open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Evangelische Hochschule Freiburg

D' **Evangelisch Hochschuel z' Friburg** (EH Freiburg), Hochschuel fir Soziale Arbeit, Diakonie und Religionspädagogik isch e kirchliche, staatlich oerkannde Fachhochschuel mit Sitz in Friburg im Brisgau. Träger von dere Hochschuel isch d' Evangelische Landeskirch. De englische Titel isch *protestant university for applied sciences*. D' EFH schafft mit annere Inschtitutione wie de **Kontaktstelle für Praxisorientierte Forschung** un em **Institut für Weiterbildung** zsamme. Mit denne zusamme reaslisiert se die Bereiche Lehr, Forschung un Witerbildung.

## Gschicht
Am 16. Juli 1918 het die erst Sitzung vum Arbeitsusschuss (des isch des hütig Kuratorium) stattgfunde. D' Scheffin isch d' Freifrau Marie Marschall von Bieberstein gsi. Unerem Nome *Evangelische Fraueberufsschuel fir kirchliche un Soziale Arbeit* hat em 01. Oktober 1918 d' Ausbildung von 12 Fraue ogfange. 1956 hen zum erschde Mol Mannevölker an dere Hoschschuel z' studiere ofange dirfe. Weger de Ännerung vom Hochschulromegsetz 1971 isch us dere höhere Fachschuel a Fachhochschuel worre. 

## Studiegäng
Als Grundständige Diplomstudiegän wird Soziale Arbeit und Religionspädagogik obode. Zum Wintersemeschder 05/06 isch d'Umstellung uff de Bachelor erfolgd.  

Usser denne Studiegäng gibts no folgende Weiterbildungsstudiegäng:
* Supervision
* Sozialmanagement
* Angewandte Gerontologie z'samme mit de KFH Freiburg (ab SS 2006)
Usserdem gibts no en berufsbegleitende Bachelorstudiegang für'd Erzihung von Kloikinner (Pädagogik der frühen Kindheit oder early childhood education)

## Mitarbaiter ond Studente
Nebe de 24 (2004) Brofessore unterrichtet 103 Lehrbeauftragte dia 700 Studente (davo 80 i ufbauende Masterstudiegäng). Vo de Studente send 25 % Männer ond 8 % kommet aussem Ausland.

## d Adress
Bugginger Strasse 38 D-79114 FreiburgTelefon: +49 761 47812-0Fax: +49 761 47812-30E-Mail: [mailto:webmaster@efh-freiburg.de webmaster@efh-freiburg.de]

## Quelle on Wejterfiahrendes
### Weblink
* Homepage vu dr EH Friburg
* Hochschuelranking vom CHE
Helike (Mond)

D' **Helike** (Jupiter XLV) isch einer vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
Säller Mond isch am 6. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna, Yanga R. Fernández un Henry H. Hsieh entdeckt worre un het z'erst die provisorisch Bzaichnig
S/2003 J 6 gchriegt. De Mond isch deno am 30. März 2005 uf de offiziell Namme **Helike** (noch de antike grichische Stadt Helike) vu de Internationale Astronomische Union IAU daift worre. 

## Bahndate
Helike umkraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 21.263.000 km in 634 Däg, 18 Stund un 29 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,1558 uf. Mit ere Naigig vu 154,773° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond bweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet. 

Ufgrund fu de Bahnaigeschafte wird Helike de Ananke-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Ananke, zuegordnet.

## Physikalischi Date
Helike bsitzt ä Durmesser vu etwa 4 km. Ihr Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt. Si isch vermuetli iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut.
Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait btrait 18,7m.
Ganymed

**Ganymed** (Altgriechisch:  *Γανυμήδης, Ganymedes*) bezeichnet

* Ganymedes, e Jüngling us dr grichische Mythologi
* Ganymed (Mond), e Mond vum Planet Jupiter
* (1036) Ganymed, e Asteroid
* Ganymed (Gedicht), e Gedicht vum Goethe
* Ganymed (Band), e Musikgruppe - Austropop
Planet

E **Planet** isch im wittere Sinn e Himmelskörper, wo nit selber lüchtet un sich in ere keplersche Umlaufbahn um e Stern beweggt. Dr Namme stammt vum grichische „plánetes“ un bedütet „die Umherschweifende“ bzw. „der Wanderer“ (altgrichisch). Früeher sin Planete au Wandelstern gnennt worre, wil si sich vorem Hindergrund vu dr Fixsterne bewege.

## Astronomi
### Definition
Durch d'Entdeckig vu immer mehr Objekte hinter dr Neptunbahn, wo in d'Grösseornig vum 1930 entdeckte Pluto falle, isch am 24. August 2006 het die International Astronomisch Union (IAU) e Nöidefinition vum Begriff *Planet* beschlosse. Im Pluto isch debi dr Planetestatus entzoge worre. Scherzhaft nenne d'Astronome d'Ifüehrig vu dr Neidefinition au *Prager Planetesturz*.

E Himmelskörper isch e Planet, wenn er … 

* … sich uf ere Bahn um d'Sunne befindet un
* … iber gnueg Masse verfügt, um dur si Eigegravitation e näherigswis rundi Form (hydrostatischs Glichgwicht) z'bilde un
* … d'Umgäbig vu sinere Bahn bereinigt het.

Bereinigt im Sinn vu dr Definition het e Planet au Chörper, wo er in Bahnresonanze zwunge het. Säll trifft u. a. zue fier d'Plutinos ischliesslig vum Pluto im Berich vum Neptun, fier d'Trojaner in dr Jupiterbahn un fier 2002 AA29 in dr Erdbahn zue.

Wil dr Pluto d'Umgäbig vu sinere Bahn nit bereinigt het, isch er numme e Zwergplanet, ebeso wie d'Ceres un d'Eris

### Sunnesystem
Gegewärtig git's im Sunnesystem offiziell acht Planete. Säll sin alles Himmelskörper, wo mindischtens 4000 km Durchmässer hän un uf ere eigene Bahn um d'Sunne chreise. Die bisherige Planete len sich in zwei Klasse - terrestrischi Planete mit Merkur, Venus, Erde un Mars sowie Gasriese mit Jupiter, Saturn, Uranus un Neptun ideile.

### Exoplanet
As Exoplanet bezeichnet mer Planete wo um e andere Stern chreise. Inzwische sin bi dr Noochbersterne vu dr Sunne scho Dutzende indirekt noochgwiise worre, wo aber ufgrund vu dr Noochwiismethode fast alles massivi Planete in dr Grösseornig vum Jupiter sin.

## Astrologi un geozentrischi Astronomi
In dr antike, babylonische Astrologi, wo domols noch e Deil vu dr Astronomi gsi isch, sin als Planete alli mit blossem Aug sichtbare Himmelskörper bezeichnet worre, wo ihr Lag am Himmel im Bezug uf d'Fixsterne gänderet hän, also d'Sunne un dr Erdmo sowie d'Himmelskörper Merkur, Venus, Mars, Jupiter un Saturn. Nooch sällene siibe klassische Planete hän d'Babylonier no d'Däg vu dr Wuche benennt, was sich noch hüt in viilene Sproche erhalde het.

## geologischi Definition
In dr Geologi bzw. Planetologi verstoht mer under Planet praktisch jede Himmelskörper, wo nit e Stern isch un grösser wie e durs All wandernde Berg.

## umgangssprochlich
In dr Umgangssproch schint s'heliozentrisch Weltbild ibrigens no nit akumme z'si, denn wenn dert *der Planet* erwähnt wird, isch d'Sunne demit gmeint.

