open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Birs

D **Birs** isch e linkssitige Näbefluss vom Rhy. Yr Yzugsgebiet betrait 866 km² und d Längi isch 73 km.

D Quelle befindet sich uff ere Höchi vo 762 m ü.M. in dr Nöchi vo Tavannes im Bärner Jura. Si chunnt scho als richtige Fluss ans Tagesliecht: s Rägewasser sammlet sich im Bärginnere und durchlauft en unterirdischs wytverzwygts Höhlenetz. 

In ihrem wytere Verlauf durchfliesst si mehreri Kluse, so z. B. by Angestein, wo si d Blaueketti durchbricht.

Scho im 19. Jh. het me versuecht, dr wyteri Flusslauf in Schranke z halte und hett d Birs begradigt. Zwar het men eso trogges Land gwunne, aber alles uff Köschte vo dr Flora und Fauna. Im 2004 het me dr unterschti Teil vo dr Birs us sym schnuergrade Korsett befreit und zum ene lebändige Fluss zruggbaut. Als Folg do drvo het me scho kurz druffabe wider Spure vom lang verschwundene Biber gfunde.

In Birsfälde bym Birsköpfli mündet si uff 246 m ü.M. in Rhy.

## Fuessnoote
Zürcher Stadtrat

De **Stadtrat** isch d Regierig vo de Stadt Züri.

Es ghöret nüün Mitgliider dezue, wo all vier Johr diräkt vom Volch mit em Majorzverfahre gwählt werdet. Wenn en Stadtrat underzwüsche zruggtritt, dänn gits e Wahl zwüschet em Johr.

Dr Zürcher Stadtraat gits sid ane 1798, aso dr Helvetik. Sid der Ygmeindig vo de Nochbergmeinde ane 1893 het er nüün Mitgliider.

Im Septämber 2018 het’s – wie früener au scho mol – en Abstimmig gää über en Iniziatyve, wo hätt welle d Zahl vo de Stadträät uf sibe verchlynere. Die Idee isch nid durecho; i käm einzige Stadtchreis isch e Mehrheit drfüür gsi.

## Departemänt
D Stadträät und Stadträätinne sind Vorsteher vo de folgende Departemänt:
* Presidialdepartemänt
* Schuel und Sport
* Polizei
* Tüfbou und Entsorgig (TEZ)
* Hochbou
* Industrielli Betriib (Erdgas Zürich AG, EWZ, VBZ, WVZ)
* Soziaals
* Gsundhäit und Umwält
* Finanze

## der Stadtraat sid 2006
I dr Legislaturperiode 2006 bis 2010 sin sit dr Stadtratswal am 12. Februar 2006 die Politiker im Stadtrat vo Züri gsi:

* Ruth Genner (Grüeni), Tüfbou und Entsorgig
* Gerold Lauber (CVP), Schuel und Sport
* Elmar Ledergerber (SP), Stadtpresidänt, Presidaldepartemänt
* Esther Maurer (SP), Polizei
* Robert Neukomm (SP), Gsundhäit und Umwelt
* Kathrin Martelli-Kenner (FDP), Hochbau
* Martin Vollenwyder (FDP), Finanze
* Andres Türler (FDP), Industrielli Betriib 
* Martin Waser (SP), Soziadepartemänt

I der Legislaturperiode 2014–2018 sinds gsi:

* Corine Mauch (SP), Stadtpräsidentin, Präsidialdepartemänt
* Daniel Leupi (Grüeni), Finanze
* Richard Wolff (Alternativi Lischte), Sicherheitsdepartemänt
* Claudia Nielsen (SP), Gsundheits- und Umwältdepartemänt
* Filippo Leutenegger (FDP), Tüfbou- und Entsorgigsdepartemänt
* André Odermatt (SP), Hochbou
* Andres Türler (FDP), Departemänt vo de Industrielle Betriib
* Gerold Lauber (CVP), Schuel- und Sport
* Raphael Golta (SP), Sozialdepartemänt

Am 4. Merze 2018 isch d Wahl vom Stadtraat für d Zyt vo 2018 bis 2022 gsi. Dr Raat isch sider eso zämegsetzt:
* Corine Mauch (SP), Stadtpräsidentin, Präsidialdepartemänt
* Daniel Leupi (Grüeni), Finanze
* André Odermatt (SP), Hochbou
* Raphael Golta (SP), Sozialdepartemänt
* Karin Rykart (Grüeni), Sicherheit
* Richard Wolff (Alternativi Lischte), Tüüfbou und Entsorgig
* Filippo Leutenegger (FDP), Schuel und Sport
* Anreas Hauri (GLP), Gsundheit und Umwält
* Michael Baumer (FDP), Industrielli Betriib

## Weblink
* Mitglider vom Zürcher Stadtrat uf stadt-zuerich.ch

## Fuessnoote
Membrandestillation

D`**Membrandeschtillation** (**MD**) isch ä Mischung us eme **thermische** un eme **Membran-[[Entsalzung]]sverfahre**.

## Prinzip
D'Trennung vum Wasser un Salz gschieht durch ä microporesi, hydrophobi Membran (z. B. us PTFE), wo uf de eine Sit durch ihri Oberflächeigenschafte vum flissige Wasser nid bnetzt wird, uf de andere Sit durch ihri hohi Porosität Wasserdampf sehr gued durchlosst.
D'tribendi Kraft isch do debi d'Temperaturdifferenz zwische'me Kondensator- un eme Verdampferkanal. Zwischen dene zwei Kanäle liegt de Deschtillatkanal, weller vum kalde Kondensatorkanal durch ä Folie un vum heiße Verdampferkanal durch obe gnannti Membran abtrennt isch.
Dodurch, doss blos Dampf durch d'Membran durchdringe ka, entsteht ä arg reins Deschtillat, wo noch Mineralie zugehn were misse um's trinkbar z'mache.

## Vor- und Nochteil
;Vorteil

*Verfahre arbeitet bi niedrige Temperature vun 60 – 95°C. Dodurch kenne Solarkollektore oder d'Abwärmi vun Kraftwerk un Motore als Energiequelle diene.
*Verwendedi Membrane sin unempfindlicher wie Membrane wo fir Umkehrosmose (RO) verwendet were (Ustrockne, Alge, chemische Verunreinigunge).
*Durch selli niedrigen Betriebstemperature entstehn weniger Ablagerunge in de Rohrleitunge un Module.
*Anlage laufe bi Umgebungsdruck un sin wege dem billiger z'baue.
*Funktioniert au mit hohe Salzkonzentratione im Rohwasser.
*'S entstehende Deschtillat isch arg rein (elektrischi Leitfähigkeit κ &lt; 10 µS/cm).
*D'Anlage sin durch de modulare Ufbau beliebig erwiterbar.

;Nachteil
*Were d'Anlage mit Solarkollektore betriebe, isch de Platzbedarf im Verglich zu RO-Anlagen arg hoch.
Moskau

**Moschkau** isch d'Hauptstadt vo Russland; det läbed ca. 7 Prozänt vo allne Russä. Moskau hät öpä 10.5 Milionä Iwohner und lit uf äm europäischä Teil vo Russland.

## Gschicht

Gründet im Johr 1147 vom Jurii Dolgoruki. Syt 1260 s Zentrum vom Fürschtetum Moskau, syt 1460 s Zentrum vo de Moskauer Rus. D Hauptschtadt vo Russland syt 1918.

1965 isch Moskau d Ehrebezeichnig *Schtadt vo de Helde* verlihe worde.

Dä Napoleon isch uf sim grossä Russlandfäldzug bis nach Moskau cho, doch det isch keinä meh gsi (usserd äs paar Obdachlosi), sie sind alli is Hinterland gflohä, und händ s'Land, wos zrugglah händ, verbränt. Drumm sind d'Franzosä au zimmlich schnäll usghungered gsi. I närä Nacht händ dänn diä Obdachlosä dä Befehl übercho Moskau abä z'brännä und d'Franzosä z'vertribä, was au klapped hät.

