Wirbelsäule

D **Wirbelsüüli** (*Columna vertebralis*) bildet s Achseskelett oder de zentral Tail vom Skelett bi de Wirbeltier. Si bistoot bim Mentsch individuell us 33 bis 34 Wirbel. I de Wirbelsüüli isch de Wirbelkanal, wo s Ruggemarch und Nerfe dine sind. Di wichtigste Funktione vode Wirbelsüüli sind: Abfederig, Stabiliserig und Biweglichkait, dezue chömet no Schutzfunktione. Do di undere Wirbel mee Gwicht trääge müend as di obere, werdet d Wirbel geg abe immer grösser.

## Uufbau bim Mentsch
D Wirbelsüüli bistoot us 24 biwegliche und 9 oder 10 unbewegliche Wirbel. Vo obe geg abe sind da 7 Halswirbel (C1-7), 12 Brustwirbel (Th1-12) und 5 Lendewirbel (L1-5). Denn chömet 5 mitenander verwachsni Wirbel wo s Chrüzbai bildet und denn, individuell, vier oder föf mitenander verwachsni Wirbel wo s Staissbai bildet. Zwöschet de Wirbel sind Bandschibe oder Zwöschewirbelschibe (*Discus*).

### S-Form
D Wirbelsüüli isch s-förmig aaglait und bistoot us Abschnitt, wo geg före (*Lordose*) oder hindere (*Kyphose*) gchrümmt sind. Underschide werdet d Halslorodse (C1-6), Brustkyphose (C7-Th9), Lendelordose (Th10-L5) und Sakralkyphose. D s-Form ermöglich bim Mensch e besseri Stabilisierig, Abfederig und Biweglichkait. E starchi Brustkyphose füert zomene Buggel, e starchi Lendelordose zomene Hoolchrütz,

### Halswirbelsüüli
Di baide oberste Wirbel (C1-2) vo de Halswirbelsüüli (*Pars cervicalis*) sind de Atlas (*Atlas*) und de Achsewirbel (*Axis*). Si bildet zäme e Glenk und sin echli anders baut als die andere Wirbel. D Axis het e Vorsatz (Zaa, *Dens*) wo geg ufe luegt und wo de Atlas drumumelitt, so as e Draibiwegig mögli werd. De sibet Halswirbel (C7 *Vertebra prominens*) het e dütliche Dornfortsaz geg hine und isch drum bi allne Mensch guet z finde. D Halswirbelsüüli trait de Chopf und ermöglicht, as de i verschidnige Richtige biwegt were cha (drüle, nicke etc.). Si isch de biweglichst Tail vo de ganz Wirbelsüüli.

### Brustwirbelsüüli
Brustwirbelsüüli (*Pars thoracalis*) isch weniger biwegli as d Hals- und d Lendewirbelsüüli, isch deför starch verantwortlich för e gueti Körperhaltig. A de Brustwirbel sind d Rippli aagmacht, wo denn de Brustchorb bildet. De schützt die wichtigste innere Organ wie d Lunge oder s Herz. 

### Lendewirbelsüüli
D Lendewirbelsüüli (*Pars lumbalis*) isch geg fore boge (Lordose). Si isch zimli biwegli und het di stärchste Wirbel, do si em maiste Gwicht träge mue.

### Chrützbai
S Chrützbai (*Os sacrum*) bistoot us fööf Wirbel, wo bim Chind no separat sind, aber denn zwöschet 15ni und 30i mitenand verschmelzed. Di mitenand verschmolzne Querfortsätz bildet s Iliosakralglenk. Zwöschet de Lenbdewirbelsüüli und em Staissbai isch e starche Knick geg hine. Die Stell isch recht empfindli und aafälig uf Abnutzig.

### Staissbai
S Staissbais (*Os coccygis*) bistoot us vier oder fööf munzige Wirbelreste, wo mitenand verschmolze sind. S Staissbai isch en Öberrescht vom Tierschwanz.

## Uufbau bim Tier
De Uufbau vo de Wirbelsüüli bi de Tier isch äänli, doch schwanket d Aazaal vo de Wirbel i de anzelne Abschnitt vo Art zu Art. Dezue chunnt no bi verschidnige Tier de Schwanz, wo e Fortsetzig vo de Wirbelsüüli isch und us Schwanzwirbel bistoot.

## Biweglichkait
Zwösched de anzelne Wirbel liget di elastische Bandschibe (*Discus*). Si federet ainersits Stöss ab, wo bim Lauffe und Rene entsönd, ermöglicht aber au e gwüssi Biweglichkait, wo zwor gring isch för di anzelni Zwöschewirbelglenk, aber im Verband di grooss Biweglichkait bim gsunde Mensch ermöglichet. De Rugge cha drumm geg före (*Inklination*) und geg hendere (*Reklination*) boge were. D Zroggbüügi isch weniger starch uuspräägt, wie d Förschibüügi. Denn cha d Wirbelsüüli au uf d Siite boge werde (*Lateralflexion*) und i de Achs drület were (*Rotation*). D Kombination vo de erste drai Biwegige ermöglichet s Chraise (*Zirkumduktion*) vom Rugge. Sclussendli cha d Wirbelsüüli no gstreckt (*Extension*) were. Im Verlauf vom Taag schrumpft d Wirbelsüüli echli zäme, well d Bandschibe zämedruckt wered. Znacht bim Schlooffe nemet si wider di ursprünglich Form ii.

Do d Wirbelsüüli dör Bänder stabilisiert werd, cha d Biweglichkait dör Deenüebige verstärcht were. En Iischrenkig vo de Biweglichkait i de Wirbelsüüli bidütet en Verlust vo Lebesqualität und isch hüt dör Feelhaltige, Öberernäärig - zvill Gwicht bilastet d Wirbelsüüli öbermässig - und zwenig Biwegig verbraitet. Im Alter werd d Biweglichkait dezue no verminderet, well d Bandschiibe dünner weret. 

## Schutzfunktione
Ai Schutzfunktio isch schomol d Abfederig vo Schlääg, wo verhinderet as s Hirni starch erschütteret werd. Do d Wirbel e Loch i de Mitti hend, bildet si de Wirbelkanal, wo sich s Ruggemarch und Hoptsträng vo de Nerffe liget. Zäme mit de Rippli wered zudem wichtigi inneri Organ gschützt.

## Verletzige und Chrankete
Ruggewee isch i 80% vo de Fäll muskulär bidingt. Vo de Wirbelsüüli uus chöned meriri Vorfäll vorchoo:
* *Feelhaltige* und *Deformatione*: Buggel (Rundrugge), Hoolchrütz, Skoliose, Scheuermann.
* *Alterig* (Degeneration) und *Entzündige* vo de Bandschibe, Zwöschedwirbelglenk, Rippliverbindige
**[[Osteochondrose]]* und *[[Osteoporose]]* 
* ''Hexeschuss'' (Lumbago)
* ''Bandschibevorfall'' (Discusprolaps, BSP)