open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1789

|}
## Was isch bassiert?
* 24. Januar: Dr Ludwig XVI. erlosst e Wahlgsetz zur Wahl vu Abgordnete no dr Ständeornig.
* 4. Februar: Dr George Washington wird vum Wahlmannekollegium aistimmig zum erschte Bresidänt vu dr Verainigte Staate gwehlt. Vizebresidänt wird dr John Adams.
* 5. Mai: Z Frankrych drätte zum erschte Mol syt 1614 d Generalständ z Versailles zämme, wu zämmegruefe wore sin wäg dr prekäre finanziälle Lag vum Ludwig XVI..
* 17. Juni: Di Abgordnete vum franzesische Dritte Stand (98 % der Bevölkerung) erklere si zur Nationalversammlig.
* 14. Juli: Mit em Sturm uf d Bastille fangt di Franzesisch Revolution aa.
* 26. Augschte: Di franzesisch Nationalversammlig verabschidet d Erklerig vu dr Mänsche- un Burgerrächt.
* 28. Augschte: Dr Wilhelm Herschel entdeckt dr Saturn-Mond Enceladus.
* 22. Dezämber: Per Gsetz wäre im Frankrych vu dr Revolutionszyt an dr Stell vu dr historische Provinze d Département yygfiert.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 2. April: Alois Glutz: Schwyzer Dichter und Sänger
* 12. April: Timothy Pilsbury, US-amerikanische Bolitiker
* 27. Juni: Friedrich Silcher, dytsche Komponischt
* 15. Septämber: James Fenimore Cooper, en amerikanische Schriftsteller vo dr Romantik 
* 4. Dezämber: Micurà de Rü, ladinische Prieschter un Sprochwisseschaftler

## Weblink
1786

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Augschte: Dr Jacques Balmat un dr Michel-Gabriel Paccard bstygen as Erschti dr Mont Blanc.
* 30. Novämber: S Großherzogtum Toskana schafft as erschte Staat d Dodesstrof ab. Glychzytig wird au d Folter abgschafft.

## uf d Wält chuu
* 24. Februar: Wilhelm Grimm, dytsche Sprochwisseschaftler un Märlisammler
* 18. Septämber: Justinus Kerner, dytsche Dichter
* 19. Septämber: Emanuel Friedrich von Fischer, Schwyzer Bolitiker
* 18. oder 19. Novämber: Carl Maria von Weber, dytsche Komponischt

## gstorbe
* 4. Jänner: Moses Mendelssohn, dytsche Philosoph
* 14. Jänner: Michael Arne, änglische Komponischt

Datum nit bekannt:
* Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier, franzesische Seefahrer un Forscher

## Weblink
1785

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Merz: Schwede nimmt in dr Chlaine Antille d Insle Saint-Barthélemy in Bsitz, wu s us em Kolonialbsitz vu Frankrych iberchuu het gege Handelsrächt z Göteborg.
* Summer: Dr Friedrich Schiller verfasst di erscht Fassig vum Gedicht *An die Freude*.

## uf d Wält chuu
* 4. Jänner: Jakob Grimm, dytsche Sproch- un Literaturwisseschaftler
* 13. Februar: Johann Baptist Pflug, dytsche Moler
* 20. Juli: Mahmud II., Sultan vom Osmanische Riich vo 1808 bis 1839
* 6. Augschte: Johann Andreas Schmeller, dütsche Germanischt, Bibliothekar und bayerische Sproochforscher

## gstorbe
* 10. März: Hans Conrad Orelli, Schwyzer Chaufme und Politiker
* José Luzán, spanische Moler

## Weblink
1788

|}
## Was isch bassiert?
* Im Lauf vum Johr drätte acht Bundesstaate der USA by: Georgia (2. Jänner), Connecticut (9. Jänner), Massachusetts (6. Februar), Maryland (28. April), South Carolina (23. Mai), New Hampshire (21. Juni), Virginia (25. Juni), New York (26. Juli).
* 26. Jänner: D First Fleet verlosst Botany Bay z Auschtralien un säglet wyter uf Sydney Cove. Di erschte britische Gfangene wären im hitige Port Jackson an Land brocht. Des giltet as Grindigsdatum vu Sydney giltet un wird hite z Auschtralien as «Australia Day» gfyyrt.

## uf d Wält chuu
* 22. Jänner: George Gordon Byron, britische Dichter
* 10. Merz: Joseph von Eichendorff, e dütsche Dichder vo dr Romantik
* 10. Oktober: Jean-Georges Mieg, elsässische Unternämer un Autor

## gstorbe
* 17. Mai: Johann Ignaz Felbiger, öschtrychische Abt und Pädagoog
* 14. Dezämber: Carl Philipp Emanuel Bach, dytsche Komponischt
* 14. Dezämber: Karl III., Chenig vu Spanie

## Weblink
1787

|}
## Was isch bassiert?
* 11. Jänner: Dr Wilhelm Herschel entdeckt di beede greschte Mond vum Uranus, wu speter vu sym Suhn John Herschel *[[Oberon (Mond)|Oberon]]* un *[[Titania (Mond)|Titania]]* daift wäre.
* 29. Augschte: Z Hamburg wird em Friedrich Schiller syy Drama *Don Carlos* urufgfiert.
* 17. September: Z Philadelphia wird di erscht Verfassig vu dr USA unterzaichnet.
* 29. Oktober: Z Prag wird Oper *Don Giovanni* vum Wolfgang Amadeus Mozart urufgfiert.
* 29. Novämber: Dr franzesisch Chenig Ludwig XVI. erlosst e Toleranzedikt zuegunschte vu dr Hugenotte.
* 7. Dezämber: Delaware wird 1. Bundesstaat vu dr USA, am 12. Dezämber dritt Pennsylvania un am 18. Dezämber New Jersey by.

## uf d Wält chuu
* 4. April: Ferdinand Biecheler, dytsche Jurischt
* 26. April: Ludwig Uhland, dytsche Dichter
* 24. Augschte: James Weddell, britische Seefahrer un Robbejeger
* 15. Septämber: Guillaume Henri Dufour, Schwyzer Mitgrinder vum Internationale Komitee vum Rote Chryz

## gstorbe
* 28. Mai: Leopold Mozart, dytsche Komponischt

## Weblink
Kalkutta

**Kalkutta**, offiziell änglisch **Kolkata** (bengalisch , ; änglisch bis 2001 *Calcutta*), isch d Hauptstadt vom Bundesstaat Westbengale in Indie. Mit 4,5&nbsp;Millione Iiwooner (Volkszelig 2011) isch Kalkutta die sibtgrössti Stadt in Indie, und mit 14,1&nbsp;Millione Iiwoonern in dr Agglomerazioon (Volkszelig 2011) dr drittgrössti Balligsruum im Land.

## Gschichd
D Satdt goht uf s Fischerdorf *Kalikata* zrugg, wo 1495 vom bengalische Dichter Bipradas Pipilai zum erste Mol gnennt worde isch. 1690 het die Britischi Ostindie-Kompanii dört e Stützpunkt gründet, wo denn zu äim vo de Zentrum vom Britische Empäier in Indie worde isch. Bis 1911 isch Kalkutta d Hauptstadt vo Britisch-Indie gsi. 

## Hüt
Hüte isch Kalkutta en Industriistadt, Vercheerschnoote und Kulturzentrum mit Uniwersidääte, Theater, Kino, Museum und Galerie. Dr Kalighat-Tämpel zu Eere vo dr Göttin Kali, wo do Kalika häisst, macht d Stadt zu äim vo de bedütendste hinduistische Wallfaartsort.

