open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jawne

**Jawne** (hebräisch: יבנה) cha dr Naame si
* von ere Stadt z Israel
* von ere historische jüdische Schuel z Köln, wo  1919 gründet worde isch
* vom ene israelische Verlag
* von ere zionistisch-religiöse Schuelbeweegig z Israel
Jawne (Stadt)

**Jawne** (, ), latiinisch: Jamnia, isch e Stadt z Israel, fast 30 Kilometer südlig vo Tel Aviv. D Stadt het öbbe 37'000 Iiwooner.

Die historisch Bedütig vo Jawne chunnt drvo, ass dört noch dr Zerstöörig vo Jerusalem und vom Tämpel im Jüüdische Chrieg im Joor 70 n. d. Z. dr Jochanan ben Sakkai e *Beit Midrasch*, e Leerschuel, gründet het, wo s Juudedum dr Zit ooni Tämpel aabasst het. Au dr Sanhedrin isch bis noch em Bar Kochba Ufstand z Jawne gsi.

## Weblingg

* Website vo dr Stadt Jawne (hebräisch)
* Freundeskreis Speyer - Yavne: Informationen über Jawne
*
Quartet du dialogue national

S **Quartet du dialogue national** (, alemannisch *Quartett fir nationale Dialog*) isch e Plattform, wu fir d Ferderig vu dr Demokratisierig vu Tunesie no dr Revolution 2010/2011 ufböue woren isch. Anne 2015 isch s mit em Friidesnobelbryys uuszaichnet wore.

S Quartet du dialogue national setzt si us däne vier Organisatione zämme: 
* dr Gwerkschaftsdachverband Union Générale Tunisienne du Travail (UGTT; ) 
* dr Handels- un Induschtryverband Union Tunisienne de l’Industrie, du Commerce et de l’Artisanat (UTICA; ) 
* d Mänscherächtsorganisation Tunesischi Liga fir d Verdaidigung vu dr Mänscherächt ; franzesisch *La Ligue Tunisienne pour la Défense des Droits de l’Homme*, LTDH)
* d Verainigung vu dr Rächtsaawält Ordre National des Avocats de Tunisie ()

## Gschicht
S Arabisch Friejohr het z Tunesien aagfange. Bal no dr Revolution am 23. Oktober 2011 isch di verfassigsgebend Nationalversammlig gwehlt wore, wu di gmäßigt islamistisch Bartei Ennahda as Wahlsiiger drus fiirigangen isch. D Ennahda het no dr Wahl zämme mit dr säkuläre Mitti-links-Barteie CPR und Ettakatol d Regierig bildet. D Ufstellig vun ere neie Verfassig het si aber länger hiizoge. In däre Zyt isch s zue all greßere Spannige chuu, wu im Augschte 2013 mit zwee Aaschleeg ihre Hegschtpunkt ghaa hän. Dr Demokratisierigsprozäss isch ärnschthaft gfehrdet gsii.

In däm Umfäld het d UGTT mit eme erschte Versuech vun eme nationalen Dialog aagfange. S isch aber nyt drus wopre, wel d Ennahdha dä Dialog boykottiert ghaa het. Im Septämber 2013 het e zweete Versuech aagfange, desmol mit vier Organisatione.

## Fueßnote
Buch Amos

S **Buech Amos** isch äins vo de Büecher im Tanach und zelt zum Zwölfbrofeetebuech. Dr Amos, won em d Biible das Buech zueschribt, isch e sozialkritische Brofeet us em Südriich Juda gsi, wo im 8. Joorhundert v. d. Z. im Nordriich Israel bredigt het. Er isch dr erst vo de Schriftbrofeete, wo was er gsäit het ufgschriibe und in Buechform überliiferet worde isch.

## Inhalt
Ussaage vom Amos wie die, ass JHWH d Moabiter nit wägen eme Verbräche gege Israel, sondern gege d Edomiter wurd richte, wurde hüt zum Völkerrächt zelt. Noch iim het Gott Israel bim Exodus us Egüpte nid userweelt zum es andere Völker vorzzie, sondern zum es richde. Im Amos si Kritik am Volk Israel isch scharf, wil es d Verpflichdige, wo vo dr Erwäälig, dr Verhäissig und dr Landgoob chömme, nid wurd erfülle. Für iin het dr Bund mit Gott in dr Verwirkligung vo Rächt und Grächtigkäit bestande.

## Litratuur
### Iifüerig
* 
* Ludwig Markert: Art. *Amos/Amosbuch.* In: *[[Theologische Realenzyklopädie]].* 2 (1978), S. 471–487.

### Kommentar
* Hans Walter Wolff: *Dodekapropheton.* Band 2: *Joel und Amos*. (Biblischer Kommentar 14). 4. Uflaag. Neukirchener Verlag, Neukirchen-Vluyn 2004, ISBN 3-7887-2026-3 (wiss. Kommentar).
* Ulrich Dahmen, Gunther Fleischer: *Die Bücher Joel und Amos*. Neuer Stuttgarter Kommentar 23,2. Verlag Kath. Bibelwerk, Stuttgart 2001, ISBN 3-460-07232-6.
* Richard James Coggins: *Joel and Amos*. New Century Bible Commentary. Academic Press, Sheffield 2000, ISBN 1-84127-095-4.
* Jörg Jeremias: *Der Prophet Amos.* (ATD 24/2), Göttinge 1995.
* Claudia Sticher: *Gerechtigkeit wie ein nie versiegender Bach. Das Buch Amos.* Verlag Kath. Bibelwerk, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-460-32125-0

## Weblingg

* Buch Amos
* Hagalil: ''Die wahren Propheten: Elijah, Jeschajahu, Amos und andere''
* 
* Das Amosbuch bibelwissenschaft.de
* Amos und Hosea über die Monarchie, die Priesterschaft und den Kult
*Buchvideo: Amos, von das Bibelprojekt uf youtube.de
Sopot

**Sopot** (dt. Zoppot) isch e Hafestadt z Pole an dr Danziger Bucht. Si bildet in dr Wojewodschaft Pommern mit dr greschte Stadt Gdańsk (dt. Danzig) un em chlainere Gdynia d Wirtschaftsregion *Trójmiasto*. Wäärend in de bäide Noochberstedt vor allem dr Handel, d Industrii und d Häfe vo Bedütig si, läbt Sopot as Kurstadt vor allem vom Fremdevercheer. Dä goot zrugg uf dr elsässisch Arzt Johann Georg Haffner, wo 1808 as Chirurg vo dr *Grande Armée* vom Napoleon Bonaparte uf Danzig cho und dört bliibe isch und z Zoppot 1823 dr erst Strandbaadbetriib mit Kursanatorium gründet het. 

## Iiwooner

## Schtädtpartnerschafte
* Aalborg, Dänemark
* Baranowicze, Wiissrussland
* Brooklyn, (New York City), USA
* Haikou, Volksrepublik China
* Kaliningrad, Russland
* Karlskrona, Schwede
* Kiel, Dütschland
* Klaipeda, Litaue
* Kotka, Finnland
* Kristiansand, Norweege
* Kunda, Estland
* Lipawa, Lettland
* Plymouth, England
* Seattle, USA
* Związek Wybrzeża Opalowego, Frànkrich
## Böuwärch

File:Sopot Molo and main square 2024 aerial.jpg
File:Muelle de Sopot, Polonia, 2013-05-22, DD 18.jpg
File:Sopot Twisted House 2003.png


## Literatur
* Ernst Bahr: *Zoppot*. In: *Handbuch der historischen Stätten, Ost und Westpreußen.* Kröner, Stuttgart 1981, ISBN 3-520-31701-X, S. 246.
* Franz Schultz: *Chronik der Stadt Seebad Zoppot.* 1905.
* *Notizen über den Seebadeort Zoppot*. In: *Preußisch Provinzial-Blätter*. Band 17, Königsberg 1837, S. 222–227.
* Halffter: *Notizen über die Wirkungen und den Erfolg des Seebades Zoppot bei Danzig*. In: *Preußische Provinzial-Blätter*. Band 17, Königsberg 1837, S. 551–554.

