open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph Leonz Andermatt

Dr **Joseph Leonz Andermatt** (* 5. Mai 1740 z Baar ZG; † 2. November 1817 ebedo) isch e Schwiizer Milidär und Politiker gsi. 1801 isch dr Andermatt zum General vo dr Helvetische Republik ernennt worde.

## Läbenslauf
Dr Joseph Andermatt stammt us ere Familie vo dr Zuger Aristokratii. Er het am Gymnasium glehrt und isch denn Söldner worde.

### Im Dienst vo Frankriich
1758 isch er in dr französisch Solddienst iidräte und het am Siibejöhrige Chrieg deilgnoh und fümf Johr z Spanie dient. 1769 isch zum Hauptmä beförderet worde. 1790 het s Regimänt vom Andermatt z Nancy en Ufstand niidergschlage, dodrfür isch er zum Ritter vom Heilige-Ludwig-Orde gschlage worde. Noch em Sturm uf d Tuilerie 1792 isch er noch Zug zrugg.

Im Johr druf isch er im Rang vom ene Oberstlütnant in d Dienst vo Sardinie-Piemont iidräte. Währed em Erste Koalitionschrieg isch er 1796 zum Oberst ufgstiige, het sich aber gweigeret für Frankriich gegen Östriich z kämpfe und isch inhaftiert worde. Wäge däm isch er im Früehlig 1798 wider noch Zug zrugg. 

### Im Dienst vo dr Helvetische Republik
Z Zug het er zerst die kantonali Miliz gege d Franzose gfüehrt, isch aber noch dr Niiderlag bi Hägglige ins Lager vo de Revolutionäre übergange. 1799 het er as Brigadier vo dr Helvetische Legion im Zweite Koalitionschrieg kämpft und isch in östriichische Chriegsgfangeschaft gfalle. 

1801 isch dr Andermatt vom Militär in d Verwaltig übere und isch Kommissär vo dr Helvetische Republik im Kanton Rätie worde. Im Oktober 1801 het er am föderalistische Staatsstreich deilgnoh und isch noch däm siim Erfolg zum General vo dr Helvetische Republik und zum Senator vom Kanton Zug ernennt worde. 1802 isch dr Andermatt aber wider ins politische Lager vo de Unitarier übergloffe und het dr unitarisch Gegeputsch im April 1802 understützt. Im Ufdrag vo dr unitarische Regierig het dr Andermatt im Summer und Herbst 1802 die helvetische Druppe gege die ufständische Kantön vo dr Innerschwiiz und gege Züri gfüehrt. Sini zögerlichi Strategii isch mitverantwortlig für en Usbruch vom Stäcklichrieg und si Usgang. Noch dr Intervention vom Napoleon het dr Andermatt dr Kanton Zug in dr Helvetische Consulta z Paris verdräte. 

Nochdäm er zrugg cho isch het er keini öffentlige Ämter meh usgfüllt. Er isch am 2. Novämber 1817 z Baar gstorbe.

## Weblingg
* 
*
Reding

**Reding** isch dr Name vo

* Alois vo Reding bzw. Alois Josef Fridolin Reding vo Biberegg (1765–1818), e Schwiizer Politiker und Milidär
* Ben Reding (* 1969), e dütsche Regisseur
* Sebastian Anton vo Reding vo Biberegg, e Grichtsherr z Klingezell und Emmishofe, 1696 – 1703 Landeshauptma im Thurgau
* Dominik Reding (* 1969), e dütsche Regisseur
* Ital Reding *dr Elter* (?-1444), e Schwyzer Landamma und Milidär
* Ital Reding *der Jünger* (1410–1466), e Schwyzer Landamma und Milidär
* Itel Reding, (?-?), Figur us em Schiller siim *Wilhelm Tell* respektive en alternativi Schriibwiis für en Name *Ital Reding*
* Josef Reding (* 1929), e dütsche Schriftsteller
* Ludwig Wolfgang vo Reding vo Biberegg, e Grichtsherr z Klingezell, Emmishofe und Wittewil, Landschriiber und 1742 – 1760 Landeshauptma im Thurgau
* Paul Reding (* 1939), e dütsche Künstler und Schriftsteller
* Theodor vo Reding bzw. Theodor Reding vo Biberegg (1755–1809), e Schwiizer Milidär, General in spanische Dienste
* Viviane Reding (* 1951), e luxemburgischi Journalistin und Politikere

Reding bezeichnet au
* en Ortsdeil und Katastralgmeind vo Wolfsbärg z Kärnte
Rengg

**Rengg** isch e Pass im Kanton Luzärn. Der Pass verbindet Schache im Lüzärnische mit Äntlibuech.  D Passhöchi bedrait 959 m.

Dr Renggpass lit im Äntlibuecher Biosphärereservat, wo vo dr UNESCO anerkennt isch.

Im Stäcklichrieg isch am 28. August 1802 in dr Nöchi vom Pass e Gfächt zwüsche ufständische Innerschwiizer und Druppe vo dr Helvetische Republik gschlage worde, wo die Ufständische gwunne hai.
Wilhelm Bernhard von Muralt

Dr **Wilhelm Bernhard vo Muralt** (* 19. April 1737 z Bärn; † 18. Dezämber 1796 z Bärn) isch e Schwiizer Milidär und Politiker gsi.

## Läbenslauf
Dr Wilhelm Bernhard vo Muralt isch am 19. April 1737 z Bärn uf d Wält cho. Er isch dr Sohn gsi vom Bernhard vo Muralt, eme Bärner Grossroot und Vogt und vo dr Ursula Maria Manuel.  

### In französische Dienst
Vo 1759 bis 1772 isch er z Frankreich Offizier gsi. Er isch mit em Verdienstchrüz uszeichnet worde und het 1772 im Rang vo Major si Abschiid gnoh. 

### Dr Bärner Politiker
1775 het er sich mit dr Emilie Elisabeth Sinner vo Ballaigues, ere Dochder vom Johann Rudolf Sinner, verhürotet. im gliiche Johr isch er Bärner Grossroot worde, und vo 1776 bis 1782 isch er Landvogt vo Gottstatt gsi. 1782 isch er Oberstlütnant vo dr Bärner Miliz worde. 1786 isch er in Chleiroot gwehlt worde und  1789 het er as Welschsäckelmeister dient. 

### Dr eidgenössisch General
Vo 1790 bis 1792 isch dr Muralt Oberst vo dr Bärner Miliz im Waadtland gsi. Zu dere Ziit het sich vil veränderet z Frankriich, aber au in dr Schwiiz isch agitiert worde, und die konservative Regierige si verunsicheret gsi. Z Basel het sich mit dr Abschaffig vo dr Liibäigeschaft 1791 öbbis politisch afo beweege, und noch em Stum uf d Tuilerie am 10. August 1792 si die überläbende Schwizer Söldner in ihri Heimet zruggcho und vili von ene hai mit dr Revolution sympatisiert. D Bärner Patrizier hai sich au bedroht gfüehlt vo Frankriich, au wenn die revolutionäri Regierig brobiert het d Schwizer z beruehige. Bärn het dr Muralt z Nyon stationiert mit ere Armee vo 12000 bis 14000 Maa. Vom Septämber bis zum Dezämber 1792 isch er Oberbefählshaber vom eidgenössische Druppenufgebot in der Waadt gsi, wo d Gämfer Regierig Züri und Bärn um e 1600 Maa starki Hilfsdruppe bittet het. D Bärner hai 1500 Maa vo ihre Druppe in dr Waadt gschiggt und d Zürcher e Kondingänt vo 640 Maa. Me het aber brobiert en Eskalation z vermiide. Dr Muralt het vom Bärner Chriegsroot dr Befähl übercho, sich defensiv z verhalte, aber wenn d Gämfer s wurde verlange die eidgenössische Druppe dört z versterke. Am 22.Oktober hai d Gämfer mit em französische General Montesquiou uusghandlet, ass d Zürcher und d Bärner wurde us dr Stadt abzieh.

