open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eschbach (Hochrhein)

**Eschbach** isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet.

## Geografy
Eschbach litt am Übergang vom Südschwarzwald zum Hochrhy im Dal vom Lyderbach, wo diräkt in de Rhy mündet. S Gmeindegebiet umfasst de mittler Deil vom Lyderbach-Dal, wo vo Norde noch Süde verlauft, d'Höche vom Bergrucke im Oste und Weste und de Wyler Ziegelhütte. De Ort sälber isch im Dal. Er isch öbbe drei Kilometer nordöstlig vo Waldshüet und 463 Meter über em Meerspiegel.

## Gschicht
Di erschti Urkunde, wo de Ort erwähnt, chunnt uss em Johr 1150. Im Johr 2000 isch s 850-Johr-Jubiläum gfyrt worre.

Im 18. Johrhundert sin Lüt vo Eschbach in d'Salpeterunrüehe verwickelt gsi. Am bekannteste isch under ihne de Johann "de Preuß" Marder, wo z Eschbach Müller gsi isch.

1971 isch Eschbach z Waldshüet ygmeindet worre, wo 1975 mit Düenge zämmeglegt worre isch.

;Ywohnerentwicklig

## Bolitik
Eschbach isch noch em Bade-Württebergische Kommunalrächt e Ortschaft und hät sällewäg e begränzti Selbschtverwaltig, wo e Ortschaftsroot mit sechs Mitglyder und e Ortsvorsteher (momentan de Eugen Schupp) hät.

## Wirtschaft und Infrastruktur
### Verchehrsabindig
Es git z Eschbach e Gmeindestroß in de Stadtdeil Waldshüet. Am östlige Rand vom Ortsdeil verlauft d'B 500, wo z Waldshüet an d'B 531 und z Triberg im Hochschwarzwald an d'B 34 aschließt.

### Bauwerk
* D'Kapälle vo de katholische Pankratius-Chirch, wo ihr Usseh und ihri Usstattig de Familie Feindlin verdankt, wo im 17. Johrhundert di östrychische Statthalter gstellt hät. D'Skulpture sin vom Gregori Allhelg vo Bade AG. S Fest vom heilige Pankratius am 12. Mai isch e große Wallfahrtsdag für d'Dörfer in de Umgebig vo Eschbach.
* d'Mühli, scho 1288 als Bsitz vom Chloster St. Bläsi i-n-re Urkunde erwähnt
* de Schwarzwaldhof, ca. 200 Johr alt, mit hisdorischer Fassade und Holzlaubegang.
* s Wasserschloss, (Deil vom Bumpspeicher-Netzwerk vo de Schluchseewerk uff em Haspel).
* s Gemeindehus mit Kelterei ("Moschte"), Schlachthus und Festruum ("Gfrüri-Beiz")

## Quälle
Aichen (Begriffsklärung)

**Aichen** isch de Name vo däne Ortschafte

z Dütschland
* Aiche, e Gmeind im Landchrais Genzburg im Weschde vo de Schtauda
* Aiche (Hochrhy), e Stadtdeil vo de Stadt Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg
* Oeche (Nellinge), e Ortsdeil vo de Gmeind Nellinge im Alb-Donau-Chreis, Bade-Württeberg
* *Aichen*, Ortsdeil vo de Gmeind Neudrossenfeld, Landkreis Kulmbach, Bayern
* *Aichen*, Ortsdeil vo de Märtgmeind Peiting, Landkreis Weilheim-Schongau, Bayern
* *Aichen*, Ortsdeil vo de Gmeind Rohrdorf, Landkreis Rosenheim, Bayern

z Öschtriich:
* *Aichen*, Ortsdeil vo de Gmeind Haidershofen, Bezirk Amstetten, Nideröschtriich
* *Aichen*, Ortsdeil vo de Stadt Mank, Bezirk Melk, Nideröschtriich

**Aichen** isch de Name vo däne Persone:
* Joseph Freiherr von Aichen (1745–1818), öschtriichische Diplomat un Jurist

**Lüeg au:**
* Eichen
Breitenfeld

**Breitenfeld** isch dr Name vu däne Ortschafte:

* z Dytschland
** Breitenfeld, Gmei im Altmarkkreis Salzwedel z Sachse-Anhalt.
** Breitefäld, Stadtteil vu dr Stadt Waldshuet-Düenge im Landchreis Waldshuet, Bade-Wirttebärg.
** Breitenfeld, Ortsteil vu Leipzig, Sachse
** Ortsteil vu Markneukirchen im Vogtland, Sachse

* z Eschtrych
** Breitenfeld am Tannenriegel, Gmei in dr Steiermark
** Breitenfeld an der Rittschein, Gmei in dr Steiermark
** Breitenfeld, Katastralgmei an dr Wild z Nidereschtrych
** Breitenfeld, Bezirksteil im 8. Wiener Gmeibezirk Josefstadt
Mordwinische Sprache

**Mordwinisch** isch e finno-ugrischi Sproch und ghört zu de finno-permische, dört widderum zu de wolgafinnische Sproche. D'Sprächer isch s Mordwine-Volk. D'Sproch losst sich in Ersja und Mokscha ydeile; ob säll Dialäkt oder selbständigi Sproche sin, wird sit em Afang vom 20. Johrhundert diskutiert und mer isch bis hütt nit einig worre. Uff beide Site git's au bolitischi Hindergründ.

## Dialäkt
Ersja und Mokscha glyche sich zu 80 Brozänt; es git in de Grammatik drei wesentligi Underschyd. S Mokscha hät fümf Phonem und dodemit in de gschrybene Sproch fümf Büechstabe meh wie s Ersja. Im Mittelalter isch s Ersja meh vom Russische beyflusst worre, s Moksja eher vo de Turksproche (vo sälle vor allem vom Tatarische).

Usgstorbeni Dialäkt sin Terjuchisch, Karataiisch und Muromisch.

## Alphabet
Mordwinisch verwändet s kyrillisch Alphabet. Säll isch sit 1925 offiziäll; vorher hän di beide Sproche no kei eiheitligi Rächtschrybig gha. Es git verschydeni wüsseschaftligi Werk uff Mordwinisch, wo zum Deil au mit em latynische Alphabet gschrybe worre sin. Zum Deil hät mer au e finno-ugrischi Umschrift benutzt.

S Alphabet bstoht uss denne Büechstabe (*kursivi* Büechstabe werre numme für Mokscha brucht):

**А, Б, В, Г, Д, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, ''Х'', Ц, Ч, Ш, ''Щ, Ъ, Ы,'' Ь, Э, ''Ю,'' Я.**

Sunderzeiche oder Diakritika werre keini verwändet.

## Weblink
Schloss Klingnau

S **Schloss Chlingnau** isch es Schloss im aargauische Städtli Chlingnau. 

## Gschicht
D Afäng vom Schloss Chlingnau liget im 13. Johrhundert. Nach de Gründig vo de Stadt Chlingnau am 26. Däzember 1239 ufem Land a dr Aare, won er vom Chloschter vo Sankt Bläsi übercho gha het, het de Gründer, de Ulrich vo Chlinge, en Wohnturm am ördleche Rand vom Stadtgebiet errichte laa. Sin Sohn, de Walther vo Chlinge, het s Städtli im Johr 1269 an de Bischof vo Konschtanz verchauft un so het au s Schloss sin Bsitzer gwächslet. Sider het die alti Adelsburg em Bischof sym Stadtvogt als Woonsitz dienet. Im 1582i het dr Bischof dä Adelssitz ganz neu lo mache.

Im Lauf vo de Zyt het s Schloss es baar Aabaute übercho und isch Sitz vo de Landvögt vom Bischtum Konschtanz gsi. Mengisch het au de Bischof do residiert. Im 16. Johrhundert isch s Schloss so baufällig gsi, dass me s im Johr 1582 völlig noi bauet het. Es steinigs Wapperölief erinneret do draa.

