open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kolumbien

**Kolumbie** (offiziell *República de Colombia* oder eifach *Colombia*) isch es Land im Norde vo Südamerika, wo a Brasilie, Peru, Ecuador, Venezuela und Panama gränzt. Kolumbie isch nach Brasilie das Land mit der gröschte Bevölkerig vo Südamerika und der drittgröschti Schdaat in Latinamerika mit öppe 42,645 Millione Iwoner.
Kolumbie het Küschte am Pazifik und au a der Karibik; dört isch die bekannti Kolonialschdat Cartagena de Indias.
Kolumbie heisst wägem Kolumbus eso.
Bogotá ischd Hauptstadt und s wirtschaftleche und kulturelle Zentrum vom Land.

## Gschicht
1804 het sich St. Domingue (hüte Haiti) sälbständig gmacht, und wo um 1810 dr Simón Bolívar und dr Francisco de Paula Santander ä Befreiigschrieg gege Spanie hai afo füehre, si si vo St, Domingue unterstützt worde. Dr Simón Bolívar isch dr erst Presidänt vo **Grosskolumbie** (Gran Colombia) gsi vo 1821 bis 1830, dr Francisco de Paula Santander zerst si Vizepresidänt und, wo dr Bolívar zruggträte isch, Presidänt. 1830 isch dr Bolívar gstorbe und im Johr druff het sech Grosskolumbie ufglöst in d Staate Bolivie, Kolumbie, Ecuador, Panama, Peru und Venezuela. 

Vo 1861 bis 1863 het s z Kolumbie ä Bürgerchrieg ge und, won er fertig gsi isch, si die **Vereinigte Staate vo Kolumbie** (Estados Unidos de Colombia) gründet worde, wo bis 1886 existiert hai. Sit denn isch s Land as Republik vo Kolumbie bekannt.

Datei:Bogota Eje ambiental.JPG|*Bogotá*
Datei:Barranquiilla.jpg|Barranquilla


## Quälle
ICQ

**ICQ** (uusgsproche: *I seek you*; *I suech di*) isch es Chatprogramm vu AOL. D`Software isch vum israelische Jungunternehme Mirabilis im Johr 1996 veröffentlicht worde. Entwickelt worde ischs ts`Programm vu de israelische Studente Yair Goldfinger, Arik Vardi, Sefi Vigiser und Amnon Amir. Will sones Programm vor ICQ nid idere Form geh hett (koschtelos), hett sich das Programm als das erschte Instant-Messenger Programm im hütige Sinn sehr guet chönne duresetze.

Ab 1998 hett ICQ zu American Online ghört. Sie hend Mirabilis für 408 Millione US-Dollar ufkauft. AOL hett am 19. Dezember 2005 bekannt geh, dass ICQ es Patent für Instant Messaging zuegsproche überchoo hett. Im April 2010 isch AOL ICQ für 187,5 Millione US-Dollar an s russisch Investmentunternäme Digital Sky Technologies verchauft worde. Im September 2010 hett si s Unternäme vo Digital Sky Technologies in Mail.ru Group umgnennt.

## Weblink
* ICQs offizielli Website
Wisen

**Wise** isch es Dorf und e politischi Gmeind im Bezirk Gösge im Schwizer Kanton Solothurn mit öppe 400 Iwoner (ned zverwächsle mit em Bündner Dorf *[[Wiesen GR|Wiesen]]*).

## Geografi
Wisen isch uf ere Höchi vo 682 m ü.M., öppe 5&nbsp;km nördlech vor Stadt Olte (Luftlinie). S isch es *Huffedorf* im Soleturner Jura, grad bim Wisebärg, bim Untere Hauestei-Pass. S Bächli wo dürs Dorf fliesst heisst *Eibach* und fliesst witer unde i d Ergolz. S Dorf isch 4,8&nbsp;km² gross. Bi Wise isch au d Froburg und d Wisnerflue.

## Gschicht
Wise isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1226 aus *Wisen*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 4,3 % gläge.

## Religion
36,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 39,8 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,7 %, CVP 25,8 %, EDU 0,3 %, EVP 1,7 %, FDP 12,7 %. GLP 5,7 %, GP 5,7 %, SP 19,7 %, SVP 24,0 %, Suschtigi 1,8 %.

Gmeindspresidänt isch dr Matthias Geiger (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 420 Iiwohner 97,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0 % Französisch, 0,2 % Italienisch und 1,9 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Wiise ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Suschtigs
1980 isch in Wise en SF DRS-Film dreit worde wo "Faulheit oder Der hinkende Alois" heisst.

## Bilder

Datei:Wisner Flue 150.JPG|Wisner Flue
Datei:Wisen preghejo 157.JPG|Chile Sankt Josef
Datei:Wisen preghejo 162.JPG|D Chile fo inä
Datei:Wisen vojindikilo al Moskvo kaj Pekino 165.JPG|Wägwysär nach Moskau und Peking
Datei:Wisen gastejo Loewen 164.JPG|Loiä
Datei:Wisen restoracio Sonne 145.JPG|Sunä
Datei:Wisner Flue 152.JPG|Fridhof und im Hintergrund d Wisner Flue


## Weblink

* Offizielle Website vor Gmeind Wise
* 

## Fuessnote
Dönerkebab

**Döner** (Churzform vo **Dönerkebab**, usem Türkische: *döner*, „dräiend“, und *[[Kebab|kebap]]*, „Grillfleisch“) isch eis vo de bekanntischte Ässe us der Türkei. S Kebab besteit us grosse Fleischschiibe, wo (mängisch schtarch) mit "Marinade" gwürzt si und wo me in Schichte ufne typisch sänkrächte Schpiess steckt, de grilliert, u de mitemne grosse Mässer dünn abschiblet.  

Früener het me nur Schaffleisch brucht, hüt gits d Kebab meischtens au mit Chaubs- oder Rindfleisch.

## Büecher
*Eberhard Seidel-Pielen: *Aufgespießt. Wie der Döner über die Deutschen kam.* Rotbuch, Hamburg 1996, 160 S., ca. 10 Fotis, ISBN 978-3-88022-901-3
* Aslı Sevindim: *Candlelight Döner. Geschichten über meine deutsch-türkische Familie.* Ullstein Taschebuech Verlag, Berlin 2005, 240 S., ISBN 978-3-548-26367-0
* Leyla Başer: *Als der Döner nach Deutschland kam. Rezepte und Anekdoten eines kulinarischen Kulturaustauschs.* Südwest Verlag, Münche 2006, 144 S., Bunde, ISBN 978-3-517-06978-4

## Weblink

* Nährwärtagabe vonere Läbensmittudatebank *fddb.info*
* „Viel Mist reingerührt“, taz, 5. Septämber 2006
*„Die Döner-Dröhnung“, FAZ, 16. Novämber 2006 vom Jürgen Dollase
*[[Arte] zum Tema Döner in Frankrich
Normalhöhennull

__NOTOC__
**Normalhöhennull** (**NHN**) isch d Bezugsfläche fir Höchi ybr m Meeresspiegel im Dytsche Haupthöhenetz sit 1993.

Sit dm End vu d 1990er wird in ganz Dytschland s Höchisystem auf Normalhöchi zum Nullpunkt vom Amsschderdamer Pegel umgschdellt. D Höchi in dem System wird in *Meter über Normalhöhennull* (*m&nbsp;ü.&nbsp;NHN*) agä. NHN isch igfihrt worde, do fir d Höchi ybr Normalnull s tatsächlichi Schwerifeld vu dr Erd nit brucksichtigt worde isch. Dodemit ändere sich sowohl d bisher westdytschi normal-orthometrischi Höchi (neii Berechnigsmethod) als äui d Normalhöchi vu Ostdytschland (Bezug uf ä neie Pegel). 
Jedoch hän aktuelli topografische Karte meischd noch Höchine ybr d alde Bezuegsfläche.

## Definition
NHN stellt ä Quasigeoid dar. D Bezugshöchi isch an ainem Nivellementpunkt an dr Kirche Wallenhorst feschdgmacht. D Geopotentielle Kote vu dem Punkt isch 1986 im Rahme vum europäische Nivellementnetz (UELN) ermiddelt worde.

