open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Denis Coquoz

Dr **Denis Coquoz**, wo vom 24. Septämber 1887 bis am 15. März 1962 gläbt het, isch e Bärgbuur, Heimetforscher und Dialäktoloog gsi.

## s Lääbe
Dr Coquoz het z Salvan bi Les Marécottes im Trienttal im undere Wallis gläbt. Er het näbe synere Arbet als Bärgbuur Sache vo dr Gschicht und vo der Natur us sym Tal undersuecht und ufgschribe. Als guete Botaniker isch er wyt übere Kanton Wallis use bekant woorde; me het sogar ere Blueme i dr botanische Sistematik syn Name gää.

Ganz psunders het en dr *[[Patois]]*, der Dialäkt vo sym Tal, wo zwüsche Martinach und Chamonix lyt, inträssiert. Das isch e regionali Variante vo dr Frankoprovänzalische Sprooch. Dr Coquoz het – mit Hilf vo sym Vatter Louis Coquoz – sit 1916 alles, was er vo deren alte, vom Französische starch uf d Syte trükte Mundart gfunde het, ufgschribe.

Das het men au bi de Redaktoore vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande gmerkt, und dr Denis Coquoz isch eine vo de gueten Informante vom Louis Gauchat für das grosse Wörterbuech gsi.

Mit syne vile Zedel über d Patoiswörter het dr Denis Coquoz i de 1950er Joor es Manuskript für s Wäärch *Le glossaire du patois de Salvan* zämegstelt. Bi de Mundartwörter stoot au vil über d Volchskund vom Triental drby, vo de lokale Brüüch, vo alte Sprüüch, vom Alltagslääbe und no vil anderem meh.

Em Coquoz syni Dokumänt sind spöter i d Händ vo dr Marcelle Derivaz und vom Raymond Lonfat und vo iim zum lokale Mundartveräin *[[Li Charvagnou]]* cho, wo von es paar a dr Kultur inträssierte Lüüt us dr Gägend anne 1994 gründet worden isch. Im Uuftrag vo dere Gselschaft isch s Material digitalisiert und sistematisch zämegstelt worde; d Sproochwüsseschaftlerin Gisèle Pannatier, dr Archivar vom Chlooschter Saint-Maurice und anderi Fachlüüt sin z Hilf cho zum mit däm sproochleche Schatz dr nöi *Dictionnaire du patois de la vallée du Trient* z mache, wo anne 2018 usecho isch.

## Wäärch
* *Le glossaire du patois de Salvan,* Manuskript
* *Rapport botanique sur l'excursion de la Murithienne à Barberine, Vieux-Emosson, Emaney, Salanfe les 17,18,19 et 20 Juillet 1917.*
* *Contributions à la flore valaisanne.* In: Bulletin de la Murithienne, 42, 1925, S. 160–163.

## Literatur
* Marianne Müller: *Le Patois des Marécottes.* Tübingen 1961.
* Madeleine Bochatay, André Coquoz, Benjamin Revaz, Raymond Lonfat: *Patouèi dè la Valé doeu Trëyin. Patois de la vallée du Trient.* Siders 2018. ISBN 978-288924-319-8

## Weblink
* em Denis Coquoz syni Dokumäntazion uf vallee-trient.ch
* S Projäkt uf patoisvalleedutrient.ch
* Walliser Patois-Wörterbüecher uf patois.ch
* Denis Coquoz uf swissbryophytes.ch

## Fuessnoote
Dompierre

**Dompierre** chan eini vo däne Bedütige haa:
* François Dompierre (* 1943), en kanadische Komponist

**Dompierre** isch de Name vo däne Ortschafte i de Schwiz:
* Dompierre FR, es Dorf und ehmolegi Gmeind im Broyebezirk, Kanton Friburg  
* Dompierre VD, e Gmeind im Bezirk Broye-Vully, Kanton Waadt 

**Dompierre** isch de Name vo däne Gmeinde z Frankriich:
* Dompierre (Oise) im Département Oise
* Dompierre (Orne) im Département Orne
* Dompierre (Vosges) im Département Vosges
* Dompierre-aux-Bois im Département Meuse
* Dompierre-Becquincourt im Département Somme
* Dompierre-du-Chemin, im Département Ille-et-Vilaine
* Dompierre-en-Morvan, im Département Côte-d'Or
* Dompierre-les-Églises im Département Haute-Vienne
* Dompierre-les-Ormes im Département Saône-et-Loire
* Dompierre-les-Tilleuls im Département Doubs
* Dompierre-sous-Sanvignes im Département Saône-et-Loire
* Dompierre-sur-Authie im Département Somme
* Dompierre-sur-Besbre im Département Allier
* Dompierre-sur-Chalaronne im Département Ain
* Dompierre-sur-Charente im Département Charente-Maritime
* Dompierre-sur-Helpe im Département Nord
* Dompierre-sur-Héry im Département Nièvre
* Dompierre-sur-Mer im Département Charente-Maritime
* Dompierre-sur-Mont im Département Jura
* Dompierre-sur-Nièvre im Département Nièvre
* Dompierre-sur-Veyle im Département Ain
* Dompierre-sur-Yon im Département Vendée

**Lueg au:**
* Kanton Dompierre-sur-Besbre, Wahlchreis im Département Allier, Region Auvergne-Rhône-Alpes
* Dampierre
Jakob Ulrich

Dr **Jakob Ulrich** (* 13. Septämber 1856 z Waltalinge; † 5. Septämber 1906 z Züri) isch e Schwiizer Romanischt gsi.

## s Lääbe
Dr Ulrich het a dr Uni Züri und z Paris a dr Sorbonne indoeuropäischi Sproochwüsseschaft und romanischi Filology und z London Anglistik studiert. Er het dänn als Gymilehrer gschaffet, und nach synere Promozioon z Züri bim Heinrich Schweizer-Sidler isch er 1880 Privatdozänt und 1884 Profässer für romanischi Filology a dr Uni Züri woorde.

Dr Jakob Ulrich het vil zu dr Gschicht vo romanische Wörter und zu dr eltere Literaturgschicht vo de romanische Sprooche und meischtens vom Französischen, em Provänzaalischen, em Iteliänischen und psunders em Rätoromanische gforschet. Vo iim sind nöji Uusgabe vo der *Engadinische Chrestomathie,* vo dr *Oberländische Chrestomathie,* vom Ulrich Campell sym *Engadynische Psalter* und vo anderne Wäärch i de verschidene bünderromanischen Idioom. Do drmit isch dr Ulrich en bedüütende früene Forscher zum Rätoromanische gsi.

Anne 1893 het er dr Tegscht vom ene mittelalterliche Theaterstuck us Züri useggää.

Won er ane 1906 mit erscht füfzg Joor wägen ere schwääre Chranket gstorben isch, isch dr Louis Gauchat syn Noochfolger woorde.

## Wäärch in eren Uuswahl
* *Miracles de Notre Dame en provençal,* 1879
* *Deutsche Verba im Romanischen,* 1879
* *Rhätoromanische Chrestomathie: Texte, Anmerkungen, Glossar,* 1882
* *Bifrun’s Übersetzung des neuen Testaments,* 1883
* *Oberländische Chrestomathie,* 1883
* *I Due Primi Libri Della Istoria di Merlino,* 1884
* *Chansons ladines,* 1885
* *Robert de Blois: Sämmtliche Werke,* 1889–1895
* *Johannes von Travers. Joseph. Engadinisches Drama des XVI. Jahrhunderts,* 1891
* *Il Codice Bertiliano del Fiore di Virtu: Notiza dedicata al Dottore Enrico Schweizer-Sidler, professore di linguistica nell'universita di Zurigo nel suo giubelio accademico,* 1891
* *La moart et paschiun da Noass Segner Jesu Christ. Texte haut-engadinois du XVIe sièvle,* 1895
* *Papmphilus. Comoedia elegiaca medioaevalis. Ex codice Turicensi edidit J. U.,* 1893
* *Altoberengadinische Lesestücke,* 1898
* *Trubert. Altfranzösischer Schelmenroman des Douin de Lavesne,* 1904
* *L’apocalypse en haut-engadinois, 1904
* *Der engadinische Psalter des Chiampel,* 1906
* *Volkstümliche Dichtungen der Italiener,* 1906

== Literatur ==
* 
* Albert Barth: *Jakob Ulrich.?? In: Romanische Forschungen, 20, 1907, s. 635–640.
Ernest Bovet

Dr **Ernest Bovet** (* 24. Mai 1870 z Lausanne; † 25. August 1941 au dört) isch e Schwiizer Romanischt gsi.

