open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Numa Droz

De **Numa Droz** (* 27. Januar 1844 z La Chaux-de-Fonds; † 15. Dezember 1899 z Bern), vo La Chaux-de-Fonds, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Nach Abschluss vo dr Volksschuel hät er e Lehr als Graveur aagfange, hät i siinere Freiziit di alte Schprache schtudiert, isch 1860 Lehrer anere Pension worde, 1864 Redakter vom *National Suisse* in La Chaux-de-Fonds worde, 1869 Abgeordnete im Grosse Rat vom Kanton, 1871 Mitgliid vom Schtaatsrat und Erziehigsdirekter und 1872 Abgeordnete vo Neueburg im Schtänderat, wo ihn 1875 zu siim Präsident gwählt hät, worauf ihn d Bundesversammlig no i der gliiche Session am 18. Dezember in Bundesrat beruefe hät. 

Am 31. Dezember 1892 hät er siis Amt übergeeh, nachdem er am 18. Dezember siin Rücktritt erchlärt hät. 
Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1876-1878: Departement vom Innere
* 1879-1880: Handels- und Landwirtschaftsdepartement
* 1881: Politischs Departement
* 1882-1886: Handels- und Landwirtschaftsdepartement
* 1887: Politischs Departement
* 1888-1892: Departement vom Üssere

Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1881 und 1887 und Vizepräsident im Jahr 1886.

## Literatur
* Paul Widmer, *Schweizer Aussenpolitik und Diplomatie von Pictet de Rochemont bis Edouard Brunner*. Zürich, ISBN 978-3-03823-632-0 (2. nachgeführte Auflage 2014)
* 

## Weblink
*
Karl Schenk

De **Johann Karl** (au: **Carl**) **Emmanuel Schenk** (* 1. Dezember 1823 z Bern; † 18. Juli 1895 au z Bern) isch reformierte Pfarrer und Schwiizer Bundesrat gsii.

Er isch als Sohn vom us Signau im Emmital schtammende Mechanikus Christian Schenk uf d Wält cho. Mit elf Jahre isch er Vollwaise gsii und hät siini Jugend imene Internat z Korntal (Württeberg) verbracht.

Bald hät er wiiti Wanderige undernaah, u.&nbsp;a. bis uf Venedig, wo siin Brüeder als Güüsser gschaffet hät. Vo 1839 bis 1842 hät er s Gymnasium in Bern bsuecht, und hät denaa es Theologiischtudium aagfange, wo er bereits mit 22 Jahre abschlüüsse hät chönne. 1845 isch er Vikar und schpäter Pfarrer z Schüpfe worde, wo er 1848 d Elise Kähr ghüüratet hät. Si hät ihm nün Chind gschenkt, vo dene sind zwei als Chliichind gschtorbe.

Scho während siiner Schtudenteziit hät er sich mit em radikale Liberalismus aagfründet und hät sich au als Pfarrer dazue bekännt. Er hät sich vor allem i dr Sozial- und Schuelpolitik engagiert. Mit 32 Jahre isch er als Nachfolger vom Jakob Stämpfli in Berner Regierigsrat gwählt worde. Am 12. Dezember 1863 isch er widerum ihm siin Nachfolger im Bundesrat worde und isch in dem Amt blibe bis zu siim Tod. Während der Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:

* 1865: Departement vom Innere
* 1865: Politischs Departement
* 1866-1870: Departement vom Innere
* 1871: Politischs Departement
* 1872: Departement vom Innere
* 1872: Finanzdepartement
* 1873: Departement vom Innere
* 1874: Politischs Departement
* 1875-1877: Iisebahn- und Handelsdepartement
* 1878: Politischs Departement
* 1879-1884: Departement vom Innere
* 1885: Politischs Departement
* 1886-1895: Departement vom Innere

Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1865, 1871, 1874, 1878, 1885 und 1893 und Vizepräsident i de Jahre 1864, 1870, 1873, 1877, 1884 und 1892.

De Schenk hät wesentlich zur Überwindig vo dr Finanzkrise biitreit, wo dur de Bau vom Gotthardtunnel entschtande isch, hät d Alkoholgesetzgebig reguliert, hät d Induschtrie gförderet, hät sich mit dr Arbeiterfraag befasst und hät sich für d Kultur iigsetzt. Uf siini Initiative hii sind s Schwizerische Landesmuseum und die Schwizerischi Landesbibliothek entschtande. E Misserfolg hät er erlebt, won er brobiert het, s Schuelwese national z vereinheitliche.

Au als Bundesrat isch de Schenk en begeischterte Wanderer blibe. Wo er eimal mit siine Söhn z Fuess vom Genfersee uf Marseille greist isch, isch er wege Landschtriicherei verhaftet worde und isch erscht dänn wider frei choo, wo er em beschämte Präfekt siin Diplomateuuswiis zeigt hät.

Wo er eme taubschtumme Bettler es Almose hät welle geeh, isch er am 8. Juli 1895 us ere offene Kutsche gschtürzt und hät debii e so schweri Hirnerschütterig erlitte, dass er nümme zum Bewusstsii choo isch und zeh Tag schpäter gschtorbe isch.

De Schenk isch de Bundesrat mit der längschte Amtduur. Er isch insgsamt 31 Jahr im Amt gsii.

## Literatur
* 
*     
* 
* 

## Weblink
* Biografii vom Schenk uf dr Websiite vo dr FDP Signau
Jakob Stämpfli

De **Jakob Stämpfli** (* 23. Februar 1820 z Janzehuus bi Wengi, Amt Büre; † 15. Mai 1879 z Bern), isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Er hät a dr Universität Bern Rechtswüsseschafte schtudiert, isch 1843 Advokat worde und isch 1845 als Redakter dr *Berner Ziitig* biiträte, em Organ vo dr radikale Partei, in Opposition zu dr damals herrschende gmässigt liberale Fraktion. Im uf siini Initiative hii iiberuefene Verfassigsrat hät er nebed em Ulrich Ochsenbein d Hauptschtimm gfüehrt. Im Juli 1846 in Berner Regierigsrat beruefe, hät er d Leitig vo de Finanze übernaah und hät di direkti Beschtüürig, d Uufhebig vo allne Feudallaschten und d Zentralisation vom Armewese iigfüehrt. 1849 isch er Regierigspräsident worde, isch dänn aber 1850 bim Schturz vo dr radikale Partei is Privatlebe zruggträte. 

1849 vo siim Kanton in schwiizerische Schtänderat und 1850 in Nationalrat gwählt, de 1851 und 1854 präsidiert, isch er, nachdem er grad erscht infolg vo dr Fusion vo de beide bernische Parteie wider i d Regierig vom Kanton träte isch, am 6. Dezember 1854 a Schtell vom Ochsenbein in Bundesrat beruefe. 

Bis zu siinere Amtsübergaab am 31. Dezember 1863 isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1855: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1856: Politischs Departement
* 1857-1858: Finanzdepartement
* 1859: Politischs Departement
* 1860-1861: Militärdepartement
* 1862: Politischs Departement
* 1863: Militärdepartement

Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1856, 1859 und 1862 und Vizepräsident i de Jahre 1855, 1858 und 1861.

De Stämpfli isch usserordentlich populär gsii dur siini klari Haltig i de Konflikt mit Preusse nach dr Niderschlagig vom royalistische Putsch im Neuenburg vo 1856 und mit Frankriich nach dem siinere Übernaahm vo Savoye im Jahr 1860 und dur siini vergeblich Forderig nach Bau und Rückchauf vo de Iisebahne dur de Schtaat. 

