open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lisa Brühlmann

D **Lisa Ivana Brühlmann** (* 1981 z Züri) isch e Schwyzer Schauspiileri un Reschiseeri. 

## Lääbe
D Brühlmann isch z Züri im Krais 3 as Doochter vun ere ellaierziehende Mueter ufgwagse. Scho mit vier het si bim Chindertheater Metzenthin d Biini entdeckt.  Si het s KV gmacht. Derno het si vu 2005 bis 2008 Schauspiil an dr Schauspiilschuel Charlottenburg z Berlin studiert un vu 2010 bis 2016 Filmreschy an dr ZHdK z Züri. 

Si het in dr Stuck *Parasiten* un *Das Quartett* an dr Theaterwärchstatt Charlottenburg un in vyl Film un Fäärnseeserie gspiilt. Anne 2009 isch si zum eerschte Mool hinter dr Kamera gstande un het dr Chuurzfilm *Frühlingserwachen* draait. Syter anne 2008 schafft si nääbeberuefli as Theaterpedagoogi. Anne 2016 het si ire eerscht Langspiilfilm unter em Titel *Blue My Mind* draait. Dää isch am Filmfestival San Sebastián un am Zurich Film Festival zaigt woore. Am Züri Film Feschtival het er dr eerscht Bryys in dr Kategory "Fokus Schwyz, Dytschland, Eeschtryych" gwunne, dr Kritikerbryys vu dr Schwyzer Filmschurnalischte fir dr bescht Erschtlig un dr Filmbryys vu dr Zürcher Chilche. Dr Film isch in siibe Kategorie fir dr Schwyzer Filmbryys nominiert woore. As eerschte Film isch der dooderbyy in e jeedere Kategory nominiert woore, wu s git. Uuszaichnet woore isch er schließli in drei Kategorie (Beschte Film, bescht Draaibuech un beschti Hauptdaarstelleri).

Fir iri Inszenierig vu dr Folg *Desperate Times* us dr Fäärnseeserie *Killing Eve* isch si 2019 fir e Primetime Emmy in dr Kategory *Reschy fir e Dramaserie* nominiert woore.

D Lisa Brühlmann isch ghyroote mit em Reschiseer Dominik Locher. Si hän zäme ne Suun un lääbe z Züri Oberstrass.

## Filmografy
### As Schauspiileri (Uuswahl)
* 2006: *Heinrich VIII – Mörder auf dem Königsthron*
* 2008: *Tatort – Unbestechlich*
* 2008: *Tag und Nacht*
* 2009: *Frühling im Herbst*
* 2010: *SOKO Leipzig – Girls, Girls, Girls*
* 2010: *Der Landarzt – Hochzeitspläne*
* 2010: *Der Mann mit dem Fagott*
* 2011: *Alarm für Cobra 11 – En Vogue*
* 2011: *Der Kriminalist – Unter Druck*
* 2011: *SOKO Leipzig – Gefangen*
* 2012: *Das Missen Massaker*
* 2013: *Bella und der Feigenbaum*
* 2013: *Tempo Girl*
* 2017: *Goliath*
* 2017: *Private Banking* (Fäärnseefilm)
* 2024: *When we were Sisters*

### As Reschiseeri
* 2010: *Frühlingserwachen* (Chuurzfilm)
* 2010: *Flügge* (Chuurzfilm)
* 2012: *Irgendwie* (Chuurzfilm)
* 2013: *Hylas und die Nymphen* (Chuurzfilm)
* 2015: *Mäge* (Chuurzfilm)
* 2016: *Peripherie* (Episoodefilm; ai Episood)
* 2017: *Blue My Mind* (Film)
* 2019: *Killing Eve* (Fäärnseeserie, zwoo Folge)
* 2019: *Castle Rock* (ai Folg)
* 2020: *Servant* (1.08)
* 2024: *When we were Sisters*

## Weblink
* Vita uf players.de
* 
* Regisseurin Lisa Brühlmann im Interview: «Blue My Mind» kam zur richtigen Zeit, cineman.ch, 21, Augschte 2019

## Fueßnote
Hanna Scheuring

D **Hanna Scheuring** (* 15. Juni 1965 z Wettige) isch e Schwyzer Schauspiileri un Theaterlaiteri.

## Lääbe
D Hanna Scheuring isch as jingschti vu vier Schweschtere bi Züri ufgwachse. No dr Schauspiilleer am Konservatorium fir Musik un Theater z Bärn het si fir e baar Joor z Dytschland am Landestheater Marburg un am Theater Trier gspiilt.

In dr Schwyz chännt mer si syt ire Roll as Vreni in dr erfolgryche Sitcom *[[Fascht e Familie]]* vum Schwyzer Fäärnsee. Si het in dr Soap *[[Lüthi und Blanc]]* un in diverse Film mitgspiilt, zem Byschpel *Schönes Wochenende* vu dr Petra Volpe, *Der Keiler* vum Urs Egger, Utopia Blues vum Stefan Haupt.

Si isch au alli Ränn uf dr Theaterbiini gstande, so im Stuck *Business Class* vum Martin Suter am Casinotheater Winterthur. In dr Saison 2010/2011 het si ire eerscht Solo-Stuck gspiilt, *Grönland* vum Hansjörg Schertenleib, wu dr Autor fir sii gschriibe ghaa het. Im Septämber 2012 het ire eerscht aige Stuck, *Love, Marilyn* (Reschy: Jean Grädel) im Phönix-Theater 81 z Steckborn Premiere ghaa. Anne 2014 isch si Laiteri vum Zürcher Bernhard-Theater woore.

D Hanna Scheuring schafft as Reschiseeri un as Coach un unterstitzt Mänschen us Kultuur, Spoort un Wiirtschaft in Ufdrittskumpetänz. Si engaschiert si fir UNICEF un isch uf Somalia graist go si deert zum Thema Maidlibschnyydig informiere. 

Si isch Mueter vu zwai Chinder. Syt 2023 isch si ghyroote mit em Daniel Rohr.

## Filmografy
* 1994–1998: *Fascht e Familie* (Fäärnsehseerie)
* 2000–2002: *Lüthi und Blanc* (Fäärnsehseerie, as Jeannine Waelti-Kern)
* 2001: *Utopia Blues*
* 2012: *Tatort – Hanglage mit Aussicht*

## Weblink
* d Websyte vu dr Hanna Scheuring
* 

## Fueßnote
Helmi Gasser

D **Helmi Gasser** isch am 8. Juni 1928 z Luzärn uf d Wält cho und am 13. Dezämber 2015 z Basel gstorbe. Iire Name isch Wilhelmine Gasser, aber me het ere zum Vorname nume «Helmi» gseit. D Gasser isch e Schwiizer Kunsthischtorikerin und Autorin gsi.

Iire Vatter isch dr Emil Gasser gsi, d Muetter d Wilhelmine geb. Eggstein. Si het z Basel d Schuel bsuecht und studiert. Und si isch au no a d Sorbonne uf Paris. Ane 1955 het si mit der Arbet *Das Gewand in der Formensprache Grünewalds* s Dokterexame gmacht.

D Helmi Gasser het dr Nochlass vom Schwiizer Kunschthischtoriker Heinrich Wölfflin (1864–1945) bearbeitet. Si het es paar Joor uf dr Basler Tänkmolpflääg gschaffet. Iiri Hauptarbet isch es drno gsi, die eltere Hüüser un d Kunschttänkmööler vom Kanton Uri go azluege und z beschrybe. Do drüber het si bi dr GSK es paar Büecher chönne usegää.

Ane 1998 het se dr Kanton Uri zu sinere Eerebürgerin gmacht.

