open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tridentinische Messe

Àls **tridentiinischa Mass** (làtiin. *missa tridentina*; àui „tràdizionälla làtiinischa Mass“ odd’r „Àlta Mass“) bezaichnet maa d’ hailiga Mass ìm Reemischa Riitüs ìn dr Form vum reemischa Massbüach vu 1570 odd’r ainer vu da noohfolgenda-n-Üüssgààwa bis d’ lätschta Wärsioon vu 1962. Ìnnerhàlb vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch hàlt maa noch hìtt mànckmol d’ tridentiinischa Mass ìn dr Wärsioon vu 1962 àb, wo d’ Litürgiireforma vu da Papscht Pius XII. un Johànnis XXIII. iischliasst —dàs sìnn d’ lätschta Reforma gsìì vor àm Zwaita Vàtikàànischa Konzil. Dia Form vu dr Mass ìsch vollschtandig uff Làtiinisch —numma d’ Preedig därft ìn Volksschprooch gsajt wara.

D’ Bezaichnung „tridentiinisch“ schtàmmt vum Konzil vu Trient (làtiin. *Concilium Tridentinum*) ìm 16. Joohrhundert. Noh-n-em Schluss vum Konzil ìsch a ärnäijert reemisch Massbüach ärschìena. Bis 1962 sìnn numma klaina Veränderunga àn dr Litürgii gsìì; wagadam gheert àui d’ Wärsioon vu 1962 zem „tridentiinischa Riitüs“. Noh da litüürgischa Reforma vum Zwaita Vàtikàànischa Konzil ìsch d’ tridentiinischa Mass ìn da Joohra 1970 dur d’ Mass ìn Volksschprooch ärsätzt worra. Dr tridentiinischa Ritüüs ìsch àlso nìmm bnutzt worra, üüsser vu da kàthoolischa Tràdizionàlìschta, wo d’ näija Form vu dr Mass haftig kritisiart hann. Ànna 2007 hàt jedoch dr Pàpscht Benedikt XVI. d’ tridentiinischa Mass àls „üüsserordentliga Form vum Reemischa Riitüs“ (dàs haisst a gìltiger Sunderbrüüch) ärkläärt. Àm 16. Jüüli 2021 hàt àwwer dr Pàpscht Frànziskus ìm Motu proprio *Traditionis custodis* ärkläärt, àss d’ Mass vum Paul VI. un vum Johànnis Paul II. „dr ainziga-n-Üüssdruck vu dr *lex orandi* vum Reemischa Riitüs“ säjga. Dàs bediitet, àss maa d’ tridentiinischa Mass nìmm därft àbhàlta, üüsser wänn’s vum Ortsbischoof züagloo wìrd.

## Lìteràtüür
* Arnold Angenendt: ''Lobpreis der Alten Liturgie?'' In: *Stimmen der Zeit.* Bd. 10, 2010, S.&nbsp;651–662.
* 
* Annibale Bugnini: *Die Liturgiereform. 1948–1975. Zeugnis und Testament.* Herder, Freiburg im Breisgau u.&nbsp;a. 1988, ISBN 3-451-20727-3.
* Franz Brehm: *Die Neuerungen im Missale.* Pustet, Regensburg u.&nbsp;a. 1920.
* 
* Matthias Gaudron: *Die Messe aller Zeiten. Ritus und Theologie des hl. Meßopfers.* 2. Auflage. Sarto-Verlag, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-932691-584.
* Winfried Haunerland: *Die Messe aller Zeiten. Liturgiewissenschaftliche Anmerkungen zum Fall Lefebvre.* In: Reinhild Ahlers, Peter Krämer (Hrsg.): *Das Bleibende im Wandel. Theologische Beiträge zum Schisma Marcel Lefebvres.* Bonifatius, Paderborn 1990, ISBN 3-87088-622-6, S.&nbsp;51–85.
* 
* 
* Martin Mosebach: *Häresie der Formlosigkeit. Die römische Liturgie und ihr Feind.* 3. erweiterte Auflage. Karolinger, Wien u.&nbsp;a. 2003, ISBN 3-85418-102-7.
* Eckhard Nordhofen (Hrsg.): *Tridentinische Messe – Ein Streitfall. Reaktionen auf das Motu Proprio „Summorum Pontificum“ Papst Benedikt XVI. Arnold Angenendt, Daniel Deckers, Albert Gerhards, Martin Mosebach und Robert Spaemann im Gespräch.* Verlag Butzon & Bercker, Kevelaer 2009, ISBN 978-3-7666-1305-9.
*
Texas State Historical Association

D **Texas State Historical Association** (**TSHA**, die Histoorischi Gsellschaft vom Staat Texas) isch e gmäinnützigi Bildigsorganisazioon, wo sich dr Dokumentierig vo dr Gschicht vom Staat Texas widmet. Si isch am 2. Merz 1897 z Austin, Texas gründet worde, Vom Novämber 2008 aa het si iiri Büüro an dr Uniwersidäät vo North Texas z Denton ghaa. 2015 isch d Organisazioon an d Universidäät vo Texas z Austin züüglet. D Gsellschaft git wüsseschaftligi und populääri Wärk uuse, wo Texas bedräffe, und organisiert Bildigsbrogramm, zum d Gschicht vom Staat de Lüt nööcher bringe.

## Publikazioone
D Gsellschaft git e baar Publikazioone uuse:
**New Handbook of Texas* (S Nöije Handbuech vo Texas, en Enzyklopedii in säggs Bänd über d Geografii, d Gschicht und histoorischi Persöönlikäite z Texas
* *Southwestern Historical Quarterly*, die eltisti wüsseschaftligi Zitschrift, wo z Texas ooni Underbrüch uusechoo isch.
* *Riding Line*, e Noochrichdeblatt mit Informazioone über historischi Nöijikäite und Aktiwidääte im Staat.
* *Texas Almanac*, e histoorischs Noochschlaagwärk für s allgemäine Publikum wo alli zwäi Joor uusegee wird.

## Liddratur
*Grider, Sylvia Ann; Rodenberger, Lou Halsell, Uusegääber: *Texas Women Writers: A Tradition of Their Own*. Texas A&M University Press  1997. ISBN 9780890967652.
*Taylor, Bride Neill:  «The Beginnings of the State Historical Association». The Southwestern Historical Quarterly. 33 (1): 1–17. (July 1929). JSTOR 30237205.

## Fuessnoote
Jean-Marie Zoellé

Dr **Jean-Marie Zoellé** (* 16. Nowamber 1944 z’ Siarentz, Owerelsàss; † 6. Àwrìl 2020 z’ Bonn, Diitschlànd) ìsch a elsassischer Kommünàlpolitiker gsìì. Vu 2011 bis züa siim Tood ìsch’r Bìrgermaischter vu Sää-Louis-n-ìm Owerelsàss gsìì.

## siina politischa Kàrriar
Dr Zoellé-n-ìsch ànna 1989 schtällvertrattender Bìrgermaischter vu Sää-Louis worra, unter’m Jean Ueberschlag. Wu dr Ueberschlag ànna 2011 z’rucktratta-n-ìsch, hàt dr Zoellé sii Àmt vum Bìrgermaischter ìwwernumma. Àn da Kommünàlwàhla vum 23. März 2014 ìsch’r ìm äärschta Wàhlgàng mìt 79,91 Prozant vu da Schtìmma wìedergwählt worra —uffgschtällt hàt’r sìch àls Schpìtzakàndidàt vu dr Lischta „Diwärsa Rachta“. Ìm Elsàss ìsch dàs s’ bäschta Wàhlärgìbniss gsìì ìn’ra Schtàdt greesser àls 20.000 Iiwoohner. Àm 15. März 2020 ìsch’r nochamol ìm äärschta Wàhlgàng wìedergwählt worra, dàsmol mìt 84,03 % vu da Schtìmma. Àn dara Wàhl hann àwwer numma 24,09 Prozant vu da Wähler mìtgmàcht. Kurz noh dr Wàhl ìsch dr Zoellé àm Koronavirüs SARS-CoV-2 ärkrànkt un ìsch waga-n-Ootmaschwiarigkaita ìn’ma Mìlhüüser Schpitààhl iiglìefert worra. Àm 28. März hàt maa-n-ìhn ìns Krànkahüüs St. Petrus z’ Bonn ìm Diitschlànd gbrocht. Därt ìsch’r àm 6. Àwrìl gschtoorwa, ìm Àlter vu 75 Joohra, àn da Folga vum COVID-19. Dr Zoellé salbscht hàt s’ Àbhàlta vu da Kommünàlwàhla wahrend dr Korona-Waltversöichung àls Fahler bezaichnet ghàà. Àls Bìrgermaischter hàt ìhm d’ Pascale Schmidiger noohgfolgt.

