open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pierre Specker Band'

D **Pierre Specker Band**' isch e elsässischi Musikgruppe. D Musiker chömme ussem Sundgau un schriibe viili Tekscht uf Alemannisch im Elsässische Dialäkt, anderi Tekscht sin uf Änglisch. Uffallend isch, dass di fünfköpfigi Gruppe e ganzes Arsenal vo Inschtrument uff de Bühni schtoh het un einzelni Musiker während em gliiche Lied mehreri Inschtrument spiele.

## Musiker
* Remy Huttenschmitt *([[Bass]], [[Kontrabass]], Gsang)*
* Maryline Rogarth *( Gsang, akustischi [[Gitarre|Gidarre]], [[Flöte]])*
* Marie Lieby *([[Sackpfeife|Sackpfiffe]], akustischi Gidarre, [[Keyboard|Orgel]], [[Flöte]], Gsang)*
* Pierre Specker *(Gsang, elektrischi un akustischi Gidarre, [[Akkordeon]])*
* Pierrot Bauer *([[Schlagzeug|Drümmli]], Gsang)*

## Gschicht
De Pierre Specker macht scho sit e 1978 Musik un het sither e ganzi Reie eigeni Albe mit verschiedene Musiker usebrocht.

Im Johr 1999 het er dann di Gruppe **Pierre Specker Band**' gründet un sither verschiedeni Uftritt, au bim Radio, gha.

## Diskographie
* 2001 - **L'homme qui a râpé la Lune - Müsîkant**
*# Das goldene Tor Extrait
*# Scheenschter Obestàrn
*# `S Bucklîg Mànnele Extrait
*# Uns komt ein schif gevaren
*# Weiss mir e Bliemle
*# Das Meisle pfîft
*# Der Heiden Heiland
*# Schlof Chindele Schlof
*# Küeh-Boy Müsik Extrait
*# Die drei Könige
*# L'homme qui a râpé la lune Extrait
*# Dr Wàchterrüef
*# Weiss mir e Bliemle II

* 2005 - **Angels / Spotjohr / The Way-D'r Wag**
*# Angels
*# Spotjohr
*# The Way - D'r Wag
*# Labchüechehiisle

## Weblink
* Pierre Specker Band'
Chemisches Element

**Chemischi Eliment** sind Stoff wo sich chemisch nüme witer lo zerlege lönd.

Si bestönd nu us Atom wo mit glichige Aazahl vo Protone zämegsetzt sind. Wie die chemische Verbindige ghöret si zu de *[[Reinstoff|Rainstoff]]*, wo physikalisch nüme witer zerlait werde chönet, im Gegesatz zude *[[Stoffgemisch|Stoffgmisch]]*. D Eliment werdet noch de Chernladigszahl (Ornigszahl) und de Elektronenkonfiguration vo irne Atom im *[[Periodensystem|Periodesystem vode Eliment]]* (PSE) in Gruppe und Periode agornet. Da Periodesystem isch vom Russ Dmitri Iwanowitsch Mendelejew im Johr 1869 usgschafe worde. 

D Element werdet miteme Chürzel vo aim oder zwe Buechstabe (zB. Cu = Chupfer) kennzaichnet, wobi ide Regle de latinisch Name d Vorlag bildet (Fe = Ferrum / Ise).

## Chernladigszahl und Masse
De Grund werum d Massezahl nöd exakt s Villfachi vo de Masse vom Wasserstoffatom isch, well d Protone und d Neutrone, wo de Haupttail vo de Masse bildet, nöd ganz gnau glich schwer sind.

Natürlichi Eliment bestönd usere Mischig vo Atom mit unterschidliche Neutronezahl (Isotop), wobi maistens i de Natur ai Isotop überwiegt.

## Rain- und Mischeliment
De Chern vom Wasserstoffatom bestoht fast immer us aim Proton. Wasserstoff mit emene Proton und emene Neutron im Chern (Deuterium) chunnt ide Natur imene Atail vo 0,015 % vor.

De Heliumchern bestoht us zwai Protone und zwai Neutrone. S git aber au Heliumchern mit zwai Protone und nu aim Neutron. De Aatail vo dem im natürliche Helium isch gad nume 0,000137 %.

En Eliment wo us nu aim Isotop bestoht haisst Raineleiment sus aber Mischelement.

## D Entstehig vo de Eliment
Bim Urchnall sind die liechte Eliment Wasserstoff (öppe 75%) und Helium (öppe 25%) entstande, zäme mit ere munzige Mengi vo Lithium und Beryllium.

Die schwerere Eliment sind im Weltall dur Chernreaktion/Chernfusion i de Sterne entstande. Die maiste Sterne schaffets bis zum Cholesteoff, die schwerere bis zum Ise. Die Eliment wo no schwerer sind als Ise entstönd erst im End vomene Stern. Inere Supernova werdet denn die Eliment is All use gschlüderet.

## Alfabetischi Liste vode chemische Eliment

## Literatur
* Lucien F. Trueb: *Die chemischen Elemente. Ein Streifzug durch das Periodensystem*. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-7776-1356-8

## Weblinks

* www.chemieseite.de enthält ausführliche Beschreibungen der Hauptelemente.
* Tom Lehrer's "The Elements" (1959) Lied der chemischen Elemente
Donon

Mit 1009 Meter ewer NN isch de **Donon** de héchschte Bari vun d'Nordvogese. Trotz dàss de Bari im Walschgbiet steht, ar ghert àdministrativ noch zum Elsàss un verbindet d'viar Departemente vun Bas-Rhin (67), Mosel (57), Meurthe-et-Moselle (54) un Vogese (88).

## Etymologie
's Wort *Donon* stamm schynts üss de keltische Wurzl *Dun(um)* wu Bari oder Feschtung beditt.

## Gschichte
De Donon isch sitter dem neolithische Ziitàlter às e stràtégisch Üssichtpunkt benétzt worre.

Fer d'Kelte un drno fer d'Reemer isch ar e gschafftlischer Ort (reemischer Waj vun Metz noh Strossburi) un e heidnischer Häuptkultplàtz gsi; gewissi gallo-reemischi Gottheite wie Jupiter, Diana un vor alem Merkur sin verehrt worre. Gelunge isch dàss 's ke Spure vum Christentum gibt. Ar isch äu de Granzpunkt zwische drei keltischi Volksstämme; d'Leuker (weschtlich vum Donon) d'Triboker (éschtlich) un d'Mediomàtriker (im Nordweschte) gsi.

1869 isch e Pseudotempel uffgebäut worre. Ar bliebt hiit noch 's Symbol vum Donon.

Ém zweit Weltkriej ésch de Donon e Treffpunkt vun de regionali Résistance gsi - also fer de V´rbindung vum Wéderstànd üss´m annektéerti (Unt´r-)Elsass un de Moselle un de Résistance vum b´setzt Nordfrànkrich.

## Geogràfie

Am Füess vum Donon entsprénge zwei Qualle vum Fluss Saar: d'rote un d'wisse Saar.

## Weblink

## Fuessnoote
Oberriet

**Oberriet** isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
* Oberriet SG, a Gmoand im Sanggaller Rhintl
* *Oberriet ZH*, en Wyler i de Gmaind Eglisau, Kanton Züri

**Lueg au:**
* Oberried
* Oberrieden
Knoppix

**Knoppix** isch ä Linux-Live CD. Das heisst das Linux-System cha mä vou und ganz vo der CD usfüährä. Es wärde keini Date uf em PC hinterlah, nochdäm me ds Knoppix abgsteut het.
Ds Knoppic basiert us em Debian GNU/Linux.
Bi der Knoppix Distribution wird d Hardware automatisch erchennt und (wenn müglech) wird automatisch der Desktopmanager KDE gstartet.

Knoppix gits i verschidenä Versione, es gits zum Bischpiu uf CD oder uf DVD, uf der DVD isch natürläch umso me drufä. Es het au ä groossi Uswahl an Sprooche.

Zuesätzlig zum System wärde au Browser, OpenOffice und anderi Programm installiert.