## Höhennormal in der DDR
In dr DDR het mr Normalhöchi under dr Bezeichnig Höchi ybr **Höhennormal** (**HN**) brucht un als Datum het ab 1958 dr Kronstädter Pegel (z Sankt Petersburg) golte. Di neie NHN-Höchi isch durchschniddlich 12–15&nbsp;cm höcher. D högschde Abweichige vu d Nivellementspunkt erschder Ordnig liege bi 7–16&nbsp;cm.

## Weblinks
* LVA NRW: DHHN 92
* BKG: Höhenreferenzsysteme

## Lueg au
* Normalnull vor 1993 gültigi Bezeichnig z Dütschland
* Höhe über dem Meeresspiegel

## Einzelnachweise
Stadtkreis

Da Begriff „**Stadtkreis**“ geit’s en ganz Deitschland – zomendescht offiziell – bloß en Bada-Wirdaberg. So hoißt a Stadt, wo zo koim Landkreis ghairt, also praktisch Gmoid ond Landkreis en oira Persoo isch. En älle andre Bundesländr hoißt’s „kreisfreie Stadt“.

## Regla ond Ausnahma
En Bada-Wirdaberg geit’s bloß nai Stadtkreis. Em **Landesverwaldongsgsetz** (LVG) stoht dren, wer dia send (§§ 8 bis 11): Stuegert, Heilbronn, Karlsruhe, Bada-Bada, Mannheim, Pforzheim, Freiburg ond Ulm. Em Reglfall send d Großstädt au Stadtkreis. (Vo-ra Großstadt schwätzt mr, wenn a Stadt mendeschtens 100.000 Eiwohnr hot.) Abr wia fascht iberaal geit’s au do Ausnahma: Bada-Bada hot bloß knapp 55.000 Eiwohnr ond ischt somit no weit vo dr Zahl 100.000 weg. Uf dr andra Seit geit’s au no a Stadt, wo deitlich ibr 100.000 Eiwohnr hot ond trotzdem koi Stadtkreis isch: Reitlenga mit seine 112.000 Eiwohnr. Des isch sogar de naintgraischt Stadt vo ganz Bada-Wirdaberg.

## Wia wird mr Stadtkreis?
D **Gmeindeordnong** reglet em Paragrafa 3, wia a Gmoid au Stadtkreis werda ko: Se mueß beim Land an Otrag stella, dass se des will. Ond no braucht mr no a extra Gsetz, wo des greglet wird. D Entscheidong leit also beim Landtag.

## Landesgsetz, wo dr Begriff vorkommt
Außr en dr Gmeindeordnong ond em Landesverwaldongsgsetz kommt dr Begriff „Stadtkreis“ bloß no en drei andre Gsetz vor, ond zwar en de **Landesausführongsgsetz** zo de Bundesgsetz ibr 
**d Grondsichrong für Leit, wo Arbet suechet (SGB II),* 
**d Kendr- ond Jugendhilfe (SGB VIII)* ond
**Sozialhilfe (SGB XII)*.

En jedem vo deane Bundgsetz hoißt’s nemlich, dass älle Landkreis ond kreisfreie Städt so gnannte „Träger“ vo dera jeweiliga Sozialleischdong send. Ond bloß, weil’s en Bada-Wirdaberg da Begriff „kreisfreie Stadt“ et geit, hot dr Landtag en seine Ausführongsgsetz – emmer em erschta Paragrafa – da gleicha Paragrafa wia em Bundesgsetz nomol brenga miassa, wo bloß dr Begriff *„kreisfreie Stadt“* durch *„Stadtkreis“* ersetzt worda isch.
Vogtsburg

**Vogtsburg** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* *Vogtsburg*, d Churzform vo de Stadt Vogtsburg im Kaiserstuhl z Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Sänder Vogtsburg*, d Churzform vo de *Funkübertragungsstelle Vogtsburg 1*, vom *Fernmeldeturm Vogtsburg-Totenkopf* uf em Totechopf, Kaiserstuel
* *Vogtsburg*, de dütsch Name vo de Gmeind Courchavon im Kanton Jura, Schwiz

**Lueg au:**
* Vogtsberg
* *Voigtsberg*, de Name vo geografische Objekt z Sachse, Dütschland
Gotthardleitung

Sit em 1939 gaat ä 220-kV-Hochspannigsläitig überä Gottert. Si isch hüt für 380 Kilovolt uusgläit und füehrt vu Airolo uf Mettlä bi Eibu. Buuherr sind di Zäntraalschwiizerische Chraftwärch gsii. Im Gottertmassiiv hätme tüpischi Gebirgsmaschte, sogenannti Deltamaschte, iigsetzt. Je nach Gländ hets für jede vu denä drii Doppeldräht und auf für ä Blitzableiter ä äigene Mascht. Susch chännti's passiere, ass zwii Dräht zämechänd. Das gebti meeterhöchi Flamme, und mer müesti de Strom abstellä. 

Ab Amschtäg isch s de ä gwündlechi Läitig. Si füehrt wi d Lukmanierläitig dur s Urnerland und denn em Urnersee nache. Di zwii Läitige tangiered de Rigi zwüschä Ingäbool und Immäsee. Si ändet beed im Unterwärch vu Mettlä (wie d Laitige vo Bängge und vo Innerkirche) und wärdet hüt vu d'r Alpiq beuufsichtiget.
380-kV-Leitung Benken-Mettlen

D' **380-kV-Leitig Benke-Mettle** isch di wuel umschtrittenschti **[[Hochspannungsleitung|Hochspannigsläitig]]** vu d'r Schwiiz. 
## Liniefüehrig
Im Jaar 1909 isch d Stromverbindig vu Sils im Domleschg uf Fällandä vum EWZ fertig wordä. In Bängge het mer aagfange, de Strom mit 'me Underwärch z transformiere und uf beednä Siitä vum Zürisee i d Stadt Züri z schiggä. In Samschtagere befindet sich ä wiiteri Vertäilstaziuu, wu's ä Täil vum Strom tüend abzwiige und i d Frohalp, wu äs Ussequartier vu Züri mit 'me Unterwärch isch. Di bis ietz gnännte Läitigsabschnitt händ praktisch niä für Schlagziile gsorget. 
## D Kontrovärse im Kantuu Zug
Andersch isch es im Kantuu Zug. D Läitig, wu vu Bängge chunnt, isch ä Gmäinschaftsläitig vu d'r NOK und em EW Züri. Dur ihri Doppeldräht flüüsed Stromspannige vu 220 und 380 Kilovolt. Aawonner beklaged sich über de Elektrosmog. Si händ sich zu 'me Verein zämegschlosse, zum gmäinsam gäge di Energiestrass aaträte. Si wänd zum Bischpil erräiche, ass mer diä Dräht uf d'r Hööchi vu Baar tued under ä Bodä verleggä, was d' Betriiber EWZ und NOK aber ablehnä. Nach langwirigä Verhandligä sind's zum Schluss chuu, ass diä Läitig Gsetzeskonform ischt. S Bundesgricht het ä Chlag vu de Grundbsitzer im Oktober 2006 vom abgwiise.

Si ändet we d Gotthardläitig und d Lukmanierläitig im Underwärch Mettlä bi Eibu im Kantuu Luzärn.
380-kV-Leitung Sils-Fällanden

D **380-kV-Läitig Sils-Fällande** isch e Hochspannigsläitig zwüsched em Domleschg und em Züri Oberland.

## Gschicht
Züri isch immer meh gwachse, und dur daas het au de Strombedarf zuegnoo. S EW Züri het in Erwäägig zoge, im Bündnerland äigeni Chraftwärch z etabliere. Ufgrund vu dr geografische Distanz isch klar gsii, ass ä Hochspannigsläitig bruucht, wu ungfäär 120 Kilometer lang isch. Mer hät nuch käi Erfaarig gchaa im Stromtransport über so wiiti Distanze. Bevor di Läitig fertig buut gsii ischt, het ä Puur muetwillig d Dräht duregschnitte. Er isch dr Mäinig gsii, mer häit ihn für d Entäignig z wenig entschädiged. Im Jaar 1909 isch dänn das Buuwerch fertig gsii. D Läitig isch zwii mal vergrössered wordä und cha hüt uf dr ganze Streggi ä Spannigsebeni vu 380 Kilovolt transportiärä. Zwüsche Niderurnä und Mels wird si vu dr SBB mitbenützt. Ihri äinzig Zwüschestaziuu het si z Bängge. Deet zwiigt d Läitig nach Mettlä ab.