Dr Jean-Marie Zoellé-n-ìsch mìt dr Chantal verhiirootet gsìì. Ar ìsch Vàtter un Groossvàtter gsìì.

## noh siim Tood
Noh siim Tood hann mehrera wìchtiga Litt dr Jean-Marie Zoellé geehrt, wia d’ Vorsìtzenda vum Owerlesassischa Départementsroot Brigitte Klinkert, dr Vorsìtzender vu dr Regioon Grand Est Jean Rottner un d’ ehamààliga Miss France Delphine Wespiser. Vìela àndra Litt hann ìhn uff da soziààla Nätzwark geehrt.

Noh-n-em And vum nàzionààla-n-Üüssgàngsschpärra wahrend dr Pandemii ìsch àm 3. Jüüli 2020 ìn’ra Faschthàlla z’ Sää-Louis a schtààtliga Trüürfaijerligkait gsìì. Doo sìnn äbb 1.200 Litt kumma, drunter ìm Zoellé sii Vorgànger Jean Ueberschlag un dr Prefäkt vum Owerelsàss Laurent Touvet. Ìn dr Hàlla-n-ìsch a Gedanktààfla-n-àm Zoellé iigwäjt worra. D’ Faschthàlla-n-ìsch àui ìn „Forum Jean-Marie-Zoellé“-n-umbnännt worra.

A pààr Taag noh-n-em Tood vum Zoellé-n-ìsch dr Vorsìtzender vu dr Saint-Louis Agglomération Alain Girny gschtoorwa.

## Ainzelnoohwiisa
Hauptschule

**Hauptschuel** bezäichnet z Dütschland en allgemäinbildendi Schuelform uf Middelstuefe Niwoo, also uf em *Level* 2 noch dr ISCED-Klassifikazioon vo dr UNESCO.
Z Dütschland het sich d Zaal vo de Hauptschuele vo 2008 bis 2018 uf 2'600 halbiert. Vili Bundesländer häi d Hauptschuel as äigeständigi Schuelform abgschafft oder, im Fall vo de Nöije Bundesländer, gar nit erst iigrichdet. Z Ööstriich brucht mä die Bezäichnig nüme: Dört si sit em Schueljoor 2008 d Hauptschuele zerst noodinoo zu sogenannte *Nöije Middelschuele* umfunkzioniert und im Schueljoor 2020/21 schliesslig in Middelschuele umbenennt worde.

## D Hauptschuel as Bildigsgang im dütsche Bildigssüsteem

D Hauptschuel isch e witerfüerendi Schuel und e Bildigsgang im gliiderete Schuelsüsteem vo Dütschland, wo de „Schülerinnen und Schülern eine *grundlegende allgemeine Bildung*“ vermiddlet.

Si het sich in de 1960er Joor us dr 8-jöörige Volksschuele entwigglet. Si umfasst mäistens d Klassestuefe 5 bis 9 bzw. 10 im Beriich vo dr Sekundaarstuefe&nbsp;I und wird mit em Hauptschuelabschluss *(Bruefsschuelrifi)* abgschlosse. Si existiert no in säggs Bundesländer as äigeständigi Schuelform. In 
e baar vo dene Länder gältet si as *Reegelschuel*, wo vo de Schueldrääger obligatorisch muess aabote wärde und isch gliichzitig au *Pflichtschuel*, wil alli schuelpflichtige Chinder, wo uf kä anderi Vollzitschuel gönge, uf d Hauptschuel müesse goo. Noch em dütsche Statistische Bundesamt het s im Schueljoor 2015/16 z Dütschland 3'946 Hauptschuele mit 567'174 Schüeler gee – im Schueljoor 2004/2005 si s no 5'195 Hauptschuele mit 1,08&nbsp;Millioone Schüeler gsi.

## Liddratuur
* Herbert Gudjons: *Pädagogisches Grundwissen. Überblick – Kompendium – Studienbuch.* Klinkhardt, Bad Heilbronn 1993, ISBN 3-7815-0727-0; 10. Uflaag 2008, ISBN 978-3-7815-1607-6
* Dietmar J. Bronder, Heinz-Jürgen Ipfling, Karl G. Zenke (Uusegääber): *Handbuch Hauptschulbildungsgang.* 3 Bänd. Klinkhardt, Bad Heilbronn
** *Grundlegung.* 1998, ISBN 3-7815-0947-8
** *Praxisberichte.* 2000, ISBN 3-7815-0996-6
** *Länderberichte.* 2004, ISBN 3-7815-1336-X
* Jürgen Rekus, Dieter Hintz, Volker Ladenthin: *Die Hauptschule. Alltag, Reform, Geschichte, Theorie.* Juventa-Verlag, Weinheim/Münche 1998, ISBN 3-7799-0359-8
* Ernst Rösner: *Hauptschule am Ende. Ein Nachruf.* Waxmann, Münster [u.&nbsp;a.] 2007, ISBN 978-3-8309-1890-5

## Fuessnoote
Jagst

D **Jagst** isch e Middelgebirgsfluss im Norde vo Baade-Württebärg. Näben em Kocher und dr Enz ghöört si zu de drei grösste Nääbeflüss vom Neckar. Si isch 189,9&nbsp;Kilometer lang uf em Lauf mit em Naame Jagst und eso die lengsti vo deene drei Nääbeflüss. S Daal vo dr Jagst, wo bsundrigs am middlere Lauf e seer ländlige Charakter het, gält as landschaftlig apaartig. Nivellierendi Maassnaame wie Gwässerusbau, Begraadigunge oder Fluerberäinigunge häi s Landschaftsbild an dr middlere und undere Jagst weeniger stark veränderet, als mä s vilmol in Flusslandschafte vo Flüss mit ere vergliichbaare Gröössi cha beobachte. Wäge deene Äigeschafte isch si us landschaftspfläägerischer Sicht intressant. Es git e Hufe Aarte vo Pflanze, Dier und Biotooptüpe, und d Flechine, wo d Siidlige und dr Verchehr bruuche, si relatiiv chlii. Das git dr Jagst und iirem Daal wägen em Entwiggligspotenziaal, wo mit däm Zuestand verbunde isch, us dr Sicht vom Natuurschutz e groossi Bedütig. Chliini und chliinsti Stedt, wo s middelalterlige bis früenöizitlige Stadtbild zum e groosse Däil bhalte häi, bräge s Jagstdaal genauso wie e Hufe Burge und Schlösser oobe uf de Bärg über em Daal und au d Müüline em Fluss nooch, wo in gwüsse Abschnitt rächt hüfig si.

## Dr Naame
Dr Naame Jagst isch zum erste Mol 768 as Däil vom Gaunaame *Jagesgouwe* (Jagstgau) noochgwiise. 1024 wird *Jagas* erwäänt und 1371 *Jagst*. Dr Uursprung vom Naame isvh vorgermaanisch, vermuetlig keltisch, s *-t* am Ändi isch erst in dr spootmiddelhochdütsche Zit draa ghangt worde. Er wird zur indogermanische Wortwurzle **ieg-* gstellt, wo *Iis* bedütet. D Jagst wäär also dr *chalt, iisigi Fluss*. Dr Naame isch mänggisch au *Jaxt* und *Iaxt* gschriibe.

## Fuessnoote
Johannes Christes

Dr **Johannes Christes** (* 18. Oktober 1937 z Gelsenkirchen) isch e dytsche Altphilolog.

## Lääbe
Dr Christes het an dr Uniwersitet Fryburg studfiert un isch dert anne 1971 an dr bim Karl Büchner promowiert wore. Fir sy Dokterarbet *Der frühe Lucilius. Rekonstruktion und Interpretation des 26. Buches sowie von Teilen des 30. Buches* het er 1971 dr Bryys vu dr Wisseschaftlige Gsellschaft z Fryburg kriegt. Derno het er as Wisseschaftlige Assischtänt an dr Uniwersitet Fryburg gschafft un si dert anne 1977 mit dr Schrift *Sklaven und Freigelassene als Grammatiker und Philologen im antiken Rom: Forschungen zur antiken Sklaverei* habilitiert. Anne 1993 isch er uf e C4-Brofässur fir Latinischtik an dr Humboldt-Uniwersitet Berlin gruefe wore. 2003 isch er in Ruestand drätte. Sy Noofolger isch dr Ulrich Schmitzer.

Dr Johannes Christes isch Spezialischt fir di remisch Gsellschaft vu dr Antike. Är het verschideni Studie iber d Stellig vu dr Sklave, di remisch Juged un d Bildig vu dr remische Antike verfasst.

