open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dickdarm

Dr **Dickdarm** (lat. *Intestinum crassum*) isch dr letscht Däil vom Verdaujigsdrakt bim Mensch und bi vile Dier. Er foot noch em Dünndarm aa und ändet am Anus.

## Anatomii
### D Laag und Struktur
Dr Dickdarm lit zum grösste Däil in dr Buuchhööli, e chli wien e Raame um d Schlaufe vom Dünndarm ume. Er foot bi de mäiste Mensche im rächte Underbuuch aa, wo dr Dünndarm vo dr Site in en iine chunnt und d Bauhin-Chlappe bildet. Frad undedraa wo dr Dünndarm in en iine chunnt, het s non e Zipfel vom Dickdarm wo men em Blinddarm (*Caecum*) säit. Am Ändi vom Blinddarm het s non e dünni Fortsetzig, dr Wurmfortsatz (*Appendix vermiformis*), wo d Laag von em seer variabel isch. Oobe vo dr Bauhin-Chlappe foot dr Grimmdarm (*Colon*) aa, wo bis zur Lääbere ufestigt (*Colon ascendens*), unde vo dr Lääbere uf linggs abbiegt (*Flexura coli dextra*) und kwer dur d Buuchhööli in dr lingg Ooberbuuch witergoot (*Colon transversum*). Dört biegt gege aabe ab (*Flexura coli sinistra*) und stigt in s Becki ab (*Colon descendens*), vo dört het er d Form vom ene S und goot gege hinde (*dorsal*) zum Chrüzbäi (*Colon sigmoideum*). Er biegt denn gege unde (kaudal) ab, goot us dr Buuchhööli uuse und bildet dr Änddarm. Dä däilt mä in dr Mastdarm (*Rektum*) und dr Analkanal ii. D Gsamtlengi vom Dickdarm bim Mensch isch öbbe 1,5&nbsp;Meter.

Die äinzelne Abschnitt chönne im Bezug zum Buuchfäll (*Peritoneum*) intraperitoneal, retroperitoneal und extraperitoneal lige.  Mit intraperitoneal mäint mä, wenn en Organ vollständig vom Buuchfäll überzoge isch und am ene bräite Band (Kröös, *Meso*) an dr Rumpfwand ufghängt isch, si dass es sich relativ frei cha beweege. Bim Dickdarm isch das eso für e Blinddarm, dr Wurmfortsatz, s Quercolon und s Colon sigmoideum. Retroperitoneal bedütet, ass s Organ nume vo äinere Site vom Buuchfäll überzoge und diräkt mit dr Rumpfwand verwaggsen isch. Das gältet für dr uf- und dr abstiigend Grimmdarm (*Colon ascendens* und *Colon descendens*) und für en obere Mastdarm. E Organ lit extraperitoneal, wenn es usserhalb vo dr Buuchhööli lit, im Fall vom Dickdarm drifft das uf e Mastdarm und uf en Analkanal zue.

Charakteristisch für e Dickdarm isch d Wand vom Grimmdarm. Si het dr Lengi nooch drei sichtbari Muskle, wo men e Bandsträife (Tänie) säit, halbmondförmigi Falte (*Plicae semilunares*) und Usbuchtige zwüsche dene Falte.

## Füsiologii
### D Funkzione vom Dickdarm

* Vor allem dr Grimmdarm resorpiert Wasser, im ganze öbbe 1,5 Liter bro Daag, mänggisch aber zwäi oder dreimiol so vil
* Er späicheret dr Schissdrägg (v.&nbsp;a. im Mastdarm),
* Er resorpiert Elektrolüte ins Bluet,
* Er schäidet Schliim ab
* D Bakterie dört bilde lääbenswichdigi Aminosüüre und Vitamin.

### S Miliöö
Dr pH-Wärt im Dickdarm wird gröösser je nööcher er zum Muul isch. Er isch:
* öbbe 5,5 im vordere Abschnitt,
* über 6,2 im middlere Beriich,
* 6,8 im Ändabschnitt.

Dr gsund Dickdarm isch mit Bakterie besiidlet. Däm Ökosüstem säit mä d Darmflora.

## Weblinks

## Fuessnoote
Dünndarm

Dr **Dünndarm** (lat. *Intestinum tenue*) isch dä Däil vom menschlige Verdauigsdrakt, wo zwüschen em Magen und em Dickdarm lit. Dr Dünndarm isch dr lengsti Däil vom Verdauigsdrakt.

## Anatomii

Mä däilt dr Dünndarm in drei Däil ii:
* dr Zwölffingerdarm (lat. *Duodenum*)
* dr Leerdarm (lat. *Jejunum*)
* dr Chrummdarm (lat. *Ileum*)

In dr Viszeralchirurgii wärde mäistens nume dr Leer- und dr Chrummdarm zum Dünndarm zelt. In dr Anatomii wärde die bäide Darmabschnitt au als *Intestinum tenue mesenteriale* (Dünndarm mit *[[Mesenterium|Krös]]*) zämmegfasst.

Zum Naarigsbestanddäil guet chönne resorbiere, isch die inneri Oberflechi dur Falte (*[[Theodor Kerckring|Kerckring-Falte]]*, au *Plicae circulares*), Zotte und Mikrovilli enorm vergröösseret. D Falte eläi vergröössere d Oberflechi scho um s Dreifache, d Zotte um e zuesätzlige Faktor vo 7 bis 14, und d Mikrovilli non emol 15 bis 40fach. Dorum het dr Dünndarm schliesslig e Resorpzionsoberflechi vo öbbe 180 m².
Zwüsche de Zotte lige d Krüpte vom Dünndarm *(Glandulae intestinales)*, wo d Oberflechi no gröösser mache aber au für d Sekrezion do si.

Bsundrigs am Zwölffingerdarm si d Brunner-Drüese *(Glandulae duodenales)*. Si lige in dr *[[Tela submucosa]]*, dr Wand vom Duodenum, und schäide Muzin, e Trypsinaktivator, und Hüdrogencarbonat  ab (zum dr suur Magesaft z nöitralisiere).

Arteriell wird dr Dünndarm zum grösste Däil vo dr *[[Arteria mesenterica superior]]* (u. a. über *Arteriae jejunales* und *Arteriae ileales*) versorgt; nume dr Abschnitt vom Duodenum kranial (uf e Chopf zue) vom *Mesocolon transversum* wird vo dr *[[Arteria pancreaticoduodenalis]]* (über *[[Truncus coeliacus]]* und denn *[[Arteria hepatica communis]]*) versorgt.

Dr wenösi Abfluss bassiert vollständig über d Pfortaadere in d Lääbere.

Dr Dünndarm wird parasympathisch (vo de *[[Nervus vagus|Nervi vagales]]* us) und sympathisch über e *[[Plexus aorticus abdominalis]]* innerviert.

Dr Lümfe fliesst vollständig über d unbaari *[[Truncus intestinalis]]* ab. Vo dört chunnt si in d *[[Cisterna chyli]]* und den *[[Ductus thoracicus]]* *(Milchbrustgang)*. D Lümfe dransportiert d Lipid (d Fett), wo im Darm resorbiert wärde, in dr lingg Wenewinkel, vo dört gönge sie über die rächti Härzhelfti zerst in d Lunge, wo si für d Sünthese vo de *[[Surfactant]]s* nützlig si.

## Litratuur
* Franz-Viktor Salomon: *Darm, Intestinum (Enteron)*. In: Salomon u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke-Verlag Stuttgart, 2. erw. Aufl. 2008, S. 293–311, ISBN 978-3-8304-1075-1
* Giulia Enders; Jill Enders (Illustrazione): *Darm mit Charme. Alles über ein unterschätztes Organ*. Ullstein, Berlin 2014, ISBN 978-3-550-08041-8 (Taschenbuch) / ISBN 978-3-550-08108-8 (gebunden).

