open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ananke-Gruppe

D' **Ananke-Gruppe** isch e Gruppe vu Mönd vum Planet Jupiter, wo sich uf ähnliche Bahne bewege. 

Die große Halbaxe vu ihre Bahne verlaufe debi zwische 19,3 un 22,7 Millionen km, wiise Exzentrizitäte zwische 0,02 un 0,28 sowie Inklinatione (Bahnnaigige) zwische 145,7° un 154,8° uf, wobi d'Mönd sich retrograd, des heisst entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter, um dr Planet bewege. 

D'Azahl vu de Mitglider betrait zwische acht un sechzehe, je noochdem, wie d'Definition vu dr Gruppe gnau festglegt wird.

Die acht Mönd, wo in jedem Fall dr Gruppe zuegrechnet werre, sin (agordnet nooch zuenämmendem Abstand vum Jupiter):

* S/2003 J 16
* Mneme
* Euanthe
* Harpalyke
* Praxidike
* Thyone
* Ananke (dr grösst Mond un d'Nammensgäberi)
* Iokaste

Die acht andere Mönd sin:
* Euporie
* S/2003 J 3
* S/2003 J 18
* Orthosie
* Thelxinoe
* Hermippe
* Helike
* S/2003 J 15

Die International Astronomisch Union (IAU) vergit fer die retrograde Mönd vum Jupiter Nämme mit dr Endig *e*. 

## Lueg au
* Carme-Gruppe
* Pasiphae-Gruppe
Carme-Gruppe

D' **Carme-Gruppe** isch ä Gruppe vu Monde vum Planet Jupiter, wo sich uf ähnliche Bahne bewege. 

Die große Halbaxe vu ihre Bahne verlaufe debi zwische 22,9 un 24,1 Millione km, wiise (mit ainere Usnahm) Exzentrizitäte zwische 0,25 un 0,43 sowie Inklinatione (Bahnnaigige) zwische 164,9° un 165,5° uf, wobi d'Monde sich retrograd, des haißt entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter, um de Planet bewege. 

Die sibzehn Mitglider vu de Gruppe sin (mit zuenämmendem Abstand vum Jupiter):

* S/2003 J 17
* S/2003 J 10
* Pasithee
* Chaldene
* Arche
* Isonoe
* Erinome
* Kale
* Aitne
* Taygete
* S/2003 J 9
* Carme (de größt Mond un d'Nammensgäberi)
* S/2003 J 5
* S/2003 J 19
* Kalyke
* Eukelade
* Kallichore

S/2003 J 10 fallt aweng us de Gruppe nus, wil si Exzentrizität mit 0,4295 größer isch, ansunste isch d'Gruppe bemerkenswert homogen.

Die International Astronomisch Union (IAU) vergit fer die retrograde Monde vum Jupiter Namme mit de Endig *e*.

## Lueg au
* Ananke-Gruppe 
* Pasiphae-Gruppe
Siderisch

De Begriff **siderisch** het zwai Bedütige:

* In de Astronomi haißt 'siderisch' uf d'Fixsterne bezoge. In sällem Fall isch de Begriff ussem latinischen 'sideris' entlähnt, was 'Stern' oder 'Gestirn' bedütet. 
** S'siderisch Johr (Sternjohr) isch die wohr Duur vum Umlauf vu de Erde um d'Sunne. Nooch ainem siderische Johr stot d'Sunne in Bezug uf d'Sterne wiider an de gliiche Stell vum Himmel. De Mond benötigt fer ai Umlauf um d'Erde ai 'siderische Munät', des sin gnau 27,322 Däg.

* In de Parapsychologi wird 'siderisch' in de Ybersetzig vum grichische 'sideros' als 's'Iise betreffend' verwendet.
** S'siderische Pendel soll im Ufspüere vu Wasser- oder Metallodere im Bode diene.

## Lueg au
* Synodischi Periode
* Siderischi Periode
Niederländische Sprache

**Holländisch** oder **Niderländisch** isch a germanischi Sproch, wo va öbbe 22 Millione Lütt gredt wird. Si isch nooch verwandt mitm Dütsche und dött vor allem mit dem Niiderfränkische. 

## Was es isch
S Holländische het sich us em niderfränkische Dialekt sit dr Reformation zu ere eigeständige Hochsproch entwicklet, im glyche Zug wie d Niderlande zwische 1520 un 1648 ussem Dytsche Rych usgschiide sin. S englisch Adjektiv *Dutch* fer Holländisch stammt us dr Zit, wo me das Wort brucht het für *Volkssproch* als Unterschid zum Latiinisch un spöter als Unterschid zum Romanisch.

S Holländisch het sich noch vor em Nöihochdytsch zu ere verschriftete Hochsproch entwicklet. Holländisch isch vilycht eener e verschriftete Dialekt, wil es im e verhältnismässig chleirümige Gebit entstande isch, wo d Lüt alli äänlig gschwätzt häi, degege isch Nöihochdytsch e Mischsproch mit Elemente vu vile dytsche Dialekte. Es git kai Region z Dytschland, wo d Schriftsproch dr ursprünglich lokal Dialekt isch.

S Niderfränkisch am Rhy nördlich vu Duisburg in Dytschland cha mer als holländische Dialekt mit dytscher Hochsproch uffasse, degege isch s Plattdytsch im nordöstliche Holland e plattdütsche Dialekt mit holländischer Hochsproch, säll z Nidersachse degege eins mit hochdytscher Hochsproch.

Sit 1980 gits a Abkomme zwüsche de Niderlande und Belgie wäge der Rächtschreibung und wäge dem Spracherhalt.

Ussem Holländische het sich mit Afrikaans als Sproch vu dr Bure in Südafrika e witteri Dochtersproch entwicklet, wo früener au numme e holländische Dialekt gsi isch.

## Phonologi
### Gschicht
S Holländischi het di zweiti hochditschi Lütverschiebung nit mitgmacht:

Üsserdäm het s Holländischi de alte germanische Frikativ /ɣ/ nit zuemene /g/ umgwandlet. In de moderne Sprechwiis wirrd s aber oft als /χ/ üsgsproche.

Bischpiil: Alemannisch *gläbt* /g̥læb̥t/ un Holländisch *geleeft* /ɣəleːft/. Hit däd mer aber wahrschiins, vor allem im Norde, eher /χəleɪ̯ft/ sage. 

### Ibersicht iber d Konsonante

* D Phonem /v/, /z/ un /ɣ/ werre vu viilene Sprecher stimmlos gsproche un falle so mit /f/, /s/ un /x/ zämme.
* D Lüt /ʃ/ un /ʒ/ kumme in manche Lehnwerter vor.
* P, t un k sin immer unbehaucht, des heisst si klinge eigetlich wie im Alemannische.

## Grammatik
### Subschtantiv
S Holländisch het gar keini grammatische Fäll meh, abgsee vu Räschte vum Genitiv. Des isch wiider was, wu andersch als im Ditsche un Alemannische isch. D Personalpronome hen manchmol noch e Objektform ähnlich wie in de englische Sprooch. Alli Werter hen eis vu drei Gschlächter. S männlichi un wiiblichi Gschlächt siiht aber fascht immer glich üs.

Als indefinite Artikel gildet *een,* un des fir alli Subschtantiv. Im Plural nimmt mer in däm Fall kei Artikel.

