open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Artur Doppelmayr

Dr **Artur Doppelmayr** (* 16. Septämber 1922 z Doarobiro; † 12. Mai 2017 z Kärnten) isch e eschtrychische Unternämer un Sailbahnpionier.

## Lääbe
Dr Artur Doppelmayr isch anne 1922 z Doarobiro as Suhn vum Unternämer Emil Doppelmayr uf d Wält chuu. Sy Vater het zäme mit em Sepp Bildstein 1937 dr erscht Schliapflift z Zürs am Arlberg böue.

Im Johr 1954 het dr Artur Doppelmayr sy Abschluss as Diplom-Ingenieur an dr Tächnische Universitet Graz gmacht. 1967 isch er Gschäftsfierer vu dr Firma Konrad Doppelmayr & Sohn wore. Är het s Vorarlbärger Sailbahnunternäme, wu sy Großvater Konrad Doppelmayr anne 1893 grindet ghaa het, wytergfiert un het s zum Wältmäärtfierer. Anne 1973 het er di erscht kuppelbar Gondelbahn böue. 1994 isch er in dr Ufsichtsrot vu dr *Doppelmayr Holding* gwächslet. Näbe syne Laischtigen as Unternämer giltet dr Doppelmayr as Pionier un Vorbild in dr Globalisierig vun eme Induschtryunternäme.

Anne 1997 het er mit Uuszaichnig zum Dr. techn. an dr Tächnische Universitet Graz promoviert. In syre Dokterarbet het er bschribe, wie Sailbahnuufäll chenne vermyde wäre.

Dr Artur Doppelmayr het fimf Chinder ghaa, vier aigeni un e Adoptivdochter.

## Uuszaichnige
* 1976: Titel „Ehresenator“ vu dr Tächnische Universitet Wien
* 1982: Groß Verdienschtzaiche vum Land Vorarlbärg
* 1984: Silbrig Ehrezaiche fir Verdienscht um d Republik Eschtrych
* Anne 1985 isch er zum finnische Honorarkonsul ernännt wore.
* 2001: Wilhelm-Exner-Medallie
* 2001: Beruefstitel «Professor»
* 2002: Guldi Ehrezaiche vum Land Kärnten
* Dezämber 2007: Groß Silbrig Ehrezaiche fir Verdienscht um d Republik Eschtrych
* Orden Erschter Klass vu dr Ritterschaft vu dr Finnische Wysse Rose, vu dr Republik Finnland.

## Weblink
* 

## Fueßnote
Björn Kern

Dr **Björn Kern** (* 22. April 1978 z Löörech) isch e dytsche Schriftsteller.

## Lääbe
Dr Björn Kern isch anne 1978 z Löörech uf d Wält chuu. Är isch z Schopfen ufgwachse un dert uf s Theodor-Heuss-Gimnasium gange. No syre Arbet in eme Haim fir psichisch Chranki un alti Mänsche z Sidfrankrych het er z Dibenga, z Passau, z Aix-en-Provence un am Dytsche Literaturinschtitut Leipzig studiert. Anne 2007 isch er zum Wettbewärb um dr Ingeborg-Bachmann-Bryys uf Klagenfurt yyglade wore. 

In syne Roman setzt er si vor allem mit syne Erfahrigen as Zivildienschtler uusenander, eso au in *Die Erlöser AG*, wu 2012 fir s ZDF verfilmt woren isch. Zurzyt läbt er z Berlin un im Oderbruch.

## Wäärch
* 2001: *KIPPpunkt*. Roman, dtv, München, ISBN 3-423-62062-5
* 2005: *Einmal noch Marseille*. Roman, Verlag C. H. Beck, München, ISBN 3-406-53551-8
* 2007: *Die Erlöser AG*. Roman, Verlag C. H. Beck, München, ISBN 978-3-406-56374-4
* 2010: *Das erotische Talent meines Vaters*. Roman, Verlag C. H. Beck, München, ISBN 978-3-406-59837-1
* 2016: *Das Beste, was wir tun können, ist nichts*. „Memoir und Manifest“, S. Fischer Verlag, ISBN 978-3-596-03531-1
* 2019: *Im Freien. Abenteuer vor der Tür.* S. Fischer Verlag, ISBN 978-3-596-70201-5

### Anderi Vereffetlichunge
* 2006: *Eisfischen*. Verzellig, in BELLA triste Nr. 15
* 2010: *Spielzeitende*. SuKuLTuR, Berlin, „Schöner Lesen“ Nr. 99, ISBN 978-3-941592-18-6
* Verzelligen in Edit, Wespennest, Allmende, Am Erker, Süddeutsche Zeitung, Junge Welt u.&nbsp;a.

## Uuszaichnige
* 2011 Alfred-Döblin-Stipendium
* 2010 Casa-Baldi-Stipendium vu dr Dytschen Akademy Rom Villa Massimo
* 2009 Ferderbryys vu dr Internationale Bodeseekumferänz
* 2008 London-Stipendium vum Dytsche Literaturfond
* 2008 Heinrich-Heine-Stipendium
* 2007 Brieder-Grimm-Bryys vu dr Stadt Hanau
* 2006 SWR-Beschtelischt
* 2006 Berliner Senatsstipendium
* 2006 Chischtlerdorf Schöppingen
* 2005 Ferderig dur d Chunschtstiftig Bade-Wirttebärg
* 2004 Ferderig dur dr Dytsche Literaturfond
* 2002 Hans-im-Glück-Bryys

## Verfilmige
* *Die Erlöser AG* isch anne 2012 mit dr Anna Loos un em Herbert Knaup unter em Titel „Komm, schöner Tod“ fir s ZDF verfilmt wore. Reschy: Friedemann Fromm

## Theater
* *Einmal noch Marseille* isch anne 2013 vum Alexander Ritter fir s Theater adaptiert un am Rottstraße 5 Theater z Bochum urufgfiert wore

## Weblink
* Offiziälli Websyte vum Björn Kern
* 
* 
* Kern zur Widmung in seinem Roman „Das erotische Talent meines Vaters“ 

## Fueßnote
Emilie Kastel

D **Emilie Kastel** (* 13. Augschte 1920 z Brogginge as *Emilie Zähringer;* † 2009) isch e dytschi Mundartdichteri gsii.

Si het Gedicht uf Alemannisch gschribe un si au bi Lääsige vordrait. En Uuswahl vu ihre Gedicht isch anne 1997 unter em Titel „s’ Rosebaimli“ uusechuu.

## Wäärch
* *’s Rosebaimli. Gedichte un Värs üsem Läwe.* Wagdruck-Verlag, Herbolzheim 1997. 56 S. Ill.

## Weblink
* Emilie Kastel uf LEO-BW
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Liesel Meier-Küchlin

D **Liesel Meier-Küchlin** (* 27. Juli 1907 z Wolfewyler; † 17. Mai 2002) isch e dytschi Byyri un Dialäktdichteri gsii. 

## Lääbe
Si isch z Wolfewyyler ufgwachse un het dert au ihre Lääbe lang gläbt. Si het uf Alemannisch gschribe un insgsamt vier Biechli mit Gedicht vereffetligt. Im Mai 2002 isch si in Alter vu 94 Johr gstorbe.

Dr Karl Kurrus het anne 1983 iber si gschribe:

## Wärch
* *D Heimet am Batzebärg. Alemannische Gedichte.* 1977
* *Dur s Läbe hi. Alemannische Gedichte.* 1984
* *E Biiri bi ich gsi un blibe.* 1989
* *Alles isch schen gsi. 4. Gedichtband in alemannischer Mundart vu dr Heimet.* 1996

## Literatur
* Karl Kurrus: *[https://web.archive.org/web/20160322201928/http://www.badische-heimat.de/heft/reprint/1983_2_mundart.pdf Unsri Alemannesproch un ihri alte Hüeter].* In: Badische Heimat 63 (1983): S. 325-330

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
515

|}

## Was isch bassiert?
* Der Sigismund, Soon vom Chönig Gundobad vo de Burgunder, loot im Rhonetaal s Chloschter am Grab vom Heilige Mauritius lo yrichte. Das isch hüt i der Walliser Gmeind Sankt Moritz.
* Bi der Gründig vom Chloschter vom Heilige Mauritius wird der chüniglich Hof *Muratun* i der Weschtschwiiz s erschte Mol erwäänt, wo spöter druss d Stadt Murte worden isch.
* D Ariadne, wo Chaiserin vom Oschtrömische Riich gsi isch, stirbt. Sid em Joor 491 het si s Riich gfüert, zäme mid em Anastasios, emene Hofbeamte, wo si ghürotet het.

