open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tegerfelden

**Tägerfäld**, wo bi Usswärtige *Tägerfälde* heisst (amtlich *Tegerfelden*), isch en Iiwohnergmeind vom Kanton Aargau.

## Geografii
D Gmeind lyt im Zurzibiet und im Surbtal. Dr Gmeindsbann het e Flächi vo 711 Hektare, do dervo sind 263 Hektare Wald und 71 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 532 Meter, di tüfschti uf 337 Meter.

## Gschicht
S erscht Mol chunt *Tegerfelt* in ere Urkund us em Johr 851 vor. Am Ändi vom 11. Johrhundert hei d Freiherre vo Tägerfäld e chli oberhalb vom Dorf e Burg la baue. Si sind Grundbsitzer z Tägerfäld gsi, und wo des Gschlächt im 1254 im Mannesschtamm usgschtorbe isch, hei d Erbe de Bsitz übernoh. Im 1276 het s Chloschter St. Bläsi en Deil vom ehemoligi Bsitz vo der Tägerfälder übercho; au d Habsburger, wo Landesherre si gsi, hei Grundbsitz z Tägerfäld gha.

Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Tägerfäld zu eme Teil vom Siggeamt vo de Grafschaft Bade worde, ere gmeine Herrschaft. Im 1529 isch en Grossteil vo de Bevölkerig zu de Reformation überträte, und au nach de Niderlag vo de Reformierte bi de Schlacht bi Kappel hei Teili vo de Bevölkerig bim noie Glaube chönne bliibe.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Tägerfäld isch e Gmeind im noie Kanton Bade worde und ghört sit em 1803 zum Kanton Aargau.

## Weblink

* Website vo de Gmeind Tägerfäld
* 

## Fuessnote
Josef Villiger

De **Josef Villiger** (* 17. März 1910 z Rüti; † 6. Mai 1992 z Bade), heimatberechtigt z Rüti und z Niderrohrdorf, isch e Freiämter  Mundartforscher, -sammler und -dichter gsi. 

## Läbe
De Josef Villiger isch im Freiamt ineme ländliche, büürliche Umfäld ufgwachse. Au sini Eltre, dr Philipp Villiger und d Elisa geb. Troxler, hei buuret. D Primarschuel het er z Apel bsuecht und dann isch er eis Johr uf de Bezirksschuel z Seis gsi, bevor er in d Latinschuel uf Mehrerau bi Breagaz gwächselt het. Wil d Mönch vom Chloschter Wettige nach de Ufhebig vo iirem Chloschter im 1841i uf Mehrerau sind, gits Beziihige vo de Region uf Vorarlbearg. Nach de Latinschuel het de Josef Villiger s Lehrerseminar z Zug bsuecht. Er isch zerscht drü Johr Lehrer z Uezwil gsi und dann, ab em 1936i, 37 Johr lang Lehrer z Niderrohrdorf. Im Jahr 1936 het er d Marie Baur ghirate. Gschribe het er scho in dere Ziit, wo er Lehrer gsi isch. Aber erscht nach de Pensioniirig het er würklich Ziit zum Schriibe gha und sini Büecher sind alli erscht dann veröffentlicht worde. 

## Sini Literatur
De Josef Villiger het sich sälber «Mundartsammler» gnennt. Er het mit Wörter, Redesarte und Sprüch Sproochschpili gmacht. D Theme vo sine Gschichte und Gedicht isch immer d Läbeswält gsi, wo er kennt und in dere er gläbt het. Bsunders vom büürliche Läbe im Freiamt het er verzällt, ohni nostalgisch z si, ehnder wi en kritischer und au scharfer Berichterschtatter.

### Werch
* *Zuunterst im Aaretal.* Aarau 1959.
* *De Ehregascht: Schpiil i eim Akt.* Sauerländer, Aarau 1968.
* *Ifäll und Usfäll: Prosa – Gedichte – Aphorismen.* Baden-Verlag, Baden 1974.
* *Obsigänt und Nidsigänt: Prosa – Szenen – Gedichte.* Baden-Verlag, Baden 1976.
* *Chind und Nare: Verse – Sprüche – Aphorismen.* Baden-Verlag, Baden 1978.
* *Gseid isch gseid: Gschichte – Gspröch – Gedicht.* Baden-Verlag, Baden 1981.
* *Spitz uf Gupf.* Baden-Verlag, Baden 1983.
* *Hurrlipuss und Wasserrad: alte Freiämter Kinderspiele.* Baden-Verlag, Baden 1985.
* *Chuter, Chüz und Tüfels-Chäller.* Baden-Verlag, Baden 1987, ISBN 3-85545-017-X.
* *Ifäll und Usfäll.* Baden-Verlag, Baden 2007, ISBN 978-3-85545-144-9 (Sammelband mit CD).

## Weblink
* 
* Einladung zur Feier des 100. Geburtstages von Josef Villiger, mit Bild des Autors
* Radio-Sendig über de Josef Villiger (Radio DRS Schnabelweid)
Tiernamen Kesswil

**Tiernäme vo [[Kesswil|Chesswil]]** im Tuurgi

## Büecher
*Fritz Enderlin: *Die Mundart von Kesswil*; Huber & Co., Frauenfeld (1911)

## Lueg au
*Alemannischi Tiernäme
*Pflanzenäme vo Chesswil
Margret Brombacher

D **Margret Brombacher** (* 1945 z Egrige) isch e dytschi Musikeri, Dialäktdichteri un Autori.

## Läbe un Wärch
D Brombacher isch z Egrige uf d Wält chuu un au dert ufgwagse. Si isch ghyrote un het vier Sihn.

Syter anne 1986 dritt si as alemannischi Liedermacheri uf in dr Region Sidbade, Nordschwyz un Elsass mit aigene Lieder, wu si Gitarre derzue spilt. D Text vu ihre Lieder handle vilmol vu regionale kulturelle un historische Eraignis, vilmol hän si au zytkritischi Inhalt. 

Scho anne 1987 het si erschti Ufnahme mit Lieder uf ere MC uusebrocht. Anne 1998 isch ihre fimft Album erschine, d CD *Wulketraumschiff* mit Chinderlieder.

In dr 1990er Johr het d Brombacher sich dernäbe au em Schrybe vu Gedicht un Prosagschichte zuegwändet. Syt 2000 widmet si sich au all meh em Dialäkttheater, schrybt Komödie fir d Egriger *Theatergruppe Brombacher,* wu si au sälber d Regie fiert.

Fir s *Wochenblatt* schrybt si ne alemannischi Kolumne.

## Uuszaichnige
* 1. Bryys: Wettbewerb „Europa wächst zusammen“ vu dr Landeszentrale für politische Bildung: 1992
* Sonderbryys bim Mundart-Nachwuchswettbewerb von 9−99 Jahren: 1993
* Grand Prix de Poesie vu dr Stadt Anzna un vum Ministère de la Culture Francaise: 1998
* 2. Bryys Wettbewärb „Literatur“ vu dr Akademie Ländlicher Raum un vum Staatsanzeiger Baden-Württemberg mit dr Churzgschicht: 1999
* „Alemannischer Poesie-Preis“ vu dr Stadt Nei-Brisach un em Cahiers du Rhin (Elsass): 2003
* 3. Bryys: Wettbewärb „Literatur“ vu dr Akademie Ländlicher Raum un vum Staatsanzeiger Baden-Württemberg mit dr Churzgschicht: „Der Weg jener, die nach ihnen kamen“: 2007

## Musikalischi Vereffetlichunge
*1987 *Alemannische Lieder* (MC)
*1989 *Grad use* (MC)
*1995 *Zeig mir Blueme* (CD un MC)
*1996 *Schmetterling* (CD)
*1998 *Wulketraumschiff* (CD)

## Literarischi Vereffetlichunge
**Episoden,* in: *So herrlich blau der Berge Saum. Neue Geschichten und Gedichte aus Baden-Württemberg*. Hrsg. vom Staatsanzeiger für Baden-Württemberg GmbH und der Akademie Ländlicher Raum, Theiss-Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3806213984.
**Gedankensprünge. Vo mir zue dir*. Theiss-Verlag, Stuttgart 2000, ISBN 3806214867.
**Der Weg jener, die nach ihnen kamen,* in: *Wege auf dem Land*. Hrsg. vom Staatsanzeiger Baden-Württemberg GmbH und der Akademie Ländlicher Raum, Silberburg-Verlag, Tübingen 2007.
**Das Märchen vom Goldenen Faden.* Books on demand, 2013

## Weblink
* D Margret Brombacher uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Thalheim AG

**Thale** oder **Tale**; amtlich *Thalheim*) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Schenkebärgertal ganz z oberscht, bevor s uf d Staffelegg uffe goht.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 992 Hektare, dodervo sind 431 Hektare Wald und 57 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 801 Meter, di tüfschti uf 415 Meter.