## Hütigi Nutzig
Im Schloss Chlingnau isch hüt en Polizeiposte unterbrocht. S Zivilschtandsamt vo Lüggere, wo au z Chlingnau zuschtändig isch, bruucht en Ruum für Trauige. De Rittersaal, wo me in historischem Stil renoviert het, cha für feschtlichi Aaläss gemietet werde.

## Weblink

* Informatione zum Schloss uf de Netzsite vo de Gmeind Chlingnau
Gaiß-Waldkirch

**Gaiß-Waldkirch** isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet, wo 237 Ywohner hät (Stand 15. Dezember 2015).

## Geografy

D Ortschaft Gaiß-Waldkirch litt im Südschwarzwald uff de nördlige Höchi vom Hochrhydal und bstoht us de Ortsdeil Gaiß un Waldkirch. Gaiß litt oberhalb vo de Quälle vom Lyderbach, wo diräkt in de Rhy fließt, uff 590 Meter über em Meerspiegel. Gaiß lyt am obberè Rand vom Lièderbachdobel un komplètt abhäldig, sèllèwäg muèn d Gaißemer alles schiftè, wa si uffschtellèd. Um è ebeni Flächi, z. B. für èn Feschtblatz, z haa, müèn d Gaißemer uff dè Bärg uè gòò, im Dorf dinnè git s kei söttigi Flächi. 

Waldkirch lyt am obberè Rand vom Schmitzinger Dal uff 687 Meter. Well s Sèldèbach-Dal vom Lièderbachdobel durch èn Bärgvorschprung vom Höchèschwander Bärg drènnt isch, muè mò übber sèllèn Buggel gò, um vo Gaiß gu Waldkirch z chò. Zu de Gmeind ghöre usser de Ortsdeil Gaiß un Waldkirch keini Ortsdeil oder Wyler meh. Uff de Gmarkig vo de ehemolige Gmeind lyt abber Schmitzinge i dè Mitti vum Sèldèbachdal, sèll Dorf isch hütt en eigene Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge.

## Gschicht
Waldkirch isch im Johr 858 èrschtmòls als *Waldchiricha* erwäänt worrè, dört isch Waldkirch zum Bsitz vum Kloschter Rhynau zellt worrè. Am Aafang vum 14. Johrhundert hèt Waldkirch zuè dè Rechtig vo St. Bläsy bis i s 15. Johrhundert ghört. Im Johr 1574 hèt Waldkirch zuè dè Einig Dogèrè i dè Grõfschaft Hauèschtei ghört, un asè isch es bis i s Johr 1806 blibbè, wo Waldkirch im Land Baddè zuègschlagè worrè isch. 

D Pfarrei z Waldkirch wörd zèrscht links im Johr 1275 erwäänt. Bis 1648 hèt sich d Pfarrei Waldkirch vo Höchèschwand bis uff dè Dachsbärg uusgwitet ghaa. Diè hütig Chirchè *Maria Himmelfahrt* isch im Johr 1758 baut worrè. 
Gaiß und Schmitzige, sällemols Gmeinde, sin 1935 vereinigt worre und sither e Gmeind gsi.
Gaiß-Waldkirch isch 1939 an Landchrais Waldshuèt übbergangè. Gaiß. Waldkirch und Schmitzige, sällemols Gmeinde, sin 1935 vereinigt worre und sither e Gmeind gsi. Am 1. Juli 1971 sin Gaiß und Waldkirch in Waldshüet-Düenge ygmeindet worre und bilde – wiè au Schmitzingè – sither e eigene Stadtdeil.

;Ywohnerentwicklig

## Bolitik
Gaiß-Waldkirch isch e Ortschaft noch em Bade-Württebergische Kommunalrächt. Sällewäg häts e begränzti Selbschtverwaltig mit me Ortschaftsroot, wo uss sechs Mitglyder bstoht, und em Ortsvorsteher (momentan de Matthias Rüd).

## Verchehr
D B 500 bindet z Triberg an d B 500 und vo Gaiß us noch 5,5 und vo Waldkirch uss noch 6 Kilometer z Waldshüet an d B 34 a.

Waldkirch wird usserdem vo de Chreisstroß 6562 über Schmitzige und durch s Sältebachdal mit Waldshüet verbunde (ca. 6,6 Kilometer). Vo Gaiß gits e Gmeindestroß über Eschbach uff Waldshüet (ca. 5,2 Kilometer).

## Weblink

* Gaiß-Waldkirch uf ere Website vo 2016 (750 Johr-Fyr)

## Quälle
Greuthungen

D **Greutuhnge** (Greuthungi, Greothingi; ) sind e germanisches Volch gsii, und me het sen au scho *Ostrogothi* oder *Austrogoti* (Ostgote) gnennt.

Si hend bis anne 376 di nordpontischi Ebini nördlich vom Schwarze Meer biwont, zwöschet de Flüss Bug und Don. Da Land hend si *Oium* gnennt. Das isch i dr Gotische Sprooch **Aujom,00 was uf Düütsch «Aue» bedüütet.

Um 370 het de König [[Ermanarich]] öber d Greuthunge gherrscht. Nochdem de ane 375 bim Iifall vo de [[Hunnen|Hunne]] gstorben isch, sind d Greuthunge vom hunnische König Balamber underworfe wore. E grosse Tail aber isch under de Heerfüerer Alatheus und Saphrac ane 376 öber d [[Donau]] is [[Römisches Reich|Römische Riich]] gfloche. Im Joor 386 sind e Tail vo de Greuthunge underem Odotheus i de römische Provinz Phrygia i de hütige [[Türkei|Türkai]] agsidlet wore.

Me dänkt, ass vo de Greutunge s spötere Volch vo den [[Ostgoten|Oschtgooten]] abstammt.

== Lueg au ==
*[[Terwingen|Terwinge]]

== Literatur ==
**Der Neue Pauly,* Bd. 4: *'Greuthungi'''
Ermanarich

De **Ermanarich** (lat. *Erminrichus, Hermanaricus*) isch um 370 de König vo de Greuthunge gsii. Er isch ane 375 bim Iifall vo de Hune gstorbe.

## Famili und Riich vom Ermanarich
De Ermanarich het wie de Theoderich de Gross zum Gschlecht vo de Amaler ghört. Er isch de Soo vom Achiulf gsii und de Vatter vom Hunimund. Sini Brüdere sind de Ansila, de Ediulf und de Vultulf gsii. Er het öber die nordpontischi Steppe nördlich vom Schwarze Meer zwüschet de Flüss Dnjestr und Don gherrscht, aber au Völcher a de Wolga kontrolliert, drunder au d Merier und d Mordwiner. Er het d au d Heruler underworfe, wo uf de Krim am Asowsche Meer glebt hend und d Veneter und d Este, so ass siis Riich bis a d Ostsee ggangen isch. D Forschig ninnt aber aa, as er mee de Handel vo dem grosse Piet kontrolliert het.

Wo d Hune ane 375 i sis Riich iigfalle sind, isch er scho alt gsii, nochem Jordanes 110i, und de hunnischi König Balamber het da gwaltigi Riich chöne schnell underwerfe. De Ermanarich het denn Selbstmord gmacht.

De Jordanes allerdings schriibt aber, as de Ermanarich d Sunilda, d Frau vom Först vo de Rosomone, viertle loo heb. Druf abe hend ere sini Brüdere, de Sarus und de Ammius em Ermanarich us Raach e schweeri Wunde gschlage und de Ermanarich sai ab dere Wunde lanf chrank glege und heb drum d Hune nöd chöne im Champf bisige und sai den gstorbe.