Nach siim Uusscheide us em Bundesrat isch er vo 1865 bis 1878 Präsident vo dr sogenannte *Eidgenössische Bank* gsii, dr Vorläuferin vo dr Schwiizerische Nationalbank. 1872 isch er vom Bundesrat zum Mitgliid vom internationale Schiedsgricht i dr Alabamafrage ernännt worde.

De Stämpfli isch dr Schwiegersohn vom Wilhelm Snell. Er isch uf em Berner Bremgartefridhof begrabe, doch siis Grab isch inzwüsche uufghobe.

## Literatur
* 
* Edgar Bonjour: *Jakob Stämpfli*, 1938. Aus: *Grosse Schweizer.*

## Weblink
* 
*
(15) Eunomia

D' **(15) Eunomia** isch e Asteroid vum Hauptgürtel, wo am 29. Juli 1851 vum Annibale de Gasparis as fuffzehnter Asteroid entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Eunomia, eini vu dr Hore gnennte Döchter vum Zeus un vu dr Themis us dr grichische Mythologi

D'Eunomia beweggt sich ime Abstand vu 2,1544 (Perihel) bis 3,1358 (Aphel) astronomische Eiheite, in 4,3 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch um 11,7454° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1855.

Mit eme Durmesser vu öppe 272 Kilometer ghört Eunomia zue dr grosse Asteroide vum Hauptgürtel.
Si besitzt e fer e S-Klasse-Asteroid typischi, relativ helli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,155 (was dr helle Regione uffem Erdmo entspricht). Während dr Opposition erreicht d'Eunomia e Helligkeit vu 10,2 mag.
In 6 Stunde un 5 Minüte rotiert si um die eige Ax.

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide''

## Aspekte
Johann Jakob Scherer

De **Johann Jakob Scherer** (* 10. November 1825 z Schönebärg; † 23. Dezember 1878 z Winterthur) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Er isch 1866 Regierigsrot vo Züri und 1969 Nationalrot worde.
Er isch am 12. Juli 1872 in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt verschtorbe. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1872: Finanzdepartement
* 1873: Finanz- und Zolldepartement
* 1873-1874: Iisebahn- und Handelsdepartement
* 1875: Politischs Departement
* 1876-1878: Militärdepartement

Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1875.

Als eine vo de wenige Bundesröt hett er diräkti Kriegserfahrig gha: So hett er mit de Zürcher Truppe am Sonderbundskrieg als Korporal vor Kavalleri kämpft. Bim dütsch-französische Krieg isch er bir Wahl zum Schwiizer General nume knapp em Hans Herzog unterläge.

## Literatur
* 

## Weblink
Jakob Dubs

De **Jakob Dubs** (* 26. Juli 1822 z Affoltern am Albis; † 13. Januar 1879 z Losann) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Er isch am 26. Juli 1822 z Affoltern am Albis i d Familie vomene Metzger uf d Wält cho. Er hät s Gymnasium in Züri bsuecht und dänn Recht in Bern schtudiert. Scho früeh hät er sich i dr Politik betätiget, hät a de Freischarezüüg und am Sonderbundchrieg aktiv teilgnaah.

De Jakob Dubs hät d Underschtützig vom Alfred Escher ghaa. 1847 hät mer ihn in Zürcher Grosse Rat gwählt, 1849 in Nationalrat, 1854 in Zürcher Regierigsrat und in Schtänderat.  

Am 30. Juli 1861 isch de Jakob Dubs vo dr Bundesversammlig im Erschte Wahlgang in Bundesrat gwählt worde.

De Dubs hät sich für e Revision vo dr Bundesverfassig iigsetzt, isch aber schliesslich im Mai 1872 zruggträte, wil ihm di endgültig Fassig zu zentralistisch erschine isch. De Dubs hät denaa di üsserscht homogeni Gruppe vo de Revisionsgegner aagfüert, wos glunge isch, d Totalrevision 1872 z Fall z bringe.

De Jakob Dubs hät vo 1854 bis 1861 als nebeamtliche Bundesrichter gamtet. 1875 isch er zum vollamtliche Bundesrichter uufgschtige.

Während siinere Amtsziit als Bundesrat isch de Jakob Dubs de folgende Departement vorgschtande:
* 1861–1863: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1864: Politischs Departement
* 1865: Departement vom Innere
* 1866: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1867: Poschtdepartement
* 1868: Politischs Departement
* 1869: Poschdepartement
* 1870: Politischs Departement
* 1871–1872: Departement vom Innere

Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1864, 1868 und 1870 und Vizepräsident i de Jahre 1863 und 1867.

## Literatur
* Gerold Ermatinger: *Jakob Dubs.* In: Martin Hürlimann (Hrsg.): *Grosse Schweizer*. 2. Auflage. Atlantis-Verlag, Zürich 1942 (EA Zürich 1938)
* 
* 
* 
* 

## Weblink
* 
*
Joachim Heer

De **Joachim Heer** (* 25. September 1825 z Glarus;  † 1. März 1879 z Bern), heimatberechtigt in Glarus, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

1857 bis 1875 isch er Landammann vo Glarus gsii, 1866 isch er zum schwizerische Gsandte z Berlin und in Süddüütschland gsii und ab 1857 isch er Mitgliid vom Nationalrat gsii. Er isch am 10. Dezember 1875 in Bundesrat gwählt worde und hät sis Amt us gsundheitliche Gründe am 31. Dezember 1878 abgeeh.

Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1876: Poscht- und Telegraphedepartement
* 1877: Politischs Departement
* 1878: Iisebahn- und Handelsdepartement

De Heer isch Bundespräsident gsii im Jahr 1877 und Vizepräsident im Jahr 1876. Er hät sich vor allem um s Poschtwese und d Telegrafie sowie um d Gotthardbahn bemüeht.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink
*
Melchior Josef Martin Knüsel

De **Melchior Josef Martin Knüsel** (* 16. November 1813 z Lozärn; † 15. Januar 1889 ebd.), heimatberechtigt z Lozärn, isch en Schweizer Politiker (FDP) gsii.

Er isch am 14. Juli 1855 in Bundesrat gwählt worde. Er hät siis Amt am 31. Dezember 1875 abgeeh. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1855-1856: Finanzdepartement
* 1857: Handels- und Zolldepartement
* 1858: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1859-1860: Handels- und Zolldepartement
* 1861: Politischs Departement
* 1862-1863: Finanzdepartement
* 1864-1865: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1866: Politischs Departement
* 1867-1873: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1874-1875: Departement vom Innere

Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1861 und 1866 und Vizepräsident i de Jahre 1860 und 1865.

Als Minister in fünf verschiedene Ämter isch er derjenigi Bundesrat, wo di meischte verschiedene Departement gleitet hät.

## Literatur
* 

## Weblink
*
Josef Munzinger

De **Martin Josef Munzinger** (* 11. November 1791 z Olte; † 6. Februar 1855 z Bärn; meischtens *Josef Munzinger* gnännt) isch Chaufmaa, Revolutionär, Politiker und eine vo de erschte Bundesrät vom Schwiizer Bundesschtaat gsii.

## Privatlebe
De Munzinger isch in Olte als Sohn vonere wohlhabende Chaufmaasfamilie gebore worde.

Siin Sohn Walther 1830-1873 isch Jurischt, Chilerechtler und eine vo de Gründer vo dr Chrischtkatholische Chile gsii.