## Gschicht

S erschti Mol taucht *Taleheim* in ere Urkund us em Johr 1064 uf. 
Im Mittelalter het’s s Dorf de Habsburger ghört, wo’s vo de Schänkebärger hei la verwalte.
Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg eroberet. Thale isch dann de Sitz vom Gricht gsi und het zum Amt Schänkebärg ghört. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Thale ghört sither zum Kanton Aargau.

## Politik
Gmeinsamme vo Thale isch de Roland Frauchiger (Stand 2015).

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Thale
* 

## Fuessnote
Rüfenach

**Rüfenach** isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau.

## Geographii
S Dorf liegt am nördleche Fuess vom Bruggerbärg. Zwüsche Rüfenach und Hinderrei lauft der Reinerbach dure, wo bi Viligen id Aare mündet.

De Gmeindsbann het e Flächi vo 417 Hektare, dodervo sind 170 Hektare Wald und 48 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 522 Meter, di tüfschti uf 325 Meter.

## Gschicht
S erschti Mol list me der Ortsname *Rufinach* in ere Urkund us em Johr 1227.

Im Mittelalter isch Rüfenach im Bsitz vo de Habsburger gsi und het zum Gricht Bözberg ghört. Derte hei d Habsburger di höchi Grichtsbarkeit gha. Ab em 1348 hei d Bsitzer vom Gricht immer mol wider gwächslet, wil s verpfändet worde-n-isch. Ab em 1377 het s Dorf dann zu de Herrschaft Schänkebärg ghört.

Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, eroberet. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. Im 1566i isch de Grichtsbezirk Bözberg teilt worde und Rüfenach het sini Grichtsfäll ab do z Stilli verhandlet.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Rüfenach ghört sither zum Kanton Aargau. Im 1898 isch d Gmeind Rei en Teil vo de Gmeind Rüfenach worde.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Rüfenach

## Fuessnote
Scherz AG

**Schärz** isch es Dorf im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S ghört zu Lupfig und isch bis zum 31. Dezämber 2017 en eigeständigi Iiwohnergmeind gsii.

## Geographii
S Dorf liggt in ere Mulde am weschtliche Rand vom flache Birrfeld. Gäge Norde i Richtig Habsburg stiigt d Äbeni liecht aa. Die weschtlichi Gmeindsgrenze verlauft en ere Gländekante entlang wo wiit über em Aaretal liggt. Im Südweschte liit de 508 Meter höchi Scherzberg, wo im Süde in Cheschteberg übergat, en Usläufer vom Faltejura. Durs Dorf verlauft de Scherzbach, wo zwei ehemaligi Mühleweiher schpiist und ab de Industrii z Lupfig Süessbach gheisst. Dä fliesst witer über Huse uf Windisch und mündet z Brugg i d Aare.

De Gmeindsbann het e Flächi vo 330 Hektare, dodervo sind 110 Hektare Wald und 39 Hektare überbaut. Di höchschti Stell vom ehemalige Gmeindsgebiet isch uf 541 Meter en namelose Gipfel zwüsch em Cheschteberg und em Scherzberg, di tüfschti uf  bi de öschtliche Gmeindsgrenze. Nachbargmeinde sind gsi Habsburg im Norde, Huse im Nordoschte, Lupfig im Oschte, Holderbank im Süde und Schinznach-Bad im Weschte.

## Gschicht

S erschti Mol taucht *Shernitz* in ere Urkund us em Johr 1240 uf. S Dorf het im Mittelalter zum Eigeamt vo de Habsburger ghört und isch en Teil vo ihrem ältischte Bsitz gsi. 
Im 1397 hei d Habsburger de Bsitz em Chloschter Königsfälde gschenkt. 
Im Johr 1415 hei d Bärner de Aargau eroberet und s Dorf isch en Teil vom Bärner Underaargau worde. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde und s Chloschter ufghobe. Zur Verwaltig vom ehemolige Chloschterbsitz het Bärn d Landvogtei Königsfälde gründt.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Schärz ghört sither zum Kanton Aargau.

Per 1. Jänner 2018 isch Schärz mit Lupfig fusioniert worde.

## Weblink

* ''Gemeinde Scherz'' under Gschicht uf de Website vo de Gmeind Lupfig]
* 

## Fuessnoote
Chestenberg

De **Chästebärg** isch en Hügelzug im Schwiizer Kanton Aargau. Er isch vo Wald bewachse und ghört zum Kettenjura. De Chäschtebärg isch öppe drei Kilometern lang und verlauft in Wescht-Oscht-Richtig mit Usläufer Richtig Norde. Di höchschti Schtell ligt uf ere Höchi vo . Am Fuess vom Chäschtebärg liget d Dörfer Brunegg, Möriken, Wildegg, Holderbank, Lupfig und Birr. Im Süde vom Chäschtebärg ligt s Bünztal, im Weschte s Aaretal und im Oschte s Birrfäld. Im Norden goht de Chäschtebärg in de Schärzbärg über. An dem sim Fuess liget Schinznach-Bad und Schärz

De Chäschtebärg het zum ursprüngliche Herrschaftsgebiet vo de Habsburger ghört, zum Eigeamt. Um s Eigeamt z sichere sind an de Flanke vom Chästebärg zwei Burge entschtande, wo schpöter zu Schlösser umbauet worde sind. Im Weschte isch es Schloss Wildegg, im Oschte Schloss Brunegg.

## Einzelnochwis


## Weblink
Bruggerberg

De **Bruggerbärg** isch en Bärg im Schwiizer Kanton Aargau. Sin Name het er vo de Schtadt Brugg, wo am Südfuess vom Bärg, zum gröschte Teil änet der Aare, ligt.

De Bruggerbärg erschtreckt sich vom Brugger Schtadtteil Umike Richtig Nordoschte bis uf Rei, eme Ortsteil vo Rüfenach und goht in de Reierbärg über. Im Weschte vom Bruggerbärg ligt d Gmeind Rinike und am Südoschthang de Brugger Schtadtteil Lauffohr. De Berg isch mit Wald zuegwachse und het an de Südoschtsiite schroffi Felswänd. Derte het s au Höhlene. Im Süde und im Weschte goot de Bruggerbärg bis zum Aaretal.

Vom Geissbärg her sind Gäms zuegwanderet.

## Weblink

## Einzelnochwis
Mainz

**Mainz** isch d Hauptstadt und die grössti Stadt vom dütsche Land Rhiiland-Pfalz. 

## Geografy
D Stadt Mainz lit dr Mündig vom Main in Rhii gegenüber. Si isch eins vo de fümf Oberzentre vom Land Rhiiland-Pfalz und bildet mit dr hessische Landeshauptstadt Wisbade e länderübergrifends Doppelzentrum. D Iiwohnerzahl vo dr Stadt isch im erste Johrzähnt vom 20. Johrhundert grösser as 100.000 worde, was Mainz zur Grossstadt gmacht het.

Die grössti Nochberstadt isch die hessischi Landeshauptstadt Wisbade. E chli witer ewäg si d Grossstedt und -rüüm Frankfurt am Main, Darmstadt, Ludwigshafe am Rhii und Mannheim.

## Gschicht
D Stadt goot uf s römische Militärlager *Mogontiacum* zrugg, wo di Eerschti Germanischi Legioon im erschte Joorhundert noch Chrischtus bout het.