## Heldesaag
De Ermanarich und im spezielle au d Gschicht vo de Rosomone het i de germanische Heldesaag Iigang gfunde.

### de böös Ermenrich
De Ermenrîch werd i de tütsche Heldesaag as zimli schlecht dargstellt. Er isch de König vo Gâlaber (Kalabrie) und vo Püllen (Apulie) gsii und het uf Aaroote vo sim Rootgeber nöd nu d Harlunge, sini Neffe, sondern o si Soo Friderîch umbringe loo und sin andere Neff, de Dietrîch vo Berne vertribe.

### Sarus & Ammius
I de Quedlingburger Annale, e Gmisch vo Gschichtsschriibig und Heldesaag wo um 1000 ume gschribe wore isch, werd gsait, as de Ermanricus öber all Gote regiert het und sii Soo Fridericus und sini Neffe Embrica und Fritla umbringe loo heb und as er sii Neff Theodoric us Verona vertribe heb. D Brüedere Hemida, Serila und Adaccaro hend sich am Ermanarich grächt, well er dene si Vater tötet heb, und hend drum em d Händ und Füess abgschnitte.

Noch de Edda isch de Jörmunrekr mit de Svanhildr verhüürotet gsii. De het si aber vo Ross vertrample loo, well sii untroi woren isch. Dere sini zwee Halbbrüedere, de Hamdhir und de Sörli, d Söö vom Jónakr hend sich grächt, indem si em Jörmunrekr d Händ und Füess abghaue hend.

## Quelle
Ostrogotha

De **Ostrogotha** isch e König vo de Gote gsii, wo im 3. Jh. glebt het. 

## Name
De Name Ostrogotha bidüttet »Glanz-Goot«. Umstriite isch aber, öb s Volch vo de Ostgote (lat. Austrogoti, Ostrogothi) noch dem König binennt sind, oder öb de König sin Name vo dem Volch het. Do er vom hütige Rumänie uus agiert het, werd agnoo, as er de letscht König gsii isch, wo öber all Gote gherrscht het, bevor si sich i Ost- und Westgote uftailt hend.

## Famili und Tate
De Ostrogotha het wie de Ermanarich und de Theoderich de Gross zum Gschlecht vo de Amaler ghört. Er isch de Enkel vom Amal, Soo vom Hisarna und de Vatter vom Hunvil. De Tail vom Stammbomm, wo de Jordanes öberliferet het, dörft aber nöd historisch Sii.

Ane 246 het er miteme grosse Heer us Gote, Taifale, Asdinger und anderne Völcher s Römische Riich aagriffe. Spöter het er sinene Feldherre Argaith und Guntheric bifole nomole öber d Donau z goo und is Römische Riich iizfale. Die hend den d Römerstadt Marcianopolis bilageret und e Lösigeld erpresst.

Spöter hend d Gepide d Gote aagriffe und s isch zunere Schlacht bi de Stadt Galtis am Fluss Auha choo, wo de Ostrogotha siigriich gstaltet het. 

Em Ostrogotha sin Noofolger isch de Cniva gsii.

## Heldesaag
Wie de Ermanarich (Ermenrich) und de Theoderich de Gross (Dietrich vo Bern) het offesichtlich au de Ostrogotha i de germanische Heldesaag si Platz gfunde. S altenglische Gidicht Widsith nennt nämmli under de gotische Helde en Éastgota, Vatter vom Unwén. Die zwee Näme entsprechet offesichtlich em Ostrogotha und sim Soo Hunvil. Allerdings sind nume d Näme öberliferet.
Amaler

D **Amaler** (lat. *Amali*) sind e germanisches Gschlecht gsii, wo d Könige vo de Ostgote gstellt het. Die bikanntiste us dere Famili sind de Ermanarich und de Theoderich de Gross gsii.

De gotischi Gschichtschriiber Jordanes git de Stammbomm vo de Amaler aa. Er nennt d Amaler Halbgötter und gitt as Stammvatter de Gapt aa, wo vo de Forschig as Verschriibig för de Gott Gaut aaglueget werd. Erst i de vierte Generation chunnt de Amal, wo denn a dere Famili de Name gee het. De erst historischi König isch dem sii Grossbueb Ostrogotha gsii, wo im 3. Jh. glebt het. Wie bi allne alte Stammbömm töred aber em Jordanes sini Aagoobe nöd allzu historisch gnoo werde, da gelt bsundrigs för de älteri Tail vorem Ermanarich, wo ane 375 gstorben isch.

## Heldesaag
D Amaler sind i de germanische Heldesaag as *Amelunge* (mhd. Amelunge, an. Ömlungar) bikannt. I de tütsche Heldesaag werd s Königriich um Rabene (Ravenna) und Berne (Verona) *Amelunge lant* gnennt und de Dietrich vo Bern werd *vogt von Amelungen* gnennt. Amelunc isch au de Name vo Helde, under andere haisst de Vatter vom Ermenrich und de Grossvatter vom Dietrich vo Bern *Amelunc von Rœmisch lant*.

## Lueg au
* Liste vo de ostgotische König z Italie
Niederdorf (Stadt Zürich)

S **Dörfli** odär s **Niderdorf** (uf Hochtüütsch *Niederdorf*) isch s Viärtäl rund um d Nidärdorfstrass i dä Altstadt vo Züri. 

## Uusdeenig
S Niderdorf hät d Form vomäne spitzwinklige Drüüegg. De Spitz liit im Norde am *Cäntral*. Di öschtlichi Gränzä bildät d Limät beziänigswys s Limmätquai, d Weschtgränze dä Säilergrabe, wo zur alte Stadtbefeschtigung ghört hät. D Südgränze gaat bi de Stüüssihoofstatt dure; südlich devoo liit d Määrtgass, und na südlicher s Oberdorf. 

Di allgemäiner Bezäichnig Dörfli wird au für di gsamt Altstadt öschtlich vo dä Limmät bruucht, das häisst s für s Gebiet um s Niderdorf plus s Raatshuusquartier und s Oberdorf bis zum Bellvue. S äigätlich Herz vom Dörfli bildät dä Hirschäplatz, wo all Jahr am 11.11. um 11:11 au s Monschtärkonzert vo dä Fasnacht startät.

Öschtlich vom Dörfli uf äm Weschthang vom Züriberg liged d Uni und d ETH, wo vom Dörfli uus mit äm Polybähnli, änäre Standsäilbaan erräicht werdä cha. Drum isch s Dörfli au bi dä Zürcher Schtudänte seer beliäbt.

## Vercheer
S ganz Quartier isch äi grossi Fuässgängerzoone mit Uusnaam vom nördliche Täil vom Limmätquai, dä Mühligass, dä Zähringerstrass und äm Zäringerplatz sowie natürli äm Säilergrabe. Uf äm Limmätquai vercheeräd s Viäri- und s Füfzäni-Tram, uf äm Säilergrabe dä Drüüer und dä Einedrysgi-Trolleybus, wo früäner ä Mal s Tram Numärä Äis gsy isch.

## Strassakafi und Nachtläbe
S Dörfli isch vor alläm wäge sini ville Strassekafis, Kabaretts und Nachtklüb beliäbt. Früäner isch s Dörfli als Zäntrum vom Zürcher Strassestrich berüchtigt gsy, aber sit dä 80är-Jaar hät sich s Miliö mee und mee a s Sihlquai und a d Langstrass verlagärät.  

## D Zürcher Zentralbiblioteek
Am Predigerplatz zmitzt im Dörfli befindät sich i dä Rümlichkäite vom früänäre *Chloschter zum Prediger* d Zürcher Zentralbiblioteek, wo gmäinsam vom Kanton, dä ETH und dä Uni betribe wird. Di ehemaligi Chloschterchile diänt wyterhin als Gotteshuus.