1796 het dr Muralt s Presidium vo dr Friidenskommission gha, wo vo dr eidgenössiche Dagsatzig iigsetzt worden isch für zum mit de Franzose z verhandle.

Dr Muralt isch am 18. Dezämber 1796 z Bärn gstorbe.

## Quelle
* 
**Europäische Annalen*, Dritter Band, Jahrgang 1805, I. S. Cotta, Tübingen 1805
Erlach

**Erlach** isch dr Name vo dene Ort:

z Dütschland:
* Erlach (Gelchsheim), e Wüstung in dr früechere Zent Gelchsheim, Bayre
* Erlach (Hirschaid), e Gmeindsdeil vo dr Märtgmeind Hirschaid im Kreis Bambärg, Bayre
* Erlach (Leutershausen), en Ortsdeil vo dr Stadt Leutershausen im Landkreis Ansbach, Bayre
* Erlach (Neustadt), en Ortsdeil vo dr Gmeind Neustadt am Main im Landkreis Main-Spessart, Bayre
* Erlach (Ochsenfurt), en Ortsdeil vo Ochsefurt im Landkreis Würzburg, Bayre
* Erlach (Renchen), en Ortsdeil vo Ränche im Ortenaukreis, Bade-Württebärg
* Erlach (Weismain), en Ortsdeil vo Weismain im Landkreis Lichtefels, Bayre

z Östriich:
* Bad Erlach, Märtgmeind im Bundesland Niideröstriich
* D Katastralgmeind Erlach in dr Gmeind Kallham, Oberöstriich
* D Katastralgmeind Erlach in dr Gmeind Pischelsdorf am Ängelbach, Oberöstriich

in dr Schwiiz:
* Erlach BE, Chleistadt im Kanton Bärn
* Bezirk Erlach, bis Endi 2009 en Bärner Amtsbezirk mit em Hauptort Erlach gsi, jetzt ghört er zum Verwautigs-Chreis Seeland

**vo Erlach** isch dr Familie- oder Härkumftsname vo dene Persone:
* Diebold vo Erlach (1541–1565), dr erst Schwiizer in Amerika
* Burkhard vo Erlach (1566–1640), e dütsche Jurist und Hofmarschall
* Johann Bernhard Fischer vo Erlach (1656–1723), en östriichische Architekt
* Joseph Emanuel Fischer vo Erlach (1693–1742), en östriichische Architekt
* Rudolf vo Erlach (~1299–1360), e Bärner Ritter und Heerfüehrer
* Karl Ludwig vo Erlach 1746 - 1798, e Bärner General
* Vo Erlach, e Bärner Patrizierfamilie
Karl Ludwig von Erlach

Dr **Karl Ludwig von Erlach** (* 10. November 1746 z Bärn; † 5. März 1798 bi Wichtrach) isch e Schwyzer General gsy.

Nachdäm er zersch i dr französische Schwyzergarde dienet het, het er die bärnische Truppe agfüehrt, wo d Unrueh niidergschlage hei, wo 1791 in der Waadt usbroche sy. 1798 isch er nach em Iifall vo de Franzose wieder Oberbefählshaber über die bärnischi Armee worde, isch aber vo dr Unentschlosseheit vom Groosse Rat behinderet worde. 

Bi Froubrunne und i dr Schlacht am Grauholz hei d Bärner erbitterete Widerstand gleistet, si aber vom französische General Schaueburg zum Rückzug zwunge worde. Nachdäm d Franzose Bärn eroberet hei gha, het dr Erlach sich i ds Bärner Oberland zrüggzoge, vo wo är dr Widerstand het welle organisiere. Soldate us sym Lager hei ne irrtümlecherwys für ne Verräter ghalte und ne drum z Wichtrach ermordet.

## Weblingg
* 
* 
* Moritz von Stürler: *Ueber die Ermordung des Generalmajors Carl Ludwig von Erlach, Oberkommandanten der Bernertruppen, am 5. März 1798 zu Niederwichtrach. Vortrag* In: Archiv des Historischen Vereins des Kantons Bern, Bd. 8 (1872-1875) Digitalisat
Haller

**Haller** stoht für

* e Familiename; lueg do für bekannti Lüt mit däm Name
* Haller isch e chliine Fluss z Nidersachse, Dütschland
* D Haller, en ehemoligi Schmalspurbahn vo Innsbruck noch Hall im Tirol, Östriich
* Haller, en Ortsdeil vo dr Tiroler Gmeind Nesselwängle
* Haller oder Heller, en alti dütschi Chupfermünze im Wärt vom ene halbe Pfennig
* Haller, e Befestigungswärk z Monschau in dr Eifel, Nordrhii-Westfale, Dütschland
* Haller, en Ortsdeil vo dr Gmeind Waldbillig im Grossherzogtum Luxeburg
Kanton Lugano

Dr **Kanton Lugano**  isch e Kanton in dr Helvetische Republik gsi, wo vo 1798 bis 1803 bestande het.

## Geografy
Dr Kanton het die vier italiänischsproochige, eidgnössische Landvogteie Lugano, Mendrisio, Locarno und Valmaggia umfasst. Si Hauptort isch Lugano gsi.

## Gschicht
Die kantonali Autonomii isch, wie die vo alle helvetische Kantön, chlii gsi. D Regierigsgwalt isch in de Händ vom ene Statthalter, wo vom helvetische Diräktorium iigsetzt worden isch, und von ere fümfchöpfige Verwaltiskammere gläge.

Vo siiner Gründig aa hai Unruehe dr Kanton plogt. D ”Cisalpiner“, Patriote won en Aschluss an die Cisalpinischi Republik aagsträbt hai, si mit de aristokratische Traditionaliste verkracht gsi. Die französischi Bsetzig het dur ihrer Gwaltdätikeit 1798 zum ene Volksufstand gfüehrt. Massnahme vo dr Helvetische Regierig wie dr obligatorisch Milidärdienst, d Iifüehrig vo diräkte Stüüre und d Beschlagnahmig vo Chillegüeter si unpopulär gsi, wie au s neue Gmeindigsetz, wo d Sälbständikeit vo de Gmeinde beschnitte het. Dr Statthalter Francesco Capra isch bim Tumult vo 1799 us Lugano gflüchdet, und e provisorischi Regierig, wo Östriich gegenüber fründlig gstimmt gsi isch, isch an d Macht cho. Wo aber d Östriicher und d Russe iimarschiert si, si d Requisitione no schlimmer worde. 1800 si d Franzose zruggcho und dr helvetisch Kommissär Heinrich Zschokke het für Rueh gsorgt, und e neue Statthalter, dr Giuseppe Giovanni Battista Franzoni, isch iigsetzt worde. 1801 und 1802 het me zweimol brobiert d Kantön Lugano und Bellinzona z vereinige, was aber nit glungen isch. Wäge dr schlächte wirtschaftlige Lag vo dr Bevölkerig het’s am Aafang vo 1802 e neue Ufstand ge. Im Herbst 1802 noch dr Revolution vo Pian Povrò het s Luganese si Unabhängikeit erklärt. 

Erst mit dr Mediationsakte, wo 1803 vom Napoleon diktiert worden isch, isch Rueh ins Land cho, und die beide Kantön Bellinzona und Lugano si under em Name Ticino (Tessin) zum e neue Kanton vereinigt worde.

## Quelle
*
Johann Rudolf von Frisching

Dr **Johann Rudolf vo Frisching** (* 17. August 1761 z Bärn; † 5. August 1838 äbeda) isch e Bärner Bruefsmilitär und Politiker in dr Zyt vo dr Helvetische Republik gsy.

## Läbenslauf
Dr Johann Rudolf vo Frisching isch 1761 z Bärn uf d Wält cho als Suhn vom Franz Rudolf vo Frisching, emene Offizier und Landvogt, wo ou Herr vo Rümlige gsy isch. Er het sich 1790 mit dr Elisabeth Sophie Frisching, dr Tochter vom Johann Rudolf Frisching (1724-78) und Erbin vom Frischinghuus verhüratet.

