Traditionelle Dialekte der englischen Sprache

Im Änglische wird zwüsche **traditionelle Dialäkt** ùn **moderne** oder **Mehrheitsdialäkt** unterschiide (änglisch: *Traditional Dialects* un *Modern-* oder *Mainstream Dialects*).

Moderni Dialäkt finde sich im ganze änglische Sproochruum, traditionelli dergäge nùmme in dänne Biet, wo s Änglisch syt mindeschtens 500 Joor verbreitet isch. Näbe sämtliche änglischsprochige Gegende usserhalb vo Grossbrittanie schliesst des au Irland (bis ùff en Deil vo Nordirland, wo diräkt vo Schottland uss bsiidlet worre isch), fascht ganz Wales, Weschtcornwall ùn s Schottischi Hochland uss. Ussnaame sin zum Deil d Appalache im Oschte vo de USA ùn Neuschottland in Kanada, wo sich ältri Dialäkt erhalte hen.

Di traditionelle Dialäkt lönn sich am beschte mit däm verglyche, was im alemannische Sproochruum ùntereme urige Dialäkt verstande wird, derwyyl di moderne Dialäkt sich mitem Français régional z Frankrych oder de Umgangssprooche im dütsche Sproochruum verglyche lönn, ùn em Standardänglisch ùn syne Dialäkt nöcher stönn.

## Hütigi Verbreitig
Di traditionelle Dialäkt gälte hüt als fascht ussgstorbe, dr Peter Trudgill het 1990 vùnere „Minderheit, wo warschynts schrumpflet“ (*a probably shrinking minority*) gschribe, wo no traditionelli Dialäkt schwätze dät. Dr John Wells schrybt scho 1982, dass „traditioneler Dialäkt am zrùggwyche isch, überall doo, wonner überhaupt no present isch. Syni Sprecher [...] sin e Minderheit, wo ständig schwinded“ (*traditional-dialect is recessive everywhere that it persists at all. Its speakers [...] are a steadily decreasing minority*). Traditioneller Dialäkt isch luut ihm viilmool nùmme no e „Errinnerig aa des, wo d Grosseltre vo denne, wo in de 1940er Joor ùff d Wält cho sin, gschwätzt hen“. Vorallem in ländliche un abglägene Gegende vo Grossbrittanie, ùn zum Deil au no städtische Zentre vo Nord- ùn Weschtängland, usserdäm au Schottland, sin allerdings no Dialäktsprächer z finde.

Dr Schwyzer Dialektolog Eugen Dieth isch ùnter andrem au en Dialäktforscher vùm Änglische gsi.

## Yydeilig
Au wenn wie bi jedere Sprooch di regionale Unterschiid fliessend sin, lönn sich mehreri Isoglossebündel feschtstelle, wo e Ydeilig zuelönn. Di wichtigschti Ùnterscheidig bi de änglische Dialäkt isch zwüsche de *Nordänglische* ùn *Südänglische* (wo sich in e *Zentrale* ùn en *Südlichere* drännt) Dialäkt. Dr nördlichi Dialäkt het im Allgemaine ältri Forme derwyylscht dr Süde innovativer isch. D Gränz zwüsche de nördliche un südliche Dialäkt stimmt öbe mit derre zwüsche de angelsäggsische Chönigrych Northumbria ùn Mercia überei. S Nordänglisch setzt sich ùff dr schottische Syte vo dr Gränz als Scots fùrt, wo allerdings no konservativer wie s Nordänglisch isch.

### Nordänglischi Dialäkt

Di wichtigschte Isogloss, wo s Nordänglisch vùm Südänglische drännt, isch die zwüsche dr Ussprooch vùm altänglische /a/ in Wörter wie *long* ùn *stone*. Im Norde wird *long* miteme helle, churze [] ussgsproche *(lang),* im Süde dergäge als churzes []. S langi /a/ vùm Altänglische in Wörter wie *stān* het sich entlang vo de glyche Linie im Norde zumene [] entwigglet, so dass *stone* dört als *stane* ussgsproche wird, mitem glyche Vokal wie *name*. Im Süde het sich de Vokal dergäge zumene [] entwigglet: *stone*.

D Linie, wo die Ussprooche dränt, verlauft längs vùm Flùss Humber.

Anderi Luuterschynige, wo als typisch für s Nordänglisch gälte, sin au südlich vùm Humber im Zentralänglische verbreitet, vor allem de Yorkshire  südlich vùm Humber ghört dezüe. Dr Peter Trudgill zäält do ùff:
* D Monophthong vo Wörter wie *night* ùn *house* sin im Norde erhalte, dr Früenoiänglischi Vokalwandel isch also überhaupt nit oder nùmme zum Deil duregfiert worde. Dr Vokal vo Wörter wie *right*, *light* oder *night* ùn vo *house*, *out* ùn *cow* isch en langs [] bzw. []. S Wort *house* wird also im Nordänglische glych ussgsproche wie s Alemannisch *Huus*. Z Schottland werde *right* ùn *night* sogar no wie miteme alemannische  als  ùn  ussgsproche. 
* Dr Vokal vo Wörter wie *blind* ùn *find* isch im Norde en churze Vokal [], im Süde dergäge en Diphthong , wo sich ussem lange [] entwigglet het. Im Norde werde die Wörter also praktisch glych wie im Dütsche ussgsproche.

S Nordänglisch wird deno in zwee Dialäkt yydeilt: De *Northumberland*-Dialäkt ùn de *Lower-North*-Dialäkt. Dr traditionelli Dialäkt vo Schottland, s Scots, wird separat bhandlet.

