open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urban VII.

Dr **Urban VII.** (* 4. Augschte 1521 as *Giambattista (Giovanni Battista) Castagna* z Rom; † 27. Septämber 1590 au dert) isch vum 15. bis zum 27.&nbsp;Septämber 1590 Papscht vu dr kadolische Chilche gsii. Wämer vum Stephan (II.) absiit, wu syter 1961 offiziäll nimi as Papscht zellt wird, isch sy Pontifikat s chirzescht in dr Gschicht gsii.

## Lääbe
Dr Giovanni Battista Castagna isch e Suhn vum Genues Cosimo Castagna un däm syre Frau, dr Remeri Costanza Ricci, gsii. Är het Zivil- un Chilcherächt an verschidene Universitete z Italie studiert. Beedi Studiegäng het er z Bologna mit eme Doktortitel abgschlosse, isch dermit Doctor iuris utriusque gsii.

Är isch druf in d Dienscht vu sym Unkel drätte, em päpschtlige Legat z Frankrych, em Girolamo Kardinal Verallo. Am 1.&nbsp;Merz 1553 het en dr Papscht Julius III. zum Erzbischof vu Rossano ernännt. Wel er no kai Prieschter gsii isch, isch er am 30.&nbsp;Merz 1553 zum Prieschter un am 4.&nbsp;April 1553 schließli zum Bischof gweit wore.

Dr Papscht Julius III.het en 1555 zum Gouverneur vu Fano gmacht. Dr Papscht Paul IV. bald ruf no zum Gouverneur vu Perugia un Umbria. In syre Aigeschaft as Erzbischof vu Rossano isch er Dailnämer vum Konzil vu Trient gsii.

Anne 1565 ich er päpschtlige Nuntius am Hof vum Philipp II. vu Spanie wore. Wun er uf Itaie retuurchuu isch, het er im Jänner 1573 sy Amt as Erzbischof vu Rossano niderglait. Dr Papscht Gregor XIII. het en im nämlige Johr as päpschtlige Nuntius uf Venedig gschickt.

1578 het en dr Papscht Gregor XIII. as usserordelige Legat uf Köln gschickt, no syre Rugchehr vu Köln het en dr Papscht zum Konsultor vum Hailign Offizium gmacht. Am 12.&nbsp;Dezämber 1583 het en dr Papscht Gregor XIII. schließli zum Kardinal vu San Marcello ernännt.

Unter em Pontifikat vum Papscht Sixtus V. het er seli vyl Yyfluss gwunne; am 19.&nbsp;Novämber 1586 isch er Großinquisitor vum Hailige Offizium wore.

Eso isch s chuu, ass s Konklave ihn am 15.&nbsp;Septämber 1590 zum neie Papscht gwehlt het. Zum Papschtname het er bwusst e Name gnuu, wu lang nimi bruucht woren isch: Scho dr hl. Urban I. isch Remer gsii. Dr Urban VII. isch aber scho in dr Nacht no syre Wahl chrank wore, wellewäg an Malaria, un isch noch eme churze Pontifikat vu nume 12 Däg gstorbe. Är isch in dr Cappella del’ Annunziata vu dr Basilika Santa Maria sopra Minerva vergrabe.

## Literatur
* .
* 

## Weblink

* 
* Illustration vu 1627: *Urbanus VIII. Pont. Max.* ()
Kabinett Hoffmann I (Bayern)

S **Kabinett Hoffmann I** isch vum 17. Merz bis zum 31. Mai 1919 d Landesregierig vu Bayern gsii. Am 7. April isch dr Johannes Hoffmann zwunge gsii, wäg dr Uusruefig vu dr Münchner Räterepublik mit sym Kabinett un em Landdag uf Bamberg uuszwyche.

## Weblink
* www.historisches-lexikon-bayerns.de: ''Kabinett Hoffmann I, 1919''
* Bayerischer Landtag: Verhandlungen 1919-1933. Band 1: Berichte 1919 Nr. 1-27

## Literatur
* Horst Nusser: *Militärischer Druck auf die Landesregierung Johannes Hoffmann vom Mai 1919 bis zum Kapputsch. Unter besonderer Berücksichtigung der geheimdienstlichen Überwachung der USP und KP, in München und Umgebung*, in ZBLG 33 (1970), S.&nbsp;818–850.
Kabinett Eisner

S **Kabinett Eisner** isch vum 8. Novämber 1918 bis 21. Februar 1919 d Landesregierig vu Bayern gsii.

## Weblink
* *[http://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44329 Kabinett Eisner 1918/19],* Artikel in *Historisches Lexikon Bayerns*
Kabinett Dandl

S **Kabinett Dandl** isch vum 11. Novämber 1917 bis 8. Novämber 1918 unter em Chenig Ludwig III. d Landesregierig vum Chenigrych Bayern gsii. Dr Dandl isch Noofolger vum Georg von Hertling gsii, wu Rychschanzler woren isch. Alli andere Minischter sin scho Mitglid vum Kabinett Hertling gsii.

## Literatur
* Rainald Becker: *Verzeichnis der Minister 1799–2006.* In: *Handbuch der bayerischen Geschichte.* Begründet von Max Spindler. In Verbindung mit Helmut Baier. Rainald Becker. Laetitia Böhm. Frank Büttner. Klaus Fehn. Monika Fenn. Pankraz Fried. Rainer Gömmel. Heinz Hürten. Rolf Kiessling. Hans-Michael Körner. Kurt Koszyk. Ferdinand Kramer. Hans Pörnbacher. Karl Pörnbacher. Bernhold Schmid. Alois Seidl. Wilhelm Volkert und Joachim Ziche. Neu herausgegeben von Alois Schmid. Band IV, 2, S. 719–736. C. H. Beck, München 2007 ISBN 978-3-406-50925-4.
Patrik Knothe

Dr **Patrick Knothe** (* 1987 z Singe) isch e dytsche Autor.

## Lääbe
Dr Knothe het Chaufmann glehrt un derno Filosofy studiert. Är läbt z Ehinge.

Är het Gedicht in verschidene Anthologie un Zytschrifte vereffetligt, unter anderem in „Der Mauerläufer“. Anne 2014 isch im Leipziger Engelsdorfer Verlag sy erschte Roman „Der gefesselte Dionysos“ uusechuu, 2015 het er „Schwarzweiß – oder eine Geschichte über den Tod“ publiziert, 2017 „Psychodelica“ un 2018 „Sätze“.

Anne 2018 het er bim Gerhard-Jung-Wettbewärb mit em Gedicht „Die Iefältige“ en zweete Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne.

Är isch Mitglid vum Konschtanzer Chinschtlerzirkel „Eule“ un vu dr Meerschburger „Autorenrunde“.

## Wäärch
* *Der gefesselte Dionysos.* Engelsdorfer Verlag. Leipzig 2014. ISBN 978-3-95488-755-2
* *Schwarzweiß – oder eine Geschichte über den Tod.* Engelsdorfer Verlag. Leipzig 2015. ISBN 978-3-96008-064-0
* *Psychodelica.* Engelsdorfer Verlag. Leipzig 2017. ISBN 978-3-96008-916-2.
* *Sätze.* Engelsdorfer Verlag. Leipzig 2018. 978-3-96145-373-3
* *Die Iefältige.* In: Alemannisch dunkt üs guet, 1/2018, S. 72 (Online)
Joachim Zenger

Dr **Joachim Zenger** (* 7. Juli 1951 z Konschtanz) isch e dytsche Dialäktautor un Kabarettischt.

Dr Zenger isch z Konschtanz ufgwagse un het iber 30 Johr lang as Beruefsoffizier bi dr Bundeswehr gschafft. Är läbt z Meßstette.

Syter anne 2000 schrybt er humorvolli un satirischi Gedicht, Churzgschichte un Anekdote uf Alemannisch, zum Dail au uf Hochdytsch. E Uuswahl drus het er in fimf Biechli im Sälbschtverlag publiziert. Mit em Kabarett „Maultrommel“ isch er syter 2002 im Ruum Semmerenga un Duttlinge unterwägs.