Dr Frisching isch wie si Vater Bruefsoffizier i dr holländische Schwyzergarde gsi. Nachdäm er isch uf Bärn zruggcho, isch er 1795 Grossrat worde. I dr Helvetik het er e churzi Karriere vo 1801 bis 1802 gha: er isch Mitglid vom Senat, vom Chlyne Rat, und dr Zwöit Landamme hinder em Alois Reding gsy. 1803 isch er wider im Grosse Rat gsässe. 1807 het er vo sim Vater ds Schloss Rümlige gerbt.

Dr Johann Rudolf vo Frisching isch 1838 z Bärn gstorbe. Si Tochder, d Alette Rosine Sophie, und ihre Maa, dr Friedrich Ludwig vo Wattewyl, hei Rümlige und ds Frisching-Stadtpalais (s Beatrice-vo-Wattewyl-Huus) gerbt.

## Quelle
*
Schloss Rümligen

Ds **Schloss Rümmlige** isch es Schloss i dr Bärner Gmeind Rümmlige i dr Schwyz. 

Ds Schloss isch am Ändi vom 11. Jahrhundert entstande als Sitz vo de Freiherre vo Rümmlige am östleche Hang vom Längebärg über em landschaftlech reizvolle Gürbetal. Dr eltist Teil isch dr höch Turm, wo hüt e Mansardedach het. 1515 isch es a Burkhard Schütz gfalle und isch 1709 zäme mit dr Herrschaft Rümlige vom Bärner Schultheiss Samuel Früschig (II.) kouft worde. Dä het um 1710 d Wohngebäude la boue und d Burg in es Barockschloss verwandlet. 

Dr Johann Rudolf vo Früschig isch dür Hürat mit dr Elisabeth Sophie vo Früschig (vo Rümmlige) i Bsitz vom Schloss Rümmlige, vo dr Campagne Morillon und vom Früschig-Huus cho. Nach sym Tod im Jahr 1838 isch ds Huus a syni Tochter Alette Rosine Sophie vo Früschig und deren ihre Ma, dr Friedrich Ludwig vo Wattewyl, gfalle. 

I de Jahr 1927 bis 1980 het ds Schloss dr Frou vo Meuron-vo Tscharner ghört u nächhär bis 2012 ihrer Enkelin Sibylle vo Stokar-Scherer-Castell.

## Weblink

* Schloss Rümmlige uf www.swisscastles.ch

## Fuessnoote
Schultheiß

Dr **Schultheiss** oder **Schuldheiss**  (vo althochdütsch *sculdheizo* „dä wo d Leistig befiihlt“, latinisiert (mlat.): *scultetus* oder *sculteus*) isch e Beamte gsi, wo in vile westgermanische Rächt vorcho isch, „dä wo d Schuld erheischt“, das heisst dä, wo im Ufdrag vom ene Herr (Landesherr, Stadtherr, Grundherr) d Mitgliider von ere Gmeind zur Leistig vo was si schulde muess adriibe, also Abgabe iizieht oder für d Iihaltig vo andere Verpflichtige sorgt. Sprochligi Variante vom Schultheiss si **Schulte**, **Schultes** oder **Schulze**. Früehner het me zwüschen em *Stadtschulz* und em *Dorfschulz* underschiede. In dr stedtische Grichts- und Gmeindsverfassig isch er e Beamte gsi, wo vom stedtische Root oder vom Landesherr dr Ufdrag gha het sich um d Verwaltigshoheit und Rächtspfleg z kümmere.

Dr Schultheiss isch meistens au Richter vo dr niidere Grichtsbarkeit gsi. Im friesische und fränkische Rächt isch er e Hilfsbeamte vo de Grafe gsi, wo Gälder iizoge und Urdeil vollstreckt het, und meistens au no Hundertschaftsfüehrer gsi isch. Gliichartigi oder ähnligi Böste si-d Ufzellig isch alphabetisch und nit ziitlig-Ammaa, Fronbote, Meier, Vikar, Villicus, und Vogt gsi.

Im Französischen entspricht em Schultheiss dr *Maire*, im Änglische dr *Bailiff* oder *Mayor*.

## Bedütig und Funktion in dr Schwiiz
In der Dütschschwiiz isch d Bezeichnig *Schultheiss* für dr Vorsitzend vo dr Stadtregierig über s Mittelalter us erhalte bliibe, vor allem in de Kantön, wo vo aristokratische Patriziate regiert worde si, denn aber au as Titel für dr Vorsitzend vo Stadtgricht und sunstigi Stadtämter.

Bis in d Gegewart ine isch dr Titel *Schultheiss* für e Presidänt vo dr Regierig vom Kanton Luzärn *(Regierigsroot)* bruucht worde. S Amt rotiert jöhrlich under de Regierigsmitgliider. Dr Stellverdräter vom Schultheiss het *Statthalter* gheisse. Wahlgremium für e Schultheiss und dr Statthalter isch dr *Grossi Root,* s Parlamänt vom Kanton Luzärn. Dr Regierigsroot hingege wird vom Volk im Majorzverfahre gwehlt. Mit dr neue Luzärner Kantonsverfassig vo 2007, wo 2008 in Chraft dräten isch, isch dr Begriff Schultheiss vom Terminus *Regierigspresidänt* ersetzt worde, wie s in dr Mehrheit vo de dütschschwiizerische Kantön üeblig isch.

## Fuessnote
Vogt (Begriffsklärung)

**Vogt** stoht für:

* Vogt, en Amt
* Vogt (Gemeinde), e Gmeind im Landkreis Ravesburg, Bade-Württebärg
* Funker Vogt, e Musigprojekt us Hamle

**Vogt** isch dr Name vo dene Persone:

* Anton Vogt (* 1891), e dütsche Riichsdagsabgeordnete vo dr NSDAP
* Caspar Christian Vogt von Elspe (1632–1701), Drost vo Medebach, Marsberg und Volkmarse
* Christopher Vogt (* 1984), e dütsche Politiker (FDP)
* Elmar Vogt (* 1966), e dütsche Bankchaufmann, Kommunalbolitiker un Haimetforscher
* Franz Johann Vogt vo Altensumerau und Prasberg (1611–1689), Fürstbischof vo Konstanz
* Friedrich E. Vogt (1905-1995), e dütscher Schriftsteller
* Hannah Vogt (1910–1994), e dütschi Schriftstellere
* Martin Vogt (1781–1854), e dütsche Konzertorganist, Cellist und Komponist
* Nedim Peter Vogt (* 1952), e schwiizerischer Rächtsawalt, Hochschuellehrer und Autor
* Oskar Vogt (1870–1959), e dütsche Hirnforscher
* Peter Vogt (1897–1941), Riichsdagsabgeordnete vo dr NSDAP und SA-Füehrer
* Sixt Werner Vogt vo Altensumerau und Prasberg (1575–1627), Fürstbischof vo Konstanz
* Stefan Vogt (* 1987), e dütsche Iishockeyspiiler 
* Ute Vogt (* 1964), e bade-württebärgischi Landesvorsitzendi vo dr SPD
Krummes Elsass

S **Grumm Èlsass** (uf Franzeesch *Alsace Bossue*) isch e nadìrlige Region ìn Frankriich un bsteht üs de Kanten Sarre-Union un Drulìnge wie oi üs La Petite-Pierre un de Dèrfer ìn ihrer Umgäbig.

## Sproochlige Bsunderheit
Obwohl ìm Grumme Èlsass ìm Gegesatz zu de rästlige Deil vum Èlsass e rhiifränkischer Dialäkt gredet wìrd, ìsch es ans alemannischsproochige Èlsass aagschlosse wore. Säll lìt draa, ass di lothringische Gmeine e häuptsächlig brotestantische Bevèlkerung ghaa hän; noochdäm si ans Frankriich vum Louis XVI. aagschlosse wore sìn, hän se e lutherische Region ere fast numme katholische voorzoge.

