open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christian Menn

Dr **Christian Menn** (* 3. März 1927 z Meiringe; † 16. Juli 2018 z Chur) isch e Schwiizer Bouingeniöör gsi. Er isch Profässer a dr ETH Züri gsi.

D Familie vom Menn chunt vo Zillis us em Bündnerland. Dr Christian Menn het z Chur s Gymnasium psuecht und derno z Züri a dr ETH d Ingeniöörwüsseschaft studiert. Ane 1950 het er s Diplom vo dr ETH übercho.

Er het bi Planigsbüro z Chur und z Züri und bin ere Boufirma z Bärn gschaffet, und ane 1953 isch er Assistänt a dr ETH worde und het dört 1959 s Dokterexame gmacht. E Zyt lang het er denn z Paris und denn nomol z Bärn für Bouundernäme gschaffet, und 1957 het er z Chur es eigets Ingeniöörbüro ggründet.

S Büro Menn het 14 Joor lang vor alem Bruggene plant, elei im Kanton Graubünde sind s meh als achzg gsi. Bekant worde sind psunders d Naninbrugge vo dr San Bernardino-Stross bi Mesocco und dr Felsenauviadukt vo dr Autobahn z Bärn. Vom Joor 1971 aa isch dr Menn Profässer für Boustatik und Konstrukzion a dr ETH Züri gsi, bis er ane 1992 emeritiert worden isch. Au i dr Zyt a dr ETH het er grossi Brugge planet, so öpe d Ganterbrugg am Simplon und d Sunnibärgbrugg bi Chlooschtersch.

## Bilder

Gantertalbruecke02.jpg|d Ganterbrugg im Wallis
Rheinbrücke Tamins Mai.jpg|d Rhybrugg vo Tamins
Crestabrücke Sufers1.jpg|d Brugg über dr Hinderrhy bim Crestawald z Sufers
Felsenaubrücke 02.JPG|dr Felsenauviadukt bi Bärn
Ponte Misox.JPG|d Cascellabrugg im Misox


## Literatur
* 
* Caspar Schärer und Christian Menn (Hrsg.): *Christian Menn. Brücken*, Zürich 2015, ISBN 978-3-85881-455-5
* Thomas Vogel, Peter Marti (Hrsg.): *Christian Menn – Brückenbauer*  2., Zürich 2009, ISBN 978-3-7281-3137-9

## Weblink

* d Website vom Christian Menn
Konrad Hungerbühler

De **Konrad Hungerbühler** (* 11. Oktober 1952 z Züri) isch e Schwiizer Chemiker.

## Läbe
Är isch vo 1994 bis 2018 ordeliche Profässer für Sicherhäits- und Umwältschutztechnologii am Inschtitut für Chemii- und Bio-Ingenieurwüsseschaften a de ETH Züri gsi. 

De Hungerbühler hät Chemiingenieurwäse a de ETH Züri gstudiert. Siini Dissertation zum Thema *[[Kinetik (Chemie)|Kinetik]] und Massstabsvergrösserig bi de kontinuierliche Massekrischtallisation vo [[Kaliumalaun]]* hät er bim John Russell Bourne gmacht. Zwüsche 1979 und 1994 hät er i de Chemii-Ingenieurtächnik bi de Ciba z Basel gschaffet, wo er Läiter von ere Forschigsabtäilig i de Täxtildivision gsi isch.

A de ETH hät de Hungerbühler zue de integrierte Entwicklig mit de Ökoeffiziänz und de Sicherhäit vo chemische Produkt und Prozäss gforscht. Für 2017 isch em de Wöhler-Priis für Nachhaltigi Chemii vo de Gsellschaft vo Düutsche Chemiker zuegsproche worde.

Per Ändi Jänner 2018 isch de Hungerbühler emeritiert worde.

## Publikatione
* 
* 
* 

## Weblink
* Em Hungerbühler si eemaligi Arbetsgruppe a de ETH Züri

## Fuessnote
Vissoie

**Vissoie** (uf dytsch *Esso*, uf frankoprovenzalisch *Vissôye*) isch es Dorf i de politische Gmeind Eifisch im Schwiizer Kanton Wallis.

## Geografii
Vissoie isch i de Mitti vom Eifischtaal () gläge. Di ehmolig Gmeind het us em Dorf *Vissoie* und em Wiiler *Les Morands* bsande.

Nochbergmeinde vo Vissoie sind Siders, Chippis, Chalais und Grône gsii.

## Gschicht
Vissoie isch zum erschte Mol im Joor 1250 als *Vyssoy* gnännt worde.

Uf de 1. Jänner 2009 het Vissoie mit de ehmolige Gmeind Ayer, Chandolin, Grimentz, Saint-Jean und Saint-Luc zur nöie Gmeind Eifisch fusioniert.

## Seenswürdigkeite
* d Kapell *Sainte-Marie du Château*
* s Pfarrhuus
* d Chiuche *Sainte-Euphémie*
* dr Durm und s Museum
* s Vikariat

## Weblingg

* 
* Vissoie uf valdanniviers.ch

## Fuessnote
Sagliano Micca

**Sagliano Micca** isch en iteliäneschi Gmeind i dr Provinz Biella.

Es isch e Gmeind im Piemont. Es git se erscht sid 1699 als eigeni Gmeind. Dr erscht Deil vom Ortsname chunt vom latynische Personename *Sallius* und dr zwöit Deil het d Gmeind zu Erinnerig an Pietro Micca übercho, wo als savoyische Held im Abwehrkampf gäge d Franzose ane 1706 s Läbe glo het. S Huus, wo dr Pietro Micca drin ufgwachsen isch, gilt als Sehenswürdikeit vo dr iteliänische Gschicht; au dr Giuseppe Garibaldi het’s psuecht. Im Dorf stoot derzue au es Dänkmol füre Freiheitsheld.

D Nochbergmeinde vo Sagliano Micca sind Andorno Micca, Biella, Fontainemore, Gaby, Issime, Miagliano, Piedicavallo, Pralungo, Quittengo, Rosazza, San Paolo Cervo, Tavigliano, Tollegno und Veglio.

S Gmeindgebiet het e Flechi vo öpe 14 Kwadratkilometeer. Dur D Gmeind flüsst dr Bach Cervo.

## Weblinks
* Informazione uf comuni-italiani.it
Freiherren von Vaz

D **Freihere vo Vaz** sind im Middelalter es bedütends Adelsgschlächt vom Bündnerland gsi.

Me dänkt, as de Vazer ire gross Grundpsitz z Middelbünde chönt us däm Güterkomplex cho, wo im Rätische Urbar vom Rychsguet vom 9. Joorhundert feschtghalten isch. Me weiss es aber nit gnau, wil den über langi Zyt keini Kwelle do derzue bekant sind.

Sid em 11. und bis ins 14. Joorhundert cha ma d Gschicht vo de Vazer aluege. Dr Sitz vo dr Familie isch zerscht d Burg Nivagl bi Vaz/Obervaz gsi. Drufabe isch die grösseri Burg Belfort bi Brienz im Albulataal ires Zäntrum gsi.

Im Land vo Churräzie sind d Vazer noch em Bischof vo Chur die mächtigschte Lüüt gsi. Zytewys het ine sogar d Rychsvogtei vom Hochstift Chur ghört. D Vazer sind Gönner gsi vo de Chlööschter vo Churwalde und vo Chlooschters.

Herrschafte und Güeter vo de Vazer sind gsi: s Land vo dr Länzerheid bis Davos, Güeter im Prättigau, d Grafschaft Laax, Gebiet im Linzgau am Bodesee, d Burge Neu-Aspermont bi Jenins und Jörgebärg i dr Surselva, s Schloss Ortschtei und s Dorf Tomils im Domleschg, d Burge Alt-Süns, Neu-Süns und Heinzebärg im Domleschg, d Bürg Splüge im Rhywald.

Im 13. Joorhundert sind d Freihere vo Vaz die gsi, wo Uswanderer us em Wallis in iry Gebiet hend lo cho. D Walser sind mit em Säge vo de Freihere cho Dörfer i de Bärgtäler vom Rhywald bis is Prättigau gründe und d Alpe bstoosse. Ane 1289 isch dr Vazer Lächebrief für d Walser vo Davos gschribe.

