open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trans GR

**Trans** (rätoromanisch *Traun*) isch e Dorf i de politische Gmaind Domläschg im Kanton Graubünde, wo zur Region Viamala ghört.

## Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird Trans in de Mitti vum 12. Joorhundert als *Hof ad Tranne*. 1527 sin d Herrschaftsrächt ussgchauft worde. Trans isch reformiert, het aber bis zum Aafang vum 18. Joorhundert e katholischi Minderheit gha, wo deno nooch Ussenandersetzige de Ort verlo het. D Strooss in s Tal isch 1922 fertigstellt worde. En grosse Yyschnitt het es 1944 gee, wo de Ort vumene Brand zerstört worde isch, un als Streusiidlig wyder uffbaut worde isch. D Landwirtschaft isch bis hüt de wichtigscht Erwerb.

Uf de 1. Januar 2009 hät Trans zämme mit Feldis, Scheid un Tumegl/Tomils zur Gmeind Tomils fusioniert. Syt em 1. Januar 2015 ghört Tomils zämme mit Almens, Paspels, Pratval und Rodels zur neue Gmeind Domleschg, isch also e Frakzion vo Domleschg.

## Bevölcherig

Ursprüngli isch z Trans Sutselvisch, e Mundart vum Rätoromanische, gschwätzt worde. Syt 1950 isch es aber nümmi d Mehrheitssprooch un 1980 sin 11 vo de 20 Romanischsproochige z Trans über 65 Joor alt gsi. En wichtige Grund defür isch di starchi Zuewandrig vo Dütschsproochige gsi, bsunders ab 1910 hen nämli vili Manne vo Trans dütschsproochigi Fraue ghürotet. Glychzitig sin di yyheimische Fraue ussgwandert. Usserdäm het es syt em Dorfbrand vo 1944 kei Gasse mee gee, wo d Chinder hätte chönne Romanisch lehre. Ab de 1970er isch bekannt, dass d Jugend kei Romanisch mee verstande het. In de Schuel isch nooch de 1890er kei Romanisch mee unterrichtet worde, ersch ab 1934 sin wiider e paar Stund in de Wuch uff Romanisch unterrichtet worde. Wo 1972 d Schuel vo Trans gschlosse worde isch, un d Chinder uff Tomils in d Schuel sin, het au des uffghört.

## Sehenswürdigkeite
Di reformierti Dorfchilch vo Trans stoot unter Denkmoolschutz.

## Literatur
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940.
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5
* *Das Domleschg -La Tumgleastga.* Chur, 2005. ISBN 3-905342-26-X

## Weblink

* Offizielli Websyte vo Trans
* 

## Fuessnote
Raketenartilleriebataillon 122

S **Raketeartilleriebataillon 122** vo de Bundeswehr isch im 1961i mit em Name Raketeartilleriebataillon 92 z Großengstingen ufgschtellt und im Johr 2002 z Walldürn ufglöst worde.

## Gschicht
D Ufschtellig isch im 1961 mit Eiheite vo de Fallschirmartillerie erfolgt und im Mai 1963 isch s Bataillon vo Großengstinge uf Philippsburg verlegt worde. Bi de Umgliiderig vom Heer im 1964i isch s Bataillon em Artillerieregiment 12 unterschtellt worde, wo zu de 12. Panzerdivision ghört het. Ab em 1. November 1964 het s Bataillon dann Raketeartilleriebataillon 122 gheisse. De Bezug zu de Fallschirmspringern het am 4. Oktober 1966 es End gfunde mit em letschte Sprung vo eme Bataillonsmitgliid uf d Rhiischanzinsle. Im Juli 1964 het s Bataillon z Pforze en Iisatz in de Kataschtrophehilf gha. Zu de US-Army het s Bataillon immer es engs Verhältnis gha. Scho mit em Umzug uf Philippsburg isch em Bataillon s 3rd USA Arty Detachment zugordnet worde und im 1977i isch e Pateschaft mit de 1st Bn 80th Field Arty entschtande. Im 1993i isch s Bataillon vo Philippsburg uf Walldürn verlegt und dete im 2002 ufgelöst worde.

## Persönlichkeite
* Manfred Hofmeyer, hüt Brigadegeneral, het s Bataillon vom 1989i bis ins 1991i im Dienschtgrad vo eme Oberstleutnant kommandiirt.
* Stefan Mappus, ehemolige Minischterpräsident vo Bade-Württebärg, het im Bataillon sin Grundwehrdienst abgleischtet.

## Literatur
* *20 Jahre Raketenartilleriebataillon 122*, Festschrift zum 20. "Geburtstags" des Bataillons.

## Weblink

## Einzelnochwis
Bundeswehr

D **Bundeswehr** isch di dütsch Armee.

## Gschicht
D Bundeswehr isch am 5. Mai 1955 gründt worde, und das het zu heftige innepolitische Usenandersetzige in de Bundesrepublik gfüürt. Bsunders zwüsche de SPD und de CDU isch drum gschtritte worde, ab mer's moralisch chönni verantworte, dass Dütschland nach de NS-Diktatur wider chönnti Striitchräft ha.

In de Ziit vom Chalte Chrieg isch d Stärki vo de Bundeswehr bi 495.000 Maa gsi.

Bi de Widervereinigung vo dr BRD und dr DDR zum ggeinte Düütschland het me sich zun ere Obergränze vo 370.000 verpflichtet. 

Im Dezember 2010 het d Bundeswehr 235.000 aktivi Soldate gha. Zum 1. Jänner 2011 sind vorerscht zum letschte Mol Wehrpflichtige iizoge worde, wo en Grundwehrdienscht vo 6 Mönet gleischted händ. Sithär isch d Wehrpflicht usgsetzt und es git de *Freiwillig Wehrdienscht*.

## Weblink

* Website vo de Bundeswehr
Ticino

**Ticino** bezeichnet:
* dr Schwiizer Kanton Tessin uf italienisch
* Tessin (Fluss), dr Fluss, wo im Tessin sini Quälle hät, uf italienisch
* Kreis Ticino, en ehmolegi Verwaltigsainhait im Kanton Tessin
* Grossregion Tessin, e Schwiizer Grossregion, uf italienisch
* en Ort im argentinische *Departamento General San Martín* (Córdoba) 
* dr Name vom e (Rennross)

**Lueg au:**
* Tessin
Belize

**Belize** [] isch e Staat in Zentralamerika. Früehner as britischi Chronkolonii het s Biet *Britisch-Honduras* gheisse. Er gränzt im Norde an Mexiko und im Weste an Guatemala. Im Oste vo Belize lit d Karibik. Es isch s einzige Land in Zentralamerika, wo nid am Pazifik lit.

Sit 1981, wo Belize unabhängig worden isch, isch s Land e Mitgliid vom Commonwealth of Nations, und di britisch Chünigin isch au d Chünigin vo Belize.

Dr Nationalfiirdig isch dr Unabhängigkeitsdag, dr 21. Septämber.