## s Lääbe
Dr Bovet het z Züri d Romanistik studiert und 1895 bim Heinrich Morf syni Dokterarbet gschribe. Er het denn a dr Uni z Rom gschaffet und isch 1901 als Nochfolger vom Heinrich Morf a dr Uni Züri Profässer für französischi und iteliänischi Literaturgschicht gsi.

Bis 1907 isch mit iim dr Jakob Ulrich Profässer am Romanischen Institut vo dr Uni Züri gsi, und sit 1907 dr Louis Gauchat.

Vo 1912 bis 1918 isch er dr Presidänt vom Schwiizer Heimetschutz gsi.

Nach synere Zyt z Züri het er vo 1922 bis 1939 als Generalsekretär für die Schwiizerischi Vereinigung füre Völkerbund gschaffet.

## Literatur
* 
* *Ernest Bovet, seine Persönlichkeit, sein Werk: Festschrift zu seinem 70. Geburtstag.* hrsg. von der Schweizerischen Vereinigung für den Völkerbund. Bern 1940.
* Geoges Büttiker: *Ernest Bovet, 1870–1941.* Basel/Stuttgart 1971.
* Landry Charrier: *Ernest Bovet, la Société des Nations et l’idée d’Europe unie (1914-1923).* In: Traverse. Zeitschrift für Geschichte. Revue d’histoire 2, 2010, S. 108-118.
Zeitschrift für romanische Philologie

D **Zytschrift für romanischi Filology** isch e Fachzytschrift vo dr Romanischtik.

Dr dütsch Filoloog Gustav Gröber het se anne 1877 ggründet.

Fachlüüt vo dr Sproochwüsseschaft un dr Literaturgschicht bsunders zu de romanische Sprooche schrybe d Arbete, wo drin veröfentlicht wärde. D Artikel sind in ere romanische Sprooch oder uf Düütsch. Für psunderi Abhandlige wäre separati Byheft trukt.

D Zytschrift chunt bim Max Niemeyer Verlag use, wo zerscht z Halle und dänn z Diebinge gsi isch und sit 2006 zum Verlag de Gruyter z Berlin ghört.

## Weblink
* d Websyte vom Verlag
Ernest Schüle

Dr **Ernest Schüle** (* 5. Novämber 1912 z Herisau; † 23. Novämber 1989 z Montana) isch e Schwiizer Romanischt, Dialäktoloog, Lexikograf und Ethnoloog gsi.

## s Lääbe
Dr Schüle isch dr Soon vom Dokter Ernst Schüle und vo dr Helen geb. Schiess gsi. Er het z Züri bim Jakob Jud studiert.

1940 het en dr Louis Gauchat als Redakter as *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]* gholt. 1949 isch er däm syn Scheffredakter woorde. Dr Arbetsplatz vo dr Redakzioon vo däm Wälschschwiizer Wörterbuech isch am Afang z Züri, sit 1955 z Lausanne und ab 1972 z Nöieburg gsi. 1953 het dr Schüle d Romanischtin und Volkskundlerin Rose-Claire Balderer (1921–2015) ghürootet, wo e Zyt lang d Läiterin vo de Walliser Kantonsmuseeè gsi isch.

Anne 1974 isch a dr Uni Nöieburg s *Centre de dialectologie et d’étude du français régional* ggründet woorde un dr Schüle isch däm syn erscht Diräkter gsi. 1967 bis 1983 het er als Profässer romanischi Dialäktology a dr Uni Nöieburg glehrt.

## Literatur
* 
* *Dialectologie, histoire et folklore. Mélanges offerts à Ernest Schüle pour son 70e anniversaire.* Bern 1983.
* Zygmunt Marzys: *Ernest Schüle.* In: *Vox Romanica* 48, 1989, S.&nbsp;388–394.
* Georges Straka: *Souvenir d’Ernest Schüle.* In: *Nouvelles du Centre d’Etudes Francoprovençales René Willien* 28, 1993, S.&nbsp;5–9.
* Maurice Zermatten: *Mort d’Ernest Schüle. Une œuvre immense mais méconnue.* In: *Nouvelles du Centre d’Etudes Francoprovençales René Willien* 20, 1989, S.&nbsp;5–7.

## Fuessnoote
Landtagswahl in Vorarlberg 2019

D **Landdaagswahl z [[Vorarlberg]] am 13. Oktober 2019** isch di 16. Wahl vum Vorarlberger Landdaag syter anne 1945 gsii. Bi däre Wahl, wu nootwändig wooren isch, wel di fimfjeerig Amtsperiod vum 30. Vorarlberger Landdaag anne 2019 abglofen isch, sin sämtligi 36 Abgordnete nei gwehlt woore. Si hän im Aaschluss in ihre konschtituierende Sitzig am 6. Novämber 2019 di nei Vorarlberger Landesregierig gwehlt.

Bi dr Wahl hän di boode bishäärige Regierigsbarteie ÖVP un Grieni Zuegwinn ghaa. Au d SPÖ un NEOS hän lyychti Stimmezuewächs ghaa. Greeschte Verlierer vu dr Wahl isch d FPÖ, wu mit ihrem neie Spitzekandidat Christof Bitschi iber nyyn Brozäntpinkt verloore het un dr zweet Blatz dodermit an di Griene het mieße abgee. Wider aidytig uf em eerschte Blatz isch d Volksbartei, wu unter em Landeshauptmann Markus Wallner fascht 25 Brozäntpinkt vor dr zwaitblatzierte Griene gläägen isch.

## Wahlergebnis

1 Näme vu dr Bartei as Abchirzige noch em offiziälle Wahlvorschlag

## Literatur
* Bernadette Pointl: *Landtagswahlen in Vorarlberg 2019*. In: Franz Schausberger (Hg.): IRE-Occasional Papers. Nr. 8/2019. Salzburg 2019. S. 197 – S. 233. ISBN 978-3-902557-20-9.

## Weblink

* Landtagswahlergebnis 2019, Land Vorarlberg
* Analyse zur Vorarlberger Landdagswahl 2019 uf dr Website vum SORA-Inschtitut.

## Fueßnote
Stefanie Grob

D **Stefanie Grob**, wo am 14. Dezember 1975 z Bärn uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schauspilerin, Mundartdichterin, Autorin, Kabarettischtin, Satirikerin, Journalistin und Spoken Word-Literatin.

## s Lääbe
Si chunt vo Bärn, het Journalistik studiert und läbt jetz mit irere Familie z Züri.

D Grob schrybt Prosategscht, wo teils i Samelbänd abtrukt worde sind, und eigeti Stuck für uf d Büüni. Die meischte Sache sind i dr Mundart. Me könnt d Bärner Autoorin psunders au als Spoken Word-Literatin. 2019 isch si am Liestaler Poetry Slam gsi. Me cha se immer wider ufem Schwiizer Radio ghöre, wo si anne 2009 i dr Satiresändig *Zytlupen* agfange het. Am 31. Mai 2019 isch si i dr Live-Sändig vo dr *[[Schnabelweid]]* z Wort choo.

Sit 2018 isch si zäme mit dr Sibylle Aeberli uf ere Theater- und Kabaree-Turnee. Im Oktober 2019 isch si am Mundartfestival z Arosa uufträtte, wo si mit em Dialäktoloog Christian Schmid und em Bärner Schriftsteller Pedro Lenz diskutiert het. Au das Gsprööch het d *Schnabelweid* brocht.

