open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Basler Interessengemeinschaft Dialekt

D **Baasler Inträssegmainschaft Dialäggt** (offiziell hochdütsch *Basler Interessengemeinschaft Dialekt*) isch e Verein vo Basel, wo sech für d Mundart tuet ysetze. Er isch am 22. April 2008 vom Beat Trachsler und anderne gründet worde.

Er isch anne 2011 aktyv worde, wo z Basel es politischs Projäkt vorgleit worden isch zum dr Tieläkt im Alltag vo de Schuele und konkret sogar au im Chindergarte lo z verschwinde. Sider luegt dr Verein psunders drfüür, ass me d Chinder au i de Schuelhüüser wo’s goot ganz eifach loot lo i dr Mundart schwätze.

D Gselschaft organisiert aller Gaddig Aaläss rund um d Mundartkultur, mit Mundartmusig, Slam Poetry, Vortreeg vo Dialäktoloogen und no meh Sache. Si understützt s Theater *Baseldytsche Bihni* im Lohnhof z Basel. Und si pflägt dr Kontakt zu anderne Mundartorganisazioone wie öppe dr Basler Hebelstiftig, em *Verein Schweizerdeutsch,* wo nöi als *[[mundartforum|mundartforum.ch]]* uftritt, und dr Muettersproch-Gsellschaft und em Elsässisch-Verein *[[E Friehjohr fer unseri Sproch]]*.

D IG Dialäggt erinneret draa, ass d Arbet für d Mundart guet isch zum die kulturelli Eigeständikeit von ere Regioon z erhalte, und das sig als algemein kulturells und sozials Projäkt nid e Froog vo dr Parteipolitik, sondern e Sach wo alli öpis agoot. Drum definiert sech d IG als en überparteilichi Organisazioon.

Das was d Basler IG wott, isch aber glychzytig es kulturells und es politischs Aalige: Me sell ufhööre, die läbigi Mundart gäge d Pflääg von ere *[[Standardsprache|Standardsprooch]]* uszspile, so wie’s d Schuelbehörde sit ere Zyyt i teil Kantöön probiere z mache. Es heig sech jo zeigt, ass d Chinder gar keis Probleem drmit händ, je nach Situazioon der lokal Tieläkt oder en ofizielli *Hochsprooch* z schwätze und beides näbenand richtig z leere. Und das gälti au für d Chinder vo Familene, wo us em Ussland i d Schwiiz ygwanderet sind, wie me vo sorgfältigen Umfrooge weiss. D Gselschaft het s nöie Leerspiili „Sproochschatz“ lo usschaffe, wo me im Chindsgi dr Tieläkt drmit chan üebe.

D Basler IG Dialäggt, wo vo de Kopresidänte Vreni Leibundgut, Liselotte Reber-Liebrich und Felix Rudolf von Rohr gleitet wird, het en eigeti Website: igdialekt.ch.

## Weblink
* Website vo dr Basler Inträssegmeinschaft Tieläkt

## Fuessnoote
Elisabeth Thommen

D **Elisabeth Thommen** (* 10. April 1888 z Wolbrg; † 24. Juni 1960 z Züri) isch e Schwiizer Journalischtin, Schriftstellerin und Feminischtin gsi.

## s Läbe
D Elisabeth Thommen isch d Dochter vom Hermann Thommen gsi, wo z Waldeburg im obere Baselbiet en Uurefabrigg gha het. Iri Muetter isch d Anna Thommen-Tanner gsi. Si het z Basel dr Pruef vo dr Chindergärtnerin gleert. Anne 1912 het si dr Jurischt Albert Wirth ghürootet; wo die Ee denn nach es par Joor usenand ggangen isch, het si als Journalischtin gschaffet. 1919 isch si d Redaktoorin vo dr Zytschrift *Schweizer Frauenblatt* worde. Wil si do derby dütlech antimilitaristischi und feministischi Ideeè verträtte het, isch si nach chuum drüü Joor entloo worde. 1921 het si s zwöite Moll ghürootet; ire zwöit Maa isch dr Jakob Bührer gsi. 

1928 het d Thommen d Leitig vo dr Zytig vo dr Frauenusstellig SAFFA z Züri gha. Und i de 1930er Joor het si e Zyt lang s *Joorbuech vo de Schwiizer Fraue* useggä. Si het vil Joor für d *Nazional-Zytig* und für verschideni Frauezytschrifte gschribe. Sid anne 1933 het si bim Radio Beromöischter gschaffet, wo si 1938 e volli Stell als Redaktorin übercho het. Si het bis 1953 d *Sändig für d Fraue* gleitet.

D Thommen het sech konsekwänt für d Frauebewegig ygsetzt und isch immer wider mit scharfe Tegscht für d Rächt vo de Fraue ufgfalle.

## Wärch
D Elisabeth Thommen het es par literarischi Wärch gschribe, e Teil dervo i dr Baselbieter Mundart. 

* *Das Tannenbäumchen, drei Frauenbilder, Erzählungen,* 1919
* *Evas Weg,* 1925
* zäme mit dr Margaretha Schwab-Plüss und em Traugott Meyer: *Baselbieter-Lüt*, 1925
* *Es Buscheli grynt, Mundartgedichte.* 1937.
* *D’Uffertwegge*

1938 het dr Adolf Guggebüel zwöi vo irne Gedicht im Samelband mit schwyzerdütscher Lyrik *[[Schwyzer Meie]]* abtrukt: s einte het “Bim Zibelesetze” gheisse und s andere “Es git kei Wäg”. Beid sind us em Gedichtband *Es Buscheli grynt,* wo dozmol ganz nöi usecho isch.

## Literatur
* 
* Huldi Max, Kaufmann Ueli: *Mir wei luege. Texte in Baselbieter Mundart.* Liestal 1982, S. 333.
* Anita Richner, Nicole Schaad: *Die Zähmung einer Widerspenstigen.* In: Sébastien Guex (u.&nbsp;a.): Krise und Stabilisierung: Die Schweiz in der Zwischenkriegszeit. 1998, S. 211–223.
* Thomas Schweizer: *Die Tochter des Uhrenmachers.* 2007.
* A. Thommen: *Elisabeth Thommen.* 1960.
* Betty Wehrli-Knobel: *Eine der mütterlichsten Frauen. Elisabeth Thommen, Journalistin, Radiomitarbeiterin und Schriftstellerin.* In: Baselbieter Heimatbuch, 9, 1962, S. 114–120.
Arbeitstagung zur alemannischen Dialektologie

D **Arbetstääg für die alemannischi Dialäktology** («Arbeitstagung zur alemannischen Dialektologie»), früener *Arbetstääg vo den alemannische Dialäktolooge* («Arbeitstagung alemannischer Dialektologen») oder, wie d Dialäktolooge sälber säge, eifach d *Alemannetagige,* sind Träffe vo Sproochwüsseschafter, wo Frooge vom Alemannischen undersueche.

Bi dene wüsseschaftliche Tagige, wo all drüü Joor im ene Oort vo dr *Alemannia* stattfinde, bespräche Fachlüüt vo dr Linguistik Sache vo der alemannische Sprooch – oder vom *Weschtoberdüütsche,* wie men au seit – und psunders die regionale Underschiid zwüsche de verschidene Dialäkt im alemannische Sproochruum. Es goot um alli mögleche Gsichtspünkt vo der modärne Dialäktology, öppe um d Sproochgeografy und der Sproochkontakt, um d Sproochgschicht und d Sprochveränderig und trum wie me d Sprooch im Alltag pruucht, um d Grammatik und d Syntax vo de Dialäkt, und um d Methode vo der Lexikografy und d Entwicklig vo de alemannische Grosswörterbüecher. D Tagigsteilnämer chömen ame zur Hauptsach us em oberdütsche Ruum vo Tüütschland, der Schwiiz, Öschtrych und Frankrych, und mängmol au no vo wyter wägg und us anderne Länder, und sie stelle die aktuelli Forschig a de Universitäte und bi anderne Instituzioone vor und diskutiere d Arbetsergäbnis und nöji Frooge.

