open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Plug.in

**[plug.in]** isch e Mediebetriib z Baasel gsi. Er het Usstellige und Veraastaltige organisiert, het zämme mit andere Instituzione Brojekt realisiert, het Künstler bi dr internazionali Vernetzig ghulfe und het zwüsche dr Mediekunst und em bräite Publikum vermiddlet. 2011 isch s [plug.in] mit em Festiwal vo de elektronische Künst Shift zum Huus für elektronischi Künst zämmeglegt worde.

S [plug.in] isch entstande, wil mä sit em Ändi vo de 1990er Joor z Baasel gspüürt het, ass es für Videokunst und Nöiji Medie kä Blatz geb. Drzue isch cho, ass 1998 die jöörlige *Baasler Videodääg* iigstellt worde si. Dr Kanton Baasel-Stadt und d Christoph Meriaa stifdig häi sich zämmedoo zum die Kunstsparte z understütze. Dr Veräin *Forum für neue Medien* isch 1999 gründet worde as Dräägerschaft für dr blaanti Ruum mit Mediekunstbetriib, und dr Kanton und d Stiftig si für d Chöste ufchoo. Denn isch au no s Viper Festival vo Luzärn uf Baasel verlegt worde.

S Tentrum isch im Joor 2000 ufdoo worde und het d Form vom ene öffentlig zuegänglige Woonzimmer mit ere Bar und ere Bibliothek ghaa. Jedes Joor het s öbbe fümf Usstellige und vierzig Veraastaltige (Presentazione, Performances, Füerige, Vordrääg usw.) zur Mediekunst und dr digitale Kultur gee, wo 7'000 Bsuecher aazooge häi. Kooperazioone het s under Anderem mit Viper, HyperWerk, dr Hoochschuel für Gstaltig und Kunst z Baasel, em Mediewüsseschaftlige Seminar vo dr Uniwersidäät Baasel, Point-de-vue, oder xcult und kantonale Museum gee.

## Lueg au
* Huus für elektronischi Künst
* Museum z Baasel

## Weblingg
* plug.in
Hochschule für Gestaltung und Kunst

D **Hoochschuel für Gstaltig und Kunst** (HGK) bietet in dr Nordwestschwiz z Baasel und z Aarau künstlerischi und gstalterischi Usbildige aa.

D Hoochschuel beschäftigt (Stand 2012) öbbe 200 Persone, doodrvo si 130 Dozierendi, 45 schaffe im akademische Middelbau und 25 im technische und administrative Beriich. Für Brojekt und Wörkschops wärde zuesätzlig Referänte vo uswärts brocht. Öbbe 600 Studierendi si an dr HGK immatrikuliert.

## Gschicht
D Gschicht vo dr hütige Hoochschuel für Gstaltig und Kunst het im Joor 1796 aagfange, wo d Zäichnigs- und Modellierschuel, die spööteri Gwärbschuel, gründet worde isch. Im Joor 1886 isch e Moolklass ufdoo worde,  1917 au äini für Bildhauerei. 1893 isch d Kunstgwärbschuele mit Museum am Petersgraabe z Baasel eröffnet worde. In de Joor 1917 bis 1979 het d Kunstgwärbeschuel Fachklasse und Vorkürs aabote, vo 1968 d Witerbildigsklass für Grafik under dr Läitig vom Armin Hofmann und spööter vom Emil Ruder, wo internazional under em Naame Basel School of Design bekannt worde isch. 1980 isch d Schuel für Gstaltig gründet worde. 5 Joor spööter isch dr Studiegang für Audiovisuelli Kunst gstartet worde. In dere Zit het u. a. d Pipilotti Rist Audiovisuelli Kommunikazion z Baasel studiert. Sit 1999 git s an dr Hoochschuel dr Disäin-Studiegang HyperWerk. An dr Fachhoochschuel Aargau si im gliiche Joor die bäide Studiegäng *Industrial Design* und Mediekunst as Departemänt Gstaltig und Kunst gstartet worde. E Joor spööter isch d HGK zum e Departemänt vo dr Fachhoochschuel vo bäide Baasel worde. D HGK vo dr Fachhoochschuel Nordwestschwiz FHNW isch im Joor 2006 entstande, wo dr Fachberiich Gstaltig und Kunst vo dr Fachhoochschuel Aargau FHA, dr Studiegang HyperWerk und d HGK Baasel zämmegschlosse worde si. Sit 2008 git s d Masterstudiegäng Master of Arts in Disäin – Masterstudio Disäin, *Master of Fine Arts* und Kooperazionsmaster Leerbruef für Gstaltig und Kunst /Hööchers Leeramt.

## Studiegäng
### Bätscheler-Studiegäng
Es git d Bätscheler-Studiegäng Wisuelli Kommunikazion, *Industrial Design*, Mode-Disäin, HyperWerk, Innenarchidektur und Szenografii, Kunst und Leerbruef für Gstaltig und Kunst.

### Master-Studiegäng
D Master-Studiegänge si *Master of Arts* in Disäin – Masterstudio Disäin, *Master in Visual Communication and Iconic Research*, *Master of Fine Arts*, Kooperazionsmaster Leerbruef für Gstaltig und Kunst/Hööchers Leeramt.

## Instidut vo dr HGK
Es git Instidut für Wisuelli Kommunikazion, Innenarchidektur und Szenografii, Mode-Disäin, *Industrial Design*, Kunst, Leerbruef für Gstaltig und Kunst, HyperWerk, Integrativi Gstaltig, Esthetischi Braxis und Theorii und Experimentelli Disäin- und Mediekulture.

## Weblingg
* Hochschule für Gestaltung und Kunst, Fachhochschule Nordwestschweiz

## Fuessnoote
Jeghische Tscharenz

Dr **Jeghische Tscharenz** (, traditionälli Schrybig Եղիշէ Չարենց, in wiss. Transliteration *Eliše (bzw. Elišē) Č‘arenc‘*; * 13. Merz 1897 z Kars, Russischs Rych, hite Tirkei; † 29. Novämber 1937 z Jerewan, Armenischi SSR) isch e armenische Dichter gsii, wu im Zug vum Große Terror um s Lääbe chuu isch.

## Lääben un Wärch

Dr Jeghische Tscharenz isch as Jeghische Soghomonjan (Սողոմոնեան, bzw. *Elišē Sołomonean)* z Kars uf d Wält chuu, wu vu 1878 bis 1921 zum Russische Rych ghert het. Vu 1904 bis 1912 isch er dert uf d Schuel gnagen. Im Zämmehang mit em Erschte Wältchrieg un em Velkermord an dr Armenier im Osmanische Rych het er si as Freiwillige zur dr Russischen Armee gmäldet.

Zue dr Theme vu sym literarishe Schaffe gheren au syni Chriegserlebnis. Am 13. Merz 1937 isch dr Tscharenz unter nit gchlerten Umständ im Gfängnis vum NKWD ums Lääbe chuu. Anne 1954, ai Johr noch em Dod vum Stalin, isch er rehabilitiert wore. Syni Wärch, dodrunter au sy bekanntescht Gedicht *Armenie,* sin in d Lehrblän vu dr Armenische SSR ufgnuu wore. Syni Wärch sin unter anderem ins Russisch, Änglisch, Italienisch un Franzesisch ibersetzt wore. 

## Mahne
Anne 1967 isch d Chlaistadt Lussawan in dr hitigen armenische Provinz Kotajk noch em Dichter in Tscharenzawan umgnännt wore. Anne 1975 isch sy Huus in dr Maschtoz-Stroß z Jerewan in e Museum umgwandlet wore.

