open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1472

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Di portugiesische Seefahrer João de Santarém un Pedro Escobar cheme zue dr Insle Annobón, wu im Golf vu Guinea in dr Nechi vum Äquator lyt. Am 17. Jänner cheme si zue dr Insle Príncipe, wu si zerscht *São Antão* daife.

## uf d Wält chuu
* Hans Gallizian, Basler Bolitiker

## gstorbe
* 18. Novämber: Basilius Bessarion, byzantinische Theolog un Humanischt

## Weblink
934

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Herzog Hermann I. vo Schwoobe stiftet s Chloschter Einsidle; dr erscht Vorsteher isch dr Eberhard vo Stroossburg.
* Savoye chunt as Königriich Burgund.
* Dr Konrad us em Gebiet vo de Alemanne wird Bischof vo Konschtanz; sid ane 1123 gilt er als Heilige.

## s erschte Mol erwäänt
* Wolbardschwende z Bade-Württebärg.

## Gstorbe
* 12. August: Noting, Bischof vo Konstanz.
Domat/Ems

**Domat/Ems** ( ,  und bis 1943 offiziell *Ems*) isch e Gmeind und dr Houptort i dr Region Imbode im Kanton Graubünden.

## Name
*Domat/Ems* isch e dopplete Name, wo zämegsetzt isch us em rätoromanische und em düütsche Name vom Dorf. Sproochgschichtlich isch es äigetli de glych Name; de früescht Beleg, *in Amade coloniam,* isch vo 765 (nu in ere spööteren Abschrift überliferet). D Variante *Ems* isch im Düütsch luutgsetzlich (de Namen isch aso ganz früe is Düütsch choo und het deet der i-Umluut und di zwäit Luutverschiebig mitgmachet); s *D* im romanische Name isch degäge vo de Präposition *ad* «bi, z» überezoge woorde. D Häärkumpft vom Namen isch nöd sicher.

## Geografii
Domat/Ems liit am Rhy, und zwar im Weschte uf dr rächte Syte vom Hinderrhy, wisawi vo Bonaduz, und denn vo dere Stell a, wo dr Hinderrhy und dr Vorderrhy zämechöme, am Alperhy und wisawi vo Tamins mit Riichenau.

Uf em Gmeindbiet het s zwölf markanti Hügel, wo als Räschte vom ene grosse Bärgsturz übrig blibe sind. Die Hügel träge der rätoromanisch Name *Tuma*.

Im Süde goot s Gmeindpiet steil dr Bärg uf zu de Mejesäss, uf d Alp *Urticla* und uf e Bärg *Furggabüel*, wo dr Dreibündeschtei stoot, en alte Gränzschtei vo de Drei Bünd, wo de Träffpunkt vo de Piet vom Graue Bund, vom Gottshuusbund und vom Zähgrichtpund zeigt het.

## Sprooch
Di rätoromanischi Mundart, s Sutselvisch, isch hüt am Verschwinde, au wänn Rumantsch Grischun bis hüt näbet em Dütsch au amtlech isch. Wäret es baar Joorhundert isch es s romanische Dorf am wytischte im Rhytaal unde gsi, ganz a dr Sproochgränze vom rätoromanische Ruum. Denn het s Dorf sid em spoote 19. Joorhundert alewyl mee dütschsproochige Lüt übercho, und sid öppe dr Mitti vom 20. Joorhundert redt d Meerheit i dr Gmeind Dütsch.

## Gschicht
S Dorf isch ane 765 s erschte Mol mid em Name *Amedes* im Testamänt vom Bischof Tello vo Chur erwäänt. 

## Gebäu
* Chile Sankt Peter
* Pfarrchile Himelfaart vo dr Maria
* Chile Sankt Johann
* Antonschappele
* Verenechappele
* Reformierti Chile vo Domat/Ems
* Fabrigg vo dr *Ems Chemii*
* Baanhof Riichenau
* Chraftwärch Riichenau

## Lüt
* Gion Antoni Bühler (1825–1897), Schriftsteller, Lehrer und Förderer vom Rätoromanische

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Domat/Ems

## Fuessnoote
1473

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Juli: Mit em Uracher Vertrag wird d Erbfolg im Huus Wirttebärg feschtglait.
* Am 5. Augschte signiert dr Leonardo da Vinci sy Zaichnig vu dr *Landschaft mit Fluss*. Si giltet as erschti raini Landschaftsdarstellig in dr europäische Chunscht.

## uf d Wält chuu
* 19. Februar: Nicolaus Copernicus, Domherr un Aschtronom
* Jakob Meyer zem Hirze, Basler Bolitiker

## Weblink
1474

|}
## Was isch bassiert?
* 31. Jänner: Dr Rot vu dr Stadt Bärn un dr Schultus Adrian I. vo Bubenberg gän em Diebold Schilling em elter dr Ufdrag fir e Bärner Chronik.
* 30. Merz: In eme *[[Ewige Richtung|Ewigi Richtig]]* gnännte Frides- un Bindnisvertrag verständige sich acht Ort vu dr Schwyzer Aidgnosseschaft mit em Habsburger Herzog Sigismund vu Tirol.
* 29. Juli: D Burgunder unter em Karl em Chiene fange aa mit dr Belagerig vu Neuss.
* 13. Novämber: In dr Schlacht bi Héricourt, dr erschte Schlacht vu dr Burgunderchrieg, sige d Aidgnosse iber dr burgundisch Herzog Karl dr Chien un syy Heer.
* Z Venedig wird s wältwyt erscht Padäntgsetz erloo.

## zum erschte Mol gnännt
* Rüttene (as *Rüti*)

## uf d Wält chuu
* Adelberg Meyer zum Pfiil, Basler Bolitiker

## Weblink
1477

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Jänner: Dr Karl dr Chiehn vu Burgund fallt in dr Schlacht bi Nancy, dr entschaidende Schlacht vu dr Burgunderchrieg, gege dr Herzog Réné vu Lothringe un d Aidgnosse. Syyni burgundische Land wäre speter im Fride vu Arras (1482) zwische Frankrych un Habsburg dailt.
* 11. Merz: Dr Grof Eberhard V. vu Wirttebärg-Aurich grindet d Universitet Dibenga. Im Oktober wird dr Lehrbedrib ufgnuu.
* Dr Erzbischof un Kurfirscht vu Mainz Diether vu Isenburg grindet d Universitet Mainz.

## gstorbe
* 5. Jänner: Karl dr Chien, Herzog vu Burgund un Luxeburg

## Weblink
1478

|}

## Was isch bassiert?
* 28. Dezämber: Bi Giornico chunnt s im Rame vu dr Ennetbirgische Fäldzig zuen ere Schlacht zwische dr Aidgnosse un em Herzogtum Mailand. Insgsamt rund 600 Urner un Yyhaimischi chenne ne Mailänder Heer, wu e baar döusert Mann umfasst, in d Flucht schlaa. D Leventina wird derno duurhaft vum Kanton Üri uus regiert.

## uf d Wält chuu
* 7. Februar: Thomas More, änglische Staatsmann un Humanischt
* 26. Mai: Giulio de’ Medici, Papscht vu 1523-1534 as *Clemens VII.*
* Katharina vo Zimmern, di letscht Äptissi vom Fraumöischter z Züri

## gstorbe
* 12. Dezämber: Johannes Mentelin, elsässische Buechdrucker
* 20. Dezämber: Johann V. vo Venninge, Bischof vo Baasel 

## Weblink
1479

|}
## Was isch bassiert?
* 24. Jänner: D Republik Venedig unter em im Vorjahr nei gwehlte Dogen Giovanni Mocenigo schließt Fride mit em Osmanische Rych unter em Sultan Mehmed II. un mueß uf d Argolis, Negroponte, Skutari un Lemnos verzichten un derzue all Johr 10.000 Golddukate Tribut zahle.
* 1. Juni: Dr Chenig Christian I. vu Dänemark grindet d Universitet Kopenhagen.

