open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
GayVN Award

D’ **GayVN Awards** sìnn jeedsjoohr vu 1998 bis 2010 vergaa worra, fìr d’ Àrwet vu dr schwüüla Pornofìlmìndüschtrii z’ wìrdiga. D’ Praisa sìnn vum *[[Adult Video News|AVN Magazine]]* g’sponsert worra, em Müattermàgàziin vum *GayVN Magazine*. Sa sìnn d’ Furtsätzung gsìì vu da Priisa, wälla fìr schwüüla Pornogràfii vu 1986 bis 1998 àls Tail vu da AVN Awards vergaa worra sìnn. D’ Filma, wu Barebacking (àlso ung’schìtzta G’schlachtsverkeehra) drìnn z’ sah sìnn, sìnn otomààtisch diskwàlifiziart. Nooh-n-era Pàuisa sìnn d’ GayVN Awards ànna 2018 z’ruckkumma.

Ìn dr Lischta doo dunta sìnn d’ Priisa-n-ìm Joohr sortiart, ìn wällem sa vergaa worra sìnn (Dààtum vu dr Zeremonii). 

## 1998
Ìm äärschta Joohr 1998 sìnn d’ Priis fìr d’ Àrwet ìm àktüälla Joohr vergaa worra.
 

## 1999
Zitter’m Joohr 2000 waara d’ Priisa-n-ìm Hornung odd’r März fìr d’ Àrwet vum Joohr vorhaar vergaa worra. Waagada ìsch ànna 1999 kää Zeremonii gsìì.

## 2000
 

## 2001
 

## 2002
 

## 2003
 

## 2004
 

## 2005
 

## 2006
 

## 2007
 

## 2008
**Gàschtgaawer**: Derek Hartley un Romaine Patterson
**Co-Gàschtgaawer**: Lady Bunny

 

## 2009
**Gàschtgaawer**: Janice Dickinson un Margaret Cho
**Co-Gàschtgaawer**: Alec Mapa

 

## 2010
**Gàschtgaawer**: Alec Mapa

 

## 2018
Ìm März 2017 hàt maa d’ Ruckkehr vu da GayVN Awards 2018 fìr Biitraag vun Oktoower 2016 bis iischliasslig Septamber 2017 verkìndet. Naawa da Priisa, wo vum Jury vergaa waara (d’ „Best“-Kàtegoriia), jetz känna àui d’ Züaschàuijer ìn ainiga Kàtegoriia wähla (d’ „Favorite“-Kàtegoriia). D’ Verlaihung hàt zem äärschta Mol wahrend dr AVN Week àm 21. Janner ìm The Joint vum Hard Rock Hotel and Casino Las Vegas schtàttg’funda.

Gàschgaawer: Shangela

 

## 2019
 

## 2020

 

## 2021

 

## 2022

## 2023



## Weblìnks

* GayVN Awards (anglisch)
* GayVN (anglisch)
* Kàtegorii ''GayVN Awards'' in der Internet Movie Database (änglisch)

## Ainzelnoohwiisa
AVN Award/Trans Performer of the Year

Dr **AVN Award for Trans Performer of the Year**, vu 2019 bis 21 vergaa àls **AVN Award for Transgender Performer of the Year**, bis 2018 **AVN Award for Transsexual Performer of the Year**, ìsch a Priis vu dr US-àmerikàànischa Pornoìndüschtrii, wo zitter 2004 jeedsjoohr ìm Rààhma vu da AVN Awards vun Adult Video News z’ Las Vegas vergaa wìrd. Domìt waara transg’schlachtliga Dàrschtäller fìr d’ bäschta Laischtung ìnnerhàlb vum Joohr g’wìrdigt. Zitter 2013 wìrd dr Priis àls ainer vu da Hàuiptpriisa wahrend dr Verànschtàltung uff dr Bììhna vergaa.

Doo känna sowohl Transmanner wia àui Transfràuija üsszaichent waara. S’ greeschta Tail vu da Nominiarta un Gwìnner sìnn jedoch Transfràuija. Dr Buck Angel ìsch bishaar dr ainziga Transmànn, wo dr Priis g’wunna hàt. D’ Rekordg’wìnnera vum Priis ìsch d’ Aubrey Kate mìt dräi Siiga. D’ Bailey Jay, d’ Vaniity, d’ Venus Lux un d’ Emma Rose hann dr Priis je zwaimol g’wunna.

## Gwìnner un Nominiarta

## Lüag àui
* AVN Award/Male Performer of the Year
* AVN Award/Female Performer of the Year

## Ainzelnoohwiisa
Comité flamand de France

S’ **Comité flamand de France**, ùff Elsässerdiitsch *Fläämische Komitee vu Frànkrììch*, ìsch a frànzeescha Verain un a Gelehrtagsällschàft, wo sii Sìtz ìm Hazebrouck hàt. S’ Komitee setzt sìch fìr d’ Schtüdium, d’ Erhaltung un d’ Verbraitung vo dr fläämischa Kültüür ìm Frànzeesch-Flàndra ii, vor àllem ìn da Beraicha Schprooch, Literatur un Gschicht. ’S ìsch àm 10. Aprel 1853 z’ Dünkìrcha ùff dr Iniziàtiiwa vum Edmond de Coussemaker grìnda worra. Als aina vu da ältschta Gelehrtagsällschàfta vu Frànkrììch ìsch ’s bis hüt aktiv.

Z’ Hazebrouck unterhàlt s’ Komitee a Schpeziààlbibliothek, wo àlla aigena Publikàzioona so wia Regionàlwarka ùffbewàrt un gsàmmelt gsìì. ’S ìsch àui veràntwortlig fìr d’ Verwaltung vu da Sàmmlunga vum Jeanne-Devos Museum z’ Wormhout.

## Weblìnks
* Offiziälla Websitta (frànzeesch)
* Joohrbiacher vu 1853 bis 1999 bii Gallica (frànzeesch, nììderlandisch)
* Berìchta vu 1857 bis 2000 bii Gallica (frànzeesch, nììderlandisch)
* Jeanne-Devos Museum ùff dr Websitta fìr Tourischmus (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
XRCO Award

Dr **XRCO Award** ìsch a Filmpriis vu dr US-àmerikàànischa Pornoìndüschtrii, wo jeedsjoohr zitter 1985 vergaa wìrd. D’ Àbkìrzung XRCO schteht fìr X-Rated Critics Organization, a US-àmerikàànischa Orgànisàzioon vu Kritiker vu pornogrààfischa Filma. Dr XRCO Award ìsch domìt d’ ainziga Pornofilmüsszaichnung ìn da USA, wo dur Kritiker un nìt dur d’ Pornoìndüschtrii salbscht vergaa wìrd.

D’ äärschta Priisverlaihung ìsch àm 14. Hornung 1985 gsìì, un bis iischliasslig 1991 sìnn d’ Priisa jeedsjoohr àm Valentiinstààg verlììha worra.

## Dàrschtällerpriisa

## Schàuischpììlpriisa

## Reschissöör-Priisa

## Filmpriisa

## Szäänapriisa

## Gay Awards
Vu 1985 bis 1990 sìnn àui Üsszaichnunga fìr schwüüla Pornofilma vergaa worra.

## Hall of Fame
Bediitenda Pärsoona un Filma vu dr US-àmerikàànischa Pornoìndüschtrii waara ìn dr XRCO Hall of Fame („Rüahmshàlla“) uffgnuma. D’ Litt miann zitter mìndeschtens 10 Joohra ìn dr Ìndüschtrii taatig sìì; d’ Pärsoona un Filma, wo näi ìn d’ Rüahmshàlla uffgnumma waara, waara jeedsjoohr bii dr Priisverlaihung verkìnda. D’ XRCO Hall of Fame untertail sìch ìn *Movies* (Filma), *Actresses* (Dàrschtällerinna), *Actors* (Dàrschtäller), *Film Pioneers* (Filmpioniara), *Film Creators* (Filmschäpfer), *Fifth Estate* („Fìmfta Gwàlt“, sunschtiga verdianta Pärsoona). Manckmol waara-n-àui *Special Awards* (Schpeziààlpriisa) so wia g’laagentlig wittera Kàtegoriia vergaa.

