open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elbphilharmonie

D **Elbphilharmonii** (*«Elphi»*) isch e Konzerthalle in Hamburg, wo vo 2007 bis 2016 baut worre isch. Entworfe worre isch de 110 Meder hohe Bau, wo an e Welle oder e Isberg erinnere soll, vu de Basler Architekte Herzog & de Meuron. D Elbphilharmonii liägt im Schtadtteil HafenCity, wo in de vergangene Jahre ganz neu baut worre isch. Es het in Hamburg um d Elbphilharmonii über viili Johre Streit gä, weil d Koschde mit 789 Millione Euro ziimlig hoch usfalle. De Termin für d Eröffnung het sich au immer wiider verschobe. Ursprünglig isch mol 2010 plant gsi. 

D Plaza, e Ussichtsplattform in 37 Meter Höche, isch am 4. November 2016 eröffnet worre un het scho am erschte Wocheend 26.000 und in de erschte vier Monet e Million Besucher aazoge. Mit eme Konzert vom NDR Elbphilharmonie Orchester im große Saal für 2100 Persone isch d Elbphilharmonii am 11. Januar 2017 eröffnet worre. De Dirigent vom Ensemble isch de Thomas Hengelbrock.

Nebe de Nutzig als Konzerthalle und Ussichtspunkt gits i de Elbphilharmonie au es Hotel, es Parkhaus und Wohnige.

## Weblink

* Offizielli Webpräsenz vo de Elbphilharmonii Hamburg und vo de Elbphilharmonii Konzärt
* Stiftig Elbphilharmonii
Weberbrunnen

Dr **Wääberbrunne** isch en öffentlige Brunne z Baasel an dr Stäinevorstadt 23, näbe dr Zumft zu Wääber.
Er gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.
## Gschicht
Dr Brunne stammt us em spoote 17. Joorhundert. 1837 het mä dr Brunnedroog nöi müesse baue, aber scho 1884 häi vili dänggt, ass er nume im Wääg sig. Dr Regierigsroot het aber andersch dänggt, und dr Brunne isch bliibe. 1925 isch s wider zu Diskussione über e Brunne cho, wo aber sine Gegner au denn nüt brocht häi, und dr Brunne isch in däm Joor ans stedtische Drucknetz aagschlosse worde. 1995 het mä dr ganz Brunne renowiert.

Dr Bannerdrääger isch 1672 uf em Brunnestock ufgstellt worde, villicht vom Balthasar Hüglin, und söll e Daarstellig vom Groof Oswald vo Thierstäi si, wo im Burgunderchrieg d Baasler Drubbe gege dr Karl dr Küeni aagfüert het, was aber gar nid sicher isch. Uf em Schild stöön die vier Buechstaabe SPQB, was "senatus populusque Basiliensis" bedütet, also ass dr Root und s Volk dr Brunne gstifdet häi. Uf dr äinte Site vo dr Faane isch s Wabbe vo dr Zumft zu Wääber und uf dr andere e Baaselstaab. 
1898 het mä dr Ritter gflickt, iin grau aagmoolt, s Fäänli mit em Baaselstaab und em roote Gryff nöi gmoolt, und dr Iigel, s Symbol vo dr Wääberzumft wo bi de Füess vom Bannerdrääger hoggt, vergoldet. Für d Bundesfiir 1901 het mä dr ganz Brunnestock farbig aagmoolt und het im Ridder e gröösseri Faane zum heebe gee und brombt isch si Arm abbroche. Mä het en brovisorisch gfliggt und 1925 het dr Carl Gutknecht e Kopii gmacht. Dr ursprüngligi Brunnestock samt em Ridder isch in s Historische Museum cho. 1968 isch d Statue no äinisch nöi aagmoolt worde.

## Kwelle
* Webernbrunnen uf Basler Bauten, abgrüeft am 1. Septämber 2014
* Der Webernbrunnen uf dr Website vo dr Zumft zu Wääber, abgrüeft am 1. Septämber 2014
Burkhard Zibol

Dr **Burkhard Zibol** (au Burkart etc, * vor 1375; † 1. August 1433 z Baasel und in dr Kartause begraabe) isch e Baasler Politiker am Aafang vom 15. Joorhundert gsi.

Dr Burkhard Zibol isch dr Soon vom Bürgermäister Jakob Zibol und däm sinere erste Frau gsi. 1395 het er d Agnes vo Eptige ghürootet, wo 1430 gstorbe isch und denn d Sophia vo Rotbärg, d Dochder vom Hans Ludman vo Rotbärg. Er isch mit em Konrad zer Sunnen, Arnold vo Rotbärg und Bernhard vo Rotbärg verschwöögeret gsi. Mit sine Chinder isch s Gschlächt vo de Zibol z Baasel usgstorbe.

Wie si Vater het au dr Burkhard in dr Baasler Politik mitgmischt und het däm si Sturz wäge dr Rhiifälder Affääre 1409 politisch überläbt. Vo 1414 bis 1427 und vo 1430 bis 33 isch er as Achtburger im Root gsässe. Vo 1414 bis 1421 isch er Sibner gsi und vo 1427 bis 1430 Oberstzumftmäister.

Dr Zibol isch e Gönner vom Kloster vo de Kartüüser gsi, wo dank dr Schänkig vo sim Vater im Chläibaasel gründet worde isch. Noch sim Dood het si Witwe d Kartause, s Stäinekloster und s Elisabethekloster witer understützt. Dr Familiesitz im Schalerhof am Rhiisprung het si dr Stadt verkauft, wo dört s Kollegium vo dr Uniwersidäät iigrichdet het.

## Kwelle
*
Jakob Zibol

Dr **Jakob Zibol** (* vor 1348; † 3. Merz 1414 z Baasel in dr Kartause) isch e Baasler Finanziee und Politiker am Ändi vom 14. und am Aafang vom 15. Joorhundert gsi. 

## Lääbe
Dr Zibol isch as Soon vom Kaufmaa Johans Zibol uf d Wält cho. Er isch zwäimol verhürootet gsi, vo dr erste Frau kennt mä dr Naame nid, die zwäiti, d Verena Sevogel,  het er 1398 ghürootet. Dr Oberstzumftmäister Burkhard Zibol isch si Soon gsi. Si Dochder Agnes isch mit em Baasler Bürgermäister Konrad zer Sunne verhürootet gsi.

### Politischi Karriere
Er isch zum Schlüssel zümftig gsi und isch 1368 und 1380 für sä im Root gsässe. Er isch e baar mol Oberstzumftmäister worde und isch zwüsche 1382 und 1408 e baar mol as Achtburger im Root gsässe. 1388 isch er zum Bürgermäister gweelt worde, 1408-09 isch er Sibner gsi, und er het d Stadt as Gsandte am Oberrhii und im Riich verdräte. Am 5. Oktober 1409 häi d Katharina vo Burgund und dr Herzog Friedrich IV. vo Östriich Baasel dr Chrieg erkläärt und d Ööstriicher häi churz druf Rhiifälde, wo denn im Zibol verpfändet gsi isch, im ene Handsträich iignoo. Baasel het dr Zibol as Verrööter verurdäilt und zur Stroof entäignet und är und sini Söön häi non e Buess vo 12'000 Gulde müesse zaale, wil si s Schloss Rhiifälde häige lo verjääse. Dr Jakob Zibol het alli Ämter und Würde verloore und isch ruiniert gsi.

### Wirtschaftligi Karriere
Dr Zibol isch as Finanziee riich worde.
1396 isch er Pfandher vo dr vordere und middlere Burg Wartebärg und vom Dorf Muttez worde, 1404 vo Schänkebärg und 1405 vo dr Festig Rhiifälde. 

Au in dr Stadt het er meereri Bsitz gha, wie dr Schalerhof am Rhiisprung.
1401 het er dr bischöflig Hoof im Chläibaasel im Kartüüserorde gschänggt, wo dört si Kloster gründet het.

