open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pollegio

**Pollegio** (lombardisch *Puléisg*, dytsch veraltet *Klösterli*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina.

## Geografi
Pollegio lyt uf dr Dalsohle vu dr untere Leventina. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion *Pasquerio*, wu mit Biasca zämmegwagsen isch. Nochbergmaine sin Biasca, Bodio, Personico un Serravalle.

## Gschicht
Pollegio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1237 as *Poleccio/Puletio*, 1256 *de Polecci,*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Pollegio isch dr Marcoli John (Stand 2018).

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Pollegio ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *SS. Innocenti* (1478 böue vu dr Aidgnosse no dr Schlacht vu Giornico, im 17. Jh. un 1840 renoviert)
* Kapäll *Madonna di Re* (18. Jh.)

## Sunschtigs
Uf em Bann vu dr Gmai isch anne 1999 dr riisig Inschtallationsblatz fir s Sidportal vum neie Gotthard-Basistunäll entstande. Im Merz 2003 isch s Bsuecherzäntrum Gotthard-Sid ufgmacht wore, wo noch dr Ereffnig vom Tunäll, im Juni 2016 wider gschlosse woren isch. Ebefalls uf em Gmaisbann stoht d Betriibszentrale vom Basistunäll. S Sidportal sälber lyt hinter dr Gmaigränz z Bodio.

## Bilder

Datei:Pollegio, casa communale.jpg|s Rothuus
Datei:Pollegio_chiesa_Santi_Innocenti.jpg|d Chilche *SS. Innocenti*
Datei:Pollegio_oratorio_Madonna_di_Re.jpg|d Kapäll *Madonna di Re*
Datei:GBT Bodio construction site.jpg|dr ehmolig Inschtallationsblatz fir s Basistunäll-Sidportal
Datei:Infocentro Gottardo Sud.jpg|s ehmolige Bsuecherzäntrum Gotthard-Sid
Datei:Periscopio Pollegio 140515 1.jpg|d Betriibszentrale fir dr Gotthard-Basistunäll


## Weblink

* pollegio.ch
* 

## Fueßnote
Ponte Capriasca

**Ponte Capriasca** (lombardisch *Punt Cavriasca*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Capriasca im Bezirk Lugano.

## Geografi
Ponte Capriasca lyt nerdlig vu Lugano im Valli di Lugano an dr Gränz zue Italie. Nochbergmaine sin Cadenazzo, Capriasca, Isone, Monteceneri, Origlio, Sant'Antonio, Torricella-Taverne, Valcolla un di italiänisch Gmai Cavargna.

## Gschicht
Ponte Capriasca isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Ponte*, 1491 *Ponte Criviascha*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Ponte Capriasca isch dr Marco Consonni.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Ponte Capriasca ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Ambrogio* (romanisch, zum erschte Mol gnännt anne 1356, 1835 umböue, mit em Gmäld vum „letschte Nachtmohl“, wu dr Cesare da Sesto um 1500 gmolt het, 1951 un 1989-92 reschtauriert) 

## Lyt
* Stefania Carmine (* 1966), Radrännfahreri

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *Ponte Capriasca.* In: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;250–252.
* Celestino Trezzini: *Ponte Capriasca.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Pictet – Resti.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;464, 465.
* Virgilio Gilardoni: *Ponte Capriasca.* *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;478–479.
* Luigi G. Xerri: *Sant’Ambrogio. La chiesa del cenacolo.* Fontana Print S. A., Pregassona 1988.
* Simona Martinoli und andere: *Ponte Capriasca.* *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

## Fueßnote
Porza

**Porza** (lombardisch *Purza*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
Porza lyt nordweschtlig vu Lugano. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione Vira, Trevano un Belvedere am Hang un Cornaredo un Resega im Dal.

D Nochbergmaine vu Porza sin Canobbio, Comano, Cureglia, Lugano, Savosa un Vezia.

## Gschicht
Porza isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1297 bis 1299 as *Porza*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Porza isch dr Franco Citterio.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Porza ghert zum *Comasco-Lecchese*.

## Böuwärch
* d Chilche *SS. Bernardino e Martino* (16. Johrhundert, 1974 reschtauriert) 

## Lyt
* Werner Kollath (1892-1970), Ernährigswisseschaftler
* Clay Regazzoni (1939–2006), Formel 1-Rännfahrer
* Steve Lee (1963–2010), Rockmusiker, Sänger vu dr Band *Gotthard*

## Literatur
* 
* Virgilio Gilardoni: *Porza.* In: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;480.
* Rinaldo Giambonini, Agostino Robertini, Silvano Toppi: *Porza.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1971, S.&nbsp;239–254.
* Giorgio Galli: *Porza.* In: *Porza e la sua storia.* Arti Grafiche Bottani, Hrsg. Comune di Porza, Cureglia 1978.
* Simona Martinoli und andere: *Porza.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;289–290.
* Raimondo Locatelli: *Viaggio nella storia di Porza.* in «Rivista di Lugano.» 11. Juni 2010, S.&nbsp;9–53.
* Dalmazio Ambrosioni und andere: *Il divenire di Villa Pia (Das Entstehen von Villa Pia).* Hrsg. Museo Villa Pia, Porza 2013.

## Weblink

* d Website vo Porza

## Fueßnote
Prato (Leventina)

**Prato (Leventina)** (vu 1902 bis 1939 *Prato-Fiesso*, lombardisch *Prò*, dytsch veraltet *Pratt*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Quinto im Bezirk Leventina.

## Geografi
S Dorf lyt uf dr rächte Syte vum Valle Leventina uf 1043 Meter. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione *Mascengo*, *Morasco*, *Rodi* un *Fiesso*. Nochbergmaine sin Quinto, Faido un Dalpe in dr Leventina, un Lavizzara im Maggiatal.

