open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Region Brüssel-Hauptstadt

D **Region Brüssel-Hauptstadt** (oder au **Brüsseler Region**), , , isch äini vo de drei Regione vom Königriich Belgie. Si umfasst s „zwäisproochige Gebiet Brüssel-Hauptstadt“, wo – genau wie dr Verwaltigsbezirk Brüssel-Hauptstadt – us de 19 Gmäinde in und um Brüssel bestoot.

D Region Brüssel-Hauptstadt het e legislativs („Brüsseler Parlamänt“) und en exekutivs Organ („Brüsseler Regierig“). Drzue chömme die französischi und die flämischi Gmäinschaftskommission („COCOF“ und „VGC“) und die „gmäinsami Gmäinschaftskommission“ (COCOM/GGC).

## Litratuur
* C. Hecking: *Das politische System Belgiens*. Leske und Budrich, Opladen 2003, ISBN 3-8100-3724-9.

**Belgischi Litratuur**
* A. Alen: *De derde staatshervorming (1988–1989) in drie fasen*. In: *T.B.P.*, speciaal nummer, 1989.
* J. Brassine: *Les nouvelles institutions politiques de la Belgique*. In: *Dossiers du CRISP*, Nr. 30, 1989, ISBN 2-87075-029-3.
* J. Clement, H. D’Hondt, J. van Crombrugge, Ch. Vanderveeren: *Het Sint-Michielsakkoord en zijn achtergronden*. Maklu, Antwerpen 1993, ISBN 90-6215-391-7.
* F. Delperee (dir.): *La Région de Bruxelles-Capitale*. Bruylant, Brüssel 1989, ISBN 2-8027-0455-9.
* P. Nihoul: *La spécificité institutionnelle bruxelloise*. In: *La Constitution fédérale du 5 mai 1993*. Bruylant, Brüssel 1993, ISBN 2-8027-0851-1, S.&nbsp;87&nbsp;ff.
* Ph. De Bruycker: *La scission de la Province de Brabant*. In: *Les réformes institutionnelles de 1993. Vers un fédéralisme achevé?* Bruylant, Brüssel 1994, ISBN 2-8027-0883-X, S.&nbsp;227&nbsp;ff.
* P. van Orshoven: *Brussel, Brabant en de minderheden*. In: *Het federale België na de vierde staatshervorming*. Die Keure, Brügge 1993, ISBN 90-6200-719-8, S.&nbsp;227.

## Weblingg

* *[http://www.bruxelles.irisnet.be/ Offizielli Website vo dr Region Brüssel-Hauptstadt]* (deu./frz./ndl./eng./spa.)
* *[http://www.parlbruparl.irisnet.be/ S Parlamänt vo dr Region Brüssel-Hauptstadt]* (deu./fra./ndl./eng.)
* *[https://web.archive.org/web/20140410045529/http://www.cocof.irisnet.be/ Offizielli Website vo dr französische Gmäinschaftskommission (COCOF)]* (frz.)
* *[http://www.accf.irisnet.be/ Dr Root vo dr französische Gmäinschaftskommission (COCOF) (Parlement francophone bruxellois)]* (frz.)
* *[http://www.vgc.be/ Offizielli Website vo dr flämische Gmäinschaftskommission (VGC)]* (ndl.)
* *[http://www.raadvgc.be/ Dr Root vo dr flämische Gmäinschaftskommission (VGC)]* (ndl.)
* *[https://web.archive.org/web/20120603223305/http://www.rbc.irisnet.be/crisp/ CRISP – Les pouvoirs à Bruxelles / Overheden in Brussel]* (frz./ndl.)
* *[http://www.brusselsstudies.be/ Brussels Studies]* (frz./ndl./äng.)
Kind

Biologisch gsee isch e **Chind** e junge Mensch vo dr Geburt aa bis öbbe zur Puberdäät. In dere Zit, dr Chindhäit, entwigglet es sich vom ene Buschi, wo vollständig vo andere anhängig isch, zum ene autonome Lääbewääse. Dr Zitpunkt, vo wenn aa mä vom ene Chind reedet, hängt aber vo dr Uffassig ab. Es git Lüt, wo au Fötus as Chinder aaluege, und anderi, wo d Chindhäit bis in die früeji Zit vo dr Gschlächtsrifi verlengere. 

In Öiropa het sich erst im 16. und 17. Joorhundert afo duuresetze, ass Chinder nid äifach chliini Erwaggsnigi si, sondern ass si sich no körperlig und gäistig müesse entwiggle zum erwaggse wärde und doorum dr Schutz, d Pflääg und d Liebi vo Erwaggsnige bruuche, zum sich chönne entfalte.  
Vo dere Aasicht chunnt s, ass mä bi Chinder anderi Maasstääb aasetzt as bi Erwaggsene. So si im legale Zämmehang Chinder minderjöörig, das häisst, as Unmündigi si si rächtlig nit voll handligsfähig und im Brivat- und im Stroofrächt nit voll verantwortlig. D UN-Chinderrächtskonvenzion definiert e Chind as e «Mensch jünger as achzääni usser wenn im e relewante Gsetz s Chind früener für mündig erkläärt wird.»

Dr Begriff Chind beschribt au e Verheltnis zu Eltere, es isch e Soon oder e Dochder, wo öbber sich um es kümmeret. Es cha au metaforisch brucht wärde und e Verheltnis zun ere Autoridäätsperson beschriibe, oder e Bezäichnig si für d Mitgliidschaft in ere religiööse Gmäinschaft, eme Stamm oder ere andere soziale Grubbe. So cha mä vom ene Naturchind und äänligem reede.

De Chind het mer ganz verschideni Sache verzelt, vo woo das d Eltere si häige – lueg doodrzue im Artikel Chindlistäi.

## Weblingg

*
Italienische Sozialrepublik

D **Italiänischi Sozialrepublik** (au *Sozialrepublik Italie*, italiänisch: *Repubblica Sociale Italiana*, kurz **RSI**), oft au **Republik vo Salò** (Repubblica di Salò), isch en radikalfaschistische Satellitestaat vo Nazi-Dütschland in Norditalie ksi. Im Gägesatz zu sim Vorgängerstaat hät d Republik kei Kolonie und anderi usseeuropäischi Gebiet ka.

## Gschicht
### Vorgschicht
Am 25. Juli 1943 hät de faschistischi Großrat de bisherigi Ministerpräsidänt Benito Mussolini s Misstraue usgsproche und ihn demit als ihre Führer (il Duce) praktisch abgsetzt. De Mussolini hät dena de italiänischi König Viktor Emanuel III. ufgsuecht und sin Rücktritt als Premier ikreicht. De Viktor Emanuel III. hät ihn dena verhafte la und wider de Oberbefähl über d Königlich Italiänischi Armee übernoh. De Marschall Pietro Badoglio isch mit de Bildig vonere Militärregierig beuftrait worde. De Badoglio hät dänn alli faschistische Institutione per Dekret verbote. Am 8. Septämber 1943 hät er en Waffestillstand mit de Alliierte gschlosse. Dena isch hän di dütsche Truppe Norditalie bsetzt.

### Gründig vo de RSI
Am 12. Septämber 1943 isch de Mussolini vo dütsche Fallschirmjäger befreit worde. Am 23. Septämber 1943 hät er uf Initiative vom Adolf Hitler d italiänischi Sozialrepublik usgrüeft.

### Beschribig
Us de alte PNF (Partito Nazionale Fascista) (= Nationali Faschistischi Partei) isch vom Mussolini e neui faschistischi Partei gründet worde - d PFR (Partito Fascista Repubblicano) (= Republikanischi Faschistischi Partei). Die Sozialrepublik isch en Einparteiestaat ksi. S Gebiet vo de Republik hät vor allem de Norde vo Italie umfasst, isch aber wäge em Vorrücke vo de Allierte immer chliner worde. S vorher italiänische Istrie isch de facto zu Nazi-Dütschland cho.