## Wäärch
* *Das Gewand in der Formensprache Grünewalds.* Basel 1955.
* *Schauspielhaus Zürich.* 1978.
* *St. Alban-Tor einst und jetzt.* Basel 1978.
* *Schlosspark Oberhofen.* 1986.
* *Uri II. Die Seegemeinden.* Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 78. 1986.
* *Das Werk von Hans R. Schiess.* In: Bruno Gasser: H. R. Schiess. Basel 1988.
* Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri: Uri IV: Oberes Reusstal und Ursern.* Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 114. 1986.
* *L’eglise Saint-Etienne de Moudon.* 1998.
* zäme mit em Hans Stadler-Planzer: *Das Haus im Eselmätteli Altdorf.* 1998.
* *Uri I.I. Altdorf, 1. Teil. Kantonseinleitung, Ortseinleitung, Sakralbau.* Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 96. Altdorf 2001.
* *Uri I.II. Altdorf, 2. Teil. Öffentliche und private Bauten.* Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 104. Altdorf 2004.
* *Die Urner Tellskapellen des 16. Jahrhunderts. Memorialkapellen mit Bilderzyklen.* In: Der Geschichtsfreund, 160, 2007.
* *Die Pfarrkirche St. Martin in Altdorf und ihr Bezirk.* 2008.
* *Kirchliches und religiöses Leben.'' in: Historischs Lexikon vo dr Schwiz, Band 12, S. 668 f.

## Literatur
*
Isabelle Caillat

D **Isabelle Caillat** (* 1978 z New York) isch e Schwyzer Schauspiileri.

## Lääbe
D Caillat isch e Doochter vun eme Schwyzer Vater un ere haitianische Mueter. Si isch z Gämf ufgwagse, wu si bim Claude Delon au ire eerscht Schauspiilunterriicht gnuu het. Anne 2001 isch si uf New York zooge un het deert zwai Joor lang e Schauspiiluusbildig an dr *Stella Adler Studio of Acting* gmacht. Noch em Abschluss isch si uf d *Webber Douglas Academy of Dramatic Art* z London un uf d *Cours Simon* z Paris gange. Derno het si in verschiidnige Theaterstuck un Chuurzfilm mitgspiilt. Anne 2005 isch si zruggzooge uf Gämf; syterhäär het si in Film im In- un Uusland mitgspiilt.

Fir iri Roll im Film *All That Remains* het si 2011 dr Schwyzer Filmbryys in dr Kategory „Beschti Daarstelleri“ iberchuu.

## Filmografy
* 2002 Silk, Chuurzfilm
* 2005 The Dog Burglar
* 2007 961
* 2007 Ein Tag
* 2009 Plus là pur personne
* 2009 Ein Hoch aufs Leben! (Fäärnseeserie)
* 2009 Verso
* 2010 10 (Fäärnseeserie)
* 2010 All That Remains
* 2011 Le début de la fin
* 2012 Pixeliose, Chuurzfilm
* 2012 The Millennium Problem
* 2012 Le nez dans le ruisseau
* 2013 La Retour (Chuurzfilm)
* 2013 Cyanure
* 2013 Trained (Chuurzfilm)
* 2016: Liebe bis in die Nacht (Fäärnseefilm)
* 2016: Anomalia (Fäärnseeserie, 8 Folgä)
* 2017: M
* 2019: Helvetica (Fäärnseeserie, 2 Folgä)
* 2019: Balthazar (Fäärnseeserie, 1 Folg)
* 2020: Schwesterlein
* 2021: Sacha (Miniserie, 6 Folge)
* 2024: Auf hoher See (*En haute mer*, Fäärnseevierdailer)

## Weblink
*
Barbara Miller

D **Barbara Miller** (* 1970 z Winterthur) isch e Schwyzer Reschiseeri.

## Lääbe
D Barbara Miller het an dr Universiteet Züri Jura, Filmwisseschaft, Filosofy un Psychology studiert. As Reschyassischtänti un Schnitt-Assischtänti het si bim Dokumentarfilm *War Photographer* vum Christian Frei mitgmacht. Syter anne 2001 schafft si as freii Dokumentaarfilmeri. Iri Film *Forbidden Voices* (2012) un *#Female Pleasure* (2018) sin meefach uuszaichnet woore.

Syter 2017 isch si Bresidänti vum Verband Filmreschy un Draaibuech Schwyz (ARF/FDS).

## Filmografy (Uuswaal)
* 2002: *Die Gipfelstürmer – Unterwegs mit Schweizer Globalisierungsgegnern*
* 2003: *Elisabeth Kopp – Aufstieg und Fall der ersten Bundesrätin*
* 2003: *Vollfett – Abnehmen um jeden Preis?*
* 2004: *Blinde Kuh – Wenn Sehende blind und Blinde sehend werden*
* 2005: *Häusliche Gewalt – Wenn die Familie zur Hölle wird*
* 2005: *Klitoris – Die schöne Unbekannte*
* 2006: *Jugendgewalt – Massiv agressiv und der Frust danach*
* 2007: *Scheidungsmütterv
* 2008: *Sex im Internet – Kinder schauen Pornos, Eltern schauen weg*
* 2009: *Der virtuelle Seitensprung*
* 2009: *Schleudertrauma – Licht am Ende des Tunnels*
* 2012: *Forbidden Voices*
* 2018: *#FEMALE PLEASURE*
* 2018: *Gloria – Frauen für Frieden in Kolumbien*
* 2019: *Korenkombu – Hoffnung für die Urbevölkerung Indiens*
* 2022: *Zwei Träume – ein israelisch-palästinensisches Dorf*
* 2024: *Wisdom of Happiness'' (Co-Reschy Philip Delaquis)

## Weblink
* 
* 

## Fuessnote
Ursula Andermatt

D **Ursula Andermatt** (* 25. Novämber 1957 z Baasel; † 28. Juli 2022 z Berlin)) isch e Schwyzer Schauspiileri gsii.

## Lääbe
D Andermatt het e Uusbildig an dr Schauspiilakademy Züri absolviert. Vu 1982 bis 2000 het si ne langjeerig Schauspiilengaschmänt bim Theater am Neumarkt Züri ghaa. Zytwyys het si au am Schauspiilhuus Züri un am Berliner Schillertheater gspiilt.

Syt em Film *Der Passagier – Welcome to Germany* het si au ne braiter Kinopublikum gchännt. Syt dr 1990er Joor isch si au in vyl dytschsproochige Fäärnseeseerine z sääne gsii (u. a. *Kommissar Rex*, *Edel & Starck*, *Polizeiruf 110*).

D Ursula Andermatt isch ghyroote gsii mit em Schauspiilkolleeg Michael Kind, wu si au in e baar TV-Produkzioone zäme mit em vor dr Kamera gstanden isch (u. a. in Folge vu *Großstadtrevier* un *Küstenwache*). Us dr Eh isch e Chind fiirigange. S Eebaar het z Berlin gläbt. D Andermatt isch Ändi Juli 2022 im Alter vu 64 Johr gstoorbe.

## Filmografy (Uuswaal)

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* 
* d Ursula Andermatt bi filmmakers.de

## Fueßnote
456

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Chönig Theoderich vo de Weschtgote gwünnt e Chrieg gäge d Sueebe.
* Dr römisch Gäneral Ricimer kampft mit sinere Armee gäge die vom Chaiser Avitus; er gwünnt und drno loot er dr Avitus lo tööde.
* D Wandale erobere Korsika, Sardinie und Capua.
* Dr Yūryaku wird Chaiser vo Japan.
* Dr chineesisch Wüsseschaflter Tao Hongjing chunt uf d Wält.

## Weblink
457

|}

## Was isch bassiert?
* D Alemanne gryffe s Römische Rych a. Bi Bellinzona oder am Langesee wärde si vo de Röömer gschlage.
* Dr Frankekönig Childerich hürootet die tüüringischi Prinzässin Basena.
* Dr Leo wird Chaiser vo Oschtrom.
* Dr Majorian wird Chaiser vo Weschtrom.
* Dr Patriarch Proterius vo Alexandria wird töödet.
* Dr Leo isch Papscht.
* Dr Dichter und Bischof Ibas vo Edessa stirbt.
* Dr Victorius von Aquitanien schrybt es Buech über s Probleem, wie me s Datum vo dr Ooschtere tuet berächne.
* Es isch Chrieg im Guptarych.
* Z Britannie isch Chrieg.

## Weblink
Gippingen

**Gippige** isch es Doorff und en Ortsteil vo dr Gmeind Lüggere im Kanton Aargau.

D Ortschaft lyt im undere Aaretal uf dr Weschtsyte vom Chlingnauer Stausee. Dr See und dr Wald vom Gippiger Grien sind groossi Naturschutzpiet.