## Literatur
2010 isch e zwoosprochige Band (Oschtarmenisch/Dytsch) mit rund 40 Gedicht vum Tscharenz, ibersetzt un uusegee vum Konrad Kuhn, erschine, wu s au ne uusfierligi biografischi Skizze din het:
* *Jeghische Tscharenz, Mein Armenien.* Arco-Verlag Wuppertal/Wien, 2010, ISBN 978-3-938375-31-0

## Weblink

* Jeghische Tscharenz bim Arco-Verlag
Jüdischer Kalender

Dr **jüdisch Kaländer** (*hebr.* הלוח העברי ha-lu'ach ha-iwri) isch e Lunisolarkaländer. D Möönet si wie bi äifache Mondkaländer an de Mondfaase usgrichdet. Näben em Normaljoor mit 12 Mondmöönet, wo mäistens 354 Dääg lang isch, git s Schaltjoor mit 13 Mondmöönet, wo im allgemäine 384 Dääg lang si, zum s Joor an s Sunnejoor aagliche, und es git kaländarischi Usnaamereegle, wo s normale Joor um e Daag verlengere oder verchürze.

S jüdische Joor foot hüte im Herbst mit em Tischri aa, wo noch dr jüdische Uffassig dr Monet isch, wo d Menschhäit erschaffe worde isch. In dr biblische Zit het s Joor mit em Nisan im Früelig aagfange. Dr Nisan isch dr Monet vo dr Erlöösig, wo d Vorfaare vo de Juude us Egüpte uszoge si. Au hüte wird d Erlöösig as wichdiger aagluegt as d Schöpfig, und bim religiöse Gebruch vom jüdische Kaländer gältet dr Nisan immer no as dr erst Monet vom Joor und dr Tischri nume as dr sibt. 

D Nääme vo de Möönet si chaldäisch und stamme us em babylonische Exil. 

## Litratuur

* Ludwig Basnizki: *Der jüdische Kalender. Entstehung und Aufbau*. Jüdischer Verlag, Frankfurt 1998, ISBN 3-633-54154-3.
* Henryk M. Broder, Hilde Recher (Hrsg.): *Der Jüdische Kalender Fünftausendsiebenhundertdreiundsiebzig 2012-2013*. 30. Uflaag, Ölbaum, Augsburg 2012, ISBN 978-3-927217-71-3 (erschiint jedes Joor sit 1983), Kaländarischi Usgoobe
*Sylvie Anne Goldberg: *Zeit und Zeitlichkeit im Judentum*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2009, ISBN 978-3-525-54000-8 (=*Jüdische Religion, Geschichte und Kultur*, Band 10).
* Friedrich Karl Ginze]: *[http://www.3eck.org/Ginzel/band2/anfang.html Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie. Das Zeitrechnungswesen der Völker, 2. Band. Zeitrechnung der Juden, der Naturvölker, der Römer und Griechen sowie Nachträge zum 1. Bande]*. J. C. Hinrichs'sche Buchhandlung, Leipzig 1911. 
* Eduard Mahler: ''Handbuch der jüdischen Chronologie''. Buchhandlung Gustav Fock, Leipzig 1916.
* Heinrich Simon: *Jüdische Feiertage. Festtage im jüdischen Kalender*. Hentrich & Hentrich, Teetz 2003, ISBN 3-933471-56-7.

## Weblingg

* Jüdischer JavaScript-Kalender bi *www.hagalil.com*
* Jüdische Kalendersoftware - u.&nbsp;a. für vili Smartfouns
* Dr jüdisch Kaländer bi *www.de.chabad.org*
* Onläin-Umrächner bi *www.nabkal.de*
Großer Terror

**Große Terror** chan folgendes bedüte:
* de Höhepunkt vo de Terrorherrschaft, wo im Juni und Juli 1794 vo de Französische Revolution erreicht worden isch
* Großer Terror (Sowjetunion), au als „Grossi Süberig“ bezaichned, e umfangrychi Verfolgigskampagne, wo i de Sowjetunion vom Herbst 1936 bis Endi 1938 duregfüert worden isch
** *Der große Terror* (Originaltitel; *The Great Terror*), em britische Autor Robert Conquest sis erschte Hoptwärk, wo di dritti Süberigswälle beschribt, wo 1934 mit de Ermordig vom Sergei Mironowitsch Kirows aagfange hät und wo us de sicht vom Robert Conquest de Stalin deför verantwortlich gsii seg
Neuenhof

**Neuenhof** chan folgendes bedüte:

I de Schwiz:
* Neuenhof AG, e Gmaind im Kanton Aargau

Z Dütschland:
* *Neuenhof (Attendorn)*, en Ortstail vo Attendorn, Landchrais Olpe, Nordrhy-Westfale
* *Neuenhof (Balje)*, en Ortstail vo Balje, Landchrais Stade, Nidersachse
* *Neuenhof (Eisenach)*, en Stadttail vo Eisenach, Thüringe
* *Neuenhof (Hennef)*, en Tail vom Ortstail vo de Stadt Blankenberg von Hennef, Nordrhy-Westfale
* *Neuenhof (Kircheib)*, en Ortstail vo Kircheib, Landchrais Altekirche (Westerwald), Rhyland-Pfalz
* *Neuenhof (Leverkusen-Küppersteg)*, e Sidlig z Leverkusen-Küppersteg, Nordrhy-Westfale
* *Neuenhof (Lohmar)*, en Ortstail vo Lohmar, Rhy-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale
* *Neuenhof (Radevormwald)*, en Ortstail vo Radevormwald, Oberbergische Chrais, Nordrhy-Westfale
* *Neuenhof bei Ruppichteroth*, en Ortstail vo Ruppichteroth, Rhy-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale
* *Neuenhof (Windeck)*, en Ortstail vo Windeck, Rhy-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale
* *Neuenhof bei Winterscheid*, en Ortstail vo Ruppichteroth, Rhy-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale

* Schloss Neuenhof, es Wasserschloss z Lüdenscheid, Nordrhy-Westfale

**Lueg au:**
Neunhof
Intergluteale Spalte

D **Fudispalte** isch d Spalte zwüsche de bäide Backe vom Fudi. Si foot grad under em Chrüzbäi aa und goot bis zum Perineum und lit ooben am Fudiloch.

## Sinus pilonidalis
Dr Sinus pilonidalis isch e chronischi Entzündig in dr Fudispalte, wo men ere au Stäissbäifistle, Pilonidalzyste oder Sacraldermoid säit.
Es git e Mäinig, ass iigwaggsinigi Hoor in dr Fuudispalte Hoorfollikel chönne verstopfe, und das füeri zun ere Abweerreakzioon und e Sinus pilonidalis chönn sich entwiggle.  Anderi Mäinige göön drvo us, ass es en aageboreni (kongenitali) Missbildig isch.
Buddhistische Zeitrechnung

Die **Buddhistischi Ziträchnig** (au: *Buddhist Era / B.E.*) wird vor allem in de Länder vom „südlige Buddhismus“ (Sri Lanka, Myanmar, Thailand etc.) verwändet und foot mit em Doodesjoor vom Siddhartha Gautama (544 v. d. Z.) aa. 

Die buddhistischi Ziträchnig verwändet e Lunisolarkaländer, wo d Möönet Mondmöönet si, s Joor aber e Sunnejoor.  E Joor het im allgemäine zwölf Möönet und wil d Möönet abwäggselnd nüünäzwanzig und drissig Dääg lang si, het s im e normale Mondjoor 354 Dääg. Zum d Mondjoor de Sunnejoor aazbasse, wärde im e Züklus vo 57 Joor elf zuesätzligi Dääg iigschaltet und im e Züklus vo nüünzää Joor siibe zuesätzligi Möönet vo drissig Dääg. Eso häi 57 Joor im buddhistische wie im gregorianische Kaländer 20819 Dääg.

S Joor 2015 vom gregorianische Kaländer isch in dr buddhistische Ziträchnig s Joor 2559, wenn mä 544 v. d. Z. as s Joor 1 B.E. aagluegt wird. In de Publikazione von e baar usserasiatische buddhistische Gmäinschafte (bsundrigs z Australie, Öiropa und de USA) het s doorum hüfig zwäi Jooresaagoobe. D Ziträchnig, wo in Thailand üüblig isch, setzt allerdings s Joor vom Parinirvana vom Buddha as Joor 0, und doorum isch s Joor 2015 in dr alternative buddhistische Ziträchnig (Thailand, Laos) s Joor 2558 B.E.

