open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Unabhängigkeitserklärung der Vereinigten Staaten

In dr **Unabhängikäitserkläärig vo de Veräinigte Staate vo Amerika** (ängl.: *Declaration of Independence*; offiziell: *The Unanimous Declaration of The Thirteen United States of America*) häi die drizää britische Kolonie in Nordamerika  am 4.&nbsp;Juli 1776 iiri Loslöösig vo Groossbritannie   broklamiert und iir Rächt, en äigene suwerääne Staatebund z bilde. Si isch zum grösste Däil vom Thomas Jefferson verfasst worde und dr Zwäit Kontinentalkongräss het sä verabschiidet. D Unabhängikäitserkläärig isch d Gründigsurkunde vo de USA und isch äins vo de Dokumänt, wo in dr demokratische Staatsfilosofii am mäiste Iifluss gha häi.

## Litratuur
* Angela Adams, Willi Paul Adams (Hrsg.): *Die Amerikanische Revolution und die Verfassung 1754–1791*. Deutscher Taschenbuch-Verlag, Münche 1987, ISBN 3-423-02956-0, (*dtv* 2956 *dtv-Dokumente*).
* Carl Becker: *[http://www.archive.org/stream/declarationinde00beckgoog#page/n6/mode/2up The Declaration of Independence. A Study in the History of Political Ideas]*. Harcourt, Brace and Co., Nöi York NY 1922.
* Jürgen Heideking: *Das Lösen der Bande: Die Formulierung der Unabhängigkeitserklärung und der Verfassung.* In: Zeitverlag Gerd Bucerius GmbH & Co.KG (Hrsg.): *DIE ZEIT Welt- und Kulturgeschichte in 20 Bänden.*, Band 10, S.492–504.
* Pauline Maier: *American Scripture. Making the declaration of independence.* Knopf, New York NY 1997, ISBN 0-679-45492-6 (*Borzoi Book*).
* Joachim Rohlfes: *Die Unabhängigkeitserklärung der Vereinigten Staaten.* In: *Geschichte in Wissenschaft und Unterricht* 47, 1996, , S. 31–50.

## Weblingg

* Dr vollständig Teggst uf Änglisch
* Dr vollständig Teggst in modärnem Dütsch (PDF; 13&nbsp;kB)
* Dr vollständig Teggst uf Dütsch vo 1849
* Bilder vo dr Erkläärig
* Zitgenössische Druck vo dr Unabhängigkäitserkläärig uf Dütsch
1554

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Jänner: Am Feschtdag *Pauli Bekehrig* grindet dr Jesuitepater José de Anchieta z Brasilie ne Jesuitechloschter, wu si speter d Stadt São Paulo drus entwicklet.
* 25. Februar: Us Missdröue gegeniber sym Suhn Maximilian, wu Simpathie fir dr Proteschtantismis het, erlosst dr eschtrychisch Erzherzog Ferdinand I. di *Ferdinandeisch Huusornig*, wu di habsburgische Erbland unter syne Sihn Maximilian, Ferdinand un Karl dermit ufdailt wäre.
* 25. Juli: D Chenigi Maria I. vu Ängland hyrotet dr speter Chenig Philipp II. vu Spanie. Dodermit soll d Rekatholisierig vu Ängland firschidribe wäre.

## uf d Wält chuu
* 1. Jänner1: Ludwig, Herzog vu Wirttebärg 

## gstorbe
* 14. April: Ludwig Bär, Basler Theolog un Humanischt

## Weblink
1553

|}
## Was isch bassiert?
* Juli: Noch em Dod vum Eduard VI. stellt d Lady Jane Grey as „Nyyndägchenigi“ fir churzi Zyt Aaspruch uf d Chrone vu England un Irland. Guet e halb Johr speter, am 12. Februar 1554 wird si hiigrichtet.
* 27. Oktober: Z Gämf stirbt dr spanisch Arzt un Glehrte Michael Servetus uf em Schyterhufe, wel er dr Calvinismus kritisiert het un vum Reformator Johannes Calvin as Chetzer aagsää woren isch.

## uf d Wält chuu
* 13. Dezember: Heinrich IV., Chenig vu Frankrych

## gstorbe
* 16. Oktober: Lucas Cranach dr Elter, Moler un Grafiker, (* 1472)
* 27. Oktober: Michael Servetus, spanische Humanischt un Theolog

## Weblink
1552

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Juli:  No dr Eroberig vu Temesvar wird s Banat Dail vum Osmanische Rych.
* 2. Augschte: Dr Firschtenufstand wird mit em *Passauer Verdrag* zwisch em remisch-dytsche Chenig Ferdinand I. un dr proteschtantische Rychsfirschte byglait. Im Verdrag wird dr Proteschtantismus formal anerkännt.
* Di lutherisch *[[Confessio Virtembergica]]*, wu vum Johannes Brenz im Ufdrag vum Herzog Christoph vu Wirttebärg verfasst woren isch, wird em Konzil vu Trient vorglait.

## uf d Wält chuu
* Petrus Plancius, holländische Theolog, Aschtronom un Kartograf

## gstorbe
* 26. Mai: Sebastian Münster, dytsch-schwyzerische Kosmograf un Humanischt
* 14. Oktober: Oswald Myconius, e Schwizer Reformator

## Weblink
1551

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Merz: S 1549 grindet *Collegium St. Hieronymi* z Dillinga wird dr Papscht Julius III. zur Universitet Dillinga ghobe. 
* 5. Oktober: Di schmalkaldische Firschte schließe dr Verdrag vu Torgau mit Frankrych, wu s Ziil het, ass dr Landgrof Philipp vu Hesse us dr chaiserlige Gfangeschaft freigloo wird.
* Uf em Rychsdag z Augschburg wird e Rychsminzornig erloo. Derzue wird zum erschte Mol syter anne 1505 wider e Gmaine Pfännig ghobe.
* Dr Conrad Gessner vereffetligt dr erscht Dail vu syre *Historia animalium*.

## uf d Wält chuu
* 30. Merz: Salomon Schweigger, dytsche evangelische Prediger, Orientraisige un Koranibersetzer

## gstorbe
* 4. Februar: Thomas Venatorius, dytsche Mathematiker un Reformator
* 1. Merz: Martin Bucer, elsässische Reformator
* 6. April: Vadian, Schwyzer Humanischt

Datum nit bekannt:
* Ulrich Falkner, Basler Bolitiker

## Weblink
Bill of Rights (England)

D **Bill of Rights** () us em Joor 1689 reeglet d Rächt vom britische Parlamänt gegenüber em Königdum und gältet as äins vo de grundlegende Dokumänt vom Parlamentarismus. S Gsetz isch am 16. Dezämber 1689 vom änglische Parlamänt verabschiidet worde. Wägen em hooche Rang vo dr *Bill of Rights* het in däm Fall dr juristisch Terminus *bill* nüme die weenig wichdigeri Bedütig vom ene „Gsetzentwurf“; er stoot do für e grundlegends Wärk vo dr Gsetzgääbig und isch denn au in de USA eso brucht worde.

