open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heddesbach

**Heddesbach** (pfälzisch *Heddesbach*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). Si ghert zue dr Metropolregion Rhy-Necker.

## Geografi
Heddesbach lyt im Ulfenbachdal im Odewald an dr Gränze zue Hesse. Dr Baan isch Dail vum Naturpark Neckerdal-Odewald. Dr Baan bstoht us 18,9 % Landwirtschaftsflechi, 75,5 % Wald, 5 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine vu Heddesbach sin Eberbach, Schönau un Heiligkreuzsteinach un di hessische Gmaine Wald-Michelbach un Hirschhorn

## Gmaigliderig
Zue Heddesbach ghere kaini wytere Ortsdail.

## Gschicht
Heddesbach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1314 as *Hedelspach* (1322 *Heddesbach*). 

Im Ufdrag vum Hochstift Worms het dr Bligger III. vu Steinach vor 1200 d Harfenburg nordweschtli vum hitige Ort böue un het dodermit d Linie vu dr Herre vu Harfenberg grindet. Wu d Harfenberger no 1300 uusgstorbe sin, het d Kurpfalz d Burg zäme mit dr Ortsherrschaft gchauft. Anne 1314 isch d Burg mit em Ort an d Herre vu Hirschhorn verbfändet wore, anne 1388 sin si wider yyglest wore

Wu d Kurbfalz anne 1803 im Rame vum Rychsdeputationshauptschluss säkularisiert woren isch, isch Heddesbach an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade.

Im Badische het Heddesbach ab 1807 zum Amt Heidelberg ghert, speter Bezirksamt Heidelberg, wu anne 1939 dr Landchrais Heidelberg drus woren isch. Im Rame vu dr bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Heidelberg ufglest wore un Heddesbach isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu.

### Yywohnerentwicklig

## Verwaltig
Heddesbach het sich mit dr Stadt Schönau un dr Gmaine Heiligkreuzsteinach un Wilhelmsfeld zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Schönau zämmegschlosse.

; Burgermaischter vu Heddesbach
* 1985 bis 2012: Herwig Klein
* 2012 bis 2019: Hermann Roth
* syt 2019: Volker Reibold

; Partnergmai
* Obernberg am Brenner, Eschtrych

## Kultur un Böuwärch
* Evangelischi Peters-Chilche (Chordurm 13. Jh., Langhuus 18. Jh., Freske im Chor us em 15 Jh.)
* Schuel- un Rothuus (1904, Jugendstil, hite Gmaizäntrum)
* Harfenburg (12. Jh., nume no Räscht)


Heddesbach.jpg|Heddesbach
Peterskirche Heddesbach.jpg|Peters-Chilche
Heddesbach-Harfenburg.jpg|Harfenburg, Grabe


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Heddesbach ghert zum Pfälzisch.

## Literatur
* Staatl. Archivverwaltung Baden-Württemberg in Verbindung mit d. Städten u.d. Landkreisen Heidelberg u. Mannheim (Hg.): * Die Stadt- und die Landkreise Heidelberg und Mannheim: Amtliche Kreisbeschreibung*.
** Bd. 1: *Allgemeiner Teil*. Karlsruhe 1966
** Bd. 2: *Die Stadt Heidelberg und die Gemeinden des Landkreises Heidelberg*. Karlsruhe 1968

## Weblink

* Websyte vu Heddesbach
* Heddesbach uf LEO-BW

## Fueßnote
Laudenbach (Bergstraße)

**Laudenbach** (pfälzisch *Laudebach*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). Si ghert zue dr Metropolregion Rhy-Necker.

## Geografi
Laudenbach lyt am glychnamige Bach an dr nerdlige badische Bärgstroß, diräkt an dr Gränz zue Hesse. Dr Baan bstoht us 55,8 % Landwirtschaftsflechi, 21,6 % Wald, 19,4 % Sidligsflechi un 3,2 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine vu Laudenbach (Bergstraße) sin Hemsbach, Lorsch un Heppenheim. Dur dr historisch bedingte kompliziert Gränzverlauf ghere d Stroße, wu dur dr Heppenheimer Ortsdail Ober-Laudenbach fiere, zum Baan vu Laudenbach.

## Gmaigliderig
Zue Laudenbach ghere kaini wytere Ortsdail.

## Gschicht
Laudenbach isch zum erschte Mol im Lorscher Codex anne 795 as *Lutenbach* gnännt wore. Anne 1232 isch Laudenbach em Erzbischof vu Mainz zuegsproche wore. 1288 isch d Ortsherrschaft Kurbfälzer Lääche wore, 1485 isch si unter d Verwaltig vum kurmainzische Bischof vu Worm chuu, d Zoll- un Zenträcht sin aber bi dr Kurbfalz. Anne 1705 het d Kurbfalz wider di ganz Herrschaft iber Laudenbach iberchuu un het s Ort in d Oberamt Ladenburg yyglideret.

Wu d [Kurpfalz|Kurbfalz]] anne 1803 im Rame vum Rychsdeputationshauptschluss säkularisiert woren isch, isch Laudenbach an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade. Im Badische het Laudenbach zum Bezirksamt Weinheim ghert. Ab 1936 het s zum Bezirksamt Mannheim ghert, wu 1939 dr Landchrais Mannheim drus woren isch.

Im Rame vu dr bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Mannheim ufglest wore un Laudenbach isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu.

### Yywohnerentwicklig

## Verwaltig
Laudenbach het e Verwaltigsgmainschaft veryybart mit dr Stadt Hemsbach

Burgermaischter vu Laudenbach:
* 1996 bis 2020: ist Hermann Lenz (CDU) 
* syt 2020: Benjamin Köpfle (SPD)

Partnergmaine:
* Ivry-la-Bataille, Normandie, Frankrych, syt 1981

## Kultur un Böuwärch

* Evangelischi Martin-Luther-Chilche (spotgotisch, um 1500, 1612, 1722 un 1936, umböue bzw. erwyteret, vu 1653 bis 1935 as Simultaneum brucht)
* Katholischi Chilche St. Bartholomäus (1935)


Laudenbach.jpg|Ortschärn
Laudenbach Rathaus 20110411.jpg|Rothuus
Laudenbach Martin-Luther-Kirche 20110411.jpg|Martin-Luther-Chilche
Laudenbach-Bartholomaeus.jpg|St. Bartholomäus


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Laudenbach ghert zum Pfälzisch.

## Literatur
* Hans Huth: *Die Kunstdenkmäler des Landkreises Mannheim: Ohne Stadt Schwetzingen*. München 1967.
* Staatl. Archivverwaltung Baden-Württemberg in Verbindung mit d. Städten u. d. Landkreisen Heidelberg u. Mannheim (Hrsg.): * Die Stadt- und die Landkreise Heidelberg und Mannheim: Amtliche Kreisbeschreibung*.
** Bd. 1: *Allgemeiner Teil*. Karlsruhe 1966.
** Bd. 3: *Die Stadt Mannheim und die Gemeinden des Landkreises Mannheim*. Karlsruhe 1970.

## Weblink

* Websyte vu Laudenbach
* Laudenbach uf LEO-BW
* Laudenbach Altgemeinde uf LEO-BW

## Fueßnote
Malsch (bei Heidelberg)

**Malsch** (sidfränkisch *Malsch*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Malsch lyt am Fueß vum 244 m hoche Letzenberg im nordweschtlige Kraichgau in dr Metropolregion Rhy-Necker. Dr Baan bstoht us 56,4 % Landwirtschaftsflechi, 15,1 % Wald, 26,1 % Sidligsflechi un 2,4 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine vu Malsch sin Malschenberg, Rauenberg, Mühlhausen, Rettigheim, Östringen, Bad Schönborn, Kronau un St. Leon-Rot.