D Abchürzig B.B.E. (*Before Buddhist Era*) wird verwändet, zum Joor vor dr Buddhistische Ziträchnig aazgee (z.&nbsp;B. d Geburt vom Siddhartha Gautama 80 B.B.E).

Wil s in buddhistische Länder seer underschidligi Vorstellige über s „Nöijoor“ git, cha e Joor vo dr buddhistische Ziträchnig am 1. Januar, mit em erste Früeligsnöimond (Tet-Fest, Chinesischs Nöijoor), mit em vierte Vollmond vom Mondjoor (Vesakh), oder eme andere Daag aafoo.

Sit de 2500-Joor-Fiire zum *Buddha Jayanti Year* im Joor 1956 het sich aber uf dr ganze Wälr die buddhistischi Ziträchnig mit eme Jooresaafang am 1. Januar afo duuresetze.

## Weblingg
* Ziträchnige z Thailand bzw. Asie
* Notize vom Georg Krauskopf über s Datiere in 'Die Heilslehre des Buddha'.
* Buddhism in Thailand (änglisch)

## Fuessnoote
Rheinbrücke Zurzach–Rheinheim

D **Rhybrugg Zurzi–Rhyènè** isch è Strõßèbrugg, wo zwǜschè Zurzi un Rhyènè dè Hochrhy sowiè d Gränz zwǜschè dè Schwiz un Dütschland übberschpannt. D Brugg isch für zwei Faarschtreifè un beidsitigi Fuèßwäg uusglait. Si voknüpft im Strõßènetz diè rächtsrhynischi dütschi Landesschtrõß 161 mit dè linksrhynischè schwizer Hauptschtrõß 7.

È steinernI Rhybrugg hèt schu um 368 n.&nbsp;Chr. exischtyrt, wo d Römer dè dòmòligè Stützpunkt Tenedo, a dè Heeresschtrõß vo Windisch nõch èm Wuètèdal glègè, uusbaut hèn. Nõchgwisè isch au è Holzbrugg um s Johr 1269.

Uff Initiativè vom Fabrikant Jakob Zubberbüèler isch Aafang vom 20. Johrhundert widder è feschti Rhyübberquerig entschtandè, wo 1907 ygweit worrè isch. D Fèrtigschtellig isch für 1906 blaant gsi, allerdings isch s Montageholzgrüscht mitsamt èm Bruggèübberbau wèg èm Hochwasser am 21. Mai 1906 zämmèkeit. S Bauwärch hèt öppè 200.000 Schwizer Frankè koschtet. 

Dè dòmòligè Übberbau bschtòt uss zwei stäälernè, barallelgurtigè Fachwärchdräger, wo in Längsrichtig dè Durchlaufdräger als Bauwärchsischteem uffwyst un mit drei Öffnungè dè Rhy übberschpannt. In Querrichtig isch dè Übberbau als Trogquerschnitt uusbildet. Zwǜschè dè beidè Fachwärchdräger, welli 6,0&nbsp;m hoch gsi sin un èn Achsabschtand vo 6,0&nbsp;m ghaa hèn, isch d Faarbaanblattè glègè. Dè Übberbau hèt è Massè vo 340&nbsp;t uffgwisè.

1977 isch è umfangrychi Inschtandsetzig vo dè Brugg durrègfüürt worrè, wo bi nèrè Stützwitti vo 48,57&nbsp;m in dè beidè Randfälder un 59,36&nbsp;m i dè mittlerè Öffnig è Längi vo 156,5&nbsp;m uffwyst. Dè aalti Übberbau isch durch èn Staalvobundquerschnitt mit obbèligender Faarbaan un öppè 10&nbsp;m Breiti ersetzt worrè. Dõby isch èn wetterfeschtè Staal mit èrè Gsamtmassè vo 216&nbsp;t aagwendet worrè. Ußerdèm isch i dè Bruggèmitti uff dè Unterschtròmsitè è Blaschtik vo dè Schutzpatronin, dè Heiligè Verena, uffgschtellt worrè.

## Literadur
* Ernst Woywod: *Moderne Brücken im Aargau*. Im: *Schweizer Ingenieur und Architekt*, 1987, S.648.

## Weblingg

## Einzelnõchwys
World's Greatest Dad

**World's Greatest Dad** isch en US-amerikanische Film us em Johr 2009, wu dr Robin Williams, dr Daryl Sabara un d Alexie Gilmore d Hauptrolle din spile. D Reschy het dr Bobcat Goldthwait gfiert.

## D Gschicht
Dr Lance Clayton, gspiilt vom Williams, isch en elläierziende Vater, Änglischleerer und erfolgloose Schriftsteller. Si fufzääjöörig Bueb,  Kyle (gspiilt vom Sabara), cha niemer usstoo, vor allem nid si Vater. Wil er sich schlächt benimmt und nüt leert, schloot dr Schueldiräkter (Geoff Pierson) sim Vater vor, in uf e Sonderschuel z schicke. Äi Nacht verstickt dr Kyle bim ene autoerotische Spiili und si Vater macht, ass si Dood wien e Sälbstmord wurd usgsee. Dr Sälbstmordbrief, wo dr Vater schribt, wird öffentlig und spricht zun e Hufe Lüt. Dr Lance foot druf aa, e falschs Daagebuech im Naame vo sim Soon schriibe, wo zum ene Kultfenomeen an dr Schuel wird. S Buech wird veröffentligt und d Schuel will dr Bibliothek dr Naame vom Kyle gee. Dr Lance git schliesslig zue, ass nit si Soon sondern äär sälber s Buech gschriibe häig.

## Weblingg
*
Terrorherrschaft

D **Terrorherrschaft**, d **Schreckensherrschaft** oder dr **Schrecke** ( ‚dr Schrecke‘) isch e Periode in dr Französische Revoluzion gsi, wo vo Aafang Juni 1793 bis Ändi Juli 1794 duurt het und wo alli Persone brutal underdruckt worde si, wo im Verdacht gstande si, ass si nit mit dr Revoluzion iiverstande sige.
D Terrorherrschaft isch vom Woolfaartsusschuss, eme Komitee vo zwölf Manne, gläitet worde. Zerst isch er vom Georges Danton aagfüert worde und denn mee und mee vom Maximilien de Robespierre.

D Terrorherrschaft het mit em Ufstand vo de Bariiser Sansculotte gegen e Konvänt vom 31. Mai bis 2. Juni 1793 aagfange und dr Aanaam vo dr Verfassig vom 24. Juni 1793, wo allerdings nie in Chraft dräte isch. Iire Höhepunkt isch im Juni und Juli 1794 gsi; die Zit wird au as **Groosse Terror** (frz. ) bezäichnet. Si isch über gsi, wo dr Robespierre verhafdet und hiigrichdet worde isch und d Thermidorianer am 9. Thermidor II (27. Juli 1794) d Macht übernoo häi.

In dr Zit vo dr Terrorherrschaft si öbbe 21'000 „Überwachigsusschüss“ bildet und 35'000 bis 40'000 Lüt umbrocht worde, weniger as d Helfti si vom ene Gricht verurdäilt worde und 85 Brozänt vo de Opfer si äifachi Bürger gsi, wo im *[[Ancien Regime]]* zum Dritte Stand zelt häi.