Es isch dr Sitz vo dr Johannes Gutenberg-Universität, vom römisch-katholische Bistum Mainz und vo mehrere Färnseh- und Radioaastalten, wie vom Südwestrundfunk und em Zweite Dütsche Färnsehe. Mainz verstoht sich as e Hochburg vo dr rhiinische Fastnacht. 

Am 25.&nbsp;März 2010 het dr Stifterverband für die Dütschi Wüsseschaft dr Stadt Mainz dr Ditel *„Stadt der Wissenschaft“* vom Johr 2011 gee.

## Bilder

Mainz BlickzumRhein 1890.jpg|Stadtaasicht vo Mainz um 1900
Domkirche St. Martin Mainz.jpg|dr Dom Sankt Martin z Mainz, drvor d Domhüser vo 1771 und dr Renaissance-Brunne vo 1526


## Literatur
* *Städtebuch Rheinland-Pfalz und Saarland.* Bd. 4,3. Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte. Teilband. Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, hrsg. von Erich Keyser. Kohlhammer, Stuttgart 1964.
* 
* Mechthild Dreyer/ Jörg Rogge (Hrsg.): *Mainz im Mittelalter*. von Zabern, Mainz 2009, ISBN 978-3-8053-3786-1.
* Franz Dumont (Hrsg.), Ferdinand Scherf, Friedrich Schütz: *Mainz – Die Geschichte der Stadt.* Zabern, Mainz 1999 (2. Aufl.), ISBN 3-8053-2000-0.
* Peter C. Hartmann: *Kleine Mainzer Stadtgeschichte.* Pustet, Regensburg 2005, ISBN 978-3-7917-1970-2.
* Wilhelm Huber: *Das Mainz-Lexikon.* Hermann Schmidt, Mainz 2002, ISBN 3-87439-600-2.
* Friedhelm Jürgensmeier: *Das Bistum Mainz.* Knecht, Frankfurt/Main 1988, ISBN 3-7820-0570-8.
* Michael Matheus (Hrsg.): *Lebenswelten Johannes Gutenbergs* (Mainzer Vorträge 10). Franz Steiner, Stuttgart 2005, ISBN 3-515-07728-6.
* Michael Matheus, Walter G. Rödel (Hrsg.): *Bausteine zur Mainzer Stadtgeschichte. Mainzer Kolloquium 2000* (Geschichtliche Landeskunde 55). Franz Steiner, Stuttgart 2002, ISBN 3-515-08176-3.
* Günther Gillessen (Hrsg.): *Wenn Steine reden könnten – Mainzer Gebäude und ihre Geschichten.* Philipp von Zabern, Mainz 1991, ISBN 3-8053-1206-7.
* Wolfgang Balzer: *Mainz, Persönlichkeiten der Stadtgeschichte.* Kügler, Ingelheim 1985–1993.
* Claus Wolf: *Die Mainzer Stadtteile.* Emons, Köln 2004, ISBN 3-89705-361-6.
* Wolfgang Dobras, Frank Teske: *Kleine Geschichte der Stadt Mainz*. Braun Verlag, Karlsruhe 2010, ISBN 3-7650-8555-3.

## Weblink

* Offizielle Website der Landeshauptstadt Mainz
* 

## Fuessnote
Tiernamen Fürstenland

**Tiernäme vom [[Fürstenland|Försteland]]**

## Büecher
*Ernst Hausknecht: *Die Vokale der Stammsilben in den Mundarten der Stadt St. Gallen und des Fürstenlandes*; Huber & Co., Frauenfeld.

## Lueg au
*Alemannischi Tiernäme
*Pflanzenäme vom Försteland
Toni Vescoli

De **Toni Vescoli** (* 18. Juli 1942 z Züri) isch en Rock-, Blues- und Folk-Musiker us de Schwiiz. Er schriibt au Lieder und isch eine vo de erschte schwiizer Rock 'n' Roll-Intërprete. Über 30 Jaar hät er z Wila im Tösstal gwont und gschaffet. Sit 2008 isch er z Wald im Zürcher Oberland dihäi. 

## Garriëre
De Vescoli isch z Peru und z Chüsnacht ufgwachse. Won er no i de Leer gsi isch, hät er aagfange Musig mache und 1962 d Gruppe *[[Les Sauterelles]]* (d' Heugümper) gründet. Die Gruppe hät seer vil Uuftritt gha, fascht jede Tag im Jaar. Drum sinds i de Schwiiz schnäll seer bekannt worde. Nachane sind d Heugümper als Vorgruppe vom *[[Cliff Richard]] & [[The Shadows]]* uufträtte und im Usland öppe mit de Rolling Stones. S Lied «Heavenly Club» isch 1968 13 Wuche i de Hitparade gsi, sibe Wuche lang uf em erschte Platz. S isch au uf Radio Luxemburg und im Südwestfunk e Ziit lang uf em erschte Platz gsi. 

1970 händ sich d *Sauterelles* ufglööst. Dänn hät de Toni Vescoli eläige Musig gmacht. Im Lauf vo de Ziit hät er verschidnigi Stil gsunge. E Ziit lang im Stil vom Bob Dylan, aber au Kauntrimusig. 1996 händ sich d *Sauterelles* wider zämetue. De Vescoli singt deet wider mit, aber au bi sinere äigete *Ethno Country Rock Show*.

Sit 1977 macht de Vescoli bi Määrlikasette und de Pingu-Hörspiil mit. Drum känned vil Chind us em Vorschuelalter sini Stimm. Mängisch maalet er d Titelbilder vo dene Hörspiil grad sälber.

## Diskografii

### Mit ''Les Sauterelles''

*lueg bi de*: Sauterelles

### Als Solokünschtler
Singel:
*1974: *Es Pfäffli*
*1975: *Scho root!*

Albe:
*1974: *Lueg für dich*
*1975: *Guete Morge*
*1976: *So gedacht heut’ Nacht*
*1978: *läbig* (Live-Album)
*1979: *Zäme* (als Trio mit em Töbi Tobler und em Bruno Brandebärger)
*1983: *Ich bin so frei*
*1989: *Nr. 1* (Vescoli & Co.)
*1992: *Vescoli & Co. 2* (Vescoli & Co.)
*1993: *Bob Dylan-Songs*
*1994: *3* (Vescoli & Co.)
*1999: *Tegsass*
*2008: *66*

## Literatur
* Gusty Hufschmid: *33 Jahre Schweizer Hitparade*. Josef Keller Verlag Starnberg und München 2000 ISBN 3-7808-0182-5

## Weblinks
* Website vom Toni Vescoli
Germain Muller

De **Germain Muller** (* 11. Juli 1923 z'Strossburi; † 10. Oktower 1994 z'Strossburi) ésch e beriehmtr elsassischer Kàbàrettischt, Dichtr, Theàterautor un Theàtrbegrindr gsin. `R isch dr Grinder vum Strossburjer Kàbàrett "De Barabli", mit 'm Mario Hirlé un 'm Raymond Vogel.

Im Zweite Weltkriej isch er wii vili Elsässer in d' ditschi Armee zwàngsrekrutiert worde. Im Oktowr 1943 isch er àwwer desertiirt un in d Schwiz gflichtet. 1944 isch er mit de 1. franzeesch Armee uff Strossburi zerückkumme. Nooch'm Kriej het 'r bi *Radio-Strasbourg* àls zweisproochige Sprecher gschàfft. 1946 het de Germain Muller zsàmme mit 'm Mario Hirlé un 'm Raymond Vogel, 's Strossburjer Kàbàrett « De Barabli » grindt, wo satirischi Sketsch, Lieder un Danz uff Elsässisch uffgfiehrt wore sin.