### Filma
ìn dr Räihjafolg vu dr Uffnamma ìn d’ Hall of Fame

### Dàrschtällerinna

### Dàrschtäller

### Filmschäpfer

### Filmpioniara

### Fìmfta Gwàlt

### Schpeziààlpriisa
* Michael Cates, 1995 fìr Verdianschta ìn Videogràfii, Kinemàtogràfii un Schnìtt
* Carl Esser, 1995 (in memoriam)
* Anna Malle, 2007
* Christi Lake, 2007
* Asia Carrera, 2008
* H. Louis Sirkin, 2008
* Max Hardcore, 2009 (àls Outlaw of Porn)
* Phil Harvey, 2010
* Seymour Satin, Sardo’s Grill & Lounge, 2015
* Jeff Vanzetti, 2016
* Don Houston, 2016
* Steve Hirsch, 2016
* Steve Orenstein, 2016
* Mark Spiegler, 2021

## Weblìnks

* xcro.com (anglisch)
* XRCO Awards (anglisch)
* Alle Gewinner in der Adult Industry Awards Database (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
NightMoves Award

Dr **NightMoves Adult Entertainment Award** ìsch a Pornofilmpriis, wo vum Erootikmàgàziin *NightMoves*, vergaa wìrd. D’ Üsszaichnunga waara zitter 1993 vergaa un hann urschprìnglig **Central Florida Adult Entertainment Awards** ghaissa.

Dr NightMoves Award ìsch d’ drìttäältschta Üsszaichnung vu dr Pornoìndüschtrii, noh-n-em AVN Award un em XRCO Award. Zitter 1998 waara ìn vììla Kàtegoriia zwai Priisa vergaa: ain vu Fans (Fan’s Choice) un aina vu da Üssgaawer vu *NightMoves* (Editors’s Choice). NightMoves ìsch s’ äärschta Màgàziin gsìì, wo vor àllem siina Laaser hàt loo àbschtìmma un àui s’ äärschta Màgàziin, wo siina Priisa per Online-Àbschtìmmunga vergaa hàt.

D’ Awards sìnn àn unterschììdliga Verànschtàltungsorta vergaa worra, drunter The Krush z’ Tampa ànna 1995 un 1996, ìm Club XS z’ Downton Tampa vu 1997 bis 1999, ìm Stormin’s Palace z’ Clearwater ànna 2000, 2001 un 2004, ìm Pinellas Expo Center z’ Pinellas Park ànna 2002, ìm Twilight z’ Tampa ànna 2003, ìn Bricktown 54 z’ Clearwater vu 2005 bis 2007, àm Dallas Bull z’ Tampa vu 2008 bis 2012 un ìm Tampa Gold Club vu 2013 bis 2015. Dr Moderàtoor ìsch bis 2020 ìmmer dr Ron Jeremy gsìì.

## Dàrschtällerpriisa
Wia bii vììla Awards ìn dr Pornoìndüschtrii ìsch dr Award ìn zààhlriicha Kàtegoriia vergaa worr, wo àui hüüfig gwackselt hann. Doo dunta ìsch a Lischta vu da Priistraager.

### Best Actor

### Best Actress

### Best BBW Performer

### Best Body

### Best Boobs

### Best Butt

### Best Cam Model, Individual Site

### Best Ethnic Performer

### Best Feature Dancer

### Best Feature Showgirl

### Best Female Performer

### Best Girl/Girl Performer

### Best Ink

### Best Latina Performer

### Best Male Performer

### Best MILF Performer

### Best New Starlet

### Best Transsexual Performer

### Unsung Performer of the Year

### Social Media Star

### Triple Play Award

## Reschiipriisa
### Best Director

### Best Director — Feature

### Best Director — Non-Feature

### Best Director – Non-Parody

### Best Director — Parody

### Best New Director

### Best Transsexual Director

### Behind The Scenes Award

## Filmpriisa
### Best All-Girl Release

### Best All Sex or Gonzo Release

### Best Anal Release

### Best BBW Release

### Best Compilation Release

### Best Cougar/MILF Release

### Best DVD

### Best Ethnic Release

### Best Feature Production

### Best Fetish/Specialty Release

### Best Interracial or Ethnic Series

### Best MILF Release

### Best Non-Feature Production

### Best Parody (Comedy)

### Best Parody (Drama)

### Best Parody (Superhero)

### Best Parody Release

### Best Series

### Best Star Showcase

### Best Transsexual Release

### Best Video Packaging

### First Choice Awards

## Schtüdiopriisa
### Best Adult Internet Site

### Cam Website Company of the Year

### Best Individual Website

### Best Live Webcam

### Best New Production Company

### Best Production Company

## Lifetime Achievement Award

## Miss Congeniality

## NightMoves Hall of Fame

## Weblìnks

* Offizälla Websitta (anglisch)
* Past Winner History

## Ainzelnoohwiisa
Prunay (Marne)

**Prunay**  ìsch a frànzeescha Gmainda mìt  Iiwoohner (Stand ) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est (vor 2016 Champagne-Ardenne). D’ Gmainda gheert zem Arrondissement Reims un zem Kàntoon Reims-8. D’ Iiwoohner nänna m’r *Prunaysiennes*  (fìr d’ Fràuija) un *Prunaysiens*  (fìr d’ Manner).

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q1221970", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }
Prunay lììgt äbba zehn Kilomeeter oscht-süüdoschtlig vum Schtàdtzäntrum vu Reims. Umgaa wìrd Prunay vu da Nochbergmainda Nogent-l’Abbesse ìm Norda, Beine-Nauroy ìm Norda un Nordoschta, Val-de-Vesle ìm Oschta un Süüdoschta, Beaumont-sur-Vesle ìm Süüda, Verzenay ìm Süüda un Süüdwäschta, Sillery ìm Wäschta un Süüdwäschta so wia Puisieulx ìm Wäschta.

## wia d’ Beväälkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch

Prunay 8529.JPG| d’ reemisch-kàthoolischa Kìrìch Saint-Basle (1930)
Église Prunay 8527.jpg|Wäschtiigàng vu dr Kìrìch
Nef autel 1486.JPG|s’ Choor vu dr Kìrìch
Maison des indigents Prunay 1437.jpg|s’ ehamooliga „Bedìftigtahüüs“ *(maison des indigents)* bii dr Kìrìch
Mairie école monument aux morts Prunay 8522.jpg|s’ Kriagsdankmool vor’m Rothüüs, fìr d’ Soldààta vum Äärschta un Zwaita Waltkriag eehra. ’S ìsch àm àm 11. Nowamber 1925 iigwäijt worra


## Verkehr
Ìm Gmaindagebiat ìsch a Hàltapunkt àn dr Bààhnschträcka zwìscha Châlons-en-Champagne un Reims. Ànna 2022 sìnn z’ Prunay  Litt ìn a Bàhn ii- odd’r üssgschtììga. Uff’m Gmaindagebiat gìtt’s àui dr Flugplàtz Reims en Champagne (bis 2013 hàt’s Reims-Prunay ghaissa).


Prunay la gare 8406.jpg|dr Bààhnhàltapunkt ums Joohr 1900
Gare prunay 1004897.jpg|wia dr Hàltapunkt hìtt üsssììht
Tour 12125.JPG|àm Flugplàtz ànna 2013


## Lìteràtüür
* 

## Lüag àui
* Lischta vu da Gmainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vu dr Gmainda (frànzeesch)
* Schtàtistik ìwwer d’ Gmainda Prunay biim INSEE (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
MTV

**MTV**  (’s ìsch d’ Àbkìrzung fìr *Music Television* gsìì) ìsch a US-àmerikàànischer Farnsahsander, wo-n-ìhr Sìtz z’ Näi York hàt. Ar gheert zem Meediakonzärn Paramount Global un ìsch ìn mehrera Lander z’ sah.

MTV ìsch àb’m 1. Àuigscht 1981 ìn da USA dur dr Kààwelfarnsah üssgschtrààhlt worra un ìsch ìn dara Zitt s’ äärschta Schpàrtaprogràmm gsìì, wo fàscht numma Müüsikvideos gsanda hàt. Ìm Làuif vu dr Zitt sìnn 50 regionààla-n-Àblaager ìn Àfrìkà, Àsia, Àuischtrààlia, Öiropà, Làtiinàmerikà, Nordàmerikà un ìm Noocha-n-Oschta grìnda worra. Hìtt känna äbba 481,5 Millioons Hüüshàlta ìn 179 Lander dr Kànààl ämpfanga.

