au dur siini vile Burge, Schlösser und Ruine bekannt. Die bekanntiste si:

* Ruine Pfäffige
* Burg Riichestei
* Burg Birsegg
* Ruine Münchestei
* Angestei
* Ruine Dornegg

## Weblingg
*
Dominique Baettig

De **Dominique Baettig** (* 22. September 1953 z Dälschbärg, vo Rickebach) isch en Schwiizer Politiker und isch vo 2007 bis 2011 für d SVP im Nationalrot gsässe.

## Politik
De Dominique Baettig isch de erschti Nationalrot us em Kanton Jura gsi vo de SVP, wo-n-er im 2007i gwäält worde-n-isch. Schwiizwit isch er bekannt worde, wo-n-er im 2010 en Vorstoss im Parlament unternoh het. S Ziil vo sim Vorstoss isch gsi, Regione, wo an d Schwiiz gränze, d Möglichkeit z biete, de Schwiiz bizträte. Konkret gnennt het er doderbi Bade-Württebärg, s Departement Jura, s Elsass, Südtirol, Aosta, Como und Vorarlberg. Sin Vorstoss het es grosses Medieecho usglöst und isch sehr kontrovers diskutiirt worde. Würklich ernscht gnoh het es aber (fascht) niemet.

## Privats
De Baettig isch ghürote und het vier Chind. Vo Bruef isch er Psychiater. 

## Weblink
* 

## Einzelnochwis
LuK Challenge

D **LuK Challenge** isch e Baarzytfahre, wu bis 2006 Ändi Juli bzw. Aafangs Augschte z Biil uusdrait woren isch. D LuK Challenge het zue dr UCI Europe Tour ghert (Kategori 1.1). Wäg dr internationale Bedytig isch s Ränne as inoffiziälli Wältmeischterschaft im Baarzytfahre aagsähne wore. D LuK Challenge isch in dr Hauptsach vum Automobilzueliferer LuK Gruppe finanziert wore.

Im Spotjohr 2006 het dr Hauptsponsor LuK no zahlryyche Dopingfälle im Radsport bekannt gee, ass er ufhert mit syym Engagement. Dodermit isch des Baarzytfahre yygstellt wore.

Vor dr LuK Challenge het d LuK Gruppe dr LuK-Cup gsponseret, e Stroßeränne, wu vu 1996 bis 2003 z Biil uusdrait woren isch.

## Vorlaifer
D Vorlaifer vu däm Baarzytfahre geen bis in s Johr 1968 zruck. Im Lauf vu dr Johr het s e baar Mol dr Namme gwägslet, dr Sponsor un au dr Uusdragigsort:
* 1968 – 1992: *Grand Prix Baden-Baden* (z Bade-Bade)
* 1993 – 1996: *Telekom Grand Prix* (z Karlsrueh)
* 1997 – 1999: *Grand Prix Breitling* (z Karlsrueh)
* 2000 – 2001: *Grand Prix EnBW* (z Karlsrueh)
* 2002 – 2003: *Karlsruher Versicherungs-Grand Prix* (z Karlsrueh)
* 2004 – 2006: *LuK Challenge* (z Biil)

In dr Johr 2004 un 2005 het s au ne Fraue-Baarzytfahre gee.

Rekordsiiger sin mit je drej Siig dr Tony Rominger (1992, 1994, 1995), dr Jens Voigt (1999, 2004, 2005) un dr Michael Rich (2000, 2002, 2003).

## Noospiil 2009 / 2010
Am 2. Augschte 2009 hätt z Bihl wider e Baarzytfahre solle stattfinde, s "Chrono 2" (UCI Kat 1.1). Dr Veraastalter Eugen Rösinger, wu au scho d LuK Challenge organisiert gha het, het s Ränne aber im Mai 2009 us organisatorische Grind abgsait, au d Uusdragig, wu fir 2010 blant gsi isch, isch abgsait wore.