## Liniäfüerig
Si fangt z hinderscht im Domleschg aa und folgt dänn dr Rhiiebeni bi Chur. Im Sarganserland het si ä markanti Chrüüzig über s Wiistannetal. Si verlauft dänn wiitgehend i dr Ebeni vum Seeztal und folgt em linggä Waläseeufer. Si isch äini vu mindischtens füüf Hochspannigsläitige, wu zäme dur d Linthebeni füered. Ihri Fortsetzig verlauft rächts vom Zürisee und linggs vum Griiffäsee. S ändet a dr Dübedorferstrass bi Fällande.

## Weblingg
Gabriel Andres

Dr **Gabriel Andres** (* 25. Febber 1925 z Erschtei; † aafangs Septämber 2016 z Stroßburg) isch e Stroßburger Müssiker un e autonomischtische Schriftsteller un Politiker gsi.

## Läbe

Dr Gabriel Andres isch am 25. Febber 1925 z Erschtei uf d Wält kumme. Si Vatter isch Schuelmeischter gsii; wu dr Gabriel 5 Johr alt gsii isch, isch d Familli uf Stroßburg umzoge. Vu sinem Vatter het er s Gigespiile glehrt un het scho ase jung dr Wunsch gha, Giigespiiler z wäre. 1942 het er z Stroßburg s Abitür gmacht. 

1943 isch er zerscht in dr ditsch Arbeitsdiänscht un drno zu dr Wehrmacht iizoge wore un an verschiidene Ort im Iisatz gsii. 1944 het er im e Ürlaüb z Vorarlbärg Kontakt zu Wiiderständler bikumme un isch mit däne ihrere Hilf iber s Gebirg iber d Liächtesteiner Gränz un in d Schwiz kumme.

1945 het er afange Jura stüdiäre, si Beruefswäg isch aber in d Müssik gange; siter 1950 isch er ins Stroßburger Stedtisch Orcheschter (speter umbnännt in Philharmonischs Orcheschter, noch speter in Orchestre National) iidrätte un as Giiger engagiärt gsii. Siter 1983 isch e in Friähpension gsi.

Aafangsa Septämber 2016 isch er im Alter vu 91 Johr gstorbe.

## Politischi Arbet

Dr Gabriel Andres isch Mitgliid vu der Elsässische Volksunion (EVU) sitter dr Afäng vu däre Partei anne 1988. Langi Johr (bis 2007) isch er im Vorstand gsii. Dr isch ab 1989 Redakteer vu dr Zitschrift Rot un Wiss gsii. 1997 het er as Chefredakteer e Brozäss bikumme – wäge me Artikel in dr Rot un Wiss Nr.209, März 1995, wu drin Tatsache im Zämmehang mit em KZ Struthof gleignet wore sii solle. Do isch er as Chefredakteer zruckdrätte, zum diä andere Mitarbeiter vu Rot un Wiss „üs em Grizfiir vu dr Mediä“ rüszhalte. In dr zweite Inschtanz isch er aber freigsproche wore.

## Publikatione

*E Hüffe Artikel in dr Zitschrift Rot un Wiss
Sini Biächer:
*Joseph Rossé – itinéraire d’un Alsacien ou le droit à la différence. Jérôme Do Bentzinger 2003
*L'orchestre philharmonique de Strasbourg
*La débande de l’État centralisateur
*Histoire de l’Épuration en Alsace-Lorraine, Colmar 2006, ISBN 2-84960-091-1

## Weblink
*Autonomismus: ''Dr Gabriel Andres iber d Identität vu dr Elsässer un iber s neij Europa'' vu 1997. Mit gritische Bemerkunge zue Alsace d'abord.], Junge Freiheit, 4. April 1997
*Nooruef uf josephrosse.com

## Quälle
Grabenbruch

Undere **Riftzone** (äui **Grabebruch**, *Rift Valley* vu engl. *Rift*: Riss, Spalt) vustoht mr in dr Geologie ä tektonischi Dehnungszone, wu sich Rise in dr Ärdoberflächi bilde. Dr Begriff leit sich vu dr Bezeichnig *Rift* ab, wu mr in dr Geologie fir schmali Spalte odr Brüch vu dr Ärdkruschd awende duet. Wenn ä Dail vu dr Ärdkruschd entlang vu dr Brüch absinke duet, denno bildet sich ä Grabe odr ä Becke.

## Entstehig
Riftzone entstohn an äinere schwache Schdell in dr Lithosphäre, wenn d ozeanischi odr kontinendali Ärdkruschd durch d Konvektionsströmige vum Erdmantel dehnt wird. Wia jedes Material ka d Lithosphäre unter derre Zuegspannig aufrisse.
Lukmanierleitung

D **Lukmanierläitig** isch ä driipooligi Hochspannigsläitig für 380 Kilovolt. Si füehrt vu Lavorgo im Tessin uf Mettlä bi Eibu im Kantuu Luzärn.

Die Stromlaitig isch im Nüünevierzgi fertiggschtellt gsii. Buuherr sind die Zentraalschwiizerische Chraftwärch gsii, und daas, obwool diä Läitig hüt vu dr Aare-Tessin AG für Elektrizität beuufsichtigt wird. Vu Lavorgo bis i d Rüüssebäni in Amschtäg isch si mit speziellä Gebirgsmaschte uusgrüschtet. Uff derä Streggi füehrt si über de Lukmanier, de Pass, wu ihrä dä Namä git. Ä Bsunderhäit isch de Abspannmast im Stausee vu Santa Maria. Bi Disentis überquert si s Vorderrhiital. Ab Amschtäg isch si mit Tonnämaschte uusgrüschtet, will si drii Stromchräis vu det bis uf Mettlä mit sich füehrt. Paralell zu ihrä verlauft jetz d Gotthardläitig. Diä erfüllt ä ähnlichä Zwägg, nämli Strom vu Laufeburg uf d Alpesüdsiite zbefördere. Si füehred mitenand dur s Urner Rüüsstal und rächts em Urnersee nach. Zwüsche Ingäbool und Immäsee tangiered si d Rigi. Jedi vu denä Läitige gahd nachhär ihre äigeti Wäg. Si ändet aber beed in Mettlä.
Kurzverb

E **Churzverb** bezaichnet i de alemannische Grammatik e Verb wo im Infinitiv aisilbig isch und mit aim zwee oder drai Mitlut afoot und uf en Langvokal oder Diphthong endet. Zudem hend si im Plural d Endig uf *-nd* statt regulärem *-ed.* Churzverb sind ide regle unregelmässig und büüget suppletiv, da haisst, si bildet d Forme mit merere Stämm.

## D Churzverbe im Toggeborg

E Raie Modalverbe bildet de Plural ebefalls mit Churzforme: *wöle : wönd; chöne : chönd; müese : müend*.

## Churzverb as Hilfsverb
D Churzverb ghöret zude wichtigste Verb und a paar hend au d Funktion vomene Hilfsverb. So tienet d Verbe *sii* und *haa*  zum bilde vode Vergangehait: *i bi ggange, i ha gmacht,* d Verbe *sii* und *tue* brucht mer zum e aktuelli Handlig z betone: *i bin em schriibe* oder *i tue lese*. S Verb *choo* chan e Handlig bizaichne, wo am ufchoo isch (unmittelbari Zuekunft): *s chunt cho regne*.

