open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
10. September

Dr **10. Septämber** isch dr 253. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 254. in Schaltjohr), dodermit blybe no 112 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1919: Dr Fridesverdrag vu Saint-Germain-en-Laye wird unterzaichnet. Är reglet noch em Erschte Wältchrieg d Uflesig vum Chaiserryych Eschtrych-Ungarn un d Bedingige fir di nei Republik Eschtrych.
* 1952: S *Luxeburger Abchuu* zwische dr Bundesrepublik Dytschland un Israel wird unterzaichnet. Jidischi NS-Opfer wäre entschädigt.
* 1974: Guinea-Bissau wird endgiltig unabhängig vu Portugal no dr aisytige Unabhängigkaitserklerig am 24. Septämber 1973.
* 1977: Dr Hamida Djandoubi wird as letschte Mänsch z Frankrych mit dr Guillotine enthauptet.
* 2005: Bi dr Internationale Filmfeschtspiil vu Venedig wird dr Film *[[Brokeback Mountain]]* mit em *Guldine Leeb* uuszaichnet.

## Uf d Wält chuu
* 210 v. Chr.: Qin Shihuangdi, erschte Chaiser vu China
* 1659: Henry Purcell, änglische Komponischt
* 1857: William Henry Peter Barber, neiseeländische Bolitiker
* 1860: Marianne von Werefkin, russisch-schwyzerische Moleri
* 1870: Paul Jauch, dytsche Zaichner un Moler
* 1877: Katherine Sophie Dreier, US-amerikanischi Moleri
* 1890: Elsa Schiaparelli, italienisch-franzesischi Modedesigneri
* 1911: Alfred Kleinknecht, dytsche Zaichner un Moler
* 1932: Erna Jansen, dytschi Dialäktdichteri
* 1937: Roland Groner, dytsche Lehrer un Dialäktautor
* 1938: Rosemarie Simmen, Schwyzer Bolitikeri
* 1953: Andrea Haufe, dytschi Designeri, Illuschtratori un Verlegeri
* 1974: Mirko Filipovic, kroatische Mixed-Martial-Arts-Kämpfer

## Gstorbe
* 1790: John Gore, britisch-amerikanische Seemann
* 1802: Jakob Saresy-Battier, Baasler Ufkläärer und Fabrikant
* 1980: Robert Minder, Germanischt us m Elsass
* 1995: Otto Heinrich Klingele, dytsche Schriftsteller un Rundfunkautor
* 1995: Monika Meyer-Holzapfel, Schwyzer Zoodiräkteri un Zoologi
* 2001: Hans-Joachim Elster, dytsche Limnolog
* 2015: Adrian Frutiger, Schwyzer Schriftgstalter
* 2025: Charlie Kirk, US-amerikanische politische Aktivist

## Weblink
11. September

Dr **11. Septämber** isch dr 254. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 255. in Schaltjohr), dodermit blybe no 111 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 813: Dr Ludwig dr Frumm wird vu syym Vater Karl em Große bin ere Ryychsversammlig z Aachen zum Mitchaiser gchrent.
* 874: Dr Bischof vu Konschtanz Gebhard I. weit z Züri s Fraumöischter yy.
* 1620: In dr Schlacht bi Tirano im Veltlin wird e Heer vu dr Drei Bünd, Bärn un Züri vu spanische Druppe gschlaa.
* 1801: Z Leipzig wird em Friedrich Schiller syy romantischi Tragödie *Die Jungfrau von Orléans* urufgfiert.
* 1949: In dr Schwyz wird d Volksinitiative *Rückkehr zur direkten Demokratie* aagnuu.
* 1973: Z Chile findet unter em Augusto Pinochet e Militerbutsch gege d Regierig vum Salvador Allende statt.
* 1989: Ungarn macht dr Yysene Vorhang uf, go Dytsche us dr DDR d Megligkait zum Uusraise in dr Weschte z gee.
* 2001: Terroraaschleg in dr USA (Bild): Vier Passagierflugzyg wäre entfiert, zwai wäre in s World Trade Center un ais in s Pentaton glänkt. S viert Flugzyg stirzt bi Shanksville, Pennsylvania ab.

## Uf d Wält chuu
* 1611: Turenne, franzesische Heerfierer un Marschall
* 1800: Samuel Werenfels, Schwyzer Architäkt
* 1892: Anna Zollinger-Escher, Schwyzer Germanischti
* 1903: Theodor W. Adorno, dytsche Philosoph, Soziolog, Muusigtheoretiker un Komponischt
* 1943: Georges Clairin, franzesische Moler
* 1944: Gertrud Pinkus, Schwyzer Film- un Theaterregisseuri
* 1945: Franz Beckenbauer, dytsche Fueßballspiler un -trainer
* 1951: Monika Schreiber-Loch, dytschi Dialäktdichteri
* 1965: Baschar al-Assad, syrische Bolitiker
* 1969: Sung Jae-ki, sidkoreanische Aktivischt

## Gstorbe
* 1835: Sigmund von Wagner, Schwyzer Künschtler
* 1871: Louis Zumstein, Sidwalser Schriftsteller
* 1890: Eduard Degener, dytsch-amerikanische Bolitiker
* 1967: Margaretha Schwab-Plüss, Schwyzer Autorin
* 1971: Nikita Sergejewitsch Chruschtschow, sowjetische Politiker und Regierigsschef
* 1980: Christian Mergenthaler, dytsche Bolitiker
* 1985: Heinrich Kessler, Schwyzer Germanischt un Lehrer
* 1982: Alfred Stèèrn, Schwiizer Musiker und Komponischt
* 1990: Iris von Roten, Schwyzer Jurischti, Journalischti un Frauerächtleri
* 2001: Paul Zinsli, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 2006: Solange Fernex, elsässisch Bolitikeri
* 2022: Alain Tanner, Schwyzer Regisseur

## Weblink
12. September

Dr **12. Septämber** isch dr 255. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 256. in Schaltjohr), dodermit blybe no 110 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1848: Mit dr Aanahm vu dr Bundesverfassig dur d Bärner Tagsatzig konschtituiert sich d Schwyz as Bundesstaat.
* 1910: Dr Gustav Mahler dirigiert d Uruffierig vu syre 8. Sinfoni *(Sinfonie der Tausend).*
* 1940: D Hehli vu Lascaux mit ihre jungstaizytlige Hehlemolereie wird entdeckt.
* 2006: In ere Red an dr Universitet Regensburg zitiert dr Papscht Benedikt XVI. dr spotmittelalterlig byzantinisch Chaiser Manuel II. zue dr Roll vu dr Gwalt im Islam, was zum Deil heftigi Kritik dur Verdrätter vum Islam firirieft.

## Uf d Wält chuu
* 1907: Roger Bonvin, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1921: Stanisław Lem, polnische Schriftsteller
* 1936: Bernhard Stirnemann, Schwyzer Liedermacher un Bolitiker
* 1942: Sophia Bauer, dytschi Dialäktdichteri
* 1952: Dr Glood, Schwyzer Chansonnier
* 1959: Sigmar Gabriel, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 1185: Andronikos I. Komnenos, Chaiser vu Byzanz
* 1739: Reinhard Keiser, dytsche Komponischt
* 1941: Hans Spemann, dytsche Entwickligszoolog
* 1959: Hans Bernoulli, Schwyzer Architekt
* 1960: Curt Goetz, Schwyzer Schauspiiler un Schriftsteller
* 1991: Franz Keller, Schwyzer Psycholog
* 2017: Heiner Geißler, dytsche Bolitiker
* 2021: Andreas Herczog, Schwyzer Bolitiker

## Weblink
Chaconne

D **Chaconne** (franzöösisch, spanisch *chacona*, vom Baskische *chocuna* „härzig“) isch e spanische Volksdanz us em 16. Joorhundert und isch äng verwandt mit dr Passacaglia. Bi musikalische Wärk wird im Ditel vilmol dr italiänisch Begriff **ciaccona** verwändet; vo doo chömme au anderi Schriibwiise wie *ciacona*, *chiaccona*, *ciaconia* und äänlig.

