open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johannes XVI.

Dr **Johannes XVI.** (* z Rossano; † 26. Augschte 1001 z Rom), mit wältligem Name **Johannes Philagathos** (), isch vu 997 bis 998 Gegepapscht zum Papscht Gregor V gsii. Dr Johannes isch Lehrer vum Chaiser Otto III. un em Gregor V. gsii.

## Lääbe
Dr Johannes isch vu Rossano (hite z Kalabrie) gsii, wu dodmol zum Oschtremische Rych ghert ghaa het. Är isch e Griech gsii un vu dr Chaiseri Theophanu, dr griechische Frau vum Otto II., as Beroter an sächsische Hof gholt wore. Wie grätscht woren isch, hebe d Chaiseri un är e ehbrächerisch Verhältnis ghaa. Zwische 980 un 982 un in dr 991 un 992 het er as chaiserlige Chanzler z Italie dient. Derzue isch er syt 982 Abt vu Nonantola un syt 988 Erzbischof vu Piacenza gsii.

Är isch vum Otto III. zäme mit em Würzburger Bischof Bernward uf Byzanz gschickt wore, go dert fir ihn e Brut finde. Uf dr Ruggchehr het si dr Johannes – wu si schyns arg verschetzt ghaa het, wie d Lag gsii isch – vum Crescentius I. Nomentanu, em Aafierer vu dr Opposition im remische Adel, verlaite loo, si vum remische Klerus zum Bischof wehle un vum Volk bstetige z loo. Des het dr Otto 998 zuen eme Romfäldzug brocht. Voreb där aachuu isch, isch dr Papscht Johannes in d Campagna gflichtet. In eme Durm isch er entdeckt, gruusig entstellt un uf Rom brocht wore. Dr Chaiser het dr friejer Lehrer vum Papscht Gregor V. ohni Auge, Ohre, Nase un Zunge, aber in päpschtligi Hees aaglait verchehrt ume uf eme Esel mit eme Chue-Uter as Chappe in ere Schandprozässion dur Rom jage un un uf Ghaiß vum Papscht Gregor vor e Synod bringe loo. Dert isch dr Gegepapscht Johannes formell abgsetzt wore. No dr Absetzig isch er wider uf em Esel dur d Mängi gfiert wore. Derno isch dr Johannes in e Chloschter abgschobe wore, wun er wahrschyns au gstorben isch e baar Johr speter. Dr Crescentius&nbsp;I. Nomentanus isch as Aastifter uf dr Ängelsburg gchepft wore.

Nit dr Chaiser un au nit Papscht sin schuld gsii, ass ire Gegener eso gruusig zuegrichtet woren isch, Des Schauspil, wu dr Papscht ghaiße ghaa het, isch aber fir beedi ne argi Schand gsii. Dr Chaiser Otto het si syner Läbdig mit Hailige umgee. Vor em Spektakel z Rom isch jetz dr fascht nyynzgjehrig Aisidler Nilus vu Rossano erschine, wu ai Johr vorhär no dr Gegepascht gwarnt ghaa het, un het bim Chaiser un bim Papscht um Gnad fir dr Gstirzt bäte. Wu beedi ihm des verwaigeret hän, het dr wietig Hailig lut mit em Gottesgricht droht. 

No dr Absetzig vum Johannes isch dr Gregor V., e Kusäng vum Otto III., wider unumstrittene Pontifex Maximus gsii. D Crescentier hän aber nonig ufgee.

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblink

*
Leone-Gruppe

D **Leone-Gruppe** isch e Gebirgsgruppe im eschtlige Dail vu dr Weschtalpe. Si lyt im Gränzebraich zwische dr Schwyzer Kanteen Wallis un Tessin un dr italienische Provinz Verbano-Cusio-Ossola in dr Region Piemont. Dr hegscht Bärg isch dr Monte Leone , wu d Staatsgränze iber dr Gipfel lauft.

## Lag un Flechi
S Biet wird *(im Uhrzaigersinn ab Nord)* umgränzt vu dr Ägene (au Ägina, linke Zuefluss zum Rottu), Nufenepass, Tessin, San Giacomo, Toce, Diveria, Chrummbach, Simplonpass, Taferna, Saltina un em Oberlauf vum Rottu un deckt e Flechi vu 748&nbsp;km2.

## Gruppe un Gipfel
D Leone-Gruppe wird au unte em Name *Monte-Leone-Blinnenhorn-Gruppe* as Untergruppe vu dr Walliser Alpe bschribe.. In dr Alpenyydailige no SOIUSA un SAC goht d Leone-Gruppe in dr Monte-Leone-Sankt-Gotthard-Alpe uf, wu au Dail vu dr Gotthard-Gruppe derzue ghere.

Wichtigi Gipfel sin:
* im Sidweschte dr Monte Leone  
* im Nordoschte s Blinnehorn ,
* derzwische s Ofehorn 

E weng nerdli – scho ganz in dr Schwyz – lige d Gipfel:
* Helsehorn 
* Hillehorn 

## Däler un Ortschafte
Sidweschtli vum Blinnehorn lyt s Binntal un in ihm dr ainzig Ort Binn. Di andere Ortschafte sin usse drumume: Pumat, Baceno, Crodo, Gondo, Simplon, Brig, Fiesch un Ulriche. Am Sidzipfel bi Crevodossola im Eschedal isch dr niderscht Punkt uf .

## Weblink

* Deine Berge: Leone-Gruppe – Bärgstyger- & Wander-Portal
* Leone-Gruppe bi outdooractive

## Fueßnote
Tessiner Alpen

D **Tessiner Alpe** sin e Gebirgsgruppe im Gränzberaich zwische dr italienische Provinz Verbano-Cusio-Ossola un em Schwyzer Kanton Tessin im Sidoschte vu dr Weschtalpe.

## Lag un Flechi
S Biet wird *(im Uhrzaigersinn ab Nord)* umgränzt vu Tessin, Lago Maggiore, Toce un Passo San Giacomo un decke ne Felchi vu 2500&nbsp;km². Vum Lago Maggiore im Side uf  bis zue irem hegschte Bärg, em  hoche Basòdino het s e Hechedifferänz vu 3079&nbsp;m.

## Gruppe un Gipfel
D Tessiner Alpe wäre in die nyyn Untergruppe yydailt:
* Basodinogruppe
* Cristallinagruppe mit Pizzo Cristallina
* Campo-Tencia-Gruppe mit em Pizzo Campo Tencia
* Maggiagruppe
* Verzascagruppe
* Onsernonegruppe
* Pioda-di-Crana-Gruppe
* Gridonegruppe mit em Gridone
* Monte-Zeda-Gruppe

Fir Bärgstyger git s im Biet nyyn Hitte vu alpine Verain, wie z. B. d Cristallinahitte vum SAC.

## Däler un Ortschafte
Im Innere vu dr Gebirgsgruppe sin s Maggiadal, s Verzascadal un s Centovalli mit dr Ortschafte Bignasco, Maggia, Brione un Intragna, am Rand Airolo, Biasca, Bellinzona, Locarno un Domodossola.

## Weblink

* Tessiner Alpen uf ''deine-berge.de'' (Bärg- & Wanderportal)

## Fueßnote
Adula-Alpen

D **Adula-Alpe**, au **Weschtbündner un Misoxer Alpe** gnännt, sin as weschtalpini Gebirgsgruppe e Dail vu dr Lepontinische Alpe. Si bilde d Untersektion 10 III no SOIUSA bzw. d Sektion 10b no dr Partizione delle Alpi.

No dr Alpinfierer vum Schwyzer Alpe-Club wäre si nit as aigeni Gruppe, do wäre si dailwys bschribe in *Bündner Alpen 2: Vom Lukmanier zum Domleschg*, dailwys in *Tessiner Alpen 3: Von der Piora zum Pizzo di Claro* un dailwys in *Tessiner Alpen 4: Misoxer Alpen, Vom Zappothorn zum Passo S. Jorio*.
Dr hegscht Bärg isch s  hoch Rhywaldhorn.

Si lige in dr Schwyz (Kanton Tessin, Kanton Graubünde) un zue me chlaine Dail z Italie in dr lombardische Provinz Sondrio.

In dr Adula-Alpe isch d Grindig vum Nationalpark Adula blant gsii, s Stimmvolk het aber dergege gstimmt.

