open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hindi

**Hindi** (h. हिन्दी Hindī) isch e noiindischi Sprooch, wo im nördliche Indie gredt werd. Di pakistanischi Variante vom Hindi isch s *[[Urdu]]*. S Hindi werd i de Devanagari gschribe, s Urdu aber inere Variante vo de Arabische Schrift. Baid Variante stönd ganz nöch binenand, s Urdu het aber vill arabischi und persischi Uusdrück uufgnoo, bsunders im religiöse Wortschatz. Streng gnoo werd s Hindi vo de Hindu und s Urdu vo de Muslim bruucht. Baid Variante wered mengisch zäme as *Hindustani* bizaichnet.

## Gschicht und Verwandtschaft
S Hindi ghört zu de indoiranische Gruppe vo de indoueropäische Sproochfamili und het imene Tail vom nördliche Indie s Prakrit abglööst.
S Hindi isch sit em 11. Joorhundert öberliferet und het drai Schriftvariante entwicklet: s *Khariboli* (»Raini Sprooch«), wo um Delhi ume dihai gsii isch, s *Braj* um d Stadt Mathura a de Yamuna und s *Awadhi* um Awadh ume. S Urdu as vierti Variante isch a de Hööf vo de Mogule entstande, de muslimische Herrscher öber Indie im Mittelalter. D Amtssprooch aber isch s Persische gsii.

Ane 1947 isch s Urdu offizieli Sprooch vo Pakistan wore, wääred Indie s Hindi und s Urdu as Amtssprooch anerchennt het. D Spanige zwöschet de baide Religione hend dezue gfüert, as arabischi und persischi Wörter im Hindi dör noji Wörter usem Sanskrit ersetzt wore sind.
## Literatur
* Narindar K. Aggarwal: *A Bibliography of Studies on Hindi. Language and Linguistics.* Indian Documentation Service, Gurgaon, Haryana, 1985.
* 
* Margot Gatzlaff-Hälsing: *Grammatischer Leitfaden des Hindi.* Helmut Buske Verlag, Hamburg 2003, ISBN 978-3-87548-331-4.
* Margot Gatzlaff-Hälsing: *Wörterbuch Deutsch – Hindi.* Helmut Buske Verlag, Hamburg 2000, ISBN 978-3-87548-247-8.
* Margot Gatzlaff-Hälsing (Hrsg.): *Handwörterbuch Hindi – Deutsch.* Helmut Buske Verlag, Hamburg 2002, ISBN 3-87548-177-1.
* Kadambari Sinha: *Konversationskurs Hindi.* Helmut Buske Verlag, Hamburg 2007, ISBN 978-3-87548-488-5.
* Rainer Krack: *Kauderwelsch – Hindi Wort für Wort.* Reise Know-How Verlag, Bielefeld 2007, ISBN 978-3-89416-084-5.
* R.S. McGregor: *The Hindi – English Dictionary.* Oxford University Press, Oxford 1997, ISBN 978-0-19-864339-5.
* Rupert Snell: *Teach Yourself Hindi.* McGraw-Hill Companies, 2003, ISBN 978-0-07-141412-8.

## Weblingg
Ardhamagadhi

**Ardhamagadhi** (Sanskrit: *Ardhamāgadhī* »Halbmagadhi«) oder **Jain-Prakrit** isch e mittelindischi Sprooch, wo im Jinismus e wichtigi Role spillt.

## Verwandtschaft und Öberliferig
S Ardhamagadhi isch e Variante vom Prakrit und nööch mitem Pali, de Sprooch vom Buddhismus verwandt. Uf Ardhamagadhi sind vill Schrifte vo de Jaina verfasst. Drum isch die Sprooch wichtig för d Erforschig vom Jinismus.

Merchmool vom Ardhamagadhi gegenöber em Sanskrit sin d Abschwächig vo intervokalischem /t/  und /p/ (skt. *Ajita*, *Sumati*; amg. *Ajiya*, *Sumai* - skt. *Draupadī*, amg. *Dovaī*),  Assimilierig vo Konsonantegruppe (skt. *Rukmiṇī*, *dharma*, amg. *Ruppinī*, *dhamma*), Monophthongierig vo /au/ (skt. *Gautama*, amg. *Goyama*), Palatalisierig (skt. *Pradyumna*, *Yakṣa*, amg. *Prajjuṇṇa*, *Jakkha*) und Realisierig vo silbischem /ṛ/ as e Vokal (skt. *Kṛṣṇa*, *Ṛṣabha*, amg. *Kaṇha*, *Usabha*).

## Literatur
* Klaus Mylius: *Wörterbuch Ardhamagadhi–Deutsch*. Buske 2003, ISBN 3-87548-395-2
Jainismus

De **Jinismus** oder **Jainismus** isch e Religioo, wo wie de Buddhismus im 6.Jh. v.&nbsp;Chr. z Indie usem Hinduismus use entstanden isch. D Aahänger vom Jinismus wered Jaina (skt. जैन *jaina* m. [dʒaːɪnʌ]) gnennt. De Jinismus isch e Religioo mit strenge Regle und zällt weltwiit rund 4,5 Millioone Aahänger, wo sich i zwoo Sekte uftailet, nämli i d Shvetambara und d Digambara. Di maiste Jaina lebet z Indie. De historisch Stifter isch de Mahavira (599-527 v.&nbsp;Chr.), wo zu de Zitt vom Buddha glebt het. 

## Gschicht
Noch de Öberliferig vo de Jaina hets 24 Tirthamkara (amg. *titthagara* „Furtbiraiter“) ggee, wo a de Mentschhait de recht Weg zaigt hend. Vo dene sind di erste 22 mythisch, de 23. Tirthamkara Parshva isch halbhistorisch und het im 8.Jh.v.&nbsp;Chr. glebt. De historisch Bigründer vom Jinismus isch de 24. Tirthamkara, de Mahavira Vardhamana (599-527 v.&nbsp;Chr.), e Zittgnoss vom Buddha. Baid Religiosstifter hend au im gliche Piet gwürkt und baid Religione hend drum au verwandti Vorstelige. De Mahavira het e chliini Gmaind um sich ume versammlet, wo sich het chöne etabliere. 

Vo de Gschicht vom Jinismus isch nu wenig bikannt. Gege 300 v.&nbsp;Chr. isch e Tail vo de Jaina in Dekkan uusgwanderet. Us dere Gruppe use isch d Sekte vo de Digambara entstande. Di verblibne Jaina im Gangestaal hend sich geg Weste usbraitet. Ersti inschriftlichi Zügnis vo de Jaina stamet usem 2.Jh. n.&nbsp;Chr. und bifindet sich bi Mathura a de Yamuna. Z Südindie setzed epigraphischi Zügnis, wo a de Jaina zuegschribe were, chöd, erst im 4.Jh. ii. Abem 6. Jh. hend sich d Jaina im westindische Land Gujarat bimerkbar gmacht. Die Gruppe het sich um d Erhaltig und Verbraitig vo de Schrifte kümmeret und Gujarat is bald zum Zentrum vo de Shvetambara wore.

