open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jost Bernhard Häfliger

Dr **Jost Bernhard Barnabas Häfliger** (* 11. Juni 1759 z Möischter; † 1. Juni 1837 z Hooftere) isch e Schwiizer Pfarrer und Mundartdichter gsi.

## s Läbe
Dr Jost Bernhard Häfliger isch vo Möischter im Luzärnbiet cho. Er isch dr Soon vom Jost Bernhard Häfliger gsi. Er het z Soledurn, z Luzärn, z Stroossburg und z Konschtanz Theology und Jurisprudänz gstudiert. Ane 1783 het er d Prieschterweih übercho und isch denn bis 1793 z Möischter und derno z Hooftere Pfaarer gsi.

Dr Häfliger gilt als spoote Verträtter vo dr Schwiizer Uufklärig. I de letschte Joor vom 18. Joorhundert het er agfange Gedicht und Lieder i dr Mundart schrybe. Die het er i zwöi Büechli zämegstelt, wo ane 1801 und 1813 usecho sind. Mit sym Wärch isch dr Pfarrer vo Möischter näbed em Josef Felix Ineichen dr erscht Luzärner Tieläktschriftsteller vo dr neue Zyt gsi.

Zäme mit em Zürcher Komponischt Hans Georg Nägeli het er ane 1808 die Schwiizerisch Musiggselschaft ggründet. Dr Häfliger isch dr erscht Presidänt vo däm Verein gsi.

En Uuswaal vo de Lieder:
* *Was d’ Schwytzer bruchid,* datiert 1796
* *Lied bey Anlaß des Bundesfestes, gehalten in Luzern den 19ten Augst 1798*
* *Für d’ Schwytzer-Gesellschaft z’ [[Aarau|Arau]]*
* *Uf d’Schul-Irichtig i der Schwytz*
* *Ufe Frieden,* 1801
* *Lied uf d’ Sämpacher-Schlacht*
* *Wie gohds ächt jez i der Schwytz?* 1803
* *A die Helvetisch Gsellschaft*
* *Für die Helvetisch-Musikalisch Gsellschaft*

## Wärch
* *Lieder im helvetischen Volkston, nach der Luzernerischen Mundart.* Luzern 1801
* *Schweizerische Volkslieder nach der luzernischen Mundart.* Luzern 1813

## Literatur
* 
* Walter Haas: *Lozärnerspròòch. Eine Geschichte der luzerndeutschen Mundartliteratur mit einem Verfasserlexikon und einem Lesebuch.* Räber, Luzern/Stuttgart 1968, S.&nbsp;22–24 und 68–70.
* Josef Anton Häfliger: *Historisches über das Geschlecht Häfligers. Der Zweig Beromünster.* In: *Der Geschichtsfreund* 71, 1916, S.&nbsp;139–175, hier S.&nbsp;165–172 (Digitalisat); derzue es Verzeichnis vo de Publikazioone S.&nbsp;220–226 (Digitalisat).
* Josef Anton Häfliger: *Die Bildnisse des luzernerischen Volksliederdichters Jost Bernhard Häfliger (1759–1837).* In: *Die Schweiz. Schweizerische illustrierte Zeitschrift,* 1916, S. 111–114.
* Peter Niederhauser: *Pfarrer Jost Bernhard Häfliger, 1759–1837. Aus seinem Leben und Werk.* Wenslingen 1967.
* Hans Trümpy: *Schweizerdeutsche Sprache und Literatur im 17. und 18.&nbsp;Jahrhundert* (=&nbsp;*Schriften der Schweizerischen Gesellschaft für Volkskunde.* Band 36). Basel 1955, S.&nbsp;308–323.

## Fuessnoote
1337

|}

## Was isch bassiert?
* 21. September: Bi Grynau am Zürisee chunt’s zun ere Schlacht zwüsche de Zürcher und de Habsburger. Dr Graf Johann vo Habsburg-Laufeburg uund dr Graf Krafft vom Doggeburg stärbe i däm Kampf.
* Dr «Hundertjöörig Chrieg» zwüsche Frankrych und Ängland foot a.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bleike

## uf d Wält cho
* dr König Robert dr dritt vo Schottland

## gschtorbe
* 8. Januar: dr iteliänisch Mooler Giotto di Bondone

## Weblink
1338

|}

## Was isch bassiert?
* 6. August: Dr Kaiser Ludwig haltet z Frankfurt en Hooftag.
* 5. Oktober: Französischi, iteliänischi und kaschtilischi Piraate gryffe die änglischi Stadt Southampton a und plündere se.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gallenkirch

## uf d Wält cho
* dr König Karl dr füfti vo Frankrych

## gschtorbe
* dr Herzog Wilhelm dr zwöit vo Athen

## Weblink
1339

|}

## Was isch bassiert?
* Am 21. Juni chunt’s zu dr Schlacht bi Laupe zwüsche de Bärner einersysts und ere Koalizioon vo Fryburg und em Adel vo Burgund.
* Dr Bartolomeo Gradenigo wird Doge vo Venedig.
* Dr Go-Murakami wird Tenno vo Japan.
* D Uni vo Grenoble wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hohrod

## uf d Wält cho
* 1. November: dr Herzog Rudolf dr vierti vo Öschtrych

## gschtorbe
* dr Herzog Heinrich dr 14. vo Underbayern

## Weblink
Gemüsespargel

Dr **Schbargl** *(Asparagus officinalis),* en dr Schweiz mid weiblichm Gschlächt *d Spargle,* isch a Pflanzasord en dr Familie vo de Schbarglgwächs *(Asparagaceae).* Dia send *Liliegwächs*. Schbargl hods en en dr ganza Weld, mo ibrhaubds ebbes wachsa duad.

Dr Schbargl wurd au als Zierpflanz gnomma, abr am wichdigsch isch r als Gmias.

## Nama
Dr Nama vom Schbargl kommd wahrscheinle aus em griechischa (ασπάραγος, asp(h)áragos, „jongr Drieb“).

## Biologii
S geid oogfähr 220 Schbargl-Arda.

 
Asparagus_officinalis_subsp._oficinalis_flower,_asperge_bloem.jpg |Blüada vom Gmüesschbargl
Asparagus officinalis, fruit.jpg|Früchd vom Gmüesschbargl
Gardenology.org-IMG_7599_qsbg11mar.jpg| *Farn-Spargel (Asparagus filicinus)*


## Sorda
Vom Gmiasschbargl send en Didschland d Weisse- odr Blaich-Schbargl am heifigschda. En andre Lendr mögad d Leid liabr da Grea- ond Violett-Schbargl. Des send abr koine Pflanzasorda, dia Ondrschied send blos auf d Zeid vom Ernda zruckzfiahra.

S geid au Wild-Schbargl ond Thai- Schbargl.

## Aapflanza

Dr Schbargl wurd en Roiha aapflanzd. Noch drei Joor kaa ma s erschde Mol ernda, no brenged d Pflanza oogfähr zeha Joor en Erdrag. Ma derf abr blos vo jeder Pflanz blos zwischa fenf ond 15 Trieb nemma, suscht kommd r nemme.

## Vrwendong
; Essa
Essa duad ma d Trieb vom Schbargl, d Schbarglschdanga

; Medizin
Dr Schbargl isch a uralds Hoilmiddl. mo bei Erbrecha, Magareizong, Nieraschwäche, Vrstopfong odr Ödem helfa soll.

Dr Schbargl kaa au Allergia auslösa. Ondweil dr Schbargl Purine endhäld, kaa r au Gichtaafäll auslösa. .

; Zierschbargl
Da Zierschbargl nemmd ma zom Benda vo Bloamaschdreiß.


