Samnaun

**Samnaun** (tirolerisch *Zalnaun*  oder *Salnaun,* rätoromanisch *Samagnun*  oder *Samignun* ) isch e politischi Gmei in de Region Engiadina Bassa/Val Müstair am Oschtrand vùm Kanton Graubünde. D Gmei bstoot uss de Fraktione Compatsch, Laret, Plan, Ravaisch ùn Samnaun ùn lait im Daal, wo nooch em Ort Samnaundaal heisse duet. Uss historische ùn vercheerstechnische Gründ isch Samnaun e Zollusschlùssbiet, es lait also usserhalb vo de Schwyzer Zollgränze. Syt di ursprüngli rätoromanischsproochige Yywooner vo Samnaun im 19. Joorhùndert vo Tirol uss germanisiert worde sin, isch es di einzig Ortschaft in de Schwyz, wo mer en bairische Dialäkt schwätzt.

## Geografi
Samnaun lait im glychnaamige Daal, em Samnauntal, ganz im Nordoschte vùm Kanton Graubünde. Des Daal lait zwüsche de beede Gebirgschämm vo de Samnaungruppe ùn het meereri Näbedääler. Aafange duet es bim Zeblasjoch (2539 m) ùn goot in Nordoschte bis ùff de Ort Schalkl, wo zur Tiroler Gmei Nauders ghört. Entwässret wird es vùm 16 km lange Schergenbach, wo am Zeblasjoch entspringe duet. S Samnauntal isch s einzig Daal in de Samnaungrùppe, wo bewoont isch. De hööggscht Pùnkt isch de Muttler mit 3’294 m ùn de diefscht isch d *Spissermühle* mit 1'511 m.
	
D Samnaungrùppe isch e Bergchette wo zue de Zentralalpe ghört ùn im Dùrschnitt 2700 bis 3000 m hooch isch. Im Südweschte gränzt si aa s Val Sinestra, im Weschte aa s Fimbertal, im Norde aa s Stanzertal, ùn im Oschte ùn Südoschte aa s Inntal. Die Bergchette bstoot uss zwee Bergchämm, emene Hauptchamm (au Nordchamm) ùn eme Näbechamm, wo s Dal begränze. De Hauptchamm isch debi d Fùrtsetzig gäge Nordoschte vùm Silvrettamassiv, ùn verläuft vùm Fimbrejoch über d Piz Rots (3097 m), de Bürkelkopf (3033 m), Gribellakopf (2987m), Hexenkopf (3035 m), Furgler (3004 m), Blankakopf (2895 m), Rotpleiskopf (2938 m) ùn de Kegelkopf (2920 m) bis ùff Landeck im Tirol. De Näbechamm isch hööcher wie de Nordchamm, aber defür chürzer. Er zwyygt bim Piz Rots vùm Hauptchamm ab, ùn verlauft vo dört in de Südoschte, deno de Nordoschte ùn ändet bi Finstermünz zwüschem Inn ùn em Schergenbach. Zum Näbechamm ghöre no d Stammerspitze (3254 m), de Muttler (3294 m) ùn de Piz Mundin (3254 m). 

D Gmei Samnaun bstoot uss fümf Wyyler. Am wyteschte im Daal dinne lait Samnaun sälber (1835 m), deno Ravaisch (1799 m) am Fuess vùm Che d'Mot, Plan (1728 m) diräkt am Schergenbach, Laret (1730 m) am Fuess vùm Piz Munschuns ùn schliessli Campatsch (1715 m), wo am Yygang vùm Daal, in de Nööchi vo de Öschtrych-Schwyzer Gränz ùn em Tiroler Gränzort Spiss lait. Campatsch isch hüt de Hauptort vo Samnaun.

Insgsamt het Samnaun e Flechi vo 5'618 Hektar, devo sin 166 ha Ackerland oder Matte, 2'424 ha chönne für d Alpwirtschaft bruucht werde, 658 ha sin Wald, 53 ha sin bsiidlet (Hüüser ùn Stroosse) ùn 2'317 ha sin unproduktiv.

Datei:SamnaunAlps.jpg|De Muttler ùn de Piz Tschütta
Datei:Furgler with Furglersee.jpg|De Furgler
Datei:Samnaun Dorf.jpg|Samnaun
Datei:Samnaun01.jpg|Ravaisch


## Ortsname
De Name vùm Samnauntal stammt ussem Rätoromanische, wonner entweder *Samanun*, *Samagnun* , *Samanum*, *Samignun*  oder *Samnun* luutet, mit Betonig ùff de letschte Silbe.

Im Dütsche isch de Name in de Regel *Samnaun*, in de bairische Mùndart vo Samnaun ùn allgmein im Tirolerische luutet de Name aber *Zalnaun*  oder *Salnaun*. Di zweiti Form isch hüt wyter verbreitet, ursprüngli aber isch S- in Wörter ussem Romanische als Ts- in s Tirolerisch übernoo worde.

Zum erschte Mool sicher belait isch de Name im Joor 1220 als *Samaium*, näbe ere undatierte ältre Form *Samaiune*. Deno isch de Name im Joor 1249 als *Zamayium* belait, zwüsche 1301–1400 als *Sampnan*, 1370 als *Sammanun*, *Samanun*, *in Sum Sammaynun* ùn *Sum Sammanum*, 1445 als *Samenum*, 1499 als *Samnun* ùn deno schliessli 1544 als *Samnow*. De Name goot mööglicherwys ùff de Name vo de Magnuskappelle z Samnaun zrùgg, wo vùnere hypothetische latiinische Form **ad Sanctu Magnone* abglaitet isch. Im Lexikon vo de Schwyzerische Gmeinsname wird die Dütig aber aazwyyflet, wyl die erschte urkùndliche Beleg nit dur de Name vùm heilige Sankt Magnus chönne erklärt werde. In däm Lexikon wird vermuetet, dass de Name im 14. Joorhùndert ùnterem Yyflùss vo däm Heiligename ùmgluutet worde isch, ùn dass de ursprüngliche Name nit erklärt werde cha.