## Gmaigliderig
Zue Malsch ghere s glychnamig Dorf un d Ortschafte Bahnstation Rot-Malsch un Tonwerk.

## Gschicht
Malsch isch zum erschte Mol im Lorscher Codex anne 783 as *Malschen* gnännt wore. Anne 976 het dr Chaiser Otto II. d Benediktinerabtei Mosbach mit 23 Ortschafte, wu au Malsch derzue ghert het, em Bischof vu Worms gschänkt. 1302 isch s Dorf dur e Schänkig an s Hochstift Speyer chuu. Dert het s zum Amt Rotenberg ghert un isch mit sällem vu 1463 bis 1505 an d Kurbfalz verbfändet gsii. 

Wu s Hochstift Speyer anne 1803 im Rame vum Rychsdeputationshauptschluss säkularisiert woren isch, isch Malsch an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade. Anne 1823 isch Malschenberg aigeständig wore, wu syt 1972 zue Rauenberg ghert. Im Badische het Malsch ab 1810 zum Amt Wiesloch, speter Bezirksamt Wiesloch ghert. Ab 1938 het s zum Bezirksamt Heidelberg ghert, wu 1939 Landchrais Heidelberg drus woren isch.

Im Rame vu dr bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Heidelberg ufglest wore un Malsch isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu.

### Yywohnerentwicklig

## Verwaltig
Malsch het sich mit dr Stadt Rauenberg un dr Gmai Mühlhausen zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Rauenberg zämmegschlosse.

; Burgermaischter*ne vu Malsch
* 1946–1965: Josef Bös
* 1965–1985: Dionys Wipfler
* 1985–2014: Werner Knopf
* 2014–2022: Sibylle Würfel
* syt 2022: Tobias Greulich

; Partnergmai
* Zamárdi, Ungarn, syt 2001

## Kultur un Böuwärch
* Katholischi Bfarrchilche St. Juliana (1771/72, Barockstil, in dr Nacht vum 23. Juni 1972 abbrännt, bis 1972 wieder ufböue)
* Evangelischi Chilche
* Wallfahrtskapäll uf em Letzenberg (1902)


Malsch2011.jpg|Malsch vu Letzenberg uus
Malsch-Rathaus.jpg|Rothuus
Malsch Katholische Kirche 20110222.jpg|St. Juliana
Malsch-Ev-Kirche.jpg|Evangelischi Chilche
LetzenbergKapelle.JPG|Wallfahrtskapäll


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Malsch ghert zum Sidfränkisch.

## Literatur
* Staatl. Archivverwaltung Baden-Württemberg in Verbindung mit d. Städten u.d. Landkreisen Heidelberg u. Mannheim (Hg.): * Die Stadt- und die Landkreise Heidelberg und Mannheim: Amtliche Kreisbeschreibung*.
** Bd. 1: *Allgemeiner Teil*. Karlsruhe 1966
** Bd. 2: *Die Stadt Heidelberg und die Gemeinden des Landkreises Heidelberg*. Karlsruhe 1968
* Alfons Stegmüller, Dionys Wipfler: *1200 Jahre Malsch: 783–1983*. Malsch 1983
* Horst Hill, Alfons Stegmüller, Dionys Wipfler: *Kirchenführer der Pfarrkirche St. Juliana und der Wallfahrtskapelle*. Saarbrücken 2000

## Weblink

* Websyte vu Malsch
* Malsch uf LEO-BW
* Malsch Altgemeinde uf LEO-BW

## Fueßnote
Neidenstein

**Neidenstein** (sidfränkisch *Naideschtoi*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). Si ghert zue dr Tourismusregion Brunneregion un drait syt Oktober 2022 dr Nameszuesatz *Burgdorf*.

## Geografi
Neidenstein lyt im Dal vum Schwarzbach zwisch em Kraichgauer Bielland un em Chlaine Odewald im Naturpark Neckerdal-Odewald. D Burg Neidenstein lyt uf eme Bärgspron weschtli vum Schwarzbach.  Dr Baan bstoht us 49,1 % Landwirtschaftsflechi, 31,3 % Wald, 17,9 % Sidligsflechi un 1,7 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine vu Neidenstein sin Epfenbach im Nordoschte, Helmstadt-Bargen im Oschte, Waibstadt im Sidoschte un Eschelbronn im Weschte.

## Gmaigliderig
Zue Neidenstein ghere kaini wytere Ortsdail.

## Gschicht
D Burg Neidenstein, wu im 13. Jh zuen ere Wehrburg uusböue woren isch, isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1319 as Rychslääche vu dr Herre vu Venningen. Um d Burg isch s Dorf as Burgwyler entstande.

Bis aafangs 19. Jorhundert het Neidenstein zum Stammbsitz vu dr Herre vu Venningen un dodermit zum Ritterkanton Kraichgau ghert. Anne 1806 sin d rychsritterschaftlige Firschtedimer mediatisiert wore un Neidenstein isch zum Großherzogtum Bade chuu. D Burg ghert bis hite dr Herre vu Venningen. S Dorf het ab 1807 zum Oberamt Waibstadt ghert, ab 1812 zum Bezirksamt Sinsheim, wu 1939 dr Landchrais Sinsheim drus woren isch.

Im Rame vu dr bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Sinsheim ufglest wore un Neidenstein isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu.

### Yyohnerentwicklig

## Verwaltig
Neidenstein het sich mit dr Stedt Waibstadt un Neckarbischofsheim un dr Gmaine Epfenbach, Helmstadt-Bargen un Reichartshausen zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Waibstadt zämmegschlosse.

; Burgermaischter vu Neidenstein
* 1901–1920: Karl Ziegler 
* 1920–1925: Friedrich Mayer
* 1925–1945: Friedrich Winkelmann
* 1945–1966: Erich Ziegler
* 1966–1974: Otto Ziegler
* 1974–1995: Peter Haas
* 1996–2003: Uwe Göhrig
* 2003–2012: Peter Reichert
* syt 2013: Frank Gobernatz

; Partnergmai
* Vaucouleurs, Frankrych, syt 1976

## Kultur un Böuwärch
* Burg Neidenstein, uf eme Bärgsporn, mittelalterlige Bärgfrid un Burggrabe, Dordurm 1569, Fachwärchgebei 16. Jh. (mit Haimetmuseum)
* Evangelischi Chilche (barock, böue um 1700, Grabplatte un Epitaphe us em 15. bis 18. Jh.)
* Katholischi Chilche 1880
* Rothuus (barock, böue 1773, renoviert 1991)
* Ortschärn mit alte Fachwärchhyser
* Villa rustica im Gwann *Buchfeld*


Neidenstein-panorama-burgbe.jpg|Blick iber Neidenstein
Neidenstein-feste2009a.jpg|Burg Neidenstein
Neidenstein-veste-kapelle.jpg|Katholischi Chilche
Neidenstein-burgkapelle-inn.jpg|Innenaasicht
Neidenstein-rathaus-web.jpg|Rothuus
Neidenstein-kirche.jpg|Ev. Barockchilche


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Neidenstein ghert zum Sidfränkisch.

## Literatur
* Christoph Bühler: *Burgen der Kurpfalz. Bergstraße und Neckartal*. Heidelberger Verlagsanstalt, Heidelberg 1990. S. 107 ff. ISBN 3-89426-012-2

## Weblink

* Websyte vu Neidenstein
* Neidenstein uf LEO-BW
* Neidenstein Altgemeinde uf LEO-BW
* Ortsfamilienbuch Neidenstein

## Fueßnote
Plankstadt

**Plankstadt** (pfälzisch *Plankscht*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Plankstadt lyt uf em Schwämmchaigel vum Necker in dr Metropolregion Rhy-Necker. Nochbergmaine vu Plankstadt sin Schwetzingen im Weschte, Heidelberg Norde un Sidoschte, Eppelheim im Oschte, Oftersheim im Sidweschte un Mannheim im Nordoschte.

Dr Baan bstoht us 69 % Landwirtschaftsflechi, 0 % Wald, 30,8 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliderig
Zue Plankstadt ghere kaini wytere Ortsdail.

