open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adrien Zeller

Dr **Adrien Zeller** (* 2. Avrìl 1940 ìn Zàwra; † 22. Àuigscht 2009 ìn Hàwenàui) ìsch a frànzeescher Politiker vu dr UMP gsìì. Sitter 1996 ìsch er Präsidant vum elsassischa Regionàlrot gsìì.

Ar hàt ìn d UMP gheert sitter 2002. Vorhar ìsch er ìn dr CDS un dr UDF gsìì. Vu 1986 bis 1988 ìsch er Stààtssekretär ìm zweita Kabinett vum Jacques Chirac gsìì.

Dr Adrien Zeller ìsch mìt 69 Johr àn'ma Harzìnfarkt gstorwa.

## Jugend
Dr Adrien Zeller stàmmt üs'ra Fàmìlia vu lokàla Gwählta vum Bezìrk Zàwra, ìm Unterelsàss. Si Vàter, dr Henri Zeller (1905-1969), a Unternehmer ìn Müürarèi, un si Großvàter, dr André Zeller (1880-1951), sìn beida Maire gsìì vu Otterswiller. Küüm ìsch dr Adrien Zeller uf d Walt kumma, ìsch s Elsàss ditsch worra un sina Fàmìlia ìsch ìn Châteauroux, ìm Frànkrìch, ge wàndla, wahrem Zweita Waltkriag.

Adrien Zeller hàt Ekonomie un Àgràrwìssaschàft gstudiart.

## Politischa Kàrriera

**Maire**
* 1977 - 2001: Maire vu Zàwra

**Màndàta ìm Departement**
* 1973 - 1988: Ìm Generalrot vum Unterelsàss

**Regionàla Màndàta**
* 1974 - 2009: Ìm Regionàlrot vum Elsàss
* 1996 - 2009: Präsidant vum Regionàlrot vum Elsàss

**Nàtionàla Màndàta**
* 2. Àvrìl 1973 – 2. Àvrìl 1978: Àbgeordneter vum 7. Wàhlbezìrk vum Unterelsàss
* 3. Àvrìl 1978 – 22. Mai 1981: Àbgeordneter vum 7. Wàhlbezìrk vum Unterelsàss
* 2. Juli 1981 – 1. Àvrìl 1986: Àbgeordneter vum 7. Wàhlbezìrk vum Unterelsàss
* 23. Juni 1988 – 18. Àvrìl 1998: Àbgeordneter vum 7. Wàhlbezìrk vum Unterelsàss

**Funktiona ìn dr Regiarung**
* 20. März 1986 - 10. Mai 1988: Stààtssekretär ìm Kabinett Chirac II

**Màndàta ìm Europäischa Pàrlament**
* 1989 – 1992: Mìtglìed vum Europäischa Pàrlament fer d Europäische Volkspàrtei

## Externa Links
* (fr) Sa fiche sur le site de l'Assemblée nationale
* (fr) « Alsace: Adrien Zeller, président du conseil régional, est décédé »
* (de) Porträt auf der Website der französischen Nationalversammlung
* (de) ''Adrien Zeller ist gestorben'' in der Badischen Zeitung
Livische Sprache

**Livìsch** ìsch e òstseefìnnìschi Sprooch, woo chùrz vor em Ussstèrbe stoht ùnd friehner ìm Nòrde vò Lèttland gschwätzt wòre ìsch. Di nöchste verwandte sìn Èstnìsch, Votìsch, Fìnnìsch, Kareelìsch ùnd witter èntfèrnt au di andere fìnno-ugrìsche ùnd uralìsche Sprooche.

D'Noochfahre vòm friehner große Vòlk läbe hǜtt nùme no ìn einzelne Fìscherdörfer ìm Nòrde vò de Kurland-Halbìnsle, ìhri Zahl lìt ùnder 500. Ìm 13. Johrhùndert hät de Dütsch Òrde Livland ùnderwòrfe, was s Vòlk gschwächt ùnd verursacht hät, dass d'Mìtglììder ìmmer meh mìt de Lètte ùnd doodemìt Lèttìschsproochige verschmùlze sìn.

Zwar ìsch s Livìsch scho ìm 19. Johrhùndert zùm Fòrschigsòbjäkt wòre, gschrììbeni Tèkscht ìn dère Sprooch sìn abber èrscht ìn de èrschte Hälfti vòm 20. Johrhùndert veröffentligt wòre. Ìn de lètschte Johrzähnt sìn Bsträbige ùndernoh wòre, d'Sprooch z erhalte ùnd z stärke: mìthìlf vò de hauptsächlig ältere Lütt, woo's no güet hän chönne schwätze, sìn Wörterbiecher ùf Lèttìsch, Dütsch ùnd Rùssìsch gschrììbe ùnd Chrèstomatiie erstèllt wòre. Òb s Livìsch ìn de Züechùmft au no aktiv verwändet wìrd, ìsch abber allewiil no zwifelhaft.

S livìsch Alfabeet bstoht ùs 40 bzw. 43 Büechstabe: A/a, Ā/ā, Ä/ä, Ǟ/ǟ, B/b, D/d, Ḑ/ḑ, E/e, Ē/ē, F/f, G/g, H/h, I/i, Ī/ī, J/j, K/k, L/l, Ļ/ļ, M/m, N/n, Ņ/ņ, O/o, Ō/ō, Ȯ/ȯ, Ȱ/ȱ, (Ö/ö), (Ȫ/ȫ), Õ/õ, Ȭ/ȭ, , P/p, R/r, Ŗ/ŗ, S/s, Š/š, T/t, Ț/ț, U/u, Ū/ū, (Y/y), (Ȳ/ȳ), V/v, Z/z, Ž/ž.

## Grammatik
### Pèrsonalbronome

### Kònjugation

## Èxtèrni Sitte

* Iidraag zù de Livìsche Sprooch ìn de ''Enzyklopädie des Europäischen Ostens''
Matthias Zurbriggen

Dr **Matthias Zurbriggen** (* 15. Mai 1856 z Saas-Fee; † 21. Juni 1917 z Gämf) isch e Schwyzer Bärgstyger gsi.

Dr Zurbriggern isch dr Suhn vun eme Schuemacher gsi, är het segs Gschwischter gha. Im Summer isch d Familie uf Makanaa zoge, wu dr Vater in me Bärgwärch gschafft het. Dr Vater isch derno frie dur e Bärgsturz um s Läbe chuu. Wu dr Matthias Zurbriggen vierzeh Johr alt gsi isch, het er d Heimet verloo un het as Hilfsabeiter gschafft, zerscht z Sierre, speter in verschidene Länder, z. B. z Nordafrika. No nyyn Wanderjohr isch er wider uf Makanaa zruckchuu un het dert e Chromlade ufgmacht.

Bim Böu vu dr Marinelli-Hitte in dr Oschtwand vum Monte Rosa het er syni Bärgstygerqualitete iberchuu. Är isch lang as Bärgfierer aktiv gsi, är het Bärgture uf s Matterhorn gmacht, uf dr Lyskamm, uf s Breithorn, vor allem aber in d Monte Rosa-Oschtwand.

Anne 1892 isch er derno vum britische Bärgstyger Sir William Martin Conway entdeckt wore. Zämme mit em Conway het dr Zurbriggen in eim Johr Gletscher un Gipfel im Karakorum erforscht un hän mit 6890 Meter dr domolig Hechinerekord ufgstellt. Derno isch dr Zurbriggen mit em Engländer Edward Fitz Gerald uf e Hufe Gipfel z Nejseeland gstige un isch elai z Indie un z Auschtralie unterwägs gsi. Am 14. Jänner 1897 isch ihm Erschtbestygig vum 6958 m hoche Aconcagua in dr Ande z Argentinie im Elaigang glunge. Churzi Zyt speter isch er mit em Stuart Vines am Tupungato gstande. Dr Zurbriggen isch speter in dr Tanshan greist un het anne 1902 no ne Himalayaexpedition gmacht. Im Johr 1906 isch er wider am Monte Rosa unterwägs gsi, derno het er ufghert mit Bärgstyge.

