open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Planoise

**Planoise** isch e Stadtdeil vu Besançon in dr franzesische Region Franche-Comté un het rund 17.000 Yywohner.

## Geografii
Planoise lyt im Sidweschte vu Besançon un gränzt im Side an d Gmei Avanne-Aveney. Um dr Stadtdeil lige zwe Bigel.

### Gliderig
Planoise isch in 7 Sektore ufdeilt:
* Île-de-France: Der grescht Beraich, böue in dr 1970er Johr. Île-de-France, gnännt no dr franzesische Region Île-de-France, isch dr bevelkerigsryychscht Deil vu Planoise mit 7000 Yywohner.
* Epoisses oder vu dr Yywohner au *Franche-Comté* gnännt, isch zwische 1967 un 1976 böue wore.
* Cassin, gnännt noch em franzesische Bolitiker René Cassin, isch zwische 1985 un 1992 böue wore un giltet wäg dr vile Läde as dr *Handelssektor*.
* Hauts-de-Chazal isch e 2002 böue Gschäftsviertel, wu au s nej Chrankehuus vu Besançon stoht.
* Malcombe, 1976 böue, giltet as dr Sportsektor mit 7 Fueßballplätz un dr Heimet vu vile Sportverein.
* Micropolis isch 1988 böue wore, do het s d Kunzärthalle un dr Uusstelligspark.
* Chateaufarine isch dr grescht Handelssektor mit zwei Yychaufszäntre un iber hundert Gschäfter.

## Gschicht
Uusgrabige in dr Umgebig hän ergee, ass do scho syt em Neolithikum Mänsche gwohnt sin. E Fragmänt vun eme Fyyrstei un verschideni Objäkt bewyyse d Besidlig syt eppe 3500 vor Chrischtus. Syt em Mittelalter isch s Biet landwirtschaftli gnutzt wore, in dr Hauptsach isch Weise aaböue wore. Noch em Zweite Wältchrieg hän vil Gebäude miesse reschtauriert wäre. Planoise isch Ändi 1970er Johr eini vu dr greschte Böustelle vu Frankryych gsi.

## Kultur un Bäuwärch
* d Feschtig us em Johr 1870
* d Chilche Saint-François, 1972 böue
* di evangelischi Chilche
* d Al-Fath Moschee

## Weblink

## Fueßnotte
Zehnten

Dr **Zähnt** (latiinisch *decima* oder *census dei*) isch ursprünglig e Stüür gsi, wo dr zähnti Deil vo de wirtschaftlige Erdräg und Iikümft usgmacht het.

## De Zähnt as Stüür
De Zähnt isch scho im Alterdum erhobe worde, d Bible zum Bispil redet vom מעשר *(maasor)*. Er isch vo de Früehchriste übernoh worde und as Chillestüür erhobe worde. Dr Chillezähnt isch im Middelalter en Abgoob zugunste vo dr Pfarrchille gsi vom e Deil vo alle landwirtschaftlige Produkt innerhalb vom e genau definierte Zähntbezirk. In ere gäldlose Wirtschaft wie si im Middelalter langi Ziit bestande het, isch son e diräkti Stüür dr einzig Wäg gsi, für zum die wenige Dienstleistige z finanziere, wo d Obrikeite dr Bevölkerig ge hai. Sit dr Uklärig ghört dr Zähnt zu de verachdete Feudalabgobe. 

## Ablösig
In dr Schwiiz het s Kantön ge, wo me sich scho im 14. und 15. Johrhundert vo de Feudallaste het chönne loschaufe. Die Helvetischi Republik het d Feudalverhältnis vom Ancien Régime ganz ufghobe, aber mit dr Restauration si si zum Deil wider iigfüehrt worde, bis si spöter im 19. Johrhundert ändgültig verschwunde si.

## Dr Chillzähnt hüte
In Länder, wo d Chille öffentlich-rächtlich anerchännt isch, wird hüüfig über de Staat e Chillestüür erhobe. Z Bade-Württebärg zum Bispil bedrait si 8 % vo dr Iikommensstüür. Freichille müesse sich uf freiwilligi Biidräg vo de Chillemitgliider verloo.

## Quelle
* 
* 

## Weblink
Festung Aarburg

D **Festig Aarburg** isch e mächtigi Burg im Südweschte vom Kanton Aargau.

Si stoot hööch über em Stedtli Aarburg uf eme länge und steile Felssporn. D Feschtig isch us ere mittelalterlige Burg entstande, wo d Ängstell an dr Aare kontrolliert het, und si het as Sitz vom Aarburger Landvogt dient. 

Dr Oort ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaler Bedütig im Kanton Aargau. Hüte befindet sich in dr Festig s Kantonale Jugendheim, wo Jugendligi, won e Jugendstrof abbüesse, verwahrt wärde.

## Gebäud
Uf em schmale, lang gstreckte Fälsgroot stöhn dr Bärgfriid und dr Palas wo dr Chärn vo dr Alage bilde. Beidi Gebäud si vom Afang vom 13. Johrhundert. Dr Bärgfriid, wo 3 bis 3,5 Meter dicki Muure het, bestoht vollständig us Chalchstei; dr underst Stock isch us em Felse useghaue worde. S zältartige Satteldach isch 1557 ufgsetzt worde. Au d Muure vom Palas bestöhn us Chalchstei. 1621/22 isch uf dr Südsiite e zuesätzlige Wohndrakt mit eme Stägedurm abaut worde. An dr Nordost- und Westsiite befinde sich monumentali Befestigungsbauwärk. An dr Südostsiite isch dr Zälledrakt vo dr Zwangserziehigsastalt für Jugendligi us em 19. Johrhundert gsi, wo 1954/55 mit eme Wohnhuus für d Erziehigsastalt ersetzt worden isch, wo sich harmonisch in die historischi Bausubstanz iifüegt.

## Weblink

* Aarburg uf burgenwelt.org
* Informazione über d Festig und Füerige uf aarburg.ch
Regensburg

**Regensburg**, uf Bairisch **Rengschburg** (vo lat. *Castra Regina:* Lager am Fluss Regen – noch em römische Legionslager, wo dört 179 n. Chr. existiert het), isch e kreisfreji Stadt in Ostbayre. Si isch d Hauptstadt vom Bezirk Oberpfalz und dr Sitz vo dr Regierig vo dr Oberpfalz und vom Landroot vom Landkreis Regensburg. Sit em 13.&nbsp;Juli 2006 ghört d Regensburger Altstadt mit em Stadtamhof zum UNESCO Wälterb.

2008 het d Stadt 133.525 Iiwohner gha und isch eso noch Münche, Nürnbärg und Augschburg an vierter Stell under de Grossstedt vom Freistaat Bayre gstande. 

D Stadt isch Bischofssitz vo der römisch-katholische Diözese Regensburg, het drei Hochschuele und bildet eins vo de 23 bayrische Oberzentre.

Regensburg isch stark vom verarbeitende Gwärb (Autibau, Maschinebau, Elektrotechnik, Mikroelektronik) prägt. D Arbetslosigkeit liit under em bayrische Landesdurchschnitt (Novämber 2009: 6,4 %). Mit 720 sozialversicherte Beschäftigte je 1000 Iiwohner het Regensburg e hochi Arbetsblatzdichti.

