open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Girolamo Savonarola

Dr **Girolamo Maria Francesco Matteo Savonarola** (latiinisch *Hieronymus Savonarola*; * 21- Septämber 1452 z Ferrara; † 23. Mai 1498 z Floränz) isch e italiäänische Dominikaaner, Buessbreediger und Chillereformator gsi. Er isch wäge sinere fundamentaale Kritik an dr Chille, wo immer scherfer worde isch berüemt und berüchdigt worde. Noch em Sturz vo de Medici, wo in der Republik Floränz d De-Facto-Machthaaber gsi si, vo 1494 bis 1498 dr gäistlig Füerer vo dr Bardei vo de *Frateschi* gsi und het in dere Rolle e bräiti politischi Partizipazioon gege d Oligarche verdäidigt. Für dass s Volk sini Ideä chönn verstoo, het er sini Schrifte nit nume uf Latiinisch verfasst, sondern au in dr italiäänische Umgangssprooch.

Wo dr franzöösisch Köönig Karl VIII. sich us Itaalie zruggzooge het, isch d Laag vom Populist Savonarola brennzlig worde. Die alte Elite understützt vo de Franziskaaner und au äinige Dominikaaner häi z Floränz dr Opposizioon bi de stedtische Waale zur *[[Signoria]]* im Früelig 1498 zun ere Meehrhäit verholfe. Dr Savonarola isch iigspert, gfolteret und zum Dood verurdäilt worde. Er isch denn uf dr Piazza della Signoria zämme mit zwäi andere Mönch, vor ere riisige Menschemängi zerst ghänkt und denn verbrennt worde.

## Rezepzioon
D Lutheraaner häi im Savonarola e Reformator gsee und en as «häilige Maa» vereert. Die röömisch-katholisch Chille het sich schweerer doo mit sim Vermächtnis. Es het ere au nid glängt, äifach zuezgee, ass mä e Feeler gmacht het, näi, dr Bapst Johannes Paul II. het am 23. Mai 1998 e Seeligsprächigsverfaare iigläitet.

## Kwelle
Dr Ardikel «Girolamo Savonarola» uf dr dütsche Wikipedia

## Schrifte

* 
* 
* *Expositio super tribus versibus psalmi XXX scilicet In te domine speravi* (Einheitssachtitel: *Expositio in psalmum XXX: In te domine speravi*). Theodor Martinus, Antverpiae ca. 1502, Inkunabel 

## Liddratuur
* Oliver Bernhardt: *Gestalt und Geschichte Savonarolas in der deutschsprachigen Literatur. Von der Frühen Neuzeit bis zur Gegenwart*. Königshausen&Neumann, Würzburg 2016, ISBN 978-3-8260-5903-2.
* Horst Herrmann: * Savonarola. Der Ketzer von San Marco*. Bertelsmann, München 1977, ISBN 3-570-02932-8.
* Ernst Piper: *Savonarola. Umtriebe eines Politikers und Puritaners im Florenz der Medici*. Wagenbach, Berlin 1979.
* 
* Wolfgang von Löhneysen: *Savonarolas heimliche Zeitgenossen. Eine Lektüre für Freunde der Ironie*. Mit Illustrationen von Karina Černá-Lobpreis. Kunst-Brücke, Berlin 2002, ISBN 3-936037-05-1.
* Peter Segl: *Savonarola.* In: *Lexikon für Theologie und Kirche*, Band 9, Freiburg 2006, S. 92–96.
* Pierre Antonetti: *Savonarola – Die Biographie*. Patmos, Düsseldorf 2007, ISBN 978-3-491-69145-2.
* Ernst Piper: *Savonarola. Prophet der Diktatur Gottes*. Allitera, München 2009.

## Weblingg

* 
* 

## Fuessnoote
Ludovico Ariosto

Dr **Ludovico Ariosto**  (; * 8. Septämber 1474 z Reggio nell’Emilia; † 6. Juli 1533 z Ferrara) isch e italiäänische Humanist, Milidäär, Höfling und Autor gsi. Si Hauptwärk, s Värsepos *Orlando furioso* („Dr raasend Roland“), gältet as äine vo de wichdigste Text vo dr italiäänische Liddratuur und isch in ganz Öiropa rezipiert worde.

Dr Ariost isch s eltiste vo zwölf Chinder vom nid seer woolhaabende Aadlige Niccolò Ariosto gsi, wo im Dienst vom Herzog Ercole I. d’Este (1431–1505) gstande, wo dr Herrscher vo Ferrara und Modena gsi isch. Dr Ariost isch vo 1484 aa uf d Latiinschuel z Ferrara gange und het 1489 an dr Uni dört e Jurastudium aagfange, sich aber mee mit humanistische Studie befasst. So het er sich für d Lüürik vom Petrarca und d Gschichte vom Boccaccio intressiert, und au für d Schrifte vo de Florentiiner Neuplatoniste. Am Hoof vom Ercole isch er 1493 Mitgliid vom ere Theatergrubbe worde, und het bald scho afo schriibe. Wo si Vater gstorbe isch, isch er Hauptmaa von ere Gränzfestig in dr Nööchi vo Canossa worde. 1503 isch er zrugg uf Ferrara und isch dr Sekretäar Kardinaal Ippolito d’Este worde. Vo öbbe 1505 aa het er nume no uf Italiäänisch gschriibe Gläägehäitsgedicht, Sonett und Kanzoone im Stiil vom Petrarkismus in Prosa d Komöödie *La Cassaria* (1508, dt. öbbe *Das Ding mit der Truhe [cassa]*) und *I suppositi* (1509, dt. *die Untergeschobenen*). Vor allem het er aber am *Orlando* gschriibe, em Värsepos in elfsilbige Stanze, e Fortsetzig vom Matteo Boiardo sim Värsepos *Orlando innamorato* („dr verliebt Roland“), wo nie fertig gschriibe worde isch. 1516 het er die ersti Versioon mit 40 Gsäng lo drucke. 1518 isch er im Dienst vom Herzog Alfonso I. d’Este, gstande und für dä meereri diplomatischi Missioone usgfüert.

Er het d Komöödie *Il Negromante* („dr Nekromant“) gschriibe, wo 1528 urufgfüert worde isch und am *Orlando* witergschriibe. 1525 het er sich us em öffentlige Lääbe zruggzooge und 1527 oder 1528 im Ghäime d Alessandra Benucci ghütootet, wo d Witwe vom Florentiner Humanist und Autor Tito Strozzi (1425–1515) gsi isch. 1532 het er dr *Orlando* uf 46 Gsäng erwiteret und nöi uusegee. Es isch seer erfolgriich gsi und nume scho 16.&nbsp;Joorhundert fast zwäihundert Mol noochdruckt worde.

1532 isch dr Ariost noch ere Räis uf Mantua im Dienst vom Herzog chrank häichoo und bald druf gstorbe.

## Wärk

* Hauptwärk: *Orlando furioso*, 1516–32.
* Komöödie:
** *La Cassaria*, 1508 (dt. *Die Kastenkomödie*, übersetzt vom Alfons Kissner, 1909)
** *Il Suppositi*, 1509 (dt. *Die Untergeschobenen*, dito)
** *Il negromante*, 1520 (dt. *Der Nekromant*, dito)
** *La Lena*, 1528 (dt. *Lena, die Kupplerin*, dito)
* Siibe Satiire (*Satire*, 1517–1525)
* Lüürik: Oode, Sonett, Kanzoon

## Liddratuur
* Manfred Hardt: *Geschichte der italienischen Literatur. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.* Artemis & Winkler Verlag, Düsseldorf und Zürich 1996. Lizenzausgabe der Wissenschaftlichen Buchgesellschaft Darmstadt, S. 284–311.

## Weblingg

* 
* 
* 
* 
* Material zu Ludovico Ariosto
* Werke von Ludovico Ariosto: Text, Konkordanzen, Wortlisten und Statistik
Grad Celsius

= \left\{ T \right\}_{\mathrm{K}} - 273{,}15
| CGS              = 
| BenanntNach      = Anders Celsius
| AbgeleitetVon    = Kelvin
| SieheAuch        = 
}}
S **Grad Celsius** isch e Mässäihäit vo dr Tämpratuur, wo noch em Anders Celsius benennt isch.