Dewilscht s Königriich Italie vorher wie au Japan en gliichberächtigte Verbündete vo Dütschland ksi isch und en grosse Ifluss ka hät, isch d neui Republik es blosses Marionetteregime vo de Dütsche ksi. De Mussolini und sini Regierig händ fast kei politischi Macht ka und sind lediglich Empfänger vo dütsche Wünsch und Wiisige ksi. D Waffe-SS hät ab 1944 mit de Deportatione vo de italiänische Jude aagfange. Insgesamt sind 9000 Jude ermordet worde.

D RSI isch zwar vo nur wenige Staate aerkännt worde, hät aber de facto Strukture vo em richtige Staat ka. Es hät Briefmarke, Autokännzeiche, e Währig und e eigeni Armee ka. D Verwaltig und Gsetzgäbig isch de Dütsche vorbehalte blibe.

### S Ändi vo de RSI
Am 28. April 1945 isch de Mussolini uf sinere Flucht id Schwiiz vo Partisane gfange kno und ermordet worde. Am 2. Mai händ d Dütsche s Gebiet ändgültig ufgä und kapituliert. D RIS isch demit offiziell ufglöst ksi. Churz druf hät s Königriich Italie wieder sis volle Staatsgebiet in Besitz kno.

## Lueg au
* Italie Abschnitt Gschicht

## Literatur
* 

## Weblink

* Faschistischer Marsch ''Giovinezza'' („D Juged“) (Hymne vo de Sozialrepublik Italie)
* Flagge vo de Sozialrepublik Italien und Erklärig vo ihre Gschicht
* Bilder vo Kfz-Kännzeiche vo de Italienische Sozialrepublik
Partito Nazionale Fascista

De **Partito Nazionale Fascista** (italiänisch für **Nationali Faschistischi Partei**, kurz **PNF**) isch e faschistischi politischi Partei im Königriich Italie ksi, wo vo 1921 bis 1943 existiert hät. Si isch us de Fasci di combattimento hervorgange, wo de Benito Mussolini 1919 gründet hät, und isch vo 1926 bis 1943 d Staatspartei vo Italie ksi.

## Gschicht
D faschistischi Bewegig isch vor de Parteigründig vor allem us de paramilitärische *[[Schwarzhemden|Fasci di Combattimento]]* bestande. Dur d Parteigründig am 9. Novämber 1921 in Rom isch d Umwandlig i e umfassendi politischi Vereinigung vollzoge worde. D Hauptufgab vo de PNF isch es zunächst ksi, em italiänische Bürgerdum d Angst vor ere faschistische Eigedynamik z näh und so de Faschismus als attraktivi Möglichkeit für d Bekämpfig vo de sozialistische Gfahr azubüte, wie s damals wahrgno worde isch.

Während em Marsch uf Rom vo de Faschiste, hät de Mussolini d Kombination vo de politische Partei und de militante Massebewegig als effektivs Druckmittel gäge d Demokratie gnuzt um ad Macht z cho und isch am 29. Oktober 1922 Ministerpräsidänt worde.

Nach massive Änderige vom Wahlgsetz dur das sogenannte *Acerbo-Gsetz* hät d PNF dütlich a Stimme a de umstrittene Wahle vom April 1924 gwunne. Ab 1928 isch d PNF per Gsetz die einzig zueglasseni Partei vo Italie ksi, was sich bis 1943 nöd gänderert hät. D Partei isch nach de Verhaftig vom Mussolini und sinere Absetzig im Grosse Faschistische Rat am 24. Juli 1943, wo vom Dino Grandi igleitet worde isch, ufglöst worde. Am 27 Juli het si d Regierig vom Pietro Badoglio  offiziell verbote.

Nach de Befreijig vom Mussolini im Septämber 1943 isch i de Italiänische Sozialrepublik d Partei am 13. Septämber als Republikanischi Faschistischi Partei (*[[Partito Fascista Repubblicano]]*, PFR) inere neue Form gründet worde. Vili Parteimitgliider (wie z.b de Emilio de Bono) händ drufhi de Partei de Rücke kehrt und si verla.

## Sekretär vo de Nationale Faschistische Partei
* Michele Bianchi (Novämber 1921 bis Januar 1923)
* *Triumvirat*: Michele Bianchi, Nicola Sansanelli, Giuseppe Bastianini (Januar 1923 bis Oktober 1923)
* Francesco Giunta (15. Oktober 1923 bis 22. April 1924)
* *Quattuorvirat*: Roberto Forges Davanzati, Cesare Rossi, Giovanni Marinelli, Alessandro Melchiorri (23. April 1924 bis 15. Februar 1925)
* Roberto Farinacci (15. Februar 1925 bis 30. März 1926)
* Augusto Turati (30. März 1926 bis 7. Oktober 1930)
* Giovanni Giuriati (Oktober 1930 bis Dezämber 1931)
* Achille Starace (Dezember 1931 bis 31. Oktober 1939)
* Ettore Muti (31. Oktober 1939 bis 30. Oktober 1940)
* Adelchi Serena (30. Oktober 1940 bis 26. Dezember 1941)
* Aldo Vidussoni (26. Dezember 1941 bis 19. April 1943)
* Carlo Scorza (19. April 1943 bis 25. Juli 1943)

## Literatur
* 

## Weblinks

* THE DOCTRINE OF FASCISM / BENITO MUSSOLINI (1932)
1519

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Ulrich Zwingli wird Lütprieschter am Grossmöischterstift z Züri. 
* 28. Jänner: Dr Herzog Ulrich vu Wirttebärg iberfallt di Frei Rychsstadt Reitlenge un handlet sich dodermit e Chrieg yy mit em Schwebische Bund.
* 12. Februar: Noch em Dod vum Maximilians I. wird sy Änkel Karl Erzherzog vu Eschtrych.
* 21. Februar: Dr Stadtrot vu Regensburg ordnet d Verdrybig vu allen Juden us dr Stadt aa.
* 21. April: Dr spanisch Konquistador Hernán Cortés fangt mit dr Eoberig vu Mexiko un mit dr Verwieschtig vum Aztekerych aa.
* 27. Juni bis 16. Juli: In dr Leipziger Disputation gegen Johannes Eck vollziet dr Martin Luther dr ändgiltig Bruch mit dr remische Chilche.
* 10. Augschte: Vu Sevilla uus fangt dr Ferdinand Magellan aa mit syre blante Wältumsägelig.
* Rottweil wird zuegwandte Ort vu dr Schwyzer Aidgnosseschaft.

## uf d Wält chuu
* 31. Merz: Heinrich II., Chenig vu Frankrych

## gstorbe
* 12. Jänner: Maximilian I., Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 2. Mai: Leonardo da Vinci, italienische Chinschtler un Universalglehrte
* 22. Oktober: Bruno Amerbach, Suhn vum Basler Drucker Johann Amerbach

## Weblink
1517

|}
## Was isch bassiert?
* 31. Oktober: Em Martin Luther syni *95 These* sollen as Dischpetationsgrundlag iber dr Ablosshandel diene. Dr Iberliferig no schlat dr Luther si an d Dire vu dr Schlosschilche z Wittenberg aa un laitet dodermit d Reformation yy.
* 15. Augschte: Dr Fernão Pires de Andrade chunnt as erschte Portugies uf China. Är verhandelt mit dr Ming-Herrscher iber megligi portugiesisch-chinesischi Handelskontakt.
* D Osmanen unterwärfen unter em Sultan Selim I. di hitige Biet vu Libanon, Irak, Syrie, Jordanien, Israel un Egypte. Au di islamische Pilgerstätte Medina un Mekka cheme unter osmanischi Herrschaft.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.
* Portugiesischi Seefahrer cheme as erschti Europäer uf Taiwan un nänne d Insle *Formosa*.
* E zwooti Sammlig vu dr *[[Dunkelmännerbriefe|Dunkelmannebrief]]* wird publiziert.