## Weblink
Jonen

**Joone** (amtlech *Jonen*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Rüüsstal a dr Gränze zum Kanton Züri.

## Geografii
S Dorfzäntrum ligt am Rand vo dr flache, fruchtbare Äbeni vo dr Rüüs, öppe en halbe Kilometer östlech vom Fluss. Dr öschtlich Teil vom Joonebach verlauft dur e schmals, bis zu 30 Meter tüüfs Tobel zwüsche em Birrliwald im Norde un em Goomwald im Süde. I unmiddelbarer Nächi zu Obschlage lige uf Terrasse an Hügel vom Holzbirrlibärg d Wyyler Litzi () un Mörgeln ().

D Nachbergmeinde sind Oberlunkhofe im Norde, Arni im Nordoschte, Affoltere am Albis im Südoschte, Ottebach im Süde, Arischtau im Weschte un Rotteschwyyl im Nordweschte.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Joone
* 

## Einzelnachwys
Wolfgang Scheurer

Dr **Wolfgang Scheurer** (* 4. Mai 1938 z Frankfurt am Main; † 30. Novämber 2012) isch e dytsche Chaufmann un Dialäktdichter gsii.

## Lääbe
Dr Scheurer isch z Frankfurt uf d Wält chuu. Syni Elterne sin us em Markgreflerland gsii un sin bal no syre Geburt wider retuur chuu in d Region. Är isch derno z Fryburg un im Chlaine Wisedal (z Binzen un z Tegernau) ufgwachse. No dr Schuel het er im Bedriib vum Vater Induschtrychaufmann glehrt un derno z Broomech gläbt un gschafft. Är het zwee Sihn ghaa.

Dr Scheurer het si scho frie fir alemannischi Literatur inträssiert, sy Vater isch e Kamrad zum Hermann Burte gsii. Är het si in dr Muettersproch-Gsellschaft un vor allem langi Johr im Löörecher Hebelbund engaschiert. Gschribe het er e Huffe Gedicht. En Uuswahl dervu het er in drei Biechli vereffetligt, derzue het er ainzelni Gedicht in Kaländer, Zyige un Anthologie publiziert. Zäme mit em Günter Wagner het dr Scheurer z Marzäll zue dr Nussoobe yyglade, wu alemannischi Gedicht vordrait wore sin.

Dr Gerhard Jung het anne 1983 iber em Scheurer syni Dichtig gschribe:

Wu em Scheuer sy Unternämesberotig in Schwirigkaite groten isch, het er si us dr alemannische Dichterszene un au us dr Muettersproch-Gsellschaft un em Hebelbund zruggzoge.

## Wäärch
* *O Welt, wie bisch!?* Verlag Moritz Schauenburg, Lahr 1977 (Silberdistel-Reihe 129)
* *Sunnestrahl.* Schillinger, Freiburg im Breisgau 1982
* *Dr März isch kei Mai.* Schillinger, Freiburg im Breisgau 1979

## Literatur
* Gerhard Jung: *[https://web.archive.org/web/20160322201928/http://www.badische-heimat.de/heft/reprint/1983_2_mundart.pdf Neue alemannische Dichtung am Hochrhein. Versuch einer Bestandsaufnahme.]* In: Badische Heimat, Heft 2 Juni 1983, S. 331-363

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* dr Wolfgang Scheurer uf em Wiesentäler Alemannenweg

## Fueßnote
Hajo Loch

Dr **Hansjörg „Hajo“ R. Loch** (* 1939 z Duemerge; † 22. Februar 2010) isch e dytsche Lehrer un Dichter gsii.

## Lääbe
Dr Hajo Loch isch z Duemerge uf d Wält chuu un au dert ufgwachse. Sy Schweschter isch d Monika Schreiber-Loch gsii. Dr Hajo het in Philosophy promoviert un derno 40 Johr lang as Lehrer am Wentzingergimnasium z Fryburg Dytsch un Gschicht unterrichtet.

No syre Pensionierig het er aagfange mit Schrybe, uf Hochdytsch un au uf Wisedäler Alemannisch. Är het dr „Faust“ uf Alemannisch umdichtet (publiziert anne 2003), d Bärgbredig in dr Dialäkt ibersetzt (2006) un unter em Titel 2008 au ne Biechli mit aigeni Gedicht uf Alemannisch vereffetligt.

E baar Däg, no däm sy Buech „Heimwärts dein Bild“, e hochdytschi Verzellig iber e Bärgfierer, uusechuu isch, isch dr Loch im Alter vu 70 Johr gstorbe.

## Wäärch
* *... wie bist Du so schön!* Schillinger, Freiburg i. Br. 1989
* *Früher Herbst.* Schillinger, Freiburg im Breisgau 1987
* *No hüt wirsch mit mir im Höllefüür sii! Dr letschte Dag vom Johann Georg Faust. Grausspiel von Hajo R. Loch. Grafiken Rainer Gdanietz.* Gutenbergdruckerei Oberkirch, Freiburg, Br. 2003. 93 S. Ill.
* *D’ Gliichnis un d’ Bergpredigt. Mit Bildern von Rainer Gdanietz.* Gutenbergdruckerei Oberkirch, Freiburg i. Br. 2006. 60. S.
* *Durch ’s Johr dure. Mit Bildern von Rainer Gdanietz.* Gutenbergdruckerei Oberkirch, Freiburg i. Br. 2008 88. S  
* *Heimwärts dein Bild.* Eigenverlag, Freiburg i. Br. 2010

## Literatur
* *Hajo R. Loch dichtet in Peter Hebels Mundart.* Badische Zeitung, 30. Jänner 2008 (Online uf frsw.de)
* *Bergpredigt auf Alemannisch.* Badische Zeitung, 22. Dezämber 2006 (Online uf frsw.de)
* *„No hüt wirsch mit mir im Höllefüür sii!“ – von Hajo R. Loch.* Badische Zeitung, 19. Dezämber 2003 (Online uf frsw.de)
* Klaus Poppen: *De Hansjörg Loch isch gstorbe.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2010: S. 70

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Zugsignal

**Zugsignaal** (im Signalbuèch *Signaal a Züüg*) sin Ysèbaasignaal, wo Züüg odder uff diè freyi Streggi übbergehendi Näbbèfaarzüüg kennzeichnèd.

S Spitzèsignaal (Zg 1) bschtòt uss drei A-förmig aagordnetè wyßè Lampè a Drybfaarzüüg un Stüèrwagè odder zwei waagerächtè wyßè Lampè an èm gschobenè Waggon. Sèll Signaal gildèt Dag un Nacht.

S Zugschlusssignaal (Zg 2) bschtòt uss ein odder zwei rot-wyßè odder rot-gäälè Daflè als Dageszeichè un zwei waagerächtè rotè Lampè odder rüggschtraalendè Daflè vo Tageszeichè als Nachtzeichè. S Nachtzeichè mit rotem Liècht darf blinkè.

## Luèg au
* Faarzüügsignaal

## Literadur
* Dütschi Baan AG: *Signalbuèch* (Ril 301)
Tamins

**Tamins** () isch en Gmäind i der Region Imbodè vom Kanton Graubünde.

## Geografii
S Dorf Tamins liit öppe zää Kilometer weschtlech vo der Kantonshouptstadt Kuur. Bim Ortsdeil Riichenau unden am Dorf chöme der Vorderrhy und der Hinderrhy zämme und bilde der Alperhy, wo dur s Rhytaal in Bodesee abe flüsst.

