open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Napoleon (Begriffsklärung)

**Napoleon** bezeichnet die folgende Herrscher und Adlige:

* Napoléon Bonaparte (Napoleon I.), Kaiser vo de Franzose vo 1804 bis 1814/15
* Napoleon Franz Bonaparte (für d Bonapartiste Napoleon II.), der Sohn vom Napoleon I.
* Napoléon III., Kaiser vo der Franzose vo 1852 bis 1870
* Napoléon Eugène Louis Bonaparte, der Sohn vom Napoleon III., 1874 Proklamation zu Napoleon IV. wo nit glunge isch
* Napoléon Louis Bonaparte (1804–1831), der Brueder vom Napoléon III.

**Napoleon** isch dr Familiename vo:
* Phil Napoleon (1901-1990), en amerikanische Jazztrompeter, Gründer vo de Original Memphis Five.
* Marty Napoleon (*1921), en amerikanische Jazzpianist und Bandleader vom Oldtime Jazz und Swing

**Napoleon** isch der Vorname vo:
* Napoleon Achille Murat, für ä Ziit Prinz vo beide Sizilie, Sohn vom König vo Neapel

**Napoleon** bezeichnet au no:
* ä Film vom Abel Gance us em Johr 1927, lueg Napoleon (1927)
* ä Film vom Yves Simoneau us em Johr 2002, lueg Napoleon (2002)
* *Napoleon ist an allem Schuld*, ä Film vom und mit em Curt Goetz (1938)
* Napoleon oder Die hundert Tage, ä Drama vom Christian Dietrich Grabbe
* ä Fisch, lueg Napoleon-Lippfisch
* än Altersklass vo Cognac, lueg Napoléon (Cognac)
* ä Bromelie, lueg Napoleonae imperialis
Bürgerlich-Demokratische Partei

Di **Bürgerlich-Demokratischi Partei** (BDP) isch e schwiizerischi Partei gsi. Sie isch am 1. November 2008 gründet worden und het dur e Fusion mit de CVP uf de 1. Jänner 2021 ihres Ändi gfunde. Si isch us de drei kantonale Parteie vo Graubünde, Bärn un us em Glarnerland entschtande, wo mim gliiche Näme scho im Lauf vom Johr 2008 gründt worde sin.

## Vorgschicht
Nach de Wahl vo de Eveline Widmer-Schlumpf i de Bundesrot am 12. Dezämber 2007 het ihri damaligi Partei, d SVP welle, dass sie usgschlosse wird. S Recht uf de Usschluss von erem Parteimitgliid hät aber nach de Parteistatute numme e kantonali Sektion. D SVP Graubünde het sich aber gweigeret, d Eveline Widmer-Schlumpf uszschliesse und so het d SVP Schwiiz am 1. Juni 2008 die ganz Bündner Kantonalpartei usgschlosse. D Bündner hei uf en Rekurs verzichtet un de Name vo de Kantonalpartei zunächscht in *Bürgerlichi Partei* gändret.
Obwohl de Entscheid, d Bündner us de SVP uszschliesse mit ere grosse Mehrheit gfallen isch, het de Usschluss in Bärn un Glarus zu Abspaltige vo de SVP gführt. Wil s aber scho e Partei mit em Name *Bürgerpartei* git, het me sich für de Name *Bürgerlich-Demokratische Partei* entschiide, wo denn au d'Bündner Partei aagnoh het.

## Parteileitig
De erscht Präsident vo de BDP isch de Martin Landolt gsi, Vizepräsident de Lorenz Hess. Doderzu sind d Bündner Regierigsrätin Barbara Janom Steiner, de Bärner Kantonalpräsident Heinz Siegenthaler, d Zürcher Nationalrätin Rosmarie Quadrantide und de Bärner Ständerat Werner Luginbühl im Gründigsvorstand gsi.

## Mandatsträger
Ehemoligi Mandatsträger (in Uswahl):

Bundesrat:
* Samuel Schmid
* Eveline Widmer-Schlumpf
Ständerat:
* Werner Luginbühl
Nationalrat:
* Brigitta Gadient
* Hans Grunder
* Ursula Haller
* Hansjörg Hassler
Regierigsrat Bärn:
* Urs Gasche
* Beatrice Simon
Regierigsrat Glaris:
* Robert Marti
Regierigsrat Graubünde:
* Barbara Janom Steiner
* Hansjörg Trachsel

Bi de Gründig het d BDP folgendi Parlamentssitz uf kantonaler Ebeni gha:
* 17 Grossrät z Bärn
* 8 Landrät z Glaris
* 32 Grossrät z Graubünde

## Weblink
* Website vo der BDP

## Einzelnachwiis
Necker (Begriffsklärung)

**Necker** cha si:
* Necker, e Fluss im Toggeborg in dr Schwiiz
* *Necker*, e Dörfli im Toggeborg, wo en Tail zo de Gmaind Neckertal und tailwiis zo Oberhelffetschwil ghört

* Jacques Necker (1732–1804), e Gämfer Bankier, wo Finanzminister vom Ludwig XVI. vo Frankriich gsi isch

**Lueg au:**
* Neckar, en Fluss im Würtebärgische, Dütschland
Sarganserländer (Zeitung)

Dr **Sarganserländer** isch a Schwiizer Regionalzitig mit em Redaktionssitz ds Mels.

Dr Sarganserländer isch ds einzige regionale Nachrichteblatt vu dr Region Sargaserland und eine vu de eltischte Zitige vu dr Schwiiz. D Druggi findet me im Rhiintalische Haag. Dr Sarganserländer würd jede Tag druggt. Jede Dsiischtig würd er zue dem als Grossuuflag mit rund 19'000 Exemplar ad Bewohner vum Sarganserland zuegschiggt. Dr jetzig Chefredaktor isch dr Heinz Gmür, dr Verwaltigsratspräsident vum Unternehme isch dr Paul Frei.

## Gschicht
### 19. Jârhundert
In konservative Kreis vum damalige katholische Bezirk Sargans hett mes meh und meh als störend empfunda, dass es in dr Presselandschaft nebem liberal-orientierte *Oberländer Ahzeiger* uf konservativer Site kais Gegegwicht geh hett. Dr Oberländer Ahzeiger hett bis zum Erschine vum Sarganserländer fascht nüün Johr sis politisches Gedankeguet chönne drugge. De Gründig vom Sarganserländer isch im März 1873 e Versammlig vom katholische Männer- und Piusverein voruusgange. Am 30. Dezember 1874 isch de Sarganserländer vom katholische Männerverein als „siis“ Organ gründet und am 2. Januar 1875 isch schliesslich die ersti Uusgob veröffentlicht worde. De Sarganserländer isch jewils am Mittwoch und Samstig erschine.

## Literatur
* Bruno Pfiffner, Leo Pfiffner: *125 Jahre Sarganserländer*. Sarganserländer Druck AG 1998, ISBN 3-907926-21-8
* Daniel Rei: ''Ein Sprung ins kalte Wasser'' – Praktikumsbericht beim Sarganserländer

## Fuessnoote
Alpenexpress Enzian

Dr **Alpenexpress Enzian** isch e atriibeni Achterbahn im Europa-Park z Ruescht. Är stoht im Themeberych „Österreich“ und isch 2024 eröffnet worde. Nach em Brand ir Zauberwält dr Diamante isch dr Alpenexpress neubaut worde. Dr Vorgänger isch vo 2018 gsi.

## Technischi Date
D Bahn het ein Zug, wo uss 10 Wage bstoht. Jede Wage het zwoo Reihe und in jedere Reihe hän zwoo Persone Platz, bis uf dr letschti Wage, wo nur zwoo Persone *insgesamt* Platz hän. Im ganze Zug hän 38 Persone Platz. Dr Zug isch nochere alte Dampflokomotive nochbildet worde. Är fahrt normalerwys zwoo Rundene, teilwys aber au drei; des chunnt uf Azahl vo de Lüt drufa. Dr *Alpenexpress Enzian* isch mit 45 km/h und G-Kraft knapp 2 die langsamschti Achterbahn vom Europa-Park. Pro Stund bsueche ihn ca. 1'100 Lüt. In jedem Wage befindet sich e elektrische Motor. D Räder verlaufe nit auf dr Kontaktschiine, sondern befinde sich uf dr Laufschiine näbe dr Kontaktschiine. So wird dr Zug beschleunigt und abbrämst.