## Kwelle
* 

## Fuessnoote
Zibol

D **Zibol** si e Baasler Familie im 14. und 15. Joorhundert gsi. D Mitgliider vo dr Familie si in dr Baasler Zumftpolitik verwigglet gsi und häi Oberstzumftmäister und Bürgermäister gstellt. D Familie het 1409 e schweere Schlaag erlitte, wo d Ööstriicher s Schloss Rhiifälde, wo im Jakob Zibol verpfändet gsi isch, iignoo häi. D Buess vo 12'000 Gulde, wo d Familie het müesse zaale, het sä ruiniert.

*  Johans Zibol, Kaufmaa
* Jakob Zibol, gstorbe 1414, Finanziee und Politiker (Oberstzumftmäister, Bürgermäister)
* Burkhard Zibol, Oberstzumftmäister
Josef Bürckel

Dr **Josef Bürckel** (* 30. Merz 1895 z Lingenfeld; † 28. Septämber 1944 z Neustadt an dr Wyystroß) isch e nationalsozialistische Gaulaiter un Birokrat in hoche bolitische Ämter gsii. Zwische 1935 un 1936 isch er „Reichskommissar für die Rückgliederung des Saarlands“, ab 1938 „Reichskommissar für die Wiedervereinigung Österreichs mit dem Reich“ un vu 1940 bis 1944 „Reichsstatthalter Westmark“ mit Sitz z Saarbrücken un derzue „Chef der Zivilverwaltung“ (CdZ) z Lothringe gsii. Dr Bürckel het anne 1939 Massedeportatione vu Wiener Jude, im Oktober 1940 mit em badische Gaulaiter Robert Wagner di Wagner-Bürckel-Aktion gnännt Deportation vu dr verblibene Juden us em Gau Baden un em Gau Saarpfalz un im Novämber 1940 d Uuswysig vu 60.000 Lothringer initiiert.

## Literatur
* Peter Hüttenberger: *Die Gauleiter. Studie zum Wandel des Machtgefüges in der NSDAP.* Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1969, (Schriftenreihe der *Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte* 19, ), (Erweiterte Dissertation, Bonn, 1966).
* Dieter Muskalla: *NS-Politik an der Saar unter Josef Bürckel. Gleichschaltung, Neuordnung, Verwaltung.* Saarbrücker Druckerei und Verlag, Saarbrücken 1995, ISBN 3-925036-94-6.
* Peter Steinbach: ''Das Leiden – zu schwer und zu viel. Zur Bedeutung der Massendeportation südwestdeutscher Juden'' (PDF; 81&nbsp;kB). In: Tribüne – Zeitschrift zum Verständnis des Judentums. 49. Jg. Heft 195. 3. Quartal 2010, S. 109–120.
* Lothar Wettstein: *Josef Bürckel: Gauleiter Reichsstatthalter Krisenmanager Adolf Hitlers.* Books on Demand, 2009, ISBN 978-3-8391-1761-3.

## Weblinks
* Josef Bürckel, Werdegang und Foto, Quelle: Bayerische Landeszentrale für politische Bildungsarbeit
* Josef Bürckel in den Saarländischen Biografien
* 
* Berichte zur Lage im Saarland unter Gauleiter Bürckel, Quelle: sarrelibre.de – Geschichte & Geschichten vom Land dazwischen
* Berichte zur Lage in Wien unter Gauleiter Bürckel, Quelle: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes
* Literatur über Josef Bürckel in der Saarländischen Bibliographie

## Fueßnote
Hans Schmid

**Hans Schmid** isch de Name vo folgende Persone:
* Hans Schmid (Pilot) (1879–1911), Schwizer Pilot
* Hans Schmid (Graz) (1889–1979), östrychische Politiker (ÖVP), Bürgermeister vo Graz
* Hans Schmid (Musiker) (1893–1987), östrychische Komponist und Dirigent
* Hans Schmid (Eishockeyspieler), dütsche Eishockeyspieler 
* Hans Schmid (Geodät) (1920–1994), östrychische Geodät und Hochschuellehrer
* Hans Schmid (Autor) (Pseudonym *Haschmi*; 1925–2008), dütsche Autor und Verleger
* Hans Schmid (Volkswirt) (1935–2010), Schwizer Wirtschaftswüsseschaftler und Politiker (SP)
* Hans Schmid (Pater) (* 1939), östrychische Herz-Jesu-Missionar z Brasilie
* Hans Schmid (Unternehmer) (* 1940), östrychische Unternehmer und Verleger
* Hans Schmid (Skispringer) (* 1948), Schwizer Skispringer
* Hans Schmid (Filmwissenschaftler), dütsche Filmwüsseschaftler und Autor 
* Hans Schmid (SVP) (* 1963), Schwizer Politiker (SVP) 
* Hans Schmid (Uttenreuth) († 1531), Gründer und Leiter vo de Uttenreuther Träumer
* Hans-Christian Schmid (* 1965), dütsche Filmregisseur und Drehbuechautor
* Hans-Dieter Schmid (* 1941), dütsche Hochschuellehrer
* Hans Georg Schmid (1948–2007), Schwizer Pilot
* Hans-Heinrich Schmid (* 1954), dütsche Schriftsteller
* Hans Hermann Schmid (1884–1963), dütsche Frauenarzt

**Lueg au:**
* Hansl Schmid (1897–1987), östrychische Sänger
* Hans Schmidt
* Hans Schmitt
Adelhausen (Begriffsklärung)

**Adelhausen** chan folgendes bedüte:
* Adelhausen, en Ortstail vo Rhyfälde, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Adelhausen (Straufhain)*, en Ortstail vo Straufhain im Landchrais Hildburghausen, Thüringe
* Kloster Adelhausen, e ehemoligs Dominikanerinnechloster z Freiburg im Breisgau
Sevogel

D **Sevogel** si im spoote Middelalter e Baasler Roots- und Achtburgergschlächt gsi.

D Familie isch ursprünglig e Buurefamilie im Baadische gsi. Z Kirche het s e Gländ mit em Naame "under Sewe" gee und dört het e Familie Vogel gwoont. Vom 14. Joorhundert aa häi sich deren iiri Noochkomme Sevogel gnennt. 

Dr erst bekannti Baasler Sevogel isch dr Wäggsler Johannes gsi, wo zwüsche 1318 und 1333 erwäänt wird und Bürger vo Baasel und Laufeburg gsi isch.
Au dr Heinrich (gstorbe 1362/63) und si Soon Conrad (gstorbe 1374/75) si Wäggsler gsi und häi as Verdräter vo dr Zumft zu Husgnosse im Root gsässe. 

Dr Petermann Sevogel (gstorbe 1398/99), im Conrad si Soon, het im Joor 1379 die hinderi Wartebärg as Lääche überchoo und 1388 im Dütschridderorde d Burg Wildestäi im Baselbiet abkauft, wo in de Händ vo dr Familie bliibe isch, bis si 1480 usgstorbe isch. Mit em Petermann si d Sevogels zu de Achtburger ufgstiige.

Im Petermann si Änkel, dr Henman isch 1444 as Hauptmä in dr Schlacht bi St. Jakob an dr Birs gfalle. 

Im Henman si Soon Hans Bärnhard (gstorbe 1471) isch dr letscht legitim Sevogel gsi und mit sim unehelige Soon Hans Heinrich, wo zwüsche 1478 und 1480 erwäänt wird, isch d Familie in dr männlige Linie usgstorbe.

## Litratuur
* Karl Vischer-Merian: *Henman Sevogel von Basel und sein Geschlecht*, Benno Schwabe, 1880

## Kwelle
* 
* Henman Sevogel uf altbasel.ch, abgrüeft am 5. Septämber 2014

## Fuessnoote
Joan Rivers

D **Joan Rivers** (* 8. Juni 1933 as Joan Alexandra Molinsky z Brooklyn, Nöi York; † 4. Septämber 2014 z Manhattan, Nöi York) isch en amerikanischi Enterteinere gsi.

## Lääbe und Karriere

D Rivers isch as Dochder vo russisch-jüdische Emigrante z Brooklyn ufgwaggse. Iire Vater isch Arzt gsi. Si isch uf s *Connecticut College for Women* und het am Barnard College dr BA in Änglisch und Anthropoligii gmacht.