## Quelle
Lustenau

**Luschnou** (schriftdütsch *Lustenau*) ischt di gröüscht Marktgmouond vo Öschtriich.

## Lag
Luschnou lit ar schwyzar Grenz diräkt am Rhin im ondrö voradlbäorgar Rhintal. D Nôôchbuurgmouonda siönd Höüscht, Fuößa, Lutra, Dorröbirrö, Äms und im schwyzar Kanton Sanggallö: Diöpoldsou, Widnou, Ou und Sammargreötö.

## Parzella und Bvölkeri
Urschpröngli ischt Luschnou us siibö vrschiidna Parzella bstandö (Haag, Wiilar, Kirchdorf, Wisörouö, Holz, Staldö und Griöndl), hützötag siönd deini abr kaum me uuszumacha, wil 's ganz Ortsgebiöt zämögwaagsö ischt.

Hützötag ischt Luschnou i drü Haupttäöl ondrtauölt: is Hasöfäöld, s Oobrdorf (Kirchdorf) und s Ondrdorf (Rhindorf).

Z'Luschnou leöband ätta 21.000 Lüt, dövouö hônd ätta 16% kön öschtriichischi Schtaatsbürgarschaft.

## Gschicht
Luschnou isch zm eyschtô Môl am 1. Juli 887 erwähnt worö als *Lustenoua*, in am Schriftstuck vôm karolingischö Kaiser Karl III.

## Inwôônar

## Uusbildi
Z'Luschnou git as drü Hôptschuöla, i jedar Parzeaöllö uöni, vier Volksschuöla und zechö Kiöndörgärtö. Usserdeim a HAK, HASCH und a Gymnasium.

## Dialekt
Dar Luschnouar Dialäkt ghöuort zom Bodösejöalemannischö, ischt aber bodö rôôß andrscht as di Dialäkt vo dö andara Orta rondom.

Gaanz bsondrig für Luschnou siönd di sogenanntö *Triphtonge*, also drüü Seöbschtlaut hiöndrönand, wie zom Beischpiel in „Brouöt“, a „ch“ wou suus a „ss“ wär („lach mi“ für houöchdütsch „lass mich“ oder „i muöch“ für houöchdütsch „ich muss“) und ingschobni Nasale (m und n) wi zom Beischpiel in „Muns“ oder „Schumfl“. As git ou an huufö Uusdrück, wou gad z'Luschnou verwändat wörönd, wi „Pfiffös“ für „Schmetterling“ oder „Bismiötta“ und „Bisnaacht“ für „Vormittag“ und „Nachmittag“.

## Literatur

* 
* Alfred Bösch (Redaktion); Kulturreferat der Marktgemeinde Lustenau (Hrsg.): *Lustenau und seine Geschichte* Band 1 – 4, Kulturreferat der Marktgemeinde Lustenau, Lustenau 1988–1996.
** Band 1.: Alfred Bösch: *Lustenau und seine Schulen* 1988.
** Band 2.: Erich Schneider: *Musik und Theater in Lustenau* 1989, ISBN 3-900954-01-1.
** Band 3.: Adolf Bösch: *Unser Gemeindearchiv, Kirchengeschichte in Lustenau, die Flurnamen von Lustenau*. 1992, ISBN 3-900954-02-X.
** Band 4.: Adolf Bösch: *Geschichten aus dem alten Lustenau* 1996, ISBN 3-900954-04-6.
* 
* 
* 
* 
*  

## Weblink

* Marktgmouond Luschnou
* Luschnouer Mundart
Helike (Begriffsklärung)

**Helike** (Altgriechisch: *Ἑλίκη*, Latin: *Helice*) bezaichnet
* Helike, e antiki grichischi Stadt an Golf vu Korinth
* Helike (Mythologie), e Nymphe i de griechische Mythologi
* Helike (Mond), e Mond vum Jupiter
Satellit (Astronomie)

E **natürliche Satellit** (meistens allerdings **Mond** gnennt oder au **Trabant**) isch e Himmelskörper, wo e Planet oder e Planetoid ime Sunnesystem umchreist. Dr Planet oder Planetoid umchreist gmeinsam mit sinem bzw. sinene Mönd, s' Zentralgstirn vum Sunnesystem. Es isch kei Fall bekannt, wo e Mond sinersits wiider e natürliche Satellit hätt, s'git aber mehreri co-orbitali Mönd, also Mönd in ere gliiche Umlaufbahn,

In unserem Sunnesystem hän sex vu acht Planete ein oder mehreri Mönd:
* Erde - Mo
* Mars - Phobos un Deimos
* Jupiter - Ganymed (grösster vum Sunnesystem), Io, Europa, Kallisto un witteri 59 bekannti Mönd, wo aber meistens sehr chlei sin.
* Saturn - Titan (einziger Mond vum Sunnesytem mit ere dichte Atmosphäri), Rhea, Enceladus, Dione, Tethys, Hyperion, Iapetus un witeri 24 bekannti Mönd.
* Uranus - Titania, Oberon, Ariel, Miranda un witteri 21 bekannti Mönd
* Neptun - Triton un witteri 12 bekannti Mönd

Vu dr bisher kategorisierte drei Zwergplanete hän Mönd:
* (134340) Pluto - Charon, Nix, Hydra. Dr Charon isch allerdings eher als zweiti Hauptkomponente vom Doppelzwergplanet Pluto azluege.
* (136199) Eris - S/2005 (136199) Eris 1

Au Planetoide (Asteroide) hän Mönd. D'Sonde Galileo het erstmols 1993 Dactyl als Mond vum Asteroid (243) Ida photographiert. 1999 het mer erstmols bim Asteroid (45) Eugenia mitem erdgstützte Teleskop e Mond nochwiise chänne.

Dr Artikel Liste vu de natürliche Satellite enthaltet e Liste vu allene im November 2005 bekannte natürliche Satellite.

## Weblink
* Was isch e Mond?
Kairo

**Kairo** isch d'Hauptschtadt vo Agypte. Obwohl an de Pyramide gläge isch de Schtadt noch zimli jung, wil ä arabischi Gründig. Ihrn arabische Namme *Al-Qâhira* (القاهرة) cha mer mit *D'Siigriiche* übersätze.

Bi Kairo fangt s'Nildelta a. Wie praktisch ganz Ägypte isch au Kairo vum Nil abhängig. De Ballungsrum Kairo het - es lige do aber numme gschätzte Zahle vor - an di 25 Millione Iwohner. Es isch do dermit sowohl die gröscht arabisch Stadt als au, gli nach Lagos in Nigeria, di zweitgröscht Schtadt vu Afrika.

Gründet worre isch Kairo vu de arabische Fatimide-Dynasti, wo in Kairo im 10. Johrhundert ä Gegekalifat zue Bagdad gschaffe het. Es lit in dr Nöchi vo Memphis wo während em Alte Riich gründet worde isch und meh as zwei Johrduusig es Zäntrum vo dr altägyptische Verwaltig gsi isch.

Kairo isch sit 1989 wiider de Sitz vu de Arabische Liga, nachdäm Ägypte 1979 vo dr Arabische Liga usgschlosse worden isch wäge sim Friedensvertrag mit Israel.
Andreas Vollenweider

**Andreas Vollenweider** (* 4. Oktober 1953 z Züri) isch e Schwyzer Musiker, Komponischt un Arrangeur vo Entschpannigsmusik un Suite, wo hauptsächlich vo de Harfe bschtimmt sin.

## Läbe
Scho im Vollensweider si Vadder Hans zellt zue de fuehrende Organischte z Europa. Er isch in ere künschtlerisch vilsytige un inschpirierende Umgäbig ufgwachse un het sich als Autodidakt zuem Multiinstrumentalischt entwickelt.

Mit 22 Johr het er agfange d Harfe z schpiile un het si eigeni Schpiiltächnik entwickelt. Er het s Inschtrument nach sine Bedürfnis modifiziert, do drbii isch di elektro-akustischi Harfe entschtande.