## Weblingg

## Fuessnoote
Leber

D **Lääbere** (,  *hepar*) isch s zentrale Organ vom ganze Stoffwäggsel und die grössti Drüese im Körper vom ene Wirbeldier. Die wichdigste Ufgoobe si d Brodukzioon vo lääbenswichdige Äiwissstoff (z.&nbsp;B. Grünnfaktore), d Verwärtig vo Naarigsbestanddäil (z.&nbsp;B. s Spiichere vo Glykogen und Vitamin), d Gallebrodukzioon und dr Abbau und d Usschäidig vo Stoffwäggselbrodukt, Medikamänt und Giftstoff, wo mit däm zämmehängt.
Nährstoff, wo us em Darm ins Bluet ufgnoo wärde, chömme über d Pfortadere (*Vena portae*) zur Lääbere und wärde denn vo dere je noch Bedarf ans Bluet abgee oder us em Bluet uudegnoo.

Bim Mensch lit d Lääbere im rächte Oberbuuch, diräkt under em Zwärchfäll und iire lingg Lappe chunnt bis in die linggi Helfti vom Oberbuuch.

## Litratuur
* Wolfgang F. Caspary u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Therapie von Leber- und Gallekrankheiten.* Springer, Berlin 2000, ISBN 3-540-67390-3
* Helmut Denk u.&nbsp;a.: *Pathologie der Leber und Gallenwege.* Springer, Berlin 2000, ISBN 3-540-65511-5 (Spezielle pathologische Anatomie; Bd. 10)
* Erwin Kuntz, Hans-Dieter Kuntz: *Praktische Hepatologie. Historie, Morphologie, Biochemie, Diagnostik, Klinik, Therapie.* Barth, Häidelbärg 1998, ISBN 3-335-00568-6
* Ellen Schmidt u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Lebererkrankungen. Pathophysiologie, Diagnostik, Therapie.* Wissenschaftliche VG, Stuttgart 2000, ISBN 3-8047-1640-7
* Renate Lüllmann-Rauch: *Taschenlehrbuch Histologie.* Thieme, Stuttgart 2006

## Weblingg

* Ultraschall-Atlas
* D Grundlage vo dr Funkzion vo dr Lääbere
* leberinfo.de
* elektronenmikroskopische Abbildungen der Leber - EM Atlas im Internet
* Diseases of the Liver (ängl.)
* Internistischer Sonographiebilder Ultraschall-Atlas der Leber
* SonoAtlas Ein Ultraschallatlas der Leber
Zoologie

D **Zoologii** ( „Dier, lääbigs Wääse“ und *λόγος* [lógos], „Leer“), im witiste Sinn au **Dierkund**, isch d Disziplin vo dr Biologii, wo d Dier (Animalia), bsundrigs die Vilzällige Dier (Metazoa) erforscht. D Zoologii undersuecht mit verschiidene naturwüsseschaftlige Methode d Gstalt und dr Körperbau (Morphologii, Anatomii), die füsikalische und biochemische Vorgäng (Füsiologii), d Entwickligs- und Stammesgschicht (inklusiv Paleozoologii), d Vererbig (Genetik), d Umwältbeziejige (Ökologii), d Verbräitig (Zoogeografii) und s Verhalte (Verhaltensbiologii) vo de Dier und stellt e Süstematik vom Dierriich uf. Die mäiste Zoologe häi hüte Biologii als Studiefach studiert. Aber au Dierärzt, Forstwüsseschaftler und Geografe schaffe zum Däil as Zoologe.

## Litratuur
* Westheide, Wilfried; Rieger, Reinhard (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere*. 2. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2006. ISBN 3-8274-1575-6
* Westheide, Wilfried; Rieger, Reinhard (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere*. Spektrum Akademischer Verlag 2003. ISBN 3-8274-0900-4
* Storch, Volker; Welsch, Ulrich: *Kükenthal - Zoologisches Praktikum*. 25. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2006. ISBN 3-8274-1643-4
* Storch, Volker; Welsch, Ulrich: *Kurzes Lehrbuch der Zoologie*. 8. Aufl. Spektrum Akademischer Verlag 2004. ISBN 3-8274-1399-0
* Hentschel, Erwin; Wagner, Günther W.: *Wörterbuch der Zoologie*. 7. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2004. ISBN 3-8274-1479-2
* Storch, Volker; Welsch, Ulrich: *Systematische Zoologie* 6. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2003. ISBN 3-8274-1112-2
* Claus Nissen: *Die zoologische Buchillustration. Ihre Bibliographie und Geschichte.* Band I: *Bibliographie*. Anton Hiersemann Verlag Stuttgart 1969.

## Weblingg

* Die Zoologie – eine Einführung in das Studium
* Linggsammlig: Meerzoologii

## Fuessnoote
Nervensystem

S **Närvesüsteem** () si d Närvezälle vom ene Organismus wo mit sine Gliazälle zämmehänge. Das Organsüsteem vo de Eumetazoa übernimmt d Ufgoob, Verändrige in dr Umwält und im Innere vom ene Organismus as Signal ufznee, ufenander z bezieh und mit früenere z vergliiche, und denn möögligerwiis im Organismus Reakzione uszlööse und mit dene sich besser an wäggselndi Umgääbigsbedingige chönne aabasse. Eso git s Närvesüsteem eme vilzällige dierische Lääbewääse d Räizbarkäit und d Erregbarkäit as Grundäigeschafte vo sim Lääbe.

## D Entwigglig vom Närvesüsteem
Im Lauf vo dr Ewoluzioon het s bi gwüsse Abdäilige vom Dierriich e Konzentrazioon und e Spezialisierig vo Däil vom Närvesüsteem gee. Wääred bi primitive Dier vilmol no äinzelni Nöitrone spezielli Funkzioone häi, sis in hochkomplexe Närvesüsteem bis zu meerere Milliarde Nöirone, wo im Verbund spezielli Ufgoobe usfüere. In Närvesüsteem mit Zentralganglie cha d Erregigsläitig vo de Nöirone in Afferänze iidäilt wärde, das häisst Zällfortsetz, wo über sä Signal in e gwüsse Beriich iine fliesse, und in Efferänze, wo d Signal an Zälle im ene andere Beriich witergläitet wärde.

As die primitivste Närvesüsteem gälte die relativ homogene Närvenetz vo de Nesseldier, wo mä bin ene Marksträng findet. Blattwürm und Faadewürm häi e strangförmigs Närvesüsteem. Bi de Arthropode git s hööcheri Verarbäitigszentre in dr Form vo meerere Närvechnote (Ganglie), wo über zwäi Närvesträng wien e Strickläitere mitenand verbunde si. D Chopffüesser und d Wirbeldier häi e Zentralnärvesüsteem, wo us eme Hirni und eme Ruggemark bestoot. Bi iine wärde seer vili Funkzione vom Närvesüsteem, vo de Organ und vo de Muskle zentral gstüürt.
Neuronales Netz

As **nöironals Netz** wird in de Nöirowüsseschafte e Grubbe vo Nöirone bezäichnet, wo mitenand verchnüpft si und wo als Däil vom ene Närvesüsteem e funkzionelle Zämmehang bilde. In de Computational Neuroscience verstoot mä drunder au veräifachti Modäll von ere biologische Vernetzig.
 
In dr Informatik, Informazioonstechnik und Robotik wärde deren iiri Strukture as künstligs nöironals Netz noochebildet, simuliert und abgwandlet.

## Litratuur
* C. W. Eurich: *Was sieht eine Katze? [Neural coding and reconstruction]*, Gehirn & Geist, 3/2003
* Sven B. Schreiber: *Natürliche Intelligenz. Neuronen und Synapsen – alles nur ein organischer Computer?* (Teil 1), c't – Magazin für Computertechnik, 1987 (4), S. 98–101.

## Weblingg

* Einführung in die Grundlagen und Anwendungen neuronaler Netze
* 
*  (engl.)
* Ein kleiner Überblick über Neuronale Netze (D. Kriesel)
Neurobiologie

D **Nöirobiologii** beschäfdigt sich im Wääsentlige mit de molekulare und zällbiologische Grundlaage vo de Nöirowüsseschafte. Si undersuecht d Zälle vo de Närvesüsteem, wie si in funkzionelli Netz organisiert si, wo Informazioone verarbäite und s Verhalte vom Organismus entsprächend stüüre. Die nöironale Aktividääte wie d Kommunikazioon zwüsche Närvezälle ghööre im groosse Ganze eender in s Gebiet vo dr Nöirofüsiologii.