## uf d Wält chuu
* Bernhard, Markgrof vu Bade-Pforze

## gstorbe
* 15. April: Tuman Bey, dr letscht mamlukisch Sultan vo Egüpte
* 15. Augschte: Ottilie vu Katzenelnbogen, Markgrefi vu Bade
* 3. Novämber: Arnold zum Luft, Räkter un Vizekanzler vu dr Uniwersitet Basel

*Datum nid bekannt:*

* Heini Strübin, Schwyzer Politiker

## Weblink
1518

|}
## Was isch bassiert?
* 26. April: In dr *[[Heidelberger Disputation]]*, eme theologische Strytgspräch an dr Universitet Heidelberg, lait dr Martin Luther syni *Theologia crucis* dar. Är gwinnt e huffen Aahänger unter dr Studänte. Unter syne Zueherer sin unter anderem di spetere Reformatore Martin Bucer, Erhard Schnepf, Franciscus Irenicus, Martin Frecht un Johannes Brenz.
* 19. Juni: Dr Spanier Juan de Grijalva isch dr erscht Europäer, wu sy Fueß uf aztekisch Territorium setzt.
* 28. Augschte: Der Humanischt Philipp Melanchthon, wu uf e Griechisch-Lehrstuel beruefe woren isch, haltet sy Aadrittsred an dr Universitet Wittenberg. 
* 12. Oktober: Z Augschburg fangt s Verher vum Martin Luther dur dr päpschtlig Gsandte, Kardinal Thomas Cajetan, aa, wu bis zum 14. Oktober goht .
* Dr Tizian volländet sy 1516 aagfange Elgmäld *Mariä Uffert*.

## uf d Wält chuu
* 8. Augschte: Conrad Lycosthenes, dytsche Humanischt un Enziklopedischt

## gstorbe
* Hans Kilchmann, Basler Gschäftsmann un Bolitiker
* Ludwig Kilchmann, Basler Gschäftsmann un Bolitiker

## Weblink
1516

|}
## Was isch bassiert?
* Merz: D Orte Uri, Schwyz, Züri, Basel un Schaffuuse, wu dr im Vorjohr no der Schlacht bi Marignano gschlosse Fride vu Gämf ablähne, stellen em remisch-dytsche Chaiser Maximilian I. 15.000 Mann fir sy Fäldzug uf Oberitalie z Verfiegig. E neie Bruederchrieg mit dr andere aidgnessischen Ort, wu Frankrych unterstitze, wird nume doderdur verhinderet, ass Maximilian I. dr veryybart Sold nit cha ufbringe. 
* 29. Merz: D Republik Venedig nännt e per Dekret fir Juden yygrichter Wohnberaich *[[Ghetto]]*.
* 29. Novämber: Dr franzesisch Chenig Franz I. gwehrt dr Aidgnosse „ebige Fride“ gege ne Chriegscheschtenentschädigung vu 700.000 Chrone un d Bedingig vun ere chimftige Nit-Yymischig z Italie. D Schwyzer Neutralitet entstoht. S Tessin chunnt ändgiltig an d Schwyz.
* Dezämber: Em Thomas Morus sy staatstheoretische Wärch *Utopia* wird z Löwen zum erschte Mol vereffetligt.
* Z Augschburg wird im Ufdrag vum Chaufmann un Bankiers Jakob Fugger mit em Böu vu dr *[[Fuggerei]]* aagfange, dr eltschte Sozialsidlig uf dr Wält, wu s hite no git.
* E zwooti Uflag vu dr *[[Dunkelmännerbriefe|Dunkelmannebrief]]* erschynt.

## uf d Wält chuu
* 26. Merz: Conrad Gessner, Schwyzer Arzt, Naturforscher un Altphilolog

## gstorbe
* 23. Januar: Ferdinand II. vo Aragon, Köönig vo Kastilie und León,  Aragón und Neapel
* Augschte: Hieronymus Bosch, niderländische Moler

## Weblink
1515

|}
## Was isch bassiert?
* 14. Septämber: No dr Schlacht bi Marignano, wu di Alt Aidgnosseschaft vu Frankrych gschlaa wird, erklert sich d Schwyz „uf ebig“ fir neutral.
* Aafangs Oktober: D *[[Dunkelmännerbriefe|Dunkelmannebrief]]* wären anonym publiziert. 
* Milhüüse dritt us em elsässische Zehstedtbund uus un wird zuegwandte Ort vu dr Alte Aidgenosseschaft.
* Dr Markgrof Christoph I. dailt d Markgrofschaft Baden unter syne drei Sihn Bernhard, Philipp un Ernst uf. Erscht anne 1771 wird s Land per Erbschaftsverdrag unter em Markgrof Karl Friedrich wider verainigt.

## uf d Wält chuu
* 12. Mai: Christoph, Herzog vu Wirttebärg

## gstorbe
* 14. Septämber: Hans Bär dr Jinger, Basler Rotsherr

## Weblink
Hindustani

**Hindustani** isch d Bezäichnig von ere nordindische Sprooch, wo sich us ere d Standardsprooche Hindi, Urdu und Fidschi-Hindustani entwigglet häi. S Wort  isch in dere Sprooch e Femininum und wird in Hindi   gschriibe bzw. ہندوستانی in Urdu. D Bezäichnig stammt us em Persische und bedütet „Indisch“ (äigentlig: „das wo us em Indus-Land chunnt“).

Hindustani isch en indoarischi Sprooch und isch in wite Däil vom Norde und dr Middi vom indische Subkontinänt verstande worde. Hüte verstoot mä under Hindustani die mündligi Usgliichssprooch vo Nordindie (und Pakistan), wo in informelle Alldaagssituazione gebrüüchlig isch und andersch as Hindi und Urdu käni feste Reegle het, wo überregional verbindlig si. Dorum isch Hindustani kä Standardsprooch.

## D Unterschiid zwüsche Hindi und Urdu
Hindi und Urdu si Warietääte vo dr gliiche Äinzelsprooch (Soziolekt). Ethno-politisch wird dr Sproochezwilling Hindi-Urdu as zwäi verschiideni Usbausprooche aagluegt. Dr Hauptunterschiid isch, ass underschidligi Alfabet verwändet wärde. Hindi wird in Devanagari gschriibe, Urdu in Perso-Arabisch.

Wääred sich dr Wortschatz vo dr Schriftsprooch underschäidet (z.&nbsp;B. Fachwörter und religiöösi Bezäichnige), isch d Grammatik die gliichi und d Usprooch eso äänlig,  ass sich Sprächer im Alldaag ooni Broblem chönne verständige.
Emilio De Bono

De **Emilio De Bono** (* 19. März 1866 z Cassano d’Adda, Provinz Mailand; † 11. Jänner 1944 z Verona) isch en italiänische General und faschistische Politiker ksi. Er isch sit 1935 Träger vom Titel „Marschall vo Italie“ ksi.  Als eine vo de füerende Generäl vom faschistische Italie während de Chrieg z Libye (1923–32) und Abessinie (1935–36) hät de De Bono e zentrali Rolle bi de Chriegsverbräche gspillt, wo döt s faschistische Reschiim verüebt hät.

## Lebe
Nach sinere Usbildig a de Militärakademii z Modena isch er Offizier bi de Bersaglieri-Truppe ksi. Er hät ab 1912 am Italiänisch-Türkische Chrieg und danach am Erste Wältchrieg teilgno, won er es paar Mal verwundet und uszeichnet worde isch.

Nach em Chrieg isch er eine vo de Mitgründer vo de Partito Nazionale Fascista (Nationali Faschistischi Partei) ksi und hät 1922 als ältiste „Quadrumvir“ am Marsch uf Rom teilgno. Nach de faschistische Machtübernahm hät ihn de Mussolini zum Polizeichef und zum Leiter vo de faschistische Miliz („Schwarzhämde“) gmacht.

Vo 1925 bis 1928 isch er Gouverneur vo Triopiltanie ksi, derna Minister für di italiänische Kolonie und Protektorat ksi. Als Oberbefählshaber vo de italiänische Truppe im Zweite Italiänisch-Äthiopische Chrieg isch er wäge sinere Zögerlichkeite kurz nach em Chrieg abgsetzt worde. De Pietro Badoglio hät d Operatione derna zu em erfolgreiche Abschluss bracht.

