open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liselotte Reber-Liebrich

D **Liselotte Reber-Liebrich** (* 16. Oktober 1941 z Basel; † 28. Februar 2025 au dert) isch e Schwiizer Bibliotekaarin und Germanischtin gsi.

## s Läbe und s Wärch
Si isch us ere Basler Familie cho und het d Uusbildig zu dr Bibliotekaarin und als Lehrerin gmacht. Anne 1970 het si s Lizenziat in Germanistik, Gschicht und Geografy abgleit; d Lizarbet het *Die Menschen in Johann Peter Hebels alemannischen Gedichten* gheisse. D Reber-Liebrich isch mit em Werner Reber verhürootet und hed i dr Dalbevorstadt gwohnt; früener isch si z Rieche dihei gsi. Ire Grossvatter isch dr Lehrer und Mundartdichter Fritz Liebrich gsi. Vo däm het si es bar Mol gschribe, zum Byschpiil au für s HLS und erscht rächt wo si 1991 für d Basler Reie *Unvergessene Basler Dichter* dr Band über ire Grossvatter zämegstelt het.

So wie dr Grossvatter het sech au d Liselotte Reber-Liebrich mit em Läbe vom Johann Peter Hebel befasst. Si het vo däm erschte alemannische Dichter gschribe und in Vorträäg prichtet.

D Liselotte Reber-Liebrich isch langi Joor d Presidänti vo dr Basler Hebelstiftig gsi. Vo 1985 bis 2006 het si die Stiftig gleitet, wo si i dere Zyt all Joor z Huuse uff dr Hebelfyyr die tradizionelli Aasprooch ghalte het. Im Joor 2000 het si mit Hilf vo dr Basler Boudiräktorin Barbara Schneider gluegt, ass uusnahmswys eine vo de tüpische Basler Basiliskebrünne uf Huuse vor s Roothuus cho isch. D IWB tuet en underhalte; 2018 isch er vom ene Laschtwageschofföör umgfahre worde und d IWB het en müesse flicke. Anne 2005 het d Presidäntin für d Stiftig e Komposizioon in Uuftrag ggä, d Hebelstiftigs-Ouvertüüre *Mit der Kraft der Musik,* wo für d Musig vo Huuse gsi isch.

2007 het d Gmei Huuse dr langjöörige Stiftigspresidäntin d Hebel-Gedänkplagette ggä.

Für d Basler Kultur und Mundart het sech d Liselotte Reber-Liebrich a vilnen Oorte ygsetzt. Si isch Ko-Presidänti vo dr Basler IG Tieläkt gsi, wo drfüür luegt, ass me i de Schuele weniger als es d Politik möcht tuet d Mundart a Rand trüke. Si het dr Gönnerverein agfüert, wo anne 2010 dr Bettina Eichin ires Kunschtwärch *[[Markttische|Määrettisch]]* im Chrüüzgang vom Basler Münschter für d Basler Öfentlechkeit übernoo het. Und si hed bim Veräin *Basler Elsass-Fründ* mitgmacht.

## Wärch
* *Unvergessene Basler Dichter: Fritz Liebrich.* Basel 1991.
* *Hebel als Briefeschreiber.* In: Johann Peter Hebel. Wesen, Werk, Wirkung. Basel 1990, S. 67–81.
* *Die biblischen Erzählungen.* In: Johann Peter Hebel. Wesen, Werk, Wirkung. Basel 1990, S. 53–65.
**Johann Peter Hebel und die Anfänge der Industrie.* In: Ciba-Geigy Zeitschrift, 1972.
* 

## Fuessnoote
Margaretha Schwab-Plüss

D **Margaretha Schwab-Plüss** oder au *Margrit Schwab-Plüss* (* 22. Augschte 1881 z Mülhuusen im Elsass; † 11. Septämber 1967 z Sissech) isch e Schwiizer Autorin gsi.

## s Läbe
D Margaretha Schwab-Plüss isch im Baselbiet ufgwachse. Si het z Basel s Lehrerdiplom übercho und drno z Basel und z Bärn Germanistik und Kunschtgschicht studiert. 1908 het si a dr Uni Bärn mit ere Arbet übere Schriftsteller Heinrich Leuthold promoviert.

Si het dr Dokter Theodor Schwab ghürootet und denn z Sissech als freji Schriftstellerin gläbt. Si het au Artikel für d *Basler Nochrichte* gmacht. E Deil vo irne Sache isch i dr Mundart gschribe, bsunders d Wärch *Luschtigs und Truurigs* vo anne 1908, *Liebi Fründ us Hof und Stall* vo 1927 und *Deheim und Dusse* vo 1928.

Zum Wärch vo dr Schwab-Plüss ghöre Romään, churzi Gschichte, Chinderbüecher und Gedicht. Zwöi vo iirne Gedicht sind im Lyrikband *[[Schwyzer Meie]]* vo anne 1938 abtrukt; si heisse “Morge-n-im Spotherbscht” und “Was blybt” und sind usem Band *Deheim und Dusse.*

## Wärk
* *Leutholds Lyrik und ihre Vorbilder*, 1908
* *Luschtigs und Truurigs*, 1908
* *Bei den Kleinen*, 1918
* *Aus einem Welschlandtagebuch*, 1920
* *Jugendland*, 1922
* *Zum Baselstab*, 1923
* zäme mit dr Elisabeth Thommen und em Traugott Meyer: *Baselbieter-Lüt*, 1925
* *Liebi Fründ us Hof und Stall*, 1927
* *Deheim und Dusse*, 1928
* *Menschen ohne Heimat*, 1933
* *Die Brüder*, 1942
* *Die gute Tat*, 1942
* *Ursli, der Autinarr*, 1943
* *Hansi, der kleine Hirte*, 1952
* *Die vier Schwestern von Villata*, 1952
* *Die Vergebung*, 1955
* *Angelo sucht sich eine Stelle*, S1956
* *Joggeli*, 1956
* *Martins Opfer*, 1956

## Weblink
* Margaretha Schwab-Plüss im Personelexikon vom Baselbiet
Schiers

**Schiärsch** isch e Gmäind vom Kanton Graubündä.

## Geografy
Schiärsch lyt im vorderä Prättig. S Dorf isch uf dr rächtä Sytä vom Schraubach näbe dr Landquart. Ännet em Fluss ghört dr *Landquartbärg* au zu Schiärsch.

Im Gmeindbann sind au na d Dörfer Lundä, Fajauna, Pusserein und Schudersch. S Tal z dzruff isch Jenaz und wyter im Tal undä chunt Grüsch.

Z’hinderscht im Tal goot d Gmäind oben a dr Alp *Drusa* uund em *Haidbuäl* bis zu dr Druusaflue ufä. Dur s Druusatoor und s Schwiizertoor sind Wääg is Vorarlbärgischen überä. Über d Salginä cha mä hinder Pusserein uf dr berüemptä Salginatobelbrugg vom Robert Maillart.

Z Schiärsch isch s Prättiger Regionalspital.

## Gschicht
Dr Ortsname wird im enä Dokumänt vo anne 1101 s erschte Mol gnänt.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Website va Schiärsch

## Fuessnootä
Ausone

**Opsu** isch es Dorf vo de Walser im Piemont. Uf Iteliänisch heisst Opsu *Ausone.*

## Geografy und Gschicht
Das Dorf isch im 13. Joorhundert vo Lüüt usem Wallis gründet worde, so wie die andere Walserort im Eschetaal: Pumatt, Saley, Aager, Urnafaasch und Migiandone.

Opsu isch hüt e Deil vo dr Gmeind Premia und es lyt hööch über em Deverotaal ufere Gländterrasse uf  Chly näbem Dörfli usse liggen es bar anderi Hüüsergruppe. Undedra isch s Dorf Goglio, wo zu dr Gmeind Baceno ghört. Obedra sind die stozige Bärgmatte bis zu dr Alp *Nava* ufe. Dr Bärg oben am Dorf heisst *Pizzo Nava.* Vom Dorf goot dr Opsubach zum Fluss Devero abe.

D Gländterrasse, wo Opsu druff stoot, isch us Chalchschifer, dr Bärg wyter oben us Gneis. Unden am Dorf het’s e Schteibruch, wo me drinn sälteni Mineraal gfunde het.

