open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schiffbarkeit

I dr Gwässergeografy bruucht me dr Begriff **Schiffbarkeit** zum säge, uf wele Abschnitt vome Fluss me mit Schiff cha durefahre.

Me luegt druf, wo ass dr Fluss gnueg Wasser het und keine grössere Hindernis und nume so vil Gfäll, ass d Schiff durechöme. Das gilt für die verschidene Schiffarte wie d Ledischiff, d Passaschierschiff und die grössere Sportschiff, also nit die chlyne Böötli, wo men au uf Gwässer mit wenig Wasser cha bruuche.

Bi grössere natürliche und künschtleche Hindernis wie öppe de Wasserfäll – wie bim Rhyfall z Schaffuuse – und de Wasserwäärch – wie em Chraftwäärch Vogelgrüen am Sytekanal vom Rhy – cha me dr Wääg für d Schifffahrt mit Schlöise und spezielle Lupfwäärch freimache. Und au a de Flüss mit z vill Höhenunderschiid oder wo s Wasser z gschnäll abeflüsst hälfe so Yrichtige. E Naame für so Schiffwääg isch au *Binnegwässerstrooss*.

Es chunt au vor, dass men uf Flussstrekine, wo äigentlich für Schiff ggeignet sind, nit tarf fahre, wil si als Naturschutzgebiet wärtvoll sind.

Im alemannische Sproochgebiet chame die grössere Flüss uf teil Abschnidd bruuche zum mit grosse Schiff druff fahre. Es sind:
* dr Rhy
* d Aare
* d Donau
* dr Zylkanal
* dr Broyekanal
* dr Negger

Zwüsche de Wasserstroosse uf de Flüss git’s verschideni künschtlechi Schiffkanääl, so wie dr Kanal vom Rhy zur Rhone und dr Main-Donau-Kanal.
Züriputsch

Dr **Züriputsch** isch e Putsch z Züri am 6. Septämber 1839 gsi.

Am 10. Merz 1831 het dr Kanton Züri e radikal-liberali Verfassig übercho. Dr Afüerer vo dr radikale Zürcher Bewegig isch dr Conrad Melchior Hirzel gsi. Me het s Staatswääse nodisno modärnisiert, 1833 d Uni gründet, d Stadtmuure und Baschtioone gschlisse, d Volchsschuel im Kanton verstaatlichet. Wo denn s Parlamänt, dr *Grooss Raat,* 1839 dr liberaal düütsch Theoloog David Friedrich Strauss ad Uni berueffe het, isch drgäge es groosses Gschtüürm im Kanton losggange – me seit dere Gschicht bis hüt dr *Struussehändel.* Die konservatyve Lüüt im Züripiet usse sind sowiso gäge vil vo de Nöierige gsi, es het schampaaren Eerger ggää, wo vo vilne no aagstachlet worden isch.

Am 5. Septämber 1839 het dr Pfaarer Hirzel z Pfäfike Schturm glüütet, und mit iim sind drufabe schaarewys d Landlüüt mit irne Gweer uf Züri abe gloffe. Am 6. Septämber sind s am Moorge vor dr Stadt gsi. Die het ja keini Muure me gah, und d Revoluzzer sind diräkt zmitz id Hauptstadt ine bis ufe Möischterplatz. Do het d Miliz, wo d Regierig uufbotte het, d Altstadt afo ruume und drby sind es paar Lüüt vrschosse worde.

Jetz isch d Kantonsregierig zruggträtte; do isch dr Stapi Paul Carl Eduard Ziegler grad gon e nöji Regierig zämestelle, die isch eender konservatyv gsi, het aber doch Verträtter vo beidne politische Laager gha. Me het dr Grooss Root nöi gwählt, und dää het drno konservatyvi Lüüt id Staatsämter too. Und so hepme die gröbschte Reforme füre Momänt chönne brämse, bis denn es halbtotze Joor spööter wider e liberaali Regierig as Rueder choo isch.

## Literatur
**Kleine Zürcher Verfassungsgeschichte 1218–2000.* Zürich 2000. ISBN 3-905314-03-7
* Emil Zopfi: *Schrot und Eis – als Zürichs Landvolk gegen die Regierung putschte*. Zürich 2005. ISBN 3-85791-487-4
243

|}
## Dr Alemannechrieg
* Nach em Chrieg mit de Germaane, wo anne 233 agfange het, sichere d Röömer d Rychsgränzen am Limes z Obergermanie wider.
* Es git archäologischi Spuure, wo zeige, ass es i dene Joor öppe wider zu Scharmützel im *Dekumateland* cho isch.

## Was isch suscht no bassiert?
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.
* Dr Gordian dr Dritti isch römische Kaiser.
* Dr Fabianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Julius Philippus wird Komendant vo dr Garde z Rom.

## Weblink
245

|}
## Dr Alemannechrieg
* Nach em Chrieg mit de Germaane, wo anne 233 agfange het, sichere d Röömer d Rychsgränzen am Limes z Obergermanie wider.
* D Röömer probiere s Läben im *[[Decumates agri|Dekumatland]]* wider nöi z organisiere.
* Im Dekumatland bassiert es schwärs Erdbeebe *(öpen anne 245)*.

## Was isch suscht no bassiert?
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Karpe.
* Dr Philippus Arabs isch römische Kaiser.
* Dr Fabianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Fei Yi isch Regänt z China.

## Weblink
246

|}
## Dr Alemannechrieg
* Nach em Chrieg mit de Germaane, wo anne 233 agfange het, sichere d Röömer d Rychsgränzen am Limes z Obergermanie wider.
* Dr Gaius Messius Decius isch dr nöi röömisch Komandant vom Militäär a dr Donau.
* D Lüüt vo dr röömische Sidlig *Vicus Granario* (bim hüttige Köngen) verstecke en Gältschatz im Bode, wo d Archäolooge i dr Nöizyt wider finde. Das isch es Zäiche, ass vor emen Agriff vo den Alemannen uf d Provinz Räzie Angscht gha händ.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Philippus Arabs wird römische Kaiser.
* Dr Fabianus isch Bischof vo Rom.
* Es isch Chrieg z China.

## Weblink
254

|}
## Dr Alemannechrieg
* Nach em Chrieg mit de Germaane, wo anne 233 agfange het, sichere d Röömer d Rychsgränzen am Limes z Obergermanie wider.
* Z Rägeschburg, Stroossburg und Mainz sind grossi Legioonslager.
* Es git archäologischi Spuure, wo zeige, wie d Alemanne s *Dekumateland* überfalle und s Piet bis zum Bodesee und i di hütigi Nordschwiiz uusplündere.

## Was isch suscht no bassiert?
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Goote.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Bischof Lucius vo Rom stirbt und wird i dr Kalixt-Katakombe begrabe.
* Dr Stefan wird Bischof vo Rom.

## Weblink
255

|}
## Dr Alemannechrieg
* Nach em Chrieg mit de Germaane, wo anne 233 agfange het, sichere d Röömer d Rychsgränzen am Limes z Obergermanie wider. Es chunt immer wider vor, ass d Alemanne s *Dekumateland* überfalle und uusplündere.
* Dr Gallienus chunt mit römische Truppe us Britannie an Rhy und cha so d Germane, wo d Rychsgränze agryyffe, zruggschloo.

## Was isch suscht no bassiert?
* Z China isch Chrieg.
* Dr Bischof Dorotheus vo Tyrus chunt uf d Wält.
* Dr Stefan isch Bischof vo Rom.

## Weblink
256

|}
## Dr Alemannechrieg
* Nach em Chrieg mit de Germaane, wo anne 233 agfange het, sichere d Röömer d Rychsgränzen am Limes z Obergermanie wider.
* Z Rägeschburg, Stroossburg und Mainz sind grossi Legioonslager.
* D Alemanne gryyffe s römische Piet a; uf iirem Plünderigszug chöme s über d Alpe bis uf Mediolanum, s hütige Mailand *(das isch öppe ane 256 bassiert)*.
* D Franke chöme übere Rhy is römische Land.
* Dr Aurelian, wo spöter Kaiser wird, chunt is Rhyland zum die militärischi Laag cho aluege.