Im Zweite Wältchrieg hät er sich gäge en Chriegsitritt uf Site vo Nazi-Dütschland igsetzt. Am 25. Juli 1943 hät er im Große Faschistische Rat für d Absetzig vom Mussolini gstimmt und de faschistische Bewegig de Rücke kert.

1944 isch er i de Italiänische Sozialrepublik bi me Schiinprozäss zum Tod verurteilt worde und am 11. Januar 1944 zämme mit em ehemalige Usseminister Ciano und anderen ehemalige Parteigrösse dur es Komando z Verona verschosse worde.

## Weblink

## Einzelnachwiis
1514

|}
## Was isch bassiert?
* 27. Juli: Ulmer Landschnächt bsetze im Ufdrag vum Rot d Stadt Geislenga un verhafte d Aafierer vum *[[Geislinger Aufstand|Geislenger Ufstand]]*. 
* 9. Augschte: Dr Herzog Ulrich vu Wirttebärg bstroft 1.700 Buure vum Bundschue-Huffe Armer Konrad in syym Land mit Gäld- un Chärcherstrofe. Alli Aafierer wäre hiigrichtet.
* 23. Augschte: In dr Schlacht bi Tschaldiran siige d Osmane under em Sultan Selim I. iber d Perser.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 25. Dezämber: Johann Amerbach, Basler Drucker un Verleger
* 31. Dezämber: Andreas Vesalius, flämische Anatom

## gstorbe
* 4. Dezämber: Peter Offenburg, Basler Bolitiker
* 25. Dezämber: Johann Amerbach, Basler Buechdrucker

## Weblink
1513

|}
## Was isch bassiert?
* 11. Merz: Noch em Dod vum Papscht Julius II. am 21. Februar wird dr Giovanni de’ Medici zum Papscht vu dr remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Leo X. aa.
* 6. Juni: In dr Schlacht bi Novara besige d Eidgnosse e franzesisch Heer unter em Louis de La Trémoille.
* 10. Juli: D Walsergmai Aager chunnt aigeni Statuten iber.
* 6. Oktober: D Bundschue-Bewegig z Lehe wird nidergschlaa, d Aafierer, unter ihne dr Kilian Mayer, no churzem Prozäss hiigrichtet. Dr Joß Fritz un dr Stoffel vu Friburg chenne entchuu. 
* 17. Dezämber: Appezell wird as 13. Kanton Mitglid vu dr Dryzeh Alte Ort.
* Dr Niccolò Machiavelli schrybt sy Buech *[[Der Fürst|Il Principe]]*.
* Dr Raffael volländet sy Gmäld  *Sixtinische Madonna*. 

## uf d Wält chuu
* Melchior Manlich, Augschburger Chaufmann

## gstorbe
* 21. Februar: Julius II., Papscht
* 25. Dezämber: Johann Amerbach, Basler Buechdrucker

## Weblink
Wort

E **Wort** isch e sälbständigi sproochligi Äihäit. In dr natürlige Sprooch het s – im Gegesatz zum ene Lut oder ere Silbe – en äigeständigi Bedütig.

En allgemäin akzeptierti Definizion git s nit. Dr Begriff z definiere isch schwiirig, wil „Wort“ lexikalisch meerdütig bzw. (konkreter) waag isch und vom Undersuechigsgsichtspunkt und vo dr sproochlige Ebeni, wo äim grad intressiert, abhängig isch wie au vo de Theorie im Bezuug druf. Öb „Wort“ in dr Sproochwüsseschaft *überhaupt* e bruchbari Kategorii isch, isch umstritte. So het dr Ferdinand de Saussure anstatt vo „Wort“ nume vo „Zäiche“ greedet. Mit eme Wort mäint mä mänggisch au en Abstrakzion vo dr konkrete Wortform („Baum“ und „Böim“ as Forme vo äim und em gliiche *Wort)*, in der Semantik wärde sonigi Vorstellige under em Begriff vom Lexem genauer beschriibe.

S *Wort* wird begrifflig mäistens vom Fonem, vom Morfem, dr Syntagma und em Satz abgränzt. Allerdings cha daatsächlig au en äinzigs Wort e Satz bilde, genauso wie s Wort us nume eme äinzige Morfem cha bestoo und das sälber us nur eme äinzige Fonem, Bischbil: *Oh!*

Im Bezuug uf d Schrift wird e Wort au as e Teggstusschnitt definiert, wo dur Drennzäiche, wie Leerzäiche, begrenzt isch.

## Litratuur
* Johanna J. Danis: *Das WORT in der Psychotherapie.* Münche 1992, ISBN 3-925350-01-2.
* Wolfgang Klein: *Von Reichtum und Armut des deutschen Wortschatzes.* In: *Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache.* Uusegee vo dr Dütsche Akademii für Sprooch und Dichdig und dr Union vo de dütsche Akademie vo de Wüsseschafte. De Gruyter, Berlin/Boston 2013, Site 15-55. ISBN 978-3-11-033462-3. Zu "Wort" Site 22-28.
* George A. Miller: *Wörter. Streifzüge durch die Psycholinguistik.* Zweitausendeins, 1996, ISBN 3-86150-115-5.

## Weblingg

* Online-Wörterbuech für lexikologischi Fachbegriff (Ch. Römer, Jena)
* Zitatsammlog zum Thema „Wort“

## Fuessnoote
1511

|}
## Was isch bassiert?
* 4. Oktober: Dr Papscht Julius II. verbindet si in dr Hailige Liga mit em Chaiser Maximilian I., dr Republik Venedig, dr Aidgnosseschaft, Ängland un Aragon gege dr Chenig Ludwig XII. vu Frankrych. Frankrych mueß si us em bsetzte Herzogtum Mailand zruggzie.
* Im Osmanische Rych chunnt s mit Unterstitzig vu dr Janitschare zuen eme Ufstand vu dr Brieder Korkud un Selim gegen ihre Vater, dr Sultan Bayezid II., wu aber vorlaifig nidergschlaa wird.
* Dr Raffael volländet d Stanza della Segnatura. 
* Uf ere portugiesische Landcharte wird Bangkok zum erschte Mol urkundli gnännt.

## uf d Wält chuu
* 24. Augschte: Jean Bauhin, franzesische Arzt

## gstorbe
* Johannes Petri, dytsche Buechdrucker 

## Weblink
1510

|}
## Was isch bassiert?
* Uf em Rychsdag z Augschburg wird Hamburg zur freien un uumittelbare Rychsstadt erklert. Dänemark erkännt die Erklerig nit aa. 
* Dr Albrecht Altdorfer molt *Laubwald mit em Hailige Georg*.
* Dr Jakob Fugger wird ellainige Inhaber vum Augschburger Bankhuus Fugger. 
* Dr Hans Baldung volländet d *Markgrofedafele*.

## uf d Wält chuu
* Nikolaus Wynmann, Schwyzer Humanischt

## gstorbe
* 10. Merz: Johann Geiler vu Kaysersberg, dytsche Prediger un Schriftsteller

## Weblink
1512

|}
## Was isch bassiert?
* 24. April: Dr Selim I. wird Sultan vum Osmanische Rych.
* 15. Dezämber: Schwyzer Reisläufer zwinge dr Yyzug vum Massimiliano Sforza z Mailand un setzen ihn am 29. Dezämber offiziäll as Herzog yy. As Gegelaischtig mueß er dr Aidgnosse d Ort Lugano, Locarno, Mendrisio, s Valle Maggia un d Herrschaft Domodossola abdrätte. D Bindner cheme s Veltlin, d Grofschaft Cläven un d Herrschaft Worms iber.
* 30. Septämber: E Bärgsturz vum Monte Crenone im Tessiner Valle di Blenio (Bleniotal) choschtet e baar Hundert Mänsche s Läbe. Si wären unter Gstaismassen im Norddail vu Biasca begrabe. 
* Im Zug vun ere Rychsreform dailt dr Chaiser Maximilian I. s Hailig Remisch Rych in zeh Rychschrais yy. 

