open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paris (Begriffsklärung)

**Paris** isch:

* Paris, d Houptschtadt vu Frankriich
* Paris (Mythologie), ä Prinz vo Troia us de grichische Mythologi
* Paris quadrifolia, de botanisch Namme vun de Chrottebeeri
* Paris (Rockband), de Namme vun ere Rockband
* (3317) Paris, d Bezaichnig vum Asteroid

Paris isch usserdem sowohl ä männliche wie wibliche Vornamme un au ä Nochnamme. Folgendi Persönlichkaite trage de Namme "Paris":
* Gaston Paris (1839–1903), französische Romanist
* Albert Paris Gütersloh (1887–1973), Künstler
* Paris (Rapper) (1967), an US-amerikanische Rapper
* Paris Hilton (1981), amerikanisches Society-Girl
* Paris Latsis (1982), griechische Multimillionärssohn
 
ä mondäni Schtadt wird metaphorisch oft „Paris“ gnennt:
* Bukarest, s „Paris vum Oste“ bis zum Zwaite Weltkrieg
* Riga, ebefalls s „Paris vum Oste“ bis zum Zweiten Weltkrieg
* Shanghai, s „Paris vum (ferne) Ostes“ bis zum Zweite Weltkrieg

Witeri Ortschafte, wo de Namme **Paris** trage:
;Kanada
* Paris (Ontario)
* Paris (Yukon)

;Russland
* Ort in Russland mit 2000 Iwohner: Säller het ä maßstabstreue Nochbau vum Eiffelturm als Sendemast fer Mobilfunk.

;USA
* Paris (Arkansas) 
* Paris (Idaho) 
* Paris (Illinois) 
* Paris (Kentucky) 
* Paris (Michigan) 
* Paris (Missouri) 
* Paris (New York) 
* Paris (Ohio) 
* Paris (Pennsylvania) 
* Paris (Tennessee) 
* Paris (Texas) 
* Paris (Virginia) 
* Paris (Wisconsin) 

„Paris, Texas“ isch au de Titel vume Film vu Wim Wenders (1984).
Zaza

D **Zaza** sind e Volksgruppe un schwätze Zazaisch (Zazaki). Es sind öppe 4 bis 6 Millione Leüt. Aber nume 1,2 bis 2 Millione schwätze Zazaki, wo zu de nordwestiranische Sproche ghört, as Muetersproch. D'Zaza lebät z Oschtanatolie, also in dr Türkei, z Georgie, Kasachstan, im Iran und im Irak. Ä bedütende Prozäntsatz vo de Zaza si emigriert. Elei z Dütschland läbe öbbe 250.000 bis 300.000 von enä.

D Zaza sin zum Teil Sunnite, Alevite un Christe. 

## Weblink

* Ethnologue on Zazaki (änglisch)
* Academic Research Center of Zazaki
* Radio Zaza
Z

Dr latinischi Buechschtabe **Z** isch diräggt us em griechische Alphabet entleent worde. S griechischi Zeta kunnt vom semitische Zayin. 

De Buechstab wird für verschidni Luut bruucht:
* Für e stimmhafts []: z.&nbsp;B. im französische un änglische, wie au im Internationale Phonetische Alphabet. Im Semitische het er warschynts au de Luutwärt gha.
* Für []: des isch de altgriechischi Lutwärt gsi. Hüt isch des de Luutwärt im italiänische.
* Für []: z.&nbsp;B. im dütsche oder rätoromanische.
* Für []: im Spanische (im ganze spanischschprochige Südamerika und in Spanie regional für //).

## Gschicht vum Z
U

Im Mittelalter isch **U** numen e grafischi Variante vom Buechschtabe V gsi. Ersch dr humanischt Pierre de la Ramée hed dr Konsonant V vom Vokal U unterschide. Die Unterschaidig hed sich denn duregsetzt. U hed in verschidene Sproche hüt verschideni Lutwärt: // oder // im Alemannische und Dütsche, // oder // im Niederländische, /y/ im Französische, /u/ im Italiänische und spanische, // und // im Änglische usw.

## Gschicht vum U

## Weblink
V

Dr latinischi Buechschtabe **V** stammt - wi di maischte latinische Buechschtabe - us em etrusggischen Alphabet und goot über s griechischi Ypsilon uf s semitischi waw zrugg, wo au dr Vorfaar vo F isch. Im Mittelalter isch U numen e grafischi Variante vo V gsi; und angelsäxischi Schryber hänn aagfange, dr lut // (=konsonantischs []) mit zwai V/U z bezaichne. S semitischi waw isch also d Kwälle vo fünf latinische Buechschtabe, nämlig F, V, U, W und Y.

Im latinische hed V zwai Lutwärt gha: ainersyts /w/, anderersyts /u/ (lang und churz). Im romanische hed sich /w/ zu // gwandlet; dä Lutwärt isch hüt no in de maischte romanische Sprooche gültig - im Spanische hingege sin // und /v/ zu aim Phonem zämegfalle, dorum wird in dr spanischsproochige Wält V zum dail als [b] ussgschproche. Im Dütsche/Alemannische wird V in vilne wörter als // ussgschproche; im Niderländische wird V regional als [f] ussgschproche. In de maischte Sprooche gilt dr Lutwärt //; z.&nbsp;B. im Änglische, Französische, Italiänische, Portugisische, Tschechische.

## Gschicht vum V

## Weblink
W

Dr Buechschtabe **W** - aigentlig zwai U (dorum im Englische *double u* gnennt), wo schpäter zu aim buechschtabe verschmolze sinn - isch zersch vo angelsäxische schryber zur schrybig vo /w/ (konsonantischs [u]) benutzt worde. Schpöter hänn si stattdesse s runisch schriftzaiche wynn benutzt, aber am schluss isch s W wider mee benutzt worde.
Au in de kontinentalgermanische schproche hed sich s W duregsetzt. Zerschs isch s au als /w/ ussgschproche worde, isch aber schpäter zu /v/ worde. In de skandinavische sprooche ischs aber wider verschwunde und dur V ersetzt worde.

## Gschicht vum W

## Weblink
X

Dr latinischi Buechschtabe **X** isch us em etruskischen Alphabeet entleent worde. D Etrusker hänn en useme weschtgriechische Alphabeet gnoo. Im weschtgriechische Alphabeet hed dä Buechschtabe dr Lutwärt /ks/ gha; in anderen Alphabeet isch X aber für /kʰ/ (aschpirierts //) gschtande. Im hüttige griechische alphabeet schtoot X für // und // (Chi), wärend /ks/ dur en andere buechstabe bezaichnet wird
(Xi). 

Uf dütsch und alemannisch hed X immer dr Lutwärt /ks/; im änglische /ks/ und /gz/; im portugisische, altspanische und maltesische //,
im Sardische []. 

Es isch umschtritte, ob dr buechschtabe X e griechischi Erfindig isch, oder ob är us eme semitische Alphabeet (wi di andere griechische Buechschtabe) entleent worden isch.

## Gschicht vum X

## Weblink
Q

Dr latinischi Buechschtabe **Q** goot über s etruskischi und s griechischi qoppa uf s semitischi qop zrugg. Dr semitischi Buechschtabe isch für // gschtande, wi no hütt im Arabische. 
Im Etruskische isch Q nume vor O und U benutzt worde; uss dämm Grund wird no hütt in de maischte Schprooche Q nume zäme mit U benutzt. Im Latinische hed QV en aiges Foneem bezaichned, nämmlig // (// mit grundeti Lippe).