Noch em Curt Sachs isch dr Ursprung vo dr Chaconne hispanoamerikanisch und si het früener emol e sinnlige, wilde und zügellose Charakter ghaa.

In dr Kunstmuusig verstoot mä under Chaconne en Ostinato-Form mit eme vier bis acht Takt lange Harmoniischema, wo sich immer wider widerholt. Dr Unterschiid zur Passacaglia isch, ass sich d Basslinie darf ändere. Bi dr Passacaglia muess mä s Thema immer klar chönne ghööre, bi dr Chaconne muess es nit eso si. S Thema cha au dur d Stimme goo, so dass es schweer wird, es z erkenne.
Institut national des sciences appliquées de Strasbourg

S **Institut national des sciences appliquées de Strasbourg** esch e Technischi Hochschuel vu Strossbüri. S’esch am Niklausring 24 (*frz. : Boulevard de la victoire*), bi de Universität Strosburi.

## G’schicht
Si isch 1875 gründet worde im Ditsche Rich.

## Weblink

* *(Frànzeesch)* insa-strasbourg.fr
* *(Ditsch)* insa-strasbourg.fr/de
13. September

Dr **13. Septämber** isch dr 256. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 257. in Schaltjohr), dodermit blybe no 109 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1190: Dr Herman IV., Markgrof vu Bade fallt bi Antiocha.
* 1541: Dr Reformator Johannes Calvin, wu us Gämf uusgwise gsii isch, chunnt wider zruck vu Stroßburi.
* 1850: Dr John Russell Hind entdeckt dr Aschteroid (12) Victoria. 
* 1923: Z Spanie findet unter em General Miguel Primo de Rivera e Butsch statt.
* 1988: Dr Bundesrot vu dr Schwyz lähnt dr Byydritt zue dr Europäische Gmainschaft (EG) ab.

## Uf d Wält chuu
* 1087: Johannes II. Komnenos, Chaiser vu Byzanz
* 1856: Jakob Ulrich, Schwyzer Romanischt
* 1874: Arnold Schönberg, ööstriichische Komponist
* 1923: Georg Beis, dytsche remisch-katholische Gaischtlig
* 1972: Jens Rommel, dytsche Jurischt
* 1983: Eliana Burki, Schwyzer Alphornspiileri
* 1989: Thomas Müller, dytsche Fueßballer

## Gstorbe
* 1190: Herman IV., Markgrof vu Bade
* 1274: Heinrich vo Nöieburg, Fürstbischof vo Baasel
* 1759: James Wolfe, britische General
* 1870: Johann Wirz, Schwyzer Lehrer
* 1897: Johann Georg Längin, dytsche Bfarrer un Schriftsteller
* 1952: Hermann Hummel, badische Bolitiker
* 2011: Daniel Keel, Schwyzer Verleger
* 2012: Otto Stich, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2015: Peter Sitte, eschtrychische Biolog
* 2022: Heiderose Berroth, dytschi Bolitikeri

## Weblink
14. September

Dr **14. Septämber** isch dr 257. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 258. in Schaltjohr), dodermit blybe no 108 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1405: Im Marbacher Bund veraine si dr Erzbischof un Kurfirscht Johann II. vu Mainz, dr Grof Eberhard III. vu Wirttebärg, dr Markgrof Bernhard I. vu Bade un 17 schwebischi Stedt gege di territorialen Aasprich vum remisch-dytsche Chenig Ruprecht.
* 1515: No dr Schlacht bi Marignano, wu di Alt Aidgnosseschaft vu Frankrych gschlaa wird, erklert sich d Schwyz „uf ebig“ fir neutral.
* 1812: Russlandfäldzug: Dr Napoléon zieht kampflos z Moskau yy.
* 1974: Dr Charles Kowal entdeckt d Leda, e Mond vum Jupiter.
* 2000: Dr Juan Antonio Samaranch git no 20 Johr syy Amt as Bresidänt vum IOC uf.
* 2003: Schwede stimmt mit 56,2 % gege di vu dr Regierig vorgschlaa Yyfierig vum Euro.

## Uf d Wält chuu
* 1757: Franz Joseph Stalder, Schwyzer Gaischtliche und Dialäktolog
* 1853: Marc-Emile Ruchet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1889: Hedwig Salm, dytschi Dichteri
* 1942: Walter Haas, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Spilcharteforscher
* 1957: François Asselineau, franzesische Bolitiker
* 1983: Bénédicte Keck, elsässischi Sprochwisseschaftleri un Autori
* 1955: Leo XIV., Papscht vu dr Remisch-Katholische Chilche
* 1994: Angelina Vogt, Dytschi Wyychenigi 2019/2020

## Gstorbe
* 775: Konstantin V., Chaiser vu Byzanz
* 891: Stephan V., Papscht vu 885 bis 891
* 1321: Dante Alighieri, italienische Dichter
* 1515: Hans Bär dr Jinger, Basler Rotsherr
* 1851: James Fenimore Cooper, en amerikanische Schriftsteller vo dr Romantik 
* 1893: Antoine Louis John Ruchonnet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1919: Gordon J. Russell, US-amerikanische Bolitiker
* 1937: Tomáš Garrigue Masaryk, Philosoph, Schriftsteller un erschte Staatsbresidänt vu dr Tschechoslowakei
* 1984: Gustaf Adolf Wanner, e Baasler Historiker und Schurnalist
* 1985: Roland Hofmaier, dytsche Liedermacher
* 2000: Brigitte Schlieben-Lange, dytschi Romanischti

## Weblink
15. September

Dr **15. Septämber** isch dr 258. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 259. in Schaltjohr), dodermit blybe no 107 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 533: Byzantinischi Druppe unter em Belisar, em Fäldherr vum Justinian I., erobere Karthago un verschleen dodermit s Vandalerych z Afrika ändgiltig.
* 1405: Appezell grindet in dr Appezellerchrieg zäme mit St. Galle un andere Gmaine dr *Bund ob dem See* gege d „Firschtegwalt“.
* 1821: Guatemala, Costa Rica, El Salvador, Honduras un Nicaragua wäre unabhängig vu Spanie.
* 1857: Dr Karl Theodor Robert Luther entdeckt dr Aschteroid (47) Aglaja.
* 1960: Dr dytsche Film „Der letzte Fußgänger“ chunnt in d Kino.

## Uf d Wält chuu
* 1787: Guillaume Henri Dufour, Schwyzer Mitgrinder vum Internationale Komitee vum Rote Chryz
* 1787: James Fenimore Cooper, en amerikanische Schriftsteller vo dr Romantik 
* 1858: Charles de Foucauld, e französische Forscher, Armeeoffizier, Briester, Mönch und Eremit
* 1890: Konrad Bänninger, Schwiizer Dichter
* 1919: Fausto Coppi, italienische Radrännfahrer
* 1974: Murat Yakin, Schwyzer Fueßballspiieler un -trainer

## Gstorbe
* 668: Konstans II., Chaiser vu Byzanz
* 1731: Catherine Repond, aini vu dr letschte Fraue, wu in dr Schwyz wäge Häxerei aagschuldigt un hiigrichtet woren isch
* 1888: Michel Buck, schwebische Dialäktdichter
* 1913: Hans Filbinger, dytsche Bolitiker un Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg
* 1945: Anton Webern,  en ööstriichische Komponist und Dirigänt 
* 1967: Hans Haug, Schwyzer Komponischt
* 1996: Rösli Näf, Schwyzer Chrankeschweschter

## Weblink
Basso ostinato

Dr **Basso ostinato** isch e Spiilart vom musikalische Gstaltigsmiddel Ostinato, wo die grössti Verbräitig und Popularität ghaa het. Dr Basso ostinato isch gege s Ändi vom 16. Joorhundert entstande, öbbe zur Zit wo dr musikalisch Barock aagfange het und isch e kompositorischs Middel gsi, wo d Komponiste vil und gärn verwändet häi.

