Benedikt XV.

__NOTOC__

Dr **Benedikt XV.** (làtiinisch **' ; [[Italienische Sprache|itàliaanisch]] **' ; bìrgerlig **Giacomo Paolo Giovanni Battista della Chiesa** ; * 21. Nowamber 1854 z’ Genua, Keenigraich Sàrdinia; † 22. Janner 1922 z’ Rom) ìsch vum 3. Septamber 1914 bis züa siim Tood ànna 1922 dr 258. Pàpscht vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch gsìì. Ar hàt sìch schtàrk geega dr Äärschta Waltkriag engaschiart; waagadam ìsch’r àls „Frììdapàpscht“ bekànnt worra.

Zwìscha 1846 un 1903 hann siina Vorganger d’ längschta Pontifikààta ìn dr Gschìcht vu dr Kìrìch ghàà — ìnsgsàmt hann dr Pius IX. un dr Leo XIII. 57 Joohra làng d’ Kìrìch regiart. Wu-n-’r zem Pàpscht gwählt worra-n-ìsch, ìsch dr Kàrdinààl della Chiesa numma 59 Joohra àlt gsìì. Dr Wàhl hàt noh-n-em Üssbruch vum Äärschta Waltkriag schtàttgfunda, wo-n-’r àls s’ „Salbschtmord vum ziwilisiarta-n-Öiropà“ b’schrììwa hàt. Wahrend siim Pontifikààt hàt sìch dr Benedikt XV. vor àllem mìt’m Kriag un siina Folga b’schaftigt. Grààd nooh siinera Kreenung hàt’r d’ Nöitràliteet vum Vàtikàànschtààt ìm Kriag ärkläärt un hàt versüacht, ànna 1916 un 1917 Frììdaverfààhra zwìscha Diitschlànd un Frànkrììch iiz’laita. Baida Regiarunga hann siina Iniziàtiiwa àbgleehnt: d’ diitscha Protäschtànta hann nìt vu’ma „pàpschtliga Frììda“ wälla heera, wahrend àss dr frànzeescha Minìschterpresidant Georges Clemenceau d’ vàtikàànischa Posizioon àls „ànti-frànzeesch“ ààglüat hàt. D’ diplomààtischa Iniziàtiiwa sìnn gschaitert, àlso hàt dr Benedikt XV. änder d’ Prioriteet uff d’ humànitäära Hìlfa g’sätzt, fìr d’ Kriagsopfer äntlàschta: ar hàt Kriagsgfàngana loo besüacha, verwundana Soldààta loo üsstöischa un ìn dr àrma öiropäischa Beväälkerung Assa un Trìnka loo lììfra. Noh-n-em Kriag hàt’r d’ Beziihunga zem Frànkrììch wììder pflaagt — s’ Frànkrììch hàt siina Beziihung mìt’m Vàtikààn ànna 1921 wììder uffg’numma, nohdam àss dr Pàpscht ànna 1920 d’ Jeanne d’Arc hailiggschproocha ghàà hàt. Wahrend siim Pontifikààt hann sìch àui d’ Beziihunga zem Itààlia verbassert, wial dr Benedikt XV. ìn da kàthoolischa Politiker unter dr Laitung vum Don Luigi Stuzo ärlàuibt hàt, àn dr itàliaanischa nàzionààla Politik tailz’namma.

Ànna 1917 hàt dr Benedikt XV. s’ Kodex vum Kànoonischa Racht promulgiart. S’ Büach hàt’r zamma mìt’m Eugenio Pacelli (em kìnftiga Pàpscht Pius XII.) un em Pietro Gasparri unter’m Pontifikààt vum Pius X. vorbraita. S’ näija Gsätzbüach hàt s’ religiöösa Laawa ìn dr gànza Kìrìch ärnäijert. Dr Benedikt XV. hàt dr Gasparri àls Kàrdinààl-Schtààtssekretäär ärnännt un hàt salbscht àm 13. Mai 1917 dr Nunz Pacelli zem Arzbischoof gwäijt.

Waagem Kriag sìnn d’ kàthoolischa Missioona uff dr gànza Walt àbg’schwäscht gsìì. Dr Benedikt XV. hàt d’ Missioona wììder verschtärkt un hàt ìm Àpostoolischa G’schriibs *Maximum illud* ìn àlla Kàthoolika-n-ämpfoohla, àn da Missioona mìtz’màcha. Waagadam ìsch’r àui àls „Missioonapàpscht“ bekànnt worra. Z’lätscht hàt’r sìch mìt dr Verfolgung vu da Kàthoolika ìn dr Sowjetunioon un em Hungersnoot noh dr Rüssischa Revoluzioon b’schaftigt. Dr Benedikt XV. hàt d’ Jumpfra Mària hüüfig vereehrt un hàt s’ Fascht vu dr Mària, Mìttlera vu da Gnààda-n-ärlàuibt.

Nooh sììwa Joohra-n-uff’m Pàpschttroon ìsch dr Benedikt XV. àm 22. Janner 1922 gschtoorwa — ain Moneet làng hàt’r mìt Lunga-n-äntzìndung. Beardigt worra-n-ìsch’r ìn da Vàtikàànischa Grotta unterhàlb vum Petersdom.

