open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Milch

**Milch** oder **Milich** isch d Flüssikeit, wo Süügedier drmit ihri Junge düen ufzieh. Si wird im Utter (bim Mensch in dr Brust) produziert und d Jungdier suuge an dr Zitze zum dringge.

Dr Mensch bruucht Milch au vo Dier, won er domestiziert het, die wichdigste z Europa si d Chüeh, d Geisse und d Schoof. Es git Kulture, wo Kamel, Ross, Büffel und anderi Süüger gmulche wärde.

Im dütsche Sproochruum meint me mit *Milch* im allgemeine d Chuehmilch, bi andere Milchsorte erwähnt me s Dier, vo si von em chunnt, z.&nbsp;B. Geissemilch, Schoofsmilch usw. Das isch au d Regelig in dr EU.

## Zsämmesetzig

In der Milch het s Chohlehydrat, Eiwyss, Vitamin und Spurenelemänt. D Adeil vo de einzelne Inhaltsstoff si aber vo Dierart zu Dierart underschiidlig. Bi Dierarte, wo e sehr energiiintensive Stoffwächsel hai, isch d Milch bsundrigs riich an Fett, Protein und Chohlehydrat. Do dezue ghört z. B. d Milch vo Walfisch und Iisbäre. Innerhalb von ere Art hai au s Fuetter, d Haltig, d Laktationsziit und dr Gesundheitszuestand und s Alter vo de Tiere Iifluss uf d Zsämmesetzig vo der Milch.

Die hüfigste Protein, wo öbbe 80 Prozänt vo der Gsamtproteinmängi usmache, si d Casein. Die übrige Protein wärde au as *Molkeprotein* zsämmegfasst. Zu de Molkeprotein ghöre beta-Lactoglobulin, alpha-Lactalbumin, Rinderserumalbumin, Immunglobulin und d Proteosepepton. D Huut (Niidle), wo bim lengere Choche vo Milch an der Oberflechi entstoht, wird dur d Denaturierig vo Albumin verursacht.

S wichtigste Chohlehydrat in der Milch isch d Lactose, drnäbe het s Galactose, Glucose und Spure vo andere Chohlehydrat. Der pH-Wert vo Milch schwankt zwüsche 6,5 für früschi Milch bis öbbe 4,5 für suuri Milch.

## Milch as Nahrigsmittel

Zum Milch chönne ufbhalte, het me scho früe agfange druus Chees z mache.

Für d Nahrigsmittelindustrii z Mitteleuropa hützudags si Milchchüeh der Hauptliferant vo Milch, in de Bärge siis hüfig immer no d Schoof (Schoofsmilch) und d Geisse (Geissemilch), wo aber in dr Vergangeheit grösseri Bedütig gha hai as hütte.

Au Ross (Stutemilch) und Huusesel (Eselsmilch), Kamel, Dromedar und Yak, in de Ande in Südamerika sälte au Lama, wärde gmulche. Höch im Norde wird d Milch vo de Rendier bruucht, z Asie die vo Wasserbüffel, im arabische Ruum wird, näbe dr Geisse- und dr Schoofsmilch, au Milch vo Kamel konsumiert.

## Milchsorte

## Weblink
Mummelsee

Dr **Mummelsee** isch e Karsee im Schwarzwald. Är isch 3,7 Hektar groß, 17 Meter dief un lyt uf 1036 m NHN. Ä ghert zem Baan vu dr Gmei Seebach in dr Nechi vu Achere im nerdlige Schwarzwald.

Dr See zellt zue dr am meischte bsuechte Seeä z Bade-Wirttebärg, wel er diräkt an dr Schwarzwaldhochstroß lyt. 

Är isch im Weschte, Norde un Oschten vu gäche, bewaldete Bärghäng yygsuumt un het e Umfang vu uugfehr 800 Meter. No Weschte stygt dr Stade vum See zum *„Katzekopf“* (1123 Meter) aa un no Norde zue dr Hornisgrind, em mit 1164 Meter hegschte Bärg vum Nordschwarzwald. Nume no Side sin d Stade vum Mummelsee fascht flach; dert lige ne Hotäll un e Restaurant.  

## Gastronomii un Gwärb
Wel dr See ginschtig an dr bekannte Schwarzwaldhochstroß lyt, isch dr See au fir dr Turismus inträssant wore. E greßer Gebäude mit eme Hotel, zwei Restaurant un eme Läbesmittel- un Suvenierlade git s diräkt näben em große Bsuecherparkplatz. Dodernäbe git s e Imissstand mit eifach Sitzglägeheite un e Bootsverlej, wu mer cha Drätboot miete. S het e yychaufsglägeheit, wu mer cha Suveniers chaufe un Schwarzwälder Läbesmittel wie Schunke, Wurscht un Chees. In eme Holzofe wird uf traditionälli Art Burebrot bache.

S Hotäll isch am 5. Mai 2008 zum große Deil abbrännt zerstört. Ursach isch wahrschyns fahrlässigi Brandstiftig gsi. S Hotäll soll im Schwarzwaldstil wider ufböue wäre, ad Nutzflechi soll aber vu 2385 uf 3690 Quadratmeter erhecheret wäre. S Hotäll soll speteschtens 2010 wider ufgmacht wäre.

## Dr Mummelsee in dr Literatur
* Um dr See, wu friejer ohni d Stroßeaabindig zimli einsam gsi isch, git s vil Sage. No eire Sag het im See e Nixe gläbt, wu dr Mänsche in dr Nacht ghulfe het un mit ene danzt, gspilt un gsunge het.

* Die Sage hän dr Eduard Mörike zue syynem Gedicht *Die Geister am Mummelsee* aagregt. 

* Dr Grimmelshausen het syy Simplicissimus in dr See duche loo, wun er d Bewohner vum See droffe het.

## Chunschtpfad
Uf em „Chunschtpfad“ rund um dr Mummelsee sin Chunstwärch vu modärne Chinschtler inschtalliert un in d Natur yybunde.

## Verchehrsaabindig
Parkplätz fir d Bsuecher vum See lige am Sidstade. As effetlige Verchehrsmittel git s dägligi Verbindige mit Wanderbus vu Bade-Bade un Achere uus, wu s Bade-Wirttebärg-Ticket un s Wuchenändtickt din gälte.

## Bildergalerii

Datei:Mummelsee 2.jpg
Datei:Mummelsee 3.jpg
Datei:Mummelsee und Hotel.jpg
Datei:Mummelsee.jpg
Datei:Mummelsee2.JPG
Datei:Mummelsee3.JPG
Datei:Mummelsee4.JPG
Datei:Mummelsee5.JPG


## Weblink

* S Achertal im Schwarzwald
* Reisebricht in dr F.A.S.

## Fuessnote
Georg Thoma

Dr **Georg „Jörgli“ Thoma** (* 20. August 1937 z Hinterzarte) isch e friejere dytsche Schyspringer un Nordische Kombinierer.

Ufgwagse isch dr Thoma as zweitjingschts vu sibe Chinder vun eme Schyylehrer un Wägwart uf em Wunderlihof z Hinterzarte. Wel d Familie arm gsi isch, het er scho frie miesse as Hirtebue Chie hiete. Speter het er as Holzfeller un Boschtbott gschafft.

Bi dr Olympische Spil 1960 z Squaw Valley/USA isch er as erschte Mitteleuropäer Olympiasiger in dr nordische Kombination wore. Vier Johr speter, an dr Olympische Winterspil 1964 z Innsbruck, het er d Bronzemedallie gwunne. Im glyche Johr isch er mit dr *Holmenkollen-Medallie* gehrt wore. Bi dr Nordische Schyyweltmeisterschaft 1966 z Oslo isch er Wältmeischter in dr Nordische Kombination wore.

Dr Thoma isch in dr Nordische Kombination vor allem im Springe stark gsi. Im Schyyspringe isch er drej Mol dytsche Meischter wore: 1960, 1961 un 1963. Anne 1960 isch dr Georg Thoma zum dytsche *Sportler des Jahres* gwehlt wore.

Noch syre Karriere as Sportler het er as Schyylehrer un Versicherigsagent gschafft.