## Wie s drzue cho isch
Wo dr katholisch Jakob II., wo ans Gottesgnaadedum vo de Köönig glaubt het,  1685 Köönig vo Ängland worde isch, isch er schnäll im Komflikt zum Parlamänt gstande. Das het 1688 in dr *Glorious Revolution* dr Jakob verdriibe und si protestantische Schwiigersoon Wilhelm vo Oranie uf en änglisch Droon erhoobe. D *Declaration of Rights* isch e diräkti Reakzioon gsi uf d Rächtsbrüch und die absolutistische Besträäbige, wo sich dr Jakob II. in dr Sicht vom Parlamänt mit ene schuldig gmacht het.

## Litratuur
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Weblingg

* [Http://avalon.law.yale.edu/17th_century/england.asp Teggst vo dr *Bill of Rights* bim Avalon Project] (änglisch)
* Text der ''Bill of Rights'' bi Verfassungen.Eu (dütsch)

## Fuessnoote
1550

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Februar: S Konklave wehlt dr Giovanni Maria Ciocchi del Monte zum Noofolger vum im Vorjohr verstorbene Papscht Paul III.. Är nimmt dr Name Julius III. aa.
* 12. Juni: Dr schwedisch Chenig Gustav I. Wasa grindet an dr Mindig vum Fluss Helsinge å d Stadt Helsingfors, hite d Hauptstadt vu Finnland.
* 6. Novämber: Noch em Dod vu Ulrich, em erschte proteschtantische wirttebärgische Herzog, wird sy Suhn Christoph Herzog vu Wirttebärg. 
* Dr Chaiser Karl V. rieft e Rychsdag uf Augsburg yy.
* Dr mongolisch Firschtt Altan Khan fiert en Fäldzug gege d Ming-Dinaschty z China un belageret Peking. 
* Z Dibenga wird erscht Buech uf Slowenisch druckt. 

## uf d Wält chuu
* 27. Juni: Karl IX., Chenig vu Frankrych

## gstorbe
* 6. Novämber: Ulrich, Herzog vu Wirttebärg

## Weblink
Automobilsport

Dr **Autisport** isch e Form vom Motorsport und umfasst alli Diszipline und Wettbewärb, wo s Ziil von ene isch, ass mä mäistens vierredrigi Motorfaarzüüg so schnäll oder so gschiggt wie mööglig faart. 

E groosse Däil vo de Autisport-Veraastaltige si Gschwindigkäitswettbewärb. Dene säit mä mäistens **Autirenne**. E Hufe von ene finde uf spezielle Motorsport-Rennstrecke statt, wo bsundrigs doodrfür baut worde si, anderi uf abgsperrte gwöönlige Stroosse (Stroosserenne). Es git au no Offroad-Renne für Gländwääge. Stroosserenne uf Stroose, wo nit abgsperrt si, si mäistens illegal und bringe anderi Vercheersdäilnäämer in Gfoor. Si wärde doorum nit zum Autisport zelt.

S erste Autirenne het am 22. Juli 1894 vo Bariis uf Rouen (126&nbsp;km) stattgfunde. 102 Faarzüüg si aagmäldet gsi, drunder 39 mit Dampfaadriib, 38 mit Benzinmotor, 5 mit elektrischem Aadriib, 5 wo mit komprimierter Luft gfaare si, und äis mit eme Fääderemechanismus; 15 Auti si am Ziil aachoo. Gwunne het dr Albert Jules Groof vo Dion mit sim Dampfwaage. Die ersti „Rennformle“ mit Vorschrifte im Bezuug uf s Gwicht und d Bsetzig isch dr Gordon-Bennett-Göp gsi. 1906 isch s erste Rundstreckirenne duuregfüert worde, dr *Grand-Prix vo Frankriich*.

Äine vo de erste Autisportler in Dütschland isch dr Hubert von Herkomer gsi, wo 1905 s erste Zueverlässigkäitsrenne, d Herkomer-Konkurränz aagstoosse het.

Es git verschidnigi nazionali und internazionali Motorsportmäisterschafte und Serie für Auti. Zu de bekanntere ghööre d Formle 1, d IndyCar Series, d GP2-Serii und d Rallye Dakar.

## Weblingg

## Fuessnoote
Baseball

**Baseball** (amerikanische Schlagball) isch e Mannschaftssportart und Ballsportart us Amerika. Er isch e chli uf dr ganze Wält verbräitet, aber bsundrigs populär immer no in de USA, in Mexiko, Kuba und Japan.
 
## Spiilreegle
Es spiile zwäi Mannschafte mit je nüün Spiiler gegenenander und die Mannschaft gwünnt, wo mit *Runs* (Umrundige) mee Pünkt macht. E Mätsch isch nüün *Innings* (Durchgäng) lang. Jedes *Inning* foot drmit aa, ass d Mannschaft vo Uswärts   *Offense* spiilt, das häisst si het s Schlagrächt und iiri *Batter* brobiere äine noch em andere mit em *bat* d Balle z schloo, wo dr *Pitcher* vo dr *Defense* wirft. Wenn dr *Batter* d Balle schloot und die im *Fair Territory* blibt, chan er vo dr  *Home Plate* us mit sim *Run* afo, won er drbii über die drei *Bases* wider zur *Home Plate* chunnt. D Spiiler vo dr andere Mannschaft, wo in dr *Defense* isch, brobiere d Balle abzfange und mit ere Spiiler vo dr *Offense*, wo nid *safe* si, das häisst uf ere *base* stöön, z berüere, und eso z diskwalifiziere und sä zrugg uf d Bank z schigge. Wenn e *Runner* e ganzi Runde dräit, zellt das as äi Punkt. Wenn drei Spiiler vo dr *Offense* diskwalifiziert (für *out* erkläärt)  worde si, wäggsle d Mannschafte iiri Blätz und die zwäite Helfti vom *Inning* foot aa, wo d Häimmannschaft *Offense* spiilt, bis drei vo iire Spiiler *out* si. Das goot eso nüün *Innings* lang.

D Reegle si aber no vil komplizierter ass das, wo do beschriibe isch.