## Gschicht vun däm Q

## Weblink
Rheinfelden

**Rheinfelden**, alem. **Rhyfälde** gits hüt zwoi Ortschafte:
* Rhyfälde AG
* Rhyfälde (Bade)

::Freyer hets numme s Rhifelde uf dr hüttige Schwizer Syte geh, wo bis 1802 zue Vorderösterrich ghört het un sich 1802 dr Helvetische Republik. d. h. dr Schwiz in dr napoleonische Ära, agschlosse het. 1803 isch, uusglösst vom Napoleon, d Gmarkig uf de rechte Syte vom Rhy an s Herzogtum Brisgau, un 1806 an dr badische Grossherzog gfalle.
::Spöter, wäggem erschde Bau vomene Kraftwerk anneme Fluss, hän sich dann uf de dütsche Syte Lüt agsiedelt, un me het zü dem Flecke Badisch Rhyfälde gsait.

und witers:
* Rhyfälde haisst en Bezirk im Nordweste vom Kanton Aargau
C

Dr latinisch Buechschtabe **C** goht über s Etruskische uf s griechischi Gamma zrugg. Im Etruskische hets kai // gää, dorum isch au Gamma für // benutzt worde (näbe Q und K). Dorum stoot C au hütt no für // und für Luut wo sich us /k/ entwiggled hänn. z. B. // uf Italiänisch.

Im Internationale phonetische Alphabet stoht c für de stimmlose palatale Plosiv.

## Gschicht vum C(ce)

## Weblink
G

Dr latinisch Buechstab **G** isch dr einzig Buechstab, wo s numen im latiinische Alphabet git. Im Etruskische gits nämlig nume ai Phoneem // un kei //, dorum hets latinisch Alphabet zersch kei Buechstab fir s // ghaa: Q, C un K sinn alli fir // benutzt worde, bzw. QV für // (grundets /)/. Dorum hed me s G bildet, indämm mer em C e zuesetzlige Strich gää hed.

Hit stoot G in de meischte Sprooche für //, so im Französische, Italiänische und Änglische. Allerdings isch // i de germanische Sprooche hiffig stimmloos (=[]); im Alemannische (un au im Isländische usserdäm i ganz Sidditschland) isch // immer stimmloos. In de alemannische Dialäktortografie vo dr Dütschschwytz schtoot  aso gnau gnoo für [],  fir e Geminat [], während K für [] bzw. [] stoot, hiffig aber au für aspirierts [] (im Baselditsche, Bindnerische) un fir affrizierts []. Fir z'verditliche, dass s' // stimmlos isch sich aber vum [] unterscheidet, wird de Luut meischtens mit [] transkribiert.

## Gschicht vum G

## Weblink
F

**F** isch e latynische Buechstab wo us em Etruskische stammt. Im Etruskische hed är de Lutwärt // ghaa. Dr etruskisch Buechtstab isch us em Griechische übernoo worde; s griechischi Vorbild haisst Digamma, wels wie zwei Gamma ússseet. Au im Griechische isch dr Lutwärt vo däm Buechstab // gsi. Speter isch das // aber us em Griechische verschwunde; us woinos isch so oinos ('Wy') worde. 

Im latynische hed me zersch F zämme mit H bnutzt, zur Wiidergoob vom Lút //. Wyl im latinische V au für // bnutzt worde isch, hed s F kai H me bruucht; dorum hed men aagfange, F elai für de Lútwärt // z bnutze. Des isch au im hittige latinische Alfabeet no esoo; mit numme wenigi Ussname, zum Byspiil wird *of* uf Änglisch als // ússgsproche, des isch aber en Ussnaam. S Altänglische (angelsäxischi) hed nume ei Phoneem ghaa, nämmlig //, und [] isch en Allophon vo // gsi.

## Gschicht vum F

## Weblink
Genus

Ds **Genus** (im Plural *Genera*) isch e grammatischi Kategory, wo Wörter bestimmte Klasse zueordnet, wo em natürleche Gschlächt entspräche. Einersyts chöi Wörter es inhärents Genus ha, anderersyts chöi Wörter nach em Genus dekliniere. Vili indogermanischi Sprooche hend uursprüngli drüü Geschlechter:
* s *[[Maskulinum]]*, oder männlich
* s *[[Femininum]]*, oder wiiblich
* s *[[Neutrum]]*, oder sächlich

S Neutrum isch i villne Sprooche verloore ggange, so i de Romaanische Sprooche.

Di anatolische Sprooche henn zwai Gschlechter:
* s *[[Utrum]]* oder *Genus commune*
* s *Neutrum*

## Genus im Alemannische
Glych wi im Standarddütsche het jedes Subschtantiv im Alemannische nes inhärents Genus, u zwar entweder **Maskulinum** (Byspil: *der Maa*), **Femininum** (Byspil: *d Frou*) oder **Neutrum** (Byspil: *ds Chind*).

Adjektive sy die Wörter, wo nid es eigets inhärents Genus hei, aber Genusdeklination ufwyse. Daderby übernäme si ds Genus vo irem Bezugswort über grammatischi Kongruänz (Byspil: *e schöne Maa*, *e schöni Frou*, *es schöns Chind*).

Interessanterwiis git's in menke Gegende vum Alemannische kei Kongruenz bim Personalpronome: Fer Fraue wird 'äs' - also s'Neutrum - verwendet.

### Genus bi Zahlwörter
Im Unterschid zum modärne Standarddütsch isch i vilnen alemannische Dialäkte, bsunders i abglägnigere Gägende, d Genusdeklination o bi de Zahlwörter *zwöi* u *drü* erhalte bblibe:
 
*Uf Züridütsch tuet me d`Zahl *zwei* dekliniere, und zwar eso: *Zwe* Manne, *zwo* Fraue und *zwei* Mäitli. Also: *zwe* isch männlich (Maskulinum), *zwo* isch wyblich (Femininum) und *zwei* isch sächlich (Neutrum). Die iheimische alte Lüt vom Ort Meile zum Byschpil tüend d`Zahl zwei au no dekliniere, die junge Lüt aber käned d'Deklination vo de Zahl zwei nüme. 

*Im Bärndütsche wärde d Zahle zwöi u drü böigt bzw. dekliniert:Ds zwöi wird im männleche Geenus *zwe*, im wybleche *zwo* u im sächleche *zwöi*. Es heisst auso "zwe Here", "zwo Froue", "zwöi Ching". Ds drü wird männlech u wyblech zu *drei* u sächlech zu *drü*, auso "drei Here", "drei Froue", "drü Ching".

*Im Oberrhiinalemannische wird in dr Kaiserstuehlgegend un villicht driber nüs in e Deil Ortschafte vu eltere Lit d Zahl 'zwei' dekliniärt: *zwee Männer* (oder sältener *Manne, Mannsvelker*), *zwoo Fraüe* (oder *Fraue*), *zwei Kinder*. 'Alli beide' heißt do im eltere Dialäkt: *alli beed, alli bood, alli beid*.

Im Schwizer Militär gilt d`Regle, dass mer immer *zwo* seit. Und so seit me zum Bischpil: "Zwo Autos chömed jetzt de Berg uf zfahre".

In andere Sproche:

*Genusunterscheidige bi Zahle git's unter anderm au im Altnordisch (Zaale 1-4), Litauische, im Altgriechische, im Sanskrit, im Avestische, im Russische, im Arabische (alli Zahle), un im Albanische (numme d'Zahl "drei" un in der Ussprooch au d Zahl "zwei" - beides *dy*, aber wyblich lang un männlich kurz gsproche -, des numme im Ghegische Dialäkt).

## Lueg aü
Alemannischi Grammatik
H

**H** isch e latynische Buechstab. Er goot übers etruskischi und griechischi uf de semitschi Buechstab he zrugg. Dr lutwärt isch in allene Sprooche zersch // gsi. Im griechische isch allerdings scho frie us em hêta en êta (Etazismus) worde; im neugriechische schliesslig /'ita/ (Itazismus). 

Im latynische isch s /h/ am schluss au verschwunde; in de hüttige romanische sprooche isch h e stumme Buechstab; abgsee vom Ladino (in latynischer Orthografi) und em Rumänische, wo s foneem /h/ allerdings us em Slawische stammt. In de germanische sprooche isch /h/ allerdings nid verschwunde; allerdings wird s /h/ i viilene Dialäkt vo Nordängland hüffig nid ússgsproche. Das Fenomeen isch soziaal stargg stigmatisiert und wird "h-dropping" gnennt. In Schottland, Irland un de USA ischs unbekannt. 

