open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jungholz

**Jungholz** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Jungholz (Tirol), a Gmaind im Bezirk Raete, Tirol, Eschtrych
* Jungholz (Oberelsass) (uf frz. *Jungholtz*), e Gmein im Oberelsass, Frankrych
Soultz

**Soultz** ìsch dr Nàmme vun denne Ortschàfte z Frànkrich:
* Sulz (frz. *Soultz-Haut-Rhin*), Gmein ìm Owerelsàss
* Sulz (frz. *Soultz-les-Bains*), Gmein ìm Unterelsàss
* Sulz unterm Wàld (frz. *Soultz-sous-Forêts*), Gmein ìm Unterelsàss

**Lueg au:**
* Sulz
Merxheim (Begriffsklärung)

**Merxheim** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Marxe, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Merxheim, e Gmai im Landchrais Bad Kreuznach, Dytschland
Sulz

**Sulz** stoht fir:

* Sulz, e Gricht us Flaisch, wu in Gallert yyglait isch
* Sulz, e Gricht us em Panse vu Daier

**Sulz** isch dr Name vu däne Persone:
* Grofe vu Sulz, e Adelsgschlächt
* Serge K. D. Sulz (* 1946), dytsche Psychiater un Psychotherapeut

**Sulz** isch dr Name vu däne Ortschafte

z Dytschland:
* Sulz am Neckar, Stadt im Landkreis Rottweil, Baden-Württemberg
* Sulz (Lahr), Ortsteil der Gemeinde Lahr/Schwarzwald, Ortenaukreis, Baden-Württemberg
* Sulz am Eck, Ortsteil der Stadt Wildberg, Landkreis Calw, Baden-Württemberg
* Kloster Sulz, Ortsteil der Gemeinde Dombühl, Landkreis Ansbach, Bayern
* Sulz (Münster), ein Ortsteil der Gemeinde Münster (Lech), Landkreis Donau-Ries, Bayern
* ein Ortsteil der Marktgemeinde Peißenberg im Landkreis Weilheim-Schongau, Bayern, ehemals als Bad Sulz bezeichnet

z Eschtrych:
* Sulz, Gmai z Vorarlberg
* Sulz im Weinviertel, Gmai z Nidereschtrych
* Sulz, Katastralgmai z Nidereschtrych
* Sulz im Wienerwald, Katastralgmai vu dr Gmai Wienerwald, Nidereschtrych
* Sulz, Katastralgmai vu Deutschlandsberg, Steiermark
* Sulz, Katastralgmai vu Sulztal an der Weinstraße, Steiermark
* Sulz, Katastralgmai vu St. Margarethen an der Raab, Steiermark
* Sulz im Burgenland, Katastralgmai vu Gerersdorf-Sulz, Burgeland

in dr Schwyz:
* Sulz AG, ehmoligi Gmai (Gmai Laufeburg) im Kanton Aargau
* Sulz LU, ehmoligi Gmai (Gmai Hitzchilch) im Kanton Luzern
* Sulz ZH, Dorf in dr Gmai Rickebach ZH
* Soulce im Kanton Jura
* Sulz, e Ortsdail vu dr Gmai Chünte im Kanton Aargau

z Frànkrich:
*Sulz (frz. *Soultz-Haut-Rhin*), Gmein ìm Owerelsàss
*Sulz (frz. *Soultz-les-Bains*), Gmein ìm Unterelsàss
*Sulz unterm Wàld (frz. *Soultz-sous-Forêts*), Gmein ìm Unterelsàss

in dr Ukraine
* Sulz, ehmoligi Gmai in dr hitige Oblast Mykolajiw

**Sulz** isch dr Name vu däne Gwässer:
* Sulz (Altmühl), Zuefluss vu dr Altmühl z Bayern
* Sulz, Fluss im Landchais Coburg
* Sulz (Streu), Zuefluss vu dr Streu z Bayern

**Lueg au**
* Soultz
Büttikon

**Büttike** (amtlich *Büttikon*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am weschtliche Rand vom Bünztal.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 282 Hektare gross, dodervo sind 93 Hektare Wald und 31 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 571 Meter, der tüüfschti uf 445 m.
Nochbargmeinde sind Wohle im Norde, Walteschwil im Oschte, Uezwil im Süde, Sarmistorf im Südweschte und Villmerge im Weschte.

## Gschicht

S erschti Mol taucht s Dorf in ere Urkund us em Johr 893 uf. In eme Zeisrodel vom Fraumöischter z Züri wird *Putinchova* gnennt. Di hütig Namesform isch s erschti Mol im 1394i belegt.

Im Mittelalter hets Dorf zerscht de Kyburger ghört und isch, wo des Gschlecht usgschtorbe-n-isch, im 1264 an d Habsburger cho. Im 1415 hei d Lozärner Dörfer Büttike, Hilfike, Sarmistorf, Uezwil und Villmerge eroberet, wo ihri Erwerbige aber im 1425an d Eidgnosse hei müesse abgäh. Büttike het zum Amt Villmerge ghört, eme Teil vo de Freie Ämter, ere gmeine Herrschaft. 

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Büttike het zämme mit Hilfike e Gmeind im Dischtrikt Sarmistorf bildet, wo in dere Ziit zum Kanton Bade ghört het. Im 1803 isch de Kanton Bade dann im noie Kanton Aargau ufgange.

## Literatur
* Peter Felder: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band IV: *Der Bezirk Bremgarten.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 54). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967.

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Büttike
* 

## Fuessnoote
Buchs AG

**Buchs** isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Aarau vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf isch im untere Suhretal und gränzt direkt an Aarau.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 238 Hektare gross, dodervo sind 47 Hektare Wald und 29 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 498 Meter, der tüüfschti uf 436.
Nochbargmeinde sind Robischwiu, Suhr und Aarau. D Sidligsflächi vo Buchs isch mit dere vo Aarau und Suhr zämegwachse.

## Gschicht
S erschti Mol taucht s Dorf in ere Urkund us em Johr 1225 in de Namesform *Buhse* uf. In de hütige Form isch Buchs s erschti Mol im 1361i erwähnt. 
Buchs het im Mittelalter de zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört, ab em 1173i de Kyburger und ab em 1264 de Habsburger. 

Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Buchs zu Bärn cho, wo im 1528 d Reformation iigführt het. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Buchs ghört sither zum Kanton Aargau. Zerscht isch s Dorf en Teil vo de Gmeind Suhr gsi, isch aber uf de 30. Jänner 1810 e eigeschtändigi Gmeind worde.

## Literatur
* 
* Michael Stettler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band I: Die Bezirke Aarau, Kulm, Zofingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 21). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1948. .
* Max Byland: *Alt-Buchs. Bilder aus der Dorfgeschichte, mit besonderer Berücksichtigung der Trennung von Suhr*. Verfasst im Auftrag des Gemeinderates von Max Byland. [Federzeichnungen von Arthur und Hans Byland]. Druckgemeinschaft Aarau, 1960.
* Markus Widmer-Dean/Raoul Richner: *Dorf und Gemeinde Buchs*. Hrsg. von der Ortsbürgergemeinde Buchs. Ortsbürgergemeinde, Buchs, 2010. DNB 1007121254.

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Buchs

## Fuessnoote
Bünzen AG

**Bünze** (offiziell: Bünzen) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. Site m 1940i ghört au di vorher selbschtändigi Gmeind Waldhüsere zu Bünze.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 577 Hektare gross, dodervo sind 168 Hektare Wald und 50 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 478 Meter, der tüüfschti uf 426.
Nochbargmeinde sind Hermetschwil-Staffle im Nordoschte, Besenbüren im Osten, Boswil im Süden und Westen sowie Waltenschwil im Nordwesten.