## Wäärch
* *Blosrehrle.* Selbstverlag, Meßstetten 2000
* *Frichtlejohr.* Selbstverlag, Meßstetten 2000
* *Die Truppensau.* Selbstverlag, Meßstetten 2001
* *Satt-tierisch.* Selbstverlag, Meßstetten 2001
* *Buureglächter.* Selbstverlag, Meßstetten 2002

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Anna Thommen

D **Anna Thommen** (* 1980 z Arlese) isch e Schwyzer Filmmacheri un Reschiseeri.

## Lääbe
Dr Anna Thommen het noch em Diplom 2002 bis 2004 as Primarlehreri gschafft. 2004/2005 het si dr Vorkurs an dr Schuel fir Gstaltig Basel bsuecht un 2007 e Praktikum bi dr Filmproduktionsfirma point de vue gnmacht. 2008 het si mit em Film *Second me* dr Bachelor «Video» an dr HSLU abgschlosse un 2013 mit em Dokumentarfilm *Neuland* dr Master in Filmreschy an dr ZHdK. Mit em Film *Neuland* het si ne verschideni Feschtivalbryys gwunne, u.&nbsp;a. 2013 s «Goldene Auge» vum Zurich Film Festival. 2019 isch ire neie Film *Volunteer* in Zämenarbet mit em Lorenz Nufer uusechuu un u.&nbsp;a. dr Basler Film- un Mediekunschtpriis gwunne.

D Film vu dr Anna Thommen porträtiere Mänsche un Situatione vum Lääbe, wu drotz ire indiwiduälle Gschichte, gsellschaftligi Phänomen bschrybe. Dr Film *Second me* (2008) referänziert uf di wirtuäll Wält „Second Life“ un porträtiert e User in sym Umfäld vor em Computer un sy Avatar online. In *Neuland* (2013) isch d Filmmacheri mit Schueler*ne vun ere Integrationsklass un däne iri Lehrperson iber zwai Johr uf em Wäg ins Beruefsläbe gange. Dr Film *Volunteer* (2019) fokussiert Lyt us dr Schwyz, wu iri Komfortzone verleen un si Flichtling am Mittelmeer engaschiere.

Mit em Blan zum Kinodokumentarfilm *Les Nouvelles Èves (Arbetstitel)* isch si 2020 Bryysdregeri vum 10. CH-Dokfilmwettbewärb vum Migros-Kulturprozänt, wu in sällem Johr zum letschte Mol duregfiert woren isch. Fr *Les Nouvelles Èves* het si in eme Kollektiv vu segs Reschiseerene gschafft.

Im Spotjohr het ire Dokumentarfilm *Naima* Premiere am DOK Leipzig ghaa. Dr Film handlet vu dr Naima, wu urspringli vu Venezuela stammt un in dr Schwyz in prekären Verhältnis läbt, un wie sie no Johr im Nidriglohnsektor e Lehr in d rBflääg macht. *Naima* isch fir dr Publikumsbryys bi de Soledurner Filmdääg nominiert gsii.

D Thommen het zwai Chinder un läbt mit ire Familie z Riehen.

## Filmografy
* 2008: *Second Me*
* 2013: *Neuland*
* 2013: *Ein Stück Wahnsinn*
* 2019: *Volunteer*
* 2021: *Les nouvelles Èves (Heldinnen des Alltags)*
* 2024: *Naima*

## Literatur
* Corina Lanfranchi: *[https://www.baslerstadtbuch.ch/stadtbuch/2014/2014_3352.html Subtiles Erzählen.*] In: *Basler Stadtbuch* 2014, S. 213–215.

## Weblink
* 

## Fueßnote
Christoph Schäublin

Dr **Christof Schöibli** (* 4. Merz 1941 z Baasel) isch e Schwizer Altfiloloog.

## Si Lääbe
Dr Christof Schöibli het Klassischi Filologii an dr Uni Baasel studiert, won er 1967 bim Bernhard Wyss bromowiert und 1973 habilitiert worde isch. In sinere Studiezit isch er Mitgliid vom Schwizerische Zofingerveräin worde. Denn het er als Brivatdozänt gleert, sit 1979 as usserordentlige Brofässer an dr Uniwersidäät Baasel. 1982 isch er an d Uniwersidäät Bärn uf e Leerstuel für Latiinischi Filologii gange. 1995 isch er zum Räkter vo dr Uniwersidäät gweelt worde. Dä Boste het er bis zu sinere Emeritierig (2005) ghaa, sit 1997 hauptamtlig.

Dr Christof Schöibli beschäftigt sich hauptsächlig mit dr latiinische Litratuur vo dr Antike. Er behandlet pagaani wie au christligi Autore und isch Spezialist für römischi und christligi Religioon.

## Litratuur
* 

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Lore Fischer (Dichterin)

D **Lore Fischer** geborena Pflug (* 12. Mai 1934 z Dibenga; † 27. Juni 1983 z Balenga) isch a schwäbischa Dichdere gwäa. Se hådd z Rosafäld em Graes Balenga gläabd. Ir Vaddr isch dr Max Pflug gwäa, Buachdruggrmåeschdr, ir Muadr d Albertine Pflug geborena Bühler. Am 24. Dezember 1952 hådd se da Eberhard Fischer aus Aschaffaburg gheiråd.

Gschriiba hådd-se zwåe Gedichdbändla: *Von Adam ond Eva bis zu de Schwoba* ond *So semmer halt*. Ihre Gediichd send humorvool ond guad zomm läasa. Emm aersda Biachle diichded-se ibr Gschiichda aus dr Bibel gnaoso wia ibr Vorfäll aus-m Remischa Reich, ond selbsdvorsdendlich ibr kuriose Szena aus-m schwäbischa Alldag. Ir zwåeds Biachle gåd de Jåreszeida nåch ond isch a Sammlong vo de Gediichd, dia må ibr a leengora Zeid emm *Zollern-Alb-Kurier* rauskomma send.

## Nochweis
Rolf Rosendahl

Dr **Rolf Rosendahl** (* 17. Februar 1950 z Wyyl; † 15. April 2020) isch e dytsche Lehrer, Chinschtler un Musiker gsii.

## Lääbe
Dr Rosendahl isch z Wyyl ufgwagse. No dr Schuel het er an dr Pedagogische Hochschuel Löörech Änglisch, Psichology un bolitischi Bildig studiert. Ab 1975 het er an dr Grund- un Hauptschuele z Zäll unterrichtet. Anne 2005 isch er as Konrätkter an d Buechebach-Grundschuel z Schännau gwägslet. Är het mitghulfe d Gmainschaftsschuel Oberes Wisedal ufzböue un het dert derno ne Großdail vu syne Unterrichtsstunde abghalte. Anne 2015 isch er in Ruestand gange, het aber no bis 2018 as Lehrer unterrichtet.

Syt dr 1980er Johr het er au as Chinschtler gschafft. Är het gmolt un zaichnet, unter anderem Landschaftsmotiv, Stillläbe, Akt in Aquarell un Acryl un derzue het er au Karikature zaichnet. Sy erschti Uusstellig het er anne 1987 z Untermünstertal zäme mit em Berthold Hünenberger ghaa. Iber d Johr het er verschideni Uustellige ghaa, vor allem in dr Gegnig, aber 2005 au z Berlin. Är het au ne Chunschtkaländer uusegee. An dr Volkshochschuel het er langi Johr Kirs gee, unter anderem in Aquarällmolerei un Zaichne.