## Was isch suscht no bassiert?
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Goote.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.
* Dr römisch Kaiser Valerian macht e Chrischteferfolgig.
* Dr Arius, wo d Glaubensrichtig vom Arianismus begründet, chunt uf d Wält..
* Dr Stefan isch Bischof vo Rom.
* Z China git’s nach unzäälige Joor mit Chrieg äntlich wider Fride.

## Weblink
257

|}
## Dr Alemannechrieg
* Nach em Chrieg mit de Germaane, wo anne 233 agfange het, isch die römischi Rychsgränzen bis jetz no am Limes z Obergermanie.
* D Alemanne gryyffe s römische Piet a; uf iirem Plünderigszug chöme s über d Alpe bis uf Mediolanum, s hütige Mailand *(das isch öppe ane 257 bassiert)*.
* D Gallienus cha mit em Militäär füre Momänt d Rychsgränze am Rhy wider sichere.
* D Röömer verlöön dr Ober Rätisch Limes.

## Was isch suscht no bassiert?
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.
* Dr römisch Kaiser Valerian macht e Chrischteferfolgig.
* Dr Arius, wo d Glaubensrichtig vom Arianismus begründet, chunt uf d Wält.
* Dr Sixtus II. wird Bischof vo Rom.
* Dr Heilig Gregor, Gründer vo dr Armenisch-Apostolische Chile, chunt uf d Wält.

## Weblink
259

|}
## Dr Alemannechrieg
* Nach em Chrieg mit de Germaane, wo anne 233 agfange het, isch die römischi Rychsgränzen bis jetz no am Limes z Obergermanie gsi.
* Jetz gryyffe t Alemanne s römische *Dekumateland* südlech vo dere Gränzmuuren aa und blyben au döört.
* D Röömer verlöön s ungschützte Land nordöschtlich vom Schwarzwald.
* E Schaar vo Germaane ziet wyt dur s römische Piet und bis über d Alpen uf Italie uf eme röiberische Zug; me weiss das dank dr Inschrift uf em Altar, wo z Augschburg ufgstellt worden isch, wo d Röömer die Plünderer im nögschte Joor (260) i dr Provinz Räzie gstelt und abegschlage händ.
* Bi däm grosse Marsch vo den Alemanne wärde z Obergermanie 259 und 260 grossi Schäde agrichtet.
* Wie dr Bischof Gregor vo Tuur spöter gschribe het, chöme d Alemanne under em König Krokus z Gallie go d Stadt Clermont mit em Tämpel vom Vassocaletis uusplündere.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr römisch Kaiser Valerian macht e Chrischteferfolgig.
* Dr Bischof Fructuosus vo Tarragona stirbt als chrischtleche Märtirer.
* Dr Sixtus II. isch Bischof vo Rom.
* Z China isch Chrieg.

## Literatur
* Hans-Peter Kuhnen (Hrsg.): *Gestürmt – Geräumt – Vergessen? Der Limesfall und das Ende der Römerherrschaft in Südwestdeutschland.* (= Württembergisches Landesmuseum. Archäologische Sammlungen: Führer und Bestandskataloge. Bd. 2). Begleitband zur Sonderausstellung vom 28.&nbsp;Mai bis 1.&nbsp;November 1992 im Limesmuseum Aalen, Zweigmuseum des Württembergischen Landesmuseums Stuttgart. Theiss, Stuttgart 1992, ISBN 3-8062-1056-X.
* Bernd Steidl: *Der Verlust der obergermanisch-raetischen Limesgebiete.* In: Ludwig Wamser, Christof Flügel und Bernward Ziegaus (Hrsg.): Die Römer zwischen Alpen und Nordmeer. Zivilisatorisches Erbe einer europäischen Militärmacht. Katalog-Handbuch zur Landesausstellung des Freistaates Bayern, Rosenheim 2000. von Zabern, Mainz 2000, ISBN 3-8053-2615-7, S.&nbsp;75–80.

## Weblink

## Fuessnoote
Notvorrat

Dr **Notvorrat** isch e Reserve vo es paar Sache für Notfäll.

Notfäll chönt daderbi Katastrofene ufgrund vo usgfallene technischi Alage, Unfäll, Naturkatastrophe oder mönschlich verursachti humanitäri Krisene, wie zum Bispil Chrieg oder Terroraschläg bedüte. Senigi Notfäll mache Güeter, wo süsch eifach zur Verfüegig stöhnt, zur Mangelwar.

## Staatlichi Vorrät und Empfählige bezüglich Notvorrät
Die meischte dütschsprachige Staate lege im Rahme vo dr nationale Krisevorrät Reserve für Krisesituationen a. So hend Dütschland, d'Schwiz und Öschterich Notfallresärvene us Riis, Hülsefrücht und Vollmilchpulver. Die Vorrät si vorwiegend für d Versörgig vo dr Bevölkerig i Stedt dänkt. Trotz de Staatliche Vorrät, empfähle praktisch alli Staate, e gwüssi privati Notvorsorg. 

Typischerwis sött me, so wird gseit, zwüsche 7 und 14 Täge ohni staatlechi Unterstützig chöne überläbe.

## Privati Vorrät
Typischerwis beinhaltet privati Vorrät usrichend Vorrät für sämtlechi Persone, wo im Hushalt läbet. Die folgende Pünkt setted beachtet wärde:

* Nahrigsmittel
* Hygiene
* medizinische Grundversorgig und erschti Hilf
* Energie und Wärmi
* Dokumäntesicherig
* Notgepäck - für de Fall das mer s dihei muen verlah
* Kommunikation für de Krisefall - z. B. es Funkradio.

I dr Schwiz isch ider Ziit nach em 1. Wältchrieg mit em Motto "Kluger Rat - Notvorrat" e huufe Wärbig für Vorratshaltig gmacht worde.

I der Prepper-Szene wird die privati Vorbereitig hüüfig no dütlech witer zoge. Näbe dr Läbensmittelvorsorge, Schutzbaute und Bunker oder spezieller Schutzchleidig macht men au entsprächends Wärchzüüg, Funkgrät, Waffe oder sogar Gältresärve parat.

## Weblink
* Notvorrat uf de Website vom Bundesamt för wirtschaftlechi Landesversorgig (BWL) bwl.admin.ch
Maurice Gabbud

Dr **Maurice Gabbud,** wo vom 14. Merze 1885 bis am 7. Merze 1932 gläbt het, isch e Wälschschwiizer Schurnalischt, Volchskuntler und Mundartforscher gsi.

## sys Lääbe
Dr Gabbud isch z Lourtier, däm Doorff hinden im Draanstal, uf d Wält cho. Er isch dr Soon vom ene Alphirt gsi. Und är het au sälber e Zyt lang und näbe syne andere Gschäft z Bangis als Bärghirt gläbt bis ane 1920, und drzue ane het er auöppen im Schuelhuus vo Bagnes mol als Hilfslehrer Schuel ggää. E churzi Zyt isch er no uf Monthey abe i d Glasfabrigg go schaffe.

Derno isch är vo 1913 aa Mitarbeiter und sit 1920 fescht agstelte Redakter bi dr liberal-radikale Walliser Zytig *Le Confédéré* z Martinach gsi. Er het als Koreschpondänt vo dere Zytig d Reede im Walliser Groosse Root beobachtet, und är isch für si pointiert und diräkt Styl bekant gsi. Er isch dr Presidänt vom Walliser Presseveräin woorde. Und dr Gabbud het au für di radikaali Waadtländer Zytig *Revue* und für d *Patrie Suisse* gschribe. Er het für syni verschideni Synonym bruucht, so öppe *Maurice de la Montagne* oder *Le Paysan de la Dranse*.

