open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Subingen

**Subige** (amtlich *Subingen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Subige liit ir Öschebeni öschtlich vor A1. D Gmeindsflächi umfasst 52,3 % langwirtschaftlichi Flächi, 30,6 % Waud, 16,9 % Sidligsflächi und 0,2 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Bouke, Etzike, Hünike, Horriwiu, Ökinge, Däredinge u Deitige im Kanton Soledurn u Wangeried un Inkwiu im Kanton Bärn.

## Gschicht
Subige isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1270 aus *Subingen*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 16,1 % gläge.

## Religion
36,7 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 40,6 % römisch-katholisch.

## Politik
Bir Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,7 %, CVP 20,6 %, EDU 0,7 %, EVP 2,4 %, FDP 23,8 %. GLP 5,4 %, GP 6,4 %, SP 11,4 %, SVP 24,3 %, Suschtigi 1,3 %.

Gmeindspresidänt isch dr Hans Ruedi Ingold (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,9 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vor 2625 Iiwohner 91,3 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,5 % Französisch, 1,8 % Italienisch u 6,4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Subige ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Weblink

* www.subingen.ch
* 

## Fuessnote
Trimbach SO

**Drimbech** isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Drimbech isch e Vorort vo Oute zwüsche Aare und Hauesteipass. D Gmeindsflächi umfasst 24,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 54,2 % Waud, 20 % Sidligsflächi und 1,2 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Wise, Loschdorf, Winznau, Oute, Wange und Houestei-Ifetau.

## Gschicht
Drimbech isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1244 aus *Trinbach* (1278 *Trimbach*, 1293 *Trümbach*).
 
## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 34,6 % gläge.

## Religion
26,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 43,4 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,7 %, CVP 16,3 %, EDU 0,3 %, EVP 0,5 %, FDP 18,4 %. GLP 5,1 %, GP 5,9 %, SP 20,4 %, SVP 26,7 %, Suschtigi 1,6 %.

Gmeindspresidänt isch dr Karl Tanner (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,3 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 6173 Iiwohner 80,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 7 % Italienisch und 12,3 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Drimbech ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Biuder

Datei:Trimbach katolika preghejo 057.JPG|Katholischi Chile St. Mauritius
Datei:Trimbach katolika preghejo 068.JPG|Innenaasicht vo dr katholische Chile
Datei:Trimbach Triunuo-Kapelo kaj hotelo restroracio zur Kapelle 090.JPG|Dreifaltigkeitskapell und Hotel «zur Kapelle»
Datei:Trimban kristankatolika preghejo 070.JPG|Chrischtkatholischi Chrüzchile mit Pfarrhuus
Datei:Trimbach reformita preghejo 021.JPG|Reformierti Johanneschile
Datei:Trimbach reformita preghejo 026.JPG|Innenaasicht vo dr Johanneschile
Datei:Trimbach Hindua Templo 097.jpg|Hindutempel z Drimbech
Datei:Trimbach komunuma domo 056.JPG|Gmeindshuus
Datei:Bauernhof Mühle Trimbach.jpg|Buurehof Müli
Datei:Trimbach_Passerelle.JPG|Passerelle Dürreberg


## Weblink

* www.trimbach.ch
* 

## Fuessnote
Tscheppach

**Schäppech** (amtlich *Tscheppach*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz gsii. Am 1. Jänner 2014 het si mit de Gmeinde Ätikofe, Ätige, Bibere, Brüggle, Chibberg-Buechi, Chüttigkofe, Gossliwiu, Hessigkofe u Mülidorf zur noie Gmeind Buechegg fusioniert.

## Geografi
Schäppech iit uf eme Hügelzug südlich vom Biberetaa. D Gmeindsflächi umfasst 59,8 % langwirtschaftlichi Flächi, 34,2 % Waud, 5,4 % Sidligsflächi und 0,5 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Lüterkofe-Ichertswiu, Brüggle, Mülidorf, Hessigkofe und Bibere im Kanton Soledurn u Löizige im Kanton Bärn.

## Gschicht
Schäppech isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1334 aus *Scheppach* (1368 *Schepach*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 2,5 % gläge.

## Religion
67,4 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 8,9 % römisch-katholisch.

## Politik
Bir Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,6 %, CVP 15,1 %, EDU 0,5 %, EVP 2,9 %, FDP 11,2 %. GLP 3,9 %, GP 7,6 %, SP 28,1 %, SVP 25,8 %, Suschtigi 2,2 %.

Gmeindspresidänt isch dr Günter Fenten (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,2 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vor 190 Iiwohner 98,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,5 % Italienisch u 0,6 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Schäppech ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Weblink

* www.tscheppach.ch
* 

## Fuessnote
Unterramsern

**Ungeramsere** (amtlich *Unterramsern*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Ungeramsere liit am Rand vom Limpachtau. D Gmeindsflächi umfasst 63,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 29,2 % Waud, 6,5 % Sidligsflächi u 0,6 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Messe, Ätikofe, Mülidorf un Ätige im Kanton Soledurn u Limpach u Mülchi im Kanton Bärn.

## Gschicht
Ungeramsere isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1276 aus *Zue Rambsern* (1350 *nider Ramserren*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,1 % gläge.

## Religion
76 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 13,7 % römisch-katholisch.

## Politik
Bir Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 6,0 %, CVP 7,5 %, EDU 0,0 %, EVP 0,5 %, FDP 20,6 %. GLP 5,9 %, GP 3,7 %, SP 13,4 %, SVP 39,8 %, Suschtigi 2,7 %.

Gmeindspresidänt isch dr Hanspeter Ziegler (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 0,6 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vor 175 Iiwohner 98,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch u 0,5 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Ungeramsere ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Weblink

* Ungeramsere uf buechibaerg.ch
* 

## Fuessnote
Walterswil SO

**Wauterswiu** (amtlich *Walterswil*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Wauterswiu liit am Südhang vom Änguberg. Zue dr Gmeind ghööre d Dörfer Wauterswiu und Rothacker, dr Wiiler Hennebüel und d Höf Gulache, , Lischmatt und Höli. D Gmeindsflächi umfasst 53,8 % langwirtschaftlichi Flächi, 36,7 % Waud, 9,3 % Sidligsflächi und 0,2 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Dulike, Dänike und Grezebach im Kanton Soledurn und Safewiu und Oftrige im Kanton Aargau.

## Gschicht
Wauterswiu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1283 aus *Walderswile*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 5,6 % gläge.

## Religion
42,9 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 38,1 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 10,0 %, CVP 11,8 %, EDU 0,1 %, EVP 2,4 %, FDP 33,9 %. GLP 7,0 %, GP 3,0 %, SP 8,0 %, SVP 22,5 %, Suschtigi 1,1 %.