## Bsunderhaite
S Verb *choo* bildet s Partizip immer oni de Vorsilbe /g-/;  *loo* und *afange/afoo* chönet degege d Partizipie oni oder mit dere Vorsilbe bilde: *Er het s elai loo/gloo*, *Si het afange/agfange lache.*. E uffälligi Bsunderhait isch, as die vier Verbe *goo, choo, loo* und *foo* verdopplet werdet, wenn si zäme miteme Infinitiv brucht werdet: *Er got go poschte.* *Si chunt s morn cho hole.* *Lo da lo si!* *S foot gli afo regne.* Die Verdopplige chönet selber nomol verdopplet werde *(gogo, goge, chogo, choge):* *Er got goge poschte.* Si chönet au abgschwächt werde *(ge, gi, afe):* *S foot glii afe regne.*

## Gschicht
Die vier Verbe *sii, tue, goo* und *stoo* sind scho im Altalemannische vo de reguläre Konjugation abgwiche und hend aisilbigi Forme ufgwise (ahd. sin, tuan, gan, stan). Si werdet au *Wurzelverb* oder au *athematischi Verb* gnennt, well d Endige direkt a d Wortwurzle aghängt werd, oni en Vokal, wi z.&nbsp;B. bi de *[[Verba pura]]* (blüe-e / blüeje). Im Verlauf vode Zit hend gwüssi Zitwörter wo hüfig brucht werdet au Churzforme entwicklet (Kontrahierti Verb), wobi die i de ainzelne Tielekt au verschidnigi Forme entstande sind, au d Aazaal vode Churzverb schwankt i de Tielekt.

Au i anderne Sprooche, wie im Italienische, hend vill bruchti Verbe unregelmässigi Churzforme entwicklet.

## Literatur
* Kim Beyeler: *Verbkürzung und Kurzverben im Schweizerdeutschen.* Masterarbeit Univ. Zürich 2016. – Lueg au: ''Kurzverben'' i 10 Kapitel. Uf *Radices. Back to the roots,* en Blog über Etimologiie, Metaforischs und Schwizertütsch.
* Jürg Bleiker: *Zur Morphologie und Sprachgeographie der Verben «haben, sein, tun» im Schweizerdeutschen.* Frauenfeld 1969 (Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung XV; Digitalisat).
* Damaris Nübling: *Prinzipien der Irregularisierung. Eine kontrastive Analyse von zehn Verben in zehn germanischen Sprachen.* Tübingen 2000 (Linguistische Arbeiten 415). [Aini vo dene zee Sproche isch Alemannisch.]
Niederurnen

**Niderurnä** isch ä groosses Dorf i de politische Gmeind Glaris Nord im Kantuu Glaris. Näbedranne liit Oberurnä wu mit Niderurnä ä gmäinsame Bahnhof het. 

## Geografi
Di örtlichä Bäch heissed Chlii Linthli, Rauti und Niderurner Dorfbach. Vu de zwii Bäch wo-n-i z' letscht gnännt haa, isch s' Wasser zu 'me Industriekanaal zämegfasst. Mitenand flüüsed si i 'me künschtliche Flussbett i Linthkanal, gad visavii vum Bahnhof Ziägälbrugg. Ä Täil vu Ziägälbrugg gchört au zu Niderurnä. D'r gliichnamig Bahnhof - deet chrüüzet sich d' Hauptachse Züri-Chur und d' Regionalliniä Rapperschwiil-Linthl - liit uf em Gebiet vu d'r Gmäind Schänis im Kantuu Sant Gallä.

## Wirtschaft und Vercheer
Vor Allem in Ziägälbrugg und i dä Brunnärä hät sich Industrie aagsidled. Äs git det d' Gwärbzone Brunnärä-Windeggstrass. Bekannt ischt d' Textilfabrigg Fritz und Chaschper Jenni in Ziägälbrugg. Landwirtschaftszonä gits i d'r Ebeni und im Niderurner Täli. Det ufe füehrt ä Luftseilbaan. Niderurnä isch au a-n-äs guet uusbuuts Busnetz aagschlossä.

## Gschicht
Niderurnä isch im elftä Jaarhundert zum erschtä Mal als *Niter Urnnen* erwent wordä. 

Uf dä 1. Januar 2011 hät Niderurnä mit dä 7 Gmäindä vom untäre Glarnärtaal und de Linthebäni zur nüä Gmäind Glarus Nord zämägschlossä.

## Weblinks

*Website fo de Gmeind Niderurnä

## Bilder

Niederurnen katolika preghejo 027.jpg|Katholischi Chilä
Niederurnen protestanta preghejo 021.jpg|Reformierti Chilä
Niederurnen komunuma domo 019.jpg|Gmäindhuus
Niederurnen lernejo 023.jpg|Schuälhuus und Informazionstaflä
Niederurnen vilagha rojo 024.jpg|Dorfbach
Niederurnen vilagha rojo 025.jpg|Dorfbach
Niederurnen restoracio Eidgenossen 026.jpg|Restaurant Eidgenossä
Niederurnen lernejo 020.jpg|Schuälhuus
Rigi

D **Rigi** isch äs 1797 m ü.M. hööchs Bärgmassiv i dr Zentraalschwiiz. Si isch ä Inselbärg und vum äigentlichä Alpekamm abtrennt. Rundumme ligged de Vierwaldstättersee, de Zugersee und de Lauerzersee.

Über em Bärg verlauft d Kantuusgränze zwüsche Schwyz und Luzärn. Vu me Uussichtspunkt gseht mer uf Arth, Goldau und de Zugersee. 

## Namä
De Namä isch vo de Humanischte – sprachlich nöd korrekt – vom latiinische *Regina montium* «Königin vu de Bärg» abgläitet worde. Sit em 14. Jahrhundert isch aber d Reed vo de *Rigene* gsii, was d Meerzahl vo *Rigi* isch. Schwiizertüütsch *Rigi,* Plural *Rigene* – und vo daa chunt de Name würkli – ghäisst «horizontal laufende Schichtung, Streifen, Band». De Namä chunt aso vo de «von weitem sichtbaren, horizontal laufenden Fels- und Grasbänder, die den Gipfel in einem weiten Bogen von Westen nach Osten umgeben».

## Wirtschaft, Vercheer
Am 21. Mai 1871 ischt d Vitznau-Rigi-Bahn eröffnet wordä. Si isch als eerschti Bärgbahn vu Europa buut wordä und vu dem här normalspurig. Am 4. Juni 1874 ischt d Arth-Rigi-Bahn derzue chuu. Beedes sind Zaaradbahne. Hüt gchöred beed dr gliiche Bahngsellschaft, de Rigi-Bahne. Wiiteri Zuebringer zum autofriiä Bärggebiet sind Luftsäilbahne.

Di wichtigschte Erwärbszwiig sind näb de Bahne s Gaschtgwärb und d Landwirtschaft.

Uf em Bärg staht ä 95 hööchä Sändeturm vu dr Swisscom. De wird vu verschidene Radiosänder bruucht.

## Literatur
* 
* H. Kienholz, P. Mani, M. Kläy: *Rigi Nordlehne – Beurteilung der Naturgefahren und waldbauliche Prioritätenfestlegung.* Interpraevent, Graz 1988, S.&nbsp;161–174, Online als PDF (Zugriff am 1. Dezember 2009)
* Adi Kälin. *Rigi: Mehr als ein Berg*. Hier + Jetzt, Baden 2012, ISBN 978-3-03919-245-8.

## Weblink

* Offizielli Site vo de Rigi-Bahne

## Fuessnote
Roland Groner

Dr **Roland Josef Groner** (* 10. Septämer 1937 z Obernou † 1. Dezember 2021) isch an pensionirda Schualrektor vorra Grond- ond Haobdschual aus Balenga gwea. 

Er isch dr Autor vorra volkstimlicha schwäbischa Grammatik gwea, dui mån-or 2007 ondr-m Tidd*Tekscht kursiv*l *Gschriebå wiå gschwätzt* rausgäa hådd. Dr aersde Dåel vo saem Buach isch a omfangreicha ond fasäddareicha Sbråchlähre, a Sammlong vo viile Sätzla aus dor Omgangssbråch, dia mån-or detaillird besprichd. Dor zwåede Dåel vo saem Buach isch a Werdrbuach Schwäbisch - Deidsch midd ogfär 4500 Werdr. Em Jår 2008 hådd-r a Ortsnãmabuach aus em Regierongbezirk Diibenga rausgäa ondr-m Titl *Võmm Näggr bis zõmm Bodasee". 

