open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Besançon

**Besançon** [] (dütsch früener emol *Bisanz*, lat. *Vesontio*) isch e Stadt mit  Iiwooner (Stand ) im Oste vo Frankriich. Si isch dr Sitz vo dr Verwaltig vom Département Doubs, dr Hauptort vo dr Region Franche-Comté und dr Sitz vom Erzbistum Besançon.

## Bevölkerig
Dä Iiwooner vo dr Stadt säit mä *Bisontinerinne/Bisontiner* (frz. *Bisontines/Bisontins*). D Bevölkerig vom Balligsruum Besançon zelt 244'448 Iiwooner.

## Gschicht
Dr Ort isch in ere Schläife vom Fluss Doubs gründet worde und het wääred dr Zit vom Römische Riich under em Naame *Vesontio* e wichdigi Rolle gspiilt. Im Middelalter het Besançon dr Status von ere freie Stadt im Häilige Römische Riich ghaa. Wääred em 17. Joorhundert isch d Region vo dr hütige Franche-Comté hert umkämpft worde, erst 1678 isch Besançon Däil vo Frankriich worde. D Franzoose häi d Stadt denn stark befestigt. Wääred dr Industrialisierig isch Besançon e Zentrum vo dr französische Uure- und Textilindustrii worde. Bis hüte isch d Stadt in de Beriich vo dr Mikro- und Nanotechnologii wichdig.

## Geografy
A dr schmelschte Stell vo dr Doubs-Schlauf isch ufem Felsebärg d Zitedälle vo Besançon. Underem Bärg dure füert e Stroossedunnel und au e Dunnel vom Rhin-Rhone-Kanaal.

## Stadtbild
D Stadt wird as die *grüenschti Stadt vo Frankriich* bezäichnet und het en usserordentlig hoochi Lääbeskwalidäät. Dank iirem riiche historische und kulturelle Erb und iirer äinzigartige Architektur isch si sit 1986 e *Stadt vo dr Kunst und Gschicht*. Iiri milidäärische Befestigungsaalaage, wo uf e Vauban zrugggöön, zele sit 2008 zum UNESCO-Wältkulturerb.

Besançon hät 14 Stadttail, wo zwüsched öpe 2'200 und knap 20'000 Iiwohner händ. De iiwohnerstärchscht isch Planoise im Süde vo dr Stadt.

## Wappe
Beschrybig: I Gold en schwarze Adler, wo i sine beede Chlaue e roti Süüle hebed.

## Bildig
* École nationale supérieure de mécanique et des microtechniques

## Städtepartnerschafte

Städtepartner vo Besançon sind
* Huddersfield, Kirklees, England (), sit 1955/1995
* Friburg im Brisgau, Bade-Würtebärg, (), sit 1959
* Chadera (), sit 1964
* Pavia (), sit 1964
* Neuchâtel (), sit 1975
* Douroula (), sit 1985
* Kuopio (), sit 1986
* Bistrița (), sit 1990
* Man (), sit 1991
* Bielsko-Biała (), sit 1993
* Twer (), sit 1996
* Aqabat Jabr, bi Jericho (), sit 2004
* Charlottesville, Virginia (), sit 2006

## Weblink

* D Website vo de Stadt Besançon
* 

## Fuessnoote
Tolteken

D **Toltekä** si es präkolumbischs mesoamerikanischs Vouk gsi. Ihri Houtpstadt isch Tula gsi. Möglicherwis isch s Toltekäriich 720 n. Chr. entstandä. Si stammä vom Nord- oder Nordwestä vo Mexiko. Wiä diä meischtä Völker det, heind si Nahuatl gredt. Unter de Füährig vo ihrem Herrscher Mixcoatl sind si nach Zentralmexiko cho. D Toltekä hei mit irnä Eroberigszüg ou Teil vo de Haubinslä Yucatan igno. Chichen Itza, wo det liit, isch im toltekishä Boustil bout, isch aber eigentläch ä Maya-Stadt, wo vo Toltekä igno wordän isch.

## Literatur
* Hanns J. Prem: *Geschichte Altamerikas*. Oldenbourg, Münche 1989 (2. Uflag 2007). ISBN 3-486-53032-1.

## Weblink

* Literatur über d Tolteke im Katalog vom *Ibero-Amerikanisches Institut* z Berlin
* Die Tolteken Artikel uf de Website indianer-welt.de
* Die Tolteken, eine Hochkultur Artikel uf de Website indianerwww.de
* Chichén Itzá Artikel uf de Website indianer-welt.de
Planche des Belles Filles

D **Planche des Belles Filles** (dütsch *Brätt vo de schöne Mäitli*) isch e Bärg in Frankriich. Er isch bewaldet und  hooch. Er lit in de Vogese im Département Haute-Saône, uf em Gebiet vo dr Gmäind Plancher-les-Mines; d Gränze zum Territoire de Belfort lit östlig vom Gipfel.

## Vo wo dr Naame chunnt
E Legände verzelt, ass dr Bärg si Naame in dr Zit vom Drissigjöörige Chrieg überchoo het. D Mäitli und die junge Fraue vo Plancher-les Mines sige in d Bärg gflüchdet, zum sich vor de grausaame schwedische Söldner z verstecke. D Schwede häige sä iigholt und und d Mäitli häige Angst ghaa, ass si sä wurde vergwaltige und umbringe. Dorum häige si lieber Sälbstmord begange und sige vom ene Brätt in e Däich wit unde aabe gumpt. E lokale Künstler het e Statue us Holz zur Erinnerig gmacht und ufgstellt.

## Sport
Bim Gipfel befindet sich s äinzige Wintersportgebiet vom Departemänt Haute-Saône. Es umfasst drei Schilift uf ere Hööchi vo 950 bis 1148 Meter und vier Piste, wo zimlig bis seer schwiirig si. Es git Wanderwääg zum Ballon d’Alsace und uf Lepuix, Auxelles-Haut, Giromagny und Plancher-les-Mines. Es het dört e Bärgrestorant.

Jede Juni chunnt s 200 km lange Welorenne *Les Trois Ballons* uf dr Planche des Belles Filles an s Ziil. Au d Tour de France chunnt mänggisch uf e Bärg, so 2012, 2014, 2017 und 2019.

## Weblingg
* Website Planche des Belles Filles (französisch)
* Turistische Informazione (französisch)

## Fuessnoote
Grenoble

**Grenoble** [] (Arpitanisch *Grenoblo*, dütsch früener emol *Graswalde*) isch d Hauptstadt vom franzöösische Departemänt Isère und vo dr Dauphiné in dr Region Rhône-Alpes im Südoste vo Frankriich. Dr Ort isch woorschinlig dört entstande,  wil d Flüss Isère und Drac dört inenanderfliesse.

Grenoble het  Iiwoonern (Stand ) und isch die grössti Stadt in de Alpe, wo am Hoochgebirg lit, grösser no as Innsbruck, wo bäidi dr Turismus für sä wichdig isch. Im ganze Groossruum lääbe öbbe 665'000  Lüt.



## Geografii

S Stadtzentrum befindet sich uf ere Hööchi vo 212,5 m über em Meer an dr Isère, geografischi Bräiti 45° 10′ Nord, geogr. Lengi 5° 43′ Ost. D Stadt lit öbbe 150 Kilometer südlig vo Gämf, 100 Kilometer östlig vo Lyon und 350 Kilometer nördlig vo dr Côte d’Azur.

Numen e baar Kilometer äwäg befinde sich alpini Bärggipfel wo zum Däil me as 3000 m hooch sin: s Bärgmassiv vom Vercors, d Gebirgszüg vo dr Chartreuse und d Chaîne de Belledonne, de westlige Uslöifer vo de franzöösische Alpe.

## Vercheer
Grenoble hät zwor en Flughafe, dä liit aber öpe 40 km nordöstlich vo de Stadt ewägg. Isebahnlinie und Autobahne gits noch Nordweste, Nordoste und i südlicher Richtig. Z Grenoble isch au de Endpunkt vo de Route Napoléon, de französische Nationalstrooss *Route Nationale 85*, churz *RN 85*, wo vo Antibes am Mittelmeer dur d Alpe uneue chunnt.