## Gschicht
Prato (Leventina) isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1211 as *de Prato*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Prato (Leventina) isch dr Eros Hürlimann.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Prato (Leventina) ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* d Bfaarchilche *S. Giorgio* (1210 zum erschte Mol gnännt, romanische Durm, Stuckature us em 17. Jh., in dr 1950er Johr renoviert)

## Persönlichkeiten
* Michela Figini (* 1966 z Prato), Schwyzer Skirännlaiferi

## Weblink

* 

## Fueßnote
Preonzo

**Preonzo** isch es Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Preonzo lyt am rächten Stade vum Fluss Tessin zwische dr Stadt Bellinzona un Biasca. Nochbergmaine sin Claro, Cresciano, Cugnasco-Gerra, Gnosca, Gorduno, Lavertezzo, Lodrino, Moleno, Monte Carasso un Vogorno gsi.

### Erdrütsch
A de steile Häng oberhalb vo Preonzo häts i de Vergangeheit immer wider Erdrütsch ge. D Narbe im Wald chame zum Teil no guet gseh. I de Nacht vom 14. uf de 15. Mai 2012 sind rund 300'000 Kubikmeter Gröll vo de 800'000 m³ Gsteinsmasse, wo i Bewegig gsi sind, obenabe cho. Zum Teil isch s Material bis an Rand vom Industriigebiet vo Preonzo grutscht.

## Gschicht
Preonzo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Prevonzo*.

D Gmai Preonzo het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Ticino ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Preonzo isch dr Fabio Pasinetti gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Preonzo ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Simone e Giuda* (1459 gweit, im 17. Jh. umböue, 1963-66 un 1996-97 renoviert)
* Chilche *Madonna della Cintura* (1600)


Datei:Chiesa Preonzo.JPG|Chilche *SS. Simone e Giuda*
Datei:Chiesa Madonna della Cintura.jpg|Chilche *Madonna della Cintura*
Datei:Nucleo Preonzo.jpg|Gässli im Kärn vom Dorf
Datei:Frana Valegion maggio 2002.jpeg|Erdrutsch im Mai 2002
Datei:Frana Valegion cedimento 2012.JPG|Abbruch am Morge vom 15. Mai 2012


## Literatur
* 
* Agostino Robertini und andere: *Preonzo.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;303–314.
* Centro di ricerca per la storia e l’onomastica ticinese dell’Università di Zurigo (Hrsg.): *Preonzo.* In: *Repertorio toponomastico ticinese.* 1989.
* Simona Martinoli und andere: *Preonzo.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;57–58.
* Celestino Trezzini: *Preonzo.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5: *Pictet – Resti.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;485.

## Weblink

* Offiziälli Websyte vu dr Gmai Bellinzona

## Einzelnochwys
Pura TI

**Pura** (lombardisch *Püra*, dytsch veraltet *Purren*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Magliasina im Bezirk Lugano.

## Geografi
Pura lyt sidweschtlich vu Lugano uf em Boode iber dr Magliasina, im mittlere Malcantone. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione Magliasina un Moriscio. Nochbergmaine sin Bedigliora, Caslano, Croglio, Curio, Magliaso, Neggio un Ponte Tresa.

## Gschicht
Pura isch zum erschte Mol gnännt wore 751-60 (1173: *Puira*).

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Pura isch dr Emilio Luvini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Pura ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Martino* (1352 zum erschte Mol gnännt, um 1580 umböue, zwische 1642 un 1658 vergreßeret un im Barockstil umböue). 

## Lyt
* Ferdinand G. Schneider (1911–1984), dytsche Chemiker

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Pura.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Pictet – Resti.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;499.
* Virgilio Chiesa: *Pura.* In: *Lineamenti storici del Malcantone.* Francesco Bertoliatti, Profilo storico di Sessa, 1961.
* Virgilio Gilardoni: *Pura.* In: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;498.
* Plinio Grossi: *Pura.* In: *Il Malcantone.* Guida Galli-Tamburini, 2. Auflage, Fontana Print S.A. Pregassona 1984, S.&nbsp;92–94, 144, 147.
* Giovanni Maria Staffieri: *Pura.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985, S.&nbsp;30–31.
* Simona Martinoli und andere: *Pura.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

* http://www.pura.ch

## Fueßnote
Personico

**Personico** (lombardisch *Parsoni*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina.

## Geografi
Personico lyt uf dr linke Dalsyte vu dr untere Leventina. Zue dr Gmai ghere au d Sytedäler Val d'Ambra, Val Marcri un Val Nèdro. Nochbergmaine sin Biasca, Bodio, Frasco, Cugnasco-Gerra, Giornico, Iragna, Lavertezzo un Pollegio.

## Gschicht
Personico isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1227 as *Prexonego*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Personico isch dr Stefano Imelli (Stand 2018).

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Wirtschaft
Vu 1736 bis 1869 het s z Personico ne Glasfabrik gee.

Im Val d'Ambra isch anne 1962–67 s Wasserchraftwärch *Nuova Biaschina* mit ere Staumuure böue.

Derzue git s e chlaini Getränkefabrik, wu d *Gazzosa Ticinese* (Zitrone-, Mandarine- un Himbeerilimonade) i dr Bügelfläsche vu dr Marke "Fizzy" härstellt.

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Personico ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* d Chilche *SS. Nazario e Celso* (zum erschte Mol gnännt anne 1256, 1926 un 1978–79 reschtauriert)

## Weblink

* http://www.personico.ch
* 

## Fueßnote
Pianezzo

**Pianezzo** isch es Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Pianezzo lyt sidlig vu dr Stadt Bellinzona am Yygang vum Valle Morobbia. Zue dr ehmolige Gmai het au no d Fraktion Paudo ghert. Nochbergmaine sin Bellinzona, Sant’Antonio, Camorino un Giubiasco gsi. Im Side het Pianezzo an d Kommunanz Medeglia-Cadenazzo gränzt.

