open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1536

|}
## Was isch bassiert?
* Merz: Bim Basler Buechdrucker Thomas Platter wird di erscht Uusgab vu dr *Institutio Christianae Religionis* vum Johannes Calvin druckt un vereffetligt, ais vu dr wichtigschte Biecher vu dr Reformation. 
* 19. Mai: D Anne Boleyn, di zwoot Ehfrau vum änglische Chenig Heinrich VIII. wird wäg aagäbligem Ehbruch, Inzescht mit ihrem Brueder George un Hochverrot im Tower of London hiigrichtet. Elf Däg speter, am 30. Mai hyrotet dr Heinrich VIII. sy dritt Frau, d Jane Seymour.
* 21. bis 28. Mai: Reformatorischi Theologe schließe d *Wittenberger Konkordie* zue dr Uuslegig vum Nachtmohl, wu zwische dr Schwyzer un dr oberdytsche Reformatore umstritten isch. Derby an dr Verhandlig sin dr Martin Luther, dr Philipp Melanchthon, dr Johannes Bugenhagen un dr Caspar Cruciger dr Elter vu Wittenberg, dr Matthäus Alber un dr Johannes Schradin vu Reidlenga, dr Jacob Ottner vu Esslenga, dr Johann Bernhard vu Frankfurt am Main, dr Martin Bucer un dr Wolfgang Capito vu Stroßburi, dr Martin Frecht vu Ulm, dr Justus Menius vu Eisenach, dr Friedrich Myconius vu Gotha, dr Wolfgang Musculus un dr Bonifacius Wolfhart vu Augschburg, dr Gervasius Schuler vu Memmenga un dr Johannes Zwick vu Konschtanz. Mit Uusnahm vum Konschtanzer Prediger Zwick nämme di oberdytsche Stedt d Konkordie aa, nit aber d Schwyzer. 
* Dr Kanton Waadt wird Untertanebiet vum Kanton Bärn.
* S Firschtetum Wales wird in s Chenigrych Ängland yyglideret.

## uf d Wält chuu
* 28. Oktober: Felix Platter, Schwyzer Arzt un Schriftsteller

## gstorbe
* 6. Jänner: Baldassare Peruzzi, italienische Architäkt un Moler
* 19. Mai: Anne Boleyn, zwooti Ehfrau vum änglische Chenig Heinrich VIII.
* 12. Juli: Erasmus vu Rotterdam, niderländische Humanischt

## Weblink
1535

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Juli: Dr änglisch Staatsmann un Autor Thomas Morus wird uf em Londoner Tower Hill hiigrichtet, wel är as Katholik dr Suprematsaid nit will ablege.
* 23. Augschte: Dr Johannes Calvin volländet di erscht Uusgab vu dr *Institutio Christianae Religionis*, sym bis 1559 als erwyterete theologische Hauptwärch.
* Dr franzesisch Seefahrer Jacques Cartier entdeckt as erschte Europäer dr Sankt-Lorenz-Strom.
* D *Bible de Genève*, e franzesischi Bibelibersetzig vum Pierre-Robert Olivétan, wird z Nöieburg zum erschte Mol druckt. S Wärch wird zue dr Bibel vu dr Hugenotte. 

## uf d Wält chuu
* 11. Februar: Niccolò Sfondrati, unter em Name Gregor XIV. Papscht vu 1590 bis 1591

## gstorbe
* 8. April: Baslius Amerbach dr Elter, Basler Buechdrucker
* 6. Juli: Thomas Morus, änglische Staatsmann un Autor

## Weblink
James Last

Dr **James Last** (* 17. April 1929 z Breeme; † 9. Juni 2015 z Palm Beach, Florida, USA; mit bürgerligem Naame *Hans Last*) isch e dütsche Bändliider, Komponist, Arrangschöör und Muusigbroduzänt gsi. Er het mit sim 40-chöpfige Orchester dr „Happy Sound“ brägt, wo zur Stiilrichdig vom Easy Listening ghöört. Vo 1965 aa het er öbbe zwäi Joorzäänt lang e son e groosse Erfolg gha, ass er zitwiis für fast 30 Brozänt vo de Schallblatteverchöif vo Polydor Dütschland gsorgt het.

## Discografy (Uuswahl)

## Verchaufserfolg
* 17 Platin-Schallblatte
* 207 Goldigi Schallblatte
* 6 Goldigi Muusig-Kassette
* 11 Silbrigi Schallblatte

## Litratuur
* James Last: *James Last Story*. R. Glöss, Hamburg 1975, ISBN 3-87261-005-8
* Robert Wilcox: *James Last*. Everest, London 1976, ISBN 0-905018-12-5
* Howard Elson: *James Last*. Proteus Books, London, 1982, ISBN 0-86276-174-3
* James Last, Thomas Macho: *Mein Leben. Die Autobiografie*. Heyne, Münche 2006, ISBN 3-453-12063-9
* James Last, Thomas Macho: *Non stop Leben. Die Autobiografie*. Heyne, Münche 2015, ISBN 978-3-453-60352-3 (Leseprobe – online)

## Weblingg

* 
* Offizielli Website
* ''Non Stop Dancing '65'' Albuminformationen uf grandorchestras.com
* Noochrüef: zeit.de, FAZ.net, spiegel.de, sueddeutsche.de

## Fuessnoote
Theater

**Theater** (vo  *théatron* ‚Schaustett‘, ‚Theater‘; vo θεάομαι *theaomai* ‚aluege‘) isch ä szenischi Daarstellig vom ene innere und üssere Gschee as künstlerischi Kommunikazion zwüsche Aktöör (Daarsteller) und em Publikum.

Mit em Wort *Theater* cha s Geböid gmäint si, wo drinn Theater gspiilt wird, oder au dr Prozäss vom *Theater-Spiile* oder au allgemäin e Grubbe vo Lüt, wo Theater mache, also e Theatergrubbe.

## Theatersparte
Es git vier klassischi Theatersparte: 
# s Sprächtheater (Tragödie, Komödie, Schauspiil) 
# s Muusigtheater (Oopere, Operette, Miusikl) 
# s Danztheater oder Ballett
# s Figuretheater  (Marionettetheater, Schattetheater)

Theater, wo meh als ei Sparte pflääge, häisse Meerspartetheater. An deene schaffe alli mööglige Künstler. Hüte müesse immer mee Stadttheater, wo vilmol Meerspartehüüser si, us Chostegründ äinzelni Sparte abschaffe, as ersti vilmol d Danzsparte und s Juugedtheater.

## Litratuur
* Christopher Balme: *Einführung in die Theaterwissenschaft*; Berlin, Erich Schmidt, 1999
* Manfred Brauneck: *Klassiker der Schauspielregie. Positionen und Kommentare zum Theater im 20. Jahrhundert*; Rowohlt, Reinbek 1988; Rowohlts Enzyklopädie 477; ISBN 3-499-55477-1
* Peter Brook: *Der leere Raum*; Alexander-Verlag, Berlin 2004; ISBN 3-923854-90-0
* Joachim Fiebach (Hrsg.): *Manifeste europäischen Theaters. Grotowski bis Schleef*; Verl. Theater der Zeit, Berlin 2003; ISBN 3-934344-17-8
* Joachim Fiebach: *Die Toten als die Macht der Lebenden. Zur Theorie und Geschichte von Theater in Afrika*; Heinrichshofen, Wilhelmshaven 1986; ISBN 3-7959-0503-6
* Georg Hensel: *Spielplan. Der Schauspielführer von der Antike bis zur Gegenwart*; Econ-List, München 2001; ISBN 3-612-26645-4. CD-Usgoob: Directmedia Publishing, Berlin 2007; ISBN 978-3-89853-565-6
* Ulf Heuner: *Wer herrscht im Theater und Fernsehen?* Parodos, Berlin 2008; ISBN 978-3-938880-22-7
* Katharina Keim, Peter M. Boenisch, Robert Braunmüller (Hrsg.): *Theater ohne Grenzen*; Herbert Utz Verlag, Münche 2003; ISBN 3-8316-0237-9
* Klaus Lazarowicz, Christopher Balme (Hrsg.): *Texte zur Theorie des Theaters*; Reclam, Stuttgart 2003; ISBN 3-15-008736-8
* Henri Schoenmakers u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Theater und Medien / Theatre and the Media. Grundlagen&nbsp;– Analysen&nbsp;– Perspektiven. Eine Bestandsaufnahme*; transcript, Bielefeld 2008; ISBN 978-3-8376-1064-2