Im serbische/kroatische/bosnische wird h als // ússgsproche.

## Gschicht vun däm H

## Weblink
Ladino

**Ladino**, au bekannt als **Judeo-español**, *Judezmo* oder *Spanyol,* isch e romanischi Sprooch wo uf em Altschpanische basiert. Ladino hed au vil Vokabulaar us em Hebräische.

Ladino isch d Sprooch vo de sefardische Jude, wo 1492 us Spanie verdribe worde sinn. 
Dr name 'Dzhudezmo' wird vo jüdische LinguischtInne benutzt, *Judeo-Espanyol* vo türggische Jude, *Judeo-español* vo Romanischte. Dr verbraitetschti Terminus isch aber worschynts *Ladino*. Ladino isch dr Name wo unter Nitspezialischte am bekanntischte isch. 

## D Sprooch
Wi im Altschpanische gits au im Ladino zwai Foneem // und //, wo im hüttige Spanisch in  zämegfalle sinn. 

Jee noch (ehemoligem) Woonort hets Ladino Leenwörter us Sprooche wi em Französische, Türggische, Griechische und südslawische Sprooche. Alle i allem isch Ladino aber vil neecher bim Spanisch blibe as sis aschkenasisch Pendant Jiddisch bim Dütsch.

## D Schrift
Vor allem z Griecheland un in dr Türkey wird Ladino syt em 19. Johrhundert mit latynische Buechschtabe gschribe; dradizionellerwys isch s aber mit em hebräische Alfabeet gschribe worde, wi au s Jiddischi.

## Ladino nach em Zweite Wältchrieg
Seer vil Ladinosproochigi us em Balkaan sinn im Holocaust ummbroocht worde, und nach em Zweite Wältchrieg si vili vo dene wo überläbt hai, nach Israel uusgwanderet. In de 1990er-Johr hai no ungfähr 150.000 Lüt Ladino gredet, die meischte as Zweitsprooch. Es git immer no Ladinosprochigi in dr Dürkei, z Griecheland, z Bulgarie und andere Länder uf em Balkaan, aber die jüngeri Generation redet immer weniger Ladino drotz Ziitige und Radiobrogramm, und d Schprooch isch vom Uusschterbe bedroht.

## Weblink

* Ladino
* Jerome Socolovsky: ''Lost Language of Ladino Revived in Spain.'' I: *Morning Edition,* National Public Radio, 19. März 2007.
Kelleramt

Als **Chälleramt** (uf Hochdütsch: *Kelleramt*) wird e Gebiet im Bezerk Brämgarte vom schwizerische Kanton Aargau bezeichnet.

## Geographischs
S Chälleramt liit im öschtliche Teil vom Betserk Brämgarte. Es bestoht us de (katholische) Pfarrei Lunkhofe und de Pfarrei Joone, da ghäisst: di politische Gmeinde Aarni, Oberlunkhofe, Underlunkhofe, Joone ond Islisbärg. Au zwee Drettel vom Dörfli Werd (hüt Teil vo Rotteschwil), de Litzihof, de Hoof am Fahr, d Güeter Obschlag ond Mörgeler händ dezueghört.
Zum Chällerambt ghöört au än Teil vom sognannte Niderambt (Di Nidere Ämbter) oder Underambt, wo offizell ebbefalls bis 1798 dä Schtatt Zürri ghört hät (Höchgricht Zürri, Nidergricht Brämgarte). Das sind Gmeinde Oberwil ond Nieli, aber au Teilgmeinde wiä Oberberike ond Südzufike (numme zwei Hüser) gsi. D Hööf Litzibuech, Huuserhof ond Gaisshof händ ebefalls dazueghört.

Dä nördlich Teil vom Nider- oder Underambt mit Ruedischtette, Fridlisperg, Underberiken und Zufike hingegge hät zue dä Grofschaft Badde ghört, ennere gemeine Herrschoft. S Landvogteiamt Badde hät deet au s Höchgricht uusgüebt und Brämgarte diä nidderi Grichtsbarkcheit.

## Wappe
S Wappe vom Chälleramt ischt e wisse Schlössel uf rotem Grond. 

## Gschicht
Im Chälleramt hend äischti scho Lüüt gwont, im Bärhau z Onderlunkhofe heds en alte Chelterfredhof os der Hallschtattziit, er seigi schints de gröscht fo dere Gattig i de Schwiits, im Schalchmatthäu (Gd. Oberlunkhofe) bi de Mörgele zue hed mer sogar na en alti Röömerwilla uusgraabe.
Au die hütige chällerämter Dörfer gids alli scho sid guet tuusig Joore.
Am Afang hends tsäme mid de söiliämter Döörfer zom Freienamt Affoltere ghört ond sind Habsborgisch ggsi. Schöter ischs Chälleramt denn a Brämgarte cho.
Wo der Aargau fo de n Eidgenosse eroberet worde-n-esch, sind d Zörcher im Chälleramt iimarschiert, ond hend s Bluetgrecht öbernoo, Brämgarte hed sini Rächt aber chönne bhalte, bis ass s es 1797 i de Befölcherig ferschacheret hend, si hend nämli scho gmerkt, ass da z Frankriich ään öppis am tue ischt. 1798 sind de d Franzoose cho ond de Napoléon heds am Änd midem ganze Freiamt im Aargau tsuetäilt.

Wärend de Reformation hed s Chälleramt, beiiflosst fo Brämgarte mid sim Schtadtpfaarer, im Heiri Bulliger de noi Glauben aagna, noch em zwöite Chappler Chrieg isch es denn aber wider zum katholische Glaube zrugg. Be säbem Glaube ischs au bis hüt blibe. Wäge de Neuzuezüger gids hüt aber mee ond mee Reformierti im Chälleramt, wo hüt Täil for Agglomeration Tsöri ischt, mängs e Chällerämter ferdienet höt sis Brod i de «grosse Schtadt».

## Weblink
* 
* Charte vom Chälleramt ond vom Niderambt (18. Jh.)
* Landesbeschreibung des Kelleramtes. Hirzel, Salomon, in: *Schweizerisches Museum*, Hrsg. von Hans Heinrich Fuessli, 1784.
* Das Kelleramt im Zwölferkrieg. Meier, S., in: *Taschenbücher der Historischen Gesellschaft des Kantons Aargau*, 1898.
Buchstabe

En **Buechschtabe** isch e Zeiche, wo in`re menschliche alphabetische Schriftschproch Verwendung findet. Phonem werdet in Gschtalt vo Graphemen fixiert.

E Alphabet isch die Gsamthoit der Buechschtabe von`re phonembasierte Schriftschproch.

## Etymologie

S' Wort isch wahrschinlich us em germanische, zum Los beschtimmte Runeschtäbli (**bōks*) entschtande. I Buecheschtäbli händ d'Germane ihri Rune gritzt. 

## Buechschtabiere

Bym Buechschtabiere vo nöd eifache Wörter oder Eigenäme, insbsundrigs by Funk- und Fernschprächverbindige, grifft me zue Vermiidig vo Falschübermittlige uf s' Hilfsmittel vo de Buechschtabiertafle zrug: Wörter, wo d Afangsbuechschtabe für de gnannti Buechschtabe schtaht, ersetzed da d'einzelne Buechschtabe.

## Schriftarte
Näbe phonembasierte gits au no Ideogramm-basierti Schrifte (z.&nbsp;B. d' asiatischi Schriftzeiche). Sie basiered uf Symbol bzw. Piktogramme und schtelled ganzi Wörter dar.