## Gschìcht un indressante Ort
D Region ìsch sitt em Neolithikum bsìdelt. Es ghere Gmeinde derzüe, wuu friehjer zu de Groofschafte Sarrewerde un La Petite-Pierre odder zu de Hèrrschafte Diermerìnge un Asswiller gheert hän. Noch hìtte sìn vile Schlèsser un wittere Üssgrabunge erhalte.

S Grumm Èlsass ìsch 1793 als eine vu de letschte Regione an Frankriich aaglìdert wore. Dervoor, während em Ancien Régime, ìsch es vu Holländer, Franzose, Schwizzer, Dittsche un Eestriicher bewohnt gsìì. Es gìt Gmeine, wuu gliichzittig e katholische Kìrech, e brotestantischer Tempel un e Synagoge hän.

Sälle Region hat e üssergwehnlig kültüräll Èrbe chènne erhalte: Bonnefontaine ìm Nìderèlsass, einer vu de wìchtigste Standort ìm Neolithikum un sinnem Schloss, odder Mackwìller, wuu's e romanischer Balast mìt Thèrmalbaad un Mausoleum z gsäh gìt. Dèrte isch oi eins vu de èlteste Heiligdìmer vum Gott Mithra gfunde wore. Wittere Sehenswìrdigkeite sìn d Wasserburg vu Lorentze un s Renaissance-Schloss vu Diededorf mìt de scheenste Wandmolerèie vu Ostfrankriich. Zudäm sìn vile gothische, barocke un neoklassische Kìreche, bìrgerliche Boi un Èrker z gsäh. Vile Gmeine hän ihre Dorfcharakter fèrn vu jeder Urbanisierung bhalte.

Un daatsächlig ìsch s Grumm Èlsass e ländlige Region. Me fìndet all noch Obschtblantage, unberiehrte Wälder un Flìss mìt ere riiche Fìschpopulation. D Industrialisierung am Aafang vum 20. Johrhundert hat sìch häuptsächlig durch Manufakture bemèrkbaar gmacht. D Strohhiet vu Langehage, d Brodukt vu der èlsässische Seilerèi Dommel un d Holzvergaser vu der Fìrma Imbert sìn lange Zitt wältwitt bliebte Erziignìss üss em Grumme Èlsass gsìì. Z Sarre-Union ìsch s *Musée régional de l'Alsace Bossue* aasässig, wuu e Iiblìck ìns ganze Èrbe vu der Region bietet.

## Extèrne Sitte
* Tourìsmussitte fìr s Grumm Èlsass (alsace-bossue.net)
Kanton Säntis

Dr **Kanton Säntis** isch e Kanton in dr Helvetische Republik gsi. Er isch 1798 us em Gebiet vo dr Stadt und dr Fürstabtei Sanggale, dr Landvogtei Rhiidaal und de beide Appezäll bildet worde. Dr Name isch em noch em Bispil vo de französische Départements ge worde, noch eme geographische Merkmol, nämlig em Bärg Säntis. Dr Kantonshauptort isch Sanggalle gsi.

## Gschicht
Dr erst Entwurf vo dr helvetische Verfassig vom Früehlig 1798 het vorgseh, ass d Fürstabtei Sanggale und d Stadt Sanggale zsämme dr Kanton Sanggale wurde bilde. Die ehemolige Gmeine Herrschafte Rhiidaal, Uznach, Rapperswil, Gaster und Sargaas und d Underdanegebiet vo Glarus und Züri, Wärdebärg und Sax-Forstegg, hätte sölle zum Kanton Sargaas zsämmegfasst wärde, d Kantöön Glarus und Appezäll wäre sälbständig bliibe. Wo sich d Landsgmeindkantön gweigeret hai, die helvetischi Verfassig freiwillig aznäh, het me se zerst gwaltsam underworfe und denn d Gebiet neu verdeilt, mit em Ziil, s Stimmegwicht vo de widerspänstige Kantöön in dr Helvetische Republik z minimiere. Us däm Grund het me die neue Kantöön Linth und Säntis bildet, wo ehemoligi Underdanegebiet, wo als politisch zuverlässiger gulte hai, die konservativi Bevölkerig vo de Altkantön Glarus und Appezäll dominiert hai.

Mit dr Mediationsakte vo 1803 hai die beide Appezäll ihri Souveränität wider übercho und dr noi Kanton Sanggale isch bildet worde, wo d Rästgebiet vo de Kantöön Säntis und Linth vereinigt het.

## Administrativi Gliiderig und Demographii
Dr Kanton Säntis het öbbe 141'000 Iiwohner gha und isch in  13 Distrikt iideilt gsi:
* Sanggalle  (11'200 Iiwohner), Hauptort d Stadt Sanggalle
* Rorschach (10'100 Iiwohner), Hauptort Rorschach
* Unterrhiidaal (10'000 Iiwohner), Hauptort Rhiiegg
* Oberrhiidaal (11'000 Iiwohner), Hauptort Altstette
* Appezäll (12'000 Iiwohner), Hauptort Appezäll
* Wald (12'000 Iiwohnerer), Hauptort Heide
* Teufe (14'200 Iiwohner), Hauptort Teufe
* Herisau (13'000 Iiwohner), Hauptort Herisau
* Gossau (10'000 Iiwohner), Hauptort Gossau SG
* Wil (8'500 Iiwohner), Hauptort Wil SG
* Flawil (9'500 Iiwohner), Hauptort Flawil
* Mosnang (10'000 Iiwohner), Hauptort Mosnang
* Liechtestäg (10'000 Iiwohner), Hauptort Liechtestäg

## Literatur
Markus Kaiser: *Es Werde St. Gallen. Revolution, Helvetik, Mediation und Kantonsgründung 1793–1803*. St. Gallen 2003² ISBN 3-908048-42-7

## Nowiis


## Weblingg
*
Kanton Baden

De **Kanton Bade** isch e Verwaltigsbezirk vo de Helvetische Republik gsi und het mid däre vom 1798i bis 1803 exischtiert.


CHE Baden AG COA.svg|s Wappe vo Bade, wo vo dr Grafschaft Bade chunt


## Gschicht
Bi de Gründig vo de Helvetische Republik im 1798i isch de Kanton Bade us zwei gmeine Herrschafte, wo d Eidgnosse vo 1415 bis 1798 gha hend, zämegestzt worde. Das sind d Grafschaft Bade im Norde und di Freie Ämter im Süde gsi. D Kantön sind in de Ziit vo de Helvetische Republik nume Verwaltigsbezirk gsi, keini eigeti Länder, und di helvetisch Zentraalregierig hed se vo Regiirigsschtatthalter lo verwalte.

Für e churzi Zyt isch d Stadt Bade do drmit e Kantoonshauptstadt gsi.

Im 1799 het de Kanton Bade 40'982 Iiwoner gha, wobi d Jude, wo z Lengnau und z Endige gläbt hei, nöd zellt worde sind.

I dr Mediationsziit, wo vo 1803 bis 1813 ggange isch, hend d Kantöön wider vil Suveränität zrugg übercho. De Kanton Bade isch im 1803 ufghobe und sis Biet em Kanton Aargau zudeilt worde.

Hüt bildet de Grossteil vom ehemalige Kanton Bade de öschtlich Teil vom Kanton Aargau mit de Bezirk Bade, Brämgarte, Muri und em Zurzibiet.

## Weblink
*
Stadt- und Landorte

In dr Alten Eidgenosseschaft het me dene Kantön wo die politischi Macht im Wäsentlige in dr Hauptstadt konzentriert gsi isch, as **Stadtort** bezeichnet. D **Landort** si die Kantön gsi, wo d Bürger us em ganze oder grösste Deil vom Herrschaftsgebiet dur e Landsgmeind e Mitsprochrächt gha hai. 
 