## Suschtigs
Uf Moskau isch s'Mare Moscoviense uf dr Rucksite vum Mo daift.

## Literatur
* Klaus Bednarz (Hrsg.): *Das Alte Moskau 1880–1920.* C. J. Bucher, München 1983, ISBN 3-7658-0298-0
* Lew Besymenski: *Die Schlacht um Moskau 1941.* Pahl-Rugenstein, Köln 1987, ISBN 3-7609-0570-6
* Jörg Esefeld und Sascha Neroslavsky: *Mojamo-Moja Moskva*, Edition Esefeld & Traub, Stuttgart 2011 ISBN 978-3-9809887-5-9
* Lion Feuchtwanger: *Moskau 1937.* Aufbau, Berlin 1993, ISBN 3-7466-5020-8
* Wolfgang Knackstedt: *Moskau. Studien zur Geschichte einer mittelalterlichen Stadt.* F.-Steiner-Verlag, Stuttgart 1998, ISBN 3-515-01881-6
* Monica Rüthers (Hrsg.): *Moskau.* Böhlau, Köln 2003, ISBN 3-412-04703-1
* Albert J. Schmidt: *The Architecture and Planning of Classical Moscow. A Cultural History*. American Philosophical Society, Philadelphia 1989, ISBN 0-87169-181-7 (Digitalisat)
* Eugen Tarlé: *Der Brand von Moskau 1812.* Rütten & Loening, Berlin 1951

## Weblink

* Website vo dr Stadt
Wein

**Wy** isch e alkoholischs Getränk, wo durch Gärung us Obschtsaft oder au Honig gwonne wird. Normalerwys nimmt mer Wytruube, aber es git au Wy, den mer us Beere odr Epfel machet.

Wy ohni wyteri Bezeichnig mues vo de Frücht vor Wyräbe härgschteut wärde. Hüt si die auermeischte Räbbärge mit dr europäische Vitis Vinifera bestückt. Wüu Vitis Vinifera nid räblusresischtänt isch, isch im 19. Jahrhundert e grossteil vor europäische Wykultur zerstört worde. Dür ufpfropfe vor Vitis Vinifera uf amerikaneschi Ungerlagsräbe (Vitis riparia, Vitis rupestris, Vitis berlandieri, um nume die bekanntischte ds nenne) het me ds Problem chönne umgah und d'Räbflechi in Europa het wieder zuegnoh. Im 2004 sy in Europa insgesamt 4'719'000 ha unger Räbe gschtange. Ir Schwyz si im 2009 totau 14'841 ha mit Räbe bepflanzt gsy. Im Totau het me 2009 ir Schwyz 1'109'917 hl Wy produziert.

Wy entschteit dür ds Vergäre vom Moscht vo de Räbe. D'Härschtelig vo Wysswy ungerscheidet sech grundsätzlech vor Rotwyhärschtelig.
Bim Wysswy wärde d'Trube nach em läse presst und dr Saft wird vergore. Bim Rotwy wärde d'Trube quetscht, uf dr Maische vergore und ersch am Schluss presst. Wysswy us rote Trube wird sofort nachem quetsche abzoge damit er ke Farb aanimmt, für Rose wird dr Saft nach churzer Zyt (1-5 Stung) vor Maische abzoge. Aune gmeinsam isch, dass si nachem vergäre füre Usbau ine Behäuter chöme. Das chöi Houzfässer, Stau- oder Betontänk sy. Nid jede Wy eignet sech zum Houzfassusbou. Nach meh oder weniger langem usbou wird der (meischtens) klärt, gfiuteret und de uf d' Fläsche zoge. Je nach däm mues er itz no ir Fläsche lagere oder cha verchouft wärde.

Wänn de Truubemost im Gäärstadium, also bevor er zu Wy wird, trunke oder i Fläsche abgfüllt wird, so seit me im Suuser.

Im alemannische git's en ganze Huufe guete Wygegende, grad im Badische, im Elsass un au in de Schwyz.

Es git verschiedeni Iitailige vo Wy: 
* noch dr Farb (Wysswy, Rosé, Rotwy)
* noch em Verwändigszwäk (Apertitiwy, Kochwy, Dessertwy etc.)

Wy wird sit öbbe achtduusig Johr gmacht. Au in Gebiet wo hützudag z chalt si für e Druubeabau wie Ängland oder Skandinavie het s Ziite geh, wo me dört Wy abaut het.
Bezirk

Als **Bezirk** (vo Mittelhochdütsch *zirc* us  ‚Chreis‘, Abchürzige: Bez./Bz.) werd es begränzts Gebiet, en Landstrich, e Region, bsunders aber e hirarcheschi Gliderigstufe von ere Verwaltigsgliderig bezeichned. I de Abgrenzig bzw. Gegenüberstellig vo de Begriff ‚Chreis‘ und ‚Bezirk‘ gits historeschi und regionali Underschiid.

## Staatlichi Verwaltigseinheite
Z Belgie, z Dütschland, z Öschtriich und i de Schwiz sind d Bezirk e Undereinheit vo de Provinze, de Bundesländer oder de Kantön. S Südtirol isch i Bezirksgmeinschafte iitailt. Im Schwizer Kanton Appezöll Inneroode sind d Bezirk identisch mit de Gmainde und im Kanton Tessin sind d Bezirk no i Chrais undertailt, im Kanton Graubünde sinds da au gsii, aber wäg de Bündner Gebietsreform uf Endi 2015 ufglöst worde.

## Stadtbezirk
En Stadtbezirk isch e verwaltigstechnischi, politischi und/oder statistischi iiteilig von ere Stadt.

## Lueg au
* d Bezirk i de Schwiz
* Landchrais
Dornschwanz-Agamen (Gattung)

D **Dornschwanz-Agama** (*Uromastyx*) send Echsa, wo a Gattung von dr Unterfamilie Dornschwanzagame ennerhalb dera Familie von de Agamen, Agamidae, bilda deand. Dia gstompade Agama send ausg'schprochane Wiaschtab'wohner. Vrtreatr von deanra Gattung send en de Trockagürtel von Afrika ond Asien zom fenda.

Dia Dornschwanz-Agama send em Vrgleich zua andre Agama zimle groaß ond gschtompat mit am von oba zamgdätschta Körpr. D' Fiaß send kurz ond kräfte.  Dr Koopf mit am senkrechta Ohraspalt isch gloi ond duad an d Köpf von de Landschildkröta erinnra. Dr kurze, dicke Schwanz isch dicht mit kräftige Stachelschuppa bsetzt. Wann d Sonn bloß a wengale scheina duad, nocht isch dr Dornschwanz dongl, am Mittaag, wann d Sonn grad ra scheint, duad 'r se vrfärba und weard leichtnd gelb, orasch ond grea. Dr Ägyptische Dornschwanz isch mit bis zu 75 cm ond am Gwiiecht von 1,5 kg mit Abschtand dr greaschte Vrtretr von deara Gattung. Älle andre Arta send zwischa 25 ond 50 cm groaß.

S git an Gschlechtsdimorphismus. D erwachsne Männla send greaßr ond hand an greaßra Koopf mit am schpitzara Maul. En dr Färbung git's au Ontrschied zwischa de Gschlechtr: D Männla send bontr ond meanr gefärbt alz wia d Weibla. De Praeanofemoralpora von de paarungsbereite Männla send vrgreaßrt.
Weiach

**Weich** (amtlich *Weiach*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.

## Geografi
Weich liit im Nordweschtegge vom Kanton Züri i de Schwiiz, öbbe 25&nbsp;km vom Stadtzäntrum vo Züri. D Flechi vo dr Gmeind isch fast zur Helfti mit Wald bedeckt, für d Landwirtschaft wärde 36.9 % gnutzt.

## Gschicht
Weich isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1271 als *in Wiâch*.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 13,1 % (Stand 2011).

## Religion
52,7 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 17,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,0 %, CVP 0,9 %, EDU 4,7 %, EVP 5,9 %, FDP 11,1 %. GLP 8,2 %, GP 3,9 %, SP 12,4 %, SVP 50,5 %, Suschtigi 0,4 %.