S Dorf isch im Früemittelalter, öpen im sibete Joorhundert entstande, wo d Alemanne is Land südlich vom Rhy cho sind. Der Ortsname mit der Ändig -inge chunt us säbere Zyt. Gippige isch spöter im Piet vom *Chilchspiil* gsi, wo s Zäntrum bi der Chile z Lüggere gha het. 1669 het me z Gippige en eigeti Chappele bout. 1816 isch s *Chilchspiil* i die drüü Gmeinde Böttschde, Lüggeren und Oberlöibschtel ufdeilt worde.

Wytume bekanti Sportaläss sin dr *Gippiger Stauseelauf* un s Velorenne *[[Grosser Preis des Kantons Aargau|Groosse Prys vom Kanton Aargau]]*.

## Lüüt
* Josef Rennhard (1931–2010), en Publizist, Journalist und Politiker

## Literatur
* 

## Weblink
Claudia Demarmels

D **Claudia Demarmels** (* 5. Juli 1954 z Salouf, Bünderland) isch e Schwyzer Schauspiileri.

## Lääbe
D Demarmels het vu 1971 bis 1974 e Schauspiiluusbildig an dr Schauspiil-Akademy Züri gmacht. Ire eerscht Engaschmänt het si an dr Stedtische Biine z Münster ghaa. Si het an verschiidene dytsche Biine gspiilt, unter anderem 1975 bis 1977 as Gascht am Schauspiilhuus Bochum un 1977 bis 1979 am Baadische Staatstheater Charlsrue. Ab dr 1980er Joor het d Demarmels in e Hufe dytsche Fäärnseefilm un Seerine mitgspiilt, unter anderem in dr Seerie *Wildbach.* E brait Publikum chännt si syt ire Roll as ‚Ines Röggeli‘ im dytsche Spiilfilm *Theo gegen den Rest der Welt* (1980; mit em Marius Müller-Westernhagen).

## Filmografy (Uuswaal)
* 1979: Geteilte Freude
* 1979: Tatort – 30 Liter Super
* 1979: Derrick – Ein Kongreß in Berlin
* 1979: Tatort – Ende der Vorstellung
* 1980: Theo gegen den Rest der Welt
* 1980: Tatort – Der Zeuge
* 1981–1982: St. Pauli-Landungsbrücken (Fäärnseeseerine, zwoo Folge)
* 1983: Uta (Fäärnseeseerine)
* 1984: Tapetenwechsel
* 1985: Ein Mann macht klar Schiff
* 1986: S.Y. Arche Noah (Fäärnseeseerine)
* 1988: Singles
* 1988: Tatort – Schuldlos schuldig
* 1990: Der Alte – Der Nachfolger
* 1992: Der demokratische Terrorist
* 1992: Auf der Suche nach Salome
* 1993: Wildbach (Fäärnseeseerine)
* 1993: Großstadtrevier (Fäärnseeseerine, Stapfle 7, Folg 5)
* 1994: Florida Lady (Fäärnseeseerine)

## Literatur
* 

## Weblinks
*
Noémie Schmidt

D **Noémie Schmidt** (* 18. Novämber 1990 z Sittu) isch e Schwyzer Schauspiileri.

## Lääbe
D Schmidt isch z Sittu im Wallis uf d Wält chuu un het no dr Schuel z Brüssel aafange Theater studiere. E franzeesische Ressiseer het ere groote, ass si sich e Pariser Agäntuur suecht go mee zue Casting yyglaade wääre. Ainehalb Joor isch si zwische Brüssel un Paris pändlet, voreb si in di franzeesisch Hauptstadt umzoogen isch.

Iri eerscht Roll in eme Kinofilm het d Schmidt 2015 in *Frühstück bei Monsieur Henri* iberchuu. Im nämlige Joor het mer si zee Folge lang in dr Fäärnseeseerine *Versailles* chenne sääne.

## Filmografy
* 2014: Mary Higgins Clark: Mysteriöse Verbrechen (*Collection Mary Higgins Clark, la reine du suspense*, Fäärnseeseerine, 1 Folg)
* 2015: Frühstück bei Monsieur Henri *(L’étudiante et Monsieur Henri)*
* 2015–2016: Versailles (Fäärnseeseerine, 11 Folge)
* 2015: For This Is My Body
* 2016: Nichts zu verschenken *(Radin!)*
* 2017: The Light Of Hope *(La lumière de l’espoir)*
* 2018: Wolkenbruchs wunderliche Reise in die Arme einer Schickse
* 2018: The Break *(La Trêve)* (Fäärnseeseerine, 7 Folge in Stapfle 2)
* 2018–2019: A l’intérieur (Fäärnseeseerine, 6 Folge)
* 2019: Unser Paris *(Paris est à nous)*
* 2020: Plötzlich aufs Land – Eine Tierärztin im Burgund *(Les vétos)*
* 2020: Faux-semblants (Fernsehfilm)
* 2020–2022: 3615 Monique (Miniseerine, 20 Folge)
* 2021: Années 20
* 2021: La troisième nuit
* 2021: Oma’s Children
* 2021: L’amour flou (Fäärnseeseerine, Folg 1x01)
* 2021: Die Welt nach uns *(Le monde après nous)*
* 2023: Damoiselle (Fäärnseeseerine, Folg 2x15)
* 2023: Délits mineurs (Fäärnseeseerine, 6 Folge)
* 2024: Anthracite (Fäärnseeseerine, 6 Folge)

## Uuszaichnige
* 2016: Prix Premier Rendez-vous bim *Cabourg Romantic Film Festival* fir *Frühstück bei Monsieur Henri*
* 2017: Schwyzer Fäärnseefilmbryys im Rame vu dr Soledurner Filmdääg fir *La lumière de l’espoir*
* 2018: Prix Walo in dr Kategory *Newcomer*

## Weblink

* 

## Fueßnote
Susanne Leutenegger

D **Susanne Leutenegger** (* 15. Juni 1961 z Winterthur) isch e Schwyzer Schauspiileri.

## Lääbe
No dr Schuel het d Leutenegger e Schauspiiluusbildig am Konservatorium fir Musik un Theater z Bärn gmacht. Anne 1986 het si bi dr Performance "Menschen 2. Moni, Nr. 46" vum Studio am Määntig Bärn im Theater am Zytglogge Bärn unter dr Reschy vum Norbert Klassen mitgmacht. 1986/1987 het si ne Engaschmänt ghaa am Theater Oberhausen (Oberhausen (d Betty Munroe in s O’Briens "Rocky Horror Show"), 1987/1988 am Chinder- un Juugendtheater vum Düsseldorfer Schauspiilhuus un 1988//1989 am Fritz Rémond Theater im Zoo z Frankfurt am Main. Mit em Euro-Studio Landgraf vu Ditisee-Neistadt isch si uf Tournee gange, derno het si unter anderem am Landestheater Dinslaken, am Theater Der Keller un am Theater am Sachsenring z Köln gspilt. Anne 1991 het si am Zähringer-Refugium z Bärn gspiilt un 1994 am Summertheater Winterthur.

D Susanne Leutenegger isch au meefach im Fäärnsee ufdrätte, u. a. 1995 as *Dr. Monika Wiese* in fimf Folge vu dr Serie *Verbotene Liebe* un 2000–2001 as *Leonie Vogt* in fimf Folge vu dr Serie *Lindenstraße*.

1988 het si dr Feerderbryys vu dr Stadt Winterthur iberchuu.

Si isch mit em Schauspiiler Martin Armknecht ghyroote gsii un isch Mueter vun ere Doochter.

## Filmografy (Uuswaal)
* 1991: Manta, Manta
* 1991: Tatort – Kameraden (Fäärnseeseerine)
* 1992–2001: Lindenstraße (Fäärnseeseerine)
* 1995: Stadtklinik (Fäärnseeseerine)
* 1995: Verbotene Liebe (Fäärnseeseerine)
* 1997: Küstenwache (Fäärnseeseerine)
* 1997: Tatort – Bombenstimmung
* 1998: Der Fahnder (Fäärnseeseerine)
* 1998: Wilsberg – In alter Freundschaft (Fäärnseeseerine)
* 1998: Im Namen des Gesetzes (Fäärnseeseerine)
* 2000: Hinter Gittern – Der Frauenknast (Fäärnseeseerine)

## Literatur
* 

## Weblink
* 

## Fueßnote
Sarah Spale

D **Sarah Spale-Bühlmann** (* 7. Dezämber 1980 z Baasel) isch e Schwyzer Schauspiileri.

