Christian Schmutz

De **Christian Schmutz** (* 19. Februaar 1970 z Taafersch) isch en Schwyyzer Schurnalischt, Schriftsteler, Tialäktoloog und Kultuurtëëter.

## Läbe
De Schmutz isch im fryburgische Seisebizirk uufgwachse und hät a der Uniwërsitëët Fryburg Gërmanischtik und Komunikazioonswüsseschaft gstudiert. Abgschlosse hät er 1995 mit em Lizänziaat. Hütt wont er i de Stadt Fryburg.

Pruefflich isch er syt em Jaar 2000 Täilzyyt-Redakter bi de «Fryburger Naachrichte» und syt 2006 – zäme mit em Markus Gasser und em André Perler – Täilzyyt-Mundaartredakter bim Radio SRF. Si sind under anderem verantwoortlich für d Sändig «Schnabelweid». 

## Schaffe
De Schmutz schryybt näbed schurnalischtische Täggscht au Büecher und Slam Poetry. Äine vo syyne Romään und zwee vo syyne Spoken-Word-Täggscht sind dezue anen uf Toonträäger usechoo.

Drüberusen isch er der Iniziaator vom Gaschtro- und Kultuurprojäkt *Wier Seisler,* wo 2011 de Taaferscher Gaschthoof St.&nbsp;Martin übernaa hät. Syt 2012 isch er de Presidänt vo dëm sym Kultuurbiräich. Als Verträtter vo dëm Projäkt sitzt er au im Voorstand vom Veräin «Marke Senseland», wo d Plattform und s Label «seisler.swiss» träit – daas sell de Seisebizirk und syni Projäkt und Dienschtläischtigen as Margge bikannter machen und fördere. Er isch au de Gäneraalsekritèèr vom Theaater «Hindercher», wo z Friseneit bi Schmitte spilt.

### Tialäktoloogischs
De Schmutz isch hütt dëë Spezialischt für s Seislertüütsch, de hööchschtalemanisch Tialäkt, wo im ganze Seisebizirk, z Gurmus im Seebizirk und zum Täil i de Stadt Fryburg gredt wird. Zäme mit em Walter Haas hät er s über 700syytig *Seislertüütsch Wöörterbuech* uusgschaffet – s Konzäpt isch vom Haas gsyy, und de Schmutz häts dänn realisiert. S *Seislertüütsch Wöörterbuech* isch s wüsseschaftlichscht vo alne schwyyzertüütsche Regionaalwöörterbüecher und hät daademit en nöie Standard gsetzt. Näbed de Dissertazioon vom Walter Henzen vo 1927 isch es s wichtigscht Wëërch zu dëre Mundart. Syts im Jaar 2000 s eerscht Maal usechoo isch, häts scho zwoo Nöiuuflaage ggëë.

Syt 2010 schryybt de Schmutz all Monet für s *Seisler-Museeum* z Taafersch öppis über e seislertüütsches Woort, wo dänn uf de Homepage vom Museeum as «Wort des Monats» publiziert wird. Vo 2012 bis 2015 hät er au i de *Fryburger Naachrichte* über spraachlichi Theeme plogget. Und für d Promoting-Syyte *fribourg.ch* hät er en witzige *Seislertüütsch-Crashkurs* fabriziert. Und 2019 isch s Buech *Gang ga ggùgge. Senslerdeutsch endlich verstehen* usechoo.

### Literaarischs
De Schmutz hät zwee hischtoorischi Romään gschribe, nämli «Als die Nachtvögel kreisten» (2007 – scho i dritter Uuflaag dusse) und «Bachab. Falli Hölli verschwindet» (2012). S Materiaal für e wyyters Buech, «Spiegelbilder. Lebensgeschichten aus Freiburg» (2014), hät er zäme mit em Daniel Fasel nach de Metoode vo der Oral History zämeträit. I syneren eerschte Verzelig, *D Seisler hiis böös* (2017), schrybt er über d Tüütschfryburger im Seise-Bizirk, wo sich alewyyl müend weere – gäge di refermierte Bëërner und gäge di wältsche Fryburger. Und syn Mundaartkrimi *Das chùnt scho guet* (2021) chräist um Saagen us em Seisebizirk.