## Gschicht
Pianezzo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1382 as *Planezio*. Bis 1831 het Pianezzo mit *Sant’Antonio* un *Vallemorobbia in Piano* (syt 1867 zue Giubiasco) d Gmai *Vallemorobbia* bildet.

D Gmai Pianezzo het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Giubiasco ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.

## Verwaltig
Dr letsch Burgermaischter (Sindaco) vu Pianezzo isch dr Monica Pini gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Pianezzo ghert zum Ticinese.

## Kultur un Böuewärch
* Greberfäld us dr Yysezyt (Golaseccakultur)
* Chilche *SS. Giacomo e Filippo* (16. Jh., Muurräscht vun ere frieje Chilche, 1960-70 un 2002-03 renoviert)

## Literatur
* Giuseppe Chiesi: *«Antique vene ferri». Imprese minerarie e siderurgiche nel sec. XV in Valle Morobbia.* In: *Minaria Helvetica.* 19b, 1999, S.&nbsp;5–11.
* Virgilio Gilardoni: *Pianezzo.* In: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;256–258; Idem, *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;476–477.
* Giancarlo Maretti (Hrsg.): *Alpi e storie di alpi della Valle Morobbia.* Editore Salvioni, Bellinzona 2010.
* Simona Martinoli und andere: *Pianezzo.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;47.
* 
* Celestino Trezzini: *Pianezzo.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5: *Neuenschwander – Picot.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;432.

## Weblink

* Offizielli Websyte vo dr ehmolige Gmain Pianezzo (italienisch)

## Fueßnote
Quinto TI

**Quinto** (lombardisch *Quint*, dytsch veraltet *Quint im Livinental*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Quinto im Bezirk Leventina.

## Geografi
Quinto lyt an beede Häng vum dr obere Valle Leventina. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione Altanca, Ambrì, Catto, Deggio, Lurengo, Piora, Piotta, Ronco, Scruengo un Varenzo. Nochbergmaine sin Airolo, Blenio, Faido, Lavizzara, Prato un d Gmaine Medels un Tavetsch z Graubinde.

## Gschicht
Quinto isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1227 as *Quinto*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Quinto isch dr Valerio Jelmini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Quinto ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* d Bfaarchilche *SS. Pietro e Paolo* (romanisch, 8.–9. Jh., zum erschte Mol anne 1227, 1681 umböue)

## Lyt
* Enrico Celio (1889–1980), Bundesrot 
* Nello Celio (1914–1995), Bundesrot 

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190617040337/http://tiquinto.ch/
* 

## Fueßnote
Riva San Vitale

**Riva San Vitale** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Riva San Vitale im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
Riva San Vitale lyt am sidlige Änd vun eme Arm vum Luganersee am Fueß vum Monte San Giorgio. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion Pojana. Nochbergmaine sin Bissone, Brusino Arsizio, Maroggia, Melano un Mendrisio.

## Gschicht
Riva San Vitale isch zum erschte Mol gnännt wore anne 774 as *Primo Sobenno*, 1115 *Ripa Sancti Vitalis*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Riva San Vitale isch dr Fausto Medici.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Riva San Vitale ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Vitale* 8962-66 zum erschte Mol gnännt, 1756-59 in spotbarockem Stil nei böue, 1993-95 reschtauriert)
* Baptisterium *S. Giovanni* (um 500, 1919-26 un 1953-55 reschtauriert), s eltscht vollständig erhalte Gotteshuus vu dr Schwyz
* Chilche *S. Croce* (1582-91 böue, gstiftet vu dr Familie Della Croce)


Datei:01SCroceRivaSVitale.JPG|Chilche *S. Vitale*
Datei:Baptisterium.jpg|Baptisterium *S. Giovanni*
Datei:Capolago-RivaSV20080721Y194 14-M8 13-M11.jpg|Bahnhof


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Riva San Vitale.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, Retornaz – Didier, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;651, 652.
* Giuseppe Martinola (Hrsg.): *Riva San Vitale.* In: *Invito al Mendrisiotto.* Lions Club del Mendrisiotto, Bellinzona 1965, S.&nbsp;29–33, 42–46.
* Giuseppe Martinola: *Riva San Vitale.* In: *Inventario d’arte del Mendrisiotto.* Band I, Edizioni dello Stato, Bellinzona 1975, S.&nbsp;444–480.
* A. Ferrini: *Una sorpresa interessante alla mostra delle fornaci di Riva San Vitale.* in *Bollettino parrocchiale.* Riva San Vitale, Juli-August 1981, S.&nbsp;2–3; Idem, *Le fornaci, industria del passato.* In *Giornale del Popolo.* 24. April 1986.
* Rossana Cardani Vergani, Werner Bieri: *Riva San Vitale: das Baptisterium San Giovanni und die Kirche Santa Croce.* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2006.
* Simona Martinoli und andere: *Riva San Vitale.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;417–422.
* 
* Vishal Arora: *Un ciclo di affreschi in casa Houck, già Della Croce, a Riva San Vitale: committenza e fonti iconografiche.* In: «Archivio Storico Ticinese», Serie II, Nummer 160, Bellinzona, Istituto grafico Casagrande SA, dicembre 2016, S.&nbsp;4–23, ISSN 0004-0371

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20150717214127/http://www.rivasanvitale.ch/

## Fueßnote
Rovio

**Rovio** (lombardisch *Röf*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Ceresio im Bezirk Lugano.

## Geografi
Rovio lyt uf dr linke Dalsyte vum, dr Bann goht uffe bis zum Monte Generoso uf 1704 m. Nochbergmaine sin Arogno, Castel San Pietro, Maroggia, Melano un di italienische Gmaine Pellio Intelvi un San Fedele Intelvi.

