open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tschättermusik

D **Tschäddermusig** (dt. *Tschättermusik*) isch de Musigumzug a de Fasnet z Laufeburg (Bade). E *Tschädder-* oder au *Schäddermusig* isch e schepperndi, lutti Musig, e Fasnechtsmusig ebe. 

D Tschäddermusig findet jeds Johr a de Fasnet a drei Däg statt, am ärschde, zweite un dritte Faiße (Schmotzige Dunschtig) vor m Fasnetsunntig, immer z morge um sechsi un obnds um sechsi. S idrucksvollschti sin d Narrone vo de Altfischerzumft Laufeburg vo 1386 in ihre Tracht un mit ihre große Trommle. Vornedra dürfe menkmol Kinder laufe mit chlini Trommle un hinde dra laufe alti un jungi, oft vrkleideti Iwohner mit allemöglichi Inschtrument. Wenn si kei Trommle hönd, no nemme si eifach es Ise, Pfannedeckl, Sägeblätter oder alti Döpf zum drufschlaage mit ohrebetübende Schläg. Menki hön Fackle. De Rhythmus isch drei mol hintereinander glich noch m Text wo frühnr möglichschd alli hän mitschpröche solle: *D Mülleri hät si hät…*, gfolgt vom e lutte *Hoooy* aber bim vierte mol – aakündigt vo me lange, lutte Pfiff vom e Narrone – usführlicher. Dno heißt s: *D Mülleri hät, si hät, d Mülleri hät, si hät, d Mülleri hät in d Juppe gschisse un im Ma in s Füdle bisse, d Mülleri hät si hät!* Des widerholt si übr de ganzi Umzug. De Wäg isch: Ma schtellt si em dütsche Rothus uff, lauft s Städtle ab, kehrt a de Brugg um un lauft widr s Städtle uffe. Am End vom Umzug würd ikchärt, bim erschte Mol im Gaschthuus Rebstock, bim zweite Mol frühr im Schtärne, hüt im Reschtorant Athen un bim dritte Mol frühr im Laufe a de Rhybrugg un hüt i de Alde Boscht. Am dritte Faiße isch de Höhepunkt obnds di groß Tschäddermusig, dno laufe d Narrone zämme mit m Ölferrot un viele Lüt obnds übr d Brugg un s git ä Vreinigig mit m Schwyzer Narronezug. Im Wirthuus git s traditionell – abr nur morgns – e koschtelosi Mählsuppe für jede, wo so frühe uffgstande isch, mitgloffe isch un mitglärmt hät. Ganz frühr hät mer menkmol au zwei Deller kriegt, wemmer gfrogt hät. D Schwyzer mache d Tschäddermusig fascht glych wie di Dütsche. Si fange abr scho z morge em fümfi a.

De düüferi Sinn vo de Tschäddermusig isch es, de Winter uusztrybe mit sine Geischtr un m Dot. Des erinnäret an heidnischi Brüüch. D Tschäddermusig isch nochgwiise bis anno 1611, wo si amol vom städtische Rot verbotte un di ganz Fasnet abgschafft worre n isch. 

## Weblink
* Laufenburg Tschaettermusik Video uf YouTube
* „Machen Sie Ihre Pfannenmusik“ Badischi Zitig, 23. Januar 2013
* Laufenburg Bilder: Große Tschättermusik in der Altstadt (36 Bilder) Südkurier, 19. Februar 2009
* „Wie tanzet die Narre, wie kleppret die Schuh!“ SWR Närrische Wochen
* Große Tschättermusik uff de Rhybrugg z Laufeburg Video uf aargauerzeitung.ch

## Fueßnote
Drehbuchautor

E **Dräibuechautor**  schribt Tegschtheft, wo s Rohmaterial bzw. dr Entwurf vom Plot für e Film oder e Färnseeserii sin.

Das macht er äntwäder im Ufdraag von ere Brodukzionsgsellschaft, vom ene Reschissöör oder as freischaffende Autor, wo brobiert si Dräibuech über en Agänt z verchaufe. E Dräibuech entstoot mäistens in meerere Etappe (Exposé, Treatment, Step-Outline).

Dräibuechautore spezialisiere sich mängisch zum Bischbil uf Dialog, uf d Handlig (Storyline) vor allem bi Serie oder uf s Verbessere vo Dräibüecher (Script Doctor).

Mäischtens schaffet e Dräibuechautor als Ghülfe vom eme Reschissöör, bi Serie isch er nid sälte au grad sälber der Broduzänt (*writer-producer*).

Amerikanischi Dräibuechautore müesse Mitgliid in dr *Writers Guild of America* (WGA) si, wo iiri Macht in dr Film- und Färnseeindustrii bsundrigs in meerere Dräibuechstreik – öpe ane 1988, 2007 und 2008 – bewiise het.

Für d Inträsse vo de Dräibuechautore in Dütschland setzt sich sit 1986 dr Verband Deutscher Drehbuchautoren (VDD) ii. 

## Weblingg

*Website vom Verband Deutscher Drehbuchautoren (VDD)]
*Podcast mit Autore-Bortret vom VDD

## Fuessnoote
Raum

Dr hoochdütsch Begriff **Raum** (ahd. *rūmi* „wit“) cha Verschidnigs bedüte:

* e Zimmer, das isch e Däil vom ene Geböid, wo mit Muure vom Räst abdäilt isch
* e Volume: en Usddeenig, wo in dr Lengi, Bräiti und Hööchi fest iigränzt isch
* dr füsikalisch Ruum as „Bhälter“ vo alle Sache
* dr Ruum isch in dr Mathematik e Mängi vo Objekt, won e Struktur het, zum Bischbil dr Euklidisch Ruum, dr Minkowski-Ruum usw.
* dr ''Wältruum'', e füsikalischi Usddenig, wo nit fest igränzt isch
* dr Geografisch Ruum, won e Undersuechigselimänt in dr Geografii, de Ärdwüsseschafte und dr Ruumblaanig isch
* in dr Archidektur isch dr Ruum e primärs Medium
* s Operazionsgländ im militärische Beriich
* e filosofischi Aaschauigsform
* dr sozial Ruum, wo s Darstelligsmiddel in dr Analüüse vo soziale Strukture isch
* dr Rächtsruum, won e Rächtsetzig din gültig isch
* dr Logisch Ruum, e Fachbegriff vom Ludwig Wittgenstein in sim *Tractatus*
* Im Schach isch dr Ruum e Grundelimänt

**Raum** isch dr Naame vo dene Ort:
* en Ortsdäil vo Rosedaal-Bieladaal im Landkräis Sächsischi Schwiz-Osterzgebirg
* en Ortsdäil vo Stollbärg/Erzgeb.

**Raum** isch dr Familienname vo dene Persone:
* Green Berry Raum (1829–1909), en amerikanische Offizier und Politiker
* Hans Raum (1883–1976), e dütsche Pflanzebauwüsseschaftler und Agrarhistoriker
* Konrad Raum (1917–2008), e dütsche Landschaftsmooler
* Michael Raum (* 1965), e dütscher Undernäämer
* Otto Raum (1903–2002), e dütsche Soziolog
* Rolf Raum (* 1956), e dütsche Jurist und Richter am Bundesgrichtshoof
Arve

**Arve** stoot für:

* Arve (Fluss), e Nääbefluss vo dr Rhône in Frankriich
* *Arve River*, e Nääbefluss vom Huon River in Tasmanie, Australie 
* *Arve*, en andere Name för d Zirbelechiifere
Badisch-Elsässische Bürgerinitiativen

Die **Badisch-Elsässische Bürgeriniziative** si Zämmeschlüss vo Bürger im Badische und im Elsass gsi, wo sich für ökologischi Ziil iigsetzt häi. Si häi sich im Bundesverband Bürgeriniziative Umwältschutz (BBU) organisiert.
 
## Gschicht

Im Mai 1972 het s die erste Brotest vo Atomchraftgegner uf dr lingge Site vom Rhii gege s blaante Atomchraftwärk z Fessehäim ge, und im Septämber häi Winzer vom Kaiserstuel gegen e blaants Atomchraftwärk bi Brisach demonstriert. Wo am 19. Juli 1973 dr Standort vom ene nöije Atomchraftwärk z Wyhl bekannt worde isch, häi sich in dr ganze Umgääbig spontan Bürgeriniziative organisiert. 1975 häi sich 21 Grubbe vo bäide Site vom Rhii zum en Internazionale Komitee zämmegschlosse, zum gege s Bleichemiiwärk bim elsässische Markolsheim z demonstriere. Mit Stärnmärsch, Petizione an d Obrikäit, Demonstrazione und Bsetzige vo disputierdem Gländ häi d Bürgeriniziative gwaltlos gege s Kärnchraftwärk Wyhl kämpft und im April 1977 vom Freiburger Verwaltigsgricht dr Bschäid überchoo, ass s Chraftwärk nid döfi baut wärde. Aber erst in de 1980er Joor isch dr Blaan schliesslig ufgee worde.

## Weblingg
* Wyhl-Chronik: Was geschah bisher um Wyhl uf badisch-elsaessische.net abgrüeft am 5. August 2015
Südalemannisch

Zum **Südalemannische** zelt mä mäistens s Hochalemannisch und s Höggstalemannisch, das häisst fast alli alemannische Dialäkt, wo südlig vo dr Isoglosse k/ch (k/ch-Linie) gschwätzt wärde. S alte Baseldytsch, wo zum Niideralemannische ghöört, verschwindet mee und mee und d Sprooch in dr Stadt basst sich dr hoochalemannische Mundart vo dr Umgääbig aa.

Die verschiidene Expärte häi alli iiri äignige Mäinige ghaa, was genau Südalemannisch isch, aber d Underschiid zwüschen e si chlii.

## Litratuur
* Karl Bohnenberger: «Die alemannisch-fränkische Sprachgrenze vom Donon bis zum Lech» in: *Zeitschrift für hochdeutsche Mundarten*, 1905
* Albert Bachmann: «Sprachen und Mundarten» in: *Geographisches Lexikon der Schweiz*, Fünfter Band, Nöijeburg 1908 
* Ernst Ochs: «Die Gliederung des Alemannischen» in: *Germanisch-Romanische Monatsschrift*, 9. Band, Häidelbärg 1921
* Karl Bohnenberger: «Zur Gliederung des Alemannischen» in: *Zeitschrift für Deutsche Mundarten*, Heft 1/2 1924, Belin 1924 (= Festschrift für Albert Bachmann)
* E. Steiner: «Die Gliederung des Hochalemannischen» in: *Zeitschrift für Deutsche Mundarten*, Heft 1/2 1924, Belin 1924 (= Festschrift für Albert Bachmann)
* Leo Lutz: *Die Alemannischen Mundarten (Abriss der Lautverhältnisse).* Halle (Saale) 1931
* Friedrich Maurer: «Zur Sprachgeschichte des deutschen Südwestens» in: *Oberrheiner, Schwaben, Südalemannen.* uusegee vum Friedrich Maurer, Stroossburg 1942 
* Karl Bohnenberger: *Die alemannische Mundart. Umgrenzung, Innengliederung und Kennzeichnung.* Tübinge 1953
* Hugo Steger: *Raumgliederung der Mundarten. Vorstudien zur Sprachkontinuität im deutschen Südwesten.* Stuttgart 1983
* Rudolf Hotzenköcherle: «Zur Raumstruktur des Schweizerdeutschen. Statik und Dynamik» in: Zeitschrift für Mundartforschung, uusegee vom Ludwig Erich Schmitt, Wisbade 1961
* Rudolf Hotzenköcherle: *Die Sprachlandschaften der deutschen Schweiz.* Aarau 1984
Ochs

**Ochs** staat für:

* Ochs (Familienaame), es Basler Gschlächt

* Ernst Ochs (1888–1961), en badische Gërmanischt
* Peter Ochs (1752–1821), en Basler Jurischt, Politiker, Hischtooriker und Autoor.

* en kaschtrierte Stier, lueg Huusrind
Neobarock

**Neobarock** (au: **Nöibarock** oder **Zwäite Barock**) isch d Bezäichnig von ere Stiilrichdig in dr Archidektur, dr Bildhauerei und wird mänggisch au in dr Muusig brucht, au wenn dr richdig musikalisch Stilbegriff Neoklassizismus häisst.

Dr Neobarock isch in dr zwäite Helfti vom 19.&nbsp;Joorhundert verbräitet gsi,  vor allem noch 1880. Er gältet as en Erschiinigsform vom Historismus, wo uf elteri Stiilrichdige zruggriffe und die zum Däil au mitenander kombiniert het. 
In Ööstriich het dr Neobarock e „patriotischi“ Konnotazioon ghaa, wil er an d Kulturblüete und an die politischi Expansion im früeje 18.&nbsp;Joorhundert aaknüpft het. 

## In dr Archidektuur
In dr Spootfaase vom Historismus isch d Orientierig an d Rönessans, wo zerst vorgherscht het, in Hindergrund dräte und barocki Forme si für alli mööglige Bauufgoobe iigsetzt worde.
Im neobarocke Stiil het mä bsundrigs gärn Theatergeböid baut, wil im Barock alli theatralische Kunstgattige ufblüeit si. 
In sinere Spootfaase het dr Neobarock mit em Juugedstiil koexistiert und dä au beiiflusst.

## In dr Bildhauerei
Zur gliiche Zit wie in dr Archidektuur häi au in dr Bildhauerei neobarocki Tendänze afo ufdrätte. As Hauptverdräter vom Neobarock gälte dr Berliner Bildhauer Reinhold Begas und der Wiener Victor Tilgner.

## Weblingg

* Kunstlexikon: „Neobarock“
Heinrich Rudolf Meili

Dr **Heinrich Rudolf Meili** (*  13. Merz 1827 z Binnige, † 23. August 1882 z Binnige) isch e Baaselbieter Bildhauer gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Meili isch dr Soon vom Heinrich Meili und vo dr Katharina geb. Rufer gsi. Er het e Leer as Holzbildhauer z Arlese und z Freiburg gmacht, und het e Zitli an dr Kunstakademii Münche under em Ludwig Michael vo Schwanthaler gleert. Wo dä 1848 gstorbe isch, isch dr Meili zrugg uf Binnige. 1853 het er d Katharina Brüderlin geboreni Riggebach ghürootet, d Dochder vom Johann Jakob Riggebach. Vo de früeje 1860er Joor aa isch er Leerer an dr Baasler Zäichnigsschuel gsi. 

Er het e Hufe dekorativi Aarbäite as Bildhauer gmacht, wie die monumentale Grubbe "Handel" und "Industrii" für e Baasler Centralbaanhoof (1863, spööter zerstört) oder d Larve an dr Bank in Baasel (um 1858), e Dänkmol für die verschüttete Chinder vo Hellike uf em Friidhoof dörte und klassizistischi Büste, z. B. äini vom Johann Caspar vo Orelli 1852 in dr Aula vom Zürcher Polytechnikum. Under de Wärk vom Meili, won er noch fremde Entwürf gmacht het,  isch vor allem d Brunnefigur "Elisabeth vo Thüringe" (1861-63) z Baasel vo Bedütig, won er noch eme Gmäld vom Hans Holbäi em Eltere gmacht het.

## Kwelle
* 

## Weblink
Elefant

As **Elifant**  (altgr. ἐλέφαντ- *eléphant-*, Stamm vo ἐλέφᾱς *eléphās* ‚Elifant‘) bezäichnet mä alli Arte vo Rüsseldier us dr Familie vo de Elephantidae. Do drzue ghööre die drei Arte, wo hüt no lääbe, dr Afrikanisch Elifant *(Loxodonta africana)*, dr Waldelifant *(Loxodonta cyclotis)* und dr Asiatisch Elifant *(Elephas maximus)* und usgstorbnigi Arte wie s Mammut.

Elifante si die grösste Landdier vo dr Gegewart. Scho bi dr Geburt wägt e Chalb bis zu 100 Kilogramm. D Draagzit isch 20 bis 22 Mönet und isch die lengsti vo alle Landsüüger. Je noch dr Art cha en Elifant im Durchschnitt zwüsche 2&nbsp;und 5&nbsp;Donne schweer und bis zu 4&nbsp;Meter hooch si. S grösste Indiwiduum isch e Männli gsi, wo am 4. April 1978 im Damaraland (Namibia) verschosse worde isch. Dä isch 4,21 Meter grooss und 10,39 Meter lang gsi. Dr eltist Elifant het im Zoo vo Taipeh gläbt und isch säggsenachzgi worde.

## Süstematik
Vo de Rüsseldier lääbe hüt nume no drei Arte, und die ghööre alli zu de ächte Elifante. Das si:

* Gattig *[[Loxodonta]]*
** Afrikanische Elifant *(Loxodonta africana)*
** Waldelifant *(Loxodonta cyclotis)*
* Gattig *[[Elephas]]*
** Asiatische Elifant *(Elephas maximus)*

Es git e baar Elifanteforscher und Kryptozoologe wo dr Zwärgelifant *(Loxodonta pumilio)* as Art vorgschlage häi; das isch in dr Fachwält aber nit akzeptiert. Er söll näben em groosse Waldelifant as e chliineri Art im dropische Räägewald vo Gabun, vom Kongo und vo Kamerun vorchoo. Au genetischi Undersuechige an verschidnige Exemplar us dr zentralafrikanische Region häi käni Hiiwiis uf e vierti Elifantenart brocht.

Die äinzigi bekannti Hybride zwüschen ere asiatische Elifantechue und eme afrikanische Elifantemännli isch 1978 im Zoo vo Chester uf d Wält choo und isch zwäi Wuche noch dr Geburt gstorbe.

## Verbräitig

S Verbräitigsgebiet vom Asiatische Elifant het früener s südlige Asie vo Sürie bis zu China umschlosse. Hüte läbt er no in Vorder- und Hinderindie, Sri Lanka und e baar vo de groosse Sundainsle.

Dr Afrikanisch Elifant (= Steppenelifant) het früener uf em ganze afrikanische Kontinänt gläbt, hüte befindet sich die nördligsti Gränze vo sim Verbräitigsgebiet im Süde vom Sudan. Er chunnt hüte in vier drennte Populazione vor: in de Savanne vom östlige und südlige Afrika, in Westafrika, in dr nördlige Namib (Südwestafrika) und im zentralafrikanische dropische Räägewald. Im südlige Afrika findet men en vor allem in de Nationalpark.

Dr Waldelifant läbt in de Räägewälder vo Westafrika, under anderem in Kamerun, dr Demokratische Republik Kongo und dr Zentralafrikanische Republik.

## Litratuur
* Christine und Michel Denis-Huot: *Elefanten*. Verlag Karl Müller GmbH, 2003, ISBN 3-89893-068-8.
* Adrian Lister, Paul Bahn: *Mammuts – Riesen der Eiszeit*. Thorbecke Verlag, Sigmaringen 1997, ISBN 3-7995-9050-1.
* 
* Larousse (Hrsg.): *[[Lebendige Wildnis]] – Tiere der afrikanischen Savanne*. Das Beste, Stuttgart 1992, ISBN 3-87070-405-5.
* Dietmar Jarofke: *Jarofkes Elefantenkompendium. Haltung, Zucht, Verhalten und Krankheiten der Elefanten*. Schüling-Verlag, Münster 2007, ISBN 978-3-86523-085-0.

## Weblingg

## Fuessnoote
Mammuts

D **Mammut** (wüsseschaftlige Naame *Mammuthus* (vo frz. *mammouth* 

## Weblingg

* LWL-Museum für Naturkunde, Westfälisches Landesmuseum mit Planetarium
* Mammutheum
* Mammutmuseum Niederweningen
* Naturkundemuseum Siegsdorf
* Uniwersidäät Tübinge Eltisti Daarstellig vom ene Mammut
* Das Mammut vom Vogelherd Äins vo de eltiste Kunstwärk vo dr Menschhäit. Es isch us Mammutelfebäi gschnitzt
* Expedition Mammut: Zitdaafele uf Spiegel Online
Knochen

De **Gnoche** (ladinisch-anatomisch *Os*, Plurool *Ossa*, griichisch-klinisch-paddologisch maischdens *Ost~, Oste~* odda *Osteo~*, vo *οστούν*) odda s **Gnochegwääb** (au als *Bain* us alda germanischer Wortwurzel) bzaichent ä bsondas hartes, skelettbildends Schditzgwääb vu de Wirbeldiir. S menschlich Skelett beschdäät us etwa 205 Gnoche. D Anzool variirt, wil unterschiidlich villi Klaingnoche im Fueß un de Wirbelsäul vorhande sin kenne. Klinni Gnoche, bispilswiis akzessorischi Gnoche in Hond- odda Fueßwurzle, wärre efters als **Ossikel** (Gnechele) bzaichent.

Alli Wirbeltiir stitze iiri Kerpa vo inne middemme Skelett, wo us arra Vilzool vo Gnoche gbildet wird. D ainzelni Gnoche sään je nooch Loog un Funktio undaschiidlich us. Glichziddig schitze d Gnoche inneri Organ, wii d Schädelgnoche s Ghirn un de Brusschdkorb s Herz un d Lung. Ussadäm bilde sich im roode Gnochemark d roode Bluedkerperle, d Bluedplättle un d wisse Bluedkerperle. D Greeß variiirt zwische de nur millimetergroße Geheergnechele vo innige Klinsuuger bis zu de meterlange Bein- un Rippegnoche vo de Dinosauria.

## Weblink
Zelle

**Zäll** (vo lat. *cella, cellula* ‚Käller, kliner Ruum, Abdail‘) schdäät fir:

* Gfängniszäll
* Arreschdzäll
* Usnichderungszäll
* Zäll (Biologii), klinschdi läwendi Inhit vumme Lääbewäse
* Zäll (Medeorologii), kreisförmige Luftströmung in der Erdatmosphäre
* Elementarzäll in erra Krischdallschdruktur
* Telefonzäll
* Funkzäll, Briich vumme Mobilfunknetzes
* ä Feld in erra Dabell
* Stadtzäll, ä Dail vumme Stadtbzirk odda Stadtdil
* Zäll (Soziologii), ä geschlosseni klinni Grupp vo gminsoom agiirenda Persone, z. B. ä Terrorzäll

## Sii au
* Zell
Schulhausplatz (Baden)

De **Schuelhuusplatz** z Bade isch e Chrüzig zmitts in de Stadt Bade und isch eini vo de am meischte befahrene Chrüzige in de Schwiiz. Ufgrund vo de vile Fahrzüüg, wo täglich über d Chrüzig fahre, gits, bsunders in de Hauptverchersziite, hüfig Stau. Vo Mitti 2015 bis Endi 2017 wird d Chrüzig umgstaltet, au um de Verchersfluss z verbessere. D Büs vo de Altstadt Richtig Hochbrugg und Wettige überchömmed en eigede Tunnel und für Fuessgänger und Velofahrer entstoht e eigedi Ebeni.

## D Lag vom Platz
De Schuelhuusplatz ligd zwischem Bezirksgebäud, em Falke und em Cordulaplatz. D Stroos, wo vo Brugg Richitg Noiehof und witer uf d Autobahn Richtig Züri führt, chrüzt sich mit de Stroos vo Wettige her über d Hochbrugg Richtig Mellige.

## Gschichd und Verchersproblem
Für d Verchersproblem z Bade wird näbe em hohe Verchersufkomme d Topographii verantwortlich gmacht. D Limmig flüsst durch d Klus vo Bade, wo uf beidne Site vo Juraberg flankiirt. Strategisch isch das im Mittelalter e wichtigi Stell gsi, wo au de Grund für Stadtgründig gsi isch. Bis aafangs 1960er Johr isch d Iisebahn über de Schuelhuusplatz gfahre. D Barriere sind damals aber öppe en Drittel vom Tag gschlosse gsi, so dass es e lösig vo de Verchersproblem het müesse geh. D Isebahn isch in en 850 Meter lange Tunnel verlegt worde. Wil de Vercher sitehr dütlich zugnoh het und au di öffentliche Büs im Vercher stecke bliibe, isch scho vor Jahre d Diskussion ufgnoh worde, wi me d Verchersprobläm in de Griff chönnt übercho.

## Umbau vo 2015 bis 2017

Für d Saniirig, wo am 3. Juli 2015 in Aagriff gnoh worden isch, sind öppe 100 Millione Franke budgetiirt worde. De planti Bustunnel söll d Wide Gass und damit d Altstadt vom Busvercher befreie, indem d Büs vom de Haltestell Bahnhof-Ost z Bade Richitg Wettige durch d Tunnelgarage und dann de noi Bustunnel fahre. Die bisherige Fussgängerunterführige werde durch e Passage ersetz, wo s Querre vom Platz zwüschem Bustunnel und de Autostroos sowohl für Fussgänger wi au für Velofahrer in alli Richtige wird ermögliche.

## Weblink

* Webcam uf em Schuelhuusplatz

## Einzelnochwiis
Wollhaarmammut

S **Wullehoormammut**, au **Wullemammut** oder **Fällmammut** (*Mammuthus primigenius*), isch en usgstorbnigi Art us dr Familie vo de Elifante. Die Art vo de Mammut het sich im Übergang vom Altpleistozän zum Mittelpleistozän vor öbbe 800'000 bis 600'000&nbsp;Joor in Sibirie entwigglet und het die chaltzitlige Steppe im nördlige Öirasie und Nordamerika bsiidlet. Es isch die letschti Art in dr plio- und pleistozäne Entwigglig vo de Mammut. Am Ändi vom Pleistozän isch s Wullehoormammut in groosse Däil vo sim Verbräitigsgebiet usgstorbe, het aber regional in e baar Rästpopulazione bis ins middlere Holozän (1800&nbsp;v.&nbsp;d. Z.) überläbt.

## Dr Grund für s Usstärbe vom Wullehoormammut
Hützudags dängge e Hufe, ass dr Grund für s Ustärbe vom Mammut woorschinlig e Kombinazion vo zwäi Faktore gsi sig, vom Klima und vom Mensch. Die klimatische Verändrige zwüschen em spoote Pleistozän und em früeje Holozän häi drzue gfüert, ass s Wullehoormammut groossi Däil vo sim Verbräitigsgebiet verloore het. So isch es zletscht uf die arktische Gebiet vo Sibirie beschränggt gsi. Mit em Gebietsverlust isch au d Populazion seer vil chliiner und dorum aafelliger worde, und d Jagd, wo dr Mensch uf sä gmacht het, het drzuegfüert, ass d Art schliesslig ändgültig usgstorbe isch.

## Litratuur
* Miles Barton: *Wildes Amerika. Zeugen der Eiszeit.* Vgs, Köln 2003, ISBN 3-8025-1558-7.
* Robert Darga: Südostbayerisches Naturkunde- und Mammut-Museum Siegsdorf.- Bayerische Museen, 25: 158 S., 265 Abb., Weltkunstverlag Münche (1998). Zur Fundgeschichte des Mammuts siehe S. 121 bis 126.
* Wighart von Koenigswald: *Lebendige Eiszeit.* Theiss-Verlag, Stuttgart/ Sigmaringe 2002, ISBN 3-8062-1734-3.
* Adrian Lister, Paul Bahn: *Mammuts – Die Riesen der Eiszeit.* Jan Thorbecke Verlag, 1997, ISBN 3-7995-9050-1.
* Ronald M. Nowak: *[[Walker’s Mammals of the World]].* 6. Uflaag. Johns Hopkins University Press, Baltimore MD u. a. 1999, ISBN 0-8018-5789-9.
* Reinhard Ziegler: *Das Mammut (Mammuthus primigenius BLUMENBACH) von Siegsdorf bei Traunstein (Bayern) und seine Begleitfauna.* Münchner Geowissenschaftliche Abhandlungen), (A), 26, S. 49-80, München 1994.

## Weblingg

* Caitlin Sedwick: „What Killed the Woolly Mammoth?“. In: *[[PLoS Biol]]* 6(4) (2008), S. e99 

## Fuessnoote
Zirbelkiefer

D **Arbe** oder **Arve** (dt.; Zirbelkiefer, rätoromanisch; *dschember*, *schiember*, *schember*, bairisch; *Zirm*, *Zirbe*, *Zirbel*) isch e Pflanzenart us dr Familie vo de Fooregwäggs (Pinaceae). Si isch in de Alpe und in de Karpate dehäi. Dr Baum cha bis zu 25 Meter hooch wärde. An sine Churzdriib het s e Hufe Büschel, wo jede fümf Noodle het. De Soome säit mä Arvenüss, au wenn si gar käini Nüss si. D Böim chönne bis zu 1000&nbsp;Joor alt wärde. Iir Holz schmöckt seer aromatisch und wird brucht zum Schnitze und zum Möbelmache. D Zäpfe und d Soome wärde in dr Lääbensmiddelbrodukzion verwändet und zum Spirituose wie Arveliköör und Arveschnaps brenne.

## Litratuur
* Ulrich Hecker: *Bäume und Sträucher*. BLV Verlag Münche, 1995, ISBN 3-405-14738-7
* Friedrich-Karl Holtmeier: *Tier in der Landschaft – Einfluss und ökologische Bedeutung*. Ulmer Verlag Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-2783-0.
* 
* Vincent Grote; Helmut Lackner; Dr. Franziska Muhry; Michael Trapp; Univ. Prof. Maximilian Moser: ''Evaluation der Auswirkungen eines Zirbenholzumfeldes auf Kreislauf, Schlaf, Befinden und vegetative Regulation'', JOANNEUM RESEARCH Institut für Nichtinvasive Diagnostik, Weiz 2003 uf docplayer.org

## Weblingg

* 
* Zirbe uf ProHolz über s Holz vo dr Arbe
* Zirbel-Kiefer Steckbrief uf baumkunde.de
* Hochschuel Wädeswil: Arve Steckbrief (PDF; 135 kb) uf gehoelze.ch
* 

## Fuessnoote
Klassifikation (Biologie)

D **Klassifikazioon**  vo de Lääbewääse isch e Fachgebiet in dr Biologii. Uf dr äinte Site cha drmit d Süstematik (vo  ** ‚gordnet‘) gmäint si, uf dr andere s Klassifiziere, das häisst s Iidäile in Klasse, sälber. 

D Klassifikazioon vo de Lääbewääse isch monohierarchisch strukturiert in Ebene mit underschidlige Differenzierige, wo jedi Klass nume äi Oberklass cha ha. 

Die klassischi Süstematik beschäftigt sich hauptsächlig mit dr Iidäilig (Taxonomii), Benennig (Nomenklatur) und Bestimmig (Identifizierig) vo de Lääbewääse. 

Die modärni Süstematik (Stuessy 1990) umfasst au no d Rekonstrukzioon vo dr Stammesgschicht vo de Organisme (Fülogenii) und d Erforschig vo de Brozäss, wo zu dr Vilfalt an Organisme füere (Ewoluzioonsbiologii). Mä bezäichnet si dorum au as natürligi Süstematik.

Nid alli machen en Underschiid zwüsche Klassifikazioon, Süstematik und Taxonomii und bruche die Begriff, wie wenn si Sünonüüm were.
## Lueg au
*Taxonomii

## Litratuur
* Tod F. Stuessy: *Plant taxonomy. The systematic evaluation of comparative data.* Columbia University Press, New York NY 1990, ISBN 0-231-06784-4.
* Bernhard Wiesemüller, Hartmut Rothe, Winfried Henke: *Phylogenetische Systematik. Eine Einführung.* Springer, Berlin u. a. 2003, ISBN 3-540-43643-X, S. 99–116 (*Plesiomorphie und Apomorphie*).
* Guillaume Lecointre, Hervé Le Guyader: *Biosystematik.* Springer, Berlin u. a. 2006, ISBN 3-540-24037-3.
* Alexander Rian: *Lateinische Namen. Unverstanden – Unverzichtbar. Sinn und Zweck der wissenschaftlichen Namensgebung.* 2006/2007, online, vermiddlet uf äifachi und verständligi Art d Grundlage vo dr Systematik vo dr Herpetologii.

## Weblingg
* Integrated Taxonomic Information System
* The Catalogue of Life
* Tree of Life Web Project
* Taxonomie der Pflanzen
* Botanik II: Einführung in die Pilze und Pflanzen Videoaufzeichnungen einer Vorlesung über die Systematik der Pflanzen. Von TIMMS, Tübinger Internet Multimedia Server der Universität Tübingen.

## Fuessnoote
Nomenklatur (Biologie)

**Nomenklatur** (vo lat. *nomenclatura*= Nameverzäichnis)  bezäichnet in dr Biologii d Disziplin vo dr wüsseschaftlige Benennig vo Lääbewääse. Si isch d Grundlag für d Wüsseschaft zum sich internazional über Organisme chönne verständige. D Regle vo dr Nomenklatur lege nume d Benennig fest. D Definizion und d Abgränzig vo de süstematische Äihäite sälber (Taxonomii) und vo iirer Hierarchii und Verwandtschaft (Süstematik) si drvo unabhängig.
Wäge iirer Bedütig git s für d Nomenklatur strängi Regelwärk, sogenannti *Codes*. Für jedi vo de verschidnige Grubbe vo Organisme (Pflanze, Bilz, Alge, Dier, Bakterie, Wiire) existiert en äignigs Nomenklatur-Regelwärk, wo vo de andere unabhängig isch.

## Die binäri Nomenklatur noch em Linné

Die binäri Nomenklatur (lateinisch *binarius* ‚wo zwäi din si‘, *nomenclatura* ‚Nameverzäichnis‘) as s Klassifikazioonsschema (Taxonomii) für s Nameverzäichnis Nomenklatur vo de biologische Arte, wie s hüt in dr Wüsseschaft gängig isch, goot uf e Carl von Linné (1707–1778) zrugg.

Dr Grundbestanddäil bestoot us zwäi Däil, em Name vo dr Gattig, wo immer e Substantiv isch und mit eme groosse Buechstaabe afoot, und eme Epitheton, wo hüte immer chlii gschriibe wird und hüfig en Adjektiv isch. D Gattig und s Epitheton sölle d Art äidütig charakterisiere, und dorum daf e sonigi Kombinazioon us Gattigsname und Epitheton nume ere äinzige Art gee wärde. Dr Gattigsname und s Epitheton wie au d Bezäichnige vo alle andere taxonomische Gruppe stamme mäistens us em Latiinische oder Griechische. Nitlatiinischi Nääme wärde latinisiert. Das chunnt no us dr Zit, wo Latiinisch d Lingua franca vo de Gleerte in dr westlige Wält gsi isch.

## Internazionali Regelwärk zur Nomenklatur
Hüte si die Regelwärk (Nomenklatur-Codes) akzeptiert:
* Pflanze (inklusiv Bilz und Cyanobakterie): Internationaler Code der Nomenklatur für Algen, Pilze und Pflanzen (ICN)
* Dier: Internationale Regeln für die Zoologische Nomenklatur (IRZN oder ICZN)
* Bakterie: International Code of Nomenclature of Bacteria (ICNB)
* Kulturpflanze: Internationaler Code der Nomenklatur der Kulturpflanzen (ICNCP)
* Wiire: International Code of Virus Classification and Nomenclature (ICVCN)

## Fuessnoote


## Weblingg
* International Code of Botanical Nomenclature (ICBN), aktuelle publizierte Version (änglisch, elteri Wersion uf Dütsch)
* International Code of Zoological Nomenclature (ICZN) (änglisch)
* 
*
*
* https://web.archive.org/web/20030802181518/http://www.phylocode.org/
* http://tolweb.org/tree/
* https://web.archive.org/web/20130210010123/http://www.treebase.org/treebase-web/home.html
* Sheffield Airey Neave (Hrsg.) *Nomenclator Zoologicus. A list of the names of the genera and subgenera in Zoology from the tenth edition of Linnaeus 1758 to the end of 2004.* Bände 1–10. The Zoological Society of London, London 1939, online.

; Übersetzig und Erklärig vo botanische Nääme

* Ändige bi Bilz, wo hüfig vorchömme
* Alfabetisch gordneti Wortstämm bi Bilz
* Verzäichnis vo Art-Epitheta bi Böim
Bestimmung (Biologie)

S **Bestimmung**, **Identifikation (Identifizierig)**, **Determinazioon** oder **Spezifikazioon** isch in dr Biologii d Zueordnig vom ene indiwiduelle Lääbewääse, sig s e Pflanze, e Dier, e Bilz oder en äizällige Mikroorganismus, zun ere taxonomische Äihäit (Taxon), mäistens dere vo dr Art. Vo doo chunnt mä zum ene Naame us dr wüsseschaftlige Nomenklatur, zum Bischbil *„[[Löwe|Panthera leo]]“*, mänggisch cha mä aber e Bestimmig nume uf ere hööchere taxonomische Eebeni mache, z.&nbsp;B. uf dere vo dr Gattig oder Familie. E wüsseschaftligi Bestimmig wird immer uf dr Basis vo natürlige, vererbbare Merkmol gmacht, also charakterisierende Äigeschafte, wo in dr Diagnose vom Taxons beschriibe si. Die Merkmol chönne z.&nbsp;B. uf dr Morfologii, dr Anatomii, dr Füsiologii, em Verhalte oder uf molekulare Merkmol basiere. Bestimmige wärden manuell oder computergstützt gmacht und mä brucht drbii Bestimmigsschlüssel oder stützt sich uf Vergliichsexemplar us Naturkundmuseum oder brivate Sasmmlige.

## Litratuur
* J. Winston: *Describing Species*. Columbia University Press 1999.

## Weblingg
* Liste vo Bestimmigsschlüssel (änglisch), mit ere Suechfunkzioon.
Kladistik

D **Kladistik** (griechisch  *klados* „Ast“, „Verestelig“) – ungnau vilmol au mit dr **fülogenetische Süstematik** gliichgsetzt – isch e Methode vo dr biologische Süstematik in dr Ewoluzionsbiologii. Si isch vom dütsche Zoolog Willi Hennig in de 1950er-Joor in iire Grundzüüg umrisse und in sim Leerbuech *Phylogenetic Systematics* 1966 beschriibe worde.

## S Ziil vo dr Kladistik
Mit Hilf vo dr Kladistik will mä e fülogenetischi Süstematik vo de Organisme ufstelle, wo usschliesslig uf dr fülogenetische Verwandtschaft basiert. Gruppe innerhalb vom ene sonige Süstem si mäistens, aber nit immer, monofületisch. Bi dr Kladistik si alli Grubbe au monofületisch, das häisst jedi Grubbe (oder Klade) enthaltet alli Noochfaare von ere *Stammart* und au d Stammart sälber, aber käni Arte, wo nit Noochfaare vo dere Stammart si. Monofületischi Grubbe definiert mä uf Grund vo gmäinsame Merkmol, so genannte Sünapomorfie.

S Resultaat von ere kladistische Analüüse isch e Verwandtschaftshüpothese, wo as *Kladogramm* daargstellt wird. Das underschäidet sich vom ene Stammbaum wil s Kladogramm nume terminali Taxa zäigt, das häisst im ene Kladogramm chan e rezänti Art nie von ere andere reznte Art abstamme. Fossili Arte chönne in e Kladogramm integriert wärde, bilden denn aber terminali Taxa, das häisst dass e fossili Art nid die datsächligi Stammart cha si.

S Bild rächts zäigt s Brinzip vom Kladogramm (bäidi Daarstellige bedüte s gliiche):
* Bin ere Verzwiigig git s immer nume zwäi Est.
* D Est si immer gliich und säge nüt us wie grooss d Änderige si. 
* Es git kä absoluti Zitaggse.
* Alli Artspaltigseräigniss wärde so realistisch wie möglig daargstellt.

## Litratuur
* Peter Ax: *Das phylogenetische System. Systematisierung der lebenden Natur aufgrund ihrer Phylogenese.* Fischer, Stuttgart u.&nbsp;a. 1984, ISBN 3-437-30450-X.
* Peter Ax: *Systematik in der Biologie. Darstellung der stammesgeschichtlichen Ordnung in der lebenden Natur* (= *UTB* 1502). Fischer, Stuttgart 1988, ISBN 3-437-20419-X.
* Willi Hennig: *Grundzüge einer Theorie der phylogenetischen Systematik.* Deutscher Zentralverlag, Berlin 1950.
* Willi Hennig: *Phylogenetische Systematik* (= *Pareys Studientexte.* Nr. 34). Paul Parey, Berlin u.&nbsp;a. 1982, ISBN 3-489-60934-4.
* Willi Hennig: *Aufgaben und Probleme stammesgeschichtlicher Forschung* (= *Pareys Studientexte.* Nr. 35). Paul Parey, Berlin u.&nbsp;a. 1984, ISBN 3-489-61534-4.
* Olivier Rieppel: *Einführung in die computergestützte Kladistik.* Dr. Friedrich Pfeil, Münche 1998, ISBN 3-931516-57-1.
* Walter Sudhaus, Klaus Rehfeld: *Einführung in die Phylogenetik und Systematik.* Gustav Fischer, Stuttgart u.&nbsp;a. 1992, ISBN 3-437-20475-0.
* Johann-Wolfgang Wägele: *Grundlagen der Phylogenetischen Systematik.* Dr. Friedrich Pfeil, Münche 2000, ISBN 3-931516-73-3.
* Bernhard Wiesemüller, Hartmut Rothe, Winfried Henke: *Phylogenetische Systematik. Eine Einführung.* Springer, Berlin u.&nbsp;a. 2003, ISBN 3-540-43643-X.
* Rainer Willmann: *Die Art in Raum und Zeit. Das Artkonzept in der Biologie und Paläontologie.* Paul Parey, Berlin u.&nbsp;a. 2005, ISBN 3-489-62134-4.

## Fuessnoote
Nea Salamina Famagusta

**Nea Salamina Famagusta** isch ä zyprisch Fuessballclub. Der Club isch 1948 gründät worde. 
D Farbe vom Verein si rot-wiss. Sit dass türkischi Truppe dr Nordteil vo dr Insle besetzt häi,  isch dr Verein z Larnaka dehei. Dr Verein wird zur Zit vom Präsident Giorgos Genagritis gleitet. Dr Trainer vo der erste Mannschaft isch der Dimitrios Kalaitzidis. Nea Salamis spiilt im Stadio RAFAEL GROUP Ammóchostos, wo 8.000 Zueschauern Blatz häi.

## Erfoug
* 1-mol zyprische Pokausiiger

## Weblink

* Offizielli Website (griechisch, englisch)
Schwimmstil

De **Schwimmstil** isch d Art wie gschwume werd. Im Schwimmsport wered i de Regle vier Schwümm glernt, denebet gits no Schwümm wo bi üüs weniger hüüffig vorchömed. Di verschidnige Schwimmstiil wered unterteilt i Gliichschlaag und Wechselschlaag, je nochdem, wie d Ärm biweggt wered.

## d Schwümm
* De Brustschwumm isch de Schwumm wo bi üs zerschte glernt werd und au em hüüffigste gschwumme werd. D Arm und Bai wered gliichmeessig und symmetrisch biweggt. De Chopf sött im Wasser ligge, weniger gueti Schwimmer aber lönd de Chopf immer öberem Wasser.
* De Chraul isch de Schwumm, womer em schnellste schwimme cha. De Aatriib werd vor alem mit de Ärm und Händ gmacht, wo im Wechselschlaag biwegt wered. D Ootetechnik bim Chraule mue guet igüebt were und isch nöd aifach.
* De Hundeschwumm isch en aifacheri Art vom Chraule. Debii werd de Chopf immer öberem Wasser ghalte und de Körper litt nöd ase flach im Wasser. D Bai und d Ärm biweget sich nöd symmetrisch. I üsne Braitegraad isch de Schwumm nöd biliebt, i anderne Kultuure isch de Schwumm aber gang und geeb.
* De Delphiinschwumm isch de Schwumm, wo em schwerste isch. Wel er uf Englisch *butterfly* ("Summervogel") haisst, werd er mengisch au as Schmetterlingschwumm bizaichnet. Bim Delphiinschwumm werd de ganz Liib   rhytmisch und weleförmig biweggt, äänlich wie bimene Delphiin. Noch e paar Züüg, wered denn no d Händ im Gliichschlaag iigsetzt.
* Bim Kolchische Schwumm wered d Ärm fest an Körper anepresst und d Bai zemepresst, d Biwegig vom Liib isch wie bim Delphiinschwumm. De Schwümmer haltet sich aso ooni Hilf vo de Ärm und Bai öberem Wasser.
* Bim Ruggeschwumm werd ufem Rugge gschwumme und d Arm im Wechselschlaag biwegt. Mengisch sait mer dem Schwumm au Ruggechraule.
* De Alttütschi Ruggeschwumm werd hütt numeno selte gschwumme. Im Gegesatz zom gängige Ruggeschwumm wered d Arm bi dem Schwumm im Gliichschlaag iigsetzt.
* Bim Siiteschwumm werd uf de Sitte gschwumme. De Schwumm isch hütt nüme bsundrigs verbraitet. Er isch en Art Mischig zwöschet em Chraule und dem Brustschwumm.

## Sportschwimme und Wettchampf
Im Sport und im Wettchampf wered hütt de Brustschwumm, de Chraul, de Delphiinschwumm und de Ruggeschwumm träniert und biwertet.

## Weblink
* Bildraie und Animazione zu de Schwimmstil uf sportunterricht.de
* Tips zu de Schwimmthematik uf svl.ch, de Website vom Schwimmverein Limmat
* Zu de Gschicht vom Schwimme uf svl.ch
APOEL Nikosia

Dr **APOEL Nikosia** (griech.: ΑΠΟΕΛ - *Aθλητικός Ποδοσφαιρικός Όμιλος Eλλήνων Λευκωσίας* / *Athlitikos Podosfairikos Omilose Ellinon Lefkosias*, dütsch: *Athletische Fuessballklub vo de Hellene us Nikosia*) isch e Schuttveräin us dr züprische Hauptstadt Nikosia. Er isch am 8. Novämber 1926 under em Name POEL im ene Süesswarelaade gründet worde und isch e Gründigsmitgliid vom züprische Fuessballverband gsi. 

Dr Veräin spiilt zur Zit in dr erstklassige First Division. Er het bis jetz  24mol d Mäisterschaft gwunne und 21 mol dr Pokal und isch dr erfolgriichst Veräin im Land.

## Weblingg
* Offizielli Website
* Offizielli Fän-Website

## Fuessnote
Yello

**Yello** isch e Schwizer Musiker-Duo (Dieter Meier und Boris Blank), wo elektronischi Muusig macht. 
Yello het vil mit em Billy Mackenzie und dr Shirley Bassey zämmegschafft.

Dr Naame *Yello* isch e Wortspiil vom Dieter Meier und stoot für „*a *'yel**led Hel**lo**'“ („e gschroues Hallo“). 

Boris Blank at TEDx Hamburg, June 4, 2013.jpg|Dr Boris Blank
Dieter Meier on October 15, 2011.jpg|Dr Dieter Meier
Carlos Perón Portrait mini.jpg|Dr Carlos Perón, bis 1983

S Duo isch in de spoote 1980er und in de 1990er Joor am erfolgriichste gsi. 1988 het si in Dütschland mit dr Singel «The Race» e Durchbruch gschafft, wo bis uf Blatz 4 in de Tscharts klätteret isch. S Album «Flag» (au 1988) het Gold in Dütschland und Ööstriich überchoo und Blatz 3 in dr Schwiz. Druf häi si «Baby» uusegee (1991; Blatz 1 in Ööstriich) und «Zebra» (1994; Blatz 4 und Platin in dr Schwiz). 2009 isch «Touch Yello» in dr Schwiz uf Blatz 1 cho isch aber In Dütschland mit Blatz 20 weniger erfolgriich bliibe.

## Diskografii
### Studioalbum

### Kompilazione

### Remix-Album

### EPs

## Singels
### Tschartblätz

### Witeri Veröffentligunge
* 1979: *I.T. Splash – Glue Head*
* 1980: *Bimbo*
* 1980: *Night Flanger*
* 1980: *Bostich*
* 1981: *Bostich / Temptation* (mit The Mothmen)
* 1981: *Pinball Cha Cha*
* 1982: *She’s Got a Gun*
* 1982: *Zensation*
* 1983: *You Gotta Say Yes to Another Excess*
* 1983: *Let Me Cry / Haunted House <small>(A Message to Our Dancing Dreamers)</small>* 
* 1983: *Pumping Velvet / No More Wu.ds / Lost Again / Bostich* (Extended Dance Versions)
* 1983: *Heavy Whispers*
* 1990: *Unbelievable* (Ford Fairlane – Rock ’n’ Roll Detective Soundtrack)
* 1992: *Who’s Gone?*
* 1992: *The Race / Bostich*
* 1992: *Oh Yeah / Get on the Funk Train *(mit Munich Machine)
* 1993: *Drive / Driven*
* 1995: *Jam & Spoon’s Hands on Yello – You Gotta Say Yes to Another Excess – Great Mission*
* 1995: *Tremendous Pain*
* 1996: *On Track (The Mixes)*
* 1996: *La Habanera – Hands on Yello (The Remixes)*
* 1998: *Vicious Games (Hardfloor Edition)* (vs. Hardfloor)
* 1999: *Squeeze Please*
* 2004: *Base for Alec*
* 2006: *Oh Yeah ’Oh Six*

## VHS/DVDs
* 1989: *The Race (Video Remix Contest)*
* 1990: *Tied up*
* 1990: *Video Press Kit*
* 2009: *Touch Yello* (Limited-Edition)
* 2010: *Yello by Yello – The Singles Collection 1980–2010* (Limited-Edition)

## Box-Sets
* 1998: *Yello – The 12" Collection*
* 1999: *Yello – The CD Single Collection*
* 2005: *Yello Remaster Series*
* 2010: *Yello by Yello – The Anthology*

## Weblingg
*

## Fuessnoote
Humphrey B. Bear

**Humphrey B. Bear** isch dr Ditel von ere australische Färnseeserii für Chinder. Dr Ditel chunnt vo dr Hauptfigur vo dr Serii, eme groosse, zottlige, bruune Bär mit eme gääle Huet, ere gääle Grawatte und eme Chutteli mit Schottemuster, wo Humphrey B. Bear häisst. S Programm isch zum erste Mol am 24. Mai 1965 uf em NWS-9-Sänder z Adelaide gsändet worde und isch äins vo de populärste Brogramm für Chinder im Vorschuelalter z Australie worde. D Rolle vom Humphrey isch vom Edwin Duryea verkörperet worde, eme Schauspiiler, Sänger und Dänzer, wo d Identidäät von em umbekannt gsi isch.
Sauber Motorsport

**Sauber Motorsport** isch e Schwizer Motorsport-Rennstall mit Sitz z Hinwil im Zürcher Oberland, wo vo 1982 bis 1991 in dr Gruppe C vo dr FIA-Sportwage-Wältmäisterschaft gstartet het und gegewärtig in dr Formle-1-Wältmäisterschaft angaschiert isch. Scho vo 1993 bis 2005 isch s Tiim bi dr Formle 1 drbii gsi. Am Ändi vo 2005 isch s vom Autihärsteller BMW meerhäitlig überno worde und het as Formle-1-Tiim under em Naame *BMW Sauber F1 Team* bestandet, bis sich BMW Ändi 2009 zrugzooge het. Denn isch s wider ganz in Bsitz vom Peter Sauber choo. S Tiim isch technisch und politisch äng mit dr Scuderia Ferrari verbunde. 2016 isch s Tiim vo de Schwizer Investmentgesellschaft *Longbow Finance AG* übernoh und 2018 an d *Islero Investments AG* übertraid worde. Dur e Partnerschaft mit em Fiat-Konzern treted sie aktuell unter em Sponsoring-Namen **Alfa Romeo Racing Orlen** und mit Ferrari-Motore in de Formel 1 a.

## Weblingg

* sauber-motorsport.com – Offizielli Website vom Tiim
Institut polytechnique des sciences avancées

S **Institut polytechnique des sciences avancées (IPSA)** esch e staatlichi Technischi Hochschuel für Aeronautik z Ivry-sur-Seine. Si isch sit 1998 Mitgliid vo der *IONIS Education Group*.

## Gschicht
D IPSA isch im Summer 1961 z Paris gründet worde. 
2007 het si e Zwiigstell z Toulouse ufdoo. 
Sit 2009 het d IPSA iire Sitz und iiri Bildigsiirichdige z Ivry-sur-Seine.
## Weblink

* *(Frànzeesch)* ipsa.fr

## Fuessnote
Ecole nationale de l’aviation civile

D **Ecole nationale de l’aviation civile (ENAC)** esch e Hochschuel für zivili Luftfaart z Toulouse. Si isch Mitgliid vo der *Conférence des grandes écoles* und vo der *France AEROTECH*.

## Gschicht
D ENAC isch im Summer 1949  z Orly bi Paris  gründet worde. Sit 1968 het si iire Sitz und iiri Bildigsiirichdige z Toulouse, dr französische Hochburg vom Flugzüügbau und vo dr Forschig im Beriich vo dr Luft- und dr Ruumfaart. 

Am 1. Januar 2011 het d *ENAC* mit em *SEFA*  *(Service d'Exploitation de la Formation Aéronautique)* fusioniert. Sit denn isch si die grössti öiropäischi Hochschuel für zivili Luftfaart.

## Bedütig
D ENAC isch äini vo vier französische Aeronautikhochschuele und die äinzigi, wo d Fluglotse und d Luftfaarttechniker vo dr französische Luftfaartbehörde DGAC usbildet. Si bildet aber hauptsächlig Pilote, Ääscheniöör und Flugdienstberooter us.

## Weblink

* ENAC
* Fondation ENAC
* ENAC Alumni  

## Fuessnote
Universität Versailles

D **Universität Versailles** esch e Technischi Hochschuel vu Versailles. Si isch Mitgliid vo der *[[Universität Paris-Saclay]]*.
D Universität het meereri Standort im Département Yvelines und e Medizin-Pol z Garches im Département Hauts-de-Seine.

## Gschicht
Im Joor 1985 het d Universität Paris-Nanterre en Ussestell z Saint-Quentin-en-Yvelines gründet, wo zur Fakultät für Rächt, Wirtschaft, Sprooche und Gäistes- und Sozialwüsseschafte worde isch. Zwäi Joor spööter isch z Versailles en Ussestell vo dr Universität Pierre und Marie Curie ufdoo worde und e Technologiizentrum mit eme *Institut Universitaire de Technologies (IUT)* und Forschigslabor in der Region, zerst z Vélizy, in de Joor druf z Rambouillet und z Mantes-la-Jolie. 
D Universität Versailles-St-Quentin-en-Yvelines, wo am 22. Juli 1991 gründet worde isch, veräint alli die Iirichdige.

2002 isch no e *Institut Universitaire Professionnel (IUP)* für Kunst, Naturwüsseschaft, Kultur und Multimedia iigrichdet worde, und 2002 isch s Medizincluster z Garches in d UVSQ integriert worde. D Universität het hüte Standort in acht Gmäinde.

## Weblink

* *(Frànzeesch)* uvsq.fr
Napf (Berg)

Dr **Napf** isch dr höggst Bärg im Napfbärgland in dr Schwiz.

Der Gupf isch uf  Es het es Bärgrestorant druff, wo uf em Gebiet vo dr Gmäind Trueb lyt. E chli im Norde vom Gipfel isch d Gränze zwüsche de Kantöön Bärn und Luzärn.

Dr Napf isch e Däil vom ene hooche Bärgkamm, wo vo Weschte gägen Oschte lauft und vom Farnli-Esel über e Höchänzi und dr Napf bis zum Hängst goot. D Abhäng vom Napf gege Norde und Süüde si seer stotzig und dicht bewaldet mit Danne und Bueche. D Kwelle vo dr Luthere und vo dr Änziwiggere si doo mit de andere Bech, wo zum Iizugsgebiet vo dr Wiggere ghööre. D Bärgbech fliesse dur dief ygcherbti Dääler gege Norde. Am Südhang vom Napf het d Trueb iiren Ursprung, wo denn dur e Fankhuusgraabe zur Ilfis abefliesst, eme rächte Nääbefluss vo dr Ämme.

Chly wyter im Oschte foot imene andere Daal der Goldbach a, wo en Kwellbach isch vo der grosse Fontanne; die goot zu der chlyne Ämme abe.

Dr Bärg bestoot us Gstäischichte, wo zur Zit vo dr Oobere Süesswassermolasse vo mächtige Flüss us den Alpe am nördligen Alperand abglaageret worde si. Die Flüss häi lange Ziit vil Gröll mit sich gfüert, und dr Napf isch dorum zur Hauptsach us Nagelflue ufbaut, eme Konglomerat us abgrundete Gstäiblöck, wo underschidlig grooss si und mit eme Bindemiddel (Chalch, Sand und Doon) zum ene zämmehängende Gstäi verfestigt si. Zwüsche de Nagelflueschichte het s fiinchörnigi Sandstäi- und Mergelschichte.

Usgangspünkt für Wandrige uf e Napfgipfel si d Mettlenalp () im Süde und Luthere (), s Luthere Bad () und d Wiggerehütte (Gmäind Hergiswil bi Willisau) im Norde vom Bärg. Über e Napf füere die bäide Wanderrute Nr. 3 Alpepanorama-Wääg (Etappe 15 Napf–Lüderenalp) und Nr. 65 *Gränzpfad Napfbärgland* vo SchweizMobil.

## Bilder

Napf Cross 2693.jpg|s Gipfelchrüz uf em Napf
Napf Berghotel.JPG|s Bärghotel Napf
Napf mit Feldstecher Richtung Berner Alpen.jpg|d Uussicht vom Napf zu de Bärner Alpe
Nagelfluegestein am Napf.jpg|Nagelflue


## Weblingg

* Wandervorschleeg uf luthern.ch (Version im Webarchiv vom 15. November 2011)
* Wandervorschleeg Lutherdal uf luthern-bad.ch
* Wanderland Schwiz: Nr. 3 Alpepanorame-Wääg uf schweizmobil.ch
* Wanderland Schwiz: Nr. 65 Gränzpfad Napfbergland uf schweizmobil.ch
* Grenzpfad Napfbergland uf grenzpfad.ch
Bündner Alpen

D **Bündner Alpe** si d Alpe im Kanton Graubünde in dr Schwiz, wo dr ganz Südostdäil vo de Schwizer Alpe umfasse. Iire höggst Gipfel und äinzige Vierduusiger isch dr Piz Bernina mit 

## d Gliiderig vo de Alpe
D Bündner Alpen zele zu de Zentralalpe, s schwizerisch-italiänische Gränzgebiet vo dr Alperhii–Hinderrhii-Furche ostwärts zu de Ostalpe (Westligi Ostalpe).

## Iideilig

### Bündner Alpe im witere Sinn
#*[[Adulagruppe]]*
#*[[Nordengadiner Alpen|Nordengadiner Alpe]]* 
#*[[Plessurgruppe]]*
#*[[Rhätikon]]gruppe* 
#*[[Südengadiner Alpen|Südengadiner Alpe]]*
#*[[Luganer Voralpen|Luganeralpe]]*

### SAC Gruppe E
# *[[Tamina|Tamina Alpe]]* und *[[Plessur|Plessur-Alpe]]*
# *[[Surselva|Bündneroberland]] und [[Rheinwald|Rhiiwald]]gebiet* (Lukmanierpass – Domleschg)
# Oovers – Misox – Calanca (San Bernardino-Pass bis Septimer) 
# *Südligi [[Bergell|Bergeller Bärg]]* mit em Monte Disgrazia
# *[[Piz Bernina|Berninagruppe]]*
# *[[Albulapass|Albula-Alpe]]* (Septimer – Flüela)
# *[[Rätikon]]* 
# *[[Silvrettagruppe]]* und *[[Samnaun]]*
# *[[Val Müstair|Münstertaler Alpe]]* und *[[Umbrailgruppe]]*
# *Mittlers [[Engadin]]* und *[[Puschlav]]* (Spöl – Berninapass/Puschlav)

## Litratuur
* Clubfüerer SAC *Bündner - Alpen*:
*# Bernard Condrau: *Tamina- und Plessurgebirge.* 1988, ISBN 978-3-85902-092-4
*# Manfred Hunziker: *Bündneroberland und Rheinwaldgebiet.* 1996, ISBN 978-3-85902-154-9
*# Manfred Hunziker: *Avers - Misox - Calanca.* 1994, ISBN 978-3-85902-140-2
*# Ruedi Meier: *Südliche Bergellerberge und Monte Disgrazia.* 1990, 2006, ISBN 978-3-85902-252-2
*# Pierino Giuliani: *Berninagruppe.* 1993, 2007, ISBN 978-3-85902-212-6
*# Manfred Hunziker: *Albula (Septimer - Flüela).* 1986, 2000, ISBN 978-3-85902-187-7
*# Paul Meinherz: *Rätikon.* 1989, ISBN 978-3-85902-099-3
*# Bernard Condrau: *Silvretta und Samnaun.* 1985, ISBN 978-3-85902-048-1
*# Martin Perret: *Engiadina Bassa / Val Müstair. Münstertaler Alpen und Umbrailgruppe.* 1986, ISBN 978-3-85902-058-0
*# Bernard Condrau, Walter Candinas: *Mittleres Engadin und Puschlav. Spöl bis Berninapass und Puschlav beidseitig* 1984, ISBN 978-3-85902-068-9
* Paul Meinherz: *Alpinwandern Graubünden Nord* ISBN 978-3-85902-274-4

## Fuessnoote
Moesa

**Moesa** (, veraltet dt. *Moësa*) chan folgendes bedüte:
* Moesa (Fluss), de Hauptfluss, wo dur s Misox flüüsst, Kanton Graubünda, Schwiz
* Bezirk Moesa, de gliichnamig Bezirk im Süde vom Bündnerland, wo bis Endi 2015 bestanda hät
* Region Moesa, e Verwaltigsainhait im Bündnerland, wo dur d Gebietsreform uf da 1. Januar 2016 entstanda isch
Napf

**Napf** chan folgendes bedüte:
* e schüssleähnlichs Gfäss
* Napf (Berg), en 1'408 m höche Bärg i de Schwiz
* *Napf (Tennengebirge)*, en 2'167 m höche Bärg im Tennegebirg im Land Salzburg, Öschtriich ()
* Napf (Einheit), es alts Volumemass

**Napf** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Karl Napf (* 1942), en schwäbische Mundartdichter
Ellikon

**Ellikon** isch de Name vo folgende Ortschafte i de Schwiz:
* *Ellikon am Rhein*, es Dorf i de Gmaind Marthale, Bezirk Andelfinge, Kanton Züri
* Ellikon an der Thur, e politischi Gmaind im Bezirk Winterthur, Kanton Züri
Valentinian

**Valentinian** isch de Name vo folgende römische Kaiser:
* Valentinian I. (364–375)
* Valentinian II. (375–392)
* Valentinian III. (423–455)

wie au
* Valentinianus Galates, de Sohn vom römische Kaiser Valens

* Mängmol werd au de Gnostiker Valentinus († um 160) als Valentinian bezaichnet.
Kastell

**Kastell** (vom latinische *castellum* ‚Burg, Feschtig‘) chan folgendes bedüte:
* allgemain en befestigten Ort, e Befestigungsaalag oder es befestigts Militärlager, lueg under Burg
* en antiki Befestigung, lueg under Römisches Militärlager
* en spezielle Bautyp von ere Burg, d Kastellburg
* e Wappefigur i de Heraldik, lueg under Kastell (Heraldik)
* de wehrhafti Uufbau vom ene Schiff, lueg under Schiffskastell

am Name noch:
* *Mainz-Kastel*, en Stadttail vo Wiisbade (alti Schrybig) 

**Lueg au:**
* Kastel
* Castel, Castell, Castellum
* Kastal (Turm)