De Nàmme „Barabli“ geht uff e Anektode üss'm Erschte Weltkriej zerück: de elsassische Kriejsgfangene hen nit de gliche Status ghet wii de àndri ditsche, wil se fer de Frànzose jà aach Frànzose gsin sin, odr widr welle han were solle. Fer uem se üssenànder ze hàlte, het de Pfàrrer Abbé Wetterlé, wii e glühendr frànzeeschr Nàtionalischt un de Mentor zuem Bispiil vum Zeichnr Hansi gsin isch, ihne e *Parapluie* zeigt un "Wass isch dess?" gfröjt. De Elsasser hen mit *"s’isch e Bàràbli"* geàntwortet, d' Badner mit *"s'isch e Schirm"* un de Ditsche mit *"ein Regenschirm"*.

Einr vun sine „Schéelr“ isch de Roger Siffer gsin, wo speeter sin eije Kàbàret „La Choucrouterie“ grindt het.

## Warik
* 1964: *Enfin ... redde m'r nimm devun.* Tragi-comédie alsacienne en 11 tableaux. Strasbourg-Neudorf: Imprimerie Jenny, 22 Bl.
* zäme mit em Frédéric Hoffet (1973): *Psychanalyse de l'Alsace.* Texte de 1951, augm. d'une preface de l'auteur et d'un avant-propos de Germain Muller. Colmar: Édition Alsatia, 214 S. 
* 1978: *Straßburg. Stadt der Begegnungen.* Karlsruhe: Braun, 131 S., zahlr. Ill.
* 1999: *Le fou de l'Alsace.* Colmar: Bentzinger, Collection le Stammdisch, 95 S., ISBN 2-906238-86-4 
* 1999: *Coups de gueule. Poèmes et chansons.* Colmar: Do Bentzinger Verlag, 121 S., ISBN 2-906238-81-3
* *D'r Contades Mensch oder Von der Unbequemlichkeit Elsässer zu sein* - Theaterstück

## Literatür
* Jenny, Bernard: *Germain: „en Alsace le contraire est toujours vrai.“* Colmar: Do Bentzinger 1997, 510 S., Ill. - Biographie Mullers

## Fuassnote
Amalie Halter-Zollinger

D **Amalie Halter-Zollinger** (* 15. Juni 1892 z Humbrächtike, † 27. April 1985 ebd.) isch e bekannti Schriftstelleri us em Züripiet gsi.

## Läbe
Fascht s ganz Läbe hät d Amalie Halter z Humbrächtige im gliiche Huus, grad näbed de Chile im obere Dörfli, gläbt, im Huus wo si uf d Wält choo isch. Erscht wo si 1975 is Altershäim isch, hät si ires Geburtshuus verlaa. Zu gwüsse Ziite händ vier Generatione vo de Familie deet gwont. Ire Vatter, de Carl Zollinger isch Uuremacher gsi und hät i de grosse Stube näbet em Chachelofe zue gschaffet. Bis an zwäite Wältchrief ane hät d Amalie Halter im Huus en Spezereilade gfüert.

Erscht wo si öppe füfzgi gsi isch, hät d Amalie Halter gmärkt, das si guet cha schriibe. Si hät aagfange churzi Gschichtli für Ziitige schriibe. Immer hüüffiger sind Lüüt vom Radio cho, will si no schööns alts Züritüütsch gredt hät. Eis vo irne Büechli ghäisst drum au *Was ich am Radio prichtet hän*. I irne Gschichte verzellt si uf Hochtüütsch oder mäischtens uf Züritüütsch vor alem us Humbrächtike und de Umgäbig. Iri Ërinnerige gönd zum Täil zrugg bis is 18. Jarhundert. Debii isch es de Amalie Halter immer wichtig gsi, richtig Züritüütsch z schriibe. Drum häd si sich au ad Regle ghalte.

Wo 1960 d Chile vo Humbrächtike renoviert worden isch, häd mer au de Güggel und d Chugle uf em Turm neu vergoldet. I d Chugle hät mer es Tonband, Münze, en aktuelli Seeziitig und es Gedicht vo de Amalie Halter tue. S ghäisst *De Chilegüggel* und isch extra für dä Zwäck tichted worde.

## Bibliografii
* Halter-Zollinger, Amalie: *Großmutter erzählt*. Stäfe, 1951.
* Halter-Zollinger, Amalie: *Meeder tuusig Sprüchwöörter und es Püscheli alt Redesaarde / Gesammelt von Amalie Halter-Zollinger.* Stäfe, [1952]. 39 S. Neuuflag: *Meeder tuusig Sprüchwörter und alt Redesarte*. Meile: Walter, 2000. ISBN 978-3-909149-43-8
* Halter-Zollinger, Amalie: *Großmutter erzählt*. 2. Bändchen. Stäfe, 1954.
* Halter-Zollinger, Amalie: *Vo s Chäler Heiri*. Stäfe, 1960.
* Halter-Zollinger, Amalie: *Was ich am Radio prichtet hän*. Stäfe, 1965.
* Walter, Chlaus: *Hombrechtikon: Bilder us der Gmeind am Übergang vom Zürisee zum Oberland* Zeichnet vom Chlaus Walter; Text Amalie Halter-Zollinger. Wolfhuuse: Walter, 1976. 72 S. 
* Halter-Zollinger, Amalie: *D Bääbe Schulthess macht käm Franzoos en Chuss: Geschichten und Gedichte*. Stäfe: Rothenhäusler, 1992. 239 S. ISBN 3-907960-54-8
* Halter-Zollinger, Amalie: *Humbrächtike / mit Zäichnige und ere Iiläitig vom Chlaus Walter.* Meile: Walter, 1992. 3. Uufl. 80 S.
* Halter-Zollinger, Amalie: *S Zinnchäntli*. Meile: Walter, 2010. 2008 usegèè als Wienachtsbüechli vom Walter-Verlag und 2010 ergänzt / mit ere Furtsetzig verzellt vom Chlaus Walter. 47 S. ISBN 978-3-905908-01-5

## Literatur
* Schmid, Therese: *Amalie Halter-Zollinger, Erzählerin und Mundartdichterin*. In: *Pioniere aus Feldbach und Hombrechtikon: eine Publikation im Rahmen der Ausstellung im Dorfmuseum Stricklerhuus Hombrechtikon*. Text: Patrick Kupper et al. Humbrächtike, 2001. – S. 26-29.
* Gedänktafle am Geburtshuus z Humbrächtike
* S Geburtshuus vo de Amalie Halter-Zollinger mit em ehemalige Lade (s underschti Bild)

## Referënze
10000 (Zahl)

D Zàhl **10000** (zehtàuisig) ìsch a nàtiirliga Zàhl.
10000 \in\mathbf{\N}

Ìn dr dezimàla Schrìft ìsch 10000 d Zàhl zwìscha 9999 (niin-tàuisig-niin-hundert-niina-niinzig) un 10001 (zeh-tàuisig-eins).

## [[Mathematik]]
Àls Produkt vu Primzàhla: 24 x 54 
Ìn reemischa Zàhla: MMMMMMMMMM oder CCIƆƆ oder ↂ (ↂ ìsch a zammadruckta Schrìft vu CCIƆƆ, wo ma ìn da XV. un XVI. Johrhunderta benutzt hàt) 
Ìn Dualsystem: 10011100010000 
Ìn Hexadezimal: 2710 
Ìn dr wìssaschàftlischa Notàtion: 1 E4

## Ìn dr Wìssaschàft
* Àls Flächa: 10000 m2 sìn a Hektàr.
*10000 Harz, oder 10&nbsp;kHz, ìsch a sehr nìedra Frequanz ìm Spektrum vu da Radiowalla. D Wellalänga vu dara Frequanz ìsch 30&nbsp;km.
* **D Ühr vum Johr 10000**, àui gnannt "Clock of the Long Now" uf Anglisch, ìsch a mekànischa Ühr wo 10000 Johr làng sott làuifa. As gìtt eina ìm "Science Museum" z'London.
* Ìn Futurologie, gìtt's a Romàn vum Stewart Brand: **D Büechhàndlung vu da 10000 Johr**. Thema: d Wìssa vu dr Vergàngaheit un vu jetzt ìsch ìn Gfohr. A Leesung fer sa retta war a Museum z'bàuia drum um era "Ühr vum Johr 10000".