## Litratuur
* Alfred Cobban: *The Political ideas of Maximilien Robespierre during the Period of the Convention.* In: *The English Historical Review.* Band 61, Nr. 239, 1946, S. 45–80.
* Bill Edmonds: *„Federalism“ and Urban Revolt in France in 1793.* In: *The Journal of Modern History* Band 55, Nr. 1, 1983, S. 22–53.
* Patrice Gueniffey: *La Politique de la Terreur. Essai sur la violence révolutionnaire 1789–1794.* Fayard, Paris 2003, ISBN 2-213-60575-0.
* Marcel Hénaff, Lawrence R. Schehr: *Naked Terror. Political Violence, Libertine Violence.* In: *SubStance.* Band 27, Nr. 2, 1998, S. 5–32.
* George Armstrong Kelly: *Conceptual Sources of the Terror.* In: *Eighteenth-Century Studies.* Band 14, Nr. 1, 1980, S. 18–36.
* Mona Ozouf: *War and Terror in French Revolutionary Discours (1792–1794).* In: *The Journal of Modern History.* Band 56, Nr. 4, 1984, S. 579–597.
* R. R. Palmer: *Twelve Who Ruled: The Year of the Terror in the French Revolution*. Princeton University Press, Princeton NJ 1941. ISBN 978-0-691-12187-1
* Chantal Thomas, David F. Bell: *Terror in Lyon.* In: *SubStance.* Band 27, Nr. 2, 1998, S. 33–42.
1935

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Rudolf Minger wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 13. Jänner: In dr Saarabstimmung entschaide sich 90,7 Brozänt vu dr Dailnämmer fir d Wideryygliiderig vum Saarland in s Dytsch Rych. Vor dr Abstimmig wird wahrschyns zem erschte Mol dr *„Haim ins Rych“* brucht. 
* 1. Februar: D Hagia Sophia z Istanbul, zerscht Hauptchilche vum Byzantinische Rych un ab 1453 Moschee, wird as Museum ufgmacht.
* 15. bis 24. Merz: 12. Gämfer Auto-Salon
* 10. Augschte bis 1. Septämber: 3. Internationali Filmfeschtspiil vu Venedig
* 24. bis 31. Augschte: 3. Tour de Suisse
* 1. Septämber: Dr verscherft Paragraf 175, wu homosexuälli Handlige unter Manne unter Strof stellt, dritt in Chraft, un blybt in däre Fassig bis anne 1969 bstoh.
* 3. Oktober: Mit em Imarsch vo Italiänische Truppe foot de Zweiti Italiänisch-Äthiopischi Chrieg zwüsche em Königriich Italie und em Kaiserrich Abessinie aa.
* 20. Oktober: Z Yan'an chunnt z China no fascht aim Johr dr Lang Marsch vu dr Roten Armee vum Mao Zedong zum Änd.
* 27. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz

## uf d Wält chuu
* 8. Jänner: Elvis Presley, US-amerikanische Rockmusiker
* 19. Jänner: François Couchepin, Schwyzer Bolitiker
* 20. Jänner: Robert Hinderling, Schwyzer Germanischt z Dytschland
* 29. Jänner: Kurt Ückert, dytsche Haimetautor
* 31. Jänner: Theo Klaus, dytsche Dialäktdichter
* 14. Jänner: Al Imfeld, Schwyzer Theolog un Publizischt
* 1. Februar: Heinz Stefan Herzka, Schwyzer Chinder- un Jugedpsichiater
* 27. Februar: Beata Heuer-Christen, schwyzerisch-dytschi Sängeri 
* 20. Merz: Otto Meyer, dytsche Dialäktdichter
* 24. Merz: Peter Bichsel, Schwyzer Schriftsteller
* 26. Merz: Mahmud Abbas, paleschtinensische Bolitiker
* 26. Merz: Fritz Gallati, Schwyzer Velorännfahrer
* 6. April: Rolf Urs Ringger, Schwyzer Komponischt
* 25. April: Theresia Maria Schneider-Auer, dytschi Gaschtwirti un Dialäktdichteri
* 29. April: René-Nicolas Ehni, elsässische Schriftsteller
* 19. Mai: Herbert Burkhardt, dytsche Haimetdichter
* 24. Mai: Emil Mundhaas, dytsche Haimetautor
* 27. Mai: Achim Stocker, dytsche Fueßballfunktionär
* 2. Juni: Wilhelm Wieben, dytsche Färnsehmoderator
* 9. Juni: Willy Ziegler, Schwyzer Galerischt
* 19. Juni: Hans-Martin Gauger, dytsche Romanischt
* 27. Juni: Wilhelm Karl König, dytsche Autor 
* 6. Juli: Tenzin Gyatso, tibetische Mench un Dalai Lama
* 18. Juli: Ben Vautier, schwyzerisch-franzesische Chinschtler
* 21. Juli: Norbert Blüm, dytsche Bolitiker
* 18. Septämber: Dimitri, Schwyzer Gloon
* 30. Septämber: Sam Jaun, Schwyzer Schriftsteller
* 8. Novämber: Alain Delon, franzesische Schauspiiler
* 25. Dezämber: Sylvia Michel, Schwyzer Chilcherotsbresidänti

## gstorbe
* 9. Februar: Karl Nef, Schwyzer Musikwisseschaftler
* 20. Merz: Alice Bensheimer, dytschi Frauerächtleri
* 15. Mai: Kasimir Sewerinowitsch Malewitsch, russische Chinschtler
* 18. Juni: Rudolf Wintermantel, dytsche Haimetdichter
* 12. Juli: Alfred Dreyfus, franzesische Offizier
* 29. Dezämber: «Zyböri» (Eduard Bucher), Schwyzer Gschäftsmaa und Dichter

## Weblink
1923

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Karl Scheurer wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 11. Jänner: Im Konflikt um di dytsche Reparationslaischtige fange franzesischi un belgischi Druppe mit dr Bsetzig vum Ruhrbiet aa.
* 16. Februar: Dr Howard Carter un dr Lord Carnarvon mache d Grabchammere vum Tutanchamun uf, em altägyptische Chenig vu dr 18. Dynaschti, wu dr Carter am 4. Novämber vum Vorjohr im Dal vu dr Chenig entdeckt ghaa het.
* 3. Merz: S US-amerikanisch Nochrichtemagazin Time erschynt zum erschte Mol.
* 24. Juli: Im Verdrag vu Lausanne noch em Tirkische Befreiigschrieg wäre d Bstimmige vum Verdrag vu Sèvres revidiert un d Gränze zwische dr Türkei un Griecheland nei feschtglait.
* 15. Augschte bis 30. Septämber: Erschti Bauhaus-Uusstellig z Weimar
* 25./26. Augschte: Aidgnessisch Schwing- un Älplerfescht z Vevey
* 13. Septämber: Z Spanie findet unter em General Miguel Primo de Rivera e Butsch statt.
* 22. bis 30. Septämber: Erschti Badefahrt
* 16. Oktober: Dr Walt Disney grindet zäme mit sym Brueder Roy s *Disney Brothers Cartoon Studio*, wu di hitig Walt Disney Company (WDC) drus entstanden isch.
* 29. Oktober: Dr Mustafa Kemal Atatürk rieft d Republik Türkei uus un verlait d Hauptstadt uf Ankara.
* 8. Novämber: Hitler-Ludendorff-Butsch: Dr Adolf Hitler bsetzt mit em Erich Ludendorff, em Hermann Göring un andere Nationalsozialischte dr Bürgerbräukeller z Minche un verchindet, di „national Revolution“ sei uusbrochen un dy Rychsregierig vu dr Weimarer Republik abgesetzt.´Am 7. Novämber stirme si d Feldherrnhalle z Minche. Dr Marsch wird bluetig aaghalte, doderby chemme 16 Butschischten un vier Bolizischten um s Lääbe.
* 23. Novämber: Dr Heinrich Franz Köhler wird zum Badische Staatsbresidänt gwehlt.