Im Joor 2012 isch die 7. Version uusechoo.
## Weblinks

* Offizielli Website
* Dütschs Knoppix-Forum
* Knoppix-Variante (änglisch)
* „Knoppix kompakt“ – Tutorial bei Galileo Computing (PDF, kostenloser Download)
* Interview mit Klaus Knopper auf der Berlinux 2005, Radio *Orange 94.0*
Gemeinden des Kantons Basel-Landschaft

De Kanton Basel-Landschaft hett 86 politischi Gmeinde, wo me Iiwoonergmeinde nennt. Kantonshauptstadt isch Lieschtel.

Die Lischte fiehrt Ort uss em Baselbiet uff. Näbem schriftdütsche (hochdütsche) Name stöön au die alemannische (baselbieterdütsche) Ortsnäme. D Schribwyys richtet sich noch de Agabe vom Internetuffdritt vom Kanton. In Klammere sin umgangssprochlichi Bezeichnige. D Lischte goot noch em Alphabet uff schriftdütsch. Bezirkshauptort sin fett useghobe.

## D Gmeinde

### A





### B




### D





### E





### F





### G





### H





### I





### K





### L





### M





### N





### O





### P





### R





### S





### T





### W





### Z





## Lueg au
Für Ortsnäme us andre Teil vum alemannische Sprochruum: Alemannischi Ortsnäme.

## Weblink

* Gmeinde vom Kanton Basel-Landschaft uff baselland.ch

## Fuessnote
Seltisberg

**Sältisbärg** (au Sältischbrg oder Sälti, hochdytsch Seltisberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Sältisbärg liggt uff enere Terrasse zwischem Oristal und em Waldeburgertal uff 491 m. ü. M. Nochbergmeinde sin Lieschtel, Buebedorf, Lupsige und s soledurnische Nuglar-St. Pantaleon.

## Wappe
Erscht sitt 1944 hett Sältisbärg e offiziells Wappe. Es isch in zwei Helftene dailt. Obe isch e silbrigi Bliete vomene Ärdbeeri mit goldige Mitti und griene Bletter uff rotem Grund zgseh. Die unteri Helfti isch wyss. S Ärdbeerblüemli erinnert an Spitzname, wo d Sältisbärger friener gha hän: Ärdbeerischnitzer.

## Gschicht
Bereits in dr Staizyt hän Lytt uff em Hochplato vom Sälti gläbt, wie archäologischi Fund belegge. Meeglig isch au, ass d Reemer en Buurehoof gha hän. 1194 wird Sältisbärg als *Selboldisperch* s'erschte Moll schriftlig erwäänt. S Dorf hett dazumoll de Froburger gheert. 1305 isches an Bischof vo Basel und 1400 an d Stadt Basel cho. 1803 ischs Dorf vom Amt Waldeburg an Bezirk Lieschtel umteilt worde. 1855 isch d Gmeind wäge verdräggtem Trinkwasser vonere Choleraepidemii heimgsuecht worde.

## Brüüch
Wie villi Gmeinde im Baselbiet fiirt dr Sältisberg en Banndag. Dä findet immer an Uffrt statt und füert vo de Oschtgränze vom Dorf (ungfähr bim Chinderheim) an de lieschtlemer und buebedörfer Gränze entlang zur Schweini, emene Stück Wald an de Gränzä zu Lupsige, wo denn au effektiv gfiiret wird.
Zur Zyt vo de Länderlerfasnacht het au Sältisbärg en chliine Umzug, wo aber vor allem fürd Chinder do isch. Di meischte gön mit irne Wääge und Gugge doch an di grössere Umzug in Lieschtel und so witr.
Um Oschtere umme findet au en Eierläset ufem Schuelhusplatz statt, es git e Rääbeliechtliumzug und natürlich wird au am erschte Auguscht ufem Galms-Hügel es grosses füür azündet.

## Weblink
* Offizielli Website
*Offizielli Website vo dr Bürgergmeind Sältisbärg
*Infos vom Kanton

## Fuessnote
Vasall

Än **Vasall**,(keltisch *gwas*, latinisch *vassus* : *Chnächt*), isch im Mittlaltär än Herr, wa schich friwillig als Gfolgsma inu diänscht vamu Herr gschtellt het, und schich dischum fär bschtimmti militerischi oder diplomatischi Diänschtleischtige verpflichtut het. Där **Vasall** het derbi än bschtimmti Azahl Soldatu zer Värfiägig miessu stellu, umd mit dene dum Diänschtherr in schinu Chriägu unnärschtüzu. Där **Vasall** het derfir du Schutz va schinum Lehnsherr gignossu.

Öi en Fürscht het än Vasall chenu si und schich där Oberherrschaft vamu aneru Fürscht chenu unnerwärfu. Äs giäts Bischpiel derfir isch d'Biziäig vam englischu und dum französischu Chinig im 12.Jahrhunnärt. Där englisch Chinig het zahlrichi Bsitzige in Frankrich kha, doch sind di alli Lehnschaftu vam französischu Chinig gsi. Där Chinig fa England isch alsu dum Chinig fa Frankrich als schine Lehnsma unnertan gsi. Als Herzog vannär Normandie und fa Guyenne, sowiä Graf fa Anjou, Maine, Berry, Bretagne, Touraine und Poitou ischär zwar dä mächtigschte Vasall in Frankrich gsi, abär äbu nur Vasall. Är isch alsu dum Phillip II. zu diänschtu verpflichtut gsi, obwohlsch das schi hierarchich glichgschtellt sind gsi.

Där Vasall im Feudalismus vam 8. Jahrhunnärt isch där Vorgänger vam Lehnsma im spetru Mittlaltr gsi. Doch z'Lehnswäsu het schich scho zimli bald fanär Vasallität unerschidu. Där Vasall isch schinum Dienschtherru nu persönli verpflichtut, währund dä Lehnsma schich nur ubär schini Lehe in d'Abhängigkeit vam Lehnsherru bigä het. In summu Fäll isch z'Lehe sogar ärblich gwordu, was innär ursprünglichu Vasallität nid vorgseh isch gsi. Nur duch d'Vergab fa eigune Länderie als Lehe hent d'Landsherru vam üsgehundu Mittlaltär irusch Armee chenu unärhaltu. Da schi schich uf dischi Art immär meh irusch Hüsmacht hent miäsu la biröibu, im Gäguzug aber irusch Lehnslit immer mächtigär gmacht hent, isch där Treui-eid bald lächerlich gwordu. D'Lehnsherru hent schliässlich sogar irusch Lehnliit züäsätzlich miässu bizahlu, um irusch Dienschtleischtige z'ärhaltu.

## Weblink
Z'Lehnswäsu, där Vasall wird definiärt
Windisch

**Windisch** isch e Gmeind im Bezirk Brugg im Kanton Aargau.

De Ort isch wytume bekannt, wil d Römer döört es grosses Legionslager vo Helvetie gha hei: Vindonissa; i dr Nööchi gseht me no hüt s römische Amphitheater, und wil dört s Chloschter Chönigsfälde gstanden isch, wo’s hüt drvo no d Chile und wenigi Näbegeböid git. 

## Geografy
D Gmeind ligt zwüsche de Aare im Norde un de Rüüss im Oschte. Si het es baar Ortsdeil, wo im 19. un im früeche 20. Johrhundert zäme gwachse sin. Uf eme schmale Hügel über de Rüss, ungfähr zwei Kilometer vo de Mündig i d Aare, isch de Chirchwiiler. Uf de Halbinsle öschtlich devo, ungefähr vierzg Meter tüfer, lit de Dorfteil Unterwindisch. Im Weschte isch e flachi Ebeni mit em Oberdorf, wo d Ortsdeil Oberburg un d Chloosteralag vo Chönigsfälde dezue ghöre.

D Gemeind isch 491 Hektare gross, davo sin 120 bewaldet und 211 Hektare überbaut. Die höchscht Stell vo Windisch isch s Hohe Hölzli (uf 468 Meter über Meer), die tüfschti isch bim Zämefluss vo de Aare un de Rüss (328 Meter).

D Nochbergmeinde vo Windisch sind: Brugg im Weschte un Norde, Gäbischtorf un Birmischtorf im Oschte, Müllige im Südoschte un Huuse im Süde.

