open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Willi Halder

Dr **Wilhelm „Willi“ Halder** (* 13. Juli 1958 z Leikirch) isch e dytsche Buechhändler un Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Vu 2011 bis 2021 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
Dr Willi Halder isch z Leikirch uf d Grund- un d Hauptschuel un derno uf d Handelsfachschuel z Isny. Ab 1975 het er z Stuegert e Lehr zum Verlagschaufmann gmacht. No dr Uusbildig het er bi dr Buechhandlig Wittwer un bi dr Verlagsuusliferig vum Klett-Verlag gschafft. Anne 1982 het er si mit ere aiene Buechhandlig sälbständig gmacht, zerscht z Fellbach („Bücherwagen“) un dern z Wẽnnede.

## Bolitischi Laufbahn
Dr Willi Halder isch syter anne 1992 Gmaindsrot z Wẽnnede as Mitglid vu dr Alternative un Griene Lischt (ALI), ere freie Wehlergemeinschaft. Im Gmaindsrot isch er bis 2011 Fraktionsvorsitzer un ehreamtlige Stellverdrätter vum Oberburgermaischter gsii. Syt dr Kommunalwahl 1994 isch er Mitglid vum Kraisdag vum Rems-Murr-Krais, wun er bis 2011 Vorsitzer vu dr Griene-Fraktion un ehreamtlige Stellverdrätter vum Landrot gsii isch.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch er mit 23,49 % vu dr Stimmen iber s Zwaitmandat im Wahlkreis Woeblenge in Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2016 het er in sym Wahlkrais s Erschtmandat gwunne. Bi dr Landdagswahl 2021 het er nimi kandidiert.

In syre Bartei isch er Sprächer fir Chilche un Religionsgmainschafte, fir Verwaltigsreform un fir Bundeswehr un Konversion gsii.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Schöffe bi dr Jugedchammere am Landgricht Stuegert.
* Mitglid im Byrot fir Wirtschaftsferderig im Rems-Murr-Krais
* Mitglid im Verwaltigsrot vu dr Kraissparkass Woeblenge
* Mitglid im Fachbyrot fir Rächtssextremismus im Rems-Murr-Krais
* Mitglid im Guetachteruusschuss vu dr Stadt Wẽnnede
* Mitglid in dr Dytsch-Albanische Gsellschaft
* Mitglid im Byrot vu dr Remstal Werkstätten GmbH

## Familie und Privates
Dr Willi Halder läbt syter anne 1978 z Wẽnnede. Är het e Dochter.

## Weblink
* 

## Fueßnote
Cheshire (Käse)

**Cheshire-Chääs** au churz **Chester** (ängl. *Cheshire* [] *cheese*) isch en änglische Chees us Chuemilch mit mindestens 48 % Fett in dr Drochemasse. Er muess mindestens vier bis acht Wuche lang rife, mä chann en aber bis über e Joor lang laagere.

Dr Chääs het dr Name vo dr Groofschaft im Nordweste vo Ängland, vo wo er stammt, Cheshire, früener *County of Chester*, mit dr Hauptstadt Chester. Er wird hauptsächlig dört und in de Countys nääbedraa Denbighshire, Flintshire und Shropshire broduziert. Das chunnt drvo, ass s County Cheshire zur Zit, wo dr Chääs si Naame überchoo het, no vil gröösser gsi isch as hüte. Wil dr Naame vom Chääs nit gschützt isch, git s äänligi Brodukt mit däm Naame in e Hufe Geegende uf dr Wält.

## Weblingg

*  (Änglisch)
Ebikon

**Äbike** isch e politischi Gmeind im Wahlkreis Lozärn-Land vom Kanton Lozärn i de Schwiiz. 

## Geografi
Äbike liid im Rontau am Rotsee, dr Ortsteil Rathausen a dr Rüüss. Äbike hed d Form vomene lange Schluch. Vo dr Gmeindsflechi send 38,4 % Landwirtschaftlechi Flechi, 23,9 % Waud, 30,3 % Sidligsflechi ond 7,3 % süschtigi Flechi. Nachbere vo Äbike send Ämme, Bueri, Dierike, Adlige ond d Stadt Lozärn sälber. 

## Gschicht
Äbike isch zom erschte Mal gnennt worde em Jahr 893 als *in marcha Abinchova*.

## Bevölkerigsentwicklig
Äbike hed met 12'543 (2013) eigentlech gnueg Iwohner zom e Stadt sii, es werd aber emmerno als Dorf bezeichned.

Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 20,8 % gläge.

## Religion
67,9 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 13,9 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,6% , CVP 19,8% , FDP 15,8% , GLP 5,7% , GP 7,4% , SP 14,1% , SVP 28,9% , Süschtigi 6,6%.

Dr Gmeindspräsident vo Äbike esch dr Daniel Gasser (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch em Jahr 2011 bi 2,7&nbsp;% gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 11322 Iiwohner 86,5 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,6 % Französisch, 2,9 % Italienisch ond 10 % anderi Sprache.

Z Äbike redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Belder

2013-09-04 Ebikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 083.JPG|Pfarrchille Unserer Lieben Frau
2013-09-04 Ebikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 065.JPG|Beinhuus vo de Pfarrchille
2013-09-04 Ebikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 075.JPG|Innenasicht vo de Chille
2013-09-04 Ebikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 078.JPG|Deckefresko i de Pfarrchille
2013-09-04 Ebikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 069.JPG|Luzernerstrass
2013-09-04 Ebikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 059.JPG|Poscht
Rathausen 2.jpg|Rathuuse


## Literatur
* Barbara Hennig, André Meyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Band II: Das Amt Luzern. Die Landgemeinden.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2009 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 116). ISBN 978-3-906131-90-0. S.&nbsp;77–122.

## Weblink

* di offizielli Website vo de Gmeind Äbike
* s Gmeindsprofil uf de Website vom Kanton Lozärn (PDF; 197&nbsp;kB)
* 

## Fuessnoote
Domesday Book

S **Domesday Book** [],  „Buech vom Jüngste Daag“, ursprünglig *King’s Roll* oder *Winchester Roll*, isch e Grundbuech vo Ängland, wo uf Latiinisch d Resultaat vo Ermiddlige im ganze Land im 11.&nbsp;Joorhundert festhaltet. Dr ungwöönligi Naame vom Buech het sich im Joorhundert noch dr Erheebig iibürgeret. Er het sich druf bezooge, ass d Grundbsitzverheltniss, wo im Domesday Book iidräit si, as rächtlig „ändgültig“ gulte häi.
## Wie s Buech entstande isch
S Buech isch entstande, wil dr Wilhelm der Eroberer von ere Inwasion bedroot gsi isch und dorum an dr Wienacht vom Joor 1085 befoole het, ass alle äignig und stüürbar Bsitz söll erfasst wärde. Vom Januar 1086 si sini Abgsandte süstematisch im Land umegräist und häi usser de Grundstück zum Bischbil au d Zaal vo de Manne ermiddlet. S Buch, wo us zwäi Bänd bestoot, isch noch em Joor 1090 nüm witergfüert worde. Es stellt aber äinewääg die domoolige Verheltniss seer usfüerlig daar. Jede Landbsitz het vo denn aa si Legitimazioon us däm Register überchoo.

## Intressants us em Domesday Book, wo mit eme Grundbuech diräkt nüt z due het
* Dä wo dr Friide vom Köönig broche het, wo Raub oder Iibruch begange het, isch für vogelfrei erkläärt worde. Er het aber im Sheriff 100 Shilling as Uslöösgäld chönne zaale und isch verschont bliibe.
* Wär Bluet vergosse het, het e Buess vo 40 Shilling müesse zaale.
* Wenn dr Sheriff uf Wales het welle, het er Bürger chönne rekrutiere zum en begläite. Mit 40 Shilling het mä sich chönne loschaufe.
* E Witwe, wo sich wider verhürootet het, het im Köönig 20 Shilling müesse zaale. Jungfraue häi 10 Shilling zaalt.
* Wenn e Huus aabebrennt isch wägen eme Unfall, wil öbber nid ufbasst het oder ganz äifach wäge Bäch, so het mä im Köönig 40 Shilling müesse zaale. Die bäide nöggste Noochbere häi bäidi 2 Shilling überchoo.
* Wenn e Bürger, wo im Dienst vom König gstande isch, gstorbe isch, so het mä 10 Shilling Uslöösgäld für en ,üesse zaale.
* Wenn dr Köönig in ere Stadt gsi isch, denn häi zwölf hochrangigi Stadtbewooner si Schutz müesse übernee.
* Isch dr Köönig uf d Jagd gange, so häi en d Bürger mit Ross und Waffe müesse schütze.