Derzue het er sech für d Sach vom Versicherigsveräin vo Bagnes engaschiert.

Dr Gabbud het sech i synere Heimet bsunders für d Brüüch im Tal und für die yheimischi Sprooch, dr Patois inträssiert, der lokal Bangiser Dialäkt vom Frankoprovänzaalische. Är het die alte Gschichte vo d Bärgdöörffer Mies, Vouvry, Levron und Bangis gsamlet, und er het drüber für d Zytschrift vo dr Schwiizerische Gselchaft für Volchskund öppis gschribe. Material vo iim isch au für s Schwiizer Gschichtslexikon *Dictionnaire historique et biographique suisse,* s HBLS,choo.

Dr Redakter het als Walliser Imformant fürs Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande* gschaffet.

Dr Gabbud isch im Komitee vo dr Wälschwalliser Gschichtsgselschaft gsi, won er het ghulfe uf d Bei schtelle. Er het zwee Uufsätz gschribe über d Regionalgschicht, dr eint heisst «L’année de la misère 1816» und dr ander «Les inondations de la Dranse en 1818», und do drzue «Un Centenaire valaisan (1818–1918)» im *Conteur vaudois.* Anderi Schrifte vo iim sind «Les Traditions valaisannes» und «Les quatre saisons au val de Bagnes».

Ane 1932 isch er mit 47 Joor gstorbe, me het en im Fridhof vo Chables vrgrabe.

Die südfranzösischi und Gämfer Forscherin und Künschtlerin Karelle Ménine het nöierdings em Gabbud sini Schrifte undersuecht.

== Wäärch ==
* *Comment je me suis mis a écrire le Patois.* 1927
* *Les chansonniers et poètes,*
* *Les Saints au val de Bagnes.* In: Annales valaisannes, 1931.
* *La vie alpicole des Bagnards.* In: Archives suisses des traditions populaires, 13, 1909, S. 46–63, 105–126.
* *Fionnay ou Fionnin.* In: patrie suisse, 30, 1923, S. 334–336.

== Literatur ==
* Ernest D.: *Maurice Gabbud, rédacteur.* In: Le confédéré, 9. Merz 1932.
* Karelle Menine: *Bleuir l’immensité. Les archives de Maurice Gabbud.*
* J.-B. Bertrand: *Maurice Gabbud.* In: Annales Valaisannes, 1, 1932), S. 74-75.
* Anne Troillet Boven: *Un journaliste bagnard: Maurice Gabbud.'' In: Confédéré, 28, 1982, S. 8.

## Weblink
* Les écrivains dans le val de Bagnes

## Fuessnoote
Prepper

**Prepper** (isch abgleitet vom änglische *to be prepared* und bedüted, 'parat zsii') sin Lüüt, wo sech mit individuelle Massnahme uf alli Arte vo Katastrofene vorbereitet. Das chan si: Notvorrät, Schutzbaute, Schutzchleidig, Wärchzüüg, Funkgräät, Waffe und no vieles meh. E huufe Theme vo Prepper überschnidesech mit dr Survival-Szene.

## Gschicht
Klimawandel, Chriege und würtschaftlechi Krisene hei ide letschte Johre für es Wachstum vo dr Prepper-Szene gsorgt. S git idr Schwiiz, z Dütschland und z Öschteriich mittlerwile sogar Ungernähme, wo sech uf de Verchauf vo Sorglospaket spezialisiere.

## Zämesetzig vo dr Szene
Prepper si e guet durmischti Szene mit Lüüt us allne Schichte. Hüfig si auch rächti Gruppierige und Verschwörigstheoretiker nöch a dr Szene z finde. Senigi Organisatione finde hüfig gfalle dra, uf Apokalyptischi Szenarie z warte und träume vonere Machtübernahm wenn die bestehende Strukture versäge. D Motivation vo Prepper isch allerdings hüfig nur en individuelli Katastrofehilf, mängmal au nur zum überbrücke vo de erschte paar Dääg bis die staatlechi Unterstützig ufbaue worde isch. De Grossteil vo Prepper het also nüt mit rechtsradikalem Gedankeguet oder andere extremistische Verhalte ztue. Hüfig düent sich serigi Organisatione au diräkt vom bruune Gedankeguet distanziere.

D Szene wird in Düütschland im Summer 2018 uf 10'000 bis 180'000 Aghörigi gschätzt. Me gseht i dere Szene zu däm Zitpunkt no kei grösseri Gfahr.

## Kommerzielli Vermarchtig
Sit em erschte Oktober 2012 het National Geographic e Serie *Preppers - Bereit für den Weltungergang* (*Doomsday Preppers*) usgstrahlt. 

Im Roman *Macht* vo de Karen Duve wird e Frau über mehrere Jahr imene schalldichte Ruum igsperrt. Die änglischi Version vom Roman heist *"The Prepper Room"*.

## Literatur
*
*
*
* 

## Dokumentatione
* Caroline Rollinger, Benjamin Arcioli: ''7 Tage… Endzeitstimmung.'' 7 Tage (NDR), 1. November 2017 (YouTube)
* Sascha Bisley: ''Szene Deutschland: Prepper – Leben für den Ernstfall.'' ZDFinfo vom 10. Januar 2018

## Weblink
* *[http://orf.at/stories/2131687/2130596/ Großes Rüsten für die kleine Apokalypse – Wie auf das Schlimmste vorbereiten?]* In: orf.at, abgreufen am 18.&nbsp;August 2012
* Katharina Mutz: *[https://web.archive.org/web/20160708181527/http://motherboard.vice.com/de/read/doomsday-so-bereiten-sich-deutsche-prepper-auf-katastrophen-vor-666 Doomsday: So bereiten sich deutsche Prepper auf das Ende der Zivilisation vor.]* In: VICE.com, abgreufen am 11. April 2015
* ''Was ist ein Prepper und wie werde ich Prepper? Grundlagen und Einstieg.'' In: paranoid-prepper.com, abgreufen am 13. Februar 2018
* Dan Roupe, Maria Cruseman: *[https://web.archive.org/web/20170429144312/http://news.vattenfall.com/de/article/dunkle-ahnungen Überleben ohne Strom.]* In: vattenfall.com, abgreufen am 1. Juni 2015

## Einzelnachwys
264

|}

## Was isch bassiert?
* D Krysezyt im römisch Rych goot wyter. S Teilryych *Imperium Galliarum,* wo au d Provinzen am Rhy drzue ghöre, isch wyter vo Rom zimli unabhängig.
* Dr Eusebius vo Caesarea chunt uf d Wält.
* Z China isch Chrieg.
* Z Palmyra wird dr Baaltämpel bout.

## Weblink
265

|}

## Was isch bassiert?
* D Krysezyt im römisch Rych goot wyter. Dr Kaiser Gallienus gryfft s abtrünnige Teilryych *Imperium Galliarum* aa, chs aber nit underwärfe.
* Dr Gallienus befilt, bi de Stedt Mailand und Verona sige Stadtmuure z boue.
* Dr Dionysius isch Bischof vo Rom.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Jin Wudi wird Kaiser vo China.
* Dr chinesisch Ingenieur und Erfinder Ma Jun stirbt.

## Weblink
267

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Gallienus isch Kaiser vo Rom.
* Dr Dionysius isch Bischof vo Rom.
* D goote chöme is griechische Piet a dr Ägäis.
* D Zenobia wird Herrscherin vo Palmyra.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
268

|}

## Dr Alemannechrieg
* D Alemanne chöme us irem Piet über d Alpen uf Italie. Bim Gardasee chunt s zun ere grosse Schlacht zwüschen iine und dr römische Armee. D Alemanne verlüüre.