## Litratuur
* Christian Posny, Sven Müncheberg: *Regelheft Baseball – Revidiert 2007*. Deutscher Baseball und Softball Verband e.&nbsp;V. (Hrsg.). 6. überarb. Auflage. Meyer & Meyer, Aachen 2008, ISBN 978-3-89899-365-4.
* Bernhard Schmeilzl, Bill Church: *Baseballtraining*. Meyer & Meyer, Aachen 1995, ISBN 3-89124-236-0
* H.A. Dorfman, Karl Kuehl: *The Mental Game of Baseball*. Diamond Communications, South Bend IN, ISBN 0-912083-32-8
* Jim Bouton: *Ball Four*. Macmillan Books, New York NY 1981, ISBN 0-02-030665-2
* Georg Bull, Sven Huhnholz: *Baseball*. Hofmann, Schorndorf 2006, ISBN 3-7780-0231-7
* Göran Fiedler: *Baseball für Fußballfans*. BOD, Norderstedt 2013, ISBN 978-3-8448-1535-1

## Weblingg

* Major League Baseball (Website vo de amerikanische Profiliga)
* IBAF – International Baseball Federation (Website vom Internazionale Baseballverband)
* CEB – Confederation of European Baseball (Website vom Öiropäische Baseballverband)
* DBV – Deutscher Baseball- und Softball-Verband
* ABF – Austrian Baseball Federation
* SBSV – Schweizerischer Baseball- und Softball-Verband
* KBO – Korea Baseball Organization (Website vom koreanische Baseball-Verband, änglisch)
* NBP – Nippon Professional Baseball (Website vom japanische Baseball-Verband, änglisch)
* Baseballreegle (PDF) NASN (änglisch)
Cricket

**Cricket** (ängl. []) isch isch e Mannschaftssportart, wo zu de Schlagballspiil ghöört und vor allem in de Länder vom Commonwealth seer beliebt isch, eso beliebt, ass es in e baar dr Nazionalsport isch.

## Dr Matsch
E Cricket-Mannschaft bestoot us elf Spiiler. Ersatzspiiler si nume under sältene Bedingige erlaubt.

Bim Cricket goot s um s Duell zwüsche em Wärfer (*[[Bowler (Cricket)|Bowler]]*) und em Schlagmaa (*[[Batsman]]*). Dr *Bowler* brobiert d Balle eso z gheie, ass er s *Wicket*, wo dr *Batsman* verdäidigt, drifft oder dass dr *Batsman* esone groobe Feeler wie *leg before wicket* macht, ass er usschäidet. Dr *Batsman* sinersits brobiert, d Balle wägzschloo, so dass är und dr zwäit *Batsman* uf dr andere Site vom *Pitch* iiri Blätz chönne dusche. Für jedes Mol, won e *Batsman* über e *Pitch* rennt, zellt das as e *Run*.

D Fäldspiiler us dr Mannschaft vom *Bowler* brobiere d Balle z fange. Wenn si d Balle fange, bevor si uf em Boode ufgumpt, isch dr Schlagmaa *caught* und schäidet us. Sust gheit mä d Balle so schnäll wie mööglig zum *Wicket* zrugg, wo dr *Wicket-keeper* stoot. Dä gheit mit dr Balle s *Wicket* um, wenn dr *Batsman* nonig zrug hinder sinere Schlaglinie isch, und dr *Batsman* isch denn dusse (*dismissed*) und wird vom neggste Spiiler us sinere Mannschaft ersetzt.

Jedi Mannschaft spiilt äi oder zwäi *Innings*, wo si s Schlagrächt het bis dass si *all out* isch oder erklärt, ass si gnueg *Runs* häig. D Mannschaft, mit mee *Runs* gwünnt dr Matsch.

## Weblingg

* Deutscher Cricket Bund
* Österreichischer Cricket-Verband
* Swiss Cricket Association (änglisch)
* Cricinfo  (änglisch)
Paris Gare de Lyon

Dè **Gare de Lyon**, dütsch *Lyoner Baanhof* odder *Pariser Südoschtbaanhof*, ghört zu dè bedütendschtè Baanhööf z Europa un glychzitig zu dè Sehenswürdigkeitè vo Paris. Er lyt im 12. Arrondissement.

Im Fèrnvokeer gön d Züüg vom Gare de Lyon TGV nõch Süd- un Südoschtfrankrych sowiè i dè Schwiz, nõch Südweschtdütschland un dõdemit Mittè i s Härz vu dè Alemannia, nõch Spanniè un gu Italiè . Denebbè bschtòt è Nachtzùgvobindig gu Venedig. S git Umschtygemöglichkeitè i d Pariser S-Baan-Züüg vo dè Linien A und D. I dè unterirdischè Métroschtation bschtön Vobindigè zuè dè Métrolinniè 1 un 14. Mit ca. 83 Mio. Bassagyr im Johr (227.000 bro Daag) ghört dè Lyoner Baanhof zuè dè drei vokeersreichschtè Pariser Bahnhööf.

## Gschichtè

Dè Baanhof isch i dè Johr 1895-1902 vom Architèkt Marius Toudoire baut worrè. Als Bauherr isch s Ysèbaanunternämmè *[[Compagnie Paris-Lyon-Méditerranée]]* (*PLM*) uffdeèttè; dè Aalass isch d Wältuusschtellig im Johr 1900 gsi. Diè rych vozyrti Fassadè hèt è Längi vo ca. 100 m, dè drin integryrte Turm isch 64 m hoch. Zum Zitpunkt, wo mò-n fèrtig gschtellt hèt, hèt er übber 13 Baanschteig voduègt.
I dè Johrè 1962-1972 isch dè Baanhof umbaut worrè.

Am 27. Juni 1988 hèt sich è schwers Zùguglück abgschpillt, bi dèmm 56 Personè ums Läbbè chò un 57 voletzt worrè sin, wo-nè Zùg uugbrèmst i dè Baanhof y- un uff èn wartendè Zùg uffgfaarè isch. Dõdeby hèt sich vo allèm usègschtellt, dass es Notfallsischteem vom Lyoner Baanhof mangelhaft gsi isch, well s alli Weichè im Baanhof blockyrt hèt.

## Le Train Bleu

Im Baanhofsgebäude git s è bekannts Restaurant *[[Le Train Bleu]]* (als. *Dè Blaue Zùg*) mit dè prunkvollè denkmòlgschütztè Dekoration uss dè Zit um 1900. S isch ebbèfalls vom Marius Toudoire entworfè worrè, diè 41 Bilder im Innerè sin bi 30 Mòler in Uffdraag gää worrè. D Themè vo dè Wandmòlereiè sin vo allem d Städt un Regionè, wo s Bahnnetz vo dè Gsellschaft *PLM* früèner mit Paris vobundè hèt - zu sellènè ghört au d Tendabaan.

Bsunders rych uusgschtattet sin dè *Goldene Saal* (er isch 18,5&nbsp;m lang, 9&nbsp;m breit un 11&nbsp;m hoch) un dè *Große Saal* (er isch 26&nbsp;m lang, 13&nbsp;m breit und 11&nbsp;m hoch).

## Literadur
* Julia Droste-Hennings, Thorsten Droste, *Paris*, DuMont Volaag 2003, ISBN 3-7701-6090-8 (S. 338)
* *Paris. Die schönsten Restaurants*, DuMont Volaag Kölle 1994, ISBN 3-7701-3300-5 (S. 227-235)
* Karen Bowie (Hg.), *Les grandes gares parisiennes au XIXe siècle*, Paris 1984, ISBN 2-905118-01-6 (drin au: Pauline Prevost-Marcilhacy, „Le décor du Buffet de la Gare de Lyon“, S. 144-158)
## Einzelnõchwys

## Weblinggs

* Baanhofsinfo vo dè SNCF
* 
*Restaurant Le Train Bleu (en, fr)
Paris Gare Saint-Lazare

Dè **Gare Saint-Lazare** (dt. Baanhof Sankt-Lazarus) isch ein vo dè sechs großè Kopfbahnhööf z Paris, wo im 8. Arrondissement, i dè Nöchi vo dè großè Kaufhüüser lyt. Übber yn wörd hauptsächlich dè Regionalvokeer i dè Pariser Agglo abgwicklèt un mit öppè 100 Millionè Bassagyr bro Johr (274.000 bro Daag) isch er dè zweitgröschti Pariser Baanhof.