Dr Roland Groner hådd a Balengr Schwäbisch gschriba. Sae Schreibweis hådd-or sich sälbr iborlegd ond held se ao konsequend durch. D nasalirde Vokal schreibd-r midd-ra Tilde als "ã", "ẽ" ond "õ". Da A-Schwa-Laud schreibd-r als "å" ond da donggle A als "ả". D ledsde båede Schreibonga fended-mr so blos bei ehm. 

== Werke ==
**Gschriebå wiå gschwätzt. Schwäbisch mit all seinen Reizen - anschaulich und lebensnah; mit vielen konkreten Beispielen aus dem Alltag und einer umfangreichen Wortsammlung.* SP-Verlag, Albstadt 2007, ISBN 3-9811017-4-X
**Võmm Näggr bis zõmm Bodasee. Ortsnamen auf Schwäbisch und Alemannisch''. SP-Verlag, Albstadt 2008, ISBN 978-3-9812106-4-4

## Weblink
*Michael Petersen: "Võmm Näggr bis zõmm Bodåsee" (Stuttgarter Zeitung, 23.02.2009)

## Fuaßnota
SBB Re 4/4 II

D **Re 4/4 II** isch ä Hochläischtigs-Schnällzugsloggi vu d'r SBB.

D' Buuräihe Ae 6/6 isch hööch im Kurs gsii - vor Allem uf d'r Gotthardstreggi. Nuch nüd all 120 Stugg sind buut gsii, wu d' SBB s' Bedürfnis gchaa het, nuch ä vierachsigi Universalloggi in Uuftrag z' gii. I de früehne Sächzgerjahr het s' Konsorzium us d'r Schwiizerische Loggi- und Maschinefabrigg z' Winterthur, Brown, Boveri & Cie, d' Maschinefabrigg Örlike und d' Société Anonyme des Ateliers de Sécheron de Zueschlaag für diä Hochläischtigsloggi überchuu. Si händ mit sächs Prototype g' antwortet. Dia chänd mit 140 Stundekilometer fare und sind 80 Tonne schwär. Hüt isch nuch d'r eerscht Prototyp mit d'r Fahrzüügnummere 11101 im Bsitz vu d'r SBB. Di Andere hends d'r Lötschbärgbahn verchauft. D' Erfaarig mit de Prototype het rundumme befridiged, so dass d' Re 4/4 II di erfolgriichscht Loggi us em Huus vu SLM, BBC, MFO und SAAS wordä-n-ischt. Rund driihundert Exemplar sind buut wordä. Das hät's susch i d'r Schwiiz niä ggii. Äinigi drvuu sind wiirot-bëësch aagmaled wordä für d'r Trans-Europ-Express. Will di orangsche Städteschnällzüg ä automatischi Kupplig gchaa händ, sind sächs Re 4/4 II ästra für diä Zugskategorie härgrichtet wordä. Si sind dur das zwüsche Sant Gallä und Gänf iigsetzt wordä. Für diä ehemaligä Städtezüg, wu hüt d'r BLS gchöred, wärdet di verchaufte Re 4/4 II bruucht. 

## Verwandti Loggene

D' Re 4/4 II isch ä wiiterentwigglig vu d'r Re 4/4 I und d'r Ae 6/6. Ä Gebirgsvariantä isch d' Re 4/4 III wu de Gotthardloggene zuegordnet wird. Diä händs all im Depo vu Erschtfäld staziuniert. Ä Schmalspurversiuu isch d' Ge 4/4 II vu d'r Rhätische Bahn, und d'r Lötschbargbahn ihri Versiuu isch d' BLS Re 4/4. I de Sibzgerjahr händ d' SBB d' Bschtellig vu-n-ere sächsachsige Variantä vu d'r Re 4/4 II in Erwägig zoge - d SBB Re 6/6.
Schmalspur

De Begriff **Schmalspur** wird vor allem i dr Isebahn-Fachsprach verwändet. De Schmalspurbahne werdäd Gläis zuegordnet, wu schmelär sind als d Regelspur vu 1435 mm. Mäischtens sind diä Gläis ä Meter bräit, da redt mer vu Meterspur.

## Verwändig
D Meterspur isch i dr Schwiiz di zwäitmäischt verbräiteti Gleisbreiti bi de Ysebahnliniä. Mer ordnet si dr Schmalspur zue, dänn d' Normalspur beträgt bekanntlich 1435 Millimeter.

I villnä Stedt sind d Tramgläis schmalspurig. Di gliichä Spurwiitene, mäischtens 100, 75 oder 60 Santimeter, werdät au für tramähnlichi Überlandbahne iigsetzt. Ä schmalspurigs Schinäfahrzüüg het vill de chürzer Brämswäg als ä normalspurigs. Vor Allem wänns gilt, ängi Kurve z bewältige, au im Gebirg, wählt mer bi dr Planig i dr Regel ä Meterspur. Fascht alli Standseil- und Zahradbahne sind vu dem här schmalspurig. Uusnahme sind d Rigi-Bahne und d Rorschach-Häidä-Bahn.

## Weblink

* Schmalspurbahn Lexikon (Schmalspurbahne vo Dütschland)
Normalspur

Ä **Normalspurigs** Isebahngläis isch 1435 mm bräit.

Wu de britisch Äschiniör George Stephenson sini Isebahn entwiggled het, hend em di britische Verchehrsbehörde vorgschribe, all er het müese d' Spurbräiti vu de änglische Poschtkutsche verwände. Das sind 1435 Milimeter gsii. De Stephenson het mit sim Suu di erschti Loggifabrigg vu d'r Wält betribe. Si händ au Dampfloggene uf s' europäischä Feschtland glifered, so dass si deet händ müese di gliichi Spurbräiti verwände. I d'r ganze Gschicht vu d'r Isebahn isch das di erfolgriichschti Spurbräiti blibe, und das nüd nur in Europa. Uf em europäische Feschtland sind wenig Breitspurbahne buut wordä, wu's speeter uf Normalspur umbuut hend. Äinzig i d'r Sowjetuniuu wu au Finnland derzue gchört het, in Spaniä und Portugal hend sich Breitspurbahne möge duresetze.
Lysithea (Mythologie)

In dr griechische Mythologi isch d'Lysithea e Dochter vum Okeanos un eini vu dr Gliebte vum Zeus gsi.

Usserdem isch *Lysithea* e anderer Namme fer d'Semele, e Dochter vum Kadmos un dr Harmonia gsi. Demit isch si e Schweschter vu dr Agave, dr Autonoë, dr Ino un em Polydoros. Au d'Lysithea-Semele isch e Gliebti vum Zeus gsi, wo ihm dr Dionysos bore het.

E witteri Lysithea erwähnt dr Clemens vu Alexandria in sinem Katalog vu dr Gliebte vum Jupiter.
Hochspannungsleitung

Ä **Hochspannigsläitig** isch ä Stromläitig für d' Überträgig vu eleggtrischer Energie über wiiti Dischtanze. D' Regelspannige gühnd vu 10 bis 380 Kilovolt. Mäischtens redt mer vu 110-, 220-, und 380-kV-Läitige, wobii die Zahle nüd immer exaggt stimmä. Si sind - abgsee vu Niderspannigsläitige - fascht immer oberirdisch buut und vu dem här er Augemergg. So cha mer technischi Störige vill äifacher orte. 

Über de eleggtrische Dräht bruuchst ä Blitzableiter. Das isch es Säil wu über de Maschte feschtgmacht ischt. D' Maschte sind mäischtens Beton- oder Stahlpföschte. Für di höchere Spannige werdet metalligi Gittermaschte verwändet. D' Maschte underschäidet sich je nach Aaordnig vu de Dräht i d' Kategoriä *[[Donaumast|Donaumaschte]]*, *[[Tonnenmast|Tonnämaschtä]]*, *[[Tannenbaummast|Tannäbäummaschte]]* und *[[Einebenmast|Äiebamaschte]]*. Für d' Isolaziuu het mer nach 'me Material gsuecht, wu zwar cha Isoliere, aber au d'r Hitz cha standhalte. Drum sind d' Isolatore us Porzellan. Sälte bruucht mer Kunschtoffisolatore.