## uf d Wält chuu
* 24. Mai: Ludwig Bär, Basler Theolog un Humanischt

## Weblink
1480

|}
## Was isch bassiert?
* 23. Mai: D Osmane unter em Sultan Mehmed II. fange mit dr Belagerig vu Rhodos. Noch eme löetscht erfolglose Sturmversuech am 28. Juli zien si aber wider ab.
* Zwisch em 21. un em 24. Juli fiere Duurräge un e spot Schneeschmälze im Alperuum zue Iberschwämmige an dr Aare un em Rhy. No dr Chronike wäre alli Brucke zwische Bärn un Stroßburi gschlisse („Magdalenhochwasser“).
* 11. Novämber: Nodäm si an dr Ugra meereri Wuche d Heer vum Großfirschtedum Moskau un dr Guldine Horde vis-à-vis gstande sin, ziet d Horde, wu vu Epidemie gschwecht isch, ab, wel dr Winter aafangt. Des giltet as Aafang vum Änd vu dr mongolische Herrschaft z Russland.
* Dr Ferdinand II. un d Isabella I. richte fir d Chenigrych Kaschtilie un Aragon e Inquisitionsgricht yy, go zwangsdaifti Jude (sognännti Conversos oder Marrane) un Maure (Moriscos) ufzspiire un z stroofe, wu mer verdächtiggt, ass si häälinge dr alt Glaube wyter uusiebe.

## uf d Wält chuu
* Ferdinand Magellan, portugiesische Seefahrer
* um 1480: Albrecht Altdorfer, dytsche Moler, Chupferstächer un Böumaischter
* um 1480: Johann Georg Faust, dytsche Magier, Aschtrolog un Wohrsager

## Weblink
Dieter Pröttel

Dr **Dieter Pröttel** (* 31. Oktober 1933 z Offeburg) isch e dytsche Färnsehshow- un Filmreschiseer.

## Lääben un Schaffe
Dr Pröttel isch promovierte Volkswirt un isch langi Zyt Musikredakteur bim Sidweschtfunk Bade-Bade gsii. Anne 1962 het er sy Schangs iberchuu. Dr Michael Pfleghar isch chrank gsii, wäge däm het er d Verantwortig fir di dodmol gärn gsääne Sändig *Bonsoir Cathrin*. Derno sin iber 3000 Färnsehproduktione derzue chuu. Är het unter anderem d Musiksändige *Talentschuppen* moderiert, wun er syni Entdeckige Gaby Berger, Juliane Werding, Joy Fleming, Michael Schanze, Hape Kerkeling vorgstellt het. Näbe zahlryche Färnsehshow, unter anderem *Flitterabend*, *Am laufenden Band*, *Zwischenmahlzeit* un *Rudi-Carrell-Show*, het dr Dieter Pröttel au Reschy gfiert bi dr Film, wu dr Mike Krüger un dr Thomas Gottschalk in dr 1980er Johr gmacht hän. Fir dr Film *Geld oder Leber!* (1986) het er au s Draibuech gschribe ghaa. Vu 1971 bis 1977 isch dr Pröttel no zuesätzli Schefredakteur bi *Bild und Funk* gsii.

Zletscht het er bi dr Färnsehsändig *Verstehen Sie Spaß?* mit em Frank Elstner am 21. Oktober 2006 z Fryburg Reschy gfiert. Am 16. Dezämber 2006 isch er z Beblenga zum letschte Mol aktiv hinter der Kamera gstande.

Dr Dieter Pröttel isch ghyrote mit dr Buechautori Birthe Pröttel un Vater vu zwee gmainsame Sihn.

## Reschy-Arbeite
### TV-Produktione (Uuswahl)
* *Flitterabend* (1992–1994)
* *Die Pyramide* (1979) TV-Serie
* *Hätten Sie heut’ Zeit für mich?* (1975)
* *Berlin grüsst Bern* (1975) (TV) 
* *Am laufenden Band,* Episod #2.7 (1975) TV Episod
* *Auf Los geht’s los* (1986), 60. un letschti Folg

### Film-Produktione (Uuswahl)
* 1983: *Die Supernasen*
* 1984: *Zwei Nasen tanken Super*
* 1984: *Mama Mia – Nur keine Panik*
* 1985: *Seitenstechen*
* 1986: *Geld oder Leber!*

## Weblink
*
1475

|}
## Was isch bassiert?
* Mai: Dr Karl dr Chien vu Burgund bricht di im Vorjohr aagfange Belagerig vu Neuss ab, nodäm dr Chaiser Friedrich III. mit syre Armee vor dr Stadt erschinen isch.
* 13. Novämber: In dr Burgunderchrieg sige di verbindete Aidgenosse un Oberwalliser iber s Heer vum mit em Burgunder Karl em Chiene verbindete Herzogtum Savoye in dr Schlacht uf dr Planta. In dr Folg erobere si fascht s gsamt Unterwallis bis Saint Maurice un bsetze dr strategisch wichtig Groß St. Bernhardpass
* S Khanat vu dr Krim chunnt unter osmanischi Herrschaft.

## uf d Wält chuu
* 6. Merz: Michelangelo Buonarroti, italienische Chinschtler

## Weblink
1476

|}
## Was isch bassiert?
* 19. Februar: Dr Karl dr Chien fangt in dr Burgunderchrieg aa mit dr Belagerig vum Schlosses Grandson am Nöieburgersee.
* 2. Merz: D Aidgnosse siige in dr Schlacht bi Grandson, aire vu dr drei große Schlachte vu dr Burgunderchrieg, dr burgundisch Herzog Karl dr Chien.
* 22. Juni: D Schwyzer Eidgenosse sige im Ramme vu dr Burgunderchrieg iber dr Karl dr Chien in dr Schlacht bi Murte.
* 23. Novämber: Dr Papscht Sixtus IV. billigt d Grindig vu dr Universitet Mainz. 

## gstorbe
* 6. Juli: Regiomontanus, spotmittelalterlige Mathematiker, Aschtronom un Verleger

## Weblink
1202

|}

## Was isch bassiert?
*Wo dr französisch König Philipp II. em änglische König Johann Ohniland alli Läche z Frankriich wäggnimmt, foot en grosse Chrieg zwüsche Frankriich und Ängland a, wo bis ane 1214 duuret.
*D Ridder, wo am Vierte Chrüüzzug mitmache, faare vo Venedig us über s Meer und erobere d Stadt Zara z Dalmazie.
*Dr Albert III. wird Graf vom Tirol. 
*S Martinstor z Fryburg wird fertig bout.
*Dr Leonardo Fibonacci schrybt s Buech *Liber abaci*. 
*Dr Hartmann von Aue schrybt dr Roman Iwein.
*Dr Albärt vo Buxthoeven gründet als Bischof vo Riga de Schwärtbrüederorde.

## s erschte Mol erwäänt
*d Groofe vo Nollinge (bi Rhyfälde)
*Bertlenge und Grauchawiis in Bade-Württebärg
*Chironico im Kanton Tessin

## uf d Wält cho
*Kunigunde vo Staufe, Königin vo Bööme 
*Margarete II. vo Flandere, Gräfin vo Flandern und vom Hennegau

## Gstorbe
*12. Februar: dr Heilig Ludan
*29. Oktober: Konrad vo Hüneburg, Bischof vo Stroßburg 
*3. Dezember: Konrad, Bischof vo Hildesheim und vo Würzburg
*Knut, König vo Dänemark
*Di letschte Ridder us der elsässische Familie vo de Etichone stärbe uf emene Turnier.

## Weblinks
1460

|}
## Was isch bassiert?
* 17. Merz: D Schlacht am Buechebärg zwische Schwyzer Seldner un dr Soldate vum Firschtstift Kämpte hert uf mit eme Siig vu dr Aidgnosse. Dr Firschtabt wird e baar Däg dernoo vum Chloschterkonvänt abgsetzt. S Chloschter Kempte zahlt dr Sold vu dr Schwyzer un alli ibrige Cheschte vu dr Chriegsziig.
* 4. April: D Universitet Basel, vum Papscht Pius II. grindet, wird mit ere Fyyr ufgmacht. Si isch dodermit di eltscht Hochschuel in dr Schwyz.
* D Schwyzer Aidgnosse erobere dr Tuurgi un verwalte ne as *[[Gemeine Herrschaft|Gmaini Herrschaft]]*. 
* D Grofschaft Sargaas wird e Gmaine Herrschaft vo de Aidgnosse.
* D Bärner erobere d Herrschaft Schänkebärg im Aargau.
* Dossene chunnt retuur zue dr Kurpfalz.
* D Osmane unter em Mehmed II. erobere Morea.