## Ekschterni Syte

* Niederländisch für Englischsprechende (vun Wikibooks)
* https://web.archive.org/web/20081015010301/http://www.taalunie.org/ (uf Niederländisch)
* Learn Dutch online
* MinikursNiederlaendisch
* uitmuntend.de – Deutsch <-> Niederländisch Wörterbuch mit über 325.000 Stichwörtern und Bildwörterbuch
* Online-Kurs mit Soundausgabe
* http://portal.omroep.nl/ (hollendische netzradio)
Friesische Sprache

**Frysisch** isch a germanische Sproch, wo si in klennere Gruppa uftoalt:

* Weschtfrysisch, wo ma in der holländischa Provinz Frysland redt
* Saterfrysisch, wo ma in ra klenna Gmoan im nordwestlicha Nidersaxa redt, und 
* Nordfrysich, wo ma in Schleswig-Holstei uf da Nordfrysischa Insla und z.&nbsp;T. oh am Feschtland redt.

S Oschtfrisisch z Oschtfrisland isch uusgstorbe un scho syt em 14. Jh. allmeh dur s Niiderdytsch ersetzt wore. Dr letscht Dialekt vom Oschtfrisisch isch s Wangerooger Frisisch gsy, wo in dr 1950er uusgstorbe isch.

Vom Wortschatz, der Grammatik und vom Klang herra lits zwischam Dütscha, im Holländischa und dem Englischa.

In Holland isch Frysisch in dr Provinz Frysland Amtssprooch und im Dytscha ischs als Minderheit anerkannt.

## Lueg au
* Friesisch-Gesetz

## Ekschterni Syte
* 
* 
* 

* Nordfriesischs Institut
* Fering-Stiftung
* Westfrysisch Stiftung
* Westfriesischs Radio
* Nordfriesischs Radio
Randstad

D **Randstad** isch ä Ballungsroum im Weschte vun de Niderlande un geht iber Teyl vun Nordholland, Sydholland, Flevoland un Utrecht. Der Ballungsraum zellt zue da gröschta z Europa. Des Gebiet liit zum gröschte Teil unterm Meeresspiagl.

Zuer Randstad ghöre d städtisch Gebiet vun un um Amsterdam, Haarlem, Leiden, Den Haag, Delft, Rotterdam, Dordrecht, Gouda, Utrecht un Hilversum mit ra Ywohnerzahl vun zomme 8 Millione Mensche. S Gebiet bildet ä Siidlungsring um s „grüen Herz“ *(Groene Hart),* em Gebiet im Zentrum vun de Randstad, wu houptsächlich als Nooerholungs- un Naturschutzgebiet gnutzt wird un ä Pufferfunktion zwische de dichtbevölkerti Schtädt ibernimmt. Zomme mit m „griene Herz“ un de Gmeind Almere bildet d Randstadt s Gebiet Randstad Holland.

D Begriff Randstad (Randstadt, Saumstadt, Kanteschtadt) isch in de 50er Jôhr vun eme Direktor vun de KLM prägt worre, wu d Region us de Luft gsehn het. Diä Schtädt bilde ônäherungswis ä Kreis un voschmelze zu ’ra Ringschtadt.

## Weblink
* Landeskundlichs Schulprojekt vun de Uni Münschter (lueg Themefelder „Die Niederlande – unser Nachbar im Westen“ un unter „Raumordnungskonflikte und Raumordnung“)
Pasiphae-Gruppe

D' **Pasiphae-Gruppe** isch ä Gruppe vu Monde vum Planet Jupiter, wo sich uf ähnliche Bahne bewege. 

Die große Halbaxe vu ihre Bahne verlaufe debi zwische 22,8 un 24,1 Millione km, wiise Exzentrizitäte zwische 0,25 un 0,43 sowi Inklinatione (Bahnnaigige) zwische 144,5° un 158,3° uf, wobi d'Monde sich retrograd, d. h. entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter, um de Planet bewege. 

Die drizehn Mitglider vu de Gruppe sin (mit zuenämmendem Abstand vum Jupiter):

* Eurydome
* S/2003 J 23
* Hegemone
* Pasiphae, de größt Mond un d'Nammensgäberi
* Sponde
* Cyllene
* Megaclite
* S/2003 J 4
* Callirrhoe
* Sinope
* Autonoe
* Aoede
* S/2003 J 14

Anderst wie bi de andere retrograde Gruppe vu Jupitermonde, de Ananke-Gruppe un de Carme-Gruppe, sin d'Bahnnaigige vu de Pasiphae-Gruppe relativ underschidlich. Vermuetlich handelet es sich um ä älderi Gruppe, bi der d'Bahne vu de Mitglider iber sehr langi Zittrüüm hiwegg gravitativ gstört worre sin. 

Die International Astronomisch Union (IAU) vergit fer die retrograde Monde vum Jupiter Namme mit de Endig *e*.
Friesisch-Gesetz

S **Frysisch-Gsetz** (frysisch: *Friisk Gesäts; Gesäts fort stipen foont friisk önj e öfentlikhäid;* dütsch: *Gesetz zur Förderung des Friesischen im öffentlichen Raum*) isch e Gsetz, wo vom Südschleswigsche Wählerverband (SSW) und vor allem vom Landdagabgordnete Lars Harms, in de Landtag vo Schleswig-Holstein iibrocht und am 11. Novämber 2004 verabschidet worre isch. Es soll sälli Pünkt regle:

* Frysisch isch di zweiti offiziälli Sproch vom Chreis Nordfrysland und uff Helgoland.
* S Bekänntniss zu de frysische Volksgruppe isch frei.
* Känntniss vo de frysische Sproch sin bi de Ystellig in de öffentlige Dienscht e Vordail.
* Aschrifte an de Gebäude chönne zweisprochig sy.
* Di frysischi Fahne (gold-rot-blau) cha näbe de Landesflagge zeigt werre.
* Ortsdafle chönne zweisprochig agchribe werre.

## Ekschterni Syte

* Gsetzentwurf
* E Mäldig über d Verabschydig
* Di verabschidet Fassig vo 2004
* D Fassig, wo sit em 30. Juni 2016 gilt
Pan (Mond)

Dr **Pan** (oder Saturn XVIII - 1990S18, 1981S13) isch dr innerscht bekannt Mond vum Planet Saturn. Daift worre isch der Mond uf dr Pan, dr Suhn vum Hermes,  Stammvadder vu dr Satyre un Hirte- un Herdegott, wil er as Schäfermond d'Struktur vu dr Saturnringe stabilisiert.

## Entdeckig
Dr Pan isch am 22. August 1990 vum Astronom Mark R. Showalter in dr Saturnringe entdeckt worre, wo er älderi Ufnamme vu dr Rümsonde Voyager 2 vu anno 1981 usgwertet het. 

## Bahndate
Dr Pan umchreist dr Saturn uf ere praktisch chreisrunde Bahn in 133.583 km Abstand in 13 Stund un 48 Minüte, wobi d'Bahn gnau in dr Äquatorebeni vum Planet lit. Der Mond lauft in dr Encke-Dailig vum A-Ring um dr Planet. Er isch debi as Schäfermond wirksam un bewirkt mit sinere Gravitation, dass d'Encke-Dailig noochzue fri vu Ringpartikle isch.

D'Existenz vume Mond innerhalb vu dr Encke-Dailig isch scho 1985 vorusgsait worre, noochdem 1980/81 d'Voyagersonde dr Saturn passiert hän. Uf dr Ufnamme hän sich Wellemuschter im Ringsystem zeigt, wo uf gravitativi Störige higwiise hän.

Showalter un anderi Astronome hän 1986 berechnet, weller Himmelskörper fier die Störige verantwortlich si chännt. Si hän e zilich präzisi Vorhersag iber dem si Bahn un Masse troffe un hän gfolgeret, dass sich numme ei Mond innerhalb vu dr Dailig bewege chännt.

