open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liste der Flugunfälle in Deutschland

D **Lischte vo de Flugunfäll z Dütschland**, git e chronologische Überblich über di wichtigschte Flugunfäll, Flugzüügverluscht u Beinahe-Kataschtrophe i der Gschicht vo der Dütsche Luftfahrt, verursacht im Dütsche Luftruum, vo Dütsche Fluggselschafte oder mit massgäblecher Bedeiligung vo mene Dütsche. I de Lischte sy keiner Unfäll mit Kampfflugzüüg, private Chlyflugzüüg, Helikopter u Ballön verzeichnet.

## Ereignis

* **17. Juni 1989** - Interflug-Flug 102 - D Pilote vo nere Iljuschin-62MK vo der Dütsch Demokratische Fluggselschaft Interflug (DDR-SEW) het der Startvorgang uf em Flughafe Berlin Schönefäld (DDR) abbrosche will wäret em Abhäbefersuech ds Höherueder abbrochen isch. Nach em Kommando für e voll Umchehrschub, wo d Tribwärch zum Brämse bringe, het der Flugingenieur e verhängnisfolle Fähler gamcht: Anstatt d Schubumchehr dry z tue het är d Tribwärch abgstellt. Ds Verchehrsflugzüüg isch über d Landebahn us gschosse, isch nachere Kollision mit em ne Hinderniss usenand broche u het Füür gfange. Vo de Lüt am Bode sy vo 113 Mönsche 21 gstorbe.
***12. Juli 2000** – Hapag-Lloyd-Flug 3378 - E Airbus A310-300 vo der dütsche Hapag-Lloyd Flug (D-AHLB) het uf em Wäg vo Kreta nach Hannover uf em Flughafe Wien muesse notlande. Ds Fahrwärch het sech nach em Start nid vollständig la yfahre. Der Käpten het sech trotz em erhöhte Luftwiderstand zum Wyterflug nach Münche entschide. Der Trybstoffverbruuch isch aber wäg der verschlächterete Aerodynamik starch agstege. Nach ere Flugzyt vo 2:35 Stund sy beidi Triibwärch wäge Kerosinmangel usgfalle. Nume mit vil Glück isch e Gleitflug zum Flughafe Wien-Schwechat wo ds Flugzüüg irreperabel isch beschädiget worde. Vo de 142 Persone sy 26 verletzt worde.
***1. Juli 2002** – Flugkatastrophe vo Überlinge - Es Passagierflugzüüg vom Typ Tupolew Tu-154, betribe vo der russische Bashkirian Airlines *(RA-85816),* u e z Bahrein registrierti Frachtmaschine vo der DHL vom Typ Boeing 757 (A9C-DHL) sy über em Bodesee i Owinge i der nechi vo Überlinge in ere Höchi vo 11.000 m zämegstosse u abgstürtzt. Alli 71 Passagier sy töt worde. D Flugzüügkollision isch der schwärschti Flugunfall über Dütschland gsi sit 1986.
* **10. Juli 2002** - Swiss-Flug LX 850 - D Pilote vo nere Saab 2000 vo der Swiss (HB-IZY) het uf em Flug vo Basel nach Hamburg wäg de Schlächtewätterverhältnis uf em Flughafe Berlin-Tegel muesse uswyche. Wäge Tribstoffmangel het d Crew um Vorrang bätte, hei aber beschlosse e Landig uf em teilwys stillgleite Flugplaz Werneuche vorznäh. Nach em Ufsetze het ds Flugzüüg e 1 m höche Härdwall überrollt, daderby sy alli drei Fahrwärchsbei abbroche. D Maschine isch uf em Rumpf lige bliebe u isch mit em ne brönnende Triibwärch zum Stah cho. Es isch e Totalschaden endstande.

## Quelle
Liste der schwersten Unfälle der Luftfahrt

Dä Artikel beinhaltet e Uflischtig wo gmässe a der Azahl vo de Todesopfer di schwärsche Flugunfäll u Kataschtropfene i der Gschicht vo der Luftfahrt gälte.

## Di zäh schwärschte Kataschtrophe i der Luftfahrt

## Lueg ou

* Flugunfall
* Flugzüügabsturz

## Weblinks

* Aviation Safety Network
Anne-Marie Dermon

D **Anne-Marie Dermon** (* 16. Juni 1944 z Züri; † 6. Jänner 2018 au deert) isch e Schwyzer Theaterschauspiiler gsii.

## Lääbe
D  Dermon het iri Schauspiiluusbildig am Büünestudio Züri gmacht. Ire Debüt uf dr Biini het si in dr Saison 1963/64 am Schauspiilhuus Züri gee. Vu 1964 bis 1967 het si Engaschmänt am Nazionaaltheater Mannem ghaa un vu 1967 bis 1972 am Bayerische Staatsschauspiil z Minche. Deert het si d Donna Siebenschwert in *Der seidene Schuh* vum Paul Claudel (Reschy: Hans Lietzau), d Irina in *Drei Schwestern* vum Anton Tschechow (Reschy: Heinz Hilpert) un d Virgilia in *Coriolanus* vum William Shakespeare (Reschy: Hans Hollmann) gspiilt.

Ab 1972 isch d Dermon Mitgliid vum Ensemble vum Schauspiilhuus Züri gsii, wu si bis anne 2004 uf dr Biini gstanden isch. Di het deert iiber aachtzg Rolle gspiilt, unter anderem 1972 d Virginia in *Das Leben des Galilei* vum Bertolt Brecht (Reschy: Harry Buckwitz), 1973 d Glafira in *Jegor Bulytschov und die anderen* vum Maxim Gorki, 1975 d Rikke in dr Uuruffierig vu *Der Rattenfänger* vum Carl Zuckmayer (Reschy: Leopold Lindtberg), 1977 d Gräfin Geschwitz in *Lulu* vum Frank Wedekind (Reschy: Hans Neuenfels), 1979 d Lotte in *Groß und klein* vum Botho Strauß (Reschy: Werner Düggelin), 1981 d Titelroll in *Medea* (Euripides/Luca Roncon), 1984 d Prothoe in *Penthesilea* vum Heinrich von Kleist, 1987 d Rachel in *Wassa Schelesnowa* vum Gorki (Reschy: Gerhard Klingenberg) un d Monika Stettler in *Die Physiker* vum Friedrich Dürrenmatt (Reschy: Achim Benning), 1988 d Lady Milford in *Kabale und Liebe* vum Friedrich Schiller (Reschy: Gerd Heinz) un d Frau Ill in *Der Besuch der alten Dame* vum Dürrenmatt, 1998 d Elisabeth in *Rachearie* vum Lars Norén (Reschy: Gerd Leo Kuck), 1999 d Anna in *Nachtasyl* vum Gorki (Reschy: Uwe Eric Laufenberg) un 2000 d Polina Andrejewna in *Die Möwe* vum Tschechow (Reschy: Daniel Karasek).

D Dermon isch am 6. Jänner 2018 z Züri gstoorbe.

## Filmografy
*1976: *Der Gehülfe*
*1985: *Fast eine Weihnachtsgeschichte*
*1988: *Einer will nicht mehr mitmachen*
*1990: *Ein erster Wurf ist meistens das Beste* (d Titelroll in dr Johanna Spyri-Biografy)

## Uuszaichnige
* Bryys vu dr Armin-Ziegler-Stiftig

## Literatur
* 
* C. Bernd Sucher (Hrsg.): *Theaterlexikon. Autoren, Regisseure, Schauspieler, Dramaturgen, Bühnenbildner, Kritiker.* Von Christine Dössel und Marietta Piekenbrock unter Mitwirkung von Jean-Claude Kuner und C. Bernd Sucher. 2. Auflage. Deutscher Taschenbuch-Verlag, München 1999, ISBN 3-423-03322-3, S.&nbsp;133.

## Weblink
*
Rudolf Stark (Altphilologe)

Dr **Rudolf Stark** (* 13. Juli 1912 z’ Saargemìnn; † 22. Juli 1966 z’ Saarbruck) ìsch a ditscher klàssischer Sprochwìssaschàftler un Ünivärsitetsprofasser gsìì.