Er isch sozial abgstirzt, isch as Schyrepirzler dur s Land zoge un isch am 21. Juni 1917 ufghänkt z Gämf gfunde wore.

## Literatur
* Matthias Zurbriggen: *Von den Alpen zu den Anden. Lebenserinnerungen eines Bergführers.* Roth, Berlin 1937 (s erscht Mol under em Titel *From the Alps to the Andes. Being the Autobiography of a Mountain Guide* us eme idaliänische Manuskript vo 1899 ibersetzt)
* N. N.: *Am Ende abgestürzt aus den höchsten Höhen.* I: *Wir Walser. Halbjahresschrift für Walsertum.* 60, 2 (2022), S.&nbsp;12–23.

## Weblinks
* 
* Johnny: Matthias Zurbriggen – Erstbesteiger des Aconcagua (Biografyy)
* N. N.: Matthias Zurbriggen 1856–1917. Walliser Bergführerlegende aus Macugnaga (It) uf sac-cas.ch (abgrieft am 8.&nbsp;Augschte 2022).
Thal SG

**Taal** ischt e politeschi Gmäind am Nordendi vom Sanggaller Rhintl, zwüsche Rorschach und Sammergreete, am Delta vom alte Rhi am Bodäsee.

## Laag
Taal isch zäntral gläge, einersiits a de Autobahn, am Flughafe, nööch bim Bahnhof Rhynegg und grad a dä Gränze zu Öschtriich. Wär äs Böötli hät, cha au rasch uf Lindau übere faare.

Zu de Gmäind Taal ghört au no Schtaad und Altery mit em Flughafe dezue.

## Wertschaft
Dä gröscht Arbetgeber isch d Sefar oder au Sydegasi gnännt.

S Waarzeiche vo Taal isch de *Schtäinig Tisch*, dä Berg wo vom Militäär uusghölet worden ischt wien en Ämmetaler Chääs. A syne Häng wachst än rächt guete Wy, aber dä ischt so tüür dass me säit, dass sogar die, wo Räbe hegid, heimlich uf Gaissau schliichid und Öschtricher Wy chaufe tegid.

## Verein
Es hät en huufe Verein z Taal, dä Turnverein, d Männerriige, d Frauriige, de Dunnschtigsklub, de Fuessballklub und sogar ä Modällfluggruppe.

## Musee
* Am Flugplatz vu Altenrhein gits es Museum mit alte Flugzüg, wo mer immer no demit flüüge kaa.
* D Hundertwasser-Markthalle in Staad isch am Chraisverchehr zwische Staad und Alterhii glege. Si isch zwische 1998 und 2002 baut worre. D Idee und s Konzept goht uf de weltbekannte Künschtler Friedrich Hundertwasser zruck. Gplant hot se de Architekt Peter Pelikan. Vu weitem siehet mer scho die vier vergoldete Turmkupple. D Halle mit bunte Säule, wo ussähet wie Kegel isch im Erdgschoss. Dett werret au Feschtle gfeiert. Usserdem gitts det Vorführunge ibber d Architektur vum Künschtler Hundertwasser. Es Dachgeschoss isch mit Pflanze und Wiise schöner gmacht und mer kaa det lang laufe.


Datei:HundertwasserPan.jpg|Markthalle vu Altenrhein in Staad
Datei:Hundertwasser3.jpg|Markthalle vu Altenrhein in Staad
Datei:Hundertwasser4.jpg|Markthalle vu Altenrhein in Staad
Datei:Hundertwasser5.jpg|Markthalle vu Altenrhein in Staad
Datei:080427_ch_altenrhein_hundertwasserhaus1.jpg|Markthalle vu Altenrhein in Staad
Datei:080427_ch_altenrhein_hundertwasserhaus2.jpg|Markthalle vu Altenrhein in Staad


## Weblink

## Fuessnote
Hugideo

De **Hugideo** isch e Chlausner gsi ufm Isteiner Chlotz un d Hauptperson vun ere Novelle us em Joor 1884 vum Josef Victor vu Scheffel (1826–1886).

D Novelle schpilt in de Römerzit. De Juthunge Hugideo het sich in d Priesterin Benigna Serena verliebt. Si sin trennt worde, un de Hugideo het in sinere abglägene Chlause am Rhy bim Ischteiner Chlotze e Marmorbüschte vu sinere Fründin gmacht, damit er öbbis zum Aaluege het, wenn er an sii dänkt. Zobe isch er vilmol am Chlotze abekletteret, zum d Leiche zämmeläse, wu de Rhy aagspüelt het. Z Augusta Raurica (hüt heißts Augst) hets in sällere Zit kriegerischi Usenandersetzige mit de Alemanne geh, un d Leiche sin z Ischtei am Totegrien aagschwemmt worde, weil de Rhy dört e Kurve gmacht het. 

Wu dann d Alemanne de römischi Besatzig vu Augusta Raurica nidergmetzlet ka hänn, isch an eim Tag au d Leiche vu de Benigna Serena aagspüelt worde. Si het e durchbohrti Brust ka. Wu de Hugideo si gseh het, het er sich selber e Dolch in d Brust ghaue, damit er wenigstens im Tod mit ihre vereint isch. Si Kolleg, de Salmefischer Nebi, het ihn an de Sidde vu de Benigna begrabe.

## Literatur
* Literatur zum Josef Victor vu Scheffel
* Fritz Schülin/Hermann Schäfer in *Istein und der Isteiner Klotz*, Beiträge zur Orts-, Landschafts- und Wehrgeschichte, Rombach Verlag Freiburg, 1961, S. 36
Neckar

De **Negger** isch de Hoptfluss vo Württeberg. Er het sini Quelle am östliche Rand vom Schwarzwald und mündet bi Mannem in Rhy. Er isch 367 km lang und het e Gfäll vo 611 Meter.

## Flusslauf
D Quelle vom Negger liged im Schwenninger Moos bi Schwenninge ufere Höchi vo 706 müM. As chliine Bach flüsst er nordwärts und entwicklet sich nodisno zumene Flüssli. Öppe bi Sulz macht er e Boge und flüsst den nordöstlich a Dübenge ferbii. Bi Wenau, wo d Fils in Negger flüsst, macht er e starche Rank und flüsst den geg Nordweste a Esslenge vorbii und ab Stuggart flüsst er wider me oder weniger geg Norde. Er nint den d Rems und underhalb vo Ludwigsburg d Murr uuf, zwee rechti Nebflüss, und bi Besigheim ninnt er d Enz uuf, e linke Nebefluss. De Negger flüsst witter a Halbrunn verbii und gegenöber vo Bad Wimpfe ninnt er de Kocher und d Joogst uuf. Drufabe verloot er Württeberg und dörflüsst s Land Bade i westlicher Richtig, wobii er e chorzes Stugg wiit d Grenze zwöschet Bade und Hesse bildet. De Negger flüüst denn no a Haidelbärig verbii und mündet nocheme Weeg vo 367 Kilometer bi Mannem in Rhy ine, bi 95 müM.

## Name
De Name vom Negger (ahd. *Necchar*; lat. *Nicer*) isch vorgermanisch, vermuetli au vorkeltisch. I de antike Literatur werd er *Nicer*, seltniger au *Niger* oder äänli gnennt. Verschidnigi Etymologie sind vorgschlage, aber kani isch ooni Widersproch blibe. De Krahe, Much und Pokorny nemet e Zämehang mit Lettisch *nikns* »wild« und agr. *neikos* »Striit« aa; de Negger wär demnoo e »wilde Fluss«, wa aber nöd se recht passe tuet. De Grimm stellt e Verbindig zu ae. *nicor* »Wassergaist« und Tütsch *Nixe* und *Necker* »Wassergaist« her, aber au die Etymologie isch nöd akzeptiert. Necker isch au de Name vom ene Nebefluss vo de Tuur im Toggeborg.