## Gschicht
Rovio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 852 as *Rovi*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Rovio isch dr Danilo Vicari.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Rovio ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Vitale e Agata* (1213 gnännt, um 1600 nei böue)

## Literatur
* 

## Weblink

## Fueßnote
Sant’Antonino TI

**Sant’Antonino** (lombardisch *Sant'Antunin*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sant’Antonino im Bezirk Bellinzona.

## Geografi
Sant’Antonino lyt in dr Magadinoebene am nerdlig Hang vum Monte Ceneri. Zue dr Gmai ghere no d Fraktione Paiardi un Vigana. Nochbergmaine sin Bellinzona (friejer Gudo, Giubiasco un Camorino), Isone un Cadenazzo.

## Gschicht
Sant’Antonino isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1219 as *Sancto Antorino*.

Uf dr 2. April 2017 het d Gmai Sant’Antonino zäme mit Cadenazzo un Isone us em Chrais Giubiasco in Chrais Sant’Antonino gwechslet, wo neu grindet wore isch.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Sant’Antonino isch dr Christian Vitta.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sant’Antonino ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *Sant'Antonino* (1219 zum erschte Mol gnännt, im 16. un 17. Jh. nei böue im Barockstil)

## Literatur
* Mauro Baranzini: *Strategie famigliari nella Svizzera italiana 1400–2000.* 2&nbsp;Bände, Edizioni di storia e letteratura, Roma 2008.
* Virgilio Gilardoni: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;271–274. Ders.: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Bellinzona 1967, S.&nbsp;324, 375, 545–546.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 
* Celestino Trezzini: *Sant’Antonino.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6: *Saint Gelin – Schaffer.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;80.

## Weblink

* http://www.santantonino.ch

## Fueßnote
Sant’Antonio TI

**Sant’Antonio** isch es Dorf i de politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Sant’Antonio lyt an dr Gränz zue Italie un umfasst s ganz ober Valle Morobbia. Zue dr ehmolige Gmai hend au no d Fraktione Carena, Carmena, Melera, Melirolo un Vellano ghert. Nochbergmaine sin Arbedo-Castione, Bellinzona, Cadenazzo, Monteceneri, Pianezzo, Ponte Capriasca, Roveredo z Graubinde un di italienische Gmaine Cavargna, Gravedona ed Uniti un San Nazzaro Val Cavargna gsi.

## Gschicht
Sant’Antonio isch e Dail vu dr alte Gmai Vallemorobbia gsii, erscht anne 1831 isch s Dorf e aigeständigi Gmai wore. Vu 1464 bis 1831 isch z Carena Yyseärz abböue wore.

D Gmai Sant’Antonio het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Giubiasco ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Sant’Antonio isch dr Athos Codiroli gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sant’Antonio ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Antonio Abate e Abbondio* (1371 zum erschte Mol gnännt, im 16. Jh. nei böue)

## Literatur
* 

## Weblink

* http://www.santantonio.ch

## Fuessnote
Savosa

**Savosa** (lombardisch *Savùsa*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
Savosa lyt im Nordweschte vu dr Agglomeration Lugano. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Savosa, Crocifisso un Rovello. Nochbergmaine sin Lugano, Massagno, Porza un Vezia.

## Gschicht
Savosa isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Savoxa*, Rovello anne 1078. Rovello isch anne 1804 zue Savosa chuu.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Savosa isch dr Raffaele Schärer.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Savosa ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *Beata Vergine Annunciata* (1578 zum erschte Mol gnännt, im 18. un 19. Jh. umböue, 1993 reschtauriert) 

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Savosa.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6, *Saint Gelin – Schaffer.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;95.
* Giuseppe Foletti: *Savosa. Storia e cose del Buon Tempo.* Savosa 1979.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;293.
* Ottavio Lurati: *Ghirla e ghirlanda (Inferno XIV, 10) e le ghirlande di Leonardo in salda muratura …; enigmi semantici.* in Paolo D’Achille, Enzo Caffarelli (Hrsg.), *Quaderni Internazionali di RION*, Nummer 3 (2008), Società Editrice Romana, Roma 2008.
* Raimondo Locatelli: *Da Suavosa a Savosa.* Verlag Edizioni Comune di Savosa, Savosa 2010.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* http://www.savosa.ch

## Fueßnote
Sementina

**Sementina** isch es Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Sementina lyt weschtli vu dr Kantonshauptstadt Bellinzona am Uusgang vum glychnamige Dal uf eme Schuttchaigel am rächte Stade vum Ticino. Zue dr ehmolige Gmai het no d Fraktion *Piancalardo* ghert. D Nochbergmaine sin Cugnasco-Gerra, Giubiasco, Gudo und Monte Carasso gsi.

## Gschicht
Sementina isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1230 as *Somentina*.

D Gmai Sementina het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Ticino ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Sementina isch dr Riccardo Calastri gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sementina ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche S. Michele (13. Jh.)
* *Fortini della fame* (Hungerfeschtige) am Wildbach. Si sinn böue wore go d Flichtling z bschäftige, wu anne 1853 us dr Lombardei uusgwise wore sin.


Datei:Fortini della Fame (Sementina) VI.jpg
Datei:Fortini della Fame (Sementina) III.jpg

* Sit em Früelig 2015 verbindet di Tibetanisch Hängebrugg Carasc im Sementinatal di baide ehmolige Gmaine Sementina und Monte Carasso.

