open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1712

|}
## Was isch bassiert?
* 29. Jänner: Z Utrecht fangt e Kongräss vu europäische Mächt aa mit em Ziil, em Spanische Erbfolgchrieg en Änd z mache. Dr Fride vu Utrecht wird am 11. April vum Johr dernoo gschlosse, aber vum Chaiser Karl VI. nit akzeptiert.
* 12. April: Dr Toggeburgerchrieg zwische dr katholische «Innere Ort» un dr reformierte Ort Bärn un Züri bricht uus.
* 24. Juli: In dr Entschaidigsschlacht vum Toggeburgerchrieg bi Villmerge besige di reformierte Ständ di katholische Ständ vu dr Alte Aidgnosseschaft.
* 11. Augschte: Im Fride vu Aarau gwinne noch em Toggeburgerchrieg di protestantische Kanton, vor allem Züri un Bärn, statt dr katholische Ort s Ibergwicht in dr Gmaine Herrschaft.
* 22. Novämber: Im Londoner Queen’s Theatre wird d Opere Il Pastor fido vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* Sankt Petersburg wird offiziäll zur russische Hauptstadt. 
* Dr Thomas Newcomen entwicklet e sognännti atmosphärischi Dampfmaschin.

## uf d Wält chuu
* 28. Juni: Jean-Jacques Rousseau, schwyzerisch-franzesische Schriftsteller un Philosoph

## gstorbe
* 7. Augschte: Friedrich Wilhelm Zachow, dytsche Komponischt

## Weblink
1711

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Februar: Uruffierig vu dr Opere *Henrico IV.* vum Johann Mattheson z Hamburg
* 24. Februar: Uruffierig vu dr Opere *[[Rinaldo]]* vum Georg Friedrich Händel am Queen's Theatre z London
* 25. Februar bis 23. Juli: 4. Russische Tirkechrieg: Wel dr Sultan Ahmed III. d Uusliferig vum schedische Chenig Karl XII. an Russland verwaigeret, erklert dr Zar Peter I. em Osmanische Rych dr Chrieg. D Russe marschieren ins Firschtetum Moldau yy, wäre aber bal yygchesslet vu dr osmanische Druppe un mien im Fride vu Pruth ihri Niderlag hiinee.
* Der Speyerer Chaufmann Johann Seeger Ruland entdeckt in eme verwilderete Räbbärg d Räbsort, wu no ihm gnännt isch.
* Z Basel taucht uf ere Abrächnig serschtmol de Name «Läckerlin» uf.

## uf d Wält chuu
* 7. Mai: David Hume, schottische Philosoph un Historiker
* 26. Juli: Lorenz Christoph Mizler, dytsche philosophische Glehrte un Musiktheoretiker

## gstorbe
* 17. April: Joseph I., Chaiser vum Hailige Remische Rych

## Weblink
1709

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Juli: Dr russisch Zar Peter I. sigt iber Schweden in dr Schlacht bi Poltawa un laitet d Chriegswändi im Große Nordische Chrieg yy. Dr schwedisch Chenig Karl XII. flichtet in s Osmanisch Rych.
* 26. Juli: Uruffierig vu dr Opere *Desiderius, König der Langobarden* vum Reinhard Keiser am Thater am Gänsmärt z Hamburg
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 2. Novämber: Anna, Princess Royal un Brinzässi vu Oranie

## gstorbe
* 8. Februar: Giuseppe Torelli, italienische Komponischt

## Weblink
1708

|}
## Was isch bassiert?
* 8. April: Z Rom wird s Oratorium La Resurrezione vum Georg Friedrich Händel unter dr Laitig vum Arcangelo Corelli urufgfiert.
* 25. Juni: Im Große Nordische Chrieg setzt di schwedisch Armee unter em Karl XII. iber d Beresina un marschiert z Russland yy.
* 14. Juli: In dr Schlacht bi Golowtschin cha s schwedisch Heer e iberlägeni russischi Armee bezwinge.
* 4. September: Uruffierig vu dr Opere *Amor tra nemici* vum Attilio Ariosti z Berlin
* 9. Oktober: Dr russisch Zar Peter I. sigt in dr Schlacht bi Lesnajadie iber d Schwede un schwecht dodermit d Armee vum Karl XII. entschaidend. 

## uf d Wält chuu
* 16. Oktober: Albrecht von Haller, Schwyzer Mediziner
* 8. Dezämber: Franz I. Stephan vu Lothringe, Chaiser vum Hailige Remische Rych

## gstorbe
* 21. Oktober: Christian Weise, dytsche Schriftsteller 

## Weblink
1707

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Mai: Dur d Verainigung vu Ängland un Schottland im *Act of Union* entstoht s Chenigrych Großbritannie.
* 13. Merz: Di militerisch Sterki vu dr Druppe vum Prinz Eugen vu Savoye fiert im Spanische Erbfolgchrieg no dr Schlacht vu Turin zur Kapitulation vu Frankrych.Dr Chenig Ludwig XIV. verzichtet uf alli Bsitzaasprich z Italie mit Uusnahm vu Neapel.
* 6. Juni: S Herzogtum Wirttebärg schließt mit Frankrych dr Schwieberdinger Vertrag. 

## uf d Wält chuu
* 31. Jänner: Friedrich Ludwig vu Hannover, Prince of Wales
* 15. April: Leonhard Euler, Schwyzer Mathematiker
* 23. Mai: Carl von Linné, schwedische Botaniker un Taxonom

Datum nit bekannt:
* um 1707: Marie Sallé, franzesischi Dänzeri

## gstorbe
* 9. Mai: Dietrich Buxtehude, dänisch-dytsche Komponischt

## Weblink
1706

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Februar: In dr Schlacht bi Fraustadt sige d Schweden im Große Nordische Chrieg iber s sächsisch-russisch Heer.
* 18. Februar: Uruffierig vu dr Opere *Endimione* vum Giovanni Bononcini im Palazzo di Belfonte bi Wien
* 12. Mai: Totali Sunnefinschternis z Siddytschland un in dr Schwyz
* 14. Mai: Franzosen un Spanier fangen im Spanische Erbfolgchrieg mit dr Belagerig vu dr vu Piemontesen un Eschtrycher ghalte Stadt Turin aa. Erscht mit dr Schlacht bi Turin fallt am 7. Septämber en Entschaidig gege d Belagerer. 
* 29. Oktober: Schwedisch-polnisch Druppe verlieren im Große Nordische Chrieg in dr Schlacht bi Kalisch gege ne sächsisch-russisch Heer. 

## uf d Wält chuu
* 21. Septämber: Jacob Wilhelm Lustig, niderländische Komponischt

## gstorbe
* 10. Mai: Johann Jakob Hofmann, Schwyzer Theolog, Altphilolog, Historiker un Lexikograf

## Weblink
1705

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Jänner: D Oper Almira vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 16. April: Dr Isaac Newton wird fir syni Verdienscht um d Wisseschaft vu dr Chenigi Anne zum Ritter gschlaa.
* 31. Juli: In dr Schlacht bi Rakowitz sige d Schweden im Große Nordische Chrieg iber e fimfmol so groß sächsisch-polnisch Heer,
* 5. Augschte: Z Hamburg wird d Opere Octavia vum Reinhard Keiser urufgfiert.
* Aafangs Novämber: In dr Oberpfalz fangt e Volkserhebig gege di chaiserli Bsatzig unter em Joseph I. aa. Dr Ufstand braitet si schnäll in fascht ganz Bayern uus. Am 25. Dezämber wird dr Ufstand nidergschlaa un in dr „Sendlinger Mordweihnacht“ iber 1000 Freihaitskämpfer vu dr habsburgische Armee nidergmetzlet.
* Dr 20-jehrig Johann Sebastian Bach bsuecht dr Dietrich Buxtehude z Lübeck.

