open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vreni Pfister

D **Vreni Pfister** (* 28. April 1911; † 16. April 2006) isch e Schwyzer Schriftstelleri gsii.

## Lääben un Wäärch

D Vreni Pfister het e Hufe Gediicht gschriibe un Verzellige fir Chinder. Verschiideni Schwyzer Verlaag hän zwische 1952 un 1969 iri Biecher vereffetligt.

Ire eerscht Buech mit em Titel *Florian und Sibylle. Ein tapferer Bub findet sich zurecht*, wu anne 1952 uusechuu isch, isch mit Zaichnige vu dr Maja von Arx illuschtriert gsii. Dr Kanton Züri het s Buech im Joor 1953 – as Ergänzig zum Verzaichnis, wu 1949 im Kantonaale Leermittelverlaag uusechuu isch – as Embfäälig fir s 6. Schueljoor in s *Verzeichnis guter Jugendschriften* ufgnuu un het dr Inhalt eso zämmegfasst: «Ein Auslandschweizerknabe aus der Türkei kommt nach dem Tode seiner Mutter in die Schweiz zurück und findet hier nach anfänglichen Schwierigkeiten eine neue Heimat und auch wieder eine gute Mutter.»

In irem Buech *Die Königin von Saba* het d Autoori au ne Bue zaichnet, dr Jingscht unter e baar Gschwischtrig, wu am e Wuchenänd ooni Eltere vu syne Gschwischtrig ellai dehaim gloo wird, un schyyns en Yybruch erläbt. Dr Titel beziet si uf e Hindin, wu dr Titelheld am Änd vu dr Gschiicht vu sym Gedi gschänkt kriegt as Beloonig fir syni Tapferkait, aber au as Gebuurtsdaagsgschänk – wel s het si am Änd uusegstellt, ass syni Gschwischtrig an däm Sunntig e wunderbaari Gebuurtstdaagsiberraschig blaant ghaa hän. Mit em schyymbere Yybruch sin si aber au umgcheert vum Gedi gstrooft woore, wel si ire jingschte Brueder aifach ellai dehaim im Huus gloo hän.

S Buech vu dr Pfister, wu me am maischte chännt, isch dr Gschiichteband *Der Chindlifrässer*, wu anne 1969 vereffetligt wooren isch un wu s uf em Buechdeckel e Daarstellig vu dr Figuur vum Chindlifrässer-Brunne in dr Bärner Altstadt zaigt, wu em Buech dr Name gee het. Doodin het s vier «Erzälige» uf Bärndütsch, wu Szeene us em Lääbe vu dr «chlaine Lyt » rund um s Bärner Minschtr gschilderet wääre, doodrunter *Der Münschtersigerischt* un *Der Panzerchrützer und sys Byboot. Es Brunngaß-Idyll*.

D Vreni Pfister isch Mueter vu vier Chinder gsii.

D Vreni Pfister isch am 16. April 2006 gstoorbe, weenig Dääg vor irem 95. Gebuurtsdaag.

## Wäärch
* 
* 
* 

## Weblink
* 
* Wäärch vu dr Vreni Pfister in dr bibliograafische Daatebank WorldCat
* Websyte mit nit publizierte Wäärch vu dr Vreni Pfister, vor allem e ängeri Uuswaal vu ire Gediicht, wu si vor allem in ire letshcte Lääbesjoor verfasst ghaa het

## Fueßnote
Hanns-Christof Spatz

Dr **Hanns-Christof Spatz** (* 17. Novämber 1936 z Potsdam; † 10. Augschte 2017) isch e dytsche Biofisiker un Brofässer vu dr Fakulteet fir Biology vu dr Uniwersiteet Fryburg gsii.

## Lääbe
Dr Spatz het vu 1957 bis 1965 an dr Uniwersiteet Göttingen un dr FU Berlin Fisik studiert un isch no dr Diploomaabret und dr Dokteraarbet am Max-Planck-Inschtitut fir fisikaalischi Chemy unter dr Laitig vum  Manfred Eigen anne 1965 bim sällem mit ere Aarbet iber s kineetisch Verhalte vu Brotoone un Deuteroone in Yyskrischtall bromewiert woore.

Derno het er vu 1965 bis 1968 as Postdoctoral Fellow an dr Stanford University un an dr Yale University gfoorscht. No syre Ruggcheer us dr USA het er vu 1968 bis 1971 am Max-Planck-Inschtitut fir Molekulaari Geneetik z Berlin in dr Abdailig vum Thomas A. Trautner gschafft, zeerrscht as Assischtänt, speeter as wisseschaftlige Mitarbaiter, wun er wiichtigi Erkänntnis zum Foorschigsbiet vu dr Bakteeriegeneetik byydrait het.

Anne 1972 het dr Spatz e Ruef an dr nei gschaffe Leerstuel fir Biofisik am Inschtitut fir Biology III vu dr Uniwersiteet Fryburg iiberchuu, wu sy Hauptinträssi zeerscht dr Biofisik un dr Neirobiology gulte het, doo bsundersch dr Foorschig an molekuleare Mechanisme vum Leere un vum Gedächtnis. Sy zäntraale Modällorganismus isch *Drosophila melanogaster* gsii.

In dr spoote 1980er Joor het er sy Foorschig uf d Biomechaanik vu Bflanze griichtet. Zämme mit em Thomas Speck het er d Plant Biomechanics Group an dr Uniwersiteet Fryburg grindet. Är het zue verschiidene Teemene us dr Bflanzebiomechaanik Publikazioone gschriibe, unter anderem iber s Knicke vu hoole Stämm, di staatisch un dinaamisch Belaschtig vu Baim, d Mechaanik vu Bflanzegwääb un au iber d Mechaanik vu fossiile Bflanze. Dr Spatz isch Laiter vum *Kompetenznetz Biomimetik* am Bioloogische Inschtitut vu dr Uniwersiteet Fryburg gsii, wun er zämme mit em Speck gfoorscht het. D Fryburger Brojäktgruppe het unter anderem entdeckt, wie Greeser, Bambus un Chatzewaadel mit weenig Materiaal e ranke Stängel bilde, wu ainewääg e hoochi Feschtigkait het. 

Sy Opus magnum isch s Leerbuech *Plant Physics*, wun er 2012 zämne mit em Karl Niklas publiziert het.

## Schrifte
* mit em Wolfgang Laskowski un em Wolfgang Pohlit: *Biophysik I. Struktur, Energie, Information und Bausteine belebter Systeme.* Thieme, Stuttgart 1974, ISBN 3135024016.
* mit em Georg Hertting (Hrsg.): *Modulation of Synaptic Transmission and Plasticity in Nervous Systems. NATO ASI Series.* Springer, Berlin 1988.
* mit em Thomas Speck: *Plant Biomechanics 2000: Proceedings of the 3rd Plant Biomechanics Conference Freiburg-Badenweiler.* Thieme, Stuttgart 2000.
* mit em Karl J. Niklas: *Plant Physics.* University of Chicago Press 2012.

## Weblink
* Anja Geitmann, Karl Niklas, Thomas Speck: Plant biomechanics in the 21st century, Journal of Experimental Botany, Volume 70, Issue 14, 1 July 2019, S. 3435–3438

## Fueßnote
Albrecht E. Sippel

Dr **Albrecht Erhard Sippel** (* 11. Juuli 1942 z Rastenburg) isch e dytsche Geneetiker un emeritierte Brofässer vu dr Fakulteet fir Biology vu dr Uniwersiteet Fryburg.

## Lääbe
Dr Albrecht E. Sippel het an dr Uniwersiteet Würzburg Biology studiert un het deert anne 1967 sy Diploomaarbet bim Guido Hartmann gschriibe, är isch dr eerscht gsii, wu z Würzburg, s Stuudium as Diploom-Bioloog abgschlosse het. Drei Joor speeter het er z Würzburg bromewiert. Derno het er as Postdoc bim Nobelbryysdreeger James Watson an dr Harvard University gschafft und ruf e baar Joor lang an dr Medical School vu dr Columbia University z New York.