## Litratuur
* Ravi Ahuja: *Mumbai – Delhi – Kolkata. Annäherungen an die Megastädte Indiens*. Draupadi-Verlag, Häidelbärg 2006, ISBN 3-937603-07-7.
* Hartmut Beck: *Problemräume der Welt, Band 15, Calcutta*. Aulis Verlag Deubner, Köln 2002, ISBN 3-7614-1489-7.
* Christian Feldmann: *Mutter Teresa. Die Heilige von Kalkutta*. Herder, Freiburg 2000, ISBN 3-451-04855-8.
* Bill Goodnow: *Ballungsgebiete von Metropolen in Entwicklungsländern im Vergleich: Istanbul – Kalkutta – Djakarta*. Dietrich-Reimer-Verlag, Berlin 1992, ISBN 3-88091-581-4.
* Martin Kämpchen: *Calcutta. Eine funktionierende Anarchie*. Wallstein, Göttinge 1994, ISBN 3-89244-081-6.
* William D. Martin: *Calcuttas wechselndes Gesicht/The Changing Face in Calcutta. Eine indische Stadt aus gesellschaftlicher Perspektive*. Tom-Laufersweiler-Verlag, Wettenberg 2000, ISBN 3-89687-913-8.
* Peter Mosimann: *Rikscha Kalkutta*. U.-Bär-Verlag, Züri 1988, ISBN 3-905137-17-8.
* Horst Nusser, Siva Banerji, Usha Roti: *Kalkutta/Stadtgeschichte/Kolonialgründung*. Nusser-Verlag, Münche 1990, ISBN 3-88091-272-6.
* Kurt Rosenthaler: *Kalkutta – Poesie im Chaos. Leben in einer unmöglichen Stadt*. Verlag Ismero, Möhli 2004, ISBN 3-033-00077-0.
* Rainer Thielmann: *Kalkutta – Durga, Dichter und Dämonen*. Reiselyrik-Verlag, Halfing 2011, ISBN 978-3-9812583-2-5.

## Weblingg

* Website vo dr Stadt Kolkata (änglisch)
* Stadtfüerer Calcuttaweb.com (änglisch)
* FacingKalkutta – Portrait einer Stadt (Weblog im Raame vom ene Brojekt vom Leerstuel für Schurnalistik und Kommunikazionswüsseschaft vo dr Uniwersidäät Hamburg)

## Fuessnoote
Karatschi

**Karatschi** (änglisch: , , Sindhi: ) isch die grössti Stadt in Pakistan und d Hauptstadt vo dr Browinz Sindh. Bis 1959 isch es die pakistanischi Hauptstadt gsi.

Karatschi het 13,1 Millione Iiwooner (2010) und isch äini vo de grösste Stedt uf dr Wält. In dr Agglomerazioon lääbe 15,7 Millione Lüt (2009). In Pakistan git s aber kä Behörde, wo d Woonsitz vo Persone registriere, doorum si die Iiwoonerzaale Hoochrächnige uf dr Basis vo de Resultat vo Volkszelige.

S Verwaltigsgebiet vo Karatschi isch kä zämmehängends Stadtgebiet, sondern weer –&nbsp;mit sinere ländlige Siidligsstruktur, wo usserhalb vo dr Kärnstadt dominiert&nbsp;– eender mit ere chliine Browinz vergliichbar.

D Stadt isch s Wirtschafts-, Handels- und Brodukzionszentrum, Vercheerschnote, Kulturzentrum mit vile Uniwersidääte, Hochschuele, Forschigsiirichdige, Museum, Galerie und Baudänkmööler em grösste Haafe vom Land. Äini vo de bedütendste Seenswürdigkäite isch Mazar-e-Quaid, s Mausoleum vom Gründer vo Pakistan, Mohammed Ali Jinnah (1876–1948), wo in dr Stadt uf d Wält cho und au dört begraabe isch.

## Litratuur

* Alexander F. Baillie, Yasmeen Lari: *Kurrachee: Past, Present and Future (Oxford in Asia Historical Reprints)*, Oxford University Press Pakistan, 1998, ISBN 0-19-577586-4
* E. van Donzel: *Karāčī.* In: C.E. Bosworth u. a. (Hrsg.): *The Encyclopaedia of Islam. New Edition*. Vol. 4, E.J. Brill, Leiden 1997, S. 597f
* Herbert Feldman: *Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry, 1860-1960*, Oxford University Press, 1971, ISBN 0-19-636056-0
* Ann Frotscher: *Banden- und Bürgerkrieg in Karachi*, Nomos-Verlag, Bade-Bade, 2005, ISBN 3-8329-1100-6
* Yasmeen Lari, Mihail S. Lari: *The Dual City: Karachi During the Raj*, Oxford University Press Pakistan, 1998, ISBN 0-19-577735-2
* Inis Schönfelder: *Engel über Karachi. Wie Menschen Unmögliches möglich machen*, Quell-Verlag, Stuttgart, 1996, ISBN 3-7918-1991-7
* Klaus P. Strohmeier (Hrsg.), Götz Köhler (Hrsg.), Ulrich Laaser (Hrsg.): *Pilot Research Project on Urban Violence and Health. Determinants and Management. A Study in Jakarta, Karachi and Conurbation Ruhrgebiet*, Hans-Jacobs-Verlag, Lage (Westf.), 2002, ISBN 3-932136-82-9

## Weblingg

* Karatschi (Regierigssite) (änglisch)
* Deutsches Generalkonsulat Karatschi
* Goethe-Institut Karatschi
* Karatschi Börse (änglisch)
* Karachi International Airport (änglisch)
* Karatschi Hafe (änglisch)
* Südasiatische Metropolen: Karachi (Fotoseri über Karachi bi suedasien.info)
* Karachi Kultur Veraastaltige (änglisch)

## Fuessnoote
Madrid

**Madrid** (uf spanisch []) isch d Hauptstadt vo Spanie und vo dr Autonome Gmäinschaft Madrid.

D Metropolregion Madrid het öbbe siibe Millione Iiwooner und isch äini vo de grösste Metropole in Öiropa. Madrid ooni Vorort het öbbe 3,2 Millione Iiwooner und isch noch London und Berlin die drittgrössti Stadt in dr Öiropäische Union und die grössti Stadt in Südöiropa. Dä Iiwooner vo Madrid säit mä „Madrilene“ (spanisch *madrileños*) oder „Madrider“.

Madrid isch sit Joorhunderte dr geografischi, politischi und kulturelli Middelpunkt vo Spanie und dr Sitz vo dr spanische Regierig. Au dr Köönig residiert doo, e katholische Erzbischof und wichdigi Verwaltigs- und Militärbehörde. As Handels- und Finanzzentrum het d Stadt nazionali und internazionali Bedütig. Z'Madrid befinde sich säggs öffentligi Uniwersidääte und verschideni anderi Hoochschuele, Theater, Museum und Kulturiirichdige.

Madrid het zwöi vo dä internation erfolgrischtä Fuessbasllklübs, Real Madrid u Athletico Madrid.

## Weblingg

* Website vo dr Stadt (spanisch)
* Läitfade für gratis Veraastaltige in Madrid (spanisch)
* Sichtenzyklopädii vo Madrid im Internet (Spanisch)

## Fuessnoote
1784

|}
## Was isch bassiert?
* Ändi Februar: in vilne Regione z Mitteleuropa chunnt s noch em extreme Winter 1783/84 zue aim vu dr greschte Hochwasser vu dr Gschicht.
* 14. Dezämber: Dr Wolfgang Amadeus Mozart wird in d Freimuurerloge *Zur Wohltätigkeit* ufgnuu.

## uf d Wält chuu
* 5. April: Louis Spohr, dytsche Komponischt
* 24. Novämber: Johann Ludwig Burckhardt, e Schwizer Oriänträisende

## gstorbe
* 9. April: Rafael del Riego, spanische General
* 14. April: Achilles Leissler, Basler Rotsherr un Siidebandfabrikant

## Weblink
1783

|}
## Was isch bassiert?
* 25. April: Im King's Theatre z London wird d Oper Serse vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 4. Juni: D Brieder Joseph Michel un Jacques Etienne Montgolfier fiere in ihre Haimetstadt Annonay d Montgolfière vor, dr erscht Haißluftbaloon.
* 3. Septämber: Im Fride vu Paris noch em amerikanische Unabhängigkaitschrieg erkännt Großbritannie d Unabhängigkait vu dr Verainigte Staate vu Amerika aa.