Esp%C3%A1rragos_Trigueros_a_la_Plancha.jpg|Greanr Schbargl
Salat_mit_Hopfenspargel.jpg|Salad mid Hopfaschpargl
Spargel-Suppe_(asparagus_soup).jpg |Schbarglsubb
Nor_mai_farang_phat_kung.jpg|Schbargl thailändisch


## Chemii
Schbargl hod an Vitamin-B-Komplex, Vitamin C ond E, ond d Vorschduf vom Vitamin A, s Betakarotin. Drneba isch Zink ond Molybdän dren.

## Schbrich
* Bis Johanni nicht vergessen: sieben Wochen Spargel essen
* Kirschen rot, Spargel tot

## Pseudoschbargl
Weil dr Schbargl friahr a deirs ond seldas Gmias gwä isch, hod ma d Schwarzwuzla „Arme-Leid-Schbargl“ ghoißa.

A anders Gmias, mo mid em Schbargl zemmabrochd wurd, send d Schbrossa vom Hopfa.

## Lidradur
* 

## Nedsadressa

## Amergonga


## Mos her isch
1340

|}

## Was isch bassiert?
* 24. April: Uf em Schönebärg gwünne d Bärner e Kampf gäge d Fryburger.
* Dr änglisch König Edward dr dritt seit öfentlech, er sig jetz au dr König vo Frankrych.
* Bi Sluis chunt’s zun ere grosse Schlacht uf em Meer zwüsche de französische und de änglische Schiff. D Ängländer gwünne.
* Bi Saint-Omer gwünne d Franzoose en Schlacht uf em Land gäge d Ängländer.
* Es isch Chrieg uf dr Iberische Halbinsle.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Grüsch
* Jeuss
* Montalchez
* Oberurnen
* Rüti
* Soubey

## uf d Wält cho
* dr Graf Dieter dr acht vo Chatzenelnbooge

## gschtorbe
* dr Herzog Johann vo Underbayern

## Weblink
1341

|}

## Was isch bassiert?
* Dr «Hundertjäärig Chrieg» goot wyter.
* Es isch Chrieg i dr Bretagne.
* S änglische Parlamänt wird ins Oberhuus und s Underhuus ufdeilt.
* Dr Mansa wird König vo Mali.
* S erschte Mol list me in ere Kwelle vom Fasnechtsumzug z Köln.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Rüüti

## uf d Wält cho
* dr König Friedrich dr dritt vo Sizilie

## gschtorbe
* dr Bischof Jean vo Lausanne

## Weblink
1345

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Estland.
* Es isch Chrieg z Frankrych.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gälterfinge

## uf d Wält cho
* dr König Ferdinand dr erscht vo Portugal

## gschtorbe
* dr heilig Peregrinus

## Weblink
1342

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ludwig dr föift vo Wittelsbach hürootet d Gräfin Margret vo Tirol und wird nöie Herrscher vom Tirol.
* Dr Papscht Clemens VI. z Avignon wird gwäält.
* Es isch Chrieg z Frankrych.
* Im Juli chunt’s zum ene ungwöönlech grosse Hochwasser z Middelöiropa: s *Magdalenehochwasser*, wo vil Flüss uf s Land usbräche und vil Brugge kabut gmacht wärde.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Les Geneveys-sur-Coffrane und Les Hauts-Geneveys
* Krit
* Vallon FR

## uf d Wält cho
* 15. Januar: dr Herzog Philipp vo Burgund

## gschtorbe
* dr Bischof Pierre vo Gämf

## Weblink
1346

|}

## Was isch bassiert?
* 13. April: Dr Papscht Clemens VI. tuet dr Kaiser Ludwig IV. in Chilebann.
* E Deil vo de Rychsfürschte wäält dr Gegekönig Karl.
* Es isch Chrieg z Frankrych.
* Es isch Chrieg z Schottland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Langensulzbach

## uf d Wält cho
* dr Herzog Johann I. vo Lootringe
* dr Gschichtschryber Jakob Twinger von Königshofen vo Stroossburg

## gschtorbe
* dr Sultan al-Kamil Schaban I. vo Ägüpte

## Weblink
1347

|}

## Was isch bassiert?
* D Pescht chunt vo Asie uf Öiropa.
* Dr Cola di Rienzo macht z Rom e Revoluzioon und richtet i dr Stadt d Republik y.
* Z Frankrych isch Chrieg. D Änglander erobere d Stadt Calais.
* Dr Kaiser Ludwig stirbt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Montmollin, Sasbachwalden

## uf d Wält cho
* d Mystikerin Katharina von Siena

## gschtorbe
* d Pfalzgräfin Johanna vo Burgund
* dr Sultan Al-Malik al-Muzaffar Saif ad-Din Haddschi ibn Muhammad

## Weblink
1348

|}

## Was isch bassiert?
* D Pescht chunt wyter z Öiropa ume.
* Es isch Chrieg z Litaue.
* Dr König Karl IV. goot uf Prag.
* D Uni vo Prag wird ggründet.
* Dr änglisch König Edward III. stiftet dr Hosebandoorde.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Tréogat
* Übersaxe

## uf d Wält cho
* dr iteliänisch Schriftsteller Giovanni Sercambi

## gschtorbe
* dr Apt Petrus dr erscht vo Sankt Bläsi

## Weblink
1349

|}

## Was isch bassiert?
* Bim Pogrom vo Basel, im Pogrom vo Stroossburg, z Fryybeg und in andere Stedt wärde vil Juude töödet.
* Frankrych gwünnt d Region Dauphiné i den Alpe.
* Wägem grosse Chrieg mit Frankrych tuet Ängland s Schuelfach Französisch abschaffe.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* s Dorf Schwoben im Elsass
* Kappl
* Wissache

## uf d Wält cho
* dr Herzog Albrecht dr dritt vo Öschtrych

## gschtorbe
* dr Herrscher vo dr Waadt, Ludwig II.
* d Katharina vo Habsburg
* dr iteliänisch Tichter Sennuccio del Bene

## Weblink
1350

|}

## Was isch bassiert?
* Z Züri wärde bime Überfall, wo spööter «Mordnacht vo Züri» heisst, vil vo de Agryffer töödet. D Zürcher marschiere uf Rapperswil und plündere d Stadt.
* Dr Johann II. wird König vo Frankrych.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Engi und Hasle im Glarnerland
* Bèèrg

## uf d Wält cho
* dr byzantinisch Kaiser Manuel dr zwöit

## gschtorbe
* dr Herzog Odo dr vierti vo Burgund
* dr Graf Konrad dr zwöiti vo Frybeg

## Weblink
1351

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Winrich von Kniprode wird Hochmeischter vom Tüütschen Oorde.
* Es isch Chrieg zwüsche Züri und de Habsburger.
* 1. Mai: D Stadt Züri verbündet sech mit de Schwiizer Länder.
* Es isch Chrieg i dr Bretagne.
* S tibetische Chlooschter Tsethang wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Küblis

## uf d Wält cho
* 16. Oktober: dr Gian Galeazzo Visconti vo Mailand 
* 1. November: dr Herzog Leopold dr dritti vo Öschtrych

## gschtorbe
* dr Bischof Ulrich vo Konschtanz

## Weblink
1352

|}

## Was isch bassiert?
* D Stadt Zug verbündet sech mit de Schwiizer Oort.
* S Land Glarus verbündet sech au mit de Äidgnosse.
* Dr Papscht Innozenz VI. wird gwäält.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Kandergrund