## Gschichtè

D Gschichtè vom *Gare Saint-Lazare* fangt 1837 mit dè Eröffnig vo dè *Chemin de fer de Paris à Saint-Germain* aa. Zèrscht hèt mò èn provisorischè Baanhof uss Holz baut *(l'embarcadère de Paris)* uff èm *Place de l'Europe*.

1841 isch èn zweitè provisorischè, sebbmòl abber gmuèrtè, Baanhof i dè *Rue de Stockholm*, dirèkt vor èm *Place de l'Europe* baut worrè. S Vorhaa vo dè Péreire-Brüèder, s Bedrybè dè Baanlinniè, d Streggi in Richtig vom Pariser Stadtzèntrum, bis zu dè *Rue Tronchet*, z volängerè, isch am Widerschtand vo dè Stadtvowaltig un dè betroffenè Aaliger von èrè möglichè Neubauschtreggi gschiiterèt. Dõher isch s Brojèkt no im selbè Johr keiè glõ worrè.

Dè dritt Baanhof isch zwǜschè 1842 un 1853 an sinèrè hütigè Stell, dè *Rue du Havre*, durch dè Architèkt Eugène Flachat baut worrè.
1889 hèt durch è bedütendi Vogrößerung, wo durch d Wältuusschtellig notwèndig worrè isch un vom Architèkt Jules Lisch gleitet worrè isch, im *Gare Saint-Lazare* si hütigs Uussää gää hèt.

Hüt vofüègt dè Baanhof übber 27 Gleis un isch mit èm öffentlichè Pariser Personènòvokeer-Yrichtungè vobundè (Métro, RER un Bus).


Gare Saint-Lazare002.jpg|Regionalzüüg i dè Baanhofshallè
19940817a Gare Saint-Lazare.jpg|"Turbotrain" RTG (*Rame à turbine à gaz*) vor dè öschtlichè un mittlerè Hallè, 1994
19940817b Gare Saint-Lazare.jpg|Naavokeerszüüg vor dè Weschthallè, 1994
19940817c Gare Saint-Lazare.jpg|Gleisvorfäld un Güèterhallè, 1994


## Vokeer

### Naavokeer
* Versailles Rive-Droite' un Saint-Nom-la-Bretèche-Forêt-de-Marly via Saint-Cloud
* Cergy-Le Haut via Nanterre-Université
* Ermont-Eaubonne via Argenteuil
* Mantes-la-Jolie via Poissy
* Mantes-la-Jolie via Conflans-Fin-d'Oise
* Gisors-Embranchement via Conflans-Saint-Honorine

### Fèrnvokeer
* Vernon - Rouen-Rive-Droite - Le Havre
* Vernon - Rouen-Rive-Droite - Dieppe
* Évreux-Normandy - Caen - Cherbourg
* Évreux-Normandy - Lisieux - Trouville-Deauville

### Métro und RER
Dè Baanhof isch mit mengè Métro- un RER-Stationè vobundè:
* **[[Saint-Lazare (Métro Paris)|Saint-Lazare]]**
**  (Pont de Levallois-Bécon ↔ Gallieni)
**  (Mairie d'Issy ↔ Porte de la Chapelle)
**  (Châtillon-Montrouge ↔ Gabriel Péri-Asnières-Gennevilliers / Saint-Denis-Université)
**  (Météor) (Saint-Lazare ↔ Olympiades)
* **[[Saint-Augustin (Métro Paris)|Saint-Augustin]]**
**  (Pont de Sèvres - Mairie de Montreuil)
* **[[Bahnhof Haussmann – Saint-Lazare|Haussmann – Saint-Lazare]]**
** 

## Weblinggs

* Bahnhofsinfo vo dè SNCF

## Einzelnõchwys
Golf (Sport)

**Golf** isch e dradizionelli Ballsportart. S Ziil isch mit mögligst wenig Schleeg e chliini Balle noch de offizielle Golfreegle, vom Abschlag in s Loch z spiile. Je noch dr Art vom Schlag, wo under de Umständ am beste isch, setzt mä verschiideni Golfschleeger ii. E Golfrunde bestoot mäistens us 9 oder 18 Spiilbaane, wo nochenander uf em Golfblatz absolviert wärde.

Dr internazionali Dachverband isch die International Golf Federation, wo  132 Mitgliidsverbänd us 126 Länder het. Im Ganze git s uf dr ganze Wält mee as 60 Millione organisierti Golfspiiler.

## E baar Fachbegriff

## Litratuur
* Tony Dear: *Birdie! Die ganze Welt des Golf.* („Every golf question you ever wanted answered“). Copress-Verlag, Münche 2008, ISBN 978-3-7679-1027-0.
* André-Jean Lafaurie: *Le Golf: son histoire de 1304 à nos jours.* Grancher Depot, Bariis 1988, ISBN|2-7339-0189-3
* Duncan Lennard: *Golf secrets. Die besten Tricks der Tourspieler.* („golf secrets of the pros“). Kosmos, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12767-4.
* Vivien Saunders: *Das Golf-Handbuch. Ein vollständiger Führer für das grösste aller Spiele.* („The golf handbook“). 5. Uflaag. Hamburg 2000, ISBN 3-86132-535-7.
* Claudia Schramm: *The importance of golf and its effect on the tourism industry. A state of the art analysis of the tourist product sport, especially in regards to the game of golf.* VDM Verlag Müller, Saarbrücke 2009, ISBN 978-3-639-02863-8.

## Weblingg

* Golfverbänd
** Deutscher Golf-Verband e.&nbsp;V.
** Österreichischer Golf-Verband
** Association Suisse de Golf
** Ghörlose Sportverband Sparte Golf
* Sustigs
** RULES4YOU – S Regularie-Onläin-Portal vom Dütsche Golf Verband
** Änderige vo de Golfreegle und vom Amatöörstatut 2012 -2015, PDF-Datei, 4 Site (27kB)
Basketball

**Basketball** isch e Ballsportart, wo mäistens in dr Halle gspiilt wird vo zwäi Mannschafte, wo brobiere, d Balle in dr Chorb vom Gegner z wärfe. D Chörb befinde sich in de Middene vo de bäide schmale Site vom Spiilfäld und si 3,05 Meter hooch. E Mannschaft bestoot us fümf Fäldspiiler und bis zu siibe Spiiler zum Uswäggsle. Dr Dreener cha jeede Spiiler so mänggisch wien er will uswäggsle. Wenn dr Chorb us em Spiil uuse droffe wird, git das, je noch däm wie wit dr Spiiler bim Gheije vom Chorb äwäg gsi isch, zwäi oder drei Pünkt. Für e glungnige Freiwurf git s äi Punkt. D Mannschaft mit de mäiste Pünkt gwünnt s Spiil.