D Stadtort si gsi:
*  Züri
* Bärn
* Luzärn
* Freiburg
* Solodurn
* Basel
* Schaffhuuse
 

D Landort si gsi:
* Uri
* Schwyz
* Underwalde 
* Glarus
* Appezäll
 

Stadt- und Landort:
* Zug isch in ere Mittelstellig gsi. Dr Kanton het e Hauptstadt mit Herrschaftsrächt und au e Landsgmeind gha.

Dr kulturelli und politischi Gegesatz zwüsche Stadt- und Landort het zu mehrere Komflikt innerhalb vo der Eidgenosseschaft gfüehrt. Bsundrigs schwer isch d Krise vo 1481 gsi, wo d Ufnahm vo zwei Stedt, Freiburg und Solodurn, plant gsi isch. D Landort hai Angst gha, ass ihri Inträsse under dr neue Mehrheit vo de Stadtort chönnte liide. Mit dr Vermittlig vom Niklaus von Flüe und em Stanser Verkommnis isch dä Striit biigleit worde. Mit dr Reformation het dr Gegesatz zwüsche Stadt- und Landort e neui Dimension übercho. D Landort si zum grösste Deil katholisch bliibe, währed d Stadtort vo denn aa in protestantischi und katholischi Ort gspalte gsi si.
Kanton Léman

Dr **Kanton Léman** isch e Kanton vo dr Helvetische Republik vo 1798 bis 1803 gsi, wo uf em Gebiet vom hütige Kanton Waadt bestande het. As ehemoligs Underdanegebiet vo Bärn isch s Waadtland noch ere Unabhängigkeit as **Lemanischi Republik**, wo vier Möned duurt het, as Kanton Léman Deil vo dr Helvetische Republik worde. Dr Kanton Léman het nit numme die früehjeri bärnischi Waadt unfasst sondern au die ehemolige Gmeine Herrschafte Echallens, Orbe und Grandson. D Bezirk Payerne und Avenches hai bis 1803 zum Kanton Freiburg ghört. Dr Kanton Waadt isch 1803 dur d Mediationsakte us em Kanton Léman erschaffe worde.

Dr Kanton Léman het im Früehlig 1798 alle Bärner, wo Güeter im Waadtland gha hai, für churzi Ziit s Verfüegigsrächt über ihr Eigedum entzoge. Für d Usreis in en andere Kanton het me e Pass bruucht, wo me erst übercho het, nochdäm me e Bürgereid uf die helvetischi Ordnig gschwore het. Die Vorschrift het sogar für Senatore und Grossrööt gulte, wenn si zu ihre Versammligen uf Aarau greist si.

D Kantonshauptstadt isch Lausanne gsi. Dört hai dr Prefekt, d Verwaltigschammere und s Tribunal gresidiert. Dr Kanton isch in 17 Verwaltigsbezirk iideilt gsi, wo vo Underprefekte gleitet worde si.

Dr Kanton Léman hätt noch de Blän vom französische General Guillaume Brune us em Johr 1798 zsämme mit vier andere Kantön die Rhodanischi Republik sötte bilde.
Kanton Rhätien

Dr **Kanton Rhätie** oder **Räzie** isch e Kanton in dr Helvetische Republik gsi.

D Republik vo de Drei Bünd, wo i dr Zyt vom Ancien Regime im Gebiet vom hütige Kanton Graubünde bestande het, het sich 1799 dr Helvetische Republik verdraglig agschlosse, aber ohni ihri Underdanegebiet vo Chiavenna, Vältlin and Bormio, wo sich in ere französisch inspirierte Revolte vo de Bünd glöst und am 10. Oktober 1797 dr Cisalpinische Republik agschlosse hai.

S rätische Parlamänt isch vo Elektore i de Distrikt gwehlt worde und het 35 Abgordneti gha. Es isch im August 1801 zum erste Mol zsämmedräte. D Regierig het us eme Präfekturroot und ere fümfchöpfige Administration bestande. Dr Kanton isch in elf Distrikt iideilt gsi, wo vo Präfekte verwaltet worde si. Am 22. Jänner 1802 isch dr Präfekturroot abgschafft und dur ne Verwaltigskammere ersetzt worde.

Dr erst helvetisch Kommissär z Chur isch dr Zuger Joseph Leonz Andermatt gsi, und dr Kanton het sächs Abgeordneti an d Dagsatzig gschiggt, aber dr Zentralismus vo dr Helvetische Republik isch im Volch nid beliebt gsi.

Wo d Franzose 1802 us Rätie abzooge si, isch im August en Ufstand usbroche, und im Moned druf isch die alti republikanischi Verfassig wider iigfüehrt worde; si isch aber scho im Oktober vom gliiche Johr wider abgschafft worde. Mit dr Mediationsakte vom 2. Februar 1803, wo dr Napoleon für d Schwiiz usegäh het, isch dr modärn Kanton Graubünde gschaffe worde.

## Quelle
* 
*
Kanton Waldstätten

Dr **Kanton Waldstätte** isch e Kanton vo dr Helvetische Republik gsi, wos zwüsche 1798 und 1802/03 ggää het.

Wo d Kantonsgränze in dr Helvetische Republik 1798 neu feschtgleit worde si, het me d Kantön und Republike vo dr Innerschwiiz, wo dr neu Einheitsstaat abglehnt hai, zum Kanton Waldstätte verschmulze. Das sind d Gebiet im Süde und im Oschte vom Vierwaldstettersee gsi. Dodrdur isch dr politisch Iifluss vo dr Innerschwiiz dütlig chliiner worde, wo noch em erste Entwurf für e Kantonsiideilig im Verheltnis zur Bevölkerigszahl überproportional usgfalle wer, wil im helvetische Senat jede Kanton vier Abgeordneti het döfe stelle. Anstatt vo de 16 Sitz für d Kantön Zug (mit Freiamt und Bade), Schwyz (ohni March mit Gersau), Underwalde (Ob- und Nidwalde, Ängelbärg) und Uri (ohni d Leventina, mit Ursere), wie s ursprünglig vorgeseh gsi isch, isch d Innerschwiiz vo numme vier Senatore representiert gsi.

D Bezeichnig «Waldstätt» het uf die gmeinsami Bezeichnig vo de Urkantön Uri, Schwyz und Underwalde zrugggriffe, wo sit em Middelalter gläufig gsi isch.

Dr Kanton Waldstätt het us dene Territorie, Republike und Kantön vo dr Alten Eidgenosseschaft bestande:
* Kanton Zug
* Kanton Schwyz (ohni d March und d Hööf)
* Kanton Uri (ohni d Leventina, mit em Ursere)
* Kanton Nidwalde
* Kanton Obwalde
* Fürstabtei Ängelbärg (früehner e Zuegwandte Ort vo dr Eidgenosseschaft)
* Republik Gersau (früehner e Zuegwandte Ort vo dr Eidgenosseschaft)

Hauptort vom Kanton Waldstätt isch zerscht dr Fläcke Schwyz gsi, ab Mai 1799 d Stadt Zug.

Dr Kanton Waldstätt isch scho in de spötere Verfassigsentwürf vo Malmaison und mit dr Zweite Helvetische Verfassig vo 1802 wider ufdeilt worde. Ändgültig isch dr Kanton aber erst dur d Mediationsakte vo 1803 ufghobe worde.

## Literatur
* Beat Glaus: *Der Kanton Waldstätten der Helvetik 1798–1801 (1803).* In: *Der Geschichtsfreund* 170, 2017, S.&nbsp;112–151.
* 
*
Kanton Oberland

Dr **Kanton Oberland** isch vo 1798 bis 1803 e Kanton vo dr Helvetische Republik gsi. Er het s Gebiet vom Bärner Oberland umfasst.

