open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valparaíso

**Valparaíso** (dütsch *Paradiisdaal*) isch e Haafestadt in Chile mit öbbe 278'000 Iiwooner. D Agglomerazioon Valparaísos umfasst 905'300 Iiwooner (Stand: 2004). D Stadt isch dr Sitz vom chilenische Kongräss. Au d Desventuradas-Inseln, wo mee as 1'000&nbsp;km äwägg si, zelle zur Stadt.

Valparaíso ligt an ere Bucht vom Pazifische Ozean, wo gege Norde offe isch. Dr Haafe isch äine vo de bedütendste im Land. Dr Charakter vo dr Stadt isch dr Inhalt von e Hufe literarische, musikalische und künstlerische Interpretazione. D Stadt gältet as die kulturelli Hauptstadt vo Chile. Im Juli 2003 isch dr historisch Stadtkärn mit sinere Architektur us em 19. und 20. Joorhundert vo dr UNESCO zum Wältkulturerb erkläärt worde.

## Weblingg

*
Organisation für das Verbot chemischer Waffen

D **Organisation fir s Verbot vu chemische Waffe** (ängl.: *Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons*, OPCW) isch en autonomi internationali Organisation, wu dur bsunderi verdragligi Beziehige dr Verainte Natione aagschlossen isch. Si iberwacht d Yyhaltig un Umsetzig vu dr Chemiwaffekonväntion. Si lait d Rammebedingige fescht un het e Kontrollreschim mit wyte Vollmachte. 

D  OPCW het am 28. April 1997 ihre Arbet ufgnuu. Si het ihre Sitz z Den Haag/Niderlande. Generaldiräkter isch dr tirkisch Diplomat Ahmet Üzümcü. Mit em Bydritt vu Somalia, wu am 28. Juni 2013 in Chraft drätten isch, ghere 189 Staate dr Organisation aa. Dodermit hän nume sibe Staaten d Chemiwaffekonvention nonig ratifiziert: Ägypte, Angola, Israel, Myanmar, Nordkorea, Sidsudan un Syrie.

D Ratifizierigsstaate sin verpflichtet, alljohr e Bricht iber d Maßnamme zue dr Umsetzig vu dr Konväntion aazlege. As Glaich zue dr OPCW mien alli Verdragsstaate ne Informationsbherde nänne. Z Dytschland ibernimmt s Uuswärtig Amt die Funktion, z Eschtrych isch s Bundesminischterium fir Wirtschaft un Arbet. S Kontrollreschim bstoht us unabhängige Inschpäktore, wu uuaagmäldete Militäraalage, zivili Induschtribedrib un Laboratorie bsueche derfe un d Vernichtig vu chemische Waffe iberwache. Z Dytschland wäre d Induschtrikontrolle dur s Bundesamt fir Wirtschaft un Uusfuhrkontroll durgfiert.

Finanziert wird d Organisation dur Mitglidsbydreg, wu an dr gängig Verdailigsschlissel vu dr Verainte Nationen aaglähnt sin. Dodermit sin d USA mit 22 % dr grescht Gäldgeber. Derno chemme Japan mit 19,5 % un Deutschland mit rund 10 %. S jehrli Gsamtbudget lyt bi rund 60&nbsp;Millionen Euro. 

Am 11. Oktober 2013 isch dr Organisation dr Friidesnobelbryys zuegsproche wore.

## Weblink
* OPCW - Homepage
* Referenzlabor Spiez
* dytschi Induschtrikontrolle

## Fueßnote
Romanus (Papst)

Dr **Romanus** isch im Johr 897 Papscht gsii. Dr gnau Wahldag isch nit bekannt. D Inthronisation het im Augschte 897 stattgfunde, s Änd vum Pontifikat wird uf Novämber 897 datiert. S isch aber nit ganz sicher, eb dr Romanus gstorben– in däm Fall isch er villicht vergiftet wore – oder abgsetzt woren isch – in däm Fall het er wohl as Mench wytergläbt.

D Wahl vum Romanus, wu vorhär Kardinalprieschter vu San Pietro in Vincoli gsii isch, het vor em Hintergrund vu dr Ussenandersetzige um d Rächtmäßigkait vum Pontifikat vum Formosus stattgfunde, wu ihre Hegschtpunkt in dr Lyychesynod im Summer 897 gfunde hän. Dää vu s Romanus’ Amtsvorgänger Stephan VI. durgfiert Schauprozäss het d Aahänger vum Formosus verbitteret, wu wahrschyns d Inthronisation vum Romanus derno bedribe hän.

In syym churze Pontifikat het dr Romanus d Amtshandlige vu syym Vorgänger fir uugiltig erklert. Dr Formosus rehabilitiert het aber erscht em Romanus sy Noofolger, dr Theodor II..

## Literatur
* 
* .

## Weblink

*
Sauerkraut

**Sauerkraut**, **Suurchrut**, **Suchruud** oder **Choucroute** isch Weißkraut, wo in schmale Schtroife gschnitte oder ghobelt isch, und wo mr denn haltbar macht, indem mr s eisalzt ond vergäre lässt (Milchsüregärig). Dabei ischs wichtig, daß des Kraut ned mit der Luft zsammekommt, des erreicht mr traditionell, indem mr en Holzdeckl druflegt, wo mr mit em Schtoi beschwert, no schtoht emmr ebbes von der Lake (wo sich beim eisalze von selber bildet) obe drüber. Di ganze Prozeduur dauret vier bis sechs Wuche.

Für **Weinsauerkraut** wird zusätzlich e weng Weisswoi zue gebe.


Datei:Krauthobel.jpg|miniatur|Krauthobel ond drvor a Kernausstecher
Datei:Bangkok_Pak_Khlong_Talat_P1100373.JPG |miniatur|Weisskraut (vorna)
Datei:Choucroute-garni.JPG|miniatur|*Choucroute*, wie mes z Colmar serviert überchunnt.


## Weblink

* Sauerkraut Iitrag Nr. 188 im Register vo de Traditionelle Läbesmittel vom öschtrichische Lebensministerium

## Quella
Ball

A **Baal** (haochdeitsch "Ball") isch a ronds Deng, må mor werfà, kiggà, schlagà oddr sonscht ebbes dormid doà kò. S´geid ganz verschiedene Bäll: Fuaßbäll, Handbäll, Schonglierbäll, Tennisbäll, Wassrbäll ond viele andore Ardà.

Maeschdens send se mit Lufd gfilld, s´geid abor ao welche, må äbbes anders drenndenn isch, zom Beischbiel isch en de Schonglierbäll oft Hirsa drenndenn. Schonglierbäll bombd mor außerdem ned uf, wia on Wassorbaal, weil dees däd nemlich gar ned gangà, weil då isch d´Außàhaudt aus Schdoff oder Läador ond s´geid maeschdens koe Blaschdik. Bei andore Bäll isch d´Außàhaut aus Gommi on då drom isch nå no Läador, wia beimà Handball. Frior hådd mor d´Bäll, weil mor då no koe Blaschdik ghet hådd, aus mà Bläsle von rà Sau gmachd. Dia hådd mor nå nò ufblåsà.

## Weblink
Rationale Zahl

E **razionali Zaal** isch e reelli Zaal, wo as Verheltnis () vo zwäi ganze Zaale cha daargstellt wärde.

D Mängi vo alle razionale Zaale wird mit em Formelzäiche \mathbb Q (vo „Kwoziänt“) bezäichnet. Sie umfasst alli Zaale, wo mä as Bruch cha daarstelle, wo im Zeler wie im Nenner ganzi Zaale het. Die genaui mathematischi Definizion basiert uf Ekwiwalänzklasse vo Baar vo ganze Zaale. De razionale Zaale säit mä – bsundrigs in dr Schuel – au **Bruchzaale**, wäärend dr Usdruck **Bruch** (Dezimalbruch, Binärbruch, gwöönlige Bruch, gmischte Bruch ...)  für bestimmti Schriibwiise von ere razionale Zaal verwändet wird.