## Gschicht
Bünze isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1259i in de Form *Bunzina* erwähnt worde. De Ort het de Herre vo Rüüsegg ghört, wo en im 1321 an s Chloschter Muri verchauft hei. Waldhüsere isch en Ort mit freie Buure gsi, wo ihre eigene Grund bewirtschaftet hei. D Landesherre vo beide Dörfer sind d Habsburger gsi.

Wo im 1415 d Eidgnosse de Aargau eroberte hei, isch Bünze en Teil vom Amt Hermetschwi in de Freie Ämter worde, ere Gmeine Herrschaft. Waldhüsere isch zum Amt Boswil cho. Im 1529i sind Iiwohner vo de beide Dörfer zu de Reformation überträte, hei aber nach de verlorene Schlacht bi Kappel wider müesse katholisch werde.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Bünze isch e Gmeind im Dischtrikt Muri worde und het zum Kanton Bade ghört, de hütig Ortsteil Waldhüsere zum Dischtrikt Sarmistorf. Im 1803 isch de Kanton Bade dann im noie Kanton Aargau ufgange.

## Literatur
* Georg Germann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band V: Der Bezirk Muri.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 55). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967, .

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Bünze
* 

## Fuessnoote
Dübendorf

**Dübedoorff** (amtlig *Dübendorf*) isch en politischi Gmäind im Bezirk Uster im Schwiizer Kanton Züri.

## Geografii
D Gmäind isch zäme mit de Metropolregion Züri gwachse und isch sit de Mitti vom 20. Jahrhundert offiziell e Stadt. Dezue ghööred d Oortstäil *Dübedoorff, Gfenn, Hermike* und *Stettbach* im oberen Glattal, *Gockhuuse, Geere* und *Dübelstäi* am Nordhang vom Adlischbärg. Dübedoorff hät hüt me as 25'000 Iiwohner (Stand 2013).

Vom Gebiet vo de Gmäind sind 35,5 % landwirtschaftlichi Flächi, 20,3 % Wald, 31,3 % Sidligsflächi, 11,9 % Vercheersflächi und 0,8 % Gwässerflächi. Dur s Doorff dure flüüsst d Glatt.

## Gschicht
Dübedoorff isch zum eerschte Maal gnännt im ene Dokumänt vom Jaar 946 als *Tuobilindorf*.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Dübedoorff ghöört zu de Seemundarte.

## Bevölkerig

## Religion
29 Prozänt vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31 Prozänt sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggää: BDP 9,6 Prozänt, CVP 5,0 Prozänt, EDU 1,8 Prozänt, EVP 2,6 Prozänt, FDP 8,1 Prozänt, GLP 15,7 Prozänt, GP 6,0 Prozänt, SP 16,1 Prozänt, SVP 32,4 Prozänt, Anderi 2,7 Prozänt.

## Wirtschaft und Forschig
Z Dübedoorff sind die beede nationale Forschigsaastalte EMPA und EAWAG dihäi.

Es isch au de Standort vom Militärflugplatz Dübedoorff, wo au en Iisatzbasis vo de REGA und de Häimetflughafe vo de JU-AIR isch und vo 2008 aa de Standort vom Skyguide *Terminal Control Center Zürich*.

Zu de wichtigen Undernäme, wo z Dübedoorff aasässig sind, zeled under anderem d Chrankeversicherig Helsana, der Uhrehersteller Mobatime, d Minimax AG, d SV Group und s Hilfswäärch World Vision Schweiz.

## Literatur
* 
* 
* 
* Hans Martin Gubler: *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 66: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich.* Band 3: *Die Bezirke Pfäffikon und Uster.* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK, Bern 1978, ISBN 3-7643-0991-1, S. 542–582.
* Wilhelm Meyer-Frey: *Das Doktorhaus in Dübendorf.* Hofer und Burger, Zürich 1893.

## Weblink

* Offizielli Wäbsite vo de Stadt Dübedoorff

## Fuessnote
Appenzell (Dorf)

S Dorf **Appezöll** (amtlig *Appenzell*) isch de Hoptort vom Kanton Appezöll Inneroode i de Schwiz.

## Geografii
D Bezirk (politischi Gmeende) Appezöll, Schwendi ond Rüüti täälide sech s Dorf, wobii de grösst Tääl vom Dorf zom Bezirk Appezöll ghööt. S Dorf lit uf ere Höchi vo , am Fuess vom Alpsteimassiv und werd vo de Settere dorflosse.

## Regionalpolitische Sonderstatus
Wil sich verschidnigi Bezirk s Dorf uftäälid, isch scho im 16. Johrhondert für Ufgoobe, wo die ganzi Ortschaft betröffid, wie Boupolizei, Füürwehr oder Wasser- ond Energiivesorgig, ääges e Spezialgmeend gröndet worde, d Füürschaugmernd, wo s ganze Dorf Appezäll mit siine Ussequartier umfasst.

## Dr Name
1071 isch s Dorf under em Name *Abbacella* erwähnt worde, 1223 as *Abbatiscella*, was *Abts Zelle* (Parzälle vom Abt) bedütet.

## Näbis zom luege
I de Gasse vom Dorf Appezöll häts en Huufe schöni alti Hüüser, wo zum Tääl Moolereie oder Verzierige a de Fassade händ. En gschichtsträchtige Ort isch de Landsgmeendsplatz mit em Landsgmeendsbronne ond de Lende. Uf em Fridhof stood uf jedem Grab e Holzchrüütz mit ere Schleife dra. Wiiteri Gebäu, wo sichs lohnt zum verbii luege sönd folgendi:
* d Pfarrchölche Sankt Maurizius (Bau- und Gstaltigsfaasene vom 16. bis 18. Johrhondert)
* s Kapuzinnerchloster Mariä Liechtmäss mit de Chlosterchölche us em 17. Johrhondert
* s Kapuzinnerinnechloster *Maria der Engel*
* s Schloss, e Patrizierhuus us em 16. Johrhondert
* s Rodhuus, en spootgotische Bau
* d Landeskanzlei (20. Johrhondert)
Vill vo däne Baute send uf de Liste vo de Kulturgüeter vo nationaler Bedüütig.

## Wertschaft
S Dorf Appezöll häd en Huufe chlinneri ond grösseri Läde, wo Artikel för dä täglich Bedarf, aber ou vil Sache för d Turiste zom Verchauf aabüütid. Onder anderem natürli d Appezöller Spezialitäte, wie de Appezöller Chääs, de Appezöller Biberflade, d Appezöller Südworst, de Appezöller Pantli usw.

Rond oms Dorf häd sech ou verschidnigs Chliigwerb aagsidled. Zu de bekanntere Firmene ghörd d Firme Ebneter & Co., wo näbed em Appezöller Alpebetter no anderi Schnäps destiliert. E wiiteri Firme isch d Brouerei Locher AG, wo s Appezöller Bier ond de *Säntis Malt*, en Wisky herstöllt. 

## Galerii

Datei:Hauptgasse Appenzell.jpg|D Hoptgass dor Appezöll
Datei:Landsgemeindebrunnen 20210528.jpg|Landsgmeends-Bronne uf em Landsgmeendsplatz
Datei:St. Mauritius Appenzell.jpg|Blick i d Chölche St. Mauritius vo Appezöll
Datei:Appenzell Marktgasse 2 s.JPG|D Landeskanzlei / Kantonalverwaltig
Datei:Appenzell stumpf.jpg|De Fläcke Appezöll i de Stumpfsche Chronik 1548


## Literatur
* .
* Rainald Fischer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Innerrhoden. Das Innere Land. Das Dorf Appenzell*. Birkhäuser AG, Basel 1984 (=&nbsp;*Die Kunstdenkmäler der Schweiz,* Band&nbsp;74), ISBN 3-7643-1629-2, S.&nbsp;129–390, 490.