## Fahrt
Dr Alpenexpress steiht ir *Zauberschlucht dr Diamante,* wo die voranigi *Zauberwelt der Diamanten* ersetzt. Dür d Schlucht fahrt au d Wasserbahn Tiroler Wildwasserbahn und dr Walkthrough *Yomi Adventure Trail* düre. Nocheme chlyne Tunnel gohts wieder use an d'Station.

* Dr Alpenexpress uf dr Parkwebsite
* E Video vom Alpenexpress Enzian uf YouTube by E-Coasters
* Dr Europa-Park-Fanclub
Beda Humbel

De **Beda Humbel** (* 20. November 1933 z Birmischtorf; † 15. Juni 2019 z Baade) isch en Schwiizer Politiker vo de CVP gsi .

## Politischs
Vo 1965 bis 1980 isch de Beda Humbel Grossrot im Kanton Aargau gsi, i de Amtsperiode 1977/78 als Präsident vom Grosse Rot. Im Johr 1997 isch er in de Nationalrat gwählt worde und isch derte bis 1990 blibe. Sini Schwerpünkt im Nationalrot sin d Energii- un Sicherheitspolitik gsi.
I de Johr vo 1986 bis 1990 isch de Beda Humbel Präsident vom Energiiforum Nordweschtschwiiz gsi.

## Biographischs
De Beda Humbel isch z Birmischtorf gebore un ufgwachse. D Bezirksschuel het er z Baade bsuecht. Nach de obligatorische Schuelziit het er e Lehr als Verwaltigsagstellter absolviert, uf em zwaite Bildigsweg studiert un 1961 s aargauische Awaltspatent erworbe. Vo 1960 bis 1961 isch de Beda Humbel Gmeindschriiber z Äike gsi. Ab em 1962 het er es Notariatsbureau z Baade gha, wo nach sinere de Pensionierig vo sim Sohn Benedikt übernoh worde isch. 

## Weblinks
*
Frieden von Basel

In de letschte fümf Johrhundert si dreimol z Basel Friide abgschlosse worde.
* 1499 dr Friide zwüschem Maximilian I und dr Eidgenosseschaft as Abschluss vom Schwobechrieg
* 1795 am 5. April: dr Friide zwüsche Preusse und dr Französische Republik
* 1795 am 22. Juni: dr Friide zwüsche Schbanie und dr Französische Republik
Lägern

D **Lägere** isch en schmale, langgstreckte Bergrugge im Nordweschte vo de Stadt Züri un im Oschte vo de Stadt Bade. Er isch de öschtlichschti Berg vom Kettejura.
 
## Geografii
De Hügelzug isch öppe zäänehalb Kilometer läng. Er verlauft vo Bade im Weschte, wo d Limet de Jura duet in ere Klus durschniide, bis uf Rägeschbärg un Tielschtoorf im Oschte. De weschtlichi Teil vom Berg ligt im Kanton Aargau, de öschtlichi im Kanton Züri. D Kantonsgränze goot übere höchschti Punkt vo dr Lägere, s *Burghorn*. De Bergrugge het uf de Weschthälfti en steile Grat, wo nach Norde Richtig Äredinge rasch abfallt un au uf de Südsite noch Wettige seer stotzig isch. Wäge dr Wescht-Oscht-Usrichtig vom Höhezug isch s Klima a de Lägerenordsiite düütlich anderscht wi uf de Südsite. Im Früehlig cha me de Unterschiid bsunders guet gsee, aber au d Bsidlig am Lägerehang goot uf de Südsite düütlich wyter ue wi uf de Nordsite.

## Geologii
D Lägere isch in Schichte ufbauet, wo vo Norde nach Süde düent abfalle. Di oberi Schicht, wo teils us hertem, teils us weicherem Chalchstei bestoht un i d Wettiger-, d Badener- un d Wangenerschichte iiteilt wird, bildet de Grat vom Bergrugge. Drunter ligt di sognannti Effingerschicht us Chalchstei un Mergel un no düüfer Dogger un Malm.

## Waldreservat

Viir Zürcher un zwei Aargauer Gmeinde hei mitenand es Waldreservat realisiert. Uf ere Flächi vo 159 Hektare soll 50 Joor lang s Holz ned wirtschaftlich gnutzt werde. S Alt- u Totholz, wo uf die Art als wi mee entschtoot, bildet mit dr Zyt en Läbesruum für selteni Vögel, Insekte un Pilz. D Flora vom Bärg isch uf de Nord- un uf de Südsite unterschidlich. Obe-n-am Lägeresüdhang wachsed vili chliwüchsigi Eiche un Linde, wil d Humusschicht derte dünn isch un es wägem Chalchbode seer troche-n-isch. Uf de Nordsite si zum Bischpil d Bueche bis zu zää Meter höcher, wil d Böde tiifgründiger un füechter si.

## Kultuurlandschaft
Über d Lägere füert en Wanderwääg. Är isch au de öschtlichscht Deil vom länge Höewääg über e Jura, wo z Tielschtoorf afoot. Bi Rägeschbärg heds au en Blaneetewääg.

D Burgruine *Alt-Lägere* un der Platz *Hochwacht* sin i dr Gschicht wichtigi Stelle uf em Berg gsi. Dr Hügel, wo d Stadt Rägeschbärg druff stoot, isch dur en chline Saddel vom Hauptgrat vo de Lägere abtrennt.

Ufem Berg träffe sech d Gmeindbänn vo vier Aargauer un sibe Zürcher Gmeinde. Bi Bade, Otelfinge, Sünike un Tielschtoorf hed me in Steibrüch dr Chalch gunne. Zmitz uf em Grat stoot e Radarstazioon vo de Skyguide.

## Litratur
* Rolf Meier und Bruno Meier (Hg.): *Die Lägern – eine Gratwanderung: Landschaft und Kultur eines Grenzberges*. Verlag hier + jetzt. 2003. ISBN 3-906419-67-3

## Weblink

## Amerkige
Sali

**Sali**, **Saly**, **Sali**, **Salü**, **Sale** oder **Soli** isch e alemannischí Begrießig, wo meistens nu an Persone grichtet wird, wo mer duzt. Si isch nümmí überall so wyt verbreitet, zem Dail sait mer hyfiger „hoi“. *Sali* und die andere Versione vom Wort leite sich vom französische Wort *salut* ab, wo dört so vyl wie „hallo“ bedytet und ähnlich brucht wird wie im Alemannische.
Modalverb

**Modalverb** sind Zitwörter wo de Modus vomene andere Verb veränderet, maist inere Bidütig vo Zwang, Erlaubnis, Wille oder Fähigkait. S Hoptverb stoot debi im Infinitiv oni as Präpsition *z* vorane stoot. Si chömet i allne Germanische Sprooche vor und wiiset Bsunderhaite i de Konjugation uuf. Well si im Präsenz wie Präterita konjugieret, nennt mer si au Präteritopräsentia. Zu dene ghört ono s Verb *wüsse*, degege ghört s Modalverb *wöle* nöd dezue, es flektiert nämli as anzigs Verb im Präsenz wienen Konjunktiv.

## Modalverbe im Alemannische
Im Alemannische gitses sechs Modalverbe: *chöne*, *möge*, *wöle*, *söle*, *töre/dörfe*, *müesse*.  Vo dene hend ainigi Churzforme, wo för Churzverbe typisch sind. S Partizip Präteritum luutet immer gliich wie de Infinitiv und di erst Person Singular und die dritt Singular sind identisch.

Di baide Verbe *töre* und *dörfe* hend früener zwoo verschidnig Bidütige gha, debii het *dörfe* d Erlaubnis uusdruckt und *töre* Widerstand gege Zwang:* ich tar singe* het öppe *i trau z singe (obwoll i nöd darf)* bidütet (vgl. Englisch: *I dare sing*).