## Literatur
* 
* Anke Borgmeyer, Achim Hubel, Andreas Tillmann und Angelika Wellnhofer: *Denkmäler in Bayern – Stadt Regensburg.* Ensembles – Baudenkmäler – Archäologische Denkmäler. Band III.37. Mittelbayerische Druck- und Verlagsgesellschaft, Regensburg 1997, ISBN 3-927529-92-3.
* Karlheinz Dietz, Gerhard H. Waldherr: *Berühmte Regensburger. Lebensbilder aus zwei Jahrtausenden.* Universitätsverlag, Regensburg 1997, ISBN 3-930480-67-0.
* Sigfrid Färber: *Regensburg – Das mittelalterliche Wunder Deutschlands.* 19. Auflage MZ-Buchverlag, 2005, ISBN 3-934863-24-8.
* Helmut Halter: *Stadt unterm Hakenkreuz. Kommunalpolitik in Regensburg während der NS-Zeit.* Universitätsverlag Regensburg 1994, ISBN 3-9803470-6-0.
* Erich Keyser (Hrsg.): *Bayerisches Städtebuch. Band V. 2. Teilband Ober-, Niederbayern, Oberpfalz und Schwaben.* In: *Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte.* Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages. Stuttgart 1974.
* Lothar Kolmer, Fritz Wiedemann (Hrsg.): *Regensburg. Historische Bilder einer Reichsstadt.* Pustet, Regensburg 1994, ISBN 3-7917-1435-X.
* Nikolai Löwenkamp (Hrsg.): *Regensburg – Chronik einer mittelalterlichen Stadt. Eine Auswahl aus Carl Th. Gemeiners „Regensburgischer Chronik“.* Löwenkamp, Regensburg 2012, ISBN 978-3-9814096-0-4.
* Klaus Rappert: *Regensburg – Grundriss der Geschichte.* Regensburg/Norderstedt 2007, ISBN 978-3-8334-9124-5.
* Peter Schmid (Hrsg.): *Geschichte der Stadt Regensburg.* 2 Bände. Pustet, Regensburg 2000, ISBN 3-7917-1682-4.
* Wolfgang Schöller: *Stadtplanung und Denkmalpflege in Regensburg 1950–1975* (Regensburger Studien, Bd.&nbsp;15, hrsg. vom Archiv der Stadt Regensburg), Regensburg 2010, ISBN 978-3-935052-84-9.
* Siegfried Wittmer: *Jüdisches Leben in Regensburg. Vom frühen Mittelalter bis 1519.* Universitätsverlag, Regensburg 2001, ISBN 3-930480-54-9.

## Weblink

* Website vo de Stadt Regensburg
* 

## Fueßnote
Bundesstaat

Dr Begriff **Bundesstaat** het im Föderalismus zwei verschiidnigi Bedütige: die vom e Bund vo Staate (Föderation) und die vom e Staat, won e Deil vom ene Bund isch.

## Dr Bundesstaat as Gsamtstaat
In erster Linie wird under Bundesstaat dr föderali *Gsamtstaat* gmeint, e Staat, wo us eme Bund oder ere Union vo mehrere Gliidstaate zsämmegsetzt isch;
* Gegesatz: Gliidstaat (Deilstaat, wie öbbe Land, Bundesland oder Kanton), e Deil vo son eme Gsamtstaat mit eigener Staatlichkeit,
* Gegesatz: Eiheitsstaat, e Staat, wo d Undergliidrige von em kei eigeni Staatlichkeit hai,
* Gegesatz: Staatebund (Konföderation), e Verbindig vo mehrere Staate, wo d Verbindig, dr Staatebund, kei Staatlichkeit het.

Im Fall vo dr *[[Deutschland|Bundesrepublik Dütschland]],* dr *[[Österreich|Republik Östriich]]* und dr *[[Schweiz|Schwiizerische Eidgenosseschaft]]* wird d Bezeichnig „Bundesstaat“ meistens im Sinn vom föderale Gsamtstaat, bruucht – man redet denn vo «Bundesebeni», wo institutionalisierte Staatsorgan wie Bundesparlamänt oder Bundesgricht figuriere, wo hierarchisch de Gliidstaate übergordnet si.

## Dr Bundesstaat as Gliidstaat vom ene Gsamtstaat
Andrersiits wird under Bundesstaat e föderalistische *[[Gliedstaat|Gliidstaat]]* as Deil vo som ene Gsamtstaat verstande; 
* Gegesatz: Gsamtstaat (Bund, Union),
* Gegesatz: Gebiet, wo unmittelbar zum Bund ghört.

Im Fall vo de *[[USA|Vereinigte Staate vo Amerika]]* und dr *[[Indien|Republik Indie]]* wird s Wort „Bundesstaat“ *(state)* im zweite Sinn bruucht, wie au für d Gliidstaate vom *[[Deutsches Kaiserreich|Dütsche Kaiserriich]],* wo denäbe au as *Bundesgliider* bezeichnet worde sin.

Für d Gliid- oder Deilstaate – bsundrigs wenn dr Begriff „Bundesstaat“ im erste Sinn bruucht wird – finde sich divärsi anderi Bezeichnige: Länder (Bundesländer), Kantön, Einzelstaate.

## Lueg au
* Eiheitsstaat
* Staatebund

## Literatur
* Karl Doehring: *Allgemeine Staatslehre.* 3. Auflage, C.F.Müller, Heidelberg 2004, §&nbsp;6, Rn. 155–173 (S.&nbsp;68–75).
* Ann L. Griffiths (Hrsg.): *Handbook of Federal Countries.* McGill-Queen’s University Press, Montreal 2005.
* Walter Haller, Alfred Kölz, Thomas Gächter: *Allgemeines Staatsrecht.* 5. Auflage, Nomos, Baden-Baden 2013, §§&nbsp;19–23, S. 154–191.
* Thomas O. Hueglin, Alan Fenna: *Comparative Federalism. A Systematic Inquiry.* 2. Auflage, University of Toronto Press, Toronto [u.&nbsp;a.] 2015.
* 
* Thomas Krumm: *Föderale Staaten im Vergleich. Eine Einführung.* Springer VS, Wiesbaden 2015, ISBN 978-3-658-04955-3.
* Burkhard Schöbener, Matthias Knauff: *Allgemeine Staatslehre.* 2. Auflage, C.H.Beck, München 2013, §&nbsp;6, Rn. 5–22 (S. 256–262).
* Klaus Stern: *Deutsches Staatsrecht.* Band I, 2. Auflage, §&nbsp;19, C.H.Beck, München 1984, ISBN 3-406-09372-8.
* 

## Nowiis
Föderalismus

Dr **Föderalismus** (vo lat. *[[foedus]], foedera* „Bund“, „Bündnis“, „Vertrag“) isch grundsätzlig e Organisationsprinzip, wo die einzelne Gliider über e gwüssi Eigeständigkeit verfüege, aber zun ere übergriifende Gsamtheit zsämmegschlosse si. Hüfig wird dr Begriff bruucht, ohni z differenziere, und für Föderatione, aber au für Staatebünde (Konföderatione) bruucht.

Deilwiis hai d Gliider vom Bund s Rächt uszdräte, wobii s gschriibene Verfassigsrächt aber nit umbedingt mit dr Verfassigswirklichkeit muess überiistimme. Ob usser däm im Rahme vom Sälbstbestimmigsrächt vo de Völker e Rächt uf d Sezession bestoht, isch frooglich.

Im politische Beriich isch mit Föderalismus speziell e staatlichs Organisationsprinzip gmeint, wo einzelni Gliidstaate (*Länder, Staaten, Kantön*) e Bundesstaat, das heisst e Bund vo Staate, bilde, oder e Staatebund bzw. e Konföderation. D Gliidstaate (me sait ne  *[[Land (Deutschland)|Länder]], [[Bundesland (Österreich)|Bundesländer]], [[Kanton (Schweiz)|Kantön]]* oder *[[US-Bundesstaat|Bundesstaate]]* oder ähnlig) gäbe mit em Biidritt zum Bundesstaat ihri staatligi Souveränität uf, bhalte aber ihri Staatlichkeit as Gebietskörperschaft mit eigener Regierig, eigenem Parlamänt und eigene Gricht. Bim Staatebund hingege bliibe si wiiter souveräni Staate.

Ere Person, wo dr Föderalismus andere staatlige Strukture vorzieht, sait me „Föderalist“.