## uf d Wält chuu
* 14. Jänner: Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier, franzesische Seefahrer un Forscher
* 24. Jänner: Farinelli, italienische Sänger
* 18. Augschte: Emanuel Büchel, Schwyzer Zaichner un Aquarellischt

## gstorbe
* 16. Augschte: Jakob Bernoulli, Schwyzer Mathematiker un Physiker

## Weblink
Bienen

D **Biine**, oder wie men i deil alemannische Dialäkt au seit: **Imme**, **Imbi**, **Beiji** oder **Biili**, latynisch: *Apiformes,* si en Grubbe vo Insekte, wo meereri Familie vo de Hutflügler (Hymenoptera) in ere zämmegfasst wärde.

In dr Umgangssprooch wird dr Begriff *Biine* mäistens uf en äinzelni Art, die Westligi Honigbiine (*Apis mellifera*) reduziert, wo d Lüt uf sä wägen iirer Bedütig as staatebildende Honigbroduzänt, aber au will si sich gute chönne verdäidige, bsundrigs uf sä ufmerksam si. D Biine im algemeine si aber e rächt groossi Grubbe mit seer underschiidligen Arte. Vili von ene, vor allem die wo solitär lääbe, wärde under em Begriff Wildbiine zämmegfasst.

## Ökologii, Ökonomii
Wil d Biine bi dr Bestöibig von e Hufe Wild- und Kulturpflanze üsserst wichdig si isch s *Biinestärbe* uf dr ganze Wält e Grund zum besorgt z si. Iiri ökonomischi Bedütig scho nume in dr Honigbrodukzioon wird dütlig, wemm mä dra dänggt, ass in Dütschland eläi mee as 80'000 Imker öbbe e Million Biinevölker halte. Die broduziere öbbe 25'000 Donne Honig im Joor, was öbbe 20 Brozänt vom häimische Bedarf entspricht.

E schlimme Schädling für d Biienvölker isch d Varroamilbe.

## Lueg au
* Wälttag vo de Imbi

## Litratuur
* Berenbaum, May R.: *Blutsauger, Staatsgründer, Seidenfabrikanten. Die zwiespältige Beziehung zwischen Mensch und Insekt*. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 1997, ISBN 3-8274-0078-3.
* Michener, Charles D.: *The Bees of the World*. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 2000, ISBN 0-8018-6133-0.
* Müller, Krebs und Amiet: *Bienen: Mitteleuropäische Gattungen, Lebensweise, Beobachtung*. Naturbuch-Verlag, Münche 1997, ISBN 3-89440-241-5
* Weiß, Karl: *Bienen und Bienenvölker*. C. H. Beck, Münche 1997, ISBN 3-406-41867-8
* Westrich, Paul: *Die Wildbienen Baden-Württembergs*. 2 Bänd. Ulmer, Stuttgart 1989, 1990. ISBN 3-8001-3307-5

## Weblingg

* ''naturbildarchiv-guenter.de'': Fotene vo Arte und Verhaltenswiise von e Hufe Wildbiinearte, wo in Dütschland vorchömme
* ''Wildbienen.de'': Biologii, Arten, Schutz

## Fuessnoote
Tauben

D **Duube** (Columbidae) si e Familie vo Vögel mit vile Arte. Si si die äinzigi Familie in dr Ornig vo de **Duubevögel** (Columbiformes). D Arte vo dr Familie häi e zimlig äihäitlige Körperbau mit eme chreftige Rumpf und eme relativ chliine Chopf, wo bim Laufe uf e charakteristischi Art vorwärts und und zrugg bewegt wird. Bi de mäiste Arte isch s Gfiider grau, graublau oder bruun. Es git e baar wenigi Arte, wo die mäiste von ene zu de Fruchtduube ghööre, wo seer farbigi Fäädere häi. 

D Duube ernääre sich vor allem vo pflanzliger Naarig, wo vo de mäiste Arte ganz verschluckt wird. Im Geegesatz zu de mäiste Vögel lüpfe d Duube zum Drinke dr Chopf nit, sondern si suuge s Wasser uf. D Näster vo de Duube si mäistens seer äifach. S Gleeg bestoot us äim bis zwei Äier. Es isch bsundrigs für d Duubevögel ass si für iiri Junge die sogenannti Chropfmilch bilde und si mit ere füetere. Die Junge waggse seer schnäll und chönne bi vile Arte scho mit zwäi Wuche usfliege.

D Familie umfasst öbbe 42 Gattige und mee as 300 Arte. Die grössti Artevilfalt bestoot im Gebiet vo Südostasei bis Australie. In dr Paläarktis chömme 29 Arte vor,  fünf von ene in Middelöiropa. 

## Litratuur
* Urs N. Glutz v. Blotzheim und Kurt M. Bauer: *Handbuch der Vögel Mitteleuropas.* Bd. 9., 2. Aufl., AULA-Verlag, Wiesbade, 1994: S. 9–11. ISBN 3-89104-562-X. 
* David Gibbs, Eustace Barnes und John Cox: *Pigeons and Doves – A Guide to the Pigeons and Doves of the World*. Pica Press, Sussex 2001, ISBN 90-74345-26-3.
* Alois Münst und Josef Wolters: *Tauben – Die Arten der Wildtauben*, 2. Uflaag, Verlag Karin Wolters, Bottrop 1999, ISBN 3-9801504-9-6.
* Gerhard Rösler: *Die Wildtauben der Erde – Freileben, Haltung und Zucht*. Verlag M. & H. Schaper, Alfeld-Hannover 1996, ISBN 3-7944-0184-0.

## Weblingg
Gwyneth Paltrow

D **Gwyneth Katherine Paltrow** (* 27. Septämber 1972 z Los Angeles, Kalifornien) isch e US-amerikanischi Schauspiileri un Sängeri.

## Läben und Karriere
D Paltrow isch as Dochter vum Regisseur un Färnsehproduzänt Bruce Paltrow un dr Schauspiileri Blythe Danner uf d Wält chuu. D Vorfahre vu ihrem Vater sin oschteuropäischi Jude gsii, ihri Mueter stammt us ere pensilfaanische Quäkerfamilie. Ihre Brueder Jake isch Regisseur.

Wu d Paltrow 15 Johr alt gsii isch, isch si ai Johr as Uusduschschueleri z Spanie gsii. No dr High School het si an dr University of California, Santa Barbara Chunschtgschicht studiert, het s Studium aber abbroche, wel si aagfange het mit dr Schauspiilerei.

Ihri erscht Filmrolle het si in *Shout* (1991) an dr Syte vum John Travolta gspiilt.  Anne 1998 isch ere dr international Durbruch mit dr Hauptroll vu dr Viola De Lesseps in dr Liebeskumedi *Shakespeare in Love* glunge, wu si di fiktiv Freindin vum William Shakespeare (Joseph Fiennes) gspiilt het. Dr Film isch bi Kritiker un au bim Kinopublikum e große Erfolg gsii, un d Platrow het fir ihri Roll unter anderem dr Oscar as *Beschti Hauptdarstelleri* un e Golden Globe as *Beschti Hauptdarstelleri – Musical oder Kumedi* iberchuu. Am 13. Dezämber 2010 isch si mit eme Stärn (Nr.&nbsp;2427) uf em Walk of Fame z Hollywood gehrt wore.

No Beziehige mit em Brad Pitt (vu 1995 bis 1997 verlobt) un em Ben Affleck (vu 1998 bis 2000 liiert) het d Paltrow am 5. Dezämber 2003 z Kalifornie dr Chris Martin ghyrote, dr Sänger vu dr britische Band Coldplay. Am 14. Mai 2004 isch di gmainsam Dochter uf d Wält chuu. Am 9. April 2006 het d Paltrow z New York ihr zwait Chind uf d Wält brocht. Am 25. Merz 2014 het d Paltrow d Drännig vu ihrem Mann Chris Martin bekannt gee.

Im Jänner 2018 het si ihri Verlobig mit em TV-Produzänt Brad Falchuk bekannt gmacht, im Septämber 2018 hän si ghyrote.