Basketball isch im Joor 1891 vom kanadische Dreener James Naismith as Hallesport erfunde worde. Sit 1936 isch d Sportart olümpisch. Hüte isch Basketball uf dr ganze Wälz populär, bsundrigs in de USA, China und Südeuropa. Alli vier Joor findet im ene andere Land d Basketball-Wältmäisterschaft statt, wo vom Wältbasketballverband FIBA veraastaltet wird. 

Noch dr FIBA spiile öbbe 450 Millione Mensche uf dr ganze Wält Basketball. Die erfolgriichste Basketballspiiler ghööre internazional zu de bestzaalte Profisportler. Zu de bekannteste Spiiler us dr NBA ghöre dr Kobe Bryant, dr LeBron James, dr Magic Johnson, dr Shaquille O'Neal und dr dütschi Spiiler Dirk Nowitzki. 

## Litratuur
* Peter Kränzle, Margit Brinke: *Basketball Basics.* Stuttgart 2000, ISBN 3-613-50359-X.
* Robert W. Peterson: *Cages to Jump Shots: Pro Basketball’s Early Years.* Omaha 2002, ISBN 0-8032-8772-0.
* John Hareas: *100 Jahre Basketball.* Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2005, ISBN 3-7688-1670-2.
* Deutscher Basketball Bund (Hrsg.): *Offizielle Basketballregeln für Männer und Frauen.* (beschlosse vo dr FIBA ab Septämber 2004), Hagen 2004.
* Donald S. McCuaig:  In: *YMCA Canada Y Triangle.* Kanada.
* Michael Schrittwieser, Egon Theiner: *Basketball. Alles über Technik, Taktik und Training.* BLV, Münche 2004, ISBN 3-405-16727-2.
* Markus Alexander: *Die Geschichte des Basketballs von den Anfängen bis heute.* Baltic Sea Press, Rostock 2013, ISBN 978-3-942654-24-1.

## Weblingg

* Deutscher Basketballbund e. V.
* Basketball Bundesliga (BBL)
* Damen-Basketball-Bundesliga (DBBL)
* FIBA Europe *(änglisch)*
* National Basketball Association *(änglisch)*
* National Basketball Association
* Basketball-Schiedsrichter *(über d Reegle)*
## Fuessnoote
Basler Ungarnsturm

Dr **Ungaresturm vo Baasel** im Joor 917 isch Däil vo de Ungarestürm im 9. und 10. Joorhundert gsi, wo Magyare und iiri Noochbere im Ostfrankeriich iigfalle si, und Stedt und Landschafte mit iire Blünderigszüüg verwüestet häi, bis dass dr Kaiser Otto I. 955 si in dr Schlacht uf em Lechfäld gschlaage und denn alli Magyare in sim Riich vernichtet het.

## Dr Sturm
Über e Sturm vo Baasel wäiss mä nume wenig. Dr Mönch Hermann vo Riichenau (1013-1054) schribt drüber im Iidrag vom Joor 917 in sinere Chronik:

Vo wo dr Hermann gwüsst het, ass d Ungare Baasel zerstört häi und denn im Elsass und in Lothringe iigfalle si, wäiss mä nid. D Stadt Baasel isch denn no seer chli und nid bsundrigs wichdig gsi. Si isch zwar scho sit em 4. Joorhundert Sitz vom e Bischof gsi und in dr erste Helfti vom 9. Joorhundert het dr Bischof Haito e Münster lo baue, wo oobe uf em Münsterbärg gstande isch, so dass mä s scho vo witem het chönne gsee. 

S Stedtli het sich kuum gege organisierti Aagrifer chönne verdäidige. Mä wäiss, dass in sällere Zit wenigstens no Däil vom keltische Festigsgrabe existiert häi, aber Stadtmuure het Baasel erst öbbe um 1080 vom Bischof Burkhard vo Fenis überchoo. Villicht si d Muure vom römische Kastell uf em Münsterbärg zwüsche St. Martin und dr Riddergass no gstande, so dass sich d Bürger dört drhinder hätte chönne verstecke. 

Mä cha aber aanee, ass es de Baasler nid besser gange isch as de Bürger vo andere Ort. Öb drbii au e Bischof mit em Naame Rudolf umchoo isch, isch nid sicher. Dä Rudolf kennt mä nume us ere Inschrift uf eme Sarkofaag im Münster, wo verzelt, ass dr Bischof Rudolf am 13. Daag vor de Kalände vom August (am 20. Juli) vo Häide umbrocht worde isch. Wenn das wirklig bim Ungaresturm bassiert isch, denn isch dr Rudolf höggstens zwäi Joor lang Bischof gsi, wil mä vom Bischof Adalbero wäiss, ass er am ene 15. Mai gstorbe isch und ass er im Joor 915 no gläbt het.

Im 16. Joorhundert isch d Erinnerig an dr Ungaresturm scho seer blass gsi.  So het dr Heinrich Brennwald dänggt, ass nid Basel sondern Augst zerstöört und denn ans Rhiichnöi verleit worde sig.

## Noch em Sturm
Wie stark dr Schade am Münster gsi isch wäiss mä nid, und au wär s noch em Sturm het afo repariere und s Bistum verwaltet het, isch nid bekannt. Erst us em Joor 948 wäiss mä, ass e Wichard denn Bischof vo Baasel gsi isch. Es isch mööglig, ass sich in dr Zwüschezit dr Bischof vo Stroossburg um s Bistum kümmeret het. S Münster isch erst vom Bischof Adalbero II. fertig baut und 1019 gweit worde.

Dr Dietrich Engelhus (1362-1434) us Niidersaggse het in sinere *Chronicon continens res ecclesiae et reipublicae ab orbe condito usque ad annum Chr. 1420* verzellt, ass dr Köönig Heinrich I. im Baasler Münster e Gschängg gmacht häig.

## D Saag vom Basilisk

E Saag vrzelt, wie d Lüt noch dr Blünderig in d Stadt zrugchoo si und se wider häi afo ufbaue. Drbii sige si, wo si dr Gärberbrunne gflickt häige, uf e Basilisk gstoosse, das Wääse, wo dr Stadt iire Naame gee häig.

## Kwelle
* Der Einfall der Ungarn 917 uf altbasel.ch, abgrüeft am 6. Juni 2015

## Fuessnoote
Gerberbrunnen (Basel)

Dr **Gärberbrunne** isch e Brunne am Gärberbärgli in dr Stadt Baasel. Es isch e chliine Nischebrunne us em Joor 1927 mit eme viereggige Droog. Ooben am Brunne isch en Inschrift mit dr Saag us em 15. Joorhundert, wo verzelt, ass d Baasler, wo si noch em Ungaresturm 917 in d Stadt zruggchoo si und dr Brunne häige welle flicke, im Gärberloch under em Brunne e Basilisk gfunde häige, wo von em dr Naame vo dr Stadt häärchiem.