## Weblink

* Offiziälli Websyte vu dr Stadt

## Fuessnote
Buch Hosea

S **Buech Hosea** in dr Bible wird im Hosea (au: *Hoschea*, in dr Vulgata *Osee*), Soon vom Beeri zuegschriibe. Dä isch noch em *[[Tanach]]*, dr hebräisch-aramäische *[[Bibel|Bible]]*, e Brofeet gsi, wo zwüschen öbbe 750 und 725 v. d. Z. im Nordriich Israel gwirkt het. 

S Buech Hosea isch s erste Buech im  *[[Dodekapropheton|Zwölfbrofeetebuech]]* im *Tanach* mit dr Gschicht über e Gottesbild, wo dr Hosea uf dr Basis vo dr äigene läidvolle Liebeserfaarig entwigglet het, und wo die verzwiifleti Liebi zu Israel söll daarstelle. Er chlagt d Briester aa, wo die äigentlige Verderber vom Volk sige, wil si d  *[[Tora]]* vo Gott wurde vergässe und bestächlig sige. Wie dr Brofeet Amos forderet er soziali Grächtigkäit und e Veränderig vo dr Gsellschaft (Hos 10,12f), er stellt aber d Kritik am Opferkult und an de Briester in dr Vordergrund. 

Im Hosea si Wärk wird under de *zwölf chliinere Brofeete* iigräiht. Dr Naame Hosea (hebräisch הושע) bedütet *er rettet*.

## Litratuur
* 
* Jean-Georges Heintz, Lison Millot: *Le livre prophétique d'Osée. Texto-bibliographie du XXème siècle.* Harrassowitz, Wisbade 1999, ISBN 3-447-04113-7.
* Jörg Jeremias: *Hosea/Hoseabuch.* In: *Theologische Realenzyklopädie* 15 (1986), S. 586–598 (Überblick und witeri Litratuur).
* Watson E. Mills: *Hosea, Joel.* Bibliographies for biblical research Old Testament Series 21A. Mellen Biblical Press, Lewiston, NY 2002, ISBN 0-7734-2490-3.

### Kommentäär
* Hellmuth Frey: *Das Buch des Werbens Gottes um seine Kirche. Der Prophet Hosea. Die Botschaft des Alten Testaments 23,2.* 4. Uflaag Calwer Verlag, Stuttgart 1990, ISBN 3-7668-0053-1.
* Eleonore Beck: *Gottes Traum - eine menschliche Welt. Hosea - Amos - Micha.* Stuttgarter kleiner Kommentar Altes Testament 14. 3. Uflaag Verl. Kath. Bibelwerk, Stuttgart 1994, ISBN 3-460-05141-8.
* Eberhard Bons: *Das Buch Hosea.* Neuer Stuttgarter Kommentar. Altes Testament 23,1. Verl. Kath. Bibelwerk, Stuttgart 1996, ISBN 3-460-07231-8.
* A. A. Macintosh: *A Critical and Exegetical Commentary on Hosea.* ICC. T. & T. Clark, Edinburgh 1997, ISBN 0-567-08545-7.
* Martin Holland: *Der Prophet Hosea.* Wuppertaler Studienbibel.AT. 4. Uflaag Brockhaus, Wuppertal 1997, ISBN 3-417-25203-2.
* Hans Walter Wolff: *Hosea.* Biblischer Kommentar 14. 5. Uflaag, Studienusg. Neukirchener Verl., Neukirchen-Vluyn 2004, ISBN 3-7887-2024-7.
* Jörg Jeremias: *Der Prophet Hosea.* ATD 24/1, Göttinge 1983.
* Ehud Ben Zvi: *Hosea.* FOTL 21,A,1. Eerdmans, Grand Rapids, Mich. u. a. 2005, ISBN 0-8028-0795-X.

## Weblingg

* 
* Artikel zu Hosea aus: Martin Rösel (AT), Klaus-Michael Bull (NT): *Elektronische Bibelkunde*
* Horacio Simian-Yofre: ''Amos und Hosea über die Monarchie, die Priesterschaft und den Kult.''
*Buchvideo Hosea, vo Das Bibelprojekt uf youtube.de
Rundfunk der DDR

Dr ***Rundfunk der DDR*** (1990 bis 1991: *Funkhaus Berlin*) isch vu 1945 bis 1991 d Rundfunkaastalt vu dr Dytsche Demokratische Republik gsi.
Iire Sitz isch vo 1956 bis 1991 s *Funkhaus Nalepastraße* im Berliner Stadtteil Oberschöneweide gsi. Es het non e Hufe anderi Funkhüüser und Studio in verschiidene Stedt vo dr DDR gee, so in Potsdam, Weimar, Leipzig und Dresde. Die technische Iirichdige für d Brodukzion, d Überdräägig und d Verbräitig vo de Radiobrogramm häi dr Dütsche Bost ghöört, d Studiotechnik zu dere iirer zentrale Dienststell dr *Studiotechnik Rundfunk*. Bis 1968 het au dr *[[Deutscher Fernsehfunk|Deutsche Fernsehfunk]] (DFF)*, s Färnsee vo dr DDR, organisatorisch zum *Rundfunk der DDR* ghöört.
## Programm (1989)
* Radio DDR I
* Radio DDR II
* Stimme der DDR
* Berliner Rundfunk
* DT64
* Radio Berlin International

## Literatur
* Sibylle Bolik: *Das Hörspiel in der DDR.* Lang, Frankfurt u. a. 1994, ISBN 3-631-46955-1.
* Patrick Conley: *Der parteiliche Journalist.* Metropol, Berlin 2012, ISBN 978-3-86331-050-9.
* Georg Dannenberg: *Sozialistischer Rundfunkjournalismus.* 2. Auflage. Karl-Marx-Universität, Leipzig 1978.
Netilat Jadajim

D ***Netilat Jadajim*** (hebräisch נטילת ידיים) isch s rituelle Wäsche vo de Händ bi de Juude. Es isch näbe dr *[[Tevila]]*, wo mä dr ganz Körper in ere *[[Mikwe]]* iidaucht, äini vo de bäide verschiidene Forme vom rituelle Wäsche im Juudedum.

S erste Mol wärde die Praktike in dr Tora erwäänt und wärde in dr *[[Mischna]]* und im *[[Talmud]]* erkläärt. Hüte braktiziere nume no d Aahänger vom orthodoxe und sältener au vom konserwative Juudedum s rituelle Wäsche vo de Händ. Im liberale Juudedum findet mä dä Bruuch nüme.

## Wie s gmacht wird
Us eme bsundrige Chrueg, em "Negel Vasser" (jiddisch für ‹Nagel Wasser›), schüttet mä sich dreimol Wasser uf die äinti und denn uf die anderi Hand, und das vor em und noch em Ässe. Vor em Ässe säit mä drzue e *Bracha* d. h. e Sääge, wemm mä Brot mit eme Ässe isst. Wenn mä kä Broot isst, brucht mä kä *Bracha* z sääge. Au ooni *Bracha* wäscht mä d Händ, wemm mä öbbis trefs aaglängt het, uf em WC oder uf eme Friidhoof gsi isch, oder sust öbbis gmacht het, wo rituel nid räin isch. 

Au vor em Bäte müesse d Händ gwäsche wärde und d Briester wäsche sä bevor si d Gmäind bi bsundrige Aaläss säägne.
Amoräer

D **Amoräer** (aramäisch Singular: **אמורא**, **Amora**; Plural **אמוראים**, **Amora'im**; „die wo reede“ oder „die wo über öbbis brichte“) si jüdischi Gleerti gsi, wo sich über s mündlige Gsetz (die mündligi Tora) „unterhalte“ oder über es „verzelt“ häi, vo öbbe 200 bis 500 n. d. Z. z Babylonie und in Palestina. Iiri Diskussione si in dr *[[Gemara]]* kodifiziert worde. D Amoraim si noch de Tannaim in dr Folg vo de jüdische Gleerte choo.

Mä däilt d Periode vo de Amoraim in öbbe acht Generazione ii. Zu de letschte Amoraim zelt mä gwöönlig dr Rabina I., dr Rab Aschi und dr Rabina II., won e Nöwöö vom Rabina I. gsi isch. Noch dr dradizionelle Uffassig häi si um 500 n. d. Z. dr babylonisch Talmud kodifiziert.