## Gschicht
Plankstadt isch zum erschte Mol anne 771 im Lorscher Codex as *Blanckenstat* gnännt wore. Im Johr 1256 isch dr Bfalzgröf as Bsitzer vum Dorf in ere Urkund gnännt. Drei Johre speter, 1259, isch dr Grundbsitz dur Schänkig vum Wormser Bischof Eberhard I. an s Zischterziänser-Chloschter Schönau ibergange. Anne 1296 isch s Dorf wider an d Kurbfalz chuu, wu si zue dr Kirchheimer Zent ghert het.

Wu d Kurbfalz anne 1803 im Rame vum Rychsdeputationshauptschluss säkularisiert woren isch, isch Plankstadt an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade. Im Badische isch Plankstadt Dail vum Amt Schwetzingen gsii un ab 1924 vum Bezirksamt Mannheim, wu anne 1939 dr Landchrais Mannheim drus woren isch.

Im Rame vu dr bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Mannheim ufglest wore un Oftersheim isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu.

### Yywohnerentwicklig

## Verwaltig
Plankstadt ghert zum Nochberschaftsverband Heidelberg-Mannheim.

; Burgermaischter vu Plankstadt
* 1894–1901: Friedrich Treiber
* 1901–1918: Peter Helmling
* 1919–1928: Ludwig Ahlheim
* 1928–1933: Peter Helmling
* 1933–1945: Valentin Treiber
* 1945–1946: Georg Gerlach (kommissarisch)
* 1946–1948: Karl Eberwein
* 1948–1966: Georg Baust
* 1966–1992: Werner Weick
* 1992–2008: Wolfgang Huckele
* 2008–2016: Jürgen Schmitt
* syt 2016: Nils Drescher

; Partnergmaine
* Castelnau-le-Lez, Département Hérault, Frankrych: syt 1981
* Argenta, Emilia-Romagna, Italie: syt 2023

## Kultur un Böuwärch
* Haimetmuseum
* Wasserdurm (1907, bis 1981 in Bedrib)
* Kadolischi Chilche
* Vogelpark


Plankstadt Oktober 2011 Wasserturm Kirchturm.JPG|Wasserdurm un kadolschi Chilche
Plankstadt Rathaus 20100822.jpg|Rothuus
Plankstadt Freiwillige Feuerwehr.JPG|Freiwilligi Fyyrwehr
Plankstadt Vogelpark.JPG|Yygang zum Vogelpark


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Plankstadt ghert zum Pfälzisch.

## Literatur
* Hans Huth: *Die Kunstdenkmäler des Landkreises Mannheim: Ohne Stadt Schwetzingen*. München 1967
* Staatl. Archivverwaltung Baden-Württemberg in Verbindung mit d. Städten u.d. Landkreisen Heidelberg u. Mannheim (Hrsg.): *Die Stadt- und die Landkreise Heidelberg und Mannheim: Amtliche Kreisbeschreibung*.
** Bd. 1: *Allgemeiner Teil*. Karlsruhe 1966
** Bd. 3: *Die Stadt Mannheim und die Gemeinden des Landkreises Mannheim*. Karlsruhe 1970
* Lothar Wesch: *Familien in Plankstadt 1650–1910*. Plankstadt: Gemeinde Plankstadt 2009 (= Badische Ortssippenbücher 134)

## Weblink

* Websyte vu Plankstadt
* Plankstadt uf LEO-BW

## Fueßnote
Spechbach (Kraichgau)

**Spechbach** (sidfränkisch *Schbeechbach*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Spechbach lyt am glychnamige Bach am Ibergang vum Chlaine Odewald zum Kraichgau. Dr Baan bstoht us 51,3 % Landwirtschaftsflechi, 37 % Wald, 11 % Sidligsflechi un 0,7 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine vu Spechbach sin Epfenbach, Neidenstein, Eschelbronn, Meckesheim un Lobbach.

## Gmaigliderig
Zue Spechbach ghert näb em glychnamige Dorf no s Huus *Neumühle*. Uf em Baan lyt d Wieschtig *Kleinspechbach*.

## Gschicht
Anne 1246 wird zum erschte Mol e Haidelbärger Burger *Conradus de Spehbach* gnännt, s Ort sälber wird 1337 as *Spechbach* un 1349 as *Spehsbach* gnännt.

S Dorf het zerscht zum staufische Rychsland um Wimpfen ghert un isch mit dr Meckesheimer Zent 1330 an d Kurbfalz chuu. D Ortsherrschaft hän unter anderem d Herre vu Weinsberg, d Herre vu Venningen, d Herre vu Helmstatt, d Landschad vu Steinach, d Freiherre von Zandt, d Familie von Üxküll ghaa.

Wu d Kurbfalz anne 1803 im Rame vum Rychsdeputationshauptschluss säkularisiert woren isch, isch Spechbach an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade. Im Badische het Spechbach zum Amt Neckargemünd wore, ab 1857 zum Amt Eberbach, ab 1863 zum Bezirksamt Heidelberg, wu anne 1939 dr Landchrais Heidelberg drus woren isch.

Im Rame vu dr bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Heidelberg ufglest wore un Spechbach isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu.

## Verwaltig
Spechbach het sich mit dr Gmaine Eschelbronn, Lobbach, Mauer un Meckesheim zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Meckesheim zämmegschlosse.

; Burgermaischter vu Spechbach
* 1996 bis 2020: Guntram Zimmermann.
* syt 2020: Werner Braun

## Kultur un Böuwärch
* Evangelischi Chilche (1776)
* Katholischi Chilche St. Martin (mittelalterlig, ab 1561 reformiert, ab 1699 Simultanchilche, 1707 wider katholisch, Langhuus 1767)
* Rothuus (1865, renoviert 1964)
* s katholisch Gmaihuus (1912)
* Gaschthuus zur Sonne (1796)
* Verschideni Fachwärchhyser

Spechbach-katkirche-web.jpg|Kath. Chilche
Spechbach-evkirche-web.jpg|Evang. Chilche
Spechbach-katgemhaus-web.jpg|Kath. Gmaihuus
Spechbach-rathaus-web.jpg|Rothuus


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Spechbach ghert zum Sidfränkisch.

## Literatur
* Staatl. Archivverwaltung Baden-Württemberg in Verbindung mit d. Städten u.d. Landkreisen Heidelberg u. Mannheim (Hrsg.): *Die Stadt- und die Landkreise Heidelberg und Mannheim: Amtliche Kreisbeschreibung.*
** Bd. 1: *Allgemeiner Teil.* Karlsruhe 1966
** Bd. 2: *Die Stadt Heidelberg und die Gemeinden des Landkreises Heidelberg.* Karlsruhe 1968
* Adolf M. Hirn, Gabriele Süskind (Red.), Jürgen Schütz (Hrsg.): *Der Rhein-Neckar-Kreis.* Stuttgart 1991, ISBN 3-8062-0597-3.

## Weblink

* Websyte vu Spechbach
* Spechbach uf LEO-BW
* Spechbach, Altgemeinde uf LEO-BW

## Fueßnote
Wiesenbach (Baden)

**Wiesenbach** (sidfränkisch *Wissebach*) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Wiesenbach lyt am Biddersbach an dr L 532 / B 45 zwisch em Odewald un em Kraichgauer Bielland. S Dorf wird au s *Dor vum Chlaine Odewald zum Kraichgau* gnännt. Dr Baan bstoht us 41,1 % Landwirtschaftsflechi, 46,5 % Wald, 11,9 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine vu Wiesenbach (Baden) sin Neckargemünd, Lobbach, Mauer un Bammental.