## Fuessnote


## Weblingg

* Seite der Regierung von Belize (änglisch)
* Länderinformationen des Auswärtigen Amtes zu Belize
* Belize – Reiseinfos uf Dütsch uf Wikivoyage
* Infos und Reisetipps zu Belize (dütsch)
* Der Belize Guide uf Dütsch und Änglisch Geografii, Behörde, Gsundheit und Iiwanderig
Bartenheim

**Bàrtene** (frz. *Bartenheim*, dt. *Bartenheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Bàrtene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 829 àls *Bartenhaim'.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche [[Reichsland Elsaß-Lothringen|Richslànd Elsàss-Lothringe]] ghert.

== Verwàltung ==
 vun Bàrtene ìsch . Bàrtene ghert zem Kommünàlverbànd .

== Bevelkerungsentwìcklung ==


== Dialekt ==
Dr [[Elsässisch|elsassisch]] Dialekt vun Bàrtene ghert zem [[Hochalemannisch|Hochàlemànnisch]].



== Literàtür ==
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.'' Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* http://www.bartenheim.fr
* Bàrtene uf www.pays-de-sierentz.com
* Bàrtene bi dr CC des Trois Frontières

## Referanza
Dietweiler

**Dietwiller** (frz. *Dietwiller*, dt. *Dietweiler*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Dietwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1128 àls *Dietwilare*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
´ vun Dietwiller ìsch . Dietwiller ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dietwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Dietwiller, Vieille Tour 1.jpg|Durm vun dr ehmolige Kirich üs em 12. Johrhundert
Datei:Dietwiller, Eglise Saint-Nicolas 2.jpg|St. Nikolauskirich, Weschtsitte
Datei:Dietwiller, Eglise Saint-Nicolas 1.jpg|St. Nikolauskirich, Sìdsitte


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* Dietwiller uf pays-de-sierentz.com

## Referanza
Kembs

**Chems** (frz. *Kembs*, dt. *Kembs*) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).

## Geographie
D Gmein Chems lìgt zwìschem Rhii àm Oschta un dr Hàrdt àm Weschta. S Nàtürschutzgebìet „Petite Camargue Alsacienne“ befìndet sìch uf em Boda vu mehrera Gmeina, bi dana gheert Chems.

Z Chems fàngt dr Chems-Niffer-Kànàl àà, dàs ìsch d letschta Strecka vum Hiniger Kànal wo d Schìff noch känna fàhra. Àm 15. Àwrìl 1962 ìsch d Schliaßa vu Chems-Niffer igwèiht worra. Sa ìsch vum beriahmta Àrchitekt Le Corbusier bàuia worra, sa verbìndet dr Hiniger Kànàl un dr großa Kànal vum Rhii ìm Elsàss.

D Neecha vu dr Schwitz màcht Chems àttràktiv z wohna fer d Granzìwerganger, ìn dr letschta Zitt hàt sìch d Gmein zìmlig verbàuia.

## Gschìcht
Ìn dr reemischa Zitt hàt Chems „Cambete“ gheißa un ìsch uf dr Reemischstroß wo dur Augusta Raurica un Argentoratum (d hìttiga Stroßburg) gànga ìsch. Sa steht uf dr Peutingerscha Tàfla un uf em Itinerarium Antonini.

Mìt dr Zitt ìsch Cambete ìmmer wìchtiger worra: ìm 1. Johrhundert àls kaiserlig Wohnort, un ìm IV. Johrhundert àls Feschtung. Ànna 1950, wo dr Kànàl vum Rhii bàuia worra ìsch, sìn Spura vu dara Vergàngaheit gfunda worra: ma hat a Ruina vu-n'ra ehmàliga Rhii-Brucka vum 1. Johrhundert entdeckt.

Dr hìttiga Nàmma „Chems“ ìsch zum erschta Mol ànna 757 gnannt worra.

Vum Mìttelàlter bis àm Drissigjohrig Kriag ìsch Chems dur sina zwei Hàuiptbesìtzer verteilt gsìì; dia Besìtzer sìn dr Bischof un s Kloschter Sankt-Alban vu Bàsel gsìì. Ìn da XIV. un XV. Johrhunderta ìsch s Dorf mehrmols zersteert un wìder bàuia worra. Speeter hàt sìch Chems wìder vereinigt un s Dorf hàt sìch verbreitet.

Ànna 1830 ìsch d Gmein noch greeßer worra, dur dr Ààschluss vu da Viartel Schaeferhof, Lächla un Richardshiiser, wo vorhar zum Gmein Nèiwag gheert han. Kurz nochhar, ànna 1932, ìsch s Kràftwark vum Chems igwèiht worra.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Chems ìsch . Chems gheert zum Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Chems ghert zem Hochàlemànnisch.


Datei:Kembs, Eglise Saint-Jean-Baptiste.jpg|Kìrch Saint-Jean-Baptiste
Datei:Loechlé, Église Notre-Dame-de-la-Maternité.jpg|Kìrch vu Lächla
Datei:Kembs usine hydro-électrique.jpg|Wàsserkràftwark vu Chems


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003
* 

## Weblink

* Offiziell Websitt vu dr Gmein Chems (fr)

## Referanza
Informatikmittelschule

D **Informatikmittelschuel** (IMS) isch en Usbildigsirichtig i de Schwiiz, wo mer derte nach de obligatorischr 9 Schueljahrene bsueche chan. Als Abschluss bechund mer, nebe em Eidgenössische Fähigkeitszügniss als Informatiker Fachrichtig Applikationsentwicklig, wie mers au bei ere absolvierti Lehr bechunt, no e Kaufmännischi (nöd Technischi) Bruefsmatura. D Schuele hend e Frauequote, um e geziilti Förderig für Fraue i de Informatik z biete.
Sit em Summer 2008 cha mer d Mittelschuel au im Kanton Aargau bsueche. Die erschti Klass wird in Bade unterrichtet. Bi gnüegend Anmeldige wird au sit em Summer 2009 in Aarau unterrichtet.

## Ufnahmebedingige
* Us der 3. Klass vo de Sekundarschuel A oder
* Us der 3. Klass vo de gliderete Sekundarschuel, Stammklass erwiterti Aaforderige, beidi Niveaufächer s erwiterti oder mittlere Niveau.
* Us der 4. Klass vo de Sekundarschuel (nach bestandene Ufnahmeprüefig) (Aargau) oder
* Us der 4. Klass vo de Bezirksschuel (Aargau)
Altersgränze: Maximal 18-jährig, Stichtag isch der 1. Mai.