D Vorträäg vo de meischte vo dene wüsseschaftleche Verastaltige sind publiziert und gänd e guete Überblick über s Arbetsgebiet vo der regionale Dialäktology.

## wo d Tagige gsi sind und um was für nes Thema es ggangen isch

## Literatur
* Bruno Boesch: *Zehn Jahre alemannische Mundartwissenschaft und Namenskunde. Ein Rückblick auf vier Tagungen und ein Überblick über die Forschung der Jahre 1964—1974 (mit einer Bibliographie).* I: Montfort 27 (1975), S.&nbsp;123–151 (online).
* Helen Christen: *Ein wissenschaftlicher Jungbrunnen. 20 Jahre Arbeitstagungen zur alemannischen Dialektologie.* I: Susanne Oberholzer, Noemi Adam-Graf (Ug.): *Dialekt in Gesellschaft und Schule. Variation und Wandel in Gebrauch und Wahrnehmung des Alemannischen* (=&nbsp;*Zeitschrifte für Dialektologie und Linguistik. Beihefte.* Band 199). Steiner, Stuttgart 2026, S.&nbsp;19–36.

## Kwelle
Liste der Gemeinden im Département Bas-Rhin

D **Lischt vun dr Gmeina im Unterelsàss** zellt àlla 514 Gmeina ìm Département Bas-Rhin uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Bas-Rhin Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmeine bìs 2015
Département Bas-Rhin Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmeine bìs 2016
Département Bas-Rhin Gemeindeveränderungen 2018.png|Gmeine bìs 2017
Département Bas-Rhin Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeine bìs 2018

2016: 
* Füsion *[[Allenwiller]]*, *[[Birkenwald]]*, *[[Salenthal]]* und *[[Singrist]]* → Sommerau
* Füsion *[[Pfettisheim]]* und *[[Truchtersheim]]* → Truchtersheim
* Füsion *[[La Walck]]*, *[[Pfaffenhoffen]]* und *[[Uberach]]* → Val de Moder
* Füsion *[[Gingsheim]]*, *[[Hohatzenheim]]*, *[[Mittelhausen (Bas-Rhin)|Mittelhausen]]* und *[[Wingersheim]]*  → Wingersheim les Quatre Bans

2017: 
* Füsion *[[Hochfelden (Bas-Rhin)|Hochfelden]]* und *[[Schaffhouse-sur-Zorn]]* → Hochfelden

2018: 
* Füsion *[[Geiswiller]]* und *[[Zœbersdorf]]* → Geiswiller-Zœbersdorf

2019:
* Füsion *[[Rountzenheim]]* und *[[Auenheim (Bas-Rhin)|Auenheim]]* → Rountzenheim-Auenheim
* Füsion *[[Val de Moder]]* und *[[Ringeldorf]]* → Val-de-Moder
Liste der Gemeinden im Département Haut-Rhin

D **Lischt vun dr Gmeina im Owerelsàss** zellt àlla 366 Gmeina ìm Département Haut-Rhin uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Haut-Rhin Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmeine bìs 2015

2016: 
* Füsion *[[Aspach-le-Haut]]* un *[[Michelbach (Haut-Rhin)|Michelbach]]* → Aspach-Michelbach
* Füsion *[[Brunstatt]]* un *[[Didenheim]]* → Brunstatt-Didenheim
* Füsion *[[Grentzingen]]*, *[[Henflingen]]* un *[[Oberdorf (Haut-Rhin)|Oberdorf]]* → Illtal
* Füsion *[[Kaysersberg]]*, *[[Kientzheim]]* un *[[Sigolsheim]]* → Kaysersberg Vignoble
* Füsion *[[Mortzwiller]]* un *[[Soppe-le-Haut]]* → Le Haut Soultzbach
* Füsion *[[Masevaux]]* un *[[Niederbruck]]* → Masevaux-Niederbruck
* Füsion *[[Holtzwihr]]* un *[[Riedwihr]]* → Porte du Ried
* Füsion *[[Spechbach-le-Bas]]* un *[[Spechbach-le-Haut]]* → Spechbach
Communauté de communes Sud Alsace Largue

D **Communauté de communes Sud Alsace Largue** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverband Communauté de communes de la Porte d’Alsace un Communauté de communes de la Largue. Zum Kommünàlverbànd gheera 44 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Dannemarie, Präsidant ìsch dr Pierre Schmidt.

## Gmeina

## Weblink
* http://www.sudalsace-largue.fr

## Qualla
Communauté de communes Pays Rhin-Brisach

D **Communauté de communes Pays Rhin-Brisach** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes Essor du Rhin un Communauté de communes du Pays de Brisach. Zum Kommünàlverbànd gheera 29 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Volgelsheim, Präsidant ìsch dr Gérard Hug.

## Gmeina

## Weblink
* http://www.paysrhinbrisach.fr

## Qualla
Communauté de communes de l’Alsace Bossue

D **Communauté de communes de l’Alsace Bossue** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverband Communauté de communes d’Alsace Bossue un Communauté de communes du Pays de Sarre-Union. Zum Kommünàlverbànd gheera 45 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sarre-Union, Präsidant ìsch dr Marc Séné.

## Gmeina

## Qualla
Carmen Reyle

D **Carmen Reyle** (* 13. Juni 1925 z Basel; † Summer 2011) isch e Schwiizer Textilgstalterin gsi.

## Läbe
D Carmen Reyle isch die älteri Tochter vo der Charlotte Schulzke, ere gebürtige Berlinerin, und em Schwiizer Journalist Karl Reyle gsi. Si het a der Kunschtgwärbschuel Basel d Textilfachklass bi der Irma Maria Koçian (Wäbe und Sticke), d Holzbearbeitig und der Lithokurs bsuecht, und nochhär isch si mit Stipändie z Ängland und Irland gsi.

Wärk vo ihre sind vom Baudepartemänt und Kunstkredite Basel-Stadt und Basel-Landschaft, vo de Gmeinde Binnige und Allschwil und vo de Kirchgemeinde Dornach, Rieche und Allschwil aakauft worde. Die letschte Johr vor ihrem Abläbe het si vor allem textili Wärch gschaffe: Bildteppiche und durchsichtigi Wirkereie, wo Zettelfäde zur Gstaltig bitrage. D Reyle het an Usstellige teilgno. Sie isch mehreri Johr im Vorstand vo der Basler Sektion vo der Schwizerische Gsellschaft vo bildende Künschtlerinne gsi und het dört jüngeri Kolleginne betreut.

Der Carmen Reyle ihri Schweschter Liselotte (* 1924) isch au e Künschtlerin. Si händ au zäme usgstellt gha.

## Weblink
* 

## Fuessnoote
Communauté de communes de la Mossig et du Vignoble

D **Communauté de communes de la Mossig et du Vignoble** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Unterelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes des Coteaux de la Mossig un Communauté de communes de la Porte du Vignoble. Zum Kommünàlverbànd gheera 24 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Wasselonne, Präsidant ìsch dr Daniel Acker.

## Gmeina

## Qualla
Jaleo (Tanz)

De **Jaleo** () isch e Musigstiil (''palo'') vom Flamenco, wo vor alem i de Extremadura vorchunnt.