## Gschicht
Syt wänn s Samnauntal gnau bsiidlet isch, weiss mer nit. Mögli wär e mänschlichi Bsiidlig syt em Änd vo de Yyszyt gsi, aber ob dörte datsächli in de Stai- Bronze- oder Yysezyt Mänsche gläbt hen, isch nit bekannt. Warschynts sin di erschte Siidler romanischi Buure ussem Engadin gsi, wo s Daal am Aafang als e Maiesäss de Sùmmer über bruucht hen. Mer vermuetet, dass die Lüt vo Tschlin ùn Ramosch cho sin, ùn im Sùmmer ihr Vie über d Fuorcla Maisas vùm Engadin in s Samnauntal triibe hen. Spööter sin die Siidler deno s ganz Joor lang dört blybe. 

Erwäänt wird Samnaun zum erschte Mool im Joor 1089. In däm Joor schänkt de Herr Gebhard vo Tarasp em Chloschter Marienberg Bsitzige im Samnaundaal. Zue derre Zyt isch s Daal also wohl scho syt lengrer Zyt ganzjöörig bsiidlet ùn wirtschaftlich wichtig gsi. Zwar isch s Daal nùmme über d Päss mitem Engadin verbùnde gsi, ùn au des nùmme im Sùmmer, aber wyl s Daal e milds Klima ùn frùchtbari Bööde gha het, hen d Bewohner chönne autark läbe. Ussem Joor 1220 wird die Schänkig inere päpschtliche Urkùnd bstätigt. Vo 1249 isch usserdäm e Urkùnd belait, wo de Papscht Innozenz IV. enere Kapelle z Samnaun bstimmti Rächt gwährt het. Politisch het Samnaun zue Ramosch ghört, wo wie de Rescht vùm Ùnterengadin e Deil vo de Groofschaft Vinschgau gsi isch, ùn demit ùnter de Herrschaft vo de Landesfürschte vo Tirol ùn spööter vo Öschtrych. Usserdäm het de Bischof vo Chur Herrschaftsrächt gha. Im Joor 1367 isch de Gotteshuusbùnd als Zämmeschlùss vùm Domleschg, Oberhalbstei, Bergel, Engadin ùn em Bischof vo Chur entstande. Au Samnaun het zum Gotteshuusbùnd ghört, wobi es Deil vùm Hochgricht vo Ramosch gsi isch. 1652 het sich s Engadin mit Samnaun vo de Herrschafträcht freigchauft.

Wo im 16. Joorhùndert d Reformation in s Engadin yygfiert worde isch, sin au z Samnaun ab öbe 1530 Lüt zum neue Glaube überträtte. D Mehrheit isch aber katholisch bliibe, was warschynts mit de Nööchi ùn de Beziehige zum Tirol zämmehängt. 1600 sin öbe en Drittel vo de Yywooner reformiert gsi. Derwyylscht de Bündner Wirre im Drissigjöörige Chrieg, isch au Samnaun in d Chämpf inegroote. Ab 1620 sin d Habsbùrger meereri Mool in s Engadin yygfalle, ùn au Samnaun isch debi bsetzt ùn plündret worde. Usserdäm hen d Soldate Epidemie in s Land brocht, wo bsùnders 1629 ùn 1635 arg gwietet hen. Usserdäm hen Kapuzinermönch di reformierte Yywooner mit aggressive Methode welle zum katholische Glaube bekehre, was zue Stryt gfiert het. Vo 1651 isch aber bekannt dass beidi Konfessionsgrùppe d Chilch gmeinsam bruucht hen. Bis zum Aafang vùm 19. Joorhùndert sin deno alli Reformierte überträtte oder ussgwandret, ùn de letscht reformiert Gottesdienscht het 1836 stattgfùnde.

De ùnterschidliche Glaube het au zwüsche Samnaun ùn em Hochgericht Ramosch für Stryt gsorgt. E zytlang het sölle de Vorsteher vo Samnaun jeds Joor zwüsche eme Reformierte ùn eme Katholische weggsle. Allerdings het mer viilmool überhaupt kei yyheimischi Reformierte für de Poschte chönne finde (so zwüsche 1753 ùn 1777), so dass deno öber vo Ramosch de Poschte übernoo het. 1806 isch Samnaun als Resultat vo dänne Stryt schliessli e eigeständigi Gmei worde.

1798 isch Samnaun vo de Ussenandersetzige zwüsche Frankrych ùn Öschtrych betroffe gsi. Ùnter andrem isch d Chilchedùrmchugel vo Compatsch zerstört worde. Drùff het es ynegrägnet ùn e Dalchronik wo dörte ùffbewaart gsi isch, ùn wo warschynts au über di erschti Bsiidlig vùm Daal berichtet het, isch verloore gange. Im Joor drùff isch Samnaun mit em Rescht vo Graubünde zur Republik Helvetie cho, ùn 1803 als Deil vùm Kanton Graubünde deno zur Eidgnosseschaft. Im Joor 1812 isch au di erschti Gmeindschuel yygrichtet worde. Am Aafang vùm 19. Joorhùndert het au de Sproochweggsel zum Dütsche yygsetzt, ùn de Tiroler Dialäkt het s Romanisch na dis na als Ùmgangssprooch vo de Samnauner verdrängt.

D Yyfierig vùmene zentrale Zollwäse in de Schwyz 1848 het für d Samnauner groossi Noochdeil ergee, wyl so de Handel mit em Tirol ùff ei Mool erschwert worde isch. 1888 ùn no emool 1892 het d Gmei wäge däm en Usschlùss vùm Zollbiet beatrait. Des isch vùm Bùndesroot am 29. April 1892 gnehmigt worde, wyl s Daal völlig ùff de Handel mit Öschtrych aagwiise wär. 

