open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Graz

**Graz** isch d Landeshauptstadt vum Bundesland Steiermark und mit 289.440&nbsp;Yywohner (Stand 1. Jänner 2018) di zweitgröscht Stadt vo Öschtriich. D Stadt liit a bäide Syte vo de Mur im Grazer Becki. D Metropolregion Graz isch mit 622.259 Yywohner (Stand 2016) noo de Metropolregion Wian und Stadtregion Linz di drittgröscht Metropolregion vo Öschtriich. De Grossruum Graz isch i de letschte zää Johr dä Balligsruum vu Öschtriich gsi, wo am schnällschte gwachse isch.

S Grazer Fäld isch i de römischi Chaiserziit e dicht bsidleti Agrarlandschaft gsi. Im 6. Johrhundert isch do ne Burg bout worde, wo sich de Naame Graz devo abläitet (alpeslawisch *gradec* bedütet „chliini Burg“). S Stadtwappe het Graz 1245 übercho, vo 1379 bis 1619 isch Graz habsburgischi Residänzstadt gsi und het i dem Ziitruum mehrere osmanischi Aagriff widerschtande. 2003 isch Graz Kulturhauptstadt vo Öiropa gsi.

Graz het sich zue re Uniwersiteetsstadt mit insgsamt fascht 60.000 Studierende (Stand 2. Jänner 2017) entwicklet. Si isch zur Menscherächtsstadt ernännt worde und isch Trägeri vum Öiropabryys. D Altstadt vo Graz und s Schloss Eggebärg ghöret syt 1999 bzw. 2010 zum UNESCO-Wältkulturärb. Graz isch Bischofssitz vo de Diözese Graz-Seckau. Syt Merz 2011 isch Graz als *UNESCO City of Design* Teil vom Creative Cities Network.

## Literatur
* Walter Brunner im Auftrag der Stadt Graz, Kulturamt (Hrsg.): *Geschichte der Stadt Graz.* 4 Bände. Eigenverlag der Stadt Graz, Graz 2003, ISBN 3-902234-02-4.
* 
* Alois Kölbl, Wiltraud Resch: *Wege zu Gott. Die Kirchen und die Synagoge von Graz.* Styria, Graz/Wien 2004, ISBN 3-222-13105-8.
* 
* Fritz Posch: *Die Besiedelung des Grazer Bodens und die Gründung und früheste Entwicklung von Graz.* In: Wilhelm Steinböck (Hrsg.): *850&nbsp;Jahre Graz 1128–1978.* Styria, Graz 1978, ISBN 3-222-11040-9.
* Andrea Kleinegger, Gertraud Prügger: *Ein Blick in Grazer Vorgärten.* Naturschutzbund Steiermark. Weishaupt Verlag, Gnas 2003, ISBN 3-7059-0182-6.
* Alfred Schierer: *Graz. Eine kurze Geschichte der Stadt.* Ueberreuter, Graz 2003, ISBN 3-8000-3997-4.
* 
* 
* Stadt Graz (Hrsg.): ''Historisches Jahrbuch der Stadt Graz.'' Graz ab 1968 jährlich.
* 
* Claudia Friedrich, Eva Klein: *Große Schau der Reklame. Reklame in Graz zwischen Umbruch und Kontinuität.* Unipress, Graz 2009, ISBN 978-3-902666-04-8.
* Stefan Rothbart: *Der Grazer Schlossberg* (= *Die geheime Geschichte von Österreichs Kulturdenkmälern.* Band 3). Pichler, Wien 2013, ISBN 978-3-85431-633-6.
* Ottfried Hafner: *Verborgenes in Graz.* H. Weishaupt, Graz 1989, ISBN 3-900310-65-3 (online).

## Weblingg

* Offizielli Wäbsyte vu dr Stadt Graz

## Fuessnote
Liste der Friedhöfe in Zürich

D **Lischte vo de Fridhööf vo Züri** informiert über d Fridhööf, wo s i de Stadt Züri git.

## Stedtischi Fridhööf

* Fridhoof Affoltere
* Fridhoof Albisriede
* Fridhoof Altstette
* Fridhoof Eichbüel
* Fridhoof Änzebüel
* Fridhoof Fluentere
* Fridhoof Höngg
* Fridhoof Hönggerbèèrg
* Fridhoof Laibach
* Fridhoof Manegg
* Fridhoof Nordhäim
* Fridhoof Oerlike
* Fridhoof Rehalp
* Fridhoof Schwamedinge
* Fridhoof Schwandeholz
* Fridhoof Siilfèld
* Fridhoof Üetlibèèrg
* Chilehoof Witike
* Fridhoof Witike

## Privaati Fridhööf
* Fridhoof Agudas Achim
* Fridhoof Binz
* Fridhoof Hohi Promenaade
* Fridhoof Undere Friesebèèrg
* Fridhoof Obere Friesebèèrg
* Fridhoof Or Chadasch
* Fridhoof Stäichluppe

## Weblink
* Friedhöfe uf de Website vo de Stadt Züri
Gams

**Gams** bezaichnet
* i de Jägersprooch e Gämsi

**Gams** isch de Name vo däne Ort:
* Gams SG, e Gmaind im Kanton Sanggale, Schwiz
* *Gams bei Hieflau*, en Ortschaft vo de Gmaind Landl, Bezirk Lieze, Steiermark, Öschtriich
* Bad Gams, en Ort i de Katastralgmaind Deutschlandsberg, Steiermark
* *Gams*, e Katastralgmaind vo Frohnleiten, Bezirk Graz-Umgbig, Steiermark
* Gamsgebirg, e Katastralgmaind vo Stainz, Bezirk Deutschlandsberg, Steiermark

**Gams** isch de Familiename vo däne Persone:
* Helmut Gams (1893–1976), en öschtriichische Botaniker
* Ivan Gams (1923–2014), en jugoslawische Geograph
* Pius Gams (1816–1892), en dütsche Cherchehistoriker
* Walter Gams (1934–2017), en öschtriichische Pilzkundler

**GAMS** isch d Abchörzig vo:
* General Algebraic Modeling System (GAMS): es mathematischs Modellierigs-System
* GAMS-Regle (**G**fohr erchenne, **A**bsperre/Absichere, **M**ensche rette, **S**pezialchräft aafordere) bi Gfohreguetumfäll

**Lueg au:**
* *Niedergams*, en andere Name för *Bad Gams* i de Steiermark, Öschtriich
* Gamsen
École nationale supérieure de mécanique et des microtechniques

D **École nationale supérieure de mécanique et des microtechniques** esch e technischi Hochschuel uf em Gländ vo dr Universität vo dr Franche-Comté z Besançon (Region Bourgogne-Franche-Comté, Frànkrich). Si isch Mitgliid vo dr *Conférence des Grandes Écoles* und vo dr *Polymeca*. 

## Gschicht
Si isch 1902 als *Laboratoire de Chronométrie* vo dr Universität vom Departemänt Franche-Comté gründet worde. Bekannt isch d Ingenieurschuel au under dr Abchürzig ENSCMB (École Nationale Supérieure de Chronométrie et Micromécanique de Besançon), dr Name, wo si 1961 übercho het. Si isch spezialisiert i dr Bereich vo dr Uhrmacherei und dr Mikrotechnik. 

## Weblink

* www.ens2m.fr (frànzeesch)
Kapellenkopf

Dè **Chapèllèchopf** isch èn  hochè Bärg im Hochschwarzwald südöschtlich vom Fäldbèrg-Massyv un weschtlich vom Schluchsee im Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald. D Weschthaaldè vom Chapèllèchopf ghört zum Yzugsgebièt vo dè Menzèschwander Alb, d Oschthaaldè entwässerèt in Aahabach un dõdemit in Schluchsee. 
Dè Chapèllèchopf ghört zuè nèrè Bärgchettè, wo s Fèldbärg-Massyv mit èm Bläsiwalder Bärgland vobindèt. Sèll Bärgland zwǜschè Schluchsee un èm Bläsiwälder Dal bschtòt us èm Habsbärg un sinè Näbbèbüggel sowiè dè Schnepfhalde. D Schnepfhaldè isch s Gschpönli vom Chapèllèchopf, isch 26 m höcher wiè dè Chapèllèchopf un isch durch d Passhöchi Ülèmer Chrütz vom Chapèllèchopf abdrènnt.
Dè Gipfel vom Chapèllèchopf lyt 1400 m öschtlich vom Menzèschwander Hinterdorf un 1600 m weschtlich vom Obberdorf vo Aha.

