open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Engelberg OW

**Ängelbäärg** (amtlich *Engelberg*) isch ä Eywohnergmäind im Kanton Obwaldä i dr Schweyz. Huit isch Ängelbäärg ä beliäbte Wintersportort.

## Geografii
Engelberg isch ä Exklave vom Kanton Obwaldä, umggää vo dr Kantöön Bärn, Nidwaldä und Uri. Dr Ort liid 25&nbsp;km südlich vom Vierwaldstättersee in eme Hoochtal uf 1000&nbsp;m Hööchi zwüsched em 3238&nbsp;m hooche Titlis und de Bäärgä *Ängelbäärger Rotstock*, *Ruchstock*, *Rigidalstock* und *Walenstöck*. Zue dr Gmäind ghöört aü dr Fläcke *Grafenort* (570&nbsp;m). Vo dr Gmäindflechi sind 28,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 24,5 % Wald, 3,1 % Sidligsflechi und 43,9 % süschtigi Flechi. 

## Gschicht
Dr Ort gaat uf di 1120 ggründet Benediktinerabtei Chlooschter Ängelbäärg zrügg.

## Eywoner

De Uisländeraatäil isch 2010 bey 22,8 % glägä.

## Politik
Dr Gmäindspresidänt häisst z Engelbärg *Talamme*.

## Religion
71,5 % vo dr Eywoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 12,2 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tieläkt
Bey dr Volchszelig 2000 hend vo dr 3544 Eywoner 88,2 % Tuitsch als Haüptspraach aaggää, 1,8 % Franzöösisch und 8,7 % anderi Spraache. De Tieläkt vo Ängelbäärg ghöört zum Hööchschtalemanisch.

## Leyt
* Erika Hess (* 1962), en ehmolegi Schiirännfahreri, isch Bürgeri vo Ängelbärg
* Dominique Gisin (* 1985), en ehmolegi Schiirännfahreri, wohnt z Ängelbärg
* Michelle Gisin (* 1993), e Schiirännfahreri, wohnt und träniert z Ängelbärg
* Fabian Bösch (* 1997), en Schiirännfahrer, wohnt und träniert z Ängelbärg

## Literatur
* Rolf De Kegel, Eduard Müller, Daniel Schneller: *Das Herrenhaus Grafenort*. Bern 1996. ISBN 3-85782-601-0 (= Schweizerische Kunstführer GSK, Band 601–603).
* Albert Fleiner: *Engelberg. Streifzüge durch Gebirg und Tal.* Unter Mitwirkung von X. Imfeld, Dr. Christ, Dr. Cattani, Dir. Billwiller mit vielen Illustrationen, Karten und Plänen. Hofer & Burger, Zürich o.&nbsp;J. (1889).
* Fritz Hess: *Alt Engelberg. Nach alten Stichen, Zeichnungen, Dokumenten und Photographien.* Verlag Josef von Matt, Stans, o. J. (1971).
* *Obwaldner Heimatbuch.* Hrsg. im Auftrag des Kantonsrates vom Erziehungsrate des Standes Obwalden. Hess, Basel/Engelberg 1953.
* Felicitas von Reznicek: *Das Buch von Engelberg.* Haupt, Bern 1964. 147 S. (= Schweizer Heimatbücher Nr. 118/119).
* Nicolas Disch: *Hausen im wilden Tal − Alpine Lebenswelt am Beispiel der Herrschaft Engelberg (1600−1800).* Norm und Struktur − Studien zum sozialen Wandel in Mittelalter und Früher Neuzeit, Band 41. Böhlau, Wien / Köln / Weimar 2012, ISBN 978-3-412-20979-7.
* Ignaz Hess: *Rechtsgeschichtliches aus Engelberg*. In: *Archiv des Historischen Vereins des Kantons Bern*, Zeitschrift, Band 31, 1932, Heft 1: Festgabe für Heinrich Türler. 

## Weblink

* Website va dr Gmäind Ängelbäärg
* 
* 
* 

## Fuessnote
Provinz Sondrio

D **Provinz Sondrio** isch en Provinz i dr iteliänische Region Lombardei.

Dr Hauptort vo dr Provinz isch Sondrio, wo uf düütsch früener *Sünders* gheisse het. S Daal Vältlin macht de gröscht Deil vo de Provinz us, wo im Weschte au no s Daal vo Kleewe yschliesst.

Im Norde chunt d Provinz an Schwiizer Kantoon Bünderland aa, im Weschte as Tessin, und im Oschte an Vintschgau i dr iteliänische Autonome Provinz Südtirol.

## Gröschti Gmeinde vo dr Provinz Sondrio
* Sondrio
* Morbegno
* Tirano
* Kleewe
* Livigno
* Cosio Valtellino
* Grosio
* Teglio
* Talamona
* Berbenno di Valtellina
* Bormio
Bad Ragaz

**Bad Ragaz** (bis 1937 nu *Ragaz*) isch e politeschi Gmaind im Waalchrais Sargaaserland vom Kanton Sangale.

## Geografii
S Dorf Bad Ragaz lyt am Rand vo dr Rhyebeni, bim Usgang vo de Tamina us dr Taminaschlucht, wo sid em Middelalter es Hailbaad drinn gsi isch, s *Wildbad Pfeefers*.

Gege Weschte goot s Gebiet vo dr Gmaind über wyti Alpe bis an Rand vom Bärgmassyv vom Pizol ue.

D Nochbergmainde vo Bad Ragaz sind Landquart, Mäiefäld, Fläsch, Pfeefers, Mels und Vilters-Wangs.

## Gschicht
S Dorf Ragaz hät früener zäme mid de Wyler vom hütige Pfeefers zum Gebiet vo de ehemolige Abtei Pfeefers ghört. Am 6. Merze 1446 hät im Alte Zürichrieg i dr Auelandschaft am Rhy d *Schlacht bei Ragaz* stattgfunde. 

Im 19. Jaarhundert isch s warme Kwellwasser us dr Schlucht deils uf Ragaz use gfüert worde, und sid 1840 isch s Kurbaad vom Dorf, hüt *Grand Resort Bad Ragaz*, wyt über d Landesgränze us berüemt. I de 1880er Joore hät d Johanna Spyri z Ragaz iry Gschichte vom Bärgmäitli Heidi gschribe.

## Architektur
Bad Ragaz isch im Inväntaar vo de schützenswärte Ortsbilder vo dr Schwiiz ISOS ufgfüert.

D Gmaind hät vil sehenswärti Gebäud:

* dr historisch Ortschärn
* s Raathuus
* di evangeelischi Chile vo Bad Ragaz
* di katoleschi Chile vom Häilige Pankraz
* s Pfarrhuus
* d Burg Froidebärg
* s *Wysse Chrüüz*
* s Hotel *Bristol*
* s Hotäll *Schloos Ragaz*
* dr Baanhof
* s Schuelhuus
* d Taminatherme und Grand Hotel
* d Kapälle vom Sankt Leonhard
* di alti Chlooschtermüli
* s Dorfbaad
* dr Hoof mit de Beeder
* dr Kwellehoof
* dr Kurpark
* dr Kursaal
* d *Hermitage*
* s Chraftwärch Sarelli
* d Bärghüüser uf Pardiel
* d Schwarzebüelhütte
* d Baadi am Giessepark
* d Sporthalle Bad Ragaz
* dr Flugplatz Bad Ragaz
* dr modärn Buurehof und Maschinehandel Hermann

## Literatur
* Silvia und Werner Fetzer (Fotos), Susi Senti: *Bad Ragaz*. Schuler, Bad Ragaz / Chur 2006. ISBN 3-85894-013-5 (Texte deutsch und englisch).
* Peter Röllin: Die Wechselbäder von Pfäfers-Ragaz. Verfeinerung der über 750jährigen Thermenkultur im Sarganserland. In: Kunst + Architektur in der Schweiz 49. Jg. 1998, Heft 1, herausgegeben von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Bad Ragaz
* 

## Fuessnoote
Pont-Saint-Martin

**Pont-Saint-Martin** isch de Name vo däne Gmainde:
* Pont-Saint-Martin (Aostatal), e Gmaind i de autonome Region Aostatal, Italie
* Pont-Saint-Martin (Loire-Atlantique), e Gmaind i de Region Pays de la Loire, Frankriich

Lueg au:
* Pont Saint-Martin (Brücke), e Brugg, wo de Gmaind im Aostatal de Name gee hät
* Pont Saint-Martin (Lausanne), e Brugg i de Stadt Lausanne, wo drunderzue au no d Brugg vo de Metro (M2) öber s gliiche Tal drüber goht
* Pont Saint-Martin (Vienne), e Brugg öber de Fluss Gère i de Stadt Vienne, Département Isère, Frankriich
* Pont Saint-Martin (Savoyen), e Brugg öber de Fluss *Guiers Vif* zwösche Saint-Christophe-sur-Guiers (Département Isère) und Saint-Christophe-la-Grotte (Département Savoie), Region Auvergne-Rhône-Alpes, Frankriich
Rothenthurm SZ

**Routeturä** (amtlich *Rothenthurm*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Schwyz vum Kanton Schwyz i de Schwyz.

