open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kim Kardashian

D’ **Kimberly Noel „Kim“ Kardashian** (* 21. Oktoower 1980 z’ Los Angeles, Kàlifornia) ìsch a US-àmerikànischa Unternammera, Farnsah- un Internetperseenlikait, Modäll un Schàuischpììlera.

Maa hàt z’äärscht vun ìhr ìn da Meedia grädd, wial sa a Frììnda vu dr Paris Hilton gsìì ìsch. Sa ìsch vu’ma braitera Puplikum bekànnt worra, wu sa ànna 2007 ìhra Sextape *Kim Kardashian, Superstar* mìt ìhrem Gährt Ray J veräffentligt hàt — s’ Video ìsch ànna 2003 dräijt worra gsìì un hàt a groosser Ärfolg ghàà. Schpeeter ìn dam Joohr ìsch sa zamma mìt ìhrer Fàmìlia ìn dr Reality-TV-Show *Keeping Up with the Kardashians* ufftratta — d’ Sandung ìsch bis 2021 üssgschtrààhlt worra. D’ Sandung hàt a groosser Ärfolg ghàà un d’ Kim Kardashian ìsch a wìchtiga Pärseenlikait ìn dr Popkültüür worra. Schpeeter hàt sa àn wittera Sandunga mìtgmàcht, wia *Kourtney and Kim Take New York* (2011–2012), *Kourtney and Kim Take Miami* (2009–2013) un *The Kardashians* (2022–hìtt). 

D’ Kardashian ìsch uff da soziààla Nätzwarker sehr presant; uff Twitter un Instagram hàt sa mehrera Millioona Àbonnanta. Zamma mìt ìhra Schwäschter Kourtney un Khloé hàt sa d’ Moodagschäftskätta Dash grìnda, wu vu 2006 bis 2018 gwìrkt hàt. Ànna 2017 hàt sa d’ Màrka KKW Beauty and KKW Fragrance grìnda, un ànna 2019 hàt sa d’ Unterwäsch-Màrka Skims grìnda. Sa hàt àui mehrera Produkta-n-uff dr Màrkt gebrocht, wia zem Biischpììl s’ Compüüterschpììl *Kim Kardashian: Hollywood* ànna 2014 un s’ Bìlderbüach *Selfish* ànna 2011. Witterscht ìsch sa ìn mehrera Filma-n-ufftratta, wia *Disaster Movie* (2008), *Temptation: Confessions of a Marriage Counselor* (2013) un *Paw Patrol – Der Kinofilm* (2021), wia àui ìn dr 12. Schtàffel vu dr Farnsahseria *American Horror Story* (2023). 

D’ Zittschrìft Time hàt d’ Kardashian bii da 100 iiflussraichschta Litt vum Joohr 2015 glischtet. Vììla Litt hann gsajt, àss d’ Kardashian a Biischpììl vun’ra Schickeria-Pärseenlikait ìsch. Ìhr Personààlvermeega ìsch um 1,8 Milliàrda Dollar gschtätzt (Schtànd 2022). Üsserdam düat d’ Kardashian fìr a Reform vum US-Gfangnisssyschteem kampfa. Zitter 2019 schtudiart sa, fìr Rachtsànwàlt wara. Sa kampft àui, fìr àss d’ Verainigta Schtààta dr Veelkermord àn da Àrmeeniar offiziäll àànärkänna.

Ìhra Beziihung mìt’m Rapper Kanye West ìsch ìn da Meedia vììl kommantiart worra. Sa hann ànna 2014 ghiiroota un hann sìch ànna 2022 loo schaida. Zamma hann sa viar Kìnder ghàà.

## ìhra Filmogràfii (Üsswàhl)

## d’ Biacher, wo sa gschrììwa hàt
* 
* 
* 

## Lìteràtüür
* 
* 
*  — ìwwer dr Ìwwerfàll un Diabschtààhl bii dr Kim Kardashian z’ Pàriis

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vun dr Kim Kardashian ìhra Koschmeetikmàrka SKKN (anglisch)
* 

## Ainzelnoohwiisa
Andreas Clemens

De **Andreas Clemens** (* 5. Mai 1966 z Hildesheim) isch en dütscher Arzt, wo sich im Fachgebiet Inneri Medizin, Endokrinologie un Diabetologie spezialisiert het. Sini Hauptinteresse liggt in dr Forschig un Entwicklig vo Medikamänt im Bereich vo Kardiologie, Endokrinologie, Ophthalmologie un sälte Krankheite. D Ulrike von Reyher isch sini Frau un schafft als Allgemeinmedizinerin im Münstertal (Schwarzwald).

## Läbä un Wärk
Andreas Clemens isch dr zweit Sohn vom Herbert Clemens un dr Dorothea Clemens (geb. Wette). Syy Vatter isch e Gynäkolog gsi un het in dere Zyt as Oberarzt am Städtische Krankenhaus Hildesheim in Niedersachse gschafft.

Noch em Medizinstudium un dr Promotion an dr Georg-August-Universität Göttingen het er im Jahr 1994 si klinischi Usbildig an dr Universitätsklinik Christian-Albrechts-Universität zu Kiel i de Gebiet vo Inneri Medizin, Gastroenterologie un em Institut für Pathologie vo dr Universität afa. Im Jahr 1997 het er d Wechsel gmacht un isch as Assistenzarzt am Universitätsklinikum Heidelberg in dr Inneri Medizin un Endokrinologie iigstiege un het im Jahr 2000 si Arbet am Klinikum Ludwigshafen i de Gastroenterologie un im doritige Diabeteszentrum ufgnome. 2001 isch er als wisseschaftlicher Mitarbeiter in d Pharmaindustrie i verschiedene Unternehmen (Pfizer GmbH, Boehringer Ingelheim GmbH un Novartis Pharma AG) gwechselt. Er het verschiedeni nationale un internationale Verantwortligkeite bi pharmazeutische Produkt i de Bereiche vo Kardiologie un Stoffwechsel, Endokrinologie, Pulmonologie, Augenheilkunde, sowie i de Bereich vo sehr sälte Erkrankige (Antikörpertherapie un Gentherapie) gha un in dem Zsammehang zahlreiche wissenschaftligi Untersuechige un Studie vo dr präklinische, über Phase I bis hin zu Phase IV veröffentlicht. Er het aa a dr Entwicklung vo verschiedene Medikamänt mitgwirkt (z. B. s inhalative Insulinpräparat Exubera, Pradaxa, Telmisartan un Amlodipin un s Kombinationsmedikament Twynsta). Däzue isch er als Autor vo multiplen Patenteinreichunge gelistet. Im Rahme vo sinere wissenschaftlige Arbet het er me als 130 peer-reviewed-Artikel veröffentlicht.

Er het en H-Index vo 42 erreicht. 2016 het er sich im Fach Inneri Medizin (Kardiologie) habilitiert un isch a dr Johannes Gutenberg-Universität Mainz zum Privatdozent ernannt worde. Er isch Mitglied vo dr European Association for Vision un Eye Research Foundation. Zudem isch er assoziierter Editor (Redakteur) bi Contemporary Clinical Trials. Zudem isch er aktiv in dr Lehr an dr Albert-Ludwigs-Universität Friburg. Mit sine aktuelle Position als Medizinischer Direktor vo dr Region Europa am Hauptsitz vo dr Novartis Pharma AG in Basel, Schwiz het er sini Karriere fortgsetzt.

## Weblink
* Andreas Clemens bi de Dütsche Nationalbibliothek
* Universität Freiburg
* Publikatione unter PubMed
* Rocketreach
* Worldcat.org | Andreas Clemens
Joao Grimaldo

De **Joao Grimaldo** [ˈdʒoʊoʊ ɡɹiˈmɑldoʊ] (* 20. Februar 2003 z Lima, Peru; volle Name *Joao Alberto Grimaldo Ubidia*) isch e peruanische Fuessballspiller. Er wird als offensive Mittelfäldspiler ygsetzt und staht bim Sporting Cristal under Vertrag.

## Weblink

* Joao Grimaldo uf dr Website vo Sporting Cristal

## Fuessnote
Verena Müller-Schmid

D **Verena Müller-Schmid** (* 8. November 1927 in Rüegsau, Schwiz) isch en ih de Schwiz geboreni Keramikerin und Malerin. Sie wohnt bis hüt ih de Schwiz. Sie isch künstlerisch tätig gsi, bis sie in es Altersheim umzoge isch. Sie isch vorallem ih de Region für ihre vielsitige Kunstwerk bekannt. 