## Lueg au
* Eiheitsstaat
* Bundesstaat
* Staatebund
* Kantönligeist
Bundesunmittelbares Gebiet

E **bundesunmiddelbars Gebiet** isch e Gebiet im ene Bundesstaat, wo zu keim vo de Einzelstaate ghört, sondern diräkt em Bund understoht. Sonigi Gebiet wärde hüfig au as Bundesterritorie bezeichnet, z Indie as Unionsterritorie. Bundesterritorie, wo d Bundeshauptstadt und eventuell ihr ängers Umland umfasse, bezeichnet me hüfig as Bundesdistrikt. E bekannts Bispil isch dr District of Columbia in de USA, wo d Bundeshauptstadt Washington, D.C. umschliesst.

Dr Gegebegriff isch dä vom bundesfreie Gebiet, das heisst vom ene Gebiet, wo zum ene Einzelstaat vom ene Bundesgsamtstaat oder Staatebund ghört, aber nit zum Bund sälber.
Reichsdeputationshauptschluss

Dr **Riichsdeputationshauptschluss** (das haisst *Hauptschluss*, also Abschlussbricht, *von ere usserordentlige [[Reichsdeputation|Riichsdeputation]]*) isch s letste bedütende Gsetz vom Heilige Römische Riich gsi. Es isch an dr letzte Sitzig vom Immerwährende Riichsdag am 25. Februar 1803 z Regensburg verabschiidet worde und isch mit dr kaiserlige Ratifikation am 27. April 1803 in Chraft dräte. 

S Gsetz het d Entschädigung vo de wältlige Fürste vom Riich greglet, wo Gebiet wäge de Revolutionschrieg verlore hai. Das isch möglig gmacht worde, vor allem wil chirchligi Herrschafte und Bsitzdümer säkularisiert, enteignet und de wältlige Fürste überge worde si, aber au chliineri wältligi Bsitzdümer si mediatisiert worde, d.&nbsp;h. si hai ihri Riichsunmittelbarkeit verlore und si eim vo de mächdigere Riichsständ understellt worde.

Em Text isch dr Entschädigungsplan zgrund gläge, wo im Juni 1802  Frankriich und Östriich abgmacht gha hai, und uf me Ardikel&nbsp;7 vom Friidensverdrag vo Lunéville basiert het, wo 1801 abgschlosse worden isch.
Direktorium

**Direktorium** (vo lat. *dirigere*, "leite"; *directorium*, "Leitigsorgan") bezeichnet:

*allgemein e Leitigsgremium, e Leitigsamt oder e Sammlig vo Richtlinie
*drei churzläbigi Herrschaftssystem und/oder gschichtligi Periode z Böhme (1618/19), z Frankriich (1795-1799) und in dr Schwiiz (1798-1800):
**s böhmische Diräktorium, die provisorischi Regierig wo die protestantische Ständ noch em Prager Fänstersturz z Böhme iigsetzt hai
** s französische Diräktorium wo sowol e Periode währed dr französiche Revolution (Directoire) bedütet, as au d Regierig zu dere Ziit
** s Helvetische Diräktorium, vo 1798-1800 die obersti Exekutive vo dr Helvetische Republik. Wird au as Begriff für die entsprächendi Periode bruucht.

*s Riichsdiräktorium vom Riichsdag im Heilige Römische Riich
*s liturgische Direktorium, dr liturgisch Kaländer vo dr römisch-katholische Chille
*e Bezeichnig für es Gremium wo mehreri Diräkter von ere Organisation umfasst.
Oberrheinischer Kulturpreis

Dr **Oberryynisch Kulturpryys** (dt. *Oberrheinischer Kulturpreis*) isch zwische 1966 un 1996 vu dr *Johann Wolfgang von Goethe-Stiftig* z Basel alljohr an Lyt vergee wore, wu sich uuszeichnet gha hän in Beryych vu dr Heimet- oder Kulturforschig im Elsass, z Bade, in dr Schwyz un z Vorarlbärg. uuszeichnet gha hän. Dr Pryys isch abwächselnd in Frankryych, Dytschland un in dr Schwyz iberreicht wore.

D Basler *Johann Wolfgang von Goethe-Stiftig* isch e Ableger vu dr Hamburger *Alfred Töpfer Stiftig*, wu wägem Verhältnis vu ihrem Stifter Alfred Töpfer zum Nationalsozialismus langi Zyt umstritte gsi isch. Syt dr 1990er Johr isch d Vergangeheit vu dr Töpfer-Stiftig kritisch diskutiert wore. Scho anne 1986 het dr Elsässer Freddy Raphael dr Oberryynischi Kulturpryys abglähnt. D Idee vu däm Pryys isch „d Entschärfig vu dr chinschtlige, dr organische Substanz vum Ruum widersprächende, nationale Gränze“ gsi. Im Zämmehang mit dr Vergangeheit vum Töpfer sin die Formulierige as zimli problematisch aagsäh wore, vor allem wel dr Töpfer sich in 1930er Johr fir d „Heimholig“ vu dytschsprochige Biet uusgsproche un d Bsetzig vum Elsass anne 1940 begriesst gha het. 1996 isch d Verlejig vu däm Pryys wäge däm yygstellt wore. Anne 1999 het dr Historiker Peter d Pryysvergabe zwische 1966 un 1995 untersuecht. No syre Aasicht heb s bi dr Vergab kei Yyfliss vun ere „pangermanische Politik“ gee.

## Pryystreger (Uuswahl)

* 1966 – Nathan Katz, Émile Storck
* 1967 – Friedrich Franz von Unruh, Hermann Schilli
* 1968 – Karl Ilg, Ernst Laur
* 1969 – Paul Bertololy
* 1970 – Friedrich Metz (postum), Fritz Hockenjos
* 1973 – Johannes Künzig
* 1974 – Charles Pfleger
* 1975 – Etienne Bilger, Emil Egli, Hans Killian
* 1977 – Gustav Adolf Wanner, Constantin Schäfer, Émile Georges Zink
* 1980 – Max Rieple, Louis Edouard Schaeffer
* 1982 – Benedikt Bilgeri, Woilfgang Müller
* 1983 – Adrien Finck, Robert Blum, Gerhard Jung
* 1984 – Lutz Röhrich, Conrad Winter, Hans Bringer
* 1985 – Dino Larese
* 1986 – Freddy Raphael *(het dr Pryys abglähnt)*, Stefan Sonderegger, Jean Egen
* 1987 – Albin Fringeli, Herbert Kessler, Georges Klein, Edith Picht-Axenfeld
* 1988 – Karl Kurrus
* 1989 – Horst Linde
* 1990 – Elsie Attenhofer, Berndmark Heukemes
* 1991 – Wolfgang Kehr, Julian Dillier
* 1994 – Walter Helmut Fritz
* 1995 – Heinz Spoerli, Paul Sacher
* 1996 – Albert E. Kaiser, Hans-Martin Gauger, Pierre Karli

## Fuessnoote


## Literatur
* Peter Lussy: *Bericht über die Tätigkeit der Johann Wolfgang von Goethe-Stiftung Basel 1968-1999*. Basel 2000
Unitarier

**Unitarier** si

*Ahänger vo dr religiöse Gmeinschaft vom Unitarismus
*e politischi Fraktion in dr Helvetische Republik wo dr Eiheitsstaat understützt het.
*e politischi Fraktion z Argentinie im 19. Johrhundert.
*Mitgliider im Verband vo de Wüsseschaftlige Katholische Studäntenverein Unitas.
Esslingen (Begriffsklärung)

**Esslingen** stoht fir:
* Esslenge am Necker, e Stadt z Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Landkreis Esslenge, en Landkreis z Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Esslingen ZH, e Ortschaft in dr Gmei Egg im Kanton Züri, Schwiiz

**Eßlingen** stoht fir:
* Eßlingen, e Gmei z Rhyyland-Pfalz, Dytschland
* Eßlingen (Solnhofen), en Ortsdeil vu Solnhofen z Bayern, Dytschland
* Eßlingen (Tuttlingen), en Stadtdeil vu Duttlinge z Bade-Wirttebärg, Dytschland
Mediation

Mit **Mediation** cha gmeint si
* allgemein e Schlichdigsverfahre
* d Ziit vo dr Mediation in dr Schwiizer Gschicht

*Lueg au:*
* Mediationsakte
Reisläufer

As **Reisläufer** si d Schwizer Söldner bezeichnet worde, wo bis ins 17.&nbsp;Johrhundert im Dienst vo zahlriiche europäische Herrscher gstande si. S mittelhochdütsch *reise* bedütet «chriegerische Uszug, Chriegszug, Fäldzug»; s isch s Vorläuferwort vom moderne und ganz zivile *Reis* im Sinn vo «Gschäfts- oder Ferieräis».