## Filmografy (Uuswahl)
### Kinofilm

### Färnseh
* 1993: Deadly Relations (dt. *Das Biest hinter der Maske*)
* 1992: Cruel Doubt (Färnsehfilm)
* 1997: Thomas Jefferson (Mini-Serie; Sprächroll)
* 2008: Classical Baby (I’m Grown Up Now): The Poetry Show (Färnsehfilm)
* 2010–2011, 2014: Glee (Färnsehserie, 5 Folge)
* 2014: Web Therapy (Webserie, 2 Folge)
* 2019: The Politician (Färnsehserie, 8 Folge)
* 2020: The Goop Lab (Dokuserie, 6 Folge)

## Uuszaichnige un Nominierige (Uuswahl)
**[[Oscar]]**
* 1999: Uuszaichnig as *Best Actress in a Leading Role* fir *Shakespeare in Love*

**[[Bambi (Auszeichnung)|Bambi]]**
* 2011: Uuszaichnig in dr Kategory *Film International*

**[[British Academy Film Award]]**
* 1999: Nominierig in dr Kategory *Best Performance by an Actress in a Leading Role* fir *Shakespeare in Love*

**[[Emmy]]**
* 2011: *Beschti Gastdarstellerin in ere Comedyserie* fir *Glee*

**[[Golden Globe Award|Golden Globe]]**
* 1999: Uuszaichnig in dr Kategory *Best Performance by an Actress in a Motion Picture – Comedy/Musical* fir *Shakespeare in Love*
* 2006: Nominierung in dr Kategory *Best Performance by an Actress in a Motion Picture – Drama* fir *Der Beweis – Liebe zwischen Genie und Wahnsinn*

## Weblink

* 
* Gwyneth Paltrow uf tv.com
* Porträt uf film-zeit.de
Haie

D **Hai** (Selachii) si Fisch us dr Klass vo de Chnorpelfisch. Uf dr ganze Wält si öbbe 500 verschiideni Arte bekannt. S Wort *Hai* stammt vom niederländische *haai* ab. Das sälber chunnt vom isländische Wort *haki*, wo Hogge bedütet und en Aaläänig an die hoggeförmigi Schwanzflosse vo de Hai isch. In dr Umgangssprooch säit mä dä Hai vilmol **Haifisch**.

Die mäiste Hai frässe Fisch und anderi gröösseri Meerdier; aber dr Walhai, wo bis zu 14&nbsp;m lang und 12&nbsp;t schwer cha wärde, dr Riisehai und dr Riisemuulhai ernääre sich im Wääsentlige vo Plankton. Au wenn im Joor nume öbbe fümf Mensche wäge Haiaagriff stärbe, gälte d Dier as chaltblüetigi Killer und Menschefrässer. Dr Bestand vo vile Haiarte isch wägen ere übermässige Befischig bedroot.

## Litratuur
* Jürg M. Brunnschweiler: *Was Haie sind*. Aspekte der Knorpelfischbiologie. Cuvillier, Göttinge 2005, ISBN 978-3-86537-662-6. 
* Leonard Compagno, Marc Dando, Sarah Fowler: *Sharks of the World*, Princeton Field Guides, Princeton University Press, Princeton und Oxford 2005, ISBN 978-0-691-12072-0.
* Ralf Michael Hennemann: *Haie & Rochen Weltweit*, Jahr Verlag, IKAN-Unterwasserarchiv Frankfurt, Hamburg 2001, ISBN 3-86132-584-5.
* Alessandro de Maddalena, Frank Reckel: *Haie im Mittelmeer*, In: *Biologie in unserer Zeit*, 33(4), 2003, . S. 257–263.
* Angelo Mojetta: *Haie – Biografie eines Räubers*, Jahr Verlag, Hamburg 1997, ISBN 3-86132-224-2.
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the world*, Fourth Edition, Wiley & Sons, Hoboken 2006, ISBN 978-0-471-25031-9.
* Erich Ritter, Gerhard Wegner: *Haiunfälle: Hintergründe verstehen – Gefahren erkennen*, Kosmos-Verlag, 2005, ISBN 978-3-440-09807-3.

## Weblingg

* Website der Haischutzorganisation ''Shark Project''
* Website der Deutschen Elasmobranchier Gesellschaft
* www.hai.ch: Datebank über 250 Haiarte
* www.shark-references.com: Litratuurdatebank vo wüsseschaftlige Aarbäite über rezänti und fossili Hai und Roche

## Fuessnoote
1704

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Juli: D Konfederation vu Warschau erklert dr Stanislaus I. Leszczyński zum Chenig vu Pole. Dää Affront gegeniber em Chenig August II. lest e Burgerchrieg uus. 
* 13. Juli: Di schwedisch Feschtig Dorpat (hite Tartu, Eschtland) kapituliert im Große Nordische Chrieg noch ere fimfwichige Belagerig vor dr russische Armee.
* 1. bis 4. Augschte: D Ängländer eroberen im Spanische Erbfolgchrieg Gibraltar.
* 9. Augschte: D Russe unter em Zar Peter dem Großen erobere di schwedisch Feschtig Narva (hite Eschtland) noch ere sechswichige Belagerig.
* 24. Augschte: E niderländisch-änglischi Flotte sigt iber Frankrych in dr Schlacht vu Vélez-Málaga im Spanische Erbfolgchrieg.
* 20. Oktober: Uruffierig vu dr Opere *Cleopatra* vum Johann Mattheson z Hamburg 

## uf d Wält chuu
* 6. Februar: Johann Jakob Iselin-Ryhiner, Schwyzer Chaufme und Milidäär
* 31. Juli: Gabriel Cramer, Schwyzer Mathematiker

## gstorbe
* 28. Oktober: John Locke, änglische Philosoph

## Weblink
1703

|}
## Was isch bassiert?
* S Hailig Remische Rych as Ganzes un zahlrychi Rychsständ schließe si im Spanische Erbfolgchrieg dr *Haager Große Allianz* gege Frankrych aa, wu 1701 zwisch em Chaiser Leopold I., dr Niderlande un Ängland gschlosse woren isch. Au Savoye wächslet d Syte.
* 27. Mai: Dr Zar Peter I. lait mit em Böu vun ere Feschtig an dr Newa dr Grundstai fir d Stadt Sankt Petersburg.
* 14. Oktober: Mit dr Eroberig vu dr Stadt Thorn, wu syt em 26. Mai belageret woren isch, ibernimmt dr schwedisch Chenig Karl XII. d Kontrolle iber Pole.

## uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
* Johann Friedrich Lampe, dytsch-britische Komponischt

## gstorbe
* 30. Septämber: Caspar Adelmann, dytsche Jesuiteglehrte un Lehrer

## Weblink
1702

|}
## Was isch bassiert?
* 11. Merz: Di erscht Dageszytig im Chenigrych Ängland, *The Daily Courant*, erschynt.
* 19. Merz: D Anne wird di letscht Chenigi vu Ängland us em Huus Stuart.
* 23. März: Im Große Nordische Chrieg marschiere d Schweden unter em Chenig Karl XII. z Polen yy. Am 14. Mai kapituliert Warschau, am 31. Juli Krakau.
* 14. Oktober: In dr Schlacht vu Fridlinge im Spanische Erbfolgechrieg wird d Burg Fridlinge gschlisse.
* 19. Oktober: Uruffierig vu dr Opere *Sieg der fruchtbaren Pomona* vum Reinhard Keiser am Theater am Gänsmärt z Hamburg