S Gmäindpiet goot im Nordweschte bis ufe Ringelspitz (3247 Meter über Meer), im Norde übere Gunkelspass bis is Görbsbachtaal, wo nes Sytetaal vom Taminataal isch, und im Nordoschte ufe Galanda mit der Taminser Alp. Talabwärts liit näbe Tamins d Gmäind Felsberg und ännet em Rhy d Gmäind Domat/Ems. Am Vorderrhy lige obedra d Gmäind Trin und uf der Südsyte ännet em Vorderrhy Bonaduz.

Bim Schloss Riichenau sind Stroossebrugge über de Vorderrhy, de Hinderrhy und de Alperhy. Vo der Uusfahrt *Riichenau* vo der Autobaan goot d Kantonsstrooss i d Surselva über de Alperhy und durs Dorf Tamins. Di Räätisch Baan het zwüsch em Baanhof *Riichenau-Tamins* und Bonaduz en alti Brugg über de Rhy grad bi dere Stell, wo sech d Flüss träffe. Det verzweige sech d Baan i d Linie em Vorderrhy noo über e Oberalppass uf Andermatt im Kanton Uri und die über Thusis zur Albulabaan is Engadiin ufe.

## Sprooch
Bis im Middelalter isch Tamins wie ganz Churräzie im Gebiet vom Rätoromanische gläge. Wo denn s Rhytaal mit der Stadt Kuur langsam dütschsproochig worden isch, het sech au d Bevölkerig vo Tamins zäme mit de andere Gmäinde vom nordöschtlige Deil vo de Regioon Imbode dere Entwiklig nit chönne entzie; wenn s Dorf meerhäitlig dütschsproochig worden isch, weiss me nit gnau; me het vermuetet, das dörft im 17. Joorhundert gsi sy. Weschtlig vo Tamins isch bis ins 20. Joorhundert d Gränze zwüschem dütsche Sproochgebiet gsi; Trin obedra het zu de Landschafte ghört, wo di rätoromanischi Sprooch Sutselvisch bis im 20. Joorhundert verbreitet gsi isch. Z Tamins rede sit langem nur no weni Prozänt vo de Bewooner en romanische Dialäkt oder süscht en anderi Sprooch als Dütsch. Im Gmäindbann vo Tamins sind unden im alte Kulturland em Rhy noo bis hüt vil rätoromanischi Fluernäme bekannt: *Pradamal, Riafa, Cartschitscha, Quadra, Caldeira, Praderej, Falarauscha, Vasorta*, und au vom ene Deil vo de Mäiesäss ufem Gunkels sind romanischi Näme überliferet.

## Weblink

* Website vo de Gmäind Tamins
* 

## Literatur
* Hans Domenig: *Vom Rhein nach Kunkels.* In: Bündner Jahrbuch, 9, 1967, Syte 113–120.

## Fuessnoote
Leo Feld

Dr **Leo Feld** (* 14. Februar 1869 z Augschburg, † 5. Sebdember 1924 z Florenz), ischt a deitsch-eschtreichischer Libreddischt, Ibrsetzer ond Schriftsteller gwäa.  

## Aus seim Leaba
Dr Leo Feld – späder hot’r sein Nachnama vorkirzt en *Feld* – ischt am 14. Februar 1869 z Augschburg uff d Welt komma. Em Alder vo sechs Johr ischt’r mit seine Eltra noch Wiin omzoga, was sei neia Hoimet worra ischt. En dera Stadt hot’r Philosophie studiirt ond 1892 sein Dokder gmacht. Scho als Student hot’r fir vorschiidene Wiiner Zeitschrifda feujetonischdische Ardikel vorfasst. Em Lauf dr Zeit hot’r Bekanntschaft gmacht mit de bekannde eschtreichische Schriftsteller Jakob Julius David ond Hermann Bahr. De selle hend em Leo Feld seine Begabonga erkannt ond drom dean Moo au gferdret. Fir sei erschts dramatischs Bihnawerk hot’r da renommirda Bauernfeld-(Litradur)-Preis kriagt. Om d Johrhondertwende rom hot sich dr Leo Feld a Zeitlang z Berlin uffghalda, wo-nr firs liderarische Kabaredd *Überbrettl* Beiträg vorfasst hot. De nägscht Stazioo en seim Leaba ischt Braunschweig worra, wo-nr sich als Dramaturg ond Reschisseer betädicht hot. Mit-em Schauspiiler Josef Kainz ischt’r freindschaftlich vorbonda gwäa.

Neaba seine dramadische Werk hot dr Leo Feld au etliche Biacher us-em Englischa ens Deitsche ibrsetzt, zom Beispiil *Der Weihnachtsabend* vom Charles Dickens. Mit dr Neientdeckong vo de Opra vom Alexander Zemlinsky ond vom Hans Gál en de 1970er Johr hot heitzodag au a greeßers Publikum wider d Meglichkeit, Werk vom Leo Feld uff de Bihna zo bewondra. 

## Familiäres
A Bruader vom Leo Feld isch dr Victor Hirschfeld gwäa. Dr sell ischt au Libreddischt worra ond hot ondrem Kinschlernama Victor Léon zo-ma Haufa sehr bekannde Operedda s Tekschtbuach vorfasst, z. B. zo *Wiener Blut* vom Johann Strauß (Sohn), *Die lustige Witwe* vom Franz Lehár ond *Der fidele Bauer* vom Leo Fall. Ond no hot dr Leo Feld au noh a Schwester ghet, d Eugenie Hirschfeld, wo a berihmda Pädagogin gwäa ischt.

## A Auswahl vom Leo Feld seine Werk
* 1898: *Die Lumpen* 
* 1905: *Fräulein Lehrerin* (Volksstick)
* 1906: *Der Stein von Pisa*
* 1906: *Der Traumgörge* (Libreddo zo dr gleicha Opr vom Alexander von Zemlinsky)
* 1909: *Der große Name* (Volksstick)
* 1910: *[[Kleider machen Leute (Oper)|Kleider machen Leute]]* (Libreddo zo dr Opr vom Alexander von Zemlinsky) 
* 1917: *Die Dombacher* 
* 1923: *Das verschnörkelte Gitter* 
* 1925: *Weg im Nebel*

## Litradur
* Salomon Wininger: *Grosse jüdische National-Biographie*. Band 2. Czernowitz. o. J. (1925-36), S.&nbsp;233.
* Susanne Blumesberger (Hrsg): *Handbuch österreichischer Autorinnen und Autoren jüdischer Herkunft 18. bis 20. Jahrhundert*.  Band 1. Hrsg.: Österreichische Nationalbibliothek. K. G. Saur. München 2002, ISBN 3-598-11545-8; S.&nbsp;309.
*
Tägerig

**Tägerig** isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Rüüsstal.

## Geografii
S Dorf ligt uf ere Gländeterrasse, wo vom Rüüsgletscher gformt worden isch, am Nordosthang vom Wagerain, eme langgstreckte Hoger, wo d natürlich Gränze zum Bünztal biudet. Uf däre Äbeni, öppe einehalb Kilometer südlech vo Tägerig, ligt uf ere Höchi vo 485 Meter dr Wiiler Büschike.

D Nachbargmeinde sind Mellinge im Norde, Stette im Oschte, Niderwil im Südoschte, Hägglinge im Süde un Wohleschwyyl im Nordweschte.

## Gschicht
Tägerig isch zum erschte Mal im Jahr 1189 *Tegeranc* in ere Urkunde gnännt worde.

Im Merz 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert u hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Tägerig isch e Gmeind im churzläbige Kanton Bade gsy, syt 1803 ghört si zum Kanton Aargau.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Tägerig
* 

## Einzelnachwys
Oberwil-Lieli

**Oberwil-Lieli** isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt a dr Gränze zum Kanton Züri un bstaht us de bäide Ortschafte Oberwil un Lieli (altiihäimischi Nameform: Niel). Bis 1984 het d Gmeind offiziäll *Oberwil (AG)* gheisse.