Wäärend s *Ostinato* irgende musikalischs Elimänt isch, wo sich immer wider widerhoolt, het dr Basso ostinato bsundrigs im Barock e gröösseri Bedütig ghaa. Sällere Epoche säit mä au s Generalbasszitalter, wil dr Bass d Fundamentalstimm vo dr Muusig gsi isch, und s harmonische Grundgrüst het sich im Bass manifestiert. Äänlig wie mä hüte Akkord bezäichnet, wo zum Bischbil eme begläitende Gitarrist oder Pianist dr harmonisch Ablauf vom ene Stück aazäige, het dennzumol d Bassstimm die Funkzioon übernoo und isch mit Ziffere aagee worde. Auf dem Bass Die ganzi musikalischi Handlig het schlussändlig uf em Bass basiert.

D Bassstimm isch dur e Basso ostinato stark reglementiert und isch s Fundamänt gsi, wo d Ooberstimme drüüber sich mit umso gröösserer Freihäit häi chönne beweege. Vilmol stönde also Komposizioone, wo uf eme Basso ostinato basiere, seer nooch zu musikalische Variazioone.

## Bischbil

* Johann Sebastian Bach, *Crucifixus* us dr h-Moll-Mäss
* Heinrich Ignaz Franz Biber, *Sonate Nr. 7* us 12 Sonate für Drumbeete, Violine, Pauke und Basso continuo („Sonatae tam aris, quam aulis servientes“)
* Henry Purcell, *Chaconne in g*
* Claudio Monteverdi
16. September

Dr **16. Septämber** isch dr 259. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 260. in Schaltjohr), dodermit blybe no 106 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1859: As erschte Europäer chunnt dr David Livingstone an dr Malawisee.
* 1915: Haiti wird unter militerischem Druck US-Protektorat.
* 1975: S UN-Treihandgebiet Papua-Neuguinea, wu vu Auschtralie verwaltet wird, wird unabhängig.

## Uf d Wält chuu
* 1685: John Gay, änglische Schriftsteller
* 1825: Simeon Bavier, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1886: Hans Arp, elsässische Moler, Bildhauer un Dichter
* 1902: Jean Bourgknecht, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1922: Artur Doppelmayr, eschtrychische Unternämer
* 1924: Lauren Bacall, amerikanischi Schauspiilere
* 1925: B. B. King, amerikanische Bluesmusiker
* 1969: Reiner Kirsten, dytsche Schlagersänger

## Gstorbe
* 827: Valentin, Papscht
* 1498: Tomás de Torquemada, dr erst Groossinkwisitor vo Spanie
* 1633: Peter Schmid, Schwyzer Abt
* 1676: Schabbtai Zvi, e jüüdische Religionsgleerte und sälbsterkläärte Messias 
* 1782: Farinelli, italienische Sänger
* 1970: Friedrich Roth, dytsche Schriftsteller
* 2005: Rafael Alfaro Kotte, dytsche Musiker
* 2010: Ella Kostolich, dytschi Dialäkdichteri
* 2010: Ernst Erhard Müller, Schwyzer Germanischt
* 2024: Robert Dill-Bundi, Schwyzer Radsportler
* 2025: Robert Redford, US-amerikanische Schauspiiler

## Weblink
Gottlieb Muffat

Dr **Gottlieb (Theophil) Muffat** (* dauft 25. April 1690 z Passau; †  9. Dezämber 1770 z Wien) isch en östriichische Organist und Komponist gsi. 

## Lääbe
Dr Gottlieb Muffat isch e Soon vom Komponist Georg Muffat, und het woorschinlig vo sim Vater si erste Muusigunderricht überchoo. Noch em Dood vom Vater het er sich z Wien niidergloo, wo si Brueder Franz Georg Muffat (1681–1710) vo 1701 aa as Kammermusiker in dr Hofkapälle aafstellt gsi isch. Z Wien isch er Hofscholar (Schüeler vo dr Hofkapälle) worde, won er Schüeler vom Johann Joseph Fux gsi isch. 

Im Joor 1717 isch er vom Karl VI. zum kaiserlige Hof- und Kammerorganist ernennt worde. Er het de Chinder vo dr kaiserlige Familie Muusigunderricht gee, drunder au dr spöötere Kaisere Maria Theresia. 1729 isch er zum zwäite Organist ernennt worde und 1741 zum Hoforganist. 1764 isch dr Muffat mit ere aaseenlige Jooresbangsion vo 900 Gulde bangsioniert worde. Zu sine Schüeler het höggstwoorschinlig au dr Georg Christoph Wagenseil ghöört.

## Wärk
Dr Muffat het vor allem Komposizioone für Orgle und Dschembalo gschriibe, drunder e Hufe Fuge und Tokkate. Sinu Komposizioonen für s Dschembalo si under em Ditel „Componimenti musicali“ (1739) erschiine. Usserdäm het er e „*Salve regina*“, e „*Sonata pastorale*“ und 3 Dschembalokonzärt komponiert, won er din Elemänt vom modärne galante Stil verwändet het.

Im Joor 1940 isch in Wien-Meidling (12. Bezirk) d *Muffatgasse* noch iim benennt worde.

## Litratuur
* 
* 
* 

## Weblingg
* *Digitalisat* der ''Componimenti Musicali per il Cembalo'' (Supplement-Band vo dr Händel-Wärkusgoob, uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1896)
*
Großpilz

**Schwümmli** oder **Makromyzete** si unsüstematischi Bezäichnige für Bilz, won e makroskopische Fruchtkörper häi, das häisst, mä chan en mit bloossem Aug guet gsee. Zu dere Grubbe ghööre die mäiste Verdräter vo de Ständerbilz und Arte vo de Schluuchbilz.

Dörfelt und Jetschke verstöön under Makromyzete Bilz, wo dr Fruchtkörper bon ene in irgendere Richdig gröösser as 5&nbsp;mm isch, sägen aber ass die Gränze willküürlig sig. Si reede vo chlii bin ere Gröösi vo 5&nbsp;mm bis 5&nbsp;cm, vo 12&nbsp;cm aa säge si ene grooss und die zwüschedrin si middelgrooss. Es handlet sich drbii um Durchschnittswärt und nid um Extremwärt. D **Mikromyzete** hingeege si Bilz, wo noch Dörfelt und Jetschke käini Fruchtkörper entwiggle oder sonigi, wo im Durchschnitt nume bis zu 5&nbsp;mm grooss si. 

## Kwelle
* 

## Weblingg
*
18. September

Dr **18. Septämber** isch dr 261. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 262. in Schaltjohr), dodermit blybe no 104 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 14: Im remische Senat wird s Teschtamänt vum Chaiser Augustus ufgmacht. Dr Tiberius wird zue sym Noofolger bstimmt un chunnt zwai Drittel vum Erb iber, d Chaiserwitfrau Livia Drusilla ai Drittel.
* 1814: No dr Abdankig vum Napoléon I. schwätze Bolitiker un Monarche us rund 200 Länder im zerscht no inoffiziälle Dail vum Wiener Kongress iber d Neiornig vu Europa.
* 1860: D piemontesisch Armee sigt in dr Schlacht vu Castelfidardo iber di päpschtlige Druppe. S chunnt derno zue dr Annexion vu große Dail vum Chilchestaat, was dr Wäg ebe macht fir d Verainigung vum Chenigrych Piemont-Sardinie mit em Chenigrych Neapel unter em Viktor Emanuel II. vu Savoye im Risorgimento.
* 1945: Di erscht Uusgab vu dr Stuttgarter Zeitung erschynt.
* 1990: Liechtestaan wird Mitglid bi dr Verainte Natione.