Dur s Dorf goot e Wärkstrooss, wo die oberiteliänischi Elektrizitätsgselschaft “Edison” im früene 20. Joorhundert bout het zum d Staumuur vom Aagersee z mache. Wäge dere Stroos isch Opsu hüt bi de Turischte bekant als gäbigen Usgangspunkt für Wanderigen uf Aager und i d Bärge südlech vom Albrunpass. Sid em 20. Joorhundert wohnt niemmer me s gannz Joor i däm abglägne Dorf obe. Die alte Hüüser wärde deils no fürs Lääbe im Summer uf dr Alp und süsch au als Feriewonige pruucht. Me weiss nid vil vo dr Gschicht vom chlyne Walserdorf.

D Chile vo Opsu het s Patrozinium vo dr heilige Elisabet.

## Literatur
* Paolo Crosa Lenz: *I Walser del silenzio: Agaro – Salecchio – Ausone*. Edizioni Grossi, Domodossola 2003.

## Fuessnoote
Alfred Heizmann

Dr **Alfred J. Heizmann** (* 4.Jänner 1949 z Wurmlinga; † 30. Oktober 2017 z Niderzell) isch e dytsche Lehrer, Mundartdichter un Faasnetsredner gsii.

## Lääbe
### Religionslehrer
Dr Alfred Heizmann het zerscht as Boschtbott gschafft. Iber dr zweet Bildigswääg het er Religionspedagogik z Fryburg studiert un isch anne 1974 as kadolische Religionslehrer an d *Wessenbergschuel Konschtanz* im Konschtanzer Paradies chuu. Ab 1980 het er uf dr Insle Rychenau gläbt. Är isch langjehrige Erschte Vorsitzer vu dr Mitarbaiterverdrättig (MAV) vu dr Religionslehrerne un Religionslehrer im Dienscht vu dr Erzdiözese Fryburg gsii. Dr Heizmann isch langi Johr Läkter am Konschtanzer Minschter un Mitglid vu Bfaargmairoot gsii. Uf dr Insle Rychenau het er si in chilchlige Projäkt un as Kommunionhälfer in St. Peter un Paul engaschiert, zletscht au fir Flichtling.

### Alemannische Faasneter
Dr Heizmann het as s wichtigscht Gsicht vu dr *Konstanzer Fasnacht aus dem Konzil* (Konschtanzer Färnsehfaasnet) gulte. In syre aigene Aart isch er unter anderem as Määrliverzeller, „Bi-Ba-Butzemann“, Husmaischter, Pirat, Dorfschuellehrer, verhinderete Turischt un näärische Wiirt in dr schwebisch-alemannische Faasnet ufdrätte. Är isch Mitglid vu dr Naaregsellschaft Niderburg im Konschtanzer Viertel Niderburg un dert ab 1980 as Bittemereedner atkiv gsii.

### Autor un Mundartdiichter
Ab 1989 het er satirischi Bydreeg fir dr Siddytsch Rundfunk un ab 1998 fir dr Sidweschtrundfunk verfasst. Derzue het mer en au gchännt as Autor vu Lyrik, seealemannische Dialäktgedicht un Kabaretttäxt. Är isch au e grfrogte Reedner un Referänt gsii.

### Privatlääbe
Dr Alfred Heizmann isch ghyroote gsii un het mit syre Frau Sonja zwai Chinder ghaa.

Är het si fir Toleranz, Negschteliebi, Glychbhandlig un Friiden yygsetzt. Är het Humor un Karakter ghaa, isch e Rootgeeber gsii un het si fir anderi Mänschen yygsetzt. Alfred Heizmann ich begrabe uf em Friedhof vu St. Peter und Paul in Reichenau-Niederzell.

## Schrifte
* *Aber hallo!: Alfred Heizmann hintergründig und schelmisch*, Stadler Verlag Konstanz 1996, ISBN 3-7977-0366-X 
* *Der Kern des Pudels. Heitere Enthüllungen.*, Stadler Verlag Konstanz 2001, ISBN 3-7977-0464-X 

## Audio-Datei
* *Badnerglück & Schwabenstolz*, Gälfiassler Records (Bogner Records) 2002 (CD)

## Filme
* *Unsere Fasnachts-Stars – Alfred Heizmann aus Konstanz.* Gezeigt in: SWR/SR, 12. Januar 2021, 22:30-23:00 Uhr.

## Weblink
* Alfred Heizmann als Närrischer Wirt bei Konstanzer Fasnacht aus dem Konzil 2017, (Video Datei, 20:33 min)
* Alfred Heizmann - Der Bildungstest bei der Konstanzer Fernsehfastnacht 2014, (Video Datei, 15:11 min)

## Fueßnote
Eduard Presser

Dr **Eduard Presser** (* 29. Juni 1842 z Riede; † 26.Jänner 1911 z Riede) isch e Hegauer Haimetdichter gsii. Sy Gedicht het er zum Dail uf Alemannisch gschribe, zum Dail uf Hochdytsch. E Dail vu syne Täxt sin vertont wore un ghere bis hite zum Repertoire vu Gsangverain im Hegau.

## Lääben un Wäärch
Drotz dr Empfählige vum Pfaarer un vum Schuellehrer vu Riede isch dr Eduard Presser Buur wore, wäge dr Blän vu sym Vater. Mit 17 Johr het er dr Hoof vu Vater ibernuu. Ai Johr vorhär (1858) het het er mit syne "orts- und heimatchronikalischen Aufzeichnungen" aagfange. Vu 1875 bis 1910 isch dr Eduard Presser Rootsschryber vu sym Haimetort gsii. Zue syne Läbzyte het er 1894 *Ländliche Gedichte aus dem Höhgau* (52 Gedicht) und *Ländliche Gedichte aus dem Hegau* (65 Gedicht) vereffetligt. No sym Dood sin anne 1911 nomol 48 Gedicht uusechuu. En andere Dail vu sym schriftlige Nooloss isch im Spotjohr 1911 dur d Brunscht vum Presser-Huus verlore gange. Anne 1932 isch ihm z Ehre ne Dänkmol yygweit wore.

Noch em Eduard Presser isch im Johr 2010 d Grundschuel in sym Geburtsort Riedheim gnännt wore.

## Wäärch
* *Ländliche Gedichte aus dem Höhgau.* Schneiders Buchdruckerei, Engen 1894. 55 S.
* *Ländliche Gedichte aus dem Hegau.* Schneiders Buchdruckerei, Engen 1902. 68 S.
* *Ländliche Gedichte aus dem Hegau.* Danubiana, Engen 1911. 55 S.
* *Ausgewählte Gedichte des Hegaudichters Eduard Presser Riedheim (Hegau).* Hrsg. von seinen Freunden und Verehrern. Buchdruckwerkstaette Steinhauser, Singen, 1951. 48 S.
* *Ländliche Gedichte aus dem Hegau.* Im Auftrag der Gemeinde Riedheim hrsg. von Herbert Berner. Verein f. Geschichte d. Hegaus e. V. Buchdruckwerkstaette Steinhauser, Singen (Htwl) 1974. XII, 184 S. : 9 Ill. (Hegau-Bibliothek 27) * *Unbekannte Gedichte von Eduard Presser. Einleitung von Helmut Berner.* In: *Singener Jahrbuch. Mit Singener Chronik.* Singen (Hohentwiel). Markorplan Agentur & Verl., Bonn, Singen, Hohentwiel. Bd. 1981 (1983), S. 104-106
* Uuswahl vu Gedicht in: *Hegau-Poesie - Eine Sammlung von Gedichten und Liedern*, hrsg. von Marion Czajor, Engen, 1987 (2. Aufl.)

## Fueßnote


## Weblink
* Presser, Eduard uf LEO-BW
* Täxprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Baceno

**Baceno** isch e Gmeind vo dr iteliänische Provinz Verbano-Cusio-Ossola.

I dr lombardische Sprooch heisst dr Ort *Bascén,* und uf düütsch het men em früener *Betsch* gseit.

## Geografy
D Gmeind lyt uf dr Weschtsyte vom Eschetaal und chunt im Norde a d Landesgränze vo Italie zu dr Schwiiz. D Nochbergmeinde vo Baceno sind z Italie Crodo, Formazza, Premia und Varzo und im Wallis d Gmeinde Binn und Grengiols.