## Ihres Läbe
D’Verena Müller-Schmid isch im Ämmitau ufgwachse. Sie isch d’Tochter vom Robert Müller und de Margerite Wyssbrod und hät en Brüeder kah, wo Fred gheisse hät, aber scho früeh annere Chrankheit verstorbe isch.

In ihrne junge Jahr hät ihre Garte und d’Natur ihre als Inspiration für ihri Kunst dient.

Spöter isch sie Schüelerin anere Keramikgwärbsschuel z Bern gsi. Dört hät sie d’Künstlerin d Maja von Arx kenne glernt. 

Zämme sind sie für es Jahr nach Paris an d’Académie de la Grande Chaumière gange, wo sie innnere bescheidene Wohnig gläbt händ. Ahschlüssend händ die en Künstlergmeinschaft im Elterehus vo de Maja von Arx gründet.

Nachdem d’Verena Müller ihre Ehema, de Ernst Schmid, ih de 1960er Jahr ghürotet hät, sind sie in en andere Teil vo Äärlischbach zoge, wo au ihri einzigi Tochter d’Susanna 1963 ufd Wält cho isch. D’Verena isch in Äärlischbach bliebe, bis sie in es Altersheim umzoge isch.

## Ihflüss uf ihreri Kunst
De Verena ihri Kunst wird durch verschiedenigs prägt, debi isch de Picasso, d’Bible, die griechische Mythologie sowie d’Natur die Eindütigste.


Keramikkunst.jpg|Keramikkunst us em Atelier vo de Verena Müller-Schmid
Keramikengel.jpg|Keramikengel us em Atelier vo de Verena Müller-Schmid


## Kunstusstellige
Sie hät Usstellige nid sehr gern kah, drum hät sie ihri Kunstwerk meh an Bekannti als an Usstellige verchauft.

Wiehnachtsustellig vo bernischer Maler und Bildhauer i de Kunsthalle und im Kunstmuseum Bern 1982-1983

Ihri letzti Usstellig isch im 2010 bi Herr und Frau Grossenbacher in Erlinsbach gsi.

## Weblink
* d Verena Müller-Schmid im SIKART-Lexikon
* d Verena Müller-Schmid bi dr Schwyzerische Gsellschaft vo bildende Künschtlerinne
* "Supraporten" vo dr Verena Müller-Schmid a dr Neue Kantonsschuel Aarau, em ehemalige Lehrerinnenseminar Aarau

## Fuessnote
Marie Brockmann-Jerosch

D ** Marie Brockmann-Jerosch** (* 24. April 1877 z Lissabon; † 14. Novämber 1952 z Züri) isch e Schwyzer Geologi un Botanikeri gsii. Mer chännt d Marie Brockmann-Jerosch vor allem fir iri Forschigsarbete in dr Biet Alpevegetazion un Geobotanik.

## Lääbe
D Familie vum Vater vu dr Jerosch isch vu Königsberg z Oschtpreuße gsii, iri Mueter isch e Niiderländeri gsii. D Marie Jerosch isch mit 19 Joor uf Züri zooge. E Exkursioon uf d Rigi mit em Biologybrofässer Carl Schroeter het si fir d Botaanik begaischteret. No dr Ufnaambriefig het si vu 1897 bis 1901 an dr natuurwisseschaftlige Abdailig vum Aidgnessische Polytächnikum (hite ETH Züri) studiert. Vu 1902 bis 1904 isch si deert Assischtänti bim Brofässer Albert Heim gsii. Fir iri geoloogisch Aarbet iber s Säntisbiet isch si anne 1905 vu dr Uniwersiteet Züri bromewirt woore. Im nämlige Joor het si ire Stuudiekolleg Heinrich Brockmann ghyroote, wu doodmool Assischtänt vum Carl Schroeter gsii isch.

Wie ire Mann het si au d Marie Brockmann-Jerosch fir Ekosischteem un dääre iiri Veränderige inträssiert. Iri Aarbete zue dr yyszytlige Gschiicht vu dr Alpefloora isch internazionaal gaachtet un speeter dur modäärni Foorschig bsteetigt woore. Au wänn in ire neie Roll as Huusfrau un Mueter iiri – wie si s anne 1928 sälber formeliert het – «Mussezeit natürlich sehr knapp bemessen» gsii isch, het si alsfuurt wisseschaftli gschafft. Fir d Eerschtuusgaab vu s Schroeters Grundlaagewäärch *Das Pflanzenleben der Alpe* vu 1908 het si ne Kapitel iber d Gschiicht vu dr Alpefloora gschriibe. Där Täxt het si zäme mit irem Mann fir di rewidiert Zwootuusgaab vum Wäärch vu 1926 nomool vollständig duuregschafft. Si het aber au iber Jamaica publiziert oder isch bi dr zwoote internazionaal phytogeograafische Exkursioon (1913) in d USA derbyy gsii.

Noch em Dood vu irme Mann het si 1939 däm si Noofolg als Kuraateri vum Geobotaanische Inschtitut Rübel z Züri ibernuu un het Vorlääsige an dr lokaale Volkshoochschuel ghalte. E baar Wuche voor irem Dood isch d Biogtrafy iber ire Mentor Albert Heim uusechuu, wu si zäme mit dr Helene Heim un em Arnold Heim verfasst het.

## Schrifte
* Marie Brockmann-Jerosch: *Das Burgunderkamin.* In: *Schweizerisches Archiv für Volkskunde (= Archives suisses des traditions populaires*). Band 44, 1947, S. 90–116 (Digitalisat, ).

## Literatur
* *[https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=bgi-001%3A1952%3A0%3A%3A143 Marie Brockmann-Jerosch. Nachruf, gehalten von Eduard Rübel an der Kremation, 19. November 1952]*
* Rolf Holderegger, Conny Thiel-Egenter & Christian Parisod: *Marie Brockmann-Jerosch and her influence on Alpine phylogeography.* In: *Alpine Botany*  121: 5–10 (2011) (Online)

## Weblink

## Fueßnote
Ickx

**Ickx** ìsch dr Fàmìlianàmma vu dana Persoona:

* Jacky Ickx (* 1945), belgischer Otorännfààhrer
* Johan Ickx (* 1962), vàtikàànischer Àrkiivdirakter
* Mario Ickx (* 1984), belgischer Rààdrännfàhrer
* Pascal Ickx (* 1937), belgischer Otorännfààhrer
* Vanina Ickx (* 1975), belgischa Otorännfààhrerin

**Lüag àui:**
* ICKX (Automarke), a Màrka vu DR Automobiles
* Ix
* X (Begriffsklärung)
Hartmannswillerkopf

Dr **Hàrtmànnswillerkopf**  (äfter ohna Àkzant *Hartmannswillerkopf* gschrììwa; frànzeesch àui *Vieil Armand* , hoochdiitsch *Hartmannsweilerkopf* odd’r *Hartmannsweiler Kopf* ) ìsch a 957 Meeter hooch Bargkuppa ìn da Süüdvogeesa ìm Owerelsàss, nooch da Orta Hàrtmànnswiller und Barrwiller.

Uff’m Hàrtmànnswillerkopf schteht a Nàzionààldänkmool, fìr d’ Gschtoorwana vum Äärschta Waltkriag eehra. Naamlig lììgt dr Hàrtmànnswillerkopf zwìscha Dànn un Sanna, wu d’ Trännungsliina zwìscha da diitscha un da frànzeescha Truppa gloffa hàt. Baida Àrmee hann àlso schtàrk um àm Barg kampft — bii dr Schlàcht àm Hàrtmànnswillerkopf ànna 1915/16 sìnn äbba 30.000 Litt gschtoorwa. Waagadam wìrd dr Barg àui „Mänschafrasser“ gnännt. Dr Nàzionààldankmool ìsch zitter 2023 Tail vum UNESCO-Wältäärwa.

Zem 100. Joohrestààg vum Kriagsààfàng sìnn dr diitscha un frànzeescha Schtààtsowerhaipter Joachim Gauck un François Hollande uff’m Hàrtmànnswillerkopf kumma. Sa hann sìch doo umàrmt —àls Sümbool fìr d’ diitsch-frànzeescha Verseehnung— un hann zamma dr Grundschtai vum äärscht diitsch-frànzeescha Waltkriagsmüsee gsätzt. Ìm Nowamber 2017 ìsch s’ Waltkriagmüsee dur d’ Schtààtsowwerhaipter Emmanuel Macron un Frank-Walter Steinmeier iigwäijt worra.