## Luäg au
* andäri Ort mit äm Namä Nidärdorf

## Weblink
Audius

De **Audius** oder **Audaeus** isch e Missionar vo de Gote gsii und het im 3./4. Joorhundert glebt. Er gelt us katholischer Sicht as Heretiker und sini Aahänger wered *Audianer* und sini Lehr wert *Audianismus* gnennt.

## Lebe
De Audius het im 3./4.Jh. glebt und isch e Zittgnoss vom Arius gsii, emene andere Herätiker. Er isch e gibürtige Syrer gsii und e iifrige Vereerer vo Gott. Sini Intoleranz gegenöber weniger fromme Mentsche het em vill Finde gschaffe, bsunders bi de Gaistliche. Schliessli het er mit de offizielle Cherche broche. Er het aber vili Aahänger ghaa, wo z Mesopotamie meriri Chlöster baut hend. De Chaiser Konstantin de Gross (306-337) oder noch anderne, de Konstantius II. (337–361) hend de graisi Audius is Exil i d Provinz Scythia minor gschickt, won er d Mission vo Gote glaitet het, wo dozmol nördlich vo de Donau glebt hend.

## Audianismus
D Audianer sind e christlichi Sekte gsii, wo e uusprägte asketische Lebesstiil ghaa hen. Si sind e Tail vo de syrische Cherche gsii. As Herätiker sind si drum bitrachtet wore, well si i folgende Pünkt vo de orthodoxe Christelehr abgwiche hend:
* Gott sai anthropomorph, da haisst, er het e mentschlichi Form
* s Osterdatum, wo ane 325 im erste Konzil vo Nikaia festglait woren isch, hend d Audianer nöd anerchennt
* und schliessli hend si sich selber nochem Audius *Audianer* gnennt und nöd öppe Christe

## Audianer
Nochem Tod vom Audius im 4.Jh. hend z Mesopotamie am Euphrat und um Antiochia meriri Audianer glebt und au bi de Gote hets vill Audianer ggee. Em Audius sii Noofolger, der Bischof Uranius, het z Mesopatmie gotischi Bischöf ordiniert. En andere Noofolger vom Audius isch de gotischi Bischof Silvanus (†375) gsii. Nochdem aber underem Gotekönig Athanarich um 370 e Christeverfolgig iigsetzt het, sind vill christlichi Gote uf Syrie und Palästina gfloche, wo sii Chlöster gründet hend.

D Gote sind gliichzittig au vom Wulfila (†383) missioniert wore, wo e gmässigte Arianer gsii isch. Im Gegesatz zum Audianismus het sich denn de Arianismus bi de Gote döregsetzt und denn au bi anderne Germane verbraitet.

## Quelle
* st. Epiphanius: *Adversus haereses 3,1,14f*

## Büecher
* Herwig Wolfram: *Die Goten*; Münche 1990. ISBN 3-406-33733-3
* Aleksander A. Vasiliev: *The Goths in the Crimea*; Cambridge MA (1936)
Jürgen Sutter

De **Jürgen Sutter** (* 6. November 1970 z Friiburg im Briisgau) isch en Biolog und en alemannische Autor.

## Läbe
De Jürgen Sutter isch as Buurebueb z Opfige, hüt eme Schtadtteil vo Friiburg, ufgwachse. Er hät a de Uni z Friiburg Biologie schtudiert un dodernoch z Heidelbärg un z Schtuegert gschaffet. Vo 2004 bis 2010 isch er wüsseschaftliche Mitarbeiter a de ETH z Züri gsi. Hüt schaffet er z Darmstadt in dr Umwältforschig.

Im Johr 2008 isch im Schillinger-Verlag z Friiburg s *[[Opfinger Wörterbuch|Opfinger Werterbuech]]* usechoo, wo er gschribe het.

2003 isch er bi dr erschte Uusgob vom Gerhard-Jung-Wettbewerb uf dr zwäit Platz in dr Sparte Prosa cho. Für siis «Opfinger Wörterbuch» het er 2007 dr Förderbriis vo dr Johann-Andreas-Schmeller-Gsellschaft un 2009 dr bade-württebärgisch Landesbriis für Heimetforschig übercho. 2022 het er bim Wettbewerb Lahrer Murre de eerscht Priis in dr Kategori Prosa gwunne, 2020 de zwäit Priis in dr Kategori Prosa.

## Veröffentlichunge
* *S isch Chrieg.* In: Alemannisch dunkt üs guet III/IV 2003, S. 13–17
* *Opfinger Wörterbuch.* Schillinger Verlag, Freiburg im Breisgau 2008
* *S Internet – E Schangs fir d Mundart.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2011: S. 2–3
* *Newsletter.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2011: S. 4–5
* *Alemannisch in Internetfoore.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2011: S. 6–8
* *Alemannisch in Blog.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2011: S. 9–11
* *Alemannisch uf Twitter.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2011: S. 11–12
* *Alemannischi Wikipedia.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2011: S. 13–14
* *Alemannisch uf Youtube.com.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2011: S. 15
* *10 Joor Alemannischi Wikipedia.* In: Alemannisch dunkt üs guet 2/2013: S. 64–65
* *[https://publikationen.uni-tuebingen.de/xmlui/bitstream/handle/10900/60153/J%C3%BCrgen%20Sutter_Alemannisches%20Wikipedia.pdf?sequence=1&isAllowed=y Alemannische Wikipedia – eine Online-Enzyklopädie in alemannischen Dialekten].* In: Helen Ahner / Hubert Klausmann (Hg.): Dialekt und Öffentlichkeit. Beiträge zur 18. Arbeitstagung zur alemannischen Dialektologie. Tübingen 2015
* *Dialäktvylfalt in dr Alemannische Wikipedia.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2018: S. 10–11
* *Reaktione vu Läser us dr letschte 14 Johr.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2018: S. 16–17
* *Wikipedianer unter sich.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2018: S. 18–19

## Weblink
* Jürgen Sutter uf dr Website vom Öko-Institut e.V.
* Jürgen Sutter uf dr Website vo dr Muettersproch-Gsellschaft
* Friedel Scheer-Nahor: *Vu „Amanne“ bis „Zitt inveschtiere“*. Interview mit em Jürgen Sutter und em Clemens Kienzle. In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2018: S. 12–15

## Noowiis
Liste westgotischer Könige

Die **Liste vo de westgotische König** nennt ali Herrscher, wo ab 395 öber d Westgote gherrscht hend. Bis zum Joor 375, wo d Westgote uf de Flucht vor de Hune is Römische Riich gfloche sind, hend jewils meriri Könige öber en Tailstamm regiert, di bikanntiste sind de Athanarich (366-381) und de Fritigern (um 375-382) gsii.

## Lueg au
* Liste vo de ostgotische König
Liste ostgotischer Könige

Die **Liste vo de ostgotische König** nennt ali ostgotische Herrscher, wo öber Italie gherrscht hend (de skirischi Odoaker mitgnoo). De erst bikannt König noch de Spaltig vo de Gote i Ostgote und Westgote, isch de Ermanarich († 375) gsii. Nochene sind d Ostgote under d Herrschaft vo de Hune choo. Wo si di hunnische Oberherrschaft abgschütlet gha hend, sind d Herrschaftsverhältnis under de Ostgote lang nöd klar gsii.

## Lueg au
* Amaler
* Liste vo de weschtgotische König
* König und Kaiser vo Italie (774–1014)
Harlungen

D **Harlunge** sind e Brüederpaar us de germanische Heldesaag. Eri Näme sind Frîtele und Imbrecke.

## Tütschi Heldesaag
I de tütsche Heldesaag sind d Harlunge d Söö vom Diethêr oder Harlunc und Neffe vom Ermenrîch. Do si erst um Jünglingsalter sind, hends e Bschützer, de "getruwe Eckehart". As eri Haimet gelt Brîsach und dodemit ghörets zu de wenige Gstalte vo de germanische Heldesaag, wo mitem alemannische Ruum verbunde werded. De König Ermenrîch, beiiflusst dör de Root vo sinene zwee üble Birooter, trachtet denoo, all sini Verwandti is Verderbe z stürze und loot drum d Harlunge loo uufchnüpfe. De Eckehart rächt sich, indem er de Birooter vom Ermenrîch tötet.

