Ablaut

E **Ablut** (Pl. Ablyt) isch e reegelhafde Wägsel zwische Vokal im glyyche Lexem, wù im Geegesaz zem Ùmlut nid phonologisch bedingd isch.

Dr dydsch Uusdrùg *Ablaut* isch ane 1819 in d Schbroochwiseschafd yygfierd woore vùm Jacob Grimm, wù doodermid dr Wägsel vù dr Vokal in dr Konjugation vù dr schdaarche Verbe im Germanisch bezaichned hed.

In dr indogermanische Schbrooche isch dr Ablut e wichdigi Erschyynig in dr Flexion ùn in dr Woordbildig.

## Qualitative ùn quantitative Ablut
S wird ùnderschiide zwisch em quantitative Ablut ùn em qualitative.
*Im *qualitative Ablut* wägsle maischdens idg. *e (Grùndstapfle) ùn idg. *o (Abteenigsstapfle): lat. *tego* „ich decke“, *toga* „Toga, Decke“, dernääbe gid s au dr Wägsel zwische *ē ùn *ō (got. *lētan* „lassen“, *lailōt* „er ließ“) ùn dr Wägsel zwische idg. *a ùn idg. *o (griech. *ago* „ich treibe“, *ogmos* „Furche)“.
*Im *quantitative Ablut* wägsled d Lengi vù dr Vokal. Wän d Grùndstapfle e chùùrze Vokal hed, no chaa dr Ablut e lange Vokal syy (Deenstapfle: ahd. *neman* „nehmen“, *nāmun* „sie nahmen“) oder ganz gschwùnde syy (Schwùndstapfle: griech. *petomai* „ich fliege“, *eptomen* „ich flog“). Wän in dr Grùndstapfle vùn eme lange Vokal uusgood, erschyynd d quantitativ Ablut im Indogermanisch as *ə (Diefstapfle). Die Schwa wird in dr maischde indogermanische Schbrooche zue a, im Indoiranisch zue i, im Griechisch zem Dail zue e oder o (lat. *stāre* „stehen“, Part Prät. lat. *status* „gestanden“, altindisch *sthitas*)

## Ablut in andere Schbrooche
Byyschbel vùm Ablut us indogermanische Schbrooche:
*Änglisch: *sing* - *sang* - *sung*, *find* - *found* - *found*, *give* - *gave* -*given*
*Niiderländisch: *spreken* - *sprak* - *gesproken*, *geven* - *gaf* - *gegeven*
*Isländisch: *stela* -*stal* - *stolið* (dt. stehlen), *gefa* - *gaf* - *gefið* (dt. geben)
*Ladyynisch: *homō* - *hominis* (dt. Mensch), *caput* - *capitis* (dt. Kopf), *tegere* - *toga* (dt. bedecken - Obergewand)
*Griechisch: *ballein* (dt. werfen) - *beblēka* (dt. ich habe geworfen) - *belos* (dt. Wurfgeschoss), *bolē* (dt. Wurf)
*Litauisch: *lūžti* (dt. zerbrechen, intrans.) - *laužti* (dt. zerbrechen, trans.)
*Sanskrit: *śrutaḥ* (dt. gehört), śrotā (dt. Hörer), *aśrauṣīt* (dt. er hörte)

Nääbe dr indogermanische Schbrooche hän au z. B. di semitische e Ablutsyschtem.
*Byyschbel: im Afar, ere kuschitische Schbrooch, wù z Äthiopie, z Eritrea ùn z Somalia gschwäzd wird, lute d Konjugationsforme (1. Sg.) vùm Verb „verschlinge“: Perfekt: *undu’-e*, Imperfekt: *andu’-e*, Subjunktiv: *anda’-u*

## Ablut in dr dydsche Schbrooch
Fir d Gschiichd vù dr di dydsche Schbrooch sin zwoo idg. Ablutzyylede am wichdigschde: idg. *e ùn idg. *a.