## a Lischta vu siina Waltrundg’schriibs
* *Ad Beatissimi Apostolorum* (1. Nowamber 1914) — s’ Progràmm vu siim Pontifikààt
* *Generis Redemptionem* (15. Jüüni 1917) — ìwwer d’ Verkìndigung vum Wort Gottes
* *Quod Iam Diu* (1. Dezamber 1918) —  fìr d’ Pàriiser Frììdakùmferanz ànna 1919
* *In Hac Tanta* (14. Mai 1919) — ìwwer’m hl. Bonifàzius
* *Paterno Iam Diu* (24. Nowamber 1919) — ìwwer d’ Kìnder vun Zäntrààlöiropà
* *Pacem Dei Munus Pulcherrimum* (23. Mai 1920) — ìwwer Frììda un krìschtliga Verseehnung
* *Spiritus Paraclitus* (15. Septamber 1920) — ìwwer’m hl. Hieronymus
* *Principi Apostolorum Petro* (5. Oktoower 1920) — ìwwer’m hl. Ephräm dr Süürer
* *Annus Iam Plenus* (1. Dezamber 1920) — ìwwer d’ Kìnder vun Zäntrààlöiropà
* *Sacra Propediem* (6. Janner 1921) — zem Drìtta-n-Oorda vum hl. Frànsiskus
* *In Praeclara Summorum* (30. Àwrìl 1921) — ìwwer’m Dìchter un Danker Dante Alighieri
* *Fausto Appetente Die* (29. Jüüni 1921) — ìwwer’m hl. Dominikus

## a pààr Bìlder vun em

Benedictxc1868.jpg|dr Giacomo della Chiesa ànna 1866, wu-n-’r 12 Joohra àlt gsìì ìsch
PiusXbenedict XV.jpg|dr Giacomo della Chiesa grààd noh siim Bischoofswäih dur dr Pius X. àm 18. Dezamber 1907 ìn dr Vàtikàànschtàdt
Bene15coronation1914.jpg|dr Benedikt XV. vor’m Àltààr wahrend siinera Kreenung àls Pàpscht ànna 1914
Incoronazione di Papa Benedetto XV.jpg|grààd noh dr Kreenung — doo düat dr Benedikt XV. d’ Tiara trààga
Lippay - Benedict XV.jpg|a eeschtriicha-n-Ààsìchtskàrta mìt’ma Porträä vum Benedikt XV. dur dr Berthold Dominik Lippay (1915)
Papst Benedikt XV.jpg|a Ààsìchtskàrta mìt’ma Foto vum Benedikt XV. un siinera Unterschrìft
C o a Benedictus XV.svg|ìm Benedikt XV. sii pàpschtliga Wàppa: *In te, Dómine, sperávi: non confúndar in ætérnum.* — „Härr, uff di tràuiji, làss mìch nìmm z’schànd wara.“ 
Benel.jpg|dr Benedikt XV., wo düat schàffa
Ritratto di papa Benedetto XV, (G.B. Torriglia, 1918) (cropped).jpg|a Porträä vum Pàpscht Benedikt XV. dur dr Giovanni Battista Torriglia (1918)
Jeandarc-01can1920 Bernini.jpg|d’ Hailigschpraachung vu dr Jeanne d’Arc ànna 1920
G.Grosso, Benedetto XV in preghiera, 1921.jpg|ìm Giacomo Grosso sii Gmäld „dr Benedikt XV., wo düat batta“ (1921)
Benedetto XV folla enorme 1922.jpg|a Mänschamanga vor da Tììra vum Petersdom noh-n-em Tood vum Benedikt XV. ìm Janner 1922
Saint Peter's Basilica 2020 P07 Grotte vaticane Tomb of Benedictus XV.jpg|ìm Benedikt XV. sii Grààbschtai ìn da Vàtikàànischa Grotta unterhàlb vum Petersdom
Monument to Benedict XV in Saint Peters Basilica.jpg|s’ Dankmool zem Benedikt XV. ìm Petersdom
Pope Benedict XV statue.jpg|a Schtàtüüta vum Benedikt XV. ìm Hoof vum Hailiggaischtmìnschter z’ Istanbul


## Lüag àui
* d’ Lischta vu da Päpscht
* d’ Lischta vu da Kàrdinaal, wo dr Benedikt XV. kréiart hàt

## Lìteràtüür ìwwer’na
; uff Hoochdiitsch

; uff Anglisch

; uff Frànzeesch

; uff Itàliaanisch

## Weblìnks

* 
* Yydrag zue *[https://gcatholic.org/hierarchy/pope/B15.htm Benedikt XV.]* uf *gcatholic.org* (englisch)
* 
* 
* 
* 
* Täckschta vum Benedikt XV. uff dr Websitta vum Hailiga Schtüahl (hoochdiitsch, làtiinisch, itàliaanisch, frànzeesch)
* 

## Füassnoota