## lueg au
* Buechschtabehüüfigkeit
* Majuskel
* Minuskel
* Tüpografie
* Buech

## Weblink

* Wolfgang Beinert: Der lateinische Buchstabe us typografischer Sicht
* ''Das ABC cum notis variorum'' von 1695 – mit hunderte vo Kuriositäte und Sprachschpiel mit de Buechschtabe vom lateinische Alphabet
A

**A**(a) isch dr erschti Buechstab vom latinische Alfabeet. Dr Lutwärt uf Dütsch un Alemannisch isch //. Dä gilt au in de maischte andre Sprooche, wobi er (wi au im dütsche) zwüschem dunggle [] un hällem [a] schwanggt. Im Änglische schtoot är für [], [] un de Diphthong [].

Im Alemannische stoht dr Buechstab für s'"dunkle a", wo meischtens wyter hinte wie Mund bildet wird wie im Standarddütsche. D'Ussproch cha vumene Zentralvokal (IPA: [] bis zumene Hintervokal (IPA: []) tendiere. Transkribiert wird er meischtens mit //.

Übers Etrussgische un s Griechische goot dr Buechstab A uf s semitischi alep zrugg, wo hüt uf Hebräisch (')alef haisst und uf Arabisch 'alif. Dr Lutwärt im Semitische isch // gsi (Glottischlog oder Hamza), wo hüt no im Arabische und z.&nbsp;T. au im Ivrot (Neuhebräische) gilt.

## Gschicht vum A

## Weblink
Peyo

Dr **Peyo** (* 25. Juni 1928 z Brüssel als Pierre Culliford, † 24. Dezämber 1992) isch e belgische Comiczaichner und Täggschter gsi.

Am bekanntischte worde isch sy sery *[[Les Schtroumpfs]]*, uf Dütsch *die Schlümpf*. Die sery isch vo dr amerikanische triggfilm-firma Hanna Barbera als animierti färnsee-sery lanciert worde - mit wältwytem erfolg.

Zersch sinn d Schlümpf in dr sery *Johan et Pirlouit*, uf Dütsch *Johann und Pfiffikus*, uffdaucht. Am Peyo sini andere figure sinn dr Benoît Brisefer ('Benni Bärenstark') und d chatz Poussy ('Pussy').

Dr Peyo hed au für anderi zaichner gschafft und unter anderem szenarie für d serye Natacha (vom François Walthéry) und Jacky et Célestin gschribe.

## Literatur
* Victor Aldea: *Peyo, el mago azul.* In: Cuadernos de literatura infantil y juvenil, Barcelona, 14 (2001), 140, S. 49-59.
* Thomas Bleicher: *Was schlumpft da durch den Comic-Wald? - Peyos Arbeiten in Deutschland.* In: COMIXENE 55 (Oktober 1995).
* Hugues Dayez: *Peyo l'enchanteur. Biographie.* Bruxelles: Niffle 2003. ISBN 2-87393-046-2
* Wolfgang J. Fuchs: *Was schlumpft denn da? - Peyo und seine Schlümpfe.* In: COMIXENE 23 (März/April 1979).
* Volker Hamann: *Peyo.* In: REDDITION. Zeitschrift für Graphische Literatur 21 (Mai 1993).
* Joachim Kaps: *Die Figuren leben weiter - Peyos Welt nach Peyo.* In: COMIXENE 55 (Oktober 1995).
* Joachim Kaps: *Das Studio Peyo heute.* In COMIXENE 55 (Oktober 1995).

## Weblink

*
Les Schtroumpfs

**Les Schtroumpfs** oder uf Dütsch **die Schlümpfe** sinn fiktivi blaui Wäse wo vom Peyo erfunde worde sinn. Dr name les Schtroumpfs erinnered an s dütschi Wort Strumpf, es isch aber nid klaar, wie der Peyo uf dä name choo isch. Ufffellig isch aber, dass s grafeem  im französische nume in fremdwörter vorchunnt, und das /pf/ im französische au seer unnüblig isch.
Dr Rolf Kauka hed d Schlümpf als erschte uff dütsch veröffentliggt. Im originaal sinn si zersch 1958 als näbefigure in dr sery Johan et Pirlouit (Johann und Pfiffikus) uffdaucht. Si sinn so erfolgrych gsi, dass in de 60er joor erschti driggfilm mit ine usechoo sinn. 1975 isch denn en obefüllende kino-zaichedriggfilm, La Flûte à six Schtroumpf, in d kino choo. Ab 1982 schliesslig hed Hanna Barbera driggfilm fürs färnsee broduziert. So sinn d Schlümpf au in den USA bekannt worde. Es isch sogar en art breakdance noch de Smurfs, wi si uf änglisch haisse, benennt worde. Au im hip hop gits mereri tracks, wo sich uf dä danz bezien: zersch hed dr Tyrone Brunson "The Smurf" (1982) usebrocht. No bekannter isch "(I Can Do It...You Can Do It) Letzmurph Acrossdasurf" (1982) vo de Micronawts - vorsichtshalber isch Smurf in däm titel us rächtlige gründ verfremdet worde.

## D Schlümpf in andere Sprooche
* afrikaans: Smurfies
* arabisch: Sanafir
* baskisch: Basque: Pottokiak (sg: pottoki) 
* brasilianischs portugisisch: os Smurfes
* chinesisch: lang shin ling
* dänisch: Smølferne (sg: en Smølf)
* finnisch: Smurffit (sg: Smurffi)
* griechisch: Strumfakia (Stroumphakia)
* hebräisch (ivrit): dardasim (sg: dardas)
* isländisch: Strumparnir
* italiänisch: i Puffi (sg: il Puffo)
* japanisch: Sumafu
* katalanisch: Barrufets (sg: barrufet) 
* kroatisch: Strumf
* makedonisch: Strumfovi
* niderländisch: de Smurfen (sg: de Smurf)
* norwägisch: Smurfene
* polnisch: Smerfy
* portugisisch: os Estrumfes
* rumänisch: Ştrumfi (sg: Ştrumf)
* russisch: Смурфы/Smurfy (sg: Смурф/Smurf)
* serbokroatisch: Strumps
* schwedisch: Smurfarna
* serbisch: Štrumpfovi (sg: Štrumpf)
* slowakisch: Šmolkovia (sg: Šmolko) 
* slowenisch: Smrkci (sg: Smrkec) 
* spanisch: los Pitufos (sg: el Pitufo)
* tschechisch: Šmoulové (sg: Šmoula), 
* türkisch: Şirinler (sg: Şirin) 
* ungarisch: Törpök 
* walisisch: Smyrffs

## Extärni Link
* 
* The Smurfs
B

**B**(be) isch dr zwaiti Buechschtabe vom latynischen Alfabeet. Im Etruskische isch är nid seer hüffig benutzt worde, d Etrusker hänn en aber drotzdäm de Römer wyterggää. D Etrusker hänn s B us em Griechische übernoo, Dr griechischi Name isch bêta, und är stammt - wie au dr Buechschtabe sälber - us em semitische, wo är bet haisst (wi no hütt im hebräische). Di griechische Näme vo de erschte zwai Buechschtabe vom Alfabeet, alpha und bêta, hän em Alfabeet sy Name ggää. Dr Lutwärt vo  isch in de maischte Sprooche //, im Neugriechische und z.&nbsp;T. au im Spanische aber []. Im Alemannische und andere germanische Sprooche, vor allem em Isländische und em Dänische, isch /b/ immer stimmloos un wird mit [] transkribiert.

## Gschicht vum B

## Weblink
D

**D** isch dr vierti Buechschtabe vom latynischen Alphabet. Wi au b isch är im Etruskische nume sälte benutzt worde, wel s Etruskischi kaini stimmhafte Verschlusslút gha hed. D Etrusker, won en de Römer wyterggää hänn, hänn s D us em Griechische übernoo, wo är Delta haisst. Im Semitische, dr Quelle vo de Grieche, haisst är Daleth.

## Gschicht vum D

## Weblink
HIV

**HIV** isch die änglischi Abkürzig für **''H**uman **I**mmunodifficiency **V**irus* *(Menschliches Immun-Schwäche-Virus)'', also em Virus, wo zur Krangget AIDS fiert. Frieneri Näme sin gsi: LAV und HTLV-III. Dr Begriff HIV isch öbbe syt em Joor 1986 gläufig.