Anne 1975 isch dr Sippel retuurchuu uf Dytschland un het am Max-Planck-Inschtitut fir molekulaari Geneetik z Berlin gfoorscht. Deert het er d Struktuur un Regulazioon vu dr Geen vu dr Aiwyss-Protein vum Hiernerai untersuecht. Mit syne Kolleege, u.&nbsp;a. mit em Günther Schütz, het er wiichtigi Chänntnis zue dr hormonälle Regulazioon vu r Geen fir Ovalbumin, Ovomucoid un Lysozym gwunne, wu d mRNA-Expressiuon vun ene dur Schteroid, bundersch Eschtrogeen reguliert wiird.

Anne 1979 het er d Laitig vun ere unabhängige Foorschigsgruppe am Inschtitut fir Geneetik an dr Uniwersiteet z Köln ibernuu. 1983 het er s Zäntrum fir Molekulaari Biology vu dr Uniwersiteet Haidelberch (ZMBH) mitgrindet. Au dur syyni Aarbete isch s Lysozymgeen zue dr am beschte untersuechte eukaryontische Geen woore. Dr Sippel het sym Kolleeg Joachim Nowock dr eerscht Transkripzioonsfaktor, s TGGCA-Protein *(Nuclear factor I,* *CCAAT binding transcription factor)* z Eukaryote fir s Lysozymgeen entdeckt. Z Haidelberch het er d Untersuechig uf d Muus uusdeent un doo bsundersch uf d regulazioon vum Lysozymgeen in Makrofaage.

Anne 1990 het dr Sippel dr Leerstuel fir Geneetik an dr Uniwewrsiteet Fryburg Ibernuu. Doo het er zue der elementaare molekulaare Mechanisme vu dr Entwicklig vu Bluetzälle gfoorscht. Zwische 1995 un 1997 isch er Dekaan vu dr bioloogische Fakulteet gsii. 1992 isch er zum Fellow vu dr American Association for the Advancement of Science gweelt woore.

Im Joor 2007 isch dr Albrecht E. Sippel emeritiert woore. No syre Emeritierig isch er as Gaschtwisseschaftler an s Max-Planck-Inschtitut fir evoluzioneeri Antropology z Leipzig in d Gruppe vum Svante Pääbo gange.

## Uusglääseni Publikazioone
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink
* 
* Publikazioonslischt uf freidok.uni-freiburg.de
* Albrecht E. Sippel uf researchgate.net
* Albrecht Sippel - Ein Genetiker mit Hang zur Philosophie, BioRegion Freiburg, 20. Mai 2008 (Version im InternetArchive)
* Foto vum Albrecht E. Sippel, 24/09/1990, Fundación Juan March (Madrid)
33 Thomas Street

**33 Thomas Street**  (zallamols *AT&T Long Lines Building*) ìsch a 168 Meeter hoocher Wulkakràtzer oohna Fanschter ìm Näi Yorker Schtàdtviartel Tribeca z’ Lower Manhattan. Ìm Gebäi ìsch a Kommunikàzioonsknootapunkt mìt 4ESS-Switches fìr Farng’schpraacha un àndra Vermìttlungsschtälla fìr lokààla-n-Ààbìater. A pààr Litt hann àui gsajt, àss ìm Gebäi a Kommunikàzioonspunkt vu dr National Security Agency (NSA) ìsch.

## wu ’s lììgt
S’ Gebäi àm 33 Thomas Street lììgt uff dr Oschtsitta vu dr Church Street zwìscha dr Thomas Street un dr Worth Street.

## B’schriiwung vum Gebäi
S’ Long Lines Building ìsch vum Àrkitäckt John Carl Warnecke ìm brutàlìschta Schtiil zaichent worra. D’ Bàuiàrweta hann ànna 1969 ààg’fànga un sìnn ànna 1974 fartigg’màcht worra. Jeeder Schtock ìsch ìm Durschnìtt 5,5 Meeter hooch, dänn s’ Gebäi ìsch fìr Telefoonvermìttlungsànlààga bàuija worra — dàs ìsch vììl meehr àls ìn’ma normààla Hoochhüüs. D’ Beeda sìnn ung’weehnlig schtàrk un känna bis züa 1,5 t/m² trààga.

D’ Üssawander sìnn Betonplàtta, wo mìt schweedischa Gràniit verklaida sìnn. Säcks grossa Vorschprìnga vum rachtäckiga Grundrìss sìnn fìr Luftkànaala, Schtaaga un Uffzììg bàuija worra. Ìm 10. un 29. Schtock gìtt’s a Räihja vu groossa Lìftungsäffnunga. Dr Näi Yorker Schurnàlìscht William H. Whyte hàt g’schrììwa, àss dàs d’ heechschta laara Wander vu dr Walt sìnn.

’S wìrd oft àls ain vu da sìcherschta Gebäijer ìn Àmerikà b’schrììwa. ’S ìsch fascht vollschtandig salbschtversorgt, mìt aigana Gààs- un Wàsservorräät sowia-n-era aigana Schtroomärziigung. Domìt ìsch’s bis züa zwai Wucha noh era nukleààra Explosioon vor’m ràdioàktiiwa Nììderschlààg g’schìtzt.

## wia ’s b’nutzt wìrd
D’ Firma AT&T betriibt ìn dam Gebäi a Kommunikàzioonszäntrum. Ìm Long Lines Building làuifa Verbìndungsschtranga fìr Kommunikàzioons üss dr gànza Walt zamma. Àmerikà ìsch Transitlànd fìr d’ waltwitta Glààsfààserkààwel.

Dr Whistleblower Edward Snowden hàt gezaigt, àss d’ AT&T ang zamma mìt dr àmerikàànischa G’haimdianschtbeheerda NSA düat schàffa. Waagadam maina vììla Litt, àss ìm Long Lines Building a grooss „Àbheerràuim“ nàmmens „TITANPOINTE“ gìtt. Dia Theorii sajt, àss d’ USA vum Long Lines Building d’ Kommunikàzioon üss 38 Lander (drunter Diitschlànd), àwwer àui vu da Verainta Nàzioona un dr Waltbànk, düat mìtlaasa un -heera.

D’ Gebäija vun a pààr àndra Sìcherhaitsbeheerda, wia zem Biischpììl s’ Büroo vum FBI, laaga ìn dr Umgaawung.

## a pààr Bìlder

2003-03-NYC-AT-T-Long-Lines-Building-33-Thomas-Street.jpg|a Blìck uffs Gebäi
AT&T Long Lines 33 Thomas Street.jpg|s’ Gebäi vum Oschta har gsah
33 Thomas Street (37125221130).jpg|a Tail vum Hoochhüüs ànna 2017
33 Thomas Sidewalk View.JPG|s’ Gebäi vu dr Kriizung vu Church Street un Worth Street har gsah
33 thomas st2.jpg|d’ Fàssààda
33 Thomas entrance.jpg|dr Iigàng


## Weblìnks

* Informàzioona biim Council on Tall Buildings and Urban Habitat (CTBUH)

## Ainzelnoohwiisa
Wolkenkratzer

Àls **Wulkakràtzer** bezaichnet m’r Hoochhiiser, wo b’sunderscht hooch sìnn. Dia B’zaichnung b’nutzt m’r normààlerwiis àb 150 Meeter Heecha, àwwer dàs kààt je nooh Zammahàng un Regioon äbbis heecher odd’r nììdriger sìì.

M’r lüagt sìe oft àls Sìmbool fìr wìrtschàftliga Màcht àà. Fìr Bàuimaischter un B’sìtzer ìsch’s àui a Waag, ìn dr gànza Walt sii Riichtumm un Schäpfungsvermeega z’ zaiga. Ìn vììla Schtädt, wo-n-a hoocha Beveelkerungsdìcht hann, sìnn sa a Üssdruck vum Plàtzmàngel. Dr diitscha Begrìff „Wulkakràtzer“ (uff Hoochdiitsch **') ìsch a Leehnìwwersätzung vum [[Englische Sprache|anglischa]] **'. Dàs Wort schtàmmt vu dr Fàchschprooch vu da Seefààhrer un bezaichnet dr heechschta Màscht vu’ma Saagelschìff.

