open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fußball-Weltmeisterschaft 1970

D Ändrundi vu dr **Fueßball-Wältmaischterschaft 1970** (span. *Campeonato Mundial De Futbol*; ) vu dr Manne isch d **nyynt** Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 31. Mai bis zum 21. Juni 1970 z Mexiko stattgfunde. Wältmaischter isch Brasilie wore, wu im Finale gege Italie gwunne het. Dr Titelverdaidiger Ängland isch im Vieterlfinale uusgschide.

## Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in fimf Stadie in fimf mexikanische Stedt uusdrait wore:

## Qualifikation
Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1970 qualifiziert:

 

## Vorrundi
### Gruppe 1

|}

### Gruppe 2

|}

### Gruppe 3

|}

### Gruppe 4

|}

## Finalrundi
### Spiilplan Finalrundi
1 Sieg nach Verlängerung

### Viertelfinale

### Halbfinale

### Spiil um Blatz drei

### Finale

## Weblink

* Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1970
Magnerius

Dr **Magnerius** isch i dr Middi vom zähte Joorhundert Bischof vo Lausanne gsi.

Er wird i de historische Kwelle vo anne 947 bis 968 es baar Mol gnamset.

Anne 947 isch er Bischof vo Lausanne worde. Er het schynts anne 862 a dr Chileversamlig z Rom deilgnoo. Im Joor 968 het dr Papscht Johannes dr Drizäht em Magnerius gschriben er sell dr Apt Maiolus vom Chlooschter Cluny uf sinere Reis früntlech empfoo.

## Literatur
*
947

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Otto dr Erscht bestätiget d Gründig vom Chlooschter Äisidle.
* Dr Magnerius wird Bischof vo Lausanne.
* Dr König Hugo vo Italie stirbt.
* 23. November: Dr Herzog Berthold vo Bayern stirbt.
* Dr arabisch Wüsseschaftler Muhammad al-Hasan al-Hamdani stirbt.

## Weblink
974

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Beringer, wo dr erscht Apt vom Chlooschter Sankt Bläsi im Schwarzwald gsi isch, stirbt.
* S eltischte spanische Buech *Nodicia de Kesos* wird gschribe.
* Dr Herzog Heinrich dr Zwöit vo Bayern macht mit em Bischof Abraham vo Freising und em Herzog Mieszko vo Poole und em Herzog Boleslav vo Bööme en Uufstand gäge Kaiser Otto dr Zwöit.
* Dr Papscht Benedikt dr Sächsti wird uf Gheiss vom Gegepapscht Bonifazius ermordet. Wo dr Kaiser Otto uf Italie chunt, flüchtet dr Bonifaz uf Konstantinopel.
* Dr Otto dr Zwöit tuet dr Benedikt dr Sibti als Papscht ysetze.
* S Chlooschter Mönchegladbach wird gründet.

## Weblink
Eginolfus von Lausanne

Dr **Eginolfus** († 19. Jänner 985) isch vo anne 968 bis 985 Bischof vo Lausanne gsi. 

Dr Eginolf isch us ere Familie vo dr Oschtschwiiz cho und z Sanggallen ufgwachse. Anne 968 isch er als Nochfolger vom Magnerius Bischof vo Lausanne worde. Won er anne 981 z Rom uf ere Versamlig vom Kaiser Otto em Zwöite und em Papscht Benedikt em Sibte gsi isch, het er dr Häiwääg i sis Bischtum über d Alpen uf Sanggalle gnoo. Dört het er dr Apt Ymmo troffe und em für s Chlooschtr Sanggale Sache gschänkt.

Anne 985 isch dr Eginolf gstorbe. Si Nochfolger als Bischof vo Lausanne isch dr Heinrich vo Burgund, dr Soon vom König Ruedolf dr Zwöit vo Burgund, gsi.

## Literatur
*
Christoph Trummer

Dr **Christoph Trummer** (* 1978 z Frutige) isch e Bärner Musiker und Mundartsänger.

## s Läbe und s Schaffe
Dr Trummer chunt usem Bärner Oberland und het zerscht s Lehrerseminar bsuecht und als Primarlehrer gschaffet. Er het s ehemolige Singer/Songwriterfestival z Frutige, wo si Vatter mit ufbout het, erläpt, und so het er sech immer meh für d Musig intressiert. Scho gly het er bi divärse Bänds Hardrockmusig gmacht und isch öppen au z Thun unden ufträtte. Sid anne 2002 isch er als Sänger und Liedermacher uf dr Büüni gstande, d Lieder sind am Afang uf Änglisch gsi. Mit em erschte Album, wo anne 2002 im *Mokka* z Thun vorgstellt worden isch, het er uf ere Turnee grad ganz e grossen Erfolg gha.

Anne 2004 isch bim Leibel *Sound Service* d Schallplatte *Night Light* usecho. Drufabe het dr Trummer als Musiker i verschidene Länder gläbt, zwöi Joor i den USA, und drno z Kenia, z Tunesie und no a andernen Oort. Er seit sälber, dozmol sig d Folkgitarre-Musig sin Styl gsi.

2007 het dr Christoph Trummer s erschte bärndütschen Album useprocht, das heisst *Im Schatte vo däm Bärg*. D Lieder do druff, wo dr Trummer mit verschidene anderne Musiker wie de Sängerinne Claire Bowmann und Valeska Steiner ufgnoo het, chame online, uf dr Syte *im-schatte-vo-d-m-b-rg*, lose – und chaufe.

Für d Mundartkultur het dr Trummer öppis schöns gmacht, won er d Gedicht vo dr Frutigtaler Dichterin Maria Lauber (1891–1973) verdoont het. Die Lieder tuet er mit dr Sängerin Nadja Stoller vorträge.

Dr Künschtler, wo z Habstette bi Bollige woont, schaffet z Bärn näbem Musiziere deilzytlech als Theatermacher. Anne 2011 het är vo dr SUISA-Stiftig en Pryys übercho. Er isch bis im Novämber 2017 Presidänt bim Verband *Musikschaffende Schweiz* gsi, wo 2011 gründet worden isch. Sider isch er Mitarbeiter bim Bruefsverband SONART.

## Wärch
* *Im Schatte vo däm Bärg*
* Verdoonig vo Tegscht us: *Maria Lauber – Ischt net mys Tel emitts*
* *Heldelieder*
* *Fürne Königin*
* *Texte Mundart*
* *Dr ganz Wäg zrügg*
* *Trummers Labor1 – Amne sichere Ort*
* *Loryplatz*

## Weblink
* d Website vom Christoph Trummer
* Mathias Morgenthaler: ''«Ich weiss… ich kenne das… du bist nicht allein'' uf beruf-berufung.ch vom 23. Novämber 2013
* ''Christoph Trummer'' uf afondheart.ch
* ''Christoph Trummer'' uf playmusicagency.ch

## Fuessnoote
985

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Witigowo wird Apt vo dr Rychenau.
* Dr Bischof Eginolf vo Lausanne stirbt.
* Dr Heinrich vo Burgund wird Bischof vo Lausanne.
* Noch em Tod vom Bonifatius VII. wird dr Johannes XV. zum Papscht erhobe. 
* Dr Almansor plünderet Barcelona.
* D Wikinger gründe iri erschti Sidlig uff Grönland.
* Dr Rajaraja wird Herrscher vo de Tamile.
* Dr ismalitisch Gleerti Hamza ibn Ali ibn Ahmad chunt uf d Wält.