## Ìn dr Philosophie
* Dr chinesischa Philosoph **Laozi** hàt ìwer d "**Zehtàuisig Sàcha**" gschrìewa, ìm Büech "Tao Te Ching". Ìm Zen Buddhismus, "Zehtàuisig Sàcha" bedittet d gànza achta Walt.

## Referanz
Zitral

Dr **Zitral** (* z Birsfälde, bürgerlig *Fabio Di Profio*, vermuetlich Johrgang 1982) isch e Schwiizer Rapper. Er isch Mitgliid bim Basler Blattelabel *Triple Nine Recordings*.

## Läbenslauf und Karriere

Scho in dr Sekundarschule het dr Birsfälder sini erste Schritt im Rap gmacht. Er isch as Freestyle-Rapper in Schuel- und Jugendhüüser ufdräte. Denn si ersti Live-Ufdritt im Summerkasino cho. Noch Features bi Basler Hip-Hop-Crews wie Taktpakt oder Freakaonid het er 2000 dr Jean Luc Saint Tropez kenneglehrt, wo au as Maggi bekannt isch. Mit däm zsämme het er d Band "Stuuberocker" gründet. Die isch im Johr 2001 uf ä 3. Blatz bim regionale Bandcontest "Sprungbrett" choo. 2002 isch die ersti und bis jetzt einzigi Veröffentligung vo Stuuberocker uusechoo, d Maxi "Ohni Scheiss". Denn het er under anderem uf em Brandhärd siiner *Survival of the Hartnäckigscht* (Breitegrad, 2004) und *[[Zeiche setze]]* (7-Sieche, 2005) gfeatured. Vo denn aa het dr Zitral ehnder as Solo-Künstler Ufmerksamjeit erregt. Im Johr 2005 isch d CD *Ai Daag in Basel* erschiine, vom Zitral und vom DJ Mars zsämme. Do druf het dr Zitral au e baar mol grappt. Drotz siiner Karriere as Rapper het er au witerhi as Freestyler für Furore gsorgt. So het er 2005, 2006  und 2007 in dr Schwiiz dr *Battle vo de Kantön* gwunne. 2007 isch dr Zitral as Gastrapper uf em Brandhärd-Album *[[Brandrenalin]]* im Song "Zrugg uf e Karton" ufdräte. Er isch au uf de beide *Triple-Nine-Recordings*-Sampler "giftig" (2007) und "dräggig" (2009) verdräte.

## Diskografii
### Albe
* 2002: *Ohni Scheiss* (EP, "Stuuberocker")
* 2005: *Ai Daag in Basel* (mit em DJ Mars)
* 2007: *Giftig* (zsämme mit Triple Nine Recordings)
* 2009: *Dräggig* (zsämme mit Triple Nine Recordings)
* 2011: *Das isch Macht (FCB-Maischtertrack 2011)* (zsämme mit Triple Nine Recordings)
* 2012: *Fahne und Füür (FCB-Maischtertrack 2012)* (zsämme mit Triple Nine Recordings)
* 2013: *Kämpfe bis zum Schluss (FCB-Maischtertrack 2013)* (zsämme mit Triple Nine Recordings)
* 2014: *Gschichte wärde gschriebe (FCB-Hymne zum Rückrundenauftakt)* (zsämme mit Triple Nine Recordings)
* 2014: *Fünf (FCB-Maischtertrack 2014)* (zsämme mit Triple Nine Recordings)
* 2014: *Rapmusig* (1. Soloalbum)

### Sustigs
* 2006: *Vu billig* (uf Swisstime - Sampler vom DJ Dilate)
* 2008: *Hammrgspann* (Freetrack Abart feat. Zitral)

## Weblingg
* di offiziell Website
* Offizielli Myspace-Site
* Biografii vo TripleNine.ch
* Zitral: Rap ohne Zeigefinger, dafür mit Herz und Humor 20-Minute-Bricht vom 25. Augste 2005

## Fuessnoote
Begattung

Dr Begriff **Begattig** (*Kopulation*, *Kopula*, *Baarig*) bezeichnet die gschlächtligi Vereinigung vom ene männlige und eme wiiblige Mensch oder Dier, wo zur Befruchdig und so zur Furtpflanzig cha füehre. Dr Begattig bim Mensch sait mä übligerwiis Gschlächtsverchehr (im ängere Sinn) oder Vaginalverchehr. In dr Dierzucht bezeichnet mä dä Vorgang as *Decke*.

Die männlige Spermie wärde ins Innere vom wiiblige Individuum brocht, wo si eini oder mehreri Eizälle befruchte. Dorum redet mä au nid vo Begattig, wenn d Befruchdig usserhalb vom Körper oder ohni gschlächtligi Vereinigung stattfindet, wie das z.&nbsp;B. bi vile Fisch oder bi dr künstlige Befruchdig bassiert. Zur Begattig chunnt s dur Instinkt, Sexualdriib und entsprächendi Uslöser (zum Bischbil: s Balzverhalte vom Pfau oder d Duftsignal von ere läufige Hündin).

Under Höchere Dier isch s *Ufrite* (au: *Bespringe*) vom Männli uf s Wiibli verbreitet, e baar Primate,  Wal, und mänggi anderi Süügerarte kopuliere ventro-ventral, das heisst Buuch zu Buuch. Im Dierriich isch das Baarigsverhalte sälte und am hüfigste bi de Bonobo beobachdet worde meistens in Gfangeschaft und erst 2008 bi Flachlandgorilla in freier Wildbahn.

## Weblingg

## Fuessnote
Sexuell übertragbare Erkrankung

**Sexuell überdragbari Chrankheite**, uf Dütsch au ängl. **STD** *(sexually transmitted diseases)* oder **STI** *(sexually transmitted infections)*, si die Chrankheite, wo dur e Gschlächtsverchehr chönne überdrait wärde. Ihri Verursacher chönne Bakterie, Virene, Bilz, Protozoe und Arthropode si.

**Gschlächtschrankheite** im ängere Sinn oder latiinisch **Venerea**, in dr Diermedizin Decksüüchene, sait mä dene sexuell überdragbare Chrankheite, won en Arzt vo Gsetz us de Behörde muess mälde.
## Bim Mensch
Die „klassische Gschlächtschrankheite“ (Syphilis, Gonorrhoe, Ulcus molle und Lymphogranuloma venereum) hai bis vor Churzem nume no weenig Bedütig gha, wil si sälte worde si dank dr Behandlig mit Antibiotika. Neuerdings chömme si aber wider uf.

Aber immer no wichdiger si momentan d HIV-Infektion und AIDS, Hepatitis B, Herpes genitalis, Infektione mit Chlamidie und Trichomonade, dr Filzluusbefall, und d Infektion mit bestimmte (so genannte „high risk“) HP-Vire, wo verantwortlig si drfür, ass e Gebärmueterhalschräbs sichj entwigglet. Die Chrankheite si zum Deil au sehr vil schwerer z behandle as die „klassische“ Gschlächtschrankheite.

### Übersicht

:deilwiis us:

### Prävention und Therapii
Au wenn mä sich Müeh git und immer vorsichdig isch, cha s ein doch verwütsche. Es isch e Grundrisiko, vo jedem Mensch, wo sexuell aktiv isch, muess uf sich neh. D Verbreitig vo sexuell überdragbare Chrankheite cha aber mit chliinstem Ufwand stark iigschränkt wärde und das eifach do drdur, ass mä immer Kondom brucht. D Hepatitis-B-Impfig sänkt nit nume s Risiko von ere Infektion mit Hepatitis B sondern au wie schwer mä chrank wird, wemm mä doch infiziert wird. Die Ständigi Impfkommission (STIKO) empfiilt dorum d Hepatitis-B-Impfig für Chinder und Jugendligi.

D Behandlig vom e Hufe vo dene Chrankheite isch dank dr Iifüehrig vo Antibiotika stark verbesseret worde. Allerdings müesse die konsequänt vo beide Partner aagwändet wärde. Anderi Chrankheite chönne nid therapiert wärde, aber hüfig git s Behandlige, wo d Läbenserwartig stark verbessere.