Di oberirdisch Liniäfüehrig het dur Folg, ass mer bim Buu vu-n-erä Laitig oft mues äs Hindernis überquerä. Äs Kapitel für sich sind drum d' Friiläitigschrüzigä.

Ä Spezialität sind d' Bahnstromläitige.

## Situazion Schwiz
Wil d Schwiz geografisch gsee zmitzt i Europa liit, häts quär dur s Land e paar Hochspannigslaitige. Und wäge de spezielle Topografii gits au spektakuläri Liniefüerige öber d Alpe.

Do e paar Streckene vo Hochspannigslaitige:
* Gotthardlaitig
* Lukmanierlaitig
* Vorablaitig
* Sils-Fällande
* Bänge-Mettle
* Innerkirche-Mettle

## Weblink

* Dütsches Hochspannigsnetz i Zahle
* Swissgrid, Stromnetz i de Schwiz
Oberrhein

**Oberrhin** heißt mr ä Abschnit vu ungfähr 350&nbsp;km Längi vum europäische Fluss Rhin zwische Basel un Binge.

## Geologii
Bis zum Tertiär isch de Urrhin vum hitige Basel üs witr noch Weschde in d Richtig Saône un Rhône gflosse.

Hite isch s Basler Rhinknii dr Ybrgang vum Hochrhin zum Oberrhein, wu d Hauptfliassrichtig sich noch Nordeändert un sich d Landschaft vum hochrhinische Schichtschduafeland zum braide Grabebruch vum Oberrhingrabe hi öffnet. Dia zwai stärkschde Zueflüss münde vu rächds ii: dr Neckar bii Mannem und dr Main bii Wiesbade, gegenybr vu Mainz. Im Nordweschdeck vum Oberrhingrabe bii Binge, wu d Nahe mündet, fangt mit m Iitritt vum Rhin in d Mittelgebirg dr Middelrhin a.

## Begradig
Dr Oberrhin isch ab 1817 durch Johann Gottfried Tulla bii der vu iam gleitete Rhinbegradig vun emme in zahlriichi Haupt- un Näbearme vuzwaigte langsame Fluss in ä schneller fliassende, vu Dämm flankierte un schdärker erodierende Strom umgwandelt wore. Dr Schiffahrtsweg vum Oberrhin isch debii um 81 Kilometer vukürzt wore. D Räschd vum ursprüngliche Fluss un siinere Auelandschaft isch hit in dr Form vu de Altrhinarm z sä.

## Kanalisierig un Schdauschduafe
Zwische Basel un Iffezheim isch dr Rhin kanalisiert un het Schdauschduafe. Uf dr Streck vu 180&nbsp;km were 150&nbsp;m Höchiunderschiad ybrwunde. Speziell zwische Basel un Brisach fihrt s aldi Flussbett vum Rhin faschd kai Wasser me. D Wassermasse were parallel dezue im Rhinsytekanal *(Grand Canal d’Alsace)* gfihrt un dert üsser fir ä sichere Schiffsverkehr fir d Energiegewinnig in Wasserkraftwerk gnutzt.

D Kanalisierig het d Grundwasserspiagel abgsenkt un het doduri nochdailige Folge fir Flora un Fauna brocht. Drybr nüs fählt m Rhin wägge dr Schdauschduafe jetzt an "Geschiebe", weswäge unterhalb vu de Schdauschduafe Iffezheim jedes Johr ainig1 100.000 Tonne Rhinkies in de Strom iigebrocht were mian. Dodemit wird ainere grössere Sohleerosion entgegegwirkt un s witeri Absinke vum Grundwasser abgmildert.

## Weblinks
* Regionalverband Süedlicher Oberrhin
* Regionalverband Middlerer Oberrhin
* Arbeitsgmeinschaft fir gschichtlichi Landskund am Oberrhin
* Dütsch-französisch-schwizerischi Oberrhykonferenz
Ousseynou Dione

Dr **Ousseynou Dione** (* 25. März 1973) isch e senegalesische Fuessballspiler, wu au de dütsch Pass het. 

Dr Inneverteidiger het bis im Dezember 2006 bisher 20 Spile in dr dytsche 2. Fuessballbundesliga absolviert un debi 2 Tore - beidi in dr Saison 2003/2004 bim SSV Jahn Regensburg - gschosse. Devor het er fer d'Sportfreunde Siegen in dr Regionalliga Süd und fer dr SV Wacker Burghausen in dr 2. Bundesliga gspilt. Nooch em Abstig vu Rägensbirg isch er noch e Johr im Verein bliibe, bis bis er bim Oberligaufstiger 1. FC Eschborn e neue Vertrag underschribe het. No Statione bim KFC Uerdingen 05 un bim CS Petingen isch er sit anno 2011 bim FC Progrès Niederkorn agstellt.

Im März 2006 het dr Dione Schlagziile gmacht, wil er währendem Fuessball-Wettskandal 2005 mitdeilt het, ihm seie im November 2005 vu eme ubekannte Aruefer 40 000 Euro bote worre, wenn er sich an ere Spilmanipulation in dr Regionalligaparti vum 1. FC Eschborn gege dr FC Augsburg beteilige dät. Dr Dione het säll Angebot abglähnt und si Verein benochrichtigt, wo s'Landeskriminalamt igschaltet het. Wil dr Anruefer vergesse gha het, si Nummere z'underdrucke, hän die Verdächtige schnell gfasst werre chänne.

## Suschtigs
* Dr Dione isch dr erscht Torschütz in ere Zweitligasaison vum SSV Jahn Regensburg vor heimischem Publikum gsi sit em ledschde Zweitligaufstig vu dr Oberpfälzer anno 1977. Säll Tor het er bim 1:2 vu dr Rägensburger gege Arminia Bielefeld am 19. September 2003 gschosse.

## Statione
* 2001-2003 Sportfreunde Siegen, SV Wacker Burghausen
* 2003-2005 SSV Jahn Regensburg
* 2005-2006 1. FC Eschborn
* 2006-2008 KFC Uerdingen 05
* 2008–2011 CS Petingen
* sit 2011 FC Progrès Niederkorn

## Quelle
* 
* 
* Ousseynou Dione in dr Datebank vu Transfermarkt.de
* Spilerprofil bi uk.soccerway.com
SBB Re 4/4 I

S' **Re 4/4 I** isch ä ehemäligi Schnällzugsloggi vu d'r SBB. Im Ganze sind füfzg Exemplar buut wordä vum 1946 bis 1951. Si ischt in Zämmenarbet mit d'r *Schwiizerische Loggi- und Maschinefabrigg* in Winterthur, *Brown, Boveri & Cie.*, d'r *Maschinefabrigg Örlike* und d'r *Société Anonyme des Ateliers de Sécheron* buut wordä. Si sind di erschtä Drehgschtellloggänä uhni Laufachse vor SBB gsii und händ i verschidene Beriich d SBB Ae 3/6 I abglööst. Äis vu ihrne Iisatzgebiet isch d'r Städteschnällzug gsii. Für d'r Iisatz für d' Zugskategorie Trans-Europ-Express (TEE) träit di z'letscht buuti Loggi mit d'r Nummärä 10050 ä wiirot-bééschä-n-Aaschtrich. Diä söll als historischäs Guet erhaltä werdä. Hüt exischtiered nuch sämtlichi Fahrzüüg. Si wärded als Rangschier- oder historischi Loggi erhaltä. Vor Allem d' Mittelthurgaubahn het im Güeterverchehr uf diä Baukonschtrukziuu gsetzt, und das nüd zur Freud vu d'r SBB, wu händ müese ihri Trassee a d' MThB vermiätä. Si sind 57 Tonnä schwär und chänd mit 125 Stundäkilometer fare.