Siin Sohn Werner 1832-1875 isch Orientalischt und Afrikaforscher gsii und und hät em Schriftschteller Alex Capus Stoff für de historisch Roman *[[Munzinger Pascha]]* (1997) bote.

## Politischi Karriere
Bi dr Reschtauration 1814 hät er gege d Machtübernaahm vom Patriziat kämpft und isch zu drei Jahre Landesverwiis verurteilt worde. Ab 1830 isch er wider i dr Politik gsii, het dr Balschdaaler Daag gläitet und dört e nöiji, demokratischeri Verfassig vorgschlage,  isch als Vertreter vo dr liberale Opposition is Solothurner Parlament und dänn au i d Regierig gwählt worde, wo er em Kanton 15 Jahr als Landammä vorgschtande isch. Er hät als härte Politiker gulte, wo siis scharfe Duregriife en konservative Putsch verhinderet hät.

Er isch am 16. November 1848 als Vertreter vom Kanton Solothurn in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt verschtorbe. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1848-1850: Finanzdepartement
* 1851: Politischs Departement
* 1852: Finanzdepartement
* 1853-1854: Poscht- und Baudepartement
* 1855: Handels- und Zolldepartement

Als Bundesrat hät er d Währigsreform vom neue Bundesschtaat gleitet.

Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1851 und Vizepräsident im Jahr 1850.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink
Paul Cérésole

De **Paul Cérésole** (* 16. November 1832 z Friedrichsdorf, Landgrofschaft Hesse-Homburg; † 7. Januar 1905 z Lausanne), vo Vevey VD, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Er isch am 1. Februar 1870 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1875 hät er siis Amt übergehh nachdem er am 21. Dezember siin Rücktritt erchlärt hät. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1870-1871: Finanzdepartement
* 1872: Militärdepartement
* 1873: Politischs Departement
* 1874-1875: Juschtiz- und Polizeidepartement

Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1873 und Vizepräsident im Jahr 1872.

## Literatur
* 

## Weblink

*
Bundespräsident (Schweiz)

Wils nöd guet gaat, das bimene Staatspsuech oder emene Empfang amigs ali sibe Bundesrööt vo de Schwiz dastönd, isch eine vonene amigs für es Jaar **Bundespresidänt**. Dë hät zwar nöd mee Macht oder mee z säge, es isch vor allem e röpräsentativi Uufgab. Gwält wird de Bundespresidänt vo de Vereinigte Bundesversammlig aafangs Dezämber. So hät er gnueg Ziit, d Neujaarsaaspraach für sin Amtsaatritt am 1. Jänner vorzbereite.

## Waal
E groosi Überraschig isch es amigs nöd, wär Bundespresidänt wird. Mer weises scho im voruus. S isch de Vizepresidänt vom vorig Jaar. Und im Normalfall gaats eifach schön de Reie naa. Dëë Bundesraat, wo Bundespresidänt isch, phaltet sis Departemänt und isch sozsäge "im Näbenamt" no Presidänt. Früener aber häd de Bundespresidänt amigs müesse fürs Amtsjaar s *Politische Departemänt* (hüt gheissts EDA) übernee, wil das am wenigschte ztue gäbi (hät mer bis 1920 gmeint). Bis dänn isch s Amt vom Bundespresidänt au en Uszeichnig gsi, und Bundesräät, wo mer nöd e so gärn ka häd, sinds nie worde. Zum Biischpiil de Wilhelm Matthias Naeff, won 27 Jaar Bundesraat gsi isch und nume einisch Presidänt, nämmlig 1853.

## Uufgabe
De Bundespresidänt isch nöd Regierigsschef und nöd Staatsoberhaupt. Er übernimmt di röpresentative Ufgabe vo me Staatsoberhaupt. Das isch vor alem im Inland, won er d Neujaarsaaspraach und d Reed zum 1. Augschte häd. Wänn er is Usland reist, tuet er das nöd als Bundespresidänt, sondern als Minischter vo sim Departemänt.

D Hoptuufgoob vom Bundespresidänt isch d Laitig vo de Bundesrotssitzige. Bi Stimmgliichhait im Bundesrot hät de Bundespresidänt als «primus inter pares» s uusschlaggebendi Votum.

## Statistik
D FDP hät bishär mit Abstand di maischte Bundespresidänte und mit em Jonas Furrer au de erschti gstellt. Noch de Gründig vom Bundesstaat im Johr 1848 häts 47 Johr duuret, bis mit em Josef Zemp vo de Katholisch-Konservative s erscht Mol en Bundesrot von ere andere Partei s Amt öberne hät chöne.

D Ruth Dreifuss isch im Johr 1999 di erschti wiblichi Bundespresidäntin gsi. Noch ihre händ underzwüsched föif witeri Fraue die Funktion uusgeübt: d Micheline Calmy-Rey (2007 und 2011), d Doris Leuthard (2010 und 2017), d Eveline Widmer-Schlumpf (2012), d Simonetta Sommaruga (2015 und 2020) und d Karin Keller-Sutter (2025).

18 Bundesröt sind nie Bundespresidänt gsi: de Ulrich Ochsenbein, de Stefano Franscini, de Giovanni Battista Pioda, de Victor Ruffy, de Jean-Jacques Challet-Venel, de Eugène Borel, de Fridolin Anderwert, de Josef Anton Schobinger, de Louis Perrier, de Hermann Obrecht, de Max Weber, de Josef Escher, de Giuseppe Lepori, de Jean Bourgknecht, de Rudolf Friedrich, d Elisabeth Kopp, d Ruth Metzler und de Christoph Blocher. Dezue ane chömed söttigi amtierendi Bundesröt, wo nonig lang im Amt sind.

## Luege au
* Lischte vo dr Schwizer Bundespresidänte

## Fuessnoote
Victor Ruffy

De **Victor Ruffy** (* 18. Januar 1823 z Lutry; † 29. Dezember 1869 ebd.), Bürger und Yywooner vo Lutry VD, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Er isch am 6. Dezember 1867 in Bundesrat gwählt worde. Vor sinere Wahl isch er Regierigsroot und Richter z'Waadt und Nationalrot gsi. Er isch bis hüt dr jüngscht Bundesrot, wo im Amt verschtorbe isch. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1868: Finanzdepartement
* 1869: Militärdepartement

Sin Sohn Eugène Ruffy isch au Bundesrot worde.

## Literatur
* 

## Weblinks
*
Simeon Bavier

De **Simon Bavier** (* 16. September 1825 z Kuur; † 27. Januar 1896 z Basel), heimatberechtigt z Chur, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Er isch am 10. Dezember 1878 in Bundesrat gwählt worde. Er isch am 5. Januar 1883 zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1879: Finanz- und Zolldepartement
* 1880-1881: Poscht- und Iisebahndepartement
* 1882: Politischs Departement

Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1882 und Vizepräsident im Jahr 1881.

## Literatur
* 
* 
* Simon Bavier: Lebenserinnerungen, Verlag von F. Schuler, Chur, 1925.

## Weblink
*
Constant Fornerod

De **Constant Fornerod** (* 30. Mai 1819 z Avenches; † 27. November 1899 z Bettens) isch en Schweizer Politiker (FDP) gsii.