Gmäindspresidänt isch de Paul Willi (Stand 2012).

## Wirtschaft
Weyach isch en armi Gmäind gsi, bis 1962 d Weiacher Kies AG sich dört niidergloo het. Die het Chiis industriell afo abbaue und d Gmäind het so sehr vo däm profitiert, ass si 1995 bekannt worden isch as d Gmäind mit de nidrigste Stüüre im Kanton Züri.

D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,5 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Weich ghört zue de Unterländer Mundarte.

## Literatur
* Weiacher Geschichte(n). Lokalhistorische Artikel in den *Mitteilungen für die Gemeinde Weiach*. 1999-2004. (Autor: U. Brandenberger)
* Brandenberger, U.: *Weiach - Aus der Geschichte eines Unterländer Dorfes*. Dritte überarbeitete Auflage von Walter Zollingers «Weiach. 1271-1971». Weiach, Oktober 2003.
* Zollinger, W.: *Weiach 1271-1971. Aus der Vergangenheit des Dorfes Weiach.* Dielsdorf, 1971.

## Weblink

* Gmeind Weiach
* GIS-Pläne Weiach
* Weiacher Geschichte(n): Lokalhistorischar Artikel, Ortsgschichtlichi Dokumentation
* WeiachBlog - Weblog zuer Gschicht un Zytgschicht
* Elektrizitätsgenossenschaft Weiach
* Sicherheitszweckverband Glattfelden, Stadel, Weiach
* Weiacher Kies AG
* Grenzyberschreitendar Skulptureweg

## Fuessnote
Maulburg

**Mulburg**  (amtlich: Maulburg) isch e chlini Gmeind im Landchreis Lörrach z'Bade-Württebärg z Ditschland. S alemannisch Schlötterli für dr Name isch *Schnurreburg* (abgleitet vu pejorativ *Schnurre* fer *Mul*). Historisch belegt isch dr Name Murperch.

## Geografi
D'Gmeind Mulburg het  Iiwohner (Stand: ) un dehnt sich uf är Flächi vo 973 Hektar us. Die chlini Wiisetalgmeind lid in ebe däm Wiisetal un am däm Fluss, wo im Wiisetal si Name geh het: dr Wiise.

## Verchehr
Mulburg isch am komfortabelschte z'erreiche mit 'm Wiisetal-Express - offiziell trinationali Regio-S-Bahn. Sit Dezember 2004 fahrt s'Bähnli an de Wuchedäg vum fünfi morgens bis zur Mitternacht alli halbi Stund vom Badische Bahnhof z'Basel über Lörrach bis uf Zell im Wiisetal. Erchauft worre isch dr Fortschritt mit dr Umwandlig vum Muulburger Bahnhoft in e ubesetzte Haltepunkt. Eso git's keini persönlichi Berodig un au kei persönliche Billetverchauf meh, sondern numme no e Billet-Automat.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Lüt
* Hermann Burte, alemannische Dialektdichter, * 1879 z Mulburg
* Elfriede Kastner, alemannischi Dialektdichteri, * 1924 z Mulburg

## Weblink
* Internet-Syte vo dr Gmeind Muulburg (leider numme uff Hochdytsch)
* Dr Wiisetal-Express oder die trinational Regio-S-Bahn (au numme uff Hochdytsch)

## Fueßnote
Greis (Musiker)

Dr **Greis** (* 3. April 1978 z Lausanne; bürgerleche Name *Grégoire Vuilleumier*) isch e bekannte Bärner Mundart-Rapper. Zämme mit em Poul Prügu (friener Eron), em Phantwo und em Krust bildet är d Gruppe PVP. PVP ghört zämme mit dr Band Wurzel 5 (Serej, Tiersch, Dienson), dä beide MC's Thomes & Baze sowie de beide Dj's Link und Skoob zur Chlyklass-Crew.

Zämme mit em dütsche Curse, em Baselbieter Taz (ghört zu Tafs, WB-Tal) und em Claud als Produzänt het ärs Album Prestige usebrocht.

Dr Greis thematisiert ärnsthafti Theme wie soziali Missständ, persönligi Problem oder die aktuelli Wält- und Lokalpolitik. So behandlet er kritisch d Problem vo dr Globalisierig oder dr Spanisch Bürgerchrieg. Er het sich au gege d SVP gstellt, dr Rassismus an Pranger gstellt und soziali Grächtikeit verlangt. Er macht sich mänggisch aber au über d Hip-Hop-Szene lustig.

## Weblink
* www.chlyklass.ch
* greis.chlyklass.ch Diskographie und meh Infos
* Greis.ch/blog
Ido

**Ido** isch e künschtligi Sprooch (Plansprooch). Si isch 1907 vom französische Mathematiker und Philosoph Louis Couturat zämme mit em französische Huuslehrer Louis de Beaufront uf der Basis vom Esperanto erschaffe worde. S Esperanto, wo 1887 entwicklet worden isch, isch ihm und andere nit eiheitlig und logisch gnueg gsi. Si hai au dr Wortschatz vom Esperanto veränderet und en so international wie möglig gmacht. Drzue hai si ihrem Projekt e sehr präzises Wortableitigssystem ge, wo vo Kritiker – wie de Ahänger vom Esperanto – als schwerfellig bezeichnet wird.
## Verbreitig
Im Vergliich zum Esperanto wird Ido nume vo relativ wenig Lüüt gschwätzt, wohrschiinlig numen ä baar duusig. Aber d Wikipedia in dere Sprooch het immerhi über 26'000 Artikel (2015).

## Grammatik
Alli Subschtantiv änden off -o, alli Adjektiv off -a, alli Adverb off -e. Alli Verb ände of -as im Präsens, uf -is in dr Vergangeheitsform und uf -os in dr Zuekumft.
D&nbsp;Mehrzahländig im *Ido* isch -i.

**Byschpil:**
::puero = Bueb
::pueri = Buebe

::vorto = Wort
::vorti = Wörter 
## Textbispil
Us dr Übersetzig vom *Le petit prince*, uf Ido *La Princeto*

:–Bona nokto! –dicis la surprizata princeto.
:–Bona nokto! –dicis la serpento.
:–Adsur qua planeto me falis? –questionis la princeto.
:–Adsur Tero, sur Afrika. –respondis la serpento.
:–Ha !... Kad esas nulu sur Tero?
:–To esas la dezerto, e nulu esas sur la dezerti. Tero esas tre granda –dicis la serpento.

:La princeto sideskis sur stono e levis lua okuli a la cielo.

:–Me questionas a me –lu dicis- ka la steli intence brilas por ke uladie singlu povez trovar sua stelo. Videz mea planeto, olu esas exakte super ni... ma tre fore!
:–Olu esas bela planeto –dicis la serpento-. Por quo vu venis adhike?
:–Esas chagreneto inter floro e me –dicis la princeto.
:–Ha! –dicis la serpento.

:E la du permanis silence.

**Averto lektenda**
:La verko **La princeto** licencesas sub **Creative Commons License**, http://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/legalcode
:Autoro.- Fernando Tejón, krayono@yahoo.es
:Ret-pagino.- https://web.archive.org/web/20060307234629/http://es.geocities.com/idohispania/laprinceto/laprinceto.html

## Weblink

* http://www.idolinguo.de
* http://www.ido.li/
* http://io.wikipedia.org/
* http://io.wiktionary.org/
B-52

**B-52** sind e Band uus Schopfe gsi (bsi 2006). Die Band hett us 4 Lüüt bestande: 
    
* David *(Schlagzüüg)* 
* Marc *(Gitarre und Gesang)* 
* Sebastian *(Bass)* 
* Thomas *(Gitarre und Gesang)* 
   
Musikalisch hen si houptsächlich Punkrock gspilt, wobii sie sich in ihrene Texte teilwies mit soziale und g'sellschaftliche Problem befasst hän. 