## Uf d Wält chuu
* 53: Trajan, remische Chaiser
* 1786: Justinus Kerner, dytsche Dichter
* 1811: Heinrich Brodbeck, Schwyzer Handwärker und Politiker
* 1853: Francesco Filippini, italienische Moler
* 1916: Hans Hubacher, Schwyzer Architekt
* 1932: Pierre Henry, Schwyzer Leerer und Dialäktoloog
* 1935: Dimitri, Schwyzer Gloon
* 1942: Wolfgang Schäuble, dytsche Bolitiker
* 1971: Lance Armstrong, US-amerikanische Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1279: Ulrich II., Grof vu Wirttebärg
* 1783: Leonhard Euler, Schwyzer Mathematiker
* 1988: Heo Jeong, sidkoreanische Bolitiker
* 2007: Martin Egg, dütsche Bankchaufme und Autor

## Weblink
17. September

Dr **17. Septämber** isch dr 260. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 261. in Schaltjohr), dodermit blybe no 105 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1176: In dr Schlacht vu Myriokephalon schleen d Seldschuke d Byzantiner un ihri Verbindete.
* 1945: D Albert-Ludwigs-Universitet Friburg nimmt mit dr Katholisch-Theologische Fakultet wider dr Lehrbedrib uf.
* 1945: Im Hörfunk vu dr ''Schwyzerische Rundspruchgsellschaft'' wird s erscht Mol d Informationssändig *Echo der Zeit* uusgstrahlt.
* 1978: Dr ägyptisch Staatsbresidänt Muhammad Anwar as Sadat un dr israelisch Minischterbresidänt Menachem Begin unterzaichne z Washington, D.C. uf dr Grundlag vu dr Resolution 242 vum UN-Sicherhaitsrot dr Camp-David-Verdrag.
* 1980: Z Pole wird di unabhängig Gwärkschaft *Solidarność* grindet. Zum Vorsitzende wird dr Lech Wałęsa gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1870: Émile Peltier, franzesische katholische Prieschter
* 1885: Josef Escher, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1909: Max Wehrli, Schwyzer Literaturwisseschaftler un Germanischt
* 1918: Klaus Schädelin, Schwyzer Bfaarer, Bolitiker un Schriftsteller
* 1945: Renate Schrambke, dytschi Germanischti
* 1955: Agnes Dünneisen, Schwyzer Schauspileri
* 1973: Alexander Schweitzer, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 1179: Hildegard vu Bingen, Äbti un Mystikeri
* 1575: Heinrich Bullinger, Schwyzer Reformator
* 1929: Rudolf Münger, Schwyzer Moler
* 2010: Arthur Baur, Schwyzer Journalischt un Sprochwisseschaftler

## Weblink
Chlorophyll

Unter **Chlorophyll** (vu altgriechisch  *chlōrós* „hällgrien, frisch“ un  *phýllon* „Blatt“) oder **Blattgrien** verstoht mer d Klass vu natyrlige Farbstoff, wu vu Organisme bildet wäre, wu Photosynthes bedrybe. Vor allem Pflanze cheme ihri grien Farb iber dur Chlorophyllmolekil.

Pflanze, Algen un Cyanobakterie hän verschideni Chlorophylltype, Bakterie, wu Photosynthes mache, hän verschideni Type vu **Bacteriochlorophyll**.

## Struktur un Aigeschafte
Chlorophyll sin Chelat-Kompläx, wu us eme derivatisierte Porphyrin-Ring un Mg2+ as Zäntralion bstehn. Im Unterschid zum Porphyrin het s im Grundgrischt vu dr Chlorophyll e wytere, fimfte Ring am Ring III (Nummerierig no Fischer). Je no Art vum Chlorophyll sin an dr Grundkerper verschideni Sytechette aaghänkt. Zem Byschpel isch s Chlorophyll *a* mit Phytol vereschteret (vgl. Tabäll). Chlorophyllid sin Chlorophyll ohni Sytechette.

Strukturäll sin d Chlorophyll mit dr Häme verwandt, wu as Bstanddail vum Bluetfarbstoff (Hämoglobin), vum Myoglobin un vu dr Cytochrom ufdrätte, wu as Zäntralion aber nit Magnesium, derfir Yyse hän. Chlorophyll sin guet leslig in Ethanol un Aceton, un au in ähnlige Lesigsmittel. Lauft d Photosynthes bi Läbewäsen ab, wu Suurstoff freisetze (oxygeni Phototrophi), sait mer allgmain *Chlorophyll*. Anoxygeni Phototrophi erzygen aber kai Suurstoff as Reaktionsprodukt bi dr Photosynthes, bi däne Organisme nännt mer s Chlorophyll *Bakteriochlorophyll*.

Di absolut Konfigurazio vum Chlorophyll isch anne 1967 vum Ian Fleming ufgchlert woret.

### Chemischi Struktur bi oxygene Phototrophe

### Chemischi Struktur bi anoxygene Phototrophe: Bakteriochlorophyll (Bchl)

**a**: Kai Doppelbindig zwische C7 un C8 (farbig markiert im Bild)
**b**: Bi Bchl *c*, *d* un *e* handlet s sich um e Gmisch vu Isomere, wu dr Räscht R3 oder R4 unterschidli substituiert isch.

## Type
S git verschideni Type vu Chlorophyll, wu sich unterschaide in dr Sytegruppe vum Porphyrin. Si hän verschideni Absorpzionsspäktre un cheme bi verschidene phototrophe Organisme vor:

## Literatur
*
*
* R. Tanaka, A. Tanaka: *Tetrapyrrole biosynthesis in higher plants*. In: *Annu Rev Plant Biol*. **58**; 321–346; PMID 17227226. 2007; 

## Weblink
* Stoffwechselweg für die Bildung von Chlorophyll und Häm bei KEGG-Enzyme
* Absorptionsspektren der Oregon University of Health & Sciences
** [Chlorophyll ''a'' in Methanol](http://omlc.ogi.edu/spectra/PhotochemCAD/html/chlorophyll-a(MeOH).html)
** [Chlorophyll ''a'' in Diethylether](http://omlc.ogi.edu/spectra/PhotochemCAD/html/chlorophyll-a(ether).html)
** Chlorophyll ''b''

## Fueßnote
Museumsbahn Blonay–Chamby

D **Museumsbahn Blonay–Chamby** (BC), uf Französisch *Chemin de Fer-Musée Blonay-Chamby*, isch im Jahr 1968 entstande, u isch somit die eutischti Museumsysebahn i der Schwiiz.

A de Wucheändi i der Summerseson bietet d Museumsysebahn ir Region Montreux-Vevey ar Waadländer Riviera Bahnvergnüege pur bi re Fahrt mit eim vo ire Züg mit Dampf- oder Elektrotraktion. Z Chaulin, wo vom Bahnhof Blonay här uf der Bahnstrecki nach Chamby erreichbar isch, wird die schwiizwit gröschti Sammlig a betribsfähige historische Meterspur-Fahrzüg zeigt.

D Museumsbahn wird dür Freiwilligi betribe. Die unterhaute ou dä i zwe Haue usgsteuti einzigartig Fahrzügpark, wo us über 70 Dampflokomotive, Elektrolokomotive, Elektrotriibwage, Tram, Personewäge u Güeterwäge us de Jahr 1874 bis 1948 besteit. D Fahrzügsammlig giut aus eini vo de repräsentativste z Europa.