Gmeindspresidäntin isch d Yvonne von Arx (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,2 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 632 Iiwohner 98,3 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,3 % Französisch und 1,4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Wauterswiu ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Bilder

Datei:Walterswil SO Kirche02.jpg|Chile
Datei:Walterswil SO Kirche03.jpg|Innenaasicht vo dr Chile
Datei:Walterswil Volg-supermerkato 107.JPG|Volglade
Datei:Walterswil restoracio Sonne 106.JPG|Restaurant «Sonne»
Datei:Walterswil 083.JPG|Dorfstross


## Weblink

* www.walterswil.ch
* 

## Fuessnote
Wangen bei Olten

**Wange bi Oute** (amtlich *Wangen bei Olten*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Wange liit zwüschen em Born und dr vordere Jurachette. Zue dr Gmein ghööre d Dorfteil Grosswange nördlich und Chliiwange südlich vo dr Dünnere. D Gmeindsflächi umfasst 28,1 % langwirtschaftlichi Flächi, 53,9 % Waud und 18 % Sidligsflächi.

Nochbergmeine si Oute, Chappu, Rickebach, Houestei-Ifetau und Trimbach.

## Gschicht
Wange isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1226 aus *Wangen*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 19,6 % gläge.

## Religion
31,2 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 47 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 6,5 %, CVP 18,0 %, EDU 0,9 %, EVP 1,7 %, FDP 17,9 %. GLP 4,4 %, GP 4,5 %, SP 11,9 %, SVP 32,1 %, Suschtigi 2,0 %.

Gmeindspresidänt isch dr Beat Frey (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,6 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo de 4579 Iiwohner 89,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch, 2,3 % Italienisch und 7,9 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Wange ghört zum Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech isch wie de Weschtaargauer Dialäkt.

## Bilder

Datei:Wangen che Olten preghejo 319.JPG|Blick vom Coop-Parkplatz uf d Chile
Datei:Moschee_Wangen_bei_Olten.jpg|Moschee vom Türkische Kulturverein Oute mit Minarett
Datei:Wangen che Olten 330.JPG|Hauptstross Nr. 5 im Zentrum vo Wange
Datei:Wangen che Olten Coop supermerkato 333.JPG|Coop-Lade im Dorfzentrum
Datei:Wangen che Olten benzinejo Agrola 336.JPG|Agrola-Tankstell und Landi
Datei:Wangen che Olten industrikvartalo 337.JPG|Industriezone im Weschte vo dr Gmein


## Weblink

* www.wangenbo.ch
* 

## Fuessnote
Welschenrohr

**Wäutscheror** (amtlich *Welschenrohr*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Thal im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Wäutscheror liit nördlich vor Dünnere, in ere breite Talmuelde, am Nordfuess vor Wissesteichette im Soledurner Jura. D Gmeindsflächi umfasst 35,3 % langwirtschaftlichi Flächi, 58,7 % Waud, 4,9 % Sidligsflächi un 1,2 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Herbertswiu, Baum, Rütene, Oberdorf und Gänsbrunne.

## Gschicht
Wäutscheror isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1179 aus *Rore* (1439 *Welschen Ror*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 7,6 % gläge.

## Religion
26,6 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 61,5 % römisch-katholisch.

## Politik
Bir Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,4 %, CVP 17,3 %, EDU 0,6 %, EVP 3,5 %, FDP 19,7 %. GLP 5,0 %, GP 6,3 %, SP 20,4 %, SVP 21,0 %, Suschtigi 1,9 %.

Gmeindspresidänt isch dr Stefan Schneider (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,6 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vor 1171 Iiwohner 94,4 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,9 % Französisch, 0,3 % Italienisch u 4,4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Wäutscheror ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Bilder

Datei:Welschenrohr preghejo 124.JPG|Katholischi Chiuche Sankt Theodul
Datei:Welschenrohr rokvando Fluh kun blazono 126.JPG|D Flueh
Datei:Welschenrohr rubakvopurigejo 118.JPG|Abwasserreinigungsaalag
Datei:Welschenrohr Gastejo Kreuz 120.JPG|Gaschthuus «Kreuz»


## Literatur
* Gottlieb Loertscher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band III: Die Bezirke Thal, Thierstein, Dorneck.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 38). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1957

## Weblink

* www.welschenrohr.ch
* 

## Fuessnote
Witterswil

**Witterschwyl** (amtlich *Witterswil*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Dornegg im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Witterschwyl liit in ere soledurnische Exklave in ere Muelde am Juranordfuess, im hintere Laimedal. D Gmeindsflächi umfasst 67,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 20,4 % Wald un 12,5 % Sidligsflächi.

Nochbergmeine si Hofstette-Flieh un Bättwyl im Kanton Soledurn un Biel-Bängge, Därwil un Ettigä im Kanton Basel-Landschaft.

## Gschicht
Witterschwyl isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1266 als *Witerswil* (1340 *Wittelswilre*).

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 13,2 % gläge.

## Religion
32,9 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 40 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,6 %, CVP 12,5 %, EDU 0,0 %, EVP 5,2 %, FDP 12,3 %. GLP 8,8 %, GP 11,8 %, SP 21,0 %, SVP 22,9 %, Suschtigi 1,9 %.

Gmeindspresidänt isch dr Mark Seelig (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 1290 Iiwohner 91,6 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 2,3 % Französisch, 2,1 % Italienisch und 4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Witterschwyl ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Weblink

* www.witterswil.ch
* 

## Fuessnote
Winznau

**Winznau** isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Winznau liit zwüsche dr Aare und eme Uuslöifer vom Dotteberg. D Gmeindsflächi umfasst 36,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 42,3 % Waud, 17,2 % Sidligsflächi und 3,8 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Loschdorf, Obergösge, Dulike, Oute und Trimbach.

## Gschicht
Winznau isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1266 aus *Winzenowe* (1308 *Winznow*, 1360 *Wintznouwe*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 12,7 % gläge.

## Religion
26,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 51,8 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,1 %, CVP 29,4 %, EDU 0,6 %, EVP 1,4 %, FDP 19,4 %. GLP 1,7 %, GP 3,0 %, SP 12,7 %, SVP 26,6 %, Suschtigi 2,1 %.

Gmeindspresidänt isch dr Markus Scheiwiller (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1700 Iiwohner 93,8 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 1,5 % Italienisch und 4,1 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Winznau ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Biuder

Datei:Winznau preghejo 274.JPG|Chile Sankt Karl Borromäus, Turm
Datei:Winznau preghejo 277.JPG|Chile Sankt Karl Borromäus
Datei:Winznau preghejo 279.JPG|Chile Sankt Karl Borromäus, Innenaasicht
Datei:Winznau 258.JPG|Im Dorfzentrum
Datei:Winznau 264.JPG|Schuel
Datei:Winznau 288.JPG|Wohnhuus us Holz


## Weblink

* www.winznau.ch
* 

## Fuessnote
Zuchwil

**Zuchu** (amtlich *Zuchwil*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Zuchu liit im Drüüeck zwüsche Aare, Ämmi u Birchi. D Gmeindsflächi umfasst 25,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 19,7 % Waud, 50,7 % Sidligsflächi und 3,6 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Luterbach, Däredinge, Biberischt, Fäudbrunne-St. Niklaus, Riedhouz u d Stadt Soledurn.

## Gschicht
Zuchu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1052 aus *Zuchwile*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 40,7 % gläge.

## Religion
28,5 % vor Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 33,7 % römisch-katholisch.

## Politik
Bir Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,1 %, CVP 31,9 %, EDU 0,4 %, EVP 1,2 %, FDP 32,8 %. GLP 2,6 %, GP 3,3 %, SP 5,9 %, SVP 17,6 %, Suschtigi 1,1 %.