Anne 1965 het er d Doris Masanneck ghyrote, mit ire het er drei Chinder. Är het mit syre Familie langi Johr im Fryburger Stadtdail Opfige gläbt.

## Uusgläseni Schrifte
* *Der frühe Lucilius. Rekonstruktion und Interpretation des 26. Buches sowie von Teilen des 30. Buches.* Bibl. d. Aw., N.F. 2. R., Bd. 39, Heidelberg 1971 (= Diss.)
* *Bildung und Gesellschaft. Die Einschätzung der Bildung und ihrer Vermittler in der griechisch-römischen Antike.* Erträge der Forschung 37, Darmstadt 1975
* *Sklaven und Freigelassene als Grammatiker und Philologen im antiken Rom.* Forschungen zur antiken Sklaverei 10, Wiesbaden 1979 (= Habil.-Schr.)
* *Jugend und Bildung im antiken Rom. Zu Grundlagen römischen Lebens.* Auxilia – Unterrichtshilfen für den Lateinlehrer, Bd. 43, Bamberg 1997
* *Lucilius Satiren.* Lateinisch und deutsch, eingel., übers. u. erl. von Johannes Christes und Giovanni Garbugino, Darmstadt 2015

; as Rusgeber
* mit K.-P. Horn un M. Parmentier: *Jugend in der Vormoderne. Annäherungen an ein bildungshistorisches Thema.* Beiträge zur historischen Bildungsforschung 23, Köln/Weimar/Wien 1998
* mit Richard Klein un Christoph Lüth: *Handbuch der Erziehung und Bildung in der Antike.* Darmstadt 2006.

## Literatur
* Diana Bormann, Frank Wittchow (Herausgeber): *Emotionalität in der Antike. Zwischen Performativität und Diskursivität*. eca, Berlin 2008, ISBN 978-3-940842-83-1 (Festschrift aus einer internationalen Tagung zu Ehren von Johannes Christes, 30.&nbsp;Januar 2003 bis  1.&nbsp;Februar 2003).
* *Kürschners Deutscher Gelehrten-Kalender*, 20. Ausgabe (2005), S. 495

## Weblink
* dr Johannes Christes an dr Humboldt-Uniwersitet z Berlin
Bundesautobahn 5

D **Bundesautibaan 5** (Abkürzt: **BAB&nbsp;5**) –&nbsp;Churzform: **Autibaan 5** (Abkürzt: **A&nbsp;5**)&nbsp;– isch e dütschi Autibaan, wo  440&nbsp;Kilometer lang isch und vom Hattebacher Dreiegg in Hesse dur d Balligsrüüm Rhii-Main und Rhii-Neckar uf Süüde bis zum baade-württebärgische Wiil am Rhii an dr dütsch-schwizerische Gränze goot. Si isch Däil von ere wichdige Nord-Süüd-Autibaanverbindig in Öiropa, wo Skandinawie mit em Middelmeer verbindet.

Si isch d Witerentwigglig vom Süüddäil von ere Autistrooss vo Hamburg über Frankfurt uf Baasel, wo in de 1920er Joor blaant und zum e groosse Däil in de driissiger Joor as Riichsautibaan baut worde isch. E zwäiti Strecki zwüsche Darmstadt und Häidelbärg und vo Karlsrue bis zur Schwizer Gränze bi Baasel isch in de 1960er Joor baut worde.

Wo 1975 s Nummerierigssüsteam vo de Autibaane iigfüert worde isch, het die Strecki iiri hütigi Bezäichnig BAB&nbsp;5 bzw. A&nbsp;5 überchoo, vorhäär isch si e baar Joor lang Däil vo dr A&nbsp;10 Flänsburg–Baasel gsi. D Autibaan isch vo Norde uf Süüde Däil vo de Öiropastroosse E&nbsp;40, E&nbsp;451, E&nbsp;35, E&nbsp;52 und E&nbsp;54.

## Liddratuur
* Klaus Schefold, Alois Neher (Hrsg.): *50 Jahre Autobahnen in Baden-Württemberg. Eine Dokumentation.* Im Auftrag des Autobahnamtes Baden-Württemberg. Autobahnamt Baden-Württemberg, Stuttgart 1986.

## Fuessnoote
Pfälzische Dialekte

**Pfälzisch** (pfälzisch *Pälzisch*) isch e Sammelbegriff für d Dialäkt vo de bäide Dialäktgrubbe Westpfälzisch und Ostpfälzisch (Vorderpfälzisch). Pfälzisch ghöört zu de rhiifränkische Mundarte innerhalb vo de westmiddeldütsche Mundarte und zelt eso zu de middeldütsche Dialäkt.

## Sproochgeografii

Vo de Mundarte in de Gebiet nääbedraa cha Pfälzisch mit Hilf vo deene Isoglosse abgränzt wärde (lueg *[[Rheinischer Fächer]]*):

* im Süüde vom Lothringische dur d *Hus/Haus* bzw. d *Is/Eis*-Linie, wo d Mundarte mit dr nöihoochdütsche Diftongierig vo deene ooni underschäide
* im Weste vom Moselfränkische dur d *[[dat/das-Linie]]* (Sankt Goarer Linie)
* im Norde vom Hessische dur d *feschd/fest*-Linie
* im Oste vom Süüdfränkische und Ostfränkische dur d *Abbel/Apfel*-Linie (Speyerer Linie) oder d *Pund/Pfund*-Linie (Germersheimer Linie)

Noch deere Definizioon schwätzt öbber Pfälzisch, wenn er *Haus* (oder *Hous*), *das*, *feschd* und *Abbel* (bzw. *Pund*) säit. Zum pfälzische Sproochgebiet ghööre also d Mundarte im ehemoolige Regierigsbezirk Pfalz in Rhiiland-Pfalz und im Saarpfalz-Kreis im Weste – mit Usnaam von e baar Mundarte im süüdlige Däil, wo lothringischi Merkmol häi – und Däil vom Räst vom Saarland, witer d Regioon Kurpfalz in Baaden-Württebärg (Kurpfälzisch), Däil vom Hunsrück un dr pfälzische Gränze, d Regioon *Bergstraße* z Hesse und Däil vom Odenwald und fast ganz Rhiihesse. 

Es git in däm Gebiet aber au Regioone, wo d Lüt sääge, iiri Mundart sig nit *Pfälzisch*, drunder Däil vom Saarland mit Saarbrücke, dr grösst Däil vo Rhiihesse, dr Rhiigau mit Rüdesheim und dr Odenwald. Doorum het dr Ernst Christmann scho 1926 gsäit: *Das Pfälzische ist ein Teil des Pfälzischen*.

## Liddratuur
* *[[Pfälzisches Wörterbuch]].*  6 Bänd und 1 Biiheft. Franz Steiner, Wiesbaade/Stuttgart 1965–1998, ISBN 3-515-02928-1 woerterbuchnetz.de).
* 
* 
* W. A. I. Green: *The Dialects of the Palatinate (Das Pfälzische).* In: Charles V.&nbsp;J. Russ: *The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.* Routledge, London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;341–264.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* Pfälzisches Wörterbuch

## Fuessnoote
Granit

**Granit** (vo lat. *granum* „Chorn“) si massigi magmaatischi Diefigstäi (Plutonite), wo relatiiv grobkristallin und riich an Kwarz und Fäldspaat si, aber au dunkli, mafischi, vor allem Glimmer, enthalte. D Eeselsbrugg *«Feldspat, Quarz und Glimmer, die drei vergess’ ich nimmer»* beschribt veräifacht d Zsämmesetzig vo Granit. Granit entspricht in sinere cheemische und mineraloogische Zsämmesetzig em vulkaanische Rhyolith. Granit chunnt mäistens massig voor und cha dur horizontaali und wertikaali Riss in kwaaderförmigi Blöck iidäilt si. Sältener chunnt Granit im Dachberiich vo dr Intrusioon in dr Form vo Blatte vor.

Anderi magmatischi Diefegstäi, wo äng mit em Granit verwandt si wie zum Bispil Diorit, wärde, zsämme mit em Granit sälber, as Granitoiid bezäichnet.

## Liddratuur
* Karlfried Fuchs: *Natursteine aus aller Welt. Entdecken, bestimmen, anwenden* („Steinkartei“, 2 Ringordner). Callwey Verlag, Münche 1997; ISBN 3-7667-1267-5.
* Toni P. Labhardt: *Geologie der Schweiz.* 8. Uflaag, Ott, Bärn 2009; ISBN 978-3-7225-0116-1 (Erstusgoob as Hallwag-Taschenbuch Nr.&nbsp;153; Bärn/Stuttgart 1982, ISBN 3-444-50175-7).
* Walter Maresch, Olaf Medenbach, Hans Dieter Trochim; Karl Medenbach (Illustrazioone): *Steinbachs Naturführer*, Band 23: *Gesteine.* Mosaik, Münche 1996; ISBN 3-576-10699-5.