## Litratuur
* Peter H. Sawyer: *Domesday Book*, in: Lexikon des Mittelalters, Band 3, Spalte 1180-1182.
* Rüdiger Fuchs: *Das Domesday book und sein Umfeld. Zur ethnischen und sozialen Aussagekraft einer Landesbeschreibung im England des 11. Jahrhunderts*. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1987. ISBN 3-515-04840-5.
* David Roffe: *Decoding Domesday*. Boydell Press, Woodbridge 2007, ISBN 978-1-84383-307-9.

## Weblingg

* Veröffentligunge über s Domesday Book im Opac vo de Regesta Imperii (über 360 Titel am 1. September 2012)
* Onlänwersion vom Buech
* Suechfunkzion für d Ort, wo im Buch ufgfüert si

## Fuessnoote
Ferdinand Cohn

Dr **Ferdinand Julius Cohn** (* 24. Januar 1828 z Breslau; † 25. Juni 1898 z Breslau) isch e dütsche Botaniker und Mikrobiolog gsi. Er gältet näben em Robert Koch as äine vo de Begründer vo dr modärne Bakteriologii. Si offiziells botanisches Autorechürzel isch „“. Hüte gseet mä im Cohn si wüsseschaftligi Bedütig vor allem din, ass er d Klassifikazion vo de Bakterie voraadriibe het.

## Wärk
* *Zur Naturgeschichte des Protococcus Pluvialis*. Bonn, 1851
* *Die Menschheit und die Pflanzenwelt*. Breslau, 1851
* *Der Haushalt der Pflanzen* Leipzig, 1854
* *Untersuchungen über die Entwicklungsgeschichte der Mikroskopischen Algen und Pilze*. Bonn, 1854
* ''Beiträge zur Biologie der Pflanzen'' (Schriftenreihe, Breslau, 1870 begründet)
* *Neue Untersuchungen über Bakterien*. Bonn, 1872-75
* *Die Pflanze*. Leipzig, 1882. ISBN 9783864446085. Nachdruck des Originals. Salzwasser-Verlag, 2011

## Litratuur
* Pauline Cohn: *Ferdinand Cohn. Blätter der Erinnerung.* Zusammengestellt von seiner Gattin. Mit Beiträgen von Felix Rosen. Kern, Breslau 1901.
* Wolfgang U. Eckart: *Geschichte der Medizin.* 3. Uflaag. Springer, Berlin/Häidelbärg/Nöi York 1998, ISBN 3-540-63756-7.
* Margot Klemm: *Ferdinand Julius Cohn 1828 – 1898. Pflanzenphysiologe, Mikrobiologe, Begründer der Bakteriologie.* Lang, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-631-51643-6.
* Till van Rahden: *Juden in Ehren. Ferdinand Julius Cohn, der erste jüdische Ehrenbürger Breslaus.* In: Till van Rahden: *Juden und andere Breslauer. Die Beziehungen zwischen Juden, Protestanten und Katholiken in einer deutschen Großstadt von 1860 bis 1925.* Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2000, ISBN 3-525-35732-X, S. 300–316.
* 

## Fuessnoote


## Weblingg

* 
* Ferdinand Cohn, Leben und Werk
* Biographie uf breslau-wroclaw.de
* Biographischi Informazione (ängl.)
* Dokumänt über s Lääbe und s Wärk vom Cohn (ängl.) bi dr Pacific Northewest Foundation
Martin Hahn (Politiker)

Dr **Martin Hahn** (* 13. Oktober 1963 z Stocke) isch e dytsche Buur un Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Uusbildig un Beruef
Dr Martin Hahn isch ab 1970 uf d Grundschuel z Stocken gange un het dert au anne 1980 an dr Realschuel di Mittler Ryfi gmacht. No dr Schuel het er Buur glehrt un anne 1986 dr Landwirtschaftsmaischter. Är buurt uf em Helchehof z Bonndorf, eme Ortsdail vu Iberlinge, no dr Demeter-Richtlinie fir dr ekologisch Landböu. Är haltet Milchchie un böut Gmies un Obs aa.

## Bolitischi Laufbahn
Dr Martin Hahn isch anne 1983 dr Freie Griene Lischt Iberlinge bydrätte. Vu 1989 bis 1991 isch er Mitglid im Landvorstand vu dr bade-wirttebärgische Griene gsii. Vu 1992 bis 2010 isch er fir d *Liste für Bürgerbeteiligung und Umweltschutz (LBU)* im Gmairot vu Iberlinge ghockt. Bi dr Bundesdagswahl 1994 het er im Wahlkrais Raveschburg–Bodesee kandidiert, isch aber nit gwehlt wore. Anne 2004 isch er in dr Kraisdag vum Bodeseekrais gwehlt wore un isch dert vu 2009 bis 2011 Fraktionsvorsitzer vu dr Griene gsii. Bi dr Landdagswahl z Baden-Wirttebärg 2006 isch er zum erschte Mol as Landdagskandidat im Landdagswahlkrais Bodesee aadrätte. Bi syre zwoote Kandidatur bi dr Landdagswahl 2011 isch er iber e Zwaitmandat in Landdag gwehlt wore. Dert isch er landwirtschaftsbolitische Sprächer vu syre Fraktion. Syt em Novämber 2012 isch er Mitglid im Vorstand vum griene Kraisverband Bodesee. Bi dr Landdagswahl 2016 het er s Erschtmandat in sym Wahlkrais gwunne, bi dr Landdagswahl 2021 het er sy Diräktmandat chenne verdaidige.

Anne 2024 het dr Hahn bi dr Oberburgermaischterwahl z Iberlinge kandidiert, isch aber in dr Stichwahl em Amtsinhaber Jan Zeitler (SPD) unterläge.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Jugedarbet im *Freie Jugendhaus Stockach*: 1979-1984
* Mitglid in dr Landesarbeitsgemeinschaft Landwirtschaft*: 1985-1995
* Mitglid in dr *Bundesarbeitsgemeinschaft Landwirtschaft*: 1986-1995
* Sprächer vu dr *Bundesarbeitsgemeinschaft Landwirtschaft*: 1991-1993
* Grindig vu dr *Bauerngemeinschaft Bodensee*: 1992/1993
* Grindig vu *Bio-Milch vom Bodensee*: 1994
* Mitprofilierig vu dr regionale Biomarke *„Von Hier“*: syt 1998
* Mitgrindig vum *Biologisch-dynamische Bündnis Bodensee'': 2003-1005
* Böu vum Regionalschlachthof Iberlinge: 2005
* Mitglid im Bund für Umwelt und Naturschutz (BUND)
* Mitglid im Naturschutzbund (Nabu)
* Mitglid im Badische Landwirtschaftliche Hauptverband e. V. (BLHV)
* Mitglid vu dr ABL - Arbeitsgemeinschaftgemeinschaft bäuerliche Landwirtschaft
* Mitglid im Ufsichtsrot vu dr Volksbank eG Überlingen

## Persenligs
Dr Martin Hahn isch katholisch. Är het vier Dechtere. Syt 2017 isch er mit dr Sabine Becker ghyrote.

## Weblink
* Websyte vum Martin Hahn
* 
* Websyte vum Helchehof
* 
* Profilsyte bi der Griene-Fraktion
Robert Koch

Dr **Robert Koch** (* 1. Dezämber 1843 z Clausthal; † 27. Mai 1910 z Baade-Baade; mit em vollständige Naame *Heinrich Hermann Robert Koch*) isch e dütsche Mediziner und Mikrobiolog gsi. Im Koch isch s 1876 glunge, dr Erreeger vom Anthrax (*[[Bacillus anthracis]]*) usserhalb vom e Organismus z kultiwiere und si Lääbeszüklus z beschriibe. Eso isch zum erste Mol d Rolle vom ene Erreeger von ere Chranket bim Entstoo von ere Chrankhet ooni Lugge beschriibe worde. 1882 het er dr Erreeger vo dr Tuberkulose (*[[Mycobacterium tuberculosis]]*) entdeggt und spööter s Tuberkulin entwigglet, wo mä denn felschlig as Häilmiddel aagluegt het. 1905 het er dr Nobelbriis für Füsiologii oder Medizin überchoo. Dr Robert Koch isch näbe sim Konkurränt Louis Pasteur us Bariis e Begründer vo dr modärne Bakteriologii und Mikrobiologii. Er het grundlegendi Biidrääg gmacht zur Infekzionsleer und zum Aufbau vo dr Droopemedizin z Dütschland.

