open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reblaus

D **Räbluus** (latynisch: *Daktulosphaira vitifoliae* und *Viteus vitifoliae*) isch es Dier us dr biologische Familie vo de Zwärglüüs. Si isch e grosse Schädling für e Wyybou.

Die Lüüs sind öppe ein Millimeter gross. D Räbluusflöige legge d Eier a d Rinde vom Räbstock. D Dier, wo do druss schlüüfe, legge iri Eier deils a d Bletter; anderi wandere zu de Wurzle im Bode, wo si sech vermehre; und wenn dr Winter vrby isch, frässe si die junge Wurzle und d Wiibli bringe wider Eier a d Rinde ufe. Wil d Wurzle nümme funkzioniere, stirbt d Pflanzen ab.

D Räbluus chunt us Nordamerika. Si isch i de 1860er Joore uf Europa cho, wo si zerscht z Frankrych riisegi Gebiet, nämlech öppe zwöiehalb Millioone Hektare vo Rääbe ganz kabut gmacht het. Au z Dütschland, i dr Schwiiz und z Öschtrych het d Räbluus als «Neozoe» i de Wyygebiet schlimm gwüetet.

## Literatur
* Victor Fatio: *Die Phylloxera (Reblaus). Kurzgefaßte Anweisungen zum Gebrauche für die kantonalen und eidgenössischen Experten in der Schweiz.* Ins Deutsche übertragen von H. Krämer. 2. Auflage. Aarau 1879.
* Hanns-Heinz Kassemeyer, Günter Schruft: *Krankheiten und Schädlinge der Weinrebe.* Th. Mann, Gelsenkirchen 1999, ISBN 3-7862-0112-9.

## Weblink

* champagner.com – Reblaus (Phylloxera)
Fossil

** Vrschdoinronga** fendad se bei ons ibrall, mo friahr Meer warad, mo heid Schiifr- ond Kalkschdoigebirg send.

## Fundschdella
En de Alpa send Dinosaurier-Spura en de Dolomiten gfonda worra.

Uf dr Alb sen em Ölschiifer Fischsaurier, Flugsaurier, Krokodil, Fisch, Seelilia, Ammonita und Kloifossilia gfondaworra.

En Holzmade fendad ma em Schiifer älle Sorda vo Ammonita, Muschla, Belemniten, fossils Holz, Fisch, Fischschuppa ond Reschd vo Seelilia ond sogar Saurier.

En dr Gegend vom Schwäbisch-Fränkischen Wald fend ma *Deiflsfengr*, em Keuper fend ma Seeliliaschdengl ond Deiflsfengr.

## Fondsacha


Archeopterix-img_0293.jpg |a *Archaeopterix*
Prachtk%C3%A4fer_aus_der_Grube_Messel.JPG |a *Prachtäfr*  (Buprestidae)
Shark_teeth_in_stone.jpg |Haizäh (Otodus obliquus)
Phragmoteuthis conocauda.JPG |a Deiflsfengr (Belemnoidea)



## Guck au
* Vorgeschichte von Oberschwaben

## Nedsadressa

* ''Quartärpaläontologie'' uf senckenberg.de (Senckenberg Forschungsinstitut und Naturmuseum Frankfurt/M.)
* ''Fossilienmuseum Dotternhausen mit Klopfplatz'' uf outdooractive.com

## Mo s her isch
Meerwalnuss

D **Meerwalnuss** (latynisch: *Mnemiopsis leidyi*) isch en Art vo de Kwalle.

Das Dier isch öppe zää Santimeter gross. Es frisst s Zooplankton und d Larfe und d Eier vo de Fisch. Mit dr Bioluminiszänz cha s Dier im Dunkle lüüchte.

Früener isch die Art nume im Meer noch vo de Ufer vom Atlantik bi Nord- und Südmarika dehei gsi. Anne 1982 het me se im Schwarze Meer gfunde. Me dänkt, ass d Kwalle mit Meerwasser i de Balaschttänk vo grosse Schiff dörthi cho isch. D Meerwalnuss het sech als «invasyvi Neozoe» im Schwarze Meer starch usbreitet und gwüssi Fischarte sind wägen ire sälte worde.

Ane 2006 het me d Kwallen au i dr Oschtsee entdeckt.

## Weblink

* d Meerwalnuss

## Fuessnoote
Drüsiges Springkraut

S **Chlepfchruut** (latynisch: *Impatiens glandulifera*) isch e Pflanzenart vo de *Balsamine.*

Es heisst i dr Mundart vo dr Schwiiz deils au *Roseroots Springchruut* und uf Düütsch au *Himalaya-Springchruut* oder *Indischs Springchruut.*

Früener isch die Pflanze im Gebiet vo Indie dehei gsi. Sid em 19. Joorhundert het me se als schöni Pflanze für Gärte und Päärk uf Europa und au uf Amerika brocht. Si het sech denn unkontreliert id Natur usbreitet. Jetz isch s Chlepfchruut i de Wälder mit füechte Böde und bsunders i de Auelandschafte wie öppen a dr Aare und i de Naturschutzpiet am Oberrhy e Ploog, wil s de yheimische Gwächs dr Platz wäggnimt. Es zelt trum zu de invasyve Neophyte. I dr Schwiiz stoot s rote Chlepfchruut uf dr Lischde vo de verbottene invysive frömde Pflanze.

S Chlepfchruut cha öppe zwöi Meter höch wärde. Es het roti Blüete, wo de Insekte vil Nektar abiete; das wäär dr nützlech Deil vo dere Art. Us de Blüete wärde Soomechapsle, wo bi dr chlynschde Berüerig ufchlöpfe, e Rägetropfe langet scho, und d Soomechörner wärded bis öppe sibe Meter wyt wägg gspickt. Das isch ganz luschtig zum aluege. Mid däm rafinierte Mechanismus verbreitet sech die Pflanze gschnäll wyter.

## Literatur
* Ingo Kowarik: *Biologische Invasionen. Neophyten und Neozoen in Mitteleuropa.* Ulmer, Stuttgart 2003, ISBN 3-8001-3924-3
* Volkmar Weiss: *Die rote Pest aus grüner Sicht: Springkräuter - von Imkern geschätzt, von Naturschützern bekämpft.* Graz 2015.

## Weblink
* s Chlepfchruut

## Fuessnoote
416

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Rutilius Claudius Namatianus schribt s Gedicht *De Reditu suo.*
* D Römer und d Weschtgoote schlüssen es Bündnis.
* D Weschtgoote dörfe drufabe im Land Akwitanie läbe.
* Dr Kaiser Honorius schickt dr Gägekaiser Priscus Attalus ins Exil.
* D Maya beobachte am Himmel d Bewegig vom Planeet Venus.

## Weblink
417

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Constantius dr Dritt, wo spöter Kaiser vo Rom wird, hürootet d Galla Placidia.
* 12. März: Dr Papscht Innozenz stirbt.
* Dr Zosimus wird Papscht.
* Dr Theoloog Pelagius wird exkomuniziert.
* Dr jüdisch Gleerti Mar Sutra stirbt.

## Weblink
Waldstädte

Datei:Waldstädte.png|mini|300px|Die vier Waldstädt z Vorderöschtriich (i blau: Vorderöschtriichischs Gebiet)

circle 164 168 15 Rhyfälde
circle 239 157 15 Säckinge
circle 311 160 15 Laufeburg
circle 397 106 15 Waldshuet
rect 103 140 186 156 Rhyfälde
rect 233 135 295 147 Säckinge
rect 280 169 357 177 Laufeburg
rect 344  82 408  96 Waldshuet


Diè vyr **Waldschtädt** am Hochrhy sin d Landschtädt
* Rhyfäldè AG (sowiè s baddische Rhyfäldè, wo vor 1800 im Chèrn nit bebaut gsi isch),
* Säckingè,
* Laufèburg AG un Laufèburg (Baddè) und
* Waldshuèt mit èm Sitz vom Waldvogteiamt

D Bezeichnung stammt uss sèllèrè Zit, wo Vorderöschterrych unter dè Habsburger Hèrrschaft vo Vorarlbärg übber dè Südschwarzwald bis zum Sund- un Briisgau im Weschtè gangè isch. Diè vyr Städt, wo uss dè Luègi vom *Stammland* dè Übbergang zum *(Schwarz-)Wald* bildet hèn. ligèd am Südrand vom gsamtè Schwarzwald, wo vom Hochrhydal bildèt wörd. Sit Aafang vom 19. Johrhundert isch d Mitti vom Hochrhy glychzitig d Landesgränz zwǜschè m Aargau un Baddè un dõdemit d Staatsgränz zwǜschè Dütschland un dè Schwiz. Sit dèm sin d Waldschtädt au no Gränzschtädt. 
Hauptsitz vom habsburgischè Vorland isch Ensisheim bi Müllhuusè im Obberelsass gsi.