Syt 1986 het mer dr Rosendahl in dr Region au gchännt as alemannische Musiker, wu mit dr Gitare alemannischi Lieder gsunge het. Sy erschte Ufdritt het er zäme mit em Bertold Hünenberger anne 1986 uf em „Schillinghof“ ghaa. Mit em Horst Kahl het er anne 2002 zäme s Duo *[[Wunderfitz (Band)|Wunderfitz]]* bildet, wu in dr Region mit alemannische Lieder ufdrätte isch. Si hän aigeni Lieder gsunge un derzue Anekdote un Gschichte uf Alemannisch verzellt un hän au zäme zwoo CD mit alemannische Lieder uusegee. Ab 2006 hän si zäme mit em Dieter Schwarzwälder e Trio bildet. Noch em Uusstiig vum Kahl 2016 hän dr Rosendahl un dr Schwarzwälder no as Duo „Zwei Wunderfitze“ wytergmacht. 

Syt 2013 isch dr Rosendahl aktiv Mitglid vu dr Malteser-Ortsgruppe Wisedal z Schopfe gsii, ab 2018 isch er Ortsbeufdraite gsii.

Dr Rosendahl isch ghyrote gsii un het zletscht mit syre Frau Beatrice z Schännau gwohnt. Är isch am 15. April 2020 im Alter vu 70 Johr an dr Folge vun ere Chranket gstorbe.

## Diskografy
* Wunderfitz:*Chumm mr göhn go träume.* CD 2003
* Wunderfitz:*Gruusig schön.* CD 2005

## Weblink
* Trauer um den Wiesentäler Malteser-Chef Rolf Rosendahl, Badische Zeitung, 20. April 2020
* Schönau Pädagoge mit künstlerischer Ader, Markgräfler Tagblatt, 20. April 2020
* Das Schulleben mitgeprägt, Markgräfler Tagblatt, 22. Juli 2015

## Fueßnote
Eva Maria Leuenberger

D **Eva Maria Löijebärger** (* 1991) isch e Bärner Dichtere.
## Lääbe
D Eva Maria Löijebärger isch 1991 z Bärn uf d Wält choo. Si het an dr Uni dört studiert und an dr Hoochschuel für Künst Bärn.SI isch zwäimol, 2014 und 2017, Finalistin am *open mike* Berlin worde. 2016 het si s Stipendium »Weiterschreiben« vo dr Stadt Bärn überchoo. Im Joor 2020 isch *dekarnation* as ersts Lüürikdebü mit em Baasler Lürikbriis uszäichnet worde, Im gliiche Joor het si au dr Litratuurbriis vom Kanton Bärn und dr Orphil Debübriis vo dr Stadt Wisbaade überchoo, und 2021 dr *PoesieDebütPreis Düsseldorf*.

D Eva Maria Löijebärger läbt z Biel.

## Wärk
* *dekarnation*, Literaturverlag Droschl. 2019
* *kyung*, Literaturverlag Droschl. 2021

## Fuessnoote
Wunderfitz (Band)

**Wunderfitz** sin e Musikband gsii, wu in Region Sidbade mit alemannische Lieder ufdrätte sin. 

## Bandgschicht
D Band isch anne 2002 as Duo vum Rolf Rosendahl un em Horst Kahl grindet wore. Dr Rosendahl un dr Kahl hän si scho lenger gchänt un zäme musiziert ghaa. 2002 hän si bschlosse, vu dr Akuschtik-Gitarre uf E-Gitarre umzschtyge un hän s Duo „Wunderfitz“ grindet. Anne 2006 bi me Ufdritt vum Duo bi dr KuK-Museumsnacht isch dr Bluesharp-Spiler Dieter Schwarzwälder spontan mit yygstige un isch derno bi dr Band blibe. Noch em Uusstiig vum Kahl 2016 hän dr Rosendahl un dr Schwarzwälder no as Duo „Zwei Wunderfitze“ wytergmacht. Mit em Dod vum Rosendahl anne 2020 isch d Band ufglest wore.

Si hän Lieder gspilt un gsunge, wu in dr Hauptsach vum Rosendahl gschribe wore sin, stilistisch hän si ne braiti Mischig us Country, Blues, Ballade, Ländler un Tango gspilt.

## Bandmitglider
* Rolf Rosendahl, Gsang, E-Gitarre, Akuschtik-Gitarre, E-Bass
* Horst Kahl, E-Gitarre, E-Bass, Percussion
* Dieter Schwarzwälder, Gsang, E-Bass, Mundharmonika

## Diskografy
* *Chumm mr göhn go träume.* CD 2003
* *Gruusig schön.* CD 2005

## Weblink
* Silke Hartenstein: Wunderfitzige Mundart, Badische Zeitung, 20. März 2010 
* Ines Bode: Neues aus der Liederschmiede der Wunderfitze, Badische Zeitung, 9. Juli 2016
Birkhäuser Verlag

Dr **Birkhüüser Verlaag** us Baasel isch vo öbbe 1900 bis 2012 e Schwizer Wüsseschafts- und Fachbuechverlaag gsi.

D Archidektuur- und Disäintitel si 2009 an dr spanisch Verlaag Actar vrchauft worde. Wo dä insolwänt worde isch, het De Gruyter 2012 die Brogrammsegmänt übernoo und het für sä witer s Imprint Birkhüüser brucht. Anderi bedütendi Brogramm vo naturwüsseschaftlige Büecher und Zitschrifte (Mathematik, Wüsseschaftsgschicht, Bio- und Ärdwüsseschafte) si sit 1985 bim Springer Basel&nbsp;AG (jetz Springer International Publishing) bliibe, wo für die Ditel s Imprint *Birkhäuser Science* brucht.

## Gschicht
Dr Emil Birkhüüser (1850–1930) isch vo Thüringe as junge Schriftsetzer in d Schwiz choo und het 1879 z Baasel en äigeni chliini Druckerei ufdoo. Us dere het sich churz vor&nbsp;1900 dr Birkhüüser Verlaag entwigglet. 1884 isch er z Baasel iibürgeret worde, und zum Dank an d Schwiz, won em s mööglig gmacht het, erfolgriich chönne z schaffe, het er welle e „patriotischer Werk … von bleibendem Wert“ uusegee. Das isch *Bilder aus der Schweizergeschichte* vom Historiemooler Karl Jauslin gsi.

Am Aafang het Birkhüüser hauptsächlig Regionallitratuur uusegee, in de 1920er&nbsp;Joor si Fachzitschrifte, Monografie und Leerbüecher drzue choo. In de 1940er&nbsp;Joor isch s Wüsseschaftsbrogramm stark erweiteret worde, wil e Hufe Autore us Dütschland us politische Gründ dört nüme häi chönne publiziere. Im Verlaag si Renommee isch bald wältwit gsi. Spööter si auh Publikazioone zur Ääscheniöörwüsseschaft drzuechoo. Am Aafang vo de 1950er Joor isch e Niiderlassig z Stuttgart gründet worde, 1989 z Cambridge/Massachusetts&nbsp;(U.S.A) und z Boston mit Schwerpünggt in de Beriich Mathematik und theoretischi Füsik.

1985 isch dr Birkhüüser Verlaag an dr Springer-Verlaag verkauft worde, d Druckerei isch an d Baasler Zitig Medie gange, und die het sä 1990 mit de *Graphische Betriebe Coop* zur *Birkhäuser + GBC AG* zsämmegschlosse. 1995 het Birkhüüser s Archidektuurbrogramm vom "Artemis – Verlag für Architektur* übernoo und in Verlaag integriert. 2002 isch d Disäinzitschrift "form" übernoo worde.

Ändi 2009 het Springer dr Beriich Archidektuur und Disäin an dr spanisch Archidektuurverlaag "Actar", &nbsp;(Barcelona), verkauft wo dr Naame "Gruppe ActarBirkhäuser" aagnoo het. Sit denn het Springer dr Imprint *Birkhäuser Science* und ActarBirkhäuser dr Imprint *Birkhäuser*. Über dr Imprint *Birkhäuser* isch s am 6.&nbsp;Merz 2012 zum e Konkursverfaare choo. Am 24.&nbsp;April 2012 het dr Berliner Verlaag [[De Gruyter]] gmäldet, ass er dr Verlaag Birkhüüser as Imprint übernimmt. Sit denn ghöört er zur Undernäämensgrubbe De&nbsp;Gruyter; dr [[Geschäftssitz|Sitz]] vo Birkhüüser isch immer no z Baasel.