## Gränze no SOIUSA
D Adula-Alpe gränze:
* im Norde an d Glarner Alpe drännt dur dr Vorderrhy
* im Nordoschte an die Plessur-Alpen abgränzt dur dr Hinterrhy
* im Oschte an die Platta-Gruppe drännt dur Hinterrhy un Splügepass un em San Giacomo-Dal mit em Fluss Liro; s San Giacomo-Dal lyt im italienische Dail vu dr Adula-Alpe
* im Sidoschte an d Bernina-Alpe abgränzt dur s Chiavenna-Dal mit em Fluss Mera, wider im italienische Dail
* im Side an d Comer Voralpe (Dail vu dr Luganer Voralpe) drännt dur s Morobbia-Dal, dr San-Jorio-Pass un s San-Jorio-Dal
* im Sidweschte an d Tessiner Alpe drännt vu dr Däler Riviera un Ticino
* im Weschte an s Biet vum Gotthardmassiv vu dr Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpe un abgränzt dur s Medel-Dal, dr Lukmanierpass, s St.&nbsp;Maria-Dal un s Bleniodal

## Ufdailig no SOIUSA

D Adula-Alpe wäre no SOIUSA in vier Supergruppe un 10 Bärggruppe ufdailt (in Chlammere d Code no SOIUSA):

* im Nordweschte d Chette Medelser-Terri (*A*)
** Gruppe Medel-Scopi (*A.1*)
** Gruppe Terri-Cavel (*A.2*)

* im Sidweschte d Adula-Gruppe (*B*)
** Gruppe Rhywaldhorn (*B.3*)
** Gruppe Güferhorn – Fanellhorn (*B.4*)
** Gruppe Zapporthorn – Groven (*B.5*)
** Gruppe Fraciòn – Torrone Alto (*B.6*)

* im Nordoschte d Chette Splügener Chalchbärg (*C*)
** Gruppe Piz Tomül (*C.7*)
** Gruppe Beverin (*C.8*)

* im Sidoschte d Chette Tambo – Forcola (*D*)
** Gruppe Tambo – Pian Guarnei (*D.9*)
** Kette Piz della Forcola – Pizzo Paglia (*D.10*)

## Gipfel
* Rhywaldhorn 
* Güferhorn 
* Pizzo Tambo 
* Grauhorn 
* Läntahorn 
* Piz Medel 
* Piz Cristallina 
* Scopí 
* Cima di Camadra 
* Cima Rossa 
* Zapporthorn 
* Piz Terri 
* Fanellhorn 
* Cime di Val Loga 
* Piz Beverin 
* Torrone Alto 
* Einshorn 
* Pizzo Tamborello 
* Pizzo di Claro 
* Pizzo Paglia 
* Pizzo Cavregasco 
* Cima dello Stagn 
* Sosto 

## Schutzhitte
* Adulahitte vum SAC, 
* Capanna Adula vu dr UTOE, 
* Camona da Medel, 
* Capanna Quarnei, 
* Länta-Hitte, 
* Zapporthitte, 

## Literatur
* Sergio Marazzi: *Atlante Orografico delle Alpi. SOIUSA*. Pavone Canavese (TO), Priuli & Verlucca editori, 2005. ISBN 978-88-8068-273-8 (italienisch)
* Sergio Marazzi, ''La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA)'' (pdf; 1,6&nbsp;MB)

## Weblink

## Fueßnote
Plessur-Alpen

D **Plessur-Alpe** (mänkmol au *Plessurgebirg* oder churz *Plessur* gnännt) sin e Gebirgsgruppe im Schwyzer Kanton Graubünde. Hegschte Gipfel isch s Aroser Rothorn ().

e Gruppe wird dur dr Fluss Plessur in zwee Dail drännt. Zmitts im Gebirg lyt dr Kurort Arosa mit em Welschtobel un dr Dalschafte Schanfigg, Urdetal, Fondei un Sapün, ussen ume lige Ferienort wie Chloschter, Tafaas oder Lenzerheid.

D Plessur chunnt us dr Plessur-Alpe, windet si derno dur s Schanfigg windet un mindet bi Khuur in Rhy.

## Lag
D Plessur-Alpe zellt mer zue dr weschtlige Oschtalpe, si gränze diräkt an d Weschtalpe. No dr AVE wird d Gruppe wie eso abgränzt:
* im Nordweschte vum Rhy. Där bildet d Gränze vu dr AVE-Yydailig vu dr Oschtalpe. Am Stade vis-à-vis stoht dr Calandastock vu dr Glarner Alpe
* zum Rätikon im Nordoschte bildet s Prättigau (Landquart) d Gränze
* vum Chloschter bis uf Tafaas gränzt e chlai Stuck an d Silvretta
* im Sidoschte isch d Gruppe vu dr Albula-Alpe dur dr Lauf vu dr Landwasser un d Albula bis Tüüfakhaschta dränntt
* im Sidweschten vu dr Oberhalbsteiner Alpe dur Albula un Hinterrhy

Dr Name goht zrug uf dr Schwyzer Geolog Bernhard Studer, wu si as  innerhalb vu dr Rhätische Alpe bschribe het.

## Gliiderig un wichtigi Gipfel
D Plessur-Alpe umfassen verschiedeni Chette:
* d *Parpaner-Rothorn/Lenzer Horn-Chette*: Do het s di hegschte Bärg vu dr Gruppe, näb em Arosa Rothorn no s Erzhorn (), s Lenzer Horn un s Parpaner Rothorn. Uf s Letschter fahrt wie au uf s Hörnli, d Wiissflue un s Wiisshorn e Gondelbahn.
* d *Stätzerhorn-Chette* mit em Stätzerhorn ()
* d Hochwangchette mit em Hochwang 
* d *Wiissfluegruppe* mit dr Wiissflue ()
* d *Wiisshornchette* mit em Wiisshorn ()
* di langzoge Strelachette mit em Guggernellgrat (). Wäge ire graue Farb wird di nordweschtli Zylede vu däre Bärgchette, wu us imposante Schuttchaigel ufböue isch, zäme mit dr Linie Schafrügg-Erzhorn au Aroser Dolomite gnännt.

## Bilder

  Plessur1.JPG|Uussicht vum Aroser Rothorn no Nordoschte (Arosa)
  Plessur2.JPG|s Aroser Rothorn, hegschte Bärg vu dr Plessur-Alpe
  Plessur3.JPG|s Welschtobel, Richtig Fondei un Sapün
  Plessur4.JPG|Blick zu Parpaner Wiisshorn un Tschirpe
  Plessur5.JPG|s Parpaner Schwarzhorn
  Plessur6.JPG|Blick vu dr Hörnlihitte zum Urdefürggli
  Plessur7.JPG|d Maiefelder Furgga
  Plessur8.JPG|uf em Sandhubel, Blick zum Altein Tüüfebärg


## Literatur
* Manfred Hunziker: *Ringelspitz/Arosa/Rätikon, Alpine Touren/Bündner Alpen*, Verlag des SAC 2010, ISBN 978-3-85902-313-0, S. 264 ff.
* Henry Hoek un F. Siegried: *Das zentrale Plessurgebirge*. In: *Jahrbuch des Schweizer Alpenclub.* Jg. 38, 1902–03, Seite 127–151

## Weblink

## Fueßnote
Oberhalbsteiner Alpen

D **Oberhalbsteiner Alpe** sin e Gebirgsgruppe im Schwyzer Kanton Graubünde. Sinonim brucht d AVE fir des Biet dr Name **Plattagruppe**. No SOIUSA wäre si *Platta-Alpe* oder in Aalähnig an dr SAC-Führer «Avers» au *Averser Berge* gnännt. An e baar wenige Stelle am weschtlige Rand goht d Gebirgsgruppe iber d Staatsgränze bis in di italienisch Provinz Sondrio.

## Abgränzig
S Biet wird im Norde ab Splügepass bis Thusis vum Hinterrhy un bis Tüüfakhaschta vu de Albula un im Oschte bis zum Septimer vu dr Julia abgränzt wird. D Wescht- un Sidgränze bilde bis zum Zämefluss z Chiavenna dr Liro un d Maira. Dr hegscht Bärg in dr Region isch dr Piz Platta (). Vu ihm chunnt au dr Name fir d Alpeclub Sektion vum Biet: *Piz Platta SAC*.

