Kanton Obwalden

Dr **Kanton Obwaldä** isch ä Kanton i dr Zentralschwyz. Är bilded zämä mid em Halbkanton Nidwaldä Underwaldä, wo 1291 äine vo dä drii Grindigskanteen gsi isch.

## Geografii
Dr Kanton Obwaldä umfasst ds Sarneraatal und d Talschaft Änglbärg, än Exklave.
Diä sibä Gmäindä sind Sarnä, Chärns, Sachslä, Alpnach, Giswil, Lungerä und Änglbärg.
Im Sarneraatal heds zwee gresseri Seä, dr Lungerersee und dr Sarnersee. Usserdäm gids nu dr Wichelsee und dr Alpnachersee, wo ä Täil isch vom Vierwaldstettersee. Am Sarneraatal säid mr oi *Altä Kantonstäil,* will Änglbärg erscht 1815 zum Kanton Obwaldä cho isch.

Där täifschti Punkt isch dr Spiegel vom Alpnachersee mid  (Gmäind Alpnach) und der hechschti Punkt isch dr Titlis mit  a dr Gränzä vo Änglbärg und em Kanton Bärn.

Im Siidä trennd dr Brinig Obwaldä vom Haslital (Kt. Bärn), im Weschtä und Nordä liid Luzärä und im Oschtä Nidwaldä und dr Kanton Uiri.

I dr Gmäind Sachslä uf em Älggi () isch dr geographischi Mittelpunkt vo dr Schwiiz. Sii Posizion isch im Schwiizer Koordinatesischtem 660 158/183 641. Wil mä aber dert chuim drzuä chund, sind s Markierigszäichä, das isch ä Triangulationspiramide, und dr Piknikplatz um eppä 500 Meter nach Siidoschtä verschobä wordä.

## Vrfassig
### Legislative

Ds Parlamänt vo Obwaldä, dr Kantonsrat, hed 55 Mitglider, wo vom Volk fir viär Jaar gweeld wärdid. 
Är setzt sich i dr Amtsperiode 2022–2026 äsoo zämä:

* CVP: 19 Sitz (Fraktionsgmäinschaft mid dr GLP)
* SVP: 13 Sitz
* FDP: 11 Sitz
* SP: 6 Sitz
* CSP OW: 4 Sitz (ooni Fraktion)
* GLP: 2 Sitz (Fraktionsgmäinschaft mid dr CVP)

Wyter isch s Volch ai diräkt a dr Gsetzgäbig betäiligt. Wo 1998 diä traditionelli Landsgmäind abgschafft wordä isch, hed mä als Ersatz näb dr Volksiniativä (wo scho bestande hed) ai s Gsetzesreferändum igfiärd.

### Verträtig uf nationaler Äbeni

Obwaldä cha als Halbkanton nur äi Verträter i Stenderat schicke. S gliche gilt firä Nationalrat, wäg der Iwohnerzahl vo Obwaldä.

## Dialäkt

Dr Obwaldner Dialäkt isch vo Ort zu Ort chli verschidä. Äs *Knie* isch am äintä Ord äs *Chnäiw*, im Melchtal ischs äs *Chnyyw*, z Lungerä äs *Chneww* und z Änglbärg widerum äs *Chnui*. Ä scheeni Zämeschtellig vom Woordschatz im Obwaldnertyytsch gid dr friächer Chärnser Pfaarer Kari Imfäld i syym Werterbuäch us em Jaar 2000.

Bsunders d Lungerer und d Liit vo Änglbärg redid anders als im ubrigä Kantonsgebiät.

**Lungerer Dialäkt**

Äs paar Mischterli:

*Miär häi gässes gniog!*

*Wo äini so heech am Radio gsungä hed, hed ds Joosä Nääzel gsäid: «Stellid is oi diä Gyybschä ab, suscht roschted mer nu der Hegel i der Hosätäschä.»*

*Hescht dui newwän ächlyy Brood?*

*Miär wäi, was d Hèrä wäind, und Hèrä wäind der Seebodä*

**Änglbärger Dialäkt**

Där Änglbärger Dialäkt wird nur im obere Täil vom Änglbärgertal gredt, vo Grafenort abwärts isch ds Taal schprachlich nach Nidwoude uisgrichtet.

Ai daa äs paar Mischterli:

*Wenn ä Heer hööch hed, sägid sey, äär seyg güäd öifgläid und wenn s ä Gwööndlichän isch, äär häig ä Suuf*

*Am Näütälän aa isch äär naiä niid iiverstandä*

*Wenn äär s güäd mäind, säid äär «ääs» und wenn äär täubän isch, «sey».*

**Sarner Tal**

Zum Verglich no chli eppis us em Haiptdialäkt:

*Der Hätti und der Wääri sind Briäderä gsi und hend s beed zu nyyd praacht.*

*Dä luägti, und wenn es raas stunk, nu lang inäs Schyysäloch appä, wenn er mäinti, äs chääm ä Halbbatzä n-uifä.*

*Zerscht muäsch hesch, dervoor as d chaisch.*

*D Chatz butzt sich, äs git Gescht. – D Chatz faard uber d Oorä, d Gescht chemid moorä. – D Chatz lyyd uf em Hirni, äs git Schnee.* (Wätterreglä)

*«Hemmli, Hend und Hendschä» sägid diä gschiidä Sachsler Mendschä. – «Hämmli, Händ und Händschä» sägid diä dummä Sarner Mändschä.* (Dä Spruch gids natiirli oi andersumä.) 

**Bezäichnigä fir Obwaldä**

I dr Jugedschpraach häisst Obwaldä schiins oi *Upwood* (äs verschtaaad sich, as das Word englisch uisgschprochä wird). Än anderi jugedschprachlichi Bezäichnig fir Obwaldä isch *Tschifiländ* (mit liächt englischer Luitig im zwäitä Täil), abgläited vom Necknamä *Tschifeler*, wo vor allem d Nidwaldner fir d Obwaldner friäner bruichd hend. D Bewooner vo Obwaldä sind dämzgmäss halt *Tschifis*.

## Weblink

* Offizielli Websiitä vom Kanton Obwaldä
* Offizielli Statistik
* 

## Naawiis