Denn het si im ene Waarehuus gschafft und het 1957 dr Soon vo iirem Schef ghürootet. Aber scho im Joor druf häi si sich lo schäide. 1965 isch si im Johnny Carson sinere *[[The Tonight Show|Tonight Show]]* ufdräte und isch uf äi Chlapf bekannt worde. Im däm Joor het si dr britisch TV-Broduzänt Edgar Rosenberg ghürootet. 1968 het si iiri äigeni Färnseeshou überchoo, het iiri Dochder Melissa uf d Wält brocht und isch immer wider emol bim Carson und bim Ed Sullivan z Gast gsi. Vo 1983 isch d Rivers Ersatzmoderatorin bim Carson sinere *[[Late-Night-Show]]* gsi, het 1986 e Schou, *The Late Show Starring Joan Rivers*, bim Fox-Network ghaa und het spööter  *The Joan Rivers Show* moderiert und het drfür 1990 en Emmy überchoo.

D Joan Rivers isch am 4. Septämber 2014 im Alter vo 81 in iirer Heimetstadt Nöi York gstorbe.

## Film (Uswaal)
* 1968: Der Schwimmer *(The Swimmer)*
* 1978: Ja, lüg’ ich denn? (*Rabbit Test*, au Reschii)
* 1984: Die Muppets erobern Manhattan *(The Muppets Take Manhattan)*
* 1987: Mel Brooks’ Spaceballs (*Spaceballs*, Stimm)
* 1989: Kuck mal, wer da spricht! (*Look Who’s Talking*, Stimm)
* 1990: Wie killt man eine Millionärin? *(How to Murder a Millionaire)*
* 1994: Serial Mom – Warum läßt Mama das Morden nicht? *(Serial Mom)*
* 1999: Märchenprinz verzweifelt gesucht *(Goosed)*
* 2000: Intrigen – erotisch und gefährlich *(The Intern)*
* 2004: Shrek 2 – Der tollkühne Held kehrt zurück (*Shrek 2*, Stimm)

## Büecher
* *Having a Baby Can Be a Scream* (1974)
* *The Life and Hard Times of Heidi Abromowitz* (1984)
* *Enter Talking* (1986)
* *Still Talking* (1991)
* *Jewelry by Joan Rivers* (1995)
* *Bouncing Back: I’ve Survived Everything ... and I Mean Everything ... and You Can Too!* (1997)
* *From Mother to Daughter: Thoughts and Advice on Life, Love and Marriage* (1998)
* *Don’t Count the Candles: Just Keep the Fire Lit!* (1999)
* *Murder at the Academy Awards (R): A Red Carpet Murder Mystery* (2009)
* *Men Are Stupid...And They Like Big Boobs: A Woman’s Guide to Beauty Through Plastic Surgery* (2009)
* *I Hate Everyone...Starting with Me* (2012)
* *Diary of a Mad Diva* (2014)

## Weblingg

* 
* joanrivers.com – Offizielli Website
* Interwiuu us em Joor 2006 (änglisch)
* Robert D. McFadden: ''Joan Rivers, a Comedic Stiletto, Dies at 81.'' Noochruef in The New York Times vom 4. Septämber 2014 (änglisch)

## Fuessnoote
Paarbildung (Physik)

Under **Bäärlibildig** verstoot mä in dr Däilifüsik d Bildig vom ene reale, beobachtbare Bäärli vo Däili-Antidäili. Die wirtuelle Bäärli, wo immer vorhande si und nume indiräkt chönne beobachtet wärde, si im Allgemäine mit däm Begriff nit gmäint.

Im ängere Sinn verstoot mä under Bäärlibildig d Erzüügig vom ene Elektron-Positron-Bäärli us eme energiiriiche Photon, wo historisch as ersti Bäärlibildig bekannt isch. Hüte kennt mä aber au d Bildig vo Myon-Antimyon- oder Proton-Antiproton-Bäärli. In jedem Fall muess die verfüegbari Energii mindestens so grooss si wie d Summe vo de Rueenergie vo de Däili, wo sölle erzügt wärde, sust cha s nid bassiere.

Em entgegegsetzte Brozäss, wo bin em e Däili-Antidäili-Bäärli vernichdet wird, säit mä Annihilazioon.
Quantenfeldtheorie

D **Kwantefäldtheorii** (QFT) isch e Gebiet vo dr theoretische Füsik, wo Brinzip us de klassische Fäldtheorie (zum Bischbil dr klassische Elektrodünamik) und dr Kwantemechanik kombiniert, zum d Theorii z erwitere. Si goot über d Kwantemechanik use und beschribt Däili und Fälder äihäitlig. Drbii wärde nit nuume sogenannti Observable (also beobachtbari Gröössene wie Energii oder Impuls) kwantisiert, sondern au die wäggselwirkende (Däili-)Fälder sälber; Fälder und Observable wärde also analog behandlet. D Kwantisierig vo de Fälder bezäichnet mä au as Zwäiti Kwantisierig. Die berücksichtigt explizit dass Elementardäili entstöön und vernichdet wärde (Bäärlierzüügig, Annihilazioon).

D Methode vo dr Kwantefäldtheorii wärde vor allem in dr Elementardäilifüsik und in dr statistische Mechanik aagwändet. Mä underschäidet drbii zwüsche *relatiwistische Kwantefäldtheorie*, wo die spezielli Relatiwidäätstheorii berücksichtige und hüfig in dr Elementardäilifüsik aagwändet wärde, und *nit-relatiwistische Kwantefäldtheorie*, wo zum Bischbil für d Festkörperfüsik relewant si.

D Objekt und Methode vo dr QFT si füsikalisch motiwiert, au wenn vili Däilberiich äng mit dr Mathematik zämmehänge. Die axiomatischi Kwantefäldtheorii brobiert, d Grundlage und Konzept in ene mathematisch rigorose Raame zämmezfasse.

## Litratuur
Dütsch:
*Christoph Berger: *Elementarteilchenphysik*. 2. Uflaag, Springer, 2006 
*Walter Greiner u.&nbsp;a.: *Theoretische Physik*. Verlag Harri Deutsch, Bände *Feldquantisierung* 1993, *Quantenelektrodynamik* 1994, *Eichtheorie der schwachen Wechselwirkung*, 1994, *Quantenchromodynamik*

Änglisch:
* 
*Claude Itzykson und Jean-Bernard Zuber: *Quantum field theory*. Dover 2006, ISBN 978-0-486-44568-7
* 
* 
*Franz Mandl und Graham Shaw: *Quantum field theory*. Wiley 1993, ISBN 978-0-471-94186-6 (ins Deutsche übersetzt von Ralf Bönisch: *Quantenfeldtheorie*. Aula 1993, ISBN 978-3-89104-532-9)
*Lewis Ryder: *Quantum field theory*. Cambridge 1996, ISBN 978-0-521-47814-4
*Steven Weinberg: *The Quantum Theory of Fields*. 3 Bände, Cambridge University Press 1995, 2005 (Band 3 zu Supersymmetrie), Band 1 ISBN 978-0-521-67053-1, Band 2 ISBN 978-0-521-67054-8
* 

## Weblingg
* 
*Lingg zu Skript und Ufsetz, ängl. mit.edu
*David Tong: Lectures on Quantum Field Theory cam.ac.uk
*Lingg zu Skript uf Dütsch über d QFT Uni Aachen, abgrüeft am 14. Juli 2014
Standardmodell

S **Standardmodäll vo dr Elementardäilifüsik** (SM) fasst die wääsentlige Erkenntniss vo dr Däilifüsik zämme noch em hütige Stand am Aafang vom 21. Joorhundert. Es beschribt alli bekannte Elementardäili und die wichdige Wäggselwirkige zwüschen e: die starki Wäggselwirkig, die schwachi Wäggselwirkig und die elektromagnetischi Wäggselwirkig. Nume d Grawitazioon, wo relativ unwichdig isch in dere Beziejig, duet si nit berücksichtige.