## Lueg au
* Präteritopräsens
Tiroler Wildwasserbahn

D **Tiroler Wildwasserbahn** isch e Wildwasserbahn im Europa-Park z Ruescht. Au wenn si zwee steili Hügel het und e hochi Fahrgschwindigkeit erreiche cha, zellt si nit zu de Achterbahne vom Europa-Park. D Tiroler Wildwasserbahn ligt im Themeberych "Österreich". 

## Technischi Date
D'Bahn het keine Wage, wo uf Schiine fahre, sondern Boot, wo imene lange Becki schwümme. Die sin alli nocheme Baumstamm nochbildet worde. D'Bahn het insgesamt 20 Boot. In jedem Boot hän 6 Persone Platz. D'Bahn isch 800 Meter lang und Fahrzyt durt ca. 4-5 Minute. Pro Stund bsueche ca. 1'600 Persone d Tiroler Wildwasserbahn. 

## Gschicht
D Tiroler Wildwasserbahn isch 1978 vo dr Firma Mack Rides und vo dr Firma Arrow baut worde. Si fahrt sit 1998 dur d *Zauberwelt der Diamanten*, wo au dr Alpenexpress Enzian durefahrt. Vorhär isch si e Halle gsi. 2005 sin alli Boot repariert worde.

## Fahrt
Noch dr Station drehe alli Boot no e Rundi und denn schwimme si uff me Förderband dr Hügel duruf und steil wider durab. Denn gits e paar Kurvene und nochher gots in d'Höhli ine, wo au z Fuess zuegänglich isch. Noch dr Höhli gots denn wider e 18 Meter hoche Hügel duruf und wider ganz abe. Noch e paar Kurvene kunnt mer denn wider bi de Station a.

*D'Tiroler Wildwasserbahn uf dr Parkwebsite
*E Video vo dr Tiroler Wildwasserbahn uf YouTube by Jochen Fuerbacher
Präteritopräsens

**Präteritopräsentia** (Sg. **Präteritopräsens**) sind e Gruppe vo Verb, wo ursprünglich i de Konjugation kai Präsensforme uufwiiset, well s alti Präteritum (Vergangehait) gegewärtigi Bidütig agnoo het. Die Gruppe isch alt und goot i ainzene Fäll bis zum Indogermanische zrugg: Alemannisch: i waiss; Altindisch: vēda »i waiss«; baidi us Indogermanisch: *uoida »i ha gsee« (und drum waiss i). I de Germanische Sprooche het sich e Gruppe vo Präteritopräsentia uusbildet und e nois Präteritum/Imperfekt isch bildet wore, wie bide schwache Verb dur aanehenke vomene /t/. D Aazaal vode Präteritopräsentia i de ainzelne Sprooche schwankt, im Alemannische sinds sibe, im Gotische drizee. Die maiste Präteritopräsentia sind Modalverb und e paar wenigi werdet nu unpersönlich i de dritte Person bruucht (z. B. ahd. toug »es nützt, helf, taugt«).

Nöd zu de Präteritopräsentia ghört s Verb »wöle«, wo de alti Optativ d Bidütig vom Präsenz öberchoo het. Well da Phänomen änlich isch, werd s au i de Liste une uufgfüert.

Im Altnordische chömet no *mon* »werde« und *kná* »chöne« dezue, da sind aber noiji Sonderbildige, wäred die andere Verbe as alt bitrachtet weret.

## Lueg au
* Modalverb
Hilfsverb

E **Hilfsverb** het d Funktion, anderi Verb i verschidnigi Zittforme und Aktionsarte z bringe. Si tienet o dezue, synthetischi Zitforme analytisch z umschriibe. I villne Sprooche werdet dodeför d Verbe för *sii* und *haa* bruucht, nebet villne andere Möglichkaite. Au Modalverbe chönet im witterem Sii as Hilfsverb aaglueget werde.

## Alemannisch
Die drai wichtigste Hilfsverb im Alemannische sind: *sii*, *haa* und *tue*. Si ghöret zu de Gruppe vo de Churzverbe, wo unregelmässig flektiered.

**sii** (sy) und **haa** werdet bruucht um e Handlig i d Vergangehait (Perfekt, Passé surcomposé) z setze. Debi werd di konjugierti Form vom Hilfsverb mitem Partizip Perfekt verbunde: *i bi ggange*, *i ha gmacht*.

**sii** tient au um d Aktualität vonere Handlig z betoone, indems mitem Verbsubstantiv verbunde werd: *i bin am Mache*.

**tue** werd änlich wie im Englische recht vill bruucht um jedi Zittform umzschriibe. Satt *i mach* sait me au *i tue mache* oder statt *i machi* au *i teg mache*. Bsundrigs de Konditional (Konjunktiv II) werd hüt maist mitem Hilfsverb umschribe: *i täät mache* astell vo seltnigerem *i miech*.

Anderi Hilfsverbe im Alemannische sind:

**werde** cha brucht werde um e beabsichtigti zuekünfitgi Handlig z notiere: *i werd s mache*, um Gegesatz zum Hochtütsche, wo da Verb regulär brucht werd, um z Zuekunft z umschriibe. Da Hilfsverb werd au för s Passiv bruucht, indems mitem Partizip Perfekt verbunde werd:* er werd verbunde*. Da Verb cha wie *tue* au bruucht werde um de Konditional z umschriibe: *i wüür mache* statt *i miech*.

**choo** werd selte bruucht, um e Handlig wo unmittelbar iitreffe werd z bischriibe (unmittelbari Zuekunft):* s chunnt cho regne*.

## Hilfsverb as Vollverb
D Hilsverb chönet aber au as Vollverb uuftrete. **sii** bischribt denn maist e Zuestand (*Wise sind grüe*), **haa** dütet Bsitz aa (*er het e Huus*) und **tue** werd im Sii vo **mache** bruucht (*Wa tuesch?*).

## Lueg au
* Verb
* Modalverb
* Churzverb
Nitiobroger

D **Nitiobroger** oder **Nitiobriger** (lat. Nitiobroges; ) sind en keltische Stamm im südwestliche Gallie gsii und hend am Fluss Garumna (hüt: Garonne) gsidlet. Ire Vorort isch Aginnum (hüt Agen) gsii.

Im Piet vo de Nitiobroger hend d Tiguriner, e Tailstamm vo de Helvetier, underem Divico s Römische Heer vernichtet und underjocht. D Nitiobroger selber sind nochem Julius Cäsar Fründ vo de Römer (*amici populi Romani *) gsii. Trotzdem hend si ane 53 v.&nbsp;Chr. underem König Teutomatus e Heer vo 6000 Maa zämegstellt um em Vercingetorix bim Gallieruufstand z helfe. De Chaiser Augustus het d Nitiobriger a de Provinz Aquitania zuegornnet.

S Land vo de Nitiobriger isch seer fruchtbar gsii und i isch de Römerzitt starch bewertschaftet wore, wie unzäligi Guetshöf zaiget. Zudem isch s Piet guet glege mit Stroosse zu wichtige gallische Städt, wa de Handel gförderet het.

## Quelle
* Cäsar: *Gallische Chrieg* 7,7,2; 31,5; 46,5; 75,3
* Strabo 4,2,2

## Literatur
Toygener

D **Toygener** () sind nochem griechische Geograph Strabon aine vo de drai helvetische Tailstämm gsii. Si hend sich zäme mit de Tiguriner a de Kimbre und Teutone agschlosse. D Toygener sind denn zäme mit de Ambrone vom C. Marius bichämpft wore.

Nochem Plutarch het de römisch General und Staatsma Gaius Marius (156-86 v.&nbsp;Chr.) ane 102 v.&nbsp;Chr. bi Aquae Sextiae (hüt Aix-en-Provence) gege Kimbre, Teutone und Ambrone kämpft. Drum werd vermuetet, ass de Name Toygenoi verschribe för Teutone si chönnt. Andersiits chönnt en antike Historiker au di baide Völker mitem äänliche Name verwechslet ha. De Name chaa guet Gallisch sii und bidütet denn »Striitaxtlüt« (Altirisch: túag »Bieli«).