## uf d Wält cho
* dr tüütsch König Ruprecht

## gschtorbe
* d Elisabeth vo Habsburg

## Weblink
1353

|}

## Was isch bassiert?
* D Stadt Bärn verbündet sech mit de äidgnössischen Oort.
* Dr Giovanni Boccaccio het s Wärch *[[Decamerone]]* fertig gschribe *(öppe 1353)*.
* D Pescht, wo sid Joore z Öiropa gwüetet het, hört uuf.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Goldau

## uf d Wält cho
* d Königin Margreet vo Dänemark.

## gschtorbe
* dr Pfalzgraf Rudolf am Rhy.

## Weblink
1354

|}

## Was isch bassiert?
* D Grafschaft Luxemburg wird es Herzogdum und dr Wenzel isch däm sin erscht Herzog.
* Dr tüütsch König Karl dr vierti goot uf Italie.
* Dr Marino Faliero wird Doge vo Venedig.
* D Osmane erobere Gallipoli.
* A dr Kathedraale vo Stroossburg wird en Astronomischi Uur ygrichtet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Linge im Kanton Bärn

## uf d Wält cho
* dr Buddhischt Chamchen Chöje Shakya Yeshe

## gschtorbe
* dr Bischof François vo Losann

## Weblink
1355

|}

## Was isch bassiert?
* Dr tüütsch König Karl dr vierti wird z Mailand au no zum König vo Italie gchröönt.
* Am 5. April wird är z Rom vom Papscht zum Kaiser gchröönt.
* Sini Frau Anna wird drby zur Kaiserin gchröönt.
* Es isch Chrieg z Südfrankrych.
* Dr Ibn Battuta schribt d Gschicht vo sinere Wältreis fertig.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Stallehr

## uf d Wält cho
* dr iteliänisch Mooler Andrea dei Bruni

## gschtorbe
* d Eleonore vo Ängland
* dr König Ludwig vo Sizylie

## Weblink
1357

|}

## Was isch bassiert?
* Frankrych überchunt e konstitutivi Verfassig.
* Z Flandere isch Chrieg.
* Dr Chaan Dschani Beg vo de Mongoole stirbt.
* Z Prag foot dr Bou vo dr Karlsbrugg a.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Kraftisried

## uf d Wält cho
* dr öschtrychisch Tichter Hugo von Montfort

## gschtorbe
* dr iteliänisch Jurischt Bartolus de Saxoferrato

## Weblink
1359

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Alboino II. della Scala wird Herrscher vo Verona.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hoofstette
* Känerkinden

## uf d Wält cho
* dr Buddhischt Taglung Trashi Peltseg

## gschtorbe
* d Beatrix vo Bayern

## Weblink
1360

|}

## Was isch bassiert?
* Ängland un Frankrych macht Friide.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Höchstette

## uf d Wält cho
* 24. Februar: dr Graf Amadeus dr sibti vo Savoye

## gschtorbe
* 17. September: dr Bürgermeischter Rudolf Brun vo Züri

## Weblink
1361

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Karl dr vierti gründet d Uni vo Pavia.
* D Pescht tötet z Öiropa vili Lüüt.
* D Dääne erobere Gotland.
* Dr Lorenzo Celsi wird Doge vo Venedig.
* Es isch Chrieg z Ängland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Molring
* Müssig im Underelsass

## uf d Wält cho
* 26. Februar: dr König Wenzel

## gschtorbe
* dr Markrgraf Rudolf vo Bade
* dr Theoloog Johannes Tauler
* dr Herzog Ludwig dr föifti vo Bayern
* dr herzog Philipp vo Burgund
* d Herzogin Agnes vo Niderbayern

## Weblink
1362

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Karl IV. heisst s Püntnis vo dr Stadt Züri mit de anderen äidgnössischen Oort guet.
* E grossi Sturmfluet macht z Fryysland vil kabut.
* Es isch Chrieg z Frankrych.
* D Litauer gwünnen e Schlacht gäge d Tatare.
* Dr Papscht Urban V. wird gwäält. Er läpt nid z Rom, sondern z Avignon.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Holzkirch

## uf d Wält cho
* d Johanna vo Bayern

## gschtorbe
* d Kaiserin Anna

## Weblink
Ökumenischer Rat der Kirchen

Dr **Ökumenisch Root vo de Chilene** (ÖRK) oder au **Wältchileroot** isch e Tachorganisazioon vo dr ökumenische Bewegigi vo de Chrischte.

## s Zyl
D Organisazioon, wo ane 1948 z Amsterdam ggründet worden isch, isch z Gämf dehei. Derzue ghöre 348 regionali chrischtlechi Chilene us öppe 120 Länder vo dr ganze Wält.

Dr ÖRK wott hälfe d Chrischte, wo zu underschidleche Chilene i verschidene Kultuure ghöre, zämezfüere. Es wyts Zyl isch es, zun ere Einheit vo alne Chrischte z cho. Uf em Wääg dörthi macht dr ÖRK Projäkt, wo für d Zämenarbet zwüsche de Chilene wältwyt und i de einzelne Länder guet sind.

Drüberuse tuet dr Ökumenisch Root vo de Chilene au mit Verträter vo de andere Wältreligione rede.

## Chilene, wo drzue ghöre
Im ÖRK sind vil grossi evangelischi, refermierti, methodistischi, baptistischi, anglikanischi, altkatolischi, orthodoxi und altorientalischi Chilene drby.

## Mitgliedschilene vom düütsche Sproochruum
* s katolische Bistum vo de Alt-Katholike z Düütschland
* EKD
* Vereinigung vo de düütsche Mennonite
* Arbetsgmeinschaft vo de chrischtleche Chilene vo Düütschland
* Alt-Katholischi Chile vo Öschtrych
* Evangelischi Chilene vom Augsburer und Helvetische Bikäntnis z Öschtrych
* dr Ökumenisch Root vo de Chilene vo Öschtrych
* Chrischtkatolischi Chile vo dr Schwiiz
* dr Schwiizerisch Evangelisch Chilepund
* d Arbetsgmeinschaft vo de chirschtleche Chilene vo dr Schwiiz

## Weblink
* Website vom Ökumenische Root vo de Chilene

## Literatur
* Ruth Rouse, Stephen Charles Neill: *Geschichte der ökumenischen Bewegung. 1517–1948.* Göttingen 1957/58.
* Harold E. Fey (Hrsg.): *Geschichte der ökumenischen Bewegung. Teil 3. 1948–1968.* Göttingen 1974, ISBN 978-3-525-56315-1.
* *Es begann in Amsterdam. Vierzig Jahre Ökumenischer Rat der Kirchen.* Frankfurt, 1989, ISBN 978-3-87476-257-1.
* Heinz Joachim Held: *Der Ökumenische Rat der Kirchen im Visier der Kritik.* Frankfurt, 2001, ISBN 978-3-87476-370-7.
Dinkel

Dr ** Dinkl** *(Triticum aestivum subsp. spelta)*, isch a Gwächs en dr Familie vo de *[[Getreide|Süßgräser]]* (*Poaceae*) der Gattung *Triticum L*. Dr Dinkl hoißd au *Schwobakorn,* weil r öfdr bei de Schwoba aabaud wurd. En dr Schwiz hoisd r au *Chorn, Fäse* odr *Spälz*.

## Nama
Dr Nama Dinkl kommd vom althochdeitscha *thinkil* (9. Jh.). A andrr Nama, *Spelz,* gohd auf a Oigaschafd zruck, mo ma ned mog, s Korn gohd schleachd vo dr Hüll, em Schbelz.

Ortsnama wia Dinkelsbühl, Dinkelhausen, Dinggelscherba odr Berg wia dr Dinkelberg, ond Familienama wia Dinkelacker zoigad d Bedeidong vom Dinkl.