D Nöirobiologii isch Däil vo dr Biologii und vo de Nöirowüsseschafte. E Däilgebiet von ere isch d Nöiroanatomii, wo dr strukturelli und morfologischi Ufbau vom Närvegwääb studiert. 

En umstritteni Forschigsdisziplin isch d Pflanzenöirobiologii,  wo brobiert z verstoo, wie Pflanze iiri Umwält woornäme und druf reagiere, und die pflanzligi Signalverarbäitig undersuecht.
Nervenzelle

E **Närvezälle** oder **Nöiron** (vo  *neũron* ‚Fläggse, Seene‘; ‚Närv‘) isch e Zälle, wo uf s Läite und Überdrääge vo Erreegig spezialisiert isch. Si chunnt as Zälltüp in Gwääbdier vor und eso in fast alle vilzällige Dier. Alli Närvezälle vom ene Dier zämme bilde mit de Gliazälle s Närvesüsteem.

E tüpischi Süüger-Närvezälle het e Zällkörper und zwäi Arte vo Zällfortsetz: d Dendrite und e Nöirit bzw. en Axon. D verzwigte Dendrite näme vor allem d Erreegig vo andere Zälle uf. Dr Nöirit vom ene Nöiron, s Axon, isch mit Gliazälle umwigglet, und cha über e Meter lang si und läitet zerst emol en Erregig vo dere Zälle in d Nööchi vo andere Zälle witer. Drbii wird e Spannigsänderig über e Fortsatz witergläitet, wenn churzi Ioneström dur bsundrigi Kanäl in dr Zellmembrane duuregloo wärde.

D Andi vo de Axon stöön über Synapse im Kontakt zu andere Närvezälle, Musklezälle (nöiromuskuläri Ändblatte) oder zu Drüesezälle. D Erregig wird nume sälte diräkt elektrisch witergee, sondern mäistens mit Hilf vo Botestoff (Nöirodransmitter) chemisch überdräit.  Es git au Närvezälle, wo Signalstoff in d Bluetbaan chönne abgee, z.&nbsp;B. modifizierti Nöirone im Nääbenieremark oder im Hypothalamus as Sekrezioon vo Nöirohormon.

Mä schetzt, ass s menschlige Hirni us knapp 100 Milliarde Närvezälle bestoot und öbbe äänlig vile Gliazälle.

D Närvezälle isch die strukturelli und funkzionelli Grundäihäit vom Närvesüsteem. Iiri Bezäichnig as *Nöiron* goot uf e Heinrich Wilhelm Waldeyer (1881) zrugg.

## Litratuur
* Robert F. Schmidt, Gerhard Thews, Florian Lang (Hrsg.): *Physiologie des Menschen*. 28. Uflaag. Springer, Berlin 2000 (Springer-Lehrbuch), ISBN 3-540-66733-4, S. 199-206.

## Weblingg
* 
* Aufbau und Erklärung
* Der Bau eines Neurons
* Die Nervenzelle
* Brain cells (änglisch)
* Wenn Neuronen kommunizieren Telepolis
* Interaktive Web-Präsentation neuronaler Abläufe
* elektronemikroskopischi Abbildige vo Gangliezälle
* Manfred Spitzer: Neuronen wachsen. Video us dr BR-alpha-Räije „Geist und Gehirn“ 

## Fuessnoote
Integument (Botanik)

D **Integumänt** si e Bestanddäil vo dr Sooemaalaag vo de Soomepflanze. Es si Schichte vo dr Schale, wo dr Nucellus umschliesse. Noch dr Befruchdig wärde d Integumänt zur Testa. 

Dr Däil vo dr Soomeschale, wo us em innere Integumänt entstoot, wird as Tegmänt bezäichnet.
Si löön e chliises Loch offe, d Mikropyle. Bi de Magnoliopsida waggst bi dr Befruchdig dur die Mikropyle dr Polleschluuch duure vom Polle, wo uf dr Narbe lit.
Nase

D **Naase** (lat. **'; [[Griechische Sprache|griech.]]  **') isch in dr Anatomii das Organ vo de Wirbeldier, wo d *Naaselöcher* und d *[[Nasenhöhle|Naasehööli]]* din si. Bim Mensch und bi de mäiste andere Süüger lit d Naase in dr Middi vom Gsicht bzw. am vordere Spitz vo dr Schnauze.
Hinder em Naaseruum befindet sich dr Rache, wo d Spiisrööre und d Luftrööre mitenander verbindet.

## Funkzioon

S Indiwiduum schnuuft d Luft dur d Naase ii und us. Drbii wird bim Iischnuufe chalti Luft an dr Oberflechi vo dr Naaseschliimhut ufgwermt und füecht gmacht. D Schliimhut wird drbii abküelt und usdröchnet, sich bechunnt aber bim Usschnuufe e groosse Däil vo dr Wermi und dr Füechtigkäit wider zrugg. D Naasehoor fange groobi und s Naasesekret fiini Fremdpartikel ab. S Naasensekret wird die ganz Zit dur d Bewergig vo de Flimmerhöörli in dr Richdig vom Rache dransportiert. Überschüssigs Sekret und Fremdpartikel wärde dur s Niesse uuse beförderet.

Dank dr Naase cha mä au mit zuenigem Muul schnuufe. Das wird bim *[[Zirkularatmung|zirkuläre Schnuufe]]* usgnützt.

D Naasemuschle si sogenannti unächti Schwellkörper und iiri Gröössi cha sich dorum stark verändere. 

Dr Mensch schnuuft nit gliichmäässig dur bäidi Naaselöcher, wenn er usruet. Dä Vorgang bezäichnet mä as Naasezüklus. Dr Luftstrom wird abwäggselnd in äim und denn im andere vo de Naaselöcher chliiner, so dass sich d Schliimhut dört cha regeneriere.

D *Regio olfactoria* vo dr Naase isch dr Sitz vom Gruchorgan und doodrmit vo dr olfaktorische Woornäämig.

## Fuessnoote


## Weblingg
Formales System

E **formals Süsteem** isch e Süsteem vo Sümbolchettene und Reegle. D Reegle si Vorschrifte für wie mä äi Sümbolchetti in en anderi umwandlet, also Brodukzione von ere formale Grammatik. D Reegle chönne drbii räin süntaktisch aagwändet wärde, das häisst, ooni dass mä d Bedütig vo de Sümbol kennt. Formali Süsteem wärde in verschiidene wüsseschaftlige Diszipline wie dr Logik, dr Mathematik, dr Informatik und dr Linguistik verwändet, bsundrigs zum us bekanntem Wüsse nöiji Ussaage abzläite.

Kalkül wird vilmol in dr gliiche Bedütig wie *formals Süsteem* verwändet; mänggisch verstoot mä aber under eme Kalkül e formals Süsteem mit bestimmte Iischränkige.

## Litratuur
* Douglas R. Hofstadter: *[[Gödel, Escher, Bach]], ein endlos geflochtenes Band*. DTV 1991, ISBN 3-423-30017-5.
* David Hilbert, W. Ackermann: *Grundzüge der theoretischen Logik*. 6. Uflaag, Springer 1972, ISBN 3-540-05843-5.
* Logische Sprachregeln. Eine Einführung in die Logik. (Zämme mit em H. Wessel) - Berlin, 1975, Münche/Salzburg, 1975, 592 Seiten, ISBN 978-3-7705-1264-5.
Mathematische Logik

Die **mathematischi Logik** (früener **Logistik**, **sümbolischi Logik**, **Metamathematik**) isch e Däilgebiet vo dr Mathematik und vo dr formale Logik. Vilmol däilt mä si in d Däilgebiet Modälltheorii, Bewiistheorii, Mängileer und Rekursionstheorii ii. Die mathematischi Logik het wichdigi Biidrääg zu de Grundlaage vo dr Mathematik gmacht. Doorum isch si au under em Begriff *[[Metamathematik]]* bekannt.