Im Mittelalter hend d Jaina, wo nie e groossi Gmainschaft uusgmacht hend, e Tüüff erlebt, do si starch under de Verfolgig vo de Muslim glitte hend, z Südindie zum Tail au vo de Hindu. Erst im 18. Joorhundert sind si wider erstarcht und hend afange, obwoll immerno e chliini Gruppe, e dütlich Iifluss uusüebe, bsunders im nordwestliche Indie.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
* Walther Schubring: *Der Jinismus*; i *Die Religionen Indiens*, Bd.III. Stuggart: Kohlhammer 1964.
Tirthamkara

En **Tirthamkara** (skt. तीर्थंकर, *tīrthaṃkara* m.; amg. *titthagara* „Furtbiraiter“) isch im Jinismus e Hailsverchünder, wo mit sinnere Hailslehr d Furt öber de Ozean vo de Wiedergeburte zaigt. Well s recht Wösse bi de Mentsche immer wider verlore gös, werd vo Zitt zu Zitt e Tirthamkara uf de Erde inkarniert. Trömm chündet bi de Muetter sini Giburt aa. Bikannt sind 24 Tirthamkara, de 19. isch e Frau; doch well d Digambara globet, as e Frau kai Erlösig erlange cha, bitrachtet si ali Furtbiraiter as Mane. Jede Tirthamkara het e bistimmti Huutfarb und e Symbol, wo aber zum Tail bi de Digambara en anders isch, as bi de Shvetambara.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
* Walther Schubring: *Der Jinismus*; i *Die Religionen Indiens*, Bd.III. Stuggart: Kohlhammer 1964.
Mahavira

De **Vardhamana Mahavira** (skt. वर्धमान महावीर, *Vardhamāna Mahāvīra* m.; 547-477 v.&nbsp;Chr.) isch de 24. Tirthamkara und de historisch Bigründer vom Jinismus. Er isch e Zittgnoss vom Buddha gsi.

## s Lebe
De Vardhamana (amg. *Vaddhamāṇa*) isch de Soo vom König Siddhartha (amg. *Siddhattha*) und vo de Trishala (amg. *Tisalā*) gsii und het zu de Famili Jnatr (amg. *Nāya*) vom Land Videha ghört. Er het d Yashoda (amg. *Jasoyā*) ghüroote und ai Tochter gha, d Anavadya (amg. *Aṇojjā*). Die het de Jamali ghüüroote, en spöötere Widersacher von em. Nochem Tood vo sinene Eltere, wo Aahänger vom Parshva gsii sind, het er sini Famili verloo und isch Mönch wore. Dozmol isch er Driisgi gsii. Noch drizee Mönet het er ales uufgee, und au uf Chlaider verzichtet. Noch zwölf Joor strenge Askese het er „Allwüssehait“ erlangt. Ab denn het er as Mahavira („Groossheld“) oder Jina („Öberwinder“) sini Lehr verchündet. Debii isch er vom König Shrenika vo Magadha und spööter vo dem sim Soo Kunika understützt wore. De Mahavira isch mit 72 z Pava gstorbe.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
* Walther Schubring: *Der Jinismus*; i *Die Religionen Indiens*, Bd.III. Stuggart: Kohlhammer 1964.
Parshva

De **Parshva** (Sanskrit. पार्श्व, *Pārśvá* m.; amg. *Pāsa*) isch de 23. Tirthamkara vo de Jaina gsii.

De Parshva isch de Soo vom König Ashvasena vo Varanasi gsii, wo zu de Sune-Dynastii ghört het. Sini Muetter isch d Vamadevi gsii. Mit driisgi isch er Askeet wore und het spööter d „Allwüssehait“ erlangt. Er söll hundert Joor alt wore sii und isch ufem Berg Sammeta gstorbe. As 23. Tirthamkara isch er de Vorgänger vom Mahavira gsii, em Stifter vom Jinismus und het rund 250 Joor vor dem glebt, aso öppe im 8.Jh.v.&nbsp;Chr.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
* Walther Schubring: *Der Jinismus*; i *Die Religionen Indiens*, Bd.III. Stuggart: Kohlhammer 1964.
Digambara

D **Digambara** (skt. दिगंबर , *digambara* m. „im Luftchlaid“) isch aini vo de zwoo Sekte vom Jinismus. D Aahänger vo dere Richtig träget kai Chlaider, drum de Name. D Sitte vom Bluttsii hend si vom Mahavira öbernoo, em Bigründer vom Jinismus. Di maiste Digambara lebet im südindische Staat Karnataka, e Gmainschaft au z Westbengale. Si lebet asketischer as d Shvetambara. Au eri Tempel sind uusgsproche schmucklos.

## Gschicht
Gege 300 v.&nbsp;Chr. het de Bhadrabahu wegere Hungersnoot e Gruppe vo Jaina noch Südindie uf de Dekkhan gfüert. Si hend sich i de Umgebig vo Maisur niderloo. D Religiosgmainschaft isch gwachse und hett sich nodisnoo öber Südindie uusbraitet. Di ältiste Inschrifte vo de Digambara stammet usem 4.Jh.n.&nbsp;Chr. Eri Blüeti hends im 8. und 9.Jh.n.&nbsp;Chr. ghaa. Abem 11.Jh. het e Nidergang aagfange und zittewiis sind si vo de Muslim und vo de Hindu verfolgt wore. Im 18.Jh. hend si e noiji Blüeti erfaare.

## Fraue
Do di guete Sitte verbüütet, as Fraue blutt umelaufet, globet d Digambara, as d Fraue kai Erlöösig erlange chönid. Drum bitrachtet si de 19. Tirthamkara Malli nöd as e Frau, wies d Shvetambara tüend, sondern as e Maa. Si striitet zudem au ab, as de Mahavira, de Stifter vom Jinismus, ghüroote gsii sai. 

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
* Walther Schubring: *Der Jinismus*; i *Die Religionen Indiens*, Bd.III. Stuggart: Kohlhammer 1964.
Shvetambara

D **Shvetambara** (skt. श्वेताम्बर, *śvetāmbara* m. „Wiissgchlaidet“) bildet aini vo de zwoo Sekte vom Jinismus. D Aahänger vo dere Richtig träget wiissi Chlaider, drum de Name, im Gegesatz zu de Digambara wo ganz blutt umelaufet. Debii birüefet si sich uf de 23. Tirthamkara Parshva, wo a de Gloibige fraigstellt het, öb si wien er selber blutt, oder öb si aglait umelaufe wönd. D Shvetambara haltet sich strenger a d Schrifte as d Digambara.

## Gschicht
D Shvetambara hend sich vom Ursprungsland Magadha nodisno geg Weste uusbraitet. Di ältiste Inschrifte vo de Jaina stammet us em 2.Jh.n.&nbsp;Chr. und sind bi Mathura a de Yamuna gfunde wore. Im 6. Jh. sind si im indische Land Gujarat bizügt. Hüt lebet di maiste Shvetambara z Gujarat und z Rajasthan. Vili Shvetambara hend de Ruef, ass si gueti Handelslüüt saied.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
* Walther Schubring: *Der Jinismus*; i *Die Religionen Indiens*, Bd.III. Stuggart: Kohlhammer 1964.
Weiler (Vorarlberg)

**Wiiler** (hochdütsch Weiler) isch a Gmoand mit  Iiwohner im Bezirk Fealdkirch am Oschtrand vom Vorarlberger Rhital.

## Gaografi
Regional khört Wiiler zum Vorderland, wo im Norda vo da Hüglrucka Tschütsch und Sattlberg, im Weschta vom Rhi und im Oschta vo da Häng vom Fröschastock igrenzt würd. I dera Gegend mit guatm Klima lit dia Gmoand inara Seehöhe vo 445 bis 749 Meter uf a Fläche vo 309 Hektar, s Ortszentrum lit uf 486 Meter. Nochburgmoanda vo Willer sind Kluus, Röötis, Viktorschberg und Fraxera.

## Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Wiiler ischt dr Dietmar Summer.

## Iiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wiiler khört zum Bodeseealemannisch.

## Sehenswürdigkeiten

### Pfarrkircha
Wiiler hot a renoviirte römisch-katolische Pfarrkircha, wo 1875/76 im neugotischa Stil vom schwäbischa Dombaumoaschtr Friedrich vo Schmidt baut wora isch, wo o da Baumoaschtr vom Wianer Roothus gsi isch.