## D Blüetezit vo dr Reisläuferei
Die grossi Ziit vo de Reisläufer si d Chrieg um s Herzogtum Mailand um 1500 gsi. D Schlachte z Italie zele zu de bluetigste, wo sich Söldnerarmeä je gliiferet hai. Um die Zit isch dr Widerstand gege d Reisläuferei vor allem in de riiche Stedt immer sterker worde. Lüt wie dr Baasler Autor vo Fasnachtsspiil, dr Pamphilus Gängebach, häi die hooche Here, wo Söldner vermiddlet häi,  aaklagt, ass si d Chinder vo dr Stadt wurde verkaufe. Das het denn 1521 z Baasel zum Bangsionesturm gfüert, und d Rootshere, wo Bangsione vo Frankriich aagnoo häi, si us em Root gheit worde.

In dr Äidgenosseschaft as Ganzem isch dr Solddienst wirtschaftlig aber z wichdig gsi und bis 1792 isch dr Kaputulazionsverdraag mit Frankriich immer wider verlengeret worde, wo am 29. Novämber 1516 as Folg vo dr Schlacht bi Maignano z Friiburg im Üechtland abgschlosse worde isch. Dä Verdraag isch au as Vorbild für Verdrääg mit andere öiropäische Mächt brucht worde. S Helvetische Corps, wie sich d Äidgenosseschaft im 17. Joorhundert bezäichnet het, het sich verpflichdet,  für Frankriich Kontingänt z stelle, wo in dr Schwiz wurde usghobe wärde.

## S Ändi vo dr Söldnerei
Im spoote 18. Joorhundert isch dr Solddienst immer weniger populär worde und immer weniger Schwizer häi sich lo aawärbe. Noch em Sturm uf d Tuilerie am 20. August 1792 het Frankriich alli Soldverdrääg kündet, under em Napoleon het die Helvetischi Republik aber wider Soldate müesse stelle, kuum aber Freiwilligi gfunde. In dr Zit vo dr Restauration häi Schwizer Söldner vilmol für reakzionäri Regierige die liberale Ufständ zämmedätscht, und das het liberale Schwizer Politiker nid gfalle. Mit dr liberale Regenerazion isch denn in de Kantonsverfassige s Abschliesse vo Militärkapitulazione verbote worde, und 1849 het dr liberali Bundesstaat Militärkapitulazione au uf dr Bundesebeni verbote. D Kantöön häi s Gsetz aber nid welle implementiere und sich an die alte Verdrääg ghalte. Vom 30. Juli 1859 aa het dr Bundesroot verbote, Schwizer Bürger aazwärbe, aber jede het chönne uf äigeni Fust in fremdi Dienst iidräte.

Bis 1929 hai Schwizer Bürger döfe in fremde Armeä diene. Sit denn si Söldner vor Gricht gstellt worde, wenn si in d Schwiz zruggcho si. Die einzigi Usnahm isch dr Dienst in dr päpstlige Schwizergarde, wo au hüt no nume us Schwizer Katholike bestoht. Mit vile Staate het d Schwiz hützudag Abkomme über dr Milidärdienst vo Schwizer und Doppelbürger. Dr Dienst in dr französische Fremdelegion isch aber bis hüt immer no stroofbar.

## Fuessnote
Ludwigsburg (Begriffsklärung)

**Ludwigsburg** stoht fir

* d Chreisstadt Ludisburg z Bade-Wirttebärg
* dr bade-wirttebärgisch Landchreis Ludisburg
* s Residänzschloss Ludisburg

* e Ortsdeil vu dr Gmei Schenkenberg im Landkreis Uckermark z Brandeburg
* e Ortsdeil vu dr Gmei Loissin im Landkreis Ostvorpommern z Meckleburg-Vorpommern
* e Ortsdeil vu dr Gmei Waabs im Kreis Rendsburg-Eckernförde z Schleswig-Holschtein
* s Guet Ludwigsburg z Waab un s glyychnamig Herrehuus

**Lueg au**
* Ludwigsberg
Ludwigsberg

**Ludwigsberg** stoht fir

* e Ortsdeil vu Türkheim, Landkreis Unterallgäu, Bayern
* e Ortsdeil vu Bad Kötzting, Landkreis Cham, Bayern
* e Ortslag z Saarbrücken-Malstatt
* e Guetshof im ehmolige Landkreis Dramburg, Westpommern

* dr dytsch Namme vu dr Ortschaft Ludvické Hory in dr Tschechische Republik

* e Bärg bi Wiesloch, Rhyy-Necker-Chreis, Bade-Wirttebärg

* e ehmolig Schloss z Saarbrücken

**Lueg au**
* Ludwigsburg
FC Arsenal

Dr **FC Arsenal** isch ä Fuessballverein us London in England, wo i dr Premier League spiilt. D Vereinsfarbä si rot-wyss. Dr FC Arsenal isch im Johr 1886 gründet worde. Är zählt näbe Manchester United, FC Chelsea und em FC Liverpool zu de grosse Vier vo dr Premier League. Dr Klub spiilt im Emirates Stadium, es het 60.355 Plätz. Zu de bekannte ehemolige Fuessballer ghöret de Thierry Henry, Dennis Bergkamp, Patrick Vieira, Jens Lehmann und de Tony Adams.

## Weblinks

* Offizielli Website
* Arsenal-Fansite
* Arsenal News
Satellitenstaat

E **Satellitestaat** isch e Bezeichnig für e chliinere Staat, wo vom ene grössere abhängig isch.  Hüfig si Satellitestaate formal unabhängig, wärde aber politisch vom sterkere Staat dominiert. Klassischi Bispil si öbbe die Staate, wo churz vor oder währed em Zweite Wältchrieg under dr Kontrolle vo Dütschland, Italie oder Japan „unabhängig“ worde si (Vichy-Frankriich, d Slowakei, Kroatie, Montenegro, Mandschukuo), oder d Mitgliidstaate vom Warschauer Pakt, wo d Politik von ene zum e grosse Deil vo dr Sowjetunion dominiert worden isch. Die hai im Allgemeine nume wenig eigeni Macht gha und hai sich in grundsätzlige Entscheidige immer noch dr Sowjetunion müesse richte (Breschnew-Doktrin).

Die erste Satellitestaate si scho im Alterdum errichtet worde, vor allem am Rand vom eigene Herrschaftsberiich zur Gränzsicherig oder zum wiit entfärneti Gebiet, wo schwer kontrollierbar gsi si, über e lokale Vasall an sich z binde, ohni ass me allzu vili eigeni Mittel hätt müesse iisetze (z.&nbsp;B. d Königriich Mauretanie und Judäa under de Römer). Die gliichi Überlegig het au in dr Kolonialziit zu mehrere europäische Protektorat gfüehrt. Drbii het s grossi Underschiid ge in dr lokalen Autonomii: mänggisch si nume einzelni Garnisone vo dr Schutzmacht im Land stationiert gsi si, meistens in dr Nöchi vo dr Hauptstadt;  oder d Politik vo dr Lokalregierig isch vo usländische Beroter bestimmt worde, vor allem in dr Usse- und Verteidigungspolitik; oder dr Status isch fast dä von ere Kolonii gsi. 

Dr Begriff grift s Bild vom ene Satellit uf, also vom ene künstlige oder natürlige chliinere Objekt, wo sich im Gravitationsfäld vom ene grössere Himmelskörper bewegt und ihm nit cha entcho.