Gmeindspresidänt isch dr Gilbert Ambühl (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 4,0 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vor 8922 Iiwohner 76,7 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,8 % Französisch, 6,1 % Italienisch u 16,4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Zuchu ghört zue dr Dialäkt vor Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Lüt
* Werner Hodler (1887–1974), Germanischt
* Paolo Antonio Pisoni (1738–1804), Architäkt, z Zuchu begrabe
* Monica Gubser (* 1931), Schauspilerin, wohnt z Zuchu
* Michelle Hunziker (* 1977), Moderatorin und Sängere, het as Teenager z Zuchu gläbt

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* www.zuchwil.ch

## Fuessnote
Wolfwil

**Woufu** (amtlich *Wolfwil*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Göi im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Woufu isch es Stroosedorf im Aaregöi. D Gmeindsflächi umfasst 56,3 % langwirtschaftlichi Flächi, 28,1 % Waud, 12,4 % Sidligsflächi und 3,3 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Cheschtehouz, Niderbuchste, Nöiedorf und Fulebach im Kanton Soledurn, Schwarzhüsere und Wynau im Kanton Bärn und Murgethal im Kanton Aargau.

## Gschicht
Woufu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1266 aus *Wolfwiler*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,3 % gläge.

## Religion
21,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 68,5 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,5 %, CVP 14,8 %, EDU 0,1 %, EVP 1,8 %, FDP 12,6 %, GLP 7,2 %, GP 11,7 %, SP 21,7 %, SVP 20,9 %, Suschtigi 4,6 %.

Gmeindspresidänt isch dr Christian Kühni (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1939 Iiwohner 96,8 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,2 % Französisch, 0,9 % Italienisch und 2,1 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Woufu ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Biuder

Datei:Wolfwil.JPG|Chile Woufu
Datei:Aro apud Wolfwil 233.JPG|D Aare bi Woufu
Datei:Wolfwil lernejo 241.JPG|Schuelhuus
Datei:Wolfwil 239.JPG|Herrehuus z Woufu
Datei:Wolfwil tombejo komuna tombo 228.JPG|Gmeinschaftsgrab uf em Fridhof


## Weblink

* www.wolfwil.ch
* 

## Fuessnote
Zullwil

**Zubel** (amtlich *Zullwil*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Zubel liit in ere Längsmuelde vom nördliche Soledurner Faltejura. Zue Zubel ghört au no dr Wiiler *Oberchilch* (*Oberkirch*, () uf em Sattel zwüsche Zubel un Nunnige. D Gmeindsflächi umfasst 45,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 46,6 % Wald, 8 % Sidligsflächi un 0,3 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Nunnige, Mältige un Feere.

## Gschicht
Zubel isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1152 als *Zolwilre* (1386 *Zulwilr*, 1453 *Zullwil*).

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,1 % gläge.

## Religion
11,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 72,3 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 5,4 %, CVP 12,0 %, EDU 0,5 %, EVP 1,1 %, FDP 16,2 %, GLP 5,1 %, GP 10,9 %, SP 23,7 %, SVP 22,7 %, Suschtigi 2,4 %.

Gmeindspresidänt isch dr Roger Pius Hänggi (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,4 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 606 Iiwohner 94,1 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch un 5,2 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Zubel ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Bilder

Datei:Oberkirch katolika preghejo de Nunningen kaj Zullwil 741.JPG|Pfarrchile St. Peter un Paul z Oberchilch
Datei:Oberkirch - katolika preghejo de Nunningen kaj Zullwil - pentritaj fenestroj 755.JPG|Chile vo inne, Glasfänschter
Datei:Oberikrch - katolika preghejo de Nunningen kaj Zullwil - orgeno 754.JPG|Chile vo inne, Orgle
Datei:Gilgenberg01.jpg|Burgruine Gilgeberg 


## Literatur
* Gottlieb Loertscher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band III: Die Bezirke Thal, Thierstein, Dorneck.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 38). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1957

## Weblink

* www.zullwil.ch
* 

## Fuessnote
Spiegel-Affäre

D **Spiegel-Affäre** isch en Konflikt zwüsche Staatsräson und Pressefreiheit uus em Johr 1962 im damalige Weschtdütschland gsii. D Ziitschrift 
Der Spiegel hett en Artikel über die angäblich mangelhafti Abwehrbereitschaft von der Bundeswehr gäge en Angriff von der Sowjetunion publiziert ghaa. 

Die internationali politischi Atmosphäre isch damals, nach der Kuba-Krise, wo der Sowjet-Präsident Nikita Chruschtschow uff der Insle Kuba in unmittelbarer Nachbarschaft von de USA Atomrakete hett afoo schtationiere, was beinah en dritte Wältchrieg uusglöst hätt, üsserscht angschpannt gsii. Nach däm Artikel hett der Bundesanwalt Siegfried Bubak fascht die gsamti Spiegel-Redaktion in Hamburg und der Heruusgeber Rudolf Augstein wäge Verdacht uuf Landesverrot lo in Untersuechigs-Haft schtecke. 

Letschtlich hett aber wäge Mangel an Bewiise en Freischpruch resultiert. Dä Artikel isch nur es Mosaik von verschiedene, bereits öffentlich bekannte Einzeltatsache gsii, wo zum ene Gsamtüberblick kombiniert worde sii. D Gfahr, dass er hätt chönne en Angriff von der Sowjetunion provoziere, isch nitt als justiziable Bewiis anerkannt worde, sondern als von der Politik z lösends rüschtigspolitischs Problem taxiert worde. In der Tat isch damals d Bundesrepublik in ere Phase vo Uufrüschtig bereits drin gsii (es isch z. B. der Beginn von der Aera vom Starfighter-Kampfjet gsii), wo durch d Spiegel-Affäre no beförderet worde isch. D Affäre hett aber au zun ere faktische Uufwärtig von der Pressefreiheit im Land gfüehrt.
   

Wiiters zur Spiegel-Affäre, wo au en parteipolitische Konflikt zwüsche v. a. CDU/CSU und SPD gsii isch: →*Lueg* Der Spiegel#D Spiegel-Affäre.

