Grafschaft Hauenstein

**Grõfschaft Hauèschtai** isch d Bezeichnung für è bolitisch-geografischi Vowaltungseinheit im Südschwarzwald, wo zuè dè Zit vo dè Hèrrschaft vu dè Habsburger übber Vorderöschterrych eksischtyrt hèt. È Bsunderheit vo dè Grõfschaft isch diè früèni Entwicklig von èrè witgehèndè demokratischè Sèlbschtvowaltig, der sog. *Einung* mit èm *Redmaa*, innerhalb vo dè Staatshoheit vo dè Habsburger. Sèlli Sèlbschtbschtimmungè sin im Volauf vo dè Johrhundert immer stärker ygschränkt worrè un hèn letschtlich zuè dé bekanntè Salpetèrerunruè gfüürt.

## Begriff – ''Grõfschaft Hauèschtai''
Dè Nammè *Grõfschaft Hauèschtai* isch im Lauf vo dè Gschichtè entschtandè un hèt niè è richtigi Grõfschaft bezeichnèt. Als Ursach gildèt d Vogaab durch dè Herzog Leopold aa sini Vowandtè, wo durch Aaschprüch vo sim Vater als Landvogt bassyrt isch, èm letschtè Grõf vo Habsburg-Laufèburg, dè Grõf Hans, dèmm er d *Feste Hauenstein mit dem Schwarzwald und ihr Zugehörung* uff Läbbenszit vopfändèt hèt. Pfandnõchfolger isch denn dè Eberhard im Durm gsi, dènõch d Hèrrè vo Rumlang. Im 15. Johrhundert sin d Markgrõfè vo Hachbärg-Suusèbärg d Pfandinhaber gsi. D *Grõfschaft* isch vo dört aa bis i d Neuzit jewyls durch èn Waldvogt vowaltet worrè.

D Bezeichnung *Grõfschaft Hauèschtai* wörd èrschtmòls um 1562 in èm *Memorandum vo dè Einigsmeischter* bruucht worrè. Am Übbergang vom 13. zum 14. Johrhundert wörd im Habsburger Urbar s Vowaltigsgebièt als *officium uffem Walde vnd ze Waltzhuot* benamst. D Bewooner vo dè Region sin im 14. Johrhundert als *lüte uff dem swartzwald* gfüürt worrè.

Anno 1385METZ, anderi 1383 isch i dè Urkundè d Bezeichnig *Vogtei* (*zuè*) *[[Hauenstein (Laufenburg)|Hauèschtai]]*, nõch èm dõmòligè Vowaltigssitz vo dè *Habsburger* uff dè Burg Hauèschtai, für s Verwaltungsgebiet bruucht worrè. Bevor schlièßlich diè èndgültigi Bezeichnung Fuèß gfasst hèt, isch Aafang vum 16. Johrhundert für è knappes halbes Johrhundert d Bezeichnig *Hèrrschaft Hauèschtai* nò uffdaucht. Nõch èm Brand vo 1526 un dè abbränntè Burg Hauèschtai isch es Waldvogteiamt dè Sitz vum Waldvogt worrè.

## Geografischi Laag un Gliderig

D *Grõfschaft Hauèschtai* bezeichnèt è früènères habsburgisches Hoheitsgebièt im Südschwarzwald un wörd oft mit èm Region Hotzèwald glychgsetzt, obwoll dè Hotzèwald èrscht nõch èm Èndi vo dè Grõfschaft asè dauft worrè isch. Ußerdèm stimmt s eifach nit, well dè Hotzèwald zwǜschè dè Alb un dè Weera lyt, also uff èm Gebièt vo dè weschtlichè Hälfti vu dè Grõfschaft Hauèschtai.

S Gebièt vo dè Grõfschaft sèlber isch vum Hochrhy im Südè bis uff d Höchi vum nördlichè Hotzèwald südlich vu St. Bläsy un vum Höchèschwander Bärg im Nordè gangè. Im Weschtè isch d Gränz a dè Haaldè un im Dal vo dè Weera nõch gangè, im Oschtè hèn d Däler vo dè Schlüècht un dè Schwarza, also d Oschtflankè vum Höchèschwander Bärg, hauptsächlich d Gränz zuè dè Grõfschaft Chlèggau un dè Landgrõfschaft Stüèlingè bildèt.

D Vogteiè Dodtmoos (am Obberlauf vo dè Weera), Schönau un Dodtnau (am Obberlauf vo dè Wyysè) am nordweschtlichè Rand vu dè Grõfschaft sin in èrè Vowaltigseinheit mit dè *Grõfschaft Hauèschtai* zämmè vowaltet worrè. Für churzi Zit isch au dè *[[Brendener_Berg|Brändemer Bärg]]* im Nordoschtè vowaltigstechnisch a d Grõfschaft aaglidèrèt.

Diè sèlbschtvowaltèti Vowaltigseinheit vo dè *Grõfschaft Hauèschtai* hèt sich us 8 Gebièt zämmègsetzt, diè sognenntè *Einigè* (luèg au uff dè Detail-Chartè). Je vyr vo sellnè *Einigè* hèn widderum è Einheit gformt, wa für è baar intèrni Vowaltigsdetails maßgäbènd isch.
* Diè eint Einheit vo vyr Einigè sin diè *ob dè Alb* gsi, wo öschtlich vo dè Alb dèheim gsi sin, d Einigè *Höchèschwander Bärg*, *Birndorf* un *[[Dogern|Dogèrè]]*, sellnè isch us Paritätsgründ au d Einig *Wolpèdingè* weschtlich vo dè Alb zuègordnèt worrè isch.
* Diè zweit Einheit vo vyr Einigè isch sèlli *nied der Alb*(ennèt vo dè Alb) gsi, wo us dè (räschtlichè) Einigè *Görwyyl*, *Rickèbach*, *Murg* un *Hochsèl* bschtòt, wo alli weschtlich vo dè Alb, im südlichè Hotzèwald bzw. am Hochrhy (Murg), ligèd.

È topografischs Merkmòl vo dè *Grõfschaft Hauèstai* un dè dòmòls mitvowaltètè Vogteiè isch diè übberwigèndi Hochlaag vo dè Gebièt, wo uff dè sog. *Südschwarzwälder Abdachig* ligèd un in Nord-Süd-Richtig durch düèfi un dörtzmòl schwèr zuègänglichi Schluchtè (z. B. dè Alb-Schlucht) durchzogè sin.

**Tab. 1:** Aazaal un topographischi Höèlaag vo dè Einigs- un Vogteiortschaftè sowiè uugfääri Flächè vo dè Einigè un Vogteiè.

## D Aafäng
Dè Aafang vo dè *Grõfschaft Hauèschtai* stòt in ängem Zämmèhang mit dè Kultivyrig un Bsidelung vom mittlerè (ca. 500–800&nbsp;m ü. NN) un höchèrè (übber 800&nbsp;m ü. NN) Lagè vum Südschwarzwald. Im 8. Johrhundert isch dè Begriff *[[Albgau (Südschwarzwald)|Albgau]]* schu belait ; unklar isch, ob sèlli Gebièt vum Südschwarzwald zum Albgau dèzuè ghört hèn. Zuè sellrè Zit isch dè *Wald* èn Urwald ooni bekannti Sidligè odder Wäg gsi. Nu d Däler un mittlèrè Laagè vum Hochrhy sin sit langem bsidlèt.

S wörd zuèkümpftig èmòl untersuècht, ob diè demokratischi Sèlbschtvowaltig vo dè Grõfschaft Hauèschtai, wo gnau gnõ niè è Grõfschaft gsi isch, mit dè Einigè wiè allgmein aagnõ èrscht im Spôtmittelaalter entschtandè isch odder ob s sich dõdeby nit öppè um è Übberbliibsel vo dè uralamannischè, gnossèschaftsäänlichè, Sèlbschtvowaltigseinheit von èrè Huntarè handlèt. Au dè Julius Cramer hèt d Aasicht deilt, wo diè aaltè Huntarè vum Gau in Zämmèhang mit dè Grõfschaftè Hauèschtai un dè Stüèlingè stellt. Witter füürt er aa: „Wenn der Klettgau und Albgau keine Huntaren waren, so ist es glaubhaft, dass sie je aus mehreren Huntaren bestehende Teilgaugrafschaften waren“. D Gränz vo dè beidè Huntarè, wo ab èm 11. Johrhundert in „Obberè-“ un „Unterè-Albgau“ uffdeilt worrè sin, isch durch s Schwarza- un s Schlüècht-Dal bildèt worrè, also vum Oschtzipfel vom Schluchsee bis fascht uff d Höchi vo dè Aarèmündig am Hochrhy gangè isch.