## Geografii
D Gmeind ligt uf em Holzbirrlibärg, eme sanft gwellte Bärgrugge öschtlech vom Rüüsstal. Fascht mit Oberwil zämegwachse sind d Sidlige Buechimoos un Augewiid. Öppe en Kilometer nordöschtlech vo Oberwil, trennt dur de Falterhauwald, ligt s Dorf Lieli ().

D Nachbergmeinde sind Berike im Norde, Biirmischtoorf im Nordoschte, Aesch im Oschte, Arni im Südoschte, Underlunkofe im Süde un Zufike im Weschte.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Oberwil-Lieli
* 

## Einzelnachwys
Islisberg

**Islischbärg** (amtlech *Islisberg*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. Die öschtlichscht Gmeind vom Bezirk a dr Gränze zum Kanton Züri gits eerscht sit 1983, vorane het si zur doozmoolige Gmeind Arni-Islischbärg ghört.

## Geografii
S Dorf ligt zoberscht uf eme Hügel, wo e Fortsetzig vom Holzbirrlibärg isch.

D Nachbergmeinde sind Aesch im Norde, Baustette im Oschte, Hedige im Süde un Arni im Weschte.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Islischbärg
* 

## Einzelnachwys
Widen

**Wiide** (amtlech *Widen*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am Mutschällepass.

## Geografii
S Dorfzäntrum ligt uf ere chliine Hochäbeni zwüsche em Mutschellepass im Süde un em sanft abfallende Südhang vom Haseberg () im Norde. Dr Haseberg isch dr südlechst Hoger vom Heitersbärg-Höhezug, wo sich bis nach Bade erstreckt. Wiide isch mit de Nachbergmeinde Berike, Rüadistätte-Fredlisbërg un Zufike zämegwachse.

D Nachbergmeinde sind Bellike im Norde, Bergdietike im Nordoschte, Rüadistätte-Fredlisbërg im Oschte, Berike im Südoschte, Zufike im Süde un Eggewil im Weschte.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Wiide
* 

## Fuessnote
Uezwil

**Üezmel** (amtlech *Uezwil*) isch e Gmäind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am weschtliche Rand vom Bünztal.

## Geografii
S Dorf ligt am obere Änd vonere wiite, flache Hochebeni am Fuess vom Lindeberg, wo da Nieseberg gheisst. Gege Weschte, Süde un Oschte häts samfti Häng, und dur d Gmeind flüüsst de Hinterbach, en Zuefluss zur Bünz.

D Nachbergmeinde sind Büttike im Norde, Walteschwil im Nordoschte, Challere im Oschte un Saarmischstorf im Weschte.

## Gschicht
Im Merz 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert u hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Üezmel isch zur säbe Zyt e Gmeind im Distrikt Saarmischtorf vom churzläbige Kanton Bade gsy, syt 1803 ghörts zum Kanton Aargau.

## Vercheer
Üezmel ligt echli absits vo de Houptverchehrswäg un gchännt drum fascht ke Durchgangsverchehr. Di wichtig Houptstross 25 zwüsche Länzbrg un Zug isch allerdings nur wänigi Kilometer ewägg. S Dorf isch öber e Poschtoutolinie mit em Baanhof Wole verbunde.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Üezmel
* 

## Einzelnachwys
Hägglingen

**Hägglige** (amtlech *Hägglingen*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Kanton Aargau.

## Geografii
S Dorf ligt am öschtliche Rand vom Bünztaal am Wagerain. Öppe en Kilometer östlech vom Dorfzäntrum isch d Wasserscheidi zwüschem Bünztaal und em Rüüsstaal. Öppe anderhalb Kilometer nördlich vom Dorf ligt der Wiiler Igelweid (508 Meter über Meer), im Taal zwüschem Maiegrüen un em Ringlisbärg (), und zwe Kilometer südöschtlech drvo dr Wiiler Rüti ().

D Nochbergmeinde vo Hägglige sind Mägewil un Wooleschwil im Norde, Tägerig im Nordoschte, Niderwil im Oschte, Woole im Süde, Dottike im Weschte un Otmisinge im Nordweschte.

Ufem Bärg Maiegrüen, em höchschte Punkt im Gmeindbann mit 589 m ü. M., wo au *Hochwacht* heisst, isch en Uussichtsdurm.

Im Lorewald liit en grosse Schteiblock, dr *Loreschtei*. Das isch e Gletscherfindling us Diorit. Dr Gletscher het en i dr Yschzyt us de Alpe dohi brocht. Im Wald am Südrand vom Gmeindbiet, ufem Rothübel, liit en andere grosse Findling, dr *Wolfhüslistei,* e Felsblock us Aaregranit.

## Gschicht
Am 26. April 1798 isch es uf der Höchi vo Ämmet bi Rüti zumene Gfächt zwüsche französische Druppe und de Eidgnosse, vor allem Zuger und Freiämter, cho. As Gfächt bi Hägglige erinneret es Dänkmol uf em Hügel, s *Ämmetchrüüz*.

Am Rand vom Waldstück Saalhau stoot sit em Joor 1947 es Dänkmol füre Brueder Chlaus.

## Gebäu
D Chile Sankt Michael vo Hägglinge isch eini vo de eltischte, wo me gchönnt im Freiamt. Si isch im Joor 1036 inere Urkunde erwäänt, wo se dr Graf Ulrich von Länzbig dermit em Choorheereschtift vo Möischter gschänkt het.

## Bilder

Hägglingen Rüti.jpg|Rüti mit der Chappele
Hägglingen_Rüti_Wegkreuz_402.JPG|s Wägchrüz und Dänkmol im Ämmet
Maiengrünturm2.JPG|d Hochwacht ufem Maiegrüen mit em Ussichtsdurm
Maiengrünturm W.JPG|d Uussicht vom Durm gäge Weschte, uf Länzbig


## Weblingg

* Website vo dr Gmeind Hägglige
* 

## Fuessnoote
Pfannenstiel

De **Pfannestììl** isch en Bärgrugge zwüsched Mäile und Egg, reschpektiv zwüsched em Zürisee im Südweschte und em Griiffesee im Nordoschte im Kanton Züri. De hööchschti Phunkt isch 853 m ü. M.

Hüt isch de Pfannestììl e beliebts Naaerholigsgebiet. Uf de Mäilemer Siite häts es Gaschthuus uf em *Vordere Pfannestììl*, es zwäits dobe uf de *Hochwacht*. E paar Schritt wiiter, i de Nöchi vom hööchschte Phunkt, isch de *Bachtelturm*. Wäns gnueg Schnee git, häds amigs au e Langlaufloipe. Wiiter im Nordweschte staat s Weermannedänkmal oder *de gfroore Furz* (Forchdänkmal), wo an Erschte Wältchrieg ärinnere tuet.

## Schriibwiis
Lokali Flurnäme söll mer mundartlich schriibe, settig vo grössere Bedütig hochtütsch. Das sind d Vorschrifte. D Frag isch drum, wie lokal oder überregional de Pfannestììl isch. Wäret vilne Jaar hät mer z Mäile *Pfannestil* geschribe und uf de andere Siite, z Egg oder z Uschter, *Pfannestiel*. Hüt cha mer au z Mäile de Pfannestììl hochtütsch gschribe gse, di regionali Planigsgruppe häisst aber *Pfannestil*.

## Bachtelturm

De Ussichtsturm uf em Pfannestììl hät de Name vome andere Bärg im Zürcher Oberland: vom Bachtel. Er ghäisst eso, wil er zerscht jarzäntelang uf em Bachtel gstanden isch. Er staat sit 1979 under Dänkmalschutz, isch aber z schwach gsi, zum di immer schwärere Färnmäldeantänne uf em Bachtel z trääge. D PTT händ en drum 1985 abproche und iglageret.

De Turm isch us em Jaar 1893. Er isch us Grauguss und Stahl. Nüüt isch gschruubet, ales isch gnietet. 1992 häd en e Oberländer Metallboufirma uf em Pfannestììl wider ufpout – mit Arbäiter us Ungarn, wil i de Schwiiz niemert me gwüst hät, wie mer en Turm zämenietet! De Turm staat uf Bode vo Egg, wil en d Mäilemer zeerscht nöd händ wele. Er ghört de Boudiräkzion vom Kanton.