Dä Virus g'hört zur Gruppe vo de Retrovire. Är fiert bym Befall vom Mensch zu'n'ere Verschlächterig vo dr Immunabwehr. Es wärde bi'n'ere HIV-Infektion vier Stadie unterschiide, s'Stadium 4 isch denn AIDS. E'n'anderi Definition für AIDS isch die tiefi Zahl vo gwüsse Lymphozyte.

Dr Durchmässer betrait 120 nm, das isch 60 Mol glainer als e roots Bluetkörperli. Es wärde zwei Untertype unterschiide: HIV-1 und HIV-2.

S'HIV befallt vornämlig CD4+ Hälfer T-Zälle, wo'n'e Untergruppe vo de Lymphozyte (also vo wysse Bluetkörperli) sin.
AIDS

**AIDS** isch e Chrankhet, wo mer chriegt, wann mer sich mid dem HIV aaschdäggt. Aaschdegge cha mer sich bim uugschüdsde Gschlächsvärkär. Dodebii ischd's egal, ob de Maa odder dFrau infitsierd isch. Mer cha sich au midd Blued fo em infitsierde Mensch aaschdegge odder bim ussdusche fo der gliiche Schbridse bim Drooge bumbe. E Chind fo ere infidsierde Müedder cha au aastäggd werre, muss abber nidd, wa mer d'Muedder rächdziddig fier de Geburd midd Medikamende behanneld un e Chaiserschnidd mächd.
## Vorbeugig
Schüddse cha mer sich bim Gschlächsvärkär mid Verhütig, wa mer iid Vagina odder iis Füdli iedringt. Au bim Bloose soll mer e Kondom bruche und bim Cunnilingus (ebefalls "Blase", bloss de Maa ade Frau) e Schutzduech, wo d Vire nid duurechönne, uf d Vagina lege. 

Bi Injekzione soll mer nidd d'gliichi Schbridse neh wie öbber anneres.

## Dr Verlauf vo dr Chrankhet
D'Chrankhet göed langsam los. Meischdens märkd mer nidd wa mer sich infidsierd hädd. Ofdmoals chriegd mer churz noach em Infidsiere e weng e Malääse wi bi ere Chribbe. Dann goads em joahrelang güed one das mer öbbies märgd. Chliechziddig chämpfd öbber de Chörber di ganzi Zidd middeme Virus. Schböder chomme uuspedsifische Chrankheide - wie mer seid, so chenannde obbordunisdische Infägdsjohne.
Schweizerpsalm

De **Schwyzerpsalm** oder **Trittst im Morgenrot daher** isch d Nationalhymne vo de Schwyz. Hüfig seit mer e o *Landeshymne*.

Si isch 1841 vom Alberich Zwyssig, emne Zisterziensermönch vom Chloster Wettinge, zum ne Text vom Leonhard Widmer komponiert worde. 1961 het dr Bundesrat beschlosse, dr Schwizerpsalm provisorisch als schwizerischi Nationalhymne z verwende, bevor er när 1981 offiziell îgsetzt isch worde. Vorher het me Rufst du mein Vaterland zur Melodie vo God Save the Queen  gsunge.

D Hymne findet i de breite Bevölkerigskreise nid überûs vil Âklang, vor allem kenne nur wenigi dr Text. An offizielle Âläss, wi zum Bispil ar Bundesfîr vom 1. Ougust, werde drum jewîls Zetteli mit em Text verteilt. Dr Text findet me o im reformiirte und im katholische Gsangsbuech.

Äs gitt natürlich au ä französischi, ä italiänischi, ä rätoromanischi und ä (unvollschtändigi) änglischi Übersetzig vo därä Hymne.

## Teggscht
**lueg: **

## Literatur
* Hermann Schollenberger: *Leonhard Widmer. Der Dichter des «Schweizerpsalms».* Sauerländer, Aarau 1906.
* Fritz Hunziker: *Leonhard Widmer, der Dichter des Schweizerpsalms. Ein Dichter aus dem Volk für das Volk.* Ebner, Meilen 1958.
* *Schweizerpsalm.* Bearbeitet von Bonifaz Kühne. Dichtung nach Leonhard Widmer. Komponist: Alberich Zwyssig. [Partitur], 9. Auflage; für 4-stimmigen gemischten Chor. Euphonia-Musikverlag, Hochdorf [1993]

## Weblink
* 
* D Nationalhymne bi de Bundesbehörde
* Audio-Stream vor Schwizer Landeshymne (Real Player)
Lunfardo

Ds **Lunfardo** isch der traditionäll spanisch Dialäkt vo de *porteños*, de Ywoner vo Buenos Aires (Argentinie), bsunders vo der Underschicht.

Ds Lunfardo zeichnet sech dür vili eigeti Wörter uus, z. B. *morfar* für 'ässe' oder *pibe* für 'Bueb'. Ussertäm isch ds sogenannte **Vesre** verbreitet, es Umdrähje vo de Wörter, wo em französische Verlan entspricht, z. B. *vesre* statt *revés* 'Chehrsyte/Rücksyte' oder *lorca* statt *calor* 'Hitz'.

Ds Lunfardo isch di traditionälli Sprach vom Tango.

Hütztags wirds ds Lunfardo nümm würklech gredt, bis uf bestimmti Wörter, wo i allgemein Sprachgebruuch vo de *porteños* oder vo allne Argentinier sy ufgnoh worde.

Verglychbar mit em Lunfardo isch z. B. ds Mattenänglisch z Bärn.

## Weblink
* Wörterbuech Lunfardo – Spanisch
Eidgenössische Technische Hochschule

D **ETH** isch die einzige uf Bundesébene betribbene Schuel ir Schwyz. D Eidgenössisch Technischi Hochschuel sätzt sich us underigi Schuele und Forschigsinstitut zämme:

*d '''ETH''' Züri oder Poly / Polytechnikum (Eidgenössische Technische Hochschule Zürich)
*d '''EPFL''' (École Polytechnique Fédérale Lausanne) z Losànn
*s '''PSI'''  (Paul-Scherrer-Institut) z Würelinge
*d '''WSL''' (Eidgenössischi Forschigsâstalt für Wald, Schnê und Landscheft)
*d '''EMPA''' (Eidgenössischi Matérialsprüefigs- und Forschigsâstalt)
*d '''EAWAG''' (Eidgenössischi Âstalt für Wasserversorgig, Abwasser und Gwässerschutz)

## Lueg au
* ETH
Π

Pi ( \Pi ) isch de sibzähnte Buechstabe usem griechische Alphabet. Ds Pi als chliine Buechstabe gseht so us π. Im antike Griecheland hät das Zäiche au zum notiere vo dr Zahl 80 tienet.

I de moderne Wüsseschafte wird s Zäiche Pi für verschideni Sache als Symbol bruucht, am bikanntischte isch s chliine Pi i de Mathi, wos für d Zaal 3.14159265... staat und vor allem für d Berächnig vo Kräis bruucht wird. Hüüfig wird, wemer e grobi Schätzig vornimt, im Scherz de Uusdruck *Handglänk mal Pi* oder *Pi mal Duume* bruucht.
Synesius

Dr häilig **Synesius** esch en Reliquieheilige vo Brämgarte (im Freiamt).
1653 sind sini Reliquiä vo de Chalepodius-Katakombe z'Rom uf Brämgarte bracht wore. Reliquiä sind i dere Zit es sehr choschbars Guet för en Chile ond au för en Schtadt gsi.
Au wämmr über s'Läbe vum Synesius nüt weiss, isch er scho vo Afang a als Augeheilige verehrt worde. Ä hüt mumer no ewigs lang aschta, wämmer am Synesifäscht am 4. Sunntig im Oktober, de Synesius Säge wot becho.
Kanton Freiburg

De **Kanton Frybùrg** (seisler- u bärntütsch: *Kanton Frybùrg;* hoochtütsch: *Kanton Freiburg;* französisch: *Canton de Fribourg;* Fryybùrger Patois: ) isch a Kanton im Weschte vo de Schwyz.

