Haiti

**Haiti** (haitianisch *Ayiti*, frz. *Haïti* isch Inselstaat, wu uf dr Insle Hispaniola in dr Große Antille lyt. Är umfasst dr weschtli Dail vu däre Karibikinsle, dr Oschtdail nimmt di Dominikanisch Republik yy.

Dr Landesname chunnt us dr Sproch vu dr Taíno, dr Uryywohner vu Hispaniola, un bedytet „bärgig Land“. Di hitige rund 9 Millione Yywohner vu Haiti sin zem gereschte Dail afrikanischer Abstammig. Hauptstadt vum Land isch Port-au-Prince. Haiti isch emol dr ryychscht Staat vu Latyynamerika gsii. S isch aber mittlerwyyli s ainzig Land vum amerikanische Doppelkontinent, wu zue dr am wenigschte entwicklete Länder zellt wird. Zue dr schwache Wirtschaft chunnt e instabili bolitischi Lag mit e Huffe Uurueje, wäge däm sin im letschten Johrzehnt iber drei Millione Haitianer uusgwanderet.

## Geografii
D Nochbere vu Haiti sin u.&nbsp;a. d Turks- un Caicosinsle, di Dominikanisch Republik, Jamaika, Kuba un d Bahamas. S Staatsgebiet het d Form vun eme „U“, wu no Weschte ufgoht. S wir dur zwoo langi Halbinsle bildet. Doderzwische lyt dr Golfe de la Gonâve, am eschtligen Änd vun em d Hauptstadt Port-au-Prince.

Dr hegscht Bärg isch Morne de la Selle mit ere Hechi vu . Är lyt im Sidoschte vum Land in dr Sierra de Bahoruco in dr Nechi vu dr Gränze zue dr Dominikanische Republik, wu s noo mee Gebirg het. Mit sällere dailt Haiti e 388&nbsp;km langi landbundeni Gränze. In dr Landesmitti gehnd Bärg bis uf 1500–1800&nbsp;Meter iber em Meeresspiegel, im Massif du Sud uf dr Tiburon-Halbinsle, wu wyt gege Jamaika fiiriragt bi s rund . Näben em Weschte vu Hispaniola umfasst Haiti au vorglagereti Insle wie d Île de la Tortue un d Île de la Gonâve.

Haiti lyt im Beraich vu dr tropische Wirbelstirm (Hurrikan). Zletscht het dr Hurrikan Jeanne im Septämber 2004 groß Schäde aagrichtet in dr Gegnig um d Stadt Gonaïves. Doderby isch s z Haiti zue rund 3000 Dodesopfer chuu. Bsundersch schlimm het s dr Staat im Augschte un Septämber 2008 droffe, wu vier Wirbelöstirm nochenander großi Zersterige dur Starkwind un Starkräge aagrichtet hän. Dur d Uuswirkige vum Tropesturm Fay, em Hurrikan Gustav, em Tropesturm Hanna un em Hurrikan Ike sin z Haiti insgsamt rund 800 Persone um s Läbe chuu un Dösuerti vu Bewohner sin no diefer in s Eländ gheit.

Geologisch lyt d Insle Hispaniola iber dr Gränze zwische dr Karibische un dr Nordamerikanische Blatte. Wäg däre Verwärfig chunnt s svylmol zue seismische Aktivitete. In dr Johr 1751, 1842, 1860 un zletscht 2010 isch Haiti vu schwäre Ärdbidem droffe wore.

Dur Bodeerosion isch s fruchtbar Land syt dr Bsidlig anne 1492 uf fascht 50 % gschrumpflet. Dr Rägewald  isch scho 1990 zue 98 % abgholzt gsi. In dr Landreform aafangs 19. Johrhundert hän Burefamilie je 15&nbsp;ha Ackerland iberchuu. D Noochuu vu däne Landerbe hän s Land aber in all chlaineri Stickli ufdailt. Anne 1971 het e Buurefamilie im Durschnitt nume no 1,5&nbsp;ha Land ghaa. Go iberläbe het s Land mieße ibernutzt wäre. D Folg dodervu ische starki Erosion gsi un dr Bode isch in wenige Johr uufruchtbar gsii. Di verarmte Noochuu hän derno gächeri Flechine urbar gmacht. Dää Bode wierd in e baar Johr au zerstert syy. Derzue git s vor allem syt 1981 im Ramme vum USAID-Programm allmee Flechine, wu nume Kaffee un Mago fir dr Export aabflanzt wäre. In dr Folg sin Masse vu verarmte Mänsche vum Land uf Port-au-Prince zoge. Im ganze Land het dr Verluscht an landwirtschaftlige Flechine fir dr aige Verbruuch zuen ere soziale Destabilisierig vum Land gfiert.

