open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tibetischer Buddhismus

De **Tibetischi Buddhismus** isch e eigeständigi Religion und e Form vom Buddhismus. En andere Uusdruck isch **Vajrayana** oder **Diamenatewage**. Nöd korrekt isch de Uusdruck Lamaismus. Als geistigs Oberhaupt gilt de Dalai Lama.

## De Dalai Lama

De Dalai Lama wird jedesmal neu gsuecht, wenn de alti schtirbt. De aktuelli Dalai Lama heisst Tenzin Gyatso. Er isch der 14 und de letschti Dalai Lama. Sobald en Dalai Lama stirbt wird e hochrangigi Suechkommission de Uftrag ha, ihn als Chind wieder z'erchenne. Sie stelled chline Chind es paar Ufgabe, z. B. d'Ritualgegestend vom Verstorbnige usezfinde. Aber mer chan nur a die "Prüefig" wenn d'Eltere ungewöhnlichi Träum gha hend, grad zu dem Ziitpunkt en Regeboge gha het, wo die Findigskomission s'Chind gsuecht hed, oder wenn s'Chind ungewöhnlichi Fähikeite gha hed. 

## D Verbreitig
De tibetisch Buddhismus isch vorallem, wie de Name scho seit, im Tibet verbreited, aber au i de Mongolei. 
Die Religion werd aber vo de Chinese verfolgt, so sind vili usgwanderet nach Indie, aber au i d'Schwiiz.

## De Tod
D'Tibeter glaubet a Reinkarnation (=Widergeburt). Bi ihne fangt e 49 Tag aadurendi Reis durchs Bardo (=Zwüschezuestand zwüschem Endi vom Lebe und em Aafang vomene noie Lebe). Zersch isch mer es paar Tag Bewusstlos, dänn wacht mer uuf. Am Aafang weiss mer gar ned, dass mer tot isch. Ersch nachher, wänn de Guru nebed de Liich Aawisige git, wird mer sich de Umwelt bewusst. Mer muss d'Angst überwinde und sich eifach umdreie und is wahre Liecht blicke. D'Tibeter hend nämli d'vorstellig, dass alles nur us Liecht bestaht und gar nüt echt isch. Die meischte Mensche gsend das ersch im Tod, doch einigi chönd es durch meditiere au scho zu Lebziite gsee. Nachdem mer is Liecht glueget hed, gseht mer 7 Täg lang **alli** Götterhirarchie. Es fangt a mit de liebe und hört uuf mit de zornvolle Götter. Yama de Gott vu Lebe und Tod erschiint nach em letschte Gott.
Er hed e Holztafle, wo die guete und die schlechte Tate uufsgschriibe sind. Er isst die Bardowese (Höllenwese, hungrigi Geister) und riist ihre Chopf ab. Wer aber de Yama als leeri Erschiinig erchennt, isch vom Samsara (Rad vom Lebe) befreit. Nochene mues mer sich uf d Suechi nach de Widergeburt mache. Wenn mer meh schlechti Tate vollbracht hed, wird mer als Tier, Höllewese oder als hungrige Geist gibore. Schusch chunt mer als Mensch uf d Welt, was am beschte isch, da mer nur denn d'tibetische Wiisheite cha lerne. Wer vill gueti Tate vollbrocht het, cha als Gott gibore werde, aber es isch schwiriger denn usem Rad vom Lebe usztrete.
----
Berühmtes Makedonien

**Beriehmts Makedonie** (Griechisch: Μακεδονία ξακουστή - Makedonía xakustí) isch e Volkslied, wo oft als inoffiziälli Hymne vo de griechische Region Makedonie bezeichnet wird.

Es isch mit de *Makedonomáchi* (des sin di "makedonische Chämpfer") während em Champf, wo d'Grieche für d'Befreiig vo de Region Makedonie gfiehrt hän. Mer cha's uff Parade und nationale Johresdäg höre.

Vor de Umstellig uff e 24-Stunde-Brogramm hät's au s Änd vo de Radiobrogramm vom makedonische Regional-Radiosänder *Radio-Makedonia 102FM* um zwölfi z Nacht markiert; es isch vor de griechische Nationalhymne gspylt worre.

Noch de Netzsite vo de griechische Armee isch d'Hymne e militärischs Lied (εμβατήριο) uff Basis vo me draditionälle makedonische Danz (Μακεδονικός Χορός). Es isch in de Dorische Donleiter und in fuffzähsilbige jambische Vers (ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος) gschribe. Es stoht im 2/4-Takt und wird au als chasápiko (χασάπικο) danzt. Es hät e Bezug zum Digenis Akritas, me Häldeepos uss de byzantinische Zit. Usserdem bezieht sich de Tekscht uff de Alexander de Große, wo als Stammvatter vo de griechische Makedonier reklamiert wird.

## Tekscht



## Biispil zum aalose
:  Makedonia ksakusti

: Makedonia ksakusti (von na Military Band)
Mory

**Mory** isch:

* dr olt Kinschtlernaame vum schwiizer Räper Griot aka Brewz Bana gsi

* a franzéésische Gmuid z Pas-de-Calais, lueg Mory (Gemeinde)
Sissa

**Sissa** isch:

* a Schwiizer Limonaade gsi, lueg Sissa (Limonade)

* a italiéénische Gmuid in dr Prowinz Parma

dr Familiename vo

* Giulia Sissa (* 1954), en italiänischi Historikerin und Philosophin.
Septembermorde

D’ **Septämbärmordä** oder **Septämbermassaker** (frz. *Massacres du Septembre*  odr *Journées du Septembre*) wärdä hüüfig o „erstä Schreckä“ gnennt. Mit däm Usdruck wird ä Volksufstand während dr französischä Revolution bschribe, wo vom 2. bis zum 6. Septämber 1792 duuret het.

Am 2. Septämbär 1792 isch z Paris ä Mäldig itroffä, dass Preussischi Trupänä i Frankriich si igfallä und Verdun, ä Stadt im Nordä vom Land, hei igno und dass dr französisch Kommandant Beaurepaire Sälbstmord begange het. 

Usserdäm hets ono Grücht gä, dass im Pariser Gfängnis die Gfangänä ä Usbruch hei plant für dä Preussischä Trupänä z hälfä, und ds altä System, also d'Monarchi, wieder härzstellä.
Äs het no witäri serägi Grücht gä, därum hei Ahängär vor Revolution, einägi Bürger vo Paris, bschlossä d'Pariser Gfängnis mit dä agäblichä Verräter z stürmä. S Morde het am 2. Septämber agfange, wo Bewaffneti ä Gruppe vo Gfangene, wo i s Abbaye Gfängnis i dr Nöchi vo Saint-Germain-des-Prés transportiert worde isch, agriffe het. Am 3. Septämbär si Revolutionäri i die parisischä Gfängnissä ibrochä. Därbi hei si innert drei Tag über 1200 Gfangäni tötet, obwohl öppä zwei Drittel vo allnä Häftlingä keni politäschi Gfangäni gsi si, sondern ganz normali Verbrächär, wo wägä Diebstahl oder Prostitution si verurteilt wordä, wie säch speter het usägstellt.

Dr zwölfköpfig Wohlfahrtsusschuss het speter dür ä Maximilien de Robespierre dr Jacques-René Hébert (1757-1794), dr Afüehrer vo de ultrarevolutionäre Hébertiste und Herusgäber vo dr republikanische und antiklerikale Ziitschrift *Le Père Duchesne*,  la verhaftä. Dr Hébert isch einä vo dä radikalschtä Jakobiner gsi und het a dä Septembermordä ä grossi Rollä gspilt. Är isch, wie vili vo sinä Verbündätä dür d'Guillotinä köpft wordä.