Zallererscht het de Vollenweider für Film-, Theater- un Fernsehproduktione komponiert. In de 1970er-Johr het er denn mit René Bardet im Ensemble Poesie und Musik mitgwirkt. Drbii sin viil beachteti Vertonige vo Dichter wie Heinrich Heine un François Villon entschtande.

Si erschtes Album "Eine Art Suite in XIII Teilen" isch 1979 in de Schwyz veröffentlicht worde un gilt als "Wiege des Vollenweider-Sounds".

Im Johr 1984 isch ihm mit sinem Album "White Winds" glichzitig de Schprung in d amerikanische Charts in de Kategorien Pop, Klassik un Jazz glunge.

Si Solowerk schtoht im Schpannigsboge zwüsche Jazz un New Age - zerscht mit Inschtrumentalmusik, schpöter au Vokal.

## Veröffentlichunge
### Studioalbe
* 1976 – Vollenweider, Bardet, Valentini (Lyrik und Musik): *Heinrich Heine – ein neues Lied* (vergriffen)
* 1976 – Vollenweider, Bardet, Valentini (Poesie und Musik): *François Villon* (wird demnächst wieder neu aufgelegt)
* 1977 – Vollenweider, Bardet, Valentini (Poesie und Musik): *Heinrich Heine – Ich kann nicht mehr die Augen schliessen*
* 1979 – *Eine Art Suite in XIII Teilen* 
* 1981 – *Behind the Gardens* 
* 1983 – *Caverna Magica*
* 1984 – *White Winds*
* 1986 – *Down to the Moon*
* 1989 – *Dancing with the Lion*
* 1990 – *Traumgarten*
* 1991 – *Book of Roses*
* 1993 – *Eolian Minstrel*
* 1997 – *Kryptos*
* 1999 – *Cosmopoly*
* 2004 – *Vox*
* 2006 – *Midnight Clear*
* 2009 - *Air*

### Live-Albe
* 1994 – Andreas Vollenweider and Friends: *Live 1982–1994*
* 2007 – Andreas Vollenweider and Friends: "25 years live, 1982-2007"

### Best-Ofs, Kompilatione, DVDs
* 1990 – * Trilogy*
* 2000 – *The Essential* 
* 2000 – *Moon Dance – Best*
* 2005 – *Magic Harp*
* 2005 – * The Storyteller*
* 2006 – *The Magical Journeys Of Andreas Vollenweider*

## Weblink

* www.vollenweider.com offizielli Homepage
* Biografi bi www.wortlaut.de
Dafins

**Dafins** isch a Dörfle i Zwüschawasser.

Dafins liet oberhalb vo Rankwil zwüschat Viktorsberg und Batschuns-Buchebrunna, und uf di oane Achs fascht vom Fröscha bis ge Röthis. Hot ca. 350 Iwohner und a Kircha in da Dorfmitte mit da Krona glei i da nöhe. Glei daneabad gits o no a Wiesa zum fuasballspiela.

Wen ma uf di oane Sita vo do Stross loft isch ma bi da Volkschual, wo di erste Solarschual vo Östrich ischt. In derra Volksschual gits nur oa oanzigs Klassazimmer, well so wenig Schüaler oba sind. Alle vier Stufa sind in oanam Zimmer.

Dafins hot vier Parzellen: Wanne, Unterberg, Oberberg und Birket. Es gibt nur oa Stroß uffe. Es gibt abber o a alte Stroß, do kummt aber niamand uffe, well dia zu steil isch um mitam Auto zum uffe ko. Ma kann högschtens uffe wandra. 

## Weblink

## Fuassnoota
Batzenberg

Dr **Batzeberg** (dt. *Batzenberg*) circa 6 km südli vum Stadtrand vu Friburg im Brisgau in Südweschtdytschland isch e 330 Meter hoche Vorberg vum Schimbergmassiv. Öschtlich vum Berg lit s'Schneggedal, weschtlich d'Rhiebeni

## Gmeizueghörigkeit
Dr Batzeberg gheert zue dr Gmeinde Schallsched mit dr Ortschafte Schallsched un Wolfewiler im Norde, Pfaffewiler mit Eelischwiler im Schneggedal im Oschte, Ehrechilche mit Chilchhofe im Süde un Norschige un Scherzige im Weschte.

## Geologi
Dr Berg isch öppe 4 km lang und 1 km breit un zellt, obwohl durs Schneggedal devu trennt, zum Schimbergmassiv. Er isch vu mächtige Leesablagerige bedeckt.

## Gschichte
Im Drissigjährige Chrieg hän im Summer 1644 französischi Truppe ihr Lager uffem Batzeberg gha. Si sin vu dert dann am 03. August 1644 - dr erst Dag vu dr Schlacht bi Friburg zue dr Erstürmig vum Bohl uffem Schimberg uffbroche un hän bi dr Inahm vu dr dert befindliche bayerische Stellige mit die höchste Verlust vum ganze Chrieg erlitte.

## Flora
Dr Batzeberg isch nochzue vollständig mit Räbe bepflanzt (Hauptsorte isch dr Guetdel). Er isch ein vu dr flächemässig gröschte, fascht ällei mit Räbe bepflanzte Berge in Dytschland.
Harfe

D' **Harfe** ghört zue de Saiteninschtrument. Si isch eins vo de älteschte Musikinschtrument vo de Menschheit un cha scho um öbbe 3000 v. Chr. z' Mesopotamie un z' Ägypte nochgewiise wärde.

Unter de drei Grundtype vo de Saiteninschtrument (Harfe, Zither un Lute) isch d' Harfe charakterisiert als en Inschtrument, wo d' Saite sänkrächt (Winkelharfe) odr abgschrägt un in ere Koordinate sänkrächt an de Resonzdecki ziehn un si dodurch in Schwingig versetze (Zither: d Saite lige parallel zuer Resonanzdecki, d Schwingigsübertragig isch indirekt übr de Rahme; Lute: d Saite lige ebefalls parallel, d Schwingigsübertragig erfolgt durch de Schteg uf d' Resonanzdecki).

## Gschicht

D' Harfe isch weltwit sehr verbreitet. Abbildige vo Harfe git s z Ägypte sit em Alte Riich (3. Johrduusig v. Chr.) Im nördliche Europa (im Gegesatz zuem Mittelmeerruum, Medialib) erschiine di erschte Abbildige vo Harfe z'Irland um 800 n. Chr. Säli Harfe bilde mit ihre Charakterischtika (gschwungene Hals, abgschrägti Saiteaordnig) de Grundtypus vo allene hüt weltwiit gebrüchliche Harfe. 

Di älteschti erhalteni europäischi Harfe vo öbbe 1400 isch benannt noch em legendäre irische König Brian Boru un het e Korpus, wo us eim einzige Schtamm beitelt isch, un cha im Museum z' Dublin agluegt werde. Si isch immer no schpilbar un dient hüt no Harfebauer us de ganze Welt als Blaupaus für immer neueri Harfekonschtruktione.

### Clarsach

Damaligi Harfe hen no e Beschpannig mit Metallsaite gha un sin mit de Fingernägel zupft worde. Duregsetzt het sich abr schpöter d' Clarsach (vo irisch *cláirseach* "Harfe", Usschproch: /ˈklɑːr´ʃəx/), wo mit Darmsaite (hüt meischtens Nylon) beschpannt sin un mit de Fingerkuppe kräftig agschlage wird. Metallbesaiteti Harfe git 's hüt numme no als historischi Inschtrument bzw. als Nochbaute vo nene. In de witere Entwicklig vom Inschtrumentebau hen si ke maßgeblichi Rolle meh gschpilt.