## Vercheer
Bivor s Land um de Negger as Decumates agri is Römische Riich iiglideret woren isch, hend am Fluss Kelte und abem 1.Jh.v.&nbsp;Chr. au Germane glebt, drunter au d Neggersuebe (*Suebi nicretes*: um Ladeburg). I de Römerzitt und im Mittelalter isch de Fluss e wichtige Verchersweg gsii und zum Tail bis uf Halbrunn schiffbar gsii. 1821 isch de Fluss bis uf Cannstatt för chlinneri Faarzüüg schiffbar gmacht wore. Denebet sind scho vo de Römer em Fluss no Strosse baut wore. So hend sich denn au grösseri Städt am Fluss no bildet, so Mannem, Haidelbärig, Halbrunn, Stuggert, Tübenge und Rotweil.

## Burgestrooss
Vo Halbrunn bis uf Mannem abe füert em Negger no d Burgestross a villne Burge und Schlösser verbii und bildet hüt e turistischi Attraktion.

Neckar-Quelle_Neckar.jpg|Quäll en Schwennenga
Heidelberg Bridge (129044663).jpeg|en Heidelberg
Neckarspitze.jpg|Mündong en Mannem


## Weblink
Sigrist

**Sigrist** isch en alemannische Familiname, wo bsunders i de Schwiiz verbraitet isch.

## Forme und Verbraitig vom Name
De Familiname werd nöd aihaitlich gschribe: *Sigrist, Sigerist, Sigriz, Siegrist, Siegerist, Siegeris, Siegriß* und äänlichi Forme chömet vor.

De Name isch e Bruefsbizaichnig und bidüütet »Chiletiener, Mesmer« oder nordtütsch »Küster«.  De Name isch i de Schwiiz und z Südwesttütschland verbraitet und ghört zu verschidnige Familie mit verschidnige Herkunft. Di ältiste Bileeg vom Familiname stamet usem End vom 13. Joorhundert, so ane 1285 *Chuonrat der Sigeriste* us Riehe im Aargau oder 1296 *Berhtolt der Sigeriste* vo Friiburg im Briisgi.

Natüürli sind spööter Lüüt mit dem Familiname uusgwanderet, so as de Name hüt au usserhalb vom alemannische Sproochruum vorchunnt.

## Verbraitig vom Wort Sigrist
Sigrist (ahd. *sigristo;* mhd. *sigriste*) chunnt as Bruefsbizaichnig vor i de Schwiiz mit Uusnaam vo de Ostschwiiz und vo Graubünde, denn im Elsass und imene Tail vom Briisgi: Züripiet, östl. Aargau: *sigerscht* u.ä.; Bernpiet: *sig(e)rischt* u.&nbsp;ä.; Wallis und Südwalser: *sigruschtu, sigurschtu;* Oberelsass: *sigrischt;* Colmer, Strossburg: *sejerscht, säjerscht*. S Wort chunnt usem Latiinisch, wo de *sacrista* en »Tiener imene Hailigtum« isch. Im Bündnerland, i de Ostschwiiz und im übrige alemannische Sproochpiet werd degege s Wort Mesmer oder Mesner bruucht (mhd. *mesnære;* us lat. *mansionarius* »Hüeter vom Gotteshuus«), und s hochtütschi Wort dodeför isch Küster (us lat.  *costurarius* »Chammertiener«). Die Wörter chömet au as Familiname vor, z.&nbsp;B. Messmer, Mössner, Kuster, Köster etc.

## Woppe
Do de Name vo verschidnig Familene trait werd und bürgerlichi Woppe i de Schwiz aineweg jung sind, isch s Woppe nöd aihaitli. Uf de Bruef bizuug nint s Woppe, wo e geeli Glogge mit drai geele Steerne uf rotem Grund zaigt.

## Bikannti Persone mitem Name Sigrist oder Siegrist
* August Siegrist (1865–1947), Schwiizer Ophthalmolog
* Karl Siegrist (Bürgermeister) (1862–1944), Bürgermaister vo Charlsrue
* Karl Siegrist (Berlin), tütsche Ingenieur und Aafüerer vo de Märzrevolutioo ane 1848
* Stephan Siegrist (* 1972), Schwiizer Extrembergstiiger
* Ulrich Siegrist (* 1945), Schwiizer Politiker (SVP)

## Büecher
* Konrad Kunze: *dtv-Atlas Namenkunde.* Münche 1998. ISBN 3-423-03266-9.
* *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwizerischs Idiotikon]],* Band VII, Sp. 508–512, Artikel ''Sigrist''.
10vor10

**10vor10** isch e Nochrichtesändig vom Schwizer Färnseh, wos sit 1990 git und zwüschem Mäntig und em Fritig am zäh vor Zähni z Nacht gsändet wird.

Im Gägesatz zur Tagesschau, wo d Nachrichte inere churze Form usstraut, sändet 10vor10 meh Hingergrundbricht, Reportage und Interviews. Dä Nachrichtestiu cha me aus Infotainment bezeichne und Bricht si mängisch sehr genau recherchiert. D Sändig wird uf Hochdütsch moderiert, d Interviews bi de Iispilige oder im Studio si aber, wes mit em Gspröchspartner geit, uf Schwizerdütsch. D Erschtusstrahlig fingt uf SRF 1 statt, 10vor10 wird aber au uf SRF Info und uf 3sat gsändet.

## Weblink
* d Site vo de Sändig
Stephan Siegrist (Bergsteiger)

De **Stephan Siegrist** (* 17. Dezember 1972 bi Bern) isch e Extrembergstiiger und Bergfüerer.

De Stephan Siegrist het mit 16i afange Chlettere und nochere Lehr as Zimmermaa sich zum Bergfüerer uusbilde loo. Sit denn het er meriri Bergtuure undernoo und au e par noiji Chletterruute erröffnet. Bikannt wore isch er, well er ane 1999 a de Liveöberträägig vom Schwiizer Fernsee tailgnoo, woo zwai Team d Eiger-Nordwand ufegchletteret sind. Druf abe het en die Eiger-Nordwand nüme losloo und er het mit anderne Extrembergstiiger meriri noiji Chletterruute erchundet.

De Stephan Siegrist het au meriri Berge z Patagonie, im Himalaya und i de Staate bestige. Ane 2008 het er zwee Berge i de Antarktis besitige.

## Büecher
* 
* Röbi Koller: *Stephan Siegrist – Balance zwischen Berg und Alltag*. AS Verlag, Züri 2007, ISBN 978-3-909111-32-9.
* Stephan Siegrist, Christian Ewers: *Stephan Siegrist – Unterwegs zwischen Himmel und Erde*. Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2013, ISBN 978-3-7688-3586-2.
* *Stephan Siegrist – Beyond the Element*. Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2013, ISBN 978-3-7688-3627-2.
* *Leben im Sturm. Selbstporträt eines Extrembergsteigers.* Orell Füssli, Züri 2016, ISBN 978-3-280-05616-5. 

## Link
*Internetuuftritt vom Stephan Siegrist
*Profil vom Stephan Siegrist uf mammut.ch
*Bericht zue dr Antarktis-Expedition uf huberbuam.de

## Beleg
Corban

**Corban** isch es Dorf i de politische Gmeind Val Terbi im Schwiizer Kanton Jura, wo zum Bezirk Delsbärg ghört.

## Geographii
Corban ligt uf ere Höchi vo 525 m ü. M., im Oschte vo Delsbärg.

## Gschicht
Corban wird im Johr 1184 zum erschte Mol in ere Urkund gnennt, noch mit em dütsche Näme *Bathendorf*. Ab em 1240 isch di französisch Bezeichnig *Corpaon* nochgwise. S Dorf het zu de Propschtei Münschter-Granfelde ghört. Au in de Ziit vo de Reformation isch Corban katholisch blibe. In de Johr 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Departemänt du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Departemänt Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Bi de Volksabschtimmig über d Schaffig vom Kanton Jura sind Lüt im Dorf in de Mehrheit für de noii Kanton gsi und so isch Corban im 1976 vom Bezirk Münschter zum Bezirk Delsbärg cho und ghört sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura. Zum 1. Jänner 2018 isch Corban mit Val Terbi fusioniert worde.