Di bedüütendschte Naachfolger vu d'r Re 4/4 I sind di bsunders erfolgriiche SBB Re 4/4 II.
Ruländer

Dr Begriff **Ruländer** stoht fir

* Grauburgunder, ä Wißwii-Rebsorte, wo als Ruländer traditionell üsbaut un üs spot gherbschdete, zittige un zum Dail edelfüle Triibel gmacht worre isch
* Matthias Ruländer (* 1964), ä ehemalige dytsche Fuaßballspiiler
Unterengstringen

**Underäischtrige** (amtlich *Unterengstringen*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Dietike im Kanton Züri, Schwiiz.

## Wappe
In Rot es silbrigs Pfluegsschar vor emenne silbrige Rebmesser mit goldigem Griff

## Geographii
Underäischtrige lyt im Limmattal uf öppe 400m.ü.M.a de Südflangge vom Altberg-Höhezug. S Piet vo de Gmäind umfasst 27,9 % landwirtschaftlichi Flèchi, 25,5 % Wald, 31,5 % Sidligsflechi, 11,3 % Vercheersflechi und 3,3 % Gwässerflechi.

D nöchi vo de Stadt Züri und de guete Verchersverbindige träget debi zue, das d Lag am Südhang vom Gubrist als bevorzugti Wohnlag erschient. D beid Walddige am Gubrist und i de Hard sind beliebti Erholigsrüüm. Grüengürtel, no als Landwirtschaft betriebe, ghört mit zu dene Freirüüm, wo sich im südliche Teil vo de Gmeind mit de besitzige vom Chloster Fahr und em Hardwald, zu e ennere kompakte Erholigszone wo sich entlang de Limmat usdehnt.

## Gschicht
Underäischtrige isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 870 als *Enstelingon* (zwüschet 1265 und 1287 *Nitern Enstringen*).

## Bevölkerig

De Uusländeraatäil liit bi 22,3 % (Stand 2011).

## Religion
31,3 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 32,0 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,0 %, CVP 3,7 %, EDU 1,2 %, EVP 3,6 %, FDP 21,9 %. GLP 3,9 %, GP 3,3 %, SP 14,3 %, SVP 44,8 %, Suschtigi 1,4 %.

Gmäindspresidänt isch de René Rey (Stand 2017).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,7 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Underäischtrige ghört zue de Zürcher Stadtmundart.

## Literatur
* Karl Grunder: *Die Kunstdenkmäler des Kanton Zürich Band 9: Der Bezirk Dietikon.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern  1997 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 88). ISBN 3-909164-57-9. S.&nbsp;295–337.

## Weblink

* Offizielli Website vo Underäischtrige
* 

## Fuessnote
Bach

Ä **Bach** isch ä flüüssends natürlichs Gwässer.

Räge, wu underä Bodä versickäräd, chunnt irgendwo wider a d Oberflächi und bilded döt e chlises Bächli. Das passiert vor Allem höch uf de Bärge, aber au im Flachland. Fascht immer sueched denn diä chliine Bäch ihrä Wäg. Ass äine gad wider versickered, isch nur sälte. Si sammled sich zu Flüss und wärded immer grösser. Grossi Flüss i dr Schwiiz sind de Rhii, de Rotte, d Aare, d Rüüss, de Inn, de Tessin und d Mera. I de Meeresregiuune vertäiled sich diä groosse Ström mängmal i verschidene Flussärm – dem säid mer äs Delta.

## Weblink
Trans-Europ-Express

**„Trans-Europ-Express“** (TEE) isch früecher ä Kategorie für internaziunali Schnällzüg gsii.

## Vorgschicht

Im 1954 isch z' Den Haag d' Trans-Europ-Express-Komissiuu ggründet wordä. S' Ziel sind internaziunali Schnällzüg innerhalb vu d'r Europäische Wirtschafts-Gmäinschaft (EWG) gsii. Betäiliget hend sich d' SBB, di Düütsch Bundesbahn, di Französisch Staatsbahn, di Holländisch Ysebahn, di Belgisch Staatsbahn, di spanisch RENFE, di Öschtrichisch Bundesbahn, d' Ysebahn vu Lux'mburg und di Italiänisch Staatsysebahn. 

## S' Rollmaterial
 

Ab em 1957 hend diä Staatsysebahne mit wiirot-bëëschä Zugskomposiziuune uufgwartet, und au Loggene hend diä Farbe-n-überchuu. I d'r Schwiiz sind das äinigi Fahrzüüg vu de Buuräihe Re 4/4 I und Re 4/4 II gsii. Si sind aber auf i andere Diänscht iigsetzt wordä. Das hät sin guete Grund gchaa: Di Niderländisch Staatsbahn und d' SBB hend ab em 1957 ä Diseltriibzug mit d'r schwiizerische Bezäichnig RAm TEE I Diänscht gschtellt. De ischt speeter uf Kanada verchauft wordä. I de Sächzgerjahr isch dänn de Vierstrom-Triibzug RAe TEE II uufchuu. Diä füüf Zugeinheite händ under de vier gebrüüchliche Stromsyschtem vu Europa chänne fare. Drum het's uf jedem Motorwage vier Stromabnähmer gchaa.

## S' Änd vu-n-ere Ära

Hüt exischtiert nur nuch äine vu denä Triibzüüg und gchört d'r SBB Historic. Di andere vier sind verschrottet wordä. Hüt git's d' Kategorie „Trans-Europ-Express“ nüm im Fahrplan. Hüt häissed di internaziunale Schnällzüg mäischtens „Eurocity“, und es git vill meh vu denä. Au d' Trans-Europ-Express sind zletscht i-n-ere graue Farb mit d'r Uufschrift „Eurocity“ underwägs gsii und hend au Zwäitklassabteil überchuu. Das het si aber nüd vor d'r Verschrottig in Kaiseraugscht bewahrt.
Benken SG

**Bängge** (amtl. Benken SG) isch es Dorf und e politischi Gmeind im Sanggaller Tail vu de Linthebeni.

## Geografii
S Dorf Bängge liit uugfähr füüf Kilometer öschtlich vum Zürisee und rächts vum Linthkanal. Früecher isch es de Bezirkshauptort gsii vum Gaschter. Zu Bängge gchört au ä Landwirtschaftszone linggs vum Kanal, wo fascht bis Riicheburg und Tugge goot. I däm Gebiet isch früener emal de Tuggnersee gsii. Deet häts hüt Sidlige und ä Vertäilstaziuu vum EW Züri. Dr Huusbärg isch dr «Bänggner Büchel» mit äre Höchi vo 605 Meter ü.M. Druff obe isch de Wallfahrtsort Maria Bildstai.

## Gschicht
De Name vom Dorf isch us em alemannische *Babinchova* entstande. *Babinchova* bedüütet de Hof vom (alemannische Grundpsitzer) Babo oder Bebo. Dä isch en Schwager vo de Beata gsi, won de Hof 741 gee häd. Nach 1050 hät mer *Bebenchon* und *Bebinkon* gschribe. Sit em Ändi vom 12. Jahrhundert schribt mer i de Urkunde *Benken*.

Uf em Bänkner Büchel, im Kastlet, sind 1939 d Reschte von ere befeschtigte Sidlig us de Hallstattziit gfunde worde. Äigetli hät mer d Mure vom Chloschter Bänke gsuecht. Wo das gstande isch, isch nöd ganz klar. Wämmer de Undersuechige vom Tanner glaubt, mues s i de nöchi vo de hütige Chile gstande si. Im Starrbärg, also i de nöchi vom hütige Bahnhof, hät me römischi Silbermünze gfunde.

Im 11. Jahrhundert händ d Grafe vo Länzburg s mäischte vom Hof Bänke und de Chileschatz em Damestift Schänis ggee. Bänke hät dänn politisch zum Landeshärr vo Schänis ghört: Länzburg, Kyburg, Habsburg. Vo 1438 bis 1798 isch Bänke eini vo de sächs Tagwen vo de Vogtei Gaster gsi. I de Helvetik häd Bänke zum Distrikt Schänis ghört und isch 1803 zum neue Kanton St. Galle cho.