## Was isch bassiert?
* Dr römisch Kaiser Gallienus wird bi Mailand tötet.
* Dr Claudius wird nöie Kaiser vo Rom.
* Dr Bischof Dionysius vo Rom stirbt am 26. Dezämber.
* D Zenobia isch Königin vo Palmyra.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
Zurzach (Begriffsklärung)

**Zurzach**, mundartlich **Zoorzi**, chan eini vo däne Bedütige ha:
* Zurzach, en Iiwoonergmäind im Kanton Aargau, Schwiz
* Zurzach, bis 1. Dezember 2006 de offiziell Name gsii vo de ehmolige Gmäind Bad Zurzach im Kanton Aargau
* Zurzach, en vorgschlagene Gmäindsname im Projäkt *Rheintal+*, lueg bi Zurzach

Lueg au:
* Bezirk Zurzach, en Bezirk im Kanon Aargau, s *Zoorzibiet*
269

|}

## Dr Germanechrieg
* Us däm Joor isch nüt gnaus vom Striit zwüsche de Röömer und den Alemanne, wo ane 268 z Norditalie vo dr röömischen Armee gschlage worde sind, überliferet.
* D Goote gryffe s römische Piet am Schwarze Meer aa.

## Was isch bassiert?
* Dr röömisch Kaiser Claudius gwünnt dr Chrieg gäge d Goote.
* Dr Kaiser Claudius überchunt wäge däm Syg dr Zuename *Gothicus*.
* Es isch au Chrieg zwüsche de Röömer und de Wandaale.
* Z Griecheland isch Chrieg.
* D Königin Zenobia vo Palmyra loot die römische Regioone Syrie, Anatolie und Ägypte lo erobere.
* Dr Laelianus wird afangs Joor z *Mogontiacum,* em hütige Mainz, als Gägekaiser uusgrueffe. Es paar Möönet spööter wird er vo röömische Soldaten umprocht.
* Dr Herrscher vom röömische Sonderrych z Gallie, dr Postumus, wird au tötet.
* Dr Marcus Aurelius Marius wird z mainz vom römische Militär zum Kaiser uusgrueffe, stirbt aber au scho gly drufabe.
* Z Trier wird dr Victorinus zum Kaiser vom *Imperium Galliarum* gmacht.
* Dr Felix wird Bischof vo Rom.
* Dr Bischof Valentin vo Terni stirbt als chrischtleche Märtürer.
* Dr Justin, dr Quirin und d Domnina stärben als chrischtlechi Märtürer.

## Weblink
Zenobia

D **Septimia Zenobia**, wo öppe anne 240 z Palmyra uf d Wält cho und öppe anne 273 z Rom gstorben isch, isch e Zyt lang d Königin vo Palmyra gsi und het au es paar Joor lang über s Land vo Anatolie bis uf Ägüpte regiert. Drum isch si eini vo de bekantischte Fraue vo dr Antike, und bi de alte Gschichtschryber wird iri Gschicht beschribe.

Ire Maa isch dr Septimius Odaenathus gsi. Si het en öppe anne 255 ghürootet. Em Odaenathus sini Uufgab isch es gsi, mit sim eigene Land innerhalb vom Römische Rych däm sini Oschtsyte z bewache.

Wo dr Septimius Odaenathus anne 267 umprocht worden isch, wäär däm und dr Zenobia ire chly Soon Vaballathus dr nöi Herrscher vo Palmyra worde; do het sini Muetter Zenobia für iin s Szepter übernoo. Si het ires Rych starch vergrösseret; under dr Herrschaft vo Palmyra sind gly ganz Arabie und Ägypte gsy. Die römische Kaiser Gallienus und Claudius Gothicus händ z Europa wäge vilne Komflikt alli Händ voll z tue gha und sind nit uf Syrie ggange.

Eerscht dr Kaiser Aurelian isch anne 272 mit dr römischen Armee in Nochi Oschte cho und het mit emene Chrieg der eigemächtige Herrschaft vo dr Zenobia es Änd gmacht. D Königin het uf Persie welle flüchte, isch aber i dr syrische Wüeschti vo de Röömer gfange gnoo worde. Wo me se uf Rom brocht het, isch si ums Läbe cho.

## Literatur
* Nathanael J. Andrade: *Zenobia. Shooting Star of Palmyra.* New York 2018, ISBN 978-0-19-063881-8.
* Tadeusz Kotula: *Aurélien et Zénobie. L’unité ou la division de l’Empire?* Wrocław 1997, ISBN 83-229-1638-8.
* Eugenia Equini Schneider: *Septimia Zenobia Sebaste.* Rom 1993, ISBN 88-7062-812-4.
* Pat Southern: *Empress Zenobia: Palmyra's Rebel Queen*. Continuum, London/New York 2008 (populärwissenschaftlicher Überblick).
* Anja Wieber: *Die Augusta aus der Wüste – die palmyrenische Herrscherin Zenobia*. In: Thomas Späth, Beate Wagner-Hasel (Hrsg.): *Frauenwelten in der Antike. Geschlechterordnung und weibliche Lebenspraxis*. Stuttgart 2006, ISBN 3-476-02175-0, S. 281–310.
* Rex Winsbury: *Zenobia of Palmyra: history, myth and the neo-classical imagination.* London 2010, ISBN 978-0-7156-3853-8.
* Yasamin Zahran: *Zenobia between reality and legend.* Oxford 2003, ISBN 1-84171-537-9.

## Weblink

## Fuessnoote
270

|}

## Dr Germanechrieg
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Germane.
* Es git Hiwys druuf, ass d Alemanne dur d Provinz Räzie zoge sind.
* D Röömer zien sech us dr Stadt *Traiectum* am Niderrhy zrugg.
* Wäge de grosse Chriegszüüg vo den Alemannen uf Italie es paar Joor vorhäär het me sogar z Rom Angscht vor eme Überfall. Do befilt dr römisch Kaiser Aurelian, rund um d Stadt, wo wyt über die alti Muuren usegwachsen isch, e starchi Muure z baue; das isch die *Aurelianischi Muur,* wome z Rom no hüt vil drvo gseht.

## Was isch bassiert?
* Dr röömisch Kaiser Claudius stirbt.
* Dr Aurelian wird römische Kaiser.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Wandaale.
* Dr Victorinus isch Kaiser vom Sonderrych z Gallie.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Felix isch Bischof vo Rom.
* Dr Hormizd dr Erschti isch König vo de Sassanyde.
* Dr griechisch Filosoof Plotin stirbt.

## Weblink

## Fuessnoote
Liste der Gemeinden im Département Oise

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Oise** zellt àlla 679 Gmeina ìm Département Oise uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Oise Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmeina bìs 2015
Département Oise Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmeina bìs 2016
Département Oise Gemeindeveränderungen 2018.png|Gmeina bìs 2017
Département Oise Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeina bìs 2018

2019:
* Füsion *[[Énencourt-le-Sec]]*, *[[Boissy-le-Bois]]* un *[[Hardivillers-en-Vexin]]* → La Corne en Vexin
* Füsion *Formerie* un *[[Boutavent]]* → Formerie
* Füsion *[[Beaumont-les-Nonains]]*, *[[La Neuville-Garnier]]* un *[[Villotran]]* → Les Hauts Talican
* Füsion *[[Fresneaux-Montchevreuil]]* un *[[Bachivillers]]* → Montchevreuil
* Füsion *[[Villers-Saint-Frambourg]]* un *[[Ognon (Oise)|Ognon]]* → Villers-Saint-Frambourg-Ognon

2018:
* Füsion *[[Villers-sur-Trie]]* un *Trie-Château* → Trie-Château

2017:
* Füsion *Auneuil* un *[[Troussures]]* → Auneuil
* Füsion *[[Le Déluge]]*, *[[La Neuville-d’Aumont]]* un *[[Ressons-l’Abbaye]]* → La Drenne

2016: 
* Füsion *[[Anserville]]*, *Bornel* un *[[Fosseuse]]* → Bornel
271

|}

## Dr Alemannechrieg
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Germane.
* E groossi Schaar vo Alemanne vom Stamm vo de Jutunge chunt uf Italien abe. Wie vill ass es gsi sind und was si ufem Wääg über d Alpe – vermuetlich dur s Land Räzie – sin go mache weiss me nit. Die römische Kwelle säge numen, es sig bi *Placentia,* dr hütige Stadt Piacenza, zum ene Kampf zwüsche iine und em Militär vom römische Kaiser Aurelian choo; doo sind d Röömer underläge.
* D Alemanne sind wyter gäge Süüde dur s römische Land. Dr Aurelian het si bi dr Stadt *Fanum Fortunae,* hüt Fano, a dr Adria chönne uufhalte und schloo.
* Jetz sind d Ydringling zrugg, den Alpe zue, und die römischi Armee het se i dr Schlacht vo *Ticinum,* hüt Pavia, schwäär preicht und us Italie verjagt.
* Zum Schutz gäge d Invasoore foot me z Rom mit em Bou vo dr *Aurelianische Muur* rings um d Stadt aa.