Äi Aspäkt vo de Undersuechige vo dr mathematische Logik isch s Studium vo dr Usdruckssterki vo formale Logike und formale Bewiissüsteem. Zum d Komplexizidäät vo sonige Süsteem z mässe, cha mä feststelle, was mä mit ene cha bewiise oder definiere.

Früener het mä dr mathematische Logik au *sümbolischi Logik* hsäit, as Geegesatz zur filosofische Logik. Dä Naame brucht mä aber hützudags nume no für gwüssi Aspäkt vo dr Bewiistheorii.

## Litratuur
* Jon Barwise (Hrsg.): *Handbook of Mathematical Logic.* 1977, ISBN 0-444-86388-5.
* H.-D. Ebbinghaus, J. Flum, W. Thomas: *Einführung in die mathematische Logik*, 5. Uflaag, Spektrum Akademischer Verlag 2007, ISBN 3-8274-1691-4.
*
1639

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Juni: In dr Schlacht vu Diedenhofen sige di chaiserlige Druppe unter em Octavio Piccolomini iber d Franzose.
* 31. Oktober: In dr Seeschlacht bi dr Downs im Ärmelkanal glingt im Achtzgjehrige Chrieg dr Flotte us dr Republik vu dr Sibe Verainigte Provinze ne Siig iber spanisch-portugiesisch Chriegsschiff. 
* 4. Dezämber: Di änglische Aschtronome Jeremia Horrocks un William Crabtree chenne zum erschte Mol e vun ene voruusberächente Venusdurgang beobachte.

## uf d Wält chuu
* 21. Dezämber: Jean Racine, franzesische Schriftsteller

## gstorbe
* 24. Jänner: Jörg Jenatsch, Schwyzer Pfarrer un Bolitiker

## Weblink
1638

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Februar: S schwedisch-proteschtantisch Heer unter em Bernhard vu Sachsen-Weimar fangt im Dryssgjehrige Chrieg mit dr Belagerig vu dr Rychstadt Rhyfälde aa. Noch em verlorene erschte Ufenanderdräffe mit eme chaiserlig-bayerische Entsatzheer am 28. Februar mueß er d Belagerig vu Rhyfälde vorerscht ufgee. Am 3. Merz sigt s schwedisch-proteschtantisch Heer schließli mit dr Unterstitzig vu dr Franzose iber di chaiserlige Druppe.
* 12. April: Noch ere elfdägige Belagerig wird d Stadt Friburg im Brisgau an dr Bernhard vu Sachsen-Weimar ibergee. 

## uf d Wält chuu
* 5. Septämber: Louis XIV., franzesische Chenig

## gstorbe
* 24. Septämber: Georg Friedrich, Markgrof vu Bade-Durlach

## Weblink
1637

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Februar: Z Kuur wird dr Chettebund gschlosse, wo gege di franzesisch Intervention im Bindnerland grichtet isch. 
* 15. Februar: Noch em Dod vum Chaiser Ferdinand II. chunnt sy Suhn Ferdinand III. uf dr Dron. 
* 21. Februar: Dr Chettebund unter dr Fierig vum Jörg Jenatsch ziet vor d Rohanschanze. D Franzosen unter em Henri II. de Rohan mien am 26. Februar kapitulieren un zien am 5. Mai us dr Drei Bind ab. 
* 8. Juni: Dr René Descartes vereffetligt *Discours de la méthode* mit dr Abhandligen iber d Geometry, d Dioptrik un d Meteor.

## uf d Wält chuu
* 8. Dezämber: Bernardo Pasquini, italienische Komponischt

Datum nit bekannt
* um 1637: Dietrich Buxtehude, dänisch-dytsche Komponischt

## gstorbe
* 6. Augschte: Ben Jonson, änglische Dichter

## Weblink
1636

|}
## Was isch bassiert?
* 4. Oktober: Im Dryssgjehriche Chrieg sige 16.000 Schweden unter em Fäldmarschall Johan Banér iber s 22.000 Mann stark chaiserlig-sächsisch Heer unter em Melchior Graf vu Hatzfeldt un em Kurfirscht Johann Georg I. vu Sachsen in dr Schlacht bi Wittstock. 
* 28. Oktober: Z Cambridge, Massachusetts wird d Harvard-Universität grindet.
* Dr Rembrandt van Rijn molt s Gmälde *D Bländig vum Simson*. 

## uf d Wält chuu
* 31. Oktober: Ferdinand Maria, Kurfirscht vu Bayern 

## gstorbe
* 21. April: Maria vu Eicken, Frau vum Markgrof Eduard Fortunat vu Bade

## Weblink
1635

|}
## Was isch bassiert?
* 22. Februar: Z Paris wird vum französische König uf e Root vum Kardinal Richelieu d *[[Académie française]]* gschaffe mit em Ufdrag, iber d Rainhait vu dr Franzesische Sproch z wache.
* 19. Mai: Im Dryssgjehrige Chrieg erklert Frankrych Spanie dr Chrieg. 
* 28. Mai: In dr Schlacht bi Belfort sige d Franzose un d Schwede iber d Druppe vum Herzog Karl IV. vu Lothringe.
* 31. Oktober: In dr Bindner Wirre sigt dr Herzog Henri II. vu Rohan mit franzesischen un Bindner Druppe iber d Eschtrycher bi Bormio im Veltlin. Am 10. Novämber sige syni Druppe iber d Spanier un verdrybe dodermit di chaiserlige Druppe ändgiltig us dr Drei Bind.
* Dr Rembrandt van Rijn molt *S Gaschtmohl vum Belsazar*.

## uf d Wält chuu
* 6. Mai: Johann Joachim Becher,  e dütsche Uniwersalgleerte, Ökonoom und Alchemist 
* 11. September: Johann Jakob Hofmann, Schwyzer Theolog, Altfilolog, Hischtoriker un Lexikograf

; Datum nit bekannt
* Franz Robert Brunschweiler, Basler Bolitiker

## gstorbe
* 11. Augschte: Melchior Goldast, Humanischt

## Weblink
1634

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Jänner: Mit em *Pilsener Revers* bekännt sy Offizierskorps em Wallenstein d Dreii. Dr Chaiser Ferdinand II. wärtet des Bekänntnis as Hochverrot vu sym Generalissimus un git derno dr Ufdrag, ass er feschtgnuu wird.
* 24. Jänner: Dr Chaiser Ferdinand II. entlesst dr Herzog vu Friedland, Wallenstein, as Kommandeur vu dr chaiserlige Druppe im Dryssgjehrige Chrieg. 
* 25. Februar: Z Eger wird dr Generalissimus Albrecht vu Wallenstein un syni Gfolgslyt Grof Trčka, Christian vu Ilow, Grof Kinsky un dr Rittmaischter Neumann umbrocht.
* 14. Merz: Im Dryssgjehrige Chrieg schlysse chaiserligi Truppe d Kaschtelburg bi Waldkilch.
* 26. Juli: Chaiserligi Druppen erobere im Dryssgjehrige Chrieg Regensburg zrugg.
* 6. September: In dr Schlacht bi Nearle lyde d Schweden un ihri sächsische Verbindete ne schwäri Niderlag gege di habsburgische Druppe. As Folg dervu ruume d Schwede Siddytschland.
* 1. Novämber: Mit em Verdrag vu Paris verbflichtet si Frankrych dr brotschtantische Syten im Dryssgjehrige Chrieg mit 12.000 Mann un ere Zahlig vu 500.000 Livres byzstoo. Dodermit wird Frankrych ändgiltig in dr Chrieg zoge.

## uf d Wält chuu
* 18. Jänner: Marie-Madeleine de La Fayette, franzesischi Schriftstelleri

## gstorbe
* 25. Februar: Albrecht vu Wallenstein, Herzog un Fäldherr

## Weblink
Visuelles System

S **wisuelle Süsteem** isch dä Däil vom ene Närvesüsteem, wo mit dr Verarbäitig vo visueller Informazioon beschäftigt isch.
S Süsteem umfasst bi de Wirbeldier s Aug mit dr Netzhut (Retina), dr Seenärv, Däil vom Thalamus und vom Hirnstamm und d Sehrinde. 