Geologisch ghert s ganz Biet (Surettadecki) zum Penninikum un nit zum Oschtalpin un derwäge zue dr Adula-Alpe zellt. Dur d Zwaidailig vu dr Alpe am Splüge in Oscht- un Weschtalpe isch die thematisch Zämefassig ufglest wore. Dr SAC-Fierer Bündner Alpe 3 «Avers» bschrybt s ganz Biet zwische Septimerpass un San-Bernardino-Pass.

Im Norden stoße d Plessur-Alpe, im Oschte d Albula-Alpe, im Side d Bernina-Alpe, im Weschte d Tambogruppe un im Nordweschte d Adula-Alpe an die Gebirgsgruppe.

## Untergruppe
* Suretta-Gruppezwische Splügepass un Pass da Niemet
* Piz Timun-Chettezwische Pass da Niemet un Passo di Angelago
* Pizzo Stella-Gruppezwische Passo di Angelago un Passo di Lei
* Kette Schiahorn – Piz Galaguinzwische Passo di Lei un Passo da la Prasgnola
* Piz-Duan-Gruppesidli vum Pass della Val da Roda
* Tscheischhorn-Chetteab Bergalgapass zwische Madrischer Rhy un zwische Bergalgabach un Averser Rhy
* Chette Gletschhorn – Piz Piot zwische Bergalgapass un Jufer Joch vu Bergalgabach, Jufer Rhy un Val da la Duana umgränzt
* Chette Piz Turba – Piz Scalottazwische Fuorcla da Faller (nerdli Juf), Jufer Joch un Pass da Sett
* Piz Platta-Gruppezwische Fuorcla Curtegns un Juf
* Forbesch–Ablatsch-Massivab Fuorcla Curtegns zwische Ava da Faller un Val Curtegns
* Piz Grisch-Gruppe sidli vum Pass da Schmorras
* Piz Curvér-Gruppe nerdli vum Pass da Schmorras

## Literatur
* Clubführer SAC: *Bündner Alpen 3, Avers (San Bernardino bis Septimer)*
* Sergio Marazzi: ''La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA)'' (PDF; 1,52 MB)

## Weblink

## Fueßnote
Albula-Alpen

D **Albula-Alpe** sin e Dail vu dr Rätische Alpe un lige im Schwyzer Kanton Graubünde. D Gebirgsgruppe lyt nerdli vum Inn zwische Septimerpass un Flüelapass. Dr hegscht Gipfel isch dr Piz Kesch ().

Iber d Albula-Alpe fiere dr Julierpass un dr Albulapass. Dur d Gebirgsgruppe fahrt d Albulabahn.

## Abgränzig
D Albula-Alpe lige in dr weschtlige Oschtalpe.
No dr AVE wird d Gruppe eso abgränzt:
* zue dr Plessur-Alpe im Nordweschte vu Tüüfakhaschta an dr Landwasser lang bis uf Tafaas
* zue dr Silvretta im Nordoschte vu Tafaas an dr Linie Flüelabach – Flüelapass – Susasca – Susch im Unterengadin
* e churz Stuck vu Susch bis Zernez gränzt an d Sesvenna-Gruppe aa
* im Sidoschte zue dr Livigno-Alpe un dr Bernina-Alpe dur s Oberengadin bis iber dr Malojapass uf Casaccia im eberschte Bergell
* im Sidweschte zue dr Oberhalbsteiner Alpe iber dr Septimerpass ins Oberhalbstein bis Tüüfakhaschta

## Wichtigi Gipfel

## Wasserschaide
Dr Alpehauptkamm verlauft dur d Gruppe im Side vum Septimer- (Rhy-Po) zum Malojapass (Donau-Po). Derzwische lyt dr Pass Lunghin, e Dreifachschaidpunkt, wu d Wasserschaide Rhy-Donau (im Beraich vu däre Gruppe zwische Hinterrhy un Inn) zum Julierpass abzwyge duet. Vu dert uus chunnt s Wasser also zur Nordsee, zum Schwarze Meer un zum Mittelmeer.

## Weblink

* Albula-Alpe bi GeoFinder.ch
* Webcam, bergruf.de

## Fueßnote
Tambogruppe

D **Tambogruppe** isch e Gebirgsgruppe an dr Gränze zwische Schwyz un Italie. Si lyt im Sidoschte vu dr Weschtalpe in dr Kanten Graubünde un Tessin un in dr lombardische Provinze Varese, Como un Sondrio.

## Lag un Flechi
S Biet wird *(im Uhrzaigersinn ab Nord)* umgränzt vum Hinterryh, Hüscherebach, Splügepass, Liro, Mera, em Oschtarm vum Comer See, dr Po-Ebene, em Lago Maggiore, Tessin, Moësa un em San-Bernardino-Pass un deckt e Flechi vu 2600 km2.

Wird d Gruppe dur zwee großi Oberitalienischi See yygränzt, no isch dr Luganersee derzwische. Vun ihm ziet si derno e langi Chette ohni Unterbuch no Noprde, wu uf dr ganze Lengi d Gränze zwische dr Schwyz im Weschte un Italie im Oschte bildet, bis zum Pizzo Tambo, wu si si zäme mit em Alpehauptkamm em Splügepass zuechehrt. Är isch sozesage dr Zäntralpunkt vu dr Alpe, wel si do uf däm Sattel d Wescht-Oschtalpe-Gränze verlauft un si do schnydet mit dr Linie zwische Nord- un Sidalpe.

In Nord-Sid-Richtig goht d Gruppe vum Rhywald nerdli vum Alpehauptkamm (Wasserschaide) bis zur Popebeni.

## Gruppe un Gipfel
D Tambogruppe wird in die sibe Untergruppe yydailt: 
* Tambo-Curciusa-Gruppe mit em Pizzo Tambo (Tambohorn)  
* Piz-Pombi-Chette mit em Piz Corbet  
* Pizzo-Paglia-Gruppe mit em Pizzo-Paglia  
* Camogè-Támaro-Gruppe mit em Monte Tamaro  
* Vareser Voralpen mit em Monte Campo dei Fiori  
* Generoso-Intelvi-Gruppe mit em Monte Generoso  
* Alta Brianza mit em Monte San Primo  

## Däler un Ortschafte
D Däler im biet sin relativ churz, wäge däm het s au im Innere vu dr Gebirgsgruppe nume wenig Ortschafte, wie Lugano un Porlezza; an irem Rand lige Splüge, Lecco, Como, Varese, Luino un Bellinzona. Am Stade vum Lago Maggiore isch dr niderscht Punkt uf , dodermit git s e Differänz zum hegschte vu 3086&nbsp;m.

## Weblink

## Fueßnote
Gotthard-Gruppe

D **Gotthard-Gruppe**, au **Gotthardbärg** gnännt, isch e Gebirgsgruppe in dr Schwyz im eschtlige Dail vu dr Weschtalpe, wu iber d Kanten Üri, Graubünde, Wallis un Tessin goht. Ire hegschte Gipfel isch dr Pizzo Rotondo (), wu sidwechstli vum Gotthardpass lyt.

In dr Alpenyydailig no SOIUSA un SAC giltet d Gotthardgruppe nit as sälbschtändigi Gruppe un wird statt däm verschidene Nochbergruppe zuegornet.

## Lag un Flechi
S Biet wird *(im Uhrzaigersinn ab Nord)* umgränzt vum Oberalppass, Vorderrhy, Rein da Medel, däm sym linke Quällfluss Froda, Lukmanierpass, Brenno, Tessin, Nufenepass, Ägene (au Ägina, linke Zuefluss zur Rhone), Rottu (Oberlauf vu dr Rhone), Furkapass, Furkarüüss un Oberalprüüss un deckt e Flechi vu 700&nbsp;km2.

## Gruppe un Gipfel
D Gotthardbärg wäre in die segs Untergruppe yydailt:
* Galinachette mit em Pizzo Gallina  
* Rotondochette mit em Pizzo Rotondo 
* Lucendrochette mit em Pizzo Lucendro 
* Chaschtelhorn-Pizzo-Centrale-Chette mit em Pizzo Centrale 
* Maighels-Curnera-Nalps-Gruppe mit em Piz Gannaretsch  & Piz&nbsp;Blas 
* Solegruppe mit em Pizzo del Sole 

## Däler un Ortschafte
Im Innere vu dr Gruppe git s nume churzi Däler, d Ortschafte sin wäge däm am Rand: Oberwald, Realp, Hoschpetal, Andermatt, Biasca, Giornico, Faido, Airolo un Bedretto. Am sidlige Änd vum Leventina isch dr niderscht Punkt uf , dodermit git s e Differänz zum hegschte vu 2900&nbsp;m.