Zwüsche 1873 ùn 1892 sin z Samnaun e ùffaällig hoochi Zaal vo chlywüggsige Mänsche ùff d Wält cho, wo als „Samnauner Zwerge“ oder im Samnauner Dialäkt als „*Zweargla*“ bezeichnet werde. Insgsamt sin in derre Zyt in vier verschiidne Familie fümf Maidli ùn drüü Buebe ùff d Wält cho, wo nùmme zwüsche 80cm ùn eim Meter grooss worde sin. Die Lüt sin allerdings guet ins Dorfläbe intergriert gsi ùn sin vo Beruef Buur, Huusfrau, Schneider, Ladebsitzer, Hirte, Mooler, Uhremacher ùn äänligs gsi. Hüroote hen si allerdings nit dürfe oder sälber nit welle. De letscht vo ihne isch 1959 gstorbe. Im Joor 2003 hen Wüsseschaftler vo de Uni Bärn dur Genanalyse vo Verwandte chönne feschtstelle, dass de Grùnd e defekts Waggstumshormon-Gen gsi isch. Wänn beidi Eltre des Gen hen, git es e Warschynligkeit vo 25%, dass d Chinder kei Waggstums-Hormon bilde. Dur d Abglägeheit vo Samnaun isch de Effekt dörte eso hüüfig ùffträte. Mer vermuetet, dass des Gen ùff de Florin Jenal ùn d Barbara Prinz zrùggoot, wo 1707 ghürootet hen. Alli Samnauner Zwerg stamme vo ihne ab, ùn es het zwüsche de vier Familie vo de Zwerg hüüfig Ehe gee, wo dass sich des Gen alli paar Generatione wiider zeigt het.

1913 isch e diräkti Zuefaartsstrooss vo Samnaun ùff Vinadi fertiggstellt worde, wo zum erschte Mool e ganzjöörigi diräkti Verbindig vùm Samnaundaal mit em Ùnterengadin hergstellt het. Devor het mer Samnaun nùmme im Sùmmer über d Gebirgspäss, oder über s Tirol chönne erryyche. In s Tirol hen zwei Fuesspfäd gfiert, eine vo Samnaun über s Zeblasjoch in s Paznauntal, ùn eine über Compatsch in s Inntal. Di näggschti Poscht ùn de näggscht Arzt sin z Nauders im Tirol gsi. Die diräkti Strooss über Schwyzer Territorium isch vùm Bùndesroot im Joor 1905 bewilligt worde, ùn de Bùnd het vo de Bauchöschte vo 988 000 Franke 790 400 übernoo. Devor het mer wäge de Chöschte no Bedenke gha, e Verglych het ergee, dass mer für des Gäld au hät chönne alli Samnauner ùff Südamerika ùmsiidle, ùn jedere Familie dört en groosse Grùndbsitz hätti chönne chaufe. Wyl die Strooss mit viile Brùgge ùn Galerie über Schlùchte ùn aa Fälswänd vorbi fiert, isch de Bau e groossi Leischtig gsi. Noochem Bau vo de Strooss, ùn syt däm immer wiider, isch deno diskutiert worde, ob de zollfrei Status vo Samnaun sött ùffghobe werde. Wyl d Chöschte ùn Noochdeil devo aber gröösser wie d Zollyynaame wäre, isch de Status bis hüt bybhalte worde.

Im frie 20. Joorhùndert isch usserdäm de Sproochweggsel vùm Romanische zum Bairische abgschlosse gsi, ùn de letscht Samnauer, wo no Romanisch het chönne, isch 1935 gstorbe.

Ab de 1920er isch deno de Tourismus ùffcho, wo nooch ùn nooch d Landwirtschaft als Haupterwerbszwyyg verdrängt het, ùn spöötestens syt de 50er ùn 70er-Joor de wichtigscht Wirtschaftszwyyg isch.

## Wappe

S Wappe vo Samnaun zeigt ùffeme roote Grùnd e silbrigs (wyyses) Chrüz. In de beide oobere Chäschtli het es zwoo Mùschle, wo au silbrig sin. 

D Mùschle sin s Symbol vùm Heilige Jakob em Ältre, wo de Patron vo de Pfarrchilch vo Samnaun isch. S Chrüz isch e Hywys ùff d Lag vo Samnaun als Gränzgmei.

## Bevölcherig ùn Kultuur
Samnaun het am Änd vo 2016 e Yywohnerzaal vo 730 gha. Devo sin 604 Schwiizer Staatsbürger (524 devo Bürger vo Samnaun) gsi un 126 Ussländer. Bi de Altersverdeilig sin 2000 25,8% jünger wie 20 Joor gsi, 63,4% sin 20 bis 64 Joor alt, un 10,8% über 64 Joor alt gsi. Huushalt het es 2000 insgsamt 285 gee, im Durchschnitt hen also 2,4 Persone in eim Huushalt gläbt. 46,4% hen d Sekundarstuf II un 7,2% d Tertiärstuf abgschlosse gha.

### Sprooch
In de Volchszäälig vo 2000 hen 93,5% Dütsch als Sprooch, wo si am beschte bherrsche, aagee, 1,7% Portugiesisch ùn 1,6% Serbokroatisch. Alli andre Sprooche sin ùnter 1% gläge. In de Volchszäälige devor isch es äänlig gsi, so het s Dütsch 1990 en Aadeil vo 97,02 % gha, ùn 1980 en Aadeil vo 95,31 % als Muettersprooch. E Bsùnderheit debi isch, dass Samnaun de einzig Ort in de Schwyz isch, wo en bairische Dialäkt gschwätzt wird.