Dezue anen isch er Ko-Autoor vo vier Theaaterstuck (zäme mit em Mark Kessler), und au Kaländergschichte, Ggabaré- und Liedertäggscht hät er verfasst.

### Slam Poetry
Aktyyv debyy isch de Schmutz wyyters i de *Slam-Poetry-*Szeene. Wil syyni Täggscht uf Seislertüütsch sind, säit er vo sich sälber, er sei en *Slämsler* (zämezogen us *Släm-Seisler*). Syt 2009 schryybt und prësentiert er all Jaar äis bis zwäi söttigi Spoken-Word-Projäkt. En ganzen Aabig gfüllt hät «Senslerdeutsch soundet richtig» (2010), und e bsunderi Stoossrichtig händ dänn wider «Sprachspielereien am Röstigraben» (2014) und «Mundart für Welsche» (2015) ghaa.

## Publikazioone
**Tialäktoloogischs**
* (zäme mit em Walter Haas:) *Senslerdeutsches Wörterbuch. Mundartwörterbuch des Sensebezirks im Kanton Freiburg mit Einschluss der Stadt Freiburg und der Pfarrei Gurmels.* Paulus, Fryburg (Schwyyz) 2000, 2.&nbsp;Uuflaag 2004, 3.&nbsp;Uuflaag 2013.
* *Gang ga ggùgge. Senslerdeutsch endlich verstehen.* Zytglogge, Basel 2019.
* ''Wort des Monats'', uf: senslermuseum.ch.
* ''Seislertütsch – ein Chrashkurs'', uf: fribourg.ch vom 29.&nbsp;Septämber 2014 (jetz i drei Folgen uf youtube.com).
* ''Seislerblog'' i de «Freiburger Nachrichten» 2012–2015; abwächsligswyys mit de Hildegard Emmenegger.

**Romään und Verzelige**
* *Als die Nachtvögel kreisten.* Paulus, Fryburg 2007 (und wyyteri zwoo Uuflaage); Höörbuech 2009.
* *Bachab. Falli Hölli verschwindet.* Paulus, Fryburg 2012.

**Verzelige**
* *D Seisler hiis böös.* Zytglogge, Basel 2017 (mit CD).

**Krimi**
* *Das chùnt scho guet. Sensler Sagen-Krimi.* Zytglogge, Basel 2021.

**Oral History**
* (zäme mit em Daniel Fasel:) *Spiegelbilder. Lebensgeschichten aus Freiburg.* Paulus, Fryburg 2014.

**Theaaterstuck**
* (zäme mit em Mark Kessler): *D Hintercher-Banda.* Eerschtuuffüerig 2009.
* (zäme mit em Mark Kessler): *Falli Hölli.* Eerschtuuffüerig 2013.
* (zäme mit em Mark Kessler): *D Seisler. Wysoo sy si so wy si sy.* Eerschtuuffüerig 2015.
* (zäme mit em Mark Kessler): *Hörti Zytte.* Eerschtuuffüerig 2017.

**Spoken-Word-Projäkt**
* *Mundartnacht Solothurn* (Soleduurn 2009)
* *Mundart. Aus 5 Jahren gägäWärt* (2009, uf Toonträäger)
* *Senslerdeutsch soundet richtig* (Taafersch 2010)
* *Zeitträume – 5 Sinne* (Heteriet 2011)
* *Sichlete Bundesplatz* (Bäärn 2011)
* *Plagiäri-Seisler* (Gyyswyl 2012)
* *Aber hütt. Eine Hommage an [[Ernst Eggimann]]* (2012, uf Toonträäger)
* *Sensler Sprachspielereien auf Juristisch* (Fryburg 2013)
* *Sprachspielereien am [[Röstigraben]]* (Fryburg 2014
* *Slämsler für Primarschüler* (Heteriet 2015)
* *Mundart für Welsche* (Fryburg 2015)
* *Lolologopädisches Sprachverständnis* (Fryburg 2017)

## Quälen und anderi Weblink

* Christian Schmutz, Walter Haas: *Senslerdeutsches Wörterbuch* (Voorwoort). Paulus, Fryburg 2000, 2004, 2013, …
* ''De Schmutz'' – Website von Christian Schmutz. Abgerufen am 18.&nbsp;Februar 2025.
* ''Wier Seisler. Gastro & Kultur.''
* 

## Fuessnoote