## Gmaigliderig
Zue Wiesenbach ghere s glychnamig Dorf un Schloss un s Gheft Langenzell.

## Gschicht
Wiesenbach isch zum erschte Mol gnännt wore in dr erschte Helfti vum 12. Johrhundert as *Wisinbach* (1229: *Wisenpach*). Wiesenbach isch zerscht im Bsitz vu dr Grofe vu Lauffen gsii un isch speter ans Chloschter Ellwãng chuu, wu d Propschtei vum Ellwanger Bsitz an dr Bärgstroß vu Schriesheim uf Wiesenbach verlait hän. Aafangs 14. Johrhundert isch Wiesenbach an d Kurbfalz chuu

Wu d Kurbfalz anne 1803 im Rame vum Rychsdeputationshauptschluss säkularisiert woren isch, isch Wiesenbach an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade. 

Im Badische isch Wiesenbach Dail vum Amt Neckargemünd wore, vu 1857 bis 1863 vum Amt Eberbach un isch anne 1864 zum Bezirksamt Heidelberg chuu, wu 1939 dr Landchrais Heidelberg drus woren isch. Im Rame vu dr bade-wirttebärgische Chraisreform isch 1973 dr Landchrais Heidelberg ufglest wore un Wiesenbach isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu. 

Langenzell isch um 1300 zum erschte Mol gnännt wore un isch anne 1925 zue Wiesenbach yygmaindet wore

### YYwohnerentwicklig

## Verwaltig
Wiesenbach het sich mit dr Stadt Neckargemünd un dr Gmaine Bammental un Gaiberg zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Neckargemünd zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter isch syt 2003 dr Eric Grabenbauer.

Partnergmaine vu Wiesenbach sin:
* Donnery, Frankreich (yt 1988)
* Deszk, Ungarn
* Smiltene, Lettland

## Kultur un Böuwärch
* Evangelischi Chilche (Durmsockel um 1200, Schiff um 1750, 1846 umböue)
* Katholischi Chilche St. Michael (1740)
* Rothuus (1901/02, mit Haimetmuseum)
* Alti Ziegelei (hit Gmainsgalery)
* Ruine vun ere remische *villa rustica*
* Alte Dubakhof (hite Museum)
* s Nei Schloss (1883)


 Rathaus Wiesenbach.jpg|Rothuus
 Wiesenbach-Evang-Kirche2.JPG|Evangelischi Chilche
 Wiesenbach-St-Michael.JPG|Katholischi Chilche St. Michael
 Wiesenbach Villa Rustica Hauptgebäude hypokaustierter Raum mit Praefurnium.jpg|Villa Rustica


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Wiesenbach ghert zum Sidfränkisch.

## Weblink

* Websyte vu Wiesenbach
* Wiesenbach uf LEO-BW
* Wiesenbach, Algmeinde uf LEO-BW
* Langenzell uf LEO-BW

## Fueßnote
Gauchach (Wutach)

D **Gauchach** isch èn Fluss, wo sûdweschtlich vo Unterbränd, èm Ortsdeil vo dè Stadt Hüfingè, am Oschtrand vom Schwarzwald entschpringt un nõch übber 20 km sûdweschtlich vo Mulifingè zmitts i dè Wuètèschlucht i d Wuètè mündet. D Gauchach entschtòt us èm Zämmèfluss vom Schwarzlachèbächle un èm Krähèbach. 

## Allgemeins
D Gauchach isch bi dè Mündig i d Wuètè zimli wasserarm. Am oberè Pegèl füürt si dütlich mee Wasser, was druff zruggfüürè isch, dass èn Deil vom Gauchachwasser unterirdisch dè Wuètè zuèflièßt. 

## Gauchachschlucht

D Gauchach volauft im unterschtè Abschnitt bis zu dè Mündig in èrè Schlucht, dè sognannte *Gauchachschlucht*. D Gauchachschlucht gòt südlich diräkt i d Wuètèschlucht übber.  Im Lauf vo dè 2. Etappè vom Schluchtèschteig biètet d Gauchachschlucht somit d Möglichkeit, èn Abstecher vom Schluchtèschteig z machè. 
I dè Gauchachschlucht befindet sich è Nadurfründehuus, wo uff dè Nammè *Burgmülli* hört. Nach obbè hy gits no d *Lochmülli* un d *Guggèmülli*.

## Weblingg

* Beschrybig vo dè 2. Etappè vom Schluchtèschteig inkl. Gauchachschlucht uf schluchtensteig.de

## Fuèßnotè
Rundhofgebäude der Schweizerischen Mustermesse

S **Rundhoofgeböid vo dr Schwizerische Mustermäss** isch en Ustelligshalle uf em Gländ vo dr Schwizerische Mustermäss am Mässblatz 9 z Baasel. Es zelt as Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.

S Geböid isch 1954 vom Archidekt Hans Hofmann, wo au dr Archidekt vo dr Landi z Züri gsi isch, baut worde. Es isch e tüpischs Bauwärk us de 1950er Joor vo hoocher Kwalideet und het sich mit sinere markante Uur über em Iigang zum e Baasler Woorzäiche entwigglet.  

D Däil vom Bau sin klaari geometrischi Körper, wo uf Kwadrat, Kräis und Rächtegg ufbaut si. Es isch e Zwäckgeböid us Staal, Beton, Bachstäi und Glaas. D Farbgääbig isch bregnant und understützt die funkzionali Ornig.

1992 isch s Geböid vo Fierz Architekten renowiert worde.

## Weblink

## Fuessnoote
Bezirk Lausanne

De **Bezirk Lausanne** (fr. *District de Lausanne*) isch e Verwaltigsainhait vom Kanton Waadt i de Schwiz. De Hoptort isch Lausanne.

Dr Kanton Waadt isch am 1. Januar 2008 nöi gliideret worde und sit denn ghöre d Gmeinde unde nooche zum Bezirk Lausanne:




## Gschicht

De District isch bis zum 31. Dezämber 2007 in d Cercles (alem. Chrais) Lausanne, Pully und Romanel ufdailt gsii. Zum District hän bis Ändi 2007 12 Gmainde ghört, är isch 84.75 km² gross gsii un het Ändi 2006 195'602 Iiwohner ghaa.













## Weblink
* 

## Fuessnoote
Cesenatico

**Cesenatico** isch en Touristenort a de Ostküste vo Italie mit  Iiwohner (Stand ), öpe 20 Kilometer nordwestlich vo Rimini. Cesenatico lit in de Region Emilia-Romagna und ghört döt zue dr Provinz Forlì-Cesena.

D Nachbargmeinde sind Cervia (RA), Cesena, Gambettola und Gatteo.

Zahlreichi Hotels, Bars und Glacécafés präget d Hauptstrass vom Ort. Am Abig wird us Cesenatico en Partyort, wo mit Rimini z vergliche isch, während einigi Stadtteil vom Familientourismus prägt sind (Valverde, Villamarina). D Wahrzeiche vo Cesenatico sind es 38-stöckigs Hochhuus und s Grand Hotel Cesenatico.

De Hafe vo Cesenatico, wo vom Leonardo da Vinci plant worden isch, isch allei dur sini Form sehr effektiv gschützt vor Versandig. Im Hafe liget einigi Museumsschiff.

## Städtepartnerschafte
Cesenatico hät Städtepartnerschafte geschlosse mit
* Aubenas
* Delfzijl
* Schwarzenbek
* Siders
* Zelzate

## Stadtteil
* Bagnarola
* Borella
* Cannucceto
* Sala
* Valverde
* Villalta
* Villamarina
* Zadina.

## Söhne und Töchter vo de Stadt
* Marco Pantani (1970-2004), italienische Profi-Velorännfahrer
* Emilio Pericoli (1928-2013), Sänger
* Marcella Hazan (1924-2013), Chochbuechautorin
* Giorgio Ghezzi (1930-1990), Fuessballspiler

## Bilder

CESESTRA.jpg|Strand
CESEHAF1.jpg|Hafe
Cesenatico-grandhotel.JPG|Grand Hotel Cesenatico
Cesenatico-porto2.jpg|Museumsschiff im Hafe
Garibal.JPG|Denkmal vom Giuseppe Garibaldi
Monumento_Pantani_Cesenatico.jpg|Statue vom Marco Pantani


## Einzelnachwiis


## Weblinks

* Offizieller Web-Auftritt von Cesenatico (ital.)
* Hotel & Touristische Informationen Cesenatico
Bezirk Schleitheim

Dè Bezirk **Schlaatè** isch bis im Juli 1999 è Vowaltigseinheit vom Kanton Schaffuusè i de Schwiz gsi. Sithèr vozichtet dè Kanton uff d Bezirksvowaltig, abber nit uff dè Bezirk sèlbo.