## Literatur
* Florian Hitz: *Dynastenpolitik und Burgenbau – Die Freiherren von Vaz in ihrem Beziehungsnetz.* in: Bündner Monatsblatt 2, 2009, S. 117ff.

## Weblinks
* 

## Fuessnoote
Bergell

S **Bergell** (im Bergeller Dialäkt *Val Bargaja,* italiänisch und rätoromanisch *Val Bregaglia*) isch es Taal vo de Alpe, wo deils im Bündnerland und deils z Italie lyt.

## Geografy
Es isch eis vo de Bündner Süüdtääler, so wie s Misox, s Puschlaaf und s Münschtertaal. S Taal ghört zum grössere Deil zu dr Schwiiz, und do isch dä ganz Taalabschnitt jetz i der Gmaind Bregaglia. Unden a *Castasegna*, em underschte Dorf vo Bregaglia, goot s Taal bis uf Chlääfe (uf iteliänisch *Chiavenna*) abe; das isch i dr iteliänische Provinz Sondrio. Zwüsche dr Gränze und Kleewe sind d Gmeinde Villa di Chiavenna und Plurs.

Mängmol tuet me i dr Umgangssprooch au nur dr schwiizerisch Deil vom Taal als *Bergell* bezeichne.

Dur s Taal abb flüsst d *Maira*, wo im undere Deil z Italie *Mera* heisst. Dr Fluss foot im Sytetaal *Val Forno* bi Maloja als Bärgbach aa, wo dört obe zerscht dr Name *Orlegna* het und usem Fornogletscher chunt.

## Sprooch
Dr Bergeller Tieläkt heisst «Bargaiot». Er isch e Mundart vo dr alpynlombardische Sprooch.

## Lueg au
* gnaueri geografeschi und gschichtlechi Beschrybig im Artikel: Bregaglia

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vom Daal Bergell und vo dr Gmaind Bregaglia
Théo Gmür

Dr **Théo Gmür** (* 8. Augschte 1996 z Haute-Nendaz im Wallis) isch e Schwiizer Behindertesportler.

Dr Gmür isch Sportstudänt a dr Äiggnössische Hochschuel für Sport EHSM z Magglinge. Wäg emene Ödeem im Hirni isch er, sid er anderthalb Jahr alt gsi isch, uf dr einte Syte gleemt. Als Sportler het er sech trotz dere Yschränkig ufs Schyfahre verleit und uf e Slalom und e Riiseslalom im Stoo spezialisiert. Er fahrt i dr Leischtigsklass LW9.

A dr Winter-Wältmeischterschaft vom Behindertesport im Jänner 2017 z Tarvisio, Italie – dr erschte WM, won er überhoupt mitgmacht het – isch er i dr Kategory *Schi alpin* ufe zwöit Platz bim Riiseslalom cho. Und er isch Gsamtwältcupsiiger 2016/2017.

A de Paralympische Winterspiili z Südkorea ane 2018 het er drü guldigi Medalie gholt, je eini i de Dizipline Abfahrt, Super-G und Riiseslalom im Stoo.

2019 isch der Théo Gmür bim Riiseslalom a de *World Para Alpine Championships* z Kranjska Gora (Slowenie) der zwöitschnällscht gsi, und bi der Abfahrt vo Sella Nevea z Italie isch er Wältmeischteer worde.

## Weblink
* Syte vom Théo Gmür uf swissparalympic.ch

## Fuessnoote
Matsch (Adelsgeschlecht)

D **Matscher** oder au eifach d **Matsch** sind im Middelalter es mächtigs Adelsgschlächt im Bündnerland gsi.

Me weiss nid gnau, wohär d Familie ursprünglech gsi isch. Si chönt usem Veltlin oder em Engadin choo sy. Informazione über d Familiegschicht git’s sid öpe dr Middi vom 12. Joorhundert.

Zerscht isch ire Stammsitz i de beide Burge Obermatsch und Undermatsch im Matscher Taal im Vinschgau gsi. Spöter het ne au d Churburg bi Schluderns ghört.

D Matsch sind d Vögt gsi vo de Chlööschter Mariebärg und St. Johann im Münschtertaal. Derzue hend si Güeter im Vinschgau, im Underengadin, bsunders bi Tarasp, im Veltlin und im Puschlaaf gha. Zytewys sind si au im Psitz gsi vo de Burge Rycheburg, Ramosch, Ardez, Gryffeschtei, Alt-Süns und Chlingehorn (bi Malans).

Ane 1338 sind d Gricht Schiers und Castels (Luzein) im Prättigau id Händ vo de Matscher cho. Es isch e länge Striit entstande zwüsche de neue Herre und de Grafe vo Doggeburg. Fride isch erscht wider gsi, wo d Elisabeth vo Matsch dr Graf Friedrich VII. vo Doggeburg ghürootet het.

S Herzogtum Mailand het ane 1348 de Matscher d Gebiet Kleewe, Bormio und Puschlaaf wägggnoo.

Im 15. Joorhundert sind d Matsch vor alem no als Rootgäber und Beamti vo de Erzherzöög vo Öschtrych ufträtte. Am Ändi vom 15. Joorhundert sind d Freihere vo Tarasp d Nochfolger vo de Matsch im Südtirol als wichtigschti Landesherre worde.

## Literatur
* Justinian Ladurner, *Die Vögte von Matsch, später auch Grafen von Kirchberg.* in: Zeitschrift des Ferdinandeums für Tirol und Vorarlberg, 1.16, 1871, S. 5–292; 2.17, 1872, S. 1–235; 3.18, 1874, S. 7–158.

## Weblink

*
Lukmanierpass

Dr **Lukmanierpass**, wo uf  und uf  heisst, isch e Bärgpass i de Alpe zwüsche de Kantöön Graubünde und Tessin.

## Geografy
D Rampe us de Tääler uf d Passhöchi sind uf dr Püntner Syte i dr Gmeind Medels und uf dr Tessiner Syte i dr Gmeind Blenio. D Passhöchi isch uf 1916 Meter über Meer, de Kulminazionspunkt, wäg em Stausee, nördlich vo de Kantonsgränze uf 1972 m.

A dr Linie vo de Tääler, wo d Passtrooss durelauft, isch d Gränze zwüsche de Bärge vom Gotthardmassyv und dene vo de Adulaalpe.

Über dä Pass goot d Lukmanierleitig.

## wohär dr Name chunt
Dr Bärgname Lukmanier chunt vom latynische *lucus magnus*, was uf Düütsch «grosse Wald» bedütet.

## Gschicht
Wo im 8. Joorhundertso s Chlooschter Disentis ggründet worden isch, het dr Vercheer übere Pass meh Bedütig übercho. Ane 965 isch dr Kaiser Otto dr Gross übere Lukmanier uf Italie ggange; das isch die erschti Reis übere Pass, wo me e sicheri gschichtlechi Kwele drvo het. 1374 het s Chlooschter am Pass obe es Hoschpyz ygrichtet. Ganz oben uf em Bärg isch vo alters här es Chrüz gstande, wo s Zeiche gsi isch, wie wyt d Herrschaft vom Apt vo Disentis ggange isch.

I de 1870er Joore isch e nöji Fahrstrooss entstande, wo die beide Kantöön i dr Zyt vo 1950 bis 1972 verbesseret hend.

## Literatur
* Iso Müller: *Der Lukmanier als Disentiser Klosterpass im 12./13. Jahrhundert.* In: Bünderisches Monatsblatt. Zeitschrift für bündnerische Geschichte, Landes- und Volkskunde 1934, S. 1–17.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Flüelapass

Dr **Flüelapass** isch e Bärgpass i de Alpe, zwüsche dr Region Region Prättigau/Tafaas und em Engadin vom Kanton Graubünde.

## dr Name vom Bärgpass
Dr Name ”Flüela“ isch e Diminutiv vom schwyzerdütsche Wort ”Flue“, wo e höche Felse am ene Bärg bedüütet.

## Geografy
D Passhöchi isch uf 2383 Meter über Meer. Do dure goot d Hauptwasserscheidi i de Alpe. Dr Platz vom Hoschpiz, dr *Lai nair* und dr Scottasee näbedra sind uf em Gebiet vo dr Gmeind Zernez.