D Septämbermassaker hai im Usland ä grossä Iidruck gmacht und si as Bispil ufgfüehrt worde vo de Verbräche, wo d Revoution wurd begoh. Z Frankriich het niemer welle d Verantwortig drfür übernäh und im Nationalkonvent hai die gmässigte Girondiste de Jakobiner, vor allem em Jean-Paul Marat, em Georges Danton und em Maximilien de Robespierre, d Schuld ge.

## Quelle
*Dr Artikel "September Massacres." in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.*  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Universität Straßburg

De **Üniversität Strossburi** ésch üss de protestantisch Gymnasium hervorgange, wo de Jean Sturm od´r Johannes Sturm 1538 begrindet het.

## Gschicht
1556 ésch`s Gymnasium én de Rang vun e Akademie g´stellt wore, 1621 ésch`s e Universität un 1631 künnijlich Universität wore.

1681 ésch Strossburi vun d´Armee vum "Sunnenkünni" ing´nomme worre.

Aach ze frànzeeschi Zite het de Universität noch bekannti Studente üss Ditschlànd g´het. Aaner vun´ne ésch de Goethe gsin, wo do 1770/71 (Rächt) studiert het (nochdäm siner Vàt´r g´maant het, ass´r in Leipzig zue véel Zit én Auerbachs Keller zuegebroocht het). De Vorlesunge sin vor de Franzeesch Revolution noch uff Ditsch g´hàlte gsin. Georg Büchner het ze Strosburi 1831 sin Medizinstudium àng´fange (un´s aach dort ferti g´màcht noch de Flucht üss Hesse-Darmstadt noch de Entdeckung un Konfiszéerung vun sinem Trakt "Der Hessische Landbote"). Zue där Zit, noch Revolution, napoleonisch un Restaurationszit sin b´sundersch de Natürwissenschafte (wo domols Frànkrich aach führend war) gànz én frànzeesch´r "Hànd" gsin. Numme én Theologi un Geisteswisseschafte ésch villicht noch e ("àlt-")elsassisch´r od´r e ditscher Influss iweri gsin.

Én de 1970er Johre ésch de Universität Strosburi uffteilt wore:
* *Universität [[Louis Pasteur]]* (Strasbourg I - Natürwisseschafte)
* *Universität [[Marc Bloch]]* (Strasbourg II - Lettres - Sproche un Geischteswisseschafte)
* *Universität [[Robert Schuman]]* (Strasbourg III - Racht, Politik- und Sozialwisseschafte)

Sider am 1. Janer 2009 heissa dia Universitäda neï *L'Université de Strasbourg*.

## Lüüt
* Robert Minder, Germanischt us m Elsass

## Netzlink

* Düütschi Website vo dr Universität Straßburg
* Offizielli Website vo dr Universitätsbibliothek Straßburg
Hornussen AG

**Hornusse** (amtlich *Hornussen*) esch es Dorf und en ehmolegi Iiwohnergmeind im Bezerk Laufenburg vom Kanton Aargau. Es liit im obere Fricktal.

## Bevölkerig
Am 31. Dezämber 2005 händ 852 Menschen z Hornusse gläbt, de Osländerateil isch 12,8 Prozänt vo dr Bevölkerig gsi. Bi de Volkszählig 2000 send 54,5 % römisch-katholisch, 26,8 % reformiert und 5,6 % moslemisch orientiert gsi; 2,3 % händ andernä Glaubensrichtige aaghört. 91,3 % händ Düütsch als ihri Hauptsprache gnennt, 2,5 % Italienisch, 1,8 % Albanisch, 1,3 % Serbokroatisch, 0,9 % Französisch.

## Gschicht

Di erscht urkundlich Erwähnig vo Hornusse isch us em Johr 1281, wo de Ort *Hornescon* gnennt worden isch. S Dorf isch en Dinghof vom Frauechloschter z Säckinge gsi, d Landesherrschaft isch bi de Habsburger gläge. Wil d Bärner im 1460 de Bsitz vo de Schänkebärger übernoh hei, isch Hornusse ab da an de Gränze zum Bärner Aargau gläge.

Mit em ganze Fricktal hei d Habsburger Hornusse in de Folg vom Waldshueterchrieg im 1468i an d Burgunder verpfändet. Nach de Niderlag vo de Burgunder gäge d Eidgenosse in de Burgunderchrieg isch Hornusse ab em 1477 wider habsburgisch gsi. Ab em 1491, wo de Chaiser Maximilian I. sini Reichsreform duregführt het, het Hornusse zu Vorderöschtriich ghört, de gröschti Grundbsitzer isch aber nach wi vor s Frauechloschter z Säckinge gsi. Im 17. Johrhundert het Hornusse viil unter verschidnige Chrieg müesse liide: Es het vo 1612 bis 1614 en Buureufstand geh, vom 1633 bis ins 1638 het de Driissgjährig Chrieg au im Fricktal gwüetet und de Pfälzisch Erbfolgechrieg (1688–1697) het d Region ebefalls troffe. In de zweite Hälfti vom 18. Johrhundert isch d Strooss über de Bözbrg usbaut worde und wo im 1779 s letschti Teilstück eröffnet worden isch, het me di ganzi Strecki mit em Pferdefuerwerch chönne befahre. Numme 18 Johr später isch s Fricktal es französischs Protektorat worde (Fride vo Campo Formio) und im zweite Koalitionschrieg isch d Front zwüsche de Franzose und de Öschtriicher z Hornusse gsi.

Am 20. Februar 1802 isch Hornusse z ere Gmeind im noi bildete Kanton Fricktal worde, wo im Auguscht 1802 en Teil vo de Helvetische Republik worden isch. Ab em 19. März 1803 isch Hornusse eini vo de Gmeinde vom Kanton Aargau gsii. Sit em 1. Jänner 2022 ghört si zur neue Gmeind Böztal.

## Wirtschaft

Z Hornusse gets rund 200 Arbeitsplätz, devo 26 % i de Landwirtschaft, 43 % i de Industrii und 31 % im Dienstleistigssektor. Die meiste Erwerbstätige sind Wägpendler und schaffe i de grössere Gmeinde vom Fricktal oder i de Region Brugg.

## Weblink

* d Website vo Hornusse
* 

## Fuessnote
Thundorf

Es git mééreri Oort mit em Name **Thundorf**:

*Thundorf, e Gmäind im Kantoon Tuurgäu.
*Thundorf in Unterfranken, e Gmäind im bäirische Landchräis Bad Kissingen.
*Thundorf, es Doorf i de Gmäind Ainring im bäirische Landchräis Berchtesgadener Land.
*Thundorf, en Oortstäil fu Osterhofen im bäirische Landchräis Deggendorf. 
*Thundorf, en Oortstäil fu Freystadt (Oberpfalz), im bäirische Landchräis Neumarkt i.d.OPf.
Telebasel

**Telebasel** isch e regionale Färnsehsänder in dr Region Basel. S Hauptstudio isch z Basel zerscht an dr Austroos gsi und syt Herbscht 2007 ab dr Schteineschanze. Syt 2004 gits es zuesätzlichs Regionalstudio z Lieschtel.  "TeleBasel" wird jeede Daag vo öbbe 120'000 Persone aagluegt.

## Programm
TeleBasel produziert jede Daag e gueti Schtund neus Programm uff Baseldytsch. Es git Noochrichtesändige am 12i, 5i zobe, äm sächsi und es 15 minütigs Nochrichtemagazin am 7vor7. Drzue kömme guet zwanzig vrschiideni Magazinsändige über die unterschiidlichste Theme, wie s Kulturmagazin "Behind the Scenes", d Tierlivrmittligs Sändig "Plätzli gsuecht", em Gsundheitsrootgäber "xund-tv" oder s Iisebahn-Magazin "Volldampf".  Jugendlichi broduziere ihr aigens Färnsehmagazin "mash-tv" wo scho für e paar von ene e Sprungbrätt ins Mediegschäft gsi isch. 