## Wie s funkzioniert

Dr optisch Apparat vom Aug bestoot us dr durchsichtige Hornhut, dr Augekammer, dr Iris, dr Linse und em Glaskörper. Er erzügt uf dr Netzhut e Bild vo was aagluegt wird, wo uf em Chopf stoot und sitevercheert isch. Vo dr Stell, wo d Abbildigsscherfi am grösste isch, dr Fovea goot öbbe d Helfti vom Seenärv (unde in Gääl) zum Seszentrum. Die anderi Helfti vom Seenärv isch für s perifere Süsteem reserwiert. D Seebaan isch eso organisiert, ass d Faasere vo de lingge Netzhuthelftene vo bäide Auge in die linggi Helfti vom Hirni gläitet wärde und die vo de rächte Netzhuthelftene in die rächti Helfti vom Hirni.

## Litratuur
*Semir Zeki: *Das geistige Abbild der Welt.* In: *Spektrum der Wissenschaft.* Novämber 1992
*Werner Kahle u.&nbsp;a.: *Nervensystem und Sinnesorgane.* dtv, Münche 1978, ISBN 3-423-03019-4 (*dtv-Atlas der Anatomie.* Band 3), S.&nbsp;308&nbsp;f.
Auge

S **Aug** (lat. *oculus*, griech. ὤψ *ops*) isch e Sinnesorgan zum Liechträiz woorznee. Es isch Däil vom wisuelle Süsteem und mit em chönne Dier gsee. D Räiz wärde mit Hilf vo Fotorezeptore, vo liechtempfindlige Närvezälle ufgnoo, und deren iire Erregigszuestand wird dur die underschidlige Wällelengene vo dr elektromagnetische Straalig us em sichtbare Spektrum veränderet. Bi Wirbeldier chömme die Närvenumpuls über d Baane vom Seenärv zum Seazentrum im Hirni, wo si schliesslig zun ere optische Wüürnäämig verarbäitet wärde. 

D Auge vo de verschiidene Dierarte underschäide sich zum Däil stark im Ufbau und in dr Funkzionalidäät. Iire biologische Stellewärt und mit em iiri Läistigsfähigkäit isch äng an aabasst an das, wo dr Organismus brucht. Au wievil Auge e Dierart het,  isch s ewoluzionääre Ergäbnis vo iire Lääbensumständ. Es git Dier, wo sich weniger mit Hilf vo wisuelle Iidrück orientiere und für die längt e groobi Underschäidig vo Hell und Dunkel, oder vo Kontrast- und Bewegigsmuster. Hööcher entwiggleti Auge liifere e kontrastriichs Bildwoornee, und d Kwalidäät wird besser, je mee Helligkäitsunderschiid s Aug cha differenziert woornee (*Minimum visibile*). Das findet si Usdruck in ere entsprächende Seescherfi (*Minimum separabile*), wo am Daag, in dr Dämmerung oder z Nacht seer underschidlig cha si. Anderi Dierarte bruche s weniger, ass si Kontrast guet gseen und mee, ass si e groosses Gsichtsfäld häi oder Farbe in verschiidene Wällelengiberiich differenziert chönne gsee. 

D Läistigsfähigkäit vom Seesinn und d Komplexidäät vom anatomische Ufbau und vo de übergordnete Beriich zum e Bild erzüüge und verarbäite, wird gröösser, je mee Lääbensforme e hochi Kwalidäät vo dr wisuelle Orientierig bruuche.

## Litratuur
* 
* 
* 

## Weblingg

* Das Sehvermögen des Säuglings – kindergesundheit-info.de: unabhängiges Informationsangebot der Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung (BZgA)
* LP – Das menschliche Auge als optisches System (Georg-August-Universität Göttingen)
* Lichtsinneszellen – Bau und Photorezeption Unterrichtsmaterial (PDF; 513&nbsp;kB)
* Katja Seefeldt: Wo Darwin noch erschauderte – Ursprung des menschlichen Auges (Telepolis, 31. Oktober 2004)
* Trevor D. Lamb: Evolution of phototransduction, vertebrate photoreceptors and retina - aus sciencedirect.com, 18. Juni 2013
1633

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Februar: Dr Galileo Galilei chunnt z Rom aa, wun er sich dr Inquisition mueß stelle.
* 22. Juni: Schauprozäss gege dr Galileo Galilei z Rom. Är wird vu dr Inquisition verurdailt un widerrueft sy Lehr vum kopernikanische Wältbild. 
* 14. Novämber: Im Dryssgjehrige Chrieg erobere schwedischi Druppe unter em Herzog Bernhard vu Sachse-Weimar di Frei Rychsstadt Regensburg.
* Dr Basler Chupferstecher un Verleger Matthäus Merian vereffetligt e Gschichtswärch mit em Titel *Historischer Chroniken Continuation oder Warhaffte Beschreibung aller … denckwürdigen Geschichten, so sich hin und wieder von 1629 biß 1633 zugetragen*. 

## uf d Wält chuu
* 15. Mai: Sébastien Le Prestre de Vauban, franzesische General un Feschtigsböumaischter

## gstorbe
* 12. August: Jacopo Peri, italienische Komponischt
* 16. Septämber: Peter Schmid, Schwyzer Abt

## Weblink
1632

|}
## Was isch bassiert?
* 16. Novämber: Im Dryssgjehrige Chrieg fallt dr Gustav II. Adolf vu Schwede in dr Schlacht bi Lützen.
* 30. Dezämber: Fryybeg im Bryysgau ergit sich im Dryssgjehrige Chrieg dr schwedische Druppe unter em General Gustaf Grof Horn.

## uf d Wält chuu
* 29. Augschte: John Locke, änglische Philosoph
* 31. Oktober: Jan Vermeer, holländische Moler
* 24. Novämber: Baruch de Spinoza, niderländische Philosoph
* 28. Novämber: Jean-Baptiste Lully, italienische Komponischt

## gstorbe
* 16. Novämber: Gustav II. Adolf, Chenig vu Schwede

## Weblink
1631

|}
## Was isch bassiert?
* 23. Januar: Frankrych un Schweden unterzaichne dr Verdrag vu Bärwalde. Frankrych unterstitzt dr Chenig Gustav Adolf vu Schwede mit Hilfsgälder im Kampf gege di Katholisch Liga im Dryssgjehrige Chrieg.
* 3. April: Gustav II. Adolf eroberet d Stadt Frankfurt an der Oder. 
* 23. Dezember: D Schwede bsetze d Stadt Mainz.

## uf d Wält chuu
* 19. Augschte: John Dryden, änglische Dichter

## gstorbe
* 4. Merz: Bénédict Turrettini, Schwyzer Theolog

## Weblink
Atemtrakt

As **Ootemdrakt** oder **Ootmigsapparat** (*Apparatus respiratorius*) wird s ganze System vo de Organ bezäichnet, wo für s Schnuufe zueständig si. Mä underschäidet drbii d *Organ, wo d Luft läite* oder **Ootemwääg** und d Lunge, wo dr Gaasusdusch stattfindet.

Zum Ootmigsapparat ghööre
*d Nase
*dr Rache
*d Gurgle
*d Luftrööre
*dr lingg und dr rächt Luftröörehauptast oder Stammbronchus (*Bronchus principalis*)
*d Bronchie
*d Bronchiole
*d Lungeblööterli (d Alveole)

S Bronchialsüsteem het insofärn e Sonderstellig, as es dr Flechi nooch zwar dr grösst Däil vo de luftläitende Wääg usmacht, aber – mit Usnaam vo de Hauptbronchie – as „Bronchialbaum“ in de Lunge iibettet isch. D Hoolorgan, wo in dr Alveolarruum läite, häi drei Ufgoobe: si filtere Partikel as Niiderschlag, si werme d Ootemluft uf und si mache dr Schnuuf füecht.