Dè Chapèllèchopf è Gschpönli in uumittelbarer Nöchi, sèll isch dè Silberfelsè, wo 1277 m hoch isch un dõdemit 4 m höcher wiè dè Chapèllèchopf isch. Dè Silberfelsè lyt zwǜschè Chapèllèchopf un èm Ülèmer Chrütz. Vo irer Form hèr, sowoll horizontal un vertikal aagluègèt, erinnèrèt an è wyblichi Bruscht, s Gräble zwüschè dè Brüscht, ergo dè eigentlich Busè isch d Schartè, welli è Schartèhöchi vo öppè 50 m.

## Weblingg

* Kapellenkopf 1273 m uf hikr.org
Lichtensteig

**Liestig** (amtlech *Lichtensteig*) isch e Stadt und e Gmäind im Kanton Sanggale i dr Schwiiz. S Dorf ghört zum Waalkrais Toggeburg.

## Geografii
S Dorf liit uf dr rächte Syte vom Thur und am Fuess vom Wasserflueh.

D Nochbergmeinde sind Oberhelffetschwil, Bötschwil-Gantertschwil und Wattwil.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1228 s erschte Mol erwäänt worde.

D UBS-Filiale z Liestig, gründet als Toggeburger Bank im Johr 1863, isch Ursprung vo de hüüt gröschte Bank vo de Schwiiz.

## Weblingg

* Offizielli Website vo de Gmeind Liestig
* 

## Fuessnote
Rote Liste der gefährdeten Säugetiere in Baden-Württemberg

Uf dr **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Roote Lischt]] vu dr gfeerdete Saiger z Baade-Wiirtebäärg** sin im Joor 2001 46 vu dr insgsamt 73 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Saigeraarte gstande. Ufgnuu sin alli Aarte, wu im Zytruum ab em Mittelalter bis hit in sicher noogwisene Populazioone im Biet vum hitige Baade-Wiirtebäärg gläbt hän, au soonigi, wu mittlerwyyli uusgstoorbe sin. Aarte, wu nit gfeerdet sin, wäre nit ufgfiert.

Legänd:
* 0: uusgestorbe oder verscholle
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* R: extreem sälteni Aarte und Aarte mit geografischer Reschtriktion
* i: gfeerdeti Dieraarte, wu wandere
* G: Vermuetli gfeerdet, mer waißt es aber nit
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* D: Daate defiziteer

## Literatur
* Monika Braun, Fritz Dieterlen: *Die Säugetiere Baden-Württembergs Band 1. Allgemeiner Teil. Fledermäuse (Chiroptera).* 2003. 687 S., 320 Farbf., 49 sw-Fotos, 186 Diagramme u. Zeichn., 46 Verbreit.-Karten, 55 Tab. geb. (Pp.), 49,90 Euro. ISBN 3-8001-3282-6.

## Weblink
* Aktuelle Rote Listen Baden-Württembergs, Landesanstalt für Umwelt Baden-Württemberg
* Rote Liste der gefährdeten Säugetiere in Baden-Württemberg (pdf), Uuszug us Braun/Dieterlen 2003
Brisbane

**Brisbane** [] isch d Hauptstadt vom Bundesstaat Queensland im Nordoschte vo Auschtralie.

D Stadt liit am Brisbane River i de Nöchi vo de Mündig i d Korallesee. De Balligsruum het zwöi Millione Iiwohner. Brisbane isch katholische (Erzbischtum Brisbane) und ou anglikanische Erzbischofssitz. E wichtige Wirtschaftszwiig isch d Erdölinduschtrii. Brisbane isch 1824 unter em Name *Moreton Bay* als Strafkolonie gründet worde und isch spöter no em Sir Thomas Brisbane, em domolige Gouverneur vo New South Wales, gnännt worde.

Me kännt Brisbane für siini Hochschuele (u.&nbsp;a. d Queensland University of Technology, d University of Queensland und d Griffith University) und ou für d Feriebaradiis Sunshine Coast und Gold Coast im Norde und Süde vo de Stadt, für d Meereslag und s allgmein guet Wätter.

Im australische Änglisch wird Brisbane mänkmol ou *Brissie* gnännt, scherzhaft ou *Bris Vegas* oder *Brisneyland*.

## Weblingg

* Bschriibig vo de Stadt, de Umgäbig und irne Sehenswürdigkeite
* d offizielli Siite für Turischte und Bewohner mit Aktivideete und Sehenswürdigkeite
* d offizielli Websiite vo de Stadt Brisbane
* Brisbane City Infos
S-chanf

**S-chanf** ( isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt im Engadin und i dr Region Maloja. S Dorf S-chanf isch uf dr linke Syte vom Inn under dr Felswand vom *La Sassa*, und zu dr Gmaind ghöre d Wyler und Frakzioone *Chapella, Susauna* und *Cinuos-chel*. Nördlech vo Cinuos-chel isch d *[[Punt Ota (Cinuos-chel-Brail)|Punt Ota]]*, en alti Brugg über de Bach, wo *Ova da Punt Ota* heisst und d Gränze zwüschet em Oberengadin und em Underengadin bildet.

Uf dr rächte Talsyte chunt dr Varuschbach zum Inn abe; dä Sytebach entstoot us de beide Bärgbech Chaschaunabach und Trupchunbach. S Trupchuntaal lyt im Schwiizerische Nazionalpark.

Im Norde vo S-chanf isch s Sytetaal *Susauna*. Vo dem chunt dr Bach *Vallember* bi *Chapella* zum Inn. Vom Susaunataal uus chamer über de Scalettapass oder de Sertigpass uf Tafaas übere goo.

Oben a S-chanf lyt im Engadin d Gmaind Zuoz, undedra isch Zernez.

## Spraach
Di meischte Lüüt vo S-chanf redet Rätoromanisch, und zwar s Idiom *Putèr*.

## Lüüt
* Florian Melcher, dr eerscht Redakter vom Dicziunari Rumantsch Grischun

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmaind S-chanf

## Fuessnoote
Kleinstadt

E **Chlystadt** isch e Gmaind, wo nach statistische Kriteerie oder us gschichtleche Gründ als Stadt definiert isch und derby käi sehr grossi Bevölkerigszaal het.

Z Düütschland gälte ofiziel Stedt, wo zwüschet 5.000 und 20.000 Ywooner hend, als Chlystedt.

Historeschi Stedt wärdet au wyterhin zu de Stedt grächnet – grad au i dr Schwiiz –, au wänn si nur e ganz e chlyni Ywoonerzaal hend.

Grösseri Stedt tüend d Geograafe und d Statistiker als *Middelstedt* bezäichne, wänn si zwüschet 20'000 und 100'000 Ywooner hend. Stedt mit mee als 100'000 Persoone gälte als Grossstedt.

Modärneri Modäll möchdet d Obergränze vo chlyne Stedt bi der Zaal vo 50'000 Ywooner asetze. Wider anderi Diskussioone git’s do drüber, ob dr Status von ere Stadt au vo generelle geograafische Faktoore, vom kulturelle Aagebot, wäg de Zentraalfunkzioone oder nach anderne Gsichtspünkt chönt bestimt wärde.

## Weblink
Celerina/Schlarigna

**Celerina** () isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt i dr Region Maloja und im Engadin. Obedra isch St. Moritz, wyter unden im Daal Samaade und im Südoschte, em Berninapass zue, Pontresina.

Bi Celerina flüsst dr Flaz, won usem Roseggdaal chunt, in Inn. Im Weschte vom Dorf isch s Daal *Saluver* mit em nördleche Deil vom Schygebiet vo St. Moritz und dr Bärghütte *Chamanna Saluver*. 

Uf dr Südsyte vom Inn lyt s grosse Waldgebiet, wo dr Stazersee drin isch, wyter oben isch d Stazeralp und überem Ygang vom Roseggdaal dr *Piz da Staz*.