## Weblingg

* Lobby für Theater im 16. Deutschen Bundestag
* Theaterkompass
* Deutscher Bühnenverein
* Theaterportal: Spielpläne deutschsprachiger Bühnen
* Zentralverband Schweizer Volkstheater (ZSV)
* Digitale Bibliothek von historischer Theaterliteratur
* Fachportal für Theaterforschung
* Österreichische Bundestheater
* Umfangreiche Linksammlung zu den Theatern, Bühnen und Gruppen im deutschsprachigen Raum.
* Artikel und Dossiers zum Thema Theater in Deutschland, Goethe-Institut
* Informationen über Theater, Flamenco und Oper
* Schweizerischer Bühnenverband (SBV)
* Deutsches Theaterverzeichnis
* Interessengemeinschaft der Städte mit Theatergastspielen
* Online Magazin theater : pur

## Fuessnoote
Tanztheater

**Danztheater** bezäichnet e Kunstform vom Danz, wo sich in dr zwäite Helfti vom 20. Joorhundert us em dütsche expressionistische Danz vo de 1920er Joor entwigglet het. Im Geegesatz zum klassische Ballett mit sinere hooch stilisierte, dradizionelle Beweegigssprooch schafft s Danztheater mit experimentelle Beweegigselimänt und suecht noch nöije Forme für die dänzerischi Daarstellig, wo über d Schaner uusegönge. Dr theatralisch Aspäkt wird drbii stark bedoont.

Vor allem d Pina Bausch an de Wupperdaaler Büünine het s Danztheater begründet. Anderi Pionier und Choreografe vom Danztheater si dr Johann Kresnik, dr Gerhard Bohner, d Reinhild Hoffmann sit em Ändi vo de sibziger Joor am Bremer Theater und spööter am Schauspiilhuus Bochum, und d Susanne Linke as Läitere vom Folkwang-Danzstudio z Esse, dr Tom Schilling, dr William Forsythe, d Saburo Teshigawara und dr Sasha Waltz gsi. E Hufe Danz-Sparte an dütsche Theater wärde hüt vo Danztheateransembel usgfüllt.

In de 1980er-Joor si nöiji Uffüerigsort entstande, wo näbe de Stadttheater, de Danztheater und Performance under em Sammelbegriff Zitgenössische Danz bresentiere. D Danzblattform Dütschland isch s Forum für aktuelli Tendänze im Zitgenössische Danz z Dütschland.

## Litratuur

* Frieder Reininghaus, Katja Schneider (Hrsg.): *Experimentelles Musik- und Tanztheater*. Handbuch der Musik im 20. Jahrhundert 7, Laaber-Verlag 2002, ISBN 978-3-89007-427-6
* Jochen Schmidt: *Tanztheater in Deutschland*, Propyläen, 1992, ISBN 3-549-05206-5
* Rika Schulze-Reuber: *Das Tanztheater Pina Bausch: Spiegel der Gesellschaft*, R.G. Fischer Verlag, 2005, ISBN 3-8301-0807-9

## Weblingg

*Tanztheater vom 17.bis 21. Jahrhundert, viele Fotos - werbefrei
*Dance Germany - das Portal für den professionellen Tanz in Deutschland
Magna Carta

D **Magna Carta** (au **Magna Charta**), Langform **Magna Carta Libertatum** (dt. „groossi Urkunde vo de Freihäite“), isch e Veriibarig vom Köönig Johann Ooniland mit em revoltierende änglische Aadel, wo z Runnymede in Ängland am 15. Juni 1215 besiiglet worde isch. Si gältet as die wichdigsti Kwelle vom änglische Verfassigsrächt. E bedütende Däil vo dr Magna Carta isch e wörtligi Kopii vo dr *[[Charter of Liberties]]* vom Heinrich I., wo em änglischen Aadel sini Rächt gwäärt het. D Magna Carta het grundlegendi politischi Freihäite vom Aadel gegenüber em änglische Köönig verbrieft, wo s Land von em zu sällere Zit e Lääche vom Bapst Innozenz III. gsi isch. D Unabhängikäit vo dr Chille vo dr Chrone wird garantiert. Dr Köönig het s Dokumänt nume wägen em starke Druck vo de Baron aagnoo.

## Literatur
* James Clarke Holt: *Magna Carta. The Charter and its history.* 2., fully revised and extended edition, Cambridge University Press, Cambridge, MA / New York, NY 1992 / reprinted 1994, ISBN 0-521-27778-7 / ISBN 0-521-25970-3.
* Arthur E. Dick Howard: *The Road from Runnymede. Magna Carta and Constitutionalism in America*. University Press of Virginia, Charlottesville / London 1968, ISBN 0-8139-0122-7 (englisch).
* Arthur E. Dick Howard: *Magna Charta. Text and Commentary.* revised edition, University Press of Virginia, Charlottesville / London 1998, ISBN 0-8139-0121-9 (englisch).
* Hans Wagner: *Magna carta libertatum*. Von 1215, mit erg. Aktenstücken. In: *Quellen zur neueren Geschichte* Heft 16. 2., durchgesehene Auflage, Lang, Bern 1973 (Latein - deutsch - englisch; ohne ISBN).
* Vincent, Nicholas: ''Magna Carta. A Very Short Introduction.' Oxford University Press, Hampshire 2012. Print. ISBN 978-0-19-958287-7.

## Weblingg

* British Library: Magna Carta
* Magna Carta 800th Internetsite zum 800. Jooresdaag
* Originalteggst (latiinisch)
* Dütschi Übersetzig
* änglische Teggst mit Erklärige

## Fuessnoote
Oppeln

**Oppeln** [ˈʔɔpl̩n] (polnish *Opole*, dütsch *Oppeln*, schlesisch *Uppeln*, schlonsakisch *Uopole*, tschechisch *Opolí*) isch ä Schdad im süüdleche Pole und d Hauptschdad vu dr Woiwodschaft Oppeln. Si lit zwüsche Breslau und Katowice und isch s Zentrum vom ene Gebiets, won e dütschi Minderhäit läbt, und e römisch-katholische Bischofssitz. Z Opole het s en Uniwersidäät, e Technischi Uniwersidäät, e Kunst- und Muusighoochschuel und verschidnigi wüsseschaftligi Institut.