## Walser
Sid em Middelalter sind im Deverotaal hinden a Baceno am Bärg obe d Walserdörfer Aager (uf iteliänisch: *Agaro*) und Opsu (it. *Ausone*) eigeni Gmeinde gsi. 1929 isch d Gmeind Aager ufghobe worde und het zu dr Nochbergmeind Premia gwächslet, und ires Land het 1938 dr Stausee *Lago di Agaro* zuetekt.

Opsu isch vo de letschte Lüüt im 20. Joorhundert vrloo worde. D Hüüsergruppe ghört hüt au zu Premia und nümme zu Baceno.

## Weblink

* d Website vo Baceno

## Fuessnoote
Anetta Kahane

D **Anetta Kahane** (gebora am 25. Juli 1954 en Berlin) isch a deidsche Journaliste ond a Aktivischde. Se hod en dr Amadeu Antonio Stiftung da Vorsids. Se war noch oigene Aussaga Inoffizielle Mitarbeitere (IM) vo dr Stasi en dr DDR.

## Läba
D Kahane isch en Berlin 1954 zur Weld komma. Ihr Vaddr Max Kahane, war beim *Kommunistischer Jugendverband Deutschlands* ond drnoch en dr Kommunistische Partei, ihr Muater Doris Kahane, geborene Machol, war Kenschtlere. Ihre Eltere warad säkulare Jude. Noch 1933 isch dr Vater desdrwega noch Spanien ond Frankreich gfloha, d Muater noch Frankreich, mo si sich kenneglernt hond D Kahane hod en Rostock vo 1974 bis 1979 Lateinamerikanistik schdudiera derfa ond hod drnoch als a Ibrsedsre gschaffd.

### Arbed
Noch em Diplom isch se Portugiesisch-Lehrere an dr Humboldt-Universität Berlin gwä, drnoch hod se als a frei Ibsedsere garboidad. Noch dr Wende 1989 war se Ausländerbeauftragte vom Ost-Berliner Magistrat ond isch vo dr Barbara John übernommen worra. Do war se zwoi Joor bis 1993 

Seid 1998 isch d Anetta Kahane Bresidentin vo dr Amadeu Antonio Stiftung.

D Kahane isch Kolumnist en dr Berliner Zeitung ond dr Frankfurter Rundschau.

### Stasi-Tätigkeit
Zwischa 1974 ond 1982 hod d Kahane als a IM onder em Nama „Victoria“ mit em MfS („Stasi“) en dr DDR zammegschaffet D Stasi hot se ausgfrogt ibr Kinschdlr, Schdudenda vo West-Berliner Universidäda ond ZDF-Reporter..

## Biachr
* *Ich durfte, die anderen mussten* In 

* 

## Auszeichnonga
* 1991: Theodor-Heuss-Medallie
* 2002: Moses-Mendelssohn-Preis

## Mo s her isch
Liste sathmarschwäbischer Ortschaften

In däre **Lischt vu sathmarschwebische Ortschafte** wäre d Derfer no Dialäkt glideret ufzellt:

Schwäbischi Ortschafte:
* Beschneed (rum. Dindesti Mic; ung. Kisdengeleg)
* Bildegg (rum. Beltiug; ung. Béltek, au Krasznabéltek)
* Burlescht (rum. Borlesti Pomi; ung. Barlafalu)
* Darotz (rum. Craidorolt; ung. Királydaroc)
* Erdeed (rum. Ardud; ung. Erdöd)
* Fienen (rum. Foieni; ung. Fény, au Mezofény)
* Gilwatsch (rum. Ghilvaci; ung. Gilvács)
* Großkarol (rum. Carei; ung. Károly, au Nagykároly)
* Großwardein (rum. Oradea; ung. Nagyvárad) – Kreis Bihor
* Hamroth (rum. Homorod, Homorodu de Jos; ung. Homoród, Alsohomorod)
* Josefhausen (rum. Íojib; ung. Jozseffalva)
* Kalmande (-i) (rum. Camin; ung. Kálmánd)
* Kaplau (rum. Capleni; ung. Kaplony)
* Madratz (rum. Madaras; ung. Madarász)
* Maitingen, au Großmaitingen (rum. Moftinu, Moftinu Mare; ung. Majtény bzw. Nagymajtény)
* Nanten (rum. Hurezu Mare; ungá. Nántü)
* Neustadt, au Frauenbach (rum. Baia Mare; ung. Nagybánya) – Kreis Maramures
* Petrifeld (rum. Petrești; ung. Petri bzw. Mezopetri)
* Sagass (rum. Ratesti; ung. Szakasz)
* Salonta (rum. Salonta; ung, Szalonta) – Kreis Bihor
* Sigeth (rum. Sighetul Marmatiei; ung. Máramarossziget)
* Sathmar, au Deutsch-Sathmar (rum. Satu Mare; ung. Szatmár bzw. Szatmárnémeti)
* Sathmarer Weingärten (rum. Viile Satu Mare; ung. Szatmárhegy)
* Schamagosch (rum. Ciumesti; ung. Csomaköz)
* Schandern (rum.Sandra; ung. Sándra, au Sándforfalu)
* Scheindorf (rum. Sîi; ung. Szinfalu)
* Schinal, au Schönthal (rum. Urziceni; ung. Csanálos)
* Stanislau (rum. Sanislau; ung. Szaniszló)
* Sukunden, Groß- (rum. Socond, ung. Szokond, au Nagyszokond
* Schwarzwald (rum. Padurea Neagra; ung. Fekete Erdö) – Kreis Bihor
* Terebesch (rum. Terebesti; ung. Terebesch, au Krasznaterebes)
* Terem (rum. Tiream; ung Terem, au Mezoterem)
* Trestenburg, au Trestenberg (rum. Tasnad; ung. Tasnád bzw. Tasnádszántó) – Kreis Bihor
* Turterebesch (rum. Turulung; ung. Túrterebes)
* Waroli (rum. Seini; ung. Szinérváralja)

* Merk (ung. Mèrk, z Ungarn) – Kreis Szabolcs-Szatmár, Ungarn
* Wahlei (ung. Vállaj, z Ungarn) – Kreis Szatmar-Szabolcs, Ungarn

Nideralemannisch-sidfränkisch:
* Kriegsdorf (rum. Hodod; ung. Hadad)

Pfälzisch-moselfränkisch:
* Neu-Palota (rum. Palota Noua; ung. Ùjpalota) – Kreis Bihor

Sidmittelbairisch-obereschtrychisch:
* Batartsch (rum. Batarci; ung. Batarcs)
* Großtarna (rum. Tarna Mare; ung. Tárna, au Nagytárna)

Mittelbairisch / Oberzipsisch
* Oberwischau (rum. Viseu de Sus; ung. Felsovisó) – Kreis Maramures

Mittelbairisch-behmerwälderisch
* Glashütte (rum. Poiana Codrului; ung. Zelestyehuta)

## Literatur
* Peter Wiesinger: *Deutsche Dialektgebiete außerhalb des deutschen Sprachgebiets: Mittel-, Südost- und Osteuropa (mit einem Anhang von Heinz Kloss).* In: Werner Besch: *Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung.* 2. 1983, S. 900-930
Jenaz

**Jenaz** isch e Gmeind im Bündnerland.

## Geografy
D Gmeind lyt im Prätigä.

S Dorf Jenaz isch im Taalbode bi dr Landquart unde. Dr Chäärn vom alte Dorf isch chly wyter oben uf eme Bode.

Zue Jenaz ghöred au no d Wyyler *Rüti* und *Pragg-Jenaz.*

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vu Jenaz

## Fuessnoote
Premia (Piemont)

**Premia** isch e Gmeind vo dr iteliänische Provinz Verbano-Cusio-Ossola.

D Gmeind lyt im Eschetal. Si chunt im Nordweschte fasch bis ad Schwiizer Gränze und im Oschte bis ganz a d Landesgränze zum Kanton Tessin: Do chunt me vo Premia übere Krameggpass – mit m düütsche Name –, wo aber kei guete Fuesswääg drüber goot, id Nochbergmeind Bosco/Gurin. Die iteliänische Nochbergmeinde sind Baceno, Crodo, Pomatt und Montecrestese. 

D Ortsdeil vo Premia heisse *Pioda, Rozzaro, Altoggio, Uriezzo, Crego, Piedilago, Cagiogno, Cristo, Cadarese, San Rocco, Passo, Rivasco* und *Chioso*.