Uff dr Websitta vum Müsee känna m’r unteràndrem d’ Gschìcht vum Hàrtmànnswillerkopf un Briafa vu Soldààta laasa.

## a pààr Bìlder

Vieil Armand.jpg|dr Hàrtmànnswillerkopf vum Molkarain har gsah
Hartmannswillerkopf.jpg|a àndra Sìcht vum Bari
31139 Hartmannswillerkopf 1989.jpg|dr Nàzionààldankmool
Memorial at Hartmannswillerkopf.JPG|uff’m Kriagsdankmool
Image:Hartmannsweilerkopf_Cemetery.jpg|dr Frììdhoof
File:Gedenkstaette Hartmannswillerkopf.jpg|uff’m Frììdhoof
File:2008 05 30 HWK-Monument Serret.JPG|dr Dankmool àm Genrààl Marcel Serret


## Lìteràtüür
; uff Diitsch
* 
* 
* 
* 
* 

; uff Frànzeesch
* 
*
* 
* 

## Weblìnks

* Websitta vu dr Gedankschtätta (frànzeesch, hoochdiitsch)
* a Vorschtällung vum Hàrtmànnswillerkopf bii dr diitscha Bundeswehr (hoochdiitsch)
* a Vorschtällung vum Hartmannswillerkopf bii *Visit Alsace* (hoochdiitsch, frànzeesch)
* a Vorschtällung vum Hàrtmànnswillerkopf bii *Elsass geniessen* (hoochdiitsch)
* Websitta “Expedition Hartmannsweilerkopf 1914-18” (hoochdiitsch)
* Ààsìchtskàtrta vum Hàrtmànnswillerkopf biim *Ansichtskarten-Lexikon* (hoochdiitsch)

## Ainzelnoohwiisa
Jon Pult

Dr **Jon Andri Pult** (* 12. Oktober 1984 z Scuol) isch en Schwizer Politiker vo dr Soziaaldemokratische Partei (SP), wo im 2019 in Nazionalroot gwählt worde isch. Vorhär isch er für acht Joor im Grosse Root vo Graubünde gsässe.  Im Oktober 2023, het er si Kandidatur als Noochfolger vom zruggträttende Bundesroot Alain Berset aakündigt.

## Früeche Wärdegang und Usildig
Em Jon Pult sin Vater isch dr Lehrer Clot Pult. Dr Jon isch in Guarda in Graubünda und z'Mailand ufgwachse und isch in Domat/Ems in Chindergarte gange. Sin Groossvater isch wie si Vater au Lehrer gsi. Sin Unkle isch de Romanisch-Lehrer Chasper Pult. Nachem Chindergarte isch er in Primarschuel und spöter s'Gymnasium in Chur gange. 

## Bruefliche Wärdegang
Sit em 2016 isch dr Jon Pult bi dr Feinheit, emene Kampagne und Strategieentwickler aagsetllt gsi.  Im Joor 2022, isch er in de Verwaltigsroot vo Feinheit cho. Im 2014 het der Jon Pult dr Presidänt vo dr Alpeinitiative wo sich für d'Verlagerig vom Verkehr vo dr Strooss uf d'Schine iisetzt.

## Politische Wärdegang
Sit Joore gilt dr Jon Pult als en politische Hoffnigsträger. Die Neui Zürcher Zytig het en scho im 2014 als es politischs Talent erkore. Drei früeneri SP Presidänte hen en au globt. D' Jaqueline Fehr het ihn im 2010 es Verspräche für d'Zuekunft gnennt. Dr Peter Bodenmann het im 2015 gmeint, dass dr amtierendi SP Presidänt Christian Levrat nur dorum no Präsidänt blibt, um em Jon Pult meh Zyt wot gäh, demit är denn au parat isch, wenn so wyt isch, und wo dr Helmuet Huebacher gfrogt worde isch, wär är als dr nächschti SP Presidänt gsehni, het er zur Antwort gäh, dass obwohl anderi öppe über dr Beat Jans oder dr Cedric Wehrmut diskutiere, gseht är dr vor allem dr Jon Pult.

### Gmeinds- und Kantonalpolitik
Zwüsche 2005 und 2011 isch dr Jon Pult es Mitglied vom Gmeindsroot in Chur gsi, und vo 2010 bis 2018 het er im Grosse Rot vo Graubünde politisiert. Im 2013 het er d'Olympiakandidatur vo St.Moritz fürs Joor 2022 bekämpft. Im 2018 isch er zruggträtte will er im 2019 het welle für dr Nazionalroot kandidiere. 

### Als Nationalrot
Er het sich im 2011 wie au im 2015 für de Nationalroot kandidiert, aber isch nit gwählt worde. Im 2019 het er für de Nazionalroot wie au für de Ständeroot kandidiert. und isch denn im Ändeffäkt in de Nazionalrot gwählt worde. Im 2023 isch er widrgwählt worde.

## Persönlig
Dr Jon Pult isch en Doppelbürger vo Italie und dr Schwiiz und läbt in Chur. Sin Bürgerort isch früener Sent im Graubünde gsi und hüt, wo Sent mit Scuol fusioniert het, Scuol.

## Äinzelnoochwiis
Zürcher Sechstagerennen

S **Zürcher Segsdäägränne** isch e dradizionälli Raadspoortveraastatlig z Züri-Oerlike gsii, wu zwische 1954 un 2014 uusdrait wooren isch.

## Organisazioon
Im Hallestaadion sin scho ab 1939 Raadränne veraastaltet woore, aber s eerscht Zürcher Segsdäägränne isch anne 1954 duuregfiert woore. Am 3. Meerz 1954 het di doomool populeer Sängeri Lys Assia dr Staartschuss vor uusverchauftem Huus gee.

Reegelmääßig het s des Segsdäägränne bis 2001 gee, wu s wäge Zueschauermangel un Finanzbrobläm ninimi fuurtgfiert wooren isch. 2006 isch s aber dur d Alt-Raadspoortler Max Hürzeler, Urs Freuler un dr Organisaator Ueli Gerber wider nei lanciert woore. Dradizionäll het s Segsdäägränne zwische Mitti Novämber un Mitti Dezämber stattgfunde. In dr Joor 2006/07 un 2007/08 isch s Raadränne aber zwische dr Joor gsii. D Faarer hän Silveschter in dr Halle gfyyrt.

Näb dr Proofiränne wie Américaine (Zwaier-Mannschaftsfaare), Zytfaare, Uusschaidigsfaare un Steherränne isch als e umfangryych Showbrogramm bote gsii. Syter 2009 sich d Uusstellig mit mit allne Neihaite im Raadspoort uusgwytet woore.

Rekoordsiiger bim Zürcher Segsdäägränne isch dr Schwyzer Bruno Risi mit elf Siig, gfolgt vu sym langjeehrige Paartner Kurt Betschart un vum Fritz Pfenninger mit je siibe Siig. Rekoorddailnämer mit 21 Staart isch dr Dytsch Klaus Bugdahl, gfolgt vum Pfenninger mit 18 Staart.

Ab 2011 het d Veraastaltig **Sixday-Nights Zürich** ghaiße un het nume no an vier statt an segs Oobe stattgfunde, alliwyyl vum Mittwuche bis Samschig.

Im Februar 2015 hän d Veraastalter verchindet, ass d Uusdraagig anne 2014 di letscht gsii sei, wel di finanziälle Belaschtige z hooch woore seie.

## Siigerlischt

## Weblink
* Offiziälli Websyte

## Fueßnote
Lüssel

D **Lüssle** (hochdütsch *Lüssel*) isch e rund 20 km langä Näbefluss vo dr Birs in dä Schwizer Kantön Baselland und Solothurn. Ä öppe 54 km² grosse Abschnitt vum nördliche Faltejura wird vo ihre entwässeret und si ghört zum IIzugsbereich vom Rhy.

## Geografii
S Quellgebiet vor dr Lüssel ligt uf em Gmeinibode vo Lauwel im Kanton Baselland uf rund 1000 m ü.&nbsp;M. im Gebiet vum Passwang. In ihrem Oberlauf fliesst d Lüssel nach Weste durchs *Bogetal*, wo im Süde vom Passwang, im Norde vom *Geiteberg* flankiert wird. Si bildet bi dr Hofsiidlig Bogetal ä Weyer. Grad drno strömt si dur ä schmali Schlucht *(Chessiloch)* und goht dodrbi uf Solothurner Kantonsgebiet. Denn fliesst d Lüssle durchs enge Tal vo Beibel. Vo beide Sitte chömme do Näbebäch drzue, wo däm Gebiet e starki Struktur gän. Ängi Durchbrüch durchs harte Chalchgstei wägsle sich in rascher Folg mit witte Täli, wo durch d Usrümig vo weichere Ton- und Mergelschichte entstande sin.