Idg. *e wägsled normaalerwyys esoo:
*Grùndstapfle: idg. *e
*Abteenigsstapfle (qualitativ): idg. *o
*Deenstapfle (quantitativ): idg. *ē
*abteendi Deenstapfle (qualitativ + quantitativ): idg. *ō
*Schwùndstapfle (quantitativ):  idg. -

Idg. *a wägsled normaalerwyys esoo:
*Grùndstapfle: idg. *a
*Abteenigsstapfle (qualitativ): idg. *o
*Deenstapfle (quantitativ): idg. *ā
*abteendi Deenstapfle (qualitativ + quantitativ): idg. *ō
*Schwùndstapfle (quantitativ):  idg. -

In dr germaanische Schbrooche sin bi dr schdaarche Verbe segs Ablutzyylede endschdande, d. h. as die idg. Vokal (Grùndstapfle: *e, *a, *o) in dr germanische Schbrooche in verschiidene Kombinatione mid andere Lut ùnderschiidligi Ablyt zaige. 
*I: idg. *e + i
*II: idg. *e + u
*III: idg. *e + NK (Nasal + Konsonant) bzw. idg. *e + LK (Liquid + Konsonant)
*IV: idg. *e + N (Nasal) bzw. idg. *e + L (Liquid)
*V: idg. *e + K (Konsonant user Nasal oder Liquid)
*VI: idg. *a ùn idg. *o sin im Germanisch zämegfale

Im Aldhoochdydsch ùn schbeeder im Midelhoochdydsch sin die segs Ablutchlasse dùr reegelhafdi Lutveränderige deno wyder ùfgschbalde woore.

### Ablutchlass I (idg. *e + i)
 ai in dr Abteenigsstapfle isch im Ahd. zue ei woore, vor r, h, w dùr di ahd. Monopththongierig zue ē (vgl. got. *gaits*, ahd. *geiz* „Geiß“, aber got. *maiza*, ahd. *mēro* „mehr“).
;Ablutchlass Ia (germ. ai > ahd. ei)

;Ablutchlass Ib (germ. ai > ahd. ē)

### Ablutchlass II (idg. *e + u)
Germ. eu isch im Ahd. dùr d Brächig zue io woore, vor i, j ùn u in dr Folgesilb zue iu. D Ablutchlass IIb isch endschdande, wel in dr aldhoochdydsch Monophthongierig germ. au vor Dental oder germ. h zue ō wooren isch (vgl. got. *augō*, ahd. *ouga* „Auge“, aber got. *ausō*, ahd. *ōr* „Ohr“).
;Ablutchlass IIa (germ. au > ahd. ou)

;Ablutchlass IIb (germ. au > ahd. ō)

### Ablutchlass III (idg. *e + NK bzw. idg. *e + LK)
;Ablutchlass IIIa (idg. *e + NK)
Vor Nasalverbindig isch idg. e scho im Germanisch zue i ghoobe woore.

;Ablutchlass IIIb (idg. *e + LK)
Vor Liquidverbindig isch idg. e in dr Grùndstapfle bliibe, nume vor i, j ùn u in dr Folgesilb isch s zue i ghoobe woore (ahd. *helfan*, aber: *ih hilfu*).

### Ablutchlass IV (idg. *e + N/L)
Nääbe dr Verbe mid aifachem l, m, n, r ghèère doo au no d Verbe derzue ùf ch (< germ. k) ùn ff mid r vor em Vokal: *bräche*, *dräffe*. Vor i, j ùn u in dr Folgesilb isch idg. e in dr Grùndstapfle zue i ghoobe woore (ahd. *brehhan*, aber: *ih brihhu*).

### Ablutchlass V (idg. *e + K)

### Ablutchlass VI (idg. *a bzw. *o)

### Ablutchlass VII
As sibdi Ablutchlass wääre vyylmool Verbe zämegnùù, wù im Idg. reduplizierti Forme ghaa hän (got. *lētan* „lassen“, *lailōt* „er ließ“, lat. *cadere* „falen, *cecidi* „er ist gefallen“). Die Reduplizierig isch im Ahd. gschwùnde ùn die Verbe hän derno e aigeni Ablutzyylede uusbilded.

## Ablut in dr alemanische Dialäkt
Wel in alene alemanische ùn au alne oberdydsche Dialäkt s Präteritum gschwùnden isch, sin di germanische Ablutchlasse im Alemanisch chuum no aidydig usenander z halde, wel vyyl Verbe derbyy in anderi Ablutzyylede iibergange sin. Zem Dail sin Zyylede zämegfale, wel s kai Ùnderschaidig me in dr Präteritumforme gid.