### Hanaberg-Schlössle
Däs Schlössle Hanaberg hot ma 1600 als Asitz vo Fealdkircher Patrizier uf am Hügel obrhal vom Dorf baut. 1850 ischs abbrennt, nocherd ischs zunam Landsitz umbaut wora.

### Ruina Altmontfort
Dia Burg nordöstlich vom Ort i dr Nöhe vo dr Fraxner Grenz, s erscht mol 1206/08 urkundlich gnennt, hot da Hugo vo Tübinga am End vom 12. Johrhundert baua loh. Er hot die Burg „Montfort“ gnennt, was soviil wia „starker Berg“ odr „starke Burg“ hoaßt. Noch deam neua Mittlpunkt vo sinara Herrschaft hot er sich vo döt aweag „Grof vo Montfort“ gnennt. Im Appazeallerkriag 1405 isch dia Anlag komplett zerstört wora, hüt git as blös no a paar Muerreschte wo ma seaha kah.

### Kesslschlucht
I deam tüf igschnittna Tobel vom Ratzbach gits an khöriga Wasserfall, dia Schlucht isch as „schützenswertes Biotop“ itret wora.

## Netzverwiis
* 
* www.gemeinde-weiler.at
* 
* 

## Uanzlnochwiis
Mannus (Begriffsklärung)

**Mannus** isch:

* Mannus, en germanische Gott und Urmensch 
* Mannus (Zeitschrift), *„Zeitschrift für Deutsche Vorgeschichte“*
Mannus

De **Mannus** () isch bi de Germane e göttliche Stammvatter gsii. 

## Öberliferig
De römischi Historiker Tacitus het i sinere Germania gschribe, as de erdentsprossni Tuisto e Soo gha het, wo Mannus ghaisse het. De Mannus isch de Vatter vo drai Söö gsii und vo dene sind drai Völcherschafte uusgange: d Irminone, Istäwone und Ingäwone. D Näme vo de Söö selber nennt er aber nöd:
:*»Si fiiret i alte Lieder, wa binene die anzig Art gschichtlichi Öberliferig isch, de Tuisto, de erdenstsprossni Gott. Em schribet si e Soo Mannus zue, as Bigründer vo erem Volch, em Mannus aber drai Söö; noch dene sinene Näme haisset die, wo em nöchste bim Ozean sind Ingävone, die i de Mitti Herminone und di andere Istävone. Anderi aber versicheret, wegem grooss Spilruum vo de Urzitt halt, s geeb mee Söö vo dem Gott und drum au mee Bizaichnige vo dem Volch: Marser, Gambrivier, Suebe, Vandilier; und da saiet echti und alti Näme.«* Tacitus: *Germania* 2,2.

## Düütig
D Genealogi vomene Urwese, Soo und drai Söö, wo Stammvättere vomene Volch sind, isch en alts Muster, wo im indoeuropäische Ruum verbraitet isch. 

So isch noch de Saag vo Gotland, e schwedischi Insle, de Thielvar as erste uf d Insle cho. De het e Soo ghaa, de Hafthi, und de wider drai Söö, de Graipr, de Guti und de Gunfiaun. Die hend d Insle, wo nochem Guti Gutland binent woren isch, i drai Tail tailt. Äänlich haisst s i de Edda, as de erst Mensch de Buri gsii sai. Er het e Soo gha, de Borr und de isch de Vatter vo de drai erste Ase gsi, em Odin, Vili und Ve.

Bi de alte Grieche het de Deukalion, wo as anzige Mensch d Sintfluet öberlebt het, e Bueb ghaa, de Hellen, noch dem wered d Grieche Hellene gnennt. Er het drai Söö ghaa, de Doros, de Aiolos und de Xuthos. Vo de erste baide stamet Dorier und Aioler ab, vom Xuthos aber d Ioner und d Achäer.

Bi de Skythe het de Göttervatter Papaios e Soo ghaa, de Targitaos, de het selber drai Söö gha, de Lipoxais, de Arpoxais und de Kolaxais. Vo dene drai stamet ali Skythe ab.

Zudem kenet d Inder en Urmensch, wo Manu haisst. Vo dem stammet di zwo wichtigste Dynastie ab, d Sunedynastii und Moodynastii.

## Büecher
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4
Manu

De **Manu** (Sanskrit: मनु, *Manu* m. „Mentsch“) isch im Hinduismus de ersti Mentsch und Gsetzgeber.

De Manu isch de Soo vom Vivasvat und de Brüeder vom Yama, wo as erste gstoorben isch. Drum isch de Yama de Gott vo de Verstoorbene, wääred de Manu di lebige Mentsche repräsentiert. De Manu isch au de ersti Gsetzgeber gsii, wo s Zämelebe vo de Mentsche greglet hett. De Yama aber isch de Tooterichter. De Manu isch vom Fisch Matsya, emene Avatar vom Vishnu, vor de Sintfluet grettet wore.

E Soo vom Manu isch de Ikshvaku, de Bigründer vo de Sunedynastii. Em Manu sini Töchter Ida oder Ila het de Budha (de Planet Merkur) ghüroote und baid sind d Stammeltere vo de Moodynastii.

Do d Germaane e göttliche Urmensch Mannus chenet, isch es guet mögli, as d Vorstelig vomene Urmentsch Manus us de urindoeuropäischi Religioo stammt. 

## di 14 Manu
Im jüngere Hinduismus sind 14 verschidnigi Manu underschide wore, und jede herrscht öber e Periode vo aim *manvarta*, da sind 4'320'000 Joor. De jetzig Manu isch de Manu Vaivasvata, de Soo vom Vivasvat. Er isch de sibet Manu. I Zuekumpft chömet denn no sibe witteri Manu.

* 1. Svayambhuva Manu
* 2. Svarochisa Manu
* 3. Auttami Manu
* 4. Tamasa Manu
* 5. Raivata Manu
* 6. Chakshusa Manu
* 7. Vaivasvata Manu
* 8. Savarna Manu
* 9. Dakshasavarna Manu
* 10. Brahmasavarna Manu
* 11. Dharmasavarna Manu
* 12. Rudrasavarna Manu
* 13. Rauchya Manu
* 14. Bhautya Manu

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Vivasvat

De **Vivasvat** (Sanskrit: विवस्वत्, *Vivasvat* m. „Uuflüüchte“) isch im Vedismus e Gott gsii, wo im jüngere Hinduismus mitem Sunegott Surya verschmolzen isch. Öber de Manu und de Ikshvaku isch er de Stammvatter vo de Sunedynastii (Suryavamsha). Im Vedismus isch de Vivasvat de Vatter vom Tootegott Yama und vom Urmentsch Manu. Er het em Matarishvan de Uuftraag ggee, s Füür vom Himel zu de Mensche uf d Erd z bringe.

## Avesta
Im iranische Avesta isch de Vivanhant de Vatter vom Urkönig Yima. Do litt aso en alti Gmainsamkait vor, wies no anderi zwöschet de iranische und indische Religio git. De Vivanhvat gelt as de ersti Presser vom Haoma.

## Büecher
*Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Suryavamsha

D **Suryavamsha** oder d **Sunedynastii** (Sanskrit: सूर्यवंशी, *Sūryavaṃśa* m.) isch e mythischi Dynastii im Hinduismus. De bikanntist Vertreter isch de Rama. Aber au historischi Königshüser füeret sich vo de Sunedynastii ab.