Er ghört zo de Alegrías und isch nööch verwandt mit de Bulerías und werd imene lebhafte Drüerrhythmus tanzet. D Liedstrophe bistönd us drai achtsilbige Veers, de erst und de dritt stönd debii im Endraim.

De Jaleo hett sich im 19. Joorhundert vomene Volkstanz zomene Büünetanz entwicklet und hett i de Mitti vo sebem Joorhundert sini Blüeti erraicht und isch internationale Tänzer und Tänzerine uufgfüert wore.

## Lueg au
* Jaleo, e Rueff im Flamenco, wie *olé*
Kanton Bavilliers

Dr **Kànton Bavilliers** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté. Dr Höiptort ìsch Bavilliers.

## Gmeine
Zem Kànton ghere fìmf Gmeine:
Kanton Belfort-1

Dr **Kànton Belfort-Centre** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Franche-Comté). Hauiptort ìsch Belfort.  Dr Kànton isch zum 22. März 2015 grìnda wora.

## Gmeine
Dr Kànton bsteht üs me Deil vun dr Stàdt Belfort.
Communauté d’agglomération Grand Belfort

D **Communauté d’agglomération Grand Belfort** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Département Territoire de Belfort (Region Bourgogne-Franche-Comté, Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverband Communauté de l’Agglomération Belfortaine un Communauté de communes du Tilleul et de la Bourbeuse. Zum Kommünàlverbànd gheera 52 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Belfort, Präsidant ìsch dr Damien Meslot.

## Gmeina

### Veränderunga sitt 2017
2019: Füsion *[[Meroux]]* un *[[Moval]]* → Meroux-Moval

## Qualla
Liste der Gemeinden im Département Territoire de Belfort

D **Lischt vun dr Gmeina im Territoire de Belfort** zellt àlla 101 Gmeina ìm Territoire de Belfort uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Territoire de Belfort Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeine bìs 2018

2019:
* Füsion *[[Meroux]]* un *[[Moval]]* → Meroux-Moval
Jakobus der Ältere

Der **elteri Jakobus**, wo öppe anne 44 noch Chrischtus gstorben isch, isch eine vo de zwölf Aposchtel gsi.

Zäme mit sim Brueder Johannes und em Andreas und em Simon Petrus isch er eine vo de erschte Jünger vo Jesus Chrischtus gsi. Mit däm het er denn au der Afang vo der Lydensgschicht im Garte Getsemani duregmacht.

Bi der Uferstehig vom Jesus isch der Jakobus au no z Jerusalem gsi. Er soll denn, wien e Legände seit, als Missionaar uf die Iberischi Halbinsle ggange sy. Spöter isch er wider im Heilige Land blibe, bis er under em Reschim vom Statthalter Herodus Agrippa öppe im Joor 44 gchöpft worden isch. Vo sim Tod wird im Markus- und em Matthäusevangelium verzelt.

E Gschicht, wo bis hütt psunders z Spanie bekant isch, seit, d Lyych vom Jakobus sig vo de andere Jünger uf eme Schiff oni Mannschaft is Middelmeer use gloo worde, und wil das Boot im Nordweschte vo der Provinz Iberie vo sälber am Strand vom Atlantik glandet sig, heig me der Dooti dört begrabe. Erscht im nüünte Joorhundert isch das Grab wider gfunde worde, und a däm sim Platz het me d Chile zur Erinnerig an Jakobus bout. Spöter isch dört z Santiago de Compostela die grossi Kathedrale hiichoo, wo eini vo de bedüütendschte Wallfaartschile vo de Chrischten isch. Und der heilig Jakobus isch scho im Middelalter der Nazionalheilig vo Spanie worde.

Was a de Jakobus-Legändene würlech dra sig, isch scho sid em Middelalter kontrovärs diskutiert worde.

Der Fyyrtig vom Jakobus isch der 25. Juli.


D-BY-Nonnenhorn - St. Jakobuskapelle, Bildtafel Apostel Jakobus.jpg|es Bild vom Jakobus i der Kapälle z Nunnehorn am Bodesee
St.-Jakobs-Kirche Basel.JPG|d Sant Jakobs-Chile z Basel
Adelsheim-jakobskirche2012.jpg|d Jakobs-Chile z Adelsheim
Bludesch, Kath. PK Hl. Jakobus der Ältere und Friedhof 6.JPG|d Jakobs-Chile z Bludesch


## Weblink
Communauté de communes du Sud Territoire

D **Communauté de communes du Sud Territoire** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Département Territoire de Belfort (Region Bourgogne-Franche-Comté, Frànkrìch). Sa ìsch àm 21. Dezember 1999 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera 27 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Delle, Präsidant ìsch dr Christian Rayot.

## Gmeina

## Qualla
Kiefern

D **Fööre** oder **Dääle**, uf düütsch *Kiefern*, uf latynisch *pinus*, isch e Pflanzegattig i de Familie vo de Kiiferegwächs (Pinaceae) innerhalb vo de Noodleböim, wo vil Aarte derzueghöre, wo uf der Nordhalbchugele vo der Ärde verbreitet sind.

Me dänkt, der düütsch Name sig erscht spoot, öpen im 16. Joorhundert ufchoo; er sig us der Bezeichnig *Kien-Fööre* entstande (althochdütsch *kienforha*, was *Harz-Fööre* bedüted).

S git die *gemeini Fööre* (*pinus sylvestris*), wo es wichtigs Nutzholz isch, mit paarige, schpitze Noodle.

Denn giits d *Bärgkiifere* (*pinus mugo*), wo i den alemannische Mundarte Nääme wie *Legfööre, Aarele* und *Latsche* het. Und i den Alpe isch d Aarbe (au *Arve* oder *Zirbe*), en andere Baum vo dere Gaddig, wyt verbreitet.

Z Südeuropa chöme d *Strand-,* d *Aleppo-* und d *Schwarz-Kiifere* und anderi Aarte vor. Und z Nordamerika heisst en Aart vo dene Böim *Weymouths-Kiifere*.

## Lueg au
* Alemannischi Pflanzenääme

## Weblink
Jair Bolsonaro

**Jair Messias Bolsonaro** (* 21. März 1955 z Glicério, São Paulo) isch e brasilianische Politiker. Är isch vo Jänner 2019 bis Dezember 2022 Präsident vom Land gsi.

Der Bolsonaro chunt us ere Familie, wo im nünzääte Joorhundert us Italie uf Brasilie usgwanderet isch. Nach der Schuelzyt isch er zu der Armee ggange, won er bi der Artillery und bi de Fallschirmdruppe ygsetzt worden isch. Anne 1988 isch er Stadtroot vo Rio de Janeiro worde, 1990 het men en in brasilianisch Kongräss gwäält.

Im Herbscht 2018 het er bi der Waal vom nöie Staatspresidänt vo Brasilie die meischte Stimmen übercho. Wältwyti Ufmerkamkeit het er im Waalkampf übercho für frauefyndlichi, schwulefyndlichi und rassistischi Uussage, won er i de letschte Joore gmacht het.

Bi de Präsidentschaftswahle Ändi 2022 het er gege dr Luiz Inácio Lula da Silva verlore.

## Weblink

* Websyte vom Jair Bolsonaro

## Fuessnote
Patrizia Laeri

D **Patrizia Laeri** (* 9. Mai 1977; haimetberächtigt z Maiefèld) isch e Schwyzer Wirtschaftsschurnalischti un Moderatori.