Und uf de Böde am Bärg sind alti Dörfer vo de Walser:
* Saley, Ober- und Undersaley, uf iteliänisch *Salècchio*
* Aager, wo das Dorf gstande isch, isch hütt dr Stausee *Lago di Agàro*
* Opsu, uf iteliänisch *Ausone*
Küblis

**Chüblisch** isch e Gmeind im Bündnerland.

## Geografy
D Gmeind lyt im Prätig. Bim Dorf chunt dr Schanielabach ad Landquart abe. Zu dr Gmeind ghöre d Wyyler *Pläviggin, Prada* und *Tälfsch*. Im Oschte sind d Bärge mit m *Jägglisch Horn* und m *Saaser Calanda*. Und Chüblisch ihet es Chraftwärch, wo vo de *Püntner Chraftwärch* betribe wird.

## Gschicht
S Dorf Chüblisch chunt in ere akten Urkunde vom Joor 1351 s erschte Mol vor.

## Literatur
* 

## Weblinks

* Website vo Chüblisch

## Fuessnoote
Schwäbisches Schreiben

S ** Schwäbisch Schreiba** – des moind wia ma s gschwadsde Schwäbisch en ebbes Gschriebens omsedsd. S Ziel vom Schreiba – au isch s andre Leid sei G'red zuagängle z macha. S Broblem bei älle Schbechschbroocha, daß s koi Fibl (a ABC-Buach) geid. Jede Gegnd, jedr Flecka hd seine Schbroochoigahida.

## Gschichd


Seid oogfähr 200 Dausend  bis 400 Dausend Joor  schwedsad d Menscha, abr erschd seid 5000 Joor geids Schrifda, mid dene ma s Gschwädsde feschdhalda kaa. Drvor hods au scho Läsbars geba. Des warad Zoichnonga, mo Gschichda odr Wensch zoigd hen.
En onsrer Gegend hod s Schreiba bei de Möch aagfanga, mo auf ladeinisch Kronika on Bedbiachr (ab-)gschrieba hend.

## Argumend
Fir s schreiba vom Gschbrochana hods edlich Grend. Wann oinr schreibd, will r dass des bleibd was r said. Des kaa sei Nama sei odr ebbes, mo r Andre wissal lao will odr au wia dr Codex Hammurapi, mo a Rächdsordnong zoigd. Beim Schreiba – wia beim Reda – muaß ma se ibr da Enhald en s Klare komma.

## Forma

Als Forma hend se vrschiedne Forma endwiggld.

### Beischbiel

### Ondrschied
D erschd ond d zwoid Schreibweis senn Forma, mo em 'Schreiben nach Gehör' endschbrecha deanad. S Broblem drbei isch, dass s Ergebnis ondrschiele isch.

D dridd Schreibweis, mid Endrongszoicha, vrlangd, dass dr Läsr dia Zoicha kennd. Beim Schreiba fend mr dia Zoicha mischdns ned älle zsemma en ama Zoichasads.

D vierd Form, d em Internationala Phonetischa Alphabet isch no meh aigschrängd.

S kaa Broblem beim IPA-Zoichasads gebe, weil er ofd auf ama Rechnr ned aazoigd wurd.

### Vorschläg
Weil s koi feschde Schwäbische Schrifd geid, werrad vrschiedne Vorschläg gmachd, mo s Ziel hend 

### Aawendonga
; Oifachr Zoichasads 
Em Schboochadlas vo Bayerisch-Schwoba wurd, wann s Laudschrifd sei sodd

* d Vokallenge durch s Vrdobbla aazoigd: aa, ii. Des isch au bei dr Muettersproch-Gsellschaft  aso.
* „dompfe“ odr „donkle“ 'A'-Laud, mo noch em 'O' gangad, schreibad se **å', 'Å** – aussrhalb vom oifacha Zoichasads
Au d andre Endronga send blos mid Sondraaweisonga wia  megle: 
* mid ama **a**, manchsmol au **e** werrad „Murmellaute“ – Zoicha mo halb vrschwendad – gschrieba.
* o, u, ou em middlara Mond gschbrochne Vokal
* *n*, *m*  – m odr n, mo am End voma Word halb vrschwendad
* *gg* mind, dass s se aahörd wia beim Rogga 

## Guck au
* Schriftdütsch
* Schwäbisch
* Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora

## Nedsadressa
* Wie kann man seinen eigenen Dialekt richtig schreiben?
* Grammatik des Schwäbischen

## Lidradur
* 

## Aamergonga


## Mo s her isch
Meilenstein

E **Meileschtei** isch es Wäägzeiche, wo an ere Hauptstrooss stoot und zeigt, wie wyt ass me vom ene wichtige Zäntraloort wägg isch.

## Gschicht

Dr Name chunt vo de Schteisüüle, wo d Röömer a irne grosse Stroosse durs Rych ufgstellt händ und wo die meischte en Inschrift träge. Do drinn stoot d Distanz zum ene Oort in römische Meile (deils au in Löige) und bi vil Inschrifte au no wär die Strooss het lo mache. Die inträssante Kwelletegscht wärde im Band 17 vom Corpus Inscriptionum Latinarum publiziert.

Es bar röömischi Meileschtei sind im hütige alemannische Gebiet no erhalte, so öppe z Amsoldinge bi Thun, z Baden und z Mumpf im Aargau, z Sitte im Wallis und bi Marthale.

I dr antike Zyt het scho dr König Sargon dr Zwöit vo Assürie im achte Joorhundert vor Chrischtus Schteimarke a de Stroosse vo sym Rych lo ufstelle.

Im 17. Joorhundert het me z Brandeburg Meileschteine ufgstellt, z Sachse im 19. Joorhundert «Poschtsüüle» und au Meileschtei. Au in andere dütsche Länder und z Ängland, z Russland und z Holland het me Wäägsüüle könnt. Dr Kanton Bärn het im 18. Joorhundert i sym grosse Gebiet «Stundesüüle» ufgstelt, wo me gseht wie vil Stunde es z Fuess isch bis uf Bärn.

## Bilder

Roman milestone St Margarethen Austria 201 aC.jpg|e röömische Meileschtei us em Joor 201
Turgi römischer Meilenstein.jpg|dr römisch Meileschtei bi Turgi im Aargau; es isch e Kopy vo dr Süüle, wo hüt im Schwiizerische Landesmuseum z Züri stoot
Geithain 1 Postmeilensaeule Kgl Saechs MS.jpg|Kursächsischi Poschtsüüle und königlich-sächsische Meileschtei 
Stundensteinberp.jpg|Bärner Stundeschtei
Stundenstein Kandersteg.tif| e Stundeschtei bi Kanderstääg


## Lueg au
* Meileschtei bim Projäktmänadschmänt

## Literatur
* Gerold Walser: *Die römischen Straßen in der Schweiz. 1. Teil: Die Meilensteine.* Bern 1967.
* Gerold Walser: *Die römischen Straßen und Meilensteine in Raetien*. Stuttgart 1983.
* Anne Kolb: *Römische Meilensteine: Stand der Forschung und Probleme.* In: Regula Frei-Stolba (Hrsg.): Siedlung und Verkehr im römischen Reich. Römerstrassen zwischen Herrschaftssicherung und Landschaftsprägung. Akten des Kolloquiums zu Ehren von Prof. H. E. Herzig vom 28. und 29. Juni 2001 in Bern. Lang, Bern 2004, ISBN 3-03910-030-0, S. 135–155.
* Berchtold Weber: *Stundensteine im Kanton Bern.* In: *Berner Zeitschrift für Geschichte und Heimatkunde.* Bd. 38 (1976), S. 73–82.
* Hans Ulrich Nuber: *Die Meilensteine des Caracalla aus dem Jahre 212 n. Chr. an der Straße nach (Aquae) Phoebianae/[[Lauingen (Donau)|Faimingen]].* In: Landesarchäologie. Festschrift für Dieter Planck zum 65. Geburtstag, in: Forschungen und Berichte zur Vor- und Frühgeschichte in Baden-Württemberg, 100, 2009, S. 303-326.

## Weblink

## Fuessnoote
Furna GR

**Furnä** isch e Gmeind vom Bündnerland.

## Geografy
Die Gmeind lyt i dr Bündner Regioon Prätig-Tavaa uf dr lingge Syte vom *Furnär Bach*.

S Dorf het es baar uf em Gmeindbann verströiti Hüüsergruppe.