Der Mond isch später innerhalb vu 1° vu dr vorusberechnete Position gfunde worre. Debi sin alli Voyager-2-Photos usgwertet worre, wobi wiiderum middels Computer berechnet worre isch, under wellene Bedingige de Mond uf jedem Bild am beschte erchennbar si müesst. 

Dr Pan isch schliesslich uf elf Voyager-Ufnamme sichtbar gsi. Jedi Ufnamme mit ere Uflösig besser wie 50 km pro Pixel het der Mond chlar erchenne lo,

## Ufbau un physikalischi Date
Dr Pan besitzt e Durmesser vu numme 20 km. Sini middler Dichti isch mit 0,6 g/cm3 wesentlich gringer als die vu Iis

Er wiist e hochi Albedo vu 0,5 uf, was bedütet, dass er e helli Oberflächi besitzt, wo 50 % vum igstrahlte Sunnenliecht reflektiert. Si schinbari Helligkeit betrait 19,4m.
Gemeinden des Kantons Thurgau

De Kanton Thurgau het 80 Gmainde (Stand Dezember 2012).

D Bezirkshauptort sind i de Lischte unde fett markiert.

*Lueg au:* Bezirk vom Kanton Thurgau

## A




## B




## D





## E





## F





## G





## H





## K




1 D Gmarkig Tägermoos wo zu Konstanz ghört, befindet sich uf Thurgauer Hohaitsgebiet.

## L





## M





## N





## P





## R





## S





## T





## U





## W





## Z





## Literatur
* *Dictionnaire toponymique des communes suisses – Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen – Dizionario toponomastico dei comuni svizzeri (DTS|LSG)*, Centre de dialectologie, Université de Neuchâtel, Verlag Huber, Frauenfeld/Stuttgart/Wien 2005, ISBN 3-7193-1308-5 und Éditions Payot, Lausanne 2005, ISBN 2-601-03336-3
Pfäffikon ZH

**Pfäfike** (hoochtütsch *Pfäffikon*) isch e Oberländer Gmäind und de Hauptort vom Bezirk Pfäfike im Kanton Züri.

## Geographi
Pfäfike liit im Züri-Oberland am Nord- und Oschtufer vom Pfäfikersee. D Noochbergmäinde vo Pfäfike sind Wetzike, Bäretschwiil, Hittnau, Russike, Fehraltorf, Seegräbe und Uschter.
Pfäfike het e ganzi Tschupple Ussewachte. Di mäischte vonene sind früener äigeti Zivilgmäinde gsi. D Ussewachte sind: Auslike, Ober Balm, Under Balm, Buessehuuse, Oberwil, Sulzbèrg, Hermetschwiil, Schüür, Walike, Rick, Ravespüel, Fäichrüti und Ruetschbèrg.

Vom Piet vo de Gmäind sind 42,2 % landwirtschaftlichi Flèchi, 22,8 % Wald, 13,3 % Sidligsflèchi, 4,3 % Vercheersflèchi und 11,8 % Gwässerflèchi.

## Gschicht
Pfäfike taucht zum ertschte Mool im Joor 811 als *Faffinchova (965 Phaffinchova)* in ere Urkunden uuf.

## Bevölkerigsentwicklig
Quäle: Bundesamt für Statistik 2005

Der Ussländeraatäil liit bi 18,7 % (Stand 2011).

## Religion
44,2 % vo den Iiwoner sind evangelisch-reformiert, 23,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsrootswaale 2011 hät s das Ergebnis ggèè: BDP 3,6 %, CVP 3,3 %, EDU 3,8 %, EVP 9,0 %, FDP 10,0 %. GLP 11,4 %, GP 10,0 %, SP 15,5 %, SVP 33,0 %, Suschtigi 0,4 %.

Gmäindspresidänt isch de Bruno Erni (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Aarbetsloosigkäit isch im Joor 2010 bi 3,7 % gläge.

## Tieläkt
De züritütsch Tieläkt vo Pfäfike ghöört zu den Oberländer Mundaarte.

## Das loont sich aazluege
* s Römerkaschtell Irgehuuse
* s Museum Eva Wipf im alte Grichtsgeböi

## Bilder

Datei:Pfäffikon ZH Kirche.JPG|Reformierti Chille
Datei:Pfäffikon ZH Gemeindehaus 1.JPG|Gmäindshuus
Datei:Kastell_Irgenhausen.jpg|s Römerkastell Irgehuuse
Datei:Pfäffikersee bei Pfäffikon ZH 2.JPG|Pfäfikersee


## Literatur
* 
* Hans Martin Gubler: *Die Kunstdenkmäler des Kanton Zürich.* Band 3: *Die Bezirke Pfäffikon und Uster* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 66). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1978. ISBN 3-7643-0991-1. S.&nbsp;3–13. 

## Weblink

* Offizielli Site vo de Gmäind
* Gmäind Pfäffike im GIS vom Kanton Züri

## Fuessnote
Trapez (The Catch Trap)

**Trapez** (englisch ussako 1979 als ***The Catch Trap***) isch an Roman vo Marion Zimmer Bradley, na US-amerikanischa Schriftstellere.
(A komplette Lischte vo era siina Bücha gits do).

Trapez isch sicha oans vo Marion Zimmer Bradley’s schönschta Büacha. Agsiedlt 1944 – 1953 vazellt s d’Gschicht vo nara **italo-amerikanischa Zirkusfamilie**, wo sit vier Generationa untam Nama **Flying Santellis** als oa vo da beschta und berühmtatschta Trapezkünschtla in da USA schaffan. Mario Santelli isch oana vo da weniga Fliaga zu dera Zit, wo da drüfache Vorwärtssalto, da „salto mortale“ güabt und o künna hot. Salto Mortale, tödlicha Salto“, hoasst a drum, wiil dean bloss a Handvoll Künschtla uf da Wealt künna hond und se bim Üaba viele valetzt hond oda dabi gschtorba sin.

Ibettet in dean Rahma us faszinierendam Zirkusleaba spielt a Liebesgschicht zwüschat eba deam Mario Santelli und Tommy Zane, Sohn vom Raubtierdompteur, wo als jüngschta Fliaga in dia Santelli-Familie ufgno wird. Wiil Tommy am Afang vo da Beziehung knapp fuchzehn isch, isch s net nur a homosexuelle Beziehung sondan scho fasch päderastisch – und des zu na Zit, wo Homosexualität in vielna Lända ned bloss totgschwiega, sondan an Straftatbeschtand gsi isch. Ma leabt mit mit Mario und Tommy, mitm net-zoaga-dürfa vo siina Gefühle, mit da Angscht, dass s jemand merka künnt, Ablehnung und Vorurteile o us da oagana Familie und da engschta Umgebung, Lebensgefahr durchs Schaffa ufm Trapez, erwachsa wera und sin oagana Weag finda.

Und rund ummatum s Leaba vo da ganza temperamantvolla Familie, Glorie und Niedagang vom **Zirkus als Unterhaltungsinschtitution** bevors Fernseha und Kino gea hot, s Bild vo nara Zit dia vorbei isch, aba üsan Geischt und üsre Kultur bis hüt prägt.
Albedo

D' **Albedo** (lat. albidum = wisslich; lat. *album* = wiss) isch ä Maß fer s'Ruckstrahlvermöge vu diffus reflekteerende (remitteerende), also nit spiegelnde un nit selber lüchtende Oberfläche.

## Albedoarte

Es werre verschidini Arte vu de Albedo underschide:

:* Die **geometrisch Albedo** (au *visuelli geometrischi Albedo* gnennt) isch der vu ere senkrecht bestrahlte Chuglehalbflächi diffus in de Halbruum gstrait Bruchdail vu de uffallende Leechtmengi, im Verhältnis zue de Ruckstrahlig vu ere wisse, diffus reflekteerende Halbchugle mit de gliche Größi un in de gliche Entfernig mit em Phasewinkel 0°  zum Beobachter.