## Geografi
Routeturä liit im Hochtal vu de Biber. Zue de Gmeind ghööred au d Sidlige i de Altmatt un Biberegg u ds gröüscht Heidemoor vu de Schwiiz. Vu de Gmeindflechi sind 44,1 % landwirtschaftlichi Flechi, 48,6 % Wald, 4,2 % Sidligsflechi u 3,1 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Routeturä isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1487 als *bey dem rothen thurn*.

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 13,2 % gläge.

## Religion
79,7 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 6,7 % evangelisch-reformiert.

## Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 2089 Iiwoner 89,8 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 10,2 % anderi Spraache.

De Tieläkt vu Routeturä ghöört zum Höuchschtalemannisch.

## Weblink

* Offiziälli Homepage vu de Gmeind
* 
* 

## Fuessnote
Engelberg

**Engelberg** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Engelberg OW, e Gmaind i de Zentralschwiz, Kanton Obwalde

Ortstail:
* *Engelberg (Dulliken)*, en Wiiler i de Gmaind Dullike, Kanton Soledurn, Schwiz
* *Engelberg (Großheubach)*, en Ortstail vom Markt Großheubach, Landchrais Miltebärg, Bayern
* *Engelberg (Gemeinde Neukirchen)*, en Ortschaft vo Neukirchen an der Enknach, Bezirk Braunau am Inn, Oberöschtriich
* *Engelberg (Oberharmersbach)*, en Ortstail vo de Gmaind Oberharmersbach, Ortenauchrais, Bade-Würtebärg
* *Engelberg (Stegen)*, en Ortstail vo de Gmaind Stege, Landchrais Brisgau-Hochschwarzwald, Bade-Würtebärg
* *Engelberg (Winterbach)*, en Ortstail vo de Gmaind Winterbach im Rems-Murr-Chrais, Bade-Würtebärg

Regione und Bärg:
* Engelbergertal, es Tal i de Zentralschwiz, Kanton Obwalde, Schwiz
* *Engelberg (Jura)*, max. 702 m, en Hügelzug bi Olten i de Kantön Soledurn und Aargau, Schwiz
* *Engelberg (bei Engelbach)*, 422 m, en Erhebig im hessische Landchrais Marburg-Biedekopf, Dütschland
* *Engelberg (Leonberg)*,  en Bärg mit Tunnel bi Leonberg, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Engelberg (Landschaftsschutzgebiet)*, es Landschaftsschutzgebiet im Rems-Murr-Kreis, Bade-Würtebärg, Dütschland

**Engelberg** isch de Familiename vo däne Persone:
* Achim Engelberg (* 1965), en dütsche Publizist
* Alexander von Engelberg (1894–1960), en dütsche Undernehmer
* Burkhart Engelberg (1447–1512), en Steinmetz und Baumeister
* Edward Engelberg (* 1929), en dütsch-amerikanische Hochschuellehrer för vergliichendi Literaturwüsseschafte
* Ernst Engelberg (1909–2010), en dütsche Historiker und Hochschuellehrer
* Evaristo Conrado Engelberg (1853–1932), en brasilianisch-dütsche Undernehmer und Erfinder
* Isak Engelberg, en polnischer Kaufmaa und NS-Opfer
* Isabella Gräfin von Tauffkirchen-Engelberg (1808–1855), e dütschi Adlegi i de Schönheitengalerii Ludwig I.
* Martin Engelberg (* 1960), en öschtriichische Psychoanalytiker, Undernemesberoter und Politiker (ÖVP)
* Miriam Engelberg (1958–2006), en US-amerikaneschi Graphic Novelautori
* Waltraut Engelberg (* 1929), e dütschi Germanisti; Mitarbeiteri und Coautori vom Ernst Engelberg
* Wilhelm Engelberg (1862–1927), en dütsche Verleger, Vater vom Ernst Engelberg

witers:
* *Engelberg*, es Album vom Schwizer Musiker Stephan Eicher
* Engelberger Prediger (um 1350), en spootmittelalterliche Verfasser oder Kompilator von ere Sammlig vo zum Tail mystagogische Predigte, wo vemuetlich im Chloster Engelbärg gwirkd hät

**Lueg au:**
* Chloster Engelbärg (Begriffsklärig)
St. Margrethen

**Sammargrethe** (amtlech *St. Margrethen*) isch e politeschi Gmaind im Waalkrais Rhintl vom Kanton Sanggale i de Schwiz.

## Geografii
Sammargrethe liit am nördliche Ändi vom Sanggaller Rhintl, am Ufer vom Alte Rhy. D Gmaind isch nöd wit ewägg vom Bodesee, öschtlich vo Sanggale und weschtlich vo Breagaz. De Alt Rhy bildet d Gränze zwösched Öschtriich und de Schwiz und got ums Bruggerhorn.

D Nochbergmainde sind Au und Rhynegg im Kanton Sanggale, Walzehuuse und Lutzebärg im Kanton Appezäll Usseroode, Gaissau, Högscht und Luschtnau im Voralbärg.

## Bevölkerig

## Gschicht
Sammargrethe isch zum erschte Mol im Jahr 1384 als *sant Margarethen* gnännt wore.

## Weblingg

* 
* di offizielli Website vo de Gmaind Sammargrethe

## Fuessnote
Rorschacherberg

**Rorschacherbärg** isch e politeschi Gmaind im Waalkrais Rorschach im Schwizer Kanton St. Galle.

## Geografii
D Gmaind liit am ene Hang oberhalb vo Rorschach und erstreckt sich bis zum Bodesee öschtlich vo Rorschach.

D Nochbergmainde sind Taal, de Usserooder Lutzebärg, Eggersriet, Underegge, Goldach und Rorschach.

## Gschicht
Im Johr 2007 häts im Rorschacherbärg wäg ere plante Fusion mit Rorschach, und nomol im 2014, doozmol mit Rorschach und Goldach, Volksabstimmige gee. Di stimmberächtigt Bevölkerig vom Rorschacherbärg hät aber beedesmol abgleent.

## Baute
Im Rorschacherbärg stönd d Schlösser *St. Annaschloss*, *Wartesee*, *Wartegg* und *Wigge*.

## Weblingg

* di offizielli Website vo de Gmaind Rorschacherbärg
* 

## Fuessnote
Winterbach

**Winterbach** heißen folgende geographischen Objekte:

Gmainde:
* Winterbach (Remstal), e Gmaind im Rems-Murr-Chrais, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Winterbach (Schwaben), e Gmaind im Landchrais Günzburg, Bayern, Dütschland
* Winterbach (Soonwald), e Gmaind im Landchrais Bad Kreuznach, Rhiiland-Pfalz, Dütschland
* Winterbach (Pfalz), e Gmaind im Landchrais Südwestpfalz, Rhiiland-Pfalz, Dütschland

Gmaindstail:
* *Winterbach*, en Ortstail vo de Gmaind Lutebach, Ortenauchrais, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Winterbach (Kreimbach-Kaulbach)*, en Ortstail vo de Gmaind Kreimbach-Kaulbach im Landchrais Kusel, Rhiiland-Pfalz, Dütschland
* *Winterbach (St. Wendel)*, en Ortstail vo de Stadt St. Wendel im Landchrais St. Wendel, Saarland, Dütschland
* *Bahnhof Winterbach*, en Bahof i Gmaind Sankt Anton an der Jeßnitz, Bezirk Scheibbs, Nideröschtriich, Öschtriich

Es git au es paar Gwässer, wo de Name *Winterbach* träged.