## Definizioon
D Celsius-Tämpratuur t isch über die absoluti Tämpratuur (thermodünaamischi Tämpratuur) T mit dr Äihäit Kelvin (K) eso definiert:
\left\{ t\right\}_\mathrm{^\circ C} = \left\{ T \right\}_\mathrm{K} - 273{,}15 . Das häisst, d Zaalewärt vo dr Celsius- bzw. Kelvin-Skala underschäide sich um dr konstant Wärt 273,15. Zum Bispil stöön 293,15&nbsp;K und 20&nbsp;°C für die gliich Tämpratuur, und dr absoluti Nullpunkt bi 0&nbsp;K entspricht −273,15&nbsp;°C.

Dur die Definizioon vo dr Celsius-Skala lige dr Schmelz- und dr Chochpunkt vo Wasser seer nooch bi 0&nbsp;°C und 100&nbsp;°C (bi 0,002519&nbsp;°C und 99,9839&nbsp;°C (99,9743&nbsp;°C nach ITS-90)).

As Formlezäiche für d Celsius-Tämpratuur wird noch SI s chliine *t* brucht, alternatiiv isch au s \vartheta (*[[theta]]*) üüblig. S groosse *T* hingeege daf nid eso brucht wärde, wil *T* nume für die absoluti Tämpratuur in Kelvin brucht wird.

## Kwelle
Dr Ardikel «Grad Celsius» uf dr dütsche Wikipedia
Renée de France

D **Renée de France** (* 25. Oktober 1510 z Blois; † 12. Juni 1574 z Montargis), au bekannt as **Renata vo Ferrara**, isch e kööniglichi Brinzässin vo Frankriich gsi. Si isch mit em Ercole II. d’Este vom 31. Oktober 1534 bis 3. Oktober 1559 verhürootet gsi und eso d Herzogin vo Ferrara und vo Modena und Reggio nell’Emilia. Si het d Reformazioon in dr Lombardei und Frankriich gförderet.

## Biografii
D Renée isch as die zwäiti Dochder vom franzöösische Köönig Louis XII. und sinere Frau Anne de Bretagne im Schloss Blois uf d Wält cho. D Renée hätt äigentli dBretagne sötte erbe, was dr Louis aber verhinderet het. As Entschäädigung het si denn vom Franz, wo vom Louis d Bretagne überchoo het, s Herzogdum Chartres überchoo. Mit fümfi isch si e Vollwaise gsi und wil si chli, schwechlig mit ere chrumme Wirbelsüüle gsi isch, het si nid as e gueti Partii gulte. D Gründ für iiri Hüroot 1528 mit em Ercole d'Este si denn au vor allem bolitisch gsi.

D Renée het zwüsche 1531 und 1538 fümf Chinder uf d Wält brocht. Wääred de Religioonschrieg im 16. Joorhundert het d Renée meehrere Calviniste s Lääbe grettet, und dr herzöglig Hoof vo Ferrara isch zum en Asüül für protestantische Gleerti worde. Under iine si dr Clément Marot (1535; wo für e Zitli iire Brivaatsekretäär gsi isch), dr Johannes Calvin (zum erste Mol 1536 under em Decknaame Charles d'Espeville), d Vittoria Colonna (1537), dr Bernardino Ochino (1537 und 1550), dr Celio Secondo Curione, dr Camillo Renato (1540) und dr Aonio Paleario. Dr Form noch isch si woorschinlig katholisch bliibe, aber iiri Sümpathie für e Protestantismus häi zum Bruch mit iirem Maa gfüert. 1554 het mä sä under Huusarrest gstellt, iiri calvinistische Büecher verbrennt und iiri Döchder in e Chloster gsteckt. Dass si druf wider an dr katholische Öicharistii däilgnoo het, het im Calvin hingeege überhaupt nid gfalle.

Wo iire Maa gstorbe isch, isch si 1560 uf Frankriich zrugg. Dört isch iiri eltiste Dochder Anna mit em François de Guise, wo dr Aaf[erer vo dr katholische Bardei im erste Hugenottechrieg gsi isch, verhürootet gsi.

## Fuessnoote
Zentralvokal

**Zentralvokääl** si Vokääl, wo bi nene dr höggst Punkt vo dr Zunge in dr Middi vo dr Muulhööli isch – genau zwüsche dr Stellig vo de Vorder- und de Hinderzungevokääl.

D Zentralvokääl si:
* dr ungrundet gschlosseni Zentralvokal [ɨ]
* dr grundet gschlosseni Zentralvokal [ʉ]
* dr ungrundet halbgschlosseni Zentralvokal [ɘ]
* dr grundet halbgschlosseni Zentralvokal [ɵ]
* dr Middleri Zentralvokal (**Schwa**) [ə]
* dr ungrundet halboffeni Zentralvokal [ɜ]
* dr grundet halboffeni Zentralvokal [ɞ]
* dr fast offeni Zentralvokal [ɐ]
* dr ungrundet offeni Zentralvokal – für dä git s käi offiziells IPA-Zäiche. Mäistens brucht mä äins vo dene drei Zäiche:
** s Kapitääli-A
** dr ungrundet offeni Vorderzungevokal [a] (d. h. mä underschäidet die bäide Vokääl nit vonenander)
** dr ungrundet offeni Vorderzungevokal mit em Diakritikum für Zentralisierig [ä] (Cha mit em Umlut ä [ɛ] verwäggslet wärde)
Sporophyt

As **Sporofüt** wird bi Pflanze und bi de mäiste Alge die diploidi Generazioon (mit dobbletem Chromosoomesatz) im Raame vom heterofaasische Generazioonswäggsel bezäichnet. D Sporofüte broduziere noch ere Redukzioonsdäilig (Meiose) haploidi Spore (mit eme äifache Chromosoomesatz). Us deene entwigglet sich die haploidi Gametofüte-Generazioon. Lääbewääse mit eme heterofaasische Generauioonswäggsel (wenn diploidi und haploidi Generazioone abwäggsle) wärde as Diplohaplonte bezäichnet.

Bi de mäiste Pflanze cha mä d Sporofüte und d Gametofüte liicht vonenander underschäide (heteromorfe Generazioonswäggsel). Bi de Soomepflanze isch dr Sporofüt seer vil gröösser und komplizierter baut (Baum, Strauch, chrutigi Pflanze) as dr Gametofüt. D Spoore wärde bin ene nit freigsetzt, sondern bliibe in dr Mueterpflanze und entwiggle sich zum Pollechorn (männlige Gametofüt) oder zum Embryosack (wiiblige Gametofüt). Au bi de Farne isch dr Sporofüt die äigentligi Pflanze, wääred dr Gametofüt as e chliins Prothallium am Boode waggst. Umkeert isch s bi de Moos, bi deene isch die grüeni Moospflanze dr Gametofüt, wääred dr Sporofüt mäistens nume us dr Spoorekapsle und iirem Stiil (dr Seta) bestoot. Dä wird vom Gametofüt ernäärt.

Bi vile Alge gseen d Sporofüte und d Gametofüte gliich us (isomorfe Generazioonswäggsel).

## Liddratuur
* P. Sitte, E. W. Weiler, J. W. Kadereit, A. Bresinsky, C. Körner: *Strasburger Lehrbuch der Botanik*, ISBN 3-8274-1388-5.
Grünalgen

D **Grüenalge** oder **Chlorobionta** si e Grubbe vo Alge, wo früener in dr Süstemaatik as äiges Taxon gfüert worde si. Fülogeneetisch handlet es sich aber um e parafüleetischi Grubbe, wil si nit alli Noochkomme vom ene letzte gmäinsaame Vorfaar si. So wärde die „hööchere“ Pflanze *([[Embryophyta]])* nit zu de Grüenalge zelt, au wenn si sich us deene entwigglet häi. As Grüenalge bezäichnet mä doorum alli Verdräter vo de *[[Chloroplastida]]* mit Usnaam vo de *Embryophyta*.

## Vorkomme
Bis 2014 si öbbe 4000 Grüenalgen-Arte beschriibe worde, vo deene lääbe öbbe 90 % im Süesswasser. Under de mariine Verdräter stellt d Gattig *[[Micromonas]]* die hüfigste fotosünthetische Öikaryote im Meer. Usserdäm git s au e Hufe Grüenalge, wo nid im Wasser lääbe, sondern vor allem uf füechtem Boode und uf Böim. Mänggi lääbe sümbiotisch as Bestanddäil vo Flächte oder as Zoochlorelle in Süesswasserpolype oder andere wirbellose Dier.