## Als Bundesrat

Dr schtudierti Jurischt und Philosoph isch am 11. Juli 1855 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Oktober 1867 hät er siis Amt übergeeh. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1855-1856: Handels- und Zolldepartement
* 1857: Politischs Departement
* 1858: Handels- und Zolldepartement
* 1859-1861: Finanzdepartement
* 1862: Militärdepartement
* 1863: Politischs Departement
* 1864-1966: Militärdepartement
* 1867: Politischs Departement

Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1857, 1863 und 1867 und Vizepräsident i de Jahre 1856, 1862 und 1866.

## Als Alt Bundesrat

Er hät 1867 die Leitig vom Finanzinschtitut *Franco-suisse credit* übernaah, wo 1870 allerdings bankrott gange isch. De Fornerod hät sich vor Gricht müesse verantworte und hät e langi Gfängnisschtraaf müesse verbüesse. Nach siinere Rückkehr i d Schwiiz hät er e Aaschtellig bi dr *Bahngsellschaft Jura-Bern* gfunde. Er isch 1899 verarmt und vergesse in Bern verschtorbe.

## Literatur
* 

## Weblink
*
Daniel-Henri Druey

De **Daniel-Henry Druey**, au **Henri Druey**, (* 12. April 1799; † 29. März 1855), vo Faoug VD, isch Rechtsaawalt, Philosoph, Politiker und eine vo de erschte Bundesrät vom neue Schwiizer Bundesschtaat gsii.

Geboren i e eifachi Wirtefamilie in Faoug (Kanton Waadt) hät er in Lausanne Philosophie und Rechtswüsseschaft gschtudiert, dänn in Düütschland Philosophie under em Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Es händ Aufenthalt in Frankriich und England gfolgt.

Nach siinere Rückchehr isch er bald inere sehr unruige Ziit en füehrende Politiker vom Kanton Waadt worde. 

Nach dr Gründig vom Bundesschtaat vo 1848, wo er sich sehr defür iigsetzt hät, hät er sich us dr nationale Politik welle zruggzieh, hät nöd für de Nationalrat kandidiert und hät e Wahl in Schtänderat abglehnt. Churz druuf hät ihn in Lausanne d Nachricht erreicht, dass s Parlament ihn in Abweseheit zum Bundesrat gwählt hät. Er isch bereits im erschte Wahlgang gwählt worde, was i dr Schwiizer Politik eher selte isch.

Er isch 1850 dr zweiti Bundespräsident vo dr Schwiiz gsii. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1848-1849: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1850: Politischs Departement
* 1851: Finanzdepartement
* 1852: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1853-1855: Finanzdepartement

Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1850 und Vizepräsident i de Jahre 1848 und 1849.

De Henri Druey gilt als Vater vo dr erschte Schwiizer Bundesverfassig.

Er isch 1855 im Amt verschtorbe.

## Literatur
* Helge Dvorak: *Biografisches Lexikon der Deutschen Burschenschaft.* Band I Politiker, Teilband 1: A-E. Heidelberg 1996, S. 222–223
* Olivier Meuwly: *Henri Druey. Schweizer Bundesrat und Burschenschafter*. Einst und Jetzt, Bd. 35 (1990), S. 199–214
* 

## Weblink
*
Friedrich Frey-Herosé

De **Friedrich Frey-Herosé** (* 12. Oktober 1801 z Lindau/Bodesee; † 22. September 1873 z Bärn), vo Aarau (AG), isch en Schwiizer Undernehmer, Offizier und Politiker (FDP) gsii.

Er isch Oberscht und Generalschtabschef im Sonderbundchrieg gsii, hät aber au Erfahrig i dr Zivilregierig als Parlaments- und Regierungsmitgliid vom Kanton Aargau.

Privat isch er engagierte Ornithologe und Vogelsammler gsii und als settige Mitgliid vo dr Aargauische Naturforschende Gsellschaft. Teil vo siinere Sammlig sind hüt im Naturama in Aarau zu gseeh.

Er isch am 16. November 1848 in Bundesrat gwählt worde und hät eso zu de erschte siebe Bundesrät ghört. Am 31. Dezember 1866 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1848-1853: Handels- und Zolldepartement
* 1854: Politischs Departement
* 1855-1859: Militärdepartement
* 1860: Politischs Departement
* 1861-1866: Handels- und Zolldepartement

Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1854 und 1860 und Vizepräsident i de Jahre 1853 und 1859.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblinks
* 
*
Fridolin Anderwert

De **Fridolin Anderwert** (* 19. September 1828 in Frauefeld, Kanton Thurgau; † 25. Dezember 1880 z Bärn) isch en Schwiizer Politiker gsii.

Nach dr Matura hät er zerscht Gschicht und Philosophie gschtudiert, dänn aber Jurisprudenz. 1851 isch de Anderwert Rechtsaawalt in Frauefeld worde. 

Bald isch siin Iitritt i d FDP und i d Politik gfolgt: 1861 isch er Mitgliid vom Grosse Rat vo siim Heimatkanton Thurgau worde, 1863 isch er Nationalrat worde. 1869 isch er i d Thurgauer Kantonsregierig, de Regierigsrat gwählt worde.

Dr hervorragendi Jurischt hät 1868/69 a dr Revision vo dr Thurgauer Kantonsverfassig mitgschaffet. Dänn isch er vo 1870 bis 1874 massgeblich a dr Totalrevision vo dr Schwiizer Bundesverfassung beteiliget gsii, wo er liideschaftlich, aber erfolglos für di zentralistischi Variante iiträte isch.

Obwohl bi dr Volchsabstimmig 1874 e schtärcher föderalistischi Variante obsiegt hät und de Anderwert im Kulturkampf e kompromisslos antipäpstlichi Haltig iignaah hät, isch er am 10. Dezember 1875 in Bundesrat gwählt worde und hät s Juschtiz- und Polizeidepartement übernaah. Deet hät er siini vorher radikale Aasichte erheblich gmässiget. Siis wichtigschte Gschäft als Juschtizminister isch d Schaffig vom schwiizerische Obligationenrecht gsii, wo erscht 1883, also nach siim Tod, in Chraft träte isch.

Er isch Vizepräsident gsii im Jahr 1880.

Unmittelbar nach siinere Wahl zum Bundespräsident für s Jahr 1881 isch i dr Press e wüetigi Kampagne gege ihn entbrannt, wo vor allem d Essgwohnheite und s Privatlebe vom Junggsell im Visier ghaa hät. Druufhii hät sich de Anderwert no vor em Amtsaatritt am Wiehnachtstag 1880 selber tötet.

## Weblink
* Werch vom und über dr Fridolin Anderwert im Katalog vo dr Schwiizerische Nationalbibliothek
*
Emil Welti

De **Friedrich Emil Welti** (im Dialäkt *Wälti* uusgsproche; * 23. April 1825 z Zorzi; † 24. Februar 1899) z Bärn, Bürger vo Zurzach, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

## Politische Wääg
1856 isch er in Aargauer Grosse Rat gwählt worde und na im gliiche Jahr in Aargauer Regierigsrat. Deet isch er vo 1856 bis 1862 Juschtizdiräkter und vo 1863 bis 1866 Erziehigsdiräkter gsii. Vo 1857 bis 1866 hät er dezue ane au as Schwiizer Ständerat ggamtet.