## Ywoonergmeindè




## Einzelnõchwys
Rances

**Rances** bezaichnet verschideni Ort:
* Rances VD, e Gmaind im Bezirk Orb, Kanton Waadt, Schwiz
* Rances (Aube), e Gmaind im Département Aube, Frankrych

**Rancés** isch de Familiename vo folgende Persone:
* *Manuel Rancés y Villanueva* (1824–1897), en spanische Diplomat
Grand Hotel Cesenatico

S **Grand Hotel Cesenatico** isch es Luxushotel i de italienische Gmeind Cesenatico. S staht unter Dänkmalschutz.

## Geschicht
S Grandhotel isch 1929 ufgmacht worde und isch i de 30er Johr e beliebte Urlaubsort im Königriich Idalie ksi. Nach em Zweite Wältchrieg sind bis 1947  amerikanischi Soldate im Hotel unterbracht ksi. I de 1960er und 1970er händ politischi Demonstratione in de Umgebung stattgfunde. Ändi vo de 1990er ischs unter Denkmalschutz gstellt worde.

## Architektur und Beschriibig
S Gebäud isch e paar Maal umbaut worde. S gääl-bruun Huus wiist Element vom Neoklassizismus und vom Jugendstil uf. Es hät hüt über 300 Zimmer.

## Weblink
* D Homepage vom Grand Hotel Cesenatico
Stallegger Tanne

D **Stallegger Dannè** isch è ca. 300 Johr aalti Wyßdannè mit èrè Höchi vo 52&nbsp;m un 4,52&nbsp;m Umfang. Si stòt i dè Nöchi vom Chraftwärk Stallegg und isch als „Gschütztes Nadurdenkmõl“ uusgwisè.

I dè Nöchi vo dèrrè Dannè befindet sich d Ruinè vo dè ehemõligè Burg Stallegg uns Flusskraftwerk Stallegg.

## Einzelnõchwys
Universität Stuttgart

D **Universiteet Sturgert** isch nebe de Universität Hohenheim aine vo de zwai staatlich bade-württebergische Universiteete i Strurgert.  

D Gründung fiehrt dia Universität uf d'Gründung vo de "Vereinigten Real- und Gewerbeschule" i Sturgert anne 1829 zruck. Si isch no später ä Technische Hochschul worre und darf sich sejt 1967 "Universität Stuttgart" nenne. I de 1950er Johr het de Aufbau vom Campus i Vaihinge aagfange, wo hejt vor allem dia technische Fakultäte vertrete sind. D Gaisteswisseschafte ond d Architektur send abr no i de Innestadt vo Sturgert blibbe.

## Quelle ond wejterfiarendes
### Websejte

* Offizielle Internetpresenz vo dä Universiteet Sturgert
* Selbstangabe zur Historie uf de Homepage vo dä Uni Sturgert 

### Fueßnote
Lebensmittel

Dr Begriff **Lääbesmiddel**  umfasst as Oberbegriff nid nume Naarigsmiddel sondern au s Drinkwasser, wo us Wasser und Mineralstoff, wo din glööst sin, bestoot. Im Underschiid zum Drinkwasser bestöön Naarigsmiddel im Wääsentlige us de Makronäärstoff. Das si Choolehüdrat, Lipide (Fett) und Protein, wo im Mensch chemisch bundeni Energii zuefüere. Drzue si au Mikronäärstoff as Mängielimänt und Spuureelimänt wääsentligi Bestanddäil vo Naarigsmiddel.
Lääbesmiddel wärde vom Mensch vilmol bsundrigs zueberäitet und denn gässe as Ernäärig oder zum Gnuss.

Us rächtliger Sicht zele näben em Drinkwasser und de Naarigsmiddel as Hauptgrubbe au d Gnussmiddel zu de Lääbesmiddel, usser de Dubakware.
Noch dr EU-Verordnig 178/2002/EG ghööre *nit* zu de Lääbesmiddel was nid verarbäitet worde isch oder kä Näärwärt het:
* Fuetermiddel,
* im Allgemäine alli lääbige Dier
* Bflanze vor dr Ärnt,
* Arzneimiddel,
* kosmetischi Middel,
* Dubak und Dubakbrodukt,
* Betöibigsmiddel und psychotropi Stoff
* Rückständ und Kontaminante.

## Weblingg

;Staatligi Stelle
* Infos des aid infodienst Verbraucherschutz Ernährung Landwirtschaft e.&nbsp;V.
* Bundesamt für Verbraucherschutz und Lebensmittelsicherheit
* Bundesinstitut für Risikobewertung
* Kinderlebensmittel – kindergesundheit-info.de: unabhängiges Informationsangebot der Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung (BZgA)

;Lääbesmiddellexikon
* Ternes et al: Lebensmittellexikon, Behrs Verlag, Hamburg

;Anderi Lingg
* Lebensmittel Warenkunde
* Übersicht über d Verschwändig vo Lääbesmiddel uf dr ganze Wält

## Fuessnoote
Höchstetten

**Höchstetten** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* Höchstetten BE, bis 1902 *Höchstetten (Burgdorf)*, e Gmeind im Kanton Bärn, Schwiz
* Grosshöchstetten, bis 1896 *Höchstetten (Konolfingen)*, e Gmeind im Kanton Bärn, Schwiz
* Höchstetten (Leutershausen), en Ortsteil vo de Stadt Leutershausen, Landchreis Ansbach, Bayern, Dütschland
Brot

**Brot** (ahd. prôt, vo ) isch e dradizionells Naarigsmiddel, wo us eme Däig us gmaalnigem Geträid (Määl), Wasser, eme Driibmiddel bacht wird und vilmol chömme no anderi Zuedate drzue. Es ghöört zu de Grundnaarigsmiddel. Um s wäiche Innere isch dr Rampf, wo dünkler und fester isch. Mit de mäiste Brotdäig cha mä au chliineri Bröötli bache.

## Zämmesetzig

Dr Däig bestoot us Määl, Salz, Wasser und Driibmiddel, wie Bachhefi und Suurdäig. Für die verschiidene Wariante cha mä alli mööglige Lääbesmiddel in Däig due, z.&nbsp;B. grasplets Gmües, Härdöpfel, Nüss und Soome, gröösteti Ziibele, drochnedi Frücht, Gwürz und e Hufe mee.

Zum zum Bischbil 1,5&nbsp;kg Roggemischbrot z mache nimmt mä öbbe 1&nbsp;kg Määl, 850&nbsp;ml Wasser und 30&nbsp;g Salz (öbbe 4&nbsp;TL). Bim Bache verliert s Brot öbbe zää Brozänt vom Gwicht.

As Lääbesmiddelzuesatzstoff wärde Mono- und Diglyceride vo Spiisfettsüüre (MDG) drzuedoo,  so dass mee Wasser cha bunde wärde. Diacetylwiisüüriglyceride verdäile s Wasser besser im Däig und er cha mee Gaas ufnää, gäärt weniger schnäll und s Wolume wird gröösser. Milchsüüriester vo MDG macht, ass mee Pore bildet wärde mit mee Luft din und s Wolume gröösser wird. Mit Konservierigsstoff wie Propionsüüri oder Sorbinsüüri und d Salz von ene cha mä s Brot lenger ufbewaare – si döfe aber nume bi verpacktem Schnittbrot iigsetzt wärde. Acetat wärde as Süürigsmiddel iigsetzt, zum dr Gschmack z verbessere und e bessere Rampf z bilde.