Bsunders offèsichtlich wörd d *Stadt-Wald*-Logik bim Nammè *Waldshuèt*, eigèntlich *(des) Waldes Hut*, wa nüt anders wiè d Vorhuèt vom Südschwarzwald bezeichnè söll. Ebbèso wörrèd d Südschwarzwälder bis hüt no im Dal unnè als *Wälder* bezeichnèt.

## Weblingg
* 
* Zentralè für Unterrichtsmediè: Diè vyr Waldschtädt (zum.de)
Kelten um Asperg

D **Kelta om da Aschperg** hend ons en Haufa Schbura ibrigglassa vo dr Zeid, mo se gläbd hend – oogfähr 800 v. Ch bis om s Joor 0. Beischbiel sen a baar Gräbr en dr Gegend vom Aschberg.

## Fürschdagrab Grafenbühl
S Fürschdagrab Grafenbühl, au Prunkgrab Grafenbühl ghoißa, isch 1964 vo oogfähr 500 v. Chr. em Wohngebiet Grafenbühl a Grab mid ama Duchmessr vo oogfähr 40 Metr gfonda worra. Trodsdem dass d Kammer scho blünderd war, hod ma no zwoi goldpladdierde Bronzefibela, Reschd vo ama Drenkgschirr ond zwoi bronzene Löwenfüaß vo ama Kesselgeschdell, Doil vo ama eiserna Waga, ond Sacha aus Bernstein, Elfenbein ond Knochen gfonda. Zwoi aus Boi geschnidsde Sphingen mit ufgesedsde Bernsteingesichtr warad au drbei.

## Fürschdagrab vo Hochdorf
En Hochdorf, ama Ordsdoil vo Eberdenge hod ma a bsondrs großes Fürschdagrab mid ara Höh vo oogfähr sechs Metr ond ama Durmessr vo 60 Metr gfonda. Vom Grabhügel kaa ma da Aschberg seha, mo wahrscheinlich dr Fürschdasids war. S Grab war ned ausgraubd.

## Fürschdagrab vom Kloiaschbergle
S Grab em Kloiaschbergle isch s jengschde Firschdagrab en dr Gegnd vom Aschberg. D Haupbdkammr isch ausgraubd worra, abr en ara Nebakammr hods se a Firschdagrab aus dr Frühlatènezeit gfonda, mo oogfähr us em Joor 420 v. Chr. schdammd. En dr Nebakammr war a Aschahäufle, dromrom hod s an Ring, a eiserne, Gürtelschnall mo mid Goldblech belegd isch, zwelf rond gschlagene Goldbläddle ond vier Goldblechschdroifa ghed. Hendr m Aschahäufle warad zwoi griechische Tonschaan ond goldene Trinkhörnle. Em Oschda zua warad vier Bronzegefäß: a großes Becka, mid ara Holzschala dren, a bronzene Schnabelkann, a Gefäß mi zwoi Henkele ond a geribbdr Oimer.

## Bildr



18-07-29 - Kelten-Gräber 1.png|Keltagräbr om da Aschberg rom
Kleinaspergle_2016.jpg| Kleinaspergle om 420 v. Chr.elta
Keltischer_Wagen_aus_Hochdorf_35.jpg | Waga, blada mi ama Haufa Beigaba vom keltischa Fürschdagrab vo Hochdorf 
Keltischer Dolch und Scheide aus Hochdorf 36.jpg |  Dolch und Scheide  aus Hochdorf 
Totenliege-Hochdorf-by-1rhb-cr.jpg |  Dodalieg aus Hochdorf 
Hochdorf_keltenmuseum0815.jpg|  Waga Nochbau em Keltamuseum en Hochdorf



## Guck au
* Liste vo de keltische Stämm
* Regabogaschüssele

## Lidradur
* Jörg Biel, Sabine Rieckhoff: *Die Kelten in Deutschland.* Stuttgart 2001. ISBN =3-8062-1367-4.

## Nedsadressa
* 

## Mo s her isch
Elsässisches Wörterbuch

S' **Elsässischa Wärterbüach ** isch a Wärterbüach fer s *Südliga Nederàlamànischa Üssdrucksgebiat* vom André Nisslé. Me dàrfs net verwaggsle mit em *[[Wörterbuch der elsässischen Mundarten|Werterbüech vun dr elsassische Mundàrte]]* vum Ernst Martin un em Hans Lienhart.

## Vorstellung
Zitat:
*Dàss frànzesch - elsassischa un Elsassisch-Franzescha Wärterbüach esch uff a phonetischa Àrt uffgsätzt worra, um sina Laasbàrkait z'veraifàchera un sech känna vu sinra Üssdruckswerklikait ärnehrera àn Hànd vu sim Schprochsrichtum*.

*Züadam dàss, dàs Wàrterbüach met d'r greschta Sorgfaltikait uffgsätzt worra esch,(ewer 13000 wärter) sen m'r ewerzigt àss noch samtliga Üssdreck un Wärter dren fahla dian. Drum vervaigra-n-i net d'r vor un halfa-n-is dia lucka üss z'fella.*

## Teil
* Unsra Schtätt un Därfla vum Owerlànd.
* Unsra Schtätt un Därfla vum Unterlànd
* D' Vornamma uff elsassisch.

## Entstehung
Dr André Nisslé hed als Autodidakt aagfange uf dr Bàsis vum Albert Hudlett sin Àrwet *Ewerischtemmung vu da Elsassischa Schribàrta*. Am End war s grööst Wärterbüach. Drbei hät er 's Orthal-Prinzip vu dr Verwàndschàft met em Hochditscha abglehnt, weil er s züe kompliziart gfunda hàt.

## Lüeg aui
* OLCA

## Externa Links
* 

## Referanz
Autodidakt

A** Autodidakt ** psch Oinr mo se ebbes selbr beibrochd hod. Dr Nama kommd aus m Griechischa (aldgriechisch αὐτός autos ‚selbr‘ ond διδάσκειν didaskein ‚lehra'.

## Gschichd
Friahr mo s no koine Schuala gää hod fir de oifache Leid, ond Oinr mo ebbes hod wissa wella, hod se des selbr beibrenga müassa.

Mid dr Aifiehrong vo dr Schulpflichd em 19. Johrhondrd, war des no nemme so naidig.

## Beischbiel

Beischbiel für Autdidakta sen:

* André Nisslé mo se Schbrochwisseschafdliche Kenndnis beibrochd hod.
* Jean-Jacques Rousseau
* Gottfried Wilhelm Leibniz
* Karl Grunsky
* Oswald Myconius
* Andreas Vollenweider
* Richard Koelner vom Basler Marionettentheater

## Lidradur
* 

* 

## Nedsadressa
* Autodidaktische Initiative, Verein zur Förderung selbstbestimmter Bildung

## Mo s her isch
Association « Alsace, Culture et Patrimoine »

De ** Association « Alsace, Culture et Patrimoine »** (AACP) isch e Vereinigung wu s Interess un d Kenntnis vu de Elsässische Kultur un em kulturelle Erb vum Alsass fördere will.

## Gschicht
Im April 2004 gründet, fiehrt d AACP Konferänze un Exkursione durch. Si isch in de 1 rue Constant Strohl
67000 Strasbourg z finde.

## Struktur
De Association het en Verwaltungsrat, us Président: Pierre Bertrand, Viceprésidente: Jacqueline Berthone. Schatzmeister: Christiane Krieger.

## Aktione
Sit dr Gründung hät es viele Aktione gäbe. .
; Bispil
* 2017 " Reichshoffen, un patrimoine historique et industriel " vun Etienne Pommois,
* 2018 " Hattmatt, Balade botanique … "  vun Jean-Rémy Schleifer,
* 2018 " La Réforme Protestante en Alsace " vun Marc Lienhardt

## Nota
D Association « Alsace, Culture et Patrimoine (AACP) isch nit s gleich wie d Association Culture et Patrimoine d'Alsace“ (ACPA), die ìsch z Kìngerscha gsìì.