## Lääbe
D Sarah Spale isch anne 1980 z Baasel uf d Wält chuu. Si isch doo ufgwagse un het d Schuel mit dr Matuura abgschlosse. An dr Universitet Hildesheim het si Kulturwisseschafte un esthetischi Praxis studiert. Derno het si z Baade-Wiirttebäärg e Schauspiiluusbildig gmacht.

Ire Debüt vor dr Kamera het d Sarah Spale im Fäärnseefilm *Dilemma* gee. Fir die Roll isch si 2003 fir dr Schwyzer Filmbryys nominiert woore. Anne 2008 het si d Sophie Preisig in dr Schwyzer Fäärnseeserine *Tag und Nacht* gspiilt. Internazionaal het mer uf si gluegt fir iri Daarstellig vu dr Catarina Mendez näbe dr Hauptdaarsteller Jeremy Irons, Bruno Ganz un Martina Gedeck in dr Literatuurverfilmig *Nachtzug nach Lissabon*, wu dr Reschiseer Bille August inszeniert het. As Theaterschauspiileri het mer si unter anderem am *junge theater basel* un em Stadttheater Hildesheim chenne sääne.

Si isch syter anne 2010 mit em Uni-Spoortleerer Philip Spale ghyroote. S Baar het zwee Siin, wu 2010 un 2014 uf d Wält chuu sin.

## Filmografy
* 2002: Dilemma (Fäärnseefilm)
* 2005: Die Burg (Chuurzfilm)
* 2008: Jimmie (Fäärnseefilm)
* 2008: Winterstille
* 2008: Tag und Nacht (Fäärnseeserine)
* 2009: Das Brautkleid (Chuurzfilm)
* 2009: Giulias Verschwinden
* 2010: Hugo Koblet – Pédaleur de charme (Filmbiografy)
* 2010: Charlys Comeback (Fäärnseefilm)
* 2013: Nachtzug nach Lissabon
* 2013: Tatort: Geburtstagskind
* 2017–2020: Wilder (Fäärnseeserine)
* 2019: Fensterlos (Chuurzfilm)
* 2020: Platzspitzbaby
* 2020: Von Fischen und Menschen
* 2023: Die Nachbarn von oben
* syt 2024: School of Champions (Fäärnseeseerie)
* 2025: Hallo Betty

## Weblink
* 
* ''Sarah Spale-Bühlmann'' Agäntuurprofiil uf schauspieler.ch
* ''«Die innere Verlorenheit macht mir Angst»'' Bricht im Blick vum 6. Jänner 2020 mit Bilder vu dr Sarah Spale

## Fueßnote
458

|}

## Was isch bassiert?
* D Alemanne gryffe s Röömische Rych a.
* Im indische Buech *Lokavibhâga* wird s erschte Mol mit dr Zahl Null grächnet.
* Dr Leo isch Chaiser vo Oschtrom.
* Dr Majorian isch Chaiser vo Weschtrom.
* Dr Leo dr Grooss isch Papscht.
* D Stadt Tiflis wird gründet.
* Dr fränkisch Fürscht Merowech stirbt *(ane [[457]] oder 458)*.
* Dr Merowinger Childerich wird Füürscht vo de Franke *(öpen anne 458)*.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Wandaale.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Burgunder.

## Weblink
Rolf Asal

Dr **Rolf Asal-Steger** (* 1953 as *Rolf Asal*) isch e dytsche, kadoolische Theolog.

## Lääbe
Dr Asal isch z Dodtnau as jingscht Chind in ere Handwäärcherfamilie mit vier Gschwischter ufgwagse. Wel s im Wiisedaal doodmool no kai Gimnaasium gee het, isch er uf s Erzbischefli Stuudiehaim z Semmerenga gange un het deert Abituur gmacht. An dr Universiteet Fryburg het er kadoolischi Theology studiert. Fir ai Joor het er au am Institut Catholique z Paris studiert un derno zwai Joor lang an dr Dytsche Schuel z Paris un am Lycée Hoche z Versailles Religioon unterriichtet. Är isch derno wider retuur uf Fryburg zooge un het vu 1989 bis 1999 as Religionsleerer am Humanistische Gimnasium z Baasel un as paschtorale Mitarbaiter bi dr Kadoolische Universiteetsgmai z Baasel gschafft. Anne 1999 isch er Laiter vu dr Kadoolische Universiteetsgmai woore un 2000 isch er zum Ständige Diakoon vum Bischtum Baasel gweit woore. Im Septämber 2004 isch er Chuurslaiter im Noodiploomstuudium Beruefsyyfierig (NDS BE) woore un im Meerz 2005 Diakoon in dr Bfarrei St. Michael, Lozärn. Im Septämber 2006 isch dr Asal-Steger neie Uusbildigslaiter im Seminar St. Beat, Lozärn woore, as Noofolger vum Felix Gmür, wu zum neie Generaalsekreteer vu dr Schwyzer Bischofskumferönz gweelt wooren isch. Uf Ändi Juuli 2015 isch er us däm Amt uusgschiide un schafft syterhär as Diakon in dr Bfarrei z Adlige.

Vu 1989 bis 1999 isch dr Rolf Asal fir d ÖDP im Gmairoot vu dr Stadt Fryburg ghockt.

Är isch ghyroote mit dr Schwyzer Hailpedagoogi un Räächtsaawälti Renata Asal-Steger (* 1960) vu Ettiswil. Si hän zäme zwee Siin, Samuel (* 1997) un Simeon (* 2000). Vu 1997 bis 2005 het d Familie z Fryburg gläbt, syterhär läbe si z Lozärn im Obergütsch.

Anne 1985 het dr Rolf Asal bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr 3. Bryys fir Prosa gwunne. Gediicht vun em uf Alemannisch sin in dr Anthology D Hailiecher uusechuu, vu iim isch au s Gediicht, wu dr Anthology dr Name gee het. Syterhär isch dr Asal aber nimi as Dialäktautor in Erschyynig drätte.

## Wäärch
* *Gedichte.* In: D Hailiecher, Alemannische Anthologie Junge Mundart. Hrsg. Markus Manfred Jung/Muettersproch-Gsellschaft, Morstadt Verlag, Kehl 1987

## Literatur
* Katholischer Pastoralraum meggerwald pfarreien, Pfarreiblatt, 14/2015, S. 4-5 (Online)

## Weblink
* ''Bischof Kurt Koch ernennt drei neue Mitarbeitende im Bistum Basel'' Mediemitteilig uf kath.ch vum 28. April 2006
* ''Neue Aufgabe für Ausbildungsleiter Rolf Asal'' Mitteilig under *Berufung, Bildung, Weihen* uf bistum-basel.ch vum 12. Jänner 2015
Gippinger Grien

S **Gipiger Grien** isch es Naturschutzpiet im Kanton Aargau.

Es isch es letschts Stuck vom alten Auewald ganz zunderscht a dr Aare. D Naturflechi mit öpe vierzg Hektare lyt bim Doorff Gipige i dr Gmeind Lüggere, uf dr lingge Syte vom Fluss.

Bi Gipige und Chlingnau het sech d Aare früener uf em wyte Land usbreitet und es het grossi Chiisinsle zwüsche de Wasserlöif und im Schacheland gha; dene Flechine seit men i dr Mundart «Grien». Bi Chlingnau hän die sogar eigeti Näämen übercho: s Fischergrien, s Schteigrien, s Martisbuuregrien, s Schiffmüligrien und s Girizgrien, und uf der änere Syte isch ebe s Gipiger Grien.

Wo men i de 1930er Joore s Chraftwärch Chlingnau ufgstellt und für das dr Stausee vo Chlingnau gmacht het, het sich d Landschaft ganz veränderet. Der Fluss isch jetz zwüsche de Sytedämm, und der See isch e schööne und als Biotoop wärtvollen Ort, vo der alte wilde Flussebeni git’s nume no d Flechi im Gipiger Grien und die vom Fischergrien-Werd, wo hüt au es Naturschutzpiet isch. 1994 het me s Gipiger Grien under Schutz gstellt, und der eint Teil vonnem isch sid 2006 derzue ane au no als Naturwaldreservat gschützt.