2006 het si mit em Pedro Lenz synere Autorregruppe Bern ist überall uf dr Audio-CD *Bern ist überall. Im Kairo* mitgmacht.

Für s Wäärch *Inslä vom Glück* het d Stefanie Grob dr Literaturprys vo dr Stadt Züri überchoo.

## Wäärch
* *Blicke in Graben,* 2003
* *Kafee ohne Süssgebäck,* 2004
* *die Wendels,* 2005
* *Tristans Knochen und der dicke Hund,* 2005
* *Steppenkuss, hellbraun,* 2006
* *Bern ist überall – im Kairo,* Spoken Word, CD, 2006
* zäme mit anderne: *Tomate uf de Ohre. Spi spa spoken word für Kinder* CD, 2008
* *Mundart aus fünf Jahren GägäWärt,* CD, 2009
* *Schuh – Shoe,* SJW
* *Vilech chli z blau,* 2014
* *Inslä vom Glück,* Spoken Word, 2014.  ISBN 978-3-905825-80-0
* *Im Coop ar Kasse,* 2017
* * SCHLAFLOS - Ich wach mich kaputt,* 2018, gemeinsam mit Sibylle Aeberli
* * Stimmt!, * 2021, gemeinsam mit Sibylle Aeberli

## Literatur
* Kaa Linder: *Stefanie Grob.* In: Stück-Werk, 4, 2005, S. 60–63.

## Weblink
* d Websyte vo dr Stefanie Grob
* Syte über d Stefanie Grob uf dr literapedia-bern.ch

## Fuessnoote
Margrith Ladner-Frei

D **Margrith Ladner-Frei,** wo anne 1949 uf d Wält choo isch, isch e Schwiizer Mundartautoorin.

Si isch vo Schiers und woont z Grüsch im Prättigau, und si het als Awalts- und Grichtssekretärin gschaffet. Si isch Journalischtin und Schriftstellerin; und me könnt sen au als Jeegerin.

D Margrith Ladner-Frei schrybt Gschichten im Prättigauer Dialäkt, wo zum Walserdüütsch ghöört. Iri eerschte Stuck sind i de Zytige *Prättigauer & Herrschäftler* (ab 1975) und *Bündner Woche* vröfentlicht woorde, dänn im Buech *Läsiblüescht* vo 2017 und drufabe 2019 imenen äigene Buech mit em Titel *Schälleria*. Es git vo dr Autoorin au es Buech uf Hoochdüütsch: *Emotionen einer Jägerin.*

D Mundartautoorin isch i de Sändig *[[Schnabelweid]]* vom 22. Oktober 2009, vom 2. Mai 2013 und vom 27. Septämber 2019 z Wort choo.

## Wäärch
* *Emotionen einer Jägerin.* Grüsch 2009.
* *Schälleria. Ärzelläga, Gädicht, Gschichtä.*  2019.

## Fuessnoote
Internationales Mundartarchiv „Ludwig Soumagne“

S **Internazionale Mundartarchiv „Ludwig Soumagne“** isch en Yrichtig, wo tuet d Dialäktliteratur vom düütschsproochige Ruum dokumäntiere.

Es isch anne 1986 gründet worde und sit 1990 z Dormagen-Zons im Rhy-Kreis Neuss dihäi. Dä Oort lyt zwüsche Düsseldorf und Köln.

Dr Name het s Archiv wägem Mundartautoor und Lyriker Ludwig Soumagne (1927–2003) vo Neuss überchoo. Es isch syne Gründer drum ggange, die modärne Schrifte im Dialäkt und d Lieder vo de nöie Mundartsänger z samle. D Mundartautore sälber sind dra inträssiert gsi, en Oort z ha, wo speziell für d Mundartkultur doo isch. S Huus z Zons het e Samlig vo Dialäktschrifte und vo digitale Toonträäger und drzue ane vil süschtigi Dokumänt vo Schriftsteller. Und es stelt e Biblioteek mit Mundartwörterbüecher vo düütschsproochige Dialäkt zäme.

Dr *Verein zur Pflege und Förderung der Mundart im Rhein-Kreis Neuss e. V.* betröit s Zonser Mundartarchiv.

All zwöi Joor git s Internazionale Mundartarchiv öpperem, wo öppis Guets für d Mundart too het, dr Friedestrompryys, wo wäge dr Burg *Friedestrom* bi Zons so häisst, und öpperem us em Rhyland d *Franz-Peter-Kürten-Uuszäichnig* zum Adänke an rhyländisch Dichter Franz-Peter Kürten (1891–1957) vo Leverkusen.

1992 het dr Schwiizer Mundartautor Julian Dillier und 2018 dr Schwiizer Dialäktoloog Christian Schmid dr *Friedestrompryys* übercho.

All Joor macht s Archiv d *Zonser Hörspiiltääg,* wo me nöji Dialäkthörspiil cha lose und wo eis drvo dr *Zonser Hörspiilpryys* überchunt.

Im Mundartarchiv isch d Dokumäntazioon vom Internazionale Dialäktinstitut.

## Literatur
* Eva-Maria Schmit: *Erbsen zählen oder Rosinen picken? Zur Aufgabenstellung des Internationalen Mundartarchivs "Ludwig Soumagne".* Frankfurt am Main, Berlin, Bern, New York, Paris, Wien 1993.

## Weblink
*  s Internazionale Mundartarchiv „Ludwig Soumagne“ uf rhein-kreis-neuss.de
Mundartfestival Arosa

S **Mundartfestival Arosa** isch es Festival für d Dialäktkultur, wo z Arosa im Bündnerland über d Büüni goot.

Es goot vier Tääg lang, und me cha de Dichter, wo i dr Mundart schrybe, go zuelose, wie si öppis vo irne churze Verzelligen und us irne Romään lääse, Konzärt vo Naturjutz bis Rap und Slam Poetry-Uuftritt bsueche und bi Diskussioone zu dr Dialäktkultur drby sy. Dr Kursaal Arosa isch s Festivalzäntrum.

S erschte Mol isch s Mundartfestival Arosa anne 2017 im Hotäl Schwiizerhof gsi. Ufem Programm, wo vom 12. bis zum 15. Oktober 2017 ggangen isch, isch es Podiumsgsprööch zum Thema vo de Schwiizer Dialäkt gstande, wo dr Bernhard Thurnheer, dr Churer *Gimma* (Gian-Marco Schmid), d Leonie Barandun-Alig un dr SRF-Mundartredakter Markus Gasser sind cho rede. Am Festival sind Züri West, Liricas Analas, dr Pedro Lenz, dr Renato Kaiser, d Gülsha Adilji, dr Andreas Neeser, dr Walter Lietha, Trummer & Nadja Stoller mit Lieder vo dr Maria Lauber, d Marietta Kobald und dr Christian Schmid ufträtte. Dr Schmid het sys nöie Buech *Mir stinkts* vorgstelt.

S zwöite Mundartfestival Arosa vo anne 2018 het s Thema *Mundart-Kultur in den Bergen* gha. Im Programm sind gsi: d Steff la Cheffe, Knackeboul, dr Dänu Siegrist, dr Andrea Zogg, d Nyna Dubois, dr Mario Pacchioli, d Leonie Barandun-Alig und no anderi, und au dr düütsch Kabarettischt Thomas C. Breuer isch yglade gsi.

S dritte Mundartfestival Arosa isch vom 3. bis zum 6. Oktober 2019 ggange. Drby sin gsi: d Stefanie Grob, dr Rolf Hermann, dr Hanspeter Müller-Dossaart, dr Dominik Muheim, dr *Baze* (Basil Anliker), s Trio Chäslädeli un d Fiona Cavegn. D Mundartsändig *[[Schnabelweid]]* vom Schwiizer Radio isch au uf Arosa cho und het diräkt usem Festival brichtet. Dr Christian Schmid het vo sym Buech *Häbet nech am Huet! E Chiflete* gredt.