En elteri Bezeichnig isch **Vasallestaat**, abgleitet vo Vasall.
Restauration

Dr Begriff **Restauration** (dütsch: "Widerhärstellig") stoht für:

Historisch-politisch
*Restauration (Geschichte), en allgemeini Bedütig vom Begriff im historische Kontext, 
*d Stuart-Restauration (ängl. "*Restoration*"), Epoche in dr änglische Gschicht zwüsche 1660 und 1689, 
*d Restauration z Frankriich, d Epoche vo dr Widerhärstellig vo dr Bourbonemonarchii z Frankriich (1814–1830)
*d Restauration z Spanie, d Epoche vo dr Widerhärstellig vo dr Monarchii z Spanie (1874–1931) zwüsche dr Erste und dr Zweite Spanische Republik
*d Restauration in dr Schwiiz, d Epoche vo dr deilwiise Widerhärstellig vo de vorrevolutionäre politische Zueständ in dr Schwiiz zwüsche 1814 und 1830
*d Meiji-Restauration; dr politisch Umbruch im Johr 1868 und dr Afang von ere neue Regierigsform z Japan

Anderi Bedütige
*Restaurierig, e Begriff im Sinn vo dr Widerhärstellig vo Kunstwärk und historische Objekt, wo volkstümlich verbreitet isch
*Gastronomii, wäge dr Widerhärstellig vo de menschlige Chreft mit Spiis und Drank.
*Dental-Restauration im Sinn von ere Zahnrestauration und Milchzahnrestauration
Tübingen (Begriffsklärung)

**Tübingen** stoht fir:

* d Universitetsstadt Dibenga z Bade-Wirttebärg
* dr Landchreis Dibenga
* d *Tübingen-Klasse*, e Böuraie vu Frachtschiff vu dr Reederei Hamburg-Amerika-Linie
* d *Tübingen*, e dytsch Lazarettschiff, wu 1944 vu britische Flugzyyg versänkt woren isch
Pestalozzi

**Pestalozzi** stoht für: 
* (2970) Pestalozzi, en Asteroid
* Pestalozzi + Co AG, e Schwiizer Metall- und Stahlhandelsundernähme, wo 1788 gründet woren isch 
* Dr Pestalozzi Verlag z Erlange (Deil vo dr VEMAG Verlags- und Medie AG z Köln)

**Pestalozzi** isch dr Familiename vo dene Persone:
*d Anna Pestalozzi, geb. Schulthess (1738−1815), e Schwiizer Pedagogin, d Frau vom Johann Heinrich Pestalozzi
*d Ariane Pestalozzi (* 1969), e dütschi Schauspiilere
*dr Hans A. Pestalozzi (1929–2004), e Schwiizer Gsellschaftskritiker
*dr Hans Konrad Pestalozzi (1848–1909), e Schwiizer Politiker und Architekt
*dr Heinrich Pestalozzi (1790–1857), e Schwiizer Ingenieur und Oberst, dr 1. Presidänt vom Schwiizerische Ingenieur- und Architekteverein, SIA
*dr Heinrich Karl Pestalozzi (1825–1891), e Schwiizer Oberst, Stadtroot und Profässer (dr Uränkel vom Pedagog)
*dr Johann Heinrich Pestalozzi (1746–1827), e Schwiizer Pedagog
*dr Yvan Pestalozzi (* 1937), e Schwiizer Iiseplastiker
Anna Pestalozzi

D **Anna Pestalozzi** (* 9. August 1738 z Züri; † 17. Dezember 1815 z Yverdon-les-Bains; gebürtigi *Anna Schulthess*) isch d Frau vom Johann Heinrich Pestalozzi, het d Huuswirtschaft vo siine Chinderheim gfüehrt und d Chinder as Huusmueter und Pedagogin bedreut.

D Anna het dr Pestalozzi im Septämber 1769 z Gäbestorf gege dr Wille vo ihre Eltere ghürotet. Wäge siine revolutionäre Ideä isch d Familie scho churz noch dr Hochziit bankrott gsi. Dr Pestalozzi het sich Gäld vo meh as sächzig Persone usglehnt und d Anna het sich ihr Erbdeil vo de Eltere lo uszahle,  zum im Pestalozzi si Vision von ere landwirtschaftlige Erziehigsastalt verbunde mit Bauelleindustrii chönne realisiere. Dr Pestalozzi het versuechswiis 37 Chinder in sim Huus ugfnoh, und d Anna het se im Eleigang versorgt. 1780 het dr Pestalozzi s glehnte Gäld und s Vermöge vo siiner Frau verwirtschaftet und das isch s Ändi vo däm Versuech gsi.

1770 isch ihr ersts und einzigs Chind, dr Johann Jakob, uf d Wält cho. Er het an Epilepsii glitte, und d Anna het sich sälber d Schuld dra ge.  

D Anna het s Läbe vo ihrem Ma deilt und siini Waise- und Chinderheim z Stans und z Burgdorf gleitet. Wie si mit de Chinder umgangen isch, isch d Inspiration für im Pestalozzi siini pedagogische Ideä gsi. Drnäbe het si sich vor allem mit Musig, Literatur, Handarbeite und Chartespiile mit ihre Fründinne entspannt.

Wo dr Pestalozzi s Institut z Yverdon übernoh het, isch d Anna scho über Sächzig und gsundheitlig schwer agschlage gsi. Trotzdäm het si wider die huuswirtschaftligi Leitig vo der Erziehigsastalt übernoh und d Chinder bemueteret, wo im Pestalozzi averdraut worde si. Si isch z Yverdon 1815 an ere Huestechrankhet gstorbe.

## Literatur
* Dagmar Schifferli: *Anna Pestalozzi-Schulthess 1738-1815: Ihr Leben mit Heinrich Pestalozzi*. Pedo Verlag, Zürich, 1998.
* Käte Silber: *Anna Pestalozzi Schulthess und der Frauenkreis um Pestalozzi.* Berlin, 1932.

## Weblingg
Zensuswahlrecht

Under eme **Zensuswahlrächt** verstoht mä e Wahlsystem, won es ungliichs Wahlrächt vorgseht und d Stimme vo de Wähler noch deren ihrem Stüürufkomme (Zensus) oder Bsitz gwichtet. Wil s nit an die gsellschaftligi Schicht (Klass) bunde gsi isch, hät theoretisch e riiche Arbeiter meh Stimme chönnte ha as en arme Adlige. Faktisch het s historische Zensuswahlrächt aber bsundrigs Arbeiter, Buure und Fraue vom Wahlrächt usgschlosse. Denn het s z Dütschland vor allem vor 1848 System ge, wo nume e chliineres Quorum vom Parlamänt für e Zensuswahlrächt offe gsi isch; die rästlige Sitz si im Voruus vom Wahlrächt usgschlosse, das heisst em höchere Adel vorbhalte, gsi. Berüehmt-berüchtigt worde isch denn vor allem au s Dreiklassewahlrächt in Preusse vo 1851 bis 1918. 

## Schwiiz
Die Helvetischi Republik het d Gliichheit vo alle Bürger, das heisst nume vo Manne, iigfüehrt. Noch ihrer Uflösig 1803 isch scho in dr Mediationsziit e Zensuswählrächt iigfuehrt worde, was de wohlhabende aristokratische Schichte e grosse Vordeil ge het. An däm het sich, verständligerwiis, au in dr reaktionäre Restaurationsziit nüt gänderet.

Noch de liberale Revolutione um 1830 het s in e baar Kantön für e churzi Ziit e bsundrigs Zensuswahlrächt ge. Es het sich nit am Stüürufkomme oder am Bsitz orientiert, sondern het d Bürgerschaft vo de Hauptstedt gegenüber dr Landbevölkerig bevorzugt, wo in de Parlamänt nume e dütlig underproportionali Verdrätig übercho het. Das het zu soziale Unruehe gfüehrt, im Fall vom Kanton Basel  zum ene Bürgerchrieg im Johr 1833 und dr Deilig vom Kanton.