## Trivia
* **B-52** isch au en „Alkohol-Shot“ womer chan i verschiedene Bars bstelle, er beschtaat us Cointreau, Kaluha, Baileys und Rum. Mer zündet en mit emene Füürzüüg aa (flambiere) und dänn trinkt mer alles läär mitemene Röhrli. Und, womer grad bi de Genussmittel sind, isch au no z'vomerke, dass es e Marihuana-Sorte git, die B-52 gnennt wird.

* D **Boeing B-52 Stratofortress** isch au en amerikanische Langstreckebomber.

## Weblink

* Homepage vo de Band
* B-52-Laager bim AMARC
Aarau

**Aarau** esch d Hauptschtadt vom Kanton Aargau und syt 2024 au d zweitgröschti Gmeind im Kanton. S het über 21’000 Iiwohner (Stand 2023) und liit am rächte Ufer vo dr Aare, grad södlich vom Jura. D Schtadt isch e wichtige Mitted schwiizerischi Region, und esch 39 Kilometer vo Basel, 38 Kilometer vo Züri ond 67 Kilometer vo Bärn entfernt (vu Luftlinie usegsee).

## Gschecht
Wäret de Helvetik esch Aarau för es paar Mönet d Hauptschtadt vo de Schwiiz gsi, de Tetel het si aber leider bald weder verlore. D Schtadt liit ofemene Fels ade Aare, südlech vom Jura. D Altschtadt esch sehr schön. Vor allem d Gebel send berüemt, veli send konschtvoll bemolt. Em Schtadtbeld schtäche vor allem d Schtadtchele, de Torm Rohre (Rothus), de Obertortorm ond s AEW Hochhus is Aug. Es betzeli osserhalb vode Altschtadt liit s Schlössli. Es esch öppe om 1200 pout woorde ond esch för d Bewachig vode Aarebrogg gsii. Dor d Altschtadt flüüsst de Schtadtbach. Früener het er d Energii för Möline, Saagine ond anders Gwärb gleferet. Er esch aber scho sed Jorzäänte zueteckt. Vo de Bachschtroossmöndig aa bachufwärts esch er aber no offe. 1367 esch z Aarau e Gloggegüüsserei pout woorde, wos höt no get. Si heisst höt *H. Rüetschi AG* ond güüsst als einzigi e de Schwiiz no Cheleglogge. Vo 1904 bes 1981 het Aarau au e Glüeberefabrek ghaa.

## Feschtbrüüch z Aarau
Di zwöi wechtigschte Fescht z Aarau send de Mäjezoog ond de Bachfeschet. Mäjezoog heissts wäge de Bluemeschtrüss (Mäje) wo d Chend am Omzoog träged. Eimool em Joor het ame de Schtadtbach potzt wäärde müesse. Vorhär het me ne leergfeschet ond Füürli lo abeschwömme. Dezu het me gsonge:

Füürio, de Bach brönnt!
D Soorer händ ne aazöndt.
D Aarauer händ ne glösche.
D Chüttiger, d Chüttiger
riite of de Frösche!


## Schuele
Aarau het alli Schuele vo der Primaarschuel öber Sekondaarschuel ond Bezerksschuel bes zo de Gümnaasie. Es het en alti ond e nöji Kanti (Kantoonsschuel).

Wiiter gets de o.a. au no es KV, en Bruefsschuel ond zwöi Ableger vo de FHNW (Pädagogik sowie Konscht ond Gschtaltig).

## Sport
De FC Aarau isch 1902 gründet worde und spilt i de Challenge League, de zweithöchschte Schwizer Fuessball-Liga.

## Berüemti Lüüt vo Aarau
* Maximilian Oskar Bircher-Benner, de Erfender vom Birchermüesli
* Regula Frei-Stolba, Althistorikerin

## Literatur
* Heinrich Boos: *Urkundenbuch der Stadt Aarau.* Mit einer historischen Einleitung, Register und Glossar, sowie einer historischen Karte. Verlag Sauerländer, Aarau 1880.
* .
* 
* 
*  

## Weblink

* Offizöji Website vo de Stadt Aarau

## Fuessnote
Brienzersee

Dr **Brienzersee** isch e typische Auperandsee. Är ligt im Kanton Bärn.

Dr See wird vor Aare dürflosse. Drnäbe fliessä hüüfe chlyneri Bäch i See. Witume bekannt sy d Giessbachfäu, wo s Wasser über 14 Stufe i Brienzersee abe stürzd. Dr See isch 14 km lang u 2,8 km breit. Syni Flächi betreit 29,8 km2, die maximali Tiefi isch 260 m. Dr Inhaut isch rund 5,2 km3. Bym normale Wasserstand liegt dr Seespiegu uf 564 m überem Meer. Di steile Ufer göh ou ungerem Wasserspiegu töif abe wyter, so dass dr See nume weni Flachwasserzone hed. 

S Yzugsgebiet isch 1127 km2 gross.

Am nördlichen Ufer ligt ds Dorf Brienz wo em See dr Name gäh hed. A sym Süd-Weschtändi, ygbettet zwüsche Thuner- u Brienzersee, ligt ds Bödeli mit de Gmeinde Interlake, Matte u Unterseen.

Dr Brienzersee isch nährstoffarm u eine vo de süberschte See ir Schwyz. D Fischerträg sy drum nid seer gross, aber d Brienzerseefische gäute aus regionali Delikatässe. Dr Gsamtertrag hed im Jahr 2001 grad 10.078 kg Fisch gää.

Syt 1839 gits uf em See e Passagierschifffahrt. Hüt betrybt d BLS Lötschbergbahn AG e Flotti vo 5 Schiff.

## Büuder

brienzersee.JPG|Wasserschi uf em Brienzersee
Brienz.jpeg|mini|Brienz
Brienzersee.jpg|Brienzersee im Herbscht
Brienzersee_Winter.jpg|Brienzersee im Winter


## Websiite

* Schifffahrtsgseuschaft
Tirana

**Tirana** (i der unbestimmte Form *Tiranë* un im lokale Dialäkt *Tirona*) isch d'Hauptstadt un di gröscht Stadt vo Albanie. Über d'Ywohnerzahl isch sich niemer so rächt sicher, Schätzige gange vo 400.000 bis 800.000 oder über e Million us.

## Geografi
Tirana leit im glychnamige Bezirk un Kreis, 30 km vur Adria. D'Stadt isch vo Hügel umgäbe un leit am Fuess vum Berg Dajti. D'beide Flüss Erzen un Tirana fliesse südlich bzw. nördlich vo Tirana. Durch s'Zentrum vo Tirana fliesst s'Flüssli Lana. Am Stadtrand lige ä chünschtliche See (*Liqeni i Tiranes*) un dr Stadtpark, dohinter sin vor allem Dörfer. S'Chlima isch subtropisch-mediterran, d'Durchschnittstemparatur isch 16°. D'Winter sin als chalt (im Jänner 7°, s cha aber au lycht unter 0° ha, vorallem am Morge). Im Summer ischs heiss, d'Durchschnittstemparatur im Juli isch 24°, s het abr au oft 35° un meh. Im Spötling un Winter rägnets oft, im Summer dergege sälte. Deswäge het mer entweder matschigi odr staubigi Strosse. Schneie tuets arg selte, mangmol sogar numme alli 15 Johr.

## Bilder

Datei:Bazar Tirana (ca. 1900).jpg|Stroßeszene 1912
|*Taiwan-Center* am *Parku Rinia*
Datei:Statue of Skenderbeg in Tirana.jpg|dr Skanderbegplatz *(Sheshi Skenderbeu)*
|Bürogebäude *The Twin Towers*


## Literatur
* Wilfried Heller (Hrsg.): *Abwanderungsraum Albanien – Zuwanderungsziel Tirana* (= *Praxis Kultur- und Sozialgeographie.* Band 27). Potsdam 2003, ISBN 3-935024-68-1.
* Beat Bieri: *Tirana in Farbe*. Velvet-Edition, Luzern 2003.
* Dietmar Richter: *Flächennutzungswandel in Tirana. Untersuchungen anhand von Landsat TM, Terra ASTER und GIS* (= *Praxis Kultur- und Sozialgeographie.* Band 42). Universitäts-Verlag, Potsdam 2007, ISBN 978-3-939469-64-3 (Volltext).