## Weblink

* Kantonali Site öber d Landsgmeend z Appezöll
Schwyz (Ort)

**Schwyz** (früehner *Schwiz*; Ussprooch []) isch en Ortsdeil vo dr Iiwohnergmeind Schwyz im Kanton Schwyz. 

## Geographii
Schwyz lit uf ere Höchi vo 516 m.ü.M. (Dorfplatz) am Südhang under de Mythe zwüschen em Lauerzersee und Vierwaldstettersee.

D Gmeind Schwyz setzt sich us den Ortsdeil Schwyz, Rickebach, Ibach und Seewe zsämme. Dr Ortschaft Schwyz sälber sait mä au *Fläcke Schwyz*. Die drei übrige Ortsdeil wärde au as Filiale bezeichnet, also Filiale Ibach, Filiale Seewe und Filiale Rickebach. Alli Ordsdeil füehre, au wenn si hüte mitenander verwachse si, e dörfligs Eigeläbe, hai au ihri eigene Chillene und Wappe. Drnäbe git es no Wiiler, wo jede von ene eme Ortsdeil zuegewiise worden isch.

## Bildli

Datei:Ital-Reding-Hofstatt.jpg|Ital Reding Hofstatt
Datei:Bundesbriefmuseum.jpg|Bundesbriefmuseum
Datei:Forum-Schweizer-Geschichte.jpg|Forum vo dr Schwiizer Gschicht
Datei:Schwyz-Mythen.jpg|Schwyz mit em Chliine und em Grosse Mythe
Datei:Schwyz Schmiedgasse.jpg|D Schmiidgass mit St. Martin und de Mythe
Datei:Schwyz Herrengasse.jpg|Herregass mit dr Chille St. Martin
Datei:Schwyz Kirche St.Martin.jpg|D Chille St. Martin mit de Mythe
Datei:Schwyz Gewoelbegemaelde.jpg|St. Martin: Gmäld im Gwölb
Datei:Schwyz Heiligkreizkapelle.jpg|D Heiligchrüzkapelle
Datei:Schwyz Heiligkreizkapelle innen.jpg|D Heiligchrüzkapelle
Datei:Schwyz Hauptplatz.jpg|Hauptplatz: S Roothuus und s Hotel Wysses Rössli
Datei:Schwyz Wysses Rössli.jpg|S Hotel Wysses Rössli
Datei:Schwyz Rathaus.jpg|S Roothuus am Hauptplatz
Datei:Schwyz Brunnen-Mändl.jpg|Brunne-Mändl am Hauptplatz
Kloakentiere

D **Kloakedier** (Monotremata, vo gr.  *monos* „einzeln“, „einzig“ und  *trema* „Loch“, „Öffnig“), früehner au **Gabeldier** gnennt, si en Ornig vo de Säuger (Mammalia). Si si die einzige Verdräter vo dr Underklass vo de **Ursäuger** (Protheria) und unterscheide sich vo allne andere Säuger dur das, ass si kei läbige Nochwuchs uf d Wält bringe, sondern Eier lege. Das Taxon wird in zwei Familie underdeilt, d Ameisenigel (Tachyglossidae) und s Schnabeldier (Ornithorhynchidae), im Ganze umfasst es fümf rezänti Arte, wo alli nume in Australie und Neuguinea vorchömme.

## Litratur
* Ulrich Zeller: *Monotremata (Prototheria)* in W. Westheide und R. Rieger: *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere.* Spektrum Akademischer Verlag, München 2004, ISBN 3-8274-0307-3, S. 471-484
* Bernhard Grzimek: *Grzimeks Tierleben. Enzyklopädie des Tierreichs*, Bechtermünz, 2001, ISBN 3-8289-1603-1 (Kloakentiere in Band 10)
* Zhe-Xi Luo, Zofia Kielan-Jaworowska, Richard L. Cifelli: *In quest for a Phylogeny of Mesozoic mammals*. Acta Palaeontologica Polonica 47 (1): S. 1-78
* Malcolm C. McKenna, Susan K. Bell: *Classification of Mammals: Above the Species Level*. Columbia University Press, 2000, ISBN 0-231-11013-8
* 

## Weblingg
Beutelsäuger

D **Bütelsäuger** oder *Büteldier* (Metatheria oder Marsupialia) bilde e Underklass vo de Säuger (Mammalia). Si underscheide sich vo de Höchere Säuger oder Plazentadier (Eutheria) under anderem in däm, ass d Jungdier im ene sehr früehje, embryoartige Stadium uf d Wält chömme. Denn wachse si hüfig im ene Bütel vom Mueterdier uf. Hüte läben in Australie und Amerika öbbe 320 Büteldierarte. Das si rund 6 Prozänt vo allne rezänte Säugerarte.

## Litratur
* T. S. Kemp: *The Origin & Evolution of Mammals.* Oxford University Press, Oxford 2005. ISBN 0-19-850761-5
* Malcolm C. McKenna, Susan K. Bell: *Classification of Mammals – Above the Species Level*. Columbia University Press, New York 2000. ISBN 0-231-11013-8
* D. E. Wilson, D. M. Reeder: *Mammal Species of the World*. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005. ISBN 0-8018-8221-4

## Weblink
Chordatiere

D **Chordadier** (Chordata) si e Stamm vom Dierriich. Zu de Chordadier ghöre dr Unterstamm vo de Schädel- (Craniota) oder Wirbeldier (Vertebrata), und mit dene au d Süüger (Mammalia) wo dr Mensch iischliesse, und zwei weniger bekannti Understämm, wo usschliesslig im Meer läbe, die Schädellose (Cephalochordata oder Acrania) und d Manteldier (Tunicata oder Urochordata). 

Zum Stamm vo de Chordadier zelen über 56.000 Arte (54.711 Wirbeldierarte, 30 Arte vo Schädellose und 1.600 Manteldierarte), wo meh as d Helfti vo dene – hauptsächlig d Chnochefischarte – im Wasser läbe. 

Alli Chordadier hai e Reihje vo gmeinsame abgleitete Merkmol (Synapomorphie). Die chönne bi adulte Wirbel- und Manteldier mehr oder weniger stark abgwandlet si, mä cha sä aber an de Larve bzw. Embryo  no dütlig erkenne. Gmeinsam isch de Chordate d Chorda dorsalis (e stabförmige Stützapparat im Rugge), won ene dr Name git, s Neuralrohr (e Närvestrang wo über dr Chorda lit), dr Kiemedarm (dr Vorderdarm, wo zum Filterapparat erwiiteret isch), s Härz, wo uf dr Site vom Buuch lit und s Bluet noch vorne zum Chopf bumpt, und dr Darm, wo underhalb vo dr Chorda lit und uf dr Buuchsite en Öffnig noch Usse het, und wo hinder dere dr postanali Schwanz aasetzt.

## Litratur
* Hynek Burda, Gero Hilken, und Jan Zrzavý: *Systematische Zoologie.* UTB, Stuttgart, 2008, ISBN 978-3-8252-3119-4

## Weblingg

* Lundberg, John G. 1995. Chordata. Version 1. Januar 1995 (under construction). in The Tree of Life Web Project
* Chordata Überblick über d Chordate und ihri Charakteristika

## Fuessnote
Densbüren

**Däischbere** (amtlich *Densbüren*) isch e Gmeind im Bezirk Aarau vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt ennet de Schtaffelegg und gehört geographisch zum Fricktal.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 1252 Hektare gross, dodervo sind 688 Hektare Wald und 60 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 867 Meter, der tüüfschti uf 430.
Nochbargmeinde sind Herznach im Norde, Zeihe im Nordoschte, Tale im Oschte, Chüttige im Süde und im Weschte Oberhof und Wölfliswil.