## uf d Wält chuu
* 2. Dezämber: Samuel Engel, Schwyzer Bibliothekar, Geograf, Politiker, Philanthrop un Ekonom

## gstorbe
* 19. Merz: Wilhelm III., Chenig vu Ängland, Schottland un Irland

## Weblink
1701

|}
## Was isch bassiert?
* 18. Jänner: Dr Friedrich I. wird dr erscht Chenig vu Preuße.
* 18. Februar: Dr Philipp vu Anjou, dr Änkel vum Ludwig XIV. vu Frankrych, ziet as Philipp V. vu Spanie z Madrid yy. Syni Aasprich uf dr Dron wäre vu andere Schpirante bstritte. Dr Spanisch Erbfolgchrieg um s Erb vum letschte spanische Habsburger, em Chenig Karl II. vu Spanie fangt aa.
* 26. Februar: Russland un Sachse-Pole schließe ne neie Allianzverdrag.
* 12. Juli: Uruffierig vu dr Opere *La fede ne' tradimenti* vum Attilio Ariosti z Berlin
* 5. Oktober: Dr sognännt Sagenserhandel innerhalb vu dr Drei Bind zwische katholische un reformierte Gmaine eskaliert zuen eme militerische Konflikt. Sagogn wird vu Reformierten bsetzt, Falera wird blinderet. Am 28. Oktober wäre di katholische Gmaine in eme Verglych zuen ere Gäldbueß verurdailt.
* 26. Oktober: Uruffierig vu dr Opere *Die wunderschöne Psyche* vum Reinhard Keiser am Theater am Gänsmärt z Hamburg 

## uf d Wält chuu
* 1. März: Johann Jakob Breitinger, Schwyzer Philolog und Autor

## gstorbe
* 7. Juni: Ferdinand Wilhelm, Herzog vu Wirttebärg, dytsche Heerfierer un Generalfäldmarschall

## Weblink
1700

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Zar Peter dr Groß ersetzt di byzantinisch Johreszellig, wu bis dert z Russland gulte het mit dr Zellig ab dr Erschaffig vu dr Wält, dur dr julianisch Kaländer mit dr Johreszellig ab dr Geburt Christi.
* 12. Februar: Mit dr Invasion vu dr sächsischen Armee z Livland un dr Belagerig vu Riga fangt dr Groß Nordisch Chrieg aa. 
* 27. Februar: Dr William Dampier entdeckt uf ere Forschigsfahrt d Insle Neibritannien im Stillen Ozean.
* 1. Merz: In dr broteschtantische Dail vum Hailige Remische Rych un z Dänemark wird dr Gregorianisch Kaländer yygfiert.
* 6. Juni: Uruffierig vu dr Opere *L'inganno vinto dalla Costanza* vum Attilio Ariosti z Berlin
* 3. Juli: Russland un s Osmanisch Rych unterzaichne dr Verdrag vu Konstantinopel, wu em Russisch-Tirkische Chrieg vu 1686-1700 en Änd macht. Asow un Taganrog wäre russisch.
* 23. Novämber: Dr Giovanni Francesco Albani wird vum Konklave as Noofolger vum Innozenz XII., wu am 27. Septämber gstorben isch, zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Clemens XI. aa.
* 30. Novämber: D Schweden unter em Chenig Karl XII. sigen in dr Schlacht bi arva iber di russisch Armee.
* Waldenser, wu us Frankrych uf Wirttebärg verdribe wore sin, grinde „Le Bourset“ (heute: Nuihengschdedd).

## uf d Wält chuu
* 8. Februar: Daniel Bernoulli, Schwyzer Mathematiker

## gstorbe
* 12. Mai: John Dryden, änglische Dichter

## Weblink
Altweltkamele

D **Altwältkamel** (*Camelus*) si e Süügergattig, wo zwäi Arte drzue ghööre: s Drambbeldier oder Baktrische Kamel (*C. bactrianus*), wo zwäi Höcker het und s Dromedar (*C. dromedarius*) mit nume äim. Zur zoologische Familie vo de Kamel (Camelidae) ghööre au d Nöiwältkamel, wo in Amerika lääbe (Guanako, Lama, Alpaka und Vikunja).

Wil e Sandwüesti und s Meer sich e chli äänlig si wil si bäidi so wit und (für e Mensch) lääbensfindlig si und wil d Kamel bim Laufe schaukle, säit mä dä Altwältkamel mänggisch au *Wüesteschiff*, wil s lang nume mit Kamel as Dransbortmiddel mööglig gsi isch, dur e Wüeste z räise.

## Aabassig an s Wüesteklima

D Altwältkamel chönne groossi Mänge vo Wasser und Naarig spiichere. In iire Höcker laagere si Fett ii, und chönne dank däm bis zum e Mooned ooni Naarig uschoo. In iirem Maagesüstem chönne si öbbe 100 bis 150 Liter Wasser spiichere, won ene für bis zu zwäi Wuche längt. Si bruche nume öbbe zää Minute zum die ganzi Mängi vo Wasser uf äimol z drinke.

Zum nid z überhitze bruuche au d Kamel brinzipiell s Verdunste vo Wasser. Si chönne aber iiri Körpertämpratuur bis zum ene gwüsse Graad au andersch reguliere. Z Nacht chönne s Wermi diräkt an die chalti Nachtluft abgee ooni drbii Wasser z verliere und iiri Tämpratuur sinkt bis uf 34 °C. Underdags cha d Körpertämpratuur bis uf 41 °C stiige, ooni dass d Dier Schaade nämme.

D Bäi vo de Altwältkamel si zimlig lang. Wie alli Kamel berüere si dr Boode mit em vorletschte und letschte Gliid vo de Zeeche. Si häi käni Huef sondern chrummi Neegel, und doorum isch nume die vorderi Kante vo de Füess gschützt. D Zeeche si uf eme elastische Bolster us Bindgwääb, won e bräiti Sooleflechi bildet. Iire Bassgang, wo si bäidi Bäi uf dr gliiche Site zämme bewege, und iiri seer bräite Fuessflechene hilft ene au uf diefem, wäichem Sand guet vorwärtszchoo.

Die rote Bluetkörperli häi e Form äänlig wie die von ere Rugbyballe.  Mä vermuetet, ass eso s Bluet besser fliesst, wenn s wäge Wassermangel dickflüssiger wird. Mä dänggt ass sich d Bluetkörperli uf mee as s Dobblete vo iirer Gröössi chönne usdeene. 

Wil s in Wüestegebiet immer wider zu Sandstürm chunnt, isch s vo Vordäil, wenn sich e Dier vor dene Bedingige cha schütze. D Kamel häi extrem langi Wimpere, wo d Auge zuedecke und so vor em Sand schütze. Uf iiren Oore waggse langi Hoor und si chönne iiri Naaselöcher zuedue, sodass kä Sand iine cha.

## Litratuur
* Bernhard Grzimek: *Grzimeks Tierleben. Enzyklopädie des Tierreichs.* Bechtermünz 2001. ISBN 3-8289-1603-1
* 
* Chris Lavers: *Warum Elefanten große Ohren haben – dem genialen Bauplan der Tiere auf der Spur*, Gustav Lübbe Verlag, Bergisch-Gladbach 2001, ISBN 3-7857-2047-5
* Manfred Pichler, Willy Puchner: *Die Wolken der Wüste. Eine Kulturgeschichte der Kamele*, ISBN 3-89416-150-7

## Weblingg

* "Kameldungen" - vili Infos über Kamel
*
1710

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Jänner: Uruffierig vu dr Opere *Turno Aricino* vum Giovanni Bononcini am Teatro della Favorita z Wien
* 29. Jänner: Modernisierig vu dr kyrillische Schrift dur dr russisch Zar Peter I.
* 26. Juli: Uruffierig vum Scheferspiil *Aurora* vum Reinhard Keiser am Thater am Gänsmärt z Hamburg
* 18. Augschte bis 30. Septämber: Belagerig vu Reval dur russischi Druppe. Mit dr Kapitulation vu dr Stadt isch d Eroberig vum schwedische Livland ferig. 
* D Niderländer verleen Mauritius. In dr Folg setze si Seeraiber uf dr Insle fescht.
* Im nerdlige un eschtlige Dytschland, z Schweden un t Russland wietet di letscht groß Pescht-Epidemy.
* Der italienisch Buur *Ambrogio Nucerino* entdeckt in sym Garte bim Boore vun eme Brunne d Ruine vum antike Herculaneum, wu syt 1600 Johr verschittet gsii isch.