## Okenshöchi

D Okenshöchi isch en Ussichtsphunkt uf ere natürliche Terasse uf em Pfannestììl, echli under de Hochwacht gäge Mäile zue. S hät det en Alpezäiger, de Okenstäi, en Triangulationsphunkt vo de Landesvermässig, Bänkli und e Füüerstell. Si ghört de Mittwuchsgsellschaft vo Mäile. Die setzt sich au fürs Orts- und Landschaftsbild ii. Drum hät ire de Loränz Oken, de Gründigsräkter vo de Univärsität Züri, das Stuck Land mit em Findling (em hütige *Okenstäi*) gschänkt. D Ussicht uf d Glarner Alpe isch hüt zum Täil vo de Böim igwachse.

## Vercher

Vo Mäile fart de Bus 922 bis uf de Vorderi Pfannestììl. Vom Stadelhofe fart d Forchbaan über d Forch uf Egg und Esslinge. Über de öschtlichi Uslöifer faared Büs vo Mänidorf uf Ötwil (Linie 940, Haltistell Widebad oder Bäichle) und vo Stäfe uf Ötwil (Linie 950, Haltistell Mülihölzli).

## De Pfannestììl i de Literatur
De Zürcher Schriftsteller Albin Zollinger hät 1940 en Roman mit em Titel *Pfannenstiel – Die Geschichte eines Bildhauers* gschribe. I dem Buech schribt er, de Pfannestììl segi «ein Grat von schlichtem Verlauf, welchem sonderliche Überraschungen nicht eigentlich zugetraut werden konnten». I de Gschicht chunt äine us em Usland zrugg und ziet sich uf de Pfannestììl zrugg. Deet findt er en intakti dörflichi Gmäinschaft.

## Weblink

* Wandern auf dem Pfannenstiel

## Fuessnote
Exklave

En **Exklave** (vo  ‚usgschlosse‘ us  ‚us‘ un *clavis* ‚Schlüssel‘) isch e Deil vomene politische Gebiet, wo vom Hauptdeil vom säbe Gebiet dur es Stuck främds Land rüümlich abtrännt isch un wo mer aso usschliesslech öber främds Gebiet anechunt.

Byspiil für Exklave im Staatswäse sind Estavayer-le-Lac (Exklave vom Kanton Fryburg), Rüedlinge, Buechberg und Staa am Rhy (Exklave vom Kanton Schaffuuse), Büesinge am Hochrhy (Exklave vo Dytschland i de Schwyz) oder usserhalb vo der Alemannia s Kaliningrader Gebiet (Exklave,  vo Russland), di Autonom Republik Nachitschewan (Exklave vo Aserbaidschan), Llivia (Exklave vo Schpanie i de franzesische Pyrenäe), Ceuta un Melilla (Exklave vo Schpanie z Marokko) oder Alaska (Exklave vo de Verainigte Staate). Bis nach em Zwöite Wältchrieg isch s süddytsch Hoochezollere eini vo über sächzg Exklave vo Preuße gsy.

In überdragene Sinn redt me au bi andere geografische Fragestellig vo Exklave, zum Bispiil bi de Verbreitigsgebiet vo Dier- un Pflanzearte oder – sälte – bi dr Verbreitig vo Spraache (Spraachinsle) un Kulture.

S Gegedeil von ere Exklave isch en Enklave. Us Schwyzer Sicht isch aso Büesinge en Enklave.

## Weblingg
* Exklave un Enklave z Öiropa (änglisch); d PDF-Version enthält mehr Information
* Büesinge: dytsche Exklave i de Schwyz
Hubert Treyer

Dr **Hubert Treyer** (* 1940; † 19. Augschte 2003) isch e dytsche Dialäktdichter gsii.

## Lääbe
Dr Treyer isch z Pfaffewyler ufgwachse un het au sy Läbe lang dert gläbt. Ab 1965 het er bis zue dr Ränte uf em Rothuus in dr Grundbuechabdailig as Rootsschryber gschafft. S wichtigscht Eraignis in syre Zyt as Roosschryber isch d Gmaireform vu 1975 gsii. Um die Zyt het dr Acht-Stunde-Dag sälte glängt fir d Arbet. Vylmol het dr Treyer d Akte zoobe mit haim gnuu go wyter draa schaffe. Au bi dr Gmairootssitzige, wu als am Sunntig no dr Chilche gsii sin, het dr Treyer mieße derby syy.

Zue dr 1250-Johr-Fyyr anne 1967 hän dr Treyer un dr Emil Eckert d Idee ghaa, e historoschi Uustellig iber s Dorf z mache, wu derno im Rothuus uusgstellt woren isch. Us däre Sammlig isch em Änd anne 1982 e Dorfmuseum grindet wore un anne 1985 dr „Verein Dorfmuseum Pfaffenweiler e. V.“, wu si dr Treyer din engaschiert het.

Dr Hubert Treyer het in syre Freizyt Gedicht uf Alemannisch gschribe. En Uuswahl dervu sin anne 1992 unter em Titel „Nitt fir unguet...“ im Sälbschtverlag vum Dorfmuseum uuschuu. Im Septämber 2004 isch e zwait Biechli „‘s isch nit alles ebe …“ mit Gedicht uusechuu. Dr Treyer het des aber nimi derfe erlääbe: am 19. Auguscht 2003 isch er gstorbe.

Dr Klaus Poppen het iber dää zweet Gedichtband gschribe:

## Wärch
* *Nitt fir unguet... Verse aus dem Schneckental.* Verein Dorfmuseum, Pfaffenweiler 1992
* *‘s isch nit alles ebe ...* Verein Dorfmuseum, Pfaffenweiler 2004
* Edmund Weeger, Hubert Treyer, Fritz Gutgsell: *Pfaffenweiler: Historische Fotografien.* Geiger-Verlag 1990

## Literatur
* Sabine Wienker-Piepho: *Je gelehrter, desto verkehrter?* Waxmann 2000
* Klaus Poppen: *Übers Grab nus – Pfaffewiiler ehrt Hubert Treyer mit sinem Buech.* In Alemannisch dunkt üs guet, III/IV 2004

## Fueßnote
Bukarest

**Bukarescht** (Uf Rumänisch *București* []; ) isch d Houptstadt vo Rumäänie.

D Stadt Bukarescht het fascht 1,9 Millioone Ywooner, und derzue chöme i der stedtische Umgäbig vo der ganze Agglomerazioon no 2,2 Millioone. Do dermit isch Bukarescht die sächstgröschti Stadt vo de Europäische Union.

## Geografii
Bukarescht liit i der Walachische Töifebeni und sibezg Kilometer vo de Donau wägg uf der lingge Syte vom Fluss. Dur d Stadt flüsst d Dâmbovița, en Näbefluss vo de Donau.

## Politik
Bukarescht isch nit enere Bezirksverwaltig vo Rumäänie understellt und bildet en eigeti regionali Einheit im Land.

## Gschicht
D Sidlig Bukarescht sell gmäss ere alte Saag vom ene Hirt gründet worde sy, wo Bucur gheisse heg. Im ene hischtorische Dokumänt chunt d Stadt ane 1459 s erschte Mol vor. Si isch sit em füüfzääte Joorhundert der Sitz vom Fürscht vo der Walachei gsi. 1545 het der Landesfürscht Mircea Ciobanul di erschti Stadtbefestigung lo boue.

1595 het der Großwesir Koca Sinan Pascha d Stadt Bukarescht für d Osmane eroberet; die hend sech aber noch churzer Zyt wider müesse us der Walachei zruggzie. Bis ane 1626 isch denn Târgoviște der Sitz vom Walachefürscht gsi; sid em Joot 1659 isch Bukarescht ändgültig der Sitz vom Landesheer blibe.