## Geschichte
Däischbere isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1426 in de Namensform *Teinspuiren* erwähnt worde. Uf de Burg Urgiz sind scho im 1277 d Herre vo Urgiz gnennt, wo Däischbere und Asp vom Bistum Strassburg übercho hei. Schwer troffe worde isch di Herrschaft Urgiz vom Basler Erdbäbe im 1356i, wo schweri Schäde aagrichtet het. D Burg isch wäge dem meh und meh verfalle. Im Johr 1429i hei d Effinger d Herrschaft übernoh, im 1444 d Rätz vo Säckinge und im 1475 d Hasfurter vo Lozärn.
Im 1502 isch d Herrschaft über Däischbere an Bärn cho, wo sich dodermit de Übergang über d Staffelegg gsicheret hei. Wi überal z Bärn isch au z Däischbere im 1528i d Reformation iigführt worde.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Däischbere ghört sither zum Kanton Aargau.

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Däischbere
* 

## Fuessnote
Sitten VS

**Sittu** (franz. *Sion*; fp. [a ʃõ, çjũ] ; dt. *Sitten*) isch en Munizipalgmeind und dr Hoiptort vam Kanton Wallis in dr Schwiiz. Sittu isch au dr Hoiptort vam Bezirk Sittu (franz. *District de Sion*).

## Geografi
Sittu liggt ufer rächt Siitu vam Rottu am Bach Sionne, wa vam Bärg äbricha chunt. Vaner Gmeindsflächi sint 39,9 % landwirtschaftlichi Flächi, 23,4 % Wald, 30,6 % Sidligsflächi und 6 % suschtigi Flächi.

## Gschicht
Sittu ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 859 als *Sedunum*, Bramois Ändi 8. Jh. als *Bramosium*, Les Agettes 1190 als *Agietes*, *Gieti*.

Üsgrabigä zeigund, dass mu in dr Gägund vam hiitigu Sittu scho inär Steizit gläbt het. D Dolma va Petit-Chasseur (2900–2200 v. Chr.) gheerund zu de wichdigschtu Relikt vam urzitlichu Megalithbau im Alperuum. Im Jahr 2008 isch eini vanä greschtu keltischu Nekropolä inä Schwiizer Alpe mit ubär 200 Greber friigleit wordu. Di Greber stammund us der erscht Iisezit zwischu 800–500 v. Chr.

Wa im Jahr 15 v. Chr. d Reemer ds Wallis, wa bis denn keltisch gsi isch, eroberet heind, isch d Sidlig *Sedunum* entstandu, vermuetlich dert, wa ds Oppidum vannu Seduner gsi isch. 580 isch dr Walliser Bischofssitz va Martinach hie hera verleit wordu, und ab 999 het dr Bischof gliichzitig au as Landesherr gamtot.

Inär Neechi vanär Stadt heind am 13. Novämber 1475 d Oberwalliser und di Bärner uber di Truppe vam Herzog va Savoye imä Kampf, wa Schlacht uf dr Planta heisst, gwunnu.

1968 isch di Gmeind *Bramois* (dt. *Brämis*) uf Sittu igmeindot choo. Im Jahr 2013 isch d frienrigi Gmeind *Salins* a Sittu cho, und im Jahr 2017 z ehemalig *Les Agettes,* wa vorhär zum Bezirk Ering gheert hed.

## Iwonra
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Där Üsländeraateil isch 2010 bi 26,3 % glägu.

## Politik
Där Ggmeipresidänt va Sittu isch sit 2017 der Philippe Varone (Stant Juli 2025).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 82,7 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 5,5 % Tiitsch, 3 % Italienisch und 8,8 % anneri Spraache.

Der tradizionäll wältsch Dialäkt va Sittu gcheert zum Frankoprovenzalisch. Ds aalt Wallisertiitsch va Sittu isch üsgstorbus; nuch im 19.&nbsp;Jaarhunnert heind uber d Helfti vannu Iiwonru tiitsch gredt.

## Instituzioone
* Mediateek vam Wallis

## Bilder

Sion - Matthaus Merian (1127117).jpg|Sitte um 1642
Sion, Valais, Switzerland, 1890s.jpeg|Sitte um 1900
Sion (Valais) 19e siècle.jpg|Linggs dr Bärg Tourbillon, rächts dr Bärg Valeria, es Bild um 1900


## Weblingg

* Offizielli Websita vaner Stadt Sittu
* Die keltischi Nekropole va Don Bosco z Sittu Mitteilig üf vs.ch vam 11. Oigschtu 2017
* 
* 
* 

## Fuessnote
Sion (Begriffsklärung)

**Sion** stoht für:

* *Sion*, de französich Name vo de Stadt Sitte, em Hauptort vom Schwiizer Kanton Wallis
* *Sion*, de französich Name vom Bezirk Sitte im Schwiizer Kanton Wallis
* *Sion*, e Gmeind im französische Departemänt Gers z Frankriich
* *Sion*, en Ortsdeil vo dr französische Gmeind Saxon-Sion, Lothringe
* *Sion*, en ehemoligi sälbständigi Gmeind im französische Departemänt Haute-Savoie, hüte en Ortsdeil vo dr Gmeind Val-de-Fier
* *Montagne de Sion*, e Höhezug im französische Departemänt Haute-Savoie
* *Col du Mont Sion*, e Bass im französische Departemänt Haute-Savoie
* *Burg Sion*, e Burg in Böhme
* *Sion*, s vorisraelitische Jerusalem, lueg Zion
* Sion, s Titularerzbistum am "Bärg Sion" z Jerusalem
* *Sion*, e spootantiks Chloster bi Myra in dr Türkei 
* *Kloster Sion*, e mittelalterligs Chloster z Köln
* *Kloster Sion*, s Chloster Sion bi Chlingnau im Aargau
* Berg Sion, es Prämonstratenserinnechloster bim Dorf Uetliburg, Gommiswald, Kanton Sanggalle, Schwiiz
* *Sion Kölsch*, e Biermarke vo dr Brau und Brunnen
* *Brauhuus Sion*, e historischi Brauerei und hüte e Restaurant in dr Kölner Altstadt
* *Sion*, e britischi Band us Andover, Hampshire

*Lueg au:*
* Zion (Begriffsklärung)
Zion (Begriffsklärung)

**Zion** (hebr. ציון) stoht für:

* Zion, e Hügel z Jerusalem am Südändi vom spöötere Tämpelbärg und e Burg vo de Jebusiter wo dört gstanden isch
* Berg Zion, e Hügel südwestlig vo de Stadtmuure vo Jerusalem, wo mä im Middelalter irrtümligerwiis für dr Ort vo dr Jebusiterburg ghalte het

**Zion** isch dr Name vo Ortschafte in de USA:

* en Ort im US-Bundesstaat Illinois
* en Ort im US-Bundesstaat Arkansas
* en Ort auf der Pazifikinsel Nevis

**Zion** isch dr Name vo dene poetisch-religiöse Bezeichnige:

* Jerusalem, wo dr Messias noch dr Bible aachunnt
* S *Himmlische* oder s Neue Jerusalem, die kümftigi Gmeinschaft vo dene, wo vo Gott erlöst wärde
* Afrika (in dr Religion vo de Rastafari)
* Missouri, dr US-Bundesstaat (in dr Religion vo de Mormone)

**Lueg au:**
* Sion (Begriffsklärung)
Sitten

**Sitten** isch dr Name vo dene Ort:
* Sitten VS (wallisertitsch *Sittu*, französisch *Sion*), d Hauptstadt vom Kanton Wallis in dr Schwiiz
* *Sitten*, en Ortsdeil vo dr Gmeind Leisnig z Sachse

**Sitten** isch dr Name vo dene Gebiet:
* Bezirk Sitten, en Bezirk im Wallis, Schwiiz
* Bistum Sitten, es Bistum in dr Schwiiz

**Sitten** isch dr Name vo dene Persone:
* Theodor von Sitten († um 400), Bischof vo Octodurum (hüte Martinach, Kanton Wallis, Schwiiz), Heilige und Landespatron vom Kanton Wallis

'''Lueg au:
* Sitter, en Fluss i de Ostschwiz
* Sitte, moralischi Regle
Schloss Hallwyl

S **Schloss Hallwyl** isch e Burg und es Schloss im Schwiizer Kanton Aargau.