D Passtrooss isch e Abschnidd vo dr Hauptstrooss 28. Die Stross chunt vom Rhytaal här durs Prättigau uf Davos, und bi Davos-Dorf foot d Rampe a, wo em Flüelabach no uf Tschugge im Flüelataal und denn ufe Pass ufe goot. Uf dr Südsyte chunt d Strooss usem Engadin vo Susch hèèr, dur s *Val Susasca* zu dr Alp *Pro Dadoura*, denn kwer zum Bärghang uf *Chant Sura* und zum Passübergang.

Deil Abschnitt vo dr Passstrooss tarf me zytewys im Winter wäge Lawinegfoor nit pruuche.

## Gschicht
D Fahrstrooss isch ane 1867 bout worde.

Wo’s d Strooss nonig ggä het, isch dr Flüelapass eine vo verschidene änleche Übergäng vo Norde is Engadin gsi. I der Umgäbig chame z Fuess au no über anderi Bärgwääg und Soumpfad goo, zum Bischpiil übere Vereinapass, de Flesspass, d Grialetschfurggle und übere Scalettapass und de Sertigpass.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Rote Wurst

**Raude Wurschd** isch a Briahwurschd. Se derf auf anara Hockedse odr ama andra Feschdle ned fehla. Mr kaa se kocha ond broda

## D Zuadada
En ara Wurschd sodd blos gmahlas (fei zrkloinrds) Schweinsfloisch, Speck ond Gewirz nei. Beim Kuddra (em Vrmischa) muaß ma no Eis drzuado do.

D Haud sodd a Darm sei, en dem se no graichrd ond au kochd wurd. Wann s Floisch mit Nitrit gsulzd (pökeld) isch, sodd ma se ned grilla. D rauda Farb ka ma au mid andre Middl naakriaga.

Wann dr Metzgr d Wurschd machd, no brauchds au koine andre Zudada, wia se en dr Wurschdfabrik naidig send. Des machd au da Ondrschied aus

Wamma se grilla will, muaß ma an d Gsonhoidsgfahra denga

## Andrswo

Raude Wurschd geid s au aussrhalb vom Schwobeland. En Skandinavie send *Rød pølse* a ehnliche Form. Do drbei isch s *rød* (raud) mid ama Farbschdoff gmachd

D schpanische Rote Bratwurst isch a Brodwurschd mo Paprika dren hod ond desdrwega raud isch,

## Nedsadressa
* 

## Guck au
* D schwäbisch Kuche

## Aamergonga


## Mo s her isch
700

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Cunincpert vo de Langobarde stirbt. Sin Soon Liutpert wird dr nöi König.
* D Sachse kämpfe gege d Franke.
* Öpe 700 wird d Stadt Dubrovnik gründet.
* Dr Rupert wird Bischof vo Salzburg.

## s erschte Mol gnennt
* Sieweiler

## gstorbe
* dr irisch Mönch Disibod

## Weblink
Repower AG

D **Repower AG** isch es Undernääme, wo in dr Schwiiz und im Ussland tuet elektrischi Energy härstelle und verchaufe.

## Gschicht
D Firma het bis ane 2010 *Rätia Energie AG* ghäisse. Dr Hauptsitz isch z Poschiavo im Kanton Graubünde. D Firmegschicht het do agfange, wo ane 1904 d *Kraftwerke Brusio AG* ggründet worden isch. Die het im Puschlav s Chraftwärch Campocologno bout.

Im Joor 2000 händ d Chraftwärch Brusio sech mit de Firmene *Bündner Kraftwerke* z Chlooschtersch und *Rhätische Werke für Elektrizität AG* z Thusis zämetoo und die drüü sind gmäinsam d *Rätia Energy* worde. Ane 2004 isch au no d *aurax ag* z Ilanz derzuechoo. Dr gröscht Aktionäär vo dr Repower isch s Elektrizitätswärch vom Kanton Züri, dr zwäitgröscht dr Kanton Graubünde.

S Undernäme gschäftet usser em Bünderland au z Italie, wo s de Chunde au tuet Ärdgas verchaufe, z Dütschland, i dr Tschechei und z Rumänie. Das Gebiet im Bünderland, wo d Repower de Stroomchunde diräkt Energy tuet lifere, isch im Engadin, im Prättigau, im Rhyntel (d Gmainde Zizers, Landquart und Malans) und i dr Surselva.

## Chraftwärch
D Chraftwärch vo dr Repower sind:
* Chraftwärch Madulain, Engadin
* Chraftwärch Silvaplana
* Chraftwärch Morteratsch, Pontresina, Engadin (s eltischte Chraftwärch vo de repower; bout ane 1890; 2015-2017 Nöibou)
* Chraftwärch Chloschters (dr Davosersee als Wasserresärve)
* Chraftwärch Schlappin
* Chraftwärch Küblis
* Chraftwärch Taschinas
* Chraftwärch Igiser Mülibach, Landquart
* Chraftwärch Robbia, Poschiavo (dr Lago Bianco uf em Berninapass als Wasserresärve)
* Chraftwärch Palü
* Chraftwärch Cavaglia, Puschlav
* Chrfatwärch Campocologno 1
* Chraftwärch Campocolongo 2
* Chraftwärch Lunschania, Vals
* Chraftwärch Ferrera
* Chraftwärch Truns, Surselva
* Chraftwärch Ladral, Walteschburg, Surselva
* Gas-Kombichraftwärch Teverola, Italie
* Windpark Corleto Perticara, Italie 
* Windpark Lucera, Italie 
* Windpark Prettin, Dütschland 
* Windpark Lübbenau, Land Brandeburg, Dütschland

## Weblink
* Website vo dr Repower AG

## Fuessnoote
La Grande Béroche

**La Grande Béroche** isch e Gmaind im Kanton Nöieburg i de Schwiz.

## Gschicht
D Gmaind La Grande Béroche isch am 1. Jänner 2018 dur d Fusion vo de ehmolige Gmainde Bevaix, Fresens, Gorgier, Montalchez, Saint-Aubin-Sauges und Vaumarcus entstande. Si hät de Name vo de Region *La Béroche* öbernoo, wo uf di alti regionali Pfarrei vo Saint-Aubin verwiist (*Béroche* vom ). Lueg do dezue au im Artikel *baroche* vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande. S nöie Gmeindwappe vo La Grande Béroche wird vo der Stiftig für Schwiizer Wappen ud Fääne so beschribe: es isch gspalte und zwar nid i der Middi, sondern chly nach rächts verschobe, die rächti Helfti isch föifmol deilt vo Wyss und Root, die linggi het uf Wyss über eme töife blaue Balke e rooti Roose. D Stiftig isch mit der Gstaltig vo däm Wappebild nid zfride und mit däm sinere ofizielle Beschrybig bi der Gmeind gar nid yverstande. I das nöie Wappe sind divärsi Elimänt vo de alte Wappe vo de früenere Gmainde übernoo worde, öppe d Farbe Root und Wyss und Blau und d Spaltig oder au d Roose und d Deilig vo der einte Syte.


Bevaix -coat of arms.svg|s alt Wappe vo Bevaix
Fresens-blason.png|s alt Wappe vo Fresens
Gorgier-blason.png|s alt Wappe vo Gorgier
Montalchez-blason.png|s alt Wappe vo Montalchez
Saint-Aubin-Sauges-coat of arms.svg|s alt Wappe vo Saint-Aubin-Sauges
Vaumarcus-blason.png|s alt Wappe vo Vaumarcus


Anne 1083 het der Bischof Burkhard vo Basel s Chlooschter vo Saint-Aubin gstiftet. 1433 isch d Kaschtlanei Saint-Aubin zu Nöieburg cho. D Herrschaft Vaumarcus het sid em Middelalter de Grafe vo Nöieburg ghört, d Herrschaft Gorgier herscht de Herre vo Stäffis und denn sid anne 1344 au de Nöieburger. D Burg vo Gorgier isch anne 1299 s erschte Mol erwäänt.