S TütschiHeldebuech umschribt d Saag chorz:
:*»Item, ein Held heißt der getruwe Eckhartt von Brisach vom Geschlecht der Harlinge. De war auch das Land in Eilsas und in Prisgöwe und da kam ein Kaiser Ermendrich, derselbe erhängte die Harlunge. Demselben Eckehartt dem wurden aber die jungen Harlunge empfohlen und danach erschlug er Kaiser Ermendrich zu Tode. Derselbe Eckehartt der soll noch, wie man sagt, vor dem Frowe Fenuz Berg stehen.«*

I de Quedlinburger Annale (um 1000), e Gmisch us Gschichtsschriibig und Heldsaag, stoot gschribe, ass de Ermanricus sini Neffe Embrica und Fritla hänge loo het. D Urspergchronik ergänzt no dezue, as d Lüüt vo Briisach au *Harelungi* gnent werdid.

## Englischi und nordischi Heldesaag
Im altenglische Widsith, e Uuflistig vo Länder, Könige und Helde, zällt d Herelingas Emerca und Fridla zu de Helde vom Eormanríc. Abgsie vo de Thidreksaga af Bern, enere norwegische Kompilation vo nidertütsche Saage, kennt di skandinavischi Öberliferig d Harlunge nöd.
Terwingen

D **Terwinge** (latynisch Tervingi oder Thervingi) sind e germanisches Volch gsii und au *Vesegothi* (Weschtgote) gnennt wore. De Name isch nume im 4. Joorhundert bruucht wore. 

## Gschicht
Noch de Tailig vo de Gote i zwee Stämm hend sich di westliche Gote Terwingi gnennt. Si hend zwöschet de Flüss Pruth und Donau gwoont, aso öppe im hütige Rumänie. Scho ane 291 zerstmoll gnennt, sind si 324 as Verbündeti vom Römische Riich uuftrette. Ab 332 hend si zu de Verbündete (*foederati*) vo de Chaiser Konstantin de Gross und Konstantius II. ghört. Doch ane 367 hend si s Römische Riich agriffe und hend gege de Chaiser Valens gchämpft.

Wo d Hune ane 375 geg Europa anegrennt sind, hend d Terwinge eri Sitz verloo und sind under de Füerig vom Alaviv und Fritigern öber d Donau is Römische Riich ggange. As Flüchtling und Landloosi sind si ufem Balkan umezoge und am 9. Augste 378 ischs zu de Schlacht vo Adrianopel choo, wo di römisch Armee verlore het und de Valens umchoo isch.

Ends 380 hend si e Vertrag mitem Chaiser Theodosius gschlosse und hend i de Provinz Thrakie Woonsitz öberchoo. Abem 5. Joorhundert isch de Name Terwinge nömm brucht wore.

D Terwinge sind vo merere Chliikönige biherrscht wore, die maiste sind us de Famili vo de Balthe choo. De Wulfila isch vo 341 bis 383 de Bischof vo de Terwinge gsii.

## Lueg au
*Greuthunge

## Literatur
* 
* *Der Neue Pauly,* Bd. 12/1: Tervingi
* Herwig Wolfram: *Die Goten.* Münche 1990, ISBN 3-406-33733-3
Goten

D **Gote** sind e germanisches Volch gsii, wo sich i meriri Stämm uuftailt hend:

## Ostgote
* Ostgote
* Greuthunge, im 4.Jh. i de hütige Ukraine
* Krimgote, abem 4.Jh. uf de Krim
* s Königsgschlecht sind d Amaler gsii, lueg au Liste vo de ostgotische König z Italie

## Westgote
* Westgote
* Terwinge, im 4.Jh. im hütige Rumänie
* Goti minori (»Chliigote«) i de römische Provinz Moesia
* s Königsgschlecht sind d Balthe gsii, lueg au Liste vo de westgotische König
Zala

**Zala**  isch
* e Komitat im Weste vo Ungarn, lüeg Zala (Komitat)
* e Gmeind im ungarische Komitat Somogy
* e Fluss z Ungarn, lüeg Zala (Fluss)
* e hisdorischs Komitat vo Ungarn
* e ungarische Vorname
Wasser (chinesische Astrologie)

**Wasser** isch äins vo de fümf Elemänt in dr chinesische Fümf-Elemänt-Leer. Zämme mit Holz, Füür, Ärde und Metall wird s as e Chraft im Sinn von ere Entwicklig verstande.

## Usprünglechi Bedütig

Wen ds Elemänt Wasser mit herrsche afoht und dr Keiser i dere Zit zueloht, dass d Deiche dürstoosse wärde und grossi Fluete chömme, de wird sini Keiserin und angeri hochi Damene stärbe, meh wird viu hohli Vogueier finge, d Junge vode Fäudtier wärde unfruchtbar blibe und die Schwangere Fäugeburte erlide.

## Grundverbingig

Ds Elemänt Wasser hängt mit dr Johreszit Winter zämme. Inere aute Schrift heissts: "Dr Himmu wirds azeige, wen d Zit fürs Wasser rif isch. Den wird d Farb schwarz si müesse und aui Handlige wärde unger däm Zeiche ds Wasser steit."
Schwarz oder Siubergrau wird d Lieblingsfarbe vode Wassermönsche si, bsungers i Chrankheitstage. Schwarz cha i däm Fau mitdr Dunkuheit vom Wäutruum zämmehänge, darum isch äs töifs Ueutramarinblau ä besseri, moderneri Farbentsprächig.
Wasser wird mitem Norde i Verbingig brunge, Wassermönsche sötte i Hüser läbe, wo nach Norde luege, sie sötte mitem Chopf nach Norde schlofe und ir Stiui vor Mitternacht die verborgeni Sunneehre.
Wasser hängt mit sauzigem Gschmack und fuligem Grüche zämme. Äs isch mit Räge verbunge und darum wärde Wassermönsche die heilende Rägegüss vom Himmu aus geistigi Erquickig empfinge. Sie sötte Rägewasser trinke und drin bade, sötte sich ganz vor göttliche Gnad düretränke loh, wo die mönschliche Seu fruchtbar macht.
Wasser steit im Stärnepalast vom Dunkle Chrieger. Äs isch mitem Mond verbunge, mit Merkur, mitem Herrscher Chin Shih Huang Ti. Äs isch äs sterchers Yin.
Wasser het mit dr Furcht ds tüe, mitem Ohr näbe eurer Schläfe undem Mark i eune Chnoche. Eui Opfer sötte euch ufne Brunnerand lege. Aui Söi und Schaletier si Kreature vom Wasser. Hirse isch eui Spiis und eui Instrumänte sid Waage.
Eui Glückszau isch sächs.
D Arbeit steit mitem Wasser i Verbingig und wen ds Wasser d Wäut beherrscht, si isches ä Zit vor ruige Regierig.

## Modärni Bedütig

Aui, wo ir Johreszit gebore wärde, gseh ds Ideaubiud vom Mönsch instinktiv aus Trostspänder. Wen sie sich ganz i sich vertöife, de wärde sie feststeue, wie wichtigs für sie säubst isch - und drüber use für die ganzi Wäut - ,die Verzwiflete und Benachteiligte wiene Muetter ds tröste, wifachi, ehrlechi Gfüeu ds pflege, rasch uf d Nöte vo angerne idsgoh und de eigene Fründe und Arbeitskollege warmhärzigi Zueneigig ds schänke.
Ihri grossi Läbensufgab gseh sie so: Dr Ufruehr vode Ängst und dr Frucht ide eigene Igweide ds beschwichtige, ufem Meer vor Rueh ds wandle und d Seu ide ewige Träne ds bade, us dene mir gebore si und zu dene mir aui zrüggchehre müesse.