**Winterbach** isch de Familiename vo däne Persone:
* Ingrid Winterbach (* 1948), e südafrikaneschi Schriftstelleri und bildendi Künstleri
* Julian Winterbach (* 1996), en dütsche Chinder-Fernsehdarsteller us Hamburg
Christine Ferber

D **Christine Ferber** (* 11. Mai 1960 z Nìedermorschwihr) ìsch a Zuckerbäckena, wo Kumfitüra un àndra Gniaßwàra harstellt. Dur d Quälität vu ìhra Produkta ìsch sa waltberiahmt worra.

Ìhrer Vàter, dr Maurice Ferber, ìsch Bäck gsìì. Ar hàt ìhra empfohla, Zuckerbäckena z wara, wo sa 15 Johr àlt gsìì ìsch. Sa ìsch drèi Johr làng uf Brüssel gànga ge lehra.

Ànna 1979 hàt sa d „Coupe de France des pâtissiers“ gwunna. Dur dàs hàt sa känna bim beriahmta Bäck Lucien Pelletier z Pàris ge schàffa.

Mìt 18 Johr àlt ìsch sa wìder zruck uf Nìedermorschwihr, fer ìhra Kunscht ìm Fàmìliaunternamma üsiawa. Ìm àltmeedischa Gschafft „Le relais des Trois-Épis“ wara ìhra Gniaßwàra verkàuift: Kumfitüra, Schokolà, Bredla, Traiteur-Wàr. D Christine Ferber verbrìngt lànga Taga ìn ìhrem Àtelier fer àn dr Produktion teilnamma. D beschta Quàlität ìsch verlàngt, egàl äb's tiirer müeß wara: sa verwandet numma frìscha Obst, ìn'ma sehr güeta Züestànd un vu lokàla Harkunft. D Àrwet wìrd vu Hànd gmàcht, ohna Züesàtzmìttel z brüücha.

25 Igstellta schàffa ìm Fàmìliaunternamma. Pro Johr gìtt's a Umsàtz vu 2 Milliona Euros, wo sìch aso verteilt: 35 % fer d Kumfitüra, 35 % fer s Gebäck, 25 % fer s Traiteur-Wàr. S Ziel entsteht àwer nìt ìn era greeßera Entwìcklung vum Gschaft, d Hàuiptsàch ìsch d Frèiheit ìn dr Harstellung z bhàlta.

Zitter 1984 hàt d Christine Ferber 400 Sorta Kumfitüra erstellt; 200 dervu fìndet ma ìn ìhrem Gschaft.

## Biacher
* Mes tartes sucrées et salées, Àwrìl 1998
* Alice im Schlaraffenland, 2007
* Toc Toque, Novamber 2009, Verlàg „Eveil Et Découvertes“
* Le Larousse des confitures. La saveur incomparable des confitures, gelées et compotes maison, Oktower 2014, Verlàg „Larousse“
* Mes confitures, März 2015, Verlàg „J'ai Lu“

## Lìteràtüür
* 

## Externa Links
*Kumfitüra uf em ìnternet zum Verkàuifa (fr)
*Portraits de Femmes d'exception: Christine Ferber, uf julienbinz.com (fr)
*Berìcht ìwer d Christine Ferber uf France3, àm 30.03.2015

## Referanza
Minsk

**Minsk** (, ) isch d Hauptschtadt vu Wiissrussland und glychzitig mit öppe 1,938&nbsp;Million Yywohner (Stand 2015). Si isch zuedäm Hauptschtadt vu dr Minskaja Woblasz und Sitz vu dr GUS und s bolitische, wirtschaftliche und kulturelle Zäntrum vu Wiissrussland mit Hochschuel und Fachschuel und zahlriiche Chiuche, Theater und Museum.

## Geografii
Si liit a dr Swislatsch, e Näbefluss vu dr Bjaresina.

## Gschicht
Im Johr 1499 het Minsk, wo zum Großfürstentum Litauen ghöört het, s Magdeburger Stadträcht und alli dadruus resultierende Privilegie übercho. Syt dr Union vu Lublin im Johr 1569 het Minsk zu Pole-Litaue ghört. 1793 isch d Stadt mit de polnische Teilig zu Russland cho und di polnischi Sprach isch denaa dur Russisch oder Wiissrussisch abglöst worde. Mit dr Uflösig vu dr Sowjetunion 1991 isch d Republik Wiissrussland mit Minsk als Hauptschtadt unabhängig worde.

## Literatur
* 
* 
* Dietrich Beyrau, Rainer Lindner: *Handbuch der Geschichte Weißrußlands.* Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 2001, ISBN 3-525-36255-2.
* 
* Emanuił Ioffe: *Żydzi w Mińsku w latach 1793–1917.* In: Krzysztof Jasiewicz (Hrsg.): *Świat niepożegnany. Żydzi na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XVIII–XX wieku.* Warszawa 2004, ISBN 83-7399-083-6, S.&nbsp;431–450.
* Tadeusz Zienkiewicz: *Polskie życie literackie w Mińsku: w XIX i na początku XX wieku: (do roku 1921).* Olsztyn 1997,  (*Studia i Mater. WSP w Olsztynie;* Nr.&nbsp;112).
* Witalij Wilenchik: *Die Partisanenbewegung in Weißrussland 1941–1944.* Sonderdruck aus: Forschungen zur osteuropäischen Geschichte, Berlin (West), Wiesbaden 1984, .
* I. G. Novikov: *Minsk – gorod-geroj.* Minsk 1986.
* Stephan Lehnstaedt: *Okkupation im Osten – Besatzeralltag in Warschau und Minsk 1939–1944.* 2010, ISBN 978-3-486-59592-5.

## Weblingg

* Offizielli Wäbsite vu dr Stadt Minsk

## Fuessnote
Tübach

**Tübach** isch e Gmeind im Waalchrais Rorschach im Kanton Sanggale i de Schwiz.

## Geografii
S Dorf liit öpe drüü Kilometer weschtlich vo Rorschach und knap 10 km nordöschtlich vo Sanggale. D Noochbergmainde sind Goldach im Südoschte, Mörschwil im Südweschte, Stainach im Nordweschte und Horn im Norde, wo zum Thurgi ghört und Tübach vom Bodesee trännt.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1207 s erscht Mol as *Tiuffenbach* erwäänt wore.

Zwüsched 1744 und 1746 isch d Pfarrcherche Mariahilf baue wore.

Ane 1905 hät s Kapuzinerinnechloschter St. Scholastika, wo 1616 z Rorschach gründet woren ischt, uf Tübach züglet.

## Weblingg

* d Website vo de Gmaind Tübach
* 

## Fuessnote
Lieder der Sammlung „Im Röseligarte“

Lischte vo de Lieder, wo dr Otto vo Greyerz i dr Liedsamlig „Im Röseligarte“ useggää het.

## d Samlig
Die Liedrsamlig het sächs Bändli, wo vo 1908 bis 1926 bim Francke-Verlag z Bärn erschine sind:
* Band 1: 1908
* Band 2: 1909
* Band 3: 1910
* Band 4: 1911
* Band 5: 1912
* Band 6: 1926.

Ane 1976 het dr Francke die sächs Büechli as Faksimile nöi useggää. Und ane 2008 isch e nöji Gsamtusgoob im Zytglogge-Verlag usechoo.

Im Ganze sind i dere Samlig 166 Lieder, wo dr vo Greyerz i dr Dütschschwiiz gfunde und deils us alte Liederbüechli usezoge het. Do dervo sind öpe 80 i verschidene Tieläkt vom Schwiizerdüütsche gschribe; 72 Lieder sind hochdüütsch i verschidene Variante; es baar sind wäge der länge Singtradizioon au gmischt mit hochdüütsche und schwiizerdüütsche Usdrück und Värs; gwüssi Lieder sind zimli alt und überlifere drum altertümlechi düütschi und alemannischi Sproochforme.