## Weblink
968

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Bischof Magnerius vo Lausanne stirbt.
* Die heiligi Mathilde, Königin vo de Oschtfranke, stirbt.
* Dr Eginolf vo Sanggalle wird Bischof vo Lausanne.
* D Rus gryffe Bulgarie a.
* Dr arabisch Dichter Badi' az-Zaman al-Hamadhani chunt uf d Wält.
* Balsthal, Courtelary, Laupersdorf, Matzedorf und Önsige wärde s erschte Mol gnamset.

## Weblink
910

|}

## Was isch bassiert?
* 22. Juni: Bi Augschbrg wird uf em Lechfäld s Heer vom ostfränkische Rych vo de Ungarn gschlage und vernichtet.
* S Chlooschter Cluny wird gründet.
* Nöihuuse am Rhyfall wird s erschte Mol gnamset.
* D Königin Edgitha vo de Oschtfranke chunt uf d Wält.
* Dr isländisch Liedersänger Egill Skallagrímsson chunt uf d Wält.
* Dr Mänch Ekkehard dr Erscht chunt uf d Wält.

## Weblink
Fußball-Weltmeisterschaft 1966

D Ändrundi vu dr **Fueßball-Wältmaischterschaft 1966** () vu dr Manne isch d **acht** Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 11. bis zum 30. Juli 1966 z Ängland stattgfunde. Wältmaischter isch dr Gaschtgeber Ängland wore, wu im Finale gege Dytschland gwunne het. Mer chännt des Finale dur s „Wembley-Dor“, ais uv dr umstrittentschte Dor vu dr Fueßballgschicht. Dr Titelverdaidiger Brasilie isch no dr Vorrundi uusgschide.

## Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in acht Stadie in sibe änglische Stedt uusdrait wore:

## Qualifikation
Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1966 qualifiziert:




Weber x artime.JPG|miniatur|BR Dytschland - Argentinie


## Vorrundi
### Gruppe A

|}

### Gruppe B

|}

### Gruppe C

|}

### Gruppe D

|}

## Finalrundi
1 Sieg nach Verlängerung

### Viertelfinale

### Halbfinale

### Spiil um Blatz drei

### Finale

## Literatur
* Bertelsmann Sportredaktion, Sport-Informations-Dienst (Hrsg.): *VIII. Fussball-Weltmeisterschaft England 1966.* Bertelsmann, Gütersloh 1966.
* Friedebert Becker (Hrsg.): *Fussball-Weltmeisterschaft 1966.* Copress, München 1966.
* Günter Simon (Redaktion): *Fußball-Weltmeisterschaft England 1966.* Sportverlag, Berlin 1966.
* Ernst Huberty, Willy B. Wange: *Weltmeisterschaft 1966.* Lingen, Köln 1966.
* Fritz Walter: *Wie ich sie sah. Die Spiele zur Weltmeisterschaft in England 1966.* Copress, München 1966.
* Markus Schäflein (Redaktion): *1966, England.* Süddeutsche Zeitung, München 2006, ISBN 3-86615-155-1.
* Olaf Edig, Daniel Meuren, Nicole Selmer: *Fußballweltmeisterschaft 1966 England.* Agon, Kassel 2006, ISBN 3-89784-208-4.
* Bodo Harenberg: *Das große Spiel um Geld und Tore.* Econ, Düsseldorf 1966.

## Weblinks

* Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1966
Gleiswaage

È **Gleiswòòg** isch è Baanaalaag zum Wigè vo Ysèbaafaarzüüg. Si isch i dè Regèl in èm Laddegleis fescht ybaut. S git statischi un dǜnamischi Gleiswòògè:

## Statischi Gleiswòòg
È statischi Gleiswòòg wörd au *Gleisbruggèwòòg* odder chürzer *Bruggèwòòg* dauft.

Jewyls vor un hinter dè Bruggèwòòg sin diè beidè Schinnèschträng unterbrochè, dõdemit isch d Wòòg mit èm Ysèbaafaarzüüg, wo druff stòt,  elegtrisch odder früèner au vo Hand mithǜlf von èrè Windè aaghobbè worrè un dè bsetzte Gleisabschnitt mit Faarzüüg gwogè worrè. Wôrènd èm Wigè darf d Gleiswòòg nit befaarè wörrè, wa durch è Schutzsignaal bzw. Gleisschpèrrsignaal mit dè Bedütung „Halt! Faarvobot“ aazeigt wörd.

## Dǜnamischi Gleiswòòg

I s Gleis wörrèd elegtronischi Sensorè ybaut. Mò unterscheidet Sischteem mit Deenungsmessschtreifè (DMS) i dè Schinnè un sognenntè Wigeschwellè. D DMS misst s Durchbiègè vo dè Schinnè durch s Faarzüüg; dõdemit cha uss èm spezifischè Durchbiègevohaaltè vo dè Schinnè s Gwicht vom einzelnè Radsatz bzw. Drèègschtell errechnèt wörrè. Bi Wigeschwellè sin d Sensoré i dè Schwellè, wo s Gwicht vom Radsatz bzw. Drèègschtell ermittlè düèn. S Wigè cha bi nèrè Gschwindigkeit vo ca. 10&nbsp;km/h durrègfüürt wörrè.

Dǜnamischi Gleiswòògè chönnèd au in durrèlaufendi Hauptgleis ybaut wörrè, dõ diènèd si hauptsächlich dè Diagnosè vo Unwuchtè a dè Radsätz.
 
## Weblingg
Benedikt von Nursia

Dr **Heilig Benedikt** oder au **Benedikt vo Nursia** (* um 480 z Nursia (Umbrie); † 21. März 547 ufem Monte Cassino) isch en Äisidler, Apt und Ordensgründer gsi.

Dr Benedikt isch z Nursia als Soon vom ene Landpsitzer uf d Wält cho. Sini Schwöschter isch die heiligi Skolastika gsi. Er het z Rom gstudiert und isch drufabe id Wildnis mit anderne Äisidler go lääbe und het drno drü Joor lang in ere Höhli bi Subiaco (das isch im Latium) ghuuset. Er isch wytume bekannt worde, und so het men en als Apt vom Chlooschter z Vicovaro ygsetzt. Er het s Chlooschter San Clemente z Subiaco und no anderi Chlööschter i dr Region gründet und isch anne 529 mit baar Begleiter ufe Monte Cassino ggange. won er sis wichtigschter Chlooschter gründet het. Für d Mönch vo däm Chlooschter het er Statute ufgsetzt, wo i dr ganze wältwyte Gruppe vo de Benediktiner-Chlööschter bis hüt als «Benediktsregle» e Grundlag vom Mönchsläben isch.

Dr Papscht Gregor dr Grooss het am Ändi vom 6. Joorhundert d Läbensgschicht vom Benedikt ufgschribe.

Dr Benedikt vo Nursia gilt bi de katolische, de orthodoxen und de armenische Chrischte als Heilige. Er isch dr Patron vo de Schuelchind und vo de Lehrer. Sin Gedänktag isch hüt, sid anne 1970, a de meischten Ort dr 11. Juli; sid em Middelalter het me ne deils am 21. Merze verehrt, won er gstorben isch, und bi de Benediktinerchlööschter isch das no immer dr Benediktstag.

Anne 1964 het iin dr Papscht Paul dr Sächst als «Patron vo Europa» gwäält.

## Literatur
* Tino Licht: *Die ältesten Zeugnisse zu Benedikt und dem benediktinischen Mönchtum.* In: *Erbe und Auftrag*, 89. Jg. (2013).
* Raphael Molitor (Hrsg.): *Vir Dei Benedictus. Eine Festgabe zum 1400. Todestag des Heiligen Benedikt.* Münster 1947.
* Bernardin Schellenberger: *Benedikt von Nursia. Der Werdegang eines spirituellen Meisters*. Würzburg 2015, ISBN 978-3-429-03812-0.
* Adalbert de Vogüé: *Benedikt von Nursia*. In: *Theologische Realenzyklopädie.* Band 5, 1980, S. 538–549.