## Kwelle
Dr Ardikel «Grünalge» uf dr dütsche Wikipedia
## Weblingg

## Fuessnoote
Generationswechsel

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

**Generazioonswäggsel** säit mä in dr Biologii ere Form vo dr Fortpflanzig, wo die bäide Wariante vo dr Fortpflanzig – die gschlächtligi und die unggschlächtligi – in verschiidene Generazioone sich gegesitig abwäggsle. Generazioonswäggsel chunnt bi vile Protiste, bi Rotalge, bi Moos, Faarn und Soomepflanze vor, aber au bi Nesseldier und Tunicate. Er kombiniert d Vordäil vo bäide Fortpflanzigsarte: D Generazioon, wo sich unggschlächtlig vermeert, cha e groossi Zaal vo Noochkomme broduziere, oone drfür e Sexualpartner z bruuche. D Generazioon, wo sich gschlächtlig vermeert sorgt drfür, ass sich dr Geenpuul duet vermische.

## Kwelle
Dr Ardikel «Generationswechsel» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Walter Zimmermann: *Geschichte der Pflanzen. Eine Übersicht.* 2. Auflage, München 1969, dtv Band 4043. (Die Abschnitte zu Moosen, Farnen, Ginkgo und Bedecktsagern folgen im Wesentlichen der Argumentation dieser Quelle.)

* Klaus Ulrich Leistikow und Franziska Kockel: *Zur Entwicklungsgeschichte der Pflanzen – ein didaktisches Modell.* In: *Palmarum Hortus Francofortensis* (Wissenschaftliche Berichte des Frankfurter Palmengartens), Heft 2, Frankfurt am Main, Juni 1990 ()

## Weblingg
* *Lexikon der Biologie*: Generationswechsel. Spektrum, Heidelberg 1999.
* Sexualität bei Ginkgo (änglisch)
* Plants without Seeds: from Water to Land

## Fuessnoote
Zellulose

D **Celluloose** (au **Zelluloose**) isch dr Hauptbestanddäil vo de Zällwänd vo Pflanze (Masseadäil öbbe 50 %) und eso die hüfigsti orgaanischi Verbindig und au s hüfigste Polysaccharid (Vilfachzucker). D Celluloose isch au s Biomoleküül, wo am hüfigste vorchunnt. Si isch nid verzwigt und bestoot us meerere hundert bis zääduusige (β-1,4-glycosidisch verchnüpfte) β-D-Glucose- bzw. Cellobiose-Äihäite. Die hochmolekulaare Celluloosechettene laagere sich zu hööchere Struktuure zsämmen, wo as rissfesti Fasere in Pflanze hüfig staatischi Funkzioone häi. Vom Polysaccharid Chitin, wo in dr Natur au hüfig vorchunnt, underschäidet sich d Celluloose wil si köni Acetamidgrubbe het. D Celluloose isch bedütend as Roostoff zum Babbiirmache, aber au in dr cheemische Industrii und in andere Beriich.
__NOTOC__
E Form vo dr Celluloose (Cellulose I β, Tunicin) isch äins vo de Choolehüdraat im gallertartige Mantel vo de Manteldier.

## Kwelle
Dr Ardikel «Cellulose» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Hans-Werner Heldt, Birgit Piechulla, Fiona Heldt: *Pflanzenbiochemie.* 4. Auflage, Spektrum, Heidelberg / Berlin 2008, ISBN 978-3-8274-1961-3.
* Peter Schopfer, Axel Brennicke: *Pflanzenphysiologie.* 7. Uflaag, Spektrum, Heidelberg / Berlin 2010, ISBN 978-3-8274-2351-1.
* Lincoln Taiz, Eduardo Zeiger: *Physiologie der Pflanzen.* (Originaltitel: *Plant physiology* übersetzt von Uta Dreßer), Spektrum, Heidelberg / Berlin 2000, ISBN 3-8274-0537-8.
* Dieter Hess: *Pflanzenphysiologie.* 11. Uflaag, UTB 8393 / Ulmer, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-8252-8393-3 (UTB) / ISBN 978-3-8001-2885-3 (Ulmer).
* Fumiaki Nakatsubo: *Chemical synthesis of Cellulose.* In: David N.-S. Hon, Nobuo Shira: *Wood and cellulosic chemistry.* Ausgabe 2, CRC Press, 2001, ISBN 978-0-8247-0024-9, 

## Weblingg
* Prof. ''Blumes Medienangebot: Nachweisreagenzien'', Absatz 13: Iod-Zinkchlorid-Lösung
* ''x-plainmefood - Polysaccharide: Cellulose & Cellulosederivate'', Eigenschaften und Anwendungen von Cellulose und ihren Derivaten
* ''Hitzebeständiges Enzym für Zelluloseabbau'' auf g-o.de.

## Fuessnoote
Département Seine-Saint-Denis

S’ **Département Seine-Saint-Denis**  /  ìsch a frànzeesch Département, wo ìn dr Region Île-de-France ìm Groossràuim Pàriis lììgt. ’S umfàsst vor àllem d’ Vororta ìm Norda un Nordoschta vu dr Hàuiptschtàdt. Dr Sìtz vu dr Prefäktüür ìsch Bobigny, d’ Unt’rprefäktüüra sìnn Le Raincy un Saint-Denis. S’ Département trajt dr Ordnungsnümroo 93.

## Gschìcht
S’ Département ìsch ànna 1968 äntschtànda, wu maa d’ Départements Seine un Seine-et-Oise ìn klainera Départements uffgetailt hàt. Dr Ordnungsnümroo 93 äntschprìcht àlso nìt dr àlfàbeetischa Raihafolga — vorhaar ìsch’s dr Nümroo vum Département Constantine ìn Frànzeesch-Àlgeeria gsìì. D’ Iiwoohner nänna ìhr Département oft numma kurz *le neuf-trois* („s’ Niina-Dräi“) — sunscht känna m’r àui *le quatre-vingt-treize* („s’ Dräiunniinzig“) sààga.

## d’ Schtädt
D’ Gmainda mìt dr greeschta Beveelkerung ìm Département Seine-Saint-Denis sìnn:

## Verwàltung

S’ Département Seine-Saint-Denis ìsch ìn 3 Arrondissements, 21 Kàntooner un 40 Gmainda getailt:

*Lüag àui:*
* Lischta vu da Gmainda ìm Département Seine-Saint-Denis
* Lischta vu da Kàntooner ìm Département Seine-Saint-Denis
* Lischta vu da Gmaindaverband ìm Département Seine-Saint-Denis

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vum Département (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Aubervilliers

D’ Gmainda **Aubervilliers**  ìsch a Schtàdt grààd àm Norda vu dr frànzeescha Hàuiptschtàdt Pàriis. Sa gheert zem Département Seine-Saint-Denis ìn dr Regioon Île-de-France un hàt  Iiwoohner (Schtànd ). D’ Iiwoohner nänna m’r *Albertivillariens*.

Aubervilliers ìsch làng a Ìndüschtriischtàdt gsìì. Noch hìtt laawa 44 Prozant vu dr Beväälkerung unter dr Àrmüatsschwälla — domìt ìsch Aubervilliers aina vu da ärmschta Schtädt ìn Frànkrììch. D’ Schtàdt ìsch làng vu kommünìschta Bìrgermaischter regiart worra — soo vu 1944 bis 2008 wia àui vu 2014 bis 2020.