## Quelle
* Strabon: *Geographika* 4,1,8; 7,2,2

## Büecher
* *Der Neue Pauly*, Bd.12/1: »Toÿgenoi«
Decumates agri

**Decumates agri** – so lutet di anzig historisch öberliferet Form – isch e Bizaichnig vom Land zwüschet em Rhii, de Donau und em Taunus. Debi handlets sich nöd umen geografische Name, sondern mee um en stüürtechnische Uusdruck. D Bidüttig isch öppe »Zehntland«.

## Öberliferig und Düütig
De Uusdruck *decumates agri* chunnt nume i de Germania vom römische Historiker Tacitus vor. Zu sinere Zitt sind d Römer öber de Rhii gstoosse und hend s Land um de Negger underworfe. D Forschig ninnt aa, as da noieroberti Land bis zu sinere reguläre Iigliderig i d Provinz Germania superior en spezielle Status gnosse het, wo d Biwooner stüürbigünstigt gsii sind, demit da Land, wo fast menscheleer gsii isch, för Noisidler attraktiv werd. D Römer sind nämli uf e gnueg grossi Zivilbivölkerig agwise gsii, wo d Legionäre mit Lebesmittel und handwerchliche Sache versorgt hend.

Allerdings isch vill diskutiert und gstritte wore öber de Uusdrugg und wa dehinder stecke chönnt, zumene aihellig anerchannte Schluss isch mer bis hüt nöd cho. Interessanterwiis kursiert aber immer no d Form *Agri decumates*, obwoll di anzig Stell bim Tacitus ebe umgikeert luutet.

## Gschicht
D Bisidlig vo dem Land zwüschet em Rhii, em Main und em Iller, wo vom Negger und vo de obere Donau durflosse werd und wo grossi Wälder stönd, wie de Schwarzwald, de Odewald und di Schwööbisch Alb, cha för d Antiki i föf Periode tailt were.

Bis zum 2. Joorhundert vor Chrischtus hend noch Uuswiis vom Tacitus d Helvetier do gwonnt. Vermuetli dur Druck vo germanische Stämm, hend die sich uufgmacht und s Schwiizer Mittelland bisidlet. S Land isch i de Folg nume no ganz schwach bisidlet gsii und de Geograph und Astronom Ptolemäus het die Geget „Helvetierwüesti“ (agr. *’Ελουητίων ἔρημος, Elouētíōn érēmos*) gnennt. Im Verlauf vo de Zitt hend sich chlinneri Volksgruppe niderloo, vor allem Gallier aber au Germane, wie d Suebi Nicretes am undere Negger, vermuetli au Markomanne. I de Wetterau nördlich vom Main hend sich di germanische Mattiaker niderloo.

De Chaiser Vespasian (69–79) het da Land underworfe und denn zude römische Provinz *Germania superior* gschlage. D Römer hend ab em Joor 85 afange en Grenzhag baue, de Limes, wo s Land gschützt het vor germanische Öberfäll. S sind denn meriri Kastell, Legionslager, Stedt, Dörfer und Guetshöf baut wore und e guets Strossenetz isch aglait wore, wo a de römische Legionäre erlaubt het, sich schnell a brenzligi Ort z bigee. D Bivölkerig isch heterogen gsii und s Land het nöd emene spezifische Stamm ghört.

I de Joor 259 und 260 hend denn d Alemane de Limes durbroche und sind wyt i die römische Provinze ggange. I de Zyt drufabe hend si nodisno s Land i Bsitz gnoo.

## Quelle
* Tacitus: *Germania* c.28 & 29
* Ptolemaios: *Geographike* 2,11,6

## Büecher
* 
* Gerhard Perl: *Tacitus • Germania*; Berlin 1990. ISBN 3-05-000349-9
Seduner

D **Seduner** (lat. Seduni) sind en keltische Stamm im Wallis gsii. De name isch Gallisch und bidütet *Sesshafti*.  

D Seduner hend im mittlere Wallis gsidlet und ire Vorort isch Sedunum (hüt Sittu) gsii. Archäologisch chamer si för s 1.Jh.v.&nbsp;Chr. guet vo irne binochburte Stämm underschaide ahand vo Armring wo i Schlangechöpf uslaufet. Denoo hend si im Oste bis zum Pfynwald glebt und im Weste bis is Tal vom Flüssli La Morge.

Ane 57 v.&nbsp;Chr. hend si a de binochburte Veragrer gege d Römer ghulfe und die bisigt. Si sind denn underem Chaiser Augustus im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe worde und is Römische Riich iiglideret wore. Zäme mit de Nantuate, de Veragrer und de Uberer hend si denn en Bund bildet (*quattuor civitates vallis Poeninae*), wo zu de Verwaltigsainhait *Raeti Vindelici vallis Poeninae* ghört het. Underem Chaiser Claudius (41–54) sind die vier Stämm zu de *[[Vallis Poeninae|civitas Vallensis]]* zämegschlosse wore und zu de Provinz  *Alpes Graiae et Poeninae* choo. Nochem Undergang vom Römische Riich isch s Wallis zum Burgunderriich cho und Sedunum isch Bischofssitz wore.

## Büecher
* *Der Neue Pauly*, Bd.11: »Seduni«
* SPM IV: *Eisenzeit*; Basel 1999. ISBN 3-909006-53-8
Uberer

D **Uberer** (lat. Uberi) sind en keltische Stamm im Goms gsii. Im Gegesatz zu de andere Stämm im Wallis hend si zu de keltische Lepontier ghört, wa nöd nu die antike Historiker öberliferet hend, sondern au dur d Archäologii bistätigt werd. Ires Piet isch denno vom Goms bis öppe zum Pfynwald ggange, entsprecht aso fast em hütige Tütschwallis. De lepontischi Name bidütet die »Obere«

## Gschicht
Bis zum 7. vorchristliche Joorhundert hend im Goms kani Mensch gwonet, abgsie vo Älpler oder Händler, wo mengisch is Taal cho sind. Spötestens im 6. Jh.v.&nbsp;Chr. hend denn Lepontier s Goms bisidlet und d *Golasecca-Kultur* mitbrocht. Ussert e paar vagi und falschi Aagoobe öber d Quele vom Rotte und enere Sunesüüle (*solis columna*) wo dai stend, brichtet di früene antike Schriftsteller nünt öber da abglegni Tal. Öb bim Öbergang vo de *Golasecca-* zu de *[[Latène-Kultur]]* d Bevölkerig gwechslet het, isch nöd klar. De Rufus Avienus (4.Jh.v.&nbsp;Chr.) nennt am Fluss Rhodanus (Rotte) nämli Clahilci, Daliterni und Tylangi, aso anderi Näme as die wo im 1.Jh.v.&nbsp;Chr. gnennt werdet. 

D Uberer sind underem Chaiser Augustus im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe worde und is Römische Riich iiglideret wore. Zäme mit de Nantuate, de Veragrer und de Seduner hend si denn en Bund bildet (*quattuor civitates vallis Poeninae*), wo zu de Verwaltigsainhait *Raeti Vindelici vallis Poeninae* ghört het. Underem Chaiser Claudius (41–54) sind die vier Stämm zu de *[[Vallis Poeninae|civitas Vallensis]]* zämegschlosse wore und zu de Provinz  *Alpes Graiae et Poeninae* choo.

Spötestens im 9. Joorhundert sind denn Alemane vom Haslital is Oberwallis cho und hend di keltischi Bivölkerig verdrängt oder öberlageret.