## Literaturnachwis
* *Die chinesische Astologie,* Roger Elliot, Wilhelm Heyne Verlag München, 1998, ISBN 3-453-03419-8
Erde (chinesische Astrologie)

**Ärde** isch äins vo de fümf Elemänt in dr chinesische Fümf-Elemänt-Leer. Zämme mit Holz, Füür, Wasser und Metall wird s as e Chraft im Sinn von ere Entwicklig verstande.
## Ursprünglechi Bedütig
Wen ds Elemänt Ärde ds regiere afoht, wird ds Läbe vom Keiser i Gfahr si, wen är itz Paläst boue und Pavillons errichte löht und sini Minister wärde stärbe, wen i dere Zit Stadtmuure bout wärde. De d Arbeiter sötte itz uf kei fau vode Fäuder entfärnt wärde.

## Grundverbingig

Ds Elemänt Ärde isch mit kere bestimmte Johreszit verbunge. Aber wies ire aute Schrift heisst: "Aus sich dr Gäub Keiser erhobe het, si grossi Ameise und Ärdwürmer erschine. Är het gseit: Das zeigt a, dass ds Elemänt Ärde im Cho isch, darum söu üsi Farb gäub si und mir müesse üsi Handlige unger ds Zeiche vor Äre steue."
Gäub isch fürd Ärdmönschew d Glücks- und Lieblingsfarb, bsungers wen sie niedergschlage si oder sich chrank füehle.
D Ärde wird mitem Mittupunkt i Zämmehang brunge. Ärdmönsche sötte i Hüser wohne, wo sie vo aune Site umschliesse, sie sötte ds mits im Schlofzimmer schlofe und sie sötte i jedere Minute vom Tag äs glücklechs Härz ha.
D Ärde ghört zu süessem Gschmack und zarte, flüchtige Grüch. Sie isch mitem Donner verbunge und darum füehle sich Ärdmönsche nachemne Gwitter geistig greinigt. Wen sie chrank si, chöi sie dür radioaktivi und telepathischi Heilmethodene gnäse.
Ärde steit im Stärnepalast vom Gäube Drache. Sie isch mit üsem Planet verbunge, mit Saturn undem Herrscher Huang Ti. Ärde bedütet Glichgwicht.
Ärde ghört ou zu Wünsche und Begähre, ds Härz, Mu undem Fleisch vo ihrem Körper. Opfergabe sötte i innerst Hof gleit wärde. D Kreature vor Ärde si Büffu und nackti Mönsche. Rispehirse isch ihres Nahrigsmittu; ihri Instrumänt si Sänkschnür.
Ihri Glückszau ischd Füf.
D Aglägeheite vor Houptstadt si mitem Elemänt Ärde verbunge. Wen d Ärde über d Wäut herrscht, handle d Regierige vorsichtig.

## Modärni Bedütig

Aui, wo ir Johreszit vor Ärde uf d Wäut cho si, haute d Mönsche instinktiv füre Mittupunkt vom Univärsum. Wen sie gründlech und ungstört nochedänke, so wärde sie zum Ergäbnis cho, dasses für sie säuber wichtig isch - und damit für die ganzi Wäut - angerne ds diene, d Bedürfnisse vo angerne über die eigete ds steue und ä stoische Philosophie ds entwickle, wo meh mit ihrer Hiuf aui eigene Wünsch überwinde cha.
Ihre töifste Wunsch im Läbe: Sich so am Dienst für angeri ds widme, dassme am Polarstärn glicht, unverrückbar, zueverlässig, ä Trost für aui Verlorene und Verängstigte, ds ganze Läbe äs ständigs Kreise um die göttlechi Stimm im innerste Härze.

## Literaturnachwis
* *Die chinesische Astologie,* Roger Elliot, Wilhelm Heyne Verlag München, 1998, ISBN 3-453-03419-8
Schwellbrunn

**Schwöllbronn** isch e politischi Gmeind i da Region Henderland vom Kanton Appezell-Uuserhode i dä Schwiiz.

## Geografii
Schwöllbronn liid uffere Ahöchi oberhalb vo Tegersche ond Herisau ond isch e beliebte Usflugsort. Schwöllbronn isch mit 972 m ü.M. die höchstglägnigst Gmeind im Kanton ond büüted ä Uusicht bis as Nordufer vom Bodesee. Nochbergmeende sönd im Uhrzägersinn ommi; Herisau, Waldstatt, Urnäsch, Schönegrond, Neckertal ond Tegersche.

Schwöllbronn hed zwee Skilift mittere Längi vo 340 und 750 Meter. Die beede Lift werded miteme Ponylift verbunde. Wils i de letschde Wenter immer weniger Schnee geh hät, sönd d Lift mängmol nöd glaufe. Bi guete Schneeverhältnis wärded d Pischte aber präpariert ond d Lift wider i Betrieb gno.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
1794 hed Schwöllbronn 2'436 Iiwohner gha und im Johr 1980 nume no 1'142 Iiwohner. Sid em Johr 2000 isch d Zahl vo da Bevölkerig mit knapp 15 Hondert öppa gliich blebe.

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 6,7 % gläge.

## Religion
19,3 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 70,2 % evangelisch-reformiert.

## Sport
Im Johr 1981 händ a paar Manna us em Turnverein a Fuuschtball-Riiga gründet. Dia Riiga ischt hüt no em Turnverein underschtellt, heisst aber underdessa "Fuuschtball Schwöllbronn". Si händvo 2005 bis 2011 rächt erfolgriich i da Nazionalliiga A gschpillt und sind au a paar mol Schwiizermaischter worda.

Nochdäm i da Halla-Schpiilzyt 2010/11 a paar Stammschpiler wäg ganga send, hät di verjüngti 1. Mannschaft i da Schpiilzyt 2011/12 bim Wettkampf uf em Fäld und i de Halle da Schlussrang beleit und isch i d Nazi B abgschtiga. Noch wiitere Abgäng vo Stammspiler isch Fuuschtball Schwöllbronn am End vo da Fäldsaison 2013 freiwillig i di 2. Liga abgstige. E neuformierti 1. Mannschaft isch i de Hallesaison 2013/14 gstarted und hät d Fäldsaison 2014 uf em 1. Platz abgschlosse.

## Politik
De Gmäändspresidänt vo Schwëllbrònn isch de Hansueli Reutegger (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 0,7 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1468 Iiwoner 97 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,1 % Italienisch ond 2,6 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Schwëllbrònn ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmeind Schwöllbronn
* 

## Fuessnoote
Erzingen

**Erzingen** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Erzige (Chleggau), e Ortsdeil vo Chleggau, Landchreis Waldshüet, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Erzingen (Balingen), e Ortsdeil vo Balinge, Zollerealbchreis, Bade-Würtebärg, Dütschland
Sido

De **Sido** (* 30. November 1980 z Berlin; börgerlich *Paul Hartmut Würdig*) esch e düütsche Rapper, wo bis 2009 bim Berliner Plattelabel Aggro Berlin onder Vertrag gse esch (sither bi Urban/Universal Music). Sii Künstlername esch e Abchörzig för „super-intelligänts Drogeopfer“.

De Sido fallt dör provokanti Text ond em ne aggressive, liecht lakonische Onderton in dr Stemm uf. I Aalehnig a Ghostface Killah het de Sido langi Ziit e Maske treid, om sini Identität z`verschleiere.