## Gschicht
Dr Brunne wird im 13. Joorhundert zum erste Mol erwäänt as Richtbrunne, wo woorschinlig s Gricht vom Lienertstift dagt het. E zwäite Naame isch vom Zumfthuus vo de Gärber cho, wo sit em 13. Joorhundert bis 1874 am Gärberbärg gstande isch. Es isch e Lochbrunne gsi und d Gärber häi sis Wasser brucht zum d Hüt z butze. S Abwasser isch in e Doole, wo 1410 zum erste Mol erwäänt wird, und denn underirdisch in Birsig gflosse. Im 15. Joorhundert häi d Fümfer immer wider emol Reegle gmacht, wie mä dr Brunne söll suuber bhalte. Us dere Zit stammt woorschinlig au d Legände vom Basilisk, wo im Roote Buech 1476 ufgschriibe isch. 

Öbbe denn oder e chli spööter isch im Huus an dr Gärbergass 48 e Baadstube iigrichdet worde, wo iir Wasser woorschinlig vom Gärberloch überchoo het, und s Huus het vo denn aa "zum Nöije Baad" ghäisse, bis s Baad im 17. Joorhundert zuedoo worde isch und vo denn aa s "Alte Baad" gsi isch. 

Im 19. Joorhundert het d Obrikäit d Wasserversorgig vo dr Stadt de modärne Bedingige aabasst und 1866 e Druckwassernetz baut, wo s Wasser vom Bruederholz und Grellige bezooge het. Au dr Gärberlochbrunne hätt sötte ufghoobe wärde wil er bakteriell belastet gsi sig. D Lüt häi nid uf en welle verzichte und e Studie vo dr Uni Züüri het zäigt, ass s Brunnewasser umbedängglig sig. So het men en 1878 e chli umbaut, bis mä 1925 an sim Blatz het welle baue. Mä het en versetzt, nöi gstaltet und ans Druckwassernetz aagschlosse.

## Kwelle
*Der Gerberbrunnen - Heimstatt des Basler Basilisken vom Mike Stoll, abgrüeft am 6. Juni 2015
* 	Der Gerberbrunnen (auch Richtbrunnen) uf altbasel.ch, abgrüeft am 6. Juni 2015
*Gerberbrunnen zu Basel, abgrüeft am 6. Juni 2015
*Gerber-Brunnen uf brunnenfuehrer.ch
* Martina Seifert: *Komplexe Bilder*, Leonhard-Thurneysser-Verlag, 2008, S. 38ff.
Aichen

**Aiche** (amtlich *Aichen*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Aiche leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 58,6&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 29,1&nbsp;% Wald, 10,4&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,9&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Aiche gheret d Derfer Aiche, Memmenhausen, Obergessertshausen ond Ruhfelden ond d Weiler Bernbach ond Nachstetten.

## Gschicht
D heitich Gmoed isch entstande zom 1. Jenner 1976 durch dr Zammeschluss vo Memmahausa ond Obergessertshausa.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
97,2&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 1,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Aiche hot mit em Markt Zeamatshausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Aiche ischt dr Alois Kling.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Aiche ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* 
* 

## Fuaßnota
Balzhausen

**Balzhausa** (amtlich *Balzhausen*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Balzhausa leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 74,6&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 10,8&nbsp;% Wald, 11,3&nbsp;% Sidlongsfleche ond 3,3&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Balzhausa gheret s Dorf Balzhausa ond dr Weiler Kirrberg.

## Gschicht
Balzhausa ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 956.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
93,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Balzhausa hot mit dr Stadt Deahausa ond em Markt Maischterhausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Balzhausa ischt dr Daniel Mayer.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Balzhausa ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.balzhausen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Bibertal

**Biberdal** (amtlich *Bibertal*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Biberdal leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 71,0&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 14,0&nbsp;% Wald, 13,6&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,5&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Biberdal gheret d Derfer Bühl, Anhofen, Echlishausen, Ettlishofen, Großkissendorf, Happach, Hetschwang, Kleinkissendorf, Opferstetten, Schneckenhofen ond Silheim ond dr Weiler Emmenthal.

## Gschicht
D heitich Gmoed isch entstanda zom 1. Mai 1978 durch dr Zammaschluss vo dr Gmoede Anhofen, Bühl, Echlishausen, Ettlishofen, Kissendorf, Schneckenhofen ond Silheim.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 4,2&nbsp;% gleäge.

## Religion
83,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 9,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Biberdal ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Biberdal ischt dr Oliver Preußner.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Biberdal ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.bibertal.de
* 
* 

## Fuaßnota
Breitenthal (Schwaben)

**Broidadal** (amtlich *Breitenthal*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Broidadal leit en dr Region Donau-Iller ond zwar auf dr Donau-Iller-Lech-Platte, auf ma Riadl am weschtlicha Rand vom Genzdal. Des hoißt, dass ma em Boda Schodder fendet und den hot ma en dr Gmoed Oberriad abbaut. Dodurch ischt dr Oberriader Weiher entschtanda.

Vo dr Gmarkong send 72,6 % Landwirtschaftsfleche, 7,6 % Wald, 11,9 % Sidlongsfleche ond 7,9 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Broidadal gheret dia Derfer Broidadal, Naddahausa (amtlich Nattenhausen) ond Oberriad (amtlich Oberried) ond dr Hof Glaserhof.

## Gschicht
S’ Gebiet om Broidadal ischt scho mindeschtens seit em Neolithikum besiedelt. Südöschtlich von Naddahausa hot ma a Siedlong aus em Neolithikum ond dr Bronzezeit gfonda. Dann hot’s öschtlich von Naddahausa, Richtong Krombach, a baar Grabhügel aus dr Bronze- ond dr Hallschtattzeit. Nördlich von Broidadal leit a keltische Viereckschanz aus dr Latènezeit. Heitzodag ischt aber von dem Wall, der om dia Viereckschanz rom war, nix meh zom seha. Em Oberriader Weiher hot ma an eisarna Feierbock aus dr schbäda Latènezeit gfonda. 

Broidadal ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1105, als *Breintintal*. Scho domols, genau wia heidzodag, hot der Nama id "broids Dal" bedeitet, sondern "am broida Dal glega".

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,5 % gleäge.

## Religion
95,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,9 % evangelisch.

## Verwaltong
Broidadal hot mit dr Gmoede Alatshausa, Deisahausa, Eabershause, Waldahausa ond Wisabach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

D Birgermoeschtere vo Broidadal ischt d Gabriele Wohlhöfler.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Broidadal ghert zom Schwäbisch, genauer gsait zom oschdschwäbischa Schbrochraum.