### Hokeharfe

D' Harfe isch traditionell e diatonischs Inschtrument, wo uf ei Tonart igschtimmt isch. Um schnell d' Tonart wächsle z' chönne, isch ab em 15te Johrhundert unterhalb vo de Stimmwirbel e Hoke abrocht worde, wo di einzelne Saite demit so verchürzt un um jewils ei Halbton erhöht het wärde chönne. Drmit loße sich mehreri Tonarten schpile, abr nit d' Tonart während em Schpil wächsle. Bi hütige Hokeharfe sin di urschprüngliche eifache Hoke durch Harfemechanike usduscht worde, de Name isch abr glich bliebe.

## Lueg au
* Anna-Maria Ravnopolska-Dean

## Weblink
Aargau

**Aargau** chan folgendes bedüte:
* Aar-Gau, en historische Tail vom Fränkische Rych (im 8. Johrhundert)
* Kanton Aargau, en Kanton i de Schwiz
* Berner Aargau (au Underaargau), de säb Tail vom hütige Kanton Aargau, wo vo 1415 bis 1798 Undertanegebiet vo de Stadt Bärn gsi isch
* Oberaargau, de nordöstlichsti Tail vom Kanton Bärn
* *K.Ö.St.V. Aargau Wien*, e katholisch-öschtrichischi Studenteverbindig (Mitglidsverbindig vom Öschtrichische Cartellverband)
* Aargau, en Planet, wo zum Science-Fiction-Universum vo Star Wars ghört. De Planet isch zwüsche em Coruscant und em Vulpter, i de Nöchi vom Corellian Run im System Zug. D Bank vo Aargau isch de Sitz vom intergalaktische Bankeclan. → vgl. :it:Aargau (Guerre stellari)

**Lueg au:**
* Ahrgau (au Argau), es Gebiet am Niderrhii z Dütschland, wo im Mitelalter en eigene Grafschaft im Heilige Römische Riich gsi isch
Brock University

D’**Brock Universität** isch ä allgemeini Universität z’St. Catharines i Kanada. Brock hät 16.000 Schtudente. D’Universität isch eini vo dä  Universitäte z’Ontario, wo am schnellschte waggse, un isch 2003 vo Schtudente als zweitbeschti Universität vo Kanada beurteilt wôrre. 97.2% vo Schtudente miteme Abschluss vo Brock finde ä Arbet, eini vo dä höggschti Quote vo Ontario. 

Brock isch ä relativ jungi Uni un isch 1964 gründet wôrre um d’Usbildig vur Baby Boom Generation bwältige z’chönne. Sytdem isch d’Uni immer wider erweitret wôrre un bietet jetz ä Reihi vo Programe aa. Ufem Campus wird praktisch ununterbroche baut; d’Uni hät i dä letschti Jôhr $100 Millione inveschtirt. Allerdings isch d’Ufnahmi vo weitri Schtudente über dä jetzigi 16.000 nüt vorgsehe. D’meischti (14.669) vo dä Schtudente sin imene Undergraduate Program (also eme Program wo zumene *[[Bachelor]] * führt). Brock bietet au ä Graduate Program aa, allerdings göhn d’meischti Schtudente do defür aa andri Unis. Über 70% vo dä Brock-Schtudente chömme vo usserhalb vur Niagara Region, d’höggschti Aazahl vo uswertigi Schtudente i ganz Kanada. Usserdem schtudire circa 1.000 usländischi Schtudente aa Brock. 

Brock isch nôchem Britische General Sir Isaac Brock bnannt wo im Krieg vo 1812 i dr Schlacht vo Queenston Heights um s’Labe cho isch. Syni letschti Worte solle “*Surgite! Push on! *” (Vürschi! Ganget witer [sähr freii Übersetzig]) gsi sy. Säll isch s'Motto vo Brock.

Brock hät au ihri eigni Schülerzitig, d' *The Brock Press* wo jede Zischtig erschynt. Alli Schtudente sin Mitglied i dr Schülergwerkschaft, dr *Brock University Students’ Union* (BUSU). D'Schtudente vo Brock hän z'St. Catharines än eher guete Ruef, allerdings hät sich des i dä letschi zwei Jôhr zum Teil gändret; vorallem wegem schlachte Benehme vo mangi Schtudente un dr Tendenz vo Eiheimischi d’Schtudente im allgemeine für alles verantwortlich z'mache. D'Schportmannschaft vo Brock sin d*'Brock Badgers*.

## Fuessnoote

## Weblink
Offizielli Syte (uf Änglisch)
Aitne (Mond)

D' **Aitne** (Jupitermond XXXI) isch einer vu dr chleinste ussere Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Aitne isch am 9. Dezember 2001 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre. Si het znext die vorläufig Bzaichnig S/2001 J 11 erhalde.

Daift worre isch der Mond uf d'Götti Aitne us de grichische Mythologi, d'Personifikation vu de Birge. De sizilianisch Vulkan Ätna isch ebefalls no dere Götti bnennt.

## Bahndate
D'Aitne umchraist de Jupiter ime mittlere Abstand vu 23.229.000 km in 730 Däg, 4  Stund un 19 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2643 auf. Mit ere Naigig vu 165,091° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond bweggt sich entgege de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet. 

Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird d'Aitne de Carme-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Carme, zuegordnet.

## Physikalischi Date
D'Aitne het ä mittlere Durmesser vu etwa 3 - 4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt. Si isch vermuetli iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut.
Aitne wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait btrait 22,7m.
Ε

**Εpsilon** (Majuskel Ε, Minuskel ε) isch de 5. Buechschtabe vum griechische Alphabet.

## Härkunft

S Zeichen E kummt urspriingli vum phönizische Buechschtabe „he“ (= „H“) un isch vun de Grieche fyr de Vokal „E“ verwändet worre. De Nôme „epsilon“ beditet „bloßes“ e (lueg au ypsilon).

## Vowendung

* in de Physik bezeichnet s klei Epsilon d Dielektrizitätskonstante
* in de Physik un de Chemie wirds ε als Zeiche fyr d Permittivität gnumme
* in de Tensorrechnung bezeichnet s klei Epsilon s Levi-Civita-Symbol
* in de Mathematik dients ε zuer Bezeichnung vun 'ra bliebig kleine Zahl grösser wiä Null. 
* in de Mathematik bschribt ε(x) ä Heaviside-Funktion

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Exzentrizität (Mathematik)

Di **numerisch Exzentrizität** isch ä Maß fer d'Abwichig vume Chegelschnitt vu de Chraisform. D'Exzentrizität vume Chrais isch 0, vu ere Ellipse zwische 0 un 1, ere Parabel 1 un ere Hyperbel größer wie 1.

D'Formel fer d'Brechnig vu de numerische Exzentrizität isch:

: \varepsilon = \frac{e}{a}

Am Bispiil vu de Ellipse ergit sich:

: \varepsilon = \frac{\sqrt{a^2-b^2}}{a}

Im Zeller stoht *e*, die **linear Exzentrizität** vu de Ellipse:

: e = \sqrt{a^2-b^2}

wobi a un b fer di groß un chlai Halbax vu ere Ellipse sten.

Di numerisch Exzentrizität dient in de Astronomi de Bschriibig vume Orbit in Form vu ere Keplerbahn. 

Im geozentrische Weltbild isch der Begriff bnutzt worre, um Chraisbahne z'bschriibe, wo im Middelpunkt nit d'Erde stot.

Under de Planete vu unserem Sunnesystem het d'Venus mit 0,0067 die gringst Exzentrizität un de Pluto mit 0,2444 die größt. D'Wert fer die andere Planete, under anderem au fer dene ihri middler Entfernig zu de Sunne, chänne in de Tabelle vu de Planetedate nochgläse werre. Ihr Exzentrizität wird dur folgendi Glichig brechnet:

Exzentrizit\ddot at = \frac{Aphel - Perihel}{Aphel + Perihel}

D'Wert fer Aphel un Perihel chänne dem Artikel Apsis (Astronomie) entnumme werre.