Es chöme drin hochdüütschi Lieder vor, wo im ganze düütsche Sproochruum zu de Reprtoire vo de Chöör ghöre, und drnäbe Volchslieder, wo i dr Schwiiz oder deils i gnau bekante Regioone vonere entstande sind. Es het söddegi, wo hüt no gsunge wärdet, und anderi, wo me oder weniger vergässe ggange sind.

## d Lieder

## Literatur
* Georg Küffer: *Otto von Greyerz.* In: Georg Küffer: *Vier Berner: Emanuel Friedli, Otto von Greyerz, Rudolf von Tavel, Simon Gfeller.* Bärn 1963.
* Otto von Greyerz: *Das Volkslied der deutschen Schweiz.* Frauefäld 1927.

## Fuessnoote
Rosen

D **Roose** sind e Gaddig us de Pflanzefamilie vo de «Roosegwächs».

Dr Name vo dere Pflanzegaddig chunt vom latyynische Wort «rosa». Es git en bsunderi Wüsseschaft, wo sech mit dene Pflanze befasst, das isch d «Rhodologii».

Zu dere Pflanzegruppe ghöret es baar hundert Aarte. Si hend d Bsunderhäit, ass si a de Stängel Stachle hend – i dr Mundart seit me-n-e «Doorne» – und us de Blüete im Spootherbscht spezielli Frücht, d Hagebudde mache, wo vo de Biolooge zu de «Sammelnussfrücht» grächnet wärdet.

D Gärtner underscheidet d Wildroose vo de Kulturroose. Mä het die Bluemepflanze scho i der Antike als öpis wärtvols aagluegt und ere schynts denn scho d «Chönigin vo de Blueme» gsäit. Si het fasch obligatoorisch zu de Pflanze i de Chlooschtergärte ghört, grad au wil verschideni Pflanzedäili i dr tradizionelle Volchsmedizin pruucht wärde. Dr Albärt dr Gross het i sym Wärch «Vo de Pflanze» empfole, ime guete Garte au Roose z haa. Und au i de spötere Bluemegärte hepmä se sider gärn gsee. Mid irem Ööl – em Rooseööl – machd me bis hüt Parfüüm. 

As däils höch züchdeti Pflanze, wo in Gärte und Päärk und au uf öfentleche Grüenflechene vo Stedt und Dörfer mängmol ghüüft gsetzt wärdet, sind d Kulturroose afellig für vil Chrankete, bsunders uf e Befall mid baar Pilzarte, und Schedling.

Im Gebiet vo de alemannische Tieläkt findt mä schööni um berüemti Roosegärte, zum Bischpiil d Roose vom Schlosspark vo Ludwigsburg, de «Roosenöihäitegarte» z Baade, de Roosegarte vo Haigerloch, de Roosesortimäntsgarte z Nöggeschwiil, denn i dr Schwiiz dr Garte vom Schloss Häidegg im Kanton Luzärn, de Roosegarte vo Bärn, de z Winti, d Samlig vo hischtorische Roose bi dr Kartause Ittige, und psunders bekant isch de iteliänisch Roosepark uf dr Insle Mainau im Bodesee. D Gsellschaft vo de Schwiizer Roosefründ het es Buech usegge, wo drin d Gäärte, wo me cha psueche, ufglischtet sind.

D Roose het e symboleschi Bedüütig i dr Kultuur. Si chunt hüüfig als Zäiche in Wappe vor, i dr Regel mid em stilisierte Bild vo dr «heraldische Roose», so wie bi de Stedt Rapperschwil, wos au es baar Roosegärte zum Aaluege git, und Stäffis am See.

## Literatur
* Heinz Henker: *Rosa.* In: Heinrich Egon Weber (Hrsg.): *Illustrierte Flora von Mitteleuropa.* Berlin, 2003, ISBN 3-8263-3065-X.

## Weblink

* Pflääg vo de Roose
* Welt der Rosen
* D Roosegärte vo Europa

## Fuessnoote
Landquart (Fluss)

D **Landquart** isch en Fluss im Bünderland.

Si isch 38 Kilometer läng und en Sytefluss vom Rhy. Us de Bärge bim Vereinapass chöme dr Jöribach, dr Süser Bach und dr Vernelabach abe, wo zäme bi dr Alp *Vereina* dr Vereinabach bilde, und dä isch dr Oberlauf vo dr Landquart. Bi dr Ortschaft *Landquart* zwüschet de Gmainde Landquart und Malans isch d Mündig vom Fluss in Alperhy. Do hets uf ere churze Streki grad elf Brugge über d Landquart.

Ane 1050 isch dr Fluss s erschte Mol erwäänt. Mä het früener uf em Holz abegflösst.

Us de Tääler und Tobel uf beide Syte bringe d Bärgbech Gröll und Bärgschutt a d Landquart abe. I de töife Gräbe, wo i d Schifer- und Flyschbärge ygschnidde sind, chunts immer wider zu Murgäng. Früener het d Landquart sech imer wider es neus Flussbett müesse grabe, und si het der Bachschutt bis zum Rhy abe gschobe. Die gfärleche Bachlöif het me mit Dämm und Speermuure so guet es goot gsicheret; im Bachbett vom Schanielabach het me nach em grosse Hochwasser vo 1910 Sperine ybout; d Bachverbouig vom Arieschbach isch ane 1989 gmacht worde. Und s Chiis wird bi de Chiiswärch us de Gwässer gnoo und dr Bouwirtschaft ggää, so wie öpe bim Chiiswärch Arieschbach.

Am Fluss und deils a de Sytebech sind d Chraftwärch vo Chlooschtersch, wo s Wasser vom Davosersee bruucht, s Chraftwärch Chlooschters/Schlappin, das vo Chüblisch mit em Usglychsbecki vom Plävigginersee, s Chraftwärch Taschinas am Schmittnerbach bi Grüsch und Schmitte und underhalb vo dr Chluus am Igiser Mülibach no s Chraftwärch Landquart. D Repower möcht i dr Chluus es nöis Chraftwärch boue.

Bi Malans hets früener am Mülibach, wo au grad under dr Chluus us dr Landquart chunt, e Saagi und es chlyses Chraftwärch gha.

## Literatur
* F. Baier: *Über Schottervorkommen und Flußverschiebungen im Prättigau.* In: Jahrbuch der Naturforschenden Gesellschaft von Graubünden, 53, 1912.
* L. Krasser: *Eiszeitliche und nacheiszeitliche Geschichte des Prättigau.* Gießen 1939.
* Alfred Schneider: *Flußumlegungen im Prättigau (Kanton Graubünden), seismisch untersucht.* In: Geographica helvetica, 28, 1973, S. 118–120.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Zuzwil SG

**Zuezwil** isch e politeschi Gmaind im Waalchrais Wiil vom Kanton Sanggale i de Schwiz.

## Geografii
D Gmaind liit im Försteland zwüsched Wiil und Goosse. Zum Gmaindsgibiet ghörid d Dörfer *Zuezwil*, *Züberwange* und *Waiere*. Zuezwil liit a de Houptstross 7.

D Nachbergmeinde sind Wuppenòu, Niderhelffetschwil, Ozwil und Wiil.

## Gschicht
De Name vom Dorf isch ane 761 s erschtmol erwäänt worde.

## Weblingg

* Offizielli Website vo de Gmaind Zuezwil
* 

## Fuessnote
Gommiswald

**Gomiswald** (amtlech *Gommiswald*) isch e Gmaind im Waalchrais See-Gaschter im Kanton Sanggale i de Schwiz.

## Geografii
D Gmaind liit öppe 4&nbsp;km öschtlech vo Uzne am Ricke. Zum Gmaindsgebiet ghöred d Dörfer Ernetschwil, Gebertinge, Gomiswald, Ricke, Riede und Üetliburg.

D Nachbergmainde sind Wattwil, Ebnet-Chappel, Chaltbrunn und Uzne.

## Gschicht
D Gmaind isch uf de 1.&nbsp;Jänner 2013 grösser worde, wel di bisherige Gmainde Gomiswald, Ernetschwil und Riede fusioniert händ.