## Wirtschaft
D Landwirtschaft und s Chliigwärb sind wiitverbräitet. Dr wuel bekanntischt Unternämer isch dr Ernscht Jakober mit dr Firma Oergelihuus. Er isch au dr Kapällmäischter vu *De urchige Glarner* gsii, ere Schwiizerörgeliformaziuu wu s hüt nüm git. Wobii mer d Huusbäckeri Romer, wo i de ganze Schwiiz Chliigebäck liferet, nöd vergässe söll.

## Verchehr
Ä Hauptstrass mit Busverbindig füert vu Richäburg über Giesse uf Bängge und witer uf Chaltbrunn. Bängge het än äigene Bahnhof a dr Liniä Rapperschwil–Glarus–Lintl.

## Bilder

Datei:Benken (SG) Restoracio Rössli 047.JPG|S Gaschthuus zum Rössli mit dä Metzgärei Jud
Datei:Benken (SG) komunuma domo 045.JPG|S Gmäindhuus
Datei:Benken preghejo 052.JPG|Di katholischi Chile St.&nbsp;Peter und Paul
Datei:Benken preghejo 056.JPG|Innenaasicht vo dä Chile St.&nbsp;Peter und Paul


## Wäblink

* Offizielli Wäbsite vu de Gmeind Bängge
* 

## Fuessnote
BLS AG

D' **BLS AG** isch di grööscht Privatbahn vu d'r Schwiiz. „BLS“ isch d' Abchürzig vu Bern-Lötschberg-Simplon-Bahn, ä Bezäichnig wu hützutags nüm bruucht wird. Vill meh redt mer vu d'r BLS Lötschbärgbahn. 

## D'r Buu
Dur dä Lötschberg füehrt nämlich sit de Zwänzgerjahr ä Ysebahn-Hauptachse mit internaziunalem Verchehr. Si isch dazmaal als eleggtrischi Bahn buut wordä. D' Höhedifferänze het mer mit wänige Chehrtunnel im Bärner Oberland überwunde.

## D' Vorgängerbahne
Im Lauf vum 20. Jahrhundert hend verschideni normalspurigi Privatbahne fusiuniert, ass di hüttig BLS AG entstande-nischt. D' Ämmital-Burdgorf-Thun-Bahn, d' Solothurn-Muttiee-Bahn und di Veräinigte Huttwil-Bahne händ villi Jahr zämmegschpannt und au s' Rollmaterial mitenand täilt. Speeter sind's all under eim Name üüfträtte - Regionalverchehr Mittelland. Im Jahr 2007 isch d' Fusiuu mit d'r BLS Lötschbergbahn perfäkt gsii.

## Rollmaterial

## Farbe
Äs Kapitel für sich sind d Huusfarbe vu dr BLS. D Regiunalzüüg wu em Regionalverchehr Mittelland gchört händ, sind langiszyt rot ahgstriche gsii. Im Betriib sind immer nuch d Ae 4/4 und d Re 4/4 in bruuner Farb, wie früener jedi Loggi bi dr BLS gsi isch. Di tannegrüene Personä-, Gepäck- und Poschtwäge sind wi bi dr SBB Vergangähäit. Di modärne Personäwäge sind blau-wiiss worde, we di modärni Loggi BLS Re 465. Zum Dunggelblau isch äs Hellgrüen biigfüegt worde. I dem Dissein erschiined hüt sämtlichi Nahverchehrszüg, dr ehemalig Städteschnällzug und d Re 4/4 II, wu d BLS dr SBB abgchauft het.

## Autoverlaad
Zwüsched Chanderstäg im Bärner Oberland und Goppestei im Wallis gits en Autoverlaad dür de Lötschbergtunnel.

## Jubiläum
Im Jahr 2013 het d BLS AG ihres 100 Jährigi Jubiläum gfiret.

## Lueg au

* Busland (Tochtergsellschaft)
Lokomotive

**Loggi** isch d'r Sammelbegriff für d' Schinetriibfahrzüg. Uusnahme sind Strassefahrzüüg mit eme Schinefahrgschtell.

## Definiziuu

Wenn mer vu-n-ere Loggi redt, meint mer vor Allem d' Motorfahrzüüg wu drzue beschtimmt sind, Reise- und Güeterzüüg z' befördere. Det bildet d'r Maschineruum d'r Hauptteil vum Fahrzüg, ergänzt dur ein oder zwii Füehrerständ. Zu de Loggene zellt mer aber au d' Triibwäge. Diä sind ebäfalls Motorisiert und sind drzue beschtimmt, Persone, Gepäck, Poschtsache und nur sälte Güeter z' transportiere. Triibwäge werdäd aber au als Diänschtfahrzüüg für de Unterhalt vu de Bahnkörper verwändet. Für Manöver uf Industriegleis oder uf de Bahnhöf brucht mer Rangschierloggene und Schinätraggtore, wubii mer di zwii Begriff nüd gnau chan abgränze.

## Gschicht
D' Dampfloggene sind ä wiiterentwigglig vu d'r Dampfmaschinä wu d'r James Watt erfunde het. D' Cholä isch d'r äinzig Triibstoff gsii, wu mer dazmaal gchännt het. D' Dampfloggene gliiched de Dampftraggtore, wu mer siinerziit i 'dr Landwirtschaft bruucht het. Verschideni änglischi Äschiniöre hend Ysebahne konstruiert. Di bedüütendschte sind d'r Ritschert Trevithick und de Schorsch Stivensen gsii. D'r Ritschert Trevithick het d'r Dampfaatriib vu 'me Walzwärch zwäckentfremdet und drmit di allererschti Dampfloggi konstruiert. Z' erscht het si au möge äinigi Zugwäge ziä - d'r allererscht Güeterzug - doch nach churzer Ziit het das Syschtem d'r Geischt uufggii. D' Maschine isch wider i's Walzwärch chuu. Erscht d'r Schorsch Stivensen het mit siner Bahn Erfolg gchaa und ä amtlichi Konzessiuu überchuu. Er het müese d' Spurbreiti vu de britische Poschtkutsche übernii - das sind 1435 Millimeter gsii. S' isch di erfolgriichscht Gleisbreiti, so dass mer vu d'r Normalspur redt. D'r Schorsch Stivensen isch au d'r erschti Loggifabrikant vu d'r Wält gsii und het au s' europäische Feschtland belifered.

Mit em Uufchuu vu de Diselmotore und d'r Eleggtrizität hend au d' Bahne ihri Aatriebsart gwächslet. Vill Ysebahnlinie sind eleggtrifiziert wordä, und d' Aaforderigä a d' Loggene sind gschtige. So hend d' Bahne aagfange, im Pflichtäheft vorschriibe, wie schwär ass ä Loggi mues sii, damit si möglichscht jedär Wätterlag cha standhalte.

Mit Rangschierloggene und Triibwäge wu vill liächter sind, chamer mangelhafti Gleisaalaage und au schwächeri Brugge befare. Will d'r Disel- und d'r eleggtrisch Aatrieb vill weniger uufwändig isch - ä Dampfloggi mues mer ä Stund lang vorhäize - rendiert dä Dampfbetrieb hüt nüm. Er isch aber uf beschtimmte Streggene, zum Bischpil bi Museumsysebahne, nuch ä Turischtenattrakziuu. Wu's uf d'r Brienzer Rothorn-Bahn hend wellä vum Dampfbetrieb ganz uf Diselbetriib umschtellä, sind d' Fahrgaschtzahle zrugggange.

Us obe beschribnem Grund fahred drumm hützutags uf em ganze Schinenetz Disel- oder Eleggtrologgene.

## Bedüütendi Buuräihe
* SBB Re 4/4 I
* SBB Ae 6/6
* SBB Re 4/4 II
* SBB Re 6/6
* RhB Ge 4/4 II

## Loggi-Erbauer
E bedütendi Fabrigg, wo Loggene baut hät, isch d Firma Sulzer z Winterthur gsi. Hützutags lifered d Stadler Rail us em Thurgi Loggene und Zugskomposizione a Bahngsellschafte i verschidnige Länder.

## Weblink