De Stammvatter vo de Sunedynastii isch de Ikshvaku, de Soo vom Manu Vaivasvat. Sin Groossvatter Vivasvat werd mitem Sunegott Surya gliichgsetzt, werum sini Noochome d Sunedynastii bildet. Die cha i zwee Zwiig tailt were. De älteri Stamm herrscht öber Ayodhya und zu dem ghört de heldehafti Rama. De jüngeri Stamm herrscht öber Mithila.

Nochem buddhistische Gschichtsbuech *Mahavamsa* stammt au de historisch Buddha vo de Sunedynastii ab.

## Lueg au
* Chandravamsha
Chandravamsha

D **Chandravamsha** oder **Chandramvamshi**, au d **Moodynastii** (Sanskrit: चन्द्रवंशी, *Candravaṃśī* m.) isch e mythischi Dynastii im Hinduismus. Di bikanntiste Vertreter vo dere Dynastii sind de Krishna und de Arjuna.

D Stammuetter vo de Moodynastii isch d Ida oder Ila, d Töcher vom Urmentsch Manu Vivasvata. Si het de Budha (de Planet Merkur) ghüüroote, wo e Soo vom Moogott Chandra isch. D Moodynastii tailt sich i meriri Zwiig, so i d Yadavas, wo de Krishna dezueghört und i d Pauravas, wo sich spööter i di verfindete Sippe vo de Pandava und de Kaurava tailt. Au d König vo Varanasi stamet vo de Moodynastii ab.

## Lueg au
* Suryavamsha
Parjanya

De **Parjanya** (Sanskrit: पर्जन्य, *Parjanya* m. „Regewulche“; Pali: *Pajunna*) isch im Vedismus de Regegott, im spöötere Hinduismus und im Jinismus isch er mit em Donnergott Indra verschmolze.

Im Rigveda sind em Parjanya nume drai Hymne gwidmet. Er isch de Soo vom Dyaus und werd miteme Muni vergliche, wo mit sim Soome d Erde und d Pflanze erfrüscht. Drum isch er au e Vegatationsgott. Zudem isch er ono för d Fruchtbarkait vo de Fraue, Stuete und Chüe zueständig.

:„De Sturm brecht loos und Blitz schüüsset vom Himmel
:Pflanze schüüsset uuf und de Himmel flüüsst öber:
:Naarig werd giboore för die ganzi Welt,
:wenn de Parjanya d Erde mit sim Soome erfrüscht.“ Rigveda V,83,4

I de Religiosforschig werd diskutiert, öb e Zämehang mit em baltische Donnergott Perkunas, em slawische Donnergott Perun, em thrakische Held Perkon und em nordgermanische Gott Fjörgynn bistoot. Allerdings stimet d Näme luutlich nöd ganz öberii, so as umstriten öb do en ererbte indoeuropäische Göttername vorlitt.

## Büecher
*Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Hermann I. von Baden

Dr **Hermann I. vu Bade** (* um 1040; † 25. April 1074 z Cluny) isch vu 1061 bis 1074 Markgrof vu Verona gsi, Grof im Bryysgau un dr Grinder vu dr Linie vu dr Markgrofe vu Bade.

Dr Hermann isch dr eltscht Suhn vum Berthold I. vu Zährige gsi. Syy Titel as Markgrof vu Verona goht uf d Zuegherigkeit vu dr March Verona zum domolige zährigische (Titular-)Herzogtum Kärnte zruck, derwylscht d Grofschaftsrächt im Bryysgau Familiebsitz gsi sin. Vu syyre Frau Judith weiß mer nume dr Vornamme, us wellere sidweschtdytsche Adelsfamilie si chuu isch, isch nit bekannt.

Noch dr Chrieg im Investiturstryt, wu d schwebische Stammland vu dr Zährige verwieschtet gha het, het sich dr Hermann I. 1073 in s Chloschter Cluny zruckzoge, het d Ordensglibd abgleit un isch Laiebrueder wore. Är isch dert im Johr derno gstorbe. D Katholike dänke an dr selige Markgrof Hermann I. vu Bade am 25. April.

Us dr glyche Grind het si jingere Brueder, dr Berthold II. vu Zährige ab 1079 dr Schwärpunkt vu syyre Herrschaft an dr Oberryy verlageret.

In dr Zellig vu dr Markgrofe vu Bade het Hermann no kei Ornigszahl, in dr Zyylede vu dr Dreger vum Name Hermann isch er dr erscht. In dr Zyt derno isch dr Name Hermann schyns alliwyl fir dr eltscht Suhn brucht wore, zem Deil het sogar e jingere Suhn dää Name ibernuu, wänn dr elter Brueder as Dreger vum Name gstorben isch.

Us dr Eh mit dr Judith sin die Chinder firigange:
* Hermann (* um 1060; † 7. Oktober 1130); as Hermann I. Markgrof vu Bade. Dr Hermann II. het si as erschte Zähriger *Markgrof vu Bade* gnännt.
* Luitgard

## Literatur
* Hansmartin Schwarzmaier u.&nbsp;a.: *Geschichte Badens in Bildern. 1100–1918*. Kohlhammer, Stuttgart/Berlin/Köln 1993. ISBN 3-17-012088-3.
* Florian Lamke: *Die frühen Markgrafen von Baden, die Hessonen und die Zähringer.* Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins 154 (2006) (ISSN 0044-2607) S. 21–42.
* 
* 

## Weblink
* genealogie-mittelalter.de
* Markgrofe vu Bade uf Landeskunde online
Ashvin

D **Ashvina** oder d **Nasatya** (Sanskrit: अश्विना, *Aśvinā* oder *Aśvinau* m. Dual „Rössler“; नसत्यौ, *Nāsatyā* m. Dual „Nödunwoori“) sind im Vedismus e göttlichs Zwillingspaar, wo a de Mensche helfet. Im jüngere Hinduismus spilet si kai Role mee.

## Öberliferig
Im Rigveda sind öber 50 Hymne a de Ashvina gwidmet, womit si zu de wichtigste Götter ghööret. Si haisset Nasatya und Dasra, aber si wered nu ganz selte ainzel gnennt. Öber d Eltere vonene sind sich d Quele nöd ainig, di jüngere nenet entweder de Vivasvat oder de Surya, wo aber mitenand gliichgsetzt were chönnt.

Di beede Brüedere sind hübschi Jüngling, wo wie Gold glänzed und e Hutt wie Hung hend. Si faaret e goldige Wage, wo vo Vögel oder vo Flügelross zoge werd und schneller as e Gedanke oder s Augezwinkere isch. As di jugedlichste Götter sind si i de Laag an aalte Mentsche d Juged zruggee. Si sind göttlichi Ärzt, wo hailet und s Augeliecht zruggend. I brenzlige Situatione tretet si au as Noothelfer uuf.

D Ashvina trinket nöd nume Soma, sondern bsunders au Hung, wo ene gopferet werd. Si geltet selber as Spender vom Hung und vertailet de groosszügig a de Mentsche und a de Biili. De blindi Waisi Upamanyu sait, as d Ashvina een selber miteme Hungchueche ghailt hebid.

:„Drüümool gend üüs, o Ashvina, himmlischi Hailmittel,
:drüümool irdischi und drüümool us de Wasser!
:Ane mit de Hilf us Hail und Sege!“ Rigveda I,34,6

Vo de Religioswüsseschaft wered si mit de Dioskure vergliche und sind vermuetli en Erb us de vorhistorische indoeuropäischi Religioo.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Pushan

De **Pushan** (Sanskrit: पूषन्, *Pūṣan* m.) isch e vedische Gott vom Wachstum.