## Geografyy
* *Hööyschti Erhäbig:* de *Vanil Noir* mit 
* *Tǜǜfschta Pùnkt:* 430 Meeter am Nüebùrgersee (frz. *Lac de Neuchâtel*)

## Bevöukerig
### Spraach

* *Mueterspraach* (Stann 1990):
: Französisch: 60,9 Prozent
: Tütsch: 29,7 Prozent
: anderi Spraache: 9,4 Prozent

Di tütsch-französischi Spraachgränza giit düre Kanton Frybùrg. 

Im tütschsprachige Töu va Frybùrg gittes drei Dialäkt: Murtnerdütsch im Seebezirk&nbsp;– cha unter Bärndütsch subsumiert cho&nbsp;– Seislerdütsch u Jùutütsch; die beide si ähnlech wie ds Bärner Oberländische, vor alum ds lötschtera.

Im wäutsche Töu gits no Gmiine, wa me Frybùrger Frankoprovänzaalisch redt.

### Konfässioon
Ds Murtepiet isch reformiert, im Gägesatz zum übriga, katholischa Kanton.

## Städt ù Ort
Frybùrg im Üechtlann, Taafersch (frz. *Tavel*), Bulle, Mùùrte (frz. *Morat*), Romont (tütsch *Remund*), Estavayer-le-Lac (tütsch *Stäffis am See*), Châtel-St-Denis (tütsch *Chaschtus Sangkt Dyonnìs*)

De Kanton Frybùrg isch starch ländlech prägt. Nùme Frybùrg ù Bulle (tütsch *Bou* oder *Boll*) sy statistisch gsee Städt (Yywoonerstand am ):
* Frybùrg/Fribourg,  Yywooner 
* Bou,  Yywooner 
* Wyler ùf de Glânâ,  Yywooner
* Marly/Märtelach,  Yywooner
* Dǜdinge,  Yywooner
* Mùùrte,  Yywooner
* Wünewüu-Flamatt,  Yywooner

### Bezirk ù Gmiine
De Kanton isch i sǜbe Bezirk glideret: 
* Broye
* Glâne
* Greyerz (frz. *Gruyère*)
* See (frz. *Lac*)
* Saana (frz. *Sarine*) 
* Seisa (frz. *Singine*)
* Vivisbach (frz. *Veveyse*)

Gùgg o bi: Bezirk vom Kanton Frybùrg

Ynsgesamt ùmfasst de Kanton 136 Gmiine (Stand 2017), im 2015 sind s no 163 gsii.
Gùgg: Gmiine vom Kanton Frybùrg

## Literatur
* Rogé Eichenberger: *Freiburg = Fribourg?* In: Der Alemannenspiegel, Heft 97/2, Giswil 1997
* Peter Boschung: *Die freiburgische Sprachenfrage.* Freiburg i.&nbsp;Ü., 1989

## Weblink

* Offyzyeli Websytta
* Offyzyeli Statystyk
* Turysmusvùrbann Frybùrgerlann

## Referänze
Lhasa de Sela

D` **Lhasa de Sela**, besser bekannt als **Lhasa** (* 27. September 1972 z Big Indian, USA; † 1. Jänner 2010 in Montreal), isch en US-amerikanischi Sängeri vu deilwiis mexikanischer Abstammig gsi, wo in Kanada gläbt het. Ihri Muetter isch di amerikanischi Fotografin und Schauschpilerin Alexandra Karam, ire Vatter dr mexikanischi Professor Alejandro Sela. Si isch z New York uf d Wält cho, isch aber in Mexiko ufgwaxe. Als 13-jörigi hed si sich in San Francisco als Sängeri und Musikeri versuecht. Mit 19 Joor hed si schliesslig dr kanadisch Musiker Yves Desrosiers z Montréal kennegleert. Zäme mit ihm het si ir erschts Album uffgnoo.

D Lhasa de Sela isch am 1. Jänner 2010 an Brustchrebs gstorbe.

## Diskographii
* 1998 - *La Llorona* (Audiogram/Atlantic)
* 2003 - *The Living Road* (Audiogram/Nettwerk)
* 2009 – *Lhasa*

## Video
* 1997 - *El Desierto*
* 2005 - *Con toda palabra*
* 2009 – *Lhasa*

## Weblingg

* Offizielli Siite (Änglisch)
* Inoffizielli Siite, (Französisch).
* Ä kurzi Biografii (uf Änglisch)
* RootsWorld.com Interview and Kritik vo ''The Living Road'' (Änglisch).
* NPR Radio Interview (Änglisch)
Neuenburgersee

Dr **Nöieburgersee**, oder uf Französisch: **Lac de Neuchâtel**, isch mit erer Flächi vo 217,9 Kwadratkilometer dr gröschti See, wo vouständig ir Schwyz ligt. Är ligt i de Kantöön Nöieburg, Fryburg, Waadt u Bärn.

## Geografy
D Houptzueflüss sy d Areuse, wo dur d Areuseschlucht us em Jura abechunt und bim Dörfli Areuse i See mündet, d Zyyl (französisch: *Thielle*) u der Broyekanal, wo vom Murtesee här chunt. Dr Abfluss isch der Zyylkanal (*Canal de la Thielle*), wo i Bielersee goot. Zäme mit em Murtesee dient der See aus Usglychsbecki, wenn d Aare, wo i Bielersee mündet, hööchs Wasser het. Wenn der Bielersee ufgstout wird, fliesst s Wasser im Zyylkanal und im Broyekanal drum obsi i Nöieburger- und Murtesee zrügg.

Dr Nöieburgersee isch 38,3 Kilometer lang u a der breiteschte Schtöu 8,2 Kilometer breit. Dr See isch maximal 152 Meter töif u sy Wasserinhaut betreit rund 14,0 km³. Ds Yzugsgbiet isch 2670 km² gross.

A sym nördliche Ufer ligt d Stadt Nöieburg, wo nem der Name het ggä, am weschtliche Ände d Stedtli Yverdon-les-Bains u Grandson. Am Südufer ligt ds mittuauterliche Stedtli Stäffis am See (französisch: *Estavayer-le-Lac*).

Em See noo hets grossi Naturschutzpiet, s gröschte isch d Grande Cariçaie, e wärtvolli Riet- und Wasserlandschaft, wo 30 Kwadratkilometer gross isch und es rychs Biotop isch; dr Nordteil drvo isch s Fanel; d Naturkundler schetze es gäb im ganze Piet öppe 800 Pflanzeaarte und 10'000 Dieraarte.

## Turismus
Für usswärtigi Psuecher attraktiv isch d Region vom Nöieburgersees, wüu me uf em mit Schiff cha fahre und ganz bsungers wäge de Wybärge am Jura-Südfuess. Aapflanzt wärde Chasselas u Pinot Noir (Blauburgunder) u hier entsteit dr internationau bekannti Oeil-de-Perdrix. Wanderwäg u Radwanderwäg führe dür d Wybärge u di chlyne Winzerdörfer oder direkt am Seeuefer entlang. Ou kulinarisch het d Region öppis z biete.

Uf em See sind es baar vo de Schauplätz vo der grosse Schwiizer Landesuusstellig Expo.02 gsi.

## Gschicht
Am See hei i der Urzyt Möntsche i Seeufersidlige gläbt, wo d Archäolooge ungersuecht hei. Die ghöre zum Wälterb vo der UNESCO.

## Sehenswürdigkeite (Uswau)
* Wanderig i der Areuseschlucht
* s Schloss vo Nöieburg
* d Burg vo Yverdon
* Menhire vo Clendy (Yverdon)
* Pfaubouerdorf (Gletterens)
* Naturschutzgebiet "La Sauge" (Cudrefin)
* Centre Dürrenmatt (Nöieburg, erbout vom Mario Botta)
* Musée de l'Areuse (Boudry)
* s Museum Laténium (Hauterive)
* Fröschmuseum (Estavayer)

## Literatur
* 

## Weblink

* Website zu der Schifffahrt uf em Nöieburgersee uf neuchateltourisme.ch

## Fuessnoote
Lützelsee

De **Lützelsee** oder **Lüzgi**  (»Chliine See«; zu ahd. *luzzil* »chlii«; vgl. en. *little*) wien er i de Gägend haisst lit ufem Rugge vom Pfannestììl uf , nördlich vom Dorf Humbrächtike. Er ghört zur Gmaind Humbrächtike im Kanton Züri.