## Spraach
D Meerhäit vo de lüüt z Celerina redet hüt Düütsch, und das isch au di ofiziel Behördespraach i dr Gmaind.

Bis im 19. Jaarhundert isch Celerina e Gmaind gsi, wo die mäischte Rätoromanisch gredt hend und wo zum Tradizionele Rätoromanische Spraachgebiet ghört het.

## Turismus
Celerina isch eini vo de grossi Engadiner Feriestazioone.

## Literatur
* Ludmila Seifert-Uherkovich: *Celerina/Schlarigna.* Bern 2011, ISBN 978-3-03797-024-9.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmaind Celerina/Schlarigna
* 

## Fuessnoote
La Punt Chamues-ch

**La Punt Chamues-ch** (soo amtlich sit em 1.&nbsp;Oktober 2020, aber au scho vorane vil esoo) oder früener offiziell **La Punt-Chamues-ch**, , italienisch und bis 1943 offiziell *Ponte-Campovasto,* isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt i dr Region Maloja. Si lyt zwüschet Bever und Madulain.

Vo La Punt uus gaat d Bärgstraass über de Albulapass uf Bergün.

## Spraach
Z La Punt redt no fasch d Helfti vo de Lüüt Rätoromanisch.

## Literatur
* Diego Giovanoli, Constant Wieser: *La Punt-Chamues-ch. Siedlung und Bauten.* Chur 1990, zwöiti Uuflaag 2007.
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmaind La Punt Chamues-ch

## Fuessnoote
St. Moritz

**St. Moritz** () isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Maloja. Si het d Ortsdäil *St.&nbsp;Moritz-Dorf, St.&nbsp;Moritz-Bad, Suvretta* und *Champfèr*.

Under em Dorf isch dr St. Moritzersee, wo eine vo de Oberengadiner Seeè am Inn isch.

## Spraach
Bis zu dr Middi vom 19. Jaarhundert hend d Lüüt z St. Moritz Rätoromanisch gredt, und zwar s Idiom Putèr. Hüt redet vil mee vo de Ywooner düütsch und Iteliänisch.

## Turismus und Sport
St. Moritz isch eini vo de bedüütendschte Feriestazioone nid nu vom Bünderland, sondern au vo dr Schwiiz und vo de ganze Alpe und e wältwyt bekanten Ort für de Sport.

## Lüüt
* Lucius Pol (1754–1828), en refermierte Pfarrer und Naturwüsseschaftler

## Literatur
* Hans Peter Danuser: *St.&nbsp;Moritz einfach.* Chur 2014, ISBN 978-3-906064-30-7.
* Heini Hofmann: *Gesundheitsmythos St. Moritz. Sauerwasser, Gebirgssonne, Höhenklima*. St.&nbsp;Moritz 2017

## Weblink

* d Website vo dr Gmaind St.&nbsp;Moritz
* d Website vo St.&nbsp;Moritz Turismus
* 

## Fuessnoote
Emil Klöti

De **Emil Chlöti** (hoochtüütsch **Klöti**; * 17. Oktober 1877 z Winterthur; † 30. Septämber 1963 z Züri) isch en Zürcher Politiker gsy.

## Biografie
De Emil Chlöti isch als Soo vom Lehrer Konrad Chlöti und der Elisabeth Chlöti-Baumgartner am 17. Oktober 1877 uf d Wält cho. Er hät a de Uni Züri Volchswirtschaft gstudiert. Er isch Sozialdemokrat und Mitglid vom VPOD gsy. Vo 1902 bis 1907 isch er bim Kanton Züri aagstellt gsy. Ane 1907 isch er in Stadtraat vo Züri gwèèlt worde, won er vor alem als Bouvorstand gwürkt hät, und vo 1928 bis 1942 hät er als eerschte Sozialdemokrat Stadtpresidänt vo Züri ggamtet. Er hät de Stadtraat au dur di ganz Zyt vo de 1930er Jaar, wo z Züri üsserscht dramatischi politischi Verheltnis ghèrscht händ, gfüert.

Im Jaar 1919 hät me n en im Kanton Züri dezue ane in Nazionalraat gwèèlt, und bis 1930 hät er i dèm Raat d Bundespolitik mitprèègt. Vo 1930 bis 1955 hät er dän na de Kanton Züri im Ständeraat verträtte. 

De Chlöti hät sich z Züri für de gnosseschaftlich Wonigsbou ygsezt. Er hät d Regionalplanig gförderet und e wichtigi Role gspilt, wos drum ggangen isch, dass d Stadt Züri wyteri Nachbergmäinde chönt ufnèè; das isch i de grosse Runde vo Ygmäindige ane 1934 dän au glunge und d Stadt Züri isch, was d Flechi agaat, öppen uf di dopplet Gröössi gwachse, und d Stadtbevölkerig vo 250'000 uf 320'000 Ywooner.

Bi de Vorberäitige vo de Landesuusstelig z Züri ane 1939, de «Landi», hät de Chlöti au maasgäblich mitgwürkt, und won er s zstand praacht hät, ass di Schwiizerisch Landwirtschaftsusstelig au i d Landi integriert wird, isch dèè Grossalass eerscht rächt für s ganz Land interessant worde.

Wo de Chlöti ane 1963 gstorben isch, hät sogar d NZZ de sozialdemokratisch Politiker als «staatsmännischi Persönlichkeit» gwürdiget. An Politiker erinneret hüt na d Emil-Chlöti-Straass i de Kwartier Wipkinge und Höngg.

## Lueg au
* d Lischte vo de Zürcher Stadtpresidänte

## Literatur
* 
* Fritz Heberlein: *Emil Klöti. 1877–1963. Die mutige kleine Exzellenz.* I: Fritz Heberlein: *Zeitgenossen.* Rotapfel, Zürich/Stuttgart 1974, ISBN 3-85867-072-3, S.&nbsp;203–206.
* P. Schmid-Ammann: *Emil Klöti, Stadtpräsident von Zürich.* Oprecht, Zürich 1965.

## Weblink
* Emil Klöti uf winterthur-glossar.ch
* ''Bekannte Zürcher Stadtpräsidenten'' uf nzz.ch
* Die Emil-Klöti-Strasse uf alt-zueri.ch

## Fuessnoote
Mosnang

**Moslig** (amtlech *Mosnang*) isch e Gmeind im Waalkrais Toggeburg im Kanton Sanggale i dr Schwiiz

## Geografii
Moslig lyt nordöschtlich vu dr Hulftegg, wo e 1867 eröffnete Passstrooss ins Tösstal im Kanton Züri drüber fiert.

Zur Gmeind ghöre d Derfer *Libinge*, *Mülirüti* und *Dreie*.

D Nachbergmeinde sind Chirchbärg, Fischinge, Fischetaal, Eschebach, Wattwil, Bötschwil-Gantertschwil und Lütischburg.

## Gschicht
S Dorf isch ane 854 s erschte Mol erwäänt worde.

## Weblingg

* d Offizielli Websyte vu dr Gmeind Moslig
* 
* 
* 

## Fuessnote
251

|}

## Was isch bassiert?
* D Goote, d Gepide und d Karpe chöme über d Donau und gryffe römeschi Stedt a. Dr römisch Kaiser Decius vertribt die Völcher wider. I dr spötere Schlacht bi Abrittus verlüüre d Römer dr Kampf, und dr Decius chunt drby ums Läbe.
* Dr Cornelius wird zum Papscht gwäält.

## uf d Wält cho
* Dr Häilig Antonius, Mönch z Ägyte

## Gschtorbe
* dr römisch Kaiser Decius
* dr römisch Kaiser Herennius Etruscus
* dr römisch Kaiser Hostilian
* Ambrosius, Theoloog vo Alexandrie
* di Häiligi Agatha vo Catania *(öppe 251)*

## Weblink
Gossau SG

**Goosse** (amtlech *Gossau*) isch e Gmeind im Kanton Sanggale i dr Schwiiz.

## Geografii
Goosse isch iibettet zwüsched Alpstei und Bodesee und vu de Tore vu dr Kantonshauptstadt gläge.

D Gmeind umfasst d Kwartier *Mettendorf*, *Niederdorf*, *Oberdorf*, *Watt* und d Wiiler *Albertschwil*, *Enggetschwil*, *Geretschwil*, *Hochschoren*, *Hueb,* *Matten*, *Neuchlen*, *Rain*, *Rüeggetschwil*, *Rüti*, *Wilen*, *Zinggenhueb*, *Erlen*, *Herzenwil*, *Stöcklen* und s Dorf *Arnegg* samt de Wiiler *Hölzli*, *Landegg*, *Neuegg*. Oberarnegg ghört zur Gmeind Andwil.