Anstatt vom dradizionelle Suurdäig wird mänggisch au Määl brucht, wo mit Milchsüüri füecht gmacht isch, zum d Choste sänke.

## Litratuur
* 
* Heinrich Eduard Jacob: *Sechstausend Jahre Brot*. Rowohlt Verlag, Hamburg 1954. (Das Standardwerk) ISBN 978-3-922434-74-0
* Martha Bringemeier (Hrsg.): *Bäuerliches Brotbacken in Westfalen*. 1980 (Volltext als PDF)
* Georg Kretzschmar, *Das Brot – Mythologie, Kulturgeschichte, Praxis*, Flensburger Hefte Verlag, Flensburger Hefte 79, ISBN 3-935679-28-9
* Susan Seligson: *Brot. Eine Kulturgeschichte für Leib und Seele*. Claassen Verlag, München 2002, ISBN 3-546-00343-8

## Weblingg

* Bricht vo dr Dütsche Wälle über wie sich die dütschi Brotkultur usbräitet het
* Brot im Zentrale Verzäichnis vo digitalisierte Druck (zvdd)
* Bundesministerium für Ernährung, Landwirtschaft und Verbraucherschutz Läitsätz zu Brot und Chliigebäck vom Dütsche Lääbesmiddelbuech
* www.gesund.co.at Brot & Gebäck: Inhaltsstoffe, Gesundheitsaspekte, Aufbewahrung
* Brotvilfalt in dr Schwiz
* Wältdaag/Daag vom Brot
Rafzerfeld

S **Rafzerfäld** isch è Ebeni im Nordè vom Schwizer Kanton Züri, wo è baar Quadratkilometer gross isch. 

S Gebièt umfasst vo Wescht nõch Oscht d Gmeindè Waschterkingè, Hüntwangè, Wyl un Rafz, s lyt nördlich vom Hochrhy. Sell Gebièt isch 1651 mit dè hoè Gricht a Züri chò, nõchdèmm d Grafè vo Sulz zwungè gsi sin, iri Schuldè bi dè Zürcher durch Voüsserig vo irer Landeshoheit abzdrägè. Diè Schuldè sin aagfallè durch dè Dryssgjöhrige Chrièg, wo sich d Herrè vo Sulz finanzièll völlig veruusgabt cha hèn. Sell isch èn seltenè Fall vom Vokauf vo Rychsboddè a d Schwiz. Durch dè Übbergang vom Rafzerfäld a d Zürcher isch es nõch dè Bildig vo Nationalstaatè zu sellem kuriosè Gränzvolauf chò, wellen mò mit èm Uusdrugg *Jeschtettemer Zipfel* benamst hèt. Diè dütschè Gmeindè Jeschtettè (mit Ortsdeil Altèburg) un Lottschtettè sin fascht vom übrigè Staatsgebièt vo Dütschland abdrènnt worrè, well durchs Rafzerfäld bis Dettighoffè nu no èn Korridor vo minimal 300 m Breiti übbrigblibbè isch.

S Rafzerfäld stellt geologisch dè Sander von èm grossè Alpèglètscher dar, dõrum sin diè abglagertè Kysschichtè meereri Dutzend Meter mächtig. È baar Kièswärk baued sellen Rooschtoff ab.

Im Rafzerfäld git s è Aazaal vo Nadurschutzbrojèkt, wo diè urschprünglich Artèvylfalt widderhèrschtellè möcht. Bi dennè Brojèkt schaffed Buèrè, Kysgruèbèbsitzer un Nadurschutzvorein mitnand zämmè. Dè 1996 gründete Vorein *Natur vom Puur* initiyrt Vonetzigsbrojèkt mit dennè d Vobreitig un Aasidlig vo aaschpruchsvollè Pflanzè un Dyr mit ökologischè Uusglychsflächè, Buntbrachè un spezièllèm Saatgut gförderèt wörrè soll. Im Johr 2003 hèt s Amt für Landschaft un Natur vom Kanton Züri s Vernetzungsbrojèkt Rafzerfäld gnemigèt. Durch d Kysgwinnig sin neui Lèbbensrüüm für Pflanzè un Dyr entschtandè. D Rekultivyrig vo dè Kyslöcher ermöglicht s, spezièlli Biotop mit Mager- un Drochèwisè odder Kysflächè yzrichtè. Im Rafzerfäld könned, nebbè rè vylfältigè Pflanzèwält, d Fäldlärchè, d Flussregèpfyffer, Uferschwalbè, d Goldammer un dè Fäldchüngèl beobachtet wörrè. 

## Literadur
* Hans Hofer: *Wirtschafts- und Siedlungsgeographie des Rafzerfeldes und seiner angrenzenden Gebiete*, in: Mitteilungen der Geographisch-Ethnographischen Gesellschaft Zürich, Band 40, 1939-1940, S. 1–136 + Tafeln (Digitalisat uf e-periodica.ch)

## Weblingg
* Rafzerfeld uf rafzerfeld.ch
* Natur vom Puur im Rafzerfeld uf naturvompuur.ch (es Projekt vo hintermannweber.ch)
Roggen

**Rogge** (*Secale cereale*; ) isch e Gedräidart us dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae), wo in de gemässigte Bräitene verbräitet isch. Er liiferet au uf liichtere oder sandige Bööde gueti Erdrääg und au an chüelere oder füechte Standort. In Öiropa wird hüfig Winterrogge aabaut, wääred dr Summerrogge weniger Bedütig het.
S Chorn vom Rogge wird für Naarigs-, Fueter- und Gnussmiddel oder au as Roostoff, wo noochewaggst brucht. Zum Däil wird au die grüeni Pflanze (Grüenrogge) gnützt oder s Strau, wo noch dr Ärnt übrigblibt, mäistens as Fuetermiddel in dr Form vo Schrot oder Silaasche.

## Beschriibig

Datei:Roggen.jpg|Roggefäld
Datei:Secale cereale - ear (aka).jpg|Roggenäari
Datei:Germinated rye.jpg|Käimti Roggechörner
Secale cereale MHNT.BOT.2015.2.40.jpg|*Secale cereale* - Museum specimen


Dr Rogge het Halm, wo 65 bis 200 Santimeter lang si, und sini Ääri si 5 bis 20 Santimeter lang und vierkantig und d Deckspelze het langi Granne. D Masse vo 1000 Chörner isch bim Rogge 28 bis 50 Gramm.

## Schädling
Vo alle Gedräidarte wird dr Rogge am mäiste vom Mueterchornbilz, Claviceps purpurea, befalle, wo seer giftig isch. Noch dr Infekzion vo de Blüete entstoot am Blatz vo de Frücht e langs, bruuns, herts Chorn, wo vilmol in dr Medizin verwändet wird.  In dr Vergangehäit si die Chörner vilmol mit de Frücht vermaale worde und bim Ässe het das Määl schreckligi Chränkhäite usglööst. Sust isch dr Rogge aaspruchslos und resistänt gege Chrankhäite.