## si Lawa un sina Kàrriar
Dr Rudolf Stark ìsch z’ Koblenz ufgwàchsa. Ar ìsch ìns ''Kaiserin-Augusta''-Gymnàsium ìn d’ Schüal gànga. Ar hàt ànna 1931 ’s Àbitür bschtànda. Dernoh hàt’r d’ klàssischa Sprochwìssaschàft, d’ Gschìcht un d’ Religionswìssaschàft gschtüdiart àn da Ünivärsiteta vu Göttinga un Berlin. Z’ Göttinga han ìhn dr Hermann Fränkel, dr Kurt Latte un dr Max Pohlenz beiflusst. Dr Stark ìsch ànna 1936 Dokter worra; si Hàbilitàzionsschrìft hàt’r gschrìewa unter em Max Pohlenz un em Ulrich Knoche. Dernoh ìsch dr Stark wìssaschàftlicher Mìtarwaiter gsìì àm *[[Thesaurus Linguae Latinae]]*, ema Wärterbüach vu dr làtinischa Sproch. Àm 1. Mai 1937 ìsch’r Mìtglìed worra vu dr NSDAP. Àb em 18. Àwril 1939 ìsch’r Lehrer gsìì àls Lehrgàngstailnammer àm Beethoven-Gymnasium z’ Bonn.

Àm Ààfàng vu dr Zwaita Waltkriag hàt dr Stark sina Kàrriar müassa unterbracha, fìr ìn d’ Àrmee ge kàmpfa. Ar ìsch fìr a kurza Zitt Kriagsgfànganer gsìì. Noh-n-em Kriag hàt’r ìm Harbscht 1945 uf Köln gwàndelt. Do ìsch’r Lehrer ìn’ma Gymnàsium gsìì, un àb 1947 Lehrbeufftràgter àn dr Ünivärsitet. Àm 1. Àwril 1949 hàt ma-n-ìhn àls üsserordentliger Profasser vu griachischa Literàtür un Sproch ernannt àn dr Universität vum Saarlànd, wo-n-ewa grìnda worra ìsch. Dr Stark hàt ànna 1955 z’ Göttinga d’ Hàbilitàzion bikumma, un ìsch schpeeter ordentliger Profasser worra. Ar hàt vor àllem gforscht um d’ griachischa un làtinischa Literàtür vu dr àrkaischa Zitt bis ìm schpeetera Àltertum. Ànna 1964 hàt’r d’ Zittschrìft *[[Palingenesia]]* grìnda.

Ar hàt àui um d’ üràlta Schtààtslehr gforscht: um d’ Beditung vu dr *[[Römische Republik|res publica]]*, d’ àltremischa Diktàtür, ìm Cicero sina Àbschtìmmung vum Begrìff „Schtààt“, un ìn da Reemer ìhra Mehrhaitsprìnzip. Ar hàt àui a Kommentàr vun em Aristode sinera *[[Politik (Aristoteles)|Politik]]* wälla schriewa, àwer hàt as nìt känna màcha.

Dr Rudolf Stark ìsch schu längscht schwarkrànk gsìì. Ar ìsch ànna 1966 gstorwa, ìm Àlter vu 54 Johra. Noh sim Tod hàt si Schialler Peter Steinmetz a groosser Tail vu sinera Forschung um d’ üràlta Politik un Reedakunscht veräffentligt.

## a Üsswàhl vu sina veräffentligta Wark
*  (Hàbilitàzionsschrìft)
* 
* 
*  Mìt Vorwort vum Peter Steinmetz.
* 

## Literàtür
* 

## Externa Links
*  (ditsch)
* Dr  (ditsch)
* Personàlkàrta und Personàlboga ìm Àrchiv vu dr Bibliothek fìr d’ Bìldungsgschìchtliga Forschung (BBF) (ditsch)
Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band

***Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band*** isch s sibt Studioalbum vu dr britische Rockband The Beatles.  S isch anne 1967 uusechuu. Mit *Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band* isch d Band im Vereinigte Königriich uf iirem kommerzielle Höhepunkt gsi.

## Titellischt
# Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band - 2:02
# With a Little Help From My Friends - 2:44
# Lucy in the Sky With Diamonds - 3:28
# Getting Better - 2:48
# Fixing a Hole - 2:36
# She's Leaving Home - 2:35
# Being for the Benefit of Mr. Kite! - 2:37
# Within You Without You - 5:04
# When I'm Sixty-Four - 2:37
# Lovely Rita - 2:42
# Good Morning Good Morning - 2:41
# Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (Reprise) - 1:19
# A Day in the Life - 5:38

## Weblink
* Discogs
Ella Rumpf

D **Ella Rumpf** (* 4. Februar 1995 z Paris) isch e schwyzerisch-franzeesischi Schauspiileri.

## Lääbe un Wiirke
D Ella Rumpf isch anne 1995 as Doochter vun eme Schwyzer un ere Franzeesi z Paris uf d Wält chuu un isch zwoosproochig z Züri ufgwagse. Ire Schauspiildebüt het si 2011 in ere chlaine Roll in s Friederike Jehns Filmdrama *Draussen ist Sommer* gee. Des het si motiviert, Schauspiileri z gee, un si isch uf London gange un het deert am *Giles Foreman Centre for Acting* Schauspiil studiert.

No in dr Zyt vu ire Uusbildig het si dr Duurbruch as Schausspiileri ghaa im Coming-of-Age-Drama *Chrieg*, wu si di rebellisch 19-jeerig Ali gspiilt het. Fir die Roll isch si as Beschti Nääbedaarstelleri fir dr Schwyzer Filmbryys nominiert woore. 

No ire Uusbilgi het si 2016 e Näberoll im Lozärner *Tatort* ghaa un im nämlige Joor e Hauptroll as kannibalistischi Studänti im franzeesische Horrorfilm *Raw*. Im Film *Tiger Girl* vum Jakob Lass het si 2017 d Hauptroll vu dr schlaagfeertige Lääbeschinschtleri *Tiger* gspiilt. Im Summer 2017 het si im Schwyzer Drama *Die göttliche Ordnung* unter dr Reschy vu dr Petra Biondina Volpe e jungi Frau in dr Schwyz vum Joor 1971 gspiilt, wu wäge «uukonväntionällem Verhalte» inhaftiert wird.

In dr Joor 2018/19 het si di wyyblig Hauptroll in dr Netflix-Serie *Freud* iber dr eeschtryychisch Grinder vu dr Psychoanalys gspiilt, wu anne 2020 uusgstraalt wooren isch. 2018 het si au in *Lindenberg! Mach dein Ding* (Reschy: Hermine Huntgeburth) d Juugedliebi vum Udo Lindenberg gspiilt.

2023 het si d Titelroll im franzeesisch-schwyzerische Film *Le Théorème de Marguerite* spiilt, e Doktorandi in Mathematik, wu si in dr Forschig verliert un findet. Dr Film isch in dr Uuswahl vum Filmfeschtiwäl vu Cannes un het ere 2024 dr Prix Lumière un dr César as beschti Noowugsdarstelleri brocht.