D Nachbergmeinde sind Gaiserwald im Oschte, Waldcherch und Andwil im Norde, Niderbüüre, Oberbüüre und Flowil im Weschte und Herisau im Süde.

## Gschicht
Goosse isch zum erschte Mol im Jahr 824 als *Cozesaua* gnännt wore.

## Vercheer
Goosse liit im Schnittpunkt vu de Verbindigsachse Sanggale–Züri und Süddütschland–Thurgau–Appezällerland.

D Gmeind liit a dr SBB-Hauptlinie Gämf–Bärn–Züri–Sanggale.

## Sport
D FC Goosse isch d Tschutiverei vo de Stadt Goosse.

## Weblingg

* Offizielli Websyte vu dr Stadt Goosse
* Offizielli Websyte vu dr Dorf Arnegg
* Websyte vu dr Henessemühle

## Fuessnote
Wittenbach SG

**Wittebach** (amtlech *Wittenbach*) isch e Gmeind im Kanton Sanggale i dr Schwiiz. Vo doo chunnt de Sales Hueber.

## Geografii
S Dorf liit nördlig vu dr Stadt Sanggale.

D Gmeind bstoot us de Derfer *Kronbühl*, *Bruggwaldpark* und *Hinterberg*.

D Nachbergmeinde sind Roggwil, Bèèrg, Mörschwil, Sanggale, Waldcherch, Gaiserwald und Häggeschwil.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1297 s erscht Mol erwäänt worde.

## Vercheer
Am 3. Oktober 1910 isch d Bodesee-Toggeburg-Baan (BT) mit em Bruggwaudtunnel, wo zumene großi Deil i dr Gmeind Wittebach liit, ufgmacht worde.

## Weblingg

* Offizielli Website vu dr Gmeind Wittebach
* 

## Fuessnote
Frank Huttelmeier

De **Frank Huttelmeier** (* 7. Jänner 1943 z Friburg) isch e ditscher Dialektautor.

## Lewe
De Huttelmeier isch z Friburg ufgwachse. Er het langi Johr as Laitende Aagstellte bi de Friburg Energi- un Wasserversorgigs-AG (FEW) gschafft. Sit er in Rente isch, lebt er mit sire ditsch-franzesische Frau Regina Huttelmeier-Ciccione di meischt Zit im Johr im sidfranzesische Tourves.

Aagfange mit Alemannisch schriiwe het er in de 1980er Johr. In de Firmezittig vu de FEW het si unter em Name „FEW-Bruddli“ mit de Zueständ im Bedrib ussenandergsetzt: „In der Mundart lassen sich knallharte Dinge sagen und sie klingen trotzdem verbindlich.“ 

Anne 2010 het er bim Dialäktwettbewärb „s menschelet“, wu d Muettersproch-Gsellschaft, di Badisch Zytig un de SWR mitenander veraastaltet hän, mit de Verzellgi „D Steuersünder“ de 1. Priis in de Kategori Prosa gwunne. Im nämlige Johr het er e Uuswahl vu Anekdote un autobiografische Verzellige unter em Titel „Mir Alemanne“ im Friburger Lavori-Verlag uusegee. Er schribt zum Deil au uf Markgreflerisch un orientiert si do an de lange Tradition vu de Markgrefler Dialektliteratur. Zum Dialekt in sim erschte Buech „Mir Alemanne“ het er emol gsait: „Sprachlich habe ich mich an dem orientiert, was rheinaufwärts von Freiburg gesprochen wird. Man kann ja einen Schwarzwälder Bauern nicht Freiburgerisch schwätzen lassen, das glaubt einem ja niemand.“ Newe sine Gedicht, Witz un Schnurre uf Alemannisch schribt er au uf Hochditsch. Im Johr 2015 het er e zwait Biechli mit Gschichte unter em Titel „Ich wander us“ vereffentligt.

E mänkmol dritt de Huttelmeier zäme mit em Hans-Peter Burget uf, wu eigene Lieder im Markgräfler Dialekt vordrait.

## Schrifte
* Mir Alemanne. Gschichte us’m Ländle. Lavori Verlag, Freiburg 2010
* Ich wander us. Lavori Verlag, Freiburg, 2015

## Weblink
* Frank Huttelmeier uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Martin Küper: Knallharte Kost in Mundart nett serviert,Badische Zeitung, 4. Oktober 2010

## Fueßnote
Oberhelfenschwil

**Oberhelffetschwil** (amtlech *Oberhelfenschwil*) isch e Gmeind im Waalchreis Toggeburg im Schwyzer Kanton Sanggale.

## Geografii
S Dorf lyt uf ere Aahöchi zwüsched de Flüss Thur und Necker.

Zur Gmeind ghöre d Derfer *Necker* und *Wasserfluh* und d Wyler *Metzwil, Rennen, Schwanden, Wigetshof* und *Füberg*.

D Nochbergmeinde sind Bötschwil-Gantertschwil, Neckertal, Wattwil und Liestig.

## Gschicht
S Dorf isch ane 882 s erscht Mol erwäänt worde.

1874 sind d Ortschafte Hof, St. Loretto und Blatte vu dr Gmeind Oberhelffetschwil a Liestig ibertrage worde. 1952 hend Mogelschpërg und Oberhelffetschwil eme Gebietsabduusch zuegstumme.

## Weblingg

* Website vu dr Gmeind Oberhelffetschwil
* 

## Fuessnote
Bure

**Bure** stoht für:
* *Bure*, d Mehrzahl vo *Bur* (au *Buur* oder *Puur*), es alemannisches Wort för en Landwirt
* *Bure*, di wiissi Bevölkerigsgruppe z Südafrika und z Namibia, wo d Muettersproch Afrikaans isch
* *Bure*, di tradizionelle Hüser uf de Fidschi-Insle

**Bure** isch de Name vo däne geografische Objekt:

Gmainde:
* Bure JU, e Gmaind im Kanton Jura, Schwiz
* *Bure*, e Gmaind im Département Meuse, Grand Est, Frankriich
* *Bure*, e Gmaind im Département Vienne, Neu-Aquitanien, Frankriich
* *Bure-les-Templiers*, e Gmaind im Département Côte-d'Or, Bourgogne-Franche-Comté, Frankriich

Ortschafte:
* *Bure*, en Ortstail vo de Gmaind Tressange im Département Moselle, Frankriich
* *Bure*, en Ort a de umstrittene Gränze zwüsched Äthiopie und Eritrea
* *Bure*, en Ort i de Mirab Gojjam Zone z *Amhara*, Äthiopie

und witers:
* *Bure*, en Fluss bi Coltishall z Norfolk, England
* *Bure*, en Fluss z Frankreich im Flusssystem vo de Garonne
* *Bure*, es französischs Forschigslabor för es Atommüllendlager im Département Meuse
* *Titularbistum Bure*, es historischs Bistum vo de römisch-katholische Chile im nördliche Tunesie 

**Bure** isch de Familiename vo däne Persone:
* Guillaume-François Debure (au: *de Bure*; 1732–1782), en französische Buechhändler und Bibliograph
* Idelette de Bure († 1549), d Ehefrau vom Johannes Calvin
* *Olof Bure* (1578–1655), au *Olaus Engelberti Bure*, en schwedische Mediziner und Mathematiker
* *Pawel Wladimirowitsch Bure* (* 1971), en russische Iishockeyspiller
* *Waleri Wladimirowitsch Bure* (* 1974), en russische Iishockeyspiller
* *Wladimir Walerjewitsch Bure* (* 1950), en russische Schwimmer
Trimmis

**Trimmis** isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Landquart. Sid ane 2008 isch s Dorf Says, wo sech 1880 vo Trimmis abtrent het, wider en Deil vo dr Gmaind.