:* Die **sphärisch Albedo** (au *Bondsche Albedo* gnennt) isch s'Verhältnis vu de vu ere Chugleoberflächi nooch alle Richtige gestraite Leechtmengi zue de parallel igstrahlte Leechtmengi.

:* Die **hemisphärisch Albedo** isch de Adail vum ifallende Leecht, wo vu de Oberflächi in Abhängigkait vum Ifallswinkel gstrait wird.

S'Verhältnis vu de Ruckstrahlig zue de Istrahlig cha theoretisch Werte vu 0 bis 1 anämme. Je größer de Adail vu de reflekteerte Strahlig isch, desto heller isch d'Oberflächi un um so höcher isch d'Albedo. Die sphärisch Albedo isch bi glichem Material maistens äweng größer als die geometrisch. De Zämmenhang zwische ihne wird mathematisch dur s'sognennt Phaseintegral vermiddlet. In de Astronomi ermöglicht de Vergliich mit de Albedowerte vu irdische Substanze, Ruckschlüss uf d'Beschaffehait vu andere planetare Oberfläche z'ziege. Gmäß vu de Definition vu de sphärische Albedo isch d'Vorussetzig vu parallel ifallendem Leecht wäge de große Entfernige vu de reflekteerende Himmelskörper vu de Sonne als Leechtquelle sehr guet gä.

## Iflüsse
Wenn Wärmi dur Strahlig zuegfüehrt wird un hauptsächlich dur anderi Prozesse abgfüehrt wird, erraiche Oberfläche mit geringerer Albedo höcheri Temperaturen (vgl. Asphalt un Schnee). Wenn Wärmi hauptsächlich dur anderi Prozesse zuegfüehrt wird un (u.&nbsp;A.) dur Strahlig abfüehrt wird, erraiche Oberfläche mit gringerer Albedo gringeri Temperature (säll isch au de Grund, worum d'Chüehlkörper vu elektronische Gräte maistens schwarz sin).

Glatti Oberfläche wie Wasser, Sand, Schnee hän ä relativ hoche Adail vu spiegelnder Reflexion, ihri Albedo isch deshalb starch abhängig vum Ifallswinkel vu de Sunestrahlig (lueg d'Tabelle).

## Middleri Albedo im Sunnesystem

D'Venus besitzt mit ere middlere sphärische Albedo vu 0,76 ä sehr hochs, de Erdmond mit durschnittlich 0,12 ä sehr gringes Ruckstrahlvermöge un d'Erde het ä middleri sphärischi Albedo vu 0,39. De höchst bisher gmessen Wert fallt mit 0,99 uf de Saturnmond Enceladus und de nidrigst Middelwert isch mit numme 0,03 am Komet Borrelly festgstellt worre.

## Messig

D'Messig vu de Albedo erfolgt iber Albedometer.

## Literatur
* Joachim Gürtler un Johannes Dorschner: *Das Sonnensystem.*, Barth (1993), ISBN 3-335-00281-4

## Weblink
* Max Planck Institut Mainz
Yanga R. Fernández

**Yanga R. Fernández** (* 10. Juni 1971 in Mississauga, Ontario) isch ä kanadisch-amerikanische Astronom.

Er het an de University of Maryland un am California Institute of Technology (Caltec) studeert un het nooch verschidene Tätigkaite an sälle Institute un bi de NASA vu 2002 a an de Universität vu Hawaii gschafft. 2005 isch er als Professor an d' *University of Central Florida* gange.

Zämme mit Scott S. Sheppard un David C. Jewitt het er ainigi Zwergmond  vum Planet Jupiter entdeckt.
De Asteroid (12225) Yanfernandez isch ihm zue Ehre benennt worre.

## Ekschterni Syte
* Internetuftritt
* D nochm bnônnte Ascheroid
Atlas (Mond)

Dr **Atlas** (oder Saturn XV - 1980S28) isch ain vu de innere Mönd vum Planet Saturn. 

## Entdeckig
Er isch am 12. November 1980 vum Astronom R. Terrile bi Uswertige vu Ufnahme vu dr Ruumsonde Voyager 1 entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig *1980 S 28* erhalde un isch anno 1983 offiziell uf *Atlas* daift worre.

Si Name het der Mond noch em Titan Atlas erhalde, wo in de grichische Mythologi d'Welt uf sine Schuldere trait. 

Zwische 1980 un 2004 het der Mond mit irdische Instrumente nit wiider ufgfunde werre chänne. Erst im Juni 2004 isch er uf Photos vu de Ruumsonde Cassini "wiiderentdeckt" worre.

## Bahndate
Atlas umchraist de Saturn uf ere chraisrunde Bahn in 137.670 km Abstand in 14 Stund un 36 Minuten, wobi di Bahn gnau in de Äquatorebeni vum Planet lit.
Er wirkt debi als Schäfermond mit siner Gravitation uf de innerste A-Ring vum Saturn.

## Ufbau un physikalischi Date
Atlas isch ä sehr uregelmäßig gformte Körper mit ere Usdähnig vu 37&times;34&times;27 km. Er wiist, wie de Erdmond, ä bundeni Rotation uf, d. h., er roteert in de gliche Zitt um die aige Ax, wo er de Planet drin umchraist.
Si Dichti isch mit 0,63 g/m3 sehr gring, was druf hiwiist, dass er yberwigend us Wasseriis zämmegsetzt isch.
Si Albedo betrait 0,4, d. h., 40 % vum igstrahlte Sunneleecht werre vu de Oberflächi reflekteert. 

Atlas isch ufgrund vu siner gringe Größi un siner große Entfernig zue de Erde ä usserst leechtschwachs Objekt mit ere schinbare Helligkait vu 18,1m.
Druck

S Wort **Druck** chan aini vo däne Bedütige ha:
* Druck (Physik), ä physikalisch-technischi Größi
* Luftdruck, en Spezialfall vom physikalische Druck
* Drucktechnik, ä Reproduktionstechnik, wie Siibdruck, Offsetdruck usw.
* Druckerzeugnis, ä Produkt vu de Reproduktionstechnik, wie e Zitig, es Buech usw.
* *Druck*, ä psychischi (Stress) oder physischi Belastig in bzw. vor Laistigssituatione (lueg u. a. defensiver Pessimismus)
Jan Kleyna

Dr **Jan Kleyna** isch e britische Astronom.

Dr Kleyna, wo an dr Cambridge Universität schafft, isch zämme mit em Astronome-Team vum Scott S. Sheppard an dr Entdeckig vu ere Reihe vu Zwergmönd vu dr Planete Jupiter un Saturn bedeiligt gsi. D Untersuechig vo dere Region isch so detailliert gsi, ass mer dänkt, ass alli Mönd vum Saturn, wo im Durchmässer grösser wie 5 Kilometer sin, gfunde worre si sotte.
Mit em Professor Gerry Gilmore, em Dr Mark Wilkinson, un em Dr Wyn Evans het er die sältene chugelförmige Zwerggalaxie studiert. D Resultat vo sällere Studie hän si bi dr 25th Generalversammlig vo dr Internationale Astronomische Union z Sydney z Australie anno 2003 veröffentligt. Mer hofft, ass es würd erchläre, wie grossi Galaxie wie d'Milchstrooss entstande seie.

## Fuessnote
Fluchtgeschwindigkeit

D' **Fluchtgschwindigkait** oder **Entwiichgschwindigkait** (au 2. kosmischi Gschwindigkait) isch die minimal Gschwindigkait, wo ä ubeschlünigends Objekt benötigt, um s'Gravitationsfeld vume Himmelskörpers verlo z'chänne.