## Filmografy
* 2012: *Draussen ist Sommer*
* 2013: *Chrieg*
* 2016: *Tatort: Kleine Prinzen*
* 2017: *Für dich dreh ich die Zeit zurück*
* 2017: *Die göttliche Ordnung*
* 2016: *Raw * *(Grave)*
* 2017: *Tiger Girl*
* 2018: *Asphaltgorillas*
* 2018: *Beast*
* 2018: *Sympathie pour le diable*
* 2018: *Gut gegen Nordwind*
* 2018–2019: *Freud* (Fäärnsehserie)
* 2018: *Lindenberg! Mach dein Ding*
* 2021: *Soul of a Beast]*
* 2022-2024: *Tokyo Vice* (Fäärnsehserie, 9 Folge)
* 2023: *Northern Comfort*
* 2023: *Le Théorème de Marguerite*
* 2025: *Des preuves d'amour*
* 2025: *The Sandman* (Fäärnsehserie)
* 2025: *Novak*
* 2025: *Couture*

Musikvideo:
* 2016: *Ausgebombte Herzen* – Swiss und die Andern

## Uuszaichnige
* 2020: European Shooting Star 2020 bi dr 70. Berlinale
* 2019: Publikumspryys *Beschti wyybligi Nääberoll* bim Jean Carmet Festival fir *Sympathie pour le diable*
* 2018: Uuswaal fir Révelation César fir *Grave/Raw*
* 2017: New Faces Award *Beschti Noowugsschauspiileri 2017*
* 2024: Uuszaichnig in dr Kategori *Beschti Darstelleri* bim Schwyzer Filmbryys
* 2024: *Prix Lumière* in dr Kategori *Beschti Noowugsdarstelleri* fir *Le Théorème de Marguerite*
* 2024: *César * in dr Kategori *Beschti Noowugsdarstelleri* fir *Le Théorème de Marguerite*

## Weblink

* d Ella Rumpf bi dr Agentur Spielkind
* 
* 
* 

## Fueßnote
Susi Kertes

D **Susi Kertes**, aigetli *Suzanne Kertész*, (* 17. Dezämber 1914 z Győr; † 4. Juli 1948 z Hinwil) isch e ungarischi Schauspiileri, wu in dr Schwyz gwiirkt het.

## Lääbe un Wiirke
D Susi Kertes het ab 1934 am Max Reinhardt Seminar z Wien Schuspiil gleert. Ire eerscht Engaschmänt het si in dr Saison 1935/36 as Gascht am Schauspiilhuus Züri ghaa. In dr Saison 1936/37 het si deert e fescht Engaschänt ghaa. Si het doo unter anderem unter dr Reschy vum Leopold Lindtberg d Marie Beaumarchais in *Clavigo* vum Johann Wolfang Goethe, d Ophelia in *Hamlet* vum William Shakespeare, d Leonore in *Die Verschwörung des Fiesco zu Genua* vum Friedrich Schiller un d Fanny in *Arthur Aronymus und seine Väter* vu dr Else Lasker-Schüler gspiilt.

Vu 1937 bis 1940 het d Kertes am Städtebundtheater Biel-Soledurn gspiilt, unter andere d Mariane im *Der Geizige* vum Molière un d Florence Hill in *Weisser Flieder* vu dr Georges F. Lennox. 

Vu 1940 bis 1946 het si am Stadttheater Lozärn gspiilt. Unter anderem d Julia in *Romeo und Julia* vum Shakespeare (Reschy: Carl Schneider), d Doña Angela in *Dame Kobold* vum Caldéron (Reschy: Paul Schill), d Julie in *Liliom* vum Molnár (Reschy: Hermann Brand), d Elmire im *Tartuffe* vum Molière, d Angela Borgia in Stuck vum Werner Johannes Guggenheim no dr „Novelle“ vum Conrad Ferdinand Meyer, d Solvejg in *Peer Gynt* vum Hendrik Ibsen, d Leonore von Este in *Torquato Tasso* vum Goethe, d Lady Windermere in *Lady Windermeres Fächer* vum Oscar Wilde un verschiideni Schiller-Rolle, unter anderem d Johanna in *Die Jungfrau von Orleans*, d Titelroll in *Maria Stuart*, d Beatrice in *Die Braut von Messina*, d Elisabeth von Valois in *Don Carlos*, d Luise in *Kabale und Liebe* un d Amalia in *Die Räuber*. 

Parallel derzue het si ainzelni Gaschtverpfliichtige ghaa, unter anderem am Städtebundtheater Biel-Solothurn (1942 d Titelroll in *Cyprienne* vum Victorien Sardou un em Émile de Najac, Reschy: Harald Tauber), am Stadttheater Khuur (1945/46 d Titelroll in *Salome* vum Oscar Wilde, Reschy: Vasa Hochmann) un ab 1942 au reegelmääßig am Summertheater Winterthur. 

No 1946 het si unter anderem in ere Tourneeproduktion in *Vagabunden* vu dr Juliane Kay  (Reschy: Walter Firner) mit em Attila Hörbiger un dr Paula Wessely gspiilt.

Anne 1943 het d Kertes dr Harald Tauber ghyroote. Am 4. Juli 1948 isch s Baar bi me Autouufall deetli veruuglickt.

## Literatur
* 

## Weblink
* 1940–1948: Briefwechsel mit Alma Mahler (siehe auch Eintrag im WorldCat)
* 1937: Reise nach Zürich, Murten, Lausanne und Fribourg mit Susi Kertes und Grete Heger
Übersicht der Listen der Flugunfälle mit Verkehrsflugzeugen 1991 bis 2000

D **Übersichts vo de Lischtene vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1991 bis 2000** benennt alli Lischtene wo's i däm Zytruum git. Si dient zur eifachere sueche vo mene Abgstürzte oder Abgschossene Flugzüüg nach Jahr. Zwüschefäll i der Militärflügerei u i der Allgemeine Luftfahrt find me i der Lischte vo de Flugunfäll (Militärluftfahrt) u der Lischte von de Flugunfäll (Allgemeini Luftfahrt).

## 1991 - 2000
Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1991

Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1992

Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1993

Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1994

Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1995

Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1996

Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1997

Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1998

Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 1999

Lischte vo de Flugunfäll mit Verchehrsflugzüüg 2000
Liste der Flugunfälle mit Verkehrsflugzeugen 1998

Das isch d **Lischt** vo de Flugunfäll mit **[[Verkehrsflugzeug|Verchehrsflugzüüg]]** im Jahr 1998.

Für militärischi Flugunfäll lueg i der Lischte vo de Flugunfäll (Militärluftfahrt) ab 1981.

Für Flugunfäll vo Luftfahrzüüg vo der Allgemeine Luftfahrt lueg i der Lischte vo de Flugunfäll (Allgemeini Luftfahrt).

En Ytrag mit em ne Artikel i der Wikipedia wird mit em ne ***(A)*** markiert.

Unfäll wo mit em ne ***(T)*** markiert sy, zeigen a das sech's hei um ne Frachtflug handlet.

## Ereignis

### Septämber

* ***(A)*** 2. Septämber – Swissair-Flug 111 - Bi nere MD-11 vo der Swissair (HB-IWF) isch uf em Flug vo New York City nach Gänf ca. e Stund nach em Start es Füür hinger em Cockpit usbroche. Es isch zunere Rouchendwicklig u zum Usfall vo den Inschtrumänt cho. Als Unfallursach het me e Liechtboge im Kabelboum vom In-flight-Entertaiment-Syschtem ermittlet. Uf em Wäg zur Notlandig z Helifex (Nova Scotia) z Kanada isch ds Flugzüüg vor der Küschte vo Neuschottland i Atlantik gstürzt. Bim Unfall sy alli 229 Persone a Bord ums Läbe cho.

## Quelle
Liste von Flugzeugkollisionen in der Luft

D **Lischte vo de Flugzüügkollisione i der Luft** benennt alli zämestöss syt em Jahr 1945 wo minimum eis Verchehrsflugzüüg beteiliget isch gsi. I däre Lischte sy aber ou zämestöss i der Militärluftfahrt z finge.

## Lischte

* **27. März 1977** – Flugkatastrophe vo Teneriffa - Der bislang schwärschti Unfall (stand April 2020) i der zivile Luftfahrt het sech ds Teneriffa erreignet. Da derby isch e Boeing 747 vo der holändische Fluggsellschaft KLM (PH-BUF) uf em Flughafe Los Rodeos uf der Startbahn mit ere 747 vo der US-amerikanische Fluggsellschaft Pan Am (N736PA) zämgegstosse. Daderby sy 583 Mönsche gstorbe, nume 61 hei das Unglück überläbt. Der Kapitän vo der KLM Maschine isch im dichte Näbel ohni Startfreigab gstartet u isch mit der Pan Am Maschine kollidiert wo sech no uf der Startbahn befunde het.

***1. Juli 2002** – Flugkatastrophe vo Überlinge - Es Passagierflugzüüg vom Typ Tupolew Tu-154, betribe vo der russische Bashkirian Airlines *(RA-85816),* u e z Bahrein registrierti Frachtmaschine vo der DHL vom Typ Boeing 757 (A9C-DHL) sy über em Bodesee i Owinge i der nechi vo Überlinge in ere Höchi vo 11.000 m zämegstosse u abgstürtzt. Alli 71 Passagier sy töt worde. D Flugzüügkollision isch der schwärschti Flugunfall über Dütschland gsi sit 1986.