## uf d Wält chuu
* 18. Mai: Johann II. Bernoulli, Schwyzer Mathematiker un Physiker
* 28. Mai: Thomas Arne, änglische Komponischt
* 10. Dezämber: Johann Christian Wentzinger, dytsche Bildhauer, Moler un Architäkt

Datum nit bekannt:
* José Luzán, spanische Moler

## gstorbe
* 19. Septämber: Ole Rømer, dänische Astronom
* 22. Novämber: Bernardo Pasquini, italienische Komponischt

## Weblink
Damasak

**Damasak** isch e Schtadt im Norde vo Nigeria a de Gränze zum Niger. Si ligd bim Zämmefluss vom Yobe und em Komadugu Gana,. D Stadt isch en wichtige Verchersknote mit Stroose nach Süde uf Gubio un Maiduguri und ere Stroos nach Oschte Richtig Kukawa un Baga. D Usbreitig vo de Wüeschte im Norde vo Nigeria isch au z Damasak spürbar und wird immer meh zu eme Problem.

## Gschicht
Nach ere Legende isch d Schtadt durch de Kamkama Modu gründt worde. Im 16. Johrhundert het d Schtadt zu de Sao-Zivilisation ghört und isch vo hohe Muure umgeh worde und in de 1570er- oder 1580er-Johr isch si durch de Idris Alooma eroberet worde. D Schtadt liegt vilicht nöd genau dete, wo si damals gsi isch.

Im November 2014 isch d Stadt vo de Terrororganisation Boko Haram eroberet worde und im März 2015 vo Soldate us em Tschad und us Niger wider zruckeroberet worde.

## Einzelnochwiis
Kalter Wangen

Dè **Kaalte Wangè** isch èn Bärg mit 670.9 m NHN, wo uff ènèm Uusläufer vom Chlynè Randè im Landchreis Waldshuèt im Chleggau lyt.

## Laag un Beschrybig

Dè Kaaltè Wangè lyt zwǜschè Stettè im Südè un Grièßè im Nordè. A sinèrè Flankè lyt d Landstrõß 161a, uff dèrrè vo 1967 bis 1988 s Bärgrènnè Kaalte Wangè stattgfundè hèt. Wärend em Renne isch d Streggi jewils sicher gsi, aber sunscht bassyre immer widder schwèri Uufäll uff sèllèrè Strõß. Dirèkt uff èm Kaaltè Wangè lyt è Strõßèchrützig, dört zwygt d Bärgschtrõß gu Bärgöschingè ab. Dè Nammè *Kaaltè Wangè* vowyst uff diè raui Wetterlaag vo dèrrè Wangè vum Chlynè Randè, wo dõ bsunders dè Winterschtürm uusgsetzt isch, wo vom Weschtè chömmèd. Dè Kaaltè Wangè isch au è Passhöchi (607 m) mit ènèm Wägchrütz un èm Raschtblatz nèbbèdraa.

Uff èm sich weschtlich aaschlièßendè Wannèbärg (690 m) stòt dè Sender Wannèbärg (683 m). Zwǜschè m Kaaltè Wangè un èm Wannèbärg, öppè uff 450 Meter NHN, lyt a dè nördlichè Wangè vom Hochrhy s Dorf Bärgöschingè, wiè Stettè èn Ortsdeil vo Hohètèngè.

## Bilder vom Wangè

Datei:Hochrheinfahrt-eglisau-brücken.JPG|Dè Kaaltè Wangè vu Südoschtè bi Eglisau hèr aagluèget. Er lyt am Horizont obberhalb vum rächtè Widderlager vo dè Strõssèbrugg, i dè Mitti vo dè Ysèbaabrugg obberhalb lyt dè Sender Wännèbärg
Datei:Kaalte Wangè Bligg uff Wannèbärg.JPG|Dè Bligg vom Kaltè Wangè a dè Strooss nooch Bärgöschingè uff dè Wannèbärg mit èm glychnammigè Sènder obbè druff
Datei:Kaalte Wange Passhoechi Mit Waegchruetz.JPG|D Passhöchi vum Kaaltè Wangè mit Wägchrütz, Bliggrichtig gu Grièßè
Datei:Kaalte Wangè Fèrnbligg gu Hochrhy un öschtlichè Aargau.JPG|Fèrnbligg vum Kaaltè Wangè us Richtig Hochrhy un èm öschtlichschtè Zipfel vum Aargau bi Kaiserschtuèl
Datei:Kaalte Wangè Passhoechi.JPG|D Passhöchi vum Kaaltè Wangè mit èm Raschtblatz un dè Strõß gu Bärgöschingè
Datei:Kaaltè Wangè Passhoechi vo Weschtè.JPG|D Passhöchi vum Kaaltè Wangè vu Weschtè, uss Richtig Bärgöschingèr Strõß, hèr gsää


## Kartè
* Landesvomessigsamt Baddè-Württèbärg: *Topographischi Kartè 1:25000*

## Weblink

## Einzelnõchwys
Au am Rhein

**Au am Rhin** (amtlich *Au am Rhein*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).
 
## Geografi
Au lit am Rhin un isch d nerdligscht Gmai vum Landkrais. Dr Bann bsteht us 40,7 % Landwirtschaftsflechi, 35 % Wald, 10 % Sidlungsflechi un 14,3 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Au sin Rhoischdedde, Durmische, Elise-Illinge. Im Weschte bildet dr Rhin d Gränze.

## Gmaindsgliderung
Zue Au ghere kaine wittere Ortsdail.

## Gschicht
Au am Rhin isch zum erschte Mol gnännt worre anne 830 as *Augia*.

## Verwaltung
Au het sich mit Bietje, Durmersche un Elchese-Illinge zum *Gmaiverwaltungsverband Durmersche* mit Sitz z Durmersche zämmegschlosse.

Burgermaischter*ne:
* Hartwig Rihm (CDU): 1985 bis 2017 
* Veronika Laukart (CDU): sit 2017 

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Au am Rhin ghert zum Owerrhinalemannisch.Im Dialäkt vun Au sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait *Bruuder* statt 'Brueder' un *miid* statt 'mied'.

Au isch e Belegort vum SSA gsii (RA-1).

## Weblink

* www.auamrhein.de

## Fueßnote
Bischweier

**Bischwir** (amtlich *Bischweier*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).
 
## Geografi
Bischwir lit in dr Rhineweni am Ingang vum Murgdal. Dr Bann bsteht us 68 % Landwirtschaftsflechi, 0,2 % Wald, 30,3 % Sidlungsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Bischwir sin Muggesturm, Gaggenau un Kuppene.

## Gschicht
Bischwir wird in ere Urkund us em Johr 1288 gnännt as *Bischoviswilre*.

## Gmaindsgliderung
Zue Bischwir ghere kaine wittere Ortsdail.

## Verwaltung
Bischwir het sich mit dr Stadt Kuppene zum Gmainverwaltungsverband „Nachbarschaftsverband Bischweier-Kuppenheim“ mit Sitz z Kuppene zämegschlosse

Dr Burgermaischter isch dr Robert Wein (sit 1988).

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Bischwir sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait *Bruuder* statt 'Brueder' un *miid* statt 'mied'.

## Weblink

* www.bischweier.de

## Fueßnote
Höhere Säugetiere

Die **Hööchere Säuger** oder **Plazentadier** (Eutheria, Placentalia) bilde wie d Kloakedier (Protheria), wo Äier leege, und d Büteldier (Metatheria) en Underklass vo de Säuger (Mammalia).
Die Hööchere Säuger si die arteriichsti Grubbe vo de Säuger. Au in Hiisicht uf e Körperbau und d Lääbensrüüm si si die vilfältigsti (1135 vo 1229 Gattige). Zu däm Taxon ghööre öbbe 94 Brozänt vo de rezänte Säugerarte.

Mä sött die dütsche Nääme für das Taxon richdig verstoo.  „Hööcher“ isch kä Wärturdäil, wo mit „Fortschritt“ usw. chönnt in Zämmehang brocht wärde, sondern dütet eender d Entwickligslinie aa, wo in ere fylogenetische Daarstellig „hööcher“ lit.  „Plazentadier“ isch au nid ganz genau, wil au mänggi Büteldier (wie d Naasebütler und dr Koala) en äifachi Plazenta häi.