## s erschte Mol gnännt
* Bruckedswiller im Owerelsass

## uf d Wält chuu
* um 1460: Remigius Faesch, Böumaischter vu dr Spotgotik
* um 1460: Johann Froben, Basler Buechdrucker
* um 1460: Johannes Widmann, Leipziger Mathematiker

## gstorbe
* um 1460: Felix Hemmerlin, Schwiizer Theoloog und Schriftsteller

## Weblink
1461

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Augschte: S griechisch Rych vu Trapezunt an dr sideschtlige Schwarzmeerkischte kapituliert vor dr osmanische Druppe. Dr letscht Chaiser David Komnenos wird mit syre Familie noch em Untergang vum letschte oschtremische Dailrych uf Konstantinopel, speter uf Adrianopel verbrocht un läbt dert vorlaifig as „Pensionär“, wird aber 1463 derno hiigrichtet. Vum Imperium romanum isch dodermit nume no d Stadt Monemvasia uf dr griechische Halbinsle Peloponnes ibrig, wu 1464 venezianisch Protektorat wird.
* Dr portugiesisch Seefahrer Pedro de Sintra chunnt an dr Kischte vu Sierra Leone un d Pfäfferkischte im hitige Liberia. 

## zum erschte Mol gnännt
* Crémines un Hääde

## Weblink
1462

|}
## Was isch bassiert?
* 22. Jänner: D Portugiese entdecke d Insle São Vicente, aini vu dr Atlantik glägene Kapverdischen Insle.
* 30. Juni: D Schlacht bi Seggene isch e Entschaidigsschlacht im Badisch-Pfälzische Chrieg. Dr Kurfirscht Friedrich vu dr Pfalz siigt iber dr Ulrich V. vu Wirttebärg un nimmt en gfange. 
* 16. Augschte: Im Zug vu dr Reconquista eroberet s Chenigrych Kaschtilie s maurisch Gibraltar vum Emirat vu Granada. 

## Weblink
765

|}

## Was isch bassiert?
* De Heahberht wird König vom Riich Kent.
* De Ealchred wird König vom Riich Northumbria. 
* De Subin wird Chan vo de Bulgare.
* 15. Dezämber: De Bischof vo Chur Tello schänkt em Chloschter Disentis vil Ländereie im Rhyytaal im Kanton Graubünde und haltet das in ere Urkunde fescht, wo under em Name Teschtamänt vom Tello bekannt isch.
* D Relikwie vom Heilige Nazarius wärde is Chloschter Lorsch brocht.
* S Chloschter Herrechiemsee und s Chloschter Tegernsee wärde gründet *(öpen um 765)*.

## Ort, wo s erschte Mol erwäänt wärde
* Aachen
* Bensheim
* Ebertsheim
* Edinge (in ere Urkunde vom Chloschter Lorsch)
* Chirchzarte im Schwarzwald (in ere Urkunde vom Kloster Sanggalle)
* Wiibelschirch
* Im Teschtamänt vom Bischof Tello: Andiast, Brigels, Castrisch, Domat, Falera, Flims, Ilanz, Luven, Obersaxe, Riein, Ruis, Ruschein, Sagens, Schlans, Trimmis, Truns, Valendas, Walteschburg, alli im Kanton Graubünde

## Gschtorbe
* Tello, Bischof vo Chur *(öpen um 765)*
* 10. November: Junnin, dr japanisch Chaiser
Sagogn

**Sagens** (uf Rätoromanisch *Sagogn*, ) isch e Gmaind im Bezirk Surselva vom Kanton Graubünde.

## Geografii
Sagens liit zwüsche Flims und Ilanz unden a dr Stroos dur s Vorderrhytaal. S Gmaindpiet isch uf em Platoo linggs höch über em Rhy. Uf der Nordsyte goot s steil de Bärg uf bis a d Gmaind Laax.

Unden a Sagens louft dr Rhy i di grossi Schlucht *[[Ruinaulta]]* ine, wo bis uf Bonaduz abe goot. Am Rhy liit d Ysebaanlinie vo dr Räätische Baan. Der Wäg vo Sagens a d Baan isch nid eifach, är füert steil dur e Wald is Tobel vom Mülibach abe, und den muess me uf ere Brugg übere Rhy zum Baanhof vo *Valendas-Sagogn*.

Im Oschte vom Mülibach ghört en Abschnidd vom *Grosse Wald* linggs vom Rhy mit de Walddörfli *Planezzas*, *Foppa* und *Tuora* zum Gmaindpiet vo Sagens.

## Gschicht
S Dorf Sagens isch ane 765 s erschte Mol im Teschtamänt vom Bischof Tello erwäänt, zäme mit der Burg Schiedbärg und dr karolingische Chilche öschtlech vom Dorf uf em Hügel Bregl da Heida.

## Weblink

* Website vo de Gmaind Sagens
* 

## Fuessnoote
Tello-Testament

S **Teschtamänt vom Tello** isch en Urkunde us em früene Middelalter, wo us em Archivv vom Chloschter Pfääfers chunt und hüt im Stiftsarchiiv vo Sanggalle liit.

Dr Tello isch im 8. Joorhundert en Bischof vo Chur gsi. Am 15. Dezämber ane 765 het är churz vor sym Tod mit dere Urkunde bestätiget, ass vo sym grosse Grundpsitz, wo usem Erb vo synere alte und mächtige Familie, de Viktoride, härchoo isch, vil Güeter i dr Gruob im Vorderrhytaal, bi Domat/Ems und im Sargaaserland noch sym Tod em Chloschter Disentis ghöre.

Die Urkunde git e gnaui Lischte vo dene Ligeschafte, wo dr Tello em Chloschter versproche het, und beschrybt, was alls dezue ghört, d Hüüser, d Gärte, Ächer, Matte, Räbbärge, Müline und no mee. Si zellt au einzelni Alpweide uf und isch do dermit es früechs Zügnis vo dr Alpwirtschaft im Bündnerland.

Was für d Gschicht vo Churräzie im früene Middelalter psunders wichtig isch: es sind fasch alli Ortschafte i dr Gruob und es bar in Nochbergebiet vo dr Surselva s erschte Mol überhoupt erwäänt.

**Lischte vo de Sache, wo zu der Schänkig vom Tello ghöre**

* Im Dorf Sagens: dr Herrehof mit allem Drumundra (Chäller, Stall, Hoschtet und Räbbärg) und es steinigs Huus i der Burg vo Sagens, und derzue no anderi Güeter bi dr alte Columban-Chilche.
:D Burg vom Tello z Sagens isch uf emene Hügel über em Rhy gstande. Si isch im Middelalter wyter usbout worde und het vil spööter de Name Schiedberg gha. Wo me d Ruiine vo 1964 bis 1968 archäologisch undersuecht het, sind Grundmuure vo däm Huus vo dr Zyt vom Tello fürecho.
* Laax: d Alp *Nagens*; die Alp im Norde vo Laax het no hüt dä Name.
* Ilanz: de Herrehoof
* Obersaxe: es Hoofguet (hüt i dr Gmeind Obersaxe Mundaun)
* Brigels: dr Herrehoof mit em ene steinige Huus
* Truns: es Hoofguet
* Surcuolm im Lugnez: en Alp
* Verschideni Sache i de Dörfer Andiast, Castrisch, Fellers, Luven, Ruis, Ruschein, Schlans, Valendas und Waltensburg
* Im Bezirk Imbode Hoofgüeter z Flims und z Domat
* Hoofgüeter z Mels und z Flums im Sarganserland

Wie s der Bruuch gsi isch, zellt d Urkunde no d Züüge vom Vertrag uf, und so sind no mee Ortsnäme dokumäntiert; der Tegscht zitiert bischöflechi Verwalter und Dienschtlüt vom Hof vo Chur, vo Domat, vo Sargans, vo Mels im Sarganserland, vo Trimmis underhalb vo Chur, usem Schamfigg, vo Muldain, wo hüt e Frakzion vo dr Gmaind Obervaz isch, und vo Buchs im Sanggaller Rhytaal. S Teschtamänt isch do dermit e wärtvolli Kwelle für d Ortsnamechund vom alte Churräzie.