## Biologii
Dr Dinkl isch a spontane Einkreuzung vo ama Wildgras, em *Aegilops squarroasa,* en da *[[Emmer]]*.

## Bildr
 
Spelt.jpg |Dinkl am Halm
File:2009-06-20 Silvolde 02 dinkel.jpg|Dinkl mid ond ohne Spelz
Dinkel Getreide.JPG|Dinklkörnr
Dinkelbrot-4.jpg |Dinklbrod
Seelen-Biberach-Riss.jpg |Seela aus Dinkl


## Sorda

Dr Urdinkl war z wenig standfeschd ond d Erträg z kloi, so isch dr Urdinkl mid Woiza kreuzd worra.
Oberkulmer Rotkorn ond Schwobakorn send echde Dinkelsorten. S Franckenkorn isch a Kreizong.

En dr deidscha Landwirdschafd send blos Wendrsorda zuaglassa.
 D Zualassong isch d Voraussedsong fir da gwerblicha Aabau.

D genetisch Urschbrenglehoid isch beim Dinkl a Thema, weil d Oigaschafda vom Dinkl, wia Vrdräglichkeid fir d Leid, da Ausschlag drfir isch.

Drneba isch em Dinklmehl ofd au Woizamehl dren, mo billigr ond oifachr z bearboida isch.

;Bilderklärung

A lenks *Rauweizen* (*Triticum turgidum*)
B drneba *Hartweizen* (**Triticum durum*)<br />
C ond *Polnischer Weizen* (*Triticum polonicum*) (zwoimol)<br />
D rechds *Dinkel* (*Triticum spelta'') 

## Aapflanza

;Gschichd
Dr Dinkl isch scho en dr Frühbronzezeit (ab 1700 v.&nbsp;Chr.) en dr Schwiz nochgwiesa worra.
;Aafordronga
Dr Dinkl kaa au auf Böda wachsa, mo arg karg sen ond emma rauha Klima liegad.
;Arbed
Wega de lange Halm daugd dr Dinkl ned bsondrs fir a maschinelle Landwirdschafd.

Wann dr Dinkl ooreif gernded wurd, weil r nemme reif werda däd wegem Weddr, odr weil ma Greakern macha will, muaß ma n darra. Dodrfir hods freihr extra Greakerndarre gea.

## Vrwendong

### Essa
;Reifr Dinkl
Dr Dinkl isch wia jedes Mehl z vrwenda.
;Greakern 
Greakern isch ooreif gerndedr Dinkl ond r muaß drockned werra. S ooreif ernda hod au da Grond emma rauha Klima, mo fir s reifa ned ausroichd.
:
### Medizin
Zwar kenn ma da Dinkl scho lang, abr d Hildegard von Bingen hod en ned bsondrs empfohla.

Dr Dinkl kaa au Allergia auslösa, r isch ned ohne Gluten.

## Nährwerd
Fettgehalt 2,4&nbsp;g, Kohlenhydrate 70&nbsp;g, Gesättigte Fettsäuren 0,4&nbsp;g, Mehrfach ungesättigte Fettsäuren 1,3&nbsp;g, Fettgehalt ungesättigte Fettsäuren 0,4&nbsp;g, Ballaststoff 11&nbsp;g, Zucker 7&nbsp;g, Protein 15&nbsp;g ond 0&nbsp;mg Cholesterin.

## Chemii
Em Dinkl send dren: Natrium 8&nbsp;mg, Kalium 388&nbsp;mg, Vitamin A 10&nbsp;IU, Vitamin C 0&nbsp;mg, Kalzium 27&nbsp; mg, Eisen 4,4&nbsp;mg, Vitamin B6 0,2&nbsp;mg, Vitamin B12 0&nbsp;µg, Magnesium 136&nbsp;mg.

## Ibrsichd

## Guck au
* Weisse
 
## Lidradur
* 
* 

## Nedsadressa

* 
* Website vo dr IG Dinkl, Bärau

## Mos her isch
Internationale Walser Skimeisterschaft

Di **International Walser Schyymaischterschaft** (dt. *Internationale Walser Skimeisterschaft*) isch e Ski-Wettkampf, wu all zwai Johr z aire vu dr Walsersiidlige in d Alpe stattfindet.

## Gschicht
Anne 1989 het dr Schi-Club Großwalsertal zum zwanzgjehrige Jubiläum d Sportverain us allne Walsersiidlige yyglade zue re Schyy-Maischterschaft vu dr Walser. Wel s Inträssi eso groß gsii isch, het mer bschlosse, ass die Walser Skimeisterschaft all zwai Johr uusdrait wird. S git Alpinschyy-, Langlauf- un au Snowboardränne. Näb em Sport stoot au s gegesytig Chännelehre im Mittelpunkt.

## Lischt vu dr Walser Schyymaischafte syt 1989
* 1. Internationale Walser Skimeisterschaften z Faschina 1989
* 2. Internationale Walser Skimeisterschaften z Mittelberg 1991
* 3. Internationale Walser Skimeisterschaften z Mittelberg am 30. Jänner 1993
* 4. Internationale Walser Skimeisterschaften z Greschonei 8./9. April 1995
* 5. Internationale Walser Skimeisterschaften z Obersaxe am 15. Merz 1997
* 6. Internationale Walser Skimeisterschaften z Trisäbärg/Malbuu am 4. Merz 1999
* 7. Internationale Walser Skimeisterschaften z Soontig am 31. Merz 2001
* 8. Internationale Walser Skimeisterschaften z Gurin am 15. Merz 2003
* 9. Internationale Walser Skimeisterschaften im Silbertal am 2. April 2005
* 10. Internationale Walser Skimeisterschaften z Splüügä am 24. Merz 2007
* 11. Internationale Walser Skimeisterschaften z Galtür am 17. Jänner 2009
* 12. Internationale Walser Skimeisterschaften im Wiilär im Leetschtall am 19. Merz 2011
* 13. Internationale Walser Skimeisterschaften im Laternsertal am 16. Merz 2013 
* 14. Internationale Walser Skimeisterschaften z Santantöniä am 14. Merz 2015
* 15. Internationale Walser Skimeisterschaften z Pomatt 10. bis 12. Merz 2017
* 16. Internationale Walser Skimeisterschaften im Walsertal 8.–10. Februar 2019
* 17. Internationale Walser Skimeisterschaften z Trisäbärg 4 -6. Merz 2022
* 18. Internationale Walser Skimeisterschaften z Splüügä 3 -5. Merz 2023
1363

|}

## Was isch bassiert?
* Tirol chunt zu Öschtrych.
* Dr Philipp der Küen wird Herzog vo Burgund.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
Realp

## uf d Wält cho
* dr Margreet vo Bayern

## gschtorbe
* dr Herzog Meinhard dr dritt vo Oberbayern

## Weblink
1364

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Karl dr föift wird König vo Frankrych.
* Es isch Chrieg i dr Bretagne.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Attiswil

## uf d Wält cho
* dr Markgraf Bernhard vo Baade

## gschtorbe
* d Königin Agnes vo Ungarn

## Weblink
1365

|}

## Was isch bassiert?
* D Uni vo Wien wird ggründet.
* Dr Kaiser Karl dr vierti wird no König vo Burgund.
* Dr Albrecht dr vierti wird Erzherzog vo Öschtrych.
* S byzantinische Rych verlüürt d Schlacht bi Adrianopel gäge d Osmane.
* Es isch Chrieg z Kaschtilie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Harprich