Um d Johrdausèndwèndi hèt s diè èrschtè Vorschtöß für d Bsidlig vo dè mittlèrè un höchèrè Laagè vum Südschwarzwald gää. Belait isch diè *fèddèrfüürèndi* Aktividät vo Klöschter un wältlichè Hèrrè gsi.

### Landnaam durch Klöschter
Vom Hochrhy us hèt s *[[Damenstift Säckingen|Fridolinsschtift Säckingè]]* sin Bsitz ab èm 9. Johrhundert durch Aasidlig vo Lehnshööf un Gründig vo einzelnè Sidligè i dè mittlerè Laagè vo *Dossèbach*, weschtlich vo dè *Weera*, bis uff Birkingè un öschtlich vo dè *Alb* erwitterèt. Spôter hèt s Kloschter witter gu Nordè übber dè Hotzèwald witter gschwendèt, um s Gebièt um *Göhrwyyl* un um *Herrischrièd* z kultivyrè.

Dǜèf im Südschwarzwald isch im 9. Johrhundert dè *Cella alba* gründèt worrè, sèlli Cella isch spôter zum *[[Kloster St. Blasien (Schwarzwald)|Kloschter St. Bläsy]]* mutyrt, un è Keimzällè für diè diversi Schwand vo dè Wälder uff èm Hotzèwald un Höchèschwander Bärg worrè. Vo St. Bläsy us isch znägscht s *Obbere Albdal* zwǜschè *St. Bläsy* un *Mänzèschwand* (am Nordrand vum Hotzèwald) kultivyrt worrè, dènõch d Gegènd um *Höchèschwand*.

S *[[Fürstabtei St. Gallen|Kloschter St. Gallè]]* hèt nò vor dè Johrdausèndwendi Bsitzungè am Unterlauf vo dè *Schlüècht* dèzuè chriègt, bsunders am *Wyylèmer Bärg* im Oschtè vum Vorderhag (südlichi Hälfti vum Hochèschwander Bärg), un hèt sèlli uus baut.

Chlynèri Klöschter, wiè s Kloschter z *Detzlè*/*Rièdè* (*[[Herren von Krenkingen|Hèrrè vu Chränkingè]]*) un z *Neuézäll* (*[[Teufen (Adelsgeschlecht)|Hèrrè vo Dǜèfèschtai]]*), wörrèd von wältlicher Sidligsaktividätè nõch sich zogè.

### Landnaam durch diè wältlichè Hèrrè
Um d Wèndi vum 10. zum 11. Johrhundert hèt sich au dè niddère, lokale Adel bi dè Bsidlung uff èm *Waald* obbè engagyrt.

D *Hèrrè v. Weer* hèn im unterè Weeradal un a dè Oschtflankè vom Dal bis uè uff dè *Hornbärg* irè Gebièt uusbaut un hèn ab 1092 d Vogteirächte übber St. Bläsy uusgüèbt. Nõch dènnè yrèm Uusschtärbè isch d Hèrrschaft Weer a d Freihèrrè vo Chlingè übbergangè.

Au d *Hèrrè vo Tegerfäldè* hèn umfangrychi Bsitzigè im Gebièt um Birndorf ummè ghaa, wo wèg dè Hürõt vo dè Ita, dè Èrbdöchter vum Walter vo Tegerfäldè, ebbèfalls a d Chlingèmer Hèrrschaft übbergangè isch. S Wappè vo Birndorf zeigt uff einèrè Hälfti s Wappè vo dè Chlingèmer Hèrrschaft.

D *Hèrrè v. Dǜèfèschtai* sin nõch dè Johrdausendwèndi am Unterlauf vo dè *Alb* aasässig worrè un hèn d *Freibuèrè* in yrèm Gebièt dèzuè brocht, uff dè Hochlaagè links un rächts vum Albdal Schwändi un Rodungè aazlegè. Hützdaag cha mò sèll a dè Ortsnammè-Èndig "-schwand" guèt erkènnè, wo s im Hotzèwald un uff èm Höchèschwand huufig git (z. B. Èngelschwand, Hartschwand, Höchèschwand, Heppèschwand, Amrigschwand usw.).

D *Hèrrè von Chrènkingè* hèn im 12. Johrhundert d Kultivyrig vo Gebièt am Unterlauf vo dè Schlüècht un dè Steina bedribbè.

Zwǜschè dè *Mettma* un èm Oberlauf vo dè *Steina* sin d *Grõfè vo Nällèburg* mit dè Kultivyrig un Bsidlig vo sèbbè Gebièt an Start gangè.

### Habsburger Gebiètsgwǜnn
S uffschtygènde *Huus Habsburg* bringt nõch dè Johrdausendwèndi d Gebièt im Südschwarzwald unter sin Yfluss. Im spôtèrè Gebièt vo dè *Grõfschaft Hauèschtai* gwǜnnèd d Habsburger aa Macht durch Aahüüfè un Durchsetzè vo Rächt un Macht:
* 1173 Reichsvogteirächt übber s Damèschtift Säckingè
* 1254 Reichsvogteirächt übber s *Kloschter St. Bläsy* un dè Südschwarzwald (*Swarzwalt*)
* 1263 D Èrbschaft vo dè Kyburger mit Gebièt im Südschwarzwald gòt a d Habsburger übber
* 1265 Zerschlaa vum Dǜèfèschtainer Kloschter *Neuèzäll* (*Unteribach*) un Neugründig i dè Obhuèt vo dè *Habsburger*
* 1272 Ynaam vo dè Burg Wèèr
* 1272 Schliifè vo dè Burg Dǜèfèschtai
* 1273 s *Amt Wèèr* gòt aa *Habsburg* übber

Aafang vum 14. Johrhundert bezeichnèt diè habsburgischi Vowaltig èrschtmòls sèlli Gebiète als *officium uffem Walde vnd ze Waltzhuot*. Landvogt isch zuè sellrè Zit dè Johannes II. vo Waldburg.

## Bolitischi Struktur
Diè bolitischi Struktur vo dè *Grõfschaft Hauèschtai* hèt zuè dè Zit vo dè *Habsburger Hèrrscher* drei Deil ghaa, èmòl abgsää vo dè Zitè vo dè Vopfändung:
* dè hoheitlichè Deil isch vum Huus Habsburg wòrgnõ worrè
* dé feudalhèrrschaftlichè Deil, wo sich uff voschiddèni Feudalhèrrè uffdeilt
* dè sèlbschtvowalteti Deil, wo vo dè Ywooner vo dè *Grõfschaft* in èrè früènèrè demokratischè Struktur gschtaltet worrè isch.

### Hoheitlichi Hèrrschaft
D *Grõfschaft Hauèschtai* isch übber diè ganz Zit vo irer Exischtenz Deil vum *Huus Habsburg*. Nõchdèm d Habsburger irè Machtzèntrum nõch Öschtrych volagèrèt hèt, isch d Grõfschaft a *Vorderöschtrych* zuègschlagè worrè. Für d Vowaltig vo *Vorderöschtrych* isch znägscht z Ensisheim, nõch èm Dryßgjöhrigè Chrièg z Fryburg, è Landesregyrig un è Kammèrè ygsetzt worrè.

Unter dè vorderöschtrychischè Landesregyrig hèt dè *Waldvogt* d Verwaltig vo dè *Grõfschaft Hauèschtai* uusgüèbt. Zum *Waldvogteiamt* hèn au d Vogteiè Dodtmoos, Schönau un Dodtnau dèzuè ghört. Vo 1527 bis 1789 isch dè Waldvogt au glychzitig Stadtobberhaupt vo dè *vorderöschtrychischè Waldschtadt* Waldshuèt gsi.

Stellvodrètter vum *Waldvogt* sin i dè *Einungè nid dè Alb* je èn *Vogt* gsi, i dè *Einungè ob der Alb* für Birndorf un Dogèrè sowiè Wolpadingè un dè Höchéschwander Bärg je èn Vogt gsi.
D *Vögt* sin us jewyls zwei Personè, wo vo dè Einungsmeischter vorgschlagè worrè sin, un èm amtyrèndè Waldvogt bschtimmat worrè.