Wirft oder schießt mer uf de Erde ä Gegestand nooch obe, so erraicht er ä bestimmti Höchi un gheit no wiider uf d'Erde zruck. Je höcher d'Afangsgschwindigkait vum Objekts isch, desto größer isch die erzilt Höchi. Säll giltet, solang d'Afangsgschwindigkait chlainer wie d'Fluchtgschwindigkait vu de Erde isch.

Schießt mer ä Objekt mit mindistens de Fluchtgschwindigkait nooch obe, so längt d'Schwerchraft vu de Erde nit us, um s'Objekt vollständig abzbremse. Das Objekt entziegt sich de Gravitationschraft vu de Erde un wird sich fer immer vu de Erde entferne.

Wes fer d'Erde giltet, giltet au fer alli andere Himmelskörper. D'Fluchtgschwindigkait vu de Oberflächi vu de ainzelne Himmelskörper hängt debi vu dere Masse un ihrer Größi ab.

Ainigi Fluchtgschwindigkaite:

Um s'Gravitationsfeld verlo z'chänne, muess ä Objekt ä kinetischi Energi besitze, wo größer oder glich de potentielle Energi vum Gravitationsfeld isch. Fer d'Fluchtgschwindigkeit v giltet also:
: \frac{1}{2} mv^2 = \frac{GMm}{r}
: v = \sqrt{2GM \over r} 
wobi G d' Gravitationskonstante, M d'Masse vum Himmelskörper un r de Himmelskörperradius bzw. der Abstand vum Middelpunkt vum Himmelskörper sin.

Fer Satellite uf ere chraisförmige Bahn giltet: D'Fluchtgschwindigkait isch \sqrt{2} mol so groß wie ihri Bahngschwindigkait.

Ä Spezialfall stellt ä Schwarzes Loch dar: Do isch d'Fluchtgschwindigkait größer wie d'Leechtgschwindikait c, wo nit yberschritte werre cha. Somit blibt alles, was in de sognennte Eraignishorizont chummt, fer immer im Schwarze Loch.
Antares

De **Antares**, au **α Scorpii** gnennt, isch de hellst Stern im Sternbild Skorpion (lat. Scorpius). Er isch etwa 520 Leechtjohre vu de Erde entfernt. De Namme stammt us em Grichische un bedütet sovil wie »Ares entgegegsetzt«. De Gott Ares isch vu de Römer Mars gnennt worre, un de Antares het sowohl ä ähnlichi Farb, wie au - usser bi Marsoppositione - ähnlichi Helligkait wie de Mars, weshalb baidi liicht z'verwexsle sin, wemmer vu Sternbilder nit vil waiß, zuemol si sich stets in de Nächi vu de Ekliptik befinde. Witteri Nämme sin Kalb al Akrab (arab. qalb al-ʕaqrab "Herz vom Schkorpio") un Vespertilio.

## Helligkait

Mit ere schinbare Helligkait vu 0,96&nbsp;mag isch er de 15.-hellste Stern vum Himmel. Si absoluti Helligkait betrait -5,2&nbsp;mag. D'Oberflächi isch relativ chalt, d'Temperatur betrait lediglich 3.400 Kelvin, weshalb de Antares ä orangeroti Farb ufwiist un bsunders viil, fer s'Auge usichtbars Infrarot abstrahlt. Ziegt mer säll in Betracht, besitzt Antares die etwa 40.000-fach Lüchtchraft vu de Sunne. Si Spektralklasse isch M1, d'Lüchtchraftchlasse isch Iab.

Wie die maiste Rote Yberriise isch Antares ä veränderliche Stern vum Typ vu de My-Cephei-Sterne.

## Größi

Us de nidrige Temperatur un de starche Helligkait losst sich schließe, dass de Antares gwaltigi Usmaß besitzt. Si Durmesser betrait etwa 6,24×108&nbsp;km (ca. 624 Millione Kilometer), dodemit dät er, an d'Stelle vu de Sunne versetzt, äweng yber d'Umlaufbahn vum Mars  rusrage. De Antares zellt wie d Beteigeuze zue de Rote Yberriise. In siner derzittige Entwickligsphase verleert er sini ussere Gasschichte, un bildet debi ä planetarische Näbel, wo ufgrund vume Beglaitstern sichtbar isch.

De Antares besitzt gnueg Masse, um nooch Erraiche vum Heliumbrenne ä Iisechern z'erzüge un in ere Supernova z'explodeere, noch bevor er alli Gasschichte abgestoße het.

## Sustiges
De Antares isch ä Doppelstern. Im Winkelabstand vu 2,6" befindet sich bim Positionswinkel vu 273° ä blauwisse Stern (Spektraltyp B3V) vu de Helligkait 5,5 mag. D'Umlaufszitt betrait 878 Johr. Um säller Beglaiter z'sähne, isch ä Fernrohr vu 10 Zentimeter Objektivöffnig nötig.

De Antares cha als ekliptiknocher Stern vum Mond un sehr selte au vu Planete bedeckt werre. Die letzt Bedeckig vum Antares dur ä Planet isch am 17. September 524 v. Chr. dur d'Venus erfolgt, die nächst wird am 17. November 2400 wiider dur d'Venus erfolge, https://web.archive.org/web/20051218140801/http://www.marco-peuschel.de/merkurvenushellesterne.html.

## Lueg au
* Liste vu de Sterne
Atlas (Stern)

**Atlas** isch de Aigenamme vum in de Plejade gläge Drifach-Stern 27 Tauri un isch ca. 410 Leechtjohre vu de Erde äweg.

D'Hauptkomponente, Atlas A, isch ä blau-wisse Riisestern vum Typ B mit ere schinbare Helligkait (Magnitude) vu +3.62. Si isch ä spektroskopischs Binärsystem, dem sini Komponente schinbari Helligkaite vu +4.1 un +5.6 hän. S'Binärsystem umchraist sich alli 1250 Däg. Atlas het ä dritte, schwächere Beglaiter mit ere Magnitude vu +6.8, Atlas B, wo 0.4 Bogeskunde oder 52 Astronomischi Einhaite entfernt isch.

De Namme het er vum Titan Atlas us de grichische Mythologi.

Atlas cha, wie alli Stern vu de Plejade glägentlich vum Mond bedeckt werre.
Wikimedia Commons

D **Wikimedia Commons** (au *Commons* oder *Allmänd*) isch e internationali, freii Datebank für Bilder, Videos, Tekscht und Tekschtuffnahme. Si isch am 7. Septämber 2004 als Wikimedia-Projäkt für di zäntrali Uffbewahrig vo Multimedia-Material für alli Wikimedia-Projäkt gründet worre.

Di internationali, gmeinsami und mehrsprochigi Dateverwaltig für alli Wikipedie hät de Vordeil, dass d Bilder nümmi in jedes Wiki einzeln uffeglade werre mien. Au isch’s uff de Allmänd möglig, Galeryesite für Bilder zu me bstimmte Thema azlege und sälli durch Kategorye z verchnüpfe.

Scho e Johr noch de Gründig hät d Allmänd meh wie 250'000 Mediedateie zur freie Verfiegig gha und isch dodemit eini vo de gröschte freie Mediedatebanke uff de Wält. Im Februar 2009 hät’s dört über 3,800,000 Dateie und meh wie 80'000 Sammlige gha.

Näbe vyle Bilder findet mer dört under anderem au e baar dausend Audiouffzeichnige vo Wörter, wo vor allem für d Wiktionarys brucht werre, wo di korräkti Ussproch vorge wird. S hät hunderti Uffnahme vo chlassischer Musik zum Bispyl vo Komponiste wie em Mozart oder em Tchaikovsky; usserdem chömme Filmuffnahme vo historische Rede, Uszüg uss gmeinfreie Film und wüsseschaftligi Videos dezüe.