## Weblink

* Benediktiner im düütsche Sproochruum (benediktiner.de)
* d Regle vom Benedikt online uf benediktiner.de
547

|}

## Was isch bassiert?
* 21. Merz: Dr heilig Benedikt stirbt.
* D Chile San Vitale z Ravenna wird fertig.
* Dr Belisar eroberet Rom.
* D Langobarde chöme uf Pannonie.
* Dr oschtrömisch Kaiser Phokas chunt uf d Wält *(öppe 547)*.

## Weblink
565

|}

## Gschichtlechi Bedütig
* S Joor 565 gilt bi dr düütsche Gschichtsforschig als s Datum vom Änd vo dr antike Zyt.

## Was isch bassiert?
* Dr Vaefar wird Herzog vo de Alemanne.
* Dr bayrisch Herzog Gundoald chunt uf d Wält.
* Dr Justin dr Zwöit wird oschtrömische Kaiser.
* Dr Dichter Venantius Fortunatus goot vo Italie is Frankerych, zum s Grab vom heilige Martin z psueche.
* Dr oschtrömisch Gäneral Belisar stirbt.

## Weblink
996

|}

## Was isch bassiert?
* Öschtrych wird s erschte Mol in ere Urkunden erwäänt.
* Dr römisch-dütsch König Otto dr Dritt goot uf Italie.
* Noch em Tod vom Johannes XV. im Merz wird dr Gregor dr Füft Papscht; er isch dr erscht Papscht, wo us em dütsche Sproochruum chunt.
* Dr Papscht Gregor tuet dr Otto dr Dritt zum Kaiser gchrööne.
* Dr Ezzo wird Pfalzgraf vo Lootringe.
* Dr Gebehardi wird Bischof vo Augschbrg.
* 24. Oktober: Dr König Hugo Capet vo Frankrych stirbt.
* Dr Kalif Abū Mansūr al-ʿAzīz bi-Llāh Nizār ibn al-Muʿizz stirbt.

## Weblink
343

|}

## Was isch bassiert?
* S Bischtum Stroossburg wird s erschte Mol erwäänt. Dr Amandus isch dozmol Bischof vom römischen *Argentorate* (Strossburg) gsi.
* Dr römisch Kaiser Constans kämpft z Britannie gäge d Pikte.
* Z Serdica isch es Chilekonzil.
* Dr chrischtlech Märtyrer Grigoris vo Armenie stirbt.

## Weblink
Adalbero von Augsburg

Dr **Adalbero** († 28. April 909 z Augschbrg) isch e Bischof vom Bischtum Augschbrg gsi.

Me dänkt, er sig us der Familie vo de Grafe vo Dillinga cho, sis Geburtsdatum isch nid bekannt. Er het als ussergwönlech begabte Maa gulte und het i dr Wüsseschaft und bsunders i dr Musig vil chönne. Er isch nach sinere Usbildig, won er vilecht im ene alemannische Chlooschter überchoo het, anne 887 Bischof vo Augschbrg worde. Er het sech guet mit em König Arnulf vrstande, und er isch mit däm anne 895 uf Rom ggange, wo dr Arnulf zum Kaiser gchrönt worden isch.

Ane 895 isch dr Adalbero vom König als Vorsteher vom Chlooschter Lorsch ygsetzt worde, zum dä Konvänt, wo dozmol schynts nid alls guet gsi isch, wider zu dr rächte Ornig z bringe.

Dr König Arnulf het dr Adalbero als Lehrer für sin Soon Ludwig zue sech gruefe. Wo dr Kaiser anne 899 gstorben isch, isch dr Ludwig erscht föif Joor alt gsi. Do isch d Regierig vom oschtfränkische Rych meischtens bi de mächtige Bischöf wie öppen em Salomo vo Konschtanz gläge, und au dr Adalbero het im Rych vil z säge gha.

Churz nochdäm dr Bischof Adalbero anne 909 gstorben isch, isch au em junge König Ludig sis Läbe scho z Änd gange.

## Literatur
* Placidus Braun: *Geschichte der Bischöfe von Augsburg. Chronologisch und diplomatisch verfaßt und mit historischen Bemerkungen beleuchtet*. Augsburg 1813/15, Bd. 1, S. 151 f.

## Weblink
* „Adalbero“
Fußball-Weltmeisterschaft 1962

D Ändrundi vu dr **Fueßball-Wältmaischterschaft 1962** (spanisch *Campeonato Mundial De Futbol*; ) vu dr Manne isch d **sibt** Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 30. Mai bis zum 17. Juni 1962 z Chile stattgfunde. Wältmaischter isch dr Titelverdaidiger Brasilie wore, wu im Finale gege d Tschechoslowakei gwunne het.

## Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in vier Stadie in vier chilenische Stedt uusdrait wore:

## Qualifikation
Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1962 qualifiziert:

 

### Gruppe A

|}

### Gruppe B

|}

### Gruppe C

|}

### Gruppe D

|}

## Finalrundi

### Viertelfinale

### Halbfinale

### Spiil um Blatz drei

### Finale

## Weblink

* Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1962
912

|}

## Was isch bassiert?
* 6. April: Dr Sanggaller Mönch und gleerti Notker Balbulus stirbt.
* 25. Oktober: Dr Rudolf dr Zwöit wird König vo Burgund.
* Dr Abd ar-Rahman dr Dritt wird Emir vo Cordoba.
* Dr Alexander wird Kaiser vo Byzanz.
* 23. November: Dr König Otto chunt uf d Wält.
* Dr japanisch Tichter Ki no Haseo stirbt.

## Weblink
897

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Daigo wird Tenno vo Japan.
* Dr Papscht Stephan dr Sächst tuet d Lych vo sim gstorbene Vorgänger, em Papscht Formosus, lo usgrabe und loot en vom ene Gricht lo verurdeile und bestroofe.
* Dr Papscht Stefan stirbt.
* Dr Papscht Romanus wird gwäält, stirbt aber au scho gly.
* Dr Nochfolger ich dr Papscht Theodor II., wo aber au scho zwanzg Dääg noch sinere Wahl stirbt.
* Dr arabisch Tichter und Historiker Abu l-Faradsch al-Isfahani chunt uf d Wält.
* Dr chinesisch Buddhischtemeischter Zhaozhou Congshen stirbt.

## Weblink
896

|}

## Was isch bassiert?
* Milbe im Elsass wird s erschte Mol gnamset.
* 22. Februar: Dr König Arnulf wird z Rom zum Kaiser gchröönt.
* 4. April: Dr Papscht Formosus stirbt.
* Dr Bonifatius dr Sächst wird Papscht.
* D Bulgare gwünne e Schlacht gäge d Byzantiner.
* Z Rom git’s es starchs Ärdbeebe. Dr Lateranpalascht goot zum Deil kabut.

## Weblink
892

|}

## Was isch bassiert?
* D Wikinger plündere s Gebiet am Niderrhy.
* Zomerhause und Wunderchlinge wärde s erschte Mol gnamset.
* Dr Al-Mu'tadid bi-'llah wird Kalif vo de Abbasyyde.
* Dr chinesisch Kaiser Tang Aidi chunt uf d Wält.
* Dr arabisch Schriftsteller Muhammad ibn ʿĪsā at-Tirmidhī stirbt.