## Geografii
D Gmaind liit im Süde vom Kanton Nöieburg. Si goot vom Nöieburgersee bis uf d Kreete vo der erschte Bärgchetti vom Jura ufe. Dört ghört de wiit Talchessel vom Creux du Van zum Gmaindbann. Anderi Jurabärg vo de Gmaind sind d *Crêt Teni*, d *Crêt aux Moines,* de *Soliat,* wo mit 1464 Meter über Meer de höchscht Punkt vo de Gmaind isch, d *La Chaille* und s *Signal de Lessy*. Es het es baar Bärggaschthööf dört obe uf am Bärgplatoo vom Soliat und uf der Alp *Montagne de Boudry*.

D Dörfer vo de Gmaind sind äntwäder am See unde oder uf em breite Platoo, wo 200 Meter höcher uf de Hügel under em Jurafuess ligt. Näbe de grössere Ortschafte sind im grosse Gmaindbann au no d Wyler *Les Prises, Vernéaz* und *Chez-le-Bart*.

Nochbergmainde vo La Grande Béroche sind im Weste d Waadtländer Gmainde Provence, Mutrux und Concise, im Norde d Nöieburger Gmainde Val-de-Travers, im Oschte Boudry und Cortaillod.

Em See noo laufe d Kantonsstrooss, d Autobaan und d Ysebaan. D Baan und d Autobaan sind in es baar Dunäll.

Der höch Bärghang vom Jura het grossi Wälder und d Gmaind het am Port überem See vil Räbbärg. Dur die schöni Wylandschaft goot der «Nöieburger Wyywäg» vo *Neuchâtel Tourisme*.

## Politik
S Gmeindhuus vo de Gmaind isch z Saint-Aubin-Sauges.

## Lüüt
* René Felber, Bundesroot

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* d Website vo de Gmaind

## Fuessnoote
Margarete Potratz

D **Margarete Potratz** (* 1920; † 14. Novämber 2005) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.

## Lääbe
Si isch as jingschts vu fimf Maidli z Sulz im Huus vu „s Kollmer Adolfe“ ufgwachse. Ihre Vater isch Chämiböuer un Buur gsii. No dr Schuel het s Kartonascharbaiteri glehrt, het as Biroghilfi un zytwys au as Tramfahreri gschafft. Mit ihre Schweschter Barbara het si vu 1945 bis 1949 dr Buurehof gfiert.

Si het iber 400 Gedicht un Gschichtli gschribe un isch dermit mit ihre Schweschter bi Verain, an dr Fasnet, bi Geburtsdag un an Familiefescht ufdrätte. Regelmäßig het si Gedicht au in dr Lohrer Zytig vereffetligt. Si het emol iber ihri Gedicht gsait, si seie „vom Kopf, übers Herz direkt in die Feder geflossen“. Derzue het si Dialäktwerter gsammlet, vor allem sonigi, wu hit fascht nimi bruucht wäre. Anne 1999 het si ne Uuswahl vu ire Gedicht unter em Titel *Uf em Gardebänkli* uusegee. Dr Klaus Kaltenbach het anne 2000 iber des Gedichtbändli gschribe:

Am 14. Novämber 2005 isch d Potratz im Alter vu fascht 85 Johr gstorbe.

## Wäärch
* *Uf em Gardebänkli.* Eigenverlag, Lahr-Sulz 1999

## Literatur
* Klaus Kaltenbach: *Margarete Potratz zum Gedenken.* In: Alemannisch dunkt üs guet, 2006, Heft 1 (Online)

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
IONIS Education Group

D **IONIS Education Group** esch dr Betreibr vo private Technischi Hochschuel vu Paris (Frànkrich) und Berlin (Dytschland).

## Gschichd
D IONIS Education Group hod 1980 aagfanga, wia drMarc Sellam s *Institut supérieur européen de gestion* en Paris grenad hod en dr Absichd, a Handls-Schul mid ama andra Modell wia d staatliche Hochschula z schaffa.

## Schulsorde
* Ionis Institute of Business mid em ISG Luxury Management

* Ionis Institute of Technology mid dr École pour l'informatique et les techniques avancées

* Ionis Education Solutions mid dr École des technologies numériques appliquées

## Weblink

* ionis-group.com/en

## Mo s her isch
1059

|}

## Was isch bassiert
* 23. Mai: Dr Philipp I. wird als Sibejäärige zum König vo Frankrych gwäält.
* 23. August: Dr Papst Nikolaus II. beleent dr Normann Robert Guiscard mit Gebiet z Sizilie.
* 25. Dezember: Dr Konstantin X. wird zum Kaiser vo Byzanz gchröönt.

## s erschte Mol gnännt
* Dingse und Ottrott im Underelsass
* Woord im Vorarlbärg

## Gstorbe
* dr Erzbischof Luitpold vo Mainz

## Weblingg
1060

|}

## Was isch bassiert
* 4. August: Dr Philipp I. wird König vo Frankrych.
* D Adelheid wird Regäntin vo Savoye.
* Dr Bela I. wird König vo Ungarn.
* Dr Stenkil Ragnvaldsson wird König vo Schweede.

## s erschte Mol gnännt
* Otti z Bayern

## ud d Wält choo
* dr König Duncan vo Schottland
* dr Gottfrid vo Bouillon
* d Judith, d Frou vom Markgroof Hermann vo Baade *(öpe 1060)*
* dr Ekkehard IV. vo Sanggale

## Gstorbe
* 8. April: dr Erzbischof Baldwin vo Salzburg
* 12. Mai: d Herzogin Mathilde vo Schwoobe 
* 4. August: dr König Heinrich vo Frankrych
* 2. Dezember: dr Bischof Gebhard vo Rägeschburg
* dr König Andreas I. vo Ungarn
* dr König Emund vo Schweede
* dr Graf Otto vo Savoye

## Weblingg
1061

|}

## Was isch bassiert
* Z Basel isch e Rychsversammlig.
* Dr Heinrich IV. chunt z Basel d Chroone vo Rom über.
* 28. Oktober: Z Basel wird dr Bischof vo Parma, dr Pietro Cadalus, zum Gegepapscht Honorius II. gwäält.
* 18. Juni: Dr Dietrich V. wird Graf vo Holland.
* Dr Hermann I. vo Baade wird Markgraaf vo Verona.
* Dr Berthold I. vo Zääringe wird Herzog vo Kärnte.
* Dr Dom vo Speyer wird ygweit.
* D Normanne erobere Messina.

## s erschte Mol gnännt
* Zolikofe
* Mergoscia, Minusio und Losone
* s Huus Hochezoller

## Gstorbe
* 13. Juli: d Beatrix I., Äptissin vo Gandersheim
* dr Burkhard I., wo dr erscht vo de Hochezoller gsi isch
* dr Wezzel vo Hochezoller
* dr Graf Florens I. vo Holland.
* dr Kaiser Isaak I. vo Byzanz.
* dr Papscht Nikolaus II.

## Weblingg
1063

|}

## Was isch bassiert
* I dr Reconquista z Spaanie wird dr König Ramiro der Erscht vo Aragon inere Schlacht tödet.
* Dr Salomon wird wider König vo Ungarn.
* Dr Alp Arslan wird Sultan vo de Seldschuke.
* Dr Burkard wird Apt vom Chlooschter Muri.

## s erschte Mol gnännt
* Grabe
* Bõĩschteeda
* Apfeltrach
* Oeslenga

## Gstorbe
* 21. März: d Königin Richeza vo Pole
* 3. September: dr Bischof Heinrich der Zwöit vo Augschbrg
* der Graf Rudolf vo Alteburg *(öppe 1063)*
* dr Patriarch Konstantinos Leichoudes vo Konstantinopel
* dr König Béla vo Ungarn

## Weblingg
1064

|}

## Was isch bassiert
* 9. Juli: I dr Reconquista z Spaanie erobere d Soldate vo Kaschtilie d Stadt Coimbra.
* D Aragonese erobere Barbastro.
* D Seldschuke erobere in Chläiaasie die byzantinische Stedt Caesarea Mazaka und Ani.
* S Chlooschter Allerhäilige z Schaffuuse isch fertig bout.
* Dr Graf Arnold I. vo Länzbrg, wo Graaf im Aargäu und im Frickgäu und Vogt vo Züri, Säckinge und Möischter gsi isch, stirbt.