## Was isch bassiert?
* Dr Aurelian isch römische Kaiser. Wil er dr wichtig Kampf mit den Alemanne gwunne het, überchunt er dr Zuename *Germanicus Maximus.*
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Goote.
* D Akademy vo Gundischapur wird gründet.
* Z Syrie macht sich d Königin Zenobia vo Palmyra zur Kaiserin.
* Dr Kaiser Victorinus vom Sonderrych z Gallie wird umprocht.
* Dr Tetricius wird nöie Kaiser vom Sonderrych z Gallie.
* Z China isch Chrieg.
* D Chineese erfinde dr Kompass.
* Dr Felix isch Bischof vo Rom.

## Weblink
272

|}

## Dr Alemannechrieg
* Vom Chrieg zwüsche de Röömer und de Germane, wo s fäärn – also ane 271 – zu schwäre Kämpf z Italie cho isch, wird us däm nöie Joor nüüt überliferet.
* Zum Schutz gäge d Invasoore bout me z Rom a dr *Aurelianische Muur* wyter.

## Was isch bassiert?
* Dr Aurelian isch römische Kaiser.
* Er goot mit dr römischen Armee uf Syrie und underwirft nach herte Kämpf s abtrünnige Rych vo Palmyra.
* D Königin Zenobia vo Palmyra wird gfangegnoo.
* Dr römisch Kaiser Konstantin dr Grooss chunt uf d Wält.
* Dr Felix isch Bischof vo Rom.
* Dr Dometius wird Bischof vo Byzanz.
* Dr Heilig Dionys, dr erscht Bischof vo Paris, stirbt uf em Hügel ussert dr Stadt *Lutetia* bim Merkurtämpel als chrischtleche Märtürer – (me het aber au scho en anderi Datierig vo däm Ereignis e chly früener vorgschlage). Dä Oort heisst hüt z Paris zum Adänke a die Gschicht *Montmartre.*
* Dr chineesisch Schryber Wei Shuo chunt uf d Wält.

## Weblink
273

|}

## Dr Alemannechrieg
* Vom Chrieg zwüsche de Röömer und de Germane wird us däm Joor nüüt überliferet.
* Zum Schutz gäge d Invasoore bout me z Rom a dr *Aurelianische Muur* wyter.

## Was isch bassiert?
* Dr Aurelian isch römische Kaiser.
* Er goot mit dr römischen Armee uf Syrie und eroberet d Stadt Palmyra nomol.
* E Gsandtschaft vo Indie chunt zum Aurelian.
* Dr Kaiser Aurelian goot im Herbscht über d Alpen i die gallische Provinze vom Römische Rych, zum em eigemächtige Sonderrych *Imperium Galliarum* gon es Änd mache.
* Dr Bahram wird König vo de Sassanyde.
* Dr Felix isch Bischof vo Rom.
* Dr Tomaios wird Patriarch vo Antiochia.
* D Kolumba vo Sens stirbt als chrischtlechi Märtürere.

## Weblink
275

|}

## Dr Germaanechrieg
* Dr Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane goot wyter. Lüüt vom Volch vo de Franke chöme übere Middelrhy is römische Land.
* D Alemanne chömen au übere Rhy bis uf *Augusta Treverorum,* s hütige Trier, wo si vil Sache kabut mache.
* D Alemanne plündere *Aguntum* uus.
* Zum Schutz gäge d Invasoore, wo ide Voorjoor immer wider uf Italie cho sind, bout me z Rom a dr *Aurelianische Muur* wyter.

## Was isch bassiert?
* Dr römisch Kaiser Aurelian wird gmordet.
* Dr Tacitus wird nöie Kaiser vo Rom.
* Er isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Goote.
* Dr Eutychianus wird Bischof vo Rom.

## Weblink
276

|}

## Dr Germaanechrieg
* Dr Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane am Rhy goot wyter.
* Z Rom wird die *Aurelianische Muur* wyter bout.

## Was isch bassiert?
* Dr römisch Kaiser Tacitus stirbt.
* Dr Florianus und dr Probus wärde bäidi zu Kaiser vo Rom uusgrueffe. Es chunt zum ene Kampf vo iren beiden Armeeè, wo dr Florianus stribt.
* Dr Eutychianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Mani, wo d Religion vom Manichäismus agfange het, wird z Gundischapur umprocht.
* Er isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Goote.

## Weblink
277

|}

## Dr Germaanechrieg
* Dr Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane am Rhy goot wyter.
* D Franke, d Burgunder und d Alemanne wäärde vo de Röömer us em Land weschtlich vom Rhy vrjagt.
* D Röömer chöme non emol is Piet rächts vom Rhy, i die «Dekumatische Fälder». 
* Z Rom wird die *Aurelianische Muur* wyter bout.

## Was isch bassiert?
* Dr Probus isch Kaiser vo Rom.
* Dr Eutychianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Kyrillos wird Bischof vo Antiochia.
* Er isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Goote.

## Weblink
278

|}

## Dr Germaanechrieg
* Usem Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane isch vo däm Joor nüüt speziels z prichte; fäärn – also ane 277 – isch es de Röömer glunge, d Franken und d Alemanne us em Piet weschtlich vom Rhy z vrjaage.
* D Röömer luege d Provinz Obergermanie wider ganz under iri Kontrolle z bringe.
* Z Rom wird die *Aurelianische Muur* wyter bout.

## Was isch bassiert?
* Dr Probus isch Kaiser vo Rom.
* Dr Eutychianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Kyrillos isch Bischof vo Antiochia.
* D Yang Huiyu, wo d Muetter vom ene chinesische Kaiser isch, stirbt.
* Er isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Wandaale.

## Weblink
279

|}

## Dr Germaanechrieg
* Im Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane chunts i dr Provinz Rääzie zum ene Kampf vo dr röömischen Armee mit de Burgunder.
* I den Alpe isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Wandaale.
* Z Rom wird die *Aurelianische Muur* wyter bout.

## Was isch bassiert?
* Dr Probus isch Kaiser vo Rom.
* Dr Eutychianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Kyrillos isch Bischof vo Antiochia.
* Dr Rabbi Jochanan bar Nappacha vo Galiläa, wo dr Tegscht vom Talmud zämegstelt het, stirbt.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
280

|}

## Dr Germaanechrieg
* Vom Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane isch us däm Joor nüüt speziels z prichte.
* Z Rom wird die *Aurelianische Muur* wyter bout.
* Ume Chärn vom römische Dorf *Basilia* (Basel) wird *(öppen anne 280)* e Muur bout; das isch uf em hütige Basler Münschterhügel gsi.