## Weblink

* Analysis of Mid-Air Collisions, *SKYbrary*
* Indepth Backgrounder: Mid-air collision (Memento vom 16. April 2004 im *Internet Archive*), *CBC*
* SeeAndAvoid, DoD Civil-Military Midair Collision Prevention Portal
* Interactive Web Site Helps Pilots ‘See and Avoid’ Midair Collisions, DefenseLink

## Quelle
Liste der Flugunfälle mit Verkehrsflugzeugen 1977

Das isch d **Lischt** vo de Flugunfäll mit **[[Verkehrsflugzeug|Verchehrsflugzüüg]]** im Jahr 1977.

Für militärischi Flugunfäll lueg i der Lischte vo de Flugunfäll (Militärluftfahrt) ab 1981.

Für Flugunfäll vo Luftfahrzüüg vo der Allgemeine Luftfahrt lueg i der Lischte vo de Flugunfäll (Allgemeini Luftfahrt).

En Ytrag mit em ne Artikel i der Wikipedia wird mit em ne ***(A)*** markiert.

Unfäll wo mit em ne ***(T)*** markiert sy, zeigen a das sech's hei um ne Frachtflug handlet.

## Ereignis

### März

* ***(A)*** 27. März – Flugkatastrophe vo Teneriffa - Der bislang schwärschti Unfall (stand April 2020) i der zivile Luftfahrt het sech ds Teneriffa erreignet. Da derby isch e Boeing 747 vo der holändische Fluggsellschaft KLM (PH-BUF) uf em Flughafe Los Rodeos uf der Startbahn mit ere 747 vo der US-amerikanische Fluggsellschaft Pan Am (N736PA) zämgegstosse. Daderby sy 583 Mönsche gstorbe, nume 61 hei das Unglück überläbt. Der Kapitän vo der KLM Maschine isch im dichte Näbel ohni Startfreigab gstartet u isch mit der Pan Am Maschine kollidiert wo sech no uf der Startbahn befunde het.

## Literatur

* Stanley Stuart: *Emergency*, 1999, ISBN 3-924208-18-2
* Mike Sharpe: *Die größten Flugzeugkatastrophen*, Bindlach 1998, ISBN 3-8112-1670-8
* Andrew Brookes: *Katastrophen am Himmel*, 1994, ISBN 3-7637-5930-1
* Helmut Kreuzer: *Absturz*, Die tödlichen Unfälle mit Passagierflugzeugen in Deutschland, Österreich und der Schweiz (seit 1950), Air Gallery Edition, Erding, 1. Auflage 2002, ISBN 3-9805934-3-6, (technisch-wissenschaftliche Darstellungen auf Basis der Flugunfalluntersuchungen, fünf Unfälle von 1986 bis 1990)
* Karcev Chazanovskij: *Warum irrten die Experten?*, Berlin 1990, ISBN 3-341-00545-5
* Michel Brun: *Incident at Sachalin*, Four Walls Eight Windows, New York 1995, ISBN 1-56858-054-1

## Weblink

* Umfassendi Informatione über Flugzeughavarien, Aviation Safety Network (englisch)
* Flugkatastrophen in der zivilen Luftfahrt auf Sphynx

## Quelle
Daniel Model

Der **Daniel Model** (* 1960) isch e Schwiizer Unternähmer.

## Läbe
Der Model het 1991 a der Uni St. Galle mit ere Arbet über e *Sport als Denk- und Handlungsmodell für die Leistungsoptimierung im Management* promoviert. Sit 1995 leitet er d Model Holding.

Der Model het 2006 d Mikronation Avalon gründet. As “Regierungssitz” het er 2012 z Müllheim TG der *Modelhof* iigweiht: „En Verschnitt us Verwaltigsgebäude, Tämpel und Operehuus, mit Renaissance- und Anthroposophie-Zitat.“

Unter anderem us stürliche Gründ het der Model sin Wohnsitz Ändi 2013 vo Saleschte nach Vaduz verlegt.

Der Model gilt as libertär; är stoht der One People’s Public Trust nöch.

Är isch zuedäm zweifache Schwizermeister im Curling gsi.

## Schrifte
* *Sport als Denk- und Handlungsmodell für die Leistungsoptimierung im Management.* Dissertation in Wirtschaftswüsseschafte, Universität St. Gallen, 1991. 
* *Vom Geben und Wegnehmen: 49 polemische Thesen eines Unternehmers zu Politik, Staat und Demokratie.* In: *[[Schweizer Monat|Schweizer Monatshefte]]*, Band 90 (2010), Heft 980, S. 42–44. 

## Weblink
* 
* Daniel Model uf who-s-who.ch
* Artikel vo und übere Daniel Model im Schweizer Monat

## Fuessnote
Institut für donauschwäbische Geschichte und Landeskunde

S **Inschtitut fir donauschwebischi Gschicht un Landeskund** (dt. *Institut für donauschwäbische Geschichte und Landeskunde*, IDGL) isch e Forschigsinschtitut vum Land Bade-Wirttebärg. S isch am 1. Juli 1987 grindet wore un het sy Sitz z Dibenga. S isch diräkt em bade-wirttäbergische Inneminischterium noogornet un ghert nit zue dr Universitet Dibenga.

## Forschigsschwärpunkt
S IDGL forscht zue dr Gschicht vu dr Bsidlig vu Oscht- un Sidoschteuropa dur Dytschi, vor allem dur Donauschwobe. Näbe sproch- un literaturwisseschaftlige Aasätz wäre au demografischi un ethnischi Froge untersuecht. E wichtig Thema isch au s Schicksal vu dr Flichtling un Verdribene, wu noch em Zweete Wältchrieg z Bade-Wirttebärg ufgnuu wore sin.

Vu 1987 bis 2004 isch dr Hans Gehl Laiter vum Forschigsberaich *Donauschwebischi Dialektology un Volkskunde* gsii un het do s Werterbuech vu dr donauschwebische Fachwortschätz uusegee. No syre Pensionierig 2004 het si dr Schwärpunkt vum Forschigsberaich in Richtig Literaturwissenschaft verschobe.

S Inschtitut het e aigeni Bibliothek mit iber 30000 Monografie un rund 500 Periodika. Derzue git s e aige Archiv. Näbe dr Forschig macht s IDGL au Lehrveraastaltige un git Publikatione uuse, unter anderem e aigeni Schrifteraie, d *Schriftenreihe des Instituts für Donauschwäbische Geschichte und Landeskunde*,.

Stellverdrättende Laiter isch dr Hischtoriker Mathias Beer.

## Zäntrum fir dytschi Gschicht un Kultur z Sidoschteuropa
S IDGL isch au Sitz vum ‘‘Zentrums für deutsche Geschichte und Kultur in Südosteuropa’’ (churz: *ZDGS*). Des isch anne 2011 grindet wore, go d Forschig zue däm Thema sichtbarer mache. Bi dr Grindig mitgmacht hän näb em IDGL s Ludwig-Uhland-Inschtitut fir Empirischi Kulturwisseschaft (LUI) un s Inschtitut fir Oschteuropäischi Gschicht un Landeskund.

Bi dr Arbet steen kulturälli Diversitet, Komplexitet un Verflächtige im Vordergrund, wäge däm wäre au thematisch verwandti Forschigsrichtige ufgriffe, zem Byschpel di allgmain Migrationsforschig oder d Forschig zue dr Gschicht vu Sidoschteuropa.

Sprächer vum ZDGS isch au dr Hischtoriker Mathias Beer.

## Literatur
* Horst Förster (Hrsg.): *10 Jahre Institut für Donauschwäbische Geschichte und Landeskunde Tübingen : Forschung - Lehre - Öffentlichkeitsarbeit*, Tübingen : Institut für Donauschwäbische Geschichte und Landeskunde 1997

## Weblink
* Internetpresänz vum Inschtitut

## Fueßnote
Daniela Evers

D **Daniela Evers** (* 24. April 1971 z Fryyburg as *Daniela Müller*) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un Räächtsaawälti. Syter anne 2021 isch si Abgoordneti im Landdaag vu Baade-Wiirtebäärg.