## a pààr Bìlder

Église Notre-Dame Vertus Aubervilliers 12.jpg|d’ Kìrìch Notre-Dame-des-Vertus üss’m 15. Joohrhundert
Hôtel ville Aubervilliers 1.jpg|s’ Roothüüs
Place Mairie - Aubervilliers (FR93) - 2022-07-11 - 1.jpg|àm Rothüüsplàtz (*place de la Mairie*)
Canal Saint Denis vu depuis Pont Stains - Aubervilliers (FR93) - 2022-07-10 - 2.jpg|Dr *Canal Saint-Denis* vu dr *Pont de Stains* gsah
Avenue République - Aubervilliers (FR93) - 2022-07-17 - 2.jpg|uff dr *Avenue de la République*
Avenue Division Leclerc - Aubervilliers (FR93) - 2022-07-12 - 1.jpg|uff dr *Avenue de la Division-Leclerc*
Place Front Populaire - Aubervilliers (FR93) - 2022-07-10 - 1.jpg|àm *Place du Front Populaire*
Aubervilliers125.jpg|Groosswoohnsiidlung z’ Aubervilliers
Aubervilliers hlm night.jpg|a Soziààlwoohnhüüs mìt’m Turm La Villette ìm Hìntergrund


## Pàrtnerschàfta mìt àndra Schtädt
*  Bait Dschala (Paläschtinänsischa Otonomiigebiater) sitter 1997
*  Boully (Mauretàània) sitter 2004
*  Empoli (Itàlia) sitter 1997
*  Jena (Diitschlànd) sitter 1999

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vu dr Schtàdt (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)

**Saint-Denis**  ìsch a frànzeescha Schtàdt ìm Département Seine-Saint-Denis. Sa ìsch dr Àmtssìtz vu dr Unt’rprefäktüür ìm Arrondissement Saint-Denis. D’ Schtàdt lììgt unmìttelbààr neerdlig vu Pàriis un ìsch hìtt Tail vu dr *[[Banlieue]]*.

Mìt  Iiwoohner (Stand: ) ìsch sa d’ Schtàdt mìt dr greeschta Beväälkerung ìm Département, un noh Pàriis un Boulogne-Billancourt d’ drìtta Gmainda mìt dr greeschta Beväälkerung ìn dr Île-de-France. D’ Iiwoohner nännt maa *Dionysiens* .

Bakànnt ìsch d’ Schtàdt vor àllem fìr d’ Basilika Saint-Denis, wu zàhlriicha frànzeescha Keeniga beardigt worra sìnn.

D’ Terrorààschlaag vum 13. Nowamber 2015 hann unteràndrem biim Stade de France z’ Saint-Denis schtàttgfunda.

## Bìlder

Basilique St Denis façade ouest St Denis Seine St Denis 20.jpg|d’ Bàsilika Saint-Denis
Hôtel Ville St Denis Seine St Denis 4.jpg|s’ Rothüüs
Rue République - Saint-Denis (FR93) - 2022-01-01 - 2.jpg|d’ *Rue de la République*
Saint-Denis rue Gabriel-Peri.jpg|d’ Füassgangerzoona *Rue Gabriel-Péri*
Canal Saint Denis vu depuis Rue Francis Pressensé - Saint-Denis (FR93) - 2022-01-01 - 2.jpg|dr Canal Saint-Denis z’ Saint-Denis
Portail du Couvent des Ursulines à Saint-Denis en 2013 4.jpg|s’ Portààl vum ehamààliga Ursulinakloschter *(couvent des Ursulines)*
Chapelle Carmélites - Saint-Denis (FR93) - 2022-01-01 - 2.jpg|d’ ehamààliga Kàrmelitakàpall *(chapelle des Carmélites)*
Saint-Denis - Eglise Saint-Denis-de-l' Estrée -1.JPG|d’ Kìrìch Saint-Denys-de-l’Estrée
Pont Île Saint Denis Ouest - L'Île-Saint-Denis (FR93) - 2021-05-20 - 2.jpg|dr Pont de l'Île Saint-Denis ìwwer d’ Seine
StadeFranceNationsLeague2018.jpg|ìm Stade de France
Parc de la Courneuve - 01.JPG|dr Pàrk Georges-Valbon neerdlig vu dr Schtàdt


## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vu dr Schtàdt (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Montreuil (Seine-Saint-Denis)

**Montreuil**  ìsch a frànzeescha Gmainda ìm Département Seine-Saint-Denis ìn dr Regioon Île-de-France. Sa hàt  Iiwoohner (Schtànd ) — domìt ìsch sa d’ zwaita Schtàdt mìt dr greeschta Beväälkerung ìm Département noh Saint-Denis, un d’ fìmfta Gmainda mìt dr greeschta Beväälkerung ìn dr Regioon. D’ Iiwoohner nänna m’r *Montreuillois*.

Montreuil ìsch a ehamààliga Ìndüschtriischtàdt, wo unmìttelbààr àm Oschta vu Pàriis lììgt. Sa lììgt grààd neerdlig vum Bois de Vincennes, àn dr Granz zem Département Val-de-Marne.

Friahjer ìsch d’ Schtàdt àui **Montreuil-sous-Bois**  gnännt worra.

## a pààr Bìlder

Hôtel ville Montreuil Seine St Denis 15.jpg|s’ Rothüüs
Église St André Montreuil Seine St Denis 13.jpg|d’ Kìrìch Saint-André du Bas-Montreuil
Église Sts Pierre Paul Montreuil Seine St Denis 6.jpg|d’ Kìrìch Saints-Pierre-et-Paul
Tour Altais 03-02-2019.jpg|dr Turm Altaïs Evolution
Tour Cityscope 26-01-18.jpg|dr Tour Cityscope (94 m hoch)
Montreuil - 2012-06-14 - IMG 4458.jpg|uff dr *Rue Franklin* mìt dr Tour Cityscope ìm Hìntergrund
Siège CGT Montreuil.jpg|dr Sìtz vu dr Gwarkschàft CGT
Autoroute A3 vue depuis Avenue Pasteur Montreuil Seine St Denis 2.jpg|d’ Otoschtrooss A3 z’ Montreuil


## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vu dr Schtàdt (frànzeesch)
Marne (Fluss)

D’ **Marne**  (làtiinisch *Matrona*) ìsch a Fluss ìn Frànkrììch. Sa äntschprìngt àn dr Hoocheewana vu Langres, ìm Gmaindagebiat vu Balesmes-sur-Marne, àn’ra Heecha vun äbba 420 Meeter. Sa fliasst àm Ààfàng ìn Rìchtung Nordwäschta, dräijt schpeeter uff Wäscht un Südwäscht un mìndet noh äbba 514 Kilomeeter bii Charenton-le-Pont, südeschtlig vu Pàriis, àls rachter Naawafluss ìn d’ Seine.

Noh dr Marne sìnn mehrera frànzeescha Départements gnännt, naamlig d’ Départements Haute-Marne, Marne, Seine-et-Marne un Val-de-Marne.

## d’ Schtädt, wu d’ Marne fliasst



* Haute-Marne (52): Langres, Chaumont, Saint-Dizier
* Marne (51): Châlons-en-Champagne, Épernay
* Aisne (02): Château-Thierry
* Meuse (55): Ancerville
* Seine-et-Marne (77): Meaux, Lagny-sur-Marne, Torcy, Noisiel
* Seine-Saint-Denis (93): Neuilly-sur-Marne, Noisy-le-Grand
* Val-de-Marne (94): Nogent-sur-Marne, Créteil, Charenton-le-Pont, Champigny-sur-Marne, Saint-Maur-des-Fossés, Joinville-le-Pont, Saint-Maurice

## d’ Naawaflìss

## Gschìcht
Ìn dr Àntika hàt dr Fluss *Matrona* ghaissa, noh dr nàmmensgliicha kältischa Flussgättin. Ìn da Àuiga vum Julius Cäsar ìsch d’ Matrona mìt’m Unt’rlàuif vu dr Sequana (Seine) d’ Granz zwìschem Volk vu da Belger un da aigentliga Gàllier.

Àn dr Marne sìnn ìm Äärschta Waltkriag d’ diitscha Truppa gschtoppt worra — dàs hàt m’r d’ „Marne-Wunder“ gnännt. Bis 1918 hann zàhlriicha Schlacht ìn dam Gebiat schtàttgfunda.

## Schìfffàhrt
Ìm Unt’rlàuif vu dr Marne kààt maa mìt Schìffa fààhra. Witter flussuffwarts känna m’r uff Kànaal fààhra, wo s’ Wàsser vu dr Marne bnutza. Dàs sìnn:
* dr Marne-Sittakànààl un
* dr Kànààl zwìscha Champagne un Burgund.
Üsserdam ìsch d’ Marne dur àndra Kànaal mìt’m Rhii, dr Maas, dr Mosel, dr Aisne un dr Saône verbunda.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

*

## Ainzelnoohwiisa
La France insoumise

**La France insoumise** (Àbkìrzung: **FI**, ìn da Meedia àui **LFI**, dàrgschtällt dur dr griachischa Büachschtààb Phi, **φ**, uff Elsasisch äbba *S’ Wììderschtandliga Frànkrììch*) ìsch a lìnkspopulìschta un EU-skäptischa Pàrtäi ìn Frànkrììch. D’ FI ìsch àm 26. Hornung vum Jean-Luc Mélenchon grìnda worra mìt’m Ziil, s’ Progràmm *L’Avenir en commun* umz’sätza.