## d’ histoorischa Äntwìcklung vun a pààr Waltrekorda zitter 1930

## Lìteràtüür
; uff Diitsch
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; uff Anglisch
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* Deutschlandfunk.de *Wissenschaft im Brennpunkt* 19. Àwrìl 2020, Maximilian Schönherr: ''Neue Wolkenkratzer im Stadtbild''
* Skyscraper Forum (englisch) mìt em Unterforum uff Diitsch
* Infos un Diàgràmma vu Wulkakràtzer uff SkyscraperPage (anglisch)
* Infos ìwwer Wulkakràtzer (anglisch)
* Wulkakràtzer Bìlder (anglisch)
* a wisüäller un ìnteràktiiwer Vergliich vu Wulkakràzter uff Size-Explorer (uff Diitsch un wittera Schproocha)

## Ainzelnoohwiisa
Tony Attwood

Dr **Tony John Attwood** (* 9. Hornung 1952 z’ Birmingham, Anglànd) ìsch a briitischer kliinischer Psücholog un Hoochschüallehrer. Ar hàt b’sunderscht ums Asperger-Sündroom g’forscht un hàt zààhlriicha Biacher un àndra Meedia züa dam Theema veräffentligt.

## sii Laawa
Ìm Àlter vu viarzeehn Joohra hàt’r sìch zem äärschta Mol fìr Psüchologii ìnträssiart. Ànna 1971 hàt’r autistischa Kìnder getroffa un hàt sìch zitterhaar uff Autìschmus, b’underscht s’ Asperger-Sündroom, schpeziàlisiart. Ar hàt a Hoochschüalàbschluss vu dr Psüchologii àn dr Üniwärsiteet Hull, un schpeeter a Maischterpriafung vu dr kliinischa Psüchologii àn dr Üniwärsiteet vum Surrey b’schtànda. Schliasslig hàt’r a Dokterwìrda àm University College z’ London b’schtànda. Siina Dokteràrwet ìwwer dr Kärwerschprooch vun autistischa Kìnder hàt d’ Uta Frith ìwwerpriaft.

Hìtt laabt dr Attwood ìm Queensland ìn Àuischtrààlia. Doo ìsch’r zitter 1992 zamma mìt’m Kìnderpsüschiààter Brian Ross Laiter vu-n-’ra Klinik, wumm’r Kìnder un Ärwàcksana mìt Asperger-Sündroom b’hàndelt.

Nooh driissig Joohra hàt dr Attwood g’märkt, àss sii aiganer Suhn nàmmens Will autistisch ìsch. Mìttlerwiil ìsch dr Suhn droogasìchtig worra un ìsch zem Zuchthüüs verurtailt worra. Schpeeter hàt dr Will a Büach drìwwer g’schrììwa, unter’m Tìtel **.

## siina Schrìfta
### siina Biacher
; uff Diitsch
* 
* 
* zamma mìt dr Michelle Garnett: 

; uff Anglisch
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Vorwort un Noohwort vun dr Lucy Blackman ìhra aigana Laawesb’schriiwung: 
* Vorwort vun dr Åse Brunnström un dr Emma Lindström ìhr Büach 
* Vorwort vun dr Angelica A. Brewer un dr Edan Galbraith ìhra aigana Laawesb’schriiwung: 

### a Üsswààhl vu siina Zittschrìftsàrtìkel
* 
* 
* 

## Weblìnks

* 
* ìm Tony Attwood siina Websitta (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Vanessa Mai

D **Vanessa Mai** (burgerlige Name: *Vanessa Ferber;* * 2. Mai 1992 z Baggena as *Vanessa Marija Else Mandekić*) isch e dytschi Sängeri. Mer het si chänneglehrt as Mitglid vu dr Schlagerband Wolkenfrei. Syt die ufglest isch, schafft si as Solosängeri.

## Lääbe
D Vanessa Mai isch anne 1992 z Baggena as Vanessa Marija Else Mandekić uf d Wält chuu un isch au dert ufgwagse. Mit irem Vater, eme kroatische Musiker isch si scho im Alter vu sibe Johr uf dr Bihni gstande un het mit Tamburin gspiilt

Mit zeh Johr het si erschti Gsangsufdritt ghaa, unter anderem im Schuelmusical *Der Zauberer von Oz*. anne 2008 het si im Alter vu 15 Johr bi dr Hip-Hop-WM z Las Vegas as Dail vu dr Danz-Formazion Getting Craz’d mitgmacht. D Mai het dr Wärchschuelabschluss gmacht. Derno het si ne Uusbildig as Mediegstalteri gmacht.

Syt 2017 isch si mit irem Manager Andreas Ferber (* 1983), em Stiefsuhn vu dr Andrea Berg, ghyrote, wu si syt 2013 mit liiert isch.

## Diskografy
; Studioalbe
* 2014: Endlos verliebt
* 2015: Wachgeküsst
* 2016: Für Dich
* 2017: Regenbogen
* 2018: Schlager
* 2020: Für immer
* 2021: Mai Tai
* 2022: Metamorphose
* 2023: Hotel Tropicana
* 2024: Matrix

; Livealbe
* 2015: Wachgeküsst – Live aus dem Parktheater Augsburg
* 2017: Für Dich – Live aus Berlin
* 2022: Für immer Tour – Live 2022

; Singles
* 2013: Jeans, T-Shirt und Freiheit
* 2014: Du bist meine Insel 
* 2014: Ich versprech dir nichts und geb dir alles
* 2014: Champs-Élysées
* 2015: Der Zaubertrank ist leer
* 2015: Wolke 7
* 2015: Wachgeküsst
* 2015: In all deinen Farben
* 2015: Ein Engel in der Weihnachtszeit
* 2016: Ich sterb für dich
* 2016: Meilenweit
* 2016: Ohne dich
* 2016: Stille Nacht, heilige Nacht
* 2017: Und wenn ich träum
* 2017: Nie wieder
* 2017: Regenbogen
* 2017: Letzte Weihnacht
* 2018: Wir 2 immer 1
* 2018: Niemals
* 2019: Beste Version
* 2019: Venedig (Love Is in the Air)
* 2019: Hast du jemals
* 2020: Spiegel, Spiegel
* 2020: Highlight (Ti si moja snaga)
* 2020: Sommerwind
* 2020: Fort von hier
* 2020: Mitternacht
* 2020: Zuhause (Christmas Time)
* 2021: Leichter
* 2021: Ruf nicht mehr an
* 2021: Happy End
* 2021: Als ob du mich liebst
* 2022: Melatonin
* 2022: Schwarze Herzen
* 2022: No Hard Feelings
* 2022: 747
* 2023: Uns gehört die Welt
* 2023: Selfie von heut Nacht
* 2023: Hotel Tropicana
* 2023: Geiles Life
* 2023: Oben
* 2024: Nicht von dieser Erde
* 2024: Limited Edition
* 2024: Löwenherz
* 2024: Leb den Tag zweimal
* 2024: Tragic (Never Let Go)
* 2024: Pink
* 2024: Himbeerrot (One Kiss)

## Literatur
* Vanessa Mai: *I Do It Mai Way*. München, Knaur HC, 2. November 2022, ISBN 978-3-426-28616-6

## Weblink

* Internetauftritt von Vanessa Mai
* 
* 

## Fueßnote
OC Fe 2/2 32

Der **Fe 2/2 32** isch e zwöiachsige elektrische Güetertribwage vor **Orbe–Chavornay-Bahn** (OC), . Bout worde isch das Fahrzüg damaus vor *Schweizerische Wagons-Fabrik* z Schliere-Zürich (SWS), wobii die elektrischi Usrüschtig vo der *Maschinenfabrik Oerlikon* (MFO) stammt. Der Güetertribwage isch sit em Jahr 2020 z Schliere aus Teil vom Restaurant *Sommerbeiz* am Stadtplatz a der Badenerstrasse 12 z Schliere ufgsteut, wo er frei besichtigt wärde cha. Zuglich isch er ou e Teil vor Sammlig vom *WAGI Museums* z Schliere.

## Fuessnoote
Michael Sladek

Dr **Michael Sladek** (* 1. Oktober 1946 z Murrhardt; † 24. Septämber 2024 z Schännau) isch e dytsche Dokter, Umwältaktivischt un Ekostrom-Unternämer gsii.

## Lääbe
Dr Michael Sladek isch e Suhn vun eme Jurischt un ere promowierte Philosophi gsii. Sy Abitur het er am Gimnasium z Baggena gmacht, wun er in dr 11. Klass sy speteri Frau Ursula chänneglehrt het. Är het vu 1966 bis 1972 an dr Uniwersiteet Fryburg im Brysgau Medizin studiert un het 1969 dert ghyrote. Bis 1973 isch er druf Medizinalassischtänt z Schopfe gsii, nocherdani isch er uf „Lehr- un Wanderjohr“ gange. Anne 1977 het er si mit ere aigene Praxis as Allgmaindokter z Schännau im Schwarzwald nidergloo, 1984 het er e Gmainschaftspraxis mit eme Internischt grindet.