## Usbildig
S Usbildigsweg glideret sich folgendermasse i zwei Teil:
* **3 Jahre mittelschuelerischi Usbildig**. Wird a der jewiligi Kantonsschuel absolviert. Beihaltet Fächer für di kaufmännischi und di allgemeini Usbildig wie Rächnigswäse (RW), Betribswirtschaftslehr (BWL), Volkswirtschaftslehr (VWL), Gschicht, Staatskund, Sprache (Französisch und Änglisch), Mathematik, Projektkettene in Wirtschaft, Gschicht und Ökologii (d Liste isch nöd komplett). Im Durchschnitt werdet a eim Tag i dr Wuche speziell Fächer mit Bezug zur Informatik unterrichtet. Dafür werdet i de Regel externi Fachkräft oder Institut dafür brucht. Nach dene drü Jahrene müend d Praktikante d Diplomprüefig vo de schulischi Fächer bestah. S Abschlusszügniss und s Diplom selber wärdet aber erscht mit em Abschluss vom Praktikumsjahr usgstellt.
* **1 Jahr Praktikum** bi me Unternehme im Informatiksektor, wo berechtiged isch, Lehrling uszbilde. D Praktikumstellene müend vo de Usbildende selber gsuecht werde; D Schuele vermittlet aber aktivi Stellene für Ihri Abgänger, damit s nume sälte dazue chund, dass mer zum Schuljahresbeginn no ohne Stelle dastaht. S Praktikum selber isch e Vollziitstelle - während dem Jahr werdet kei schuelischi Fächer meh unterrichtet. D Praktikante sind i de Grundlagene vo der Applikationsentwiklig scho gnueg fundiert, um nach enere kurze Iiarbeitungsziit als vollwärtigi Mitarbeiter im Unternäme igsetzt chöne zwerde.

## Wiiterbildig
De Abschluss vo der IMS berechtiged eim zum prüfungsfreie Itrit anere Fachhochschuel (FH). Beliebt sind d Fachhochschuelene HSR und ZHAW, a dene Informatikstudiegäng mit unterschidliche Schwerpünkt beleit chönd werde.

## Weblink
Kanton Züri:
* Informatikschuel (Kanti Hottige)
* Informatikschuel (Kanti Büelrain, Winterthur)

Kanton Aargau:
* Informatikschuel (Kanti Bade)

Kanton Thurgau:
* Informatikmittelschuel (IMS) (Kanti Frauefäld)
Obersteinbrunn

**Oberstaibrunn** (frz. *Steinbrunn-le-Haut*, dt. *Obersteinbrunn*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Oberstaibrunn lijt ìm Sundgöi, rund zwelf Kilometer sìdlich vun Milhüüse.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Oberstaibrunn ìsch . Oberstaibrunn ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Oberstaibrunn ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## wìchtiga Litt üss’m Dorf
* dr kàthoolischa Bischoof Gérard Bannwarth (1908–1991) ìsch z’ Ìwwerschtaibrunn uff d’ Walt kumma.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* Oberstaibrunn uf pays-sierentz.fr

## Referanza
Der Bund (Begriffsklärung)

**Der Bund** heisse:

* e Dageszitig z Bärn in dr Schwiiz, lueg Der Bund
* s ehemolige Zentralblatt vom Bund vo de östriichische Fraueverein 
* dr Ditel vom ene Musical über d Gschicht vom Volk Israel 
* dr  Allgemein Jüdisch Arbeiterbund vo Litaue, Pole und Russland
Reiningen

**Reinige** (frz. *Reiningue*, dt. *Reiningen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Reinige ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 837 àls *Reiningen*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Reinige ìsch . Reinige ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwicklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Reinige ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Sehenswerdigkeite
* d Abtei Eelabarg vum XI. Johrhundert
* d Pfarrkirich Saint-Romain vum XVII. Johrhundert
* d Kapelle Deckwiller us em Johr 1931


Datei:Abbaye-oelenberg-1.jpg|Abtei Eelabarg
Datei:Chapelle Deckwiller Reiningue 2008.jpg|Kapelle Deckwiller
Datei:Reiningue, Château d'Eau.jpg|Wasserturm


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.mairie-reiningue.fr

## Referanza
Renaissance (Begriffsklärung)

**Renaissance** bezeichnet:

* Renaissance as kunst- und kulturgschichtligi Epoche
**d Renaissance, die europäischi Renaissance im 14. bis 17. Johrhundert
**die karolingischi Renaissance im Frankeriich im 7. und 8. Johrhundert
**  die Makedonischi Renaissance in dr Gschicht vo Byzanz im 9. und 10.  Johrhundert
** die ottonischi Renaissance im Heilige Römische Riich im 10. und 11.  Johrhundert
** d Neorenaissance im 19. Johrhundert
** die arabischi literarische Renaissance im 19. Johrhundert
** d Neuängland Renaissance, au die Amerikanischi Renaissance, z Amerika vo 1830 bis 1870
**  die Irischi Renaissance im 19. und 20.  Johrhundert
** d Harlem Renaissance, au New Negro Movement, in de 1920er
*  e britischi Rockband
*  e Science-Fiction-Film (2006)
*  s höchste Gebäud z Detroit
*  e Hotelchette vo Marriott International

**Renaissance** isch der Titel vo denne Musikalbe:
* Renaissance vo dr Band *Vanilla Fudge*
* Renaissance vo dr Band *Renaissance*
* Renaissance vo dr Band *The Miracles*
* Renaissance vom *Lionel Richie*
* Renaissance vom Rapper *Stress*
Kaysersberg

**Kaiserschbarig** (frz. *Kaysersberg*, dt. *Kaysersberg*, Patois *Kèysprè*) isch bis zum End vun 2015 e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsi. D Gmein het zem  ìm Arrondissement  ghert.

## Gschìcht
Kaiserschbarig ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1226 àls *Kaisersperg*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

Uf de 1. Januar 2016 sind de ehmolige Gmeinde Kaiserschbarig, Kienze un Sìjelse zer *[[Commune nouvelle]]* mit em Name Kaysersberg Vignoble zammeglegt wore.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Kaiserschbarig isch dr Henri Stoll gsin. de . Kaiserschbarig hàt zem Kommünàlverbànd Communauté de communes de la Vallée de Kaysersberg ghert.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kaiserschbarig ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Bilder

Datei:Maison natale du Dr. Schweitzer-Kaysersberg (2).jpg|Geburtshüs vum Albert Schweitzer
Datei:Kaysersberg 2008.jpg|Hiiser am Wissbàch


## Lit vun Kaiserschbarig
* Albert Schweitzer (1875–1965), evangelischer Theolog, Missionsàrzt un Frìdesnobelbriisdrejer (1952)

## Lüeg au
* Johann Geiler vo Kaiserschbarig

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* 
* https://web.archive.org/web/20110121050502/http://www.ville-kaysersberg.fr/

## Referanza
Kienzheim

**Kienze** (frz. *Kientzheim*, dt. *Kienzheim*) ìsch a frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsin.

D Gmein ghert hit züe Kaysersberg Vignoble.