## Üssersitta
* Site vu dr Association

## Referanz
Regenbogenschüsselchen

**Regabogaschüssele**  sen keltische Gold- ond Silbermünzen mo do gfonda werrad, mo Kelta gläbd hen. 

## Vrbroidong
Regabogaschüssele send en dr Geged vom heutiga Ungarn, en Österreich, en Süddeutschland z fenda, gfonda hod ma se abr au em Rhiiland. Gmachd hend se Boier, Vindeliker, Tektosagen, Helvetier  ond d Rheingermanen en dr Zeid vo oogfähr 300 v. Chr. bis zua dr Zeitewend. Se hoisad au „Muschelstatere“.

## Ausseha
Regabogaschüssele send kloine Schüssele mid ama Durmesser vo om 18.5 Millimedr ond am Gwichd vo 1,8  - 7,47 Gramm.aus 12- oder meh karätigem Gold. Drzua war Kupfer, Zinn ond Palladium dren. Es sen wia kloine, gwölbde Schüssele ohne a Schrifd drauf. Drfier sen se doils mid Muschdr vrzierd, wia Kugla, Ponkd, Krois odr Stera, abr au mid Vogelköpf odr Schlanga.



Datei:Hallstatt LaTene.png|Ausbroidong vo de Kelta
Datei:Rijnkelten, electrum regenboogschoteltje or rainbow cup.jpg|*Regabogaschüssele*bei de Rheinkelta
Datei:NBAM Kelten - Schatz Regenbogenschüsselchen 2.jpg|*Regabogaschüssele* aus Wallersdorf em Niederbayrischa Archäologiemuseum
Datei:Celtic coins, Stieldorf (Siebengebirge). Hessische Regenbogenschüsselchen (Gold).jpg| *Regabogaschüssele* Stieldorf (Siebengebirge)
Datei:DHM - Regenbogenschüsselchen.jpg|*Regabogaschüssele* Deutsches Historisches Museum ( Berlin ) 



## Fundort
Regabogaschüssele hod ma en Manching odr au 1990 bei Sontheim (350 Schüssele) gfonda.

Oine vo de erschde Fondschdella war Podmokl ond Nischburg em Böhmischa om 1771.

; Fälschonga
Ofd send en Manching au Münza drbei, mo an Kupferkern ond a Feuervergoldung hen. Dia Fälscherei war scho domols ond s geid se au Heid no.

## Nama
Regabogaschüssele hoisad so, weil se d Form vo ara Schüssel hend, ond ma se moischdens nach ama Rega, mo se budsd hod, auf de Feldr gfonda hod. No hend d Leid denkd, daß se d Reschd vo ama Regaboga wäred.

## Guck au
* Liste vo de keltische Stämm
* Oppidum

## Lidradur
* Ernst Heinrich Meier: *Deutsche Sagen, Sitten und Gebräuche aus Schwaben* Nr. 256 *Sagen vom Regenbogen*, Stuttgart 1852
* 

## Nedsadressa

* Regenbogenschüsselchen mit Hirschkopfdarstellung: hochauflösendes Digitalisat im Kulturportal bavarikon

## Mo s her isch
Aretha Franklin

D **Aretha Louise Franklin** (* 25. Merz 1942 z Memphis, Tennessee; † 16. Augschte 2018 z Detroit, Michigan) isch e US-amerikanischi Soul-Sängeri, Songwriteri un Pianischti gsii. 

## Bedytig
Si isch au „First Lady of Soul“ oder „Queen of Soul“ gnännt wore. Ihre musikalisch Späktrum schließt au R&B, Gospel, Jazz bis zue Pop un Dance yy. In ihre johrzehntelange Karriere isch si vylfach mit em wichtigschte amerikanische Musikbryys Grammy uuszaichnet wore. Zue ihre bekannteschte Lieder zelle „Respect“", „Think“ un "„Chain of Fools“. *Respect* isch zur Hymne vu dr afroamerikanische Befreiigs- un dr Frauebewegig wore. Anne 1987 isch d Franklin as erschti Frau in d Rock and Roll Hall of Fame ufgnuu wore. D Musikzytschrift Rolling Stone het si 2010 di bescht Sängeri vu allne Zyte gnännt. 2009 het si bim Amtsaadrit vum US-Bresidänt Barack Obama gsunge.

## Diskografy
### Albe
* 1961: *Aretha*
* 1962: *The Tender, the Moving, the Swinging Aretha Franklin *
* 1962: *Spirituals Recorded During Service at New Bethel Baptist Church-Detroit, Mich.*
* 1962: *The Electrifying Aretha Franklin*
* 1963: *Laughing On the Outside*
* 1964: *Two Sides of Love*
* 1964: *Unforgettable – A Tribute to Dinah Washington*
* 1965: *Runnin’ Out of Fools*
* 1965: *Yeah!!! *
* 1965: *Once in a Lifetime*
* 1965: *Songs of Faith*
* 1966: *Soul Sister*
* 1967: *Aretha Arrives *
* 1967: *I Never Loved a Man the Way I Love You*
* 1967: *Take a Look at Aretha Franklin *
* 1967: *Aretha Franklin*
* 1968: *Aretha Now *
* 1968: *Aretha*
* 1969: *Aretha Franklin*
* 1969: *Aretha Franklin*
* 1969: *Aretha in Paris*
* 1969: *Today I Sing the Blues*
* 1970: *Spirit in the Dark *
* 1970: *This Girl’s in Love with You*
* 1970: *In the Beginning …*
* 1971: *Aretha Live at Fillmore West*
* 1972: *Amazing Grace *
* 1972: *Young, Gifted & Black*
* 1973: *Hey Now Hey (The Other Side of the Sky)*
* 1973: *Never Grow Old*
* 1974: *Let Me in Your Life*
* 1975: *With Everything I Feel in Me You *
* 1976: *Sparkle*
* 1977: *Sweet Passion*
* 1978: *Almighty Fire*
* 1979: *La Diva*
* 1979: *Sweet Gospel Soul*
* 1980: *Aretha*
* 1981: *Love All the Hurt Away*
* 1982: *Jump to It*
* 1982: *Sweet Bitter Love*
* 1983: *Get It Right*
* 1985: *Who’s Zoomin’ Who?*
* 1986: *Aretha*
* 1987: *One Lord, One Faith, One Baptism*
* 1989: *Through the Storm*
* 1991: *What You See Is What You Sweat*
* 1996: *A Bit of Soul*
* 1996: *Only a Look*
* 1997: *Aretha Gospel*
* 1998: *A Rose Is Still a Rose*
* 1998: *VH1 Divas Live *
* 2003: *So Damn Happy*
* 2007: *Oh Me Oh My*
* 2008: *This Christmas Aretha*
* 2011: *A Woman Falling Out of Love*
* 2011: *A Bit of Soul!*
* 2011: *Take a Look – The Clyde Otis Sessions*
* 2014: *Sings the Great Diva Classics*

## Literatur
* Mark Bego: *Aretha Franklin – Queen of Soul.* Edel, Hamburg 2012, ISBN 978-3-8419-0121-7.

## Weblink

* 
* Websyte iber d Aretha Franklin
* Youtube: Respect, Think, Chain of fools
Walter Zwingli

Dr **Walter Zwingli** (* 28. Septämber 1925 z Sanggale; † 10. Juli 2018 z Rhinegg; haimetbrächtigt z Nesslau) isch e Schwyzer Bolitiker (FDP) gsii.

## Lääbe
D Walter Zwingli het vu 1941 bis 1947 uf Buureheef un an dr kantonale-landwirtschaftlige Schuel z Flawil Buur glehrt. Ab 1948 het er an dr ETH Züri Ingenieur-Agronomy studiert un mit em Diplom (Dipl. Ing.-Agr.) abgschlosse. Anne 1956 isch er dert bim Rudolf Koblet un em Albert Frey-Wyssling zum *Dr. sc. nat.* promoviert wore. Är isch vu 1958 bis 1977 Diräkter vu dr kantonale Landwirtschaftsschuel Custerhof z Rhinegg un vu 1977 bis 1984 vu dr Landwirtschaftsschuel Rhiihof z Salez gsii. Vu 1984 bis 1990 het er as Landwirtschaftslehrer gschafft.