## uf d Wält chuu
* Thomas Grynaeus, wirttebärgische Theolog un Reformator

## gstorbe
* 22. Februar: Amerigo Vespucci, Florentiner Chaufmann un Seefahrer
* 26. Mai: Bayezid II., Sultan vom Osmanische Riich vo  1481 bis 1512

## Weblink
Grammatik

D **Grammatik**, also d **Sproochleer,** bezäichnet in dr Sproochwüsseschaft – der Linguistik – jedi Form von ere süstematische Beschriibig von ere Sprooch.

## der Begriff “Grammatik”
S Wort chunt vom , das heisst *[technē] grammatikē,* was eigentlech „Kunst vom Lääse und Schriibe“ bedüütet. S urwort dervo isch  *gramma;* das heisst „Gschribnigs, Buechstaab“. do druus isch uf Latynisch d *[ars] grammatica* woorde, also s «Fach vom Läsen und Rede».

Dr Begriff vo dr Grammatik stoot uf dr äinte Site für s Reglewärk sälber wo me für en Sprooch het, und uf dr andere Site wird *Grammatik* au für d Theorii über e bestimmti Sprooch oder Sproochfamilie bruucht. Däil vo dr nöijere grammatische Forschig bestön in dr Froog, wie wit mä vor allem natürligi Sprooche uf formali Sprooche cha reduziere. 

D Adjektiv *grammatisch* und *grammatikalisch* (vo spootlatiinisch *grammaticalis*) wärde hüte mäistens sünonüüm in de Bedütige „was d Grammatik betrifft“ oder „was de Regle vo dr Grammatik entspricht“ verwändet.

## Deskriptivi Grammatik
Dr Underschiid zwüsche de deskriptive Grammatike und de formale Grammatike, isch, ass die deskriptive en empirische Forschigsaasatz häi. Si beschäftige sich mit de natürlige Sprooche, wo mä im Allgemäine von ene dänggt, ass si e gröösseri Usdrucksstärki häi. Dr Linguist luegt zerst e bestimmti Zaal vo Usdrück und Setz aa, wo zun ere Sprooch ghöre. S Kriterium drfür, ass bestimmti Usdrück und Setz zun ere Sprooch ghöre, isch mäistens, ass si in dr gschribnige Sprooch und in dr Litratuur vorchömme, aber au ass die Usdrück von ere Sproochgmäinschaft brucht wärde. Denn brobiert er, die Usdrück dur Reegle z erzüüge, und do stoot d Vollständigkäit vo de erklärte Fenomeen im Geegesatz zum ene ökonomische Brinzip vo dr Äifachhäit.

## d Grammatik vom Alemannische
Für di alemannisch Sprooch sind sid em 19. Joorhundert scho vil Grammatikbüecher gmacht worde, aagfange vo dene vom Karl Weinhold, em Franz Joseph Stalder, em Jakob Joseph Matthys, em Jost Winteler und em Gustav Adolf Seiler.

Lueg do derzue im Artikel: Alemannischi Grammatike

## Litratuur
* Frederick Bodmer: *The Loom of Languages*. (dütsch: *Die Sprachen der Welt*), Kiepenheuer & Witsch, 1944, Nöiuflaag im Parkland Verlag 1997, ISBN 3-88059-880-0.
* Franz Bopp: *Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache*. 1816.
* Noam Chomsky: *Syntactic Structures*. The Hague: Mouton, 1957, Reprint, Berlin and Nöi York 1985.
* Umberto Eco: *La ricerca della lingua perfetta nella cultura europa*.  Laterza (dütsch: *Die Suche nach der vollkommenen Sprache*, 1993, dtv, 1997, ISBN 3-423-30629-7)
* Helmut Glück (Hrsg.): *Metzler Lexikon Sprache*. Metzler, Stuttgart Weimar 1993, ISBN 3-476-00937-8.
* Hadumod Bußmann: *Lexikon der Sprachwissenschaft*. Stuttgart 1990, ISBN 3-520-45202-2.

## Weblingg

* Peter Ives: Stichwortartikel für s *Historisch-Kritische Wörterbuch vom Marxismus*. Leiden 2005, Seite 393–399.

## Fuessnoote
Phonem

E **Fonem** (vo altgriechisch , *phōnḗ*, „Lut, Doon, Stimm, Sprooch“) isch die abstrakti Klass vo alle Lut (Foon), wo in ere gschwätzte Sprooch d Funkzion häi, Bedütige z underschäide.

## was es isch
Es *Bischbil:* S vordere, grollte r und s hindere, wo nit oder vil weniger grollt isch, si zwäi underschidligi Foon (Lut), wo im Dütsche und au im Allemannische aber käi Bedütigsunderschiid zwüsche Wörder usmache und dorum nume Wariante (Allofon) vom Fonem /r/ si. Konkret: Es git Lüt wo dr erst Lut vom Farbwort „root“ mit em dütlig grollte (vordere, alweolare) r usspräche, anderi bruche s hindere, uwulare r, wo nit oder nume wenig grollt isch. Wär s ghöört, verstoot in bäide Fäll s gliiche Wort „root“, wil die bäide Wörder de Lut nooch zwar verschiide si, aber s gliiche bedüte. Es weer aber öbbis ganz anders, wemm mä statt em r-Lut e d-Lut wurd verwände: denn bechiem mä statt em Wort „root“ s Wort „doot“ und das het e ganz anderi Bedütig. Mit „Bedütig“ isch do d Bedütig gmäint, wo öbber wo d Sprooch verstoot, mit de Wörder „root“ und „doot“ verbindet. Die bäide r-Lut ghööre zum gliiche Fonem /r/, dr d-Lut im Bischbil zum ene andere Fonem, nämlig /d/.

Mä cha also s Fonem as die chlinsti akustischi Äihäit (au: Segmänt) vom Lutsüstem von ere Sprooch definiere, wo zwüsche Bedütige underschäidet. S Ekwiwalänt vom Fonem im Schriftsüstem von ere Sprooch, also die chlinsti grafischi Äihäit, wo zwüsche Bedütige underschäidet, isch s Grafem.

D Fonem wärde vo dr Fonologii oder dr *Fonemik* undersuecht, wääred d Fonetik d Foon unabhängig vo Sprooche undersuecht.

## Litratuur
* Karl-Heinz Best: *Laut- und Phonemhäufigkeiten im Deutschen*. In: *Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft* 10/ 11, 2005, 21–32.
* Duden, Band 6, *Aussprachewörterbuch.* ISBN 3-411-04064-5
* T. Alan Hall: *Phonologie. Eine Einführung.* de Gruyter, Berlin/Nöi York 2000. ISBN 3-11-015641-5.
* Georg Heike: *Phonologie*. Metzler, Stuttgart 1972. ISBN 3-476-10104-5.
* Roger Lass: *Phonology. An introduction to basis concepts.* Cambridge University Press, Cambridge 1984. ISBN 0-521-23728-9.
* Katja Siekmann, Günther Thomé: *Der orthographische Fehler. Grundzüge der orthographischen Fehlerforschung und aktuelle Entwicklungen.* (Phonem-Graphem-Korrespondenzen im Deutschen, S.&nbsp;239–247, 100.000-er Auszählung). isb-Verlag, Oldeburg 2012. ISBN 978-3-942122-07-8.
* Staffeldt, Sven (2010a): *Einführung in die Phonetik, Phonologie und Graphematik des Deutschen. Ein Leitfaden für den akademischen Unterricht.* Stauffenburg, Tübinge 2010.
* Staffeldt, Sven (2010b): Zum Phonemstatus von Schwa im Deutschen. Eine Bestandsaufnahme. In: *Studia Germanistica* 7, 2010, 83–96. (als PDF unter: http://www.sven-staffeldt.de/publikationen.html)

## Weblingg

* 
* Robert F. Port: ''The Graphical Basis of Phones and Phonemes (pdf; 103&nbsp;kB)

## Lueg au
*Fonem und Allofon
## Fuessnoote
Muskel

**Muskle** si wäichs Gwääb, wo s in de mäiste Dier git. Allne Muskle vom ene Körper oder eme Körperdäil zämme säit mä Muskulatur. D Muskelzälle bestöön us Proteinfaasere us Aktin und Myosin, wo anenander chönne verbiirutsche. E Kontrakzioon wird dur e Närvenimpuls usglööst. Drbii schiebe sich d Protein inenander, so dass d Zälle chürzer wird. Wenn d Närve ufhööre, dr Muskel mit Impuls z versorge, hört d Kontrakzioon uf und dr Muskel wird däig. Mä reedet denn vo Muskelrelaxazioon. D Muskle broduziere Chraft und Beweegig. Vor allem si si verantwortlig für d Körperhaltig, d Fortbeweegig und d Beweegige vo de innere Organ, wie s Chlopfe vom Härz, wo s Bluet dur e Körper bumpt oder d Peristalsis vom Darm, wo d Naarig dur s Verdaujigssüsteem dransbordiert.