TeleBasel realisiert au e huffe Usseübertragige wie die vo de Basler Fasnacht, em Stadtlauf oder em Lieschtlemer Chienbäse. Sundersändige gits au regelmässig vor de Wahle und an de Abstimmigswuchenänd. 

Sit em Novämber 2007 wird e grosse Teil vom Programm im Format 16:9 usgstrahlt.

## Team
S Team beschtoht us öbe 70 Mitarbeiterinne und Mitarbeiter in de Berich Redaktion, Produktion und Marketing. Gschäftsfiehrer isch dr Michael Bornhäusser, Chefredaktorin isch d Karin Müller.

## extärni Verbindige
* Website vo TeleBasel
Finnland

**Finnland** isch a Land im Norda fa Europa. Es ghört zu Skandinavia. Finnland isch öppa 338.145 Kwadratkilometer gross und hät 5.336.458 Iwohner (2009). D Hauptstadt isch Helsinki. Wittere wichtige Städt sind Tampere, Oulu, Turku, Espoo und Vantaa.

## Geografy
Finnland grenzt im Weschta an Schweda, im Norda an Norwega und im Oschta an Russland.

## Sprooch
Ieber 94 Prozänt vo dr Bevölkerig schwätzt Finnisch, ä Sprooch wo zue dr Finno-ugrische Sproochgrubbe ghört. Im Süde vom Land wird mänggisch Schwedisch gschwätzt (sächs Prozänt). D Labbe im Norde schwätze Samisch.

## Bilder

Koli National Park in Northern Karelia.jpg|Pielinen
14-08-13-helsinki-RalfR-N3S 1244a-006.jpg|d Uspenski-Kathedrale
Unioninkatu 34.jpg|d Uni Helsinki


## Literatur
* Olli Alho (Hrsg.): *Kulturlexikon Finnland*. Finnische Literaturgesellschaft, Helsinki 1998, .
* Ingrid Bohn: *Finnland – Von den Anfängen bis zur Gegenwart*. Friedrich Pustet, Regensburg 2005, ISBN 3-7917-1910-6.
* Astrid Feltes-Peter: *Baedeker Allianz-Reiseführer Finnland*. 2.&nbsp;Auflage, Karl Baedecker, Ostfildern 2002, ISBN 3-89525-478-9.
* Matti Klinge: *Geschichte Finnlands im Überblick*. 4.&nbsp;überarbeitete Auflage, Otava, Helsinki 1995, ISBN 951-1-13822-7.
* Ekkehard Militz: *Finnland*. Aus der Reihe *Perthes Länderprofile*. Klett-Perthes, Gotha/Stuttgart 2002, ISBN 3-623-00698-X.
* Pentti Virrankoski: *Suomen historia,* (Gschicht vo Finnland in zwee Bänd, finnischsprochig) SKS, Helsinki 2001, ISBN 951-746-321-9.
* *OECD Territorial Reviews Finland.* OECD Publishing 2005.

## Weblink
* 
* finland.fi, Site vom finnische Usseministerium (englisch)
* Offizielli Website vo dr Finnische Zentrale für Tourismus
* Länderinformatione vom Uuswärtige Amt über Finnland
* Botschaft von Finnlg/helsinki/de/Startseite.html Dütschi Botschaft z Helsinki
Arlbergromanisch

**S Arlbêrgromanisch** isch a rêtrromanischi Dialêktgruppa, wo hüt nömma gschwêtzt wört. As hôt sech oss dar Omgangsprôch vo da röömischa Kollonischta (vôrallam Legjoneer vo Gallia) entwigglat. Vôr tausat Jôôr isch Arlbergromanisch nô dia vôrrangig Sprôôch vo Vôraadlbêrg und Liachtastee gsii.  Möttar Ziit ischas allig mee in Süda und in abglêgani Teelar trebba warra. Omma Sibzehhahundrt ommi haiand es dia letschta Lüüt nôch schwêtza könna.

## Mêrkmôl
Zwôôr hôtss off dêrra Sprôch kee Littratuar gee, abr ma kaa bôdda vil rekônschtrueera. Im Allemannisch, woma jêtz i denna Gegata ninnt, sin an Huuffa romaanischi Wêrtar öbbreg blebba. Des latiinisch ‚c’ zom Biischpil isch aso blibba, apaar retrromanischi Dialêkkt hôn daförr ,ch’ wia i ‚chasa’. Of Adlbêrgromaanisch hêêssts ‚*casa’. Des kemmpa a Wêrtar ‚Schgalôsa’ (Schtôppla) ôdr da daarfnemma Gaschôrra (Gaschurn) und Gamprii (Gamprin). Z ‚c’ isch im Allemannische a ‚g’ warra. Dr Grond davörr isch dass’ romaanische ‚c’ wêêchr töönt wia des alemannischi ‚k’. Wêga’temm passads mee bemm ‚g’ dazua. Vôr ‚i’ unn ‚e’ isch ‚c’ wia mas vô Italjeenisch hêrra kennt.

Witr ischt aaznee das dr Endluut o bi mendliga Wêrtar arhaalta plibban isch. Wia ‚*manu’ statt rêtrromanisch ‚man’. Zo eenam Teel kunnt ees, wel Adlbêrgromanisch schô aalt isch und dia jüngra Entwiggliga ned mettgmahhat hôtt. Zomm andara kamma ofd Fluarnemma luaga, wo mid ‚au’ höörandi. Des isch off Retrromaanisch ned nomaal. Es lôt sech abbr arklööra drov, dass d Buastabba zwöschat ‚a’ und ‚u’ awêgg’falla gsii zii köntan. Latscháu (Lautschau) könt demmnôch vô ‚*langiatu’ kô. Gliifalls sen Fluarnemma möd ‚sau’ met ‚*sottu’ zemma z bringa. Dr Nôônamma ‚Bitschnau’ söll vom vôrnamma ‚Sebastian’ kô. Also ‚*Bastianu’ ôdar aso.

## Littratuar
* Das Montafon in Geschichte und Gegenwart, Band 1 -- Rudigier Andreas, Stand Montafon
* Muntafuner Wärter, Spröch und Spröchli -- Dönz Manfred, Montafoner Schriftreihe 4
Alte Maße und Gewichte (Baden)

**Alti Maß un Gwicht** im Großherzogtum Baden vo 1810 bis 1871. Die alte Maß un Gwicht sin mit dr Grindig vum Ditsche Rich anne 1871 vum metrische Syschtem abglest wore.
 

## Längemaß
1 Meile = 2 Wegstund

1 Ruthe = 10/6 Chlofter = 5 Elle = 10 Fueß = 100 Zoll = 1000 Linie = 10.000 Punkt

## Flächemaß
1 Morge = 4 Viertel = 10 Tsd./9 Quadratchlofter = 10000 Quadratelle

1 Viertel = 10 Riemruthe = 100 Quadratruthe = 10000 Quadratfueß = 1 Mio. Quadratzoll = 100 Mio. Quadratlinie

## Hohlmaß
### Brennholz
1 Kubikschueh = 6 Chlofter = 23,3 Ster = 72 Balkenruthe

1 cbm = 1,2 Ster

### Sackfähigi Sach
1 Kubikruthe = 125 Kubikelle = 1000 Kubikfueß = 100.000 Kubikzoll

1 Zuber = 10 Malter = 100 Sester = 1000 Meßli = 10000 Becher

### Flüssigkeite
1 Fuder = 1,25 Stückfaß = 2,5 Zulast = 10 Ohm = 100 Stütz = 1000 Maß = 1500 Liter = 4000 Schoppe = 10000 Glas

## Massene
1 Pfund = 4 Vierling = 10 Zehnling = 16 Unze

1 Zehnling = 10 Centas = 100 Dekas = 1000 As

1 Unze = 2 Loth = 8 Quint = 24 Skrupel

1 Quint = 3 Skrupel = 64 Gran

1 Gran = 4 Gränli = 16 Richttheil

## Lueg au
* Alti Mäss und Gwicht vo de Schwiiz
Georgi Asparuchow

De **Georgi Asparuchow** (bulgarisch , ängl. Transkription: *Georgi Asparuhov*; * 4. Mai 1943 in Sofia, † 30. Juli 1971) isch a gueta bulgarischa Schütteler gsi. Är isch vor auem us „Gundi“ bekannt.