## Literatur
* Virgilio Gilardoni: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;277–284; Idem, *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Bellinzona 1967, S.&nbsp;194, 547.
* Rinaldo Giambonini, Agostino Robertini, Silvano Toppi: *Sementina.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1971, S.&nbsp;277–286.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;48, 50, 51, 52, 54.
* 
* Celestino Trezzini: *Sementina.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6: *Sisikon – Sisgau.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;337&nbsp;f.

## Weblink

* http://www.sementina.ch

## Fuessnote
Semione

**Semione** isch bis Endi Merz 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Malvaglia im Bezirk Blenio ghert.

## Geografi
Semione lyt im untere Valle di Blenio. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion *Navone*. Nochbergmaine sin Acquarossa, Blenio, Biasca,  Pollegio, Bodio un Sobrio im Tessin un Hinterrhii, Mesocco un Rossa z Graubinde.

## Gschicht
Semione isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1192 as *Xamiono*, 1343 *Simionum*.

Am 1. April 2012 hät Semione mit de Gmaine Ludiano un Malvaglia zu de nöie Gmain Serravalle fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Semione isch bis Endi Merz 2012 dr Corrado Tomyslak gsii.

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Semione ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Ruine vu dr Burg Serravalle
* Bfaarchilche *S. Maria Assunta* (1207 zum erschte Mol gnännt, 1733 nei böue iber em romanische Vorgängerböu, Glockedurm us em 11. Jh., 2002-10 reschtauriert)
* Kapäll *S. Carlo* (1606)
* Kapäll *S. Maria del Castello* (1329 zum erschte Mol gnännt, 1587 nei böue)
* Kapäll *S. Maria Bambina*, Navone (1680)
* Casa San Carlo mit eme Mineralie- un Fossiliemuseum

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, (Navone: S.&nbsp;243, 272–273), (Serravalle: S.&nbsp;273–276).
* Celestino Trezzini: *Semione.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6, *Schultheiss – Sisgau.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;338.
* Piero Bianconi: *Arte in Blenio. Guida della valle.* S.A. Grassi & Co. Bellinzona-Lugano 1944.
* Piero Bianconi: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Band I, S. A. Grassi & Co, Bellinzona 1948, S.&nbsp;195–203.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;38, 42, 251, 299, 324, 390, 468, 547–550.
* Don Pietro Berla: *Il castello di Serravalle.* Edizioni Arca, 1944, Neue Auflage 1995. ISBN 88-85232-04-3.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;81, 86, 87, 88, 95.
* Carla Baselgia Ferrari, Franco Togni, Stefano Vassere (Hrsg.): *Semione.* Collana: Repertorio, toponomastico ticinese, Jam, Archivio di Stato, Bellinzona 2008.
* Marina Bernasconi Reusser: *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* 2.&nbsp;Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010, S.&nbsp;211 und Note 40/41, 231, 234, 241.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink
Sessa TI

**Sessa** (lombardisch *Sèsa*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sessa im Bezirk Lugano.

## Geografi
Sessa lyt im mittlere Malcantone an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Costa, Beredino, Lanera, Bonzaglio un Suino. Nochbergmaine sin Astano, Bedigliora, Croglio, Curio, Monteggio un di italienisch Gmai Dumenza.

## Gschicht
Sessa isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Sexa*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Sessa isch dr Lindo Deambrosi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sessa ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Martino* (1288 zum erschte Mol gnännt, 1630 nei böue)
* Kapäll *S. Orsola* (1601)
* Kapäll *S. Maria di Corte* (1344, umböue 1599 un 1670, renoviert 1684-92)

## Literatur
* Francesco Bertogliatti: *Profilo storico di Sessa.* Bertogliatti-Emo Cavalleri, Chiasso-Como 1942.
* Filippo Milesi: *Da Sessa a Friborgo. Note biografiche su Mons. Celestino Trezzini.* Tipografia La Buona Stampa, Lugano-Stazione 1968.
* Ersilia Tettamanti: *Il Piccolo di Sessa.* In: *Rivista di Lugano.* Lugano 7. Januar 2011.
* Inge Beckel, Christof Kübler: *Ferien für alle. Zu den Anfängen eines sozialen Tourismus in der Schweiz.* In: *Arte e Architettura in Svizzera.* Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK, 62. Jahrgang, Nummer 2, Bern 2011.
* 

## Weblink

* http://www.sessa-ti.ch

## Fueßnote
Sobrio

**Sobrio** (lombardisch *Souri*) isch es Dorf und en ehemolegi politischi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si hät zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina ghert.

## Geografi
Sobrio lyt uf eme Boode am linke Hang vum mittlere Valle Leventina uf 1091 m an dr Strada Alta. Zue dr Gmai hän d Fraktione *Villa* un *Ronzano* ghert. Nochbergmaine sin Acquarossa, Bodio, Faido, Giornico un Serravalle gsi.

## Gschicht
Sobrio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1225 as *Sourio*. Anne 1759 isch dr Ortsdail Villa fascht ganz abbrännt.

Im Friejohr 2004 hän d Stimmburger vu Sobrio in ere Volksabstimmig gege d Fusion vu ihre Gmai mit dr Gmaine Anzonico, Calonico, Calpiogna, Campello, Cavagnago, Chiggiogna, Faido, Mairengo, Osco un Rossura gstimmt. Am 10. April 2016 het Sobrio mit Faido fusioniärt.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Sobrio isch dr Giorgio Jamusci gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sobrio ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Lorenzo* (im 13. Jh. zum erschte Mol gnännt, im 16. Jh. erwyteret, 2001-03 renoviert)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Sobrio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6, *Sisikon – Steg.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;391, 392.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;178, 284, 481, 553.
* Bernhard Anderes:, *Guida d’Arte della Svizzera Italiana.* Edizioni Trelingue, Porza-Lugano 1980, S.&nbsp;100.
* Samuel Butler: *Alpi e Santuari del Canton Ticino*, Armando Dadò Editore, Locarno 1984.
* Bruno Giandeini: *I racconti dell’acero.* ASS – Associazione attinenti e simpatizzanti di Sobrio, 1989.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

* Sobrio uf elexikon.ch

## Fuessnote
Sonogno

**Sonogno** (lombardisch *Senögn*) isch en Ort in dr Gmai Verzasca im Kanton Tessin, Schwyz. Bis 2020 isch es sälber e Gmai gsi.