## Quelle


## Büecher
* *Der Kleine Pauly*, Bd.12/1: »Uberi«
Kappel

**Kappel** bzw. **Chappel** cha das alles bidüte:

## Chloster
* d Abtei Chappel, e ehemoligs Chloster z Chappel am Albis, Kanton Züri

## Ortschafte
### i de Schwiiz
* Chappel am Albis, e Gmeind im Kanton Züri
* Chappu, e Gmeind im Kanton Soledurn
* Chappel, e ehemoligi Gmaind im Kanton Sanggale, sit 1965 Ebnat-Kappel
* Chappel, e Ussewacht i de Gmeind Hagebuech im Kanton Züri

### z Dütschland
*Kappel (Hunsrück), Gmeind im Rhii-Hunsrück-Kreis, Rhiiland-Pfalz
*Kappel am Rhein, Teil vo dr Gmeind Kappel-Grafenhausen, Ortenaukreis, Bade-Württeberg
*Kappel (Freiburg), Ortsteil der Stadt Friiburg im Breisgau, Bade-Württeberg
*Kappel (Niedereschach), Teil vo dr Gmeind Niedereschach, Schwarzwald-Baar-Kreis, Bade-Württeberg
*Kappel (Lenzkirch), Teil vo dr Gmeind Lenzkirch, Landkreis Briisgau-Hochschwarzwald, Bade-Württeberg
*Kappel (Horgenzell), Teil vo dr Gmeind Horgezell, Landkreis Ravesburg, Bade-Württeberg
*Kappel (Bad Buchau), Teil vo dr Gmeind Bad Buchau, Landkreis Biberach, Bade-Württeberg
*Kappel (Eberhardzell), Teil vo dr Gmeind Eberhardzell, Landkreis Biberach, Bade-Württeberg
*Kappel (Wald), Teil vo dr Gmeind Wald, Landkreis Sigmaringe, Bade-Württeberg
*Kappel (Waldsassen), Teil vo dr Gmeind Waldsasse, Landkreis Tirschereuth, Bayre
*Kappel (Pfronten), Teil vo dr Gmeind Pfronte, Landkreis Ostallgäu, Bayre
*Kappel (Kr. Passau), Teil vo dr Gmeind Wegscheid (Niederbayre), Landkreis Passau, Bayre
*Kappel (Kr. Forchheim), Teil vo dr Gmeind Hiltpoltstei (Oberfranke), Landkreis Forchheim, Bayre
*Kappel (Burgwindheim), Teil vo dr Gmeind Burgwindheim, Landkreis Bamberg, Bayre 
*Kappel (Unterammergau), Teil vo dr Gmeind Unterammergau, Landkreis Garmisch-Partenkirchen, Bayre 
*Chemnitz-Kappel, Stadtteil vo Chemnitz, Sachse
*dr dänisch Name vo der Stadt Kappeln im Kreis Schleswig-Flensburg z Schleswig-Holstei

### z Östriich
*Kappel am Krappfeld, Gmeind im Bezirk Sankt Veit an der Glan, Kärnte

## Fluss
* e Zuefluss vo der Eder in Nordrhii-Westfale (Dütschland) bi Bad Berleburg-Aue

## Persone
* Heiner Kappel (* 1938), ä deutsch Pfarrer und Politiker (FDP, DP, dfb)
* Marcus Kappel (1839-1919), ä deutsch Bankier, Kaufma, Kunstsammler und Mäzen

## Gschicht
* Dr Erst Echappelerchrieg
** Chappeler Milchsuppe
** Dr Erst Chappeler Landfride
* Dr Zweit Chappelerchrieg
** D Schlacht bi Chappel
** D Zweit Chappeler Landfride

*Lueg au:*
* Kappelen
Nantuaten

D **Nantuate** (lat. *Nantuatae*; ) sind en keltische Stamm im Wallis gsii.  De Name isch Gallisch und bidütet »Tallüt« (gall. nanto »Tal«).

D Nantuate hend östlich vom Gemfersee (lacus Lemannus »Ulmesee«) im Tal vom Rotte (Rhodanus »Grossfluss«) glebt und ere Vorot isch Tarnaiae (hüt: Massongex) gsii. Anderi Ortschafte wo zu de Nantuate ghört hend, sind Viviscus (hüt: Vevey), Pennelocus (»Seechopf«; hüt: Villeneuve) und d Zollstation Agaunum (»Fels«; hüt: St-Maurice).

Si sind underem Chaiser Augustus im Alpefeldzug (25-15 v.&nbsp;Chr.) vom Drusus und Tiberius underworfe worde und is Römische Riich iiglideret wore. Zäme mit de Veragrer, de Seduner und de Uberer hend si denn en Bund bildet (*quattuor civitates vallis Poeninae*), wo zu de Verwaltigsainhait *Raeti Vindelici vallis Poeninae* ghört het. Underem Chaiser Claudius (41–54) sind die vier Stämm zu de *[[Vallis Poeninae|civitas Vallensis]]* zämegschlosse wore und zu de Provinz  *Alpes Graiae et Poeninae* choo.

## Büecher
*Der Neue Pauly* Bd.8: »Nantuatae«

## Link
*
Tiberius

Dr **Tiberius Cäsar Augustus** (* 16. November 42 vor d Ziitwändi; † 16. März 37 noch dr Ziitwändi) (odr au **Tiberius I.**), isch as **Tiberius Claudius Nero** uf d Wält cho. Er isch dr zweit Kaiser vo Rom gsi, sit em Dod vom Augustus im Johr 14 noch dr Ziitwändi bis zu siim eigene Dod im Johr 37. 

Dr Tiberius isch as Claudier uf d Wält cho, dr Sohn vom Tiberius Claudius Nero und dr Livia Drusilla. Si Mueter het sich vo siim Vater gschiide und het sech mit em Octavian Augustus im Johr 39 vor dr Ziitwändi verhürotet. Dr Tiberius het spöter im Augustus si Dochder us erä früehnere Eh, d Julia ghürotet und isch au vom Augustus adoptiert worde, so dass er ä Julier worden isch mit em Name **Tiberius Julius Cäsar**. D Kaiser noch ihm hai währed vier Johrzähnt alli zu dene vereinte Familie ghört und mä redet vo dr julisch-claudische Dynastii.

Dr Tiberius isch ein vo de grösste Generäl im alte Rom gsi. Mit siine Fäldzüg z Pannonie, Illyricum, Raetia und Germania het er d Basis für die nördligi Gränze vom Römische Riich gleit. So isch er im Johr 19 vor dr Ziitwändi noch siiner Hochziit zur Vipsania Agrippina as Prätor in Norde gschickt worde, für zum d Gränzgebiet zu de Germane z sichere. Si Brueder Drusus het in Gallia Narbonensis und gege d Germane kämpft, währed dr Tiberius d Stämm im Alpegebiet, drunter d Helvetier und Rauriker befriidet het. Im Johr 16 het er d Quelle vo dr Donau entdeckt und isch im Fluss noch abwärts zoge. Drei Johr spöter isch er noch Rom zruggange und isch Konsul worde. Zu dere Ziit isch au si Bueb, dr Julius Cäsar Drusus, uf d Wält cho.

Wil em s dr Augustus befohle het, het dr Tiberius sech im Johr 12 vo dr Vipsania lo scheide und het widerwillig d Julia, im Kaiser si Dochter ghürotet; aber die beide si nie glücklig worde zsämme, und ihr einzigs Chind isch scho as Buschi gstorbe. Noch em Dod vo siine Adoptivsöhn Lucius und Gaius Caesar het dr Augustus en im Johr 4 noch dr Ziitwändi adoptiert und zu siim Erb gmacht. Er het im Tiberius immer me Befuegige ge und im Johr 13 isch er *co-princeps* gsi, so dass, wo dr Augustus im Johr druf gstorbe isch, es kei Interregnum ge het. Dr Tiberius het aber dr Boschde vom Kaiser gar nit welle und won en dr Senat formell zum *princeps* gwehlt, het er sech kuum um d Regierigsgschäft kümmeret.

Noch em Dod vo siim Sohn, em Julius Cäsar Drusus, im Johr 23 isch d Herrschaft z Rom meh und meh vo Willkür und Terror kennzeichnet gsi. Im Johr 26 het dr Tiberius Rom verlo und het d Regierig de skrupellose Pretorianer Prefekte Sejanus und Quintus Naevius Sutorius Macro überlo. Noch siim Dod isch si Adoptivsohn, dr Caligula, Kaiser worde.