## Bevölkerig

## Seenswürdigkaite
* Prämonstratenserinnechloschter uf em Bärg Sion bim Dorf Üetliburg.

## Weblingg

* Offizielli Website vo de Gmaind Gomiswald
* 

## Fuessnote
Département Alpes-de-Haute-Provence

S **Département Alpes-de-Haute-Provence** [] isch e Département z Frankrych. S ghert zur Region Provence-Alpes-Côte d’Azur un isch s viert in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Département.

## Geografii
S Département Alpes-de-Haute-Provence lyt im Sidoschte vu Frankrych. S gränzt an d Département Alpes-Maritimes, Var, Vaucluse, Drôme un Hautes-Alpes un gränzt au noo an Italie.

## Gschicht
Bis 1970 het s Département dr Name *Basses-Alpes*, dytsch *Niederalpen* bzw. *Nieder-Alpen* gfiert.

## Verwaltigsgliderig

## Weblink

* Conseil général (franzesisch)
* Préfecture (franzesisch)

## Fueßnote
Medel (Lucmagn)

**Medels** (amtlich und rätoromanisch *Medel/Lucmagn*, uf Dütsch und bis 1943 offiziell *Medels im Oberland*) isch e Gmeind im Bünderland.

## Geografii
Medels lyt im Bündner Oberland und ghört politisch zur Region Surselva.

Zum Gmaindsgebiet ghöre d Dörfer im *Val Medel*, wo zwüsche Disentis und em Lukmanierpass liged. Das sind daalufwärts gsee: *Soliva, Mutschnengia, Fadretsch, Baselgia, Drual, Matergia, Pardé, Fuorns, Acla* und *Sogn Gions*.

Dur s Hauptdaal flüsst dr Medelser Rhy, wo en Näbefluss isch vom Vorderrhy. S Medeldaal het uf dr Oschtsyte d Sytedääler *Val Cristallina, Val la Buora* und *Val Plattas*. Gäg em Vorderrhy zue sind die oberen Abschnidd vom *Val Gierm* und vom *Val da Crusch* im Gmeindgebiet.

Under de Passhöchi vom Lukmanier isch de Sankt Maria-Stausee. Im Oschte vo dr Gmeind lauft d Gmeindgränze zimli gnau uf de Bärggrööt duure. Oben im Daal ziet sech dr Rand vom Gmeindbann, wo doo au d Gränzen isch zum Kanton Tessin, vo dr Kapälle uf dr Passhöchi in ere graade Linie kwer über s Daal vom Medelser Rhy bis uf e Bärgspitz vom *Piz Scai*. D Bärgdääler mid de Kwellflüss vom Medelser Rhy, s Cadlimodaal und s Terminedaal, sind uf Tessiner Bode. Im Weschte goot d Gmeindgränze au wider über d Bärgchetti, bis si bi *Cavorgia*, öpe en Kilometer oben am Vorderhy, en scharfe Rank macht gäge Oschte, und oben am Dorf *Mumpé Medel*, wo zu Disentis ghört, goot si über de Medelser Rhy und ufe zu der Alp *Soliva*.

## Architektur
* d Chile St. Niklaus
* d Chile St. Martin

## Gschicht
S Dorf isch sid em Middelalter e Stazioon gsi am Wääg vo Düütschland und vom Gebiet vom Rhy uf Itaalie.

1949 het d Atel d Lukmanierläitig bout.

## Vercheer
Dr Lukmanier isch sid de Röömerzyt als Wääg pruucht worde. Ane 1374 het s Chlooschter Disentis uf em Bass es Hoschpiz bout. 1872 het de Kanton Graubünde en Fahrstrooss ufe Pass bout.

## Weblink

* 
* d Website vo de Gmeind Medels

## Fuessnoote
Heinrich Brennwald

De **Heinrich Brennwald** (* 1478 z Mänidorf; † 26. April 1551 z Züri) isch e Kleriker und Chronischt gsi.

De Brennwald isch inere Stadtzürcher Patrizierfamili ufgwachse. Vo 1494 bis ane 1495 hät er z Basel studiert, 1496 isch er Pfaarer vo Lufinge und 1498 Choorherr z Embrach worde.

Öpe i de 1510ner Jaare hät er en groossi Schwiizer Chronik gschribe. Die hät vier Deil:
* De Ursprung vo de Äidgnosseschaft
* Es Verzäichnis vo de Adelsgschlächter vo de Schwiiz
* D Gschicht vo de äidgnössische Oort bevor si em Pund byträtte sind
* D Gschicht vo de Äidgenosseschaft bis zu sinere Zyt (ane 1509).

Das Wärch isch in ere alte Kanzläispraach gschribe, wo deilwys vo de alemannische Mundart prägt isch.

1518 hät de Raat vo Züri de Brennwald ufe Poschte vom Probscht am Choorherrestift Embrach gsetzt. Wo das Huus bi de Refermazioon uufghobe worden isch, das isch am 19. Septämber 1524 bassiert, hät sech de Brennwald em Zwingli sinere Bewegig aagschlosse. Är hät d Margareta Lautenschlager us Embrach ghüraate. Z Züri hät er spööter d Ämpter vom Almooseobme und vom Amme im Chlooschter Töss überchoo.

Wo de Heinrich Brennwald ane 1551 gstorben isch, häpmen bi de Predigerchile begrabe, wo dän wäge de Refermazioon scho nümm as Chile pruucht worden isch und wo hüt zu de Zäntraalbiblioteek ghöört.

## Literatur
* Béatrice Wiggenhauser: *Klerikale Karrieren: Das ländliche Chorherrenstift Embrach und seine Mitglieder im Mittelalter*, Züri 1997. ISBN 390531245X

## Weblink
*
Eggersriet

**Eggersriet** isch e Gmaind im Kanton Sanggale i dr Schwiiz.

## Geografii
S Dorf liit am Südhang vom Rorschacherberg a de Strecke zwüsched Sanggale und Hääde und bstoht us de Wiiler Dorf, Wise, Egg und Grueb.

D Nochbergmainde sind Sanggale, Underegge, Rorschacherberg, Lutzeberg, Hääde, Grueb,
Reechtobel und Spiicher.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1260 s erscht Mol erwäänt worde.

## Weblingg

* Offizielli Website vo de Gmeind Eggersriet
* 

## Fuessnote
Sewastopol

**Sewastopol** (ukrainisch un russisch , wisseschaftligi Transliteration *Sevastopol*, von  *Sewastúpolis*, krimtatarisch *Акъяр*/*Aqyar*) isch di greescht Stadt uf dr Halbinsle Krim. Si isch unter russischer Bsetzig anne 1783 grindet wore un lyt am sidweschtlige Rand vu dr Krim uf dr Uuslaifer vum Krimgebirg diräkt am Schwarze Meer. Si isch Haimethafe un Hauptstitzpunkt vu dr russische Schwarzmeerflotte, bis 2014 au vu dr ukrainische Marine. D Yywohnerzahl vu dr Agglomeration lyt bi rund 449.138 (1. Jänner 2020).

## Bolitik
Syt em 21. Merz 2014, no dr Annexion vu Dail vum Territorium vu dr Ukraine (Autonomi Republik Krim un d Stadt Sewastopol) dur Russland, sään Russland un d Sezessionsregierig vu Sewastopol d Stadt as Federationssubjäkt un dodermit Dail vu Russland aa. Des isch international dur d Resolution 68/262 vu dr UN-Generalversammlig («Territoriali Integritet vu dr Ukraine») nit anerkännt. D Ukraine siit die Biet (u.&nbsp;a. d Stadt Sewastopol) as bsetzti Biet vum Territorium vu dr Ukraine aa.

## Klima
S Klima vo Sewastopol isch nöch zu subtropisch. De chèltischte Mönet isch Februar (mittlere Temperatur vo +2.8 °C), de wärmschte isch Juli (mittlere Temperatur vo +22.4 °C).

## Bevölkerig

## Weblink

* Websyte vu dr Stadt

## Fueßnote
Zizers

**Zizers** isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind Zizers lyt i dr Region Landquart und nüün Kilometer nördlech vo Chur. S Gmaindgebiet goot vom Rhy bis uf s Bärgmassyv im Oschte mit em Cyprianspitz als höchschte Bärg. Dä het d Höchi vo 1774 Meter. Uf dr Nordsyte chunt d Gmaind mit emene schmale Egge im Gebiet *Öpfelwuer* und *Au* am Underlauf vom Landquarter Müibach bis a d Ymündig vo de Landquart in Rhy. Do stoot uf em Bode vo Zizers s grosse nöje Ychaufszäntrum «Landquart Fashion Outlet».