## Gschicht
D Gschicht vo Windisch foht scho vor de Zit vo de Römer aa, wo vermutlich im Johr 14 noch Chrischtus am Zämefluss vo de Rüss un de Aare es Legionslager gründet un em dr alt keltisch Name *Vindonissa* gää hei. Scho vorher het s derte es helvetischs Oppidum gha. Vo dem kennt me dr Name nid, aber wil s latynisch *Vindonissa* vermuetli uf de keltisch Personename *Vindos* zrugggoht, het ämel scho s keltisch Oppidum däm sy Name treit. Im Johr 101 hei d Römer s Militärlager verlaa, d Siidlig hets aber witerhin gää. Vo 270 bis ins 5. Johrhundert isch au wider s römische Militär da gsi.

Us em 6. Johrhundert sin z Vindonissa sogar drei Bischöf urkundlich nochegwise: dr Bubulcus, dr Grammatius un vilech au dr Ursinus, wo den Bischof z Choschtez gsi isch.

Windisch isch im habsburgische «Eigenamt» gsi.

Am 1. Mai 1308 isch bi dr Fääri a dr Rüss dr dütsch Chönig Albrächt tötd worde. Gli drufabe hei d Habsburger i dr Nechi s Chlooschter Chönigsfälde gründet. D Habsburgerin Agnes isch e berüemti Leiterin vom Chloschter gsi.

D Bäärner hei 1415 dr Aargau eroberet. Nach dr Reformazion 1528 isch s Chlooschter Chönigsfälde Landvogtei woorde.

Sid 1798 ghört Windisch zum Kanton Aargau.

## was me sett go aluege
* d Hüüser, wo vom Chlooschter Chönigsfälde no umme sy
* d Ruine vom Legionärslager *Vindonissa*
* di psychiatrischi Chlinik Chönigsfälde
* d Hüüser vo dr Fachhochschuel Nordweschtschwiz
* d Pfarrchile
* die modärni katolischi Chile
* d Hüüser vo dr alte Spinnerei Kuenz a de Rüüss
* die modäärni Turnhalle

## Lueg au
* Vindonissa
* Chönigsfälde
* Kwartierverein Chlosterzälg-Rütene

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Windisch

## Fuessnote
Bezirk Aarau

De **Bezirk Aarau** isch en Bezirk im Weschte vom Kanton Aargau. Zum Bezirk ghöret vor allem d Agglomeration vo Aarau, südlich vom Jura. Hauptort isch Aarau. De Bezirk het 13 Iiwohnergmeinde, isch 104,47 km² gross und het 74'270 Iiwohner (Endi 2014).

## Iiwohnergmeinde

  


## Veränderige im Bestand vo de Gmeinde

Karte Bezirk Aarau Gemeindeveraenderungen 2010.png|Gmeinde bis 2009


* 1810: Abspaltig vo *[[Suhr AG|Suhr]]* → Buchs, Rohr und Suhr
* 2010: Fusion vo *[[Aarau]]* und *[[Rohr AG|Rohr]]* → Aarau

## Weblink

*
Bezirk Kulm

De **Bezirk Chom** isch en Bezirk im Kanton Aargau. Zu dem Bezirk ghöred d Gebiet weschtlich vom Hallwilersee, em Wynetal un enem Teil vom Suhretal. Hauptort isch Choom, die grösst Gmeind isch Rinech. De Bezirk het 17 Iiwohnergmeinde, isch 101,35 km² gross un het 39'283 Iiwohner (Ende 2014).

## Iiwohnergmeinde

  


## Weblink

*
Wasserschloss

Es **Wasserschloss** chan folgendes bedüte:
* Wasserschloss (Architektur), es Schloss oder e Burg, wo vo allne Siite vo Wassergräbe umghä isch
* Wasserschloss (Ingenieurwesen), e Betriibsiirichtig von ere Wasserkraftaalag
* Wasserschloss (Medizin), e Vorrichtig för d Druckregulierig bi Drainage
* Freiburger Wasserschlössle, d Frontsite vom e Wasserhochbhälter z Friburg im Brisgau

geografisch:
* es bsundrigs wasserrychs Land oder Gebiet
:→ d Schwiz gilt als „Wasserschloss vo Europa“ (wäge de Quälle vo Rhii, Rhône, Aare, Inn u.&nbsp;a.)
* Wasserschloss der Schweiz, e Landschaft bim Zämefluss vo Aare, Rüüss und Limmet
Wasserschloss der Schweiz

Als **Wasserschloss vo de Schwiiz** wird d Gegend im Drüeck vo Brugg, Turgi un Stilli bezeichnet, wo die drü Flüss Aare, Rüüs un Limmet kurz nachenand bim Gäbischtorfer Ortsteil Vogelsang, wo rächts lyt, un èm Brugger Ortsdeil Lauffohr zämmeflüsset.

## Verlauf
Zerscht entwässeret d Rüüss bi Vogelsang i d Aare, 1,7 km abbè zuès gsellt sich am öschtlichè Rand vo Lauffohr d Limmet dezuè. S Wasserschloss wird neb dè drü Flüss durch insgsamt zee Inseli bildet. Unterhalb vo dè Limmetmündig umschtrömt d Aare witeri zwei Inseli, dennoch got s Wasserschloss bi de Aarebrugg bi Stilli z End, ab dört got di unteri Aare witer zum Klingnauer Stausee, um bi Koblenz in de Hochrhii z flüesse. D unteri Aare isch unterhalb vom Wasserschloss de wasserrychschte Fluss i de Schwiz;  bim Zämmefluss mit em Hochrhy z Koblenz 50 % mee Wasser als desell.

## E paar Zahle
Die drü Flüss bringed im Durchschnitt 555&nbsp;m³ Wasser pro Sekunde (d Aare 315&nbsp;m³/s, d Rüüs 140&nbsp;m³/s und d Limmat 100&nbsp;m³/s). Bi Hochwasser isch d Wassermängi bis zu drümal grösser. Dänn chunnt do s Wasser vo 40&nbsp;% vo de Gsamtfläche vo de Schwiiz zsämme. Die wichtigschte Iizugsgebiet sind s Berner Oberland, s Berner Mittelland, de Aargau, d Innerschwiiz un de Kanton Glarus.

## Schutzgebiet
1989 het d Regierig vom Aargau die bsunderi Auelandschaft mit em *Wasserschloss-Dekret* gschützt. Si isch en *Aue vo nationaler Bedütig* un isch als *Landschaft vo nationaler Bedütig* uszeichnet worde.

## Weblink

* Steckbrief Auenlandschaft Wasserschloss
* Vereinigung Pro Wasserschloss

## Fuessnote
Irland

**Irland** (amtlechi dütschi Name, irisch *Éire* [], engl. *Ireland*), oft au **Republik Irland** (irisch *Poblacht na hÉireann*, engl. *Republic of Ireland*) isch en Inselstaat uf de Insle Irland. Er grenzt im Norde a Nordirland, wo zum Vereinigte Königriich vo Großbritannie und Nordirland ghört, und isch im Oschte vo de Irische See und im Weschte un Süde vom Atlantik umgä. Irland isch Mitgliid vo de Europäische Union.
De Grossteil vo de Bevölkerig isch katholisch.

## Wirtschaft
### Allgemeins
Irland, früener s "Armehus" vo de damalige EG, isch im Jahr 2005 eis vo de riichste Länder weltwit. Jahrelang hets es starchs Wachstum gäh. S inflationsbereinigte Pro-Chopf-Iikomme z Irland isch in de EU uf em zweite Platz noch Luxemburg gsi, was aber nid ganz dr Wirkligkäit entsproche het, sondern wäge finanzielle Drick z hooch isch. Irland isch weg sinere guete wirtschaftliche Entwicklig au keltische Tiger gnennt worde. Weg em gsetzlich festgleite Mindeschtlohn isch s monatliche Iikomme bi Vollzitagstellte bi mindischtens 1'183 Euro glääge. De Stüürsatz für Unternähme isch gsenkt worde uf numme 12,5 %.

D Finanzkrise, wo 2007 usbroche isch, het Irland bsundrigs hert droffe. Die irisch Wirtschaft isch im Usland seer stark verschuldet gsi. D Rezession, wo die konserwativi irischi Regierig mit ere Austeritäätspolitik het welle beände, isch erst 2013/14 ume gsi, wo s BIP wider het afo waggse. D Arbetsloosekwoote, wo bis 2007 öbbe fümf Brozänt hooch gsi isch, isch 2012 uf 14,7 Brozänt gstiige und isch vo denn aa wider gfalle. 