## Hìntergrund
D’ Pàrtäi ìsch d’ Noohfolgera vu dr Parti de Gauche so wia vu dr Wàhlplàttform Front de gauche, wo àm 23. Àwrìl 2017 ìn *La France insoumise* umtaift worra-n-ìsch. Vììla Beobàchter sààga, àss d’ FI d’ gliicha politischa Schtràtegii wia àndra lìnksràdikààla Pàrtäija ìn Öiropà hàt — dàs haisst a näija Form vu Populìschmus.

Àn dr frànzeescha Pàrlamantswàhl vu 2017 ìsch dr Pàrtäivorsìtzenda Jean-Luc Mélenchon dr Schpìtzakàndidààt gsìì. D’ FI hàt 17 Wàhlkraisa gwunna (noh 11 Prozant vu da Schtìmma-n-ìm äärschta Wàhlgàng) un hàt domìt a aigana Fràkzioon ìn dr Nàzionààlversàmmlung känna bìlda. Àn dr Öiropàwàhl vu 2019 ìsch d’ Manon Aubry d’ Schpìtzakàndidààta gsìì; doo hàt d’ Pàrtäi 6,3 Prozant vu da Schtìmma un 6 Sìtza ìm Öiropäischa Pàrlamant gwunna. Fìr d’ Pàrtäi ìsch dàs a äntöischend Ärgaabniss gsìì  – mehrera fiahrenda Pàrtäimìtglììder hann ìhra Rucktrìtt ärkläärt; Dr Mélenchon ìsch waaga siina politischa Mainunga un siinera Fiahrungsschtiil ìnnerhàlb vu dr Pàrtäi kritisiart worra. Ar hàt gsajt, àss’r vìlliicht zittawiis üss dr Politik z’rucktratta wurd; dàs hàt’r àwwer nìt gmàcht.

Ìn Hìnblìck vu dr Pàrlamantswàhl 2022 hàt d’ LFI mìt àndra Lìnkspàrtäija-n-a Verainigungsàbkumma unterzaichent, fìr s’ Bìndniss NUPES (Nouvelle union écologique populaire et sociale) grìnda. Àn dr Wàhl hàt d’ NUPES 131 Sìtza ìn dr Nàzionààlversàmmlung gwunna — drunter 75 fìr d’ FI.

## Lìteràtüür
* 
 
## Weblìnks

* 

## Ainzelnoohwiisa
Gametophyt

Dr **Gametofüt** (griech. *gamete, gametes* „Ehefrau, Ehemaaa“ und *phyton* „Pflanze“) isch bi Pflanze die sexuelli Generazioon, wo Gamete-bildet, also die haploidi Faase vom Generazioonewäggsel. Die diploidi Faase wird as Sporofüt bezäichnet. Dä broduziert bi niidere Pflanze (Moos und Farn) d Spoore, wo sich d Pflanze mit ene ungschlächtlig vermeert.

E Gametofüt het immer meereri Zälle. Er waggst us ere Meiospore vom ene Sporofüt uuse und isch dorum immer haploid, jeedi vo sine Zälle het also nume en äinzige Chromosoomesatz. Dr Gametofüt entwigglet Sexualorgaan, wo Antheridie und Archegonie häisse und in deene d Gameete. Wenn zwäi vo deene Gschlächtszälle verschmelze, wird us ene e diploidi Zygote, wo am Aafang vo dr zwäite Generazioon (dr diploide Sporofütegenerazioon stoot. Andersch gsäit: Noch Verschmelze vo de Kärn wäggst d Zygote zum ene Sporofüt; dä broduziert Spoore, und vo deene chunt wider e Gametofüt und so isch dr Kräeislauf vo de bäide Generazioone gschlosse.

Laubmoos - Archegonium.png|Gametofüt vom ene Laubmoos
Illustration Adiantum capillus-veneris0.jpg|Gametofüt vom ene Farn rächts unde

D Gametofüte vo de Moos si die grüene Moospflänzli.

Bi d Faarn hingege si d Gametofüte (Prothallium) so stark reduziert, dass mä si kuum no cha gsee und mä si liicht mit eme Lääbermoos cha verwäggsle. Bi de Farnpflanze isch dr grüen Däil vo dr Pflanze, wo mä oobe gseet, dr Sporofüt. Uf dr Zäichnig vom Otto Wilhelm Thomé (linggs) gseet mä rächts unde e Gametofüt (Prothallium), wo drus dr nöi Sporofüt waggst. An de Bletter vom Sporofüt sitze Sporangie, us deenen wärde d Spoore abgee.

No mee reduziert si d Gametofüte vo de Soomepflanze. Bi deene befindet sich dr männlig Gametofüt im Pollechorn und bestoot bi de Bedecktsaame (Blüetepflanze) nume us drei Zälle. Dr wiiblig Gametofüt isch dr Embryosack in dr Soomenaalaag; dä bestoot, wenn er voll entwicklet isch, mäistens us siibe Zälle.

## Liddratuur

* *Lehrbuch der Pflanzenwissenschaften*, 37. Aufl., Springer, Berlin/Heidelberg 2014, S. 572.
Patricia Schillinger

D’ **Patricia Schillinger** (* 18. Janner 1963 z’ Schtroossburi) ìsch a frànzeescha Politikera. Sa ìsch z’äärscht Mìtglììd vu dr Soziàlìschta Pàrtäi (PS) gsìì un gheert jetz züa dr Pàrtäi La République en Marche. Sitter 2004 ìsch sa Senààtsmìtglììd fìrs Owerelsàss, un vu 2008 bis 2014 ìsch sa d’rzüa Bìrgermaischtera vu Hagena gsìì.

## ìhr Laawa un Kàrriar
D’ Patricia Schillinger hàt s’ frànzeescha-n-Àbitüür bschtànda. Schpeeter hàt sa ìn dr Schwiiz a Üssbìldung àls Hìlfsschwäschter bikumma. Sa hàt ìn dr Schwiiz un ìn Frànkrììch gschàfft.

D’ Schillinger ìsch z’äärscht biigoordneta Bìrgermaischtera z’ Hagena gsìì — doo ìsch sa veràntwortlig fìr Soziààls un Schüala gsìì. Ìm März 2008 ìsch sa àm äärschta Wàhlgàng vu dr Kommunààlwàhl àls Bìrgermaischtera vu Hagena gwählt worra. Àn dr Wàhl vu 2014 ìsch sa àm äärschta Wàhlgàng vum Thomas Zeller gschlààga worra — sa hàt numma 37,4 Prozant vu da iigaawana Schtìmma bikumma.

Ìm Septamber 2004 ìsch d’ Schillinger ìns frànzeescha Senààt gwählt worra uff dr Lischta vum Jean-Marie Bockel. Àls Bìrgermaischtera un Senàtoora hàt sa ànna 2013 d’ „Elsassischa Bìrgerverlànga fìr a näija Schprooch- un Kültüürpolitik“ unterschrììwa. Ìm Janner 2013 hàt sa zamma mìt’m Àbgoordnet’r Yann Galut üss’m Département Cher a Ìwwerleegungskrais ìnnerhàlb vu dr Soziàlìschta Pàrtäi grìnda, wo „La Gauche forte“ haisst. Ìn Hìnsìcht vu dr Presidàntschàftswàhl vu 2017 hàt sa d’ Kàndidàtüür vum Emmanuel Macron unterschtìtzt. Schpeeter ìm Joohr ìsch sa Mìtglììed ìm Macron siinera Pàrtäi La République en Marche worra. Àm 1. Àwrìl 2019 ìsch sa Sekretäära vu da Fràkzioona LREM un RDSE ìm Senààt gsìì — baida Fràkzioona hann d’ saalwa Sekretäära ghàà. Àn dara Schtälla-n-ìsch sa bis àm Andsjoohr 2021 blììwa — ìn dr Zwìschazitt ìsch d’ LREM-Fràkzioon ìn „RDPI“ umtaift worra.