## uf d Wält chuu
* 10. Februar: Hildesuse Gaertner, dytschi Skilaiferi un Kommunalbolitikeri
* 22. Merz: Marcel Marceau, franzesische Pantomim
* 23. Merz: Ralph Giordano, dytsche Schurnalist un Schriftsteller
* 6. April: Walter Jung, dytsche Haimetautor
* 2. Mai: Tilo Frey, Schwyzer Bolitikeri
* 22. Mai: Ruth Gattiker, Schwyzer Aneschtesischti
* 2. Juni: Emily Gerstner-Hirzel, Schwyzer Volgskundleri und Dialäktologin
* 4. Juli: Rudolf Friedrich, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 11. Juli: Germain Muller, elsässische Kabarettischt un Dichter
* 2. Augschte: Schimon Peres, israelische Bolitiker
* 5. Augschte: Tibère Vadi, Schwyzer Architäkt
* 8. Septämber: Melitta Marxer, liechteschtainischi Fraueräächtleri
* 13. Septämber: Georg Beis, dytsche remisch-katholische Gaischtlig
* 20. Oktober: Otfried Preußler, dytsche Schriftsteller
* 20. Oktober: Emilio Stainer, idaliänische Lehrer un Ferderer vu Alagna
* 21. Oktober: Aenne Franz, dytschi Dialäktdichteri
* 18. Novämber: Richard Bäuerle, dytsche Beck un Fasnetler
* 20. Novämber: Alexi Decurtins, Schwyzer Romanischt und Wörterbuechredakter
* 26. Dezämber: Robert Schläpfer, Schwyzer Sprochwisseschaftler

## gstorbe
* 26. Merz: Sarah Bernhardt, franzesischi Schauspiileri
* 6. Dezämber: Fritz Stehlin, Schwyzer Architäkt
* 8. Dezämber: Urs Eggeschwyler, Schwyzer Künschtler

## Weblink
1921

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Edmund Schulthess wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 30. Jänner: In dr Schwyz wird e Volksinitiative fir obligatorischi Referende bi Staatsverdreg aagnuu.
* 20. Merz: E Volksabstimmig z Oberschlesie git e Meehait vu 60 % fir Dytschland.
* 24. April: Volksabstimmig z Tirol: 98,5 % Stimme fir dr Aaschluss an Dytschland. Am 29. Mai git e Volksabstimmig z Salzburg 99,5 % fir dr Aaschluss. Die Abstimmige hän aber kaini Folge, wyteri Abstimmigen in andere eschtrychiche Länder wäre dur Protescht vu dr alliierte Garantymächt vum Fridesverdrag, vor allem vu dr franzesische Regierig, unterbunde.
* 5. Mai: Di franzesisch Modeschepferi Coco Chanel bresäntiert *am 5. Dag vum 5. Monet* d Parfümmarke *Chanel Nº 5*, ais vu dr erschte synthetisch härgstellte Parfüm.
* 11. Juli: Di Usser Mongolai verchindet mir dr Unterstitzig vu Russland ihri Unabhängigkait vu China. Di Inner Mongolai blybt unter dr chinesische Herrschaft.
* 29. Juli: Dr Adolf Hitler wird zum Barteivorsitzer vu dr NSDAP gwehlt.
* 29./30. Juli: Aidgnessisch Schwing- un Älplerfescht z Bärn
* 31. Juli: S erscht Konzert vu dr ''Donaueschinger Kammermusik-Aufführungen zur Förderung zeitgenössischer Tonkunst'' wird ufgfiert.
* 23. Novämber: Dr Hermann Hummel wird zum Badische Staatsbresidänt gwehlt.

## uf d Wält chuu
* 3. Jänner: Claude Vigée, elsässische Dichter
* 5. Jänner: Friedrich Dürrenmatt, Schwyzer Schriftsteller
* 6. Jänner: Marianne Grunberg-Manago, franzesischi Biochemikeri
* 20. Jänner: Oscar Müller, schwebische Volksschauspiiler
* 31. Jänner: Kurt Marti, Schwyzer Bfaarer un Schriftsteller
* 10. Februar: Margarete Hannsmann, dytschi Schriftstelleri
* 15. Februar: Lise Girardin, Schwyzer Politikerin
* 25. Merz: Annemarie Hubacher, Schwyzer Architektin
* 2. Mai: Satyajit Ray, indische Filmregisseur
* 9. Mai: Sophie Scholl, dytschi Widerstandskämpferi gege dr Nationalsozialismus
* 12. Mai: Joseph Beuys, dytsch Chinschtler
* 26. Juli: Carl Miville, Schwyzer Bolitiker
* 22. Augschte: Kurt Meyer, Schwyzer Germanischt
* 12. Septämber: Stanisław Lem, polnische Schriftsteller
* 22. Oktober: Georges Brassens, franzesische Chansonnier un Dichter
* 8. Novämber: Waclaw Orlikowsky, Ballettmaischter z Basel
* 18. Novämber: Ernst Erhard Müller, Schwyzer Germanischt
* 27. Novämber: Alexander Dubček, tschechoslowakische Bolitiker
* 16. Dezämber: Heinz Reiff, dytsche Dichter

## gstorbe
* 23. Jänner: Heinrich Morf, Schwyzer Romanischt
* 8. Februar: Pjotr Alexejewitsch Kropotkin, russische Anarchischt
* 28. Februar: Ludwig Forrer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 29. Merz: John Burroughs, US-amerikanische Naturforscher un Schriftsteller
* 4. Juli: Antoni Grabowski, polnische Esperantischt
* 28. Septämber: Ludwig Forrer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 6. Oktober: Henri Delassus, franzesische katholische Prieschter
* 19. Novämber: Maurice Goetschel, Schwyzer Bolitiker
* 6. Dezämber: Olin Wellborn, US-amerikanische Bolitiker
* 25. Dezämber: Hans Hueber, e Schwizer Komponist, Pianist und Muusigpedagog

## Weblink
Musikwissenschaftliches Seminar der Universität Basel

S **Muusigwüsseschaftlige Seminar vo dr Uniwersidäät Baasel** isch e Bildigsinstidut vo dr Filosofisch-Historische Fakultäät vo dr Uniwersidäät Baasel. Es isch 1912 as *Seminar für Muusigwüsseschaft* under em Extraordinarius Brofässer Karl Nef gründet worde. 1923 het mä dr Nef zum Ordinarius gmacht und eso s Instidut mit de andere Instidut vo dr Fakultäät gliichgstellt.

D Forschigsschwerpünkt vom Seminar lige uf dr äinte Site uf dr Alte Muusig (u. a. het s e bedütends Mikrofilmarchiv), uf dr andere Site uf dr Nöie Muusig (u. a. git s e Gsamtusgoob vom Anton Webern). S Instidut schafft äng mit dr Paul-Sacher-Stifdig, dr Schola Cantorum Basiliensis und dr Muusig-Akademii zämme.

## Läiter vom Instidut
* 1923–1935: Karl Nef
* 1935–1955: Jacques Handschin
* 1958–1964: Leo Schrade
* 1967–1991: Hans Oesch
* 1991–2007: Wulf Arlt
* 1994–2003: Anne C. Shreffler (alternierend mit Wulf Arlt)
* Seit 2007: Matthias Schmidt

## Weblingg
* Website vom Muusigwüsseschaftlige Seminar Basel
Klinge

D **Chlinge** isch dr Hauptbestanddäil vo verschidnige Wärkzüüg und Waffe. Im äigentlige Sinn isch si s ganze Gräät, mit Usnaam vo de Däil, wo zum Heebe oder zum Schutz diene. *Chlinge* bezäichnet in dr Umgangssprooch au d **Schniidi**, dr gscherft Däil vo dr Chlinge.

Chlinge bestöön mäistens us Metall, hützudags fast immer us Mässerstaal. Es git aber Spezialchlinge us Keramik, Titan-Legierige oder andere Legierige ooni Iise (z.&nbsp;B. Talonite). No sältener wärde au Kunststoff verwändet, wo zwar nid so guet schniide, aber vo Metalldetektore nit chönne ufgspürt wärde. Historisch si die erste Chlinge us Stäi, vilmol Füürstäi, gmacht gsi. 

Chlinge het s bi Mässer, Dolch, Schwärter, Scherene, Äxt, Bütel und vile andere Wärkzüüg und Waffe zum Schniide und Stäche.
Alte Musik

**Alti Muusig** bezäichnet öiropäischi Muusigstil us verschiidene Epoche bis öbbe zum Joor 1750. Si umfasst d Muusig vom Middelalter, d Muusig vo dr Rönessans und vom Barock, aber nit d Muusig vo dr Antike. Für die zämme mit dr Muusig vom Middelalter wird d Bezäichnig „Früeji Muusig“ verwändet.

S Uffüere und Ufnee vo Alter Muusig isch im Wääsentlige e Domäne vo spezialisierte Musiker und Ansambel, wil mä bsundrigi historischi Muusiginstrumänt muess kenne und vil Fach- und Braxiswüsse über d Gschichte vo dr Muusig, d Instrumäntekund, Spiilwiise, Stimmigssüstem usw. muess haa, zum usezfinde, wie d Muusig in früenere Epoche cha döönt haa.