## Gschìcht
Kienze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 785 àls *Coneshaim* (1260 *Coensheim*, 1407 *Künsheim*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Kienze ìsch dr Joseph Fritsch gsi.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kienze ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Bilder

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Elsasser Winmüseum mìt Ìnformàtione züe Kienze
* Kienze uf www.kaysersberg.com

## Referanza
Ottonische Renaissance

As **Ottonische Renaissance** wird die ersti Blüetezit vo dr Kunst im Heilige Römische Riich under dr Herrschaft vo de Ottonen im 10. und 11. Johrhundert bezeichnet. Dr Begriff isch nid umbroblematisch, wil s zwar spootantiki Iiflüss ge het, aber kei Absicht bestande het d Antike wider z beläbe. S Dänke vo dr Zit isch middelalterlig fromm bliibe. Die byzantinischi Kunst het uf die dütschi vor allem under em Iifluss vo dr bzzantinische Prinzässin Theophanu, wo dr Otto II. ghürotet het, iigwirkt. D Ottone hai zwar vili Kunstwärk in Ufdrag gee, aber usser de Kaiser hai au anderi Adelsgschlächder, Bischöf und Chlöster d Kunst und Archidektur gförderet.

D Neuerige si bsunders uffallend in dr Archidektur, dr Buechmoolerei in ere Volländig, wo Künstler in andere Länder nid erreicht hai,  und dr Goldschmiidkunst. E bekannts Bauwärk us dere Zit isch d Bartholomäuskapelle z Paderborn, wo die ersti Hallechille z Dütschland gsi isch. S Chloster Riichenau het under em «goldige» Abt Witigowo (985–997) und de Reformäbt Immo (1006–1008) und Berno (1008–1048) sini Schriibschuel gförderet, wichdigi Gschichtsschriiber wie dr Hermann vo Reichenau († 1054) und dr Berthold vo Reichenau fürebrocht und Wandmolereie in dr Georgschille z Oberzäll in Ufdrag gee. Hildesheim isch in dere Zit e Machtzentrum im Riich gsi. Dr Bischof Bernward het die früehromanischi Michaelischille afo baue, het für e Hildesheimer Dom Bronzedüüre mit Szene us em Evangelium und d Christussüüle mit Bilder us em Läbe vom Jesus lo giesse, won er as Vorbilder drfür d Holzdüüre vo dr Santa Sabina z Rom und vo de römische Kaisersüüle gnoh het.

## Fuessnote
Sigolsheim

**Sìjelse** (frz. *Sigolsheim*, dt. *Sigolsheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsin.

## Gschìcht
Sìjelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 680 àls *villa Sigoltesein*. 

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

Zem 1. Janner 2016 isch d Gmeind mit Kaiserschbàrig un Kienze zäe dr neie Gmeind Kaysersberg Vignoble füsuiniert wora.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Sìjelse ìsch dr Thierry Speitel-Gotz gsin.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sìjelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* Sìjelse àn dr Elsasser Winstroß

## Referanza
Basel-Hirzbrunnen

**Hirzbrunne** isch e Quardier vo dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit am östlige Stadtrand in Chleibasel und gränzt im Norde an s Quardier Chleihüninge und die dütschi Ortschaft Weil am Rhii, im Oste an d Gmeind Rieche, im Süde an dr Rhii und im Weste an s Wettstei- und Rosedal-Quardier (Autobahn A3).

D Wiise fliesst dur s Hirzbrunne-Quardier, wo mit e chlii meh as 3 km2 s grösste Quardier vo Basel isch. Dr Name vom Quardier chunnt vom früehnere *Landguet Hirzbrunne*, wobii „Hirz“ e baseldütschs Wort für „Hirsch“ isch. Villicht het s Landguet zur Wirtschaft „zum Hirze“ in dr Aeschevorstadt in dr Grossbasler Altstadt ghört, oder es het dört e Quelle ge, wo Hirsch und anders Wild isch cho suffe.

## Die Langen Erle

Im Hirzbrunne-Quartier lit au dr Park Park Langi Erle. Er isch eins vo dä wenige Erholigsgebiet, wo s z Basel sälber git. Dank däm Wäldli und de vile Gärte zehlt s Hirzbrunne zu de grüenste Quardier vo Basel.

## Verchehr

Mit em Velo chunnt mä im ganze Quardier guet us. Au für zum in die andere Quardiere und ins Zentrum z fahre isch e Velo sehr braktisch. Mit em öffentlige Verchehr vo de Basler Verchehrsbdriib chunntt mä mit de Bus Nr. 34 und 31 und mit em Dram Nr. 2 und 6 ins Zentrum. Wil s Bus Depot im Hirzbrunne-Quardier lit, fahre au spoot in dr Nacht (00:30) no Bus in Richdig Hirzbrunne. Für Nachtschwärmer git s dr Nachtbus Linie D, wo ins Hirzbrunne-Quardier fahrt. D Bäumlihofstrooss und d Riechestrooss göhn quer dur s Quardier und füehren in d Innestadt und uf Rieche.

## Gebäud und Sehnswürdikeite

* Dr Badisch Bahnhof
* Dr Bäumlihof
* S Eglisee
* S Rankhofstadion
* Die Langen Erle
* Dr Dierpark Langi Erle
* S Nadurschutzgebiet Rhiihalde
* D Markuschille
* D Michaelschille
* Dr Friidhof am Hörnli
* D Sammlig Friidhof Hörnli

## Weblingg

* S Statistisches Amt vom Kanton Basel-Stadt - Quartierportrait Hirzbrunnen
Basel Badischer Bahnhof

Dr **Badisch Bahnhof Basel** (*Basel Bad Bf*) isch eine vo de sächs Bahnhöf in dr Schwiizer Stadt Basel. Alli Färnzüüg, wo us Dütschland in d Schwiiz chömme, halte vor Basel SBB zerst am Badische Bahnhof. Dört cha mä uf dütschi Regionalbahne umstiige ohni dass mä s dütsche Zollgebiet je verloot: uf Waldshuet–Singe mit dr Hochrhiibahn, ins Wiisedaal mit dr Wiisedaalbahn und uf Freiburg im Brisgau mit dr Rhiidaalbahn. Zwüsche 1935 und 1948 het dr Bahnhof dr Name *Basel Deutsche Reichsbahn* gha.

Dr Badisch Bahnhof ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig.

## Destinatione vo de Züüg
* ICE: Freiburg i. Br.–Karlsrueh–Frankfurt-Köln/Hamburg/Berlin
* EC: Freiburg i. Br.–Baade-Baade–Karlsrueh–Hamburg
* IC: Stuttgart–Nürnberg–Passau
* RE: Wiil am Rhii–Efrige-Kirche–Freiburg i. Br.–Ringsheim–Offeburg
* RB: Rhiifälde (Bade)–Laufeburg–Waldshuet–Lauchringe
* IRE: Rhiifälde (Bade)–Waldshuet–Schaffuuse–Ulm
* NJ: Uf Hamburg/Berlin/Amsterdam
* S6: Basel SBB/Lörrach–Schopfe–Zäll im Wiisedaal
* RB RPT-A/RPT-B: Olte-Basel Bad BF-Freiburg i. Br.-Offeburg-Villige

## Dr ''Gare du Nord''
Im ehemoolige Baanhoofbüffe vom Badische Baanhoof isch sit 2002 dr *[[Gare du Nord (Basel)|«Baanhoof für Nöiji Muusig]]»* dehäi. Das isch denn s erste Zentrum für experimentelli Muusig in dr Schwiz gsi, und dient immer no as Blattform für Komponiste, Interbreete und Ansambel us dr zitgenössische Muusigszeene.