## Klima un Wasser
S Gsamtbiet stoht unter em Yyfluss vu zwoo Klimazone: Im Norde vu dr atlantische Weschtwindzone un im Side vum Mittelmeerklima. Sidli vu dr Kammlinie falle weniger Niderschleg un d Zahl vu dr Sunneschyystunde isch hecher. D Glätscher sin do ender chlai, väm allgmaine Ruggang ganz abgsää.

Dr grescht Dail vu dr Gruppe, mitsamt dr Hauptgipfel, ghert geologisch zum Gotthardmassiv, wu di vier Fliss Rhone, Rhy (*as [[Rein da Tuma]])*, Rüüss un Ticino entspringe un dr *Vier-Quälle-Wäg* aaglait woren isch.

Uf em Alpehauptkamm nume ne bitzli eschtli vum hegschte Bärg vu dr Gruppe bim Pt. 3025 (eme Näbegipfel vum Witewasserestock) lyt dr Wasserschaidpunkt zwische Rhy, Rhône un Po. An ebe däre Stell dräffen au d Kanten Üri, Tessin un Wallis zäme.

## Weblink

*D Gotthard-Gruppe bi ''Deine Berge''.
*Vier-Quälle-Wäg im Gotthardmassiv.

## Fueßnote
Rätische Alpen

Di **Rätische Alpe** (vylmol au *Rhätischi Alpe*, ) sin e Gebirgsgruppe in dr zäntrale Oschtalpe. Si lige im Gränzbiet vu dr Oschtschwyz zue Eschtrych, Liachtaschtaa un Italie nerdli vum Veltlin (Addadal) un eschtli vum Hinterrhy un em Bergell.

Gnännt sin di Rätische Alpe noch em Volk vu dr Räter.

## Lag
Di Rätische Alpe lige zum greßere Dail im Schwyzer Kanton Graubünde eschtli vum Splügepass. Si wäre dur s Engadin in e Norddail (hegschte Gipfel: Piz Linard, ) zue Liachtaschtaa un dr eschtrychische Bundesländer Vorarlberg un Tirol, un e Siddal (hegschte Gipfel: Piz Bernina, ) drännt, wu au in dr italienische Provinze Sondrio, Sidtirol (Provinz Bozen) un Tirol lyt.

## Yydailig
Zue dr Rätische Alpe zelle d Untergruppe vu Bernina, Albula, Livigno, Umbrail, Sesvenna, Silvretta un Rätikon.

Friejer het mer au d Plessur-Alpe derzue grächnet.

No dr italienisch/franzesische Sischtematik vu dr Partizione delle Alpi wäre d *Alpi Retiche* sidliger aagsidlet&nbsp;– umfasse also nume dr obe aagfiert Siddail&nbsp;– un gehen eschtli bis an s Timmelsjoch. Si umfassen derno d Bernina-Livigno-Gruppe, au di sidli vum Valtellina glägene *[[Alpi Orobiche]]*, di Ortler-Alpe mit dr Sobretta un Sesvenna, d Brenta-Dolomite un au d Ötztaler Alpe *(Alpi Venoste)*.

## Landschaft
Im Siddail het s zwische Inn un Ofepass dr Schwyzerisch Nationalpark.

## Literatur
* Jürg Baeder, Chasper Baumann, Gianni Bodini, Ludwig Thoma: *Ferienland Vinschgau, Landeck, Unterengadin: Magisches Rätisches Dreieck.* Hrsg. von Bernhard Erb, Schillinger Verlag, 1999, ISBN 978-3-89155-247-6
Bernina-Alpen

D **Bernina-Alpe** sin e Gebirgsgruppe im Weschte vu dr zäntrale Oschtalpe uf boode Syte vu dr schwyzerisch-italienische Gränze im Kanton Graubünde in in dr Provinz Sondrio. Ihr hegschte Bärg, dr  hoch Piz Bernina, isch dr ainig Vierdöuserder vu dr Oschtalpe.

## Lag un Greßi
D Bernina-Alpe wäre umgränzt *(im Uhrzaigersinn ab Nord)* vu Berninabach, Berninapass, Acqua da Pila, Poschiavino, Adda, Comer See, Mera, Malojapass un Inn un decke ne Flechi vu 1470&nbsp;km² bi me Umfang vu 181 km. Am Stade vum Comer See isch dr niderscht Punkt uf , dodermit git s e Differänz zum hegschte vu 3850&nbsp;m.

## Yydailig
D Bernina-Alpe wäre unterdailt in die drei Gruppe:

* Berninagruppe, eschtli vum Murettopass
* Sidligi Bergeller Bärg, mänkmol au *Val Másino-Gruppe*, im Side vum Bergell
* Monte-Disgrazia-Gruppe mit em Monte Disgrazia (), wu ganz z Italie isch zwisch em Val Masino un em Valmalenco. D Nordgränze zum Bergell goht iber dr Passo di Chiareggio ().

## Wichtig Bärg
* Piz Bernina, 
* Piz Zupò, 
* Piz Scerscen, 
* Piz Argient, 
* Piz Roseg, 
* Bellavista, 
* Piz Palü, 
* Crast’ Agüzza, 
* Piz Morteratsch, 
* Monte Disgrazia, 
* Piz Cambrena, 
* Piz Glüschaint, 
* La Sella, 
* Piz Tschierva, 
* Cima di Castello, 
* Cima di Rosso, 
* Piz Cengalo, 
* Piz Badile, 

## Schutzhitte
Im Beracih vu dr Bernina-Alpe het s die alpine Hitte:
* Bovalhitte, SAC-Sektion Bernina, 
* Tschiervaitte, SAC-Sektion Bernina, 
* Coazhitte, SAC-Sektion Rhätia, 
* Fornohitte, SAC-Sektion Rohrschach, 
* Albignahitte, SAC-Sektion Hoher Rohn, 
* Rifugio Marco e Rosa, CAI-Sektion Valtellina 
* Rifugio Marinelli Bombardieri, CAI-Sektion Valtellina   
* Rifugio Carate Brianza, CAI-Sektion Carate Brianza 
* Rifugio Cesare Ponti, CAI-Sektion Mailand, 
* Rifugio Longoni, CAI-Sektion Seregno 
* Rifugio Roberto Bignami, CAI-Sektion Mailand 
* Rifugio Allievi-Bonacossa, CAI-Mailand 
* Rifugio Bosio-Galli, CAI-Sektion Desio 
* Rifugio Luigi Brasca, CAI-Sektion Mailand 

## Bilder

 Vadret da Roseg.jpg|Sellagrat mit Rosegglätscher
 Berninamassiv.jpg|Piz Bernina, Piz Scerscen un Piz Roseg
 Morteratsch- und Persgletscher.jpg|Morteratsch- un Persglätscher (2005)
 Piz Palü.jpg|Piz Palü un Bellavista
 Fuorcla Surlej, Blick auf Berninagruppe, 20200719.jpg|Fuorcla Surlej, Blick uf Berninagruppe
 Pizzo Cengalo.jpg|Piz Cengalo un Piz Badile
 Bergell Soglio mg-k.jpg|Blick us em Bergell no Sidoschte
 Monte Disgrazia dai laghi Cassandra.jpg|Monte Disgrazia vu Sidoschte


## Weblink

* SAC-Sektion Bernina
* Bernina-Alpen auf deine-berge.de

## Fueßnote
Bergamasker Alpen

D **Bergamasker Alpe** (ital. *Alpi Orobie*) sin e Gebirgsgruppe vu dr Sidalpe z Norditalie. Z Italie schwätzt mer – je no Zuegherigkait zur Provinz bzw. Dalschaft vum Veltlin vu dr *Alpi Orobie Bergamasche*, dr *Alpi Orobie Lecchese*, dr *Alpi Orobie Bresciane* un dr *Alpi Orobie Valtellinesi*. 

Dr Hauptchamm goht iber e Lengi vu rund 80 km zwisch em Comer See im Weschte un em Iseosee bzw. dr Val Camonica im Oschte. Im Norde gränze si an d Dallandschaft vum Veltlin. Im Side gehn si iber in di samfte Biel vu dr Po-Ebeni.