## uf d Wält chuu
* 9. Juni: Christoph Anton Walser, Vorarlbärger Prieschter un Dialäktdichter
* 24. Juli: Simón Bolívar, sidamerikanische Unabhängigkaitskämpfer

## gstorbe
* 2. Januar: Johann Jakob Bodmer, e Schwizer Filoloog und Autor
* 18. Septämber: Leonhard Euler, Schwyzer Mathematiker

## Weblink
1782

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Jänner: Am Nationaltheater Mannem wird s Stuck *Die Räuber* vum Friedrich Schiller urufgfiert un lest e Skandal uus.
* 21. April: Dr Chenig Rama I. grindet d Stadt Bangkok un macht si zue dr Hauptstadt vum Chenigrych Siam (hite Thailand)
* 13. Juni: Im Glarus wird d Dienschtmagd Anna Göldi as aini vu dr letschte Fraue z Europa wäge Hexerei hiigrichtet.
* 4. Augschte: Z Wien hyrotet dr Wolfgang Amadeus Mozart d Constanze Weber.

## uf d Wält chuu
* 4. Merz: Johann Rudolf Wyss, Schwyzer Autor
* 15. Mai: Christoph Bernoulli, Schwyzer Naturforscher un Wirtschaftswisseschaftler

## gstorbe
* 17. Merz: Daniel Bernoulli, Schwyzer Mathematiker
* 12. April: Pietro Metastasio, italienische Dichter un Librettischt
* 13. Juni: Anna Göldi, aini vu dr letschte Fraue z Europa, wu wäge Hexerei hiigrichtet woren isch
* 15. Juli: Isaak Iselin, Schwyzer Gschichtsphilosoph
* 16. Septämber: Farinelli, italienische Sänger
* 24. Septämber: Jules Crozet, franzesische Seefahrer un Entdecker

## Weblink
1781

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Merz: Dr Amateuraschtronom Wilhelm Herschel entdeckt dr Planet Uranus.
* 4. Septämber: 44 Sidler grinde dr Ort Los Angeles, hite di zwootgrescht Stadt in dr USA.
* 19. Oktober: D Kapitulation vu dr Brite unter em General Charles Cornwallis in dr Schlacht vu Yorktown entschaidet dr Amerikanisch Unabhängigkaitschrieg.
* 1. Novämber: Mit em *Untertanepatänt* vum Joseph II. wird d Lyybaigeschaft in dr habsburgische Länder ufghebt.

## uf d Wält chuu
* 9. Juni: George Stephenson, änglische Yysebahningenieur
* 6. Septämber: Vincent Novello, änglische Musiker un Verleger
* 29. Septämber: Michael von Jung, schwebische Bfaarer un Dichter
* 2. Dezämber: Johann Rudolf Frey, Basler Bolitiker

## gstorbe
* 15. Februar: Gotthold Ephraim Lessing, e Dichter vo dr dütsche Ufkläärig
* 4. oder 5. Mai: Pierre-Nicolas Chenaux, Schwyzer Revolutionär
* 18. Augschte: Giuseppe Torelli, italienische Mathematiker
* 4. Novämber: Faustina Bordoni, italienischi Sängeri

## Weblink
1780

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Jänner: Z Züri git dr Salomon Gessner di erscht Uusgob vu dr ''Zürcher Zeitung'' uuse.
* 7. Oktober: Im Amerikanischen Unabhängigkaitschrieg sige d Kolonischten in dr Schlacht am Kings Mountain iber d Brite.
* 20. Novämber: Großbritannien erklert dr Niderlande dr Chrieg. Dr vierte änglisch-niderländische Chrieg goht bis 1784.

## uf d Wält chuu
* 12. Jänner: Wilhelm Martin Leberecht de Wette, proteschtantische Theolog
* 3. Augschte: Cosmus Freuler, Glarner Mundartschriftsteller
* 29. Augschte: Jean-Auguste-Dominique Ingres, franzesische Moler
* 22. Novämber: Conradin Kreutzer, deutscher Komponist

## gstorbe
* 29. November: Maria Theresia, eschtrychischi Erzherzogi, ungarisch un behmischi Chenigi

## Weblink
1778

|}
## Was isch bassiert?
* 18. Jänner: Dr James Cook entdeckt uf syre dritte Sidseerais as erschte Europäer d Hawaii-Insle, wun er *Sandwich-Insle* daift. 
* 6. Februar: Frankrych un di Dryzeh Kolonie verbinde sich im Amerikanischen Unabhängigkaitschrieg gege Großbritannie.
* 28. Juni: D Schlacht vu Monmouth ich di letscht groß Schlacht uf em nerdlige Chriegsschauplatz vum Amerikanischen Unabhängigkaitschrieg.
* 5. Juli: Mit em Vorrucke vu preußische un sächsische Druppen in s habsburgisch Behme fangt dr Bayerisch Erbfolgchrieg aa.

## uf d Wält chuu
* 9. Septämber: Clemens Brentano, dytscher Schriftsteller

## gstorbe
* 10. Jänner: Carl von Linné, schwedische Naturwisseschaftler
* 5. Merz: Thomas Arne, änglische Komponischt
* 8. Mai: Lorenz Christoph Mizler, dytsche philosophische Glehrte un Musiktheoretiker
* 30. Mai: Voltaire, franzesische Philosoph
* 2. Juli: Jean-Jacques Rousseau, schwyzerisch-franzesische Schriftsteller un Philosoph

## Weblink
1777

|}
## Was isch bassiert?
* 3. Jänner: Im Amerikanischen Unabhängigkaitschrieg sige d Druppe vum George Washington in dr Schlacht vu Princeton iber d Brite.
* 23. Jänner: Im Chloschter Blaubeire wird dr Dichter un Regimekritiker Christian Friedrich Daniel Schubart uf Befähl vum wirttebärgische Herzog Carl Eugen verhaftet.
* 30. Merz: Dr Ufkläärer Isaak Iselin grindet mit andere Basler zämme d Gsellschaft für s Guete und Gmäinnützige Basel. 
* 24. Dezämber: Dr James Cook entdeckt e Insle, wun er Christmas Island («Wynäächtsinsle») nännt.

## uf d Wält chuu
* 30. April: Carl Friedrich Gauß, dytsche Mathematiker, Aschtronom un Physiker

## gstorbe
* 7. Merz: Sebastian Sailer, dytsche Prämonstratenser, Prediger un Barockschriftsteller

## Weblink
1776

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Mai: Z Ingolstadt grindet dr Adam Weißhaupt dr Illuminatenorde.
* 29. Juni: Europäischi Sidler grinde d Stadt San Francisco.
* 4. Juli: Verabschidig vu dr Unabhängigkaitserklerig vu dr Verainigte Staate.
* 12. Juli: Dr James Cook startet z Plymouth zue syre dritte Wältumsäglig.
* 27. Augschte: D Briten gwinne gege d Druppe vu dr Kolonischte in dr Schlacht vu Long Island un bsetze derno New York City. 
* 11. Oktober: Mit dr Niderlag in dr Schlacht vu Valcour hert d Invasion vu Kanada dur d Amerikaner uf. 
* 16. November: D Schlacht vu Fort Washington isch di folgerychscht Niderlag vu dr Kontinentale Armee im amerikanische Unabhängigkaitschrieg.

## uf d Wält chuu
* 24. Jänner: E. T. A. Hoffmann, dytsche Dichter
* 30. Juni: Samuel Pümpin, Schwyzer Bolitker
* 25. Oktober: Johannes Merz, Schwyzer Mundartschriftsteller

## gstorbe
* 25. Augschte: David Hume, schottische Philosoph un Historiker
* 14. Dezämber: Johann Jakob Breitinger, Schwyzer Philolog un Autor

## Weblink
1775

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Februar: Dr Giovanni Angelo Graf Braschi wird zum Papscht gwehlt un nimmt dr Name Pius VI. aa.
* 19. April: Mit dr Gfächt vu Lexington un Concord fangt dr Amerikanisch Unabhängigkaitschrieg aa.
* 11. Juni: Dr franzesisch Chenig Ludwig XVI. wird in dr Kathedrale vu Reims gchrent.
* 15. Juni: dr George Washington, e Plantaschebsitzer us Virginia, wird zum Oberbefählshaber vum Kontinentalheer gwehlt.