Dass e Zensus-Wahlrächt überhaupt het chönne existiere zu dere Ziit, erklärt sich mit dr Orientierig vo de domolige Schwiizer Liberale an dr Pariser Juli-Revolution vo 1830, wo grossbürgerlig gsi isch und ebefalls e Wahlzensus vorgseh het. Au in de katholisch-konservative Kantön, wo sich d Revolution nume deilwiis duregsetzt het, het me mit eme Wahlzensus operiert, wo sich vor allem gege Nit-Katholike grichtet het.

## Quelle
* H. Boldt:* Reich und Länder, Texte zur deutschen Verfassungsgeschichte im 19. und 20. Jahrhundert*, 1987
* F. Schaffer: *Abriss der Schweizer Geschichte*, 1972
Zensus

**Zensus** oder **Census** stoht für:

* Volkszellig
* Mindestiikomme für d Wahlberächtigung im Zensuswahlrächt
* Im antike Rom het dr Zensus d Schetzig vo de Bürger im ganze Imperium chönne si (Riichszensus ,*Iustrum*) oder d Schetzig vo de Iiwohner von ere Provinz (Provinzialzensus)
* im Mittelalter: „Zins“, Abgob, Stüüre.
Wattenwyl

**von Wattenwyl** (alem. **vo Wattewyl**, fr. **de Watteville**) isch dr Name vom ene Bärner Patriziergschlächt und dr Familiename vo dene Persone:
* dr Alexander Ludwig von Wattenwyl (1714–1780), en Schwizer Historiker und Politiker
* d Alix de Watteville (1889–1964), e Schwiizer Schriftstelleri
* d Anna vo Wattewyl (1841–1927), e Schwiizer Pionieri vo dr Heilsarmee
* dr Dani vo Wattewyl (* 1972), en Schwiizer Radio- und Fernsehmoderator
* dr Eduard von Wattenwyl (1820–1874), en Schwiizer Jurist, Guetsbsitzer, Politiker und Historiker
* dr Emanuel vo Wattewyl (1769–1817), en Bärner General und Föderalist währed dr Helvetik
* dr Friedrich von Wattenwyl (Politiker) (1852–1912), en Schwiizer Politiker
* dr Friedrich von Wattenwyl (Bischof) (1700–1777), en Schwizer Guetsverwalter, Gründer vom Sämfchorn-Orde und spöötere Bischof vo de *Herrnhuter Brüdergemeine*
* dr Friedrich Moritz von Wattenwyl (1867–1942), en Schwiizer Generalstabsoffizier
* dr Jacques de Watteville (* 1951), en Schwiizer Diplomat
* dr Jakob von Wattenwyl (1466–1525), en Schwiizer Politiker
* dr Jean Charles de Watteville (1628–1699), en spanische Diplomat und Botschafter z Ängland
* dr Johannes von Watteville (1718–1788), en dütsche evangelische Bischof und Missionar
* dr Karl Brunner-vo Wattewyl (1823−1914), en Schwiizer Naturforscher, Physiker, Geolog, Diräkter vom Telegrafenamt z Wien und Entomolog
* dr Karl Emanuel von Wattenwyl († 1754), en Schwiizer Jurist und Schulthess
* dr Ludwig von Wattenwyl (1669–1740), en Schwiizer Politiker und Militärperson
* dr Niklaus Rudolf vo Wattewyl (1760–1832), en Schwiizer General

**Lueg au:**
* Béatrice-von-Wattenwyl-Haus, es Stadtpalais i de Altstadt vo Bärn, wo vom Bundesrot bruucht wird (z.&nbsp;B. för d *Vo-Wattewyl-Gsprööch*)
* Wattenwil (Begriffsklärung)
Molsheim

**Molse** (fr. *Molsheim*, dt. *Molsheim*) ìsch e Stadt ìm Arrondissement  () im Unterelsàss (Bas-Rhin).

## Geogràfi
Molse lijt àn dr Brisch, eme kline Fluss, wie vun dr Vogese züe dr Ill fließt. S Stadtel lijt rund 30 km sìdweschtlich vun Stroßburi àm Ìwergàng vun dr Rhinewene züe dr erschte Bickel vun dr Vogese, wie Rawe wàchse. D elsassisch Winstroß geht durich Molse.

## Gschìcht
Molse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 820.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Molse ìsch . Molse ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Molse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.mairie-molsheim.fr

## Referanza
Liste Schweizer Generäle

D **Liste vo de Schwiizer Generäl** listet Generäl uf, wo Oberbefählshaber vo eidgenössische Druppe gsi si. 

Dr General isch dr höchsti Dienstgrad in dr Schwiizer Armee, isch für e Oberbefählshaber vo dr Armee reserviert und wird nume in Chriegsziite ernennt. Drumm isch de letscht amtierend General i de Schwiz de General Guisan wärend em Zweite Wältchrieg gsi. Wahlbehörde wär hützutags di vereinigti Bundesversammlig.

Liste vo de Schwizer Generäl noch historische Zytabschnitt gordnet:

In dr Schwiiz wird d Gattigsbezeichnig **General** für alli Dienstgrad über em Oberst (Brigadegeneral, Generalmajor, Generalleutnant, General) nit brucht.

D Leiter vo dr Schwiizer Delegation z Panmunjeom hai währed ihrer Mission dr Ditel vom ene Generalmajor (was eme Divisionär entspricht) übercho: Adrien Evéquoz 2000-2004, Gerhard Brügger 2004-2007, Jean-Jacques Joss sit 2007.
Andreas Merian

Dr **Andreas Merian** (* 19. Septämber 1742 z Buus; † 25. Februar 1811 z Basel) isch e konservative Basler Politiker und Landamma vo dr Schwiiz währed dr Mediationsziit gsi. 

## Läbenslauf
Dr Andreas Merian isch 1742 z Buus uf d Wält cho as Sohn vom reformierte Pfarrer vo Buus, em Andreas Merian, und vo dr Dorothea Beck. Dr Merian het Philosophii und Rächt an dr Basler Uni gstudiert. 1768 isch er Sekretär vo dr stedtische Kanzlei worde.  1771 het er d Margaretha Iseli, d Dochter vom Johann Lukas Iseli, ghürotet. 1776 isch er Sächser vo dr Zumft zu Räblüt worde und 1782 Wiischriiber und Ingrossist (Hypothekebuechfüehrer). Der Gross Root het en 1783 im ene widerrächtlige Verfahre zum Stadtschriiber gwehlt und 1790 isch er Oberstzumftmeister worde.  Währed dr Basler Revolution vo 1798 isch er zum Rückdritt zwunge worde und het sich uf si Landguet z Rieche zruggzoge. Vo 1799 bis 1800 hai en d Franzose in politischer Geiselhaft ghalte. Won er freigloo worden isch het er d Wahl in d Munizipalität und in d Gemeindikammere abglehnt. Währed em antihelvetische Putsch 1802 het er z Basel as Presidänt vo de stedtische Behörde amtiert und isch as kantonale Abgsandte uf die föderalistischi Dagsatzig z Schwyz gschiggt worde. Wo Frankriich sich iigmischt het, isch dr Merian in s Badische gflüchtet und isch erst noch em Erlass vo dr Mediationsakte zruggcho. Dr Grooss Root het en 1803 und no einisch 1806 zum Bürgermeister gwehlt, e Boste won er bis zu siim Dod bsetzt het. 1806 isch er Landamma vo dr Schwiiz gsi. Siini Beziehige mit em Napoleon si sehr agspannt gsi. Dä het em Merian und siiner Familie vorgworfe, z brobiere d Kontinentalsperri umzgoh (Neueburger Affäre). 

Dr Andreas Merian isch 1811 z Basel gstorbe.