**Hoheitlichi Rächt un Pflichtè vo dè Habsburger**

### Feudalhèrrschaft
D Feudalhèrrschaft hèt uff è Aasammlig vo übberlifèrti Rächt gfuèßt, wo sich i dè *Grõfschaft Hauèschtai* s *Kloschter St. Bläsy*, s *Stift Säckingè* un s Gschlècht vo dè *Barön Zweyer vo Evèbach* deilt hèn.

D Feudalhèrrè hèn unter andrèm Aaschpruch uff Frondiènscht un Abgabè ghaa, wo meischtens in Form vo Naturaliè gleischtet worrè sin. D Feudalhèrrè hèn diè *[[Niedere Gerichtsbarkeit|Niddergrichtsbarkeit]]* uusgüèbt. Deilwys sin d Abgabè a Bedürftigi witter gää worrè, wiè s beschte Chleidigsschtugg im *Liibfall* (dè Dot vum Famillièobberhaupt).

### Hauèschtainischi Sèlbschtvowaltig
Zimli einzigartig im absolutistischè Zitaalter sin diè früènè demokratischè Strukturè vo dè *Hauèschtainischè Sèlbschtvowaltig*, wo au als *Einigswesè* bezeichnèt wörd. Im Raamè vo dè *hoheitlichè* Vorgabè isch d Uffdeilig un s Ydriibè vo Stüèrè eigèvoantwortlich durrègfüürt worrè. Im wittèrè sin diè milidärischè Diènscht un Laschtè diè meischt Zit eigèvoantwortlich greglèt worrè. D Einigsmeischter hèn in è baar Ortschaftè diè *niddèri Grichtsbarkeit* eigèschtändig uusgüèbt un sin bi andrè Gricht als Beisitzer dèby gsi. D *Einigè* sin mit zwei *Einigsmeischter* bi dè wöchentlichè Amtsdääg im *Waldvogteiamt* bräsent gsi un hèn è Vorschlagsrächt bi dè Benènnig vo dè *Vögt* cha.

D Vowaltig vo dè Grõfschaft Hauèschtai hèt im wesèntlichè folgèndi Orgän umfasst:
* Dè *Redmaa*, èn *Einigsmeischter*, als Sprüchmacher für diè gsamt *Grõfschaft Hauèschtai*.
* Diè 8 *Einigsmeischter* bzw. *Achtmannè* als Sprüchmacher vu dè jewyligè *Einig*.
* D *Dorfmeier*, wo in größèrè Dörfer s Dorf vodrèttè hèn.

Diè wesèntlichè Kennzeichè vo sebbèrè demokratischè Sèlbschtvowaltig sin gsi:
* D Bsetzig vo dè Vowaltigsbositionè durch *frey*, *glych* un unabhängig gwäälti Mannè. Dõdèby isch d *Gleichheit* bi dè Waal un bi dè Wäälbarkeit grundsätzlich uff vohürõtèti Mannè, uugachtèt ob *Freybuèrè* un *Leibeigèni*, bschränkt gsi. Wyyber un ledigi Mannè sin dièsbezüglich rächtlos gsi.
* Jöhrlichè Wèchsel vo dè Person, wo è leitendes Amt bekleidèt hèn (*Rollyrendes Sischteem*).
* Inträssèuusglych durch abwèchselndè Aaschpruch uff d Bsetzig vo dè Bosition vum *Sprüchmacher* uss dè *Einigè nied* un *ob dè Alb* un èm Gschpônli*, èn bygordnètè Einigsmeischter, wo zuèsätzlich d Vowaltig kontrollyrt hèt.

Für sèlli Art von-èrè demokratischè Struktur sin zwei Gründ wòòrschinlich:
* S *Freybuèrèdum* i dè Grõfschaft, wo zuè dè Zit vom Schwändè mit bsundèrè Rächt uusgschtattet worrè sin, um d Buèrè für s Bsidlè vo dè kaaltè un wènnig fruchtbarè Höè vum Südschwarzwald z motivyrè.
* D Sèlbschtvowaltigsschtruktur isch zitvosetzt zuè dè Entwicklig vo dè *Eidgnossèschaft* i dè benõchbòrtè Schwyz gsi, wo Vorbild für d Grõfschaft gsi isch un vo dè schwyzer Sidler i dè Grõfschaft unterstützt worrè isch.

==== Sèlbschtvowaltigsorgän ====
===== Einigsmeischter =====
Jeddè vo dè 8 *Einigè* hèn èn *Einigsmeischter* ghaa, wo i sinèrè Amtszit èn *blauè Tschopè* aaghaa hèt. D *Einigsmeischter* sin jöhrlich am 23. April (St. Georg) nõch èm Gottesdiènscht in èm mündlich aagsaitè Pfarrort i dè jewyligè *Einig* unter freiem Himmel gwäält worrè. Dè *Waldvogt* hèt dört nit dèby syy dürfè. <br />
Waalberechtigt sin alli vohǜrõtèti Mannè gsi. Wäälè hèt mò einèwäg alli vohǜrõtètè Mannè chönnè, nu dè amtyrènde *Einigsmeischter* nümmi. (*Rollyrendes Sischteem*).

===== Einigè-Obmaa =====
Dè Einigè-Obmaa isch dè Vorschtand vo dè Einigsmeischter gsi un als *Redmann* titulyrt worrè. Er hèt als Zeichè vu sim Amt è Schwert a sim *blauè Tschopè* drait. Dè Obmaa isch a dè Spitzè vum Kollegium vo dè Einigsmeischter un dè Vowaltig gschtandè un hèt d Region nõch ußè vodrèttè. D Waal vum Redmann isch jewyls Aafang Mai uff Yladung vum *Waldvogt* z Görwyyl übber d Bünni gangè. <br />
Waalbrechtigt sin alli *Einigsmeischter* vo dè letschtè Amtszit, diè amtyrèndè *Einigsmeischter* un dè *Waldvogt* gsi. Dè Waldvogt hèt è Vorschlagsrächt ghaa un hèt als èrschtè sini Stimme abgää dürfè. Zum Redmann hèt mò im jöhrlichè Wechsel diè amtyrèndè *Einigsmeischter* us dè Einigè *ob dè Alb* odder *nied dè Alb* chönnè.<br />
Diè amtyrèndè Einigsmeischter, zuè dènnè au dè Einigè-Obmaa ghört hèt, hèn nõch dè Waal gegèübber m *Waldvogt* èn *'Amtseid** ablegè müèsè, ''das landesfürstliche Interesse zu befördern, von der Einung Schaden und Nachteil zu wenden, in allem ein Aufsehen zu tragen und mit den Steuern und Geldern so umzugehen, wie sie es vor dem allerhöchsten Gott zu verantworten sich getrauen''. <br />
**Gschpônle**
Dè Obmaa hèt èn Stellvodrètter chriègt, s ''Gschpônle'', wo ein vo dè vyr Einigsmeischter gsi isch, zuè dènnè dè Obmaa nit ghört hèt. S Amt vum ''Gschpônle'' isch zuèschtändig gsi für :
* dè Intrèssèuusglych unter dè beidè Gruppè vo vyr ''Einigè''
* d Arbètsentlaschtig vum ''Obmaa'' 
* d Kontrollè vum Obmaa, well er ein vo dè zwei Schlüssel vo dè ''Landesladè'' ghaa hèt

===== Ständevodrètter =====
D ''Grõfschaft Hauèschtai'' isch als Vodrètter vum ''drittè Stand'' mit Sitz un Stimmè i dè ''vorderöschtrychischè Kammèrè'' durch dè Obmaa un 2 Einigsmeischter vodrèttè.