## uf d Wält chuu
* 16. Oktober: Gottlieb Jakob Kuhn: Schwyzer Pfarrer und Schriftsteller

## gstorbe
* 20. Juli: Anna Maria Strada, italienischi Sopranischti
* 24. Septämber: Emanuel Büchel, Schwyzer Zaichner un Aquarellischt

## Weblink
1774

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Mai: Mit em Dod vu syym Großvater Ludwig XV. wird syy Änkel Ludwig XVI. Chenig vu Frankrych.
* 4. Septämber: Dr James Cook landet uf dr zwoote Rais in d Sidsee im vu ihm eso gnännte Neikaledonie. 
* Dr Johann Wolfgang von Goethe schrybt *Die Leiden des jungen Werthers*.

## uf d Wält chuu
* 12. Juli: Jonathan Friedrich Bahnmaier, dytsche Pfarrer, Lyriker un Hochschuellehrer
* 5. Septämber: Caspar David Friedrich, dytsche Moler
* 4. Novämber: Ignaz Heinrich von Wessenberg, dytsche Theoloog und Schriftsteller

## gstorbe
* 11. April: Elias Gottlob Haußmann, dytsche Moler
* 10. Mai: Ludwig XV., Chenig vu Frankrych
* 22. Septämber: Clemens XIV., Papscht

## Weblink
1773

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Auschte: Dr Jesuitenorde wird dur dr Papscht Clemens XIV. ufghobe, erscht anne 1814 wird er dur dr Papscht Pius VII. wider zuegloo.
* 16. Dezämber: As Indianer verchlaideti Burger vu Boston entere Schiff vu dr änglische *[[East India Company]]* un mache drei Ladige Tee kaputt. Mit däre *[[Boston Tea Party]]* fangt dr US-amerikanische Unabhängigkaitschrieg aa.

## uf d Wält chuu
* 13. Mai: Hermann von Vicari, Erzbischof vu Fryburg
* 26. Mai: Hans Georg Nägeli, Schwyzer Komponischt

## gstorbe
* 12. Juli: Johann Joachim Quantz, dytsche Fletischt un Komponischt
* 16. Novämber: John Hawkesworth, änglische Journalischt un Schriftsteller

## Weblink
1772

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Februar: Dr franzesisch Seefahrer Yves Joseph de Kerguelen de Trémarec entdeckt d Inslegruppe vu dr Kerguele.
* 13. Juli: Dr James Cook fangt vu Plymouth uus sy zwooti Sidseerais aa.
* 5. Augschte: In eme Verdrag zwische Russland, Preuße un Echtrych wird Pole zum erschte Mol dailt. S verliert doderby iber e Viertel vu syre Gsamtflechi un iber e Drittel vu syne Yywohner.

## uf d Wält chuu
* 2. Mai: Novalis, e dütsche Dichder vo dr Früeromantik
* 4. Mai: Friedrich Arnold Brockhaus, dytsche Verleger

## gstorbe
* 21. April: Samuel Urlsperger, dytsche lutherische Theolog
* 22. Juni: Johann Jakob Iselin-Ryhiner, Schwyzer Gschäftsmaa und Milidäär
* 12. Dezember: Johann Gottfried Seyfert, dytsche Komponischt

## Weblink
1771

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Oktober: Noch em Dod vum Markgrof August Georg Simpert fallt di katholisch Markgrofschaft Bade-Bade an di proteschtantisch Linie Bade-Durlach. Dodermit regiert dr Markgrof Karl Friedrich wider di gsamt Markgrofschaft Bade. 

## uf d Wält chuu
* 4. April: Abel Merian, Schwyzer Bolitiker
* 27. April: Jean Rapp, franzesische Général division un Adjudant vum Napoléon
* 27. Juni: Philipp Emanuel von Fellenberg, Schwyzer Pedagog un Agronom
* 15. August: Walter Scott, schottische Dichter

## gstorbe
* 21. Oktober: August Georg Simpert, Markgrof vu Bade-Bade

## Weblink
1770

|}
## Was isch bassiert?
* 29. April: Uf syre erschte Sidseerais chunnt dr britisch Seefahrer un Entdecker James Cook an d Oschtkischte vu Auschtralien un landet an dr Botany Bay im hitige New South Wales. 
* 16. Mai: Di 14-jehrig Marie Antoinette hyrotet im Schloss Versailles dr 15-jehrig Louis-Auguste, wu speter Chenig vu Frankrych wird.
* 11. Juni: Dr James Cook lauft mit sym Schiff *[[Endeavour (Schiff)|HMS Endeavour]]* bim Cape Tribulation uf Grund, eso entdeckt er s Great Barrier Reef.

## uf d Wält chuu
* 20. Merz: Friedrich Hölderlin, dytsche Dichter
* 20. Merz: Johann Gottfried Tulla, badische Ingenieur
* 7. April: William Wordsworth, britische Dichter
* 24. Juni: Albrecht Ludwig Berblinger, dytsche Erfinder un Flugpioniir
* 27. Augschte: Georg Wilhelm Friedrich Hegel, dytsche Philosoph
* 16. Dezämber: Ludwig van Beethoven, dytsche Komponischt

## gstorbe
* 27. Merz: Giovanni Battista Tiepolo, italienische Moler
* 19. Juni: Francesca Cuzzoni, italienischi Sopranischti
* 9. Dezämber: Gottlieb Muffat, eschtrychische Komponischt

## Weblink
1769

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Jänner: Dr James Watt chunnt s Badänt uf syy Dampfmaschin iber.
* 13. April: Dr James Cook chunnt uf Tahiti go dr Transit vu dr Venus vor dr Sunne z bschaue, wu am 3. Juni stattfindet.
* 19. Mai: Dr Lorenzo Ganganelli wird noch eme dreimonetige Konklave un 185 Wahlgäng zum Papscht gwehlt un nimmt dr Name Clemens XIV. aa.
* 7. Oktober: Dr James Cook landet uf dr Nordinsle vu Neiseeland un nimmt s Land fir di britisch Chrone in Bsitz.

## uf d Wält chuu
* 20. Mai: Vinzenz Rüttimann, Schwyzer Bolitiker
* 15. Augschte: Napoléon Bonaparte, franzesische General un Chaiser
* 1. Septämber: Emanuel von Wattenwyl, Bärner General un Bolitiker

## gstorbe
* 2. Februar: Clemens XIII., Papscht

## Weblink
1768

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Mai: D Insle Korsika wächslet mit em Verdrag vu Versailles dur Verchauf us em Bsitz vu dr Republik Genua an Frankrych.
* 26. August: Dr James Cook foot si erste Räis um d Wält aa.
* 6. Dezämber: Band 1 vu dr Erschtuflag vu dr Encyclopædia Britannica wird vereffetligt.

## uf d Wält chuu
* 17. Jänner: Sebastian Fahrländer, düütschen und Schwiizer Dokter und Politiker
* 12. Februar: Franz II., letschte Chaiser vum Hailige Remische Rych un Chaiser vu Eschtrych
* 14. Februar: Paul Usteri, Schwyzer Publizischt un Bolitiker
* 21. Merz: Joseph Fourier, franzesische Mathematiker un Physiker
* 1. April: Johann Jakob Buser, Basler Gaschtwirt un Bolitiker
* 1. Augschte: Karl Ludwig von Haller, Schwyzer Staatsrächtler, Bolitiker, Publizischt un Nationalökonom
* 14. Augschte: Friedrich August Köhler, dytsche Pfarrer un Autor vu Sachliteratur
* 30. Novämber: Andreas Moritz, dytsche Schuemacher un Dialäktdichter

## gstorbe
* 3. Merz: Nicola Antonio Porpora, italienische Komponischt
* 24. Mai: Johann Jacob Spreng, Schwyzer Germanischt und Lexikograaf

## Weblink
1767

|}
## Was isch bassiert?
* 27. Februar: Dr Karl III. verbietet d Jesuiten un ordnet ihri Verdrybig us Spanien un dr amerikanische Bsitzige vu Spanien aa.
* 2. Juli: Dr britisch Seekadett Robert Pitcairn, wu uf em Schiff vum Philipp Carteret fahrt, entdeckt as erschte Europäer d Insle, wu no ihm gnännt wore sin.
* 29. Augschte: Dr britisch Seefahrer Philipp Carteret findet uuse, ass Neiirland e aigeständigi Insle isch un nit zue Neibritannie ghert. Är git dr Insle dr Name *„Nova Hibernia“*.
* 28. Oktober: Dr Philipp Carteret chunnt zue dr Admiralitätsinsle.
* In dr Markgrofschaft Bade-Durlach wird d Folter dur dr Markgrof Karl Friedrich vu Bade abgschafft.