## Weblink

* de offizielli Internetuftritt vo de Stadt Grenoble (fr)
* de Tourismusverband vo de Stadt Grenoble (en)
* Abbildig vo de Stadt 1575 i ''Civitates orbis terrarum'' vom Georg Braun

## Fuessnoote
Deutsche Reichsbahn

**Dütschi Rychsbaan** bezeichnèt:

* d Staatsysebaan im Dütschè Rych, luèg au Dütschi Rychsbaan zwûschèm Chrièg
* d Staatsysebaan i dè Dütschè Demokratischè Republik, luèg au Dütschi Rychsbaan i dè DDR
Saint-Étienne

**Saint-Étienne** [] (frankoprovenzalisch *Sant-Etiève* oder *Sant-Tiève*, okzitanisch *Sant Estève*) isch d Hauptstadt vom südfranzösische Departemänt Loire und lit öbbe 50&nbsp;Kilometer südwestlig vo Lyon im Zentralmassiv. Si het  Iiwooner (Stand ), wo sich as *Stéphanois* bezäichne. Saint-Étienne lit am Fluss Furan, eme chliine Nääbefluss vo dr obere Loire, am Fuess vom Mont Pilat ().

## Wirtschaft
Saint-Étienne isch dr Middelpunkt vo dr Chooleförderig im Loire-Choolebecki gsi. D Stadt isch dr Sitz von ere Bärgakademii, dr **' **', ere Kaderschmiidi für generalistisch usbildeti Ääscheniöör. E wichdigi Industriizwiig isch d Montanindustrii (s frz. Dortmund) gsi bis zur Krise in dere Branche in de 1970er Joor, wo dr Dienstläistigssektor het afo waggse. Bedütend si hüte au d Elektro-,Textil- und Waffenindustrii, au wenn sich die mee im Gier-Daal bi St. Chamond befindet. Au d Schoggoladehärstellig – Marke WEISS – isch doo aagsiidlet, wie au die optischi Industrii und s Desäingwärb; au s örtlige Chrankehuus isch e wichdige Arbetgääber. Die optischi Industrii, vor allem Angènieux, isch uf dr ganze Wält bekannt worde, wo si bi de erste amerikanische Wältruummissione und dr Mondlandig mitgschafft het.

## Desäin
Im Novämber 2010 isch Saint-Etienne vo dr UNESCO as *City of Design* anerkennt worde und isch sit denn e Mitgliid im UNESCO *[[Creative Cities Network]]*.

## Weblingg

* Offizielli Website vo Saint-Étienne (franz., ängl.)
* Fotene vo de Stroosse vo dr Stadt
* Offizielli Website vo dr Université Jean Monnet de Saint-Étienne

## Fussnoote
Schmalkaldischer Bund

Dr **Schmalkaldisch Bund** (au **Schmalkaldischi Liga** oder **Liga vo Schmalkalde**) isch e Verdäidigungsbündnis vo protestantische Fürste und Stedt gsi, wo am 27. Februar 1531 z Schmalkalde (im fränkisch prägte Süde vo Thüringe) under dr Füerig vo Kursachse und Hesse abgschlosse worde isch gege d Religionspolitik vom katholische Kaiser Karl V.

Dr Bund het in de Joor noch sinere Gründig si Macht chönne usbaue und het immer mee Mitgliider überchoo. Vo 1542 aa het s aber immer wider Händel zwüsche de Mitgliider gee, und die häi dr Schmalkaldisch Bund immer mee gleemt. Dr Karl V. het denn im Schmalkaldische Chrieg 1546–47 dr Bund milidäärisch chönne verschloo.

## Litratuur
*Peter Blickle: *Die Reformation im Reich.* 3. Uflaag. Ulmer, Stuttgart 2000, ISBN 3-8252-1181-9 (*UTB für Wissenschaft – Uni-Taschenbücher – Geschichte* 1181).
* Ekkehart Fabian: *Die Entstehung des Schmalkaldischen Bundes und seiner Verfassung. 1529–1531/33. Brück, Philipp von Hessen und Jakob Sturm. Darstellung und Quellen. Mit archivalischen Beilagen und einer Brück-Bibliographie.* Osiander in Kommission, Tübingen 1956 (*Schriften zur Kirchen- und Rechtsgeschichte* 1, ), (au: Heidelbärg, Univ., Diss.).
* Ekkehart Fabian (Hrsg.): *Die Schmalkaldischen Bundesabschiede.* 2 Bänd. Fabian u.&nbsp;a., Tübinge 1958, (*Schriften zur Kirchen- und Rechtsgeschichte* 7–8).
* Gabriele Haug-Moritz: *Der Schmalkaldische Bund. 1530–1541/42. Eine Studie zu den genossenschaftlichen Strukturelementen der politischen Ordnung des Heiligen Römischen Reiches Deutscher Nation.* DRW-Verlag, Leinfelden-Echterdingen 2002, ISBN 3-87181-744-9 (*Schriften zur südwestdeutschen Landeskunde* 44), (au: Tübinge, Univ., Habil.-Schr., 1999/2000), (Zämmefassig).
* Ferdinand Seibt: *Karl V. – Der Kaiser und die Reformation.* 2. Uflaag. Siedler, Berlin 1998, ISBN 3-442-75511-5.

## Weblingg
* Schmalkaldischer Bund bei historicum.net
* The Schmalkaldic League, uf europeanhistory.about.com (anglisch)
* Über e Philipp vo Hesse
* Site über vier Bilddaafele, wo d Gschicht us dr Sicht vom Johann Friedrich beschriibe. Mit Kommentar
* Münze und Medallie wo sich uf e Schmalkaldisch Bund bezien

## Fuessnoote
Chamrousse

**Chamrousse** isch e französischi Gmäind mit  Iiwooner (Stand ) im Departemänt Isère in dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. Si lit öbbe 15 Kilometer südöstlig vo Grenoble (Luftlinie) im Belledonne-Gebirg und isch as Wintersportort bekannt.

D Gemeinde lit in zwäi Kantön und bestoot us de drei Ortschafte Bachat-Bouloud, Roche-Béranger und Le Recoin. Z Chamrousse het s 92 km Schipiste, 37 km Loipe, 13 Schilift, 10 Sässellift. e Luftsäilbaan und e Snowpark, e Halfpipe und zwäi Chlätterstiige.

Dr Name Chamrousse isch zum erste Mol 1744 uf ere Landcharte vom Jacques Cassini vorchoo. Im Joor 1878 isch dr Bärgstiiger Henri Duhamel an de Häng vo Le Recoin as erste Franzoos überhaupt mit Schii underwägs gsi. 1911 het dr Club Alpin Français e Schihütte baut.

Zum Wintersportort het sich Chamrousse in de 1950er Jooren entwigglet, wo zwäi Verbindigsstroosse und e Luftsäilbaan baut worde si. 1968 häi z Chamrousse die alpine Schirenne vo de X. Olympische Winterspiil stattgfunde. D Gmäind Chamrousse isch 1989 entstande, wo d Gebiet vo de Noochbargmäinde Saint-Martin-d’Uriage, Séchilienne und Vaulnaveys-le-Haut abdrennt worde si.

## Weblingg

* d Verwaltig vo dr Gmäind

## Fuessnoote
Nîmes

**Nîmes** [] [] (okzitanisch: *Nimes* []) isch e Stadt im Süde vo Frankriich. Si isch d Hauptstadt vom Departemänt Gard und het  Iiwooner (Stand ).

Nîmes isch ene alti Römerstadt und het in dr Antike Nemausus ghäisse. Nit wit vo dr Stadt stoot sit em 1. Joorhundert n.&nbsp;d.&nbsp;Z. dr Pont du Gard gstande, e gwaltigs Akwedukt.