== Weblingg ==
* [http://www.springer.com/birkhauser?SGWID=0-40290-0-0-0 Imprint *Birkhäuser Science* uf dr Website vo *Springer*]
* [http://www.birkhauser.com/ Website vom Imprint *Birkhäuser* vo *ActarBirkhäuser*]
* [http://www.birkhaeuser.ch/ Website vo *Birkhäuser+GBC'']
* 
* Website vo Birkhäuser Verlag GmbH
* Website vo de Gruyter

## Fuessnoote
Lore Fischer

**Lore Fischer** hän die Fraue ghaiße:
*  Lore Fischer (1911−1991), deitscha Sängere
*  Lore Fischer (1934−1983), deitscha Dichtere
Gustel Ehrmann-Bretzing

D **Gustel Ehrmann-Bretzing** (* 11. Novämber 1879 z Ansa as *Gustel Bretzing;* † 21. Augschte 1969 z Fryburg) isch e elsässischi Schriftstelleri gsii.

## Lääbe
D Ehrmann-Bretzung isch im Elsass ufgwagse. Mit sächszee Johr het si zum erschte Mol ebis vereffetligt, in dr „Straßburger Post“. Mit 20 Johr isch si uf Fryburg chuu un het dert derno bis zue irem Dood gläbt. Si isch ghyrote gsii mit eme Dokter. Si het zum Fryndeskrais vum Albert Schweitzer ghert un het e Läbe lang mit ihm Briefkontakt ghaa. Un au dr Theodor Heuss un sy Frau Elly Heuss-Knapp sin Frynd vun ere gsii.

Si het Chinderbiecher gschribe un derzue Gschichte un Prosaskizze.

## Wärch
* *Lieder und Skizzen.* 1905
* *... denn jedes Tierlein hat ein Herz. Ein Buch in Versen mit Bildern von Walther Meyerspeer.* Alsatia, Colmar 1951. 23 S.
* *Kinderland, Wunderland. Geschichten von großen und kleinen Leuten.* 1. Uflag. Alsatia-Verlag, Colmar 1951. 2. Uflag: *Elsass, mein Jugendland. Erzählungen.* Mit Scherenschnitten von Gertrud Heckmann. Geleitwort von Lucien Sittler. Worterklärungen von Karl Friedrich Müller. Nachwort von Paul Stintzi. 2. Uflag, Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1968. 191 S. (Silberdistel-Reihe Nr. 53/54)
* *Vom Herrn Osterhasen Nickel und dem Gockelhahn Hans Gickel.* Alsatia-Verlag, Colmar1952. 24 S.
* *Zwischen Schwarzwald und Vogesen. Geschichten aus alemannischem Land.* Nachwort von Kurt Engelbrecht. Mit Scherenschnitten von Gertrud Heckmann. Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1957. 134 S. (Silberdistel-Reihe Nr. 25/26)
* *Im Frührot. Erinnerungen.* Federzeichnungen von Rudolf Heim. Scherenschnitte von Gertrud Heckmann. Nachwort von Kurt Engelbrecht. Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1959. 85 S. (Silberdistel-Reihe Nr. 42/43)
* *Der Zeichner Ernst Riess.* Beiträge von Gustel Ehrmann-Bretzing u. a. Landesverein Badische Heimat, Freiburg i. Br. 1965. (Badische Reihe 1)

## Literatur
* Georg H. Schlatter Binswanger: *Ehrmann-Bretzing, Gustel.* In: *Deutsches Literaturlexikon. Das 20. Jahrhundert. Biographisch-bibliographisches Handbuch.* Begründet von Wilhelm Kosch. Fortgeführt von Carl Ludwig Lang. Herausgegeben von Konrad Feilchenfeldt. Siebenter Band: *Dürrenmatt - Ernestus*. K. G. Saur Verlag, Zürich/München 2005. ISBN 3-908255-07-4. Sp.&nbsp;247&nbsp;f.
Verband Schweizerischer Handelsschulen

Der **Verband vo de Schwizerische Handelsschuele** (dütsch *Verband Schweizerischer Handelsschulen*, VHS; franzöösisch *Association suisse des écoles de commerce*, ASEC) isch e Dachorganisation vo private Schwizer Handelsschuele. D Gschäftsstell het ihre Sitz z Züri. Der Verband isch im Jahr 1978 gründet worde.

## Weblink
* Website vom Verband vo de Schwizerische Handelsschuele

## Quelle
Balfour-Deklaration

In dr **Balfour-Deklarazioon** vom 2. Novämber 1917 het Groossbritannie erkläärt, es sig iiverstande mit em Ziil vom Zionismus, wo 1897 festgläit worden isch, ass in Palestina e „nazionaali Häimet“ vom jüüdische Volk söll igrichdet wärde. Drbii söte d Rächt vo nit-jüüdische Gmäinschafte, wo scho existiere dört, bewaart bliibe. Dennzumol het sich Palestina no im Machtberiich vo de Osmane befunde. Die domoolig britischi Regierig under em Lloyd George het dänggt,  ass es vo Vordäil weer, wenn si die zionistischi Beweegig wurd understütze. 

Die Deklarazioon isch an d Füerer vo dr zionistische Wältorganisazioon grichdet gsi. Si wird as en entschäidendi Garantiierklärig an dr Zionismus aagluegt, ass in Palestina e „nazionali Häimet für s jüüdische Volk“ döf errichdet wärde.

Am 31. Oktober 1917 häi Drubbe us meerere Länder vom British Empire (drunder Drubbe us Australie und Nöiseeland) under em britische General Edmund Allenby Be’er Scheva eroberet. Am 7. Novämber isch Gaza gfalle, am 16. Novämber Jaffa und am 9. Dezämber 1917 Jerusalem. Groossbritannie het d Verwaltig vo Palestina as Völkerbundmandat übernoo und dr Herbert Samuel, äine vo de Verantwortlige für d Deklarazioon, het as dr erst Hoochkommissar müesse brobiere, es sowol de Juude wie au de Araber richdig mache.  

## Fuessnoote
Klassische Philologie

**Klasseschi Philologii** (au **Altphilologii**) isch d Philologii, wo sich mit de beide Sproche Latiin und Altgriechisch beschäftigt. Will beidi Sproche as „klassisch“ aaglueget wörid, seit me däre Sprochwüsseschaft *klasseschi Philologii*. Si beschäftigt sich au mit de literarische Zügniss vo de griechische und römische Antike. Si chann i Gräzistik (Altgriecheschi Philologii) und Latinistik (Latiineschi Philologii) underteilt wöre.

Im Gegesatz zu de Altphilologii bezeichnet d Neuphilologii e Reihe vo Fächer, wo sich mit modärne Sproche und Literature beschäftiged.

## Weblink
* 
* s Internetportal vom ''Dütsche Altphilologeverband'' (DAV) (altphilologenverband.de)
* en Katalog mit Internetressource för di Klassische Philologie uf em Portal KIRKE (kirke.hu-berlin.de)
* ''Ausonius-Preis'' en Priis, wo in Anerkennig von ere bsundrige wüsseschaftliche Arbet uf em Gebiet vo de klassische Philologii oder vo de alte Gschicht jöhrlich vergee wörd (uni-trier.de)
Mohammed Amin al-Husseini

Dr **Mohammed Amin al-Husseini** ( oder *al-Hussaini*, änglisch *al-Husayni*; * 1895, 1896 oder 1897 z Jerusalem; † 4. Juli 1974 z Beirut) isch en islamische arabische Nazionalist us ere iiflussriiche Jerusalemer Familie gsi. Er isch vo Groossbritannie as Mufti vo Jerusalem iigsetzt worde het sich 1921 zum Füerer vo de Palestinenser ufgschwunge, won en äigene Nayionaalstaat aagsträbt häi. Er het e Kombinazioon vo Islamismus, Antizionismus und verschwörigstheoretischem Antisemitismus verdrätte und het die Ideologie noochhaltig unter de Araber verbräitet.