## Litratuur
* Jechiel Heilprin: *Seder ha-Dorot.* Warschau 1878 ff. (Digitalisat vom Band 1).
* Aaron Hyman: *Sefer toldot tannaim we-amoraim.* 3 Bänd, London 1910.
* Mordechai Margalioth (Hg.): *Encyclopedia le-Chakhmei ha-Talmud va-ha-Geonim* (*Encyclopedia of Talmudic and Geonic Literature, being a Biographical Dictionary of the Tanaim, Amoraim and Geonim.*) 2 Bände, Tel Aviv 1960.
* .
* Günter Stemberger: *Einleitung in Talmud und Midrasch.* 8. Uflaag, Münche 1992.
* Abraham Weiss: *'Al ha-yesira ha-sifrutit shel ha-amora'im* (*Studies in the Literature of the Amoraim.*) Nöi York 1961-62 (hebräisch).

## Weblingg
* Gemara in the Talmud Map – University of Calgary
Gemara

**Gemara** (vo aramäisch גמרא, gamar, leere, studiere)  bezäichnet in dr rabbinische Dradizion vom Juudedum die zwäiti Schicht vom Talmud. Si erklärt und ergänzt dr Stoff vo dr *[[Mischna]]*, dr mündlige Überliiferig. D *Mischna* und d *Gemara* bilde zämme dr *Talmud*.

## Wie si entstande isch
Wo dr mündlig Däil vo dr  *[[Tora]]* in dr *Mischna* zämmegfasst gsi isch, häi die Gleerte witergmacht mit em Kommentiere, Diskutiere und Nöiformuliere vo dr Dradizion. Dä Brozäss isch sozusääge in dr Gemara brotokolliert. Si isch zum grösste Däil uf Aramäisch und umfasst was d Rabbine gsäit häi bis öbbe ins 5. Joorhundert (im palestinische *[[Talmud]]*) bzw. bis ins 7. Joorhundert (im babylonische *Talmud*).

## Die bäide Wersione
Die palestinischi *Gemara* isch im ene westaramäische Dialäkt abgfasst.  Si isch bündiger as die babylonisch *Gemara* und enthaltet im Vergliich wenig *[[Aggada]]*. Die babylonisch *Gemara* hingege isch im ene ostaramäische Dialäkt gschriibe und d Diskussione si witschwäifiger. Usserdäm enthaltet si e Hufe Gschichte, filosofischi und naturwüsseschaftligi Reflexione u. s. w. Wääred s eretz-jisra'elische Juudedum für das äigeni literarischi Gattige wie dr *[[Midrasch]]* entwigglet het, isch z Babylon alles in d *Gemara* iinegflosse.
Underschiid in de Usgangsfrooge bzw. in de Argumentazionsgäng cha mä zum Däil druf zruggfüere, ass die bäide Dradizione mit Wersione vo dr *Mischna* gschafft häi, won e chli underschiidlig gsi si.

## Umfang
D palestinischi Gemara (p) umfasst dr Kommentar zu de erste vier Ordnige vo dr *Mischna* mit Usnaam vo de Draktaat *Avot* und *Edujot*, vo de letschte vier Kapitel vo Schabbat und vom letschte Kapitel vo *Makkot*. Die fümft Ordnig (*Qodaschim*) isch gar nit kommentiert. Vo *Toharot* het s drei Kapitel zum Draktat *Nidda*.

Die babylonisch Gemara (b) säit nüt us zur erste Ordnig mit Usnaam vom Draktaat *[[Berachot]]*. Vo dr zwäite Ordnig feelt s Draktaat *[[Scheqalim (Mischnatraktat)|Sch<sup>e</sup>qalim]]*, isch aber in Handschrifte und Druck dur e Teggst vom Jerusalemer Talmud ersetzt worde. In dr vierte Ordnig feele *Edujot* und *Avot*, in dr fümfte *Middot* (*Määss*), *Qinnim* (*Vogelnäster*) und e Däil vo *Tamid* (*beständig/dääglig*). Us dr säggsten Ordnig isch nume *Nidda* kommentiert.

## Litrautur
* Günter Stemberger: *Der Talmud. Einführung, Texte, Erläuterungen.* 4. Uflaag, Beck, Münche 2008, ISBN 978-3-406-08354-9
Filsdorf

**Filsdorf** stoht fir:
* dr dytsch Name vu Filstroff, ere Gmai im Département Moselle z Frankrych
* e Ortschaft in dr Gmai Dalheim z Luxemburg
Lohr

**Lohr** isch dr Name vu:

* Lohr, Näbefluss vum Main
* Lohr Industrie, franzesisch Unternämme
* Lohr, e Fyyrwehrfahrzyyghärsteller z Kainbach bi Graz, ab 1997 as LOHR-MAGIRUS zum Konzärn IVECO-MAGIRUS

Ort un Ortsdail:

* Lohr am Main, Stadt im Landkreis Main-Spessart, Bayern
* Lohr, Gmai im Elsass
* Lohr, Ortsdail vu dr Stadt Crailsheim, Landkrais Schwäbisch Hall, Bade-Wirttebärg
* Lohr, Ortsdail vu dr Gmai Insingen, Landkrais Ansbach, Bayern
* Lohr, Ortsdail vu dr Gmai Pfarrweisach, Landkrais Haßberge, Bayern
* Lohr, Ortsdail vu dr Gmai Pleiskirchen, Landkrais Altötting, Bayern
* bis 1947 Lohr, hite Lhor, Gmai im Département Moselle z Frankrych

* Burg Lohr, abgangeni Burg bi Craalse im Landkrais Schwäbisch Hall, Bade-Wirttebärg
* Burg Lohr, abgangeni Burg bi Lohr im Landkrais Ansbach, Bayern

Persone:

* Christian Lohr (* 1962), Schwyzer Bolitiker (CVP)
* Dieter Lohr (* 1965), dytsche Schriftsteller un Herbuech-Verleger
* Ellen Lohr (* 1965), dytschi Rännfahreri
* Erwin Lohr (1880–1951), eschtrychische Physiker
* Horst Lohr (* 1938), dytsche Endurosportler
* Johannes Lohr (1875–1941), dytsche evangelische Gaischtlige un Widerstandskämpfer gege dr Nationalsozialismus
* Julius Lohr (1850–1921), dytsche Dierzichter
* Kinga Lohr (* 1969), dytschi Dischtennisspiileri
* Marie-Theresa Lohr (* 1983), dytschi Schauspiileri
* Michael Lohr (1591–1654), dytsche Komponischt
* Robert Lohr (* 1967), dytsche Schauspiiler
* Vera Lohr (* 1950), dytschi Schauspiileri un Herspiilsprächeri
* Werner Lohr, dytsche Herfunkmoderator un Jazzmusiker
* Wilhelm Lohr (Landrat) (* 1871), preußische Landrot z Kulm

**Lueg au:**
* Lahr/Schwarzwald
Gion Deplazes

Dr **Gion Deplazes** (* 22. Merz 1918 z Surrein bi Sumvitg; † 8. Oktober 2015; haimetbrächtigt z Vrin) isch e Schwyzer Schriftsteller gsii, wu syni Wärch uf Rätoromanisch verfasst het.

## Biografy
Dr Gion Deplazes isch as erschte Suhn vum Giachen Mudest Deplazes, eme Buur un Ofesetzer, un dr Onna Maria Cristgina geb. Solèr uf d Wält chuu. Är het vier Gschwischter ghaa. Wun er nyyn gsii isch, isch sy Mueter gstorbe noch ere lange Chranket.

Vu 1933 bis 1939 isch er uf d Chloschterschuel z Disentis gange, derno uf s Seminar z Kuur. An dr Universitete vu Friburg im Üechtland un Züri het er Gschicht, dytschi Literatur un Pädagogik studiert. 