Dr Name vom Stoff, wo Jeans drus gmacht wärde, Denim, läitet sich vo *de Nîmes* „us Nîmes“ ab.

## Seenswürdigkäite

Datei:Nimes Amphitheatre 01.jpg|S Amfitheater z Nîmes
Datei:Arena Nimes 01.jpg|Dinne im Amfitheater
Datei:France-002364 - Square House (15867600545).jpg|Maison Carrée z Nîmes
File:Nimes-temple de Diane.JPG| Dr Tämpel vo dr Diana


## Litratuur
* Peter Ilisch: *Nemausus*. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde (RGA). 2. Uflag. Band 21, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2002, ISBN 3-11-017272-0, S. 65–66.  (onläin) (Ardikel im Fachlexikon zum antike *Nemausus*)
* Gilles Martin-Raget und Jacques Maigne: *De garrigues en Costières. Paysages de Nîmes Mêtropole.* Arles (Actes Sud) 2005, ISBN 2-7427-5692-2.
* Ralf Nestmeyer: *Languedoc-Roussillon.* Michael-Müller-Verlag, Erlange 2012, ISBN 978-3-89953-696-6.

## Weblingg

* Nîmes
* Amphitheater in Nîmes
* Antikefan - Nîmes, das römische Nemausus
* 103 Fotos von Nîmes

## Fuessnote
Carcassonne

**Carcassonne** (okzitanisch: ) isch e Stadt mit öbbe 47'000 Iiwooner in Südfrankriich und e Präfektur vom Departemänt Aude. Si isch Sitz vom Gmäindiverband Carcassonne Agglo mit mee as 105'000 Iiwooner. Iir Woorzäiche isch die middelalterligi Festig, wo uf eme Hügel in dr Altstadt lit und as *Cité vo Carcassonne* bezäichnet wird. 

Carcassonne lit öbbe 70&nbsp;km nordwestlig vo Perpignan an ere alte Handelsstrooss zwüschen em Middelmeer und em Atlantik. D Stadt lit an de Flüss Aude und Fresquel und kwer dur sä duure goot dr Canal du Midi.

## Literatur

* Lily Deveze: *Carcassonne*. Bonechi, Florenz 1997, ISBN 88-7009-976-8.
* Jean Girou: *Carcassonne. 2000 ans d'Histoire*. Editions du Languedoc, Albi 1949.
* Jean Guilaine (Hrsg.): *Histoire de Carcassonne*. Edition Privat, Toulouse 1984, ISBN 2-7089-8234-6 (Pays et villes de France).
* Frédérik Letterlé (Hrsg.): *Carcassonne. Études archéologiques*. SESA, Carcassonne 2009, ISBN 978-2-9531120-1-6.
* Pierre Morel: *Ansichten von Carcassonne*. Arthaud, Paris 1967.
* Ralf Nestmeyer: *Languedoc-Roussillon*. 3. Aufl. Michael-Müller-Verlag, Erlangen 2006, ISBN 3-89953-214-7.
* Jean P. Panouillé: *Die Festung Carcassonne* Ouest France, Rennes 1987.
* Agnes Ploteny: *Carcassonne. Katharische Burgen*. Editions Estel, Blois 2004, ISBN 2-912426-16-2.
* Jean Roubier: *La cité de Carcassonne*. Edition Challamel, Paris 1948 (Charme de la France; 6).

## Weblingg

* Offizielli Turismussite (dütsch)
* D Katharer in Südfrankriich (dütsch)
* Reisebericht Carcassonne (dütsch)
* Cité de Carcassonne: Fotos mit französische Teggst

## Fuessnoote
Albert Greiner (Theologe)

Dr **Albert Greiner** (* 6. April 1918 z Strôßburg; † 15. März 2013) ischt a franzeesischer Theologe, Pfarrer und Martin-Luther-Forscher gwäa.

## Aus seim Leaba
Nôch-em Bsuech vo dr Schuel en Strôßburg hôt dr Albert Greiner an der Sorbonne en Paris Germanischdik ond an dr evangelisch-theologischa Fakuldeet Theologii studiirt. Vo 1943 bis 1944 isch’r Deitschlehrer en Lyon gwäa. Drei Jôhr schbätr schließlich isch’r zom Pfarrer vo dr Evangelisch-Lutherischa Kirch vo Frankreich ordiniirt wôrra. Vo 1947 bis 1983 isch’r Pfarrer an verschiidene Kircha en Frankreich gwäa. D Evangelisch-Lutherischa Theologischa Universiteed z Budapescht ond dui evangelisch-theologischa Fakulteet vo dr Uni Mincha hend-em da Doctor honoris causa vorliha. An Haufa Uffsätz hôt dr Albert Greiner fir dui Zeitschrift *Positions luthériennes* gschriiba.

Der Môô ischt vrheiradet gwäa ond hôt drei Kendr ghet.

## A Auswahl vo seine Schrifda
* *Luther. Essai biographique.* Genf 1956. 
* *Le Saint-esprit, ce méconnu.* Straßburg 1965. 
* *Martin Luther ou l’hymne à la grâce.* Paris 1966. (Übersetzung: *Martin Luther – Erfahrung der Gnade.* Ibrsetzt vom Peter Göpfert ond vom Josef Erwin Korn. München 1967).
* *Luther vu par les Français du XIXe et du XXe siècles.* en: *Francia* Bd. 5 (1977), S. 708 ff.
* *Martin Luther in Frankreich.* En: *Luther* Bd. 56 (1985), S. 70-78.
* *Martin Luther, sein Leben für Kinder erzählt.* Lahr 1986.

## Litradur
* Marc Lienhard: *Greiner, Albert.* En: *Dictionnaire du monde religieux dans la France contemporaine.* Bd. 5: *Les Protestants.* Paris 1993, S. 233 f.
* *Greiner (Albert).* En: *Patrimoine littéraire européen.* Bd. 13, Brüssel 2000, S. 401.
* *Écriture, protestantisme et oecuménisme. Hommage à Albert Greiner pour ses 90 ans.* Paris 2008.

## Fuaßnoda
Pau

**Pau** [] (baskisch *Paue*) isch e Stadt in dr franzöösische Region Akwitanie (*Aquitaine*). Si het  Iiwooner (Stand ) und isch die grössti Stadt im Departemänt Pyrénées-Atlantiques und noch Bordeaux die zwäitgrössti Stadt in dr Region. Pau isch dr Sitz vo dr Prefektur vom Departemänt. D Prefektur verwaltet au s Arrondissement Pau, wo us 21 Kantön bestoot. D Stadt isch dr Hauptort (frz.: *chef-lieu*) vo de Kantön Jurançon, Pau-Centre, Pau-Est, Pau-Nord, Pau-Ouest und Pau-Sud.

## Seenswürdikäite

Datei:ChâteauDePau.jpg|S Schloss Pau
Datei:Funiculaire pau.jpg|D Säilibaan Pau – äins vo de turistische Woorzäche vo dr Stadt


## Weblingg

* Website vo dr Stadt Pau (franzöösisch)

## Fuessnoote
Martin Graff

Dr **Martin Graff** (* 22. Juni 1944 én Ménschtr; † 4. August 2021 én Soultzeren) isch e elsassr Autor, Kabarettischt und Filmemacher gsin. Kridisch bschäftigt`r sich mét sinere Heimet un`m Verheltnis vun Elsasser un Ditsche einrsits un dem vun Franzose un Ditsche àndrersits. Oft isch er e ideell Grenzgänger gnannt worre, si selbsch hat er "Gedankeschmuggler" gnannt.

Dr Graff het Theologie un Romanistik an dr Universität Schtrosburi schtudiert. Er het 20 Beechr gschriwwe und meh àls 200 Filme gedreht. Als Kabaredisch isch´r zsàmme mét`m ditsche Schauspieler Klaus Spürkel ufgetrete.