## Läbe

De Georgi Asparuchov, vo siner Ahänger Gundi gnännt, isch im ne Armeviertu vo Sofia, de bulgarische Houptstadt ufgwachse. Sis Debüt i de höchschti bulgarische Spüuklass het er mit 17 gä u het grad as Gou gschosse. Ärr het damaus für de bulgarisch Klub Lewski Sofia gschuttet. Het aber scho i de jäschti Saison wägem Gäud zu Botew Plodiw gwächslet. Nach es paar nit erfougriche Jahr isch är omi zrüg zu Lewski. Vo den an isch är zimlich berüemt cho. 1966 het er s i de Champions League (damaus no "Europapokal der Landesmeister") bis iz Viertusfinau gschafft wonner gäge Benfica Lissabon mit em Topstar Eusebio numme knapp verlore het. Grad derna het er z änziga Gou vo de Bulgare a de WM in Ängland gschosse. 1966 isch er bulgarischa Fussbaumeischter, Torschützekönig, Sportler vom Jahr cho u het no grad de Sowjetarmeepokau gwunne. Är het bis 1971 mehreri nationali Titu gwunne.

1971 isch är unter Alkoholyfluss mit em grösschte Nachwuchstalänt vom bulgarische Fussbau Outo gfahre u tödlich verunglückt mit sim Bifahrer.

No hüt chunnt de Gundi vo de Bulgare sehr verehrt.

## Erfolg und Ehrige
* Bulgarischer Meischter: 1965, 1968, 1970
* Gwinner vom Sowjetarmee-Pokal: 1962, 1967, 1970, 1971 (1971: postum)
* Gouschützekchnig vo Bulgarie: 1965 (27 Gou)
* Bulgarischer Sportler vom Jahr: 1965
* Fairplay-Uuszeichnig: 1999 (postum)
* 8. Platz bi dr Ballon d'Or-Wahl: 1965
* Bulgarischer Fueßballer vom Jahrzäht
* Bulgarischer Fueßballer vom 20. Jahrhundert
* 40. Platz bi dr Wahl zum *beschte europäische Spiler vo allne Zite*

## Weblinks
* Profil bi LevskiSofia.info (englisch)
Sara Bachmann

D’ **Sara Bachmann**  (* 23. Juni 1979 z Luzärn) isch en Schwizer Moderatorin und Videojournalischtin bi de Sändig «Aktuell» vo de beide Sänder Tele Tell (Innerschwiiz) und Tele M1 (Mittelland). Usserdäm isch si d'Hauptperson vo dr Sändig «Sara macht's».

## Usbildig
D'Sara Bachmann hätt 1999 ihri Kaufmännisch Lehr mit Bruefsmatura bi de Luzärner Kantonalbank abgschlosse. Denah het si no eineinhalb Jahr als Bankangschtellti gschaffet.

Im Johr 2001 hätt si es Volontariat als Videojournalischtin bi de Privatsänder Tele M1 & TeleTell überchoo. Drü Jahr schpöter hät d'Sara als Noochrichte-Moderatorin für d'Sändig «Aktuell» uf Tele M1 & TeleTell gschaffet.

## Arbet
Sie isch bi Tele Tell Videojournalischtin und Moderatorin vo de Sändig «Aktuell», näbe de Maureen Bailo, de Christine Zehnder und früher au näbe de Silvi Herzog gsi.

Sara machts: Dr Schnett vo dr Sendig duured öppe 2-4 Täg.

I ihrere eigne Sändig «Sara macht’s» gahts einersiits drum, dass sie vor de Kamera luuter meh oder weniger uusgefallni Sache macht (Duett mit em Chünig vo Meiorca, em Jürgen Drews; Bodypainting; Fallschirmspringe), anderersiits wird mit eme Gascht diskutiert.

## Engagements
Wil si sich nid für de universitäri Wäg entschide het, sondern en Bruefslehr gmacht het, isch d'Bachmann Repräsentantin vom Aargauer Projekt «Vitamin L - Ausbildungspower» worde (näbet em Rocco Cipriano, de Christine Zehnder, em «Mister Schweiz 2004» und anderne) Ds Projekt söll d'Bruefslehr schterke, d'Schaffig vo Lehrschtelle fördere und ufzeige, dass au en Lehr zum Erfolg füehre cha. Die Bruefslehr isch i de Schwiiz zwar rächt aagseh, doch es herrscht Lehrschtellemangel.

## Verlinkige
* S Profiil zur Sara Bachmann
* De Sara Bachmann ihres eigne Format, äs wird usgschtrahlt uf Tele M1
* Ihre Iisatz für Lehrschtelle bim Aargauer „Projekt Vitamin L“
Brig-Glis

**Brig** (amtlich *Brig-Glis*; frz. *Brigue-les-Bains*) isch en politischi Gmeind und der Höiptort vam Bezirk Brig im Kanton Wallis.

Es zellt cirka 12'000 Iwohner und isch bekannt als Bildigszentrum vam Oberwallis, dum ditschsprächundu Teil vam Wallis. Züedem isch Brig eu bekannt ver ds Stockalperschloss mit schinum schöne Gartu.

Entstandu isch Brig-Glis am 1. Januar 1973 üs der Fusion va de Gmeinde Brig, Glis, Gamsu und Brigerbad.

Ane 2008 isch Brig «Alpenstadt des Jahres» gsi.

## Geografii
Brig liigt am obru Ändi vam Rottutal am Füäss vam Siplonmassiv.

Dr Gmeindbann geit im Süde d Bärge embrüf bis zum Glishore und zum Tochuhore, zwische de Tääler va dr Saltina un dr Gamsa. 1993 het d Saltina e grossi Uberschwämmig z Brig gmacht.

D Nachbargmeiine va Brig-Glis sin im Bezirk Brig Natersch, Tärmu, Ried-Brig un Simpilu, im Bezirk Visp Lalu, Vischp und Tärbinu.

## Gschicht
Der Ortsname va Brig chunt vam keltische Wort **briga,* wa Hoger bedüütet.

Brig ischt zum eerschtu Mal im enä Schriftdokumänt gnennt choo im Jaar 1215 als *Briga,* Brigerbad 1297 als *Baden, zum Bad,* Glis ane 1230 als *Glisa.*

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,1 % glägu.

## Religion
82,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,4 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Briig-Gliis ischt dr Louis Ursprung (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 11590 Iwonru 90,3 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 1,7 % Franzeesisch, 1,9 % Talienisch und 6,1 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Briig-Gliis gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Vercher
Brig isch en wichtige Verchersort. Im Baanhof vo Brig chömed d Linia Gemf–Milan, Bäru–Thun–Brig und Zermatt–Brig–St. Moritz zämu. Schtrasse fierund z Tal üf und ab, uber de Simplonpass und in d Bärgdörfer. Und z Brig startend oder ändent Postautolinie in alli Richtige.

Zudem wärdunt äbufalls vo Postauto 4 Ortsbuslinie betribu, wa d Quartier vo Brig, Glis, Naters und Bitsch zämmu verbindut
.

## Sehenswürdikeite
Z Brig steit z Stockalperschloss.

D Chircha z Glis isch eini vo de elteschte vom Wallis. Hittu is en Wallfaartsort.

D alt Landmüra isch z Gamsu. Es isch e Letzi gsi.