Opole isch die historischi Hauptstadt vo Oberschlesie.
## Yywohnerzahl

ImageSize = width:660 height:300
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:140000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:19 align:left
  bar:1533 from:0 till:1420
  bar:1691 from:0 till:1191
  bar:1750 from:0 till:2450
  bar:1800 from:0 till:3073
  bar:1825 from:0 till:5987
  bar:1850 from:0 till:8280
  bar:1875 from:0 till:12694
  bar:1905 from:0 till:30112
  bar:1924 from:0 till:43000
  bar:1939 from:0 till:52997
  bar:1946 from:0 till:27666
  bar:1960 from:0 till:63500
  bar:1975 from:0 till:105998
  bar:1990 from:0 till:128429
  bar:1999 color:cobar2 from:0 till:130969
  bar:2010 from:0 till:122656
  bar:2014 from:0 till:119574
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1533 at: 1420 text: 1.420 shift:(-11,5)
  bar:1691 at: 1191 text: 1.191 shift:(-11,5)
  bar:1750 at: 2450 text: 2.450 shift:(-11,5)
  bar:1800 at: 3073 text: 3.073 shift:(-11,5)
  bar:1825 at: 5987 text: 5.987 shift:(-11,5)
  bar:1850 at: 8280 text: 8.280 shift:(-11,5)
  bar:1875 at: 12694 text: 12.694 shift:(-14,5)
  bar:1905 at: 30112 text: 30.112 shift:(-14,5)
  bar:1924 at: 43000 text: 43.000 shift:(-14,5)
  bar:1939 at: 52997 text: 52.997 shift:(-14,5)
  bar:1946 at: 27666 text: 27.666 shift:(-14,5)
  bar:1960 at: 63500 text: 63.500 shift:(-14,5)
  bar:1975 at: 105998 text: 105.998 shift:(-17,5)
  bar:1990 at: 128429 text: 128.429 shift:(-17,5)
  bar:1999 at: 130969 text: 130.969 shift:(-14,5)
  bar:2010 at: 122656 text: 122.656 shift:(-14,5)
  bar:2014 at: 130574 text: 119.574 shift:(-14,5)

## Literatur
* Heinrich Bartsch: *Die Städte Schlesiens.* Forschungsstelle Ostmitteleuropa, Dortmund 1977.
* Ryszard Emmerling, Urszula Zajączkowska: *Oppeln. Die Hauptstadt der Wojewodschaft Oppeln.* Schlesischer Verlag ADAN, Opole 2003, ISBN 83-915371-3-7.
* 
* Franz Idzikowski: *Geschichte der Stadt Oppeln.* Clar, Oppeln 1863.
* Johannes Schmidt: *Neubauten der Stadt Oppeln.* Hübsch, Berlin u. a. 1930. (Digitalisat)
* Anna Bedkowska – Karmelita: Reiseführer durch das Oppelner Land. Alkazar, Opole 2009, ISBN 978-83-925591-3-9

## Weblink

* Website vo dr Stadt
* Stadtentwicklung von Opole/Oppeln multimedial im *Historisch-topographischen Atlas schlesischer Städte*

## Fuessnote
Schauspiel

Dr Begriff **Schauspiil** im Theater wird äntwääder für e Drama verwändet, wo din vor allem greedet wird und im Allgemäine d Schaner vo dr Dragödie und dr Komödie iischliesst, oder für e Sparte vo de Büünikünst, wo Schauspiiler d Daarsteller si. S Schauspiil oder **Sprächtheater** isch äini vo de Sparte vom klassische Meerspartetheater, wo vor allem as Stadttheater de Stadtbürger en abgrundets Theatererläbnis het welle mööglig mache, und stoot näben em Muusigtheater und em Danztheater oder Ballett. E Theatergeböid, wo hauptsächlig für s Sprächtheater konzipiert oder gnützt wird, bezäichnet mä as Schauspiilhuus.

## Litratuur
* Klaus Lazarowicz und Christopher Balme (hrsg.): *Texte zur Theorie des Theaters.* reclam Verlag, Stuttgart 1991, ISBN 3-15-008736-8.
* Gerhard Ebert und Rudolf Penka (hrsg.): *Schauspielen.* Henschel Verlag, Berlin 1998, ISBN 3-89487-294-2.
* Peter Brook: *Der leere Raum.* 4. Uflaag. Alexander Verlag, Berlin 2001, ISBN 3-923854-90-0.

## Weblingg
1534

|}
## Was isch bassiert?
* 20. April: Dr franzesisch Seefahrer Jacques Cartier startet vu Saint-Malo uus zuen ere Entdeckigsrais mit em Ufdrag bi Neifundland Fischgrind z sueche. Statt däm findet er Biet, wu speter Neifrankrych wäre. Am 6. Juli chunnt er in d Baie des Chaleurs, wu s zue erschte Kontakt mit em Algonkin-Volk vu dr Mi'kmaq chunnt. Am 24. Juli chunnt er zue dr Mindig vum Sankt-Lorenz-Strom.
* 13. Mai: In dr Schlacht bi Lauffen sigt dr proteschtantisch Landgrof Philipp I. vu Hessen iber d Habsburger. Är verschafft dodermit em 1519 verdribene Herzog Ulrich wider d Macht iber Wirttebärg. Dr Ulrich fiert z Wirttebärg derno d Reformation yy.
* 15. Augschte: D Societas Jesu wird grindet.
* 13. Oktober: Noch em Dod vum Clemens VII. wehlt s Konklave dr Alessandro Farnese zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche. Är git si dr Name Paul III. git.
* Dr 1488 grindet Schwäbisch Bund bricht an konfessionälle Gegesätz ussenander.
* Dr Martin Luther losst di erscht vollständig Fassig vu syre Lutherbibel drucke.
* Mesopotamie wird vum Osmanische Rych bsetzt. Am 4. Dezämber erobere Druppe vum Süleyman I. d Stadt Bagdad. 

## uf d Wält chuu
* Tobias Egli, Schwyzer Pfarrer
* Isaak Luria, Rabbiner und Kabbalist

## gstorbe
* 25. Septämber: Clemens VII., Papscht

## Weblink
1533

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Jänner: Dr änglisch Chenig Heinrich VIII. hyrotet häälinge d Anne Boleyn as zwooti Frau, drotz ass er vu dr Katharina vu Aragón nonig gschiden isch. Am 23. Mai erklert dr Erzbischof vu Canterbury, dr Thomas Cranmer, d Eh zwisch em Heinrich VIII. un dr Katharina fir uugiltig.
* 26. Juli: Bi dr Eroberig vum Inka-Rych] dur spanischi Druppen unter dr Fierig vum Francisco Pizarro wird dr Inka Atahualpa effettli hiigrichtet.
* 17. Septämber: Dr Markgrof Philipp I. vu Bade stirbt ohni männligi Erbe. Syni beede Brieder Ernst un Bernhard&nbsp;III. daile syni Bsitzige unter sich uf. D Markgrofschafte Bade-Durlach un Bade-Bade, wu dodrus entstehn git s bis zue dr Widerverainigung anne 1771.

## uf d Wält chuu
* 2. Augschte: Theodor Zwinger der Ältere, Schwyzer Mediziner
* 7. Septämber: Elisabeth I., Chenigi vu Ängland
* 1. Dezämber: Basilius Amerbach, Basler Jurischt un Chunschtsammler

## gstorbe
* 25. Juni: Hans Imer vo Gilgebärg, e dütsche Ritter, Bürgermäister vo Baasel, Landvogt und kaiserlige Root in Vorderööstriich
* 17. Septämber: Philipp I., Markgrof vu Bade

## Weblink
1532

|}
## Was isch bassiert?
* 16. Mai: Dr Thomas Morus dritt vum Amt vum änglische Lordchanzler zruck go wyter Konflikt mit em Heinrich VIII. us em Wäg z goh.
* 27. Juli: Uf em Rychsdag z Regensburg erlosst dr Chaiser Karl V. mit dr *[[Constitutio Criminalis Carolina]]* s erscht Strofgsetz mit ere Strofprozessornig z Dytschland.
* 13. Dezämber: Dr Galgechrieg in dr Aidgnosseschaft zwische Basel un Soledurn wird ändgiltig byglait. 
* Em Niccolò Machiavelli sy Buech *[[Der Fürst|Il Principe]]* wird zum erschte Mol (postum) vereffetligt.