Im Rigveda sind em Pushan sechs Hymne gwidmet. Er het e Bart und gflochtnigs Hoor. Wel er kai Zee het, werd em Brai gopferet. Siin Wage werd vo Gaissböck zoge und as Waffe het er e goldige Speer. De Pushan repräsentiert s Liecht, wo s Wachstum förderet. Er isch de Bischützer vo allne Gschöpf, bsunders aber vom Vee, und de Biwacher vo de Weeg und vo de Strosse. Äänlich wie de griechisch Hermes biglaitet er di toote Seele zu de Aanevättere (*pitaras*). Er isch zudem de Bott und Schwigersoo vom Sunegott Surya. Im jüngere Hinduismus isch er mitem Surya verschmolze.

I de Forschig werd de Pushan sproochlich mit em griechische Pan () und typologisch mit dem Hermes vergliche.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Adityas

D **Aditiyas** (Sanskrit: आदित्य, *Āditiya* m. Sg.) sind im Hinduismus e Gruppe vo Götter. Si sind d Chind vo de Göttin Aditi und wachet öber Ethik und Moral. Si hasset Luug und Truug und bistroofet Sünder. Eri Aazaal isch nöd festglait. Di wichtigste sind:

*Varuna, de Aafüerer vo de Adityas.
*Mitra
*Aryaman
*Bhaga
*Vishnu
*Daksha
*Amsha
*Savitar
*Martanda

Im jüngere Hinduismus isch d Aazaal vo de Adityas uf zwölf erhööt wore und jede isch emene Monet zuegschribe wore. De Raie no sind da: Dhatar, Aryaman, Mitra, Varuna, Indra, Vivasvat, Pushan, Parjanya, Amshu, Bhaga, Tvashtar, Vishnu.

Well de Mitra und de Savitar mitem Sunegott Surya verschmolze sind, zällt au de zu de Aditiya und werd sogär mitem Metronym Aditiya agsproche.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Tuisto

De **Tuisto** isch i de Mytholgii vo de Germane en erdenstsprossne Urgoot und de Vatter vom Mannus. Gnennt werd er i de Germania vom Tacitus. 

## Name und Düütig
Well d Öberliferig nöd aihaitlich isch, bistoot au d Möglichkait, ass de Name *Tuisco* luutet. So oder so, de Name isch en Erwitterig vom Stamm germ. *twi- »zwai, zwi-«. Do Uurwese hüüffg zwitterhaft sind, isch drum e Düütig as »Zwitter« plausiibel. Au de nordischi Urriis Ymir zügt mit sich selber di erste Riise. Siin Name cha zum iranische Urkönig Yima und indische Totegott Yama gstellt were, e Name wo »Zwilling« bidüttet.

## Büecher
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4
Makara

De **Makara** (Sanskrit: मकर, *makara* m.) isch im Hinduismus e Fabeltier, wo im Wasser diham isch. Er chunnt au im Jinismus und im Buddhismus vor. S Tierchraiszaiche vom Staibock haisst z Indie Makara.

De Makara isch e Mischwese zwösched emene Delphin und emene Chrokedil, mengisch gliicht de Vordertail emene Elifant. De Makara isch s Vahana vom Varuna und vo de Ganga, de Göttin vom Fluss Ganges. Au di buddhistischi Göttin Chunda werd ufeme Makara dargstellt. Im Jinismus isch de Makara s Symbol vom 9. Tirthamkara.
Hermann II. von Baden

Dr Markgrof **Hermann II. vu Bade** (* um 1074; † 7. Oktober 1130) isch Markgrof vu Verona un Bade gsi. Är het dr erscht gsi, wu dr Titel Markgrof vu Bade gfiert, gnännt noch em neje Herrschaftszäntrum uf dr Burg Hochebade (Alts Schloss) in dr hitige Stadt Bade-Bade. 

Dr Hermann II. isch dr Suhn vum Hermann I. vu Verona un däm syyre Frau Judith gsi. Syy Vater het in dr zährigische Familie un em vu syym Großvater Berthold I. gfierte (Titular-)Herzogtum Kärnte dr Titel vun eme Markgrof vu Verona gha. Us däre Tradition het dr Hermann zerscht dr Titel vun eme Grof im Bryysgau (1087), dr Titel vun eme Markgrof vu Limburg (um 1100), un ab 1122 het er sich noch em neje Zäntrum Bade gnännt.

D Uusbildig vu däm neje Zäntrum goht uf dr Uusglyych zwische dr Staufer un dr Zähriger um s Herzogtum Schwobe zruck, wu dr Hermann II. derno anne 1098 vum Chaiser Bade-Bade un d Vogtei iber s Chloschter Gelz iberchuu het. Do het er derno mit em Böu vu dr Burg Hochebade aagfange uf dr Grundmuure vun eme alte keltische Ringwall.

Fir d Iberdragig vum Markgrofe-Titel uf Bade het s wahrschyns e wichtigi Roll gspilt, ass er dodermit dr herzogliche Rang vu syym Unkel Berthold II. un däm syym Vetter Konrad ufgwärtet het. Dr Hermann het derno dr Titel *Dominus in Baden, comes Brisgaviae, marchio de Verona* (Herr z Bade, Grof vum Bryysgau, Markgrof vu Verona) gfiert.

Dr Hermann II. het zämme mit syyre Frau Judith vu Bagene s Auguschtiner-Chorherrestift z Bagene grindet as Grablegi un Memorial vu syyre Familie un het s 1123 - wohl noch em Dod vu syyre Frau - mit wytere Bsitzige uusgstattet. Dr Hermann II. isch au do begrabe wore. Uf syyre Grabblatte stoht uf Latyynisch:

*"In däre Tumba lyt dr Markgrof Hermann vu Bade, wu dr Grinder vu däm Chloschter un däm Tempel gsi isch. Är isch gstorbe im Johr döusert vermehrt um hundert un drejmol zeh vum Chind aa, wu di frumm Jumpfere uf d Wält brocht het.  Wun ere mit syyne Noofahre dohär iberdrair woren isch, sin fufzehhundert Johr vergange gsi, derzue zeh mitsamt drej."* Quälle: Stiftschilchegmei Bagene.

As Markgrof vu Bade fiert dr Hermann d Ornigszahl I, as Dreger vum Name Hermann in dr Familie d Ornigszahl II. Do wird di letscht Zellig brucht.

Us dr Eh zwisch em Hermann II. un dr Judith vu Bagene sin die Chinder fiirigange:
* Hermann († 16. Jänner 1160), isch dr Noofolger vu syym Vater as Markgrof gsi.
* Judit († 1162) ∞ Herzog Ulrich I. vu Kärnte († 1144)

## Lueg au
* Markgrofschaft Bade

## Literatur
* Lamke, Florian: Die frühen Markgrafen von Baden, die Hessonen und die Zähringer. Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins 154 (2006) (ISSN 0044-2607) S. 21 - 42.

## Weblinks
* genealogie-mittelalter.de
* Grablegi vu dr Markgrofe in dr Stiftschilche Bagene
* Markgrofe vu Bade uf Landeskunde online
Rudolf II. von Baden

Dr **Rudolf II. vu Bade** († 14. Februar 1295) isch vu 1288 bis zue syym Dod 1295 dr regiered Markgrof vu Bade gsi. Är isch dr zwet Suhn vum Markgrof Rudolf I. un däm syyre Frau Kunigunde vu Eberstei us em Ebersteiner Adelsgschlächt gsi. Bis zum Dod vu syym Vater het er dr Byyname *dr Jinger* gha. wu sälle gstorbe isch, het er, ass mer het chenne unterscheide vu syym Brueder Rudolf III., em jingschte Suhn vum Rudolf I., dr Byyname *dr Elter* iberchuu.