==== Störungè vo dè Sèlbschtvowaltig ====
D Sèlbschtvowaltig i dè ''Grõfschaft Hauèschtai'' hèt übber d Johrhunderte, wo si eksischtyrt hèt, bezogè uff iri Reglè un Kontinuidät ekstreem zuèvolässig fungtionyrt. Trotzdèm hèt s Zitè mit gravyrèndè Störungè gää:
* Diè aktivi Mitwǜrkig vun èm Großdeil vo dè Grõfschaftsbewooner am [[Deutscher Bauernkrieg|Dütschè Buèrèchrièg]] anno 1524/25 hèt zuè-nèrè Aberkènnig vo dè Brivilegiè durch d Landeshèrrè un sèllèwäg zuè nèrè fascht zweijöhrigè Unterbrechig vo dè Sèlbschtvowaltig nõch sich zogè. 1527 sin abber diè Brivilegiè us bolitischè Gründ widder zrugg gää worrè.
* Dè Dryßigjöhrigi Chrièg, wo dè Landschtrich a dè Rand vo sinèrè Exischtènz brocht hèt, isch i dè 30er un 40er Johr vum 17. Johrhundert au durch d Landeshèrrè nit z vowaltè gsi.
* Im Volauf vo dè [[Salpetererunruhen#Salpetererunruhen im 18. Jahrhundert|Salpeterer-Unruè]] am Aafang vum 18. Johrhundert, wo im Hotzèwaald un dõdemit au i dè Grõfschaft Hauèschtai uusbrochè isch, sin meermòls durch dè Landeshèrr Waalè annullyrt odder vobotè worrè un d Waalämter vom Landeshèrr bsetzt worrè. Nõchdem d Unruè bis übber d Mitti vum Johrhundert usè witter gangè isch, hèt d voderöschtrychischi Hèrrschaft diè meischtè Selbstverwaltungsprivilegiè entzogè. Bezüglich vo dè ''Einigsmeischter'' sin dè Einigè nu no ein Vorschlagsrächt für drei Kandidatè zuègschtandè. D Mitwǜrkig bi dè Rächtschprèchig hèt d Grõfschaft gänzlich ièbüèßt.

== Milidärischi Struktur ==
Dè wichtigschte Bydraag vo dè wǜrtschaftlich schwachè Grõfschaft Hauèschtai mit dè aagschlossènè Vogteiè, dè Waldschtädt un èm ''Zwing un Bann'' vum Kloschter St. Bläsy für d Landeshoheit isch d ''Landt Miliz'' gsi, diè asè dauftè ''Landfahnè''.

=== Hauèschtainer Landfaanè ===


D ''Landfaanè'' sin Mannè gsi, wo dõdefür uusgwäält resp. abgschtellt worrè sin. D Landfaanè sin bi Bedarf für d Voteidigung odder für Kampfysätz i dè Habsburger Chrièg ußerhalb vum Südschwarzwald yberuèfè worrè. Im ''Einigsvodraag'' mit dè Vogteiè vo 1433 wörd s Vohältnis vo dè Uffdeilig vum Miliz-Kontingènt wiè folgt feschtglait: ''… sollent die uff dem walde haben drey teil vndt die von Tottnow und Schönöw den vierden teil …''.

Zuè dè Zit vo dè Vopfändig a s ''Burgund'' (1471) wörd d Stärki vo dè Miliz mit 600 Maa aagää. Zuè sellrè Zit ghörèd dè Landfaanè au Mannè uss dè ''vogteye Berow'' (Vogtei Berau) aa. Im kurz druff (1471) gfüürte Chrièg gegè d Pfandhèrrè ''Burgund'' wörd d Stärki vo dè Landfaanè mit 1000 Mannè aagää.

Als regulärè Hauptmaa vo dè Miliz uff èm Schwarzwald im Èrnschtfall wörd gegè Ändi vum 15. Johrhundert dè Waldvogt bschtimmt. 1528 hèt mò statt èm Waldvogt èn Hauptmaa für d ''Landfaanè'' durch diè vorderöschtrychischi Regyrig bschtimmt. Wôrènd èm [[Spanischer Erbfolgekrieg|Spanischè Ärbfolgechrièg]] isch dè [[Luttingen|Luttinger]] Pfarrer [[Johann Caspar Albrecht|Johann Caschper Albrècht]] Kommandant vo dè Landfaanè gsi. Wôrend sellrè Zit (1703) wörd è Stärki vo dè Landfaanè vo 906 Maa brichtèt.

=== Voteidigungsaalaagè ===
D Bärg un Schluchtè vum Südschwarzwald hèn sich bsunders für dè Bau vo Voteidigungsaalaagè geignèt. I dè Grõfschaft Hauèschtai sin zwei Voteidigungslinniè uusbaut un unterhaaltè worrè un bi Bedarf bsetzt worrè. Dè Büèz vum Schanzè vo sellnè Aalaagè sin Deil vum Milidärdiènst vo dè Landfaanè gsi.

==== Schwarzwaldlinniè ====
D ''Schwarzwaldlinniè'' (well s kai belaitè Bezeichnung git, asè benamst) isch vu Rothuus am Hochrhy, weschtlich vo dè Gmaind [[Murg (Hochrhein)|Murg]], übber d [[Burg Rheinsberg|Feschtig Rhynsbärg]] uè übber diè nördlichè Haaldè gangè un isch sellnè Haaldè Richtig Weschtè nõch gangè, witter isch si dènõch hoch übber dè öschtlichè Weerahaaldè witt übber s Gebièt vo dè Grõfschaft usè gu Nordè bis in Hochschwarzwald gangè. D Aalaag isch nõch dè Kartyrig diè bedütendschti ''Fortifikationslinniè'' im Schwarzwald hèt sich im 18. Johrhundert am witteschtè uusdeent. D Linniè isch unter Ybezièig vu älterè mittelalterlichè Voteidigungsaalaagè un -stelligè entschtandè un isch witgehènd befeschtigt worrè. D Aalaag, wo im hauèstainischè Gebièt als ''Wallmuèr'' odder ''Landsletzi'' dauft worrè isch, hèt als Bollwärch gegè Aagriff us èm Weschtè, bsunders bi dè Chrièg gegè Burgund un Frankrych, guèti Diènscht gleischtet.

==== Landhag ====


Dè ''Landhag'' isch è Voteidigungslinniè gegè Aagriifer gsi, wo us èm Hochrhydal nõch Norden vorstoßè hèn wellè. Sèllè Hag hèt us wènnigè befeschtigtè Stelligè un us vill Waldgürtel bschtandè. Sèllèm Waldgürtel sait mò bis hüt nò dè ''Hagwald''. Dè Landhag resp. dè Hagwald gòt in wescht-öschtlicher Richtig übber dè ganz Südrand vum Höchèschwander Bärg durrè. Sèllè Hagwald wär im Ernschtfall durch s Umhauè vo Bäum zuè nèm undurchdringlichè Holzwall gmacht worrè. I dè ''Charte von Schwaben – Blatt Wutach'' us èm Johr 1827 isch dè Landhag zwûschè Alb un Schwarza no i dè vollè Wescht-Oscht-Uusdeenig kartyrt.

==== Lätzè ====
D ''[[Letzimauer|Lätzè]]'' sin Voteidigungsschtellungè a strategisch günschtigè Blätz, wiè Ygäng zuè Schluchtè un a dè zwei Voteidigungslinniè nõch gsi.

==== Burgè ====


Im früènè Mittelaalter sin für d Sicherung vum Land Burgè aaglait worrè. Bekannti Burgè im Gebièt vu dè Hèrrschaft Hauèschtai sin:
* Diè glychnamigi Burg Hauèschtai
* [[Iburg (Görwihl)|d Görwyyler Iburg]]
* [[Burg Tiefenstein|Dǜèfèschtainer Burg]]
* [[Schloss Gurtweil|Gurtwyyler Burg]]
* [[Burgruine Wieladingen|Burg Wyladingè]]
* [[Burg Rheinsberg|Burg Rhynsbärg]]

== Grichtswesè ==
Es spòtmittelalterliche Grichtswesè hèt sich i diè ''[[Blutgerichtsbarkeit|hochi]]'' un ''[[niedere Gerichtsbarkeit|nidderi Grichtsbarkeit]]'' glyderèt. Diè ''hochi Grichtsbarkeit'' isch i dè ''Grõfschaft Hauèschtai'' fascht vollschtändig bim Landeshèrr glègè. È Uusnaam bildet s Dorf ''Unteralpfè'', wo dè dörtige ''Feudalhèrr Zweyer'' mit dè ''hochè Grichtsbarkeit'' zitèwys belèènt worrè. Allerdings isch au dõ dè ''Bluètbann'', also ''bluètigi Strõfè'', spezièll d Todesschtrõf, uusgnõ.