D Gmainde rund um Zizers sind Landquart, Valzeina, Trümmis, Untervaz und Mäiefäld.

## Gschicht
S Dorf Zizers chunt in ere Urkunde vo 824 s erschte Mol vor.

## Architektur
* di katolisch Chile Sankt Peeter und Paul
* di refermiert Chile
* s undere Schloss
* s obere Schloss
* dr Baanhoof
* d Ruine vo de Burg Fridau

## Lüüt
* Bernadette Lerjen-Sarbach

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Zizers
* 

## Fuessnoote
Corine Mauch

D **Corine Mauch** (* 28. Mai 1960 z Iowa City, USA; vo Töüffetu und Züri) isch e Schwiizer Politikeri vo de SP und sid 2009 d Stadtpresidänti vo Züri.

## ires Läbe
D Corine Mauch isch i de USA als schwiizerisch-amerikaneschi Dobbelbürgeri uf d Wält choo. Iri Mueter isch d Ursula Mauch, wo für de Kanton Aargäu vo 1979 bis 1995 Nazionalrääti gsi isch, ire Vater de Ingeniöör Samuel Mauch. Si isch i de USA und im Aargäu uufgwachse und hät a der ETH Züri Agrarökonomy und als zwäits Studium a de Uni Züri Sinology studiert und dän na a de Uni Lausanne de Master i de Politik- und Verwaltigswüssechaft gmacht.

Si hät zeerscht as Umwältbeuufträiti bi de Stadt Uschter, für di Schwiizerisch Gselschaft für Umwältforschig und Ökology, bim Büro *Interface Politikstudien Luzern* und as Projäktläiteri bi de Parlamäntsdienscht vo de Schwiizerische Bundesversamlig z Bärn gschaffet.

## i de Politik
D Corine Mauch isch sid 1999 für d SP im Gmäindraat vo Züri gsi. Am 2. Dezämber 2008 hät d SP sy as Kandidati fürs Amt vom Stadtpresidänt nominiert. Ane 2009 isch si im zwäite Waalgang vo de Zürcher und Zürcherine zur Stadtpresidänti gweelt worde. Und da drmit isch si au d Läiterin vo dr stedtischen Exekutyve, em Stadtraat vo Züri.

Bi de Stadtratswaale ane 2010, 2014, 2018 und 2022 häpme si i dem Amt bestätiget.

## Lueg au
* Lischte vo de Zürcher Stadtpresidänte

## Weblink

* Corine Mauch uf de Website vo de Stadt Züri

## Fuessnoote
900

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ludwig wird im Alter vo sächs Joor zum König vo de Oschtfranke gwäält.
* Dr Konstantin II. wird König vo Schottland.
* Dr Benedikt IV. wird zum neue Papscht gwäält. 

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle erwäänt
* Grandval im Bärnbiet
* Oppershuuse
* Gòòschou im Voradlbärg
* Béchy z Lotringe

## gschtorbe
* Dr König Zwentibold vo Lotharingie
* Dr Papscht Johannes IX.

## Fuessnoote
Maienfeld

**Maiefèld** isch e Gmaind und e Stadt vom Kanton Graubünde.

## Geografy
Maiefèld isch en Oort, wo scho sid em Middelalter au s Stadträcht hät. Er lyt i dr Bündner Herrschaft und i dr Region Landquart. Zu Maiefèld ghört au d Sankt Luzistäig, wo en nidere Bärgübergang is Fürschtedum Liechteschtäi isch.

## Gschicht
Dr Name vo Maiefèld wird scho im 4. Joorhundert s erschte Mol erwäänt, und zwar i dr spootrömische Stroossecharte, wo dr Name «Dafele vom Peutinger» träit. Uf dere charte häisst de Oort *Magia*. Es isch e Stazion gsi am Wääg vo de Bündner Bärgpäss uf Züri.

Im 14. Joorhundert sind Walser i das Gebiet im Rhydaal cho und hend d «Walsergmaind Bäärg» mit de Wyler Rofels, Bovel, Guscha, Stürfis und Vatscherin ggründet. Ass Maiefèld s Stadträcht hät, isch erscht vo ane 1434 überliferet. 1436 isch d Gmaind em Zäägrichtpund byträtte.

## Wirtschaft
Z Maiefèld isch es alts, grosses Räbgebiet, wo mee als 100 Hektaare Flechi hät.

## Tourismus
D Gschicht vom Chinderroman Heidi vo dr Schriftstellere Johanna Spyri wird mit Maiefèld i Verbindig procht. Drum häpme dr Raschtstett a dr Autobahn de Name «Heidiland» ggä.

## Lüüt
Z Maiefèld uf d Wält choo sind:
* dr Johannes Comander (um 1484 – 1557), Theolog und Reformator
* d Hortensia Gugelberg von Moos (1659–1715), Ärzti und Schriftstelleri
* dr Michael Kuoni (1839–1891), Chef vom Eidg. Telegrafebüro und Mundartautor
* dr Theophil Sprecher von Bernegg (1850–1927), Gäneralstabschef vo dr Schwizerischen Armee wäret em Eerschte Wältchrieg
* dr Paul Meinherz (1888–1967), Dialäktolog, Lehrer und Regierigssekretär

## Weblink

* Webseite vo dr Stadt Maiefèld
* 

## Fuessnoote
Steinach SG

**Stainach** (amtlech *Steinach*) isch e politeschi Gmaind im Waalkrais Rorschach im Schwizer Kanton Sanggale.

## Geografi
S Dorf liit am Bodesee südöschtlich vo Arbon. S Dorfzäntrum isch nööch bi de Mündig vom Fluss Stainach in Bodesee.

Stainach ghört zum Iizugsgebiet vo de Stadt Sanggale, wo s wirtschaftli und kulturäll Zäntrum vo de Region bildet.

D Noochbergmainde sind Arbon im Norweschte, Bèèrg im Weschte, Mörschwil im Süde, Tübach und Horn im Oschte. Arbon und Horn ghöred zum Thurgau, di andere sind Sanggaller Gmainde.

## Gschicht
S Dorf isch ane 769 im Zämehang mit de Rückfüerig vom Liichnam vom Hailige Otmar vo de Insle Wärd bi Eschez z erst Mol erwäänt wore. En Urkund vo 782 erwäänt im Dorf e Landschänkig a s Chloschter Sanggale. 1459 isch d Vogtei Stainach a d Stadt Sanggale abtrete wore, wo 1473 s Gredhuus baue loo het.

Währed de Helvetik vo 1798 bis 1803 het Stainach zum Kanton Säntis ghört, denoo zum nöi gründete Kanton Sanggale. Vu 1803 bis 1832 sind au di benachbarte Ort Tübach und Bärg Täil vo de Gmaind Stainach gsii – 1833 sind all drüü sälbständig wore.

## Weblingg

* Offizielli Website vo de Gmaind Stainach
* 

## Fuessnote
Äulemer Kreuz

S **Ülèmer Chrütz** isch è  hoch glègèni Passhöchi im Hochschwarzwald.

## Geographischi Laag
D Passschtrõß übberquert èn Bärgruggè, wo vom Fèldbärg-Massyv wèg gu Südoschtè d Brugg zuè dè Alblandschaft südlich vom Schluchsee schlaat. Nordweschtlich vom Ülèmer Chrütz übberragt dè Chapèllèchopf (), südöschlich d Schnepfhaaldè () d Passhöchi. Sèllè Pass vobindet dè Wyler Äule, èn Ortsdeil vo Schluchsee, a dè Oschthaaldè un Menzèschwand, im Obbèrè Albdal, a dè Weschthaaldè. Anderschd gsait, übber s Ülèmer Chrütz wörd Menzèschwand, wo gu Weschtè un Nordè im Schattè vom Fèldbärg-Massyv lyt, a dè Schluchsee aabundè. Diè nägscht Passhöchi lyt knapp 6,5 km èwäg im Nordweschtè un öppè 110 m höcher, sèll isch dè Fèldbärgpass. 