## Weblingg

## Fuessnoote
Rhein-Main-Gebiet

S **Rhii-Main-Gebiet**, au **Metropoolregioon Frankfurt/Rhii-Main**, isch äini vo de elf Metropoolregioone z Dütschland, wie si vo dr dütsche Ministerkomferänz für Ruumordnig definiert worde si. Es het si Naame vo de bäide Flüss Main und Rhii und lit im Süüde vo Hesse und in Däil vo de Noochberländer Rhiiland-Pfalz *([[Rheinhessen|Rhiihesse]])* und Bazre *([[Unterfranken|Underfranke]])*. Dr Kärn vo dr Metropoolregioon isch die stedtisch Agglomerazioon Frankfurt/Rhii-Main. Im Ganze het s Rhii-Main-Gebiet öbbe 5,8&nbsp;Millioone Iiwooner, vo deene lääbe 2,4&nbsp;Millioone in dr Agglomerazioon Frankfurt/Rhii-Main.

S Rhii-Main-Gebiet isch vercheersgeograafisch d Middi vo Dütschland und vo Öiropa.

## Liddratuur
* Monstadt, Jochen; Zimmermann, Karsten; Robischon, Tobias; Schönig, Barbara (Uusegääber) 2012: Die diskutierte Region: Probleme und Planungsansätze der Metropolregion Rhein-Main. Campus Verlag, Frankfurt/ New York, ISBN 3-593-39654-8, (Online)
* Oliver M. Piecha: *Der Traum von Groß-Frankfurt. Visionen zu Rhein-Main aus den Zwanziger Jahren.* In: *Forschung Frankfurt.* Band 1, 2005, S. 41–44.
* Laurenz Pries u. a.: *Gefährdung der Wälder im Rhein-Main-Gebiet. Konzepte zur Walderhaltung und Waldstabilisierung*. (= Mitteilungen der Hessischen Landesforstverwaltung. Band 35). Uusegee vom Hessische Ministerium für Umwält, Landwirtschaft und Forst. Sauerländer, Frankfurt am Main 1999, ISBN 3-89051-222-4.
* Institut für Kulturgeografie, Stadt- und Regionalforschung: *Regionalatlas Rhein-Main. Natur – Gesellschaft – Wirtschaft.* (= Rhein-Mainische-Forschungen. Heft 120). Frankfurt am Main 2000, ISBN 3-923184-26-3.
* Jens Peter Scheller: *Rhein-Main. Eine Region auf dem Weg zur politischen Existenz.* (= Materialien des Instituts für Kulturgeografie, Stadt- und Regionalforschung. Heft 25). 1998, ISBN 3-923218-18-4.
* Klaus Wolf, Franz Schymik (Uusegääber): *75 Jahre Rhein-Mainische Forschung. 1925–2000.* (= Rhein-Mainische Forschung. Heft 119). 2000, ISBN 3-923184-25-5.
* Walter Behrmann, Otto Maull: *Rhein-Mainischer Atlas für Wirtschaft, Verwaltung und Unterricht.* 1929.
* C. Langhagen-Rohrbach: *Aktuelle Regionalisierungsprozesse in der Region Rhein-Main.* In: *Raumforschung und Raumordnung.* Heft 1/2004. Hannover 2004, S. 58–66.
* Holger Zinn: *Das Rhein-Main-Gebiet im Spiegel der amtlichen Statistik 1871 bis 1960.* In: *Nassauische Annalen. Jahrbuch des Vereins für Nassauische Altertumskunde und Geschichtsforschung, Wiesbaden 2005.* S. 491–514.
* Anja Zeller: *RadRheinMain – Die 22 schönsten Touren rund um Frankfurt, Hanau, Wiesbaden & Mainz.* CoCon-Verlag, Hanau 2011, ISBN 978-3-86314-201-8.

## Fuessnote
Universität des Oberelsass

D’ **Üniwärsitäät vum Owerelsàss** (; frànzeesch *Université de Haute-Alsace* ) ìsch a frànzeescha Üniwärsitäät mìt fìmf Glander z’ Mìlhüüsa un Kolmer. Sa ìsch d’ greeschta àkàdeemischa-n-Iirìchtung ìm Owerelsàss. Sitter 2013 ìsch sa Tail vum Nätzwark vu dr Üniwärsitäät vu Schtroossburi.

## Gschìcht
D’ Üniwärsitäät vum Owerelsàss ìsch ànna 1975 grìnda worra, àwwer vorhar sìnn schuu mehrera Hoochschüala z’ Mìlhüüsa gsìì. Zem Biischpìel ìsch d’ Nàzionààla Kemii-Hoochschüal vu Mìlhüüsa (ENSCMu) ànna 1822 grìnda worra; sa ìsch àlso d’ äältschta Kemii-Hoochschüal ìm Frànkrììch. 19 Joohra schpeeter ìsch àui d’ *École de Filature et de Tissage Mécanique*, d’ hìttiga ENSITM, vu Mìlhüüser Fàwrìkbsìtzer grìnda worra. Ànna 1858 un 1963 sìnn z’ Mìlhüüsa zwai Üüssaschtälla vu dr Üniwärsitäät vu Schtroossburi gäffnet worra. Ìm Joohr 1969 ìsch s’ Üniwärsitäätsìnschtitüüt fìr Täcknologii (IUT) z’ Mìlhüüsa un Kolmer gäffnet worra. Àll dia Hoochschüaliirìchtunga sìnn schliasslig ànna 1975 ìn dr näija Üniwärsitäät vum Owerrhii (*Université du Haut-Rhin*) zammagfàsst worra, wo zwai Joohra schpeeter ìn „Üniwärsitäät vum Owerelsàss“ umbnännt worra-n-ìsch.

Ànna 1986 hàt maa-n-àn dr Üniwärsitäät a Fàchhoochschüal fìr Wìrtschàfts-, Soziààl- un Rachtswìssaschàfta züagfiagt. Ànna 1990 ìsch d’ Hoochschüal fìr Ààgwandta Inscheniöörwìssaschàfta vu Mìlhüüsa (ESSAIM) grìnda worra.

Sitter’m 1. Janner 2013 ìsch d’ Üniwärsitäät vum Owerelsàss Tail vum Hoochschüalnätzwark vu dr Üniwärsitäät vu Schtroossburi.

## Lischta vu da Präsidànta
* 1977–1982: dr Jean-Baptiste Donnet
* 1982–1987: dr Alain Jaeglé
* 1987–1992: dr Gérard Binder
* 1992–1997: dr Giles Prado
* 1997–2002: dr Gérard Biner
* 2002–2007: dr Guy Schultz
* 2007–2012: dr Alain Brillard
* 1977–1982: dr Jean-Baptiste Donnet
* 2012–2020: d’ Christine Gangloff-Ziegler
* 2020–Janner 2021: dr Marc Renner (àls vorlàuifiger Verwàlter)
* sitter 2021: dr Pierre-Alain Muller

## Weblìnks

* D’ offiziälla Websitta vu dr Üniwärsitäät vum Owerelsàss (frànzeesch)
Pharmacie au Lys

D’ **Pharmacie au Lys** (; „Àpateek zur Lìllia“) ìsch a histoorisch Àpateekhüüs àm Roothüüsplàtz z’ Mìlhüüsa. ’S ìsch d’ äältschta-n-Àpateek ìm Frànkrììch.

## wu ’s ìsch
D’ Pharmacie au Lys lìegt àm Roothüüsplàtz 37 ìn dr Mìlhüüser Àltschtàdt. Sa bfìndet sìch àn dr süüdwäschtliga-n-Äcka vum Plàtz, àn dr Äcka vu dr Bäckergass.

## Gschìcht
S’ Hüüs ìsch zem äärschta Mol ànna 1464 urkundlig ärwäähnt worra. Schuu vor’m 17. Joohrhundert hàt’s züa verschìedena Handler gheert. Ànna 1634 ìsch’s vum Tüachfàwrìkànt Henri Risler ìwwernumma worra, wo ’s uffbàuia un vergreessert hàt. Uff dr Fàssààda hàt’r d’ Ààfàngsbüachschtààwa vu siim Namma un vum Namma vu siinera Ehafràui Catherine Hartmann loo iischriiwa, wia àui s’ Dàtum 1634.