Diè sachlichi Zuèschtändigkeit vo dè ''Hochgrichtsbarkeit'' hèt d ''Malefizdelikt'' (Kapitalvobrechè) un dè ''Bluètfall'' (Tötungsdelikt) sowiè bolitischi Strõftatè, wiè ''empörung'', ''aufständt'', Uughorsamkeit (z. B. Voweigerung vo dè ''Huldigung'') usw. Sèlli ''Strõfsachè'' sin entwedder dirèkt übber s ''Waldvogteiamt'' an è höcheri Inschtanz vo dè ''vorderöschterrychischè Gricht'' z Ensisheim, spôter z Fryburg, ggf. ''Innsbrugg'' bzw. ''Wyn'' odder sin bi dè ***Landgricht*** unter m Vorsitz vum ''Waldvogt'' un dè Ybezièig vo dè ''Einigsmeischter'' vohandlèt worrè. Grichtsort sin Hauèschtai un Gurtwyl gsi, ab 1652 Albrugg un Waldshuèt. S Strõfmaß vum ''Waldvogt'' isch bis 100 Taler gangè, wa 1582 umgrèchnet 3400 Schilling entsprõchè hèt. (In spôtèrè Johr isch dè Taler, s silbèrne Gegèschtugg zum Guldè, allerdings durch è dütlichi Inflation entwärtet worrè.)

Dè Waldschtädt ''Säckingè'' (1467) un ''Waldshuèt'' (1530), wo a d Grõfschaft südlich im Hochrhydal agränzt hèn, isch als Aaerkènnig diè hoch Grichtsbarkeit zdeil worrè. S ''Kloschter St. Bläsy'' (1597) hèt diè ''hochi Grichtsbarkeit'' übber dè ''Zwing un Bann'', wo im Nordè a d Grõfschaft agränzt hèn, pfandwys erworbè.

=== Niddergricht ===
Diè ''nidderi Grichtsbarkeit'' (au ''nidderi Juschtiz'' gnennt) isch für diè übberwigendi Zaal vo dè Orte au dè ''hoheitlichè'' Rächtschprechig unterschtandè, wo i dè ***hoheitlichè*** ''Landgricht'' uusgübt worrè isch (luèg au obbè). Bi dè Bewooner vo sellnè Ortschaftè hèt s sich im dõmòligè Sprõchgebruuch um ''immediat kayserliche untertanen'' ghandlèt.

Diè ''Waldschtadt Waldshuèt'' (öschtliche Deil) un ''Waldschtadt Säckingè'' (weschtliche Deil) mit irè ''Niddergrichtsortè'' sowiè dè ''Einigsortè'' mit eigner ''niddèrè Einigsgrichtsbarkeit'' sin mittelbar im ''hoheitlichè'' Yfluss unterschtandè. Im 17. Johrhundert isch dõdemit schlièßlich für wènniger als d Hälfti vo dè Ortschaftè diè ''nidderi Juschtiz'' bi dè ''Feudalhèrrè'' glègè. Obwoll s ''Kloschter St. Bläsy'' übber diè Johr sin Yfluss langsam abber ständig uuswittè hèt chönnè, hèn sich diè ''niddergrichtlichè Zuèschtändigkeitè'', bsunders wèg dè Abgaab vo Dörfer durch s ''Stift Säckingé'', uff diè hoheitlichi Sitè voschobè.



**Tab. 2:** ''Niddergrichtlichi'' Zuèschtändigkeit nõch Aazaal vo dè Ortschaftè vum Grichtshèrr je ''Einig'' im 18. Johrhundert un Voänderigè gegèübber dè Zit dèvor in Klammèrè.

Jeddè ''Grichtshèrr'' hèt sin Grichtswesè nõch eigenèm Ermessè organisyrt. S ''Kloschter St. Bläsy'' als gröschtè ''feudalè'' Grichtshèrr hèt sy Grichtswesè zweimòl umorganisyrt.

I dè ''Niddergrichtsvohandlungè'' vum ***Kloschter St. Bläsy*** hèt dè ''Waldprobscht'' dè Vorsitz ghaa. D ''Dinggricht'' sin zweimòl im Johr z ''Remetschwyl'' durrègeführt worrè. S Amt ''Guètèburg'' hèt nõch dè Zämmèlegig vo dè Gricht ''Birndorf'', ''Nöggèschwyl'' un ''Wyylè'' èn ''Obbervogt'' diè ''nidderi'' Rächtschprèchig chriègt. <br />
Als Berufigsinschtanz für s ''Dinggricht'' z ''Remetschwyl'' isch s ''Wuchègricht'' z ''Görwyyl'' zuèschtändig gsi. Berufigsinschtanzè i dè Gschicht vum ''Kloschter St. Bläsy'' sin zuèdèm s ''Kammergricht'' un s ''Hofgricht'' unter m Vorsitz vum ''Abt'' vo ''St. Bläsy'' vorgsää gsi.
Für s Grichtsvofaarè sin è Brozènt vum Strittwärt als Gebüür zuèsätzlich zu andrè Vofaarenskoschtè volangt worrè.

Vom ***[[Damenstift Säckingen|Damèschtift Säckingè]]*** wörrèd d ''Chlymaier'' mit dè ''niddèrè'' Rächtschprechig ärblich vosää. Nõch èm Rüggkauf am Ändi vum 14. Johrhundert wörd s Amt vum ''Großmaier'' vum Kloschter wòrgnõ. I dè Grõfschaft hèt s Kloschter ''Dinghöf'' z ''Herrischrièd'', ''Murg'' un ''Obberhof'' ghaa. Mit èm ''Maiè-'' un ''Hèrbschtgeding'' sin zwei Grichtsdääg im Johr normal gsi. Wôrend s Stròfmaß i dè ''Niddergricht'' vum ''Stift Säckingè'' uff 3 [[Münzen des Mittelalters|Schilling]] begränzt gsi isch, wörd d Obbergränz vo dè Buèßè z ''St. Bläsy'' mit 10 Pfund (öppè 200 Schilling) aagää. D ''Chly-'' bzw. ''Großmaier'' hèn Ykümpft us dè Buèßgälder ghaa.<br />
D Beruèfigsinschtanz vo dè ''Niddergricht'' isch s ''Gricht unter m hochè Bogè'' i dè Stiftskirchè z Säckingè unter m Vorsitz vo dè ''Äbtissin''.

I dè Ortschaftè, wo d ***Einigè*** sèlber für diè ''niddèri'' Juschtiz zuèschtändig gsi sin, hèt mò d Gricht vo dè ''Einigsmeischter'' unter m Vorsitz vum ''Redmaa'' abghaaltè. D Beruèfigsinschtanz isch s ''Waldvogteiamt'' z Waldshuèt gsi.

I dè ***Waldschtadt Waldshuèt*** un im ''Dogermer Einigsort Indlekofè'' hèt dè ''Rõt vo dè Stadt'' diè ''nidderi'' Grichtsbarkeit uusgüèbt. Well sit 1527 dè högschte Landesbediènschtete i dè Grõfschaft, dè ''Waldvogt'', auch s Amt vum ''Stadtschultheiß'' uusgüèbt hèt, hèt sich sèbb Gricht nu è chly wèng vo dè ''Landgricht'' unterschiddè. Ab 1530 isch d Zuèschtändigkeit vum Gricht i dè Waldschtadt um d ''Hochi Juschtiz'' erwittèrèt worrè.

D ***Freilüt*** hèn jöhrlich irè eignes ''Früèlings-'' un ''Hèrbschtgeding'' ghaa. Dèzuè hèn sich sèlli vo ''nied der Alb'' (rächts vo dè Alb im Hotzèwaald) in ''Dinghöf'' z ''Görwyyl'' un ''Hochsèl'', sèlli ''ob der Alb'' (links vo dè Alb im Vorderhag) z ''Birkingè'' un z ''Obberalpfè'' vosammlèt. S Gricht abghaaltè hèt èn ''fryer hofrichter''.