Vo 1789 bis 1791 isch d Stadt under der Herrschaft vo de Öschtriicher gsi, vo 1807 bis 1812 vo de Russe. Bis 1856 sind immer wider russeschi, türkeschi und öschtriicheschi Truppe i d Stadt cho. Sid 1862 isch Bukarescht d Houptstadt vo Rumäänie, wo ane 1878 uf em Kongräss vo Berlin als unabhängige Staat anerchannt worden isch. 1881 isch das Land es Chönigriich worde, 1945 e kommunistische Staat und noch 1989 e parlamentareschi Republik, und vo allne dene Staatsforme sind z Bukarescht Gebäu und Sümbol z gsee.

## Weblink
Dublin

**Dublin** isch d Houptstadt vo Irland. D Stadt het mee als 553000 Ywooner und isch di gröschti Stadt vo Irland.

## Geografii
Dublin liit a der Oschtküschte vo Irland am Fluss Liffey.

## Gschicht
Dublin chunt scho i der Beschrybig vo der Ärde vom Ptolemäus us em Joor 140 vor. Der Ort het dört der Name Eblana. Noch de Kelte hend sid em nünte Joorhundert au Wikinger am Liffey gwoont, imene Dorf, wo *Duibhlinn* gheisse het.

1170 hend d Anglonormanne das Piet eroberet. Der änglisch Chönig Johann het ane 1204 d Burg *Dublin Castle* lo boue. Vo 1541 bis 1800 isch Dublin s Zäntrum vom Chönigriich Irland gsi. 1801 bis 1919 isch Irland en Deil vom Chönigriich Ängland gsi. 1949 het sech Irland offiziell als Republik konstituiert, und Dublin isch sider d Houptstadt vo däm Staat.

## Weblink
Ljubljana

**Laibach** (uf Slowenisch: **Ljubljana**) isch d Houptstadt vo Slowenie. D Stadt het fascht drühunderttuusig Ywooner und isch di gröschti Stadt im Land.

## Gschicht
I der slowenische Müthologii git s die Gschicht, der erscht Möntsch, wo am Ort vo der hütige Stadt Laibach gwoont heig, sig der Jason gsi, wo bi der Kwelle vom Fluss Ljubljanica en Trache tötet heig. D Röömer hend a dere Stell es milidärischs Kaschtell und e ziviili Sidlig mit em Name *Colonia Emona* gha.

Im früene Middelalter isch s Piet vo Emona vo Slawe besidlet worde, und im schpoote 8. Joorhundert isch es as Riich vo de Franke cho. Usem Joor 1144 chunt die erschte Erwäänig vo Laibach in ere schriftleche Kwelle. Ane 1270 isch d Stadt em Chönigriich vo Bööme zuegfalle, 1335 em Herzogtum Krain.

Vo 1809 bis 1813 isch Laibach d Houptstadt vo de Illürische Provinze gsi, wo denn zu Frankriich ghört hend. 1813 isch d Stadt wider zu Öschtriich cho, am Ändi vom Erschte Wältchrieg isch si im Chönigriich vo de Serbe, de Kroate und de Slowene gsi, 1929 im Chönigriich Jugoslawie. Wo ane 1991 d Republik Slowenia unabhängig worden isch, het Laibach der Status vo dere irere Houptstadt übercho.

## Weblink
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** ([]; katalanisch für „Alt-Andorra“; schpanisch *Andorra la Vieja*, franzesisch *Andorre-la-Vieille*) isch d Houptschtadt vo Andorra. D Stadt isch mit  (Stand ) Iiwohner di gröscht Stadt vo Andorra.

## Geografii
Andorra la Vella lit im Südweschte vom Staat Andorra i de eschtlyche Pyrenäe am Zämefluss vo dr bäide Gebirgsbäch *Valira d’Ordino* (au *Valira del Nord*) un *Valira d’Encamp* (au *Valira d’Orient*) zum Fluss Valira. Uf ere Höchi vo 1.013&nbsp;Meter gläge isch s e beliebt Skigebiet.

## Weblingg

## Fuessnote
Riga

**Riga** isch d Houptstadt vo Lettland. So het öpe 700.000 Ywooner und isch di gröschti Stadt vom Baltikum.

## Geografii
### Lage
S Stadtzäntrum liit am Fluss Düna (lettisch: *Daugava*) und d Vorort uf der Nordsyte chöme as Meer a. Det isch d Bucht vo Riga, wo ein Deil isch vo der Oschtsee.

## Gschicht
Am chlyne Fluss Rige (lettisch: *Rīdzene*), eme Näbefluss vo de Düna, isch im 12. Joorhundert e Handelsplatz entstande, wo Chouflüüt us der Oschtsee higgange sind. Ane 1201 het der Bischof Albrecht vo Buxthoeven vo Breme d Stadt Riga gründet, wo wenig spöter zu der Grubbe vo de Hansestedt ghört het. Si isch gly zur Houptstadt vom Piet Livland worde. I der Stadt isch der Sitz gsi vom Ärzbischof vo Riga. Vo 1492 a het der Dütsch Oorde d Macht gha über Livland.

1581 isch d Stadt Riga zu Pole cho, 1621 isch si vo de Schwede eroberet worde, 1656 hend se d Russe belageret, aber nit chönne erobere; erscht ane 1710 isch Riga a Russland gfalle.

Noch em Erschte Wältchrieg isch Riga d Houptstadt vo der nöie, unabhängige Republik Lettland worde, wo vo 1944 bis 1990 der Sowjetunion agschlosse gsi isch und derno wider d Unabhängigcheit gunne het.

## Literatur
* Andris Kolbergs: *Porträt einer Stadt. Geschichte Rigas Altstadt.* Übers. usem Lettische vo der Anita Muitniece. Riga 1998, ISBN 9984-07-113-8.
* Andreas Fülberth: *Riga. Kleine Geschichte der Stadt.* Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2014, ISBN 978-3-412-22165-2.

## Weblink
Vilnius

**Wilna** (litauisch: *Vilnius* [] , , , wissrussisch Вільня/*Wilnja*, jiddisch ווילנע/*Wilne*) isch d Houptstadt vo Litaue. Si het mee als 500.000 Ywooner und isch, was d Flechi vom Stadtpiet agoot, di gröschti Stadt vom Baltikum.

## Geografii
D Stadt liit am Fluss Vilnia, eme Näbefluss vo de Neris.

## Gschicht
Wilna isch vo 1569 a s Zäntrum gsi vom litauische Grossfürschtetuum, wo zu der Adels-Republik vo Pole-Litaue ghört het. Bi der Deilig vo Pole ane 1795 isch Litaue zu Russland cho, und erscht wo s Land noch em Erschte Wältchrieg ane 1918 wider unabhängig worden isch, het Wilna nomol d Funkzioon vo der Houptstadt übercho. Vo 1922 bis 1945 isch den Litaue wider en Deil vo Pole gsi und vo 1940 bis 1990 het Litaue de Status vonere Sowjetrepublik gha, mit Wilna als Houptstadt.

## Vercheer
Wilna isch en Chnotepunkt vo de Ysebaanlinie zwüsche Moskau und Sankt Petersburg im Oschte, Riga im Norde, Minsk im Süüde und Königsbärg im Weschte. Uf der Streki uf Warschau fahre keini Schnällzüg mee.

## Bevölkerig
2017 hei in Vilnius offiziell 574.221 Iwohner gläbt. Das si 22% vor litouischä Bevölkerig. 54.43% vodä Iwohner vo Vilnius si Lithouer, 18% Polä, 13% Russä u dr Räscht verteilt säch uf 125 wiitäri Nationalitätä.

## Bildig
Wilna het sid 1579 en Universitäät.

## Architektur
S alte Zäntrum vo Wilna isch sid 1994 uf der Lischte vom Wältkulturerb vo de UNESCO.

## Literatur
* Janusz Dunin-Horkawicz: *Wilna – verlorene Heimat. Erinnerungen eines polnischen Bibliothekars (1933–1945)* Hannover 1998, ISBN 3-931614-94-8.
* Joachim Tauber, Ralph Tuchtenhagen: *Vilnius. Kleine Geschichte der Stadt*. Köln 2008, ISBN 978-3-412-20204-0.