## Weblingg
* Historischi Bilder vom Baadische Baanhoof, abgrüeft am 16. Januar 2016
Lapoutroie

**Lè Peutraille** (Patois, els. *Buderej*, frz. *Lapoutroie*, dt. *Schnierlach*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Lè Peutraille ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jh. àls *Sconerloch* (1288 *lai Portaie*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Lè Peutraille ìsch . Lè Peutraille ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Lè Peutraille ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.


Datei:Lapoutroie 020.JPG|Kirich Sainte Odile
Datei:Hachimette68175.JPG|Kirich z Hachimette


Datei:Lapoutroie 026.JPG|Mairie
Datei:Musee des eaux de vie, Lapoutroie 01 09.jpg|Musée des Eaux de Vie


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* https://web.archive.org/web/20190901234918/http://lapoutroie.fr/

## Referanza
Tierpark Lange Erlen

Dr **Dierpark in de Langen Erle** befindet sich uf em Stadtgebiet vo Basel und het e Flechi vo öbbe  20 Hektare im Uferwald Langi Erle uf dr östlige Ufersiite vom Fluss Wiise. Dr Dierpark und däm si Drägerverein *Erlen-Verein* isch im Johr 1871 vo initiative Basler gründet worde. Dr Park het e Baumbestand vo öbbe 450 Bäume – vo dr Rottruurbueche bis zum Mammutbaum. Dr Dierpark isch während de Dagesstunde frei zuegänglig.

Dr Dierpark isch uf d Haltig vo Hirsch (s Wappedier vom Dierpark und vom Erle-Verein) und iiheimische Dierarte spezialisiert und isch e wärtvolli Ergänzig zum Basler Zolli. Es het zäh verschidnigi Arte vo Hirsch, drunder dr Damhirsch grad in drei Farbe. Wildsäu, Kapuzineraffe, Poitou-Esel, Sardinischi Zwärgesel, Pony, Zwärggeisse, Hängibuuchsäu, Fäldhase, Chüngeli und Meersäuli cha män au gseh. Drnäbe niste Störch und Reiher. Es git Pfaue, Perlhüehner, mehreri Eulenarte, Wildhüehnerarte, Fasan und uf em Deich Schwän, Gäns und Änte. 2008 isch e Luchsgheeg aagleit worde. 

## Weblingg

* Tierpark Lange Erlen und Erlen-Verein
Lorrain

S **Lorrain**, uf Dütsch **Lothringisch,** – das wird aber au für di dütsche Dialekt z Lothringe bruucht – isch d Sprooch, wo men im Oschte und im Norde vo Lothringe tuet rede.

Au s *[[Welche (Langue d'oïl)|Welche]],* wo in e paar elsässische Dörfer in de Vogese gredt wird, ghört zum *Lorrain.*

D Sprooch ghört zu de *[[Langues d'oïl]]*. 

S Lorrain, wie au s Wallonische, het – wäge sinere Lag an de Sproochgränze – vili dütschi Sproochelemänt. Am längschte in ihre ursprüngliche Form het sich d Sprooch in de *Pays Welche* ghalte, de elsässische Dörfer, wo hüt zum Kanton Lapoutroie ghöred.
Eglisee

Dr **Eglisee**  bezeichnet e früehners Gwässer im Hirzbrunne-Quardier am Rand vo dr Schwiizer Stadt Basel und an dr Gränze zur Agglomerationsgmeind Rieche. Hüte isch s as «s Eglisee» dr Name vom ene Sportareal mit Gartebad- und Kunstiisbahnaalage.

Dr Eglisee het ursprünglig „Egelsee“ gheisse und isch e Walddümpel gsi, wo sich Bluetegel und Schnoogge din gsammlet hai. Er het aso nüt z due mit em Usdruck „Egli“, wo in dr Schwiiz für e Flussbarsch bruucht wird. Nochdäm die Langen Erle am Ändi vom 19. Johrhundert zum ene Erholigsgebiet usbaut worde si, isch 1910 am Ort vom Eglisee e Luft- und Badaastalt ufdoo worde, wo vo 1930 bis 1931 zum hütige Gartebad worden isch.

D BVB bedriibe bis hüte d Haltestell „Eglisee“ für d Dramlinie 2 und 6 und früehner au für d Buslinie 39, wo aber abgschafft worden isch. Usserdäm befindet sich do d Ändstation vo dr Linie 2 mit ere  Ändschlaufe und ere Abstellaalag vo dr BVB.
Lange Erlen

Die **Langen Erle** isch en Ebeni mit eme Uferwald em Fluss Wiise nooch in dr Nordwestschwiiz. Vom Basler Hirzbrunne-Quardier goht si über d Stadtgränze use bis uf Rieche an dr dütsch-schwiizerische Gränze. Es isch e bedütends Erholigsgebiet und het si Name übercho, bevor d Wiise kanalisiert worden isch und Erle as typischs Uferghölz am Flussufer gwachse si. No hüt het s in däm Gebiet 180 Hektare Wald.

Die Langen Erle wärden intensiv vo Spaziergänger, Jogger, Walker, Inline-Skater und Velofahrer bruucht. Usserdäm befindet sich uf dr Ebeni dr Dierpark Langi Erle. Drnäbe git s Familiegärte und Sportaalage.

D Förderig vo Grundwasser, wo in die stedtisch Drinkwasserversorg iigspiisst wird, isch aber die wichdigsti Nutzig. Öbbe d Helfti vom Basler Drinkwasser wird in dr Wiise-Ebeni broduziert. Zum z verhindere, ass sich dr Grundwasserpegel z fest absänggt, loot mä in bewaldete Wässerstelle Rhiiwasser lo versickere. Öbbe 60'000 m³ Rhiiwasser am Dag wärde dur ufwändigi Sandfiltration vo ihre Schwäbstoff befreit und denn in elf Wässerstelle, wo zsämme e Flechi vo öbbe 13 Hektare hai, verdeilt. Wie s dur e Bode fliesst, wird s Wassers wider suuber und cha denn as iiwandfreis Drinkwasser us mehrere Brünne bumpt wärde.