E große Dail vu dr Bergamasker Alpe, vor allem dr Side, bstoht us Chalchschtai, doderby gehen si vu Voralpebiel bis uf iber 2500&nbsp;m hochi Gipfel mit uusbregte Wandbildige. Di hegschte Gipfel vu dr Chalchbärg sin d Presolana (2521 m) un dr Pizzo Arera (2512 m). Wäge ire Lag sidli vu dr Bruchzone vu dr Periadriatische Noht wäre si dr Sidalpe un mit ire Chalchgebirg dr Sidlige Chalchalpe zuegrächnet. Am gäche Nordabfall vu dr Gruppe un uf wyte Beraich vum Hauptchamm isch dr kristallin Sockel vu dr Sidalpe ufgschlosse. Do drätte verbraitet Gnais un metamorphi Schifer uf.

Bolitisch ghere si zue dr Provinze Lecco, Bergamo, Brescia un Sondrio vu dr Region Lombardei.

Hegschte Gipfel vum Gebirg isch mit 3052 Meter dr Pizzo di Coca. Uf em Hauptchamm, wunin dr Hauptsach vu Wescht no Oscht verlauft, het s – ufzellt no dr Hechi – u. a. Pizzo Redorta (3038 m), Pizzo del Diavolo (2914 m), Monte Legnone (2609 m) un Pizzo dei Tre Signori (2554 m), un e Hufe anderi Gipfel zwische 2500 m un 3000 m. Dr Passo di San Marco (1985 m) fiert as ainzigi Fahrstroß iber dr Hauptchamm vu dr Bergamasker Alpen vum im Veltlin glägene Morbegno no Side uf Mezzoldo.

## Biology
Mer chännt d Bergamasker Alpe fir e chlairymig verbraiteti Flora un Fauna. Wel do d Veryysi in dr Chhaltzyte arg gring gsii isch, hän do ne Hufe Arte di hegsce Yyständ chenne iberduure. Zem Byschpel het s do Linaria tonzigii (Bergamasker Leinkraut) un Viola comollia (Comollis Veilchen). Anne 2015 isch do d Schabenart *Micropterix gaudiella* as erscht sibti vu dr fir d Alpe spezifische Urschabenarte entdeckt wore.

## Weblink

## Fueßnote
Livigno-Alpen

D **Livigno-Alpe** sin e Gebirgsgruppe in dr zäntrale Oschtalpe, wu vum Engadin im Oschte vu dr Schwyz bis in Weschte vu Sidtirol z Norditalie um di italienisch Gmai Livigno ume goht. Dail vum Gebirg sin im Nationalpark Stilfserjoch un im Schwyzerische Nationalpark unter Schutz gstellt.

## Umgränzig
D Livigno-Alpe wäre zue dr Rätische Alpe zellt.

Di Gruppe wird eso abgränzt:
* im Sidoschte dur s ober Addatal (Veltlin) vu Bormio bis Tirano zur Sobretta-Gavia-Gruppe
* im Sidweschte dur dr Berninapass (Linie Tirano im Veltlin – Val di Poschiavo (Puschlav) – Berninabach – Samedan im Engadin) zur Berninagruppe
* im Nordweschte dur s ober Engadin (Samedan–Zernez) zue dr Albula-Alpe
* im Nordoschte zue dr Sesvennagruppe un dr Ortler-Alpe
** no dr AVE d Linie Zernez – unters Val da Spöl bis Mindig Ova dal Fuorn zur Sesvenna, Punt dal Gall un vu dert Valle del Gallo (Oschtarm vum Lago di Livigno) – Passo di Fraele – Valle di Fraele – Bormio im Veltlin zue dr Ortler-Alpe
** in dr Schwyz giltet Zernez – Ofepass – Val Müstair (Münschtertal) zur Sesvennagruppe un Stilfser Joch zum Ortlermassiv

Dur die nit ainhaitlig Abgränzig wird s Quällbiet vu dr Adda (Valle di Fraele, Lago di San Giacomo un Lago di Cancano) un au s Val Mora un d Umbrailgruppe zum Dail dr Livigno-, zum Dail dr Ortler-, zum Dail dr Sesvennagruppe, in dr Schwyz also dr Bündner Alpe zuegrächnet.

## Wichtigi Gipfel (AVE)

## Bäss
Bäss vu dr Livigno-Alpe:

## Weblink

## Fueßnote
Daniel Gutmann

Dr **Daniel Gutmann** (* 1965 z Fryburg) isch e dytsche Hailpraktiker fir Psichotherapy un Yoga-Lehrer.

## Lääbe
Dr Gutmann isch im Minschterdal ufgwagse. No dr Schuel het er an dr Uniwersitet Mainz studiert. Noch em Abschluss het er as Schurnalischt un freie Mitarbaiter in verschidene psichotherapeutische un psichiatrische Praxe gschafft.

Syter 2010 isch er as „Heilpraktiker für Psychotherapie (HPP)“ noch em Heilpraktikergesetz zuegloo. 2011 un 2012 het er an dr Eurasia-Med-Akademy Uusbildige gmacht zum ayurvedischen Grundlagewisse un zur ayurvedische Ernährigstherapy gmacht. Noch ere Uusbildig an d Europäische Akademy fir Ayurveda schafft er syter 2013 derzue au as Yoga-Lehrer. As Hailpraktiker fir Psychotherapy schafft er vor allem no dr diefepsichologisch fundierte Psichotherapy, derzue aber au no dr Verhaltestherapy un dr Psichoanalys.

Näbe sym Beruef schrybt er Gedicht un Gschichte. Anne 1988 het er dr „Literaturförderpreis für junge Autorinnen und Autoren“ vu dr Stadt Mainz gwunne, 1990 en Anerkännigsbryys bim „10. Internationale Jungautore-Wettbewärb“ vu dr Regensburger Schriftstellergruppe International un 1997 e 2. Bryys bim Heidelberger Wettbewärb „Poetensitz“ vu dr Literaturzytschrift *Passagen. Zeitschrift für Literatur und Kunst.* Im Johr 2018 het er mit em alemannische Gedicht „S duurt jo jetzt nümme so lang“ bim Dialäktwettbewärb Lohrer Mure dr zweet Blatz in dr Kategory Lyrik gwunne un bi dr Lohrer Murre 2020 dr erscht Bryys in dr Kategory Prosa mit dr Gschicht „De Firwehrgürtel“.

## Schrifte
* *De Firwehrgürtel.* In: Alemannisch dunkt üs guet, 2/2020, S. 66-67

## Weblink
* Websyte vum Daniel Gutmann
* Luftlinie mit Buggelwind (Badische Zeitung, 10. Oktober 2018)
* Sechs Autoren sind beim Lahrer Murre-Mundartwettbewerb ausgezeichnet worden (Badische Zeitung, 13. Oktober 2020)
Reiner Kirsten

Dr **Reiner Kirsten** (burgerlige Name: *Reiner Jäkle*, * 16. Septämber 1969 z Elzach) isch e dytsche Sänger vu volksdimlige Schlager un Moderator. Är isch dr jingscht Suhn vum Musiker-Eebaar Jäkle, wu zäme mit ire segs Chinder syt dr 1970er Johr as *Schwarzwaldfamilie Jäkle* ufdrätten isch.

## Lääbe
Dr Kirsten isch zäme mit syne fimf Gschwischtrig z Oberprechtal ufgwagse. Mit syre Familie isch er scho mit fimf Johr as Schlagzyger uf dr Bihni gstande. Är het Akkordeon glehrt un het Gsangsunterricht gnuu. No dr Schuelzyt het er zerscht Telekommunikationstächniker glehrt. Bis in d 1980er Johr het er mit syre *Schwarzwaldfamilie Jäkle* fimf Albe vereffetligt. Anne 1995 isch sy erscht Soloalbum uusechuu (*Schmetterlinge im Regen*), wun er große Erfolg mit ghaa het. Syterhär widmet si dr Kirsten ganz dr Karriere as Sänger.

1996 isch er mit em Lied *Der Schäfer von Monte Castello* fir d Schwyz bim *Grand Prix der Volksmusik* derby gsii un isch uf dr 6. Blatz chuu. Är het derno Ufdritt ghaa bi dr *ZDF Superhitparade* (1997, 1998, 1999 un 2000) un bi andere volksdimlige Sändige, wie zem Byschpel dr *Schlagerparade der Volksmusik*.