## Weblink
915

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Berengar wird Kaiser.
* Dr Erchanger wird erschte Herzog vom nöje Herzogtum Schwoobe.
* D Italiäner besiige i dr Schlacht vo Garigliano d Sarazeene.
* Dr arabisch Tichter Al-Mutanabbi chunt uf d Wält.
* Dr Apt und Gschichtschryber Regino von Prüm stirbt.

## Weblink
909

|}

## Was isch bassiert?
* 28. April: Dr Bischof Adalbero vo Augschbrg stirbt.
* Dr Hiltin wird nöje Bischof vo Augschbrg.
* Dr Burchard wird Herzog vo Schwoobe.
* D Ungarn gryffe s Gebiet vo de Schwooben und de Bayern a.
* 11. August: D Bayre gwünne ime Kampf gäge d Ungarn.
* Dr Kalif ar-Rādī bi-'llāh chunt uf d Wält.

## Weblink
888

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Hatto dr Dritt wird Apt vo dr Rychenau.
* Dr Walram wird Bischof vo Stroossburg.
* Lonsee, ''Tuomsdorof'' (Thundorf im Tuurgi) und Dusslinge wärde s ersachte Mol erwäänt.
* 13. Januar: Dr Kaiser Karl dr Dritt stirbt.  
* 29. Februar: Dr Odo wird König vom Rych vo de Weschtfranke.
* Dr Arnulf vo Kärnte goot uf Italie.
* Dr Berengar wird König vo Itaalie.
* Z Konstantinopel wird s Buech *Basilike* mit allne byzantinische Gsetz fertig *(öppe 888)*.
* Dr Herzog Gebhard vo Lootringe chunt uf d Wält.
* dr Benediktinermönch Meginhard stirbt.

## Weblink
714

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Pippin dr Jüngr, Vater vom Karl em Grosse, chunt uf d Wält.
* Dr Huusmeier vo de Franke Pippin dr Middlr stirbt.
* Dr Huusmeier Grimoald stirbt.
* Dr Karl Martell, Soon vom Pippin em Middlere, lyt im Striit mit de Neuschtrier, was s Ändi vo dr Dynaschty vo de Merowinger ylüütet.
* Dr Ragenfrid wird Herrscher vo Neuschtrie und Burgund *(714 oder 715)*.
* D Muslim erobere e grosse Deil vom Rych vo de Weschtgote im hütige Spanie. Dr König Agila vo de Weschtgote chunt ums Läbe.
* Dr Abd al-Aziz isch arabische Herrscher vo Andalusie.
* Dr Kalif al-Mansūr chunt uf d Wält.

## Weblink
724

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Heilig Pirmin gründet s Chlooschter Rychenau.
* Schwääne im Underelsass und Alleschbach am Bodesee, wo s Chlooschter Rychenau stoot, wärde s erschte Mol gnamset.
* Dr Gerold wird Bischof vo Mainz.
* Dr Bonifatius gründet Fritzlar.
* Dr Shomu wird Tenno vo Japan.
* Dr Kalif Jazid dr Zwöit stirbt.

## Weblink
783

|}

## Was isch bassiert?
* D Hildegard vo Alemannie, die dritti Frou vom Karl em Groosse, stirbt.
* Dr Karl dr Grooss hürootet d Fastrada.
* Dr Bischof Remigius vo Stroossburg stirbt *(öppe 783)*.
* D Franke verlüüre d Schlacht vo dr Groteburg gäge d Sachse, gwünne aber die nöchschti Schlacht a dr Haas.
* Dr Silo wird König vo Aschtuurie.
* Altbach, Stotze, Stosswihr, Ängschtige, Malsch, Mülhuuse, Mulfinge und Ötisheim wärde s erschte Mol gnamset – die meischte drvo in ere Urkunde vom Chlooschter Lauresham am Odewald.

## Weblink
752

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Audogar gründet s Chlooschter Kempte im Allgäu.
* Stette am Bodesee und Augge am Oberrhy wärde s erschte Mol gnamset.
* Dr Augstgau wird s erschte Mol in ere Urkunde vom Chlooschter Sanggallen erwäänt.
* Dr Papscht Zacharias schänkt em fränkische König Pippin em Jesus sini Sandaale.
* Wo dr Zacharias stirbt, wird dr Stephan zum Papscht gwählt. dä stirbt aber scho nach wenige Dääg – sini Amtszyt isch die chürzischti vo alne Päpscht.
* Dr nöi Ppascht heisst Stephan dr Zwöit.
* D Kaiserin Irene vo Byzanz chunt uf d Wält.
* Dr jüdisch Gleerti Acha stirbt.

## Weblink
871

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ruodho wird Apt vo dr Rychenau.
* Dr Bischof Salomo vo Konstanz stirbt.
* 14. Mai: Dr Sanggaller Mönch und Lehrer Iso stirbt.
* Dr Markgraf Wilhelm vo dr bayrische Oschtmark stirbt.
* Jeschtetten im Chläggi wird s erschte Mol erwäänt.
* 4. Januar: D Angelsachse z Ängland verlüüre d Schlacht vo Reading gäge d Wikinger.
* 8. Januar: D Angelsachse gwünne d Schlacht vo Ashdown gäge d Wikinger.
* 23. April: I dr Schlacht vo Merton chunt dr angelsächsisch König Æthelred im Kampf gäge d Wikinger ums Läbe.
* Z Italie eroberet dr Kaiser Ludwig dr Zwöit die arabischi Stadt Bari.
* Z Norddütschland wird d Hammaburg bout, wo dr Afang isch vo dr Stadt Hamburg.

## Weblink
794

|}

## Was isch bassiert?
* Walldürn im Odenwald wird s erschte Mol gnamset.
* Möhlin im Aargau wird s erschte Mol gnamset.
* Dr Karl dr Grooss hürootet d Liutgard, e Frou vo de Alemanne. Es isch sini füfti Frou.
* Frankfurt am Main wird s erschte Mol gnamset.
* 1. Juni: Dr Karl dr Grooss het z Frankfurt e Rychsversamlig.
* Dr Tassilo muess uf s Herzogtum Baiern verzichte.
* Kyoto wird d Hauptstadt vo Japan.
* Dr Heilig Sola stirbt.
* Dr Kalif Al-Mutasim chunt uf d Wält.
* Dr änglisch König Æthelberht II. stirbt.

## Weblink
573

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Herzog Vaefar vo Alemannie stirbt.
* Dr Theodefrid wird nöje alemannische Herzog.
* D Perser erobere die römischi Stadt Dara.
* Dr heilig Gregor wird Bischof vo *Augusta Turonum* (Tours).
* Dr merowingisch König Chilperich striitet sech im merowingische Bruederchrieg mit em Guntram.
* Dr Abdallah Abu Bakr wird dr erschte Kalif vo de Muslime *(öppe 573)*.

## Weblink
511

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Eugippius schrypt s Buech *[[Vita Sancti Severini]]* über d Läbensgschicht vom Heilige Severin, wo im Gebiet a dr obere Donau gläbt het.
* S merowingische Gsetzbuech *[[Lex Salica]]*, eis vo de eltischte Rächtsbüecher vo de Germane, wo s git, wird fertig gschribe *(öppe 511)*.
* Z Aurelianum (hüt Orléans) isch s erschte Konzil vom Frankerych.
* 27. Nofämber: Dr merowingisch König Chlodowech, wo i dr alte römische Provinz *Gallia Belgica* sis Rych etabliert het, stirbt und wird i dr Aposchtelchile z Paris begrabe.
* D Söön vom Chlodowech, dr Theuderich, dr Chlodomer, dr Childebert und dr Chlothar deile sech s Rych vom Vatter uuf.
* S Deilkönigrych vo Paris git’s vo 511 bis 567.
* Die andere Rychsdeil sind s Rych vo Suessonae, das vo Aurelianum und das vo Metz gsi.
* D Oschtgote under em König Theoderich verjage dr weschtgotisch König Gesalech.