Noch em Iimarsch vo de französische Druppe ane 1798 in d Schwiiz isch die alti Ornig im Kanton Bärn z Änd gange, und im ganze Land isch es zentralistischs Syschtem igfüert worde. Vom Bärner Territorium si d Waadt, s Oberland und dr Unteraargau abdrennt worde. Wil im Oberland gar kei starki separatistischi Strömig existiert het und d Bevölkerig ehnder konservativ iigstellt gsi isch, isch d Begeisterig für e neu Kanton chlii bliibe. 1801 isch in dr Verfassig vo Malmaison vorgseh gsi, ass s Oberland wider zum Kanton Bärn wurd ghöre. Die beide Johr druf si allerdings vom e Duurenander und vo Staatsstreich brägt gsi und d Ordnig vo dr Helvetik isch braktisch ganz zsämmebroche. D Mediationsakte vo 1803 het die definitivi Wiidervereinigung vom Oberland mit em Kanton Bärn brocht.

Dr Regierigshauptsitz vom Kanton Oberland isch z Thun gsi.

Dr Kanton isch in zäh Distrikt iideilt gsi (dr Hauptort isch in Chlammere,  wenn er nit gliich wie dr Distriktname isch):
*  Saane
*  Ober-Simmedaal (Zweisimme)
*  Niider-Simmedaal (Erlebach) 
*  Frutige
*  Aeschi
*  Thun
*  Unterseä
*  Interlake (Wilderswil)
*  Brienz 
*  Oberhasli (Meiringe)

## Weblingg
*
Kanton Linth

Dr **Kanton Linth** isch e Kanton vo dr Helvetische Republik 1798–1803 gsi.
Noch em Zsämmebruch vo dr alten Eidgenosseschaft 1798 hai sich verschiidnigi ehemoligi Gmeini Herrschafte und zuegwandti Ort in dr Ostschwiiz zu eigeständige Kantön erklärt. Mit dr Schaffig vo dr Helvetische Republik si die Gebild wider ufglöst und in de Kantön Linth und Säntis zsämmegfasst worde. Noch em Vorbild vo de französische Departemänt si Fluss- (Linth) bzw. Bärgnäme (Säntis) zur Bezeichnig usgwehlt worde.

Dr Kanton Linth isch am 4. Mai 1798 gründet worde. Er het us em ehemolige eidgenössischen Ort Glarus und siim Undertanegebiet Wärdebärg, ehemolige Undertanegebiet vom Ort Schwyz (Höf, March, Eisiidle) und vom Ort Züri (Herrschaft Sax), den ehemolige gmeine Herrschafte Uznach, Gaster, Sargans, dr Stadt Rapperswil und em Obertoggeburg bestande, wo vorhär zur Fürstabtei Sanggalle ghört het. Dr Hauptort isch zerst Glarus gsi, denn noch dr Widerhärstellig vom Kanton Glarus Rapperswil.

Dr Kanton Linth het siibe Distrikt umfasst: *(lueg Charte)*
* Wärdebärg; Hauptort Wärdebärg, 30 Wahlmanne, öbbe 10 500 Iiwohner
* Neu St. Johann; Hauptort Neu St. Johann, 30 Wahlmanne, öbbe  11 600 Iiwohner
* Mels; Hauptort Mels, 25 Wahlmanne, öbbe 9800 Iiwohner
* Schwande; Hauptort Schwande, 29 Wahlmanne, öbbe  10 100 Iiwohner
* Glarus; Hauptort Glarus, 38 Wahlmanne, 12 700 Iiwohner
* Schänis; Hauptort Schänis, 29 Wahlmanne, 11 900 Iiwohner
* Rapperswil; Hauptort Rapperswil, 29 Wahlmanne, 11 800 Iiwohner

Dr Kanton Linth isch in dr Mediationsakte vom Napoleon vo 1803 wider ufglöst worde. Si Gebiet isch uf d Kantön Schwyz (Hööf, March, Eisiidle), Glarus und Sanggalle (Rapperswil, Uznach, Gaster, Sargans, Wärdebärg, Sax, Obertoggeburg) ufdeilt worde.

## Literatur
* Glaus, Beat. *Der Kanton Linth der Helvetik*. Schwyz, 2005. ISBN 3-033-00438-5
Ahmadiyya

D **Ahmadiyya** (احمدیہ) isch e Glaubensgmeinschaft, wo dr Mirza Ghulam Ahmad 1889 z Indie as islamischi Bewegig gründet het und 1901 under däm Name in die offizielle Zensusliste vo dr britisch-indische Regierig het lo iidräge. D Ahmadiyya git vor, ass ihre Name nit vom Gründer, sondern vom Mohammed agleitet isch, won er im Koranvärs 61:6 as Ahmad vom Isa ibn Maryam bezeichnet und as e Nochfolger akündigt wird. In ihrer Namensgäbig wird d Absicht vo dr Ahmadiyya dütlig, an die früehji Ziit in dr Verkündig vom Mohammed azchnüpfe. Dr Gründer vo dr Ahmadiyya het mit siiner pazifistische Haltig dr friidlig Charakter vo siiner Mission bedont, wo dr Ufdrag haig, die ursprüngligi Lehr vom Islam wider härzstelle. Us soziologischer und religionsgschichtliger Sicht het d Ahmadiyya nit wenig mit de Bahai gmeinsam, mit em Underschiid, ass sich d Ahmadiyya wiiterhii as Deil vom Islam gseht, was vo Muslime deilwiis heftig bestritte wird. Si het sich 1914 in d Undergruppe *[[Ahmadiyya Muslim Jamaat]]* (AMJ) und *[[Ahmadiyya Anjuman Ischat-i-Islam Lahore]]* (AAIIL, dütsch: *Lahore Ahmadiyya-Bewegig für d Verbreitig vom Islam*) ufdeilt

## Lehr

D Lehr vo dr Ahmadiyya basiert uf em Koran, dr Hadith und dr Sunna. Drnäbe hai d Schrifte vom Gründer vo dr Ahmadiyya-Bewegig, vom Mirza Ghulam Ahmad, grossi Bedütig, won er sich din kritisch mit islamische und hinduistische Glehrte und christlige Missionär usenandersetzt. D Lehrmeinig vo dr Ahmadiyya wiicht hauptsächlig in dr Christologii (Jesus in Indie), dr Rolle vom Mahdi, dr Dschihad, dr Stellig vom Mirza Ghulam Ahmad und in dr Behandlig vo dr Apostasii vom islamische Mainstream ab. Bsundrigs d Auffassig, ass dr Dschihad mit zivile Mittel sött gfüehrt wärde und d Ablehng, am bewaffnete Unabhängigkeitskampf vo Indie deilznäh, het dr Ahmadiyya d Findschaft vo andere islamische Gruppe iidrait und d Verdächtigung, dr Mirza Ghulam Ahmad siig e britische Agänt.

## Nowiis
Pfründe

D **Pfründ**, in dr Schwiiz au **Pfrund**, het ursprünglig e Schänkig bezeichnet, spöter s Iikomme us eme wältlige oder kirchlige Amt, bsundrigs d Nahrig,  Verköstigung oder Underhaltszahlig, wo von ere natürlige oder juristische Person entrichdet worden isch. Me sait em au **Präbende**, wo vom Mittellatiinische *praebenda* für „Underhalt“ abgleitet isch.

Überdrage wird dr Begriff au für s Amt sälber (mit eme sälbstständige Iikomme für e Amtsinhaber) oder für en Abgob zur Finanzierig vo somn ä Amt bruucht. S System vo dr indiräkte Finanzierig vom ene Amt isch im früehje und hoche Mittelalter, bevor d Gäldwirtschaft sich allgemein duuregsetzt het, die einzig sinnvolli Möglichkeit gsi, sonigi Böste unabhängig und langfristig z finanziere. Noch dr Reformation si d Pfründ allerdings in beide Chille noh di noh mit ere diräkte Besoldig vo de Amtsinhaber ersetzt worde, nit zletzt wägem Missbruuch vom Pfrundwäse, wo im Spootmiddelalter wiit verbreitet gsi isch. 

