open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Larve

E **Larve** (vo lat. *[[Laren (Mythologie)|lar]]*, Plural: *lares* (römischi Schutzgottheite) – bedütet ursprünglig Maske oder Gspängst) isch in dr Zoologii e Zwüscheform in dr Entwicklig vom Ei zum Erwachsenestadium, wo bi Dier vorchunnt, won e Metamorphose duremache.

Die bekanntiste Diergruppe mit eme Larvestadium si d Insekte und d Amphibie. De Larve vo de Froschlurch sait me Rosschöpf, bi de Insekte heisse si under anderem Made oder Rupe; as Finne bezeichnet me s Larvestadium bi Bandwürm.

Larve gsehn ganz anders us as s usgwachsene Dier und hai hüfig au e ganz anderi Läbenswiis. So läbe zum Bispil d Larve vo Schnoogge oder Libälle im Wasser, währed s usgwachsene Insekt (Imago) uf em Land und in dr Luft läbt. Wenn die junge Dier keini eigene Larvalmerkmol hai, so redet me von ere Nymphe.

Nit immer isch s Larvestadium nume e churzi Übergangsphase; es cha durchus dr grösst Deil vom Läbe vom ene Dier usmache. So läbt dr Maiechäfer zwei bis fümf Johr as Larve (Ängerling), as usgwachsene Chäfer numen e baar Wuche. No extremer gseht s bi de Eidagsfliege us. Noch dr Umwandlig zum Imago läbe mänggi Arte nume non e baar Stunde. Denn git s no Arte, bi dene wärde scho d Larve gschlächtsrif und si füehre d Verwandlig nie dure (die so genannti Neotenii), zum Bispil dr mexikanischi Axolotl-Molch.


Datei:Zophobas morio larva - top (aka).jpg|D Larve vom Grosse Schwarzchäfer (*Zophobas morio*)
Image:BockKäferLarve2.JPG|D Larve vom ene Bockchäfer
Datei:Haswell's Frog - Paracrinia haswelli tadpole.jpg|D Larve (d. h. dr Rosschopf) vom Haswell Frosch (*Paracrinia haswelli *)
Datei:SteinfliegenLarve2.JPG|D Larve von ere Steifliege (*Plecoptera*)
Tatzenkäfer-Larve.jpg|D Larve von eme Tatzechäfer


## Literatur
* Detlef Bückmann: *Über den Verlauf und die Auslösung von Verhaltensänderungen und Umfärbungen erwachsener [[Schmetterling]]s[[Raupe (Schmetterling)|raupen]].* Mainz 1953
Antonio Loprieno

Dr **Antonio Loprieno** (* 1955 z Bari, Italie) isch en italiänisch-schwizerische Egyptolog und Universitätsprofässer.

Dr Loprieno het siis europäische Abitur (Baccalauréat Européen) im Johr 1972 an dr Europäische Schuel z Brüssel gmacht. Drnoch het er Egyptologii, Sprochwüsseschaft und Semitistik an dr Universität Turin studiert, won er 1977 promoviert het und bis zum Johr 1981 as Assistänt gschafft het. Denn isch er mit eme Stipändium vo dr Alexander-von-Humboldt-Stiftig an d Universität Göttinge gange und het sich dört im Johr 1984 habilitiert. Vo 1983 bis zum Johr 1986 isch er Dozänt an dr Universität Perugia gsi, deilwiis gliichziitig vo 1984 bis 1987 an dr Universität Göttinge.

D Universität Perugia het en 1987 zum usserplanmässige Profässer für hamito-semitischi Sprochwüsseschaft ernennt. Er het dört glehrt und gforscht, bis dass er vo 1989 bis zum Johr 2000 ordentlige Profässer für Egyptologii und Leiter vom Department for Near Eastern Languages and Cultures an dr University of California, Los Angeles, worden isch. In dere Ziit isch er au Gastprofässer an dr Hebräische Universität z Jerusalem gsi, an dr École Pratique des Hautes Études z Paris und an dr Universität Heidelberg. 

Im Johr 2000 isch dr Loprieno ordentlige Profässer für Egyptologii an dr Universität Basel worde und in dere Funktion isch er Studiedekan vo dr Philosophisch-Historische Fakultät, Presidänt vo dr Planigskommission und Presidänt vo dr Bibliothekskommission gsi. Im Juli 2005 isch er für d Amtsziit 2006 bis 2010 zum Rektor vo dr Universität gwehlt worde.

Am 8. Mai 2008 het en d Rektorekonferänz vo de Schwiizer Universitäte (CRUS) zu ihrem neue Presidänt gwehlt. Am 1. August 2008 het er s Amt vo siim Vorgänger Prof. Dr. Hans Weder adrätte.

Dr Loprieno isch Mitgliid vo dr «Akademie der Wissenschaften zu Göttingen», vom Dütsche Archäologische Institut (DAI) und andere international bedütende wüsseschaftlige Gsellschafte. Er isch au Mitherusgäber vo dr «Zeitschrift für Ägyptische Sprache und Altertumskunde» (ZÄS) und Redakteur vo dr Zitschrift «Lingua Aegyptia – Journal of Egyptian Language Studies» (LingAeg).

Im Joor 2015 isch dr Antonio Loprieno as Räkter vo dr Baasler Uni zruggdrätte.

## Weblingg
*Universität Basel: Prof. Dr. Antonio Loprieno
*CRUS: Prof. Dr. Antonio Loprieno
*CRUS: Antonio Loprieno wird neuer Präsident der CRUS
Burgruine Wieladingen

D **Burgruine Wiiladinge**, au *Harpolinger Schloss* gnännt, isch e Burgruine bi Wiiladinge, eme Ortsdeil vu dr Gmei Rickebach im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Bärgsporn iber em Murgdal.

## Gschicht
Die Spornburg isch im 12. Johrhundert böue wore. Zu däre Zyt het si zum Bsitz vum Chloschter Bad Säckige ghert. S erscht Mol gnännt wird d Burg um 1260 as Bsitz vu dr Herre *von Wieladingen*. Speter het si dr Familie *von Stein* ghert. Ab em 15. Johrhundert isch d Burg derno verfalle.

## Aalag
Di ehmolig Burgaalag zeigt no Räscht vun eme Doppeldor un eme Palas. Au dr 28 Meter hoch Bärgfrid isch no erhalte.

Zwische 1984 un 1996 sin d Räscht vu dr Ruine vu ehreamtlige Mitarbeiter vum 1984 grindete Verein *Förderkreis Burgruine Wieladingen* gsicheret wore. Dr Durm isch zuegängli gmacht wore. Dr Ferderchreis luegt wyter uf d Erhaltig vu dr Aalag.

## Literatur
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Verlag des Südkurier. Konstanz 1984. ISBN 3-87799-040-1
* Wolfgang Zimmermann: *Unterwegs zu Burgen und Schlössern im Schwarzwald. Ausflüge und Wanderungen zu den schönsten und interessantesten Burgen und Schlössern*. Fink-Kümmerly und Frey. Ostfildern 1981. ISBN 3-7718-0409-4

## Weblink
* Homepage vu dr Burgruine Wiiladinge
* Burg Wiiladinge uf burgenwelt.de
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
Schenkenbergertal

S **Schänkebärgertal** ligt im Kanton Aargau in de Schwiiz und ghört zum Bezirk Brugg. S Tal abbe flüsst de Talbach. Ganz z oberscht im Tal isch Thale, dann chunnt Oberflachs und am Usgang vom Tal zu de Aare ligt Välte und Schinznach-Dorf. Thale und Välte sind politischi Gmaine – Oberflachs ghört wie Schinznach-Dorf zu de Gmaind Schinznach. S ganzi Tal isch öppe füf Kilometer lang und goot vo de Staffelegg bis zu de Aare. Uf de Siite wird s Tal vo zwei Höhezüg vom Jura iigränzt.
Im 1996i isch de traditionelli Erlös vom Schoggitaler-Verchauf vom Schwiizer Heimetschutz für s Schänkebärgertal bschtimmt gsi.