Bis ins spoote Mittelalter het d Wiise kei eiheitligs Flussbett gha, sondern verschiidnigi Wasserläuf, wo immer wider ihri Bett gänderet hai, si in Rhii gflosse. Im Lauf vo de letzte 200 Johr isch d Wiise luggelos verbaut und begradigt worde, zum Land z gwünne und sich vor Hochwasser z schütze. Hüte fliesst dr Fluss dur d Ebeni as e monotone Kanal mit vile Schwelle und het nume no wenig Kontakt zu siner ehemolige Aulandschaft. Hützudag foot mä wider aa, d Verbauige stückwiis ufzrisse und d Wiise z revitalisiere. Drmit hofft mä, d Artevilfalt vo de Pflanze und Dier und d Attraktivität für e Mensch und d Wasserbewohner z vergrössere.  


Datei:Fluß Wiese Blick flussaufwärts Lange Erlen.jpg|D Wiise bachuf
Datei:Fluß Wiese flussabwärts Lange Erlen.jpg|D Wiise bachab - Blick in dr Richdig vo dr Mündig in Rhii
Datei:Fluß Wiese Eisenbahnbrücke Blick flussaufwärts Lange Erlen.jpg|D Wiise bachab - die alti Iisebaanbrugg


## Weblingg
* Rolf Wehrlin: ''Die Langen Erlen'', Joorbuech *z’[[Riehen|Rieche]]*, 1963
* Luzia Knobel: Lange Erlen. In: Gemeinde Lexikon Riehen
Orbey

**Orbey** (els. *Urwes*, dt. *Urbeis*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Orbey (vun germànisch *ur-bek „Bàch“) ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1049 àls *Orbeiz*, 1080: *Orbetz*, 1241: *Urbeis*, 1318: *Urbeisz*, 1421: *vault d'Orbeis*, 1440: *vaux de Urbeis*, 1580: *Orbey*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Orbey ìsch . Orbey ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Orbey ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.


Datei:Orbey 031.JPG|Ehmoli Kloschter Pairis
Datei:Orbey 047.JPG|Kirch Saint-Urbain


Datei:Lacblanc pischdi 2005.jpg|Lac Blanc
Datei:Lac noir alsace 4.jpg|Lac Noir


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20110824202858/http://www.orbey.fr/
* Schlàchtfald ''Linge'' üs em Erschte Waltkriej mìt Gedankstätt

## Referanza
Stadion Rankhof

S **Stadion Rankhof** isch e Sportstadion im Hirzbrunnequardier z Basel. Es isch s Heimstadion vom Basler FC Nordstärn. Bis zum Ändi vo dr Saison 2008/09 isch s Rankhof au vili Johr lang d Heimstatt vom FC Concordia Basel gsi. Sit Neuem bruucht die 2. Mannschaft vom FC Basel s Stadion. D Kapazität isch öbbe 7'000 Zueschauer. Es het 1'000 Sitzplätz und 6'000 Standblätz. Dr Stadionrekord us früehnere Johr isch öbbe 30'000 Zueschauer. Die Spiilflechi bestoht us Naturrase.

## Weblingg
* Swissground
Markirch

**Màrkìrisch** (frz. *Sainte-Marie-aux-Mines*, dt. *Markirch*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Màrkìrisch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1078 àls *S. Maria*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Màrkìrisch ìsch . Màrkìrisch ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Màrkìrisch ghert zem Owerrhinàlemànnisch. Derzüe redet mer z Màrkìrisch öi e romànische Dialekt, wie zem Welche un domìt zem Lorrain ghert.


Datei:Sainte-Marie-aux-Mines, Eglise Sainte Madeleine.jpg|d Kirich Sainte Madeleine
Datei:Sainte-Marie-aux-Mines, Hôtel de ville.jpg|s Rothüs
Datei:Sainte Marie-aux-Mines 030.JPG|d Kirich Saint-Pierre-sur-l’Hâte


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003
* Manfred Böckling: *Im allgemeinen ist es ruhig. Der Beginn des Stellungskriegs an der Vogesenfront 1914 im Spiegel des Kriegs-Notizbuchs des Nastätter Amtsgerichtssekretärs Joseph Klemen.* – In: Nassauische Annalen, Jahrbuch des Vereins für Nassauische Altertumskunde und Geschichtsforschung, 121 (2010), S. 277-313.  - *Es geht um den Einsatz des Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 80 im Raum Sainte-Marie-aux-Mines - Hergauchamps - Col de Sainte Marie am Beginn des Ersten Weltkriegs.*

## Weblink

* 
* Màrkirich bi saintemarieauxmines.fr

## Referanza
Sammlung Friedhof Hörnli

D **Sammlig Friidhof Hörnli** isch e Museum z Rieche und zeigt bedütendi Objekt zur Schwiizer und Basler Begrabigskultur.

S Museum isch dank ere private Initiative im Johr 1994 gründet worde und befindet sich im kantonale Zentralfriidhof vom Kanton Basel-Stadt in de Rüüm vom alte Krematorium, wo umbaut worde si drfür. Es zeigt uf 380 m² Äschenurne, Dokumänt zur Gschicht vo dr Kremation, Liichewage, Särg, Friidhofsornige, Grabchrüz, Glasperlechränz und Dotenadänke.

D Usstellig will s Thema Dod, Begräbnis und Druur zur Darstellig bringe, wo us em Bewusstsii vo unserer hütige Gsellschaft radikal usgränzt wird.

S Museum isch jede 1. und 3. Sunndig im Monet vom Zähni am Morge bis am Vieri am Nomiddag offe.

## Weblingg
* Sammlung Friedhof Hörnli
Bergheim (Oberelsass)

**Barge** (frz. *Bergheim*, dt. *Bergheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Barge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 465 àls *Berchem* (728 *Perechheim*, 1302 *Bercheim*, 1510 *Berckheim*, 1576 *Bercken*). 

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Barge ìsch . Barge ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Barge ghert zem Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Bergheim, Haut-Rhin.jpg|Barge
Datei:Bergheim Porte Haute.JPG|Stadtdor (Oberdor)
Datei:Bergheim - Stadtmauer 02.JPG|Stadtmür
Datei:Bergheim Église2.JPG|Tympanon am Weschtportal vun dr Pfàrrkirich
Datei:"Hotel de Ville", Bergheim im Elsass.JPG|Rothüs
Datei:Bergheim 06.jpg|Ìnnestàdt
Datei:Synagogue de Bergheim.JPG|Synagog
Datei:Soldatenfriedhof.Bergheim2.jpg|Ditscher Soldàtefrìdhof


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* 
* http://www.ville-bergheim.fr
* Gschìcht un Bschriiwung
* D Kìricheorgel
* Ìwer d Kirich vun Barige

## Referanza
Basel-Rosental

S **Roosedaal** (au *Rooseli*) isch e Quardier in dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit im Zentrum vo Chleibasel und gränzt im Norde an Chleihünige (Fluss Wiise), im Oste an s Hirzbrunne-Quardier (Autobahn A3), im Süde an s Wettstei-Quardier (Riechestrooss) und im Weste an s Glore, Mattys und Glyybi Quardier (Riechering).