Mä erinneret sich an dr Tiberius vor allem wäge siim Ruef as zruggzogene, düstere Herrscher, wo gar nit het welle Kaiser wärde; dr Plinius dr Elter het von em as *tristissimus hominum*, dr druurigst vo de Mensche, gschriibe

## Fuessnote
Ceutronen

D **Ceutrone** (lat. *Ceutrones*; ) sind e keltische Stamm i de Graische Alpe gsii, wo im Tal vo de Isara (hüt: Isère) gwont hend. 

D Ceutrone hend im Weste a d Allobroger grenzt, im Norde a d Nantuate und d Veragrer, im Oste a d Salasser, im Süüde a d Meduller. De Vorort isch Axima (hüt: Aime-en-Tarentaise) gsii, spöter denn Darantasia (hüt: Moutiers). Zäme mit de Vallenser, wo im Wallis gwont hend, hend si di römisch Provinz *Alpes Graiae et Poeninae* bildet. Baid Stämm hend vom Chaiser Claudius (41–54) s Latinische Recht (*ius Latii*) öbercho. 

D Ceutrone hend vom Chääse und vom Chupferabbau glebt und de Pass öber de Chlii Sankt Bernhard (lat. Cremonis iugum) öberwacht. Ane 58 v.&nbsp;Chr. hend si zäme mit de Caturiger versuecht de Julius Cäsar z hindere, as er i Gallie imarschiert um gege d Helvetier z chämpfe, sind aber vonem bisigt wore.

## Quelle


## Büecher
* *Der Neue Pauly* Bd.2: »Ceutrones«
Caturiger

D **Caturiger**  (; ) sind e keltische Stamm i de Cottische Alpe gsii und hend im Tal vom Fluss Druentia (hüt: Durance) glebt und de wichtig Alpepass öber de Mont Genèvre kontrolliert, wo vom südliche Gallie i d Poebini goot. De Vorort Eburodunum (hüt: Embrun) isch e vorrömisches Oppidum ufeme höche Felsplato öber de Druentia gsii und denn i de Römerzitt zunere Stadt usbaut wore. En anderi wichtigi Stadt het Caturigomagos (hüt: Chorges) ghaisse. 

Im Joor 58 v.&nbsp;Chr. hend d Caturiger zäme mit de Ceutrone versuecht de Julius Cäsar z hindere, as er i Gallie imarschiert um gege d Helvetier z chämpfe, sind aber vonem bisigt wore. Si sind underem Chaiser Augustus i de Alpefeldzüg (25-15 v.&nbsp;Chr.) vom Drusus und Tiberius underworfe wore, und i d Provinz *Alpes Cottiae* iglideret wore. De Chaiser Diocletian (284–305) het si denn a de Provinz *Alpes Maritimae* zuetailt.

Öb en Zämehang mitem Caturix, em Chriegs- und Stammesgott vo de Helvetier bistande het, isch nöd gwüss. Uffällig isch, as zwoo Inschrifte an Mars Caturix z Yverdon gfunde woren sind, wo dozmol wie de Vorort vo de Caturiges Eburodunum ghaisse het. De Gallisch Name Caturiges bidütet »Champfkönig« und Eburodunum bidütet »Iibeburg«.

## Quelle


## Büecher
* *Der Neue Pauly* Bd.2: »Caturiges«; Bd.3: »Eburodunum«
Plinius

**Plinius** isch dr Name vo zwei römische Schriftsteller gsi:

* Plinius der Elter (öbbe 23 bis öbbe 79), Historiker und Fachschriftsteller, bekannt für siini *Naturalis historia (Naturgschicht)* , än enzyklopedischi Naturkund
* Plinius der Jünger (öbbe 61 bis öbbe 113), Politiker und Redner, Neveu vom Plinius em Eltere, bekannt als Verfasser von erä Briefsammlig

**Plinius** stoht au für:

* (3226) Plinius, än Asteroid
* Plinius (Mondkrater), än Mookrater
Rauriker

D **Rauriker** oder au **Rauraker** (lat. Raurici) si ä Stamm vo Kelte gsi, wo um 400 vor dr Zitewändi (d Latène-Zit) us em Obere Donaugebiet noch Süddütschland und in d Schwiz cho isch. Ihr Gebiet het sich vom Bodesee westwärts am Rhii noch bis in d Region vo Basel und em östlige Jura zoge. Im Norde hend si a d Triboker, im Südweste a d Sequaner und im Südoste a d Helvetier grenzt.

## Gschicht
Z Basel het mä bi Bauarbeite bim Gaswwärk Überräst von erä hoch entwicklete und strukturierte Stadt us dr Zit vo öbbe 150 vor dr Zitewändi gfunde. Mä het Nochwiis gfunde für Werkstett und Import us römische Gebiet (näbe anderem Wiiamphore) und än eigentligs Töpferviertel mit Räste vo zäh keltische Töpferöfe, wo zum Deil sehr guet erhalte si. Mä het au ä Gräberfäld gfunde mit riichhaltige Fünd, drunder zahlriichi menschligi Skelettdeil. Die löön an rituelli Begrabige dänke. 

D Rauriker hai sich au uf em Münsterhügel vo Basel niiderglo, wos im Spoot-Latène D2 e Oppidum errichtet hend; d Römer hai däm Ort spöter „*Oppidum Rauricum*“, „Stadt vo de Rauriker“ gsait.

Im Johr 58 vor dr Zitewändi hai sich d Rauriker de Helvetier aagschlosse, hai ihri Hüüser verbrennt, für ass es kei Grund meh gäb zruggzgoh und si uff Gallie zoge. Dr Julius Caesar het aber die Völker nit welle uff Gallie cho lo, het sä verfolgt und in der Schlacht bi Bibracte gschlage. Noch dere Niiderlag si d Rauriker unter d Herrschaft vo de Römer cho und dr Cäsar het enä befohle, zrugg an Rhy z zieh. D Rauriker hai sölle die militärisch wichtigi Gegend am Rhiichneu gege Angriff vo de Germane schütze. 

Wo im Cäsar si Kampfkumpan, dr Lucius Munatius Plancus, ane 44 vor dr Zitewändi d Kolonii Augusta Raurica gründet het, hai sich d Rauriker gege d Römer ufglehnt. 1942 het mä z Basel ä Massegrab entdeckt und das het d Forscher überzüügt drvo, ass die keltischi Bevölkerig denn umbrocht worden isch.

## Büecher zo de Rauriker
* Uf franzöösisch: *Découvertes faites sur le Rhin d'Amagétobrie et d'Augusta Rauracorum, anciennes Villes Gauloises dans la Séquanie Rauracienne. Avec des Digressions sur l'histoire des Rauraques, le Mont-terrible & la Pierre-Pertuis*, Porrentruy 1796. online lääse.

## Link
*
Veragrer

D **Veragrer** (lat. *Veragri, Varagri*; ) sind en keltische Stamm im Wallis gsii. De Name isch Gallisch und het die chriegerischi Bidütig »Oberschlächter«.

Si hend im undere Wallis gsidlet und de Passvercher öber de Gross Sankt Bernhard (lat. *Summus Poeninus*) kontrolliert. Ire Vorort isch Octodurus (hüt Martigny) gsii, wa »Fichtestadt« oder »Stadt mit acht Tor« bidütet. Noch de Christianisierig isch Octodurus Bischofssitz wore. De erst bikannt Bischof isch de Theodorus (um 380) gsii, wo as Hailige Theodul im Wallis vereert werd.

De Julius Cäsar het ane 57 v. Chr. versuecht d Veragrer z underwerfe, um d Kontrole öber de Grossi Sankt Bernhard z gwüne, doch zäme mit de Seduner hend si d Römer bisigt. Si sind denn erst under em Chaiser Augustus im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe worde und is Römische Riich iiglideret wore. Zäme mit de Nantuate, de Seduner und de Uberer hend si denn en Bund bildet (*quattuor civitates vallis Poeninae*), wo zu de Verwaltigsainhait *Raeti Vindelici vallis Poeninae* ghört het. Under em Chaiser Claudius (41–54) sind die vier Stämm zu de *[[Vallis Poeninae|civitas Vallensis]]* zämegschlosse wore und zu de Provinz *Alpes Graiae et Poeninae* choo.