Vo 1936 bis 1939 het er dr Arabisch Ufstand gege jüüdischi Iiwanderer und gege d Brite, wo Palestina as Mandat vom Völkerbund verwaltet häi, aagfüert. Vo 1937 het er mit em NS-Reschiie zsämmegschafft, won er aber scho sit 1933 understützt het. Vom Oktober 1941 bis zum Ändi vom Zwäite Wältchrieg het er z Dütschland gläbt und die nazionalsozialistischi Bropaganda im arabische Ruum verbräitet. Er het dr Holocaust understützt und aktiv mitghulfe, d Fluchtwääg für Juude us Osteuropa z blockiere und so duusigi vo jüüdische Chinder em NS-Reschiim usgliiferet. As Mitgliid vo dr SS het er Muslim für d Waffen-SS uf em Balkan mobilisiert.

Noch em Chrieg isch dr al-Husseini as Chriegsverbrächer festgnoo worde, aber mä het en nid aaklagt. 1946 het em Egüpte Asyl gee, und vo dört us het er sini Ziil witerverfolgt. Noch em Palestinachrieg vo 1948 und dr Masseflucht vo Palestinenser (Nakba) het er si politischi Füerigsstellig verloore. Er isch e Verwandte, Leerer und Förderer vom Jassir Arafat gsi, wo spööter Füerer vo dr PLO worde isch. Für die isch dr al-Husseini immer non e Held.

## Literatur
* Klaus Gensicke: *Der Mufti von Jerusalem und die Nationalsozialisten. Eine politische Biographie Amin el-Husseinis.* (1988) Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2012, ISBN 3-534-24802-3.
* David G. Dalin, John F. Rothmann: *Icon of Evil. Hitler’s Mufti and the Rise of Radical Islam.* Random House, 2008, ISBN 1-4000-6653-0.
* Jennie Lebel: *The Mufti of Jerusalem Haj-Amin El-Husseini and National-Socialism.* Čigoja štampa, Belgrad 2007, ISBN 86-7558-531-4.
* Rainer Zimmer-Winkel (Hrsg.): *Hadj Amin al-Husseini, Mufti von Jerusalem. Eine umstrittene Figur.* Kulturverein Aphorisma, Trier 1999, ISBN 3-932528-45-X.
* Zvi Elpeleg: *The Grand Mufti. Haj Amin al-Hussaini, Founder of the Palestinian National Movement.* (1988) Frank Cass, London 1993, ISBN 0-7146-4100-6.
* Philip Mattar: *The Mufti of Jerusalem. Al-Hajj Aminal-Husayni and the Palestinian National Movement.* Columbia University Press, New York 1988, ISBN 0-231-06463-2.
* Taysīr Jabārah: *Palestinian Leader Hajj Amin Al-Husayni: Mufti of Jerusalem.* Kingston Press, 1985, ISBN 0-940670-10-0
* Anthony R. De Luca: *‚Der Grossmufti‘ in Berlin: The Politics of Collaboration.* In: International Journal of Middle East Studies, Band 10, Nr. 1 / 1979, DOI:10.2307/162482, S. 125–138
* Joseph B. Schechtman: *The Mufti and the Fuehrer. The rise and fall of Haj Amin el-Husseini.* T. Yoseloff, New York 1965

## Weblingg
Palästinakrieg

Dr **Palestinachrieg** oder dr **Israelisch Unabhängigkäitschrieg** (Novämber 1947 – Juli 1949) het mit em araabisch-jüüdische Bürgerchrieg zwüsche jüüdische und araabische Milize in dr Zit aagfange, wo die britischi Mandatsherrschaft z Änd gange isch. Noch dr israelische Staatsgründig im Mai 1948 isch s zum ene reguläre Chrieg worde, wo die araabische Staate Israel überfalle häi. Dr Chrieg isch mit de Waffestillstandsabkomme vo 1949 zwüsche de Staate Israel, Egüpte, Libanon, Sürie, Irak und Jordanie z Änd gange. D Waffestillstandslinie, wo usghandlet worde isch, isch au as die „Grüeni Linie“ bekannt.
Marina Rosset

D **Marina Rosset** (* 1984 z Lausanne) isch e Schwyzer Filmmacheri.

## Lääbe
Si isch z Lausanne ufgwagse. Vu 2003 bis 2004 het si an dr École Nationale Supérieure des Arts Visuels de la Cambre z Brüssel studiert un ab 2004 an dr Hochschuel Lozärn – Design & Kunst, wu si 2007 mit em Diplom abgschlosse het.

Syter 2008 schafft si as unabhängigi Regisseuri un Produzänti vu Animationsfilm un als freiberuefligi Animatori, Bildbearbaiter un Illuschtratori.

## Filmografy
### as Regisseuri
* 2022 *La Reine des Renards.* Animation, Bleistift uf Bapyr, Olivenel, Computer, 9 min.
* 2013 *La Fille aux Feuilles.* Animation, Elpaschtäll uf Bapyr un Glas, Mischtächnik, 6 min.
* 2010 *Laterarius.* Animation, zaichnet uf Bapyr, 4min.
* 2010 *Last Minute*. Co-Autori un Co-Regisseuri: Spela Cadez. Stop-Motion-Animation, Buppe (Schatte) un Chryde uf Dafelbild, 2 min.
* 2008 *La Main de l'Ours.* Animation, zaichnet uf Bapyr, 4 min.
* 2007 *Botteoubateau.* Animation, zaichnet uf Bapyr, 3 min.
* 2005 *Après le Chat.* Animation, zaichnet uf Bapyr, 4 min.

### as Filmeditori
* 2020 *Victor Robot.* (75min. Regie:  Anatoliy Lavrenishyn, Prod.: Studio Chervoniy Sobaka, Kiew)
* 2016 *Ma Vie de Courgette / my Life as Zucchini.* (animatique) (70 min., Realisation: Claude Barras, Prod.: Rita productions et Blue Spirit)
* 2013 *Imposteur!* (6 min., Regie:  Elie Chapuis, Prod.: Hélium Films)
* 2012 *Paulina su il Culm.* (Mini-Serie 7x1 min., Regie:  Carla Hitz)
* 2012 *Liver.* (5 min, Regie: Lukas Pulver un Tobias Nussbaum, Prod.: HSLU)
* 2010 *La Fille et le Chasseur.* (5 min., Regie: Jadwiga Kowalska, Prod.: Hélium Films)
* 2010 *Mungge.* (6 min., Regie: A. Flückiger, C. Röthlin, I. Walthert)
* 2009 *Mc. Guffin.* (3 min, Regie: Mojgan Gallhagar)
* 2008 *Kinder im Mond.* (5 min., Regie: Ursula Ulmi)
* 2008 *Signalis.* (6 min., Regie: Adrien Flückiger)
* 2007 *Tôt ou Tard.* (6 min., Regie: Jadwiga Kowalska)
* 2006 *Birdy.* (4 min., Regie: Dennis Furrer)

### as Draibuechautori
* 2022 *The Smortlybacks Come Back!* (7 min., Regie: Ted Sieger)

### as Animatori
* 2016 *Le Vent dans les Roseaux.* (26 min, Computer Cut-out, Realisation: Nicolas Liguori, Prod: les Films du Nords et Nadasdy Films )
* 2015 *Owl me Tender.* (4min, collective film, chinschtlerische Koordinator: Sergey Kapkov)
* 2014 *Recycling.* (13 min, collectictive film, chinschtlerische Diräkteri: Paula Bristot)

## Weblink
* Websyte vu dr Marina Rosset
* d Marina Rosset uf swissfilms.ch
* d Marina Rosset bim Locarno Film Festival 2022
Bundestagswahl 1987

D **Bundesdagswahl 1987** isch am 25. Jänner 1987 gsii. D Wahl zum 11. Dytsche Bundesdag isch di letscht Wahl vor dr Dytsche Widerverainigung gsii.