S vierte Mundartfestival Arosa goot vom 1. Oktober bis zum 4. Obtober 2020.

## Weblink
* Websyte zum Mundartfestival Arosa uf arosalenzerheide.swiss

## Fuessnoote
Combes

**Combes** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Combes NE, es Dorf i de Gmeind Le Landeron im Kanton Neueburg, Schwiz
* Combes (Hérault), e Gmeind im Kanton Saint-Gervais-sur-Mare, Département Hérault, Frankriich
* Combes (Texas), e Gmeind im Cameron County, Texas, Vereinegti Staate
* *Combes*, en Ortschaft i de ehemolige Gmeind Autafond, si ghört sit 2016 zur Gmeind Belfaux, Kanton Friburg, Schwiz

**Combes** isch de Familiename vo däne Persone:
*Alphonse Combes (1854–1907), en französische Chemiker
* Charles Combes (1801–1872), en französische Ingenieur
* Émile Combes (1835–1921), en französische Politiker
* François Combes (1816–1890), en französische Historiker
* Françoise Combes (* 1952), e französeschi Astrophysikeri
* Joseph Combès (1920–2002), en französische Philosoph und Philosophiihistoriker
* *Louis Combes* (fr.), Loís Combas uf okzit. (1925–2006), en französische Sprochwüsseschaftler und Okzitanist
* Michel Combes (* 1962), en französische Manager
* Sophie Jacot des Combes (1879–1941), e Schwizer Schriftstelleri

**Combes** isch au:
* (3446) Combes, en Asteroid, wo noch em Michel-Alain Combes (* 1942) benännt isch
* Château des Combes, es Schloss z Seyssinet-Pariset, Département Isère, Region Auvergne-Rhône-Alpes, Frankriich

**Lueg au:**
* Les Combes (Begriffsklärung)
* Combe
Rebberg

**Rebberg** chan eini vo däne Bedütige haa:
* *Rebberg,* d Laag, wo Wiiräbe wachsed

Ortsnäme:
* Rebberg (Biel/Bienne), es Quartier vo de Stadt Biel, Schwiz
* Rebberg (Mülhausen), en Stadtteil und Berg vo de Stadt Mülhuuse, Frankrich
Adrian Hasler

Dr **Adrian Hasler** (* 11. Februar 1964 z St. Galle) isch e liechteschtainische Bolitiker (FBP) un syt em 27. Meerz 2013 Regierigsschef vum Fiirschteduum. Derzue isch dr Hasler im aktuälle Kabinett fir s Minischterium fir Bresidials un Finanze verantwoortli.

## Lääbe
Dr Hasler stammt vu Balzers. Vu 1979 bis 1984 isch er uf s Liechteschtainisch Gimnasium z Vaduz gange, wun er mit dr Aidgnessische Matura Typus E abgschlosse het. No dr Schuel het er vu 1984 bis 1991 Bedriibswiirtschaft, mit em Verdiefigsbiet Finanz- un Räächnigswääse. an dr Hochschuel St. Galle studiert un het e Lizenziat (*lic.oec.HSG*) iiberchuu. Vu 1992 bis 1996 sich dr Hasler Laiter fir Controlling im Gschäftsberaich Thin Films bi dr Balzers AG gsii un vu 1996 bis 2004 Laiter fir Group Finance un stellverdrättende Diräkter bi dr Verwaltigs- un Privat-Bank z Vaduz.

Anne 2001 isch er fir di Fortschrittlich Bürgerpartei (FBP) in liechgteschtainisch Landdaag gweelt woore. As Abgoordnete isch er Mitgliid vu dr Finanzkummission gsii. Im Meerz 2004 het er sy Mandat niiderglait go neie Bolizeischef vu dr Liechteschtainische Landesbolizei wääre. Am 1. April 2004 het er dr interimistisch Bolizeischef Martin Meyer abgleest. Fir dr Hasler isch dr stellverdrättend Abgoordnet Marco Ospelt in Landdaag noogruckt.

Bi dr Landdaagswaal aafangs 2013 isch er Spitzekandidaat vu dr FBP fir s Amt vum Regierigsschef gsii. Am 27. Meerz 2013 het er noch em Waalsiig vu dr FBP un dr Veryybaarig vun ere neie Koalizioonsregierig mit dr VU sy nei Amt aadrätte. Dr Jules Hoch, um des Zyt Laiter vu dr Kriminalbolizei, isch am 28. Meerz interimistisch Bolizeischef woore.

Dr Hasler isch ghyroote un het zwai Chinder.

Anne 2016 het er aagchindet, ass er bi dr Landdaagswaal 2017 wider as Spitzekandidaat fir d FBP kandidiere wett, zäme mit dr Aurelia Frick un em Mauro Pedrazzini. Drotz Verluscht isch d FBP au us däre Waal as Siiger fiirigange un dr Hasler het sy Amt in dr neie Koalizioonsregierig mit dr VU chenne fuurtsetze.

## Literatur
* 

## Weblink

* 
* Adrian Hasler uf dr Internetsyte vu dr liechteschtainische Regierig.

## Fueßnote
Cornelia Gassner

D **Cornelia Gassner** (* 1. Mai 1958 z Grabs, Kanton St. Galle as *Cornelia Matt*; † 15. Dezämber 2016 z Muura) isch e liechteschtainischi Bolitikeri (FBP) gsii. Vu 1993 bis 1997 isch si Regierigsreeti mit dr Ressort Böuwääse un Vercheer gsii. D Gassner isch dodermit di eerscht Frau in ere liechteschtainische Regierig gsii.

## Lääbe
D Cornelia Gassner isch anne 1958 im Spital z Grabs uf d Wält chuu. Iri Eltere sin dr Zaantächniker Egon Matt un däm syre Frau Waltraud geb. Ritter gsii. Si het vier Gschwischter ghaa, dodrunter di speeter Bolitikeri Andrea Matt. Vu 1970 bis 1978 isch si uf s Liechtestainisch Gimnasium z Vaduz gangr un het deert iri Matura gmacht. Derno het si vu 1978 bis 1984 z Innschbruck Räächtswisseschaft studiert. Anne 1984 het si zum Dr. iur. promoviert. Derno het si vu 1985 bis 1986 an dr London School of Economics and Political Science studiert un het deert anne 1986 en Master of Laws (LL.M.) iiberchuu. Vu 1987 bis 1997 het si as Mitarbaiteri in eme Aawalts- un Dreihandbiro z Vaduz gschafft un het si derno 1997 as Dreihänderi sälbschtändig gmacht. Ab 2000 het si as sälbschtändigi Räächtsaawälti gschafft. Vu 2000 bis 2002 isch si Bresidänti vu dr Gsellschaft Schwyz–Liechteschtai gsii. Dernääbe isch d Gassner vu 2001 bis 2004 Dozänti an dr Fachhochschuel Liechteschtai z Vaduz gsii. Vu 2003 bis 2005 het si em Verwaltigsroot vu dr Spitalregion Rhyntel-Werdeberg-Sarganserland aagheert un ab 2006 em Verwaltigsroot vu dr Liechteschtainer Volksblatt AG. Speeter isch si Mitgliid bzw. Bresidänti vum Verwaltigsroot vu dr Liechteschtai TeleNet AG un dr Telecom FL AG un vu dr us dr Fusion vu däne baid Unternäme 2008 entstandene Telecom Liechteschai gsii.

D Gassner isch Buurgeri vu dr Gmai Triesebärg gsii. Si isch syter 1980 ghyroote gsii mit em Arthur Gassner (* 1956) un het drei Chinder ghaa. Anne 1994 isch ere s Komturchryz vum Fiirschtli Liechteschtainische Verdienschtoorde verliie woore. 

## Weblink
* 

## Fueßnote
Emma Eigenmann

D **Emma Eigenmann** (* 30. Oktober 1930 z Nendla as *Emma Schädler*) isch e liechteschtainischi Bolitikeri (FBP). Anne 1986 isch si as eerschti Frau in liechteschtainisch Landdaag gweelt woore.