S Quardier het si Name vom ene früehnere *Landguet „zum Rosedaal“* überchoo. Im Zentrum vom Roosedaal befindet sich d Roosedaalaalag, wo für kulturelli Aaläss wie d Basler Herbstmäss oder dr Circus Knie bruucht wird. Im Roosedaal befinde sich au no d Halle vo dr Mustermäss Basel und dr Mässdurm, s höchste Gebäud in dr Schwiiz.

Sit em 1. Januar 2008 wird s Quardier in zwei Bezirk,  „Mäss“  im Süde und „Erlematt“ im Norde underdeilt. Die neuji Bezirksiideilig dient dient aber nume statistische Zwäck und het kei Iifluss uf s Quardier as sonigs.

## Gebäud und Sehnswürdikeite
* Dr Mässdurm Basel
* D Mustermäss Basel
* S Musical Theater Basel
* nt*/areal

## Fuessnote


## Weblingg

* S Statistische Amt vom Kanton Basel-Stadt - Quartierportrait Roosedaal
Basel-St. Johann

**Santihans** (offiziell St. Johann mit dr Bedonig uf dr letzte Silbe [) isch e Quardier in dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit im stark industrialisierte Norde vo dr Stadt. Dört findet sich dr Rhiihafe Santihans und die stedtischi Abfallverbrennig. S Quartier het e hoche Aadeil vo usländische Iiwohner und isch eine vo de soziale Brennpünkt vo Basel. D Nöchi zum Rhii und dr Innestadt mache aber e hochi Läbensqualität möglig. S Santihans-Quardier verdankt si Name em Apostel Johannes.

S Quardier Santihans gränzt im Norde an Frankriich, im Oste an Rhii, im Süde an d Quardier Vorstedt (Santihans-Park) und Am Ring) (Santihans-Ring) und im Weste an s Iseli (Burgfälderstrooss).

Im Quardier isch d Johanniterbrugg, wo dr Johanniterorde drnäbe si Niiderlassig gha het, und s Santihansdoor. De Iiwohner vom Quardier sait me *Santihans(l)emer*.

## Gebäud und Sehnswürdikeite

* D Antonius-chille
* D Johannes-chille
* Dr Kannefäldpark
* Dr Bahnhof Santihans
* Dr Rhiihafe Santihans
* D Voltahalle

## Weblingg

* S Statistische Amt vom Kanton Basel-Stadt - Quartierportrait Santihans
Rorschweier

**Rorschwihr** (frz. *Rorschwihr*, dt. *Rorschweier*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Rorschwihr ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742 àls *Chrodoldeswillare* (8. Jh. *Rodulphivilla*, 987 *Rulswilre).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche [[Reichsland Elsaß-Lothringen|Richslànd Elsàss-Lothringe]] ghert.

== Verwàltung ==
 vun Rorschwihr ìsch . Rorschwihr ghert zem Kommünàlverbànd .

== Bevelkerungsentwìcklung ==


== Dialekt ==
Dr [[Elsässisch|elsassisch]] Dialekt vun Rorschwihr ghert zem [[Oberrheinalemannisch|Owerrhinàlemànnisch]].



== Literàtür ==
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.'' Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 

## Referanza
Kannenfeldpark

Der **Kannefäldpark** isch mit 8,5 ha die grössti Parkaalag in dr Schwiizer Stadt Basel; er befindet sich im Santihans-Quardier. D Parkaalag isch 1951 errichtet worde. Dr ehemoolig Friidhoof zellt zu de Kulturgüeter vom Kanton Baasel-Stadt.

Am Kannefäldblatz, wo vor em Park lit, het d BVB Haltstelle für d Dramlinie 1, 2, 6 ,8, 14, 16 und für d Buslinie 31, 36, 38 und 50.
## Gschicht
S «Kannefäld», wo em Quardier si Name gee het, isch bis in s 19. Joorhundert as Ackerflechi gnützt worde. Wo mä d Stadtmuure denn gschlifft het, isch dört 1868 e Friidhof iigrichdet worde. Mä het dr sogenannti **Gottesacker uf em Kannefäld** 1912 zum letzte Mol erwiiteret und 1932 schliesslig ufghoobe. Vom früehnere Friidhof si näben em mächtige Iigangsportal an dr Burgfälderstross d Iifriidigsmuure, s Gärtnerhuus und e baar Dänggmööler übrig bliibe.

1951 het mä dört die grössti Baasler Parkaalaag (9,1 ha) iigrichdet mit e Hufe Böim und ere Muure zringsum. Es git dört Spiilblätz, e chliises Kaffee, e Däichli mit Betonhüügeli, wo d Kinder im Winter, wenn s Wasser abgloo isch, bruuche zum druf umefaare.

## Webling
* Kannenfeldpark  uf dr Website vo dr Baasler Stadtgärtnerei
## Fuessnoote
Voltahalle

D **Voltahalle** isch en ehemoligi Industriihalle und hüte e Mehrzwäckhalle in dr Stadt Basel mit ere Kapazität für öbbe 600 Persone. Si befindet sich am Bruggechopf vo dr Dreiroosebrugg im Santihans Quardier und wird vor allem für Konzärt- und Danzveraastaltige, Kunstusstellige und privati Aaläss bruucht. Vor dr Voltahalle isch dr Voltablatz, wo dr Halle ihre Name gee het und wo noch em italiänische Ingenieur Alessandro Volta benennt isch.

Ursprünglig hai die «Industrielle Werke Basel» (IWB) im Gebäud Chohle glageret. Wo d IWB d Halle nüme bruucht het, isch s Gebäud zum ene Veraastaltigsruum umbaut und 2001 vom Kanton as Voltahalle eröffnet worde.

S Gebäud isch 40 Meter lang, 14 Meter breit und 12 Meter hoch und bietet e Nutzflechi vo öbbe 600 Quadratmeter. E markants Merkmol isch si Fänsterfront, wo öbbe 400 Quadratmeter grooss isch.

## Weblingg
* Website vo dr Voltahalle GmbH
* Basel Tourismus - Voltahalle
Basel-Vorstädte

D **Vorstedt** si e Quardier in der Schwiizer Stadt Basel. Si schliesse s Grossbasler Stadtzentrum (Petersgrabe, Lienertsgrabe, Kohlebärg, Steinebärg, Dalbe-Grabe) ii und gränze gege ussen im Norde an Santihans (Santihans-Park), im Weste an s Ring-Quardier (Johanniter-, Schanze-, Klingelbärg- und Schönbeistrooss, Schütze- und Steinegrabe, Heuwoogviadukt), im Süde an s Dalbe-Viertel (Dalbe-Aalaag, Aeschegrabe) und im Oste an d Breiti ("Dalbeloch").

D Vorstedt si im 13. Johrhundert im Grossbasel entstande, zerst dusse vor dr Muure, und denn, wo im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure baut worden isch, hai vili Lüt im Gebiet zwüsche dr alte und dr neue Muure afo läbe, wo vorhär nume dünn besiidlet gsi isch. In dere Zit si au d Vorstadtgsellschafte entstande, wo hüte zu de draditionsriiche Basler Korporatione ghöre.