## Weblink
526

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Heilig Benedikt gründet s Chlooschter Montecassino *(526 oder 529)*.
* 18. Mai: Dr Papscht Johannes stirbt z Ravenna im Chefi. Dr König Theoderich vo de Oschtgote het en lo yspeere.
* 30. Augschte: Dr König Theoderich stirbt.
* Dr König Alboin vo de Langobarde chunt uf d Wält.
* Es isch Chrieg zwüsche de Oschtrömer und de Perser.
* Dr Felix dr Dritt wird Papscht.
* Z Antiochia chunt’s zum ene grosse Ärdbebe.
* Es Ärdbeebe macht d Stadt Lychnidos z Illürie kabut.

## Weblink
455

|}

## Was isch bassiert?
* 16. März: Dr römisch Kaiser Valentinian dr Dritt wird umprocht.
* Dr Petronius Maximus wird am Taag drufabe zum Kaiser usgrüeft, chunt aber scho am 31. Mai bim ene Uffruer z Rom ums Läbe.
* 2. Juni: D Wandale under em König Geiserich erobere und plündere d Stadt Rom.
* D Wandale erobere Leptis Magna.
* Z Britannie isch Chrieg zwüsche de Angelsachse und de Römer.

## Weblink
Audogar

Dr **Audogar** het im achte und vilecht no bis am Afang vom nüünte Joorhundert gläbt; wenn er uf d Wält cho und au wenn er gstorben isch, weiss me nit gnau. Er isch dr erscht Apt vo Kempte gsi.

Er het anne 752 s Chlooschter vo Kempten im Allgäu gründet. 

Wo d Königin Hildegard, e Frou us Alemannie und d Frou vom Kaiser Karl em Grosse, es baar Joorzähnt spöter s Chlooschter starch understützt het – so dass men ere däm sini «zwöiti Gründerin» seit – isch dr Apt Audogar uf all Fäll no drby gsi.

D Hildegardschronik und anderi Kwelle säge sogar, dr Audogar und d Hildegard sige mit enand verwandt gsi.

## Literatur
* Birgit Kata: *Jubelfeiern zur Geschichte des Fürststifts Kempten.* In: Birgit Kata u.&nbsp;a. (Hrsg.): ''Mehr als 1000 Jahre: Das Stift Kempten zwischen Gründung und Auflassung 752 – 1802. Kempten 2006, ISBN 3-980-76286-6.
612

|}

## Was isch bassiert?
* Dr irisch Mönch Gallus gründet im Wald oben am Bodesee d Äisidelei, wo spöter s Chlooschter Sanggallen und au d Stadt Sanggale sind.
* Dr Mönch Columban goot vo Alemannie über d Alpen und gründet z Italie s Chlooschter Bobbio.
* Dr Merowingerkönig Theuderich vom Burgund gwünnt e Schlacht gäge sin Brueder Theudebert vo Neuschtrie. Er tötet dr Theudebert und däm sin chlyne Soon.
* Dr Sisebut wird König vo de Weschtgote.
* Dr Muwaan Mat wird Herrscher vo dr Mayastadt Palenque.
* Dr Kaiser Konstantin dr Dritt chunt uf d Wält.
* Dr Gschichtsschryber Secundus vo Trient stirbt.

## Weblink
394

|}

## Was isch bassiert?
* Am 1. Merze verlöscht s heilige Füür vo de Römer im Tämpel vo dr Göttin Vesta uf em *Forum Romanum* z Rom für immer.
* Am 6. Septämber gwünnt dr römisch Kaiser Theodosius I. mit dr Armee, wo vom Stilicho und em Alarich gfüert wird, d Schlacht im Vipava-Taal gäge dr Eugenius und däm sin Gäneral Arbogast. Dr Eugenius wird umprocht. Drufabe nimt sech dr Arbogast sälber s Läbe.
* D Hunne chöme is Weschtrömische Rych.
* Dr Buddhischt Gunabhadra chunt uf d Wält.
* Dr Schriftstller Virius Nicomachus Flavianus stirbt.
* Dr römisch Dichter Decimus Magnus Ausonius, won es Gedicht über d Alemannin Bissula gschribe het, stirbt.
* Di römischi Kaiserin Galla stirbt.

## Weblink
337

|}

## Was isch bassiert?
* Am 22. Mai stirbt dr römisch Kaiser Konstantin dr Grooss.
* Am 9. September wärde sini Söön, dr Konstantin dr Zwöit, dr Constantius dr Zwöit und dr Constans, zu *[[Augustus (Titel)|Augusti]]* usgrüeft. Si teile sich d Regierig vom Rych.
* Dr Murong Huang gründet s chinesische Königrych Yan.
* Dr Julius wird Bischof vo Rom.
* Dr Heilig Zenobi, Stadtpatron vo Floränz, chunt uf d Wält.

## Weblink
Dominic Oppliger

Dr **Dominic Oppliger** isch anne 1983 z Schlieren uf d Wält cho, und r isch e Schwiizer Musiker und Mundartschriftsteller.

Hüt läpt dr Oppliger z Züri. R het i verschidene Prüef, öppen im Gaschtgwärb, im soziale Beraich und als Gärtner gschaffet. Vo 2014 bis 2017 het r a dr Zürcher Hochschuel für Künscht s Fach Transdisziplinarität gstudiert.

Sid anne 2005 het r i verschidene Gruppe Musig gmacht und Song zerscht uf Änglisch und sid öppe 2010 i dr Mundart gschribe, gsungen und useggä. Zäme mit anderne Musiker tritt r i dr Gruppe *Doomenfels* uuf, wo Mundartrock spiilt; *Doomenfels* isch dr Künschtlername vom Oppliger (gsi). Für s *ensemble tzara*, wo zytgössischi Musig macht, het r es Wärch komponiert.

Im 2018ni het r sini Mundartgschicht *acht schtumpfo züri empfernt* bim Verlag *Der gesunde Menschenversand* useprocht. Die fantasyvolli Gschicht spiilt im hüttige Läbe vo Züri. Mit sinere ungwoonte Schrybwys, wo frei em foneetische Usdruck vom farbige Zürcher Tieläkt noogoot, bringt eim dä Tegscht es nöis Lääserläpnis vo dr Mundart. Öppis wo dr Oppliger au no gschribe het, isch s *glorihoul / da cha nöpfil schiäf ga*. Dr Autoor list a vilnen Oort i dr gschnällen Art vo *Spoken Word*-Performances us dr Novälle *acht schtumpfo züri empfernt* und sine anderne Wärch.

Im Sumer 2018 bringt d SRF-Mundartsändig *[[Schnabelweid]]* es Porträät vom Autoor, und drzue tuet dr Aargauer Schauspiiler Aaron Hitz em Oppliger sin Tegscht *acht schtumpfo züri empfernt* vorlääse. Dr Schnabelweid-Redakter Markus Gasser het mit em Schriftsteller über däm sis Läbe, sis Wärch und bsunders au über die eigeti Verschriftig vo dr Mundart und über die modärni Entwiklig vo dr urbane Umgangssprooch in ere Grosstadt wie Züri gredt.