## Litratuur
* Bernhard Möllers: *Robert Koch. Persönlichkeit und Lebenswerk 1843–1910*. Schmorl & von Seefeld Nachf., Hannover 1950.
* 
* Thomas D. Brock: *Robert Koch. A Life in Medicine and Bacteriology.* Science Tech, Madison (Wisconsin) 1988.
* Manfred Vasold: *Robert Koch, der Entdecker von Krankheitserregern.* Spektrum der Wissenschaften Verlagsgesellschaft, Häidelbärg 2002, ISBN 3-936278-21-0.
* Christoph Gradmann: *Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie.* Wallstein, Göttinge 2005, ISBN 3-89244-922-8.
* Johannes W. Grüntzig, Heinz Mehlhorn: *Expeditionen ins Reich der Seuchen. Medizinische Himmelsfahrtskommandos der deutschen Kaiser- und Kolonialzeit.* Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2005, ISBN 3-8274-1622-1
* Johannes W. Grüntzig, Heinz Mehlhorn: *Robert Koch. Seuchenjäger und Nobelpreisträger.* Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2010, ISBN 978-3-8274-2710-6.
* Barbara Rusch: *Robert Koch. Vom Landarzt zum Pionier der modernen Medizin.* Bucher, Münche, 2010, ISBN 978-3-7658-1823-3.
* Friedrich Hoffmann: "Tödliche Welten – Die unglaubliche Geschichte von drei Medizinern, die Millionen Menschen das Leben retteten." Herder, Freiburg im Brisgau 2010,&#160;ISBN 978-3-451-06202-5.

## Weblingg

* Die gesammelten Werke von Robert Koch, digitalisiert vom Robert-Koch-Institut
* 
* Mikroskop us em Robert Koch sim Labor z Wollstein (1877) und Mikroskopobjektiv vo dr Art, wie si dr Koch brucht het
* Golf Dornseif, Professor Robert Koch und die koloniale Malariaforschung (PDF; 1,6&nbsp;MB)
Manfred Kern (Politiker)

Dr **Manfred Kern** (* 11. Augschte 1958 z Mannem) isch e dytsche Styyrberoter un Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Vu 2011 bis 2021 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
Dr Manfred Kern isch mit vier Gschwischter ufgwachse, in dr erschte Johr z Mannem, derno sin syni Eltere mit dr Chinder uf Schwetzinge zoge. Noch em Abitur am Hebel-Gymnasium Schwetzinge het dr Kern z Darmstadt mir eme Architekturstudium aagfange, ab 1981 het er derno an dr Fachhochschuel Worms Bedribswirtsschaftslehr mit dr Fachrichtig Verchehrswäse/Turischtik studiert. Noch em Abschluss anne 1985 het er z Mannem in dr Wirtschaftspriefigsgsellschaft Dr. Berkhemer & Partner gschafft un si schließli 1990 bis 2010 as Styyrberoter sälbständig gmacht. Anne 2007 isch er zum veraidigte Buechpriefer bstellt wore, syter anne 2011 isch er Seniorpartner vu Kern & Partner.

## Bolitischi Laufbahn
Dr Manfred Kern isch in dr Zyt vum Bundeschanzler Wiliy Brandt Mitglid vu dr SPD wore. Ab 1980 het er si bi dr grien-alternative Lischt z Brihl engaschiert. Anne 1998 isch dr Kern Mitglid vu dr Griene wore. Vu 1999 bis 2009 isch er Gmaindsrot in dr Stadt Schwetzinge gsii. Wu di Griene uf Bundesebeni em Afghanistan-Yysatz zuegstimmt hän, isch dr Kern us dr Bartei uusdrätte. Anne 2006 isch er wider Mitglid vu dr Griene wore, wel er d Widerwahl vum Schwetzinger CDU-Burgermaischter het welle verhindere. Bi dr Kommunalwahl 2009 isch dr Kern in dr Kraisdag vum Rhy-Necker-Krais gwehlt wore. Sy Mandat as Stadtrot het er derno ufgee.

Bi dr Landdagswahl 2011 isch er iber s Zwaitmandat im Wahlkrais Schwetzinge in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch er kulturbolitische Sprächer vu dr Griene-Fraktion un Sprächer fir Dänkmolpfläg. Bi dr Landdagswahl 2016 het er in sym Wahlkrais mit 26,6 Brozänt vu dr Stimme s Erschtmandat gwunne.

Bi der Landdagswahl 2021 het er nimi kandidiert.

## Sunschtigs Engaschmänt
Scho in syre Juged het si dr Kern as Jugedlaiter vu dr Evangelische Juged z Schwetzinge engaschert un ab 1975 as Schuelsprächer am Schwetzinger Hebel-Gymnasium.
* Zweete Vorsitzer vum Chinesische Kulturzentrum Rhein-Neckar e. V.
* Mitglid vum Vorstand vu dr Interessengemeinschaft Schwetzinger Vereine e. V.
* Mitglid in dr Kulturkommission vum Rhy-Necker-Krais
* Mitglid im Deutschen Buchprüfer-Verbands
* Mitglid im Naturschutzbund Deutschland (NABU)
* Mitglid im Förderverein für Städtepartnerschaften e. V
* Mitglid vum Vorstand vu dr Jazzinitiative Schwetzingen

## Persenligs
Dr Manfred Kern isch evangelisch. Är isch ghyrote un het mit syre Frau drei Chinder. Noch em Studium hän si zerscht z Hockene gwohnt un sin schließlig uf Schwetzinge zoge.

In syre Freizyt macht dr Kern Musik un singt. As Chind het er im Chinderkoor vum Mannemer Nationalthater gsunge, derno het er Gitarre glehrt un in Danzcombo mitgspilt. E Huffe Johr het er im Schwetzinger Kammerchor Quatro Forte gsunge, mittlerwyli singt er im Heidelberger HardChor un solistisch as Jazzsänger.

## Weblink

* 

## Fueßnote
Zählzeit

D **Zèllzitè** bildet i dè Musig è Raschter innerhalb von èm Takt. Durch nummeryrti Zèllzitè wörd ußerdèmm è Bositionsbeschtimmig innerhalb von èm Takt voeifacht.

È Taktaagaab wärd mit èm Bruch metrisch benamst, zum Byschpill 4/4 odder 6/8. Dè Zèller vom Bruch zeigt d Aazaal vo Grundschlääg un dõmit vo dè Zèllzitè pro Takt aa, dè Nenner bezeichnèt dè Notèwört, also d Notèlängi von èrè Zèllzit; vgl. Byschpill: Virtel odder Achtel. Im Notèbild hèt dè Bruch *kein* Bruchschtrich.