S git es grosses wirtschaftlichs Gfäll zwüsche de grosse Zentre (Dublin, Limerick, Cork) uf de einte Site un de ländliche Gebiet uf de andere.

## Fuessnote
Real Madrid

**Real Madrid CF** isch ä schpanische Fuessballclub. Si Heimetstadion heisst *Santiago Bernabéu*, liit im e nördliche Stadtteil vo Madrid und het 75.600 Zueschauerplätz. Der Club isch 1902 gründät worde. Är güutet aus eine vo de erfougrichschte und berüemtischte Verein vo de Wäut. De Klub het ou e Basketbausektion, wo mit ihren acht Erfoug im Europapokau vo de Landesmeischter, vier im Pokau vo de Pokausiiger und je eim Siig im Korac-Cup und ULEB Eurocup aus dr erfougrichschti Verein z Europa güutet.

## Erfoug
* 15-mol Champions league
* 0-mol Cup Winners Cup
* 2-mol UEFA-Cup-Siiger
* 36-mol schpanische Maischter
* 20-mol schpanische Pokausiiger

## Weblink

* Offizielli Website (arabisch, chinesisch, englisch, französisch, indonesisch, japanisch, portugisisch, spanisch)
* Offizielle Youtube-Kanal
* Realtotal.de – es Online Fachmagazin (dütsch)
Kiew

**Kyjiw** (ukrainisch Київ) – uf tütsch und alemannisch brucht me gwöndli de Name **Kiew**, wo uf russisch Киев *Kijew*  zrugggoot – isch d Hauptstadt un die gröscht Stadt vo de Ukraine und d Hauptstadt vo de Oblast Kiew. Sie ligt am Dnipro (ukrainisch: *Дніпро*) und het 2.687.610 Iiwohner (Dezember 2005), als Agglomeration 3.015.108 (Stand 1. Januar 2005). D Universität isch 1834 gründet worde. Uußerdem het s z Kyjiw 99 Hochschuele, 25 Musee, es Planetarium, Theater, botanische und zoologische Gärte. Wäge sine vile Chilene un Chlöschter un sinere Bedütig für di orthodoxe Christe seit me Kyjiw sit em Mittelalter au *[[Jerusalem]] vom Norde* und hüt au *Jerusalem vom Oste*.


Datei:Ukraine Kiev StMichael.jpg|Chlosterchile St. Michael
Datei:Kiev Golden Gate.jpg|s Goldige Tor
Datei:Kiew Hoehlenkloster Turm.jpg|echersk Lavra (Höhlechloschter)
Datei:Kiew Höhlenkloster Eingang.jpg|Iigang vom Höhlechloschter


## Literatur
* Britta Wollenweber, Peter Franke: *Kiew. Stadt der goldenen Kuppeln am Dnejpr.* 4. Auflage, Wostok, Berlin 2008, ISBN 978-3-932916-41-0.
* Anatolij Kusnezow: *Babij Jar – die Schlucht des Leids.* Matthes & Seitz, München 2001, ISBN 3-88221-295-0.
* Herbert Mühlstädt: *Der Geschichtslehrer erzählt. Band 2.* 3. Auflage. Volk und Wissen volkseigener Verlag, Berlin 1986, S. 109–133.
* Günther Schäfer: *Kiev, Rundgänge durch die Metropole am Dnepr.* 3. Auflage. Trescher, Berlin 2011, ISBN 978-3-89794-181-6.

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Stadt
* Sprochstatistik
* Interaktive elektronische Stadtplan
Bezirk Laufenburg

**Laufeburg** isch en Bezirk im Kanton Aargau i de Schwiiz. De gröscht Teil vom Bezirk isch s obere Fricktal im Aargauer Jura südlich vom Rhii. Hauptort isch Laufeburg. De Bezirk het 17 Iiwohnegmeinde (Aafang 2023), isch 171,78 km² gross un het 37'040 Iiwohner (End 2023).

## Iiwohnergmeinde
Stand: 1. Januar 2023

## Veränderige im Gmeindsbestand

Datei:Karte Bezirk Laufenburg Gemeindeveraenderungen 1853.png|Gmeinde bis 1852
Datei:Karte Bezirk Laufenburg Gemeindeveraenderungen 2010.png|Gmeinde bis 2009
Datei:Karte Bezirk Laufenburg Gemeindeveraenderungen 2022.png|Gmeinde bis 2021
Datei:Karte Bezirk Laufenburg Gemeindeveraenderungen 2023.png|Gmeinde bis 2022


* 1803: Abspaltig vo *[[Eiken|Eike]]* → Eike und Sisseln
* 1803: Abspaltig vo *[[Mettau AG|Mettau]]* → Mettau und Wil
* 1803: Abspaltig vo *[[Wölflinswil]]* → Wölflinswil und Oberhof
* 1803: Abspaltig vo *[[Herznach]]* → Herznach und Üeke

* 1804: Abspaltig vo *[[Frick AG|Frick]]* → Frick und Gipf-Oberfrick

* 1832: Abspaltig vo *[[Mettau AG|Mettau]]* → Mettau und Oberhofe

* 1833: Abspaltig vo *[[Mettau AG|Mettau]]* → Mettau und Etzge

* 1853: Fusion vo *[[Niederzeihen|Niderzeije]]* und Ortsteil *Oberzeije* von Herznach → Zeije

* 1866: Fusion vo *[[Oberleibstadt]]* im Bezirk Zurzach und *[[Unterleibstadt]]* im Bezirk Laufeburg → Leibstadt im Bezirk Zurzi

* 2010: Fusion *[[Hottwil]]*, *[[Etzge]]*, *[[Mettau AG|Mettau]]*, *[[Oberhofen AG|Oberhofe]]* und *[[Wil AG|Wil]]*  →  Mettauertal

* 2010: Fusion *[[Ittenthal|Ittethal]]* und *[[Kaisten AG|Kaiste]]* → Kaiste

* 2010: Fusion *[[Laufenburg AG|Laufeburg]]* und *[[Sulz AG|Sulz]]* → Laufeburg

* 2022: Fusion *[[Bözen|Böze]]*, *[[Effingen|Effige]]*, *[[Elfingen|Elfige]]* und *[[Hornussen |Hornusse]]* → Böztal

* 2023: Fusion *[[Herznach]]* und *[[Ueken|Üekè]]* → Herznach-Üekè

## Weblink

* Bezirksamt Laufeburg
*
Lemberg

**Lemberg** (ukrainisch Львів/*Lwiw*; polnisch *Lwów*, armenisch *Լվով*, wißrussisch Львоў/*Lwoŭ*, jiddisch לעמבערג; dütsch *Lemberg*) isch e Stadt in de weschtliche Ukraine (Galizie, Oblast Lwiw). Si liit am Fluss Poltwa, ugfähr 80&nbsp;km vo de polnische Grenze weg. S isch die wichtigscht Stadt vo de Weschtukraine. De Stadtverwaltig unterstönd nebe de Stadt Lemberg au d Stadt Wynnyky (ukrainisch Винники) un die beide Siidlige Brjuchowytschi (ukrainisch Брюховичі) und Rudne (ukrainisch Рудне). D Altstadt isch uf de Liste vom UNESCO-Weltkulturerbe.

Lemberg isch sit sehr langer Ziit vom Zämmelebe vo viile Völker prägt. Bis ins 20. Jahrhundert hets näbe de polnische Bevölkerigsmehrheit en große Aateil an jüdische, ukrainische, dütsche und armenische Lüt ghä. Hüt lebet in de Stadt nebe Ukrainer numme no e paar Russe, Wissrusse un Pole. Lemberg het Ende September 2006 siis 750-jährigs Bestehe gfiiret.

Im Summer 2012 sind i de Arena Lwiw e paar Spiil vo de 14. Fuessball-Europameischterschaft duregfüert worde.

Lemberg isch e Partnerstadt vu Friburg im Brisgau.