## Weblink
* d Website vom Oppliger
* ''«acht schtumpfo züri empfernt» uf menschenversand.ch
* dr Dominic Oppliger uf dr Website vo dr Zürcher Hochschule für Künscht (zhdk.ch)

## Fuessnoote
Fußball-Weltmeisterschaft 1958

D Ändrundi vu dr **Fueßball-Wältmaischterschaft 1958** (schwedisch *Världsmästerskapet i Fotboll*; ) vu dr Manne isch d **sechst** Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 8. bis zum 29. Juni 1958 z Schwede stattgfunde. Wältmaischter isch dr Brasilie wore, wu im Finale gege dr dr Gaschtgeber gwunne het. Dr Titelverdaidiger BR Dytschland isch Vierte wore.

## Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in zwelf Stadie in zwelf schwedische Stedt uusdrait wore:

## Qualifikation
Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1958 qualifiziert:

 


Liedholm goal Sweden vs Mexico WC 1958.jpg|Schwede - 
Pelé vs swedish defenders 1958.jpg|miniatur|dr Pelé im Finale


## Vorrundi

### Gruppe 1

### Gruppe 2

|}

### Gruppe 3

### Gruppe 4

## Finalrundi

### Viertelfinale

### Halbfinale

### Spiil um Blatz drei

### Finale

## Literatur
* Friedebert Becker: *Fussball-Weltmeisterschaft 1958.* Copress, München 1958 (Lizenzausg. für den Bertelsmann Lesering)
* Werner Skrentny: Fußballweltmeisterschaft 1958 Schweden. AGON, Kassel 2002 ISBN 3-89784-192-4
* Süddeutsche Zeitung WM-Bibliothek: *1958 Schweden.* München 2005 ISBN 3-86615-157-8

## Weblink

* Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1958
Fußball-Weltmeisterschaft 1954

D Ändrundi vu dr **Fueßball-Wältmaischterschaft 1954** (franzesisch *Championnat du Monde de Football*, , ) vu dr Manne isch d **fimft** Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 16. Juni bis zum 4. Juli 1954 in dr Schwyz stattgfunde. Wältmaischter isch dr Ussesyter BR Dytschland wore, wu im Finale gege Ungarn 3:2 gwunne het. Z Dytschland isch des „Wunder vu Bärn“ vu vyl Lyt as Simbol vum Ufbruch noch em verlorene Wältchrieg aagluegt wore. Dr Titelverdaidiger Uruguay isch Vierte wore. D Fueßball-Wältmaischterschaft 1954 isch di erscht gsii, wu offiziäll Fueßball-Wältmaischterschaft ghaiße het, zum erschte Mol sin Spiil diräkt im Färnsee iberdrait wore.

## Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in sechs Stadie in sechs Schwyzer Stedt uusdrait wore:

## Qualifikation
Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1954 qualifiziert:



## Vorrundi
### Gruppe 1

### Gruppe 2

*Entschaidigsspiil um Blatz 2:*

### Gruppe 3

### Gruppe 4

*Entschaidigsspiil um Blatz 2:*

## Finalrundi
1 Siig no Verlengerig

### Viertelfinale

### Halbfinale

### Spiil um Blatz drei

### Finale

## Literatur
* Andreas Bauer: *Das Wunder von Bern: Spieler, Tore, Hintergründe. Alles zur WM 54.* Wißner-Verlag, Augsburg 2004; ISBN 3-89639-426-6
* Ludger Schulze, Josef Kelnberger, Markus Schäflein, Thomas Hummel, Christian Andiel: *Die Fußball-Weltmeisterschaften – 1954, Schweiz* (= Süddeutsche Zeitung WM-Bibliothek 1). Süddeutsche Zeitung, München 2005; ISBN 3-86615-153-5
* Christian Jessen u.&nbsp;a.: *Fußballweltmeisterschaft 1954 Schweiz.* (= AGON WM-Geschichte, 5). AGON Sportverlag, Kassel 2003; ISBN 3-89784-218-1
* Peter Kasza: *Fußball spielt Geschichte. Das Wunder von Bern 1954*. Be.bra Verlag, Berlin, Brandenburg, 2004; ISBN 3-89809-046-9
* Raphael Keppel: *WM 54 – 5. Fussball-Weltmeisterschaft 1954 in der Schweiz*. ISBN 3-86125-004-7
* Thomas Raithel: *Fußballweltmeisterschaft 1954 – Sport – Geschichte – Mythos*. Bayerische Landeszentrale für politische Bildungsarbeit A/117, München 2004.
* Joachim Schweer: *Der Sieg von Bern. V. Fußball-Weltmeisterschaft 1954 in der Schweiz*. AGON Sportverlag, Kassel 1994; ISBN 3-928562-51-7
*[Harry Thommen (Hrsg.) un Max Ehinger (Textredaktion): *Fussball Weltmeisterschaft 1954: Offizielles Erinnerungswerk Coupe Jules Rimet*. Olten: Otto Walter, Internationale Ausgabe. Hrsg. unter dem Patronat des „Schweizerischen Organisations-Komitees der Fussball-Weltmeisterschaft 1954“, 1954, 160 Seiten

## Weblink

* Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1954
Fußball-Weltmeisterschaft 1930

D **Fueßball-Wältmaischterschaft 1930** () vu dr Manne isch d **erscht** Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 13. bis zum 30. Juli 1930  z Uruguay stattgfunde. Wältmaischter isch dr Gaschtgeber Uruguay wore, wu im Finale gege Argentinie gwunne het.

## Spiilort
Alli Spiil vu dr erschte Wältmaischterschaft sin z Montevideo uusdrait wore, in drei Stadie.

## Dailnämer



### Gruppe 1

### Gruppe 2

### Gruppe 3

### Gruppe 4


Bélgica v Estados Unidos, Los Sports, 1930-07-25 (385) 02.jpg|USA : Belgie
Perurumania1930.JPG|Rumänie : Peru
Jaksic Mihajlovic Theophilo.jpg|Jugoslawie : Brasilie
Yugoslavia-Bolivia, 1930.jpg|Bolivie : Jugoslawien
Uruguay1930.JPG|Wältmaischter-Mannschaft 1930

## Finalrunde
### Halbfinale

### Finale

## Literatur
* R. Keifu: *Erste Fußball-Weltmeisterschaft 1930 in Uruguay*. Agon-Sportverlag, Kassel 1993, ISBN 3-89784-014-6.
* Folke Havekost, Volker Stahl: *Fußballweltmeisterschaft 1930 in Uruguay*. Agon-Sportverlag, Kassel 2005, ISBN 3-89784-245-9.
* IFFHS: Weltmeisterschaft 1930 – World Cup 1930. In: Fußball-Weltzeitschrift, Kassel, 25/26 (1994) 1-124
* Hardy Grüne: Fußball-WM-Enzyklopädie 1930-2006, AGON-Sportverlag, Kassel, 2004, ISBN 3-89784-261-0

## Weblinks

* Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1938
941

|}

## Was isch bassiert?
* Ridselz im Underelsass wird s erschte Mol gnamset.
* Dr Markgraf Berengar von Ivrea rüeft dr Herzog Hermann vo Schwoobe z Hilf gäge König Hugo vo Italie.
* Dr Olaf Cuaran wird König vo Dublin.
* Dr Otto vo Verdun wird Herzog vo Lootringe.
* Dr Fürscht Igor vo Kiew gryfft Konstantinopel a.
* Dr französisch König Hugo Capet chunt uf d Wält.
* 4. Januar: Dr Bischof Isangrim vo Rägenschburg stirbt.
* Dr persisch Dichter Rudaki stirbt *(öppe 941)*.