No dr Nuklearkataschtroph vu Tschernobyl im Johr 1986 het mer ihn gchännt dur sy Idee vun eme Sischtem zur Produktion vu Strom, wu dur verdailti Minichraftwärch unabhängig vu Chärnchraftwärch isch. Dur des Sischtem, wu ne Strategi vu dr Effiziänz mit dr Stromproduktion us regenerative Energiquälle un Blockhaizchraftwärch verbindet, isch s megli wore, dr Elektrizitetsbedarf vu dr Stadt Schännau im Schwarzwald ganz autark z decke. Dur syni Initiativ, unterstitzt dur sy Frau un Frynd, sin schließli d EWS Schännau entstande. Eso sich d Stadt Schännau di erscht Gmai wore, wu ganz unabhängig vu dr Produktion vu Atomstrom isch. Mittlerwyli biete d EWS „suufere“ Strom z ganz Dytschland aa.

Ab em 6. Oktober 2009 het dr Michael Sladek e Fierigsfunktion in dr vu ihm mitgrindete Burgerinitiativ *[[Energie in Bürgerhand]]* gsii. Derzue isch er bi dr BürgerEnergie Berlin, ere Gnosseschaft i.&nbsp;G. zur blante Ibernahm vum Berliner Stromnetz syt 2014 u.&nbsp;a. zäme mit em Lukas Beckmann aktiv gsii. Ab 2014 isch er Uufsichtsrotsmitglid vum Bündnis Bürgerenergie e.&nbsp;V. gsii.

Uf Ändi 2014 het er si us em operative Gschäft vu dr EWS zruggzoge un het d Gschäftsfierig an sy Sihn ibergee.

Är isch am 24. Septämber 2024 noch ere schwäre Chranket im Alter vu 77 Johr z Schännau im Schwarzwald gstorbe.

## Uuszaichnige
* 1996: Ekomanager vum Johr
* 1998: Markgrefler Guetedelbryys
* 1999: Nuclear-Free Future Award, zäme mit syre Frau
* 2003: Sunderbryys vum Europäische Solarbryys, zäme mit syre Frau 
* 2004: Bundesverdienschtchryz am Band, zäme mit syre Frau
* 2007: Dytsche Grinderbryys, zäme mit syre Frau, fir di glunge Verchnipfig vu ekonomischem Erfolg mit ekologischer un sozialer Verantwortig
* 2012: Verdienschtorde vum Land Bade-Wirttebärg, zäme mit syre Frau
* 2017: Burgermedaille vu dr Stadt Schännau im Schwarzwald

## Weblink

* Elektrizitetswärch Schännau
* dr Michael Sladek bi BürgerEnergie Berlin
* Sarah Trinler: Stromrebell und EWS-Gründer Michael Sladek ist tot, Badische Zeitung, 25. Septämber 2024

## Fueßnote
Muriel Furrer

D **Muriel Furrer** (* 1. Juuli 2006; † 27. Septämber 2024 z Züri) isch e Schwyzer Raadrännfaareri, Mountainbikeri un Raadqueerfaareri gsii.

## Lääbe
D Muriel Furrer isch vu Egg im Kanton Züri gstammt un isch fir dr VC Meilen an Start gange. Si isch uf d United School of Sports z Züri gange.

Si het as usserscht vyylsytigi un tächnisch versierti Faareri gulte. Anne 2021 het si an dr Schwyzer Baanraadmaischterschaft z Aigle d U17-Trophy im Omnium gwunne. 2023 un 2024 isch si baidi Mool Zwooti bi dr Junioorne an de Schwyzer Maischterschafte im Raadqueer woore. Mit em Mountainbike het si Bronze gwunne bi de Junioorne an de Schwyzer Maischterschafte 2024.

Bi de Mountainbike-Europamaischterschafte im Mai 2024 im rumäänische Cheile Grădiștei het si mit eme Schwyzer Team in dr Mixed-Cross-Country-Stapfle XCR Bronze gwunne, im Ainzel isch si Fimfti woore. Bi de Mountainbike-Wältmaischterschafte im Augschte/Septämber 2024 z Pal Arinsal, Andorra, isch si mit eme Abstand vu 6:41&nbsp;Minute uf d Siigeri Viktória Chladoňová uf dr 29. Blatz chuu.

Im Zytfaare an de Strooßeraadspoort-Wältmaischterschafte 2024 z Züri isch si 44. bi de Junioorne woore. Bim Strooßeränne vu de Junioorne zwee Dääg speeter, am 26. Septämber 2024, isch si in eme Waldstuck am Küsnachterbärg uf nasser Strooß bi staarkem Rääge gheit. Si het e schwäär Schäädel-Hiirni-Trauma erlitte un isch am Daag druf im Uniwersiteetsspitaal Züri im Alter vu 18&nbsp;Joor gstoorbe. D Muriel Furrer het nume weenig Kilemeeter vum Uufalloort gwoont un het d Strecki guet gchännt.

## Weblink

* 
* d Muriel Furrer in dr Daatebank vu Procyclingstats

## Fueßnote
Stephan Dabbert

Dr **Stephan Dabbert** (* 23. Juni 1958 z Braunschweig; † 1. Oktoober 2024) isch e dytsche Agraarekonoom gsii. Är isch vu April 2012 bis zue sym Dood Räkter vu dr Uniwersiteet Hoohaim un Voorstandsmitgliid im Uniwersiteetsbund Hoohaim gsii.

## Lääbe un Wiirke
Dr Dabbert het noch ere Lehr as Buur Agraarwisseschafte an dr Christian-Albrechts-Universiteet z Kiel studiert un het s Stuudium vu dr Agraarekonomy mit em Graad vun eme Master of Science an dr Pennsylvania State University abgschlosse. Är het anne 1990 an dr Uniwersiteet Hoohaim zum Dr. sc.agr. bromewiert mit ere Dissertazioon zum Teema *Zur optimalen Organisation alternativer landwirtschaftlicher Betriebe, untersucht am Beispiel organisch-biologischer Haupterwerbsbetriebe in Baden-Württemberg* un het si deert 1993 fir s Biet *Landwiirtschaftligi Bedriibsleer* mit syre Schrift *Ökonomik der Bodenfruchtbarkeit* habilitiert.

Vu 1992 bis 1994 het er s Inschtitut fir Sozioekonomy am Zäntrum fir Agraarlandschafts- un Landnutzingsfoorschig (ZALF) z Müncheberg glaitet. Syter 1994 het er as Brofässer dr Hoohaimer Leerstuel fir Brodukzioonsteory un Resursenekonoomik im Agraarberaich ghaa. Vu 2000 bis 2002 isch er Dekaan vu dr Fakulteet IV – Agraarwisseschafte II – Agraarekonomy, Agraartächnik un Dierprodukzioon vu dr Uniwersiteet Hoohaim gsii. Vu 2002 bis 2006 isch er Dekaan vu dr fusionierte Fakulteet Agraarwisseschafte z Hoohaim gsii. Am 16. Dezämber 2011 het er si mit eme grooße Mee as intäärne Räkter-Kandidaat geege 13 anderi Bewäärber*ne um d Räkteraatsnoofolg vum Hans-Peter Liebig duuregsetzt. Är het s Amt am 1. April 2012 aadrätte. Am 15. Mai 2017 un am 30. Juuni 2023 isch er wiidergweelt woore.

Dr Dytsch Hoochschuelverband het dr Dabbert 2016 zum Räkter vum Joor gweelt. 2021 isch er deert uf dr dritt, 2023 uf dr zweet Blatz chuu. Vu 2020 bis 2022 isch er Voorsitzer vu dr Landesräkterkumferänz Baade-Wiirtebäärg gsii. Derzue isch er im wisseschaftlige Byyroot vum FiBL Schwyz gsii.

E Foorschigsschwäärpunkt vum Dabbert sin ekonoomischi Frooge vum ekoloogische Landböu gsii. E zweete Schwärpunkt isch in interdisziplineere Modellierigsaasätz glääge, wu me d Landwiirtschaft uf Landschafts- oder Regionaaleebeni cha abbilde.

Dr Dabbert isch am 1. Oktoober 2024 no schwäärer Chranket  gstoorbe.