Z Bad Griesbach het er anne 1989 dr Georg-Thoma-Pokal in s Läbe gruefe, e Summerspringe fir jungi Schyyspringer.

Mit syre Frau Annemarie het er e Dochter. Dr Georg Thoma isch dr Unkel vum Schyyspringer Dieter Thoma.

Dr Thoma het s *Schwarzwälder Skimuseum* grindet, wu syter 1997 im Hugehof z Hinterzarte isch. Är isch Ehreburger vu Hinterzarte.

Anne 1997 het er s *Bundesverdienschtchryz* iberchuu.

## Literatur
* Gerd Jauch: *Georg Thoma. Vom Hütejungen zum Skikönig*, Freiburg im Breisgau 1990
* Gustl Berauer: *Georg Thoma*, Frankfurt/M. ; Wien: Limpert, 1961

## Sunschtigi Uuszeichnige
*1987 - Goldener Gong as *Beschte TV-Kommentator vu dr Nordische Schyy-WM*

## Weblink
* 
*  Skisprungergebnis
* 
*
Ufgau

S git zwo gschichtligi Landschafte mit em Name **Ufgau**:
* Ufgau z Bade zwische Oos un Albgau im weschtlige Bade-Wirttebärg
* Ufgau im Bärner Oberland westlig vu dr Aare un sidlig vum Thunersees
Ufgau (Baden)

S **Ufgau** isch e gschichtligi Landschaft z Bade, wu zwische dr Oos iber dr Unterlauf vu dr Murg bis an zum Albgau gange isch. Im frieje Mittelalter het s zue dr fränkische Gau am Oberrhyy ghert.

S Ufgau, zwische Alb/Oos un Rhyy/Schwarzwald, gränzt im Side an d Ortenau, friejer Mortenau, (um Offeburg un Achere), het aber zum Bistum Speyer ghert, derwylscht d Ortenau zum Bistum Stroßbeg ghert het.
Hittigi Stedt im historische Ufgau sin u.&nbsp;a. Bade-Bade, Raschti un Karlsrueh.

Grofe vum Ufgau sin gsi:
* Gebhard († nach 947) (Konradiner)
* Konrad I. († 997, syy Änkel, Herzog vu Schwobe (Konradiner)
* Adalbert (1041 gnännt)
* Reginbodo I. (1057 gnännt) 
* Reginbodo II. (1110–1115 gnännt); bede sin Aagherigi vum Reginbodone gsi

## Literatur
*Urte Schulz: *Zwischen Alb und Oos - Ein Sagenführer*. Auf Spurensuche alter Sagen und Geschichten im Ufgau, Verlag Regionalkultur, Ubstadt-Weiher, ISBN 978-3-89735-484-5
*Hermann Eris Busse (Hrsg.): *Der Ufgau, Oos- und Murgtal.* In: Badische Heimat, Zeitschrift für Volkskunde, Heimat-, Natur- und Denkmalschutz, 24. Jahrgang, Jahresheft 1937, Verlag Haus Badische Heimat, Freiburg, kart. XVI, 456 S.
Gäu (Baden-Württemberg)

S **Gai** (dt. *das Gäu*), oder besser **d Gai** (dt. *die Gäue*) isch e Kulturlandschaft Bade-Wirttebärg.

## Naturryymligi Eigeschafte

S Gai isch e Hochflechi, wu us dr Gstei vum Muschelchalch un em Lättekeuper bstoht un uf durschnittlig 350 bis 500 Meter Meereshechi lyt. In si hän sich d Fliss Ammer, Neckar un Nagold dief yygschnitte. 
Im Norde wird s Gai begränzt dur d Enz, im Weschte dur d Nagold un dr Schwarzwald, im Side dur dr Oberlauf vum Neckar un im Oschte dur d Keuperbärglandbiet Schenbuech un Glemswald wie au dur dr Mittellauf vum Neckar. Dr wichtigscht Wasserlauf vum Gai isch näbe däne Fliss, wu s yygränze, d Wirm.

S Gai isch e landwirtschaftlig intänsiv gnutzti Gegnig, wu d Bede in dr Hauptsach us Parabruunärde us Less bstehn. In dr sognännte *Arme Gai* fählt die Lessiberdeckig: Uf dr vercharschtete Chalch, wu im Obere Muschelchalch aastehn, hän sich zmeischt nume flachgrindigi un weniger fruchtbare Rendzine entwicklet. D Stei uf dr Äckere het mer friejer zämmegläse un uf Riegel zämmedrait (Läsesteiriegel), do sin mi dr Zyt Hecke druf gwagse (Heckengäu).

Verglychbari Landschafte in dr uumittelbare Nechi vu dr Landschafte vum Gai sin d Biet eschtlig vum Neckar, zem Byschpel s Schmidener Fäld.

Großryymig bzw. geologisch cha mer s Gai as Deil vu dr gsamte Landschaft zwische Schwarzwald un Keuperwälder aasäh, wu dur dr Muschelchalch bregt sin, wu im Untergrund aastoht. Si wird im Side schmeler mit dr Landstrich am obere Neckar nerdlig vu dr Boor. Im Norde wird si all wyter bis in d Gegnige vu Unterfranke. Dää *Muschelchalchfächer* isch Deil vun ere umfangryche *Fächerlandschaft*, em Sidweschtdytsche Schichtstapfleland.

## Gliderig
Im Side isch s Korngai bzw. Ober Gai, im Weschte un Nordweschte s Schlechegai bzw. Heckegai un im Nordoschte s Strauhgai (au Unters Gai).

## Gschicht
Uusgrabige zeige, ass d Gegnig vum Gai scho syt dr Mittelsteizyt bsidlet gsi isch. Des bewyse Pfylspitze, Higelgreber un anderi Fund. No dr Bsidlig dur Kelte isch des Biet dur d Remer eroberet wore. Weniger wie 100 Kilometer nordeschtlig vum Gai isch dr Limes verloffe un het d Gegnig zuen ere remische Provinz gmacht. Speter hän d Alamanne in däm Biet gsidlet. Di vile Ortsname, wu uf "-ingen" ände, di sognännte *schwebische Urderfer*, stamme us dr Zyt vum 6.-8. Johrhundert n. Chr.

## Name
Dr Name vum Gai gohtuf di germanisch Bezeichnig Gau zruck. E Gau isch bi dr Germane e Sidligsbezirk gsi, im Fränkische Rych speter e Verwaltigsbezirk.

D Wortändig *-gau/-gäu* findet sich in verschidene geografische Naturryym im sidweschtdytsche Schichtstapfleland, zem Byschpel: Obers Gai, Kraichgau, Chleggi, Strauhgai, Heckegai, Pfinzgau. Karakteristisch fir d Gailandschafte isch, ass si fir dr Ackerbau guet geignet sin un scho lang landwirtschaftlig gnutzt wäre. Vilmol, aber nit iberaal, het s di fruchtbare Lessbede.
Albgau

**Albgau** oder **Alpgau** (althochdytsch *Albegau*, *Albigouve*, *Alpegowe*) isch e Bezeichnig, 
* wu fir verschideni historischi oder hitigi Landschafte brucht wore isch oder no brucht wird.
* wo für è Bärgland odder è bärgigi Region stòt, abglaitet vom althochdütschè *albe*, wo Bärg bedütet, un Gau.

*Dr *Albgau* isch e Gaugrofschaft gsi im Herzogtum Schwobe gsi im Side vum hitige Bade-Wirttebärg, lueg Albgau (Südschwarzwald).
**Albgau* wird hite s Dal vu dr Alb im nerdlige Schwarzwald gnännt, lueg Albgau (Nordschwarzwald).
*As *Alpgau* isch friejer s Allgäu bezeichnet wore.
Albgau (Nordschwarzwald)

**Albgau** wird s Albdal mit dr Gmeine Waldbronn un Karlsbad im nerdlige Deil vum Schwarzwald gnännt. Do isch dr Name wyt verbreitet, vor allem bi bei Verein, aber au bin ere Stadtbahnstrecki vum Charlsrueher Verchehrsverbund KVV un eme Schwimmbad z Ettlinge. Dr Albgau isch historisch gsäh zimli spot erschlosse wore. Erscht im Hochmittelalter isch s zue erschte aasidlige im langzogene Dalgrund chuu: Herrealb (1148/49), Frauealb (um 1185), Marxzell (1255), Kochmihli (1288). S Albtal isch vu syre Bschaffeheit här ender stejl un äng uf wäg em Sandsteiuntergrund ender uufruchtbar. Des sin Grind fir di spot Erschließig, wel des Dal in friejere Zyt nit guet z erreiche gsi isch.