## Weblink
Fachhochschule

E **Fachhochschuel** (FH) isch e Typ von ere Schuel, wo tuet Studänten usbilde und Sache erforsche und drby gmäss wüsseschaftliche Regle und nooch bi dr Arbetspraxis handlet. Drum het mene au dr Name *Hochschuel für di agwändeti Wüsseschaft* ggä.

Im Änglische heisse die Schuele *University of Applied Sciences*.

Dr Name isch i dr 1960er Joore z Dütschland uufcho, wo’s i de Bundesländer immer me sötigi Schuele ggä het.

Z Öschtryych het me anne 1990 pschlosse, Fachhochschuele yzrichte, und i dr Schwiiz anne 1995.

So wie a de Universitääte isch au bi de Fachhochschuele sid öppe anne 2000 s Studium noch em Bologna-Syschteem organisiert, und es het *Bachelor*-Küürs und *Master*-Küürs.

## Lueg au
* Fachhochschuel Nordweschtschwiiz

## Weblink
Fußball-Weltmeisterschaft 1950

D Ändrundi vu dr **Fueßball-Wältmaischterschaft 1950** () vu dr Manne isch d **viert** Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 24. Juni bis zum 16. Juli 1950 z Brasilie stattgfunde. Wältmaischter isch zum zwaite Mol Uruguay wore, wu im letschte Spiil vu dr Finalrundi gege Brasilie gwunne het.

## Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in sechs Stadie in sechs brasilianische Stedt uusdrait wore:

## Qualifikation
Die Mannschafte hän si fir d WM WM 1950 qualifiziert:

 *uf Start verzichtet*

 

### Gruppe 1

|}

### Gruppe 2

|}

### Gruppe 3

|}

Indie het si vor em Wettbewärb zruggzoge.

### Gruppe 4

|}

Schottland un d Tirkei hän si vor em Wettbewärb zruggzoge.

## Finalrundi

|}

## Literatur
* Hardy Grüne: *Fußball WM Enzyklopädie. 1930–2010.* AGON Sportverlag, Kassel 2006, ISBN 3-89784-290-4.
* Lorenz Knieriem, Matthias Voigt: *Fußballweltmeisterschaft 1950 Brasilien* (= "AGON WM-Geschichte." Bd. 4). AGON Sportverlag, Kassel 2003, ISBN 3-89784-217-3.

## Weblinks

* Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1950
Fußball-Weltmeisterschaft 1938

D Ändrundi vu dr **Fueßball-Wältmaischterschaft 1938** (franzesisch *Coupe du Monde*) vu dr Manne isch d **dritt ** Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 4. bis zum 19. Juni 1938 z Frankrych stattgfunde. Wältmaischter isch dr Titelverdaidiger Italie wore, wu im Finale gege Ungarn 4:2 gwunne het. Dr Gaschtgeber Frankrych isch im Viertelfinale uusgschide.

## Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in zeh Stadie in zeh franzesische Stedt uusdrait wore. Lyon isch fir s uusgfalle Spiil Schwede gege Eschtrych vorgsääne gsi.

## Qualifikation
Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1938 qualifiziert:

## Finalrundi
1 Siig no Verlengerig2 Siig no Widerholigsspiil

### Achtelfinale

**Widerholigsspiil:**

### Viertelfinale

**Widerholigsspiil:**

### Halbfinale

### Spiil um Blatz drei

### Finale

## Literatur
* Grüne, Hardy: Fußball-WM-Enzyklopädie 1930–2006, AGON-Sportverlag, Kassel, 2004, ISBN 3-89784-261-0

## Weblinks

* Offiziälli Syte vu dr FIFA zue dr WM 1938
683

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Leo dr Zwöit stirbt.
* Dr Bischof Burkard vo Würzburg chunt uf d Wält.
* D Araber wärde uf irem Marsch dur Nordafrika vo de Berber in ere Schlacht gschlage und zrugggworfe. Dr arabisch Fäldherr ʿUqba ibn Nāfiʿ chunt ums Läbe.
* Dr Muʿāwiya dr Zwöit wird Kalif.
* Dr Abdallah ibn az-Zubair wird Kalif vo Mekka.
* Dr Zhongzong wird Kaiser vo China.
* Dr K'inich Kan Balam dr Zwöit wird Herrscher vo dr Mayastadt Palenque.

## Weblink
672

|}

## Was isch bassiert?
* Hilse im Underelsass wird s erschte Mol gnamset.
* Dr angelsächsisch Missionaar Bonifatius chunt uf d Wält *(anne 672 oder [[673]]).*
* 11. April: Dr Papscht Adeodatus dr Zwöit wird gwäält.
* Dr Kōbun wird Kaiser vo Japan, stribt aber no im glache Joor; drufabe wird dr Temmu nöie Kaiser.
* D Araber gryffe s erschte Mol Stedt vo de Weschtgote z Spanie a.
* Dr Wamba wird König vo de Weschtgote.

## Weblink
673

|}

## Was isch bassiert?
* Uune im Underelsass wird s erschte Mol gnamset.
* Dr angelsächsisch Missionaar Bonifatius chunt uf d Wält *(anne [[672]] oder 673).*
* Dr Childerich dr Zwöit wird König vo de Franke.
* Dr Merowingerkönig Chlothar dr Dritt stirbt.

## Weblink
Verzasca

**Verzasca** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Verzasca (Fluss), en Fluss im Kanton Tessin, Schwiz
* *Valle Verzasca*, uf Dütsch Verzascatal, es Tal, wo vom obe gnennte Fluss prägt wörd
* Kreis Verzasca, en administrativi Einheit im Bezirk Locarno vom Kanton Tessin
* Verzasca TI, e politeschi Gmeind, wo fasch s ganze Verzascatal umfasst
670

|}

## Was isch bassiert?
* Aarze im Oberelsass sird s erschte Mol gnamset.
* Im Burgund chunt’s zum ene Uufstand vo de Adelige under em Bischof Leodegar vo Autun gäge dr neustrisch Huusmeier Ebroin.
* Dr heilig Pirmin chunt uf d Wält.
* Dr Husain ibn ʿAlī wird dr dritt Imaam vo de Schiite.
* D Araber gründe d Stadt Kairouan.
* Tibet eroberet s chinesische Kotan.
* S griechische Füür wird erfunde *(öppe 670)*.
* Dr chinesisch Mathematiker und Gschichtschryber Li Chunfeng stirbt.

## Weblink
663

|}

## Was isch bassiert?
* D Byzantiner erobere d Stadt Lucera uf dr iteliänische Halbinsle und mache se kabut.
* Dr oschtrömisch Kaiser Konstans dr Zwöit chunt uf Rom.
* Die chinesischi Armee eroberet Korea.
* Dr bairisch Herzog Theodo chunt uf d Wält *(öppe 663)*.
* Die bairische Herzogin Regintrud chunt uf d Wält *(öppe 663)*.

## Weblink
646

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Arbogast vo Stroossburg wird Bischof vo Stroossburg *(öppe 646).*
* Dr merowingisch König Sigibert dr Dritt hürootet d Chimnechild.
* D Araber erobere Alexandria und sichere sech d Herrschaft über Ägüpte.
* Di arabischi Stadt Dschidda wird gründet.
* Dr Kalif Abd al-Malik chunt uf d Wält.

## Weblink
645

|}

## Was isch bassiert?
* Z Japan wird d Kaiserin Kōgyoku bim ene Uufstand abgsetzt.
* D Byzantiner erobere Alexandria vo de Araber zrugg.
* Dr Numerianus wird Erzbischof vo Trier.
* Di japanischi Kaiserin Jitō chunt uf d Wält.