Dr Northumberland-Dialäkt ùnterscheidet sich im Konsonantismus vùm übrige Nordänglische. 
* Als einzigi Landschaft vo Ängland isch d Ussprooch vo  als [] erhalte, wo s Änglisch sùnscht en eifachs [] het. Wörter wie *whine* (pläre) ùn *wine* (Wy) oder *whales* (Wäl) ùn *[[Wales]]* werde unterschidl ussgsproche.
* Als eini vo de ganz wenige Gegende vo Ängland wird s [] im Northumberland ussgsproche: *hill* isch  ùn nit wie sùnscht .
* Dr Northumberland-Dialäkt het e Zäpfli-r, also en uvulare Konsonant [] wie au s Standardfranzösisch ùn Deil vùm alemannische Sproochruum, derwyyl s Änglisch sùnscht en [] oder sältener [] het. Des isch als *Northumbrian burr* bekannt.

Im *Lower-North*-Dialäkt finde sich die drei Merchmool nit.

### Zentral- ùn Südänglischi Dialäkt
Bi de Zentrale ùn Südliche Dialäkt (*Central* ùn *Southern Dialects*) sin d Isoglosse weniger scharf wie bim nördliche Dialäkt ùn überschnyyde sich mee. Beidi werde ine weschtliche ùn en öschtliche Dialäkt ùnterdeilt. D Gränz zwüsche de zentrale ùn südliche Dialäkt verlauft vo dr Waliser Gränz bis zur Mündig vùm Flùss Humber.
Als Ùnterscheidigsmerchmool zwüsche de Dialäkt gälte nooch em Peter Trudgill:

* Abfall vùm –r usser voreme Vokal. De Wandel het vor zirka 250 Joor vùm Südoschte uss yygsetzt ùn betrifft de Grossdeil vo Ängland. Im Norde sin nùmme Northumbria, East Yorkshire ùn d Gegende ùm Liverpool, Manchester ùn Lancaster nit betroffe; im Südweschte isch e grössres Biet, wo grad weschtlich vo London, Northhampton ùn Burmingham aafängt. Wörter wie *arm* oder *father* sin imene nit-rhotische (*non-rhotic*) Dialäkt [] ùn [], imene rhotische (*rhotic*) Dialäkt dergäge [] ùn []. De *Südweschtliche* als rhotischer Dialäkt wird vùm *Südöschtliche* ùn *Zentrale* Dialäkt als nit-rhotische Dialäkt drännt. Dr Abfall vùm –r isch bi de moderne Dialäkt s allerwichtigscht Ùnterscheidigsmerchmool.
* D Ussprooch vùm churze-a in vo Wörter wie *bat*, *bad* oder *man* isch im Südoschte [] (die Ussprooch, wo vo dr BBC ùn ussem Nordamerikanische Änglisch bekannt isch), sùnscht aber offniger, IPA: []. De Luutwandel isch relativ jùng ùn het vor zirka 200 Joor im Südoschte ygsetzt. D Ussprooch mit [] isch en Ùnterscheidigsmerchmool vùm *Südöschtliche Änglisch*. De Dialäkt isch fascht mitem britische Standardänglisch identisch, wo nämli do entstande isch. Er wird in en „Zentralöschtliche“ (*Central East*) ùn en „*Eastern Counties*“ Dialäkt ùnterdeilt. Merchmool vùm letschtere sin d Erhaltig vùm [] (wie im Northumbrian) ùn dr Zämmefall vùm Diphthong  ùn [] als ; *road* reimt sich do ùff *good*.
Dr *Zentrale* Dialäkt stoot im Übergang zwüschem Nord- ùn Südänglische. Usserdäm finde sich im Weschtliche Zentralänglisch zwei bsùndri Merchmool:
* D Verschiebig vo *lang* zu *long* (lueg bi Nordänglisch) isch im Zentralweschte komplet duregfiert worre. Do het au *land* ùn *man* en churzes []: *lond* ùn *mon*.
* Dr Konsonant [], wo nooch [/ sùnscht überall abgfalle isch ùn [] hinterlo het (z. B. *sing*  oder *tongue* ), isch im Zentralweschte erhalte. *Sing* ùn *tongue* sin do  ùn .
 
Die Luutmerchmool wo folge finde sich vorallem, je wyter weschtlich mer goot, ùn sin typisch für s *Südweschtliche Änglisch*.
* Imene grosse Deil vùm Südweschte sin d stimmlose Frikativ (IPA: [], [], [] ùn []) am Wortaafang stimmhaft: [], [], [] ùn []. *Seven* isch do *zeven* ùn s County *Somerset* wird vo Yyheimische *Zomerset* gnännt.
* Dr Diphthong  vo Wörter wie *cold* isch . *No* reimt sich do mit *now*.
* D Yfüegig vùmene [] vor [] ùn vor . *Old* ùn *boil* sin do *wold* () ùn *bwile* ().
* [] ùn [] werde am Aafang vùnere unbetonte Silbe voreme Vokal zumene "tap": []. *City* hört sich do wie *ciddy* aa: . De Luutwandel isch au im ganze nordamerikanische ùn australische Änglisch verbreitet.
* S langi-[] vo Wörter wie *boot* oder *food* isch do zentral [] (de Luut ähnelt em Alemannische "ü").
* Dr Abfall vùm [] am End vùmene Wort; *school* oder *fool* sin do *schoo* ùn *foo*.

Datei:RhoticEngland.png|Gegende, wo ùm 1950 di traditionelle Dialäkt rhotisch gsi sin.
Datei:Initial fricative voicing.svg|Gegende, wo alli Frikativ am Wortaafang stimmhaft sin.
Datei:Ng-coalescence.svg|Gegende, wo in Wörter wie *tongue*  bzw. [] gsait wird.
Datei:H-dropping.svg|Gegende, wo in Wörter wie *hill* en [] oder kei [] hen.


## Fuessnote