Es isch en subere, stille See mit ere hübsche Badi. S bsundere a dem Moorsee sind sini schwümmende Insle, wo leider immer weniger werded, wil si niemert me pflägt. Er isch öppe 0,12 km² gross und sini tüüfsti Stell isch nur öppe 6,7 m. De Usfluss vom Lützelsee isch de Tobelbach, dä flüsst in Zürisee abe. Jede Herbscht sänkt mer dä Wasserspiegel um öppe m, das mer chan s Schilf abschniide, wos rund um dä Lützgi hät. Dä ganzi Lützelsee mit em Piet won en umgit isch im kantonale Schutzgebiet, wo für d Störch und villi anderi Vogelarte wo deet während em Summer wonet berüemt isch. Drum söttmer bim Bade dä markierti Bereich au nöd verlaa.

S Dorf Lutike wo grad näbet em Lützgi isch, isch sehr beliebt bi Lüüt wo gärn spaziered, wil s en Blik uf de Lützgi hät. 

## Galeri

 Datei:Lützelsee A_20071231-155.jpg|De Lützelsee
 Datei:Lützelsee B_20071231-154.jpg|Vorne isch de Lützelsee und hinde gseet mer e par Hüser vom Wiler Lützelsee. De See und de Wiler händ de glich Name.
 Datei:Lützelsee C_20071231-153.jpg|De Wiler Lützelsee


## Weblink

* E ganzi Website, ales über de Lützelsee
* D Website über die schön Badi am Lützelsee
Gutnisch

Gutnisch *(Gutamål)* isch ä nordgermanischi Schprôch, wo uf dr Insel Gotland gschwätz wird. 

## Gschicht
Gutnisch isch ä sehr archhaischi Schprôch, wo sich wege dr politischi Unabhängigkait vo Gotland bis 1361 hät chönne selbschtdändig entwiggle. S git au än elteri Teorii, aß Gutnisch mitem Gotischi verwandt gsi isch; wail d Gote möglicherwiis vo Gotland cho sin. Aber d Schprôchschtruktur aß ganzes isch doch klôr nordgermanisch. D‘ erschti schriftlichi Schpure vum Gutnischi schtammet usem 14te Jôhrhundert: äs Gsetzbuech (Guta Lagh), verschtreuti Rune Inschrifte, ä Chalender, un ä Beschriibig vo dr Gschicht vo dr Gotländer. Bis in 17te Jôhrhundert hät sich Gutnisch als Schriftschprôch chönne halte; danôch isch s vum Dänischi un schpöter vum Schwedischi verdrängt wore. In de näggschti Jôhrhunderte isch Gutnisch schtark vo denne Schprôche behiinflusst wore.

## Schdatus
Gutnisch isch offiziäl nüt annerchannt, un wird hüt gwönli als ä schwedischa Dialekt agsehe. D‘ Wirklichkait schaut so us, aß es traditionelle Gutnisch numme nô im Innere vo dr Insel gschprôche wird, während mer in de Schtädt äs *Gotländska* schwätzt, wo ä schwedischa Dialekt isch mit schtarkem gutnischem Subschrat. Richtiges Gutnisch wird numme nô im Südoschte vo Gotland gschprôche; un im Rescht vo dr Insel manchmal nô in Lieder bbruucht. Gutnisch hät kai guetes Preschtige un isch akut am Usschterbe. Text wered numme nô selte uf Gutnisch verfasst.

## Biischpil
Ä text usem Guta Lagh (vo etwa 1300)

*Þa en ogutniscr maþr drepr ogutniscan mann. þa dragi so bandu sum gutniscr. En hann a boli sielfs sins bor a gutlandi. Biauþi bot manni en hann orkar sen atmeli ir ut gangit oc lati at meli a milli. oc biauþi þrysuar vm þry ar. En hinn sei mandr oc scemdr þau en hann taki at fyrsta sinni. þegar buþit verþr. ¦ Þa en hann wil ai taka at fyrsta sinni. oc ai at andrv þa taki hann at þriþia. sen þry ar iru vt gangin wil hann ai þa taka. þa scal biera a þing firi alla lyþi.*

Gutnischi Wörter

**Gutnisch** **Alemannisch**
tiaud Volk
löyd Lüt
dotar Tochter
ait Verwandte
feifang Hindernis
spyre Frôge
modar Muetter
peiko Maidli
pen ugduldig
skavl Frucht
spaike av Wegrenne
stoyt hänsle
söym Schej
mauso Fliige


## Links
*Gutnish (uf Änglisch)
*Gutamålsgillet
Donnerstag

Alemannisch **Donnschtig, Dunschtig** und ähnlich, schwöbisch au **Dao(r)schdich, Dorschdich** und ähnlich, im Wallis und bi de Südwalser **Froontagg**, esch noch DIN 1355 de viert Tag i de Wuche (sit 1976), noch de christlich/jüdische Zellig de füft.

## De Name
De Donnschtig heisst so nach em germanische Gott Donar («Donner»), nochem Vorbild vom römische *dies Jovis,* em «Tag vom Jupiter», wo nöd nu de König vo de Götter gsi isch, sondern au de Blitz as Waffe gfüert het. Alli hüttige alemannische und schwöbisch Variante chömed vo mittelhochdütsch *donnerstag, donrestag.* Di schwöbische Variante ohni *n* cha s Schwöbisch Wörterbuech ab em 14.&nbsp;Jorhundert bilegge, aber scho im 13.&nbsp;Jorhundert hets metathetische Forme wie *dornstag* ggee (*dorns-* isch us *donners-* entstande, mit de Vertuuschig vo *n* und *r*), wo denn ebe zur *n-*lose Form gfüert hend (*dornstag* u.&nbsp;ä. > *dorstag* u.&nbsp;ä.).

## Spezielli Donnschtig
S gäb do ou no de *[[Schmotziger Donnerstag|Schmotzig Donnschtig]]*, das esch de Tag wo a vilne Ort amigs d Fasnacht eröffnet werd. De *[[Gründonnerstag|Grüedonnschtig]]* oder *Hohe Donnschtig* isch de Tag vor em Karfrytig i de Osterwuche. Au d *[[Christi Himmelfahrt|Uffert]]* isch alewyl ame Donnschtig. A däne Ort, wo *[[Fronleichnam|Fronlychnam]]* no en Fyrtig isch, wörd au dä ame Donnschtig gfyred, und sos uf de nögscht Sonntig verschobe.

## Fuessnote
Chnodomar

De **Chnodomar** (lat. *Chnodomarius*; ; alem. **Hnôdomâri* ) isch e Chönig (rex) vo de Alamanne im 4te Jôhrhundert us de Ortenau gsi. Er werd as groos, chräftig und rothöörig bischribe.

De Chnodomar schpilt hauptsachlich im Kontexscht vur Schlacht vo Argentoratum (Schdrôssburi) e Roll. Über syni Familie isch au e weng bekannt; syn Neff Serapio, de Sohn vo sym Brueder Mederich, hät i dr Schlacht mitchampft. 

De Chnodomar isch vum Chaiser Constantius II. ermuetigt wore, de Usurpator Magnentius z Galie aazgryfe. De Chnodomar hät mehreri Siig gage de römischi Usurpator erunge; aber noch synim Sieg im Bürgerkrieg hät de Constantius syn Neffe Julian un de Heerführer Barbatio gage de Chnodomar gschiggt. De Chnodomar hät de Barbatio bi Rauracum (Chaiseraugscht) chönne zruggschlo. De Römischi Hischtoriker Ammianus Marcellinus macht e Ufschtand bzw. Plündrigszug vo de Läte un em Barbatio sin Ergeitz für d Niderlag verantwortlig.