D Wahlgwinner sin di chlaine Barteie FDP un di Griene gsii, derwylscht vor allem d Unionsbarteie aber au d SPD verlore hän. No dr Wahl het di schwarz-geel Koalition us CDU/CSU un FDP chenne wyterregiere. Dr Helmut Kohl isch Bundeschanzler blibe un het s Kabinett Kohl III bildet.

## Uusgangslag
Bi dr Bundestagswahl 1983 isch di nei schwarz-geel Koalition bstetigt wore. Dr Bundeschanzler un CDU-Vorsitzer Helmut Kohl isch au zue dr Wahl 1987 wider as Chanzlerkandidat fir d Unionsbarteie aadrätte. D SPD het dr Johannes Rau, dr Minschterbresidänt vu Nordrhy-Weschtfale, as Kandidat ufgstellt.

## Amtlig Ändergebnis

¹in Chlammere: Zahl vu dr am nämlige Dag vum Abgornetehuus vu Berlin gwehlte, nit stimmberächtigte Berliner Bundesdagsabgornete

Zwai anderi Berliner Bundestagsabgorneti sin vu dr Alternative Liste (AL) gstellt wore.

## Literatur
* Uwe Andersen, Wichard Woyke: *Wahl '87. Zur Bundestagswahl 1987 – Parteien und Wähler, Wahlrecht und Wahlverfahren, politische Entwicklung*, Leske + Budrich, Opladen 1986, ISBN 3-8100-0612-2.
* Max Kaase (Hrsg.): *Wahlen und Wähler. Analysen aus Anlaß der Bundestagswahlen 1987*, Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, ISBN 3-531-12200-2. (Schriften des Zentralinstituts für Sozialwissenschaftliche Forschung der Freien Universität Berlin, 60)
* Christoph Palmer: *Der Bundestagswahlkampf 1986/1987. Eine systematische Darstellung der Wahlkampfführung der Bundestagsparteien und der Rahmenbedingungen der Wahl*, Peter Lang Verlag, Frankfurt am Main [u.&nbsp;a.] 1993, ISBN 3-631-45396-5. (Europäisches Forum, 10)
* Hans-Joachim Veen, Elisabeth Noelle-Neumann (Hrsg.): *Wählerverhalten im Wandel. Bestimmungsgründe und politisch-kulturelle Trends am Beispiel der Bundestagswahl 1987*, Verlag Ferdinand Schöningh, Paderborn [u.&nbsp;a.] 1991, ISBN 3-506-79316-0. (Studien zur Politik, 16)

## Weblink

* Ergebnisse der Wahl zum 11. Deutschen Bundestag am 25. Januar 1987 bim Statistische Bundesamt
* 

## Fueßnote
Bundestagswahl 1980

D **Bundesdagswahl 1980** isch am 5. Oktober 1980 gsii. Bi dr Wahl zum 9. Dytsche Bundesdag isch di sozialliberal Koalition us SPD un F.D.P unter em Bundeschanzler Helmut Schmidt bstetigt wore.

## Hintergrund
Syt 1974 het dr Helmut Schmidt mit ere sozialliberale Koalition regiert. Am 24. Mai 1979 het dr domolig bayerische Minischterbresidänt un CSU-Vorsitzer Franz Josef Strauß verchindet, ass er as Chanzlerkandidat vu dr Unionsbarteie z Verfiegig stoht. Wel si dr CDU-Bundesvorstand am 28. Mai 1979 fir dr nidersägsisch Minischterbresidänt Ernst Albrecht uusgsproche het un dr CDU-Vorsitzer Helmut Kohl uf e Kandidatur verzichtet het, het s wuchelang Stryt gee. Am 2. Juli 1979 het d CDU/CSU-Bundesdagsfraktion dr Franz Josef Strauß zum gmainsame Kandidat gwehlt.

Di Griene, wu im nämlige Johr grindet wore sin, hän zum erschte Mol uf Bundesebeni kandidiert un sin uf 1,5 % chuu.

## Amtlig Ändergebnis

¹in Chlammere: Zahl vu dr am nämlige Dag vum Abgornetehuus vu Berlin gwehlte, nit stimmberächtigte Berliner Bundesdagsabgornete

## Weblink

* Ergebnisse der Wahl zum 9. Deutschen Bundestag am 5. Oktober 1980 bim Statistische Bundesamt
* ''Helmut Schmidt ja, SPD na ja'' (Der Spiegel, 6. Oktober 1980, S. 6–17)

## Fueßnote
Revisionistischer Zionismus

Dr **Rewisionistisch Zionismus** isch e bürgerligi, antisozialistischi und radikaali Richdig vom Zionismus. Iiire Gründer isch dr Wladimir Zeev Jabotinsky gsi, wo glaubt het äär sig dr woori Noochfolger vom Theodor Herzl, won er eso bewunderet het. Die rewisionistischi Frakzioon het dr Zionismus, wo vo dr Gedankewält vom Chaim Weizmann dominiert worde isch, welle under d Lupe nee und nöi bewärte. Dr Weizmann, wo in dere Zit dr Bresidänt vo dr Zionistische Wältorganisazioon gsi isch, häig sich noch dr Aasicht vom Jabotinsky z weenig für en äigene Staat iigsetzt. D Rewisioniste häi die britischi Entschäidig, Dransjordanie vom Mandaatsgebiet für Palestina abzdrenne, welle „rewidiere“. Dr rewisionistischi Zionismus het verschidnigi Bardeie vom rächte Spektrum z Israel füürebrocht, bsundrigds d Cherut bzw. iiire Noochfolger Likud.

D Rewisionistische häi sich an bürgerlige und nazionaale Beweegige orientiert, sogar au am italiänische Faschismus. Dr Geegesatz zu dr sozialistische Ströömig, wo im Zionismus vorgherrscht het, isch immäns gsi  wie au dr Hass zwüsche de bäide Beweegige. Nid ghulfe het s, ass dr Lechi um Avraham Stern, wo Däil vo dr rewisionistische Beweegig gsi isch, baraat gsi isch, mit de Nazi z kollaboriere.

Dr Draum vo de Zioniste, ass im ene äigene jüüdische Staat s jüüdische Volk chönn sicher si, het sich eso nid erfüllt. Israel isch wäge dr findlige Haltig vo sine Noochberstaate zwunge gsi, si Existänz as Staat mit Gwalt z verdäidige. Im Juni 1967 het Israel denn im Säggsdaagchrieg en Allianz vo arabische Staate besigt und mit dr egüptische Sinai-Halbinsle und em Gasasträife, de sürische Golanhööchene und mit em Westjordanland, wo vo Jordanie annektiert worde isch, witeri Gebiet vo Eretz Israel erooberet. Dä Driumf het e nazionaali und religiöösi Öiforii usglööst und dr alt zionistisch Gäist wiiderbeläbt. Au d Diskussioon über d Gränze vo Israel isch wider usbroche. Gliichzitig isch d Awoda as füerendi zionistischi Bardei in Froog gstellt worde, wil si käi schnälli Besiidlig vo de bsetzte Gebiet het welle, aber daas isch e rächt Zionismus vo zentraaler Bedütig gsi. Das isch äine vo de Gründ gsi, ass 1977 dr Likud zum erste Mol dr Ministerbresidänt gstellt het und die sozialistisch-zionistischi Beweegig in dr Regierig abglööst het.

## Grubbierige
Us em Rewisionistische Zionismus si die Grubbierige entstande:
* Cherut, e politischi Bardei, gründet 1948
* Irgun Tzwaʾi Leʾumi, e Miliz, vo 1931 bis 1948
* Betar, e Jugendorganisazioon, gründet 1923
* Likud, e politischi Bardei, gründet 1973

## Litratuur
* Yaacov Shavit: *Jabotinsky and the Revisionist Movement, 1925–1948.* Frank Cass, London 1988, ISBN 0-7146-3325-9.
* Joseph Heller: *The Stern Gang: Ideology, Politics and Terror, 1940–49.* Frank Cass, London 1995, ISBN 0-7146-4558-3.
* Ofira Gruweis-Kovalsky: *The Revisionist Movement and the British Mandate for Palestine*. In: *Israel Studies* 26, Heft 3 (2021) S. 179–195.