1999 isch dr Reiner Kirsten bim *Grand Prix der Volksmusik* 1999 fir Dytschland mit *Wir leben, wir lieben* uf dr 7. Blatz chuu un 2001 mit *Da war Musik in allen Herzen* uf Blatz 12. 2003 isch er wider bim *Grand Prix der Volksmusik* derby gsii mit em Titel *Hörst du?*.

Am 4. Februar 2001 het er zum erschte Mol s *ZDF-Sonntagskonzert* moderiert. Anderi Sändige im nämlige Jahr het er im Wägsel gmacht mit dr Uta Bresan vu Dresden.

Är isch ghyrote un het e Suhn.

## Ehrige
* Herbert-Roth-Bryys vum MDR

## Diskografy

## Weblink
* Offiziälli Websyte
* Tyrolis Music, d Blattefirma vum Chinschtler
Angelo Abisso

Dr **Angelo Abisso** (* 17. Janner 1883 z’ Sciacca, Sizilia; † 7. März 1950 z’ Rom) ìsch a itàlianischer Rachtsànwàlt, Schtààtsànwàlt un Politiker gsìì. Ìm Keenigraich Itàlia ìsch’r Àbgoordnet’r un Senàtoor gsìì.

## si Laawa
Dr Abisso-n-ìsch ànna 1883 z’ Sciacca uf d’ Walt kumma, ìn dr Prowìnz vun Agrigento, wo-n-ìn dara Zitt „Prowìnz vu Girgenti“ ghaissa hàt. Ar hàt a Hoochschüalàbschluss vu Racht ìn dr Üniwärsiteet vu Neàpel bikumma. Ar ìsch z’äärscht Schtroofànwàlt gsìì, un drnooh Schtààtsànwàlt so wia Minìschteriàlbeàmter ìm Ìnnaminìschterium un ìm Minìschterium fìr dr Tìefbàui. Ànna 1913 hàt ma-n-ìhn ìn d’ Àbgoordnetakàmmer gwählt, ìm Wàhlbezirk vu Sciacca un Girgenti. Àm And vum Äärschta Waltkriag hàt’r ìn dr Prowìnz vun Agrigento Veraina vu Veteràner grìnda un hàt d’ Veteràner unterschtìtzt, wu sa vum Schtààt Groossgrundbsìtzer wälla bikumma han. Ìn da folgenda Wahl vu 1919 un 1924 ìsch’r nochamol àls Àbgoordnet’r gwählt worra.

Ìm Joohr 1929 hàt ma dr Abisso àls Senàtoor vum Keenigraich ärnännt. Dr Abisso-n-ìsch Befìrworter vu’ma àuitoritäära Schtààt gsìì un hàt d’ Ärìnnerung vum Francesco Crispi vertaidigt, em kràftvolla Presidànt vum Minìschterroot vum Keenigraich àm Ànd vum 19. Joohrhundert, wu-n-’r vun ainiga Lìnksabgoordnet’r kritisiart worra-n-ìsch. Dr Abisso hàt àui dr Àuitoritàrischmus befìrwortet, fìr d’ sizilànischa Mafia bekampfa. Ìm Gegasàtz züa-n-àndra Litt, wo gmaint han, àss d’ Mafia waga dr bsundera Wìrtschàftsschtrüktüür äntschtànda-n-ìsch, hàt dr Abisso sìe àls a Üüssdruck vu dr „gmaina Schtrooffällikait“ betràchtet un hàt ìm Reschiim siina Mààsnàhma (wia-n-ìm Prefäkt Cesare Mori si Iisàtz) unterschtìtzt.

Ìm Zwaita Waltkriag, wu dr Reschiim zammakäijt ìsch, hàt dr Obergerìchtshoof fìr d’ Schtroofmààsnàhma gega dr Fàschismus dr Abisso üss sim Àmt änthoowa. Noh-n-’ra Berüafung hàt àww’r dr Kàssàzioonsgrìchtshoof ìm folgenda Joohr dia Màssnàhm àls ungìltig ärkläärt. Trotzdam hàt dr Abisso s’ politischa Laawa fàralooh un ìsch ìn siina lätschta Laawesjoohra Ànwàlt ìm Kàssàzioonsgrìchtshoof gsìì. Gschtoorwa ìsch’r ànna 1950 z’ Rom, ìm Àlter vu 67 Joohra.

## siina Veräffentlichunga
* *I consorzi amministrativi per opere pubbliche*, Roma, Tipografia Iride, 1917.
* *Dal fascio parlamentare al partito nazionale fascista. Discorsi parlamentari, conferenze ed articoli*, Roma, Società anonima poligrafica italiana, 1927.
* *Sulle Corti di assise e su altri problemi della giustizia penale. Discorso del senatore Angelo Abisso pronunciato nella seduta del 24 marzo 1933*, Roma, Tipografia del Senato del dott. Giovanni Bardi, 1933.

## d’ Üsszaichnunga, wo-n-’r bikumma hàt
* 17. März 1912: Rìtter vum Oorda vu dr Kroona vun Itàlia
* 22. Janner 1917: Komtüür vum Oorda vu dr Kroona vun Itàlia
* 17. Jüüli 1921: Komtüür vum Rìtteroorda vum hl. Mauriziüs un Làzàrüs

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblinks
* Dr Angelo Abisso ìn dr Àbgoordneta-Dàtabànk vu dr Àbgoordneterkàmmer (itàlianisch)
* Dr Angelo Abisso ìn dr Senàtoora-Dàtabànk vum Senàt vu dr Repüblik (itàlianisch)

## Ainzelnohwiisa
John W. Cranford

Dr **John Walter Cranford** (* 28. Jüüli 1859 bii Grove Hill, Clarke County, Alabama; †&nbsp;3. März 1899 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Ar ìsch Mìtglìed vum Senàt vum Texas gsìì un hàt vu 1897 bis 1899 dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa
Dr John Walter Cranford ìsch ànna 1859 ìm Clarke County-n-ìm Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma, àls Suhn vum Dr. James H. Cranford un vu dr Caroline Cranford, geborena Bettis. Siina Fàmìlia hàt vu Schottlànd un Irlànd gschtàmmt. Dr John ìsch z’äärscht ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga. Noh-n-em And vum Sezessioonskriag ìm Joohr 1865 ìsch’r mìt siina Ältra uffs Hopkins County ìm Nordoschta vum Texas gwàndelt. Doo ìsch’r eewafàlls ìn d’ äffentliga Schüala gànga, un hàt drzüa Prìwààtunterrìchta ghàà. Wu-n-’r noch a Büa gsìì-n-ìsch, ìsch siina Müatter ànna 1865 gschtoorwa, àlso ìsch’r bii sim Vàtter uffgwàcksa. Wänn’r driizehn Joohra àlt gsìì-n-ìsch, ìsch àwwer àui dr Vàtter gschtoorwa. Fìr siina Schtudia zàhla hàt dr John Cranford ìn verschìedena Betriiwer müassa schàffa. Ar hàt Racht z’ Fort Worth un Sulphur Springs gschtudiart un ìsch ànna 1880 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Ar hàt a Ànwàltsbüroo z’ Sulphur Springs grìnda, wu-n-’r àui gwoohnt hàt. Schpeeter hàt’r ìn da Büroo Cranford un Garrison so wia Cranford, Garrison, un Keasler gschàfft.

Ìm Nowamber 1888 ìsch dr Cranford ìns Senàt vum Texas gwählt worra, fìr dr fìmfta Wàhlkrais (Gràfschàfta Hunt, Hopkins, Delta, Franklin County un Camp). Ànna 1892 ìsch’r nochamol gwählt worra. Ìm Senàt ìsch’r bis 1896 blìewa, un hàt doo mehr àss zehn Gsätzäntwìrfa iigfiahrt. Drzüa ìsch’r Vorsìtzender gsìì vum Üssschuss fìr d’ Schtààtsààglagahaita un d’ àbfärtigta Gsätzäntwìrfa, so wia Vorsìtzender *pro tempore* vum Senàt vu 1890 bis 1891.