## Was isch bassiert?
* Dr Probus isch Kaiser vo Rom.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Sassanyde.
* Z *Lugdunum,* em hütige Lyon, wird dr Proculus zum Gägekaiser uusgrueffe.
* Dr Kaiser Probus chunt uf Gallie zum sin Gägner z underwäärfe.
* Z Köln wird au dr Bonosus zum Gägekaiser uusgrueffe.
* Dr Eutychianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Kyrillos isch Bischof vo Antiochia.
* Dr chinesisch Mathematiker Liu Hui stirbt *(öppen anne 280)*.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
274

|}

## Dr Germaanechrieg
* Dr Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane goot wyter. Lüüt vom Volch vo de Franke chöme übere Middelrhy und gryffe Bonn a, won es Legionslager isch. D Franke bsetze Woonplätz i dr Gägend, wo hüt Belgien isch. Es goot vil Joor, bis d Röömer dä Agriff chönne zruggschloo.
* D Röömer mache s Legionslager *Rigomagus* am Rhy zun ere starche Feschtig.
* Zum Schutz gäge d Invasoore, wo ide Voorjoor immer wider uf Italie cho sind, bout me z Rom a dr *Aurelianische Muur* wyter.

## Was isch bassiert?
* Dr Aurelian isch römische Kaiser.
* Er isch mit sinere Armee über d Alpe uf Gallie cho zum s eigemächtige Sonderrych *Imperium Galliarum* wider under sini Gwalt z bringe.
* Bi *Catalauni* gwünnt er dr Kampf gäge s gallisch-römische Uufgebott.
* Es glingt em Kaiser, alli weschtliche Provinze wider z gwünne.
* Z Rom fyyret dr Aurelian en Triumpfzuug.
* Dr Aurelian weit z Rom en Tämpel füre Gott *Sol* y.
* Dr Bahram isch König vo de Sassanyde.
* Dr Bischof Felix vo Rom stirbt; me tuet en i dr Kalixt-Katakombe beärdige.

## Weblink
281

|}

## Dr Germaanechrieg
* Im Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane chunt s zum ere schwäre Zwüschefall: d Germaane mache de Röömer iri Schiff uf em Rhy kabut.
* Z Rom wird die *Aurelianische Muur* wyter bout.

## Ortsnamekund
* S eerschte Mol chömen *(öppen ane 281)* in ere Schriftkwelle, em *Itinerarium Antonini*, d Nääme vo Tinze – *Tinnetione* – und vo Castelmur – *Murus* – i dr Provinz Rääzie vor.

## Was isch bassiert?
* Dr Probus isch Kaiser vo Rom.
* Die heiligi Valentina stirbt als chrischtlechi Märtürere.
* Die heiligi Aquilina chunt uf d Wält.
* Dr Eutychianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Kyrillos isch Bischof vo Antiochia.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
282

|}

## Dr Germaanechrieg
* Vom Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane isch us däm Joor nüüt speziels überliferet.
* D Röömer sind a dr Gränze vom Rych, wo em Rhy, em Iller und dr Donau no goot.

## Was isch bassiert?
* Dr römisch Kaiser Probus wird gmordet.
* Dr Carus wird nöie Kaiser vo Rom.
* Dr Eutychianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Kyrillos isch Bischof vo Antiochia.

## Weblink
283

|}

## Dr Germaanechrieg
* Im Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane cha s Militäär under em römische Kaiser Carinus es paar Mol en Kampf gäge d Germaane gwünne..

## Was isch bassiert?
* Dr römisch Kaiser Carus stirbt.
* Dr Carinus wird Herrscher vom Römische Rych.
* Dr Bischof Eutychianus vo Rom stirbt.
* Dr Cajus wird nöie Bischof vo Rom.
* Die heiligi Luzia vo Syrakus stirbt als chrischtlechi Märtürere.
* Es isch Chrieg z Britannie.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Sassanyde.

## Weblink
284

|}

## Dr Germaanechrieg
* Vom Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane isch us däm Joor nüüt speziels überliferet.

## Was isch bassiert?
* Dr Dioklezian wird Kaiser vo Rom. Är gilt als grosse Reformer und stelt i dr Zyt vo sinere Herrschaft, wo bis ane 305 goot, s Röömische Rych wider uf sicheri Bäi. Under iim chunts aber au zu dr schlimmschte Chrischteverfolgig im Römische Rych.
* Dr Bischof Eutychianus vo Rom stirbt.
* Dr chinesisch Kaiser Sun Hao stirbt.

## Weblink
Bundestag

**Bundestag** stoht för:
* Deutscher Bundestag, s Parlament vo de Bundesrepublik Dütschland
* Bundestag (Deutscher Bund), de Gsandtekongress vo de Mitglidstaate vom Dütsche Bund (1815–1866)
* Bundestag (Österreich), s ehmolige Akklamazionsorgan vom Bundesstaat Öschtriich (1934–1938)
* Bundestag (Website), d Website vom dütschen Bundestag
* DFB-Bundestag, s högschte Gremium vom Dütsche Fuessball-Bund
* U-Bahnhof Bundestag, d Stazion vo de U-Bahnlinie 55 z Berlin, wo am 8. August 2009 eröffnet woren isch
285

|}

## dr Germaanechrieg
* Im Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane vernimt me s erschte Mol öppis vo de Sachse, wo s Piet im Norde vo Gallie agryffe.
* Germanischi Gruppe gryffe s römische Gränzland am Rhy a.

## d Gschicht vo dr «Thebäische Legioon»
* Me het dänkt, ass i däm Joor die tragischi Gschicht mit em Martirium vo dr Thebäische Legioon chönt gsi sy (en andere Datierigsvorschlaag isch öppe 303). Do drby sige vil Soldate vo dere ägiptischen Einheit mit em Aafüerer Mauritius umprocht woorde, wil si bim ene heidnischen Opfer nit mitgmacht händ. Em Bischof Theodul vo Octodurus isch es spöter glunge, d Greeber vo de Märtirer z finde, und döört isch jetz s Chlooschter Saint-Maurice im Underwallis.
* Vo de Thebäer sind es paar gflüchtet, öpe dr Felix und d Regula uf Turicum; me het se z Züri als Stadtpatröön vereert.
 
## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Dioklezian wird Kaiser vo Rom.
* Dr Cajus isch Bischof vo Rom.
* D Juliana vo Nikomedia chunt uf d Wält, wo ane 304 als chrischtlechi Märtirere stirbt.

## Weblink
Mauritius (Heiliger)

Dr **Mauritius** (das isch latynisch, uf Düütsch heisst er **Moritz**) het – wie men in ere alte Gschicht us em früene Mittelalter list – im spoote dritte Joorhundert gläbt und isch dr Afüerer von ere röömische Militärabteilig us Egüpte gsi.

## d Häiligegschicht
Dere Truppe git d Gschichtskwelle dr Naame Thebäischi Legioon. Es heisst im Buech, wo dr Bischof Eucherius vo Lyon im füüfte Joorhundert gschribe het, die chrischtliche egüptische Soldate sige mit dr Armee vom Mitkaiser Maximian is Wallis, uf Martinach cho, wo dr Kaiser öfentlich de heidnische Götter es Opfer brocht heig. D Thebäer sige nit a die Fyr cho, und do sige si uf Gheiss vom Maximian bim Doorff *Agaunum* umprocht worde. Si gälte drum als chrischtlechi Märtirer.

Die grusami Sach sig, je nochdäm wie me d Gschichtskwelle düütet, öppen ane 285 oder 303 bassiert. Es sig denn, so goot d Gschicht wyter, es paarne vo de Thebäer glunge, us em Wallis z flüchte, öppen em Urs und em Viktor, und au em Felix und dr Regula, wo uf Züri sind. S römische Militär heig se drno aber doch gly gfunde, und si sige, wil si tapferi Chrischte blibe sind, als Find vom ofizielle Götterglaube tötet worde. So isch die Gschicht e bsunders dramatischi Episode vo dr Chrischteverfolgig vo säbere Zyt.