Ànna 2019 hàt d’ Schillinger fìrs Senààt a Brìcht ìwwer dr màngelnda Züagàng züa Dààmabìnda gschrììwa. Doo hàt sa ämpfoohla, Dààmabìnda koschtafräi àn àrma Fràuija, Gfàngana un Sekundààrschialerinna z’ vertaila. Ànna 2021 hàt d’ Bìldungsminìschtera Frédérique Vidal verkìndet, àss d’ Dààmabìnda koschtafräi fìr Schtüdantinna wara sìì. Witterscht hàt d’ Schillinger ànna 2020 a Kolumna ìn dr Zittung *[[Le Monde]]* unterschrììwa, fìr d’ Schliassung vum Àtoomkràftwark vu Fassena unterschtìtza.

Ìm Jüüni 2018 hàt dr LREM-Pàrtäivorsìtzenda Christophe Castaner d’ Grìndung vum politischa Bìldungsìnschtitüüt „Tous politiques !“ verkìndet. D’ Schillinger ìsch àls Vìzavorsìtzenda vum Ìnschtitüüt ärnännt worra.

D’ Patricia Schillinger ìsch Müatter vu zwai Kìnder. Sa reedet fliassend Elsassisch. Ànna 2009 hàt ìsch sa mìt’ma Friehjohrsschwälmele üsszaichent worra.

## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks

* d’ Patricia Schillinger ìn dr Dàtabànk vum frànzeescha Senààt (frànzeesch)
* d’ Patricia Schillinger bii *NosSénateurs.fr* (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Exzellenzstrategie

D **Exzellänzstrategii** isch e Abkomme zwüschen em Bund und de Länder, wo sZiil von em isch d Spitzeforschig und die internazionaal Wettbewärbsfähigkäit vo de dütsche Uniwersidääte z fördere. Si isch 2016 beschlosse worde as Witerfüerig vo dr  *[[Exzellenzinitiative|Exzellänziniziatiive]]*. Dr Bund und d Länder stelle ere sit 2018 jeedes Joor im Ganze 533 Mio. Öiro zur Verfüegig, dodrvo 385 Mio. Öiro für die ersti Förderlinie vo de Exzellänz*cluster* und 148 Mio. Öiro für die zwäiti Förderlinie vo de Exzellänzuniwersidääte.

## Exzellänzcluster
Am 27. Septämber 2018 si 57 Exzellenzcluster an 34 Uniwersidääte zur Förderig usgweelt worde. Si wärde vom Aafang 2019 siibe Joor lang gförderet, und wenn si denn wider bestäätigt wärde, non emol für siibe Joor.

## Exzellänzuniwersidääte
Elf Uniwersidääte und Verbünd vo Uniwersidääte si usgweelt worde:

## Kwelle
Dr Ardikel «Exzellenzstrategie» uf dr dütsche Wikipedia

## Fuessnoote
Karpaten

__NOTOC__
D **Karpaate** (,  und kroatisch *Karpaty,* , , , ) si e Hoochgebirg in Middelöiropa, Ostöiropa und Südostöiropa. Si bilde e Booge, wo gegen e Weste offe und mee as 1300&nbsp;km lang und 100–350&nbsp;km bräit isch, zämme mit sine Uslöifer. Si fange am nördlige Rand vom Wiener Becki aa und hööre bi de Flussdääler vo Morava, Nišava und Timok im Osten vo Zentralserbie uf. D Karpaate bilde dr nördligst Uslöifer vom alpiidische Gebirgsgürtel. As Däil vo däm Faltegürtel gönge si uf Weste bis zu de Alpe und uf Südoste bis zum Balkan- und Rhodoopegebirg witer, wääred s Dinariide und d Apennine südwestlig versetzt si und fast paralleel zu de Ostkarpaate verlaufe.

S höggste Massiiv vo de Karpaate isch die Hoochi Tatra (mit em Gerlachovský štít, , und isch dr höggst Bärg in dr Slowakei). Denn chunnt s Făgăraș-Massiiv (Fogarascher Gebirg) in de Südkarpaate (mit em Moldoveanu-Spitz, 2544&nbsp;m, em höööste Bärg vo Rumäänie). Näbe de Alpe bilde d Karpaate s bestimmendi Gebirgssüsteem in Middelöiropa.

D Karpaate lige in acht Staate, zum grösste Däil in dr Slowakei und Rumäänie.

## Kwelle
Dr Ardikel «Karpaten» uf dr dütsche Wikipedia

## Literatur
* Urs-Beat Brändli, Jaroslaw Dowhanytsch (Red.): *Urwälder im Zentrum Europas. Ein Naturführer durch das Karpaten-Biosphärenreservat in der Ukraine.* Eidgenössische Forschungsanstalt WSL, Birmensdorf. Karpaten-Biosphärenreservat Rachiw. Verlag Haupt, Bern/Stuttgart/Wien 2003. ISBN 3-258-06695-7.
* Bernhard Hänsel: *Die Steppe und das Karpatenbecken im Spannungsfeld zwischen nomadischen und seßhaften Lebensformen.* In: *Prähistorische Archäologie Südosteuropa.* Das Karpatenbecken und die osteuropäische Steppe. Bad Bramstedt 12.1998, S.&nbsp;7–18. .
* F. V. Ruffini, P. Ptáček (Uusegääber): *Atlas of the Carpathian Macroregion.* EURAC Research und Department of Geography, Faculty of Science, Palacký University. ISBN 978-80-244-2354-8.
* Kurt Scharr (Uusegääber): *Die Karpaten. Balthasar Hacquet und das „vergessene“ Gebirge in Europa.* Studien-Verlag, Innsbruck/Wien/Bozen 2005. ISBN 3-7065-1952-6.
* Henning Schwarz: *Rumänische Karpaten. Wanderführer.* Aragon, Moers 1995. ISBN 3-89535-043-5.
* Michael Schneeberger, Frank-Michael Lange: *Die rumänischen Waldkarpaten. Maramures, Viseu de Sus und ein Abstecher in die Bukowina.* Schelzky & Jeep, Berlin 1998. ISBN 3-89541-139-6.
* Rainer Slotta, Volker Wollmann, Ion Dordea: *Das Gold der Karpaten – Roșia Montană und sein Bergbau zur Ausstellung im Deutschen Bergbau-Museum vom 27. Oktober 2002 bis zum 5. Mai 2003.* Deutsches Bergbaumuseum, Bochum 2003. ISBN 3-921533-95-3.
* Uwe Hartmann: *Steinbachs Naturführer: Süßwasserfische.* Mosaik Verlag, 2002.

## Weblink

* Carpathian network of protected aeria (englisch)
* Bilder vo de Karpate
* Rumäneschi Karpate
* Karpaten-Infos

## Fuessnoote
Alpidische Orogenese

Mit dr **Alpiidischi Orogeneese** mäint mä e globaali Faase vo dr Bildig vo Gebirg in dr Gschicht vo dr Ärde, wo bis hüt die letschti gsi isch. Iiiri Bezäichnig chunnt drvoo, dass denn au d Alpe bildet worde si.
__NOTOC__
Dr Brozäss vo dere Orogeneese (Bildig vo Gebirg) het in dr Chriidezit agfange, isch im Miozän vor öbbe 20 Millioone Joor am sterkste gsi und het bis in d Nöizit duurt. Er umfasst e Zit vo öbbe 100 Millioone Joor, und wird sit öbbe 5 Millioone Joor immer schwecher. D Iiszite vom Pleistozän in de letzte 2 Millioone Joor häi denn s Ussee vo de hütige Gebirg wääsentlig brägt.

Bi deere Gebirgsbildig isch dr **Alpiidisch Gebirgsgürtel** (oder s **Alpiidische Gebirgssüsteem**) entstande mit em Atlas, de Püreneeä, de balearische Insle, de Alpe, de Karpaate, de Apennine, em Dinarische Gebirg, de Rhodoope, em Balkaan, Taurus, Kaukasus, Zāgros, Kuhrud, Elburs-Gebirg, Kopet-Dag, Suleiman-Gebirg, Hindukusch, Karakorum, Himalaya bis zu de westlige Gebirg vo Indochina und Malaysia.
Die Amerikanische Kordillere isch ebefalls dur blattetektoonisch Vorgäng in deere Zit entstande. Iiri Bildig wird aber als en äigeständigi Orogeneese aagluegt.