Vo dr Theorii us isch s Standardmodäll e Kwantefäldthoerii. Iiri fundamentale Objekt si Fälder, wo sich nume in diskrete Pakeet chönne verändere; die diskrete Pakeet entspräche in ere bassende Daarstellig de beobachtete Däili. S Standardmodäll isch eso baut, ass d Däili und d Fälder, wo si beschribt, d Gsetz vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii erfülle. Gliichzitig enthaltet s d Ussaage vo dr Kwantemechanik und dr Kwantechromodünamik.

Vili Brognose vom Standardmodäll si in Experimänt vo dr Däilifüsik bestätigt worde. Bsundrigs isch au noochgwiise, ass au die Elementardäili vom Modäll existiere, wo erst vo dr Theorii sälber vorusgsäit worde si. Die kwantitative Äigeschafte vo de Däili, wo gmässe worde si, si fast exakt gliich wie d Gröössene, wo s Standardmodäll vorusgsäit het. E bsundrigs guets Bischbil doodrfür isch dr g-Faktor vom Elektron. 

Aber es git doch Gründ drfür, ass s Standardmodäll nume äi Aspäkt von ere Theorii isch, wo no mee umfasst. Sini Ussaage füere bi hooche Energie, wie si bim Urknall vorchoo si, zu Widersprüch mit dr Allgemäine Relatiwidäätstheorii. Usserdäm git s 18&nbsp;Parameter, wo d Wärt von ene nid vo dr Theorii chömme und experimentell müesse festgläit wärde. Eso cha sich s Modäll im ene gwüsse Maas de Beobachdige, wo gmacht worde si, aabasse. Dorum brobiert mä, s Standardmodäll z erwitere oder abzlööse.

## Litratuur
* 

## Weblingg
* arxiv.org (PDF, Seite&nbsp;43&nbsp;ff; 711&nbsp;kB): Eine komplette Beschreibung des Standardmodells im Sinne der Lagrange-Funktion.

## Fuessnoote
QED

**QED** stoot für:

* Kwanteelektrodünamik, e Däilgebiet vo dr Kwantefüsik

**q.&nbsp;e.&nbsp;d.** stoot für:

* quod erat demonstrandum, latiinisch für: *was mä het müesse bewiise*, wo mä am Schluss vom ene Bewiis in dr Mathematik und Filosofii schribt
* quod est dubitandum, latiinisch für: *was mä sött bezwiifle*, en ironischi Aaspiilig uf s *quod erat demonstrandum* oobenooche
Fauna

**Fauna** bezeichnet d Gsamtheit vo der Tierwält im ene Gebiet. D Wösseschaft, wo dezue ghört, isch d Biogeografii. Werd de gsammti Planet Ärde betrachtet,  omfasst Fauna alli Tier als Ganzes, beispielswis i der Paläontologii, wo me zum Bischbil vo dr „Fauna vo der Chriidezit“ redet.

Dr Usdruck isch abgläitet vom ene Naame vo dr römische Göttin Bona Dea. In dr Umgangssprooch brucht mä vilmol dr Begriff *Dierwält*. Im Pflanzeriich entspricht dr Fauna d Flora.

Hüfig wird nit die ganzi Fauna vom ene Gebiet undersuecht (Meeresfauna, Wüestefauna, Waldfauna oder Wattemeerfauna), sondern nume bestimmti süstematischi Grubbe:

Noch dr Taxonomii:
* Avifauna – Vögel
* Entomofauna – Insekte
* Herpetofauna – Reptilie und Amphibie
* Ichthyofauna – Fisch
* Malakofauna – Wäichdier

Noch dr Körpergröössi (vor allem in dr Bodebiologii):
* Mikrofauna – Mikroorganisme und seer chläini Dier
* Meiofauna – Dier, wo zwüsche dr Mikro- und dr Makrofauna rangschiere
* Makrofauna – Dier, wo mä ooni Vergröösserig cha gsee (0,2 bis 20 Millimeter)
* Megafauna – groossi Dier 

speziell in marine Lääbesrüüm:
* Epifauna – Dier uf de Oberflechene vo Lockersedimänt oder uf andere Organisme (Koralle, Pflanze) (au Epibenthos)
* Infauna – Dier, wo sich in Lockersedimänt vergraabe
* Kryofauna – Iisfauna; spezialisierti Dierarte in Hoolrüüm vo Meeriis, bsundrigs an däm sinere Undersite
* Kryptofauna – „versteckti“ Dier, z.&nbsp;B. in Hoolrüüm oder Spalte am Boode vom Meer

## Litratuur
Matthias Schäfer (Hrsg.): *Brohmer – Fauna von Deutschland. Ein Bestimmungsbuch unserer heimischen Tierwelt*, 20. Aufl., Quelle & Meyer Verlag, Wiebelsheim 2000, ISBN 3-494-01295-4

## Weblingg
Äther (Physik)

Dr **Äther** (griech. αἰθήρ [„aithḗr“], dr (blaui) Himmel‘) isch e hüpothetischi Substanz, wo am Ändi vom 17. Joorhundert bostuliert worde isch as Medium für d Usbräitig vom Liecht. Spööter isch s Konzept us dr Optik au uf d Elektrodünamik und uf d Grawitazioon überdräit worde, vor allem zum Aanoome vermiide, wo uf ere Färnwirkig wurde basiere.

Mä isch aber uf konzeptionelli Schwiirigkäite gstoosse, wo mä nid het chönne überwinde und au d Experimänt häi d Äthertheorii nid understützt. D Maxwell-Gliichige zum Bischbil het mä nie de mechanische Äthermodäll chönne aabasse. Drzue isch cho, ass uf dr äinte Site dr Äther as materielle Festkörper het müesse definiert wärde, und uf dr andere hätte sich d Himmelskörper ooni Widerstand dur iin müesse beweege. Experimänt und Beobachtige häi bewiise, ass es weder en Äther git, wo in Rue isch, no äine, wo wo mit de Himmelskörper mitgfüert wird_ Wil mä en Aberrazion vom Liecht beobachdet het, het isch en Äthermitfüerig nid mööglig gsi, s Michelson-Morley-Experimänt het bewiise, ass es kä Äther git, wo in Rue isch. Mä het Hüpothese iigfüert, zum s Konzept z rette, aber die häi sich sälber widersproche und häi au willkürli usgsee. Au d Äthertheorii vom Hendrik Antoon Lorentz und Henri Poincaré, wo de Beobachdige nid widersproche het, wil,  under anderem, dr Beobachder si relativi Gschwindikäit im Bezuug uf en Äther, wo dr Max Born mit em absolute Ruum vom Newton gliichgsetzt het, nid het chönne mässe, het sich nid duuregsetzt, wil zvil Aanoome din willkürlig gsi si.

Wil dr Äther also kä Rolle bi de beobachtbare füsikalische Fenomeen spiilt, het mä en Alternativkonzept müesse entwiggle ooni e Medium, wo mit eme Beweegigszuestand usgstattet isch. Das Brobleem het die spezielli Relatiwidäätstheorii glööst. Mit iire het mä zum erste Mol chönne beschriibe, wie sich elektromagnetischi Wälle usbräite, ooni dass es Widersprüch gee het. Die relatiwistischi Elektrodünamik isch sithär mit dr Kwantemechanik verschmulze worde, und au s Resultaat, die relatiwistischi Kwanteelektrodünamik brucht kä Dräägermedium.