## Weblink
* 
* dr Stephan Dabbert uf Academia.edu
* Foorschigsbrojält im Departmänt vum Stephan Dabbert
* Publikazioone vum Stephan Dabbert

## Fueßnote
Karl Schultze (Mediziner)

Dr **Karl August Sigismund Schultze** (* 1. Oktober 1795 z Halle (Saale); † 28. Mai 1877 z Jena) isch e dytsche Anatoom un Hoochschuelleerer gsii.

## Lääbe

Dr Karl Schultze isch e Suun vum Hallesche Regierigsreferändaar un Stadtsindikus Friedrich Schultze (1765–1806) un däm syre Frau Johanna Dorothea Apel (1765–1826) gsii. Noch em frieje Dood vum Vater isch dr August Hermann Niemeyer, dr Chanzler vu dr Uniwersiteet Halle, sy Voormund woore un het s em meegli gmacht, ass er uf s Pedagoogium Halle het chenne goo. Derno het er ab 1814 an dr Uniwersiteet Halle studiert un isch doo syter 1816/17 Mitgliid vum Corps Teutonia&nbsp;(I) Halle un vum Corps Guestphalia Halle gsii. 1817 isch er Dailnämer bim Wartburgfescht gsii. Mit ere Doktrraarbet bim Johann Friedrich Meckel isch er z Halle zum Dr. med. bromewiert woore. Dr Georges Cuvier het derfir gsoorgt, ass sy Dissertazioon *Nonnulla de primordiis systematis ossium et de evolutione spinae dorsi in animalibus* uf Franzeesisch un uf Änglisch ibersetzt wooren isch. Dr Schultze isch em Meckel Assischtänt woore un –&nbsp;no im nämlige Joor&nbsp;– Broosäkter. Anne 1821 isch er em Ruef vu dr Uniwersiteet Fryburg uf ire Leerstuel un as Diräkter vu dr anatoomische un fisioloogische Aastalte gfolgt.

Anne 1831 isch dr Schultze an di Cheeniglig Uniwersiteet z Greifswald gwägslet. Do het er lang ooni Erfolg versuecht, besseri Ryym fir di anatoomisch-zooloogisch Sammlig z iiberchuu, dodriiber isch s zum Stryt in dr Mediizinische Fakulteet chuu. Eerscht 1855 isch s em glunge, uf em Gländ vum eemoolige Dominikaanerchlooschtr e aige Inschtitut fir Anatomy böue z loo. S Greifswalder Anatomygebei het langi Zyt as s scheenscht un s zwächmääßigscht vu syre Aart z Dytschland gulte un isch anne 1998 widerhäärgstellt woore.

Anne 1856 het dr Schultze sy Leerstuel ufgee, hat aber als fuurt an dr Uniwersiteet Greifswald gleert. Im Joor1869, noch eme halbe Jorhundert as Hoochschuelleerer, isch er ganz zruggdrätte un isch zue sym Suun Bernhard uf Jena zooge.

Syter 1833 isch dr Schultze Mitgliid vu dr Leopoldina gsii. 1862 isch em dr Titel vun eme Ghaime Medizinaalroot verliie woore, 1868 dr Root Aadleroorde 3. Klasse.

## Familie
Är het anne 1822 d Friederike Bellermann (1805–1885) ghyroote, ne Doochter vum Orientalischt Johann Joachim Bellermann (1754–1842) un dr Dorothea Juliane Schorch (1769–1857). S Baar het e baar Chinder ghaa, doodrunter:
* Max Johann Sigismund Schultze (1825–1874), Anatoom un Zooloog
* August Sigismund Schultze (1833–1918), Jurischt
* Bernhard Sigmund Schultze (1827–1919), Ginekoloog

## Literatuur
* Lothar Kämpfe: *Schultze, Karl (1795–1877)*. In: Dirk Alvermann, Nils Jörn (Hrsg.): *Biographisches Lexikon für Pommern.* Bd. 2 (= *Veröffentlichungen der Historischen Kommission für Pommern.* Reihe V: *Forschungen zur Pommerschen Geschichte.* Bd. 48,2). Böhlau, Köln u. a. 2015, ISBN 978-3-412-22541-4, S. 251–256.
* Julius Pagel: *Biographisches Lexikon hervorragender Ärzte des neunzehnten Jahrhunderts.* Berlin, Wien 1901, Sp. 1549–1550 (Online). 

## Weblink
* 
* Das schönste Anatomie-Institut steht in Greifswald Mitdailig vu dr Uniwersitet Grteifswald (1998)

## Fueßnote
Niedersorbische Sprache

**Nidersorbisch** (i der eigene Sproch *dolnoserbšćina*) isch e Sproch, wo in de dütsche Landschaft Lausitz, hütt z Brandeburg gschwätzt wird. S isch e westslawischi Sproch und mit em Tschechisch und Polnisch verwandt.

## Umschrift
Mer schribt s Nidersorbisch mit em latynische Alphabet, woby e baar Diakritika dezüegfüegt sin. S git im Ganze 36 Büechstabe, wyl Q, V und X normalerwis nit brucht werre.

## Literatur
* Helmut Faßke: *Der Niedersorben Wendisch.* Domowina-Verlag, Bautzen 2003, ISBN 3-7420-1886-8.
* Ralph Jodlbauer, Gunter Spieß, Han Steenwijk: *Die aktuelle Situation der niedersorbischen Sprache.* Domowina-Verlag, Bautzen 2001, ISBN 3-7420-1844-2.
* Jürgen Buchmann: *Encheiridion Vandalicum. Das Buch von den Wenden.* Reinecke & Voß, Leipzig 2012, ISBN 978-3-942901-02-4.
* 

## Weblinks
Schweizerische Vogelwarte Sempach

Di **Schwyzerisch Voogelwaart Sämpech** (dt. *Schweizerische Vogelwarte Sempach*) isch e gmainnitzigi Stiftig fir Voogelkund un Voogelschutz mit Hauptsitz z Sämpech im Kanton Lozärn.

## Aarbet
D Voogelwaart isch anne 1924 as Zäntraal zum Beringe vu Veegel fir d Foorschig zum Voogelzuug im Alperuum grindet woore. Zeerscht isch si im Huus vum Sämpecher Alfred Schifferli senior (1879–1934) gsii, wu si fir Veegel begaischteret het. Vun eme eerenamtli gfierte Ai-Mann-Bedriib het si si syterhäär zue me aigeständige, im In- un Uusland anerkännt Inschtitut mit iiber 130 Mitarbaiter*ne entwickelt.

Anne 1954 isch di Schwyzerisch Voogelwaart Sämpech in e unabhängigi Stiftig no schwyzerischem Räächt iberfiert woore. 1955 isch d Voogelwaart vum Roothuus vu Sämpech in e nei Gebei am Sämpechersee zooge. Syter 1958 bedrybt si unter anderem e Beringigsstazioon am  hooche Col de Bretolet.

Dr privaat Staatus vu dr Schwyzerische Voogelwaart Sämpech isch ainzigaartig. Vyyl anderi Voogelwaarte un ornitoloogische Inschtitut sin staatligi Yyriichtige. Di Schwyzerische Voogelwaart Sämpech wird finanziäll drait vu Spände un cha bi dr landeswyte Iberwachig vu dr Voogelbständ uf d Unterstitzig vu iiber 2000 freiwillige Mitarbaiter*ne zelle. Si het Regionaalstelle z Sittu, z Contone, z Khuur un z Yverdon-les-Bains.

Di Schwyzerisch Voogelwaart Sämpech iberwacht di yyhaimisch Voogelwält, foorscht zue dr Lääbeswyys vu dr Veegel, wu wild lääbe, un goot dr Uursache uf dr Grund, wu ne Gfoor d Voogelwält sin. Fir gfäärdeti Voogelaarte duet si Schutz- un Feerdermaassnaame entwicklet, bsundersch au in Schutzbiet an Gwässer. Zäme mit ire Paartner setzt si si derfiir yy, ass s Wisse dr Voogelwält un dr Natuur hälfe. Di Schwyzerisch Voogelwaart Sämpech het e Bfläägstazioon fir chranki, verletzti un verwaisti Veegel. As nazionaal Kumpetänzzäntrum fir Voogelkund un Voogelschutz isch si Uuschumfts- un Berootigsstell fir d Effetligkait, Meedie un Beheerde. Mit Schuelbrogramm un Aagebot in dr Umwältbildig versuecht si d Bevelkerig fir dr Schutz vu dr Voogelwält z sänsibilisiere. Dooderzue dient vor allem s modäärn Bsuechszäntrum, wu 2015 z Sämpech ufgmacht wooren isch. S dreisteckig Laimgebei isch s eerscht vu dääre Aart in dr Schwyz.