Er isch am 8. Dezember 1866 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1891 isch er zruggträte. Bis 1875 isch er deet em Militärdepartement und nachane im Poscht- und Iisebahndepartement (wo zeerscht na Poscht- und Telegraphedepartement gheisse hät) vorgstande; 1881 ist er churz na im Juschtiz- und Polizeidepartement gsii. I dene Jahre, won er Bundespresidänt gsii isch, hät er amig s Politisch Departement gfüert, das isch dozmal eso Bruuch gsii.

Bundespräsident isch er i de Jahre 1869, 1872, 1876, 1880, 1884 und 1891 gsii und Vizepräsident i de Jahre 1868, 1871, 1874, 1879, 1883 und 1890.

## Leischtig

Im Kanton Aargau hät er e neus Strafgsetzbuech und e neus Zivilgsetzbuech iigfüert und hät di dozmal modern Strafaastalt Länzburg la boue. Gschiiteret isch er mit der Iifüerig vo de Zivileh und de Gliichstellig vo de Jude.

1860 hät er im Savoyerhandel vermittlet.

As Bundesrat hät er zäntralistisch tänkt, isch dademit aber nöd überall durechoo. Er hät all siini Kollege im Bundesrat dominiert, hät d Verfassigsrevision von 1874 mitpräägt und hät d Armee vereinheitlichet. Starch hät er sich au für d Gotthardbahn iigsetzt und hät Italie und Prüüsse dezuepraacht, mitzzale, und di Schwiizerisch Eidgnosseschaft, mitzbestimme (und nöd alles Private z überlaa). D Verstaatlichung vo de wichtige Iisebahne hät er sich aber nanig trout aazgaa.

Siinere Schwigertochter Lydia Welti-Escher gägenüber, de Tochter vom Alfred Escher, isch er sträng gsii; si hät sich schliesslich s Läbe gnaa.

## Literatur
* Claudia Aufdermauer, Heinrich Staehelin: *Bundesrat Emil Welti. 1825–1899.* hier und jetzt, Baden 2020, ISBN 978-3-03919-506-0.
* 
* Helge Dvorak: *Biographisches Lexikon der Deutschen Burschenschaft, Band I Politiker, Teil 6: T–Z*, Heidelberg 2005, S. 256–258.
* Peter Kaupp: *Welti, Emil*, in: *Von Aldenhoven bis Zittler*, Mitglieder der Burschenschaft Arminia auf dem Burgkeller-Jena, die in den letzten 100 Jahren im öffentlichen Leben hervorgetreten sind, Dieburg 2000
* 
* .
* 

## Weblink
* 
*
Wilhelm Matthias Naeff

De **Wilhelm Matthias Naeff** (* 19. Februar 1802 z Altschtätte, SG; † 21. Januar 1881 z Muri bi Bärn) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

De Naeff isch in ere altiigsessene Rhytaler Familie ufgwachse. Bereits siin Vater isch e politisch iiflussriiche Chaufmaa gsii. 
Er hät Recht z Heidelberg gschtudiert und nach siinere Rückchehr i d Schwiiz isch er bald i d St.&nbsp;Galler Kantonsregierig gwählt worde.
De Naeff selber hät nöd i d Usenandersetzige zwüsched de Liberale und Konservative iigriffe, wo damals d Schwiiz beherrscht händ. S Rhytal isch e Hochburg vo de Liberale gsii und so hät sich de Naeff chönne uf siini Aahängerschaft verlaa.

De Naeff hät zu dr Sibnergruppe ghört, wo d Bundesverfassig vo 1848 usgschaffet händ und isch dänn am 16. November 1848 in Bundesrat gwählt worde. Dem hät er während 27 Jahr aaghört, wesentlich länger als siini damalige Amtskollege. 

De Naeff hät i siinere langduurende Amtsziit meeh und meeh a Iifluss verlore und a ihm hät dr Ruef vom ene Langwiiler ghaftet. Verschideni Beschtätigungswahle hät er nur mit knappe Mehrheite überschtande. Am 31. Dezember 1875 isch er schliesslich zruggträte. 

Während siinere Amtsziit isch de Wilhelm Matthias Naeff de folgende Departement vorgschtande:
* 1848–1852: Poscht- und Baudepartement
* 1853: Politischs Departement
* 1854: Handels- und Zolldepartement
* 1855–1859: Poscht- und Baudepartement
* 1860–1866: Poschtdepartement
* 1867–1872: Handels- und Zolldepartement
* 1873: Finanz- und Zolldepartement
* 1873: Iisebahn- und Handelsdepartement
* 1874–1875: Finanz- und Zolldepartement

Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1853 und Vizepräsident im Jahr 1852.

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* 
*
Bernhard Hammer

De **Bernhard Hammer** (* 3. März 1822 z Olten; † 6. April 1907 z Solothurn), vo Olten, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Er isch am 10. Dezember 1875 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. März 1890 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1876-1878: Finanz- und Zolldepartement
* 1879: Politischs Departement
* 1880-1890: Finanz- und Zolldepartement

Er isch Bundespräsident gsi i de Jahre 1879 und 1889 und Vizepräsident i de Jahre 1878 und 1888.

## Literatur
* 

## Weblink

*
Eugène Borel

De **Eugène Borel** (* 17. Juni 1835 z Neuchâtel; † 14. Juni 1892 z Bärn) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Er isch am 7. Dezember 1872 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1875 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Poscht- und Telegraphedepartement vorgschtande.

Er isch Vizepräsident gsii im Jahr 1875.

## Literatur
* 

## Weblinks
*
Jean-Jacques Challet-Venel

De **Jean-Jacques Challet-Venel** (* 11. Mai 1811 z Gämf; † 6. August 1893 ebd.) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

De Jean-Jacques Challet-Venel isch in Genf als Sohn vomene Uhrmacher gebore worde. 
Er hät 1830 es Literaturschtudium abgschlosse und hät denaa in Genf als Lehrer gschaffet. Er hät d Tochter vom Gründer vo dr Schuel ghüüratet, wo ihn beschäftiget hät und ich churz druuf zum Direkter beförderet worde.

1854 isch de Challet-Venel in Genfer Grossrat gwählt worde. Aafangs isch er in Opposition zu de Radikale um de James Fazy gschtande, doch er hät d Siite gwechslet und isch 1857 in Nationalrat und nomal es Jahr schpäter i d Genfer Kantonsregierig gwählt worde.

1864 hät d Bundesversammlig de Jean-Jacques Challet-Venel im Sechste Wahlgang zum Bundesrat gwählt.

Als Bundesrat hät sich de Challet-Venel dur e umsichtigi und schtraffi Amtsfüehrig uuszeichnet. Er isch letschtendlich aber über siini Überzüügige gschtolperet. Siini Ablehing vo dr Totalrevision vo dr Bundesverfassig, wo er als härtgsottene Föderalischt als zu zentralistisch beurteilt hät, hät wesentlich dezue biitreit, dass er im Dezember 1872 zugunschte vom Eugène Borel abgwählt worde isch.

Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1864-1867: Finanzdepartement
* 1868: Poschtdepartement
* 1869: Finanzdepartement
* 1870-1872: Poschtdepartement

## Literatur
* 

## Weblink
*
Stefano Franscini

De **Stefano Franscini** (* 23. Oktober 1796 z Bodio, Kanton Tessin; † 19. Juli 1857 z Bärn), vo Bodio TI, isch en Schwiizer Schtatistiker und Politiker (FDP) gsii.