## Siigerlischt (Manne)
### LuK Challenge
* 2006  Markus Fothen /  Sebastian Lang
* 2005  Bobby Julich /  Jens Voigt
* 2004  Bobby Julich /  Jens Voigt

### Karlsruher Versicherungs-Grand Prix
* 2003  Sebastian Lang /  Michael Rich
* 2002  Uwe Peschel /  Michael Rich

### Grand Prix EnBW
* 2001  Florent Brard /  Christophe Moreau
* 2000  Michael Rich /  Torsten Schmidt

### Grand Prix Breitling
* 1999  Chris Boardman /  Jens Voigt
* 1998  Udo Bölts /  Christian Henn
* 1997  Oscar Camenzind /  Johan Museeuw

### Telekom Grand Prix
* 1996  Chris Boardman /  Uwe Peschel
* 1995  Andrea Chiurato /  Tony Rominger
* 1994  Jens Lehmann /  Tony Rominger
* 1993  Gianni Bugno /  Maurizio Fondriest

### Grand Prix Baden-Baden
* 1992  Dominik Krieger /  Tony Rominger
* 1989  Laurent Fignon /  Thierry Marie
* 1971  Eddy Merckx /  Herman van Springel
* 1969  Herman van Springel /  Roger De Vlaeminck
* 1968  Vittorio Adorni /  Ferdinand Bracke

## Siigerlischt (Fraue)
### LuK Challenge
* 2005  Judith Arndt /  Trixi Worrack
* 2004  Miriam Melchers /  Leontien van Moorsel

## Weblink
*Offiziälle Websyte
LuK-Cup Bühl

Dr **LuK Cup Biil** isch e Radränne gsi, wu vu 1996 bis 2003 z Biil uusdrait woren isch. Dr LuK-Cup isch vum Wältverband UCI in dr Kategori 1.2 gfiert wore. Hauptsponsor isch dr Automobilzueliferer LuK Gruppe gsi.

Des Eidagesränne het uf rund 194 km rund um d Stadt Biil gfiert. 

2004 isch dr LuK Cup nimi durgfiert wore, derfir isch z Biil derno unter em Name LuK Challenge s Baarzytfahre veraastaltet wore, wu vu 1968 bis 1992 z Bade-Bade un vu 1993 bis 2003 z Karlsrueh uusdrait woren isch. 2006 het LuK no zahlryyche Dopingfälle im Radsport syy Sponsoring yygstellt.

## Siigerlischt
*2003  Matthias Kessler
*2002  Davide Rebellin
*2001  Geert Verheyen
*2000  Gianni Faresin
*1999  Pawel Tonkow
*1998  Piotr Ugrumow
*1997  Jan Ullrich
*1996  Robbie McEwen

## Weblink
* LuK cup uf cyclingarchives.com
Melinda Nadj Abonji

D **Melinda Nadj Abonji** (* 22. Juni 1968 z Bečej, SFR Jugoslawie, hite Serbie) isch e Schwyzer Schriftstelleri, Musikeri un Performeri.

## Läbe
D Melinda Nadj Abonji het ihres Studium an dr Universität Zürich 1997 mit em Lizenziatsgrad abgschlosse. Si verfasst literarischi Text un het 2004 am Ingeborg-Bachmann-Wettbewärb z Klagenfurt teilgnoo. Si tritt au als Solo-Performeri uf und zämme mit em Rapper Jurczok 1001 als Musikeri (Gsang und Gyge). D Abonji läbt syt vil Johr z Züri.

D Melinda Nadj Abonji isch Mitglid vom Verband *[[Autorinnen und Autoren der Schweiz]]*. Si het u. a. die Uuszeichnige überchoo: 1998 d Kulturell Uuszeichnig vom Kanton Züri, 2000 e Ufenthaltsstipendium vom Literarische Colloquium Berlin, 2001 dr Hermann-Ganz-Priis, 2004 e Anerkennigsgab vo dr Stadt Züri, 2006 e Wärchbytrag vo dr Stiftig Pro Helvetia und e Grenzgänger-Stipendium vo dr Robert Bosch Stiftig.