Die vo der Museumsbahn befahreni Bahnstrecki vo Blonay nach Chamby stammt us em Jahr 1902 u isch drei Kilometer läng. Z bekantischti Bouwärk isch der 78 Meter längi u 45 Meter höchi Steibogeviadukt über der Schlucht "Baye de Clarens".

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Museumsbahn Blonay–Chamby (BC)
19. September

Dr **19. Septämber** isch dr 262. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 263. in Schaltjohr), dodermit blybe no 103 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1893: Z Neiseeland chemme d Fraue s aktiv Wahlrächt iber.
* 1983: St. Kitts un Nevis wäre unabhängig vu Großbritannie.
* 2002: Bin eme Putschversuech in dr Elfebaikischte bringe d Rebelle di nerdlig Landeshelfti unter ihri Kontroll.

## Uf d Wält chuu
* 86: Antoninus Pius, römische Kaiser
* 1742: Andreas Merian, Schwyzer Bolitiker
* 1786: Emanuel Friedrich von Fischer, Schwyzer Bolitiker
* 1799: Samuel Preiswerk, reformierte Baasler Theoloog, Pfarrer und Kiirchelieddichder
* 1813: Christian Heinrich Friedrich Peters, dytsche Astronom
* 1828: Fridolin Anderwert, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1854: Alexander Würtenberger, dytsche Haimetdichter un Rosezichter
* 1891: Fritz Broßmer, dytsche Grafiker un Dialäktdichter
* 1949: Beatrice Kessler, Schwyzer Schauspileri
* 1950: Victor Leed, franzesische Rocksänger
* 1953: Gunther Neuhaus, eschtrychische Biolog
* 1962: Rafael Alfaro Kotte, dytsche Musiker
* 1981: Damiano Cunego, italienische Radrännfahrer
* 1986: Angelina Valentine, US-amerikanischi Pornodarstelleri
* 1996: Anna Haak, schwedischi Volleyballspileri
* 2004: Indira Ampiot, franzesischi Schenhaitschenigi

## Gstorbe
* 1710: Ole Rømer, dänische Astronom
* 1914: Julius Schüler, badische Bolitiker
* 1915: David Friedrich Weinland, dytsche Naturforscher un Schriftsteller
* 1979: Otto Reinacher, dytsche Fabrikant un Haimetdichter
* 1981: Hedwig Salm, dytschi Dichteri
* 2013: Elazar Granot, israelische Bolitiker un Schriftsteller
* 2025: Alfred Heer, Schwyzer Bolitiker

## Weblink
20. September

Dr **20. Septämber** isch dr 263. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 264. in Schaltjohr), dodermit blybe no 102 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 52 v. d. Z.: Di gallisch Armee unter em Vercingetorix unterlyt in dr Schlacht um Alesia dr Druppe vum Julius Caesar.
* 451: In dr Schlacht uf dr Katalaunische Fälder schleen d Remer d Hunne unter em Attila zruck.
* 1909: S nei Basler Stadttheater wird yygweit.
* 1932: Im Gfängnis vu Pune, Indie fangt dr Mahatma Gandhi e Hungerstreik aa.
* 1951: Dr Schwyzer Ständerat lähnt s Frauestimmrächt widerholt ab.
* 1959: Z Essen wird d Oper *Die Ermordung Cäsars* vum Giselher Klebe urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1830: Martin Tschumpert, Schwyzer Pfarer und Lexikograf
* 1848: Gustav Adolf Seiler, Schwyzer Lehrer un Sprochwisseschaftler
* 1891: Kurt Heynicke, dytsche Schriftsteller
* 1901: Leo Justinus Kauffmann, elsässische Komponischt, Dirigänt un Musikpedagog
* 1934: Sophia Loren, italienischi Schauspiileri
* 1943: Reinhold Ohngemach, dytsche Schauspiler

## Gstorbe
* 1863: Jacob Grimm, dytsche Schriftsteller un Forscher
* 1962: Felix Balsiger, Schwyzer Germanischt
* 1969: Eva Aschoff, dytschi Schrift- un Buechgstalteri
* 1979: Ludvík Svoboda, tschechoslowakische General un Bolitiker
* 1980: Josias Braun-Blanquet, Schwyzer Botaniker
* 1986: Josef Eberle, dytsche Dichter (mer chännt en unter em Pseudonym *Sebastian Blau*)

## Weblink
21. September

Dr **21. Septämber** isch dr 264. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 265. in Schaltjohr), dodermit blybe no 101 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1457: D Albert-Ludwigs-Universitet Fryburg wird grindet.
* 1848: Dr Gustav Struve un syy Frau Amalie, wu scho bim Heckerufstand im März mitgmacht hän, riefe im Rothus vu Löörech di Dytsch Republik uus. Au dää Aasatz zuen ere Badische Revolution wird noch e baar Däg nidergschlaa. 
* 1937: S Chinderbuech *The Hobbit* (dytsche Titel: *Der kleine Hobbit*) vum J. R. R. Tolkien wird vereffetligt. 
* 1964: Malta wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1981: Belize wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1991: Armenie wird unabhängig vu dr Sowjetunion.
* 2003: D Mission vu dr amerikanische Ruumsonde *[[Galileo (Raumsonde)|Galileo]]* ändet dur e kontrollierte Absturz in dr Jupiter.

## Uf d Wält chuu
* 1415: Friedrich III., Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1706: Jacob Wilhelm Lustig, niderländische Komponischt
* 1831: Eugène Boeckel, elsässische Chirurg
* 1909: Kwame Nkrumah, ghanaische Bolitiker
* 1932: Gerhard Wolfram Baur, dytsche Sprochwisseschaftler
* 1946: Moritz Leuenberger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1954: Shinzō Abe, japanische Bolitiker
* 1954: Erna Sonner, dytschi Schriftstelleri
* 1957: Andrea Schwarz, dyschi Bolitikeri
* 1988: Sammy Mahdi, belgische Bolitik

## Gstorbe
* 19 v. d. Z.: Vergil, remische Dichter
* 1520: Selim I., Sultan vum Osmanische Rych
* 1831: Andreas Moritz, dytsche Schuemacher un Dialäktdichter
* 1832: Walter Scott, schottische Dichter
* 1895: Charles Stewart, US-amerikanische Bolitiker
* 2009: Georg Salvamoser, dytsche Unternämer
* 2018: Herbert Meier, Schwyzer Schriftsteller un Ibersetzer

## Sunschtigs
* Gedänkdag vum St. Landelin

## Weblink
Bernardo Pasquini

Dr **Bernardo Pasquini** (* 8. Dezämber 1637 z Massa in Val di Nievole, (Toskana); † 22. Novämber 1710 z Rom) isch en italiänische Organist, Dschembalist, Kapällmäister und Komponist im Barock gsi.

## Lääbe
Dr Bernardo Pasquini het si erst Muusigunderricht vom Mariotto Bocciantini überchoo. Vo 1650 aa het er z Ferrara bim ene Unggle gwoont, wo Briester gsi isch, und het witer Muusig gleert. Vom Aafang vo 1654 bis zum Novämber 1655 isch er Organist an dr *„Accademia della morte“* z Ferrara gsi. Denn isch er uf Rom züüglet, und isch e Schüeler vom Marc'Antonio Cesti und vom Loreto Vittori worde. Vo 1667 aa het er für e Fürst Giovan Battista Borghese, Principe di Sulmona, gschafft und vo 1691 aa für däm si Soon. Spööter isch er Organist an verschiidene römische Chille gsi, under anderem an dr Santa Maria Maggiore (1665 bis 1667). 1664 isch er mit em Kardinal Flavio Chigi uf Frankriich gange. 