Vu 1964 bis 1970 isch er Vorstandsmitglid un vu 1970 bis 1973 Bresidsänt vu dr Landwirtschaftlige Gsellschaft vum Kanton Sanggale gsii. Vu 1973 bis 1981 isch er zerscht Vizebresidänt, vu 1981 bis 1989 Bresdidänt vum Sanggalische Buureverband gsii. 

Dr Zwingli isch Mitglid vu dr FDP gsii. Är het vu 1976 bis 1984 em Große Rot vum Kanton Sanggale un vu 1984 bis 1991 em Nationalrot aaghert. 

Dr Zwingli het si vor allem fir s Boderächt vu dr Buure un fir s landwirtschaftli Bildigswäse un au dr Uusböu vu dr Rhydal-Bahnlinie engaschiert. 1988 isch er ain vu dr Mitorganisatore vu dr erschte OLMA-Agrargspräch gsii.

## Schrifte
* *Untersuchungen über die Fertilitätsverhältnisse in schweizerischen Weissklee-Populationen mit ergänzenden zytologischen Studien.* In: *Zeitschrift für Pflanzenzüchtung.* Bd. 36 (1956), H. 3, S. 237–288,  (Dissertation, ETH Züri, 1956).

## Literatur
* 

## Weblink
* 

## Fueßnote
Ruedi Hunsperger

Dr **Rudolf «Ruedi» Hunsperger** (* 6. Juni 1946 z Habstette, Gmai Bouige; † 18. Augschte 2018 z Zollikofe) isch e Schwyzer Schwinger gsii. 

Dr Hunsperger isch noch em Bärner Hans Stucki dr zweet Schwinger gsii, wu drei Mol Schwingerchenig woren isch. Är het 1966 z Frauefäld, 1969 z Biel un 1974 z Schwyz gwunne. Dr «Rüedu» isch as Schwinger seli populär gsii. Au 1972 z La Chaux-de-Fonds het er as große Favorit gulte, het aber wäg em Dod vu sym Vater nit mitgmacht. Anne 1974 isch em am Brünigschwinget s Fescht mit dr Maximalpinktzahl vu 60.00 gwunne. Des isch bishär no kaim andere Schwinger glunge.

## Erfolg
# Schwingerchenig: 1966, 1969, 1974
# Unspunne: 1968
# Bärner Kantonals: 1965, 1970
# Innerschwyzerischs: 1970
# Brünig: 1964, 1967, 1969, 1971, 1974
# Rigi: 1967
# Schwarzsee: 1965, 1967, 1969, 1970, 1972, 1974
# Stoos: 1969
# Bärn-Jurassischs: 1968
# Ämmitauischs: 1966, 1973
# Mittelländischs: 1965, 1967, 1969, 1972, 1974
# Oberaargauischs: 1965, 1967, 1970, 1972, 1974
# Seeländischs: 1968, 1969, 1971, 1972, 1974
# Baselstädtischs: 1972
# Waadtländer: 1968

## Weblink
* Schwingerkönige seit Gründung des Eidgenössischen Schwingerverbands PDF-Datei uf esv.ch
* ''Das Leben machte mit Hunsperger Rüedu einen «Hosenlupf»'' Radio-Byydraag uf srf.ch vom 27. Juli 2014
* Monica Schneider: ''Er war der Schwinger des Volkes.'' Nooruef in *SonntagsZeitung* vum 18. Augschte 2018 uf tagesanzeiger.ch
* Klaus Zaugg: ''Rudolf Hunsperger – Triumph und Tragik eines eidgenössischen Königs'' Nooruef uf watson.ch vum 18. Augschte 2018

## Fueßnote
Köf

**Köf** (Abchürzig für dütsch **K**leinlokomotive mit **ö**lmotor und **f**lüssigkeitsgetriebe) isch d Bezeichnung für voschiddèni Baureiè vo chlynè Disellokomotyvè vo dè Dütschè Rychsbaan un dé Dütschè Bundesbaan, wo für dé lychte Rangyrdiènscht vorgsää sin.
Für d Bediènung vo Chlylokomotyvè sin statt Lokfüürer wènniger umfangrych uusbildèti Chlylokfüürer vorgsää. Dõdurrè sin nit nu bim Faarzüüg, sondern au bim Personal erheblichi Yschparungè möglich. (D  Umnummeryrung, wo 1987 bi dè Dütschè Bundesbaan vorgnõ worrè isch, vo dè Baureiè 260/261 in Chlylok vo dè Reiè 360 ff. isch wèg sèllèm Unterschiyd gmacht worrè)

* Köf II 37 kW – 110 kW (50 PS – 150 PS), baut ab 1930
* Köf III, 177 kW (240 PS),baut ab 1959

Offizièll isch d Bezeichnung bis 1968 (DB) bzw. 1970 (DR) in Gebruuch gsi, umgangssprõchlich isch dè Begriff au dènõch un èbbèso für äänlichi Lokomotyvè vo andrè Ysèbaaunternämmè vowendèt worrè. 

## Öschterrych
D Bezeichnungè bzw. Abkürzungè sin glychermaßè auch z Öschterrych bruucht worrè.

## Dänemark
I dè Schriibwys *Køf* handlèt s sich um 40 Rangyrlokomotyvè, wo d Danske Statsbaner vo Frichs z Århus zwǜschè 1966 un 1969 als *[[DSB Traktor 251–290]]* erbauè lõ hèt. Als Railion Danmark A/S 2001 sämtlichi Güèterzugaktividätè vo dè DSB übbernõ hèt, isch è großi Aazaal vo sèbbè Lokomotyvè mit übbernõ worrè.

## Einzelnõchwys
Erwin Nievergelt

Dr **Erwin Nievergelt** (* 29. April 1929 z Züri; † 4. Augschte 2018 z Spanie) isch e Schwyzer Ekonom, Wirtschaftsinformatiker un Schachspiiler gsii.

## Lääbe
Dr Erwin Nievergelt het Mathematik studiert un isch 1957 an dr Universitet Züri mit dr Dissertation „Die Rangkorrelation U“ zum *Dr. phil.* promoviert wore. Är het vu 1969 bis 1970 as Privatdozänt fir Operations Research an dr Universitet Basel glehrt. Anne 1971 het er e Ruef uf d Profässur fir *Allgemeine Betriebswirtschaftslehre, insbesondere mit Berücksichtigung der elektronischen Datenverarbeitung und des Informationswesens* an d Universitet St. Galle iberchuu. 1984 isch er uf aigene Wunsch uf e nääbenamtligi, usserordeligi Profässur fir Informatik gwächslet. Parallel het er si in dr Wirtschaft fir Prognostächnike bi Devisekirs mit neuronale Netzwärch un Chinschtliger Intelligänz engaschiert.

Mer chännt dr Nievergelt international au as Schachspiiler, in dr 1950er un 1960er Johr het er dr Schwyzer Nationalmannschaft aaghert. Mit däre isch er Dailnämer vu dr Schacholympiade 1954 z n Amsterdam un 1958 z Minche gsii. Bim Clare Benedict Cup, wu 1954 z Züri uusdraitr woren isch, isch er hinter em Lothar Schmid, aber vor em Max Euwe uf dr zweet Blatz chuu. Är isch Grinder vum Schachverain „Nimzowitsch“ z Züri gsii isch fimfmol Schwyzer Mannschaftsmaischter wore. 1957 isch er Schwyzer Vizemaischter wore.

Derzue het er si as Pianischt uusbilde loo uf d Stapfle „Konzertreife“. As Pensionär isch er aktive Triathlet gsii. Är het im spanische Calp gläbt. Är isch ghyrote gsii un het Chinder ghaa.

## Literatur
* Kürschners Deutscher Gelehrten-Kalender 1996, S. 1019.
* Antonio Iglesias Martín: ''Erwin Nievergelt: Entre la emociόn y el talento.'' Editorial Club Universitario, San Vicente 2005.

## Weblink
* 
* Markus Angst: ''Der frühere Schweizer Nationalmannschaftsspieler Erwin Nievergelt ist gestorben.'' In: *[[Schweizerischer Schachbund]]* vom 17. August 2018.

## Fueßnote
Web@cademie

D **Web@cadmie** esch e Technischi Hochschuel (informatif) vu Le Kremlin-Bicêtre, Lyon, Strossburi (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *[[IONIS Education Group]]*. 

## Dr Campus
D *Web@cademie* lit zmidzt in dr sogenannte *Campus Paritalie* uf em Campus IONIS Education Group.

## Weblink

* webacademie.org/ (frànzeesch)
Karl Georg Sauter

Dr **Karl Georg „Charly“ Sauter** (* 24. Februar 1922; † 28. Juni 2007 z Meßkirch) isch e dytsche Uhrmacher un Dialäktdichter gsii.