Durch s Bündlè vo dè Grundschlääg zu Täkt chrièget d Grundschlääg èn Bezugspungt: In èm Takt sin d Grundschlääg zum eintè nõchènand durrènummeryrt (mit 1 fangts aa bis zum Wört vom Zèller vo dè Taktaagaab), zum anderè wörred durch diè vowendetè Metrè im Taktschema bschtimmti Zèllzitè mee als anderi bedònt, asè chönned voschideni Grundschlääg innerhalb von èm Tagt unterschydlichi Bedònungè chriègè. Dè èrschti Grundschlaag vo jedem Tagt drait hüüfig d Hauptbedònig.

Tagt chönned zwar au mit chürzerè Notè gfüllt wörrè, wiè dè Nenner vo dè Tagtaagaab aagit; d „Unterzèllzitè“, uff wellènè selli Notè denn gschpillt wörred, wörred i dè Regèl nit bedònt.

Witerhy git s au Zèllzitè, wo länger sin wiè dè Notèwärt vo dè Tagtart, vo allem bi dè Achtel-Tagtartè, z. B. d 6/8-Taktart bi Märsch wörd oft *in 2 gnõ* (2 Zèllzitè mit èrè Längi vo 3 Achtel). Bi mengè Achteltagtartè variyrt sogar d Längi vo dè Zèllzitè innerhalb vom Tagt, wa bsunders Amateurmusiger vor Brobleem stellt. Byschpill dòdefür sin è 8/8-Tagtart in 3 Zèllzitè, also (3+3+2)/(3+2+3)/(2+3+3)-Achtelkombinationè odder sämtlichi uugraadè Taktartè wiè 3/8, 5/8, 7/8 usw., welli nit uuszellt, sondern in 2 odder 3 Zèllzitè gnõ wörred. 

## Luèg au
* Metrum
* Metronom

## Literadur
* Gunnar Eisenberg: *Identifikation und Klassifikation von Musikinstrumentenklängen in monophoner und polyphoner Musik.* Cuvillier, 2008, ISBN 9783867278256, S. 18 ().
Manuel Valls

Dr **Manuel Carlos Valls** (* 13. Àuigscht 1962 z Barcelona, Spània) ìsch a frànzeescher Politiker vum „Parti Socialiste“. Ar ìsch vum 31. März 2014 bis àm 6. Dezamber 2016 dr Premier Ministre vum Frànkrìch gsìì.

## Fàmìlia un Jugend
Dr Vàter vum Manuel Valls ìsch dr kàtàlànischa Moler Xavier Valls (1923 - 2006) gsìì, ar hàt àm And vu da 1940. Johra uf Pàris gwàndelt un hàt därt d Luisangela Galfetti (* 1940 ìn Ludiano, Valle di Blenio, Tessin, Schwitz) ghirota. Dr Manuel Valls ìsch z Barcelona uf d Walt umma un hàt do àls Kìnd glabt; speeter ìsch sina Fàmìlia uf Pàris gwàndelt. Dr Manuel Valls kààt viar Sprocha: Frànzeesch, Italianisch, Kàtàlànisch un Spànisch.

Ànna 1982 ìsch’r frànzeesch worra.

Ar hàt ìn dr Sorbonne Gschìcht gstudiart, ar hàt ànna 1986 a Diplom (licence) bikumma. 

## Kàrriar ìn Politik
### Studium
Scho wahrend sim Studium ìsch dr Manuel Valls ìn Politik engaschiart gsìì, ìm „Mouvement des jeunes socialistes“ (Bewegung vu da junga Soziàlischta), wo dr Michel Rocard unterstìtzt hàt, un ìm Studanta-syndicat „UNEF-ID“. 

### Veràntwortunga z Évry (Essone)
Vu 2001 bis 2012 ìsch’r Maire vu Évry gsìì.

Vu 2002 bis 2012 ìsch’r ìn dr Assemblée nationale (frànzeescha Nationalversammlung) Àbgeordneter fer dr 1. Wàhlkeris vu Essonne gsìì.

Vu 2008 bis 2012 ìsch’r Präsidant vum Kommunàlverbànd „Évry Centre Essonne“ gsìì.

### Minischteràmt
Àm 16. Mai 2012 ìsch'r Ìnnaminischter ìn dr Regiarung vum Jean-Marc Ayrault worra. Kurz nochhar hàt'r sina Maire-Funktion àbgaa. Àls Ìnnaminischter hàt'r tràchta, weniger Immigràtion ìns Frànkrìch z hàà. Si Kàmpf gega Rassismus un Àntisemitismus ìsch aui ufgfàlla, zum Beispiel ìm Janner 2014, wo-n'r Spektàkel vum rachtsextremischta Komiker Dieudonné verbotta hàt.

Àm 31. März 2014 ìsch’r Premier Ministre vum Frànkrìch worra. Ar hàt dia Funktion àm 6. Dezamber 2016 àbgaa fer Kàndidàt àn da Frànzeescha Präsidentschaftswahl vu 2017 wara, àwer ohna Erfolg: àm 29. Janner 2016 hàt'r àn da „Primaires“ (d Vorwàhla) vu da Lìnks Pàrtei nawa-n-em Benoît Hamon verlora.

## Privàtlawa
Ànna 1987 hàt dr Manuel Valls d Nathalie Soulié ghirota, sa han viar Kìnder bikumma. Ar hàt àls zweita Ehe d Giigaspìelera Anne Gravoin ghirota; sa han sìch ànna 2018 trennt.

## Üszeichnunga
* Grand-croix de l'ordre national du Mérite (Frànkrìch)
* Grand-croix de l'ordre du Mérite civil (Spània)
* Commandeur de l'ordre du Mérite ivoirien (2013)
* Commandeur de l'ordre du Ouissam Alaouite du Maroc (2011)

## Schrìfta
* *La Laïcité en face*, entretiens avec Virginie Malabard, éditions Desclée de Brouwer, 2005, ISBN 978-2-220-05645-6.
* *Les Habits neufs de la gauche*, éditions Robert Laffont, 2006
* *Pour en finir avec le vieux socialisme … et être enfin de gauche*, entretien avec Claude Askolovitch, Robert Laffont, 2008
* *Pouvoir*, éditions Stock, 2010
* *Sécurité : la gauche peut tout changer*, éditions du Moment, 2011, ISBN 978-2-35417-118-6. 
* *L’énergie du changement – Abécédaire optimiste*, éditions Eyrolles, 2011
* *La Laïcité en France*, éditions Desclée De Brouwer, 2013

## Externa Links

## Referanz
Hörnli

**Hörnli** bidütet:
* i de Schwiz e Sorte vo Teigware – chlini bogni Makkaroni
* d Verchlinerigsform vom e Horn bi de Hornträger
* Hörnli (Berg) (), en Bärg im Züri Oberland, Schwiz
* e Bärgstazion () underhalb vom Hirli (), Zermatt, Wallis, Schwiz
* Hörnli (Arosa) (), en Felse und e Bärgstazion im Schgigebiet vo Arosa, Graubünda, Schwiz
:und no es paar Bärg oder Bärggipfel und Höger i de Dütschschwiz
* e Landzunge bi Oberbolinge, Gmaind Rappi-Jone, Kanton Sanggalle, Schwiz
* de Friidhoof am Hörnli z Rieche, Basel-Stadt, Schwiz
* d Sammlig Friidhof Hörnli uf em obe gnennte Friidhoof z Rieche
* de Hörnlibärg (Hörnleberg) im mittlere Schwarzwald, Bade-Würtebärg, Dütschland
Milchsäurebakterien

D **Milchsüürbakterie** (au *Lactobacillales* oder *Suurmilchbakterie*) bilde en Ordnig vo grampositive  Bakterie, wo fakultativ anaerob si aber mäistens aerotolerant. Si baue Choolegüdrat zu Milchsüüri ab im ene Brozäss, wo mä as Milchsüürigäärig bezäichnet. Milchsüüribakterie chömme bi Mensche und bin e Hufe Dier vor. Si besiidle under anderem dr Verdauigsdrakt. Au in dr Milch cha mä sä finde. Wenn s gnueg von ene het, foot d Milch afo   dick wärde wäge dr Milchsüüri, wo si broduziere. Das isch d Grundlag für d Härstellig vo Joghurt, Chääs und andere Milchbrodukt. Näbe de Milchsüüribakterie, wo industriell gnützt wärde, git s in dere Ordnig au Erreger vo Chrankhäite, z.&nbsp;B. e baar *Streptococcus*-Arte (Streptokokke).