## Nammè
Dè Nammè *Ülèmer Chrütz* gòt uff è Wägchrütz bi dè Passhöchi zrugg, wo nõch èm witter unnè a dè Oschthaaldè glègènè Wyler Äule benamst isch.

## Tourismus
### Summer
Am Ülèmer Chrütz git s è baar Parkblätz, wo Uusgangspüngt für Wanderungè im Fèldbärg- odder im Schluchseegebièt sin odder èn guètè Uusbligg übber s Menzèschwander Dal biètèd.

### Winter
Im Winter isch d Passhöchi Uusgangspungt vo zwei Langlaufloipè:
* Ülèmer-Chrütz-Loipè (au „Menzèschwander Spur“, 9,2&nbsp;km) um dè Silberfelsè un dè Chapèllèchopf bis zuè dè Farnwitti (), mit Aaschluss a d Loipè am Fèldbärg, Höèunterschyd 100&nbsp;m, klassisch
* Habsbärgschpur Blasiwald (10,5&nbsp;km, mit 3,5&nbsp;km langè Vobindungsloipè zum Ülèmer Chrütz) um dè Obbère Habsbärg () ummè, Höèunterschyd 150&nbsp;m, klassisch
Übber Deile vo dè beidè Loipè (vo dè Farnwitti () bis zuè dè Roßhüttè ()) volauft è acht Kilometer langs Deilschtugg vom 32&nbsp;km langè Fèrnschiwanderwäg Hinterzartè–Schluchsee.


Bild:Aeulemer.jpg|Passhöchi mit Bushalteschtell un Parkblatz. S Ülèmer Cbrütz isch uff dè rächtè Sitè z erkennè
Bild:Loipenhaus Äulemer Kreuz Loipe.JPG|Loipèhuus am Langlaufzèntrum Ülèmer Chrütz
Bild:Farnwitte.JPG|D Farnwittè, è Hochweid, bi dè Keerschleifè vo dè Ülèmer-Chrütz-Loipè


## Weblink

## Einzelnõchwys
Orgel

D **Orgele** isch es Musiginschtrumänt, wo mit Luft funkzioniert und drum zu de Äärofoon zelt wird.

En Orgele het e ganzi Räje vo Orgelepfyyffe, wo d Luft dureblooset wird und wäge enere Lippe oder eme Zungeblatt is Schwinge grootet, was denn dr Doon macht. Wie d Luft dur d Pfyyffe flüsst, tuet dr Organischt amene Spiiltisch mit Taschte und Pedaal und Regischter stüüre. D Taschte sind inere Räje uffere Klafiatuur montiert, und vo de Taschte uus goot e mechanischi Yrichtig, d «Traktuur», zu de Fäntyl, wo me demit d Luft us dr Luftpumpi – i dr Orgelesprooch heisst das «Windwärch» – dur d Luftkanääl zu de «Windlääde», wo druff d Orgelepfyyffe stönd, cha läite. Früener isch d Luftpumpi vo Hilfspersoone mit Bloosbälg gfüllt worde, hüt macht en elektrische Motoor dr nötig Luftdruck.

Orgele gits sid dr antike Zyt, zerscht als chlyneri Musiginschtrumänt, wo me chan umeträäge. Im Middelalter het me dene chlyne Orgele drum «Portatyyf» gseit (das chunt vom latynische Wort «portare» – das heisst «träge»); und es git au Orgeleposityyf. Sid em höche Middelalter hepmä grösseri Orgele fescht i de Chile yypout. Das sind denn deils spöter seer grossi Apperäät worde, wo vil hundert Pfyyffe hend, psunders sid dr Barockzyt. D Pfyyffe sind bi grosse Orgele nach Sorte und Toonfarb in Regischter aaggordnet, wo deils wäg der Äänlechkäit vo de Töön d Näme vo anderne Musiginschtrumänt und sogar vo Singvögel hend.

D Orgele sind öpis wichtigs für d Chilemusig. Es git aber au vil grossi Orgele i Konzärtsääl und Feschthalle.

D Orgelekultur vo Düütschland isch ane 2017 is Verzäichnis vom «Immaterielle Kulturguet vo dr Wält» uffgnoo worde, wo d UNESCO füert.

## Lueg no
* Toggeburger Husorgle

## Literatur
* Winfried Bönig, Ingo Bredenbach: *Orgelliteraturspiel – Orgelbaukunde*. 4. Band in: Hans-Jürgen Kaiser, Barbara Lange (Hrsg.): *Basiswissen Kirchenmusik. Ein ökumenisches Lehr- und Lernbuch in vier Bänden mit DVD und Registerband zur Grundausbildung und Berufsbegleitung evangelischer und katholischer Kirchenmusikerinnen und Kirchenmusiker.* Stuttgart 2009, ISBN 978-3-89948-125-9.
* Hermann J. Busch, Matthias Geuting (Hrsg.): *Lexikon der Orgel.* Laaber 2007, ISBN 978-3-89007-508-2.
* Wolfgang Adelung: *Einführung in den Orgelbau.* 2. Uflaag, Wiesbaden 1991, ISBN 3-7651-0279-2.
* Hans Klotz: *Das Buch von der Orgel. Über Wesen und Aufbau des Orgelwerkes, Orgelpflege und Orgelspiel.* 14. Uflaag, Kassel u.&nbsp;a. 2012, ISBN 3-7618-0826-7.

## Weblink

* Website vo de Internazionale Gselschaft vo dr Orgelfründ
* Orgele-Datebank vo Züri

## Fuessnoote
Podgorica

**Podgorica** (; Uussprooch []; dytsch veraltet *Podgoritz*) isch d Hauptstadt vu Montenegro. D Stadt het 185.937 Yywohner (Stand: 2011). Vu 1946 bis 1992 het d Stadt noch em Josip Broz Tito **Titograd** ghaiße.

## Geografy
Podgorica lyt in ere wyte Ebeni an dr Mindig vu dr Zeta in d Morača, wu vu Norde no Side dur Podgorica fließt.

## Gschicht
Anne 1326 isch Podgorica s erscht Mol as chlaini Sidlig gnännt wore. Langi Zyt isch si im Schatte vu Shkodra, Medun un dr Kischtestedt Bar un Budva gstande, speter derno au vu Cetinje. Ab dr Mitti vum 14.&nbsp;Johrhundert het d Stadt zum serbische Rych vum Zar Stefan Dušan ghert, derno zue dr Firschtedum vu dr Balšić (bis 1421), Lazarević/Branković (1421–1439/1444–1452) un dr Crnojević (bis 1466).

Ab 1466 isch Podgorica Dail vum Osmanische Rych gsii. D Osmane hän do ne großi Feschtig böue. Uf em Berliner Kongräss anne 1878 isch Podgorica em Firschtedum Montenegro zuegsproche wore.

Im Erschte Wältchrieg isch Podgorica vu 1916 bis 1918 under eschtrychischer Bsatzig gstande. Ab 1918 het d Stadt mit en Chenigrych Montenegro zum Chenigrych Jugoslawie ghert. Im Zweete Wältchrieg isch d Stadt vu dr Italiener (1941–1943) un vu dr Dytsche (1943–1944) bsetz wore.

Syt em 2.&nbsp;Apriu 1992 haißt d Stadt wider *Podgorica*.

## Partnerschafte
Podgorica het Partnerschafte mit deäne Stedt:

*  Belgrad, Serbie (syt 2006)
*  Pristina, Kosovo (syt 2006)
*  Jerewan, Armenie (syt 2006)
*  Zagreb, Kroazie (syt 2006)

## Weblink

* Offiziälli Websyte vu dr Stadt Podgorica
Gertrud Burkhalter

D **Gertrud Burkhalter** (* 9. Jänner 1911 z Biel im Bärnbiet; † 6. Mai 2000 z Züri) isch e Schwiizer Erziehere, Bibliotekarin und Mundartschriftstellere gsi.

## Läbe und Schaffe
D Burkhalter isch z Pieterle bi Biel uufgwachse, het di Höcheri Töchtereschuel z Züri psuecht und het den as Sekretärin vom Schriftstelleer Max Pulver, und au as Huusleerere und Jurnalischtin gschaffet. Vo 1946 bis 1973 isch si Bibliotekarin vo dr Pestalozzi-Biblioteek z Züri gsi.