Churz vor Erschbl macht d Lüssle ä scharfe Bogä und wändet sich richtig Norde.  Si durchquert doderbi dr Talchessel vo Erschbl, bevor erneut ä Talängi zschwüsche em Chienbärg und Lingebärg chunt, wo d Ruine vum Schloss Thierstei isch. Witer unde bi Büesserach chunt d Lüssle in e offeni, fruchtbari Landschaftt, s Becki vo Laufe. Unterhalb vo Breitebach erreicht si in Brislach wieder basellandschäftliche Bode. Bi Zwinge mündet si uf 335 m ü. M. ind Birs.

D Lüssel isch im Ober- und Mittellauf no sehr natürlich und wenig verbaut. Ab Erschbl isch dr Fluss an ville Stelle begradigt. Mehreri hochi Wuhrä verhindere die freii Fischwanderig. Durchs Lüsseltal verlauft d Passwangstross, wo e wichtigi Verbindig zwüsche em Laufetal und em Mittelland härstellt.

## Name
De Name *Lüssel* wird zruggfiehrt uf germanisch **Leuh-s-inō* oder uf keltisch *Leukselā*, galloromanisch *Luksila*, i beide Fäll mit dr Bedütig «helle, glänzige, wisse Bach». Do druf düte Beleg vo 1418 *Luchsel* und von 1580 *Lüchsal*, aber au scho die frienere vu 1406 *an der Lüsselen* und 1417 *uff der Lüßel*.

## Weblinks
* Biologische Untersuchungen an Lützel und Lüssel (pdf) (5,83&nbsp;MB)

## Einzelnochwis
Bollwerk (Mülhausen)

S’ **Bollwark** (uff Frànzeesch *Le Bollwerk* ) ìsch a B’fäschtigungsturm àn dr Granz vum Mìlhüüser Schtàdtzäntrum mìt’m Öiropàviartel. ’S ìsch a Rascht vu dr àlta B’fäschtigungsmüüra vu dr Schtàdt Mìlhüüsa, wo biim Öiropàturm lììgt. Dr Bollwarkturm ìsch a Woohrzaicha vu dr Schtàdt, un Mìlhüüsa wìrd uff Frànzeesch *La Cité du Bollwerk* (d’ Bollwark-Schtàdt) gnännt. S’ Gebäi wìrd àui uff Frànzeesch *la Tour du Cochon*  gnännt.

Dr Bollwarkturm ìsch zitter’m 6. Dezamber 1898 àls Hischtoorisch Dankmool vu nàzionààler Bediitung klàssifiziart.

## Kunscht
Dr Bollwark-Turm wìrd oft mìt illegààla Graffiti gschprüüht. Ànna 2020 ìsch sogààr a àntisemitischa Graffito z’ sah gsìì.

Ìm Friahjoohr 2009 ìsch vor’m Bollwarkturm a Kunschtwark vum diitscha Bìldbàuijer Tobias Rehberger *La Pomme de terre d’or* („dr guldiga Ardäpfel“) iigrìchta worra — ’s ìsch a klaina Ardäpfelfald gsìì. D’ Ardäpfel hàt dr Büür José Pflieger üss Nììderschpachbi gepflàntzt. Ìm Harbscht 2010 hàt maa doo äbba 100 Kilo Ardäpfel g’artna, womm’r ìm Woohltaatikaitsverain Les Restos du Cœur gaa hàt. Maa hàt àui gsajt, àss dr Kìnschlter a guldiga-n-Ardäpfel àm Füass vum Bollwarkturm beardigt hàt, àwwer m’r wìssa nìt wänn un wo. Vìlliicht waara m’r schpeeter daa Ardäpfel üssgrààwa.

A Mìlhüüser DJ un Müüsikproduzänt nàmmens „Seb du Bollwerk“ hàt mehrera Àlbum vun elektroonischa Müüsik veräffentligt.

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da Hischtoorischa Dankmooler z’ Mìlhüüsa

## Weblìnks

* a Audio-Vorschtällung vum Bollwarkturm bii dr Üniwärsiteet vum Owerelsàss (frànzeesch)
* dr Bollwarkturm bii *montjoye.net* (frànzeesch)
* dr 

## Ainzelnoohwiisa
Erdatmosphäre

D’ Àtmosfäär vu dr Ard, àui **Ardàtmosfäär** gnännt (von  un ), ìsch d’ gààsformiga Hìlla vu dr Ardoowerflächa. Sa hàt a hooch Ààtail àn Schtìckschtoof un Süürschtoof un hàt somìt oxidiarenda Verhaltnissa.

D’ Ardàtmosfäära wìrd vertikààl ìn mehrera Schìchta glììdert, wu unterschììdliga Tampràtuura härrscha. S’ Watter, womm’r sahn, fìndet ìn da untera 10 Kilomeeter schtàtt, àlso ìn dr Troposfäära. D’ Schìchta doowa hann kää grossa Iifluss uff’m Watter.

## wàs gìtt’s ìn dr Ardàtmosfäär?

D’ Schìchta, wo nooch em Booda sìnn (bis ìn äbba 90 km Heecha, àlso bis züa dr Kármán-Linia vu dr Ràuimfàhrt), hann d’ exàkt gliicha Zammasätzung — waagadam reedet maa-n-àui vun Homosfäära. Wàs m’r àls Luft bezaichna, b’schteht bii sehr klaina Wàsserdàmpfgehàlt (d.&nbsp;h. ìn Volumaprozant tockaner Luft mìt numma weenig Wàsserdàmpf) üss 78,08 % Schtìckschtoff (N2), 20,95 % Süürschtoff (O2) un 0,93 % Argon (Ar); d’rzüa sìnn Aerosola un Schpüaragààsa, drunter Koohlaschtoffdioxid (CO2) z’ fìnda, un ’s gìtt àui Methàn (CH4), Ozon (O3), Fluorchlorkoohlawàsserschtoffa, Schwaafeldioxid (SO2) un Schtìckschtoffverbìndunga. Obwohl Koohlaschtoffdioxid dàdoo numma 0,04 % vu dr Àtmosfäära dàrschtällt, ìsch’r nooh-n-em Wàsserdàmpf dr wìchtigschta Verursàcher vum Triibhüüseffakt.

Wia s’ Watter äntschteht, hàngt ainersitts vu dr Schwànkung vum Ernärgiizüafüahr dur d’ Sunnaschtrààhlung ìm Làuif vum Tààg un vu da Joohreszitta-n-àb, un àndersitts vum G’hàlt àn Wàsserdàmpf. Ìn dr Luft düat d’ Konzentràzioon vum Wàsserdàmpf zwìscha 0&nbsp;%&nbsp;Vol. un 4 %&nbsp;Vol. schwanka — lüag dr Àrtìkel ìwwer d’ Luftfiichtikait. D’ regionààla Sunnaiischtrààhlung hàngt vum Gehàlt àn Aerosola, àlso vu dr Transparanz vu dr Àtmosfäära-n-àb.

D’ Hoochàtmosfäära-n-ìsch a Gààs, wo schuu sehr dìnn ìsch — doo känna àui Sunnaschtrààhlunga mìt’ma hooch enärgeetisch Ààtail iidrìnga. Dur d’ kurza UV-Lìchtwälla waara d’ Moleküüla dissoziiart un tailwiis ionisiart. Witterscht fìndet ìn Heecha ìwwer äbba 100&nbsp;km àui a Äntmìschung vu da B’schtàndtaila noh ìhra unterschììdliga molààra Màssa schtàtt — waagadam reeda m’r vu dam Àbschnìtt àls Heterosfäära. Je heecher d’ Heecha wìrd, desto greesser ìsch dr Ààtail àn liichta Tailala wia Wàsserschtoffàtooma un Helium. Dia baida Elemanta düan noh z’ nooh waaga thermisch ìn dr Waltràuim äntwiicha.