## Gstäi
S Gstäi in den zentralalpiinen Hoch- und Middelgebirgsregioone bestoot vor allem us äiförmige Para-Gnäis, das si metamorfosierti doonigi und sandigi Sedimänt, Grauwacke und Tuff. In deene findet mä hüfig Amfibolite, wo us Basalt entstande si. In deene Gstäigsellschafte si au magmatischi *Orthognäis* seer hüfig.

D Chalchsedimänt, wo mariin abglaageret worde si und d Schelfkarbonaat vo dr Tethys findet mä as Gstäi vom Helvetische Süsteem im Weste und vo dr höggste tektoonische Äihäit vo de Nördlige Chalchalpe vom Ostalpiin und de Dolomite vom Südalpiin.

## Kwelle
Dr Ardikel «Alpidische Orogenese» uf dr dütsche Wikipedia

## Literatur
* 
*  PDF
* 

## Weblingg

* Die Welt vor 100 Mio. Jahren: An der Stelle der Alpen ist Tiefsee
* Die Erde vor 50 Mio. Jahren: Die europäischen Gebirge und der Himalaya begannen sich zu bilden. 
* Die Welt vor 14 Mio. Jahren: Die Paratethys hat sich ausgebildet und beginnt zu verlanden.
* Entstehung der Ostalpen Geologische Bundesanstalt Wien (archivierte Webseite)
* 
* Gebirgsbildungen Europas
* ''Die geologische Entwicklung der Zentralalpen'' vom A. Ebert, 2001

## Fuessnoote
Moderator

E **Moderaator**, wiiblig *Moderatoorin* (vo latiinische Wort *moderator* mit dr Bedütig ‚Määssiger‘, ‚Länker‘, ‚Handhaaber‘, ‚Regierer‘; abgläitet vom Wärb ), isch e Persoon, wo e Gsprööch länkt oder in ere Kommunikazioon vermiddlet. Däm, won er macht, säit mä Moderazioon.

## Si Rolle

Dr Gsprööchsmoderaator understützt d Däilnäämer in ere Gsprööchsrundi oder an eme Podiumsgsprääch. Mäistens begrüesst er d Zuehöörer, erklärt s Thema vom Gsprööch, wie s goot und stellt vilmol d Däilnäämer vor. Er länkt dr Umgang mit em Thema, förderet dr Dialoog, und macht am Ändi e Zämmefassig.

Bi vile Formatradio si d Moderatooren au zueständig für d Wätterbricht und d Vercheerslaag. Mänggisch beschränkt sich iiri Rolle uf s Aasääge vo Muusigdiddel und Wäerbig für en äigene Sänder. Daas bassiert mee und mee, vor allem wääred de Nachtstunde und isch vilmol automatisiert über Kompiuterbrogramm.

## Kwelle
Dr Ardikel «Moderator» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Gernot Graeßner, Tilo Werner: *Moderation.* In: Gert Ueding (Uusegääber): *Historisches Wörterbuch der Rhetorik.* WBG, Darmstadt 1992ff., Band 10, 2011, Sp. 724–732.
* Josef W. Seifert: *Moderation.* In: Auhagen, Bierhoff (Uusegääber): *Angewandte Sozialpsychologie.* 1. Uflaag, 2003, ISBN 3-621-27522-3.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Moderator (Begriffsklärung)

**Moderaator** (vo  ‚määssige‘, ‚stüüre‘, ‚länke‘) stoot für:
* e Persoon, won e Gsprööch länkt
* Moderaator vo dr Kurie - en Amt in dr röömisch-katholische Diözesaanverwaltig
* e Briester in dr röömisch-katholische Chille, wo under bestimmte Vorussetzige e Pfarrei läitet.
* e Persoon in de evangelische Chille, won e Gremium läited.
* e Persoon, wo die gmäinsami Aarbet vo Grubbe understützt.
* e Material in dr Kärnfüsik, wo Nöitroone abbrämst.
* e mechanische Dämpfer bi Muusiginstrumänt, wo dr Klang vom Instrumänt dämpft.
* in der Statistik churz für e Moderatorvariable.
* e briwilegierte Bruucher im ene soziaale Netzwärk oder Internetforum.

**Moderazioon** stoot für d Aarbet vo de Moderatoore oobe nooche und au für

* *Dreier-Zwüschemoderazioon* oder e *3-Element-Break* in dr Dramaturgii vo Radiosändige, wo dr Radio-Moderaator sini Aasaage sinnvoll cha gliidere. Si bestoot do us mindestens drei Elimänt und söll dr Fluss vo dr Sändig fördere.
Rue Louis-Pasteur (Mülhausen)

**Àm Bollwark** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *àm Bollwark*; uff Frànzeesch *Rue Louis-Pasteur*) ìsch a Schtrooss z’ Mìlhüüsa. Sa làuift vum Junga Toor bis àns Bààsler Toor ìm Mìlhüüser Schtàdtzäntrum.

## wu ’s lììgt
D’ Schtrooss lììgt vollschtandig ìm Mìlhüüser Schtàdtzäntrum. Sa fàngt àm Junga Toor àà, grààd vor àm Iikàuifszäntrum Porte Jeune — doo ìsch d’ neerdliga Granz vum Schtàdtzäntrum. D’rnooh fàhrt sa uff äbba 420 Meeter süüdäschtlig bis àns Bààsler Toor, àn dr äschtliga Granz vum Schtàdtzäntrum. Vu doo har wìrd sa vu dr Bààslerschtrooss verlängert. 

Àm Bollwark trìfft mehrera Schtroossa: z’äärscht d’ Mììhlagass, witterscht d’ Ziagelgass, d’ Rue de la Meurthe un s’ Schìndergassla. Witterscht ìsch a Kriizung mìt dr Modemer Schtrooss un dr Zäntrààldurchgàng, wu àui dr Mìlhüüser Tràm fàhrt. Àn dara Kriizung ìsch dr Hôtel Salvator z’ fìnda. A pààr Meeter witterscht ìsch a Kriizung mìt dr Kìrchhofschtrooss, un noch witterscht ìsch s’ And àm Bààsler Toor.

## Gschìcht

D’ Schtrooss ìsch àm 20. Oktoower 1926 gäffnet worra. Schu doo ìsch sa uff Frànzeesch *Rue Louis-Pasteur* gnännt worra, noh-n-em Wìssaschàftler Louis Pasteur — dr Pasteur hàt ànna 1885 siina Ìmpfung uff a elsassisch Kìnd loo prowiara, dàs hàt’s vu dr Tollwüat grätta. Z’ Mìlhüüsa-n-ìsch zwìscha 1920 un 1926 a àndra Schtrooss noh-n-em Louis Pasteur gnännt gsìì — ’s ìsch d’ hìttiga Rue du Bramont ìm Viartel Rabbarg. Z’ Burzwiller ìsch àui zwìscha 1945 un 1947 a *Rue Louis-Pasteur* gsìì, wo hìtt *Rue de Bollwiller* haisst.

Noh-n-em Ààschluss vum Elsàss-Lothrìnga àns Drìtta Raich ìsch d’ Schtrooss ànna 1940 ìn *Mozart Strasse* umtaift worra. Ànna 1943 hàt sa dr Nàmma *Am Bollwerk* ìwwernumma. Noh da àmerikànischa Bùmbàrdiarunga-n-ìm Joohr 1944 ìsch d’ Schtrooss wììder uffbàuia worra. D’rnooh sìnn bis hìtta kää groossa Veranderung àn dr Schtrooss gsìì.

## Lìteràtüür
*

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Rue de la Meurthe (Mülhausen)

D’ **Rue de la Meurthe** ìsch a klaina Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu ’s lììgt
D’ Rue de la Meurthe fàngt àn dr Metzerschtrooss àà, grààd àn dr neerdliga Granz vum Schtàdtzäntrum. Vu dr Metzerschtrooss känna m’r àwwer nìt ìn d’ Rue de la Meurthe fààhra — vu dara Sitta-n-ìsch d’ Schtrooss numma z’ Füass odd’r mìt’m Welo züaganglig. D’ Rue de la Meurthe làuift uff äbba 75 Meeter süüdwäschtlig bis àn d’ Schtrooss Àm Bollwark. 

D’ Rue de la Meurthe wìrd durs Bollwarkgassla mìt’m Schìndergassla verbunda.