## Weblink

*
Schübelbach

**Schübelbach** isch en politischi Gmeind im Bezirk March im Kanton Schwyz i dr Schwiiz. Zu Schübelbach ghöret d Ort Buttikä und en Teil vo Sibnä.

## Geografi
Schübelbach lit idr Nöichi vom oberä Teil vom Zürisee und gouht bis zur Linth use. De höichschti Punkt isch de Chopfäbärg mit 1879 Meter übrem Meer. Dä "Schübelbachner Bann" isch es Waldgebiät zwüschet em Müllerspitz und em Stockbärg und bedeckt ganzi 43 Prozänt vo dä Gmeindsflächi. Er isch rächt steil und drum nöd sehr produktiv. D Helfti vo de Flächi macht d Talsohle uus, wo i de Linthebeni lit. Sie wird landwirtschaftlich gnutzt.

## Gschichd
Im Jour 972 isch Sibnä erschtmals in Urkunde vom Klouschter Einsidlä erwähnt worde. Buttikä isch als *Butinchouen* anno 1045 z erscht Mal erwähnt worde. Erscht im Jour 1184 wird s Dorf Schübelbach inere Urkunde vom Papst Lucius em Dritte als *Subelnebach* gnännt.
Früener isch Schübelbach am Tuggnersee glägä. De See isch mitem Zürisee und em Waläsee verbunde gsi.
Bekannti Gschlächter im Dorf sind «Schalch» und «Bruhin» und im Dorf Buttikä «Ruoss»

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,5 % gläge.

## Religion
63,6 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 16 % evangelisch-reformiert.

## Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 7030 Iiwoner 85,0 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 15,0 % anderi Spraache. De Tieläkt vu Schüblbach ghöört zum Höuchschtalemannisch.

## Wirtschaft
En regionali Bedütig hät d Gmeind Schübelbach im 19. Jahrhundert überchou, wo mer d Wasserchraft vo de Wägitaler Aa industriell gnutzt hät. Sibne isch usserdem de Entstehigsort vo de Honegger Wäbstüähl. D Kraftwerk AG Wägital isch 1921 gründet worde. Mit dä Staumur wo s due buä händ isch s Dorf Sibnä vom Houchwasser gschützt worde.

## Verchehr
Schübelbach isch prächtig mit dr Agglomeration Züri verbunde. Es git Autobahnaschlüss zur Autobahn A3 z Lachä und z Riicheburg, en S-Bahn, womer direkt uf Züri chunnt und den Bus zwüschet Pfäffike SZ und Riicheburg.

## Weblink

* Offizielli Wesiite vo de Gmeind Schübelbach
* 

## Fuessnote
Wörterbuch der elsässischen Mundarten

Ìm **Werterbüech vun dr elsassische Mundàrte** (dt. *Wörterbuch der elsässischen Mundarten*) ìsch dr Wortschàtz vun dr elsassische Bezirk Ower- un Unterelsàss wìsseschàftli beàrweitet. S dokümantiert wie s Lothrìngisch Werterbüech bsundersch d Werter un Wandunge, wie vum Schrìftditsch àbwiche. Waje dam ìsch s e *Idiotikon,* glich wie urspringlich s Schwizerisch Werterbüech, wie àls Muschter dient hàt fìr d Gsàmtkunzeption. D Ànordnung vun dr Stìchwerter isch nìt glàttàlfàbetisch, sùndern geht wie s Schwizer Idiotikon, s Bayrisch Werterbüech vum Johann Andreas Schmeller, s mìttelhochditsch Werterbüech vo Benecke, Müller un Zahrncke un s Àlthochditsch Werterbüech vum Graff noch eme bsundrige System, d.&nbsp;h. s Kunsonàntegrìscht vun dr Stàmmsìlb gìt s Màß fìr d Àlfàbetisierung. Dr Vokàl oder Diphthong vun dr Stàmmsìlb wìrd erscht noch em negschte Kunsonànte berucksichtigt. Dodrmit gìt s z.&nbsp;B. die Reihefolig fìr d Stìchwerter mit dr Stàmmkunsonànte F–CH: *Fach – Fech – Vieh – Fuchs*. Àbleitunge un Zàmmesetzungen sìn unter em jewilige Bstimmungswort ingordnet.

Verfàsst wore ìsch s Elsassisch Werterbüech vum Ernst Martin (1841–1910), sit 1877 Professeur z Stroßburi, un em Hans Lienhart (1858–1928).

D Materialgrundlàà vum Werterbüech ìsch e Sàmmlung gsìn vun rund 100.000 Zettele, wie no dr Grìndung vun dr Àrwetsstell ànne 1887, v.&nbsp;à. àb 1890, zàmmegetraa wore ìsch. Nawe 6000 Zettele, wie vum August Stöber (1808–1884) bigetraa wore sìn, un dr Fröjebeje, wie vum Louis Gustave Liebich (1824–1910) fìr e elsassischi Gràmmàtik àbgfröjt wore sìn, sìn s ìn dr Höiptsàch Lehrer gsìn, wie noch eme Ufrüef s Màteriàl bigetraa han.

Im Projakt „Werterbüechnetz“, wie ìm „Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften“ àn dr Üniversité Trier entsteht, isch e Online-Version vum Elsasische Werterbüech gmàcht wore, wie mit àndre Werterbiecher vernetzt isch.

## Literatür
* Ernst Martin, Hans Lienhart: *Wörterbuch der elsässischen Mundarten.* Trübner, Straßburg 1899–1907

## Weblink
* Online-Version vum elsassische Werterbüech uf em Werterbüech-Netz vun dr Üniversité Trier
Wörterbuch der deutsch-lothringischen Mundarten

Im eibändige **Werterbuech vu dr dytsch-lothringische Mundarte** (dt. *Wörterbuch der deutsch-lothringischen Mundarten*) isch dr Dieläktwortschatz vu dr dytschsprochige Deil vu Lothringe ufgnuu. Im Gegesatz zum Pfälzische un Rhyynische Werterbuech verzeichnet des Werterbuech nume die Werter un Wändige, wu vu dr hochdytsche Schriftsproch abwyyche. Dodermit isch s Lothringisch Werterbuech wie au s Elsässisch Werterbuech e *Idiotikon*. Wel fir dr lothringisch Dieläktruum fascht keini schriftlige Quälle us dr eltere Zyt vorlige, diene vor allem Urkunde us dr frieje Nejzyt un Frogebege us Lehrerbefrogige as Quälle. Im Werterbuech het s Verwys in s Elsässisch Werterbuech, wu scho anne 1907 abgschlosse woren isch.

Verfasst wore isch lothringisch Werterbuech vum *Michael Ferdinand Follmann*.

Materialbasis vum Werterbuech isch e Sammlig gsi, wu ab 1900, no dr Grindig vu dr Kommission dur d *Gesellschaft für lothringische Geschichte* 1898, zämmedrage woren isch. Näbe dr Frogebege, wu vum Louis Gustave Liebich (1824 - 1910) fir e Elsässischi Grammatik abgfrogt wore sin un Erzerpte us eltere Urkunde sin s vor allem handschriftligi Sammlige vu Lehrer un vu andre Privatlyt, wu fir s Werterbuech brucht wore sin. s Werterbuech isch anne 1909 vereffentligt wore.

Im Projekt „Werterbuechnetz“, wu im „Kompetenzzentrums für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften“ an der Universitet Trier entstoht, isch e Online-Version vum Dytsch-Lothringische Werterbuech gmacht wore, wu mit anderen Werterbiecher vernetzt isch.

In dr letschte Johre sin e baar nejeri Ortswerterbiecher vu lothringische Dieläkt erschine.