## Weblink
FC Luzern

De **FC Lozärn (FC Luzern)** esch de Traditionsclub vo de Innerschwiiz, vor allem vor Stadt Lozärn sälber. D'Gröndig esch 1901 gsi. E de Ziit vo de Gröndig bes höt hed de FCL mehreri Tüfs ond Höchs öberwonde. 1989 esch Lozärn serschte Mol Schwiizer Meister worde. Zor Ziit spellt de FCL e de höchste Schwiizer Liga, de "Axpo Super Leage".

Die gröschte Tetel send: Meister 1989, Cupsieg 1960, 1992 ond 2021

De gröscht Erfolg i de jöngschte Vergangeheit esch de Wiederufsteg i d' "Axpo Super League" im Sommer 2006 gsi. Nach 3 Saisons i de "Challenge League" und enere bispelslose Serie vo 31 Spiel in Serie Ongschlageheit (Saison 2005/2006), esch de FCL met em Trainer René van Eck, ufgstege.

Vo de Ufstieger-Mannschaft esch nor no de David Zibung debii.

Uf d'Saison 2009/10 hed de FCL met em Hakan Yakin es Schwiizer Ushängeschild a Vierwaldstättersee chönne locke. 

Trainer sit em Juli 2018 esch de René Weiler.

## Weblink

* Offizielle Internetuftritt
Bezirk Lenzburg

**Länzbrg** isch en Bezirk im Kanton Aargau i de Schwiz. Er ligt im Zentrum vom Kanton un au s nördlichen Seetal ghört dezu. De Hauptort isch Länzbrg. De Bezirk het 20 Iiwohnergmeinde, isch 102.75 km² gross un het 48'601 Iiwohner (End 2005).

## Iiwohnergmeinde

  




## Bruuchtum
* Chlauschlöpfen

## Weblink
* Bezirksamt Länzbrg
Bezirk Rheinfelden

De **Bezirk Ryfälde** isch en Bezirk im Kanton Aargau, wo us em Nordweschte vom Kanton besteit. De Bezirk mit em Hauptort Ryfälde isch 112,09 km² gross, het 40'434 Iiwohner (End 2005) un bsteht us em untere Fricktal. D Bevölkerigsdichte liegt bi 361&nbsp;Iiw./km². Vo de 14 Iiwohnergmeinde vom Bezirk zählet 8 (mit ugfähr 88 % vo de Bevölkerig) zur Agglomeration vo der Stadt Basel. 

## Iiwohnergmeinde

  


## Weblingg

*
Stiller Has

**Stiller Has** isch es Bärner Ensemble mit em Sänger Endo Anaconda. Si hei bärndütschi u öschtrychischi Texte. Musikalisch sy si vilsytig; ire Stil lat sech vilech am ehndschte mit de Wort vom Endo als *eine Art helvetischer Bluesform* la beschrybe.

## Gschicht
Ggründet worden isch Stiller Has im Mei 1989 vom Endo Anaconda und em Balts Nill, wo dervor scho i de Gruppe *Hunger & Trunk*, *Caduta Massi* und *Andreas Flückiger & Die Alpinisten* zäme sy ufträte. Stiller Has isch i der Chlykunscht-Szene bekannt worde mit teilwys nume minimaler musikalischer Begleitig vom Text. Spetischtens syt 1996 mit der CD *Moudi* ghöre si aber zu de bekanntischten und erfolgrychschte Schwyzer Bänds. Uf irne Tournée sy si o uf Dütschland und Öschterrych, u 1995 sy si uszeichnet worde mit em Kabarettprys Salzburger Stier und im dütsche Chlykunschtprys mit em Förderprys vor Stadt Mainz.

Syt 2002 ghört der Gitarrischt René *Schifer* Schafer offiziell zu Stiller Has, wo dervor scho a vilne CD-Ufnahme mitgschaffet het gha. 2005 het der Balts Nill ds Ensemble verla, derfür sy syt der CD *Geischterbahn* 2006 der Schlagzüger Martin *Silver* Silfverberg u der Bassischt Samuel Jungen derby.

## Stil
Sehr wichtig für Stiller Has isch der massigi Endo Anaconda mit syre gwaltige Stimm. D Begleitig isch oft sehr sparsam, was füfzäh Jahr lang der vilsytig Balts Nill het prägt gha, wo mal Schlagzüg, mal Gitarre, mal Mundharmonika, mal Keyboard gspilt het, aber o mängisch mitgsunge.

Der Musigstil lat sech i kei traditionelli Schublade la verruume. Gwüss gits mal typische Blues wi im Stück *Blaue Mäntig*, aber denn gits o Aakläng a Rock, Rock ’n’ Roll, Volksmusig, Balladenen oder Country.

Vil Texte vo Stiller Has gäbe den eifache Lüt im trischten Alltag e Stimm. Wytbekannt isch der sträng korräkt Abwart Hene, wo schliesslech mit der Monetsmiete vom ganze Block abhout. Der Endo singt vo den oft unerfüllbare Sehnsücht: «Ha Sehnsucht nach em Süde, nach em blaue Meer, – ’s längt höchschtens bis a Murtesee, u am Murtesee ligt Schnee» (Süde). Und är singt vo sym tröie Begleiter, em Moudi, also em Kater: «Angeri Chatze würde Whiskas nä, i ha ne Moudi, däm muesch bständig Whisky gä» (Moudi). Alli Texte zeichne sech dür ne subversive Witz uus, was so wyt cha gah, das es eigetlechi Nonsense-Texte git: «Im Fensterkreuz baumelt ein General, weil Hängen jetzt Mode ist, verdammt noch mal!» (Erstickt der Kanari).

## Diskografie
Studio-Albene:
* Stiller Has' (1989 als Kasette, vergriffe, 2001 als CD nöi useggä)
* Der Wolf ist los (1991)
* Landjäger (1994)
* Moudi (1996)
* Chole (1998)
* Walliselle (2000)
* Stelzen (2002)
* Geisterbahn (2006)
* 20 goldige Hasensongs (2007)

Live-Albene:
* Live auf Moudi Tour (1996, vergriffe)
* Poulet Tour (2004)

Singles:
* Giele (1995)
* Summer (1996)
* Fisch (1998)
* Walliselle (2000)

## Quellene


## Links
* Syte vo Stiller Has – mit Hörprobene
Krementschuk

**Krementschuk** (ukrainisch *Кременчук*, russisch *Krementschug* bzw. *Кременчуг*, polnisch *Kremeńczug*) isch e Handels- un Induschtristadt in de zentralukrainische Oblast Poltawa. Si lit ugfähr 300 km südöschtlich vo Kiew uf beide Siite vom Dnepr. De Name vom Ortes chunnt vom ukrainische Wort *kremin* (Flinte).

## Gschicht
Uf em Gebiet vo de Stadt Krementschuk het ma Sidligsspure bis ins 5. Jh. v. Chr. gfunde. S genaue Gründigsdatum vo de hütige Stadt isch umschtritte. S git es polnischs Dokument us em Johr 1571, wo de polnisch König Siegismund II. drin befihlt, an dere Stell, wo hüt Krementschuk isch, es Fort z baue. Dodemit het er im öschtliche Grenzberiich vom polnische Iiflussgebiet d Region gege Überfäll vo de Tatare schütze welle. S git aber Zwifel, ob s Fort wirklich je bauet wore isch. Viliicht het ma die Feschtig erst 1596 bauet.

## Persönlichkeite
* Geburtsort vom US-amerikanische Pianischt un Komponischt Leo Ornstein (1892-2002)
* Geburtsort vom Komponischt Dimitri Tiomkin (1894-1979)

## Weblink
* Informationsportal mit Gschichtsüberblick und aktuelle und historische Foti
* Wetter z Krementschuk
* Homepage vo de Stadt
Bezirk Muri

De **Bezirk Muri** isch en Bezirk vom Kanton Aargau. Es isch de südlichscht Bezirk vom Aargau un bsteht us em mittlere un em südliche Teil vom Freiamt. Im Norde gränzt er a de Bezirk Bremgarte, im Oschte an de Kanton Züri, im Südoschte an de Kanton Zug, im Weschte an de Kanton Lozärn un es chlises Stück gränzt a de Bezirk Länzbrg. De Hauptort isch Muri. Det isch s Bezirksamt gsii, wo uf Endi 2012 ufghobe worden isch. De Bezirk Muri het früener vier Fridesrichterchreis gha. Jetzt sind all die Chreis im *Fridesrichteramt Bezirk Muri* zämegfasst. De Bezirk Muri het 19 Iiwohnergmeinde. Er isch 138,95 km² gross und het öpe 36'000 Iiwohner.