D Laeri het an dr Universitet Züri un z Madrid Wirtschaftswisseschafte studiert. Vu 2003 bis 2020 het d Laeri bim Schwyzer Färnsee gschafft. Si het s Wirtschaftsmagazin «ECO» un «SRF Börse» im Schwyzer Färnseh moderiert. Vu 2005 bis 2012 isch si Wirtschaftsredakteeri bi dr Sändige 10vor10 un Tagesschau gsii. 

Syt 2009 moderiert si Podiumsdiskussione un Kumferänze, zem Byschpel dr Schwyzer KMU-Dag un s HSG Symposium. Si schrybt Kolumne fir d Schwyzer Dageszytig Blick.

Fir dr 15. Novämber 2018 het d Laeri Schurnalischtine un Schurnalischte zue me Edit-a-thon «Frauen für Wikipedia» zäme mit Ringier, SRF un Wikimedia Schwyz ufgruefe.

D Laeri isch verwitwet  het zwee Sihn un läbt mit ire Familie z Mänidoorf.

## Fueßnote
Edit-a-thon

En **Edit-a-thon** isch es Träffe vo Lüüt, wo zäme am Inhalt von ere Online-Plattform wie öppe der Wikipedia schaffe. Meischtens macht me für so en Aalass amene bestimten Oort ab.

Der Name chunt us em Änglischen und isch us de Wörter “edit”, wo uf Dütsch 'bearbeite' bedüütet, und “athon”, wo vom Name «Marathon» chunt, zämegsetzt.

Für d Arbet a der Wikipedia het’s so Verastaltige au scho a der Fachhochschuel Nordweschtschwiiz z Basel und a der Uni z Wien ggä. Deils tuet me für die Bearbeitigsweppewärb bestimti Themen ussueche, wo d Deilnäämer denn derzue nöji Sache schrybe oder alti verbessere.

So Verastaltige sind au gmacht worde zum d Plattform *OpenStreetMap* wyterz’entwikle.

## Lueg au
* Hackathon

## Weblink
Rudolf von Altenburg

Der **Rudolf vo Alteburg**, wo öppe anne 990 uf d Wält cho und öppe 1063 gstorben isch, isch e Graf us der früeche Gschicht vo de Habsburger gsi. Me säit em drum i der Gschicht, wemme zrugglueget, au mängmol *Graf Rudolf vo Habsburg,* aber d Burg, wo dä Name härchunt, isch erscht spoot i sym Läbe bout worde und vermuetlech gar nit für iin.

Der Rudolf isch us ere bedüütende Familie cho, wo Güeter vom Elsass bis is Gebiet vo der Aare gha het. D Familiegschicht vo de erschte Habsburger isch nid gnau bikant, me nimt aaber aa, der Grossvatter vom Rudolf sig der Guntram gsi, wo der Zuename *der Ryych* gha het; em Rudolf si Vatter isch der Graf Lanzelin (oder *Landolt*) gsi, und er het drüü Brüeder gha, der Graf Radbot, wo d «Habsburg» het agfange boue, der Landolt der Zwöit und der Werner. Dää isch Bischof vo Stroossburg worde.

Der Rudolf het d Kunigunde ghürootet, wo d Dochter vom Herzog Kuno vo Bayern gsi isch.

Der Graf Rudolf het e Grafschaft vom alemannische Gebiet im Herzogtum Schwoobe regiert; me weiss nid, ob das der Briisgau oder der Aargau oder es anders Gebiet gsi isch. Er het uf jede Fall Bezieige i vil Gebiet a der Aare und am Rhy gha. Es chönt sy, ass äär d Burg «Alteburg» het lo boue, wo im röömische Kaschtell i der Nöchi vo Brugg im Aargau gstanden isch. Hüt isch dört im Ortsdeil Alteburg d Jugendherbärg vo Brugg. Und der Rudolf het am Rhy unde s Mariechlooschter vo Otmersche gründet. Der Papscht Leo der Nüünt isch d Chlooschterchile für iin cho yweie, und der Graf Rudolf het me nach sym Tood i dere inn begrabe. Die schöni romanischi Chlooschterchile stoot no hüt.

## Literatur
* Martin Kiem (Ed.): *[[Acta Murensia]].* in: *Quellen zur Schweizer Geschichte* III., Basel 1883.

## Weblink
* Öppis zum Rudolf vo Alteburg uf habsburg.net
990

|}

## Was isch bassiert?
* D Kaiserin Theophanu goot vo Italie uf Dütschland zrugg.
* Der Sigerich wird Erzbischof vo Canterbury. Er goot uff Rom und schrypt über sini Pilgerreis en Pricht.
* Z Russland isch Chrieg.
* Der Abul-Fath Mohammad bin Annaz gründet d Kurdedinaschty vo de Annasyyde.

## uf d Wält cho
* der Kaiser Konrad der Zwöit *(öppe 990)*
* der Graf Rudolf vo Alteburg *(öppe 990)*
* der Glehrti Ibn al-Farrā' vo Bagdad
* der König Mieszko der Zwöit vo Poole
* der Theoloog und Gschichteverzeller Nissim ben Jakob vo Kairo

## gschtorbe
* 23. April: der Mönch und Tichter Ekkehard der Zwöit vom Chlooschter Sanggalle

## Weblink
Dole (Kanal)

E **Tole** isch en Ablauf fürs Wasser under em Bode.

S Wort chunt scho im Althochdüütsche vor i der Form *Dola,* wo “Röhre, Rinne, Ablauf” bedüütet het.

Tole sind psunders bim Boue vo feschte Stroosse und au vo de Ysebaane nötig, wenn men en Bach muess under am Wääg dureloo. Im Süddütsche und i der Schwiiz seit me au de Wasserablöif uf de Stroosse “Tole”.

I teil Dialäkt bruucht me das Wort au für Grääbe zum Abwasser zwüsche de Hüüser furt leite.

S Schwiizerischen Idiotikon het en Beleeg füre *Tolemacher,* das isch der Handwärcher, wo tekti Wasserableitige macht.

## Fuessnoote
Misogynie

D **Misogüny**, wo uf Düütsch öppe **Frauefindlechkeit** bedüütet, isch en algemeine Begriff für d Meinig, ass Fraue im Verglych zu de Manne weniger wärt selle sy.

Das isch e vilschichtegi Sach vom soziokulturelle Wärtsischteem, wo bi Lüüt cha vorchoo, wo d Möntsche nach Relewanzkriterie tüend ydeile. Me findet so Dänkmuschter i vilne Kultuure und i allne Gselschaftsschichte, und bi Manne und bi Fraue. I de modärne weschtleche Gsellschafte, wo s ofizielle Möntschebild vo der Filosofy vo de algemeine Möntscherächt prägt isch, gilt d Misogüny im Prinzip als faltsches und schlächts Gfüel, und wär die Ystellig i sym Läbe doch agnoo het, tuet se drum meischtens nid offe zeige. Wenn das öpper glych macht so wie verschideni politischi Figuure uf der Wält – es Bischpiil isch der brasilianisch Politiker Jair Bolsonaro – au i der jüngschte Zyt, wird das i der öffentleche Meinig vo teilne als Skandal agluegt.

Misogüny cha sech uf vil Arte manifeschtiere, i der Wirtschaft, oder wemme in ere Gselschaft oder emene Staat de Fraue algemin gwüssi Sache nid erlaubt, i der Politik, dur d Spiilarte vom Sexismus, dur Gwalt gäge Fraue bis hi zum Femizid.

Die erschti, wo über es Bischpiil vo Misogüny gforschet het, isch d Amerikanerin Katharine M. Rogers gsi, wo 1959 i de *Texas Studies in Literature and Language* undersuecht het, wie das Fänomeen i de Wärch vom Jonathan Swift vorchunt. S Forschigsfäld verbindet Asätz vo der Soziology, der Sozialpsüchology, der Anthropology, der Gschichtswüsseschaft, der Historische Linguistik und der Wirtschaftswüsseschaft und algemein vo der Gschlächterforschig.