## Name
De Name vom Tal chunnt vo de Burg Schänkebärg, wo oberhalb vo Thale glägen isch. Hüt isch s numme no e Ruine. Vo de Burg Schänkebärg us hei d Bärner s Amt Schänkebärg verwaltet, wo d Bärner im 1460 bsetzt hei.

## Weblink

* s Schänkebärgertal uf chenkenbergertal.ch
* d Wiiregion vom Schänkebärgertal uf weinregion-schenkenberg.ch
Brettenbach

Dr **Brettebach** isch e rund 25 Kilometer lange Bach, wu us em sidlige Schwarzwald chunnt. Syy Quälle lyt z Freiamt, oben am Brettedal, uf ere Hechi vu uugfehr 700 m NN. Uf syym Wäg dur d Freiämter Ortsdeil Brettedal, Niderdal, Sägblatz, Richebach, Keppebach, dur d Gmei Säxoi un d Stadt Ämmedinge fließe no ne Huffe chleineri Bäche in dr Brettebach dryy. Är mindet z Ämmedinge in Elz.

Dr Brettebach chryzt z Ämmedingen uf em glyche Nivoo dr Mihlibach oder Wuerkanal.

## Weblink

## Fueßnote
Ruine Werrach

D **Ruine Werrach**, au *Bärefels* oder *Wäär* gnännt, isch e Burgruine bi Wäär im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. Si lyt am Uusgang vum Wääredal uf ere Aahechi iber dr Stadt.

## Gschicht
Die Hecheburg isch wahrschyns im 12. Johrhundert böue wore un isch im Bsitz vu dr Bischef vu Basel gsi. Anne 1265 isch si vum Rudolf vu Habsburg uf eim vu syyne Fäldziig am Hochryy gschlisse wore, dr Bischof vu Basel het d Burg derno wider ufböue loo.

Ändi vum 13. Johrhundert isch d Burg an d Habsburger gange. Dr Rudolf vu Habsburg het d Burg em *Walther von Klingen* as Läche gee, im 14. Johrhundert isch si vu dr Freherre *von Schönau* ibernuu wore, wu sich speter e Schloss unter dr Burg böue hän, s Alt Schloss Wäär. Ab em 16. Johrhundert isch d Burg verfalle un as Steibruch brucht wore.

## Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no greßeri Räscht vu dr Ussemuure vum Burghof erhalte.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Alfred Kröner Verlag,  Stuttgart 1965

## Weblink
* D Burg Werrach uf alemannische-seiten.de
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
Schinznach-Bad

**Schinznach-Bad** (usgsproche: ) isch es Dorf, en Stadtteil vo Brugg und en ehemoligi Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Kanton Aargau.

## Geografy
D Ortschaft ligt im Südweschte vom Stadtzäntrum vo Brugg. Dr ehemolig Gmeindsbann isch 190 Hektare gross gsi. Dodervo sind 74 Hektare Wald und 86 Hektare überbaut. Di höchschti Stell vo de Gmeind isch uf em Scherzbärg uf 508 Meter, di tüfschti a de Aare uf 340 Meter ü. M.

S Dorf ligt am rächte Ufer vo de Aare und het e schwäfelhaltigi Thermalkwelle. Bis ins 1938i het Schinznach-Bad **Birrelauf** gheisse, und di alte Iigsässene hei em au no lang eso gseit.

D Nochbergemeinde vo Schinznach-Bad sind gsi: Vilnachere, Habsbrg, Lupfig, Holderbank und Schinznach.

## Gschicht
S Dorf Birrelauf isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1064 gnennt, wo d Habsburger ihri Höf z *Biralophon* im Chlooschter Muri vermacht hei. Vo do aa het s Chlooschter Muri di geischtlich Ufsicht über s Dorf gha, d Landesherrschaft isch bi de Habsburger blibe.

S Dorf isch en Teil vom habsburgische Eigeamt gsi, wo de ältischti aargauisch Psitz vo de Familie rund um d Habsbrg gsi isch. D Habsburger hei d Grund- und Grichtsherrschaft im 1397i dann ans Chlooschter Königsfälde übertrait.

Wo d Bärner im 1415i de Underaargau eroberet hei, isch s Eigeamt und dodermit au Birrelauf zu Bärn cho. Im 1654 isch uf de lingge Siite vo de Aare, uf em Gebiet vo Schinznach-Dorf, e Kwelle mit heissem, schwäfelhaltigem Wasser entdeckt worde. Bin ere Überschwemmig im 1670i isch si verschüttet worde und im 1691 het mä se wider entdeckt, dismol aber uf de rächte Siite vom Fluss, uf de Gmarkig vo Birrelauf. Mit de Zit isch um d Kwellen umme es Kurbad entschtande, wo sech wider *Schinznach* gnennt het. S Dorf het aber witers no Birrelauf gheisse.

Im 1798i sind d Franzose in d Schwiiz iimaschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Birrelauf isch zum Kanton Aargau cho, wo im 1803i um de Kanton Bade und de Kanton Fricktal erwiteret worden isch.

Am 15. Mai 1858 isch z Birrelauf de Bahnhof eröffnet worde, wo aber *Schinznach-Bad* gheisse het. Au d Poscht het bi de Eröffnig dèè Name bruucht und so isch es imer wider zu Verwächslige mit Schinznach (Dorf) cho. Doderwäge het au d Gmeind Birrelauf ihre Name gänderet und heisst sit em 1938 offiziell *Schinznach-Bad*. S ursprünglichi Schinznach füert sider de Zusatz *-Dorf*, und het jetz nach dr Fusion mit Oberflachs wider dr chürzer name *Schinznach*.

Ändi 2017 hend d Gmeindversamlig vo Schinznach-Bad und dr Iiwoonerroot vo Brugg zuegstimmt, ass die beide Gmeinde sellet zämegleit wärde. Bi de Volksabstimmig vom 4. März 2018 het s Stimmvolch vo Brugg und Schinznach-Bad *Ja* zur Fusion per 1. Januar 2020 gseit.

Sid däm Datum ghört der Ort zu der Stadt Brugg; die eigeti Gmeindsverwaltig isch ufghobe worde; d Stadtverwaltig vo Brugg lueget jetz au für d Lüüt vo Schinznach-Bad.

Z Schinznach-Bad isch im Summer 2019 wäge der plaanete Fusiioon mit Brugg e Quartierverein gründet worde, wo für d Lüüt im Dorf en eigeti Organisazioon isch.

## Literatur
* 

## Weblink

* di ehemoligi Websyte vo der alte Gmeind Schinznach-Bad
* d Websyte vom Quartierverein Schinznach-Bad

## Einzelnochwis
Böblingen

**Beblenga** (dt. *Böblingen*) isch a Chreisstadt im zäntrale Bade-Wirttebärg, rund 20 Kilometer sidweschtli vu Stuegert. Beblenga isch di zwotgrescht Stadt im Landchreis Beblenga. Zämme mit Sendelfenga bildet si ne Mittelzäntrum fir d Umlandgmeine. Syter em 1. Februar 1962 isch Beblenga Großi Chreisstadt.