## Weblink

* Offizielli Homepage vo dr Stadtverwaltig
* D Widergeburt vo dr Stadt - Bilder vo aagmolte Hüser, neue Parkaalage und Stroße
* Tirana-Online.de Touristischi Informatione über Tirana uf Dütsch und Albanisch
* Informatione über Tirana (uf Änglisch) als Teil vo dr "New Economic Geography" Charte vo dr Europäische Stabilitätsinitiative (ESI)
* Interaktivi Charte vo Tirana
Shkodra

**Shkodra** (uf Albanisch au *Shkodër*, Italienisch *Scutari*, Serbisch *Skadar*) isch e Schdadt im Norde vo Albanie. S'ghört zum glychnamige Bezirk un isch d'Hauptschdadt vum Kreis Shkodra. D'Stadt het öber 90.000 Ywohner. Shkodra leit am Shkodra See zwüsche de Flüss Drini un Buna. S'isch d'ältischte Stadt z'Albanie un goht bis uf d'Illyrer zrugg.

## Bevölkrig
Shkodra isch durchs Zämmeläbe vo verschidni Religione gezeichnet. Shkodra isch s'Zentrum vo de albanische Chatholike, het abr au e grossi muslimischi Bvölkrig un e paar Orthodoxe. D'Religione chömme wie überall z'Albanie guet mitänander us. D'verschiedne religiösi un chulturelli Yflüss hen d'Architekur vo Shkodra entscheident prägt. Z'Shkodra schwätzt mer de ghegische Dialäkt mit usprägtem Akzent. Shkodra isch bis zur Unterdrüggig vo dr ghegische Schriftsproch durch d'Komunnischte z'Zentrum vo derre Sproch gsi. D'Shkodraner hen i Albanie e Ruf als bsunders dickchöpfigi un stuuri Lüüt.
Gotthard (Begriffsklärung)

**Gotthard** stod für:
* *Gotthard*, au *Godehard vo Hildesheim* (960–1038), de Name vom ene Heilige
* Gotthardpass, en Alpepass i de Schwiiz
* Gotthardmassiv, es Bärgmassiv i de Zentralalpe, Schwiz

Verschidnigi Tunnu:
* Gotthard-Strassentunnel, en 17 km lange Strassetunnu
* Gotthard-Scheiteltunnel, en 15 km lange Isebahntunnu (Scheiteltunnu)
* Gotthard-Basistunnel, en 57 km lange Isebahntunnu (Bassistunnu), wo 2016 eröffnet worden isch

und witers:
* Gotthard (Band), ä Schwiizer Rockband
* *Gotthard (Schiff)*, es Motorschiff, wo uf em Vierwaldstättersee verchehrt
* *Der Gotthard*, en Raisefüerer vom Carl Spitteler, 1897
* Gotthard (Fernsehfilm), en Schwizer Fernsehfilm, wo 2015 trait und im Dezember 2016 gsändet worden isch, öber de Bau vom erste Gotthardtunnel

**Gotthard** bzw. **Sankt Gotthard** oder **St. Gotthard** isch de Name vo folgende geografische Objekt:

*Ort:*
* Sankt Gotthard im Mühlkreis, e Gmainde Oberöschtriich
* *Sankt Gotthard (Graz)*, en Stadtteil im Grazer Stadtbezirk Andritz, Steiermark
* *St. Gotthard (Gemeinde Texingtal)*, en Ortschaft und Katastralgmaind z Nideröschtriich
* *St. Gotthardt*, en Ortsteil vom Stadtbezirk Holzheim z Geppenge, Bade-Würtebärg
* *Szentgotthárd*, e Stadt z Ungarn

*Chlöschter:*
* *Kloster St. Gotthard zu Heusdorf*, Apolda, Thüringe
* *Kloster Szentgotthárd*, Szentgotthárd, Ungarn
Alfred Rossel

Dr **Alfred Rossel** (* 6. März 1841 z Cherbourg, † 17. Dezämber 1926 au z Cherbourg; mit ganzem Name **Louis Théodore Alfred Rossel**) isch e normännischer Folklorischt ùn Liedermacher gsi. Er isch z Cherbourg im Norde vo de Halbinsel Cotentin in de Normandie ùff d Wält cho ùn isch dr erschti Liedermacher vùm Cotentin gsi, wo ùff Normännisch dichtet het. Syn erschts Lied *La Mi-Carême* hetter 1872 gschriibe. S handlet vùm Zämmedräffe vo Dorffraue z Cherbourg:
:*I's'couéff'ront d'lû belle coumète* 
:*Té, d'tan capet à lerges bords* 
:*Pour les condir, prends la quérette;* 
:*L'malheux, ch'est qu'o n'a pé d'ersorts.* 

E bsùndrigs Merchmool vo syni Lieder isch, dass sich de Gsang mitem gschwätzte Wort vermischt. Dr Alfred Rossel isch scho zue Läbzyte populär gsi. Zue syni bekannteschte Lieder ghöre *Une foire à Bricquebec*, *Le boun baire*, *Au mais d'Avri*, *Fo qu'no s'embrache*, ùn *Les Goublins*. Die Lieder handle meischt vo lokale Theme. 

Syni Lieder sin vùm Charles Gohel gsùnge worde ùn syni Veraaschtaltige hen mangmool meereri duusig Lüt aagloggt. Syni Lieder sin ällewell no populär, vorallem *Sus la mé* (Normännisch ‚Ùffem Meer‘, ùff Französisch *Sur la mer*), wo di inoffizieli Hymne vùm Cotentin isch ùn vorallem im Norde vùm Cotentin ällewell no beliebt isch. S Lied isch so zimli s einzigi Lied ùff Normännisch, wo überhaupt no öfters z ghöre isch. Es isch sogar dänne Lüt ùffem Cotentin no gläufig, wo eigetli kei *[[Patois|Patouais]]* mee schwätze. S Lied isch sogar emool vorem Papscht Johannes Paul II. gsùnge worde.

*Sus la mé* het vier Strophe, di erschti isch am bekannteschte. Dr Teggscht handlet vorallem vùm Meer ùn de verschiidne Chüschtestädt vùm Cotentin.

**Erschti Stroph**:
:*La mé ch'est vraiment superbe* 
:*Et j'aime byin quaund i fait biâo* 
:*L'étaé souos nos cllos en herbe* 
:*La vei s'endormin eun miot* 
:*Mais quaund o s' fâche la vilaine* 
:*Et qu' no z'entend dé tcheu nouos* 
:*La grosse voué de la sirène* 
:*No z'en a quasiment pou*

**Dr Refrain**:**Alemannischi Übersetzig**:

:*Quaund je syis sus le rivage*
:*Byin traunquille êt où coume mé*
:*J' pense ès syins qui sount en viage*
:*En viage où louen sus la mé*
:*En viage en viage où louen sus la mé*


:Wenni am Ufer stoo
:in Friide, sin ihr wienni?
:denki aa die wo ùff Fahrt sin
:ùff Fahrt wyt ùffem Meer
:ùff Fahrt, ùff Fahrt wyt ùffem Meer 




**e andres Byspiil**:**alemannischi Übersetzig**:

:*J'n'ai pas l'zurs dans ma pouquette* 
:*Ch'n'est pas défendu, parai?* 
:*Quand no z'est jeun', que no guette* 
:*Un'miettaine à l'entou d'sai.*


:I han myni Auge nit in mynrer Hoosedasch
:Des isch doch wohl nit verboote, oder?
:Wemmer jùng isch. no luegt mer sich
:e weng in de Gegend ùme.





## Weblink
*
*Mehreri Audiobyspil ùff dr Syte vo Magène
*E Version vo ''Sus la mé'' imene andre normännische Dialäkt
Sankt Petersburg

**Sankt Petersburg** (, *Sankt-Peterburg*) – oder wie me chly poetisch au seit „s Venedig vom Norde“ – esch die zwöitgröschdi Schtadt vo Russland.