*Lueg au:* Ellipse, Keplersche Gsetz, Bahnelement
Umlaufzeit

In de Astronomi isch d' **Umlaufzitt** d'Zitt, wo ä Himmelskörper ä vollständigi Umrundig zue sinem Bezugspunkt drin vollfüehrt. 
## Bezugssystem

Debi isch z'beachte, dass es mehreri Bezugspunkt gä cha. So cha z. B. d'Umlaufzitt vum Mond mit oder ohni Irechnig vu de gliichzittige Bewegig vu de Erde um d'Sunne agä werre. Normalerwiis wird d' Umlaufzitt gege ä meeglichst statischs Bezugssystem agä, wofer maistens de Sternehimmel dient. Ä sonigi Umlaufzitt wird "siderisch" (relativ zue de Sterne) gnennt.

De Bezug cha aber au die (schinbar) Sunneposition sii (Synodischi Periode), de Chnote vu ainzelne Planetebahne ("drakonitisch"), de Schwerpunkt vum gsamte Sunnesystem oder vu zwai vu sinene Körper (baryzentrisch) oder de "Rest vum Universum" (Inertialsystem) sii.

Allgmain bezaichnet mer in de Astronomi ai Umlauf vum ä Planet um d'Sunne als Johr, vume Mond um si Planet degege als Munät. D'Umgangsproch engt de Johresbegriff uf d'Erde und de Munätsbegriff uf de Erdmond i.

## Umlaufzite in unserem Sunnesystem
Die siderische Umlaufzitte vum Erdmond un vu de Planete vu unserem Sunnesystem betrage:

Demgegeniber sin die synodische Umlaufzitte bi Mond, Merkur,  Venus un Mars dütlich *länger*, ab Jupiter higege zuenämmend *chürzer* (1,092 bis 1,004 Johr).

## Lueg au
*Siderischi Periode
*Synodischi Periode
*Planet
*Mond
*Umlaufbahn
Ananke (Mond)

D' **Ananke** (Jupitermond XII) isch einer vu dr ussere Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Ananke isch am 28. September 1951 vum Astronom Seth Barnes Nicholson am Mount Wilson Observatorium in Kalifornie entdeckt worre.

Daift worre isch der Mond uf Ananke, ere Gliebte vum Zeus us de grichische Mythologi. Ihr offizielle Namme het si 1975 erhalde, vocher isch si aifach als *Jupitermond XII* bezaichnet worre, wil si de zwölft entdeckt Mond bim Jupiter gsi isch.

## Bahndate
D'Ananke umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 21.276.000&nbsp;km in 629 Däg, 18 Stund un 29 Minute. D'Bahn wiist ä  Exzentrizität vu 0,2435 uf. Mit ere Naigig vu 148,889° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond bweggt sich entgege vu de Rotationsrichtg des Jupiter um de Planet.

D'Ananke isch die Nammenspatroni vu ere Gruppe vu Mond, wo sich uf ähnliche Bahne um de Jupiter bwege. D'Ananke-Gruppe umfasst acht bis sechzehn Mond, wobi Ananke s'größt Mitgliid isch. Es isch aznämme, dass d'Mond vu de Ananke-Gruppe alli Bruchstücker vume größere Körper sin, wo dur Ischläg zerbroche isch.

## Physikalischi Date
D'Ananke het ä middlere Durmesser vu etwa 28&nbsp;km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt. Si isch vermuetli iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut (was etwa sälli Dichti het). Ananke wiist ä sehr dunkli Oberflächi mitere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait btrait 18,8m.

## Weblink
* Nicholson, S.B., "An unidentified object near Jupiter, probably a new satellite", PASP '''63''' (1951) 297 – 299
Ananke (Begriffsklärung)

**Ananke** (Altgriechisch:  *Ἀνάγκη* "Bidürfnis") bezaichnet
* Ananke (Mythologie), in de grichische Mythologi ä Schatz vum Zeus
* Ananke (Mond), ä Mond vum Planet Jupiter
Ananke

**Ananke** ( *Bedürfnis, Zwang*) isch in de grichische Mythologi d'Personifizeerig vu de unuswiichliche Notwendigkait un vum Schicksal gsi.

Vum Zeus het si Adrastea empfange. Mitunder wird si au als d Mueder vu de Moire, drei Schicksalsgöttinne, agä, wo si ebefalls vu Zeus empfange ha soll. In de römische Mythologi het si de Namme *Necessitas* (lat. *Notwendigkait*) erhalde. De zwölft entdeckt Jupitermond isch uf si daift worre.
Adrasteia

**Adrasteia** (Altgriechisch:* Άδράστεια*; Latin: *Adrastea*) isch in de grichische Mythologi:

* Adrasteia (Mythologie), ä kretischi Nymphe, wo gmainsam mit Ide de jung Zeus ufzoge het, indem si ihn mit de Milch vu de Gaißenymphe Amaltheia ernährt het.
* ä Binamme vu de Nemesis
* Adrasteia (Quelle), de Namme vu sällere Quelle, wo d Hypsipyle de Opheltes, de Sohn vum Lykurgos, niidergleggt het, wo die Siibe gege Theben vorbizoge sin, un wo debi vu ere Schlange dötet worre isch.

Nach Adrasteia sin in de latinisierte Form **Adrastea** bnennt 
* Adrastea (Mond) ä Mond vum Jupiter
* (239) Adrastea ä Asteroid.
Bahnneigung

D' **Bahnnaigig** oder **Inklination** vume Himmelskörper isch de Winkel zwische sinere Bahnebeni un ere Referenzebeni. Fer die wird im Sunnesystem maistens d'Ebeni vu de Erdbahn (Ekliptik) gwählt, wo d'Umlaufbahne vu de große Planete un vum Mond vun ere bloß um ainigi Grad abwiiche.

Fer Erdsatellite wählt mer als Referenz die middler Äquatorebeni vu de Erde, ebeso au fer die Bahnbwegig vu Doppelstern. Si wird bi dene maistens als Positionswinkel vu de große Bahnax relativ zum "Himmelskoordinatesystem" (RA, &delta;) agä.

D'Bahnnaigig isch ains vu de sex Bahnelement vu de klassische Bahnbstimmig un wird fast immer mit **i** (fer Inklination) bezaichnet. Im Fall vu Keplerbahne (bloß *zwai* Himmelskörper im Vakuum) isch si konstant un d'Bahnebeni blibt in ihrer Usrichtig under de Fixstern stabil.

Bi gravitative Störige dur "dritti Körper" erliidet d'Bahnnaigig chlaini Änderige, wo dailwiis periodisch si.
Amalthea (Mond)

D' **Amalthea**  isch ein vu dr innere Mönd vum Planet  Jupiter. Si isch am 9. September 1892 vum Astronom Edward E. Barnard am 91 cm Refraktor vum Lick Observatorium entdeckt worre. Si isch dr erst nöi entdeckt Jupitermond noch dr Entdeckig vu dr Galileische Mönd anno 1610 gsi. Dribernus isch si dr letzt Mond gsi, wo dur visuelli Teleskopbeobachtige entdeckt worre isch, späteri Entdeckige sin mitphotographische Ufnahme gmacht worre.

Daift worre isch si uf dr Namme vu dr Nymphe Amalthea us dr grichische Mythologi, wo dr Zeus mit Geissemilch ufzoge het. Dr Namme "Amalthea", wo uf e Vorschlag vum französische Astronom Camille Flammarion zruckgoht, isch vu dr Internationale Astronomische Union IAU erst anno 1975 offiziell vergä worre, obwohl er scho sit Johrzehnte inoffiziell in Bruuch gsi isch. Vor 1975 isch dr Mond meistens eifach als "Jupiter V" bezeichnet worre. 