Z Brig isch e Teil vo der Mediateek vom Wallis.

## Liit
* Viola Amherd (* 1962), Politikeri und Bundesräti

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblink
* www.brig-glis.ch
* Burgerschaft Brig-Glis

## Fuessnote
Schenkon

**Schänke** esch en politischi Gmeind im Wahlchreis Sorsi vom Kanton Lozärn i de Schwiz.

## Geografii
Schänke lit am nordöschtläche Ändi vom Sämpachersee öschtläch vo Sorsi. S Dorf ond d Ortsteile *Gröiu* und *Zäufäud* im Nordwäschte send inzwösche zämegwachse. Am Hang a dr Stross Sorsi-Möischter 1 km nördläch vom Dorf esch inzwösche dr Ortsteil *Tannbärg* entstande. Öschtläch dervo lit dr Wiler *Tann*. Es git no zöwi witeri Wiler, wo zu Schänke ghörid: *Zopfebärg* ond *Zouhus*.

## Nachbärgmeinde
Schänke gränzt a Eich, Göiesee, Gunzbu ond Sorsi.

## Gschecht

D Worzle vo Schänke gönd zrögg bes zo de Pfahlbouer am Sämpachersee. Dr Ort werd als *Scenchofen* zerste mol 1173 orkondlich erwähnt im Zämehang mettem Chorherrestift Möischter. Spöter esch Schänke ad Habsburger öbergange und Teil vom Michelsamt worde.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Ändi 2005 het Schänke 2'471 Iwohner gha. Sit 1970 het sech d Bevölkerig meh als verdrüfacht. D Grönd ligged im Bou vo de Outobahn A2, de sehr tüüfe Stüre ond dä ländläche Lag. Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 5 % gläge.

## Religion
80,9 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 10,9 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,0% , CVP 27,1% , FDP 22,4% , GLP 4,3% , GP 4,6% , SP 7,9% , SVP 29,4% , Süschtigi 3,4%.

Dr Gmeindspräsident vo Schänke esch dr Patrick Ineichen (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.

## Vercher
D Gmeind esch döre Aschloss ad Poschtoutolinie *Sorsi-Schänke-Eich-Sämpech Station* ond d Buslinie *Sorsi-Schänke-Möischter* guet as Netz vom öffentläche Vercher agschlosse.

S Dorf Schänke lit a dr Houptstross Sorsi-Sämpech. Dr Ortstöu Zäufäud esch zuesätzläch no a de Stross Sorsi-Möischter. Der nöchscht glägenig Outobahnaschloss ad A2 esch 2 km entfärnt ds Sorsi.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2104 Iiwohner 96,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch, 0,6 % Italienisch ond 2,8 % anderi Sprache.

Z Schänke redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Weblink

* Offiziöui Website vo de Gmeind Schänke
* 

## Fuessnote
Gebenstorf

**Gäbischtorf** (amtlich *Gebenstorf*) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Kanton Aargau.

## Geografy
Gäbischtorf ligt i de Mitti zwische Bade und Brugg. Bis 1884 het au Turgi zu Gäbischtorf ghört, bevor s en eigeni Gemeind worden isch.

D Gmeind ligt diräkt am Wasserschloss vo de Schwiiz, wo drü vo de füüf grösste Flüss vo de Schweiz, d Aare, d Limet und d Rüüs, zämmenflüsset. De alt Dorfkern ligt zwischem Oschtufer vo de Rüüs und em weschtliche Abhang vom Gäbischtorfer Horn. In ere Flussschlaufe vo de Rüüs liegt de Wiler *Rüüs* oder *Rüüsdörfli*, wo mit Gäbischtorf zämegwachse isch. Ugfähr ein Kilometer nördlich vom Dorfzentrum flüsst d Rüüs i d Aare, und numme e paar hundert Meter wyter unde isch d Mündig vo de Limet i d Aare.


Gebenstorf02.JPG|Vogelsang und s Wasserschloss


## Literatur
* 

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Gmeind Gäbischtorf
* 

## Fuessnote
Rotten

Där **Rottu** (, franzesisch *le Rhône;* frankoprovenzalisch: *Roûno,* okzitanisch: *Ròse,* schrifttiitsch *der Rotten* odär *die Rhone*) isch än 812&nbsp;km lange Fluss va Europa und där zweitlängschto und wassärrichschto Strom va Frankrich.

## Namu
Där eiguntlicha ditscha Namu vannär Rhone, *Rottu,* isch numu no im Oberwallis gibrüchtä. Ds grammatikalischa Gschlächt vam Fluss isch im Latinischu („Rhodanus“), im Franzesischu („le Rhône“) und im Walserditschu („der Rottu“) männlich, was fär Fliss ehnär untypisch isch.

Na dum Fluss isch öi ds franzesischa Département Rhône binänts.

## Där Rottulöif
Där Fluss äntspringt innär Schwiiz zoberscht im Goms am Rhonegletscher und mündut z Frankrich innär Nechi va Arles und Marseille immu Deltas ins Mittelmeer. 

Vam Rhonegletscher im Nordoschtu vam Wallis fliässt är afangs im Taal gägu Südweschtu bi Brig, Vischp, Siders und Sittu verby. Z Martinach machut är än grobu 90-Grad-Bogu nach rächts *(z Rottuchnew)* und fliässt denn Richtig Nordu. Är ärgiässt schi z Le Bouveret inu Gänfärsee, wan är z Gänf widär värlaat. Nachär fliässt är dum Jura naa gägu Südu bis Culoz, wan är du Jura na Weschtu dürbricht. Bi Gordon machut är namal äs Chnüü gägu Nordweschtu.

Va Lyon äwäg fliässt är va Nordu gägu Südu. Bi Avignon isch sis Tal zwüsche de Alpille und em Platoo am Fluss *Gardon*. Nerdlich va Arles zwigt än Teil gägu Weschtu in d **Petit Rhône**, där Höüptaaru aber fliässt als **Grand Rhône** weschtlich va Marseille in ds Mittlmeer. Zwischu dä beidu Mündigsarmu ligt där Camargue, bikannt fär schini wissu Pferdi, schwarzu Rindär und fär d Sumpf- und Wassärvogla (vor allum d Flamingo, d Reihära und d Ibissa).

## Vegetazioon
Em Rottu naa chomund vili Obschtsorte agipflanzti, so zum Bispil Pfärsecha, Chriässini, Ämbrichi, aber öi Tomate und Ärdbeerlini.

Z Rottutelli isch öi fär schini Wiibärga bikannts.

## Rottukorrektür im Wallis
Va 1863 bis 1893 isch d erschta Rottukorrektur gmachuti cho. Där Fluss isch im Underwallis in ds Flussbett igleitä wordu, so dass d Äbni het cheni biwirtschaftut wärdu.

Inne Jahru 1930 bis 1960 hent sch di Dämm ärhecht und äs Dopplprofil agleit.

Fascht nur no bim Pfynwaald het dr Fluss es natürlichs Bett.

Na du Ubärschwämmige vam 2000 hent sch z Jahr mit dä Planige fär die drittuschta Korrektür agfangu. Ds Ziil isch d Sichärheit z ärhechu und du Fluss widär natirlichär z gstaltu. Im März 2016 hät dr Grossrot vom Wallis dr Plan vo dr 3. Rhonekorrekzioon agnoo.