Dr Rudolf II. het d Adelheid vu Ochsestei ghyrote, d Witfrau vun eme Grof vu Straßberg. Us dr erschte Eh het d Adelheid e Suhn un zwo Dechtere gha, eini dervu, d Gertrud, isch d Frau vum Rudolf III. wore.

## Literatur
*
Critérium du Dauphiné

S **Critérium du Dauphiné** (friejer **Critérium du Dauphiné Libéré**) isch e Radränne, wu dur di franzesisch Dauphiné fiert. Des Etapperanne giltet näbe dr Tour de Suisse as wichtigschts Vorberaitigsränne fir d Tour de France. S Critérium du Dauphiné isch e aaspruchsvolli Rundfahrt iber nyyn Däg. Näb eme gängige Einzelzytfahre as Prolog git s vilmol e Bärzytfahre. D *Dauphiné* ghert zue dr anne 2005 nei yygfierte UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Rädränne.

S Critérium du Dauphiné Libéré isch s erscht Mol anne 1947 durgfiert wore, gnännt noch em Veraastalter, dr Zytig *Le Dauphiné Libéré*. Anne 2010 isch s Ränne vu „Amaury Sport Organisation“ (ASO) ibernuu wore, syterhär het s nimmi s „Libéré“ im Namme.

Siger us dr Schwyz sin dr Urs Zimmermann (1986) un dr Laurent Dufaux (1993, 1994) gsi, dr ainzig Siger vu Dytschland dr Udo Bölts (1997).

Je dreimol gwunne hän dr Nello Lauredi (1950, 1951, 1954), dr Luis Ocaña (1970, 1972, 1973), dr Bernard Hinault (1977, 1979, 1981) un dr Charly Mottet (1987, 1989, 1992).

## Liibli
Der Erst im Gsamtklassemänt drait e gääls Liibli mit eme blauem Streife. Sit 1948 het der Best im Bärgfahre e roots Liibli mit wisse Pünggt aa. 1955 isch s grüene Liibli für e best Sprinter iigfüehrt worde. S blaue Liibli bekunnt über wo in der Kombination vo Gsamtklassemänt, Bärgfahre und Sprinte am beste isch.

## Sigerlischt

## Lueg au
* S Critérium du Dauphiné 2010
* S Critérium du Dauphiné 2011

## Weblink

* Offiziälli Websyte (franzesisch, änglisch)

## Fueßnotte
Émile Waldteufel

Dr **Émile Waldteufel** (eigentlich hot’r *Charles Émile Lévy* ghoißa; * 9. Dezembr 1837 z Strôßburg; † 12. Februar 1915 en Paris) ischt a elsässischr Musikr ond Kombonischt gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Émile Waldteufel ischt am 9. Dezembr 1837 z Strôßburg uf d Welt komma. Sei Vaddr isch dr Lazare Lévy gwäa, wo sich selbr Louis Waldteufel ghoißa hot. D Muadr vom Émile, d Flora Neubauer, ischt Pianischdin ond Professr fir Gsang gwäa. Wia dr Jong fenf Johr alt gwäa ischt, isch’r mit seine Eltra ond seim Bruadr Isaak vo Stroßburg noch Paris omzoga. Da erschda musikalischa Ondrricht hot’r vo seira Muadr griagt. Schbätr isch dr Heyberger sei Lehrer worra.

Am Konservadoriom en Paris hot dr Waldteufel Musig studiirt. Wia-nr dô drmit fertig gwäa ischt, hot’r zerscht a Weile en-ra Klaviirfabrik gschafft. Schbätr isch’r am Hof vom Napoléon III. Vorschbiilr vo deam seim Weib, dr Kaisore Eugénie, ond 1865 kaisrlichr Hofballdirektr worra. E dera Funktioo hot’r d Bäll a dr Parisr Opéra dirigiirt. Dr Waldteufel hot meh wia 250 Denz komboniirt, hauptsächlich Walzer. Sei bekanndeschtr vo deane isch dr *Schlittschuhläufer-Walzer (Les Patineurs, op. 183)* aus em Johr 1882 worra. Seine Walzr hend sich am Stil vom Johann Strauss oriendiirt, abr dui graußa melodischa Begabong vo seim Vorbild ond deam sein Diafsenn hot’r bei Weidem et erreicht. Am 12. Februar 1915 hot dr Waldteufel in Paris em Altr vo 77 Johr s Zeitliche gsegnet. Sei letzschda Ruha hot’r uf em Pariser Friidhof *Père Lachaise* gfonda. 

## Schlagr
En de Sibzgrjohr vom 20. Johrhondert hot’s dr Émile Waldteufel gschafft, mit moderne Bearbeidonga vo zwoi vo seine Kombosiziona – gsonga vom Schlagrduo Cindy ond Bert – vordre Plätz en de deitsche Hitparada zo belega: D Melodii vom Liad *Wenn die Rosen erblühen in Malaga* ischt dupfagleich wia em Waldteufel sei *España, op. 236*, wo abr wiidrom a Bearbeidong vo dr gleichnamigea Rhapsodie vom Emmanuel Chabrier ischt. S zwoide Liad vo deam Schlagrduo, *Spaniens Gitarren*, basiirt uf em Walzr *Estudiantina, op. 191*. Dr deitsch Schlagrkombonischt Heinz Gietz hot dia Vorlaga bloß so vorändret, dass’r aus-em Dreivirtl-Takt an Viirvirtl-Takt gmacht hot.

## Bsondre Nochweis


## Weblink
* 
* A ausfihrlichora Biografii mit weitre Kombosiziona bei planet-vienna
* CD-Tipps bei amazon.de
* Heerprob vom Walzr ''España''
Gent–Wevelgem

**Gent–Wevelgem** isch e belgisch Radränne. S Eidagsränne, wu syter anne 1934 in dr belgische Weschtprovinze durgfiert wird, ghert syt dr Yyfierig vu dr UCI ProTour 2005 zue däre Rännserie vu dr wichtigschte Radränne im Johr. D Strecki vu Gent–Wevelgem het im Gegesatz zue dr maischte andre flämische Friejohrsklassiker e relativ flach Profil. S grescht Hindernis isch dr *Kemmelberg,* e typisch flämischi Helling (alem.: Stich) mit eme churze, aber extrem gäche un nit asfaltierte Aastig.

S flach Profil vum Ränne wirkt si au uus uf d Sigerlischt. E Sprinter wie dr Mario Cipollini het dää Klassiker zem Byschpel drejmol chenne gwinne. Au d Belgier Eddy Merckx, Rik Van Looy un Robert van Eenaeme het des Ränne drejmol gwunne. Di einzige dytsche Siger sin dr Andreas Klier (2003) un de Marcus Burghardt (2007). Dr einzig Schwyzer, wu des Ränne gwunne het isch, dr Rolf Graf anne 1954 gsi. Im Johr 2010 het zem erscht Mol e Eschtryycher gwunne, dr Bernhard Eisel.

## Sigerlischt

## Weblink

* Offiziälli Websyte (änglisch, franzesisch, niderländisch)

## Fueßnote
Rudra

De **Rudra** (Sanskrit: रुद्र, *Rudra* m. „Hüüler“) isch im Vedismus de gförchteti Gott vo de Wildnis gsii und de Vorgänger vom Hindugott Shiva.

Im Rigveda sind em Rudra nume grad drai Hymne gwidmet. Sini Frau isch d Prishni und er isch de Vatter vo de chriegierische Sturmgötter Maruts. Sini Chraft und Wuet sind zerstörerisch und er werd de stärchst vo allne Starche gnennt. Sini Waffe isch de Pfiilboge und er isch de gförchteti Rächer. Er isch de Gott vo de Wildnis, de wilde Tier und au vo de Jagd, wo as Opfer Wildfrücht und Reemilch öberchunnt. Aber de Rudra isch au de Hailgott, jo de Arzt vo allne Ärzt, und chennt tuusigi vo Hailmittel.