Es ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaler Bedütig im Kanton Aargau.

Es ligt am nördliche Endi vom Hallwilersee uf zwei Insle, wo de Aabach derte duet bilde. S ghört zum Gmeindsbann vo Seengä und isch ursprünglich de Sitz vo der Herre vo Hallwyl gsi. Sit em 1994 isch s Schloss im Bsitz vom Kanton.

## Gschicht
D Ursprüng vom Schloss Hallwyl liget im 12. Johrhundert, wo d Hallwyler sich hei en Burg mit emene Wohnturm laa baue, öppe 700 Meter ewäg vom Ufer vom Hallwilersee. Ums Johr 1265 umme isch der Wohnturm mit eme Palas erwiteret worde, wo im Parterre Vorratsrüüm gha het und in de beide Etage drüber Wohnrüüm. Im 14. Johrhundert het de domolig Schlossherr, de Johann I. (1305–1348) sini Burg zu eme zweiteilige Wasserschloss laa usbaue. Uf drü Site het d Burg e Ringmuur übercho und uf allne Siie hets en Wassergrabe gäh. Au de Rundturm, wo’s hüt no git, isch in dere Zit entstande.

Nach em Brand vo 1415, wo d Bärner bi de Eroberig vom Aargau i dr Burg glägt hei, isch si wider ufbaut worde, und au in de Ziit zwüschem 1500i und 1520i isch d Burg erwiteret und umbaut worde. De Burkhard III. (1535–1598) het dann defür gsorget, dass d Burg zu eme repräsentative Schloss umbaut worde-n-isch. Sit em 1925 isch s Schloss öffentlich zugänglich; es isch 1994 als Schänkig an Kanton cho und ghört hüt zum Museum Aargau.

D Wilhelmina vo Hallwyl het um 1910 vom Nils Lithberg e grossi archeologischi Undersuechig i dr Burg lo mache. D Fünd vo dere Forschig sind hüt im Landesmuseum z Züri, konzipiert as «Museum im Museum».

Näbem Schloss isch am Aabach d Müli, wo zu dr Domäne vo Hallwyl ghört.

## Literatur
* 
* August Bickel: *Die Herren von Hallwyl im Mittelalter. Beitrag zur schwäbisch-schweizerischen Adelsgeschichte.* Aarau 1978, ISBN 3794117735.
* Nils Lithberg: *Schloss Hallwil.* Basel 1926.
* Peter Frey: *Das Stammhaus der Herren von Hallwyl: Die archäologischen Untersuchungen auf dem Wasserschloss Hallwyl 1995-2003.* Baden 2007.
* Castor Huser, Carlo Tognola: *Schloss Hallwyl. Bauliche Sanierung und Restaurierung, 1998-2004.* Baden 2005, ISBN 3-906419-99-1.
* Stephan M. Leuthard, Heinrich Gabriel: * Schlösser und Burgen des Aargaus.* Lausanne 1976.

## Weblink
DJ BoBo

**DJ BoBo** (* 5. Jänner 1968 als **Peter René Baumann** z Chöllike, Kanton Aargau) isch e Schwiizer Popmusiker, Sänger, Tänzer, Komponist und Musikproduzent. Sit em 1985 isch er Disk Jockey gsi und het bsunders z Aarau Platte ufgläit. Scho im 1986 isch er bi de Schwiizer DJ-Meischterschafte zweiter worde. Er het dann e paar Johr als Profi-DJ gschaffet und het im 1990i sini erschti Single veröffentlicht: *«I Love You»*. Mit em Lied *«Somebody Dance with Me»* het er im März 1993 s erschti Mol de erscht Platz in de Schwiizer Hitparade chönne erreiche.

Im Herbst 1995 het er di erschti Europa-Tournee mit ere eigene Büüne-Show gmacht und im September 1996 het er im Vorprogramm vo de HIStory-Tour vom Michael Jackson z Prag, Budapest, Bukarest, Moskau und z Warschau gschpilt. 

## Discografi
;Albe
* *Dance With Me* (1993)
* *There Is A Party* (1994)
* *Just For You* (1995)
* *World In Motion* (1996)
* *Magic* (1998)
* *Level 6* (1999)
* *Planet Colors* (2001)
* *Celebration* (2002)
* *Visions* (2003)
* *Pirates Of Dance* (2005)
* *Vampires* (2007)
* *Fantasy* (2010)
* *Dancing Las Vegas* (2011)
* *Circus* (2014)

;Single
* *I Love You* (1989) 
* *Ladies In The House* (1991) 
* *Let's Groove On* (1991) 
* *Somebody Dance With Me* (1992) 
* *Keep On Dancing* (1993) 
* *Take Control* (1994) 
* *Everybody* (1994) 
* *Let The Dream Come True* (1994) 
* *Love Is All Around* (1995) 
* *There Is A Party* (1995) 
* *Freedom* (1995) 
* *Love Is The Price* (1996) 
* *Pray* (1996) 
* *Respect Yourself* (1996) 
* *It's My Life* (1997) 
* *Shadows Of The Night* (1997) 
* *Where Is Your Love* (1998) 
* *Around The World* (1998) 
* *Celebrate* (1998) 
* *Together* (1999) 
* *Lies* (1999) 
* *What A Feeling* (2001; mit dr Irene Cara) 
* *Hard To Say I'm Sorry* (2001) 
* *Colors Of Life* (2001) 
* *Celebration* (2002) 
* *Chihuahua* (2002) 
* *I Believe* (2003) 
* *Pirates Of Dance* (2005) 
* *Amazing Life* (2005)
* *Secrets Of Love * (2006; mit dr Sandra Cretu)
* *Vampires are alive * (2007)
* *We Gotta Hold On* (2007)
* *Because Of You* (2007)
* *Superstar* (2010)
* *Volare* (2011)
* *Everybody’s Gonna Dance* (2011)
* *La Vida Es* (2012)
* *Somebody Dance with Me 2013* (2013)
* *Take Control* (2013)
* *Lost Without the Music* (2014)
* *Everybody (Mike Candys Remix)* (2015)

## Büecher
* *DJ BoBo – Gestatten, René Baumann* (2000, offizielli Biografi), ISBN 3-7296-0613-1.
* *DJ BoBo – Die vergessenen Jahre* (uusegää vo de Produzente vom 1. Album), ISBN 3-907055-23-3.
* *DJ BoBo – Der Star mit der Mega-Power*, ISBN 3-612-12009-3.
* *DJ BoBo – Magic Moments (EarBook mit 4 CD/DVDs)*.
* Gerald Drews: *DJ BoBo – Das Buch*, inklusive Film-Doku DVD *Superstar oder Glückspilz*, Olten: Weltbild-Verlag 2011, ISBN 978-3-03812-411-5.