## Bi Dier
As Decksüüche wärde aagluegt:
*bi Ross
**Aasteckendi Gebärmueterentzündig (*Contagious Equine Metritis*, CEM; *Taylorella equigenitalis*) 
**Beschälsüüchi (*Dourine*; *Trypanosoma equiperdum*)
**Blööterliusschlaag (*Equines Herpesvirus 3*)

*bi Rinder
**Infektiösi Pustulösi Vulvovaginitis (*Bovines Herpesvirus 1*)
**Brucellose (*Brucella abortus*)
**Enzootischer Campylobacter-Abort („Vibrionesüüchi“; *Campylobacter fetus ssp. venerealis*)
**Trichomonadesüüchi (*Tritrichomonas foetus*)
*bi Schoof und Geisse
**Brucellose (*Brucella melitensis*)
*bi Söi
**Brucellose (*Brucella suis*)
*bi Fäldhaase
**Brucellose (*Brucella suis*)
## Weblingg

* Informatione zu sexuell überdragbare Chrankheite bi pro familia
* Infektionsschutzgsetz vo dr BRD

## Fuessnote
Cunnilingus

As **Cunnilingus** (lat. *cunnus* „wiibligi Scham“ und *lingua* „Zunge“) bezeichnet mä e Form vom Oralverchehr in dr Sexualität, wo dr Sexualpartner oder d Sexualpartnere die üssere wiiblige Gschlächtsorgan – d Klitoris, d Schamlippe oder dr Scheideniigang – mit dr Zunge, de Lippe oder de Zehn erregt.

## Risike
Grundsetzlig bestoht bim diräkte Kontakt mit Körperflüssigkeite s Risiko vo sexuell überdragbare Chrankheite, wie z. B. Chlamydie, Humani Papillomvirene (HPV), Gonorrhoe, Herpes oder Hepatitis. Noch neuere Undersuechige git s e Zsämmehang zwüsche HPV, oralem Sex und Muulhöhlekarzinom.

As Barriere cha e Läckduech, e dünni Latexfolie, uf d Gschlächtsorgan gleit wärde, wo verhinderet, ass mä mit Chrankheitskeim, wo s in dr Scheideflüssigkeit oder de Menstruationssekret git, in Kontakt chunnt.

## Lueg au
* Nüünäsächzig
* Facesitting
* Fellatio

## Litratur
(Uf Französisch)

* Jean Clam: *Propriété, possession, jouissance, consommation. Lectures juridiques et psychanalitiques du Féminin*, 2004.
* Jean Clam: *L’intimité sans référent*, 2004.

## Weblingg

## Fuessnote
Wartenberg

**Wartenberg** (zu *Wart* ‚Wacht‘) isch dr Name vo dene geographische Objekt

Ortschafte:

z Dütschland
* e Märtgmeind im Landkreis Erding z Bayre
* e Gmeind im Vogelsbärgkreis z Hesse
* e Gmeind im Donnersbärgkreis in Rhiiland-Pfalz
* e Stadtdeil vom Berliner Verwaltigsbezirk Lichtenberg
* en Ortsdeil vo dr Gmeind Berkau im Landkreis Stendal z Sachsen-Anhalt

z Pole
* *Otyń*, en Ortschaft in dr Woiwodschaft Lebus (früehner *Deutsch Wartenberg im Landkreis Grünberg, Brandeburg*)
* *Syców*, e Stadt in der Woiwodschaft Niiderschlesie (früehner *Groß Wartenberg im Landkreis Groß Wartenberg, Niiderschlesie*)
* *Chełm Dolny*, en Ortschaft in der Woiwodschaft Westpommere (früehner *Wartenberg im Landkreis Königsberg, Brandenburg*)
* *Jadowniki Bielskie*, en Ortsdeil in der Woiwodschaft Kujawien-Pommern (früehner *Wartenberg im Landkreis Hohensalza, Wartheland*)
* *Parsów*, en Ortsdeil in der Woiwodschaft Westpommere (früehner *Wartenberg im Landkreis Pyritz, Pommere*)

z Tschechie
* Stráž pod Ralskem (Wartenberg am Rollberg), Stadt in Nordböhme, Tschechie
* Sedmihorky z Tschechie

Burge:
* e Burgruine und ehemolige Sitz vo de Edelfreie vo Wartebärg bi Geisinge im Landkreis Tuttlinge z Bade-Württebärg
* en abgangeni Burg bi Geisingen im Landkreis Tuttlinge z Bade-Württebärg
* e Ruine bi Villinge-Schwenninge im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Württebärg
* d Wartebärg-Ruine bi Muttez im Kanton Basel-Landschaft 
* e Ruine bi Wartebärg im Vogelsbärgkreis z Hesse
* e Ruine bi Wartebärg-Rohrbach und Winnwiiler im Donnersbärgkreis in Rhiland-Pfalz
* en abgangeni Burg bi Stuttgart-Bad Cannstatt z Bade-Württebärg
* e Ruine am Duubeschlagfelsen bi Ernolsheim-lès-Saverne im Elsass

Bärg:
* e Bärg bi Calbe in Sachse-Anhalt
* e Bärg bi Geisingen z Bade-Württebärg
* dr Wartebärg bi Muttez im Kanton Basel-Landschaft
* e Bärg im Ardeygebirg bi Witte-Gedere
* e Bärg bi Iisenach

**Wartenberg** isch dr Name vo:

* de Grafe vo Wartenberg us Bayre
* de Grafe vo Wartenberg us dr Pfalz
* de Herre vo Wartebärg us em Ruum Donaueschinge/Geisinge
* em Gschlächt vo Wartenberg, Dienstadel vo dr Benediktiner-Abtei Fulda
* en Adelsfamilie us Böhme

Persone:
* Alma Wartenberg (geboreni *Stähr*; 1871−1928), e dütschi Politikerin (SPD) und Frauenrächtlere
* Bärbel Wartenberg-Potter (* 1943), e dütschi Bischöfin
* Christiane Wartenberg (* 1956), e dütschi Liichtathletin
* Frank Wartenberg (* 1955), e dütsche Liichtathlet
* Franz Wilhelm von Wartenberg (1593−1661), e dütsche Bischof und Fürstbischof
* Gerd Wartenberg (* 1944), e dütsche Politiker
* Gerhard Wartenberg (1904−1942), en Autor, Zitschrifteherusgeber, 
* Günther Wartenberg (1943−2007), e dütsche evangelische Theolog
* Johann Kasimir Kolbe von Wartenberg (1643−1712), e preussische Minister
* Jörg Wartenberg (* 1981), e dütsche Iishockeyspiiler
* Ludolf von Wartenberg (* 1941), e dütsche Politiker (CDU); Staatssekretär
* Robert Wartenberg (1886−1956), e dütsche Neurolog, 1936 in d USA emigriert
* Thomas E. Wartenberg (* 1949), en amerikanische Philosoph
Alpsegen

De **Betruef** oder **Alpsege** isch e Gibet, wo i de Alpe för de Schutz vo de Älpler und vom Vech jede Obed vomene Senn gsunge werd. Er isch hüt no i de Schwiiz, im Liechtestainische, im Vorarlbergische und im Allgoi feste Bistandtail vo de Sennetradition, bsunders i katholische Piet.

## Art und Wiis
De Alpsege werd jede Oobig vomene Senn ufere chliine Aahöchi vo sinnere Alp gsunge. Debi bildet er mit de Händ e Trichter, oder er ninnt au e Milchtrichter as en Art Megaphon. De Sege werd viermoll gsunge, nämli je ainisch i di vier Himelsrichtige. De Alpsege isch e Sprechgsang mit chliine Tonunderschiid und erinneret mengisch au an gregorianisch Gsang. De Tegscht isch maist en altürmlichs Tütsch, wo mundartlich gfärbt isch. Jedes Piet stoot inere aigne Traditioo mit spezielle Themene.