Bi de Froog nooch de Sprooch, wo d Lüt in de Familie, im Beruef oder in de Schuel schwätze, het au ganz klar s Dütsch dominiert. Dernäbe isch au no vorallem z Italienisch wichtig gsi. Bi derre Froog sin meefachi Antworte mögli gsi.

:Devo 322 nùmme Mùndart 
:Devo 306 nùmme Mùndart 

#### Sproochweggsel zum Dütsche
Ursprüngli het mer z Samnaun e rätoromanischi Mùndart gschwätzt, wo em Engadiner Idiom Vallader noochgstande het. Wyl s Daal aber nùmme über d Gebirgspäss mit em Engadin verbùnde gsi isch, wo im Winter überhaupt nit passierbar gsi sin, hen d Bewohner mee Kontakt mit em dütschsproochige Tirol gha wie mit em romanische Ùnterengadin. Im 19. Joorhùndert het de Ort zum Dütsche gweggslet, ùn di romanischi Mùndart vo Samnaun isch syt 1935 ussgstorbe. 

Bis öbe 1820 isch im Daal fascht nùmme Romanisch gschwätzt worde, aber dur Zuezogeni ùn Aaghürooteni ussem Tirol, het di bairisch Mùndart vùm Tirol bal drùff Fuess gfasst. En Yyflùss het wohl au d Aastellig vùmene Lehrer uss de Malserheide im Tirol gha, wo e Frau vo Samnaun ghürote het, ùn 1825 Dorflehrer worde isch. De Otto Gröger vermuetet usserdäm, dass d Abwanderig bzw. s Absterbe vo de reformierte Minderheit (wo e stercheri Bindig aa s reformierti Engadin wie aa s katholischi Tirol gha het), s Romanisch gschwecht het. Bis 1810 isch di katholischi Predigt wohl ùff Romanisch gsi, ab 1810 isch si deno warschynts Dütsch gsi. Di reformierti Predigt isch vo Engadiner Pfarrer wohl ùff Romanisch ghalte worde, zum letschte Mool im Joor 1855, wo di letschti reformierti Samnauneri gstorbe isch, ùn d Grabred ùff Romanisch ghalte worde isch. Ab öbe 1820 sin z Samnaun beidi Sprooche bruucht worde, bis sich s Tirolerisch mee ùn mee duregsetzt het ùn s Romanisch verdrängt het. Warschynts hen aber scho devor di meischte Bewohner au Dütsch chönne; in de 1920er Joor berichtet de Otto Gröger ùff jede Fall, dass niemer im Ort sich hät chönne dra errinre, dass emool öber kei Dütsch het chönne. 

In de erschte Schwyzer Volchszäälig vo 1860 sin no 10 Huushaltige als romanischsproochig aagee worde, gägenüber 68 ùff Dütsch, ùn zää Joor drùff bi de Volchszäälig vo 1870 isch nùmme no in eim Huushalt Romanisch gschwätzt worde. Samnaun wird so au nit zum traditionell rätoromanischsproochige Sproochbiet zäält. Nooch eme Bsuech z Samnaun 1879/1880 het de Sproochwüsseschaftler Theodor Gartner dezue gschriibe: 

Verstande worde isch s Romanisch aber wohl no vo de meischte. De Benediktinermönch ùn Dichter Pater Maurus Carnot, wo 1865 z Samnaun ùff d Wält cho isch ùn dört ùffgwaggse isch, het s Samnaunerromanisch aber scho nümm gschwätzt, ùn het Romanisch ersch als Fremdsprooch z Disentis glehrt. Wo de Robert de Planta ùn de Florian Melcher zwüsche 1899 ùn 1910 s Romanisch vo Samnaun dokumentiert hen, het es nùmme no einzelni Sprecher gee. Die Ùntersuechig isch praktisch s einzig Züügniss vùm romanische Dialäkt, wo mer z Samnaun gschwätzt het. Zue de letschte Sprecher hen de Augustin Heiß, de Casimir Platzer un d Johanna Kleinstein ghört. Wo de Augustin Heiß im Joor 1935 gstorbe isch, isch s Romanisch z Samnaun entgültig ussgstorbe.

#### Di romanischi Mundart vo Samnaun
Di ussgstorbeni romanischi Mùndart vo Samnaun het innerhalb vùm Rätoromanische ganz klar zum Ùnterengadiner Idiom Vallader ghört. Dur di geografischi Isolation vùm Samnaundaal het de Dialäkt vo Samnaun aber e sproochligi Sùnderstellig gha, zum eine dur Archaisme, ùn zum andre dur Neuerige wo mitem Sproochkontakt zum Tirolerische zämmehänge. Dur des het s Samnaunerromanisch viil Äänligkeite mit de Mùndart vùm Münstertal, wo im Verglych zum Ùnterengadin au archaischer isch ùn au en starche Tiroler Yyflùss ùffwyyst.

Fascht alles wo mer über s Samnaunerisch weiss, stammt vo Ùffzeichnige vùm Florian Melcher ùn em Robert de Planta, wo no di letschte Sprecher hen chönne befrooge. Die Erhebige sin zwüsche 1899 ùn 1910 gmacht worde, ùn bstande uss über 12,000 Wörter ùn Sprichwörter. Des Sproochmaterial über s Romanisch vo Samnaun isch bis hüt nùmme zum Deil veröffentlicht. Usserdäm isch e Grammatik vo 1879 vùm Theodor Gartner ùn en vier Syte lange Teggscht vo 1890 überliefert. E ussfierlichi Zämmefassig vùm Luutstand het d Ada Ritter 1981 inere Disertation gmacht.