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg
* 
* 
* Allergiivorsorg dur Milchsüüribakterie
Molke

D **Schotte**, au **Sirte**, *Sirmende, Chääsmilch* oder hoochdütsch *Molke(n)* gnännt, isch e wässrigi, grüenlig-gääli Flüssigkäit, wo bim Cheesmache entstoot.

## Wie me si macht
D Schotte wird abgsonderet,  wenn d Milch zu Chääs oder Kwark grunne isch. Es git zwäi Sorte vo Molke: d **Süessmolke** (au **Labmolke**), wo entstoot, wemm mä Milch bim Cheesmache mit Lab dickmacht, und d **Suurmolke**, wo s git, wemm mä d Milch mit Milchsüüribakterie behandlet.

## Für was mer si bruucht
### In dr Landwirtschaft
D Schotte wird hütte hauptsächlig an Söi verfüeteret, vor allem in dr Form vom ene Bulver. E Hufe Cheesereie schaffe dorum äng mit Söimäster zämme.

### Zum Cheesmache
Us Süessmolke macht mä dr Molkechääs, wo s fast kä Fett din isch. Noch em Häissmache bilde sich uf dr Oberflechi vo dr Sirte Flöckli und us dene macht mä dr Chääs. Vilmol wird d Süessmolke no aagsüürt. Guet bekannt si d Chäässorte Ricotta, Ziger, der korsisch Brocciu oder dr norwäägisch Bruunchääs.

### Getränk
Schotte duet mä in verschidnigi Erfrüschigsgetränk (z.&nbsp;B. Rivella) und au in Cola, Öpfelschorle und Orangschelimonade. 

## Litratuur
* 
* 
* 
* *[[Schweizerisches Idiotikon]],* Band VII, Spalte 1327–1329, Artikel *Sirmende<sup>n</sup>* (Digitalisat) und Band VIII, Spalte 1531–1538, Artikel *Schotte<sup>n</sup>* (Digitalisat)

## Weblingg

## Fuessnoote
Reformierte Kirche Hausen AG

Di **reformierti Chile Huuse** isch di reformiirti Chile in de aargauische Gmeind Huuse in de Schwiiz. D Chile ghört de Chilegmeind Windisch und isch im 1978i bauet worde. Si ligd weschtlich oberhalb vom Dorf am Waldrand. D Chile het en Chileturm, wo nordöschtlich näbem Gebäude stoht. De Glockestuehl stoht uf sechs Süüle und het uf de Nordweschtsite - Richtig Dorf - en Uhr. S Chilegebäud selber het nebem Sakralruum witeri Rüüm, wo für Veraastaltige chöi gnutzt werde.

## Weblinks
Frischkäse

**Früschchääs** si Chäässorte, wo, im Gegesatz zu vile andere Chäässorte, nit oder nume seer wenig müesse rife und wo mä sofort cha ässe. Iire Wasserghalt isch hooch, z Dütschland zum Bischbil muess er in dr fettfreie Chääsmasse mee as 73 Brozänt usmache. Dorum cha mä Früschchääs nid lang ufbewaare und er muess mögligst chüel glaageret wärde. Für zum Früschchääs mache, brucht mä weniger Lab as für anderi Chäässorte, d Tämpratuur bi dr Denaturierig isch niidriger, aber d Zit, wo s brucht, lenger. Mänggisch mischt mä Chuchichrüter dri und Gwürz. Es git en mit weenig aber au mit vil Fettghalt.

Bischbil vo Früschchääs:

* Brousse du Rove,
* Burrata,
* Hüttechääs, änglisch *cottage cheese*
* Mascarpone,
* Panir,
* Kwark, oder Wisschääs, wird nit dur Lab, sondern mit Hilf vo Milchsüüri denaturiert),
* Raam-, Doppelraam- oder Drefachraamchääs,
* Ricotta
* Ziger

Früschchääs häi kä Rinde und iir Aroma isch früsch und mild. Die mäiste si greemig und wäich und wärde dorum vilmol in Kunststoffbächer verpackt. D Farb änderet sich vo milchwiss bis bruun, je nochdäm wivil Fett din isch.

Z Dütschland darf Früschchääs nume us bastörisierter Milch gmacht wärde, und nit us Roomilch.
Erasmuspreis

Dr **Erasmusbryys** wird syter anne 1958 vu dr niderländische Stiftig *Praemium Erasmianum* an Personen oder Inschtitutione verlihe, wu ne wichtige Bydrag im kulturälle, sozialen oder sozialwisseschaftlige Beraich glaischtet hän. Benännt isch dr Bryys noch em Humanischt Erasmus vu Rotterdam (ca. 1465–1536). D Stiftig isch am 23. Juni 1958 vum Prinz Bernhard vu dr Niderlande grindet wore. Dr Bryys isch mit 150.000 Euro dotiert un wird alljohr im Paleis op de Dam z Amsterdam vergee.

## Bryysdreger

## Weblink
* Offiziälli Websyte
Pepsin

**Pepsin** (vo  *pepsis*, „Verdauig“) isch e Verdauigsenzüüm, e so genannti Peptidase, und het e Lengi vo 327 Aminosüürene. Es wird in de Hauptzälle vom Magefundus vo Wirbeldier, also au vom Mensch, bildet, und isch für en Abbau vo Protein, wo mit dr Naarig ufgnoo wärde, zueständig. Es wird mänggisch in Naarigsmiddel iine do, wie zum Bischbil ins Pepsi Cola, zum d Verdauig fördere.

## Gschicht
S Pepsin isch as ersts dierischs Enzüüm im Joor 1836 vom dütsche Füsiolog Theodor Schwann entdeggt worde. 1930 isch s zum erste Mol vom amerikanische Chemiker John Howard Northrop isoliert und in kristalliner Form härgstellt worde.
Chymosin

**Chymosin** (au **Rennin**; vo  *chymos* ‚Flüssigkäit’) isch en Aspartat-Endopeptidase (Protease). S Rinder-Chymosin findet mä als Labenzüüm im *vierte Mage* (Labmage) vo Chälber, wo s Milchäiwiss, bsundrigs s Casein, denaturiert und eso hilft, si z verdaue. S Chymosin wird in dr Form vom Vorlöiferprotein *PreProChymosin* synthetisiert. Das cha dur aminoterminali Abspaltig vo Peptid zum *ProChymosin*, *PseudoChymosin* und schliesslig in die aktivi Enzüümform Chymosin umgwandlet wärde.

Industriell wird Chymosin brucht zum Chääs härzstelle. Früener het mä s as Labfermänt us Chälbermääge gsammlet, sit de 1990er Joor wird s au gentechnisch härgstellt.

## Fuessnoote
Daniel Lede Abal

Dr **Daniel Andreas Lede Abal** (* 1. Juni 1976 z Stuegert) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Uusbildig un Beruef
Dr Vater vum Daniel Lede Abal isch e Spanier, sy Mueter e Dytschi. Är isch z Stuegert, z Korntal un z Ditzenga ufgwachse un isch z Korntal uf d Grundschuel un s Gymnasium. Noch em Abitur 1995 het er sy Zivildienscht in eme Caritas-Wohnhaim fir gaischtig un mehfach behindereti Erwachseni z Bad Cannstatt gmacht. Derno het er an dr Universitet Dibenga e Lehramtsstudium mit dr Fächer Dytsch, Bolitikwisseschaft un Spanisch aagfange, des aber abbroche. Är het derno in ere Wyyhandlig gschafft un isch schließli Gschäftsfierer vun ere wore. 