## uf d Wält cho
* d Königin Violante vo Aragon
* dr düütsch Tichter Hermann von Sachsenheim

## gschtorbe
* dr Bischof Jean Bertrand vo Losann
* dr Herzog Rudolf dr vierti vo Öschtrych

## Weblink
1366

|}

## Was isch bassiert?
* D Falkesteiner Feed goot z Änd.
* Dr Geoffrey Chaucer goot uf Spanie.
* S Stedtli Waldeburg chunt an Bischof vo Basel.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* d chile Sant Agata z Cadro

## uf d Wält cho
* dr König Heinrich dr vierti vo Ängland

## gschtorbe
* dr tüütsch Mystiker Heinrich Seuse
* dr Ulrich dr vierti vo Wirtebärg

## Weblink
1367

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ferdinand dr erschti wird König vo Portugal.
* Es isch Chrieg z Kaschtilie.
* Z Rääzie wird dr Gottshuuspund ggründet.
* Dr Papscht Urban dr Föift goot mit em Kaiser Karl dr Viert vo Avignon uf Rom.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bonau
* Ramlinsburg
* Riedholz
* Valzeina
* dr Wasserdurm z Luzärn

## uf d Wält cho
* dr König Richard dr Zwöit vo Ängland

## gschtorbe
* dr Graf Amadeus dr Dritt vo Gämf

## Weblink
1368

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Dänemark.
* Dr Karl dr vierti goot uf Italie.
* Dr Chōkei wird Tenno vo Japan.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Loqueffret

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Sigismund vo Luxemburg

## gschtorbe
* dr arabisch Geograaf Ibn Battuta

## Weblink
1369

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Graf Walram dr vierti vo Thierschtei hürootet d Adelheid vo Baade.
* Es isch Chrieg z Kaschtilie.
* Dr Striit zwüsche Bayern und Öschtrych goot z Änd.
* Dr Ramesuan wird Herrscher vo Ayutthaya.
* Dr Herzog Philipp vo Burgund hürootet d Margreet vo Flandere.

## uf d Wält cho
* dr aserbaidschanisch Tichter İmadəddin Nəsimi

## gschtorbe
* dr König Peter vo Kaschtilie und Leon
* dr Rudolf dr föifti vo Baade
* dr Friedrich dr dritti vo Baade

## Weblink
1371

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Robert dr zwöit wird König vo Schottland.
* Es isch Chrieg z Brabant.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Fehren

## uf d Wält cho
* dr Herzog Johann Ohnefurcht vo Burgund

## gschtorbe
* d Königin Johanna vo Frankrych

## Weblink
1372

|}

## Was isch bassiert?
* Im Hundertjöörige Chrieg gwünnt Frankrych d Schlacht uf em Meer gäge Ängland.
* Es isch Chrieg i dr Mongolei.
* Dr Sigismund, Soon vom Kaiser Karl em vierte, hürootet d Maria vo Ungarn.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ripplinge

## uf d Wält cho
* dr Graf Konrad dr dritti vo Frybeg

## gschtorbe
* dr Markgraf Rudolf VI. vo Baade
* dr japanisch Tichter Ton’a

## Weblink
1373

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Ferdinand dr erschti vo Portugal hürootet d Leonore Teles de Menezes.
* Dr Samsaenthai wird König vo Laos.
* Dr Giovanni Boccaccio wird z Floränz agstelt zum em Dante sini *Divina Commedia* z erklääre.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* dr Grooss Root vo Basel

## uf d Wält cho
* d Königin Hedwig vo Pole

## gschtorbe
* d Birgitta von Schweden

## Weblink
1374

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Robert de Juliac wird Grossmeischter vom Johanniteroorde.
* Dr Jacques des Bau wird Fürscht vo Tarent.
* Dr Rhy bringt höchs Wasser.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hopperschte

## uf d Wält cho
* dr iteliänisch Mooler Stefano da Verona

## gschtorbe
* dr schwedisch König Magnus dr zwöiti

## Weblink
1375

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Herzog Stephan vo Bayern stirbt.
* D Gugler plündere s Gebiet vom Schwiizer Middelland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Niderham

## uf d Wält cho
* dr König Janus vo Züüpere

## gschtorbe
* dr Bischof Aymon vo Losann

## Weblink
1376

|}

## Was isch bassiert?
* 26. Februar: Dr Herzog Leopold III. von Habsburg macht z Basel es Turnier.
* Es chunt z Basel zu dr Böse Fasnacht.
* I dr Schwiiz isch dr Chrieg vo de Gugler verby.
* Dr Wenzel wird zum dütsche König gwäält.
* Es baar Stedt vo Schwoobe gründe dr Schwööbisch Stedtebund.
* Dr Ocko I. tom Brok wird Häuptling vo Aurich z Fryysland.
* Dr Papscht goot vo Avignon zrugg uf Rom.

## uf d Wält cho
* d Herzogin Margreet vo Lotringe

## gschtorbe
* dr Rudolf dr vierti vo Baade

## Weblink
Martin Graf

**Martin Graf** isch de Name vo dëne Lüüt:
* Martin Graf (Schweizer Politiker) (* 1954), en Zürcher Politiker vo de GPS und früenerige Entwickligshälffer
* Martin Graf (österreichischer Politiker) (* 1960), en ööschterychische Politiker vo der FPÖ
* Martin Graf (Sportler) (* 1982), en Schlittesportler us dem Süüdtirool
* Martin Hannes Graf (* 1975), en Schwyzer Gërmanischt

**Und dänn gits na:**
* Martin Graff (* 1944), en Autor, Kabarettischt und Filmmacher us em Elsis
1377

|}

## Was isch bassiert?
* Z Brämgarte im Aargau wird s Chlooschter Sankt Klara ggründet.
* Afangs Joor chunt dr Papscht vo Avignon uf Rom zrugg.
* D Maria wird Königin vo Sizylie.
* Dr Richard dr zwöiti wird König vo Ängland.
* Dr Tvrtko I. wird König vo Serbie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Guttannen

## uf d Wält cho
* dr Herzog Albrecht dr vierti vo Öschtrych

## gschtorbe
* dr französisch Tichter Guillaume de Machaut

## Weblink
1378

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch so chalt, ass dr Bodesee ganz gfrüürt.
* Dr Urban dr Sächsti wird zum Papscht gwäält. Drufabe wird vo andere dr Clemens dr Sibeti als Gägepapscht gwäält. Do drmit foot s Oobeländische Schisma vo dr Chrischteheit aa.
* Es isch Chrieg zwüsche Genua und Venedig.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hergiswil NW
* Ausserberg

## uf d Wält cho
* dr Papscht Kalixt dr dritti

## gschtorbe
* d Königin Jeanne vo Frankrych
* dr Kaiser Karl dr Vierti

## Weblink
1379

|}

## Was isch bassiert?
* Dr elsässisch Stedtebund wird wider gründet.
* Es isch Chrieg zwüsche Genua und Venedig.
* Dr Albrecht dr dritti und dr Leopold dr dritti vo Habsburg deile Öschtrych.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Eschenbach

## uf d Wält cho
* dr König Heinrich dr dritti vo Kaschtilie und Leon

## gschtorbe
* dr Herzog Otto dr föifti vo Bayern

## Weblink
1380

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg zwüsche Obwalde und em Äntlibuech.
* D Grafschaft Berg wird es Herzogtum.
* Dr Karl dr sächsti wird König vo Frankrych.
* Es isch Chrieg zwüsche Genua und Venedig.
* Dr Timur Lenk gryfft weschtlechi Länder aa.
* Es isch Chrieg zwüsche de Serbe und de Osmane.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ferden

## uf d Wält cho
* dr Humanischt Poggio Bracciolini

## gschtorbe
* die iteliänischi Mystikerin Katharina von Siena

## Weblink
1381

|}

## Was isch bassiert?
* Dr zwöit Rhynisch Stedtebund wird ggründet.
* Es isch Chrieg zwüsche Genua und Venedig.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Les Genevez