E verglychbars Projäkt isch s Ourmedia.

## Externi Site
* 
* Ursprünglige Projäktvorschlag vom 19. März 2004 (Änglisch)
* 
*  (Änglisch)
(1036) Ganymed

Dr **(1036) Ganymed** isch e Asteroid vum Amor-Typ un isch am 23. Oktober 1924 vum Walter Baade an dr Sternwarte Bergedorf bi Hamburg entdeckt worre. Der Planetoid isch nooch em Ganymed, Mundschenk vu dr Götter un Gliebter vum Zeus, us dr grichische Mythologi benennt.

D'Bahn vum Ganymed isch um 26,659° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,5362.

Ganymed het e Durmesser vu ebba 38,5 Kilometer un isch demit ein vu dr grösste (wenn nit dr grösst) Amor-Asteroid.

Einigs bekannter in dr Astronomi isch dr gliichnammig Jupitermond Ganymed, dr grösst Mond vu unserem Sunnesystem.

## Lueg au
*Liste vu dr Asteroide
Mira (Stern)

D' **Mira**, ο Ceti (Omikron Ceti), isch e Doppelstern im Sternbild Wal, bestehend us em Rote Riise Mira A oder eifach Mira un em Wisse Zwerg Mira B oder VZ Ceti.  D'Mira A isch e veränderliche Stern un Nammensgäberi fer d'Mira-Sterne.  D'Mira lit in ca. 419 Liechtjohre Entfernig vu dr Erde.

D'Mira A isch e Rote Riis vu dr Spektralklasse M (Hipparcos Datebank). Si veränderet während ere Periode vu öppe 331 Däg ihri Lüchtchraft um einigi Grösseklasse. Weder d'Periode noch d'Helligkeitsminima un -maxima sin konstant. Im Maximum cha si die 2. Grösseklasse erreiche un isch no e uffällig helle Stern am Nachthimmel. Während em Minimum cha d'Helligkeit bis uf die 9. Grösseklassi absinke, so dass zue ihrer Beobachtig e Teleskop erforderlich wird. D'Mira het e middlere Durmesser vu ca. 550 Mio. km (ca. 390 Sunnedurmesser). Dodemit isch d'Mira so gross, dass s'Hubble Space Telescope dr Stern as Schiibe un nummenu nit als Punkt uflöse cha.

Entdeckt worre ich d'Mira vum ostfrisische Pfarrer un Amateurastronom  David Fabricius am 13. August 1596. Anno 1639 het no dr Johann Ph. Holwarda entdeckt, dass d'Mira ihri Helligkeit meh oder wäniger regelmässig änderet. Ufgrund vu sällere seltsame Eigeschaft het dr Stern si Namme - Mira, die "Wundersam" - erhalde.  1923 isch vum R.G. Aitken e schwache Begleiter (VZ Ceti) gfunde worre, wo d'Mira mit ere Periode vu ca. 400 Johre umchreist.
(52) Europa

D' **(52) Europa** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 4. Februar 1858 vum Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt worre isch. 
Daift worre isch der Asteroid uf Europa, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi.

Europa beweggt sich ime Abstand vu 2,75 (Perihel) bis 3,43 (Aphel) astronomische Einheite, in 5,45 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 7,5° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,101.

Mit eme Durmesser vu 302,5&nbsp;km isch Europa ein vu dr grösste Asteroide im Hauptgürtel. Si besitzt e dunkli Oberflächi mit ere Albedo von 0,058.

Einigs bekannter in dr Astronomi isch dr gliichnammig Jupitermond Europa.

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
(12225) Yanfernandez

**(12225) Yanfernandez** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 4. August 1985 vum amerikanische Astronom Edward L. G. Bowell entdeckt worre isch. Benennt worre isch dr Asteroid noochem kanadisch-amerikanische Astronom Yanga R. Fernández.

Vu *Yanfernandez* sin praktisch numme d'Bahnelemente bekannt. Vu dr physikalische Eigeschafte weiss mer numme, dass er sehr chlei si muess (dütlich under 10&nbsp;km Durmesser). Albedo, Dichti oder Rotationsperiode sin ubekannt.

## Quelle
* Liste vu de Asteroide 12000-12999
Petersdom

__NOTOC__

De **Petersdom** in Rom (au: *Peterschilche; Basilika St. Peter; Petersbasilika;  Vatikanischi Basilika*, italienisch: *Basilica di San Pietro in Vaticano*) isch die zwaitgrößt christlich Chilche vu de Welt, nooch de Basilika Notre-Dame de la Paix in Yamoussoukro im Staat Elfenbeinküste, un fasst 60.000 Persone. Er isch d'Grabeschilche vum Apostel Simon Petrus un dodemit ä zentrals Hailigtum vu de römisch-katholische Chilche un aini vu viir römische Patriarchalbasilike. Entgege ere verbraitete Uffassig isch er aber nit d'Kathedrale vu Rom. Säll isch San Giovanni in Laterano (Lateran). Sit im 14. Johrhundert de Hauptwohnsitz vum Papst vum Lateranpalast an de Vatikan verlegt worre isch, isch im Petersdom ä gstaigerti Bedütig zue.

## Galleri

Image:Basilica di San Pietro front (MM).jpg|D'Hauptfassade vu de Basilika
Image:st peter_large.jpg|Inneansicht vum Sanktuarium vu de Chupple in Richtig vu de Apsis
Image:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned.jpg|D' *Pietà* vum Michelangelo
Image:Basilica di San Pietro - Esterrno.jpg|D'Hauptfassade vu de Basilika
File:0 Nef - Basilique St-Pierre - Vatican.JPG
File:Basílica de San Pedro, Ciudad del Vaticano, 2022-09-17, DD 27-29 HDR.jpg
File:0 Coupole - Basilique St-Pierre - Vatican (2).JPG


## Größevergliich

### Sakrali Bauwercher
* Petersdom - Längi: 211,5 m - Braiti: 138 m - Höchi: 132,5 m - Grundflächi: 15.160 m² - Bauzitt: 120 Johr, Platz fer ca. 60.000 Mensche.
* Hagia Sophia - Längi 77 m, Braiti: 71 m - Höchi 56 m - Chuppledurmesser 33 m - Grundflächi: 7560 m² - Bauzitt 5 Jahre (532-537).
* Basilika Notre-Dame de la Paix - Höchi: 158 m - Grundflächi: 30.000 m²- Bauzitt: 3 Johr, Platz fer ca. 100.000 Mensche.
* Ulmer Münster - Länge: 139,5 m -  Breite: 59,2 m - Höhe: 161,5 m - Grundfläche: 8260 m²
* Kölner Dom - Länge: 144,58 m - Breite: 86,05 m - Höhe: 157,38 m - Grundfläche: 7914 m², Bauzeit: 620 Jahre, Platz für ca. 20.000 Menschen.
* Cathedral of Saint John the Divine - Längi: 183,2 m - Grundflächi: 11.240 m² - Volumen: 476.350 m³ - uvollendet
* Kathedrale Hl. Sava - Längi 91 m - Braiti 91 m - Grundflächi 3.500 m² - Chuppledurmesser 35 m, (1936-2004)
* Angkor Wat - Längi: 215 m - Breite: 187 m (mit usserer Mure un Wassergrabe: 1,3 x 1,5 km) - Höchi: 65 m - Bauzitt: 37 Johre