## Lääbe
D Evers isch z Opfige ufgwagse un deert au uf d Grundschuel gange. Derno isch si uf s Rotteck-Gimnasium z Fryburg gange, wu si anne 1990 s Abiduur gmacht het. No dr Schuel het si vu 1990 bis 1994 an dr Uniwersideet Passau un vu 1994 bis 1997 an dr Uniwersideet Fryyburg Räächtswisseschafte studiert. 

Vu 1998 bis 2000 het si, unterbroche vun ere Elterezyt, s Räächtreferendariaat am Landgriicht Fryburg gmacht mit Wahlstazioone u. a. am AG Ditisee-Neistadt, am LG Fryyburg, bi dr Staatsaawaltschaft Fryyburg un bim Stadtblaanigsamt Fryyburg. In däre Zyt het si au ne Uusbildig in dr Räächtsaawaltskanzlei Mohr un Stritt z Ditisee-Neistadt gmacht un het deert ab 2000 aafangs as sälbschtständigi Aawälti gschafft un speeter as aagstellti Aawälti bi däre Kanzlei. Iri Schwäärpinkt as Aawälti sin Uusländeräächt, Asiilräächt un Soziaalräächt.

D Daniela Evers isch ghyroote mit em Wolfram Evers un isch Mueter vu zwai Chinder. Si läbt mit ire Familie syter anne 1996 im Hoochschwaarzwald.

## Bolitik
As Schlisselerlääbnis fir ire bolitisch Engaschmänt sei fir sii d Nuklearkataschtroof vu Tschernobyl gsii. Zäme mit em Engaschmänt geege di regionaale AKW z Fessene, z Beznau un z Leibstadt heeb si des fir umwältbolitischi Teemene sänsibilisiert. Syter anne 2009 isch si Mitgliid vum Gmairoot vu Ditisee-Neistadt, syter 2014 isch si deert Frakzioonssprächeri. Syt 2011 isch si derzue au Vorsitzeri vu dr Griene im Landchrais Bryysgau-Hoochschwaarzwald.

Bi dr Landdaagswaal 2021 het si mit 40,3 Brozänt s Eerschtmandaat im Waalchrais Fryyburg I gwunne.

## Weblink
* Websyte vu dr Daniela Evers
* Tanja Bury: Bodenständig und beharrlich: Daniela Evers sitzt seit fünf Jahren für die Grünen im Landtag, Badische Zeitung, 26. Februar 2026

## Fueßnote
Jim Chapman

Dr **James Louis Chapman** (* 8. März 1945 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Vu 1985 bis 1997 hàt’r dr Bundesstààt Texas vertratta ìm Repräsantàntahüss vu da Verainigta Stààta. Ar ìsch bass’r bekànnt unt’r sim Ewernàmma **Jim Chapman**.

## si Lawa
Dr Chapman ìsch ànna 1945 ìn dr àmerikànischa Bundeshàuiptschtàdt Washington, D.C. uf d’ Walt kumma. Bis 1963 ìsch’r ìn d’ Sekundàrschüal vu Sulphur Springs ìm Texas gànga. Ar hàt z'äärscht d’ Betriibsverwàltung gschtudiart àn dr Ünivärsitet vu Texas z’ Austin, bis 1968. Dernoh hàt’r s’ Racht gschtudiart àn dr Southern Methodist University z’ Dallas. Ànna 1970 hàt ma-n-ìhn àls Rachtsànwàlt züagloh. Ar hàt àlso ààgfànga, àls Ànwàlt z’ schàffa. Vu 1976 bis 1985 ìsch’r Stààtsànwàlt gsìì ìm àchta Gerìchtsbeziark vu Texas. Ar hàt schpeeter si aigana Ànwàltbüro grìnda. Ar ìsch àui dr Vorsìtzenda gsìì vun’ra lokàla Bànk. Glichzittlig hàt’r sina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi.

Nohdam àss dr Àbgordneta Sam B. Hall vu Texas z’rucktratta ìsch, ìsch dr Chapman àls si Nohfolger gwählt worra. Ar hàt dr repüblikànischa Kàndidàt Edd Hargett gschlààga, numma mìt äbb 1900 Schtìmma mehr. Ar ìsch àlso àb em 3. Àuigscht 1985 Àbgordneter gsìì, vum ärschta Wàhlbeziark vu Texas. Ma hàt ìhn fìmfa Mol wìdergwählt, àlso ìsch’r bis àm 3. Janner 1997 ìm Kongress gblìewa. Ar ìsch Mìtglìed gsìì vum Bewìlligungsüssschuss, vum Üssschuss fìr d’ Wìssaschàft un d’ Ràuimfàhrt, vum Üssschuss fìr d’ äffentliga Bàuiàrweta un dr Verkehr, so wia vum Üssschuss fìr d’ klaia Betriiwer. Ar ìsch àui ìm demokràtischa Üssschuss fìr d’ Fiarung un d’ Stràtegi gsìì. Ar ìsch Vorsìtzender gsìì vu dr demokràtischa Delegàtion vu Texas ìm Kongress, un àui Mitglied vu dr Orgànisàzion vu da demokràtischa *[[Whip]]s*. Ànna 1996 hàt’r sìch nìt fìr a Wìderwàhl ufgschtällt. Schtàttdässa hàt’r sìch fìr a Nominiarung vu sinera Pàrtäi fìr dr Senàt ufgschtällt, ärfolgloos.

Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìm Kongress hàt dr Chapman àls Ànwàlt gschàfft z’ Washington, D.C. un z’ Austin.

Dr Jim Chapman Lake, ìm Oschta vum Texas, ìsch noh-n-ìhm bnännt.

## Weblinks

* Ìm Jim Chapman sina Reeda ìm Kongress bi C-Span (anglisch)

## Ainzelnohwiisa
Beata-Landolt-Sippe

D **Beata** und ire Maa **Landolt** sind wichtigi alemannischi Grundhärre im Zürigau und im Thurgau gsi.

## Familie
D Beata isch d Tochter vom Reginbert und de Ata(ne) gsi. De Landolt isch de Sohn vom Otunlis gsi. Ihre Sohn isch de Lanbert gsi. En Brüeder vom Landolt isch de Herigaer gsi. Dä häd em Landbert ghulfe, sis Ärb vo Töss bis Illau z überne. Us Angscht vor de Karolinger isch er dän aber is Chloschter St.&nbsp;Galle iträtte.

## Ländereie
Si händ grossi Ländereie gha vo Winterthur bis an obere Zürisee. Bi Töss, Illau, Hiwil bis Chämprate und um Uzne ume. S git vermuetige, dass im Chripflibuck z Illau Vorfare vonene begrabe sind.

Won d Karolinger d Merowingerchönige vo de Macht verdrängt händ, händ d Beata und de Landolt iri Güeter vershidnige Chlöschter verschänkt. De Plan isch gsi, z Rom bim Papscht Understützig z hole und dänn d Güeter als Lehe wider zrugg übeerzcho:
* vor 740: de Kanton Glarus as Chloschter Seckinge
* 741: vil Ländereie as Familiechloschter uf de Lützelau
* 744: s Chloschter Lützelau as Chloschter St. Gallen verchauft. Mit em Erlös sinds uf Rom greist, vo de Reis aber nüme zrugg cho. In ere Urkund vo ihrem Sohn Landbert vo 745 staat, das sini Eltere nüme gläbt händ.

## Quäle
Liste der Flugunfälle mit Verkehrsflugzeugen 1999

Das isch d **Lischt** vo de Flugunfäll mit **[[Verkehrsflugzeug|Verchehrsflugzüüg]]** im Jahr **1999**.

Für militärischi Flugunfäll lueg i der Lischte vo de Flugunfäll (Militärluftfahrt) ab 1981.