Anne 1949 het er promoviert mit eme Thema «Geschichte der sprachlichen Lehrmittel im romanischen Rheingebiet» un het derno am Gymnasium z Kuur aagange mit Gschicht un Dytsch unterrichte. Speter isch er Konrektor vum Gymnasium wore. No syre Pensionierig het er sibe Johr lang Rätoromanisch an dr Kuurer Fraueschuel unterrichtet. Är het au as Lektor fir Rätoromanisch an dr Universitet Züri un dr Hochschuel St.&nbsp;Galle gschafft. Vu 1953 bis 1963 isch dr Deplazes Redaktor und Rusgeber vu dr literarische Raie «Nies Tschespet» gsii. Derzue isch er vu 1963 bis 1988 Bresidänt vu dr Societad Retorumantscha un vu 1984 bis 1990 Mitglid im Vorstand vu dr Schwyzerische Akademy vu dr Gaischtes- un Sozialwisseschafte (SAGW) gsii.

Dr Gion Deplazes isch syter anne 1950 ghyrote gsii mit dr Carmelia Freiman, ere Dochter vum Stationsvorsteher Jakob Freiman. Si hän zämme drei Chinder ghaa. Am 2015 isch er im Alter vu 97 Johr gstorbe.

## Wärch
Anne 1942 het dr Deplazes zum erschte Mol ebis publiziert. Syni Biecher handle vu dr Bindner Bärgbuure im Spannigsfäld zwische Tradition un Modärni. Zue sym Wärch zelle Prosa, Lyrik un dramatischi Wärch, aber au literaturhoistorischi Arbete, z.&nbsp;B. «Funtaunas» (1987–93), e vierbändigi Gschicht vu dr rätoromanische Literatur. Zwische 1994 un 2009 sin syni gsammlete Wärch in vierzeh Bänd erschine. E Dail vu syne Wärch sin uf Dytsch, Franzesisch, Schwedisch, Rumänisch un Änglisch ibersetzt wore. Syt 1994 luegt s Schwyzerisch Literaturarchiv no sym Nooloss.

### Gsamtuusgab
* *Ovra litterara.* 14 Bd. Casa editura Ovras, Laax 1994-2009 

### Roman
* *Marietta* (1951)
* *La davosa untgida* (1958)
* *Paun casa* (1960)
* *Passiun* (1963)
* *La Bargia dil tschéss* (1964)
* *La Scappada* (1972)
* *Marlengia* (1980)
* *Martin e Martin Antoni* (1993/94)
* *Sco igl effet va ell’onza*

### Lyrik
* *Rugada* (1957)
* *Schibettas* (1965)
* *Purgina* (1976)
* *Cambrida; Scalgias; Sgarfladas; Cun fluras tras las uras; Ils Dieus grecs; Passiun e levada* (1994)

### Sachliteratur
* *Spigias da nies èr* (1959)
* *Curtin d’honur* (1984)
* *Prominenzas en l’anecdota* (1987)
* *Funtaunas* (1988–1993)
* *Die Rätoromanen* (1991)
* *Einführung in die rätoromanische Literatur* (1993)
* *Passiuns romontschas* (1994)
* *La spina ella spatla* (2001)
* *P. Maurus Carnot e ses giuvnals romontschs* (2004)

## Literatur
* 
* 
* I. Camartin: *Rätoromanische Gegenwartsliteratur in Graubünden.* 1976, S. 105–126

## Weblink
* ''Deplazes Gion'' bi Bibliomedia

## Fueßnote
Midrasch

**Midrasch** (, Plural *Midraschim*, vo hebräisch *darash* () - „sueche“) isch d Usleegig vo religiöse Teggst im rabbinische Juudedum.

## Gschicht
Dr Midrasch isch zerst emol e mündligi Form vo dr Usleegig vo dr Schrift. Die erste schriftlige Bischbil git s aber scho in dr Bible sälber. So cha mä zum Bischbil d Büecher vo dr Chronik as *Midraschim* zu de Büecher Samuel und Köönig verstoo. Au in dr jüdische Gmäinschaft vo Qumran (um 130 v. d. Z. bis 70 n. d. Z.) het s *Midraschim* (*[[Pescher]]*) gee.

Die grössti Bedütig het dr Midrasch aber in dr Zit vom rabbinische Juudedum vom Joor 70 n. d. Z. ghaa. Us dere Zit stamme die wääsentlige schriftlige Beleeg. Es handlet sich drbii um äigeständigi Teggstsammlige, wo näbe de Wärk vo dr *[[Mischna]]* und vom *[[Talmud]]* entstande si. Die mäiste *Midraschim* si im Land Israel entstande, dr Biidrag vom babylonische Juudedum zu dere Gattig isch chlii.

## Literatur
* Günter Stemberger: *Einleitung in Talmud und Midrasch*. Beck, Münche 1992, ISBN 3-406-36695-3.
* Jacob Neusner, Alan J. Avery-Peck (Hrsg.): *Encyclopedia of Midrash*. Brill, Leiden 2005, ISBN 90-04-14166-9.

## Weblingg
* 
* August Wünsche: Bibliotheca Rabbinica. Eine Sammlung alter Midraschim, zum ersten Male ins Deutsche uebertragen, 6 Bänd., Otto Schulze, Leipzig 1880.
* August Wünsche: Kleine Midraschim. zur späteren legendaerischen Literatur des Alten Testaments, 5 Bänd., Pfeiffer, Leipzig 1907.

## Fuessnoote
Eretz Israel

**Eretz Israel**  (, dütsch **Land Israel**) isch e biblischi Bezäichnig für s Land vo de Hebräer und denn vo de Juude. Dr Begriff isch sit em Aafang vom politische Zionismus im 19. Joorhundert wider im Gebruuch und wird au im hütige Staat Israel vilmol verwändet.

Hüte wird für das Gebiet vilmol dr Naame *[[Heiliges Land|Häiligs Land]]* (hebräisch ארץ הקודש) brucht. Die Nomenklatur isch historisch seer beliebt worde, bsundrigs dur d Zit vo de Chrüzzüüg. In dr Bibelkund isch dr Begriff *Eretz Israel* aber nid idäntisch mit *Häiligem Land*, sondern eender mit *[[Gelobtes Land|Globtem Land]]*. Das bezieht sich uf d Stelle in dr Bible, wo vom göttlige Verspräche d Reed isch, ass s Land im Abraham und sine Noochkomme söll ghööre. S erste Mol chunnt s im 1. Buech Moses, 15, 18 vor.

## Die modärni Verwändig vom Begriff
Die hebräischi Bezäichnig *Eretz Israel* isch sit em Aafang vom politische Zionismus im 19. Joorhundert wider ufgriffe worde: Im Raame vo dr Alija (vo öbbe 1880 aa) si jüüdischi Siidler uf Palestina choo und so isch dört dr Nöiji Jischuv entstande. In zionistische Kräis isch die undrennbari Äihäit vo *Am Israel*, *Torath Israel* und *Eretz Israel* brobagiert worde: s Volk Israel, die jüüdischi Leer und s Land Israel. Wääred em Völkerbundsmandat für Palestina isch dr offiziell Naame „Palestina“ uf Hebräisch immer mit em Zuesatz „-Eretz Israel“ brucht worde.

In dr hütige Zit stoot dr Begriff *Eretz Israel*, wenn er nit im historische oder religiöse Kontext brucht wird, für s historische Häimetland vo de Juude au dusse vom hütige Staatsgebiet (dr Naame vom Staat isch ''Medinat'' Jisra'el). Er wird mit dere Bedütig bsundrigs in dr Siidlerbewegig hüfig verwändet. In dr implizierte Bedütig, ass s Land, wo im Alte Testamänt em Volk Israel verhäisse worde sig, vom Nil zum Euphrat gieng, wird Eretz Israel au as Kampfbegriff mit Groossisrael gliichgsetzt.
## Fuessnoote

## Weblingg
* Eretz-israel bei israel.hagalil.com
* Eretz Israel Museum Tel Aviv
Ketuvim

D ***Ketuvim*** (au *Ketubim*, *Ketuwim*,  - *d Schrifte*) si dr dritt Däil vom *[[Tanach]]* näbe dr *[[Tora]]* (Wiisig) und de *[[Nevi’im]]* (Brofeete). Si umfasse
* d Psalm
* s Buech Ijob
* s Buech vo de Sprichwörter
* fümf *[[Megillot]]*: s Buech Rut, s Hoochilied, *Kohelet*, d Chlaaglieder vom Jeremias, s Buech Ester
* vier Gschichtsbüecher: s Buech Daniel, s Buech Esra, Nehemia und die bäide Büecher vo dr Chronik, wo as äi Buech zele. 