Ànna 1886 hàt ma dr Cranford àls Represantànt vum Texas ìm 55. àmerikànischa Kongrass gwählt. Bii dara Wàhl hàt dr Cranford unteràndrem dr popülistischa Kàndidàt James H. Davis gschlààga. Ìm Repräsantàntahüss ìsch’r offiziäll vum 4. März 1897 bis àm 3. März 1899 blìewa, àwwer hàt gsundhaitshàlwer ab’m 17. Janner 1899 doo nìt känna sìtza. Àm 3. März 1899, wu sii-n-Àmtszitt färtig gsìì-n-ìsch, ìsch dr Cranford ìm Providence-Krànkahüss vu Washington, D.C. gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r ìm Schtàdtfrìedhoof vu Sulphur Springs.

Dr Cranford ìsch àb 1880 mìt dr Medora Ennis vu Sulphur Springs verhiirotet gsìì, wo-n-ànna 1898 gschtoorwa-n-ìsch. Mìt ìhr hàt’r viar Kìnder ghàà. Dr ältschta Suhn ìsch eewafàlls Jurischt worra.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 

## Weblinks

* Dr John W. Cranford ìn dr *Reference Legislative Library of Texas* (anglisch)
Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpen (SOIUSA)

D **Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpe** sin noch em Vorschlag zue dr Yydailig vu dr Alpe noch em Sergio Marazzi (SOIUSA) d Untersektion 10.I vu dr Lepontinische Alpe. Dr hegscht Bärg isch dr Monte Leone ().

Si lige z Italie (Region Piemont) un in dr Schwyz in dr Kanten Tessin, Wallis, Üri un Graubünde).

Dr Name chunnt vu syne boode wichtigschte Gebirgsgruppe Monte Leone un Gotthardmassiv.

## Grenzen
D Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpe gränze:
* im Nordweschte an d Bärner Alpe (Dail vu dr Bärner Alpe i. w. S.), drännt dur Goms un Rhone
* im Norde an d Ürner Alpe (Dail vu dr Bärner Alpe i. w. S.), abgränzt dur Furkapass, Garschen, Ursern un Furkareuss
* im Nordoschte an d Ürner-Glarner Alpe (Dail vu dr Glarner Alpe i. w. S.), drännt dur Oberalpriiss, Oberalppass un Vorderrhy
* im Oschte an d Adula-Alpe abgränzt dur s Val Medel, dr Lukmanierpass, St. Maria-Dal un Blenio-Dal
* im Side an d Tessiner un Verbanosee-Alpe drännt (vu West no Oscht) dur Antigorio-Dal, Pomat-Dal, San Giacomo-Pass, Bedretto-Dal un s Leventina-Dal
* im Sidweschte an d Mischabel un Wiissmies (Dail vu dr Walliser Alpe), abgränzt dur Taverbach, Simplonpass, Chrummbach, Gondoschlucht un Divedro-Tal

## Ufdailig
D Monte Leone-Sankt Gotthard-Alpe wäre in 2 Supergruppe un 8 Gruppe ufdailt (in Chlammere d Code vu dr SOIUSA)
* Monte Leone-Blinnenhorn-Chette (*A*)
** Monte Leone-Gruppe (*A.1*)
** *Gruppe [[Helsenhorn|Helsehorn]]* (*A.2*)
** *Gruppe Cervandone-Valdeserta* (*A.3*)
** *Gruppe [[Ofenhorn|Ofehorn]]* (*A.4*)
** *Gruppe [[Blinnenhorn]]-[[Rotentalhorn|Rotetalhorn]]*(*A.5*)

* Gotthardmassiv oder *Rotondo-Centrale-Piz Bals-Chette* (*B*)
** *Gruppe [[Pizzo Gallina|Gallina]]-[[Pizzo Rotondo|Rotondo]]-[[Pizzo Lucendro|Lucendro]]* (*B.6*)
** *Gruppe [[Pizzo Centrale]]-[[Piz Blas]]* (*B.7*)
** *Gruppe [[Pizzo Sole|Sole]]* (*B.8*)

## Wichtigschti Gipfel
* Monte Leone – 
* Breithorn – 
* Blinnehorn – 
* Helsehorn – 
* Wasehorn – 
* Ofehorn – 
* Scherbadung – 
* Bortelhorn – 
* Pizzo Rotondo – 
* Hübschhorn – 
* Hillehorn – 
* Schwarzhorn – 
* Witewasserestock – 
* Chüebodehorn – 
* Piz Blas – 
* Monte Giove – 
* Pizzo Centrale – 
* Punta Gallina – 
* Bättlihorn – 
* Punta di Valrossa – 
* Pizzo Lucendro – 
* Pizzo Diei – 
* Monte Cistella – 
* Pizzo Sole – 
* Pizzo Molare – 
* Monte Cazzola – 

## Literatur
* Sergio Marazzi: *Atlante Orografico delle Alpi. SOIUSA*. Pavone Canavese (TO), Priuli & Verlucca editori, 2005. ISBN 978-88-8068-273-8 (ital.)
* Sergio Marazzi:  ''La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA)'' (pdf, ital.; 1,6&nbsp;MB)

## Weblink
Daniel E. Garrett

Dr **Daniel Edward Garrett** (* 28. Àwrìl 1869 bii Springfield, Tennessee; †&nbsp;13. Dezamber 1932 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Vu 1913 bis 1932 hàt’r mehrmols dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa
Dr Daniel Garrett ìsch ànna 1869 bii Springfield, ìm Robertson County ìm Bundesschtààt Tennessee-n-uff d’ Walt kumma, àls Suhn vum Edward C. un vu dr Susan Olive Garrett geborena Haddox. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga. Ar hàt drnooh Racht gschtudiart un ìsch ànna 1893 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht ìn Springfield gschàfft. Gliichzittig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Vu 1892 bis 1896 ìsch’r Àbgoordneter ìm Represantàntahüss vum Tennessee gsìì. Drzüa ìsch’r vu 1902 bis 1905 Mìtglìed vum Schtààtssenàt gsìì. Ìm Joohr 1905 ìsch’r uff Houston ìm Texas gwàndelt, wu-n-’r àls Ànwàlt gschàfft hàt.

Bii da Kongrasswàhla vu 1912 ìsch dr Garrett àls àmerikànischer Represantànt gwählt worra, ìm 17. Wàhlbezirk vum Texas, wo ma grààd ärschtällt ghàà hàt. Ìm Represantàntahüss ìsch’r àb’m 4. März 1913 gsassa. Ìm Joohr 1914 hàt ma-n-ìhn nìtt bschdaatigt, àlso hàt’r àm 3. März 1915 dr Kongrass müassa fàralooh. Drnooh hàt’r nochamol àls Ànwàlt gschàfft. Zwai Joohra schpeeter ìsch dr Garrett nochamol àls Represantànt vum 17. Wàhlbezirk vum Texas gwählt worra. Desmol ìsch’r àb’m 4. März 1917 ìm James Harvey Davis sii Noohfolger ìm Kongrass gsìì. Ìm Joohr 1918 hàt àwwer dr Garrett àn dr Kongrasswàhl nìt mìtgmàcht. Wagadam ìsch’r bis’m 3. März 1919 fìr aina Àmtszitt ìm Represantàntahüss blìewa; wahrend dara Àmtszitt ìsch dr Äärschta Waltkriag gsìì. 

Bii da Wàhla vu 1920 ìsch dr Garrett a drìtter Mol ìn dr Kongrass gwählt worra, desmol ìm 8. Bezirk vum Texas. Ìm Kongrass hàt’r àb’m 4. März 1921 em Joe H. Eagle noohgfolgt. Ar ìsch fìmfa Mol wìdergwählt worra un ìsch àlso bis züa sim Tood àm 13. Dezamber 1932 ìm Kongrass blìewa. Noh sim Tood hàt a Sunderwàhl schtàttgfunda, wu dr Joe Eagle nochamol gwählt worra-n-ìsch.

Obwohl dr Garrett ìn dr àmerikànischa Hàuiptschtàdt Washington, D.C. gschtoorwa-n-ìsch, hàt ma-n-ìhn uff’m Forest Hill-Frìedhoof z’ Houston beardigt.

Dr Liberty-Schìff USS Daniel E. Garrett, wo ma noh-n-ìhm bnännt hàt, hàt ma-n-ìm Zwaita Waltkriag iigsätzt.