## uf d Wält cho
* d Herzogin Elisabeth vo Öschtrych

## gschtorbe
* dr Bischof Marquard vo Augschburg
* dr änglisch Puurefüerer Wat Tyler
* d Herzogin Taddea vo Bayern

## Weblink
1383

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Burgdorferchrieg im Land vo de Kiburger foot a.
* S Chlooschter Chrischtgarte wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lauf

## uf d Wält cho
* dr Gägepapscht Felix dr föifti

## gschtorbe
* 1. März: dr Graf Amadeus dr sächsti vo Savoye
* dr byzantinisch Kaiser Johannes dr sächsti
* dr König Ferdinand dr erschti vo Portugal
* dr tüütsch Tichter Tilo von Kulm

## Weblink
1384

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Portugal.
* Nach em Burgdorferchrieg chauft d Stadt Bärn vo de Kiburger d Stedt Burgdorf und Thun.
* D Hedwig vo Anjou wird Königin vo Poole.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Langwiis

## uf d Wält cho
* dr griechisch Märtyrer Efrem von Nea Makri

## gschtorbe
* dr änglisch Reformator John Wyclif

## Weblink
1385

|}

## Was isch bassiert?
* D Herrschaft Baadewyler chunt wider a d Grafe vo Frybeg.
* Dr süddüütsch Stedtebund macht en Vertrag mit de Stedt Bärn, Soledurn, Züri und Zug. Das isch dr *Konschtanzer Bund*.
* Luzärn eroberet Rooteburg.
* Dr Burkart Wiss wird Apt vo Weddige.
* Dr Werner vo Roosenegg wird Apt vo dr Rychenau.
* S Chlooschter Maggenau im Doggeburg verbrönnt.
* Es isch Chrieg z Portugal.
* Dr Köing Johann dr erschti vo Portugal wird gwäält.
* Dr Johann Ohnefurcht hürootet d Margreet vo Bayern.
* Es isch Chrieg im Land Lüneburg.
* Dr Saen Mueang Ma wird Herrscher vo de Thai.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Locmiquélic

## uf d Wält cho
* dr schottisch Gschichtsschryber Walter Bower

## gschtorbe
* dr byzantinisch Kaiser Andronikos IV.
* d Katharina vo Thierschtei

## Weblink
1387

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Karl dr dritti wird König vo Navarra.
* Dr König Johann vo Aragon wird gwäält.
* D Margarete wird Königin vo Dänemark.
* D Mongoole mache di persischi Stadt Isfahan kabut und töte alli Ywooner.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ingenbohl

## uf d Wält cho
* dr König Heinrich dr föifti vo Ängland

## gschtorbe
* d Königin Elisabeth vo Ungarn
* dr änglisch Tichter William Langland

## Weblink
1388

|}

## Was isch bassiert?
* D Habsburger erobere Weese.
* 9. April: I dr Schlacht bi Näfels gwünne d Glarner.
* D Eidgnosse erobere s hapsburgische Weese.
* S Land Glarus verbündet sech mit de Schwiizer Oort.
* Dr Graf Eberhard dr zwöit vo Wirttebärg gwünnt d Schlacht vo Döffige gäge dr Schwööbisch Stedtebund.
* D Uni vo Köln wird ggründet.
* Es isch Chrieg z Bosnie.
* D Mongoole mache die persischi Stadt Isfahan, wo si alli Ywooner umbrocht händ, ganz kabut.
* D Chineese mache die mongolischi Stadt Karakorum kabut.
* 6. Dezember: E Fryybeger Huffe schlysst d Burg Falkestai.

## uf d Wält cho
* dr öschtrychisch Gschichtschryber Thomas Ebendorfer

## gschtorbe
* dr Bischof Johannes dr zwöiti vo Chur
* dr andalusisch Gleerti Abū Ishāq asch-Schātibī

## Weblink
1390

|}

## Was isch bassiert?
* D Tegschtsamlig Flateyjarbók vo Island wird fertig gschribe.
* S irische Buech *[[Book of Ballymote]]* wird gschribe.
* Dr Ruprecht dr zwöit wird Herrscher vo dr Kurpfalz.
* D Burg Philippschtei wird bout.
* Dr Robert dr dritti wird König vo Schottland.
* Dr Heinrich dr dritti wird König vo Kaschtilie und Leon.
* D Osmane erobere Philadelphia, die letschti sälbständigi griechischi Stadt z Chlyasie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Füürdaale

## uf d Wält cho
* d Herzogin Elisabneth vo Luxemburg
* dr mexikanisch Herrscher Moctezuma
* dr Mooler Jan van Eyck vo Flandere *(öppe 1390)*

## gschtorbe
* d Königin Hedwig vo Poole
* dr arabisch Gleerti Saʿd ad-Dīn Masʿūd ibn ʿUmar ibn ʿAbd'allah at-Taftāzānī
* dr persisch Tichter Hafis

## Weblink
1382

|}

## Was isch bassiert?
* D Burg Ringgebärg im Bärner Oberland wird kabut gmacht. Es chunt zum Striit zwüsche de Bärner und de Obwaldner. D Stadt Luzärn tuet als Schiedsrichter i däm Handel entscheide.
* Es isch Chrieg z Flandere.
* Dr Habsburger Leopold dr dritti isch Schutzherr vo Triest.
* Dr Herzog Friedrich dr Vierti vom Tirol chunt uf d Wält.
* D Elisabeth vo Bayern stirbt.
* 7. Oktober: dr Johann von Vienne, Bischof vo Basel und Metz, Erzbischof vo Besançon, stirbt.
* Gadmen und Saignelégier wärde s erschte Mol imene Dokumänt erwäänt. 

## Weblink
1370

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Litaue.
* Sächs Schwiizer Oort underschrybe dr *Pfaffebrief*.
* Dr Papscht Gregor XI. wird gwäält.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lenk

## uf d Wält cho
* d Königin Isabreau vo Frankrych

## gschtorbe
* dr Papscht Urban V.

## Weblink
1392

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Yi Seong-gye gründet z Korea s Königrych Joseon.
* Dr Go-Komatsu wird Tenno vo Japan.
* Am 18. Oktober wird Bayern i die drü Herzogtümer Bayern-Landshut, Bayern-München und Bayern-Ingolstadt uufdeilt.
* D Bürger vo Basel chaufe d Vorstadt *Chlybasel* uf dr rächte Syte vom Rhy.
* Dr Schriftsteller Francesc Eiximenis schrybt uf Katalanisch s Wärch *[[Llibre dels àngels]]* (s *Buech vo de Ängel*).