## Quelle
* M. Geyer: *Deutsche Rüstungspolitik 1860 bis 1980*, 1984
* Radiosändige uff Deutschlandfunk ("Hintergrund") und Schwiizer Radio SFR ("Kontext") vom 26. und 25. Oktober 2012

## Literatur
* David Schoenbaum: *Die Affäre um den Spiegel – Ein Abgrund von Landesverrat.* ISBN 3-932529-53-7
* Joachim Schöps (Hrsg.): *Die Spiegel-Affäre des Franz Josef Strauß.* Rowohlt, Reinbek 1983, ISBN 3-499-33040-7.
* Alfred Grosser, Thomas Ellwein, Jürgen Seifert (Hrsg.): *Die Spiegel-Affäre. Die Staatsmacht und ihre Kontrolle*, Walter-Verlag, 1966, 
* Alfred Grosser, Thomas Ellwein, Jürgen Seifert (Hrsg.): *Die Spiegel-Affäre. Die Reaktion der Öffentlichkeit*, Walter-Verlag, 1966,
Punier

**Punier** () isch d Bezäichnig, wo die antike Römer für die semitische Fönizier in Nordafrika brucht häi. Etümologisch chunnt dr Naame vom punische Usdruck „Ponnim“, wo sovil wie „Bewooner vo de niidere Länder“ bedütet (an dr levantinische Küste häi sich die fönizische Stadtbewooner in de Stedt dr Küste nooch eso vo de kanaanäische Stämm in de Bärg vom Libanon abgränzt).Dr Begriff wird bsundrigs für d *Karthager* brucht, d Iiwooner vo dr Hauptstadt Karthago bzw. vom Karthagerriich, wo au anderi punischi Stedt umfasst het, aber au für d Iiwooner vo Tyros, Sidon und andere fönizische Gründige im ganze Middelmeerruum. As punischi Stadtgründige gälte Agadir, Gadir und Ajdir  (Aŷdīr bedütet ‚Muure‘, ‚Befestigung‘,) d Stadt Karthago und iiri Kolonie wie zum Bischbil Cartagena), und e Huffe anderi Stedt in Spanie, Afrika (Utica) und uf Züpere. D Bezäichnige „Punier“ und „Fönizier“ wärde witgehend sünonüüm brucht.

Hüfig daucht die Bezäichnig im Zämmehang mit de drei Punische Chrieg uf. Das si chriegerischi Usenandersetzige um d Vorherrschaft im westlige Middelmeerruum gsi zwüsche Rom und Karthago in d Joor 264 bis 146 v. d. Z., wo mit dr Zerstöörig vom Karthagische Seeriich z Änd gangen isch.

Dr Augustinus verzellt, ass d Sprooch vo de Punier im nördlige Afrika no in dr Spootantike vo dr Landbevölkerig gschwätzt worde isch. Es wird aagnoo, ass erst s Arabische s Punische vollständig verdrängt het. Vo dr Sprooch vo de Punier wäiss mä nume weenig. Si wird em Nordwestsemitische zuegordnet und isch äng verwandt mit em Hebräische und em Aramäische. Näbe em Latiinische isch das die äinzigi Sprooch in dr Antike, wo die griechische Tragödie dri übersetzt worde si.
Zwölfstädtebund

Mit **Bund vo de zwölf Stedt** cha gmäint si:

* dr etruskischi Bund vo de zwölf Stedt
* dr Ionischi Bund, e Zämmeschluss vo zwölf ionische Stedt an dr Westküste vo Chläiasie im 7. Joorhundert v. d. Z.
* e Bund vo zwölf Stedt in Äolie im 8. Joorhundert v. d. Z.
Fanum Voltumnae

S ***Fanum Voltumnae***, s Häiligdum vom Voltumna, isch s wichdigste Häiligdum vo de Etrusker gsi. Es git e Huffe Kwelle, wo dr Bund vo de zwölf Völker vo Etrurie erwääne. Dr Hauptzwäck vom Bund isch religiöös gsi, er het aber au politischi Funkzioone ghaa. Jedes Joor häi sich d Füerer vom Bund im *fanum* droffe, wo s geografische und spirituelle Zentrum vom ganze etruskische Volk gsi isch. Si häi dört politischi Frooge erörteret und milidäärischi Fäldzüüg blaant, aber au zu iire Götter bätet. Dr wichdigst vo dene isch,  wenigstens in de Auge vo de Römer, won en vo de Etrusker under em Naame Vertumnus übernoo häi, dr Voltumna gsi.

Wo s Häiligdum genau gsi isch, wäiss mä nid. Dr Livius verzellt, ass es *apud Volsinios* gsi sig. Mä nimmt aa, ass es in dr Gegend zwüschen em hütige Orvieto und Viterbo gsi isch.
Europäische Zwergstaaten

Mit **europäischi Zwergstaate**, au **Chliistaate** oder **Mikrostaate** verstoot me Staate z Europa, wo ganz e chlinni Flächi händ. I irer Eigeständigkeit anerkännt sind: Andorra, Liechtestei, Malta, Monaco, San Marino und de Vatikanstaat.

Tabälle mit däne sächs Staate:

Es git z Europa no witeri chlinni Länder. Die sind aber nöd ganz sälbständig.

## Fuessnoote
Salerno

**Salerno**, in dr Antike *Salernum* (latiinisch), isch e Haafestadt am Golf vo Salerno, im Süde vo Italie. Dr Naame vo dr Stadt goot uf s römisch *Salernum* zrugg, won e Kolonii und Milidäärlaager gsi isch. Salerno isch hüte d Hauptstadt vo dr Browinz Salerno in Kampanie und sit 1970 Universidäätsstadt.
In de Joor noch em Zwäite Wältchrieg het sich Salerno zun ere middelgroosse Stadt entwicklet, was si bis hüte mit öbbe 135.000 Iiwooner bliiben isch.

## Gschicht
Die erste Siidlige stamme us em nünte und säggste Joorhundert v. d. Z.
Scho in dr Antike isch Salerno as Handelsblatz bedütend gsi und sini räin milidäärische Funkzioone si weniger wichdig worde. Im Middelalter het Salerno sine Handelsbeziejige zu Sizilie und Nordafrika en Ufschwung z verdanke ghaa. Salerno isch sit 983 Erzbischofssitz. Im Middelalter isch d Stadt wägen iirer Schuel für Erzt berüemt gsi. As Däil vom Köönigriich Neapel isch s im 15. Joorhundert spanisch worde. Piraate häi im 16. Joorhundert dr Stadt z schaffe gmacht und dr Niidergang isch au im 17. Joorhundert witergange. Erst mit dr Industrialisierig im Königriich Italie het sich d Stadt wider afo erhole.

## Wirtschaft
Für die wirtschaftligi Entwicklig vo Salerno isch dr Konteinerhaafe vo grösster Bedütig. Die wichdigste Industriibrodukt si hüte Maschine, Naarigsmiddel und Teggstilie.

## Weblingg

* d Website vo de Gmeind Salerno
* Tourismus z Salerno und i de gliichnamige Provinz (italienisch)

## Fuessnoote
Benelux

**Benelux** isch d Churzform för de Sammelbegriff vo de **Beneluxländer**, au **Beneluxstaate**, wo us '''Be'''lgie, us de Niderland (**''Ne**derland*) und us [[Luxemburg|*'Lux*'eburg]] bestönd.

== Gschicht ==
Die drü Länder händ 1944 e Zollunion veriibaart, wo 1960 dur de [[Benelux-Vertrag]] i d Tat umgsetzt worde isch. Dur die politisch Zämearbet zwüsched däne Länder hät me also scho vor de Gründig vo de [[Europäische Union]] innerhalb vo de Beneluxstaate ohni [[Zoll]] chöne [[Handel]] betribe, ohni Iischränkig chöne hi und här reise und di jewilige [[Währung|Währige]] sind gegesitig zur Zalig akzeptiert worde.