## Literatur
* Wörterbuch der deutsch-lothringischen Mundarten. Bearbeitet von Michael Ferdinand Follmann. Leipzig 1909. Nachdruck Hildesheim/New York 1971
* Marianne Haas-Heckel: Wärterbuuch vum Saageminner Platt. Lexique du dialecte de la region de Sarreguemines. Ed. Confluence, Sarreguemines : 2001
* Hélène Nicklaus: Le Platt: le francique rhénan du Pays de Sarreguemines jusqu'à l'Alsace. Dictionnaire dialectal - platt, allemand, français. 2. ed. revue et augm. Pierron, Sarreguemines 2003
* Manfred Pützer/Adolphe Thil/Julien Helleringer: Dictionnaire du parler francique de Saint-Avold. Éd. Serpenoise, Metz 2001

## Weblink
*Online Version vum lothringische Werterbuech uf em Werterbuechnetz vu dr Universitet Trier
Himalaya

De **Himalaya** (Sanskrit: हिमालय, *Himālaya*, IPA: []) isch s höchst Gebirge und litt in Asie. De Mount Everest, wo im Himalaya stoot, isch mit 8848 müM. de höchst Berg uf de Erde. Entstande isch de Himalaya well de Indisch Subkontinent nordwäärts gege di Eurasischi Platte druckt.

## Name
De Name *Himalaya* chunnt usem Sanskrit und isch e Zämesetzig vo *hima* »Schnee« und *alaya* »Ort«. Im ältere Sanskrit werd er *Himavan* »Schneeriich« gnennt, wa i de Antiiki as *Emaon mons* und *Imaus mons* öbernoo woren isch.

## Geografii

De Himalaya fangt im Weste z Pakistan aa. De Südfuess erstreckt sich öber Indie, de grööst Tail aber ghört zu China bzw. Tibet. Nepal und Bhutan sind Bergstaate, wo im Himalaya liged.

Vo de Berge wo öber 8000 Meter höch sind, liged zee im Himalaya und vier im Karakorum, wo zum Himalayasystem ghört. De Mount Everest (nepal.: *Sagarmatha*; tibet.: *Qomolangma*) isch mit 8848 de höchst Berg uf de Erde und litt a de Grenze vo Nepal und vom Tibet.

De Kailasch (6714 m) gelt as de hailigst Berg im Himalaya und spillt im Hinduismus, Buddhismus und Jainismus e wichtigi Rolle und au im Bön, a de vorbuddhistische Religioo vom Tibet. 

Im Himalaya liget au di grööste Gletscher, abgsie vo de Polregione. De grööst isch de Siachen, wo z Indie litt.

Usem Himalaya flüsset groossi und wichtigi Flüss: De Indus, wo im Norde vom Kailash sini Quelle het, flüüsst dör Pakistan, de Ganges biwässeret Nordindie, de Brahmaputra, sini Quelle liget im Oste vom Kailash, isch de Hoptfluss vom Tibet und flüüsst denn dör Indie und Bangladesch. De Mekong flüüsst, nochdem er de Himalaya verloo het, dör Kambodscha und Laos. Au die wichtigste chinesische Flüss hend eri Quele im Himalayasystem.
Bayerischer Sprachatlas

Dr **Bayrisch Sprochatlas (BSA)** (dt. *Bayerischer Sprachatlas*) isch e Forschigsprojäkt, wu d Dieläkt vum Frejstaat Bayern din in dr ganze Flechi un mit eme breite thematische Umfang dargstellt wäre in dr Form vu Sprochatlante go si zuegängig mache fir d Forschig, aber au fir alli andre Inträssierte. Gegestand vu dr Erhebig isch dr bodständig Dieläkt, wien er in dr urspringligschte Form gschwätzt wird vor allem vu eltere Lyt us em Umfäld vu dr Bure un Handwärcher. Der Iniziant vum Projäkt isch dr Robert Hinderling gsi.

## Deilprojäkt
S Gsamtprojäkt Bayrischer Sprochatlas glideret sich in segs Regionalprojäkt:
* Dr Sprochatlas vu Bayrisch-Schwobe isch as erschts Deilprojäkt 1980 vu dr Universitet Augschburg mit Probeufnahme aagfange wore. Di richtige Erhebige sin vu 1984 bis 1989 durgfiert wore, vereffentligt wore isch dr Sprochatlas zwische 1996 un 2006.
* Am Sprochatlas vu Nordoschtbayern wird syter 1981 an dr Universitet Bayreuth gschafft. D Erhebige hän zwische 1981 un 1999 stattgfunde. Vereffentligt wird er syt 2004.
* Dr Sprochatlas vu Mittelfranke isch 1989 an dr Universitet Erlange grindet wore. No dr Erhebige zwische 1991 un 1998 isch anne 2003 mit dr Publikation aagfange wore.
* Am Sprochatlas vu Unterfranke wird syt 1989 an dr Universitet Würzburg gschafft. De Erhebige sin zwische 1991 un 1996 durgfiert wore. Dr erscht Band isch 2005 vereffentligt wore.
* Mit em Sprochatlas vu Niderbayern isch 1989 an dr Universitet Passau aagfange wore. Noch em Abschluss vu dr Befrogige 1998 isch 2003 d Publikation mit em 2. Band aagfange wore.
* Am Sprochatlas vu Oberbayern wird syter 1991 an dr Universitet Passau gschafft. D Erhebige sin 1998 abgschlosse wore un dr erscht Band isch anne 2008 erschine.

* Deilergebnis vu dr einzelne Sprochatlante sin syt 1999 an dr Universitet Augschburg zämmegfasst wore un sin 2006 as *Kleiner Bayerischer Sprachatlas* erschine.
* 2008 sin d Charte vum *chleine bayrische Sprochatlas* zämme mit Tondokumänt as *Sprechender Sprachatlas von Bayern* online zuegängig gmacht wore.

## Weblink
„Sprechender Sprachatlas von Bayern“
Carcoforo

**Chalchoufu** (*Carcòfo* in piemontäisischu und *Carcoforo* i' wailschu) ïst as bergdourf mid 80 wounre im oubre *[[Valsesia|Tseschrutol]]* (in dar prowinz Vercelli, im Piemont, Italiu). Der burgmaister ïst Marino Sesone.

## Zeljung
D’erstu chundschafte uber Chalchoufe findt mu in ainem urolte pergament vam jor 1383, o’langende an *Alpe Carchoffeni*. In diser alpu haind sich d’Walserljit im 14. hunderkjor g’ainsidlut. Diz ljit, ursprunglichs vam Oubre Wallis (Rottubrunne), haind ds brait g’biat um dan Gourner b’wount.

Umbïtz z’arford ïst d’ chalchoufer alpa z’ainem bljibende dourf wourte, b’wounte va’ herte bergljit im stand sich ainer dick ungunstigu landschaft onz’richte: guowisi und lowine sind in vile handg’schriftu g’zoltni. As schrechlichs fir häd im jor 1863 ungifor zwänzg der ältstu hiser foul im oubre dourf verwuastut.
 
Der woguweg ïst g’si im jor 1932 g’buwwute. Darvïr ïst der ainigu zuagang z’ diser heju tzsieschrutoler g’mai a’ fuasweg fun d’ latzu weiri ds fluss Egua g’si. Der woguweg häd ganz g’wiss da’ handal und dan ufgang ds erste turismus verg’talled, doch er häd ds problem der lowinu nid gor und ganz erschaidt, di verursachind noch hit di dirurlekkung ds dourfs fïr ettlich toga in da’ strengsti wintre. D’ niwwzitigu wegmittla und d’ hubalstruba haind zuag’holfe, d’uppigine für ds dourfljit z’ermindru.
 
Im hitige Chalchoufe hairutind sich wisig d’aswennigu handwerchi – d’ hïrta gond noch allu summra z’alpu – mid dan niwwi verlangungu g’brungni van ainer niwwu b’griffung ds turismus, der mei acht und b’trachtung fïr d’ berglandschaft und d’ sette richu bruucha dis tols zaichud und der sich tail ainer natur will g’spirre, di noch sette vil häd z’ zaichu, wam sa achtu und bewundru chad und will.