1819 bis 1823 isch de Franscini Lehrer gsii anere öffentliche Schuel in Mailand und isch 1826 Direkter vonere Schuel vom wechselsiitige Underricht in Lugano worde. Wo sich 1829 in Tessin e Verfassigsreform abzeichnet hät, hät er defür gworbe dur e anonym erschiinendi Broschüre, wo viil Uufsehe erregt hät, namentlich aber als Redakteur vom *Osservatore del Ceresio*, wo jedoch 1830 verbote worde isch und em Franscini d Aachlaag wege Uufruehrversuech iibracht hät. 

Nach Aanaahm vo dr neue Verfassig im Juli 1830 isch de Franscini Mitgliid vom Grosse Rat und bald druf Schtaatssekretär worde. Vo da aa hät er fascht ununderbroche dr oberschte Schtaatsbhörde vo siim Kanton aaghört und hät sich bsunders dur d Hebig vom Underrichtswese und dur d Förderig vo dr Induschtrie und vom Handel verdient gmacht. Nach Aanaahm vo dr neue Bundesverfassig isch er am 16. November 1848 in Bundesrat gwählt worde und bi de folgende Wahlperiode bis zu siim Tod in dem Amt beschtätiget worde. Während siinere Amtsziit isch er em Departement vom Innere vorgschtande. 1850 hät er fascht im Elleigang di erschti Eidgenössischi Volchszellig organisiert.

Sit 1856 isch er Mitgliid vom Institut de France gsii. D Schwiiz verdankt ihm d Gründig vom Zürcher Polytechnikum, dr Vorläuferorganisation vo dr Eidgenössische Technische Hochschuel Züri. De Franscini isch als eigentliche Schöpfer vo dr schwiizerische Schtatistik z betrachte. 

## Werch
* *Della pubblica istruzione nel Cantone Ticino*, 1828
* *Della riforma della Constituzione Ticinese*, 1829
* *Statistica della Svizzera*, Lugano 1828; 2. Aufl. 1848-49, Supplement 1851
* *Der Kanton Tessin*, 1835
* *Statistica della Svizzera italiana*, Lugano 1837–1839 
* *Übersichten der Bevölkerung der Schweiz*, Bern 1851
* *Semplici verità ai ticinesi sulle finanze e su altri oggetti di ben pubblico*, 1854
* *Storia della Svizzera italiana dal 1797 al 1802*, zusammengest. von P. Peri, 1864 
* *Annali del cantone Ticino*, hrsg. von G. Martinola, 1953 

## Literatur
* 

## Weblink
* 
*
Minister

Dr **Minischter** isch s Mitgliid vonere Regierig und dr Chopf beziehigswiise de Leiter vomene Minischterium.

Dr Begriff Minischter chunnt us em Latiinische und bedüütet *Diener* (beziehigswiise erschte Diener). I einige Länder (wie zum Biischpiil de USA), wird aschtell dr Titel Sekretär oder Schtaatssekretär verwendet. I einige orientalische Schtaate wird under anderem s persische Wort Wesir benutzt.

## Deutschland
I dr Bundesrepublik Düütschland gits Bundesminischter und Minischter, wo Mitgliider vom Kabinett vomene Bundesland (allerdings nur i Flächeschtaate, in Schtadtschtaate isch au d Bezeichnig Senator gebrüüchlich) sind. Bundesminischter werded uf Vorschlag vom Bundeskanzler vom Bundespräsident ernännt. 
Sie leited ihres Ressort als Leiter vom jewiilige Minischterium eigeverantwortlich, underliged allerdings dr Richtliniekompetenz vom Bundeskanzler.

## Schweiz
I dr Schwiiz entschpricht s Minischteramt em Bundesrat. Dr Gsamtbundesrat setzt sich us siebe Mitglieder zäme. Die werded vo dr vereingte Bundesversammlig in ihres Amt gwählt. Bi de jewiilige Neuwahle händ d Bundesrät jewiils d Glegeheit, ihres Minischteramt zu wechsle.

## Lueg au
* Lischte vo de Mitgliider vom Schwiizerische Bundesrat
Eidgenössisches Departement für auswärtige Angelegenheiten

S **Eidgenössische Departemänt für usswärtigi Aaglägeheite** (**EDA**) isch eis vo de sibe Departemänt i dr Schwiiz, es entspricht em Uufgabebereich vo de Usseminischterie in andere Länder. Amig eine vo de Bundesrät schtaht em Departemänt vor.

D Uufgaab vom EDA isch d Wahrig vo de Interässe vo dr Schwiiz im und gägenüber em Ussland. Mittel für das isch di schwiizerischi Ussepolitik, woo d Ziil im Art. 54 Abs. 2 vo dr *[[Bundesverfassung (Schweiz)|Bundesverfassig]]* (BV) wie folgt feschtgleit sind: 

Au im *Ussepolitische Bricht 2000* vom Bundesrat us em Jahr 2000 sind d Ziil formuliert. Es sind föif Hauptuufgaabe für d Aktivitäte feschtgleit:

* Wahrig und Förderig vo Sicherheit und Friede
* Förderig vo de Mänscherächt, Demokratii und Rächtsschtaat
* Förderig vo dr Wohlfahrt
* Abbou vo soziale Gägesätz
* Schutz vo de natürliche Lebensgrundlage

S EDA hät urschprünglich *Politischs Departemänt* (PD) gheisse und der jewiiligi Bundespräsident hät d Leitig für eis Jahr übernaah. 1888 isch s Departemänt vom Numa Droz umgschtaltet worde und hät de Name *Departemänt vom Üssere* aagnaah. De Droz isch dem Departemänt für föif Jahr vorgschtande, gfolgt vom Adrien Lachenal, wo dem Departemänt drüü Jahr vorgschtande isch. 1896 isch dr Bundesrat dänn wider zum urschprüngliche Syschtem zrugg, so dass en Bundesrat wider nu für eis Jahr dem Departemänt vorgschtande isch.

Sit 1914 hät s Politische Departemänt siini Bedüütig als Präsidialamt verlore und isch definitiv e normals Departemänt mit eme fescht zueggordnete Bundesrat worde. Sit 1979 firmiert s Departemänt under siim hütige Name.

## Departemäntsvorschteher

## Weblinks
* Offizielli Website vom EDA
Eidgenössisches Departement des Innern

S **Eidgenössische Departemänt vom Innere** (EDI) isch eis vo de sibe Departement i dr Schwiiz. Amig eine vo de Bundesrät schtaht em Departemänt vor.

Am Aafang vom Bundesschtaat hät s Departemänt *Departemänt vom Innere* gheisse. Sit 1979 firmierts as **Eidgenössischs Departemänt vom Innere**.

## Uufgabebereich
* Gliichschtellig vo Frau und Maa
* Sozialversicherige
* Militärversicherig
* Bildig und Forschig
* Gsundheit
* Kultur
* Bundesarchiv
* Meteorologie und Klimatologie
* Schtatistik

## Departemäntsvorsteher

## Weblinks
* Offizielli Website vom EDI
Eidgenössisches Justiz- und Polizeidepartement

S **Eidgenössische Juschtiz- und Polizeidepartemänt** (EJPD) isch eis vo de sibe Departemänt vo dr Schwiizerische Landesregierig. Amig eine vo de Bundesröt schtaht em Departemänt vor.

Am Aafang vom Bundesschtaat hät s Departemänt *Juschtiz- und Polizeidepartemänt* gheisse. Sit 1979 heissts *Eidgenössischs Juschtiz- und Polizeidepartemänt*.