## uf d Wält chuu
* 22. Juni: Wilhelm von Humboldt, dytsche Glehrte un Staatsmann
* 25. Juni: Carl Borromäus Weitzmann, dytschi Mundartdichter
* 25. Augschte: Antoine de Saint-Just, franzesische Revolutionär
* 26. Dezämber: Friedrich Wilhelm Hitzig, dytsche Theoloog

## gstorbe
* 25. Juni: Georg Philipp Telemann, dytsche Komponischt

## Weblink
1766

|}
## Was isch bassiert?
* 23. Februar: Mit em Dod vum polnische Chenig Stanislaus I. Leszczyński fallt Lothringe an Frankrych, wie 30 Johr vorhär im *Fride vu Wien* veryybart.
* Dr Mathematiker Johann Heinrich Lambert bewyst d Irrationalitet vu dr Zahl Pi.

## uf d Wält chuu
* 24. April: Pierre Jobert-Lucas, franzesische Bolitiker
* 30. Juni: Jean de Montenach, Schwyzer Bolitiker
* 23. Septämber: Philipp Albert Stapfer, Schwyzer Bolitiker, Diplomat un Theolog

; Datum nit bekannt
* Johann Christoph Burckhardt, Basler Händler

## gstorbe
* 4. Merz: Peter Thumb, Vorarlberger Böumaischter vum Rokoko

## Weblink
1765

|}
## Was isch bassiert?
* 18. August: Dr Joseph II., wu scho im Vorjohr as Mitregänt zum remisch-dytsche Chenig gchrent woren isch, wird noch em Dod vu sym Vater Franz I. Stephan vu Lothringe Chaiser vum Hailige Remische Rych. 
* D Opere am Gänsmäärt z Hamburg, wu syt 1738 läär stoht un böufellig woren isch, wird abgrisse.

## uf d Wält chuu
* 6. Merz: Alois von Reding, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 17. Dezämber: Jean Baptiste Girard, Schwyzer Pedagog

## gstorbe
* 18. August: Franz I. Stephan vu Lothringe, Chaiser vum Hailige Remische Rych

## Weblink
Gesellschaft (Soziologie)

**Gsellschaft** bezäichnet in dr Soziologii und de anthropologische Wüsseschafte allgemäin en abgränzti Zaal vo Persone, wo dur underschidligi Merkmol zämmegfasst wärde und wo as soziali Gschöpf (Aktöör) mitenand verchnüpft lääbe und diräkt oder indiräkt sozial interagiere.

Dr Begriff *Gsellschaft* beziet sich uf d Menschhäit as Ganzes (gegenüber de Dier und de Pflanze), und au uf bestimmti Grubbe vo Mensche, zum Bischbil uf e Volk oder en Ethnii.

Dr Begriff Gsellschaft cha sich aber au uf e Zämmehang zwüsche Mensche bezie, wo rüümlig abgränzt und strukturiert isch (zum Bischbil „die schwedischi Gsellschaft“), oder uf e Chnöiel (*cluster*) im soziale Netzwärk vo dr Menschhäit, wo mä dur d Netzwärkdichdi und d Multiplexidäät vo de Interakzione cha abgränze.

In de aktuelle Sozialwüsseschafte wird d Bezäichnig innerwüsseschaftlig vilmol mit ere ungnaue Bedütig verwändet.

## Litratuur
* Norbert Elias: *Was ist Soziologie?* Juventa, Münche 1970.
* Johannes Heinrichs: *Logik des Sozialen. Woraus Gesellschaft entsteht.* Steno, Münche 2005.
* Karl-Heinz Hillmann: *Gesellschaft.* In: *Wörterbuch der Soziologie.* 4. Auflage. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-41004-4.
* Peter Koslowski: *Evolution und Gesellschaft. Eine Auseinandersetzung mit der Soziobiologie.* 2. Auflage. Mohr Siebeck, Tübinge 1984.
* Jörn Lamla, Henning Laux, Hartmut Rosa, David Strecker (Hg.): *Handbuch der Soziologie*, UVK, Konstanz 2014. ISBN 978-3-8252-8601-9.
* Niklas Luhmann: *Die Gesellschaft der Gesellschaft.* 1997, ISBN 3-518-28960-8.
* Peter Ruben: *Gemeinschaft und Gesellschaft – erneut betrachtet*. In Dittmar Schorkovitz (Hg.): *Ethnohistorische Wege und Lehrjahre eines Philosophen*. Frankfurt 1995.
* Gunter Runkel: *Allgemeine Soziologie. Gesellschaftstheorie, Sozialstruktur und Semantik.* Oldenbourg, Münche/Wien 2005, ISBN 3-486-57708-5 (v. a. Kap. 2: *Soziologische Klassiker und ihre Theorien*).
* Ferdinand Tönnies: *Gemeinschaft und Gesellschaft.* 1887; Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005.
* Bernard Willms: *System und Subjekt oder die politische Antinomie der Gesellschaftstheorie.* In: Franz Maciejewski (Hrsg.): *Theorie der Gesellschaft oder Sozialtechnologie.* Suhrkamp, Frankfurt 1973, ISBN 3-518-06101-1, S. 43–77.
* Elman Service: *Origins of the state and civilization.* 1975, ISBN 0-393-09224-0.

## Weblingg

* Georg Simmel: ''Soziologie''. Untersuchungen über die Formen der Vergesellschaftung.	
* ''Soziologie schafft Gesellschaft*, Armin Nassehi über e soziologisch Diskurs in dr Modärne. Deutschlandfunk.
* [https://web.archive.org/web/20120310011957/http://www.uni-bielefeld.de/soz/iw/veranstaltungen/events/gesellschaft_reichweite.html Weltgesellschaft] Tagungsintro des Instituts für Weltgesellschaft der Fakultät für Soziologie der [[Universität Bielefeld]] und der *Zeitschrift für Soziologie*.
* [http://www.bpb.de/publikationen/C45GFB,2,0,Das_Unbehagen_an_derGesellschaft.html#art2 Bundeszentrale für politische Bildung] *Das Unbehagen an der Gesellschaft'' vom Martin Hartmann, Institut für Sozialforschung der Johann Wolfgang Goethe-Universität in Frankfurt am Main.
1763

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Februar: Großbritannie/Portugal un Frankrych/Spanien unterzaichne dr Pariser Fride un mache dodermit ihre Chriegshandligen im Sibejehrige Chrieg. Mit dr Unterzaichnig vum Fride vu Hubertusburg am 15. Februar dur Preuße, Sachsen un Eschtrych  hert dr Sibejehrig Chrieg ändgiltig uf. 
* 9. Juni: Dr Leopold Mozart unternimmt mit syne Chinder Wolfgang un Nannerl e Konzertrais dur Europa. 
* 9. Septämber: Dr Carl Gottlob Beck grindet z Nearle dr speter *[[Verlag C. H. Beck]]*.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 14. Februar: Johann Martin Usteri, Zürcher Mundartdichter
* 6. Merz: Jean-Xavier Lefèvre, Schwyzer Komponischt un Musikpedagog
* 8. Juni: David von Wyss, Schwyzer Bolitiker