Urschprìnglig hàt MTV numma Müüsikvideos gezaigt; ìnzwìscha hann jedoch d’ US-àmerikàànischa un d’ britischa Wärsioon komplätt druff verzìchta. Àndra ìnternàzionààla-n-Àblaager, mìt Üssnààhma vun MTV Germany ìn Diitschlànd (wo noch hìtt vor àllem Müüsikvideo düat sanda) düan sìch änder uff Reality-Sandunga fìr Jugendliga un junga Ärwàcksana Seeria konzäntriara; d’ Müüsikvideos waara numma ìn da friahja Morgaschtunda un ìm Vormìttààg gezaigt.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblinks

* Websitta vun MTV (anglisch)
* Websitta vun MTV Germany (hoochdiitsch)
* Websitta vun MTV Frànkrììch (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Pauline Chaponnière-Chaix

D **Pauline Chaponnière-Chaix** (* 1. Novämber 1850 z Gämf; † 6. Dezämber 1934 au deert) isch e Schwyzer Fraueräächtleri gsii.

## Lääbe
D Pauline Chaix isch as eltschts vu vier Chinder vum Geograaf Paul Chaix un däm syre Frau Adèle geb. Chaponnière ufgwagse. E elteri Schweschter isch voor ire Gebuurt scho gstoorbe gsii. In irem buurgerlige Elterehuus het si frie Änglisch gleert un het um 1865 fir ai Joor z Dytschland gläbt. Im Alter vu 18 Joor het si dr zee Joor elter Bankier Edouard Chaponnière ghyroote, wu ne entfäärnet Verwandte vuz dr Muetersyte häär gsii isch. D Ee isch chinderloos bliibe, ire Mann isch noch ere lengere Chranket 1878 in ere psichiaatrische Aastalt gstoorbe.

Di jung Witfrau isch anne 1880 in s Diakonissehaim z Reuilly bi Paris yydrätte un het lengeri Zyt z Frankryych gschafft: zeerscht in eme Chinderasiil, derno im Gfängnis Saint-Lazare z Paris, druf zwai Joor lang in eme Frauegfängnis vu Doullens un schließli bis 1893 im proteschtantische Maidlihaim *Les Ombrages* z Versailles. Dernääbe het si Chrankeschweschter gleert.

Wäge Erschepfig isch si zum Erhoole an Gämfersee retuurchuu, wu si zwische Céligny un Crans-près-Céligny in eme Chalet vu irem verstoorbene Mann gwoont het, emänd isch si in dr Schwyz bliibe. D Chaponnière-Chaix het si ab doo zäme mit dr Emilie Gourd un dr Emilie Lasserre gsellschaftsbolitisch in dr Union des femmes de Genève engaschiert. Si isch im Organisazioonskumitee vum Eerschte Schwyzerische Kungräss fir d Inträsse vu dr Frau 1896 gsii. Zwische 1902 un 1905 sich si Bresidänti vu dr Union des Femmes un speeter d Vizebresidänt vun ere in dr Zyt vum Eerschte Wältchrieg giis. Zäme mit dr Auguste de Morsier un dr Camille Vidart het si anne 1907 d Gämfer Verainigung fir Frauestimmräächt grindet.

Dr 1899/1900 vun ere mitgrindet Bund vu Schwyzerische Fraueverain (BSF) het d Chaponnière-Chaix 1903 derzue brocht, ass er Mitgliid vum Internazionaale Fraueroot (ICW) wooren isch. Vu 1904 bis 1910 un wider vu 1916 bis 1920 het si as BSF-Bresidänti gamtet. Si un d Vidart hän dr BSF 1919 in ere Sundersitzig derzue brocht, ass er ere Initiatiiv fir s Frauestimmräächt zuegstimmt het. Derno isch si in dr Zyt vu 1920 bis 1922 Bresidänti vum ICW gsii, wu d Ishbel Maria Hamilton-Gordon iri Amtszyt unterbroche ghaa het. Zäme mit dr Helene von Mülinen un dr Vidart het si au dr zweet Kungräss fir Fraueninträsse organisiert, wu 1921 z Bärn gsii isch. Wel si alli drei Sprooche, wu in dr internazionaale Frauebeweegig um die Zyt voorgheerscht hän, Änglisch, Franzeesisch un Dytsch, guet chet chenne,isch si as Organisatoori gfrogt gsii, unterr anderem scho bi dr Vollversammlig vum ICW anne 1908 z Gämf.

Näb dr Fraueräächt het si si au mit Frooge vu dr Chrankebflääg bscheftigt un isch ab 1922 as Noofolgeri vu dr Marguerite Frick-Cramer di zwoot Frau gsii, wu Mitgliid Internazionaale Kumitee vum Roote Chryz wooren isch, zwische 1930 un 1932 isch si di eerscht Vizebresidänti vu sällem gsii.

## Literatur
* 

## Fueßnote
Klara Honegger

D **Klara Honegger** (* 29. Mai 1860 z Züri; † 11. April 1940 au deert) isch e Schwyzer Fraueräächtleri gsii.

## Lääbe
D Klara Honegger isch e Doochter vum Pedagoog Kaspar Honegger un syre Frau Rosalia geb. Hasler gsii.

Si het si zeerscht in dr Sittligkaitsbeweegig engaschiert, derno fir di bolitisch Glyychberäächtigung vu Fraue. Anne 1896 het si as Mitstryteri vu dr Emma Boos-Jegher zum Grindigskrais vu dr «Union für Frauenbestrebungen Zürich» gheert, wu si d Bresidänti dervu vu 1903 bis 1911 gsii isch. 1909 isch si Grindigsmitgliid im Schwyzerische Verband fir Frauestimmräächt gsii. Vu1904 bis 1921 isch si Redakteeri vu dr Zytschrift *Frauenbestrebungen* gsii, speeter au Redakteeri vum *Schweizer Frauenblatt*.

Bim Bund vu Schwyzerische Fraueverain (BSF), wu si 1899/1900 mitgrindet ghaa het, isch si ab 1905 im Voorstand gsii, vu 1911 bis 1916 as Bresidänti. 1914 het si bim Ufböu vu dr Zürcher Frauezäntraal mitgmacht.

Si isch em Religieese Sozialismus noogstande un het si 1915 dr Friidesbeweegig aagschlosse. Si isch Mitgliid vun eme «Frauenbund zur Förderung der internationalen Eintracht» un isch Grindigsmitgliid vum Schwyzerische Kumitee vu dr Internazionaale Fraueliiga fir Friide un Freihait (IFFF) gsii. Derzue isch si au langi Joor im Voorstand vu dr Schwyzerische Zäntralstell fir Friidesaarbet gsii. No 1933 het si in dr «Arbeitsgemeinschaft Frau und Demokratie» mitgschafft.

## Literatuur
* Marthe Gosteli (Hrsg.): *Vergessene Geschichte. Illustrierte Chronik der Frauenbewegung, 1914–1963.* Stämpfli, Bern 2000, Bd. 2, S. 610.
* 

## Fueßnote
Camille Vidart

D **Camille Vidart** (* 14. Februar 1854 z Divonne-les-Bains (Pays de Gex); † 28. Juni 1930 z Gämf) isch e franzeesisch-schwyzerischi Gimnasiaalleereri un Fraueräächtleri gsii.

## Lääbe
D Camille Vidart isch e Doochter vum Dokter Alphonse Vidart un dr Jean-Louise Vaucher gsii. Si isch ase chlai bi re Dante z Gämf ufgwagse. No dr Schuel het si an dr Uniwersiteet Lyon e Uusbildig zur Sproochleereri gmacht. Druf het d Vidart ab 1875 z Gämf unteriichtet. Ab 1880 isch si Leereri an dr Heechere Deechterschuel z Züri gsii, wu si s *[[Heidi (Roman)|Heidi]]* vu dr Johanna Spyri ins Franzeesisch ibersetzt het. Vu 1884 bis 1886 het si an dr *École Vinet* z Lausanne gleert.

No dr Ruggcheer uf Gämf het si d Vidart dr *Fédération abolitionniste internationale* aagschlosse. Anne 1891 isch si Mitgliid vu dr fuurtschrittlige *[[Union des femmes de Genève]]* woore, isch 1892 zur Vizebresidänti gweelt woore un het vu 1898 bis 1902 as Bresidänbti vu sällere gamtet. 1896 het si dr 1. Kungräss fir Fraueninträsse organisiert, wu us aaloss vu dr Landesuusstellig z Gämf gsii isch. In dr Joor druf het d Vidart derfiir yygsetzt, ass si di schwyzerische Fraueverain in eme Dachverband zämeschließe. Zäme mit dr Bresidäntene vu dr brogressiive Frauenorganisazioone vu dr dysche un franzeesische Schwyz het si 1899 d Grindig vum Bund vu Schwyzerische Fraueverain (BSF) uf dr Wääg brocht. Bis 1908 isch d Vidart im Voorstand vu sällem gsii. Vu 1899 bis 1904 isch si au Sekreteeri vum Internazionaale Frauebund gsii.