## Biografi
De Sido esch met sinere jöngere Schwöster bi sinere Mueter im Märkische Viertel im Berliner Bezerk Reinickendorf ufgwachse, i em Hochhuusviertel, wo – zmenscht i de Ziit vo sinere Chendheit ond Jugend – eher vo sozial schwache Börger ond Osländer bewohnt worde esch (50% soziale Wohnigsbau). Det hät är ou die Bettina-von-Arnim-Oberschuel bsuecht, e Gsamtschuel met gymnasiale Oberstufe. Luut enere ARD-Polylux-Reportage uus em Johr 2003 brecht är sogar e Lehr as Erzieher ab. De Sido hed die Darstellig wedersproche ond ged a, ofgrond vo Drogekonsum vo de Schuele gfloge z'sii.

## Diskografi (Studioalbe)
* 2004: *Maske*
* 2006: *Ich*
* 2008: *Ich und meine Maske*
* 2009: *Aggro Berlin*
* 2013: *30-11-80*
* 2015: *VI*
* 2016: *Das goldene Album*
* 2019: *Ich und keine Maske*
* 2022: *Paul*

## Uuszeichnige
*Comet*
*2004: in dr Kategori „Newcomer National“
*2009: in dr Kategori „Bester Song“
*2010: in dr Kategori „Bester Song“
*2011: in dr Kategori „Bester Künstler“

*Echo*
*2010: in dr Kategori „Bestes Video“ für *Hey Du!*
* 2012: in dr Kategorie „Bestes Video“ für *So mach ich es*

*Bravo Otto*
*2004: in *Gold* in dr Kategori „Rapper National“
*2006: in *Silber* in dr Kategori „Bester Rapper National“
*2007: in *Silber* in dr Kategori „Bester Rapper National“

*Juice-Awards*
*2006: Platz 1 in dr Kategori „Album National“ für *Ich*

*Goldenes Tape*
*2007: für 15 Nummer-1-Platzierige vom Video *Straßenjunge* in dr MTV-Show TRL

*Swiss Music Award*
*2009: in dr Kategori „Best Album Urban International“

*Goldene Schallplatte*
*2005: für *Maske*
*2005: für *Aggro Ansage Nr. 4*
*2005: für *Aggro Ansage Nr. 5*
*2006: für *Ich*
*2011: für *Ich und meine Maske*
*2012: für *23*
*2013: für d Single  „Der Himmel soll warten“
*2013: für *#Beste*
*2014: für *30-11-80*

*Goldene Schallplatte* z Öschtriich
*2008: für *Ich und meine Maske*
*2011: für *23*
*2012: für *Blutzbrüdaz – die Mukke zum Film*
*2013: für *#Beste*

*Goldene Schallplatte* in dr Schwyz
*2008: für *Ich und meine Maske*
*2013: für d Single *Bilder im Kopf*

*Platin-Schallplatte*
*2009: für *Ich und meine Maske* in dr Schwyz
*2013: für d Single  „Bilder im Kopf“ z Dütschland

## Weblink

* Offizielle Website
* Biografi bi laut.de
* Deine Lieblings Rapper – Harris und Sido
*
Indlekofen

**Indlekofe** (Dt. *Indlekofen*) isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg.

## Geografy

Indlekofe litt im Haselbach-Dal südlig vom Haselbach im Südschwarzwald. D'Gmarkig entspricht ungfähr de Südsite vom Haselbach-Dal. Aischpel, èn Ortsdeil vo Indlekofè, litt nordwestlich un obberhalb vom Dorf Indlekofe sälber. Aischpel isch öppè 200 m vo Indlekofè èwäg. Es isch e 1,3 Kilometer langs Stroßedorf; de Höcheunderschyd isch ca. 60 Meter (508-568 m)

## Gschicht
Di erschti Erwähnig vo Indlekofe goht uff´s 12. Johrhundert zruck, wo sy Vogtsamt vum Rudolf vo Habsburg a d'Benediktinerabtei z´ Muri überdrait worre isch.

De Name leitet si vermuetli her vo *Ingilinc-hova*, öbä „Hof vum Ingilinc“, un söt aso zrogg go uf de keltischi Wortschatz für Wasser/fall am Hügel/hang, sicher nid vu Kofel (Bergspitz) sundern vun Kof/en öbä Hof/Ort/Hügel/Hang.

Ersti bechannti Erwähnig isch us äm Johr 1290 unter de Bemerkig „Chunrat der Maier von Iglikoven“ (in Z.f.G.O.3.371) witere Nenninge 1383 „das gotzhus ze sant Blesin hat köft die vogtye ze Rohr und ze Inglikoven“. Witere Nenninge unteräm Name: Inglikon 1351, Inglikofen 1380, Inglikhofen 1480. Hät zue de Landgrafschaft Brisgau, i de Einig Dogere ghört (des isch di ehemolige. Fürstabtei St. Bläsi gsi, un isch spöter zu Vurderöschtrich cho) un ab 1805 badisch worre.

Vu de Ortschaft Indlekofen leitet sich de verbreitete Familienamme *Indlikofer* ab, dä wörd s´örstmol erwähnt in de Lehnsbüecher vum Kloster Rhinau, en H. von Inglicon, z` Rechberg, und witer au in`nere latinische Urkund vu 1436 us em Kloster Rhinau, wobi en Nicolas Indigkofer, Landrichter im Klettgau, als Zügge bi de Übergab vu de Chilcherecht z` Erzingen und Griessen a´s Chloster Rhinau (bis dohi zu Konstanz), gnennt würd. Di Lehnsbüecher finde si im Staatsarchiv s´Züri.

1468 hän d'Schwizer Waldshüet-Düenge belagert; sällemols isch au Indlekofe zerstört worre.

1719 hät z Remetschwiel s *Dinggricht* stattgfunde. Nochdem d'Freiherre vo Kränkige um 1500 usgstorbe gsi sin, hät sich Indlekofe under de Schutz vo Waldshüet; säll hät als Gegeleistig e Stück Wald griegt. Sither hät Waldshüet di nideri Grichtbarkeit z Indlekofe usgiebt.

1814 sin vyli Ywohner vo Indlekofe und siner Umgebig an Typhus gstorbe: Z Gurtwyl isch e Spidal für Typhuschranki uffgmacht worre, wo bro Dag öbbe zäh Lüt uss de Nochberdörfer als Chrankepfläger hän mieße anegoh.

Am 1. Juli 1971 isch Indlekofe in Waldshüet-Düenge ygmeindet worre.

## Bolitik
Indlekofe isch noch em Bade-Württebergische Kommunalrächt e Ortschaft mit re begränze Selbschtverwaltig. Säll bstoht uss em Ortschaftsroot mit sechs Mitglyder und em Ortsvorsteher, im Hans Winterhoff, wo de Leiter vom Ortschaftsroot isch.

## Wirtschaft und Infrastruktur
Z Indlekofe hät's e Werchzügschliferei, wo vor allem Sägblättli gschärft werre. Usserdem git's e Zimmerei.

D'Chreisstroß 6551 verbindet Indlekofe in ei Richtig mit de B 500 bi Bannholz und dodemit mit Wyle, in di anderi Richtig mit Gurtwyl, wo si in d'Landstroß 157 mündet.

## Quelle
Basel-Bachletten

**Bachlette** isch e Quartier vo Basel. Es ligt am südweschtliche Rand vo dr Stadt und gränzt im Norde ans Gotthelfquartier und im Nordoschte ans Quartier Am Ring. Im Oschte trennt d Birsig s Quartier vo Gundeldinge.

Im Bachlette-Quartier sin dr Basler Zoo und d Schützematte. Die scherzhafti Bezeichnig *Bläächdalbe* oder *Alumyyniumdalbe*, wo au fürs Am Ring Quartier tuet gälte, beziet sich uf die weniger vornäämi Iiwohnerschaft im Vergliich mit dr Dalbe, wo die wohlhabende Altbasler Familie lääbe.