## Geografi
Sonogno isch s hinterscht Ort im Verzascadal un lyt in ere Muelde bim Zämmefluss vu dr Gebirgsbäch us em Redorta- un Vogornessodal. Drzue ghert no d Fraktion Seccada.

## Gschicht
Sonogno isch zum erschte Mol anne 1200 as *Sornono* gnännt wore un 1417 as *Senognio*.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sonogno ghert zum Ticinese.

## Kultur un Böuewärch
* Bfaarchilche *S. Maria Lauretana* (1519 zum erschte Mol gnännt, 1854 nei böue, uusgmolt vum Cherubino Patà)
* Museo della val Verzasca (1974 grindet)


Datei:Picswiss TI-14-07.jpg
Datei:2011-06-06 13-36-37 Switzerland Cantone Ticino Sonogno.jpg
Datei:2011-06-06 13-34-51 Switzerland Cantone Ticino Sonogno.jpg
Datei:Picswiss TI-14-08.jpg
Datei:Picswiss TI-14-04.jpg
Datei:Picswiss TI-14-09.jpg


## Literatur
* Guglielmo Buetti: *Note Storiche Religiose delle Chiese e Parrocchie della Pieve di Locarno, (1902), e della Verzasca, Gambarogno, Valle Maggia e Ascona (1906).* 2. Auflage, Pedrazzini Edizioni, Locarno 1969.
* Celestino Trezzini: *Sonogno.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6, *Sisikon – Steg.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;448.
* Agostino Robertini, Silvano Toppi, Gian Piero Pedrazzi: *Sonogno.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1974, S.&nbsp;357–372.
* Bernard Lieberherr, Carlo Cocoo, Lieberherr, Françoise: *Sonogno: Planungsstudie.* Fondazione svizzera per la tutela del paesaggio, Bern 1974.
* Alfredo Poncini: *Valle Verzasca. Due pergamene ritrovate a Sonogno.* In: *Bollettino della Società Storica Locarnese.* Tipografia Pedrazzini, Locarno 2001, S.&nbsp;37–61.
* 

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20191202095524/https://sonogno.ch/

## Fueßnote
Sorengo

**Sorengo** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
Sorengo lyt uf ere Aahechi zwisch em Luganersee un em See vu Muzzano. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Cortivallo un Cremignone. Nochbergmaine sin Collina d’Oro, Lugano un Muzzano.

## Gschicht
Sorengo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1189 as *Sourengo*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Sorengo isch dr Guido Santini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sorengo ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maria Assunta* (Ändi 11. Jh., 1298 zum erschte Mol gnännt, zwische 1566 un 1593 erwyteret, 1975-76 un 1980-81 renoviert)

## Lyt
* Lars Anders Arborelius, Bischof vu Stockholm, 1949 z Sorengo uf d Wält chuu
* Gaetano Berardi, Fueßballspiler, 1988 z Sorengo uf d Wält chuu
* Katharina Böhm, estrychischi Schauspileri
* Lara Gut-Behrami (* 1991), Skirännfahreri
* Mickey Hardt, Schauspiler
* Kurt Held, Schriftsteller
* Hermann Hesse (1877–1962), Dichter, het 1919 e churzi Zyt do gläbt, voreb er uf Montagnola zogen isch
* Michelle Hunziker, Moderatori, Sängeri un Model
* Dick Marty, Bolitiker
* Flavio Maspoli, Bolitiker
* Fulvio Pelli, Bolitiker
* Elisabetta Pellini, italienischi Schauspileri, 1974 z Sorengo uf d Wält chuu
* Felice Puttini, Radrännfahrer

## Literatur
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;124, 248, 490, 495, 558–562.
* Walter Fontana: *Sorengo 1962–1982. Il restauro del Centro parrocchiale, Casa del Sagrestano (XII–XVI sec.), Convento dei Cappuccini (XVI–XVII sec.), Chiesa di Santa Maria Assunta.* Sorengo 1982.
* A. Mario Redaelli, Walter Fontana: *Sorengo Cortivallo Cremignone. Archeologia, Storia, Arte.* Edizione Comune di Sorengo, Sorengo 1995.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;334–336.
* Mario Redaelli: *Il fondo Cora Carloni e Luigia Carloni Groppi: un contributo alla storia dell’impegno sociale e pedagogico nel Canton Ticino.* Edizioni del Comune di Sorengo, Sorengo 2007.
* 

## Weblink

* sorengo.ch

## Fueßnote
Stabio

**Stabio** (lombardisch *Stabi*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Stabio im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
S Dorf lyt zeh Kilometer weschtlig vu Chiasso an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione Gaggiolo un San Pietro. Nochbergmaine sin Mendrisio un di italienische Gmaine Bizzarone, Cantello, Clivio un Rodero. 

## Gschicht
Stabio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1067 as *Stabio*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Stabio isch dr Claudio Cavadini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Stabio ghert zum Comasco-Lecchese.