## Freizeit
Dr Oberriader Weiher, oine von da greaschde Baggersea en Boirisch-Schwoba, isch an vielbsuachder Badesee em Gai. Wega derra Greße ka ma do id bloß schwemma, sondern au daucha ond sogar sörfa ond segla. Deshalb hot's do a Sörfschual und au no an Segelclub. Jedes Johr fendet auf am Weiher a Segelregatta schdadd.

A Tradizio am Weiher ischt außerdem s' Silveschderschwemma von dr Wasserwacht, des au jedes Johr ond bei jedem Wedder schdaddfendet: Dia Schwemmer tragat dobei bloss a Bobbelkapp ond a Badhos.

## Wirtschaft ond Infraschtruktur
Broidadal ischt emmer no schtark landwirtschaftlich prägt. S’ geit do 25 landwirtschaftliche Betrieb, davo send alloi vier greßer als 50 ha (Schdand 2010). Dia moischte Landwirt haltet Render, knapp d’Hälfte davo isch Milchvieh. Außerdem hot’s au a baar gwerbliche Betrieb, a Bank, an Begger, an Metzger ond a Pizzeria.

Onda em Genzdal, an ma aufgschdauda Arm von dr Genz, schtoht a Wasserkraftwerk, des 1899 en Betrieb gnomma worra ischt.Heitzodag erzeiget do zwoi Francis-Turbina em Johr 1,7 Mio kWh Schdrom.

## Leid
* Robert Naegele, Sschauspiiler, ischt en Nattahausa ouf d Welt komma.

## Weblink
* 
* www.breitenthal-schwaben.de
* 
* 

## Fuaßnota
Bubesheim

**Buabesa** (amtlich *Bubesheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Buabesa leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 56,7&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 14,9&nbsp;% Wald, 25,9&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,4&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Buabesa gheret koene weiter Ortsdoel.

## Gschicht
Buabesa ghert seit 1805 zua Bayern.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,9&nbsp;% gleäge.

## Religion
84,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 11,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Buabesa hot mit Ketz a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Buabesa ischt dr Walter Sauter.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Buabesa ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
*Peter Kaufmann: *Ein Dorf im Spiegel der Geschichte – Bubesheim*. REAL Satz+Druck, Bubesheim 2002
*Bernt von Hagen, Angelika Wegener-Hüssen: *Denkmäler in Bayern – Landkreis Günzburg*. Karl M. Lipp Verlag, München 2004, ISBN 3-87490-589-6

## Weblink
* 
* www.vg-koetz.de
* 
* 

## Fuaßnota
Burgau

**Burga** (amtlich *Burgau*) ischt a Stadt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Burga leit an dr Mendel.

Vo dr Gmarkong send 57,5&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 16,0&nbsp;% Wald, 24,0&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,5&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Burga gheret d gleichnamig Stadt, d Derfer Großanhausen, Kleinanhausen, Limbach, Oberknöringen ond Unterknöringen ond dr Weiler Nußlacher Hof.

## Gschicht
Em Johr 1147 werdet zom erscht Mol d *Herra vo Burguo* gnennt.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 10,3&nbsp;% gleäge.

## Religion
84,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 9,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Burga ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Burga ischt dr Konrad Barm.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Burga ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* www.burgau.de
* 
* 

## Fuaßnota
Aletshausen

**Alatshausa** (amtlich *Aletshausen*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Alatshausa leit en dr Region Donau-Iller, em Dal vo dr Kammel ond em Gebiat dromrom.

Vo dr Gmarkong send 60,4&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 28,2&nbsp;% Wald, 9,2&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,2&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Alatshausa d Derfer Alatshausa, Gaismarkt, Haupeltshofen, Wasserberg ond Winzer.

## Gschicht
Alatshausa ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1316.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
93,3&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Alatshausa hot mit dr Gmoede Broidadal, Deisahausa, Eabershause, Waldahausa ond Wisabach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Alatshausa ischt dr Georg Duscher.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Alatshausa ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.aletshausen.de
* 
*  (PDF; 1,24 MB)

## Fuaßnota
Burtenbach

**Buddabach** (amtlich *Burtenbach*) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Buddabach leit em Mendeldal zwischa Augschburg ond Ulm.

Vo dr Gmarkong send 46,4&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 40,8&nbsp;% Wald, 9,6&nbsp;% Sidlongsfleche ond 3,2&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Buddabach gheret d Derfer Burtenbach, Kemnat ond Oberwaldbach ond d Humprechtsmühle (Elektrizitätswerk).

## Gschicht
Buddabach ischt seit 1471 e Marksgmoed.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,7&nbsp;% gleäge.

## Religion
57,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 33,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Buddabach ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Buddabach ischt dr Roland Kempfle.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Buddabach ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.burtenbach.de
* 
* 

## Fuaßnota
Deisenhausen

**Deisahausa** (amtlich *Deisenhausen*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Deisahausa leit en dr Region Donau-Iller, an dr Genz.

Vo dr Gmarkong send 67,5&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 14,0&nbsp;% Wald, 13,9&nbsp;% Sidlongsfleche ond 4,6&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Deisahausa gheret d Derfer Deisahausa, Nordhofen, Oberbleichen ond Unterbleichen ond d Hef Ende ond Kiesberg.

## Gschicht
Deisahausa ghert seit 1805 zua Bayern

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,9&nbsp;% gleäge.

## Religion
91,4&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 5,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Deisahausa hot mit dr Gmoede Alatshausa, Broidadal, Eabershause, Waldahausa ond Wisabach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Deisahausa ischt dr Norbert Weiß.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Deisahausa ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.deisenhausen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Dürrlauingen

**Dirrlaungna** (amtlich *Dürrlauingen*) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Dirrlaungna leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 72,2&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 10,6&nbsp;% Wald, 13,9&nbsp;% Sidlongsfleche ond 3,2&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Dirrlaungna gheret d Derfer Dirrlaungna, Mindelaltheim ond Mönstetten ond dr Hof Riedmühle.

## Gschicht
Dirrlaungna hot ab em 12. Johrhondert dr Graufa vo Berg-Burgau ghert.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,1&nbsp;% gleäge.

## Religion
90&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 7,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Dirrlaungna hot mit dr Gmoede Haldawang, Landeschberg, Refinga ond Winterbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Dirrlaungna ischt dr Edgar Ilg.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Dirrlaungna ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.duerrlauingen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Ebershausen

**Eabershause** (amtlich *Ebershausen*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Eabershause leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 73,4&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 13,2&nbsp;% Wald, 11,7&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,8&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Eabershause gheret d Derfer Ebershausen, Seifertshofen ond Waltenberg.

## Gschicht
Eabershause hot seit em 15. Johrhondert em Hochstift Augschburg ghert.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
95,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Eabershause hot mit dr Gmoede Alatshausa, Broidadal, Deisahausa, Waldahausa ond Wisabach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Eabershause ischt dr Herbert Kubicek.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Eabershause ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.ebershausen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Günzburg

**Genzburg** (amtlich *Günzburg*) ischt a Stadt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Genzburg leit an dr Mendong vo dr Genz ond dr Nau en d Donau.