As Pionieri im Kampf um di bolitisch Glyyichberäächtigung isch d Vidart scho frie im Wältbund fir s Frauestimmräächt engaschiert gsii. Si het 1907 mit dr August de Morsier d *Association genevoise pour le suffrage féminin* ins Lääbe gruefe un het 1909 dr Schwyzerisch Verband fir Frauestimmräächt mitgrindet. Noch em Uusbruch vum Eerschte Wältchrieg isch si as iberzygti Pazifischti em Frauewältbund fir d Feerderig vu internazionaaler Aindraacht un vu dr Internazionaale Fraueliiga fir Friide un Freihait byydrätte. Näb ire feminischtische Aarbet het d Vidart 1910 e Gaschtwiirtschaft fir Arbaiterne un e Biroo fir Aarbetsnoowyys ufgmacht. Si het alliwyyl fir soziaali Gräächtigkait kämpft un het bi verschiidene soziaalrefoormerische Zytschrifte mitgschafft.

## Literatur
* Émilie Fatio-Naville: *Camille Vidart.* In: *Jahrbuch der Schweizerfrauen.* 1930/1931, S. 7–24.
* 
* *Pionnières et créatrices en Suisse romande XIX<sup>e</sup> et XX<sup>e</sup> siècles.* Service pour la promotion de l’égalité entre homme et femme (Hrsg.). Slatkine, Genf 2004, S. 390–394.

## Weblink
* d Camille Vidat in Schweizerische Eliten des 20. Jahrhunderts.
Champenois

**Champenois**  (ìn dr Schprooch salbscht sààga m’r *lou champaignat*) ìsch a Schprooch, wo züa da Langues d’oïl gheert. Grädd wìrd sa vor àllem ìn dr Champagne, àwwer àui ìn a pààr Gebiater ìn dr eeschtliga Pikàrdäi, dr neerdliga Burgund un ìm üsserschta Süüda vu Belgia — ìn mehrera Deerfer ìm untera Semois-Tààl. Sa ìsch àls a arnschthàft gfaahrdana Schprooch iig’schtuuft.

Ìn Frànkrììch hàt s’ Kültüürminìschteerium Champenois àls „Schprooch vu Frànkrììch“ àànärkännt. Ìn Belgia-n-ìsch sa zitter 1990 vu dr Frànzeescha Gmainschàft àls „iihaimischa regionààla Schprooch“ iig’schtuuft.

## Untertailunga
Noh-n-em Prosper Tarbé sìnn ìnnerhàlb vum Champenois fìmf Hàuiptdiàläkta z’ unterschaida:
*s’ Ardennais ìm Noorda (Ardenna-Département)
*s’ Rémois ìm Nordzäntrum (ìm Département Marne)
*s’ Troyen ìm Süüdzäntrum (Département Aube)
*s’ Langrois ìm Süüdoscht (Département Haute-Marne)
*s’ Yonne-Dialäkt ìm Süüdwäscht (um Sens).

Noh dr Orgànisàzioon Linguasphere sìnn säcks Hàuiptdiàläkta z’ unterschaida: 
*s’ Langrois (ìm Süüda vum Haute-Marne un ìm Noorda vum Département Côte-d’Or)
*s’ Sennonais (ìm Noorda vum Yonne um dr Schtàdt Sens
*s’ Troyen (ìm Département Aube um d’ Schtàdt Troyes)
**s’ Vallage-Diàläkt (ìm Norda vum Haute-Marne, ìm Oschta vum Aube, ìn dr Làndschàft Vallage)
*s’ Briard (ìm Oschta vum Département Seine-et-Marne un ìm Süüda vum Département Aisne)
*s’ Rémois (ìm Nordoschta vum Département Marne um d’ Schtàdt Reims).
**s’ Diàläkt vu dr Côte champenoise (ìm Wäschta vum Département Marne)
** s’ Diàläkt vu dr Regioon vum See Der-Chantecoq un vum Perthois (ìm Süüdoschta vum Département Marne)
** s’ Argonnais (ìm Argonner Wàld un ìm Oschta vum Département Marne; doo ìsch àui a Ìwwergàngsdiàläkt zem Ardennais)
* s’ Ardennais (ìm greeschta Tail vum Ardenna-Département, drunter àui um d’ Schtàdt Charleville-Mézières)
** s’ Porcien (um Château-Porcien)
** s’ Sugny-Diàläkt (ìn Belgia um Les Hautes-Rivières un Sugny).

## Lüag àui
* Schproocha ìn Frànkrììch

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* Champenois bii *Glottolog* (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Klaus Gmeiner

Dr **Klaus Gmeiner** (* 11. Juni 1932 z Breagaz; † 13. Merz 2024 z Wien) isch e eschtrychische Heerfunk- un Theaterreschiseer gsii.

## Lääbe
Dr Gmeiner isch e Suhn vun eme Chaufmann gsii, sy Mueter isch e iberzygti Antifaschisti gsii. Ab 1954 het er an dr Salzburger Mozarteum-Uniwersitet Schauspiil un Reschy studiert. Derno het er am Salzburger Landestheater as Dramaturg un am Schauspiilhuus Graz as Opere- un Schauspiil-Reschiseer gschafft. Ab 1967 het dr Gmeiner as Oberspiillaiter am Stadttheater St. Galle gschafft. In dr Johr 1971 bis 1996 het er im ORF-Landesstudio Salzburg rund 400 Heerspiil produziert, nit nume uf dr Grundlag vu Heerspiilmanuschkript. Sy Spezialitet sin dernäbe s Adaptere vu Prosa-Arbete fir dr Heerfunk gsii. Dr Gmeiner isch in dr Jury vu dr Rauriser Literaturdäg gsii. Ab 1985 het er in dr Noofolg vum Oscar Fritz Schuh Stuck fir s Salzburger Stroßetheater inszeniert. Dr Gmeiner het z Salzburg un z Wien gläbt.

Dr Peter Simonischek het s Wärch vum Gmeiner grirdigt un het uf syni Inszenierige vu Wärch vu dr Autore Anouilh, Shaw, O’Neill, aber au Raimund, Nestroy, Schnitzler un Hofmannsthal hiigwise.

## Reschy
Heerspiil
* 1965: *Sterben*
* 1968: *Paracelsus*
* 1972: Romain Rolland: *Peter und Lutz* (Bearbaitig un Reschy, ORF)
* 1972: Wolfgang Kohlhaase *Fisch zu viert*
* 1974: *Das Duell* (no Anton Tschechow)
* 1975: *Eines langen Tages Reise in die Nacht*
* 1975: *Bunbury* (no Oscar Wilde )
* 1975: *Gaslicht*
* 1975: *Die Gefährtin*
* 1977: *Stunde des Erkennens*
* 1977: *Das Bacchusfest*
* 1978: *Reise um die Erde in 80 Tagen*
* 1980: *Das Wort*
* 1981: *Der Weg ins Freie*
* 1983: *Donauwellen* (Kumedi vum Fritz Kortner )
* 1986: *Das weite Land*
* 1986: *Maigrets Weihnachtsfest* (no Georges Simenon)
* 1987: *Der einsame Weg*
* 1989: *Der grüne Kakadu*
* 1992: *Zwischenspiel*
* 1993: *Jena*
* 1993: *Pater Brown*
* 1995: *Der zerbrochne Krug* (no Heinrich von Kleist )
* 1996: *Der Gesang im Feuerofen* (no Carl Zuckmayer )
* 2000: *Die Agentinnen* (no Wolfgang Hermann)
* 2001: *Sunrise*

Theater
* 2001: *Einen Jux will er sich machen*

Fäärnsehfilm
* 2011: *Thomas Bernhard –Die Kunstnaturkatastrophe*

## Bryys
* 1998 Heerspiil vum Johr fir d Reschy vu *Dein Zimmer für mich allein*.vum Michael Köhlmeier
* 2016 Ehrezaiche vum Land Salzburg

## Weblink
* 16. Juni 2009: ''Konservativ bis in die Seele. Der Hörspielregisseur Klaus Gmeiner'' auf oe1.orf.at
* Juli 2009: ''Klaus Gmeiner'' im Salzburgwiki
* 

## Fueßnote
Hannelore Gadatsch

D **Hannelore Gadatsch** (* 1. Mai 1941 z Berlin as *Hannelore Rosentreter* ; † 11. Merz 2024 z Bade-Bade) isch e dytschi Färnsehschurnalischti un -moderateri gsii.