2010 isch ihre Roman *Tauben fliegen auf* veröffentlicht worde, wo si vo dr Familie Kocsis brichtet, wo zue dr ungarische Minderheit im Norde vo Serbie ghört un uf Züri übersidlet. Dr Roman isch mit em Dütsche Buechpriis 2010 und mit em Schwyzer Buechpriis uuszeichnet worde.

## Wärch
* *Der Mann ohne Hals* und *Canal Grande*. In: Renate Nagel, Regula Walser (Hrsg.): *Sprung auf die Plattform.* Nagel & Kimche, Zürich 1998, ISBN 3-312-00243-5.
* *Mensch über Mensch*, München 2001 (zämme mit em Per Traasdahl), ISBN 3-00-007673-5
* *Im Schaufenster im Frühling*, Zürich 2004, ISBN 3-250-60073-3
* *Tauben fliegen auf*, Salzburg 2010, ISBN 978-3-902497-78-9 

## Tonträger
* *Voice beatbox violin* (CD, 2006) (zämme mit em Jurczok 1001)

## Weblink
* http://www.masterplanet.ch/
* http://bachmannpreis.orf.at/bachmannpreis/texte/stories/14495/

## Fuessnote
Grosser Preis des Kantons Aargau

Dr **Grooss Priis vom Kanton Aargau** isch e international Profiveloränne, wu syt 1964 z Gippige (Gmei Lüügere) im Norde vum Kanton Aargau uusdrait wird. Syter ass d Züri Metzgete nume no as Amateurränne durgfiert wird, isch dr GP Kanton vom Aargau s wichtigscht Profi-Eidagesränne in dr Schwyz.

S Ränne isch vum Wältverband UCI in d UCI Europe Tour yydeilt wore. Är isch dr Hegschtpunkt vu dr Gippiger Radsportdäg, eme drejdägige Aalass mit Volksfeschtkarakter. S Ränne findet uf eme aaspruchsvolle, 19.6 km lange Rundkurs statt, wu d Fahrer zehmol mien fahre.

Rekordsiiger mit je zwee Siig sin dr Niderländer Adrie van der Poel (1987, 1990) un dr Schwyzer Pascal Richard (1994, 1995).

## Siigerlischt

## Weblink
* Offiziälli Websyte vu Gippige
Gravis

**Gravis** stoht für:
* E dütschi Handelschette vu Apple-Computer un -Züebehör
* E ehemolige Härsteller vu Computerperipherii
* E Akzänt-Zeiche, lüeg Gravis (Typografii)
Tour Alsace

D **Elsàss-Rundfàhrt** (fr. **Tour Alsace**) ìsch e Veloranne z Frànkrich. Dàs klin Ranne fehrt ìn fìmf Etàppe durich s Elsàss. Zem erschte Mol isch die Rundfàhrt ànne 2004 üsgedraa worre. Sì wurd vun dr UCI ìn dr Kàtegori 2.2 gfehrt. Zyter ànne 2007 ìsch sì Deil vun dr UCI Europe Tour. 

## Sìger

## Weblink
*Offiziall Website vun dr Tour Alsace (Franzesch, Ditsch, Anglisch, Italienisch, Spanisch)
*Ergebnislischt Tour Alsace (radsportseiten.net)
Team Gerolsteiner

S **Team Gerolsteiner** isch e Radsportteam gsi, wu s vu 1998 bis 2008 gee het un wu vum Getränkehärsteller Gerolsteiner Brunnen finanziert woren isch.