=== Wuchègricht ===
S ''Wuchègricht'' odder au ''Sechzenner-Gricht'' hèt kei klassischi ''niddergrichtlichi'' Fungtion un au kei ''hochgrichtlichi'' Zuèschtändigkeit ghaa. Im wesèntlichè isch es è Beruèfungsinschtanz für niddergrichtlichi Strittfäll. S hèt jöhrlich im Mai nõch dè ''Einigsmeischterwaalè'' ei Wuchè z Görwyyl unter m Vorsitz vum ''Waldvogt'' daget. Als Richter hèn diè acht amtyrendè un diè acht Einigsmeischter vo dè Amtszit dèvor fungyrt. S Gricht isch au Bruèfungsinschtanz für bschtimmti niddergrichtlichi Strittfäll vo dè feudalè Grichtshèrrè.

== Wǜrtschaftlichi und soziali Struktur ==
I dè ''Grõfschaft Hauèschtai'' isch d Buèrerei mit Abschtand diè bedütendschte Erwärbsquällè gsi. Well dè übberwigende Deil vo dè Aabauflächi wegè dè Höèlaag, dè Hanglaag odder dè Boddèbschaffèheit nu ygeschränkt bruuchbar gsi, hèt d Wǜrtschaftschraft i sèllèrè Gegènd kein Woolschtand zuèglõ. È klars Zeichè dèfür isch dè ''[[Hungerberg (Waldshut-Tiengen)|Hungerbärg]], wo zwüschè Indlekofè un [[Schmitzingen|Schmitzingè]] lyt.

Näbb dè Landwǜrtschaft hèt s in è baar Ortschaftè vo dè Grõfschaft è bitzeli Bärgbau gää, wo sin Schwèrpungt i dè Silber- un Bleigwǜnnung ghaa hèt. Dütlich mee Bedütig hèt dè Bärgbau i dè mitvowaltetè Vogteiè ghaa, bsunders z ''Todtnau''. Us èm Holz vo dè Wälder hèt mò zuèdèm Holzkollè für d Silber-, Blei- un Iisèhüttè vo dè Region, wiè au [[Kaliumcarbonat|Pottäschè]] für diè heimischè Glashüttè gmacht.

=== Hörigkeit un Leibeigèschaft ===
I dè ''Grõfschaft Hauèschtai'' hèn sich im Wesèntlichè s ''Kloschter St. Bläsy'' un s ''Frauèschtift Säckingè'' d Feudalhèrrschaft. In einzelnè Ortschaftè un zitèwys isch d Feudalhèrrschaft zuèdèm vum [[Königsfelden|Kloschter Könnigsfäldè]] (spôter vum schwizerischè ''Bärn''), dè ''Freihèrrè vo Schönau'' un èm ''Baron Zweyer vo Evenbach'' wòrgnõ. D Feudalhèrrschaft hèt sich im Wesèntlichè uff drei vonènand unabhängigè ''Rächtsaaschprüch'':

* ''Grundhörigkeit'' vo dè Bsitzer vo Güèter vo dè Feudalhèrrè.
* ''Leibhörigkeit'' vo Menschè, wo als leibeigè im Feudalhèrrè Geborèni gältèd.
* ''Niddergrichtlichi Zuèschtändigkeit'' in bschtimmtè Dörfer un Wyler.

Obwoll d Feudalhèrrschaft nit uff diè ''niddergrichtlichi Zuèschtändigkeit'' beschränkt gsi isch, lòt sich dõdruus öppè d Aadeil vo dè feudalè Hèrrschaft vo dè einzelnè Feudalhèrrè i dè Grõfschaft abläsè (luèg dèzuè Tabällè 2).

==== Grundhörigkeit ====
Bi dè ''Grundhörigkeit'' laschtet uff Güèter vum Feudalhèrr Rächtsaaschprüch, wo dè jewylige Bsitzer erfüllè hèt müèsè. Selli Aaschprüch hèn Ziiszalligè, Zeentabgabè un au Frondiènscht umfasst.

È tǜpischi Grundlascht ruèt uff dè zaalrychè ''Wimännigüeter'' vo dè Klöschter, dènnè iri Bsitzer zuè Wyyfuurè us dè Wyygüèter i dè Schwyz, im unterè Wyysèdal, dè Region Baddèwyyler un èm Briisgau zuè dè Klöschter vopflichtet gsi sin.

**Bsunderi Konschtellation:**
Dè Rächtsaaschpruch vo dè ''Grundhörigkeit'' füürt bi ''Freibuèrè'', wo im Bsitz vo dõdemit belaschtètè Güèter gsi sin, dõdèzu`hèn si au ggf. Rächtsaaschprüch wiè dè ''Zeentè'', ''Güèterfall'' odder ''Frondiènscht'' erfüllè müèsè.

==== Leibhörigkeit ====
Diè ''Leibhörigè'' sin diè eigèntlichè ''Leibeignè'' vo dè Feudalhèrrè, wo sich bsunders durch èn Aaschpruch vo dè Feudalhèrrè uff èn Deil vum Ärbe manifeschtyrt isch. Dõdèzuè sin d ''Huldigung'', dè ''Zeentè'', Yschränkig vo dè Freizügigkeit un ''Frondiènscht'' chò.

S Hǜrõtsrächt vo dè ''Leibeigènè'' mit freiè Bürger isch im Gegèsatz zuè andre Gegèndè nur mittelbar durch diè ygschränkti Freizügigkeit bschränkt gsi. È Hǜrõtsbeschränkig für diè Leibeigènè durch d Feudalhèrrè isch übberflüssig gsi, well i dè Grõfschaft Nõchchò von èrè Ehe zwǜschè freiè un unfreiè immer leibeigè worrè sin.

**Bsunderi Konschtellation:*' Leibeigèni von èm Feudalhèrr, wo d Güèter von èm u. U. andrè Feudalhèrr bewǜrtschaftet hèn, wo mit Grundlaschtè vosää gsi sin, hèt mò *doppelhörig* gsait.

==== Rächt vo dè Feudalhèrr ====
D Rächtsaaschprüch, wo vo dè Feudalhèrrè i dè Grõfschaft gältend gmacht worrè sin:
* *Huldigung*, Eid vo allnè Mannè, wo übber 14 Johr alt sin, uff dè Abt nõch dem sim Amtsaadritt.
* Jöhrlichs *Fasnetgüggel* vum *Huusvater* in èm Huushalt odder ersatzwys 6 kr.
* Jöhrlich drei Dääg Frondiènscht (*Fron-* bzw. *Ehrtawè*) vum *Huusvater* odder sim Stellvodrètter.
* *Leibfall*, Abgaab vo dè Hinterblibbènè bim Dot vum *Huusvater* ggf. au bim ledigè Leibeigènè.
* *Güèterfall*, Abgaab nõch èm Dot vo sim Bsitzer, ggf. au bim Bsitzerwechsèl, èm Guèt von èm Feudalhèrrè. Dè *Güèterfall* hèt sich bi *Doppelhörigè* nõch èm *Leibfall* erledigt.
* *Hagèschtolz*, dè gsamt, spôter <sup>1</sup>/<sub>3</sub>, faarbare Bsitz von èm Ledigè übber 50 Johr vo beidnè Gschlècht.
* *Manumissionstaxe*, Abgaab vo dè Gneemigung bim Wègzug von èm Leibeigènè uss dè Grõfschaft.
* *Zeentabgabè*, voschiddèni jöhrlichi Abgabè i dè Regel i dè Höchi vo <sup>1</sup>/<sub>10</sub> gmèssè am Erdrag vo Leibeigènè un ydeilt nõch Broduktgruppè.
* *Hubduèch*, jöhrlichi Abgaab a s *Stift Säckingè* von èm Deil vo dè hèrgschtelltè Düècher, ab 1428 èn feschtè Geldbedrag.
Diè meischtè Rächtsaaschprüch, wo obbè schu erwäänt sin, sin gmääß vo dè Braxis vum *Kloschter St. Bläsy* widdergää; diè konkreet Uusbrägig vo dè Feudalhèrrschaft hèt sich dütlich je nõch Feudalhèrr gänderèt.

In è baar Fäll sin Vodrääg bzw. *Gnossamè* vo dè Feudalhèrrè mit Hèrrè vo andrè Gebièt dokumentyrt, wo d Rächtsbezièungè zuè dè Leibeigénè greglèt hèt, wo sich ußerhalb vum Gebièt vo irèm Feudalhèrrè vohǜrõtet odder nidderglõ.