## Geografii
Beblenga lyt am Nordoschtrand vum Obere Gai, uf un an eme gäche Uuslaifer vum Scheabuech. In dr nerdli Schwarzwald chunnt mer vu Beblenga uus in eppe eire Stund, uf di Schwebisch Alb in rund 40 Minute.

### Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Beblenga (im Uhrzeigersinn vu Oschte uus): Lãẽfelde-Echderdenge (Landchreis Esslenga) un Schẽnnoech, Holzgerlenge, Ẽhnenge un Sendelfenga (alli Landchreis Beblenga)

### Stadtgliderig
Beblenga bstoht us dr Chärnstadt un em Stadtdeil Dagerscha *(Dagersheim)*, wu am 1. Septämber 1971 im Ramme vu dr Gebietsreform yyglideret woren isch. Dagerscha isch a Ortschaft im Sinn vu dr bade-wirttebärgische Gmeindsornig mit eme Ortschaftsrot, wu vu dr Bevelkerig bi jedere Kommunalwahl nej gwehlt wird, mit eme Ortsvorsteher as Vorsitz.

In dr Chärnstadt wäre zem Deil Wohngebiet mit eigenen Nämme unterschide, wu sich im Lauf vu dr Beböuig ergee hän, wu aber zmeischt nit gnau vunenander abgränzt sin. Doderzue ghere zem Byyschpel Danneberg, Waldburg, Rauher Kapf, Grund un Diezehalde.

### Ruumblanig
Beblenga bildet zämme mit dr Nochberstadt Sendelfenga ne Mittelzäntrum in dr Region Stuegert, wu Stuegert s Oberzäntrum derzue isch. Zem Mittelberaich Beblenga /Sendelfenga ghere näbe däne bode Stedt no d Gmeine im mittlere Deil vum Landchreis Beblenga, nämli Aidlenge, Aldorf, Ẽhnenge, Gärdrenge, Grafenao, Hildrizhause, Holzgerlenge, Moogschded, Schẽnnoech, Schdõẽnebrõnn, Waldebuech und Weil.

## Gschicht
Beeblenga ischt zom erschte Mol gnennt worde om 1100.

## Verwaltong
Beeblenga ghert zue koenere Verwaltonsgmoeschaft.

Dr OberSchuldes ischt dr Wolfgang Lützner.

### Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahle 2006 un 2011: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Beeblenga ghert zom Schwäbisch.

## Lyt
* Wilhelm Ganzhorn (1818-1880), dytsche Lyriker
* Albrecht Behmel (* 1971 z Beblenga), Schriftsteller

## Literatur
* Erich Keyser (Hsgr.): *Württembergisches Städtebuch*; Band IV Teilband Baden-Württemberg Band 2 aus *Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte* – Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, Stuttgart 1961.
* Andreas Wiedenmann und die Evangelische Kirchengemeinde Dagersheim (Herausgebergem.): *Kleiner Dagersheimer Kirchenführer. Festschrift zom fünfhundertjährigen Jubiläum der Dagersheimer Kirche*, Böblingen 1991.
* Sönke Lorenz, Günter Scholz (Hsgr.): *Böblingen. Vom Mammutzahn zom Mikrochip*. Filderstadt 2003, ISBN 3-935129-09-2.

## Bilder

Datei:BöblingenTreppen.jpg|Stägeryychi Innestadt
Datei:BoeblingenMarktplatz.jpg|r Märtblatz
Datei:BoeblingenRathaus.jpg|S 1952 nej böue Rothuus


## Fueßnote


## Weblink

* Offiziälli Homepage vu dr Stadt Beblenga
Heidenheim (Begriffsklärung)

**Heidenheim** stoht fir:

* d Chreisstadt Hoidna z Bade-Wittebärg, Dytschland
* dr Landkrois Hoidna z Bade-Wittebärg, Dytschland
* dr Märt Heidenheim (Mittelfranken) im Landkreis Weißenburg-Gunzenhausen z Bayern, Dytschland
* s Chloschter Heidenheim in dr Gmei Heidenheim (Mittelfranken)

**Heidenheim** isch dr Familienamme vu däne Persone:
* Moritz Heidenheim (1823–1898), anglikanische Theolog
* Wolf Heidenheim (1757–1832), jidische Glehrte
Kyffelburg

D **Kyffelburg** isch e abgangeni Burg bi Waldkilch im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. Si isch am Chloschterareal gläge, hite Dettebachstroß 10.

Dr Name soll vum alemannisch Verb *kyyfle* (strytte) här chuu.

## Gschicht
D Kyffelburg isch um 1300 dr Wohnsitz vu dr Herre *von Vischerbach* gsi, wu Dieschtlyt vu dr Schwarzenberger gsi sin. D Burg wird anne 1454 urkundlig gnännt. Speter het si em *Hans von Sulz* ghert, wu si anne 1485 an dr Kaplan *Nikolaus Holdermann* verchauft het. Ab 1490 isch d Burg derno im Bsitz vum Margarethestift gsi un isch as Wohnsitz vu dr Verwalter brucht wore.

No 1762 isch d Kyffelburg wäge Böufelligkeit abbroche wore. Hite stoht an däre Stell e Huus, wu 1771 böue woren isch.

## Burgaalag
Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.

## Literatur
* Alfons Zettler, Thomas Zotz: *Die Burgen im mittelalterlichen Breisgau. Halbband 1. A - K. Nördlicher Teil*. Ostfildern. In. *Archäologie und Geschichte. Freiburger Forschungen zum ersten Jahrtausend in Südwestdeutschland*. Heft 14. Thorbecke. Sigmaringen 2003. ISBN 3-7995-7364-X

## Weblink
* Burg im Landkreis Ämmedinge uf burgeninventar.de]
Singen

**Singen**, alem. **Singe**, stoht fir:
* dr mänschli Gsang.

**Singen** isch dr Namme vu däne Ortschafte:
* Singe (Hontes), e Stadt im Landchreis Konschtanz z Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Singen, e Ortsdeil vu dr Gmei Remchingen im Enzkreis z Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Singen, e Ortsdeil vu dr Gmei Ilmtal im Ilmkreis z Thüringe, Dytschland
Aquae Helveticae

**Aquae Helveticae** – das heisst uf latynisch: "Helvetischi Bäder" – isch e römischi Sidlig an ere Flussschlaufe vo de Limmat gsi, wo hüt s Bäderquartiir vo de Stadt Bade ligt. D Thermalquelle derte sind vo de Römer für nes Thermalbad bruucht worde.

## Gschicht
Im Johr 15 vor Chrischtus hei d Römer s Mittelland bsetzt und zur Sicherig vom eroberte Biet chlineri und grösseri Militärstützpünkt aagleit. Eine vo de gröschte isch s Römerlager vo *[[Vindonissa]]* gsi, uf em Gebiet vo de hütige Gmeind Windisch. Ab em Johr 14 noch Chrischtus hei d Römer dann aagfange d Thermalquelle z nutze, wo numme öppe füüf Kilometer von Vindonissa wägg si gsi.