## Sproch
Chalchoufu ïst g'si im 14. hunderkjor van da' Walser b'wounte. Der ursprung diser erstu ainsidleru ïst nid sichere und mu waiss nid, old si van Im Land, Remmalju oder van enund der bergu sind cheme.
Miat z'vil ïst d'urolt chalchoufer walsersproch längst usg'stourbe.

Hitigstogs schwetzt mu i' Chalchoufe piemontäisischu und wailschu, ober d' lebhaftig und gaisterich g'maifierrung häd untschaidet, der eltru sproch durch leirgäng und andri totickaite wider zam lebi z' bringe.

## Fuessnote


## Weblinks
* Woulchemni z’ Chalchoufe
Gemeindeverwaltungsverband

E **Gmeiverwaltigsverband** (GVV) isch in Dütschland e freiwillige Zämmeschluss vu mehrere Gmeindene us em gliiche Landkreis. De Gmeindene übertrage däm Verwaltigsverband verschiedeni Ufgabe. Es chönne zum Biispiel d'Verwaltige zämmeglegt werde, damit mr Geld spare cha. Für d'Bürger us däne Gmeindene sieht des dann so us, daß sie ihri Müllgebührebscheid nümmi usm Rothuus, sondern us de Verbandsverwaltig kriege. D'Gmeiverwaltigsverbänd sin Körperschafte vum öffentliche Recht (aber keini Gebietskörperschafte). Vornedra stoht de Verbandsvorsitzende. D'Mitgliedsgmeindene bhalte aber ihri rechtlichi Selbständigkeit. 

In Bade-Württeberg gits no "vereinbarti Verwaltigsgemeinschafte" (VVG). Do duet e Stadt oder e Gmei (erfüllendi Gmei) d'Ufgabe vume GVV überneh. D'Verwaltigsgemeinschaft het kei eigeni Rechtspersönlichkeit. In § 61 vu de Bade-Württebergische Gmeiordnig wird de Umfang vu däne VVG vorgeh, es git aber zwische VGG un GVV keini grundsätzliche Unterschied. 

## Wo gits sie?
Gmeiverwaltigsverbänd gits in Bade-Württeberg, in Saxe un Saxe-Aahalt, aber in Saxe heisse si "Verwaltigsverbänd" un in Saxe-Aahalt "Verwaltigsgemeinschafte". 

Als Biispiel: Verwaltigsgemeinschafte (VVG) un Gemeindeverwaltungsverbänd (GVV) im Landkreis Lörrach
* VVG vu de Stadt Chandere mit de Gemeind Malschburg-Marzell
* VVG vu de Stadt Lörrach mit de Gemeind Inzlige
* VVG vu de Stadt Rhyfelde(Baden) mit de Gemeind Schwörstadt
* VVG vu de Gemeind Schlienge mit de Gemeind Bad Bellige
* VVG vu de Stadt Schopfheim mit de Gemeindene Hasel, Huuse im Wiesental und Muulburg
* VVG vu de Stadt Zell im Wiesetal mit de Gemeind Häg-Ehrsberg
* GVV Schönau im Schwarzwald mit Sitz in Schönau im Schwarzwald; Mitgliedsgmeindene: Stadt Schönau im Schwarzwald un d'Gemeinde Aitere, Bölle, Fröhnd, Schöneberg, Tunau, Utzefeld, Wembach un Wieden
* GVV Vorderes Chandertal mit Sitz in Binze; Mitgliedsgmeindene: Binze, Eimeldinge, Fischige, Rümmige, Schallbach un Wittlige

## Lueg au
*Gmei in Dütschland
* Gebietskörperschafte: Verbandsgmeinde
* Körperschafte vum öffentliche Recht: Amt, Verwaltigsgmeinschaft, Samtgmei
Wörterbuch der obersächsischen Mundarten

S **Werterbuech vu dr obersächsische Mundarte** (dt. *Wörterbuch der obersächsischen Mundarten*) erfasst d Dieläkt, wu im Frejstaat Sachse gschwätzt wäre. S Werterbuech isch e alfabetisch gordnet Bedytigswerterbuech mit hochsprochlige Stichwortaasätz.

## Quälle

Quällegrundlag isch e Zetelarchiv gsi vu uugfehr 700.000 Zetel mit rund 1,5 Millione Beleg. Do het derzue ghert: Ergebnis vu diräkte Befrogige dur di wisseschaftlige Mitarbeiter, yygschickt Matrial vu Laie, uusgwärtet Frogebegematrial vu uugfehr 15.500 Frogebege, uusgwärteti Tonbandufnahme, verzetelti dieläktgeografischi Fachliteratur un Dieläktliteratur us em Arbetsgebiet.

## Gschicht

S Projäkt isch anne 1928 grindet wore. Noch dr Vernichtig vum gsamte Matrial dur Brand anne 1943 isch im Johr 1955 d Arbetsstell *Wörterbuch der obersächsischen Mundarten* nej grindet wore unter em Dach vu dr *Sächsischen Akademie der Wissenschaften*, un s isch wider aagfange wore mit Sammle.

Vu 1955 bis 1977 isch d Sammlig un di wisseschaftlig Bearbeitig erfolgt, derzue d Uuswärtig un Ornig vum Sprochmatrials mitsamt dr Aafertigung vu 200 wortgeografische Charte. 1978 het mer aagfange mit Wortartikel schrybe un anne 1994 het schließlig d Vereffentlichung vum Wärch im Akademie-Verlag Berlin aagfange. Wie au bim Hesse-Nassauische Volkswerterbuech un bim Thüringische Werterbuech het mer bim Obersächsische Werterbuech d Uusarbeitig bim Buechstab L aagfange. Im Johr 2003 isch s Werterbuech abgschlosse wore un d Arbetsstell isch ufglest wore.

## Mitarbeiter
* Projektleiter: Prof. Dr. Rudolf Große
* Arbetsstelleleiter: Dr. Gunter Bergmann
*Mitarbeiter: Dr. Dagmar Helm, Dipl.-phil. Ingrid Eichler, Dr. Isolde Neumann, Dr. Horst Weber, Dipl.-phil. Lothar Wezel, Dipl.-phil. Hartmut Wittkowski, Dipl.-phil. Ingrid Wittkowski

## Publikation
* Band 3 (L–R) 1994
* Band 4 (S–Z) 1996
* Band 1 (A–F) 1998
* Band 2 (G–K) 2003

## Weblink
* Sächsische Akademie der Wissenschaften
Schriftdeutsch

**Schriftdütsch** isch e gschribni Version vo de Dütsche Sprooch.

Me underscheidet d Variante:
* Standarddütsch oder Hochdütsch
* Schwizer Hochdütsch
* Öschtriichischs Dütsch
Sudetendeutsches Wörterbuch

S **Sudetedytsch Werterbuech** (dt. *Sudetendeutsches Wörterbuch*, churz SdWb) erfasst di (ehmolige) sudetedytsche Dieläkt z Tschechie, des heißt z Behme, z Mähre un z Mährisch-Schlesie, derzue d Dieläkt vu dr dytsche Sprochinsle in dr Slowakei. 

## Dielektali Großlandschafte
* S Mittelbairisch (Sidmähre, untere un mittlere Behmerwald, Schönhengst, d Sprochinsle vu Budweis, Wischau, Brünn un Ölmütz).
* S Nordbairisch oder Oberpfälzisch (Weschtbehme, Iglauer Sprochinsle).
* S Oschtfränkisch (chleischti Sprochlandschaft; si goht vu NW-Behme iber s Erzgebirg bis in d Gegnig vu Bamberg un isch au no im Schönhengst un im mittlere Nordmähre verdrätte).
* S Schlesisch (Oschtbehme, Nordmähre).
* S Thüringisch-Obersächsisch (Nordbehme un as Mischdieläkt mit em Nordbairisch in dr Iglauer Sprochinsle).