## Lääbe
Noch em Volontariat bim Sender Freies Berlin het si an dr  FU Berlin Rächtswissenschafte un Volkswirtschaft studiert. Ab 1963 het d Gadatsch bim Saarländische Rundfunk as Moderateri un freii Reporteri fir Bolitik un Wirtschaft gschafft.

Im Mai 1966 isch si zum Widweschtfunk gwägslet, wu si ab 1977 Redaktzonsmitglid vu Report Baden-Baden gsii isch. Fir e *Report*-Bydrag iber e ärztlige Chunschtfähler isch d Gadatsch 1978 mit em Dytsche Sozialbryys uuszaichnet wore. Anne 1983 het si dr Mediebryys Entwickligsbolitik fir e *Report*-Bricht iber d Deeri z Ethiopie iberchuu, 1986 dr nämlig Bryys fir e Bydrag iber Zwangsumsidlige z Ethiopie. 1984 un 1985 het d Gadatsch as zwooti Frau no dr Barbara Dickmann d tagesthemen moderiert, ab 1988 het si Schwärpunktsändige bi 1 Plus moderiert. 1992 isch si Beufdraiti vum SWF fir dr nei grindet Sänder ARTE wore. Fir iri SWF-Dokumentazion *Was Menschen Menschen antun – Über die Behandlung von Folteropfern in Berlin und Kopenhagen* het d Gadatsch 1994 wider dr Dytsche Sozialbryys iberchuu. 1997 het s togoisch Opposizionsblatt *Le Regard* brichtet, ass d Gadatsch si vor em Europäische Barlemänt fir d Regierig Eyadema yygsetzt heeb un dodruf dr togoisch *Ordre du Mono* iberchuu heeb. D Gadatsch het in dr nämlige Zytig rund zwee Monet speter d Antwort gee, ass uusländischi Schurnalischte halt großzigig bhandlet wäre un ire Yysatz vor em Europäische Barlemänt im Inträssi vum togoische Volk gsii sei. 1998 isch si bi dr Intendantewahle bim SFB zäme mit vier andere Mitbewärber gege dr Horst Schättle unerläge.

D Gadatsch isch Mitglid vum Byrot vum „Behandlungszentrums für Folteropfer Berlin“ (bzfo) gsii.

## Weblink
* 

## Fueßnote
Lichtjahr

S’ **Liachtjoohr** ìsch a Längamààss, womm’r ìn dr Schtarnakunda b’nutza, fìr groossa Äntfarnunga-n-ààgaa. ’S ìsch d’ Schträcka, wo s’ Liacht ìm Vakuum wahre’ma juliàànisch Joohr (365,25 Taaga) z’rucklajt. Dàs sìnn 9,46 Billioona Kilomeeter (9.46•10 km). D’ Bezaichnung änthàltet zwààr s’ Wort „Joohr“, àwwer ’s ìsch kää Zittainhait.

## wia maa’s b’nutzt
S’ Liachtjoohr wìrd oft b’nutzt, fìr kosmischa Äntfarnunga ìn dr astronoomischa Äffentligkaitsàrwet üssdrucka. Ìm wìssaschàftliga-n-Umfald wìrd änder Parsec b’nutzt, wo äbba 3,26 Liachtjoohra-n-äntschprìcht.

Wia bii jeedera Längaainhait kààt maa-n-àui mìt’m Liachtjoohr a Voluma-n-üssdrucka. Ìn dam Fàll gìtt’s d’ Ainhait **Kubikliachtjoohr**: Dàs ìsch dr Ìnhàlt vu’ma Wìrfel mìt’ra Kàntalänga vu’ma Liachtjoohr — àlso 8.4673•10 m³.

## Definizioon
Lüüt dr Ìnternàzionààla Àstronoomischa Unioon ìsch a Liachtjoohr d’ Schträcka, wo-n-a eläktromàgneetischa Wälla wia Liacht ìn’ma juliàànischa Joohr ìm Vakuum z’rucklajt. Fìr a Joohr gìtt’s mehrera Definizioona. So gìtt’s s’ troopischa, s’ gregoriàànischa, s’ juliàànischa un s’ siderischa Joohr. Dia waicha bis zu 0,005 Prozant vunanànder àb. Waagadam hàt d’ Ìnternàzionààla Àstronoomischa Unioon ämpfoohla, a „Joohr“ ohna gnàuijera-n-Ààgààb àls juliàànisch Joohr (àlso exàkt 365,25 Taaga) üssz’leega. Naawa-n-em Lìchtjoohr sìnn àui d’ Ainhaita **Liachtsekunda**, **Liachtmìnüüta**, **Liachtschtunda** un **Liachttààg** b’schtìmmt worra. 

Ìm Ìnternàzionààla Ainhaitssüschteem ìsch d’ Ainhait „Meeter“ ìwwer d’ Liachtgschwìndikait definiart, wo mìt’m Wart &nbsp;m/s fäschtglajt worra-n-ìsch. 

S’ Lìchtjoohr äntschprìcht àlso era exàkt gànza Zààhl vu Meeter:
:

Üsserdam äntschprìcht a Liachtjoohr äbba
:

## Biischpììler

* d’ mìttlera Äntfarnung zwìscha-n-Ard un Mond ìsch äbba 1,28 Liachtsekunda.
* d’ mìttlera Äntfarnung zwìscha Sunna un Ard ìsch äbba 500 Liachtsekunda. (&nbsp;Liachtmìnüüta).
* d’ mìttlera Äntfarnung zwìscha Sunna un Neptun ìsch äbba 4,17 Liachtschtunda.
* d’ Granz vu dr Heliosfäära-n-ìsch äbba 16,6 Liachtschtunda äntfarnt.
* dr Schtarn, wo àm naachschta vu dr Sunna schteht, Proxima Centauri, ìsch äbba 4,24 Liachtjoohra äntfarnt.
* dr Durchmasser vu dr Gàlàxii, wu sìch d’ Ard drìnn befìndet, d’ Mìlchschtrooss, ìsch äbba  bis  Liachtjoohra.
* d’ Äntfarnung züa dr naachschta greessera Gàlàxii, dr Andromedagàlàxii, ìsch 2,4 bis 2,7 Millioona Liachtjoohra.
* bis züa dr Granz vum beobàchtbààra Waltàll sìnn’s äbba 46,6 Milliàrda Joohra.

## Lìteràtüür
* 
*
Emma Boos-Jegher

D **Emma Boos-Jegher** (* 26. Februar 1857 z Triest; 21. Dezämber 1932 z Züri; haimetberäächtigt z Òòfer un z Züri) isch e Schwyzer Fraueräächtleri gsii.

## Lääbe
D Emma Jegher isch e Doochter vum Triester chaufmännische Aagstellte Gaudenz Jegher un syre Frau Adèle geb. Geislinger gsii. Si het Främdsproocheleereri gleert un an ere Maidlischuel z Züri unterriichtet.

Anne 1885 het si dr Eduard Boos (1855–1928) ghyroote, mit iim het si ab 1886 z Züri d «Kunst- und Frauenarbeitsschule Neumünster» glaitet. Si hän zäme vier Chinder ghaa un in irem sozialbolitische Wiirke äng zämegschafft. D Schuel hän si anne 1910 ufgee.

Ab dr 1880er Joor het d Boos-Jegher in dr Frauebildig gschafft un s fir Abschtinänz un d Abschaffig vu dr Proschtituzioon engaschiert. 1885 isch si Mitgrinderi vum Schwyzer Fraueverband (SFV) gsii un isch deert Vizebresidänti woore. 1887 isch si Mitgrinderi vum «Zürcher Frauenbundes zur Hebung der Sittlichkeit» gsii. Us em SFV isch si 1888 zäme mit ire Mitstryterne Emma Coradi-Stahl un Rosina Gschwind-Hofer im Stryt uusdrätte, statt däm hän si dr nei Schwyzerische Gmainnitzige Fraueverain (SGF) grindet. Au deert het si im Voorstand mitgmacht, ire Aaliige vu dr Frauebildig isch ere deert aber z chuurz chuu, wäge däm het si bim SGF ufgheert.