Ànna 1649 hàt dr Jean Henri Engelmann ìm Hüüs a Àpateek gäffnet. Sitterhar ìsch ununterbroocha-n-a Àpateek gsìì. Vu 1945 bis 1975 hàt s’ Gschaft zem Härr Kah gheert, un züa dr Fràui Vockel vu 1975 bis 1980. Hìttz’tààgs ìsch doo d’ Àpateek *Aux Lys Zielinski*, wo zem Simon Zielinski gheert. Jeeder Tààg kumma-n-äbb 350 Kunda.

S’ Hüüs ìsch ìm frànzeescha Generààlverzaichniss vum kültürälla-n-Äärwa glischtet.

## Bschriiwung
S’ Hüüs ìsch ìm Schtiil vu dr schpeetera Renaissance bàuia worra. S’ Hüüs bschteht üss Kàlkschtai un Sàndschtai. S’ hàt àui Holzelemanta. Ìwwer’m Ardgschooss sìnn zwai Schtäck. S’ làng Sàtteldàch ìsch mìt flàcha Ziagel bdäckt. D’ ìnnera Däcka-n-ìsch mìt Gmalda vu dr zwaita Hälfta vum 17. Joohrhundert ziart. Ìm Ìnnera sìnn àui Meewel vu dr äärschta Hälfta vum 19. Joohrhundert.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks
* d’ Pharmacie au Lys ìn dr Mérimée-Dàtabànk vum Frànzeescha Kültüürminìschterium (frànzeesch)
* d’ Pharmacie au Lys ìm Generààlverzaichniss vum Elsassischa-n-Äärwa (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Veltin Fries III

Dr **Veltin Fries III** (uff Frànzeesch *Valentin Fries* ; * um 1535 ìn dr Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa; † 22. Àwrìl 1588 àui doo) ìsch a Mìlhüüser Politiker gsìì. Ar ìsch zwaimol Bìrgermaischter vu dr Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa gsìì: z’äärscht vu 1573 bis 1578, un drnooh vu 1587 bis 1588.

## sii Laawa
Dr Veltin Fries ìsch woohrschiinsig ànna 1535 uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Hanns Fries (~1496–1559) un vu dr Verena vu Selz. Dr Veltin Fries hàt ìm Mieg-Hüüs àm Mìlhüüser Roothüüsplàtz gwoohnt, wo-n-’r um 1560 hàt loo uffbàuia.

Vu 1564 bis 1572 ìsch dr Fries Mìtglìed ìm Mìlhüüser Schtàdtroot gsìì. Ànna 1573 ìsch’r Bìrgermaischter vu dr Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa worra. Maa hàt ìhm àwwer vorgworfa, àss’r a enga Beziihung ghàà hàt mìt dr Agnès Wieland, dr Ehafràui vum Àmmàn Daniel Wieland. Ar hatt dr Wieland üss siim Àmt àbgsätzt, fìr dr Michel Finninger, dr Brüader vu dr Fràui Wieland, àn siina Schtälla sätza. Dàs ìsch a äffentliger Skàndààl gsìì. Wagadam hàt dr Fries ìm Dezamber 1578 üss siim Àmt àls Bìrgermaischter müassa z’rucktratta. Ìhm hàt dr Peter Ziegler noohgfolgt.  Dr Fries hàt àlso ànna 1578 a waasentliga Rolla-n-ìm Uffrüahr vu da Finninger gschpìelt. Noh-n-em Uffrüahr ìsch’r àwwer ànna 1587 nochamol àls Bìrgermaischter gwählt worra, àls Noohfolger vum Ziegler. Ìm naachschta Joohr ìsch’r vu da Uffschteher zem Gfangniss verurtailt worra. Ìm Zuchthüüs ìsch’r àm 22. Àwrìl 1588 gschtoorwa. Sii Suhn Veltin Fries IV ìsch nìmm verurtailt worra, dänn’r ìsch ìns Eeschtriich glìchta gsìì. Wagem Uffrüahr ìsch d’ Fries-Fàmìlia-n-àm And vum 16. Joohrhundert üss dr Schtàdt üüssgwìesa worra.

Dr Veltin Fries III ìsch mìt dr Dorothea Biegeisen üss Àltkìrìch verhiirootet gsìì. Ar hàt fìmf Seehn un Viar Teechter ghàà, drunter dr Veltin Fries IV, d’ Verena Fries (1560-1643) un d’ Salome Fries. Siina Ehafràui ìsch ànna 1605 gschtoorwa.

## Lìteràtüür
* 

## Ainzelnoohwiisa
Jean-Georges Mieg

Dr **Jean-Georges Mieg**  (* 10. Oktoower 1788 ìn dr Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa; † 14. Oktoower 1864 z’ Plan-Dessous, Gmaind Corsier, Kàntoon Waadt) ìsch a elsassischer Historiker un Fàwrìklaiter gsìì.

## sii Laawa
Dr Jean-Georges Mieg ìsch ànna 1788 z’ Mìlhüüsa-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Handler un Fàwrìkbsìtzer Mathieu Mieg (1756–1840) un dr Brüader vum Mooler Jean Mieg. Ar hàt bii siim Vàtter ìm Mieg-Hüüs àm Mìlhüüser Roothüüsplàtz gwoohnt. Ar ìsch ìn d’ Grundschüal ìn siinera Haimetschtàdt gànga. Ìn siina Jugendsjoohra-n-ìsch’r ànna 1801 z’ Vevey-n-ìm Kàntoon Waadt ìn dr Schwiiz gànga, fìr Frànzeesch larna. Därt ìsch’r bis 1803 blìewa. Ànna 1806 ìsch’r z’ Pàriis gsìì. Drnooh hàt’r bii Ààcha-n-ìm Diitschlànd Tüachwaawaräi glarnt. Ànna 1810 hàt’r siina aigena Fàwrìk ìm Frànkrììch grìnda, àwwer hàt Bànkrott gmàcht, dänn ’s ìsch ìm Lànd a Wìrtschàftskriisa gsìì. Drnooh hàt’r ìm Betriib vu siim Vàtter gschàfft; doo ìsch’r ànna 1818 Tailhààwer worra. Schpeeter hàt’r bis züa siim Tood dàs Unternamma glaita. Züadam ìsch dr Mieg ain Joohr làng Mìtglìed ìm Mìlhüüser Schtàdtroot gsìì, vu Septamber 1830 bis ìm Oktoower 1831.

Wia sii Vàtter un sii Brüader hàt dr Mieg ìn siinera Fräizitt garn zaichent un gmoolt. Mìt Wàsserfàrb hàt’r a pààr Làndschàfta gmoolt. Ar hàt àui fìr d’ diitschproochiga Zittschrìft *Elsässische Samstagsblatt* gschrìewa.

Dr Jean-Georges Mieg ìsch ànna 1864 ìn dr Schwiizer Gmaind Corsier-n-ìm Kàntoon Waadt gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r ìm protäschtàntischa Frìedhoof z’ Mìlhüüsa. Dr Mieg ìsch mìt dr Elisabeth Blech (1792-1879) verhiirootet gsìì. Ar hàt viar Kìnder ghàà, drunter d’ Élisabeth (1814-1893), wo dr bekànnta Schtaidrucker Godefroy Engelmann ghiiroota hàt.

Ànna 1844 hàt sii Brüader Jean a Porträä vun ìhm gmoolt.

## d’ Biacher, wo-n-’r gschrìewa hàt
Uff Hoochdiitsch hàt dr Jean-Georges Mieg d’ Biacher doo druff gschrìewa:
* *Miegisches Familien-Büchlein: Den Nachkömmlingen des Herrn Matheus Mieg gewidmet zum Neujahrsgeschenk für 1841*, 1841 —ìwwer d’ Fàmìlia Mieg
* *Das Stammhaus: Den Nachkömmlingen des Herrn Matheus Mieg gewidmet zum Neujahrsgeschenk für 1843*, 1842
* *Chronologische Auszüge über Mülhausen vom Jahr 1220 bis 1848: Seinen Bewohnern angeboten den 15. Merz 1848, fünfzig Jahre nach Mülhausens Vereinigung mit Frankreich*, 1848
* *Beitrag zum Andenken an die deutsch-protestantische St-Stephanus Kirche*, 1862 —ìwwer d’ reformiarta Schtefànskìrìch z’ Mìlhüüsa

Ar hàt àui a Chroonik vu dr Zitt vu 1817 bis 1860 gschrìewa; sa ìsch àwwer nìmm veräffentligt worra.

## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks
* A Laawesbschriiwung vum Jean-Georges Mieg uff *Mémoire mulhousienne* (PDF, frànzeesch)
* Dr Jean-Georges Mieg biim SYMOGIH.org (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Stadtzentrum Mülhausen

S’ **Mìlhüüser Schtàdtzäntrum** (frànzeesch *centre-ville de Mulhouse* ) ìsch s’ histoorischa Schtàdtviartel un Schtàdtkarn vu Mìlhüüsa-n-ìm Owerelsàss. Umgàngsschproochlig nännt maa-n-’s àui **histoorisch Zäntrum** (*centre historique*), **Mìlhüüser Àltschtàdt** (*vieille-ville de Mulhouse*) odd’r sogàr **s’ àlta Mìlhüüsa** (*le Vieux-Mulhouse*).

Geogrààfisch lìegt d’ Mìlhüüser Àltschtàdt ìm Zäntrum vum Gmaindabooda. Sa granzt àm Rabbarg àm Süüda, àm Nordfald àm Oschta, àn La Fonderie àm Wäschta un àm Péricentre àm Noorda. Verwàltungsmaassig gheert s’ Viartel zem Mìlhüüser Schtàdtbezirk 2.

Dr Zäntrààlpunkt vum Mìlhüüser Schtàdtzäntrum ìsch dr Roothüüsplàtz, mìt’m histoorischa Roothüüs un dr Schtefànskìrìch —wo s’ heechschta Gebäi ìn dr Àltschtàdt ìsch. Ìm Viartel sìnn àui mehrera Museea, wia s’ Histoorischa Museum ìm Roothüüs, s’ Museum fìr d’ scheena Kunscht àm Wilhelm-Tell-Plàtz un s’ Musée de l’impression sur étoffes grààd biim Kànààl. Àui s’ Sinnà-Theàter ìsch a wìchtiger kültüräller Ààziihungspunkt.

Ìm Schtàndzäntrum sìnn àui zàhlriicha Gschäft. D’ hàuiptliga Gschaftsschtrooss ìsch nàdììrlig d’ Wìldamànngass, wu maa vìela Klaidungsgschäft fìndet. Sitter da Joohra 2010 wara Maassnààhma gtroffa, fìr dr Schtàdtzäntrum wìrtschàftlig wìeder dynààmisch màcha. Maa hàt zem Biischpìel mehrera Schtroossa-n-ìn Füassgàngerzoona-n-umgwàndelt —drunter d’ Wìldamànnsgass un d’ Bàrfiassergass.

Fàscht àlla Schtroossa-n-ìm Mìlhüüser Schtàdtzäntrum hann a zwaischproochiga Schtroossatàfla —mìt’m Schtroossanamma-n-uff Frànzeesch un uff Elsassisch-Mìlhüüserisch.

Dr Poschtlaitzààhl vum Mìlhüüser Schtàdtzäntrum ìsch 68100.

## Ainzelnoohwiisa
ECN (Radiosender)

**ECN** (s’ Kìrzel schteht fìr *Écoute, C’est Nouveau!* „loos àà, ’s ìsch näi!“) ìsch a elsassischer prìwààter lokààler Radiosander. Sii Sìtz lìegt àm Nordbàhnhofschtrooss 25 (frànzeesch *25, rue Josué-Hofer*) z’ Mìlhüüsa. S’ Progràmm ìsch numma-n-uff Frànzeesch.

## Gschìcht
ECN ìsch ànna 1995 àls Amateur-Radiosander grìnda worra. Uffgnumma worra sìnn d’ Sandunga ìn’ma Kaller àm Hàrdäpfelmàrkt z’ Mìlhüüsa. Àm Ààfàng hann d’ Büachschtààwa ECN fìr „Europe C News“ gschtànda. Ànna 2001 ìsch’r a kommerziäller Radiosander worra; dr Farid Merrad ìsch dr näija Presidànt worra. Üüssgschtrààhlt worra-n-ìsch s’ Progràmm z’äärscht numma-n-ìn dr Mìlhüüsergeejend, uff’ma Gebiat mìt äbb 500.000 Iiwoohner. Ànna 2004 sìnn 20.000 taagliga Züaheerer gsìì. Drnooh hàt maa s’ Progràmm àui z’ Kolmer känna ämpfànga —insgsàmt hann àlso 850.000 Litt as känna loosa. Ànna 2011 ìsch ECN s’ Radioprogràmm gsìì, wo d’ Litt zwìscha 25 un 34 Joohra àlt ìn dr Mìlhüüsergeejend àm maischta gloost hann, un s’ viarta maischtgloosta-n-ìm Àllgmaina. Àn dara Zitt hann biim Sander àcht Litt düa schàffa. Sitter’m 5. Dezamber 2018 kààt maa-n-ECN àui z’ Schtroossburi-n-ämpfànga.

Uff ECN sìnn vor àllem Hip-Hop, Dancehall, Pop-Müssik un àràwischa Müssik z’ loosa. Ìm Oktoower 2017 hàt dr frànzeescha Hoocha Root fìr audiowisüälla Meedia (CSA) dr Radiosander ECN vor era Schtroof gwàrnt, dänn’r hàt hàt zwìscha Dezamber 2016 un Hornung 2017 nìt gnüa Liader uff Frànzeesch üüssgschtrààhlt ghàà.

ECN ìsch Mìtglìed vum Radiosander-Nätzwark Les Indés Radios. Ar ìsch àui Mìtglìed ìm SIRTI, dr frànzeescha Gwarkschàft vu da Unàbhangiga Radiosander.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnk
* D’ offiziälla Websitta vun ECN (frànzeesch)
* ECN bii Les Indés Radio (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Place Franklin

Dr **Hàrdäpfelmàrkt**  odd’r **Ardäpfelmàrkt**  (offiziäll uff’m zwaischproochiga Schtroossaschìld *Hardäpfelmarkt*; frànzeesch *place Franklin* ) ìsch a Plàtz z’ Mìlhüüsa-n-ìm Owerelsàss. Sa lìegt zwìscha dr Rue Franklin un dr Rue Engel-Dollfus ìm Viartel Franklin–Fridolin.

## Gschìcht
Àn dr Schtälla vum Hàrdäpfelmàrkt sìnn noch ìm 19. Joohrhudert Falder gsìì. Ànna 1874 hàt dr Aigatìmmer Jean Dollfus dia Falder ìn dr Schtàdtverwàltung Mìlhüüsa gmiata, wo sìe ànna 1877 kàuift hàt. Ànna 1881 ìsch dr Hàrdäpfelmàrkt bàuia worra. Ìm gliicha Joohr hàt maa doo dr Gàntzabrunna (uff hoochdiitsch *Gänsebrunnen*, frànzeesch *Fontaine aux Oies*) gsätzt, wo sitter 1840 uff’m Gàntzaplatzla hàt gschtànda ghàà. Schpeeter ìsch dr Brunna-n-uff dr Schwàrzwàldplàtz versätzt worra. Àm Ààfàng hàt dr Ort „Dollfus-Màrktplàtz“ ghaissa.

Nàdììrlig hàt maa dr Plàtz bàuia, fìr doo a Màrkt äffna. Dr Groosshàndelmàrkt hàt’s bis 1969 gaa. Àm Ààfàng vum 20. Joohrhundert ìsch’s ain vu da viar Märkta z’ Mìlhüüsa gsìì, wo jeeda Wucha-n-àm Zischtig, Dunnschtig un Sàmschtig schtàttgfunda hann. Uff’m Hàrdäpfelmàrkt sìnn àui vìela Àltertummhandler kumma. Ànna 1924 ìsch àm Plàtz a Casino-Gschaft gäffnet worra. Schuu-n-ìn da Joohra 1880 hàt dr H. Dietlin àm Plàtz jàpànischa Schdàdittla un Kunschtwark verkàuift ghàà. Dia Wark hann elsassischa Zaichner beiiflusst.

Àm Hàrdäpfelmàrk ìsch sallamols d’ Schpìnnaräi vu Dollfus-Mantz gsìì. Sa ìsch ànna 1856 bàuia worra un ìsch àm 2. Hornung 1987 dur a Brànd schwaar bschaadigt worra. Därt ìsch àui d’ mekàànischa Warkschtàtt vu Ducommun gsìì. Sallamols ìsch àui àm Hàrdäpfelmàrkt a Vox-Kiino gsìì. Vu 1975 bis 2018 ìsch àm Plàtz s’ bekànnta elsassischa Gàschtüüs *Zum Klapperstei* gsìì.

Vum Andsjoohr 2010 bis 2012 hàt maa dr Hàrdäpfelmàrkt umgschtàltet. Doo sìnn Pàrkplatzla-n-awaaggnumma worra.