As Byyschbel sin d Ablutzyylede mid der Ùnderdailige im Dialäkt vù Obfige ùfgfierd. Dooderbyy wääre di ainzelne Zyylede ùnderdaild no dr Vokal in drèi Forme (Infinitiv, 1 Sg. Präs. Ind., Part. Perf.).

;Ablutchlass I
*(y - y - i): blyybe, blyyb, bliibe
*(èi - èi - ii): verzèie, verzèi, verziie (d Ludig im Präsens chùnd uus em Hoochdydsch)
*(ai - ai - ii): schaide, schaid, gschiide (uurschbringli zuer Ablutchlass VII, drum s Präsens ùf ai)

;Ablutchlass II
*(ie - ie - o): fliege, flieg, gflooge
*(u - u - o): sufe, suf, gsofe
*(au - au - o): laufe, lauf, glofe (uurschbringli zuer Ablutchlass VII, drum s Präsens uf au)
*(èi - èi - öu): schrèie, schrèi, gschröue (uurschbringli zuer Ablutchlass I, drum s Präsens ùf èi)
*(ie - ie - öe): riefe, rief, gröefe (uurschbringli zuer Ablutchlass VII, drum s Partizip ùf öe)
*(i - i - o): wiige, wiig, gwooge (e nej bildets Woord, drum bassts doo nid rächt yyne)

;Ablutchlass IIIa
*(i - i - ù): binde, bind, bùnde

;Ablutchlass IIIb
*(ä - i - ù): hälfe, hilf, ghùlfe
*(e - i - o): verschrege, verschrig, verschroge (uurschbringli e schwachs Värb, drum bassts doo nid rächt yyne)
*(e - i - ù): schmelze, schmilz, gschmùlze (aigedli e Mischig vùmene schwache ùn eme schdarche Värb, drum bassts doo nid rächt yyne)

;Ablutchlass IV
*(ä - i - o): bräche, brich, broche

;Ablutchlass V
*(ä - i - ä): äse, is, gäse
*(i - i - ä): liige, liig, glääge

;Ablutchlasse VI ùnd VII
Dr Vokal isch in alene drèi Forme glyych.
*(a): bache, bach, bache
*(aa): faare, faar, gfaare
*(ai): haise, hais, ghaise
*(au): haue, hau, ghaue
*(oo): bloose, bloos, bloose
*(öu): böue, böu, böue

## Ablut im Saleytitsch
S Saleytitsch isch dr ainzig alemanische Dialäkt, wù no bis in di zwood Hälfdi vùm 20. Jh. e lääbig Präteritum ghaa hed. Wäg däm sin di germanische Ablutzyylede no gued z sää. D Forme fir d 1. Sg. Prät. sin im Saleytitsch uusgliche noch dr Pluralforme.

;Ablutchlass I

;Ablutchlass IIa
Im Saleytitsch zaigd si d Halbbrächig vù ahd. io zue ei.

;Ablutchlass IIb

;Ablutchlass IIIa

;Ablutchlass IIIb

;Ablutchlass IV

;Ablutchlass V

;Ablutchlass VI
Im Präteritum isch dr Ablut zämegfalle mit em Ablut vù dr VII. Chlass.

;Ablutchlass VII

## Literatur
* Helmut de Boor: *Mittelhochdeutsche Grammatik*. Von Helmut de Boor und Roswitha Wisniewski. 10. Aufl. durchgesehen in Zusammenarbeit mit Helmut Beifuss. de Gruyter, Berlin 1998 (Sammlung Göschen 2209)
*Gertrud Frei: *Walserdeutsch in Saley. Wortinhaltliche Untersuchung zu Mundart und Weltsicht der altertüpmlichen Siedlung Salecchio/Saley (Antigoriotal)*. Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1970 (Sprache und Dichtung. Sonderreihe Berner Arbeiten zur Dialektologie und Volkskunde 18)
*Eckhard Meineke: *Einführung in das Althochdeutsche*. Unter Mitarb. von Judith Schwerdt.  Schöningh, Paderborn/Zürich 2001 (UTB für Wissenschaft 2167)