== Litratur ==
* Albert Bleckmann: *Die Benelux-Wirtschaftsunion*. In: *Zeitschrift für ausländisches öffentliches Recht und Völkerrecht* (ZaöRV) 22, 1962, S. 239–295 
* Duco Hellema: *Neutraliteit & Vrijhandel. De geschiedenis van den Nederlandse buitenlandse betrekkingen*. Spectrum, Utrecht 2001

== Weblink ==
* [https://web.archive.org/web/20140327132653/http://www.benelux.int/ Offizielli Website vom Generalsekretariat vo de Benelux-Union] (französisch, niderländisch)
* [https://www.boip.int/nl Benelux-Merkenbureau/Bureau Benelux des Marques/Benelux Trademarks Office] (englisch, französisch, niderländisch)
* [http://www.cvce.eu/obj/die_geburt_der_benelux_zollunion_in_tageblatt_1_januar_1948-de-9632ad57-991c-455a-8461-c8bec1fd7259.html Die Geburt der Benelux-Zollunion] Artikel im „Tageblatt“ vom 1. Jänner 1948
* [http://www.bpb.de/files/KMTO34.pdf Benelux] – *Aus Politik und Zeitgeschichte'' (APuZ) (PDF, 2,25&nbsp;MB)
Rose Woldstedt-Lauth

D' **Rose Woldstedt-Lauth** (* 27. Dezamb'r 1889 ze Züri; † 9. Jan'r 1966 ze Bonn) isch e-n-elsässisch-ditsche Schriftschtelleri g’sin. 

Ire Vater isch d’r Emil Rosenfeldt, e Windmiller g’sin, iri Müeter d Louise geb. Lauth üs Niddermodere-n-im Underelsass. Si het d’r Geograf Paul Wohlstedt ghirote.

Ire Erzälung *D’r Jüles word Soldat* het 1936 den erschte Priis im vun d'r Zitschrift „Elsaß-Lothringen. Heimatstimmen“ v’ranschtaltete Priisüsschriewe „Dem unbekanntesten Soldaten des großen Krieges“ bekomme.

## Warike (Üswahl)

**1. [[Elsässisch]]:**

* *D’ Schöenmattmüehl. D’ G’schicht’ vun ere Elsässer Famili.* 1927.
* *D’r Victor Neßler decidiert sich*. Um 1930.
* *D’r Pfarrer vun Dettlinge.* 1932.
* *D’r Gottfridd sott hierote.* 1935.
* *D’r Jüles word Soldat*. 1940.

**2. [[Hochdeutsch|Hochditsch]]:**

* *Im Sonnenhaus. Eine Geschichte für große und kleine Kinder.* 1928.
* *Renate. Ein Frauenschicksal in unseren Tagen.* 1928.
* *Los von der sexuellen Freiheit? Gespräche über die sexuelle Not der Jugend.* 1932.
* *Mädel von heute, Mütter von morgen. Gespräche zwischen Mutter und Tochter über das Liebesleben der Menschen.* 1940.
* *Am Fuße der Vogesen. Schicksale meiner Familie.* 1957.

* „Das Säckinger Trompeterspiel“, in Helmut Paulus u. a.: *Fünf Geschichten und ein Spiel*. 1955.

## Üwer schriftlichs Elsässerditsch: Vorwort zu ''D’ Schöenmattmüehl''

::Liewi Landslitt!

Wenn’r mien Büechel lese, noo wundere&#x2011;n&#x2011;Ihr Ejch viellicht e manichs Mol un schüttle mit’m Kopf un saaue: „Warum isch denn des Wort esoo g’schriewe un sell Wort esoo? Soo redt m’r doch gar nit!“ — Un doo han’r ganz ereecht. Ich hab’ oft nit esoo g’schriewe, wie m’r redt, un ich will Ejch au saaue, warum.

M’r kann joo’s Elsässisch doch nit genau eso schriewe, wie m’r redt, des isch e Ding d’r Unmöejlichkeit. Des were&#x2011;n&#x2011;’r selwer zügenn. Un owedring möcht’s noo doch e jeder andersch han, wiel e jeder widder e&#x2011;n&#x2011;andere Dialekt redt. —

Drum haw ich gedenkt, ich prowier’s emol andersch un schrieb nit fers Ohr — sell könnt ich joo doch nit — ich schrieb liewer fers Auj, ich schrieb esoo, daß’r’s licht lese könne, wiel d’Wörter ihrem Üssehn nooch de ditsche Wörter gliche. ‘s word’s schun e jeder vun Ejch uff sieni Fasson üsspreche. Wenn Ejch nur’s Lese licht fallt, des isch mir d’ Hauptsach. Ob mien Versuch gerote&#x2011;n&#x2011;isch, des müen Ihr entscheide.

:Stroßburj 1927.
Rose Woldstedt-Lauth.

## Quelle

### Beleje


### Literatür
* D Warike vun d’r Autorin

## Weblink
Bolsena

**Bolsena** isch e Stadt mit  Iiwooner (Stand ) in dr Browinz Viterbo in dr italiänische Regioon Latium.

## Geografii
Bolsena lit zmidst in de Monti Volsini am Bolsenasee, eme Kratersee wo entstande isch, won e Caldera iigstürzt isch. Dr Vulcano Vulsinio het vor öbbe 600'000 Joor aktiv worde bis zum letschte Mol im Joor 103 v. d. Z.

Zur Gmäind ghööre au d Ortsdäil Sant’Antonio und Val di Lago.

D Nochbergmäinde si Bagnoregio, Capodimonte, Castel Giorgio (TR), Gradoli, Montefiascone, Orvieto (TR) und San Lorenzo Nuovo.

### Vercheer
Bolsena lit an dr Staatsstrooss SS 2 Via Cassia, wo Rom mit Floränz verbindet. Dr neggst Baanhoof befindet sich z Montefiascone. Buslinie verbinde d Stadt u.&nbsp;a. mit Orvieto, Viterbo und Rom.

## Gschicht
Woorschinlig isch Bolsena entstande, wo d Römer d Iiwooner vom erooberete etruskische Hauptort *[[Volsinii]]* doo aane umgsiidlet häi, vo do chunnt si antik Naame *Volsinii Novi*. Es git Wüsseschaftler wo vermuete, ass s zentrale Häiligdum vo de Etrusker für e Gott Voltumna, s Fanum Voltumnae, ganz in dr Nööchi gsi sig. Z Bolsena cha mä Usgraabige go aaluege, won e Däil vo de römische Stadtaalaage (dr grooss Hauptblatz, Zistärne, Amphitheater, Katakombe) freigläit häi.
D Via Cassia, äini vo de alte Römerstroosse, wo vo Rom us in d Toskana goot und vo dört bis uf Genua, goot dur Bolsena. Im Middelalter isch die Strooss Däil vom Pilgerwääg Via Francigena gsi, wo d Pilger druf vo Canterbury z Ängland über d Alpe bis uf Rom zooge si.

## Literatur
* Christoph Henning: *Latium. Das Land um Rom. Mit Spaziergängen in der Ewigen Stadt* (= *DuMont-Kunst-Reiseführer*). 3. aktualisierte Auflage. DuMont-Reiseverlag, Ostfildern 2006, ISBN 3-7701-6031-2.