## Lääbe
Dr Karl Georg Sauter isch as Suhn vum Meßkircher Uhrmacher Karl Heinrich Sauter uf d Wält chuu. S Gschäft, wu näbe me Optik- un Uhrelade au ne Stockfischlade umfasst het, goht zrug uf dr Kolonialwarelade vu sym Urgroßvater Karl Hogg. Däm sy Dochter Emma het dr Uhrmacher Karl Sauter ghyrote un het mit ihm sällem sy 1890 grindet Uhrmachergschäft un dr Kolonialwarelade zämegfiert. D Manne hän iber Generatione as Augeoptiker un Uhrmacher gschafft, d Fraue hän dr Fischlade gfiert.

Dr Charly Sauter het au Uhrmacher glehrt un isch 1941 as Soldat in Zweete Wältchrieg yyzoge wore. Wun er im Augschte 1945 retuur us em Chrieg chuu isch, isch er zerscht uf Berlin gange un het dert wyter glehrt. Anne 1964 isch er wider uf Meßkirch haimchuu un het s Gschäft vu dr Eltere ibernuu. Dr Fischlade hän är un sy Frau Martha 1966 ufgee, derfir hän si au näne Uhre au Schmuck verchauft. Mir syre Frau het er e Suhn, Heimrad, un zwoo Dechtere, Ulrike un Verena. Sy Suhn het anne 1995 s Gschäft ibernuu, d Dochter Ulrike het au Augeoptiker glehrt un zytwys im Lade mitgschafft.

Z Meßkirch het mer en gchännt as Dialäktdichter, Haimetforscher un Fasnachter. Är isch Ehremitglid vu dr Meßkircher Katzezumft gsii un Dreeger vum Alefanz-Orde, derzue isch er Mitglid im Hauezollersche Gschichtsverain gsii. Fir d Fasnetzumft het er dr Täxt zum „Meßkircher Katzemarsch“ gschribe.

Aafangs 1960er Johr het er in alte Urkunde uusegfunde, ass dr Hailig Heimrad anne 965 z Meßkirch uf d Wält chuu isch. 

Är het scho as junge Mann aafange Gedicht schrybe. Publiziert het er aber langi Zyt nume ab un zue ne Fasnetsgedicht im Narreblettli vu dr Katzezumft. Erscht anne 1978 het er unter em Titel „Uffm Wäeg“ e Buech mit alemannische Gedicht vereffetligt. 2006 hän sy Suhn un sy Dochter Ulrike Gedicht, wun er zwische 1980 un 1995 gschribe ghaa het, unter em Titel „Uffm Wäeg 2“ ussegee.

## Schrifte
* *Aufforderung zum Eintrag ins Gästebuch der Katzenzunft Meßkirch.* In: Hegau 9, 1960. Themenband „Fasnet im Hegau“. S. 181
* *Meßkircher Kinderfasnet.* In: Hegau 9, 1960. Themenband „Fasnet im Hegau“. S. 196
* *Uffm Wäeg. Gedichte in Mundart und Schriftdeutsch.* Mit 14 Illustrationen von Lothar Rohrer Selbstverlag, Konstanz 1978. 88 S.
* *Der hl. Heimerad von Meßkirch – ein außerordentlicher Heiliger.* In: Hegau 51/52, 1994/95. S. 331-332
* *Uffm Wäeg 2.* Hrsg. von Heimrad undUlrike Sauter. Meßkirch 2006

## Weblink
* dr Charly Sauter uf LEO-BW
* Meßkircher Katzenmarsch, Musik: Ludwig Fischer-Schwaner, A. Kluten, Rudolf Walk; Text: Karl Georg (Charly) Sauter 1949
* Ein Original verlässt Meßkirch für immer (Schwäbische Zeitung, 2. Juli 2007)
Kanton Reichshoffen

Dr **Kanton Risshoffe** ìsch a Kanton ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est z Frànkrich. Hauiptort (frz. *bureau centralisateur*) vum Kànton ìsch Risshoffe.

## Gschìcht
Dr Kanton isch zem 22.&nbsp;März 2015 nej grinda worra.

## Gmeine
* Angwiller
* Bìwelse
* Bìtschoffe
* Dàmbàch
* Diefebàch
* Dìrrebàch
* Eschbàch
* Forschem
* Freschwiller
* Gerschdorf
* Gumbertshoffe
* Gunderschoffe
* Gunschtett
* Hajenai
* Kìndwiller
* Kutzehüse
* Làmpertschloch
* Làngesulzbàch
* Laubàch
* Leembàch
* Lüsann
* Merikwiller-Beschelbrunn
* Merzwiller
* Mietsem
* Morschbrunn
* Nìderbrunn
* Nìdermodere
* Nìderstaanbach
* Offwiller
* Örwiller
* Ötehoffe
* Owerbrunn
* Owerdorf-Spàchbàch
* Owerstaanbàch
* Prischdorf
* **[[Reichshofen|Risshoffe]]** (Chef-lieu)
* Ruubach
* Val de Moder
* Wàlburi
* Werth
* Wìndstain
* Wìnge
* Zìnswiller

## Füessnota
Ferdinand Hasenfratz

Dè **Ferdinand Hasenfratz** (* 7. Juli 1858 z Untereggingè; † 1. Mai 1943 ebèdo) isch èn Schriftschteller, Poschtagent, Rootsschrieber und Heimètforscher gsii. Er hät sich mit dè Natur, Literatur und Gschicht, vor allem vo sinnèrè alemannischè Heimèt, bschäftigt. Gern hät er sich selber als „Waldschtrolch“ und als „Uhu vum Wuètachtal“ bezeichnèt.

Sinni heimètgschichtlichè Werche, Dichtungè und Theaterstückli i Mundart sin meischtens i chliinèrè Ufflaage im Selbschtverlag erschinnè.

Er hät liidèschaftlich allès gsammlèt, wa vo historischem Belang für sinni Heimèt gsii isch. So hätter under andèrèm s Churzschwert vom Hans Müller von Bulgenbach bsässè.

## Werch
* *Im Götterhain* 1904
* *Zwei Zwingherren* 1907
* *Die Reuenthaler Mühle* 1908
* *Der Hufwilm* 1908
* *Der Jahrlauf* 1922
* *Der Krautbettjäger* 1922
* *Im Götterhain beim Opferstein* 1924
* *Der Dorfbrand* 1931
* *Der Basler* 1934

Usserdäm hät er ungfähr 40 Theaterstückli und Freilièchtspiele gschribbè, wo no zu sinne Läbzittè, teils i großèm Rahmè, ufgführt worrè sind.

## Literatur
* Gustav Häusler: *Drei alemannischen Dichtern zum Gedächtnis,* in: *Heimat am Hochrhein,* 1963/64, mit Foto.
* Ferdinand Hasenfratz: *Der Krautbettjäger und andere abenteuerliche Spinnstubsagen. Waschechte Waldstrolchiaden und Plaudereien aus dem Wutachtal.* 1984.
Hildegard Weber

D **Hildegard Weber** (* 1932 z Sulzburg) isch e dytschi Dialäktdichteri.

## Lääbe
D Hildegard Weber isch z Sulzburg uf d Wält chuu un z St. Ilge-Laufe un z Bugginge ufgwachse. No dr Volksschuel z Bugginge het si z Badewyler e Lehr as Chechi aagfange. Wu ihri Mueter no anderthalb Johr gstorben isch, het si dLehr abbroche un isch haim go no dr Familie luege.

Mit 21 Johr het si dr Paul Weber ghyrote, e Metzgermaischter. Si hän zäme ne Metzg gfiert un fimf Chinder kriegt. Si wohne in dr March z Hüschtett

Scho in dr Schuel het d Weber aafange Gedicht schrybe. Wu si ghyrote het, het si aber nimi der Zyt ghaa zum Schrybe. Erscht mit iber 50 Johr het si wider aagfange. Si het e baar Biechli mit Gedicht un Gschichte uf Alemannisch un Hochdytsch vereffetligt.