## Gresseri Stedt am Rottu
* Brig
* Sittu, d Hauptstadt vum Wallis
* Losann
* Gämf
* Lyon
* Vienne
* Valence
* Châteauneuf-du-Pape (Rotwiistat)
* Avignon
* Tarascon
* Arles, mit schinär Römärsidlig

## Wichtigi Näbufliss
* Vispa
* Dranse
* Arve
* Ain
* Saône
* Isère
* Ardèche
* Durance
* Gard

## Galerii

Datei:Rhoneglacier.JPG|dä Rottugletscher 2005
Datei:Rhone_bei_steinhaus.jpg|dä Rottu im Oberwallis bi Steihüüs
Datei:Rhonetal.jpg|dä Rottu kanalisiärt öschtlich va Sittu


## Weblink

* 
* ''Kajaktour Oberste Rhone'' uf kajaktour.de

## Quälle
Appenzell

**Appezöll** (us lat. *Abbatis cella* "Zelle vom Apt" (vo Stanggalle)) chan folgendes bedüte:

* Appezöll, e Dorf und Hoptort vom Kantoo Appezöll Inneroode
* Appezöll, en Bezirk (entsprecht annere politische Gmeend) im Kantoo Appezöll Inneroode
* Appezäll Osseroode, en (Halb-)Kantoo i de Ostschwiz
* Appezöll Inneroode, en (Halb-)Kantoo i de Ostschwiz
* Kantoo Appezöll, en historische Kantoo, wo 1597 i zwee Halbkantön uftail worde ischt

* Appenzell (Pennsylvania), en Ort z Pennsylvania, im Nordoste vo de USA
* Appenzell Creek, en Fluss im Monroe County, Pennsylvania, USA

als Wortverbindig:
* Appezällerand, e Region i de Ostschwiz
* *beidi Appezäll*, bezaichnet hüt baidi Halbkantön, Inner- und Osseroode

**Lueg au bi**
* Appezäller (Begriffsklärig)
Titus Tobler

De **Titus Tobler** (* 25. Juli 1806 z Stää, † 21. Januar 1877 z Münche) isch en politisch ongaschierte Arzt und Palästinaforscher gsii.

Er isch im Kantoo Apezell Osseroode uf d Welt cho, het s Zöri une Medizin studiert und sis Wüsse z Wien, z Würzburg und z Paris vertüüft. 1835 isch er uf Palästina graist und het drufabe sis Buech *Lustreise ins Morgenland* usegee. Da Land heten so fasziniert, aser 1845, 1857 und 1865 nomol dai ane graist isch. Er het sich au mit ältere Palästinaliteratur usenandergsetzt. De Titus Tobler het sich aber au für s Haimische interessiert und 1837 sin *Apenzellischer Sprachschatz* usegee. Uf sini Aaregig isch i allne reformierte Kantöne de Charfritig zumene Fiirtig bestimmt worde. 1871 isch er uf Münche züglet, zum sich deet ganz sine Studie widme chöne. Deet isch er denn au gstorbe, bigrabe liit er aber uf aigene Wuntsch z Wolfhalde.

## Schrifte
;Uswaal vo Büecher wo de Titus Tobler gschribe het:
* Die Hausmutter, 1830
* Pfarrer Matthias Bänziger, 1833
* Appenzellischer Sprachschatz, 1837
* Lustreise ins Morgenland, 1839
* Bethlehem und Palästina, 1849
* Golgatha. Seine Kirchen und Klöster, 1851
* Beiträge zur medicinischen Topographie von Jerusalem, 1855. 
***Da Buech isch is Hebräische übersetzt worde vom:* Shimon Stern, Ramat Gan 2004
* Ritt durch Palästina, 1859
* Nazareth in Palästina, 1868
* Der grosse Streit der Lateiner mit den Griechen in Palaestina, 1870

## Literatur
* 
* Haim Goren: *„Zieht hin und erforscht das Land“: die deutsche Palästinaforschung im 19. Jahrhundert.* Göttingen 2003, ISBN 3-89244-673-3.
* Heirich Jakob Heim: *Dr. Titus Tobler der Palästinafahrer. Ein appenzellisches Lebensbild.* Zürich, Trogen 1879.
* .
* 

## Weblink
* 
* Museum Wolfhalden
Nicolas Louis de Lacaille

De **Nicolas Louis de Lacaille** (* 15. März 1713 z Rumigny; † 21. März 1762 z Paris) isch en französische Astronom gsii und het a 14 vo 88 Sternbilder de Name gee.

## Lebe und Würke
De Lacaille het Theologii studiert, sich denn aber immer mee för Mathematik und Astronomii interessiert. Im Joor 1739 het er em Jacques Cassini bim Usmesse vom Meridian bi Paris ghulfe und 1741 ischer e Mitgliid vode Pariser Akademii worde. Denn, 1746, het er am Collège Mazarin de Lehrstuel för Mathematik öbercho und het Sternekatalög und astronomischi Tafle noi berechnet.

1750 isch er för vier Joor as Kap vo de Guete Hoffnig graist und het döte Parallaxe vom Moo, vode Venus und vom Mars gnoier bestimmt. Er het aber au d Sternbilder vom Südhimmel beobachtet und debii fast zeetusig Sterne katalogisiert. Sin *Coelum Australe Stelliferum* isch aber erst 1763 postum veröffetlicht worde.

Sini Berechnige woner z Südafrika gmacht gha het, hend d Richtigkait vode Vermuetig, as d Erde en abgflachti Chugle muess sii, bestätigt. Die Vermuetig isch vom Füsiker Isaac Newton vortrait worde.

Da sind d Sternbilder wo de Lacaille iigfüert het:

Antlia, Caelum, Circinus, Fornax, Horologium, Mensa, Microscopium, Norma, Octans, Pictor, Pyxis, Reticulum, Sculptor und Telescopium.

## Büecher wo de Lacaille gschribe het
* *Leçons d'astronomie* (Paris 1746; noi usegee vom Jerome Lalande, Paris 1780)
* *Éphémérides des mouvements célestes depuis 1745–75* (Paris 1745–63, fortgesetzt vom Lalande)
* *Astronomiae fundamenta* (Paris 1757)
* *Observations faites au cap de Bonne-Espérance* (Paris 1763)
* *Coelum australe stelliferum* (usegee vom Jean-Dominique Maraldi, Paris 1763)
* *Observations sur 515 étoiles du zodiaque* (usegee vom Jean Sylvain Bailly, Paris 1763)
* *Tables solaires* (Paris 1758)
* *Tables de logarithmes* (Paris 1760)

## Weblink
* Nicolas de Lacaille und die Vermessung des Südhimmels
* *Planisphère des Étoiles Australes* 1756: Lacaille’s southern planisphere of 1756&nbsp;– Abbildig in dr *Startales* vom Jan Ridpath
Eudoxos von Knidos

De **Eudoxos vo [[Knidos]]** (; * ca. 390 v. Chr.; † ca. 338 v. Chr.) isch e griechische Filosoof gsii, und zwor aine vode wichtigste antike Mathematiker und Astronome, aber au en guete Geograaf.

Er het bim Archytas Mathematik studiert und bim Philistion Medizin. Woner 23i gsii isch, isch er uf Athen cho und het ade Vorlesige vom Platon zuegloset. Im Joor 365 v.&nbsp;Chr. isch er uf Ägypte woner sis Buech *Oktaedris* gschribe het, en Abhandlig öber Astronomie und de achtjöhrig Kalenderzyklus. Drufabe het er in Kyzikos e Schuel gründet isch aber um 350 v.Cgr. uf Athen züglet, woner e noiji Schuel ufbaut het und het sich de Ruef vomene ussergwöhnli guete Lehrer erworbe. Mit 53i isch er z Knidos gstorbe.

De Eudoxos het ufgrund vo sinene Überlegige d Grundlaag vode Mathematik as Lehr vo de Grössine glait, wa de Filosoof Aristoteles öbernoo het.
Er het sich au mit de geometrische Proportionelehr beschäftigt, und mit de Lehr vo de Chegelschnitt, und de Bestimmig vom Goldene Schnitt. Zudem het er s Volume vode Pyramide und vom Chegel bestimmt.