Für Flugunfäll vo Luftfahrzüüg vo der Allgemeine Luftfahrt lueg i der Lischte vo de Flugunfäll (Allgemeini Luftfahrt).

En Ytrag mit em ne Artikel i der Wikipedia wird mit em ne ***(A)*** markiert.

Unfäll wo mit em ne ***(T)*** markiert sy, zeigen a das sech's hei um ne Frachtflug handlet.

## Ereignis

### Juni

* ***(A)*** 1. Juni - Americen-Airlines-Flug 1420 - Uf Grund vom ne Gwitter wo zum Zytpunkt wo der Langig gherrscht het u de Schärwinde vo ufdrätte sy, hei d Pilote e McDonnell Douglas MD-82 vo der US-amerikanische Fluggsellschaft American Airlines z Little Rock (Arkansas, USA) d Kontrolle über ihri Maschine verlohre u sy über d Landebahn us grütscht. Bim Absturz 11 Mönsche ums Läbe cho, drunger ou der Käpten. Di räschtleche 134 Persone sy teilwys schwär verletzt worde. Näbscht dem Wätter gilt ou der enormi Zytdruck u der dadruus resultierendi Stress als Unfallursach.

## Literatur

* Stanley Stuart: *Emergency*, 1999, ISBN 3-924208-18-2
* Mike Sharpe: *Die größten Flugzeugkatastrophen*, Bindlach 1998, ISBN 3-8112-1670-8
* Andrew Brookes: *Katastrophen am Himmel*, 1994, ISBN 3-7637-5930-1
* Helmut Kreuzer: *Absturz*, Die tödlichen Unfälle mit Passagierflugzeugen in Deutschland, Österreich und der Schweiz (seit 1950), Air Gallery Edition, Erding, 1. Auflage 2002, ISBN 3-9805934-3-6, (technisch-wissenschaftliche Darstellungen auf Basis der Flugunfalluntersuchungen, drei Unfälle 1991, 2000, 2001)
* Karcev Chazanovskij: *Warum irrten die Experten?*, Berlin 1990, ISBN 3-341-00545-5
* Michel Brun: *Incident at Sachalin*, Four Walls Eight Windows, New York 1995, ISBN 1-56858-054-1

## Weblink

* Umfassende Informationen über Flugzeughavarien auf Aviation Safety Network (änglisch)
* Flugkatastrophen in der zivilen Luftfahrt
Hans-Peter Burget

Dr **Hans-Peter Burget** (* 1948 z Badewyler) isch e dytsche Pedagog un alemannische Dialäktautor.

## Läbe
Dr Burget isch z Mille im Markgreflerland ufgwagse. Är isch uf d Alemanne-Realschuel z Mille gange un het dert anne 1966 dr Abschluss gmacht. No dr Schuel het er Elektroniker glehrt.

E baar Johr lang het er uf eme Schiff gschafft un isch iber d Wältmeer gfahre. Derno het er Pedagogik un Erwagsenebildig studiert un iber 35 Johr lang bi dr Caritas gschafft, unter anderem as Abdailigslaiter bim Diözesancaritasverband Fryburg. Bim Kadolische Landvolk isch er au e Zytlang Referänt gsii.

Är isch ghyrote gsii mit dr Renate Burget geb. Riegger (1950-2018) un het mit ire z Ämmedinge-Maleck un speter z Ämmedinge gläbt. Noch em Dod vu syre Frau isch er uf Norddytschland zoge un läbt syt em Novämber 2019 in ere Seniore-WG z Glücksburg in dr Nechi vu Flensburg.

Är schrybt Gschichte un Lieder uf Alemannisch, aagfange het er dodermit mit Ändi Fufzg Au d Melodie zue syne Lieder schrybt er sälber un duet derzue Gitarre spile. Wel er scho kritisiert woren isch fir d Grammatik un d Uussproch vu sym Alemannisch, het er mol gsait: „E jeder soll schwätze wie ’nem dr Schnabel gwachse isch. D’ Leit werre inner Schul gnüe trietzt. D’ Sproch müeß ussem Mensche cho’, d’ Grammadig isch egal.“

Dr Burget het si au dr Haimetkund gwidmet, fir s Landrotsaamt Ämmedingen het er z Maleck d Chlaidänkmeler ufgnuu.

## Weblink
* dr Hans-Peter Burget uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Isabelle Konnegen: „D’ Grammadig isch egal“, Badische Zeitung, 23. April 2013
* Dieter Erggelet: Fokus auf Kleindenkmale, Badische Zeitung, 14. Septämber 2012
* Sylvia-Karina Jahn: Zum Verschlafen zu schade, Badische Zeitung, 3. Novämber 2012
Jungfraubahn

|}
D **Jungfräubaan** isch e elektrischi Zaanraadbaan i de Schwiz. Sii isch zum grööschte Täil im Kanton Bärn, d Ändschtation isch jedoch im Kanton Wallis. D Jungfräubaan isch bekannt für dii höchschti Baanschtation vo Europa (Jungfraujoch 3454m). S letschte Täilschtükk isch 1912 eröffnet worde. Ungefäär 3/4 vo de Schtrekki isch i de Bärge Eiger und Mönch. 

## Gschicht

Im 19. Jaarhundert sind i de Schwiz viili Bärgbaane bäud worde. So häts äu viili Idee gää für a Baan of d Jungfrau. Vor de hütige Jungfräubaan häts 4 konkreti Plän gää. Dii Plän sind aber ganz verschiide. Bim einte Plan hättet d Passagier de Gipfel mit ere pneumatische Baan erreicht. Bim erem wiitere Projekt isch e Baan mit elektrischem Atriib plant worde. S Projekt hät au e Konzession becho. S Projekt isch aber a de Finanzierig gschiitert. Wo de Adolf Guyer-Zeller im Jaar 1893 wäärend ere Bärgwanderig en Zug vo de Wängneralpbaan gse hät, hät er de Entschluss gfasst, d Jungfräubaan z baue. Es Jaar schpäter hät er d Konzession unter äinere Bedingig becho. Er hät müesse bewiise, das de Ufenthalt i so grosse Höe für Mänsche medizinisch unbedänklich isch. Darum hät er e Expedition mit sibe Teschtpersoone ufs Breithorn gstartet. D Jungfräubaan isch fascht so, wie er si plant hät. De äinzig Unterschiid isch, dass nume ufs Jungfraujoch bäut worde isch und nöd bis zum Gipfel. 

Im Jaar 1896 händs mit em Bäu agfange. Zerscht händs die offnige Schtrekki bis zum Eigergletscher in Aagrif gnoo. Nach mee als zwäi Jaar Bäuzit sind die erschte Züg uf de Schtrekki gfare. D Arbäiter händ käi Maschine für d Schtrekki vo de Chline Schäidegg bis zum Eigergletscher zur verfüegig gha. Denach händs mit de Schprängarbäite im Tunnel agfange. Drüü Schichte a je 8 Schtund händs chrampfet. D Inbetriibnam vo de Schtaion Rootstock isch de letschtii Erfolg wo de Adolf Guyer-Zeller erläbt hät. Nachdem er gschtorbe isch, hät mer de Wiiterbäu in Frag gschtellt. Sini Erbe händ de Bäu aber nach kurzem Unterbruch wiitergfüert. Nachdem d Akziegsellschaft d Schtation Iismeer eröffnet hät, hät s Unternämme nöis Gäld mösse beschaffe. D Jungfräubaan hät für d Arbäiter en Aräiz gmacht, sich mee müe zgää, d Schicht wo de Durchbruch macht, hät a Sonderprämie becho. Am Morge vom 21. Februar händs de Durchbruch gschaft und am 1. Auguscht isch de erschti Zug ufs Jungfraujoch gfaare. S gsamte Projekt hät 16 Millione Franke koschtet. Durschnittlich wäred das pro Jaar äi Million Franke.

* Bewilligung: 21. Dezämber 1894
* Bäubegin: 27. Juli 1896
* Eröffnig Schtation Eigergletscher: 19. Septämber 1898
* Eröffnig Schtation Rotstock: 1899
* Eröffnig Schtation Eigerwand: 28. Juni 1903
* Eröffnig Schtation Iismeer: 25. Juli 1905
* Eröffnig Schtation Jungfraujoch: 21. Februar 1912

(Bide Eröffnig vo erem Baanhoof isch gmeint d Schtrekki zum Baanhoof und de Baanhoof sälber.)