Merchmool, wo s Samnaunerisch em Ùnterengadinsche zuerächne, sin zum Byspil de Erhalt vo betoontem A wie in *chasa* ‚Huus‘ (z Samnaun meischt in de Chùrzform *cha*) statt Oberengadinisch *chesa* oder de Entwigglig vo latiinischem A vor M zue /o/ wie in *chomma* ‚Bai‘ statt Oberengadinisch *chamma*. Dernäbe git es meereri Merchmool, wo im Samnaunerromanische en ältre Luutstand erhalte bliibe isch wie im Ùnterengadin, au wänn in viilene Fäll au de neueri Luutstand belait isch. In viilene Fäll findet mer die Merchmool au im Münstertal, wo au e Randbiet gsi isch, oder deno wiider im Surselvische.
*Die Diphthong *au, ou, oa, ea*, wo sich im Ùnterengadinische überall zue *á, o, e* entwigglet hen, sin z Samnaun zum Deil erhalte gsi: *maun* ‚Hand‘, *paun* ‚Brot‘ gägenüber Engadinisch *mán, pán*. *Ou* isch vor *r, s, l* + Konsonant am beschte erhalte, aber au doo chömme di neuere Forme vor: *courda*/*corda* / ‚Schnuur‘. *Ea* isch zum grööschte Deil e: *pell*  ‚Huut‘, aber no *cuvearta*  näbe *cuverta* ‚Deggi‘.
*Betoonts latiinisch AU het sich zue langem-*a* entwigglet, statt wie sùnscht im Engadinische zue *o*: *ar* ‚Gold‘, *nasch* ‚schlächt‘.
*De Luut [] nooch eme Vokal isch z Samnaun erhalte blybe, im Ober- ùn Ùnterengadin het es sich dergäge je nooch Vokal zue [] oder [] entwigglet: *chaun* ‚Hùnd‘ ùn *cumin* ‚gmeinsam‘, statt *cháng* ùn *cumign*.
*Latiinischs -LC- vor E/I isch erhalte gsi, statt dass wie sùnscht im Engadinische s L abegheit isch: *dultg* ‚siess‘ ùn *chiltschina* ‚Chalch‘.
*Im Ussluut het sich latiinischs *NG* viilmool in de ältre Form *ntg* statt *ŋk* erhalte: *pantg* ‚Anke‘, aber au *lunc* ‚lang‘.

Bi dänne Merchmool goot d Ada Ritter vùmene Yyflùss vùm Bairische uss:
*D Vokal *ü, ö* sin zue *i, e* entrùndet worde: *fegl*  ‚Blatt‘ , *egl*  ‚Aug‘, *dir*  ‚hart‘ ùn *glina*  ‚Moo‘, im Gägesatz zue Engadinisch *fögl, ögl, dür, glüna*. De Luutwandel isch wohl fascht abgschlosse gsi, zum Deil sin aber au no d Forme mit *ö* belait: *sen*  näbe *sönn*  ‚Schloof‘, *plevja*  näbe *plövja*  ‚Räge‘.
*Di stimmhafte Frikativ [] ùn [] sin z Samnaun mit de stimmlose zämmegfalle: *spusa* ‚Bruut‘, *baselja* ‚Chilch‘ ùn *plaschair* ‚gfalle‘ sin als ,  ùn  ussgsproche worde.
*E Sùnderentwigglig het latiinisch G vor E/I duregmacht. Im Romanische het sich de Luut vùmene [] meischt zumene eifache [] wyterentwigglet. Im Samnaunerische dergäge het sich de Luut zumene stimmlose [] entwigglet, wo deno viilmool zue [] vereifacht worde isch: *tschierl* näbe *schierl* ‚Zaine‘.
*De Luut *d* isch im Samnaunerromanische zum Frikativ [] worde: *cridar* ‚hüüle‘ ùn *stadaira* ‚Waage‘ sin als ,  ussgsproche worde.
*Di palatale Luut *gl* un *gn* (IPA: [] un []) hen e Tendänz zum eifache *l* ùn *n* gha: *mulin* näbe *muglin* ‚Mühli‘ ùn *nia* näbe *gnia* ‚Nescht‘.
*Bsùnders ùffällig isch, dass // ùn // viilmool usstuuschbar gsi sin: *naiver*/*naiber* () ‚Schnee‘, *lavina*/*labina* () ‚Lawine‘, *vrijinna*/*brijinna*  ‚Reif‘. D Ada Ritter vermuetet, dass de Grùnd d Zweisproochigkeit Romanisch-Tirolerisch gsi isch. In de Tiroler Mùndart git es nämli weeder stimmhafts [] noch [], defür aber de Luut [], wo luutlich zwüsche [b] ùn [v] stoot. Warschynts hen d Samnauner de Tiroler Luut irgetwenn in Lehnwörter übernoo, was dezue gfiert het dass [b] ùn [v] nümm dütli ùnterschide worde sin. Di glychi Entwigglig isch im Romanische sùnscht nùmme ussem Münschtertal bekannt, wo au im Kontakt mitem Tirolerische stoot.
*Ussem Tirolerische isch de Luut [] entlännt worde, wo viilmool aber dur eifachs *f* ersetzt worde isch: tirol. *pflegn* > *pflejàr*  ‚pflege‘, tirol. *Pfaiffezagl* > *pfeifazocla*  ‚Pfyyfezotzle‘

Wie au di andre Engadiner Mùndarte het s Samnaunerromanisch au diräkt Wörter ussem Dütsche übernoo. Dezue ghöre näbem *paur* ùn *puop* au Wörter wie *vat* ‚bal‘ vo tirol. *pald*, *vaunc* vo tirol. *Pank* ‚Bank‘, *vallas* ‚Bäll‘ vo tirol. *pall*, *vaffas* vo tirol. *Waffe* oder *vaunga* vo tirol. *Wange*.