S Luftwolume, wo sich in de Ootemwääg befindet, wird au as Dootruum innerhalb vom Gsamtwolume vom Iischnuugfe und Uschnuufe bezäichnet, wil s erst dur d Beweegige vo dr Luft, wo sä vermischt und ufwirblet, au bim Gaasusdusch in de Lungeblööterli e Rolle spiilt.

## Weblingg
Pharynx

D **Faarynx** [] (griech.-anat.; altgr.  **', ,Raache‘), in dr [[Gemeinsprache|Umgangssprooch]]  **Rache**, isch bi Dier und em [[Mensch]] dr vordersti Abschnitt vom [[Verdauungstrakt|Verdauigsdrakt]] wo grad noch em [[Mund|Muul]] chunnt. Bi de [[Landwirbeltiere|Landwirbeldier]] isch er e Erwiterig grad noch dr [[Mundhöhle|Muul]]- und d [[Nasenhöhle|Naasehööli]], wo mit [[Schleimhaut|Schliimhut]] uskläidet isch. Bi de [[Wirbeltiere|Wirbeldier]] isch er au Däil vom [[Atemtrakt|Ootemdrakt]], wo sich bim Embryo us em ''[[Kiemendarm|Kiemedarm]]'' entwigglet.<br/>
Wil dr Mensch [[Körperhaltung|ufrächt stoot]] isch bin em d Faarynx, au as die **oobere Ootemwääg''' bezäichnet, sterker booge als bin e Hufe andere Süüger, und wäge däm isch d Gfoor gröösser, ass ér sich verschluckt.

Dr Begriff Faarynx wird au bi de Wirbelloose wie Bärdierli, Würm und Arthropde verwändet für dä Däil vo iirem Verdauigsdrakt, wo analog zur Faarynx vo de Wirbeldier isch. 

## Weblingg
Luftröhre

D **Luftrööre** oder in dr Fachsprooch d **Trachea** (vo altgriechisch  *trachýs* ‚rau‘; gmäint isch „dr raui Schluuch“, „die grobi Arterie“&nbsp;– im Gegesatz zu de fiinere Gfääss, wo Bluet füere) verbindet bi de Wirbeldier d Gurgle mit em Bronchialsüsteem vo dr Lunge. Si ghört zum Ootemdrakt und dr Schnuuf goot dur sä duure.

## Ufbau
Bim erwaggsene Mensch isch si 10–12 cm lang und dur 16 bis 20 huefiiseförmigi hyalini Chnorpel (Cartilagines tracheales) in iirer vordere Wand versterkt, sodass si au bim Iischnuufe nit cha kollabiere. D Chnorpelspange sälber si dur Bänder – d Ligamenta anularia – mitinand verbunde, wääred die hinteri Wand (Paries membranaceus) us Bindgwääbig und muskuläre (Trachealmuskle, Musculus trachealis) Strukture bestoot. Dur die Muskle cha s Lumen (die inneri Witi) vo dr Luftrööre um e Viertel verchliineret wärde.

Wenn e Fremdkörper in d Luftrööre grootet, brobiert dr Körper en uusezhueste. Wenn das aber nid grootet und d Luftrööre wird blockert, cha dr Organismus dra versticke.

## Litratuur
* Franz-Viktor Salomon: *Atmungsapparat*. In: Salomon et al. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke Stuttgart, 2. Uflaag. 2008, S. 324-367. ISBN 978-3-8304-1075-1

## Weblingg

## Fuessnoote
Bronchialsystem

Mit em **Bronchialsüsteem** wärde d Luftwääg in dr Lunge zämmegfasst, wo sich an d Luftrööre aaschliesse. Es isch Däil vom Ootemdrakt.
## Ufbau
Mä däilt s Bronchialsüsteem in e *konduktive* und e *respiratorische* Abschnitt ii. 

Dr konduktivi Däil isch für e Dransbort vo dr ii- und usgschnuufte Luft verantwortlig. Er zelt zum anatomische Dootruum vom Bronchialsüsteem. Zu iim ghööre d Bronchie und d *Bronchioli lobulares* und *terminales*. 

Dr respiratorischi Abschnitt bestoot us de *Bronchioli respiratorii* und de *Ductus alveolares* mit de Lungeblööterli *(Alveole)*. Nume dä Däil vom Bronchialbaum spiilt bim Gasusdusch e Rolle.

## Weblingg

## Fuessnoote
Lungenbläschen

D **Lungeblööterli** (medizinisch **Alveole**, vo ; , ) si die strukturelle Elimänt vo dr Lunge, wo in ene bim Schnuufe dr Gasusdusch zwüschen em Bluet  in de Lungekapillare und dr Luft in de Alveole stattfindet: S Bluet git Choolestoffdioxid ab und nimmt Suurstoff uf. S alveoläre Epithel isch so dünn, ass d Ootemgas dur s duure chönne diffundiere.

In de Lungeblööterli befinde sich Alveolarmakrofaage, wo us em Bluet stamme und Staub fagozytiere (Staubzälle) oder noch Bluetige dr Bluetfarbstoff ufnäme („Härzfeelerzälle“).

## Litratuur
* G. Thews: *Anatomie, Physiologie, Pathophysiologie des Menschen*. Wiss. Verlag-Ges., Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8047-2342-9

## Weblinks
Magen

Dr **Maage** ( *gaster* „Buuch“, „Maage“, latiinisch *ventriculus*) isch e Verdauigsorgan vo fast alle Dier. Die primitivsti Form isch dr Gastralruum vo de Nesseldier, wo gliichzitig au s Usschäidigsorgan isch. Dr Maage isch e Hoolorgan us Muskelgwääb, wo inne draa e Schliimhut het. Im Underschiid zum **äihöölige** Maage vom Mensch und de mäiste Dierarte het dr Maage vo de Wiiderchöier und Vögel meereri abgränzti Hoolruumsüsteem (**meerhöölige Maage**) oder hochspezialisierti Organ bi Insekte (Honigmaage, Suugmaage). Käi Maage häi z.&nbsp;B. d Karpfefisch (mä dänggt, ass das en ursprüngligi Aabassig an iiri Naarig gsi isch, wo us Schnägge und Muschle bestande het, wil deren iiri Schaale us Chalch d Maagesüüri nöitralisiert häi).

## Bim Mensch
Wivil in e menschlige Maage iine goot, isch indiwiduell verschiide. Es isch bim ene Erwaggsene mäistens öbbe 1,5&nbsp;l. Im Hoolruum vom Maage wird dr Naarigsbrei mit em Maagesaft vermischt, wo im Wäsentlige us Salzsüüri und em Enzym Pepsin, wo s Äiwiss spaltet, bestoot. Dr Maage macht d Tämpratur im ganze Naarigsbrei gliich und schichtet en und spiicheret en. Im Ruezuestand düen d Drüese öbbe 10&nbsp;ml Maagesaft pro Stund absondere. Wenn Nahrig ufgnoo wird chönne bro Stund bis zu 1000&nbsp;ml Maagesaft broduziert wärde. D Bildig vom Saft wird dur Närve-Impuls (vor allem bevor mä foot afo ässe) und dur Hormon gstüürt. Dur Musklekontrakzioone (Peristaltik) wird dr Naarigsbrei witer zum Pförtner dranspordiert. Die Schliessmuskle reguliert dr Fluss vom aadaute Naarigsbrei (Chymus) vom Maage in Darm und si cha sich öbbe 13&nbsp;mm wit ufdue. Das bassiert regelmäässig, für dass dr Naarigsbrei gliichmäässig in dr Zwölffingerdarm witerfliesst.