## Literatur
* Wolfgang Lorch: *Der Albgau. Von Herrenalb bis Ettlingen. Ein Streifzug durch Geschichte und Landschaft.* Verlag Regionalkultur Ubstadt-Weiher, 2002. ISBN 3-89735-200-1
Donauried

S **Donauried** isch e Flusslandschaft im weschtlige Bayern zwische Neu-Ulm un Donauwörth. Auwald bregt s Bild vu Ulm bis Lauinge. Wichtig sin derzue dr Stausee bi Faiminge, s Schwebisch Donaumoos zwische Ulm un Gundelfinge un d Gundelfinger Parklandschaft in däm Fychtgebiet vu dr Duene, wu no dr Ramsar-Konvention e internationali Bedytig het.

Vegel, Amfibie, Dejfelsnodle, Heigumper un Schmätterling finde Läbesryym in däne Nidermoos. E Deil im Donauried heimischi Pflanzenarte stehn as gfehrdet uf dr Rote Lischt. S git e baar Naturschutzgebiet, wu dr Arteryychtum solle bewahre. Glunge isch zem Byschpel in dr letschte Johr d Wideraasidlig vum Storch (Offinge, Gundelfinge, Lauinge, Höchstädt).

Di friejer moosig Ebeni isch wenig bsidlet, wird aber intensiv vum Mänsche gnutzt. Des het aagfange mit dr Flussbegradigung zwische 1806 un 1867 („Donaukorrektur“). Ziil isch doderby s Gwinne vu Grienland fir d Landwirtschaft gsi. Mit Hochwasserdämm isch speter gege Iberschwämmige vorgsorgt wore. Zwische 1961 un 1984 sin Staustapfle fir Wasserchraftwärch böue wore.

Im Donauried het s wärtvolli Chiisläger vun ere hegschte Qualitet. Dur dr Chiisabböu sin rund 700 Baggerseeä in dr Region entstande, wu im Summer Badgescht aalocke au us Gegnige, wu wyter ewäg sin.

Dur di schnäll Ableitig vum Grund- un Oberflechewasser in d Donau un d Yydiefig vun ere im Flussbett droht dr Grundwasserspiegel wyter abzsinke. Uf eire Syte chunnt des ere ökonomische Flechenutzig entgege, uf dr andere Syte wär des aber au e Bedrohig fir Naturlandschaft un d Artevilfalt im Donauried.

D Landeswasserversorgig, e Färnwasserversorger z Bade-Wirttebärg, bezieht Deil vu ihrem Drinkwasser us em Grundwasser vum Donauried.

## Weblink
*Gsamtökologisch Guetachte Donauried
Hogschür

**Hogschür**, uff Hochdütsch *Hogschür*, isch e Ortsdeil vo de Gmeind Herrischried im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg. Es litt südöstlig vom Ortskern, östlig vom Ortsdeil Nydergebisbach und südwestlig vom Görwihler Ortsdeil Segete. Es hät 384 Ywohner und 19 Gwann. Es hät friehner zu de Einig Görwihl und bis 1695 au zu sällem Chirchspyl. Es ghört numme s Dorf Hogschür dezüe und keini Wyler oder Ortsdeile.

Zum erschte Mol urkundlig erwähnt wird Hogschür als „Hochschür“ und „Hogscheuer“. Noch de Salpetererunrujje sin zwei Familie vo Hogschür verbannt worre. Im 19. Johrhundert hät's Uswanderige uff Amerika gee.

Bis 1935 hät de hüttig Herrischrieder Ortsdeil Lochmatt zu de selbständige Gmeind ghört. 1972 isch Hogschür uff Herrischried ygmeindet worre.

Im Herrischrieder Gmeinderoot wird Hogschür vom Thomas Siebold (CDU) und em Michael Arzner (Freii Wähler) verdrätte.

## Quelle
* www.herrischried.de
Hornberg (Herrischried)

**Hornberg** isch e ehemoligi Gmeind über em Wehradal im Landchreis Waldshüet und isch 1972 uff Herrischried ygmeindet worre. Es bstoht uss de Dörfer Hornberg und Obergebischbach und em Wyler Atdorf und litt im üsserschte Weste vo de Gmarkig vo Herrischried, westlig vom Ortsdeil Nydergebischbach. Witer westlig litt d'Stadt Wehr.

„Hornbec“ wird im Johr 1256 zum erschte Mol erwähnt, Atdorf churzi Zit spöter, um 1300, als „Abedorf“. Obergebischbach hät bis in s 15. Johrhundert zämme mit em hütt eigene Herrischrieder Ortsdeil Nydergebischbach de Ort „Geboltzpach“ bildet, wo au um 1300 uffdaucht. Ab em 14. Johrhundert hän di drei Ort zu de Grafschaft Hauestei ghört.

Im Herrischrieder Gmeinderoot wird Hornberg vom Peter Huber (Freii Wähler) verdrätte.

S Wappe zeigt uff wißem Grund e grieni Danne und vor säller e Horn. D'Danne stoht für d'Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauestei, s Horn wyst uff de Gmeindename hy.

## Quelle
* www.herrischried.de
Albgau (Südschwarzwald)

Dr **Albgau** (au *Alpgau*) isch e Gaugrofschaft im Herzogtum Schwobe gsi. Si isch im hitige Sidbade zwische dr Wuete, em Schwarzwald, em Hochrhy un dr Baar gläge. D Oschtgränzè vom Bärgland im Südschwarzwald isch durchs Wuètèdal definyrt, im Südè gränzt dè Hochrhy s Albgau gegè s Aargau mit dè südlichè Vorhuèt vom Waald (Albgau), dè Waaldeshuèt, ab. Nördlich markyrt d Wuètèschlucht d Gränz zwûschè Albgau un dè Baar so brägend, dass mò sich bis hütt nò gegèsitig als *Ènnèwuètler* bezeichnè duèt. 

D Worthèrkumpft isch umschtrittè, mengi luèget s Flissli Alb, wo d Weschtgränzè zum Hotzèwaald hy bildet, als Nammensgäbber aa. Wòòrschinlicher isch, dass entwedder è Gau mit Albè odder im Bärgland demit gmeint isch. 

Dr Albgau isch anne 781 s erscht Mol gnännt wore, verschwindet aber no 1120 wider; d Grofschaft het derno Landgrofschaft Stüelige gheiße.

Dr Albgau isch äng mit andere Gau in dr Nochberschaft verbunde gsi. Zem Byschpel isch dr Ulrich (780–804) au Grof im Thurgau gsi, dr Adalbert II. au Grof im Thurgau un im Hegau, dr Chadaloh II. 891 au Grof im Aargau, un dr Liutho 929 im Zürigau. Dr erscht Landgrof im Albgau isch dr Rudolf vu Lenzburg im 12. Johrhundert gsi.