As Astronom het er versuecht d Bewegig vode Himmelskörper mitemene System vo 27 homozentrische Sfääre z erkläre, wo um d Erde chraiset, e Modell wo de Aristoteles übernoo und liecht abgänderet het. Sini Schrifte vode Sterne und Sternbilder hend e wichtigi Grundlaag für d Arbaite vom wüsseschaftliche Dichter Aratos vo Soloi bildet.

As Geograaf het er de Umfang vode Erdchugle usgrechnet und het Grundsetz vode Bestimmig vomne geograafische Ort ufgstellt.

## Literatur
* B.L. van der Waerden: *Die Astronomie der Griechen*; Darmstadt (1988), ISBN 3-534-03070-2
* F. Lasserre: *Die Fragmente des Eudoxos von Knidos*; Berlin 1966. 
* O. Becker: *Eudoxos-Studien I-V*. In: Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik, Abt. B, 2 (1933), S. 311-333, 369-387; 3 (1936), S. 236-244, 370-388, 389-410.
* E. Frank: *Die Begründung der mathematischen Naturwissenschaft durch Eudoxos*. In: Ders.: Knowledge, Will, and Belief. Collected Essays. Chicago/Zürich 1955, S. 134-157.
* Kurt von Fritz: *Die Ideenlehre des Eudoxos von Knidos*. In: Ders.: Schriften zur griechischen Logik. I. Logik und Erkenntnistheorie. Stuttgart 1978. (= Probelmata; 70.) S. 147-169.
* Ph. Merlan: *The Life of Eudoxus*. In: Ders.: Studies in Epicurus and Aristotle. Wiesbaden 1960. (= Klassisch-philologische Studien; 22.) S. 98-104.

## Weblinks
Eudoxos & Co. Aafäng vode Astronomi
Euktemon

De **Euktemon** (, um 430 v.&nbsp;Chr.) isch en athenische Astronom, Geograaf und Meteoroloog gsii. Mitem Meton zäme het er d Sunewendige beobachtet um d Längi vom tropische Joor z bestime. Baidi Astronome geltet als d Entdecker vom 19jöörige lunisolare Zyklus, em sogenannte Metonische Joor. Und baidi sind maasgeblich a de attische Kalenderreform betailigt gsii.

Zudem het er au d Uufgäng und d Untergäng vode Sterne beobachtet, und zwor, wie de Ptolemäus schribt, z Athen, uf de Kyklade, in Makedonie und in Thrakie. Mit Hilf vode Tierchraiszaiche het er Regle festglait, wo die regelmässige jooreszitliche Wechsel vom Wetter beschribet.

Nochem Euktemon isch e Krater ufem Moo benannt.

## Literatur
* B.L. van der Waerden: *Die Astronomie der Griechen*; Darmstadt (1988), ISBN 3-534-03070-2
Johannes Hevelius

De **Johannes Hevelius** (wien er sich uf Latinisch gnennt het, Dütsch: *Johannes Hevel* oder *Johann Hewelcke*, Polnisch: *Jan Heweliusz*; * 28. Januar 1611 z Danzig; † 28. Januar 1687 au z Danzig) isch en betütende Astronom gsii und gelt als Begründer vo de Chartografii vom Moo (Selenografii).

De Hevelius stammt usere riiche Danziger Patrizier Brauerfamili. Er het 1630 z Leiden Jura studiert und isch denn z England und z Frankriich umegraist. Well aber sin Vatter het wöle, as er Brauer werd, het er sich 1634 z Danzig hüslich igrichtet und em 21. März 1635 d Katharine Rebeschke ghüroote. Er isch Mitgliid vo de Bierbrauerzouft worde und 1643 gär Zouftmaister. De Hevelius isch 1651 Rotsherr worde und denn gad ono Bürgermeister vo Danzig. 

Wo sin Vatter 1649 gschtorben isch, het er uf de drü Hüser, won em ghört hend, e groossi Sternwarte ufbaut und sich nodisno jenschti Instrument zuetue. Mit dene het er ganz gnau de Moo beobachtet, worus sis bekannti Werch *Selenographia sive Lunae Descriptio ...* entstande isch. Zudem het er d Libration vom Moo entdeckt.

De Hevelius het aber au d Suneflegge beobachtet und noiji Sternbilder iigfüert. Er het au vier Komete entdeckt (1652, 1661, 1672 und 1677) und denn d Vermuetig ufgstellt, as d Komete d Sune inere parableförmige Bahn umchraise mönd. Im Mai 1679 isch de jungi Edmund Halley uf Danzig cho und het bim Hevelius glebt, de het den spöter die Vermuetig chöne as richtig bewiise.

Aber denn, i de Nacht vom 26. uf de 27. September 1679, isch sini Sternwarte abebrennt und er het all sini Büecher und Instrument verloore. De Hevelius het aber grad mit em Noiufbau agfange.

1662 isch sini ersti Frau Katharine gstorbe und er het e Joor spöter d Elisabeth Koopman (1647-1693) ghüroote und mit ere vier Chind ghaa. Noch sim Tod het d Elisabeth no zwai Werch von em usegee.

## Büecher
* *Selenographia* (1647)
* * Mercurius in sole visus* 1662, druckt bim Simon Reiniger, Danzig
* *Cometographia* (1665)
* *Machina coelestis* 1673
* *Annus climactericus*
* *Prodromus astronomiae* 1664; postum 1690

## Weblink

* Biografi
* 
*  
* Uranographia (Sternatlas)
* Elektronischi Facsimile-Editione
Turgi

**Turgi** isch e ehemolige Gmeind vom Bezirk Bade im Kanton Aargau. Am 1. Jänner 2024 het Turgi mit Bade fusioniert.

## dr Name
Dr Ortsname, wo s erschte Mol im ene Dokumänt vo anne 1281 vorchunt, chunt dervo, ass im Middelalter s Gebiet vo de Landschaft Tuurgi bis do hi a d Aare und d Rüüss cho isch. Bi Turgi isch im früene Middelalter d Gränze zwüsche de alte Grafschafte Tuurgi und Aargau und spöter die zwüsch em Zürigau und em Aargau gsi.

## Geografii
D Gmeind ligt zwüsche Bade und Brugg im Limettaal. Turgi isch id Quartier Dorf, Gehling, Wil und Sitte unterteilt.

D Middi vom Dorf Turgi ligt 342 Meter über em Meer. Dr Gmeindbann isch 1,55 Kwadratkilometer gross. D Sidlig isch under em Gäbischtorfer Horn uf dr Südsyte un de Limet im Norde. Dur s Dorf goot d Kantonsstrooss Nummere 3 und d Ysebaan. Bi Turgi hets föif Brugge über d Limet.

D Nachbergmeinde vo Turgi sind Untersiggetal, Obersiggetal, Bade un Gäbischtorf.

## Gschicht
Bis is nünzääte Joorhundert isch Turgi no keis Dorf gsi; es het nume es baar Hüüser bi dr alte Brugg über d Limet gha.

Vo dr Röömerzyt isch e grosse Mäileschtäi, wo ane 99 under em Kaiser Trajan a dr Militärstrooss vo Vindonissa uf Turicum ufgstellt worden isch. Me het en ane 1534 z Turgi im ene Fäld wider gfunden und denn zerscht z Bade bim Landvogteischloss ufgstellt, wo ne d Zürcher ane 1712 sind go mitnää; hüt isch er im Landesmuseum z Züri. Sid ane 1992 stoot z Turgi am Stroosserand e gnaui Kopy vo däm alte Monumänt.

1826 isch a dr Limmet e grossi Fabrigg zum Bouele spinne bout worde, und denn isch drumume es Dorf entstande. 1884 het sech das als eigeti Gmeind vo Gäbischtorf glöst.

## Bevölkerigsentwicklig

## Verchehr
Bi Turgi träffe sech d Hauptstroosse vo Aarau, Bade und Choblez. Ussert dr alte Holzbrugg hets bi Turgi no drüü modärni Strossebrugge über d Limet.