Die ganze Zaale  \Z si in de razionale Zaalen *enthalte*: in dr Mängi vo de razionale Zaale git s e Däilmängi, wo zu \Z isomorf isch. Das gseet mä, wemm mä z\in\Z as dr Bruch z/1 daarstellt.

Die razionale Zaale \Q bilde e starre Körper. \Q isch dr chlinst Däilkörper vom Körper \R vo de reelle Zaale, also si Primkörper.

E reelli Zaal isch genau denn razional, wenn si *algebraisch im erste Grad* isch. Die razionale Zaale si also e Däilmängi vo de algebraische Zaale \mathbb A.

## Weblingg

## Fuessnoote
Karl Napf

Dr **Karl Napf** – mit-em richdiga Nama hoißt’r *Ralf Jandl* – (* 18. Dezember 1942 z Hirschberg em dômôliga Land Schlesien, heizodag an Doil vo Polen mit-em Nama Jelenia Góra) ischt a schwäbischer Dichter ond Satiriker.

## Aus seim Leaba
Kurz nôch-em Zwoida Weltkriag isch d Familie Jandl zwangsweis vo Schlesien nôch Wirdaberg omgsiidlet. Deet isch der Bua em Städtle Vaihenga an dr Enz uffgwachsa ond uff dui Weis bald mit-em schwäbischa Dialekt vrtraut wôrra. Nôch seim Abi hôt’r an dr Uni Diibenga Jura studiirt. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, hôt’r zonägscht amôl bei dr Steierverwaldong a Stell kriagt. Schbäter ischt’r en de bada-wirdabergisch Minischderialverwaldong uffgstiiga, wo-nr 27 Jôhr, bis zo seira Vrsetzong en da Ruhestand, zerscht beim Staatsminischderiom ond hendrher beim Wissaschaftsminischderiom gschafft hôt.

Ondr-em Pseidoniim *Karl Napf* hôt dr Ralf Jandl – oft em schwäbischa Dialekt – an Haufa Biacher vreffentlicht ond fir da Sidweschtrondfonk Heerschbiil gschriiba. Drzua noh hôt’r an *Schwäbischa Heimatkalender* rausgäa.

## A kloina Auswahl vo seine Werk
* *Der neue Schwabenspiegel*, 1989, ISBN 3-8062-0519-1
* *Lieber Fiskus*, 1995, ISBN 3-8062-1206-6
* *Der wahre Jakob*, 2003, ISBN 3-421-05456-8 
* *Quergedacht*, 2004, ISBN 3-87181-015-0
* *Zwei bessere Hälften*, 2011, ISBN 978-3-8425-1160-6

## Weblink
* Internetpräsenz
Archimedisches Axiom

S sogenannte **archimedische Axiom** isch noch em antike Mathematiker Archimedes benennt, es isch aber elter und scho dr Eudoxos vo Knodos het s in sinere Gröösseleer formuliert. In ere modärne Fassig goot s eso:

:*Für alli Gröössene* x *und* y, *wo für sä*  y>x>0 *gältet, existiert e [[Natürliche Zahl|natürligi Zaal]]* n\in \mathbb{N} *, so dass* nx>y.

En (aa)gordneti Grubbe oder en (aa)gordnete Körper, wo s archimedische Axiom din gältet, häisst *archimedisch (aa)gordnet*.

Für e Körper \mathbb{R} vo de reelle Zaale wird es mänggisch axiomatisch iigfüert. Mä cha allerdings mit de Axiom vom ene gordnete Körper und em Supremumsaxiom bewiise, ass die reelle Zaale archimedisch gordnet si.

## Fuessnoote
Kartoffeldämpfer

D' **Dämpfi** isch bis in d' sibziger Joor in de Schwiinemascht zum gare vo Grumbiire iigsetzt worde.

D' Säu verdraage nämli keini raui Grumbiirre. Deswäge het mer die Grumbiire nochem ufläse dämpft un in enem Silo iiglagert. Meischt ware des mobili Dämpfene, die vo alle Buure gmeinsam gnutzt worde sin. Hüüte git's kum meh e funktionstüchtigi Dämpfi.

In Mappach gits no eini in Privatbesitz, wo vo de Eigetümer alli 2 Joor dene Verein usem Ort für e "Dämpfifescht" zur Verfügig gschtellt wird. De Erlös vo dem Fescht isch immer für e guede Zweck.


Datei:Kartoffeldämpfer-Neuerkirch02.jpg|Dämpfene
Datei:Kartoffeldämpfer-Neuerkirch06.jpg|Dämpfti Grumbiirre
Datei:Kartoffeldämpfer-Neuerkirch08.jpg|Iilagerig in Futeerfässer


## Weblink

* Kartoffel aus der Dämpfi, Badische Zeitung, 10. Oktober 2013
* Dämpfi in Museum-Digital
* Kartoffeldämpfer Niedergrafschaft
* Kartoffeldämpfer Klosterbauerschafter Alttraktoren-Freunde
Nyna Cantieni

D **Nyna Cantieni** (* 28. Februar 1986 z Kuur) isch e Schwyzer Pop- un Jazzsängeri. 

## Läbe
D Nyna Cantieni isch z Kuur as Dochter vum Musikerbaar Roman un Dorothea Cantieni-Gnehm ufgwachse. As Chind het si Blockflete, Gyge un Klavier glehrt, mit 15 het si derno klassische Gsangsunterricht bi dr Altischti Stefania Huonder z Pfäffike SZ iberchuu. As aini vu dr Gwinnerne vum Bündner Jugedmusikwettbewärb het si mit 16 Johr e Haydn-Arie mit em Bündner Chamerorcheschter gsunge. 

No drei Johr klassischem Gsang het si au aagfange mit Jazz- un Popgsang. Anne 2004 het si z Disentis dr Gsangswettbewärb „Vusch 04“ gwunne. An dr Jazzschuel Züri het si ai Johr lang Unterricht in Jazzgsang bi dr Marianne Racine gnuu, derno het si sich entschlosse, Musikeri z wäre.

No dr Matura het si fimf Johr Jazz un Pop an dr Swiss Jazz School an dr Hochschuel vor Chünscht (HKB) z Bärn studiert un het dert im Summer 2008 e Bachelor of Art un derno anne 2010 e Master of Arts gmacht.

Syt 2005 unterrichtet si an dr Musikschuel Münchebuchsi, im Augschte 2010 het si au no ne Stell as Gsangslehreri am Konservatorium Bärn aagnuu.

## Musik
D Nyna Cantieni het e baar Johr as Hintergrundssängeri fir e Huffe Schwyzer Musiker gsunge, unter anderem fir dr Duke, dr Gimma un d Sandee. Au as Jazzsängeri dritt si mit dr Band *9And more* syt e baar Johr uf.

Anne 2013 het d Cantieni unter ihrem Vorname *Nyna* ihre erscht Album «Gold» mit aigene Lieder in ihrem Bündner Dialäkt uusebrocht. Fir des Album het si mit dr Bärner Produzänte Ben Mühlethaler, SAD un Roman Camenzind zämmegschafft. Bi ne Dail Lieder hän au Gaschtmusiker mitgmacht, unter anderem d Steff la Cheffe, dr Gimmas Part, Breitbild un dr Tommy Vercetti. Im letschte Lied het e klassisch Strychquartett mitgwirkt. Stilistisch isch s Album e Mischig us Soul, R’n’B un Hip Hop. Zäme mit der Steff la Cheffe singt si ou Chinderlieder uf em Album Jimmy Flitz-ChinderWiehnacht mit em Roland Zoss.

Anne 2016 isch ihre zwait Album «Uma’s Songs» uusebrocht, wu s mee Soul din het.