## Grofe
Grofe im Albgau sin gsi:
* Ulrich, 780–804 Grof im Thurgau
* Konrad I., 839 Grof im Albgau, 844 Grof im Linzgau, 849 Grof vu Paris (Welfe)
* Welf II., 842/850 Grof im Linzgau, 852–858 Grof im Albgau, vermuetlig e Suhn vum Konrad I.
* Adalbert dr Erlaucht, um 854 – um 894 Grof im Albgau un Thurgau
* Chadaloh II., 891–894 au bezygt as Grof im Augstgau, 891 as Grof im Aargau
* Liutho, 929 Grof im Zürigau
* Rudolf vu Lenzburg, um 1120, Landgrof vu Stüelige

## Weblink
*
Hornberg (Begriffsklärung)

**Hornberg** heiße di folgende Berg:
* Hornberg (Schwöbischi Alb) (bi Schwäbisch Gmünd)
* de Hornberg im Lahn-Dill-Bergland
* de höchst Berg vo de Frankehöchi z Bayere
* Hornberg (Virngrund), höchste Berg bzw. Bergkamm vom Virngrund z Bade-Württeberg

**Hornberg** heiße di folgende Ort:
;Bade-Württeberg
* Hornberg im Ortenauchreis
* Hornberg (Altestyg), Stadtdeil vo Altestyg, Lchr. Calp
* Hornberg (Chilchberg), Stadtdeil vo Chilchberg, Lchr. Schwöbisch Hall
* Hornberg (Herrischried), Ortsdeil vo Herrischried, Lchr. Waldshüet

;Schwiz
* Hornberg BE, e Gegend bi Saane im Kanton Bärm

**Hornberg** nännt mer usserdem:
* d Burg Hornberg z Neckarzimmere, Bade-Württeberg
* Schloss Hornberg (Schwarzwald), e Schlossruine oberhalb vo Hornberg im Ortenauchreis
* de Flugblatz Hornberg uff em Hornberg in de Schwöbische Alb
Niedergebisbach

**Nydergebischbach**, uff Hochdütsch *Niedergebisbach*, isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet. Si bstoht uss em Dorf Nydergebischbach, em Ghöft Meierhöf (Hd. *Maierhöfe*) und de Hüser Im Murgdal (Hd. *Im Murgtal*) und isch hütt e Ortsdeil vo Herrischried. Es litt im südlige Deil vo de Gmarkig zwüsche Obergebischbach (Ortsdeil Hornberg) im Weste und Hogschür im Oste und hät 54 Gwann.

Nydergebischbach isch zämme mit Obergebischbach, wo hütt zum Ortsdeil Hornberg ghört, entstande. Bis in s 15. Johrhundert werre sälli beide Dörfer als „Gepoltzbach“ gnännt; e „Niedergebelsbach“ isch erscht ab em Johr 1546 bekannt. Es wird agnoh, dass d'Sydler vo Wehr cho sin, sällewäg hän Ober- und Nydergebischbach zu de Grafschaft Wehr ghört.

Bi de Salpetererunrujje isch de Blasius Hottinger us Nydergebischbach e Afiehrer gsi. Zu sine Ehre isch de Blatz vor em Fürwehrgrätehus zu „Blasius-Hottinger-Platz“ umbenännt worre.

Wo de Ort im Johr 1806 an Bade cho isch, isch er vo de Einig Rickebach zum Amtsbezirk Säckige umdeilt worre. Chirchlig isch es no bis 1897 bi Rickebach blybe, bevor's Herrischried züedeilt worre isch. D'Ygmeindig uff Herrischried isch 1972 erfolgt.

De Gmeindroot, wo Nydergebischbach im Roothus verdrättet, isch de Paul Schlageter (Freii Wähler).

## Quelle
* www.herrischried.de
Rütte

**Rütte**, uff Hochdütsch *Rütte*, heiße
* de Ortsdeil Rütte vo Herrischried im Landchreis Waldshüet
* de Ortsdeil Rütte vo Dodtmis im Landchreis Waldshüet
Wehrhalden

**Währhalde**, uff Hochdütsch *Wehrhalden*, isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet. Si bstoht uss de Dörfer Währhalde, Gierschbach (*Giersbach*) und Chleiherrischwand (*Kleinherrischwand*), de Sydlig Lochhüser (*Lochhäuser*) und de Hüser Klaffebach (*Klaffenbach*). Sit 1972 isch Währhalde e Ortsdeil vo Herrischried. Innerhalb vo säller Gmarkig litt's im üsserste Norde, nördlig vom Ortsdeil Großherrischwand und westlig bis südwestlig vo de Gmeind Dodtmis.

Währhalde und di beide andere Dörfer, wo dezüeghöre, sin im 12. bis 14. Johrhundert bsydelt worre. De Stift Säckige hät z Währhalde e Dinghof gha, aber nit numme sälle hät zu de Entwicklig vom Ort bydrage, sondern au d'Herre vo Wehr und Bärefäls. Für d'Bedrybig vo Hammerschmyde und Ysewärk isch de Wald in de Region grodet und zu Kohle verarbeitet worre. Im 19. Johrhundert hät au d'Baumwullspinnerei Arbetsblätz gschafft, ihr Wegfall hät aber um 1850 zu großer Armüet gfiehrt.

Im Herrischrieder Gmeinderoot wird Währhalde vom Josef Stoll (CDU) und de Iris Wallaschek (Grieni) verdrätte.

## Quelle
* www.herrischried.de
Karelische Sprache

**Karelisch** (Eigebezeichnig: *karjala*) isch äng mit em Finnische verwandt und wycht vo sällem hauptsächlig insofern ab, wie's syni Entwicklige im 19. und 20. Johrhundert nit mitgmacht hät. Es git kei Standardsproch, d'Basis vo de gschribene Sproch isch de Dialäkt vom jewylige Autor siner Region. Gschribe wird mit em finnische Alphabet, wo durch e baar Büechstabe ergänzt worre isch.

S ghört zum ostseefinnische Sprochzwyg vo de finno-ugrische Sproche und isch dodemit e uralischi Sproch. Vo de insgsamt rund 138.000 Sprächer läbe 85.000 in de Republik Karelie (Russland), wyteri sin z Finnland z finde. Amtssproch vo de Republik Karelie sin aber Finnisch und Russisch, Karelisch isch aber als Minderheitssproch aerkännt.

S git drei Hauptdialekt:
* s eigetlich Karelisch
* Olonetzisch
* Lüdisch

## Schrybig und Ussproch
Di karelische Schrybige leite sich normalerwis vo de finnische ab, wyche aber in sälle Pünkt devo ab:
* Es git meh Affrikata und Frikativ, während Finnisch numme ei *s*-Lut kännt.
* D'Palatalisierig isch bybhalte worre, was oft mit me Apostroph azeigt wird (z. B. *d'uuri*).
* S finnisch *y* [] wird deilwis au mit me *ü* widdergee.
* S *c* wird als [] usgsproche. Deilwis wird sälle Lut aber au mit me *ts* widdergee, während in russische Lehnwörter s *c* wyter verbreitet isch.
Sälli Underschid chömme nit vo russische Yflüss, sondern existiere scho länger.

### Alphabet

### Affrikata und Frikativ

## Füeßnote


## Externi Site

* www.prokarelia.net (dütschsprochigi Version)
Salvo

Dr **Salvo** (eigentlich *Salvo Ingrassia*; * 9. Januar 1952) isch ä Sänger und Liädärmachär us em Glarnerland. Er chunnt urschprünglich us Italiä. Sin Vatter isch ä musiziärändä Gwafför gsii. Er isch Primarlehrer gsii und setzt sit em Sibenesibezgi voll uf d' Charte vu d'r Musig. I dem Jaar isch er au Bürger vu Netschtel wordä. Z' Glarus, i sym Wohnort, het er es eiges Uufnahmstudio gchaa. Landeswyyt bekannt isch er am Grampri vu d'r Volksmusig im Nünenachzgi wordä mit sim Liäd „Losed Si Frau Küenzi“. Begläitet hät in d' Superländlerkapällä vum Carlo Brunner. Er het au vill Chinderlieder komponiert, wu-n-er mit siner Gitarre begläitet. Langi Zyt het er in Au im aargauische Friiamt gwohnt. Sit em Summer 2008 isch er wider Lehrer z' Schwande im Glarnerland.

## Diskografii
* Guetnacht Gschichtli mit em SALVO Vol. 1 (1980)
* Guetnacht Gschichtli mit em SALVO Vol. 2 (1982)
* Luscht zum Läbe /Remix 98 (1998)
* Portrait 1980-2001 (2001)
* Canzoni (2005)
* Liäbi (2005)
* Made In Switzerland (2006)
* Natale (2008)
* 20 Jahr Frau Küenzi (2008)

## Weblink
*D Website vom Salvo
Elsässische Vornamen

D letschta Generàtiona vu da Elsasser han meischens frànzeescha Vornama g'hàà.
Dia offiziella Vornama han sa àwer ìm Àlltàg ànderscht üsg'schprocha, àss sa ìns Elsassischa pàssa. Mankmol sìn's sogàr Spìtznama.
Fer d Kìnder benutzt ma s Verkleinerungsform: Schàng**ala**, Scharr**ala**, Lis**ala**, Marc**ala**, Sepp**ala**...