## Lääbe
D Emma Eigenmann isch aini vu vier Deechtere vum Unternämer un speetere Landdaagsabgoordnete Eugen Schädler un däm syre Frau Elwina Katharina geb. Hoop. Dr liechteschtainisch Bolitiker Josef Hoop isch en Unkel zuen ere vu dr Muetersyte här. D Bolitikeri Susanne Eberle-Strub isch iri Nichte.

Si isch vu 1943 bis 1946 im Institut St. Elisabeth z Schaa uf d Schuel gange un vu 1946 bis 1947 im Institut Salve Regina z Bourguillon. No dr Schuel het su vu 1947 bis 1950 Keramikmooleri gleert un isch 1950/51 uf Keramikfachschuel z Höhr-Grenzhausen z Dytschland gange. Derno het si im Familiebedriib Schaedler Keramik AG gschafft un d Fima vu 1973 bis 1995 au glaitet.

Am 4. Augschte 1953 het si dr August Eigenmann (1922–1967) ghyroote, si hän zäne zwai Chinder.

D Emma Eigenmann isch vu 1979 bis 1995 as eerschti Frau Mitgliid im Vorstand vu dr LIHK gsii.

Zwai Joor no dr Yyfierig vum Frauestimmräächt uf Landeseebeni sich d Eigenmann am 2. Februar 1986 in Landdaag vum Fiirschteduum Liechteschtai gweelt woore. Si isch di ainig Frau unter dr 15 Abgoordnete. Bi dr vorzoogene Landdaagswaale 1989 isch si widergweelt woore. Au in däm Landdaag isch si di ainzig Frau gsii, drotz ass dr Landdaag jetz 25 Abgoordneti umfasst het. Bi dr Landdaagswaale im Februar 1993 het si uf e nomoligi Kandidatur verziichtet un isch dodermit us em Landdaag uusgschiide.

Si isch mit em Ritterchryz vum Fiirschtlige Liechteschtainische Verdienschtoorde uuszaichnet woore.

## Literatur
* Johannes Kaiser: *70 Jahre FBP. Arbeit für Liechtenstein. Hrsg. von Fortschrittliche Bürgerpartei, Schaan 1988, S. 92. 
* Paul Vogt: *125 Jahre Landtag.* Hrsg. vom Landtag des Fürstentums Liechtenstein, Vaduz 21988.
* 
* *Happy Birthday Emma Eigenmann.'' Liechtensteiner Volksblatt, 30. Oktober 2010

## Fueßnote
Sprachgebrauch in Österreich

D **Sprooche vo Öschtryych** sind ganz vilfältig.

S Düütsch isch d Hauptsprooch vo Österreich. I dr öschtryychische Bundesvrfassig stoot, es sig die offizielli Staatssprooch.

S Düütsch isch für öppe 88 Prozänt vo dr Bevölkerig d Muettersprooch. Me säit dere Sprooch s Öschtryychische Düütsch, won e Verietäät vo dr ganz vilfältige Düütsche Sprooch isch. Es Bild vo dere Sprooch git s Öschtryychische Wörterbuech.

Drnäbe isch d Mundart bi täil Lüüt als Umgangssprooch wyt verbreitet. Es git z Öschtryych vil verschideni Dialäkt vom Oberdüütsche; die meischte regionale Mundarte ghööre zum Sproochgebiet vom Bairische und es paar im Weschte vom Land zum Alemannische.

Für die Dialäkt gits s Wörterbuech vo de bairische Mundarte z Öschtryych, s Vorarlbärgische Wörterbuech un dr Vorarlbärger Sproochatlas.

Drnäbe redt me bi zimli vilne Lüüt i gwüssne Regioone verschideni Minderhäitesprooche. Und no meh Sprooche sind mit Ywanderer us anderne Sproochgebiet is Land choo.

D Minderhäitesproche vo Öschtryych, wo vom Bundesverfassigsgsetz anerchant wäärde, sind:
* Burgelandkroatisch
* Romani
* Slowakisch
* Slowenisch
* Tschechisch
* Ungarisch 
* di öschtryychischi Gebärdesprooch
Walserdeutscher Beispielsatz

Dr Paul Zinsli het in syym Buech *Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Piemont. Erbe, Dasein, Wesen.*  e **Walserdytsche Byyschpelsatz** aagee go di karakteristische Merkmol vu dr Walserdialäkt bschryybe.

As Uusgangsform het er die „Unterländer“ Ibersetzig gnuu:
:*Wenn s de morn schneit und dunklet, goot dr Grossvater mit em Pfiifli öppen am Sächsi gärn uf de nöi Ofebank und leit si zum e tüüfe Schloof.*

Derzue het e Art „Vollwalserischi Form“ konschtruiert, wu di ganze Merkmool vum Walserdytsch soll zaige:
:*Wenn sch de moorä schniit und tuuchlet, gäit der Eeni mit em Pfiifeltli ätten (äppen) am Säggschi gäärä uf de nüüw Ofebaach und läit schi zum e töiffe Schlaaf.*

## Byschpel us dr Walserdialäkt
Im Lauf vu syyne Foorschige zue dr Walser het dr Zinsli dää Satz vu Dialäktsprächer in verschideni Walserdialäkt ibersetze loo.

* Buchboden, Großes Walsertal
*Wenn s moore schneit und duuchlet, gäit der Eeni mitem Backpfiiffi ätte ume seggsi gääre uf de nöi Ofebooch und läit schi zume lenge, täife Schloof.*

* Splüügä, Graubünde
*Wenn s moora schnit und tunklet, geit dr Eeni mit schim chliina Pfiiffli äppan am seggsi gäära uf dan Ofabank und leit schi zu ma lenge, töüffa Schlaaf.*

*Saley
*Ä’n aabe, wen s afat tuuhilä, so um säkschu, ts Enni geid äppu fascht allgu schi darleggä uf dä Fiirbaach mit schiinär Pippu, un te schlaaft s lang und hert.*

*Remmalju
*Sen mööru schnuuwts un se s Ziit chunt tupps, der Altattu ber schir ljegge femmu zu schäkschu er gäid geeru üfen du nuwe Banch, und er lakt schech niider war z machu e länge härte Schloof.*

*Greschonei
*Am Oabä, wenn s tuppet, geit der Oaltattu eppä am säggschi mer schir liggu Pfyffu uf de nuu Bangg un leitschi zummänä lengä un teiffä Schloaf neder.*

## Literatur
* Paul Zinsli: *Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Piemont. Erbe, Dasein, Wesen.* Huber, Frauenfeld 1968. 7., ergänzte Auflage 2002

## Fueßnote
Schweizer Parlamentswahlen 2019

D **Wahl vom Schwiizer Parlamänt anne 2019** isch s demokratische Verfahre zum s Bundesparlamänt vo dr Schwiiz so wie s d Bundesverfassig wott für d Zyt vo 2019 bis 2023 nöi uufzstelle.

D Wahl isch am 20.&nbsp;Oktober 2019 gsi. Es isch drum ggange, i de Kantöön d Lüüt uuszwähle für in Nationalroot und in Ständeroot vo dr Schwiiz.

## wie d Wahl ggangen isch
Me luegt bi sonere Wahl druuf, wie vill Lüüt i de Kantöön wohne, und i däm Verhältnis tuet me die zwöihundert Sitz vom Nazionalroot uf d Kantöön verteile. Im Ständeroot het’s gmäss dr Bundesverfassig zwe Sitz für jede Kantoon usser für es paar chlyni, wo numen eine überchöme (das isch so für Basel-Stadt, Basel-Landschaft, Obwalde, Nidwalde, Appezäll Usserroode und Appezäll Innerroode), im ganze sind s sächsevierzg im *Stöckli,* wie men em Ständeroot gäärn säit.