D *Ketuvim* si vermuetlig um 100 n. d. Z. kanonisiert worde, aber die mäiste vo dene Büecher häi scho um 190 v. d. Z. as häiligi Schrifte gulte.

## D Büecher
D Ketuvim umfasse 11 Büecher, die drei Büecher *Emet* (hebr. אמ"ת) wo nach de Afangsbuechschtabe vo de Büechernäme in umkehrter Reijefolg eso heisse:
* *Tehilim* (Psalter)
* *Mischlei* (Schbrüch vom Salomo)
* *Iov* (Hiob)
fümf Megillot:
* *Schir ha Schirim* (S Hochelied)
* *Ruth* 
* *Eicha* (d Klaagelieder vom Jeremias)
* *Kohelet* (dr Brediger Salomo)
* *Esther*
und die zuesätzlige Büecher:
* *Daniel*
* *Esra*
* *Divrei ha Jamim* (Chronik) in zwei Deil

In de *Ketuvim* isch weniger vo Gott d Reed as vo de Mensche. Si sin alli noch em Exil enstande, mäistens vo 200 vor dr Zitewändi aa und spööter als die „klassische“ Brofeete, e baar von ene vor oder parallel zu de zwölf chliine Brofeete. Iiri theologischi Bedütig isch aber chliiner as die vo de Brofeete. S zwäite Chronikbuech ändet drmit ass dr Tämpel wider baut wurd und JHWH uf dr ganze Wält as Her anerkennt wurd. D Büecher si erst spoot kanonisiert worde, s Buech Daniel erst 135 n. d. Z., wo mä dr Tanach abgschlosse het.
Halacha

D **Halacha** [] (hebr. ; dütsch: „goo“, „wandle“) isch dr Naame vo dr Überliiferig vom Juudedum, wo sich im Underschiid zur Aggada mit rächtlige Frooge abgit.

## Usleegig
In dene rächtligen
Uslegige vom schriftlige Kanon vo dr Tora spiegle sich die underschidlige Mäinige vo de Rabbiner, Wäise und Gleerte. Iir Ziil si Regle ufzstelle für alli Situazione im Lääbe, wie sich die Glöibige müesse verhalte. Historisch isch d Halacha e Däil vom Talmud. Si ghöört zur sogenannte mündlige Überliiferig, wo z Jerusalem wie au z Babylon sit dr Zit noch dr Zerstöörig vom erste Jerusalemer Tämpel und em babylonische Exil festgläit worde isch.

## D Underschäidig in ''de-oraita'' und ''de-rabbanan''
E grundlegendi Underschäidig in dr jüdische Rächtsfilosofii isch d Underschäidig vo Gsetz, Vorschrifte und Verordnige (*Halachot* und *[[Taqqanot]]*) in sonigi, wo dr diräkt Ursprung von ene Gott isch, und die andere, wo us de spöötere Diskussione vo Rabbiner und Rächtsgleerte entstande si. Doo bedütet *de-oraita*, (aramäisch: דְאוֹרָיְת, ) *us dr [[Tora]]* und *de-rabbanan* (aramäisch:דְרַבָּנָן, ) *vo de Rabbiner*. Die Underschäidig isch vilmol nit äifach, wil zu *de-oraita* nit nume d Vorschrifte zelt wärde, wo in dr Tora schriftlig fixiert si, sondern au sälli, wo mit Hilf vo dr Usleegig (*Midrasch,* ) us em Teggst chönne abgläitet wärde, und d Gsetz vom Moses am Sinai, wo zur mündlige Überliiferig zelt wärde ( – *Halacha le–Mosche mi–Sinai*).

## Litratuur
* Yitzhak Goldfine: *Einführung in das jüdische Recht. Eine historische und analytische Untersuchung des jüdischen Rechts und seiner Institutionen.* Beiheft&nbsp;2 zur Zeitschrift *Verfassung und Recht in Übersee* (), Hrsg.: Hamburger Gesellschaft für Völkerrecht und Auswärtige Politik, Hamburg 1973, .
* Zvi Zohar: *Halacha.* In: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur.* (EJGK). Band 2, Metzler, Stuttgart/Weimar 2012, S. 507–518.

## Weblingg

* Talmud
* Die Halacha
* Solomon B. Freehof Institute of Progressive Jewish Law
* Isaac Kalimi: ''Der Platz der Bibel im Judentum und die klassisch-jüdische Schriftauslegung, eine paradoxe Konstellation.'' Oldenburg, 1999, ISBN 3-8142-1114-6. (Oldenburger Universitätsreden 114)
* MIDRASH HALAKAH uf jewishencyclopedia.com (ängl.)

## Fuessnoote
Christian Scheufele

Dr **Christian Scheufele** (* 18. Merz 1884 z Weila, † 23. Sebdember 1915 bei Bischdriza) ischt a deitscher Bildhauer us-em Schwôbalendle gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Christian Scheufele kommt am 18. Merz 1884 z Weile an dr Teck uff d Welt. Sei Vadder isch dr Landwirt Johann Michael Scheufele (1845 bis 1922) ond sei Mueder d Catharina geborene Schaich (1851 bis 1918). Scho en seira Jugend isch sellem Bua sei greeschder Wonsch, schbäder amôl Bildhauer zo werra. Seine Eltra hend abr et gnuag Geld, om da Soh uff d Kunscht-Akademii schicka zo kenna, abr dr Schweizer Bildhauer Jakob Brüllmann (1872 bis 1938), a Soh vo-ma Thurgauer Stoimetza, wo z Stuegert zuagwandret ischt, nemmt dean hochbegabda Kerle en d Lehr.

Dr berihmde schwäbische Archidekt Martin Elsaesser vrschafft em Christian Scheufele sein erschda Ufftrag en dr Stuegerter Markthalle. Hendrher kommet noh Arbeida fir de evangelische Kircha em Stuegerter Stadtdoil Gaisburg, z Massabach em Ondrland ond en Großgartach. Mit deane Arbeida vrdeant dr Scheufele jedafalls so viil, dass’r sich 1913 sogar a oiges Atelier en dr Stuegerter Reuchlinstrôß leischda kôô. Abr scho zwoi Jôhr schbäder bricht dr Erschde Weltkriag aus, ond der Omstand wuud em Scheufele zom Vorhengnis: er muaß en da Kriag ziha. An dr Oschtfront bei Bischdriza wuud’r so schwer vrwondet, dass’r sich dô drvoo nemme erhola kôô. Am 23. Sebdember 1915 haucht’r sei Leaba aus. Grad amôl 31 Jôhr alt ischt’r wôrra. Sei ledschda Ruha fendet der Môô em Kirchhof vom polnischa Ort Kiemieliski, et weit weg vo dr Grenz zo Litauen.

## Ausstellong
Noh em Scheufele seim Sterbejôhr ereffnet d wirdabergischa Keenigin Charlotte a Gedenkausstellong em legendära Stuegerter Kunschthaus Schaller en dr Mariastrôß.

## A Auswahl vo seine Werk

Nôchdem dr Kinschtler bloß 31 Jôhr alt wôrra ischt, hôt’r zwangslaifich et viil Bleibendes hendrlassa kenna. Abr a baar Kunschtwerk garandiiret emmerhin noh sei Ôdenka:
* D Säulakabidella en dr Stuegerter Markthalle
* En dr Evangelischa Jugendstil-Kirch em Stuegerter Stadtdoil Gaisburg: D Figura vom Mose, vom Keenich David ond vom Aposchdl Paulus ibr-em Eigangsbereich, em Chorraum d Kanzel, dr Altar ond dr Daufstoi. S Matrial vom Daufstoi ischt aus Trachyt-Tuffstoi, wo us-em Nerdlenger-Riis-Krader stammt.
* Figura en dr evangelischa Georgskirch z Mássabach
* En dr Lorenzkirch vo Großgartach: d Kreizigongs-Grubbe aus Holz (lueg s Bildle)

Em Scheufele seine drei Figura en der Gaisburger Kirch:

Gaisburger-Kirche Moses.jpg|d Mose-Figur ibr-em Eigangsportal
Gaisburger-Kirche David.jpg|d Figur vom Keenich David
Gaisburger-Kirche Paulus.jpg|d Paulus-Figur


## Quell
* Katharina Wilke: Ein hochbegabter Bauernbub. Der Stuttgarter Bildhauer Christian Scheufele (1884 - 1915). In: Schwäbische Heimat 68, 2017, S. 68 - 74;
* Gerhard Raff: *Ein hoffnungsvoller, hochbegabter Bauernbub*, a Ardikel ibr da Christian Scheufele en dr Stuegerter Zeidong vom 29. Sebdember 2015, Ausgab fir da Kreis Beblenga, S. 18

## Fuaßnoda ond oinzlne Nôchweis
École pour l'informatique et les nouvelles technologies

D **École pour l'informatique et les nouvelles technologies** esch e Technischi Hochschuel (informatif) vu Le Kremlin-Bicêtre, Bordeaux, Rennes, Marseille, Lille, Lyon, Montpellier, Nancy, Nantes, Nice, Strossburi, Toulouse, Saint-André (Réunion) (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *[[IONIS Education Group]]*. 