## Iiwohnergmeinde




## Veränderige im Gmeindsbstand

Karte Bezirk Muri Gemeindeveraenderungen 1899.png|Gmeinde bis 1898
Karte Bezirk Muri Gemeindeveraenderungen 1940.png|Gmeinde bis 1939
Karte Bezirk Muri Gemeindeveraenderungen 1941.png|Gmeinde bis 1940
Karte Bezirk Muri Gemeindeveraenderungen 1951.png|Gmeinde bis 1950
Karte Bezirk Muri Gemeindeveraenderungen 2012.png|Gmeinde bis 2011


* 1899: Fusion *[[Rottenschwil|Rotteschwil]]* und *[[Werd AG|Werd]]*  →  Rotteschwil
* 1940: Fusion *[[Waldhäusern|Waldhüüsere]]*  →  uf d Gmeinde Bünze und Waltischwil ufteilt
* 1941: Namesänderig vo *Meienberg*  →  Sins
* 1951: Namesänderig vo *Beinwil bei Muri*  →  Beinwil (Freiamt)
* 2012: Fusion *[[Benzenschwil|Bänzischwil]]* und *[[Merenschwand|Merischwand]]*  →  Merischwand

## Weblink

## Fuessnoote
Brunnen SZ

**Brunne** isch en Ort am Vierwaldstättersee, wo zu de politische Gmeind Ingebohl ghört. S lit im Bezirk Schwyz vom Kanton Schwyz.

## Geografii
Nochbergmainde sind Sisikon und Seelisberg im Kanton Uri; Gersau, Lauerz, Schwyz und Morschach im Kanton Schwyz. Dadezue chund no us em Kanton Nidwalde no Emette.

Westlich vo Brunne flüsst d Muota in Vierwaldstättersee. Vo Brunne us gaht no e Luftseilbahn uf dä Urmibärg, wo än Teil vo de Rigi isch.

## Firme
Diä wichtigschte Arbeitgäber i de Gmeind Ingebohl sind dä Zementkonzern Holcim und d Radio Central-Gruppe, wo d Radiostationä Radio Central und Radio Eviva umfasst.

D Holcim hed iri Fabrik im Juni 2008 zuetaa, de Steibruch z Underschönebuech wird allerdings wiiterbetribe. S Holcim Areal entlang vu de Gotthardbahn isch mittlerwiile a de Schwyzer Kantonalbank übergää wordä, was mit em Areal und mit dem vu de ehemalige Lagerhüser zwüsched em Holcim Areal und em Bahnhof passiert, isch unklar.

## Lüüt, wo z Brunne uf d Welt cho sind
Othmar Schoeck (1886–1957), Komponischt

## Lüüt, wo z Brunne gstorbe sind
Muetter Maria Theresia Scherer (1825–1888), erschti Provinzoberin vum Chloschter Ingebohl

## Weblink

* Portal vo de Gmaind Ingebohl-Brunne
* 
* Brunne uf myswitzerland.com

## Fuessnoote
Niederrohrdorf

**Nederroodlef**, bi Usswärtige **Nederroordorf**, amtlich *Niederrohrdorf*, esch es Dorf ond e Iiwonermeind im Aargau. Es liit im Bezirk Bade ond gränzt ah Fislischbach, Stette, Oberroodlef, Melige ond Remetschwiil.
Zu Nederroodlef ghöred zwöi Wiiler, Holzrüti ond Vogelrüti.

Nederroodlef het 3037 Iiwohner (Stand 2007). S Wachstum esch gross vo dere Gmeind, wills e grossi Aazahl a Neuboute git.

Nederroodlef het zwöi Chendergärte, zwöi Primarschuelhüüser, eis Sek- ond Realschuelhuus (s Schuelsystem esch genau gliich wie em ganze Aargau). D Bezerkschüeler bsueched d Schuel z Bade oder Melige.

## Vercheer

Nederroodlef liit a de Kantonsstrooss vo Brämgarte uf Bade und isch dur zwöi Poschtautolinie as öffetlich Vercheersnetz aagschlosse.

De nööchscht Autobaanaaschluss isch nördlich z Dättwil bi Bade zur A1, rund föif Kilometer vom Dorf ewägg.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Homepage vo de Gmeind Nederroodlef

## Fuessnote
Saastal

S **Saastal** ésch e *Talschaft* ém Owwrwallis, de ditschsprochig Oschtteil vum Kanton Wallis én d Schwiz. De Hoiptort ésch Saas-Grund. S Saastal ésch de öschtlich Zweig vum Vischpertàl, wos sich drin métm weschtlich geleje Mattertal, öi Zermattertal odr no Nikolaital, bim Ort Stalde vreint. Zsamme durchziihe selli Täler, wie bis zuem Matterhorn un de südlich vun de Mischabelkette geleje Monte Rosa (de zweitheechscht Alpegipfel) uffstige, de zweitgreescht Konzentration vun Véertöisichr én d Alpe noochm Mont Blanc-Massiv.

Bekannt isch s Saastal zeerscht dur de Skiort Saas Fee, de Nähe zuem Mattertal mit Zermatt un de Zuegang zue de alpinistisch interessanti Gebiete vun de Mischabelkette métm heechschte grenzferne Gipfel vu da Schwiz, de Dom.

Im Joor 1851 het de Domherr Peter Joseph Ruppen "Die Chronik des Thales Saas" gschribe, wo hüt no als da Standartwerch öbers Saastal gelt. Grundlaag bildet d Ufzaichnige vom Dekan Peter Joseph Zurbriggen. Spöter hend de Notar Alois Zurbriggen und de Pfarrer Imseng die Chronik erwiteret und ergänzt.

Bis zum Joor 1893 het s Saastal mit de Gmainde Almagell, Balen, Fee und Grund en anzigi Pfarrai bildet, mit de Chile im Saas-Grund. 

## Dialekt
Es Biischpil wiemer im Saastal schwätzt und dänkt:

"Es wird nit empfohle ins Saastal zga will da fascht zganz Jahr uber di Bärejagd am löife isch. In de Zit is relativ gfährlich in das Tälli zga, mu chennti entweder vo eme Bär human erschosse wärde oder aber vo eme Saasi zerfleischt wärde."

## Weblink

* ''Saas, ischi Heimat'' uf saas-ischi-heimat.ch
*
Churfirsten

D **Churfirschte** oder **Churfürschte** (IPA: []) sind e Chetti vo sibe relatiiv junge Chalchstaibärge. Si laufet im Norde nöd allzu gääch is Toggeburg us, im Süde aber fallets fast senkrecht in Walesee (419 m ü.M.) ab. Si sind s Woorzaiche vom Toggeburg.

## Näme
D Näme vode sibe Churfürste sind vo Oste noch Weste: de *[[Chäserrugg|Chäserrogg]]* (IPA: []; 2'262 m), de *Henderrogg* (IPA: []; 2'306 m), de *Schiibestole* (IPA: []; 2'234 m), de *Zuestole* (IPA: []; 2'235 m), de *Brisi* (IPA: []; 2'279 m), de *Frümsel* (IPA: []; 2'263 m) und de *[[Selun|Seluu]]* (IPA: []; 2'205 m). D Bergchetti setzt sich den in Weste fort mit: *Wart* (2'068 m), *Schäär* (2'171 m), *Nägeliberg* (2'163 m) und *Liistchamm* (2'101 m).

## Turismus
Vo Unterwasser us fart e Standsailbaa uf de Iltios (IPA: []) und vo döt us schwebt e Gondelbähnli uf de Chäserogg, wos e Restarant anegstellt hend. E Schiipiste för güebti Schiifahrer füert zrugg an Iltios wos au Schiilift för Afänger het. Well de Berg uf drai Site stail abfallt, tar Piste uf kann Fall verlo werde. Im Summer werd en Erwanderig vomene Churfirst mitere prächtige Uusicht über d Alpe und de Bodesee belohnt.