Um das Baad umme isch e Sidlig entschtande, wo Kauflüt und Handwerker sich aagsidlet hei. D Sidlig isch vermuetlich ufgäh worde, wo d Römer e chli vor oder im Johr 406 Vindonissa verloh hei.

Der Oort isch id der römische Provinz Obergermanie gsi.

## Sidlig

Bisherigi Grabige hei zeigt, dass d Sidlig am Aafang us Holz bauet gsi isch und spöter die Holzbaute durch Steihüüser ersetzt worde sind. Bei Usgrabige hät me nöd numme am linke Limmatufer Gebäude gfunde, sondern au uf de Ännetbadner Siite. Nochgwisse isch au d Exischtenz vo eme Isis-Tempel, wome aber vonnem nid wäiss, won er genau gstanden isch. Me het vermuetet, ass er usserhalb vo de Sidling uf em Gebiet vom hütige Wettige chönt gsi sy.

Z *Aquae Helveticae* hei sowohl Römer wi au Helvetier gläbt und d Sidlig isch an de römische Stroosse gläge, wo vo *[[Augusta Raurica]]* (Augscht) und *Vindonissa* uf *[[Turicum]]* (Züri), *[[Vitudurum]]* (Oberwinti) und *[[Brigantium]]* (Breagaz) ggangen isch.

## Literatur
* Martin Hartmann, Hans Weber: *Die Römer im Aargau*. Verlag Sauerländer, Aarau 1985, ISBN 3-7941-2539-8, S. 161–164.
* Otto Mittler: *Geschichte der Stadt Baden – Band I: Von der frühesten Zeit bis um 1650*. Verlag Sauerländer, Aarau 1962, S. 17–36.
Oberkirch

**Oberkirch** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Owerkirch, e Stadt im Ortenaukreis, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Oberchöuch, e Gmei im Kanton Lozärn, Schwyz
* Oberchilch, e Ortschaft uf dr Gmeigränze zwische Nunnige un Zubel im Kanton Solothurn, Schwyz
* Trier-Zewen, e Ortsdeil vu Trier, Rhyland-Pfalz, Dytschland

**Oberkirch** isch dr Familienamme vu däne Persone:
*  Henriette von Oberkirch (1754–1803), Fründin vo de Prinzessin Sophia Dorothea von Württemberg
Kummerbuben

D **Chummerbuebe** (offiziell: Kummerbuben) si e Band us Bärn, wo auti Schwizer Volkslieder düe widerbeläbe. Derby spilesi aber kei sogenannti "Hudigäggeler", sondern befassesech meh mitem melancholische, vagabundische Vouksguet und de Schattesite vom Daasy. Wies ir Vouksmusig gang u gäb isch, wärde d Lieder nach Ermässe aapasst, ergänzt und mit neuer Musig verseh.

## Gschicht
Bis im Herbscht 2007 si d Chummerbuebe no aus Dean Moriarty & The Dixie Dicks bekannt gsy und si mit Lieder vom Tom Waits vo Beiz zu Beiz zoge. Si hei sech när zum jitzige Bandname umbenennt und deby e musikalische Wächsu düregmacht - vo Coversongs zu eigene Lieder.

## Diskografi
### CD
* 2007: *Liebi und anderi Verbräche*
* 2009: *Schattehang*
* 2012: *Weidwund*
* 2015: *Dicki Meitschi*

### Film
D Chummerbuebe hei ou im Film *Buebe gö z'Tanz* vom Steve Walker zäme mit em Bern Ballett mitgmacht.

## Weblink
* Offizielli Internetsite vo de Chummerbuebe
* Offizielli Myspacesite
* Internetsite vor Plattefirma vo de Chummerbuebe

## Fuessnoote
Das blaue Wunder

**S blaui Wunder** (schriftdütsch: Das blaue Wunder; rumantsch: il miracul blau) isch en Aktion vom Bündner Ernst Bromeis, wo zum Ziil het, de Wärt vom Element "Wasser" z verdütliche und di verschidnige Intresse am Wasser uf ein Nenner z bringe.

## D Idee
Mit em *blaue Wunder* wot de Initiator de Mönsche es Gschpüri für di Einzigartigkeit vom Wasser gäh. Wasser, wo-n-es unverzichtbars Nahrigsmittel isch, für d Energiigwinnig bruucht wird, für Schport und Tourismus. All di Interesse sotte, zämme mit de Ökologie, fürenand Verschtändnis ha und enand ergänze schtatt konkurenziire.

## Graubünde 2008

De Ernst Bromeis-Camichel het im Johr 2008 meh wi 200 See im Kanton Graubünde durchschwomme. Au de Wäg zwüsche de See het de Ernst Bromeis numme us eigener Chraft bewältiget, z Fuess oder mit em Velo. Er isch von ere Fotographin begleitet worde und s Bündner Tagblatt het vo sine Aktion immer wider aktuell brichtet. Au uf Radio e Televisiun Rumantscha isch über ihn brichtet worde.

## Schwiiz 2010
Um s Wasser nöd numme de Bündner sondern allne Schwiizer nöcher z bringe, het *s blaui Wunder* im 2010 in de ganze Schwiiz schtatt gfunde. In allne 26 Kantön het de Ernst Bromeis-Camichel jewils de gröschti See durchschwomme. Am 1. Juli hät er sini Reis am Rütli aagfange und am 1. Ougschte isch er z Lozärn wider an de Viirwaldschtättersee reschpektive d Rüüs retour cho. D Gsamtschtrecki het öppe 310 km schwümme, 1500 Kilometer met em Velo und 15 km z Fuess umfasst.

## Rhii 2012
Ab Aafang Mai het de Ernst Bromeis de Rhii vo de Quelle am Oberalppass bis zu de Mündig in d Nordsee in de Nöchi vo Rotterdam innerhalb vo eme Monat welle durchschwümme. Unterstützt isch sini Aktion vo Schweiz Tourismus gsi. Er het sis Vorhabe aber nach zwei Woche müesse abbreche.

## Expedition 2014
Am Mäntig, 7. Juli 2014 isch de Ernst Bromeis im Lago di Dentro bim Lukmanierpass zur «Expedition 2014» gstarted. Döt isch dä Punkt vom Rhy, wo am witischte vo sinnere Mündig z Holland awägg isch. Uf siner 1247 Kilometer lange Expedition het er öppe 200 Kilometer z Fuss müesse zruckläge, wil es ufgrund vom Hochwasser meh Schwümmverbot gäh het, wi es normalerwis der Fall isch. Er isch uf sinere «Expedition 2014» vo me Kanute, eme Logistiker, eme Rhykapitän und enere Dokumentarfilmere beglaitet worde. Am 20. Augschte het de Ernst Bromeis d Nordsee erreicht und isch dodermit de zweit Mönsch gsi, wo de Rhy de Längi noch durchschwomme het.