## Bahndate
Amalthea umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 181.400 km in 11 Stund un 57 Minute. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,0031 uf un isch 0,388° gegenyber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt. 

## Ufbau un physikalischi Date
D'Amalthea isch e sehr uregelmässig gformte Körper mit ere Usdähnig vu 270 × 168 × 150 km, wobi d'Längsax uf dr Jupiter grichtet isch. Ihri Dichti isch mit 0,86 g/cm3 sehr gring. Si spricht doher fer e poröse Körper us Wasseriis. Möglicherwiis handelet es sich um e "zuegloffes" Objekt, wo entweder im ussere Jupitersystem oder in grossem Sunneabstand entstande un dur d' Schwerchraft vum Jupiter igfange worre isch.

D'Amalthea het e sehr dunkli, diefrot gfärbti Oberflächi mit ere Albedo vu 0,09, d. h., numme 9 % vum ifallende Sunneliecht werre reflektiert. D'Rotfärbig isch möglicherwiis uf Ablagerige vu Schwäfel zruckzfüehre, wo vum Mond Io bi Vulkanusbrüch in dr Weltruum gschlüderet worre isch. Drybernus sin helli grüenlichi Muster sichtbar, dere ihr Ursprung allerdings noch ubechannt isch.

Dr Amalthea ihr Oberflächi isch starch verkrateret. Einigi vu dr Ischlagskrater sin im Vergliich zue ihrer Grössi sehr usdähnt. Pan, dr grösst Krater, besitzt e Durmesser vu 100 km un isch 8 Kilometer dief. Gaea het e Durmesser vu 90 km un isch vermuetli 16 km dief. Zwei Birgszüg, Mons Lyctas un Mons Ida, erhebe sich ebba 20 km. 

D'Amalthea rotiert in 11 Stund un 57 Minute um die eige Ax un wiist dodemit, wie dr Mo un die ybrige innere Jupitermönd, e bundini Rotation uf. 

Ihri schinbar Helligkeit betrait 14,1m.

Wie d'Io git d'Amalthea meh Wärmi ab, wie si vu dr Sunne empfangt. Säll chännt uf elektrischi Ström zruckzfüehre si, wo bi dr Bwegig vum Mond dur s'Magnetfeld vum Jupiter induziert werre.

## Weblink
* Wer ist Amalthea? (Us dr Fernsehsendig Alpha Centauri)
* Animation of Amalthea (engl.)
* Nöieri Erchenntniss zue dr Dichti un Beschaffeheit vu dr Amalthea
* Jupiter's Moon Had A Far-Flung Past (engl.)
Arche (Mond)

D' **Arche** (Jupiter XLIII) isch ein vu dr sehr chleine Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
S/2002 J 1 isch am 31. Oktober 2002 vum Astronom Scott S. Sheppard entdeckt worre. Der Mond hat am 30. März 2005 de offiziell Namme **Arche** vu de Internationale Astronomische Union IAU erhalde. 

## Bahndate
Arche umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 22.931.000 km in 723 Däg, 22 Stund un 36 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2588 uf. Mit ere Naigig vu 165,001° isch d'Bahn retrograd, d. h., de Mond bewegt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet. 

Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird Arche de Carme-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Carme, zuegordnet.

## Physikalischi Date
Arche bsitzt ä Durmesser vu etwa 3 km. Ihr Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch.
Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihr schinbari Helligkait betrait 22,8m.
Arche

**Arche** (vu lat. *arca* ; hebr. *tevah* Chaste, Chästli bzw. vu gr. *αρχή* Afang, Ursprung) bezaichnet
* s Rettigsboot vum Noach, wo im Buech Genesis vu de Bible bschriibe isch, lueg Arche Noah
* s'Chäschtli, wo d Jochebed us Papyrus hergstellt un mit Asphalt un Pech  wasserdicht gmacht het. Si het denn ihr drei Mönet alts Buschi drin versteckt, und d Doochter vom Pharao het s im Schilf am Nilufer gfunde un s Moses gnennt. 
* im ibertragene Sinn e Gmainschaft, e Ort, e Reservat, wo Läbewese Schutz un Borgehait finde.
* e gaistligi Gmainschaft, wo vum Jean Vanier gründet worden isch, wo behinderti un nit behinderti Mensche din zämmeläbe, lueg L’Arche
* d'Gsellschaft fer d'Erhaldig un Verbraitig vu de Kulturpflanzeviilfalt z Schiltern, Niideröschtriich, lueg Arche Noah (Pflanzen)
* ain vu de sehr chlaine, ussere Mond vum Planet Jupiter, lueg Arche (Mond)
א

**Aleph** isch de ärscht Buechstab im Hebräischä Alphabet. De Luutwärt isch // in de IPA-Notation – De Knackluut wo in vieli Varietäte vum Dütsche (im Alemannische aber nüt) zwar vohonde isch, abr nit gschriebe wird. Er het de Zahlenwert 1.

## Gschicht

S Aleph isch de ärschte Buechschtab vum phönizische un vum hebräische Alphabet. Der stoht fir e Konsonant. D Grieche hän aber, wu si s phönizisch Alphabet ôn ihri Schprôch ôpasst hän, des als Zeiche fir de Vokal Alpha umditet,  wu den s latinisch A drus worre isch. De Nôme vum Buechstab kunnt vu de schtilisierte Darschtellung vun em Schtierkopf (hebräisch *alef*: „Rind“) mit zwey Herner her. 

## Bispil

* אדם Adam vowôndt mit אדמה adamah: "Erde" 
* אברהם Abraham: "Vatr vun de Meng"
* כיתה אלף kita alef: ärscht (Schuel-)Klass
* מאלף עד תו me-alef ad taw: vun a bis z 
* אוֹנָן Onan: biblischar Vornôm
* אוֹפִיר Ophir: geografischar Nôme
* אוּרִיאֵל Uriel, männlichr Vornôm: "Min Liecht isch Gott"

## Ôndri Vowendunge

* Georg Cantor het des Symbol in d Mathematik fir voschideni Unendlichkeite iigfiert: \aleph_0  beditet dôbi d abzählbari Unendlichkeit vun de natirliche Zahle un \aleph_1 d ärschti iberabzählbari Unendlichkeit (untr de Ônnôhm vun de Kontinuumshypothese isch d Unendlichkeit vun de reelle un de komplexe Zahle), lueg au Kardinalzahl.
* Im Jänner 2000 hen sich d Aum in *Aleph* umgnennt.
* Aleph isch de Nôme vum Bibliothekssyschtem vun Ex Libris
* ALEPH (**A**pparatus for **LE**P **Ph**ysics) isch de Nôme vun em Detektor ôm LEP-Ring vum CERN.

## Zeichekodierung
Firefox

De Namme **Firefox** bezaichnet
*ä quelloffene Webbrowser, lueg Mozilla Firefox
*ä Thriller vu Thomas Craig, lueg Firefox (Buch) 
*d'Verfilmig vu sällem Buech mit Clint Eastwood, lueg Firefox (Film)

S'englisch Wort *Firefox* (alemannisch: *Firfux*) bzaichnet sowohl de chlai Panda (au *Katzebär* gnennt) als au de Rotfux
Aoede (Mond)

D' **Aoede** (Jupitermond XLI) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
S/2003 J 7 isch am 8. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna, Yanga R. Fernández un Henry H. Hsieh entdeckt worre. Der Mond het am 30. März 2005 dr offiziell Namme **Aoede** (noch dr Muse Aoide) vu dr Internationale Astronomische Union IAU erhalde. 