Was d Sproochgschicht agoot, het me ahand vo de früene Wörterbüecher usegfunde, ass bi de Wörter für Fraue vil me negativi Bezeichnige vorchöme als bi dene für d Manne. D Wortfälder zeigen es Bild vo der ehemolige gselschaftlechi Situazioon, wo d Fraue i vilne Fäll en undergordneti Rolle gspilt händ.

## Literatur
* R. Howard Bloch: *Medieval Misogyny and the Invention of Western Romantic Love*. Chicago 1991, ISBN 0-226-05973-1.
* Diana H. Coole: *Women in Political Theory: From Ancient Misogyny to Contemporary Feminism*. Brighton 1988.
* Mona Eltahawy: Warum hasst ihr uns so? Für die sexuelle Revolution der Frauen in der islamischen Welt. München 2015, ISBN 978-3-492-05607-6
* Andrea Geier, Ursula Kocher (Hrsg.): *Wider die Frau. Zu Geschichte und Funktion misogyner Rede.* Böhlau, Köln/ Weimar/ Wien 2008, ISBN 978-3-412-15304-5.
* Jack Holland: *Misogynie. Die Geschichte des Frauenhasses.* mit einem Nachwort von Marlene Streeruwitz. Zweitausendeins, Frankfurt am Main 2007, ISBN 978-3-86150-793-2.

## Weblink

## Fuessnoote
Rokudenashiko

D **Rokudenashiko** (jap.: ろくでなし子; * 14. Merz 1972), eigentli **Megumi Igarashi**, isch e japanischi Bildhaueri und Manga-Künschtleri, wo durch ihri Beschäftigung mit de wibliche Genitalie au z Europa bekannt worde isch. Si het es sich zur Ufgab gmachd, wiiblichi Genitalie z Japan z entmystifiziire, wo us ihrere Sicht im Vergliich zu phallische Bilder in ihre Heimet übermässig verborge sind. D Rokudenashiko isch eini vo de fünf Hauptakteurinne im schwyzerisch-dytsche Dokumentarfilm *[[Female Pleasure|#Female Pleasure]]* us em Johr 2018, wo sich mit de wiibliche Sexualität usenandsetzt.

## Hintergrund
D Künschtleri beschriibd uf ihre Website, wi si in ihre Jugend nie d Genitalie vonere andere Frau gseh het und ned gwüsst het, wi e Vulva usgseht. Das het bi ihre d Angscht usglöst, ihri Vulva sig ned normal. Si het dann ganz unbeschwert aagfange, e Form vo ihre Vulva z verwände, um Diorame z schaffe. Si hat dademit vil Ufregig erzügd und dann aagfange, mit ihre Kunscht z erreiche, dass Fraue ohni Scham über ihre Körper rede chönnd.

## Kunscht
D Rokudenashiko het vili Vulva-Werch gmachd, au en Kronlüchter, es ferngschtüürets Auto und en iPhone-Hülle. En Grossteil vo ihre Kunscht isch binere Polizeirazzia beschlagnahmd worde, aber durch Föteli isch ihri Arbet dokumentiird. Si het dann überlegd, es Auto oder e Tür z baue, het dann aber es Kajak gmachd, inschpiriird durch d Verbindig vo de wiibliche Sexualität und em Meer. Das Kajak, wo si mit Crowd-Funding finanziird het, isch uf Grundlag vomene 3D-Scan von ihre Vulva entschtande. Nachdem si d Aaleitig zum Nochmache ins Internet gschtellt het, isch si wegen Vorwurf, si hetti ihres Gschlächt öffentlich zur Schau gschtelld, verhaftet worde.

## Fuessnoote


## Weblink

* Offizielli Website vo de Rokudenashiko
Bühler

**Bühler** isch de Name vo:

Persone:
* Bühler (Familienname), en Familiename
* Bühler (Unternehmerfamilie), e Schwizer Undernemer- und Politikerfamilie

Ort:
* Bühler AR, e Gmeend im Kantoo Appezäll Usseroode, Schwiz
* *Bühler (Eußenheim)*, es Pfarrdorf vo de Gmeind Eußenheim, Landchreis Main-Spessart, Bayern
* Bühler (Adelmannsfelden), en Wiiler i de Gmeind Adelmannsfelde, Ostalbchreis, Bade-Würtebärg

Gewässer:
* Bühler (Fluss), rächte Zuefluss vom Kocher bi Geislingen am Kocher, Gmeind Braunsbach, Landchreis Schwäbisch Hall, Bade-Würtebärg
* Bühler Bach, lingge Zuefluss vo de Rot bi Bühl, Gmeind Burgriede, Landchreis Biberach, Bade-Würtebärg
* Bühlerbächle, rächte Zuefluss vo de Guetach am Wohnplatz Säge, Gmeind Guetach, Ortenauchreis, Bade-Würtebärg
* Bühlertalbach, rächte Zuefluss vom Neckar bi Bühl, Stadt Tübinge, Landchreis Tübinge, Bade-Würtebärg

Underneme:
* Bühler AG, en Schwizer Technologiikonzärn
* Bühler Motor, e Undernemesgruppe, wo eren Sitz z Nürnbärg hät

**Sunschtigs:**
* Bühlerhaken oder eifach *Bühler*, en Chlätterhogge
Liste der Museen in Zürich

Das isch d **Lischte vo de Museeè vo Züri.**

Si het alli Museeè, wo’s z Züri git, und es par ähnligi Instituzioone.

* der Alt Botanisch Garte «zur Katz»
* di Archäologisch Samlig vo der Uni Züri
* s Architektur Forum Zürich
* s Atelier Hermann Haller
* der Botanisch Garte vo der Uni
* s Centre Le Corbusier
* s Coninx-Museum
* Daros Exhibitions
* d ETH-Biblioteek
* s FIFA World Football Museum
* di Geologisch-Mineralogisch Uusstellig
* di Grafisch Samlig vo der ETH
* s Huus «Konstruktiv»
* s Huus zum Rech
* s Helmhuus
* d Uusstellige vom ETH-Institut gta
* d Zürcher James Joyce Stiftig
* s Johann Jacobs Museum
* s Kulturama
* d Kunschthalle Züri
* s Kunschthuus Züri
* s Landesmuseum
* s Medizinhistorisch Museum vo der Uni
* s Migros-Museum für Gägewartskunscht
* s Mode-Museum «Miroir des Modes»
* s «MoneyMuseum»
* s Mulaaschemuseum
* s «MuDA»
* s Mülirama
* s Museum vo der Anthropology
* s Museum Bäregass
* s Museum Bellerive
* s Museum für Gstaltig Züri
* s Museum Rietberg
* s Museum vo der Schwiizer Hotellerie und Tourismus
* s Museumsareal vom Gaswèèrch Schliere
* s Nordamerika Native Museum
* s Ortsmuseum Züri-Höngg
* s Paläontologisch Museum
* d Schauhüüser vo der Stadtgärtnerei
* d Shedhalle Züri
* s Stadthuus
* d Stiftig für Yseplastik – Sammlig Dr. H. Koenig
* d Stiftig Sammlig E. G. Bührle
* der Strauhof
* d Suki
* s Thomas-Mann-Archiv vo der ETH
* s Tram-Museum Züri
* s Uuremuseum Beyer
* d Voliere Züri
* s Völkerkundmuseum vo der Uni
* d Zäntralbiblioteek Züri
* s Zinnfiguure-Museum Züri
* s Zivilschutz-Museum
* s Zoologisch Museum Züri
* der Zürizoo
* s Zoufthuus zur Mäise
* d Zürcher Museums-Bahn
* s Zürcher Spiilzüügmuseum

## Weblink
* Website vom Verein Zürcher Museeè
Arrondissement Metz

S **Arrondissement Metz** ìsch sit em 1. Janner 2015 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est. S ìsch grinda wora üs dr Füsion vu dr Arrondissements Metz-Campagne und Metz-Ville. Höiptort (Sìtz vu dr Präfektür) isch Metz.