## Werike
* Deutschland im August. Reisenotizen eines Gedankenschmugglers, Verlag Elster, Zürich 1985, ISBN-13 978-3891510056
* *Weihnachtsgeschichten für alle Fälle*, Illustrationen von Sandra Rüttger, Blieskastel 1992, Verlag Gollenstein, Übersetzt von Eugen Helmlé. ISBN-13 978-3930008469
* *Nackte Wahrheiten. Deutsche und Franzosen. Eine Polemik*, Knesebeck 1994 
* *Nous sommes tous des Alsakons* (*Mais ne le répétez à personne*), Édition La Nuée Bleue, Strasbourg 1995, ISBN 2-7165-0360-5
* *Von Liebe keine Spur. Das Elsaß und die Deutschen*, Verlag Knesebeck, 1996, ISBN-13 978-3926901873
* Donauträume. Stromaufwärts nach Europa, Verlag Knesebeck, 1998, ISBN-13 978-3896600448
* Champagner für alle. Weihnachtsgeschichten, Gollenstein Verlag 2004, ISBN-13 978-3935731720

Heerbüech:
* Martin Graff liest Weihnachtsgeschichten für alle Fälle, Gollenstein Verlag, 2001, ISBN-13 978-3935731072

## Weblink
* Martin Graff in Die Zeit 4.2003: ''40 Jahre Elysée-Vertrag Je t’aime moi non plus''

## Einzelnoochwis
EHC Bülach

De **EHC Bülach** isch en Iishockeyverein z Bülach. Er spiilt in dr 1. Liga (Ost).

## Gschicht
Dr EHC Bülach isch 1942 gründet worde und het am Aafang im ene Wald in dr Nööchi vom Stedtli gspiilt. Spööter isch er ins Sportzentrum Hirsle züüglet.  E baar bekannti Spiiler stamme us em Noochwuggs vom EHC Bülach, z. B. dr Reto Pavoni, d Chlote-Legände Felix Hollenstein oder dr Severin Blindenbacher. In dr Sesong 2009/10 isch d Mannschaft bis in Viertelfinal cho, wo si gege dr EHC Winterthur verloore het. In dr Sesong 2011/12 isch si bis ins Playoff-Final cho, und het au dört gege dr EHC Winterthur verloore.

I de Sesong 2013/14 isch d Florence Schelling, Gooli vo de Schwizer Fraue-Hockey-Nati, im Gool vo de 1. Mannschaft gstande.

## S Stadion
Dr Veräin spiilt sini Häimspiil im Sportzentrum Hirsle, wo hüte (2011) bis zu 3'100 Zueschauer Blatz häi. Dr Zueschauerrekord bim ene Häimspiil vom EHC Bülach isch 3'400, won er gege d ZSC Lions gspiilt het.

## Weblink
* D Website vom EHC Bülach

## Fuessnoote
Bagnères-de-Luchon

**Bagnères-de-Luchon** (au *Luchon*, okzitanisch *Banhères de Luishon*) isch e franzöösischi Gmäind und e Häilbad im Departemänt Haute-Garonne in dr Région Midi-Pyrénées. Es lit im Daal vo dr Pique, dört wo iire lingg Näbefluss Neste d’Oô, wo do au *One* häisst, in sä iinefliesst, zmidst in de franzöösische Pyreneä, südlig vo Montréjeau und Saint-Gaudens nooch bi dr spanische Gränze. Bagnères-de-Luchon het  Iiwooner (Stand ).

Bagnères-de-Luchon isch schon e baar Mol en Etappenort vo dr Tour de France gsi und isch au e Wintersportort.

## Vercheer
* Iisebaanverbindig uf Toulouse via Montréjeau.

## Seenswürdigkäite
* *Thermes Chambert* (Kurhuus)

## Persone
* Jules Brévié (1880–1964), Kolonialbeamte und Politiker
* Britt Lafforgue (* 1948), Schirennlöifere
* Ingrid Lafforgue (* 1948), Schirennlöifere
* Maurice Lafforgue (1915–1970), Schirennlöifer

## Weblingg

* Luchon-Website (franzöösisch, spanisch, änglisch)
* Album us dr 'Bibliothèque de Toulouse' z Luchon, historischi Bilder bi Flickr

## Fuessnote
Bergerac

**Bergerac** (okzitanisch *Brageirac* oder *Brajairac*) isch e Stadt in dr franzöösische Region Akwitanie. Si het  Iiwooner (Stand ) und isch noch Périgueux die zwäitgrössti Stadt im Departemänt Dordogne. D Stadt isch Sitz vo dr Underprefektur (*frz. Sous-préfecture*) vom Arrondissement Bergerac, wo us vierzää Kantöön bestoot. Bergerac isch dr Hauptort (frz.: chef-lieu) vo de Kantöön Bergerac-1 und Bergerac-2.

Bergerac lit am Fluss Dordogne und isch bekannt für dr Wii, wo dört aabaut wird, für e Brugg über d Dordogne und für es Dubakmuseum.

Es stönde zwar e baar Statue vom Schriftsteller Cyrano de Bergerac in dr Stadt, aber si het äigetlig überhaupt nüt mit däm Autor z due, wo vom Edmond Rostand im Theaterstück *Cyrano de Bergerac* verewigt worde isch. 

## Weblingg

## Fuessnote
Périgueux

**Périgueux** (okzitanisch: *Peiregús*) isch e Stadt in dr franzöösische Region Akwitanie. Si het  Iiwooner (Stand ) und isch die grössti Stadt im Departemänt Dordogne. D Stadt isch Sitz vo dr Prefektur vom Departemänt. D Prefektur verwaltet au s Arrondissement Périgueux, wo us 18 Kantöön bestoot.

Dr Fluss Isle fliesst vo Oste gege Weste dur d Stadt.

Périgueux isch s gäistlige, administrative und kulturelle Zentrum vom Périgord. Es isch bekannt für Festiwal, si Chuchi und as Zentrum vom regionale Fremdevercheer.

## Weblingg

* Mairie Périgueux
* S Turismusbüro vo Périgueux
* S Gallo-Romanische Museum Vesunna, überdacht vom Jean Nouvel (ängl.)
* Périgueux-City

## Fuessnote
Loire

D **Loire** [] (*[[latein|latiinisch]]*: Ligara oder Ligera, *[[Okzitanische Sprache|okzitanisch]]*: Léger, *[[Bretonische Sprache|bretonisch]]*: Liger, veraltet *[[Deutsche Sprache|dütsch]]*: Liger) isch dr grössti Stroom in Frankriich wo in Atlantik fliesst. Iiri Kwelle isch im Zentralmassiv am Mont Gerbier-de-Jonc, vo dört fliesst si gege Norde dur Roanne und Nevers, änderet bi Orléans iiri Richdig, fliesst witer dur Tours in Richdig Weste, fliesst dur Nantes und mündet schliesslig noch 1004 Kilometer bi Saint-Nazaire in e Atlantisch Ozean. Unde vo Nantes isch d Loire vo de Gezite beiiflusst und bildet e Mündigsdrichder wo öbbe 30 Kilometer lang isch.

E Hufe Departemänt drääge iire Naame: Loire-Atlantique, Maine-et-Loire, Indre-et-Loire, Loire, Saône-et-Loire und Haute-Loire und d Regione Pays de la Loire und Centre-Val de Loire.

## S Daal vo dr Loire
Wil s Daal eso schöön isch, häi sich sit em Aafang vo dr Rönessans im 16. Joorhundert e Hufe franzöösischi Aadligi an dr Loire niidergloo und brächdigi Schlösser baut.
Im Joor 2000 isch s Daal vo dr Loire zwüsche de Stedt Sully-sur-Loire und Chalonnes-sur-Loire wäge dr Naturlandschaft und de vile Schlösser zum Wältkulturerb vo dr UNESCO erklärt worde.

## Weblingg

* Festival de Loire (franzöösisch)

## Fuessnoote
Évry

**Évry** isch e franzöösischi Stadt südlig vo Bariis mit  Iiwooner (Stand ) im Departemänt Essonne. Si isch äini vo de fümf sogenannte *[[Ville nouvelle]]s* um Bariis ume und Sitz vom ene katholische Bischof. Sit 1965 isch dr offizielli Naame *Évry Ville nouvelle*.