## Lìteràtüür
; aifàcha-n-Ärkläärunga
* 
* 
* 
* 
*
* 

; àkàdeemischa Biacher ìwwer d’ Ardàtmosfäär
* 
*  
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* d’ Ardàtmosfäära bii Astropage.eu (hoochdiitsch)
* a interàktiiwa Kàrta mìt da àktuälla àtmosphäärischa Bedìngunga (anglisch) — mìt’ma Ààlaitungsvideo vu 13 Grad Ost, 

## Ainzelnoohwiisa
Donezbecken

S’ **Donezbäcka** (ukràinisch   ; rüssisch   ), kurz àui dr **Donbas** odd’r **Donbass** (ukràinisch  , rüssisch  ), ìsch a grooss nàdììrlig Gebiat, wo sìch uff baida Sitta vu dr rüssisch-ukràinischa Granz ärschträckt. Doo wìrd vììl Schtaikoohla-n-àbbàuija, un ’s ìsch àui zitter’m 19. Joohrhundert a wìchtig Ìndüschtriigebiat.

S’ Donbas ìsch dr ukràinischa Ràuim, wu dr greeschta Ààtail vu dr Beväälkerung ìn da Schtädt labt. ’S ìsch àui d’ Regioon mìt dr greeschta Beväälkerungsdìchta ìm Lànd. D’ greeschta Schtàdt ìm Donbas ìsch Donezk mìt’m Vorort Makijiwka, wu ànna 2021 ìnsgsàmt 1,5 Millioona Iiwoohner glabt hann. Ìm äschtliga Tail vum ukràinischa Donbas ìsch Luhansk d’ greeschta Schtàdt, mìt äbba  Iiwoohner (Schtànd: 2016).

## Lìteràtüür
; ìn Noohschlààgawark
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; Gschìchtsbiacher
* Anatolij M. Mychnenko: *Istorija Donbasu (1861–1945 rr).* Donezk 1999.
* Wilhelm Mensing: *Von der Ruhr in den GULag. Opfer des Stalinschen Massenterrors aus dem Ruhrgebiet.* Klartext-Verlag, Essen 2001, ISBN 3-88474-788-6.
* Tanja Penter: *Die lokale Gesellschaft im Donbass unter deutscher Okkupation 1941–1943.* In: Babette Quinkert, Christoph Dieckmann, Tatjana Tönsmeyer (Hrsg.): *Kooperation und Verbrechen. Formen der »Kollaboration« im östlichen Europa 1939–1945.* Wallstein, Göttingen 2003, ISBN 3-89244-690-3.
* Tanja Penter: *Kohle für Stalin und Hitler. Arbeiten und Leben im Donbass 1929 bis 1953* (= Veröffentlichungen des Instituts für Soziale Bewegungen. *Schriftenreihe C: Arbeitseinsatz und Zwangsarbeit im Bergbau.* Band 8). Klartext-Verlag, Essen 2010, ISBN 978-3-8375-0019-6.
* 
* Andrew Wilson: *The Donbas between Ukraine and Russia. The Use of History in Political Disputes.* In: *Journal of Contemporary History.* Jg. 30. 1995, S. 265–289.

; sunschtigs
* Florian Rainer, Jutta Sommerbauer: *Grauzone – Eine Reise zwischen den Fronten im Donbass*. Bahoe Books, Wien 2018, ISBN 978-3-903022-83-6.

## Weblìnks

*
Stepan Bandera

Dr **Stepan Andrijowytsch Bandera** (urkàinisch , wìss. Trànslitteràzioon **; *&nbsp;1. Janner 1909 z’ Staryj Uhryniw, Gàlizia, Eeschtriich-Ungàrn; †&nbsp;15. Oktoower 1959 z’ Mìncha) ìsch a nàzionàlistischer ukràinischer Politiker un Pàrtisàn gsìì. Ar ìsch Ààfiahrer gsìì vum rachtsextreema, terroristischa Flììgel vu dr OUN, dr OUN-B.

Ànna 1934 ìsch dr Bandera ìn Poola waaga dr Ärmordung vum polnischa Ìnnaminìschter Bronisław Pieracki verurtailt worra, àwwer ìsch noh-n-em Ààfàng vum Zwaita Waltkriag fräigloo worra. Ar hàt àm Ààfàng mìt dr diitscha Wehrmàcht gschàfft, un siina OUN-B-Miliza hann noh-n-em Iimàrsch vu dr Wehrmàcht ìn Lemberg tailwiis dr Polizäigwàlt ìwwernumma. Sa hann mààsgaawend züa da Pogroma geega d’ jìddischa Beväälkerung biitrajt un hann unter àndrem Verhàftunga un Màssa-n-ärschiassunga fìr d’ Nàzis vorberaita. 

Wu àndra Mìtglììder vu dr OUN a unàbhangiger Schtààt hann wälla grìnda, hàt sìch dr Bandera verwaigert, d’ Ärkläärung ruckgàngig z’ màcha. Àlso hàt’na d’ Gestapo vu Jüüli 1941 bis ìm Septamber 1944 ìm KZ Sàcksahüüsa-n-àls Eehrahäftlìng — dàs haisst mìt bassera Hàftbedìngunga — ìnhàftiart. Ìn dr gliicha Zitt sìnn zàhlriicha vu siina Ààhanger verhàfta un ìn Konzentràzioonslààger verschläppt odd’r sogààr vu dr SS àbgschossa worra. Noh-n-em Zwaita Waltkriag ìsch dr Bandera z’ruck ìns Diitschlànd gflìchta un ìsch ìn dr Sowjetunioon ìn Àbwaasahait zem Tood verurtailt worra. Ar ìsch ànna 1959 ìn Mìncha vu’ma KGB-Àgant umbrocht worra.

Um Bandera ìsch bis hìtt a Pärsoonavereehrung betrììwa worra. Màncka Histooriker sààga, àss dia Vereehrung a Àrt vu Fàschìschmus ìsch. Àm 20. Janner 2010 ìsch dr Stepan Bandera dur a Ààlàss vum ukràinischa Schtààtspresidant Wiktor Janukowytsch àls „Häld vu dr Ukràina“ üssgschproocha worra.

## Lìteràtüür
; ìn Noohschlààgawark
* 
* 
* 
* 

; àkàdeemischa Publikàzioona
* Franziska Bruder: *„Den ukrainischen Staat erkämpfen oder sterben!“ Die Organisation ukrainischer Nationalisten (OUN) 1928-1948*. Metropol, Berlin 2007, ISBN 978-3-938690-33-8.
* 
* Grzegorz Rossoliński-Liebe: *Stepan Bandera. The Life and Afterlife of a Ukrainian Nationalist. Fascism, Genocide, and Cult.* ibidem, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-8382-0604-2.
* 
* Ruslan Wiktorowitsch Tschastij (Руслан Викторовыч Частий): *Степан Бандера: мифы, легенды, действительность* (=&nbsp;Время и судьбы). Folio, Charkiw 2007, ISBN 966-03-3656-X. 2. Auflage 2015, ISBN 966-0-35782-6.
* Ernst Reuß: *Mord? Totschlag? Oder Was? Bizarres aus Deutschlands Strafgerichten.* Militzke, Leipzig 2014, ISBN 978-3-8618-9868-9.

; wittera Publikàzioona (Prassa, Schtìftunga, usw.)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* 
* 

## Ainzelnoohwiisa
Russisch-Ukrainischer Krieg

Dr **Rüssisch-Ukràinischa Kriag** (bis ìm Hornung 2022 hàt maa hàuiptsachlig vu **Ukràina-Konflikt** grädd, àllgmainlig **Ukràina-Kriisa**, **Ukràina-Kriag**, **Kriag geega d’ Ukràina** odd’r **rüssisch-ukràinischer Konflikt**) hàt àm Ànd Hornung 2014 ààgfànga. Àm Ààfàng ìsch’s a regionààler bewàffneter Konflikt gsìì uff dr ukràinischa Hàlbìnsel Krim. 

Noh dr Ànnexioon vu dr Krim ìm 2014 sìnn wittera Eskàlàzioona gsìì: Rüsslànd hàt prorüssischa bewàffneta Miliza ìm oschtukràinischa Donbas uffbàuija, wo doo zamma mìt da reguläära rüssischa Truppa geega d’ ukràinischa Schtraitkräfta un Fräiwìlligamiliza kampft hann. Ìm Septamber 2014 hàt maa mìt dr ìnternàzionààla Hìlfa s’ Minsker Àbkumma getroffa, wo fìr dr Kriag ìn dr Oschtukràina a düürhàfta Wàffaschtìllschtànd vorgsah hàt; ìn dr Tààt ìsch ìm bäschta Fàll numma-n-a Schtàbilisiarung vum lokààla Konflikt gsìì, àwwer d’ rüssisch-sepàràtischta Sitta hàt mìt da Prowokàzioona witter gmàcht.