## Literatur
* 
*: (22 Vorlääsige über en *Äther der Physik*)
* 
* 
* 
* Kenneth F. Schaffner: *Nineteenth-century aether theories*, Oxford: Pergamon Press, 1972.
* Max Born: *Die Relativitätstheorie Einsteins.* Springer, Berlin/Heidelberg/New York 2003, ISBN 3-540-00470-X.
* 
* Walter Ritz: *Über die Rolle des Äthers in der Physik*. In: *Scientia* 1908, Nr. VI: „Du rôle de l’éther en physique“
* 
* Gernot Böhme, Hartmut Böhme:  *Feuer, Wasser, Erde, Luft: eine Kulturgeschichte der Elemente*. C. H. Beck, München 1996, (Taschenbuch 2004) – Kulturgeschichte des Äthers eingeschlossen (Abschnitt: *Äther und Licht in der neuzeitlichen Physik*, S. 158 ff)

## Weblingg

* Peter R. F. Brown (Hrsg.): Modern Scientific Theories of the ancient Aether – Texte oder Auszüge von einigen *Originalarbeiten* über den Äther, z.&nbsp;B. von Paul Dirac, James Clerk Maxwell, usw.
* Harald Lesch: Was war der Äther?, Flash-Video us dr Färnseesändig alpha-Centauri (JavaScript nötig)
* Frank Wilczek: ''The Persistence of Ether''. (PDF) In: *Physics Today* 52, Nr. 1, 1999, S. 11–13.
Spin

**Spin** (vo  ‚Dräijig‘, ‚Drülle‘) isch dr Äigedräiimpuls vo Däili. Bi de fundamentale Däili, wo as punktförmig und nit zämmegsetzt aagluegt wärde, cha men en nume kwantemechanisch verstoo. Er het doo alli Äigeschafte vom ene mechanische Dräiimpuls, usser dass er nid von ere Masse stammt, wo sich im Kräis dräit. 

As Spin wird au dr Äigedräiimpuls vo Süsteem bezäichnet, wo us fundamentale Däili zämmegsetzt sin, z.&nbsp;B. bim Proton, Neutron, Atomkärn, Atom, Molekül, Exziton, Hadrone wie <math>\Omega^-</math>-Teilchen etc. Dä Äigedräiimpuls chunnt vo de Spin und de Baandräiimpuls vo de fundamentale Bestanddäil, wo uf e Schwerpunkt bezoge si, noch de Reegle vo dr kwantemechanische Dräiimpulsaddizion. Dr Spinoperator und dr Baandräiimpulsoperator si die bäide Dräiimpulsoperatore in dr Kwantemechanik, und d Kwantezaale vom Spin chönne au halbzaalig si und nit nume ganzzaalig wie bim Baandräiimpuls. 

Dr Spin vom ene fundamentale Däili het e Gröössi, wo sich nid änderet. Au wenn s Däili punktförmig isch und mit ere kinetische Energii vo Null in Rue isch, het es si Spin. Bis jetz si Däili bekannt, wo e Spin vo 0\, \hbar, \tfrac{1}{2} \hbar, 1\, \hbar häi (lueg in dr Dabälle oobedraa). Doo isch \hbar s reduzierte Plancksche Wirkigskwantum und dr Zaalefaktor s=0, \tfrac{1}{2}, 1,\ldots d **Spinkwantezaal**.

1925 het mä em Elektron e Spin \tfrac{1}{2} \hbar gee, zum meereri Detäi vo de optische Spektrum vo Atom, wo mä nid verstande het, mit eme äinzige Konzept konsistänt z erklääre. Sit 1928 het men em Proton e Spin vo \tfrac{1}{2} \hbar zuegschriibe, wil mä en Anomalii in dr spezifische Wermi vom Wasserstoffgaas andersch nid het chönne erklääre. 

Dr halbzaalig Spin vo de Kwark und Elektrone cha weder aaschaulig no halbklassisch dur e Dräibeweegig erkläärt wärde. E theoretischi Begründig isch 1928 in dr relativistische Kwantemechanik entdeggt worde. Über s Spin-Statistik-Theorem füert er zum Pauli-Brinzip, wo für en Ufbau vo de Atomkärn und dr Atomhülle grundlegend isch, und eso au für drfür, wie sich Atom in dr Chemii noch em Periodesüsteem vo de Elimänt verhalte. Dr halbzaalig Spin spiilt dorum e bestimmendi Rolle drbii, wie d Materie ufbaut isch bis aane zu iire makroskopische Ägeschafte. 

Wichdigi Experimänt zum Spin basiere mäistens druf, ass e gladnigs Däili mit eme Spin au e Magnetischs Momänt het. Bim Einstein-de-Haas-Effekt änderet mä d Richdig vo de Spin vo de Elektrone im ene Iisestaab und dä foot sich afo drülle. Mit em Stern-Gerlach-Versuech het mä mit em Elektronespin zum erste Mol d Richdigskwantelig chönne noochwiise. D Effekt vo dr magnetische Kärnspinresonanz bzw. Elektronespinresonanz wärde in dr Chemii, dr Biologii und dr Medizin brucht, zum Materialie, Gwääb und Brozäss im Detäi z undersueche.

Andersch as dr halbzaalig Spin vo de Leptone isch dr ganzzaalig Spin vom Foton (Liechtkwant) e Konsekwänz vo dr Existänz vo elektromagnetische Wälle mit ere zirkuläre Polarisazioon, wo scho lang bekannt isch. 1936 het mä s diräkt im ene Experimänt chönne noochwiise dank dr Dräibeweegig vom ene makroskopische Objekt noch dr Wäggselwirkig mit Fotone.

## Fuessnoote
Franca Falcucci

D **Franca Falcucci** (* 22. März 1926 z Rom; † 4. September 2014 z Rom) isch e italiänischi Bolitikeri gsi. Si isch vo 1968 bis 1992 für d *Democrazia Cristiana* im italiänische Senat, em *Senato della Repubblica*, gsässe.

Bevor si 1968 Politikere worde isch, isch si z Rom Leerere für Latiinisch und Griechisch gsi. 

D Franca Falcucci isch die ersti Frau gsi, wo z Italie Erziejigsministere worde isch. Das Amt hät si vo 1982 bis 1987 usgüebt.

## Weblingg

## Fueßnote
Strahlentherapie

D **Straaletherapii** (au **Radiotherapii, Radioonkologii**) isch s medizinische Fachgebiet, wo sich mit dr medizinische Aawändig vo dr ionisierende Straalig uf e Mensch und uf Dier befasst, zum Chrankhäite z häile oder iizdämme.

As ionisierendi, hochenergetischi Straale wärde vor allem Gammastraale, Rönggestraale und Elektronestraale verwändet. In de letschte Joor het mä au Aalaage zur Behandlig mit Neutrone, Protone und schwere Ione (hüfig mit Choolestoff-Atom) baut. Straale, wo nit ionisiere, wie zum Bischbil Mikrowällestraale und Wermistraale, Liecht- und UV-Therapii und d Behandlig mit Ultraschallwälle ghööre nid zur Straaletherapii.

D Straaletherapii umfasst d Behandlig vo guet- und bösartige Chrankäite. Si wird vo Fachärzt für Radiologii oder für Straaletherapii, wo vo medizinisch-technische Assistänte understützt wärde, und vo spezialisierte Medizinfüsiker aagwändet, wo noch dr Straaleschutzverordnig handle. Vor dr äigetlige Therapii git s e komplexe Blaanigsbrozäss, d Bestraaligsblaanig. Umfangriichi organisatorischi und technischi Maasnaame zur Kwalidäätssicherig sorge drfür, ass Fääler bi dr Bestraalig so guet wie mööglig chönne usgschlosse wärde.