## wàs doo z’ sah ìsch
* Àn dr Äcka vu dr Rue Fanklin ìsch d’ Àpateek *Pharmacie de l’Ange*, wo s’ äältscht Gebäi àm Plàtz ìsch
* Uff’m Plàtz ìsch a rààdformig Brunna mìt 24 Wàsserschtrààhla, wu d’ Kìnder känna schpìela.

## Sunschtig
Àm Hàrdäpfelmàrkt fànga-n-oft Demonschtràzioona àà.

## Weblìnks

* A Foto vum Hardäpfelmàrkt vum Jean Erfurth ànna 1982 ìn dr Palissy-Dàtabànk vum Frànzeescha Kültüürminìschterium (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
William Thomas Clark

Dr **William Thomas Clark** (* 29. Jüüni 1831 z’ Norwalk, Connecticut; †&nbsp;12. Oktoower 1905 z’ Nöi York) ìsch a àmerikànischer Offiziar un Politiker gsìì. Vu 1870 bis 1872 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr William Thomas Clark ìsch ànna 1831 z’ Norwalk ìm Süüdwäschta vum Bundesschtààt Connecticut uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Levi Clark un siinera Ehafràui Fanny. Wu-n-’r 13 Joohra-n-àlt gsìì-n-ìsch, hàt’r d’ Schüal müassa fàralooh, dänn d’ Fàmìlia-n-ìsch züa àrm gsìì. S’ nootwandiga Wìssa hàt’r àwwer salbscht allai witter glehrt. Drnooh ìsch’r ànna 1846 Lehrer ìn siinera Haimetschtàdt gsìì. Ar hàt doo druff z’ Nöi York Racht gschtudiart un ìsch ànna 1855 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Davenport ìm Iowa gschàfft. Wahrem Sezessioonskriag hàt’r ìm Heer vu dr Union diant, wu-n-’r Bröwätt-Generààlmajor vu da Fräiwìlliga worra-n-ìsch. Àm Ààfàng vum Kriag hàt’r s’ 13. Infàntrii-Regimant vum Iowa grìnda ghàà. Noh-n-em Kriag hàt’r sìch z’ Galveston ìm Texàs nììdergloo, wu-n-’r ìm Bànksäktoor gschàfft hàt.

Ìn Politik ìsch dr Clark Mìtglìed gsìì-n-ìn dr Repüblikàànischa Pàrtäi. Nohdam àss s’ Texàs nochamol a Bundesschtààt vu dr Union worra-n-ìsch, ìsch’r därt ìm drìtta Wàhlbezirk ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C.-n-ìsch’r àb’m 31. März 1870 gsìì. Ànna 1870 ìsch’r wìedergwählt worra; siina näija-n-Àmtszitt hàt àm 4. März 1871 ààgfànga. Sii Geegakàndidààt De Witt Clinton Giddings hàt jedoch noh-n-em Resültààt vu dr Wààhl a Iinaschpruchnààhma vor Pàrlàmant üüssgsajt, dänn dr repüblikàànischa Gouverneur vum Texàs Edmund J. Davis hàt s’ Wàhlärgaabniss verfälscht ghàà, fìr àss dr Clark ìm Represantàntahüüs blibbt. S’ Pàrlàmant hàt s’ Wààhlärgaabniss ruckgàngig gmàcht, àlso hàt dr Clark àm 13. Mai 1872 sii Sìtz müassa fàraloo un ìsch vum Giddings ärsätzt worra.

Vu 1872 bis 1874 ìsch dr Clark Poschthàlter z’ Galveston gsìì. Vu 1876 bis 1883 hàt’r àn mehrera Schtälla bii dr àmerikànischa Bundesregiarung z’ Washington, D.C. gschàfft. Z’lätscht ìsch’r Àbtailungslaiter vu da Schtiirbeheerda gsìì. Ànna 1883 hàt’r uff Fargo-n-ìm Dakota-Territoorium gwàndelt, wu-n-’r Rachtsànwàlt gsìì-n-ìsch. Därt ìsch’r àui Mìtüüssgaawer vun’ra Zittung gsìì. Vu 1890 bis 1898 hàt’r z’ Denver ìm Colorado glabt, wu-n-’r eewafàlls Rachtsànwàlt gsìì-n-ìsch. Drnooh ìsch’r ìn dr Bundeshàuiptschtàdt Washington, D.C. z’ruckkumma, wu-n-’r bis züa siim Tood fìr d’ Schtiirbeheerda gschàfft hàt. Gschtoorwa-n-ìsch dr Clark àm 12. Oktoower 1905 z’ Nöi York. Ar ìsch uff’m Nàzionààlfrììdhoof vun Arlington ìm Virginia beardigt worra.

Ànna 1856 hàt dr Clark z’ Nöi York d’ Laura Clark üss Hartford (Connecticut) ghiiroota ghàà.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 

## Weblìnks

* 
*
Schweizerische Nordostbahn

|}

Die **Schwizerischi Nordostbaan** (NOB) isch en Iisebaangsellschaft in dr Schwiz gsi. Si het au Schifffaart uf em Boodesee und uf em Züürisee betriibe. Bis si 1890/1891 mit de Westschwizer Baane zur Jura-Simplon-Baan (JS) fusioniert het, isch si die grössti schwizerischi Baangsellschaft gsi.

## Gschicht
Die Schwizerischi Nordostbaan isch am 1. Juli 1853 dur d Fusioon vo dr Schwizerische Nordbaan (SNB), besser bekannt as d „Spanisch-Bröötli-Baan“, und dr Züüri-Boodeseebaan entstande, wo vom Zürcher Alfred Escher iniziiert worde isch. Ursprünglig isch blaant gsi, d Nordbaan vo Baade bis uf Baasel witerzfüere. Das isch aber wäge de underschiidlige Inträsse vo de Kantöön Züüri, Aargau und Baasel--Stadt gschiteret.

D NOB und anderi Iisebaangsellschafte häi in dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert hert gegenenander konkurriert und mit de Verlierer fusionert. 1897 het s Personaal vo dr NOB afo sträike. Druf isch in ere Volksabstimmig 1898 beschlosse worde, die grösste Brivaatbaane in dr Schwiz z verstaatlige.

Am 1. Januar 1902 isch d NOB mit eme Streckinetz vo 853&nbsp;km samt dr Schwizer Bodeseeflotte vo de Schwizerische Bundesbaane (SBB) übernoo worde.

## Liddratuur
### Iisebaan
* Alfred Luz: *Die Anfänge der Schweizerischen Nordostbahn bis zur Vollendung des Stammnetzes (1852–1859).* Hans A. Gutzwiller AG, Zürich 1932.
* Hans-Peter Bärtschi, Adrian Ramsauer, Jürg Hauswirth: *Die Bodenseebahn 1855–2005. Romanshorn–Winterthur–Zürich*. Minirex, Luzern 2005, ISBN 3-907014-18-9.
* 
* 
* 
* 
* 

### Schifffaart
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

## Fuessnoote
Lorscher Codex

Dr **Lorscher Codex** (latiinisch *Codex Laureshamensis*) isch e Manuskript, wo öbbe zwüsche de Joor 1170 und 1195 in dr Riichsabtei Lorsch uf Latiinisch gschriibe worde isch. Din isch e Gschicht vom Chlooster, e Kopiaalbuech vo mee as 3800 Urkunde sowie e Urbaar. Dr bsundrigs Wärt vor allem vom Kopiaalbuech isch, dass d Abschrifte im Buech vilmol die äinzigi Überliiferig vo Originaalurkunde daarstelle, won sich emol im Archiiv dr bedütende Riichsabtei befunde häi und vollständig verloore gange si.

Hüte wird dr Codex im Staatsarchiiv Würzburg (Bayrischs Staatsarchiiv mit em Regierigsbezirk Underfranke as Zueständigkäitsberiich) under dr Signatuur „Mainzer Bücher verschiedenen Inhalts, Nr. 72“ ufbewaart.

## Liddratuur
* Otto Meyer, Renate Klauser (Uusegääber): *Clavis mediaevalis. Kleines Wörterbuch der Mittelalterforschung*. Harrassowitz, Wiesbade 1962, S.&nbsp;139.
* Tucker, Joanna: *Reading and shaping medieval cartularies. Multi-scribe manuscripts and their patterns of growth. a study of the earliest cartularies of Glasgow Cathedral and Lindores Abbey*, Woodbridge 2020 (Studies in Celtic history, 41).