## gstorbe
* 18. April: Franz Anton Bustelli, Schwyzer Bildhauer un Modellierer

## Weblink
1762

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Jänner: Noch em Dod vu dr Zari Elisabeth chunnt ihre Näffe Peter III. uf dr russische Dron.
* April: Em Jean-Jacques Rousseau sy Wärch *Du Contract Social ou Principes du Droit Politique* erschynt un wird z Frankrych, in dr Niderlande, z Gämf un z Bärn soort verbote. Au sy pedagogisch Wärch *Émile ou De l’éducation*, wu im nämlige Johr erschrynt, wird verbote.
* 5. Mai: Russland un Preuße schließen im Sibejehrige Chrieg dr Fride vu Sankt Petersburg.
* 9. Juli: D Katharina II. wird noch eme Butsch vu dr Chaiserlige Garde unter ihrem Gspuusi Grigori Grigorjewitsch Orlow zur ellainige Chaiseri uusgruefe. Ihre Mann Peter III. mueß abdanke un wird am 17. Juli umbrocht.
* Dr Leopold Mozart arrangiert Konzärtraise fir sy sechsjehrige Suhn Wolfgang un sy vier Johr alti Dochter Nannerl uf Minche un uf Passau un Wien.

## uf d Wält chuu
* 18. Merz: Karl Christian Gmelin, dytsche Botaniker un Naturforscher
* 19. Mai: Johann Gottlieb Fichte, e dütsche Filosoof
* 26. Dezämber: Johann Gaudenz von Salis-Seewis, Schwyzer Dichter

## gstorbe
* 11. Jänner: Louis-François Roubiliac, franzesische Bildhauer
* 21. Merz: Nicolas Louis de Lacaille, franzesische Aschtronom
* 27. Augschte: Ferdinand Raspieler, Schwyzer Pfaarer, Mundartdichter und Lexikograaf

## Weblink
1761

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Juni: Bi me Venustransit entdeckt dr Georg Christoph Silberschlag d Atmosphäre vu dr Venus.
* 22. Septämber: Dr Georg III. wird zum Chenig z Großbritannie gchrent. 
* Di iberkonfessionäl *[[Helvetische Gesellschaft|Helvetisch Gsellschaft]]* wird z Schinznach-Bad vun eme Chrais vu ufklererisch gsinnte Persone um dr Isaak Iselin, dr Hans Caspar Hirzel, dr Joseph Anton Felix von Balthasar un dr Daniel von Fellenberg grindet.

## uf d Wält chuu
* 17. Augschte: Johann Rudolf von Frisching, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 12. Oktober: Aloys Wilhelm Schreiber, dytsche Brofässer fir Eschteetik, Schriftsteller un Raisebuechautor

## gstorbe
* 19. Merz: Johann Rudolf Gruner, Schwyzer Pfarrer, Sammler un Chronischt
* 22. Oktober: Ludwig Georg Simpert, badische Markgrof

## Weblink
1760

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Oktober: Dr britisch Chenig George II. stirbt un wird as letschte britische Monarch in dr Westminster Abbey begrabe. Wel sy Suhn Friedrich Ludwig vu Hannover scho gstorben isch, wird sy Änkel George III. sy Noofolger uf em Dron.
* 8. Septämber: Mit dr Kapitulation vu dr franzesische Garnison vu Montreal vu dr Brite im Sibejehrige Chrieg hert de facto di franzesisch Herrschaft z Kanada uf.

## uf d Wält chuu
* 3. Jänner: Niklaus Rudolf von Wattenwyl, Schwyzer General
* 10. Jänner: Johann Rudolf Zumsteeg, dytsche Komponischt
* 10. Mai: Johann Peter Hebel, alemannisch Dichter
* 31. Oktober: Katsushika Hokusai, japanische Moler

## gstorbe
* 22. Mai: Baal Schem Tow, dr Begründer vom ostöiropäische Chassidismus
* 25. Oktober: Georg II., britische Chenig

## Weblink
Sylvie Reff

D **Sylvie Reff** (* 19. Juli 1946 z Bischwiller) ìsch a elsassischa Kìnschtlera. Sa hàt mehrera Romaner un Theàterstìckla gschrìewa, sa dìchtet, sa komponiart un sa sìngt, uf Elsassisch, Frànzeesch un Hochditsch.

## Laweslàuif
D Sylvie Reff hàt ìhra Kìndheit z Bischwiller verbrocht, dr elsassischa Dialekt ìsch ìhra Müetersproch.

Sa hàt z Stroßburg gstudiart fer Anglisch-Profasser wara, sa hàt aui Rüssisch un Rumänisch gstudiart.

Zitter d 1960. Johra schribt sa un sìngt sa, meischtens uf Elsassisch, denn sa unterstìtzt ìhra regionàla Sproch. Sa hàt a ìnternàtionàla Üsstràhlung: ìhr Wark wìrd ìn àcht Sprocha ìwersetzt, sa màcht mìt ìn Television-Sandunga vu verschìedena Lander (uf da Sander TF1, France 3, Arte, NDR Hamburg, SR Saarbrücken, SWF Baden-Baden, Freiburg/Br., Karlsruhe, Stuttgart, Innsbrück), sa hàt mehr às 500 Konzerta ìm gànza Europa gaa. Ànna 2015 hàt sa a elsassischa Dìchterwaj z Bischwiller erstellt.

## Wark
D Sylvie Reff hàt a groß Wark üsgaa:
### Schrìfta
* *Terre ouverte*, Gedìchta, collection Chambellan, éditions Saint-Germain-des-Prés, Paris, 1971
* *Soleil et cendres*, Paris, 1972
* *Le deuxième homme*, France Culture, Paris, 1972
* *Geschichte einer Gänsehüterin*, 1975
* *La Nef des vivants*, Paris, Stock, 1975
* *Les Ailes du cœur*, Gedìchta, Gundershoffen, Hanau, 1982
* *Cette fureur tranquille*, Stroßburg, Rhénanes, 1986
* *Soleil de prières: anthologie de prières du monde entier pour tous les moments de la vie*, Paris, Éditions Albin Michel, 1989
* *Source de feu*, Les Herbiers (Vendée), Écho optique, 1990
* *Le Temps du miel*, Gedìchta, éditions Caractères, Paris, 1992
* *Mendiants d’étoiles*, Pàris, éditions Caractères, 1994
* « L’alsacien est une langue de rencontre et de poésie », *Les Cahiers du bilinguisme: Land un Sproch Stroßburg*, 1994
* *Servante du soleil*, Gedìchta, Lyon ou Aurillac, Gerbert, 1997
* *De Zopf*, drèisprochig Gschìchtla, BF Verlàg, Stroßburg, 2000
* *Lumière des vivants*, éditions Dervy-Albin Michel, octobre 2002.
* *Blessures du vent*, Editinter Verlàg, 2010.
* *Chant des Saisons*, mìt em J.-P. Ehrisman, Coprur Verlàg, Stroßburg  2009
* *Passeurs de courage* éditions L'Harmattan, 2010.
* *Schrei*, zweisprochig Gschìchtla, BF Verlàg Stroßburg 2014
### Müsik
* *Miederle*, Stroßburg, CEDE, 1978
* *Läwesfür*, Stroßburg, EMA, 1983
* *Menschelied*, 1991
* *Sternestrüss*, S.l. s.n., 1995

## Üszeichnunga
D Sylvie Reff hàt fer si Wark mehrera Üszeichnunga bikumma:
* Prix Alef vu da Büechhandler
* Priis vu dr Gsellschàft vu da Schrìftsteller üs Elsàss un Lothrìnga („Prix de la Société des écrivains d’Alsace et Lorraine“) ànna 1976
* Guldbratzala (Bretzel d'or) vum „Institut des arts et traditions d’Alsace“ ànna 1982
* Grand Prix Maurice Betz, 1986
* Hebeldankpreis, Lörrach, ànna 1994
* Grand Prix vu dr Stàdt Colmer fer dr Romàn „Lumière des vivants“ ànna 2003
* Grand Prix André Weckmann ànna 2014

## Externa Links

## Referanz
1759

|}
## Was isch bassiert?
* 23. April: Di Briten eroberen im Sibejehrige Chrieg d Insle Guadeloupe.
* 3. Septämber: Z Portugal un syne Bsitzige wird dr Jesuitenorde verbote.
* 10. Septämber: Im Stettiner Haff verliert Preußen im Sibejehrige Chrieg di erscht Seeschlacht gege ne iberlägeni schwedischi Flotte.
* 18. Septämber: Di franzesisch Garnison vu Québec kapituliert vor dr Brite.
* 25. Septämber: S preußisch Heer gwinnt d Schlacht vu Hoyerswerda gege di eschtrychische Druppe.
* 20. Novämber: In dr Seeschlacht in dr Bucht vu Quiberon sige d Briten iber d Franzose. Vu däre Niderlage cha si di franzesisch Flote bis zum Änd vum Chrieg nimi erhole.