Bim Rekonstruiere stützt mä sich uf Bilddokumänt und Noteteggst. Alti Muusig isch zwar z Ängland mit relativ weenig Lugge vo Generazion zu Generazion überliiferet worde, aber d Muusig het sich bim Witergee (Dradiere) halt doch gänderet.

## Weblingg
* Early Music Network (änglisch)
* Early Music FAQ (änglisch)
* Ensembles für Alte Musik in Deutschland
* Forum für Alte Musik
Schwert

S **Schwärt** isch e Hau- und Stichwaffe mit ere Chlinge, wo lenger isch as öbbe 40 Santimeter, und eme Griff. D Chlinge cha graad oder booge si und äi- oder zwäischniidig. Je noch dr Epoche und em Land, vo wo s chunnt, cha s e Barierstange haa und e Chnauf. S Wort „Schwärt“ isch us em althoochdütsche Wort *swert* oder au *swerd* entstande. Dr Ursprung vo däm altgermanische Substantiv isch aber umbekannt.
## Gschicht
Schwärter git s sit dr früeje Bronsezit, wil mä nume mit Metall Chlingene het chönne mache, wo lang und elastisch si. D Hauptwaffe isch aber lang no d Lanze bliibe, won e lengeri Riichwiti het. E groossi Bedütig het s Churzschwärt, dr *Gladius*, in dr römische Armee gha. Das isch spööter vo dr lengere Spatha, wo ursprünglig e Kawalleriischwärt gsi isch und denn au mee und mee bi dr Infanterii iigsetzt worden isch, abglöst worde. In dr Spootantike isch d Spatha schwerer worde und mee und mee brucht worde zum driizschloo. Eso si denn au d Zwäihänderschwärt entstande, wo in dr Zít vo de Landschnächt im Zwäikampf iigsetzt worde si, wenn dr Gwalthufe emol usenanderbroche isch. D Landschnächt si aber vilmol mit eme Churzschwärt, em Chatzbalger, as Zwäitwaffe bewaffnet gsi.

## Litratuur

* Konrad Kessler: *Der Kampf mit dem Langschwert*. Weinmann-Verlag, Berlin 2007, ISBN 3-87892-091-1, ISBN 978-3-87892-091-5.
* Hans-Peter Hils: *Meister Liechtenauers Kunst des langen Schwertes*. Lang-Verlag, Frankfurt/Main 1985, ISBN 3-8204-8129-X.
* André Schulze: *Mittelalterliche Kampfesweisen. Band 1: Das Lange Schwert*. Verlag Philipp von Zabern, Mainz am Rhein, 2006, ISBN 3-8053-3652-7.
* Iaroslav Lebedynsky: *Armes et guerriers barbares au temps des grandes invasions*. Paris 2001
* Thomas Laible: *Das Schwert – Mythos und Wirklichkeit*. Wieland-Verlag, Bad Aibling 2006, ISBN 3-938711-05-1.
* Herbert Schmidt: *Schwertkampf – der Kampf mit dem langen Schwert nach der Deutschen Schule*. Wieland Verlag, 2007, ISBN 978-3-938711-19-4.
* Stefan Mäder: *Stähle, Steine, Schlangen: Ein neuer Blick auf alte Schwerter.* Karfunkel Combat Nr. 1, Karfunkel-Verlag, Wald-Michelbach 2005
* Veronica Fiorato, Anthea Boylston, Christopher Knüsel: *Blood red roses: the archaeology of a mass grave from the Battle of Towton AD 1461.* 2000, ISBN 1-84217-025-2.

## Weblingg

* Es herrscht „Schwertzeit“ – Zur Aktualität eines archaischen Symbols
* Referat zum Thema „Damaszener Stahl“ von Dr. Stefan Mäder
* Datenblätter der Original-Schwerter
* Aufteilung des Schwertes nach historischen Begriffen

## Fuessnoote
1916

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Camille Decoppet wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 5. Februar: Dr Autor Hugo Ball macht z Züri s *[[Cabaret Voltaire]]* uf, dr Geburtsort vum Dadaismus.
* 21. Februar–18. Dezämber: In dr Schlacht um Verdun stärben iber 700.000 dytschi un franzesischi Soldaten oder wäre verwundet, ohni ass si dr Frontverlauf groß änderet.
* 20. Merz: Dr Albert Einstein vereffetligt in dr Fachzytschrift *Annalen der Physik* dr Artikel *Die Grundlage der Allgemeinen Relativitätstheorie*. Dodin fiert er d Gravitation uf e geometrisch Phänomen in ere gchrimmte 4-dimensionale Ruumzyt zruck.
* 1. April: Di komisch Oper *[[Die Schneider von Schönau]]* vum Jan Brandts-Buys wird urufgfiert.
* 31. Mai: Im Erschte Wältchrieg fangt d Skagerrakschlacht zwische dr dytsche Hochseeflotte un dr britische Grand Fleet aa, di grescht Seeschlacht in dr Wältgschicht,  wu iber 8.500 Seelyt ihre Läbe verliere.
* 24. Juni–18. November: Rund 1,2 Millione britischi, dytschi un franzesische Soldate stärben in dr Schlacht an dr Somme oder wäre verwundet. Di verluschtrychscht Schlacht im Erschte Wältchrieg bringt kainere vu boode Syte ne greßere Gländsgwinn.
* 30. Juli: Dr Aschtronom Grigori Nikolajewitsch Neuimin entdeckt dr Aschteroid (951) Gaspra.

## uf d Wält chuu
* 25. Februar: Selvarajan Yesudian, indische Yogalehrer († 1998)
* 17. April: Sirimavo Bandaranaike, sri-lankischi Bolitikeri († 2000)
* 5. Mai: Mädy Zünd, Schwyzer Künstler († 1998)
* 16. Mai: Ephraim Katzir, israelische Biophysiker un Bolitiker († 2009)
* 8. Juni: Francis Crick, änglische Physiker un Biochemiker († 2004)
* 8. Juni: Grete Heger, eschtrychischi Schauspileri
* 13. Juni: Anton Muheim, Schwyzer Bolitiker († 2016)
* 18. Septämber: Hans Hubacher, Schwyzer Architekt
* 4. Oktober: Ruben Sutter, Schwyzer Botaniker
* 10. Oktober: David Gascoyne, britische Dichter († 2001)
* 10. Dezämber: Ruedi Walter, Schwyzer Volksschauspiiler un Kabarettischt († 1990)

## gstorbe
* 4. Merz: Franz Marc, dytsche Moler (* 1880)
* 27. April: Carl Schauenberg-Ott, Schwyzer Chaufmann un Verleger (* 1833)
* 4. Juli: Georg Rheineck, dytsche Bildhauer (* 1848)
* 15. Juli: Ilja Iljitsch Metschnikow, e russische Zoolog (* 1845)
* 7. Novämber: Marie Heim-Vögtlin, erschti Schwyzer Dokteri (* 1845)
* 1. Dezämber: Charles de Foucauld, e französische Forscher, Armeeoffizier, Briester, Mönch und Eremit (* 1858)

## Weblink
1915

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Giuseppe Motta wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 23. Jänner: Dr John Chilembwe fangt mit 200 Aahänger z Nyassaland (hite Malawi) e antikoloniale Ufstand aa, wu no zwee Däg nidergschlaa wird.
* 22. Merz: D Belagerig vu Przemyśl, di grescht im Erschte Wältchrieg, hert uf mit dr Kapitulation vu dr eschtrychisch-ungarische Druppen gegeniber dr russische Strytchreft.
* 22. April: Dytschland setzt in dr Zwoote Flandernschlacht vum Erschte Wältchrieg bi Ypern z Belgie as erschts Land in dr Gschicht Giftgas yy. 5.000 franzesischi Soldate stärbe sofort, dopplet so vil wäre schwär verletzt.
* 24. April: Mit dr Verhaftig vu dr erschte 200-400 us dr armenische Oberschicht z Konstantinopel fange im Osmanische Rych dr Velkermord an dr Armenier, d Griecheverfolgige un dr Velkermord an dr Aramäer aa.
* 26. April: Im Londoner Verdrag goht Italie ne Bindnis mit Großbritannie, Frankrych un Russland yy, doderfir wären em im e ghaim ghaltene Verdrag noch em Chrieg großi Bietsgwinn in Uussicht gstellt.
* 3. Mai: Italie chindet dr Dreibund mit em Dytsche Rych un Eschtrych-Ungarn uf.
* 20. Mai: Mosche Dajan, en israelische General und Politiker
* 9. Juli: Kapitulation vu dr Kolony Dytsch-Sidweschtafrika vor dr Sidafrikaner.
* 5. Augschte: Dytschei Drippe bsetze di polnisch Hauptstadt Warschau.
* 6. Septämber: D Mittelmächt Dytschland, Eschtrych-Ungarn un Bulgarie verbinde si.
* 16. Septämber: Haiti wird unter militerischem Druck US-Protektorat.
* 14. Septämber: S Osmanisch Rych dritt em Pakt vu dr der Mittelmächt byy.