## Weblink
* S blaui Wunder

## Einzelnochwiis
Pflanzennamen Villingen

**[[Alemannische Pflanzennamen|Pflanzenämme]] im Dialäkt vu [[Villingen-Schwenningen|Villinge]]**:

***[[Feldsalat|Aggersalot]]** – *Vallerianella locusta* (L.) Laterr. (Feldsalat). Syn.: Rabunzle
***Aurikele** – *Primula auricula L.* (Alpen-Aurikel)
***Badengele** – *Primula sp.* (Schlüsselblume). Syn.: Himmelschlissele
***Bochele** – *Heracleum* (Bärenklau)
***Brunnegresse** – *Nasturtium offcinale R.Br.* (Brunnenkresse)
***Chrischtros**  – *Heleborus niger L.* (Christrose, schwarze Nieswurz)
***Dotterblueme** – *Caltha palustris* L. (Sumpfdotterblume).
***Forre** – *Pinus* (Kiefer, Föhre)
***Glitzetli** – *Ranuculus* (Hahnefuss). I andere alemannische Mundarte *Ankeblueme*, *Hahnefuess*, *Glisserli*
***Gruselbeeri** – *Ribes alpinum* (Alpen-Johannisbeere). I andere alemannische Mundarte stoht *Gruselbeeri* für d *Stachelbeere*
***Goldgleckle** – *Forsythia × intermedia* Zab. (Forsythie)
***Hagebutze** – *Rosa* (Hagenbutte)
***[[Kartoffel|Herdepfel]]** – *Kartoffel*
***Himmelschlissele** – *Primula sp.* (Schlüsselblume). Syn.: Badengele
***Ilge**  – 1. *Lilium sp. * (Lilie) 2. *Narcissus pseudonarcissus* L. (Osterglocke)
***Judezibele** – *Allium ursinum* L. (Bärlauch)
***Kimmig** – *Carum carvi* (Kümmel)
***Kuchischelle** – *Pulsatilla vulgaris* Mill. (Küchenschelle)
***Leberbliemle** – *Anemone hepatica* L. (Leberblümchen)
***Maieresle** – *Convallaria majalis* L. (Maiglöckchen)
*** Muliforze** – *Ribes grossularia* (Stachelbeere). I andere alemannische Mundarte *Chrusele*, *Drussbeer*, *Gruselbeeri*
***Munetli** – Gänseblümchen
***Oschterblueme ** – 1. *Narcissus pseudonarcissus* L. (Osterglocke) 2. *Anemone nemorosa* L. (Busch-Windröschen)
***Paasele** – *Viola wittrockiana* Gams ex Nauenburg & Buttler (Garten-Stiefmütterchen)
***Pfrieme** – 1. *Genista sp.* (Ginster) 2. *Sarothamnus scoparius* W. D. J. Koch (Besenginster)
***[[Feldsalat|Rabunzle]]** – *Vallerianella locusta* (L.) Laterr. (Feldsalat)
***Surele** – *Rumex acetosa* L. (Sauer-Ampfer), Syn. Surhampfle
***Surhampfle** – *Rumex acetosa* L. (Sauer-Ampfer), Syn. Surele
***Sunnewirbel** – *Taraxacum officinale* Web. (Löwenzahn) (jungi Blattrossette)
***Trollblueme** – *Trollius europaeus* L. (Trollblume)
***Viigele** – *Viola sp.* L. (Veilchen)
***Vrenele** – *Veronica sp.* (Ehrenpreis)
***Waldmoeschter** – *Galium odoratum* (L.) Scop. (Waldmeister)
***Wegsoecher** – *Taraxacum officinale* Web. (Löwenzahn)
***Ysop** – *Hyssopus officinalis* L. (Ysop)
***Zeringge** – *Syringa vulgaris* L. (Gemeiner Flieder)

## Weblink
* Von A bis Z: mit Villinger Dialekt durch den Frühling uf dr Homepage vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Vom Nüssli über den Feldsalat zum Döchterli
* Mitteilungen des badischen Landesvereins für Naturkunde und Naturschutz in Freiburg i. Br.
Palataler Approximant

De **palatali Approximant** isch en Luut vo dr mänschliche Sprooch. Er chùnt in zirka 85% vo de Sprooche vo dr Wält vor. S Zeiche im IPA defür isch ; im Alemannische schryybt mer en meischt au mit  wie im Wort “jung”.

## Artikulation
*Es isch en Approximant, er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet.
*De Artikulationsort isch palatal; d Zùng duet sich em harte Gaume aanööchere.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Stimmloser labiodentaler Frikativ

De **stimmlosi labiodentali Frikativ** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA, ùn au de Buechstab im latiinische Alphabet, defür isch . Imene Deil Dialäkt im Alemannische git es zwo Variante vo däm Luut, e Fortis ùn e Lenis. Bstimmti Dialäkt, bsùnders im Niideralemannische ùn Schwööbische hen aber au nùmme de Lenis-Luut.

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch labiodental; d Ùnterlippe bildet mit de Zään e Engi.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Albstadt (Begriffsklärung)

**Albstadt** stoht fir:
* d Stadt Albstadt im Zollernalbchreis z Bade-Wirttebärg, Dytschland
* dr Ortsdeil Albstadt vu dr Stadt Alzenau im Landchreis Aschaffenburg z Bayern, Dytschland
Stimmloser bilabialer Plosiv

De **stimmlosi bilabiali Plosiv** isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Er chùnt in de meischte Sprooche vo dr Wält vor; zue de Ussnaame ghört zum Byspil s Kanien'keha. Im Arabische git es au kei /p/, defür aber en //. S Zeiche im IPA defür isch .

In de alemannische Dialäkt chùnt de Luut als Lenis, Fortis ùn behuucht vor. De Lenis-Luut wird allerdings meischt als  bhandlet ùn transkribiert.

## Artikulation
*Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert ùn deno wird d Lùft ùff eimool dur s Muul abgloo.
*De Artikulationsort isch bilabial; er wird mit de Ùnter- ùn Oberlippe zämme artikuliert.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Stimmloser glottaler Frikativ

De **stimmlosi glottali Frikativ** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch , wie au de Buechstab im latyynische Alphabet. Im Alemannische wird de Luut au mit  gschriibe, wie im Wort „Huus“.

Trotz dass de Luut als „glottale Frikativ“ bezeichnet wird, isch de Luut weder en richtige Frikativ, noch isch glottal als Artikulationsort e bsùnders träffendi Bschryybig. Träffender isch viilmool e Definition als stimmlose Vokal.

In viile Sprooche git es de Luut nit, wie zum Byspil in fascht allene Dialäkt vùm Französische, wo de Buechstab  nie ussgsproche wird.

## Artikulation
*Es wird traditionel als en Frikativ bschriibe. Tatsächli wird in de meischte Sprooche aber niene im Muul e Engi bildet. Wäge däm meint mer hüt inzwüsche, dass de Luut bloss ei artikulatorischs Merchmool het: dass er stimmlos isch.
*De Artikulationsort wird viilmool als glottal definiert. Tatsächli aber chönne d Artikulatore alli möglichi Positione yynee, ohni dass d Luutqualität sich duet verändre.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Stimmhafter velarer Frikativ

De **stimmhafti velari Frikativ** isch en Luut vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch . Mer muess uffpasse dass mer des Zeiche nit mit  verwäggslet, wo im IPA für e Vokal stoot.

Im Alemannische gits de Luut eigetli nit. Allerdings wird d Lenis vum // wie im Hochalemannische Wort „**ch**urz“, zum Deil mit däm Symbol transkribiert. E andri Transkriptionsmöglichkeit isch  für de Lenis, un  für de Fortis.

S Wort „Chuchi“, wo de Lenis un de Fortis Luut beidi vorchömme, wird also je nooch däm als  oder als  transkribiert.

En echte stimmhafte velare Frikativ het akustisch e gwüssi Äänlichkeit mit em Zäpfli-r im Dütsche.