=== Freibuèrè ===

In è baar Gebièt vo dè *Grõfschaft Hauèschtai* sin Buèrè aagsidlèt gsi, wo im Gegèsatz zuè dè Leibeigèschaft, wo im Mittelaalter üblich gsi isch, im bsunderè abber nu bedingt voärblichi Freiheits- un Bsitzrächt gha hèn. Sèlli *Freibuèrè*, wo in historischè Schriftstüggle als *frygen luit*, *vrigen Luite* odder *fryen lutten* benamst worrè sin, hèn übberwigend irèn Urschprung i dè Bsidligsbolitik vo wältlichè Hèrrè. Bsunders in Gebièt, wo d Hèrrè vu Düèfèschtai dè Waald urbar gmacht hèn, sind übberwigènd *Freibuèrè* dokumentyrt. So ligèd d Ortschaftè, wo s Freibuèrè gää hèt, ghüüft weschtlich un öschtlich vo dè Burg Düèfèschta im mittlerè Albdal. Bsunders d Einigè *Görwyyl* un *Wolpadingè* sin vo *Freibuèrè* brägt gsi. Im *Habsburger Urbar*, wo è baar Johr dènõch entschtandè isch, nõchdèm d *Habsburger* d Hèrrschaft übber s Chèrngebièt vo dè Grõfschaft chriègt hèn, sin au *Freibuèrè* dokumentyrt. Reini Kloschtergebièt wyysèd keini Woonortschaftè vo *Freibuèrè* uff.

Diè bsundèrè Rächt vo dè *Freibuèrè* sin übberwigend a d Buèrè vogää gsi, wo diè unwǜrtlichè Gebièt vo dè Grõfschaft urbar gmacht hèn. D Gebièt mit dè *Freibuèrè* hèn sich übberwigènd i dè Höchi obbè befundè (durchschnittlichi Ortshöchi um 800&nbsp;m ü. NN), wo dè Ackerbau stark ygschränkt gsi isch, wèg dè höcherè Nidderschlääg un dè harte Winter.

Voglychè mit irè Mitbürger, dè *Leibeigènè*, hèn d *Freibuèrè* übber bsunderi Rächt vofüègt:
* Voärbbari *Freigüèter* in Form vo dè Ärbleihi, übber diè nõch freiem Ermèssè vofüègt wörrè hèt chönnè.
* Unygschränkts Eigèdum a Mobiliè.
* Freyi Waal vum Woonort.
* S sin eigèni Gricht für d Freibuèrè vofüègbar gsi.
* sie hèn Waffè drägè dürfè.
* Freiheitsrächt ooni Fronpflichtè au bi Vogaab vo dè Vogteirächt an è Kloschter.

I dè früènè Johr vo dè *Grōfschaft Hauèschtai* hèt è dütlich übberwigèndi Aazaal vo dè Bewooner zuè dè *Freibuèrè* ghört. S Rächt zuè dè *Freibuèré* z ghörè isch abber durch è mittelaalterlichi Regelung nu bedingt voärbbar. Bi nèrè Hǜrõt zwǜschè *Freibuèrè* un *Leibeigènè* sin Nõchchò wèg sèllèrè Regelig zuè dè ärgèrè Hand übbergangè, also leibeigè worrè.
D Zaal vo dè *Freibuèrè*, wo am Aafang vum 16. Johrhundert no fascht <sup>2</sup>/<sub>3</sub> vo dè Grõfschaftsbewooner uusgmacht hèn, isch bis zum 18. Johrhundert uff wènniger als d Hälfti abbè gangè.

==== Dè Loskauf ====
Dè Stritt um d Leibeigèschaft, wo übber Johrhunderte aaghaltè hèt, hèt ändlich mit èm Freikauf bzw. Loskauf vo dè Hauèschtainer uffghört. Am 15. Januar 1738 isch im [[Schloss Gurtweil|Gurtwyyler Schloss]] dè Loskaufvodraag vo dè Hauèschtainer vo dè Leibeigèschaft unterzeichnet worrè. 11500 bedroffèni Lüt hèn sich dõdeby für è Summè vo 58.000&nbsp;[[Gulden|fl]] ändgültig us dè Leibeigèschaft freikauft. D Einig Birndorf mit èm Ort Indlekofè hèt sich gweigerèt, sich freizkaufè, sèllèwäg hèt d Einigsorganisation sèlli Koschtè übbernõ un hèt denn dõdefür d Gfäll yzogè un au d Huldigung bis zuè dè Uffhebbung vo dè Leibeigèschaft unter m [[Joseph II.]] durch s [[Untertanenpatent|Untertanèpatent]] vo 1781 volangt. D Uffhebungsgälder hèt s Kloschter St. Bläsiy dèzuè bruucht, um d Hèrrschaftè Staufè un Kirchhofè z kaufè.

== Ändi vo dè Grõfschaft Hauèschtai ==
Im Johr 1806 isch s Gebièt vo dè Grõfschaft Hauèschtai Deil vum neu bildètè Großherzogdum Baddè im Zug vo dè [[Säkularisation]] worrè un hèt dört uffghört z eksischtyrè.

== Zitdaflè ==
<timeline>
ImageSize = width:760 height:150
PlotArea = width:640 height:100 left:100 bottom:35
TimeAxis = orientation:horizontal
DateFormat = yyyy
Period = from:900 till:1946
AlignBars = early
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:900
Colors =
 id:canvas value:rgb(1,1,0.85)
BackgroundColors = canvas:canvas
PlotData =
 bar:Vorgeschichte from:900 till:1325 width:20 color:claret align:center textcolor:white fontsize:10 text:Landnaam shift:(0,-4)
 bar:Grafschaft from:1326 till:1805 width:20 color:green align:center textcolor:white fontsize:10 text:Hauèschtai shift:(0,-4)
 at:1333 mark:(line,white) align:right textcolor:teal fontsize:10 text:"Entstehung der Einungen" shift:(20,-23)
 at:1433 mark:(line,white) align:left textcolor:teal fontsize:10 text:"Einungsverfassung" shift:(-10,-23)
 bar:Großherzogtum from:1806 till:1945 width:20 color:yellow2 align:center textcolor:darkblue fontsize:10 text:Baddè shift:(0,-4)
</timeline>



== Literadur ==
=== Uffsätz un Schriftè ===
* *Die Grafschaft Hauenstein in Vorderösterreich: aus der Geschichte der 8 Einungen*. Hrsg.: Arbètschrais *1000 Jahre Österreich, 625 Jahre Hauensteinische Einungen*, 1996 Waldshuèt.
:**Die Grafschaft Hauenstein in Vorderösterreich: aus der Geschichte der 8 Einungen*. Hrsg.: Historischi Einungsmeister-Versammlung, 2. Ufflaag 2014; Drugg: Trefer, Dogèrè
* Patrick Bircher: *Die Herrschaft Hauenstein*, in: Fricktalisch-Badische Vereinigung für Heimatkunde (Hrsg.): Nachbarn am Hochrhein. Eine Landeskunde der Region zwischen Jura und Schwarzwald. Bd. 1, Möhlin/CH 2002, S. 293–307.
* Generallandesarchiv Karlsruhe (GLA): *Nieder- und Hochgerichtsbarkeit in der Grafschaft Hauenstein, Schönau und Todtnau* 1783, Sign.:&nbsp;113:&nbsp;Nr.:&nbsp;31
* Generallandesarchiv Karlsruhe (GLA): *Bann- und Jurisdiktionsstreitigkeiten zwischen der Grafschaft Hauenstein, der Stadt Laufenburg und dem Stift Säckingen* 1780–1782, Sign.:&nbsp;113:&nbsp;Nr.:&nbsp;30
* [[Günther Haselier]]: *Die Streitigkeiten der Hauensteiner mit ihren Obrigkeiten. Ein Beitrag zur Geschichte Vorderösterreichs und des südwestdeutschen Bauernstandes im 18. Jahrhundert*, Diss. phil. Fryburg 1940.
* Joseph Merk: *Geschichte des Ursprungs, der Entwickelung und Einrichtung der hauensteinischen Einung im Mittelalter*, im: [[Karl Heinrich Ludwig Pölitz|Karl Heinrich Ludwig Poelitz]]: *Jahrbuecher der Geschichte und Staatskunst*, Band 2, Leipzsch, 1833
* Fritz Schächtelin: *Grundfragen der historischen Selbstverwaltung. Die Einungen der Grafschaft Hauenstein (Hotzenwald)*. Deil 1, im: Das Markgräflerland 1986, Heftle 1, S. 3–10.
* Fritz Schächtelin: *Grundfragen der historischen Selbstverwaltung. Die Einungen der Grafschaft Hauenstein (Hotzenwald)*. Deil 2, im: Das Markgräflerland 1987, Heftle 1, S. 72–77.
* [[Konrad Sutter]]: *Der verbitterte Kampf des Hauensteiner Volkes gegen seine Obrigkeit*, im: Das Markgräflerland 1996, 2, S. 133–155.
* [[Karl Friedrich Wernet]]: *Die Grafschaft Hauenstein*, im: Friedrich Metz (Hrsg.): Vorderösterreich. Eine geschichtliche Landeskunde, 4., erwitterti Ufflaag, Fryburg/Brsg 2000, S. 259–281.
* Markus Schäfer: *Die Frühgeschichte der Burg Hauenstein*, Voleger Geschichtsverein Hochrhein, Johrbuèch 2011