Dr Bischof Theodor vom Wallis het z *Agaunum* änts vierts Joorhundert alti Greeber gfunde, won er als die vo de thebäische Soldaten idäntifiziert het. Er het e chlyni Chile zu irem Adänke lo boue, und gly drufabe isch es losggange mit dr Wallfaart vo fromme Lüüt uf dä Platz. Ane 515 het dr König Sigismund vo Burgund döört s Chlooschter lo boue, wo drno e bedüütenden Oort im Rych vo de Graafe vo Savoie gsi isch und wo hüt no stoot und s Adänke an Mauritius und syni Gfäärte wyters pflägt.

Dr Fyrtig vom Mauritius isch am 22. Septämber. Bi vilne Chile i dr Schwiiz und wyt drüber use het me dr tröi Glaubenszüüge als Chilepatroon gnoo, so öppe z Zofige, z Bärn, z Murte, z Amsoldinge, z Appezäll, z Äisidle, z Zernez, z Stroossburg, z Köln, z Hildesheim, füre Dom vo Magdeburg, z Augschbrg und z Wiisbade.

## Literatur
* 
* Adalbert Josef Herzberg: *Der heilige Mauritius. Ein Beitrag zur Geschichte der deutschen Mauritiusverehrung.* Düsseldorf 1936.
* Maurice Zufferey: ''Der Mauritiuskult im Früh- und Hochmittelalter. Historisches Jahrbuch, 106, 1986, S. 23–58.

## Weblink
Bahnstrecke Pisa–Genua

|}

D **Baanschtrèggi Pisa–Genua** isch eini vo dè Hauptschtrèggi vo dè FS z Italiè.

D Baanschtrèggi füürt am Tǜrrhenischè Meer draa nõch. Vo Genua gòt si diè gsamti ligurischi Levante in südöschtlicher Richtung nõch abbè. Nõch dè Levante gòt d Strèggi übber diè toskanischi Küschtèlandschaft vo dè Versilia bis zuè dè toskanischè Stadt Pisa. Sie isch durchgängig zweigleisig uusbaut un vobindet näbbè Genua un Pisa d Brovinzhauptschtädt Massa-Carrara un La Spezia. Im Baanhof Pisa gòt si i d d Baanschtrèggi Pisa-Rom übber.

Dè Baanvokeer wörd vom Übberwachungssischteem *Sistema di Comando e Controllo (SCC)* vo dè Baangsellschaft Rete Ferroviaria Italiana bedribbè un kontrollyrt. Vom Standort z Pisa organisyrt s Sischteem dè Vokeer im Abschnitt vo Rom (Maccarese) bis Seschtri Levante, wo è insgsamt 420 Kilometer langes Schinnènetz darschtellè duèt. Von èm wittèrè Standort z Genua (Teglia) kontrollyrt d SCC d Strèggi Seschtri Levante–Genua.

D Baanschtrèggi isch in meerèrè Deilabschnitt zwǜschè 1861 un 1874 baut worrè un hèt è Längi vo 165 Kilometer.

## Weblingg

## Einzelnõchwys
BDt

**BDt** isch ider Schwiz e üblichi Serienbezeichnig für Stürwage mit Sitzplätz der zweit Klasse und Gepäckabteil. Sottigi Fahrzeuge sind bi de SBB und mehrere Privatbahnen im Isatz. Ds chline i vom Seetalwage wist ufene offeni Plattform hi.

;SBB

*SBB BDt (EW II), 50 85 82-33 910-939; Einheitswagen II für VST IIId (RBe 4/4, Re 4/4 II-IV, Re 6/6, RBDe 4/4)
*SBB BDt ex SBB ABt (EW I), 50 85 82-33 960-980; Einheitswagen I für VST IIId (RBe 4/4, Re 4/4 II-IV, Re 6/6, RBDe 4/4)
*SBB BDt (EW I), 50 85 92-33 950-955; Umbau us B EW I (NPZ Front) für VST IIId (RBe 4/4, Re 4/4 II-IV, Re 6/6, RBDe 4/4)
*SBB BDt (LS), 50 85 82-33 900; Leichtstahlwagen für Re 4/4 I (usrangiert)
*SBB BDti, 50 85 82-03 900 - 906; uf Basis Leistahlwagen Typ Seetal für Ae 3/5 (nur 10218-26) Be 4/6, De 4/4 (usrangiert)

;RhB 
*RhB BDt
Liste der Gemeinden im Département Savoie

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Savoie** zellt àlla 273 Gmeina ìm Département Savoie uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Savoie Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmeina bìs 2015
Département Savoie Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmeina bìs 2016
Département Savoie Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeina bìs 2018


2016: 
* Füsion *[[Aime]]*, *[[Granier (Savoie)|Granier]]* un *[[Montgirod]]* → Aime-la-Plagne
* Füsion *[[Albens]]*, *[[Cessens]]*, *[[Épersy]]*, *[[Mognard]]*, *[[Saint-Germain-la-Chambotte]]* un *[[Saint-Girod]]* → Entrelacs
* Füsion *[[Bellentre]]*, *[[La Côte-d’Aime]]*, *[[Mâcot-la-Plagne]]* un *[[Valezan]]* → La Plagne Tarentaise
* Füsion *[[Saint-Martin-de-Belleville]]* un *[[Villarlurin]]* → Les Belleville
* Füsion *[[Fontaine-le-Puits]]* un *[[Salins-les-Thermes]]* → Salins-Fontaine

2017:
* Füsion *[[La Perrière (Savoie)|La Perrière]]* un *[[Saint-Bon-Tarentaise]]* → Courchevel
* Füsion *[[Montaimont]]*, *[[Montgellafrey]]* un *[[Saint-François-Longchamp]]* → Saint François Longchamp
* Füsion *[[Bramans]]*, *[[Lanslebourg-Mont-Cenis]]*, *[[Lanslevillard]]*, *[[Sollières-Sardières]]* un *[[Termignon]]* → Val-Cenis

2019:
* Füsion *Les Belleville* un *[[Saint-Jean-de-Belleville]]* → Les Belleville
* Füsion *[[Aigueblanche]]*, *[[Le Bois]]* un *[[Saint-Oyen (Savoie)|Saint-Oyen]]* → Grand-Aigueblanche
* Füsion *[[Les Marches]]* un *[[Francin]]* → Porte-de-Savoie
* Füsion *[[Saint-Genix-sur-Guiers]]*, *[[Gresin]]* un *[[Saint-Maurice-de-Rotherens]]* → Saint-Genix-les-Villages
* Füsion *[[Hermillon]]*, *[[Le Châtel]]* un *[[Pontamafrey-Montpascal]]* → La Tour-en-Maurienne
* Füsion *La Léchère*, *[[Bonneval (Savoie)|Bonneval]]* un *[[Feissons-sur-Isère]]* → La Léchère
* Füsion *[[Randens]]* un *[[Aiguebelle]]* → Val-d’Arc
* Füsion *[[La Rochette (Savoie)|La Rochette]]* un *[[Étable]]* → Valgelon-La Rochette
286

|}

## dr Germaanechrieg
* Im Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane isch vo däm Joor nüüt bsunders überliferet.
 
## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Dioklezian macht dr Maximian zum «Augustus», also zu sym Mitkaiser.
* Dr Dioklezian macht usem Römische Rych zwee Helftine: die im Weschte git er em Maximian, und dr öschtlech Teil regiert är sälber.
* Z Gallien isch Chrieg.
* Dr Carausius macht sich zum Kaiser vo Britannie und Nordgallie.
* Dr Cajus isch Bischof vo Rom.
* Dr Krispin und dr Krispinian stärbe als chrischtlechi Märtirer.
* Dr Chaekgye wird König z Korea.

## Weblink
Technik

S Woort **Tächnik** chunnt vu  un isch abglaitet vu  *téchne*, uf alemannisch Chunscht, Handwärch, Chunschtfertigkait. 