D Muskelzälle entwiggle sich im Embryo us em Mesoderm im ene Brozäss, wo Myogenese häisst. Es git drei Arte vo Muskle: gsträifleti Skelettmuskle,  dr Härzmuskel und glatti Muskle wie die vom Darm. Es git Muskle wie die in de Erm und Bäi, wo willkürlig, das häisst bewusst, chönne enerwiert wärde, und anderi Muskle, wo unwillkürligi Körperfunkzioone häi und vom wegetative Närvesüsteem gstüürt wärde, wie s Härz oder dr Darm. 

D Muskle bechömme d Energii zum Funkzioniere vor allem vom Oxidiere vo Fett und vo Choolehüdrat, aber anerobischi chemischi Brozäss chömmen au vor, vor allem bi schnälle Skelettmuskle. Chemischi Reakzioone broduziere Adenosin Triphosphat (ATP) Molekül, wo mit ene s Myosin bewegt wird. 

S Wort Muskel isch vom latiinische *musculus* abgläitet, wo «Müüsli» bedütet, villicht wil wenn sich gwüssi Muskle zämmezien es e chli usgseet, wie wenn e Muus sich under dr Hut wurd beweege.

## Litratuur
* Schmidt, Unsicher (Hrsg.): *Lehrbuch Vorklinik – Teil B*, Deutscher Ärzte-Verlag Köln, 2003, ISBN 3-7691-0442-0
* Detlev Drenckhahn (Hrsg.): *Anatomie Band 1*. Urban & Fisher, Münche 2008

## Weblingg
Schrift

Dr Begriff **Schrift** stoot in dr Semiotik für e Zäichesüsteem, wo mä mit em gschwätzti oder anders kodierti Informazioone cha ufbewaare und witergee. Früener isch si vo Hand gschriibe worde und nume (visuell) lääsbar oder (haptisch) erfassbar gsi, hüte cha Ufgschribnigs oder e Schriftstück au in ere Form vorligge, wo für Mensche nit diräkt nutzbar isch, und mä technischs Gräät brucht, zum s lääse, oder es sogar s Gräät sälber cha stüüre. Generell wird Schrift uf eme Drääger (z.&nbsp;B. Babbiir, digitali Spiicher) notiert (gschriibe oder uf en anderi Art uf e Drääger brocht) und bim Nütze dekodiert (abglääse, z.&nbsp;B. zum s gäistig ufznee oder zum e Gräät z stüüre).

## Schrift as Entsprächig zu Sprooche
In dr Schriftlinguistik underschäidet mä zwüschen em übersproochlige Zäicheninwentar, dr *Schrift* oder em *Skript* (ängl. *script*), uf dr äinte Site, und wie e Schrift für e gwüssi Sprooch gstaltet isch, em *Schriftsüsteem* (ängl. *writing system*),  uf dr andere Site. Zum Süsteem ghöört mindestens äi Reegleapparat (Orthografii) und si Basisäihäit isch s Grafem, wääred en äinzelns Elimänt vom Skript s Schriftzäiche (ängl. *character*) oder au s Sümbol isch.

D Terminologii isch allerdings nit ganz äihäitlig. So verwändet dr Coulmas „writing system“ au für das, wo d Dürscheid u.&nbsp;a. em „Schrifttüp“ sääge. D Schriftsüsteem wärde dradizionell in drei Kategorie iidäilt, und mäistens drennt mä sä nid noch de Ebene vo dr Analüüse oder Interpretazion vo de grafische Zäiche:

; Buechstabeschrift (Alfabetschrift, Segmentalschrift): E baar Dotzed arbiträri, segmentali, vilmol geometrisch äifachi Grafeem korreliere mit Foneem (lueg au Alfabet).
; Silbeschrift (Syllabografii): E baar Dotzed bis hunderti vo suprasegmentale Grafeem, wo zum Däil süstematisch si, korreliere mit dr Sprächsilbe oder wenigstens mit Komplex us eme Silberand und em Silbechärn.
; Wortschrift (Logografii): Duusigi vo komplexe Grafeem us em Repertuar, wo vilmol offe isch, korreliere mit Morfeem, wo dr Status vo Wörder chönne haa.

## Litratuur
*  Alle 109.242 digitalen Schriftzeichen nach dem Unicode-Standard.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  – Reprint: Weltbild, Freiburg 2003.
* 
* 
* 
*  (Original: 1935.)
* 
* 
*  (Nachdruck 2005.)
* 
* 
* 

## Weblingg

* Interview mit Gebhard Selz über die Anfänge der Schrift profil onläin, 11. Juni 2005
* Wolfgang Beinert: Westeuropäische Schriftgeschichte typolexikon.de, 2. Oktober 2013
* Rüdiger Weingarten: Schrifttypologie
* Exotische Schriften lernen www.schriften-lernen.de (Eisbär Media)
* Omniglot: the online encyclopedia of writing systems & languages vom Simon Ager (änglisch)
* "Zeichen - Bücher - Netze", wirtuelli Usstellig vom Dütsche Buech- und Schriftmuseum u.&nbsp;a. mit eme Thememodul über Lut, Zäiche und Schrift

## Fuessnoote
1507

|}
## Was isch bassiert?
* 27. Februar: Dr Martin Luther wird zum Prieschter gweit.
* 30. April bis 26. Juli: Z Konschtanz dagt dr Rychsdag.
* Uf dr Wältcharte vum Martin Waldseemüller erschynt zum erschte Mol dr Name *[[Amerika|America]]*. 
* Dr Petermann Etterlin git e druckti Schwyzer Chronik uuse. Die wird speter wäg ihre „franzosefryndlige Haltig“ kritisiert.

## uf d Wält chuu
* Maria Jakobäa vu Bade, Herzogi vu Bayern

## gstorbe
* Hans Leu dr Elter, Zürcher Moler

## Weblink
1506

|}
## Was isch bassiert?
* 22. Jänner: Di erschte 150 Seldner vu dr vum Papscht Julius II. gruefene Schwyzergarde dräffe im Vatikan yy.
* 18. April: Z Rom lait dr Papscht Julius II. dr Grundstai zum Böu vum Petersdom.
* 19. April: Bi me Massaker z Lissabon gege sognännti „Kryptojude“ finde um 2000 Neichrischte (zwangsdaifti Jude) dr Dod.

## uf d Wält chuu
* Federicus Commandinus, italienische Humanischt, Arzt un Mathematiker

## gstorbe
* 20. Mai: Christoph Kolumbus, italienische Seefahrer un Endecker

## Weblink
1505

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Juli: Dr Jurastudänt Martin Luther wird in dr Nechi vu Erfurt fascht vum Blitz droffe un globt, e Mench z wäre.
* Dr Leonardo da Vinci volländet d *[[Mona Lisa]]*. 
* Portugiesischi Seelyt landen uf Grande Comore un cheme dodermit as erschti Europäer uf d Komore.