## Diskografi
; Albe 
* Gold (2013)
* Uma’s Songs (2016)

;Singles
* Bittersüess [QC feat. Nyna Cantieni] (2011)
* Maschina (2013)
* Gold (2013)

## Uuszaichnige
* Dezämber 2008: Kulturbryys vu dr Karajan-Stiftig
* Novämber 2011: Ferderbryys vum Kanton Graubünde

## Weblink
* Nyna – Debütalbum uf wemakeit.ch
* Portrait Nyna Cantieni uf dr Websyte vu dr Musikschuel Münchebuechsee
* Nyna Cantieni in dr Schwyzer Hitparad (hitparade.ch)
Stephan VI.

Dr **Stephan VI. (VII.)** († 897) isch Papscht vu Mai 896 bis Juli oder Augschte 897 gsii, dervor au Bischof vu Anagni, wun ere vu syym Vorgänger Formosus derzue ernännt wore isch. Dää het dr Stephan au zum Kardinal ernännt.

D Umständ vu syre Papschtwahl sin nit klar, är isch aber unterstitzt wore vu aire vu dr mächtige remische Familie, em Huus Spoleto, wu um die Zyt mit andere Familien um dr Yyfluss uf s Papschttum gstritte ghaa het.

Dr Stephan isch vor allem bekannt dur dr Prozäss gege dr Formosus, wu as Lyychesynod bekannt woren isch un wu uf Druck vum Huus Spoleto zstand chuu isch. Bi däm Prozäss anne 897 isch em Formosus sy Lyych, wu schu syter nyyn Monet begrabe gsii isch, exhumiert, vor Gricht gstellt un wäge Mainaid un Usurpation verurdailt wore. Dodruf isch d Lyyche in dr Tiber gheit wore. Ehmoligi Aahnänger vum Formosus hän sy Lyych aber wider us em Fluss gfischt un hän e häälige begrabe. Erscht speter isch d Lyych wider in sy Grab z St. Peter zruckbrocht wore..

Dr Prozäss het en Ufstand uusglest, wu – drotz ass d Aastifter Lambert vu Spoleto un sy Mueter Ageltruda ihri Herrschaft iber Rom aafangs 897 widerhärgstellt ghaa hän – dodermit ufghert het, ass dr Stephan VI. yygspeert um im Summer 898 ufghänkt wore, isch.

## Literatur
* .
* 

## Weblink
* 
*
Zahl

**Zaale** si abstrakti, mathematischi Objekt – Objekt vom Dänke –, wo sich historisch us Vorstellige vo dr Gröössi entwigglet häi. Mit ere Mässig bringt mä en Aspäkt von ere Beobachdig, wo als Gröössi verstande wird, mit ere Zaal in Verbindig, zum Bischbil bim Zele. D Zaale spiile dorum für die empirische Wüsseschafte e zentrali Rolle.

In dr Mathematik, wo d Zaale und iiri Struktur formal undersuecht, umfasst dr Begriff seer verschiidenartigi Konzept. Die häi sich as Verallgemäinerige entwigglet vo intuitive Zaalekonzept, wo s scho gee het, sodass män sä au as *Zaale* cha bezäichne, au wenn si zum Däil wenig Bezug zu de Konzept häi, wo ursprünglig mit Mässige verbunde gsi si. Mänggi vo deene Konzept si in dr Mathematik von grundleegender Bedütig und wärde in fast alle Däilgebiet verwändet.

S Konzept vo de natürlige Zaale goot in d Urgschicht zrugg. Mä brucht sä zum Zele und si häi e grundlegendi Bedütig. Vo öbbe 2000 v.&nbsp;d.&nbsp;Z. aa häi d Egüpter und d Babylonier mit Bruchzahle (razionale Zaale) grächnet. Z Indie het sich im 7.&nbsp;Jhd. n.&nbsp;d.&nbsp;Z. e Verständnis vom Null entwigglet und vo de negative Zaale. Irrazionali Zaale wie \sqrt{2} oder \sqrt{5} si in dr Blüetezit vom Islam iigfüert worde.

D Idee vo de imaginäre Zaale, wo mä mit ere die reelle Zaale spööter zu de bedütende komplexe Zaale erwiteret het, goot in die öiropäischi Rönessans zrugg. Dr Begriff vo dr reelle Zaal het mä aber erst im 19. Joorhundert richdig chönne klääre. Am Ändi vom 19. Joorhundert het mä zum erste Mol au unändlige Gröössene e prezise Sinn as Zaale chönne gee, und mä het au zum erste Mol die natürlige Zaale axiomatisch definiert. Wo mä am Aafang vom 20. Joorhundert die modärne Grundlaage vo dr Mathematik erschaffe het, häi au die bedütendste Zaalebegriff e vollständig formali Definizion und Bedütig überchoo.

Vom Begriff vo dr *Zaal* muess mä *[[Zahlzeichen|Zaalzäiche]]* (au as *Ziffere* bezäichnet), *[[Zahlschrift|Zaalschrifte]]*, *[[Zahlwörter|Zaalwörter]]* (*Numeral*) und *[[Nummer]]* abgränze.

## Litratuur

* 
* 

## Weblingg

* Dr Ardikel „Ziffer“ us em Meyers Konversationslexikon
* Dr Ardikel „Zahl“ us em Meyers Konversationslexikon

## Fuessnoote
Liste der Päpste

D **Lischt vu dr Päpscht** fiert alli Bischef vu Rom uf. Die drage syt em 5. Johrhundert, noch em Vorbild vu dr Patriarche vu Alexandria dr Ehretitel **Papa**.

(hl.) = hailiggsproche •
(sel.) = seliggsproche •

## Weblink
Archimedische Körper

Die **archimedische Körper** si e Klass vo regelmäässige geometrische Körper.  Charakteristisch für sä isch, ass mä iiri Egge nit vonenander cha underschäide. Je noch däm wie mä sä zelt, git s 13 oder 15 sonigi Körper. Si si noch em antike griechische Mathematiker Archimedes benennt, wo sä alli vermuetlig scho im dritte Joorhundert vor dr Zitewändi entdeggt het. D Schrift drüber vom Archimedes isch nit erhalte, es isch nume e Zämmefassig vom alexandrinische Mathematiker Pappos (4. Joorhundert noch dr Zitewändi) überliiferet.

Die platonische Körper si e Klass vo geometrische Körper, wo no regelmäässiger si. Bi iine si au alli Fleche gliich.

## Die äinzelne archimedische Körper

## Litratuur
* Paul Adam, Arnold Wyss: *Platonische und Archimedische Körper, ihre Sternformen und polaren Gebilde.* Verlag Freies Geistesleben u. a., Stuttgart 1984, ISBN 3-7725-0965-7 (2. Uflaag. Haupt u. a., Bärn 1994).

## Fuessnoote


## Weblingg

* Mathematische Basteleien
* Bastelbögen zu einigen Archimedischen Körpern
* Der Fußball als Archimedischer Körper
Achdorf

**Achdorf** heißet folgendi geographischi Objèkt:
* Achdorf bi Blummbärg, Ortsdeil vo Blummbärg im Schwarzwald
* Achdorf bi Landshuèt, Stadtdeil vo Landshuèt, Nyderbayern
* Achdorf bi St. Lorenz, Ortsdeil vo St. Lorenz, Bezirk Vöcklabrugg, Obberöschterrych
Lichtsignal

Als **Lichtsignaal** wörd bezeichnèt:

* Ampel, è Lichtzeichèaalaag zu dè Stüèrig vom Strõßèvokeer 
* ortsfeschti Signaalaalaag für d Navigation i dè Luft- un Seefaart, luèg dezuè Flugzüüg-Befüèrig un Schiffs-Befüèrig
* Ysebaasignaal
* Signaal i dè Datèübberdrägig
Größe (Mathematik)

**Gröössene** wärde mathematisch as reelli Vilfachi von ere Äinhäit daargstellt, im Raame vom ene reelle Wektorruum, wo von ere Äinhäit erzügt isch. D Multiplikazion vo dr Äinhäit *x* mit ere reelle Zaal *r* häisst au Skalarmultiplikazion und wird as *rx* gschriibe. D Waal vo dr Äinhäit isch charakteristisch für d Art vo dr Gröössi, zum Bischbil für alldäägligi Gröössene wie d Lengi mit dr Äinhäit *Meter* (m), d Masse mit dr Äinhäit *Gramm* (g) oder Gäldwärt mit dr Äinhäit *Euro* (€). Dr grösst Aawändigsberiich isch d Füsik, won e Hufe füsikalischi Gröösse het.

