Schweizerischer Arbeiterbund

Es het drei Dachorganisazioone vo dr schwizerische Aarbäiterbeweegig gee, wo sich as **Schwizerische Aarbäiterbund** bezäichnet häi.

## Voorgschicht
Am Aafang vo dr industrielle Revoluzioon isch s für Schwizer Aarbäiter schwiirig gsi, sich z organisiere. Iiri Absichte si bi de Aarbeitsgääber uf weenig Geegeliebi gstoosse und s politische Süsteem het s seer schwiirig gmacht, d Gsetz, wo die ermere Gsellschaftsschichte fast immer benoochdäiligt häi, z ändere. 
 
Erst in de 1860er Joor häi sich in dr Schwiz e Hufe Gwärkschafte afo bilde, sig s dass d Ziil vo Hilfskasse abgänderet worde si, oder dass sich Aarbäiterveräin, wo sich vorhäär dr Gsellikäit oder dr Bildig vo iire Mitgliider gwidmet und mit Politik mäistens nit vil z due gha häi, vilmol wäge Aarbetskomflikt nöi organisiert häi. Wo 1864 z London die »Internationale Arbeiter-Assoziation« gründet worde isch, het si au in dr Schwiz Aahänger gfunde. Im gliiche Joor isch z Gämf e browisorischs Komitee und bald druf e Sekzioon um e Johann Philipp Becker (1809–1886) entstande und bald au witeri lokaali Sekzioone in dr Wälschshwiz und in de Joor druf z Basel (1865), in dr Ostschwiz (1866), in Bäärn (1867) und Luzärn (1868).

## Dr erst Aarbäiterbund
Am 19. Merz 1865 isch z Züüri vo Arbäiterorganisazioone us fümf Kantöön en erste schwizerische Aarbäiterbund gründet worde, uf en Iniziatiive vom kantonaale Aabäiterveräin Glarus, het sich aber no im gliiche Joor wider ufglööst.

## Dr 'Alt' Schwizerischi Aarbäiterbund
1873 häi sich meereri Sekzioone vom Grütliveräin, Aarbäiterveräin und Gwärkschafte z Olte zämmedo und e Schwizerische Aarbäiterbund gründet. Spööter si no Chrankekasse drzuechoo. Dass dr Grütliveräin, die mächdigsti Aarbäiterverdrättig im Land, im Bund e son e groossi Rolle gspiilt het, het de radikaale Elimänt nid vil Spiilruum gloo. 

Dr Aarbäiterbund het drei Vorort ghaa, Gämf, Winterduur und Bäärn. In säggs Kongräss und meerere Urabstimmige si die sozialpolitischi Ziil bestimmt worde. Äi Probleem, wo sich nid het lo lööse, isch d Finanzierig vo dr Arbäiterzitig *Tagwacht* mit sim Defizit gsi. In de Joor 1875 bis 1878 isch dr Kampf um s äidgenössische Fabrikgsetz gschlaage worde, und dr Aarbäiterbund isch in dr vorparlamentarische Kommissioon, wo s Gsetz vorberäitet het, verdrätte gsi, D Beweegig isch in deeere Zit mit mee as 6'000 Mitgliider in rund 125 Veräin so stark gsi wie nie. 

D Geegesätz zwüsche de gwärkschaftlige und de politische Organisazioone im Bund und zwüsche Schwizer und Usländer het dr Aarbäiterbund im Joor 1880 afo schweche. Dr letzt Kongräss z Olte vom 6. bis 8. Novämber 1880 het d Uflöösig vom Aarbäiterbund und d Gründig vom Schwizerische Gwärkschaftsbund (SGB) beschlosse und as politischi Noochfolgorganisazioon d Gründig von ere sozialdemokratische Bardei (SP) aagregt. Dr Schwizerisch Gwärkschaftsbund SGB isch no im gliiche Joor gründet worde und het Wurzle gschlaage. Die sozialdemokratische Bardeie us deere Zit häi sich nid richdig chönne etabliere und erst acht Joor spööter isch die hütig SPS gründet worde. Iiri gmäässigti ideologischi Usrichdig häi si vom Arbäiterbund gerbt, wo pragmatisch und reformerisch gsi isch.

## Dr 'Nöij' Schwizerischi Aarbäiterbund
Dr sognennti Nöij Schwizerischi Aarbäiterbund isch 1887 z Aarau entstand und het Gwärkschafte, Grütli- und Aarbäiterveräin, Chrankekasse aber au Veräin uf ere konfessionelle Grundlaag in äinere Dachorganisazioon veräinigt. 

So het no im gliiche Joor e subvenzionierts, parastaatlichs Aarbäitersekretariaat chönne ufdoo wärde. Daas hätt, gläitet vom Herman Greulich (1842–1925) mit vier Adjunkt und Büüro z Züüri, z Biel und z Gämf, d Grundlaage für d Sozialgsetzgääbig sölle erschaffe. Braktisch isch s Sekretariaat aber en Ombudsstell worde und d Sekretäär si mit politische und gwärkschaftlige Ufgoobe überlastet gsi. So häi si kuum Zit gha, sich für die blaanti Sozialgsetzgääbig iizsetze. Immerhii si d Gwärkschaftschrankekasse rächtlig anerkennt worde, so dass 1890 d Iifüerig vo dr Chranke und Umfallversicherig (KUV) mööglig worde isch. 

Dr Schwizerischi Aarbäiterbund het nume d Mitgliider vo de Veräin, wo alli drei Joor am Aarbäiterdaag verdrätte gsi si, ufglistet. Am Aafang si das öbbe 100'000 gsii, bis in d Zit vor em Wältchrieg si s mee as 300'000 gsi, wo d Helfti von ene Chrankekassemitgliider gsi si.Im 20. Joorhundert si dr SGB und d SP schnäll gwaggse und dr Aarbäiterbund het wäge innere ideologische Differänze rasch an Bedütig verloore. Wääred em Chrieg häi en d Chrankekasse verloo und noch em Landessträik 1918 die Christlig-Soziaale. Dr Schwizerischi Gwärkschaftsbund isch die letzti bedütendi Chraft im Aarbäiterbund gsi und het en Ändi 1920 ufglööst. 

## Liddratuur
* Bernard Degen, *Die Sozialdemokratie im Wahlsystem der Schweiz*, «Archiv für Sozialgeschichte» 53, 2013 
* Leonardo Parri, *Staat und Gewerkschaften in der Schweiz (1873—1981)*, «Politische Vierteljahresschrift» Vol. 28, No. 1 (Merz 1987), Site 35-58. Uusechoo bi: Springer
* Otto Lang: ''Schweizerischer Arbeiterbund'' im «HLS»

## Fuessnoote