Basler Friedhöfe

Früener het z Baasel fast jeedi Kiirche ihren äigene Friidhoof oder Gottesacker gha oder mä het die Doote in dr Kiirche sälber begraabe. Im Lauf vo dr Zit isch d Stadt gwaggse und s het nüm gnueg Blatz ghaa in dr Stadt sälber und mä het Friidhööf immer witer vom Stadtzentrum äwäg afo ufdue und us de alte Friidhööf vilmol Parkaalaage für die lääbigi Bevölkerig gmacht.
 
## D Friidhööf hüte
Hüte git s z Baasel nume no drei Friidhööf, zwäi in dr Stadt sälber und dr kantonal Zentralfriidhoof vo Baasel in dr Vorortgmäind Rieche.

### Dr Friidhoof am Hörnli
:*Lueg au dr Ardikel [[Friedhof_am_Hörnli|Friidhoof am Hörnli]]
Dr Friidhoof am Hörnli () isch dr Zentralfriidhoof vo dr Stadt Baasel. S Brojekt isch 1919 vom [[Grosser Rat (Basel-Stadt)|Groosse Root]] gnäämigt und zwüsche 1926 und 1932 noch Blään vo de Archidekte Bräuning, Burckhardt, Klingenfuss, Leu und Suter baut worde. Am 1. Juli 1932 het män en iigweiht. Dr Friidhööf lit am Rand vo dr Stadt am Fuess vom e Bärgli in dr Gmäind [[Riehen|Rieche]],  isch 50 [[Ar (Einheit)|Hektare]] grooss und het Blatz für öbbe 40'000 Greeber, Nische und Familiegreeber. Er isch as e [[Symmetrie (Geometrie)|sümmetrischi]] Gartenaalaag aagläit und zwölf Grabfälder iidäilt. Zwüsche deene git s Underschiid in däm wie si gnutzt wärde, wie si architektonisch gordnet und aapflanzt si. D Greeber mache nume öbbe 22 % vo dr Flechi us, 53 Brozänt isch Grüen- und Waldflechi.
Vom höggste Punkt us het män en Ussischt über die ganzi Stadt Baasel.

Im Hörnli si e hufe Persönligkäite begraabe wie:

* [[Karl Barth]] 1886–1968 (Theoloog)
* [[Rainer Brambach]] 1917–1983 (Schriftsteller)
* [[Jacob Burckhardt]] 1818–1897 (Kunsthistoriker)
* Dare 1968–2010 (Graffitikünstler, äigentlig *Sigi von Koeding*)
* [[Fritz Haber]] 1868–1934 (Chemiker und Nobelbriisdreeger)
* Clara Immerwahr 1870–1915 (Chemikere)
* Ernst Emil Herzfeld 1879–1948 (Archeoloog für Vorderasiatischi und Islamischi Archeologii)
* Andreas Heusler 1865–1940 (Germanist)
* [[Karl Jaspers]] 1883–1969 (Filosoof)
* [[Karl Küchlin]] 1864–1935 (wo s [[Küchlin-Theater|Kiechli]] baut het)
* Cécile Ines Loos 1883–1959 (Verzelere)
* Hugo von Mendelssohn Bartholdy 1894–1956 (Bankiee)
* Otto von Mendelssohn Bartholdy 1868–1949 (Bankiee)
* Paul Mendelssohn Bartholdy jr. (1879–1956) (Chemiker)
* [[Paul Hermann Müller]] 1899–1965 (Chemiker und Nobelbriisdreeger)
* [[Walter Muschg]] 1898–1965 (Literaturhistoriker)
* Alfred Heinrich Pellegrini 1881–1958 (Kunstmooler)
* [[Alfred Rasser]] 1907–1977 (Kabarettist und Schauspiiler)
* Wilhelm Speyer 1887–1952 (Schriftsteller)
* Adrienne von Speyr 1902–1967 (Ärztin, Mystikerin und gäistligi Schriftstellere)
* Emanuel Stickelberger 1884–1962 (Undernäämer, Schriftsteller)
* August Suter 1887–1965 (Bildhauer)
* [[Hans Martin Sutermeister]] 1907–1977 (Jeeger vo Feelurdäil)
* [[Hans-Peter Tschudi]] 1913–2002 (Jurist und Bundesroot)
* [[Jacob Wackernagel]] 1853–1938 (Sproochgleerte/Indogermanist)
* [[Gustaf Adolf Wanner]] 1911–1984 (Basler Chronist)
* Charlotte von Kirschbaum 1899–1975 (Theologin, Schüelere und Lääbenspartnere vom [[Karl Barth]]).

Uf em Friidhof wärde im Joor durchschnittlig 500 Lüt begraabe und 2000 kremiert.