## Gschicht

Gröössene si scho in dr Antike implizit vom Eudoxos vo Knodos definiert worde. Sini Gröösseleer isch in de Elimänt vom Euklid überliiferet. Er het in ere die pythagoreischi Zaaleleer so verallgemäineret, ass au irrazionali Gröösseverheltniss iibezoge si. Sini Axiom und Rächnigsreegle, won er in Bewiis aagwändet het, mache d Iibettig vo antike Gröösse in e modärne Gröösseberiich mööglig. Zu de Eudoxische Gröössenaxiom ghöört under anderem scho s sogenannte archimedische Axiom. 

In de antike Wüsseschafte si scho vor em Euklid verschiideni Gröössene gebrüüchlig gsi, wie zum Bischbil d Lengi, d Flechi und s Volumen in dr Geometrii, d Zit in dr Füsik vom Aristoteles, oder d Duur und d Intervallgröössi in dr Muusigtheorii vom Aristoxenos. Über d *Elimänt* vom Euklid het dr Begriff vo dr Gröössi bis zum Ändi vom 19. Joorhundert kanonischi Gältig überchoo. No dr Peano isch in dr euklidische Dradizion gstande und het vo Gröössene (quantitates) statt vo positive reelle Zaale greedet. 

In dr Mathematik vom 20. Joorhundert isch denn dr Begriff vo dr Gröössi dur e Begriff vo dr reelle Zaal verdrängt worde, won e Abstrakzion vom Gröössebegriff isch, wil er die jewiiligi Äinhäit duet vernoochlässige. In dr modärne Füsik spiile Gröössene mit Äinhäite aber immer no e wichdigi Rolle. Dört isch dr Begriff aber uf füsikalischi Gröössene zuegschnitte; das isch uf dr äint Site e Verallgemäinerig, wo au komplexeri Gröössene mit Richdig (Vektore) mit iibezieht, uf dr andere Site aber en Iischränkig, wo Gröössene us andere Beriich nit duet berücksichtige.

## Litratuur
Nicolas Bourbaki: *Elemente der Mathematikgeschichte*, Göttinge 1971, Kapitel 12

## Fuessnoote
Zugfahrt

È **Zuugfaart** isch im fahrdiènschtlichè Sinn è bschtimmti Form vo Faartè mit Schinnèfaarzüüg uff èm beschtimmtè Laufwäg. In offiziellè Regèlwärk wörd dè Begriff Zuug uusschlièßlich im Sinn vo Zuugfaartè vowendet; so definyrt mo diè dütsch EBO in § 34 Abs. (1) EBO:

: *„Züge sind die auf die freie Strecke übergehenden, aus [[Regelfahrzeug]]en bestehenden, durch Maschinenkraft bewegten Einheiten und einzeln fahrende Triebfahrzeuge.“*

Als entscheidendes Kriterium isch dõdeby dè Übbergang uff diè freii Streggi erwäänt. Sell Kriterium isch abber insowit veraaltet, well mit dè Yfüürig von elektronischè Stellwärk (ESTW) vomeert ehemôligi drennti Betrièbsschtellè uss sicherigstechnischer Sicht zu einèrè Betrièbsschtell zämmègfasst wörrè sin. Diè vormôls als Zuugmeldeschtellè fungyrendè Betrièbsschtellè wörred denn immer no als Gränzpünkt vo dè freiè Streggi uffgfasst. Zum Byschpill sin dè Hauptbaanhof Dresdè, dè Dresdè-Mitti un dè Baanhof Dresdè-Neuschtadt Baanhofsdeil vom Ysebaaknotè Dresdè. Diè dezwischèligendè *freiè Streggè* orièntyret sich dört a dè Gränz zu dè früèner eigèschtändigè Baanhööf.

Faartè, diè nit uff d freii Streggi übbergänn, könnet au als Rangyrfaart durrègfüürt wörrè un unterliget denn ehner grundsätzlich anderè (d. h. eifacherè) faardiènschtlichè Behandlig als Zuugfaartè. Zuugfaartè öppè findet entsprechènd dè technischè Uusrüschtig uff èm gsicherètè Faarwäg statt un wörred mit eim Hauptsignaalbegriff zuèglôô; Nöcheres dezuè isch i dè Faardiènschtvorschrift greglèt.

Übber diè gnaui physischi Bschaffèheit von èrè Zuugfaart macht d EBO bis uff Ufflaagè u.&nbsp;a. zu dè Zuuglängi, dè Högschtgschwindigkeit un èm Füürè vo Signaal am Zuug keini nöcherè Aagaabè; insofern könnet au einzelni faarendi Lokomotyvè bzw. Trybfaarzüüg, Messzüüg un zu nèrè Übberfüürig vokeerendi Arbètsmaschinnè als Zuugfaart vokeerè. Im Ysebaanerjargon wörd è einzeln faarendi Lok au als *Lokfaart* benamst.

Jedi Zuugfaart vofüègt übber è (daagwys regionali) eidüütigi Zuugnummer. Glychi Faarzüüg könnet nõchenand meereri Zuugfaartè absolvyrè (mit unterschidlichè Zuugnummerè). Ebbèso isch es möglich, wòhrend èrè Zuugfaart unterwägs d Faarzüüg (komplett odder deilwys) z wechslè (Kurswägè), woby dièselb Zuugfaart fortgsetzt wörd (unter dè glychè Zuugnummerè).
Archimedische Schraube

En **archimedischi Schruube** isch e Fürderaalaag, wo e «Schnägg» in dr Form von ere Schruube e wääsentlige Däil von ere isch. Die klassischi Aawändig vo dr archimedische Schruube isch dr Dransport vo Wasser uf e hööchers Nivoo zum s Land bewässere oder entwässere. Iiri Erfindig wird em antike griechische Mathematiker und Ääscheniöör Archimedes in dr Zit vom 3. Joorhundert v.&nbsp;d. Z. zuegschriibe. S Brinzip vo dr archimedische Schruube wird in modärne Förderaalaage, sogenannte Schnäggeförderer, aagwändet.

## S Brinzip

S Schnäggegwind befindet sich im ene Droog oder ere Rööre, wo äng aabasst isch, und cha sich um iiri Middelaggse drülle. Dr Schnägg und dr Droog bilde Kammere, wo s Wasser in ene stoot. Die Kammere si gege oobe und gege unde dur Abschnitt vo dr Windig vom Schnäggegwind begränzt. Wenn sich dr Schnägg dräit, beweege sich alli Kammere in Richdig vom Andi vom Schnäggegwind. Dört lauft s Wasser us dr Kammere uuse, wil dr Droog ufhöört und d Kammere sich uflööst. Am Aafang vom Schnäggegwind entstoot gliichzitig e nöiji Kammere, wo sich mit Wasser us em Zuelauf uffüllt.

Die archimedischi Schruube isch e Sonderfall vom Schnäggeförderer, wil do nume d Schwerchraft middelbar usgnützt wird, zum s Fördermedium z dransbortiere. Wäge däm cha mä mit dr archimedische Schruube nume horizontal oder schreeg ufwärts fördere, wäärend Schnäggeförderer Güeter au sänkrächt chönne fördere.