Di Badisch Zytig het 2004 iber e Lääsig vu dr Weber gschribe:

## Schrifte
* *Aus Worten Blüten gemacht. Gedichte, Gedanken, Aphorismen.* bd-Verlag, March-Buchheim 1992. 82 S.
* *S' gluschdet mi allewil. G'reimts un Un'greimts.* Eigenverlag, March 2000. 102 S.
* *Träumerei*
* *Heiter bis wolkig*
* *Härzdrepfli*
* *S' Trachtebuechli. Freude am Brauchtum.* Hrsg.: Maria Schweizer. Gemälde: Wolfgang Huttenberger. Gedichte: Hildegard Weber. Tracht + Kunst, Schweizer, March-Holzhausen 2002

## Weblink
* d Hildegard Weber uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Ingeborg Schütze

D **Ingeborg Schütze** (* 12. Augschte 1942 z Löörech as *Ingeborg Denz*) isch e dytschi Dialäktdichteri.

## Lääbe
D Schütze isch ghyrote un het mit ihrem Mann Friedrich, eme Metzger, e Dochter un zwee Sihn. Si lääbe z Löörech.

Scho ase Chind het si gärn Gschichtli gschribe. Richtig aagfange het si mit em Schrybe um 1987/1988. Wu si fir ihre Kusäng Heinz Reff s Buech „Zwischen Kernholz und Rinde“ illuschtriert het, het si ihm au Gschichte vu sich zum Lääse gee. Är het si eso guet gfunde, ass er d Schütze ab do gferderet het. Anne 1992 het si di erschte Gedicht gschribe. Uf Aaregig vum Walter Jung, em Rotsschryber vu Löörech, het si anne 1994 unter em Titel „Lebensmelodie“ en erschte Band mit hochdytsche un alemannische Gedicht publiziert. Im Lauf vu dr Johr het si vier Biecher mit Gedicht un Gschichte uusegee, speter het si ihri Wäärch nume no uf CD-Rom vereffetligt. Derzu sin verainzelt chlaineri Bydreg vun ere in Anthologie un andere Biecher uusechuu. Mittlerwyli het si iber  600 Gedicht un 30 Gschichte gschribe.

Zue re Autorelääsig bim Huusemer Altenomidag schrybt d Badisch Zytig 2010:

D Schütze isch syt 1996 Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft un isch au fimf Johr lang im Vorstand vu dr Regionalgruppe Dreiländerck gsii, derzue laitet si dr „Alemannisch–Treff" im Löörecher „Treffpunkt ab 50“ fir Seniore.

## Wäärch
### Biecher
* *Lebensmelodie.* 1994
* *Sommerblüten und Herbstlaub.* 1995
* *Holzschittli.* 1996
* *Silberdischtle un Märzeveieli.* 1997

### uf CD-ROM
* *Im Wandel der Zeiten*
* *Von Herz zu Herz*
* *Liislig lüttet e Glöckli.* 2008

## Literatur
* *Autoren aus dem Dreiländereck.* In: Alemannisch dunkt üs guet I/II 2000, S. 24–25

## Weblink
* d Ingeborg Schütze uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Loblied auf die alemannische Sprache, Badische Zeitung, 22. Mai 2010 
* „Mein Mann, der Heimwerker“, Markgräfler Tagblatt, 19. Septämber 2016
Aargauer Vornamen

D **Aargauer Vornääme** het dr Aargauer Lehrer Ernst Ludwig Rochholz anne 1859 imene Pricht für d Zytschrift *Die deutschen Mundarten. Monatschrift für Dichtung, Forschung und Kritik* zämegstelt.

Dr Rochholz het gschribe, me chön vom ene Deil vo de Vornääme gschichtlechi und mundartliche Eigeheite vo de Regioone ableite. Er het dänkt, us dr Analyse vo dr Namewält findi men öppis use über d Bsunderheite vo de lokale Gmeinschafte. Me müess drfür halt i den Archyv vo dr Regioon alli Nääme us den alte Chilebüecher und süschtige Schriftkwellen usezie und bi de Lüüt go lose wie d Nääme heisse.

Dr Aarauer Profässer erklärt i sym Bytrag, wie gwüssi Vornääme i dr schwyzertütsche Umgangssprooch vo de Lüüt dur d Deklinazioon vo Familienäme, als mundartlechi Verchlynerigsforme und grobi Abchürzige und als Übername entstande sind. Us em Fricktal bringt er es Bischpiil für en Spottvärs, wo bi de Chinder für en eint Name beliept gsi isch:

::*Fridli, Fridli, hänk d Hosen an’s Widli*

Dr *Fridli* isch d Churzform vom Fridolin, em Patron vo Säckige, so wie z Zurzi us em Name vo der populäre Heilige Verena dr Meitliname «Vrendeli» woorden isch.

Und denn het dr Rochholz für die Nummere vo dr Zytschrift no e Lischte mit 222 Aargauer Vornääme zämegstelt und bi jedem anegschribe, vo was ass er chunt, und bin es baarne erklärt er d Namensgschicht no chly meh, deils mit Kwellenagabe. Das goot vo *Aerli,* was em jiddischen *Aaron* entspricht, bis zu dr *Vronegg;* das wäär d *Veronika*. Do drmit het dr Sproochforscher e schöni regionali Grundlaag für d Nameforschig und d Tieläktology usgschaffet.

## Lueg au
* Bärner Vornääme
* Elsässer Vornääme

## Literatur
* Ernst Ludwig Rochholz: *Aargauer Vornamen.* In: Die deutschen Mundarten. Monatschrift für Dichtung, Forschung und Kritik, 6, 1859, S.&nbsp;305–314 und 449–461.
Brown, Boveri & Cie.

D **Brown, Boveri & Cie.** isch en Aargauer Technikfirma gsi. Umgangssproochlech het men ere eifach **BBC** gseit.

Si isch 1891 z Bade gründet worde und het sid em Afang vo der Elektrotechnik i dr Schwiiz e füerendi Rolle gspilt.

D BBC het für vil Chraftwärch i dr Schwiiz und uf dr ganze Wält d Maschine bout, wo mit ere Usgangschraft elektrische Stroom gmacht händ, und drzue ane d Transformatoore für s Stromnetz und au Elektromotoore, wo me dr Stroom prucht het. Zytewys isch si dr gröscht Maschineboukonzärn vo dr Schwiiz gsi. Und si het au elektrische Lokine gmacht. Sid 1937 sind vo de BBC-Fabrigge drzue elektronischi Gräät und sid 1939 Gasturbyne cho.

1965 het d BBC d *Maschinefabrigg Örlike* z Züri übernoo und 1969 d Gämfer *Ateliers de Sécheron.*

Anne 1988 isch dr Badener Konzärn mi dr schweedischen ASEA zämegleit worde, das het d ABB ggä, wo hüt der Sitz von ere z Züri isch.

## Literatur
* Werner Catrina: *BBC. Glanz, Krise, Fusion. 1891–1991. Von Brown Boveri zu ABB.* Orell Füssli, Zürich u. a. 1991, ISBN 3-280-02042-5.

## Weblink
Casino-Brücke (Brugg)

D **Gasino-Brugg** isch e Brugg über d Aare i dr Stadt Brugg im Aargau.

D Brugg isch underhalb vo dr Altstadt vo Brugg für d Umfahrigsstrooss bout worde, wo anne 1980 uufggangen isch. Si isch zerscht eifach e Deil gsi vo dr *Middleren Umfahrig* und het erscht im Joor 2000 dr Name *Gasino-Brugg* übercho, wil si uf dr Nordsyte grad bim Restaurant *Casino* afoot.

Es isch es Bouwärch us Stahlbeton. D Brugg isch öppe 220 Meter läng.

## Weblink

* Gasino-Brugg In: Regional-Brugg.
Dachverband Schweizerischer Gemeinnütziger Frauen

Dr **Tachverband vo de Schwiizer Gmäinnützige Froue (SGF)** isch en Organisazioon vo dr Schwiizer Frouebewegig.

Der Verband isch anne 1888 z Aarau gründet worde. Er het denn *Schweizerischer Gemeinnütziger Frauenverein* gheisse. Initiiert worde isch der Verein vo de Emma Boos-Jegher, de Emma Coradi-Stahl und de Rosina Gschwind-Hofer, wo wäge Striit mit de andere Vorstandsmitglider us em Schwiizer Fraue-Verband uusträtte si.