## Klima
S Klima vu Haiti isch tropisch un wäge däm vu sterkere Temperaturunterschid unter em Dag wie unter em Johr bregt, nämli rund 30&nbsp;°C am Dag un rund 20&nbsp;°C in znaacht. D Niderschleg lige im Großdail vu Haitis bi rund 1300 mm, im Nordweschten, wu s nume im Summer rägnet, bi rund 500 mm. Sunscht git s Haiti zwoo Haupträgezyte, nämli vu April bis Mai un vu Septämber bis Oktober. Dur d Nechi zum warme Golfstrom isch d Wassertemperatur zmaischt uf eme konschtante Nivoo vu 25&nbsp;°C.

## Flora un Fauna
Wel Hispaniola scho syt ere lange Zyt vum amerikanische Feschtland drännt isch, het sich uf dr Insle ne relativ großi Aazahl vu Dier- und Pflanzenarte uuabhängig vum Feschtland chenne entwickle. Vu dr rund 5000 Bflanzenarte, wu z Haiti vorchemme, sin villicht 35 Brozänt endemisch, des haißt si chemme nume do vor. Dur d Yyfierig vu Nutzdierere un Kulturfolger dur d Kolonisatore isch d Vilfalt vu dr endemische Arten aber allmee yygschränkt wore, wäge däm hän nume zwoo vu dr 28 Suugerarte, wu s dert ursprungli gee het, iberläbt hän. Derzue wird d Vilfalt vu Flora un Fauna dur d Erosion un d Ibernutzig vu dr Bede gfehrdet.

## Bevelkerig
### Demografii
Z Haiti wird nume ne arg chlaine Dail vu dr Geburte un Dodesfäll amtli regischtriert. Wäge däm gehn alli Zahle zruck uf Schetzigen un Projektione. Die Zahle sin wäge däm seli uusicher.

D Läbeserwartig lyt bi im Schnitt 61,38 Johr (2010) un s mittler Alter vu dr Bevelkerig bi 20,5 Johr (2010). D Chinderstärbligkait lyt 2010 bi 5,8 % un s durschnittli jehrli Bevelkerigswagstum bedrait 1,84 % (2010). Di zämmegfasst Fruchtbarkaitsziffer isch 2010 bi 3.72 Chinder pro Frau gläge.

Di haitianisch Bevelkerung dailt sich uf in 95 % Schwarzi, 4,9 % Mulatte un 0,1 % Wyssi. Anderi Zahle gän 60–80 % Schwarzi, 15–35 % Mulatte un bis zue 5 % Wyssi aa.

33 % vu dr Haitianer läben in Stedt. Di greschte Stedt sin (Berächnig fir 2008): Port-au-Prince 1.368.075 Yywohner, Carrefour 503.954 Yywohner, Delmas 445.236 Yywohner, Cap-Haïtien 145.709 Yywohner un Pétionville 122.677 Yywohner. S Balligszäntrum Port-au-Prince wird mit 2.411.407 Mänschen im Johr 2008 gschetzt.

### Sproche
Di boode Hauptsproche vu Haiti sin Haitianisch un Franzesisch. Letschteres het v.&nbsp;a. as Zwoot- un Bildigssproch e greßeri Bedytig. Haiti isch dodermit dr ainzig uuabhängig franzesischsprochig Staat z Latynamerika. En uuschließlig religiesi Bedytig het d Sproch Langaj (au *Langay* oder *Haitian Voodoo Culture Language*). D Sproche vu dr indigene Bevelkerig sin uusgstorbe.

### Religione
Z Haiti isch di remisch-katholisch Chilche d Staatschilche. Gnaui Zahle zue dr Religionszuegherigkait sin aber (no US-amerikanische Aagabe vu 2009) nit verfiegbar; s wird gschetzt, ass rund 80 Brozänt vu dr Burger vu Haiti remisch-katholisch sin, dr Räscht ghert verschidene proteschtantische Konfessione aa, vor allem dr Bapstischte (rund 10 Brozänt) un Adventischte (rund 4 Brozänt); dergege git s schnys nume wenig Aagherigi vu nit-chrischtlige Konfessione. Nume wenig Lyw uf dr Momente-Magnitude-Skala gmässe wore.