## Bischbil

Datei:IMG 1729 Gemaal met schroef van Archimedes bij Kinderdijk.JPG|Aalaag zur Förderig vo Wasser in de Niiderland
Datei:Flutter-Mühle-Moorsee.jpg|Flutter-Müüli oder Flutter in Ostfriesland zur Entwässerig
Datei:Screw cascade.JPG|Schnäggekaskade in Südöiropa
Datei:VitruviusTenBooksMHMorgan1914p295.gif|Die archimedischi Schruube, wie si dr Von Vitruv beschriibe het
Datei:Archimedische Schraube.JPG|En archimedischi Schruube im Stadtpark vo Bonndorf im Schwarzwald
Datei:Archimedes Schraube.jpg|…&nbsp;und im Britzer Gaarde Berlin

## Litratuur
* P. J. Kantert: *Praxishandbuch Schneckenpumpe*. Hirthammer Verlag 2008, ISBN 978-3-88721-202-5
* G. Nagel: *Ritz, Handbuch der Wasserförderschnecken*. 1968
* G. Nagel und K. A. Radlik: *Wasserförderschnecken, Planung, Bau und Betrieb von Wasserhebeanlagen*. 1988

## Weblingg

* Archimedesschraube, Zulaufschnecke, Schneckenpumpe uf wasser-wissen.de
* Die Archimedische Schraube uf em Garteschaugländ z Plochinge
* Archimedische Schraube - Schneckenpumpe, Pumpensysteme zur schonenden Förderung von Wasser u. anderen Medien Beschrybig mit diverse Animatione, uf hydro-kosmos.de
* Praxishandbuch Schneckenpumpe d Website zum gliichnamige Buech
Bonifatius VI.

Dr **Bonifatius VI.** († April 896) isch im April 896 formlos vu dr Gegner vu sym Vorgänger Formosus zum Papscht ernännt wore. S Amt vum Presbyter het er scho vorhär wäge me uusittlige Lääbe verlore. Sy Pontifikat het aber nit lang duurt, är isch scho fufzeh Däg no Amtsaadritt gstorbe. S isch s drittchirzescht Pontifikat vu dr Gschicht gsii. S Johr 896 isch dodermit e Dreipäpschtjohr gsii.

## Literatur
* 
* 
* Thomas Oestreich: ''Pope Boniface VI'', in *Catholic Encyclopedia*, Band 2, Appleton, New York 1913

## Weblink
Schneckenförderer

**Schnäggeförderer** si Förderaalaage für Schüttgüeter, wo uf em Funkzionsbrinzip vo dr archimedische Schruube basiere. S Schnäggegwind lit im ene Droog und wird mäistens vom ene Motor aadriibe. Schnäggeförderer dransbordiere entsprächendi Güeter über meereri Meter, mit Hilf vo Zwüschelaager bis zu 60 Meter. D Förderläistige bewege sich zwüschen e baar cm³/h bis zun e baar hundert m³/h.

## Funkzionswys
Dur d Schwärchraft oder wäg de Rybig vom Transportguet a de Troogwänd werd e Draiig vom Material mit em Schnägg verhindered. Säb werd eso fortlaufend witertransportiert. Isch bi me höche Füllgrad d Rybig a de Wand chlii, so rotiert s Guet nu quär zu de Achse vom Schnägg und werd nöd transportiert. Bi me Transport i de Sänkrächte muess drum dur Fliechraft Wandrybig erzügt wärde, wa bedüted, as e höchi Draizahl vo 250 bis 400 Umdraiige pro Minute nötig sind.

Mit eme Schnäggeförderer isch es möglig s Förderguet horizontal, schräg und sogär wärtikal z transportiere. Au chöned während em Transport Verarbeitigsschritt wie Mische, Entwässere oder Komprimiere duregfüert wärde. Chüele oder Tröchne vom Förderguet isch wärend em Transport ebefalls mögli.

## Aawändige
Mä cha alli mööglige Güeter mit Schnäggesüsteem fördere. In dr Braxis sis staubförmigi Bulver, chörnigi Granulat, halbfüechti und faserigi Stoff und Flüssigkäite. Si wärde under anderem in Geträidesilo iigsetzt, bi de Hackschnitzel- und Pellethäizige, bi Kunststoffmaschine (Extruder) oder im Fleischwolf. Festi oder zeechi Masse wärde mit Extruder in Beckereibetriib oder in Kunststoffsprützmaschine gförderet. 

Chlääbrigi Substanze si weniger gäignet, wie au Fördergüeter, wo us grobe Stück bestöön oder wo liicht chönne usenanderbräche oder verkwätscht wärde.

Wil s Förderguet vom Schnäggegwind immer au gmischt wird, isch s mööglig, ass mä sä in Zemäntbrodukzionsaalaage au verwändet, zum dr Beton mische. Mä git drochnigs Raugmäng, Wasser und Zuesatzstoff im gewünschte Verheltnis gliichzitig in e Schnäggeförderer iine, und am andere Ändi chunnt dr Beton guet gmischt uuse.

In Klärwärk wärde Schnäggebumpaalaage zum Dräckwasser und Schlamm dransportiere seer alt (bis zu 50 Joor), häi gueti Wirkigsgrad, wo fast konkurränzlos si, und chönne au no Grobstoff fördere.

## Weblingg
Athenaios

**Athenaios** () isch dr Naame vo dene Persone:

*e griechischer Rhetor und Grammatiker us Naukratis in Egüpte (Ändi 2./Aafang 3. Joorhundert n. d. Z.) 
*dr Soon vom Perikleides; e Spartaner, wo zur Zit vom Peloponnesische Chrieg gläbt het und bim Abschluss vom Nikiasfriide (421 v. d. Z.) drbii gsi isch
*en antike griechische Milidäärschriftsteller im erste Joorhundert v. d. Z., won e Wärk über Belaagerigsmaschine verfasst het.
*en Offizier under em Antigonus I. Monophthalmus im Dritte Diadochechrieg, wo 312 v. d. Z. e Kampanie gege d Nabatäer aagfüert het
*Dr Soon vom Köönig Attalos I. vo Pergamon
*e griechische Komponist, wo um 128 v. d. Z. gschafft het
* en antike griechische Arzt, wo zur Schuel vo de Pneumatiker ghöört het und im 1. Joorhundert z Rom gschafft het
Katapult

Mit **Katapult** (altgriech. καταπέλτης *katapeltēs*, κατά *kata* „gegen“ und πάλλειν *pallein* „schlöidere“), au *Wurfmaschine*, bezäichnet mä e groossi Färnwaffe, wo nit dragbar isch und wo Gschoss mit Hilf vo mechanischer Energii us em Ruezuestand stark beschlöinigt.
## Bauforme

D Bezäichnige vo de verschiidene Bauforme vo Katapult si nit äihäitlig. Si variieren stark vo dr Epoche und dr Sprooch wo dennzumol vorgherrscht het. 

Grundsätzlig si zwäi Brinzipie iigsetzt worde: d Fääderchraft und d Zugchraft. S Ziil isch s gsi, ass s Gschoss e möögligst hoochi kinetischi Energii überchunnt und dass es möögligst sis Ziil drifft. Bi Katapult mit eme Heebelarm isch am Ändi vom Heebelarm au no e Schlöidersäili aagmacht gsi, wo äänlig wie e Schlöidere funkzioniert het oder es het en Art Löffel oder Chorb am Ändi vom Heebelarm ghaa, wo mä s Gschoss dri doo het.

## Fääderchraftkatapult
D Fääderchraft isch für liichti und middleri Katapult s gäignete Brinzip. D Chraft wird von ere Blattfäädere oder ere Torsionsfäädere (Torsionsgschütz) erzügt. Zum e gröösseri Energii chönne spiichere, het mä mänggisch bäidi Brinzipie gliichzitig usgnützt. 

Datei:Roman Onager.jpg|Torsionskatapult mit äim Arm
Datei:Ballista (PSF) vector.svg|Torsionskatapult mit zwäi Ärm
Datei:Einarm.jpg|Blattfääderekatapult mit äim Arm
Datei:Replica catapult.jpg|Blattfääderekatapult mit zwäi Ärm


## Zuugchraftkatapult
Middleri und groossi Katapult häi d Schwerkraft usgnützt und d Zugchraft vom ene Gegegwicht brucht. Bi chliinere Modäll het mä au d Zugchraft vo Mensche iigsetzt. Bi dr Blide bzw. em Trebüsche isch am Ändi vom Heebelarm non e Schlöidersäili gsi.