Dr Pasquini het für e Hufe Mitgliider vom römische Hoochadel komponiert, drunder für d Königin Christina vo Schweede. Er isch e beliebte Dschembalist und Leerer gsi und isch vil vo bedütende Aadelshüüser anggaschiert worde.

Wo dr Alessandro Scarlatti zum zwäite Mol z Rom gsi isch (1703 bis 1708) het är und dr Arcangelo Corelli vilmol an Uffüerige mit em Scarlatti zämmegschafft, bsundrigs im Zämmehang mit dr *Accademia degli Arcadi*, wo alli drei Mitgliid gsi si. Dr Pasquini het au für s Oratorium Santissimo Crocifisso gschafft.

Zu sine Schüeler häi dr Giovanni Maria Casini, Giuseppe Fabbrini, Francesco Gasparini, Johann Philipp Krieger und dr Georg Muffat ghöört.

Dr Pasquini het e baar bedütendi Wärk für Dasteninstrumänt uusegee, drunder Toccate, Suite und Partite. Er isch dr Erst z Italie gsi, wo Suite komponiert het, und het die Gattig in sinere Häimet bekannt gmacht. Er het e Hufe Vokalwärk vo verschidnige Arte komponiert und 14 Opere, wo zu sinere Zit seer erfolgriich gsi si.

## Weblingg
* 
* 
* Partite sopra la Aria della Folia da Espagna (Kantoreiarchiv)

## Fuessnoote
Oratorium (Begriffsklärung)

En **Oratorium** (vo lat. *orare* = „bäte“) isch 

*die latiinischi Bezäichnig für e Kapälle im Sinn vom ene Chillegeböid 
*d Kongregazioon, wo dr Philipp Neri 1575 gründet het, und deren iiri Konvänt   und d Chille, wo drzueghööre 
*d Freitzitinstituzioon für Jugendligi vo de Oratorianer, wo im Allgemäine an e Schuel, Pfarrei usw. aagschlosse isch  
*e Gattig vo musikalische Wärk
Neun Deutsche Arien

Die **Nüün Dütsche Arie** (HWV 202–210) si e Wärk vom Barock-Komponist Georg Friedrich Händel (1685—1759) us de Joor 1724 bis 1727. Es si Da-capo-Arie für äi Solostimm, e begläitends Melodii-Instrumänt und e Basso continuo:

*  1.  *Künft’ger Zeiten eitler Kummer*
*  2.  *Das zitternde Glänzen der spielenden Wellen*
*  3.  *Süßer Blumen Ambraflocken*
*  4.  *Süße Stille*
*  5.  *Singe, Seele, Gott zum Preise*
*  6.  *Meine Seele hört im Sehen*
*  7.  *Die ihr aus dunklen Grüften den eitlen Mammon grabt*
*  8.  *In den angenehmen Büschen*
*  9.  *Flammende Rose, Zierde der Erden*

Scho d Ditel verroote, ass dr Händel, wo as Komponist vo brunkvolle Opere und Oratorie berüemt isch, mit de Arie en Usflug ins Gebiet vom intimere Vordraag und in d Wält vo dr Gäisteshaltig vom früeje Pietismus gwogt het.

Dr Händel isch e dütsche Protestant gsi und het 1727 scho sit sächzää Joor z London gläbt und isch dört vor allem as Komponist vo erfolgriiche italiänische Opere us em heroische Schaner und vo pompööser Gläägehäitsmuusig bekannt gsi isch. Vo 1703 bis 1706 - no bevor er uf Italie gabge isch - het er z Hamburg gläbt und gschafft.

Vom Hamburger Dichder Barthold Heinrich Brockes het er die stille, empfindsame Teggst us dr Gedichtsammlig *[[Irdisches Vergnügen in Gott]]* übernoo, wo nit uf Italiänisch und nit wie spööter im Händel siini Oratorie uf Änglisch gsi si, sondern uf Dütsch.  Iiri Stimmig isch zärtlig, gnüegsam und unpretenziöös gsi und dr Händel het s verstande si mit dr gliiche Mäisterschaft z verdoone, won er bi dr Liideschaft oder Rüerseligkäit vo andere Wärk zäigt het.

D Teggst und au im Händel si Verdoonig si tüpisch für d Zit vom Übergang vom Barock im ängere Sinn zum Zitalter vo dr Ufkläärig, bzw. zu däm siner erste Faase, dr Empfindsamkäit:
: *Der Mensch entdeckt in der in sich ruhenden Schönheit der Natur die Spur Gottes und dankt dem Schöpfer mit Lob und Preis, mal heiter-fröhlich, mal innig-kontemplativ. Die zufrieden beruhigte Tönung der Gemütsverfassung verdankt sich zu gleichen Teilen ihrer Beheimatung in einem obrigkeitlich regierten, bürgerlichen Milieu, wie dem zeitgenössischen Gedanken von der [[Gottfried Wilhelm Leibniz|*besten aller möglichen Welten*]].*

Die *Nüün Dütsche Arie* si im Wärk vom Händel noch 1727 isoliert bliibe, wil er sich spööter mit Groossforme wie Opere und Oratorie befasst het, won e grössers Publikum aagsproche häi.

## Weblingg
*
Agostino Steffani

Dr **Agostino Steffani** (* 25. Juli 1654 z Castelfranco Veneto, Venezie; † 12. Februar 1728 z Frankfurt am Main) isch en italiänische Komponist, Diplomat und katholische Ditularbischof gsi.

## Lääbe
Dr Steffani isch bi Verwandte z Padua ufgwaggse und uf s Gymnasium gange. 1667 isch er mit em bayrische Kurfürst Ferdinand Maria uf Münche, won er Orgleunderricht bim Johann Caspar von Kerll gnoo het.

1672 het er zwäi Joor lang z Rom bim Ercole Bernabei gleert und au katholischi Theologii afo studiere. 1674 het er aagfange Vokalwärk z veröffentlige.
1680 isch er zum Briester gweiht worde.

1681 isch er z Münche zum Kammermuusigdiräkter ernennt worde und het Opere, Ballett, Karnevalscherz und Durnier komponiert. Er het au as Diplomat für e Kurfürst gschafft. 1686 isch er zum Münchner Hoofkapällmäister ernennt worde.
Denn isch er für e Zitli uf Italie und denn uf Hanniver won er bis 1696 fast jedes Joor nöiji Opere uusegee het. 1696 isch dr Steffani uf Brüssel züüglet. Er isch gäistlige Rootbresidänt vom Kurfürst Johann Wilhelm z Düsseldorf worde, denn ghäime Root und Regierigsbresidänt vo Kurpfalz. 1703 und 1704 isch er Räkter und Kurator an der Universidäät Häidelbärg gsi. Im Septämber 1706 isch er zum Ditularbischof vo *[[Pegae]]/Spiga* *in partibus infidelium* ernennt worde.

1708 isch er as Vermiddler zwüschen em Kaiser und em Babst uf Rom. Im Joor druf isch er dr Apostolisch Vikar vom Vikariat für Ober- und Niidersaggse worde. 

Dr Agostino Steffani isch 1728 am ene Schlagaafall z Frankfurt gstorbe und im Kaiserdom St. Bartholomäus begraabe worde.