## uf d Wält chuu
* 12. Juli: Mechthild vu Bayern, Frau vum Markgrof Philibert vu Bade-Bade

## gstorbe
* 5. Mai: Philipp Adler, Augschburger Kaufmann

## Weblink
1531

|}
## Was isch bassiert?
* 26. Jänner: Z Lissabon git s Ärdbidem, wu rund 30.000 Mänscheläbe forderet.
* Februar: Dr Galgechrieg zwische Soledurn un Basel in dr Alte Aidgnosseschaft entbrännt us eme Konflikt iber d Zueständigkait in eme Mordfall.
* 27. Februar: Proteschtantischi Firschten un Stedt unter dr Fierig vum Kurfirscht Johann vu Sachsen un em Landgrof Philipp I. vu Hesse grinde dr Schmalkaldisch Bund.
* 9. Oktober: Di fimf katholische innere Ort (Lozärn, Schwyz, Unterwalde, Uri un Zug) vu dr Alte Aidgnosseschaft erklere Züri as Folg vum Zweete Müsserchrieg dr Chrieg.
* 11. Oktober: In dr Schlacht bi Chappel im religies motivierte Zweete Chappelerchrieg unterlige d Zürcher dr fimf katholische innere Ort (Lozärn, Schwyz, Unterwalde, Uri un Zug). Dr Reformator Ulrich Zwingli fallt in dr Schlacht.
* 24. Oktober: In dr Schlacht am Gubel, dr letschte Schlacht im Zweete Chappelerchrieg, zwische dr katholische un dr reformierte Ort vu dr Alte Aidgnosseschaft sige d Katholiken iber d Ibermacht vu dr Proteschtante.
* 20. Novämber: Dr Zweet Chappeler Landfride macht em Zweete Chappelerchrieg e Änd un reglet di religiese Verhältnis in dr Alte Aidgnosseschaft nei.
* D Stadt Ulm dritt zum evangelische Glauben iber.

## uf d Wält chuu
* um 1531: Hans Burkhard von Anweil, dytsche Adlige

## gstorbe
* 11. Oktober: Huldrych Zwingli, Zürcher Reformator
* 11. Oktober: Wolfgang Joner, letschte Abt vum Chloschter Chappel
* 24. Novämber: Johannes Oekolampad, Schwyzer Humanischt un Reformator

Datum nit bekannt:
* Heinrich Meltinger, Basler Bolitiker
* Jakob Meyer zem Haas, Basler Bolitiker

## Weblink
1530

|}
## Was isch bassiert?
* 24. Februar: Mit dr Chrenig vum Karl V. dur dr Papscht Clemens VII. wird zum letschte Mol e Chaiser vum Hailige Remische Rych vu dr Dytsche Nation z Italie gchrent.
* 10. Mai: Dr Philipp Melanchthon verfasst z Augschburg d *Apology*, wu bim Rychsdag soll vorglait wäre.
* 20. Juni: Dr Chaiser Karl V. macht e Augschburger Rychsdag uf, wun er si Hilf gege d Tirken un e Lesig fir di konfessionälle Problem dervu hofft. Theologe sin bäte, ihri Standpinkt zue dr Reformation vorzdrage.
* 25. Juni: Dr Christian Beyer verlist uf em Rychsdag vu Augschburg vor em Chaiser Karl V. d *[[Confessio Augustana]]*. D Ibergab ´vum Augschbugrer Bekänntnis an dr Chaser giltet as Grindigsdatum vu dr Lutherische Chilche.
* 22. Septämber: Dr Chaiser Karl V. lähnt d Ibergab vu dr *[[Apologie der Confessio Augustana|Augschburger Apology]]* dur drh Philipp Melanchthon uf em Rychsdag ab.
* Di oberdytsche Stedt Stroßburi, Memmenga, Lindou un Konschtanz, wu ihri Zuestimmig zue dr *Confessio Augustana* wäge dr lutherische Nachtmohlslehr verwaigeret hän, lege di vum Martin Bucer un em Wolfgang Capito verfasst *[[Confessio Tetrapolitana]]* vor, wu Yyfliss zaigt vum Martin Luther un au vum Ulrich Zwingli. 

## uf d Wält chuu
* 25. Augschte: Iwan IV. „dr Schreckli“, russische Zar

## gstorbe
* 22. Dezämber: Willibald Pirckheimer, dytsche Humanischt

## Weblink
Mode

**Mode** (us dem Französische *mode*; lat. *modus* ‚Määss‘ bzw. ‚Art‘, äigentlig ‚Gmässnigs‘ bzw. ‚Erfassts‘) bezäichnet d Art, öbbis z mache, z bruuche oder azschaffe, wo zun ere bestimmte Zit und bin ere bestimmte Grubbe vo Mensche as zitgmääss gältet, so lang d Zit, wo das gältet, nid z lang isch, sondern immer wider emol as Folg vo gsellschaftlige Brozäss dur nöiji Arte ersetzt wird, wo dann as zitgmääss gälte, also sich züklisch veränderet. Mode si Momäntufnaame vom ene Brozäss vo kontinuierligem Wandel. Mit Mode wärde also mäistens eender churzfristigi Üssrige vom Zitgäist assoziiert. Lengerfristigi Üssrige vom Zitgäist, wo meereri Modewälle lang positiv bewärtet wärde, gälte nit as Mode, sondern as Klassiker. Ganz churzlääbigi Mode, wo sich vilmol nume um en indiwiduells Brodukt dräije, bezäichnet mä as Fäd.

Jedi nöiji Mode etabliert nöiji Muster vo Verhalte, Dänke und Gstaltig und bringt nöiji Wärtige mit sich und bewärtet au Fenomeen us dr menschlige Umwält, wo s scho git, immer wider nöi. „Mode“ wird in dr Umgangssprooch hüfig sünonüüm mit „Chläidermoode“ verwändet. S Adjektiv zu Mode isch *modisch* („dr Mode entsprächend“), im Underschiid zu „modärn“, em Adjektiv zu Modärni. In dr Umgangssprooch wird dr Begriff „modärn“ vilmol im Sinn vo „modisch“ verwändet, wääred modisch vor allem as Däil vom Wort altmodisch, d. h. „nüm dr Mode entsprächend“ vorchunnt.

Dr Begriff „Mode“ umfasst die Bedütigsaspäkt:

* öbbis, wo em bevorzugte Gschmack oder de vorherrschende Überzüügige entspricht, wo grad vorherrsche.
* öbbis, wo grad üüblig isch: Sitte, Bruuch, Gwooned.
* öbbis, wo sich die ganz Zit veränderet und wo im ene gsellschaftlige Kontext als üüblig, vorherrschend oder em Zitgschmack entsprächend aagluegt wird.

## Weblingg
Kalligrafie

D **Kalligrafii**  ( *kalligraphía*, vo  *kállos* ‚Schönhäit‘ und *gráphein* ‚schriibe‘) isch d Kunst vom „Schönschriibe“ vo Hand (Chirografii), mit ere Fäädere, eme Bämsel, Filzstift oder andere Schribwärkzüüg. Was mä in dr Schuel bim „Schöönschriibe“ leert, isch nit s Kalligrafiere sondern e lääserligi Schrift schriibe.

## D Kalligrafii hüte
Wo dr Druck sich vom 15. Joorhundert aa in Öiropa het afo duuresetze, het d Tüpografii d Kalligrafii mee und mee abglööst und hüte, wo s Schriibe vo Hand fast obsolet isch wäge dr Entwigglig vom kompiuterisierte Drucker isch s vilmol nume non e Liebhaberei oder chunnt as Graffiti im öffentlige Ruum vor, was vo vile Lüt nid gschetzt wird. 