## Weblink

* 
* Offizielli Website
* MySpace-Site vom DJ BoBo
*
Dietikon

**Tietike** ([], amtlig hochdütsch **Dietikon**) isch en Iiwohnergmeind und Hauptort vom Bezirk mit em gliiche Name im Kanton Züri in dr Schwiiz.

Dr Ort isch mit dr starke wirtschaftlige Entwicklig vom Limmattal sit em Ändi vom Zweite Wältchrieg zun ere Stadt in dr Agglomeration Züri worde. Die beide ehemols drennte Ortschafte *Tietike Underdorf* und *Tietike Oberdorf* si zsämmegwachse.

## D Geographii
D Industriistadt Tietike lit westlig vo dr Stadt Züri uf ere Höchi vo  wo d Reppisch in d Limmat fliesst, an dr Iiisebahnlinie vo Züri uf Bade. Do und im Nochberort Spreitebach befindet sich au dr grossi Rangierbahnhof Limmattal. Öbbe 25 % vo dr Fläche, das si 2,3&nbsp;km², si bewaldet. Die grösste und bekanntiste Wälder heisse Honeret, Guggebüehl und Röhremoos.

;Honeret:
Dr **Honeret** lit uf ere Sitemoräne vom Linthgletscher. Es gibt dorum über 200 markanti Stein und bis zu 25&nbsp;m² grossi Felsblöck (Findling). Dr Honeret und dr Guggebüehl-Wald si nume dur e Hauptstross vonenander drennt. Im Wald git s e baar Quelle, wo zum Tobelbach und zum Stoffelbach wärde und demm in d Reppisch fliesse. Im Wald lit d Forsthütte Lorenzhütte.

;Guggebüehl:
Dr Guggebüehl lit ganz z Tietike. Zmidst im Wald lit dr Weiher *Giigelibode,* wo weder Zue- no Abflüss het. Im Wald häts e Vita Parcours.

## Gschicht
Tietike isch zum erschte Mal um s Jaar 1100 als *Dietinchovin* gnamset worde.

Zum Kanton Züri isch Tietike eerscht 1803 choo, vorane häts zur Graafschaft Bade ghöört.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 40,4 % (Stand 2011).

## Religion
18,3 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 35,6 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 1,6 %, CVP 13,3 %, EDU 1,2 %, EVP 5,6 %, FDP 8,8 %. GLP 3,7 %, GP 7,8 %, SP 20,3 %, SVP 34,8 %, Suschtigi 2,9 %.

Gmäindspresidänt isch de Otto Müller (Stand 2017).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 6,1 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Tietike ghört zue de Limettaler Mundarte.

## Literatur
* 
* Karl Grunder: *Die Kunstdenkmäler des Kanton Zürich.* Band 9: *Der Bezirk Dietikon.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1997 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 88), ISBN 3-909164-57-9, S.&nbsp;98–143.

## Weblingg

* Offizielle Website vo dr Stadt Tietike
* Statistischi Date über d Gmeind Tietike

## Fuessnote
Weissenstein

**Weißenstein** isch dr Name vo dene Ort z Östriich:
* Weißenstein (Kärnten), e Gmeind z Kärnte
* Weißenstein (Gemeinde Bleiburg), e Katastralgmeind z Kärnte

**Weißenstein** isch dr Name vo dene Ort z Dütschland:
* Weißenstein (Bad Münstereifel), e Stadtdeil vo Bad Münstereifel im Kreis Euskirche, Nordrhii-Westfale
* Weißenstein (Lauterstein), e Stadtdeil vo Luterstei im Landkreis Göppige, Bade-Württebärg
* Weißenstein (Lennestadt), e Stadtdeil vo Lennestadt im Kreis Olpe, Nordrhii-Westfale
* Weißenstein (Regen), en Ortsdeil vo dr Kreisstadt Rege z Bayre
* Weißenstein (Schöllnach), en Ortsdeil vo Schöllnach im Landkreis Deggedorf, Bayren
* Weißenstein (Dillweißenstein), Dillweißenstein, en Ortsdeil vo Pforze, Bade-Württebärg

**Wissestei**, hochdütsch **Weissenstein** isch dr Name vo dene Ört in dr Schwiiz:
* Weissenstein (Bern), e Quartier vo Bärn
* Weissenstein BE, e Wiiler in dr Gmeind Meikirch, Kanton Bärn
* Weissenstein (Rechthalten), e Wiiler in dr Gmeind Rächthaute, Kanton Frybùrg

**Weißenstein** stoht au für:
* Burg Weißenstein (Marburg), e Burgruine in Marburg-Wehrda
* Kloster Weißenstein, en ehemoligs Augustinerchloster bi Kassel, wo mä uf däm siine Fundamänt s Schloss Weißenstein baut het
* Maria Weißenstein, e Chloster in Südtirol
* Ruine Weißenstein (Steinwald), e Burgruine im Steiwald
* Ruine Weißenstein (Niederbayern), e Burgruine im Bayrische Wald

* Paide, e Gmeind z Estland, wo früehner Weißenstein gheisse het
* Gut Weißenstein in Samland, Russland
* Weißenstein (Fränkische Schweiz), e Chlätterfelse in dr Fränkische Schwiiz
* Weißenstein (Stammbach), e Bärg bi Stammbach, Bayre
* Weißenstein (Hagen), e Chalchfelse im undere Lennedal z Hagen, Nordrhii-Westfale
* Weißenstein (Adelsgeschlecht), d Herre vo Weißenstein

**Wissestei**, hochdütsch **Weissenstein**, isch dr Name vo dene Bärg, Felse und Alpe:
* Alp Weissenstein, Alp und Forschigsstation im Albuladal
* Weissenstein (Jura), e Bärg im Solodurner Jura
Sarnen

**Saarne**, amtlig hochdütsch **Sarnen**, isch en Iiwohnergmeind und dr Hauptort vom Kanton Obwalde in dr Schwiiz.

## D Geographii
D Gmeind lit am nördligen Ändi vom Sarnersee uf ere Höchi vo 470 m ü.M. D Ort Wile, Stalde, Ramersbärg und Kägiswil ghöre au zur Gmeind Sarne. Dr Wichelsee lit deilwiis uf em Gebiet vo dr Gmeind Sarne. Nachbergmeinde sind, im Uirzeigersinn, vo Obwalde Alpnach, Chärns, Sachsle und Giswil, vom Kanton Luzärn Flieli, Hasli und Entlibuech.

## Gschicht
Während dr Helvetische Republik zwüsche 1798 und 1803 isch Sarne dr Hauptort vom *Distrikt Sarne* vom Kanton Waldstette gsi. In dr Mediation 1803 isch dann d Souveränität vom Halbkanton Obwalde widerhergstellt worde und sit denn isch Sarne wider dr Hauptort vo Obwalde.

### Dr Landessänder Sarne
In dr Nöchi vo Sarne isch bis zur Mitti vo de 1990er Johr dr Landessänder Sarne gsi, e Radiosänder im Middelwälleberiich mit ere Steilstrahlantenne. Si het s nächtlige Brogramm Radio Beromünster gsändet. Die Aalag isch hüte as Mittelwällesänder usser Betriib.