## Weblink

* Offizieli Website (Hochdütsch)
* Aktuelli Posizion vo de Züg und Füererschtandvideos (Hochdütsch)
* Panoramakamera
Kloster Benken

S **Chloschter Bänke** isch es Chloschter z Bänke im hüttige Kanton St. Galle gsi.

## Gschicht
Vermuetli häd s Chloschter zu Richenau ghört und isch drum warschindli es Benediktinerchloschter gsi. Bekannt isch s Chloschter, will de Mäinrad, de Gründer vom Chloschter Eisidle, deet 824–828 als Lehrer gschaffet häd.

Zwäi Urkunde sind im Chloschter usgstellt worde: 741 won d Beata  Ländereie em Chloschter Lützelau gschänkt häd und 744, won si d Lützelau em Chloschter St.&nbsp;Galle verchauft häd.

## Laag
Wo s Chloschter gnau gstande isch, isch nöd ganz klar. Wämmer de Undersuechige vom Tanner glaubt, mues s i de Nöchi vo de hütige Chile gstande si. Vilicht stöchi di hütigi Pfarrchile sogar uf de Muure vo de früenerige Chloschterchile. De Archäologischi Bewiis fält aber no. De Tanner berüeft sich uf Aagabe i de *Vita* vom Mäinrad, wos häisst, s Chloschter sig *sitam iuxta lacum Turicum*, also grad näbed em Zürisee (gmäint isch de oberschti Täil, wo mer hüt vom Tuggenersee redt), und uf en Flurname *Chlöschterli*.

## Quäle
William Henry Peter Barber

Dr **William Henry Peter Barber** (* 10. Septamber 1857 z’ Wellington; † 15. Janner 1943 àui doo) ìsch a näiseelandischer Politiker gsìì. Vu 1902 bis 1908 ìsch’r Abgordneter gsìì ìm näiseelandischa Pàrlamant.

## si Lawa
Dr Barber ìsch ànna 1857 z’ Wellington uf d’ Walt kumma. Ar ìsch àn dr St Peter's School ìn d’ Schüala gànga. Ar hàt z’äärscht ìn dr Farwaräi vu sim Vàter gschàfft, un ìsch schpeeter Laiter vu dam Betriib worra.

Ìm Pàrlamant hàt dr Barber dr näija Wàhlkrais Newtown vertratta, vu 1902 bis 1908. Da Wàhlkrais hàt ma dernoh àbgschàfft. Àn dr Wàhl vu 1908 ìsch dr Barber ärfolglooser Kàndidàt gsìì ìm Wàhlkrais Wellington South. Dr Barber ìsch z’äärscht ìn dr Liberàla Pàrtäi gsìì; ànna 1905 ìsch’r Mìtglìed worra vu dr Näija Liberàla Pàrtäi. Wia da àndra „Näija Liberàler“ hàt’r gmaint, àss ma soll ìn da lokàla Beherda mehr Màcht ìwergah. Ar hàt àlso ìm Harry Ell si Gsätzäntwurf *1904 Municipal Corporations Bill* unterschtìtzt, wo da Beziarksrota ärmachtigt hàt, Volksàbschtìmmunga z’ organisiara. Dr Barber hàt àlso a schtààtliga Fiirversìcherung befìrwortet, wia àui d’ Verìngerung vu da Schtirunga um d’ Grundnàhrungsmìttel. Ar hàt àui d’ schtààtliga Kohlabargwarker unterschtìtzt. Ar ìsch jedoch gega d’ elektiva Gzätzüssfiarung gsìì.

Dr Barber ìsch àb 1981 Gmaindarot vu Wellington gsìì, wahrend 26 Johra, bis 1905. Ànna 1905 hàt’r sìch àn dr Gmainswàhl ufgschtällt, ìsch àwer vum Thomas William Hislop gschlààga worra.

Ànna 1935 hàt dr Barber dr Medàlia vum Silber-Jübileum vum Kenig Georg V. bikumma.

Dr Barber ìsch àb 1879 verhiiroota gsìì mìt dr Emily Clarke vum Somerset (Anglànd). S’ Pààr hàt dräi Sehn un zwai Tächtra ghàà.

Dr William Henry Peter Barber ìsch àm 15. Janner 1943 z’ Wellington gschtorwa. Ar ìsch uf em Karori Cemetery beardigt worra. 

## Literàtür
*
*

## Ainzelnohwiisa
Robert McKeen

Dr **Robert McKeen** (* 12. Juli 1884 z’ Edinburgh, Schottlànd; † 5. Àuigscht 1974 z’ Ōtaki, Näiseelànd) ìsch a näiseelandischer Politiker vu dr Labour Party gsìì. Ar ìsch Mìtglìed gsìì vum Pàrlamant wahrend zehna uffanànderfolgenda Legislàtürperioda, vu 1922 bis 1954. Dr’züa ìsch’r Vorsìtzender gsìì vum Represantàntahüss vu Juni 1947 bis ìm Novamber 1949.

## si Lawa
Dr Robert McKeen ìsch ànna 1884 z’ Edinburgh, ìm Schottlànd, uf d’ Walt kumma. Sina Bìldung hàt’r z’ West Calder ìm West Lothian bikumma. Ìm Schottlànd ìsch’r Àgschtällter vu’ma Laawendsmìttelgschaft gsìì; doo hàt’r scho àn dr Àrwaiterbewegung mìtgmàcht. Ànna 1909 ìsch’r ìn Näiseelànd üssgwàndert. Doo hàt’r z’äärscht ìn da Kohlabargwarker vu dr Wäschtkìschta gschàfft, un hàt dernoh uf Wellington gwàndelt. Ar ìsch gwählter Gwarkschàftler gsìì.

Àn da Pàrlamantswàhl vu 1919 hàt dr McKeen d’ Wàhlkàmpània vu dr Labour Party z’ Wellington orgànisiart. Ar hàt sìch fìrs Ärschtamol àn dr Wàhl vu 1922 ufgschtällt un ìsch àls Represantànt gwählt worra. Ìm Pàrlamant hàt’r z’äärscht dr Wàhlkrais Wellington-Süd vertratta, vu 1922 bis 1946, un schpeeter dr Wàhlkrais Island Bay, vu 1946 bis züa sim Rucktrìtt ìm Johr 1954. Ar ìsch dr „Junior Whip“ vu dr Labour-Pàrtäi gsìì vu 1935 bis 1936, un dr „Senior Whip“ ìn da Johra 1937 un 1938. Vu 1939 bis 1946 ìsch’r Vorsìtzender vu da Üssschìss gsìì. Züadam ìsch’r dr zwälfta Presidant gsìì vum Represantàntahüss vu 1947 bis 1949.

Üsserdam ìsch dr McKeen wahrend 18 Johra ìm Gmainsrot vu Wellington gsìì, un wahrend niin Johra ìm Gremium vum Hàfa vu Wellington. Zwìscha 1937 un 1939 sìn dr McKeen un dr Bob Semple d’ zwai ainziga Gmaindarot vum Labour gsìì z’ Wellington. Sa sìn àui Kollega gsìì ìm Pàrlamant; sa sìn anga Frìnda gsìì un sìn zamma üss em Pàrlamant z’rucktratta.

Anna 1941 hàt sìch dr McKeen àn d’ Gmainswàhl vu Wellington ufgschtällt, àwer ìsch vum Bergermaischter Thomas Hislop gschlààga worra. Ar hàt àui sina Schtälla ìm Gmainsrot verlora. Ìn da Johra 1950 ìsch dr McKeen wahrend säcks Johra Bergermaischter gsìì vun Ōtaki.

Ànna 1935 hàt dr McKeen dr Medàlia vum Sìlwer-Jübileum vum Kenig Georg V. bikumma. Àlasslig vu da Ehrunga zem Geburtstàg vu dr Kenigin ànna 1980 hàt ma dr McKeen ernannt àls Komtür vum Orden vum Hl. Michael un Georg. Dia Üsszaichnung hàt’r bikumma fìr sina Tatigkait àls Gwarkschàftler, Mìtglìed vum Pàrlamant un Vorsìtzender vum Represantàntahüss.