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch velar; de hintere Zùngerùgge bildet mitem Gaumesegel e Engi.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Ł

De Buechstabe **Ł** (L mit Querstrich, chli: **ł**) chunnt im Polnische, Kaschubische,
Sorbische, i de Weißrussische, im Venezianische und in de Navajo-Sproch vor.
Erschtmol isch das Schriftzeiche im 16. Jahrhundert i polnische Tegscht gfunde worde. Für d'Sorbe isch dä Buechstabe s'inoffizielli Nationalsymbol, wo vom Wort, Łužica chunnt, wo en sorbische Begriff für d'Lausitz isch. 

## Uussproch

Im Łacinka, wo em Wiisrussische (Belarussische) entspricht und i einige ostpolnische Dialäkt tuet me Ł als „dunkligs“ bzw. velarisierts L [] säge.

Im Niidersorbische, im Obersorbische und im Polnische isch Ł en stimmhafte labiovelare Approximant [].

I de Navajo-Sproch und im Inuktitut isch de Buechstabe für de stimmlose laterale alveolare Frikativ.

I de Venezianische Sproch channmer en *l*, *e* odder gar nöd säge, z. B. *ła góndoła* seijt me *góndola, góndoea* oder au *góndoa*.

## Darstellig uf em Computer
### Unicode
Im Unicode chammer s'L mit Querstrich uf de folgende Positione gseh:

* Grossbuechstabe Ł: U+0141
* Chliibuechstabe ł: U+0142

### ISO 8859
S'L mit Querstrich isch i de Kodierig Latin-2 enthalte.
 
### TeX
Im TeX wird s'L mit Querstrich wie une zeigt:

* Grossbuechstabe Ł: \L
* Chliibuechstabe ł,: \l

## Anderi Verwändig
I latinische Handschrifte vom Mittelalter wird s ł bzw. ƚ (U+019A) als Abchürzig für Lat. *vel* „oder“ bruucht.
Hebe Camargo

D **Hebe Maria Camargo** (8. März 1929 z Taubaté, São Paulo; † 29. September 2012 z São Paulo)) isch en brasilianische Schauspiilerin, Sängere und Moderatorin gsi.

## Biographii
D Hebe Camargo isch am 8. März 1929 z Taubaté, São Paulo uf d Wält cho.. Si het ihri Karriere as Sängere in de 40er-Johr agfange wo si zämme mit ihrer Schwester s Duo *Rosalinda e Florisbela* bildet het.

Um 1950 het ihri TV-Karriere als Färnsehmoderatorin agfange. Denn het si bi divärse Färnseh- und Radiosänder gschafft. Sit 1986 moderiert si ihri eigeni TV-Sändig *Hebe*.

Im Januar 2010 isch bi re en bösartige Tumor vom Brustfells diagnostiziert worde. Si isch am 29. September 2012 in ihrem Huus im São Pauloer Stadtteil Morumbi gstorbe.

## Nowiis
Kirchberg SG

**Chirchbärg** isch e politischi Gmaind mit öppä 8000 Iwohner im Kanton Sanggale, Schwiz.

## Geografii
D Gmaind Chirchbärg lit im undere Toggeburg und gränzt im nordweschte as Thurgi. Zu de Gmaind ghöred s Dorf Chirchbärg, s Dorf Bazehääd a de Thur une, d Dörfer Möselbach, Gähwil und Diätschwil.

Nochbergmainde send im Süde Moslig, im Oschte Lütischborg und Jonschwil, im Norde Rickebach TG, Wiile TG und Sirnach, im Weschte lit no Fischinge TG.

## Sehenswördikaite
Näbet de Dorfcherchene z Bazehääd und z Chirchberg ghört zu de Sehenswördikaite vo de Gmaind au de 966 Meter höch Usichtsbärg St. Iddaburg mit em Wallfahrtsort vo de Heilige Idda. De Berg isch scho i de Bronzezitt bisidlet gsii. O bi Underbazed hett mer us de Tuur Fünd us de Bronzezitt borg.

## Verchehr
Bazehääd het en Bahnhof a de Liniä Wil-Wattwil, de ehemolige Bodesee-Toggeburg-Bahn, wo hüt Südostbahn heisst. Userdäm gits e Busliniä vo Wil über Chirchbärg uf Gähwil und eini vo Bazehääd uf Dietschwil. Möselbach isch nöd an öffentlichä Verchehr agschlossä.

## Persönlichkaitä
* Eduard Spelterini (* 1852), Luftfahrtpionier und Ballonkapitän
* Jakob Häne (1913–1978), Mohler
* Paul Huber (1918–2001), Komponischt

## Bilder

Datei:Kirchberg SG (Foto Dietrich Michael Weidmann) 074.JPG|Chirchbärg fo dä Strooss fo Bazehääd her gsee
Datei:Kirchberg SG (Foto Dietrich Michael Weidmann) 126.JPG|Häiligchrüzchile St. Peter und Paul z Chirchberg
Datei:Kirchberg SG (Foto Dietrich Michael Weidmann) 093.JPG|Deckäfreskä in dä Häiligchrüzchile
Datei:Kirchberg SG (Foto Dietrich Michael Weidmann) 118.JPG|Reformiärti Chile
Datei:Kirchberg SG (Foto Dietrich Michael Weidmann) 129.JPG|Gmäindhuus
Datei:Kirchberg SG (Foto Dietrich Michael Weidmann) 117.JPG|Typischi Toggäburgär Wohnhüüsär
Datei:Bazenheid (Foto Dietrich Michael Weidmann) 143.JPG|d Josef-Chile z Bazähääd
Datei:Bazenheid (Foto Dietrich Michael Weidmann) 150.JPG|d Josef-Chile fo inä
Datei:Bazenheid (Foto Dietrich Michael Weidmann) 141.JPG|Hüsär im Dorfzäntrum fo Bazähääd


## Weblink

* Offizielli Website vo Chirchberg
* 

## Fuessnote
Labial-palataler Approximant

De **labiopalatali Approximant** isch en Luut vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch . Es isch di labialisierte (= mit grùndete Lippe) Variante vùm Luut [].

De Luut  wird oft au als s halbvokalischs konsonantischs Gägestùgg zum Vokal [] aagluegt; also als en Luut, wo im Gägesatz zum [y], nit de Gipfel vùnere Silbe bildet. Was debi gnau de Ùnterschid isch, isch ùmstritte.

## Artikulation
*Es isch en Approximant, er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet.
*Er het zwei Artikulationsstelle: zum eine duet sich de hintere Zùngerùgge em harte Gaume aanööchere, wie bimene palatale Konsonant, glychzytig sin d Lippe grùndet (labialisiert), wie bimene bilabiale Konsonant.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Kantonsparlament

Es **Kantonsparlament** isch es Parlament und die legislativi Gwalt vo eme Schwizer Kanton. Wäge de unterschiidliche gschichtliche Entwicklige in de verschidnige Kantön und wäge de unterschiidliche Sproochregione, hei di Parlament verschidnige Näme. Si heisse *Kantonsrot,  Landroot* oder dütsch *[[Grosser Rat|Grosse Rot]]* reschpektiv franzöösisch *Grand Conseil*. Nume dr Kanton Jura het *parlement* (schwzdt. Parlamänt) vorzoge.

D Kantonsparlamänt chömed im Johresablauf regelmässig för e paar Täg, im Kanton Züri jede Wuche a aim Tag, am Kantonshauptort zäme. Däne Zämekümft sait me au «Session». Si bespräched dänn di ainzelne Pünkt vo de Traktandelischte, fassed Bschlüss oder stelled Aaträg a d Kantonsregierig.