Berucksichtigt wäre alli in dr Verzetelig dokumäntierte Sozioläkt (z. B. au s Sudetejiddisch, Beruefs- un Gaunersproche), derzue dr dytsch-slawisch Lähnwortuusdusch. D Beleg stammen us em Zytruum 1910-1940, historischi Quällen un etymologischi Notize finde (primär us pragmatische Grind) nume in Uusnahmefäll Berucksichtigung un sin fir speteri Folgebänd vorgsäh.

## Gschicht
S SdWb isch anne 1957 dur dr Franz J. Beranek aagfange in dr Nochfolg vu dr Sammlige zuen eme *Wörterbuch der sudetendeutschen Mundarten*, wu vum Ernst Schwarz un em Erich Gierach an dr Karls-Universität Prag aagfange wore sin un hite verscholle sin. Noch em Dod vum Beranek 1967 hän d Herta Wolf-Beranek (bis 1977), dr Horst Kühnel (bis 1983) un dr Norbert Englisch (bis 1994) d Wyterarbet ibernuu. Hite wird s Werterbuech kollegial vum Bernd Kesselgruber (syt 1986), dr Bettina Hofmann-Käs (syt 1997) un dr Isabelle Hardt (syt 2007) bearbeitet. Di wisseschaftlig Leitig het bis 1978 dr Ernst Schwarz gha, derno dr Heinz Engels; 1994 isch dr Otfrid Ehrismann derzue chuu.

Di erscht Liferig isch 1982 erschine, dr erscht Band 1988.

## Quällen un Matrialgrundlag
Zetel-Archiv, alfabetisch gordnet mit eppe 2,7 Millione Beleg, 182.000 Synonymeverwyys un 16.500 Arbetscharte.

S Archiv isch aagleit wore dur:
* hundert Frogelischte
* zwanzg Ergänzigsfrogelischte
* Sonderlischte zue bstimmte Beruefsgruppen un Sachthemene
* Heimetchronike, -biecher, -zytschriften un wisseschaftlige Publikatione
* freje Yysändige.

Uugfehr 650 Gwährslyt sin befrogt wore. Näben em Archiv git s e Zetelkatalog fir Synonymeverwyys.

## Publikationsstand
* Publikationsbeginn: 1988
* Band 1 (A) 1988
* Band 2 (B/P) 1996
* Band 3 (C, D/T, E) 2002
* Band 4 (F/V, G) 2010
`Band 5 (H) am Usechoo

## Literatur
* F. J. Beranek: *Das Sudetendeutsche Wörterbuch.* In: *Jb. f. Volkskunde d. Heimatvertriebenen.* 15 (1958), S. 230–233
* H. Wolf-Beranek: *Das Sudetendeutsche Wörterbuch.* In: *Dialektlexikographie.* Hrsg. v. H. Friebertshäuser, ZDL. Beih. NF 17, Wiesbaden 1976, S. 156–171
* H. Engels: *Aufbau und Anliegen des Sudetendeutschen Wörterbuchs.* In: *Bohemia.* 24 (1983), S. 348–357

## Weblink
* Homepage vum Sudetedytsche Werterbuech

## Lueg au
* Atlas vu dr historische dytsche Mundarte uf em Biet vu dr Tschechische Republik
Gerstruben

S ehmolig Bärgbuuredorf **Gerschtrube** (dt *Gerstruben*) in dr Märtgmei Oberschtdorf isch s hegschtgläge Dorf vu Dytschland gsi (uf 1155 m). S lyt am Aafang vum Dietersbachtal un het hite fimf Hyyser un e Kapälle, wu alli zwische 400 un 500 Johr alt sin. Deerzue git s d "Rechtler"-Wirtschaft, e Bärggaschthuus, wu s ganzjehrig uffe un bewohnt isch. Im „Jakobe-Hüüs“ isch hite ne Museum unterbrocht, wu in dr Saison all Samschtig 13:00 bis 16:00 Uhr uffe isch.

## Gschicht
Gerschtrube isch im 15. Johrhundert vu Walser us Vorarlberg grindet woren un isch bis 1892 ganzjehrig vu Bärgbuure bewohnt gsi. Syter 1818 ghert s zue Oberschtdorf. S isch vu dr Yywohner verloo wore, wel e Stauseeprojäkt blant gsi isch. Wu des Vorhabe nit verwirkligt woren isch, het dr Wormser Baron *Cornelius Freiherr von Heyl zu Herrnsheim* anne 1896 s Gebiet vum Dorf ufgchauft, wu s as Jagdgebiet het welle. Syt 1953 isch s Eigetum vum "Oberstdorfer Verein vu dr ehmolige Rechtler" un wird as Museum unterhalte un bflägt. D Buurehyyser z Gerschtrube stehn hite alli unter Dänkmolschutz un sin in dr Johre 1975 bis 1982 reschaturiert wore. Au di historischi Sägmihli vu 1846, wu syter 1940 still glägen isch, isch vum Verein reschtauriert wore. 

Gerschtrube isch z Dytschland s einzig Walserdorf.


Datei:Gerstruben B (9).JPG|Gerschtrube im Dieterschbachtal
Datei:Gerstruben B (4).JPG|chleini Kapälle z Gerschtrube, wahrschyns us em 17. Johrhundert
Datei:Gerstruben B (5).JPG|Wäg z Gerschtrube mit alte Buurehyyser
Datei:Gerstruben B (3).JPG|e alt Buurehuus z Gerschtrube
Datei:Gerstruben B (10).JPG|alt Buurehuus z Gerschtrube am Rai
Datei:Gestruben.JPG|Blick vu Gerstrube


## Weblink
* www.gerstruben.de
* Gerschtrube: Bschryybig un Gschicht
Louis Zumstein

__NOTOC__
Dr **Louis Zumstein** (* 4. April 1805 z Greschonei-Sent-Johann im Wyler *Perletoa;* † 11. Septämber 1871 z Ivrea (Turin) isch e italienischer Schriftsteller us dr Walsergmei Greschonei gsi. Är het z Turin studiert un het derno fir ei Johr z Belgie gwohnt.

Dr Zumstein het Gedicht, Lieder, Ryym, Satire un Maxime uf Dytsch, Franzesisch un uf Greschuneititsch gschribe. Zem Deil sin syyni Wärch verlore gange. Syyni franzesische Wärch het er unter em Pseudonym *Louis Delapierre* gschribe. Dr Zumstein isch dr erscht Schriftsteller gsi, wu uf Greschuneititsch gschribe het.

Erschti Gedicht vum Zumstein sin 1890 publiziert wore. 

## Byschpel
:*Wennt emôl os dischem Wêltgetimmel*
:*od d’allerhochschte Bierge chêmscht*
:*escht éim so wôl gros wie im Himmel, *
:*das mo-n-anderscht nèmmê wenscht ... *

## Literatur
* Vittorio Sella, Domenico Vallino: *Monte Rosa e Gressoney.* G. Amosso, Biella 1890.
* G. Tercinod: *Louis Zumstein (De la Pierre) et la poésie dialectale de la Vallée du Lys.* Aosta 1957.
* Walser Kulturzentrum des Aostatals (Hrsg.): *Orizzonti di poesia. Testi e composizioni nell’idioma di Gressoney e Issime.* Tipografia Valdostana, Aosta 1995.

## Lueg au
*  in dr Alemannische Textsammlig (Wikisource)

## Fueßnote
Michel Buck

Dr **Michel Richard Buck** (* 26. September 1832 z'Erdenga, Oberamt Riadlenga; † 15. September 1888 z'Ehgna) isch a deitscher Mediziner, Kulturhischtoriker ond schwäbischer Dialektdichter gwea.

Dr Buck isch Mitgliad vo dr *Landsmannschaft Ulmia Tübingen* gwea.

In vil oberschwäbische Städt ond Gmoinda send Straoßa noch em benennt worra. Michel-Buck-Straoßa geit's z'Auladorf, z'Altshausa, z'Buacha, z'Saulga, z'Boms, z'Ehgna, z'Erdenga, z'Danga, z'Monderkenga, z'Riadlenga und z'Uttaweiler. Z'Ehgna ond z'Erdenga geit's au Michel-Buck-Schuala.