## Kwelle
* Elisabeth Meyer-Marthaler, Franz Perret: ''Bündner Urkundenbuch. I. Band (390–1199).'' Chur 1955, Nummere 17, Syte 13-23.

## Fuessnoote
Tello (Bischof)

Dr **Tello** (wenn er uf d Wält cho isch, weiss me nit; † öpe 765) isch vo 759 bis 765 als Bischof vo Chur nochegwise.

Dr Tello isch dr Soon vom Victor, wo Präses, also der wältlich Herrscher vo Churräzie gsi isch, und vo dem sinere Frou Teusenda gsi. D Familie vo de Viktoride isch eini vo de früechschte Adelsfamilene vo dr Schwiiz, wo me kennt, und het sid em 6. Joorhundert als Landesherre di wältlechi und di geistlechi Macht im Land Räzie gha.

Au dr Tello isch z Chur Präses und Bischof glychzytig gsi. Ane 760 het er für sys Land es Gsetzbuech useggä, wo der Name Lex Romana Curiensis het. Do drin het är lo ufschrybe, weli Rächt für d Ywooner vo Churräzie bis i d Oschschwiiz gulte hend. Me vermuetet, dr Tello heig au di nöji Bischofskathedraale uf em Hügel vom Hof z Chur afo boue, e dere Stell, wo vorhär en alti Bischofschile us em 5. Joorhundert gstanden isch.

Der Mönch Walahfrid im Chloschter Sanggalle het de Tello i sym Buech Vita sancti Galli erwäänt, und dr Bischof chunt i de Verbrüedrigsbüecher vo de Chlöschter uf der Riichenau und z Pfääfers vor. Ane 762 isch er uf em Konziil vo Attigny gsi.

Für d Gschicht vom Bündnerland het es Dokumänt vom 15. Dezämber 765 en grossi Bedütig, wo der Tello dermit bezügt, ass är us sym Familiepsitz i dr Surselva und a anderne Orte vo Churräzie Hoofgüeter und anderi Sache em Chloschter Disentis schänkt für wenn er gstorben isch. I däre Urkunde – me seit ere s Teschtamänt vom Tello – chunt e ganze Zylete Näme vo Bündner und Sanggaller Dörfer s erschte Mol vor. Me cha läse, wie so es landwirtschaftlechs Guet dozmol organisiert gsi isch; d Schrift verzellt vo verschidene Arte vo Hüüser, vo Hoschtete, Räbbärge, Acherland, Matte und Alpe.

## Weblink
* 

## Fuessnoote
Burg Schiedberg

D **Burg Schidbärg** isch hüt nur no en Ruiine, wo von ere middelalterliche Burg i dr Gmaind Sagens im Kanton Graubünde übrig bliben isch. Vo 1964 bis 1968 het me d Burgstell uusgrabe.

Si het dr Name *Schidbärg* erscht sid em 16. Joorhundert. Vorhär het me ere immer eifach *casti* gseit, was es rätoromanischs Wort isch für *Burg* und uf s latynische Wort *castrum* zrugg goot.

Was me bi de Uusgrabige gfunde het, zeigt, ass uf däm Hügel scho im 8. Joorhundert en Burg gsi isch. Und das basst zu der gschichtleche Kwelle us em Joor 765, wo Teschtamänt vom Bischof Tello heisst. De Tello, Bischof vo Chur, het d Burg zäme mit em Dorf Sagens den em Chloschter Disentis gschänkt.

Sid em 14. Joorhundert het niemer mee i dr Burg gwoont, und si isch nodisno e Ruiine worde.

## Weblink

* 

## Literatur
* Martin Bundi u.&nbsp;a.: *Beiträge zu historischen Tagung in Sagogn 25./26. April 2008: Mittelalterliche Herrschaft und Siedlung in Churrätien am Beispiel der Freiherren von Sagogn/Schiedberg.* Chur 2010.
* Martin Bundi, Urs Clavadetscher, Werner Meyer, Wolfram Kuoni: *Schiedberg, Bregl da Heida und Schloss Aspermont in Sagogn.* Bern 2007.
Bregl da Heida

Uf em Hügel **Bregl da Heida** i de Bündner Gmaind Sagens isch im früene Middelalter es chlyses Dorf mit ere Chilche und anderne Hüüser gstande. Der Platz liit 300 Meter im Oschte vom Dorf Sagens über em töife Tobel vom Mülibach. Noch drby liit d Ruiine vo de Burg Schidbärg.

Vo dr alte Chilche, wo en karolingischi Saalchilche mit einere Apsis gsi isch, sind nur no d Grundmuure z gsee. Vo 1965 bis 1967 het me se uusgrabe.

Es isch d Chilche, wo ane 765 i der Urkunde vom Bischof Tello vo Chur vorchunt, wo Teschtamänt vom Bischof Tello heisst. Dr Bischof het den s Dorf Sagens mit der Burg und vil Güeter bi dr Chilche em Chloschter Disentis gschänkt. I dr Urkund stoot, ass d Chilche s Patrozinium vom Häilige Columban gha het.

Dr rätoromanisch Name *bregl* goot worschins ufs vorromanische Ursprungswort *brogilos* zrugg, wo es Gländ mit Wald oder Gstrüpp bezeichnet. Das Wort chunt i karolingische Dokumänt vor, hüt gäb s es nur no in Fluernäme. Do drmit würd *bregl da heida* uf Dütsch also öpe *Heide-Gstrüüch* bedüte, was zu so mene Platz mit alte, vo Pflanze überwuecherete Ruiine würd basse.

## Literatur
* Martin Bundi, Urs Clavadetscher, Werner Meyer, Wolfram Kuoni: *Schiedberg, Bregl da Heida und Schloss Aspermont in Sagogn.* Bern 2007.

## Weblink

* Bregl da Heida uf sagogn.ch

## Fuessnoote
Andiast

**Andiast** (; bis 1943 offiziell *Andest*) isch e Ortsdeil vo dr Gmeind Breil/Brigels i dr Region Surselva vom Kanton Graubünde.

## Geografii
S Dorf liit im rätoromanische Sproochgebiet vo dr Surselva im Taal vom Vorderrhy.

Dr ehemolig Gmeindbann foot im Taal unde i dr Schlucht vom Fluss *Flem* a, näbe dr Gmeind Walteschburg, und goot gäge Norde als schmale Schtreife zwüsche de Bärgbech *Ual da Ladral* und *Schmuèr* z duruff und uf der lingge Syte vom Panixertaal über d Alpegebiet. Ganz obe chunt s Piet vo Andiast bis uf de Huusstock, wo dr Gipfel uf 3158 Meter über Meer het. Unde dra liit dr chly Fluazgletscher. *Fluaz* isch dr Name vom ene höch glägene Alpestafel. Im Panixtaal isch dr Panix-Stausee.

## Gschicht
Andiast wird s erschte Mol i dr Urkunde vom Bischof Tello vo Chur us em Joor 765, em Teschtamänt vom Tello, erwäänt, wo dr Bischof das Dorf und anderi Güeter im Rhytaal em Chloschter Disentis gschänkt het.

Nach eme joorelange politische Prozäss hend d Gmainde Andiast, Breil/Brigels und Waltensburg/Vuorz bi Volchsabstimmige s Projäkt agnoo, e gmeinsami Gmaind z bilde, wo *Breil/Brigels* heisst. Dr Groossroot vom Kanton Graubünde het däm afangs Dezämber 2017 zuegstumme, und vom 1. Jänner 2018 aa isch di nöji Gmeind aktyv.

## Lüt
* Laurenz Matthias Vincenz (1874–1941), Bischof vo Chur

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Andiast
* 

## Fuessnoote
Trun GR

**Truns** (rätoromanisch *Trun* , de dütsch Name het bis 1943 offiziell für d Gmaind gulte) isch en Gmaind im Bezirk Surselva vom Kanton Graubünde.

## Geografii
D Gmaind liit am Vorderrhy. S Gmandpiet goot uf beide Syte vom Taal bis uf d Bärge ue, im Süde bis zum *Piz Nadels* (2789 Meter über Meer) und im Norde zum *Piz Urlaun* und zum *Bifertestock*, wo dr romanisch Name *Pèz Durschin* het.