## Litratuur
* Franz-Viktor Salomon: *Magen, Ventriculus (Gaster)*. In: Salomon u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke-Verlag Stuttgart, 2. Uflaag. 2008, S. 272–293, ISBN 978-3-8304-1075-1

## Weblingg

* *Albertinen-Krankenhaus Hamburg*: Endoskopieatlas mit Bildern und Video vom Maage
* *Lehrstuhl für Humanbiologie der Technischen Universität München*: Magen-Darmmotorik mit Hilfe der Videofluoroskopie sichtbar gemacht: Der bewegte Darm vom Hans Jörg Ehrlein und Michael Schemann

## Fuessnoote
Fortpflanzung

D **Furtpflanzig** vo Lääbewääse isch d Reprodukzioon vo genetisch idäntische oder sust artgliiche Indiwidue. Eltereorganisme broduziere drbii Noochkomme. D Furtpflanzig stellt sicher, ass Indiwidue von ere nöije Generazioon (**Noochwuggs**, **Noochkommeschaft**) entstöön und ghöört zu de Grundäigeschafte vo lääbige Organisme. Si isch vilmol mit dr Vermeerig innerhalb vo dr Art verbunde und ooni sä cha d Art nid überlääbe.

Wäge de Zällarte, wo sich d Noochkomme us ene entwiggle,  underschäidet mä zwüsche dr gschlächtlige Furtpflanzig (und zwar äi- oder zwäigschlächtlig) uf dr äinte Site, wo über Gschlächtszälle bassiert, also Zälle, wo nit dur d Mitose  sondern dur d Meiose entstande si und dorum nume d Helfti vo de Chromosome vo dr Elterezälle häi, und dr ungschlächtlige Furtpflanzig uf dr andere Site, wo bi vile Äizäller, mängge Dier und vor allem bi Pflanze vorchunnt. Bi Pflanze isch die Form vo dr Furtpflanzig mit dr Vermeerig verbunde und wird as vegetativi Vermeerig bezäichnet.

Bi dr gschlächtlige Furtpflanzig wird genetischs Material vo zwäi verschiidegschlächtlige Lääbewääse vo dr gliiche Art, de Eltere, oder vom ene äinzelne Lääbewääse, bezäichnet as *Elter*, an d Noochkomme witergee, vererbt. Bi dr gschlächtlige Furtpflanzig mit Gschlächtszälle vo zwäi verschiidene Arte bezäichnet mä d Noochkomme as Hübridi.

## Weblingg

* Gastropod Reproductive Behavior auf Scholarpedia
* Lecture Evolutionary Reproductive Biology Videoaufzeichnungen einer Vorlesung. Von TIMMS, Tübinger Internet Multimedia Server.
Aegidius Tschudi

Dr **Aegidius Tschudi** (* 5. Februar 1505 z Glaris; † 28. Februar 1572 uf sinere Burg Gräpplang bi Flums) isch dr erst Schwiizer Historiker und gliichzitig au e Politiker gsi.

## sis Wärk
As si Hauptwärk gältet d Schwiizer Chronik «Chronicon Helveticum», wo zwüsche 1534 und 1536 entstande isch und d Landesgschicht vo 1001 bis zum Joor 1470 behandlet. Si existiert in ere Urschrift über d Periode vo 1200 bis 1470 und dr spöötere Räinschrift über d Zit noch em Joor 1000.

Wo dr Tschudi gstorbe isch, isch er bis zu deren iire andgültige Fassig bis zum Joor 1370 choo. Dank em «Chronicon Helveticum» (zwäi Bänd, erst 1734–1736 vom Johann Rudolf Iselin z Baasel uusegee) isch d Saag vom Wilhelm Tell, wo dr Tschudi näbe andere Teggst us em Wisse Buech vo Sarne übernoo het,  wit verbräitet worde.

Dr Friedrich von Schiller het sich später under anderem uf die Kwellesammlig gstützt, won er si Drama *Wilhelm Tell* verfasst het. Im Tschudi si Gschichtswärk cha mä  mit dr «Bairischen Chronik» vom Johannes Aventinus vergliiche.

En äänligi Bedütig het si Wärk «Gallia comata» gha, wo die helvetischi Früegschicht bis zum Joor 1000 beschribt. Dr Tschudi het s im Joor vo sim Dood 1572 fertig gschriibe, druckt worde isch s erst 1758. Die *Urallt warhafftig Alpisch Rhetia* (1538) isch s äinzige vo sine Büecher, wo zu sine Läbzite veröffentligt worde isch. Es het din die ersti gnaui Schwizer Charte und e dütsche Teggst. Das Wärk het dr Kartografii in sim Land Impuls gee. Theologisch het sich dr Historiker, wo d Gegereformazioon understützt het, in sinere groosse Schrift *Vom [[Fegefeuer|Fegfür]]* güsseret.

Hützudags isch im Tschudi si Ruef as Historiker zimlig schlächt, wil er sich zum Däil uf ‹Kwelle› stützt, wo s gar nie gee het, won er noch sim Guetdünke erwiteret het oder won er sälber zämmegschuesteret het.

## dr Text
* *Chronicon Helveticum*, Teil 2: *Anno MCCCCXV – a.  MCCCCLXX*,  Baasel  1736 ( Volltext)

## Litratuur
* 
* 
* Tschudi, Aegidius: *Chronicon Helveticum. Historisch-kritische Ausgabe in 22 Teilbänden.* Basel 2001. ISBN 3-8551-3126-0
* Koller-Weiss, Katharina et al. (Hrsg.): *Aegidius Tschudi und seine Zeit.* Basel: Krebs, 2002. ISBN 3-85513-127-9  
* Koller-Weiss, Katharina: *Aegidius Tschudis grosse Manuskriptkarte des schweizerischen Raums und der angrenzenden Gebiete, um 1565.* In: *Cartographica Helvetica* Heft 32 (2005) S. 3–16 Volltext
* Ochsenbein, Peter; Schmuki, Karl: *Bibliophiles Sammeln und historisches Forschen: der Schweizer Polyhistor Aegidius Tschudi (1505–1572) und sein Nachlass in der Stiftsbibliothek St. Gallen: Führer durch die Ausstellung in der Stiftsbibliothek St. Gallen (1. Dezember 1990 bis 2. November 1991).* St. Gallen 1991. ISBN 3-906616-26-6

## Weblingg
Darm

Dr **Darm** (lateinisch *intestinum*, griech. ἔντερον, *enteron*) isch dr wichdigst Däil vom Verdauigsdrakt vo hööchere vilzällige Dier, dr Mensch inklusiv. Er goot vom Magepförtner bis zum Füüdle. Dr Darm isch bim erwachsnige Mensch öbbe 5 Meter lang und het wäge de fiine Darmzotte en Oberflechi vo öbbe 32 m². Dr Darm isch vo vile Mikroorganisme besiidlet, wo men e allne zämme Darmflora säit.

## Lengi
Fläischfrässer (Carniwore) häi e seer churze Darm, wil mä Fläisch liicht cha verdaue. Dr Darm vo Allesfrässer (Omniwore) isch lenger, wil e Dail vo iirer Naarig pflanzlig isch und das langsamer verdaut wird. Die lengste Därm häi d Pflanzefrässer (Herbiwore), wil si Pflanzefaasere müesse verdaue und daas mäistens indiräkt mit Hilf von äizällige Symbionte und das brucht vil Zit. 

## D Abschnitt vom Darm

Dr Darm isch iidäilt in 
* Dünndarm (lat. *Intestinum tenue*), dä bestoot us em
** Zwölffingerdarm (lat. *Duodenum*),
** Leerdarm (lat. *Jejunum*) und
** Chrummdarm (lat. *Ileum*),
*  Dickdarm (lat. *Intestinum crassum*), dä bestoot us em
** Blinddarm (lat. *Cæcum*) mit em Wurmfortsatz (lat. *Appendix vermiformis*, wo men em in dr Umgangssprooch falsch „Blinddarm“ säit),
** Grimmdarm (griechisch/lat. *Colon*) mit em ufstiigende (*Colon ascendens*), kwerlaufende (*Colon transversum*) abstiigende (*Colon descendens*) und S-förmige (*Colon sigmoideum*) Däil und em
** Mastdarm (lat. *Rectum*) wo au as Änddarm bezäichnet wird.