Gmässen an dr Opferzahle isch es s schwärscht Ärdbidem in dr Gschicht vu Haiti gsi un ais vu dr schwärschte Ärdbidem iberhaupt. Wäg dr anarchische Verhältnis het e Erfassig un Identifizierig vu dr Opfer nit stattgfunde, wäge däm chenne d Opferzahle nume gschetzt wäre. In dr Monet noch em Bidem sin d Schetzige vu dr verschidene Organisatione bi 220.000 bis 500.000 Dodesopfer gläge. Dr Bremierminischter Bellerive het ai Johr noch em Bidem bekannt gee, ass d Zahl vu dr Dite bi rund 316.000 lige diei. Iber 310.000 wyteri Personen sin verletzt wore un schetzigswys 1,85&nbsp;Millione Mänsche obdachlos. 

Nyyn Monet noch em Ärdbidem het s Land noch em epidemische Uusbruch vu Cholera-Fäll landeswyt dr sanitär Notstand uusgruefe. Bishär sin fascht 3500 Mänsche gstorbe un iber 150.000 sin infiziert. (Stand: 5. Jänner 2011). D Infektione sin zerscht in dr ländlige Brovinz Artibonite ufdrätte, hän sich aber in wenige Däg bis in d Hauptstadt Port-au-Prince uusbraitet.

## Verwaltigsgliderig

Haiti glideret sich in zeh Départements. D Yywohnerzahle in dr Tabälle bezien sich uf d Volkszellig vum 7. Augscht 2003. Am 4. Septämber 2003 isch s Département Nippes dur Abspaltig vu Grand'Anse bildet wore.

Quälle: Institut Haïtien de Statistique et d’Informatique

## Berüemti Haitianer
* Jacques-Richard Chéry, Maler

## Fueßnote


## Literatur
* J.C. Dorsainvil: *Manuel d’Histoire d’Haïti.* Port-au-Prince 1929 (réédition 1957).
* C. L. R. James: *The Black Jacobins: Toussaint L’Ouverture and the San Domingo Revolution.* Vintage Books, New York 1989, ISBN 0-679-72467-2; deutsch: *Die schwarzen Jakobiner. Toussaint L’Ouverture und die San-Domingo-Revolution.* Neues Leben, Berlin 1984.
* Martin Ros: *Night of Fire – The Black Napoleon and the Battle for Haiti.* DaCapo Press, New York 1993, ISBN 0-9627613-8-9.
* Noam Chomsky:	*Profit over people: neoliberalism and global order.* Seven Stories Press, 1999, ISBN 978-1-888363-82-1.
* Paul Edward Farmer:*The uses of Haiti.* 2. Aufl., Common Courage Pr., Monroe, Me. 2003. ISBN 1-56751-242-9.
* Philippe R. Girard: *Paradise Lost: Haiti's tumultuous journey from Pearl of the Caribbean to Third World hot spot.* Palgrave Macmillan, New York 2005, ISBN 1-4039-6887-X.
* David R. Montgomery: *dirt. The Erosion of Civilizations.* Univ. of California Pr., Berkley 2007, ISBN 978-0-520-25806-8, S. 227–230.
* Holger Schrader: *Die Lateinamerikapolitik der USA unter Präsident Clinton: Anspruch und Wirklichkeit.* Band 25 der Studien zur Geschichte, Politik und Gesellschaft Nordamerikas, LIT Verlag Berlin-Hamburg-Münster, 2007, ISBN 978-3-8258-0334-6.
* Peter Hallward: *Damming the Flood: Haiti, Aristide and the Politics of Containment.* Verso, London / New York 2008, ISBN 978-1-84467-106-9.
* Slavoj Zizek: *Democracy versus the people.* New Statesman, 8/14th/2008 (about Peter Hallward’s *Damming the Flood*).

## Weblink

* Charte vu Haiti
* Gschicht, änglisch
* Länderinformatione vum Uuswärtigen Amt zue Haiti
* Geologii vu Haiti Dail 1 (änglisch, PDF, 403&nbsp;KiB)
* Geologii vu Haiti Dail 2 (änglisch, PDF, 316&nbsp;KiB)
* Offiziälli Syte vum Turismusverband Haiti (franzesisch)
* The Louverture Project Gschicht vu dr Haitianische Revolution – Wiki (änglisch)