Trimmis isch uf dr rächte Syte vom Rhy, am Bach vom Valturtobel, zwüschet dr Stadt Chur und dr Gmaind Zizers. Obena Trimmis stoot s Bärgmassyv mid em *Cyprianspitz*, em *Hochwang*, em *Ful Bärg* und em *Montalin*. Öschtlech dervo isch dr ober Deil vom Valzeinatal mit dr Sayser Alp und dr Alp *Falsch* im Gmaindgebiet vo Trimmis. Ufem Bärgsaddel, wo dr Wäg vo Trimmis und Says is Valzeina übere goot, isch s Bärgdorf Stams.

## Gschicht
S Dorf Trimmis isch s erschte Mol ane 765 als *Tremune* im Testamänt vom Bischof Tello erwäänt.

Oben am Dorf stönd d Ruine vo de Burge Trimmis, Ober Ruchebärg und Alt Aspermont.

Zwüschet em Dorf und em Rhy sind d Kantonsstrooss, d Ysebaanlinie und d Autobaan, wo a dere Stell für die beide Richtige zwei von enand es Stück tränti Trasse het.

Bim Bahnhof Undervaz-Trimmis stoot d KVA Trimmis vo dr gevag.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Trimmis
* 

## Fuessnoote
1019

|}

## Was isch bassiert
* Dr König Knut vo Ängland wird derzue ane au König vo Dänemark.
* S Basler Münster wird ygweit; dr Kaiser Heinrich II. isch derfür sälber uf Basel cho.

## s erschte Mol gnännt
* Melige im Aargau

## Gstoorbe
* d Gerberga vo Burgund

## Weblinks
Vogtsberg

**Vogtsberg** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* *Vogtsberg*, de dütsch Name vo *Montvoie*, en Ort und e Burgruine bi Ocourt, Gmaind Clos du Doubs, Kanton Jura, Schwiz
* Burg Vogtsberg, en abgangeni Höheburg i de Gmaind Gaukönigshofen, Franke, Landchrais Würzburg, Bayern, Dütschland
* Vogtsberg (Naturschutzgebiet), es Naturschutzgebiet uf em Gebiet vo de Gmaind Bonndorf, Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg, Dütschland

**Lueg au:**
* Vogtsburg
* *Voigtsberg*, de Name vo geografische Objekt z Sachse, Dütschland
Gunther Lehmann (Dichter)

Dr **Gunther Lehmann** (* 18. Merz 1936 z Lohr; † 22. Septämber 2024) isch e dytsche Architäkt un Dialäktdichter gsii.

## Lääbe
Dr Lehmann isch z Lohr ime Huus in dr Eichrodtstroß ufgwachse as Suhn vum Bankchaufmann Hans Lehmann. Är het vu syne Eltere ne humanistischi Bildig kriegt mit Literatur, Musik un Gschicht. Är het Querflete glehrt un isch mit eme Pflanzebstimmigsbuech groß wore. Dr Alldag im Elterehuus hebe altbadischi Grundsätz bregt, wän syy Vater derhaim gsii isch, heb s nume badisch Ässe gee. Sy Mueter isch us em Schwebische chuu.

Noch em Abitur am Lohrer Gimnasium het er an dr Tächnische Hochschuel z Charlsrue bim Egon Eiermann Architäktur gstudiert. Noch em Abschluss as Diplom-Ingenieur het er zerscht no am Lehrstuel gschafft, speter het er z Haidelberch un z Kähl gschafft, Schließli het er si 1964 z Lohr as Architäkt sälbschtändig gmacht. Är het mit syne Mitarbaiter Gebei fir d Induschtry böue un Wohnhyyser, aber au Sportstätte un Schuelgebei. No drei Härzimfarkt, ere Niere- un ere Härzoperazion isch er 1994 in Ränte gange un het het s Biroo an syni Mitarbaiter ibergee.

Syterhär het er gschribe, uf Hochdytsch un uf Alemannisch, Prosa un Gedicht, nyyn Johr lang het er au Kolumne uf Alemannisch fir d Lohrer Zytig gschribe. Derzue het dr Lehmann Musik gmacht. Är het Gydarre gspiilt un dezue Lieder gsunge un het au Musik mit dr Lohrer Huus- un Stubemusik gmacht. Syni Gedicht un Verzellige het er als uf Lääsige vordrait, au het er ab un zue Vordreeg ghalte iber Regionalgschicht. Är isch Mitglid in dr Muettersproch-Gsellschaft (Regionalgruppe Geroldsecker Land) gsii un het au e Zytlang bim Projäkt „Mundart in der Schule“ mitgmacht. Anne 2015 het er e Biechli mit Churzgschichte uf Dytsch un Alemannisch unter em Titel „Erlebte Gschichtli un Erinnerunge“ uusegee.
.
Dr Gunther Lehmann het si scho frie au in dr Bolitik engaschiert. Är isch Grindigsmitglid vu dr Freie Wehler z Lohr gsii, e Zytlang Vorsitzer vum Ortsverband un vu 1984 bis 1989 isch er fir di Freie Wehler im Lohrer Gmairot ghockt.

Är het z Nonnewier in dr ehmolige „Fischerklause“ gwohnt, wun er sälber zue me Fachwärchhuus umböue het. In zwooter Eh isch er ghyrote gsii mit dr Brigitte Lehmann geb. Walter. Mit ihre het er zwai Chinder ghaa. Nomol zwai Chinder het er us ere erschte Eh ghaa.

## Wäärch
* *1. Erlebte Gschichtli un Erinnerunge 2. Erlebte Geschichten und Erinnerungen.* Epubli 2016. 236 S.

## Weblink
* Sinn für Schöngeistiges, Badische Zeitung, 18. Merz 2011
* Erlebte Geschichte(n), Badische Zeitung, 20. Juni 2014
* Tausendsassa feiert Geburtstag, Lahrer Zeitung, 18. Merz 2016 
* Eine Vorliebe für Fachwerkhäuser, Badische Zeitung, 18. Merz 2016
* Gunther Lehmann war Lahrer Stadtrat, Architekt und bekennender Alemanne, Badische Zeitung, 4. Oktober 2024

## Fueßnote
Fläsch

**Fläsch** isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in der Region Landquart und i dr «Büntner Herschaft». Si isch d Gmaind vom Bünderland, wo am wytischte im Norde lyt, das isch im Rhydaal unde, näbet Mäiefäld und wisawi vo Bad Ragaz, wo zum Kanton Sangale ghört. Gäge Norde chunt me vo Fläsch us übere Fläscher Bärg und d Sankt Luzisteig uf Balzers im Fürstetum Liechtestein.

Änet em Falknis het Fläsch es grosses Alpegebiet mit dr Sarinaalp. Dr diräkt Wääg vo Fläsch zu däm abglägne Fläscher Alpenareaal goot über s Gebiet vo Mäiefäld und über ne stotzige Bärghang zum ”Fläscher Fürggli”, wo uf 2247 Meter oben isch.