Für sone Wahl cha jedi Partäi oder au en anderi politischi Organisazioon e Zylete Lüüt bi de Kantonsverwaltige mälde, und d Kantöön mache drmit d Lischte, wo si de Stimmberächtigte schicke. Me cha d Lischte wo me zämestellt mit dr Boscht dr Verwaltig vo dr politische Gmäind schicke oder am Wuchenändi vo dr Wahl sälber go im ene Wahllokal id Stimmchischte legge.

I allne Kantöön zämezellt sind für d Wahle vo 2019 nid weniger weder 4652 Lüüt uf 511 Lischte als Kandidaaten und Kandidaatinne für in Nazionalroot agmäldet gsi.

D Partäien und gröössere Gruppe, wo bi dr Wahl vo 2019 drby gsi sind:
* SVP
* SP Schwiiz
* FDP-Liberaali
* CVP
* Grüeni
* Grüenliberaali
* BDP
* EVP
* Lega dei Ticinesi
* PdA/SolidaritéS/Ensemble à Gauche
* Mouvement citoyens genevois
* EDU
* Alternatyvi Lischte
* Pyraate
* CSP
* Schwiizer Demokraate
* Integraali Politik Schwiiz

## wie d Wahl füre Nazionalroot usecho isch

## wie d Wahl füre Ständeroot usechoo isch

## Weblink
* Offizielli Websyte zu de Äiggnössische Wahle 2019
Mauro Pedrazzini

Dr **Mauro Pedrazzini** (* 15. Juni 1965 z Escha) isch e liachtaschtaanische Bolitiker (FBP). Är isch syt em 27. Meerz 2013 as Regieriigsroot mit Zueständigkait fir s Minischterium fir Gsellschaft Mitgliid vu dr Regierig vum Fiirschteduum Liechteschtai.

## Lääbe
Dr Mauro Pedrazzini isch e Suhn vum Sandro Pedrazzini un dr Hedy geb. Meier. Är isch mit drei Gschischter z Escha ufgwachse. Är isch uf s Liachtaschtaanisch Gimnasium z Vaduz gange un het deert anne 1985 d Matura gmacht. Derno het er vu 1985 bis 1991 an dr der Universiteet Bärn Physik, Chemy un Aschtronomy studiert um mit em Lizenziat (lic. phil. nat.) abgschlosse un deert au 1990 bis 1991 as Forschigsassischtänt am Laboratorium fir Hochenergyphysik gschafft. Ab 1992 isch er Doktorand am Forschigszäntrum fir Plamaphysik an dr ETH z Lausanne gsii un het deert anne 1996 promoviert.

Vu 1992 bis 2001het er bi dr Balzers AG gschafft, aafangs as Projäktlaiter, speeter as Laiter vu dr Abdailige Engineering un Forschig un Entwicklig. In dr Johr 1997 bis 199 het er näbe em Beruef no dr Wiirtschaft (Executive MBA) an dr Universitet St. Galle studiert.

2001 bis 2003 het er bi dr Liachtaanische Landesbank z Vaduz as Finanzanalyscht un Fondsmanager gschafft, ab 2003 bis zue sym Regierigsyydritt 2013 derno bi däre ire Doochtergsellschaft LLB Asset Management AG, ab 2006 deert as Laiter vum Aktiemanagement.

In dr Legislaturperiod vu 2005 bis 2009 isch dr Pedrazzini Stellverdrätter vum Regierigsschef Otmar Hasler gsii, vu 2009 bis 2013 Stellverdrätter vum Vizeregierigsschef Martin Meyer. No dr Landdaagswaal 2013 isch er as Regierigsroot fir d FBP vum liachtaschtaanische Landdaag vorgschlaa un vum Regänt Erbprinz Alois ernännt woore, zueständig fir s nei Minischterium fir Gsellschaft (Gsundhait, Sozials, Familie un Chanceglyychi). Syter anne 2013 isch au er Mitgliid vu Bresidium vu dr FBP.

No dr Landdaagswaal vum 5. Februar 2017 isch dr Pedrazzini am 30. Meerz 2017 as Regierigsroot widergweelt woore.

## Weblink

* 
* dr Mauro Pedrazzini uf dr Websyte vu dr Regierig vum Fiirschteduum Liachtaschtaa

## Fueßnote
Melitta Marxer

D **Melitta Marxer** (* 8. September 1923 as *Melitta Kaiser* z Schaawald; † 13. Februar 2015 z Vaduz isch e liachtaschtaanischi Aktivischti un Fraueräächtleri, wu fir s Frauewaalräächt kämpft het. Internazionaal het mer si gchännt dur e Reed anne 1983 vor em Europaroot, wu si um internazionaali Unterstitzig fir d Yyfierig vum Frauewaalräächt z Liachtaschtaa gwoorbe het.

## Lääbe un Wiirke
D Melitta Kaiser isch mit vier Gschwischter z Schaawald ufgwachse. No dr Sekundarschuel het d Kaiser in ere Keramikfabrik gschafft. Mit 25 Joor het si d Fabrik verloo, wel si anne 1949 dr Felix Marxer (1922–1997) ghyroote un mit em e Familie grindet het. Si het drei Deechtere uf d Wält broocht, aini dervu isch d Chinschtleri Regina Marxer.

Derwylscht iri drei Deechtere ufgwachse sin, isch er di räächtli Uuglyychi zwische Fraue un Manne un ass nume Manne go weele derfe z Sinn chuu. D Marxer het iri Deechtere in däre ire Wunsch noch ere heechere Bildig unterstitzt un het bim Kampf mitgmacht, ass au Maidli uf heecheri Schuele un Gimnaasie hän derfe goo, was eerscht in dr 1960er-Joor gschafft wooren isch. Syter 1968 sin Liachtaschtaaner Maidli an Gimnaasie zuegloo.

D Marxer un anderi Feminischtine hän si derno em 1968 abghaltene Referändum zum Frauewaalräächt zuegcheert, wu voreerscht gschyteret isch. D Fraue hän s *Komitee fir s Frauestimmräächt* grindet, go uf e Zuestimmig zum Waalräächt zueschaffe. In dr Joor 1971 un 1973 sin nomol zwoo Volksabstimmige am Mee gschyteret, wu s Frauewaalräächt blockiert het. Wel si kai Fuurtschritt gsääne hän, hän d Marxer un anderi Feminischtine 1981 d *Aktion Dornröschen* grindet, e Aaspiilig uf s dytsch Määrli  ** un d lang Waartezyt, voreb dr Brinz d Brinzässi mit eme Schmutz gweckt het. Dodruf hän si nit welle waarte. D Frauen hän derzue bim Verfassigsgriicht gchlagt, wel si ihri Räächt yygschränkt gsääne hän. Anne 1982 isch d Chlaag abgwiise woore. Wel d Regierig si gwaigeret het, s Frauewaalräächt yyzfiere, hän d Marxer un 11 anderi *Dornreesliakivischtine* zue andere Maßname griffe. Si sin dur Europa graist un hän iber iri yygschränkte Räächt gschwätzt. Anne 1983 hän si ire Aaliige vor em Europaroot z Stroßburi effetli gmacht. Die Akzioon isch z Liachtaschtaa arg kritisiert woore, wel si s Land in s internazionaal Rampeliecht gruckt het, isch aber wiirksaam gsii. Am 2. Juli 1984 hän di männlige Weeler z Liachtaschtaa dr Fraue s voll Waalräächt zuebilligt.

D Marxer isch am 13. Februar 2015 z Vaduz gstoorbe.

## Rezepzioon
Anne 2002 isch dr Schwyzer Dokumentarfilm *Die andere Hälfte* etnstande, wu d Gschiicht vu dr Melitta Marxer un irem Kampf fir Fraueräächt z Liachtaschtaa verlzellt het. 

## Zitat
: „Unsere Familie bestand aus vier Frauen und einem Mann. Wann immer ein Wahl stattfand, war es nur mein Mann, der wählen gehen durfte – und wir Frauen mussten zuhause bleiben.“
:
: „Was sollten wir tun? Einfach still sitzen in der Hoffnung, dass unsere politischen Rechte anerkannt werden? Wenn wir das nur getan hätten, hätten wir heute kein Stimmrecht.“

## Fueßnote
Regina Marxer

D **Regina Marxer** (* 10. Oktober 1951 z Grabs, SG) isch e liachtaschtaanischi Graafikeri un bildendi Chinschtleri.