Z Dütschland hüte isch e Pfrund hüfig e rächtsfähigi Stiftig, wo aber zum chirchlige Vermöge ghört und im Allgemeine vo chirchlige Organ rächtlig verdräte wird (z.&nbsp;B. Ordinariat, Chillevorstand). Au Küsterschuelstiftige und Chilleschuellehe, wo an vile Ört no vorhande si (z.&nbsp;B. z Sachse), hai dr rächtlig Charakter von ere Pfrund. Pfründ git s also au no hüte in evangelische Landeschille. Ob Pfründ Stiftige si, wo zum chirchliche, öffentlige oder private Rächt ghöre, hangt drvo ab, wenn si entstande si und wie s örtlig gältende (Landes-) Rächt drzue stoht.

Au e Underhalt für Dräger vo öffentlige Ämter  im ene Chloster, Heim oder Chrankehuus, wo hüfig zu günstige Bedingige dur Iichauf oder dur e Stiftig gsicheret isch, cha as Pfrund bezeichnet wärde. De Persone, wo sonigi Leistige in Aspruch nähme, sait me *Pfründner*.

Hüte wird s Wort aber meistens negativ as *fetts Pfrund* bruucht im Sinn vom ene Amt, wo wäsentlig meh iibringt, as me drfür muess leiste.

## Weblingg
* Ausschnitt aus dem Deutschen Rechtswörterbuch
* Beispiel: BFH-Urteil vom 13. Mai 1987 (II R 225/82) BStBl. 1987 II S. 722
*
Koalitionskriege

As **Koalitionschrieg**  wärde d Chrieg bezeichnet, wo vo 1792 bis 1815  zwüsche Frankriich und siine europäische Gegner stattgfunde hai. Si si Deil vo de Komflikt, wo sich noch dr Französische Revolution über ganz Europa usbreitet hai, und hai s Ändi vo dr Ziit vo de Kabinettschrieg bedütet. Dä fümf Chrieg noch em erste Koalitionschrieg sait me au die **Napoleonische Chrieg**.

Bündnis („Koalitione“) vo europäische Mächt, wo sich die ganz Zit veränderet hai, hai uf verschiidene Schauplätz mehreri Chrieg gfüehrt, wo zum Deil inenander übergange si, gege die Französischi Republik beziehigswiis s französische Kaiserriich vom Napoléon Bonaparte und däm sine Verbündete.

## Iideilig
D Chrieg löön sich eso iideile:

*d *Revolutionschrieg* (1792–1802) – 1. und 2. Koalition
** Dr Iifall vo de Franzoose in d Schwiz und s Ändi vo dr Alte Äidgenosseschaft, 1798
*die *Napoleonische Chrieg* (1800–1814/15) – 2. bis 6. Koalition und d Kämpf uf em iberische Chriegsschauplatz und s Nochspiil vo 1815
** dr *[[Russlandfeldzug_1812|Russlandfäldzug]]* (1812) und 
** d *[[Befreiungskriege|Befreijigschrieg]]* (1813–1814) – 6. Koalition
** d Kämpf zur Zit vo de *[[Herrschaft der Hundert Tage|Hundert Däg]]* nochdäm dr Napoleon vo Elba uf s Festland zruggcho isch bis zu sinere Verbannig uf St. Helena (1815)

## Zitliste
Pilatus

Dr **Pilatus** isch es Bärg&shy;massiv in dr Schwiiz bi Luzärn, im Gränzberiich vo de Kantön Luzärn, Nidwalde und Obwalde.

## der Name
Der Bärgname chunt scho im Middelalter vor, won er öppe *Mons pileatus* oder *Pilatusbärg* gheisse het. Das chunt vo de zwöi latynische Wörter “mons”, wo «Bärg» bedütet, und “pila” für «Pfyyler». En andere Name vonnem isch *Fräkmünt* gsi, was «verbrochene Bärg» bedütet, wider vo “mons” und vo “fractus” (= «verbroche»).

## Geografii
Noch dr Iideilig vom Schwiizer Alpeclub liit der Bärg in de Luzärner Voralpe, eme Deil vo de Zentralschwiizer Voralpe, noch anderen Iideilige in de Ämmedaaler Alpe. Dr höchst Gipfel isch s Tomlishorn, wo 2128.5&nbsp;m hoch isch. Drzue ghöre d Gipfel Esel (2118.7 m), Klimsehorn (1907.2 m), Matthorn (2041.3 m) und Widderfeld (2075.2 m).

Wiiteri geographischi Bezeichnige vo Bedütig si: Kulm, Oberhaupt (2106 m), Chriesiloch, Fräkmüntegg (1416 m), Chrienseregg (1026 m), Chasteledosse (1883 m), Gemsmättli, dr ehemolig Pilatussee, Mondmilchloch, Galtige, Chrummhorn (1254 m), Renggpass (886 m) und Lopper (839 m).

Im Weste setzt sich d Chetti vom Mittaggüpfi (1916.6 m, au *Gnepfstei*) über d Stäfeliflue (1922.2 m) bis zum Risetestock furt.

Der Bärgstock bestoot zmeischt us Chalchgschtei.

## Touristik

Dr Pilatus isch e beliebts Usflugsziil für Touriste. D Pilatusbahn, die steilsti Zahnradbahn uf dr Wält, füehrt mit ere maximale Stiigig vo 48 Prozänt vo Alpnachstad uf Pilatus-Kulm, wo uf 2073 Meter über Meer liit. Vo Luzärn us chame ufe Bärg mit ere Panorama-Gondelbahn (Chriens-Chrienseregg-Fräkmüntegg) und ere Luftseilbahn (Fräkmüntegg-Pilatus). Das macht e iidrückligi Rundreis möglig vo Luzärn uf e Pilatus (Seilbahn oder Wanderig), denn mit dr Zahnradbahn noch Alpnach und mit em Dampfschiff übere Waldstettersee zrugg noch Luzärn.

Vo alne Syte het’s Wanderwääg, wo me ufe Pilatus cha goo.

## Literatur
* 
* Josef Aregger: *Der Pilatus – Geschichtliches, Naturwissenschaftliches.* Separatdruck aus den *Verhandlungen der Schweizerischen Naturforschenden Gesellschaft.* Luzern 1972.
* Verena Gurtner: *Pilatus via Luzern.* Orell Füssli, Zürich 1975.
* Alfred Helfenstein: *Das Namengut des Pilatusgebietes.* Keller, Luzern 1982 ISBN 3-85766-004-X.
* Peter A. Meyer: *Der Pilatus zwischen Mystik und Tourismus – Festschrift.* LIGRA, Luzern 1995.
* Anton Müller-Ermensee: *Sagenhaftes aus der Stadt Luzern und dem Pilatusgebiet.* Comenius, Hitzkirch 2002, ISBN 3-905286-46-7.
* Hugo Nünlist: *Der Pilatus und seine Geheimnisse.* Schweizerisches Jugendschriftenwerk, Zürich 1948.
* Hans Pfister: *Pilatus, Sagen und Geschichten.* Haag, Luzern 1991.
* Hans Pfister: *Pilatusalpen – Sömmerungsbetriebe rund um den Berg.* Haag, Luzern 1982.
* *Der Pilatus, Mons Fractus, 50 Jahre Pro Pilatus, Vereinigung zum Schutze des Pilatusgebietes.* Pro Pilatus, Luzern 1999, ISBN 3-9521831-0-5.
* Steinhauser Viktor: *Geologie der östlichen Pilatusgruppe.* Diplomarbeit ETHZ, 1981.
* Peter Xaver Weber: *Der Pilatus und seine Geschichte.* Haag, Luzern 1913.
* Bernhard Zimmermann: *Pilatus – Der weltbekannte Berg in der Schweiz.* Alpnachstad 1949.