## Litratuur
* Miedaner, Thomas: *Roggen – Getreide mit Zukunft* Erstauflage 2007, DLG-Verlag, Frankfurt, ISBN 978-3-7690-0687-2
* Klapp, Ernst: *Lehrbuch des Acker- und Pflanzenbaus*, 5. Uflaag, Berlin 1958.
* Raupp, Manfred: *Was der Großvater schon wusste – Gedanken zur Entwicklung der Landwirtschaft in Staffort; verfasst zum Andenken an Gustav W. Raupp (1905-1985)*. Stutensee-Staffort 2005.
* Reiner, Ludwig, et al.: *Winterroggen aktuell.* DLG Verlag, 1979, ISBN 3-7690-0346-2.
* Schiemann Elisabeth: *Weizen, Roggen, Gerste. Systematik, Geschichte und Verwendung.* Erscheinungsort 1948.
* Schlegel, Rolf: Rye (*Secale cereale* L.) – a younger crop plant with bright future’,  eds. R. J. Sing and P. Jauhar, in: Genetic Resources, Chromosome Engineering, and Crop Improvement: Vol. II Cereals (ISBN 0849314305), CRC Press, Boca Raton, USA, 2006, pp 365-394
* 

## Weblingg

* ''proplanta.de - Das Informationszentrum für die Landwirtschaft'', Wüsseswärts über e Rogge
* ''Rye and Hybrid Rye Breeding'', T. Miedaner, State Plant Breeding Institute, Universität Hohenheim, umfassende Informationen zu Roggen und Hybridroggen
* ''GENES, MARKERS AND LINKAGE DATA OF RYE (Secale cereale L.)'', Rolf Schlegel, Gatersleben, Germany

## Fuessnote
Tafelberg

Èn **Dafèlbärg**, au **Mesa** benamst ( ‚Tisch‘), isch èn Bärg mit èrè witè Gipfelebeni, wo meischtens è Folg vo flachligendè Sedimèntschichtè isch. Sini Berghaaldè sin oft als Steilhäng uusbräägt.

Dafèlbärg hèn im Grundriss meischtens è länglichi Form, des heißt d Hochflächi hèt in ei Richtig è gringeri Uusdeenig. Tûpischi Dafèlbärg findet sich zum Byschpill im Elbsandschteigebirge sowiè i dè Fränkischè un Schwôbischi Alb sowiè im Dafèljura, wo si è Folgi vo Schichtschtufè sin.

È anderè Tûpus sin d Dafèlbärg, wo dè Gipfelflur uss èrè Lavadeggi beschtôt. Dört isch d Bärgform wènniger è Folgi vo flachè Sedimentyrig, sondern vo dè Härti vom Stei.

## Lischtè vo bekanntè Dafèlbärg
* Äthiopiè
** d Ambas
* Dütschland
** Buèchbärg
** Eerèbürg
** Gohrisch
** Großè Zschirnschtei
** Könnigschtei
** Kaiserkronè
** Lillièschtei
** Pfaffèschtei
** Rauèschtei
** Staffelbärg
** Zirkelschtei
* Frankrych
** Mont Aiguille
* Grönland
** Thule
* Irland
** Ben Bulben
* Kanada
** Mount Asgard
* Namibia
** Bärg Etjo
** Gamsbärg
** Grootbärg
** Waterbärg
* Polè
** Szczeliniec Wielki
* Schwiz
** Kistenstöckli
* Spaniè
** Puig de Randa (Mallorca)
* Südafrika
** Dafèlbärg z Südafrika
* Suriname
** Dafèlbärg z Surinam
** Nadurreservat Dafèlbärg
* Tschechiè
**Děčínský Sněžník (*Hochè Schneebärg*), Elbsandschteigebirge
**Úhošť (*Burbärg*), Duppauer Gebirge
* Ungarn
** Badacsony
** Somló
** Szent György-Bärg
* Venezuela, Guyana un Brasiliè
** d Tepuis
* Voeinigti Staatè
** Monument Valley z Utah.
** Devils Tower z Wyoming
Gerste

D **Gärste** (*Hordeum vulgare* L.; ) isch e Pflanzenart und ghört zur Gattig *[[Hordeum]]* vo dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae). Si isch äini vo de wichdigste Gedräid-Arte.

## Beschriibig
D Gärste isch en äijöörigs Gras, wo bis zun ere Hööchi vo 0,7 bis 1,2&nbsp;m cha waggse. D Pflanze isch glatt und ooni Hoor. Dr Halm isch ufrächt. D  Laubbletter sin wäggselständig und zwäiziilig (distich) aagordnet, äifach mit parallele Närve. S äigetlige Blatt isch flach, 9 bis 25&nbsp;cm lang und  0,6 bis 2&nbsp;cm bräit. E morfologischs Merkmol sin die bäide lange Blattöörli ooni Wimpere vo dr Blattschäide, wo ganz um e Halm umegoot. S  Blatthütli  (Ligula) isch schmal mit chliine Zeenli und 1 bis 2&nbsp;mm lang.

Dr Blüetestand vo de Ääri het e flexible Rhachis, wo nit verbricht, was bi andere  *Hordeum*-Arte andersch isch. D  Äärli stöön in Räije, häi käini Stiil,  sin alli gliich und fertil. D Äärli häi mäistens nume äi Blüete, sälte zwäi. Dr Hüllispelz isch lenglig und schmaal. D Granne sin 8 bis 15&nbsp;cm lang.

Dr Fruchtstand bestoot us Ääri mit lange Granne und lampt aabe, wenn er rif isch. Botanisch aagluegt si d Chörner Karyopse, also äisamigi Schliessfrücht.

D Gärste wird iidäilt in Arte mit  Ääri in zwäi Ziile und sonigi mit mee as zwäi Ziile. Die zwäiziilige Forme entwickle bro Aasatzstell nume äi Chorn, und das isch voll und chreftig. Bi de meerziilige Forme het s drei Chörner bro Aasatzstell, wo sich schwecher entwickle. Zwäiziiligi Gärstesorte si vor allem Summergärste und wärde mäistens as Braugärste bim Biermache brucht (Malz). Vier- und säggsziiligi Gärstesorte si vor allem Wintergärstesorte, wo im Herbst gsääit wärde und e Vernalisation bruuche zum Schiesse. D Füechtikäit vom Winter bringt hööcheri Erdrääg und mee Näärstoff und macht d Wintergärste günstig für zum Verfüetere.

Datei:Gerst oortjes Hordeum vulgare auricles.jpg|S äigetlige Blatt mit Öörli
File:Barley in Slovenia.jpg|Ääriblüete
Datei:Gerste.JPG|E Gärstefäld im Mai
Datei:Wintergerste Aehre vor Bluete.jpg|Gärstenääri


## Litratuur
* Elisabeth Schiemann: *Weizen, Roggen, Gerste. Systematik, Geschichte und Verwendung.* Gustav Fischer, Jena 1948.
* information.medien.agrar e.&nbsp;V. (Hrsg.): *Pflanzen in der Landwirtschaft.* 2004, PDF-Datei.
*
Karl Grunsky

Dr **Karl Grunsky** (* 5. März 1871 z Schorndorf, † 2. Auguscht 1943 em Stuegerter Stadtdoil Vaihenga) ischt a deitscher Philolog, Hischdoriker ond Musikschriftsteller gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Karl Grunsky ischt am 5. März 1871 em wirdabergischa Städtle Schorndorf uff d Welt komma. Nôch seim Abidur hôt’r Philosophie studiirt ond 1893 uff sellem Gebiet au promoviirt. Bekannt wôrra isch der Môô abr uff ganz andre Gebiet: Zerscht hôt’r sich z Stuegert als Litradurkridiker an Nama gmacht. Neabaher hôt’r sich als Autodidakt omfangreiche Kenntnis uff-em Gebiet vo dr Musik ôôgeignet, wo-nem ermeglicht hend, omfangreiche Schrifda ibr seine Liablengskombonischda Richard Wagner, Franz Liszt, Anton Bruckner ond Hugo Wolf zo vrfassa. Vom Bruckner seine Sinfonia hôt dr Grunsky au a baar Ausziig fir zwoi Klaviir bearbeitet, wo gheerich zor Vordiafong vo deam Kombonischda seine Werk beitraga hend.

Dr Grunsky ischt Mitglied em Deutschvölkische Schutz- und Trutzbund gwea, Grendongsmitglied vom Bayreuther Bund (1920) ond seid 1930 Mitglied vo dr NSDAP.

Am 2. Auguscht 1943 hôt dr Grunsky em Stuegerter Stadtdoil Vaihenga seine Auga fir emmer gschlossa. 72 Jôhr alt ischt’r wôrra.