## Dr Campus
D *EPITECH* lit zmidzt in dr sogenannte *Campus Paritalie* uf em Campus IONIS Education Group.

## Weblink

* www.epitech.eu (frànzeesch)
Sixtus I.

Dr **Sixtus I.** († um 125) (lat.-griechisch **Xystus**) isch vu ebbe 115 bis zue sym Dod Bischof vu Rom gsii un wird as Märtyrer gnännt.

Biografischi Date von em sin nit iberliferet. Är giltet as Remer un wird zum erschte Mol in dr Papschtlischt vum Irenäus vu Lyon gnännt. Dr katholisch Gedänkdag vum Sixtus isch dr 3. April. Greßeri Verehrig as Hailige het scho frie dr Märtyrer Sixtus II. gnosse. Sy Name bedytet S(e)xtus = dr Sechst (lat..) bzw. Xystos = dr Glättet (griech.).

## Literatur
* 

## Weblink

* 
* 
* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
Telesphorus

Dr **Telesphorus** (* z Griecheland; † 136 oder 137 z Rom) isch Bischof vu Rom (um 125/126–136/137) in dr Regierigszyt vum Chaiser Hadrian gsii. D Tradition vu dr Mitternachtsmäss an dr Wynächte, d Fyyr vu dr Oschtere am e Sunntig, di sibe Wuche Faschtezyt vor dr Oschtere un s Singe vum Gloria wäre normal ihm zuegschribe, au wänn Hischtoriker des aazwyyfle. Dr Irenäus vu Lyon nännt dr Telesphorus e Märtyrer.

In dr katholische Tradition wird sy Gedänkdag am 5. Jänner begange, in dr orthodoxen am 22. Februar. D Karmelite verehre dr Telesphorus as ihre Schutzhailige, wel er uf em Bärg Karmel as Eremit soll gläbt haa.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Telesphorus im Ökumenische Heiligelexikon
* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
Medina

**Medina** (von ; ursprünglige Naame , denn *Madīnat an-Nabī* = „Stadt vom Brofeet“) isch e Stadt mit öppe 1,3 Millione Iiwooner (2017) im westligen Saudi-Arabie. Noch Mekka isch Medina die zwäitwichdigsti häiligi Stadt im Islam. D Stadt isch noch islamischem Rächt wie Mekka brinzipiell für Nitmuslime gsperrt.

*Madīna* isch au s allgemäine arabische Wort für „Stadt“. Hützudags wird dr Begriff au as e bsundrigi Bezäichnig für d Altstadt vo nordafrikanische Stedt verwändet (z. B. d „Medina vo Marrakesch“).

## Litratuur
* Barbara Finster: *Mekka und Medina in frühislamischer Zeit*. In: *Roads of Arabia – Archäologische Schätze aus Saudi-Arabien.* [Ausstellungskatalog]. Hrsg.: Museum für Islamische Kunst – Staatliche Museen zu Berlin. Berlin 2011, ISBN 978-3-88609-721-0, S. 225-235.
* Barbara Keller-Heinkele: *Die Heiligen Stätten Mekka und Medina in osmanischer Zeit*. In: *Roads of Arabia – Archäologische Schätze aus Saudi-Arabien.* [Ausstellungskatalog]. Hrsg.: Museum für Islamische Kunst – Staatliche Museen zu Berlin. Berlin 2011, ISBN 978-3-88609-721-0, S. 239-257.
* F.V.Winnett and W.L.Reed, *"Ancient Records from North Arabia"*, University of Toronto Press, 1970, Site 91. 
* Ernst Klippel: *Die mohammedanische Pilgerfahrt* Mit sieben Abb. nach photographischen Aufnahmen. In: *Reclams Universum: Moderne illustrierte Wochenschrift* 27.2 (1911), S. 678-682.
* Ekkehart Rotter: *Mohammed in der Stadt. Die Kenntnis um die Stadt Medina und das dortige Prophetengrab im mittelalterlichen Europa*. In: *Zeitschrift für historische Forschung,* Bd. 36 (2009) S. 183-233.
* William Montgomery Watt: Art. "al-Madīna. 1. History to 1926" in The Encyclopaedia of Islam. New Edition Bd. V, S. 994a-998a.

## Weblingg

* Stadt Medina Offizielli Website vo dr Stadt (uf Arabisch)

## Fuessnoote
Gaon

***Gaon*** (hebr.: גאון, *Herligkäit*, Plural: Geonim/גאונים) isch ursprünglig dr Titel vo de Läiter vo de jüdische Akademie z Babylonie im sibte bis elfte Joorhundert n. d. Z. gsi, wo als Talmudinterprete bekannt worde si. Aber au spööter brucht mä dr Begriff no für bedütendi Usleeger vo de Schrifte, wie zum Bischbil für e Elijah Ben Salomon Salman im 18. Joorhundert, wo as *Gaon* vo Wilna bekannt isch. S Amt vom *Gaon* wird as **Gaonat** bezäichnet (mittellat. *gaonatus*). Die babylonische *Geonim* häi as die religiöse Füerer vom Juudedum im früeje Middelalter gälte, wääred dr *Resch Galuta* (Exilarch) dr wältlig Füerer vo de Juude in de islamische Länder gsi isch. 

D *Geonim* häi in dr Übermiddlig und dr Leer vo dr *[[Tora]]* und em jüdische Gsetz (*[[Halacha]]*)  e wichdigi und entschäidendi Rolle gspiilt. Si häi dr *[[Talmud]]* gleert und über Diskürs entschiide, wo in dr Zit vom *Talmud* no käni Reegle für sä gmacht worde si. 

D Periode vo de *Geonim* het 589 n. d. Z. aagfange, im Joor 4349 noch em jüdische Kaländer, noch dr Periode vo de *Sevora'im*, und isch 1038 ume gsi, im Joor 4798 noch em jüdische Kaländer. Dr erst *Gaon* vo Sura isch noch dr *[[Sherira Gaon]]* dr Mar Rab Mar gsi, wo si Amtszit 609 aagfange het. Dr letscht *Gaon* vo Sura isch dr Samuel ben Ḥofni gsi, wo 1013 gstorbe isch; dr letscht *Gaon* vo Pumbedita isch dr Hezekiah Gaon gsi wo 1040 ermordet worde isch. D Periode vo de *Geonim* isch fast 450 Joor lang gsi.

## Litratuur
* Louis Ginzberg: *Geonica.* 2 Bänd. Jewish Theological Seminary of America, Nöi York NY 1909 (*Texts and studies of the Jewish Theological Seminary of America* 1–2, ), (2nd edition = Noochdruck. Hermon Press, Nöi York NY 1968; au: Noochdruck.  Wagšal, Jerusalem 1986).
* Samuel Poznański: *Babylonische Geonim im nachgaonäischen Zeitalter nach handschriftlichen und gedruckten Quellen.* Mayer & Müller, Berlin 1914 (*Schriften der Lehranstalt für die Wissenschaft des Judentums.* Bd. 4, H. 1/2, ).
* Simha Assaf:  *תקופת הגאונים וספרותה .הרצאות ושיעורים.* (*Teḳufat ha-geʼonim ṿe-sifrutah. Hartsaʼot ṿe-shiʻurim.*) Mosad ha-rav Ḳuḳ, Jerusalem 1955.