## Weblingg

* Websiite vom Pilatus
Pilatus (Begriffsklärung)

**Pilatus** isch dr Name:

* Pontius Pilatus, vom ene römische Statthalter in dr Provinz Judäa
* Leontius Pilatus, vom ene byzantinische Glehrte am Afang vo dr Renaissance
* Pilatus, vom ene Bärg in dr Schwiiz
* Mont Pilat, vom ene Gebirgsstock im französische Zentralmassiv
* Pilatus Aircraft, vom ene Schwiizer Flugzüghärsteller
* Radio Pilatus, vom ene Schwiizer Radiosänder
* Rob Pilatus, en Sänger
Einheitsstaat

As **Eiheitsstaat** bezeichnet män e Staat, wo nit in Gliidstaate mit ere gwüsse Primärsälbstständigkeit wie Länder oder Kantön gliideret isch. 

## Abgränzig zum Föderalstaat
Eiheitsstaate chönne zentralistisch (*Zentralstaat*) oder dezentral organisiert si. 
Im erste Fall si Provinze oder ähnligi Iirichtige reini Verwaltigsbezirk vo dr Zentralregierig, im zweite Fall si si drüber us Körperschafte mit Staatsqualität, eigene Volksverdrätige und Regierige, wo vom Eiheitsstaat iigrichdet wärde und siiner Rächtsufsicht underlige.

Im föderale Bundesstaat hingege lige d Kompetänze zerst emol bi de Gliidstaate und wärde vo dene an d Bundesebeni abdräte.

## Entwicklig
In de letzte Johrzähnt cha mä in vile Eiheitsstaate ä Trend zu mehr Dezentralisierig und zur Iirichdig vo autonome Regione beobachte. Hinder dere Entwicklig steckt s Prinzip vo dr Subsidiarität. Anderersits cha mä in Mittelosteuropa e Trend gseh Bundesstaate ufzlöse und nationalstaatligi Eiheitsstaate z bilde (Tschechoslowakei, Jugoslawie). 

Drbi git s durchus autonomi Regione in Eiheitsstaate wo d Rächtsstellig von ene sterker usbaut isch as die vo mängge Gliidstaate in föderale System. Im Einzelfall cha s umstritte si, öb es sich um en autonomi Region oder um e Gliidstaat handlet. Dr Übergang zum Bundesstaat isch fliessend. E Bispil wer s Vereinigte Königriich, wo Schottland, Wales und Nordirland eigeni Parlamänt hai, dr grösst Deilstaat, Ängland, aber nit.
## Lueg au
* Bundesstaat
Louis d’Affry

Dr **Louis Auguste Philippe Frédéric François, 2ème Comte d'Affry** (* 8. Februar 1743 z Freiburg im Üechtland; † 26. Juni 1810 z Freiburg) isch dr erst Landamma vo dr Schwiiz gsi (1803), Fäldmarschall in französische Dienst und Schultheiss vo dr Stadt Freiburg in dr Schwiiz.

## Läbenslauf
Dr d'Affry isch am 8. Februar 1743 z Freiburg in der Schwiiz as Sohn vom Graf Louis Augustin d'Affry us ere Freiburger Patrizierfamilie uf d Wält cho. Wil si Vater in französische Solddienst gstanden isch het er sini Usbildig am Collège Louis-le-Grand z Paris übercho.

In junge Johr isch er scho Fähnrich vo dr Generalkompanii vo dr königliche Schwizergarde z Paris gsi. Noch mehrere erfolgriiche Chriegsiisätz isch dr Affry 1766 in dr Kompanii vo siim Vater zum Hauptmä ufgstiige. 1780 isch er Brigadier, 1784 Fäldmarschall und Kommandant vom Orde *Ordre royal et militaire de Saint-Louis* und het 1791/92 dr Oberbefähl über die französische Druppe im Departement Haut-Rhin gha, het aber Frankriich zsämme mit sim Vater verloo, nochdäm die schwiizerische Druppe in französische Dienst noch em Tuileriesturm entloo worde si.

Vo 1765 aa het er dr «Root vo de Sächzig» z Freiburg gleitet, d Versammlig vo de herrschende Bürgerfamilie vo dr Stadt. Wo dr Napoleon vor de Door vo Freiburg gstanden isch, het dr d’Affry siine Druppe e sinnlose Kampf erspart. Wo d Stadt am 2. März 1798 kapituliert het, isch die Alti Eidgenosseschaft ändgültig undergange und Freiburg isch Deil vo dr Helvetische Republik worde. An dr helvetische Consulta 1803 z Paris het dr d’Affry zwüsche de verstrittene Parteie as Vermittler fungiert. Wo d Mediationsakte in Chraft dräte isch, isch er vom Napoleon, wo ihn persönlig kennt het, 1803 zum erste Landamma vo dr Schwiiz und Schultheiss vo Freiburg i.Üe. ernennt worde. In de Johr 1804–1810 het er ohni vil Erfolg brobiert, die schwiizerischi Neutralität z verdeidige, und het vom Napoleon in de Befreijigschrieg (1809) zahlriichi Vollmachte übercho. Dr Louis d'Affry het d Allianz zwüsche dr Schwiiz und Frankriich in dr Ziit vo de napoleonische Fäldzüg in Europa massgäblig brägt und gältet as ein vo de wenige Landammanne vo dr Schwiiz vo internationalem Format.

## Literatur
* 
* Georges Andrey, Alain-Jacques Czouz-Tornare. *Der erste Landammann der Schweiz: Louis d'Affry 1743-1810*. Baden: hier + jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte|Hier + Jetzt, 2012. ISBN 978-3-03919-225-0.

## Weblingg
* 
* Werke von und über Louis d'Affry im Katalog Helveticat der Schweizerischen Nationalbibliothek
* Websiite vo dr Résidence Affry z Freiburg mit Bilder vom Louis d'Affry
Auguste Pidou

Dr **Auguste Pidou** (* 30. März 1754 z Grancy; † 14. Mai 1821 z Lausanne, reformiert) isch e Schwiizer Politiker gsi.

## Läbenslauf
1771 het dr Pidou es Studium in Theologii z Lausanne und 1772 z Gämf absolviert. 1775 isch er ordiniert worde. 1776 het er e Studium in Rächtswüsseschafte z Strossburg gmacht, won er as Huuslehrer em Prinz Charles-Alexandre de Gavre Underricht geh het. Vo 1777 bis 1778 isch er Lehrer am Philanthropinum z Dessau gsi. E Johr spöter z Paris het er sich in de Naturwüsseschafte und Sprooche wiiterbildet. 1780 isch er noch Ängland greist und isch Huuslehrer vo mehrere junge Adlige gsi, won er denn mit ene dur Europa greist isch. 1793 het er sich z Lausanne niidergloo und isch am 24.&nbsp;Januar 1798 Mitgliid vo dr provisorische Versammlig vo dr Waadt worde. Bim Gricht vom Kanton Léman isch er öffentlige Achläger gsi und isch im Dezämber 1800 vom Vollziehigsroot, dr neue konservative Regierig vo dr Helvetische Republik, abgsetzt worde. 1801 isch er Abgordnete in dr helvetische Dagsatzig gsi,  1802 Mitgliid vo dr Notableversammlig und vom Senat und vo 1802 bis 1803 Deputierte an dr Helvetische Consulta. Vom Merz bis April 1803 isch er Mitgliid vo dr Vollziehigskommission gsi, 1803 bis 1814 vom Waadtländer Chliine Root und vo 1814 bis 1821 vom Staatsroot, won er e baar Mol Landamma worden isch. 

Am Ändi vo dr Mediation het er em östriichische General Ferdinand vo Bubna z Lausanne dr Root ge, nit dr Plan z understütze, wo vorgseh het ass d Waadt wider under d Herrschaft vo Bärn chiem. 1811, 1812 und 1817 isch er Gsandte an dr eidgenössische Dagsatzig gsi, 1814  Mitgliid vo dr Revisionskommission vo dr Waadtländer Verfassig und vo 1806 bis 1814 Presidänt vom Schuelroot.

## Weblingg
*