## Fylogenetischi Süstematik vo de Hööchere Säuger
noch dr Maureen A. O'Leary et al.
 

## Litratuur
* Thomas S. Kemp: *The Origin & Evolution of Mammals*. Oxford University Press, Oxford 2005, 331 Seiten, ISBN 0-19-850761-5.
* William J. Murphy, Eduardo Eizirik, Mark S. Springer et al.: *Resolution of the Early Placental Mammal Radiation Using Bayesian Phylogenetics*,Science, Vol 294, Issue 5550, 2348–2351,  14 December 2001.
* Jan Ole Kriegs, Gennady Churakov, Martin Kiefmann, Ursula Jordan, Juergen Brosius, Juergen Schmitz. (2006): Retroposed Elements as Archives for the Evolutionary History of Placental Mammals. PLoS Biol 4(4): e91.http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pbio.0040091 (pdf version)

## Fuessnoote


## Weblingg
Marbach SG

**Marpa** (hochtütsch: Marbach) ischt a politischi Gmaind im Wahlkrais Rhintl vom Kanton Sanggalla i da Schwiz.

## Geografii
Marpa liit am weschtlicha Hang vom Rhintl, zwöscha Räbschta und Altstetta. S Gebiet vo da Gmaind goht bis zum Binnakanal bi Kriessara usi. Nochbergmainda send im Nordoschta Räbschta, im Südoschta Oberriet, im Süde Altstetta, im Weschta berüerts öber en Spitz Oberegg (Appezöll Inneroode) und im Norweschta Reute (Appezäll Usseroode).

## Gschicht
D Ortschaft Marpa wörd s erschtmol 831 als *Marahbach* gnännt. De Hof Marpa, wo damols o Räbschta dezua ghört hät, isch zitewiis zum Chloster Sanggalle zueghörig gsii. Zu da Pfarrai Marpa, wo bis is 8. Johrhundert belait isch, hät s Gebiet vo Tippilzou bis in Aichbärg ghört. Noch da Reformation send nu an Toal vo da Bevölkerig zrugg zum alte Globa. D Kercha isch bis 1955 paritätisch gnützt wora. Im 1954 händ di Reformierta a oagni Kercha bout. 1771 ischt an Brand im Dorf uusbrocha.

## Bevölkerig

## Verkehr
Marpa isch öber da Baahof Räbschta-Marpa mit da SBB verbunda und werd dor d RTB Rheintal Bus mit mehrera Bushaltestella a da Hoptstrooss bedient. Öber d Autobahnuusfahrt Kriessara vo da A13 erraicht mer s Dorf i öpa 10 Minuta.

Marbach Schloss Weinstein Rebberg.JPG|S Schloss Wiistai mit Räbbärg im Oberdorf vo Marpa.
Marbach ref. Kirche.JPG|Di reformiert Kercha z Marpa us Richtig Süda. Lings näbed da Kercha stoht, mit emene astöckiga Aabau vabunda, da Kerchtorm.
Marbach kath. Kirche 1.JPG|Di katholisch Kercha us südweschtlicha Richtig.
Marbach Haus Untergasse 4 Gemälde.JPG|D Marper Gschicht i Chorzform.


## Weblink

* d Website vo de Gmaind Marpa
* 

## Fuessnoota
Elchesheim-Illingen

**Elise-Illinge** (amtlich *Elchesheim-Illingen*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).
 
## Geografi
Elise-Illinge lit am Rhin. Dr Bann bsteht us 38,8 % Landwirtschaftsflechi, 30,7 % Wald, 12 % Sidlungsflechi un 18,5 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Elise-Illinge sin Au, Durmische, Bietje, Steimure un Modere (Elsass).

## Gmaindsgliderung
Zue Elise-Illinge ghere di baide glichnamige Derfer.

## Gschicht
Illinge isch zum erschte Mol gnännt worre anne 960, Elise anne 1102. Am 1. Juli 1971 hän si di baide Gmaine zämmegschlosse.

## Verwaltung
Elise-Illinge het sich mit Au, Bietje un Durmersche zum *Gmaiverwaltungsverband Durmersche* mit Sitz z Durmersche zämmegschlosse.

Burgermaischter:
* 1971–1987: Klemens Wittmann
* 1987–2003: Kurt Hertweck
* 2003–2011: Joachim Ertl
* sit 2011: Rolf Spiegelhalder

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Elise-Illinge ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Elise-Illinge sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait *Bruuder* statt 'Brueder' un *miid* statt 'mied'.

## Weblink

* www.elchesheim-illingen.de

## Fueßnote
Forbach (Baden)

**Forbach** (amtlich *Forbach (Baden)*) isch e Gmai im Landkrias Raschdi z Bade-Wirttebärg. 
 
## Geografi
Forbach lit im mittlere Murgdal, verschideni Ortsdail in dr Sittedäler.

Dr Bann bsteht us 5,2 % Landwirtschaftsflechi, 90,6 % Wald, 2,8 % Sidlungsflechi un 1,4 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin Bade-Bade im Nordweschte, Wissebach un Gernschbach im Nordoschte, Enzkleschderle im Oschte, Baierschbronn un Seewald im Side un Bihlerdal, Bihl un Otterschwir un derzue au no an an zwoo Exklave vu Saaschbach un Achre im Weschte.

## Gmaindsgliderung
Zue Forbach ghere d Ortsdail Bermersbach, Forbach, Gausbach un Langenbrand.

## Gschicht
Forbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1360. Zum 1. Juli 1974 sin Bermersbach, Gausbach un Langenbrand ingmaindet worre.

## Verwaltung
Forbach ghert zue kainem Verwaltungsverband.

Burgermaischter:
* Kuno Kußmann:  1998 bis 2014
* Katrin Buhrke: 2014 bis 2022
* Robert Stiebler: sit 2022

## Kultur un Bauwerk
* Katholischi Pfarrkirch St. Johannes, neiromanisch, 1886–1891 baut no Bläm vum Adolf Williard
* Evangelischi Kirch
* Holzbrugg iwer d Murg (1778–1779)
* Aquädukt iwer die Murg, di eltscht Brugg z Ditschland us Stampfbeton, wu no erhalte isch (1885)
* Murgtalmuseum z Bermersbach


Forbachc.jpg|Forbach
Forbach - Landstraße + Rathaus 01 ies.jpg|Rothuus
|Baden-Württemberg Forbach 01.jpg|Pfarrkirch St. Johannes
Schwarzenbachtalsperre.JPEG|Schwarzenbachtalsperre
Holzbrücke Forbach.jpg|Holzbrugg iwer d Murg
Stampfbetonbrücke-Murg IMGP2346.jpg|Aquädukt iwer d Murg
Forbach-2.JPG|Bahnhof Forbach
Forbach 02 Ev Kirche (fcm).jpg|Evangelischi Kirch


## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Forbach ghert zum Owerrhinalemannisch.

D Ortsdail Forbach, Hundsbach un Bermersbach sin Belegort vum SSA gsii (RA-19, RA-18 bzw. RA-20).

## Litt
* Karl Borromä Bauknecht (1856−1930), Schindelmacher, Rotsschryber un Volksdichter vu Hundsbach

## Weblink

* www.forbach.de

## Fueßnote
Durmersheim

**Durmische** (amtlich *Durmersheim*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).
 
## Geografi
Durmische lit uf em Hochstade vun dr Rhineweni am Fäderbach, am Rand vum Hardtwald. Dr Bann bsteht us 42,3 % Landwirtschaftsflechi, 40,1 % Wald, 15,1 % Sidlungsflechi un 2,5 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Durmische sin Rhoischdedde, Malsch, Bietje, Elise-Illinge und Au.