Noh-n-era änder riahwiga Periooda hàt Rüsslànd àb’m Summer 2021 vììla Truppa àn dr ukràinischa Granz fànga-n-àà uffbàuija, àwwer hàt jeener Ààgrìffsplààn bschtrìtta. Àb’m 24. Hornung 2022 ìsch a Ààgrìff dur d’ rüssischa Àrmee üss mehrera Rìchtunga gsìì mìt’m Ziil, d’ ukràinischa Regiarung z’ schtìrza un dur a prorüssischa Reschiim z’ ärsätza. D’ rüssischa Truppa hann àwwer schwaara Verluschta ghàà un hann sìch àlso àb Ànd März 2022 üss’m Norda un Nordoschta vu dr Ukràina z’ruckgezooga, fìr ìhra Ààgrìff üssschliasslig uff dr Oschta vum Lànd z’ konzäntriara. Ìm Süüda-n-ìsch mìt’m Groossààgrìff a Làndverbìndung zwìschem rüssischa Fäschtlànd un dr ànnektiart Krim ärschtällt worra. Ìm Summer ìsch dr rüssischa Ààgrìff, un àb Ànd Àuigscht hàt d’ ukràinischa Àrmee ìm Oschta un Süüda mìt’ma Geega-n-ààgrìff ààgfànga un hàt domìt bis ìm Oktoower 2022 groossa Gebiater z’ruckäroowert. Dr rüssischa Schtààtspresidant Wladimir Putin hàt ìm Septamber 2022 a genrààla Mobilmàchung ìm Rüsslànd ààkìndigt un hàt ìm Moneet druff groossa Taila vu dr Süüd- un Oschtukràina ànnektiart. Noh-n-em Ruckzuug üss da b’sätzta Gebiater sìnn Bewiisa fìr schwaara Kriagsverbraacha vu da rüssischa Truppa geega Ziwilìschta äntdäckt worra.

## Lìteràtüür

## Weblìnks

* 
* ''Hintergrundliteratur zum Krieg in Osteuropa'', ''Hintergrundliteratur zum Krieg in Osteuropa – Update 24.2.2023'', Üsswàhlbibliogràfia vum Schwiizerischa Soziààlàrkiiv
* ''Ukraine-Krieg 2022 – Ukraine-Konflikt 2021/2022'', Dossier mìt’m Hìntergrund vum Konflikt un mìt Ànàlüüsa vu dr Làndeszäntrààla fìr politischa Bìldung Bààda-Wìrttabärg (LpB BW)

## Ainzelnoohwiisa
Nationale Akademie der Wissenschaften der Ukraine

D’ **Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vu dr Ukràina** (ukràinisch ; rüssisch ; anglisch **, àbgekìrzt НАН bzw. NAS) ìsch a ukràinischa Wìssaschàftsiirìchtung z’ Kiew. Sa ìsch ànna 1918 grìnda worra un ìsch noh dr rüssischa d’ ältschta ìn dr Sowjetunioon gsìì.

Àm Ààfàng hàt d’ Àkàdemii dräi Forschungsàbtailunga ghàà — fìr Gschìcht un Filologii, Füüsik un Màthemàtik, Soziààlwìssaschàfta — mìt dräi Ìnschtitüüta. Ànna 1991 ìsch s’ Ìnschtitüüt fìr d’ Ukràinischa Schprooch grìnda worra. Zitter 2000 ìsch d’ NAS ìn dräi Sekzioona glììdert mìt driizeh-n-Àbtailunga un fàscht 170 Ìnschtitüüta un àndra Forschungsiirìchtunga. Ìm Nowamber 2020 sìnn 170 Litt Vollmìtglììder (Àkàdemiker) vu dr Àkàdemii gsìì. Züadam sìnn 364 korrespondiaranda Mìtglììder gsìì un 83 üsslandischa Mìtglììder. Zem 1. Janner 2020 sìnn 28.501 Mìtàrwaiter fìr d’ Àkàdemii taatig gsìì, drunter 14.828 Forscher — vu dana sìnn 2.386 Doktoora vu da Wìssaschàfta un 6.732 Kàndidààta vu da Wìssaschàfta gsìì.


Володимирська вул., 54 IMG 6821 stitch.jpg|d’ Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vu dr Ukràina uff dr Wolodymyrska-Schtrooss Nr. 54 ìm Zäntrum vu Kiew
The Soviet Union 1969 CPA 3756 stamp (Scientific Centre).png|a sowjeetischa Briafmàrka vu 1969 zem 50. Grìndungstààg vu dr Àkàdemii


## d’ Presidanta vu dr Àkàdemii
* 1918–1919 Wladimir Wernadski
* 1921–1922 Mykola Wassylenko
* März–Mai 1922 Orest Lewyzkyj
* 1922–1928 Wolodymyr Lypskyj
* 1928–1929 Danylo Sabolotnyj
* 1930–1946 Oleksandr Bohomolez
* 1946–1962 Alexander Palladin
* 1962–2020 Borys Paton
* zitter 2020 Anatolij Sahorodnij

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vu dr Àkàdemii (ukràinisch, anglisch)
Enzyklopädie der modernen Ukraine

D’ **Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina** (ukràinisch / (ESU), anglisch **) ìsch a Enzüklopädii uff Ukràinisch, wo vum Kiewer Ìnschtitüüt fìr enzüklopäädischa Forschung vu dr Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vu dr Ukràina veräffentligt wìrd. Ìm Läxikon sìnn Àrtìkel ìwwer d’ Ukràina vum 20. un 21. Joohrhundert z’ fìnda. D’ maischta Àuitoora sìnn Wìssaschàftler.

Àm Ààfàng sìnn 30 Bander fìr dia Enzüklopädii geplàànt gsìì. Bis hìtt sìnn 24 Bander bis zem Büaschschtààb O ärschììna. D’ Àrtìkel befàssa-n-àlla Laawesb’raicha vu dr Ukràina: Gschìcht, Kültüür, Kunscht un Lìteràtüür, Wìssaschàft, Geogràfii, Nàtüür, s’ politischa Syschteem, d’ ukràinischa Wìrtschàft un Ìndüschtrii so wia Schport un Jugendkültüür. D’ ESU ìsch àui a wìchtiga Kwalla fìr Biogràfii, dänn s’ ukràinischa "Wär ìsch wär?" wìrd zitter 2007 nìmm veräffentligt.

S’ Läxikon wìrd zitter 2001 veräffentligt. Wänn’s fartig wìrd sìì, wìrd’s mehr àss 100.000 Àrtìkel mìt äbba 80.000 Àbbildunga un Fàrbzaichnunga hàà. Bis zu doo sìnn 10.000 Exemplààra vu jeedem Bànd gedruckt worra. 

## Weblìnks

* d’ Online-Üssgààb vu dr Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina (ukràinisch)
Liste der Staatsoberhäupter der Ukraine

Ìn dam Àrtìkel fìndsch d’ **Lischta vu da [[Staatsoberhaupt|Schtààtsoowerhàuipta]] vu dr [[Ukraine|Ukràina]]** zitter 1917.

## [[Westukrainische Volksrepublik|Wäschtukràinischa Volksrepüblik]] (1918–1919)

## [[Ukrainische Volksrepublik|Ukràinischa Volksrepüblik]] (1917–1992)

## [[Ukrainische Sozialistische Sowjetrepublik|Ukràinischa Soziàlìschta Sowjetrepüblik]] (1919–1991)

## [[Ukraine|Ukràina]] (zitter 1991)

## Lüag àui
* Presidant vu dr Ukràina
* Lischta vu da Minìschterpresidanta vu dr Ukràina
* Lischta vu da Üssaminìschter vu dr Ukràina
* Lischta vu da Ìnnaminìschter vu dr Ukràina
* Lischta vu da Vertaidigungsminìschter vu dr Ukràina

## Weblìnks
* Offiziälla Internetsitta vum Presidant vu dr Ukràina (ukràinisch, rüssisch, anglisch)
* Lischta vu da Schtààtsoowerhàuipta un Regiarungslaiter vu dr Ukràina bii *World Statesmen.org* (anglisch)

## Ainzelnoowhiisa
Liste der Ministerpräsidenten der Ukraine

Ìn dam Àrtìkel fìndsch a **Lischta vu da Minìschterpresidanta vu dr [[Ukraine|Ukràina]]**.