## Lääbe

D Regina Marxer isch e Doochter vum Leerer un Museumslaiter Felix Marxer un syre Frau Melitta geb. Kaiser. Si isch mit zwoo Schweschtere z Vaduz ufgwachse. Vu 1963 bis 1966 isch si z Vaduz uf s Realschuel gange. Derno het si vu 1966 bis 1970 Graafikeri bim Louis Jäger z Vaduz gleert. Vu 1974 bis 1978 het si an dr Hochschuel vu dr Chinscht z Berlin studiert. Au bim Clément Moreau, wu in dr Schwyz gläbt het, het si gleert.
Syter anne 1979 läbt si as freischaffendi Chinschtleri. Ihri Chunscht umfasst Moolerei, Bildhauerei, Graafik un Inschtallzioon. Si het Ainzel- un Gruppenuusstellige ghaa z Liachtaschtaa, e Eeschtryych un in dr Schwyz. As Grafikeri het si ne baar liachtaschtaanischi Briefmarke gstaltet

Anne 1981 het d Marxer zäme mit ire Mueter Melitta Marxer un dr Psychologi Barbara Rheinberger d «Aktion Dornröschen» grindet, wu si emänd erfolgryych fir s d Yyfierig vum Frauestimmräächt z Liachtaschtaa yygsetzt het. 

Zäme mit dr Myriam Bargetze, dr Monika Michels, em Stefan Sprenger un em Martin Walch het si anne 1989 in dr alte Wääberei z Tresa dr Chinschtlerverain «Schichtwechsel» grindet un isch au bis 1997 di eerscht Bresidänti vum Verain gsii. Dr Verain duet di iberregionaal Vernetzig feerdere un Chinschtler*ne us em In- un Uusland Ryym z Verfiegig stelle.

Fir s nei «Schuelhuus Obergufer» z Trisebärg het d Marxer 1995 d Computerinschtallazioun *Herr Ehrengast – der Hirsch mit den sprechenden Augen* gschaffe, wu Täxt im Walser-Dialäkt schwätzt. Si het au d Chunchtwäärch *Gras* gschaffe, e Metallrinne im Bflaschter uf em Voorblatz vum Liachtaschtaanische Landesarchiv zVaduz.

D Regina Marxer läbt un schafft z Vaduz.

## Uuszaichnige Eerige
* 1989 Wäärchjoor vum Kulturbyyroot
* 1991 Josef Gabriel von Rheinberger-Bryys. D Marxer isch di eerscht Frau gsii, wu där Bryys iberchuu het, wu syter 1976 vu dr Gmai Vaduz vergee wird.
* «Gran premio d’Asiago per il migliore francobollo Europa» fir di scheenscht Europamarke fir ihre Briefmarke-Entwuurf «Das Plankner Fülle» in dr Serie «Sagen und Legenden» vu anne 1997.

## Publikazioone
; as Autoori:
* 
* 
* 
; as Illuschtratoori:
* 

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* 
* d Regina Marxer uf dr Websyte *DKL Stiftung Dokumentation Kunst in Liechtenstein*

## Fueßnote
Vaterländische Union

Di **Vaterländisch Union (VU)** isch näb dr Fortschrittlige Burgerpartei (FBP) aini vu dr boode grooße Barteie im Fiirschtduum Liachtaschtaa. Si isch urspringli sozialliberal uusgriichtet gsii, isch aber im Lauf vu dr Zyt allmee no räächts gruckt un het si brogrammatisch noodnoo dr burgerlige FBP aagneecheret, wu si dradizionäll mit koaliert.

## Gschiicht
D Wuurzle vu dr VU geen uf d Volkspartei (VP) zruck, wu Februar 1918 grindet woore un chrischtli-sozial uusgriichtet gsii isch. Die het si am 5. Jänner 1936 mit em chlaine Liachtaschtaaner Haimetdienscht zue dr hitige Vaterländische Union zämegschlosse, wu doodmool zwai Joor alt un als dytschnazionaaler un autoriteerer uusgriichtet gsii isch. Mitgrinder vu dr chrischtli-soziale Volksbartei isch dr Wilhelm Beck gsii. D Bartei isch dr Metoor fir bolitischi un soziaali Grundlaagerefoorme z Liachtaschtaa im frieje 20. Joorhundert gsii un het si as Arbaiterbartei verstande, wu si fir mee demokraatischi Volksräächt, soziaali Sicherhait, Solidariteet in dr Gsellschaft un au fir e staarki, differenzierti Wiirtschaft yygsetzt ghaa het un au hite no yysetzt.

Iri aktuälle Zyylsetzige het si in «Wäärtvorstellige» formuliert, wu im Mai 2004 verabschiidet woore sin, Grundsätz dooderby sin Freihait, Noohaltigkait un Solidariteet gsii.

D VU het 1970–1974, 1978–1993 un 1993–2001 s absolut Mee vu dr Mandaat im liachtaschtaanische Landdaag ghaa. No dr Landdaagswaal 2005, wun ere ne historisch Dief an Stimme broocht ghaa het, het d VU 10 vu dr 25 Abgoordnete gstellt un isch mit em stellverdrättende Regierigsschef Klaus Tschütscher un em Hugo Quaderer in dr fimfchepfige Regierig verdrätte gsii. Us dr Landdaagswaal 2009 isch d VU as aidytige Waalsiigeri fiirigange un het fir d Legislaturperiood 2009–2013 mit 13 Sitz wider s absolut Mee im Landdaag ghaa. In dr Koalizioonsregierig mit dr FBP het d VU mit em Klaus Tschütscher dr nei Regierigsschef gstellt. Di Vaterländisch Union het bi dr Landdaagswaal 2013 fimf Sitz im Landdaag verloore, isch derno mit aacht Sitz verdrätte gsii un het zwee vu dr vier Regieingsreet gstellt. Bi dr Landdaagswaal 2017 het d VU ire Stimmenaadail um 0,2 Brozäntpinkt lycht chenne uusböue, het aber wyter 8 vu 25 Abgoordnete vum Landdaag. In dr fimfchepfige Regierig isch di Vaterländisch Union wyter mit zwee Regierigsmitgliider verdrätte.

### Barteibresidänte

## Zytig
Dr Vaterländische Union stoot d Zytig Liechtensteiner Vaterland nooch, wu us dr Zytige Liechtensteiner Nachrichten un Liechtensteiner Heimatdienst im Jänner 1936 entstanden isch. D Liechtensteiner Nachrichten (1924–1935) sin us dr Oberrheinische Nachrichten (1914–1924) fiirigange un boodi Zytige sin scho vorhäär dr chrischtli-soziaale Beweegig/Bartei noochgstande.

Noch em Schefredakteer Günther Fritz heeb si s Liechtensteiner Vaterland vun eme „parteipolitischen Kampfblatt“ zue ere „modernen Forumszeitung“ gwandlet.

## Literatur
* Rupert Quaderer, Arthur Brunhart: *Die Schlossabmachungen vom September 1920*

## Weblink
* Offiziälli Websyte vu dr Vaterländische Union
* 

## Fueßnote
Daniel Brélaz

Dr **Daniel Brélaz** (* 4. Jänner 1950 z Losann) isch e Schwiizer Politiker vo de Grüene.

## s Lääbe un d Politik
Dr Brélaz het a dr EPFL Mathematik studiert und isch dänn Mathelehrer gsi. Er isch ghürootet und het äi Soon.

Er het sech vo Afang a bi dr politische Bewegig füre Umwältschutz *Groupement pour la protection de l'environnement* angaschiert. 1978 isch er Waadtländer Grossroot worde und s nöchscht Joor Nationalrat. Do isch er nid numen i dr Schwiiz der eerscht nazional Parlamäntarier vo de Grüene gsi, sondern grad au uf dr ganze Wält.