## Weblink
Tallinn

**Tallinn**, wo früener der dütsch Name *Reval* gha het, isch d Houptstadt vo Eschtland.

## Gschicht
Reval isch sid em 11. Joorhundert en chlyne Hafe a der Oschtsee gsi. Ane 1219 hend d Dääne d Burg vo de Eschte bi Reval eroberet, und ane 1227 het der dütsch Ridderorde vo de Schwärtbrüeder s Piet übernoo. D Ridder hend ane 1230 d Stadt bim Hafeplatz gründet, sind aber ane 1237 em Dütsche Orde byträtte, und derno isch Reval wider an Dänemark ggange. 1346 het der Dütsch Orde d Stadt übercho. Vo 1561 bis 1710 hend d Schwede im Piet vo Reval regiert, sid 1710 d Russe. Vo 1918 bis 1940 isch Reval d Houptstadt vo der erschte unabhängige Republik vo Eschtland gsi, vo 1944 bis 1990 vo der Sowjetrepublik i däm Piet, und sid 1991 isch Eschtland wider unabhängig, mit Tallinn als sinere Houptstadt.

## Architektur
S alte Zäntrum vo Tallinn isch sid 1997 uf der Lischte vom Wältkulturerb vo de UNESCO.

## Weblink
Brasília

**Brasília** [ isch d Houptschtadt vo Brasilie. Si ligt im Distrito Federal do Brasil (Bundesdistrikt), wo 2,6 Yywohner (2009) uf ere Flächi vo 5.802 Quadratkilometer het.

Dr Distrito Federal bstoht us ere äinzige Gmäind *(municipio),* Brasília, woby Gmäind un Bundesdistrikt rächtlich identisch sind. Dr Bundesdistrikt isch aber nüd äifach äi groosses Schtadtgebiet, sonder isch –&nbsp;met syner rächt gringe Bevölkerigsdichti un dominierende Agrarflechi&nbsp;– eener mit enem chlyyne Bundesstoot verglyychbar.

D Kärnschtadt (Verwaltigsregion Plano Piloto) het 205.030 Yywohner (2010) un e Flächi vo 472,12 Quadratkilometer. I dr Metropolregion Brasília, wo bis i d Bundesschtoote Goiás un Minas Gerais ine lampet, läbe öppe 3,5 Millione Mänsche (2007) uf ere Flächi vo 55.570 Quadratkilometer.

S Zäntrum vo Brasília isch syt 1987 e Wältkulturerb vo dr UNESCO. Entworfe hets dr Architäkt Oscar Niemeyer.

## Partnerschafte
Brasília het met dene Schtedt die Partnerschafte:
*  Abergement-la-Ronce
*  Abuja
*  Amsterdam
*  Berlin
*  Bogotá
*  Boston
*  Buenos Aires
*  Canberra
*  Chaoyang
*  Diamantina (Minas Gerais)
*  Doha
*  Guadalajara
*  Lima
*  Lissabon
*  Luxor
*  Montevideo
*  Rom
*  Santiago de Chile
*  Washington, D.C.
*  Wien
*  Xi’an

## Weblingg

* Website vo dr Regierig vo Bundesdistrikt un Brasília

## Einzelnachwys
Jaunbach

Der **Jounbach** isch en Fluss i de Schwiizer Kantöön Bärn und Fryburg.

## Dr Louf vom Fluss
Der Jounbach het sini Kwelle imene höche Tääli, wo *Joungrund* heisst und nördlech vom Schneitgrat im Gmeindbann vo der Bärner Gmeind Saane liit. S Kwellpiet liit uf öpe 1700 Meter über Meer. Usem Näbetääli Gruebestudi und vo der Alp Ruedersbärg under der Wandflue chöme zwee Sytebech abe, und die drü Kwellbech vom Jounbach flüsse bi däm Stafel zmitzt im Wald, wo Hinderi Schwand heisst, uf der Höchi vo 1350 m.ü.M. zäme. Der Bach het do obe der hüpsch Name *Jäunli*.

Vom Joungrund bis unden am Fideritschi bi Abländsche folgt em Jäunli noo d Gmeindgränze zwüsche der Bärglandschaft vo Saane uf der lingge Syte und em steile Port under em Bärg Hundsrügg vo der Gmeind Boltige uf der rächte Syte.

Det wo de Büelsgrabe vo de Gaschtloose abe chunt, goot s Jäunli über d Kantonsgränze in Kanton Fryburg ine und chunt zerscht in Gmeinbann vo Joun. Vo beide Syte chöme vil churzi und es baar lengeri Sytebech vo de Bärghäng obenabe, vo der Underenegg und vom Jounpass, vo de Gaschtloose und vom Bäderhore, vom Münchebärg am Rote Chaschte und vom Euschelspass, und der Saddelbach usem Stillwasserwald under de Saddelschpitze, und so wird s Jäunli nodisnoo zumene rächt wilde Bärgfluss, und dä het de vom Dorf Joun abwärts der Name *Jounbach*.

Bim Dörfli Im Fang überchunt der Jounbach s Wasser vom Chly Montbach, wo dä inträssant zwöisproochig Name het, wo zämegsetzt isch us em dütsche Adjektiiv *chly*, em französische *mont* und em dütsche *bach*. Dä steil und gfäärlech Bärgbach, wo mit vil Schwelle het müesse gsicheret wärde, chunt nämli oben a sym ängge Tobel bim Oberrügg vo dere schöne Hochebeni vo der Alp *Petit Mont* här. Dä Alpname bedütet uf Dütsch so viel wie *Chlyni Alp*, und vo dere Alp liit nur der under Deil im Gmeindbann vo Joun; vil mee Alpweide uf dem Bärg ghöre zu der wältsche Nochbergmeind Galmis. Die het äne a der Wasserscheid im Weschte au no d Nochberalp *Gros Mont*, also die *grossi Alp*. Vo dere chunt der Bärgbach *Riau du Gros Mont* abe, won au e Sytefluss vom Jounbach isch. Em Gross-Mont-Bach no dur s Taal *Vallée du Gros Mont* goot d Gmeindgränze zwüsche Joun und Galmis bis an Jounbach; wil do aber au d Fryburger Sproochgränzen isch, änderet der Fluss öpe bi der Klus underem Laubspitz sin Name vo *Jounbach* is wältsche *La Jogne*.

D Jogne flüsst drü Kilometer dur s flache Taal vo *La Cierne, Bourlianda* und *La Tsintre*, goot den dur d Schlucht vo *Le Perré*, wo si mit irem Wasser es chlyses Wasserchraftwärch aatribt, und flüsst in Schtausee *Lac de Montsalvens*. I däm See sind d Ymündige vo de Syteflüss *Rue de Motélon* und *Javro* versunke. Unden a der Staumuur vom See isch die tüüfi, spektakuläri Schlucht *Gorges de la Jogne*, und undedra goot der Louf vom Fluss nach em Chraftwärch vo der Schoggifabrigg bi *Bro* am Greyerzersee z Änd. Grad a dere Stell, wo der Jounbach, also d Jogne früener i d Saane gflossen isch, chunt dr Fluss jetz ufem Piet vo der Gmeind Botterens i dä gross Stausee.

## Weblink

## Fuessnoote
Jaunpass

Der **Jounpass** isch en Wäg über en Bärgsaddel vom Simmetaal im Kanton Bärn is Greyerzerland vom Kanton Fryburg.

Der Pass het d Höchi vo 1509 Meter über Meer. D Strooss goot us em Simmetaal vo der Ortschaft Reidebach, wo zu der Gmäind Boltige ghört, am weschtliche Bärghang über der Simme z duruff. Zwüschem Sitegrabe und em Ruersgrabe füert der Wääg am Wiiler Eschi verby, durs Spitzebüel und über d Schüpfeböde uf d Passhöchi, wo breit i de Hügel liit und chlyni Tuele mit Sumpfpiet het. Der alt Fuesswäg isch vo Wyssebach us stotzig em Wyssebachgrabe no ufe Bärg ggange.