S Gipiger Grien het im südliche Teil vil Wald und gäge Norde eender offnigs Gländ mit Wasserflechine, wo vo alte, teils verlandete Flusslöif vo dr Aare chöme; der Egge im Nordweschte isch di *Chrumbi Woog,* also es alts Gägewasser vo dr Aare; ganz z underscht, grad oben a dr Ysebahnbrugg bi Gischbärg, sind d Weiher mit em Underwasser vo dr Aare under em Chraftwärch verbunde, und es het dört au no grossi Riet. Bi der ARA, wo näbem Wuor vom Chraftwäärch isch, laufft dr Lüggerebach in en Wasserflechi vom Gipiger Grien, oben a Gipige chunt der lingg Binnekanal näbem Sytedamm in Lüggerebach.

I der verschidenartige Naturlandschaft isch non e rychi Vilfalt vo Läbewääse umme. Es het Wasservögel, Amfibie, Fisch, Insekte, und dr Biber isch wider doo. Bi de Pflanze säge d Botaniker, d Sumpfwasserfädere *Hottonia palustris* chöm i dr Schwiiz nume no a däm Platz bi Gipigen a dr Aare vor (em Mühlberg un em Wieland isch si änds 19. Joorhundert im Aargau au no im *Girix* bi Choblänz und vo de Aareschache bi Aarau und Rohr bekant gsi).

S Gipiger Grien isch e Landschaft vom *Aueschutzpark Aargau* und es stoot uf dr Schwiizer Lischte vo de Auegebiet mit nazionaler Bedütig.

## Weblink
* s Gipiger Grien uf der Website zum Klingnauer Stausee

## Fuessnoote
SARS-CoV-2

**SARS-CoV-2** (Sars-CoV-2; vorhäär *2019-nCoV, 2019-novel Corona virus*, „neiaartig Coronavirus 2019“ oder **Wuhan-Virus**) isch dr Name vun eme Coronavirus, wu im Jänner 2020 in dr chinesische Stadt Wuhan, Provinz Hubei, nei idäntifiziert wooren isch. S Virus verursacht d Chranket, wu mer **COVID-19** (oder *Covid-19*, fir *Corona virus disease 2019*) haißt un isch Uusleeser vu dr Coronavirus-Pandemy 2019/2020, wu vu dr WHO as „gsundhaitligi Nootlaag mit ere internazionaale Draagwyti“ yygstuft und im Merz 2020 zur Pandemy erkleert wooren isch. In dr Effetligkait wiird s Virus zmaischt nume chuurz (no dr Virus-Familie) *Coronavirus* oder mänkmool (no dr Chranket) *Covid-19-Virus* gnännt.

Sit Ändi 2020 git s Impfstoff gäge SARS-CoV-2.

## Weblink

## Fueßnote
Beat Trachsler

Dr **Beat Trachsler**, wo anne 1940 uf d Wält cho isch, chunt vo Basel. Er isch Dozänt für Kunschtgschicht, Mundartdichter und Schriftsteller. Me kännt ne z Basel under am Künschtlername *Hylarius*.

Er isch im Gundeli ugwachse, isch is Thiersteinerschuelhuus und ufs Humanistische Gimnasium ggange und het Kunschtgschicht, Germanistik und Latyn studiert. De isch er Lehrer a verschidene Schuele woorde, so au a dr Schuel für Gstaltig Basel und a dr Brueffsmaturitätsschuel. Er het im ene Projäkt vom Nazionalfonds s Wäärch vom Basler Zeichner Emanuel Büchel aglueget und drno als Verlagseleiter vom GS-Verlag z Basel gschaffet. Er isch dr Presidänt vom Basler Buechhändler- und Verlegerverein und vo dr Basler Künschtlergsellschaft gsi. Bi dr Basler Tänkmolpflääg het men uf syni Meinig als Bauexpärte gloost. Er isch sid anne 2016 der Presidänt vo dr Basler Hebelstiftig und leitet i dere Funkzioon all Joor s *Hebel-Möhli* z Huuse. Er het sälber au Sachen übere Johann Peter Hebel gschribe und Wäärch vo däm alemannische Dichter nöi usegää.

Syni Artikel het er öppe für d Zytschrift *B wie Basel* gschribe, und dr baselstedtische Zytig *Dr Lälli* het er ghulfe bi de baseldütsche Bytreeg. Aktuell schribt er no d Kolumne *Baseldytsch* im *Akzent Magazin* vo dr Pro Senectute beider Basel.

Eis vom Trachsler syne Gedicht isch uff ere Bronzedafele am 2016 ygrichtete Uferwääg em Rhy noo, em DreylandDichterweg, z Basel verewiget, so wie es paar Stück vo anderne Mundartdichter.

Dr Forscher, Lehrer und Dichter isch anne 2009 bi de Gründer vo dr Basler Inträssegmeinschaft Dialäkt drby gsi.

1991 het dr Beat Trachsler d Johann-Peter-Hebel-Gedänkplagette vo Wiisen übercho, 1992 dr Kulturprys vo Basel und 2001 der Hebeldank vom Hebelbund Löörech.

## Wäärch
* *Das vielseitige Werk des Basler Zeichners Emanuel Büchel,* 1973
* *Basler Engel,* 1981
* *Hymnen und Helge vom Ryy,* 1988
* *Schappedeggel yystoo!,* 1988
* *Johann Peter Hebel. Biografische Skizze.* In: Johann Peter Hebel, Wesen, Werk, Wirkung, 1990
* *Johann Peter Hebel. Werkauswahl,* 1991
* *Johann Peter Hebel, Alemannische Gedichte und Kalendergeschichten.* CD
* *Basler Fähren,* 1992
* *Georg Matt. Der Glasmaler im Zeichen des weissen Vogels,* 1993
* *Basler Fasnacht für Basler und Nichtbasler*
* *Basler Brunnen aus alter und neuer Zeit,* 1998
* *Z Basel under em Wienachtsbaum,*
* *3 × Baseldytsch mid em Rudolf Suter, Carl Miville-Seiler, Beat Trachsler*
* *Vom Narr zum Ueli. Tradition und Wandel von Basler Fasnachtsfiguren,* 2004

## Weblink
* Beat Trachsler (Hylarius), uf dr Websyte vom Dreyland Dichterweg

## Fuessnoote
Chalandamarz

Der **Chalandamarz** isch e tradizionelle Bruuch, wo me i teil bündnerromanische und iteliänischsproochige Gägende vom Bünderland könnt.

Dr Bruuch stoot uf dr Lischte vom Läbige Kulturguet vo dr Schwiiz.

Syn Name isch romanisch; me bruucht je nach Dialäkt au d Variante *Calondamarsa* oder *Calentmarz* und no anderi Forme. S Wort maanet a die uralti röömischi Wurzle; dr Bruuch isch all Joor am 1. März oder am ene Tag noch bi däm, und der Wortteil *calanda* chunt vom latynische *kalendae,* was der Afangstag vom ene Monet bedütet. 

Dr Bruuch chunt hüt no im Engadin, im Münstertal, im Oberhalbstein, im Albulatal, im Puschlav, im Bergell und im Misox vor. 

D Schuelchind, eigentlich bsunders d Buebe, lauffe dur d Döörffer und mache mit grosse *[[Glocke|Plumpe]],* Chueglogge, Schällen oder Trychle und mit Geisslechlöpfe Läärm und singe drzue. Mit all dene Grüüsch wott me dr Winter vrjaage. Zum Dank drfüür schänke d Lüüt i de Hüüser de Chind öppis Zässe, gäärn öppis Süesses so wie d Cheschtele mit Niidle, oder au Gält. Es git i de Döörffer verschideni Forme vom Bruuch. A teilnen Oort vrbrönnt men e Figuur us Schtrou, wo füre Winter stoot. De cha dr Früelig choo.

D Engadiner Autoorin Selina Chönz (1910–2000) het im Chinderbuech *Uorsin* e Gschicht vom *Chalandamarz* vrzellt, uf dütsch isch es dr *Schällenursli,* und vom Mooler Alois Carigiet (1902–1985) sind d Bildli drzue, wo me wytume könnt. Anne 1964 und nomol im Joor 2015 isch die Gschicht im ene Film choo.