## D Iiwooner

Évry isch d Stadt mit dr jüngste Bevölkerig in Frankriich. Sit de 1960er Joor, wo si e chli mee as siibe duusig Iiwooner gha get, isch si enorm gwaggse. Franzoose si us dr Bariiser Innestadt und dr Browinz cho wie au Iiwanderer us Bortugal, em Maghreb und Schwarzafrika. In de franzöösische Medie wird Évry vilmol as Bispil von ere Bariiser *banlieue* daargstellt, wo ooni Blaanig z stark gwaggse sig, und as *cité sensible*, wo von ere starke Kriminalidäät betroffe sig. D Stadt brobiert sit Joore mit Sanierige und nöie Kulturaagebot iire Ruef z verbessere.

## Weblingg

* Offizielli Website

## Fuessnote
Schlösser der Loire

D **Loire-Schlösser** sind e Grubbe vo Burge und Schlösser z Frankryych.

An dr Loire und iire Nääbeflüss in de franzöösische Regione Pays de la Loire, Centre-Val de Loire und Burgund stöön me as vierhundert Burge, Schlösser und alte Feschtige. Grad au drum isch s Taal vo dr Loire vo Orléans bis zur Mündig vom Fluss in Atlantik zäme mit de Nääbetääler vo dr Indre und dr Cher äins vo de beliebtischte Räiseziil z Frankryych.

Vom Middelalter aa si do wääred alle Epoche vo dr öiropäische Kunschtgschicht Burge und Schlösser entstande, was in dere Vilfalt äimolig isch.

D Schlösser und d Landschaft zwüsche de Stedt Sully-sur-Loire und Chalonnes-sur-Loire ghööre zum Wältkulturerb vo dr UNESCO.

Im Miniaturpark Loireschlösser (franzöösisch: Mini-Châteaux Val de Loire) z Amboise si Modäll vo vierevierzg vo de bekanntischte Schlösser an dr Loire im Maassstab vo 1:25 usgstellt.

## e baar vo de Schlösser

AzeyParkseite.jpg|s Schloss Azay-le-Rideau am Indre
RivauCastle.jpg|die ehemooligi Burg Le Rivau
Blois LouisXII interior.jpg|s Schloss Blois, vom Hoof us gsee
Château de Montsoreau, depuis la rive droite de la Loire.jpg|s Schloss Montsoreau und der Loire
ChambordParkseite.jpg|s Schloss Chambord, vom Park us gsee
Schloss Chenonceau.JPG|s Schloss Chenonceau
Angers Castle Royal mansion 2007.jpg|dr köönigligi Woondrakt Angers
Chinon - Project Gutenberg eText 16933.jpg|d Burg vo Chinon, wo d Königin Alienor vo Akwitanie zytewys gläbt het


## Weblingg

* Schlösser an dr Loire uf chateaux-de-la-loire.fr
* Fotene, Video uf weinbrand24.de
Reischacherhof

Dr **Reischacherhof** isch en ehemooligs Domherrehuus am Münsterblatz 16 z Basel, näben em Gümnasium am Münsterblatz. 
S Geböid isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
## Gschicht
Wo spööter emol dr hütig Hoof baut worden isch, het mä bi Usgraabige Fünd us dr keltische und römische Zit gfunde. Im früeje Middelater isch dört im 7./8. Joorhundert e Gruebehuus gstande, wo 1977 usgrabt worde isch.

Im spoote Middelalter isch e Domherehuus baut worde. Noch dr Reformazioon häi die katholische Prelate Basel verloo, und d Familie von Reischach, wo im Huus dr hütig Naame gee het, isch iizooge. 1764–68 isch s Huus under dr Läitig vom Archidekt Johann Jacob Fechter umbaut worde. Vo 1765 aa het dr Stadtschriiber Isaak Iselin im Huus gwoont und het am 30. Merz 1777 d Gsellschaft für s Guete und Gmännützige Basel gründet, wo 1807 d GGG Stadtbibliothek Basel ufdoo het. 

Zur Zit vo dr Helvetik het dr Statthalter Johann Jakob Schmid im Reischacherhof residiert. Dört aane isch 1799 dr Johann Caspar Lavater us em Badische usgliiferet worde, wil men en verdächdigt het, in umstürzlerischi Akzioone gege d Franzoose verwigglet z si.

1843 het dr Grooss Root dr Reischacherhof zu de Kiirche- und Schuelgüeter doo.

D GGG het 1977 s Huus zu iirem 200jöörige Jubileum vom Kanton Basel-Stadt gschänkt öberchoo.

Hüte isch s Restorant «Zum Isaac» im Reischacherhof dehäi.

## Fuessnoote
André Nisslé

Dr **André Nisslé** (* 26. September 1936 z'Mehlhüsa; † 23. November 2015 z Pfàscht) esch e elsässischer Sprochaktivischt gsìì. Ar esch maischtens bekànnt gsì fer 's grossa elsassischa Wärterbüach wo-n-'r ärställt hàt. Üsserdam esch'r sehr aktiv gsì en dr Unterstetzung vum elsassischa Dialäkt: ar hàt fenfazwànzig Johr Elsasser Theàter gspelt un ar hàt zeh johr a Elsassersandung uff samtliga fräija Regionàlradio animiart.

Ar hàt 's „Verain fer's Cültürälla Ärbgüat vum Elsàss“ grenda, wo-n-'r z'Mehlhüsa elsassischa Unterrechta ga hàt.

## Wark
Ar hàt sina aigena elsassischa Schribàrt äntweckelt, mìt dr Bàsis vu dr Àrwet vum Albert Hudlett, un ar hàt Biacher noh dara Schribàrt gschrewa:

* D'Lerhtschtuwa - **Dictionnaire français-alsacien** - **Wärterbüach elsassisch franzesch** bi de Association Culture et Patrimoine d'Alsace

* D'Lerhtschtuwa - **La grammaire alsacienne** - **S'Elsassischa Wortlehrbiachla**  bi de Association Culture et Patrimoine d'Alsace

As gett oi a Version vu dam Wärterbüach uf em Enternet.

Dr André Nisslé hàt sech àls Gegner vu dr Orthal-Schribàrt gställt, wo nawesbi äntweckelt worra esch, dänn ar hàt 's Orthal-Prinzip vu dr Verwàndschàft met em Hochditscha züe kompliziart gfunda.

## Verbendung zu Üssersitta

*   ('S Wärterbüach, en dr Zittung „L'ALSACE“)
*  ( André Nisslé im Video).

## Referanz
Rheinau

**Rheinau** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* Rheinau (Baden), e Stadt im Ortenauchrais, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Rheinau ZH, e Gmaind im Kanton Züri, Schwiz
* Rhinau, e Gmaind im Elsass, Frankrych

sunschtigi Ort:
* *Rheinau (Mannheim)*, en Stadtteil vo Mannheim, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Rheinau (Rastatt)*, en Stadtteil vo Rastatt, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Rheinau (gemeindefreies Gebiet)*, e gmeindefreis Gebiet im Ortenauchrais, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Rheinau (Reichsgau Tirol und Vorarlberg)*, historischi Gmoanda vo 1938–45, umfassend Fuaßach, Gaißau, Högscht im Voralbärg, Öschtrych

wie au:
* *Rheinau (Halbinsel)*, e Halbinsle im Rhy vor em Kölner Rhynauhafe, mit drei Museä vo de Kölner Altstadt, Dütschland
* Kloster Rheinau, uf em Gebiet vo de Gmaind Rhynau ZH, Schwiz
* Sportpark Rheinau, s Stadion vom FC Balzers, Förschtatum Liachtastaa
* *Rheinauhafen*, en Hafe z Köln, Dütschland
* *Hof Rheinau*, en ehemolige herrschaftliche Hof z Neuwied, Rheinland-Pfalz, Dütschland
* *Naturschutzgebiet Rheinau*, es ehemoligs Schutzgebiet am Bodasee im Voralbärg, Öschtrych

**Lueg au:**
* Rheinaue
Der Arzt stellt fest

**Der Arzt stellt fest** (en Deitschland hoißt der Film *Angeklagt nach § 218*) ischt a schweizerisch-deitscher Schbiilfilm en Schwarzweiß mit-ma graußa dokumendarischa Doil us-em Jôhr 1965 vom polnischa Regisseur Aleksander Ford. S Drehbuech stammt vom US-amerikanischa Psychologa David Wechsler. Sowohl en dr Schweiz wia au en dr Bundesrebublik Deitschland isch der Stroifa zom erschda Môl am 10. Juni 1966 en d Kinos komma.