## Weblingg
*1906 Jewish Encyclopedia
*Biographies of the Geonim
Pius I.

Dr **Pius I.** (* z Aquileia (?); † 155 (?) z Rom) isch Bischof vu Rom (140/142(?)–155 (?)) gsii.

Im Kanon Muratori wird dr Hermas, dr Autor vum Wärch *Dr Hirt vum Hermas*, Brueder vum Pius I. gnännt. Wel dr Hermas e Sklav gsii isch wird aagnuu, ass au dr Pius e Sklav gsii sei. Är soll z Aquileia as Suhn vum Rufinus uf d Wält chuu syy. Är heb d Santa Pudenziana böue, no dr Iberliferig di eltscht Chilche vu Rom. Speter wird er as Märtyrer gnännt, aber doderfir git s kai historischi Beleg. Vylmol wird er dr erscht richtig Bischof z Rom gnännt.

Dr Pius het si vor allem mit dr frieje Gnoschtiker usenander gsetzt, vor allem mit em Valentinus, em Cerdon un em Marcion, wun er as Häretiker exkommuniziert ghaa het. Är soll d Bstimmig erloo haa, ass d Oschtere alliwyl an eme Sunntig soll gfyyrt wäre. Di wenige Brief unter sym Name hän si as Felschige rusgstellt. Sy Feschtdag as Hailge isch dr 11. Juli. Sy Name bedytet: dr Frumm (latynisch)

## Literatur
* 

## Weblink

* 
* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
Jean Cocteau

Dr **Jean Maurice Eugène Clément Cocteau** (* 5. Juli 1889 z Maisons-Laffitte, Frankriich); † 11. Oktober 1963 z Milly-la-Forêt, Frankriich) isch e franzesischer, Schriftsteller, Reschissöör und Mooler gsi. Är gilt als eine vu de bedütendschte Künstler vom 20. Johrhundert.

## Läbe
Dr Cocteau isch àm 5. Juli 1889 z Maisons-Laffitte, ere Chliistadt bi Paris, uf d Wält cho, as Sohn vum Aawald Georges Alfred Cocteau un sin’r Ehefrau Marie Junia Émilie Eugénie Lecomte.

Er isch denn Fründ vo vile iiflussriiche Künstler worde, wie vom Kenneth Anger, Pablo Picasso, Jean Hugo, Jean Marais, Henri Bernstein, Yul Brynner, Marlene Dietrich, Coco Chanel, Erik Satie, Albert Gleizes, Igor Stravinsky, Marie Laurencin, María Félix, Édith Piaf, Panama Al Brown, Colette, Jean Genet, and Raymond Radiguet.

Dr Cocteau isch süchtig gsi nach Opium.

Gstorbe isch dr Jean Cocteau am 11. Oktober 1963 z Milly-la-Forêt, nu Schtunde nach dem Tod von Édith Piaf.

## Wärch
### Lyrik

### Prosa

### Drama

#### Buchillustrationen
* Geneviève Laporte: *Sous le manteau de feu,* poèmes, illuschtriert vom Jean Cocteau, Vorwort vom Armand Lanoux. Éditions d’art J. Foret, Paris 1955
* Geneviève Laporte: *Poèmes,* illuschtriert vom Pablo Picasso und em Jean Cocteau. Éditions d’art J.&nbsp;Foret, Paris 1956

#### Drehbücher
* 1943: Le baron fantôme, Dialoge, Film vom Serge de Poligny
* 1943: Der ewige Bann, *(L'Éternel Retour),* Film vom Jean Delannoy
* 1945: Die Damen vom Bois du Boulogne *(Les Dames du Bois de Boulogne),* Film vom Robert Bresson
* 1946: Es war einmal *(La belle et la bête),* Film vom Jean Cocteau
* 1948: Ruy Blas, der Geliebte der Königin *(Ruy Blas),* nach Victor Hugo, Film vom Pierre Billon
* 1948: Die schrecklichen Eltern *(Les parents terribles),* Film vom Jean Cocteau
* 1950: Die schrecklichen Kinder *(Les parents terribles),* Film vom Jean-Pierre Melville
* 1951: La Couronne noire, Film vom Luis Saslavsky
* 1954: Pantomimes, Dokumentarfilm vom Paul Paviot
* 1957: Django Reinhardt, Dokumentarfilm vom Paul Paviot
* 1961: Die Prinzessin von Cleve *(La princesse de Clèves),* nach em gliichnamige Roman vo dr Marie-Madeleine de La Fayette, Film vom Jean Delannoy
* 1965: Thomas, der Betrüger *(Thomas l’imposteur),* nach sim eigene gliichnamige Roman, Film vom Georges Franju
* 1980: Das Geheimnis von Oberwald *(Il mistero di Oberwald),* Film vom Michelangelo Antonioni uf dr Grundlag vo *L’aigle à deux têtes*

### Film

## Fuessnoote
Anicetus

Dr **Anicetus** (* um 92/100 z Emesa, em hitige Homs am Fluss Orontes; † 17. April (?) 160/166 (?) z Rom) isch vu ebbe 154 bis 166 Bischof vu Rom gsii. Är isch e Assyrer gsii vu Emesa.

In dr Zyt vu sym Pontifikat het dr Polykarp vu Smyrna di remisch Chilche bsuecht. Är un dr Anicetus hän s Datum vum Oschterfescht dischpetiert, wu d Chilche vu Smyrna zum jidische Pessachfescht gfyyrt het, dewrwylscht s di remisch Chilche alliwyl am e Suntig gfyyrt ghaah het, wel des dr Ag vu dr Uferstehig vum Herr gsii isch. Wäge däm isch au dr Suntig im Chrischtetum dr hailig Dag. Dr Anicetus un dr Polycarp hän si nit chennen ainige, aber dr Anicetus het em Polycarp erlaubt, sy Tradition wyter z pfläge. Die Kontrovers isch in dr Johrhundert derno as Oschterfeschtstryt wider ufgflammt.

Au dr chrischtli Hischtoriker Hegesippus het Rom in däre Zyt bsuecht. Dää Bsuech wird vylmol as Beleg fir d Bedytig vu dr Bischef vu Rom fir d Chilche gnuu.

Dr Anicetus isch dr erscht Bischof vu Rom gsii, wu ne Häresy verdammt het, indäm er dr Montanismus verbote het. Är het si au effetli gege d Gnoschtiker un dr Markionismus gstellt. Noch em *Liber Pontificalis* het dr Anicetus s Gebot erloo, ass Prieschter kaini lange Hoor derfe drage (villicht wel d Gnoschtiker sin eso drait ghaa hän). Des isch aber nume in dr Weschtchilche allgmaine Bruch wore.

Ass dr Anicetus as Märtyrer gstorben isch (an ame 16., 17. oder 20. April), giltet as uuhischtorisch. Sy Gedänktdag isch dr 17. April.

Dr Name bedytet „Dr Uubsigt“ (griech.).

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* 
* Gsamtwärchk vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
Soterus

Dr **Soterus**, au **Soter**, († 174 oder 175) au *Papscht vu dr Barmhärzigkait* gnännt, isch vu 166 bis 174 oder 175 Bischof vu Rom gsii.

Dr Soter isch z Fondi (Italie) uf d Wält chuu un isch no dr Legänd as Märtyrer in dr Zyt vu dr Chrischteverfolgige unter em Marcus Aurelius gstorbe. Är isch in dr Calixtus-Katakombe z Rom begrabe wore.

Sy Gedänkdag isch dr 22. April. *Soter* (griechisch **Σωτήρ**) bedytet *Retter, Hailand, Erleser*.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
Eleutherus

Dr **Eleutherus** oder **Eleutherius** (* noch em *Liber pontificalis* z Nicopolis, Griecheland; † 24. Mai 189 z Rom) isch vu ebbe 175 bis 189 Bischof vu Rom gsii.

## Pontifikat un Bedytig
Mit däm Griech hert di friescht Lischt vu dr Bischef vu Rom vum Irenäus vu Lyon uf. Hiiwys uf ihn findet mer au bim Eusebius vu Caesarea un in andere Dokumänt us dr Zyt. Wie syni Vorgänger het er mit em Montanismus kämpft. No sym Zytgnoss Hegesippus soll dr Eleutherus in dr Amtszyt vum remische Bischof Anicetus Diakon gsii syy.