Datei:Sculpture.pierriere.cathedrale.Saint.Nazaire.Carcassonne.png|Trebüsche mit Schlöidersäili
Datei:Trebuchet Scheme.svg|Gegegwicht mit Schlöidersäili
Datei:Catapult 2.jpg|Gegegwicht ooni Schlöidersäili


## Litratuur
* Hans Aufheimer: *Schiffsbewaffnung von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts*. VEB Hinstorff Verlag, Rostock 1983.
* Hans Michael Schellenberg: *Diodor von Sizilien 14,42,1 und die Erfindung der Artillerie im Mittelmeerraum*. Frankfurter elektronische Rundschau zur Altertumskunde 3 (2006), Site 14–23. Frankfurt 21. Dezämber 2006. Onlineversion in der Hochschulbibliothek Frankfurt (PDF)
* Friedrich Engels: *Katapult*. in Karl Marx/Friedrich Engels: *Werke*, Seite 265. Dietz Verlag, Berlin. Band 14, 4. Uflaag 1972. unveränderete Noochdruck vo dr 1. Uflaag 1961, Berlin/DDR. Onlineversion in *The New American Cyclopædia*, Band IV.
*Der Auerberg, C.H.Beck Verlag, 1994 ISBN 9783406375002, 
*Robert Grosse, Römische Militärgeschichte von Gallienus bis zum Beginn der byzantinischen Themenverfassung, 1920, ISBN 9780405070839, 

## Weblingg
Anthemios von Tralleis

Dr **Anthemios vo Tralleis** (* z Tralleis (hüte Aydın) in Lüdie in dr 2. Helfti vom 5. Joorhundert; † vor 558, woorschinlig z Konstantinopel) isch e spootantike Mathematiker, Gleerte und Archidekt gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Anthemios isch dr Soon vom ene Arzt gsi, wo Stephanos ghäisse het, und het as en usgezäichnete Mathematiker gulte, het aber as Archidekt no gröösseri Erfolg chönne fiire. So het er vo 532 bis 537 im Ufdraag vom oströmische Kaiser Justinian I. zämme mit em Isidor vo Milet d Chille Hagia Sophia z Konstantinopel baut.

Dr Gschichtsschriiber Prokopios brichdet, ass bäidi Archidekte d Läitig vo de Arbäite ghaa häige. Dr Anthemios het s Modäll gmacht, und dr Paulos Silentiarios verzelt, ass sich dr Anthemios vor allem mit de Fundamänt befasst häig. Wo d Kupple im Mai 558 iigstürzt isch, het dr Anthemios scho nüme gläbt.

Dr Anthemios isch under anderem vom Agathias hooch globt worde, und dr Justinian het iim und im Isidor au no anderi Ufdrääg gee. So häige si zum Bischbil sälle e Wääg finde zum d Überfluetige bi dr Festig Dara-Anastasiupolis z stoppe.

## Litratuur
* John Martindale: *[[The Prosopography of the Later Roman Empire]]*. Bd. 3. Cambridge 1992, S. 88f.
* *[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]*. Bd. 1, S. 109.
Freddie Mercury

De **Freddie Mercury** (* 5. Septämber 1946 z Sansibar, hüt zue Tansania, as *Farrokh Bulsara,* Gujarati ફારોખ બલ્સારા Pharōkh Balsārā‌; † 24. Novämber 1991 z London, Ängland), isch än indisch-britische Rocksänger und Komponischt gsi. Berüemt worde isch er in de 1970er und 1980er Johr als Leadsänger vo de britischi Band Queen. Er het us ere parsische Familie vu Indie gstammt.

## Diskografi
* *Mr. Bad Guy* (1985)
* *Barcelona* (1988)

## Literatur
* Lesley-Ann Jones: *Freddie Mercury: Die Biographie.* Piper, München 2016, ISBN 978-3-492-05760-8.
* Selim Rauer: *Freddie Mercury.* Editions Fayard, Paris 2008, ISBN 2-213-63569-2.
* Lesley-Ann Jones: *Freddie Mercury. The Definitive Biography.* Hodder & Stoughton, London 1997, ISBN 0-340-67209-9.
* Peter Freestone, David Evans: *Freddie Mercury. An Intimate Memoir by the Man Who Knew Him Best.* Omnibus Press, London 2001, ISBN 0-7119-8674-6 (dütschi Uusgab: *Freddie Mercury. Ein intimer Einblick von dem Mann, der ihn am besten kannte.* Bosworth Music, Berlin 2010, ISBN 978-3-86543-313-8).
* Jim Hutton, Tim Wapshott: *Freddie Mercury und ich.* Goldmann, München 1995, ISBN 3-442-43120-4 (Originaltitel: *Mercury and Me*).
* Jacky Gunn, Jim Jenkins: *Queen. As It Began.* Sidgwick & Jackson, London 1992, ISBN 0-283-06052-2 (dütschi Uusgab: *Queen.* Goldmann, München 1992, ISBN 3-442-42083-0).
* Mick Rock: *Blood & Glitter.* Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin 2005, ISBN 3-89602-642-9.
* Rick Sky: *The Show Must Go On. The Life of Freddie Mercury.* Fontana, London 1992, ISBN 0-00-637843-9 (dütschi Uusgab: *Freddie Mercury. Das Leben des legendären Popstars.* Heyne, München 1993, ISBN 3-453-06304-X).

## Weblink

* 
* 
* 
* 
* Freddie Mercury - MySpace-Site
* Queen Archives – Interviews mit em Freddie Mercury
Hadrian III.

Dr **Hadrian III.** (* vor 884; † Mitti Septämber 885 z San Cesario sul Panaro bi Modena) isch vu 884 bis zue sym Dod Papscht gsii. Är stammt wie d Päpscht Hadrian I. un Hadrian II. us em remische Gschlächt Colonna.

Dr Hadrian III. isch am 17. Mai 884 as Noofolger vum Papscht Marinus I. inthronisiert wore. Är isch uf dr Rais zum Rychsdag z Worms gstorbe, wu ne dr oschtfränkisch Chenig Karl dr Dick derzue yyglade ghaa het go iber d Neibsetzig vu vakanter Bischtimer dischpetiere un iber d Frog, eb dr minderjehrig Chaisersuhn Noofolger vum Karl chennt wäre.

Dr Hadrian III. wird as Hailige verehrt; sy Patronatsfescht isch am 8. Juli.

## Literatur
* Rudolf Schieffer: *Hadrian III.* In: Lexikon des Mittelalters, Bd. 4 (1989) Sp. 1823.
* 

## Weblink
Theodor II. (Papst)

Dr **Theodor II.** (* z Rom; † um Novämber 897) isch anne 897 fir 20 Däg Papscht vu dr katholische Chilche. Iber sy Pontifikat isch nit vyl bekannt. Sicher isch, ass dr gebirtig Remer im Novämber 897 zum Noofolger vum Romanus gwehlt woren isch. Im nämlige Monet isch dr „Mann, wu dr Fride gärn ghaa het“, wie er in dr Quälle gnännt wird, gstorbe.

Drotz syre churze Amtszyt het s dr Theodor II. gschafft, d Wirrlede z Rom ainigermaße z ordne, wu syni Vorgänger firigruefe ghaa hän. Är het e Synod yygruefe, wu d Bschliss vu dr Lyychesynod vu 897 ufghobe un dr postum gschändet Papscht Formosus rehabilitiert het.

D Lyych vum Formosus, wu vun eme Eremit gfunde woren isch, het dr Papscht Theodor II. mit allne Ehre uf Rom iberfiere un z Sankt Peter byysetze loo.

## Literatur
* .
* 
* 

## Weblink

*
Johannes IX. (Papst)

Dr **Johannes IX.** (* z Tivoli; † 900) isch vu 898 bis 900 Papscht gsii.