## Büecher
* *Der Neue Pauly*, Bd.12/2 : »Veragri«
Mondlandung

Under **Moolandig** verstoht mer in dr Ruumfahrt allgmein e kontrollierti Landig vu eme vu Mensche hergstellte Ruumflugkörper uffem Erdmoo.

Speziell verstoht mer drunter die erscht bemannt Moolandig in dr Nacht vum 20. uf dr 21. Juli 1969 vu Apollo 11.

S'Wort Moolandig isch am End vum 20. Johrhundert in d'Ufstellig vu dr *100 Wörter vum 20. Johrhundert* in sällere spezielle Bedütig ufgnumme worre. Es isch demit e Synonym nit nu fier e bahnbrechendi Pionierleischtig vergliichbar mit dr Entdeckig vu Amerika in dr menschliche Gschichte, sundern d'Moolandig isch au in dr Gschicht vum irdische Läbe e sehr besundere Vorgang: Vermuetlich s'erscht Mol in dr Gschicht vum irdische Läbe hän Läbewese vu dr Erde aktiv e andere Himmelskörper beträtte, in sällere Hisicht isch d'Moolandig demit dr bedütsamscht Vorgang in dr Gschicht vum irdische Läbe sit dr Eroberig vum Land un au säll, wo d'Menschheit vu alle andere Lebewese underschidet.

## Gschicht
Sit dr 1950er-Johre isch es zum Wettlauf ins All zwische dr USA un dr Sowjetunion kumme. Dr erscht Ruumflugkörper uf em Moo isch die sowjetisch Sonde *Lunik 2* gsi, wo am 13. September 1959 uf dr Moo gstürzt isch. Am 3. Februar 1966 isch Luna 9 als erschter Flugkörper weich uf em Moo glandet.

*Ranger 8* isch dr erscht amerikanisch Flugkörper gsi, wo uf em Moo ufgschlage isch (20. Februar 1965). *Surveyor 1* isch as erschti amerikanischi Sonde am 2. Juni 1966 uffem Moo glandet. Die erschte Mensche (d'Amerikaner Neil Armstrong un Edwin Aldrin) sin mit Apollo 11 am 20. Juli 1969 uffem Mo glandet. Am 21. Juli 1969, 2.56 Uhr UTC het no dr erschte Mensch si Fuess uf dr Moo un demit e anderi Welt gsetzt. Fimf witteri bemannti Moolandige vum Apollo-Programm sin bis Ende 1972 gfolgt. Sitterher sin keini Lit meh uffem Mo glandet.

Die erscht Landestell uffem Mo heisst mittlerwili offiziell Statio Tranquillitatis.

Noch vor Apollo 11 het d'Sowjetunion versuecht, ubemannt zum erschte Mol Moogstei uf d'Erde z'bringe. Säll isch allerdings erscht in dr am 20. September 1970 glandete *Luna 16*-Sonde glunge. Ihr bemannts Mooprogramm het d'Sowjetunion am End vu dr 196oer Johre nooch dr katastrophale Explosion vu ihrer Trägerrakete bi eme Startversuech igstellt.

Die ledscht ubemannt sowjetisch Moolandig isch anno 1976 erfolgt, sitterher isch es fier e guets Vierteljohrhundert rächt ruehig mit Moolandige worre.

Middlerwili nimmt s'Interessi an Moolandige wiider zue: Am 3. September 2006 isch die europäisch Sonde SMART-1 planmässig uffem *Lacus Excellentiae* (See vu dr Vortrefflichkeit) ufgschlage. Indie het sit Ende 2008 e eigene Moosatellit, d'NASA pünktlich zum Jubiläum vu Apollo 11 sit Juni 2009 e ubemannte Satellit.

Nooch eme halbe Johrhundert Abstinenz wenn d'Amerikaner um 2020 wiider bemannt uffem Moo lande, allerdings isch d'Finanzierig vu sällem Vorhabe nit gsicheret.
Verucloetius

De **Verucloetius** isch en adlige Helvetier gsii. De gallisch Name bidütet »de Wiitumebirüemti».

De Verucloetius het im April 58 v.&nbsp;Chr. zäme mitem Nammeius a de Rhone mitem Julius Cäsar verhandlet, demit de a de Helvetier d Erlaubnis gebi, dör di römisch Provinz Narbonensis z züche, allerding zimli erfolglos, so as d Helvetier zwunge gsii sind, en andere Weg dör Gallie z finde.

## Quelle
* Cäsar: *Gallische Chrieg* 1,7,3

## Büecher
*Der Neue Pauly*, Bd.12/2: »Verucloetius«
Verbigener

D **Verbigener** (lat. Verbigeni) sind en Tailstamm vo de Helvetier gsii.

Gnennt werded d Verbigener nume bim Cäsar as *Verbigenus pagus* (»Verbigenergau«) und er schribt, as 6000 Verbigener sich hebet wöle devomache, nochdem d Helvetier d Schlacht bi Bibracte verlore gha hend. 

Wo d Verbigener gsidlet hend, cha weder usem Name noch us de Agoobe bim Cäsar erschlosse werde. Die früenrig Mainig, as di helvetisch Stadt *Urba* (hüt: Orbe VD) sproochlich mit de *Verbi*-geni zämehangt, werd vo de moderne Forschig abgleent.

## Quelle
* Cäsar: *Gallische Chrieg* 1,27f.

## Büecher
* *Der Neue Pauly*, Bd.12/2: »Verbigeni«
Obersorbische Sprache

**Obersorbisch** (i der eigene Sproch *hornjoserbšćina*) isch e Sproch, wo in de dütsche Landschaft Lausitz, hütt z Sachse, gschwätzt wird. S isch e westslawischi Sproch und mit em Tschechisch verwandt.

## Gschicht
D Gschicht vom Obersorbisch z Dytschland hät mit de Ywanderig vo de Slawe im 6. Johrhundert agfange. Sit em 12. Johrhundert hät s e massivi Flüet vo germanische Koloniste vo Flandre, Sachse, Thüringe und Franke ge. D Verwüestig vom Land durch Krieg devor hät de Afang vom Verschwinde vom Obersorbisch bedütet. Usserdem isch d Sproch z Sachse em Dütsch undergordnet gsi. Spöter, 1293, isch s Sorbisch im Berner Schloss verbotte worre, 1327 au z Zwickau und z Leipzig und 1424 z Meiße. In vyle Gilde vo de Städt hät mer numme Dütschsprochigi akzeptiert. Lausitz isch relativ wenig vo de dütsche Sproch und vo de Verbott affektiert worde. Drum hät sich s Obersorbisch dört chönne entwickle. Bis ins ins 17. Johrhundert isch d Zahl vo Müetersprochler vom Obersorbisch bis uf 300'000 gstyge. De ältst Beleg für s Obersorbisch isch s Monument "Burger Eydt Wendisch", wo z Bautze entdeckt worre isch.

## Verdeilig

Mer schätzt, dass dodal 40'000 Lyt z Sachse Obersorbisch könne. In sälle beide Länder isch Obersorbisch e offiziälli Regionalsproch. Drum isch es noch Dänisch, Friesisch und Romanes die vierti Minderheitssproch z Dütschland. Säll sin numme Schätzige; d Zahl vo de aktive Sprächer cha gringer sy. Bstimmti Spezialiste behaupte, dass es in 20 bis 30 Johr numme no 13'000 Sprecher ge wird. Im Moment cha mer allerdings kei genaui Vorussag mache.

## Umschrift
Mer schribt s Obersorbisch mit em latynische Alphabet, woby e baar Diakritika dezüegfüegt sin. S git im Ganze 34 Büechstabe, wyl Q, V und X normalerwis nit brucht werre.