S bsteht üs 10 Kanton mìt 140 Gmeina.

## Kanton
* Faulquemont (28 vu 61 Gmeina)
* Le Pays messin
* Le Saulnois (7 vu 135 Gmeina)
* Le Sillon mosellan
* Les Coteaux de Moselle
* Metz-1
* Metz-2
* Metz-3
* Montigny-lès-Metz
* Rombas
Arrondissement Sarrebourg-Château-Salins

S **Arrondissement Saarbuerj-Château-Salins** (frz. *Arrondissement de Sarrebourg-Château-Salins*) ìsch sit em 1. Janner 2016 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est. S ìsch grinda wora üs dr Füsion vu dr Arrondissements Château-Salins und Saarbuerj. Höiptort (Sìtz vu dr Unterpräfektür) isch Saarbuerj.

S bsteht üs fìmf Kanton mìt 73 Gmeina.

## Kanton
* Le Saulnois (128 vu 135 Gmeina)
* Phalsbourg
* Sarrebourg
Mittelstadt

Der Begriff **Middelstadt** oder au **middelgroossi Stadt** wird psunders z Tüütschland i der geografische Sischtematik pruucht für die Stedt, wo zwüsche zwänzgtuusig und hunderttuusig Ywooner händ.

Au s Internazionale Statistische Institut könnt die Bezeichnig.

Stedt mit weniger als zwänzgtuusig Ywooner sind d Chlystedt und settigi mit hunderttuusig und meh sind d Grossstedt.

Z Tüütschland tuet me für d Statistik und d Ruumplanig au no zwüsche de *chlyne Middelstedt* und de *grosse Middelstedt* underscheide. D Gränze vo dene beide Kategorie isch bi füfzgtuusig Lüüt.

## Lueg au
* Grossi und middleri Stedt im alemannische Piet
Liste der Gemeinden im Département Moselle

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Moselle** zellt àlla 725 Gmeina ìm Département Moselle uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Moselle Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmeine bìs 2015
Département Moselle Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmeine bìs 2016
Département Moselle Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeine bìs 2018


2016: 
* Füsion *[[Ancy-sur-Moselle]]* un *[[Dornot]]* → Ancy-Dornot
* Füsion *[[Colligny]]* un *[[Maizery]]* → Colligny-Maizery

2017: 
* Füsion *[[Ogy (Moselle)|Ogy]]* un *[[Montoy-Flanville]]* → Ogy-Montoy-Flanville

2019:
* Füsion *[[Manderen]]* un *[[Ritzing (Moselle)|Ritzing]]* → Manderen-Ritzing
* Füsion *[[Rezonville]]* un *[[Vionville]]* → Rezonville-Vionville
Arrondissement Thionville

S **Arrondissement Diddenuewen** (frz. *Arrondissement de Thionville*) ìsch sit em 1. Janner 2015 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est. S ìsch grinda wora üs dr Füsion vu dr Arrondissements Thionville-Est und Thionville-Ouest. Höiptort (Sìtz vu dr Unterpräfektür) isch Diddenuewen.

S bsteht üs sìwa Kanton mìt 105 Gmeina.

## Kanton
* Algrange
* Bouzonville (23 vu 55 Gmeina)
* Fameck
* Hayange
* Metzervisse
* Thionville
* Yutz
Communauté de communes Bouzonvillois-Trois Frontières

D **Communauté de communes Bouzonvillois-Trois Frontières** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes du Bouzonvillois un Communauté de communes des Trois Frontières. Zum Kommünàlverbànd gheera 42 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Bouzonville, Präsidant ìsch dr Laurent Steichen.

## Gmeina

### Veränderunga sitt 2016
2019: Füsion *[[Manderen]]* un *[[Ritzing (Moselle)|Ritzing]]* → Manderen-Ritzing

## Referanza
Communauté de communes Mad et Moselle

D **Communauté de communes Mad et Moselle** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Département Moselle un ìm Département Meurthe-et-Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes du Chardon Lorrain un Communauté de communes du Val de Moselle. Zum Kommünàlverbànd gheera 48 Gmeina (40 ìm Meurthe-et-Moselle, 8 ìm Moselle). Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Thiaucourt-Regniéville, Präsidant ìsch dr Olivier Jacquin.

## Gmeina

### Veränderunga sitt 2017
2019: Füsion *[[Rezonville]]* un *[[Vionville]]* → Rezonville-Vionville

## Referanza
Communauté de communes Rives de Moselle

D **Communauté de communes Rives de Moselle** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2014 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes de Maizières-lès-Metz un Communauté de communes du Sillon mosellan. Zum Kommünàlverbànd gheera 20 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Maizières-lès-Metz, Präsidant ìsch dr Jean-Claude Mahler.

## Gmeina

## Referanza
Weltstadt

**Wältstedt** sind grossi Stedt, wo nach em Konsäns vo de Geograafen und Ökonoome en psunderi internazionali Bedüütig händ.

Es sind Stedt, wo nid nume als Grossstedt e grossi Bevölkerig drinn läpt und wo für ne Wältregioon als “Metropole” zäntrali Funkzioone biete, sondern wo drüber use im Sischteem vo allne Stedt uf der Wält politisch, wirtschaftlich oder kulturell wichtig sind.

Historisch gseh sind wichtigi politische Wältstedt öppe gsi: Alexandria, Rom, Madrid, Konstantinopel, London, Berlin, Moskau, Lissabon und Wien.

Hütt ghöre zu de Weltstedt es paar psunders wichtigi Hauptstedt so wie öppe Washington, Paris, Berlin, Moskau, Tokio und Peking.

Anderi Stedt sind grad au drum wältwyt wichtig, wil dört bedüütendi internazionali Organisazioone oder Instituzioone ire Sitz händ so wie z Nöi York und z Gämf d UNO, z Brüssel die Europäischi Kommission und d NATO.

Vil Stedt sind psunders für d Wältwirtschaft so wichtig, ass me se wäge däre Funkzioon zu de Wältstedt tuet rächne. Bischpiil sind Hongkong, Singapur, Seoul, Frankfurt am Main, Mailand und Züri.

## Weblink
Communauté de communes Sarrebourg Moselle Sud

D **Communauté de communes Sarrebourg Moselle Sud** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr friajera Communauté de communes Sarrebourg Moselle Sud mìt dr Kommünàlverbànd Communauté de communes de la Vallée de la Bièvre, Communauté de communes des Deux Sarres, Communauté de communes du Pays des Étangs un Communauté de communes de l’Étang du Stock. Zum Kommünàlverbànd gheera 76 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sarrebourg, Präsidant ìsch dr Roland Klein.

## Gmeina

## Referanza
Altenburg bei Brugg

**Alteburg** isch en Ortsdeil vo der Stadt Brugg im Kanton Aargau.

Bis ane 1901 isch Alteburg en eigeni Gmeind gsi, wo der Kanton denn obrikeitlich zu der Stadt Brugg ygmeindet het. Alteburg het denn öppe drüühundert Ywooner gha.