D Nochbergmainde sind Sumvitg, Glarus Süd, Brigels und Obersaxe Mundaun.

## Gschicht
Am Rhy isch uf emene Hügel e Chilcheburg us em früene Middelalter gsi. Spöter sind im Gmaindpiet d Burge Cartatscha, Friberg, Ringgebärg und Phiesel gstande.

Dr Name vo Truns chunt ane 765 s erschte Mol vor, im Teschtamänt vom Bischof Tello. Dr Tello het dozmol em Chloschter Disentis Güeter z Truns und i de umligende Gmainde vermacht.

Bi der Sankt Anna-Kapelle stoot dr *Ahorn vo Truns*, wo i dr Gschicht vom Graue Bund en Rolle gspilt het. Dä Bund isch ane 1424 z Truns gründet worde und er het bis ane 1798 do jewyls Gricht ghalte und no bis ane 1814 syni Tagsatzige gha.

1912 isch d Ysebaanstreki vo de Rhätische Baan bi Truns eröffnet worde.

Sid ane 2012 ghört di ehemoligig Gmaind Schlans au zu Truns.

## Lüt
* Alois Carigiet (1902–1985), Mooler und Grafiker
* Zarli Carigiet (1907–1981), Schauspiiler
* Caspar Decurtins (1855–1916), Politiker
* Vitus Huonder (* 1942), Bischof vo Chur
* Placidus a Spescha (1752–1833), Mönch, Bärgschtyger, Schriftsteller und Naturforscher
* Alexi Decurtins (*1923), Romanischt und Wörterbuechredakter

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Truns
* 

## Fuessnoote
Flims

**Flims** ( ) isch e Gmeind i dr Region Imbode vom Kanton Graubünde i dr Schwiiz.

## Geografii
D Gmeind isch us de Ortschafte *Flims-Dorf*, *Flims-Waldhuus*, *Fidaz* und *Scheia* zämegsetzt. Dur d Gmeind füert d Kantonsstrooss, wo vo Chur über Riichenau dur s Taal vom Vorderrhy uf chunt und uf Ilanz und Disentis wyter is Taal ine goot. Sid ane 1959 het d Strooss über d Stennaschlucht vom Fluss *Flem* d Stennabrugg und im 2007ni isch en Stroossedunnel under em Dorf dure i Betriib gnoo worde.

Über de Bärgstock vom Flimserschtei und d Segnas-Alpe goot dr Gmeindbann bis uf d Bärgchetti mit de Tschingelhörner, em Piz Sardona und em Trinserhorn ufe. Uf em Grat chunt Flims a d Sanggaller Nochbergmeind Pfäfers aa. Under em Piz Segnas liit no en chlyne Räschte vom Segnasgletscher. Dr Segnaspass noch bim Martinsloch isch en Fuesswäg is Glarnerland uf Elm übere.

Im Wald südlech vom Dorf liit der Caumasee und no wyter undedra flüsst dr Rhy dur di grossi Schlucht *[[Ruinaulta]]*.

## Name
Der Name chunt vom latynische Wort *fluvius*, wo *Fluss* bedütet. Dr rätoromanisch Name vom Dorf heisst *Flem*, wa au Fluss meint.

## Gschicht
Us em Joor 765 isch di erschti gschichtlechi Kwelle, wo dr Ortsname vo Flims erwäänt, s Teschtamänt vom Bischof Tello. 

## Lüt
* Stefan Gabriel (1570–1638), evangelisch-reformierte Pfarrer, surselvische Schriftsteller
* Lucius Gabriel (1597–1663), evangelisch-reformierte Pfarrer, wo d Bible i s Sursevisch überträit het

## Literatur
* Hermann Anliker: *Flims.* Bärn 1961.

## Weblink

* d Website vo dr Gmeind Flims
* 

## Fuessnoote
Ilanz/Glion (Stadt)

**Ilanz** (rätoromanisch *Glion*, ) isch e alti chlyni Stadt i dr Gmaind Ilanz/Glion im Bezirk Surselva vom Kanton Graubünde.

D Stadt Ilanz liit am Vorderrhy. Me seit, es sig die *erschti Stadt am Rhy*.

## Gschicht
Ilanz isch s erschte Mol ane 765 in ere Urkunde vom Bischof Tello erwäänt worde, wo den syn Herrehof vo Ilanz em Chloschter Disentis gschänkt het. Z Ilanz het im früene Middelalter en Verwalter vom König vo de Franke gwoont.

Im 13. Joorhundert isch Ilanz e Stadt worde. Ane 1390 isch s erschte Mol d Stadtmuur erwäänt. D Herre über d Stadt sind im spoote Middelalter d Freiherre vo Belmont und den d Freiherre vo Sax gsi. Ane 1395 hend z Ilanz dr Apt vo Disentis, dr Graf vo Sax-Misox und dr Freiherr vo Rhäzüns en Landfridensvertrag pschlosse; das isch der Afang gsi vo dr Gschicht vom Graue Bund. Ilanz isch eine vo de Ort gsi, wo d Bündner für iri Versammlige zämecho sind.

Ane 1526 het s Striitgspröch i dr Sankt Margreete-Chilche vo Ilanz, di so gnänti *Ilanzer Dischputazion*, dr Afang gmacht vo dr Reformazion im Vorderrhytaal. Mit de *Ilanzer Artikel* vom 25. Juni 1526 hend sech d Bündner Gmainde es Stück wyt vom Bischof z Chur emanzipiert. D Gmaind Ilanz isch refermiert worde, und erscht ane 1879 hend d Kaddolike wider en Chilche z Ilanz bout.

Ane 1611 het dr refermiert Pfaarer Stefan Gabriel (1570–1638) z Ilanz de Kaddechsimus uf Rätoromanisch lo truke mid em Tiel *Ilg Vêr Sulaz da pievel giuvan* (was uf Dütsch heisst: *Di woori Freid vom junge Volch*); do dermit het är als erschte agfange s surselvische Romanisch als Schriftsprooch z pruuche.

Im Johr 1878 hät sich Strada im Oberland, wo uf de lingge Sitte vom Vorderrhii liit, mit Ilanz zun ere neue Gmaind mit em Name Ilanz zämmegschlosse.

D Linie vo dr Räätische Baan vo Chur via Riichenau uf Disentis isch ane 1903 afe bis uf Ilanz in Betriib cho und goot erscht sid em 1912i bis uf Disentis.

Sit em 1. Jänner 2014 isch d Stadt s Zäntrum vo de neue Gmaind mit em dütsche und romanische Doppelname Ilanz/Glion, wo denn us de bisherige Gmainde Castrisch, Duvin, Ilanz, Ladir, Luven, Pigniu, Pitasch, Riein, Ruis, Ruschein, Schnaus, Sevgein und Siat bildet woren isch.

## Weblink

* d Fraktion Ilanz uf dr Website vo de politische Gmaind Ilanz/Glion
* Ilanz. Die erste Stadt am Rhein. uf de Website vo de Tourismusinformazion Surselva
*
1465

|}
## Was isch bassiert?
* Seegfrörni: Dr Bodesee isch komplett zuegfrore.
* um 1465: Dr Sonni Ali grindet s Songhairych z Weschtafrika.

## uf d Wält chuu
* um 1465: Obadiah da Bertinoro, italienische Talmudischt
* vor 1465: Hans Bär dr Elter, Basler Chaufmann

## Weblink
1466

|}
## Was isch bassiert?
* 17. Juni: Mìlhüsa schließt uf 25 Johr e Schutzbindnis mit dr Aidgnosseschaft.
* 12. Juli: D *Berg Brauerei* z Eegne an dr Donau wird zum erschte Mol in ere Urkund gnännt.
* Z Stroßburi erschynt dur dr Drucker Johannes Mentelin di erscht druckt Bibel in dytsche Sproch.

## uf d Wält chuu
* Ulrich Falkner, Basler Bolitiker

## Weblink
1467

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Juli: Dr Karl dr Chien wird noch em Dod vu sym Vater Philipp em Guete Herzog vu Burgund. Dodruf flamme d Chämpf mit dr Burger vu Lüttich wider uf, wu mit eme Siig vum Karl bi Sint-Truiden ufhere. Dr Karl wird Vogt vum Firschtbischtum Lüttich.