## Lüag àui
* Lischta vu da Regiarungslaitera ìn dr Ukràina
* Lischta vu da Schtààtsoowerhàuipta vu dr Ukràina
* Lischta vu da Üssaminìschtera vu dr Ukràina
* Lischta vu da Ìnnaminìschtera vu dr Ukràina
* Lischta vu da Vertaidigungsminìschtera vu dr Ukràina
* Lischta vu da ukràinischa Regiarunga

## Weblìnks
* Offiziälla Websitta vu dr Regiarung vu dr Ukràina (ukràinisch, anglisch)
* Lischta vu da Schtààtsoowerhaipter vun Regiarungslaitera vu dr Ukràina bii *World Statesmen.org* (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Elliðaey (Vestmannaeyjar)

**Elliðaey** , àui **Ellirey**  ìsch a Ìnsla süüdlig vun Iislànd. Sa ìsch 0,45 km² grooss un ìsch domìt d’ drìttgreeschta vu da Wäschtmanner-Ìnsla.

## Geogràfii un Tiarla
Sa lììgt ìm Noorda vu dr Ìnslagruppa un hàt a Heecha bis 114 Meeter ìwwer’m Meer. D’ Ìnsla ìsch 4 Maila vum Fäschtlànd ärnfarnt. Doo ààna känna m’r numma per Boot, Fàllschìrm odd’r Kolwaschrüüwer geh.

Uff’m Ìnsla laawa numma weeniga Tiarla; doo fìnda m’r àwwer vììla Lunda.

## d’ Gebäijer uff dr Ìnsla
Uff dr Ìnsla woohnt niamets ìm gànza Joohr. Bis vor 300 Joohra hann fìmf Fàmìlia-n-uff’m Ìnsla glabt. Fìr ìwwerlaawa hann sa g’fìscht, Vììh g’zìchta, un Lunda g’jààgt.

Uff dr Ìnsla fìnda m’r zwai Gebäijer. S’ greeschta-n-ìsch a Jààgdhìtta, wo dr Jààgdverain Elliðaey ànna 1953 ärrìchta hàt. Zitterhar wìrd sa vu da Litt vum Verain bnutzt, wo d’ Lunda düan schìtza. Uff dr Ìnsla geh därfa numma d’ Mìtglììder vum islaandischa Fìscherverain. ’S gìtt àui a Lààger un a Warkschtàtt, wo geega-n-ìwwer dr Hìtta ìm Hììgel iibàuija sìnn — vìlliicht hann amol Nàtüürfoscher ìhr Màteriààl doo iina g’lààgert. D’ Hìtt wìrd oft uff da soziààla Nätzwark àls s’ „ainsààmscht Hüüs uff dr Walt“ b’zaichent.

Vììla Fans hann gsajt, àss d’ islaandischa Sangera Björk uff dr Ìnsla labt; dàs ìsch àwwer nìt woohr. Ànna 2000 hàt dr islaandischa Minìschterpresidant Davíð Oddsson gsajt, àss’r d’ Björk wurd ärlàuiwa, koschtaloos uff’ra Ìnsla ìm Breiðafjörður z’ laawa — dia Ìnsla haisst àui Elliðaey. D’ Sangera hàt jedoch nia därt glabt, un hàt nìcks z’ tüa mìt dr Ìnsla Elliðaey ìn da Wäschtmanner-Ìnsla.

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Monument historique

Ìm Frànkrììch wìrd a Gebäi àls **Monument historique**  („histoorisch Dankmol“, Plurààl *monuments historiques* ) iig’schtuuft, wänn’s a riicha Gschìcht odd’r Bàuischtiil un somìt a wìchtiga histoorischa Bediitung hàt. ’S gìtt zwai Àrta vu Monuments historiques: dia mìt’ra regionààla Bediitung sìnn numma -n-„iigschrììwa“ (*inscrit* ), dia mìt’ra nàzionààla Bediitung sìnn „klàssifiziart“ (*classé* ). 

Àui beweegliga-n-Objakta — zem Biischpììl Meewel — därfa-n-àls Monument historique iig’schtuuft wara. Dia Objakta fìnda m’r vor àllem ìn Gebäijer, wo salbscht a histoorisch Ìnträssa hann — ’s ìsch zem Biischpììl Glocka, Kälcha odd’r Tììrafàlla.

## wiavììl Monuments historiques gìtt’s?
Schtànd: 27. Dezamber 2021

Dia Dààtabànka düat s’ frànzeescha Kültüürminìschterium veräffentliga.

## lüag àui
* Dankmolschutz

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* Les monuments historiques biim frànzeescha Kültüürminìschteerium – ’s ìsch a Ìwwersìchtsàrtìkel
* Plateforme Ouverte du Patrimoine (POP) — doo kààsch ìm vollschtandiga Verzaichniss a Dankmol süacha

## Ainzelnoohwiisa
Päpstliche Unfehlbarkeit

Ìn dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch ìsch d’ **Unfahlbàrkait vum Pàpscht** (làtiinisch *infallibilitas*) a bsundera Aigaschàft vum Pàpscht: wänn’r àls „Lehrer vun àlla Krìschta“ *(ex cathedra)* a Glàuiwa- odd’r Sittafroog àls ändgìltig äntschììda verkìndet, noh kààt’r sìch nìt ìrra. Dàs bediitet, àss àlla Kàthoolika mian glàuiwa, wàs dr Pàpscht doo sajt. D’ Unfahlbàrkait ìsch a Dogma vu dr kàthoolischa Kìrìch, wo àm 18. Jüüli 1870 vum Äärscht Vàtikàànisch Konziil üssgschproocha worra-n-ìsch.

D’ Pàpschtliga Unfahlbàrkait bediitet àwwer nìt, àss dr Pàpscht àls Mänsch kää Fahler màcht, odd’r àss’r kää Sìndiger ìsch. D’ Unfahlbàrkait gìlt numma fìr schtrìttiga theoloogischa Frooga, wu dr Pàpscht siina verbìndliga Äntschaidung därft brìnga. S’ Zwaita Vàtikàànischa Konziil hàt ànna 1964 dr Gsàmthait vu da Glàuiwiga eewafàlls àls unfahlbàr ärkläärt: „D’ Gsàmthait vu da Glàuiwiga, wälla d’ Sàlwung vum Hailiga hann, kààt ìm Glàuiwa nìt ìrra.“

Zitter dr Zitt vum Vàtikàànischa Konziil ìsch dàs Dogma ìnnerhàlb vu dr kàthoolischa Kìrìch kritisiart worra. Ànna hàt dr Schwiizer liberààla Theoloog Hans Küng a Schtüdia unter’m Tìtel *Unfehlbar? Eine Anfrage* veräffentligt, wu-n-’r vorgschlààga hàt, s’ Dogma vu dr Pàpschtliga Unfahlbàrkait ruckgàngig z’ màcha. Ìm Jüüli 1973 hann d’ vàtikàànischa Beheerda a Dokumant veräffentligt, wu sa s’ Dogma vu dr Pàpschtliga Unfahlbààrkait b’schtaadigt hann.

## Lìteràtüür
; uff Diitsch

; uff Anglisch

; uff Frànzeesch

## Weblìnks

* 

## Ainzelnoohwiisa
Martin Ruf

De Martin Ruf (* 6. Mai 1935 z Wiedlischbach; † 8. Mai 2011 z Fahrwange) isch en renommierte Schwiizer Künschtler gsi, bekannt für sini Bäiträg im Bereich Zeichne, Malerei und Plastik.

## Früehi Jahr und Uusbildig
Uf d Wält choo im bernische Wiedlischbach, het de Ruf sini Karriere ursprünglich in der Goldschmiedekunst aagfange. Er het e Lehre vo 1952 bis 1955 z Soleturn abgschlosse, bevor er sini Fähigkeite als Goldschmied z Aarau iigsetzt het. Zwüsched 1956 und 1958 het er s Primarlehrerpatent in Wettige erworbe. Denne het er vo 1966 bis 1968 an de Kunstgewerbeschuele vo Bärn und Züri studiert. Nochdem er als Primarlehrer in Chüttige vo 1958 bis 1966 tätig gsi isch, het de Ruf fünf Jahr als Zeichnigslehrer an der Bezirksschuel Wole verbracht.