Dr McKeen ìsch verhiiroota gsìì mìt dr Jessie Russell, dr Tochter vum Robert Russell. Dr Robert McKeen ìsch àm 5. Àuigscht 1974 gschtorwa. Ar ìsch uf em Kelvin Grove Cemetery z’ Palmerston North beardigt worra.

## Literàtür
* (Hàbilitàzionsschrìft)
*
*
*

## Weblinks

## Ainzelnohwiisa
Wie d'Warret würkt

**Wie d'Warret würkt** isch der Titel vom ne Theaterstück wo der Zürcher Dichter u Zeichner Ouguscht Corrdi gschribe het.

## Handlig
Zwöi Fründe gö zäme e wett y, das si wäret ere bestimmte Zyt de Lüt i ihrer Umfäld di ungschminkti Wahrheit z säge. Da derby bassiert so einiges. Di beide Fründe dräffe sech der ganz Tag über immer wider u verzellen e nang was passiert isch. D eint vo de beide Fründe verliehrt syni Verlobti, gwinnt aber ds Härz vo syre Schuelfründin woner würklech liebt.

## Charakteristik
Ds Stück het vil witz u komik. Es het eim uf irronischei Art der Spiegel vor. Wie vil Wahrheit darfs de sy? Mag me die und gschmikti Wahrheit verträge oder nid.

## Film
1933 ist under em Titel Wie d'Warret würkt e Dialäktfilm entstande wo das Stück als grundlag het gha. D Praesens-Film Züri AG het dä Film Produziert. D Uruffüehrig vom Film het am 1. Dezämber 1933 im Grosschino Apollo statt gfunde.

## Übersetzige
Es het es paar Übersetzige zu däm Theaterstück gä. Die bekanntischti isch vom Fritz Klopfstein. Es isch e Bärndütschifassig vom däm Stück u isch 1975 underem Titel: Wi d Wahrheit würkt erschine. Es isch di einzigi Übersetzig wo hüt i der Schwyzer Nationalbibliotek z finden isch. So mit isch d Übersetzig vom Klopfstein die wo am Witischte verbreitet isch. Was ou derzue gfüehrt het das sy Text uf de Bühnene vo Schuele u Co uf gfüehrt wird. Ou der Theaterverlag z Bälp het nur d Fassig vom Klopfstein.
Setra S 415 NF

D **Setra S 415 NF** isch en Niederflurbus usem Hus Setra; wo da uner der Produktgruppe „MultiClass“ abote wird. Er wird in abgwandleter Form au als Citaro Ü vo der Schwestermarke Mercedes-Benz abote. Ds Fahrzüg isch im 2009 zum Bus of the Year gwählt worde.

Mit der verpflichtenden Umstellig uf Euro VI für jedes Nutzfahrzüg, wo abem 1. Januar 2014 zueglasse wird, isch d Setra S 415 NF igestellt worde. Di uf der IAA Hannover vorgstellt S 415 LE business – konzipiert als Low-Entry-Bus – ersetzt d S 415 NF.

## Usstattig
Es wärde verschideni Chälte-, Wärme- und Lichttechnike abote, wo der Chund gäge Ufpris bstelle cha. Iner Regel umfasst jedi Bstellig ca. 28 Chundensonderwünsch wie z.&nbsp;B. en zuesätzlichi Klimaalag im Fahrgaschtrum, andere Sitzbezüge, Farbe der Haltestangen und Haltewunschtaster usw. Es können zwei oder drei Einstiegtüren verschiedener Breiten und Bauarten (ein- oder zweiflüglige pneumatische Innenschwenk-, Außenschwenk- oder elektrische Schwenkschiebetüren) eingebaut werden.

## Atrib
Angetrieben wird ein Setra S 415 NF durch einen Mercedes-Benz-6-Zylinder-Reihendieselmotor OM 457 hLA mit 12 Litern Hubraum, der jeweils 220&nbsp;kW (299&nbsp;PS) oder 260&nbsp;kW (354&nbsp;PS) Leistung bringt. Damit der Bus zügig vorankommt, werden von Setra wahlweise ein Voith-Diwa-5-Getriebe mit 4 Gängen (mehr für den Stadtbus geeignet) oder ein modernes ZF-Ecomat oder ZF-Ecolife Getriebe mit 6 Gängen angeboten. Der Tankinhalt umfasst ca. 350&nbsp;Liter, der AdBlue-Tank hat ein Fassungsvermögen von ca. 46&nbsp;Liter.

## Verwandti Bustype
* Setra S 416 NF: 13-Meter-Usfüehrig mit 48 Sitzplätz
* Setra S 415 UL: Hochflueriger Uberlandbus (s. Infobox)

## Galerie

1271 Wolkersdorf Bahnhof P+R.JPG|Drei Setra S 415 NF (zwische eme MAN-Fahrzüg) ds Österrich
BahnBus Hochstift Setra S 415 NF im Tiefschnee.jpg|Setra S 415 NF vo BahnBus Hochstift im Schnee
Lignes d'azur Cannes - S 415 NF.JPG|Setra S 415 NF aner Côte d’Azur ds Cannes
4285 239 Grinzinger Str.jpg|Setra S 415 NF aner Grinzinger Strass in Wien, Österrich
Watzke Setra S 415 NF am Jakominiplatz.jpg|Setra S 415 vo Watzke ds Graz.


## Links

* Setra
* EvoBus GmbH
* Broschüre (PDF; 1,6&nbsp;MB)
* Technische Daten (PDF; 830&nbsp;kB)
Karl Borromä Bauknecht

Dr **Karl Borromä Bauknecht** (* 8. Oktober 1856 z Hundsbach bi Forbach; † 26. April 1930 z Bihl isch e dytsche Schindelmacher, Rotsschryber un Volksdichter gsii.

## Lääbe
Dr Bauknecht isch e Suhn vum Nikolaus Bauknecht, eme Walthieter, un dr Maria Anna geb. Schnurr gsii un mit zwee Brieder un fimf Schweschtere z Hundsbach im obere Murgdal ufgwagse.

Är isch z Hundsbach uf d Volksschuel gange un het ab ca. 1870 as Waldarbaiter gschafft. Mit aafangs 20 isch er bim Wäägböu verunglickt, e Fueßverletzig het en zum Invalid gmacht. Wäge däm het en d Gmai 1877 as Rotsschryber aagstellt. Was er no bi s anne 1928 bliben isch. Dernäbe het er derhaim Schindle gmacht. Dur e Augelyde isch er anne 1910 blind wore, är het derno ne Verwandte zahlt fir zu Schrybe.

Dr Bauknecht het Gedicht, Verzellige un Theaterstuck gschribe, di maischte dervu im oberrhyalemannische Dialäkt vu Hundsbach. Verscholle sin alli syni Volksstuck, nume d Titel vun e Dail Stuck chännt mer no („Der Rossdieb“, „Der geschmuggelte Eber“, „Der Saumagengieger“ oder „Die vernagelte Kartoffel“). Au sy Manuskript iber Gschicht un Gegewart vu Hundsbach isch verscholle. 

Är het aber zwee Bänd mit Gedicht un Verzellige im Sälbschtv erlag uusegee: „Hundsbacher Waldkinder“ anne 1903 un „Der Schindelmacher als Volksdichter“ anne 1904. Iber d Gedicht vum Bauknecht het dr Reiner Haehling von Lanzenauer gschribe:

Anne 1908 het dr Karl Borromä Bauknecht z Herrenwies Rosa Egloff (1877-1936) ghyrote un het mit ire zwee Sihn un ai Dochter ghaa.

Am 26. April 1930 isch dr Bauknecht z Bihl im Alter vu 73 Johr gstorbe.

## Wärch
* *Hundsbacher Waldkinder.* 1903
* *Der Schindelmacher als Volksdichter.* 1904

## Weblink
* Bauknecht, Karl Borromä uf LEO.BW