## Departemäntsvorschteher

## Weblinks
* Offizielli Website vom EJPD
Jonas Furrer

De **Jonas Furrer** (* 3. März 1805 z Winterthur; † 25. Juli 1861 z Bad Ragaz) isch en Schwiizer Politiker gsii.

De Jonas Furrer (Bürgerort: Winterthur) isch im nöie Bundesstaat dr erschti Schwiizer Bundespräsident 1848 gsii, und er isch wider Bundespräsident worde i de Jahr 1849, 1852, 1855 und 1858. Er isch eine vo de bedüütendschte Politiker i dr Aafangsziit vo der modärme Schwiiz.

Er isch dr Sohn vom ene Schlossermeischter us Winterthur gsii. Er hät Rechtswüsseschaft gschtudiert und hät e Aawaltskanzlei ghaa.

De Jonas Furrer isch Freimuurer gsii, er isch 1830 i d Loge Akazia z Winterthur uufgnaah worde.

Er hät e politischi Bilderbuechkarriere gmacht: 1834 isch er mit erscht 29 Jahr als Vertreter vo dr freisinnige Partei is Parlament vom Kanton Züri gwählt worde. 1844 isch er Zürcher Regierigsrat worde, 1845 Bürgermeischter und Regierigsratspräsident. Nach em Sonderbundchrieg isch er 1848 Schtänderat vom Kanton Züri und Schtänderatspräsident i dr junge Schwiiz worde. Er het massgeblich a dr Verfassig vu dr Schwyz mitgwürkt isch und am 16. November vom gliiche Jahr in Bundesrat als Vertreter vom Kanton Züri und gliichziitig zum erschte Bundespräsident vo dr Schwiiz gwählt worde. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
* 1848–1849: Politischs Departement
* 1850–1851: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1852: Politischs Departement
* 1853–1854: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1855: Politischs Departement
* 1856–1857: Juschtiz- und Polizeidepartement
* 1858: Politischs Departement
* 1859–1861: Juschtiz- und Polizeidepartement

Als Juschtizminister hät er en grosse Biitrag gleischtet zur Rechtssicherheit im neue Bundesschtaat, indem er persönlich Hunderti vo Rekürs bearbeitet hät.

De Jonas Furrer isch 1861 mit nur 56 Jahre im Amt verschtorbe.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink
* S Erbrecht vo dr Schtadt Winterthur, 1932 (Werch vom Jonas Furrer online in Faksimile-Uusgaab)
* 
*
Eidgenössisches Departement für Verteidigung, Bevölkerungsschutz und Sport

S **Eidgenössische Departemänt für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Schport** (VBS) isch eis vo de sibe Departemänt i dr Schwiizer Staatsverwaltig. Jewiils eine vo de Bundesrät läitet s Departemänt.

S zentrale Aaliege vom VBS isch es, für d «Sicherheit» vo der Schwiiz und ihrere Bevölkerig z luege. D Armee, der Bevölkerigsschutz und die zivilen Inschtitutione schaffed nach em Grundsatz «Sicherheit dur Kooperation» eng zäme. Sie schützed und helfed im In- und Ussland. D Friedensförderig isch en wichtige Biitrag zur internationale Sicherheit und demit au zur Sicherheit vo dr Schwiiz. Mit em Bundesamt für Sport förderet s Departemänt d Gsundheit vo dr Bevölkerig. 

S VBS gliederet sich i vier Beriich: 
* Verteidigung
* Bevölkerigsschutz
* Sport
* Armasuisse (liferet der Armee s Chriegsmaterial)

Am Aafang vom Bundesstaat hät das Departemänt eifach *Militärdepartemänt* gheisse. Ab 1979 hät men em *Eidgenössischs Militärdepartemänt* (EMD) gseit. Wäge dr Integration vom Zivilschutz und dr Sportförderig i das Departemänt treit’s sit 1998 de Name *Eidgenössischs Departemänt für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Sport*.

Dr Usslandsnachrichtedienscht vo dr Schwiiz&nbsp;– me seit em au *Strategische Nachrichtedienscht* (SND)&nbsp;– isch diräkt em Chef vom VBS understellt. Au zum VBS ghöred der *Militärisch Nachrichtedienscht* (MND) und der *Luftwaffenachrichtedienscht* (LWND).

## Departemäntsvorschteher

## Lueg au
* Schwiizer Armee
Giovanni Battista Pioda

De **Giovanni Battista Pioda** (* 4. Oktober 1808 z Locarno; † 3. November 1882 z Rom), vo Locarno TI, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.

Er hett zue de füehrende Persönligkeit vom Liberalismus im Kanton Tessin ghört, während fascht drei Joorzäänt isch er Staatsawalt, Staatsschriiber und Regierigsrot gsi. 

Nochdäm är nüün Joor National- und denn Ständerot gsi isch, isch er am 30. Juli 1857 in Bundesrot gwählt worde. Am 26. Januar 1864 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Departement vom Innere vorgschtande.

Noch sim Rucktritt hett er als Botschafter vor Schwiiz d Inträsse vor Eidgenosseschaft in Italie verträtte.

## Literatur
* 

## Weblink
* 
*
Eidgenössisches Finanzdepartement

S **Eidgenössische Finanzdepartemänt** (EFD) isch eis vo de sibe Departemänt i dr Schwiiz. Amig eine vo de Bundesröt schtaht em Departemänt vor.

Am Aafang vom Bundesschtaat hät das Departemänt *Finanzdepartemänt* gheisse. Vo 1873 bis 1978 häts under em Name *Finanz- und Zolldepartemänt* firmiert. Sit 1979 heissts *Eidgenössischs Finanzdepartemänt*.

## Departemäntsvorschteher

## Ämter
* Generalsekretariat (GS)
** Informatikschtrategieorgan Bund (ISB)
* Eidgenössischi Finanzverwaltig (EFV)
* Eidgenössischs Zollamt (EPA)
* Eidgenössischi Schtüürverwaltig (ESTV)
* Eidgenössischi Zollverwaltig (EZV)
* Eidgenössischi Alkoholverwaltig (EAV)
* Bundesamt für Informatik und Telekommunikation (BIT)
* Bundesamt für Baute und Logistik (BBL)
* Bundesamt für Privatversicherige (BPV)

Em EFD adminischtrativ aaglideret sind:
* Eidgenössischi Finanzkontrolle (EFK)
* Eidgenössischi Bankekommission (EBK)
* Pensionskasse vom Bund PUBLICA

## Weblinks
* Offizielli Website vom EFD
Eidgenössisches Departement für Wirtschaft, Bildung und Forschung

S **Eidgenössische Departemänt für Wirtschaft, Bildig und Forschig** (WBF) isch eis vo de sibe Departemänt i dr Schwiiz. Amig eine vo de Bundesrät schtaht em Departemänt vor.

Arbetsplätz, Bruefsbildig, Wirtschaftswachstum: Meeh als zweituusig Mitarbeiterinnen und Mitarbeiter sorged im Eidgenössische Departemänt für Wirtschaft, Bildig und Forschig für optimali Rahmebedingige für Arbetgeber und Undernehmer, für s Gwerb, für chliini und mittleri Betrieb, aber au für multinationali Grossundernehme.
S Departemänt schtüüret und begleitet di wirtschaftspolitische Entscheid und d Umsetzig vo dene. Es underschtützt e Politik, wo d Uusgangslaag für de Wirtschafts- und Forschigsschtandort Schwiiz im globale Wettbewerb verbesseret.