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Nennigkofen

## uf d Wält cho
* dr iteliänisch Humanischt Flavio Biondo

## gschtorbe
* 15. März: dr Graf Eberhard dr zwöiti vo Wirttebärg

## Weblink
1394

|}

## Was isch bassiert?
* Hamburg chauft Ritzebüttel.
* D Juude wärde uss Frankrych verjagt.
* Dr Abd al-Aziz wird Kalif z Nordafrika.
* Dr Herzog Ludwig vo Orleans gründet dr Oorde vo dr Stachelsou.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Filzbach

## uf d Wält cho
* 1. Februar: dr japanisch Zenmäischter Ikkyū Sōjun
* 4. März: Heinrich der Seefahrer

## gschtorbe
* dr Bischof Guy vo Losann

## Weblink
1395

|}

## Was isch bassiert?
* D Grafe vo Frybeg wärde au Herrscher vo Nöieburg am Jurasüdfuess.
* 29. August: Dr Herzog Albrecht dr dritti vo Habsburg stirbt.
* Dr König Wenzel macht Mailand zum ene Herzogtum.
* Dr Timur gwünnt e grossi Schlacht gäge d Mongoole vo dr Guldige Horde.
* Dr König Stjepan Dabiša vo Bosnie stirbt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lixinge

## uf d Wält cho
* d Herzogin Michelle vo Burgund

## gschtorbe
* d Herzogin Katharina vo Öschtrych

## Weblink
1396

|}

## Was isch bassiert?
* En Armee vo Ridder us em Oobeland goot uf Bulgarie uf ene Chrüüzzugg gäge d Osmane. I dr Schlacht vo Nikopolis gwünne d Osmane.
* Dr Martin dr erschti wird König vo Aragon.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Tschappina

## uf d Wält cho
* Dr Herzog Philipp der Guet vo Burgund

## gschtorbe
* dr Bischof Friedrich vo Chur.

## Weblink
1397

|}

## Was isch bassiert?
* Z Andermatt wird dr Bärgwald bannet.
* Es isch Chrieg z Norddütschland.
* Dr buddhistisch Kinkaku-ji-Tämpel wird bout.
* Z Raveschburg wird d *Gselschaft zum Esel* gründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lurtigen 

## uf d Wält cho
* d Isabel vo Portugal
* dr Herzog Albrecht dr zwöiti vo Öschtrych
* dr Mooler Paolo Uccello vo Floränz

## gschtorbe
* dr Bischof Nikloaus vo Konschtanz

## Weblink
1398

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Jianwen wird Kaiser vo Chyna.
* S Heer vom Timur Lenk eroberet Delhi und tötet vili Ywooner.
* Dr Janus wird König vo Züüpere.
* S irische Chlooschtr Glendalough wird vo de Ängländer verbrönnt. 

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Tenna

## uf d Wält cho
* dr iteliänisch Humanischt Francesco Filelfo

## gschtorbe
* dr König Jakob vo Züüpere.

## Weblink
1399

|}

## Was isch bassiert?
* S Chlooschter Thorbärg wird Mitgliid vo dr Burgundische Äidgnosseschaft.
* D Litauer verlüüre en Schlacht gäge d Tatare.
* Es isch Chrieg z Friisland.
* D Domprobschtei vo Basel überchunt d Ortschaft Buebedorf.
* D Grafe vo Thierschtei verchaufe d Chile vo Gälterchinde am Dütschordenshuus z Beugge.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Taupont

## uf d Wält cho
* dr chinesisch Kaiser Xuande
* dr iteliänisch Humanischt Pietro Balbi

## gschtorbe
* d Anna vo Baade
* dr Johann Puliant vo Eptige
* dr Heinrich dr föift vo Baade
* dr John of Gaunt
* dr Bischof Jean vo Gämf
* 13. Juli: dr Architekt Peter Parler
* dr französisch Gschichtschryber Jacques de Guyse

## Weblink
Albis

Dr **Albis** isch e Bärgchetti im Kanton Züri.

Dä längzognig und drby zimli schmaal Bärgzuug foot im Süde bi Sylbrugg aa und goot bis uf Urdorf, Uitike und Schliere im Weschte vo Züri. Er isch öppe 22 Kilometer läng und bildet uf vil Abschnitt en Bärggraat, wo meischtens au d Gränze zwüschet de Gmeinde uf beide Syte druff laufe.

Uf dr Weschsyte sind under am Albis s Platoo vo Huuse, dr Türlersee und s Reppischtaal, uf dr Oschsyte lyt s Syltaal mit em Sylwald. Vo Sylbrugg a ufzellt sind die bedüütendere Höchine uf em Albis s Mätteli, s Albishorn, dr Bürgle, wo dr höscht Punkt vom Albis isch (914 Meter über Meer), d Hochwacht, dr Ober Langnauerbärg, d Felsenegg und dr Üetlibärg.

Bi dr Buechenegg und em Albispass sind Stroosse über e Bärg bout worde, und a divärse Stelle cha me uf Fuesswääg über de Bärg, so wie bi dr Baldere und dr Schnabellücke. Vo Adliswil us goot e Säilbahn uf d Felsenegg, vo Leibach us eini uf Mädike, und uf e Üetlibärg fahrt d Üetlibärgbahn.

D Oschtflangge vom Albis isch wäge dr Erosion vo dr Yschzyt a vilne Stelle zimli steil. Es het au grossi Abschnitt, wo’s a de Felswänd vo Nagelflue und Sandschtei immer wider Ärdrütsch git, wie öppen i dr Falätsche.


Albis_F._Becker_1889.JPEG|dr Albis uf ere Chaarte vo 1889
Albiskette.jpg|dr Albis vo Norde
Zürich - Fallätsche IMG 0202.JPG|d Falätsche, vornedra d Chile vo Wolishofe


## Weblink
1344

|}

## Was isch bassiert?
* 27. Merz: Dr Alfons XI. vu Kastilie eroberet Algeciras vu de Maure.
* Z Prag wird e Erzbischtum grindet.
* Italie durchläbt e schwäri Hungersnot.

## s erschte Mol gnännt
* Denney (hüt z Frankriich)
* Elm, Honau, Les Verrières, Montherod, Ronggelle und Töiffetaau (hüt i de Schwiz)
* Lörrach-Haage (hüt Lörrach)
* Roäseberg und Rueberdshoofe (hüt z Bade-Wirttebärg)

## uf d Wält chuu
* dr Meinhard III., Herzog vu Oberbayern und Graf vu Görz und Tirol († 1363)

## Gstorbe
* 17. Apriu: dr Konstantin IV., dr Chönig vu Armenie (* um 1300)
* 20. Apriu: dr Levi ben Gershon, jüdischi Mathematiker, Filosof, Aschtronom und Talmud-Glehrter (* 1288)
* 11. Juli: dr Graf Ulrich III. vu Wirttebärg (* um 1295)
* 3. Novämber: dr Fürschtbischof Adolf vu de Mark vu Lüttich (* 1288)
* 24. Dezämber: dr Graf Heinrich IV. vu Bar (* 1315/20)
* 30./31. Dezämber: dr Herzog Otto I. vu Pommere (* 1279)
* dr äthiopische Chaiser Amda Seyon I. (* 1314)
* dr italiänische Mooler Simone Martini (* um 1284)
* dr Sultan an-Nasir Ahmad I. vu Ägypte

## Weblingg
E-Helvetica

**e-Helvetica** isch der Name vo de digitale und digitalisierte Sammlige vo der Schwizerische Nationalbibliothek und em Schwizerische Webarchiv. *e–Helvetica* isch usem glichnamige Projäkt, wo d Nationalbibliothek vo 2001 bis 2006 realisiert het, entschdande. Übere Dienscht vo der e-Helvetica chöi sit 2012 die digitale Sammlige vo der Nationalbibliothek abgfrogt wärde. D Sammlig umfasst historischi Website, elektronisch veröffentlechti Büecher, Periodika, Hochschuelschrifte und Amtsschrifte.

## Website

* Katalog vo e-Helvetica

## Kwälle
Schlagzeile

E **Schlagzyle** isch e Form vom ene Titel für Tegscht in Zytige, Zytschrifte oder au elektronische Meedie.

D Schlagzyle sell d Ufmerksamkeit vo de Lääser packe, won e Syte schnääll überflüüge. Wen öpper d Ussaag vo dere erschte Informazioon guet findet, tuet er wahrschyns derno ender dr ganze Tegscht, wo drzue ghört, au no lääse. Das cha nume funkzioniere, wänn d Schlagzyle churz, liecht lääsbar, prägnant gschriben isch und s Wäsentleche vom Inhalt vom Haupttegscht richtig und möglescht knapp zämefasst.