## Geografy
Si lyd im Delta vom Floss Newa a de Oschtsee.

## Gschicht
Wo de Zar Peter der Grosse s Sompfgebiet a de Newamöndig vo de Schwede eroberet hed, hed er zom d Schtellig sechere agäblich am 16. Mäi 1703 d Ortschaft Sankt Petersburg gröndet. Dank de optimale Lag ond de Nöchi zom Meer esch d Sidlig rasch gwachse, si isch de wechtigscht Marineschtötzponkt vo de Russe worde ond schliesslich au d Hauptstadt vom Zarerych.

D Schtadt esch planmässig öber 100 Insle ond 42 Kanäl, wo 320 Brogge drüberfüered, bout worde, und do debi het de Architekt Domenico Trezzini us Astano, eme Dorf im Tessin (Schwiiz), en wesentliche Teil vo de Planig gleischded. Er hed onder anderem au die markant Kathedrale bout, wo s Patrozinium vo de heilige Peter und Paul het. Si passt met ehrem schpetzige Dach öberhaupt ned zo dr tradizionelle russische Architektur, wie au mängs anders ned i dere Stadt, wil de Zar Peter dr Erscht stark uf Weschteuropa orientiert gsy esch.

Met em Usbroch vom Erschte Wältchrieg het d Schtadt dr nöi Name Petrograd (Petersstadt) übercvho. Bim Usbroch vode Revolution hed mer met em Panzerkreuzer *Aurora* uf de Wenterpalascht, d Eremitage, gschosse ond en gschdörmt, wil die provisorisch Regierig i dem Gebäude, wo höt eis vo de gröschde Musee uf de Wält esch, tagt hed. Noch em Tod vom Revolutionär Lenin esch d Schtadt zo sine Ehre uf *Leningrad* ombenennt worde. 1941–1944 het di dütschi Wehrmacht d Schtadt 900 Täg lang belagert. Währed dere Zyyt send öber 470.000 Börger om s Läbe cho. Wäge dem hed Petersburg 1965 de Ehretitel vo de sowjetische Füerig von ere Heldestadt becho.

Noch de Uflösig vo de UdSSR esch d Schtadt 1991 weder uf Sankt Petersburg tauft worde.

Höt läbed öppe 4'900'000 Mönsche z Sankt Petersburg.

## Weblink
Slinky

Under em Begriff **Slinky** verschtaht mer entweder äs Schpilgrät in Form von ere Schpirale oder dänn liechti Chleidigsschtück. 

## Schpilgrät
Än Slinky isch än Art langzogni Schpirale, wo meischtens us Plastik oder Metall baut isch. Maischtens wird er esoo brucht, dass mer en uf de oberschti Tritt von ere Stäge leit und em dänn än Schupf git. De Slinky wanderet denn sälbschtändig Stufe für Stufe abe.
So ähnlich, eifach in gross, git's au e Nummere vo de Mummeschanz.

## Chleidig
Als Slinky-Chleidig bezeichnet mer eher liechti Chleider us dünnem Stoff. S git zum Bischpil Slinky-Röck oder au Slinky-T-Shirts.

## Weblink
Präteritum

S **Präteritum** isch e Tempus (Zytform). Wenn me si brucht, zaiget me, das ebbis abgschlosse i de Vergangehäit lyt.

## S Präteritum im Alemannisch
Im Vergliich zue de hochdytsche Sproch gits im Alemannische (wie au im Bairische un Ostfränkische) kai Verbform fer s Präteritum – bis uf s Verb **si** (bzw. *sin / sei*), wo hit im gredte Alemannisch under hochdytschem Ifluss Verbraitig gfunde het. Alemannisch bildet d Vergangehait analitisch mit eme Hilfsverb, brucht also d Perfektform. De dytsch Satz «Gestern **war** ich hier» haißt also alemannisch «Gestert **bin** i do **gs(e)i**» (bzw. **gwä** in manche Gegende vum Schwöbische).

E Usnahm isch bis i s spoot 20. Johrhundert di walserisch Mundart vo Saley (ital. Salecchio; im italienische Antigoriotal) gsi – sälli hät nit nu aldhochdytschi Verbklasse bibhalde, sundern hät au noch bi allne Verbe e Präteritum gchennt. Byspil doodrfir findt me im Artikel iber s Saleytitsch.

De dytsch Präteritum-Stamm vum Verb wird im Alemannisch aber no fer dr sinthetisch bildet Konjunktiv verwendet, z.&nbsp;B. synthetisch **Ging säll au?** statt analitisch **Dät säll au go?**

## Lueg au
* Abluut
Kruja

**Kruja** (Ussprooch: ; unbestimmti Form im Albanische: *Krujë*) isch e Stadt in Mittelalbanie mit 15.829 Ywohner (Stand 2007). Es isch d Hauptstadt vum Kreis Kruja un lait 20km nordöschtlich vo de Haupstadt Tirana. De Name chunt vum albanische Wort *krua*, wo „Quelle“ bedütet. Kruja isch für d Albaner, wege de Roll vo de Stadt im Kampf vum Gjergj Kastrioti Skanderbeg gege d Osmane, e Art Nationalheiligtum.

## Sehenswürdigkeite
Kruja het im Verglych zue andre Ortschafte vo Albanie e rächt guets touristischs Aagebot. Eini vo de Hauptattraktione isch d Burg mit em Skanderbeg Museum, wo au e ethnographischs Museum dezueghört. In de Burg gits usserdäm mehreri Restaurants mit Ussicht uff d Berg. De Wäg zur Burg füert durch e Basar ussem 19. Joorhundert, wo verschidni Souvenirs wie handgwebti Teppich, traditioneli Tracht oder sunschtigs Kunsthandwerch verchauft werde.

## Gschicht
Am bekannteschte isch Kruja durch de Widerstand vum albanische Nationalheld Skanderbeg gäge d Osmane im 15. Joorhundert. De Skanderbeg het vo 1443 bis zue sym Dot im Joor 1478 erfolgrych Widerstand gege d Osmane gleischtet, un het Kruja als syn Herrschaftssitz gnutzt. In denne 35 Joor het Kruja drei Belagerige überstande, glychwohl dass d Osmane zaalemässig wyt überlege gsi sin un Kruja e winzigi Burg isch. In de erschte Belagerig het de Sultan Murad II. z. B. über 100.000-150.000 Soldate verfiegt, wääred d Albaner höggstens 8.000 Maa gsi sin.

Kruja het schliessli 1478, zee Joor noochem Dot vum Skanderbeg, bi de 4. Belagerig kapituliert. Obwohl de Sultan Mehmed II. de Verteidiger versproche het si z verschone, het er si nooch de Kapitulierig einewäg chrüüzige loo, un d Fraue un Chinder versklave lo. Mit em Fall vo Kruja isch de Widerstand gege d Türke praktisch erlosche.