Nàtirlig, dia Vornama heert ma nur noch do wo ma dr elsassischer Dialekt heert.

## Elsassischa Vornama mìt frànzeescha Equivalent

## Externa Lìnks
* D Vornamma uf elsassisch, ìm elsassischa Wärterbüach vum André Nisslé
SNB

D' Abchürzig **SNB** isch für

* Schwiizerischi Nationalbank, Zentralbank vo de Schwiiz
* Schwiizerischi Nationalbahn, e alti Iisebahngsellschaft vo de Schwiiz
* Schwiizerischi Nordbahn, e ehemaligi Iisebahngsellschaft vo de Schwiiz, wo au *Spanisch-Brötli-Bahn* gheisse hät
* Solothurn-Niederbipp-Bahn, e alti Iisebahngesellschaft vo de Schwiiz
* Sbor národní bezpečnosti, Überorganisation vo de tschechische Polizej vor em Jahr 1989
* *Sowjetisches Nachrichtebüro*, wo e Nachrichte- und Prässagentur vo de Sowjetische Bsatzigsmacht z Dütschland gsi isch
Schweizerische Nationalbank

D' **Schwiizerischi Nationalbank** (SNB), franz. *Banque Nationale Suisse (BNS),* ital. *Banca Nazionale Svizzera (BNS),* rätoroman. *Banca Naziunala Svizra (BNS),* git de Weg für d'Banke i de Schwiiz vor. Sie isch d'Zentralbank, wo d'Gäldpolitik und Währungspolitik vo de Schwiiz tuet füehre. Luut de Verfassig isch d'Uufgab, uf alli Interässe vom Land z'luege. D'Unternämensform isch e Aktiegsellschaft.

## Uufgabe
* D'Priise stabil z'halte (Priisstabilität)
* Bargäldversorgig
* Durfüehrig vom bargäldlose Zahligsvercher
* Währigssreserve uufbue
* D'Überwachig vom Finanzsystem
* Uusfüehre vo Statistike
* Beratig vom Bundesrat i Währigsfrage   

Für e stabile Franke, wo nöd allpot ufe und abe got, und d'Wirtschaft tuet verunsichere, laat sie sich vom Referänz-Zinssatz leite. De Zinssatz heisst Drümonäts-Libor und chunnt vom Änglische (London Interbank Offered Rate).

D' Nationalbank dörf als einzigi Bank Banknote drucke. Sie werdet druckt vom Orell Füssli. Näbedem dörf sie au d'Münze uf Befehl vom Bund in Umlauf bringe. De Gwünn wo sie tüend erwirtschafte got a 2/3 ad Kantön, de Rescht chunnt de Bund über. 

## Goldverchauf
D'Nationalbank hät vo 2000 bis 2005 1300 Tonne Gold verchauft, wo sie nüme für d'Gäld- und Währigspolitik bruucht hät. De Erlös vo 21,1 Milliarde Franke hät sie im Joor 2005 an Bund und Kantön uusgschüttet. I de Johr 2007 und 2008 hät d'Nationalbank nomol 250 Tonne Gold verchauft, zum d Zämesetzig vo de Währigsreserve uuszgliche. Sie hät derfür ihri Devisereserve uufgschtockt. D' Nationalbank haltet sit em Septämber 2008 unveränderet 1040 Tonne Gold.

## Wichtigi Persönlichkeite
* Johann Daniel Hirter (1855–1926), erschte Präsident vo de Schwiizerische Nationalbank 1907-1922
* François Schaller (1920–2006), Chef vom Bankrat 1986–1989

## Weblinks
* Schwiizerischi Nationalbank
* Swissinfo
* Goldverchauf Admin
Niederhof (Murg)

**Nyderhof** (uff Hochdütsch *Niederhof*) isch e Ortsdeil vo Murg im Landchreis Waldshüet. Es bstoht uss de drei Dörfer Nyderhof (Mitti), Zächewihl (Norde; Hochdütsch: *Zechenwihl*) und Diegeringe (Süde; Hochdütsch: *Diegeringen*) und litt zwüsche Oberhof im Norde und Murg im Süde.

„Nyderhof“ wird 1281 zum erschte Mol erwähnt, de Ortsdeil Diegeringe 1303. Alli drei sin in de erschte alemannische Sydligsperiode entstande. Si hän zum Chloster vo Säckige ghört und sich im Umfäld vo sällem sine Dinghöf bildet. Zächewihl hät zum Dinghof Oberhof ghört und di beide andere Ört zum Dinghof Murg.

1806 sin di drei Gmeinde under em Name *Nyderhof* zu einere zämmegschlosse worre. Sälli Gmeind isch bis 1972 selbständig gsi, bevor si am 1. Januar 1973 uff Murg ygmeindet worre isch.

Bis in s 19. Johrhundert hät d'Bevölkerig hauptsächlig Landwirtschaft bedrybe. D'Industrialisierig hät in de Mitti vom 19. Johrhundert aber au d'Wäberei, Nagelschmyde und witeri Handwerk doher brocht.

D'L151 schließt Nyderhof im Norde an de Ortsdeil Oberhof a und im Süde an Murg. Im Oste git's zudem e Stroß uff Binzge (Laufeburg).

Am Südrand vu Nyderhof verlauft die nej - bloss eispurig - A98. S'Murgdal wird debi vu ere Brugg iberspanne, drno goht dr Stross öschtlig in e guet 400 Meter lange Tunnel. E Aschlussstell git's keini, wohl aber Zuefahrte fier Rettigsfahrzig, wil d'Murger Firwehr, wo z'Nyderhof keini hundert Meter vu dr Brugg un em Tunnel äwägg ihr Firwehrhüs het, uff dem Abschnitt fier d'Rettig zueständig isch.

S Wappe zeigt uff blauem Grund e Garbe und hinder derre e silbrige Räche und e silbrigi Sänse über Chrüz. Sälli Objäkt symbolisiere di friehner wichtigi Landwirtschaft.

## Quelle
* www.murg.de
Rütte (Herrischried)

**Rütte**, uff Hochdütsch *Rütte*, isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Waldshüet und isch 1972 uff Herrischried ygmeindet worre. Es litt im Nordweste vo säller Gmarkig, nördlig bis nordwestlig vom Dorf Herrischried und westlig vom Ortsdeil Großherrischwand. De Ort bstoht numme uss em glychnamige Dorf; es ghöre keini Wyler oder Ortsdeil dezüe.

De Ort isch in de Gschicht vo de Erschließig vom Hotzewald eher spot entstande. De Ort hät sich um e Einzelhof umme bildet, wo im 13. Johrhundert noch de Rodige baut worre isch. Es hät zu de vorderöstrychische Grafschaft Hauestei und innerhalb vo sällem zu de Einig Görwihl ghört. De Stift Säckige hät z Rütte e Dinghof gha und dodemit d'Entwicklig vom Ort wesentlig beyflusst.

De Rudolf Leber, wo vo Rütte gsi isch, hät zu de Zit vo de Salpetererunrujje als Afiehrer gwirkt. Er isch spöter festgnoh und hygrichtet worre; witeri Familie sin um 1750 in s Banat verbannt worre.

De Ortsname chunnt vom Wort „rode“ oder em Synonym „rüte“ (Dt. *reuten*).

Im Gmeinderoot vo Herrischried wird Rütte vom Ewald Stoll (Freii Wähler) verdrätte.

S Wappe zeigt uff wißem Hindergrund e grieni Danne mit me schwarze Stamm uff re Wyse. D'Danne wyst uff d'Züeghörigkeit zu de Grafschaft Hauestei hy.