Är isch e Benediktiner gsii un isch uf Drybe vum Chaiser Lambert vu Spoleto vu dr Bartei vu dr Formosianer zum Papscht gwehlt wore. Dr glychzytig vu dr Antiformosianer zum Gegepapscht ernännt Sergius III. isch mit Waffegwalt verdribe wore. D Rehabilitierig vum 896 gstorbene Papscht Formosus dur sy Vorgänger Theodor II. isch vum Johannes bstetigt wore.

Generäll het er versuecht, d Missständ in dr Chilche ufzhebe, wu vu syne Vorgänger hinterloo wore sin. wun er anne 900 iberraschend gstorben isch, isch s wider zue Stryt zwische dr remische Adelsfamilie chuu.

## Literatur
* .
* .
* 

## Weblink

*
Stephan V. (Papst)

Dr **Stephan V. (VI.)** († 14. Septämber 891 z Rom) isch vu 885 bis zue sym Dod Papscht gsii. 

Är isch im Dezämber 885 zum Papscht gwehlt wore, ohni Absproch mit em oschtfränkische Chenig Karl III. *em Dicke*, wun em derno im Champf gege d Sarazene d Unterstitzig verwaigeret het.

Dr Stephan V. het si derno an dr Herzog Guido vu Spoleto gwändet, dertemol dr mächtigscht Firscht vu Italie. Noch em Dod vum Karl III. isch er zwunge gsii, dr Guido vu Spoleto zum Chaiser z chrene.

## Weblink
Formosus

Dr **Formosus** (* ca. 816; † 4. April 896 z Rom) isch zwische 891 un 896 Papscht gsii.

## Läbe un Wirke
Dr Formosus isch 75 Johr alt gsii, wun er gwehlt woren isch. Vorhär isch er Bischof vu Porto gsii. Anne 864 isch er Legat bi dr Bulgare wore un het noch em Wille vum Khan Boris dr erscht Metropolit vu Bulgarie sotte gee. Chilcherächtli het si d Yyrichtig vum Metropolitat aber nit dursetze loo. In dr Johr derno het er e baar Mol diplomatischi Missione fir d Päpscht ibernuu. Anne 875 het er mit em Karl em Chahle iber däm syni Chaiserchrenig verhandlet. E Johr speter het em dr Papscht Johannes VIII. sy Bischofsamt entzoge, wel er bi re Verschwerig het solle mitgmacht haa. Dr Marinus I. het en derno e baar Johr speter wider yygsetzt un är isch wider päpschtlige Beroter gsii.

Am 6. Oktober 891 isch dr Formosus ohni greßeri Wahlussenandersetzige Papscht wore. Är het wohl gege sy Wille d Chaiserchrenig vum Guido vu Spoleto widerholt un het däm sy Suhn, dr Grof Lambert vu Spoleto zum Mitchaiser gchrent. Die sin aber bal eso mächtig wore, ass dr Formosus dr dytsch Chenig Arnulf vu Kärnte z Hilf gruefe het. Dää het Rom eroberet un isch anne 896 sälber Chaiser wore. Derzue isch dr Formosus in Stryt grote mit em remische Stadtadel.

Dr Formosus isch am 4. April 896 gstorbe. No dr churze Amtszyt vum Bonifatius VI. het dr Spoleto-fryndli Stephan VI. im Jänner 897 iber d Lyych vum Formosus Gricht ghalte (Lyychesynod) wäge syre aageblige Usurpation vum Papschtdroon. Dr Lyych sin d Schwurfinger amputiert un di isch in dr Tiber gheit wore. No im nämlige Johr anne 897 het em Stephan sy Noofolger Theodor II. d Bschliss vu dr Lyychesynod wider ufghobe un d Lyych vum Formosus, wu vu Aahänger vu sällem us em Tiber uusegholt woren isch, wider in dr Krypta vum Petersdom begrabe loo. Unter em Papscht Sergius III., eme entschidene Aahänger vum Stephan VI., isch d Bartei vum Formosus wider verfolgt wore. Är het d Lyych vum Formosus no zeh Johr im Grab e zwait Mol exhumiere, enthaupte, di räschtlige drei Finger vu dr Schwurhand abhaue un si derno wider in dr Tiber gheie loo. Di chopflos Lyych het si in eme Garn vun eme Fischer verfange un isch in dr Petersdom zruckbrocht un dert wider bstattet wore.

## Literatur
* 
* Marie-Luise Heckmann: *Der Fall Formosus – ungerechtfertigte Anklage gegen einen Toten, Leichenfrevel oder inszenierte Entheiligung des Sakralen?*, in: Stefan Weinfurter (Hrsg.): *Päpstliche Herrschaft im Mittelalter. Funktionsweisen, Strategien, Darstellungsformen*. (= Mittelalter-Forschungen 38). Ostfildern 2012, S. 223-238
* 

## Weblink
Hohlspiegel

E **Hoolspiegel** isch e Spiegel, wo konkav gwölbt isch (Konkavspiegel).  Hoolspiegel wärde vor allem in dr Form vom ene Chuugeleusschnitt („sfäärische“ Spiegel) und in dr Form vo Rotationsparaboloid (Parabolspiegel) verwändet.

## D Hauptvariante

Analog zu sfärische und asfärische Sammellinse git s au bi Hoolspiegel zwäi Forme. Dr Parabolspiegel isch düürer, het aber dr Vordäil, ass die sfärischo Aberrazion witgehend underdruckt wird. 

### Parabolspiegel

Nume bim Parabolspiegel wärde alli Liechtstraale, wo parallel zur optische Aggse iifalle, exakt im Brennpunkt bündlet. D Parabolform isch aber in dr Häärstellig e chli ufwändiger as die sfärischi Form.

### Sphärische Hoolspiegel

Für chliini Chrümmigswinkel chan e Spiegel in dr Form von ere Chuugeleflechi fast s gliiche Resultat gee wie e Parabolspiegel, und das guet gnueg für e Hufe Aawändige. Es isch seer vil äifacher e sfärische Spiegel z mache as e Parabolspiegel und dorum au billiger.

Die optischi Äigeschaft vom Hoolspiegel wird bestimmt dur e Radius vo dr Chuugele, won er e Wandsegmänt von ere isch. Wemm mä in s Zentrum vo dr Chuugele e punktförmigi Liechtkwelle stellt, so reflektiert dr Spiegel s Liecht vo dr Kwelle wiider uf d Kwelle zrugg. Wenn d Liechtstraale parallel us em Unändlige chämme, denn reflektiert dr Spiegel si zum Fokus (Brennpunkt). Dä lit öbbe uf halbem Wääg zwüschen em Zentrum und em Spiegel. D Brennwiti vom ene Hoolspiegel isch also d Helfti vo sim Kräisradius. Allerdings chömme d Liechtstraale wägen dr sfärische Aberrazion nid alli genau im Brennpunkt aa: D Liechtstraale bilde in dr Nööchi vom Fokus e Figur, wom mä nere Katakaustik säit. Bim Parabolspiegel bassiert das nid.

## Aawändig
Hoolspiegel wärde under anderem as Hauptspiegel in Spiegelteleskop, in optische Spektrometer und Monochromatore iigsetzt und as Rasierspiegel brucht. Au d Satelliteschüssel für e Färnseeempfang oder Radarantenne funkzioniere noch em gliiche Brinzip, allerdings für Radiowälle, wo mit em Liecht nooch verwandt si.

## Weblingg
Bank Frey & Co.

D **Bank Frey & Co. AG** mit Sitz z Züri isch en uf Vermögesverwaltig und Private Banking spezialisierti Schwiizer Privatbank. Si isch anne 2002 gründet worde und hät per Ändi 2011 mit 33 Mitarbäiter über 1,8&nbsp;Milliarde Schwiizer Franke Kundevermöge verwaltet. Am 17. Oktober 2013 hät d Bank mittilt, dass si ihri Gschäftstätigkäit iistellt.