## uf d Wält chuu
* um 1467:  Johannes Rebmann, wirttebärgische Theolog un Stiftspropscht vu dr Brieder vum gmainsame Läbe z Haerebärg

## gstorbe
* 15. Juni: Philipp III., dr Guet, Herzog vu Burgund

## Weblink
1463

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Jänner: Dr 32-jehrig François Villon wird zmitts im Winter dur e Grichtsurdail us Paris verbannt. Iber sy wyter Schicksal waißt mer nyt.
* April: S Osmanisch Rych bsetzt d venezianisch Feschtig Argos z Griecheland. Dr Doge Cristoforo Moro schließt si derno dr antitirkische Allianz aa, wu dr Papscht Pius II. initiiert het.
* Rautweil schließt e Schutzbindnis mit dr Aidgnosseschaft.

## zum erschte Mol gnännt
* Rechtobel

## Weblink
1464

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Pius II. stirbt am 14. Augschte z Ancona. Am 30. Augschte wehlt s Konklave dr Pietro Barbo zum neie Papscht. Är nimmt dr Name Paul II. aa.
* Mit dr Grindig vum Chloschter Gongkar Chöde z Tibet grindet dr Gongkar Künga Namgyel d Sakya-Unterschuel vu dr Gongkar-Tradition vum tibetische Buddhismus. 

## gstorbe
* 11. Augschte: Nikolaus vu Kues, dytsche Philosoph, Theolog un Mathematiker
* 14. Augschte: Pius II., Papscht vu 1458 bis 1464

## Weblink
1468

|}
## Was isch bassiert?
* Waldshueterchrieg:
** April: S vum Adel stark in eme nit verchindete Chlaichrieg drängt Mìlhüsa iberfallt im Verdröuen uf dr vor zwai Johr gschlossene Bindnisverdrag mit dr Aidgnosse d Derfer Rixheim un Sausheim, wu em Adel ghere. Di vordereschtrychische Ständ zien derno am 15. Mai mit 4000 Mann vor Mìlhüsa un verwieschte dert d Gegnig. Am 18. Juni verchinde Bärn, Soledurn un Frybùrg em Herzog Siegmund dr Chrieg.
** 25. Juni: D Bärner un d Soledurner falle vu Basel uus im Sundgau yy, zien iber Blotzheim, Bartenheim un Habsheim Richtig Mìlhüsa un hinterleen e Spuur vu dr Verwieschtig. Zürcher un Schwyzer Druppe cheme noo. Zuen ere uffige Fäldschölacht chuunt s aber nit, d Aidgnosse zien derno am 16. Juli wider ab. 
** 6. Juli: D Aidgnosse zien in dr Schwarzwald uf Sankt Bläsi. 
** 20. Juli: D Aidgnosse zine uf Waldshuet. Am 29. Juli fange si mit dr Belagerig vu dr Stadt aa, dur Stryt zwische Züri un Bärn chene si d Stadt aber nit erobere.
** 16. Augschte: Uf Vermittlig vu Basel un andere fange Fridesverhandlige aa. 
** 27. Augscht: Mit dr Waldshueter Richtig hert dr Waldshueterchrieg uf. In däm Verdrag verpflichtet si dr Herzog Siegmund vu Eschtrych-Tirol 10.000 Gulden z zahle. As Sicherhait dient dr Aidgnosse Waldshuet un dr vordereschtrychisch Schwarzwald. D Herrschaft Wessebärg sidli vum Rhy mit dr Derfer Hottwil un Mandach chunnt zue dr bärnische Landvogtei Schänkeberg.

* 14. August:  E großi Brunscht verwieschte e Hufe Hyyser z Saarne.
* D Firschtabtei St. Galle chauft unter em Abt Ulrich Rösch d Grofschaft Toggeburg. Dr Chloschterstaat wird zue eme frieneizytlige Territorialstaat. Fir s Chärnland vu dr Firschtabtei zwische Rorschach un Wil, s «Förschteland», chunnt dr Name «Alti Landschaft» uf. 
* Z San Marino findet di letscht Hiirichtig vor dr Abschaffig vu dr Dodesstrof statt. 

## uf d Wält chuu
* 29. Februar: Alessandro Farnese, as Paul III. Papscht vu 1534 bis 1549

## gstorbe
* 17. Jänner: Gjergji Kastriota gnännt Skanderbeg, albanische Firscht un Nationalheld
* 3. Februar: Johann Gutenberg, Erfinder vum Buechdruck mit beweglige Metall-Lettere

## Weblink
1469

|}
## Was isch bassiert?
* 19. Oktober: Dr Ferdinand II. vu Aragón un d Isabella I. vu Kaschtilie hyrote. Dodermit wird d Grundlag glait fir di speter Verainigung vu dr baide Rych Aragón un Kaschtilie zue Spanie.

## uf d Wält chuu
* 3. Mai: Niccolò Machiavelli, italienische Bolitiker
* um 1469: Vasco da Gama, portugiesische Seefahrer
* vor 1469: Hans Imer vu Gilgebärg, Ritter un Burgermaischter vu Basel

## Gstorbe
* Hans Fründ, Schriftsteller, Chronist, Landschryber vo Schwyz und Stadtschryber vo Lozärn

## Weblink
1192

|}

## Was isch bassiert?
* 28. April: dr Chönig Konrad vo Jerusalem wird z Tyros ermordet.
* 24. Mai: d Öschtriicher chöme vom Kaiser Heinrich VI. s Herzogtum Steiermark als Läche über.
* 4. Augschte: dr Richard Löwenherz weert d Agriff vom Sultan Saladin sym Heer bi dr Stadt Jaffa ab. 
* 2. Septämber: dr Richard Löwenherz und dr Saladin einige sich uf ene Waffestillstand, und das isch s Ändi vom Dritte Chrüüzzug.
* 24. Septämber: Dr Heinrich VI. befreit d Stadt Konstanz vo de Stüüre vom Bischof vo Konstanz; das gilt als Afang vo der Stadtfreiheit.
* 21. Dezämber: Wo dr Richard Löwenherz vom Heilige Land zrugg uf Europa chunt, loot en dr Leopold V. vo Öschtriich z Wien lo ysperre. 
* dr Diethelm V. vo Toggeburg schänkt em Johanniterorde sys Hoofguet z Buebike im Züripiet; dr Orde macht drus e Kommände.
* dr Lüthold vo Aarburg wird Bischof vo Basel.

## s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt
* d Burg Blommegg bi Stüèlingè im Landchreis Waldshuèt z Baddè-Württèbärg
* Wärde z Baddè-Württèbärg
* Grandelbüech im Underelsass
* Algelse im Oberelsass
* Semione im Kanton Tessin

## gschtorbe
* 18. Januar: Konrad II., Bischof von Worms 
* 26. April: Go-Shirakawa, Kaiser von Japan
* 25. August: Hugo III., Herzog von Burgund
* Orio Mastropiero, Doge von Venedig 

## Weblinks
1450

|}
## Was isch bassiert?
* 15. April: In dr Schlacht vu Formigny siige d die Franzosen iber e Heer vu dr Ängländer in dr Ändphase vum Hundertjehrige Chrieg.
* 14. Mai: Rund 100.000 osmanischi Soldaten unter em Sultan Murad II. gryfe d Stadt Kruja aa, wu dr Skanderbeg syt 1443 dr albanisch Widerstand gege di osmanisch Oberherrschaft här organisiert ghaa het. Di erschte Belagerig vu Kruja goht bis zum 23. Novämber. Derno zien d Osmanen ohni Erfolg ab. 
* 23. Septämber: Dr minderjehrig Ludwig II. wird Noofolger vu sym verstorbene Vater Ludwig I. as Grof vu Mömpelgard un Wirttebärg-Aurich.