## Quelle
* www.herrischried.de
Niederhof

**Niederhof** heiße
* e Ortsdeil vo Wiehl im Oberbergische Chreis z Nordrhy-Westfale,
* e Ortsdeil vo Waldbröl im Oberbergische Chreis z Nordrhy-Westfale,
* e Gmei im Rysegebirge in de Tschechei (tschechische Name: *Dolní Dvůr*),
* e Ortsdeil vo Murg im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg
* e ehemolige Hof z Wien-Meidling
Hänner

**Hänner** (uff Hochdütsch *Hänner*) isch e Ortsdeil vo Murg im Landchreis Waldshüet. Es isch bis zum 31. Dezämber 1972 e selbständigi Gmeind gsi. Es litt im üsserste Norde vo de Gmarkig Murg, nördlig vom Ortsdeil Oberhof und westlig vom Laufeburger Ortsdeil Rotzel. Es isch flächemäßig de gröscht, ywohnermäßig aber numme de drittgröscht Ortsdeil vo Murg. Näbem Dorf Hänner ghört au no s Hus Gaisbüehl (Neumatte), uff Hochdütsch *Gaisbühl (Neumatten)*, dezüe.

Di erschti urkundligi Erwähnig vo Hänner chunnt uss em Johr 1240, wo e Henrico de Henere gnännt wird; Hänner hät zu de Grundherrschaft vom Stift Säckige ghört. De Ort isch aber scho wesentlig friehner, nämlig am Afang vom 8. Johrhundert, vo Alemanne bsydelt gsi und hät innerhalb vo de Grafschaft Hauestei zu de Einig Murg ghört. D'Ywohner hän vor allem im landwirtschaftlige Berych und spöter au in Mühle, Schmyde und Sägewärk gschafft.

1695 isch Hänner e eigeni Pfarrei worre, dodemit isch es eini vo de ältste vom Südschwarzwald. Es hät au Oberhof, hütt au e Ortsdeil vo Murg, dezüeghört.

S Industrialisierigszitalter hät vor allem Tekschtilbedrieb uff Hänner brocht. 1890 hät Bally, e ursprünglig Säckiger Undernämme, e Fabrik baut.

S alt Roothus isch au jetz, noch de Ygmeindig uff Murg am 1. Januar 1973, no de Sitz vo de Gmeindeverwaltig, wird aber au als Schüel gnutzt. E Chinderschüel git's zudem im Ortszändrum. Es git mehreri Verein und e freiwilligi Fürwehr.

Durch Hänner fiehrt d'L151, wo im Norde in d'L155 Richtig Hottige (Rickebach) und Oberwihl (Görwihl) mündet und im Süde durch di andere Ortsdeil bis uff Murg fiehrt.

S Wappe zeigt s östrychisch Binneschild und über sällem e grieni Danne uff goldigem Hindergrund. S Binneschild stoht für d'Züeghörigkeit zu Vorderöstrych bis 1805, d'Danne für sälli zu de Grafschaft Hauestei.

## Quelle
* www.murg.de
Reformierte Kirche Wettingen

Di **reformierti Chile Wettige** isch d Chile vo de evangelisch-reformierte Chilegmeind Wettige-Noiehof. Si isch im Johr 1939 poue worde.

## Vorgschicht
Für e churzi Ziit isch s Chloschter und s Dorf Wettige reformiert gsi, was aber mit em zweite Chappelerchrieg im 1531i es Änd gfunde het. Wettige isch e katholischi Gmeind blibe, bis es wäge de Iirichtig vom Lehrerseminar im ehemalige Chloschter und wäge de Induschtrialisiirig wider Reformierte in de Gmeind gäh het.

D Gottesdienscht sin am Aafang im Seminar gfiiret worde. Im Johr 1877 isch dann di *Reformierti Chilegnosseschaft Wettige-Noiehof* gründt worde un de Kanton Aargau het dere Gnosseschaft im gliiche Johr erlaubt, in de Chloschterchile Gottesdienscht z fiire. Im 1920i het dann de Grossi Rot zugschtimmt die Gnosseschaft in e Chilegmeind umzwandle. Di Chilegmeind het dann im 1926i Land kauft und da druf s erschti Pfarrhuus poue.

## D Chile
### Di Bouphase
Uf em Land, wo d Chilegmeind im 1926i kauft het, isch im 1939i di reformiert Chile Wettige poue worde. S Projekt het de Zürcher Architekt Walter Henauer gwonne un so isch sis Projekt realisiirt worde. Will im 1939i de Zweit Weltchrieg usbroche-n-isch, het me de Chileturm ned so hoch chönne boue, wis am Aafang planet isch gsi. S Boumatrial isch nämlich für d Befeschtigung vo de Limmatstellig bruucht worde. Statt 18 Meter isch de Turm deshalb hüt numme 14 Meter höch.

### S Chilegebäude
Di Chile isch, typisch reformiert, im Innere nüchtern und hell gschtaltet. Si het insgsamt  340 Plätz, dodervo 120 uf de Empore. Öppis bsunders isch d Platziirig vo de Goll-Orgle, wo im Chorruum stoht. Sit de Renovation im Johr 1982 het d Chile kei Bänk me, sondern Schtüehl.

### D Glocke
S Glüüt vo de reformierte Chile bschtoht us 5 Glocke, wo vo de Landesusstellig Züri uf Wettige cho sind und im November 1939 ufezoge worde sin.

## Literatur
* Ortsbürgergemeinde Wettingen (Hrsg.): *Geschichte der Gemeinde Wettingen.* Baden, 1978.
* Organisationskomitee des Jubiläumsfestes (Hrsg.): *Die reformierte Kirche Wettingen. 75 Jahre im Dienst der Kirchgemeinde*, Wettingen 2014.
* Lutz Fischer: *Ein steiniger Weg. Zum Bau der reformierten Kirche Wettingen 1938/39 bis zur Einweihung der Orgel 1941*, in: Badener Neujahrsblätter 2015, S. 148-153.

## Weblink

## Einzelnochwiis
Lechfeld

S **Leachfeald** isch e Schotterebeni sidlig vu Augschburg, wu us Flussablagerige vu dr letschte Yyszyt (Würm) entstanden isch. Si lyt zwische dr Alpefliss Leach un Wertach.

Im Flussberaich zwische Landberg un Augschburg sin no sälteni Lech-Urlandschafte erhalte blibe. D Einzelflechine vu unterschidlige Heide un Druckewase wäre unter em Leachdalheide zämmegfasst. Si handlet sich nume no um 1 % vu dr urspringlige Flechine. Si stehn unter strängem Naturschutz un ghere zue dr arterychschte Läbensryym vu Mitteleuropa.

## Gschicht
Bekannt isch s Leachfeald vor allem wäge wichtige Schlachte in dr Zyt vu dr Ungarnyyfell. Wu anne 910 d Ungarn e fränkisch Heer unter em Ludwig em Chind uf em Leachfeald besigt gha hän, het dr Otto I. dr Ungarn anne 955 in dr Schlacht uf em Leachfeald e argi Niderlag byybrocht. Dr Augschburger Historiker Georg Kreuzer vertritt aber d Uffassig, ass mit däm Uusdruck nit s hitig Leachfeald gmeint isch, sundern d Gegnig zwische Augschburg un Genzburg (Roiseschburg).

Vor eb s Leachfeald am Aafang vum 19. Johrhundert zue Bayern chu isch, het s zum Hochstift Augschburg ghert.

Syt dr Remerzyt isch dur s Leachfeald eini vu dr Hauptverchehrsrute zwische Italie un Dytschland gange, d Via Claudia Augusta. Uf dr glyche Trasse verlauft hite zem greschte Deil d Bundesstroß 17 zwische Augschburg un Schongau. Wel die Stroß eso ne große Bedytig gha het, isch die Landschaft „Stroßvogtei“ gnännt wore. Zuen ere Stroßvogtei het urspringlig s Rächt ghert, fir dr Schutz vu dr Stroß Gälder z erhebe. Des Rächt het im 12. Jh. dr Welf VI. gha, e Unkel vum Herzog Heinrich dr Leb, bis dää des Rächt an dr Friedrich Barbarossa verchauft het.