Ihri Wurzle gönd uf d 1936 vom Hugo A. Frey mitgründet Aawaltskanzlei *Niederer Kraft & Frey* zrugg. Dä hät ab 1941 zuesätzlich zue sire juristische Tätigkäit au Vermögesverwaltigsmandat für Kliente betröit. Im Jahr 1995 isch sii Vermögesverwaltigsgschäft in d ZT Zurich Trust AG uusglageret wore, wo em Frey si Sohn Markus A. Frey spöter d Bank Frey & Co. AG drus gründet und die in die vo de Familie Frey mehhäitlich kontrolliert *Frey Group Holding* iiglideret hät.

## Weblink
* Website vo de Bank Frey & Co. AG

## Fuessnote
Benedikt IV.

Dr **Benedikt IV.** († Augschte 903 z Rom) isch Papscht vu 900 bis 903 gsii.

Är isch uf dr Syte vum anne 896 verstorbene Papscht Formosus gstanden un isch in Chämpf vu remische Adelsfamilie verwicklet wore. Wie sy Vorgänger Johannes IX. het er d Rächtmäßigkait vum Pontifikat vum Formosus bstetigt. Dr Benedikt IV. het im Februar 901 dr Chenig vu dr Langobarde, dr Ludwig vu Niderburgund, zum remische Chaiser gchrent, wu aber scho anne 902 sym Gegner Berengar I. unterlägen isch.

Dr Benedikt IV. isch im Augschte 903 z Rom gstorbe.

## Literatur
* .
* .
* 

## Weblink
Leo V. (Papst)

Dr **Leo V.** isch vu Augschte bis Septämber 903 fir rund 30 Däg (no andere Quälle vu Juli bis Septämber) Papscht gsii. 

Iber dr Leo V. isch nume wenig bekannt. E bretonischi Legänd sait, ass dr St. Tugdual, dr Schutzpatron vu Tréguier, as Pilger uf Rom gange un dert zum Papscht glupft wore sei. Die Version wird doderdur gstitzt, ass dr *Leo* noch em remische Katelog dr Name „Leo britigena“ aagnuu het. En anderi Version sait, är heb us Priapi gstamme, eme Dorf in dr Nechi vu Ardea sildi vu Rom. Wel er bi syre Wahl nit zue dr Kardinalprieschter vu Rom ghert het, isch er in zytgnessische Bricht „Presbiter forensis“ gnännt wore. 

Iber sy Wirken as Papscht isch nume bekannt, ass er e Bulle verfasst ghaa het, wu dr Kanoniker vu Bologna gwissi Styyre erloo het. Dr zytgnessisch Autor Auxilius het vun em gsait, ass er e Gottesmann gsii sei un ass sy Läbe un sy Hailigkait ruemwirdig gsii seie.

Noch er Amtszyt vu rund 30 Däg isch er vum Kardinalprieschter Christophorus vu St. Damasus gstirzt un inhaftiert wore. Dr Christophorus het sich zum Papscht gmacht, isch sälber aber im Jänner 904 vum Sergius III. gwaltsam gstirzt wore.

Iber dr Dod vum Leo waißt mer nyt Sichers. Ai Version sait, dr Christophorus heb en yygspeert un verworgt, en anderi git aa, sy Amtsnoofolger Sergius III. heb mit syne zwee inhaftierte Vorgänger „Mitlaid“ ghaa un heb si hiirichte loo. No dr Catholic Encyclopedia sei s am wahrschynligschte, ass er im Gfängnis oder in eme Chloschter gstorben isch. Syni Bainer wären im Lateran oder z St. Peter vermuetet.

## Literatur
* 
* .

## Weblink

* 
* Yydrag in dr Catholic Encyclopedia
Marinus I.

Dr **Marinus I.** (mänkmol au *Martin II.* gnännt; * z Gallese; † 15. Mai 884 z Rom) isch vu 882 bis zue dym Dod Papscht gsii.

Dr Marinus isch dr Suhn vun eme Prieschtermit Name Palumbo vu Umbrie gsii. Vor syre Wahl zum Papscht isch er Bischof vu Cerveteri gsii. Är isch dr erscht Pontifex gsii, wu vorhär Bischof vun andere Stadt wie Rom gsii isch. Dr Wächsel vu aim Bischofssitz uf en andere, di sognännt Translation, isch noch em kanonische Rächt, wu dodmol gulte ghaa, het, numen in sältenen Uusnahme erlaubt gsii. Vor em Marinus hän in dr Regle nume Diakon vum Bischtum Rom dr Papschtdroon bstige.

In sym churze Pontifikat het dr Marinus ufghert mit dr versehnlige Bolitik vu sym Vorgänger Johannes VIII. gegeniber em Photios I., em Patriarch vu Konstantinopel, un het anne 882 nomol sällem syni Exkommunikation widerholt. Dr Marinus I. het fimf Kardinäl ernännt, dodrunter di spetere Päpscht Hadrian III. un Stephan V.. Derzue het er dr Bischof vu Porto, dr speter Papscht Formosus, wider in sy Amt yygsetzt, wu dr Johannes VIII. abgsetzt ghaa het.

## Literatur
* 

## Weblink
Brandpfeil

**Füürpfiil** (lat. malleolus) si bsundrigi Pfiil, wo brucht wärde, zum Bränd z verursache. Im öiropäische Ruum si si bis in die früeji Nöizit mit Pfiilbööge oder Katapult abgschosse worde. In middelalterlige Ostasie si d Füürpfiil äifachi Raggeete gsi, wo am Schluss vo iirem Flug explodiert si.

## Im öiropäische Ruum
D Waffe isch sit dr Antike bekannt. D Grieche häi Füürpfill scho früe brucht; vo de Römer wäiss mä, ass si sä im See- und Festigschrieg in dr spoote Kaiserzit verwändet häi (vgl. Diod. 20, 88, 2. 97), noch em Nonius Marcellus (556 M.) aber au scho früener. Dr Ammianus Marcellinus (23, 4, 14 f.) verzellt, ass mä Füürpfill mit Wasser nid het chönne uslösche, sondern s Füür mit Häärd het müesse versticke. D Brennsubstanze si Ärdööl, anderi Sorte vo Ööl oder Bäch gsi; au Iisespöön mit Chalch, Schwääfel und Salpeter het mä zämme mit liicht brennbarem Material iigsetzt. Es isch vilmol in e chliises Chörbli doo worde, wo am Pfiilspitz aagmacht gsi isch oder mä het Lumpe mit em dränkt und sä ume Pfiil umegwigglet. 

Füürpfiil für Katapult het mä under anderem z Dura Europos gfunde.
Middelalterligi Füürpfiil cha mä zum Bischbil im Germanische Nazionalmuseum z Nürnbärg go bschaue.

## Im ostasiatische Ruum

D Chineese häi dr ostasiatisch Füürpfiil us dr Füürwärkraggeete entwigglet und as ersti milidäärisch iigsetzt. Es isch e brimitivi Rageete gsi mit ere Laadig vo Schwarzbulver, wo am Ändi vom Flug vom Pfiil explodiert isch. D Chineese und au d Koreaner häi d Füürpfiil vilmol in Salvene vo bis zu duusig Pfil uf s Mol abgschosse. D Riichwiti isch bis zu öbbe dreihundert Meter gsi.

## Fuessnoote


## Litratuur
* A. Bruhn-Hoffmeyer: Antik. artilleri, Kopenhagen 1958, S. 114 ff.
* Regina Franke: Ein römischer Brandpfeil aus dem Südvicus von Sorviodurum-Straubing. Jahresber. Hist. Ver. Straubing 100, 1998, S. 245-257
* Richard Kinseher: *Der Bogen in Kultur, Musik und Medizin, als Werkzeug und Waffe*. (Kapitel über Brandpfeile/geschosse, Raketenpfeile), BoD 2005, ISBN 3-8311-4109-6