Im Geegesatz isch im jüüdische Umfäld d Kalligrafii immer no vo groossem Wärt, wil d Büecher vo dr Torah, wo us ene in de Synagoge bim Gottesdienst glääse wird, vom ene *Sofer* vo Hand mit ere Voogelfäädere müesse gschriibe si.

In Ostasie, hauptsächlig im chinesische Ruum, z Korea und z Japan isch d Kalligrafii im gsellschaftlige und künstlerische Lääbe immer no seer aagsee. Mäistens brucht mä für s Schriibe e Bämsel, e Duschstange und e Duschstäi. Mä ribt d Duschstange im Duschstäi mit Wasser oder Wii, bis mä Dusch überchunnt. Bim Schriibe loot mä de Gfüül vilmol freije Lauf, so dass d Schrift sterker im Usdruck wird und schweerer zum lääse. Bim Grasschriftstiil zum Bischbil isch dr Teggst vo zwäitrangiger Bedütig, s Wichigste isch die kalligrafischi Gstaltig. Vilmol cha mä s Gschriibene gar nit lääse und es gältet as Bild und nit as Teggst.

Wägen em Bilderverbot im Islam isch d Kalligrafii in de mäiste islamische Länder die äinzigi Kunstform gsi. Si isch doorum in dr Archidektuur, vor allem in dr religiööse, äins vo de wichdigste Schmuckelimänt.

## Litratuur
* Herbert Becker: *Kalligraphie. Die Kunst des schönen Schreibens*. E.&nbsp;A.&nbsp;Seemann Verlag, Leipzig 2011, ISBN 978-3-86502-130-4.
* Julius de Goede: *Kalligraphie. Schönschreiben lernen.* Weltbild Verlag, Augsburg 1991, ISBN 3-8043-2665-X.
* Nuesret Kaymak: *Schreiben als Kunst*. Regionalia Verlag, Rheinbach 2012, ISBN 978-3-939722-59-5.

## Weblingg

* Kalligraphie.com Scriptorium am Rhiisprung z Basel Andreas Schenk – Wärkzüüg, Kürs, Kunst, Kultur
* Kalligraphie.de Kalligrafii für Aafänger und Fortgeschritteni, Gschicht und Material, Sammlig vo Lingg
* Kallipos Schriftkunst
* Atelier für Kalligrafie Regensburg
* Werner Winkler Bischbile für über 120 historischi und modärni kalligrafischi Schrifte
* Gutenberg-Museum Mainz, Museum für Buch-, Druck- und Schriftgeschichte
* Verein zur Förderung und Verbreitung von Kalligrafie – Ars Scribendi
* bios &#x5B;bible&#x5D; – ein Roboter schreibt die Bibel nieder. Brojekt vo dr Künstlergrubbe robotlab us Karlsrue (2007)
Graffiti

**Graffiti**,  Singular **Graffito**, stoot as Sammelbegriff für thematisch und gstalterisch underschiidligi sichtbari Elimänt, zum Bischbil Bilder, Gschribnigs oder Zäiche, wo mit verschiidene Technike uf Oberflechene im brivate und im öffentlige Ruum gmacht wärde. 

## D Problematik
Graffiti im öffentlige Ruum wärde mäistens under Psöidonüüm und illegal gmacht. Uf dr äinte Site wärde si vo vile as Wandalismus aagluegt, uf dr andere Site si si, zum Däil wenigstens, au as Kunst  anerkennt.

Öffentligi Instituzioone brobiere s Brobleem vo de Graffiti in d Hand überzchoo.  Vili Gmäinde gääbe spezielli Flechene frei, wo mä daf sprüeje, aber usser an dene Ört, isch s Mache vo Graffiti mäistens illegal. Vor allem Geböid und öffentligi Vercheersmiddel si betroffe, und s Abmache vo unerlaubte Graffiti chostet jedes Joor z Dütschland elläi Hunderti vo Millione. 
S Verhindere vom illegale Graffitimache isch schwiirig. Mänggisch verbietet mä dr Bsitz vo entsprächende Wärkzüüg, oder mä moolt Wänd mit bsundrige Farbe aa, wo Sprüefarbe nid dra chlääbe bliibe. Hälfe duet s nume wenig, wil d Graffitimacher d Schwiirikäte, wo men ene in Wääg läit, vilmol as Däil vom Abentüür gseen.

Äim, wo Graffiti mit Sprüedoose macht, säit mä vilmol *Sprayer* ( für Sprüejer).

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Kai Hendrik Schlusche: *Graffiti unter der Autobahn; Die Bridge-Gallery in Lörrach.* Verlag Waldemar Lutz, 2011, ISBN 978-3-922107-91-0.
* Anka Semmig: *Graffiti.* In: Gert Ueding (Hrsg.): *[[Historisches Wörterbuch der Rhetorik]].* WBG, Darmstadt 1992ff., Band 10 (2011), Sp. 356–361.

## Weblingg

* Graffitiforschung
* legal walls – Verzeichnis vo Wänd uf dr ganze Wält zum legal Graffitisprüeje (änglisch)
* Comparison of different Spray Cans – Ardikel über Sprüedose für Graffiti (änglisch)
* Catherine Elizabeth Arthur: ''Writing National Identity on the Wall: the Geração Foun, Street Art and Language Choices in Timor-Leste''

## Fuessnoote
1528

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Februar: Bärn erlosst in dr Folg vu dr Bärner Disputation vum 6. bis Jänner s Reformationsmandat un lest dodermit d Oberländer Reformationsuuruejen im Bärner Oberland uus. 
* 13. Merz: S Chloschter Interlache, dr grescht Landbsitzer im Oberland, wird noch eme Erloss vum Bärner Reformationsmandat vum 7. Februar 1528 ufghobe, syy Biet in dr Kanton Bärn yyglideret.
* 27. Merz: Im Verdrag vu Madrid iberlässt dr Chaiser Karl V. dr Welser s hitig Venezuela as Pfand fir Kredit.
* S Bodesee-Gymnasium z Lindou wird no lutherische Prinzipi grindet. 
* D Spanier bringe s Schokoladengetränk vu dr Azteke (Xocolatl) uf Europa.

## uf d Wält chuu
* 25. März: Jakob Andreae, dytsche Theolog un Reformator

## gstorbe
* 6. April: Albrecht Dürer, dytsche Moler un Grafiker

## Weblink
1529

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Februar: No dr Fasnet bräche z Basel Uurueje uus, wu in eme Bildersturm kulminiere. D Zimft zwinge dr Rot schließli zue dr Yyfierig vu dr Reformation.
* 20. Februar: Dr Rot vu dr em Luthertum ufgschlossene Freie Rychsstadt Stroßburi schafft di Hailig Mäss ab.
* 1. April: Noch eme Bschluss vum Große Rot ibernimmt d Stadt Basel vu dr Chilche d Bildig.
* 19. April: Uf em Rychtsdag z Speyer drätte sechs Firschte un 14 Rychsstedt as Verdrätter vu dr proteschtantische Minderhait uf gege d Verhängig vu dr Rychsacht gege dr Martin Luther un gege d Ächtig vu syne Schrifte, was *Protestation zu Speyer* gnännt wird.
* 8. Juni: Wu ne Underwaldner as Landvogt in Bade yygsetzt woren isch, erklert Züri dr katholische innere Ort Lozärn, Uri, Schwyz, Underwalde un Zug dr Chrieg.
* 26. Juni: Mit em erschte Landfride vu Kappel ändet dr Erscht Kappelerchrieg zwische reformierte un katholische Ort vu dr Eidgnosseschaft ohni Kampfhandlige. Är hebt dr Bund vu dr fimf altglaibige Ort (Lozärn, Schwyz, Unterwalde, Uri un Zug) mit em Habsburger Herrscher Ferdinand I. uf un sicheret ene Glaubesfreihait zue. No dr Legänd wird dr Fride mit dr Kappeler Milchsuppe bsiglet.
* 3. Oktober: Im Ramme vum Marburger Religionsgspräch entstehn d Marburger Artikel. Im evangelische Nachtmohlstryt chunnt s din aber nit zuen ere Verständigung zwisch em Martin Luther un em Ulrich Zwingli.