## uf d Wält chuu
* um 1450: Jakob Schurtanner, Schwyzer Bfaarer un Reformator im im Appezällerland

## gstorbe
* 23. Septämber: Ludwig I., Grof vu Wirttebärg-Aurich

## Weblink
1203

|}

## Was isch bassiert?
* Uf em Vierte Chrüüzzug gönd d Chrüüzridder vo Dalmazie us nid is Heilige Land, sondern mit Schiff vo de Venezianer uf Konstantinopel. Underwägs erobere si d Stat Abydos vo Chlyasie und im Juli ergit sech di byzantinischi Houptstadt nach ere churze Belagerig.
* Im Chrieg zwüsche Frankriich und Ängland eroberet dr französisch Chönig Philipp II. änglischi Burge i dr Normandie, und denn foot s französische Heer mid grossem Ufwand d Belagerig vo der mächtige Burg Château Gaillard im Seinetaal a.
* Dr Phlipp vo Schoobe verlobt syni eijährige Tochter Kunigunde mit em Otto vo Wittelsbach, em Pfalzgraf vo Bayern.

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle erwäänt
* Andermatt im Kanton Uri
* Fiesch im Kanton Wallis
* Misox im Kanton Graubünde
* Soazza im Kanton Graubünde
* Verdabbio im Kanton Graubünde
* d Burg Chaschtebuck bi Härwelze z Baade-Württebärg
* dr Dichter Walther von der Vogelweide 

## uf d Wält cho
* Peter II., Graf vo Savoye

## gschtorbe
* 19. Februar: Bischof Konrad vo Bamberg 
* 12. Mai: Bischof Nantelmus vo Sitte
* 4. November: Dietrich VII., Graf von Holland 
* Petrus von Blois, französische Dichter  

## Weblinks
1451

|}
## Was isch bassiert?
* 3. Februar: Noch em Dod vum Sultan Murad II. ibernimmt sy Suhn Mehmed II., wu speter Konstantinopel eroberet het, d Macht im Osmanische Rych. Am 18. Februar wird er inthronisiert.
* D Firschtabtei St. Galle wird Zuegwandte Ort vu dr Aidgnosseschaft.

## uf d Wält chuu
* 22. April: Isabella I., Chenigi vu Kaschtilie un León
* um 1451: Nikolaus Meyer zum Pfiil, Basler Humanischt
* um 1451: Christoph Kolumbus, Seefahrer un Entdecker vu Genua

## Weblink
1452

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Merz: Dr Friedrich III. wird as letschte Chaiser vum Hailige Remische Rych z Rom gchrent. Gchrent wird er dur dr Papscht Nikolaus V..
* 18. Juni: In dr Bulle *Dum diversas* gstattet dr Papst Nikolaus V. em portugiesische Chenig Alfons V. s Erobere vu Länder vu dr «Uuglaibige» z Weschtafrika. Dr Papscht duldet s Versklave vu Mänsche mit ere dunkle Hut.
* S Huus Habsburg mueß dr Räscht vu dr Grofschaft Chyburg, wu s erscht anne 1442 im Toggeburger Erbschaftschrieg erworbe ghaa het, wider an d Stadt Züri verchaufe. Uusgnuu vu däm Handel isch d Stadt Winterthur, wu bis dert zue dr Grofschaft ghert het. Dr Stadtstaat Züri glideret d Grofschaft integral in sy Herrschaftsberych yy un losst si dur e Landvogt regiere, wu uf em Schloss Chyburg residiert.
* Dr portugiesisch Seefahrer Diogo de Teive entdeckt d Insle Flores un Corvo, wu zue dr Azore ghere.
* As Vorberaitig vu dr Offensive gege Konstantinopel schließt dr Mehmed II. Fridesverdreg mit Ungarn un Venedig ab. 

## uf d Wält chuu
* 10. Merz: Ferdinand II., Chenig vu Aragón un as Ferdinand V. Chenig vu Spanie
* 15. April: Leonardo da Vinci, italienische Chinschtler un Universalglehrte

## Weblink
1454

|}
## Was isch bassiert?
* 30. Oktober: Dr Karl dr Chien hyrotet z Lille in zwoter Eh d Isabelle de Bourbon.
* Schaffuuse schließt e fimfezwanzgjihrig Bindnis mit dr Schwyzer Aidgnosseschaft.
* D Osmane erobere großi Dail vu Serbie. Dr serbisch Deschpot Đurađ Branković wirbt z Ungarn un z Wien vergeblig um Unterstitzig fir sy Abwehrchampf. 
* Venedig un Genua schließe Handelsabchuu mit em osmanische Sultan Mehmed II.

## Weblink
1453

|}
## Was isch bassiert?
* 2. April: Di erschte Ainhaite vum osmanische Heer vum Mehmed II. cheme uf Konstantinopel. Dodermit fangt d Belagerig vu dr Stadt aa. Am 5. April drifft d Hauptstrytmacht vum osmanische Heer mit em Sultan Mehmed II. yy.
* 29. Mai: Mit dr Eroberig vu Konstantinopel noch ere zweemonetige Belagerig dur d Osmane unter em Mehmed II. goht s Byzantinisch Rych ändgiltig unter. Konstantinopel wird di nei Hauptstadt vum Osmanische Rych.
* 17. Juli: Mit em Siig vu dr Franzoose in dr Schlacht bi Castillon chunnt dr Hundertjehrig Chrieg zum Änd. Ängland verliert, abgsää vu Calais, sy Bsitz z Frankrych.
* D Hagia Sophia wird zuen ere Moschee.

## gstorbe
* 29. Mai: Konstantin XI., letschte byzantinische Chaiser

## Weblink
1456

|}
## Was isch bassiert?
* Hirschebreifahrt: In ere Wette zwische dr Zürcher un Stroßburger bewyse d Zürcher mit ere Bootsfahrt, ass si innert 24 Stund z Stroßburi chenne syy, wel dr Hirschebrei vu Züri z Stroßburi no warm gsii isch.
* Athen wird vu dr 'Druppe vum Sultan Mehmed II. eroberet. Das isch s Ändi gsi vom Herzogtum vo Athen.
* 4. Juli: D Osmane versuechen in eme Blitzfäldzug s Chenigrych Ungarn z unterwärfe.
* 7. Juli: Noch eme achtmonetige Prozäss wird d Jeanne d’Arc fimfezwanzg Johr no ihre Verbrännig dur di Remisch Kurie rehabilitiert.
* 21. Juli: D Belagerig vu Belgrad fangt aa. S Entsatzheer vum ungarische Heerfierer Johann Hunyadi un vum Johannes Capistranus chaa d Tirke am 23. Juli zum Ruggzug zwinge.
* 5. Dezämber: En Ärdbidem verwieschtet Neapel. Mer schetzt d Zahl vu dr Opfer uf 30.000 bis 40.000.
* Dr italienisch Seefahrer Alvise Cadamosto, wu im Dienscht vum portugiesische Infant Heinrich em Seefahrer stoht, entdeckt e baar vu dr Kapverdische Insle: Boa Vista, Maio un d Hauptinsle Santiago.

## uf d Wält chuu
* Albrecht vu Bade, badische Markgrof

## Weblink
1455

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Jänner: In dr Bulle *Romanus Pontifex* iberdrait dr Papst Nikolaus V. em Chenig nig Alfons V. vu Portugal un em Infant Heinrich em Seefahrer un ihre Noochuu ganz Afrika, s ellainig Schifffahrtsrächt dert, s Handelsmonopol un s Recht, „Uuglaibigi“ in d Sklaverei z fiere.
* 24. Merz: Dr Papscht Nikolaus V. stirbt. Am 4. April fangt s Konklave, am 8. April wird dr Alonso de Borja zum Papscht vu dr remisch-kadolische Chilche gwehlt, är nimmt dr Name Kalixt III. aa.
* 22. Mai: Mit dr Schlacht vu St Albans fange z Ängland d Rosechrieg zwisch em Huus York un em Huus Lancaster aa, wu bis 1487 um dr änglisch Droon gfiert wäre. Dr Richard Plantagenet, 3. Duke of York, un sy Näffe Richard Neville, 16. Earl of Warwick, schleen d Lancastrianer unter em Edmund Beaufort, 1. Duke of Somerset, wu in dr Schlacht fallt. Dr Plantagenet nimmt dr Chenig Heinrich VI. gfange un macht si sälber zum Lord High Constable von Ängland.