Syt dr 1920er Johr git s uf em Leachfeald z Lagerleachfeald e militärische Flugplatz, dr Fligerhorscht Leachfeald.
Schwäbisches Donaumoos

S **Schwäbisch Donaumoos** isch e Deil vum Donauried un eis vu dr greschte Naturschutzgebiet vu Bayern. S lyt zwische Ulm un Gundelfinge. Ass mer s besser cha unterscheide vum bekanntere Donaumoos sidlig vu Ingolstadt wird s *Schwäbischs Donaumoos* gnännt, im Dialäkt heißt aber eifach "Moos".

Voreb s im 19. Johrhundert zem greschte Deil drucke gleit woren isch, isch s e risig Moor- un Sumpfgebiet gsi, wu bis hite –&nbsp;gferderet dur Renaturierigsmaßnahme&nbsp;– e großi Artevilfalt in dr Dier- un Pflanzewält bewahrt het. Näbe sältene Dierer wie Kiebitz un Brochvegel het s au as Bsunderheit e Bruetbäärli vum Kranich. S Fychtgebiet isch au ne wichtige Nahrigsliferant fir Wyßstorche, wu z Bächinge un z Gundelfinge bruetle.

D Deilgebiet *Gundelfinger Moos*, *Sophieried* un *Langenauer Ried* sind bsundersch naturnoch un do het s vil sälteni Dierer un Pflanze, wu typisch sin fir Fychtgebiet. Derzue biete d Flachwasserzone dert vor allem im Friejohr un im Spotjohr e ideale Raschtplatz fir Zugvegel. In däre Zyt trifft mer dert vilmol e groß Aazahl Silberreigel un Wildgäns aa, wu sich uf dr Fälder in dr Nechi vu dr Gwässer niderleen. 

E wichtige Deil zum Naturschutz trait d *Arbetsgmeinschaft Schwäbischs Donaumoos e.&nbsp;V.* byy, wu anne 2000 z Bächinge e Museum iber s schwäbisch Donautal ufgmacht het, s "mooseum - Forum Schwäbischs Donaudal".

## Ort in dr Umgäbig
z Bade-Wirttebärg:
* Asselfinga
* Langenau
* Niderstotzinga mit Oberstotzinga
* Ramminga
* Soda

z Bayern:
* Bächna
* Gondelfenga
* Genzburg mit Riadhausa
* Loipe mit Riedheim und Weißingen
* Unterelchingen (ghert zue Elchinge)

## Kulturruum
Au vu dr Kultur här git s rund um s Schwäbisch Donaumoos e baar Bsunderheite:
* Chloschter Elchinge
* Historischi Altstadt un Heimetmuseum z Loipe
* Historischi Altstadt un Frauechilche z Genzburg
* Barocki Pfarrchilche St. Martin z Oberstotzinge
* Romanischi Basilika un Schloss z Brenz
* Chloschter Obermedlinge
* Remische Tempel z Faiminge

### Weblink
*ARGE Donaumoos
*Region Schwäbischs Donautal
*mooseum
Faltenjura

Dr **Faltejura** nimmt dr grescht Deil vum Jura-Gebirg yy. Är goht dur d Nord- un d Nordweschtschwyz (Kanten Aargau, Solothurn, Baselland, Bern, Jura), dr Neueburger Jura, dr Waadtländer Jura un e Deil durs Gebiet vo Frankrych. 

Dr Faltejura wird in dr Chettejura un dr Jura vu dr Frejbärg yydeilt.

* Dr **Chettejura** isch dur e baar, zmeischt paralleli Chette gchännzeichnet, wu dur Verfaltig vu dr Sedimänt iber dr Anhydrit-Salz-Gstei us dr Trias entstanden sin (wägem Färnschub). An synre breiteschte Stell, zwische Yverdon-les-Bains (CH) un Besançon (F), lige 16 Chette näbenenander. Im Chettejura git s au di hegschte Bärggipfel vum Jura, dr Crêt de la Neige, d La Dôle un dr Mont Tendre, wu alli e Hechi hän vu rund 1700 Meter. Di durschnittlig Hechi lyt bi eppe 1100 Meter, ohni Erosion wär dr Chettejura hite rund 2350 m hoch.

* Dr **Jura vu dr Frejbärg** (au **Plateaujura** gnännt) isch di zwot Form vum Faltejura. Mer findet dert lycht gwällti Hochebene. S isch lang driber gstritte wore, wie die Form entstanden isch. Hit verträtte d Forscher d Meinig, ass die Landschaft urspringlig ähnlig wie dr Chettejura uusgsäh het, dur d Erosion aber scho vil sterker abgflacht isch.

Derwylscht d Gebirgszig ufgfaltet wore sin un zem Deil au no speter isch e Gwässernetz entstande, wu sich uf eire Syte no dr Däler zwische dr Bärgchette richtet, uf andre Syte aber au zwärch zue dr Chette Durgäng gschaffe het, d Chluse, wu sid em Alterdum ne großi Bedytig hän fir d Verchehrswääg.

Iber die markant Bärgchette, wu am Sidoschtrand vum Jura lyt, goht e Abschnitt vum Europäische Färnwanderwäg E4, wo in dr Schyz dr Höewääg über e Jura isch.

## Lueg au
* Tafeljura 
* Jura (Gebirge)

## Amerkige
Bill Gates

Dr **William „Bill“ Henry Gates III, [[Order of the British Empire|KBE]]** [] (* 28. Oktober 1955 z Seattle/USA) isch en US-amerikanische Unternämer und Programmierer.

## Karriere
Dä Bill Gates hät 1975, gmeinsam mit em Paul Allen, d Microsoft Corporation gründet. Er bsitzt öppe 501 Millione Aktie vo Microsoft (öppe 16 Mrd. US $), was knapp 6&nbsp;% vom Grundkapital entspricht, isch Uufsichtsvorsitzende und bis 2006 Leiter vo dä Entwickligsabteilig („Chief Software Architect“) vom Unternäme gsi. Sit em Dezämber 2004 isch er au Mitgliid vom Ufsichtsrat (*Board of Directors*) vom Berkshire Hathaway.

Dä Bill Gates isch im 2009 wider dä riichsti Mänsch uf de Wält gsii, nochdäm er 2008 nur uf Platz 3 gstande isch.

## Schrifte
* *Der Weg nach vorn*. ISBN 3-453-12296-8
* *Digitales Business*. ISBN 3-453-15859-8

## Literatur
* Wendy Goldman Rohm: *Die Microsoft Akte. Der geheime Fall Bill Gates* 1998 ISBN 3-430-17869-X
* Janet Lowe: *Bill Gates. Sein Erfolgsgeheimnis*. TM-Börsenverlag 2000. ISBN 3-930851-49-0
* Jennifer Edstrom, Marlin Eller: *Barbarians led by Bill Gates. Microsoft von innen betrachtet.* vmi-Buch. ISBN 3-8266-0506-3
* James Wallace, Jim Erickson: *Mr. Microsoft, die Bill-Gates-Story*. Verlag Ullstein 1993. ISBN 3-550-06808-5

## Weblink

* S Profil vom Bill Gates bi microsoft.com (Englisch)

## Fuessnote
Teck

**Teck** stoht fir

* d Burg Teck
* dr Teckbärg
* d Herzeg vu Teck

un isch dr Name vu däne Lyt:
* Adalbert von Teck (* ca. 1135, † ca. 1195), het d Linie vu dr Herzeg vu Teck grindet, wu s bis anne 1439 gee het
* Franz von Teck (1837−1900), Mitglid vu dr britische Chenigsfamilie; Vater vu dr Chenigi Mary
* Maria von Teck  (Victoria Mary Augusta Louise Olga Pauline Claudine Agnes, 1867-1953) isch as Gmahlin vum Chenig Georg V. (Commonwealth) im Johr 1910 zur Chenigi Mary un Chaiseri vu Indie wore
Teckberg

Dr **Teckbärg**, au **Teck**, isch e 775&nbsp;m hocher Zyygebärg vu dr Schwebische Alb. Uf em Gipfel lyt di bekannt Burg Teck. Dr Teckbärg springt vum Albtrauf us uugfehr 3&nbsp;km in Richtig Norde vor un iberragt s Albvorland um 350&nbsp;m, s Lauterdal um 400&nbsp;m.
Der Teckberg wird von dr uugfehr 602&nbsp;m hoche Vorbärg *Hernle* un *Hochebohl* nerdlig bzw. eschtlig flankiert. In bede Vorbärg het s Schlot vum Schwebische Vulkan. Nerdlig unterhalb vum Hernle lyt s Segelfluggländ Teck.