### Katastrophe
Am Samschtig, am 14. Oigschte 1468 zwische Eis und Zwei am Namittag, hed ä verheerende Brand z Sarne mindeschtens zweiäzwenzg Hiiser zerschteert, drunder oi s Radhuis, wo 1418 puiwä worden isch. Äs wird verzellt, dr Bruäder Chlois heig dä Brand glescht, indäm er vom Fliäli uis mit dä Hend s Chriizzäichä gmachd häig. 
I dr Nacht vom 5. zum 6. Abrellä 1919 isch s zun äre Brandkatastrophe am Dorfplatz vo Sarne cho. Drbiä sind s Zumft- und Gasthuis «Zum Schlissel» und s Wohnhuis «Joller» apäbrunnä.

Am 9. August 1831 het die Grossi Melchaa d Gegend überschwemmt. Wil das immer wider bassiert isch, isch zwüsche 1878 und 1880 d Melchaa verleit worde und fliesst sithär nüme dur Sarne, sonder diräkt in Sarnersee. Zwüsche 1881 und 1882 isch dr Abfluss vom Sarnersee in d Sarner Aa verdieft worde. Bim Alpehochwasser 2005 isch dr Sarnersee wider über d Ufer gflosse und het z Sarne grossi Schäde aagrichdet.

Mä weiss vo Ärbebe im 14. Johrhundert und au in de Johr 1774 – 1777 het s in dr Gegend vo Sarne mehreri Ärdbebe mit ere Sterki vo wenigstens Io = VII gee. Bi de Ärdbebe vom 17. Februar und vom 14. Merz 1964 si e baar Hüüser z Sarne beschädigt worde, so dass si hai müesse abgstützt wärde. Au d Sarner Pfarrchille St. Peter und Paul isch vom Ärdbebe, won e Sterki vo 5,7 gha het, beschädigt worde.


Datei:Sarnen-Landenberg.jpg|Landebärg
Datei:Sarnen-Hexenturm.jpg|Häxedurm (2008), nu mit dr alte Stäge
Datei:Sarnen-Pfarrkirche.jpg|Pfarrchille St. Peter und Paul
Datei:Sarnen-Dorfplatz.jpg|Dorfblatz
Datei:Sarnen-See.jpg|Sarnersee mit Sarne
Datei:Sarnen, general view, Switzerland-LCCN2001703179.jpg|Sarne am Sarnersee um 1900


## Lüüt
* Geri Dillier (* 1949), Reschissör vo Radio-Hörspiil und Dramaturg
* Julian Dillier (1922–2001), Schriftschteller und Radioredakter
* Karl Imfeld (1931–2020), katolischä Gäischtlich, Werterbuächmacher, Volkskundler und Schriftschteller
* Rosalie Küchler-Ming (1882–1946), Schriftschtelleri

## Literatur
* 
* Niklaus von Flüe: *Sarnen. Aus 1000 Jahren Geschichte.* Eigenverlag, Kerns 2012.

## Weblingg

* Website vo dr Gmeind Saarne

## Fuessnote
Huningue (Begriffsklärung)

**Huningue** stoht fir:

* Hìnige, frz. *Hunigue*, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Kanton Hìnige, frz. *Canton de Huningue*, e Kanton im Oberelsass, Frankrych
* Canal de Huningue, e ehmolige franzesische Schifffahrtskanal
* *Petit Huningue*, dr franzesisch Name vum Basler Stadtdail Glaihiinige
Knöringen

**Knöringen** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Knerige, frz. *Knœringue*, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* *Oberknöringen* un *Unterknöringen*, Ortsdail vu dr Stadt Burgau im Landchrais Genzburg, Bayern, Dytschland
* Kneringe, Ortsgmai im Landchrais Sidligi Wyystroß, Ryyland-Pfalz, Dytschland

**Knöringen** isch dr Name vu däne Persone:
* Knöringen (Adelsgeschlecht), schwebisch Adelsgschlecht
* Heinrich V. von Knöringen (1570−1646), Bischof vu Augschburg 1599 bis 1646
* Johann Eglof von Knöringen (1537−1575), Bischof vu Augschburg 1573 bis 1575
* Waldemar von Knoeringen (1906−1971), dytsche Bolitiker (SPD)
Hesingen (Begriffsklärung)

**Hesingen** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Häsige, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Hesingen, e Ortsdail vu Halle bei Neuenhaus, Gmai in dr Samtgmai Uelsen, Niidersachse, Dytschland
Hüningen (Begriffsklärung)

**Hüningen** isch dr Name vu däne Ortschafte:

*Hìnige, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
*Glaihiinige, e Stadtdail vu Basel, Schwyz
Hagenthal

**Hagenthal** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Neederhàgethàl, frz. *Hagenthal-le-Bas*, Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Oberhàgethàl, frz. *Hagenthal-le-Haut*, Gmai im Oberelsass, Frankrych
Neuwiller (Begriffsklärung)

**Neuwiller** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Neiwíller, frz. *Neuwiller*, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Neiwiller, frz. *Neuwiller-lès-Saverne*, e Gmai im Unterelsass, Frankrych
Neuweiler

**Neuweiler** isch dr Name vu däne Ortschafte:

z Dytschland
* Nuiweiler, Gmai im Landchrais Calp, Bade-Wirttebärg
* Nuiweiler, Ortsdail vu Weil im Scheebuach im Landchrais Beblenge, Bade-Wirttebärg
* Neuweiler (Heiligenberg),	Ortsdail vo Holgebeäg, Bodeseechrais, Bade-Wirttebärg
* Neuweiler (Niederstetten), Ortsdail vo Niderstette, Main-Tauber-Chrais, Bade-Wirttebärg
* Neuweiler (Albstadt), Ortsdail vo Albstadt, Zollernalbchrais, Bade-Wirttebärg

* *Neuweiler (Buttenwiesen)*, Ortsdail vo Buttenwiesen, Landchrais Dillinge a de Donau, Bayern
* *Neuweiler (Schillingsfürst)*, Ortsdail vo Schillingsfürst, Landchrais Ansbach, Bayern

* *Neuweiler (Alsdorf)*, Stadtdail vu Alsdorf im Chrais Aachen, Nordryy-Weschtfale
* Neuweiler, Stadtdail vu Sulzbach/Saar, Saarland

z Frankrych
* Neiwíller, frz. *Neuwiller*, Gmai im Oberelsass
* Neiwiller, frz. *Neuwiller-lès-Saverne*, Gmai im Unterelsass
* Novillard, dt. *Neuweiler*, Gmai im Département Territoire de Belfort
* Nevlet (Patois, frz. Neuviller-la-Roche, bìs zem 28. Dezember 1961 Neuwiller, dt. Neuweiler), Gmein im Unterelsàss

**Neuweiler** isch dr Name vu däne Persone:
* Gerhard Neuweiler (1935–2008), dytsche Zoolog
* Walter Neuweiler (1898–1972), Schwizer Arzt
Graben-Neudorf

**Grabe-Noiorf** (im örtliche Dialekt: Graawe-Neidorf) isch e Gmeind im Landchrais Karlsrue in Bade-Wirttebärg. Entschtande isch di Gmeind us de zwei Dörfer Grabe und Noidorf, wo sehr unterschidlich prägt sind und bis zum Aafang vom 19. Johrhundert zu verschidnige Territorie ghört hei.

## Geografi
Graben-Neudorf lyt rund elf Kilometer weschtli vu Brusel. 

Vum Bann sin 40,1 % Landwirtschaftsflechi, 39,3 % Wald, 17,6 % Sidligsflechi un 3 % sunschtigi Flechi.