Im Alpsege werd d Maria agrueffe, di hailigi Trinität und meriri Hailigi, wo för de Schutz vor wilde Tier, wie Bäär, Wolf oder Giir, vor Unwetter, Hagel und Sturm, vor Stürz und Staischlag bette wered, aber au för s Gidaie und Wachse vom Vech.

## Gschicht
De Alpsege isch en orali Traditioo, wo bis i d Noizitt ine, nu wenig Niderschlag i schriftliche Quelle gfunde het. Er werd zerstmol ane 1565 vom Renwart Cysat i sim Gschichtswerch *Collectanea Chronica* gnennt. Noch der Reforamtioo isch er i verschidnige Piet verbotte wore, do er offesichtlich nöd em noie christliche Verständnis entsproche het. I de katholische Piet aber isch er bis hütt no as lebigs Bruuchttum und as e wichtige Bistandtail vo de Volksfrömmigkait blibe. Wenn de Alpsege entstande isch, do dröbe cha allerdings nu spekuliert were.

## Büecher / CD´s
* Brigitte Bachmann-Geiser: *Bättruef - Alpsegen / Swiss Alpine Prayer* (CD mit Betrüef us de Inner- und Ostschwiiz) 
* August Wirz: *Der Betruf in den Schweizer Alpen*. Diss. phil., Freiburg/Schweiz 1943. 
* Tonisep Wyss-Meier: *Der Betruf im deutschsprachigen und rätoromanischen Raum*. Sammlung von Texten und Erläuterungen. Appenzell 2007.

## Weblink
* .
* Brigitte Bachmann-Geiser: ''Der Betruf in den Schweizer Alpen'' (PDF)
* Teggscht zom Alpesege vo de UNESCO
* Appezeller Betruef, Sendig vom SF
Abart (Rapper)

Dr **Abart** (bürgerlig *Nico Jucker*) isch e Schwiizer Rapper. Er isch Mitgliid vom Basler Blattelabel Triple Nine Recordings.

## Biografii
1997 het dr Abart afo rappe. Zsämme mit em MC Salamander het er d Rapband Taktpakt bildet, wo hüte no existiert. Si hai im ene Ufnahmstudio z Oberwil BL grappt. An der Hip Hop Night in dr Kasärne Basel hai si e Song live ufgfüehrt, wo vo Def Cut produziert worden isch. Spöter isch dr DJ Tho zur Band choo, wo vor allem für d Cuts verantwortlig gsi isch. Denn het s no meh Live-Ufdritt gee, meistens in chliinere Lokäl, aber si si mit andere Bands au im Summercasino ufdräte. En anonyme Broduzänt isch denn no drzuechoo und si si as Vorband vo bekannte Artiste wie Blumedopf oder Double Pact ufdräte. Ändi 2001 hai si zsämme mit SimonAyEm und Black Tiger e Mini-Tour in dr Schwiiz gmacht. Aafang 2002 isch die ersti Single *Grundstai* as CD und Vinyl über WB-Tal Records veröffentligt worde. Nochere arbetsbedingte Pause isch 2004  *Streettape* erschiine in Kollaboration mit dr Sissacher Rapband «Freakanoid». Im gliiche Johr isch d EP *Wasch wichtig zur Zit* uusechoo. Denn isch s wider still um d Band und um e Abart sälber worde.

Im Johr 2007 het im Abart siis aktuelle Label Triple Nine Recordings si Debütalbum *Wäggselspil* uusegee. Noch mehrere Freetracks und em Mixtape *Netzteil*, wo gratis gsi isch und hauptsächlig Remixes vo eltere Tracks din gsi si, isch 2009 s zweite Solo-Album *Anderscht unterwäggs* erschiine. Zsämme mit de andere Triple Nine Recordings-Mitgliider isch dr Abart au uf de beide Sampler *giftig* (2007) und *dräggig* (2009) verdräte. Zu de Songs «Clubhanger», «Maschinerie» und «Sänkrächtstarte» het dr Abart offizielli Videoclips veröffentligt.

## Diskografii
* 2007: *Wäggselspil*
* 2008: *Netzteil* (Online-Mixtape)
* 2009: *Anderscht unterwäggs*

; mit Taktpakt
* 2002: *Grundstai* (EP)
* 2004: *Streettape* (mit Freakanoid)
* 2004: *Wasch wichtig zur Zit* (EP)

; Freetracks
* 2007: *Boombätzrap*
* 2007: *Kids liebe dä Shit*
* 2007: *Double*
* 2008: *Hammrgspann* (feat. Zitral)
* 2008: *My Life (Remix)* (feat. Kid Bakabu & Contrast)
* 2008: *Jede griegt was'r verdient*
* 2009: *Propsaganda*
* 2009: *Du* (feat. Mr. Fierce)
* 2009: *Alex 13*
* 2010: *Freinacht* (feat. Brandhärd)

## Weblingg
* Offizielle Myspace-Site
* Taktpakt-Biografie
* Biografie von TripleNine.ch
* Trespass.ch über "Wäggselspil"
* Informationen zum Mixtape "Netzteil"
A tergo

Mit **a tergo** (au: **coitus a tergo**, lat. „Gschlächtsverchehr vo hinde“) fasst mä alli Arte vom Gschlächtsverchehr zsämme, wo dr aktivi Partner dr Rugge vom passive im Blick het. 

## Variante

### D Hündlistellig

Bi dr Hündlistellig chneulet dr passiv Partner uf allne Viere, dr aktiv Partner chunnt vo hinde und füehrt si Penis ii. Drbii chönne d Vagina oder au dr Anus penetriert wärde. D Eichle vom Maa wird drbii stark stimuliert, gradso wie dr G-Punkt vo dr Frau in dr Scheide inne. Wil dr penetrierendi Partner bi dere Stellig beidi Hände frei het, chan er zuesätzlig d Brüst, d Klitoris und anderi erogeni Zone vom passive Partner stimuliere.

Dr Name vo dere Stellig chunnt vo do, ass si sälle ähnlig isch, wo mä bi dr Begattig vo Hünd (und vile andere Dierarte) cha beobachte.

### Löffelistellig

Bi dr Löffelistellig lige d Partner uf dr Site, und dr aktiv Partner penetriert dr Anus oder d Vagina vom passive Partner vo hinde.

Dr Name vo dere Stellig chunnt vo däm, ass es usgseht wie wenn zwei Löffel zunenandergleit wärde. E Vordeil vo dere Stellig isch die grossi Intimität, wil dr Körperkontakt eso gross isch, wenn sich dr Partner an enander schmiege. Beidi Partner chönne sich zuesätzlig an erogene Zone stimuliere, wil d Ärm nit brucht wärde, zum sich abzstütze. Au in dr Schwangerschaft isch d Löffelistellig e Position, won e Hufe Fraue vorziehn.

## Unterschiid zur [[Missionarsstellung|Missionärstellig]]

* Dr Penis cha dief iidringe, was s Lustgfüehl cha verstärke.
* Dr aktivi Partner cha mit siine Händ s Becki vom passive Partner hebe, ihn umarme oder d Brüst vo dr Partnere stimuliere.
* Dr Blickkontakt isch e bitz schwiiriger.

## Fuessnote


## Litratur
* Christoph Gutknecht: *Ich mach’s dir mexikanisch: Lauter erotische Wortgeschichten*. C.H. Beck 2004, ISBN 978-3-406-51099-1, S. 97-98 ()
* Ruth K. Westheimer, Pierre A. Lehu: *Sex für Dummies*. Wiley-VCH 2007, ISBN 3-527-70340-3, S. 168 ff ()

## Weblingg
Reformierte Kirche Ammerswil

Di **reformierti Chile Ammerschwil** isch di reformiert Dorfchile in de aargauische Gmeind Ammerschwil in de Schwiiz. Si isch im 1275i zum erschte Mol in ere Urkund erwähnt worde und bi de Iiführig vo de Reformation in Bärn und sine Untertanegebiet zu ere reformierte Chile worde.