## D Funkzioone vom Darm

* Verdauig
* Regulazioon vom Wasserhushalt
* Usbildig vom ene groosse Däil vo de Abweerzälle vom Immunsüsteem
* Brodukzioon vo Hormon und Botestoff

## Litratuur
* 
* Franz-Viktor Salomon: *Darm, Intestinum (Enteron)*. In: Salomon u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*.  2. Uflaag, Enke, Stuttgart 2008, S. 293–311, ISBN 978-3-8304-1075-1
* Julia Seiderer-Nack: *Was passiert im Darm? Neues Wissen für mehr Darmgesundheit - Darmbarriere, Bauchhirn und die richtige Ernährung*. Südwest, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-517-08959-1). 
* Mary Roach: *Schluck. Auf Entdeckungsreise durch unseren Verdauungstrakt*. DVA, München 2014 (Originaltitel: *Gulp*, übersetzt vo dr Katrin Behringer), ISBN 978-3-421-04640-6.

## Weblingg

## Fuessnoote
1629

|}
## Was isch bassiert?
* 28. Juni: Dr Kardinal Richelieu erlosst s gege Hugenotte grichtet *Gnadenedikt vu Alès*. Vorlaifig wäre d Broteschtante no z Frankrych duldet, verliere aber di maischte Rächt, wu si im Edikt vu Nantes iberchuu hän.
* Dr Friedrich Heinrich vu Oranien eroberet im Achtzgjehrige Chrieg d Stadt ’s-Hertogenbosch fir d Niderlande. 
* S Musikkollegium Winterthur wird grindet. 
* In dr Republik Venedig fangt e Peschtepidemy aa. Rund e Drittel vu dr Bevelkerig stirbtn an dr Sychi bis anne 1630.

## uf d Wält chuu
* 29. Merz: Alexei I., Zar vu Russland 

## gstorbe
* 19. Januar: Abbas I., Schah vo Persie vo 1587 bis 1629
* 13. Merz: Basilius Besler, dytsche Arzt un Botaniker

## Weblink
1628

|}
## Was isch bassiert?
* 23. Mai: Im Dryssgjehrige Chrieg fangt dr Wallenstein mit dr Belagerig vu Stralsund aa.
* 28. Oktober: D Belagerig vu La Rochelle dur Druppe vum franzesische Chenig Ludwig XIII. hert uf mit dr Kapitulation vu dr Hugenotte, wu in dr Stadt wohne.
* Dr William Harvey bschrybt dr Bluetkraislauf.

## uf d Wält chuu
* 10. Merz: Marcello Malpighi, italienische Anatom un Botaniker

## gstorbe
* 4. Dezämber: Thomas Platter dr Jünger, e Baasler Botaniker, Mediziner und Autobiograf

## Weblink
1627

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Februar: Noch em Dod vum Karl I. wird sy Suhn Karl Eusebius zweete Firscht vu Liechtestaa. 
* Augschte: Dr Johannes Kepler stellt z Ulm di Rudolfinische Dafle fertig, e Sammlig vu verschidene Dafle un Regle fir d Vorhärsag vu Planetekonschtellatione.
* Z Pole stirbt dr letscht Ur. Syterhär giltet des Wildrind as uusgstorbe.
* D Brite fange mit dr Bsidlig vu Barbados aa.

## uf d Wält chuu
* 4. Februar: Robert Boyle, irische Naturwisseschaftler

## gstorbe
* 12. Februar: Karl I., behmische Adlige, erschte Firscht vu Liechtestaa

## Weblink
1626

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Februar: Dr Charles I. wird in dr Westminster Abbey zum Chenig vu Ängland gchrent.
* 25. April: Im Dryssgjehrige Chrieg sigt dr Wallenstein iber dr broteschtantisch Heerfierer Ernst von Mansfeld in dr Schlacht bi Dessau.
* 4. Mai: Dr Peter Minuit chauft vu Indianer d Insle Manhattan fir Waren im Gegewärt vu 60 holländische Gulde fir di niderländisch Kolony Nieuw Amsterdam. 
* 18. Novämber: Z Rom wird dr Petersdom noch ere Böuzyt vu 120 Johr vum Papscht Urban VIII. yygweit.

## uf d Wält chuu
* Schabbtai Zvi, e jüüdische Religionsgleerte und sälbsterkläärte Messias

## gstorbe
* 20. Februar: John Dowland, änglische Komponischt 

## Weblink
1625

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Merz: Dr Christian IV. vu Dänemark gryft uf dr broteschtantische Syte in dr Dryssgjehrige Chrieg yy.
* 25. Juli: Dr Albrecht Wallenstein, Herzog vu Friedland wird vum Chaiser zum Fäldmarschall un Generalissimus ernännt.
* 19. Dezämber: Uf Initiativ vum pfälzische Kurfirscht Friedrich V. schließe verschideni broteschtantischi Rychsständ mit Dänemark, Ängland un dr Niderlande z Den Haag d Haager Allianz, wu gege d Habsburger grichtet gsii isch. 

## uf d Wält chuu
* 23. Septämber: Ferdinand Maximilian, Erbprinz vu Bade-Bade

## gstorbe
* 19. Novämber: Johann Reinhard I., Grof vu Hanau-Liechtebari

## Weblink
Bretten

**Brette** (amtlich: *Bretten*; sidfränkisch: *Bredde*) isch e Schtadt im Kraichgau, öppe 23 Kilometer nordöschtlich vo Karlsrue im dütsche Bundesland Bade-Württeberg. Nach Brusel und Ettlinge isch Brette die drittgrössti Schtadt im Landkreis Karlrue. De bekanntesti Bettener isch de Philipp Melanchthon, wo näbe em Luther d Reformation z Wittebärg und wit drüber usse prägt het.

## Geographii
Brette ligt im Kraichgau uf de Wasserscheid zwüsche em Walzbach und em Saalbach im Südweschte bis zum Kraichbachtal im Nordoschte. 
Nochbargmeinde und Städt vo Brette sin Knittlinge, Neulinge, Königsbach-Stei, Walzbachtal, Gondelse, Brusel, Kraichtal un Oberderdinge.

## Gmaigliderig
Zue Bretten ghere d Stadtdail Bauerbach, Bretten, Büchig bei Bretten, Diedelsheim, Dürrenbüchig, Gölshausen, Neibsheim, Rinklingen, Ruit un Sprantal.

## Gschicht
Bretten isch zum erschte Mol gnännt wore anne 767 as *Villa Breteheim* im Lorscher Codex.

## Verwaltig
Bretten het mit dr Gmai Gondelsheim e Verwaltigsgmaischaft veryybart.

Dr Oberburgermaischter vu Bretten isch dr Martin Wolff.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Bretten ghert zum Sidfränkisch

## Literatur
* Stadt Bretten und Landesbildstelle Baden (Hrsg.): *Große Kreisstadt – Melanchthonstadt Bretten.* verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 1997, ISBN 978-3-929366-42-6.
* Dr. Alfons Schäfer, Stadtverwaltung Bretten (Hrsg.): *Geschichte der Stadt Bretten von den Anfängen bis zur Zerstörung im Jahre 1689*, Bretten 1977.
* Alfred Straub, Stadt Bretten (Hrsg.): *Geschichte der Stadt Bretten in neuerer Zeit*, Bretten 1990, ISBN 3-928029-02-9
* Peter Bahn (Hrsg.): *Stadtführer Bretten. Kultur und Geschichte im südlichen Kraichgau.* verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 1993, ISBN 978-3-9802218-8-7.
* Manfred Störzer: *Wasser für Bretten. Geschichte und Technik.* verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 1994, ISBN 978-3-929366-05-1.
* Peter Bahn (Hrsg.): *„Als ich ein Kind war…“. Bretten 1497 – Alltag im Spätmittelalter.* verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 1997, ISBN 978-3-929366-43-3.
* Erich Keyser (Hrsg.): *Badisches Städtebuch*; Band IV 2. Teilband aus Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte. Stuttgart 1959.
* Benita Luckmann: *Politik in einer deutschen Kleinstadt.* Enke, Stuttgart 1970, ISBN 3-432-01618-2.

## Weblink

* www.bretten.de

## Fueßnote