## Fuessnoote
Jüdischer Nationalfonds

Dr **Jüüdisch Nazionaalfõ** ( isch e Däil vo dr zionistische Beweegig, wo de Juude s Lääbe in Israel will mööglig mache. Er förderet Umwältbrojekt in Israel und isch in dr Forstwirtschaft im ganze Land däätig.

## Gschicht

Dr JNF isch 1901 z Baasel vom Johann Kremenezky im Ufdraag vom Theodor Herzl gründet worde, zum s Land vom zuekümftige jüüdische Staat vorzberäite. Bis 1948 het er vor allem Land für jüüdischi Siidler in Palestina kauft. Er het sini Akzioone dank dr finanzielle Hilf dur die jüdische Gmäinde uf dr ganze Wält finanziert.

Sit dr Gründig vom Staat Israel 1948 het sich dr JNF uf s Pflanze vo Böim konzentriert, bis 2006 260 Millioone von ene. 1961 isch er offiziell für s Ufforste und d Forstwirtschaft zueständig worde.  Sit de 2010er Joor inwestiert er vil in d Wasserresorse, wo d Ufforstig wichdig isch drfür. In dr Negev-Wüesti stoosse sonigi Brojekt bi de Beduine mänggisch uf Widerstand, wil si bi Staatsland vilmol dradizionelli Rächt amälde. So isch s im Januar 2022 zu Gwaltdaate gege Arbäiter vom JNF cho, wo die e Wald in dr Nööchi vom e Beduinedorf häi welle aapflanze. 

Es git aber vili Brojekt, wo dr JNF und Beduine kooperiere. S Ziil vo dene JNF-Brojekt isch s, d Lääbenskwalidät vo dr Beduinebevölkerig im Negev z verbessere. So het er in dr Beduinestadt Rahat e Wasserreserwuar baut oder bekämpft er d Boodenerosion, wo vom Überwäide chunnt mit Aapflanzige. Daas chunnt au de Beduine und iire Härde zguet.

## Litratuur
* Susan Nathan: *The Other Side of Israel: My Journey Across the Jewish-Arab Divide.* HarperCollins, 2005, ISBN 0007195109 (biografischer Bericht zu den Hintergründen der Aktivitäten des Jüdischen Nationalfonds in Israel)
* *Sie schenkten mir Dornen.* Lübbe, Bergisch Gladbach 2005, ISBN 3-7857-2225-7

## Weblingg

*Jüdischer Nationalfonds e.V.
* Hintergrundinformationen zum JNF-KKL
* JNF-KKL am Israel National Trail
* Israel Kongress des JNF-KKL

## Fuessnoote
Weißbuch von 1939

S **Wissbuech vo 1939** oder s *„MacDonald-Wissbuech“* isch e Publikazioon vo dr britische Regierig gsi, wo iir Brogramm für d Zuekumft vo Palestina erkläärt het. Es het under anderem d Idee von ere Däilig vom britische Mandaat über Palestina ufgee, zugunste von ere gmäinsaame jüüdisch-arabische Regierig.

## Wie s entstande isch
Im Januar 1938 isch d Woodhead-Kommission iigrichdet worde. Die hätt sölle d Wääg finde zum d Vorschleeg vo dr Peel-Kommission umzsetze. Iire Bricht isch am 9. Novämber 1938 veröffentligt worde, grad wo d Novämberpogroom im Dütsche Riich am schlimmste gsi si. D Idee von ere Däilig het si bhalte, aber d Flechi vom jüüdische Staat weer wääsentlig chliner gsi und nume dr Küste nooch.

Im Februar 1939 hätt d St.-James-Komferänz, wo au as d Komferänz vom runde Disch vo 1939 bekannt isch, z London sötte zämmedräfe. Die arabischi Delegazioon het sich allerdings gwäigeret. die jüüdischi Delegazioon zanerchenne. D Komferänz isch am 17. Merz z Änd gange, ooni ass es Fortschritt gee hätt.

## D Ziil
D Erinnerig an dr arabisch Ufstand isch no früsch gsi, wo s Wissbuech am 17. Mai veröffentligt worde isch. Es het nume widergspieglet, was de Brite wichdig gsi isch, und daas isch gsi, d Araber mit möögligst vile Konzessioone an sich z binde. D Laag vo de Juude in Öiropa het offesichtlig käi Iifluss gha uf iiri Vorschleeg, sondern si häi welle d Propaganda vom Hadsch Mohammed Amin al-Husseini, wo seer dütschfründlig gsi isch, bekämpfe, für dass d Araber in dr Usenandersetzig, wo scho sini Schatte gworfe het, uf dr britische Site wurde stoo. Die groossi Idee vom Wissbuech isch gsi, ass in de neggste zää Joor e veräinigte Staat in Palestina vom Jordan bis zum Middelmeer söll gründet wärde.

## D Umsetzig
S Wissbuech het zwar erkläärt, es wurd uf dr Balfour-Deklarazioon basiere, het aber die jüüdischi Iiwanderig noch Palestina stark iigschränkt, und au d Möögligkäit, dört Land z chaufe. Noch em Wissbuech hätte in fümf Joor im ganze nume 75'000 Juude döfe iiwandere. Allem wo noch deene fümf Joor wurd bassiere müesste d Araber zuestimme. Im Vergliich mit em status quo isch das en usserordentligi Niiderlaag für d Juud gsi, und die häi s as Verroot an de britischen Verspräche aagluegt. S Wissbuech het die britischi Politik in Palestina bis 1947 bestimmt, wo d Brite schliesslig iir Palestinamandaat häi welle ufgee.

Dr spööter Brömieeminister Sir Winston Churchill het s Wissbuech zwar abgleent, het s aber offiziell nid zruggnoo. Noch em Chrieg het die britischi Regierig mit Blick uf e Holocaust intern wider über e Däilig vom Land afo diskutiere.

## Weblingg
* Quellenausschnitt auf deutsch (Seite der Bundeszentrale für politische Bildung)
* Quelle (engl.)

## Fuessnoote
Bundestagswahl 1983

D **Bundesdagswahl 1983** isch am 6. Merz 1983 gsii. D Wahl zum 10. Dytsche Bundesdag isch di erscht Wahl no dr Wahl vum Helmut Kohl zum Bundeschanzler. No dr Wahl het di schwarz-geel Koalition us us CDU/CSU un F.D.P. chenne wyterregiere. Dr Helmut Kohl isch Bundeschanzler blibe un het s Kabinett Kohl II bildet. Di Griene sin zum erschte Mol in Bundesdag yyzoge.

## Hintergrund
Bi dr Bundesdagswahl 1980 isch di sozialliberal Koalition us SPD un F.D.P. unter em Bundeschanzler Helmut Schmidt bstetigt wore. Wäge Differänze vor allem in dr Wirtschaftsbolitik sin di vier Minischter am 17. September 1982 zruggdrätte. D SPD-Minderhaitsregierig unter em Helmut Schmidt, wu derno bildet woren isch, isch am 1. Oktober 1982 dur e konschtruktiv Missdröueswotum abgwehlt wore, un dr Helmut Kohl isch zum Chanzler vun ere schwarz-geele Koalition us CDU/CSU un F.D.P. gwehlt wore. Wel di nie Koalition dr Regierigswägsel dur e vorzogeni Bundesdagswahl het welle legitimiere, het dr Helmut Kohl am 17. Dezämber im Bundesdag d Verdröuesfrog gstellt, wu si veryybart ghaa hän, ass d Union un d F.D.P. si enthalte dien. Dr Bundesbresidänt Karl Carstens het derno dr Bundesdag ufglest un Neiwahl aagsetzt. Dr Helmut Schmidt het druf verzichtet, nomol as Chanzlerkandidat aazdrätte, d SPD het derno dr ehmolig Bundesjuschtizminischter Hans-Jochen Vogel ufgstellt.