Fir s Umwältbrogramm vu dr Verainte Nazioone koordiniert d Voogelwaart Sämpech dr afrikaanisch-euraasisch Akzioonsblaan fir Landveegel, wu zien (AEMLAP).

## Bilder

Besuchszentrum Vogelwarte MB.jpg|S Bsuechszäntrum 
Seerose VogelwarteSempach MB.jpg|S Birogebei
Rathausmuseum Sempach Vogelkasten.jpg|Nischtchaschte im Roothuusmuseum Sämpech
Wanderwegweiser Vogelwarte 506.JPG|Wanderwäägwyyser Voogelwaart


## Literatuur
* *100 Jahre Vogelwarte Sempach 1924–2024.* Sempach 2024.
* Luc Schifferli, Christian Marti, Verena Keller: *Von der Idee einer Beringungszentrale zur Stiftung Schweizerische Vogelwarte.* In: *Der Ornithologische Beobachter.* Band 106, Nr. 1, März 2009, S. 87–93.

## Weblink

* Websyte vu dr Schwyzerische Voogelwaart Sämpech
* ornitho.ch

## Fueßnote
André Jobin (Comicautor)

Dr **André Jobin** (* 25. Oktober 1927 z Dälschbrg, Kanton Bärn, Schwyz; † 8. Oktober 2024), alias **Job**, isch e schwyzerisch-franzesische Comic-Szenarischt gsii.

## Lääbe
Dr Jobin het e Schurnalischteschuel absolviert un anne 1966 sy erscht Szenario gmacht.

Mer chännt en vor allem dur d Szenario zum *Yakari* – Gschichte iber e chlaine Indianerbue, wu mit Dier cha schwätze. 

Är het aber au d Täxt zum Comic *Les Aventures de Pythagore et cie* *(Die Abenteuer von Pythagoras)* vum Derib glieferet. Die churzläbig Funny-Raie iber e Uhu, wu ne naturwisseschaftli Scheny, aber e miserable Flieger isch un noch eme iberstandene Abenteuer regelmäßig Schnaps drinkt, isch urspringli Mitti 1960er Johr in dr wälsch-schwyzer Schuelzytschrift *Le Crapaud à Lunettes* uusechuu, un Ändi 1960er Johr im Magazin Spirou. Z Dytschland sin erschtr Aafangs 1980er Johr vum Carlsen-Verlag 3 Bänd vu *Pythagoras* uusegee wore.

Anne 2016 het dr Job Yakari an dr Autor Joris Chamblain ibergee, wu dr Le Lombard vorgschlaa het. Scho im Band 39 *Der Tag des Schweigens* het dr Chamblain mit Job am Szenario gschafft.

## Weblink
* 
* André Jobin bi Deutscher Comic Guide
* André Jobin in dr Grand Comics Database

## Fueßnote
Landtagswahl in Vorarlberg 2024

D **Landdaagswaal z [[Vorarlberg]] am 13. Oktoober 2024** isch di 17. Waal vum Vorarlberger Landdaag syt 1945 gsii. Zum Ablauf vum dr fimjeerige Amtsperiood vum 31. Vorarlberger Landdaag sin alli 36 Abgoornete nei gweelt woore. D ÖVP het no dr Waal e Koalizioon mit dr FPÖ bschlosse, di nei Landesregierig isch am 6. Novämber 2024 aaglobt woore.

## Barteie un Spitzekandidaate*ne

## Wahlergeebnis

1 Barteienäme as Abchiirzige noch em offiziälle Waalvoorschlaag
2 Bi dr Landdaagswaal 2019 sin d Barteie vum Waalbindnis *Xi - HaK - GILT* no aigeständig aadrätte. Zum Verglyych wääre d Ergeebnis vu sällene drei Barteie bi dr Waal 2019 zämezellt.

## Weblink
* Landtagswahlergebnis 2024, Land Vorarlberg

## Fueßnote
Bruno Bartoloni

Dr **Bruno Bartoloni** (* 26. März 1940 z Rom; † 18. Oktoower 2024 z Rom) isch e Journalist un Schriwer italienischer Herkunft, spezialisiert uff's Vatikan, gsìì.

## Läbe
Bruno Bartoloni isch dr Sun vun de Marianne Dorn-Warschauer, e Daitsch-Jüdin, Enkeltochter vum Felix Mendelssohn un vum italo-argentinische Journalist Giulio Bartoloni.

Er hot sich zum Katholizismus bekehrt, um den Razzien vun de Nazis zu entkomme. Giulio Bartoloni hot zerschd als Stenograf geschafft im Johr 1922, wie d'Verwaltung vum Benedikt XV. entschied hot, e Büro z'gründe, wu in Froge vun de Journaliste im Vatikan beantworte werd kenne. Mit Giulio, wu der erscht Vatikankenner in dr Gschicht wird, kumme die Vorgänger vu dem, was mer hüt als "Vatikankenner" bezeichne.

Nohdem er als freier Journalist fir italiänische Zitigä gschafft hot, isch er 1961 bi der Agence France Presse in Rom aagfange, wu er bliebe isch bis zum 1. April 2005, am Daag vor’m Tod vum Johannes Paul II. Dr Bruno Bartoloni, wu immer Blüemlihemdä träge hot, dass er nit mit eme Priester verwechslet wird, hot in eme halwe Johrhundert siebe Päpst gekennt un isch een vun de bedeutendschte Vatikankenner worde.

## Biacher
* 2018 :* Un juif au Vatican*, Presses de la Renaissance
* 2013 :* Le ali di Leonardo sul vento del Bosforo*, Logart Press
* 2012 : *Lo Orecchie del Vaticano*, Éditions Mauro Pagliai
* 2009 : *Le roman du Vatican secret*, mit Baudouin Bollaert, Éditions du Rocher
* 2008 : *Le Vatican et ses papes*, Éditions du Cygne

## Referanza
Minstrels

D **Minstrels** sin e Schwyzer Musikgruppe gsii. Zue dr Band gheert hän dr Daniel «Dani» Fehr (Klavier, Banjo), dr Mario Feurer (Gyyge) un dr Pepe Solbach (Gitarre, Stimm).

## Bandgschiicht
Anne 1967 isch d Band z Züri grindet woore. Zeerscht sin si as Wandermusikante in Minnesängerkoschtiim dur d Gaschhyyser vu Züri zooge, mit eme Repertoire us Folk, Blues un Schwyzer Volksmusik. Dur e Fäärnseeufdritt im Rame vu dr OLMA z St. Galle im Oktoober 1969 het me si uf ai Schlaag in  dr ganze Schwyz gchännt. Ire Lied *Grüezi wohl, Frau Stirnimaa!* isch e baar Dääg speeter in d Schwyzer Hitparaad uf Blatz 2 gchlääderet un het si deert sibzee Wuche lang ooni Unterburch in de Top 10 ghalte, zee Wuche dervu uf Blatz 1. Au z Dytschland (Blatz 3) un e Eeschtryych (Blatz 5) uisch s Lied in d Hitparaade chuu un isch in 27 Länder 1,5 Millioone Mool verchauft woore.

Ändi 1970 hän d Musiker e 16-Zimmer-Huus im Tobel z Troge gchauft un sin deert yyzooge. Im Chäller hän si ne Stuudio yyböue looe, wu si fir Ufnaame bruucht hän. 1971 hän d Minstrels ire Debütalbum *Chrüsimüsi* uusebrocht. D Band hetz e Hufe Kunzärt gee un isch in Fäärnsee- un Kinofilm ufdrätte. Aini vu dääne Gaschtrolle isch e Ufdriott in eme Wiirtshuus im Film *Was ist denn bloß mit Willi los?* gsii. Im Film ist b Vermieteri vum Willi (Heinz Erhardt) d Frau Stirnimaa gsii, wu d Ministrels vun ere gsunge hän, daargstellt het die Roll d Helen Vita.