Für Muslim het s äigeni Grabfälder, wo noch em [[Islamische Bestattung|islamische Ritus]] cha begraabe wärde. S erste isch 2000 iigrichdet worde, hüte git s e zwäits Fäld. Für s rituelle Wäsche vo de Liiche het s e guetiigrichdete Wöschruum.
Uf em Friidhof befindet sich au s [[Museum]] *Sammlig Friidhoof Hörnli*, won e hufe bedütendi Objekt vo dr Baasler und Schwizer Begraabligskultur zäigt.

=== Dr Wolfgottesacker ===
: *Lueg au dr Ardikel Wolfgottesacker*

Dr [[Wolfgottesacker]] lit im Oste vo dr Stadt uf stedtischem Gebiet näbe de Gläis vo dr [[Schweizerische Bundesbahnen|SBB]] und bildet e grüeni Insle im Industrii- und Gwärbgebiet zwüschen em [[Rangierbahnhof|Rangschierbaanhoof]] «Wolf» und em [[Basler Tramlinien|Dramdepo]] «[[Dreispitzareal|Dreispitz]]».

===Dr israelitisch Friidhoof ===
*Lueg au dr Ardikel Israelitischer Friedhof Basel*

Dr israelitisch Friidhoo isch im August 1903 iigweiht worde und lit nooch an dr [[Frankreich|franzöösische]] Gränze im Weste vo dr Stadt. Wil s [[Tora|jüdische Gsetz]] Ewigi Rue für die Dooten verlangt und mä dorum e jüdische [[Friedhof|Friidhoof]] nie cha ufheebe, häi d Baasler Juude 1902 en äigene Friidhoof überchoo.

== Kiirchegreeber ==
Näbe de Greeberfälder git s in de Baasler Kiirche doo und dört non e baar Grabdänkmööler.

=== Baasler Münster ===

Im [[Basler Münster]] befinde sich e hufe Grabmööler vo berüemte Baasler und vo andere Persöönligkäite, wo mit dr Stadt verbunde si.

Under deene si:
* [[Thomas Platter der Ältere|Thomas Platter dr Elter]] (1499–1582), Humanist
* [[Johann Rudolf Wettstein|Johann Rudolf Wettstäi]] (1594–1666), Bürgermeister
* [[Isaak Iselin|Isaak Iiseli]] (1728–1782), Filosoof
* [[Jakob I. Bernoulli|Jakob Bernoulli]] (1655–1705), Mathematiker

== Ufghoobnigi Friidhööf ==

Mit dr Iiweijig vom Friidhoof am Hörnli im Joor 1932 het mä in alle andere Gottesäcker vo Baasel usser em Wolfgottesacker ufghöört, z begraabe, und het sä denn ufghoobe.

* S eltiste Greeberfäld uf em Gebiet vo dr hütige Stadt het mä im Chläibaasel uf em Areal vom hütige Wäisehuus gfunde. Die mäiste Greeber si no im Middelalter usgraubt worde, usser zwäi Chindergreeber. Dört het mä bi Usgraabige Glaasbächer gfunde, e wärtvolli Silbermünze und e Glaasperle. Die Biigoobe het mä ins 5. Joorhundert n. d. Z. chönne datiere.

* Dr *'Spaalegottesacker**  isch dr erst Friidhoof vo dr Stadt gsi, wo dusse vor de [[Basler Stadtmauer|Stadtmuure]] aagläit worde isch. Mä het en 1825 eröffnet, wo dr ''Gottesacker zu St. Leonhard'' zuedoo worde isch und isch brucht worde, bis dass 1868 dr ''Kannefäldgottesacker'' iigweiht worde isch. 1851 het dr Friidhoof e Begräbniskapälle überkhoo, wo 1943 abbroche worde isch. Vo 1920 aa het si d Baasler Stadtmuusig as Veräins- und Üebigslokal brucht. E Däil vom früenere Friidhoof isch zur Aalaag vom [[Botanischer_Garten_der_Universität_Basel|Botanische Garte]] und vom [[Botanisches_Institut_der_Universität_Basel|Botanische Instidut]] choo und e Däil isch überbaut worde.

* Dr **Gottesacker St. Elisabeth** isch ufghoobe worde, wo dr Wolfgottesacker 1872 ufdoo worde isch. S Areal isch hüte e Däil vo dr St. Elisabethenaalaag uf dr andere Site vom [[Centralbahnplatz_Basel|Centralbahnblatz]] bim [[Bahnhof Basel SBB|Baanhoof Baasel SBB]]. Vom Friidhoof isch nume no die ehemooligi Liichehalle vo 1850 übrig, wo hüte as Magazingeböid brucht wird.