## Weblingg
* ''Kopiare'' bi LEO-BW (Landeskund Baade-Württebärg)
*  (änglisch)
* Códices Diplomáticos Hispánicos (spanisch)

## Fuessnoote
Le Village préféré des Français

**Le Village préféré des Français**  („ìn da Frànzoosa-n-ìhra Liablìngsdorf“) ìsch a joorhliga frànzeescha Farnsahsandung, wo vum Stéphane Bern moderiart wìrd. Vu 2012 bis 2018 ìsch sa uff France 2 üssgschtrààhlt worra, un uff France 3 sitter 2019. Ìn dr Sandung wìrd jeedsjoohr a Dorf üss jeedera Regioon vum Metropolitààn-Frànkrììch vorgschtällt; vor odd’r wahrend dr Üüsschtrààhlung wähla d’ Züaschàuijer s’ Dorf, wo sìe àm liabschta meega.

Viarmol hann elsassischa Därfer dr Wättkàmpf gwunna: Egsa-n-ìm Owerelsàss ànna 2013, Kaiserschbarig ìm Owerelsàss ànna 2018, Hunschpàch ìm Unt’relsàss ànna 2020 un Bariga-n-ìm Owerelsàss ànna 2022. S’ Owerelsàss ìsch s’ ainzig Département, wo dr Wättkàmpf mehrmols gwunna hàt.

Jeedsjoohr lüaga zwìscha 3 un 5 Millioona Litt d’ Sandung.

## Gschìcht un Verlàuif
D’ äärschta Folga vu dr Sandung ìsch àm 26. Jüüni 2012 uff France 2 üssgschtrààhlt worra. Vor dr Füsioon vu da frànzeescha Regioona ànna 2015 hàt maa jeedsjoohr 22 Därfer vorgschtällt —d’ Vorschtällung vu jeedem Dorf hàt 5 Mìnüüta düürt. Sitter 2016 sìnn numma 13 Därfer z’ sah —jeeds Dorf wìrd wahrend 7 Mìnüüta vorgschtällt. Ìn dr Sandung wara numma Därfer vum Metropolitààn-Frànkrììch gezaigt, àlso vum öiropäischa Tail vum Lànd. 

Vu 2016 bis 2016 un nochamol sitter 2019 hann d’ Züaschàuijer ìm Internet därfa wähla —ànna 2015 àui per SMS. Ànna 2017 un 2018 hàt maa numma wahrend dr Üüsschtrààhlung telefoonisch odd’r per SMS därfa wähla. Ìn da Joohra 2014, 2016, 2017 un 2018 hàt maa dr Gwìnner vum Wättkàmpf wahrend dr Sandung verkìndigt. Vu 2012 bis 2015 un àui sitter 2019 wara d’ Ärgabnissa vor dr Üüsschtrààhlung ìn da Bewoohner verkìndigt, àwwer sìe miann sìe verschtäckt b’hàlta.

Sitter 2019 wìrd d’ Sandung uff’m Kànààl France 3 üssgschtrààhlt.

Wänn a Dorf dr Wättkàmpf gwìnnt, ziagt’s ìm Làuif vum Joohr vìel mehr Tourìschta-n-àà.

## d’ Därfer, wo dr Wattkàmpf gwunna hann
 

## Verbìndunga-n-uff externa Sitta
* 
* Le Village préféré des Français uff dr Websitta vu France Télévisions (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Wärmekraftwerk Émile-Huchet

S’ **Wärmakràftwark Émile-Huchet** (frànzeesch *centrale thermique Émile-Huchet* ) ìsch a Koohla- un Gààskràftwark uff’m Gmaindabooda vu Sànkt Avold un Karlinge-n-ìm Département Moselle ìm Lothrìnga. ’S ìsch ànna 1948 ìn Betriib gmàcht worra un wìrd sitter 2019 vum tscheechischa-n-Unternamma EPH bewìrtschàftet —vorhaar vu dr Grupp UNIPER.

Sitter da Joohra 1960 ìsch’s ain vu da greeschta Wärmakràftwark ìm Frànkrììch. ’S hàt a nominälla Laischtung vu 1.421 Megawatt (Schtànd: 1. Janner 2016). Ànna 2017 hàt’s 6,96 Terawattschtunda-n-ärziigt, drunter 2,14 TWh üss Koohl un 4,82 TWh üss Ardgààs. D’ Koohla-n-àbtailung ìsch àm 31. März 2022 gschlossa worra, àwwer wagem Ukràina-Kriag wìrd sa woohrschiinsig ìm Wìnter 2022 nochamol wìrka.

Gnännt ìsch s’ Kràftwark noh-n-em Émile Huchet (1892–1940), em ehamààliga Laiter vu dr Schtaikoohlabargwark-Gsällschàft vum Sààrlànd un Moselle.

## Weblìnk

## Ainzelnoohwiisa
Département Haute-Marne

S’ **Département Haute-Marne**  ìsch a frànzeesch Département, wo sìch ìm Nordoschta vum Lànd ìn dr Regioon Grand Est befìndet —bis züa 2016 ìn dr Regioon Champagne-Ardenne. ’S trajt d’ Oordanummer 52. ’S ìsch noh-n-em Fluss Marne gnännt. D’ beväälkerungsriichschta Schtàdt ìsch Saint-Dizier, àwwer d’ Prefäktüür ìsch Chaumont. Dàtoo sìnn ìm Département Haute-Marne  Iiwoohner (Schtànd: ).

## Geogràfii
S’ Département Haute-Marne granzt ìm Noorda àn d’ Départements Marne un Meuse, ìm Oschta àns Département Vosges, ìm Süüdoschta àns Département Haute-Saône, ìm Süüdwäschta àns Département Côte-d’Or un ìm Wäschta àns Département Aube.

## Gschìcht
Wia maischt àndra frànzeescha Départements-n-ìsch s’ Haute-Marne àm 4. März 1790 grìnda worra. ’S bschteht hàuiptsachlig üss Taila vu dr ehamààliga Prowìnz Champagne, àwwer ainiga Làndschtrìcha-n-ìm Süüdwäschta hann vorhar zem Burgund gheert.

Vu 1960 bis 2015 hàt s’ Département züa dr Regioon Champagne-Ardenne gheert, wo ànna 2016 ìn dr Grand Est füsioniart worra-n-ìsch.

## Schtädt
D’ beväälkerungsriichschta Schtädt ìm Département sìnn:

## Verwàltungsglìederung
S’ Département Haute-Marne wìrd zeehlt 3 Arrondissements, 17 Kàntoona un 428 Gmainda:

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da Gmainda-n-ìm Département Haute-Marne

## Weblìnks

* d’ offiziälla Websitta vum Département Haute-Marne (frànzeesch)
* d’ Websitta vu dr Prefäktüür vum Département Haute-Marne (frànzeesch)
Apennin

Dr **Apennin** (italiäänisch *gli Appennini*) isch e Gebirgszuug z Itaalie (und zu seer chliine Däil z San Marino), wo öbbe 1500&nbsp;km lang isch. Er goot öbbe vo Nordweste uff Südoste dur e groosse Däil vom Staatsgebiet. oobe uf em Apennin isch d Hauptwasserschäide vo Itaalie. Er isch e Däil vom Alpiidische Gebirgssüsteem, wo vo vom Atlas im Weste über d Pürenääe, d Alpe, e Balkan,  Himalaya bis zu de westlige Gebirg vo Indochina und Malaysia goot.

## Dr Lauf

Dr Apennin foot im Nordweste vo Itaalie aa und bildet im Ligurische Apennin d Fortsetzig vo de Liguurische Alpe. D Gränze zwüsche de Alpe und em Apennin bildet dr Col di Cadibona (). Von dört goot dr Apennin in Richdig Oste über die Apuanische Alpe bis zur Adriaküste, und denn uf Süüde, won er im im Abruzzische Apennin mit em Massiiv vom Gran Sasso d’Italia () si grössti Hööchi het.

Witer uf Süüde däilt sich dr Apennin in äinzelni chliineri Gebirgsdäil wie d Sila und dr Aspromonte uf und findet si Fortsetzig in de Gebirg vo Nordsizilie.

Pietra bismantova.jpg|Dr Apennin in dr Regioon Emilia (markant im Hindergrund d Pietra di Bismantova)
Campo Imperatore 02 Panorama(RaBoe).jpg|Dr Apennin in de Abruzze am Campo Imperatore
Aerial photographs of Italy 2009 07 (RaBoe).jpg|Vo oobe
Monte Titano Panorama.jpg|Dr Monte Titano in San Marino


## Gstäi
Dr Apennin isch en alpidischs Chettigebirg, wo si Uffaltig em Zämmebutsche vo dr Afrikaanische gegen die Öiraasischi Blatte verdankt. Er bestoot us Chalch, Dolomit, Sandstäi, Schiifer, Mergel und Doon, zum Däil au us eme kristalline Grundgebirg.

## Weblingg

*