## Weblingg

* D Website vo dr Gmäind (italiänisch)
* Portal zu Bolsena (italiänisch, änglisch, dütsch)
* Bolsena uf www.comuni-italiani.it (italiänisch)

## Fuessnoote
Orvieto

**Orvieto** isch e Stadt mit  Iiwooner (Stand ) im Südweste vo Umbrie in dr Browinz Terni z Italie.

## Geografii
Die ganzi Altstadt isch uf eme Felsplatoo us Tuffstäi. In däm Stadtfelse het s e Labyrinth vo Chäller, Gäng und riisige Zisterne, wo men e chliine Däil drvo wider cha go aaluege. E Hufe etruskischi Greeber lige in Räije grad underhalb vom Felse, und uf de Häng wisawii vo dr Stadt het s Greeber gee, wo aagmoolt gsi si.

## Gschicht
Mä vermuetet, ass Orvieto (*Urbs Vetus* = alti Stadt) dr middelalterligi Naame und Standort vo dr etruskische Stadt *Velzna* (römisch *[[Volsinii]]*) isch, wo äini vo de zwölf Bundesstedt vom etruskische Riich gsi isch. Das isch aber nit sicher.

Velzna isch noch eme Sklaveufstand 264 v. d. Z. vom Marcus Fulvius Flaccus erooberet worde. D Römer häi die Überlääbende zwunge, sich z *Volsinii Novi* am Bolsenasee niiderzloo, em hütige Bolsena, am ene Blatz, wo mä nid so guet het chönne befestige.

Orvieto isch zitwiis d Residänz vo de Bäbst im Middelalter gsi. Dr Clemens VII. isch 1527 doo aane gflüchdet, nochdäm Rom zerstöört worde isch. 1861 isch de Ort Teil vom neue Königriich Italie worde.

## Helge

Datei:Orvieto.jpg|Dr riisigi Stadtfelse vo Orvieto
Datei:Orvieto 2.JPG|Stadtbild
Datei:orvieto altstadt.jpg|D *Piazza Repubblica* zmitzt i de Altstadt
Datei:Orvieto Tempio Etrusco Del Belvedere.JPG|De *Tempio del Belvedere*, en etruskischi Kultstätte
Datei:Orvieto-cattedrale02.jpg|De Dom, d Kathedrale vom Bistum Orvieto-Todi
Datei:Orvieto italy well.jpg|De Brunne *Pozzo di San Patrizio* mit sinnere dopplete Wendelträppe
Datei:Orvieto, pozzo dela cava 15.JPG|Underirdischi Aalage vo de Etrusker
Datei:Orvieto, tempio del belvedere, antefissa 02.JPG|Gegeständ im archeologische Museum


## Litratuur
* Solini, Marcello: Der Dom von Orvieto. Narni – Terni 1985.
* Stephan Steingräber und Giuseppe M. Della Fina (Hrsg.): *Orvieto*,. Verlag Philipp von Zabern, Mainz 2010, ISBN 978-3-8053-4072-4.

## Weblingg

* Abbildig vo dr Stadt 1581 in ''Civitates orbis terrarum'' vom Georg Braun (s oobere Bild) 
* Homepage vo der Umbrien Travel: Orvieto
* Seenswärts z Orvieto und Umbrie
* Der Dom und Orvieto-underground

## Quellen
Kampanien

**Kampanie** (italiänisch *Campania*) isch e Regioon an dr Westküste vo Süditalie mit  Iiwooner (Stand ).

## Geografischi Laag
Kampanie wird im Nordweste vo Latium, im Nordoste vo Molise, im Oste vo Apulie, im Südoste vo dr Basilicata und vom Tyrrhenische Meer begränzt. D Hauptstadt vo dr Regioon isch Neapel. Kampanie bestoot us de Browinze Avellino, Benevento, Caserta, Neapel und Salerno und het e Flechi vo 13'595 km². D Iiwooner läbe zum grösste Däil im Balligsgebiet vo Neapel. D Bevölkerigsdichti vo Kampanie isch die höggsti vo alle Regioone z Italie, und nume in dr Lombardei läbe mee Mensche as do.
Kampanie isch die viertsüdligsti Regioon uf em italiänische Festland.

## D Browinze
D Regioon Kampanie het fümf Browinze:

## Bekannti Ort
Näbe dr groosse Stedt Neapel und Salerno isch au d Uusgrabigsstätt Pompeji bekannt.

## Weblingg

* Fotene und animierti Flashfilm vo Kampanie und Paestum uf anderegg-web.ch
Kloster Cluny

S **Chloschter Cluny** isch e ehemoligi Benediktiner-Abtei i de glichnamige Stadt Cluny im Burgund.

S Chloschter het vom 10. bis zum 11. Jahrhundert en entscheidende Biitrag zur Erneuerig vo der katholische Kirche und Gsellschaft sowie zum Uufschtieg vom Papschttum zu siim historische Höhepunkt gleischtet. D Abteichile vo Cluny isch langi Zyt di gröschti Chile vom Christetum gsi.

## Gschicht
S Chloschter isch am 11. Septämber 910 vom Herzog Wilhelm vo Akwitanie und vom Graf vo Macon gstiftet und drufabe vom Benediktiner-Orde gfüert worde.

Dr Apt Odo, wo s Chloschter vo anne 927 bis 942 regiert het, het agfange, andri Chlöschter als Töchter vo Cluny z gründe. Do drus isch mit dr Zyt die grossi cluniazensischi Chloschtergruppen entstande.

D Äbt vo Cluny, unter ihne vor allem der Odilon, wo meh als füfzg Joor lang Abt gsi und anne 1049 gstorben isch, händ d Kirche ganz allgemein wölle reformiere und sii – fascht chly wie der Luther bi der spötere Reformazion – wieder nöcher an d Grundsätz von der Bibel wölle bringe. Zum Bischpil het der Odilon probiert, s Fehdewäse vom Adel iizschränke, wo damals dr regional Chrieg fascht zum Duurzueschtand het lo wärde. Und er het au gforderet, dass der Riichtum, wo d Kirche bsässe het, sölli unter die Arme verteilt wärde.

I dr Zyt vo dr französische Revoluzion isch d Abtei Cluny ufghobe worde, dr letscht Abt het Dominique de La Rochefoucauld gheisse; und die grossi Chile isch als Schteibruch verchauft und fasch ganz aproche worde.

## Uuswürkige
Uus em Chloschter Cluny isch au der Mönch Hildebrand choo, wo anne 1073 als Gregor VII. zum Papscht gwählt worde isch. Er het im Rahme vom Inveschtiturstriit gäge de Kaiser Heinrich IV. relativ wiitgehend chönne duuresetze, dass d Bischöf nümme durch de Kaiser, sondern neu durch de Papscht ygsetzt wärde (en duurhafteri Regelig derzue het denn s Wormser Konkordat vo anne 1122 gfunde). Das het d Macht vo de Päpscht vergrösseret, wo sich uff ne Art beruefe gseh händ, s "Gottesriich uff Aerde" z errichte. Der mächtigscht von dene Cluniazenser Päpscht isch denn der Innozenz III. gsii, wo vo 1198 bis 1216 das Amt ghaa het, au wenn er sälber nümm direkt uus em Chlooschter Cluny choo isch. Spöter, vor allem im Schisma, de Kirche-Spaltig, und no spöter under de Renaissance-Päpscht, hett d Kirche denn wider an geischtlichem und wältlichem Iifluss verlore und ne au nie mehr in däm Uusmass zrückgwunne.