## Gmaindsgliderung
Zue Durmische ghere d Ortsdail Durmische un Wirmische.

## Gschicht
Durmische isch zum erschte Mol gnännt worre im 10. Johrhundert.

### Inwohnerentwcklung

¹ Volkszellungsergebnis

## Verwaltung
Durmische het sich mit Au, Bietje un Elchese-Illinge zum *Gmaiverwaltungsverband Durmersche* mit Sitz z Durmersche zämmegschlosse.

Burgermaischter:
* Andreas Augustin (CDU): 2006 bis 2022
* Klaus Eckert (SPD): sit 2022

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Durmische ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Durmische sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait *Bruuder* statt 'Brueder' un *miid* statt 'mied'.

## Lit
* Andreas Kohm (* 1966), Schriftsteller

## Literatur
* Martin Burkart: *Durmersheim: die Geschichte des Dorfes und seiner Bewohner; von den Anfängen bis ins frühe 20. Jahrhundert.* Durmersheim, 2002

## Weblink

* www.durmersheim.de

## Fueßnote
Hügelsheim

**Heilze**, au **Helse** (amtlich *Hügelsheim*), isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).
 
## Geografi
Heilze lit in dr Owerrhineweni am Rhin rund 10&nbsp;km sidweschtlich vun dr Kraisstadt Raschti. Dr Bann bsteht us 37,1 % Landwirtschaftsflechi, 37,1 % Wald, 15,5 % Sidlungsflechi un 10,3 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Iffeze im Nordoschte, Baden-Baden im Oschte, Sinze im Sidoschte, Rhinminschter im Sidweschte un im Weschte uf de änere Sitte vum Rhin d elsässische Gmaine For-Lui un Neihisel.

## Gmaindsgliderung
Zue Heilze ghert newem glichnamige Dorf au no d Sidlung Kleinkanada.

## Gschicht
Heilze isch zum erschte Mol gnännt worre anne 788 as *Hughilaheim* (1212 *Hügelisheim*, 1257 *Hugelingisheim*). Dr Ort het de Herre vun Windeck ghert, 1309 hän d Markgrofe vun Bade Heilze kauft.

## Verwaltung
Heilze het mit dr Gmai Sinze e Verwaltungsgmainschaft veriibart.

; Burgermaischter
* Reiner Dehmelt: 1997 bis 2021
* Kerstin Cee: sit 2021

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Heilze ghert zum Owerrhinalemannisch.

Heilze isch e Belegort vum SSA gsii (RA-8).

## Bauwerik
* Katholische Kirich St. Laurentius (1842)
* Fridhofskapell
* Kapell in de Rhinstroß


Huegelsheim-St Laurentius-02-gje.jpg|Kirich St. Laurentius
Huegelsheim-Rathaus-12-gje.jpg|Rothuus
Hugelsheim chapelle cimetiere.jpg|Fridhofskapell
Hugelsheim croix cimetiere.jpg|Friedhofskriz
Huegelsheim-Kapelle von Josef Diebold-Rheinstr-02-gje.jpg|Kapell in de Rhinstroß


## Literatur
* Ernst Rümmele: *Hügelsheim, Geschichte eines Schifferdorfs*. Hügelsheim 1974.
* Gemeinde Hügelsheim (Hrsg.), *Festbuch der Gemeinde Hügelsheim*. Hügelsheim 1987.
* Koch/Morlock (Hrsg.), *Von Graspisten zum Baden-Airport*. Braun-Verlag, Karlsruhe 1999, ISBN 3-7650-8231-7
* Günther Wieland: *Der Heiligenbuck bei Hügelsheim, Lkr. Rastatt. Ein frühkeltischer Fürstengrabhügel in der mittelbadischen Rheinebene.* In: *Denkmalpflege in Baden-Württemberg*, 37. Jg. 2008, Heft 4, S. 243 f. (PDF)

## Weblink

* www.huegelsheim.de

## Fueßnote
Iffezheim

**Iffeze** (amtlich *Iffezheim*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).D Gmai isch international bekannt durich d Galoppränne, wu dreimol im Johr stattfinde. Rossränne git z Iffeze sit 1858, ab 1873 veraastaltet durich dr *International Club Baden-Baden*.
 
## Geografi
Iffeze lit am Rhin an dr Mindung vun dr Acher. Dr Bann bsteht us 32,1 % Landwirtschaftsflechi, 34,1 % Wald, 16,4 % Sidlungsflechi un 17,4 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Iffeze sin Raschdi, Bade-Bade un Heilze. Im Weschte bildet dr Rhin d Gränze. Uf dr änere Sitte im Elsass lige Neihisel un Roppenem.

## Gmaindsgliderung
Zue Iffeze ghere kaine wittere Ortsdail.

## Gschicht
Iffeze isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1245 as *Uffinsheim* (1457 *Uffesheim*, 1487 *Uffisheim*, 1512 *Uffentezheim*, 1750 *Iffitzheim*, 1800 *Iffetzheim*, ab 1850 *Iffezheim*).

## Verwaltung
Iffeze het mit dr Stadt Raschti un dr Iffeze, Muggesturm, Etje un Steimure e Verwaltungsgmainschaft veriibart.

; Schultheiß, Vegt un Burgermaischter
* 1568: Claussen Wendel
* 1574: Jakob Schaf
* 1605–1621: Jakob Pferg
* 1650–1662: Diebold Heitz
* 1666–1672: Jakob Schneider
* 1676–1684: Hans Merkel
* 1691–1727: Ulrich Schneider
* 1729: Lorenz Schäfer
* 1742–1758: Barthel Zimber
* 1759–1777: Hans Adam Schneider
* 1780–1783: Joseph Laubel
* 1783: Barnabas Zimber
* 1792–1794: Joseph Laubel
* 1795–1801: Balthasar Zoller
* 1801–1809: Franz Josef Jakob
* 1809–1832: Matthäus Mungenast
* 1832–1839: Casimir Schäfer
* 1839–1843: Matthäus Mungenast
* 1843–1848: Jakob Keller
* 1849–1852: Franz Huttinger
* 1852–1875: Severin Schäfer
* 1875–1881: Franz Greß
* 1891–1893: Jakob Huber
* 1893–1911: Konrad Mußler
* 1911–1919: Johannes N. Huber
* 1920–1932: Anton Oesterle
* 1932–1939: Friedrich König
* 1939–1945: Heinrich Hertweck
* 1945–1961: Franz Xaver Huber
* 1961–1978: Albin König
* 1978–2002: Otto Himpel
* 2002–2018: Peter Werler, CDU
* sit 2018: Christian Schmid

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Iffeze ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Bauwerk
* katholischi Pfarrkirich Sankt Birgitta


Iffezheim-Rathaus-10-gje.jpg|Rothuus
Iffezheim Kirche im Weinbrenner-Stil.jpg|Sankt Birgitta im Weinbrenner-Stil
RennbahnIffezh Sattelplatz-Tribuene.jpg|Galloprennbahn Iffeze


## Literatur
* 
* 

## Weblink

* www.iffezheim.de

## Fueßnote
Bühlertal

**Bihlertal** (amtlich *Bühlertal*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). Bihlertal isch e staatlig anerkennte Luftkurort. 
 
## Geografi
Bihlertal lit im Dal vun dr Biilot un sine Näwedäler am Wescht hang vum Schwarzwald. Dr Bann bsteht us 26,8 % Landwirtschaftsflechi, 57,1 % Wald, 15,1 % Sidlungsflechi un 1 % sunschtiger Flechi. Bihlerdal isch fascht ganz vun dr Stadt Biil umschlosse.

## Gmaindsgliderung
Zue Bihlertal ghere s Dorf Obertal, Sidlunge Altenberg, Denni, Längenberg, d Wiler Buchkopf, Büchelbach, Laube, Liehenbach, Schafhof, Schönbüch, Schwarzwasen, Seßgaß, Steckenhalt, Untertal, Wintereck un Wolfsbrunnen, d Zinke Eichwald, Freihöfen, Haaberg, Hatzenwörth, Hirschbach, Hof, Hungerberg, Klotzberg, Lachmatt, Matthäuser Schmelz un Sickenwald, s Gheft Butschenberg un d Wohnblätz Gertelbach, Grasiweg, Holzmatt, Immenstein, Kohlbergwiese, Mittelberg, Oberer Plättig, Wiedenfelsen un Wolfshügel.