## Bolitischi Laufbahn
In dr frieje 1990er Johr isch dr Lede Abal dr Jungdemokrate noogstande. Im Friejohr 1997 isch er Mitglid bi dr Griene Hochschuelgruppe Dibenga wore un isch as Studänteverdrätter au im Chlaine Senat un im AStA gsii. Mitglid vu Bindnis 90/Di Griene isch er anne 1998 wore. Vu 2000 bis 2011 isch er Mitglid im Vorstand vum griene Stadtverband Dibenga gsii, zueständig fir d Finanze. Vu 2004 bis 2009 isch er Abgordnete im Kraisdag vum Landkrais Dibenga gsii. Dert isch er Mitglid im Verwaltigs- un Tächnische Uusschuss un in dr Verbandsversammlig vum Zweckverband Abfallwirtschaft Reutlingen/Tübingen gsii.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 het er 23,49 % vu dr Stimme s Diräktmandat im Wahlkrais Dibenga gwunne un isch eso in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch er integrationsbolitische Sprächer vu syre Fraktion un Mitglid im Integrationsausschuss, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un im Ständigen Uusschuss. Derzue isch er Obmann in dr Enquetekommission NSU/Rechtsterrorismus.

Bi dr Landdagswahle 2016 un 2021 het er sy Diräktmandat chenne verrdaidige. Syt Merz 2022 isch er as Noofolger vum Uli Sckerl barlemäntarische Gschäftsfierer vu syre Fraktion.

## Persenligs
Daniel Lede Abal isch remisch-katholisch un wohnt syter anne 1996 z Dibenga. Är isch ghyroote un Vater vu dr drei Chinder.

In syre Juged isch er aktive Handballer gsii un insgsamt 19 Johr Handballschidsrichter im Jugedberaich.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Mitglid im Verwaltigsrot vum Landestheater Württemberg-Hohenzollern
* Mitglid im Verwaltigsrot vum Studentenwerk Tübingen-Hohenheim AöR
* Schöffe am Amtsgricht Dibenga
* Stellverdrätted Mitglid vum Rundfunkrot vum Südwestrundfunk

## Weblink

* Websyte vum Daniel Lede Abal
* 
*
Siegfried Lehmann

Dr **Siegfried Lehmann** (* 24.Jänner 1955 z Lieberose) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Vu 2006 bis 2016 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
Dr Siegfried Lehmann isch uf d Volks- un Hauptschuel z Radolfzell gange. No dr Schuel het er en Uusbildig zum Tächnische Zaichner bi dr Allweiler AG z Radolfzell gmacht. Noch em Zivildienscht 1976 bis 1977 z Singe het er vu 1977 bis 1980 Maschineböu an dr FH Konschtanz studiert. Zwai Johr lang het er as Sachverständige bim *TÜV Baden* gschafft, derno het er vu 1982 bis 1985 an dr Universitet Stuegert Fertigungstechnik uf Lehramt studiert. S Referändariat fir s Lehramt an berueflige Schuele het er 1985 bis 1987 gmacht. Syter anne 1987 isch er Lehrer fir Informationstächnik un Mathematik an dr Hontes-Gwärbeschuel z Singe. Syt 2000 isch er Studiediräkter un Fachberoter bim Oberschuelamt im Regierigsbresidium.

## Bolitischi Laufbahn
Dr Siegfried Lehmann isch e Grindigsmitglid vu dr Griene anne 1979 gsii un het dr grien Kraisverband Konschtanz mitufböue. Vu 1983 bis 1986 isch er Mitglid vum erwyterete Landesvorstand vu dr Griene Bade-Wirttebärg gsii. Syter anne 1989 isch er Vorsitzer vu dr Gmaidsrotsfraktion vu dr Freie Griene Lischt im Gmaindstot vu dr Stadt Radolfzell. Syt 1994 isch er Mitglid vum Kraisdag vum Landkrais Konschtanz. Im Johr 2004 isch er au Mitglid vu dr Verbandsversammlig vum Regionalverband Hochrhy-Bodesee wore.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg am 26. Merz 2006 isch dr Lehmann iber s Zwaitmandat im Wahlkrais Konschtanz in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Bi dr Landtagswahl am 27. Merz 2011 het er mit 34,7 % vu dr Stimme s Diräktmandat im Wahlkrais gwunne. Är isch Sprächer vu syre Fraktion fir beruefligi Bildig, Wyterbildig, Juged un s blant atomar Ändlager im schwyzerische Benke. Syter 2011 isch er Vorsitzer vum Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, derzue ischer Mitglid im Europauusschuss.

Zue dr Landtagswahl 2016 isch er bi dr barteiintärne Nominierig dr Nese Erikli unterläge.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Mitglid im Ufsichtsrot vu dr Stadtwerke Radolfzell GmbH
* Zweete Vorsitzer vum Kunstverein Radolfzell
* Zweete Vorsitzer vu dr „Residenz Rettungsgesellschaft e. V.“ (Förderverein des Residenz-Kinos Radolfzell)
* Mitglid in dr Gewerkschaft Erziehung und Wissenschaft
* Mitglid im Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BUND)
* Mitglid im Naturschutzbund Deutschland (NABU)
* Mitglid im Allgemeinen Deutschen Fahrrad-Club (ADFC)
* Mitglid bi Pro Bahn
* Mitglid im Jazz-Club Singen
* Mitglid im Foto-Club Radolfzell
* Mitglid im Förderverein Heimatmuseum und Stadtgeschichte Radolfzell
* Mitglid im Förderverein Frauen- und Kinderschutzhaus Radolfzell

## Weblink

*
Molkenrahm

**Molkeraam** oder **Sirteraam** isch dr fetthaltigi Raam, wo mä überchunnt, wemm mä Molke zentrifugiert. In dr Molke het s öbbe 2–3&nbsp;g Fett pro Liter, seer vil weeniger as in dr Milch. Bim dradizionelle Chääsmache blibt Sirteraam üübrig, wo s vil Chupfer din get. Dä förderet d Oxidation vo Fett; dorum wird Sirteraam, won eso gmacht wird, schnäller ranzig.

Sirteraam wird näbe Milch und Raam, wo mikrobiell gsüürt worde si, bi dr Härstellig vo Suurraamangge verwändet.

## Weblingg
* Agroscope – Butterungsrahm uf agroscope.admin.ch
* Käseherstellung uf schweizerkaese.ch

## Fuessnoote
Albumin

**Albumin** (lat.: *albus*, „weiß“) ghööre wie d Globulin zur Grubbe vo de globuläre Protein. S Albumin sorgt im menschligen Organismus vor allem drfür, ass dr kolloidosmotisch Druck bestoot. Es bindet e Hufe Stoff, wo sust im Wasser nid lööslig si, an sich und macht sä eso lööslig. Albumin findet mä au in dr Milch, in Äier und im Wäize und Albumin-Homolog chömme in alle Chordadier vor.

## In dr Medizin
Albumin wird in dr Medizin verwändet zum dr Morbus Wilson z behandle. Es wird au as Dräägerstoff iigsetzt bi dr Diagnose vo Chräbs in Tumorgwääb.

## Weblingg
* Kalkulation der Albuminbindung
* Deutsches Krebsforschungszentrum, Heidelberg
Globuline

**Globulin** si Spiicherprotein vo Pflanze und Protein vom Bluetplasma vo de Dier. S Albumin isch s äinzige Bluetprotein, wo nid zu de Globulin ghöört. D Globulin ghööre zur Grubbe vo de Globuläre Protein. Si wärde vor allem in dr Lääbere bildet. Im Bluetplasma mache si öbbe 40&nbsp;% vo alle Protein us, iiri Masse isch zwüsche 36&nbsp;kDa und 1,3&nbsp;MDa. Bi 60&nbsp;°C wärde d Globulin zu Chlümpe und si wärde au dur Felligsmiddel denaturiert. Si wärde vo Enzüüm und dur Hydrolyse abbaut.

Globulin si Äiwissstoff, wo im Wasser nid lööslig si, chönne aber mit verdünnte Nöitralsalzlöösige, wie z.&nbsp;B. Ammoniumsulfatlöösig, glööst wärde. Si häi e Hufe Funkzione, under anderem as Enzüüm, bim Reguliere vom pH-Wärt, as Energiiliferant, Dransporter und in dr Hämostase. Iiri Hauptufgoob isch aber in dr natürlige und dr erworbene Immunidäät gege Fremdkörper. Die immunologisch aktive Globulin wärde as Immunglobulin bezäichnet und in Plasmazälle sünthetisiert.