Dr Baanhof Turgi vo de SBB isch a de Strecki vo Bade uf Brugg, wo d Züüg vo Züri uf Basel durefahre, un es git au e Verbindig s Aaretaal zdurabb uf Chlingnau und uf Waldshuet z Dütschland, d Linie Turgi-Waldshuet.

## Wirtschaft
Bi dr ehemolige Fabrigg isch es alts Chraftwärch.

A dr Stross uf Bade isch d Güselverbrönnigsaalaag vo Wil und undedra d Klääraalaag Laufacker vo dr Region Bade.


Turgi01.JPG|di alti Holzbrugg über d Limet
Eisenbahnbrücke Turgi–Untersiggenthal 05.jpg|d Brugg vo dr Ysebaan
Kraftwerk Turgi.jpg|s Chraftwärch vo dr Spinnerei Turgi
Turgi IMG 9768.JPG|dr Baanhof vo Turgi


## Literatur
* 
* Peter Hoegger: *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 87: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band VII: *Der Bezirk Baden*&nbsp;II. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1995, ISBN 3-909164-44-7, S.&nbsp;132–154.

## Weblink

* di offizielli Website vo de Gmeind Turgi

## Fuessnote
Kleostratos von Tenedos

De **Kleostratos vo Tenedos** () isch e Griechische Astronom gsii. Wen er glebt het isch nöd genau bekannt, aber wel de Thales vo Milet im Joor 545 v.&nbsp;Chr. uf de Insle Tenedos gstorben isch, nimmt mer aa, as de Kleostratos sin Schüeler gsii sii chönt und somit im 6. Jh.v.&nbsp;Chr. glebt het.

De Kleostratos het en astronomisches Gedicht, *Astronomia*, gschribe, doch sind nume grad zwai Versli bekannt:

*Wenn de Bootes noch sim Spootufgang 83 Taag im Nachthimel verbringt, denn goot de Aafang vom Schkorpioo ide Morgedämmerig under, und zwor zäme mit de erste Sterne vom Bootes.* (Ergänzt noch F. Boll)

Anderi antiki Autore seget vo im, as er as erste d Zaiche uf de Ekliptik erchennt hebi, und zwor zerst de Widder und de Schütz. Au heb er as erste die baide chline Sternli im Sternbild Fuermaa *Gaissli* (Haedi) gnennt.

De Censorinus schribt zudem, ases de Kleostratos gsi sai, wo d Oktaedris (de achtjöörig Kalenderzyklus) iigfüert hebi und nöd de Eudoxos vo Knidos. Er söll d Sunewendige am Berg Ida bobachtet ha.

## Literatur
B.L. van der Waerden: Die Astronomie der Griechen (1988), ISBN 3-534-03070-2
Apeiron

**Apeiron** isch  ä philosophischä Begriff. Wörtlech übersetzt heisst s soviu wiä ds "Gränzälosä" oder ds "Unbestimmbarä". 

Mä bringt dä Begriff hüffig i Verbindig mit äm Anaximander (610-546 v. Chr.), das isch ä Philosoph gsi, wo vor äm Sokrates (469-399 v. Chr.) het gläbt. Är het ä Theorii gha, was am "Afang" vo üsärä Wält isch gsi, är het bhouptet ds Apeiron. Im Gägäsatz zum Thales vo Milet (624-546 v. Chr.) und äm Anaximenes (585-525 v. Chr.) isch är dr erscht gsi, wo nid eifach het gseit, dass ds Wasser oder d Luft dr Ursprung vo üsärä Ärdä isch gsi. Sondern äbä öppis unbeschriblichs Unbeschränkts, wo wie nä Urenergie isch da gsi. Är isch o dr Meinig gsi, das ds Apeiron ä Ursubstanz isch, wo ä ständigi Bewegig het, und dadrus sigä alli Element entstandä.
Jürg Daniel Matthys

Dr **Jürg Daniel Matthys** (Chürzel: *Jaydee*; * 15. Novämber 1959 z Horge) isch en Künschtler vom linke Züriseeufer. Er hät scho sit meh als zwänzg Jahr e Galerie in Bäch. Im gliiche Huus, eifach obe inne hät er mit siinere Frau, dr Sabine Krümmel zäme siini Wonig. Imene moderne Aabau isch s Atelier vo dene Beide.

## Schwiizer Surrealischt
Bi de fantastisch realistische Bilder vom Maler begegnet mer thematisch dr immer präzis kalkulierte Unrueh, wo Schpannigsfelder mit verschiedenschte Würkigsbereiche schafft. Dr Künschtler laat im Bild Sache ufenand treffe, inere sone Art, dass dr Betrachter Fraage uusgsetzt wird; Frage vom Bild oder eigeni Fraage as Bild; die setzed e Bewegig in Gang, wo veraalasst, dass dr Betrachter über die Korreschpondenz zum Teil dr Gschicht vom Bild und somit en Teil vom Bild selber werde chann. Mängisch setzt dr Matthys uf bizarri Konfrontatione, oft au macht er weniger befremdendi Iigriff, i jedem Fall jedoch schtosst er demit uf es Myschterium, seig das hinder dr Normalität vom Alltag oder i dr Poesie vom eher Hindergründige. Es sind debii d Schnittstelle zwüsched dr Realität und em Schtoff, wo dehinder schtaht, wo de Matthys is Visier nimmt, debii glingt ihm e überraschendi oder beklemmendi Verbindig zum Ziitgeischt, wo mängisch erscht bim längere Verwiile vor eme Gmäld zum Vorschii chunnt. Vordergründig trifft mer bi de Matthysbilder uf es schöns oder imposants Szenario, doch di befremdende Iigriff uf dr Bildbühni erinnered a Träum oder mindeschtens a d Verwandlungs- und Kombinationsmechanisme vom Traum; der Umschtand verleiht de Gmälde öppis Latents, Allgemeingültigs, jedermaa Verschtändlichs, ohni dass es i Wort gfasst werde muess. Demit hät au jede, wo wett, en Zuegang zum Kunschtwerch. Em Matthys siini unbekannteri Siite sind siini Skulpture. Er laat eigeartigi Figure us Schrott und Fundschtück entschtah.

## Biografii
* ab 1982 freischaffende Künschtler (Autodidakt)
* 1984-1987 Wiiterbildig Kürs Kunschtgwerbschuel Züri

Brueflichi Tätigkeite:
* Freischaffende Künschtler, Malerei, surreali Bilder, Skulpture
* (Uusschtelligsmacher für anderi Künschtler, wie z. B. H.R. Giger und di öffentlich Hand, Seedamm Kulturzentrum)

Werch bis hüt: 
* über 900 Bilder und Skulpture
* Aachäuf: in über 180 private Kunschtsammlige befinded sich ca. 350 Werch
* Prominänz: Josef Blatter, Präsident FIFA, WWF
* Öffentlichi Hand: Gmeinde Freiebach, Kanton Schwyz
* Firmene: DOW-Europe, Bank Sparcassa Schwyz, Hypobank, Perform-Möbel

Competitions/Priise: 
* 1996 1. Jury-Priis zäme mit em Musiker Mattias Hillebrandt
* nat. Uusschtellig in Montreux, JCI-Nationalkongress: „Beruf Künstler“
* 1998 1. Priis (Publikumspriis) internationale Kunscht-Wettbewerb vo dr TM - Art Gallery, Zug, Thema: „Helvetia 2000“
* 2006 Kulturpriis vo siinere Wohn- und Arbetsgmeind Freiebach

Präss: 
* zahlloosi Artikel i de verschiedenschte CH-Tagesziitige und Illuschtrierte
* Reportage: „Schweizer Familie“ Nr. 17/96

## Weblink
* Homepage vom Künschtler