Im Süüde isch s Bärgmassyv vom *Hochwang.*

## Gschicht
S Dorf isch s erschte Mol in ere alten Urkunde vom Joor 1479 gnänt. Es het zum Gricht *Chaschtelsch* ghöört.

Sid em 14. Joorhundert sind-t Walser i das Piet cho.

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo Furnä

## Fuessnoote
Ludwig Fischer (Botaniker)

Dr **Emanuel Friedrich Ludwig Fischer** (* 31. Jänner 1828 z Bärn; † 21. Mai 1907 au dert) isch en Schwyzer Botaniker gsii. Sy botanisch Autorechirzel isch „“

## Lääbe
Dr Ludwig Fischer isch am 31. Jänner 1828 as Suhn vum Boschtdiräkter Gottlieb Ludwig Fischer un Henriette, geboreni von Graffenried, z Bärn uf d Wält chuu. Är isch en Uränkel zum Boschtdiräkter Gottlieb Fischer gsii. Dr Fischer het e Uusbildig zum Abedeeker z Beesge, z Gämf un an dr Universitet Bärn gmacht, wun er 1852 s Staatsexamen abglait het. Derno het er z Jena, z Berlin un z Züri Botanik studiert. Z Züri het er 1852 promoviert. Nocherdani het er sibe Johr as Brivatdozänt an dr Universitet Bärn gwiirkt, bis er 1860 zum Diräkter vum Botanische Gaarte un zum usserordelige Brofässer ernännt woren isch. Zletscht het er in dr Johr 1863 bis 1897 as Ordinarius fir Botanik glehrt.

Anne 1860 het er d Mathilde Berri ghyrote, e Dochter vum Melchior Berri un e Nichte zum Jacob Burckhardt. Am 21. Mai 1907 isch dr Fischer z Bärn im Alter vu 79 Johr gstorbe. Är isch dr Vater vum Eduard Fischer un dr Großvater vum Kurt von Fischer un vum Hermann von Fischer gsii.

## Wiirke
Dr Ludwig Fischer het as lyydeschaftlige Lehrer un as guete Kryptogameforscher gulte, speziäll im fir Alge, Schwimm, Fläächte, Miesch un Faarnchrut. An sym Bstimmigsbuech *Taschenbuch der Flora von Bern* vu 1855 het er in sibe Uflage bis 1903 wytergschafft. Sy Bydrag zue dr Bflanzegeografy, s *Verzeichnis der Phanerogamen und Gefässkryptogamen des Berner-Oberlandes und der Umgebung von Thun* vu 1862, isch 1876 in ere stark uusgwytete Fassig uusechuu.

## Wäärch
* *Beiträge zur Kenntniss der Nostochaceen und Versuch einer natürlichen Eintheilung derselben.* Bern 1853
* *Taschenbuch der flora von Bern. Systematische Übersicht der in der gegend von Bern wildwachsenden und zu öconomischen Zwecken allgemein cultivirten phanerogamischen pflanzen.* Huber & Comp., Bern 1855 
* *Verzeichniss der Phanerogamen und Gefässkryptogamen des Berner-Oberlandes und der Umgebungen von Thun. Zur Orientirung auf botanischen Excursionen.* Verlag der Dalp'schen Buchhandlung, Bern 1862. 128 S.
* *Tabellen zur Bestimmung der wichtigsten Funginunm, Alginun und Muscinun.* Bern 1870. 40 S.
* *Verzeichniss der in Berns Umgebung vorkommenden kryptogamischen Pflanzen. 1. Fortsetzung, Flechten und Nachträge zur Verzeichniss der Mosse.* Bern 1871
* *Nachtrag zum Verzeichniss der Gefässpflanzen des Berner Oberlandes mit Berücksichtigung der Standortsverhältnisse, der horizontalen und vertikalen Verbreitung. Ein Beitrag zur Pflanzengeographie der Schweizeralpen.* In: *Mitteilungen der Naturforschenden Gesellschaft in Bern.* Bern 1882. 17 S.
* *Tabellen zur Bestimmung einer Auswald der wichtigsten und häufigsten vorkommenden Thallophyten und Bryophyten.* Bern 1898. 45 S. 

## Archiv
* Systematisch-Geobotanisches Institut, Bern (Materialie zum Wäärch).

## Literatur
* *Verhandlungen der Schweizer Naturforschenden Gesellschaft 1907.* Teil II, S. IX–XXIV, mit Wäärchverzaichnis
*
Radio SRF Musikwelle

D **Musigwälle** isch es Radioprogramm vo SRF. Es bringt zur Hauptsach “liechti Underhaltigsmusig”, also Stück vo dr Volchsmusig, Schlager, Chanson und vo anderne Musigrichtige, öppen au Stück us Operette. Mit ere Hörerschaft vo öber 400‘000 Lüt pro Tag isch d Musigwälle s drittgröscht Radio i de Dütschschwiz.

Das Programm vom Schwiizer Radio git’s sid 1996 – dozmol under em Name «Musigwälle 531» gstarted. Wil de Landessänder Beromünster im 2008 abgstellt woren isch, hät s Programm dänn «DRS Musigwälle» ghaisse. Im Dezämber 2012 het s Programm, noch grosse Umstrukturierige vo de SRG SSR-Programmaagebot, dr ofiziell Name «Radio SRF Musikwelle» übercho.

Anne 2012 het d Redakzioon vo dr Musigwälle agfange, s ganze Tagesprogramm vo Moderatoore und Moderatorinne lo z leite, wo i dr Mundart rede. So isch druus erscht rächt eis vo dene Radiogfäss worde, wo für s Schwyzerdüütsche bsunders nützlech sind. Es git Gsprööch mit Musiker, wo von irere Kariere und irne Produkzioone rede. Beliebti und tradizionelli Momänt im Programm sind d Sändig *Gratulazioone* am Morge, s *Wunschkonzärt* am Mäntigobig und d *Visite* (s Wunschkonzärt för di Chranke) am Fritignomittag. Die beede Wunschkonzärt chömed au uf Radio SRF 1.

Im Format *WortSchatz* im Morgeprogramm bringe d Radiolüüt überraschendi, mängmol luschtigi, mängmol bsinlechi Sache, und öppen au Interview mit Schriftsteller, wo öppis us irem Wärch vorträge. D Musigwälle bringt churzi Reportage über Tieläkt und über s Bruuchtum vo dr Schwiiz.

E längi Reie vo Mundartsändige isch dr Schwiizer Saagewält gwidmet. Immer am Donschtig chunt öpper us ere Landesgägend im Tieläkt vo dört cho Saage verzelle. Nume es bar Bischpiil: D Marietta Kobald vo Fidärisch het im Juli und im Nofämber 2017 Prätiger Saage vorgläse, am 21. Februar 2018 isch es d Nidwaldnerin Marie Odermatt-Lussy gsi, wo Gschichten us irem Kanton brocht het, am 4. Juni 2018 isch es Porträä vo dr Loretta Federspiel cho, wo Saage vom Liechteschteinische vortreit het, am 28. Augschte 2018 het dr Andreas Weissen vo Brig Saagen us em Wallis brocht und am 7. Septämber 2018 d Ruth Lederer Gschichte usem Sarganserland.

## Weblink
* Website vo dr Musigwälle

## Fuessnoote
Musikwelle

**Musigwälle** bedüütet:

* Musikwelle Süd, e private Radiosänder
* Radio SRF Musikwelle es Radioprogramm vo Schwizer Radio und Färnseh
GC Unihockey

**GC Unihockey** isch en Schwiizer Unihockeyverein us de Stadt Züri, wo i de höchschte Schwiizer Liga, de Nationalliga A spillt.

## Gschicht
GC Unihockey isch im März 2002 duur e Fusion vo de Clubs UHC Cosmic Züri, UHC Züri und de Züri Lakers gründet worde. Demit de Verein d'Uflage vo Swiss Unihockey het chönne erfülle, hend d'Züri Lakers denach no mit em polysportive Verein GC fusioniert.