Vo dr Gmarkong send 52,9&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 15,1&nbsp;% Wald, 25,1&nbsp;% Sidlongsfleche ond 7,0&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Genzburg gheret d Derfer Deffingen, Denzingen, Leinheim, Nornheim, Reisensburg, Riedhausen ond Wasserburg.

## Gschicht
Dr Name vo dr Genz kommt vo dr keltische Gettin *Gôntia*, mo zom erschte Mol gnennt wird auf ma Weihestoe aus em 2./3. Jh. n. Chr. D Stadt ischt entstande aus ma remische Kaschtell, mo im 3. Johrhondert em Straußeverzoechnis Itinerarium Antonini als *Guntia* gnennt wird

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 12,3&nbsp;% gleäge.

## Religion
73,4&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 14,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Genzburg ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Oberbirgermoeschter vo Genzburg ischt dr Gerhard Jauernig.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Genzburg ghert zom Schwäbisch.

## Leit
* Diana Damrau (* 1971), Sopranischte

## Literatur
* Wolfgang Czysz: *Gontia-Günzburg in der Römerzeit. Archäologische Entdeckungen an der bayerisch-schwäbischen Donau.* Friedberg 2002, ISBN 3-9807628-2-3
* Franz X. Edlhard: *Chronik der unmittelbaren Stadt Günzburg*. Günzburg a. D. 1894 (Digitalisat)
* Werner Freybourg: *Schlösser, Burgen und Ruinen in Bayerisch – Mittelschwaben. Landkreis Günzburg. Band 1.* Eigenverlag Werner Freybourg, ohne Jahr.
* Wolfgang Wüst: *Historische Einleitung*, in: Klaus Kraft: *Landkreis Günzburg, Bd. 1: Stadt Günzburg* (Die Kunstdenkmäler von Bayern, Teil Schwaben IX), München 1993, S. 1–49.
* Wolfgang Wüst: *Günzburg*. Historischer Atlas von Bayern, Teil Schwaben, Reihe I, Bd. 13, München 1983, ISBN 3-7696-9933-5.
* Sven Keller: *Günzburg und der Fall [[Josef Mengele]] – Die Heimatstadt und die Jagd nach dem NS-Verbrecher*. Oldenbourg Verlag, München 2003, ISBN 978-3-486-64587-3.

## Weblink
* 
* www.guenzburg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Haldenwang (Schwaben)

**Haldawang** (amtlich *Haldenwang*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Haldawang leit en dr Region Donau-Iller am Ibergang zwischa dr Schwäbische Alb ond dr Donaulandschaft.

Vo dr Gmarkong send 60,0&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 28,4&nbsp;% Wald, 10,5&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,2&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Haldawang gheret d Derfer Haldawang, Eichenhofen, Hafenhofen ond Konzenberg, dr Weiler Mehrenstetten ond dr Freibergerhof.

## Gschicht
Haldawang hot seit 1525 dr Freiherra vo Freyberg-Eisenberg ghert ond ischt 1806 zua Bayern komma..

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,9&nbsp;% gleäge.

## Religion
93,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Haldawang hot mit dr Gmoede Dirrlaungna, Landeschberg, Refinga ond Winterbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Haldawang ischt dr Georg Holzinger.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Haldawang ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.haldenwang-schwaben.de
* 
* 

## Fuaßnota
Ichenhausen

**Ichahausa** (amtlich *Ichenhausen*) ischt a Stadt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Ichahausa leit an dr Genz.

Vo dr Gmarkong send 57,6&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 24,5&nbsp;% Wald, 15,7&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,3&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Ichahausa gheret d Derfer Autenried, Deubach, Hochwang, Oxenbronn ond Rieden an der Kötz.

## Gschicht
Ichahausa hot 1406 s Marktreächt kriagt.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 12,7&nbsp;% gleäge.

## Religion
82,3&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Ichahausa hot mit em Markt Waldschna ond dr Gmoed Ellzä a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Ichahausa ischt dr Robert Strobel.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ichahausa ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Eugen Ganzmüller: *Ichenhausen. Vom Dorf zum Markt zur Stadt*, Ichenhausen 1970
* Georg Kreuzer, Claudia Madel-Böhringer und Franz Ritter: *Ichenhausen – Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Band I: Von den Anfängen bis zum Ende des Ersten Weltkrieges. Band II: Ichenhausen im 20. Jahrhundert (1918–2000)*, Günzburg 2007, ISBN 978-3-00-022541-3
* Wolfgang Wüst: *Günzburg.* München 1983, ISBN 3-7696-9933-5, S. 150 ff. (Historischer Atlas von Bayern, Teil Schwaben, Günzburg I/ 13)
* *Juden auf dem Lande – Beispiel Ichenhausen*, Haus der Bayerischen Geschichte, München 1991, ISBN 3-927233-13-7

## Weblink
* 
* www.ichenhausen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Jettingen-Scheppach

**Iadinga-Scheppach** (amtlich *Jettingen-Scheppach*) ischt a Markt em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Iadinga-Scheppach leit en dr Region Donau-Iller an dr Mendel.

Vo dr Gmarkong send 45,3&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 37,6&nbsp;% Wald, 15,0&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,1&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Iadinga-Scheppach gheret d Derfer Iadinga, Scheppach, Eberstall, Freihalden, Ried ond Schönenberg, d Wallfahrtskirch Allerheiligen, d Hef Mooshöfe, d Fabrik Scheppacher Mühle, d Klingenburg ond s Schloss Unterwaldbach.

## Gschicht
D heitich Gmoed ischt zom 1. Jenner 1970 entstande durch dr Zammeschluss vom Markt Iadinga mit dr Gmoed Scheppach.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,9&nbsp;% gleäge.

## Religion
88,2&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 6,8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Iadinga-Scheppach ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Iadinga-Scheppach ischt dr Hans Reichhart.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Iadinga-Scheppach ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.jettingen-scheppach.de
* 
* 

## Fuaßnota
Kammeltal

**Kammeldal** (amtlich *Kammeltal*) ischt a Gmoed em Landkroes Genzburg z Bayern.

## Geografi
Kammeldal leit en dr Region Donau-Iller.

Vo dr Gmarkong send 45,5&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 42,8&nbsp;% Wald, 9,5&nbsp;% Sidlongsfleche ond 2,2&nbsp;% sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Kammeldal gheret d Derfer Ettenbeuren, Behlingen, Egenhofen, Goldbach, Hammerstetten, Hartberg, Kleinbeuren, Reifertsweiler, Ried, Unterrohr, Waldheim ond Wettenhausen ond d Weiler Grünhöfe ond Keuschlingen.

## Gschicht
Dr graischt Doel vom Kammeldal hot bis 1803 zua dr Reichsabtei Wettahausa ghert.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,2&nbsp;% gleäge.

## Religion
92,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Kammeldal ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Kammeldal ischt dr Matthias Kiermasz.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Kammeldal ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.kammeltal.de
* 
* 

## Fuaßnota