## s erschte Mol gnännt
* Brugg im Aargau
* Birrelauf, hütt Schinznach-Bad
* Frick
* Gersau
* Hermetschwil
* Megge
* Bälike
* Remige
* Taale
* Schwerzebach
* Ötlinge
* Doddernhausa
* Blodelse im Elsass
* Mackene
* Achkarre
* s Gschtüüt vom Chlooschter Äinsidle

## Gstorbe
* 16. August: dr Ibn Hazm, e islamische Wüsseschaftler z Andalusie
* dr Graaf Arnold I. vo Länzbrg

## Weblingg
1065

|}

## Was isch bassiert
* Z Spaanie wird s Rych vom König Ferdinand em Eerschte, wo dää gstorben isch, vo de Söön ufdeilt: dr Sancho wird König Kaschtilie, dr Alfons König vo Astuurie und Leon und dr García König vo Galizie.
* D Harzburg wird bout.
* 28. Dezember: Z London wird d Westminster Abbey gweit.

## s erschte Mol gnännt
* Otti z Bayern

## ud d Wält choo
* d Herzogin Agnes vo Zääringe *(öpe 1065)*.
* dr König Koloman vo Ungarn

## Gstorbe
* 15. Januar: dr Bischof Herrand vo Stroossburg

## Weblingg
1066

|}

## Was isch bassiert
* 5. Januar: Dr änglisch König Eduard der Bekenner stirbt. Dr Harald dr Zwöit wird zu sym Nochfolger gwäält.
* 20. September: S Heer vom König Harald gwünnt e Schlacht gäge d Angelsachse.
* 25. September: S Heer vom König Harald gwünnt gäge d Norweeger, wo Ängland händ wellen agryyffe.
* 28. September: D Soldate vom Herzog Wilhelm em Eroberer fahre vo dr Normandy übers Meer, dr Eermelkanal, und chömen uff Ängland.
* 14. Oktober: Es chunt zur Schlacht vo Hastings, wo s Heer vom Wilhelm gwünnt und dr König Harald ums Läbe chunt. Sider heisst dr Normannekönig ”Wilhelm der Eroberer“.
* 25. Dezember: Dr Wilhelm wird i dr Westminster Abbey zum König vo Ängland gchröönt.
* Z Granada dööte d Chrischte öppe 4000 Jude; das isch s erschte Pogroom z Europa.

## Gstorbe
* dr König Eduard vo Ängland
* dr norweegisch König Harald dr Dritt
* dr Harald dr Zwöit, wo dr letscht König vo de Angelsachse gsi isch

## Weblingg
1062

|}

## Was isch bassiert
* dr Erzbischof Anno vo Köln übernimmt d Regäntschaft im Rych.
* dr Yusuf ibn Taschfin gründet d Stadt Marrakesch.

## s erschte Mol gnännt
* Saint-Malo-de-Beignon

## Gstorbe
* dr Bischof Hieronymus vo Breslau
* dr Surpoche Shakya Chungne, e bedüütende Theoloog vom Tibet
* dr al-Tarafi, e islamische Gleerte z Andalusie

## Weblingg
1068

|}

## Was isch bassiert
* D Normanne belagere Bari.
* D Suldschuke erobere Tiflis.
* Bim Chlooschter Sankt Bläsi foot me en Nöibou a.

## s erschte Mol gnännt
* Autigny, Friburg

## Gstorbe
* 26. September: dr Apt Werner vom Chlooschter Sankt Bläsi

## Weblink
1069

|}

## Was isch bassiert
* Dr Al-Mutamid wird König vo Sevilla.
* Dr Wilhelm dr Eroberer foot a, dr Norde vo Ängland z unterwärffe.
* 4. November: dr Bischof Rumold vo Konstanz stirbt. Dr Bischof Karl wird sin Nochfolger.

## s erschte Mol gnännt
* Autigny, Friburg

## Gstorbe
* 28. April: dr König Mangus vo Norweege
* dr Emir Abbad II. al-Mu'tadid vo Sevilla

## Weblink
1070

|}

## Was isch bassiert
* D Seldschuke erobere Aleppo.
* Dr Welf IV. wird Herzog vo Bayern.

## s erschte Mol gnännt
* Grasswil, Wauwil und Wolhuuse

## Gstorbe
* dr Herzog Gerhard vo Lootringe

## Weblink
1071

|}

## Was isch bassiert
* D Seldschuke träffe bi Manzikert uff es Heer vom byzantinische Rych. D Byzantiner verlüüre d Schlacht, dr Kaiser Romanos IV. wird vo de Seldschuke gfangeggnoo, und d Seldschuke chönne Anatolie afange erobere.
* D Normanne erobere Bari.
* Dr Domenico Selvo wird Dosche vo Venedig.

## s erschte Mol gnännt
* Appezäll

## Gstorbe
* 27. Dezember: dr Bischof Karl vo Choschtez
* dr arabisch Tichter Ibn Zaidun

## Weblink
1072

|}

## Was isch bassiert
* D Normanne erobere Palermo.
* Dr Wilhelm dr Eroberer kämpft gäge Schottland.

## uf d Wält cho
* d Königin Adelheid vo Jerusalem

## Gstorbe
* 27. Dezember: dr Bischof Karl vo Choschtez
* dr arabisch Tichter Ibn Zaidun

## Weblink
1073

|}

## Was isch bassiert
* D Papscht Gregor VII. wird gweelt.
* Z Dütschland foot dr Sachsechrieg aa.
* D Seldschuke erobere Jerusalem.
* S Chlooschter Sangphu Ne'uthog wird ggründet.
* Dr Apt Wenelo vom Chlooschter Muri wird gweelt.
* Dr Markgraf Hermann I. vo Baade goot isch Chlooschter Cluny.

## s erschte Mol gnännt
* Lärmuus
* Schellbronn

## uf d Wält Choo
* Dr König Alfons I. vo Aragon
* dr Markgraf Leopold III. vo Öschtrych

## Gstorbe
* 21. April: dr Papscht Alexander II.
* dr Kaiser Go-Sanjō vo Japan
* dr chinesisch Filosoof Zhou Dunyi

## Weblink
1067

|}

## Was isch bassiert
* Dr Balduin VI. wird Graf vom Hennegau und vo Flandere.
* Dr König Sancho II. vo Kaschtilie tuet mit Hilf vom El Cid d Stadt Saragossa belagere.
* Z Norweege regiere zwei Könige zäme, dr Olaf Kyrre und dr Harald.
* Dr Song Shenzong wird Kaiser vo China.
* D Wartburg wird bout.

## s erschte Mol gnännt
* Lamerdinga
* Pfulladorf
* Dapfa
* Kirchhoem
* Stabio im Tessin
* Backnang

## Gstorbe
* 23. Mai: dr Kaiser Konstantin vo Byzanz.
* dr Graf Balduin V. vo Flandere
* dr Bischof Severus vo Prag
* dr Muhammad ibn al-Hasan at-Tūsī, islamische Theoloog

## Weblink
1075

|}

## Was isch bassiert
* D Papscht Gregor VII. schribt s Dokumänt *Dictatus Papae*.
* Derno foot dr Investituurstriit aa.
* Z Dütschland hört dr Sachsechrieg uff.
* D Türgge erobere die byzantinische Stedt Nikäa und Nikomedia.

## uf d Wält choo
* dr Herzog Heinrich IX. vo Bayern

## Gstorbe
* 21. Mai: d Königin Ryksa vo Ungarn
* 19. Dezember: d Königin Edith vo Ängland

## Weblink
1076

|}

## Was isch bassiert
* 24. Januar: Der römisch-düütsch König Heinrich IV. erklärt dr Papscht Gregor VII. für abgsetzt.
* 14. Februar: Dr Pascht Gregor VII. erklärt dr König Heinrich IV. für abgsetzt und leit en inn Chilebann.