Nach de Aameldig im Jaar 2002 isch de Verein für d'Saison 2002/03 spiilberechtigt worde. Sowohl die erschti Mannschaft vo de Herre wi au die vo de Dame hend i de erschte Saison chönne i de Nationalliga A spiile. Zersch het de Verein nur e provisorische Spiillizenz vo de Liga-Lizenzkommision übercho. Nachdem er het chönne ufzeige, dass all Lizenzuflage erfüllt sind, het Swiss Unihockey di definitiv Lizenz für GC Unihockey bestätigt.

2011 und 2014 het GC de Schwiizer Unihockey Cup gunne.2015/16 isch GC Unihockey zum erschte Mal Schwiizermeischter worde. Ei Saison später hett GC Unihockey mit emene 8:7-Sieg geg de HC Rychenberg Winterthur sin dritte Cuptitel chönne fiire.I de Saison 2017/18 het GC de Cupfinal geg de SV Wiler-Ersige verlore und isch im Playoff-Halbfinal am spätere Meischter Floorball Köniz gscheiteret.

## Kader 2016/17

## Trainer

* 2002–2003 Christian Kradolfer
* 2003–2006 Peter Düggeli
* 2006–2008 Patrick Pons
* 2008–2010 Patrick Berwert
* 2010–2013 Magnus Svensson
* 2013–jetzt Luan Misini

## Ehemaligi Spiiler

* Niklas Jihde
* Kim Nilsson
* Henrik Lohrendal
* Radim Cepek
* Ales Jakubek
* Alexander Bodén
* Peter Runnestig
* Lauri Kapanen
* Hannu Kohonen
* Michel Kamerer
* Sami Kuronen
* Thomas Jonsson
* Otto Moilanen
* Patrick Lundström
* Karl Nilsson
* Alfred Daniels
* Matthias Steinholz
* Mark Wolf

* Patrick Bachmann
* Michael Walthard
* Andi Helbling
* Urs Helbling
* Christoph Riedel
* Matthias Ogg
* Franco Battaglia
* Lukas Angst
* Rinaldo Walser
* Beni Cernela
* Lulzim Kamaj
* René Jaunin
* Beat Bruderer
* Loyan Osman

## Erfölg

* Schwiizer Cup: 2011, 2014, 2017 und 2022.
* Schwiizer Meischter: 2016 und 2022.

## Weblinks

* Website

## Einzelnachwiis
Tunet IBK

De **Tunet Innebandyklubb** (Tunet IBK oder numme Tunet) isch eine vo de gröschte Unihockeyverein vo Norwege.

## Gschicht
De Verein isch am 13. Februar 1991 vo de Familie Finstad gründet worde, will zu dere Ziit all Ortsname i de Umgebig scho vo andere Unihockeyverein bruucht worde sind, isch er nachemene alte Baum wo vorem Haus gschtande isch benännt worde.

I de erschte Jaar nachde Gründig isch de Verein nur mit Erwachseneteams id Saison gstartet, ersch 1995 isch es Juniore- und 1998 denn au es Juniorinneteam dezue cho.

Hüt het de Verein guet 20 Mannschafte. I de Saison 2017/2018 het Tunet als erschte Verein i Norwege i vier Kategorie i einer Saison de Norwegisch Meischtertitel chönne günne, nämmli bi de Elite Dame, de U15- und U17-Meitli und de U15-Buebe.

## Erfolg

### Dame

* 5&nbsp;× Seriemeischter (1995/1996, 1999/2000, 2008/2009, 2009/2010 und 2016/2017)
* 9&nbsp;× Gold im NM-Final (1994/1995, 1995/1996, 1999/2000, 2004/2005, 2005/2006, 2008/2009, 2009/2010, 2016/2017 und 2017/2018)
* 9&nbsp;× Silber im NM-Final (1997/1998, 1998/1999, 2000/2001, 2001/2002, 2002/2003, 2003/2004, 2007/2008, 2014/2015 und 2015/2016)
* 2&nbsp;× Silber im EuroFloorball Cup (2013 und 2014)

### Herre

* 3&nbsp;× Seriemeischter (1997/1998, 1998/1999 und 2009/2010)
* 4&nbsp;× Gold im NM-Final (1998/1999, 2001/2002 und 2009/2010)
* 3&nbsp;× Silber im NM-Final (1994/1995, 1995/1996 und 1996/1997)

## Referenze
Basshunter

Dr **Basshunter** (* 22. Dezämber 1984 z Halmstad; birgerlig **Jonas Erik Altberg**) isch e schwedische Sänger, Musikproduzent un DJ.

## Diskografii
### Studioalbe
* *The Bassmachine* (2004)
* *LOL <(^^,)>* (2006)
* *Now You’re Gone – The Album* (2008)
* *Bass Generation* (2009)
* *Calling Time* (2013)

### Kompilatione
* *The Old Shit* (2006)
* *The Early Bedroom Sessions* (2012)

### Single
* *Welcome to Rainbow* (2006)
* *Boten Anna* (2006)
* *Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA (2006)
* *Jingle Bells* (2006)
* *Vifta med händerna* (2006)
* *Now You’re Gone* (2007)
* *Please Don’t Go* (2008)
* *All I Ever Wanted* (2008)
* *Angel in the Night* (2008)
* *Russia Privjet (Hardlanger Remix)* (2008)
* *I Miss You* (2008)
* *Walk on Water* (2009)
* *Al final* (2009)
* *Every Morning* (2009)
* *I Promised Myself* (2009)
* *Saturday* (2010)
* *Fest i hela huset* (2011)
* *Northern Light* (2012)
* *Dream on the Dancefloor* (2012)
* *Crash & Burn* (2013)
* *Calling Time* (2013)
* *Elinor* (2013)
* *Masterpiece* (2018)
* *Home* (2019)
* *Angels Ain't Listening* (2020)
* *Life Speaks to Me* (2021)
* *End the Lies* <small>(& Alien Cut)</small> (2022)
* *Ingen kan slå (Boten Anna)* <small>(x Victor Leksell)</small> (2023)

== Uuszeichnige ==
;Grammis
* 2006: Auszeichnung in dr Kategorii Årets bästa ringsignal für „[[Boten Anna]]“

;Rockbjörnen
* 2006: Nominierung in dr Kategorii Årets svenska låt für „Boten Anna“
* 2006: Nominierung in dr Kategorii Årets svenska nykomling

;Eurodanceweb Award
* 2006: Auszeichnung für „Boten Anna“

;NRJ Radio Award
* 2007: Auszeichnung

;European Border Breakers Award
* 2008: Auszeichnung für *LOL *

;Eska Music Award
* 2008: Auszeichnung in dr Kategorii Radioaktywny hit roku Era für „Now You're Gone“

;BT Digital Music Award
* 2008: Nominierung in dr Kategorii Best Electronic Artist or DJ
* 2008: Nominierung in dr Kategorii Breakthrough Artist of the Year

;MTV Europe Music Award
* 2008: Nominierung in dr Kategorii Best New Act
* 2008: Nominierung in dr Kategorii Most Addictive Track für „Now You're Gone“

;The Record of the Year
* 2008: Nominierung für „Now You're Gone“

;World Music Award
* 2008: Auszeichnung in dr Kategorii World's Best Selling Swedish Artist

;Scandipop Award
* 2009: Auszeichnung in dr Kategorii Best Male

;International Dance Music Award
* 2009: Nominierung in dr Kategorii Best HiNRG/Euro Track für „Every Morning“

;Scandipop Award
* 2010: Nominierung in dr Kategorii Best Male Single für „Saturday“

== Weblink ==

* [https://basshunter.se Offizielle Websyte] (*ängl.'')

## Fueßnote
Schweizerischer Alpwirtschaftlicher Verband

Dr **Schwiizerisch Alpwirtschaftlich Verband** (SAV) – uf Französisch *Société Suisse d’économie alpestre,* und uf Itliänisch *Società svizzera d’economia alpestre* – isch e Schwiizer Organisazioon vo dr Landwirtschaftspolitik.

## Gschicht
Dr SAV isch organisiert als Verein. Er isch anne 1863 z Olte gründet worde und het denn und no bis as Ändi vom 20. Joorhundert dr Name *Schwiizerische Alpwirtschaftliche Verein* gha.