## Si politischi Haltig
Dr Merian isch 1777 zwar bi dr Gründig vo dr Basler Gsellschaft zur Ufmunterig und Beförderig vom Guete und Gemeinnützige (dr GGG) vom Basler Ufklärer Isaak Iseli drbii gsi, sust isch er aber eine vo de reaktionärste Politiker z Basel gsi. Er het sich hartnäckig gwehrt gege alli Reforme, wo d Revolution z Basel und denn d Helvetik in dr ganze Schwiiz het welle iifüehre. Das het en in de konservative Kreis, wo noch em Sturz vo dr Helvetische Republik an s Rueder cho si, sehr populär gmacht. Bi de Neuerer wie em Peter Ochs und au bi de Franzose isch er allerdings verhasst gsi. In d Geiselhaft isch er aber nit wäge siine konterrevolutionäre Dätigkeite cho, sondern wil er sich der Republik gegenüber verweigeret het.  As Bürgermeister het dr Merian zwar groossi Macht gha, het die aber kuum bruucht zum d Restauration z fördere, sondern het sich druf verstifft, ass s Ancien Régime d Neuerige letztändlig wurd überstoh.

## Literatur
* 
* 
* Eduard His: *Basler Staatsmänner des 19. Jahrhunderts*, Basel 1930.
* André Salvisberg: *Revolution in Basel*, Basel 1998.
Thun

**Thun** (frz. *Thoune*, ital. verautet *Thuno*) esch e Iiwohnergmeind ond de Hauptort vom Verwaltigschreis Thun vom Kanton Bärn. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.

## Geografi
D Stadt liit dört, wo d Aare us em Thunersee usefliesst. Der Fluss isch i zwöi Kanäl deilt und zwüschedrinn lyt der Bälliz. Es het drü Schlöise zum s Wasser i der Aare z reguliere. Am Fluss isch au e Baadi und es Chraftwärch.

S Schloss Thun isch uf emene Hoger oben a der Altstadt.

Thun het e Bahnhof a der Lötschbärglinie, und vo do goot au e Linie uf Münsigen und is Ämmetaal.

D Gmeindsgebiet het 45,6 Prozänt Sidligsflechi, 32,1 Prozänt landwirtschaftlechi Flechi, 19,7 Prozänt Waud u 2,5 Prozänt süschtigi Flechine. 

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11,9 Prozänt gläge.

## Religion
69,6 Prozänt vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 14,5 Prozänt si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,1 %, CVP 2,3 %, EVP 5,3 %, FDP 8,5 %, GLP 6,3 %, GP 8,9 %, SP 19,6 %, SVP 25,5 %, Suschtigi 7,5 %.

E bekanti Politikerin, wo vo Thun chunt, isch d Regula Rytz.

## Wirtschaft
Näb em Tourismus send Maschene- ond Apparatebou, Nahrigsmettelindustrii, Verlagswäse ond s Militär vo wirtschaftlicher Bedüütig. Thun esch di gröschti Garnisonsstadt vo de Schwiizer Armee. D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,4 % gläge.

Vo Thun uus fahre d Schiff uf e Thunersee.

I der Stadt isch e grossi Gasärne vor Schwiizer Armee.

## Kultur
Jewiils vom letschtä Sunntig vom Septämber bis am Zischtig isch dr Usschiessät. Am Uschiessät geits vorauem um d Kadettä wo düe Armbruschtschiässä und umä Fulehung, e Gstalt wo an der Hofnarr vom Karl em Küehne erinneret.

Thun het es Kunschtmuseum.

## Sprach u Dialäkt
Bir Voukszellig 2000 hei vo de 40'377 Ywohner 90,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1 % Französisch u 1,8 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Thun ghört zum Hochalemannisch.

## Lüüt
* Markus Feldmann (1897–1958), Bundesraat
* Jean Ziegler (* 1934), Politiker, Professor u Schriftsteller
* Barbara Traber (* 1943), Schriftstellerin und Übersetzerin
* Lukas Bärfuss (* 1971), Schriftsteller u Dramatiker

## Literatur
* 

## Weblink

* www.thun.ch

## Fuessnote
Peter Burckhardt

Dr **Peter Burckhardt** (1742-1817) isch e Basler Politiker und 1812 Landamma vo der Schwiiz  gsi.

## Läbenslauf
Dr Peter Burckhardt isch am 25. August 1742 z Basel uf d Wält cho, as Sohn vom Hans Balthasar Burckhardt, em Chaufma, Drizähner (d. h. Mitgliid vom Gheime oder Drizähner Root) und Dagsatzigsgsandte, und vo dr Valeria Beck. Er isch mit dr Anna Forcart, dr Dochter vom Basler Grossroot und Stadtschriiber Dietrich Beck, verhürotet gsi. 1761 het dr Burckhardt d Firma vom Vater übernoh. 1772 isch in dr Grooss Root gwehlt worde. Vo 1784 bis 1798 isch er im Chliiroot oder Drizähnerroot gsässe. 1772-96 isch er Dagsatzigsgsandte gsi, 1789 Oberstzumftmeister, 1790-98 Bürgermeister. Noch dr Gründig vo dr Helvetische Republik isch er 1798 Mitgliid vo dr Basler Nationalversammlig worde. Vo 1803 aa isch er wider Groossroot, vo 1811 aa Chliiroot, und vo 1811 bis 1815 Bürgermeister gsi. Wo Basel 1812 dr eidgenössisch Vorort worden isch, isch er Landamma vo dr Schwiiz gsi. As Freimuurer isch er Mitgliid in verschiidene Loge in dr Schwiiz und im Usland gsi.

Dr Peter Burckhardt isch am 24. Merz 1817 z Basel gstorbe.

## Literatur
*
Emanuel von Wattenwyl

Dr **Sigmund David Emanuel vo Wattewyl** (* 1. September 1769 z Bärn; † 13. Merz 1817 z Bärn) isch e Bärner General und Föderalist währed dr Helvetik gsi. 

Är isch e Sohn vom Marcus Sigmund Emanuel vo Wattewyl, eme Soldoffizier und Vogts vo Landshut, und dr Katharina Jenner gsii.
, Tochter des Ludwig Philibert, Dragonerobersten und Grossrats. Offizier in holländ. Diensten.

Im Johr 1802 hai d Föderaliste sich druf vorbereitet, die Helvetisch Regierig z stürze. Dr Wattewyl het im Bärner Oberland dr Landsturm mobilisiert. D Föderaliste hai dr Landamma Dolder noch Jegistorf entfüehrt, und dä isch am 14. Septämber zruggdrätte. An siiner Stell isch dr Wattewzl zum Landamma ernennt worde. Dr Dolder isch aber scho zwei Dag druf wider zruggbrocht und as Landamma iigsetzt worde underem Druck vom französische Gsandte, und dr Polizeiminister Tribolet, wo hinder dr Entfüehrig gsteggt het, isch entloo worde. Dr Wattewyl het d Füehrig vo de föderalistische Druppe übernoh, und het Bärn, dr Sitz vo dr Helvetische Regierig afo belagere. Uf dr Höchi vom Pfaue isch s zum e Gfächt cho, die unmotivierte helvetische Druppe hai sich noch churzem zruggzoge. Am 18. Septämber 1802 het dr Wattewyl zsämme mit em Gaudard, em Oberbefählshaber vo de helvetische Druppe z Bärn, d Kapitulation vo dr Helvetische Regierig underschriibe.

1802 isch dr vo Wattewyl Landammann vo dr Schwyz bstellt worde, het uf französische Druck s Amt aber muesse ufgää. Vo 1803 bis 1817 isch er Mitglid im Grosse Rot z Bärn gsi und vo 1810 bis 1817 Mitglid vo dr Landesökonomikommission. 

Är isch verhürotet gsi mit dr Johanna Elisabeth vo Sinner.

## Literatur
* Isabelle Zeerleder: *Die Beschiessung von Freiburg während des „Stecklikrieges" am 26. September 1802.* In: *Berner Zeitschrift für Geschichte und Heimatkunde.* Band 3 (1941), Heft 4

## Weblink
* 

## Nowiis
Landammann der Schweiz

Dr **Landamma vo dr Schwiiz** isch en Art Staatsoberhaupt vo dr Schwiiz zur Ziit vo dr Mediation vo 1803 bis 1813 gsi. S Amt und vor allem si Inhalt, won em nume wenig Kompetänze ge het, isch d Idee vom Napoleon Bonaparte gsi, wo eso d Schwiiz het welle kontrolliere.