## s erschte Mol in [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Dagmerselle
* Ettiswil

## uf d Wält Choo
* dr Herzog Heinrich IX. vo Bayern

## Gstorbe
* 21. März: dr Herzog Robert I. vo Burgund
* 28. April: dr König Sven Estridsson vo Dänemark

## Weblink
1077

|}

## Was isch bassiert
* 25. Januar bis 28. Januar: dr König Heinrich IV. goot über d Alpe uf Italie zum mit em Papscht Gregor VII. z rede. Bi dr Burg vo Canossa (hütt in dr iteliänische Provinz Reggio Emilia, chunt er zum Papscht, und dä tuet en zerscht lo warte, bevor er enn denn doch vom Chilebann löst. Dr Wääg vom König isch i dr Gschicht als «Gang uff Canossa» es grosses Ereignis.
* Uff em Bodesee chunt’s wäge der Chelti zun ere komplette Seegfrörni.

## s erschte Mol in [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* d Länzburg
* Schlanders

## Gstorbe
* dr König Géza vo Ungarn
* d Agnes vo Poitou

## Weblink
1078

|}

## Was isch bassiert
* Dr Nikephoros II. wird Kaiser vo Byzanz.
* 7. August: Bi Mellrichstadt besiigt s Ufgebot vom Gegekönig Ruedolf vo Rhyfälde d Druppe vom König Heinrich IV.
* Dr König Wilhelm loot z London dr Tower afange boue zum d Bürger vo dr Stadt chönne z bezwinge.

## s erschte Mol in [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Tübinge
* Walperswil

## Gstorbe
* 6. November: dr Berthold I. vo Zääringe, Herzog vo Kärnten und Markgraf vo Verona
* dr Graf Peter vo Savoye

## Weblink
1079

|}

## Was isch bassiert
* Dr Friedrich I. wird Herzog vo Schwoobe.
* Dr spanisch Mildärfüerer El Cid besiigt dr Emir vo Granada.
* Dr König Alfons VI. vo Leon hürootet d Konstanze vo Burgund.

## uff d Wält cho
* dr französisch Theoloog Pierre Abaelard

## Gstorbe
* 14. November: dr Bischof Werner II. vo Stroossburg
* d Adelheid, d Frou vom Rudolf vo Rhyfälde

## Weblink
1081

|}

## Was isch bassiert
* 6. August: Dr Hermann vo Salm wird zum Gegekönig zuem Heinrich IV. gweelt.
* Dr Alexios I. wird Kaiser vo Byzanz.
* D Normanne erobere d Insle Korfu.

## s erschte Mol gnennt
* Egolzwil

## uff d Wält cho
* dr König Ludwig VI. vo Frankrych

## Gstorbe
* dr Kaiser Nikephoros III.

## Weblink
1082

|}

## Was isch bassiert
* D Normanne erobere Dyrrachium.
* Byzanz rüeft d Republik Venedig gege d Normanne z Hilf.
* Dr Otto vo Hohestaufe wird Bischof vo Stroossburg.

## s erschte Mol gnennt
* Arconciel
* Farvagny

## Gstorbe
* dr Bischof Theobald vo Stroossburg
* dr chinesisch Gleerti Zhang Boduan

## Weblink
1083

|}

## Was isch bassiert
* S Uffgebott vom König Heinrich IV. griift d Stadt Rom aa.
* Dr Uszug vom König Alfons VI. eroberet Madrid.
* Dr Konrad vo Beutelsbach bout d Burg Wirtebärg. Das isch dr Afang vom Huus Württebärg.

## uf d Wält choo
* 1. Dezember: die byzantinischi Naturwüsseschafterin und Historikerin Anna Komnena
* dr Pfalzgraf Otto vo Bayern

## Gstorbe
* 11. Januar: dr Herzog Otto vo Bayern

## Weblink
1084

|}

## Was isch bassiert
* S Uffgebott vom König Heinrich IV. eroberet d Stadt Rom. Dr Papscht Gregor VII. versteckt sech i dr Ängelsburg.
* Dr Gegepapscht Clemens III. gchröönt z Rom dr Heinrich IV. und syni Frou Bertha zum Kaiser und zur Kaiserin.
* D Normanne plündere d Stadt Rom.
* Dr Kartüüseroorde wird ggründet.

## uf d Wält choo
* die chinesischi Tichterin Li Qingzhao

## gstorbe
* dr Erzbischof Siegfried vo Mainz

## Weblink
1085

|}

## Was isch bassiert
* 25. Mai: S Uffgebott vom König Alfons VI. eroberet Toledo.
* Dr Song Zhezong wird Kaiser vo China.
* Dr Heinrich IV. rüeft dr Gottesfriide uus.

## s erschte Mol gnennt
* Walteschwil

## Gstorbe
* 25. Mai: dr Papscht Gregor VII.
* 17. Juli: dr normannisch Fürscht Robert Guiscard
* dr chinesich Kaiser Song Shenzong

## Weblink
1086

|}

## Was isch bassiert
* Dr Herzog Welf vo Bayern und d Truppe vom Gägekönig Hermann vo Salm belagere d Stadt Würzburg.
* Dr Olaf I. wird König vo Dänemark.
* Z Ängland foot me aa s *Domesday Book* uffzschrybe, wo drin e Lischte vo d Ligeschafte im ganze Land isch.
* 24. Mai: Dr Apt Dauferius vom Chlooschter Montecassino wird zum Papscht gwäält; er isch dr Papscht Viktor III.

## s erschte Mol gnennt
* Otmisinge

## gstorbe
* dr König Knut vo Dänemark
* 10. Oktober: dr Apt Giselbert vo Sankt Bläsi
* dr chinesisch Historiker Sima Guang

## Weblink
1080

|}

## Was isch bassiert
* Bi Flaarche chunt’s zum Kampf zwüsche de Uffgebott vom König Heinrich IV. und em Gegekönig Ruedolf vo Rhyfälde. Kei Partei gwünnt.
* 15. Oktober: Bi Hohemölse kämpfe d Uffgebott vom König und vom Otto vo Northeim, wo em Ruedolf vo Rhyfälde hilft. Dr König muess wyche.
* 16. Oktober: Dr Gegekönig Ruedolf stirbt wäge de Verletzige, won er i dere Schlacht dervotreit het.
* Dr Papscht Gregor VII. tuet dr König Heinrich wider in Chilebann.
* Dr Erzbischof Wibert vo Ravenna wird zum Gegepapscht Clemens III. gweelt.

## s erschte Mol gnennt
* Cressier
* Härkinge
* Iffeldorf
* Münchenwiler

## uff d Wält cho
* dr Otto I. vo Salm, Graf vo Rhineck und Pfalzgraf bim Rhy

## Gstorbe
* 26. Januar: dr Graf Amadeus II. vo Savoye
* 15. Oktober: dr Rudolf vo Rhyfälde, Herzog vo Schwoobe, Gegekönig im Heilige Römische Rych

## Weblink
1087

|}

## Was isch bassiert
* Dr Konrad wird zum römisch-dütsche König gchröönt.
* Dr Wilhelm II. wird zum König vo Ängland gchröönt.
* 9. Mai: d Relikwie vom heilige Niklaus wärde uf Bari brocht.

## s erschte Mol gnennt
* Böttschde

## gstorbe
* 9. September: dr Wilhelm I., der Eroberer
* 12. November: dr Graf Wilhelm I. vo Burgund

## Weblink
1088

|}

## Was isch bassiert
* S Fürschtetum Tarent wird ggründet.
* D Uni z Bologna - die erschte vo ganz Europa – wird ggründet.
* Dr Papscht Urban II. wird gwäält.

## s erschte Mol gnennt
* Ravensburg

## gstorbe
* 11. März: dr Chronischt Berthold vo Rychenau
* 24. November: dr Apt Ekkehard II. vo dr Rychenau

## Weblink
1089

|}

## Was isch bassiert
* S Konstanzer Münster wird vom Bischof Gebhard vo Zääringe gweiht.

## gstorbe
* dr König Dmitar vo Kroazie
* dr Bischof Otto vo Rägeschburg
* dr Bischof Burkhard vo Lausanne

## Weblink
1090

|}

## Was isch bassiert
* Dr Kaiser Heinrich IV. goot wider uf Italie.
* Uf dr iberische Halbinsle erobere d Chrischte d Stadt Lissabon.

