Gemeiner Efeu

Ds **Äbhöi** oder wie me nöier seit dr **Efföi** (*Hedera helix* L.; alemannischi Näme) isch e Pflanzenaart und grad au no der Name von ere grössere Gruppe, ere Gattig vo Pflanze, wo me zu der biologische Familie vo den *Araliaceae* zellt.

## übere Pflanzename
Der Carl von Linné het däre Pflanze der latynisch Name *Hedera helix* gää, und uf Hoochdüütsch heisst si ussert eifach *Efeu* au no gnöier *Gemeiner Efeu* oder *Gewöhnlicher Efeu.*

Es git vonnere verschideni alemannischi Mundartnäme oder es hät si ämel vor hundert Jaar no ggää:
* *Abhöi* seit mer im Aargöi, am Zugersee, am obere Zürisee, im Zürioberland und z Valzeina
* *Aabhai* im Badische zwüsche Frybeg und Karlsrueh
* *Äbhöi, Ebhöi* i fascht de ganze Dütschschwiiz und au z Löörech und z Singe
* *Ääbhai, Ebhai* (und ähnlich) wytume im Badische
* *Èbhöö* im Liechtastäi
* *Ebhae, Eaphae* (und ähnlich) wytume im Württebärgische
* *Neäbae* im Allgäu und im Nordvoradlbärg
* *Jäbhöi* im Luzärnbiet
* *Räbhöi* im Aargöi, Appezälische und Luzärnbiet
* *Äbech, Äbuech* im Bärnbiet und bsunders i der Innerschwyz
* *Ebloob* im Voradlbärg
* *Lürrunulaub* z Eischeme im Augschttal
* *Chreser* im Appezälische

Di hoochtüütsch Schrybig und Uussprooch *Efeu,* wo hütt au i de Mundaart vil voorchunt, isch äigetli faltsch: S *p-h* i früenöihoochtüütsch *Ebheu, Epheu* het mer ab em 17.&nbsp;Joorhundert as e Schrybig für de Luut *f* interpretiert und drum aafoo *Efföi* säge. Di alt Uussprooch *Abhöi, Äbhöi, Ebhöi* usw. läbt aber wytumen i der Alemannia wyter. S Woort goot zrugg uf althoochtüütsch *ebihouwi,* e Zämesätzig oder eener en umtüüteti Schy-Zämesetzig vomene nid rächt klaare *eb-* mit *Höi*. S Äbhöi hät me nämli au zum Füetere vom Vee pruucht, bsunders wenns suscht nid gnueg Fueter ggää het. S Schwyzerisch Idiotikon het zu Mundartvariante und der Wortgschicht gnaui Informazioone.

## was es für ne Pflanzen isch und wie si tuet wachse
Es isch es Gwächs mit Bletter, wo immer, also au im Winter draablybe, und es ghört zu de «immergrüene» Pflanze. Bi junge Bletter gseet d Form no chly uus fasch wien e Hand, d Form vo den eltere Bletter isch eener rundlich oder eiförmig. S Äbhöi wachst gäärn im Schatten under de Böim.

Wenn s chly isch, macht s Äbhöi scho längi Triib, wo übere Bode schnoogge, und so cha s grossi Flechine zuetecke; do drby chöme die Uuslöifer a vilnen Oorte wider früschi Wurzlen über, so dass der Efföi döört nöi aawachst und sech no mee cha verbreite. Wenn jetz so en Efföizwiig nöimen an en Schtei, e Baum, en Haag oder e Felswand oder au e Huusmuur chunt, so cha s gäbig und wyyt draan ufechläddere, es macht de nämli grad so eigeti Wurzle, wo s sech drmit a dene herte Sache cha hebe; d Biolooge säge dämm  «Haftwurzle». Drum ghöört d Efföipflanzen i dr botanische Sistematik zu de «Wurzlechlädderer», und es isch schynts grad der einzig vo dene, wo z Middelöiropa vorchunt.

D Chlädderwurzle hebe so guet, ass me bi Hüüser und a Muure wo me dr Efföi drvoo wägggnoo het, no denen iiri Füess gseht wo bim Abryyssen a dr Muur blybe chlääbe.

Alti Escht wärde mit de Joore immer tiker und hölzig, fasch wie Baumschtämm.

Grossi Efföipflanze mache Blueschtständ mit vilne ganz chlyne grüentschelige Blüete dra, wo für Beji, Wäschpi und Flöige guet sind: nach em Verblüeje git’s druus glänzigi schwarzi Früchtli; d Biolooge sägene Beeri. I jedere Frucht het’s es paar Soome drinn.


Efeublatt 06.jpg|es jungs Efföiblatt
Naturschutzgebiet Finkenberg-Lerchenberg - Efeu (3).jpg|Efföi amene Boum
Forte Spina A 8046.jpg|Efföi wachst anere Tessiner Feschtig vom Schwiizer Militäär zduruff


## öppis vo dr Kulturgschicht
Bi den Alte isch s Äbhöi e Pflanze gsi vo de Götter, bsunders vom Osiris, em Dionys, em Hephaistos und em Bacchus, und Chränz us syne Bletter het me scho bi de Grieche vilne Lüüt als Pryys für verschideni gueti Leischtige fyrlech gschänkt. Für die eerschte Chrischte isch die Pflanzen es Zäiche vo dr Unstärblichkeit gsi. Und me het sen als Simbol für d Tröji agluegt. Sider und bis hütt bruucht men iiri Zwiig als Dekorazioon für fyyrlechi Momänt.

Die ganzi Pflanzen isch giftig, me cha sen aber wemmen uufbasst für gwüssi xundheitlechi Sache bruuche.

Früener isch Äbhöi au as Winterfueter, aso as «Fueterlaub», für s Vee pruucht woorde. Vo deet chunt d Zämesetzig im Pflanzename mit «Heu» und «Laub».

S Äbhöi chunt au inere Puureregle voor: Chömed d «Trüübli» vo der Frucht vom Äbhöi guet, so gilt das au für d Wytruube im Joor drufabe; falled aber d «Beeri» über de Winter ab, so isch das es Zeiche für en gringe Wy.

## Literatur
* Hartmut Dierschke: *Zur Lebensweise, Ausbreitung und aktuellen Verbreitung von „Hedera helix“, einer ungewöhnlichen Pflanze unserer Flora und Vegetation.* In: Hoppea, 66, 2005, S. 187–206.

## Weblink

## Fuessnoote