## Literatur
* K. Schib/H. Hubschmid: *Weltgeschichte*, Band 2
* Jean-Denis Salvèque: *Die Abtei Cluny*, Centre des monuments nationaux / Monum, Éditions du patrimoine, Paris 2001 (ISBN 2-85822-390-4)

## Weblink

* „Die Urkunden des Klosters Cluny“ (Forschigsprojekt vom Institut för Früemittelalterforschig z Münster (Westfalen), mit usfüerliche Bibliografii)
* Abbaye de Cluny (zu de Architektur vo de Abtei, französisch)
* Abbaye de Cluny bi romanes.com (mit villne Bilder, französisch)
* Abtei Cluny uf *ORDEN online*
Tarquinia

:*Für die etruskischi Stadt Tarquinii lueg [[Tarquinii|do]]*

**Tarquinia** isch e Stadt mit  Iiwooner (Stand ) in dr Browinz Viterbo in dr italiänische Region Latium. Si isch vor allem für iiri etruskische Usgraabigsstett bekannt, wo sit 2004 zum UNESCO-Wälterb ghööre.

## Geographii

Tarquinia lit 87&nbsp;km nordwestlig vo Rom, 48&nbsp;km südwestlig vo Viterbo und 90&nbsp;km südöstlig vo Grosseto.
D Altstadt vo Tarquinia lit uf eme Hüügel über dr Küstenebeni vo dr Maremma Laziale, fümf Kilometer vom Tyrrhenische Meer ewägg. Die modärne Woongebiet gönge vom Fuess vom Altstadthüügel bis zur Via Aurelia. D Stadtdäil Lido di Tarquinia und Riva dei Tarquini si beliebti Baadort an dr Küste. D Stadtdäil Lombardi, Marina Velca und Sant’Agostino lige au in dr Küstenebeni. S Hinderland isch e dünn besiidledi Hüügellandschaft mit e baar äinzelstehende Hööf.

Die ehemoolige Saline bim Stadtdäil Lombardi si 2000 zum Naturreservaat erkläärt worde. Im Gebiet vo dr Gmäind mündet dr Fluss Marta ins Meer. D Gmäind lit in dr Ärdbeebezoone 3 (wenig gfäärdet). D Nochbergmäinde si Allumiere (RM), Civitavecchia (RM), Montalto di Castro, Monte Romano, Tolfa (RM) und Tuscania.

## Weblingg

* Portal des Ufficio Turistico (italiänisch)
* Tarquinia uf dr Site vo dr Browinz Viterbo (dütsch)
* D Greeber vo dr Monterozzinekropole (italiänisch)
* Dr Haafe vo Gravisca (italiänisch)
* Tarquinia uf www.comuni-italiani.it (italiänisch)

## Fuessnoote
Krone Aragon

D **Chrone vo Aragon** (span. *Corona de Aragón*, katalan. *Corona d'Aragó*) isch e historischs Staatsgebild gsi, wo vo 1137 bis zum Ändi vom Middelalter bestand het. Es het sich im Lauf vo dr Zit vo de ursprünglige Kärngebiet Aragón im ängere Sinn und Katalonie uf e groosse Däil vom Middelmeerruum usdeent.

Noch ere churze Zit wo d Maure d Regioon bsetzt ghaa häi, häi 812 d Franke D'il vom Gebiet erooberet. Dr Karl dr Grooss het d Groofschaft Aragon iigrichdet und wo dr Groofe usgstorbe si, isch im 10. Joorhundert Aragon an dr Käänig vo Navarra gfalle.  Under em Ramiro I. isch Aragon e sälbständigs Köönigriich worde und dä het sis Riich uf Chöste vo de Maure vergröösseret. 1118 häi d Aragonier Saragossa erooberet und zur Hauptstadt gmacht. 1162 het dr Groof Alfons I. Katalonie übernoo und isch 1164 au Köönig vo Aragon worde. S Köönigriich isch witer gwaggse und isch noch Katalonie s zwäite wichdige christlige Köönigriich uf dr Iberische Halbinsle gsi. 1283 häi d Stönd vo Aragon im Köönig s Generalprivilegium vo Saragossa abdrotzt, wo sie königligi Gwalt iigschränkt het und spööter no erwiiteret worden isch. Aragon het sich uf Italie (Sizilie, Sardinie), uf Griecheland (s Herzogdum Athen) und anderi Gebiet im Middelmeerrum usbrätet. Es isch drbii in Komflikt mit Frankriich, Genua und andere verwigglet. 

Dr Johann II. (1458–1479) het über e groosse Däil vom nordöstlige Spanie, über Sardinie und Sizilie gherrscht und isch au Köönig vo Navarra gsi. Si Soon, dr Ferdinand II. het 1469 d Isabella vo Kastilie ghürootet. Wo die 1504 gstorbe isch und d Johanna, wo as waansinnig gulte het, s Köönigriich gerbt het, het dr Ferdinand 1506 au dört d Chroone übernoo. D Habsburger häi sich in die spanischi Köönigsfamilie iighürootet und 1516 het dr Kaiser Karl V. noch em Dood vom Ferdinand die bäide Chroone veräinigt und isch dr erst spanisch Köönig worde. Aragon het sini alte Freihäite chönne verdäidige, het sä aber verloore, wo s die östriichische Habsburger im spanische Erbfolgchrieg (1701–1714) understützt het.

## Litratuur
* Peer Schmidt (Herausgeber): Kleine Geschichte Spaniens, Stuttgart 2004, Reclam, ISBN 3-15-017039-7.

## Weblingg
Aragon-Rundfahrt

D **Aragon-Rundfahrt** (spanisch **Vuelta a Aragón**) isch e Radränne in dr spanische Region Aragonie. Die Rundfahrt, wu alljohr im April uusdrait wird, het im Johr vu dr Yyfierig vu dr UCI ProTour 2005 zue däre Rännserie vu dr wichtigschte Radränne ghert. Wel d Veraastalter fir 2006 kaini Sponsore gfunde hän, isch s Etapperänne 2006 un 2007 abgsait wore un ab dert au gar nimi uusdrait wore. Syter 2018 wird si wider uusdrait.

D Aragon-Rundfahrt isch zem erschte Mol anne 1939 uusdrait wore, aber erscht syter 1965 regelmäßig. Dr erscht Siiger isch dr Spanier Antonio Sancho gsii. Bi 35 vu dr insgsamt 42 Uusdragige het s spanischi Siiger gee. Rekordsiiger isch dr Italiener Leonardo Piepoli mit drei Siig zwische 2000 un 2003. Dr ainzig Siiger us dr Schwyz isch dr Stephan Joho 1986 gsii. Dytschi Siiger het s kaini gee.