Anne 1893 het si dr «Zürcher Verein Frauenbildungs-Reform» grindet, wu si Bresidänti dervu gsii isch. Si het bim eerschte Kungräss fir Fraueinträsse z Genf 1896 mitgwiirkt. Im nämlige Joor, 1896, het ire Verain mit em Räächtsschutzverain vu dr Jurischti Emilie Kempin-Spyri fusioniert. Dr nei Verain, d «Union für Frauenbestrebungen Zürich» (speeter au: «Zürcher Frauenstimmrechtsverein»), het fir d Glyychstellig vu dr Frau zeerscht im berueflige, derno au im räächtlige un bolitische Sinn kämpft. D Boos-Jegher isch vu 1896 bis 1903 un nomol vu 1912 bis 1914 Bresidänti vu dr «Union für Frauenbestrebungen» gsii, vu 1903 bis 1911 het iri Mitsytryteri Klara Honegger des Amt ghaa. D Boos-Jegher het s bolitisch Brogramm vum Verain breegt un het um die Zyt as Woortfiereri vu dr brogressiive Feminischtene z Züri glte, au wel si ne nazionaali Koordinazioon vu dr Schwyzer Frauebeweegig aagsträbt ghaa het.

Des isch ab 1899 umgsetzt woore: D Boos-Jegher isch Mitgrinderi vum  «Bund vu Schwyzerische Fraueverain» (BSF) gsii. Iri Unioon fir Frauebsträäbige het au Voordreeg un Dienschtlaischtige fir Fraue organisiert un het s 1898 gschafft, ass Fraue as Aawältene im Kanton Züri zuegloo woore sin. Au verschiideni Gsetzyygaabe het mer verfassdt. Ab 1903 het d Boos-Jegher fir d Verainszytschrift *Frauenbestrebungen* gschriibe. Fir dr BSF isch s au Daagige vum Frauewältbund gange. 1912 bis 1916 isch si Vizebresidänti vum BSF gsii. 1923 isch si zum eeremitgliid uf Lääbeszyt ernännt woore.

Ab 1914 het si d Boos-Jegher us dr Laitigsgreemie vu dr Frauebeweegig zruggzooge. 1928 isch ire Mann gstoorbe, druf het si si bis zue irem Dood ganz us dr Effetligkait zruggzooge.

## Literatuur
* 
* d Emma Boos-Jegher in dr Daatebank Bild + Ton vum Schwyzerische Soziaalarchiiv
* 

## Fueßnote
Liste sehr großer Sterne

Ìn dara Lischta waara d’ greeschta Schtarna-n-uffg’lischtet, womm’r hìtt kännt. Sa sìnn nooh ìhrem Radiüs sortiart. Dr Radiüs ìsch doo àls Verhaltniss zem Sunnaradiüs ààgaa.

D’ Radia, wo doo ààgaa sìnn, sìnn numma Schätzwarta mìt tailwiis groossa Schwànkunga. Bii da Doppelschtarnsüschteema sìnn d’ Radia mànckmol ìn ìhra Ainzelschtarna-n-uffg’leest ààgaa, ìn àndra Fall àls Ainzelobjakt uffg’fiahrt. Dia Lischta-n-ìsch àlso numma-n-a Ànhàltspunkt un kää exàkta Ràngfolga.

## Lüag àui
* Lischta vu da Lischta vu Schtarna
* Lischta vu da hällschta Schtarna
* Lischta vu da Schtarna mìt dr greeschta Màssa
* Lischta vu da naachschta Schtarna un Brüüna Zwarga
* Lischta vu da Doppel- un Mehrfàchschtarna

## Weblìnks

* D’ dräi greeschta Schtarna idäntifiziart (anglisch) bii BBC News
* D’ dräi greeschta Schtarna idäntifiziart (anglisch) bii Slashdot

## Ainzelnoohwiisa
Liste der massereichsten Sterne

Doo fìnsch a Lischta vu da Schtarna mìt’ra g’schätzta Màssa vu mìndeschtens 25 **[[Sonnenmasse|M<sub>☉</sub>]]**. D’ Màssa, wo doo ààgaa sìnn, sìnn d’ hìttiga Schätzunga; sa sìnn nìt d’ Màssa zem Zittpunkt vu dr Schtarnbìldung, wial d’ Schtarna schuu mehrera Dutzend Sunnamàssa (z.&nbsp;B. dur Schtarnwìnd, koronààla Màssa-n-üsswurf usw.) hann känna verliara.



## Lüag àui
* Lischta vu da Lischta vu Schtarna
* Lischta vu sehr groossa Schtarna
* Lischta vu da hällschta Schtarna

## Ainzelnoohwiisa
Liste der Listen von Sternen

’S gìtt ìn dr Wikipedia mehrera **Lischta vu [[Stern|Schtarna]]**:
* Lischta vu sehr groossa Schtarna
* Lischta vu da hällschta Schtarna
* Lischta vu da Schtarna mìt da greeschta Màssa
* Lischta vu da naachschta Schtarna un Brüüna Zwarga
* Lischta vu veranderliga Schtarna
* Lischta vu hälla ekliptiknoocha Schtarna
* Lischta vu da Schtarna, womm’r mìt’m bloossa-n-Àuiga känna sah
* Lischta vu Doppel- un Mehrfàchschtarna
* Lischta vu Supernovae
* Lischta vu Schtarnanàmma

## Lüag àui
* Lischta vu Brüüna Zwarga
* Lischta vu da Bayer-Bezaichnunga
Liste von Supernovae

Hìttz’tààgs waara mìt dr Hìlfa vun otomàtisiarta Süachprogràmma jeedsjoohr toisiga Supernovae äntdäckt, wo sìch ìn àndra Gàlàxia Mìllioona Liachtjoohra äntfarnt vu dr Ard b’fìnda. Wämm’r a ainzelna Gàlàxii ìn Betràcht ziagt, sìnn Supernovae saltana Ärraignissa (numma-n-a pààr Ärraingniss pro Joohrtoisig).

D’ lätschta Supernova, womm’r ìnnerhàlb vu dr Mìlchschtrooss diräkt beobàchta hann, ìsch d’ Keplerscha vu 1604 gsìì. Ums Joohr 1680 ìsch a waitera Supernova gsìì, womm’r zem äärschta Mol mìt modärna Beobàchtungsmethooda idäntifiziart hann.

D’ Supernovae sìnn noh-n-ema süstemàtischa Scheema dur d’ Joohreszààhl g’nännt, g’folgt vun ainem odd’r zwai Büachschtààwa vum làtiinischa Àlfàbeet. 

## Lischta

## Lüag àui
* Lischta vu da Lischta vu Schtarna

## Weblìnks

* Lischta vu da bekànnta Supernovae (uff Anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Liste der mit bloßem Auge sichtbaren Sterne

Doo fìndsch a **Lischta vu da Schtarna, womm’r mìt’m bloossa-n-Àuiga känna sah**. ’S ìsch aifàch a Lischta vun àlla sìchtbààra Fixschtarna, àlso vun àlla Schtarna üsser dr Sunna. Àls Granzhällikait fìr d’ Sìchbààrkait mìt’m bloossa-n-Àuiga bii optimààla Bedìngunga gìlt d’rbii 6,5&nbsp;mag. Àlla Koordinààta ìn dara Lischta beziaga sìch uff d’ Epocha J2000.

Düü kààsch àui d’ wittera Lischta vu Schtarna lüaga.

## Lischta

## Ainzelnoohwiisa
Rosina Gschwind-Hofer

D **Rosina Gschwind-Hofer** (* 3. Februar 1841 z Bigle; † 10. Mai 1904 z Kaiseraugscht; haimetberäächtigt z Therwil) isch e Schwyzer Leereri un Fraueräächtleri gsii.

## Lääbe
D Rosina Gschwind-Hofer isch e Doochter vum Johann Hofer, eme Gaschtwiirt, un syre Frau Anna Moser gsii. Si het dr Chaufmann Rudolf Zeller ghyroote. E zwooti Ee isch si 1876 mit e Paulin Gschwind yygange.

D Gschwind het no dr Schuel zeerscht Modischti gleert un druf e Uusbildig zur Primaarleereri gmacht. Vu 1862 bis 1866 het si z Stäffisbuurg un z Thun unterriichtet. Wu ire eerscht Mann 1875 gstoorben isch, het iri zwooti Ee mit eme chrischtkadoolische Bfaarer fir Ufsää gsoorgt

Ab 1885 het si eefetligi Voordreeg iber Erneerigsfrooge ghalte. Si isch aafangs Mitglid im Schwyzer Fraueverband (SFV) gsii un isch aber us em SFV 1888 zäme mit ire Mitstryterne Emma Coradi-Stahl un Emma Boos-Jegher im Stryt uusdrätte, statt däm hän si dr nei Schwyzerische Gmainnitzige Fraueverain (SGF) grindet. D Gschwind-Hofer isch vu 1888 bis 1889 au Bresidänti vu sällem gsii. Si het mitghulfe z Buchs e Huushaltigsschuel ufböue un z Länzbrg e Dienschtboteschuel. Vu 1890 bis 1904 het si d Huushaltigsschuel z Kaiseraugscht glaitet, wu si deert grindet ghaa het. Ab 1897 isch si Mitgliid vu dr Briefigskummissioon vum Huushaltigsleererneseminaar Bärn gsii.