## Kultur un Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Giacomo e Cristoforo martire* (1275 zum erschte Mol gnännt, am Änd vum 16. Jh. nei böue, Bfaarchilche syt 1575, 18. un 20. Jh. erwyteret, 2006/07 reschtauriert) 
* Chilche *SS. Pietro e Lucia*, San Pietro (7. Jh., im 12. un 13. Jh. nei böue, 1973-77 reschtauriert, bis 1575 Bfaarchilche)
* Kapäll *Madonna di Caravaggio* (1754-1758)
* *Museo della civiltà contadina* (Museum vu dr Buurekultur)

## Lyt
* Cadel Evans, auschtralische Radrännfahrer

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Stabio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6, *Sisikon – Steg.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;485, 486.
* Giuseppe Martinola (Hrsg.): *Stabio*. In: *Invito al Mendrisiotto.* Lions Club del Mendrisiotto, Bellinzona 1965, S.&nbsp;18–22.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;24, 36, 37, 186, 226, 378, 435, 563–566.
* Giuseppe Martinola: *Stabio*. In: *Inventario d’arte del Mendrisiotto.* Band I, Edizioni dello Stato, Bellinzona 1975, S.&nbsp;502–534.
* Carlo Speziali: *I fatti di Stabio del 22 ottobre 1876. Commemorazione del centenario.* Arti grafiche A. Salvioni e Co. S. A., Bellinzona 1977.
* Rossana Cardani Vergani, Heidi Amrein, Valentin Boissonas: *L’ultimo guerriero longobardo ritrovato a Stabio TI.* In *Archeologia svizzera.* Nummer 26, 2003.
* Glauco Martinetti, Alessandro Pesce (Hrsg.): *Rapelli: 1929–2004; il coraggio di un’idea.* Rapelli Sa, Stabio 2004.
* Costanza Pastore, *La dispersione del patrimonio archeologico di Stabio.* In: *Rossana Cardani Vergani, Sergio Pescia (Hrsg.), Stabio antica. Dal reperto alla storia.* Comune di Stabio, Armando Dadò editore, Locarno 2006
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 
* Giovanni Andrea Scartazzini, Fabrizio Panzera: *Il processo di Stabio!: una disamina storica della vicenda.* G. Casagrande, Lugano 2013.
* Renata Broggini: *Edda Mussolini Ciano, da Livorno alla Svizzera (1943–1945).* In: *Arte&Storia.* Jahr 14, Nummer 62, August 2014, Edizioni Ticino Management, Lugano 2014, S.&nbsp;358–367.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190904001059/http://stabio.ch/

## Fueßnote
Tenero-Contra

**Tenero-Contra** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Navegna im Bezirk Locarno.

## Geografi
D Gmai lyt am em rächte Stade am Uusgang vum Verzascadal un goht vu Tenero am Stade vum Langesee bis uf Contra am Bärghang. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Campei, Contra di Sotto, Costa, Fraccia un Reggia. Nochbergmaine sin Brione sopra Minusio, Gordola, Mergoscia un Minusio.

## Gschicht
Tenero isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1235 as *Tendero*, Contra im nämlige Johr as *Contra*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Tenero-Contra isch dr Paolo Galliciotti.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Tenero-Contra ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Pietro e Vincenzo* (im 13. Jh. zum erschte Mol gnännt, 1742-61 nei böue)
* Bfaarchilche *S. Bernardo* (romanisch, im 15. Jh. zum erschte Mol gnännt, 2004 renoviert)
* Kapäll *Beata Vergine della Fraccia* (17. Jh.)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, (La Fraccia) S.&nbsp;163.
* Celestino Trezzini: *Tenero.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6, *Stegemann – Tenero.* Attinger, Neuenburg 1931, S.&nbsp;657, *Tengen – Tingry.*, S.&nbsp;658.
* Celestino Trezzini: *Contra.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2, *Cavadini – Daegerlen.* Attinger, Neuenburg 1931, S.&nbsp;657, *Tengen – Tingry.*, S.&nbsp;618.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, (Tenero S.&nbsp;367, 378), 567/568, (Contra S.&nbsp;306).
* Giuseppe Mondada: *Tenero-Contra. Appunti di storia.* Edizioni Pedrazzini, Locarno 1968.
* Virgilio Gilardoni: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino, volume III: L'alto Verbano II. I circoli del Gambarogno e della Navegna.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 73). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG.&nbsp;Bern 1983, ISBN 3-7643-1500-8, (Contra, S.&nbsp;128–138), (Tenero, S.&nbsp;267–290).
* Simona Martinoli und andere: *Guida d'arte della Svizzera italiana.* (Hrsg. GSK), Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;163–164.
* Simona Canevascini (Hrsg.): *Un comune dai vigneti alle sponde del Verbano.* Tenero-Contra 2010.
* Giovanni Lombardi: *Gli impianti idroelettrici in Ticino.* In: *Arte&Storia.* *Il Ticino dell'acqua. Dalla formazione geologica del Cantone alle attività economiche.* Edizioni Ticino Management, Jahr 12, Nummer 54, April–Juli 2012, Lugano 2012.
* Mario Canevascini: *Tenero-Contra. Nomi di luogo tra storia e territorio.* Tenero-Contra 2012.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* http://www.tenero-contra.ch

## Fueßnote
Tegna

**Tegna** isch e ehmoligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het zum Chrais (circolo) Melezza im Bezirk Locarno ghert. Uf dr 14. April 2013 het Tegna mit dr Nochbergmaine Cavigliano un Verscio zue dr neie Gmai Terre di Pedemonte fusioniert.

## Geografi
Tegna lyt im untere Onsernonedal. Zue dr Gmai ghert no d Fraktion Ponte Brolla. Nochbergmaine sin Avegno-Gordevio, Locarno, Losone un Verscio.