## Amtlig Ändergebnis

¹in Chlammere: Zahl vu dr am nämlige Dag vum Abgornetehuus vu Berlin gwehlte, nit stimmberächtigte Berliner Bundesdagsabgornete

En andere Berliner Bundestagsabgornete isch vu dr Alternative Liste (AL) gstellt wore.

## Literatur
* Uwe Andersen, Wichard Woyke: *Wahl '83. Bundestagswahl 1983 – Parteien und Wähler, politische Entwicklung, Wahlen und Wahlverfahren*, Leske + Budrich, Opladen 1983, ISBN 3-8100-0419-7.
* Hans-Dieter Klingemann, Max Kaase (Hg.): *Wahlen und politischer Prozess. Analysen aus Anlass der Bundestagswahl 1983*, Westdeutscher Verlag, Opladen 1986, ISBN 3-531-11827-7. (Schriften des Zentralinstituts für Sozialwissenschaftliche Forschung der Freien Universität Berlin, 49)

## Weblink

* Ergebnisse der Wahl zum 10. Deutschen Bundestag am 6. März 1983 bim Statistische Bundesamt
* 

## Fueßnote
Karin Lanz

D **Karin Lanz** (* 16. Merz 1977 z Tielschtorf) isch e Schwyzer Moderatori, Schauspileri un Unternämeri.

## Lääbe un Wirke
D Karin Lanz isch 1998 Finalischti bi dr Wahl zue dr Miss Schwyz gsii. Ab 1999 het si verschideni Färnsehformat fir dr erscht national Privatsänder TV3 moderiert. Si bresäntiert s Wetter un Extrashow wie *Valentinstag* mit em Björn Hering, oder *TV3 auf die 3* mit em Dani Fohrler, wu si 2000 au di erscht Stapfle vu Big Brother Schwyz mit em bresäntiert ghaa het. Noch em Sändeschluss vu TV3 2001 het si unter anderem d Färnsehsändig *Upps! Die Schweizer Pannenshow* uf em Färnsehsänder 3 Plus TV moderiert un au verschideni Veraastaltige. Vu 2011 bis 2014 isch si as Wisseschaftsreporteri fir d Rubrik *Wie jetzt...?!* fir Nano 3sat au international unterwägs gsii.

Vu 1999 bis 2000 het d Karin Lanz e Schauspiluusbildig an dr European Film Actor School z Züri un vu 2000 bis 2002 am *The Actor's Center Rome* gmacht. Derno het si in e baar Färnsehproduktione un Kinofilm mitgwirkt un het e Roll im James-Bond-Film *Quantum of Solace* iberchuu.

D Karin Lanz isch Mueter vu zwai Chinder. Si wohnt z Züri.

Mittlerweyli het si d Lanz us em Färnseh- un Fimgschäft zruggzoge un engaschiert si fir d Kraislaufwirtschaft. Syter anne 2015 bringt d Lanz mit dr Lanz Natur AG e aigeni Linie fir Naturkosmetik uuse. 2025 isch si fir iri Kosmetikmarke *no Excuses LANUR* mit em Green Product Award vum Berliner Future Clubs geert wore. 

## Filmografy
* 2006: Handyman (Kinofilm)
* 2006: Flanke ins All *(Färnsehfilm)*
* 2008: Tag und Nacht *(Färnsehserie)*
* 2008: Geld oder Leben (Kinofilm)
* 2008: James Bond – Ein Quantum Trost *(Quantum of Solace)*
* 2009: Die 10 *(Färnsehserie)*

## Weblink
* Websyte vu dr Karin Lanz
* 
* d Karin Lanz uf futurewoman.de

## Fueßnote
Endo Anaconda

Dr **Endo Anaconda** (aigetli *Andreas Flückiger;* * 6. Septämber 1955 z Bùùrdlef; † 1. Februar 2022) isch e Schwyzer Singer-Songwriter un Schriftsteller gsii. S Pseudonim Endo het er gwehlt, wel  *Ändu*, e bärndütschi Churzform vu Andreas, usserhalb vum Bärndütsch nit iberall verstande woren isch. Mer en vor allem as Sänger vu dr Bärner Dialäkt-Band Stiller Has gchännt.

## Lääbe
Dr Endo Anaconda isch as Suhn vun ere eschtrychische Mueter vu Kärnten un eme Schyzer Vater uf d Wält chuu. Ase chlai isch er zerscht z Biu ufgwagse. As Fimfjehrige het er sy Vater verlore, e Bolizischt, wu där bi me Autouufall verunglickt isch. Mit zwelf Johr isch er in e Internat uf Klagenfurt gschickt wore; speter isch sy Familie au dert anne zoge. Z Wien het er e Lehr gmacht as Siibdrucker.

In dr frieje 1980er-Johr isch dr Endo Anaconda in d Schwyz retuurchuu un het in verschidene Bärner Musikgruppe gspiilt, unter anderem bi *Caduta Massi* un dr *Alpinisten*. Anne 1989 het er zäme mit em Balts Nill d Band *Stiller Has* grindet un het mit ihm zäme di erscht MC mit em Titel *Stiller Has* uusebrocht. Ab 2002 isch d Banbd as Trio ufdrätte mit em Gitarrischt René «Schifer» Schafer, wu bis dert as Gaschtmusiker mitgmacht ghaa het, ab 2005 het si d Zämesetzig vu dr Band e baarmol gänderet. Insgsamt het Stiller Has elf Studioalbe un drei Live-Albe vereffetligt.

Dr Endo Anaconda het regelmäßig Kolumne in dr Bärner Zytig unter em Pseudonym *Bärbeisser* un fir d Coopzytig gschribe. Anne 2005 isch en Uuswahl vu syne Bärbeisser-Kolumne unter em Titel *Sofareisen* im Ammann Verlag uusechuu; dodermit isch er fascht e halb Johr lang uf Blatz 1 vu dr Schwyzer Buechbestsellerlischt gsii. Ab 2007 het er au fir s Magazin Faces gschribe. Dr Anaconda het drei Chinder mit drei Fraue ghaa, isch syter 2018 Wuchenufenthalter z Erlischbach gsii un het sunscht in dr Ämmetaler Gmai Trub gläbt.

Em Endo Anaconda sy erscht Bihnestuck «Auspacken» isch am 6. Merz 2010 am Luzerner Theater urufgfiert wore.

## Bolitischi Haltig un bolitisch Engaschmänt
Au bolitisch isch dr Endo Anaconda aktiv gsii. Är het si unter andere fir d Initiative Grundeinkommen engaschiert.

## Biecher
* *Hasentexte.* Mit Fotos von Francesca Pfeffer und Liner Notes von Urban Gwerder. Limmat, Zürich 1999, ISBN 3-85791-332-0
* *Sofareisen.* Ausgewählte und kommentierte Kolumnen 2001–2005. Ammann, Zürich 2005, ISBN 3-250-60082-2
* *Walterfahren.* Kolumnen 2007–2010. Secession, Zürich 2011, ISBN 978-3-905951-11-0

## Weblink

* dr Endo Anaconda uf dr Websyte vu Stiller Has
* 
* ''Endo Anaconda, Sänger: «Ich hänge am Leben».'' Gspräch mit em Dominic Dillier in dr Sändig *Focus* uf Radio SRF 3 vum 24.&nbsp;Februar 2020, 59 Min.
* ''Stars extra: Endo Anaconda'' im Gspräch mit dr Sandra Studer, Sändig vum Schwyzer Färnseh vum 31.&nbsp;Jänner 2010
* ''Schweizer Bestseller.'' Portrait im Deutschlandfunk vum 8. Merz 2006

## Fueßnote