## Grammatik
Im Obersorbische git s Deklinatione. S git im Ganze sybe Fäll:

## Weblinks

* Obersorbisches Lehrbüech
* 
* Ortsnämme Obersorbisch-Dytsch
* Institut für Sorabistik
* Tastaturlayouts für Linux und Microsoft Windows 2000/XP sowie Windows 95, 98, ME
Xena: Warrior Princess

**Xena: Warrior Princess** isch a amerikanischi Serii, wo z Neuseeland dreiht worden isch. D Serii ghört zum Fantasy Genre. Si isch vom 1995 bis zum 2001, ufm Sender USA Network gsändet worde und isch bim Publikum zimli populär gsi. Si isch as Ableger vo dr Serii Herkules entstande, wo wiibligi Näbefigure drvo in der neue Serii Hauptfigure worde si. Wie d Herkules Serie bewegt si sich in erä Atmosphäre, wo vo dr griechische Mythologii aghuucht isch, aber rächt wenig mit de Umständ in dr Antike z due het.

## Darställer

* Lucy Lawless - Xena
* Renee O'Connor - Gabrielle
* Ted Raimi - Joxer
Stumpe
Poebene

D **Poebeni** (it. Pianura Padana; Val Padana) isch e groossi Ebeni im Norde vo Italie, wo vom Hoptfluss Po sin Name het.

## Geografii
D Poebini isch en Bistandtail vo de italienische Regioone Piemont, Lombardei, Emilia-Romagna und Veneto und o vom Schwizer Kantoo Tessin. De Hoptfluss, de Po, entspringt im Weste i de Alpe und flüsst im Oste i d Adria, wobi er fill Flüss vom Norde und Süde uufninnt. Im Weste und Norde werd d Poebini vo de Alpe öberragt, wo am Rand vo merere See gsüümt sind, di grösste sind de Langesee, de Comersee und de Gardasee. Im Süüde erhebt sich de Appennin öber d Ebni. Im Oste schiebt sich s Podelta i d Adria use. D Flächi vo de Ebini bitrait 45 Tuusig Quadrootkilometer, d Längi 400 Kilometer und d Braiti zwüschet 70 und 200 Kilometer.

D Poebini isch seer fruchtbar und di wichtigste landwertschaftliche Produkt sind Wii, Waisse, Mais, Zuckerrebe und Riis.

## Wetter
S Wetter i de Ebini isch mild, d Sümmer sind eener haiss und schwüül, d Winter chüel und neblig, Schnee nöd so hüüfig. Im Summer wie au im Winter chönet i de sus windstile Ebini heftigi Stürm uufchoo.

## Gschicht
D Poebini isch im Verlauf vo de Gschicht vo villne Völker biwont wore, as ersti bekannt sind d Ligurer im Weste, di keltische Lepontier im Norde und d Veneter im Oste. Um 530 v.&nbsp;Chr. hend d Etrusker d Ebini kolonisiert und um 390 sind Gallier i d Ebini iigfalle. 225 v.&nbsp;Chr. hend Römer d Gallier underworfe. Noch de Tailig vom Römische Riich isch Mailand d Hoptstadt vom Weströmische Riich wore, und denn ab 403 Ravenna am südliche Rand vo de Poebini. Ravenna isch au d Residenz vom Odoaker gsii, wo nochem Zämebruch vom Weströmische Riich ane 476 König vo Italie (*rex Italiae*) woren isch. Im Joor 488 sind d Gote underem Theoderich em Gross i d Poebini iigfalle und hend 493 de Odoaker tötet. Ravenna isch witter d Hoptstadt blibe und isch zäme mit Verona am Nordrand vo de Ebini as *Raben* und *Bern* i d Heldesaag iiggange. Im Joor 568 sind d Langobarde i d Poebini iigfalle und hend so a de Lombardei (Langobardia) de Name gee. 774 hend d Franke d Langobarde underworfe und s nördliche Italie mit de Poebini isch Tail vom Fränkische Riich wore und spöter denn Tail vom Hailige Römische Riich.

## Weblink
Bibracte

**Bibracte** (hüt: Mont Beuvray) isch e Oppidum vom Spoot-Latène und de Vorort vo de Häduer, emene keltische Stamm z Gallie gsii. Bi dem Oppidum het de Julius Cäsar ane 58 v.&nbsp;Chr. d Helvetier bisigt und wider haigschickt. De Name isch Gallisch und isch e Kollektivform zum Wort »Biber«.

## s Oppidum

De Mont Beuvray isch en 822 Meter höche isolierte Berg vom Morvan-Massiv i de Dèpartement Saône-et-Loire und Nièvre öppe 20 Kilometer westlich vo Autun, em antike Augustodunum. S Oppidum het e Flächi vo rund 135 Hektare und umfasst drai Erhebige. De Ort isch hüt en archäologische Park.

S Oppidum isch sit 1865 vo Archäologe undersuecht wore und ser guet erforscht. Nebet de Befestigunge het mer au Wonhüser und Werchstett usgrabe und uf em höchste Gipfel *Le Porrey* en Kultplatz. Nördlich vom Oppidum het mer ono en Fridhof mit Brandgreber gfunde.

De Chaiser Augustus het agornnet, as s Oppidum Bibracte verloo mues werde und het d Biwoner i de noije Stadt Augustodunum (hüt: Autun) agsidlet. I dere Stadt het mer drai Inschrifte gfunde, wo d Göttin Bibractis nenet.

## Schlacht bi Bibracte
D Schlacht zwüschet em Julius Cäsar und de Helvetier isch nöd bi Bibracte uustrait wore, sondern öppe 25 Kilometer südlich devo bi *Montmort* (Dép. Saône-et-Loire). Nochdem d Helvetier im April 58 v.&nbsp;Chr. vom Cäsar ghinderet wore sind, d Rhone bi Gempf z öberquere, hend die sich e Weg dör s Piet vo de Sequaner gsuecht und sind denn zu de Häduer cho. Scho afangs Juni het de T. Attius Labienus a de Saône d Tiguriner abegmacht. Am 20. Juni hend denn d Helvetier s Römische Heer aggriffe, wo underwegs uf Bibracte gsii isch, um dai Lebesmittel abzhole, wo ine d Häduer, as Römischi Fründ, versproche hend. D Schlacht het em spoote Vormittag agfange und isch bis i d Nacht ine gange. D Römer hend nöd nu s Heer vo de Helvetier vernichtet, sondern hend au d Wageburge gstürmt und gege Fraue und Chind chämpfe müese. Wemer a de Zaale vom Cäsar globe tar, sind debi mindestens dopplet sovil Ziviliste umchoo. De Cäsar het den de Helvetier bifole, wider i iri Haimat zuruggcheere und d Sidlige wider uufzbaue.

## Quelle
Hoptquelle: C. Julius Cäsar: *De bello Gallico* 1,21–26
:*zuedem*:


## Büecher
* Bernhard Maier: *Lexikon der Keltischen Religion und Kultur*; Stuttgart 1994. ISBN 3-520-46601-5
* *Der Neue Pauly* Bd.2: »Bibracte«
* Rudolf Fellmann (Hrsg.): *Caesar und Vercingetorix*. Zabern, Mainz 2000 (Zaberns Bildbände zur Archäologie/Sonderhefte der Antiken Welt)

## Link
* Parc archéologique
*
Barbarossa

**Barbarossa** (italiänisch für *ä rote Bart*) isch der Biiname vo:

* Friedrich I. Barbarossa, em Kaiser vom Heilige Römische Riich vo 1155 bis 1190
* Khair ad-Din Barbarossa, Herrscher vo Algier und Korsar im westlige Mittelmeer, 1467 bis 1546

Anderi Bedütige:
* Dr Luca Barbarossa (* 15. April 1961), än italienische Liedermacher und Sänger.
* D Operation Barbarossa isch der Deckname für dr dütsch Agriff uf d Sowjetunion im Johr 1941 im Zweite Wältchrieg
* s Brättspiil Barbarossa und die Rätselmeister
* die alti Räbesorte Barbaroux, wo mer ä z Italie Barbarossa sait