## A kloina Auswahl vo seine Schrifda
* *Musikästhetik* (1907)
* *Musikgeschichte des 17. Jahrhunderts* (1914 isch des Werk en dr zwoida Ufflag rauskomma)
* *Musikgeschichte des 18. Jahrhunderts* (dô gilt s gleiche wia oba)
* *Musikgeschichte des 19. Jahrhunderts* (dô drvoo ischt scho 1908 de zwoid Ufflag erschiina)
* *Die Technik des Klavierauszuges* (1911)
* *Richard Wagner und die Juden* (1920)
* *Das Christusideal in der Tonkunst* (1920)
* *Anton Bruckner* (1922)

## Quella
* *Illustriertes Musiklexikon*, rausgäa vom Hermann Abert, Verlag J. Engelhorns Nachf., Stuttgart, 1927
* Friedrich Herzfeld: *Das Lexikon der Musik*, Verlag Ullstein GmbH, Frankfurt am Main – Berlin – Wien (1976)
* Lueg d Weblink

## Oinzlne Nôchweis


## Weblink
Ausfihronga zom Karl Grunsky bei ''Schenker Documents Online'' en englischer Schbrôôch
Unterwangen (Stühlingen)

**Unterwangè** (amtlich *Unterwangen*) isch èn Stadtdeil vo dè Stadt Stüèlingè im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg

## Geography

Unterwangè lyt im Albgau obberhalb vo dè linkè Dalwangè vom Bachdobèl vom Müllibach, wellè vo dè Oberè Alb hèr chunnt. Dè Müllibach entwässerèt i dè Merrèbach nördlich vo Stüèlingè bzw. südöschtlich vo Bõõdorf. Uff èm Bärg obbè sin d Wyler Oberi Alb mit èm Golfblatz *Oberi Alb* un dè Wyler Mittleri Alb. I dè nõcherè Umgebig liget im Weschtè s Dorf Obberwangè sowiè dè Wyler Sparrèbärg (Stüèlingè). Witer wäg weschtlich hinter dè Oberè Alb lyt s Dorf Wittlekofè (Bõõdorf), absi am Mèrèbach im Südoschtè s Dorf Schwaningè (Stüèlingè). Nördweschtlich vom Höger, a wellen sich Unterwängè aaschmygt, lyt im obberè Merrèbachdal Wellèdingè. Durch diè exponyrti Laag obbè am Höger isch Unterwangè im Gegèsatz zu Obberwangè vo unnè am Merrèbachdal withy sichtbar. È geographyschi Bsunderheit im Wangemer Dobèl isch diè Tatsach, dass Unterwangè höcher lyt wiè Obberwangè, wa dò draa lyt, dass Unterwangè bachabsi vo Obberwangè lyt, im Gegèsatz zum Nõchbõrdorf abber obberhalb vom Dobèl, un nit mittèdrin lyt wiè Obberwangè.

## Gschichtè

### Ort
*Unterwangè*  isch 1065 èrschtmolls urkundlich erwäänt worrè un hèt zum Bsitz vom Kloschtèr St. Bläsy ghört, allerdings isch Unterwangè dört no zämmè mit Obberwangè als *Wangè* bezeichnèt worrè. Im 13. Johrhundert isch denn èrschtmolls s Dorf als Unterwangè asè erwäänt worrè. Als Deil vom Albgau isch Unterwangè 1806 a s Großherzogdum Badè übbergangè. Durch è Füersbrunscht isch 1897 fascht s ganze Dorf Unterwangè vonichtet worrè.

Im Johr 1973 hèn d Obber- un Unterwangemer è Bürgerabschtimmig durrègfüürt un entschidde, beidi Gmaindè i d Stadt Bõõdorf ygmaindè z lõ. Hintergrund defür, d Eigèständigkeit uffzgää, isch d Gmaindsreform z Baddè-Württebärg gsi, wo am Aafang vo dè 1970er Johr schu aakündigt worrè un am 1. Januar 1975 definityv vollzogè worrè isch. D Obrigkeit z Stuègètt hèt d Ygmaindig vu Obber- un Unterwangè uff Stüèlingè vorgschlagè. Trotz èm Votum vo 1973 un dè Vohandligè mit dè Stadt Bõõdorf hèt dè Widderschtand vo dè Wangemer hèt abber nüt brocht, well sich d Landesregyrig vo Baddè-Württèbärg in undemokatischer Wyys übber s Votum vo dè Obber- un Unterwangemer drübber wèg gsetzt hèt. Dõdemit sin Obber- un Unterwangè gnauso wiè Bettmèdingè am 1. Januar 1975 nõch Stüèlingè zwangsygmaindet worrè. Nõch dè Ygmaindig sin Obber- un Unterwangè in eim Ortsdail mit èm Nammè *Wangè* uffgangè. Adminischtryrt sit èm Januar 1975 vum Stüèlinger Stadtrõt, wo Wangè wèg sinèrè Ywoonerzaal nu ein Sitz zuèschtòt, ußerdemm cha dè Wangemer Ortschaftsrõt resp. dè Wangemer Ortsvorschteher im Stadtrõt Vorschläg unterbreitè.

### Kirchè
D Kapellè vu Unterwangè isch im *Hl. [[Wendelin]]* gweiht.

## Weblingg
* Websitè vom Golfblatz Oberi Alp
* Ywoonerschtatischtik uff dè Homepage vo dè Stadt Stüèlingè
* „Stadtteil Wangen“ uf de Website vo de Stadt Stüelinge
Oberwangen

**Oberwangen** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* Oberwangen (Stühlingen), en Ortstail vo de Gmaind Stüelinge, Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Oberwangen BE, e Ortschaft i de Gmeind Chüniz im Amtsbezirk Bärn, Kanton Bärn, Schwiz
* Oberwangen TG, e Ortschaft i de Gmaind Fischinge im Bezirk Münchwile, Kanton Thurgau, Schwiz

**Lueg au:**
* Oberwengen
* Wangen
* Unterwangen
* Wange (Begriffsklärung)
* Wanger
Roggenbacher Schlösser

D **Roggèbacher Schlösser** setzèt sich uss zwei Burgè im Steinadàl bi Wittlekofè, èm Stadtdeil vo dè Stadt Bõõdorf, im Landchreis Waldshuèt z Badè-Württèbärg zämmè. Diè beidè Burgè liget 400 m usènand, sin beidi Ruinè un heissèt Burg Roggèbach un Burg Steinegg.

D Laag vo dennè beidè in eim vo dè wennigè eifach z passyrendè Sitèdäler vom Hochrhy, èm Steinadàl, dütet für beidi è Karrièrè als Raubritterburg aa. Vo dè Gschichtè vo dè Diètfurt, ènèrè Furt übber d Wuètè, wo è baar Kilometer nördweschtlich vo dè Steinasägi lyt, weiss mò, dass es im Mittelaalter durchuus Handelsvokeer in Nord-Süd-Richtig durch dè Sûdschwarzwald gèè hèt, obwoll es durch Topography bedingt nit eifach durrèzfüürè gsi isch. Topographisch eifach isch disèll Routè nu ab èm Steinadal umittelbar südweschtlich vo Bõõdorf, wo è Brugg übber d Steina mit èm zuèghörigè Wyler *Steinasägi* sich befindet. Ab dè Steinasägi bis zum Ènd vom Steinadal 1 km unterhalb vo Detzlè findet mò durchgänig è Sollèdal vor, wa widderum eifach z bereisè gsi isch. D Chance uff Beuti im Steinadal bi Wittlekofè dõmit sicher nit so schlècht gsi.

*→ Lueg au: [[Burg Roggenbach|Burg Roggèbach]] un [[Burg Steinegg (Bonndorf)|Burg Steinegg]]*

## Weblingg
Roggenbacher Schlösser Beschrybig un Gschichtè vo dè Rogèbacher Schlösser
Donautalbahn

**Donaudalbaan** isch dè Nammè vo zwei Ysebaastreggènè:
*d Donaudalbaan Immèdingè–Ulm
*d Donaudalbaan Neuoffingè–Regènsburg