De Rudra werd nöd nume vo sinene Söö, de Maruts, biglaitet, sondern au vonere Gruppe, wo Rudras gnennt werd. Eri Aazaal werd i de Regle mit elf aaggee.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Kali

D **Kali** (Sanskrit: काली, *Kālī* f. „Schwarzi“) isch im Hinduismus e wildi Göttin und stellt die wüetigi und schrecklichi Form vo de Devi dar.

D Kali werd as e halbuuströchneti Frau mit pechschwarze Huut dargstellt, wo e Pantherfeli aahet. Si het rooti Auge und streckt d Zunge wiit use. Eri Waffe sind e Schlinge, e Schwert und e Schädelchüüle. Um de Hals trait si e Chetti us Mentscheschädel. Si schrait förchterlich und chämpft gege Dämoone. Vili Bilder zaiget, wie d Kali uf erem Maa Shiva stoot, e Symbol dodeför, as er si elai bisänftige cha.

D Kali werd voralem z Bengale vereert und d Stadt Kalkutta isch noch de Kali binennt.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Kali (Begriffsklärung)

**Kali** stoot för:
*di indischi Göttin Kali
*e philippinischi Champfkunst; lueg: Kali (Kampfkunst)
*e Pflanzegattig: Kali (Gattung)
*e Computerprogramm; lueg: Kali (Computerprogramm)

*e Fluss z Indie; lueg Kali (Fluss)
*en Ortschaft z Kroatie; lueg: Kali (Kroatien)
*en Ortschaft z Kolumbie; lueg Kali (Kolumbien)
Freyr

De **Freyr** (»Herr«) isch de nordgermanischi Fruchtbarkaitsgott und ghört zum Göttergschlecht vo de Wane. Er isch nebetem Odin und em Thor de wichtigsti nordischi Gott. Im Altschwedische und bim dänische Historiker Saxo Grammaticus haisst de Gott *Frø* und Opfer an en wered *Frøsblot* gnennt.

## Mythologii
I de Edda isch de Freyr de Soo vom Njörd und de Brüeder vo de Freyja. Bivor die as Gaisle zu de Ase choo sind, isch er mit sinere Schwöster verhüürootet gsii. De bi de Wane üblichi Bruuch isch aber bi de Ase verbotte. De Freyr het sich denn i d Riisin Gerdhr verliebt und si ghüüroote. De Soo us dere Verbindig isch de Fjölnir. De Freyr isch au de Stammvatter vo de Ynglinger, em schwedische Königshuus. Well er bi de Werbig um d Gerdhr sis Schwert a sim Diener Skyrnir gschenkt het, het er de Riis Beli miteme Hirschgwai tötet. Im Ragnarök findet de waffeloosi Freyr de Tood dör de Riis Surtr, em Herrscher vo Muspellheim.

Em Freyr ghört s Schiff Skidhbladhnir, wo öber d Luft faare cha und zämegfaltet guet inere Täsche platz hett. Hüffig riitet er aber ufem Eber Gullinborsti (»Goldborste«), oder de Eber zücht siin Wage. Wone tuet er z Alfheim.

## Kult
De Fruchtbarkaitsgott Freyr isch i nordische Bilder miteme riisige Phallos dargstellt wore. Da isch literarisch dör de Hamburger Bischof Adam vo Breme und archäologisch dör e chliine Aahänger us Schwede bizügt. Siin Kult i de schwedische Königs- und Kultstatt Uppsala isch mit laszive Tänz und Gsäng verbunde gsii. Em Freyr isch för Fruchtbarkait, guets Wetter, Äärn und Fride gopferet wore.

## Lueg au
*Phol

## Büecher
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4.
Njörd

De **Njörd** (an. Njörðr) isch de nordgermanischi Meergott und ghört zum Geschlecht vo de Wane

## Name
De Name an. *Njörðr* cha uf  zruggfüert were, wa exakt mit de Form *[[Nerthus]]* öberiistimmt, wa de Name vo de früegermanische Erdmuetter isch. S underschidliche Gschlecht isch nöd ase problematisch, do u-Stämm männlich und wiiblich sii chönnt. S Wort bizaichnet vermuetli Schöpfigschraft.

## Mythologii
De Njörd isch de Vatter vo de Freyja und vom Freyr, woner mit sinere aigne Schwöster züügt het, do jo bi de Wane d Gschwüstertiehi üblich isch. Er isch zäme mit sinene Chind as Gaisle zu de Ase choo und lebt am Meer im Palast Noatun. D Riisin Skadi het vo de Ase verlangt, as si ere e Maa gee müend, as Ersatz för de Mord a erem Vatter Thjazi. D Götter hend zuegstimmt, under de Bedingig, as si nume d Füess vo de Götter gsie tar, und ahand vo dene de Maa uuswääle söll. Wo si do e paar höbschi Füess gsie het, het si gmaint, si saiet die vom Balder, aber si sind die vom Njörd gsii. D Ehi vo baidne isch nöd guet usechoo, well si sich nöd hend chöne ainige öber de Wonort. Si het s Gschrai vo de Mööfe z Noatun am Meer und er s Ghüül vo de Wölf z Thrymheim i de Berge nöd möge liide.

## Büecher
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4.
Nerthus

D **Nerthus** () isch bi de römerzittliche Germane as Erdmmuetter vereert wore.

## Öberliferig
De Tacitus het i de *Germania* de Kult vo de Nerthus gnau bischribe. Deno isch d Göttin zu bistimmte Zitte imene Wage dör s Land zoge wore. Zom Abschluss vom religiöse Umzug isch de Wage imene See gwäsche woore und d Sklave wo de Göttin tient hend, sind ertränkt wore. Wäred de ganze Zitt sind ali Waffe ewegsperrt gsii und e festliche Fride het gherrscht.
:*»Denn chömet Reudinger, Avione, Anglier, Variner, Eudose, Suardone und Nuitone, gschützt vo Flüss und Wälder. Nünt Bsundrigs gits bi de ainzelne Stämm, nume ass si gmainsam d Nerthus, da isch d Muetter Erde* (Nerthum, id est Terram matrem) *vereeret und si globet, si nääm a de menschliche Sache tail und chiem zo de Völcher gfaare. Ufere Insle im Ozean isch e hailige Hain, i dem isch e Wage, miteme Tuech zuedeckt. Aalenge taar en nume de Priester. Er merkt d Gegewart vo de Göttin im Hailigtum, und biglaitet si im vo wiibliche Chüe zogne Wage mit tüüffe Vereerig. Fröölich sind d Tääg, festlich ali Ort, wo si mit erem Bsuech würdiget. Kai Chrieg fönd si aa und si trääget kai Waffe; weggschlosse isch ales Ise. Fride und Rue chennt mer denn, liebt mer denn, bis de Priester d Göttin gsättigt mitem Vercheer mit de Sterbliche is Hailigtum zruggfüert. Denn wered de Wage, d Tüecher und - wers globt - sogär d Gotthait imene ghaime See gwäsche. Sklave tienet debi, wo grad drufabe de See verschlingt. Drum de ghaimi Schuder und s hailige Nödwüsse, wa da sai, wo nu Todgwaiti gsiend.«* Tacitus: Germania 40

## Lueg au
* Njörd

## Büecher
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4
Tour de Suisse

D **Tour de Suisse** isch di grescht Radrundfahrt in dr Schwyz. Si findet alljohr Mitti Juni statt un giltet as wichtigschts Etapperänne im Radsport no dr „Große Drej“ Tour de France, Giro d'Italia un Vuelta a España. D Rundfahrt ghert zue dr anne 2005 nej yygfierte UCI ProTour, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr. 