## uf d Wält chuu
* 12. Jänner: Adolph Coors III, amerikanische Unternämer u Mordopfer († 1960)
*7. Februar: Georges-André Chevallaz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot († 2002)
* 19. Februar: Arthur Baur, Schwyzer Journalischt un Sprochwisseschaftler († 2010)
* 7. April: Billie Holiday, amerikanischi Dschäässängere († 1959)
* 15. April: Tista Murk, Schwyzer Schriftsteller († 1992)
* 29. Mai: Karl Münchinger, dytsche Dirigänt († 1990)
* 18. Juni: Martin Egg, dütsche Bankchaufme und Autor
* 15. Oktober: Jitzchak Schamir, en israelische Politiker († 2012)
* 18. Novämber: Voli Geiler, Schwyzer Schauspiileri un Kabarettischti († 1992)
* 19. Dezämber: Édith Piaf, franzesischi Chansonsängeri († 1963)

## gstorbe
* 12. Februar: Émile Waldteufel, elsässische Komponischt (* 1837)
* 18. Merz: Jeremiah V. Cockrell, US-amerikanische Bolitiker (* 1832)
* 26. Merz: Konstantin Iwanow, tschuwaschische Dichter (* 1890)
* 25. Mai: Fritz Mühlberg, Schwyzer Naturforscher (* 1840)
* 30. Augschte: Jean Bonnard, Schwyzer Romanischt (* 1855)
* 5. Septämber: Georg Fient, Schwyzer Beamte und Mundartautor (* 1845)
* 19. Septämber: David Friedrich Weinland, dytsche Naturforscher un Schriftsteller (* 1829)
* 22. Septämber: Jakob Wagner, Schwyzer Moler (* 1861)
* 23. Septämber: Christian Scheufele, dytsche Bildhauer (* 1884)
* 4. Oktober: Peter Emil Huber-Werdmüller, Schwyzer Industrielle (* 1836)

## Weblink
1910

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Robert Comtesse wird zum zwaite Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 12. Februar: Chinesischi Druppe bsetze di tibetisch Hauptstadt Lhasa. De *[[Dalai Lama]]* Thubten Gyatsho fliet uf Indie.
* 12. Septämber: Dr Gustav Mahler dirigiert d Uruffierig vu syre 8. Sinfoni *(Sinfonie der Tausend).*
* 2. Oktober: Z Wiin wird d Oper *[[Kleider machen Leute (Oper)|Kleider machen Leute]]* vum Alexander von Zemlinsky (Musig) un vum Leo Feld (Libretto) urufgfihrt.
* 4. Oktober: Z Portugal wird dr Chenig Manuel II. gstirzt. Am negschte Dag wird d Republik proklamiert.
* 28. Oktober: Zionistischi Yywanderer vu Wyssrussland grinde z Paleschtina dr dr erscht Kibbuz ''Degania.
* S Kunschthuus Züri wird ufgmacht.

## uf d Wält chuu
* 31. Jänner: Emmy Diemer-Nicolaus, dytschi Bolitikeri
* 31. Jänner: Ludwig von Moos, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 17. Merz: Josef Villiger, Schwyzer Mundartforscher un -dichter
* 3. April: Elisabeth Feller, Schwyzer Gschäftsfrau
* 6. April: Otto-Erich Schilling, dytsche Komponischt
* 20. April: Hermann Blattner, Schwyzer Germanischt, Apiteegger un Schurnalischt
* 11. Mai: Elsbeth Kasser, Schwyzer Chrankeschweschter
* 12. Mai: Dorothy Crowfoot Hodgkin, britischi Biochemikeri
* 4. Juni: Max Haufler, Schwyzer Schauspiiler
* 20. Juli: Willi Friedrich Koerbel, dytsche Schurnalischt un SA-Fierer
* 4. Augschte: Selina Chönz, Schwyzer Schriftstellerin
* 16. Augschte: Adolf Bolliger, Schwyzer Naturschitzer
* 6. Auguschte: Friedrich Schröder, dytsche Komponischt
* 12. Augschte: Heinrich Sutermeister, Schwyzer Komponischt
* 26. Augschte: Mueter Teresa, indischi Ordesschweschter
* 22. Oktober: Maurice Zermatten, Schwyzer Schriftsteller
* 1. Novämber: Madeleine Will, elsässischi Organischti un Kumpenischti
* 12. Novämber: Kurt Hoffmann, dytsche Filmregisseur
* 21. Dezämber: Hannes Taugwalder, Walliser Mundartautor

## gstorbe
* 21. April: Mark Twain, US-amerikanische Schriftsteller
* 27. Mai: Robert Koch, e dütsche Mediziner und Mikrobiolog
* 31. Mai: Elizabeth Blackwell, britischi Medizineri
* 29. Juni: Anna Sutter, Schwyzer Sängeri
* 18. Augschte: Johann Jakob Schaub, Schwyzer Lehrer un Haimetforscher
* 30. Oktober: Henry Dunant, Schwyzer Gschäftsmann, Humanischt un Grinder vum Rote Chryz
* 20. Novämber: Leo Tolstoi, russische Schriftsteller

## Weblink
1909

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Adolf Deucher wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 22. Jänner: Unter em Vorsitz vum Wassily Kandinsky grinde verschideni Moler di *Neue Künstlervereinigung München*.
* 11. April: Grundstailegig vu Tel Aviv, dr erschte modärne jidische Stadt uf em Biet vum spetere Staat Israel
* 27. April: D Jungtirke stirzen im Osmanische Rych dr Sultan Abdülhamid II., wu im Amt vu sym Brueder Mehmed V. abglest wird.
* 13. Mai: Z Mailand wird dr erscht Giro d’Italia gstartet, hite no dr Tour de France s zwaitwichtigscht Radränne vu dr Wält.
* 20. Septämber: S nei Basler Stadttheater wird yygweit.