## Litratuur
* M. Bamberg, M. Molls, H. Sack (Hrsg.): Radioonkologie 1 – Grundlagen, 2. Uflaag, Zuckschwerdt Verlag Münche, ISBN 978-3-88603-946-3, 2009
* M. Bamberg, M. Molls, H. Sack (Hrsg..): Radioonkologie 2 – Klinik, 2. Uflaag, Zuckschwerdt Verlag Münche, ISBN 978-3-88603-953-1, 2009
* Michael Wannenmacher, Jürgen Debus, Frederik Wenz (Hrsg.): *Strahlentherapie*. Springer, Berlin 2006. ISBN 3-540-22812-8 (Leerbuech)
* Rolf Sauer: *Strahlentherapie und Onkologie*. Urban & Fischer bei Elsevier, 2002, ISBN 3-437-47500-2 (Leerbuech)
* Alain Gerbaulet u. a. (Hrsg.): *The GEC/ESTRO Handbook of Brachytherapy*. Arnold Australia 2003. ISBN 0-340-80659-1, Volltext onläin (Leer- und Handbuech, änglisch)
* Carlos A. Perez, Luther W. Brady, Edward C. Halperin (Hrsg.): *Principles and Practice of Radiation Oncology*. Lippincott, Nöi York 2003. ISBN 0-7817-3525-4 (Leerbuech, änglisch)
* Jane Dobbs, Ann Barrett, Dan Ash: *Practical Radiotherapy Planning*. Hodder Arnold, 1999, ISBN 0-340-70631-7, (änglisch)
* Barbara Kaser-Hotz und Bettina Kandel: *Strahlentherapie*. In: Suter, Kohn (Hrsg.): *Praktikum der Hundeklinik*. Paul Parey Verlag, 10. Uflaag 2006, S. 1115-1118. ISBN 3-8304-4141-X
* Eckart Richter, Thomas Feyerabend: *Grundlagen der Strahlentherapie*. 2. Uflaag, Springer, Berlin 2002. ISBN 3-5404-1265-4
* Boris Peter Selby, Stefan Walter, Georgios Sakas, Uwe Stilla: *Automatic Geometry Calibration of X-Ray Equipment for Image Guided Radiotherapy.* In: *Particle Therapy Co-Operative Group (PTCOG) Proceedings.* Jacksonville, Bd. 47, 2008, S. 119.

## Weblingg

* Deutsche Gesellschaft für Radioonkologie
* Deutsche Gesellschaft für Medizinische Physik
* European Society for Therapeutic Radiology and Oncology
* Protonen-Therapie am Paul Scherrer Institut
* Biophysik am GSI Helmholtzzentrum für Schwerionenforschung
Katarakt

**Katarakt** oder **Katarrhakt** (lat. *cataracta*, vo gr. καταρράκτης *katarrháktēs* „Wasserfall“ bzw. Attisch καταρράττειν *katarrháttein* „aabegheije“) bezäichnet:
* en Wasserfall
* e Stromschnelle
** e Stromschnelle im Nil, bsundrigs d Katarakt 1 bis 6
* d Katarakt (Medizin), dr grau Star, e Drüebig vo dr Linse im Aug
* de Katarakt (Technik), e Reegelvorrichdig an Dampfmaschine

**Lueg au:**
* Cataract
Unterbau (Eisenbahn)

Mit èm Begriff **Unterbau** bezeichnèt mò bi dè Ysèbaan d Gsamtheit vo dè Konschtruktionè, wo d Kräft uss èm Obberbau bzw. Gleisbau allgemein sicher uffnemmed. Dezuè ghöred nebbè dè klassischè Formè vom Èrdkörper (Gländeglyche, Damm, Yschnitt un Aaschnitt) au è Reiè vo Kunschtbautè (z.&nbsp;B. Stützmuèr, Flügel- un Fuèttermuèr, Bruggè, Übberfüürigsbauwärch un Durchläss). Alli selli Unterbaukonschtruktionè hèn è Hauptuffgaab: Diè sicheri Uffnaam vo allnè Laschtè uss èm Obberbau, wo uff ènè ruhè duèt. Bi Èrdkörper wörd d Flächi, uff wellerè dè Obberbau uffbrocht wörd, Planum benamst. Uss Gründ vo dè sicherè Abfüürig vom Obberflächèwasser isch s Planum dach- odder pultförmig im Vohältnis 1 : 20 abhäldig.

## Literadur
* Hans-Joachim Kirsche (ed): *Lexikon der Eisenbahn*. VEB transpress, 5. Ufflaag Bèrlin 1976
Jana Münster

D **Jana Münster** (* 28. Februar 1998 in Mannheim) isch än dütschi Nachwuchsschauspiilerin. Si spiilt 2010 d'Titelrolle vo de Nanni i dä dütsche Filmkomödie Hanni & Nanni a de Siite vo ihrere Zwillingsschwöschter Sophia Münster, wo d'Hanni spiilt. In de Fortsetzige wo 2011 und 2012 dreiet worde sind, spiilt si d'Hanni, während d'Sophia d'Rolle vo dä Nanni übernoh hät. Die beide Schwöschtere chömed us Ilvesheim.

## Filmografii
* 2010: Hanni & Nanni
* 2012: Hanni & Nanni 2
* 2013: Hanni & Nanni 3
* 2019: Das Traumschiff – Japan
* 2019: Meine Klasse – Voll das Leben
* 2020: Alle Nadeln an der Tanne

## Uszeichnige
* 2010: Bambi i de Kategorie Talent für Hanni & Nanni

## Weblink

* 
* ''Hanni & Nanni-Film: Die Stars drehen in Franken'', Bricht zue den Dräiarbete, Abendzeitung, 14. August 2009
Temperatur

D **Tämpratuur** isch e füsikalischi Gröössi, wo vor allem in dr Thermodünamik e wichdigi Rolle spiilt. Iiri SI-Äihäit isch s Kelvin (K). Z Dütschland, Ööstriich und dr Schwiz cha mä au d Äihäit Celsius (°C) bruuche.

D Tämpratuur kennzäichnet s thermodünamische Gliichgwicht: Wenn zwäi Körper die gliichi Tämpratuur häi, denn fliesst kä Wermi zwüschene, au wenn si mitenander in diräktem Kontakt stöön. Wenn s aber Underschiid zwüsche de Tämpratuure vo de bäide Körper git, denn fliesst Wermi vom Körper mit dr hööchere Tämpratuur zu däm mit dr niidrigere und daas, bis d Tämpratuure vo de bäide Körper gliich sin. Die Gliichgwichtstämpratuur lit denn zwüsche de bäide Usgangstämpratuure.

D Tämpratuur isch äng mit dr ungordnete Däilibeweegig vom ene Stoff verbunde. In Ideale Gaas isch d Tämpratuur e diräkts Määss für die middleri kinetischi Energii vo de Däili. 

D Tämpratuur isch en intensivi Gröössi. Das bedütet, dass si iire Wärt bhaltet, wenn mä dr Körper, wo mä d Tämpratur von misst, däilt, wäared die inneri Energii as extensivi Gröössi Äigeschafte von ere Mängi het, wo ufdäilt cha wärde. 

E hufe füsikalischi Äigeschafte si diräkt vo dr Tämpratuur abhängig und mä cha sä benütze, zum d Tämpratuur mässe. E Bischbil isch, dass sich Stoff thermisch usdeene. Das wird für ideali Gaas im Gsetz vom Gay-Lussac beschriibe und cha as Referänz brucht wärde. Fast alle füsikalische und chemische Äigeschafte vo Stoff sin e chli abhängig vo dr Tämpratuur, zum Bischbil dr elektrisch Widerstand oder d Dichdi. Wenn sich dr Aggregatszuestand änderet oder bi andere Faaseübergäng git s scho bi chliine Tämpraturunderschiid sprunghafti Verändrige vo Stoffäigeschafte. 

D Tämpratuur het e maassgäblige Iifluss uf d Stoffwäggselbrozäss vo Lääbewääse. 

D Tämpratuur isch e zentrali Kenngröössi bi dr Beschriibig vom Wätter und vom Klima. Zurzit beobachtet mä, ass die durschschnittligi Joorestämpratuur vo dr Ärde hööcher wird. 

Bi wie dr Mensch d Tämpratuur empfindet, do cha s groossi Underschiid gee zwüsche dr füsikalische Tämpratuur, wo mit eme Thermometer gmässe wird, und dr gfüülte Tämpratuur.

## Weblingg

* Information rund um die Temperatur
* The International Temperature Scale of 1990 – ängl.
Henman Sevogel

Dr **Henman Sevogel** (* vor 1419, gfalle 26. August 1444 in dr Schlacht vo Sankt Jakob an dr Birs) isch e Baasler Rootsher und Hauptmä us em Achtburgergschlächt vo de Sevogel gsi. 

## Lääbe
Im Henman Sevogel si Familie het sich in e baar Generazioone us ere badische Buurefamilie zun ere Baasler Patrizierfamilie ufgschwunge und si Groossvater isch Her zu Wildestäi gsi. Dr Henman wird 1419 zum erste Mol erwäänt und isch denn no minderjöörig gsi. Vo 1427 aa isch er as Achtburger im Baasler Root gsässe. Er het si soziali Posizioon gsterggt, won er d Margaretha Anna vo Eptige ghürootet het, wo us em iiflussriiche lokale Aadelsgschlächt vo de Eptiger gstammt het. 