**Sproochbyspil** 

#### Di dütschi Mundart vo Samnaun
Di dütschi Mùndart vo Samnaun ghört als einzigi in de Schwyz nit zum Alemannische, sùndern zum Bairische. Innerhalb vùm Bairische ghört Samnaun zum Südbairische, ùn zeigt debi bsùnders Merchmool vùm Oberinntaler Dialäkt. De Wortschatz vo de Samnauer Mùndart isch im *[[Wörterbuch der bairischen Mundarten in Österreich]]* erfasst. 

Die Bschryybig wo folgt, basiert ùff eme Ùffsatz vo 1924 vùm Otto Gröger, de Stand cha also eventuel veraltet sy. De Gröger sälber isch aber 1924 devo ussgange, dass sich d Bsùnderheite vo de Samnauner Mùndart no stercher usspräge werde statt verschwinde. Er bezeichnet d Mùndart vo Samnaun als e Mischmùndart, wo am meischte Gmeinsamkeite mit de Mùndart vo Nauders het, aber in mange Pùnkt mee mit de Mùndart vo Pfunds (beidi im Oberinntal). En Yyflùss vo de Mùndart vùm Paznauntal chönnt mer dergäge nit feschtstelle. Usserdäm zeichnet sich de Dialäkt vo Samnaun dur en Substrat-Yyflùss ussem Romanische uss, ùn mangmool dur en Yyflùss ussem Hochdütsche, wo warschynts demit zämme hängt, dass d Schuel e Roll bim Sproochweggsel vùm Romanische zum Dütsche gspiilt het.

Bi de meischte Merchmool, wo de Dialäkt vo Nauders vo däm vo Pfunds ùnterscheide, goot Samnaun mit de Mùndart vo Nauders, einzelni Wörter hen aber mangmool d Pfundser Form:
*Mittelhochdütsch ë het z Pfunds viilmool /e/ ergee, wo Nauders /ö/ het, ùn Samnaun meischt d Form vo Nauders het: *Lefze* ‚Lippe‘ ùn *Zwekch* ‚Zwegg‘ bzw. *Löfze* ùn *Zwökch*. Bi mhd. ë vor l het Samnaun aber /a/ wie Pfunds, Nauders dergäge /e/: *Galt* ‚Gäld‘ statt *Gelt*.
*Mhd. langs ā ùn ō vor Nasal isch z Pfunds  ùn , z Nauders aber  ùn : *weani*  ‚weenig‘ ùn *Poane*  ‚Bohne‘. Samnaun het d Form vo Nauders, aber ohni Nasalisierig, was wohl en Yyflùss vùm Romanische isch, wo kei Nasalvokal kennt het. Die nit-nasali Ussprooch isch 1924 nooch em Gröger bi de Jüngre sogar wyter verbreitet gsi, wie ùnter de Ältre. Bi einzelni Wörter het Samnaun aber d Luutig vo Pfunds: *suandle* ‚huudle‘, statt wie z Nauders *soandle*.
*Vor /t/ ùn /s/ sin z Pfunds meischt Langvokal, derwyyl z Nauders ùn Samnaun d Chùrzvokal erhalte sin: *Vooter*  ùn *Schliite*  statt *Voter* ‚Vater‘ ùn *Schlite* ‚Schlitte‘. Bi gwüsse Wörter findet mer z Samnaun aber d Form vo Pfunds: *Zeetl*  statt wie z Nauders *Zetl*.
*/h/ im Inluut isch z Pfunds als [h] erhalte, z Nauders ùn Samnaun dergäge []: *schilhe*  ùn *schilche*  ‚schiele‘.
*D Diminutivsilbe isch z Pfunds *-(ə)lə*, z Nauders ùn Samnaun dergäge *-(ə)li*: *Dächle* bzw. *Dächli*.

Im Wortschatz sin z Samnaun viilmool Entsprächige vo de standarddütsche Wörter bruucht worde, was wohl demit zämmehängt, dass s Dütsch zum Deil dur d Schuel vermittlet worde isch: *Getraide*, statt wie z Nauders *Troad* bzw. *Khoare*. Scho 1924 het de Gröger aber feschtgstellt, dass di jüngre Samnauner inzwüsche viilmool di mùndartlichi Form übernoo hätte. Ùffällig sin au einzelni Entlehnige ussem Schwyzerdütsche, bsùnders *khliin* ‚chly‘ statt Tirolerisch *kchloan*.

In de Ussprooch findet mer usserdäm e paar Eigeheite, wo nùmme z Samnaun verbreitet sin, ùn wo de Grùnd warschynts e Weggselwirkig mit em Samnaunerromanisch isch. Näbe de Entnasalisierig, wo obe bschriibe isch, finde sich bi de Konsonante e paar markanti Eigeheite.
*Im Gägesatz zum Tirolerische, wo bi /f/ ùn /s/ e Ùnterscheidig zwüsche Fortis ùn Lenis kennt, isch die Ùnterscheidig im Samnaunerdütsche nùmme am Änd vùm Wort erhalte. Sùnscht findet mer nùmme Fortis: *Ouffe*  ‚Ofe‘ ùn *Wiisse*  ‚Matte‘. Bsùnders am Wortaafang syg des e sehr markants Merchmool vo de Samnauner Mùndart.
*Im Ussluut sin /d/ ùn /g/ mit /t/ ùn /kʰ/ zämmegfalle: *Zont* ‚Zahn‘, *Wält* ‚Wält‘ ùn *plint* ‚blind‘ statt wie sùnscht im Oberinntal *Zond*, *Wäld* ùn *plind*. Bim /b/ isch de Lenis-Luut aber au im Ussluut erhalte.
*Wie au in de romanische Mùndart vo Samnaun, wird /d/ viilmool änder stimmhaft ùn frikativ ussgsproche, ùn wird vùm Gröger mit [] transkribiert. Nooch eme Vokal hät de Luut aber au e Ähnligkeit mit []. De Luut isch aber scho in de Ùntersuechig vùm Gröger 1924 bi de Jüngre am Verschwinde gsi.
*ahd. *k* isch im Tirol e Affrikat *kch* ([]), z Samnaun dergäge nùmme am Änd vùm Wort. Sùnscht isch de Luut z Samnaun e behuuchts /kʰ/: *Kholb*  ùn *Khlea*  statt *Kchalb* ùn *Kchlea*.