## Litratuur
* Jeremy M. Berg, John L. Tymoczko, Lubert Stryer: *Biochemie.* 6 Auflage, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2007. ISBN 978-3-8274-1800-5.
* Donald Voet, Judith G. Voet: *Biochemistry.* 3. Auflage, John Wiley & Sons, New York 2004. ISBN 0-471-19350-X.
* Bruce Alberts, Alexander Johnson, Peter Walter, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts: *Molecular Biology of the Cell*, 5. Auflage, Taylor & Francis 2007, ISBN 978-0815341062.
* Speckmann, Hescheler, Köhling: *Physiologie* 6. Auflage, Urban & Fischer, München 2013. ISBN 978-3-437-41319-3
Kohlenhydrate

**Choolehüdraat** oder **Saccharid**  bilde e biologisch und chemisch bedütsami Grubbe vo Stoff, wo vor allem d Zucker und d Sterkene drzue ghööre. As Brodukt vo dr Fotosünthese mache si dr grösst Däil vo dr Biomasse us. Mono-, Di- und Polysaccharid (u.&nbsp;a. Sterki) si zämme mit de Fett und Protein dr Mängi nooch dr grösst Däil vo dr Naarig, öb si verwärtbari oder nit-verwärtbari Ballaststoff sige. Näbe iirer zentrale Rolle as füsiologischi Energiidrääger spiile si as Stützsubstanz vor allem im Pflanzeriich und in biologische Signal- und Erkennigsbrozäss (z.&nbsp;B. wie sich d Zälle erkenne, Bluetgrubbe) e wichdigi Rolle. D Wüsseschaft, wo sich mit dr Biologii vo de Choolehüdraat beschäftigt, häisst Glykobiologii.

D Monosaccharid (Äifachzucker, z.&nbsp;B. Druubezucker, Fruchtzucker), Disaccharid (Zwäifachzucker, z.&nbsp;B. Kristallzucker, Milchzucker, Malzzucker) und Oligosaccharid (Meerfachzucker, z.&nbsp;B. Raffinose) si wasserlööslig, schmöcke süess und wärde im ängere Sinn as Zucker bezäichnet. D Polysaccharid (Vilfachzucker, z.&nbsp;B. Sterki, Zellulose, Chitin) hingege si vilmol schlächt oder gar nit lööslig im Wasser und nütral im Gschmack.

## Litratuur
* Thisbe K. Lindhorst: *Struktur und Funktion von Kohlenhydraten*. In: *Chemie in unserer Zeit*. Band 34, 2000, Nr. 1, S. 38–52. 
* Thomas K. Ritter und Chi-Huey Wong: *Kohlenhydrate in der Antibiotikaforschung – ein neuer Ansatz zur Resistenzbekämpfung*. In: *[[Angewandte Chemie (Zeitschrift)|Angewandte Chemie]]*. Band 113, 2001, Nr. 19, S. 3616–3641. 
* Jochen Lehmann: *Kohlenhydrate. Chemie und Biologie.* Thieme, Stuttgart und New York 1996, 2001 (2. Auflage), ISBN 3-13-532902-X
* *Structure and Catalysis*. In: A. L. Lehninger, D. L. Nelson, M. M. Cox (Hrsg.): *Principles of Biochemistry*. Worth Publishers, New York 1993, S. 252–252.
* G. L. Zubay, W. W. Parson und D. E. Vance: *Principles of Biochemistry*. Wm. C. Brown, Dubuque, IA 1995.
* I. Macdonald: *Carbohydrates*. In: M. E. Shils, J. A. Olson und M. Shike (Hrsg.): *Modern Nutrition in Health and Disease*. Lea and Febiger, Malvern 1994, S. 36–44.
* British Society for Allergy and Environmental Medicine, British Society for Nutritional Medicine: *Effective nutritional medicine. The application of nutrition to major health problems*. In: *Journal of Nutritional & Environmental Medicine*. Band 6, 1996, S. 191–232.
* G. Alton, M. Hasilik, R. Niehues et al.: *Direct utilization of mannose for mammalian glycoprotein biosynthesis*. In: *Glycobiology*. Band 8, 1998, S. 285–295.
* V. Berger, S. Perier, C. Pachiaudi, S. Normand, P. Louisot und A. Martin: *Dietary specific sugars for serum protein enzymatic glycosylation in man*. In: *Metabolism*. Band 47, 1998, S. 1499–1503.
* A. Martin, C. Rambal, V. Berger, S. Perier, P. Louisot: *Availability of specific sugars for glycoconjugate biosynthesis. A need for further investigations in man*. In: *Biochimie*. Band 80, 1998, S. 75–86.
* H. H. Freeze: *Disorders in protein glycosylation and potential therapy. Tip of an iceberg?* In: *The journal of pediatrics*. Band 133, 1998, S. 593–600.

## Weblingg
Milcherzeugnis

E **Milchbrodukt** oder **Molkereibrodukt** isch e Lääbesmiddell, wo hauptsächlig us Milch oder Milchbestanddäil (Milchäiwiss, Milchfett oder Milchzucker) bestoot. Drzue ghööre uf dr äinte Site Milcharte, wo d Milch underschiidlig behandlet wird, und uf dr andere Brodukt, wo mit Hilf vo Fermentazioon oder Extrakzion vo Bestanddäil us dr Milch gmacht wärde.

## Übersicht


File:Milch.svg|900px|Sahne- und Sauerrahmsorten

rect 654 308 761 348 Vorzugsmilch
rect 539 258 647 300 Rohmilch
rect 779 399 888 441 Fettarme Milch
rect 653 402 761 438 Frische Vollmilch
rect 860 206 966 252 Rahm
rect 579 209 689 249 Sauerrahm
rect 1080 209 1188 254 Kondenssahne
rect 339 638 447 684 Buttermilch
rect 654 707 762 752 Milchpulver
rect 656 626 761 672 Kondenssahne
rect 777 498 884 539 fettarme H-Milch
rect 861 140 965 179 Sahne
rect 858 66 965 111 Butter
rect 858 8 966 50 Butterschmalz
rect 941 398 1046 441 Magermilch
rect 938 629 1043 671 Kondensmagermilch
rect 941 707 1047 749 Magermilchpulver
rect 264 708 369 750 Molkepulver
rect 338 578 447 620 Sahnejoghurt
rect 339 507 449 552 Joghurt
rect 338 410 449 449 Kefir
rect 29 357 138 401 Quark
rect 231 15 339 62 Schmelzkäse
rect 228 69 336 110 Mascarpone
rect 300 221 410 257 Frischkäse
rect 176 299 285 339 Sauermolke
rect 411 66 515 110 Molkenbutter
rect 408 138 515 180 Crème fraîche
rect 750 138 855 179 Kaffeesahne
rect 1082 138 1187 182 Crème double
rect 522 135 623 182 Schmand
rect 645 140 747 182 Saure Sahne
rect 579 65 689 110 Sauerrahmbutter
rect 30 216 135 260 Sauermilchkäse
rect 32 15 135 59 Hartkäse
rect 29 171 134 210 Kochkäse
rect 972 69 1076 110 Milchflüssigkeit
rect 32 66 135 108 Schnittkäse
rect 701 69 807 110 mildgesäuerte Butter
rect 300 297 405 344 Süßmolke
rect 782 627 885 672 teilentrahmte Kondensmilch
rect 26 119 135 161 Weichkäse
rect 974 3 1080 50 Geklärte Butter
rect 969 138 1074 185 Schlagsahne
rect 482 356 587 399 Pasteurisierte Milch
rect 179 120 288 158 Brühkäse
rect 341 356 447 398 Dickmilch
rect 176 170 287 210 Salzlakenkäse
rect 176 356 285 402 Dickete
rect 176 221 287 261 Molkenkäse
rect 854 305 969 351 magere Rohmilch
rect 650 497 767 542 H-Vollmilch
rect 653 546 761 591 Sterilmilch
rect 339 459 444 498 Bloghurt / Joghurt mild
rect 650 449 762 491 ESL-Milch
rect 408 2 663 38 Milchprodukt
poly 6 410 320 413 324 683 254 702 260 750 374 755 387 716 471 704 479 477 635 474 647 755 771 755 774 708 926 695 927 747 1050 758 929 752 1055 755 1052 699 1055 623 941 611 920 458 1059 452 1064 384 981 368 983 261 1190 267 1191 768 15 773 6 413 

desc bottom-left


Usser in dr Lääbesmiddelindustrii chömme Milchbrodukt au in dr Kosmetikahärstellig vor und in dr Diermast, und mit Kasein wärde au Kunststoff gmacht.