=== Geology un Bärgbau ===
* [[Rudolf Metz]]: *Geologische Landeskunde des Hotzenwalds*, Moritz Schauèburg Volaag, Lahr, 1980.
* [[René Hantke]]: *Eiszeitalter. Die jüngste Erdgeschichte der Alpen und ihrer Nachbargebiete*. 1992, ISBN 3-609-65300-0 (3 Bänd)
* Helge Steen: *Bergbau auf Lagerstätten des Südlichen Schwarzwaldes*, 2013, BoD. ISBN

=== Land un Lüt ===
* [[Emil Müller-Ettikon]]: *Die Salpeterer. Geschichte eines Freiheitskampfes auf dem südlichen Schwarzwald.* Schillinger, Fryburg im Briisgau 1979, ISBN 3-921340-42-X.
* [[Joachim Rumpf]]: *Die Salpetererunruhen im Hotzenwald.* 3. neu bearbeitete und erweiterte Auflage. Schillinger, Fryburg im Briisgau 2010
* [[Hans Matt-Willmatt]]: *Witz und Schnitz vom Hotzenwald*, Moritz Schauèburg 1975. ISBN 3-7946-0120-3.
* Hans Matt Willmatt: *Sagen vom Hochrhein und Hotzenwald*, Moritz Schauèburg 1986, ISBN 3-7946-0243-9.
* Hans Matt Willmatt: *Schöne Heimat am Hochrhein – Bilder von den Menschen und ihrer Arbeit im Landkreis Waldshut*, Südkuryr, 1967.
* [[Helmut Bender]]: *Vom Hochrhein, Hotzenwald und südlichen Schwarzwald.* Karl Schillinger, Fryburg 1980. ISBN 3 921340 53 5.
* [[Arthur Hauptmann]]: *Burgen einst und jetzt*. (2 Bänd). Volaag Südkuryr, Konschdanz 1987.
* Helmut Bender, Karl-Bernhard Knappe, Klauspeter Wilke: *Burgen im südlichen Baden*. 1979, ISBN 3-921340-41-1.
* [[Joseph Bader]]: *Badenia oder das badische Land und Volk*, 3 Bänd, Magschtadt, (Reprint)
* [[Johannes Künzig]]: *Saderlach. Ein Alemannendorf im rumänischen Banat und seine Urheimat.* Karlsruè, Müller 1937; XVI, 354 S. + 31 Bilddaflè, Chartè; ²1943, Bèrlin (Volksforschig, Bylaag zuè dè Zitschrift für Volkskunde, 6).

=== Antiquarisch ===
* [[Joseph Viktor von Scheffel|Joseph Viktor vo Schèffel]]: *Aus dem Hauensteiner Schwarzwald* (1853). Im Scheffel: Gesammelte Werke in sechs Bänden. Adolf Bonz & Comp. 1907. Dõ Bd. 3, S. 111–150. (Volkskundlichi Studiè nõch èm Vorbild vom [[Wilhelm Heinrich Riehl|Wilhelm Heinrich Ryyl]].)
* [[Joseph Lukas Meyer]]: *Geschichte der Salpeterer auf dem Süd-ostlichen Schwarzwalde*, 1857
* [[Carl Gustav Fecht|Carl Guschtav Fecht]]: *Der südwestliche Schwarzwald und das anstoßende Rheingebiet*. Lèrrach un Waldshuèt. 1858/1861
* [[Heinrich Hansjakob]]: *Die Salpeterer, eine politisch-religiöse Sekte auf dem südöstlichen Schwarzwald*, Waldshuèt 1867
* [[Eberhard Gothein]]: *Wirtschaftsgeschichte des Schwarzwaldes und der angrenzenden Landschaften. Erster Band: Städte- und Gewerbegeschichte*, Volaag Karl J. Trübner, Stròssburg 1892 ([http://www.digitalis.uni-koeln.de/Gothein/gothein_index.html Digitalisat])
* [[Leopold Döbele]]: *Die Hausindustrie des Hotzenwaldes*. Im: *Heimarbeit und Verlag in der Neuzeit* Band 15 G. Fischer, 1929
* [[Franz Xaver Kraus]]: *Die Kunstdenkmäler des Großherzogthums Baden*, Fryburg im Briisgau, 1892, Band III – Kreis Waldshuèt; S. 133–142 [http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/kdm3/0139 online]
* Leopold Döbele: *Das Hotzenhaus*. Im: *Vom Bodensee zum Main* Uusgaab 35 C. F. Müller, 1930
* Heinrich Schwarz: *Der Hotzenwald und seine Freibauern*. Südweschtdt. Drugg- u. Volaagsges., 1939
* [[Jakob Ebner (Heimatforscher)|Jakob Ebner]]: *Geschichte der Salpeterer des 19. Jahrhunderts*, Band III., 1952
* Jakob Ebner: *Geschichte der Salpeterer des 18. Jahrhunderts*, Band I., 1953
* Jakob Ebner: *Geschichte der Salpeterer des 18. Jahrhunderts*, Band II., 1954
* Jakob Ebner: *Geschichte der Ortschaften der Pfarrei Birndorf bei Waldshut am Hochrhein*
* Schwarzwaldverein (Hrsg.), Leopold Döbele: *Der Hotzenwald: Natur und Kultur einer Landschaft* Band 2 Rombach, 1968
* Bruno Feige: *Erinnerungen: vom Waldstadtbub zum Hotzenwald-Doktor* Schillinger, 2008. ISBN 3-89155-340-4
* [[Karl-Heinz Pohle]]: *Der Hotzenwald*. Band 2 vo dè Wanderbüècher vum Schwarzwaldvorein (Hrsg.) Rombach, 1977 ISBN 3-7930-0231-4

=== Aalti Chartè ===
* *Charte vom Schwôbischè*, *Prof. J.G.F. von Bohnenberger*, I.A. vom *Amman und E.H. Michaelis*, Blätter *Wiese*, *Wutach* un *Basel*, 1798–1828, Maßschtaab ca. 1:86.400.
* *Circulus Sueviae*, *J. M. Hase und Tobias Mayer*, 1743–1748, Maßschtaab ca. 1:500.000.
* *Theatrum Belli Rhenani*, von *Cyriak Blödner*, 1702–1713, Maßschtaab ca. 1:130.000.
* *Topographischer Karte über das GROSSHERZOGTHUM BADEN nach der allgemeinen Landesvermessung der Großherzoglichen militärisch topographischen Bureaus, Sect. XI.2.*, *Sect. XI.3.*, *Sect. XII.2.* un *Sect. XII.3.'', 1846 u. 1847, 1:50.000.

### Johrbüècher/Reiè
* Alemannischs Inschtidut (Hrsg.), Alemannisches Jahrbuch, 1931 ff.
* Landchrais Waldshuèt (Hrsg.): Heimat am Hochrhein (sit 1983, Vorgänger 1963 bis 1970, Doppelbänd; 1975 un 1977 Monographiè)
* Gschichtsvorein Hochrhy e.V. (Hrsg.): Land zwischen Hochrhein und Südschwarzwald. Beiträge zur Geschichte des Landkreises Waldshut

## Weblinggs
* Grõfschaft Hauèschtai
* Fördervorein für d Gschichtè vo dè früènèrè Grõfschaft Hauèschtai

## Einzelnõchwys