Noch dr Mediationsverfassig het die Schwiizerischi Eidgenosseschaft sächs Vorört gha, Freiburg, Bärn, Solodurn, Basel, Züri und Luzärn. Die hai jedes Johr in dere Reihefolg abgwächslet. Dr Schultheiss oder Bürgermeister vom Vorort isch Landamma vo dr Schwiiz worde und het dr Vorsitz vo dr Dagsatzig übernoh, het dr diplomatisch Verchehr mit em Usland gleitet und d Ufsicht über d Kantön gha. Im Gegesatz zum Landamma vo dr Mediation het dr Landamma vo dr Schwiiz während dr Helvetik noch dr Verfassig vo Malmaison as Vorsitzende vom Chliine Root, dr Regierig vom helvetische Eiheitsstaat, sehr vil meh Macht usgüebt. Die meiste vo dene Kompetänze si in dr Mediation an d Kantön zruggee worde.

Mit em Bundesvertrag vo 1815 isch s Amt vom Landamma vo der Schwiiz ufghobe worde.
## Amtsinhaber
Die folgende Magistrate si Landammanne vo dr Schwiiz gsi:
* Louis d'Affry (Freiburg), 10. März – 31. Dezember 1803 und 1809
* Niklaus Rudolf vo Wattewyl (Bärn), 1804 und 1810
* Peter Glutz-Ruchti (Solodurn), 1805
* Andreas Merian (Basel), 1806
* Hans vo Reinhard (Züri), 1807 und 1813
* Vinzenz Rüttima (Luzärn), 1808
* Heinrich Daniel Balthasar Grimm vo Wartefels (Solodurn), 1811
* Peter Burckhardt (Basel), 1812

Die Funktion sött nit mit dere vom kantonale Landamma verwächslet wärde.

## Weblingg
*
Johann Jacob Wehrli

Dr **Johann Jacob Wehrli** (* 6. November 1790 z Eschikofe (Gmaind Hüttlinge TG); † 15. März 1855 z Andwil TG) isch e Schwiizer Pedagog gsi.

Em Johann Jacob Wehrli si Vater isch e Schuelmeister z Eschikofe gsi. Er isch uf Hofwil gange, won er under em Philipp Emanuel vo Fellebärg d Armeschuel gleitet het, wo 1804 gründet worden isch und wo Underricht mit Handarbet verbunde het. Vo ihm hai die landwirtschaftlige Wehrli-Schuele ihre Name übercho. As Erzieher het sich dr Wehrli nit vo siine Zögling abgsunderet, sondern het zsämme mit ene gschafft, gässe und gschlofe.

1833 het en dr Thurgauer Regierigsroot zum erste Diräkter vom Lehrerseminar ernennt, wo bis 1850 in dr Seeburg z Chrüzlige deheim gsi isch. Wo 1852 dr Thomas Scherr Presidänt vom Erziehigsroot worden isch, isch dr Wehrli wäge de underschiidlige Uffassige in dr Lehrerusbildig zruggdrätte und het z Andwil e Privatschuel ufgmacht.

## Literatur
*  
* Heinrich Morf: Johann Jakob Wehrli (1790-1855). Neujahrsblatt der Hülfsgesellschaft Winterthur 29/1891. Winterthur 1890.
* Alfred Schmid: Das Seminar in der Seeburg. In: Die Seeburg in Kreuzlingen. Herausgegeben von Jürg Ganz, Kreuzlingen 1985. S. 44-59.

## Weblingg
*
Helene Hegemann

D **Helene Hegemann** (* 19. Februar 1992 z Friiburg im Briisgau) isch ä ditschi Schrifdschdellere, Regisseurin un Schauspilere.

## Läbe
D Helene Hegemann isch z Bochum uffgwachse. Nach m Tod vun ihrere Mueder isch se im Alder vu vierzeh Johr zu ihrem Vadder Carl Hegemann nach Berlin zoge. Im Winder 2007 isch ihr Theaderstück Ariel 15 im Ballhaus Oschd urufgführt worre un 2008 hett s Dütschlandradio e Hörschbil drus gmachd. Im selbe Johr isch es ihr glunge, d Bundeskulturschtiftung vun em e Drehbuch z überziige, wo se im Alder vu vierzeh Johr gschribe gha hett: S Jugenddrama *Torpedo*, wo im Summer 2009 in de ditsche Kinos gloffe isch, isch sehr positiv ufgnumme un mid em Max-Ophüls-Preis uszeichnet worre. Im Episodefilm Deutschland 09 hett d Hegemann 2009 eini vu de Hauptrolle gschbild im Bidrag vu de Nicolette Krebitz, wo *Die Unvollendete* gheiße hett. 

2010 isch ihr Debüroman *Axolotl Roadkill* ruskomme, 2013 ihre zweite Roman *Jage zwei Tiger*.

## Veröffentlichunge
### Roman
* *Axolotl Roadkill.* Ullstein Verlag, 2010
* *Jage zwei Tiger.* Hanser, Berlin 2013
* *Bungalow*. Hanser, Berlin 2018

## Film
* *Torpedo* (Drehbuech, Regie), 2008
* *Deutschland 09* (als Darstellerin), 2009
* *Axolotl Overkill* (Drehbuech, Regie), 2017

### Hörspiil
* *Ariel 15 – oder die Grundlagen der Verlorenheit*, Regie: Elisabeth Putz, Produktion: Deutschlandradio Kultur, 2008

### Theater
* *Lyrics - Dieses Gedicht wurde vor ca. 20.000 Jahren geschrieben und ist immer noch aktuell*, 2011

## Uuszeichnige
* 2008 *Hörspiel des Monats* Oktober für *Ariel 15 – oder Die Grundlagen der Verlorenheit*
* 2009 *Max-Ophüls-Priis* für *Torpedo*

## Weblingg
* 
* 
* Dr Myspace-Account vu dr Hegemann
* ''Torpedo'' bi ''Filmgalerie 451''
* Porträt uf Welt Online, vu dr Cosima Lutz,  20.01.2010
* Porträt in dr ZEIT, vu dr Jana Simon, 28.1.2010
* Portrait vum Georg Diez in "Das Magazin", 22.01.2010

## Fueßnote
Jean Baptiste Girard

Dr **Jean Baptiste Girard**, si Name as Franziskaner isch **Père Grégoire** gsi, (* 17. Dezämber 1765 z Friburg im Üechtland; † 6. Merz 1850 z Friburg), isch e Schwiizer Pedagog gsi.

Er het z Luzärn und z Würzburg Theologii studiert. As Pfarrer und Agstellte vo dr Helvetische Regierig het er vil für s Schuelwäse gleistet. Vo 1804 bis 1824 isch er Diräkter vo de Primarschuel z Friburg gsi. 1824 isch er as Geistlige noch Bärn grüeft worde, spöter isch er Profässer für Philosophii am Lyzeum vo Luzärn gsi. 1834 isch er in s Chloster z Friburg zrugg.

Dr Girard isch ganz vom Pestalozzi siine Ideä über d Erziehig überzügt gsi, sit er 1810 im amtligen Ufdrag vo dr Dagsatzig d Astalt z Yverdon mit andere bsuecht und über si brichtet het.

1850 het d Friburger Regierig bim Bärner Bildhauer Joseph Simon Volmar für e Girard e Dänkmol bstellt. Es isch zäh Johr spöter iigweiht und denn no mit Relief vom Raphael Christen ergänzt worde.

## Wärk
* *De l'enseignement régulier de la langue maternelle dans les écoles et dans la famille*, Paris 1844
* *Cours éducatif de la langue maternelle*, Paris 1840–48, 6 Bände

## Literatur
*  

## Weblingg
*