### D Schlacht bi St. Jakob an dr Birs
Dr Henman Sevogel isch hüte no bekannt, wäge sinere Rolle in dr Schlacht vo St. Jakob an dr Birs. Wo am 25. August 1444 die äidgenössische Drubbe vo Liestel us bi dr Birs aachoo si, isch dr Henman Sevogel as Hauptmä vo öbbe 200 Maa us Liestel und em Waldeburgerdaal biinene gsi. Si Ufdraag isch äigetlig nume gsi, Armaniake z verjaage, wo im Baaselbiet marodiert häi. Au d Äidgenosse hätte äigetlig die franzöösischi Hauptarmee nid sötte bekämpfe. 

Wo si aber emol am Uufer vo dr Birs gstande si, häi si sich nüme um iiri Befääl kümmeret und si über e Bach üübere. Dr Sevogel het s nid chönne verhindere, ass au sini Baaselbieter mitgange si. Wie und wo er denn gfalle isch, wäiss mä nid. Die zitgenössische Chroniste verzelle nume, ass er umchoo sig. Spööter isch ufchoo, ass er im Kampf zmidzt under sine Manne gfalle sig und denn het mä afo verzelle, ass sini äigene Lüt iin umbrocht häige, wil er sä nid häig welle über d Birs lo goo. Uf jeede Fall isch er nid im Massegraab hinder dr Kiirche vo St. Jakob begraabe worde sondern in dr Stadt sälber.

## Eerige
Dr Henman Sevogel läbt im Gedächtnis vo de Baasler witer. Dr Brunne mit em Hellebardiee uf em Martinskiircheblatz isch Sevogelbrunne dauft worde.  1861 het e Strooss si Naame überchoo, 1884 s Schuelhuus an dere Strooss und 1919 au dr Blatz, wo d Sevogelstrooss in en iine chunnt.

## Kwelle
* Henman Sevogel uf altbasel.ch, abgrüeft am 12. Septämber 2014

## Litratuur
* Karl Vischer-Merian: *Henman Sevogel und sein Geschlecht*, Benno Schwabe Baasel, 1880
Salvan VS

**Salvan** (fp. [a sarvɑ̃, ʃarvɑ̃]; dt. *Scharwang*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Saint-Maurice im Kanton Wallis i de Schwiiz. D Gmeind ghört zum Unterwallis und isch französischsprochig.

## Geografii
De Gmeindsbann ligt weschtlich vo Martigny im Tal vom Trient. D Gmeind bstoht us verschidnige Dörfer und Wiler. Näbem Dorf Salvan sälber sind das *Les Granges, Les Marécottes, La Creusaz* und *Le Trétien*.

De nördlich Deil vom Stausee Lac d’Émosson ligt uf em Gmeindsbann.

## Ortsname
Salvan isch nach 1018 als *cum Silvano* und zwüsche 1025 und 1031 als *monte Salvano* belegt.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 9 % glägu.

## Religion
79,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Salvan ischt dr Florian Piasenta (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1020 Iwonru 92,8 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3 % Titsch, 0,6 % Talienisch und 3,6 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Salvan gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Persönlichkeite
* Denis Coquoz (1887–1962), en Bärgbuur, Heimetforscher und Dialäktoloog
* Fernande Bochatay (* 1946), e Skirännfahreri

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Salvan
* 

## Einzelnochwis
Meyer zum Pfeil

D **Meyer zum Pfiil** si vom 15. bis zum 17. Joorhundert e Baasler Patrizierfamilie gsi. E Zwiig vo dr Familie, d Meier vo Büre, häi zum soledurnische Aadel ghöört. 

Im spoote Middelalter si d Meyer vilmol Händler und Münzwäggsler gsi und mit em Niclaus, wo Rootsschriiber worde isch, sin si in d Füerigsriige vo dr Stadt ufgnoo worde. Im Niclaus sini Söön, d Bürgermäister Adelbärg (vor 1482 - 1548) und Bernhard (1488 - 1558) häi wääred Joorzäänte d Baasler Politik gläitet und sich as Junker betitlet. Im Adelbärg si Soon, dr Hans Ludwig, isch no Drizääner worde, aber denn isch am Aafang vom 17. Joorhundert e langi Feede zwüschen em Adelbärg sim Änkel, wo au Adelbärt ghäisse het, und de Eckstäis usbroche und dr soziali und politischi Niidergang vo de Meyers het aagfange. Im 17. Joorhundert isch dr Hans Conrad dr letscht Meyer gsi, wo in dr Regierig vo dr Stadt no mitgmischt het. D Familiemitgliider si denn bis in s 19. Joorhundert mäistens Handwärker gsi, e baar von ene Akademiker. D Familie isch am Aafang vom 20. Joorhundert nüme in Baasel aasässig gsi.

Dr Zuenaame zum Pfiil isch vo iirem Familiewabbe cho.
Dr Adelbärg und dr Bernhard Meyer häi mit ere Familienchronik aagfange, wo d Blüetezit vo de Meyer zum Pfiil dokumentiert.

## Beknnti Familiemitgliider
* Nikolaus Meyer zum Pfiil († 1500), e Baasler Humanist und Schriftsteller
* Adelbärg Meyer zum Pfiil (1474–1548), e Baasler Duechhändler und Bürgermäister
* Bärnhard Meyer zum Pfiil (1488–1558), e Baasler Duechhändler und Bürgermäister


File:Meyer zum Pfeil Wappen I.jpg|S Familiewabbe vo de Meyer zum Pfiil
File:Jakob Meyer zum Pfeil (+ c. 1515).jpg|Dr Jakob Meyer zum Pfiil
File:Bernhard Meyer zum Pfeil (1488-1558).jpg|Dr Burgermäister Bärnhard Meyer zum Pfiil


## Litratuur
* Hans Berner: „Meyer zum Pfeil, Adelberg“, in: *Neue Deutsche Biographie* 17 (1994), S. 324 ff.
* A. Bernoulli (Herusgääber): "Die Familienchronik der Meyer zum Pfeil, 1533–1656". In: *Basler Chroniken* 6 (1902), S. 379–422.
*
Ultraviolettstrahlung

**ltraveielettstraalig**, churz **Ultraveielett** oder **UV-Straalig**, in dr Umgangssprooch au **ultraveieletts Liecht** oder **Schwarzliecht** isch en elektromagnetischi Straalig, wo für e Mensch unsichtbar isch, mit ere Wällelengi, wo chürzer isch as die vom Liecht, wo für e Mensch sichtbar isch, aber lenger as die vo dr Rönggestraalig. 

D Bezäichnig *ultraveielett* (öbbe „uf dr andere Site vo Veielett“) chunnt drvoo, ass s UV-Spektrum afoot mit ere Wällelengi, wo e chli chürzer isch as die, wo dr Mensch grad no as d Farb Blauveielett cha gsee. 

## Spektrum und Bezäichnige

Vor allem s Nooche UV-A und s Middlere UV-B si für e Mensch gföörlig, wil si dr Hut chönne schaade und Chräbs (Melanom bi UV-A, Basalzellkarzinom und Plattenepithelkarzinom bi UV-B) chönne verursache. Chliini Doosierige vo UV-B si aber wichdig, für dass d Hut cha s anti-rachitische Cholecalciferol (Vitamin D3) bilde.
## Kwelle
### Natüürligi Kwelle
Die mäiste Stärn, Pulsar, aagregti Gaswolke und anderi Himmelsobjekt straale im UV-Beriich. Für e Mensch bsundrigs wichdig isch d Ultraveielettstraalig vo dr Sunne, wo zwar e groosse Däil drvo in dr Atmosfääre absorbiert wird, aber immer no gnueg duurechunnt, ass si Lääbewääse cha schaade. Au s Polarliecht straalt im Ultraveielette. Irdischi Kwelle si Blitz vo Gwitter und Elmsfüür.