## Literatur
* *[[Atlas der schweizerischen Volkskunde]],* Band II, Karten 189, 194, 196; Kommentarband II, S.&nbsp;216, 252, 273&nbsp;f.
* *[[Dicziunari Rumantsch Grischun]],* Band III, Seiten 164–172.
* *[[Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana]],* Band III, Seiten 236–238.

## Weblink

* ''Brauchtum Chalandamarz'' Beschriib uf graubuenden.ch abgruefen am 28. Februar 2020
* ''Schellenursli lebt – der Chalandamarz in Zuoz'' Mundartsändig uf «DRS 2 aktuell» vom 8. März 2008

## Fuessnoote
Angiolina Vonmoos

D **Angiolina Vonmoos**, wo am 2. Oktober 1862 z Sur en im Engadin uf d Wält cho und anne 1955 z Remüs gstorben isch, isch e romanischi Dichterin gsi.

Si isch d Dochter vom Jon Valentin und vo dr Annatina Valentin, geb. Ans, gsi; iine het s Wirtshuus *Uors* – das heisst uf dütsch «Bäär» –  ghöört. Und drzue isch dr Vatter au no Müller und Chorber gsi. Er het bi der berüömte Bäärejagd anne 1897 im Val d’Uina vom Jeeger Andrea Lingenhag (1860–1926) drby gsi.

D Angiolina Valentin isch z Sent id Schuel und isch denn uf Ängland zun ere fürnääme Familie als Chrankepfleegerin go schaffe. Und si isch zwöi Joor z Frankrych gsi. Anne 1908 het si dr Pfaarer vo Remüs, dr Nochbergmeind vo Sent, und Schriftsteller Schimun Vonmoos (1868–1940) ghürootet, wo bi dr «Renaissance» vo dr romanische Literatur e Rolle gspiilt het. Er isch schynts au dèè gsi, wo syni Frau zum Schrybe brocht het.

So isch d Angiolina Vonmoos, wie me ghöört, die eerschti Frau gsi, wo Prosawäärch uf Bündnerromanisch gschribe het. Iiri Muettersprooch isch dr Underangadiner Dialäkt, s Vallader, gsi. Es git vonnere es paar Verzellige, wo si het lo truke.

Us em Nachlass vo dr Pfaarersfrau het’s im Kulturarchiv Oberengadin e Mappe mit es paar Schrifte.

## Wäärch
* *La muoja alba.*
* *L’amur da Nina.*

## Literatur
* Annetta Ganzoni Pitsch: *«Güst sia simplicità ais la forza». Luisa Famos aint il context da las scripturas rumauntschas.* In: Annalas da la Societad Retorumantscha, 2005, S. 35–56.
* Lexicon istoric retic

## Fuessnoote
Bären

D **Bääre** sind e Familie vo Süügetier, wo zu der Oornig vo de Raubtier ghöört.

## was si sind, wie si lääben und wie me se bi de Mönschen aluegt
D Familie het acht Aarte. Me könnt gwüssi scho lang uusgstorbeni Aarte, so wie der Höölebäär, wo me vonnem i Höölinen au i dr Schwiiz Räschte gfunde het.

Dr Körper vo de Bäären isch grooss und chreftig und het es ticks Fääli, wo bruuni oder schwarzi Hoor het ussert bim Grosse Panda; dää isch schwarz und wyyss. Au dr Chopf isch grooss, het aber nume chlyne Auge. Teil Aarte chönd uf Böim chlättere. Usgwachseni Bääre wäärde bi de grööschten Aarte bis achthundert Kilo schwäär und fascht drüü Meter lang.

D Bääre lääben i vilne geografische Rüüm vo Europa, Asien und Amerika. Die meischten Aarte frässe Pflanzen und au Tier, und si sueche gäärn dr Hungg; nume der Yschbäär läbt nume vo Fleisch. Wenn Bääre id Nööchi vo Hüüser chöme, näme si au Spysabfäll und Vorrööt vo de Mönsche; mängisch gryyffe si au d Mönsche sälber aa, bsunders wenn die sen in iirem Piet und ufem Wääg schtööre. Dr Grooss Panda cha fasch nume Bambus frässe.

Vor de Bääre hän Mönsche meischtens Reschpäkt. D Chraft vo dene Raubtier macht eim Angscht, und drum het me de Bääre i dr Kultur und de mythologische Gschichte e staarchi Rolle zuegschribe. D Artio isch a gallischi Bääregöttin gsi.

Es git vill Wappe vo Stedt und Landschafte mit em ene Bäär druff, so wie z Bäärn, bi de Kantöön Appezäll, z Berlin, z Chaam, z Egginge, bi dr Stadt Sanggalle, wo me verzellt, e Bäär sig em Heilige Gallus synerzyt cho hälfe, un z Bernau im Schwarzwald.

D Mönsche sind aber au immer muetig go d Bääre jage, zum iires Fleisch ässen und s Fääli z bruuche. Und me het Bääre au gäärn ygfange und se in Bääregrääbe, Chefi, Zoo und em Zirkus z zeige. I gwüssne Piet isch dr Bäär zun ere Zyt usgrottet gsi. Dr letscht Bäär vo dr Schwiiz het men anne 1904 im Underengadin am Piz Pisoc töödet.

## was es für Aarte vo de Bääre git
* dr Amerikanisch Schwarzbäär
* dr Chraagebäär
* dr Bruunbäär
* dr Yschbäär
* dr Lippebäär
* dr Maläiebäär
* dr Brillebäär
* dr Grooss Panda

## Lueg au
* M13 (Bär)
* s Huus zum wysse Bäär

## Literatur
* Bernd Brunner: *Eine kurze Geschichte der Bären*. Claassen, Hamburg 2005, ISBN 3-546-00395-0

## Weblink

## Fuessnoote
Lexicon istoric retic

S **Lexicon istoric retic**, abgchürz LIR, isch es Sachwörterbuech vo dr Bündner Gschicht.

Me het s als Spezialauusgab vom gsamtschwiizerische Historische Lexikon HLS gmacht, zum näbe däm syne drüü Versioone i de grössere Landessprooche vo der Schwiiz au wengischtens e Teil i dr vierte Landessprooch, em Rätormanische, usezgää. S Lexikon het zwee Bänd, es isch bim Desertina Verlag z Chur usecho. Dr Kanton Graubünden und d Pro Helvetia händ ghulfe d Chöschte zaale.

Der Name würd is Dütschen übertreit heisse: «Rätischs Historischs Lexikon».

Me het füre Inhalt vom Lexikon die nöi bündnerromanische Tachsprooch Rumantsch Grischun gwählt und nid öppis vo de regionale Dialäkt vom Bündnerromanische. D Lia Rumantscha hilft bi der sproochliche Arbet vo dr Redakzioon.

S LIR het meh weder drüütuusig Artikle über Ortschafte, s Lääbe vo bekante Lüüt und Familene us em drüüsproochige Bündnerland und au divärsi Sachartikel zum chly wytere räätische Ruum. Es git zimli vill Bytreeg, wo numen im LIR und nit au im HLS vorchöme.

Sid em Joor 2004 isch s elektronische «e-LIR» ufgschaltet, wo men em Wörterbuech syni Artikel über s Internet cha go lääse und kopiere.

## Weblink
* d Websyte vom Lexicon istoric retic online
Bär

**Bär** oder au **Baer** isch e Name, wo me doo drfüür bruucht:

* Bäre, e Familie vo Raubtier mit acht Aarte
** M&nbsp;13
* Bär, e Familiename
** Edi Bär, e Schwiizer Musiker
** Hans Bär dr Elter (vor 1465–1502), e Baasler Undernäämer und Politiker
** Hans Bär dr Jünger (vor 1484–1515), e Baasler Undernäämer, Bannerherr und Politiker
** Ludwig Bär, Schwiizer Theoloog
* Baer, e Familiename
** Jean Georges Baer, e Schwiizer Naturforscher
* Bär, e Figuur, wo men uf Wappe gseht
* Baer, e Schwiizer Chääsfabrigg
* d Bank Julius Bär
* dr Guldig Bär, e Prys vo de Internazional Filmfeschtspiil Berlin
* Bär, e düütschi Schuemargge
* Bär, dr Chopf vom ene Hammer und von ere Rammi
* als Name vo Wirtschaften und Hotäll
** dr Bäre z Holzike
* d Stärnbilder Groosse Bär und Chlyne Bär
* als Name vo Hüüser
** s Huus zum wysse Bär z Basel
Macau

**Macau** isch e Sonderverwaltigszone vo dr Volchsrepublik China.

Si lyt öpe füfzg Kilometer weschtlich vo Hongkong. D Stadt isch doo, wo der Perlefluss is Meer mündet. Früener isch s Gländ vo Macau nume uf drüü Insle gsi. Mit dr Zyt het me s Meer zwüschedrin teils zuegschüttet. Es het jetz vo Macau ufs chineesische Feschtland es paar Brugge.