## Künschtlerischi Karriere
I de 1960er Jahr het sich de Ruf der Bildhouerei zuegwändet und het aagfange, Plastike us verschidene Materialie wie Gips, Aluminium und Polyester z schaffe. 1973 isch er fürs Lehramt Zeichne und Gschtalte ans Lehrerseminar und d Töchterschuel Aarau beruefe worde. Im glyche Jahr het er e bemerkenswerti Aluminiumplastik fürs Gmeindshuus Wole gschaffe. I de 1980er Jahr het sich de Ruf vermehrt uf d Malerei konzentriert. Trotz gsundheitliche Problem, wo ihn 1996 ih vorzytige Ruhestand zwunge händ, het er sini künstlerischi Tätigkeit wiitergfüert. Für sini ussergwöhnliche Bäiträg zu de Kunst het er zwüsched 1971 und 1973 drümal s Eidgenössische Kunststipendium erhaute.

## Usstellige und Wärk
Em Ruf sini Kunschtwärk händ breiti Anerkennig gfunde und sind i zahlriche Usstellige präsentiert worde, unter anderem im Gluri-Suter-Huus Wettige, i de Galerie biim Chornhuus Brämgarte, i de Galerie Zischterne Aarau und viele andere Galerie i de Schwiiz. Sini Wärk umfasse e Vellzahl vo Medie, wobi s Schulwandbild Nr. 205 vo 1985, bekannt under em Titel «Mistel», bsunders usezhebe isch.

## Weblinks
* Kunstbreite
* Artprice
* Holzrelief vom Martin Ruf i dr Nöie Kantonsschuel Aarau
Evi Allemann

D **Eva Andrea Allemann**, besser bekannt als  **Evi Allemann** (gebore am 16 Juli 1978) isch e Schwiizer Politikere vo dr Sozialdemokratische Partei (SP) wo sit 2018 en amtierndi Regierigsrööti vo Bärn isch.  Vor ihrem Amt als Regierigsrööti, het d Evi Alleman vo 2003 bis 2018 im Nazionalroot politisiert.

## Früeche Wärdegang und Usbildig
D Evi Allemann isch am 16 Juli 1978 in Bern gebore und im Seeland ufgwachse. Si het Jura an dr Universität in Bern studiert und mit emene Lizenziat absgschlosse.

## Politischi Laufbahn
Im April 1998 isch d Evi Allemann als Jüngschti in dr Grossi Rot vo Barn gwählt worde. 

Im 2003 isch sy denn mit 56'118 Stimme in Nazionalroot gwählt worde. Au im Nazionaroot isch si mit 25 Joor die Jüngschti gsi. D Evi Allemann het in Ihrer erschte Legislatur in de Kommissione für dr Verkehr und em Färnmäldewäse und dr Kommission für Rächtsfrooge iisitz gno. Im 2007 isch d Evi Allemann widrgwählt worde, damol mit 88'332 Stimme.

In dere Legislatur het denn für 4 Joor en Sitz in dr Kommission für Sicherheit übernoh. Für 2 Joor het si au in dr Ussepolitische Kommission politisiert, aber ab 2009 isch si widr in d Kommission für dr Verkehr und s Färnmäldewäse. Im 2011 isch d Evi Allemann au widr in in dr Nazionalroot gwählt worde und het für die Legislatur in de beide Kommissione für Sicherheit, und Verkehr und s Färnmäldewäse iisitz gno. D Evi Allemann isch au im 2015 nomol in dr Nationalroot gswählt worde, do isch sy aber nit die ganz Legislatur im Nazionalroot bliibe, sondern het im 2018 für dr Regierigsrot in Bärn kandidiert. Im März 2018 isch si denn au in dr Regierigsroot gwählt worde, wo sy d Direktion für s Innere und Sicherheit übernoh het. Sy het au zweimol ihr Interässe am Bundesrööti z wärde bekannt gäh. Im 2022 wo s um d Noochfolg vo dr Simonetta Sommaruga gange isch, und im Oktober 2023, wo s um d Noochfolg vom zruggträttende Alain Berset goht. 

D Evi Allemann het vom 2013 bis im 2018 dr Verkehrsklub vo dr Schwiiz gfüehrt, isch aber nach ihrer Wahl zur Regierigsrööti in Bärn vo däm Amt zruggträtte. 

## Äinzelnoochwiis
Marzilibahn

|}

D **Dròòtseilbäänli Marzili-Stadt Bärn** (**DMB**), churz **Marzilibäänli**, isch è Standseilbäänli i dè Schwyzer Bundesschtadt Bärn. Sy vobindet s Marziliquartyr, wo aa dè Aarè unnè lyt, mit dè höcher glègènè Bärner Altschtadt, wo dè Stadtchèrn vo Bärn dihai isch. D Dalschtation lyt a dè Wyèrgass, d Bärgschtation uff dè Bundesterrassè zwǜschè m Bundeshuus un èm Bärnerhof.

## Gschichtè

S Bäänli isch vo dè *Bernische Baugesellschaft für Spezialbahnen, Pümpin, Herzog & Cie.* baut und am 18.&nbsp;Juli 1885 in Bedryb gnõ worrè. D Bauarbètè hèn am 15. März aagfangè un hèn dõdemit lediglich vyr Mönèt duèrèt. Schu im ärschtè Bedrybsjohr hèt s Marzilibäänli gègè 100'000 Personè dransportyrt. Vo 1885 bis 1973 isch sy è Wasserballaschtbäänli, èn Tank a dè Bärgschtation isch mit Wasser us èm Stadtbach gfüllt worrè, druffhy hèt diè schwèrèri obbèri Kabinè bim Abbègõ diè untèri Kabinè zämmè mit dè Passagyr d Haaldè uèzogè.

1914 isch d Aalaag für d Landi z Bärn sanyrt worrè. Dõdeby hèt mò neui Wägè aagschafft, wo znägscht 18 Personè un spôter wèg èm Zuèsatzwassertank sogar 30 Personè uffnää hèn chönnè. Im Johr 1944 isch d Dalschtation neu gmacht worrè, füüf Johr spôter isch d Bärgschtation draa chò. 1973/74 isch s Bäänli komplètt renovyrt worrè, sitdèm wörd sy elegtrisch bedribbè. Ein vo dè aaltè bruunè Wasserballascht-Holzwägeli isch nöch bi dè Dalschtation, èn andrè im Vokeershuus vo dè Schwyz uffgschtellt worrè.

D Höchèdifferènz vum Bäänli bedrait 32&nbsp;Meter bi nèrè Strèggèlängi vo 104,8&nbsp;Meter. Sy isch nõch dè Standseilbäänli vo Zagreb mit èrè Strèggi vo 66&nbsp;Meter s zweitkürzeschti öffentlichi Standseilbäänli z Europa. Diè maximaali Gschwindigkeit bedrait 3&nbsp;m/s. È Faart duèrèt öppè ei Minutè.

Am 28. Septembèr 2014 isch dè Bedryb ygschtellt worrè, um s Bäänli nòmmòl z renovyrè. D Wägè un d Staalbrugg sin abdransportyrt worrè. Im Lauf vom Baubüèz hèt sich zeigt, dass d Haaldè inschtabil isch un diè neui Brugg hèt mò 10&nbsp;Meter düèf neu fixyrt wörrè müèn. Dõdurrè sin d Renovyrigsköschtè vo 5 uff 6 Millionè CHF gschtigè un d Bauarbètè hèn bis im April 2015 duèrèt.

## Literadur
* Alexander E. Heimann, Felix Thierstein (Illuschtrationè): *d Marzilibahn*. Viktoria, Oschtermundigè 1974 (Bärndütsch/Berndeutsch). 
* Axel Nowak: *Bern (MERIAN live)*. Travel-House-Media, Münchè 2009, ISBN 978-3-8342-0506-3, S. 69, 111.
* 
* 

## Galery

Bern, Marzilibahn, Switzerland - panoramio.jpg|Hüttige Standseilbaan&shy;wägè
Marzilibahn 2010 Wagen vor Bundeshaus.jpg|Hüttige Standseilbaanwägè, mit èm Bundeshuus im Hindergrund
Old Marzilibahn DMB1 wagon exterior.jpg|Ehemòligi Standseilbaanwägè bi dè Dalschtation
C2.08 Standseibahnwagen.jpg|Ehemòligè Standseilbaanwagè im Vokeershuus


## Weblinggs

* Websitè vo dè „Drahtseilbahn Marzili Stadt-Bern AG“
* ''Marzilibahn wird 125-jährig''. I dè: *[[Berner Zeitung|Bärner Ziting]]*, 16. Juli 2007.
* Marzilibäänli standseilbahnen.ch

## Einzelnõchwyys