## Lìteràtüür
* 

## Weblinks

* 

## Ainzelnohwiisa
John M. Moore

Dr **John Matthew Moore** (* 18. Nowamber 1862 bii Richmond, Fort Bend County, Texas; †&nbsp;3. Hornung 1940 àui doo) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1905 bis 1913 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa
Dr John Moore ìsch ànna 1862 bii Richmond ìm Fort Bend County-n-ìm Texas uff d’ Walt kumma, àls Suhn vum Dr. Matthew A. un vu dr Henrietta Moore geborena Huddlestone. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga, un schpeeter ìns Agricultural and Mechanical College z’ College Station. Drnooh hàt’r ìm Hàndel gschàfft, so wia-n-ìm Bànkasyschteem un ìn dr Làndwìrtschàft (vor àllem àls Vìehzìchter). Gliichzittig hàt’r àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi siina politischa Kàrriar ààgfànga. Vu 1896 bis 1898 ìsch’r Àbgoordneter gsìì-n-ìm Represantàntahüss vum Texas. Ìn da Joohra 1900 un 1916 ìsch’r Delegiarter ìn da jeewìlliga Demokràtischa Nàzionàlversàmmlunga gsìì.

Nohdam àss ma-n-ànna 1905 dr Àbgoordnet John M. Pinckney ärmoordert hàt, hàt a Nàchwàhl ìm 8. Wàhlbezirk vum Texas schtàttgfunda, wu dr Moore àls sii Noohfolger ìns àmerikànischa Represantàntahüss z’ Washington, D.C. gwählt worra-n-ìsch. Dr Moore ìsch dräimol wìdergwählt worra, àlso ìsch’r bis’m 3. März 1913 ìm Kongrass blìewa. Ìm Joohr 1912 hàt’r àn dr Kongrasswàhl nìt mìtgmàcht. Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm Represantàntahüss ìsch dr Moore witter Vìehzìchter ìm Fort Bend County gsìì. Ar ìsch àm 3. Hornung 1940 gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Morton Cemetery z’ Richmond.

Ìm Moore sii Schpìtznàmma-n-ìsch „Jaybird“ gsìì, wàs uff Elsassisch „Ratsch“ bediitet. Ànna 1883 hàt’r d’ Lottie Dyer ghiirota; s’ Pààr hàt fìmfa Kìnder ghàà.

## Lìteràtüür
* 

## Weblinks
* 
*
Andreas Herczog

Dr **Andreas Herczog** (* 11. Februar 1947 z Budapest; † 12. Septämber 2021; haimetberäächtigt z Lieschtel) isch e Schwyzer Bolitiker (POCH, SP). Är isch vu 1979 bis 1999 fir dr Kanton Züri Mitglid vum Nazionaalroot gsii.

## Lääbe
Dr Herczog isch ane 1956 ase Chind as Ungarnflichtling in d Schwyz chuu. Är het an dr ETH Züri Architäktuur studiert.

Sy bolitischi Karriere het dr Herczog ane 1968 in dr SP aagfange, isch aber noi im nämlige Joor in d POCH iiberdrätte. Är isch 1974 in Gmairoot vu dr Stadt Züri gweelot woore; 1978 isch er doodrus zurgdrätte. 1975 isch er in Kantoonsroot vum Kantoon Züri gweelt woore, aber 1979 nimi widergweelt woore. Derfiir isch er e halb Joor speeter in Nazionaalroot gweelt woore, wun er fir zwanzg Joor Mitgliid bliiben isch. No dr Ufleesig vu dr POCH isch er ane 1991 zur SP retuurgcheert. Bi dr Waale 1999 isch er nimi aadrätte.

Brivaat het er e Architäktuurbiro ghaa. E stedteboulige Bionier isch er bi dr Iiberbouig vum friejere Staifels-Areaal im Ziircher Stadtchrais 5 gsii, wun er zaigt het, wie me e Fabriggareaal in e Kumpläx vu Woonige, Biro un Reschtaurant cha verwandle – dää isch 2002 ufgange.

## Weblink
*  

## Fueßnote
Charles K. Bell

Dr **Charles Keith Bell** (* 18. Àwrìl 1853 z’ Chattanooga, Tennessee; †&nbsp;21. Àwrìl 1913 z’ Fort Worth, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1893 bis 1897 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa
Dr Charles Bell ìsch ànna 1853 z’ Chattanooga-n-ìm Bundesschtààt Tennessee-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Nöövö vum Politiker Reese Bowen Brabson gsìì. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga, un schpeeter ìns Sewanee College. Ìm Joohr 1871 hàt’r uff Belton ìm Texas gwàndelt. Zwai Joohra schpeeter ìsch’r àwwer ìm Tennessee z’ruckkumma, fìr àn dr Üniwärsiteet vum Tennessee Racht schtudiara. Ànna 1874 hàt ma-n-ìhn àls Rachtsànwàlt züaglooh. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Hamilton gschàfft. Ànna 1876 ìsch’r Bezirksschtààtsànwàlt ìm Hamilton County worra. Dàs Àmt hàt’r nochamol vu 1880 bis 1882 üssiawt. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Ìm Jüüli 1894 ìsch’r Delegiarter gsìì-n-ìn dr Demokràtischa Nàzionàlversàmmlung z’ Chicago gsìì, wu dr Grover Cleveland zum äärschta Mol àls Kàndidàt fìr d’ Presidàntschàft ärnännt worra-n-ìsch. Vu 1884 bis 1888 ìsch dr Bell Mìtglìed vum texanischa Senàt fìr dr 23. Wàhlbezirk gsìì. Drzüa ìsch’r vu 1888 bis 1890 Rìchter ìm 29. Bezirk vum Texas gsìì.

Bii da Kongrasswàhla vu 1892 ìsch dr Bell ìm 8. Wàhlbezirk vu Texas àls àmerikànischer Represantànt gwählt worra. Do drbii hàt’r dr Popülischt Evan Jones so wia dr Repüblikàner C. C. Drake gschlààga. Ìm Kongrass ìsch’r àb’m 4. März 1893 gsassa, àls Noohfolger vum Littleton W. Moore. Ar ìsch ainmol wìdergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1897 ìm Represantàntahüss blìewa. Àn dr Wàhl vu 1896 hàt’r nìt mìtgmàcht. Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìsch dr Bell Ànwàlt z’ Fort Worth gsìì. Vu 1901 bis 1904 ìsch’r ìm Thomas Slater Smith sii Noohfolger àls Generàlschtààtsànwàlt vum Texas gsìì; drnooh hàt’r witter àls Rachtsànwàlt gschàfft. Ìm 1906 ìsch’r Kàndidàt fìrs Àmt vum Gouverneur gsìì, àwwer ìsch vum Thomas Mitchell Campbell gschlààga worra. Drnooh hàt’r s’ politischa Laawa fàralooh. Ànna 1913 ìsch’r z’ Fort Worth gschtoorwa. Beardigt hàt ma-n-ìhn ìn’ma fräimüürerischa Grààbschtai uff’m East Oakwood-Frìedhoof vu Fort Worth.

Ìm Joohr 1906 hàt dr Charles Bell d’ Florence Smith Bell vu Fort Worth ghiirota. S’ Pààr hàt a Suhn ghàà.

Dr Bell ìsch Mìtglìed gsìì vu dr Epischkopàlkìrich vu da Verainigta Schtààta, so wia vu dr fräimüürerischa Orgànisàzioon Ancient, Free and Accepted Masons.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblinks
* 
* Dr Charles Keith Bell ìn dr *Legislative Reference Library of Texas* (anglisch)
* 

## Ainzelnohwiisa
Adula-Gruppe

D **Adula-Gruppe** isch no dr Landescharte vu dr Schwyz d Chette vu dr Puntone dei Fraciòn () bis zum Platteberg () in dr Adula-Alpe. Geologisch git die Gebirgsgruppe dr Name vu dr Aduladecke.

No SOIUSA isch d *Adula-Gruppe* d *Supergruppe* 10.III B un bstoht us däne Bärggruppe:
* Gruppe Rhiiwaldhorn (B.3)
* Gruppe Güferhorn – Fanellhorn (B.4)
* Gruppe Zapporthorn – Groven (B.5)
* Gruppe Fraciòn – Torrone Alto (B.6)

D Gruppe lyt an dr Gränze vu dr Schwyzer Kanten Tessin un Graubünde.
Di wichtigschte Bärg sin Rhiiwaldhorn, Güferhorn un Fanellhorn.

## Fueßnote