## Gschicht
Dr Ort isch ane 831 s erschte Mol erwäänt.

Sid 1509 het Fläsch als Undertaneland zu de drei Bünd ghört, und ane 1803 isch s en eigeti Gmaind worde.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Fläsch
* 

## Fuessnoote
Fürstenau (Begriffsklärung)

**Fürstenau** isch de Name vo däne geografische Objekt:

z Dütschland
* Fürstenau, e Stadt im Landchrais Osnabrück z Nidersachse
* Samtgemeinde Fürstenau, e Gmaind im Landchrais Osnabrück z Nidersachse
* *Fürstenau*, en Ortstail vo de Stadt Altebärg im Landchrais Sächsische Schwiz-Osterzgebirg z Sachse
* *Fürstenau*, en Ortstail vo de Kraisstadt Höxter z Nordrhii-Westfaale
* *Fürstenau*, en Ortstail vo de Gmaind Vechelde im Landchrais Peine z Nidersachse
* *Fürstenau*, en Ortstail vo de Gmaind Boitzenburger Land im Landchrais Uckermark z Brandeburg
* *Schloss Fürstenau*, es Schloss i de Stadt Fürstenau, Nidersachse
* *Schloss Fürstenau*, es Wasserschloss im Ortstail Steibach vo de Stadt Michelstadt im Odewald z Hesse
* *Schloss Fürstenau*, ehmoligs Schloss z *Fürstenau*, Vechelde z Nidersachse

i de Schwiz
* Fürstenau GR, e Gmaind im Kanton Graubünde
* Bischöfliches Schloss Fürstenau, es Schloss z Fürstenau, Kanton Graubünde
Jenins

**Jenins** () isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Landquart und in dr ”Pündner Herschaft“. S Dorf isch under em Bärg Vilan, zwüschet de Gmainde Malans und Mäiefäld. S Gemaindgebiet isch wien en schmale Streife, wo vom Rand vom Rhydaal dr Bärg zduruff uf d Höchi goot und hinder em Vilan no chly ins Nochberdaal übere lampet, wo zwüschet em Mässhaldespitz und em Ruuchebärg s Obersäss vo dr Jeninser Alp lyt. Änet em Bärg chunt Jenins bis a d Gmaind Seewis im Prättigau. Dr Bärgwääg vo Jenins uf d Alp goot wyt und zimli steil dure Bärgwald, bi dr Müli und a dr Burg Neu Aspermont verby, durs Schlossguet und ufs Undersäss. Den muemmer es Stükli dur Mäiefälder Bode zum is Middelsäss z cho, wo grad oben a dr Baumgränze lyt. Vom Middelsäss isch dr Wääg em Alpbach noo nüm so steil und scho isch mer im Obersäss. Ganz im Oschte vo dr Jeninser Alp, wo grossi Riedflechine het, sind d Kwelle, wo ”Sibe Brünne“ heisse und als Naturschönheit bekant sind.

Am Weschtrand vom Dorfgebiet lyt s chlyne Alpgebiet vo *Piols* und *Vadella*. Das sind alti Fluernääme, wo no us dr Zyt chömet, wo Jenins no zum Sproochgebiet vom Rätoromanische ghört het. Öppen im spoote Middelalter het das ggänderet, und d Lüüt z Jenins hend wie ali Dörfer vo dr Püntner Herschaft agfange Tüütsch z rede. Anderi romaneschi Fluernäme vo Jenins sind zum Bischpiil * Bofel, Chastalarsch, Pramanos, Quarta, Carnellis* und *Luvadina*.

## Architektur
* di refermiert Dorfchile
* d Burgruine Neu Aspermont
* s Obere Sprecherhuus
* s Undere Sprecherhuus
* dr alt Torkel
* s Greisingermuseum

## Gschicht
S Dorf Jenins isch ane 1139 s erschte Mol erwäänt, d Chile, wo s Patrozinium vom Sankt Moritz het, ane 1209.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Jenins
* 

## Fuessnoote
Martin Grüner

Dr **Martin Grüner** (* 19. Juli 1929 z Stuegert; † 4. Februar 2018 z Bonn) isch e dytsche Bolitiker (FDP) gsii. Är isch vu 1972 bis 1987 Barlemäntarische Staatssekreteer bim Bundesminischter fir Wirtschaft un vu 1987 bis 1991 bim Bundesminischter fir Umwält, Naturschutz un Reaktorsicherhait gsii.

## Uusbildig un Beruef
Noch em Abitur 1949 z Schramberg het dr Grüner Rächtswissenschaft z Dibenga un z Hamburg studiert. S Studium het er agschlosse mit em erschte un 1959 mit em zwaite juristische Staatsexame. Derno het er bis 1968 as Syndikus un Gschäftsfierer im *Verband der Schwarzwälder Uhren-Industrie e.&nbsp;V.* z Schwenninge gschafft. Anne 1961 isch er as Rächtsaawalt zuegloo wore. Vu 1968 bis 1972 isch dr Grüner Hauptgschäftsfierer vum *Verbandes der Deutschen Uhren-Industrie* gsii.

## Bartei
Syter anne 1950 isch dr Grüner Mitglid vu dr FDP gsii; in sye Studiezyt z Dibenga het er di Liberal Hochschuelgruppe glaitet. Vu 1963 bis 1967 un vu 1969 bis 1988 het er em FDP-Landesvorstand z Bade-Wirttebärg aaghert. Mitglid vum FDP-Bundesvorstand] isch er vu 1976 bis 1990 gsii.

## Abgordnete

Vu 1964 bis 1972 het d Grüner em Gmaitrot vu sym Haimetort Schramberg aaghert.

Är isch vu 1969 bis 1994 Mitglid vum Dytsche Bundesdag un derrt vu 1969 bis 1972 bildigsbolitische Sprächer vu dr FDP-Bundesdagsfraktion gsii. Derzue isch er Mitglid im sozialbolitischen Uusschuss un im Haushaltsuusschuss vum Bundesdag gsii.

Dr Martin Grüner isch alliwyl iber d Landeslischt Bade-Wirttebärg vu dr FDP in dr Bundesdag yyzoge.

## Effetligi Ämter
Am 15. Dezämber 1972 isch dr Grüner as Barlemäntarische Staatssekreteer bim Bundesminischter fir Wirtschaft in di vum Bundeschanzler Willy Brandt gfiert Bundesregierig gruefe wore. In däm Amt het er au dr Kabinett vum Helmut Schmidt aaghert, bis er noch em Bruch vu dr sozial-liberale Koalition am 17. Septämber 1982 zerscht us em Amt uusgschiden isch.

No dr Wahl vum Helmut Kohl zum Bundeschanzler isch dr Grüner scho am 4. Oktober 1982 wider zum Barlemäntarische Staatssekreteer bim Bundesminischter fir Wirtschaft wore. Vu 1974 bis 1987 isch er au Koordinator vu dr Bundesregierig fir di dytsch Luft- un Ruumfahrt. No dr Bundesdagswahl 1987 isch er am 12. Merz 1987 in dr glyche Funktion zum Bundesminischter fir Umwält, Naturschutz un Reaktorsicherhait gwächslet. No dr Bundesdagswahl 1990 isch er derno am 18. Jänner 1991 us em Amt gschide, isch aber bis 1994 Mitglid vum Dytsche Bundesdag blibe. Im 12. Dytsche Bundesdag isch dr Martin Grüner Mitglid vum Finanzuusschuss un Vorsitzer vu dr Arbetsgruppe „Finanze un Styyre“ vu dr FDP-Fraktion gsii un au Mitglid vum Uuswärtigen Uusschuss.

In dr 12. Legislaturperiod isch er au Mitglid vu Enquetekummission „Vorsorge zum Schutz der Erdatmosphäre“ vum Dytsche Bundesdag gsii.

## Ehrige
* 1975: Verdienschtchryz 1. Klasse vu dr Bundesrepublik Dytschland
* 1978: Groß Verdienschtchryz vu dr Bundesrepublik Dytschland
* 2009: Groß Verdienstkreuz mit Stärn un Schulterband vum Verdienschtorde vu dr Bundesrepublik Dytschland

## Weblink

## Fueßnote
Ebnat-Kappel

**Ebnet-Chappel** (amtlech *Ebnat-Kappel*) isch e Gmeind im Waalkrais Toggeburg im Kanton Sanggale i dr Schwiiz.

## Geografii
S Dorf lyt im obere Tuurtel. Zur Gmeind ghöre d Wiiler *Brandholz*, *Wintersberg* und *Bendel*.

Dr höchscht Bärg vu Ebnet-Chappel und glychzytig dr höchscht Nagelfluehbärg vu Öiropa isch dr *[[Speer (Berg)|Speer]]* mit 

D Nachbergmeinde sind Nesslau, Hemberg, Wattwil, Gomiswold, Chaltbrunn, Schänis und Amde.

Per 31. Dezämber 2019 isch d gsamt Bevölkerig vo Ebnet-Chappel 4964 gsi.