## uf d Wält cho
* dr Herzog Friedrich II. vo Schwoobe
* dr Mönch, Prediger und Mystiker Bernhard von Clairvaux
* dr Herzog Konrad I. vo Zääringe

## gstorbe
* 18. Mai: dr Berthold vo Rhyfälde, Herzog vo Schwoobe

## Weblink
1091

|}

## Was isch bassiert
* D Normanne erobere z Sizilie dr Oort Noto, dr letscht Platz, wo no de Muslim ghört hett.
* Dr Herzog Bertold II. loot d Burg vo Frybeg lo boue.

## gstorbe
* dr Graf Dietrich v. vo Holland
* dr König Stefan vo Kroazie

## Weblink
1093

|}

## Was isch bassiert
* 13. November: Dr König Malcolm III. vo Schottland wird umprocht.
* Dr Robert II. wird Graf vo Flandere.
* S Chlooschter Langthang z Tibet wird ggründet.

## uff d Wält cho
* dr Graf Balduin VII. vo Flandere

## gstorbe
* 29. August: dr Herzog Hugo vo Burgund, Apt vo Cluny
* dr Ulrich vo Zäll, Clunianzensermönch und Gründer vom Chlooschter Sankt Ulrich im Schwarzwald 

## Weblink
1094

|}

## Was isch bassiert
* Dr El Cid eroberet Valencia.
* Uf dr Synode vo Autun wird dr französisch König Philipp I. exkomuniziert.
* Dr Abu l-Abbas Ahmad al-Mustazhir bi-llah wird Kalif vo de Abbaside.
* Z Venedig wird dr Markusdom fertig.

## s erschte Mol erwäänt
* Immenstaad am Bodensee

## uff d Wält cho
* Petrus Venerabilis, Apt von Cluny *(öpe 1094)*

## gstorbe
* 24. März: d Herzogin Judith vo Byern
* d Hildegard vo Egisheim, Pfalzgräfin im Breisgau
* dr Graf Wilhelm IV. vo Toulouse

## Weblink
1095

|}

## Was isch bassiert
* Dr Papscht Urban II. leitet d Synode vo Piacenza. E Gsandte vo Byzanz brichtet dervo, ass Jerusalem vo de Seldschuke eroberet worden isch.
* 27. November: Dr Papst rüeft uf der Synode vo Clermont zum erschte Chrüüzzug uff.
* Dr Koloman wird König vo Ungarn.
* Dr Oorde vo de Antoniter wird ggründet.

## s erschte Mol erwäänt
* Achern
* Haigerloch
* Kuppenheim
* Neresheim
* Schuls im Engadin

## uff d Wält cho
* 22. Dezämber: dr König Roger II. vo Sizilie

## gstorbe
* 12. Oktober: dr Markgraf Leopold II. vo Öschtrych

## Weblink
1096

|}

## Was isch bassiert
* Im Summer mache sech vil Ridder vo Weschteuropa uuf zum erschte Chrüüzzug. Im Novämber chöme si uf Konstantinopel.
* Dr Vitale Michiel I. wird Dosche vo Venedig.
* S Chlooschter vom Sankt Georg z Isny wird ggründet.

## s erschte Mol erwäänt
* Vicosoprano.

## gstorbe
* 11. November: dr Werner I. vo Habsburg

## Weblink
1097

|}

## Was isch bassiert
* S Herzogtum Zähringe entstoot.
* D Königin und Kaiserin Adelheid vo Burgund wird heiliggsproche.
* Dr Bischof Gebhard vo Konstanz weiht d Chile vom nöie Chlooschter Mehrerau.
* D Ritter vo Weschteuropa chöme ufem erschte Chrüüzzug zu dr Stadt Nikäa und tüend se belagere.
* 19. Juni: D Stadt Nikäa ergit sech de Byzantiner.
* D Chrüüzfahrer belagere Antiochia.
* dr Graf Wilhelm III. vo Lyon stirbt.
* Herznach wird s erschte Mol imene Dokumänt gnennt.

## Weblink
1098

|}

## Was isch bassiert
* D Ridder vo Weschteuropa erobere und plündere d Stadt Antiochia.
* D Fatimide erobere Jerusalem.
* S Chlooschter Cîteaux wird ggründet. Das isch dr Afang vo de Zisterzienser.

## Gschichtsschrybig
* Usem Joor 1098 isch s eltischte Dokumänt im Staatsarchyv vo Baselstadt.

## uf d Wält cho
* d Hildegard vo Binge, Mystikerin

## gstorbe
* dr Bischof Meginward vo Freising

## Weblink
1092

|}

## Was isch bassiert
* Dr Wesir Nizam al-Mulk vo de Seldschuke wird umprocht.

## s erschte Mol erwäänt
* Coffrane
* Corcelles

## uff d Wält cho
* dr Graf Amadeus III. vo Savoye

## gstorbe
* dr Richard vo Montfort

## Weblink
Martin Winterhalter

Dr **Martin Winterhalter** (* 13. Novämber 1940 z Ättene) isch e dytsche Lehrer un Dialäktdichter.

## Lääbe
Dr Winterhalter isch as erschts vu drei Chinder uf d Wält chuu. Ufgwachse isch er z Ättenewyler. Noch em Abitur am Gimnasium z Ättene het er an dr Pedagogische Hochschuel z Fryburg uf Lehramt studiert. Är het zerscht an ere Realschuel z Wolfe unterrichtet, derno z Kähl un speter an dr Hilfsschuel z Offeburg. Schließli het er z Stuegert no Hilfsschuel- un Sprochhailpedagogik studiert. Bis 1968 het er z Lohr gschafft, derno het er dr Ufdrag iberchuu, fir dr Sidbezirk e aigeni Hilfsschuel ufzböue. Wel s z Ättene kai Ryym gee het, isch die Hilfsschuel schließli z Orschwier ufgmacht wore. Är isch 32 Johr lang bis zue syre Pensionierig anne 2000 Räkter vu dr Hilfsschuel Orschwier gsii, hit haißt si Ferderschuel Orschwier. Dr Winterhalter isch au 30 Johr lang im Vorstand vu dr chilchlige Sozialstation gsii.

Anne 1964 het er d Ortrud Strickfaden ghyrote. Si hän zäme vier Sihn iberchuu.

Dr Martin Winterhalter schrybt syt langem Gedicht un Gschichtli uf Alemannisch, mänkmol au uf Hochdytsch. Syne Rede, wun er ghalte het, wänn d Schueler us dr Schuel entloo wore sin, sin vylmol in Gedichtform uf Alemannisch gsii. Är isch Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft un het dert d Regionalgruppe „Rund um dr Kahlreberg“ mitgrindet. Anne 2009 het er unter em Titel „So isches halt – s’ Läwe“ e Biechli mit Gedicht un Gschichte uf Alemannisch un Hochdytsch uusegee.

Syt Ändi 1960er Johr isch dr Martin Winterhalter Mitglid im Schwarzwaldverain.

## Wärch
* *So isches halt – s’Läwe, Gedichte, Geschichten, Erinnerungen in Wiilemer Mundart und in hochdeutsch.* Druck und Verlag Stückle, Ettenheim 2009. 112 S.

## Weblink
* Websyte vum Martin Winterhalter
* dr Martin Winterhalter uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Ein Buch zum Schmökern, Badische Zeitung, 4. Dezämber 2009
* Kein Anlass, um kürzer zu treten, Badische Zeitung, 13. Novämber 2010
* Die Weihnachtsgeschichte auf Alemannisch: „Naij, ihr kumme nit in mi Hüs!“, Badische Zeitung, 24. Dezämber 2015
* Des Kind het alli Litt gárn, Badische Zeitung, 24. Dezämber 2016
Montancy

**Montancy** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

Si lyt öpe sibe Kilometer südlech vo Pruntrut und acht Kilometer weschtlech vo Saint-Ursanne im Juragebirg am Bärg *Lomont*. Dr Gmeindbann goot über e Fluss Doubs übere, wo i däm Abschnidd dur nes töif ygschniddenes Taal lauft. 