Macau isch öppe dryssg Kwadratkilometer gross. Es woone öppe 650.000 Lüüt i dere Region, die meischte drvo sind Chineese.

Sid em sächzääte Joorhundert und bis anne 1999 isch Macau e Kolony vo Portugal gsi.

## Weblink

* d Websyte vo Macau
GP Rüebliland

Der **GP Rüebliland** isch es internazionals Velorenne im Kanton Aargau.

## was es isch
Der Aargauer Kantonalverband vom SRB het anne 1977 drmit agfange. Sid 1980 isch es d
*IG GP Rüebliland*, wo s Renne organisiert. Es isch all Joor im Herbscht.

Mit mache chönne Junioore us der Schwiiz und us andere Länder. Es chömet immer öppe zwöi dotzed Mannschafte a das Renne.

Der Name vo däm Sportevent chunt vom Übername *Rüebliland* für en Aargau.

## wär s Renne gwunne het
* 2019  Quinn Simmons
* 2018  Enzo Leijnse
* 2017  Thomas Pidcock
* 2016  Reto Müller
* 2015  Marc Hirschi
* 2014  Lennard Kämna
* 2013  Mathieu van der Poel
* 2012  Sam Oomen
* 2011  Alexis Gougeard
* 2010  Bob Jungels
* 2009  Oscar Riesebeek
* 2008  Cyrille Thièry
* 2007  Dimitri Le Boulch
* 2006  Björn Thurau
* 2005  Martijn Keizer
* 2004  Roman Kreuziger
* 2003  Martin Velits
* 2002  Jos Harms
* 2001  Niels Scheuneman
* 2000  Daniel Gysling
* 1999  Antonio Bucciero
* 1998  Xavier Pache
* 1997  Sandro Güttinger
* 1996  Stephan Schreck
* 1995  Antonio Rizzi
* 1994  Alessandro Brendolin
* 1993  Cyrille Legrand
* 1992  Davide Dante
* 1991  Roland Müller
* 1990  Trond Bjerkeli
* 1989  Beat Zberg
* 1988  Luca Cirimbelli
* 1987  Reto Matt
* 1986  Antoine Lagerweij
* 1985  Gerrit de Vries
* 1984  Gerrit de Vries
* 1983  Sandi Papez
* 1982  Enrico Pezzetti
* 1981  Mathieu Hermans
* 1980  Niki Rüttimann
* 1979  Nikolaas Emonds
* 1978  Jürg Bruggmann
* 1977  Greg Alison

## Weblink
* d Websyte vom GP Rüebliland
Yaël Meier

D **Yaël Andrina Meier** (* 8. Mai 2000 z Lozärn) isch e Schwyzer Schauspiileri un Schurnalischti.

## Lääbe
D Meier isch z Vitznau am Vierwaldstättersee ufgwagse.  Ire eerscht Engaschmänt as Schauspiileri het d Yaël Meier in s Tobias Ineichens Filmdraamaa *Upload*, wu si d Hauptroll gspiilt het. Doodmool isch si 14 Joor alt gsii. Si het sälber gsait, ass es fir si ne Iberraschig gsii isch, ass si d Rol iberchuu het, wel si «us Spass» an s Casting gange sei. Syterhäär het si in verschiidnige Kino- un Fäärnseeprodukzioone mitgwiirkt. Unter anderem isch si in s Lisa Brühlmanns Film *Blue My Mind* fir e greeßeri Nääberoll bsetzt woore.

Nääbe dr Schauspiilerei schafft d Yaël Meier im Schurnalismus un het vu 2017 bis 2020 unter em Titel *Yaëls Talk: So ist es, jung zu sein.* e aignei Wuchekolumne im *[[Blick am Abend]]* ghaa. Fir dr Blick het si s glyychnamig Podcast-Format „Yaël’s Talk“ produziert, wu 2019 yygstellt woren isch. Vu 2017 bis 2019 het si derhzue as Produktionsassischtänti un Schauspielri fir s YouTube-Format «Zwei am Morge» bi SRF gschafft. As freii Schurnalischti schrybt si Artikel un Kommentar fir d Weltwoche un d Züri-Zytig.

D Meier isch mit e Jo Dietrich liiert, isch zwoofachi Mueter (2021, 2023) un läbt z Züri. Anne 2020 het si zäme mit irem Lääbespartner d Agentur Zeam grindet, e Wäärbe- un Berotigsagäntur, wu uf d „Generation Z“ spezialisiert isch.

## Filmografy
* 2015: Upload
* 2017: Blue My Mind
* 2019: Die fruchtbaren Jahre sind vorbei 
* 2020: Advent, Advent (SRF)

## TV-Talk, Doku, Podcast
mit dr / iber d Yaël Meier
* *Yaël Meier: Beruflich festlegen? Nicht ihr Ding*, SRF Kultur, 3:57&nbsp;min, 2.&nbsp;Juli 2020 – Video in dr SRF-Mediathek
* Yaël Meier (Zeam): *EP #91 – Yaël Meier: Actress, Journalist, Entrepreneur*, 40&nbsp;min, 23.&nbsp;Juli 2020 – Podcast uf swisspreneur.org
* Urs Gredig: *Gredig direkt: mit Jungunternehmerin Yaël Meier*, SRF, 30:15&nbsp;min, 8.&nbsp;April 2021 – Video in dr SRF-Mediathek
* *CEO mit 23 und zwei Kinder – Gen-Z-Erklärerin Yaël Meier* (*deep und deutlich*), moderiert vu Aminata Belli un Aurel Mertz, NDR, 14:33&nbsp;min, 1.&nbsp;Juli 2024 – Video in dr ARD-Mediathek
* Susan Penack: *Yaël Meier – Businessmodell Generation Z* (*Money Maker* Folge 3), NDR, 29:28&nbsp;min, 7.&nbsp;November 2024 – Video in der ARD-Mediathek

## Weblink
* 
* d Yaël Meier uf linkedin.com
* zeam.ch, Website vu Zeam GmbH / Jo Dietrich un Yaël Meier

## Fueßnote
Max-Havelaar-Stiftung

D **Max Havelaar-Stiftig** isch en Organisazioon i dr Schwiiz. Si git sönige Handelsprodukt iires Qualitätssigel, wo nach de Regle vom faire Handel produziert und ustuuscht wäärde. Es isch e Non-Profit-Organisazioon.

## Gschicht
Der Name vo dr Organisazioon chunt vom Roman *[[Max Havelaar (Roman)|Max Havelaar oder die Kaffeeversteigerungen der Niederländischen Handels-Gesellschaft]]*, wo der holändisch Autoor Eduard Douwes Dekker anne 1860 gschribe het.

Di Stiftig isch anne 1992 nach em Vorbild von ere holändischen Iniziative entstande. Dr Schwiizer Organisazioon iiri Gründer sind s Hilfswäärch Brot für alle, d Caritas Schweiz, s Faschtenopfer, d Heks, d Helvetas und d Swissaid.

D Stiftig luegt uf d Qualitätsstandard, wo d Organisazioon Fairtrade International beschrybt. So wott si de Puuren und Arbeiter i dr Dritte Wält hälfe. Es goot au drum, der Bio-Landwirtschaft uf dr Wält e bessere Platz z gää und d Natur und d Umwält z schoone.

Es eigets Zyl vo Max Havelaar isch es, de Lüüt und Konsumänte i de weschtliche Länder z zeige wie faire Handel funkzioniert und wie wichtig ass er isch. Drfüür truckt men e bsundere Fairtrade-Code uf d Verpackige, wo me de Chöiffer im Internet drmit gnaui Informazioone zum Produkt git. Anne 2014 isch der Umsatz vo Fairtrade-Produkt i dr Schwiiz scho uf fasch e halbi Milliarde Franke choo, im Joor 2018 uf fasch gnau achthundert Milioone Franke.