## uf d Wält chuu
* 25. Jänner: Robert Burns, schottische Dichter
* 11. Juni: Jost Bernhard Häfliger, Schwyzer Pfarrer und Mundartschriftsteller
* 26. Oktober: Georges Danton, franzesische Revolutionsfierer
* 10. Novämber: Friedrich Schiller, dytsche Dichter un Dramatiker
* 12. Novämber: Sigmund von Wagner, Schwyzer Künschtler

## gstorbe
* 12. Jänner: Anna, Princess Royal vu Großbritannie un Brinzässi vu Oranie
* 14. April: Georg Friedrich Händel, dytsch-britische Komponischt
* 13. Septämber: James Wolfe, britische General

## Weblink
1764

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Februar: Nodäm Frankrych alli syni Bsitzige eschtli vum Mississippi River im Verdrag vu Paris an Großbritannien abdrätte het, grinde franzesischi Händler uf dr Weschtsyte vum Fluss d Stadt St. Louis. 
* 27. Merz: Dr Habsburger Joseph II. wird zum remisch-dytsche Chenig gwehlt un am 3. April z Frankfurt am Main gchrent. 
* Russland nimmt bis 1766 23.000 dytschi Sidler uf, speter Wolgadytschi gnännt.

## uf d Wält chuu
* 21. Augschte: Bernhard Galura, Firschtbischof vu Brixe

## gstorbe
* 17. April: Johann Mattheson, dytsche Komponischt
* 26. Oktober: William Hogarth, änglische Moler

## Weblink
1758

|}
## Was isch bassiert?
* 5. April: Dr Herzog Carl Eugen vu Wirttebärg grindet per Dekret d Porzellan-Manufaktur Ludwigsburg. 
* 11. April: Großbritannien unterstitzt Preußen im Sibejehrige Chrieg mit dr Zuesag vu Finanzmittel un Soldate. 
* Im erschte Band vu dr 10. Uflag vu sym Wärch *Systema Naturae* fiert dr Carl von Linné di zweedailige Näme au fir Dier yy un begrindet dodermit zäme mit em Carl Alexander Clerck di modärn zoologisch Nomenklatur.

## uf d Wält chuu
* 14. Februar: Johann Heinrich Wieland, Schwyzer Bolitiker
* 6. Mai: Maximilien de Robespierre, franzesische Bolitiker un Revolutionär
* 11. Oktober: Heinrich Wilhelm Olbers, dytsche Aschtronom

## gstorbe
* 27. Novämber: Senesino, italienische Sänger

## Weblink
1757

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Jänner: Britischi Druppe näme im Dritte Karnatische Chrieg Kalkutta z Bengalen yy.
* 22. Jänner: Russland un Eschtrych schließe ne Allianzverdrag gege Preußen im Sibejehrige Chrieg.
* 23. Juni: In dr Schlacht bi Plassey sige Druppe vu dr East India Company gege die vum Herrscher von Bengale. Si wird as Aafang vu dr britische Herrschaft z Indien aagsääne.
* 5. Dezämber: Preußischi Druppe siige in dr Schlacht vu Leuthen im Siibejehrige Chrieg iber di fascht dopplet so starke Eschtrycher.

## uf d Wält chuu
* 22. Juni: George Vancouver, britische Marineoffizier un Entdecker
* 14. Septämber: Franz Joseph Stalder, Schwyzer Gaischtliche und Dialäktolog

## gstorbe
* 23. Juli: Domenico Scarlatti, italienische Komponischt

## Weblink
1756

|}
## Was isch bassiert?
* 24. März: Dr Chenig vu Preuße, Friedrich II. ordnet mit em *Härdepfelbefähl* dr Aaböu vu Härdepfel z Pommern un z Schlesien aa. 
* 26. April: Mit em Böu vun ere Stahlhitte fangt d Gschicht vu dr bretonische Gmai Les Forges aa.
* 29. August: 70.000 preußischi Soldate marschieren in s Kurfirschtetum Sachsen yy un bsetze am 10. Septämber Dresden. Dodermit fangt dr Sibejehrig Chrieg aa. 

## uf d Wält chuu
* 27. Jänner: Wolfgang Amadeus Mozart, Salzburger Komponischt

## gstorbe
* 27. Juli: Marie Sallé, franzesischi Dänzeri

Datum nit bekannt:
* Antonio Bernacchi, italienische Sänger

## Weblink
1755

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Novämber: Bi me Ärdbidem z Lissabon un eme Tsunami, wu derno chunnt, wäre d Stadt zue 2/3 verwieschtet. 30.000 bis 100.000 Mänsche chemmen um s Läbe. Die Katasschtrof lest en europäischi Solidaritetswellen uus.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 20. Februar: Hans von Reinhard, Schwyzer Bolitiker
* 30. Mai: Johann Lukas Legrand, Schwyzer Fabrikant un Bolitiker
* 28. Augschte: Jean-Georges Quiquerez, Schwyzer Notar un Staatsbeamte
* 3. Oktober: Ildefons von Arx, Schwyzer Mench un Gschichtsschryber
* 2. Novämber: Marie Antoinette, franzesischi Chenigi

## gstorbe
* 10. Februar: Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, franzesische Schriftsteller un Staatsphilosoph

## Weblink
Kraftwerk Reckingen

S **Chraftwärch Reckingè** isch è Laufwasserchraftwärch am Hochrhy, rund 700 Meter obberhalb vom Baanhof Rekingè. Well s Chraftwärchsgebäude uff dè badischè Sitè bim Ortsdeil Reckingè vo dè Gmeind Küssabärg lyt, wörd d Schrybwys mit *ck* bruucht un nit d Schrybwys vo dè am aargauerischè Ufer ligendè Gmeind Rekingè. S Chraftwärch isch zwǜschè 1938 un 1941 baut worrè, obwoll d Konzessionè scho 1928 erteilt worrè sin. D Zuèsatzkonzessionè, welli 1938 erdeilt worrè isch, laufed nõ bis 2020. S Gsuèch für d Erneuerig vo dè Konzession isch frischtgrächt gschtellt worrè. 

Aafänglich isch s Chraftwärch durch d Lonza z Basèl betribbè worrè, un d Leischtig un diè erzügti Energy gmäss urschprünglichè Vodrääg jewyls zu 50 % uff d Schwiz un s Land Baddè vodeilt worrè. Hüt sin d Eigèdumsvohältnis wiè folgt greglèt: D EnBW Energy Baddè-Württèbärg AG haaltet 50 %, d AEW Engergy AG 30 % un d Axpo Power AG 20 %. D Betrybsfüürig wärd sit 2003 durch d Axpo Power AG wòrgnõ.

S Chraftwärch staut dè Rhy uff è Höchi vo  un ènèrè Längi vo 11,5 Kilometer, un langèd somit bis i dè Unterwasserberych vom Chraftwärch Eglisau. S Stauweer un s Chraftwärchsgebäude bilded zämmè d Stauschtufè. S Weer hèt è lichti Witi vo 69 Meter sowiè drei Öffnungè vo 20 Meter. D Doppelschütz hèn è Höchi vo 12 Meter un sin als sechs Meter hochi Hackèschütz uusbildet. Im Obberwasser sin für dè Notabschluss drei Dammbalchè vorgsää. A beidè Ufersitè git s è Fischschtägè. D Bootsrampè lyt uff dè schwizerischè Sitè.