## Wärk (Uswaal)
* *Marco Aurelio*, Libretto vom Ventura Terzago, urufgfüert z Münche 1681.
* *Solone*, Libretto vom Ventura Terzago, urufgfüert z Münche 1681.
* *Audacia e Rispetto*, urufgfüert z Münche 1685.
* *Servio Tullio*, Libretto vom Ventura Terzago, urufgfüert z Münche 1686.
* *Erote e Anterote*, Libretto vom Ventura Terzago, urufgfüert z Münche 1686.
* *Ascanio*, Libretto vom Ventura Terzago, urufgfüert z Münche 1686.
* *Alarico il Baltha, cioè l’Audace, Re de’ Gothi*, *Dramma per musica* in drei Akt, Libretto vom Luigi Orlandi, urufgfüert z Münche am 18. Januar 1687.
* *Niobe, Regina di Tebe*, *Dramma per musica* in drei Akt, Libretto vom Luigi Orlandi, urufgfüert z Münche 1688.
* *Tassilone*, *Tragedia per Musica*, entstande 1709, uusegee vom Gerhard Croll in dr Räije *Denkmäler Rheinischer Musik*.
* *Enrico Leone*, *Dramma* in drei Akt, urufgfüert am 30. Januar 1689 zur Eröffnig vom Hoftheater Hannover.
* *Stabat Mater* für 6 Sänger und 7 Instrumentaliste.
* „*Spezza amor, l´arco e li strali*“, Kantate für Sopran, Oboe, Fagott und Basso Continuo.

## Litratuur
* Claudia Kaufold: *Ein Musiker als Diplomat: Abbé Agostino Steffani in hannoverschen Diensten (1688-1703).* Bielefeld: Verlag für Regionalgeschichte 1997 (Veröffentlichungen des Instituts für Historische Landesforschung der Universität Göttingen 36), zugl.: Göttingen, Univ., Diss., 1994
* Colin Timms: *Polymath of the Baroque: Agostino Steffani and His Music.* Oxford/New York: Oxford University Press 2003 ISBN	9780195154733
* 
* 

## Weblingg

* 
* Ardikel uf ''catholic-hierarchy.org''

## Fuessnoote
Goldberg-Variationen

D **Goldbärg-Wariazioone** si e Wärk vom Johann Sebastian Bach (BWV&nbsp;988), wo dr Bach sälber im Erstdruck us em Joor 1741 as *Clavier Ubung bestehend in einer ARIA mit verschiedenen Verænderungen vors Clavicimbal mit 2 Manualen* bezäichnet het. Dr Naame Goldbärg häi si postum überchoo wäägen ere Anekdoote, ass si für e Johann Gottlieb Goldberg gschriibe worde sige, für dass dää si im Vorzimmer vom Hermann Carl vo Keiserlingk chönn spiile, wenn dä z Nacht nid chönn iischloofe.   

D *Goldbärg-Wariazioone* si e Höhepunkt in dr barocke Wariazioonskunst. S Wärk het e guet blaante Gsamtufbau mit Setz wo regelmäässig voorchömme und wo in de Oberstimme sträng kanonisch si. Dr inneri Zämmehang vo de Wariazioone underenander chunnt vom gmäinsame Bassthema. Jeede Äinzelsatz het si äignig Charakter. D Hauptdoonart isch G-Dur.

## Litratuur
* Werner Breig: *Bachs Goldberg-Variationen als zyklisches Werk*. Archiv für Musikwissenschaft XXXII, 1975
* Rolf Dammann: *Johann Sebastians „Goldberg-Variationen“*. Mainz 1986 ISBN 3-7957-1792-2
* Ingrid Kaussler, Helmut Kaussler: *Die Goldberg-Variationen von J. S. Bach*. Stuttgart 1985 ISBN 3-7725-0845-6
* Heinz-Klaus Metzger u. Rainer Riehn (Hrsg.): *Johann Sebastian Bach – Goldberg-Variationen.* (Musik-Konzepte 42), München 1985
* Andreas Traub: *Johann Sebastian Bach. Goldberg-Variationen BWV 988*. München 1983 ISBN 3-7705-2166-8
* Peter F. Williams: *Bach: The Goldberg Variations*. Cambridge 2001 (Reprint 2003) ISBN 0-521-00193-5 und ISBN 978-0-521-00193-9

## Fuessnoote
 

## Weblingg

* 
* Englisch-japanische Website mit ere umfassende Diskografii
* Goldberg-Variationen BWV 988, gspiilt vom Matthew Halls uf em Dschembalo und vom David Korevaar uf em Klavier,  mit de Nooteteggst us dr Erstusgoob (Flash)
Elias Gottlob Haußmann

Dr **Elias Gottlob Haußmann** (au *Haussmann* und *Hausmann*, * 1695 z Gera; † 11. April 1774 z Leipzig) isch e dütsche Mooler im Spootbarock gsi.

## Lääbe
Dr Elias Gottlob Haußmann isch dr Soon vom fürstlig hessische Hoofmooler Elias Haußmann (1663-1733) gsi. Wie dr Vater isch au dr Soon in d Dienst vom Landgroof iidräte und dä het em e Studieräis dur Dütschland zaalt, won er dr räisend Bordretist Francesco Carlo Rusca us Lugano kennegleert het und si Schüeler worde isch. Vo  1720 aa isch dr Haußmann dr offizielli Bordretmooler vo dr Stadt Leipzig gsi, het 1722 d Stadt aber verloo, woorschinlig wägem e Strit mit dr Moolerzumft vo Leipzig.  1723 isch dr Haußmann z Dresde zum königlig polnische und kurfürstlig sächsische *Hofmooler* ernennt worde. 1725 isch er zrugg uf Leipzig. 

## Wärk
Bekannti Wärk vom Haussmann si d Bordret vom Drumbeetevirtuoos Gottfried Reiche (1726), vo dr Dichtere Luise Adelgunde Victorie Gottsched (Gottschedin) (um 1750) und vom Johann Sebastian Bach  (1746).

## Litratuur
* Cornelius Gurlitt: *Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen*. Darin: *Amtshauptmannschaft Leipzig / Stadt Leipzig*, 1894/95
* Ernst Sigismund: *Der Maler des Bachporträts E. G. Haussmann, Ein Gedenkblatt*. In: *Illustrierte Monatsschrift für Kultur, Wissenschaft und Verkehr*, Leipzig 1929
* ders.: *Der Porträtmaler Elias Gottlob Haussmann und seine Zeit: die Bachbildnisse*. In: *Zeitschrift für Kunst*, Jahrg. 4, Heft 2, 1950, S. 126-135
* 
* Gustav Wustmann: *Der Leipziger Kupferstich im 16., 17. und 18. Jahrhundert*. Neujahrsblätter der Bibliothek und des Archivs der Stadt Leipzig, III., 1907

## Weblingg

* Neue Bibliothek der schönen Wissenschaften und freyen Künste - Band: 13,2, Seite 321, 1772<br />Über e Stich noch em Haußmann

## Fuessnoote
Verschiedene Canones

As **Verschiedene Canones** het dr Johann Sebastian Bach e Sammlig vo instrumentale Kanon (BWV 1087) bezäichnet, won er 1741 oder spööter vo Hand in si Handexemplar vom Erstdruck vo de sogenannte Goldbärg-Wariazioone gschriibe het. Das Handexemplar isch 1974 vom Olivier Alain bim Paul Blumenroeder z Stroossburg widerentdeckt worde, d Ächthäit vo de Iidrääg isch werifiziert worde und d Bibliothèque nationale de France (Signatur: Ms.&nbsp;17669) het s kauft.
## Fuessnoote

## Litratuur
* Rolf Dammann: *Johann Sebastian Bachs „Goldberg-Variationen“*. Mainz 1986, ISBN 3-7957-1792-2
* Peter F. Williams: *Bach: The Goldberg Variations*. Cambridge 2001 (Reprint 2003), ISBN 0-521-00193-5
* Christoph Wolff: *Bach's Handexemplar of the Goldberg-Variations: A New Source.* Journal of the American Musicological Society 29, 1976, S.&nbsp;224–241,
Kanon

E **Kanon** (Plural: Kanons, Kanones; griech. für „Maassstaab, Reegle“) isch in dr meerstimmige Muusig  e kontrapunktischi Komposizioon, wo s din meereri Stimme het, wo mä die mäisti Zit gliichzitig ghöört und wo sich sträng imitiere. In de mäiste Fäll läite sich us äinere notierte Stimm äini oder meereri Stimme ab, wo äini noch dr andere iisetzt. Die Art vom Kanon isch äng verwandt mit dr Fuge, wo d Imitazioon bin ere freijer isch, und cha au as Sonderfall vo dr Fuge aagluegt wärde. Bi dr Konstrukzioon vo dr Melodii muess dr Komponist bsundrigs sorgfältig si.