Am Aafang vom Bundesschtaat hät s Departemänt *Handels- und Zolldepartemänt* gheisse. Sit doo häts e paarmaal en nöie Name überchoo. Di früenerige Näme sind gsii:
* 1848-1872: Handels- und Zolldepartemänt
* 1873-1878: Iisebahn- und Handelsdepartemänt
* 1879-1887: Handels- und Landwirtschaftsdepartemänt
* 1888-1895: Induschtrii- und Landwirtschaftsdepartemänt
* 1896-1914: Handels-, Induschtrie- und Landwirtschaftsdepartemänt
* 1915-1978: Volkswirtschaftsdepartemänt
* 1979–2012: Eidgenössischs Volkswirtschaftsdepartemänt
* sit 2013: Eidgenössischs Departemänt für Wirtschaft, Bildig und Forschig

## Uufgabebereich
* Wirtschaftspolitik
* Bruefsbildig und Technologie
* Landwirtschaft
* Veterinärwese
* Wirtschaftlichi Landesversorgig
* Wohnigswese
* Zivildienscht

## Departemäntsvorschteher

## Weblinks
* Offizielli Website vom WBF
Eidgenössisches Departement für Umwelt, Verkehr, Energie und Kommunikation

S **Eidgenössische Departemänt für Umwelt, Verchehr, Energie und Kommunikation (UVEK)** isch eis vo de sibe Departemänt i dr Schwiiz. Amigs eine vo de Bundesröt schtaht em Departäment vor.

Im Zuug vom technische Fortschritt hät s Departemänt im Lauf vo dr Ziit e paarmaal dr Name gwächselt. I dr Vergangenheit häts ase gheisse:
* 1848–1859: Poscht- und Baudepartemänt
* 1860–1872: Poschtdepartemänt
* 1873–1878: Poscht- und Telegraphedepartemänt
* 1879–1962: Poscht- und Iisebahndepartemänt
* 1963–1978: Verchehrs- und Energiewirtschaftsdepartemänt
* 1979–1997: Eidgenössischs Verchehrs- und Energiewirtschaftsdepartemänt
* Seit 1998: Eidgenössischs Departemänt für Umwelt, Verchehr, Energie und Kommunikation (UVEK)

## Departemäntsvorschteher

## Weblinks
* Offizielli Website vom Departemänt
Langensee (Begriffsklärung)

**Langensee** chan folgendes bedüte:

* Langensee, de dütsch Name för de *Lago Maggiore,* en See im Gränzgebiet vo de Schwiz zu Italie

* *Langensee (Gülzow-Prüzen),* en Ortsteil vo dr Gmeind Gülzow-Prüzen im Landchreis Rostock, Meckleburg-Vorpommere
* *Langensee (Kleines Wiesental),* en Ortsteil vo Elbeschwand, Gmeind *Chleis Wiisedal* im Landchreis Lörrach, Bade-Würtebärg
* *Langensee (Holstein),* en See i de Holsteinische Schwiz, Schleswig-Holstei
* *Langensee (Neukirch),* en See im Gebiet vo de Gmeind Neukirch im Bodenseechreis, Bade-Würtebärg
Luganersee

Dr **Luganersee** oder **Lago di Lugano** (au *Ceresio* (ital. vom latiinische Ceresius) oder veraltet *Lauisersee*) isch en See im Süde vom Kanton Tessin i dr Schwiiz und in Oberitalie, benannt nach dr Schtadt Lugano.
Siini Oberflächi liit 271&nbsp;m über em Meeresschpiegel und misst 48,7&nbsp;km². Siini tüüfschti Schtell liit bi 288&nbsp;m, und siis Volume beträit 6,5&nbsp;km³.

Obwohl dr See nöd bsunders gross isch, zeichnet er sich doch dur Allgegewart uus: wo au immer mer i siinere Nächi en Berg oder Schtreife Land durchquert, immer schtaht mer wider a eim Zipfel vom Luganersee. Siini extrem zipfleti Form erchlärt sich dur siini Entschtehig nach dr Iisziit imene Gebiet, wo zwei Gletscher zämetroffe sind.

Einigi Zipfel vom Sees möged uf Italie, dezue befindet sich di italienischi Enklave Campione d’Italia , wo dur ihres Schpielcasino bekannt isch, a siim Ufer, was zmene komplizierte Grenzverlauf füehrt.

Südlich vo Lugano überquered d Autobahn und d Bahnlinie de See uf em Damm vo Melide.

Bekannti Uussichtsberge a siim Ufer sind dr Monte Brè () im Oschte, dr Monte San Salvatore (912&nbsp;m&nbsp;ü.M.) im Weschte vn Lugano und dr Monte Generoso (1701&nbsp;m&nbsp;ü.M.) am südöschtliche Ufer. Zwüsched de südliche Arme iiklemmt liit s UNESCO-Weltnaturerbe Monte San Giorgio (1097&nbsp;m&nbsp;ü.M.). 

Wil dr See dur siini Laag a dr Südschpitze vo dr Schwiiz imene mediterrane Klima liit, isch er es beliebts Tourischteziil.

Rund um de Luganersee händ sich verschiedeni düütschi Komponischte zruggzoge, wie de Michael Jary, de Martin Böttcher oder au de Peter Thomas. Au de Hermann Hesse hät hier siini letschti Rueh gfunde.

## Weblink
Murtensee

Dr **Murtesee** oder **Lac de Morat** isch mit ere Flächi vo 22,8&nbsp;km² dr chliinschti vo de drei grosse Schwiizer Jurarandseeä. Er liit i de Schwiizer Kantön Friburg und Waadt.

Dr Hauptzuefluss isch d Broye, wo 63 % vom Iizugsgebiet entwässeret. De Abfluss isch de Broyekanal, wo in Nöiäburgersee füehrt. Zäme mit em Nöiäburgersee dient dr Murtesee als Uusgliichsbecki für die in Bielersee mündendi Aare. Wenn dr Bielersee uufgschtaut isch, chunnt dr Abfluss zum Schtillschtand und flüüsst ziitwiis sogar rückwärts.

Dr See isch 8,2&nbsp;km lang und maximal 2,8&nbsp;km breit. Di maximali Tüüfi isch 45&nbsp;m. Dr Inhalt isch rund 0,55&nbsp;km3. S Iizugsgebiet isch 693&nbsp;km2 gross. Di theoretischi Uufenthaltsziit vom Wasser im See (Füllziit) beträit 1,6&nbsp;Jahr.

A siim südliche Ufer liit di namegebendi Schtadt Murte.

Während dr Expo.02 hät sich uf em Murtesee, 200&nbsp;m vom Hafe in Murte entfernt, en roschtige, begehbare Monolith vom Architekt Jean Nouvel vo 34&nbsp;Metern Siitelängi befunde, in dem siim Innere sind zwei Panoramabilder z gseh gsii (vgl. Bild). Nach dr Landesuusschtellig isch er wider demontiert worde.

Dr Murtesee büütet verschiedeni Freiziit- und Wasserschportmöglichkeite aa.
Es git under Anderem e Segelschuel, e Surfschuel und zwei Wakeboardschuele.

## Lueg au
* Juragewässerkorrektion
* Seeland (Schweiz)

## Weblink
* Murte-Tourismus
* Schifffahrtsgsellschaft 1
* Schifffahrtsgsellschaft 2