S Pendant zumene Kantonsparlamänt isch z Dütschland, z Ööschterrych und z Liechtestäi de Landtag.

## Lischte vo de Kantonsparlament
In dere Lischte findet sich d Näme vo de Kantonsparlament in de offizielle Reihefolg vo de Kantön mit Aagabe über de Tagigsort, d Grössi und d Legistatur vom Parlament.

## Literatur
* Andreas Auer: *Staatsrecht der schweizerischen Kantone.* Stämpfli, Bern 2016, ISBN 978-3-7272-3217-6.

## Weblink
* Interässegmeinschaft Kantonsparlamänt ICC (kantonsparlamente.ch)
* ''Mitglieder – Kantonale Parlamente'' uf de Website vo de Schwizerische Gsellschaft für Parlamäntsfroge
Mont-Terrible

**Mont-Terrible** isch de Name vom ene französische Departemänt gsi, wo vom 1793i bis zum Johr 1800 exischtiert het. De gröschti Teil vom Gebiet vom damalige Departemänt ghört hüt zum Schwiizer Kanton Jura.

## dr Name
De Name vom Departemänt chunt vom *Pultbärg* bi Saint Ursanne, wo uf französisch *Mont Terri* heisst. Der Bärg ligt südlich vo Cornol im Elsgau, also zmits im Gebiet vo dem Departemänt.

## d Gschicht
Im 1793 het Frankrich di Raurakischi Republik, wo im Dezember 1792 us Teil vom Fürschtbistum Basel entschtanden isch, anektiirt. S anektiirti Gebiet isch zum 84. Departemänt vo de erschte französische Republik worde. Im Johr 1800 isch s Departemänt em Oberelsass zuedeilt worde und dodermit vo de Landchart verschwunde. Bim Wiener Kongress ane 1815 isch de gröschti Teil vom *Mont-Terrible* denn zum Kanton Bärn cho.

## s Biet und d Organisation
S Departemänt *du Mont-Terrible* het am Aafang us de Dischtrikt vo Pruntrut und Delschbärg beschtande. De Dischtrikt Pruntrut isch in acht Kantön unterteilt gsi, dä vo Delschbärg in füüf. Im 1797i sind noch gwüssi Biet um Mömpelgard zum Departemänt cho und de Rescht vo de ehemolige Bsitzige vo de Fürschtbischöf vo Basel im Südjura. S Departemänt het in dere Ziit 210 Gmeinde gha und öppe 77'000 Iiwohner, gliichwohl het Frankriich s Gfühl gha, s Departemänt sigi z chlii und so isch es ebe im 1800 zum Département Haut-Rhin cho.

## Weblink
*
Greyerz FR

**Greyerz** (frz.: *Gruyères*, Greyerzer Patois ; jùutüütsch *Griersch*) isch e politischi Gmeind im Greyerzerbezirk vom Kanton Fryburg. S Schtädtli isch noch wiitgehend so erhalte, wiis im Mittelalter gsi isch. Us dem Grund isch es es belibts Ziil vo Tourischte.

## Geographii

Greyerz ligt am Nordoschtrand vom Moléson, am Rand vo de Fryburger Alpe. S isch uf eme in de damalig Ziit schtrategisch günschtige Hügel erbaut worde und bildet zäme mit em Schloss Greyerz es Ensemble. S Schtädtli ligt uf ere Höchi vo öpe  De Gmeindsbann het e Flächi vo 28,4&nbsp;km², dodervo sind 49&nbsp;% vo Wald bewachse und 5&nbsp;% überbaut. Nochbargmeinde von Greyerz sind Broc, Val-de-Charmey, Bas-Intyamon, Haut-Intyamon, Semsales, Vaulruz, Vuadens, Bulle und Le Pâquier.

## Gschicht
Greyerz isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar im Jahr 1144 aus *de Grueria*. Va circa 1075 bis 1554 isch s Stedtli s Zentrum va der Grafschaft Greyerz gsii.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 14,4 % gläge.

## Religion
81,6 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,2 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1546 Yywoner 90,4 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 3,9 % Tüütsch ù 5,7 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 39 va de 1546 Yywohner ggredt.

## Sehenswürdigkeite
Scho s ganze Stedtli, wo uf eme Hügel obe liit, isch sehenswärt. Am Schluss chunnt mer zum Schloss Greyerz hindere. Churz vorhär isch no s Museum vom HR Giger. Siis Grab isch uf em Fridhof bi de Chile Saint-Théodule. Underhalb vom Stedtli, gad bim Bahnhof, isch e Schauchäserei, wo underanderem au Greyerzer härgstellt wird.

## Lüüt
* Louis Ruffieux (1848–1909), Naturforscher und Archivaar z Saussivue ufgwachse

## Literatur
* AA.VV.: *Patrimoine fribourgeois. Le château de Gruyères.* Nummer 16, Fribourg 2005.
* Etienne Chatton, Henri Gremaud, M. Tschopp-Magni: *Château de Gruyères.* Villars-su-Glâne 1991.
* Werner Meyer: *Burgen der Schweiz.* Band 9, Silva Verlag, Zürich 1981, S.&nbsp;72–73.

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Greyerz (uf französisch)
* 

## Fuessnote
Greyerzbezirk

De **Greyerzbezirk**) (frz. *District de la Gruyère,* Fryybùrger Patois  volkstümlich **Greyerzerland**, mängmol au *Bezirk Greyerz*) isch en Bezirk im Kanton Fryburg in de Schwiiz.

De Bezirk het 25 Gmeinde und de Hauptort isch Bulle:


## Fusione
In de letzschte Johr hets im Greyerzerbezirk einige Gmeindsfusione gäh:
* 2001: *Maules*, *Romanens*, *Rueyres-Treyfayes* und *Sâles*  →  Sâles
* 2001: *Marsens* und *Vuippens*  →  Marsens
* 2002: *Albeuve*, *Lessoc*, *Montbovon* und *Neirivue* → Haut-Intyamon
* 2003: *Avry-devant-Pont*, *Le Bry* und *Gumefens*  →  Pont-en-Ogoz
* 2004: *Enney*, *Estavannens* und *Villars-sous-Mont → [[Bas-Intyamon]]
* 2006: *Botterens* und *Villarbeney*  →  [[Botterens]]
* 2006: *Bulle* und *La Tour-de-Trême*  →  [[Bulle FR|Bulle]]
* 2011: *Corbières* und *Villarvolard*  →  [[Corbières FR|Corbières]]
* 2014: *Cerniat* und *Charmey''  →  Val-de-Charmey

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Département Moselle

De **Moselle** (IPA: ) ésch e Département z Frànkrich. `S ghert z´r Region Lothrenge un tràjt de N° 57 nooch de àlfabetisch Räiefolig vun de frànzeesche Départements. De Nàmme kummt vum Fluss Mosel, wie üss de Vogese (un`m Département Vosges) kummt un àn Luxemburg vrbi nooch Ditschlànd fliesst, wo`r én d´Rhin mindet. De Moselle ésch de Noochber vum nerdliche Elsàss un de Gejend, wo m´r üss´r dert én Frànkrich noch Ditsch redd - odr gnöir gsàjt frankischi Dialekte. Mét`m Elsàss zsàmme ésch`s vun 1870/71 bis 1918/19 àls „Reichsland Elsass-Lothringen“ e Teil vum Ditsche Rich gsin.