### Weltlichi Baute
* Aerium - Cargolifter Werfthalle (hüt: Tropical Islands Dome) - Längi: 360 m - Braiti: 210 m - Höchi: 107 m - Grundflächi: 66.000 m² - Volumen: 5,2 Mio m³
* Vehicle Assembly Building - Cape Canaveral - Längi: 218 m - Braiti: 158 m - Höchi: 160m - Grundflächi: 32500 m² - Volumen: 3.66 Mio m³

## Weblink (externi Verwiis)

* Satellitebild vu de Basilika
* St. Peter's Basilica, Rome: Virtual panoramas and photo gallery (ita/eng)
Saturn

S'Wort **Saturn** bezaichnet

* Saturnus, ä Gott us de römische Mythologi
* Saturn (Planet), ä Planet vu unserem Sunnesystem
* Saturn (Astrologie), ä Symbol us de Astrologi, d'Dütig vum Planet Saturn
* SATURN (Zittschrift), ä früehexpressionistischi Zittschrift
* Saturn (Rumänien), ä rumänische Badeort
* Saturn (Rakete), e Rakete
* Saturn (Auto), ä Fahrzügmarke vu General Motors
* Saturn (Elektronikfachmarkt), ä Elektronikmärkt-Chette vu de Metro AG
* Sega Saturn, ä Spilkonsole vu de Firma Sega
Tuttlingen

**Duttlinga** (amtlich *Tuttlingen*) ischt d Kroesstadt em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg ond a Große Kroesstadt. En dr Gschicht vo Wirtebärg isch dia Stadt ibr Jahrhondrt dr suidlichst Aussaboschta vo Wirtebärg gsei.

## Geografi
Duttlinga leit em an dr Obered Doene im gleichnamige Naturpark, am Fuaß vum Honberg. Nochbergmoede send Mihla, Friddinga, Neihousa ob Eck, Emminga-Liptinga, Immadinga, Dalla, Seidinga-Oberflacht, Wurmlinga.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 21,6 % Landwirtschaftsfleche, 61,7 % Wald, 15 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Duttlinga gheret d Stadtdoel Eßlinga, Mehringa (mit dr gleichnamige Stadt, dr Sidlong Vorstadt, dr Hef Brunnerhof ond Engelberthof ond em Wohnblatz Lindenhof), Nendinga (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Altental ond dr Hef Neumühle ond Ziegelhütte) ond Duttlinga (mit dr gleichnamige Stadt, dr Sidlong Koppenland, dr Weiler Äußerer Talhof, Innerer Talhof ond Ludwigstal ond dr Hef Aichhalder Hof, Bleiche, Gallertalhof, Lohhof, Maiental, Papiermühle, Wenigsbronner Hof ond Württemberger Hof).

## Gschicht
Duttlinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 797.

1803 isch Duttlinga abbrent. Seit 1830 hent d Duttlenger mit em Hontes, ema Vulkanberg wo bei Singa leit, a Gebiet zmidscht im Badischa verwalte dirfe. Erscht am 1. Januar 1969 isch es an Singa verschenkt worre. 

Em Zug vo der Verwaltongsreform 1973 isch Duttlinga mitem ganze Laadkroes vom Regierungspräsidium Sidwirtteberg an des en Freiburg (vormols Suidbade) komme, was nit iberall uf Begoeschterong gschtossa ischt.

## Verwaltong
Duttlinga ghert zue koener Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Oberbirgermoeschter vo Duttlinga ischt dr Michael Beck.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Duttlinga ghert zom Schwäbisch, dr Dialekt vo dr Stadtdoel Möhringen ond Eßlingen zom Bodeseealemannisch.

## Fueßnote


## Literatur
* Birgit Schocker, *Alltag in Tuttlingen 1939–1945/46: Zeitgeschichte in der Region*, Tuttlingen 1995.
* Hartwig E. Steiner, *Tuttlingen: Dateidokumente aus den Gründerjahren auf Ansichtskarten von 1890 bis 1920*, Horb am Neckar, 2000.
* Joseph Stöckle: *Führer durch Tuttlingen und Umgebung (Reisehandbuch)*. Würzburg & Wien: Verlag Leo Woerl, 1888.
* *Württembergisches Städtebuch*; Band IV Teilband Baden-Württemberg Band 2 aus "Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte – Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, hrsg. von Erich Keyser, Stuttgart, 1961

## Weblink

* Stadt Duttlinga
Sulcus

Der **Sulcus** (lat. *der Grabe*, Plural **Sulci**) isch ä Fachusdruck in verschidene wisseschaftliche Diszipline:
*in de Planetologi Usdruck fer parallel verlaufendi Gräbe un Furche, wo dur geologischi Prozess entstande sin. Uf folgende Himmelskörper chumme *Sulci* u. a. vor:
** Ganymed, größter Mond vum Jupiter
** Enceladus, ä Saturnmond un chlainster bekannter geologisch aktiver Himmelskörper im Sunnesystem
*in de Anatomie allgmain ä Rinni oder Furche (vgl. Fissura), z. B.
**an de Hirnoberflächi, wo d'Sulci d'Hirnwindige (Gyri) begränze oder
**als Chnocherinne, wie de Sulcus carpi an de Handglenkswurzle
**in der Zahnmedizin bezaichnet de Begriff d'Furche zwische Zahn un Parodont (Zahnflaisch)
**de Sulcus coronarius vum Herzs als so gnennti Chranzfurche zwische Vorhof un Chammere
**de Sulcus nasolabialis - d'Nase-Lippe-Furche
Egerkingen

**Egerchinge** isch e politischi Gmeind im Bezirk Göi vom Kanton Soledurn i dr Schwyz.

## Gschicht
Die Erschtmaligi urkundlichi Erwähnig isch vom Johr 1201 us *Egrichen*, 1212 us *Egerchingen*, was sovöu wie *bi de Aghörige vom Egirich* bedüted.
Bsidlet gsi isch d Gägend aber scho frühener. S git Fund us de Jungsteiziit un us de Römerziit. Au es alemanischs Gräberfäld het me im Johr 1957 gfunde.

## Wappe
Uf Blau e grüene Zwöibärg mit je einere grüene Tanne; obe besyted vo drei gääle Lilie, di mittleri drvo isch gchert.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Hett Egerkinge no 1837 nume 949 Ywohner gha, isch d Zahl im 20. Joorhundert agstiige, zerscht moderat uff 1440 anne 1950. Zwüsche 1950 und 2000 het sich denn d Bevölkerig aber verdopplet und zellt hüt knapp 3000 Seele. De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,1 % gläge.

## Religion
22,2 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 53,4 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,7 %, CVP 24,2 %, EDU 1,4 %, EVP 1,3 %, FDP 23,5 %. GLP 2,3 %, GP 2,5 %, SP 8,1 %, SVP 31,2 %, Suschtigi 1,9 %.

Gmeindspresidäntin isch d Johanna Bartholdi (Stand 2012).

