Christkind

S **Grischtkind** isch e Gstalt, wu dr Kinder (as Stellverträtter vu dr Eltere usw.) am Heilige Obe (24. Dezämber) d Gschänkli bringt. Allerdings siiht mer des Kind meischtens nit - d Gschänkli liige eifach unterem Grischtbaüm, wänn d Kinder in d Stube derfe, s Grischtkindli isch drno scho wider furt. Mer mueß es sich villicht as e Art Engel vorstelle. Do wus doch in Bilder dargstellt oder wus gspiilt wird, ischs am endschte e Maidli in wissem Gwand, mit uffenem Hoor, villicht verschleieret.(Ebis anders isch s Jesuskindli, wu im Grippili lit un wu üs dr grischtlige Wihnächtsgschicht gnumme isch. Zu däm sage d Kinder aü s Grischtkind. Aü s Gschänk ka as Grischtkindli bezeichnet wäre: „Was hesch fir e Grischtkindli bikumme?“)
Im Elsass isch s Grischtkindli mänkmol liibhaftig ufdrätte (e wiss gleideti Maidli- oder Fraüegstalt) un vum Hans Trapp begleitet wore – e bese Kaib, wu Angscht macht. Des isch e Rolleverteilung gsii wiä bim Nigelaüs un sinem Begleiter.

## Verbreitig
S Grischtkind isch noch em „Atlas der deutschen Volkskunde“ (erhobe ab 1928) bekannt un aktiv z Weschtditschland (ab Oldeburg noch Süde un weschtlig vu Breme, Hildesheim, Göttinge, Erfurt un Weimar), z Südwescht- un z Südditschland, z Böhme un z Schlesiä (gsii). Üsserdäm isch des Kind mit sinene Gobe aü im Elsiss, in dr alemannische Schwiz un z Eschtrich verbreitet. Noch em „Atlas der schweizerischen Volkskunde“ (erhobe ab dr 30er Johr) heißt s Grischtkind z Basel, im Baselbiät, im ganze Bärnbiät un im weschtlige Aargau aber **Wiehnächtchind** – so aü viilmol im ditsche Markgräflerland, z.&nbsp;B. bim Johann Peter Hebel im Gedicht .

Nach der Uskumft vom Schwyzerische Idiotikon isch s Chrischtchind i Teile vo de refermierte, aber auch de katholische Schwyz allerdings jung. Na im 18. und 19. Jahrhundert hät zum Byspil a mängen Orte de *Chlaus* Gschänkli praacht. S Chrischtchind isch i de Schwyz offebar en Import us em Südtüütsche.

## Konfessionelle Iifluss
Dr grescht Deil vum draditionälle Verbreitunggebiit vum Grischtkind isch katholisch. Aber ürspringlig isch s Grischtkind in broteschtantische Gegende as Konkurränz zum „katholische“ Bischoff Nikolaus ufkumme – dr Nigelaüs stellt jo dr Heilig Nikolaos vu Myra dar. Agäblig solls vum Luther esälber iigfiährt wore sii (Beleg?). Dr Nigelaüs alias Samichlaus het bis zu dr Reformation iberal am 6.&nbsp;Dezämber d Gschänkli brocht – an Wihnächte hets bis dert nyt gä. Ass dä Bischoff sich e Urteil iber Guet un Bes am Mänsch amaßt un belohnt oder stroft, het noch dr lütherische Vorstellung nit derfe si, des diäg allei im Grischtus zuestoh. Zuedäm isch d katholisch Heiligeverehrung vum Proteschtantismus abglähnt wore. Diä Landschafte in dr Schwiz, wu s Grischtkind Wihnächtskind heißt, ghere zu dr reformiärte Gebiit, so aü s badisch Markgräflerland. I der öschtliche Schwyz aber hät sowohl i verschidene refermierte wie i de katholische Regione na bis is 19. Jahrhundert de *Chlaus* Gschänkli praacht. Hüt isch deete aber au s Chrischtchind de Überbringer – und gheisst au esoo.

S Grischtkind bzw. s Wihnächtskind het sich also in dr katholische un evangelische/reformiärte Gegende im Weschte un Süde vum ditsche Sprochgebiit as Gschänklibringer an Wihnächte kenne etabliäre, im Nigelaüs si Termin isch am 6. Dezämber bliibe – so kummi si guet anenander verbei.

## S Grischtkind wird zruckdrägt
Konkurränz het s Grischtkind in dr letschte Johrzehnte aber vum Wihnächtsmann bikumme, dä rot-wiss Gsell isch noch em „Atlas der deutschen Volkskunde“ eigentlig im Nord- un Oschtditsche drheim, aber d Werbe-Induschtii duete mit Macht aü im Süde verbreite.
Im Elsiss heißt dr Wihnächtsmann Père Noël; diä meischte elsässische Kinder känne s Grischkindli nimmi.

## Elteri Forme: Neujahrschind un Mutti
I Teile vo dr reformierte Schwyz isch friähjer d Bschärig an Neijohr gsii - wäge däm het zum Byspil im Bärnbiät oder im Züripiet – d Kindergstalt, wu Gschänkli brocht het, viilmol **Neujahrschind** gheiße. Im Berner Mittelland hets aü e **Neujahrmutti** gää – dä isch nit eso still un friidlig gsi wiä s Wiehnächtchind. Wu d Schänkerei aber uf Wihnächte verlegt wore isch, hets kenne sii, ass dr Mutti an Wihnächte kumme isch. Üs em Neujahrschind isch sowiso s Wiehnächtchind wore. (Wär do meh driber weißt, ka e eigene Artikel drüs mache.)

## Literatür
* *Atlas der deutschen Volkskunde,* 1937–1939, Neue Folge 1959 ff.
* *Atlas der schweizerischen Volkskunde,* Basel 1950–1995
* *Österreichischer Volkskundeatlas,* Linz 1959, Wien 1965ff
* Ingeborg Weber-Kellermann: *Das Weihnachtsfest. Eine Kultur- und Sozialgeschichte der Weihnachtszeit.* Bucher, München 1987, ISBN 3-7658-0273-5.
* *[[Schweizerisches Idiotikon]],* 1881 ff. (Artikel *Neu-Jâr-Chindli* (Band III, Spalte 346: Digitalisat) und *Christ-Chindli* (Band&nbsp;III, Sp.&nbsp;346&nbsp;f.: Digitalisat)).
* Claudia Bucheli Berger, Christoph Landolt: *[http://www.idiotikon.ch/Texte/Landolt/Dialekt_und_Konfession.pdf Dialekt und Konfession in der Deutschschweiz.]* I: Elisabeth Frieben, Ulrich Kanz, Barbara Neuber, Ludwig Zehetner (Ug.): *Dialekt und Religion. Beiträge zum 5.&nbsp;dialektologischen Symposium im Bayerischen Wald, Walderbach, Juni 2012.* Regensburg 2014 (Regensburger Dialektforum 20), ISBN 978-3-939112-29-7, S.&nbsp;73–94. [Mit eme Kapitel über dr Gobebringer.]
* Christoph Landolt: ''Nikolaus, Christkind, Weihnachtskind, Neujahrkind, Mutti, Pelzer & Santa Claus.'' I: «Wortgeschichten», usegää vu dr Redaktion vum Schwyzerische Idiotikon.

## Fueßnote