Spuure vùm Romanische hen sich au bi Flur- ùn Familiename ghalte, usserdäm in einzelne Wörter vo de dütsche Mùndart vo Samnaun. So hen d Ortsdeil vo Samnaun hüt no ihri alte romanische Name, d Name vo de Berg hen *piz* oder *munt* im Name ùn dernäbe au *Calcon* (Wald), *Clis*, *Frajina/Vriina* oder *Pozza* (Matte), ùn *Tschavra* (Weide). In de Mùndart vo Samnaun finde sich usserdäm no romanischi Wörter, wo aber mit de Zyt all weeniger bruucht werde. Wyl di romanischi Mùndart derwyylscht de zweisproochige Phase scho e luutlichi Aapassig aa s Dütsch duregmacht gha het, sin die romanische Wörter meischt nümm gross aapasst worde. Luut em Gröger werde die Wörter zwar als Samnauner Eigeheite empfùnde, aber mer wär sich meischt nit bewùsst, dass die Wörter ussem Romanische stamme.

**Sproochbyspil** 

### Konfessione
Hüt isch Samnaun meeheitlig katholisch. Ab 1530 het es au Reformierti in de Gmei gee, wo 1600 en Drittel vo de Bevölcherig ussgmacht hen. Samnaun isch so langi Zyt e paritätischi Gmei gsi, wo beidi Konfessione guet mitenand usscho sin ùn d Chilch gmeinsam bruucht hen. Es sin nùmme zwei reformierti Pfarrer mit Name bekannt, wo vilycht au di Einzige gsi sin: de Andreas Tuss ùn de Ulrich Vital (Pfarrer vo 1801 bis 1803). Sùnscht isch de Pfarrer vo Schleins eimool im Monet cho de Gottesdienst abhalte. Spannige het es derwyylscht ùn nooch de Bsatzig dur d Öschtrycher derwyylscht de Bündner Wirre im 17. Joorhùndert gee, wo d Kapuzinermönch d Bevölcherig vùm Engadin hen versuecht z rekatholisiere. Bis 1836, wo de letscht reformiert Gottesdienst stattgfùnde het, sin alli Reformierte entweder ussgwandret oder konvertiert. Di letscht reformierti Samnauneri isch d Marie Denoth gsi, wo im Joor 1855 gstorbe isch.

### Musee

Imene Engadinerhuus, de *Chasa Retica*, wo e typischi Sgraffito-Fassade het, befindet sich s Daalmuseum vo Samnaun. S Huus, wo s Museum dinne ùnterbracht isch, isch bis in d 1970er in Brivatbsitz gsi, ùn deno vo de Gmei ùffgchauft worde.

Wyl in däm Buurehuus scho lenger niemer gwoont gha het, het s Huus eso chönne im Joor 1984 imene rächt ursprüngliche Zuestand reschtauriert werde. Deno het mer en Museum dinne yygrichtet, wo s Läbe im Samnaundaal vùm 16. bis 19. Joorhùndert zeigt. Usserdäm git es e Dauerusstellig über s Läbe vùm Pater Maurus Carnot, emen Mönch ùn Dichter vo Samnaun.

In de Tourischtesaison im Sùmmer ùn Winter finde ei Mool in de Wùch Fierige statt.

### Verein
Z Samnaun git es die Verein (Stand März 2017):
*Musikgesellschaft Samnaun
*Theatergruppe Samnaun
*Schützenverein
*Jägerverein
*Samariterverein
*Sportfischerverein Samnaun
*Skiclub Samnaun
*Samnaun Sport
*St. Magnus Chor Samnaun
*Modellsportclub Samnaun
*Damenturnverein
*Spielgruppe Samnaun

## Wirtschaft

Bis in s 20. Joorhùndert het z Samnaun vorallem d Landwirtschaft e Roll gspiilt. Für d Landwirtschaft daugt nùmme de südlichi Daalhang, wo mit Ussnaam vo e paar Lawineschùtz, fascht völlig abgholzt worde isch. D Landwirtschaft het uss ere Mischig uss Aggerbau ùn Viewirtschaft bstande, wo für d Alpedääler typisch isch. Aabaut worde sin Roge, Gärschte, Flaggs, Gmies, Erdöpfel ùn Tubak. Wyl s Samnaundaal vùm Wind gschützt isch, chönne die Frücht trotz de hooche Hööchelag guet aabaut werde. Was mer nit het chönne herstelle, het miesse vo usserhalb importiert worde, was wäge de bessere Vercheerswäg meischt uss em Tirol gmacht worde isch. Vorallem de Viehandel het e groossi Bedütig gha.

Bsùnders noochem Bau vo de Strooss in s Engadin 1913 isch de Handel mit dört stercher worde. Vo dr Sälbschtversorgig sin d Samnauner lengsem zur Viewirtschaft ùmgstiige, ùn mer het aagfange au Naarigsmittel ùn Chleider z chaufe statt sälber herzstelle. So sin au d Herde starch vergröösseret worde, ùn ùff de Ägger het mer aagfange heue. Wyl des aber meischt nit glängt het, het mer s Wildheu vo de Berghäng gnoo, wo zum Deil bis ùff de Gipfel vùm Munt da Cherns ùff 2687 m gschnitte worde isch. Bis zum Winter isch es dört ùfftürmt bliibe, ùn deno mit Schlitte ùnter groosse Schwierigkeite in s Daal abe brocht worde. Näbe de Landwirtschaft hen e paar Lüt im Gipsabbau ùn in de Chùpferbergwerch gschafft.