D Gmeind het d Ortsdeil *Brémoncourt* am Doubs unde uf  und *Montancy* am Lomontbärg uf . Bi Brémoncourt uf dr Südsyte vom Doubs, chunt dr Bach *Frénois* in Fluss abe, und do isch au e Brugg übere Doubs, grad a dr Landesgränze zu dr Schwiiz. Montancy lyt ufem Bärg nördlech vom Doubs, und es git gar kei diräkti Fahrstrooss zwüschet de beide Gmeinddeil. Vo Pruntrut uus chunt me übere Montvoie-Pass uf Montancy; d Passtrooss goot derno wyter ganz is Taal vom Doubs abe und trifft z Glère uf d Taalstroos, wo em Fluss noo wyter abe uff Saint-Hippolyte goot. Vo Glère us füert d Strooss uf de lingge Site vom Doubs no ufe uf Brémoncourt und witer noch Saint-Ursanne übere.

D Nochbergmeinde vo Montancy sind Burnevillers und Glère z Frankriich, Haute-Ajoie, Fontenais (bis 2012 Bressaucourt) und Clos du Doubs i dr Schwiiz.

Im Wald bi Brémoncourt, under em *Frénois*-Tobel, ligge d Ruyne vo dr alte Müli *Moulin du Frénois*.

S Gmeindshuus und d Schuel vo Montancy si z Brémoncourt unde.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Montancy, wo si sich Montancy-Brémoncourt nennt

## Fuessnote
Mühle

E **Müli** isch es Gräät oder e Maschine zum Sache mit Rybe und Drücke z verarbeite, und vo do häär isch es denn au dr Name vo Yrichtige und Hüüser, wo drinn Maalwärch laufe.

Es git Mülene zum ässbari Pflanzedeili so z behandle, ass me drmit Spyse chan choche; das isch öpe bi de herte Chärn nötig, wo me drus Määl macht, oder bi Nüss und Pflanzesoome, wo me ferdrückt zm Ööl druss z günne. Anderi Mülene sind speziell für gwüssi Stoff konstruiert, d Sagimülene oder d Schteimüline, und au die modärni Induschtry bruucht aller Gattig grossi und chlyni Spezialmaalwärch. Fürs Gwärb und dr Huushalt het me no vil anderi Maalapperäät erfunde, so wie d Papyrmüli und d Kafimüli.

Sid dr Stäizyt isch s Maale vom Chorn bekannt. Am Afang und i deil Länder no bis im zwänzigschte Joorhundert het me das ganz eifach im Huushalt mit Rybschtäine gmacht, und us de Stückli vo de Chörner git’s mid Wasser oder Milch es Mues oder me cha drus au Brot bache.

Scho i dr antike Zyt sind d Maschine erfunde worde zum vil meh Chorn profässionell z verarbeite, und es het derzue au scho starchi Atriibswärch ggä zum d Maschine mit meh Chraft z bewege; s modärnschte isch d Erfindig vom Mülirad und vom Wasserwärch gsi, zäme mit em schwääre Mülischtäi. Das het d *Wassermüli* ggä, wo bis hütt a gannz vil Plätz i dr Kulturlandschaft z gseh isch. I Länder, wo s chuum Bärge und drfür vil Wind gitt, kennt me d *Windmüli*.

Wil d Mülene i dr Gschicht für d Lüüt so öpis wichtigs gsi sind, isch bi es baar Ortschafte vom däm Name au grad dr Ortsname abgleitet:
* d Stadt Milhuusa im Elsass
* d Stadt Mille im Markgräflerland
* Müülibärg im Kanton Bärn
* Miiläbach im Schwarzwald
* Mülau und Mülige im Aargau
* Müle im Turgi

## Lueg au
* Reuètaller Mülli
* Museumsmüli
* Gipsmuseum Schlaate

## Weblink
*
Verpackung

**Vrpackonga** em Oizlhandl senn a Rfendong mo se mid dr Aifihrong vo de Selbschdbedienongsläda ausbroidad hod. Manche vo dene Bsondrhoida kommad wiedr en Brauch. Em *Lädle* isch draussa *Kolonialwaara* gschdanda. Drenna hod s älles gä, wamr wella hod – weil mr blos hod wella derfa was gäba hod.

## Lischt vo Verpackonga
### A
* Anka, s Buddrschmalz hods so wia da Buddr, los gäba.

### B

* Bier hod ma en dr Wirschafd hola kenna. Drbei isch vom Hahna en a Flasch zabfd worra.
* Brod hod s auf em Land blos auf Bschdellong ghed, weil mr selbr bacha hod.
* Dr Buddr isch mid ara Holzschaufl auf a Bergamedbabier gwog worra.

### D
* Doigwara hend de moischde Leid selbr gmachd, drom hod se s kaum gäba.

### F
* Fisch: Dr Fischvrkauf war em Fischlada ond hod se auf a baar Sorda beschrenkd.

### H
* D Hefe isch mid ara Messr auf a Bergamedbabier gwog worra.

### K

; Käs 
* Dr Bachschdoikäs (a Limburger Magrmilchkäs) isch 100-grammweis vo ama Block aagschnidda worra
; Kaffee:
* Fir Kaffee hod s extra Gschäfd gea. Gmahla hend n d Leid drhoim.
* Malzkaffee war iblich, weil r billigr war.

### M
* D Milch isch emma Milchlada aus groasse Milchkanna mid ama Schepfr virdl- odr halbliddrweis en a Milchkann gschepfd worra. Vrkaufsferdernd hods Bildla gä, mo ma en Alba hod kleba kenna, mid Thema wia *Afrika*.

### O
* Oier send oinzln vrkaufd worra, ond jeds isch durchleuchded worra, ob s au guad isch. Ond weil d Henna em normala Leba ned emmr legad, hod mr Oier en Wassrglas eiglegd.

### S
* Sauekraud isch aus em Fass vrkaufd worra, so wia d Gurka.

### W
* D Waag isch koi Vrpackong, abr isch fir s vrkaufa ohne Vrpackonga elemendar gwää – se isch aus em Ländle komma, wia dr Nama BizerBa au said.

## Guck au
* Schwäbische Kuche

## Lidradur
* 

## Weblink

## Aamergonga


## Mo s her isch
Brémoncourt (Begriffsklärung)

**Brémoncourt** isch de Name vo däne Ort z Frankriich:
* Brémoncourt, e Gmaind im Arrondissement Lunéville, Département Meurthe-et-Moselle, Region Grand Est
* *Brémoncourt*, es Dorf und en Ortstail vo de Gmaind Montancy im Arrondissement Montbéliard, Département Doubs, Region Bourgogne-Franche-Comté
Département Doubs

S **Departemänt Doubs** isch es Verwaltigsgebiet vo Frankrych. Es ghört zu dr Region Bourgogne-Franche-Comté – uf düütsch: ''Burgund-Freigrafschaft. S Departemänt het syn Name vom Fluss Doubs.

## Geografy
S Departemänt Doubs lyt im Oschte vo Frankrych. Uf dr Südoschtsyte gränzt’s an d Schwiiz aa.

Dr gröscht Deil vom Departemäntsgebiet isch im Gebirg vom Jura. Dr Mont d’Or ganz im Süde isch dr höchscht Bärg (1463 m).

## Stedt
Di gröschte Stedt vom Departemänt sind:

## Verwaltigsgliderig

## Weblink

* s Departemänt Doubs
* d Website vom Präfektur vom Departemänt Doubs

## Fuessnote
1113

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Fride vo Gisors wird abgmacht.
* Im heilige Land wird dr Joscelin Fürscht vo Galiläa.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Adelmannsfälde
* Altwis
* Böbike
* Efringe
* Melike
* Neuler
* Rümike
* Schnäisige
* Schönau im Schwarzwald
* Siglistorf
* Steine

## uf d Wält choo
* dr Gottfrid vo Anjou, Herzog vo dr Normandie

## Gschtorbe
* 9. März: Siegfried I., Pfalzgraf bi Rhy

## Weblinks
1114

|}

## Was isch bassiert?
* D Katalaane erobre d Baleare.
* S Chlooschter Pontigny wird ggründet.
* Z Öschtrych foot dr Bou vo dr Chile vom Stift Chlooschterneuburg a.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Mellstorf im Aargau.

## uf d Wält choo
* dr japanisch Dichter Fujiwara no Shunzei

## gschtorbe
* 19. August: dr Bischof Udo vo Hildesheim
* dr Alp Arslan al-Achras, Emir vo Aleppo

## Weblinks