## Höhlene
Am Seluu isch s Wildemannliloch, e Höhli wo ide Staizitt benutzt woren isch. Me ninnt au aa, ass de Johannes Seluner i dere Höhli glebt gha het. S Gebiet isch es Karschtgebiet. Drum häts det hunderti Schächt, Löcher und Höhlene. S sind scho e paar z Tod gheit oder im Winter dur de Schnee iiproche. E paar vo de wichtigschte sind i de Tabäle: 

S Gebiet isch vo de Forscher i Zone itäilt worden. Für jede Bärgrugge oder Karre gits en Buechstabe. So isch T14 di 14. Höhli, won i de Zone T gfunde worden isch. Die öschtliche Gebiet wärded vo de Arbetsgmäinschaft für Speläologie Rägischdorf (AGS-R) undersuecht, de Weschte vo de Oschtschwiizer (OGH) und de Toggeburger Gsellschaft für Höhleforschig (TGH).

## Belder

File:Churfirsten vom Saentis 20140929.tiff|Churfirsten vom Säntis her gseh
Datei:Leistchamm Walensee.jpg|Blick vom Laischtchamm zum Walesee abe
 

## Weblink
Schlacht bei Näfels

D **Schlacht bi [[Näfels]]** (Kanton Glarus/Schwiiz) hät am Dunnschtig, 9. April 1388 schtattgfunde. Sie isch di letscht Schlacht gsii im Konflikt zwüsched de Habsburger und de Eidgenosse.

## Gschicht
Wenigi Wuche nach dr Schlacht bi Sempach sind d Eidgenosse vors öschterriichisch Schtädtli Weesen am Walesee zoge und händs bsetzt. Au d Glarner händ sich gege d Öschterriicher erhobe, wil die im Glarnerland no Recht bsässe händ. Am 11. März 1387 händ d Glarner ihres erschte eigene Landgsetz gschribe.

D Öschterriicher händ sich das nöd gfalle laa und händ im Februar 1388 d Schtadt Weese überfalle. I dr Nacht händ habsburgfründlichi Bürger öschterriichischs Chriegsvolch i d Schtadt glää. Di eidgenössischi Bsatzig isch im Schlaf überrascht und umbraacht worde (Mordnacht vo Weese).

S öschterriichische Heer vo 600 Maa zu Pferd und gege 6'000 Maa Fuessvolch, wo in Weese zämezoge gsii isch isch is Linthtal iibroche und hät am 9. April 1388 di vo nur 300 Glarner verteidigti Linie durbroche. D Öschterriicher sind druuf plündernd s Tal ufe drunge und händ Näfels, Mollis, Netstal und Glarus überfalle. D Glarner, verschtärcht dur einigi Urner und Schwyzer, wo trotz Schnee und Rege über de Pragelpass z Hilf choo sind, händ sich hinder Näfels am Rautiberg gsammlet. wo di habsburgische Hauptlüüt die chlii Schtriitmacht erblickt händ, händs ihre Truppe zämezoge, die bereits mit Plündere beschäftigt gsii sind, und händ die öppe 600 Eidgenosse aagriffe. Schtei und Felsblöck sind druuf i d Riitertruppe vo de Öschterriicher gsaust. D Glarner händ d Verwirrig bi de Finde uusgnützt und händs i d Flucht tribe; viili gfinded im Sumpf bi Weese de Tod.

Nach dr Schlacht händ beidi Parteie de Fride gsuecht, wo zerscht emal uf sibe Jahr feschtgsetzt worde isch. Bevor er abgloffe isch, isch er 1394 uf wiiteri zwänzg Jahr verlängeret worde. Habsburg hät uf alli Recht i de acht alte Orte verzichtet und hät eso de Zuegang zu de Alpepäss verlore.

## hütigs Bruuchtum
Sitdem isch im Kanton Glarus jede erschti Dunnschtig im April en kantonale Fiirtig und es findet de **Näfelser Fahrt** schtatt, wo d Glarner und Glarnerinnen zu Fuess uf Näfels ziehnd und deet mit ere Fiir dr Schlacht gedenked.

Z Näfels stoot es Dänkmool wäge däm Ereignis.
Peter Weber

De **Peter Weber** (* 22. April 1968 z Wattwil im Toggeborg, Schwiz) isch e Schwizer Schriftsteller und e Jazz-Musiker, wa de Grund isch, as er sini Lesige gern mit Musig understriiche loot. Sin Wonort isch Zöri.

Ane 1992 het de Peter Weber d Autoregruppe *Netz* uf d Bai gstellt, sin erst Roman *Der Wettermacher* isch ane 1993 usechoo und findet no hüt immer no e üsserst gueti Kiritk i de Literaturwelt. Dodri beschriibt er d Chindhait und d Juget vom "Wettermacher" im Toggeborg und s Zöri, imene Tütsch, wo biwusst vome strenge Hochtütsch abwiicht und nöd nu Helvetisme sondern au immer wider ganzi Fetze vom Toggeborger Tielekt enthaltet. Sini Sprooch isch dereweg poetisch und musikalisch, as d Kritiker mainet, as sin Roman *Die melodielosen Jahre* de Titel zu unrecht hebi. Ane 2008 het er de Alemannisch Literaturpriis öbercho.

## Büecher
* *Der Wettermacher*. Roman 1993.  Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main. (2005/06 i d Raie *[[Schweizer Bibliothek]]* ufgnoo).
* *Silber und Salbader*. Roman 1999.  Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main.
* *Bahnhofsprosa*. Miniature 2002.  Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main.
* *Die melodielosen Jahre*. Roman 2007. Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main.

## Essays
* *Die Schweiz ist eine Stadt, die deutsche Sprache ein Geschehen*, i: BELLA triste Nr. 6, 2003
* *Wie Roman Signer die Lachse in die Ostschweiz lockte. Eine Fantasie*, in: Beat Wismer / Stephan Kunz / Sibylle Omlin (Hrsg.): *Muscheln und Blumen. Literarische Texte zu Werken der Kunst*, Zürich 2003, S. 341-345.
* *Aus dem Toggenburg nach Berlin Alexanderplatz. Ein Spracherweckungserlebnis mit Alfred Döblin und seine späten Folgen* (Aatrittsreed zum Stadtschriiberamt z Berge-Enkheim, 3. September 2004), i de: NZZ, 27. September 2004.

## Priise und Uuszaichnige
* 1993: Literatur-Förderpriis vode Jürgen-Ponto-Stiftung, för *Der Wettermacher*
* 1994: Literatur-Förderpriis vode Freie Hansestadt Breme, för *Der Wettermacher*
* 2000: Priis vode Schwizerische Schillerstiftig, för *Silber und Salbader*
* 2002: Kulturelli Uszaichnig vom Kantoo Zöri (Werkjahr)
* 2004: Stadtschreiber des Frankfurter Stadtteils Bergen-Enkheim
* 2007 Solothurner Literaturpriis
* 2008 Schillerpriis vo de Zürcher Kantonalbank, för *Die melodielosen Jahre*
* 2008: Alemannisch Literaturpriis, för *Die melodielosen Jahre*

## Literatur
* Andreas Mauz: *Peter Weber. Chroniqueur des monts et des sons.* In: *FEUXCROISES. Littératures et Echanges culturels en Suisse. Revue du Service de Presse Suisse.* 7, 2005, S. 73–89 (Dossier, französisch).

## Weblink
* 
* Peter Weber auf *culturactif.ch*
Ulrich Bräker

**Ulrich Bräker** oder **Näppis-Ueli**, bikannt au as *Der arme Mann vom Tockenburg* (* 22. Dezember 1735 z Wattwil; † 1798 z Wattwil, begrabe am 11. September 1798) isch e Schwizer Schriftsteller gsii.