## Bahndate
D'Aoede umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.981.000 km in 761 Däg un 12 Stund. D'Bahn wiist e zimli grossi Exzentrizität vu 0,4322 auf. Mit ere Neigig vu 158,257° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet. 

Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird d'Aoede in dr Pasiphae-Gruppe, benennt nochem Jupitermond Pasiphae, zuegordnet.

## Physikalischi Date
D'Aoede besitzt e Durchmesser vu etwa 4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch.
Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihr schinbari Helligkait btrait 22,5m.
Aoede

**Aoide**, **Aœde** (Altgriechisch: Ἀοιδή; Latin: *Aoede*) bzw. **Aöde** bezaichnet:
* Aoide (Mythologie), in de grichische Mythologi ä Muse
* Aoede (Mond), ä Mond vum Planet Jupiter
Hexental

S Hexedal isch e dur d Hauptbruchzone vum Oberrhigrabe bildets Dal umiddelbar südli vu Friburg im Brisgau, wo s Schimbergmassiv mit Schimberg un Hohfirst im Weschte vum Schwarzwald im Oste abtrennt.

Am Nord- und Südend lits uf ebba 250m, in dr Middi bi Wittnau uf ebba 400m. Nooch Süde hi wirds dur d Meehlin entwässeret.

Näbe Sidligsbiite gits Wald an dr Berghäng, am Schimberg bsunders bi Wittnau am Chapuzinerbuck un am Eelberg bi Bollschwil au Räbe.

Im Norde bilde Merzhuse, Au, Horbe, Wittnau mit Biezighofe un Sailede d Verwaltigsgmeinschaft Hexedal. Im Süde schliesst sich Bollschwil mit Ellighofe a. Güetighofe ghert sowohl zue Bollschwil als au – wie Ehrestette am Südend vum Dal, zue Ehrechilche.

Verchehrsmässig erschlosse wirds Hexedal dur d L123, wo bis uf Wittnau iberall Ortsdurfahrte het, Denäbe verchehrt d Buslinie  7208 vu dr Südbadebus.

Fier Aluegensswürdigkeite lueg au under dr einzelne Ortschafte. 

## anderi Bezeichnige
Uf dr andere Site vum Schimberg sait mer zum Hexedal numme *s Däli* un e Redewendig, um d Sau rüs zlo, isch *ins in Däli go Latschare go.*
Amaltheia

**Amaltheia** (Altgriechisch: *Ἀμάλθεια*; Latin: *Amalthea*) isch
* Amaltheia (Mythologie), ä grichischi Nymphe
* Amalthea (Mond), ä Jupitermond
* (113) Amalthea, ä Asteroid
Aitne

**Aitne** (Altgriechisch: *Αἴτνη*) bezeichnet:
* Aitne, de altgriechischi Name vom Vulkan Ätna uf Sizilie
* Aitne (Stadt), en antiki Stadt uf Sizilie
* Aitne (Mythologie), in dr grichische Mythologi e sizilianischi Nymphe
* Aitne (Mond), e Mond vum Planet Jupiter
Jupiter

**Jupiter** bezaichnet
* Jupiter (Planet), in de Astronomi de vu de Sunne us fimft un größt Planet im Sunnesystem
* Jupiter, in de römische Mythologi de höchst Gott
* Jupiter (Rumänie], ä rumänische Badeort
* Jupiter (Florida), ä US-amerikanischi Stadt
* Bristol Jupiter, ä Flugzügmotor vu de britische Flugzügbaufirma Bristol Aeroplane Company
* Jupiter-Symphoni als Binamme vu de 41. Symphoni vum Wolfgang Amadeus Mozart
Hermippe

S'Wort **Hermippe** bezaichnet
*in de grichische Mythologi e Schatz vum Zeus, lueg Hermippe (Mythologi),
*e Mond vum Planet Jupiter, lueg Hermippe (Mond)
Taygete

**Taygete** (altgriechisch: Ταϋγέτη) bezaichnet
*Taygete (Mythologie), in de grichische Mythologi aini vu de Plejade un Gliebte vum Zeus
*Taygete (Mond), ä Mond vum Planet Jupiter
Kerner

**Kerner** isch e Wisswy-Truube, wo 1929 vom August Herold in dr württebärgische Lehr- und Versuechsaastalt in Weinsberg als Krüzig zwüsche Trollinger und Riesling erfunde worden isch. Dr Name kunnt vom schwöbische Dichter und Arzt Justinus Kerner (1786–1862), wo ebe in Weinsberg gläbt het und unter anderem au Gedicht über dr Wy gschriebe het.

Dr Kerner gilt als e nobli Sorte, stellt wenig Aasprüch ans Klima und het e Ertrag, wo 10–15 % höcher ligt als dr Riesling.

In dr Schwyz wird er v. a. in dr Ostschwyz, im Tessin und ganz wenig in dr Westschwyz aabaut, in Dütschland isch er sehr verbreitet, er wird im Südtirol ebefalls aabaut.
Autonoe

**Autonoe** (Altgriechisch: *Αὐτονόη*)  bezaichnet
* Autonoe (Mythologie), in de grichische Mythologi de Name vo merere Persone
* Autonoe (Mond), ä Mond vum Planet Jupiter
Québec

De Begriff **Québec** bezaichnet:
* Québec (Stadt), e Stadt i de Provinz Québec z Kanada
* Québec (Provinz), di gröschdi Provinz vo Kanada
* Québec (Schiff), e briteschi Fregatte im 18. Johrhundert
* (35165) Québec, Asteroid

* Ike Quebec (1918–1963), en US-amerikanische Jazzmusiker und Musigproduzent
Quaoar

Quaoar bezeichnet:
# e Schöpfergottheit in de Kosmogoni vu dr Tongva, lueg Quaoar (Mythologi)
# e Asteroid, lueg (50000) Quaoar
Dreisam

Die 29 km lang **Dreiseme** isch e Zuefluss vu dr Elz in Bade (Dytschland). 

## Flusslauf

Si entstot im glichnamige Dal bi Chilchzarte dur dr Zämmefluss vum Rotbach (Quelle in dr Gegend vum Feldberg) un em Wagesteigbach, fliesst dur Friburg im Brisgau un mündet bi Riegel am Kaiserstuehl in d'Elz. 

D Dreiseme iberwindet inklusiv allene Quellbäch un Rinnsal, wo vu dr höchste Stell am Feldberg (1.493 m ü. NN) abifliesse, bis zue dr Gmei Riegel 1.315 m Höchi. D'Imündig in d'Elz lit uf 178 m Höchi.

D Dreiseme isch uf de gsamte Längi vu Chilchzarte bis Riegel kanaliseert.

## Hochwasser
Direkt underhalb vu de Imündig in d Elz zwigt de Leopoldskanal ab, wo s'Wasser vu Dreiseme un Elz direkt im Rhi zuefeehrt. Säller Kanal hört nordwestlich vu Rhihuse bzw. südwestlich vu Rust un direkt westlich vum Naturschutzbiit Taubergieße uf. 

Der Kanal reduziert d'Hochwassergfohr an de Dreiseme zimli, verschärft aber - vor allem will praktisch jeder Rhizuefluss vum Schwarzwald kanaliseert isch - d'Hochwassergfohr am Rhi sälber.

S wichtigscht Hochwasser isch im März 1896 gsi, wo mehreri Brugge zerstört worre und zwai Mensche umchumme sin. Wil d' Dreiseme inzwische kanaliseert un durch Dämm gsicheret isch, laufe d'Hochwasser in de Regle ohni größeri Schäde ab. Nur bim Hochwasser vum 23. Dezember 1991 sin im Oste vu Friburg Schäde dur Iberfluetig entstande.