* Dr **St. Theodor-Gottesacker**  isch vor de [[Riehentor|Riechedoor]] glääge und d [[Kleinbasel|Kläibaasler]] häi dört vo 1831 bis 1890 iiri Doote begraabe. Am 31. August 1890 isch er zum letschte Mol brucht worde und am Daag druf isch uf em Horburg dr nöij Kläibaasler Friidhoof ufdoo worde. S Gländ vom ehemoolige Friidhoof isch hüte dr Rosedaalpark und e wichdige Blatz für d [[Basler Herbstmesse|Baasler Herbstmäss]], grad näbe dr [[Mustermesse Basel|Mustermäss]]. Es isch au e Standblatz für d [[Zirkus]], wo uf Baasel chömme. Hüte erinneret nume no die [[Rosentalkapelle|ehemooligi Abdankigskapälle]], wo vom [[Melchior Berri]] entworfe und im Joor 1832 baut worde isch, draa, ass dört emol e Friidhoof gsi isch.

* Dr **Gottesacker Kannefäld** isch 1868 iigweiht und 1951 ifghoobe worde. Hüte isch dr [[Kannenfeldpark|Kannefäldpark]] mit sine 8,5&nbsp;[[Hektar|Hektaare]] die grössti und vilsitigsti Parkaalaag in dr Stadt Baasel. Vom früenere Friidhoof isch no s mächtige Iigangsportal an dr Burgfälderstrooss, d Iifriidigsmuure, s Gärtnerhuus und e baar Grabstäi übrig.

* Dr **Gottesacker Horburg** isch am 1. Septämber 1890 as Ersatz für e St. Teodors-Gottesacker, wo z chlii worde isch, eröffnet worde und het sich an dr Klybeckstrooss im Kläibaasel befunde. Uf däm Friidhof isch au s erste [[Krematorium]] in dr Stadt Baasel gstande. Dr ''Verein für Feuerbestattung in Basel'' het sich fest müesse aastränge, für dass e Liicheverbrennigshalle baut worde isch. E Däil vo dr Bevölkerig isch drgeege gsi, ass wie si dänggt häi, s ''Nöihäidedum offiziell z Baasel wurd iizie''. Au d Regierig het sich Sorge gmacht, wil mä noch ere Kremierig im Fall vom ene Verbräche d Doodesursach nüm chönn feststelle. Dr Archidekt Leonhard Friedrich het e kapällenartigs Geböid baut und im Januar 1898 isch s Krematorium in Bedriib gnoo worde. 1932 isch dr Friidhoof aber scho wider z chlii gsi und zuedoo worde. Vo denn aa isch im Baasler Zentralfriidhof am Hörnli begraabe und kremiert worde. 1951 het mä uf em Gländ e Park gmacht.

* Dr **Üsseri Santihanns-Gottesacker*' het vo 1845 bis 1868 bestande und isch dr Spiddalfriidhoof vom [[Bürgerspital Basel|Spiddal im Markgroofler Hoof]] gsi, wo 1842 iigrichdet worde isch. Er isch uf ere Matte vom ehemoolige [[Basler Johanniterhaus|Johanniterorde]] dusse vor dr Stadtmuure zwüsche dr Strooss ins [[Elsass]] und em lingge [[Rhein|Rhii]]ufer bim [[St. Johanns-Tor|Santihannsdoor]] glääge. Vo 1868 aa het s Baudepartemänt s Gländ für die stedtischi Pflanzschuel brucht, wo 1886 zur Stadtgärtnerei worde isch. Hüte isch s Areal zum Däil überbaut und zum Däil dr Grüenpark Santihanns.

== Litratuur ==

* Werner Graf: *Christliche Grabmalsymbole: eine Untersuchung auf dem Basel-Städtischen Friedhof am Hörnli*, 2. Uflaag, Baasel: Reinhardt, 1984, ISBN 3-7245-0516-7
* Paul Koelner, *Basler Friedhöfe,* Baasel 1927.
* Anne Nagel (Verf.), Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte (Hrsg., in Zusammenarbeit mit der Christoph-Merian-Stiftung Basel und der Basler Denkmalpflege): *Der Wolfgottesacker in Basel*, Schweizerische Kunstführer GSK, Band 532, Bärn: GSK 1993, ISBN 3-85782-532-4
* Franz Osswald, Peter Gabriel (Hrsg.): *Am Ende des Weges blüht der Garten der Ewigkeit. 75 Jahre Friedhof am Hörnli – Bestattungskultur im Kanton Basel-Stadt'', Baasel: Reinhardt, 2007, ISBN 978-3-7245-1434-3

## Weblingg
* altbasel.ch: Die Begräbnisstätten zu St.Leonhard (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der jüdische Friedhof zu Spalen (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Laienfriedhof des Klosters Klingental (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Kirchhof der Johanniter (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Friedhof der Münstergemeinde (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Spalengottesacker (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Gottesacker St. Theodor im Rosental (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Spitalgottesacker St.Johann (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Gottesacker Kannenfeld (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Wolfgottesacker (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Horburggottesacker (aagluegt 13. August 2012)
* altbasel.ch: Der Friedhof am Hörnli (aagluegt 13. August 2012)

## Fuessnoote