Dr Naame "Bachlette" stammt vo dr Bachlettestrooss. Mit "Letten" wird lehmartiger Bode bezeichnet, welle me an dr Birsig und am Rümelinsbach, beides Flüss wo s Bachlette-Quartier durchfliesse, hüffig gfunde het.

## Gebäud und Sehenswürdigkeite

*Allerhäiligekiirche
*Pauluskiirche
*Stephanskiirche
*Schützematte mit em Stadion Schützematte
*Neubad
*Dr Zolli
Basel-Bruderholz

S Quartier **Bruederholz** isch e Stadteil vo dr Schwyzer Stadt Basel.

## Laag
S Quartier ligt uf dr Grossbasler Site vo dr Kantonsgränze, südlig vom Bahnhof SBB in ere reizvolle Hang- und Hügellaag, uf em Bruederholz, eme Höhezug, wo sich vor allem im Baselbiet befindet und wo im Quartier dr Naame gää het. Es isch 259,61 ha gross und isch e bevorzugti Wohngegend, wo öppe 8900 Lüt lääbe.

Uf em höggschte Punggt vom Bruederholz stoht e 30 m hoche Wasserturm us em Joor 1925, wo öffentlig zuegänglig isch und vo wellem me e herrligi Ussicht uf d Stadt Basel het. E bitz näben em Turm ligt d Batterieschanze, wo 1815 vom Napoleon als Fäldbaschtion aaglegt worde isch.

## Gschichtligs
Dr Legände nooch soll e Mönch vo de Barfiessermönch si Orde vorloh ha und in d Wälder usserhalb vo dr Stadt zooge sii. Döt häig er vo denn aa elei gläbt. Me vrmuetet, dass dr Naame Bruederholz vo däre Legände stammt.

Historisch isch s Bruederholz bekannt wägem Gfächt, wo dert in dr Neechi während em Schwoobekrieg vo 1499 gschlage worden isch. Z Riinech stoht s Bruederholzdänggmol, wo draa erinneret.

Am 12. Februar 2006 sin bin ere Volggsabstimmig zwei Zoneänderige abglähnt worde. Die hätte e 0,5 ha grosse Ackerstreife und e 0,4 ha grosse Aateil an Familiegärte in e Zone für zweistöggigi Wohnhüüser gänderet.

## Vrkehr
S Bruederholz wiist e guet usbauts Stroossenetz und zahlrichi Fuesswägli uf. Mit de Drämmlilinie 15 und 16 und de Buslinie 37 und 47 isch s Quartier an dr öffentligi Vrkehr aagschlosse.

## Geböid und Sehenswürdigkeite
* Tituskiirche
* Wasserturm Bruederholz
* Bruederholzspital
Basel-St. Alban

D **Dalbe** (dt. **St. Alban**) isch e Quardier vo dr Stadt Basel. Es ligt im Grossbasel am südöschtlige Stadtrand und wird vo de Quartier Breiti, Bruederholz, Gundeldinge, Am Ring und de Vorstedt begränzt.  De Iiwohner vom Dalbe-Quartier sait mä Dalbanese oder Dalb(l)emer.

S Dalbe-Quardier gältet als dr vornähmschti und grienschti Stadtdeil vo Basel, well sich do e baar Villequardier (z. B. s Gellertquardier) befinde. In däm Quardier hän friehner, aber au hüt immer no die meischte Aaghörige vo de vornähme und wohlhabende Altbasler Familie gwohnt.

S Dalbe-Quartier isch nach em Dalbe-Klooster benennt. Im Dalbequartier befindet sich au d Dalbekiirche (St.&nbsp;Alban-Kirche) , s Dalbedoor (St. Alban-Tor) und s letschte Stügg vo dr Basler Stadtmuure bim Rhyufer im Dalbeloch (St. Alban-Tal). Dur d Dalbe, wo im Südoschte an d Birs gränzt, fliesst dr Dalbediich.

In de Köpf vo vilne Bewohner isch d Dalbe in mehreri Gebiet unterteilt. Zum eine isch im Weschte s Gebiet ume SBB Bahnhof, wo fliessend in d Aesche (s Gebiet um e Aescheblatz und d Aeschevorstadt) übergoht. S Gebiet zwüschen em Joggeli-Dänkmol und de beide Brugge über d Isebahnlinie wird hüffig als Grosspeter bezeichnet. Gege Norde kunnt me sehr schnäll ins Gebiet, wo hütte allgemein als Gellert-Quartier bezeichnet wird. Ganz in Oschte lit s Joggeli. Döt stöhn unter anderem s Fuessballstadion, dr St.&nbsp;Jakob-Park, d St.&nbsp;Jakob-Halle, s Gartebad St.&nbsp;Jakob und d Iishalle St.&nbsp;Jakob-Arena. Aber nur s Fuessballstadion isch uf städtischem Bode, dr Räscht ghört zur Baselbieter Gmeind Münchestei. Vom Joggeli us nach Süde goht s dr Bärg uf zum sognennte Wolf. Vo döt us chunnt me in dr südlichscht Zipfel vom Dalbe-Quartier, wo allgemein als Dreispitz bekannt isch. Das isch e Induschtriiareal, won e grosse Deil drvo zum Kanton Basel-Landschaft ghört.

## Gebäud und Sehenswürdigkeite
*Dreispitzareal
*Bahnhof Basel Dreispitz
*Bahnhof Basel St. Jakob
*S Joggeli
*Gellertkiirche
*St. Jakobskiirche
*Bethesda-Spital Basel
*Wirtschaftsgymnasium Basel
*Summerkasino

## Weblink
* Statistischs Amt vom Kanton Basel-Stadt - Quartierportrait St. Alban
Kreuzkapelle Wettingen

D **Chrüzkapelle** z Wettige isch e Kapelle wo im 1660i bauet worde-n-isch. Si schtoot a de Chrüzig vo de frührerne Schtroose uf Otelfinge u Würelos. Hüt ligt si direkt am öschtliche Ortsrand.

## Gschichte
D Chrüzkapelle schtoot im Chrützigsschpitz a de Wettiger Landschtroos, wo de link Abzwig frühener uf Otelfinge gange-n-isch u de rächt no hüt direkt uf Würelos füürt. Vor em Bau vo de Kapelle hets derte scho es „Heilig Chreutz-Hüsli“ gha, wi en Urkunde vo 1655 sait. Will di Zelg derte aber scho vorher Chrüzzelg gheisse het muess es a dere Schtell scho vorher es Wägchrüz gäh ha.
Um de Bau vo de Chrüzkapelle het sich dodermol de Abt vom Chloschter Wettige kümmeret u d Kapelle isch scho uf de Gyger-Charte vo 1667 druf.

## D Kapelle
D Chrüzkapelle isch im Johr 2006 s letscht mol reschtaurirt worde. Wäge de archäologische u de denkmalpflägerische Untersuechige het me sich entschide, d Kapelle wider so zwäg z mache, wi si im 1890i gsi isch.
Scho i de Johr 1826 u 1827 isch d Kapelle renoviirt worde, wi au im 1880i.
Für vili Johr het di Kapelle zwei Glockene gha, hüt gits numme no eini. Des isch di, wo grösser isch gsi, het 120 kg u isch mit de Joherszahl 1796 aagschribe. Was mit de andere Glocke passiirt isch weiss ma ned.

### Inschrift

Über em Iigangsportal vo de Kapelle isch e schriftdütschi Inschrift:
*Zu Lob und Ehr dem wahren Gott*
*Auch danck um Christi Creütz und Tod*
*Die Cappel widrum erbauet war*
*Durch Kraft des Creütz uns Gott bewahr*
*1660*

## Literatur
* Ortsbürgergemeinde Wettingen (Hrsg.): *Geschichte der Gemeinde Wettingen.* Baden, 1978.

## Einzelnochwis


## Weblink