Dr SGF isch gly en algemeine Rahme für vil Verein und Organisazioone gsi, wo sech i dr Schwiiz für die besseri Uusbildig vo de Meitli und de Froue, für d Gründig vo Huuswirtschafts- und Pflegerinneschuele und anderi Initiatyven ygsetzt händ. 1908 het er ghulfe die *Schwiizerischi Veräinigung für Chinder- und Froueschutz* gründe, wo spöter d *Pro Juventute* worden isch.

Dr Verband het sech zerscht nid mit de politische Zyl vo dr Frouebewegig befasst. 1918 het er denn aber au agfange d Yfüerig vom Frouestimmrächt im Land z verlange.

2004 het d Organisazioon dr nöi Name *Tachverband vo de Schwiizer Gmäinnützige Froue* agnoo. Si het dr Sitz z Länzbrg.

## Lueg au
* alliance F

## Literatur
* Caroline Bühler: *Die Geschichte des Schweizerischen Gemeinnützigen Frauenvereins SGF. Vereinstätigkeit, Selbstverständnis und das Verhältnis zu Frauenbewegung, Politik und Staat von 1888 bis 1996.* Bern 1997.

## Weblink
* Website
Fricktalisch-Badische Vereinigung für Heimatkunde

Die **Fricktaalisch-Badischi Veräinigung für Häimetchund**, d *FBVH,* isch en Organisazioon, wo sech für t Kultur i de Gägende am Hochrhy tuet angaschiere.

Si isch anne 1925 gründet worde und me könt se i dene Regioone:
* ufem Dinkelbärg
* im Fricktaal
* im Weeretal
* im Hotzewald 

Zu de Arbetsgebiet ghöre d Saageforschig, d Gschicht vo de Regioone am Rhy, d Archäology, dr Naturschutz und d Huusforschig.

S Joorbuech vo der Organisazioon heisst *Vom [[Jura (Gebirge)|Jura]] zum [[Schwarzwald]]*.

## Weblink
* Website vo dr FBVH
Gottlieb Fischer (Schriftsteller)

Dr **Gottlieb Fischer** (* 15. März 1867 z Alteburg bi Brugg; † 5. Juli 1962 z Minusio) isch e Schwiizer Schriftsteller gsi.

Wie sin Vatter, wo au Gottlieb Fischer gheisse hät, isch au är Lehrer worde. Er het im Aargau i de Schuele vo Faarwange, Chaiserstuel und Aarau gschaffet.

Dr Fischer isch e bekante Autor vo Theater und Fäschtspiil gsi. Und er het au e Deil vo sine Wärch i dr Mundart ufgschribe.

## Wärch
* *Bertha Steiger. Trauerspiel in drei Akten.* Suurländer, Aarau 1898.
* *Kardinal Schinner. Drama in 5 Akten.* Suurländer, Aarau 1901.
* *Festspiel zur Aargauer Centenarfeier 1903.* Aarau 1903.
* *Arnold von Melchtal. Festdrama in 3 Akten.* Suurländer, Aarau 1907.
* *Das Schloss am Meer. Drama in vier Akten.* Stuttgart u.&nbsp;a. 1907.
* *Heinrich Pestalozzi. Ein Spiel auf seinen Sterbetag, 17. Februar 1827.* Suurländer, Aarau 1926.
* *Der Pardoner. Schauspiel in 4 Akten.* Aarau 1925. 
* *De Jugetgrichtshof. Schülerlustspiel in 2 Akten.* Aarau 1926
* *Wemme lügt. Lustspiel in 1 Akt.* Aarau 1926
* *Purechrieg. Schauspiel in 3 Aufzügen.* Suurländer, Aarau 1952.

## Literatur
* Wilhelm Kosch: *Deutsches Literatur-Lexikon. Biographisch-bibliographisches Handbuch.* Band 5, Bern u.&nbsp;a. 1978, ISBN 3-7720-1265-5, S. 98.
*
Habsburger Urbar

S **Habsburger Urbar** isch es Verzeichnis vo de Güeter, wo d Habsburger i dr Schwiiz, im Elsass und i de übrige Deil vo de Vorland gha händ.

D Vorlaage für das Buech sind vo 1303 bis 1307 zämegstelt worde. Do drfür sind Amptslüüt vo de Habsburger i alli Gägete ggange d Lüüt go frooge, was für Psitz und Zins em habsburgische Hoof ghöret. D Lischte mit dene Notize het me öppe 1330 ines grosses Buech abgschribe.

Das Urbarbuech isch im düütschsprochige Gebiet eini vo de beschte Rächtskwelle vo dere Zyt.

Es isch für die habsburgisch Verwaltig im Burgarchyv vom Schtei z Bade ufbewahrt worde. Wo d Eidgnosse s habsburgische Gebiet im Aargau und au d Burg Schtei eroberet händ, isch das wärtvolle Buech uf Luzärn choo. 1480 het dr Diebold Schilling für d Öschtrycher en Abschrift drvo gmacht.

## Literatur
*Marianne Bärtschi: *Das Habsburger Urbar, vom Urbar-Rodel zum Traditionscodex.* Zürich 2008.
*
Industriekultur am Aabach

**Induschtrykultur am Aabach** – so heisst dr Wääg em Aabach im Kanton Aargau noo, wo a vilne Plätz alti Sache vo dr Technik und dr Induschtry z gseh sind. E schöne Deil drvo het drmit z tue, ass me d Wasserchraft vom Bach vom Hallwylersee bis abe zu dr Aare sid Jaarhunderte pruucht het.

## Veräin
Und **Induschtrykultur am Aabach** isch au dr Name vom Veräin, wo im Joor 2002 gründet worden isch zum dä Lehrpfad yzrichte. Me het gseh, dass vil Dänkmööler vo dr Technikgschicht aproche worde sind, und het probiert das wo no möglech isch z erhalte und z dokumäntiere.

Dr Aabach verlüürt uf dr Wäägstrecki, wo öppe 19 Kilometer läng isch, hundert Meter Hööchi. So sind vo obenabe i de Dörfer und z Länzbrg vil Wasserwärch bout worde. D Fabrigge, wo do drfür d Energy glieferet händ, sind zum gröschte Deil zueggange oder aproche worde, aber es baar Aalage sind no hütt als Chlychraftwärch in Betriib. Zu allne dene Undernääme het dr Verein Sachen ufgschribe.

## Lischte vo de Stazioone am Wääg

## Lueg au
* Induschtrykulturpfad Limmet–Wasserschloss

## Literatur
* Kurt Badetscher: *Mühlen am Aabach.* In: Lenzburger Neujahrsblätter 68, 1997, S. 24–66.

## Weblink
* d Websyte vo Induschtrykultur am Aabach

## Fuessnoote
Johann Jodok Singisen

Dr **Johann Jodok Singisen** (* öppe 1557 z Melige im Aargau; † 2. Nofämber 1644 z Muri) isch en Apt vom Chlooschter Muri gsi.

Er isch dr Soon vom Meliger Schultheiss Rudolf Singisen gsi. Won er z Muri d Chlooschterschuel psuecht gha het, isch er grad i dere Aptei blibe und het 1574 d Profäss abgleit. Anne 1596 isch er zum Apt gwäält worde, und er het im Chlooschter druff gluegt, ass me wider meh de stränge Ordensregle gfolget het.

Zue Singisens Zyt isch en nöie Trakt as alte Chlooschter bout worde. Me seit em no hüt dr *Singise-Flügel*.

1602 isch dr Apt Singisen drby gsi, wo d Benediktinerchlööschter im ganze Land zäme die Schwiizerischi Benediktinerkongregazioon bildet händ.

## Literatur
*
Kernkraftwerk Beznau

S **Chärnchraftwärch Beznau** isch es Chraftwärch i dr Gmeind Döttige im Kanton Aargau. Es ghört dr Axpo AG.

Es het zwe Blöck, wo i beidne e Druckwasserreaktor drinn isch. Zum s Chraftwärch abzchüele tarf dr Betriib Wasser us dr Aare nää.

1969 isch dr Block 1 vom Chraftwärch ygschaltet worde, 1971 au dr zwöit. Es isch i dr Schwiiz s erschte Atomchraftwärch gsi.

## Weblink

* Website vom Chärnchraftwärch Beznau
* Kritik am Chärnchraftwärch Beznau
Lauffohr

**Lauffohr** isch es Dorf und en Ortsdeil vo dr Stadt Brugg im Aargau.

Bis anne 1970 isch es en eigeti Gmeind gsi.

S Dorf lyt uf dr lingge Syte vo dr Aare und am öschtlechen Ändi vom Bruggerbärg.

