Pentameter

Dr **Pentameter** (vo griechisch *pente*–fümf + *metron*—Mass) isch es Värsmass, wo sitdäm s vo de alte Grieche erfunde worden isch, immer widr vo de Dichder an ihri Bedürfnis und ihri Schbrooch aabasst worden isch.
## Im antike Griecheland
D Grieche hai Gedichtziile hüfig mit säggs Värsfüess gschriibe, das heisst in Hexameter. Dr Pentameter isch au us säggs Värsfüess, Daktyle,  wo us erä lange odr betonte (Schema: — ) und zwei churze, unbetonte (Schema: ‿ ) Silbe beschdoht, zsämmegsetzt (Schema: — ‿ ‿ ), und wo von erä Zäsur in zwei Halbziile vo drei Füess iideilt si, wobii dr letschd Fuess vo jeder Halbziile numme us erä lange Silbe beschdoht:

Schema: 
— ‿ ‿ | — ‿ ‿ | — || — ‿ ‿ | — ‿ ‿ | — 

Dr Pentameter isch hüfig in Verbindig mit Hexameter bruucht worde. Im Distichon (Dobbelvärs) hai d Schdrophe us zwei verschiidene Värs beschdande, emä Hexameter und emä Pentameter. Dr Schiller het s äso beschriibe in siim *Distichon auf das Distichon*:

*Im Hexameter steigt des Sprinquells flüssige Säule*,
*Im Pentameter drauf fällt sie melodisch herab.*

## Z Italie
Dr Dante het mit siiner *Göttlige Komödie* de middelalterlige Europäer vorgmacht, wie mä groossi Literatur in dr Umganschschbrooch cha schriibe. Siini Värs in *[[terza rima]]* si elf Silbe lang, ä Mass wo män em *endecasillabo* sait. D Hauptbedonig isch immer uf dr vorletschde Silbe, mänggisch het s ä Näbebedonig uf dr vierte odr dr sächste Silbe, so dass ä Zäsur entschdoht.

Dante: Dr Afang vo dr *Divina Commedia*':
*Nel mezzo del cam*'min**  di nostra **vi**ta''<br />
''mi ritro**vai** per una selva o**scu**ra''<br />
''ché la diritta via era smar**ri**ta''

Bi dr Übersetzig in s Dütsche het mä [[Jambus|jambischi]] Pentameter bruucht.
==Z Ängland==
Im 14. Johrhundert het dr [[Geoffrey Chaucer]] uf Middelänglisch afo dichte und het dr [[Jambus|jambisch]] Pentameter in de ''Canterbury Tales'' iigfüehrt, und noch em isch s eini vo de populärschde Värsforme worde, wo Dichder wie dr [[William Shakespeare]], dr [[John Milton]] und dr [[William Wordsworth]] bruucht hai. Im allgemeine isch d Värsziile nid mit erä Zäsur halbiert worde.

Schema: <br />
‿ —  | ‿ —  | ‿ —  | ‿ —  | ‿ —  <br />odr<br />
‿ —  | ‿ —  | ‿ —  | ‿ —  | ‿ —  | ‿

Chaucer: Dr Afang vo de ''Canterbury Tales:<br />
''Whan **that** Apr**il**le, **with** hise **shou**res **soo**te,'' <br />
''The **droghte** of **March** hath **per**ced **to** the **roo**te''

Shakespeare: Us em Hamlet siim Monolog:<br />
''To **be** or **not** to **be** that **is** the **quest**ion''
==Z Dütschland==
Au im dütsche Schbroochruum het sich dr jambisch Pentameter im 18. Johrhundert, under em Iifluss vo de Wärk vom Dante, em Petrarca und em Shakespeare, as Värsform vor allem bim Theater as Blankvärs duuregsetzt. Dr [[Goethe]] het in siim Gedicht "Zueignung" d Form vom französische ''[[vers commun]]'' bruucht: ä Zäsur noch dr zweite Hebig, und d Värsändene wäggsle zwüsche wiiblige [[Reim|Riim]], wo s än unbedonti Silbe am Schluss het und männlige Riim, wo die letschdi Silbe bedont isch:

Schema: <br />
‿ —  | ‿ —  || ‿ —  | ‿ —  | ‿ — | ‿<br />
‿ —  | ‿ —  || ‿ —  | ‿ —  | ‿ — <br />
‿ —  | ‿ —  || ‿ —  | ‿ —  | ‿ — | ‿<br />
‿ —  | ‿ —  || ‿ —  | ‿ —  | ‿ — 

''Der **Mor**gen **kam**, es **scheuch**ten **sei**ne **Trit**te''<br />
''Den **lei**sen **Schlaf**, der **mich** ge**lind** um**fing***<br />
''Dass '''ich''', er'''wacht''', aus '''mei'''ner '''stil'''len '''Hüt'''te''<br />
''Den '''Berg''' hin'''auf''' mit '''frisch'''er '''See'''le '''ging***.

D Zäsur isch aber hüfig falle glo worde. Dr Stephan George het sä im allgemeine nid agwändet. Au d Abwäggslig zwüsche wiiblige und männlige Riim chunnt nid immer vor:

*Die *'blu**me, **die** ich **mir** am **fens**ter **he**ge<br />
''Ver**wahrt** vom **fros**te **in** der **grau**en **scher**be''<br />
''Be**trübt** mich **nur** trotz **mei**ner **gu**ten **pfle**ge''<br />
''Und **hängt** das **haupt** als **ob** sie **lang**sam **ster**be.''

Au uf [[Alemannische Sprache|Alemannisch]] isch dr jambisch Pentameter mänggisch bruucht worde. Dr [[Johann Peter Hebel]] het im Gedicht "Eine Frage" us de ''Allemannische Gedichte'' gschriibe:

Sag, **weisch** denn **sel**ber **au**, du **lie**bi **Seel**,<br />
was 's **Wie**necht**chind**li **isch**, und **heschs** bi**denkt**?<br />
Denk**wohl** i **sag** der's, **und** i **freu** mi **druf*'.

==Quelle==
*, Band 14, S.69
*, Band 4, S.133
* Benno von Wiese ed., *Deutsche Gedichte*, August Bagel Verlag 1962
*Dr Ardikel "pentameter" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008
*J. P. Hebel, *Allemannische Gedichte'', Arau bey H. R. Sauerländer, 1820