## uf d Wält chuu
* 15. Juni: Josua Maler, Schwyzer Pfarer und Läxikograf

## gstorbe
* 4. Februar: Ludwig Hätzer, Schwyzer Publizischt un Bibelibersetzer, Märtyrer vu dr Daiferbewegig

## Weblink
Mensch

Dr **Mensch** (au ***Homo sapiens***, lat., *verständige* bzw. *wiise, gscheite, schlaue, vernünftige Mensch*) isch noch dr biologische Systematik e hööchere Süüger us dr Ornig vo de Primate (Primates). Er ghöört zur Underornig vo de Drochenaaseaffe (Haplorrhini) und dört zur Familie vo de Menschenaffe (Hominidae).

Dr Mensch isch die äinzigi rezänti Art vo dr Gattig *[[Homo]]*. Er isch in Afrika sit öbbe 200'000 Joor fossil beläit und het sich dört über e Mosaikform, wo as archaische ''Homo sapiens'' bezeichnet wird, vermuetlig us *[[Homo erectus]]* entwigglet. Witeri fossili Beleeg, wo aber dütlig jünger si, git s für d Art us alle Kontinänt usser Antarktika. Vo de Arte, wo no lääbe, si d Schimpanse em Menschen stammesgschichtlig am nöggste verwandt; in Bezug uf d Geen isch dr Mensch aber de Gorilla am äänligste: d Gorilla underschäide sich genetisch weniger vom Mensch als vo Schimpanse.

D Wältbevölkerig vom Mensch het hüt e Gröössi vo mee as siibe Milliarde Indiwidue.

## Litratuur
* Charles Darwin – , Schweizerbart, Stuttgart 1871 (ersti dütschi Übersetzig vom änglische Originalteggst), Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 2005, ISBN 3-596-50900-9.
* Gerd Haeffner: *Philosophische Anthropologie.* Stuttgart, Berlin, Köln 2000.
* Friedemann Schrenk: *Die Frühzeit des Menschen. Der Weg zum Homo sapiens.* C. H. Beck, 5., vollständig neubearbeitete und ergänzte Auflage, München 2008 (C.H.Beck Wissen), ISBN 978-3-406-57703-1.
* Christoph Wulf: *Anthropologie. Geschichte, Kultur, Philosophie.* Reinbek 2004.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
1527

|}
## Was isch bassiert?
* 24. Februar: Uf ere Zämmekumft vu dr Schwyzer Brieder wäre z Schlaate d *[[Schleitheimer Artikel|Schlaatemer Artikel]]*, wu vum Michael Sattler verfasst wore sin, aagnuu. Fir vyl Daifer, vor allem d Hutterer un d Mennonite, bilde d Artikel bis hite ne Grundlag vu ihre Lehr.
* 6. Mai: Dr *Sacco di Roma*, d Plinderig vu Rom dur d Seldnerdruppe vum Karl V., bringe s Äd vu dr italienische Renaissance. Dr Papscht Clemens VII. flichtet in dr Ängelsburg. No aim Monet, am 7. Juni, mueß er kapituliere.
* 21. Mai: Dr Michael Sattler wird wäge Chetzerei z Rauteburg hiigrichtet, e baar Däg speter au sy Frau Margarete. 

## uf d Wält chuu
* 31. Juli: Maximilian II., Chaiser vum Hailige Remische Rych

## gstorbe
* 21. Juni: Niccolò Machiavelli, italienische Bolitiker
* 27. Oktober: Johann Froben, Basler Buechdrucker un Verleger

## Weblink
Bahnhof Kappel Gutachbrücke

**Kappel Guètachbrugg** isch èn stillglaitè Baanhof a dè Obberè Höllèdalbaan im Schwarzwald. Er lyt im Dalboddè vo dè Guètach, öppè 3 km unterhalb vo Neuschtadt un 2,3 km obberhalb vom Aafang vo dè Wuètèschlucht in èrè Höchi vo . Vom nammensgäbèndè Ort Kappel isch diè Station oppè 1,8 km Luftlinniè entfèrnt. Vom Bhf. Neuschtadt gòt d Höllèdalbaan uff dè rächtè Dalsitè lycht s Loch ab bis dõ hèrrè, un vom Baanhof Kappel-Guètachbrugg nõch dè Guètachbrugg widder rächt us èm Loch uè zuès bis Rötèbach. Kappel-Guètachbrugg isch dè unterscht un letscht Baanhof im Guètachdal (nõch dè Baanhööf Titisee un Neuschtadt), well d Streggi öschtlich devò s Dal bim Kapfdunnel volõt un i d Rötèbach-Schlucht übbergòt. Dõmit lyt desèll am Fuèß vo dè Gfällschtreggi Rötèbach-Guètachbrugg vo dè Obberè Höllèdalbaan.

## Gschichtè
Bi dè Eröffnig vo dè Höllèdalbaan hèt dè Baanhof dè Nammè *Kappel-Lenzkirch* drait. Well ab 1907 abber vo sellem Baanhof è Nèbbèbaan übber Kappel un Lènzkirch witer nõch Bõõdorf gfüürt hèt (Haslachdalbaan), isch er umbenamst worrè. Dè Zuèsatz *Guètachbrugg* isch dezuè chò, well s a dè Nebbèbaan èn Haltepungt Kappel-Grüèwaald gää hèt. Diè Nebbèbaan isch 1966 im Personè- un 1976 au im Güètervokeer stillglait worrè. Hüt haalted sèlbscht d Regionalbaanè uff dè Obberè Höllèdalbaan i dèmm Baanhof nimmi aa. Im Zitraum 1907-1966 isch diè Station zwar bedrysrelevant gsi, abber in sinèrè Urschprungsfungtion, dè Aabindung vo Kappel a s Schinnènetz, braktisch entbundè zugunschtè vom Baanhof Kappel-Grüèwald, dè wesentlich günschtiger bezogè uff Kappel lyt. Als Abzwygbaanhof hèt s en abber bis 1976 nõ bruucht, denõch isch s still worrè um èn, well d Ywooner vo Kappel ebbèfalls d Bequemlichkeit vom Strõßèvokeer schätzè glèrnt hèn.
Nõch dè Stillegig vo dè Nèbbèbaan isch selli entwidmet und d Gleis usè grissè worrè. S entschprechende Streggègleis im Bhf. Kappel-Guètachbrugg isch ebbèfalls usè grissè worrè, un diènt sit 2008 als Wäg für dè *Bähnle-Radwäg*, èm Abschnitt Neuschtadt-Bõõdorf vom Südschwarzälder Radwäg, isch allerdings uss Sicherheitsgründ abghaget vom beschtehendè Streggègleis vo dè Höllèdalbaan. S EG un dè Güèterschuppè vom Baanhof Kappel-Grüèwald sin scho sit längerm in Brivatbsitz.

## Weblinggs
* Diè Baanschtreggi Kappel-Guètachbrugg - Bõõdorf, abgruèfè am 26. Oktobèr 2009
Ornette Coleman

Dr **Randolph Denard Ornette Coleman** (* 9. Merz 1930 z Fort Worth, Texas; † 11. Juni 2015 z Nöi York) isch e amerikanische Dschäss-Musiker gsi. Er het vor allem Altsaxofon, gläägentlig au Tenorsaxofon, Drumbeete und Giige gspiilt und komponiert. Er gältet as e Pionier vom Free Jazz und het in de 1970er Joor drus d „Harmolodii“ entwigglet. Er het zu de erste ghöört, wo Free Funk gspiilt häi.