S Dorf het nume en chlyne Gmeindbann gha, wo e schmale Streife der Aare noo derzueghört het. S Dorf het es paar Hüüser gha, wo näbed der Burg vom «Schlössli Alteburg» gstande sind. Die Burg isch im Middelalter i de Ruyne vom römische Kaschtell bout worde. Der Erbouer isch äntwäder der Graf Lanzelin oder der Graf Rudolf gsi, wo vonne d Dynaschty vo de Habsburger choo isch.

Ane 1254 isch s Dorf *Altinburch* s erschte Mol im ene Dokumänt erwäänt.

## Weblink

* 


Datei:Altenburg_Schloesschen.jpg|s Schlössli Alteburg
Datei:Altenburg.png|d Entwiklig vo der Stadt Brugg
Surbtal

S **Sùùrbtaal** ìsch e Taal ìm Zùùrzipiet ìm Nordoschte vom Schwizer Kanton Aargau. Es ìsch di weschtlich Furtsetzig vom zürcherische Wèèntaal, und de Taalbach ìsch d Sùùrb.

Zum Sùùrbtaal ghööred d Gmäinde Längnau, Ändige und Tägerfäld. Z Töttige, wo scho zum ùnderen Aaretaal ghöört, flüüsst d Sùùrb dän i d Aare.

## Gschìcht
S Sùùrbtaal ìsch 1415 a d Graafschaft Baade choo, e gmäini Hèrrschaft vo den Äidgnosse. Sit 1803 ghöörts zum dòòzmòòl nöi ggründete Kanton Aargau.

### D Jùden ìm Sùùrbtaal
S Sùùrbtaal ìsch bekannt wäge de Sùùrbtaaler-Jùde. Wo mer die zwǜschet 1623 und 1633 us de Schwizer Stedt vertrìbe ghaa hääd, händ s bis 1866 nù no z Längnau ùnd z Ändige tö̀fe wone. Die Döörffer sìnd fǜr si drùm gäbig gsy, wìl s nòòch bì Zùùrzi lìgged, und daa ìsch mìt sir Mäss, de Zùùrzimäss, ì de früene Nöizit de wìchtigscht Handelsoort wit und bräit gsy. Vergäbe ìsch s Deet-Wonen aber nöd gsy, si händ mǜse bìm Landvogt z Baade Schùtz- und Schìrmbrief chauffe. Ìm Groossen und Ganze händ d Chrìschten und d Jùde frìdli näbedenand gläbt, aber 1802, ìm Zwätschgechrieg, sìnd di jǜdische Wonigen ùnd Gschäft vo Chrìschte plǜnderet woorde. Nòch 1866, wo alli Schwizer di frei Nìderlassig ǜberchoo händ, sìnd di mäischte Sùùrbtaaler-Jùde zìmli gschnell fùrtzoge, bsùnders de Stadt Zǜri zue.

Ìri Alltaagsspròòch, s Sùùrbtaalerjiddisch, häd no bìs ìs 20. Jòrhùndert ie gläbt und ìsch drùm äine vo de letschte gredte Tialäkt vom Weschtjiddisch gsy. Er ìsch hauptsächli vo de Florence Guggenheim-Grünberg dokumäntiert woorde.

### Di Refermierten ìm Sùùrbtaal
D Jùde sìnd zwòòr mee uufgfalle, aber si sìnd nöd der äinzig «Frändkörper» ìm Taal gsy: Z Tägerfäld und z Ändige sìnd nämli en räächte Täil vo den Ywoner sid de Refermazioon refermiert. Und daa wott ìm sùscht fascht ganz katolischen Oschtaargau öppis häisse. Mer häd sich au entsprächend zläidgwèrchet – di Katolische de Refermierten am Karfritìg und di Refermierte de Katolischen a de Fronlychnaam.

### D Sùùrbtaalbaan
Mer häd sìch öppedie ǜberläid, d Wèèntaalbaan ìm Oschte mìt de Baanstrecki Tùùrgi–Choblez–Waldshuet ìm Weschte z verbìnde und dùr s Sùùrbtaal e Baanlinie z boue. 1916 sìnd die Plään sogaar vo de schwizerische Bùndesversammlig ùnd 1917 ìn ere Volchsabstìmmig aagnoo woorde. Wäg em Eerschte Wältchrieg häds aber nüüd druus ggèè. Drùm häd mer 1921 d SBB verpflìchtet, en Autobus-Betrììb mìt Baantaryf z füere. Eerscht 1971 ìsch dèè a d PTT ǜbereggange.

## Literatuur
* 
* Christoph Landolt: *Jiddisch.* In: Elvira Glaser, Johannes Kabatek, Barbara Sonnenhauser (Ug.): *Sprachenräume der Schweiz.* Band 1: *Sprachen.* Narr Francke Attempto, Tübingen 2024, ISBN 978-3-381-10401-7 (), S.&nbsp;267–295.
* Bruno Meier, Dominik Sauerländer: *Das Surbtal im Spätmittelalter.* Sauerländer, Aarau 1995.
* Jacques Picard, Angela Bhend (Ug.): *Jüdischer Kulturraum Aargau.* hier und jetzt, Baden 2020.

## Weblink
Salzburger Stier

De **Salzburger Schtier** isch än wichtige Kunschtprys im dütschschprochige Ruum. De Name chonnt vonäre Legendä vo de Belagerig vo de Feschtig *Hohesalzburg* z Salzburg.

De Prys chonnt jedäs Johr näbert öber, wo Chlykunscht oder Gabare macht ond vo Öschtrych, Dütschland oder vo de Schwiz chonnt. D Prys wärded amäne Feschtival, wo zwe oder drüü Täg goht, vomäne berüemte Künschtler öbergeh. De erscht Salzburger Schtier isch im Johr 1982 vogeh worde. Bis 1996 isch d Voraaschtaltig immer z Salzburg gsi. Sither wächslet mär i voschidäni Schtädt vo dene Länder, wo bim Salzburger Schtier mitmachet. Sit 1998 chonnt vo Zyt vo Zyt än Künschtler än «Ehräschtier» öber för sis Läbeswärk.

Vogeh werd de Prys vo de Kulturabtailige vo voschidene Radiosänder. Mitmache tüend de Südwäschtrundfunk, s Schwizer Radio ond Färnseh  ond anderi öffentlich-rächtlichi dütschi Radiosänder osserhalb vom alemanische Schprochruum, de ORF ond sit äm Johr 2004 s Radio Rai Südtirol.

Bekannti Prysträger wo alemannisch ufträttet sind d Dodo Hug, de Lorenz Kaiser, d Birgit Schtänegger, de Viktor Tschagobbo, d Acapickels (1994), Ursus & Nadeschkin, de Simon Enzler, de Renato Kaiser, d Lara Schtoll, de Gabaretischt Dominic Deville und Patti Basler. De Emil ond de Franz Hohler händ än Salzburger Ehräschtier för eres Läbeswärch öberchoo.

## Quelle
* ''Salzburger Stier'' d Internet-Site vo de Trägerschaft, de Arbetsgmänschaft för Onderhaltig vo dütschschrochige Sänder, abgruefe am 5. November 2018 (uf Hochdütsch)
Gian Luca Barandun

Dr **Gian Luca Barandun** (* 28. Juni 1994; † 4. Novämber 2018 z Schluein) isch e Schwyzer Skirännfahrer gsii. Är isch vor allem in dr Diszipline Abfahrt, Super-G un Kombination erfolgrych gsii.