## uf d Wält chuu
* 5. Februar: Aegidius Tschudi, Schwyzer Hischtoriker

## gstorbe
* Anton Archer, Schwyzer Heerfierer un Staatsmann

## Weblink
1504

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Herzog Ulrich vu Wirttebärg belageret Alt-Brettheim. 
* Em Michelangelo sy *David* wird z Florenz fyyrlig abdeckt. 
* Nusshof wird zum erschte Mol gnännt as *der hof by dem Nussbom*.

## uf d Wält chuu
* 18. Juli: Heinrich Bullinger, Schwyzer Chilchereformator

## gstorbe
* 19. Merz: Hans von Hallwyl, Schwyzer Ritter
* 26. Novämber: Isabella I.vo Kastilie, Köönigin vo Kastilie und León

## Weblink
1503

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Mai: Dr Christoph Kolumbus chunnt uf syre vierte Rais as erschte Europäer zue dr Kaimaninsle, wun er *Las Tortugas* nännt.
* 1. Novämber: Noch em Dod vum Alexander VI. am 18. Augschte wird dr Giuliano della Rovere zum Papscht vu dr KAtholische Chilche gwehlt. Är git si dr Name Julius II..
* Dr spanisch Seefahrer Juan de Bermúdez enteckt as erschte Europäer d Insle Bermuda.
* Dr portugiesisch Seefahrer Afonso de Albuquerque entdeckt d Insle Assunção.

## uf d Wält chuu
* 10. Merz: Ferdinand I., Chaiser vum Hailige Remische Rych

## gstorbe
* 18. August: Alexander VI., Papscht

## Weblink
1502

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Mai: De portugiesisch Seefahrer João da Nova entdeckt uf dr Ruckfahrt vu Indie d Insle St. Helena im Sidatlantik.
* 30. Juli: Dr Christoph Kolumbus chunnt uf syre vierte Rais zue dr karibische Insle Guanaja an dr Nordkischte vum hitige Honduras. Am 14. Augschte chunnt er bi Kap Honduras zum erschte Mol uf s amerikanisch Feschtland.
* 5. Oktober: Dr Christoph Kolumbus nännt e entdeckt Land *[[Costa Rica|Costa Rica y Castillo de Oro]]*, wel em Yyhaimischi mit Goldstickli gschänkt hän.
* Dr Vasco da Gama entdeckt bi syre zwaiten Indierais as erschte Europäer d Inslegruppe vu dr Seychellen un nännt si *Ilhas do Almirante* (*Admiralsinsle*). 
* Bundschue-Ufstand vu dr Buure un ter Aafierig vum Joß Fritz z Untergrombach bi Bruusel gege dr Bischof vu Speyer
* Dr Albrecht Dürer zaichnet sy Naturstudie *Fäldhas*. 

## uf d Wält chuu
* 7. Jänner: Ugo Boncompagni, as Gregor XIII. Papscht vu 1572 bis 1585

## gstorbe
* 11. November: Hans Bär dr Elter, Basler Chaufmann

## Weblink
1508

|}
## Was isch bassiert?
* 4. Februar: Dr Maximilian I. nimmt im Dom z Trient mit dr Zuestimmig vum Papscht Julius II. d Chaiserwird aa. E Chrenig dur dr Papscht z Rom verhinderet d Republik Venedig, wel si dr Durzug vum Maximilian dur ihre Biet ablähnt.
* Septämber/Oktober: Dr Leonardo da Vinci verfasst s *Manuskript F* vu syne Pariser Manuskript. D Haupttheme sin Wasser, Optik, Geology un Aschtronomy. 
* Dr Albrecht Dürer fertigt as Skizze fir dr Heller-Altar ais vu syne beriemteschte Wärch aa: *Händ, wu bäte*. 

## uf d Wält chuu
* Septämber: Sebastian Aitinger, Sekretär vum Schmalkaldische Bund

## gstorbe
* 29. Merz: Christoph vu Bade, Titular-Markgrof vu Bade, Domherr vu Stroßburi un Köln

## Weblink
1509

|}
## Was isch bassiert?
* 27. April: Dr Papscht Julius II., wu zue dr Liga vu Cambrai ghert, verhänkt iber d Republik Venedig en Interdikt.
* 31. Mai: Dr *[[Johann Jetzer|Jetzerhandel]]* chunnt z Bärn zum Hegschtpuntk, wu vier Dominikanermench effetli verbrännt wäre. 
* 14. Septämber: E Ärdbidem viewieschter Dail vu Konstantinopel un forderet rund 13.000 Doti.
* Dr Lucas Cranach molt dr *Torgauer Firschtenaltar*.

## uf d Wält chuu
* 10. Juli: Johannes Calvin, franzesisch-schwyzerische Chilchereformator
* Theodor Bibliander, Schwiizer Theoloog und Profässer

## gstorbe
* 21. April: Heinrich VII., Chenig vu Ändlang un Lord vu Irland

## Weblink
1501

|}
## Was isch bassiert?
* Mai: Dr Portugies João da Nova entdeckt d Insle *Conceição*, s hitig Ascension. 
* 13. Juli: Basel dritt as Kanton dr Schwyzer Aidgnosseschaft byy.
* 19. Augschte: Schaffuuse dritt as Kanton dr Schwyzer Aidgnosseschaft byy.
* No syre Ruggchehr vu Rom uf Florenz chunnt dr Michelangelo Buonarotti vu dr yyflussryche *Arte della Lana*, dr Wollwäberzumft, dr Ufdrag fir e kolossali Davidstatue.

## uf d Wält chuu
* 17. Jänner: Leonhart Fuchs, dytsche Botaniker und Mediziner
* 6. Augschte: Hieronymus Frobenius, Basler Buechdrucker un Verleger

Datum nit bekannt:
* Nicolaus Episcopius, Basler Buechdrucker

## gstorbe
* 5. Juli: Cimburga vu Bade, badischi Markgrefi, Grefi vu Nassau-Dillenburg

## Weblink
1500

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Februar: Dr Herzog Ludovico Sforza eroberet Mailand, sy friejere Bsitz, mit dr Hilf vu rund 5000 Schwyzer Seldner retuur.
* 17. Februar: In dr Schlacht bi Hemmingstedt schleen Dithmarscher Buure di zahlemäßig dytlig iberlägene Druppe vum dänische Chenig Johann I.. Uf Vermittlig vu Lübeck un Hamburg wird am 15. Mai e Fride zwische dr Buurerepublik Dithmarschen un Dänemark gschlosse. 
* 10. April: Dur dr «Verrot vu Novara» dur Schwyzer Raislaifer chenne d Franzose dr Ludovico Sforza, dr Herzog vu Mailand, gfangenee.
* 22. April: Dr portugiesisch Seefahrer Pedro Álvares Cabral entdeckt as vermuetli erschte Europäer Brasilie.
* 2. Juli: Dr remisch-dytsche Chenig un speter Chaiser Maximilian I. unterdailt s Rych fir e besseri Verwaltig in verschideni Rychskrais.
* 23. Juli: Dr sidli Martinsdurm vum Basler Minschter wird fertiggstellt. Dodermit giltet s Minschter noch ere fascht 500-jehrige Böuzyt offiziäll as volländet.
* 10. Augschte: Dr portugiesisch Seefahrer Diogo Dias entdeckt as erschte Europäer Madagaskar un nännt d Insle *São Lorenço*.