## uf d Wält chuu
* 31. Jänner: Josef Burg, israelische Rabbiner un Bolitiker
* 15. Februar: HAP Grieshaber, dytsche Moler un Grafiker
* 21. Februar: Hans Erni, Schwyzer Chinschtler
* 7. Merz: Maodez Glanndour, bretonische Pfaarer und Mundartaktivischt
* 20. Merz: Elsa Lüthi-Ruth, Schwyzer Chrankeschweschter
* 26. Merz: Fritz Hockenjos, dytsche Forschtdiräkter un Naturschitzer
* 1. Mai: Johanna Wetzel, dytsche Dialäktautori
* 30. Mai: Benny Goodman, amerikanische Dschääsmusiker
* 11. Juli: Fritz Leonhardt, dytsche Architekt un Hochschuellehrer
* 4. Septämber: Eugen Keidel, dytsche Bolitiker
* 17. Septämber: Max Wehrli, Schwyzer Literaturwisseschaftler un Germanischt
* 21. Septämber: Kwame Nkrumah, ghanaische Bolitiker
* 3. Dezämber: Wilhelm Horkel, dytsche Pfarrer un Schriftsteller
* 24. Dezämber: Robert Mächler, Schwyzer Schriftsteller
* 24. Dezämber: Robert Jolidon, Schwyzer Pfaarer und Dialäktoloog

## gstorbe
* 19. Jänner: Louise Odin-Pilliod, Schwiizer Leererin und Wörterbuechredaktoorin
* 17. Februar: Émile Peltier, franzesische katholische Prieschter
* 9. Mai: Margarete Steiff, dytschi Unternämmeri un Spiilwarefabrikanti
* 9. Juni: Louis Ruffieux, Schwyzer Naturforscher und Archivar
* 18. Juni: Emil Kauffmann, dytsche Musikpedagog, Komponischt un Dirigänt
* 30. August: Yosef Chaim (bekannt as Ben Isch Chai), e sefardische Rabbiner und Kabbalist

## Weblink
Paul-Sacher-Stiftung

Die **Paul-Sacher-Stifdig** z Baasel (Schwiz) isch en Archiv und Forschigszentrum für d Musik vom 20. und 21. Joorhundert. Es befindet sich sit 1986 im Huus uf Burg am Münsterblatz 4/6.

S Geböid und d Sammlig si Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.

## Gschicht

D Stifdig isch 1973 vom Chemii-Industrielle, Mezeen und Dirigänt Paul Sacher gründet worde. Iire Schwerpunkt isch am Aafang uf em Sammle vo Muusikernoochläss vo dr Modärne gsi, und vo dene si bsundrigs d Noochläss vom Igor Strawinsky und Anton Webern wichdig. D Stifdig het denn aber au afo elteri Noochläss chaufe, so dass si nit nume Muusig us dr jüngere Vergangehäit und Geegewart het.

D Stifdig und iiri Mitarbäiter beroote Forscher uf dr ganze Wält, wo sich mit zitgenössischer Muusig, deren iiri Dokumentazion oder au analütischi Undersuechig beschäfdige. D Stifdig understützt die muusigwüsseschaftligi Forschig dur s Publiziere vo Forschigsresultat. Si organisier au regelmäässig Usstellige.

## S Archiiv
Im Archiiv het s mee as 110 Sammlige vo Komponiste us em 20. Joorhundert, wo us Noochläss, Däilnoochläss und Vorläss bestöön. E baar vo de Muusiker, wo verdräte si, sin

* Luciano Berio 
* Pierre Boulez 
* Henri Dutilleux 
* René Leibowitz 
* Jim Grimm
* György Ligeti 
* Witold Lutosławski 
* Bruno Maderna 
* Frank Martin 
* Conlon Nancarrow
* Igor Fjodorowitsch Strawinski 
* Viktor Ullmann 
* Anton Webern
Es het au Uffüerigsmaterial und Dokumentazion vom Baasler Kammerorchester (BKO), wo 1987 ufglööst worde isch, vom änglische Arditti-Quartett, vom amerikanische LaSalle-Kwartett, wo zwüsche 1946 und 1987 aktiv gsi isch, vo dr Sekzioon Baasel vo dr Internazionale Gsellschaft für Nöiji Muusig (IGNM) und vo dr Swiss Music Library, wo im April 1950 vo dr Marguerite Staehelin (1906–2000) gründet worde isch.

## D Bibliothek
D Bibliothek isch e Fachbibliothek für d Muusig vom 20. und 21. Joorhundert. Aagschlosse si au e Fonothek und e Wideothek. Es wird brobiert, die wüsseschaftligi Litratur über Nöiji Muusig so vollständig wie mööglig z mache, aber au anderi Beriich vo de Künst wie Theater, Danz,  Film, Literatur und bildendi Kunst wärde berücksichdiget.

D Bibliothek isch e Bresenzbibliothek. Dr Zuegang muess mit em Sekretariat vo dr Stifdig abgstimmt wärde. D Paul Sacher Stifdig isch im Informazionsverbund Dütschschwiz (IDS) Baasel-Bärn aagschlosse.

## Litratuur
* Ulrich Mosch (Hrsg.): *Paul Sacher – Facetten einer Musikerpersönlichkeit.* Paul Sacher Stiftung, Baasel 2006, ISBN 3-7957-0454-5.

## Weblingg
* Website vo dr Paul-Sacher-Stifdig

## Fuessnoote
1907

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Eduard Müller wird zum zwaite Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 23. Jänner: Dr Charles Curtis wird as erschten indianischstämmige Bolitiker zum Mitglid vum US-Senat gwehlt.
* 25. Jänner: Bi dr sognännte „Hottentottenwahl“ zum 12. Dytsche Rychsdag verliert d SPD dur Wahlkraisabsproche vu dr andere Barteie fascht d Helfti vu ihre Mandat.
* 21. Februar: Z Berlin wird d Oper *[[Romeo und Julia auf dem Dorfe (Oper)|Romeo und Julia auf dem Dorfe]]* vum Frederick Delius urufgfihrt.
* 1. April: Kluéngen wird e sälbständigi Gmai.
* 14. April: Erschti Uflag vum Radklassiker Mailand–Sanremo.
* 1. Augschte: Uf Brownsea Island fangt s erscht Pfadfinder-Lager aa, veraastaltet vum Robert Baden-Powell, mit 22 Buebe us verschidene soziale Milieu.
* 8. Augschte: Grindig vum FC Alemannia Augsburg
* 26. Septämber: D Bahnstrecki Kappel Guetachbrugg–Bõõdorf wird ufgmacht.
* 10. Dezämber: In dr Schwyz wird s Zivigsetzbuech verabschidet. D Reform vum Privaträcht dritt am 1. Jänner 1912 in Chraft.

## uf d Wält chuu
* 24. Jänner: Willy Hege, Schwyzer Bildhauer un Goldschmid
* 22. Merz: Eberhard Meckel, dytsche Schriftsteller
* 2. April: Karl Pümpin, Schwyzer Buur un Moler
* 7. April: Kurt Scheid, dytsche Schriftsteller
* 8. April: Helene Bossert, Schwyzer Mundartdichteri
* 14. April: Monika Meyer-Holzapfel, Schwyzer Zoodiräkteri un Zoologi
* 23. April: Emil Schwendemann, dytsche Haimetautor
* 29. Mai: Alfred Rasser, Schwyzer Kabarettischt un Schauspieler
* 6. Juli: Frida Kahlo, mexikanischi Moleri
* 26. Juli: Rosa Kamm, dytschi Bolitikeri
* 27. Juli: Liesel Meier-Küchlin, dytschi Dialäktdichteri
* 5. Augschte: Zarli Carigiet, Schwyzer Schauspiler
* 16. Augschte: Edward James, britische Chunschtsammler un Mäzen
* 19. Augschte: Eugen Zimmermann, dytsche Moler
* 21. Augschte: Marta Heinimann, Schwyzer Schriftstelleri
* 12. Septämber: Roger Bonvin, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 29. Septämber: Hans Martin Sutermeister, Schwyzer Dokter un Autor
* 16. Oktober: Hans Hauser, dytsche Haimetschriftsteller
* 14. Novämber: Astrid Lindgren, schwedischi Schriftstelleri
* 6. Dezämber: Helli Stehle, Schwyzer Schauspileri un Radiomoderatori
* 15. Dezämber: Oscar Niemeyer, brasilianische Architäkt

## gstorbe
* 19. Jänner: Henri Loux, elsässische Moler
* 21. Jänner: Graziadio Isaia Ascoli, iteliänische Romanischt
* 2. Februar: Dmitri Iwanowitsch Mendelejew, russische Chemiker
* 3. Merz: Leopold Karl Theodor Froebel, dytsch-schwyzerische Gartechinschtler un Pflanzezichter
* 6. April: Bernhard Hammer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 16. April: Eduard Paulus, dytsche Archäolog un Chunschthischtoriker
* 21. Mai: Ludwig Fischer, Schwyzer Botaniker
* 21. Oktober: Benno Schwabe, Schwyzer Verleger

## Weblink