An dr Hangoberkante vum Teckbärg lyt dr *Gel Fels*, e Schwummriff vum Jurameer us hällem Chalch. Unter em Gele Fels lyt di 31&nbsp;m lang un 45&nbsp;m hoch *Veronikahehli*, wu dur Spalte mit em nit begohbare *Verena-Beutlins-Loch* verbunden isch. Eschtlig vum Gele Felse wyse drej Grabhigel us dr Hallstattzyt (800–400 v. Chr.) uf di frie Bsidlig vum Teckbärg hii. Unter dr Burg Teck lyt di 35&nbsp;m lang un 9&nbsp;m hoch sageumwobeni Hehli Sibylleloch. Gegeniber di 22&nbsp;m lang Sibylle-Gegehehli – si isch erscht anne 1937 bi Wägböuarbete entdeckt un im Johr 1977 erforscht wore. Bi Uusgrabige im Sibylleloch sin 1898/99 iber 2000 Skeletträscht vum Hehlebär, Hehleleb, Hehlehyäne un em Wildross gfunde wore. Eso hän zahlrychi Ruckschliss chenne zoge wäre uf di yyszytligi Dierwält.

In däm vilsytige Naturruum hän Botaniker 464 verschideni Pflanzearte chenne nowyse. Anne 1999 isch e Flechi vu 386&nbsp;ha zum Naturschutzgebiet *Teck* erklärt wore.

## Literatur
*Wolfgang Roser, Jürgen Mauch: *Der Schwäbische Vulkan.* GO Druck-Media-Verlag, Kirchheim unter Teck 2003, ISBN 3-925589-29-5.
*Konrad Theiss: *Der Kreis Esslingen.* Theiss, Stuttgart 1978, ISBN 3-8062-0171-4.
**Naturschutzgebiet Teck*, hrsg. von der Landesanstalt für Umweltschutz Baden-Württemberg (LfU). Verlag Regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2000. ISBN 978-3-89735-142-4.

## Weblink
* Themepark Umwelt
Radio-Sinfonieorchester Stuttgart

S **Radio-Sinfoniiorcheschter Stuegert** (RSO) isch eis vu dr Sinfoniiorcheschter vum Südwestrundfunk gsii. Zue dr Spilzyt 2016/17 isch s Orcheschter mit em SWR Sinfoniiorcheschter Bade-Bade un Fryburg zum SWR Symphonieorcheschter fusioniert wore, wu sy Sitz z Stuegert het.

S RSO, wu z Stuegert derheim gsii isch, isch anne 1945 in s Läbe gruefe wore as Orcheschter vum Sänder *Radio Stuegert*, wu vu dr amerikanische Besatzigsbeherde grindet woren isch, em spetere Siddytsche Rundfunk. Zerscht isch s unter em Name *Sinfoniiorcheschter vu Radio Stuegert* bekannt wore, ab 1949 derno as *Sinfoniiorcheschter vum Siddytsche Rundfunk*, ab 1959 as *Sidfunk-Sinfoniiorcheschter* un schließli ab 1975 unter em Name *Radio-Sinfoniiorcheschter Stuegert*.

S het e bsundere Ruef gha fir d Uffierig vu zytgnessische Musik, het in syre Gschicht zahlrychi modärni Kompositione urufgfiert un het regelmäßig bi dr Schwetziger Feschtspil mitgwirkt. Unter em Sir Roger Norrington isch s Orcheschter zue eim vu dr wichtigschte Klangkerper in dr Historische Uffierigspraxis wore.

## Schefdirigänte
* Hans Müller-Kray (1948–1969)
* Sergiu Celibidache (1971–1977)
* Sir Neville Marriner (1983–1989)
* Gianluigi Gelmetti (1989–1995)
* Georges Prêtre (1996–1998), syterhär „Ehredirigänt“ gsi
* Sir Roger Norrington (1998–2011)
* Stéphane Denève (2011–2016)

## Weblink
* Homepage
* Bschrybig vu dr Chinschtleragentur AMC
Oberhof (Murg)

**Oberhof** (Hochdütsch: *Oberhof*) isch e Ortsdeil vo Murg am Hochrhy im Landchreis Waldshüet. Es litt im mittlere Deil vo de Gmeind zwüsche Hänner im Norde und em witer südlig glägene Nyderhof. Zum Ort ghöre usser em Dorf no de Zinke Im Sod (nordwestlig vom eigentlige Ort) und d'Hüser Im Spittelhau. Oberhof isch no verglychswis stark vo de Landwirtschaft beyflusst.

Es isch zwüschem 7. und em 9. Johrhundert entstande. Ursprung isch e Hof vom Stift Säckige gsi, wo sich s Dorf drum umme bildet hät. E erschti urkundligi Erwähnig findet sich im Johr 1281 als *ze Obernhof*. Um s Johr 1300 umme wird usserdem Timoshof erwähnt, e abgangeni Sydlig im Weste vo de Gmeind. Es hät bis 1695 zu de Pfarrei Murg ghört, bevor's infolg vo de Umstrukturierig vo de Chirche in de Region zum Chirchspyl Hänner cho isch. D'Region hät scho lang zu de Grafschaft Hauestei ghört, d'Grichtbarkeit hät Östrych aber erscht im Johr 1782 vom Stift Säckige überdrage griegt. 1806 isch Oberhof badisch worre und hät zerscht zum Amtsbezirk Chleilaufeburg, ab 1819 zu Säckige ghört. Bis zu siner Ygmeindig am 1. Januar 1973 isch's e selbständigi Gmeind gsi.

Durch Oberhof verlauft d'L151, wo uff Hänner bzw. Nyderhof fiehrt. Vo ihre goht au e Stroß in Richtig Binzge (Laufeburg) ab, e witeri Verbindig git's zu Rippolinge, Ortsdeil vo Bad Säckige.

1999 isch Oberhof Chreissyger vom Wättbewerb „Unser Dorf soll schöner werden“ gsi.

## Quelle
* www.murg.de
Oberhof (Begriffsklärung)

**Oberhof** bezeichnet:

;di folgende Städt, Gmeinde bzw. Ortsdeil:
z Dütschland:
* Oberhof, e Stadt im Landchreis Schmalkalde-Meininge, Thüringe
* e Ortsdeil vo Klütz im Landchreis Nordwestmeckleburg, Meckleburg-Vorpommere
* e Ortsdeil vo Künzelsau im Hohelohechreis, Bade-Württeberg
* e Ortsdeil vo Linde (Linden) im Landchreis Gieße, Hesse
* e Ortsdeil vo Ampfing im Landchreis Mühldorf am Inn, Bayern
* e Ortsdeil vo Kreuth im Landchreis Miesbach, Bayern
* e Ortsdeil vo Dielheim im Rhy-Neckar-Chreis, Bade-Württeberg
* Oberhof (Murg), e Ortsdeil vo Murg im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg
* e Ortsdeil vo Sanitz im Landchreis Bad Doberan, Meckleburg-Vorpommere

z Östrych
* Oberhof, Stadtteil und Katastralgmeind vo de Stadtgmeind Zwettl-Nyderöstrych, Nyderöstrych

in de Schwiz
* Oberhof AG, e Gmeind im Bezirk Laufeburg, Kanton Aargau

;sälli Persone:
* Johannes Oberhof (1905–1982), Pastor und Aktivist vom bundesdütsche Frydeskomitee

;in de Gschicht
* Oberhof (Mark), e Versammligsort vo-n-re mittelalterlige Markgnosseschaft
* Oberhof (Gricht) im Mittelalter und in de friehe Neuzit e Appellationsgricht für e Rächts-Chreis

**Lueg au:**
* Oberhofen