## Werk
**Volksthümliches aus Schwaben* (Rousgeaber, mit Anton Birlinger), 1861ff.
**Medicinischer Volksglauben und Volksaberglauben aus Schwaben*, 1865 
**Der Bussen und seine Umgebung*, 1868
**Kurze Chronik von Ertingen*, 1869
**Über oberschwäbische Orts- und Familiennamen*, Vortrag, 1872
**Das freie Handwerk der Kessler in Oberschwaben*, 1872 
**Oberdeutsches Flurnamenbuch*, 1880 
**Ulrichs von Richental Chronik des Constanzer Concils* (Rousgeaber), 1882 
**Auf dem Bussen. Eine kulturgeschichtliche Rundschau*, 1886 
*** (Gesammelte Dialektgedichte, Erschtousgab 1892 ous em Noolass) 
**Erinnerungen aus meiner Kindheit* (Erschtousgab 1892 ous em Noolass, als Eileidong zua dr Sammlong **Bagenga* unter em Titel *Oberschwäbische Dorfgeschichte*)
**Erzählungen* (Erschtousgab vo de gsammlede Verzehlonga: 1986)

## Sekundärliteratur
* Heinz-Eugen Schramm: *Michel Buck als Mundartdichter.* Verlag des Schwäbischen Albvereins e.&nbsp;V., Stuttgart 1956.
* 
* 

## Lueg au
* in dr alemannische Textsammlig (Wikisource)

## Weblink
* 
* 
*
Hermann Daur

Dr **Albert Hermann Daur** (* 21. Februar 1870 z Stette, hütt e Stadtteil vu Lörrach, † 21. Februar 1925 z Ötlige, hütt Wiil am Rhy) isch e dütsche Moler un Grafiker gsi.

Sini Usbildig het er 1885 in de Zeicheschuel Schieder z Basel gmacht. 1886 isch de Hermann Daur an d Kunstgwerbschuel z Karlsrueh zum Studiere gange. Er het dört bim Franz Sales Meyer un em Max Läuger gstudiert. 1888 isch er in Furtwange Assistent an de Uhrmacherschuel gsi. Vu 1891 bis 1902 het de Daur an de Großherzogliche Kunstschuel z Karlsrueh bim Ernst Schurth, Robert Pötzelberger un Carlos Grethe gstudiert.

Noch em Bsuech vu de Molklass bim Leopold vu Kalckreuth un noch Studie in de Grafikklass vum Walter Conz het er 1902 si Studium als Meischterschüeler vum Hans Thoma beendet.

In de Semeschterferie het er sich hüffiger in de Dachauer Molerkolonie bim Adolf Hötzel ufghalte. Vu 1895 eweg isch es zu jährliche Ufenthalte im Buure- un Fischerdorf Duhne bi Cuxhave chu, wu er sini Frau Margarete Boldt chenneglehrt het. Ab 1906 isch de Daur freischaffende Künschtler im südbadische Ötlige gsi, wu hütt zu Wiil am Rhy ghört. 1909 isch er uf e Studiereis ins schwizerische Engadin gange.

De Daur het zu de früehe Mitgliider vum Karlsrueher Künschtlerbund ghört. Er het vor allem si Heimet gmolt, de Südschwarzwald, un bsunders s Wiisetal (si Heimettal). Im Daur sini Werk verrote de Iifluss vu de Grötzinger Molerschuel un vom Hans Thoma. Si zeige Stilelement vum Jugendstil, we sini Portraits.

## Literatur
* Hermann Eris Busse: *Hermann Daur*. Karlsruhe: C. H. Müller, 1927 (2. Aufl.)
* Leo Mühlfahrt: *Kleines Lexikon Karlsruher Maler*. 2. Aufl. Karlsruhe 1987.
* Allgemeines Künstlerlexikon Band 24, 2000.

## Weblink
Giovanni Giordani

*„Des Volkes Sprache ist des Volkes Geschichte“*

**Giovanni Giordani** ïst an arzner und sprochwissendschaftler g'si.
Er ïst dan 27. wimonud 1822 im Land, ainem walserdourf im Piemont, g’boure. Noh da’ humanistischi studie häd er sich dar arzni ong’went und häd z’erst in Vercelli und darnoh in Tïri studiart, wo er 1846 zam doktor ïst wourte. Er häd als arzner z’erst z’ Briona und z’ Fubel (*Fobello* i’ wailschu) g’werchud und darnoh ïst er dourfarzner in Skupell (*Scopello* i’ wailschu) wourte, wo er sine labtog ïst g’bljibt.
G’feire bergstiger häd er 1842 dar erstu stigu zar Signalkuppe (4554 m uber meer) mit dem heir Gnifetti tail g’geicht. 
Er häd sich dar sprochwissendschaft und foul dar ersuachung siner liabu laindertitzschu ong’went.
1888 häd er ds Chritz der Italiuchrounu vam chönig Humbert 1. fïr sini totickait als arzner ubercheme.
Er ïst dan 12. groussemonud 1890 g’stourbe oni ds werch sis lebis usg’gebens z’ g’sei, dos d’ akademikra siner zit als „nid g’nuag wissendschaftlichs“ haind g’hobe g’achtud.

Sis buach *La colonia tedesca di Alagna Valsesia e il suo dialetto* (1891) ïst erst noh sinem toud g’si usg’geh.
Disem „unwissendschaftliche buach“ – dar ältstu grammatik der walsersproch enund dan berge mid vili bispïlje der dua gengig g'schwetztu sproch – verdanckiwer d’uberlebung bis hitigstogs der laindertitzschu und d’ heibi fïr d’ufersteijung der sproch in dan andru aswennigu walsersidlungu.

## Literatur
* Giovanni Giordani: *La colonia tedesca di Alagna – Valsesia e il suo dialetto*. Nachdruck der 2. Auflage 1927. Libreria Alpina Editrice, Bologna  1982; mit *Cenno biografico* S.&nbsp;7–8 und *Prefazione* S.&nbsp;9–10.
* Sergio Maria Gilardino: *I Walser e la loro lingua dal Grande Nord alle Alpi. Profilo linguistico. Dizionario della lingua walser di Alagna Valsesia.* Associazione culturale Zeisciu Centro Studi, Alagna Valsesia 2008, S.&nbsp;62–66, 100–133.
Capanna Regina Margherita

D’ **Capanna Regina Margherita** ïst an alpuberghitta fum spïtz der Signalkuppe ainem grod ds Gournermassivs (Monte Rosa) inzwischund Piemont und dar Schwiz.

D’ grenza zar Schwiz lauft ettlich maistra z’ schattsitu/obendsitu der hittu. Si findt sich fun ainer heiji van 4559 m uber meer und ïst dorum der heichstg’laidtne buww Europu. D’ hitta g’heird dar Vroler sektiou ds **Club Alpino Italiano** (CAI) und ïst van mïtti brochud bis mïtti herbstmonud offendi. Si biated im summer 70 schlofplätz. In dar ïbrigu zit bljibt nua der wintersool mit 12 plätze offende. In dar hittu findt sich as internationals zentrum fïr heijiphysiologischi ersuachung.

## Weblink

## Fuessnote
Signalkuppe

D’ **Signalkuppe** oder **Punta Gnifetti** i’ wailschu ïst a’ spïtz ds Gourners (*Monte Rosa*) ds zweinde heichste bergs in Europu inzwischund Piemont und dar Schwiz. 
Fun ainer heiji van 4554 m uber meer traid ds grod d’ heichstg’laidtni berghitta Europu, d’ *Capanna Regina Margherita*, soste g’nammti noh dar italienischu chönigi Margherita va’ Savoyen.
D’erstu bergstiga zar Signalkuppe ïst dan 9. augstu 1842 durch da' chilchheir *Giovanni Gnifetti* und sibni b’laitra (unter di dan arzner Giovanni Giordani) g’scheit.
Fum spïtz haigi d’ stigra as routs fandlji als zaichu oder „signal“ g'loh und darvon geid der spïtz sine titzsche nome.

## Weblinks