Dr Coleman isch vo 1954 bis 1964 mit der Dichtere Jayne Cortez verhürootet gsi und si häi e Sohn gha, dr Denardo Coleman, wo spööter Schlagzüüger worde isch.  

## Diskografii
### Wichdigi Blatte

* *Something Else!!!!* (1958)
* *[[The Shape of Jazz to Come]]* (1959) mit sim Klassiker „Lonely Woman“
* *[[Free Jazz: A Collective Improvisation|Free Jazz]]* (1960)
* *[[Dancing in Your Head]]* (1973/1976)
* *[[In All Languages]]* (1987)

### Alli Doondrääger under sim äigene Naame
Nit legitimierti Album mit * 

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* 
* Offizielli Website vom Ornette Coleman
* Diskografii

## Fuessnoote
Antarktika

**Antarktika** (von : wisawii vo dr Arktis) isch dr südligst Kontinänt uf dr Ärde. Er umfasst dr Südpol und lit zmizt in dr Antarktis, in dr Umgangssprooch wird er vilmol mit dere identifiziert. Anderi Bezäichnige si *Südkontinänt* und *antarktische Kontinänt*. D Antarktika het e Flechi vo öbbe 14 Millione Kwadratkilometer und isch fast vollständig vom Antarktische Iisschild zudeckt, wo die gröössti Iismasse uf dr Ärde isch. Wenn die ganz wurd schmelze, wurde d Ozean um 61 Meter aastiige, was für braktisch alli Länder, wo an en Ozean aagränze, en ökologischi Katastroofe wurd.

D Antarktika isch kä äigene Staat. Siibe Nazione,  Argentinie, Australie, Chile, Frankriich, Nöiseeland, Norwääge und s Veräinigte Königriich, häi Gebietsaasprüch erhobe, wo sich zum Däil überschniide. 1961 isch dr Antarktisverdraag in Chraft drätte, wo alli Gebietsaasprüch uschlammeret und alle intressierte Nazione erlaubt, uf dr Antarktika frei für wüsseschaftligi Zwäck z forsche. Spööteri Zuesatzbrotokoll garantiere dr Schutz vo de natürlige Ressurse für d Zuekumft.

## Litratuur
* Deutsche Forschungsgemeinschaft: *Deutsche Forschung in der Antarktis. Wissenschaftlicher Fortschritt und Perspektiven.* Wiley-VCH, Weinheim 2005, ISBN 3-527-31251-X.
* Georg Kleinschmidt: *Die plattentektonische Rolle der Antarktis.* Carl-Friedrich-von-Siemens-Stiftung, Münche 2001. (Räije *Themen*, Band 73)
* John May: *Das Greenpeace-Buch der Antarktis.* Ravensburger Buchverlag, Raveschburg 1991, ISBN 3-473-46166-0.
* Norbert W. Roland: *Antarktis. Forschung im ewigen Eis.* Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2009, ISBN 978-3-8274-1875-3.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Weblingg

## Fuessnoote
1526

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Juni: D Badener Disputation goht in dr Schwyz z Änd. Di katholisch Syte het sich mit ihrem Wortfierer Johannes Eck gege di reformatorische Argumänt duregsetzt, wu dr Johannes Oekolampad un dr Berchtold Haller as Verdrätter vum Huldrych Zwingli vorbrocht hän. Nyyn Stedt vu dr Dagsatzig hän sich fir dr alt Glaube entschide, vier fir dr nei.
* 1. Juli: D Pinzgauer Ufständische erlyyde im Buurechrieg bi Zell am See e Niderlag gege d Druppe vum Schwäbische Bund.
* 21. Augschte: Dr spanisch Entdecker Alonso de Salazar entdeckt as erschte Europäer d Marshallinsle.
* 29. Augschte: In dr Schlacht bi Mohács vernichte d Druppe vum Osmanische Rych unter em Sultan Süleyman I. s Armee vum Chenigrych Ungarn.
* 16. Dezämber: Dr Habsburger Ferdinand I. wird vu dr Ständ z Preßburg zum Chenig vu Ungarn gwehlt.

## uf d Wält chuu
* 8. Novämber: Hans III. Göler vo Raveschburg, Rychsritter

## gstorbe
* Konrad Grebel, Zürcher Chaufmannssuhn, Mitgrinder vu dr Daiferbewegig

## Weblink
1525

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Jänner: Im Konflikt um dr Zürcher Reformationsprozäss zwisch em Ulrich Zwingli un em Konrad Grebel un em Felix Manz stellt sich dr Zürcher Stadtrot hinter dr Zwingli. Är verfiegt, dass Chinder speteschtens am achte Dag no dr Geburt mien daift wäre un verbietet em Grebel un em Manz d Glaibigedaifi un dr Unterricht in ihre Bibelschuele. Am nämlige Oobe grinde di beede di erscht Daifergmai.
* 16. Februar: Buure us 25 Derfer, wu zue Memmenge ghere, begähre uf wäg ihre wirtschaftlige, soziale un religiese Umständ un verlange vu dr Rychsstadt Verbesserige. Ihri Forderige bringe d Buure in *Nyyn Artikel* vor.
* 6. Merz: In dr freie Rychsstadt Memmenge dräffe sich im Dytsche Buurechrieg Verdrätter vu drei Buuregruppe go iber ihre Vorgoo gegeniber em Schwebische Bund z rotschlaa. Am negschte Dag grinde si noch em Vorbild vu dr Schywz di *Oberschwebisch Aidgnosseschaft*.
* 20. Merz: Verdrätter vu drei oberschwebische Buuregruppe verabschide im Dytsche Buurechrieg in dr Freie Rychsstadt Memmenge d *Zwelf Artikel* un d *Bundesornig*. Si gälte as di erschte schriftlig nidergschribene Mänscherächt vu dr Wält.
* 4. April: Bi Leiba wird dr *Leibemer Houfe*, wu sich im Dytsche Buurechrieg gege d Stadt Ulm erhobe het, vun eme Landschnäächtsheer vum Schwebische Bund gschlaa.
* 16. April: Dr Grof Ludwig vu Helfenstein wird im Dytsche Buurechrieg vu ufständische Buure unter em Jäcklein Rohrbach un dr Schwarze Hofmänni vor Weischberg umbrocht. Fir dr Martin Luther isch die *Weischberger Bluettat* dr Aalass fir syy Schrift *Wider die Mordischen und Reubischen Rotten der Bawren*. 
* 23. April: E Buureufstand z Nußdorf bi Landau in dr Pfalz wytet sich uus zum Pfälzische Buurechrieg as Dail vum Dytsche Buurechrieg.
* 8. Mai: Im Dytsche Buurechrieg schlysst dr „Chleggauer Huffe“ unter em Hans Müller d Burg Nei-Firschtebärg.
* 12. Mai: Im Dytsche Buurechrieg wäre in dr Schlacht bi Beblenge d Wirttebärger Buure vum Seldnerheer vum Schwebische Bund unter em Georg Truchsess vu Waldburg-Zeil vernichtend gschlaa.
* 15. Mai: Dr Thomas Müntzer, e evangelische Theolog un aini vu dr Laitfigure im Dytsche Buurechrieg, wird no dr Schlacht bi Frankenhausen gfangegnuu um am 27. Mai z Mühlhausen enthauptet.
* 23. Mai: E Buureheer unter em Hans Müller nimmt im Dytsche Buurechrieg d Stadt Fryburg yy.
* 13. Juni: Dr Martin Luther hyrotet z Wittenberg d Katharina von Bora, e ehmoligi Nunne. 
* 29. Oktober: Dr Martin Luther haltet z Wittenberg di erscht Mäss uf Dytsch.
* Dezämber: Dr Martin Luther verfasst d Schrift *De servo arbitrio*, wu gege dr Erasmus vu Rotterdam un sällem sy These *De libero arbitrio* grichtet isch.
* Dr Ulrich Zwingli verfasst *Commentarius de vera et falsa religione*. Dodin bhandlet er uusfierli di zäntrale Pinkt vu syre Theology in Abgränzig zue dr katholische Tradition.