## Lääbe
Dr Barandun isch vu Präz im Bündnerland gsii. As 15-Jehrige het er im Februar 2010 zum erschte Mol bi me FIS-Ränne mitgfahre. Greßeri Erfogl sin in dr erschte Johr uusblibe, wäge däm isch er au nie bi dr Juniorewältmaischterschafte gsii. Sy erschte Yysatz im Europacup het er im Jänner 2014 ghaa. Bis er in däre Rännserie het chenne Fueß fasse, sin nomol zwai Johr vergange. Am 20. Dezämber 2016 isch dr Barandun bim Super-G uf dr Reiteralm uf dr zweet Blatz chuu, dodermit isch er zum erschte Mol in syre Karriere ne Bodeschtblatz im Europacup glunge. Im Verlauf vu dr Saison isch no zai Mol Zweet wore, dodermit isch er in dr Gsamtwärtig uf dr viert Blatz chuu.

Sy Debüt im Wältcup het dr Barandun am 13. Jänner 2017 in dr Kombination vu Wänge ghaa. Är isch in däm Ränne uf Blatz 28 gfahere un het dodermit bi sym erschte Start scho Wältcuppinkt gwunne. S bescht Wältcupergebnis het er am 29. Dezämber 2017 mit Blatz 9 in dr Kombination vu Bormio ghaa. Am 22.&nbsp;Februar 2018 het er e Europacup-Super-G im Sarntal gwunne. 

Am 4.&nbsp;Novämber 2018 isch dr Barandun im Alter vu 24 Johr bi Schluein bim Landeaaflug mit eme Glaitschirm deetli verunglickt.

## Erfolg
### Wältcup
* 1 Blatzierig unter dr beschte zeh

### Wältcupwärtige

### Europacup
* Saison 2016/17: 4. Gsamtwärtig, 3. Super-G-Wärtig, 5. Abfahrtswärtig, 6. Kombinationswärtigg
* Saison 2017/18: 2. Super-G-Wärtig
* 6 Bodeschtblätz, dodervu 1 Siig:

## Weblink
* 
* Gian Luca Barandun uf dr Websyte vu Swiss-Ski  (Archiv)
* 

## Fueßnote
Communauté d’agglomération Saint-Avold Synergie

D **Communauté d’agglomération Saint-Avold Synergie** (bìs 30. Jüni 2017 *Communauté de communes Agglo Saint-Avold Centre Mosellan*) ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes du Pays Naborien un
Communauté de communes du Centre Mosellan. Zum Kommünàlverbànd gheera 41 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Saint-Avold, Präsidant ìsch dr André Wojciechowski.

## Gmeina

## Referanza
Beinstein

**Boeschda** isch heid an Schdaddoel vo Woeblenge.

En Boeschda gibds a baar Wengerd und an Haufe Boomschdiggla. Au Breschdleng, Schbargl ond no mee Obschd ond Gmias waggs en der Gärdla.

Boeschda isch urkondlich bekannd seid 1089, aber scho viel lenger vorher send Reemer schau do gwea, dovor an Haufe Kelda. Drnoch send dsersch Allemanne do gwea (send doilweis heid noc do), drnoch Franga ond heid eba dr Schdamm von de Schwoba, dia ebe an Doil von de Allemanna send.

## Nedsadressa

* Ortschaftsbordaal Boaschda
Arrondissement Dinan

S **Arrondissement Dinan** (frz. *Arrondissement de Dinan*, bret. *Arondisamant Dinan*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Côtes-d’Armor in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Dinan.

S bstoht us sechs Kanton un 67 Gmaine.

## Kanton
*Broons (11 vu 26 Gmaine) 
*Dinan
*Lanvallay 
*Plancoët
*Pléneuf-Val-André (7 vu 15 Gmaine)
*Pleslin-Trigavou
Arrondissement Fougères-Vitré

S **Arrondissement Fougères-Vitré** (frz. *Arrondissement de Fougères-Vitré*, bret. *Arondisamant Felger-Gwitreg*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Ille-et-Vilaine in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Fougères.

S bstoht us sibe Kanton un 114 Gmaine.

## Kanton
*Antrain (19 vu 28 Gmaine)
*Châteaugiron (6 vu 12 Gmaine) 
*Fougères-1 (16 vu 20 Gmaine) 
*Fougères-2 
*La Guerche-de-Bretagne
*Janzé (3 vu 10 Gmaine) 
*Vitré
Arrondissement Guingamp

S **Arrondissement Guingamp** (frz. *Arrondissement de Guingamp*, bret. *Arondisamant Gwengamp*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Côtes-d’Armor in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Guingamp.

S bstoht us zwelf Kanton un 112 Gmaine.

## Kanton
*Bégard (14 vu 23 Gmaine)
*Callac 
*Guingamp (9 vu 10 Gmaine)
*Paimpol (13 vu 23 Gmaine)
*Plélo (13 vu 23 Gmaine)
*Plouha (12 vu 17 Gmaine)
*Rostrenen
Arrondissement Lannion

S **Arrondissement Lannion** (frz. *Arrondissement de Lannion*, bret. *Arondisamant Lannuon*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Côtes-d’Armor in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Lannion.

S bstoht us fimf Kanton un 60 Gmaine.

## Kanton
*Bégard (9 vu 23 Gmaine)
*Lannion 
*Perros-Guirec 
*Plestin-les-Grèves 
*Tréguier
Arrondissement Redon

S **Arrondissement Redon** (frz. *Arrondissement de Redon*, bret. *Arondisamant Redon*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Ille-et-Vilaine in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Redon.

S bstoht us drei Kanton un 50 Gmaine.

## Kanton
*Bain-de-Bretagne 
*Guichen 
*Redon
Arrondissement Rennes

S **Arrondissement Rennes** (frz. *Arrondissement de Rennes*, bret. *Arondisamant Roazhon*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Ille-et-Vilaine in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Präfektur) isch Rennes.

S bstoht us 17 Kanton un 111 Gmaine.

## Kanton
*Antrain (9 vu 28 Gmaine)
*Betton
*Bruz 
*Châteaugiron (6 vu 12 Gmaine)
*Fougères-1 (4 vu 20 Gmaine)
*Janzé (7 vu 10 Gmaine)
*Le Rheu
*Liffré
*Melesse (14 vu 15 Gmaine)
*Montauban-de-Bretagne
*Montfort-sur-Meu
*Rennes-1
*Rennes-2
*Rennes-3
*Rennes-4
*Rennes-5
*Rennes-6
Arrondissement Saint-Brieuc

S **Arrondissement Saint-Brieuc** (frz. *Arrondissement de Saint-Brieuc*, bret. *Arondisamant Sant-Brieg*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Côtes-d’Armor in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Präfektur) isch Saint-Brieuc.

S bstoht us 15 Kanton un 116 Gmaine.

## Kanton
*Broons (15 vu 26 Gmaine)
*Lamballe
*Loudéac 
*Mûr-de-Bretagne 
*Paimpol (1 vu 10 Gmaine)
*Plaintel
*Plélo (10 vu 23 Gmaine) 
*Plénée-Jugon 
*Pléneuf-Val-André (8 vu 15 Gmaine) 
*Plérin
*Ploufragan 
*Plouha (5 vu 17 Gmaine) 
*Saint-Brieuc-1 
*Saint-Brieuc-2 
*Trégueux
Arrondissement Saint-Malo

S **Arrondissement Saint-Malo** (frz. *Arrondissement de Saint-Malo*, bret. *Arondisamant Sant-Maloù*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Ille-et-Vilaine in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Saint-Malo.

S bstoht us nyyn Kanton un 70 Gmaine.

## Kanton
*Combourg
*Dol-de-Bretagne
*Melesse (1 vu 15 Gmaine)
*Saint-Malo-1
*Saint-Malo-2