## Literatur
* Ismail Kadare: *Die Festung.* dtv, München 1999, ISBN 3-423-11477-0

## Weblink

## Bilder

Datei:Kruje bazaar.jpg|de Basar vo Kruja
Datei:Kruja Albania. View from castle.JPG|Stadtzentrum vo dr Burg uus gseh
Datei:07Kruje02.jpg|Historischer Basar
Datei:07Albanien Kruje Museum01.jpg|Iigang vom Skanderbeg-Museum
Automatiker

**Automatiker** isch en Bruef ide Schwiz. Er plant/ konstruirt technischi Alage, chan sie mechanisch fertige wie au elektronisch verdrahte und prüefe. Er isch genauso au bi de Inbetriebnahm debi oder chan sie sogar leite. 
Automatiker bildet e supper Grundlag um uf zweit Brüef umzstige. Wie z. B. zu de Polizei, Lokiführer und vieles meh.
Zudem het mer als Automatiker enorm viel Witerbildigsmöglichketie und enem Automatiker staht praktisch die ganz Wält offe.
China (Begriffsklärung)

**China** chan folgendes heisse:
* China, en kulturelle, politisch-geographische Ruum 

* s Kaiserrych China, wos vo 221 v.&nbsp;Chr. bis 1912 ge hät
* d Republik China, wos sit 1912 git, bekannt au als Formosa oder Taiwan
* Volksrepublik China, wos sit 1949 git, bekannt au als Feschtlandchina

Usserdem bezychnet China mehreri Ortschafte:
* China, Kagoshima, Japan
* China, Maine, USA
* China, Michigan, USA
* China, Texas, USA

Witeri Bedütige:
* (1125) China, en Himmelskörper vom Asteroide-Hauptgürtel
* China (Band), e Hard-Rock-Band us de Schwiz
* China-Becke, es Musiginstrument, lueg under Becken (Musikinstrument)
* de Spitzname vom Leonardo Bruno dos Santos Silva, eme brasilianische Fueßballer
* China (Schiff), es Passagierschiff vo de britische Reederei P&O
Kornische Sprache

D **Kornische Sprooch** (Kornisch: *Kernewek* oder *Kernowek*) isch e keltischi Sprooch wo bis zum 18. Joorhundert in Cornwall in Ängland gredet wore isch un denoo ussgstorbe isch. Langi Zyt isch d *Dolly Pentreath*, wu 1777 gstorben isch, as di letscht Mueterspröchleri vum Kornisch aagsäh wore. S sin aber au no andri Sprächer bekannt, wo spöter gstorbe sin. Einzelni Sprächer het s no bis in s spot 19. Johrhundert, villicht sogar bis in s frie 20. Johrhundert gää. Anne 1875 sin no sechs elteri Sprächer entdeckt wore. Dr letscht Sprächer, wu d Sproch no einermaße het chönne, isch wahrschyns dr John Davey (1812–1891) gsi. Vu andre wird dr Alison Treganning († 1906) as dr letscht Kornisch-Sprächer aaglueget.

Syt em früene 20. Joorhundert wird versuecht, d Sprooch wiider als gsproocheni Sprooch z belebe, so dass Kornisch hüt in Schuele unterrichtet wird un syt 2008 unter de europäische Charta vo Regional- oder Minderheitssprooche als Regionalsprooch vo Grossbritannie annerkannt isch. Inere Studie im Joor 2000 isch ermittelt wore dass es uugfäär 300 Mensch het gää, wo d Sprooch hen chönne flüssig schwätze.

Die Sprooche, wo mitem Kornische am nöggschte verwandt sin, sin s Bretonische, un s Walisische.

## Quelle


## Literatur/Quelle
* Ferdinand, Siarl (2013). Brief History of the Cornish language, its Revival and its Current Situation. *E-Keltoi*, Vol. 2, 2 Dec. pp. 199-227 https://www.academia.edu/5323710/A_Brief_History_of_the_Cornish_Language_its_Revival_and_its_Current_Status
* F. W. P. Jago, *A Cornish Dictionary* (1887)
* Ellis, Peter B. (1974) *The Cornish Language and its Literature*. ix, 230 S. London: Routledge & Kegan Paul
* Ellis, Peter B. (1971) *The Story of the Cornish Language*. 32 S. Truro: Tor Mark Press
* Jackson, Kenneth (1953) *Language and History in Early Britain: a chronological survey of the Brittonic languages, first to twelfth century a.D.* Edinburgh: U. P. 2nd ed. Four Courts Press, Dublin 1994
* Sandercock, Graham (1996) *A Very Brief History of the Cornish Language*. Hayle: Kesva an Tavas Kernewek ISBN 0-907064-61-2
* Weatherhill, Craig (1995) *Cornish Place Names & Language*. Wilmslow: Sigma Press. ISBN 1-85058-462-1

## Weblink
Montag

De **Mändig** isch de erscht Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976; vorher isch de Sunntig de erscht gsi), noch dr christlich/jüdische Zellung dr zweit. 

De Nome isch e Lehnibersetzung us m Latynische *dies lunae* („Tag vun de Mondgöttin Luna“) bzw. Dag vum Mo
Jan Kruis

Dr **Jan Kruis** (* 8. Juni 1933 z Rotterdam als *Johannes Andries Kruis*, † 19. Jänner 2017 z Mantinge, Provinz Drente) isch e niderländische Comiczeichner und Täggschter gsii. Scho als Chind hed är syni erschte Comics zaichned. Bekannt worde isch är mid «Jan, Jans en de kinderen», ere Comic-Sery wo us One-Pagers beschtoot, wo syt 1970 in dr niderländische Frauezytschrift "Libelle" veröffentligt worde isch. In dr Dütschschwyz isch die Sery unter em Name «Die Tromps» bekannt und isch friener in dr Schielerzytschrift «Spick» erschine. Dr dütschi Favorit-Verlag hed d Sery friener unter em Name «Ulli, Ulla und die Kinder usebrocht». Friener hed dr Jan Kruis im Studio vom holländische Comics-Pionier Maarten Toonder gschafft. Är isch dr Vatter vo dr Comic-Zaichnerin Andrea Kruis. 1996 isch dr Jan Kruis Ritter im Orde vom niderländische Leu worde.

## Weblink
* Niederländische "Jan, Jans en de kinderen" (Ulli, Ulla und d Chinder) Site
Arabisches Alphabet

S **arabisch Alphabet** isch e Alphabet wo zum schrybe vur arabische Sproch un viili andri Sproche bruucht wird. 

S arabisch Alphabet wird vo rächts nooch links gschribe un het 28 Zeiche. D andre Sproche wo s arabische Alphabet bruuche hen au no zusätzlichi Buechschtabe. S isch usprüngli usem phönizische Alphabet entstande. S git mehreri Reiefolge für s arabische Alphabet. D Abjadī (أبجدي)Folg isch di ältri un isch identisch mit de meischte andre Alphabet; si würd hüt numme no im Iran bruucht. D Hejā'ī (هجائي) Folg arangiirt Schriftzeiche nooch dr Form.

## Buachstaba

## Zaalzeiche
Arabischi Zaalzeiche unterscheide sich e weng vo de europäische Zaalzeiche. Usserdäm git s zwei verschidni Zaalesüschtem.
FDP

**FDP** isch diä Abchürzig för:

* di Freji Demokratischi Partei vo Dütschland

* d FDP.Die Liberalen vor Schwiz

* di Freji Demokratischi Partei i dr DDR
Schweizer Demokraten

D **Schwizer Demokrate** (SD) si e Partei ir Schwiz, wo als rechts (oder mängisch o rechtsextrem) igstuft isch.

Si si in verschidene Parlament vertrete, hei aber nur e gringe Wählerateil vo under 1 %.

## Gschicht

Im Jahr 1961 si si als *Nationale Aktion* gägä d Überfrömdig vo Volk und heimat gründet worde. 
1963 hei si mit Parole wi *"D'Überfrömdig als Ursach vo riesige Überbauige lât ganzi Landschafte la verschwinde"* für Ufsehe gsorgt.
1965 ich d parteizitig "VOLK + HEIMAT" z erschtmal erschine.
1967 isch dr dr erst SD-Nationalrat, dr Dr. James Schwarzenbach,  gwählt worde. 20. Mai  1970 het ihri erschti Initiative gäge Überfremdig erfolg gha mit über 46 Prozent Ja-Stimme.
1970/1971 het de Dr. James Schwarzenbach d Partei verlah und sini eigeni gründet, d "Republikanische Bewegung". Neue Präsident vo de Nationale Aktion isch nach em Rudolf Weber dä Valentin Oehen worde.
1973 isch d Jung-Nationalen Aktion JNA gründet worde.
Am 22. Oktober 1977 isch dem Namä anre usserordentliche Delegierteversammlig i "Nationale Aktion für Volk und Heimat" gändert worde.
Am 2. Dezember 1984 hed es NA-Refrendum d Ifüerig vomene Usländerrat verhindere.
Im April 1986 hed de Nationalrat Valentin Oehen nach persönliche Differenze mit de Partei d NA verlah.
Am 9. Juni 1990 häd d NA ihre Name a de Delegierteversammlig z Neuchâtel i *Schweizer Demokraten* umbenennt.
Im September 1990 isch de Name vo de Parteizitig "VOLK + HEIMAT" i "Schweizer Demokraten" gändered worde.
Molekül

Äs **Molekül** isch äs Teili, wo us zwei oder mehr Atom bestaht. Es git sowohl Molekül wo nu us Atom vo eim Elemänt bestönd wi au Molekül wo us verschidenä Elemänt bestönd. Die einzelne Elemänt sind etweder dur Elektonäpaar-Bindigä oder dur Ionäpaar-Bindigä mitänander verbundä.