## Wäärch
* *550 Kochrezepte von Frau Pfarrer Gschwind. Fünfte Auflage, aus deren Nachlass durch 50 Konserven-Rezepte vermehrt.* K. J. Wyss, Bern/Basel 1905.

## Literatuur
* Frieda Maria Huggenberg: *Frauen dienen der Heimat. Drei soziale Frauenleben. Lebensbilder von Maria Rosina Gschwind-Hofer, Gertrud Villiger-Keller, Emma Coradi-Stahl.* Rascher Verlag, Zürich/Leipzig 1939, S. 5–30.
* 
* Barbara Traber: *Bernerinnen. Vierzig bedeutende Berner Frauen aus sieben Jahrhunderten. * K. J. Wyss Erben, Bern 1980, S. 71–75
Marguerite Duvillard-Chavannes

D **Marguerite Duvillard-Chavannes** (* 26. Meerz 1851 z Lausanne; † 8. Dezämber 1925 au deert; haimetberäächtigt z Nyon, z Tannay un z Bogis-Bossey) isch e Schwyzer Fraueräächtleri gsi.

## Lääbe
D Marguerite Duvillard-Chavannes isch e Doochter vum Alfred Chavannes, eme Dokter, un dr Charlotte Fabre gsii. Si isch z Lausanne bi ire Grooßeltere ufgwagse auf. Anne 1874 het si dr Jules Duvillard ghyroote. Im Joor 1897 isch si Mitgrinderi vu dr *Union des femmes de Lausanne* gsii un bis 1903 au di eerscht Bresidänti vu sällere. Si isch au Mitgrinderi vum Bund vu Schwyzerische Fraueverain im Joor 1900 gsii. Iri Zyyl isch e Zämeschluss vu dr SchwyzerFraue iber alli soziaali Klasse, Sprooche un Kunfessioonen ewäg gsii.

## Literatur
* 
* *Le Bulletin féminin. Courrier de la femme vaudoise. Organe de la Fédération des unions de femmes du canton de Vaud, du Bureau de l’Alliance nationale et l’Association des femmes agricoles.* 20. Jg., 1926.
* *Le Mouvement féministe* vom 22. Januar 1926.
Emma Coradi-Stahl

D **Emma Coradi-Stahl** (* 9. Novämber 1846 z Sunneberg, Hefofe; † 8. April 1912 z Züri; haimetberäächtigt z Obernüüfere) isch e Schwyzer Fraueräächtleri gsii.

## Lääbe
Si isch e Doochter vum Jakob Stahl un däm syre Frau Karoline geb. Schoop gsii. Si isch z Dozwil im Kanton Thurgau ufgwagse, isch zytwyys in Kanton Nöiebuurg gange go Franzeesisch leere un het druf e Leer as Textiil-Handarbaiteri gmacht. Anne 1868 het si dr Leerer Adam Coradi ghyroote. Si het zeerscht Haimaarbet gmacht un derno 1874 z Aarau e Stickerei-Gschäft ufgmacht.

Anne 1885 het si dr Gmainnitzig Fraueverain Aarau grindet un het si mit däm wäge ire aigene schläächte Erfaarige fir besseri Uusbildigsmeegligkaite fir Fraue in Huuswiirtschaft un Gwäärb engaschiert. Si het dr Ufböu vu Huushaltigsschuele unterstitzt un het speeter d Bfläägerneschuel z Züri mitblaant.

Im nämlige Joor isch si Mitgliid vum Schwyzer Fraue-Verband (SFV) woore, wu au 1885 grindet woooren isch. Scho 1888 sin sii un iri Voorstandskollegene Emma Boos-Jegher un Rosina Gschwind-Hofer us em SFV uusdrätte un hän dr uubolitisch Dachverband vu Schwyzerische Gmainnitzige Fraue (SGF) nei grindet. Uf dr Baasler Gwäärbuusstellig 1892 het si as Expeerti fir Handaarbetsfrooge referiert un het vum Bund un vu dr Kanteen finanziälli Unterstitzig fir d Maidli- und Frauebildig gfoorderet.

Voor 1893 isch si mit irem Mann uf Züri zooge, wu äär derno au as Verleeger gschafft het. Iber iin het si bis zue irem Dood di sälbschtgrindet Zytschrift Schwyzer Frauehaim uusegee un het Biecher iber Huuswiirtschaft gschriibe, wu in hooche Uflaage druckt woore sin. 1896 isch si vum Bundesroot zur aidgnessische Expeerti un Inschpäkteri fir gwäärbli un huuswiirtschaftli Bildigswääsese ernännt woore un isch ab doo im Ufsriichtsroot fir Fachschuele fir Daameschnyyderei un vu dr Uusbildigskiirs ghockt. Derzue het si vu 1903 bis 1908 as SGF-Laiteri vu dr Sekzioon Züri, derno bis bis 1912 as Bresidänti vum Dachverband SGF gamtet. In dääre Funkzioon isch si au bi internazionaale Kungräss gsii.

No irem Dood het dr SGF e soziaali Stiftig yygriichtet, wu no iire gnännt wooren isch.

## Wäärch
* *Wie Gritli haushalten lernt* (1902)
* *Gritli in der Küche* (1904)
* *Gritlis 234 Kochrezepte*

## Literatuur
* 
* Ursula Köhler-Lutterbeck; Monika Siedentopf: Lexikon der 1000 Frauen, Bonn 2000, S. 73f. ISBN 3-8012-0276-3

## Weblink
* Publikazioone vu un iber d Emma Coradi-Stahl im Kataloog Helveticat vu dr Schwyzerische Nazionaalbiblioteek
Patene

S’ **Hoschtiaplattla** (hoochdiitsch *Patene* , vun Àltgriachisch  **', [[Lateinische Sprache|làtiinisch]] **' , mìttellàtiinisch  ‚Schààla‘) ìsch a litürgisch G’faass, wo bii dr Fiir vum Broot-un-Wii-Sàkràmant b’nutzt wird. Sa gheert domìt züa da *Vasa sacra*, da „hailiga G’faasser“. ’S hàt d’ Form vun’ra mehr odd’r weeniga flàcha runda Schààla — waagadam wìrd’s àui **Hoschtiaschààla** g’nännt.

Ìn dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch lììgt s’ Hoschtiaplattla ìn dr hailiga Mass àm Ààfàng vu dr Gààwaberaitung uff’m Kälch un trajt d’ groossa Zelebràzioonshoschtia. Bii dr Schpandung vu dr Priaschterwäih düat dr Bischoof ìm näija Priaschter dr Kälch un s’ Hoschtiaplattla gaa — dàs gìlt àls „s’ litürgischa Sümbool, wo dr ìnnera Sìnn vu dr Hànduffleegung üssdittet“. S’ Hoschtiaplatta wìrd z’maischt üss Guld odd’r verguldana Sìlwer g’màcht. D’ litürgischa B’schtìmmunga sààga, àss dr Kälch un d’ Hoschtiaschààla mìt b’sundera-n-Ehrfucht b’hàndelt waara solla. ’S ìsch àui g’schrììwa, àss sa üss eedla Metàll harg’schtällt waara solla. Wänn sa üss’ma Metàll g’màcht sìnn, wo weeniger eedel àls Guld ìsch, solla sa grundsatzlig àm Ìnnera vergulda waara.

Bii dr Mundkommunioon — àlso ìn dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch un àui ìn a pààr Evànggeelischa Kìrcha — soll maa s’ Hoschtiaplattla unter s’ Kìnn vu dr Pärsoon hàlta, wo dr Laib Christi ämfàngt, fìr vermaida, àss Hoschtiapàrtìkel uff dr Booda odd’r uff Klaidungsschtìckla käja. Fìr dàs gìtt’s àui b’sundera Kommunioonplattla mìt’ma lànga Grìff. Ìn evàngeelischa Kìrcha liigt biim Oowamàhlsgottesdianscht s’ Broot bii dr Üsstailung uff’m Plattla, vor äbb’s ìn da Glàuiwa gaa wìrd.