## Gschìcht
Vor 1926 ìsch dia Schtrooss Tail vu dr Ziagelgass gsìì. Ànna 1926 sìnn ìm Viartel groossa Veranderunga gsìì: d’ Ziagelgass hàt a näija Làuifschträcka bikumma, un d’ Rue de la Meurthe hàt ìhra aigana Nàmma bikumma — sa ìsch noh dr Meurthe, ema Fluss ìn Lothrìnga, gnännt worra. D’ Noochberschtroossa hann àui Nàmma, wo äbbis mìt’m Lothrìnga z’ tüa hann: soo haisst d’ Ziagelgass uff Frànzeesch *Rue de la Moselle* (lüag Mosel, Département Moselle), wahrend àss d’ Metzerschtrooss nàdììrlig noh dr Schtàdt Metz gnännt ìsch.

Noh-n-em Ààschluss vum Elsàss àns Drìtta Raich ànna 1940 ìsch d’ Rue de la Meurthe ìn *Stephan Gray Strasse* umtaift worra. M’r wìssa àwwer nìt, wär dr Stephan Gray ìsch. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa ànna 1944 hàt d’ Schtrooss ìhra frànzeescha Nàmma wììder ìwwernumma.

## wàs doo z’ sah ìsch
* Àn dr Fàssààda vum Nr. 2, àm Äcka vun Àm Bollwark, ìsch a Flàchheecha ìm Schtiil Art déco z’ sah. S’ Gebäi salbscht ìsch ìn da 1920er Joohra bàuia worra.

## Lìteràtüür
*
Muse

**Muse** stoot für:

* in der griechische Müthologii äini vo meerere Schwöstere, wo Schutzgöttinne vo de Künst gsi si 
* e Persoon, wo öbber anders aaregt und inspiriert
* en Album vo dr Sängere Grace Jones (1979)
* dr Naame von ere britische Rockbänd
* die archäoloogisch Zitschrift *Muse* (*Annual of the Museum of Art and Archaeology, University of Missouri, Columbia*) 
* e Schallbladdenleibel 
* en ehemooligi amerikaanischi Softweerfirma
* s Kompiuterbrogramm *Adobe Muse* vo *Adobe Systems* zum Website schriibe
* d Implementierig *Apache Muse* vo dr *WS-Resource Framework* (WSRF), *WS-BaseNotification* (WSN) und *WS-DistributedManagement (WSDM)* Spezifikazioon
* dr Film *Die Muse* vom Albert Brooks und d Filmmuusig, wo dr Elton John drfüür gschriibe het

**Muse** isch dr Naame vo deene geograafische Objekt:

* e rächtssitige Zuefluss vo dr Neris z Litaue
* e Stadt am Schweli Fluss im Schan Staat, z Myanmar
* en Ort z Oklahoma in de Veräinigte Staate
* en Ort z Pennsylvania in de Veräinigte Staate
* e lingge Zuefluss vo dr Hahle in Südniidersaggse

**Muse** oder **Muše** isch dr Familienaame vo deene Persoone:

* Clarence Muse (1889–1979), en amerikaanische Film- und Theaterschauspiiler, Schriftsteller, Lüüriker, Komponist, Reschissöör, Sänger und Aawalt
* Dan T. Muse (1882–1950), en amerikaanische Gäistlige vo dr Pfingstbeweegig
* Dražen Muše (* 1971), e dütsch-kroatische Schachspiiler
* Francisco Muse (* 1996), e tschileenische Speerwärfer
* Mladen Muše (* 1963), dütsch-kroatische Schachspiiler
* Nadine Muse, e franzöösischi *Sound*editorin, *Sounddesigner*e und Filmeditorin

**MUSE** stoot für:

* e japaanische analooge HDTV-Überdräägigs-Standard
* en Onläin-Archiiv für akadeemischi Zitschrifte (*Project MUSE*)
* e Softweerbrojekt vom Undernääme SAP
* d Behandligsopzioon für erektiili Impotänz Medikamentööses Urethraals Süsteem zur Erekzioon
* s Museum für Wässeschaft *MUSE – Museo delle Scienze* z Trient
* s Instrumänt *Multi Unit Spectroscopic Explorer* am *Very Large Telescope* (VLT) im Paranal-Observatorium

**MusE** stoot für:

* dr *Audio Streaming Client* *Multiple Streaming Engine* für s Linux-Betriibssüsteem
* dr *open-Source MIDI-Sequencer MusE*
Royal Navy

D **Royal Navy**, änglisch für **Königlechi Marine**, isch d Chriegsmarine vom Vereinigte Königriich. Wäg der Insellag isch d *Royal Navy* in der Gschicht vo de britische Insle scho immer wichtig gsi. Das gilt für d Verteidigung als au für die imperialistischi Expansion vom Britische Wältrich. Uf em Höhepunkt vo ihrer Macht isch d *Royal Navy* die kampfschtärchsti Marine vo der Wält gsi. Au im 21. Jorhundert isch d Royal Navy eini vo de gröschte Marine vo der Wält. D Royal Navy isch eini vo de sächs Marine wältwit, wo U-Boot mit nukleare Interkontinentalragete het. Zäme mit de *[[Royal Marines]]*, de *[[Naval Reserve Forces]]* und em *Naval Careers Service* bildet d Royal Navy der *[[Naval Service]]* (au *Senior Service* gnennt) vo de britische Schtritchräft.

## Galerie


 HMS Warrior1.JPG|HMS *Warrior*, 1860 s erschte Panzerschiff, wo het chönne uf em Ozean schwimme
 RoyalNavy.png|Entwicklig vo de verschidene Schiffstype sit 1980; me gseht, wie d *Royal Navy* chliner worde isch.
 HMS Queen Elizabeth in New York.jpg|D HMS Queen Elizabeth
 RNSubmarines.png|Entwicklig vo de Jagd-U-Boot-Klasse (ohni *Vanguard*) sit 1970. Me gseht wie si weniger worde sind, und die Flotte, wo nume nukleare Atrieb het.


## Literatur
* William Laird Clowes: *The Royal Navy. A History From the Earliest Times to Present.* Sampson Low, Marston and Company, 1897–1903 London. 7 Bänd. Reprint 1997, ISBN 1-86176-015-9.
* Paul Kennedy: *Aufstieg und Verfall der Britischen Seemacht.* Verlag vo der Marine-Offizier-Vereinigung, Bonn 1978, ISBN 3-921391-04-0.
* Eric J. Grove: *The Royal Navy since 1815. A new short history.* Palgrave Macmillan, Basingstoke 2005, ISBN 0-333-72126-8.
* Julia Angster: *Erdbeeren und Piraten. Die Royal Navy und die Ordnung der Welt 1770–1860*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2012, ISBN 978-3-525-30037-4.
* Duncan Redford, Philip D. Grove: *The Royal Navy. A history since 1900.* Tauris, London 2014, ISBN 1-78076-782-X.
* Laura Rowe: *Morale and discipline in the Royal Navy during the First World War.* Cambridge University Press, Cambridge 2018 (Studies in the social and cultural history of modern warfare, Band 54), ISBN 978-1-108-41905-5.

## Weblinks

* Website vo der Royal Navy (änglisch)
* Organisation und Dienschträng vo der Royal Navy um 1770 (änglisch)
* Royal Navy Heritage (änglisch)
Rue du Bastion (Mülhausen)

S’ **Bollwarkgassla** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Bollwàrkgàsslà*; uff Frànzeesch *Rue du Bastion*) ìsch a klaina Schtrooss ìm Schtàdzäntrum vu Mìlhüüsa.

S’ Bollwarkgassla làuift vu dr Rue de la Meurthe bis àm Schìndergassla. ’S ìsch äbba 30 Määter làng. D’ Kriizung mìt’m Schìndergassla lììgt grààd hìnter àm Bollwark.

D’ Schtrooss ìsch ànna 1772 ààglajt worra. Ìn dr Zitt vum Raichslànd Elsàss-Lothrìnga ìsch sa ànna 1913 ìn *Bollwerk-Strasse* umtaift worra. Ànna 1919 hàt sa dr frànzeescha Nàmma *Rue du Bastion* bikumma. D’ Nàzis hann sìe nochamol ìn *Bollwerk-Strasse* umtaift, un noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa ànna 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma.

## Lìteràtüür
*

## Ainzelnoohwiisa