Si isch unterdeilt in zeh bis zwelf Etappe, dodrunter zmeischt e Prolog, e baar Bärgetappe un e Zytfahre. D Tour de Suisse wird vu vile Fahrer gfahre as letschti Vorbereitig uf d Tour de France, wu draditionäll zwo Wuche speter aafangt. Zuegloo sin Mannschafte vu dr 1. un dr 2. Kategorii. Dr Erscht in dr Gsamtwärtig drait s "Guldi Trikot".

Di erscht Tour de Suisse isch vum 28. Augschte bis zum 2. Septämber 1933 uusdrait wore; Siger vu däre Rundfahrt in fimf Etappe isch dr Eschtryycher Max Bulla gsi. Syterhär hän vil beriemti Fahre d Tour de Suisee gwunne. Hinter em viermolige Gsamt- un dodermit Rekordsiger Pasquale Fornara chemme di bede Schwyzer Radrännfahrer vu dr 1950er Johr, dr Ferdy Kübler un de Hugo Koblet, wu si bedi drejmol gwunne hän. Dr Gino Bartali, dr Hennes Junkermann, dr Beat Breu un dr Jan Ullrich hän d Tour alli zweimol gwunne.

Hite wird d Tour de Suisse vu dr Firma IMG uusgrichtet. Dr Diräkter vu dr Tour isch dr ehmolig Schwyzer Radrännfahrer Armin Meier.
## D Liibli für die verschiidene Klassemänt
### Bis 2009

### Sit 2010

## Sigerlischt

## Weblink

* Offiziälli Websyte

## Fueßnotte
Fjölnir

De **Fjölnir** isch i de nordgermansiche Mythologi de Soo vom Freyr und vo de Gerdhr. Er ghört zu de schwedische Ynglingekönig und isch wääred emene Bisüüffnis imene volle Metfass versoffe. Sini Erwäänig bim Skald Thjodolfr or Hvini (9.&nbsp;Jh.) zaigt, as er e gwüssi Bidüütig gha ha mue und au kai spooti Saagegstalt isch. Obwoll nöd vill vonem bikannt isch, het d Forschig vill öber en spekuliert, wobii d Düütig as Feldgott ainiges för sich het.

Fjölnir isch au e Name vom Odin, wo i de Edda und vo Skalde gnennt werd.

## Büecher
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4.
Nidhöggr

De **Nidhöggr** (an. Niðhǫggr *m.* »Hass-Schläger«) isch e Traach i de nordgermanische Mythologii.

De Nidhöggr wont i de Underwelt un nagt a de Worzle vom Weltbomm Yggdrasill. S Aichörndli Ratatöskr stiftet zwüschet em und em Adler, wo im Wipfel sitzt, Striit. S rennt de Bomm uf und ab und öbermittliet hässigi Wort. I de Völuspa werd de Nidhöggr as e Traach dargstellt, wo a de Tote s Bluet uusuuget und Liiche fresst. Nochem Ragnarök werd er wider uferstoo und im Nidhavellir wone.

----
**Nidhöggr** isch au de Name vomene Zwerg i de Thulur.

## Büecher
*Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte*; Berlin 1956.
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3520-36802-4.
Drache

E **Traach** (ahd. *traccho* us lat. *draco* und agr. *δράκων, drákōn* »Traach, Schlange«) isch e Fabeltier wo weltwiit bikannt isch. Je noch Kultur chönde si recht verschide uusgsie.

## Germane
Bi de Germane sind Traache recht biliebt, bsunders i de Heldesaage. Debii isch di usem Latiin entleenti Bizaichnig verbraiteter as iihaimisch Binennige, wi tütsch *Lindwurm*. S Bild wo d Germane vomene Traach ghaa hend, underschaidet sich starch vom moderne Traachebild, wo vo asiatische Vorstellige starch beiflusst isch. Traache sind schlangeäänlich gsii und hend Gold öber ales gliebt, da gsammlet und druf gnestet. Si sind gföörlichi Tier gsii und s Töte vomene Traach e Heldetaat sondergliiche.

Noch de nordische Mythologii nagt de Traach Nidhöggr a de Worzle vom Weltbomm Yggdrasill. De birüemtisch Traach isch aber de Fafnir, wo vom Sigurd tötet woren isch.

I de Kunst vo de Wikinger sind Traache wichtig gsii und eri Schiff sind mit Traachechöpf verzeirt gsii, werum die Schiff Traacheschiff gnennt were. Au d Dachfirst vo de skandinavische Stabchile sind mit Traachechöpf verziert.
Drache (Begriffsklärung)

**Drache** stoot för:

* Drache, e reptilieartigs Fabeltier, wo weltwiit verbraitet isch
* Drache (Wappentier), e Woppetier
* Drache (Sternbild), e nördlichs Sternbild (*Draco*)
* Blauer Drache, e chinesisch Sternzaiche
* Jahr des Drachen, im chinesisch Kalender e Joor

* Drache (Spielzeug), e biliebts Spillzüüg
* Hängegleiter, en aifache Flugapparat
* Drachenschiff, e grosses Wikingerschiff

**Drache** isch de Name vo merere Tierarte:
* Gemeiner Flugdrache, en Aidechsenart i tropische Regewälder
* Ohrloser Graslanddrache, e seltnigi Aidechsenart z Australie
* Komodowaran, di grööscht Echs i de Famili vo de Warane

**Drache** isch de Familiname vo merere Persone:
* Heinz Drache (Schauspieler) (1923–2002), tütsche Schauspiler
* Heinz Drache (Maler) (1929–1989), tütsche Mooler und Grafiker
Hermann III. von Baden

Dr Markgrof **Hermann III. vu Bade**, gnännt dr Groß, (* um 1105; † 16. Jänner 1160) isch Markgrof vu Verona un Bade gsi.

Dr Hermann III. isch dr Suhn vum Hermann II. vu Bade un dr Judith vu Bagene gsi. Är isch vu 1130 bis 1160 dr Regänt vu dr Markgrofschaft Bade gsi.

Dr Hermann III. isch e dreje Gfolgsmann vu dr Staufer gsi un het wäge däm Stryt gha mit syyre Verwandtschaft, dr Zähriger. Anne 1140 het er mitgmacht bi dr Belagerig vu dr Burg Wyyberdrej un het derno d Ryychsvogtei Selz im Elsass iberchuu.

1151 isch d Markgrofschaft Verona, wu syt dr Schaffig vum Herzogtum Kärnte anne 976 unter dr Veraltig vu dr Kärntner Herzeg gsi isch, vum Chenig Konrad III. an dr Markgrof Hermann III. glehnt wore. 

Us em Johr 1153 git s e Schänkigsurkund, wu dr Staufer Chenig Friedrich I. dr Hof Besge em Markgrof Hermann III. vu Bade verchauft het; des isch di erscht Nännig vu Besge.

Anne 1154 het er in dr Lombardei gchämpft un isch mit em Chaiser in dr Chrieg gege Mailand zoge.
Dr Hermann III. isch au bim Zweete Chryzzug derbyy gsi un bi dr erschte Italiefäldzig vum Friedrich I. Barbarossa.

## Ehene
Dr Markgrof Hermann het vor 1134 d Bertha ghyrote († no 1162). In ere zwote Eh het er no 1141 d Maria vu Behme ghyrote, d Dochter vum Herzog Soběslav I.

Chinder us erschter Eh:
* Hermann († 13. September 1190); speter dr regiered Markgrof

Dr Hermann III. isch im Auguschtiner-Koorherrestift z Bagene begrabe.

## Weblink
* genealogie-mittelalter.de