## uf d Wält chuu
* 22. Februar: Johannes Reuchlin, Philosoph un Humanischt

## gstorbe
* 24. Merz: Nikolaus V., Papscht vu 1447 bis 1455

## Weblink
741

|}

## Was isch bassiert?
* De Konstantin V. wird Chaiser vo Byzanz. De Artabasdos erklärt sich zum Gägechaiser.
* 22. Oktober: Wo dr Karl Martell gstorben isch, wird s Frankeriich under syne Söön Pippin und Karlmann ufdeilt; de Karlmann chunt Auschtrie, Alemannie und Thüringe über, dr Pippin Neuschtrie, Burgund und d Provence.
* 10. Dezämber: dr Papscht Zacharias wird ygsetzt.
* s Bischtum Würzburg wird gründet.
* Dr Herzog Odilo vo Bayern gründet s Chloschter Niederaltaich.

## Ort, wo s erschte Mol erwäänt wärde
D Beata, wo us emene ryche alemannische Gschlächt gsi isch, schänkt em Chlöschterli uf dr Insle Lützelau im Zürisee vil Hoofgüeter. I dr Urkunde, wo über die Schänkig gschribe worden isch, wärde alli di Ort s erschte Mol erwäänt:
* d Insle Lützelau
* d Insle Ufenau (mit em Name *(Hupinauia)* im Zürisee
* Bääretschwiil, Mönchaltorf, Riedike und Nänike (beid hüt i dr Stadtgmäind Uschter) im Kanton Züri
* Kemprate (hüt en Ortsdeil vo dr Stadt Repperschwil-Jona, Bännge, Schmerike, Uzne und Dattike (bi Uzne) im Kanton Sanggalle

## uf d Wält cho
* Tassilo III., Herzog vo Bayern *(öpen um 741)*

## Gschtorbe
* 22. Oktober: Karl Martell, Huusmeier vom Frankeriich
* 3. Dezämber: Attala, Äptissi z Stroosburg

## Fuessnoote
1457

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Septämber: D Schlacht vu Albulena zwisch em chrischtlige Verdaidigigsbindnis vu dr Liga vu Lezha unter dr Fierig vum albanische Firscht Gjergj Kastrioti un dr osmanische Invansionsarmee vum Sultan Mehmed II. im Norde vum hitige Alkbanie hert uf mit eme Siig vu dr Liga uf. Dr Papscht Kalixt III. ernännt dr Gjergj Kastrioti ai Dag vu Hailoobe zum Kapitän-General vu dr remische Kurie un Kapitän-General vum Hailige Stuel. Fir syni bsundere Verdienscht in dr Verdaidigung vum Chrischtedum gege d Osmane verleit er em zuesätzli dr Ehretitel *Athleta Christi*.
* 21. Septämber: Dr Erzherzog Albrecht VI. vu Eschtrych grindet z Fryburg mit Zuestimmig vum Papscht Kalixt III. d Albert-Ludwigs-Universitet.

## gstorbe
* 3. Novämber: Ludwig II., Grof vu Wirttebärg-Aurich (* 1439) 

## Weblink
1458

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Augschte: Dr Papscht Kalixt III. stirbt z Rom. Uf em Konklave vum 14. bis zum 19. Augschte wird dr Enea Silvio de' Piccolomini zum Papscht vu dr Remisch-kadolische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Pius II. aa.
* Dr Humanischt un Philosoph Nicolaus Cusanus grindet z Kues s St. Nikolaus-Hoschpital as Armehoschpital fir 33 Manne us Adel, Klerus un Burgerdrum. 

## uf d Wält chuu
* 18. Merz: Peter Offenburg, Burgermaischter vu Basel

## Weblink
1459

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Juni: Mit dr Ibergab vu dr Hauptstadt Smederevo dur dr letscht Deschpot Stjepan Tomašević wird Serbie no johrzeetlangem Abwehrchampf Dail vum Osmanische Rych unter em Sultan Mehmed II.. 
* 20. Septämber: In ere vum Woiwod un Fäldherr Vlad III. Drăculea uusgstellte Urkund wird Bukarest zum erschte Mol gnännt.
* Dr venezianische Mench Fra Mauro entwirft e Wältcharte.

## uf d Wält chuu
* 22. Merz: Maximilian I., Herzog vu Burgund, dytsche Chenig, Erzherzog vu Eschtrych un Chaiser vum Hailige Remische Rych

## Weblink
1204

|}

## Was isch bassiert?
* 25. Januar: Z Konstantinopel wärdet di byzantinische Kaiser Isaak dr Zwöiti und Alexios dr Vierti bi-m-ene Uufstand dödet. 
* 5. Februar: Dr Alexios Murtzouphlos wird byzantinische Kaiser. 
* 9. April: D Ridder us em Obeland, wo uf em Vierte Chrüüzzug sind, fönd a d Stadt Konstantinopel z belagere. 
* 13. April: D Chrüüzridder erobere Konstantinopel und plündere die rychi Stadt us.
* 9. Mai: Dr Balduin vo Flandere wird zum Kaiser vom latynische Kaiserriich gwäält. 
* 6. März: Im Chrieg zwüsche Frankriich und Ängland, wo bis ane 1214 goot, git die änglischi Bsatzig vo dr grosse Burg Château Gaillard, wo lang vo de Franzoose belageret worden isch, uff. Drufabe erobere d Franzoose d Normandy und zletscht au d Stadt Rouen.
* D Universität vo Vicenza wird gründet.
* Dr Ulrich vo Sax wird Apt vom Chloschter Sanggalle.

## s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt
* Weschthüse im Underelsass
* Leontica i dr Gmeind Acquarossa im Kanton Tessin

## Technik
* Vo dr Saagi z Evreux i dr Normandii wird gschribe – s erschte Mol, ass en Saagi im ene schriftleche Dokumänt vorchunt.

## uf d Wält cho
* dr Heinrich Raspe, Landgraf vo Thüringe und dütsche Gägekönig

## Gschtorbe
* 1. Jänner: dr König Håkon dr Dritti vo Norwege
* 28. Jänner: dr byzantinisch Kaiser Isaak dr zwöiti
* 28. Jänner: dr byzantinisch Mitkaiser Alexios dr Vierti 
* dr Nikolaos Kanabos, Kaiser vom Byzantinische Riich 
* 12. Februar: dr Apt Manegold vo Hallwyl vo Sankt Bläsi 
* 1. April: d Alienor vo Akwitanie, Königin vo Frankriich und vo Ängland
* im April: dr byzantinisch Kaiser Alexios dr Föifti
* 23. April: dr Bischof Konrad vo Regensburg 
* 9. Mai: d Agnes, Pfalzgräfin bim Rhy
* 29. Augschte: d Marie vo dr Champagne, Gräfin vo Flandere und Kaiserin vom Latynische Kaiserriich
* 30. November: dr König Emmerich vo Ungarn, Kroatie, Dalmatie und Rama

## Weblink
744

|}

## Was isch bassiert?
* Dr alamannisch Herzog Theudebald wird vom Fränkische Huusmeier Pippin abgsetzt.
* 12. Merze: s Chloschter Fulda wird gründet.
* 9. Novämber: D Beata, e Frou us eme ryche alemannische Gschlächt im alte Zürigau, verchauft em Chloschter Sanggale ires chlyne Chlöschterli uf dr Insle Lützelau im Zürisee und Hoofgüeter i de Ortschafte Kemprate (hüt en Ortsdeil vo dr Stadt Repperschwil-Jona, Schmerike, Uzne im Kanton Sanggale und Mönchaltorf, Riedike, Nussbärg (hüt i dr Gmeind Schlatt), Berlike (hüt z Buebike) und Nänike (hüt i dr Stadtgmäind Uschter) im Kanton Züri. D Urkunde, wo der Hiringus im Chloschter vo Bängge über die Schänkig gschribe und wo dr Graf Bebo signiert het, isch eini vo de eltischte im Chloschterarchiiv vo Sanggale:

## en Name, wo s erschte Mol erwäänt wird
* Der Zürisee wird s erschte Mool mid em dütsche Name gnennt: *Zurihsee*.

## Gschtorbe
* Huoching, dr Herzog vo de Alemanne
* Liutprand, Chönig vo de Langobarde

## Fuessnoote