Wo d Fachlüüt vo dr Agrarwirtschaft gmerkt händ, ass i dr Schwiiz im 19. Joorhundert d Landwirtschaft im Taal vo dr Politik meh gförderet wird als die auf den Alpe, und au, ass d Sümmerig uf teil Alpe nid psunders guet organisiert isch, het me dä gsamtschwiizerisch Verein gründet, zum de Puure z hälfe und au i dr Politik d Sach vo dr Bärglandwirtschaft besser z verträtte. Es sind dozmol grundlegendi Schrifte usgschaffet worde zu däm Berych vo dr Landwirtschaft, so wie öppe die, wo dr ETH-Profässer Elias Landolt anne 1862 über d Bärgwälder und d Alpe gschribe het.

D Iniziante für d Gründig vom SAV sind dr Joseph Schild us em Kanton Soledurn und dr Bärner Rudolf Schatzmann gsi.

1864 isch die erschti Alpstatistik usecho, wo dr SAV agfange und zäme mit em Eidgenössische Statistische Büro fertig gmacht het.

S Büro vom Verband isch hüt z Bärn.

## Sekzioone
Dr SAV het Sekzioone i dene Kantöön:
* Apezäll Inneroode
* Apezäll usseroode
* Bärn
* Friburg
* Glarus
* Graubünde
* Jura
* Luzärn
* Nidwalde
* Obwalde
* Sanggalle
* Uri
* Tessin
* Wallis

## Weblink
* Website vom Schwiizerischen Alpwirtschaftliche Verband
* Alporama vo dr Schwiizerischen Arbetsgmeinschaft für d Bärggebiet
Peter Theophil Bühler

Dr **Peter Theophil Bühler** (* 27. Jänner 1841 z Igis; † 29. Jänner 1913 z Chur), isch e Landwirtschafts- und Vrcheerspolitiker usem Bündnerland gsi.

## s Läbe
Dr Peter Theophil Bühler isch dr Soon vom Pfaarer Christian Bühler gsi. Er het d Kantonsschuel z Chur und s Pädagogium z Basel psuecht und drno a dr Uni Basel und z Heidelbärg d Rächtswüsseschaft studiert.

Nach em Studium het dr Bühler als Advokat und Grosspuur z Fiderisch gläbt. Er het d Margreth Greutert us däm Dorf ghürootet.

## Politik
Är isch bi dr liberaale Partei und vo 1873 mit churze Underbrüüch bis 1895 im Bündner Grosse Root gsi. Sibemol het er dä als Standespresidänt gleitet.

Zwüschedure isch dr Bühler vo 1878 bis 1879 und den wider 1894 bis 1900 im Chlyne Root vom Kanton Graubünde gsi, und vo 1883 bis 1902 isch er au Nationalroot gsi.

Derzue het er als Kantonsrichter g’amptet, er het vo 1902 a als Sekretäär vo dr SBB z Sanggalle gschaffet, und er isch au Presidänt vom Schwiizerischen Alpwirtschaftliche Veräin worde.

## Literatur
* Peter Metz: *Geschichte des Kantons Graubünden.* Band 2: 1848–1914. Calven-Verlag, Chur 1989, ISBN 3-9052-6102-2, S. 412.

## Weblink
*
Andrea Rosius à Porta

Dr **Andrea Rosius à Porta** (dauft am 16. Nofämber 1754 z Fiderisch; † 10. Augschte 1838 z Ftan) isch e refermierte Schwiizer Theoloog, Schriftsteller und Lehrer gsi.

## s Lääbe
Dr Andrea Rosius à Porta isch dr Soon vom Johann Rosius à Porta und vo dr Anna Bonorand gsi; er isch z Fiderisch im Prättigä uf d Wält choo. Wo sini Familie es bar Joor spöter uf Zuoz gangen isch, het er dört d Schuel psuecht.

Anne 1776 isch er i die evangelisch-rätischi Synode ufgnoo worde. Er het als Lehrer im Schloss Marschlins gschaffet, isch denn Huuslehrer und Bündner Fäldprediger worde und es bar Joor lang z Frankryych gsi. Öppe 1792 isch er uf Ftan cho und dört Pfaarer worde. 1793 het dr Andrea Rosius à Porta z Ftan d Privatschuel *Inschtitut à Porta* ggründet, wo hüt s Hochalpyne Inschtitut Ftan isch. Bis 1829 het dr à Porta die Schuel sälber gleitet. Am 10. Augschte 1838 isch er z Ftan gstoorbe.

## Rätoromanischi Schrifte
Dr Andrea Rosius à Porta het es bar Büecher uf Romanisch gschribe:

* *Conversatiun tra ün stüdent nell'Engiadina bassa sopra'l stylo velg e nouf,* 1793
* *Reflexiuns cristianas sopra L'incenidi da Ftan arriva la not del 15/26 avril 1794, *1795
* *Il magister amiaivel chi muossa als infants a lear e ad incler quai ch'els lean,* 1818 (trukt z Luzäin)

## Weblink
*
Gujan

**Gujan** isch dr Naame vo dene Persoone:

* Johannes Gujan († 1680), Pfarrer und Schuelmeischter vo Fiderisch und Luzäin und Dekan vom Zäägrichtebund
* Andreas Gujan (1641–1689), Dokter
* Jakob Gujan (1635–1681), Pfarrer im Rhywald
* Ambrosius Gujan (1653–1713 ?), Pfarrer z Fiderisch
* Johannes Gujan (1668–1748), Pfarrer im Rhywald
* Peter Ulrich Gujan (1842–1915), Pfarrer z Chüblisch
* Walter Ulrich Gujan († 1911), Historiker und Geograf

## Weblink
Lucius Pol

Dr **Lucius Pol** (* 28. März 1754 z St. Moritz; † 2. Februar 1828 z Fideris) isch e refermierte Pfaarer und e Naturwüsseschaftler us dr Schwiiz gsi.

Dr Lucius Pol isch dr Soon vom Schuemacher Jan Tamin Pol und vo däm sinere Frou Anne gsi. Er isch z Sankt Moritz im Engadin uf d Wält cho und z La Punt id Schuel ggange. Z Neuwied het er e theoloogischi Usbildig übercho, und drno het er im Bündnerland chöne als Geistliche schaffe. Er isch z Schuders, sid 1776 z Luzein und 1780 z Fläsch Pfaarer gsi. I dr Zyt vo dr Helvetik isch dr Pol so wie au es bar anderi Püntner Pfäärer vo de Öschtryycher gfange gnoo und uf Innsbruck procht worde.

Wo dr Pol wider frei cho isch, het er  1803 z Malix und 1804 wider z Luzein und sid 1823 z Fideris als Dorfpfaarer gwürkt.

Scho 1778 het dr Pol sech mit praktische Frooge vo dr Wirtschaft afo beschäftige, won er ghulfe het d *Gsellschaft vo de landwirtschaftleche Fründ* z gründe. Anne 1785 isch sini Abhandlig *Ueber die Käsebereitung: Fragmente, aus Erfahrungen und Auszügen meistens aus dem Prodomo dell'Abate Gerolamo Ottolini […]* usechoo. Z Innsbruck het er sech i de Naturwüsseschafte wyterbildet, und zrugg i dr Heimet isch er eine vo dene gsi, wo als Pionier d Natur vo de Bündner Bärge isch go aluege. 1807 het er s Wärch *Unmaßgeblicher Vorschlag zu einer Revision der Synodalordnungen und des Kirchenwesens* gschribe. 

Z Fideris isch er am 2. Februar 1828 mit 74 Joor gstoorbe.

## Literatur
*
Rätikon

Dr **Rätikon** isch e Bärggruppe vo den Oschtalpe. Er stoot uf de Piet vo Öschtrych, Liechteschtei und dr Schwiiz.

Numen im Südoschte hangt die Bärgwält mit em ene anderen Alpemassyv zäme, mit dr *Silvrettagruppe.* Uf de andere Syyten sind rings umme Rätikon grossi Tääler: Im Weschte s Bündner Rhintl und im Nordweschte s Sanggaller Rhintl, im Süüde lyt s Prättigä, und uf dr Nordoschtsyte sind es par Vorarlbärger Tääler mit em Montafon und em Walgau.