## Gschicht
D Chile het ursprünglich numme us eme romanische Chileschiff bschtande und isch em Aposchtel Petrus gweiht gsi. Immer wider isch si erwiteret und verändert worde. Im Johr 1350 het mer si mit Fresken aagmoolet, wo me am Änd vom 15. Johrhundert bi ere Renovation wider übertüncht het. Witeri Veränderige hei sich ergäh, will de Chileturm, de Sakrischtei und im 1640i de Chor aabout worde-n-isch. Au di romanische Faischter het me durch Spitzbogefaischter ersetzt. Di Chileturmuhr mit eme schmiideiisige Uhrwerch isch im 1604 iibout worde. Bis ins 1948i isch s Uhrwerch in Betrieb gsi und me cha s hüt im Spycher aaluege. Bi de Innerenovation vo 1904 het me d Freske wider freiglait und im 1948 isch di letzscht Userenovation gsi.

D Sylvia Michel isch vo 1964 bis 1981 z Ammerschwil Pfarrerin gsi.

## Weblink
Abart

**Abart** bezeichnet:
* in dr Taxonomii e chliini Abwiichig von ere Spezie, e Varietät
* speziell bi Briefmarke d Abwiichig von ere Eigeschaft vom gwünschte Resultat
* e Schwiizer Rapper, lueg Abart (Rapper)

**Abart** isch dr Familiename vo dene Persone:
* Franz Abart (1769–1863), e Südtiroler Bildhauer
* Barbara Abart (* 1985), en italiänischi Naturbahnschlittefahrere
Grand Café Odeon

S **Grand Café Odeon** isch e Café im Wiener Jugedstiil mit ere biwegte Gschicht am Bellevue i de Stadt Zöri. S Odeon mit de alte Iirichtig im Jugedstiil stoot hütt under Denklmoolschutz.

## Gschicht
Ane 1910 het de Chaufmaa Julius Uster bim Bellevueplatz e grooses Huus baue loo, de Usterhoof. Allerdings het er sich finanziell öberlupft und de Bau isch is stocke choo. Well er aber denn s groossi Loos i de spanische Nationallotterie gwune hett, isch Bau doch no fertig wore.

Am 1. Juli 1911 het de Münchner Wert Josef Schottenhaml s Café Odeon im Parterre uuftue, mit ere aigne Konditorai. Im erste Stock isch e “Billard-Akademie” mit zwölf Billardtisch und e Cabaret gsii. S Odeon het sich schnell zomene Treffpunkt vonere kulturelle und intelektuelle Elite entwicklet.

Im Erscht Weltchrieg isch s Odeon e Treffpunkt vo intelektuelle Flüchtling gsi, au de Ulrich Wille, de Schwiizer General dozmool, het zo de Chundschaft vom Odeon ghört. Nochem Chrieg isch s Odeon zomene Treffpunkt vo de Dadaiste wore. Au wääred em Zwaite Weltchrieg isch s Odeon wider e wichtige Treffpunkt vo intelekutelle Flüchtling gsii.

Noch em Zwaite Weltchrieg isch s Odeon witter e Treffpunkt vo junge Intelktuelle blibe. Am 5. Hornig 1966 isch im Odeon 50 Joor Dadaismus gfiiret woore. 1967 het de Odeonwert Schwarz anere Künstleri mit Minirock e Huusverbott ggee. Drufabe isches zonere fridliche Demonstration cho, mir Slogans wie *“Odéon libre!”* oder *“Amnestie für alle!”*.

Nochem Globuskrawall ane 1967 isch s Odeon immer mee zom Treffpunkt vo Hippies, Freaks und Rocker wore und scho glii het sich d Drogeszene immer mee bimerkbar gmacht. Immer hüüfiger isch randaliert wore. Noch Schlägeraie zwöschet Drogedealer isch s Odeon am 9. Mai 1972 gschlosse wore.

S Odeon isch drufabe originaltroi renoviert wore und uf e Drittel vo de uursprüngliche Grössi verchlinneret woore. S Cabaret und de Billardruum sind verschwunde.  D Noieröffnig vom Grand Café Odeon isch em 18. Dezember 1972 gsii. S Odeon isch au deno no bis zomene gwösse Grad Treffpunkt vo Intelektuelle und Künstler gsii und i de 1980 und 1990er Joor au e bliebte Schwuletreffpunkt gsii.

## Prominenti Gäst vom Odeon
Hans Arp, Friedrich Dürrenmatt, Albert Einstein, Max Frisch, Wilhelm Furtwängler, Claire Goll, James Joyce, Else Lasker-Schüler, Franz Léhar, Lenin, Hugo Loetscher, Klaus Mann, Erich Maria Remarque, Carl Seelig,  William Somerset Maugham, Friedrich Torberg, Arturo Toscanini, Frank Wedekind, Franz Werfel, Ulrich Wille, Stefan Zweig. Aageblich söll d Tänzeri Mata Hari im Cabaret vom Odeon uftrette sii.

## Literatur
* Curt Riess: *Café Odeon*; Verlag Europa, Züri 2011. ISBN 978-3-905811-24-7.

## Link

* Internetuuftritt vom Odeon
Star Trek

**Star Trek** (uf Dütsch «Stärnreis») esch en Science-Fiction Färnseserie mit 726 Episode. Es isch au dr Name vo elf Kinofilm, e Hufe Romän und Computer-Spiil und andere Wärk, wo dr Inhalt von ene uf dr Färnsehserii *Raumschiff Enterprise* basiere, wo 1966 vom Gene Roddenberry erschaffe worde isch. Star Trek isch eins vo de populärste Wärk in dr Gschicht vo dr Science-Fiction-Unterhaltig und eins vo de bekanntiste Franchises in dr Gschicht vom Färnsehe. S Phenomen «Star Trek» wird überall uf dr Wält immer wider in kulturelle, technische oder gsellschaftlige Zsämmehäng zitiert. D Rächt an Star Trek si zurzit ufdeilt, d Filmrächt het Paramount Pictures, d TV-Rächt d CBS Corporation.

## Weblink

* www.startrek.de – Offizielli Website uf Dütsch
Zürichdeutsche Schriftsteller

## Prosa, Lyrik
* Ernst Amacher
* Emil Bader
* Jacques M. Bächtold (Häxebränz)
* Johann Jakob Bänninger
* Walter Bäumlein
* Karl Biedermann
* Hedwig Bleuler
* Agnes Bodmer
* Josua Boesch
* Hans Bosshard
* Rudolf Brändli
* Heinrich Brandenberger
* Gertrud Bürgi
* August Corrodi
* Heinrich Cramer
* Barbara Egli
* Jakob Egli
* Richard Ehrensperger
* Ernst Eschmann
* Christoph Esslinger
* Berta Farner
* Traugott Johann Felix
* Ida Feller
* Katja Früh
* Louise Gallmann
* Karl Werner Glaettli
* Adolf Guggenbühl
* Rudolf Hägni
* Amalie Halter-Zollinger
* Jakob Hardmeyer
* Hans Hasler
* Heinrich Hedinger
* Peter Heutschi
* Walter Höhn-Ochsner
* Walter Hoffmann
* Rudolf Kägi (Heiri Brändli)
* Ernst Kappeler
* Caspar Keller
* Rudolf Kilchsperger
* Jakob Kübler
* Emilie Locher-Werling
* Heinrich Messikommer
* Bertha Meyer-Suter
* Konrad Meyer
* Els Morf-Bachmann
* Werner Morf
* Louise Müller
* Magdalena Munz
* Heinrich Nägeli
* Martha Pfeiffer-Surber
* Johann Jakob Reithard
* Otto Rhyn
* Otto Schaufelberger
* Viktor Schobinger
* Anny Schoch
* Eduard Schönenberger
* Anna Schulthess
* Jakob Senn
* Edwin Stiefel
* Fritz Stutz
* Jakob Stutz
* Heinrich Sulzer
* Johann Martin Usteri
* Traugott Vogel
* Anna Vonaesch
* Chlaus Walter
* Emil Weber
* Leonhard Widmer
* Hanna Wirz
* Josef Wiss
* Lisel Ziegler

## Lueg au
* Zürcher Bibliografii vom Idiotikon