## Zwüschemolekulari Chräft
Zwüschät dä Molekül chönd verschidäni Chräft würke, wo z. B. dä Schmelzpunkt, dä Südepunkt oder d Löslichkeit beiflussäd. Äs existiränd di folgändä Chräft (sortiärt nach abnehmänder Stärchi)
* Wasserstoffbrückenbindung
* Dipol-Dipol-Kräfte
* van-der-Waals-Bindung

## Darstellig

Di eifachschti Art, äs Molekül z beschribä isch d Summäformlä wiä zum Bispil H2O für Wasser oder O2 für Suurstoff. Sie wird vorallem für anorganischi Molekül verwändät.

Für ä chli komplexeri, meist organischi Molekül ferwändät mär meistens d Sturkturformlä. Mit ihrä chan mär au Molekül wo zwar die glich Summäformlä händ aber nöd glich ufbaut sind, unterscheidä.

Bi no komplexerä biologischä Molekül chäm mer mit dä Strukturformlä nümmä drus, darum verwändät mer det numä no ä vereifachti darstellig vo dä Struktur.
Aggregatzustand

Als **Aggregatszuästand** (oder au Aggregatzuästand) bezeichnet mär qualitativ verschidäni, tämparatur- und druckabhängigi physikalischi Zuäständ vo Stoff.

Klassisch undärscheidät mär zwüschä fescht, flüssig und gasförmig, neuerdings git s aber au no s Bose-Einstein-Kondensat, s Superfluid, s Atomgas, s Plasma und s Vakuum.

## Fescht
: *Lueg [[Festkörper]]*
Im feschtä Zuästand sitzäd d Molekül immänä Gitter näbäd änand und zitteräd nur liächt.

## Flüssig
: *Lueg [[Flüssigkeit|Flüssikäit]]*
Im flüssigä Zuästand sitzäd d Molekül nöd immänä Gitter, sondern wärde durch die "Neu Tämperatur, gegenüber fescht, so erwärmt das es zu Ribigä führt und so zu "Wärmi" bzw. Energii wo frei gsetzt wird. Aber obwohl sich d Molekül frei bewegäd isch doch ä klari Aaornig festzstellä.

## Gasförmig
: *Lueg [[Gas|Gaas]]*
Im gasförmigä Zuästand bewegäd sich d Molekül frei dur dä Rum und nämmäd än möglichscht grossä Rum ii. Hätts im änä Gas au no Flüssigkeit so nännt mär das än Dampf.

## Plasma
: *Lueg [[Plasma (Physik)|Plasma]]*
S Plasma isch äine vo de nid klassische Aggregatzueständ. Es isch e Gmisch vo Däili uf atomar-molekularer Ebeni, wo zum Däil oder ganz us Ione und Elektrone bestoot und mee as 99 % vo dr sichtbare lüüchtende Materie im Universum usmacht.

## Bose-Einstein-Kondensat
: *Lueg [[Bose-Einstein-Kondensat]]*
S Bose-Einstein-Kondensat (BEK) isch äine vo de nid klassische Aggregatzueständ. Bim BEK isch dr grösst Däil vo de Däili im gliiche kwantemechanische Zuestand. In däm Zuestand isch d Supraläitig, d Suprafluididäät und d Koheränz über makroskopischi Distanze mööglig.

## Übergäng vo äim klassische Aggregatzuestand zum en andere
* Dä Übergang vo Fest nach Flüssig nännt mär schmelzä
* Dä Übergang vo Flüssig nach Gasförmig nännt mär verdampfä
* Dä Übergang vo Fest nach Gasförmig nännt mär sublimirä

* Dä Übergang vo Gasförmig nach Flüssig nännt mär kondensiärä
* Dä Übergang vo Flüssig nach Fest nännt mär erstarrä
* Dä Übergang vo Gasförmig nach Fest nännt mär resublimirä

## Weblink

* ''Flash-Animazione'' zu de Aggregatszueständ fest, flüssig, gasförmig uf zum.de (dwu-Unterrichtsmaterialie)
Periodensystem

S **Periodäsystem vo dä Elemänt** (churz Periodäsystem oder PSE) büütät ä Übersicht über d Elemänt.

D Elemänt sind därbi nach dr Ornigszahl gordnät und entsprächänd ihrärä chemischä Eigäschaftä i verschidäni *Periodä* und i verschidäni Haupt- odär Näbätgruppä iiteilt.

## Gschicht
Di erstä Periodäsystem händ 1869 fasch zytglich dä russischi Chemiker Dmitri Iwanowitsch Mendelejew und dä tütschi Arzt und Chemiker Lothar Meyer ufgstellt. Si händ d Elemänt nach stigändär Atommassä gordnät und däbi Elemänt mit ähnlichä Eigäschaftä underänand agordnät. Däbi isch ihnä au ufgfallä, das no drü Elemänt fäläd, s Germanium, s Gallium und s Scandium. Womär dänn diä Elemänt tatsächlich gfundä hätt, händ di würklechen Eigäschaftä rächt guät mit dä vorhärsgseitä überigstummä. Hüttzutag chan mär diä Aornig mit äm Bau vo dä Elektronähüllä erchlärä.

## Uufbau
Inerhalb vonärä Periodä händ alli Elemänt glich vill Elektronähüllä. Inerhalb vonärä Gruppä händ d Elemänt glich vill Valänzelektronä. Dr Unterschid vo Haupt- und Näbätgruppäelemänt isch die, das bi dä Näbätgruppäelemänt nöd di üsserscht, sondern di zweitüsserscht Schalä wiiter mit Elektronä gfüllt wird, bi dä *Lanthanoidä* und dä *Actinoidä* wird sogar di drittüsserscht Schalä witer gfüllt.

Ab äm 84ischtä Elemänt (Polonium) sind alli Elemänt radioaktiv, äs git aber scho vorannä vereinzelt radioaktivi Elemänt.

## s Liäd vo dä Elemänt
Dä Amerikaner Tom Lehrer hät äs Liäd über d Elemänt gschribä. Mär chans unter http://www.privatehand.com/flash/elements.html losä.

----

## Weblink
Äs schöns, bebildäräts Periodäsystem
Äs anders bebildäräts Periodäsystem
S offiziellä Periodäsystem vo dä IUPAC
Riesling

**Riesling** isch dr Name vonere bestimmte Wysswy-Truube, wo im ganze alemannische Sproochruum vorkunnt. Si wird in ihrer reine Form zum Byspiel im Elsass aabaut. E Krüzigsform isch dr sognennt Riesling x Sylvaner (Müller-Thurgau, Rivaner), wo relativ aspruchlos isch un au in schlechtere Lage ä guete Wy git. Allerdings hän neueri Untersuechige anhand vo gentechnische Analyse nochgwiise, dass es sich bym R x S um e Krüzig zwüsche Riesling un Guetedel handlet.

Dr Riesling gilt als e sehr en edli und langläbigi Truube.

D'Abstammig vom Riesling vonere Wildräbe am Oberrhy het sich nach neuere Untersuechige als Legände erwiese. Tatsächlig het me mit molekularbiologische Methode Aateil vo Heunisch und Traminer Sämlig gfunde.

## Synonym

* Rheinriesling
* Weisser Riesling
* Riesling renano
* Johannisberg Riesling