Vom Rhintl bis ad Silvretta het dr Rätikon die grössere Bärgstöck und Gipfel:
* Drüü Schwöschtere
* Alpspitz (mit em Bärgwääg Fürschtesteig)
* Naafkopf-Falknis-Kette
* Galinachopf und Ochsechopf
* Falknis
* Fundelchopf
* Panüelerchopf
* Schesaplana / Alpschtei
* Brandner Mittagspitz
* Sassaunagroot
* Chirchlispitz
* Druseflue
* Sulzflue
* Schijeflue
* Schoofbärg
* Sarotlagroot
* Madrisa

Im Rätikon het’s es par Bärghüüser vom Schwiizer Alpeklub, vom Düütsche Alpeveräin, vom Öschtrychischen Alpeveräin, vo de Naturfründ Öschtrych und em Liechteschteiner Alpeveräin:
* d Douglasshütte
* d Fäldkircherhütte
* s Huus Matschwitz
* d Heinrich-Hueter-Hütte
* d Lindauer Hütte
* d Madrisahütte
* d Mannheimer Hütte
* d Oberzalimhütte
* d Sarotlahütte
* s Schwoobehuus uf der Tschengla
* d Tilisunahütte
* d Totalphütte
* s Bärghuus Gamperdona
* d Gafadurahütte
* d Pfälzerhütte
* d Enderlinhütte
* d Schesaplanahütte
* d Carschinahütte
* s Bärghuus Sulzflue
* s Bärghuus Alperösli

Dure Rätikon laufe divärsi Wanderwääg, öppe 
* dr root Wääg vo dr *Via Alpina*
* dr Grüen Wääg vo dr *Via alpina*
* d *Rätikontuur
* dr Prättiger Höhewääg
* dr Grooss [[Walser|Walserwääg]] und dr Bündner Walserwääg

Gäbegi Lücke zum dur s Pirg duregoo sind öppe:
* s Barthümeljoch
* s Cavelljoch
* Schwiizertoor
* dr Gruobepass
* dr Sarotlapass
* S Sankt Antönier- oder Gargällerjoch
* s Schlappynerjoch

D Bärge vom Rätikon sind vor allem us [[Kalkgestein|Chalchgschtei]]. 

== Literatur ==
* Manfred Hunziker: *Ringelspitz/Arosa/Rätikon, Alpine Touren/Bündner Alpen*, Verlag des SAC 2010, ISBN 978-3-85902-313-0
* Paul Meinherz: *Clubführer Bündner Alpen 7: Rätikon*, Verlag des SAC
* Walther Flaig: *Alpenvereinsführer Rätikon*, Bergverlag Rudolf Rother, München
* Rudolf Mayerhofer. *Alpenvereinsführer Rätikon*, Bergverlag Rother GmbH, München. ISBN 978-3-7633-1098-2
* Hermann Braendle: *Rätikon Reader. Bergwandern im Rätikon''. Bucher Verlag Hohenems Wien, 2009, ISBN 978-3-902679-15-4

## Weblink

* Österreich-Lexikon: "Rätikon"
* Prättigau Tourismus
Fanny Oschwald

D **Fanny Oschwald**, wo am 30. Nofämber anne 1840 z Länzbrg uf d Wält cho und am 24. Augschte 1918 z Basel gstorben isch, isch e Schwiizer Autorin gsi.

Si isch d Dochter vom Johann Rudolf Ringier vo Länzbrg gsi und het dr Vorname *Victoria Francisca* übercho; me het ere aber gly eifach d *Fanny* gseit, und bi däm Näme isch si sälber au blibe. Nach dr Schuelzyt z Länzbrg isch d Fanny Ringier uf Stuegert is Katharineschtift wyter go lehre. 1863 het si dr Gschäftsmaa Theodor Oschwald ghürootet.

D Fanny und dr Theodor Oschwald händ zwöi Chind gha, und si händ drno au no d Chind vom Brueder zue sech gnoo, wo früh gstorben isch. S einte isch d Martha Ringier gsi, wo spöter au e Mundartdichtere ggä het.

D Fanny Oschwald het gärn Theater gspilt, und si het sälber au Theaterstück gschribe, wo im Aargau dozmol mit vil Erfolg ufgfüert worde sind. E Deil vo dene Stück und es par Gschichte het si i dr Länzbrger Mundart gschribe.

D Martha Ringier het d Läbensgschicht vo dr Fanny Oschwald, irere zwöite Muetter, zämegfasst für d Nöiusgaab vom Wärch *Alti Liebi* anne 1942.

## Wärch
* *Fest-Spiel zur Bundes-Feier in Lenzburg,* 1891
* *Lasst hören aus alter Zeit,* 1895
* *Aller Gattig Lüt,* 1897
* *Strubi Zyte,* 1904
* *Alti Liebi,* 1919

## Literatur
Oschwald

**Oschwald** isch dr Name vo dene Lüüt:

* Ambros Oschwald (1801–1873), düütsche Prieschter
* Erika Oschwald (1868–1944), düütschi Operesängerin, vo ledig: Erika Wedekind
* Fanny Oschwald (1830–1918), Schwiizer Schriftstellerin
* Hanspeter Oschwald (1943–2015), düütsche Journalist und Sachbuechautor
Montserrat Caballé

D **María de Montserrat Bibiana Concepción Caballé i Folch** [] (* 12. April 1933 z Barcelona; † 6. Oktober 2018 au dert) isch e spanischi Operesängeri (Sopran) gsii. Si het as aini vu dr wichtigschte Operesängerne gulte un mit iber 4000 Ufdritt as letschti großi Operediva.

## Lääbe
D Caballé het z Barcelona un z Mailand Gsang studiert un 1956 am Theater Basel as Mimi in *La Bohème* vum in Puccini debütiert. Derzue het si am Theater z Saarbrücken gsunge. Vu 1959 bis 1962 isch si am Theater der Freien Hansestadt Bremen engaschiert gsii. Anne 1965 isch si fir d Marilyn Horne in ere konzertante Uffierig vu s Donizettis Opere *Lucrezia Borgia* in dr Carnegie Hall yygsprunge un het s Publikum begaischteret. Im nämlige Johr et si an dr Metropolitan Opera z New York as Margarethe in s Gounods *Faust* debütiert, doderdur isch si international bekannt wore. Mer het d Caballé vylmol as Gascht bi Feschtspiil chenne here (u.&nbsp;a. z Glyndebourne), syter anne 1971 isch si au regelmäßig an dr Hamburgische Staatsoper ufdrätte. Derzue isch si vylmol as Kunzärtsängeri ufdrätte.

Schwärpinkt vu ihrem umfangryche Repertoires hän vor allem d Opere vum Rossini, em Donizetti un em Bellini bildet, aber au vum Verdi un em Puccini. Merkmol vu ihre lyrische Stimm sin sinnligi Scheeni un e usserordeli Piano.

Anne 1987 het si zäme mit em Rocksänger Freddie Mercury s Lied *Barcelona* ufgnuu, wu 1992 zue dr Olympische Summerspiil wider vereffetligt woren isch un e große Erfolg woren isch.

Anne 1997 het dr Mike Moran ihre Album *Friends For Life* produziert, wu Duett mit dr Caballé un verschidene Sänger druf het, u.&nbsp;a. Bruce Dickinson, Johnny Hallyday, Johnny Logan, Gino Vannelli un Helmut Lotti.

Anne 1998 isch d Caballé mit eme Bambi uuszaichnet wore, 2007 het si dr Musikbyys Echo Klassik fir ihre Lääbeswärch iberchuu.

Am 1. April 2007 isch d Montserrat Caballé no 18 Johr zum erschte Mol wider uf dr Bihni vu dr Wiener Staatsopere ufdrätte. An dr Syte vu dr Natalie Dessay, em Juan Diego Flórez un dr Janina Baechle het si d Party vu dr Duchesse de Crakentorp in s Donizettis *La fille du régiment* (*Die Regimentstochter*) in ere Koproduktion vu dr Wiener Staatsopere, em Royal Opera House Covent Garden un dr Metropolitan Opera New York gee. Drotz ihrem hoche Alter isch si no im Juni 2018 z Kiew ufdrätte.

Am 6. Oktober 2018 isch d Caballé im Alter vu 85 Johr gstorbe.
 

## Repertoire

## Heerbyschpel
* 

## Weblink

* 
* 
* D Montserrat Caballé singt s Duett us em vierte Akt vu ''Don Carlos'' mit em Jaume Aragall uf YouTube
* www.caballe.de
* Montserrat Caballé (weberclaudia.de)

## Fueßnote