D Mannschaft isch anne 1998 grindet wore un zerscht vum Dieter Koslar gleitet wore. Speter isch dr Hans-Michael Holczer Teamchef wore, dr erscht un zweet Sportli Leiter sin di ehmolige Radsportler Rolf Gölz un Christian Henn gsi. Mit dr Verpflichtig vum Georg Totschnig anne 2001 isch em Team dr Gump in d GS-I-Kategori glunge. Fir s Jahr 2003 het s sich zem erschte Mol fir d Tour de France qualifiziert. In däm Johr het dr Ex-Profi Reimund Dietzen d Ufgab vum Sportlige Leiter vum Rolf Gölz ibernuu. Am 4. Septämber 2007 het Gerolsteiner bekannt gee, ass dr Verdrag, wu no bis Ändi 2008 glofen isch, nit verlengeret wird. E Noofolgersponsor isch nit gfunde wore, wäge däm het dr Teamchef Holczer am 28. Augschte 2008 d Uflesig vum Rännstaal zum Ämndi vu dr Saison 2008 mieße bekannt gee. 

Am 14. Oktober 2008 het s Team Gerolsteiner mitdeilt, ass sich dr Sponsor nit erscht zum Saisonändi us em Radsport zruckziet, sunder mit sofortiger Wirkig wäg dr positive Dopingprobe (A-Probe) vum Stefan Schumacher un em Bernhard Kohl bi dr Tour de France.

## Saison 2006
### Erfolg in dr ProTour 2006

### Erfolg in dr Continental Tour 2006

## Saison 2007

### Erfolge in der ProTour 2007

### Erfolg in dr Continental Tour 2007

## Saison 2008
### Erfolge in der ProTour

### Erfolg in dr Continental Tour

### Team

## Bekannti ehmoligi Fahrer
*  Andreas Kappes (1998)
*  Jörg Ludewig (1999)
*  Scott McGrory (1999–2000)
*  Sven Teutenberg (1999–2000)
*  Hannes Hempel (2001–2002)
*  Tobias Steinhauser (2000–2002)
*  Udo Bölts (2003)
*  Gerhard Trampusch (2003)
*  Olaf Pollack (2000–2004)
*  Uwe Peschel (1999–2005)
*  Torsten Schmidt (2000–2005)
*  Danilo Hondo (2004–2005)
*  Marco Serpellini (2004–2005)
*  Michael Rich (1999–2006)
*  René Haselbacher (2000–2006)
*  Georg Totschnig (2001–2006)
*  Sven Montgomery (2004–2006)
*  Frank Hoj (2005–2006)
*  Levi Leipheimer (2005–2006)
*  Beat Zberg (2004–2007)
*  David Kopp (2006–2007)

## Platzierige in UCI-Ranglischte
**UCI-Weltranglischte**

**UCI ProTour**

## Fueßnote
Tiberias

D Stadt **Tiberias** (hebräisch טבריה *Twerja*, arabisch طبرية Ṭabarīya) ligt in Galiläa im Staat Israel (Nordbezirk), am Westufer vom See Genezareth, wo men em noch dr Stadt au „See vo Tiberias“ sait. Si het knapp 40.000 Iiwohner und isch die grössti Stadt im Jordantal. D Stadt goht vom See, wo 212 m under NN ligt, bis zun ere Höchi vo 457 m über em Wasserspiegel vom See (245 m über NN).

Dr Herodes Antipas het vom Johr 17 CE mit em Baue vo dr Stadt agfange. Im Johr 19 isch si d Hauptstadt vo dr Tetrarchii Galiläa - Peräa. Dr Name Tiberias het dr Herodes dr Stadt zu Ehre vom Kaiser Tiberius ge. Vom dritte bis zum fümfte Johrhundert isch si s wichdigste kulturelle und religiöse Zentrum vom Judedum gsi.

In Tiberius isch der Talmud volländet worde.

## Quelle
* Flavius Josephus: *Antiquitates* 18,36
*   Joseph Nasi, Herzog vo Naxos

## Literatur
* M. Avi-Yonah: *The Foundation of Tiberias.* In: IEJ 1 (1950/51), S. 160-169.

## Weblingg