## Handlong
Der Film fangt ôô mit-ra Stadischdik ond ara knabb uffzoichnada Geburt en-ra Zircher Klinik. Dô drmit schbrengt’r middla dren nei en dia Theema, wo-nr behandla will: Abtreibong, Geburdaregalong ond Empfengnisvorhiadong.

D Frau Kleiner, a Muadr vo drei Kendr, isch zom virda Môl schwanger. Abr a virds Kend passt et en ihre soziale Vrheltnis nei. Zerscht wendet-se sich an da Hausarzt ond hendrher noh an-en Doktr em Schbidal, aber koiner kô bzw. will-ra helfa. Älle vrweiset uffs Gsetz, wo a Abtreibong vorbiedet. Se erfehrt abr d Adress vo-ra Frau en ihrer Nôchbrschaft, an dui se sich wenda soll. Dui vormiddlet-se an-en Kurpfuscher, wo d Abtreibong durchfihrt. Dô drbei kommt dui Frau oms Leaba.

Em nägschda Fall gôht’s om a kloina Vorkaifere namens Sofii, wo ihr Kend, wo durch koi Heirat legidimiirt ischt, et uff d Welt brenga will. Au dui landet bei sellem Engelmacher, kô abr noh vôr-em Schlemmschda bewahrt werra. Schliaßlich trifft-se da Dunklmann bei-ma Grichtsprozess wiidr.

Als dridda Persoo wär dô noh dui Ursula, a Schualmädle. Dera ihr erschts Liibeserleabnis ischt et ohne Folga bliiba. Ohne dass Mueder ond Vadder ebbes gmerkt hend, plôgt sich des Mädle durch dia schwere Stonda, bis-se nôch-ra Friahgeburt endlich en a Schbidal kommt.

Uff dr andra Seit standet d Ärzt ond d Jurischda, zwar durchaus vorstendnisvoll, abr an da Eid vom Hippokrates oder an d Paragrafa vom Strôfgsetzbuech bonda. Leichtsenn ond Oowissaheit, s Vrsaga vo de Eltra ond d Gwissalosigkeit vo manche vorheiradete Schwereneeder oder geldgiirige „Medizinmenner“ brenget selle Leit emmer wiidr en Gwissakonflikt ond machet-en ihr Uffgab, s Leaba zo schitza ond zo erhalda, ooneedich schwer.

## Kridika
* S **Lexikon des internationalen Films** helt en seira zammafassenda Beurteilong et viil vo sellem Stroifa: *Der in seiner Absicht unverkennbare ernsthafte Film scheitert an gestalterischer Unbeholfenheit und unklarem Aufbau: Er greift nach vielerlei Themen, reißt sie kurz an und schiebt sie sogleich zur Seite.*
* A vollkomma andra Moinong vrtridd dr **Evangelische Film-Beobachter**: *Ein ernsthaft gemachter Aufklärungsfilm, dessen farbige Dokumentarszenen von seiner positiven Haltung zu Mutterschaft und Geburt sprechen. Sehenswert vor allem für Eltern und Pädagogen, die mit Schwierigkeiten bei der Aufklärung von Heranwachsenden zu kämpfen haben.*

## Weblink
*  
* Ausschnidd us-em Film

## Oinzlne Nôchweis
Domherr

**Domherr** (au ) isch e (gäistligs) Amt in dr katholische Kiirche und en Eerenamt in dr evangelische.

Vor em 19. Joorhundert het dr Ditel mäistens aadeligi Manne bezäichnet, wo e Domherre- oder Domizellarius-Präbende gha häi, also s Rächt uf bestimmti Bezüg. D Domhere si also nit umbedingt Kapitular gsi, nit emol umbedingt gweiht gsi, sondern nume Beamti vo gäistlige Fürste, und dorum si au Chinder und Jugendligi, wo uf Chor- oder Chlosterschuel gange si, noch dr Firmig und Tonsurierig Zellarii worde. Mä het en Underschiid gmacht zwüsche wältlige und gäistlige Domhere, wo mänggisch au drennti Chorstüel gha häi. Die gäistlige Here häi die schwarzi Soutane döfe aahaa und häi in s Domkapitel chönne ufgnoo wärde. Das cha mä us de Lääbeslöif vo meerere Würzburger Domheren leere. As Domkapitular häi si dunkelveieletti, bis 1867 dunkelgrüeni Soutane und Pileoli aaghaa.

## Litratuur
* Peter Hersche: *Die deutschen Domkapitel im 17. und 18. Jahrhundert*. Sälbstverlag, Bärn 1984 (3 Bänd., au Habilitationsschrift, Universidäät Bärn)
# *Einleitung und Namenslisten*. 
# *Vergleichende sozialgeschichtliche Untersuchungen*. 
# *Tabellen*.

## Weblingg
* Domkapitel - aktuell (Historischi Entwicklig und Beschriibig vo de Ufgoobe vo protestantische Domhere am Bispil vo Merseburg u. Naumburg 2013)
Bahnhof Stein-Säckingen

**Stei-Säckingè** isch è Baanschtation i dè Schwiz.

D Station lyt uff èm Gmeindegebièt vo Stei im Kanton Aargau.

Dè Doppelnammè mit Säckingè isch wegè dè uff dè anderè Sitè vom Hochrhy ligendè badischè Stadt Säckingè (un zu dè Unterscheidig vo anderè Ört namens Stei i dè Schwiz) aghängt worrè. S Pendant zum Baanhof Stei-Säckingè lyt z Säckingè am Nordufer vom Hochrhy, heisst *Baanhof Säckingè* un lyt a dè Hochrhybaan.

D Station Stei-Säckingè isch è Abzweigschtation un lyt a dè Bözbärglinniè vo dè Schwizerischè Bundesbaanè zwischè Bàsel un Züri. Er isch zämmè mit dè Baanschtreggi Brattèlè-Brugg (Bözbärglinniè) am 2. Auguscht 1875 als Durchgangsbaanhof eröffnet worrè. Im Zämmèhang mit dè Eröffnig vo dè Baanschtreggi Stei-Säckingè – Koblènz am 1. August 1892, isch er zum Vozwygigsbaanhof umbaut worrè.

Bim Baanhof git s è Unterwärch, i dèm Baanschtròm i d Faarleitig gschpisè wörd, wo uss dè Übberdrägigsleitig vo Rupperswyl hèr chunnt.

## Betrièblichs
*Stei-Säckingè* cha vo Bàsel uus halbschtündlich mit dè Linniè S1 vo dè Regio S-Baan Bàsel erreicht wörrè, dört deilt sich d Linniè in èn Ascht nõch Frick bzw. i dè eischpurige Sitèascht nõch Laufèburg. Denebbè haaltet no stündlich d Interregio-Züüg vo Bàsel gu Züri.

Diè meischtè Güèterzüüg übber dè Gotthard faared durch sellèn Baanhof durrè, well d Bözbärgschtreggi d Hauptzuèfaartachsè vom Rangyrbaanhof Muttènz zum Gotthard hy isch. Au d Züüge zwûschèm Rangyrbaanhof Muttènz un èm Rangyrbaanhof Limmetdal faared i dè Regèl durch den Baanhof durrè. D Streggi uff Koblènz wörd vo einigè Güèterzüüg befaarè; es handelt sich dòby zmeischt um Tankzüüg zum Drybschtofflager nõch Glattbrugg un Rèkingè. Mengmòl git s au Zuè- un Abfuurè nõch Leibschtadt un Full.