## Berüemti Kanon
* Das Kinderlied *[[Frère Jacques]]* (*Bruder Jakob*)
* Das Trinklied *[[Tourdion]]* vom Pierre Attaignant
* Der 5-stimmige Kanon *[[Der Hahn ist tot (Kanon)|Der Hahn ist tot]]*
* *Hejo, spann den Wagen an*
* Der *[[Kanon und Gigue in D-Dur (Pachelbel)|Canon]]* vom Johann Pachelbel, e duurekomponierte Kanon vo drei Violine über eme Generalbass-Ostinato
* Dr chürzist dreistimmig Kanon uf e Teggst *Amen*  isch en alti Melodii us em änglischsproochige Ruum. Wenn alli drei Stimme iigsetzt häi, entstoot e permanänte Wäggsel zwüsche F-Dur und e-Moll.
* Dr Kanon *[[Oh, wie wohl ist mir am Abend]]* vom Daniel Elster isch äine vo de bekanntiste Kanon im dütsche Sproochruum.
* Dr Kookaburra-Song (*Kookaburra sits in the old gum tree*) isch e beliebts Chinderlied z Australie.
* E Quadrupelkanon isch die kanonischi Überlagerig vo de vier dütsche Volkslieder-Kanon C-A-F-F-E-E ("... trink nicht so viel Kaffee"), Es tönen die Lieder ("... der Frühling kehrt wieder"), Heut' kommt der Hans zu mir ("... freut sich die Lies") und Abendstille überall ("... nur am Bach die Nachtigall").

## Litratuur
* Jaskulski, Hans (Hg.): Das Kanonbuch. 400 Kanons aus 8 Jahrhunderten zu allen Gelegenheiten, Mainz 1999, ISBN 978-3-7957-5374-0
* Kornfeil, Ronald: Die Canones in Hermann Fincks Practica musica. Übertragungen, Einzelbeobachtungen sowie eine allgemeine Systematik auf Canones beruhender, kompositorisch relevanter Techniken, Diplomarbeit, Wien 2006
* Lamla, Michael: Kanonkünste im barocken Italien, insbesondere in Rom, Berlin 2003, ISBN 3-89825-556-5.

## Weblingg
*Analüüse vo Kanon us em Bach sine ''Die Kunst der Fuge'' und ''Das musikalische Opfer''
*Der Hahn ist tot (Noote)
*Software ''SonneLematine'' zum Singe vo Kanon
Malans

**Malans** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* Malans GR, e Gmaind im Bezirk Landquart vom Kanton Graubünde, Schwiz
* Malans SG, e Dorf i de Gmaind Wartau im Kanton Sanggalle, Schwiz
* Malans (Doubs), e Gmeind im Département Doubs, Frankriich
* Malans (Haute-Saône), e Gmeind im Département Haute-Saône, Frankriich
Ergolz

D **Ergolz** isch dr Hauptfluss dur s Baselbiet im Norde vo dr Schwiz. Si entspringt im Faltejura an dr Geissflue im oobere Baselbiet und mündet bi Augst in Rhii.

D Zueflüss vo dr *Ergolz* si dr *[[Eibach (Bach)|Eibach]]*, *[[Homburgerbach]]*, *[[Diegterbach]]*, *[[Frenke (Fluss)|Fränke]]* (*Hinderi* und *Vorderi Fränke*), *[[Orisbach]]*, *[[Röserenbach|Rööserebach]]* und *[[Violenbach|Violebach]]*.

## Mässdaate
Sit 1934 wird z Liestel dr Pegelstand und d Abflussmängi vo dr *Ergolz* gmässe. Das si jetz mee as 70 Joor und in dere Zit si im Durchschnitt 3,73&nbsp;m³/s in Richdig Rhii gflosse. Im Joor 2006 het dr Fluss durchschnittlig 5,63&nbsp;m³/s gfüert. S Jooresmaximum isch am 10. April 2006 für e churzi Zit bi 134&nbsp;m³/s glääge. D Extremwärt, wo Stazioon sit em Aafang vo de Mässige gmässe het, si 0,1&nbsp;m³/s (1947), respektiv 155&nbsp;m³/s (1999).

## Gschicht
Dr Fluss het die römisch Stadt Augusta Raurica mit Drinkwasser versorgt, für daas häi d Römer en Akwedukt baut, wo oobe an Liestel aagfange het. Mä cha Däil vom Aqkwedukt au hüte no go aaluege (im Heideloch z Liestel und nordöstlig vo dr Klääraalaag z Füllinsdorf).

Im 20. Joorhundert isch d Ergolz immer dräckiger worde und vo 1960 aa het mä wäge däm meereri Klääraalaage baut.

## Weblingg

* Ergolz - Liestal Messdate vom BAFU)
* 
* 

## Fuessnoote
22. September

Dr **22. Septämber** isch dr 265. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 266. in Schaltjohr), dodermit blybe no 100 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1499: Dr Basler Fride zwisch em remisch-dytsche Chenig Maximilian I. un dr Alte Aidgnosseschaft macht em Schwobechrieg e Änd.
* 1869: Im Nationaltheater Minche wird em Richard Wagner syy Oper *Das Rheingold* urufgfiert, dr „Vorobe“ vu syyre Tetralogi *Der Ring des Nibelungen*.
* 1960: Mali wird unabhängig vu Frankrych.
* 1980: Mit em Yymarsch vu irakische Druppe in dr Iran fangt dr Erscht Golfchrieg aa, wu fascht acht Johr lang duurt un Millione vu Mänscheläbe forderet.
* 2013: D Bundesdagswahl gwinne CDU/CSU mit dr Bundeschanzleri Angela Merkel. D FDP isch zum erschte Mol syt 1949 nimi im Bundesdag verdrätte.
* 2016: In dr Stuegerter Liederhalle git s SWR Symphonieorchester sy erscht Kunzärt, wu us dr Fusion vum SWR Sinfoniiorcheschter Bade-Bade un Fryburg un em Radio-Sinfoniiorcheschter Stuegert firigangen isch.

## Uf d Wält chuu
* 1593: Matthäus Merian dr Elteri, Basler Chupferstächer un Verleger
* 1680: Barthold Heinrich Brockes, dytsche Dichter
* 1791: Michael Faraday, änglische Physiker
* 1873: Friedrich Frey-Herosé, Schwyzer Unternämmer, Offizier un Bolitiker
* 1880: Christabel Pankhurst, britischi Frauerächtleri
* 1944: Birgit Keil, dytschi Ballettdänzeri
* 1953: Dominique Baettig, Schwyzer Bolitiker
* 1988: Maylin Wende, dytsche Eiskunstläuferin

## Gstorbe
* 1826: Johann Peter Hebel, dytsche Dichter
* 1915: Jakob Wagner, Schwyzer Moler
* 1993: Niklaus Meienberg, Schwyzer Schriftsteller un Verleger
* 1998: Herbert Liedecke, dytsche Chilchemusiker un Komponischt
* 2007: Marcel Marceau, franzesische Pantomim
* 2018: Mitra Devi, Schwyzer Schriftstelleri
* 2023: Giorgio Napolitano, italienische Bolitiker
* 2024: Gunther Lehmann, dytsche Architäkt un Dialäktautor

## Weblink