## Litratuur
* Friedrich Kiermeier, Erika Lechner: *Milch und Milcherzeugnisse* (= *Grundlagen und Fortschritte der Lebensmitteluntersuchung.* Bd. 15). Paul Parey, Berlin u. a. 1973, ISBN 3-489-78814-1.

## Weblingg
* Milcherzeugnisverordnung (PDF-Datei; 61 kB) vom Bundesministerium vo de Justiz und für Verbruucherschutz i Zämmenarbet mit de juris GmbH - www.juris.de
Kohlenstoffdioxid

**Choolestoffdioxid** oder **Chooledioxid** isch e chemischi Verbindig us Choolestoff und Suurstoff mit dr Summeformle CO2. Wenn s in Wasser glööst isch säit men em vilmol – bsundrigs im Zämmehang mit chooledioxidhaltige Getränk – Cholesüüri, was ungnau isch. 

Choolestoffdioxid isch e unbrennbars, suurs, farb- und gruchloses Gas, wo guet in Wasser lööslig isch. Mit basische Metalloxid oder -hüdroxid bildet es zwei Arte vo Salz, wo men e Carbonat und Hydrocarbonat säit.

Choolestoffdioxid isch e natürlige Bestanddäil vo dr Luft. Im Joor 2013 het s e middleri Konzentrazion vo 0,040&nbsp;Volumebrozänt (400&nbsp;ppm) ghaa. Die Konzentrazioon isch sit em Aafang vo dr Industrielle Revoluzioon gwaggse und wil s Chooledioxid e wichdigs Driibhuusgaas isch, warne Klimaforscher vor ere Klimakatastroofe.

S Choolestoffdioxid entstoot, wenn choolestoffhaltigi Substanz vollständig verbrennt wärde. Im Organismus vo Lääbewääse isch s e Brodukt vo dr Zällatmig. Pflanze, Alge sowie mönggi Bakterie und Archaeä wandle Choolestoffdioxid dur Fixierig in Biomasse um. Bi dr Fotosünthese entstoot us anorganischem Choolestoffdioxid und Wasser Glucose. Choolestoffdioxid isch e wichdige Bestanddäil vom globale Choolestoffzüklus. Es cha toxischischi Uswirkige ha, aber d Konzentrazioon in dr Luft länge nid für daas und au nid wemm mä Glüürliwasser drinkt. 

Chooledioxid wird technisch vil aagwändet. In dr chemische Industrii wird s zum Bischbil brucht zum Harnstoff broduziere. Gfroore wirds as Froocheniis  als Chüelmittel verwändet, überkritischs Choolestoffdioxid wird as Lösigs- und Extraktionsmiddel iigsetzt.

## Litratuur
* Hans-Otto Pörtner: ''Auswirkungen von CO<sub>2</sub>-Eintrag und Temperaturerhöhung auf die marine Biosphäre.'' (PDF; 1,3&nbsp;MB)
* Jens Soentgen, Armin Reller: *CO<sub>2</sub> – Lebenselixier und Klimakiller.* Oekom-Verlag, München 2009, ISBN 978-3-86581-118-9.
* James Newton Butler: *Carbon Dioxide Equilibria and Their Applications.* Lewis Publishers, 1991, ISBN 0-87371-624-8.
* Martin M. Halmann, Meyer Steinberg: *Greenhouse Gas Carbon Dioxide Mitigation: Science and Technology.* CRC Press Inc, 1998, ISBN 1-56670-284-4.
* Martin M. Halmann: *Chemical Fixation of Carbon Dioxide Methods Recycling: Methods of Recycling CO<sub>2</sub> into Useful Products.* CRC Press Inc, 1993, ISBN 0-8493-4428-X.

## Weblingg

* Umweltbundesamt – Deutsche Emissionshandelsstelle (DEHSt)
* Carbon Dioxide Information Analysis Center des U.S. Department of Energy
* Carbon Monitoring for Action (CARMA) – Datenbank mit Informationen zu den Kohlenstoffdioxidemissionen von über 50.000 Kraftwerken und 4.000 Energieunternehmen weltweit

## Fuessnoote
Saane (Begriffsklärung)

**Saane** chan folgendi Bedütig ha:
* Saane, en Näbedfluss vo de Aare, Schwiz
* *Kleine Saane*, en anderi Bezeichnig för d Saane oberhalb vom Zämefluss vo de *La Glâne* und de *La Gérine* i d Saane
* Saanebezirk, en Bezirk im Kanton Friburg, Schwiz
* *Saâne*, en Fluss i de Haute-Normandie, Frankrych
* *Sa’ane*, en Dialekt vom Makasae, enere Papua-Sproch z Osttimor

**Lueg au:**
* Saanen (Begriffsklärung)
* Sane
* Sanne
* Sahne

## Fuessnoote
Saanen (Begriffsklärung)

**Saanen**, wo Alemannisch as *Saane* uusgsproche wört, chan folgendi Bedütig ha:
* Saanen, es Dorf un e Gmeind a de Saane im Kanton Bärn, Schwiz
* Bezirk Saanen, en ehemalige Amtsbezirk im Kanton Bärn, Schwiz
* Verwaltungskreis Obersimmental-Saanen, e Verwautigseinheit im Kanton Bärn, Schwiz

* Saanenmöser

**Lueg au:**
* Saane (Begriffsklärig)
Saanenmöser

**Saanenmöser** chan folgendes bedüte:
* Saanenmöser (Pass), en Gebirgspass im Kanton Bärn, Schwiz
* en Ortschaft, wo uf em obe gnennte Pass ligt und en Ortsteil vo de Gmeind Saanen isch
Sahne

**Sahne** chan folgendes bedüte:
* d Churzform för Schlagsahne
* en andere Uusdruck för de fetthaltigsti Teil vo de Milch, → Rahm

## Lueg au
* Rahm (Begriffsklärung)
* Saane (Begriffsklärung)
Kreis Domleschg

Da **Krais Domleschg** isch an ehmolagi Gebietsainhait vom Kanton Graubünda gsii. Er hät zämma mit da Krais Avers, Rhywald, Schams und Thusis da Bezirk Hinderrhy, ab 2016 d Region Viamala bildat. Da Sitz vom Kraisamt isch z Fürstenau gsii. Dur d Bündner Gebietsreform sind d Krais per 31. Dezember 2015 ufghoba worda. Da Krais Domleschg isch aber für überkommunali Ufgoba bis am 31. Dezember 2017 witer bestoh bliba.

## Gmainda
Da Krais hät sich us folganda Gmainda zämmagsetzt:




## Veränderiga im Bestand vo da Gmainda sit 2000

Karte Bezirk Hinterrhein Gemeindeveraenderungen 2009.png|Gmainda bis 2008
Karte Bezirk Hinterrhein Gemeindeveraenderungen 2015.png|Gmainda bis 2014


### Fusione
* 2009: *[[Feldis/Veulden]]*, *[[Scheid GR|Scheid]]*, *[[Trans GR|Trans]]* und *[[Tumegl/Tomils]]*  →  Tomils

* 2015: *[[Almens]]*, *[[Paspels]]*, *[[Pratval]]*, *[[Rodels]]* und *[[Tomils GR|Tomils]]*  →  Domleschg

## Weblink

* 

## Fuassnoota