S Piet mit de Matte uf der Passhöchi ghört bis übere Hundsrüggen y und wyt änenabe im Taal vo Joun zu der Gmäind Boltige. D Kantonsgränze isch erscht zwee Kilometer wyder unde weschtlech vom Pass. Der Jounpass het Turismusagebot für de Summer und für de Winter.

Uf Joun abe goot d Strooss am Bärghang vo Ritzwald no und dur en Dunnel und chunt bim Chappelebode under der Burgruiine Bellegarde is Dorf Joun abe. Do rede d Lüt en alemannische Dialäkt, s Jounertüütsch.  Vo do a isch d Strooss lang näbem Jounbach, goot bim Wiiler Im Fang über dä Fluss und im schmaale Ängpass bi de Felseflüene vom Loubspitz und em Tossewald über d Gmäindgränze is Piet vo Galmis, wo zum wälsche Deil vom Kanton Fryburg ghört. Der Fluss heisst vo do a uf Französisch *La Jogne*. No einisch muess d Strooss mit ere Brugg über dä Bach und liit denn im Dorf Galmis uf der Nordsyte überem Montsalvens-See. Unden a de Dörfer Crésuz und Châtel-sur-Montsalvens verby goot d Passtrooss bis uf Bro abe, wo früener uf Dütsch *Bruck* gheisse het und det zum Schluss über d Saanebrugg uf Boll.

D Strooss übere Jounpass isch ane 1878 vom Milidäär bout worde. Im Zwöite Wältchrieg het d Schwiizer Armee uf der Passhöchi es Feschtigswärch vo der Artillerii ygrichtet.

## Weblink

* Dr Jounpass uf der Website vo der Turismusorganisazion Lenk-Simmetaal
Simmental

S **Simmetal** isch es längs Bärgtaal im Bärner Oberland i dr Schwiiz.

## Geografii
S Taal foot im Süüde i der Lengg, bi dr Gränze zu der Gmeind Crans-Montana im Wallis, aa und goot bis uf Wimmis oben a Spiez.

Im Simmetaal sind d Gmäinde Lengg, Sankt Stefan, Zwüüsimme, Boltige, Oberwil, Därschtette,  Erlebach, Diemtige und Wimmis. Dur s Taaal flüsst d Simme, wo bi Wimmis id Chander mündet.

## Dr Name
Dr Name *Simmetaal* chunt vom latynische *septem valles*, was uf Dütsch *siibe Tääler* heisst. Die Talbezeichnig isch scho im Joor 1175 inere Schriftkwelle dokumäntiert. Spöter het me no lang *Siebnethal* und *Siebent(h)al* gschribe. Im benoochbarte Fryburger Patois het s Tal de Name *le Chebetô*, ussproche .

## Tuurismus
Für d Tuurischte sind Bärge und Tääler vom Simmetaal uf vil Aarte guet. Für Wanderige im Summer, Schituure und Schiiabfahrte im Winter sind d Höchine vom Jaunpass und s *Haanemoos* zwüsche der Lengg und Adelboden bekannt, und es het Seilbaane uf d Bärge, so vo Erlebach ufs Stockhorn, vo Zwüüsimme ufe Rinderbärg, vo Saanemööser und Schönried uf d Bärge beidsyts vom Taal, vo Lengg ufs Haanemoos und ufe Bätelbärg, vo Gstaad us uf d Widmanett und uf d Wischpille und de Wassergraat und vo Gsteig zum Sanetschpass ufe.

## Literatur
* *Der letzte Kästräger vom Talberg. Erzählung aus dem Simmental.* Bärn 1987. ISBN 978-3-85580-197-8
* Armin Bratschi, Rudolf Trüb: *Simmentaler Wortschatz. Wörterbuch der Mundart des Simmentals (Berner Oberland).* Thun 1991 (= Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung, Band 12).

## Weblink

*
Walter Olschowka

Dr **Walter Olschowka** (* 2. Februar 1931 z Zäll; † 14. Februar 2012 z Huuse) isch e dytsche Lehrer un alemannische Dialäktautor gsii.

## Lääbe
Dr Olschwoka het no dr Schuel z Meersburg studiert un derno langi Johr z Haltingen un z Maulburg unterrichtet. Schließlig isch er uf Huuse chuu un isch dert ab 1968 bis zue syre Pänsionierig 1987 Schuellaiter vu dr Grund- un Hauptschuel wore.

Syt 1953 isch er Mitglid vu dr SPD gsii. Är fir sy Bartei au vu 1970 bis 1978 im Gmairot vu Huuse ghockt.

Är het im Chilchechoor un im Singchrais gsunge. Är isch Mitgrinder vum Ortsverain vum Schwarzwaldverain gsii, het er si in dr Gewerkschaft für Erziehung und Wissenschaft engaschiert un isch Vorsitzer vu dr AWO gsii. Derzue isch er Mitglid in dr maischte Huusemer Verain gsii, unter anderem au in dr Fasnetszumft.

Mit syre Frau Herta, wun er 1956 ghyrote het, het er vier Chinder ghaa. In dr Ferie isch er gärn graist, isch z Oschtasie gsii, z Mittel- un Sidamerika, in dr Karibik, dr USA un z Afrika.

Dr Olschwoka het si seli derfir engaschiert, ass dr alemannisch Dialäkt läbig blybt. Är isch en aktiv Mitglid in dr Muettersproch-Gsellschaft gsii un isch unter anderem vu 1996 bis 2002 lang dr Laiter vu dr Regionalgruppe Wisedal gsii. Är het d Regionalgruppe vu Schopfe uf Huuse gholt un derfir gsorgt, ass d Gruppedräffe im Hebelhüüsli stattfinde. Är het insgsamt zwelf Theaterstuck uf Alemannisch gschribe, wu vu dr Huusemer Laiespiilgruppe ufgfiert wore sin, unter anderem bi dr Huusemer Hebeloobe. Är het dr Wortschatz vum Wisedäler Dialäkt gsammlet, s Werterbuech derzue mit rund 6000 Werter cha mer online lääse uf dr Werbsyte vu dr Gmai Huuse. Är het si au arg derfir yygsetzt, ass z Huuse s Erb vum Johann Peter Hebel bflägt wird. In sym autbiografische Buech „Der Oski“ het er er syni Chindhait un Juged im Wisedal bschribe. As freie Mitarbaiter het er au Artikel fir di Badisch Zytig gschribe, scho in dr 1970er Johr het er fir Zytige e Kolumne unter em Pseudonym „Zundelheiner“ gschribe, gnännt no dr glychnamige Figur us dr Kaländergschichte vum Hebel.

## Wärch
* *Alemannisches Wörterbuch des Wiesentals und des südlichen Markgräflerlandes. Schriftdeutsch – alemannisch.* Hausen i. W. [ca. 2004]. 100 Blatt
* *De lang Weg. E Soldateschicksal us em zweite Weltchrieg.* Hausen i. W. 2001. 27 Bl.
* *Der Oski. E alemannischi Buebegschicht us em letschte Chrieg.* Hausen i. W. 2001. 51 S.
* 12 alemannischi Theaterstuck, unter anderem „Der kluge Richter“, „Der schlaue Husar“, „Der große Schwimmer“ un „Der Brassenheimer Müller“, derzue alemannischi Chripfespiil, Gedicht, Ballade, Zytigskolumne, Fasnetsreede un Ibersetzige.

## Weblink
* Liebe zur Mundart: Walter Olschowka uf dr Websyte vu dr Gmai Huuse
* Walter Olschowka: Wörterbuch "Schriftdeutsch - Alemannisch" uf dr Websyte vu dr Gmai Huuse
* Großes Talent, viel Engagement, Badische Zeitung, 17. Februar 2012
* Walter Olschowka war der „Zundelheiner“, Markgräfler Tagblatt, 27.04.2014
Claro

**Claro** chan Folgendes bedüte:
* Claro TI, es Dorf und en ehmolegi Gmaind im Bezirk Bellinzona, Kanton Tessin, Schwiz
* claro fair trade oder churz «Claro», es Schwizer Undernäme im Beriich Faire Handel
* *Claro*, en Markename für Mobilfunknetz vo América Móvil in mehrere Schtaate vo Latiinamerika