## Lueg au
* Ackerhus, s Haimatmuseum z Ebnet

## Weblingg

* Offizielli Websyte vu dr Gmeind Ebnet-Chappel
* 
* 

## Fuessnote
Wildhaus-Alt St. Johann

**Wildhuus-Alt Santihann** (amtlech *Wildhaus-Alt St. Johann*) isch e Gmeind im Kanton Sanggale i dr Schwiiz.

## Geografii
Wildhuus-Alt Santihann ghört zum Waalkrais Toggeburg. D Nochbergmeinde sind Amme, Graps, Nesslau, Quorte und Walestadt.

D Dörfer Alt Santihann und Underwasser und de Wiiller Starchebach ligged im obere Tuurtel. S Dorf Wildhuus liit uf de Passhöchi vo da Strooss, wo vo Gams im Rhiital noch Underwasser und witer dors Toggeborg uf Wattwil füert. E biliebts Uusfluugsziil isch de Schwendisee.

## Gschicht
D Gmeind isch uf de 1. Jänner 2010 entstande, wel di bisherige Gmeind Wildhuus und Alt Santihann fusioniert händ.

## Persoone us de Gmaind
* de Reformator Ulrich Zwingli (1484–1531) isch us Wildhuus choo

## Weblingg

* Offizielli Website vu dr Gmeind Wildhuus-Alt Santihann
* 

## Fuessnote
Laax

**Laax** isch e politeschi Gmaind vom Kanton Graubünde.

Di offizielli Sprooch z Laax isch Surselvisch. De Ortsname (ursprünglig *Lags*) bedüted «Seeä» und nöd öpe Lachs – au wänn dä Fisch im Wappe ase ussiet.

## Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Surselva. Si isch di nördlechschti Gmaind vo dere Region.

## Gschicht
Einzelni Ort bi Laax sind ane 765 im Teschtamänt vom Churer Bischof Tello erwäänt.

Im 20. Jaarhundert isch uf de Bärge oberhalb vo Laax, Flims und Fellers (Falera) bim *Crap Sogn Gion* es grosses Schygebiet entstande.

## Lüüt
* Flurin Camathias, Bünderromanische Dichter

## Literatur
* 
* Weisse Arena AG (Hrsg.): *Der Berg ruft. Wir auch. Echos aus dem Randgebiet*. 2012

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Laax

## Fuessnoote
Schluein

**Schleuis** (rätoromanisch: **Schluein**) isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in der Region Surselva. S Dorf isch am Vorderrhy grad under dr Gmaind Fellers. Im Weschte isch Ilanz.

## Gschicht
Schleuis isch em Joor 1298 als *Sluwen* erwäänt.

Bi Schleuis isch d Burg *Löieschtei* gsi.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Sumvitg

**Somvix** (uf Rätoromanisch **Sumvitg**) isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

Dr Name chunt vom latynische ”summus vicus“, was uf Düütsch ”s oberschte Dorf“ bedüütet.

## Geografy
D Gmaind isch in der Region Surselva.

Uf em wytlöifige Gmaindgebiet sind d Sidlige *Cumpadials, Clavadi, Sumvitg, Siltginas, Sogn Benedetg, Runs, Luven, Tschuppina, Pardomat-Dado, Falens, Laus, Surrein, Portas* und *Val*. 

## Gschicht
S Dorf isch ane 1175 als *summovico* s erschte Mol erwäänt.

## Literatur
* Aluis Maissen: *Sumvitg/Somvix. Eine kulturhistorische Darstellung.* Sumvitg 2001

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Somvix
* 
* 

## Fuessnoote
Wattwil

**Wattwil** isch e Gmeind im Waalchreis Toggeburg im Kanton Sanggale i de Schwiiz.

## Geografii
S Dorf liit uf halbem Weg zwüsched Wil und Wildhuus. D Gmeind isch nach Yywohner di gröscht und nach Flächi di viertgröscht Toggeburger Gmeind und giltet as Houptort vum Toggeburg.

S liit uf öppe  a de Thur.

Zum Gmeindbiet ghöre d Dörfer Wattwil, Ricke, Chrinou und d Wiiler bzw. Kwartier *Bleiken, Scheftenau, Bunt, Hochsteig, Chrummbach/Heiterswil, Hummelwald, Schöneberg, Steintal, Laad, Ulisbach, Schmidberg* und *Hänseberg*.

D Nochbergmeinde sind Bötschwil-Gantertschwil, Ebnet-Chappel, Eschebach, Gomiswold, Hemberg, Liestig, Moslig, Neckertal und Oberhelffetschwil.

## Gschicht
Wattwil isch im Joor 897 als *Wattinwilare* erwäänt worde.

Im 19. Johrhundert und aafangs vum 20. Johrhundert isch Wattwil es bedütends Zäntrum für d Teggstilindustrii worde.

Uf de 1. Januar 2013 isch au Chrinou per Fusion zu Wattwil dezuecho.

## Literatur
* 

## Weblinggs

* di offiziell Websyte vu de Gmeind Wattwil

## Fuessnote
Lütisburg

**Lütischborg** (amtlech *Lütisburg*) isch e politeschi Gmeind im Waalchrais Toggeborg im Kanton Sanggale i de Schwiz.

## Geografii
Lütischborg liit mehrhaitlich uf de öschtliche Site vo de Thur, gad noch de Mündig vom Necker.

Zur Gmeind ghöred d Dörfer und Wiiler: *Lütischborg*, *Tuffertschwil*, *Altgonzebach*, *Neugonzebach*, en Tail vo *Lütischborg-Stazion*, *Grüehügel*, *Hasle*, *Mühlau*, *Oberwiis*, *[[Rindal|Underrindal]]*, en Tail vo *Oberrindal*, *Altegg*, *Riemeschberg*, *Winzebärg*, *Wildehof*, *Herreschberg*, *Schaueberg* und *Dottewil*.

D Nochbergmeinde sind Bötschwil-Gantertschwil, Tegersche, Jonschwil, Cherchberg, Moslig, Neckertal und Oberozwil.

## Weblingg

* Offizielli Websyte vu dr Gmeind Lütischburg
* 

## Fuessnote
Castaneda GR

**Castaneda** isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Moesa. S Dorf isch zunderscht im Calancadaal.

Rundume sind d Gmainde Buseno, Calanca, Santa Maria in Calanca und Grono.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1295 s erschte Mol erwäänt.

## Lüüt
* Giovanni Pietro Giovanelli (* um 1540; † nach 1583), Podestà
* Giovanni Battista Giovanelli (* um 1620; † nach 1681), Podestà
* Emilio Cerroti (* 31. Oktober 1859; † 23. März 1909), Kunstmooler

## Literatur
* 

## Weblink
* d Website vo dr Gmaind Castaneda

## Fuessnoote
Gibraltar

**Gibraltar** ( [],  []) isch e britischs Überseegebiet a dr Südspitz vu de Iberischi Halbinsle. Es stoht syt 1704 under de Souveränidäät vum Vereinigte Königriich und isch 1713 vu Schpanie offiziäll im Friede vu Utrecht abträte worde, bis hüt stellt Schpanie aber Aaspruch uf Gibraltar.

## Geografii
Gibraltar liit a d Nordsyte vu de Meerengi Strooss vu Gibraltar, wo Europa und Afrika sich am nächschte sind. S Territorium umfasst e Landflechi vu 6,5 km2, d Gränze zwüsched Gibraltar und Spanie isch aber nu 1,2 Kilometer lang isch.

## Gschicht
Gibraltar gilt as s Ruckzugsbiet vu de Neanderdaaler z Europa. Gsichereti Spure wiise druf hii, dass d Gorham-Höhle noo vu öppe 28.000 Joor bsidlet gsii isch.

Im Alterdum het Gibraltar as eini vu de Säule vum Herakles gulte. Me het keini Spure vu dr Römer z Gibraltar (lat. „Mons Calpe“) gfunde. Uf d Römer sind d Weschtgote gfougt, wuo di Iberisch Halbinlse eroberet hend.

711 isch Gibraltar dur di muslimische Araber und Berber yygnomme worde. Dr Naame Gibraltar stammt us em Arabische ( *Dschabal Ṭāriq*, „Bärg vum Tarik“), noch em Tāriq ibn Ziyād, eme maurische Fäldherr, wo d strategisch Bedütig vu Gibraltar für d Eroberig vu Schpanie erkännt und als erschte Muslim e Stück vu Schpanie eroberet het.