An dr kummerziäll Erfolg vu irem eerschte Hit hän d Minstrels nimi chenne aachnipfe. 1970 isch d Single *Hopp de Bäse!* uf dr 2. Blatz in de Schwyzer Chart chuu un het si deert vier Wuche in de Top 10 ghalte. Anne 1974 het si d Gruppe uflgeest. Speeter isch  *Grüezi wohl, Frau Stirnimaa* vor allem uf Party-Sampler uusechuu.

## Diskografy

### Albe
* 1971: *Chrüsimüsi*
* 1976: *Grüezi wohl, Frau Stirnimaa*

### Single
* 1969: *Grüezi wohl, Frau Stirnimaa!*
* 1970: *Hopp de Bäse!*
* 1970: *Dodo*

## Filmografy
* 1970: *Was ist denn bloß mit Willi los?*

## Weblink
* Die Minstrels im *museum für lebensgeschichten*, Spiicher AR
* Die Minstrels uf lastfm.de
* Die Minstrels uf mikiwiki.org

## Fuessnote
Landtagswahl in Vorarlberg 2014

D **Landdaagswaal z [[Vorarlberg]] am 21. Septämber 2014** isch di 15. Waal vum  Vorarlberger Landdaag syt 1945 gsii. Wel di fimfjeehrig Amtsperiood vum 29. Vorarlberger Landdaag anne 2014 z Änd gangen isch, sin alli 36 Abgoornete nei gweelt woore.

D Vorarlberger Volksbartei het dytli Stimme un s absolut Mee im Landdaag verloore, di Griene hän dergeege dytli derzue gwunne. D NEOS sin zum eerschte Mool aadrätte un mit 6,89&nbsp;Brozänt vu dr Stimme un zwai Mandaat in Landaag yyzooge, hän aber d Klubsteerki verbasst. FPÖ un SPÖ hän alli zwai lyycht erloore, d SPÖ Vorarlberg isch zum eerschte Mool in ire Gschiicht unter zee Brozänt aabegange.

As Ergeebnis vu dr Waal isch s zum eerschte Mool zuen ere schwaarz-griene Koalizioonsregierig mit ÖVP un Griene chuu, wu as Landesregierig Wallner II am 15. Oktoober vum nei konschtituierte Landdaag gweelt woore.

## Wahlergebnis

1 Abchiirzige vu dr Barteie noch em offiziälle Waalvorschlaag

## Weblink
* Landtagswahlergebnis 2014, Land Vorarlberg

## Fueßnote
Landtagswahl in Vorarlberg 2009

D **Landdaagswaal z Vorarlberg am 20. Septämber 2009** isch di 14. Wahl vum Vorarlberger Landdaag syter 1945 gsii. Di fimfjeerig Amtsperiood vum 28. Vorarlberger Landdaag isch anne 2009 abglofen isch, wäge däm sin alli 36 Abgoornete nei gweelt woore. Wel si di boode Regierigsbarteie ÖVP un FPÖ verstritte hän, het dr Landeshauptmann Herbert Sausgruber no dr Wahl zum eerschte Mool in dr Gschiicht vu Vorarlberg in dr zweiten Republik no 1945 e ÖVP-Ellairegierig bildet.

D ÖVP Vorarlberg isch drotz Verluscht sterkschti Bartei bliibe, d FPÖ het ire Stimmenaadail chenne verdopple, d SPÖ het dytli verloore un ire schläächtscht Waalergeebnis in ire Gschiicht ghaa. Au in Landdaag chuu sin di Griene, wu lyycht derzue gwunne hän.

D Wahlbedailigung isch mit 178.711 Stimme (doodervu 1.297 uugiltig) bi 261.132 Wahlberäächtigte bi 68,44 % glääge (+ 7,8 % im Verglyych zue dr Waal 2004).

## Wahlergeebnis

1 Abchiirzige vu dr Barteie noch em offiziälle Waalvorschlaag; D Liste Kiebitz het kai offiziälli Abchiirzig ghaa.

## Weblink
* Landtagswahlergebnis 2009, Land Vorarlberg

## Fueßnote
Minna Vortisch

D **Minna Vortisch** (* 6. Augschte 1874 z Uigna as *Minna Großmann*; † 27. Augschte 1976 au deert) isch e dytschi Bolitikeri un Voorkämpfer vu dr Frauenemanzipazioon gsii.

## Lääbe
D Minna Vortisch isch as Doochter vu dr Elise Wenner (e Doochter vum Karl Georg Wenner, Buurgemaischter vu Löörech 1848/49) un em Emil Großmann am 6. Augschte 1874 z Uigna uf d Wält chuu.

Si isch mit segs Gschwischtrig z Löörech ufgwagse un isch vu 1893 bis 1897 uf Deechterschuel z Löörech, uf s Pensionaat z Neuchâtel un uf d Frauenaarbetsschuel z Baasel gange. Am 1. Juuli 1898 het si dr Räächtsaawalt Friedrich Vortisch ghyroote, mit iim het si drei Chinder iiberchuu. Är isch anne 1935 gstoorbe. Ire eltscht Suun Friedrich Vortisch (1899-1991) isch Räächtsaawalt un Bolitiker woore. Di andere Siin sin dr Hanns un dr Peter Vortisch gsii, wu alli zwee uf Argentinie uusgwanderet sin. D Familiemitgliider hän ire Lääbe in Brief un Daagbiecher dokumäntiert. D Minna Vortisch-Großmann het unter anderem s Chriegsänd z Löörech bschriibe, vum 24. bis zum 29. April 1945. Där Beriicht isch as Buech vereffetligt un au in ere Sunderuusstellig unter em Titel „Lörrach und der Nationalsozialismus” vu Dreiländermuseum in Kooperazioon mit em Stadtarchiv zaigt woore.

## Bolitisch Wiirke
Anne 1909 het d Minna Vortisch zäme mit dr Lisa Rees dr Löörecher *Verein für Frauenstimmrecht* as Dail vum *Badische Landesverein für Frauenstimmrecht* grindet. Si isch Voorsitzeri vum Verain gsii. Hauptzyyl vu däm Verain isch s „voll Buurgerräächt vu dr Frau“ gsii. Noch em Änd vum Chaiserryych isch si 1918/19 Mitgliid vum Volksroot gsii, ere Erwyterig vu dr Arbaiter- un Soldaatereet. No dr Grindig vu dr Weimarer Republik het si si derfiir yygsetzt, ass d Fraue ire nei gwunnene Räächt wie z. &nbsp;B. s Waalräächt, au bruucht hän. Anne 1920 het d Vortisch au zäme mit dr Lisa Rees de Huusfraueverain grindet, wu si vor allem em soziaale Engaschmänt gwidmet het. Zäme mit irem Mann isch si Mitgliid vu dr Dytsche Demokraatische Bartei, speeter Dytschi Staatsbartei, woore. Si isch deert bis zue ire Ufleesig 1933 Mitgliid gsii. Bis zletscht het si d Minna Vortisch fir d Demokraty yygsetzt, indäm si im Gaschthuus am Ort als Versammlige gege d Machtiibernaam vu dr Nazionaalsozialischte abghalte het. Noch em Zweete Wältchrieg het si d Minna Vortisch wider fir d Demokraty engschiert. Si isch Grindigsmitgliid vu dr Demokraatische Bartei z Siidbaade gsii.

Zum Wältfrauedaag un zum 100. Jubileum vum Frauewaalräächt het d Stadt Löörech an d Bolitikeri gmaant. Im Rame vun eme Feerderbrogramm vum Land Baade-Wiirtebäärg het d Minna Vortisch zue insgsamt 37 Fraue gheert, wu d Verdienscht vun ene effetli uusegstellt woore sin.

## Eerige
* Z Löörech-Stette isch e Strooß no dr Minna Vortisch gnännt woore.
* In dr Tumringer Str. 175-177, 79539 Lörrach, het dr Landefraueroot Baade-Wiirtebäärg e Frauemaanoort yygriichtet
* In dr Teichstrooß het s Land Baade-Wiirtebäärg e Maandaafele ufghänkt.

## Literatuur
* Lars Frick, Jan Merk: *Lörrachs starke Frauen: Frauen, die das Lörracher Stadtleben durch besonderes Engagement geprägt haben*, Stadtbuch Lörrach, 2019, S. 28-45.