## uf d Wält chuu
* 30. Mai: Selim II., Sultan vum Osmanische Rych

## gstorbe
* 27. Mai: Thomas Müntzer, evangelische Theolog un Revolutionär
* 12. August: Hans Müller vo Bulgèbach,  èn Buèrèfüürer im Dütschè Buèrèchrièg

## Weblink
1524

|}
## Was isch bassiert?
* 4. April: Dr Bundstag bschließt di erschte *[[Ilanzer Artikel]]* mit 18 Pinkt, wu ne velligi Neiornig vum Landsrächt vum Freistaat vu dr Drei Bind bedyten un d Gschicht vum Bindnerland brege. Si fordere d Bresänz vum Bischof am Hof z Kuur un vu dr Ortsgaischtlige in ihre Pfarreie. D Pfarrwahl lyt jetz bi dr Gmaine. 
* 23. Juni: In dr Zyt vum Dytsche Buurechrieg chunnt s im Wuetadal bi Stüelige zue ere erschte Erhebig vu Buure.
* 13. Juli: Dr Thomas Müntzer haltet syy *Firschtebredig* vor em Churfirscht Johann un däm syy Suhn Johann Friedrich, wun er soziali Missständ din aabrangeret un d Yyfierig vu dr Reformation forderet.
* 18. Juli: Dr Ittiger Sturm mit dr Verwieschtig vu dr Kartause Ittige in dr Alte Aidgnosseschaft isch e Vorbot vum Dytsche Buurechrieg im Hailige Remische Rych.
* 2. Oktober: D Buuren im weschtlige Hegau verbinde si un zien in dr Däg derno dur s Land. D Uuzfridehait fiert au in andere Regione zum Buurechrieg, wu in dr negschte Monet wyti Dail vu Sid- un Mitteldytschland erfasst.
* 9. Oktober: Dr Martin Luther dritt us em Auguschtinerorden uus.
* Dr Erasmus vu Rotterdam verfasst uf Dränge vum Papscht di polemisch Strytschrift *De libero arbitrio* gege dr Martin Luther un syni Lehre.
* S Fraumöischter z Züri wird ufghobe.

## uf d Wält chuu
* 30. Mai: Selim II., osmanische Sultan

## gstorbe
* 24. Dezämber: Vasco da Gama, portugiesische Seefahrer

## Weblink
1523

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: D Belagerig vu Rhodos dur d Osmane hert noch eme halbe Johr uf mit dr Yynahm vu dr Insle dur dr Sultan Süleyman I. D Ritter des Johanniterorde cheme frei Glait iber un leen si speter uf dr Insle Malta nider. Wäge däm wäre si bis hite au *[[Souveräner Malteserorden|Ritter vum Malteserorde]]*, churz  *Malteser* gnännt.
* 6. Juni: Schwede wird mit dr Wahl vum Gustav I. Wasa en unabhängig Chenigrych un lest si dodermit us dr Kalmarer Union mit Dänemark un Norwege.
* 18. Novämber: Noch em Dod vum Hadrian VI. am 14. Septämber wird dr Giulio de’ Medici zum Papscht vu dr remisch-katholische Chilche gwehlt. Är git sich dr Name Clemens VII. un wird am 26. Novämber inthronisiert.

## uf d Wält chuu
* 11. Oktober: Eleonore vu Firschtebärg, Grefi vu Hanau-Liechtebari

## gstorbe
* 14. Septämber: Hadrian VI., Papscht

## Weblink
1522

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Merz: Dr Bruch vum Faschtegebot mit eme Wurschtässe z Züri giltet as Urdatum fir di Reformiert Chilche. Dr Ulrich Zwingli verdaidigt d Aktion mit em Argumänt, ass es Faschte kai gettli Gsetz sei.
* 26. Juni: S Osmanisch Rych fangt mit dr Belagerig vu dr Insle Rhodos aa. Am 22. Dezämber kapituliere d Johanniter.
* 7. Septämber: Dr Juan Sebastián de Elcano volländet di erscht Wältumsägelig, wu vum Ferdinand Magellan aagfange woren isch.  
* Portugiesischi Seefahrer böuen uf dr Ilha de Moçambique im hitige Mosambik d Capela de Nossa Senhora do Baluarte, s eltscht kolonial Böuwärch an dr Kischte vum Indische Ozean.

## uf d Wält chuu
* Georg Gadner, wirttebärgische Kartograf, Chronischt un Geograf

## gstorbe
* 30. Juni: Johannes Reuchlin, dytsche Philosoph un Humanischt

## Weblink
1521

|}
## Was isch bassiert?
* 3. Jänner: Mit dr Bulle *Decet Romanum Pontificem* exkommuniziert dr Papscht Leo X. dr dytsch Reformator Martin Luther.
* 24. Jänner: Dr Ferdinand Magellan chunnt uf syre Wältumsägelig uf d Insle Puka-Puka z Polynesie. Am 6. Merz entdeckt er Guam, am 16. Merz chunnt er zue dr Philippine. Bim Versuech d Yywohner vu dr Insle Mactan gwaltsam zum Chrischtetum z chehre, wird er am 27. April umbrocht. 
* 17. April: Dr Rychsdag z Worms befrogt unter em Vorsitz vum Chaiser Karl V. zum erschte Mol dr Martin Luther zue syne These .
* 4. Mai: Dr Martin Luther wird uf dr Haimrais vum Rychsdag z Worms bim Schloss Altenburg zum Schyy gfangegnuu un zue dr Wartburg unter dr Schutz vum sächsische Kurfirscht Friedrich em Wyse brocht.
* 8. Mai: Dr Chaiser Karl V. verhänkt uf em Rychsdag z Worms im *Wormser Edikt* d Rychsacht iber dr Martin Luther, wu sich am 17. un 18. April gwaigeret het, syni These z widerruefe.
* D Spanier unter em Hernán Cortés bsige d Azteken un verwieschte Tenochtitlan.

## uf d Wält chuu
* 4. Augschte: Urban VII., Papscht vum 15. bis zum 27. Septämber 1590

## gstorbe
* 27. April: Ferdinand Magellan, portugiesische Seefahrer
* 10. Mai: Sebastian Brant, e dütsche Humanist und Autor

## Weblink
1520

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Juni: Mit dr Bulle *Exsurge Domine* droht dr Papscht Leo X. em Martin Luther dr Bann aa. 
* 21 Septämber: Noch em Dod vum Selim I. wird sy Suhn Süleyman I. «dr Brächtig» Sultan vum Osmanische Rych.
* 23. Oktober: Dr Karl V., wu im Vorjohr gwehlt woren isch, wird im Chaiserdom z Aachen zum remisch-dytsche Chenig gchrent.
* 28. Novämber: Dr Ferdinand Magellan fahrt uf syre Wältumsägelig dur d Meeresstroß, wu speter no ihm gnännt wird, un chunnt zum Ozean, wun er dr Name Pazifische Ozean git. 
* Dr Ulrich Zasius gstaltet s Friburger Stadträcht nei.

## uf d Wält chuu
* Agatha Streicher, erschti anerkännti dytsche Ärzti

## gstorbe
* 6. April: Raffael, italienisch Moler un Architekt
* 21. Septämber: Selim I., Sultan vum Osmanische Rych

## Weblink