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 2884 Iiwohner 87,4 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,5 % Französisch, 1,5 % Italienisch und 10,6 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Egerchinge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Weblink

* www.egerkingen.ch
* 

## Fuessnote
Solothurn (Begriffsklärung)

Under em Name **Solothurn**, alem. **Soledurn** (, , rätoromanisch *Soloturn*, lat.-kelt. *Salodurum*) si z verstoh:
* Solothurn, d Hauptstadt vom Kanton Soledurn
* Kanton Solothurn, e Kanton vo dr Schwyz
* Bezirk Solothurn, e Bezirk im glichnammige Kanton, er isch deckigsgliich mit dr Stadt Soledurn
Alemannia

**Alemannia** ka verschiidini Bedittunge ha.

* Herzogtum Alamannia isch dr Namme vum en alemannische Herzogtum, wus vu 537 bis 746 gee het
* *Alemannia* heißt mer in dr wisseschaftlige Literatür hit no dr Siidlungsrüüm un dr Sprochrüüm vu dr Alemanne. Mer sait z.&nbsp;B. „In **dr** Alemannia hets viär verschiidini …“
 
* Alemannia, e dütschi Zitschrift, wu zwische 1873 un 1917 am Oberrhiin rüskumme isch un alemannischi un südfränkischi Gschicht, Volkskundi, Kunscht un Sproch zum Inhalt gha het
* Alemannia isch e öschtriichischi Zitschrift für Volkskund gsi, wu zwische 1926 un 1937 rüsskumme isch.
* (418) Alemannia, en Asteroid mit de Nummere 418
* Alemannia, es Schiff, wo 1971 baut wore isch

* Alemannia nänne sich verschiidini Sportverein un e ganzi Räie Studenteverbindige z Dütschland, z Öschtriich un i dr Schwiz

* Alemannia oder ähnlich gschriibe, isch in es paar Sproche de Name för Dütschland
Alemannia (Vereinsnamen)

Im 19. Johrhundert un am Afang vum 20schte hän sich verschiidini Verein **Alemannia** gnännt. 
Dä Namme het in däne Fall nyt mit dr Alemanne z due, dä kunnt do här, ass in verschiidene romanische Sproche s Land, wu ditsch gschwätzt wore isch, Alemannia oder ähnlig gnännt wore isch. Zu däm Kurzschluss sin d Romane kumme, wel d Alemanne vu allene Ditschsprochige am nägschte an dr Romania dra gsii sin.
Diä Verein hän sich in irgend einere Art welle zum Ditschtum oder zu dr ditsche Sproch bekänne - zum Biispiil bim *Aachener Turn- und Sportverein Alemannia 1900 e.&nbsp;V.* - hit bekannt unter *Alemannia Achen* - het dä Namme solle "dem Deutschtum an der Grenze Ausdruck verleihen". Quälle: http://sport.freepage.de/cgi-bin/feets/freepage_ext/41030x030A/rewrite/schaff/alemannia/geschichte/gruendu/gruendu.htm
Verschiidini anderi Verein drage dä Namme aü, so zum Biispiil:
*Dr *BCO Alemannia Basel*, wu 2002 üs eme Zämmeschluss vum BCO Basel (grindet 1919) un em *FC Alemannia* (grindet 1921) zwäg kumme isch. (BCO = Ballsportclub Olympia) 
**Akademische Turnerschaft Alemannia* (*Alemannia [[Basel]]*). Diä isch grindet 1819 un isch enni vu dr elteschte vu dr Schwiz. 
**Alemannia Zähringen* (z Friiburg i.B.) (Kickverein)
**BFC Alemannia 1890 e.&nbsp;V.* z Berlin (Kickverein)
**Burschenschaft Alemannia* z Friiburg i.B. (grindet 1860); in e Hüffe andere Stedt hets sälbschtändigi Burscheschafte mit em gliche Namme.

Hit dänkt bim Namme Alemannia im Sport niäme meh an Ditschtum oder ditschi Sproch.
Gemeinjahr

Als ä **Gmainjohr** bezaichnet mer ä Johr mit ere - nooch de Regle vum Kalender - vorwigende, maistens vorchummende Azahl vu Däg.

In üserem Sunnekalender betrait s'Gmainjohr gnau 365 Däg.

Im Gegesatz dezue stot's - vu Julius Caesar igfüehrt - Schaltjohr zue 366 Däg. Sit de gregorianische Kalenderreform bezaichnet mer au hüfig die *"*'usnahmswiise Gmainjohre*'"* churz numme als *"Gmainjohre".* In sällem Kalender git's *dri säkulari, usnahmswiisi Gmainjohre* in jedem 400-Johrezyklus.

## Lueg au
* Tropischs Johr
* Johann Heinrich von Mädler
Homo

D'Gattig * *'Homo*' * (latinisch fer *Mensch*; alemannischi Näme) isch nooch de derzitt noch yberwigende Klassifizierig vu de Systematiker die ainzig yberläbend Gattig vu de Entwickligslinie vu de Echte Mensche, wo früeher als aigeni Familie, hüt aber als Dail (Tribus) vu de Menscheaffe betrachtet werre. Ufgrund vu de genetische Ähnlichkait vu de Schimpanse zue dere Gattig, werre dere baidi Arte vu ere zuenämmende Zahl vu Autore in d'Gattig *Homo* igordnet. Sälli Iordnig isch derzitt nit verbindlich, innerhalb vu de moderne phylogenetische Forschig un au us ethischen Aspekte umstritte, (Stand 2005). Am End vu dere Debatte chännt aber zuemindist ä Iornig vu de Schimpanse als zwaiti Gattig in de *Tribus* vu de *Echte Mensche* als Kompromiss sto.

In de Evolution vu de Gattig *Homo* isch bsunders d'Entwicklig vum Hirni uffällig. Innerhalb vu wäniger wie 2 Millione Johre het sich s'Hirnvolume eppe verdreifacht.

Generell zaichnet sich d'Gattig *Homo* innerhalb vu de Hominine dur folgendi Sunderbildige us:
* Extrem vergrößerter Hirnschädel
* zuenämmendi Stailhait vu de Stirn
* zunämmend vergrößerts Hirni, insbesunderi Großhirni (aber nit zwangsläufig, lueg *[[Homo floresiensis|H. floresiensis]]*)
* Reduzierig vu de Chaumuskle
* zunähmendi Gliichförmigkait un Größereduzierig vu de Zähn
* Verchlainerig vum Oberchiifer un Underchiifer
* Witteri Usprägig vu de Hand als Griffhand fer Gegeständ dur Verchürzig vu de Middelhand
* Extrem vergrößerter Burtskanal
* Starch vergrößerti wiblichi Brust (fossil nit noochwiisbar)

De Früehmensch het s'Fyr scho vor ebbe 790.000 Johr kontrolliert gnutzt. Des lege Yberreste vu verbränntem Some, Holz un Flintstai an ere Fundstelle mit Name *Gesher Benot Ya‘aqov* in Israel noch.

## Systematik
**[[Homo rudolfensis]]* vor 2,4 bis 1,6 Millione Johr, Ostafrika
**[[Homo habilis]]* vor 1,9 bis 1,6 Millione Johr, Ostafrika
**[[Homo antecessor]]* vor 0,9 Millione Johr, Spanie
**[[Homo erectus]]* vor 1,7 bis 0,3 Millione Johr, Algerie, China, Java
**[[Homo ergaster]]* vor 1,8 bis 1,4 Millione Johr, Ostafrika, Südafrika, Georgie
**[[Homo heidelbergensis]]* vor 600.000 bis 100.000 Johr, Dytschland, England, Frankriich, Äthiopie, Sambia, Griecheland
*Neandertaler (*Homo neanderthalensis*) vor 200.000 bis 30.000 Johr, Israel, Syrie, Irak, witti Dail vu Europa
**[[Homo floresiensis]]* vor ugfähr 100.000 bis 12.000 Johr, Flores—ä durchuus unsicheri Iideilig, wo nit vo alle Wisseschaftler as bsundrigi Menschenart akzeptiert wird.
*Moderner Mensch (*Homo sapiens*) sit ugfähr 200.000 Johr, zerscht z Afrika, später au z China un weltwit un sit 1959 au menkmol drübernus.

Au d'Australopitecine solle chünftig de Gattig Homo zuegrechnet werre, (im Fall vu ere Zueornig vu de Schimpanse zue de Gattig Homo wär des praktisch zwingend, wil si nächer wie d'Schimpanse mit de moderne Mensche verwandt gsi sin).

## Fuessnote


## Weblink
* Früehmensche benutze s'Fyr sit ebbe 800.000 Johr