## Gschicht
Bihlertal isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1301.

## Verwaltung
Bihlertal ghert zue kainem Verwaltungsverband.

### Burgermaischter

### Partnergmai
* Faverges, Frankrich (sit 1990)

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Bihlertal ghert zum Owerrhinalemannisch.

Bihlertal isch e Belegort vum SSA gsii (RA-17).

## Literatur
* Renate Baumann: *Bühlertäler Dialekt-Wörterbuch*
* Renate Baumann: *Erinnerte Geschichte - Aufarbeitung eines Stückes Dorfgeschichte*, Bühlertäler Kriegserinnerungen und Zeitzeugenberichte, 1. Aufl. 2005.
* Gerhard Fritz: *Heimatbuch Bühlertal*, Hrsg. Gemeinde Bühlertal, 1991.
* Ulrich Coenen: *Die Baukunst der nördlichen Ortenau – Denkmäler in Bühl, Bühlertal, Ottersweier, Lichtenau, Rheinmünster und Sinzheim*. Verlag der Badischen Neuesten Nachrichten, Karlsruhe und Bühl 1993.
* Ulrich Coenen: *Der Platz Faverges in Bühlertal und seine Architektur*. In: *Heimatbuch 1997 Landkreis Rastatt*. 36. Jahrgang (1997), Seite 259–272.
* Patrick Götz: *Museum Geiserschmiede Bühlertal*, in: *Heimatbuch des Landkreises Rastatt 2000*. Rastatt 2000.
* Patrick Götz: *700 Jahre Bühlertal. Festschrift zum 700. Ortsjubiläum, 2001*.
* Jürgen Bäuerle und Patrick Götz: *Von Bürgern für Bürger – 700 Jahre Bühlertal*, in: *Die Gemeinde, Organ des Gemeindetags Baden-Württemberg*. Heft 20/2001.
* Suso Gartner: *700 Jahre Bühlertal. Zur Frühgeschichte der Talgemeinde*, in: *Die Ortenau. Veröffentlichungen des Historischen Vereins für Mittelbaden*. 81. Jahresband 2001, Seite 25–34.G

## Bilder

Buehlertal-vom Wiedenfelsen-08-Obertal-2021-gje.jpg
Buehlertal-Obertal-Liebfrauenkirche-06-2021-gje.jpg
Buehlertal-Obertal-Liebfrauenkirche-56-zur Empore-2021-gje.jpg
Buehlertal-Obertal-Liebfrauenkirche-Kreuzweg-04-Jesus begegnet seiner Mutter-2021-gje.jpg
Buehlertal-Kriegerdenkmal-10-2021-gje.jpg
Buehlertal-vom Kriegerdenkmal-30-Untertal-Bosch-2021-gje.jpg
Buehlertal-Obertal-Dr-Josef-Schofer-Schule-10-Kindergarten-2021-gje.jpg
Buehlertal-Obertal-Rathaus-04-2021-gje.jpg


## Weblink

* www.buehlertal.de

## Fueßnote
Lichtenau (Baden)

**Lichtenau** (amtlich *Lichtenau (Baden)*) isch e Stadt im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Iiwohner (Stand: ).
 
## Geografi
Lichtenau lit am Rhin im Hanauerland. Dr Bann bsteht us 61,6 % Landwirtschaftsflechi, 21,1 % Wald, 9,8 % Sidlungsflechi un 7,5 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Lichtenau sin Rhinminschter, Otterschwir, Achre un Rhinai. Im Weschte bildet dr Rhin d Gränze.

## Gmaindsgliderung
Zue Lichtenau ghere d Stadtdail Grauelsbaum, Lichtenau, Muckenschopf, Scherzheim un Ulm.

## Gschicht
Lichtenau isch um e Wasserburg entstande, wu dr Bischof vun Stroßburi do in dr Johr 1293 bis 1296 het boie losse.

;Ingmaindunge
* Scherzheim am 1. Jänner 1972
* Ulm am 1. Jänner 1973
* Muckenschopf am 1. Jänner 1974
* Grauelsbaum am 1. Jänner 1975

## Verwaltung
Lichtenau het sich mit dr Gmai Rhinminschter zum Gmaiverwaltungsverband *Rhinminschter-Lichtenau* mit Sitz z Rhinminschter zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter isch dr Christian Greilach.

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Lichtenau ghert zum Owerrhinalemannisch.

Lichtenau isch e Belegort vum SSA gsii (RA-13).


Scherzheim Weinbrenner-Kirche.jpg|Kirich Scherzheim
Grauelsbaum-22-Rathaus-gje.jpg|Rothuus Grauelsbaum


## Literatur
* 
* Ulrich Coenen: *Die Baukunst der nördlichen Ortenau. Denkmäler in Bühl, Bühlertal, Ottersweier, Lichtenau, Rheinmünster und Sinzheim.* Karlsruhe 1993.
* Wilhelm Mechler: *Das Territorium der Lichtenberger rechts des Rheins*. In: Société d’Histoire et d’Archaeologie de Saverne et Environs (Hrsg.): Cinquième centenaire de la création du Comté de Hanau-Lichtenberg 1480 – 1980 = Pays d’Alsace 111/112 (2, 3 / 1980), S. 31–37.

## Weblink

* www.lichtenau-baden.de

## Fueßnote
Muggensturm

**Muggesturm** (amtlich *Muggensturm*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).
 
## Geografi
Muggesturm lit am Federbach in dr Rhineweni am Fuß vum Nordschwarzwald. Dr Bann bsteht us 54,3 % Landwirtschaftsflechi, 17,2 % Wald, 24,2 % Sidlungsflechi un 4,2 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Muggesturm sin Bietje, Malsch, Bihl, Kuppene un Raschdi.

## Gmaindsgliderung
Zu Muggesturm ghert newem glichnamige Dorf au no dr Wohnblatz Ziegelhütte in der Steinhardt.

## Gschicht
Muggesturm isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1193 as *Mugetstrum*. 1219 isch beleit, dass s Dorf de Ebersteiner ghert het. Im Johr 1298 het de Grof Heinrich vun Eberstein si Hof vun Eichelbach, hit e Wischtung uf em Bann vun Muggesturm, uf Muggesturm gleit. Awer schun 1387 het de starik verschuldet Grof Wolf vun Eberstein d Burig un d Stadt Muggesturm an Markgrof vun Bade verkauft.

## Verwaltung
Muggesturm het mit dr Stadt Raschti un dr Gmaine Etje, Iffeze un Steimure e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

; Vegt un Burgermaischter

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Muggesturm ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Muggesturm sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait *Bruuder* statt 'Brueder' un *miid* statt 'mied'.

Muggesturm isch e Belegort vum SSA gsii (RA-4).

## Bauwerk
* Katholischi Kirich „Maria Kinigin vun de Ängel“ (ingweit 1907)
* Evangelischi Kirich „Zum gute Hirt“ (ingweit 1953)
* Ehmoligi Neiapostolischi Kirich (1966)
* St. Margarethenkapell (10. Jh.)


 Muggensturm-Maria Koenigin der Engel-12-gje.jpg|Katholischi Kirich
 Ev Kirche Mugg.jpg|Evangelischi Kirich
 NA Kirche Mugg.jpg|Ehmoligi Neiapostolischi Kirich
 StMargaretheMuggensturm.jpg|St. Margarethenkapell


## Literatur
* Ernst Schneider: *Muggensturm: Ein Dorf erinnert sich.* twp druck + verlag, Muggensturm 1985. ISBN 3-924310-02-3
* Christian Jung, Ernst Schneider: *Tradition durch Erinnerung - Die Geschichte von Muggensturm.* verlag regionalkultur, 2019, ISBN 978-3-95505-126-6

## Weblink

* www.muggensturm.de

## Fußnote