## a pààr Bìlder

Patena de Cástulo K01.jpg|Hoschtiaplatta-n-üss Glààs z’ Castulo (Schpàània), 4. Joohrhundert
Derrynaflan paten.jpg|Iirischa Hoschtiaplatta-n-üss’m 8. odd’r 9. Joohrhundert
DomMuseum-03-3 gespiegelt.jpg|Kälch un Hoschtiaplatta ìm Bremer Dom, um 1400
Trésor de Gourdon 01.JPG|Kälch un Hoschtiaplatta ìm Schàtz vu Gourdon (Burgund)
Patène de serpentine.jpg|a Hoschtiaplatta mìt Fìscha druff, 9. Joohrhundert
Valle del reno, patena per la comunione, 1490-1500 ca.jpg|a Hoschtiaplattla (ca. 1490–1500) ìm Müsee vum Kàtharinakonwant z’ Utrecht
Abendmahlspatene.jpg|Oowamoolsplattla ìn dr Evànggeelischa Kìrìch
Kommunionpatene.jpg|Kommunioonplatta mìt Grìff
Justinian mosaik ravenna.jpg|dr Kaiser Justinian I., wo ìn dr Vitaliskìrìch a Hoschtiaplatta düat gaa


## Lìteràtüür
; uff Diitsch
* 
* Mirjam Brandt: *Die Patene im Hochmittelalter. Theologie im Bild – Bild in der Liturgie* (= Görres-Gesellschaft [Hrsg.]: *Eikoniká. Kunstwissenschaftliche Beiträge*. Band 9). Verlag Schnell & Steiner, Regensburg 2019, ISBN 978-3-7954-3459-5.

; uff Frànzeesch
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Ludwig Ott

Dr **Ludwig Ott** (* 24. Àuigscht 1906 z’ Neumarkt-St. Helena, Baira; † 25. Àuigscht 1985 z’ Eichstätt) ìsch a reemisch-kàthoolischer Theoloog un Mìttelàlterforscher gsìì.

## sii Laawa
Dr Ott hàt àn dr folosoofisch-theoloogischa Hoochschüal vun Eichstätt g’schtudiart un ìsch ànna 1930 zem Priaschter g’wäijt worra. Ar hàt vu 1931 bis 1936 sii Dokteràrwet z’ Mìncha biim Martin Grabmann g’màcht. Dr Grabmann hàt’na ìwwer d’ Äntwìcklung vu dr mìttelàlterliga Gotteslehr g’lehrt. Ànna 1936 ìsch dr Ott üsserordentliger (àb 1941 ordentliger) Profasser fìr Dogmààtik àn dr bischeefliga filosoofisch-theoloogischa Hoochschüal z’ Eichstätt worra. Vu 1960 bis 1962 ìsch’r Rektor vu dara kàthoolischa Hoochschüal gsìì.

Dr Ott hàt vor àllem ìm Gebiat vu dr Dogmààtik g’forscht, b’sunderscht ìwwer d’ Friahjscholàstik, zem Biischpììl ìwwer’m Hugo vu St. Viktor. Mìt siim „Grundrìss vu dr Dogmààtik“ hàt’r a Schtàndàrdwark vu dr Dogmààtik verfàsst, wo vor àllem fìr Schtüdanta g’aignet ìsch. S’ Wark fìr Priaschter un Làija ìsch ìn mehrera Schproocha (àui ìns Àrààwischa) ìwwersätzt un schuu mehr àls zehnmol uffg’lajt worra. Dr Ott hàt àui ìm Grabmann sii wìchtig Wark „Mìttelàlterlig Gaischteslaawa“ loo wììder veräffentliga un hàt àm *Handbuch der Dogmengeschichte* mìtg’màcht.

## siina Schrìfta
* *Das Weihesakrament*. Herder, Freiburg 1969 (HDG IV/5)
* *Grundriss der Katholischen Dogmatik*. Verlag Herder, Friiburg ìm Brisgàui, 1. Ufflààg 1952, 3. verand. Ufflààg 1957, 10. Ufflààg 1981 (Ausgabe letzter Hand), ISBN 3-451-13541-8.
* *Grundriss der Katholischen Dogmatik*. nova & vetera, Bonn 11. Ufflààg 2005 (mìt Lìteràtüürnoohtraag), ISBN 3-936741-25-5.
* *Die Lehre des Durandus de S. Porciano O. P. vom Weihesakrament. Dargestellt nach den verschiedenen Redaktionen seines Sentenzenkommentars und nach der Diskussion der Dominikanertheologie des beginnenden 14. Jahrhunderts.* Schöningh, München/Paderborn/Wien 1972, ISBN 3-506-79417-5.
* *Mittelalterliches Geistesleben*, 3. Ufflààg mìt’m Lìteràtüürverzaichniss vum Martin Grabmann. Olms: Hildesheim 1975 (ärgänzter Noohdruck vu dr Ausg. München 1956), ISBN 3-487-05666-6.
* zamma mìt’m Hermann Köstler: *Martin Grabmann. Nachlass und Schrifttum*. Schöningh, Paderborn 1980, ISBN 3-506-79430-2.

## Lìteràtüür ìwwer’na
* 
* David Berger: *Ein Klassiker kehrt zurück: Ludwig Otts „Grundriss der Dogmatik“*, in: *Theologisches* 35 (7–8/2005), Sp. 537–540.

## Weblìnks
*
Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon

S’ **Biogrààfisch-Bibliogrààfisch Kìrchaläxikon** (Tìtel uff Hoochdiitsch , kurz **BBKL**) ìsch a bibliogrààfisch Noochschlààgawark zär Kìrchagschìcht, wo ànna 1975 vum evànggeelischa Theoloog un Schrìftschtäller Friedrich Wilhelm Bautz grìnda worra-n-ìsch. ’S ärschiint ìm Verlààg Traugott Bautz. ’S ìsch z’äärscht vum Traugott Bautz (1945–2020) witterg’fiahrt worra un wìrd jetz vu dr Uta Timpe-Bautz g’laita.

## B’schriiwung
Mìt ìwwer 20.000 Àrtìkel ìwwer g’schtoorwana Pärsoona ìsch s’ BBKL s’ wìchtigschta biogrààfischa Informàzioonskwalla ìwwer Litt vu dr Kìrcha- un Filosofiigschìcht. Àrtìkel gìtt’s ìwwer Litt vu dr Theologii, Gschìcht, Lìteràtüür, Müüsik, Moolaräi, Pedàgoogik un Filosofii; ìn jeedem Àrtìkel ìsch a Dàrschtällung vun ìhrer Àrwet, a Bibliogràfii vun ìhra Wark so wia-n-a Üsswàhl vu dr Sekundäärlìteràtüür.

Naawa wìssaschàftliga Dàrschtällunga sìnn àui ìm BBKL Àrtìkel, wo-n-üss volkstìmmliga Hailigakàlander zammag’schtällt sìnn. B’sunders dr Ìnnsbrucker Kìrchagschìchtsforscher Ekkart Sauser ìsch fìr siina zààhlriicha BBKL-Àrtìkel kritisiart worra. D’ grooba Fahler un Üsslàssunga waara ìn dr Online-Üssgààb vum BBKL dur Züasatz un Noohtraag korrigiart.

S’ gànza Wark ìsch àb 1996 koschtaloos ìm Internet z’ laasa gsìì. Zitter Àwrìl 2011 kààt maa numma noch weeniga Ziihlta vum Àrtìkelààfàng fräi laasa; fìr dr gsàmta Täckscht ààzaiga — iischliasslig d’ Wark- un Lìteràtüürààgààwa — müassa maa fìr a Àbonnement b’zààhla. Bii ainiga Àrtìkel, b’sunderscht üss friahjera-n-Ufflaag, hann d’ Àuitoora ìhr Wark ìwwer àndra Server wììder koschtafräi züaganglig g’màcht.

## Bander
* Vollschtandiga-n-Üssgààb: Friedrich Wilhelm Bautz, àb Band 3 fortg’fiahrt vu Traugott Bautz (Hrsg.): *Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon*. 14 Bander (+ Ärzganzungsbander), Bautz, Hamm 1975ff.

Lischta vu da Bander:

## Lìteràtüür
* 
** Traugott Bautz *[https://www.bbkl.de/pdf/geschichtebbkl.pdf Mein Leben mit dem Biographisch-Bibliographischen Kirchenlexikon]* (PDF)

## Weblìnks
* Websitta

## Ainzelnoohwiisa