## Definition
Mit em Uusdruck „Tächnik“ cha des gmaint syy:
# d Artes mechanicae oder di „praktisch Chinscht“. Si sin in dr Zyt vum Alterdum, em Mittelalter un dr Renaissance unter „Tächnik“ zämegfasst wore.
# alli Gegeständ, wu vu Mänsche gmacht sin (Maschine, Gräät, Apperat, Gschiir usw.);
# wänn eber ebis bsundersch guet chaa oder in ebis gschickt isch;
# e Art vum Handle un Wisse (Blanmäßigkait, Zwäckrationalitet, Widerholbarkait usw.);

D VDI-Richtlinie 3780 definiert Tächnik uf Dytsch eso:
# „die Menge der nutzenorientierten, künstlichen, gegenständlichen (Artefakte oder Sachsysteme)“
# „die Menge menschlicher Handlungen und Einrichtungen, in denen Sachsysteme entstehen“
# „die Menge menschlicher Handlungen, in denen Sachsysteme verwendet werden“

## Lueg au
* Gschicht vu dr Tächnik
* Äidgnössischi Tächnischi Hochschuel

## Literatur
* VDI-Richtlinie 3780: *Technikbewertung – Begriffe und Grundlagen.* 2000.
* *Duden Basiswissen Technik.* Mannheim 2001.
* *Brockhaus Naturwissenschaft und Technik.* 3 Bd. Mannheim/Heidelberg 2003.
* *Wie funktioniert das? Technik.* Mannheim 2010.

## Weblink

* ''Technik''. In: Online-Lexikon *Naturphilosophische Grundbegriffe*

## Fueßnote
Plan incliné de Saint-Louis-Arzviller

Dr **plan incliné de Saint-Louis-Arzviller** ìsch a Lift fer d Schìff, uf em Rhii-Marne-Kànal, ìm Département Moselle. Dia Ànlàg ersetzt a Strecka mìt sìbzeh Schliaßa, wàa ìn da Schìfffàhrer ei Tàg Reis màcht spàra.

## Gschìcht
Ànna 1853 hàt's d Eräffnung vum Rhii-Marne-Kànàl gaa. Ar ìsch 314 km làng, ar hàt 178 Schliaßa, a Reis uf dam Kànàl düürt 6 bis 9 Tag.

Derbii ìsch d Strecka zwìscha Saint-Louis un Arzwiller; d Reis uf dara Strecka düürt 1 Tàg, sa ìsch 4 km làng un hàt 17 Schliaßa. A so-n-a Schliaßa hàt a Heecha vu 2,6 m un a Länga vu ungfahr 200 m. Dàs System brüücht vìel Wàsser, wàs bi truckenem Watter a Problem kààt wara. Ààgstellta han àn dana Schliaßa gschàfft, jeder Tàg vu dr Wucha; àls Pflìcht han sa müeßa d Schìff lo dura geh, d Schliaßa un d Umgawung vum Kànàl unterhàlta, un uf d Sìcherheit lüega.

Ànna 1962 ìsch a Wettbewerb orgànisiart worra, fer a Bàuiwark wo d 17 Schliaßa sott ersetza. 40 Projakta, mìt verschììdena Prìnzip, mehr oder weniger geignet, sìn vorgstellt worra.

Vu 1964 bis 1969 ìsch dr Plan incliné bàuia worra. Ar ìsch vum Frànzeescha Ingénieur Robert Vadot entworfa worra.

Dr Plan incliné funktionniart zitter em 27. Janner 1969.

## Tecknischa Àspekta
S Maß vum plan incliné ìsch 108,6 m ìn dr Länga (Horizontal) un 44,50 m ìn dr Heecha; dàs màcht a Wìnkel vu 22°, oder 41 Stiigung.

S Becka ìsch 41,50 m làng un 5,50 m breit.

Urpsrunglig sìn zwei Becka vorgsah gsìì. Dr Schìffverkehr hàt àwer àbgnumma, numma noch ei Becka ìsch schliaßlig notwandig gsìì.

S Bàuiwark enthàltet 4 Tìra, 2 dowa un 2 dunta.

D Reis vu'ma Schìff ìm Becka düürt ungfahr 25 mn ìm Gànza, derbii 4 mn fer uffa oder àwa geh.

S Bàuiwark gheert ìm Frànzeescha Stààt un ìsch vu da „Voies Navigables de France“ verwàlta.

S Prìnzip brüücht wenig Energii: 2 elektrischa Motor, jeder vu 88 kW. S Prìnzip lìgt ìm Unterschìed zwìscha da Gwìchta vum Becka un vu sim Gegagwìcht.

### Prìnzip vu dr Bewegung

Wenn s Becka dunta ìsch, müeß's gfìllt sìì mìt aso vìel Wàsser àss's liichter ìsch àss si Gegagwìcht; fer weniger Wàsser hàà, hàltet s Becka 20 cm heecher às dr Kànàl.

Un umgkehrt, wenn s Becka dowa ìsch, kummt aso vìel Wàsser derzüe àss's schwarer wìrd àss si Gegagwìcht; fer mehr Wàsser hàà, hàltet s Becka 20 cm nìderer às dr Kànàl.

So geht s Becka fàscht automàtisch ìn Bewegung. D elektrischa Motor sìn hàuiptsachlig do fer ìn dr Bewegung nohhalfa un d Gschwìndigkeit meischtra.

S Gegawìcht entsteht üs 2 Béttungbläck, jeder vu 450 T. Jeder Béttungblock ìsch dur 14 Stàhlkàwel vu 27 mm Durschnìtt àm Becka ààghangt.

## Zwìschafall
Àm 4. Juli 2013 ìsch s Üsflugschìff „Paris“ ìm Becka bliiwa stacka, s Becka hàt sìch teilwiis àbghangt. Üs Àngscht nu-n-era Ìwerschwämmung hàt ma fer a pààr Stund d Gmein Litzelbuerg evakuirt. Àm 2. Mai 2014 ìsch dr plan incliné wìder ìn Betriib kumma. Wahrend dara Steerung han d Schiff a Umwag dur Metz, ìn dr Moselle, müeßa màcha.

Àm 10. Juli 2014 ìsch dr plan incliné wìder züegschlossa worra, waga-n-ema Zwìschafàll àm Becka. Ààfàng 2015 ìsch's grepàriart gsìì.

## Weblink

* d Websita vum Betriber

## Referanza
287

|}

## dr Germaanechrieg
* Im Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane gwünnt dr römisch Kaiser Maximian dr Kampf gägen e Gruppe vo Germaane under irem König Gennobaudes.
* Dr Gennobaudes mues schwööre, em Maximian tröi z blybe; er goot ein Vertrag – en *foedus* – mit de Röömer y.
* In ere Lobreed ufe Constantius vo anne 297 wärde für s Joor 287 d Alemannen erwäänt, wo d Röömer mit ne kämpfe.
 
## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom. Er regiert im Oschte vom Rych.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Dr Carausius folgt Rom nümme und isch Kaiser vo Britannie und Nordgallie worde.
* Dr Cajus isch Bischof vo Rom.
* Dr Justus stirbt als chrischtleche Märtirer.
* Dr Trdat wird König z Armenie.

## Weblink

## Fuessnoote
Guntershausen

**Guntershausen** oder *Guntershuuse* isch de Name vo däne Ortschafte:
* Guntershausen bei Berg, en Ortschaft und ehmolegi Gmaind, sit 1995 Ortstail vo Bärg im Bezirk Wiifälde vom Kanton Thurgau, Schwiz
* Guntershausen (Aadorf), en Ortschaft und ehmolegi Gmaind, sit 1996 Ortstail vo Aadorf im Bezirk Münchwiile vom Kanton Thurgau, Schwiz
* *Guntershausen (Baunatal)*, es Dorf und ehmolegi Gmaind, sit 1972 Ortstail vo Baunatal im Landchrais Kassel z Hesse, Dütschland