In de Vorstedt hai sich früehner d Door in dr üssere Stadtmuure befunde, wo drvo hüte no s Spaledoor, s Santihansdoor und s Dalbedoor erhalte si. Usserdäm befinde sich im Vorstedt-Quardier sehr vili Museum.

## Gebäud und Sehnswürdikeite

*Kiirche*

* D Predigerkiirche
* D Elisabethekiirche
* D Dalbekiirche

*Museum*

* S Schwizerische Archidektuurmuseum
* S Schwiizerische Füürwehrmuseum
* S Museum für Gegewartskunst
* S Jüdische Museum vo dr Schwiiz
* S Cartoonmuseum Basel
* D Kunsthalle Basel
* S Kunstmuseum Basel
* D Basler Papiirmühli
* S Diddihuusmuseum

*Sustigi Gebäud*

* D Universität Basel
* D Universitätsbibliothek Basel
* S Bernoullianum
* Dr Petersblatz
* S Wildtsche Huus
* Dr Basler Dotedanz
* D Musigakademii vo dr Stadt Basel
* S Theater Basel mit em Theaterblatz und em Tinguely-Brunne
* S Dalbeklooster
* S Lienert Gümnasium

## Weblingg
* S Statistische Amt vom Kanton Basel-Stadt – Quartierportrait Vorstedt
Basel-Iselin

S **Yyseli**, amtlig **Iselin**, isch e Quardier in dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit am westlige Stadtrand in Grossbasel und gränzt im Norde an s Santihans-Quartier (Burgfälderstrasse), im Weste an d Gmeind Allschwil und an d Stadt Saint-Louis (Stadtdeil Bourgfelden) z Frankriich, im Süde an s Gotthälf-Quardier (Allschwilerstrooss, Ahornstrooss); östlig befindet sich s Am Ring-Quardier (Spalering).

S Yyseli-Quardier het si Namen vom Isaak-Yyseli-Schuelhuus, wo sälber noch em Basler Philosoph Isaak Yyseli benennt worden isch.

## Gebäud und Sehnswürdikeite
* D Oekolompad-Chille
* D Thomaschille
* Dr Bachgrabe

## Weblingg
* S Statistische Amt vom Kanton Basel-Stadt - Quartierportrait Iselin
Basel-Matthäus

S **Mattys**, amtlig **Matthäus**, isch e Quardier in dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit im Chlaibasel am Rhiiufer und gränzt im Süde an s Clara-Quardier (Sperrstrooss) und d Chlaibasler Altstadt (Klingedaalgrabe), im Norde an s Glybi-Quardier (Dreiroosestrooss, Horburgstrooss), im Oste an s Rosedaal-Quardier (Riechering).

S Mattys het s Name vo dr Matthäuschille im Zentrum vom Quardier übercho. Die Chille isch 1896 baut worde und mä het ere dr Name vom Apostel Matthäus gee. S Quardier isch zwüsche 1890 und 1900 für d Chlaibasler  baut worde, wo in der Industrii gschafft häi.

Es bildet zsämme mit em Glybi-Quardier s undere Chlaibasel, wo men em as Witz *Bierfläschegellert* (s «Gellert» isch e wohlhabends Viertel im Dalbe-Quartier) sait.

## Gebäud und Sehnswürdikeite
* d Matthäuskiirche
* d Josephskiirche
* d Nordtangänte
* s Bläsischuelhuus

## Weblingg
* Statistischs Amt vom Kanton Basel-Stadt – Quartierradar Matthäus
Basel-Wettstein

S **Wettstei** (vor 1921 *Gränzach*) isch e Quardier in dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit in Chleibasel am Rhiiufer und gränzt im Norde an s Roosedaal und an s Clara (Riechestrooss), im Oste an s Hirzbrunne (Autobahn A3), im Süde an Rhii und im Weste an d Chleibasler Altstadt (Claragrabe, Wettsteistrooss).

S Wettstei-Quardier het dr Name vom früehnere Basler Bürgermeister Johann Rudolf Wettstei überchoo, gliich wie au d Wettsteibrugg. Am Rhiiufer befindet sich s Museum Tinguely zu Ehre vom Jean Tinguely.

## Gebäud und Sehnswürdikeite

* Dr Landhof
* S Museum Tinguely
* S Universitäts-Chinderspital vo beide Basel

## Weblingg

* S Statistisches Amt vom Kanton Basel-Stadt -Quartierportrait Wettstein
Traditionell rätoromanischsprachiges Sprachgebiet

Als **traditionell rätoromanischsproochigs Sproochbiet (TR)** bezeichnet mer die Ortschafte vo Graubünde, wo in de Periode vùm 16. bis zum 19. Joorhùndert vo de Mehrheit Rätoromanisch gschwätzt worde isch. In derre Periode isch d Sproochgränz zwüschem Dütsche ùn em Romanisch nämli relativ stabil bliibe. Die Bezeichnig goot ùff de Statischtiker Jean-Jacques Furer zrùgg, wo sich mit de Ergebniss vo de Volchszäälig vo 2000 ussenandergsetzt het. Bi de Definition vùm Furer ghöre alli Ortschafte zum TR, wo bi eine vo de vier erschte Volchszäälige zwüsche 1860 ùn 1888 e romanischi Mehrheit gha hen. Usserdäm zäält er Fürstenau dezue. In de Gmeie Urmein, Masein, Samnaun ùn Sils im Domleschg, wo im 17. Joorhùndert no zum TR ghört hen, het d Germanisierig scho friener yygsetzt, ùn 1860 het es dört nùmme no e chlyni romanischi Minderheit gee, so dass de Furer die Gmeie nümmi zum TR zäält.

Die Date, wo folge, stamme uss *Eidgenössische Volkszählung 2000 – Die aktuelle Lage des Romanischen* vùm Jean-Jacques Furer.

## Fuessnote



## Literatur
* Jean-Jacques Furer: *Eidgenössische Volkszählung 2000. Die aktuelle Lage des Romanischen.* Hrsg. vom Bundesamt für Statistik. Neuchâtel 2005, ISBN 3-303-01202-4, S.&nbsp;146.
Sankt Pilt

**Sàmpìlt** (frz. *Saint-Hippolyte*, dt. *Sankt Pilt*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
S Derfel lijt àm Füeß vun dr Hohkinigsburig.

## Gschìcht
Sàmpìlt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 774 àls *Fulradovillare* (777 *Audaldovillare ubi Sanctus Ipolitus resquiescit*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Sàmpìlt ìsch . Sàmpìlt ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sàmpìlt ghert zem Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Saint-Hippolyte 053.JPG|Kirich vun Sàmpìlt
Datei:Saint-Hippolyte A 013.JPG|Storichedurm


Datei:Saint-Hippolyte 2006-7.JPG|Mairie
Datei:Saint-hippolyte.jpg|S blöi Hüs


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* 

## Referanza