### Künstligi Kwelle

Ultraveielettstraalig entstoot in Kwäcksilberlampe, in industrielle UV-Straalersüsteem bi dr Fotolithografii, bim Usherte vo Harz und Lagg oder für zum Wasser desinfiziere, in Hööchisunne,  Solarie,
Schwarzliechtlampe, Ultraveielett-Leiser (Excimerleiser, nöierdings au Diodeleiser), und UV-Lüüchtdiode.

Kwelle, wo d Ultraveielett-Emission nume e Begläiterschiinig isch, si Gaasentlaadigslampe, wo kä Gfoor binene bestoot, s Liechtboogeschwäisse, wo Schutzchläidig seer wichdig isch und Brozäss, wo ionisierti Gaas ufdrätte oder seer hoochi Tämpratuure (z.&nbsp;B. Leiser-Materialbearbäitig, Ionekwelle, Funkestreckene usw.)

## Weblingg

* 
* FIGAWA-Arbeitsblatt: Einsatz von UV-Geräten zur Schwimm- und Badebeckenwasserbehandlung
* UV-Lampen in der Praxis
## Fuessnoote
Stähelin

D Familie vo de **Stähelin**  (au **Staehelin**, Baaseldütsch *Stäächely*) si e Baasler  Patriziergschlächt.

Ursprünglig stammt d Familie us Riadlenga oder Reidlenga im Schwoobeland. Dr erst Stäächely z Baasel isch dr Säiler Hans Stäächely gsi. Er isch 1519 Mitgliid in dr Zumft zu Gartner worde und im Joor druf Baasler Bürger. 1542 isch er as Säggser vo de Gartner in dr Grooss Root cho. 1555 isch er gstorbe. 

Sit sim Änkel Johannes (1555-1615) si d Stäächely ains vo de regimäntsfähige Rootsgschlächter gsi. Bis zum Ändi vo dr Alte Äidgenosseschaft 1798 si zääh Stäächely im Root gsässe oder Zunftmäister gsi und säggs si Drizääner worde. D Familie isch mit andere Familie vom Däig, mit de Meriaas, de de Barys, de Buurgets, de Vonder Mühlls, de Socins und de Christs verschwöögeret gsi. Bis ins 19. Joorhundert häi die mäiste Stäächelys Handel driibe, vilmol mit Iisewaare, aber es het au Fabrikante under ene ghaa und Brofässer an dr Uniwersidäät. Vor allem vom 19. Joorhundert aa si mee und mee von ene Akademiker worde, under iine Mediziner wie dr Alfred (1834-1912), wo die ersti Augeklinik in dr Dütschschwiz gründet het, oder reformierti Theologe wie dr Rudolf oder dr Ernst. 

Wie s im Fromme Baasel gääb gsi isch, häi au Stäächelys doo und dört wooldäätigi Wärk gmacht. Dr Balthasar Stäächely (1675-1746) het 1739 en Armefonds ufdoo, wo hüte as dr Staehelinschi Familiefonds überläbt. D Sophie Zaeslein-Stähelin het us iirem Landguet Hofmatt en Erholigshäim für Armi gmacht. 

## Kwelle
*
IR

**IR** stoot as Abchürzig für:

* *Impulse Response*, dütsch Impulsantwort, s Usgangssignal vom ene Süsteem, wo am Iigang e Dirac-Impuls überchoo het
* Industrielli Revoluzioon, d Ändrige vo de wirtschaftlige und soziale Verheltniss, vo de Arbetsbedingige und Lääbesumständ, wo in dr zwäite Helfti vom 18. Joorhundert in Öiropa aagfange het
* Industrieroboter (au: Industrielle Manipulator), en universelli, brogrammierbari Maschine zu Wärkstück behandle
* Infanterieregimänt, e milidäärischi Drubbe, wo us zwäi bis vier Batallion oder us meerere Kompanie bestoot, in dr Kavallerii üübligerwiis fümf Eskadron (oder Schwadrone), wo zur gliiche Waffegattig ghööre
* Information Retrieval, in dr Informazionswüsseschaft, dr Informatik und dr Kompiuterlinguistik d Suechi vo komplexe Inhalt mit Hilf vo Kompiuter
* ''Infraroot'', dr Frekwänzberiich underhalb vom sichtbare Liecht
* Interregio, e Gattig vo Züüg, wo in meerere öiropäische Staate iigsetzt wird
* Iran, noch ISO 3166, au sis internazionale Autikennzäiche
* Iran Air (), en iranischi Fluggsellschaft
* Islamroot für d Bundesrepublik Dütschland e.&nbsp;V., en islamische dütsche Dachverband

**I.R.** stoot as Abchürzig für:

* .: „'''I'''mperator '''R'''ex“ = dt.: „Kaiser und König“

**Ir** stoot as Abchürzig für:

* Interrupt, wenn in dr Informatik dr normal Ablauf vom ene Brogramm churz underbroche wird, zum en anders Brogramm, wo mäistens churz und zitkritisch, lo z laufe
* Iridium, e chemischs Elimänt mit em Sümbol Ir und dr Ordnigszaal 77

**.ir** stoot as Abchürzig für:

* .ir, dr Top-Lewel-Domein (ccTLD) vom Iran
Dreizehner

**Drizääner** cha si

* öbber, wo d Nummere 13 het
* e Mitgliid vom ene Root, wo us drizää Mitgliider bestoot, wie dr Ghäimroot im Alte Baasel
Paul Hermann Müller

Dr **Paul Hermann Müller** (* 12. Jänner 1899 z Oute/Soledurn; † 13. Oktober 1965 z Basel) isch e Schwyzer Chemiker gsii.

Em Paul Hermann Müller sy Vater het as Chaufmann bi dr Schwyzer Bahn gschafft. Ase chlai het er z Lenzburg (Kanton Aargau) gläbt, voreb d Familie uf Basel zogen isch. Do isch dr Paul Hermann Müller uf di *Frei Evangelisch Volksschuel* gange, speter uf di *Unter* un di *Ober Realschuel*. Wäge schlächte Note isch er 1916 ab dr *Obere Realschuel* gange un het zwai johr as Laborant bi dr *Cellonitgesellschaft Dreyfuss & Cie.* un dr Firma Lonza gschafft. Vu 1918 bis 1919 isch er wider uf d Realschuel go d Matura z mache. Ab em Wintersemeschter 1919/1920 het er an dr Universität Basel im Hauptfach Chemy studiert, in dr Näbefächer Physik un Botanik. Dr Müller het anne 1925 bim Friedrich Fichter (1869–1952) mit Summa cum laude iber *Chemische und elektrochemische Oxydation des as.m-Xylidins und seines Mono- und Di-Methylderivats* promoviert.

Am 25. Mai 1925 het dr Paul Hermann Müller as Forschigschemiker bi dr J.R. Geigy AG z Basel aagfange. do het er si zerscht mit pflanzligen un synthetische Farbstoff bscheftigt, derno mit synthetische Gärbstoff. Ab 1935 het mer bi Geigy au no Textil- un Pflanzeschutzmittel gsuecht. Dr Müller het e quäcksilberfrei Sootguetbaizmittel entwicklet. As Mitglid vun ere Arbetsgruppe vum Geigy-Forschigslaiter Paul Läuger het er im Spotjohr 1939 entdeckt, ass mer DDT as Insektizid cha yysetze.

Anne 1948 het dr Müller „fir d Entdeckig vu dr starke Wirkig vu DDT al Kontaktgift gege mehreri Arthropode (Gliderfießer)“ dr Nobelbryys fir Medizin. S isch s erscht Mol, ass dää Bryys an e Nitmediziner vergee woren isch.

Dr Müller het bis zue syre Pensionierig 1961 fir Geigy gschafft, ab 1946 as Vizedirektor, ab 1959 as stellverdrättende Direktor.

Dr Paul Hermann Müller isch syter anne 1927 mit dr Friedel Rüegsegger ghyrote gsii. Us dr Eh sin zwee Sihn un ai Dochter firigange..

## Weblink
*  un Bankettrede (dytsch)
* 
* 

## Fueßnote