## Gschicht
Grabe-Noidorf isch mit de Gmeindsreform z Bade-Wirrtebärg am 1. Jänner 1972 us em Zämmeschluss von de vorher unabhängige Gmeinde Grabe und Noidorf entschtande. Grabe isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1306, Noidorf anne 1497. Noidorf isch ursprünglich katholisch prägt, wil es früehner zum Bischtum Speyer ghört het, während Grabe zu de Markgrafschaft Bade-Dorlach ghört het und lutherisch gsi isch.

## Verwaltig
Graben-Neudorf het mit dr Gmai Dettenheim e Verwaltigsgmaischaft veryybart.

Dr Burgermaischter vu Graben-Neudorf isch dr Christian Eheim.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Graben-Neudorf ghert zum Sidfränkisch

## Literatur
* Konrad Dussel: *Graben. Vom Bauerndorf zur modernen Industriegemeinde.* Hrsg. von der Gemeinde Graben-Neudorf. verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2006, ISBN 978-3-89735-439-5 (464&nbsp;S. mit 249 SW-Abb. und 29 Farbabb.).
* Gemeinde Graben-Neudorf (Hrsg.): *Neudorf. Heimat zwischen Pfinz und Saalbach.* verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher, 1997, ISBN 978-3-929366-46-4 (560&nbsp;S. mit über 170, z.&nbsp;T. farbigen Abb.).
* Gemeinde Graben-Neudorf (Hrsg.): *25 Jahre Graben-Neudorf. Zusammen gewachsen – gestärkt in die Zukunft.* verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 1997, ISBN 978-3-929366-47-1 (104&nbsp;S. mit 115, z.&nbsp;T. farbigen Abb.).

## Weblink

* Gmeind Grabe-Noidorf

## Fueßnote
Michelbach

**Michelbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Michelbach an der Bilz, Gmai im Landchrais Schwäbisch Hall, Bade-Wirttebärg
* Michelbach, Stadtdail vu Gaggenau im Landchrais Rastatt, Bade-Wirttebärg
* ein Ortsdail vu Aglasterhausen im Landchrais Neckar-Odenwald, Bade-Wirttebärg
* Michelbach an der Heide, Stadtdail von Gerabronn im Landchrais Schwäbisch Hall, Bade-Wirttebärg
* Michelbach am Wald, Stadtdail von Öhringen im Hohenlohekreis, Bade-Wirttebärg
* Michelbach an der Lücke, Ortsdail vu Wallhausen im Landchrais Schwäbisch Hall, Bade-Wirttebärg
* Michelbach am Heuchelberg, Ortsdail vu Zaberfeld im Landchrais Heilbronn, Bade-Wirttebärg
* Michelbach, Stadtdail von Alzenau im Landchrais Aschaffenburg, Bayern
* Michelbach, Stadtdail vu Freystadt im Landchrais Neumarkt, Bayern
* Michelbach, e Ortsdail vu Wald-Michelbach, Landchrais Bergstraße, Hesse
* Michelbach, Stadtdail vu Marburg, Hesse
* Michelbach, Stadtdail vu Usingen im Hochtaunuskreis, Hesse
* Michelbach, Ortsdail vu Aarbergen im Ryygau-Taunus-Kreis, Hesse
* Michelbach, Ortsdail vu Schotten im Vogelsbergchrais, Hesse
* Michelbach, Gmai im Landchrais Altenkirchen, Ryyland-Pfalz
* Michelbach, Gmai im Rhein-Hunsrück-Chrais, Ryyland-Pfalz
* Michelbach, Stadtdail vu Gerolstein im Landchrais Vulkaneifel, Ryyland-Pfalz
* Michelbach, Ortsteil vu dr Gmai Schmelz im Landchrais Saarlouis, Saarland

z Frankrych
* Mìchelbàch, ehemoligi Gmai im Oberelsass
* Obermíchelbàch, frz. *Michelbach-le-Haut*, Gmai im Oberelsass
* Needermíchelbàch, frz. *Michelbach-le-Bas*, Gmai im Oberelsass

z Eschtrych
* Michelbach, Ortschaft z Hollenthon un z Schlatten, Niedereschtrych
* Michelbach, Märtgmai im Bezirk Sankt Pölten-Land

**Michelbach** isch dr Name vu däne Gwässer:
* Michelbach, Zuefluss vum Bessenbach, Bayern
* Michelbach, Zuefluss vu dr Gersprenz z Hesse
* Michelbach, Zuefluss vu dr Nidda z Hesse
* Michelbach, Zuefluss vu dr Usa z Hesse

**Michelbach** isch dr Name vu däne Persone:
* Hans Michelbach (* 1949), bayerische Bolitiker
* Werner Michelbach (* 1951), dytsche Fueßballdorwart
Pflanzennamen Entlebuch

Die Liste zällt **Nämä vo Pflanzä** uuf, wo im Äntlibuech im Kanton Luzärn bruucht wärdä. Dezue ghöörä d Gmeindä Wärtistei, Romoos, Äntlibuech, Schüpfä, Äschlismatt-Marbach, Dopplischwand, Hasli und Flüeli.

## Literatur
* Josef Röösli-Balmer: *Wimmer so redt: Entlebucher Mundart.* Schüpfe 2001.
* Hans Heinrich Bosshard: *Mundartnamen von Bäumen und Sträuchern.* Züri 1978.
* SDS, bsunders Band VI.

## Lueg au
* Alemannischi Pflanzenäme
* Tiernäme vom Äntlibuech
Pflanzennamen Kandersteg

Die Liste zällt **Näme vo Pflanze** uuf, wo z Chanderstäg und z Chandergrund im Bärner Oberland bruucht weeret.

## Literatur
*Hans Heinrich Bosshard: *Mundartnamen von Bäumen und Sträuchern*; Züri, 1978
*SDS, bsunders Band VI.

## Lueg au
*
*
Alpenrhein

**Alperhy** isch d Bezeichnig vo dän Teil vom Rhy, wo zwüschä em Zämmefluss vom Vorder- und Hinterrhy bis zum Bodesee got. S Tal won är duräflüüst heisst *[[Alpenrheintal|Alparhytal]]*.

## Geografii
De Zämmefluss vo de beide gröschte Quellflüss isch in de Nöchi vo Richenau im Bündnerland. De Alperhii flüsst dann witer über Khûr, wo er d Flüssrichtig uf Norde duet ändre, goht durch's Sanggaller Rhiital bis er ind e Nöchi vo Breagaz de Bodesee erreicht. De Fluss bildet d Gränze zwüsche Liechtestei und de Schwiiz und dann zwüsche Öschtriich und de Schwiiz. Im untere Abschnitt zwüsche Diepoldsau und Fuessach het's früehner vili Überschwemmige gäh und de Fluss het us de Alpe en Huufe Sediment mitbrocht, wege dem het me de Fluss reguliirt (Rhiiregulierig).

## Weblink
Obermichelbach (Begriffsklärung)

**Obermichelbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Obermíchelbàch, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Obermichelbach, e Gmai z Mittelfranke, Bayern, Dytschland
* Obermichelbach, e Ortsdail vu Wittelshofen z Mittelfranke, Bayern, Dytschland
Hardt (Landschaft)

D **Hardt** isch d Bezeichnig von ere Landschaft am mittlere Oberrhii zwüsche Raschtatt und Schwetzinge. De Name het d Region vom Wald, wo einisch s ganze Gebiet prägt het und teilwiis au hüt no prägt. De ehemols durchgängigi Hardtwald wird hüt vo Karlsrueh unterbroche und in en südliche und en nördliche Hardtwald unterteilt. D Hardt wird im Oschte vom Kraichgau und witer im Süde vom Schwarzwald iigränzt, im Weschte goht d Hardt bis an d Gränze zwüschem Hoch- udn em Tüüfgschtad am Rhy.