## Izugsbiit
S Izugsbiet vu de Dreisam umfasst bis Riegel 568 km² Flächi. 

## Dr Namme Dreiseme/Dreisam
S Wort Dreiseme kunnt üs em Keltische - noch em F. Paff un em A. Greule mueß des *tragisama* gheiße ha, des bedittet "wu arg schnäll laüft", do isch also *agi* zu *ei* zämmezoge wore. Noch em Badische Werterbuech isch d Wortform Dreiseme z Verstette, z Bahlinge un z Friiburg belegt, ebeso z'Eistett. Z Herdere (Stadtteil vu Friiburg) isch Dreisene belegt. D Wortform Dreisam herrscht aber hit vor, minschtens z Friiburg un eschtlig drvu.

In dr Volksetymologi wird *Dreisam* als *Drei (Flüss) zämme* interpretiert, nämli dr Rotbach, dr Wagesteibach un d'Brugga im Dreisamdal. 

## Weblink

* Dreisamgschichte
* Verzeichnis zum Dreisamdal zwische Friburg un Buechebach
* D´Dreisam uf mitwelt.org
Makedonien

**Makedonie** (uf griechisch: *Μακεδονία,* albanisch: *Maqedonia,* bulgarisch: *Македония,* mazedonisch:*Македонија*) isch e Region uf em südliche Balkan, wo hit zue dr glichnammige griechische Provinz Makedonie (52,4%), Bulgarie (10,1%), Albanie (1,4%), Serbie (0,3%) un zue Nordmazedonie (35,8%) ghört.

## S antike Köönigriich Makedonie
I de Antiki isch Makedonie e Königriich gsii. De bikanntischt König vo dem Riich isch de Alexander de Gross gsi. Noch em Dood vom Alexander isch si Wältriich zerfalle und Makedonie isch under em Antigonos II. äins vo de chliinere Diadocheriich worde. D Dinastii vo de Antigonide het Makedonie no äinisch zur Vormacht über Hellas gmacht. Si si aber in Komflikt zu Rom cho, wo si Macht im östlige Middelmeerruum vergröösseret het und noch drei Chrieg het Makedonie si Unabhängikäit verloore und isch zur römische Browinz Macedonia worde.

Us dr latinische Transkription *Macedonia* leitet sich die tütsch Schribig **Mazedonie** ab.

## Aspäkt vom Begriff Makedonie
Fer die einzelne Aspekt vu dem Begriff lueg under:
* S antike Köönigriich Makedonie
* Die römisch Browinz Macedonia
* Die geografischi Region Makedonie in Griecheland
* D Republik Nordmazedonie
Kallirrhoe

**Kallirrhoe** (Altgriechisch: *Καλλιρρόη*; Latin: *Callirrhoe*) bezaichnet
* Kallirrhoe (Mythologie), meriri Gstalte us de griechische Mythologi
* Callirrhoe (Mond), ä Mond vum Planet Jupiter
Kallisto

Under **Kallisto** (au **Callisto**) verstoht mer
* e Figur us dr grichische Mythologi , lueg Kallisto (Mythologi)
* e Mond vum Planet Jupiter, lueg Kallisto (Mond)
* dr Asteroid mit dr Nummere 204, lueg (204) Kallisto

**Callisto** isch au dr italienisch Namme vu dr Päpst Kalixt I. (Papst), Kalixt II. (Papst), Kalixt III. (Papst)
un vum Gegepapst Kalixt III. gsi.
Themisto

**Themisto** (altgriechisch: Θεμιστώ) bezaichnet
*Themisto (Mythologie), ä Gliebti vum Zeus us de grichische Mythologi
*Themisto  (Mond), ä Mond vum Planet Jupiter
Leda

**Leda** (altgriechisch: Λήδα) bezeichnet

*Leda (Mythologi), in dr grichische Mythologi e Chönigi vu Sparta
*Leda (Mond), e Mond vum Planet Jupiter
*(38) Leda, e Planetoid
*Leda, e Programmiersproch
*Leda, e Sammlig vu Algorithme vum Max-Planck-Institut fier Informatik
*Leda (Fluss), e Näbefluss vu dr Ems
Himalia

**Himalia** (Altgriechisch: *Ἱμαλία*) bezeichnet
*Himalia (Mythologie), e Gstalt in dr griechische Mythologi
*Himalia (Mond), e Jupitermond
*Himalia-Gruppe, e Gruppe vu Jupitermönd
Lysithea

**Lysithea** (altgriechisch:  Λυσιθέα) bezeichnet
*Lysithea (Mythologi), mehreri Gstalte us dr griechische Mythologi
*Lysithea (Mond), e ussere, chleine Jupitermond
Elara

**Elara** () bezeichnet

* Elara (Mythologie), e Gstalt us de grichische Mythologi
* Elara (Mond)e Jupitermond
* Elara (König), de erst tamilisch Cheenig vu Sri Lanka
Karpo

**Karpo** bezaichnet

*in de latiniseerte Schriibig *Carpo* ä Jupitermond, lueg Carpo (Mond)
*in de grichische Mythologi ä Hore, lueg Karpo (Mythologi)
Thebe

**Thebe** (altgriechisch: Θήβη) isch de Namme
*Thebe (Mythologie), vu vier verschidene Frauegstalte us de griechische Mythologi
*Thebe (Mond), vu aim uf de Sagegstalte daifte Mond vum Jupiter
Metis

**Metis** (altgriechisch: Μῆτις) bezeichnet

*Metis (Mythologi), in dr grichische Mythologi d'Mueder vu dr Athena
*Metis (Mond),  dr innerst bekannt Jupitermond
*(9) Metis, e Planetoid

*Métis, en Ethni z Kanada, d'Noochkomme vo Urywohner un franko-kanadische Händler

*diversi Firme un Produkt
Euporie

**Euporie**  bezeichnet

#e Hore us de grichische Mythologi, lueg Euporie (Mythologi).
#e Mond vum Jupiter wo uf si daift isch, lueg Euporie (Mond).
Orthosie

**Orthosie** (altgriechisch: Ορθωσίη) isch:

* Orthosie (Mythologi), ä Hore us de grichisch Mythologi
* Orthosie (Mond), ä uf si daifte Jupitermond
Euanthe

**Euanthe** isch de Namme vu

#einere vu de Charite us de grichische Mythologi, lueg Euanthe (Mythologi).
#e Jupitermond wo uf si daift isch, lueg Euanthe (Mond).
#e  vu de  vu de Orchidee (*Orchidaceae*), lueg Euanthe (Biologi)
Harpalyke

**Harpalyke** isch de Namme 

#vu de Doochter vu de Klymene us de grichische Mythologi, lueg Harpalyke (Mythologi).
#vu aim uf si daifte Jupitermond, lueg Harpalyke (Mond).
Praxidike

**Praxidike** (altgriechisch: Πραξιδίκη) bezeichnet

* Praxidike (Mond), e Jupitermond
* Praxidike (Mythologi), e Gstalt us de griechische Mythologi
Thelxinoe

**Thelxinoe** (altgriechisch: Θελξινόη) bezaichnet

*Thelxinoe (Mythologie), in de griechische Mythologi aini vu de Muse
*Thelxinoe (Mond), ä uf si daifte Jupitermond
Iokaste

**Iokaste** (altgriechisch: Ἰοκάστη, latiniseert: Iocaste) bezaichnet

*Iokaste (Mythologi), ä Frauegstalt us de griechische Mythologi
*Iokaste (Mond), ä uf si daifte Jupitermond
*Jocasta Nu isch de Nome vun em Bibliothekar in Star Wars
Eurydome

**Eurydome** bezeichnet

#e Charite us de grichische Mythologi, lueg Eurydome (Mythologi)
#e Jupitermond wo uf si daift isch, lueg Eurydome (Mond)