## Weblink
* 
* 

## Fueßnote
Landespreis für Dialekt in Baden-Württemberg

Dr **Landespreis für Dialekt in Baden-Württemberg** isch e Bryys vum Land Baade-Wiirtebäärg, wu zum eerschte Mool anne 2024 vergee wooren isch.

Uusgschriibe het där Bryys di baade-wiirtebäärgisch Landesregierig zäme mit em Dachverband vu dr Dialäkt Baade-Wiirtebäärg. Dr Bryys wird in segs Kategorie vergee: Neii Meedie, Film, Kabarett/Comedy/Live-Performance/Biinechunscht, Lied/Musik, Literatuur un Jungi Generazioon. D Hauptbryys sin mit 5000,- € dotiert, Feerderbryys mit 2000,- €. Iber d Vergaab vum Bryys duet s Minischterium fir Wisseschaft, Foorschig un Chunst noch eme Voorschlagg vun ere Jury us zwelf Lyt vergee. D Mitgliider vu dr Jury wääre vum Minischterium fir vier Joor ins Amt gruefe. Dr Bryys soll alli zwai Joor an verschiidene Ort vergee wääre.

## 2024
Di eerscht Verleiig vum Landesbryys fir Dialäkt isch am 21. Oktoober 2024 im Stuegerter Neie Schloss gsii, vergee het d Bryys dr Minischterbresidänt Winfried Kretschmann.

S het rund 330 Yysändige gee, rund 100 dervu fir d Kategory Literatuur un rund 100 fir d Kategory Lied. Uuszaichnet woore sin insgsamt 20 ainzelni Lyt un Gruppe. In dr segs Kategorie sin siibe Hauptbryys, aacht Feerderbryys un segs dailti Feerderbryys vergee woore, insgesamt het s 60.000,- € Bryysgälder gee.

; Kategory Nei Meedie
* Hauptbryys: MundArtWeg Poppenweiler
* Hauptbryys: Lukas „Cossu“ Staier

; Kategory Film
* Hauptbryys: *Mord im Heiligenwald*
* Feerderbryys: *Milch ins Feuer*
* Feerderbryys: *Scheene Weihnachda*

; Kategory Kabarett / Comedy/ Live-Performance / Biinechunscht
* Hauptbryys: Oiga Art mit em Brogramm *Schaumschlaga*
* Feerderbryys: Fabian Bürkin mit em Brogramm *Let’s schwätz*
* dailte Feerderbryys: Die Kächeles vu Dormettingen
* dailte Feerderbryys: Onne un Ingrid vu Bruusel

; Kategory Lied / Musik
* Hauptbryys: Markus Stricker vu dr Gruppe Wendrsonn mit em Titel *Geile Zeit*
* Feerderbryys: Elena Seeger mit em Titel *Nachtkrapp*
* Feerderbryys: Manuel Dörflinger vu dr Gruppe LUDDI mit em Titel *Ich schwätz Alemannisch*

; Kategory Literatuur
* Hauptbryys: Sandhya Hasswani: *Friide*
* dailte Feerderbryys: Theresa Dold: *Drachewolkeritt*
* dailte Feerderbryys: Marlies Grötzinger: *Loslau*
* Feerderbryys: Berthold Kracke: *Schlüsselerlebnis*

; Kategory Jungi Generazioon
* Hauptbryys: timundjani – Tim Greif und Jan Bräuninger
* Feerderbryys: Schlichterbänkle – Annika Gamer – Schlossgartenschule
* dailte Feerderbryys: Jona Raff: Bärenhof Filderstadt
* dailte Feerderbryys: Leonie Huber: *Großputzete*

## Weblink
* Ministerium für Wissenschaft, Forschung und Kunst Baden-Württemberg: Neuer Landespreis für Dialekt in Baden-Württemberg, 5. Juni 2024
* Ministerium für Wissenschaft, Forschung und Kunst Baden-Württemberg: Statut des Landespreises für Dialekt in Baden-Württemberg
* Ministerium für Wissenschaft, Forschung und Kunst: Landesregierung verleiht erstmals Dialektpreis, 21. Oktober 2024
* Dachverband der Dialekte Baden-Württemberg
Landtagswahl in Vorarlberg 2004

D **Landdaagswaal z Vorarlberg am 19. Septämber 2004** isch di 13. Wahl vum Vorarlberger Landdaag syter 1945 gsii. Di fimfjeerig Amtsperiood vum 27. Vorarlberger Landdaag isch anne 2004 abglofen isch, wäge däm sin alli 36 Abgoornete nei gweelt woore. No dr Waal isch e Koalizioon us ÖVP un FPÖ gschlosse woore, wu d Landesregierig Sausgruber III bildet het.

D ÖVP Vorarlberg het dytli derzu gwunne (+&nbsp;9,16 %), isch sterkischti Bartei woore un het s absolut Mee im Landdaad gwunne, d FPÖ het dytli verloore -&nbsp;14,47 %. Stimme gwunne hän au d SPÖ (+&nbsp;3,88 %) un di Griene (+&nbsp;4,14 %), wu alli zwoo au im Landdaag chuu sin.

D Wahlbedailigung isch mit 147.047 Stimme (doodervu 1.184 uugiltig) bi 242.509 Wahlberäächtigte bi 60,64 % glääge. Bi dr Waal het s zum eerschte Mool kai Waalbfliicht me gee.

## Waalergeebnis

1 Abchiirzige vu dr Barteie noch em offiziälle Waalvorschlaag

## Weblink
* SORA-Wählerstromanalyse
* Landtagswahlergebnis 2004, Land Vorarlberg
Michele Musso

De **Michele Musso** (* 1. Februaar 1967 z Turyn) isch en italienische Veterinèèrmedizyner, wo sich starch für d Walserkultuur vo Issime (Éischeme) angaschiert.

## Läben und Schaffe
Em Musso syni Eltere chömed us der Umgäbig von Asti im Piemont, händ sich aber i de Hauptstadt Turyn gchänegleert. Deet hät er ali Schuele bsuecht und dän au a der Uniwèrsitèèt Turyn Veterinèèrmedizyn gstudiert. 1993 hät er sys Stuudium abgschlosse, und hüt isch er a dèren Uni für d Biblioteek vo sym Fach zueständig.

1972 hät d Familie Musso z Issime iri Summerfèrie verbraacht, und esoo isch er s eerscht Maal i das Doorff choo, won en bis hütt nöd looslaat. 1989 isch er Mitgliid vo der *[[Associazione Augusta]]* woorde. 1992 hät er s eerscht Maal i dèren irer Kultuur- und Gschichts-Zytschrift *Augusta* en Artikel gschribe, und zwaar über de vergässe Fluername *Le pré des Allemands* und über s Zämeträffe vo de gèrmaanische mit de latynische Wält. Sit doo ghöört er zu den aktyvschte Lüüt, wo sich mit der alpyne Läbeswält vo den Issimese usenandsetzt. 1998 hät er sich es Huus im *Duarf* gchaufft, em Hauptoort vo de Gmäind Issime. Und sit 2018 isch er de Presidänt vo der *Associazone Augusta*. 

D Familie Musso isch übrigens mit em Don Bosco verwandt, em Gründer vom Salesiaaner-Oorde; syni Uurgrosmueter isch dèm syni Ggusyne gsy.

## Autoorschaft und Usegäberschaft
* Imelda Ronco, Michele Musso: *Éischemgseiti. Les dictions van a voart.* Aosta 2007.
* Silvia Dal Negro, Monica Valenti, i Zämenaarbet mit em Michele Musso: * 	Issime, una comunità plurilingue. L’analisi di un corpus.* Aosta 2008.
* Flavio Zappa, useggèè vom Michele Musso: *I segni visibili e invisibili del paesaggio rurale. Stein e Bétti due alpe walser.* Aosta 2008.
* verschideni Autoore, useggèè vom Michele Musso: *“Année de grâce 1915”. Grat Vesan e [[Jean-Jacques Christillin]], due protagonisti del ’900.* Aosta 2015.
* Michele Musso, mit Yfüerige vom Matteo Rivoira, em Marco Angster und de Silvia Dal Negro: *L’espressione linguistica dello spazio in un’area plurilingue. Il paesaggio toponomastico della media Valle del Lys.* Aosta 2017.

## Quäle
* ''L’amore sviscerato per Issime e il mondo walser hanno preso il cuore di Michele Musso.'' I: *La Vallée* vom 11.&nbsp;Februaar 2023.