I dr Gschicht isch s Dorf s erschte Mol in ere Urkunde vom Joor 1281 gnänt. Es het dozmol em Chlooschter Murbach im Elsass ghört. D Namensforscher erkläre dr Ortsname eso, dass er von ere Fääri chunt, wo bim Lauffe vo dr Aare gsi isch.

1588 und 1599 het d Stadt Brugg e Deil vo dr Herrschaft Rein gchauft, wo Lauffohr drzue ghört het. Vo 1803 bis 1809 sind Lauffohr, Rüfenach und Rein zäme ei Gmeind gsi, drno sind si separati Gmeinde worde. D Gmeind Lauffohr het 1823 scho en Deil von irem Land verchauft. Nach zwo Abstimmige i de 1960er Joor über e Vereinigung mit Brugg isch 1970 die Gmeindfusion z stand cho.

Lauffohr ghört, was d Religion agoot, zu dr Refermierte Chilegmeind Rein.

## Literatur
* 

## Fuessnoote
Martha Ringier

D **Martha Ringier** (* 22. Juni 1874 z Länzbrg, † 21. Jänner 1967 z Basel) isch en Aargauer Dichterin und Mundartschriftstellerin gsi.

Si isch d Dochter vom Rudolf Ringier und vo dr Wilhelmine Ringier-Bregenzer gsi.

Wo si scho als Chind Muetter und Vatter verloore het, isch si z Länzbrg bi dr Tante, dr Fanny Oschwald, ufgwachse. Das isch e bekanti Schriftstellerin gsi. Drno isch si uf Gämf und Weimar ggange zum sech no meh mit dr Literatur vertraut z mache. Wo si denn z Basel gwohnt het, het si e Zyt lang en Wonig em Hermann Hesse vermietet, und si isch lang em Schriftsteller Friedrich Glauser e gueti Fründin gsi, si het en uf verschideni Aarte immer wider understützt, au öppe dur d Vermiddlig vo sine Schrifte an Verlääg. Es git en länge Briefwächsel zwüsche dr Martha Ringier und em Glauser, wo me drin gseht, ass dr Kontakt vo de beide nid immer eifach gsi isch.

D Ringier isch z Basel näbe der Ida Frohnmeyer d Redaktoorin vo dr Zytschrift *Die Garbe* gsi, und si het au s Joorbuech *Die Ernte* und dr *Schwiizerisch Dierschutzkaländer* und d Reie *[[Gute Schriften]]* gleitet.

Si het i dr Mundart und au uf Hochdütsch tichtet und Gschichte für Chind und Erwachseni und Theaterstück gschribe.

Z Länzrbrg git’s d Martha-Ringier-Strooss.

## Wärch
**Härzchäber und Sorgechind,* 1924)
**Der Gotte ihres Hölgelialbum,* 1924
**Zwee faux pas.* Theaterstück, 1925
**Nei, was isch au settigs!,* Schwank, Aarau 1925
**E schweri Stund,* Theaterstück, 1926
*mit em Marc Landolt: *Eusi liebe Tierli. Es Värslibuech mit Helge,* Zürich 1927
**Der Katzenraffael. Aus dem Leben des Katzenmalers Gottfried Mind.* Suurländer, Aarau 1927
**Simba und andere Geschichten,* 1941
**Der Sameli,* 1942
**Der Weihnachtsabend,* 1942
**Die Bittstellerinnen,* 1942
**Odette erlebt Weihnachten,* 1942
**Die tapfere Kadra, und ndere Tiergeschichten, [[SJW]], 1946
**Teneko, der Samojede; der Bär,* SJW, 1955
**Für dich und mich,'' 1959

## Literatur
Nold Halder

Dr **Nold Halder** (* 31. Oktober 1899 z Züri; † 1. Februar 1967 z Aarau) isch e Schwiizer Lehrer und Archivar gsi.

Dr Nold Halder isch Bürger vo z Länzbrg gsi. Er het z Weddige s Lehrerseminar psuecht und z Gämf, z Bärn und z Dijon studiert. Denn het er z Bärn als Lehrer gschaffet. 1927 isch er Bibliothekar und Archivar vom kantonale Gfängnis z Länzbrg worde, und 1942 het er d Leitig vom Sanggaller Gfängnis mit dr Stroofkolony Saxerriet übernoo. Vo 1947 aa isch er Staatsarchivar und glychzytig au Bibliothekar vom Kanton Aargau gsi. Do het in näbe vil anderne Ufgabe bsunders d Forschig zue de aargauische Fluernäämen intressiert.

Für d Buechreie *Geschichte des Kantons Aargau* het er 1953 dr erscht Band gschribe.

## Literatur
*
Oetlikon

**Ötlike** isch es chlyses aargauischs Doorf und en Ortsdeil i dr Gmeind Würeloos im Kanton Aargau.

D Gmeind ghört zum Bezirk Bade. Bis anne 1900 isch Ötlike en eigeti Gmeind gsi. Es isch e Wyyler mig ganz wenig Hüüser gsi, wo im Furttaaal lyt.

Dr Ortsname isch s erschte Mol in ere Urkunde vo 1040 gnänt. S Doorf hät spöter zu dr Grundherschaft vom Chlooschter Weddige ghört, und im nöie Kanton Aargau isch Ötlike sid 1803 zun ere Gmeind worde. 1896 hät dr Kantoon d Dorfschuel mit dere vo Kämpfhoof und vo Würeloos zämegleit, und 1900 au na s ganz Doorf, au wänn d Ötliker das gar nid händ wele.

D Schriftstellerin Sophie Haemmerli-Marti hät als jungi Lehrerin z Ötlike Schuel ggä, und si schrypt in irem schöne Läbenspricht, wie guet ass’s ere gfalle hät bi de Schuelchind und de Lüüt im Doorf und i dr alte Müli, wo si im Durmstübli obe gwohnt hät.

Die chlyni Hüüsergruppe isch no guet zwääg, und drum staat si im Verzäichnis vo de Ortsbilder mit nazionaler Bedüütig.

## Weblink

## Literatur

## Fuessnoote
Pro Argovia

D **Pro Argovia** isch e Kulturstiftig im Kanton Aargau.

Si isch am 20. Juni 1952 gründet worde, wo d Kanti Aarau grad 150 Joor alt worden isch.

Si wott im ganze Kantoon s tradizionelle und au s nöie Kulturguet bekannt mache und bsunders au immer wider zeige, ass me i dr Kantonspolitik d Kultur in alne Forme muess understütze. Si het ghulfe s kantonale Kulturgsetz uf d Bei stelle, wo 1968 in ere Volchsabstimmig agnoo worden isch.

D *Pro Argovia* isch drby gsi, wo z Länzbrg s *Stapferhuus* ygrichtet worden isch. Das isch en Instituzioon, wo übere Kantoon use kulturelli Projäkt macht.

## Weblink
*Website vo dr Pro Argovia
Robert Stäger

Dr **Robert Stäger** (* 19. Juni 1902 z Vilmärge; † 27. Jänner 1981 z Muri) isch e Mundartdichter us em Aargau gsi.

Dr Stäger isch us em Freiamt cho. Er isch Lehrer a dr Bezirksschuel z Woole gsi und het Gschichte us em Läbe z Vilmärge und im Freiamt gschribe. Und er isch au mit Radiosändige bekant worde. Im Gedicht *De Hööchscht im Doorf* lueget dr Güggel vom Chiledurm oben abe und seit, was er gseht. Dr Autor het sech zimli konsekwänt a d Gwoonete vo dr Dieth-Schrybig ghalte.

Es Stück vom Stäger isch bim Schwiizer Fonogrammarchyv z Züri als Bischpiil füre Tieläkt vom Freiamt ufgnoo worde.

## Wärch
* *Be eus, im Dorf. Zwölf Monetsbildli uf Freiämtertüütsch,* Aarau 1945
* *De Hööchscht im Doorf. Freiämtertüütschi Gedicht,* Suurländer, Aarau 1966
* *Schnitz und Hördöpfel. E paar Gedicht uf Freiämterdütsch,* 1971
* *Freiämter-Stubete,* 1946
* *Wohle früener und hütt,* 1962
* *Dr Unkel Emanuel und anderi Lüüt us syner Wält,* 1952
* *D Familie Tschätter,* 1993

## Literatur
*
*J. M. Bächtold: *Robert Stäger.* In: Heimatschutz, 62, 1967, S. 32.