## Weblingg

* www.gibraltar.gi (änglisch)
Misox

S **Misox** (yhäimisch: **Val Mesolcina**, und uf iteliänisch: **Valle Mesolcina**) isch es Daal im Kanton Graubünde.

## Geografy
S Misox lyt uf dr Südsyte vom Alpehauptkamm, südlech vom San-Bernardino-Pass. Es isch dr Hauptdeil vo dr Region Moësa, wo bi dr Pündner Gebietsreform gmacht worden isch. Vorhär sind i dem Gebiet d Chreis Misox, Roveredo zäme mit em Chreis Calanca im alte Bezirk Moësa gsi, wo jetz dur die Region abglöst worden isch.

Dur s Misox z’durab flüsst d Moësa, wo bi Lumino über d Kantonsgränze in Kanton Tessin chunt und churz vor Bellinzona in Fluss Tessin mündet. S gröschte Sytedaal, wo men aber nid zum Gebiet vom Misox sälber rächnet, isch s Calancatal im Nordweschte, es Sytedaal im Oschte isch s Camadaal.

Im Oschte berüert s Misox uf de Bärge die iteliäänische Provinze Sondrio und Como.

## Sprooch
S Misox isch eis vo de Bündner Süddääler, wo d Lüüt nid Düütsch oder Romanisch, sondern die alpynlombardeschi Sprooch rede.

## Gmainde

Im Misox (also ohni s Calancatal) sind die Gmainde:
* Mesocco
* Soazza
* Lostallo
* Cama
* Grono
* Roveredo
* San Vittore

## Gschicht
Im Middelalter isch s Daal zerscht lang vo de Freiherre vo Sax verwaltet und dänn ane 1480 a d Familie Trivulzio vo Mailand verchauft worde. Scho gly hend sech d Daallüüt mid em Graue Pund ännet de Bärge zämetoo, ane 1549 het sech s Daal ganz vo Mailand chöne lööse, und sider isch es en Deil vom Bündnerland.

D Passtrooss übere San Bernardino, wo uf Düütsch ”Vogelbärg“ heisst, het dr Kanton i de Jaar 1818 bis 1882 usbout, und ane 1967 isch die modärni Schnällstrooss mit em Dunnel under em Pass dure ufggange. Im 20. Jaarhundert hend d Misoxer Chraftwärch 10 Wasserchraftwärch bout. D Misoxerbahn isch früener vo Bellinzona uus bis uf Mesocco ggange.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Cama GR

**Cama** isch e Gmaind vom Kanton Graubünda.

## Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Moesa. S Dorf isch am Fluss Moësa im undere Misox, am Bärghang uf dr rächte Syte vom Daal. Uf dere Syte isch nur ganz en chlyne Deil vom Gmaindgebiet. Das goot drfür uf dr andere Syte obenam Dorfdeil *Al Pont*, was uf Dütsch ”bi dr Brugg“ häisst, bäidsyts vom Sytedaal *Val Cama* ganz uf die höche Bärge. Im Norde isch dr *Piz Croch* dr högscht Gipfel mit 2377 Meter über Meer, im Südweschte dr *Pizzo Paglia* mit dr Höchi vo 2550 Meter. Am Ändi vom Camadaal stoot dr Bärggraat, wo vom Paglia zum *Piz Martel* und zum *Sasso Bodengo* und zum *Piz d’Uria* lauft. Über die Bärgchetti goot au d Landesgränze zwüsche dr Schwiiz und Itaalie. Ufem Bodengo träffe sech dezue ane d Gebiet vo de iteliänische Provinze Como und Sondrio.

Im Camadaal isch bim Camasee *(Lagh de Cama)* deils uf Gmaindgebiet vo Cama und deils uf Bode vo Verdabbio in dr Gmaind Grono die schöni Alp *Alp de Lagh*, wo hüt no als Gäissenalp pruucht wird. Mit Hilf vo dr Organisazioon *ProSpecieRara* tuet me do di Graui Bärggäiss *(Capra grigia)*, wo als eini vo de starch bedrote Schwiizer Gäissearte gilt, wyter züchte. Us em Camadaal flüsst der Valcamabach zu dr Moesa abe.

Wyti Berych vo de andere alte Alpweide wärde scho lang nümm bestosse und sind ganz vom Wald zuetekt. Höch überem Camasee lyt dr Sambrogsee, wo zu Verdabbio ghört.

S Dorf *Norantola* mit dr alte Burgruine, , d Frakzioon *Ogreda* und dr Wyler *Aosa* sind au i dr Gmaind Cama.

Bi Cama isch am Schluss no dr Ändbaanhof gsi vo dr ehemolige Ysebaanlinie vo Castione-Arbedo is Misox, dr *Ferrovia Bellinzona-Mesocco*.

## Gschicht
D Dorfchile, wo s Patrozinium vom Sankt Moritz het, isch ane 1219 erwäänt worde. D Pfarrei Sankt Moritz het sech ane 1611 vo San Vittore trännt.

## Architektur
* d Pfarrchile S. Maurizio
* d *Grotti*, alti Felsechäller vo de Wybuure im Bärg
* d Burgruine Norantola
* d Kapälle vom Häilige Luzius, us em 15. Joorhundert
* d Kapälle bi *Al Pont*

## Literatur
* 
* F. Giudicetti: *Cenni storici sul comune di Cama.* 1990.

## Weblink

* Grotti di Cama: Lehrpfad "Cammino del Gusto" (PDF; 2,7&nbsp;MB)
* Cesare Santi, ''Appunti storico-demografici su Cama e Leggia.''

## Fuessnoote
Buseno

**Buseno** isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Moesa im undere Deil vom Calancadaal. Zum Dorf *Buseno* ane het’s i dr Gmaind au no d Sidlig *Molina*, wo ganz unden im Daal isch, und d Wyler *Giova, Scata, Fontana, Mazzucan, Porta* und *San Carlo* uf Bärgterasse wyter obe. S *Val de Mosghe* z’duruff chunt mer oben am stäile Waldgebiet zum *Mot Ciarin*, wo Buseno es zimli es chlyses Alpgebiet het. Die beide Alpweide vo Buseno heisse *Ciarin Bass* und *Ciarin Alt*, slso uf düütsch ”Underciarin“ und ”Oberciarin“. Die underi Ciarinalp isch no im Wald in ere Liechtig, s obere Ciarin isch über dr Waldgränze.

D Giorgia Savioni vo Mesocco het en Arbet über die mundartliche Fluernäme im Gmeindbann vo Buseno gschribe.

Bi Buseno isch dr Fluss Calancasca im See *Laghet de Buseno* ufgstaut, wo zum Chraftwärch Calancasca ghört. Das isch tank ere Wasserrächtskonzessioon vo 1918 im Uftrag vo dr Aluminium-Induschtry z Nöihuuse entstande. S Wasser wird vo da us imene länge Stolle dure Bärg uf Roveredo abe gläitet, wo s uf d Turbine im Bärg inne und derno undenuse id Moesa flüsst.

Bi Buseno findt me schöni Cheschtelewälder.

## Sprooch
Z Buseno redt me en Tieläkt vo dr Lombardische Sprooch. 

## Architektur
* S Pfarchile SS. Pietro e Paolo
* d Kapälle vom Häiligen Antonius
* D Kapälle vo dr Madonna vo Fatima z Giova; e modärne Bou mit futuristische Forme vo ane 1990, wo au di ”wyssi Kapälle“ heisst
* d Kapälle vo dr Rosechranzmadonna
* d Kapälle vom Häilige Franziskus
* d Kapälle vom Sankt Gotthard
* d Kapälle vom Häilige Karl Borromäus, wo em ganze Wyler *San Carlo* au dr Name ggä het

## Literatur
* 
* Giorgia Savioni: *I toponimi di Buseno.* In: *Quaderni grigionitaliani* 84, Poschiavo 2015, S. 67–77. (''I toponimi di Buseno.'' Digitalisat)

## Weblink
* 
* Cesare Santi, ''Inventario, proprietà e usi ecclesiastici nella parrocchia di Buseno in val Calanca.''

## Fuessnoote