Dr *Liber Pontificalis* vum Aafang vum 6. Johrhundert brichtet, är heb Beziehige zum britische Chenig Lucius ghaa, wu dr Wunsch ghaa het, zum Chrischtetum z konvertiere. Die remisch Legänd het wohl mit dr literarische Paralleliberliferig zum Chenig Abgar IX. vu Edessa z due.

In dr Zyt vu sym Pontifikat het di remisch Gmai, im Gegesatz zue dr bekännende Chrischte z Chlaiasie un z Gallien, ohni Verfolgig gläbt. Dr Eleutherus het si gege d Lehre vu dr Markionite, dr Montanischte un dr Valentinianer gwändet, die hän dur - ihrem Sälbschtverständnis no - philosophische Spekulatione d Ghaimnis vum chrischtlige Glaube welle erklere bzw. dr Wältuntergang prophezeie, wu diräkt deet bevorstohn.

Dr Eleutherus soll um 189 z Rom e natyrlige Dod ghaa haa un nit as Märtyrer gstorbe syy. Är isch uf em Vatikanische Biel z Rom begrabe.

Uf Bilder wird er im Papschtgwand mit Tiara un Chryzstab un mit eme Buech dargstellt. Sy Gedänkdag isch dr 26. Mai, sy Name bedytet: „dr Frei“ bzw. „dr Befreier“.

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis

## Fueßnote
Hyginus (Bischof von Rom)

Dr **Hyginus** (* ane 74 z Griecheland, villicht z Athen; † 142 z Rom) isch Bischof vu Rom (ebbe 138–142) gsii.

Iber dr Hyginus isch fascht nyt iberliferet. Är soll Athener un Philosoph gsii syy oder aber dr Suhn vun eme Athener Philosoph. In dr Zyt vu sym Pontifikat sin d Gnoschtiker Valentinos un Kerdon, wu speter us dr Chilchen uusgschlosse wore sin, uf Rom chuu go dert lehre. Är giltet as Märtyrer, s git doderfir aber kaini Quälle me. Sy Fescht isch dr 11. Jänner.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Gsamtwärch vu ''Migne Patrologia Latina'' mit Inhaltsverzaichnis
Viktor I.

Dr **Viktor I.** († 199 z Rom) isch vu 189 bis zue sym Dod anne 199 Bischof vu Rom gsii. Dr Viktor I. isch en energische Bischof gsii un isch bekannt wore fir d Latinisierig vu dr remische Chilche, wu dodmol no vu griechische Yyfliss dominiert gsii isch. Vermuetli het er vu Nordafrika gstammt. 

## Läben un Pontifikat
Dr Name vu däm Bischof isch vor allem mit Oschterfeschtstryt iber dr Oschtertermin verbunde, wu scho syt em Anicetus haiß dischpetiert woren isch.

S Oschterfescht isch vu dr chlaiasiatische Gmaine, dr sognännte Quartodezimanäer am 14. vum jidische Monet Nisan (Paschafest) gfyyrt wore, in dr weschtlige Chilchen am Suntig derno. Nit klar sin d Grind doderfir – villicht s Inträssi vun ere Verainhaitlichung, unter Umständ au d Propaganda vun eme gwisse Blastus gege dr weschtlig Oschtertermin oder s Bsträbe, dr Termin vum Paschafescht z myyde. Di letschtgnännt Megligkait giltet am wahrschynligschte, wel di um des Zyt no jung Chilche si dytli het welle dischtanziere vu ihrem judische Ursprung.

Dr Viktor het in vylne Gmaine Synodie abghalte, wu sich em aagschlosse hän, mit Uusnahm vu dr chlaiasiatische Gmaine. Dr Viktor het die Gmaine us dr Chilchen uusgschlosse. Mit däre Exkommunikation het er e Huffe Lyt in dr Chilche gege si ufbrocht. S giltet as di erscht autoritativ Maßnahm vum Papschttum. Dr Irenäus vu Lyon het em Viktor s Rächt doderzue nit abgstritte, het d Exkommunikation aber abglähnt, wel dr Aaloss nume ne liturgische, kai dogmatische gsii isch. Dr Viktor het noogee un het dodermit d Gfohr vun eme Schisma abgwändet.

Seli energisch het si dr Viktor I. gege d Lehr vun Monarchianismus gwändet, wu um des Zyt ufchuu isch. No däre Lehr sei dr Chrischtus bis zue syre Daifi ne gwehnlige Mänsch gsii. Dr Viktor I. het dr Gäldhändler Theodotus vu Byzanz, dr Fierer vu däre Gruppe un dr Schriftsteller Florinus exkommuniziert.

Sy katholische Gedänkdag isch dr 28. Juli.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* 
* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
Masoreten

As ***Masorete***  (Hebäisch: בעלי המסורה, ba'alei hamasorah) bezäichnet mä zwäi middelalterligi Grubbe vo jüdische Kopiste und Bearbäiter vo Biblehandschrifte: uf dr äinte Site die östlige *Masorete*, Schriiber us dr babylonische Diaspora, uf dr andere Site die westlige *Masorete*, wo Rabbiner us Galiläa gsi si.

## Die östlige ''Masorete''
Die östlige *Masorete* si Noochfolger vo jüdische Gleerte gsi, wo scho vor em Joor 100 n. d. Z. iiflussriichi Leerhüüser im Zwäistromland bildet häi, vor allem z Sura, Nehardea (bis 259) und z Pumbedita. Si si nooch zu de Karäer gstande, wo die rabbinischi Uslegigsdradizion abgleent häi, wo in dr *[[Mischna]]* und im *[[Talmud]]* gsammlet worde isch, und nume dr *Tanach* sälber as Häiligi Schrift häi lo gälte. Si häi sich sit em 8. Joorhundert vo Babylonie us im Middelmeerruum usbräitet und häi au in Palästina Iifluss gha.

## Die westlige ''Masorete''
Under de westlige *Masorete* si die bäide Familie Ben Ascher und Ben Naftali us Tiberias bsundrigs bekannt. Si häi zwüsche 780 und 930  äignigi Punktazionssüsteem entwigglet, zum überliifereti Bibleteggst z brüefe, gege Abschriibfeeler sicher z mache, festzleege, wie si usgsproche wärde, und si vor willkürlige Iigriff z schütze. Das Süsteem isch in Öiropa vorherrschend worde.

Zwar isch d Punktazionsart vo dr Familie ben Naftali, wo dr Saadia Gaon vorzooge het, fortgschrittniger gsi, aber mit dr Understützig vom Maimonides het sich vom 11. Joorhundert aa die vo dr Familie ben Ascher in Öiropa duuregsetzt. Zu iire wichdigste Aaghörige häi dr Ascher dr Alt oder dr Grooss ghöört, si Soon Nehemia, sini Änkel Ascher ben Nehemia und Moses ben Ascher und bsundrigs si Uränkel Aaron ben Mosche ben Ascher.

Bischbil: Dr Aafang vo dr Bible, oobe ooni, unde mit Punktazion

## Weblingg
* ''Jewish Encyclopedia'': Masorah (änglisch)
* The role of the Masoretes (PDF) (änglisch)
* Masorah, *[[Encyclopaedia Judaica]]* (änglisch)
Zephyrinus

Dr **Zephyrinus** († 20. Dezämber 217 z Rom) isch vu ebbe 198 bis 217 Bischof vu Rom gsii. Sy Name bedytet: „Dr Weschtwind“ (griech./latein.)

In dr katholische Chilche isch sy Gedänkdag dr 20. Dezämber. Är wird as Mann mit wenig Intelligenz oder Karaktersterki bschribe, un d Kontroverse vu syre Amtszyt wäre besser em Hippolytus un em Calixt zuegschribe. Dr Calixt isch sy wichtigschte Rotgeber un au Noofolger gsii. Vum Zephyrinus isch di erscht dogmatisch Verchindig im Wortlaut iberliferet: „Ich waiß e Gott, Jesus Chrischtus, un ußer ihm kai andere, wu uf d Wält chuu isch un glitte het.“

## Weblink

* 
* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis