open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maggiatal

S **Valle Maggia** (dt. **Maggiatal**, früener *Maiental*) isch e Tal im Tessin (Schwiz).

## Geografii
Dor s Valle Maggia flüsst de Fluss Maggia und es erstreckt sich vo sim Delta zwüschet Ascona und Locarno am Langesee öpa 50 km wit noch Norde bis oberhalb Fusio zum Lago del Narèt, wo knapp 3 Kilometer Luftlinie südlich vo Airolo isch. Es verzwygt sich im obere Tail i vili Sitetäler, wo nu tailwys bewohnt sind. Dä oberi Tail vom Tal (z. B. s Val Lavizzara) und sini Näbetäler liged im Bezirk Vallemaggia, dä underi chlinner Tail im Bezirk Locarno.

## Verchehr
Vo 1907 bis 1965 isch d Maggiatalbahn zwüsche Locarno und Bignasco dors Valle Maggia gfahre. Noch de Stilllegig isch s Trasse tailwys zur Verbraiterig vo de Hoptstross bruucht worde. Planet isch doozmol en Strossetunnel is obere Valle Leventina gsi. Dä isch aber nie verwürklichet worde.

## Lueg au

* Kulturlandschaftswandel im Maggiatal
* Vallemaggia Turismo
Gemeinschaft Unabhängiger Staaten

D **Gmainschaft vu Uuabhängige Staate** (**GUS**; / **) isch e Zämmeschluss vu verschidene Noofolgestaate vu dr Sowjetunion (UdSSR) syt em 8. Dezämber 1991. D GUS isch dur d Staatsoberhaipter vu Russland, Wyssrussland un dr Ukraine grindet wore. Sitz isch di wyssrussisch Hauptstadt Minsk, d Versammlig dagt im Taurische Palais z St. Petersburg.

## Entwicklig
Dr Hauptgrund fir d Bildig vu dr GUS isch s Sträbe vu verschidene ehmolige Dailrepublike vu dr Sowjetunion noch eme gmainsame Wirtschafts- un Sicherhaitsruum gsii. Vor allem Kasachstan het d Art un Wyys vu dr Uflesig vu dr Sowjetunion kritisiert un d Notwändigkait vun ere Zämmearbet vu dr ehmolige Sowjetrepublike betont.

D Gmainschaft vu Uuabhängige Staate (GUS) isch im Dezämber 1991 dur e Veryybarig vu dr Staatsoberhaipter vu Russland, dr Ukraine un Wyssrussland un dur dr Byydritt vu acht wytere, churz dervor vu dr Sowjetunion uuabhängig worene Sowjetrepublike grindet wore.

Anne 1993 isch au Georgie byydrätte, wu zerscht Abstand vu dr GUS gnuu ghaa het. Syt em Februar 2006 isch dää Kaukasus-Staat aber nimi bi dr Sitzige vum Verdaidigungsminischterrot vu dr GUS derbyy. As Folg vum chriegerische Konflikt um Sidossetie het Georgie am 14. Augschte 2008 syy Uusdritt us dr GUS verchindet, wu zum 18. Augschte 2009 rächtsgiltig woren isch.

Turkmenistan isch syt em 25. Augschte 2005 nume no byygordnets Mitglid.

S Biro vum ukrainische Staatsbresidänt het im Augschte 2008 verchindet, d Ukraine sei kai GUS-Mitglid me, wel s Land d GUS-Satzig nit ratifiziert heeb, dr Bresidänt sälber het doderzue nyt gsait. Unter em Yydruck vum Konflikt zwische Russland un Georgie hän Abgordneti vu dr Regierigskoalition aber au formal e Gsetzentwurf iber d Ufchindig vu dr GUS-Mitglidschaft ins ukrainisch Barlemänt yybrocht. No Artikel 9 vum GUS-Statut isch e Uusdritt erscht 12 Monet no dr schriftlige Aachindigung bim Depositar vum Statut (Wyssrussland) megli. Offiziäll wett d Ukraine aber vorerscht wyter im GUS-Exekutivrot mitschaffe, so s ukrainisch Usseminischterium. Noch em ehmolige Usseminischter Wolodymyr Ohrysko isch d Ukraine ne *Dailnehmerstaat* – kai *Mitglidstaat*.

Bim EU-Gipfel z Prag am 7. Mai 2009 hän di sechs GUS-Mitglider Armenie, Aserbaidschan, Georgie, Moldawie, Ukraine un Wyssrussland mit dr Europäische Union di „Eschtlig Partnerschaft“ gschlosse. Russland het gege dää Schritt broteschtiert.

## Mitglider

 Ohni Turkmenistan, wel des nume e byygordnet Mitglid isch.

## Fueßnote


## Weblink

* Websyte vu dr Versammlig vu dr GUS
* Datebank RussGUS vum dytschsprochige Schrifttum
Gudrun Krüger

D **Gudrun Krüger** (* 11. Februar 1922 z Diibenga, † 25. Mai 2004 z Enenga ondr dr Achl) ischt a deitscha Bildhauere gwäa.

## Aus ihrem Leaba

D Gudrun Krüger kommt am 11. Februar 1922 z Diibenga uff d Welt. Ihr Vadder isch dr Bankdirektr Carl Krüger ond ihr Muadr d Inge Krüger, wo us-ra alda Enenger Familie stammt. En dera Gmoid wegst-se au uff. Ihre Eltra hend deet a Villa mit-ma riisiga Garda. Nôch-em Abidur studiirt d Gudrun Krüger an de Staatliche Akademia vo de bildende Kinscht, zerscht en Stuegert ond hendrher z Wien. Dô drnôch nemmt-se noh Privatondrricht bei de Professora Otto Baum (1900 bis 1977) ond Alfred Lörcher (1875 bis 1962) ond schliaßlich noh beim Stuegerter Kinschtler Fritz von Graevenitz (1892 bis 1959).

Scho en jonge Jôhr ondrnemmt d Gudrun Krüger ausdehnde Studiareisa en d Schweiz, nôch Sidfrankreich ond nôch Paris. 1953 fihrt-se dr Weag nôch England, wo-se fenf Jôhr en London hangableibt, deet au an Haufa schafft ond zo ihrem oigena Stil fendet. 1957 abr packt-se s Hoimweh ond se kehrt nôch Enenga zruck. Em Lauf dr Zeit werret ihre Skulbdura en viile grauße Musea vo dr Welt, zom Beischbiil z London ond z Paris, ausgschdellt ond vo-ma Haufa Konschtkenner bewondret. Trotz älle Erfolg vrgisst-se abr et ihr Hoimet. Drom lôôt-se sich’s et nemma, ihre Werk au en Enenga de Leit vorzostella, zom Beischbiil em Rôthaus ond en dr HAP-Grießhaber-Hall.

Am 25. Mai 2004 schliaßt d Gudrun Krüger ihre Auga fir emmer en ihrem Hoimetort. 82 Jôhr alt ischt-se wôrra.

## A Auswahl vo ihre Werk
*Jeweils a Holzrelief fend mr em Sondrschual-Zentrum vo Stuegert-Vaihenga ond em Kreiskrankahaus z Bad Urach
*S *Vogelauge*, aus Edlstahl, blau ôôgschdricha, uffgschdellt am Eigangsbereich vo dr Reitlenger Stadtbiacherei
*D *Figurengruppe Gordona*, zwoi seldsame Gschdalda aus Broose, seha kôô mr se uff-em „Calner Platz“ z Enenga
*D *Eichenläubin*, aus Edlstahl, dui siht mr uff-em Enenger Schillerplatz
*A Broose-Plaschdik vom Enenger Zoichner ond Môler Paul Jauch, uffgschdellt em Enenger Rôthaus 

## Krügerpark
Der riisige Garda vo dr Krüger-Villa ischt heitzodag dr Effentlichkeit zuagänglich ond hôt vo dr Gmoind Enenga da Nama „Krüger-Park“ kriagt. A Weblenk onda fihrt zom Lageplôô ond zwoi Fodola vo sellem Park.

## Quella
*Gabriele Karus: *Eningen - Portrait der Achalmgemeinde* (1990), Verlag Harwalik, Reutlingen, S. 311 bis 312, ISBN 3-921638-26-7
*Lueg d Weblink

## Weblink
*A Bildle vo dr Gudrun Krüger, Ausfihronga ibr ihr Konscht ond Fodola vo a baar Werk
*Weitre Beischbiil
*Zwoi Fodola vom Krügerpark ond an Lageplôô
Große Seen

Di **Große See** () sin e Gruppe vu fimf Sießwassersee z Nordamerika.

## Geografi
Zue dr große See ghere:
* Eriesee (Lake Erie)
* Huronsee (Lake Huron)
* Michigansee (Lake Michigan)
* Obere See (Lake Superior)
* Ontariosee (Lake Ontario)
Hydrologisch gsääne sin dr Huronsee un dr Michigansee ai aizige See, wu dur e Ängi verbunde isch. Dr maximal Hecheunterschid zwische dr ainzelne Große See lyt bi rund 150 Meter, dr grescht Dail dervu bilde d Niagarafell zwisch em Erie- un em Ontariosee. Wäge ihre Greßi sin uf dr Große See d Gezyte bemerkbar, d Uuswirkige sin aber gring un wäre vu meteorologische Effäkt iberdeckt. Dr Michigansee lyt as ainzige vu dr Große See vollständig in dr USA, di andere vier lige an dr kanadisch-US-amerikanische Gränz lang. Dur dr Sankt-Lorenz-Strom wäre si in dr Atlantik entwässeret. 

Iber 35.000 Binneinsle beziehigswys Binne-Inselgruppe git s im Biet vu dr Große See. Im kanadische Dail vum Huronsee lyt zem Byschpel Manitoulin Island, di mit 2.766 Quadratkilometer flechemäßig grescht Binneseeinsle vu dr Ärd.

## Geologi
D Umgebig vu dr Große See un s Diefland vum Sankt-Lorenz-Strom un syy Drächtermindig, wu sich no wyt im Schelf untermeerisch furtsetzt, sin geologisch e Ainhait.

Glaziali Uusruumig, Uflagerig vu Moräneschutt un Kruschtebewegige bstimme d Gstalt vu Seebiet. D Hohlforme vu dr See sin aber scho dur großruumigi tektonischi Yymueldige im Tertiär un am Aafang vum Pleistozän aaglait wore.

E mächtigi paläozoischi Schichtefolg, d Onondaga-Formation, wu us verschidene widerstandsfähige Sandstai un Chalch bstoht, umrahmt di See im Side. Zwische Ontario- un Eriesee un nerdli vum Michigansee git s d Niagara-Schichtstapfle, wu us hertem Dolomitgstai un waichem Schifer bstoht. Am Nordrand vu dr Große See dritt dr Kanadisch Schild an d Oberflechi.

## Verglyych vu dr See

## Wirtschaft un Infrastruktur

Di Große See sin e wichtig Reservoir fir d Wasserversorgig vu dr USA un vu Kanada. Mit rund 245.000 Quadratkilometer bilde si di grescht Sießwasserflechi vu dr Ärd, dr Baikalsee iberdrifft di Große See im Sießwasservolume wäg syre große Diefi. 

Dur di stark Bsidlig un Induschtrialisierig vum Biet isch s aber zuen ere all hechere Schadstoffbelaschtig un zuen ere Massevermehrig vu yygschlaipfte Dier- un Bflanzearte, wie zem Byschpel em Meernyynaug un dr Dreikantmuschle. E Wasserschutzabchuu isch anne 1978 vu dr USA un Kanada veryybart wore.

Iber dr Illinois Waterway bstoht e Schifffahrtsverbindig zum Mississippi River, iber dr Sankt-Lorenz-Seewäg zum Sankt-Lorenz-Strom un dodermit mit em Atlantik. Wäg dr bsundere Verhältnis uf dr See het sich e aigeni Sorte Masseguetschiff uusbildet, s Großi-See-Schiff.

## Weblink

* Great Lakes Commission
* Alliance for the Great Lakes
* Stränd vu dr Große See
Sihlsee

De **Sihlsee** isch en Stau- oder Spychersee im Sihlhochtal bi Aisidlä im Kanton Schwyz.

## Stauwärk
De See werd vo de Sihl durflosse und hät drü Bauwärch, wonen staued. Do isch emol e 33&nbsp;Meter hochi und 124&nbsp;Meter langi Stumuur am Nordendi vom See, wo de Abfluss i d Sihl reglet. Im Nordweste verhinderet de Hüendermattdamm, wo mit schwäre Stai uf de Seesyte baut worde isch, es abflüüsse i Richtig Alp (en Fluss, wo vom Brunni her chunnt). Dänn häts no am ander Endi (Südsyte) en öpe 800&nbsp;Meter lange Abschlussdamm, wo es Überlaufe quasi rückwärts i Richtig Underiibrig oder Stuude verhinderet.

Mit ere Flächi vo 10,72&nbsp;km² isch de Sihlsee de flächemässig grösti Stausee vo de Schwiz. Er hät e Längi vo 8,5&nbsp;km und e maximali Braiti vo 2,5&nbsp;km. Mit ere Tüüfi vo 23&nbsp;Meter isches zuglich vo dä grosse Stauseea i de Schwiz, dä, wo am wenigste tüüf isch. D Höchi vom normale Wasserspiegel werd mit  aageh.

## Gschicht
Mit em Bau vo de nötige Bauwärk, inkl. dä beede Brugge und de Strosse rundume, hät me 1932 aagfange. 1937 isch denn s Tal gflueted worde und de Betriib vom Etzelwärk zwüsched Altedorf und Pfäffike ufgno worde.

## Lueg au

* 
* ''Sihlsee'' (ehmols sihlsee.ch.vu)
* Der Sihlsee und seine Geschichte Zürcher Hochschuel für angewandti Wüsseschafte

## Fuessnote
Indus

Dr **Indus** (Sanskrit , *Sindhu*, Urdu  *Sindh*) isch mit 3.180 km dr lengscht Fluss uf em indische Subkontinänt un dr wichtigscht Strom vu Pakistan. 

## Flussverlauf
Är entstoht im Transhimalaya z Tibet us em Zämmefluss vu Glätscherbäch bi Sênggêkanbab, bricht dur dr Himalaya un fließt derno dur dr Tarbela-Stausee (254 km²; 13,69 km³) un d Provinze Punjab un Sindh z Pakistan. Dert bildet er unterhalb vu Hyderabad e Delta vu 7.800 km² un mindet derno in s Arabisch Meer. In syym Mittellauf isch dr Fluss Grundlag fir umfangryychi Bewässerigsaalage fir d Landwirtschaft. Dert wird s grescht landwirtschaftlig Bewässerigsbiet vu dr Ärd dur e Vilzahl vu Staudämm un Kanäl versorgt. Im Mittel- un Unterlauf mäanderet dr Fluss seli stark. E Vertrag zwische Indie un Pakistan (Indus-Wasservertrag 1960) reglet d Wasserversorgig. D Mängi vum gfierte Wasser schwankt stark wäg em Monsunräge.

## Etymologi
Dr Name „Indus“ goht iber Vermittlig vum Altgriechisch, gnauer: vum Ionische Dialäkt, wu dr Huchlut "h" nit gchännt het (Ἰνδός *Indos*) un Altpersisch (*Hinduš*) uf s Sanskrit-Wort सिन्धु *sindhu* mit dr Bedytig „Fluss“ zruck. Vum Name vum Fluss här isch au d Bezaichnig „Indie abglaitet. Dr Name vum Indus in dr sidasiatische Sproche (z.&nbsp;B. Urdu سندھ *Sindh*) laitet sich dergege diräkt us dr Sanskrit-Form här. Au d Provinz Sindh am Unterlauf het ihre Name noch em Fluss iberchuu.

## Gschicht
Die Indus-Kultur isch aini vu dr eltschte stedtische Zivilisatione vu dr Wält gsii un het sich in dr Zyt 2800-1800 v. Chr. am Indus lang entwicklet. 

Im Johr 326 v. Chr isch dr Alexander dr Groß mit syne Druppe uf syym Eroberigszug dur Persie an dr Indus chuu un het dr Fluss zue dr Oschtgränz vu syym Ryych gmacht.

## Weblink

* Pakistan Water Gateway: Indus basin
Mittelzentrum

E **Middelzentrum** bezäichnet in dr Ruumordnig und dr Wirtschaftsgeografii e zentraale Ort uf dr middlere Stuefe noch em Süsteem vo de zentraale Ort, wo dr Geograaf Walter Christaller 1933 entwicklet het und wird as Begriff vor allem z Dütschland brucht. D Bedütig vom ene Ort chunnt weniger vo sinere Gröössi und mee vo sinere Infrastruktur im Vergliich zur nööchere Umgäbig. Mä underschäidet drei Stuefe: Oberzentrum – Middelzentrum – Unterzentrum oder Grundzentrum und in e baar Bundesländer brucht mä no s "Middelzentrum mit Däilfunkzioonen vom ene Oberzentrum".

W Middelzentrum het mindestens 35.000 Iiwooner im Ort sälber und dr diräkte Umgääbig (Verflächtigsberiich). Es het no witeri Kriterie wie äifach es isch, dört aane z choo, mit was es usgstattet isch, wie belastbar dr zentraali Ort isch und ass si Iizugsberiich äidütig zuen em ghöört.

D Middelzentre si Aalaufpünkt für d Versorgig mit Waren, Dienstläistige und Infrastrukturaagebot, wo s in de Underzentre drum ume nid git. Näbe dr Grundversorgig, wo s au in Underzentre git, umfasst s Aagebot vo de Middelzentre dr periodisch Bedarf, bsundrigs:

* witerfüerendi Schuele und Bruefsschuele 
* Chrankehüüser
* Fachärzt
* Notar, Rächtsaawält, Stüürberooter
* Kino, kulturelli Aagebot
* Waarehüüser
* Schwümmbeeder.
Waare und Dienstläistige, wo über e allgemäin und periodisch Bedarf uusegöön, cha mä im neggste Oberzentrum überchoo.

## S Middelzentrum mit Däilfunkzioone vom ene Oberzentrum
Zwüschen em Middel- und em Oberzentrum git s in e baar Bundesländer vo Dütschland no s Middelzentrum mit Däilfunkzioone vom ene Oberzentrum.

Sonigi häi usser de Versorgigsfunkzioone vom Middelzentrum au Funkzioone, wo dr dr spezialisierti, hööcheri Bedarf decke, häi aber nid dr vollständigi Funkzioonsumfang vom ene Oberzentrum. Si verbessere d Versorgig vo dr Bevölkerig und sterke eso dr Ländligi Ruum und möchen en attraktiver. D Lääbens- und Arbetsbedingige si dank iine in alle Däilrüüm vom Land mee gliichwärtig und eso verhindere si, ass Arbetsblätz abbaut wärde. 

## D Ordnig vom Ruum vom Land
In de Landesemtwickligsblään oder -Ruumordnigsbrogramm wird festgläit, weli Ort z Dütschland als Middel- und Oberzentre sölle fungiere. Baade-Würtebärg het zum Bischbil 14 Oberzentre und äbbe 90 Middelzentre. Im Durchschnitt in Middelzentre zwüsche 10'000 und 50'000 Iiwooner im Ort sälber, und no mee in Regioone, wo seer dicht besiidlet si. Am mäiste Iiwooner im ne Middelzentrum het Gelsechirche (270'000), was allerdings drvo chunnt, ass d Oberzentre Bochum und Essen ganz nooch si. Im ganze git s in Nordrhii-Westfaale 16 Oberzentre und mee as 190 Middelzentre, mee Middelzentre as Underzentre.

## Weblingg
* Landesentwickligsblaan 2002 Bade-Württebärg (PDF-Datei; 8,05 MB)
* Ruumkategorie, Aggse und Zentrali Ort (Ruumstrukturcharte) für Saggse (gif, 0,39 MB)
Code postal

Dr **Code Postal** isch die franzöösischi Bostläitzaal. 

Sit 1972 bestoot dr Code us fümf Ziffere, wo die erste bäide von ene dr Ordnigszaal vom Departemänt entspräche usser uf Korsika, wo für bäidi Departemänt d Nummere 20 brucht wird. E Gmäind an ere Gränze vom ene Departemänt, wo si Bost von ere Boststell im Noochberdepartemänt überchunnt, het d Ordnigszaal vom Noochberdepartemänt. Chliini Dörfer häi mänggisch käi äigeni Bostläitzaal und bechömme die vo dr Boststell über, wo sä versorgt. Die erste bäide Ziffere für dr Code vom Milidäär si zwäi Nuller. Dr Code vo de Überseegebiet foot mit 971 bis 988 aa.

## Gschicht
Z Frankriich si d Bostläitzaale am 1. Januar 1965 iigfüert worde. Mä het drbii d Departemänt-Nummere brucht, wo scho lang in dr Verwaltig und in dr Organisazioon vom Bostdienst verwändet worde si und wo in e baar Fäll gänderet oder ergänzt worde si. Die franzöösische Bostläitzaale si zu dere Zit zwäistellig gsi, d Zaale vo 01 bis 95. Scho am 26. Oktober im gliiche Joor het d Bost- und Telegrafeverwaltig P. T. T. d Bostläitzaal ergänzt. Mä het vor em Ortsnaame d Nummere vom Departemänt gschriibe und denn die erste drei Buechstabe vom Ortsnaame in Groossbuechstaabe, zum Bischbil: 
:**68 COL**mar oder 
:**13 MAR**seille.

S fümfstellige Zifferesüsteem vo hüte isch am 3. Juni 1972 iigfüert worde.

## Weblingg

* Datenbank der Codes Postaux uf dr Houmepeidsch vo dr franzöösische Bost (franz.)
## Fuessnoote
Reichenau (Begriffsklärung)

**Reichenau** isch de Name vo däne Persone:
* Berno von Reichenau (um 978–1048), Abt vom Chloster Riichenau
* Waldo von Reichenau (* um 740; † 814), Abt und Bischof

**Reichenau** isch de Name vo dänen Ort:

z Dütschland:
* Reichenau (Gemeinde), e Gmaind im Landkrais Konstanz, Bade-Würtebärg
i de Schwiz:
* Reichenau GR, en Ortstail vo de Gmaind Tamins z Graubünde

**Reichenau** isch de Name vo dänen Insle und Bauwärk:
* Reichenau (Insel), en Insle im Bodesee
* Kloster Reichenau, en ehemoligs Chloster uf de Insle Riichenau

**Reichenau** isch de Name vo däne Schiff:
* Reichenau (1928), es ehemoligs Passagiermotorboot vo de Dütsche Riichsbahn uf em Bodesee
* Reichenau (1961), es Passagierschiff vo de Bodesee-Schiffsbetriib GmbH (BSB) uf em Bodesee
Andreas Schwab

De **George** (sin Name wird englisch; *Tschortsch* usgsproche) isch en Schwizer Mundartsänger us em Bärner Seeland.

Em George sin richtige Name isch **Andreas Schwab** und er hät Johrgang 1969. Er isch zäme mit drü Gschwüschterte z Chaunech ufeme Buurehof ufgwachse und hät Landschaftsgärtner glärnt. Er wohnt mit sinere Fründin z Sisele.

## Musikalischi Kariere
De George Schwab hät vo 1994 bis 1999 bi dä Bänd *Stolen Tunes* mitgmacht. Im 1999 hät er e aigni Bänd gründet, d *George & Hardcore Troubadours*. Bis 2002 hänt d Zämesetzig vo dä Bänd öpe gwächslet. 2003 händs de Name uf *Georgeband* kürzt, di ersti CD «Eifachs Spiel?» usägeh und als Vorgruppeä vo Plüsch, Florian Ast, usw. uufträte. Noch däm, das im 2006 di zwaiti CD «Adrenalin» usecho isch, hät de George ime Interwju zu mundart-rock.ch gsait: *In erster Line wollten wir eigene Songs schreiben und für mich war es wichtig in meiner Muttersprache zu singen und texten. Denn nur so schaffe ich es wirklich das auszudrücken was ich will.*

Im 2008 isch CD «Härz» i d Läde cho und isch 11 Wuche i de Schwizer Hitparade gsi. Si häts aimol bis uf Platz 18 füre brocht. S vierte Album «Buuregiel» hät d Georgeband mit em Hitproduzänt Roman Camenzind (Baschi, Bligg) produziert. Dia CD isch 16 Wuche i de Schwizer Hitparade gsi und häts uf Platz 6 gschafft.

Im November 2011, noch em Abschluss vo de Buuregiel-Tour, hät sich de George noch 10 Johr vo de Georgeband trännt. Er hät dänn e nöji Bänd zämegsuecht und ab em Mai 2012 wider Konzärt gmacht. Im Augste vom gliche Johr isch di nöi CD «Früschi Luft» usecho und am 23. September uf Platz nüün i de Schwizer Hitparade gstarted.

Mitti Januar 2015 hät de George sini erscht „Best of CD“ usegee. Uf em Ablum «Hie bini deheim – Best of» häts 14 bekannti Titel und zwee nöii druff.

### Musiker
I de Bänd, wo de George im Früelig 2012 gründet hät, sind de Basler Michael Chylewski am Bass, de Appezäller Remo Signer am Schlagzüg, de Keyboarder Stefan Bregy us em Wallis und de Zörcher Oliver Keller a de Gitarre. D Rahel Fischer und d Heidy Suter lösed sich als Hindergrund-Sängerinne ab.

## Diskografii
**Albe**
* *Eifachs Spiel?* (2003)
* *Adrenalin* (2006)
* *Härz* (2008)
* *Buuregiel* (2010)
* *Buuregiel Dölüx* (2012)
* *Früschi Luft* (2012)
* *Hie bini deheim – Best of* (2015)

## Weblink
* George Offizielli Website mit Track, Tourdate, Film und Fotene
* Georgeband d Bänd, wo de George bis 2011 däbii gsi isch
* Schwizer Hitparade - Künstlerportal «George»

## Fuessnoote
Anton Schaller

De **Anton Schaller** (* 11. Oktober 1941 z Nottu; heimetbrechtigt z Altbüron und z Züri) isch e Schwiizer Färnsehjournalist und Bolitiker (LdU), wo hüt als Kommunikationsberater schafft. 

## Lebe
De Anton Schaller isch Chefredaktor vo de Tagesschau vom Schwiizer Fernseh gsii und het d Bundeshuusredaktion gleitet. Er isch au Moderator und Leiter vo de Arena, de Rundschau und vom Zischtigsclub gsii.

1995 isch de Anton Schaller in de Zürcher Kantonsrat gwählt worde. 1999 het er s Präsidium vom Landesring vo de Unabhängigen (LdU) ünernah und isch am 20. April als Naafolger vo de Verena Grendelmeier in de Nationalrat gruckt. Bi de Parlamentswahle 1999 isch er aber nöd widergwählt worde. De Landesring het dademit de Nationalratssitz verlore un het sich na im Dezember 1999 ufglöst.

De Anton Schaller isch ghirate und het zwei Chind.

## Weblink
* 
* Anton Schaller mit Ernst Mühlemann im Viktors Spätprogramm.
Nied (Fluss)

D **Nied** (im Ober- und Middellauf: *Nied Française*, dt: *Franzöösischi Nied*) isch e Fluss, wo dur die franzöösischi Region Lothringe und s dütsche Saarland fliesst.

## Geographii
### Dr Lauf
D Kwelle vo dr Nied isch im Gebiet vo dr Gmäind Marthille, im Departemänt Moselle, het dört dr Naame *Nied Française* und fliesst im Groosse Ganze gege Nordweste. Östlig vo Metz biegt si uf Nordoste ab und chunnt uf Condé-Northen (dt.: *Konden*), wo vo rächts iire Schwösterfluss Nied Allemande (dt.: *Dütschi Nied*) iimündet. Vo doo aa isch iire Naame *Nied* und noch ere Lengi vo 97 Kilometer fliesst si zwüsche Guerstling und Niedaltdorf über d Staatsgränze zwüsche Frankriich und Dütschland. Denn goot s no 17 Kilometer uf dütschem Hohäitsgebiet und si mündet noch ere Gsamtlengi vo 114 Kilometer im Gebiet vo dr Gmäind Rehlingen-Siersburg as lingge Nääbefluss in d Saar.

### Ort am Fluss
Frankriich:
* Marthille
* Rémilly
* Courcelles-sur-Nied
* Pange
* Pont à Chaussy, Gemeinde Courcelles-Chaussy
* Condé-Northen
* Freisdorf
* Bouzonville
* Filstroff
* Gerstlingen

Dütschland:
* Niedaltdorf
* Hemmersdorf
* Siersburg
* Eimersdorf

## Turismus
S franzöösische Arrondissement Boulay-Moselle wird turistisch as s **Niedland** (*Pays de Nied*) vermarktet.

## Sproochgränze
Zwüsche de bäide Schwösterflüss, dr *dütsche* und dr *franzöösische Nied*, goott d Sproochgränze zwüschen em moselfränkische „Platt“ und de franzöösische Dialäkt duure und eso au die dütsch-franzöösischi Sproochgränze.

## Weblingg

* Literatur über e Fluss Nied in dr Saarländische Bibliografii

## Fuessnoote
Tschechische Sprache

Die **tschechischi Sprooch** (tschechisch: **', bzw. **') ghöört zum westslawische Zwiig vo dr indogermanische Sproochfamilie.

S Tschechische wird vo öbbe 12&nbsp;Millioone&nbsp;Mensche as Muetersprooch gschwätzt (Stand: 1999). Vo deene lääbe 10&nbsp;Millioone z Tschechie, wo s d Amtssprooch isch. Sit em 1.&nbsp;Mai 2004 isch Tschechisch au en Amtssprooch vo dr EU. D Wüsseschaft, wo sich mit dr tschechische Sprooche befasst, isch d Bohemistik.

Tschechisch und Slowakisch stöön sich seer nooch und si geegesitig verständlig. Schriftlig underschäidet mä die bäide Sprooche am äifachste dur d Buechstaabe **ř**, **ě** und **ů**, wo s im Tschechische git aber nit im Slowakische. Hingeege git s d Buechstaabe **ä**, **ľ**, **ŕ**, **ĺ** und (e Difthong) **ô** nume im Slowakische. D Konsonantekombinazioone **dz** und **dž** und d Difthong **ia**, **ie**, **iu**, wo im Slowakischen hüfig si, chömme im Tschechische nume seer sälte oder überhaupt nit vor.

Wil iiri Sprooche sich so äänlig si und wil si e gmäinsami Gschicht häi und lang in dr Tschechoslowakei verbunde gsi si, verstöön d Slowake und d Tscheche enander relativ broblemloos, allerdings isch s dür die jüngeri Generazioon, wo noch dr Drennig vo dr Slowakei und Tschechie sproochlig sozialisiert worden isch, scho e chli schwiiriger. Drotzdäm wärde au hüte no offizielli Dokumänt in dr jewiilige Sprooch geegesitig zwüsche Tschechie und dr Slowakei automatisch anerkennt und s Rächt, ass mä im Amtsvercheer die anderi Sprooch daf verwände, git s explizit vo Gsetz us wie zur Zit vom gmäinsame Staat, und zwar im Minderhäitssproochegsetz 184/1999&nbsp;Zb. in dr Slowakei und im Verwaltigsornigsgsetz 500/2004&nbsp;Sb. z Tschechie. Z.&nbsp;B. dr Gustáv Slamečka, dr Vercheersminister in dr tschechische Übergangsregierig vom Jan Fischer, won e slowakische Staatsbürger isch, het die slowakischi Sprooch brucht, won er im Amt gsi isch. TV-Biidrääg in dr jewiils andere Sprooch wärde in bäide Länder unübersetzt gsändet. Es git Slowake, wo in Tschechie lääbe, won e Mischig us Tschechisch und Slowakisch schwätze, wo in dr Umgangssprooch *„Tschechoslowakisch“* (*„českoslovenština“*) häisst. E bekannts Bischbil dodrfür si d Reede vom letschte tschechoslowakische kommunistische Bresidänt Gustáv Husák (*„husákovština“*) gsi.

## Weblingg

* Usfüerligi tschechischi Grammatik, *www.grammatiken.de*
* Tschechisch, *www.czech.cz*
* Tschechisch–Deutsch/–Englisch/–Italienisch/–Französisch/–Spanisch/–Russisch-Wörterbuch, *www.slovnik.seznam.cz*
* Kontext-Wörterbuch Deutsch-Tschechisch mit 1,3 Mio. zweisprachigen Beispielsätzen, *www.linguatools.de/deutsch-tschechisch/*
* Deutsch–tschechisches Wörterbuch, *www.i-dict.org*
* Dastaturdriiber vom Sorbische Institut&nbsp;– Daarstellig vo tschechische Sonderzäiche über ere dütsche Standard-Dastatur (Driiber für Sorbisch) und en andere, abgläitete Driiber (won e chli liichter zum bruuche isch), *www.serbski-institut.de*/*www.volny.cz*
* Tschechisch-Deutsch-Wörterbuch, *de.glosbe.com*

## Fuessnoote
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca

D **Uni vo Rio de Janeiro** (port.: **Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca**, abgchürzt **Cefet-RJ**) isch di gröschti Universität vo Rio de Janeiro, Brasilie.

Im Joor 2009 het d Uni 1'009 Dozänte gha, 13'623 Studänte, drvo 5'300 Doktorante und 970 Postgraduierti.

S CEFET-RJ bietet Kürs und Usbildigsprogramm uf verschiidene Ebene vo dr sekundäre und tertiäre Bildig in nüün Campus in siibe verschiidene Stedt vom Bundesstaat aa.

D Institution as Schuel unterstoot uf der Bundesebeni em brasilianische Bildigsministerium.

## Weblinks
*Homepage vo dr Universidät

## Fuessnote
Saar

D **Saar** (frz. *la Sarre*, lat. *Saravus*) isch e Fluss z Frankriich (Elsass, Lothringe) und Dütschland (Saarland, Rhiiland-Pfalz). Si het e Lengi vo 227&nbsp;Kilometer und isch dr grösst Nääbefluss vo dr Mosel. S Iizugsgebiet isch 7'431&nbsp;Kwadratkilometer grooss,  3'605 z Dütschland.

D Saar isch as *Saravus* zum erste Mol schriftlig erwäänt worde im Gedicht *[[Mosella (Ausonius)|Mosella]]* vom römische Dichder und Staatsbeamte Decimus Magnus Ausonius (310–393 noch dr Zitwändi).
## Geografii
D Kwelle vo dr Saar si in de Vogese. Die Rooti Saar (*la Sarre rouge*) und die Wissi Saar (*la Sarre blanche*) si die bäide Kwellflüss vo der Saar, au wenn die Wissi Saar e chli lenger isch. Bi Saarburg chömme die bäide zämme. D Saar fliesst zerst dur s Elsass und Lothringe,  bi Saargmünd, an dr franzöösisch-dütsche Gränze fliesst iire grösst Nääbefluss, d Blies in sä. Denn goot si dur s Saarland, wo noch em Fluss benennt isch und dur Rhiiland-Pfalz, wo si bi Konz in d Mosel mündet. 

Bis uf Saargmünd uufe isch d Saar schiffbar. D Groossschiffaart chunnt bis uf Saarbrügge.
## Liddratuur
* Thomas Strauch: *Saar-Kohlen-Kanal: ... - Ein preußisch-französisches Gemeinschaftsprojekt im 19. Jahrhundert*. Jahrbuch zum Bergmannskalender 2009, S. 136-150, Herausgeber: RAG Aktiengesellschaft
* M. Eckoldt (Hrsg.), *Flüsse und Kanäle, Die Geschichte der deutschen Wasserstraßen*, DSV-Verlag 1998
* Wasser- und Schifffahrtsdirektion Südwest: *Kompendium der Wasser- und Schifffahrtsdirektion Südwest. Organisatorische und technische Daten, Binnenschifffahrt, Aufgaben, Wasserstraßen.* Eigenverlag, Mainz Juni 2007

## Fuessnoote


## Weblingg
Scheidegg

**Schoideck** isch e Marktgmuind im schwäbische Landkrois Linde in Bayern. S isch en staatlich anerkannte Kneippkurort un au en hoilklimatische Kurort.

## Geografi
Schoideck lyt uf guet 800 bis 1000 Meter über Meer uf nem Bergrugge nödlig vum Pfänder. 
Schoideck liit im Weschtallgai an dr Grenze zua Vorarlberg uf guet 800 bis 1000 Meter iber Meer uf ma Bergrugge nerdlich vom Pfänder. Vo dr Gmarkung sin 56,3 % Landwirtschaftsfleche, 33,5 % Wald, 9,4 % Sidlungsfleche un 0,8 % sunschtige Fleche.

## Gmuindsdoil
Zua Schoideck gheret d Derfer Schoideck, Böserscheidegg, Forst, Hammerbühl, Haus, Kinberg, Lindenau, Neuhaus un Scheffau, d Wiiler Ablers, Allmannsried, Buflingsried, Denzenmühle, Ebenschwand, Forstenhäuser, Gretenmühle, Hagspiel, Haslach, Hummel, Leintobel, Oberbuchenbühl, Oberstein, Rorgenmoos, Schalkenried, Unterschwenden un Unterstein, d Gheft Ablermühle, Aizenreute, Bärfallen, Bieslings, Brand, Bronschwand, Bühl, Bux, Diethen, Ellersreute, Fürstenmühle, Geisgau, Greifen, Häuslings, Häuslingsmühle, Hochberg, Katzenmühle, Lötz, Rappenfluh, Reute, Rickenbach, Schirpfentobel, Schmalzgrube un Zollamt un s Sanatorium Oberschwenden.

## Gschicht
Schoideck ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1255.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 7,9&nbsp;% gleage.

## Religion
77,1&nbsp;% vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 16&nbsp;% evangelisch.

## Wirtschaft
Dr Turismus hot fir Schaideck a grossi Bediitung. S liit an dr Weschtallgaier Keasstroß, ma ka Wintersport betribe un s hot a Kurhuus.

## Verwaltung
Schoideck ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermoischter vo Schoideck isch dr Ulrich Pfanner.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Schoideck ghert zum Bodaseealemannisch.

## Liit
* Tobias Steinhauser (* 1972), ehmolige Radrännfahrer

## Literatur
* Peter Bauer, Karl Meisburger: *Wege für Leib und Seele. Ökumenischer Kapellenweg Scheidegg*. Kunstverlag Josef Fink, Lindenberg 2003, ISBN 3-89870-125-5.
* Josef Spindler: *Geschichte von Scheidegg*. Selbstverlag, Scheidegg 1948.
* Josef Spindler: *Beiträge zur Geschichte von Scheidegg*. Schnell & Steiner, München 1950.
* Scheidegg. – In: Anton Gruber: *Der Landkreis Lindau*. Verlag des Heimatpflegers von Schwaben, Kempten 1956, S. 156–162.

## Weblink

* Website vo de Kurverwaltig Schoideck im Allgai
* 
* 

## Fuaßnota
Alfred Gilgen

Dr **Alfred Gilgen** (* 28. November 1930 in Züri; † 12. Februar 2018) isch e Schwiizer Politiker (LdU) gsi. Dr Gilgen isch 24 Jaar Zürcher Erzieigsdiräkder gsii. 

## Läbe
Dr Gilge hed Medizin ar Uni Züri schdudiert. 1959 isch er zum erschde Mal i Zürcher Kantonsrat gwählt u 1963 widergwählt worde. 1969/70 isch er Bresidänt vom Kantonsrat gsii. 1971 isch er Regierigsrat (das heisst Kantonsregierig) gsii u hed i däre Funkzioon ds Ressort vor Erziehigsdiräkzion übernoo, won er ire ungwönlech langen Amtsziit vo 24 Jaahr gleited hed. I de Jaar 1975/1976, 1982/1983, 1987/1988 u 1991/1992 isch er Regierigsbresidänt gsii.

Wärend siren Amtsziit as Bildigsdiräkder vo Züri hets vili Polemike gä. Bekannt isch e Färnsedebatte worde mid ihm, wo der Dialog mit Schdudänte gschitteret isch.

Ir Schwiizer Armee hed er dr Rang vom ne Oberschd gha. 

## Weblink
* ''Als Regierungsrat wieder – Alfred Gilgen – Landesring LdU.'' Blakat uf dr Website vor Zürcher Hochschule der Künste
* Kurzbiographie, zh.ch
* Christoph Wehrli: ''Ein Politiker mit Prinzipien und Humor – zum Tod von Alfred Gilgen.'' Nachruef i: *[[Neue Zürcher Zeitung]]* vom 13. Februar 2018.
*Ruedi Baumann, Daniel Schneebeli: ''Er war die Reizfigur für die Achtziger-Bewegung.'' Nachruef i: Tages-Anzeiger.ch vom 13. Februar 2018.

## Fuessnote
Belagerung von Konstantinopel (1453)

D **Eroberig vo Konstantinopel im Joor 1453** dur d Osmaane het em Byzantinische Riich en Änd gmacht. Dr osmaanisch Sultan Mehmed II. het mit 50'000–100'000 Maa wääred fast zwäi Mööned d Stadt Konstantinopel belaageret, wo vo öbbe 6'000 bis 10'000 Soldate under em Kaiser Konstantin XI. verdäidigt worden isch. E wichdigi Rolle bi dr Belaagerig häi d Kanoone vom Mehmed gschbiilt. Am 29. Mäi häi d Osmaane e Sturmaagriff uf em Land und uf em Wasser uf d Muure gmacht. Wo d Janitschare in d Stadt iibroche si, het sich die byzantinischi Armee schnäll ufglööst. D Stadt isch vo de osmaanische Drubbe blünderet und e Däil vo de Iiwooner isch ermordet worde.

Mit em Fall vo Konstantinopel häi d Osmaane iiri Posizioon in dr Lewante gsterkt und häi sich afo gege Weste und Norde wände.

## Kwelle
* Georgios Phrantzes (Sphrantzes): *Chronicon*, in: E. Bekker (Hrsg.), Corpus Scriptorum Historiae Bytantinae, Bonn 1838.
* Nicoló Barbaro: *Giornale dell' assedio di Constantinopoli*. E. Cornet (Hrsg.), Wien 1856.
* Michael(?) Dukas: *Historia Turco-Byzantina*: in: E. Bekker (Hrsg.), Corpus Scriptorum Historiae Bytantinae, Bonn 1834.
* Kritoboulos: *De rebus gestis Mechemetis*, in: Müller (Hrsg.), Fragmenta historicorum, V, o.O. 1883.
* Michael Konstantinovic von Ostrovica: *Polnischer Janitschar*, in: A. Galezowsky (Hrsg.): Zbior Pisarzow Polskieh, V, Warschau 1929.

## Liddratuur

* Steven Runciman: *Die Eroberung von Konstantinopel 1453.* C. H. Beck, München 1990, ISBN 3-406-02528-5.
* Neslihan Asutay-Effenberger/Ulrich Rehm (Hrsg.): *Sultan Mehmet II. Eroberer Konstantinopels, Patron der Künste.* Böhlau, Köln 2009, ISBN 978-3-412-20255-2.
* Erich Meuthen: *Der Fall von Konstantinopel und der lateinische Westen.* In: *[[Historische Zeitschrift]].* Nr. 237, 1983, S. 1–35.
* David Nicolle: *Constantinople 1453. The end of Byzantium.* Osprey, Elms Court 2000. ISBN 1-84176-091-9.
* Renate Lachmann: *Memoiren eines Janitscharen oder Türkische Chronik.* Styria Verlag, Graz/Wien/Köln 1975, ISBN 3-222-10552-9.

## Weblingg

* ''Die Zeit: Halbmond über dem Goldenen Horn'' Artikel uf zeit.de vom 28. Mai 2003
* Uszüüg us em historische Standardwärk vom Donald Nicol
Arija

**Arija** isch e Power Metal-Band vo Russland, si isch 1985 gründet worde und het iirem Debütalbum  (*Manija Welitschija*, dütsch: Gröössenwahn) uusebrocht. Es het nid lanbg brucht und d Band isch im ganze Land bekannt gsi und zelt hüte z Russland zum Top in iirer Musigrichdig. D Medie rede von ere as *[[Iron Maiden]] vo Russland*, au wenn mä iiri Musig nume uf de erste Album diräkt cha vergliiche. Im Joor 2002 häi die meiste domolige Mitgliider Arija verloo und si zur Band *Kipelow* gange, wo noch iirem Gründer und Sänger *Waleri Kipelow* benennt isch.

In Westeuropa isch Arija relativ unbekannt. Zwei Mitgliider vo dr Band Rammstein, dr Till Lindemann (Gesang) und dr Richard Kruspe (Gitarre), häi dr Arija-Ditel *Schtiel* () in ere Kompilation neu ufgleit, wo zum Aalass vom hundertjööhrige Firmejubileum vo Harley-Davidson ufgno und in ere Uflaag vo nume 400 Exemplar veröffentlicht worde isch.

## Discografi

### Albää
* Мания величия (1985)
* С кем ты? (1986)
* Герой асфальта (1987)
* Игра с огнём (1989)
* Кровь за кровь (1991)
* Ночь короче дня (1995)
* Генератор зла (1998)
* Химера (2001)
* Крещение огнём (2003)
* Армагеддон (2006)
* Феникс (2011)

## Weblingg
* Websiite
Reichsteilung von 395

Bi dr römische **Riichsdäilig vo 395** isch noch em Dood vom Kaiser Theodosius&nbsp;I. s *[[Römisches Reich|Imperium Romanum]]* in e westligi und en östligi Helfti däilt worde. Jedes vo dene Däilriich het en äigene Kaiser gha. Dr erst oströmisch Kaiser isch im Theodosius si elter Soon Arcadius gsi, dr erst weströmisch Kaiser si jünger Soon Honorius. D Residänz vom Kaiser vom Oste isch Konstantinopel gsi, im Weste het dr Hoof zerst z Mailand und spööter mäistens z Ravenna residiert, sälte au z Rom.

D Zitgenosse häi bäidi Riichsdäil wiiterhi as Däil vom ene äinzige Riich aagluegt. D Stadt Rom isch zwar politisch ooni Iifluss gsi, het aber in dr Ideologii e groossi Rolle gschbiilt. Im Joor 476, wo Westrom undergangen isch, isch au d Riichsdäilig ume gsi, und es het wider numen en äinzige Kaiser, dä z Konstantinopel, gee. 
## Liddratuur

* Paul S. Barnwell: *Emperors, Prefects and Kings. The Roman West 395–565*. London 1992.
* William Bayless: *The political unity of the Roman Empire during the desintegration of the West, A. D. 395-457*. Providence 1972.
* Heinz Bellen: *Grundzüge der römischen Geschichte III. Die Spätantike von Constantin bis Justinian*. Darmstadt 2003.
* Émilienne Demougeot: *De l’unité à la division de l’empire Romain (395–410)*. Paris 1951.
* Ferdinand R. Gahbauer: *Die Teilung des Imperium Romanum als Ursache für die ost-westliche Kirchenspaltung*. In: *Ostkirchliche Studien* 34, 1985, S. 105–127.
* Klaus Martin Girardet: *Antike Herrschertestamente - Politische Absichten und Folgen.* In: Brigitte Kasten (Hrsg.): *Herrscher- und Fürstentestamente im westeuropäischen Mittelalter*. Köln/Wien 2008, S. 83-124.
* Ernst Kornemann: *Doppelprinzipat und Reichsteilung im Imperium Romanum*. Leipzig 1930.
* Jens-Uwe Krause: *Die Spätantike (284–565 n. Chr.)*. In: Hans-Joachim Gehrke, Helmuth Schneider (Hrsg.): *Geschichte der Antike*. Stuttgart/Weimar 2006, S. 409–477.
* Hartmut Leppin: *Theodosius der Große*. Darmstadt 2003.
* John Moorhead: *The Roman Empire divided, 400–700*. Edinburgh 2001.
* Kaj Sandberg: *The So-Called Division of the Roman Empire. Notes On A Persistent Theme in Western Historiography*. In: *Arctos* 42, 2008, S. 199-213.
Scheidegg (Begriffsklärung)

**Scheidegg** stoht för folgendi Ort

z Dütschland:
* d Marktgmaind Scheidegg im Landchrais Lindau (Bodesee) z Bayern

i de Schwiz:
* Weiler oder Ort i de Gmainde Attighuise UR (2x), Schwende AI, Wald ZH, Stettfurt TG, Oberurne GL, Diemtige BE, Megge LU, Seelisbärg UR, Emette NW, Beggeried NW (2x), Isetal UR, Lungere OW, Paist GR, Wolfeschiesse NW
* en Ort im Kanton Schwyz, d *Rigi Scheidegg*
* en Passübergang vo Grindelwald noch Luterbrunne, Kanton Bärn, di Chlii Scheidegg
* en Passübergang vo Grindelwald is Rychebachtal, Kanton Bärn, di Gross Scheidegg  
* d Burgruine Scheidegg im Kanton Basel-Land
* en Berg oder Bergkamm im Napfgebiet, d *Ober Scheidegg*
Apoikie

**Apoikia** ( „Ussesiidlig“) bezäichnet e Kolonii im antike Griecheland. D Bedütig vom Begriff und au vo sim latiinische Pendant häi sich veränderet und so bezäichnet dr Begriff im Griechische hüte allgemäin e Kolonii, also au d Kolonisazioon vom Imperialismus.

Bi dr Apoikia in dr Antike handlet es sich um Siidlige von ere Kolonistegrubbe oder deren iire Noochfaare, wo sich usserhalb vom Gebiet vo dr Mueterstadt (*Metropolis*) befindet. Die Siidler si vo iirer Mueterstadt gschickt worde, zum as Ussiidler ee *Pflanzstadt* z gründe. Dr Läiter vom ene sonige Undernääme isch im Allgemäine e Füerer, Oikistes, gsi, wo d Mueterstadt ernennt het. Sonigi Gmäinwääse si vor allem wäärend dr „groosse griechische Kolonisazioon“ in dr Zit zwüsche 750 und 550 vor dr Zirwändi entstande. D Apoikiai si politisch vo dr Mueterstadt unabhängig gsi, sin ere aber verbunde bliibe – bsundrigs was dr Kult, die bolitischi Organisazioon und die inneri Ornig aagange isch. Bischbil dodrfür si äänligi Sümbol uf de Münze vo de Apoikiai und ihre Mueterstedt.

## Liddratuur
* Karl-Wilhelm Welwei: *Apoikia*. In: *[[Pauly-Wissowa|Der Neue Pauly]]* Bd. 1 (1996), Sp. 849–851.
* *Griechische Kolonien* in: *[[Microsoft Encarta]]*
Lavaux

S **Lavaux** (früener dt. *Ryf,* dezue *Ryfwyn, Reifwein* «Wy us em Lavaux» Schwizerischs Idiotikon Bd. VI Sp. 660, Artikel ''Rīf;'' Bd. XVI Sp. 205, Artikel ''Rīf-Wīn'' isch es Schwizer Wybaugebiet im Kanton Waadt, wo am nordöstliche Ufer vom Gämfersee liit. D Räbsorte, wo im Lavaux am verbreitischte isch, isch de Chasselas (Guetedel).

## Geografii
Das Wybaugebiet erstreckt sich zwüsche Lausanne und Vevey uf 898 Hektare, wo syt em 12. Johrhundert am staile Hang Terrassene aaglait worde sind. Im Weste gränzt s Lavaux a s Wybaugebiet La Côte und im Oste a das vo Chablais.

### Gmeinde
Im Lavaux wohned öpe 14'000 Lüt i 10 Gmeinde, wo i de Bezirk Lavaux-Oron und Riviera-Pays-d’Enhaut liged (füf ehemolegi Gmeinde sind sit Endi Juni 2011 i de Gmeind Bourg-en-Lavaux zämegfasst, i däre Tabälle rächts ufglischted):

## Schutz
Dank enere Volksiniziative, is Läbe gruefe dor de Umwältschützer Franz Weber, isch s Lavaux sit 1977 dur d Waadtländer Verfassig gschützt.

Im Dezämber 2005 hät s Schwizer Bundesamt für Kultur s Lavaux als UNESCO-Welterbe nominierte. S International Council on Monuments and Sites, e Underorganisazion vo de UNESCO, hät em UNESCO-Komitee ime im Mai 2007 veröffentlichte Pricht empfole, s Lavaux i d Liste ufzneh, nochdäm im August 2006 en Vertreter vo de Organisazion d Region bsuecht hätt. Am 28. Juni 2007 isch d Uufnahm under em Name *Weinterrassen von Lavaux mit Blick auf den [[Genfersee|See]] und die [[Alpen]]* bschlosse worde.

Wil de Franz Weber de Mainig isch, dass im Lavaux z vil baut wird und um e witere Bauspekulazion yzdämme, hät er Unterschrifte för e nöji Volksiniziative gsammlet. Di erforderlichi Underschriftezahl isch im Juli 2009 erreicht worde, e nöji Volksabstimmig isch dodemit wohrschinlich gsii.

Am 18. Mai 2014 hät s Stimmvolch vom Kanton Waadt öber d Iniziative «Sauver Lavaux» zur Rettig vom Lavaux und öber en Gegevorschlag vo de Regierig chöne abstimme. D Iniziative vom Umwältschützer Franz Weber isch mit eme Nei-Stimmenaatail vo 68,09 % abglehnt worde. De Gegevorschlag vo de Regierig, wo de Schutz vom Lavaux nöd eso wiit wie bi de Iniziative gangen isch, hät en Jo-Stimmenaatail vo 68,47 % erraicht.

## Weblink

* 
* www.lavaux.ch – Un patrimoine vaudois

## Fuessnote
Byzantion

**Byzantion** (, , tütsch: *Byzanz*, türkisch *Bizans*) isch e Koloniistadt, wo dorischi Grieche us Megara, Argos und Korinth  um 660 vor dr Zitwändi gründet häi. Si isch am südwestlige Usgang vom Bosporus glääge, uf em östlige Spitz von ere Halbinsle zwüschen em Marmarameer und em Goldige Horn. Wäge sinere usgezäichnete Laag isch Byzantion 326 bis 330 vom römische Kaiser Konstantin I. zur nöije Hauptstadt Konstantinopel (hüte Istanbul) usbaut worde.
## Liddratuur

* Wolfgang Müller-Wiener: *Bildlexikon zur Topographie Istanbuls. Byzantion – Konstantinupolis – Istanbul bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts*. Tübingen 1977, ISBN 3-8030-1022-5.
Maxentius

Dr **Marcus Aurelius Valerius Maxentius** (* um 278; † 28. Oktober 312) isch as Usurpator römische Kaiser worde. Er isch dr Soon vom Kaiser Maximian gsi und het sich am 28. Oktober 306 z Rom zum Kaiser lo usrüefe. Er het bis zum 28. Oktober 312 über Italie und Nordafrika gherrscht, zitwiis au über Schbanie. Dr ranghöggsti *[[Augustus (Titel)|Augustus]]* Galerius het en nit as Kaiser anerkennt und und dorum isch er in e permanänte Bürgerchrieg verwigglet gsi. Dr Maxentius isch in dr Schlacht an dr Milvische Brugg im Kampf gegen e Konstantin dr Grooss umchoo.

## Liddratuur
* Mats Cullhed: *Conservator Urbis Suae. Studies in the politics and propaganda of the emperor Maxentius*. Åström, Stockholm 1994, ISBN 91-7042-149-8.
* 
* Wolfgang Kuhoff: *Diokletian und die Epoche der Tetrarchie*. Lang, Frankfurt/Main u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-631-36792-9.
* Hartmut Leppin, Hauke Ziemssen: *Maxentius. Der letzte Kaiser in Rom*. von Zabern, Mainz 2007, ISBN 978-3-8053-3399-3 (Zaberns Bildbände zur Archäologie).

## Weblingg

* Follis vom Maxentius as *Caesar* (Karthago, 306)
Constantius II.

Dr **Constantius II.** (, mit vollständigem Naame **Flavius Iulius Constantius**; * 7. August 317 z Illürie, woorschinlig z Sirmium; † 3. Novämber 361 z Mopsukrenai/Kilikie) isch e Soon vom Konstantin em Groosse gsi. Er isch bis zu sim Dood 361 Kaiser vom Römische Riich gsi, vo 337 aa nume im Oste, vo 350/53 bis 360, s Joor vo dr Usurpazioon vom Julian, de facto im ganze Riich.

Si Regierigszit isch brägt gsi vom Abweerkampf an de Gränze und vo Usurpazioone im Innere. Au im Beriich vo dr Religioonsbolitik het s ärnsthafti Brobleem gee, won er kä Löösig uf Duur gfunde het drfür. In de zitgenössische Kwelle isch s Urdäil über e Kaiser eender negativ, das vo dr modärne Forschig isch seer vil differenzierter.

## Liddratuur
* Pedro Barceló: *Constantius II. und seine Zeit. Die Anfänge des Staatskirchentums*. Klett-Cotta, Stuttgart 2004, ISBN 3-608-94046-4. (Grundlegendes Werk, da es sich um die erste Biografie Constantius’ II. handelt.)
* Roger C. Blockley: *Ammianus Marcellinus on the Persian Invasion of A. D. 359*. In: *Phoenix* 42 (1988), S. 244–260.
* Richard Klein: *Constantius II. und die christliche Kirche* (Impulse der Forschung 26). Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1977, ISBN 3-534-07542-0.
* Hartmut Leppin: *Constantius II. und das Heidentum*. In: *Athenaeum* 87 (1999), S. 457–480.
* Jacques Moreau: *Constantius II*. In: *[[Jahrbuch für Antike und Christentum]]*. Bd. 2 (1959), S. 162–179 (Literatur).
* Karin Mosig-Walburg: *Zur Schlacht bei Singara*. In: *Historia* 48 (1999), S. 330–384.
* David S. Potter: *The Roman Empire at Bay. 180–395*. Routledge, London/New York 2004.
* Klaus Rosen: *Julian. Kaiser, Gott und Christenhasser*. Klett-Cotta, Stuttgart 2006, ISBN 3-608-94296-3 (Umfangreiche Biografie Julians, in der aber auch auf Constantius II. eingegangen wird.)
* 
* Ernst Stein: *Geschichte des spätrömischen Reiches*. Bd. 1, Wien 1928 (franz. 1959; teils überholte, aber überaus faktenreiche und quellennahe Darstellung).
* Michael Whitby: *Images of Constantius*. In: Jan W. Drijvers u.&nbsp;a. (Hrsg.): *The late Roman world and its historian. Interpreting Ammianus Marcellinus*. Routledge, London 1999, S. 77–88, ISBN 0-415-20271-X.

## Weblingg

* Michel Mulder: *[https://web.archive.org/web/20110806064706/http://odur.let.rug.nl/~drijvers/ammianus/contributions/constantius.htm Ammianus Marcellinus about Constantius II]*. In: Ammianus Marcellinus Online Project.
* Liddraturhiiwiis
Augustus (Titel)

Dr Eerennaame **Augustus** (lat.: „dr Erhaabeni“, Meerzaal *Augusti*) isch 27 vor dr Zitwändi zum erste Mol vergee worde, nämlig em Octavian, wo dr Gründer vom römische Prinzipat gsii isch. Er isch wie au dr Ditel *[[Caesar (Titel)|Caesar]]* im Römische und früeje Byzantinische Riich bis zum Aafang vom 7. Joorhundert Bestanddäil vo dr Kaiser-Ditulatuur gsi. S wiiblige Geegestück isch d Eerenbezäichnig **[[Augusta (Titel)|Augusta]]**, wo d Fraue oder noochi wiibligi Verwandti vo de römische Kaiser mit em uszäichnet worde si.

In dr veränderete Bedütig as **Meerer vom Riich** häi sit em Middelalter au die Römisch-dütsche Kaiser dr Ditel Augustus dräit.

## Liddratuur

* Gerhard Wirth, Herwig Wolfram: *Augustus*. In: *[[Lexikon des Mittelalters]]*. Band 1, Sp. 1231–1233.
* Dietmar Kienast: *Römische Kaisertabelle. Grundzüge einer römischen Kaiserchronologie*. 3. Auflage (unveränderter Nachdruck der 2., durchgesehenen und erw. Auflage 1996). Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2004, ISBN 3-534-18240-5, S. 25f.
## Weblingg
* Artikel (englisch) in: *A Dictionary of Greek and Roman Antiquities*, London 1875 (veraltet, online bi LacusCurtius)

## Fuessnoote
Schlacht von Adrianopel (378)

D **Schlacht vo Adrianopel** het am 9. August 378 stattgfunde. In dr Schlacht häi die terwingische Gote e römischi Armee under em Kaiser Valens vernichdend gschlaage. Öbbe 20'000 Römer si umcho, drunder au dr Kaiser Valens, wo d Liiche von em nie gfunde worde isch. Es isch die folgeriichsti Niiderlaag vo de Römer sit dr Schlacht vo Cannae (216 vor dr Zitwändi) und dr Varusschlacht (9 noch dr Zitwändi) gsi.

## Vorgschicht
D Terwinge si uf dr Flucht vor de Hunne gsi und dr Kaiser het ene erlaubt, d Donau z überkweere und sich uf em Gebiet vom Römische Riich niiderzloo. Si häi drfür de Römer Soldate müesse stelle. Wo d Römer iiri Verspräche de Terwinge gegenüber nid erfüllt häi, häi d Gote schliesslig gege sä rebelliert.

## Dr Blatz vo dr Schlacht in dr Milidäärgschicht
D Schlacht vo Adrianopel wird mänggisch as dr ersti groossi Siig in Öiropa vo dr panzerete Riterei über disziplinierti panzereti Fuesssoldate (Legionäär) aagluegt und eso as d Geburtsstund vo de middelalterlige Ritterarmeä. Vom taktische Ablauf vo dr Schlacht häär cha die These aber nit überzüüge, wil d Römer au e schweer panzereti Kawallerii (*[[Kataphrakt|cataphracti]]*) ghaa häi, wo aber vo de Gote in d Flucht gschlaage worde isch. Eso si d Flanke vo dr Römische Infanterii gege d Aagriff vo de gotische und alanische Lanzeritter schutzlos gsi. Die römischi Infanterii het nid verloore, wil d Kampfwiis vo iire Gegner überlääge gsi weer, sondern wil die römischi Ufklärung Fääler gmacht het, dr überraschendi Aagriff vo de greuthungische Gote nit vorusgsee und d Zaal vo de Find drastisch underschetzt het.

## Liddratuur
* Alessandro Barbero: *The Day of the Barbarians. The Battle That Led to the Fall of the Roman Empire.* 2007, ISBN 0-8027-1571-0 (populärwissenschaftlich).
* Dariusz Brodka: *Einige Bemerkungen zum Verlauf der Schlacht bei Adrianopel (9. August 378).* In: *[[Millennium (Zeitschrift)|Millennium]]. Jahrbuch zu Kultur und Geschichte des ersten Jahrtausends n. Chr.* Band 6, 2009, S. 265–280.
* Thomas S. Burns: *Barbarians within the Gates of Rome. A Study of Roman Military Policy and the Barbarians (ca. 375–425).* Indiana University Press, Bloomington, Indiana 1994, ISBN 0-253-31288-4 (detaillierte militärgeschichtliche Studie).
* Peter J. Heather: *The Fall of the Roman Empire.* Macmillan, London 2005, ISBN 0-333-98914-7, S. 167 ff. (wie Burns vor allem in militärgeschichtlicher Hinsicht interessant).
* Simon MacDowall: *Adrianople AD 378.* Osprey Publishing, Oxford 2001, ISBN 1-84176-147-8 (populärwissenschaftlich).

## Weblingg