Gschtüèret wörd dè Baanhof übber è elegtronischs Stellwärch vom Tûp Simis W. Übber s glyche Stellwärch erfolgt au d Stüèrig vo dè Baanhööf Sisslè un Laufèburg.

## Ufäll
Im Johr 1991 isch im Baanhof Stei-Säckingè bi nèm durrèfaarendè Güèterganzzug, dè mit Benzin beladè gsi isch, èn Zischternèwagè un i dè Folg au diè nõchfolgendè Wägè entgleist. Dõby sin einigi Wägè Leck gschlagè un es isch zuè nèm Grossbrand cho. Sellè Ufall hèt zwar keini Dotè odder Schwèrvoletzti gforderèt, hèt abber zu dè schwèrschtè Gfòòrguètufäll i dè Neuzit bi dè Schwizer Ysebaanè ghört (nebbè Au SG, 1989 un Züri Affoltèrè, 1994).

## Weblingg
Marching Band

Als **Marching Band** wörd è spezièlli Uusbräägig vom Blõsorcheschter bezeichnèt, dennè iri Mitglyder glychzitig musizyred un marschyred. D Größi vo Marching Bands variyrt zwûschè 20 un 150 Personè. D Bsetzig schlièßt i dè Regèl Blèchblõsinschtrumänt, Holzblõsinschtrumänt, Schlagzüüg un Percussion y. Mengi Marching Bands wörred durch Showtanzgruppè ergänzt, oft dräget d Musiger Uniformè.

## Gschichtè
D Marching Band isch i dè USA nõch èm Ènd vom Bürgerchrièg uss Militärmusigè entschtandè. Ein vo dè Mitgründer isch dè John Philip Sousa gsi. D Stylrichtig vo dè Musig hèt sich am Aafang uff militärischi Marschlièder beloffè. Nõch èm Ènd vom Zweitè Wältchrièg sin mee brivati un schuèlischi Marching Bands gründet worrè. D Richtig vo dè modernè Marching Bands isch i dè 1960er Johr entschtandè. Well dè Styl vo dè modernè Marching Bands i dè USA vowurzlet gsi isch, sin vill Nämmè un Begriff ooni Übbersetzig uss èm Änglischè übbernõ worrè. Diè älteschti dütschi Marching Band ("The Sound of Frankfurt") isch schu i dè 60er Johr gründet worrè un bschtòt bis hüt.
Neuerdings wörred Marching Bands zuènemmend uff Volksfescht ygsetzt, um populäri Musig un diè mit dè *Marching Bands* vobundeni Show darzbiètè. 

## Kennzeichè
S Repertoire vo *Marching Bands* bschtòt uss Kompositionè uss Pop, Blues, Marschmusig sowiè Oldtime Jazz. D *Marching Bands* erkennt mò hüt meischtens a dè Uniformè, un am Mix vo Musig- un Show-Elemènt.

### Bsetzig
#Rhûtmusgruppè: Percussion (bzw. Großi Drumlè, Quint, Marschdrumlè, Beggè un Pit - abber nu bi Field Shows z sää)
#Holzbläser: Saxophoon, Klarinèttè, Quer- un Piccoloflötè
#Blechblôser: Trombeetè, Mellophon, Posuunè, Tenorhorn, Euphonium, Sousaphon
#Color Guard: Show Tänzer/in mit Flags, Rifles, Sabres un Botons
#Drum Major: bschtòt uss eim odder meererè Drum Majors

## Weblinggs

* Bands of America
* marching-band.net
Danielle Crévenat-Werner

D **Danielle Crévenat-Werner** (* 19. Dezember 1947 z Peterschbàch) ìsch a elsassischa Sprochwìssaschàftlera. Sa màcht Forschung bsundersch ìwer d Mundàrta ìm Elsàss: sa sàmmelt regionàla Üsdrìck un studiart d Etymologi un d Vàriànta vu dana Wärter.

## Wark
Ìhrer lokàla Dialekt ìsch s Fränkischa vum Krumma Elsàss, àwer sa kennt aui güet d Mundàrt vu Stroßburi. Ìn Pàrtnerschàft mìt em Owerelsasser Edgar Zeidler, hàt sa àn dr Grìndung vu dr Orthal-Schrìftàrt mìtgmàcht; s Lehrbüech ìwer d Orthal-Methode ìsch àlso vu dana beida Sprochwìssaschàftler unterschrìewa worra.

Ìhra Kenntnissa ìwer dr Wortschàtz wara veräffentligt: zitter 2003 schribt sa jeda Wucha a Àrtìkel „Flânerie lexicale“ ìn dr regionàla Zitting „l’ami hebdo“, un sa hàt vum Mantig bis àm Frittig a kurza Kronik „E Wort, e Dàà“ ìwer d elsassischa Wärter oder Üsdrìck uf em Radiosander „France Bleu Elsass“. Ìhra vìela Àrtìkel vum „ami hebdo“ wara jetz aui ìn Biacher veräffentligt: bim „Jérôme Do Bentzinger“ Verlàg gìtt’s „E Hämpfele üs’m Wortschàtz“, ìn mehrera Band.

### Lischta vu ìhra Biacher
* Bärschmannschprooch - Langage et travail dans les mines du bassin houiller lorrain - SALDE Verlàg, 1998
* Les mots français dans le dialecte strasbourgeois. S’Gejeteil vom contraire - OBERLIN Verlàg, 2000
* Orthographe alsacienne - Bien écrire l’alsacien de Wissembourg à Ferrette - Jérôme Do Bentzinger Verlàg, 2008 - vum Edgar Zeidler un dr Danielle Crévenat-Werner
* De Strüwwelpeter üs’m Krùmme Elsàss - 2013
* Ces mots que nous aimons - E Hämpfele üs’m Wortschàtz - Jérôme Do Bentzinger Verlàg

## Referanz
Reformierte Kirche Oftringen

Di **reformiirti Chile Oftrige** isch di reformiirti Chile in de Gmeind Oftrige im Schwiizer Kanton Aargau. Si isch in de Johr 1933/34 baut worde.

## Gschicht
Di Reformiirte vo Oftrige hei urschrünglich zu de Chilegmeind Zofige ghört, sind aber durch d Gründig vo de Chilegmeind Oftroge am 6. Jänner 1920 selbschtändig worde. Vier Johr schpöter isch z Oftrige s erschti Pfarrhus bauet worde und im Oktober 1933 het me de Grundschtei zu de noie Chile glegt. Am 16. Dezember 1934 isch d Chile dann iigweiht worde. 

Si het e pneumatischi Orgle mit 28 Regischter.

De Dominique Baumann isch Pfarrer z Oftrige.

## Weblink

## Einzelnochwiis
Reformierte Kirche Glashütten

Di **reformiirti Chile Glashütte** isch di reformiirti Chile vo Murgetau im Schwiizer Kanton Aargau. D Chile ghört de reformiirte Chilegmeind und ligt im Ortsteil Glashütte. 

## Usstattig
Im Turm het d Chile drü Glockene. S Chileschiff isch mit Bänk usgschattet und uf de Empore isch en Orgle z finde. Vom 7. Juli bis Endi November 2014 isch d Chile inne und usse renoviirt worde.

## Weblink
Thirty Seconds to Mars

**Thirty Seconds to Mars** isch e Alternativrockband vu Los Angeles, California, USA.

S erste Album vo dr Bänd, *30 Seconds to Mars* isch 2002 uusechoo. Dr Bob Ezrin het s broduziert und d Kritik isch positiv gsi, verchauft het es sich aber zimlig schlächt. Uf dr ganze Wält bekannt worde isch d Bänd mit iirem zwäite Album,* A Beautiful Lie*, wo 2005 erschiine isch und in de USA Blatiin überchoo het. *This Is War* isch 2009 in d Top Zää vo de Tscharts in meerere Länder gsii und het e Hufe Uszäichnige überchoo. Im Joor 2013 isch Thirty Seconds to Mars zu Universal Music gange und het iir vierts Album *Love, Lust, Faith and Dreams* veröffentligt, wo vo dr Kritik guet ufgnoo worde isch und kommerziell Erfolg ghaa het. 