Di erschte Pensione für Urlauber sin in de 1920er eröffnet worde. Glychwohl hen no bis in d 1930er fascht alli Samnauer in de Landwirtschaft gschafft. In de 1950er ùn 1970er isch de Tourismus deno de wichtigscht Erwerbszwyyg worde, ùn hüt spiilt d Landwirtschaft kei groossi Roll mee. Im Joor 1954 isch de erschti Skilift baut worde, ùn 1977/78 e Lùftseilbahn. Samnaun betryybt zämme mit de Tiroler Gmei Ischgl e zämmehängends Skibiet, d Silvretta Arena, mit 235 km Pischte, wo eis vo de grööschte in de Oschtalpe isch. In de Joor 1995/96 isch z Samnaun di erschti doppelstöggigi Seilbahn ùff de Wält in Betrieb gnoo worde. E wytres Aagebot für Urlauber isch no s „Alpenquell Erlebnisbad“. Usserdäm git es im Daal öbe 250km Wanderpfäd ùn 80km Pfäd für Mountainbikes, wo im Sùmmer e Tourischtezyyl sin. Im Sùmmer chönne d Tourischte usserdäm au no Chlettertoure mache.

Zum touristischte Aagebot ghöre schliessli au no s Daalmuseum *Chasa Retica* in de Fraktion Plan, wo imene reschtaurierte Buurehuus ùnterbrocht isch, ùn s Läbe im Daal vo 1600 bis in s 20. Joorhùndert dokumentiert, ùn e Schauchääserei.

E wyteri Erwerbsquell isch de Zolltourismus. Wyl Samnaun syt 1892 nit zum Schwyzer Zollbiet ghört, chönne Waare dört günschtig yygchauft werde. D Liferante mien d Waare, wo vo Öschtrych uss yygfiert werde, nämli nit verzolle, ùn chönne si eso billiger aa di Samnauner Gschäft wyterverchaufe. Wänn d Waare de Freibetrag überschryte, mien si ersch z Martina verzollt werde. Eso git es z Samnaun über fùffzig Gschäft, wo sich ùff Zolltourischte spezialisiere. Ùff Sprit ùn Spiritose het d Gmei eigni Abgaabe, wo aber chlyner sin wie de reguläri Zoll.

## Politik
S operativi Organ vo de Gmei isch de Gmeivorstand, wo näbem Präsi no zwei Mitgliider het. Mitem Stand vùm März 2017 isch de Gmeispräsi de Hans Kleinstein ùn die zwei andre Mitgliider de Arno Jäger ùn de Cla Davaz. Dezue git es no de Gmeiroot, wo de Rescht vo de Gmeisverwaltig überwacht ùn uss em Präsi, eme Vizepräsi ùn siibe Mitgliider bstoot. Usserdäm werde de no verschiideni Kommissione beruefe, wo für bstimmte Dätigkeite zueständig sin. Näbe de „Baubehörde“ oder „Ortsplanungskommission“ zum Byspil au e „Lawinenkommission“ oder e „Tabakkommission“. Wichtig isch vorallem au d „Geschäfsprüfungskommission“, wo uss fümf Mitgliider bstoot ùn d Finanze ùn Gschäftsfierig vo de Verwaltig überprieft. Dezue git es no d Gmeisversammlig vo allene Bürger vo Samnaun, wo öbe ei oder zwei Mool im Joor daagt. D Amtsperiode isch drüü Joor. Di letschte Waale hen im Oktober 2015 stattgfùnde. Di näggschte Waale sölle im Oktober 2018 stattfinde, ùn d Amtsperiode lauft de zum 31. Dezämber 2018 uss.

Bi de letschte Nationalrootswaale isch z Samnaun d SVP mit 45,07% vo de Stimme d sterchschti Partei gsi, gfolgt vo de BDP mit 18,83%, de CVP mit 14,68% ùn de FDP mit 13,03%. Weeniger wie zää Prozänt hen d SP mit 4,27% ùn d Grünliberale Partei mit 4,16% übecho. Abgstùmme hen 187 Lüt, also 36,03% vo de Stimmberächtigte.

## Bildig & Soziales
Als einzigi dütschsproochigi Gmei im Ùnterengadin fiert Samnaun en eigne Chindergarte, e Primar- ùn Sekundarschuel I. Als Främdsprooch wird Italienisch ùnterrichtet, wo mer sich trotz de Nööchi zum romanischsproochige Engadin für entschloo het.

Dezue git es syt 1995 au no e öffentlichi Biecherei mit öbe 4500 Medie. Usserdäm bietet d *Musikschule Unterengadin/Münstertal* Musikstùnde z Samnaun aa.

Für d Gsùndheit git es z Samnaun e Station vùm Rettigsdienscht ùn e Arztpraxis. Aasùnschte isch z Schuls e Spital, wo vùm *Center da sandà Engiadina Bassa* betriibe wird. Z Samnaun git es au no e Altersheim, s *Chalamandrin*.

## Persönligkeite
* Célina Hangl (* 1989), Skirennläuferi
* Marco Hangl (* 1967), Skirennläufer
* Martin Hangl (* 1962), Skirennläufer
* Pater Maurus Carnot (1865–1935), Pfarrer ùn Verfasser vo rätoromanische Gedicht.

## Weblink

* di offizielli Websyte vo Samnaun
* d Tourischtesyte vo Samnaun
* 

## Literatur
* 
* 
* Susanne Oberholzer: *Deutsch in Samnaun.* In: Elvira Glaser, Johannes Kabatek, Barbara Sonnenhauser (Hrsg.): *Sprachenräume der Schweiz.* Band 1: *Sprachen.* Narr Francke Attempto, Tübingen 2024, ISBN 978-3-381-10401-7 (), S.&nbsp;226–245.

## Fuessnote