De Chnodomar hät de Erfolg chönne nutze zumme Heer, aagführt vo säggs andri alemannische Chönige zammeschtelle. Bi Argentoratum isch de Chnodomar dann im Jôhr 357 bisygt wore un bim Versuech über de Rhii  z entchomme, zamme mit zweihundert vo synene Begleiter gfangegnomme wore. Em Chnodomar isch d Schmach inneme Triumphzug vorgführt z were, erschpart blybe. Schtattdesse isch er uf Rom gschiggt wore un dort schpöter an Lethargi gschtorbe. 

## Quelle
* Ammianus Marcellinus 26,12,1-4; 12,23-35; 12,35; 12,58; 12,65; 12,70.

## Literatur
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*, Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956

## Weblink
*Dr Chnodomar bi mittelalter-genealogie.de
Bevölkerungsdichte

D **Bevölkerigsdichti** isch d mittleri Azau vo Ywohner pro Flächi für nes bestimmts Gebiet (Staat, Region oder ähnliches), ir Regu agäh i Ywohner pro km². Me tuets errechne, indem me d Ywohnerzau vom Gebiet dür d Flächi vom Gebiet teilt.

Mängisch wird dr Kehrwärt, d'Arealitätsziffer agäh (Flächi pro Ywohner).

## Byspiu
Ds Land mit dr 
* höchschte Bevölkerigsdichti: Monaco 16'620 Yw./km²
* chlynschte Bevölkerigsdichti: Grönland 0,025 Yw./km²

Zum Verglych:
* Dütschland 231 Yw./km²
* Liachtasta 218,8 Yw./km²
* Schwiz 183,9 Yw./km²
* Öschtrych 99,5 Yw./km²

## Ussagekraft
Wil ime Land nöd alli Gebiet (z. B. Gwässer, Gletscher, Gebirge, Wüestene, militärischi Sperrzonene usw.) chönd bewohnt wärde, sind die Zahle nu bedingt ussagekräftig. Gnauer wär d *Besidligsdichti*, wo me nu mit de theoretisch bewohnbare Flächi rächnet.
Drei Reiche von Korea

D' **Drei koreanischi Chönigrych** sin Gogurjeo, Baekje, un Silla gsi, wo zwüschem erschte Johrhundert vor Chrischtus un em sibte Johrhundert nooch Chrischtus uf dr koreanischi Halbinsel entstande sin. Andri chliini Chönigrych un Stammstaate hen während dere Zit aber au exischtiert; unter andrem Gaja, Dongje, Okjeo, Bujeo, Usan, Tamna, usw.

Die Periode het nooch 57 v.Ch aagfange; wo s'Chönigrych Saro (spöter Silla) im Südoschte vo dr Halbinsel Autonomi vo dr chinesischi Han Dynaschti erhalte het. Gogurjeo im Norde un südlich vum Fluss Jalu (Amnok Fluß uf Koreanisch) isch 37 v.Ch vo China unabhänig worre. 18 v. Ch sin zwei Prinze us Gogurjeo vorem Erbstriit gflohe un hen Beaekje im Süedweschte gründet. Im 1te Johrhundert n. Ch isch Gaja vo Beakje abgspalte worre.

Wegem Niidergang vo dr Han Dynaschti im früehe 3te Johrhundert hen sich d'drei Chönigrych chönne unghindert entwiggle. Alli drei Chönigrych hen d'glychi Kultur gha. DrKonfuzianismus het sich im 1te Johrhundert in dr koreanischi Oberschicht usbreitet; spöter ischs vum Buddhismus verdrängt worre.

Gogurjeo, s'gröschti vo de drei, het zwei Haupstädt nochenander gha. Nangnang (hüt Pjongjang) un Kungae. Gogurejeo het nochenander e riisigs Gebiet in dr Manschurei erobret un schliesslich d'Chinese 313 us Nangnag vertriebe. Dr kultureli Yfluss us China het nooch 372 abgnomme, wo dr Budhismus als offizieli Religion übernomme worre isch.

Im 4te Johrhundret het Baekje e Blütezit erläbt un het de Süde vu dr Halbinsel dominiert.
Im 4te Johrhundret het Silla s'Chönigrych Gaja übernomme; d'Hauptschtadt isch Seorabeol gsi (hüt Gjeongju). Dr Buddhismus isch 528 d'offizieli Religion worre.
Mit China verbündet het Silla 668 Gogurjeo erobret; Baekje isch scho 660 uglidret worre. Des isch dr Aafang vumene vereinigte Silla gsi un s'End vo de “Drei Chönigrych”. In de koreanische Teggscht *Samguk Sagi* un *Samguk Yusa* wird dr Begriff “Samguk” bnutzt zumme die Period z'bezeichne.
Korrosion

D **Korrosion** isch dr erschde vu drei Doal (1. Korrosion, 2. Errosion, 3. Inkarsion) vu dr Hehlaendschandig. I dr Luft isch CO2. Des CO2 vermischt sich mit dm Wassr und bilded a schwache Seyra (Kollaseyra). Wänn dia Kollaseyra is Kalkschdoa eidringt lests dr Kalkschdoa uf und vergreßeret d Riss, d Schbalda und d Fuagga im Schdoa. Des hoast so vill wia dr Hohlraum wird gresser.

Di bekanntischte Art vo Korrosion isch dr Roscht, also d Oxidazion vo Yse.
Quadratkilometer

**Quadratkilometer** isch e Flächeynheit. E Quadratkilometer isch d'Flächi vom ne Quadrat mit erer Kantelängi vo je 1 Kilometer u entspricht 1.000.000 Quadratmeter.

D'Abchürzig für Quadratkilometer isch km². Mängisch tuet me ou d'Abchürzig *qkm* verwände, aber sie entspricht nid dr Norm.

* Yheitezeiche: km²
* Formuzeiche vor Flächi: *A*

1 km² = 100 ha = 10.000 a = 1.000.000 m²

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20041111030930/http://physics.nist.gov/cuu/Units/index.html änglisch
Erdmannshöhle

D **Erdmannshöhli** isch e Charschdhöhli im Wehratal im Südschwarzwald.

Well de Iigang grad öbbe bi Hasel ligt, isch si au unter **Hasler Höhli** bekannt.

Di erschdi urkundlichi Erwähnig isch vo anne 1755. Ihre Name het si von ere Sage, wonoch in de Höhli Zwärgli, also Erdmännli, läbe un schaffe. De erforschte Teil isch öbbe 2350 Meter lang, aber es het no ne huffe Gäng, wo so eng sin, daß mer nit weiß was no hindedra chunt. 360 Meter dodevo chasch aluege. In de Höhli hets ä huffe Tropfstei, ä chlaine See un au e unterirdische Bach goht dedure. Sällem Bach würd nochgesait, daß e deil vom Wasser vom Eiemer See stammt.

## Weblink

* d Erdmannshöhli uff de Hasler Websíte (gemeinde-hasel.de)
* Die Erdmannshöhle bei Hasel, Südbaden uf erdmannsreich.de (pdf-Datei; 971&nbsp;kB)
* Erdmannshöhle - Haseler Höhle uf www.showcaves.com
Compact Disc

D **Compact Disc** (*kurz:* **CD**) isch en optysche Massespiicher, wo in de friehe 80er-Joor für d digitali Spiicherig vo Musik vo de beide Firmene Philips und Sony ygfiehrt worden isch. Spöder isch des Format no erwiitered worde, um nit nur für Musik d Spiicherig zermögliche. Als CD-ROM wird se sit dem au zur Spiicherig vo Date für Computer ygsetzt. E normali Standard-CD fasst entweder 74-80 Minute Stereo-Ton oder 650-700 MB Computerdate.

Ä wiiterentwickleti Version vo de CD isch d DVD.

## Weblink