Au d Wärbig bruucht Schlagzyle, wo vilmol bsunders knapp gschribe sind, wil me d Inserat, d Plakat, d Fääne, d Produktdesign oder au d Wärbefänschter vom Internet normalerwys nur extrem churz aluegt. Und d Wärber ir Wirtschaft und ir Politik händ i de Schlagzyle gärn Wortspiili, Frooge und Bhauptige, zum s Inträsse vo de Lüüt z gwünne. Änlech isch es bi de Boulevardzytschrifte, wo d Schlagzyle i grosse und au farbige Schrifte trukt sind und bim Aaluege Emozioone selle bewürke.

## Literatur
* Simone Hoffmeister: *Schlagzeile*. In: Historisches Wörterbuch der Rhetorik, Bd. 10, 2011, Sp. 1132–1142.
* Eckart Klaus Roloff: *Tatort Schlagzeile. Journalistische Sündenfälle in Zeitungsüberschriften.* In: texten + schreiben, Nr. 4/1981.
* Barbara Sandig: *Syntaktische Typologie der Schlagzeile. Möglichkeiten und Grenzen der Sprachökonomie im Zeitungsdeutsch.* München 1971.

## Siehe auch
* Lead

## Weblink
* Nina Janich: Werbesprache
1391

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Bernhard dr erschti wird Markgraf vo Baade.
* D Stadt Soledurn chauft d Düüfelsburg bi Rüüti.
* Dr Bischof Friedrich vo Basel wird gwäält.
* Dr Amadeus dr achti wird Graf vo Savoye.
* Dr Wilhelm vo Raron wird Bischof vo Sitte.
* Dr Muhammad dr föifti wird Emir vo Granada.
* D Katrin vo Hohezollere wird Äptissin vom Chlooschter Hof.
* Mailand schlüüst Fride mit Floränz, Bologna und Venedig.
* Dr Manuel II. wird Kaiser vo Byzanz.

## uf d Wält cho
* dr tibetisch Buddhischt Gendün Drub

## gschtorbe
* dr Apt Heinrich vom Chlooschter Sankt Bläsi

## Weblink
Lead-Stil

Der **Lead-Stil** isch e Form vo dr Textgstaltig im Journalismus.

Bi de Medie wi de Zytige und Zytschrifte isch es i vilne Fäll üblech, en Bytrag i typischi Deili z glidere:
* Titel oder Schlagzyle
* Yleitig, «Vorspann», uf änglisch: *Lead*
* Undertitel
* Hauptdeil vom Tegscht

Dr Titel oder d Schlagzyle tuet ganz churz dr Chärn vom Bytrag zämefasse. Dr Vorspann informiert über die wäsentleche Elemänt vo dr Gschicht oder dr Noochricht, öppe d Hauptaktööre, wichtigi Oort und was gnau bassiert isch. Dr eigentlech Pricht verzellt denn je nach Form und Platz, won er tarf ha, alles was für s Thema wichtig isch. Undertitel deile bi grössere Tegscht d Hauptabschnitt y und mache usgwäälti Informazioone oder Meinige no düütlecher.

Bi dr Yleitig, also em *Lead*, luegt me uf die wäsentleche Bestanddeili von ere Noochricht im Informazioonswääse: Wär het öppis gmacht, wo isch was bassiert, wänn isch das gsi – und wär het’s gseit?

## Literatur
* Dietz Schwiesau, Josef Ohler: *Nachrichten – klassisch und multimedial.  Ein Handbuch für Ausbildung und Praxis.* Wiesbaden 2016
1343

|}

## Was isch bassiert?
* 23. April: Eschtnischi Buure fange ne Ufstand aa geege dr Schwärtbriederorde. 
* 25. Juli: Lozärner Mordnacht im Konfilkt zwische Klöozärn un em Huus Habsburg. 
* Dr Giovanni Boccaccio schrybt dr psychologisch Värsroman *Fiammetta.*

## s erscht Mol gnännt
* Mületurne, Nufänä un Riemestalde

## uf d Wält chuu
* Rudolf III., Markgrof vu Hachbärg-Susebärg († 1428)
* um 1343: * Geoffrey Chaucer, änglische Dichter

## Gstorbe
* 12. Mai: Kuno vu Falkestai, Herr vu Falkestai im Helledal 

## Weblingg
560

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Stamm vo de Suebe wächslet vom arianische Glaube zum katolische Glaube.
* D Göktürgge und d Sassanyde mache s Rych vo de Hephtalite kabut.
* Dr Alboin wird «öppe ane 560» König vo de Langobarde.
* Dr Æthelberht wird «öppe ane 560» König vo Kent.

## uf d Wält cho
* dr Patriarch Sophronius vo Jerusalem
* dr Bischof Isidor vo Sevilla *(öppe 560)*

## Weblink
Isidor von Sevilla

Dr **Isidor vo Sevilla** (* öppe 560 z Cartagena; † 4. April 636 z Sevilla) isch e Bischof z Spanie und e Gleerte am Änd vo dr Spootantike gsi.

## Läbe
Dr Isidor isch us ere vermögende römische Familie cho. Vo 600 bis 636 isch er Erzbischof vo Sevilla gsi. Zwöimol het er Chileversammlige im Königrych vo de Weschtgoote gleitet.

Er isch eine vo de bedüütendschte Schriftsteller us dr Zyt vom Übergang zum früene Middelalter. Sini wichtigschti Leischtig isch es, ass er us de antike Schrifte, wo me zu sinere Zyt no kännt het, alles Fachwüsse zämegsuecht und ufgschribe het, vor alem im Wärch *Etymologiarum sive originum libri viginti*. Vil vo de Sache, wo die antike Autoore gschribe hend, isch nur no tank em Isidor vo Sevilla bekant. Er het sini Arbete uf Latynisch verfasst.

Ane 1598 isch dr Isidor vo dr katolische Chile heiliggsproche worde. Sin Gedänktaag isch dr 4. April. Chürzlech het me vorgschlage, dr Heilig als Schutzpatron vom Internet z nää.

## Wärch
* *Allegoriae quaedam Sanctae Scripturae (De nominibus legis et evangelii)*
* *Chronica maiora*
* *De ecclesiasticis officiis*
* *De fide catholica contra Iudaeos*
* *De natura rerum*
* *De ortu et obitu patrum*
* *De viris illustribus*
* *De summo bono*
* *Liber differentiarum*
* *Etymologiarum sive originum libri viginti*
* *Historia Gothorum, Vandalorum, Suevorum*
* *In libros Veteris ac Novi Testamenti prooemia*
* *Regula monachorum*
* *Sententiarum libri tres*

## Literatur
* Arno Borst: *Das Bild der Geschichte in der Enzyklopädie Isidors von Sevilla.* In: *Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters.* Bd. 22, 1966, S. 1–62.
* Hans-Joachim Diesner: *Isidor von Sevilla und seine Zeit*. Stuttgart 1973.
* Udo Kindermann: *Isidor von Sevilla.* In: Wolfram Ax (Hrsg.): *Lateinische Lehrer Europas. Fünfzehn Portraits von Varro bis Erasmus von Rotterdam.* Böhlau, Köln 2005, ISBN 3-412-14505-X, S. 273–290.
* Wolfgang Schweickard: *«Etymologia est origo vocabulorum...». Zum Verständnis der Etymologiedefinition Isidors von Sevilla.* In: Historiographia Linguistica, 12, 1985), S. 1–25.
* Justo Pérez de Urbel, Hans Pohl, Übers.: *Isidor von Sevilla. Sein Leben, sein Werk und seine Zeit.* Köln 1962.

## Weblink