## Geografii
S Département Moselle leijt im Oschte vun Frànkrich. D weschtlich Granz vum Département ésch gànz mét`m Noochber Meurthe-et-Moselle un ésch 1871 wéllkürlich nöi gezöije wore (wii`s mét Departementsgranze öi so schun oft ésch). Im Oschte bilde de Vogese zuem-e Teil e nàdirlischi Granz, im Norde gehts àn de Saar un ém Nordoschte de Pfalzerwàld.

De Moselle granzt im Norde àn Luxeburi im Nordoschte àn Ditschlànd, àn Rhinland-Pfàlz (an d Pfàlz), un`s Saarland, im Oschte granzt`s àn`s Underelsàss (Département Bas-Rhin).

## Stedt
Di 8 greescht Stedt én dr Moselle sin (Inwohner em Johr 1999):
* Metz
* Thionville (ditsch: *Diedenhofen*)
* Sarreguemines (ditsch: *Saargemünd*)
* Forbach
* Sarrebourg (ditsch: *Saarburg*)
* Boulay-Moselle (ditsch: *Bolchen*)
* Bitche (ditsch: *Bitsch*)
* Château-Salins (ditsch: *Salzburg*)

## Verwàltung
S Département Moselle ésch in 5 Arrondissements mét énsgsàmt 27 Kantone ufgedäilt

## Weblink
* Präfektür vum Département Moselle
* Generàlrot vum Département Moselle
Rote Trotte

Di **Roti Trotte** isch di einzigi vo de acht alte Trottene z Wettige, wo no hüt zum Prässe vo Truube bruucht wird. 

## Räbbau u Wettige
De Räbbau isch vermutlich mit de Mönch vom Chloschter uf Wettige cho. Nochgwisse isch er sit em 15. Johrhundert, wo s Chloschter Räbberg am Fuess vo de Lägere verpachtet het. Wettiger Buure und Badner Bürger hei in ere Urkund di Pacht beschtätigt überchoo. S Rächt zum Presse vom Saft us de Truube het numme s Chloschter gha und so hei au di sibe älteschte Trottene em Chloschter ghört. Im 1770i isch denn no en achti Trotte dezue cho, d Moschttrotte. Di Roti Trotte isch di einzig wo au hüt no zum Trotte bruucht wird.

## Gschicht vo de Trotte
In wellem Johr di Roti Trotte bauet worde-n-isch, isch hüt nüm bekannt. Di erschti Erwäänig in ere Urkund isch us em Johr 1504. Es git aber Hiiwis druf, dass di Trotte im Johr 1428 im Uftrag vom Abt vom Wettiger Chloschter, em Johannes Schwarzmurer bauet worde-n-isch. Sis Wappe isch rächts nebem Oschtiigang vo de Trotte iigmuuret. Im Johr 1555 isch di erschti Trotte abbroche worde und an de gliiche Schtell hei de Hans Murer und de Hans Ulrich Summerer e noii bauet.
Wo s Chloschter Wettige im 1841i bim Aargauer Chloschterstriit ufghobe worde-n-isch und de Kanton Aargau s Chloschter und de Bsitz vom Chloschter verschtaatlicht het, isch au di Roti Trotte in de Bsitz vom Kanton cho. Im Johr 1859 isch si vergantet worde und isch sither in Privatbsitz. Sit em 1972i stoht si unter Denkmalschutz.

## Näme
De Näme vo de Trotte chunnt vermutlich doher, dass me am Aafang numme roti Truube trottet het.

## Weblink

## Einzelnochwiis


## Literatur
* Ortsbürgergemeinde Wettingen (Hrsg.): *Geschichte der Gemeinde Wettingen.* Baden, 1978.
Bas-Intyamon

**Bas-Intyamon** isch e politischi Gmeind im Kanton Fryburg. Si isch am Aafang vom Johr 2004 entschtande, wo d Gmeinde Enney, Estavannens und Villars-sous-Mont fusioniirt hei und ligt im Greyerzerland.

## Geographii
Bas-Intyamon ligt im Saanetal vo de Fryburger Alpe, kurz bevor de Fluss vo de Bärge ins Vorland chunnt und in de Greyerzersee mündet. 
De Gmeindsbann hät e Flächi vo 33,3 km², vo denne öppe 48 % für d Landwirtschaft gnutzt werdet, 39 % sind bewaldet und 3 % überbaut.
Zu de Gmeind ghöre di drü Dörfer Enney, Villars-sous-Mont und Estavannes, wo bis ins 2003 selbschtändigi Gmeinde si gsi. Au einige Wiler und Einzelhöf ghöred zu de Gmeind. Nochbargmeinde sind Greyerz, Charmey, Grandvillard und Haut-Intyamon.

## Gschicht
D Gmiin isch entstane zum 1. Jenner 2004 us de Fusion va de Gmiine Enney, Estavannens ù Villars-sous-Mont. Enney isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1224 aus *Eis* oder *Eiz*, Estavannens 1231 aus *Estavanens* oder *Extavanens*, Villars-sous-Mont 1235 aus *Vilare sis Mont*.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 12,3 % gläge.

## Religion
84,6 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 4,5 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 946 Yywoner 95,3 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,1 % Tüütsch ù 2,6 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 48 va de 946 Yywohner ggredt.

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Bas-Intyamon
* 
* 
* 

## Fuessnote
Zäpfchen-r

Mit **Zäpfli-r** (hochdütsch: *Zäpfchen-r*) isch e bstimmti Ussprooch vum Phonem /r/ gmeint. Gmeint isch e Ussprooch vum /r/ im hintere Deil vum Mund, im Gägesatz zumene Zungespitze (grollte) -r, wo im vordere Deil vum Mund ussgsproche wird. 
D Bezeichnig „Zäpfli-r“, leitet sich vum Gaumezäpfli ab; des isch de Deil vum Mundruum wo die r-Luut meischt artikuliert werde.

Im Dütsche un Alemannische isch s Zäpfli-r eini vo de Möglichkeite (freii Variation), s Phonem /r/ usszspreche. In dr Schwiiz isch s Zungespitze-r hüüfiger, in Dütschland s Zäpfli-r. Im Französische isch s /r/ meischt en Zäpfli-r (Ussnaame sin vorallem Südfrankriich un Deil vo Kanada), im Spanische oder Italienische gits numme en Zungespitze-r.

Mit Zäpfli-r isch kei exakti Ussprooch gmeint, es git vili verschidni Variante devo. Am hüüfigschte isch en stimmhafte uvulare Frikativ  bzw.  Approximant () oder uvulare Vibrant (). Sältener chömme au stimmlosi Frikativ wie [], [] oder gar [] vor. Im Dänische gits sogar en stimmhafte pharyngale Frikativ ().

Zäpfli-r sin fascht numme uss weschteuropäischi Sprooche bekannt, usserhalb vo Europa au im Hebräische. In praktisch allene andre Sprooche vo dr Wält werde r-artige Konsonante als Zungespitze-r, Retroflex (wie im Änglische) oder uff andri Arte ussgsproche. In Sprooche wie em Arabische gits zwar Konsonante wo glych ussgsproche werde wie s Zäpfli-r, wo aber für d Sprecher vo denne Sprooche nit als „r-artige“ Konsonante aagsänne werde. Wie gnau un wenn dass s Zäpfli-r z Europa enstande isch, weiss mer nit.