De Ulrich Bräker isch 1735 as e Soo vomene aifache Buur bi Wattwil im Ghöft Näppis im Toggeborg uf d Welt cho. Sini Famili isch ane 1741 uf Chrinou zoge und hett dai im Dreischlatt gwonnt. Nochdem sin Vatter völlig verarmt gsii isch, isch d Famili 1754 zrogg uf Wattwil und de Ueli het sini Juget as Buurechnecht und Salpetersüüder verbrocht. Im Joor 1756 het er sich as Söldner för proissischi Chriegsdienst verdinge loo, isch den aber wäred de Schlacht vo Lobositz z Böhmen desertiert und wider ham is fridlichi Toggeborg zoge. Denn hetter ghürote und vill Gööfli ghaa. Gschafft hetter as Bauwelefergger (Garnhändler).

Er het glernt lese und schriibe und denn aagfange e Tagibuech füere. De Wattwiler Schuelmaister Johann Ludwig Ambühl het em Bräker sini literarischi Fähigkaite entdeckt und hetem d Möglichkait ggee im «Brieftasche aus den Alpen» ersti Tegschte zveröffentliche. Bikannt wore isch der denn hauptsächli mit sim Bricht öber sin halbjährige Dienst i der Armee vom Fridrich em Grosse und mit sinere Autobiografi «Lebensgeschichte und Natürliche Ebenteuer des Armen Mannes im Tockenburg». D Bedütig vom Bräker lit voralem do drii, as er us de Unterschicht stammt.

Em Ulrich Bräker sin Nochlass werd ide Kantoosbibliothegg Sanggale (Vadiana) und im Staatsarchiv vom Kantoo Sanggale ufbewaart.

## Werch
* *[[Lebensgeschichte und Natürliche Ebenteuer des Armen Mannes im Tockenburg]].* Reclam, Stuttgart 1993, ISBN 3-15-002601-6
* Andreas Bürgi, Christian Holliger, Claudia Holliger-Wiesmann, Heinz Graber, Alfred Messerli, Alois Stadler (Hrsg.): *Ulrich Bräker. Sämtliche Schriften.* Bände 1–4. C.&nbsp;H.&nbsp;Beck, München 1998–2000, ISBN 3-406-43535-1, ISBN 978-3-406-43536-2, ISBN 978-3-406-43537-9, ISBN 978-3-406-43538-6.

## Literatur öber de Bräker
* Holger Böning: *Ulrich Bräker, der arme Mann aus dem Toggenburg. Eine Biographie.* Orell Füssli, Zürich 1998 ISBN 3-280-02455-2.
* 
* Alois Stadler Wolfgang Göldi: *Heriemini – welch eine Freyheit. Ulrich Bräker über «Himmel, Erde und Höll».* Illustriert mit Bildern aus seiner Zeit. Zürich 1998, ISBN 3-280-02741-1.
* Kathrin Hilber et al. (Hrsg.): *Sankt-Galler Geschichte 2003*. 9 Bände, St.&nbsp;Gallen 2003, ISBN 3-908048-43-5.
* Thomas Höhle:* Literatur und Autoren zur Zeit der Aufklärung*. In: W. Wunderlich (Hg.): *St.&nbsp;Gallen – Geschichte einer literarischen Kultur.* Konstanz 1999, ISBN 3-908701-06-6.
* 
* 
* 

## Weblink

* 
*
Bümpliz

**Bümpliz** isch es Quartier im Weste vo der Schwyzer Stadt Bärn.

Bümpliz giut mit übr 34-tuusig Ywohner aus ds grösschte Ussequartier vo Bärn und beinhautet unger angerem d Teil Bethlehem, Stapfenacher, Stöckacher, Hohliebi, Gäbubach, Schwabguet, Tscharnerguet, Obrmatt, Chleefäud, Schlossguet, Weyermannshuus, Hööchi und Bodeweid.

## Name
Dr Name Bümpliz chunnt, wie Historiker ebe aanääh, uursprünglech us em Keltische. Lut ere mittelauterleche Urkunde vom König Rudouf vo Burgund us em Jahr 1016 het de Ort denn Pimpeningis gheisse, Pippinnant im Jahr 1228, wo si Pfarrchilche erwähnt wird und Bimplitz im Jahr 1235.

## Gschicht
Es isch aaznäh, dass d Römer e Vorposchte dört ersteut hei, wo's bereits e kelitischi Sidlig ggää het. D Übrräscht vo dere römische Aalag fingt me als restaurierti Ruiine bir 7i-Tram-Station "Poscht" ungeremne Burehuus (wo mittlerwile als Bibliothek fungiet) ir Nööchi vom Schloss Bümpliz.

Ir Mässerli-Gruebe het men e Fridhof mit öppe 300 Greber us der Zyt zwüsche 500 und 700 gfunde, wo rych usgstattet sy gsy. D Fundgägeständ sy hüt im Bärner Historische Museum.

Ds Schloss Bümpliz het uursprünglech im Mittuauter als Residänz vo dr savoyische Chünigin Bertha dient. Es isch zum erste Mau im 11. Jahrhundert urkundlich beleit. Im 13. Jahrhundert het s e Wehrmuur und e zentrale Rundturm übercho und zeut vo denn a as *castrum*.
Ds Weyerli isch übrigns früecher e Foräuezucht gsy wo, d Chünigin Bertha Fisch züchtet het.

Bis zur Reformation vo Bärn ca. 1526 - quasi bis zur Eroberig vom Waadtland - hei d Gebiet weschtlech vor Stadt Bärn zum savoyische Riich ghört. Drum fingt me vili Urkundene oder süschtigi wichtigi Dokumänt usem mittuauterleche Bärnbiet im Historische Staatsarchiv ds Turin, Italie.

Bümpliz isch am erste Januar 1919 aus einzigi Gmeind vo dr Stadt Bärn iigmeindet worde.

## Kultur
Kulturell gsee het Bümpliz enorm viu zur bärner Kultur biitreit. So het dr Carl Albert Loosli lang z Bümpliz gwohnt und gwürkt, d berüemti MondartRock-Gruppe Patent Ochsner sy ursprünglech Bümplizer, und es chöme vili bekannti HipHop-Crews und Rap-Artist us Bümpliz, wie dr LUL DXE, Whodis?, 7962 und dr Produzänt Elwont.

## Weblingg
*

## Nowiis
Thur (Schweiz)

D **Thur** (IPA: ) isch nebet em Rhii de längst Fluss i de Ostschwiz. 

De Name Thur werd uf die indogermanisch Wortwurzle *dhu-* "haste, pressiere" zruggfüert.

D Thur entspringt im Obertoggeburg bi Wildhuus (Wildhuser Thur) und Unterwasser (Säntisthur), wobi sich die baide Flüssli bi Unterwasser verainiget. Bikannt sind die imposante Thurwasserfäll vode Säntisthur bi Unterwasser. D Thur flüsst im Oberlauf dur s Toggeburg und im Unterlauf dur de Kantoo Thurgau, wo noch dem Fluss benennt isch. 

Die wichtigste Nebeflüss sind de Necker vom Oste, wo bi Lütischborg i d Thur ine flüsst, denn chunnt vo Süde her d Glatt bi Oberbüre. Z Bischofszell flüsst den d Sittere i d Thur und denn no bi Frauefeld d Murg, wo ide Römerzit d Grenze zwüschet de Provinze Gallie und Rätie bildet het. D Thur selber flüsst bi Ellike in Rhii.

Vo de Quele vo de Säntisthur bis zude Mündig in Rhii ine messt d Thur öpe 130 km, devo sind 68 km im Kantoo Sanggale, 42 km im Kantoo Thurgau und die unterste 19 km im Kantoo Züri.

## Nebeflüss vo de Thur
* D Wissthur (bi Stai)
* D Lutere (bi Noi Santihann)
* De Diepfurterbach (bi Diepfert)
* De Negger (bi Lütischborg)
* De Gonzebach (bi Lütischborg)
* D Uze (bi Niderozwil)
* D Glatt (bi Oberbüre)
* D Settere (bi Sitterdorf)
* De Giesse (bi Amlike-Bissegg)
* De Chemibach (bi Pfy)
* D Murg


Datei:Thurfälle.jpg|D Thurfäll bi Unterwasser


## Literatur
* Markus Hostmann. 2009. *Befreite Wasser: Entdeckungsreisen in revitalisierte Flusslandschaften der Schweiz.* Zürich 2009,  Rotpunktverlag

## Weblink

* 
* De Pegel z Andelfinge