Bis zum Mai 2013 het d Bänd im Ganze mee as 10 Millione Album uf dr ganze Wält verchauft.

## Diskografy
* 2002 30 Seconds to Mars
* 2005 A Beautiful Lie
* 2009 This Is War
* 2013 Love, Lust, Faith and Dreams
* 2018 America
* 2023 It’s the End of the World but It’s a Beautiful Day

## Weblink

* Offiziälli Websyte (änglisch)
Reformierte Kirche Rohrdorf

Di **reformierti Chile Rodlef** isch di reformierti Chile vo de Teilchilegmeind Rodlef (Rohrdorf). S isch eine vo de drü Chilene vo de Chilegmeind Mellige und ligt an de Gränze zwüsche Nider- und Oberrodlef uf em Gmeindsbann vo Niderrodlef. Si isch 1964 iigweiht worde. 

## Bau
De Chileruum het es Pultdach und näbe de Chile stoht de freistehend Glocketurm, wo drü Glockene drin offe ufghängt sind.

## Weblink
Reformierte Kirche Strengelbach

Di **reformiirti Chile Schträngubach** isch di reformiirti Dorfchile vo de Aargauer Gmeind Schträngubach i de Schwiiz. Si isch eini vo de drü Chilene vo de reformiirte Chilegmeind Zofige. 

## Bau
D Chile isch en Betonbau und näbem Sakralruum gits au no Chilegmeindsrüüm. De unteri Teil isch vo usse mit wiis gschtrichene Ziigel gmuuret, drüber gseht me de Sichtbeton, wo au di Chilefaischter duet umschlüsse. De Glocketurm isch nöd direkt an de Chilerrum aabout. Er stoht frei, e paar Meter näbem Chileruum.

## Weblink
Klettgau (Begriffsklärung)

**Klettgau** chan folgendes bedüte:
* Klettgau, e Landschaft nördlich vom Rhy im Gränzgebiet vo Dütschland und de Schwiz
* Klettgau (Gemeinde), e Gmaind, wo im Zug vo de Gmaindsreform 1971 im dütsche Tail vom Chlettgi gründet worde isch
* Landgrafschaft Klettgau, e historeschi Region im hütige dütsche- und schwizer Tail vom Gebiet Chlettgi
* Landgericht Klettgau, es historisches Gricht i de Region Chlettgi
* Bezirk Oberklettgau, en Bezirk im Kanton Schaffuuse, Schwiz
* Bezirk Unterklettgau, en Bezirk im Kanton Schaffuuse, Schwiz
Egliswil

**Eglischwiil** (amtlich *Egliswil*) isch e Iiwohnergmeind im Schwiizer Kanton Aargau und ghört zum Berzik Länzbrg.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 629 Hektare gross, dodervo sind 250 Hektare Wald und 52 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 664 Meter, der tüüfschti uf 415 Meter.

Nochbargmeinde sind Länzbrg im Norde, Ammerschwil im Nordoschte, Dintike und Villmerge im Oschte, Seenge im Süde und Seon im Weschte.

## Gschicht
S erschti Mol in ere Urkund taucht de Ort in de Namesform *Egirichiswilare* im Jahr 893 uf und zwar in eme Zinsrodel vom Fraumöischter z Züri. De Ortsname chunnt vom althochdütsche Wort *Egiricheswilari*, was d «Hofsidlig vom Egirich» heisst.

Eglischwiil het im Mittelalter de zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört, ab em 1173i de Kyburger. Wo das Gschlecht usgschtorbe isch, hei d Habsburger ab em 1264 d Landesherrschaft übernoh. Di nidrig Grichtsbarkeit hei d Habsburger ab am 1331 an d Hallwyler verpfändet. 
Wo im 1415 d Eidgnosse de Aargau eroberet hei, isch s Dorf in de Bsitz vo de Bärner cho und het zum Grichtsbezirk Seenge innerhalb vom Amt Länzbrg ghört. 
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Eglischwiil isch zum Kanton Aargau cho, wo mit de Umbildig im 1803 sini hütigi Usdehnig übercho het.

## Literatur
* [ichael Stettler, Emil Maurer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band II: Die Bezirke Brugg, Lenzburg.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 29). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1953.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Eglischwiil
*
Kirche Mutschellen

D **Chile Mutschälle** isch e reformierti Chile uf em Mutschälle. Si ligt uf em Gemeindsbann vo Wide im Schwiizer Kanton Aargau. Bsitzer vo de Chile isch di reformiert Chilegmeind Brämgarte-Mutschälle.

## Gschicht
Di reformiert Chilegmeind het scho sit em 1900 e Chile z Brämgarte gha. Wil d Bevölkerig in de Gmeinde uf em Mutschälle aber schnell gwachsen isch, und dadermit au vili Reformierti uf de Mutschälle cho sind, sind sit em 1962 Gschpröch über de Bou von ere Chile gfüert worde, wo zu de Gründig vo eme Chilebouverei gfüert hei. De Boufonds, wo dann gäufnet worden isch, het vom Zürcher Chilerot en Zustupf vo 30'000 Franke übercho und vom Aargauer Chilerot 20'000 Franke. Im 1966 het me chönne aafange d Chile boue, und im 1968 isch si iigweiht worde.

## Weblink

* Informatione zu de Chile uf de Website vo de Chilegmeind
Transversal

S Wort **Transversal** (vo lat. *transversus* „kweer“) stoot für:
* d Äigeschaft von ere Wälle, wenn si sich eso usbräitet, ass d Schwingig sänkrächt zur Richdig vo dr Usbräitig isch
* d Ebeni sänkrächt zur Körperlengsaggse in dr Anatomii
* dr mathematisch Begriff vo dr Dransversalidäät in dr Differenzialtopologii, wo die gegensitigi Laag vo zwäi Undermannigfaltigkäite beschribt
* e meersproochigi Forschigszitschrift vom European Institute for Progressive Cultural Policies (eipcp),wo jedes halbi Joor erschiint, e Webschurnal, Verlagsort Wien und Linz
* die dütschsproochigi Zitschrift Transversal mit em Underditel „Zeitschrift für Jüdische Studien“  im Studienverlag, sit 2006
Proportionalität

In dr Mathematik si zwäi veränderligi Gröössene **broporzional** zunenander, wenn si immer im gliiche Verheltnis zunenander stöön.

Für „a isch broporzional zu b“ schribt mä
:a \sim b
oder
:a \propto b
## Definizioon
E broporzionali Funkzion isch e homogeni lineari Zueordnig zwüsche Argumänt x und iire Funkzionswärt y:
: y = m \cdot x
mit eme konstante Broporzionalidäätsfaktor m.

Zwäi Variabli, wo s Verheltnis vo de Wärt x_i und y_i, wo zuen e ghööre, konstant isch, häisse broporzional zunenander
:\frac{y_i}{x_i} = m .
Broporzionalidäät git s also genau denn, wenn s Verheltnis m konstant isch. Es cha positiv oder negativ si und isch also reell.

## Bischbil
Die Dabälle git d Masse vo verschiidene Volume vo Öl aa:

Wemm mä dr Kwoziänt y/x, Masse/Volume usrächnet, so bechunnt mä immer dr gliich Wärt 0,8 t/m3 über. Allgemäin git dr Kwoziänt y/x d Stiigig vo dr Graade aa und isch gliichzitig dr Broporzionalidäätsfaktor vo dr Zueordnig, do bedütet er d Dichdi vom Öl. Au dr umkeerti Kwoziänt x/y isch e Broporzionalidäätskonstante, in däm Fall bedütet er s spezifische Volumen. Im Bischbil bechunnt mä Volumen/Masse = 1,25 m3/t über.
## Fuessnoote