Ane 1942 het si s erschte Wärch useggä, es Theaterstuck für Laieschauschpiiler. Drufabe het si gueti Gedicht gschribe, wo in Samelbänd usechoo und i dr Schwiiz sofort guet ufgnoo worde sind. Us deil Gedicht sind Lieder gmacht worde, mit Melodie vom Komponischt Alfred Stern, useggä bim Musig-Hug z Züri. Ane 1980 sind dr Gertrud Burkhalter iry Dichtige bim Wyss-Verlag z Bärn erschine.

Es bekants Gedicht isch öpe *.

Für ires literarische Schaffe het d Burkhalter Uuszäichnigen übercho:
* d Eeregoob vom Kanton Züri, 1964
* de Literaturprys vo de [[Schweizerische Schillerstiftung |Schwiizerische Schillerstiftig]], 1981
* de Buechprys vom Kanton Bärn, 1982

Dr Nachlass vo dr Gertrud Burkhalter isch idr Burgerbiblioteek Bärn.

== Wärch ==
* *Das Lehen. ein Laienspiel*, 1942
* *Stygüferli. Gedichte*, 1943
* *Heligeland. Gedichte*, 1957
* [[Alfred Stern (Musiker)|Alfred Stern]]: *Zwei weihnächtliche Mundart-Lieder nach Gedichten von Gertrud Burkhalter*, 1959
* Alfred Stern: *Zwei Heimatlieder nach Mundart-Gedichten von Gertrud Burkhalter*, 1960
* Alfred Stern: *Zwei tröstliche Lieder nach Mundart-Gedichten von Gertrud Burkhalter*, 1964
* *Momänte. Berndeutsche Gedichte*, 1980

== Literatur ==
* Carl Seelig: *Begegnung mit Gertrud Burkhalter.* In: Schwyzerlüt. Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte, 21, 1959–1960, Syte 121–123.
* *Schriftstellerinnen und Schriftsteller der Gegenwart.* 1988, Syte 37.
* H. Erpf, B. Traber: *50 Jahre Berner Schriftsteller-Verein.* 1989, Syte 36 f.
* Wilhelm Kosch (u. a.): *Deutsches Literaturlexikon. Das 20. Jahrhundert. Biographisch-bibliographisches Handbuch'' Band 4, Züri Münche 2003, Spalte 645.

## Weblink
* 
* Gertrud Burkhalter uf literapedia-bern.ch

## Fuessnoote
Löwe

De **Löi** (latynisch: *Panthera leo*, höchdüütsch: *Löwe*) isch en Dierart, wo zu dr Familie vo de Chatze ghört.

## Biology
I de Natur chunt de Löi hüüt z Afrika im Süüde vo de Wüeschti Sahara in Steppe und Graaslandschafte und au z Indie vor. I dr Wildnis lääbe hüüte no öpe drissgtuusig Löie, wie me nach de Zaale vo de IUCN, de «Internazionaale Union für d Erhaltig vo de Natuur und vo de natürleche Ressource», wo iren Sitz i de Waadtländer Gmäind Gland i de Schwiiz hät, chan anèè.

Dr Löi isch nachem Tiger die zwäitgröschti Chatz, und z Afrika isch er s gröschte Landraubdier. D Männli chönd öpe 190 Kilo Gwicht haa, d Wiibli öpe 125 Kilo. So Löie, wo in Zoo und Dierpäärk ghalte wärdet, sind schynts au scho bis gäge drüühundert Kilo schwäär worde. S Fääli vo de Löie het en hällbruuni Farb.

## De Löi i de Kultuurgschicht
D Löie hände de Mänsche scho sid de Urzyt en starche Ydruck gmacht. Eis vo de eltischte gschnitzlete Wèrch, wo en Künschtler gmacht hät, isch d Figuur vomene Löiemänsch, wo vor Jaartuusete us emene Stooszahn vomene Mammut gmacht worden iisch und wo me in de Hööli Hohlenstein-Stadel bi Aoschtelfenge in Baade-Württebèèrg gfunde hät.

Dr Name vom Löi chunt vom Latynische, er isch vom Wort *leo* abgläitet, und das gaat uf s alte griechische *leōn* zrugg. 

I vilne Kulture gilt dr Löi als Chönig vo de Dier. Er isch i de Heraldik äis vo de edelschte Dierbilder für d Wabbe sid em Middelalter. Do derby tuet me de Löi meischtens stilisiert zäichne, gèrn au so dass er uf de Hinderbäi staat. En Löi im Wappe trääge öpe:

* s spanische Land Leon, wo auf syn Name vom Dier hätt
* Baade-Württebärg, mit de drü schwarze Löie us em alte Wappe vo de Staufer; d Löie, wo i dem Wappe über enand sind, lauffe gege d Syte und sind ufeme gääle Hindergrund
* d Habsburger in irem alte Wabbe, bevor si de «Bindeschild» übernoo händ
* d Kyburger
* de Kanton Thurgau, das Wabbae chunt vo dem vo de Kyburger
* de Landkreis Lörrach
* d Stadt Winti
* s Walserdorf Guryyn im Kanton Tessin
* d Wittelsbacher, me säit em au de «pfälzisch Löi»
* Bööme und da devo hütte Tschechie
* Akwitaanie
* Montenegro
* Venedig, tank em Markuslöi, wo für de Evangelischt Markus staat.
* S ofiziel Logo vo Züri hät Löie bim blauwysse Wabbe.

## Literatur
* Günter Kloss: *Der Löwe in der Kunst in Deutschland. Skulptur vom Mittelalter bis heute.* Imhof, Petersberg 2005, ISBN 3-86568-054-2.
* Gus Mills, Martin Harvey: *African Predators.* Struik, Cape Town 2001, ISBN 1-86872-569-3.
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Muolen

**Muele** (amtlech *Muolen*) isch e politeschi Gmaind im Kanton Sanggale i de Schwiz.

## Geografii
S Dorf liit öppe 4&nbsp;km südöschtlech vo Amerschwiil a de Hoptstross Amerschwiil–Sanggale und isch di nördligscht Gmaind im Kanton Sanggale.

D Gmaind bstoht us de Dörfer Muele, Hueb, Karlshuuse, Oberegg, Rotzewiil, Underegg und Winkesteig.

D Nochbergmainde sind Amerschwiil im Norde, Egnach im Oschte, Häggeschwil und Hauptwil-Gottshuus im Süde und Ziilschlacht-Sitterdoorf im Weschte. Häggeschwil isch wie Muele e Sanggaller Gmaind, sös send s ales Thurgauer Nochbuure.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1155 s erscht Mol erwäänt worde.

## Weblingg

* Offizielli Website vo de Gmaind Muele
* 

## Fuessnote
San Marino (Stadt)

**San Marino** () isch d Hauptschtadt vu dr Republik San Marino. Si isch mit über 4 000 Yywohner uf 7,09 km² noo Yywohnerzahl di drittgrööscht, noo Gmeindflächi di viertgrööscht Gmeind vum Land. S Gmeindbiet gränzt a di san-marinesische Gmeinde Acquaviva, Borgo Maggiore, Fiorentino und Chiesanuova und im Weschte a di italiänisch Gmeind San Leo (Browinz Rimini).

## Geografii
D Stadt liit uf em Bärg Titano. Zum Stadtgebiet ghöre d Ortsteil *Cà Berlone, Canepa, Casole, Castellaro, Montalbo, Murata* und *Santa Mustiola*.

## Gschicht
Dr Legende noo isch d Stadt 301 vum Heilige Marinus grindet worde, wo sich als Einsidler uf de Monte Titano zruggzooge und dert e Kapell und e Chloschter errichtet hegi.

## Bildig
Z San Marino befindet sich d *Accademia internazionale delle scienze San Marino* (Internationali Akademii vu dr Wüsseschafte San Marino).

## Weblingg

* d Stadt San Marino uf de Website vom Portal *sanmarinosite.com*
* d Burg San Marino uf *sanmarinostate.com*
* 
* d Befestigungsaalage vu San Marino uf *Burgenwelt.org*