## Siigerlischt

## Weblink
* d Aragon-Rundfahrt uf memoire-du-cyclisme.net
Aragon

**Aragon** oder au **Aragón** stoot für:
* e Chläistadt z Frankriich
* en ehemooligs Köönigriich 
* dr spanisch Naame vo dr hütige Autonome Region Aragonie
* e Fluss z Spanie
* en Ort in Georgia
* en Ort in New Mexico
* e Finanzdienstläister z Wiisbaade
* e Passaschierschiff vo dr Royal Mail Line, wo  1905 in Dienst gstellt worden isch

**Aragon** isch dr Familienaame vo deene Persone:
* Art Aragon (1927–2008), en amerikanische Boxer und Schauspiiler
* Enrique O. Aragón (1880–1942), e mexikanische Mediziner und Filosof, Räkter vo der UNAM
* Jaime de Mora y Aragón (1925–1995), e spanische Schauspiiler
* Lorenzo Aragón (* 1974), e kubanische Boxer
* Louis Aragon (1897–1982), e franzöösische Dichder und Schriftsteller
* Manuel Gutiérrez Aragón (* 1942), e spanische Filmreschissöör und Dräibuechautor
* Yosvany Aragón (* 1974), e kubanische Baseballspiiler

**Aragón** isch dr Häärkumftsnaame vo deene Persone:

* Beatrix vo Aragón (1457–1508), Königin vo Ungarn und Bööme
* Katharina vo Aragón (1485–1536), en änglischi Aadligi, d Frau vom Heinrich VIII
* Alfons V. vo Aragon (1396–1458), Köönig vo Aragonie und as Alfons I. au Köönig vo Neapel und Sizilie

**Aragón** isch Däil vom Naame vo deene Persone:

* Alfonso de Aragón y Eiximenis, Herzog vo Gandía, Groof vo Denia und Ribagorza
* Alfonso de Aragón y Foix, Herzog vo Gandía, Groof vo Denia und Ribagorza
* Antonio de Aragón-Córdoba-Cardona y Fernández de Córdoba (1615–1650), Kardinal vo dr römisch-katholische Chille
Mulhouse Alsace Agglomération

D **Mulhouse Alsace Agglomération** (M2A) ìsch dr Kommünàlverbànd ìn dr Milhüüsergegend, ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 16. Jüni 2016 grìnda worra.

Drei ehmàliga Kommünàlverband un viar unàbhangiga Därfer han sìch zammagmàcht fer d M2A ufz'bauia:
* Kommünàlverbànd CAMSA (Communauté d'agglomération Mulhouse Sud-Alsace), mìt 16 Gmeina
* Kommünàlverbànd CCIN (Communauté de communes de l'Île Napoléon), mìt 6 Gmeina
* Kommünàlverbànd CoCoCo (Communauté de communes des Collines), mìt 6 Gmeina
* Därfer: Gàlfìnga, Heimsbrunn, Ìllsi un Pfàscht

Zum 1. Janner 2017 ìsch d M2A mìt em Kommünàlverband Communauté de communes Porte de France Rhin Sud füsioniert wore.+

Dr Präsidant vu dr M2A ìsch dr Fabian Jordan .

## Gmeina
Zu dr M2A gheera 39 Gmeina:

## Externa Links
*Offiziell Websitt vu dr M2A
Dornach

**Dornach** isch de Name vo däre Gmeind:
* Dornach SO, e Gmeind im Kanton Soledurn, Schwiz

**Dornach** isch de Name vo däne Ortsteil

z Dütschland:
* Dornach (Aschheim), en Ortsteil vo de Gmeind Aschheim, Landkreis Münche, Bayern
* Dornach (Eichendorf), en Ortsteil vo de Gmeind Eichendorf, Landkreis Dingolfing-Landau, Bayern
* Dornach (Hopferau), en Ortsteil vo de Gmeind Hopferau, Landkreis Ostallgäu, Bayern
* Dornach (Pleiskirchen), en Ortsteil vo de Gmeind Pleiskirchen, Landkreis Altötting, Bayern
* Dornach (Sigmarszell), en Ortsteil vo de Gmeind Sigmarszell, Landkreis Lindau (Bodesee), Bayern

z Frankriich:
* Dornach (Mülhausen), en Ortsteil vo de Stadt Mülhuuse, Elsass

z Östriich:
* Dornach (Gemeinde Ferlach), en Ortschaft vo Ferlach, Bezirk Klagenfurt-Land, Kärnte
* Dornach (Gemeinde Grein), en Ortschaft vo Grein, Bezirk Perg, Oberöstriich
* Dornach (Linz), e Konskriptionsortschaft vom Linzer Stadtteil St. Magdalena, Oberöstriich
* Dornach (Gemeinde Saxen), en Ortschaft vo Saxen, Bezirk Perg, Oberöstriich
* Dornach (Gemeinde Pistorf), e Katastralgmeind vo Pistorf, Bezirk Leibnitz, Steiermark

**Dornach** isch de Name vo däne Burge und Schlösser:
* Burgruine Dornach bi Lasberg, Bezirk Freistadt, Oberöstriich
* Schloss Dornach bi Saxen, Bezirk Perg, Oberöstriich
Schwende

**Schwende** isch de Name vo folgende Ort:
* z Dütschland:
** Schwende (bei Homberg), en Ortsteil vo de Gmeind Deggenhausertal, Bodeseekreis, Bade-Würteberg
** Schwende (bei Urnau), en Ortsteil vo de Gmeind Deggenhausertal, Bodeseekreis, Bade-Würteberg
** Schwende (Schluchsee), en Ortsteil vo de Gmeind Schluchsee, Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald, Bade-Würteberg
** Schwende (Bad Wurzach), en Ortsteil vo de Stadt Bad Wurzach, Landkreis Ravensburg, Bade-Würteberg
** Schwende (Herdwangen-Schönach), en Ortsteil vo de Gmeind Herdwangen-Schönach, Landkreis Sigmaringen, Bade-Würteberg

* z Öschtriich:
**  Schwende, en Ortsteil vo Riezlern im Chliwalsertal

* i de Schwiz:
** Schwende AI, en Bezirk (e Gmeind) im Kanton Appezöll Inneroode
** Choindez (de ehemolig dütsch Name), e Ortschaft i de Gmeind Courrendlin, Kanton Jura

**Lueg au:**
* Schwenden, da isch s Roode vo Wald, zumen urbar z mache
* Schwendi
* Schwändi
* Schwanden
Schwendi (Begriffsklärung)

**Schwendi** isch de Name
* von ere Adelsfamilie, lueg bi Schwendi (Adelsgeschlecht)
** vom e Diplomat, Staatsmaa und General, em Lazarus von Schwendi (1522-1584) us em Breisgau

**Schwendi** isch de Name vo däne Ort:
* Schwendi, e Gmaind im Landkreis Biberach z Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Schwendi*, en Wiiler i de Gmeind Grabe im Schwizer Kanton Bärn
* *Schwendi*, en Ortstail vo Grindelwald, Kanton Bärn
* *Schwendi*, en Ort im Wisstannetal, Gmaind Mels im Kanton Sanggalle
* *Schwendi*, es Gebiet im Weste vo de Gmaind Sarne im Kanton Obwalde
* *Schwendi*, en Wiiler i de Gmaind Haide und e Bahnstazion vo de Rorschach-Haide-Bärgbahn, Kanton Appezäll-Usseroode

**Lueg au:**
* Schwende
* Schwenden, da isch s Roode vo Wald, zum en urbar z mache
* Schwändi
* Schwanden