Zeerscht het d Max Havelaar-Stiftig ufe rächt Handel vom Kafi gluegt. Es isch e Zyt lang für ganz vill chlyni Kafibuure i den Entwickligsländer chuum me möglich gsi, drvoo z lääbe.

## Produkt mit em Max-Havelaar-Label
Bis anne 2015 het d Stiftig mit iirem Logo es paar Produkt vo dene Sorte zertifiziert:

* Ananas
* Avocado
* Banane
* Bauele
* Blueme und anderi Pflanze
* Gwürz
* Fruchtsaft
* Guld
* Hungg
* Kafi
* Ryys
* Quinoa
* Schoggi und Gaggoo
* Tee
* Tröchneti Frücht und Nüss
* Rohrzucker

Sider het me no drzue gnoo:

* Gmües
* Ööl
* Bäll für verschideni Sportarte
* Milchprodukt

## Weblink
* d Websyte vo dr Max-Havelaar-Stiftig
* d Websyte vo der holändischen Organisazioon ''Fairtrade Max Havelaar''

## Fuessnote
Max Havelaar (Roman)

**„Max Havelaar oder die Kaffeeversteigerungen der Niederländischen Handels-Gesellschaft“** isch dr Titel vom ene Buech, wo dr holändisch Schriftsteller Eduard Douwes Dekker under em Pseudonym *Multatuli* gschriben und usegää het.

Uf Holändisch heisst s Buech *Max Havelaar of de koffij-veilingen der Nederlandsche Handelsmaatschappij.*

Es isch e Roman, wo i dr Raamehandlig verzellt wird, es sig en Chauffme z Amsterdam gsi, dää heig *Droogstoppel* gheisse, und zu däm sig öpper choo, ass er iim hälfi es Manuskript trucke. I däm Entwurf isch d Gschicht vom ene holändische Kolonialbeamte beschribe gsii, wo *Max Havelaar* gheisse heig und für d Holänder uf dr Insle Java sig go gschaffe.

Es isch e kritische Bricht vo dr holändische Kolonialzyt. S Buech isch z Holand ganz populäär worde. Me het s es paar Mol nöi truckt und au i verschidene Fassigen is Dütschen übertreit. Di nöischti düütschi Übersetzig isch z Berlin als Ullstein Taschebuech usecho anne 1997 (ISBN 3-548-24166-2). D Gschicht isch anne 1976 au verfilmt worde.

Vo dr fiktyve Figuur vom *Max Havelaar* chunt dr Name von es paar modärnen Organisazioone, wo füre fair Handel uf dr Wält luege, so wie öppe di schwiizerischi Max-Havelaar-Stiftig.
Swissaid

D **Swissaid** isch es Schwiizer Hilfswäärch.

Es isch us der *Schwiizerischen Europahilf*, wo anne 1948 gründet worden isch, usechoo. Dere het me sid 1956  *Schweizerische Auslandshilfe* (SAH) gseit zum au de Lüüt uf anderne Kontinänt go hälfe, wenn si s bruuche. D SAH het anne 1969 dr nöi Name *Swissaid* übercho.

Es isch e Stiftig. Si understützt d Lüüt in aarme Piet vo den Entwickligsländer. Es goot drum, de Puure z hälfe bi der Arbet un de Frauen iiri Stellig i de tradizionelle Gsellschafte z verbessere. E wichtigi Uufgaab isch es au, i schlächt organisierte Länder de Lüüt go hälfe gnueg suubers Wasser z haa.

Sid 1960 isch d Swissaid z Indie aktyv. Und sider het si scho i vilne Länder Hilf gleischtet. 1971 het d Stiftig zäme mit Brot für alle, em Fastenopfer un dr Helvetas d Organisazioon Alliance Sud gründet. Und si het au ghulfe d Max-Havelaar-Stiftig uf d Bei schtelle.

## Literatur
* 

## Weblink
* d Websyte vo dr Swissaid
Leipziger Buchmesse

D **Leipziger Buechmäss** isch e grossi Mäss für d Buechkultur un d Literatur z Düütschland.

Si isch nach dr Frankfurter Buechmäss die zwöitgrööschti im Land. Si isch all Joor im Monet Merz z Leipzig. Und es git se sit em sibezääte Joorhundert. Es isch s eerschte ganz groossen Ereignis im Joor für di dütschsproochigi Buechszeene. D Buechverlääg zeigen iiri nöie Wäärch, und es isch es bedüütends Träffe vo de dütschsproochige Dichter.

Es goot nit numen ume Buechhandel. Uff dr Leipziger Buechmäss träffe sich d Autooren und Autoorinnen un d Lääser un d Lääserinne. Do drfüür isch bsunders au s Lääsfäscht *Leipzig liest*, wo d Stadt Leipzig, dr Böörseverein vom Düütsche Buechhandel un dr MDR organisiere. Anderi Momänt z Leipzig sin d *Manga-Comic-Convention* un d *Leipziger Antiquariatsmäss*. Zum Programm vo dr Mäss ghören au dr *Pryys vo dr Leipziger Buchmäss,* dr *[[Deutscher Jugendliteraturpreis|Düütsch Jugendliteraturpryys]]* un d Leipziger Autoorerundi.

Anne 2008 sind meh weder zwöihundertuusig Lüüt a d Leipziger Buechmäss choo.

Die ganzi Veraastaltig het men anne 2020 wäge der wältwyte Coronavirus-Pandemy churzfrischtig müessen absääge.

## Literatur
* Thomas Keiderling: *Leipziger Buchmessen und Buchhändlermessen – Kontinuität im Wandel von fünf Jahrhunderten?.* In: Zwahr, Hartmut u. a. (Hg.): Leipzig, Mitteldeutschland und Europa. Festgabe für Manfred Straube und Manfred Unger zum 70. Geburtstag, Beucha 2000, S. 123–134. ISBN 978-3-93454-405-5

## Weblink

* d Websyte vo dr Leipziger Buechmäss

## Fuessnoote
Ruth Bunkenburg

D **Ruth Bunkenburg** (ghürote *Ruth Arend-Bunkenburg*, Pseudonym *Rudolf Reiner*), wo am 2. Juni 1922 z Sulingen (Nidersachse) uf d Wält choo und am 29. April 2015 z Achim bi Bremen gstorben isch, isch e niiderdütschi Schauspiilerin und Mundartautoorin gsi.

Si het s Theaterspiile z Breeme gleert und z Berlin d Schauspiilprüöffig gmacht. Derno het si füre Rychsarbetsdienscht gschaffet, anne 1942 am Schauspiilhuus z Breeme chönnen uufträtten und de het si in Chriegsdienscht müesse.

Spööter isch si a Theater z Osnabrück, z Wilhelmshaven, z Krefeld un z Mönchengladbach gsii und het für s *Radio Bremen* Höörspiil, Feature, Lääsigen und Literatursändige gmacht.

D Bunkenburg het hochdütschi Churzgschichte und niderdüütschi Höörspiil und Theater gschribe. Bi vilnen andere niderdütsche Höörspiil vo *Radio Bremen* het si dr Tegscht glääse.

## Hörspiil
* *Foffteinhunnert Mark! Von plötzlichem Totogewinn und seinen unabsehbaren Folgen,* 1957
* *Ward verschaben! Ein lustiges Spiel um freiwillige und unfreiwillige Terminverschiebungen,* 1959
* *De Kriegskamerad. Een vergnögd Spill,* 1959
* *Piepenkeerl,* 1960
* *Besök in de Vergangenheit,* 1961
* *De Reis’ na Stutenbötel. Vergnögd Speel,* 1962
* *Safari in Höltenbusch. Erfahrungen im Umgang mit wilden Tieren,* 1963
* *Modern mutt dat wesen!* 1965
* *Dat „kostbare“ Stück,* 1966
* *Klassendag,* 1978
* *De dütske Ankevader,* 1980
* *De italjensche Reis’,* 1987

## Literatur
* Stadt Sulingen: *Sulingen. Geschichte und Personen.* 2012, S.&nbsp;204&nbsp;f.

## Weblink
* Todesaazeig für d Ruth Arend-Bunkenburg uf trauer.kreiszeitung.de vom 9. Mai 2015