## Gschicht
Tegna isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1238 as *Tenia*.

Am 22. Septämber 2002 hän d Stimmburger vu Tegna di blant Fusion mit dr Gmaine Verscio un Cavigliano zue dr neie Gmai *Pedemonte* abglähnt. Des Brojäkt isch derno vorerscht ufgee wore. Am 25. Septämber 2011 hän d Burger eme neie Fusionsbrojäkt mit Cavigliano un Verscio zue dr neie Gmai Terre di Pedemonte zum 14. April 2013 zuegstimmt.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Tegna isch bis 2013 dr Omar Balli gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Tegna ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Maria Assunta* (im 14. Jh. gnännt)
* Kapäll *Madonna delle Scalate*, au *S. Anna* (17. Jh.)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Tegna.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6, *Stegemann – Tenero.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;648, 649.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Arte e monumenti della Lombardia prealpina.* La Vesconta, Istituto grafico Casagrande, Bellinzona 1967, S.&nbsp;197, 386-387, 566–567, 579.
* A. Gersten: *Castello di Tegna.* In: *Svizzera Rivista d’arte e d’archeologia.*, 1969, S.&nbsp;117–150.
* Onorio Silacci, *Centovalli e Terre di Pedemonte.* Associazione Pro Centovalli e Pedemonte, 1988.
* Mario De Rossa, *Motivo di una secolare controversia. Dunzio di Tegna.* In: *Tre Terre. Periodico di Tegna, Verscio e Cavigliano.* Nummer 16, 1991.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;211, 212.
* Elfi Rüsch: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino. Distretto di Locarno IV: La Verzasca, il Pedemonte, le Centovalli e l’Onsernone.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 123).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG. Bern 2013, ISBN 978-3-03797-084-3, S.&nbsp;132–148.
* Mario De Rossa: *B.D.L.&nbsp;(Benefattori di Livorno). Le loro testimonianze nelle Terre di Pedemonte, nelle Centovalli e a Ronco s/Ascona.* in «Arte&Storia.» *Svizzeri a Pisa e Livorno.* 14.&nbsp;Jahrgang, Nummer 62, Edizioni Ticino Management, Lugano August 2014, S.&nbsp;262–281.
* 

## Weblink

* Offiziälli Websyte vu dr Gmai Terre di Pedemonte

## Fuessnote
Torricella-Taverne

**Torricella-Taverne** (lombardisch *Toresèla-Tavèrn*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Taverne im Bezirk Lugano.

## Geografi
Torricella-Taverne lyt am rächte Stade vum Vedeggio sidlig vum Monte Barro. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Taverne superiore, Taverne inferiore, Motto un Torricella. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Bedano, Lamone, Monteceneri, Origlio un Ponte Capriasca.

## Gschicht
Torricellab un Taverne sin zum erschte Mol gnännt wore anne 1254 as *Torexella*, 1437 *Tabernas de Torexella*, 1473 *Torricella, Taverne*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Torricella-Taverne isch dr Tulio Crivelli.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005.

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Torricella-Taverne ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Castello Trefogli, böue vum Architäkt Michele Trefogli (1838-1928)
* Chilche *SS. Maurizio e Biagio* (1361 zum erschte Mol gnännt, Chor 1. H. 17. Jh., 2002-03 renoviert) 

## Literatur
* Rinaldo Caddeo: *Antonio Albrizzi da Torricella nella vigilia della rivoluzione del 1798.* In: *Rivista storica ticinese.* Nummer 1. Februar 1938, Istituto Editoriale Ticinese, Bellinzona 1938.
* Celestino Trezzini: *Torricella.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 7, *Tinguely – Ungarn.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;27, 28.
* Celestino Trezzini: *Taverne.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6, *Stegemann – Tenero.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;644, 645.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, (Taverne) S.&nbsp;187, 229, 460, (Torricella) S.&nbsp;574–575.
* Giuseppe Chiesi, Fernando Zappa: *Terre della Carvina. Storia e tradizioni dell’Alto Vedeggio.* Armando Dadò, Locarno 1991.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;281–283.
* Fabrizio Panzera (Hrsg.): * Piano del Vedeggio. Dalla strada Regina all’Aeroporto.* Salvioni, Bellinzona 2008.
* Raimondo Locatelli, Adriano Morandi, Peppino Manzoni, Giorgio Conti: *Homines loci Torrexelle et Tabernarum.* Verlag Patriziato e Comune di Torricella-Taverne, Torricella-Taverne 2010.
* 

## Weblink

* http://www.torricella-taverne.ch

## Fueßnote
Vacallo

**Vacallo** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Caneggio im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
Vacallo lyt uf eme Biel nerdlig vu Chiasso an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Pizzamiglio, Roggiana, San Simone un Vacallo Alta. Nochbergmaine sin Chiasso, Morbio Inferiore, Breggia un di italienische Gmaine Cernobbio, Como un Maslianico. 

## Gschicht
Vacallo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1202 as *Vacallo*.

Am 25. Novämber 2007 hän d Stimmburger vu Vacallo e Zämmeschluss mit dr Gmaine Chiasso un Morbio Inferiore abglähnt.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Vacallo isch dr Pietro Zanotta.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Vacallo ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Simone e Giuda* (1646-71 böue uf dr Fundamänt vun eme spotmittelalterlige Vorgängerböu, 1968-71 reschtauriert)
* Chilche *S. Croce* (1643) 


Datei:Vacallo - chiesa dei Santi Simone e Giuda.jpg|Chilche *SS. Simone e Giuda*
Datei:Chiesa s croce.JPG|Chilche *S. Croce*


## Lyt
* Pietro Lironi, Bildhauer
* Giusepe Lironi, Bildhauer
* Giovanni Antonio Piotti, Architäkt
* Giuseppe Piotti, Architäkt

## Literatur
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;435, 475, 576–577.
* Giuseppe Martinola: *Inventario d’Arte del Mendrisiotto.* Band I, Edizioni dello Stato, Bellinzona 1975, S.&nbsp;547–555.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

* Websyte vu dr Gmai Vacallo

## Fueßnote