Dr Brélaz isch bis 1989 Nazionalroot gsi. Denn het en s Volk vo Losann id d Stadtregierig gwählt. Und anne 2001 isch er no dr Stadtpresidänt und Finanzscheff vo Losann woorde. I däm Amt isch er bis 2016 blibe.

2007 het men en im Waadtland nomol zum Nazionalroot gwählt, was er bis 2011 gsi isch, und au für die übernöchschti Legislatuur sit 2015 und grad nomol bi der Wahl vo 2019 isch dr bekant Maa wider für die Grüene uf Bärn choo.

Dr Daniel Brélaz macht im Verwaltigsroot vo de *Transports publics de la région lausannoise,* i däm vo dr Gselschaft *Métro Lausanne-Ouchy * und i däm vo dr Stroomgselschaft EOS Holding mit, und er isch im Komitee vo *Lausanne Tourismus* und im Stiftigsroot vo dr Stiftig *Beaulieu*.

I dr Öfentlichkäit isch er wäge syne uffellige Gravatte mit emene Büsichopf druff immer wider is Gsprööch choo. Sit 2018 cha men em Brélat syni Gravatte im Stadtmuseum vo Losann go aluege.

## Literatur
* Daniel Brélaz: *L'avenir est plus que jamais notre affaire. L'impact des grandes disruptions*, Lausanne, 2019, ISBN 9782828918033

## Weblink

*
Irène Kälin

D **Irène Kälin**, wo am 6. Februar 1987 z Länzbrg uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Politikerin.

## s Lääbe
D Kälin het s Gimnasium z Basel bsuecht und drno d Islam- und d Religionswüsseschaft a dr Uni Züri studiert. 2014 het si s Master-Studium «Religionskultuure» a dr Uni Bärn aagfange. Si het als Gwärkschaftssekretärin bi dr Unia Aargau gschaffet. Si isch d Presidäntin vo *ArbeitAargau,* dr Aargauer Tachorganisazioon vo de Arbetnämende. Sit 2013 läbt si mit em Journalischt Werner de Schepper zäme. Si woone z Oberflachs.

D Irène Kälin politisiert bi de Grüene. 2010 het me se in Aargauer Groossroot gwählt. Wo im Novämber 2017 dr Jonas Fricker zruggträtten isch, isch si uf däm sin Platz im Nazionalroot choo. Bi dr Wahl vo dr Bundesvrsamlig 2019 isch si als Nazionalröötin wider gwählt woorde.

D Kälin isch 2012 bis 2014 Vizepresidäntin vo de Grüene Schwiiz gsi.

D Kälin isch sit 2013 mit em Journalischt Werner De Schepper liiert. S Paar isch anne 2018 vo Länzbrg uf Oberflachs zooge, im gliiche Joor isch ire gmainsaam Soon uf d Wält choo.

## Weblink
* privati Website
* 

## Fuessnote
Gabriela Suter

D **Gabriela Suter** (* 1972 z Aarau) isch e Schwiizer Lehrerin und Politikerin.

## ires Lääbe
D Gabriela Suter isch i dr Regioon vo Länzbrg ufgwachse. Si het Gschicht und Germanistik a dr Uni Züri studiert und d Usbildig fürs Lehramt für Middelschuele gmacht. Drno isch si Gimilehrerin a dr Alte Kanti Aarau gsi und jetz schaffet si mit em Master *Public Management* als Personalscheffin und Projektläiterin. Woone tuet si z Aarau.

D Suter politisiert bi dr SP. Si isch Ywoonerröötin z Aarau gsi und 2017 het me sen in Aargauer Groossroot gwählt. Si isch sit 2018 d Presidäntin vo dr SP Aargau und ghört au zu dr Gschäftsläitig vo dr SP Schwiiz.

Bi dr Wahl vo dr Bundesvrsamlig 2019 isch si in Nazionalroot choo.
Marianne Binder-Keller

D **Marianne Binder-Keller**, wo am 15. Juni 1958 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Politikerin.

Si chunt us em Kanton Aargau und ghöört politisch gseh zu dr CVP. 

## s Lääbe
D Marianne Binder-Keller isch d Dochter vom Anton Keller, wo früener mol, vo 1979 bis 1995, Schwiizer Nazionalroot gsi isch, und vo dr Schriftstellerin Rosemarie Keller geb. Borner. Si isch ghüroote mit em Andreas Binder, em Soon vom ehemolige Aargauer Nazionalroot Julius Binder, und woont mit irere Familie z Baade.

Si isch Lehrerin und schaffet als Berooterin für Komunikazioon und als Autoorin. Bis anne 2013 isch si d Komunikazioonsscheffin vo dr CVP Schwiiz gsi. Si isch d Presidäntin vo dr CVP vom Bezirk Baade und sit 2015 ghöört si zum Partäipräsidium vo dr CVP Schwiiz. 2016 isch si d Presidäntin vo dr Aargauer CVP woorde.

2013 het me si im Kanton Aarau zur Groossröötin gwählt.

Für d Wahl vo dr Schwiizer Bundesvrsamlig im Herbscht 2019 het d Binder-Keller kandidiert und si isch am 20. Oktober in Nazionalroot choo. Iire Vatter und iiri Muetter sind bi dr Fyyr noch dr Dochter irere Wahl z Baade drby gsi.

## Weblink
* Website von Marianne Binder-Keller

## Fuessnoote
Thomas Burgherr

Dr **Thomas Burgherr** (* 1. Augschte 1962) isch e Schwiizer Undernäämer und Politiker.

Er het z Wilibäärg d Primarschuel un z Reitnau d Bezirksschuel bsuecht und isch Zimmermaa woorde. Iim ghört d Firma *Burgherr Moosersäge AG*. Das isch e Saagi wo s sit em 19. Joorhundert git. D Fabrigg macht Holzarbete für Hüüser und anderi Bouwäärch. 

I dr Politik isch dr Burgherr bi dr SVP. Er isch dr Amme vo Wilibäärg gsi und 1997 Aargauer Groossroot woorde. Sit 2012 isch er dr Presidänt vo dr SVP Aargau. 2015 het men en i Nazionalroot gwählt und 2019 isch er wider gwählt woorde.
Liste der Mitglieder des Schweizer Nationalrats in der 51. Legislaturperiode

Das isch d **Lischte vo de Lüüt im Schwiizer Nazionalroot 2019 bis 2023**.

Es sind die Persoone, wo s Volch i de Kantöön vo dr Schwiiz am 20. Oktober 2019 bi dr Wahl vom Schwiizer Parlamänt für in Nazionalroot uf Bärn ufe gwählt het.

## Änderige i de Legislaturperiood
Ruth Humbel Näf

D **Ruth Humbel Näf** (* 23. Juli 1957 z Baade) isch e Schwiizer Lehrerin, Politikerin und Sportlerin. 

## s Lääbe
D Humbel woont z Biirmeschtoorff. Si isch Lehrerin und schaffet als Jurischtin. Vo 2001 bis 2008 isch si d Läiterin vo dr Region Middi vom Vrband vo de Chrankekasse gsi. Si isch ghürootet und het zwöi Chind. Si isch e gueti Orientierigslöiferin; 2010 isch si OL-Wältmäischterin bi de Senioore woorde.

1981 het se s Volch vom Kanton Aargau in Groossroot gwählt, wo si bis 2003 gsi isch. 2003 isch si Nationalröötin woorde.

D Ruth Humnbel isch i de Stiftigsrööt vo dr Stiftig *Vita Parcous* z Zürich, vo dr Schwiizerische Stiftig für Klinischi Chräbsforschig, vo dr Stiftig für die Schwiizerischi Akademy für Chiropraktik, vo dr Stiftig Alterszäntrum Lindehoof z Oftrige, vo dr Stiftig Theraplus und vo dr Stiftig Pro Senectute Aargau.

## Weblink

* d Websyte vo dr Ruth Humbel Näf