## uf d Wält chuu
* 24. Februar: Karl V., Chaiser vum Hailige Remische Rych, as Karl I. Chenig vu Spanie 
* 1499 oder 1500: Niccolò Tartaglia, venezianische Mathematiker

## gstorbe
* Nikolaus Meyer zum Pfiil, Basler Humanischt

## Weblink
Banane (Begriffsklärung)

**Banaane** stoot für:

* d Desserbanaane, e kultiwierti, ässbari Frucht vo dr Banaanenart *[[Musa × paradisiaca]]*
* d Gattig ''Musa'' in dr Familie vo de Banaanegwäggs
* d Chochbanaane, wo in vile dropische und subtropische Länder e Grundnaarigsmiddel isch und mäistens nit roh gässe wird.
Kochbanane

D **Chochbanaane**, au **Gmüesbanaane**, **Määlbanaane** oder **Pisangfiige**, span. „**plátano**“, z Brasilie „banana-da-terra“, in vile afrikanische Sprooche **Platan** oder **Plantan**, isch d Frucht vo vile Sorte vo dr Banaaneart *Musa* × *paradisiaca*. D Chochbanaane isch in e Hufe dropische und subdropische Regione vo Amerika, Afrika und Asie e Grundnaarigsmiddel (äänlig wichdig wie d Härdöpfel in Öiropa) und isch as Usduschmääl für Zöliakiipaziänte gäignet. Im Geegesatz zur Desserbanaane cha mä sä erst roh ässe, wenn si vollrif isch, das häisst wenn d Schaale vo dr Frucht (fast) vollständig schwarz und s Fruchtfläisch ganz wäich isch. Mäistens wird si kocht oder in Sträife oder Schiibe gschnitte und frittiert oder bröötlet. Hützudags cha mä sä au im dütschsproochige Ruum chaufe.

## Weblingg
Bananen (Gattung)

D **Banaane** (*Musa*) si e Pflanzegattig in dr Familie vo de Banaanegwäggs (Musaceae) innerhalb vo de Äikäimblettrige Pflanze (Monokotyledone). D Gattig het öbbe 70 Arte, wo alli bis uf äi Art in Tansania im dropische bis subtropische Asie bis zum westlige Pazifikruum vorchömme.

E baar Arte und Hybride häi ässbari Frücht. Vo dene wärde d Desserbanaane und d Chochbanaane (*Musa* × *paradisiaca*) für d Naarigsmiddelbrodukzion aabaut.

## Litratuur
* 
* 
* Carol Wong, R. Kiew, G. Argent, O. Set, S. K. Lee & Y. Y. Gan: *Assessment of the validity of the sections in Musa (Musaceae) using AFLP*, In: *Annals of Botany*, Volume 90, Issue 2, 2002, S. 231–238.
* Ai-Zhong Liu, W. John Kress & De-Zhu Li: *Phylogenetic analyses of the banana family (Musaceae) based on nuclear ribosomal (ITS) and chloroplast (trnL-F) evidence*, In: *Taxon*, Volume 59, Issue 1, 2010, S. 20–28.
* Pavla Christelová, Miroslav Valárik, Eva Hřibová, Edmond De Langhe &Jaroslav Doležel: *A multi gene sequence-based phylogeny of the Musaceae (banana) family*, In: *BMC Evolutionary Biology*, 2011. 
* S. C. Nelson, R. C. Ploetz & A.K. Kepler: *Musa species (banana and plantain)*, In: *Species Profiles for Pacific Island Agroforestry* – *www.traditionaltree.org*, 2006: Volltext-PDF.
* Markku Häkkinen: *Reappraisal of sectional taxonomy in Musa (Musaceae)*, In: *Taxon*, Volume 62, Issue 4, 2013, S. 809-813.
* Anne Vézina: ''Musa sections'' bei ''ProMusa''.

## Weblingg

* Michel H. Porcher, 2011: ''Sorting Musa names'' bei ''Multilingual Multiscripted Plant Name Database'' = MMPND.
Apfel (Begriffsklärung)

Mit em hoochdütsche Usdruck **Apfel** cha gmäint si:
* dr Kulturöpfel, e Frucht vo dr Art *Malus domestica*
* Öpfel, allgemäin e Pflanzegattig (*Malus*) vo Chärnobstgwäggs innerhalb vo dr Familie vo de Rosegwäggs
* e gmäini Figur in dr Heraldik
Anders:
* Grube Apfel, e stillglegts Bärgwärk in Nordrhii-Westfale
* dr Ditel von ere Sammlig vo Gschichte und Episode vom Michael Schulte

**Apfel** isch dr Familienaame vo dene Persone:
* Alfred Apfel (1882–1941), e dütsche Rächtsaawalt, Verbandsfunkzionär und Schriftsteller
* Arthur Apfel (* 1922), e britische Iiskunstlöifer
* Ernst Apfel (1925–2002), e dütsche Muusigwüsseschaftler
* Holger Apfel (* 1970), e dütsche Politiker (NPD)
* Oscar Apfel (1878–1938), en amerikanische Stumm- und Doonfilmschauspiiler
Aitrach (Begriffsklärung)

**Aitrach** haiße:

* Oedra, e Gmai im Landkrais Raveschburg
* Aitrach, e linke Zuefluss vu dr Iller
* Aitrach (Donau), e rächte Zuefluss vu dr Donau z Bade-Wirttebärg
* Aiterach, au *Aitrach*, e rächte Zuefluss vu dr Donau z Bayern
Rötenbach (Wutach)

Dè **Rötèbach** isch dè èrschte linksitige Nèbbèbach vo dè Wuètè, nõchdèmm selli uss dè Hürõt vo dè Guètach un dè Haslach entschtandè isch. Dè Rötèbach entschpringt nördlich vo Friddèwyler un flièßt unter m Nammè *Kloschterbach* vo dè öschtlichè Flankè vum Hochschwarzwald südöschtlich, bis er uumittelbar nördöschtlich vom Dorf Rötèbach d B 31 chrützt. Vo dört wèg gôt er i eim Bogè um dè Oschtrand vum Dorf ummè, fließt durch s südliche Dorf durrè un drèttèt i d *Rötebachschlucht* y. D Schlucht isch èn Bachdobel, wo steil nõch Südweschtè gegè d Wuètè zuè abbè keit. S Bachbett vum Rötèbach bschtòt sinèrè Hèrkumpft entsprèchend uss Sedimènte vo Schwarzwölder Gneis. Dè Rötèbach isch dè einzig Schwarzwaldabfluss, wo vo Nordè hèr i d Wuètè entwässerèt, well öschtlich vo Rötèbach d Bertoldsbaar um Löffingè ummè aafangt.

## Allgemeins

Dè Rötèbach füürt bi dè Mündig i d Wuètè gnuèg, um è stattlichi Kysbank am linkè Wuètèufer i dè Wuètèschlucht z hinterlõ. als selli. Dè Rötèbach isch vo allem bi Wanderer belièbt, wo d Wuètèschlucht odder dè Schluchtèschteig begänn, well d Schlucht wiè d Gauchachschlucht è intressantè Sitèabschtecher vo dè *Wander-Autobaan* a dè Wuètè nõch biètè hèt. Ußerdèmm chunnt mò am obberè Ènd bim Dorf Rötèbach usè, un sèll hèt èn Baanhof un èn Aaschluss a d B 31.

## Nammè
Dè Nammè „Rötèbach“ chunnt vu dè rötlichè Farb vom Bachbett, welles vor allem i dè Rötebachschlucht wiè selli uss rötlichem Schwarzwald-Gneis bschtòt. Wiè bi anderèm rötlichè Grund chunnt d Farb vom yglagertè Iisè-Partikel, diè a dè Obberflächi è rötlichi Roschtschicht bildet.

## Nebbèbäch
Ei Nebbèböchli spyst dè Rötebach obberhalb vom Dorf.

## Weblingg

## Fuèßnotè
Gäubahn

**Gäubahn** chan folgendes bedüte:
* d Bahnstrecke Stuttgart–Hattingen
* de Abschnitt Hattinge–Singe vo de Schwarzwaldbahn
* d Bahnstrecke Eutingen im Gäu–Freudenstadt
* d Bahnstrecke Olten–Solothurn
* di ehemolig Lokalbahn Speyer–Neustadt
* de Gäubahntunnel, au *Tunnel Gäubahn* gnännt
Gartenbahn (Begriffsklärung)

**Gartèbaan** stòt für:
* Personèbeförderndi Gartèbaan, meischtens in èrè Modell-Spurwitti vo 127 odder 184 mm (= 5 odder 7¼ Zoll).
* Nit für d Personèbeförderig denkti Gartèbaan, byschpillswys mit dè Spur IIm odder G.
* Alternativi Bezeichnig vo dè Baanschtreggi Weil am Rhy-Lerrach.

Luèg au:
* Pärklibaan