S Maschinnèhuus hèt è Grundabmessig vo 64,6 uff 18,5 Meter, s hèt zwei vertikalachsigi Maschinnègruppè dinnè. Selli bschtôn jewyls uss einèrè Kaplanturbinè mit enèrè Schluckfähigkeit vo 280&nbsp;m³/s, a welli dirèkt èn Drèèschtròmgenerator mit ènèrè Leischtig vo 22'000&nbsp;kVA kupplèt worrè isch. Sellè erzügt bi 75 Umdrehungè pro Minutè è Spannig vo 11&nbsp;Kilovolt bi nèrè Frequènz vo 50&nbsp;Hertz. D Generatorschpannig wörd mit Hǜlf vo Transformatorè bi dè schwizerischè Ableitig uff 50 Kilovolt un bi dè dütschè Ableitig uff 110 Kilovolt brocht.

S Chraftwärch isch vo dè Motor-Columbus&nbsp;AG z Badè blaant worrè. Selli Firma hèt au d Bauleitig gmacht, als örtlichè Bauleiter isch dè Ingenieur Dr. F. Gugler tätig gsi.

Diè rächtsrheinischi (uff dè badischè Sitè) blaanti Schiffsschlüüsè isch nit uusgfüürt worrè.

## Literadur
* Schweizerischer Wasserwirtschaftsverband und Verband Schweizerischer Elektrizitätswerke (Hrsg.): Führer durch die schweizerische Wasser- und Elektrizitätswirtschaft, Band 2, 1949, S. 639-642

## Weblingg

* Websitè vom Chraftwärch

## Einzelnõchwys
Revanchismus

**Röwanschismus** bezäichnet e politischi Iistellig, wo sich gwaltsam wil rääche (frz. *revanche*) für milidäärischi und politischi Niiderlaage oder Friidensbedingige oder Friidensverdraäg will annulliere. Wemm mä sich friidlig drum bemüet Friidensbedingige z ändere, säit mä däm Verdraagsrewisionismus.

In Frankriich bezäichnet Röwanschismus (fr. *revanchisme*) e nationalistische Ströömig, wo zwüschen em Dütsch-Französische Chrieg 1870/1871 und em Erste Wältchrieg wit verbräitet gsi isch und s Ziil gha het, Elsass-Lothringe zruggzeroobere.

In Dütschland wird dr Begriff as pejorativabwärtends Schlaagwort brucht für Ideologie, wo d Oder-Neisse-Gränze ableene und d Verlust vo de Ostgebiet vom Dütsche Riich sit em Zwäite Wältchrieg, wo mit ere berbunde si.

In dr DDR isch dr Begriff „Röwanschismus“ e feste Bestanddäil vo dr politische Terminologii vo dr SED gsi. Er isch as politische Kampfbegriff gegen e westdütsche „Klassefind“, gegen d Bundesregierig und gege Bardeie (speziell d CDU/CSU) verwändet worde.
Seracher Dichterkreis

Als **Seracher Dichderkreis** bezoichnet mr a Vorsammlong vo ibrwigend schwäbische Dichter, wo a Zeitlang emmer môl wiider em Schlessle vo dr Ortschaft Serach (heitzodag a Stadtdoil vo Esslenga am Necker) zammakomma send.

## Wer hôt sich z Serach troffa?
D Mitglieder vom Seracher Dichterkreis send hauptsächlich de folgende schwäbische Schbätromandiker gwäa: dr Graf Alexander von Württemberg, sozusaga dr Kopf vo sellra Grubbe, dr Weinsberger Justinus Kerner, wo als Oberhaupt vo dr Schwäbischa Dichderschuel gilt, dr Stuegerder Gustav Schwab, dr Diibenger Ludwig Uhland ond dr Reitlenger Hermann Kurz. Der Personakreis ischt also zo-ma graußa Doil idendisch mit dr Schwäbischa Dichderschuel. Drom kô-mr da Seeracher Kreis en gewisser Weis au als a Zweigstell vo da sellem bezoichna. Schbäder hôt sich au noh dr Nikolaus Lenau ôôgschlossa, wo aber koi Schwôb gwäa ischt ond liderarisch au et als Romandiker gildet.

## A bissle Gschicht
Em Jôhr 1828 hôt dr Graf Alexander von Württemberg em Oberamtsrichder Georgii sei Villa en Serach abkauft ond zo-ma scheena kloina Schlessle ausbaua lassa. Weil sich der Môô e-ma graußa Maß dr Dichtkonscht vorbonda gfihlt hôt, send oft dia oba erwehnde Manna Gäscht en sellem Schlessle gwäa. Bei ihre Zammakinft hend-se an rega Gedanka-Ausdausch pfleagt ond sich gegaseidich ihre neieschde Werk vorgleasa, om zo heera, was de andre dorzua moinet.

## Litradur ond Quella
* Katharina Hild, Nikola Hild: *Schlösser in der Region Stuttgart*, Kabidl *Schlösschen Serach* uff de Seida 53 bis 55, Silberburg-Verlag, Diibenga, 1. Ufflag vo 2009, ISBN 978-3-87407-818-4
* Lueg d Weblink

## Weblink
* An Ausschnidd us-ma Flyer vo dr Stadt Esslenga, wo au vom Seracher Dichterkreis d Rede ischt ond wo a Bildle vom Schlessle Serach zeigt.

## Fuaßnoda
Männliches Geschlecht

S **männlige Gschlächt** isch bi dr zwäigschlächtlige Furtpflanzig das Gschlächt, wo die gröösseri Mängi an Käimzälle (Soomezälle) broduziert. Mit dene wärde die wiiblige Käimzälle (Äizälle) befruchdet und eso entstöön äi oder meereri Noochkomme (Meerling). Es wird mit em Marssymbol ♂ kennzäichnet.

E Hufe Dier und Pflanze bruche zwäi Gschlächter zum sich furtpflanze: s männlige (maskuline) *und* s wiiblige (feminine) Gschlächt – im Underschiid zu Arte, wo sich sälber befruchde. D Zwäigschlächtligkäit het sich im Lauf vo dr Evoluzioon e baar Mol unabhängig vonenander entwigglet. Wenn sich die bäide Käimzälle dr Gröössi oder Form nooch nid underschäide, redet mä von ere Isogamii.

E *Vermännligung* git s, wenn bim ene Lääbewääse im Lauf vo sinere Entwigglig Äigeschafte dütliger wärde, wo em männlige Fenotüp vo sinere Spezies entspräche.

Bim **Mensch** wird s männlige Gschlächt dur drei biologischi Gschlächtsmerggmol bestimmt:

* zum Gschlächtschromosom X, wo alli Mensche häi, chunnt s männlige Y-Chromosom,
* die primäre Gschlächtsmerggmol Penis, Soomeläiter, Hoode und Hoodesagg,
* s Sexualhormon Testosteron wo wägen em sich die sekundäre Gschlächtsmerggmol s Waggse vom Bart, Muskle und anderi usbrääge.

Bi **Dier** bestimme underschidligi körperligi und genetische Mechanisme s Gschlächt vom ene Indiwiduum. Bischbil:

* männligi Biine (Droone) entwiggle sich us umbefruchtete Äier, die wiiblige Biine us befruchtete,
* bi gwüsse Krokodil und andere Reptilie wird s Gschlächt dur d Bruettämpratuur vo de Äier bestimmt,
* bi Vögel häi Männli zwäi gliichi Gschlächtschromosome, Wiibli hingege ungliichi.

Bi **Soomepflanze** luegt mä druf, öb e Pflanzeindiwiduum

* nume Polle broduziert (männlig),
* nume Soome broduziert (wiiblig),
* oder bäides (Zwitter), wie die mäiste Soomepflanze.

## Weblingg