## Weblink
644

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kalif ʿUmar ibn al-Chattāb wird z Medina umprocht.
* Dr heilig Ursmar chunt uf d Wält.
* Dr K'inich K'an Joy Chitam dr Zwöit, wo Herrscher vo dr Maya-Stadt Palenque wird, chunt uf d Wält.
* Dr Kalif Yazid chunt uf d Wält.
* Dr byzantinisch Gäneral Valentinos stirbt.
* Dr Bischof Paulinus vo York stirbt.

## Weblink
643

|}

## Was isch bassiert?
* Dr heilig Trudpert, wo im Briisgi Missionaar gsi isch und s Chlooschter Sankt Rudpert im Münschtertaal gründet het, wird umprocht.
* Dr Herzog Leuthari vo de Alemanne loot dr Otto, wo Lehrer vom König Sigibert em Dritte gsi isch, lo tööde.
* S Gsetzbuech *Edictus Rothari* vo de Langobarde wird gschribe.
* Dr Grimoald wird Huusmeier vo Auschtrasie.
* Die persischi Stadt Isfahan wird nomol gründet.
* D Araber erobere Aserbaidschan.
* D Araber gründe Fustāt, wo druss spööter d Stadt Kairo wird.
* Dr arabisch Tichter ʿUmar ibn Abī Rabīʿa chunt uf t Wält.

## Weblink
642

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Leuthari dr Zwöit wird Herzog vo Alemannie.
* Dr Boso wird Bischof vo Konstanz.
* Dr Theodor wird Papscht.
* Dr Cenwalh wird König vo Wessex.
* Dr Chindaswinth wird König vo de Weschtgote.
* Dr Flaochad wird Huusmeier vo Burgund.
* D Araber gwünne z Persie e grossi Schlacht gäge d Sassanyde und erobere z Ägüpte d Stadt Alexandria.
* D Kōgyoku wird Kaiserin vo Japan.

## Weblink
Mainau

D **Mainau** isch en Insle im Bodesee.

Es isch die drittgröschti Insle vo däm See, und si lyt im Überlinger See; si het e Flechi vo öppe 45 Hektaare und ghört zum Gebiet vo dr Stadt Konstanz.

## Gschicht
Anne 1242 isch d Mainau s erschte Mol erwäänt, si isch es Guet vom Chlooschter Rychenau gsi. Es het druff sid em Middelalter e Burg gha. A dere irem Platz isch vo 1739 bis 1747 es barocks Schloss bout worde, wo em Düütschen Oorde ghört het. Näbedra isch e Chile usem 18. Joorhundert. Sid 1928 isch d Insle im Psitz vom Königshuus vo Schweede gsi, und hütt isch si dr Lennart-Bernadotte-Familiestiftig.

## Planze und Dier
Dr Fürscht Niklaus dr Zwöit vo Esterhazy het noch 1827 agfange sälteni Pflanze uf dr Insle z setze. Anne 1856 het dr badisch Grossherzog Friedrich dr Erscht bim Schloss es *Arboreetum* lo yrichte. Do drinn sind es baar hundert Baumsorte, wo me us vil Länder vo dr Wält gholt het. Im Zäntrum vom grosse Park het’s es Palmehuus und e grosse iteliänische Roosegarte mit öppe 500 Roosesorte, und ussedra sind uf dr Insle no vil mee Roose z gseh; me schetzt, es sigen öppe drissgtuusig. Und im Park verdeilt sind vil anderi Bluemefälder. Derzue chunt es Glashuus für Falter, wo drin bsunders Dier us Südamerika umeflüüged; das isch s zwöitgröschte Schmätterlingshuus vo Dütschland.

Im 20. Joorhundert isch d Mainau eini vo de grosse Attrakzioone vom Bodeseegebiet worde.

## Weblink

* Website vo dr Insle Mainau
Zoll (Behörde)

Dr **Zoll** isch e Deil von ere Staatsverwaltig, wo dr Warevercheer zwüsche de Länder tuet aaluege und vo deil Sache a dr Landesgränze en Abgoob yziet.

D Zölner kontroliere im Zollgebiet vome Land dr Handel mit de Güeter, so wyt s vom Gsetz vorgseh isch. Und si vrfolge d Schmuggler, wo unerlaubti Sache uf gheime Wääg und öppen au versteckt i de Auto oder uf anderi Aarte ines Land ynebringe. Do goot’s au em nid erlaubti frömdi Dier und Pflanze. Es het nid nume a de Landesgränze Zollpöschte, sondern au uf de Flughäfe, wil d Passaschier vo dört us eme Staat wägflüüge oder dört ynechöme. In Weschteuropa isch mit em Vertraag vo Schengen dr gröscht Deil vo de Gränzkontrollen abgschafft worde.

Z Dütschland isch d Bundeszollverwaltig für d Warekontrolle a dr Gränze, füre Wasserzoll am Meer und für gwüssi Stüüre und anderi Sache zueständig. Und es isch au iri Sach, gäge d Schwarzarbet vorzgoo.

Z Öschtrych heisst d Berhörde mit de ähnlechen Ufgaabe d *Zollverwaltig*. Bis anne 2004 het men au *Zollwach* gseit.

Frankrych het d *Direction Générale des Douanes et Droits Indirects*.

Italie het d *Agenzia delle Dogane* und d *Guardia di Finanza*.

I dr Schwiiz isch die Äidgnössischi Zollverwaltig für Zollsache, gwüssi Stüüre, d Schwärvercheersabgaab und anders zueständig. Drby tuer ere s *Gränzwachtkorps* hälfe.


Picswiss GR-84-18 Tafel an der alten Zollstation in Splügen.jpg|Zolldafele vom Splüügepass
Helgoland 1.jpg|s dütsche Zollschiff *Helgoland*
Illustration de la contrebande sur la maison de la douane Suisse à Bourg-Saint-Pierre.JPG|am alte Zollhuus vo Bourg-Saint-Pierre im Wallis het’s es Wandbild mit Schmuggler und eme Zölner


## Weblink

* d Website vo dr Wältzollorganisation
* d Website vom dütsche Zoll
628

|}

## Was isch bassiert?
* 4. Januar D Byzantiner gwünne d Schlacht von Ninive gäge d Perser.
* Dr persisch Grosskönig Chosrau dr Zwöit wird vo sim Soon ermordet.
* Dr Mohammed schlüsst e Waffestillstand mit Mekka.
* Z Ängland isch Chrieg.
* Dr indisch Mathematiker Brahmagupta schribt s Wärch *Brahmasphutasiddhanta.*
* Die japanischi Kaiserin Suiko stirbt.

## Weblink
Varroamilbe

D **Varroamilbe** (latynisch: *Varroa destructor*) isch es Spinnedier vo dr Familie vo de *Varroidae*, wo als Parasit bi de Imbi läpt.

Si isch öppe 1,1 Millimeter lang und 1,6 Millimeter breit. Ires ganze Läbe lang isch si i de Imbistöck oder uf de Hunggimbi sälber. D Imker luege se näbe de starche Insektegift als die zwöiti Ursach für d Schääde vo irne Völker a.

Dr Name vo däm Dier chunt vom Römer Marcus Terentius Varro, won es Buech über d Landwirtschaft gschribe het.

D Wiibli vo dr Varroamilbe läbe uf de Imbi und legge iri Eier i d Chammere, wo d Imbi drinn d Bruet lönd lo gross wärde. Us de Eier entwicklet sech zerscht e Larfe und denn e Nymphe, wo zletscht e usgwachseni Milbe wird.

Bim Wachse frässe d Dier dr Saft vo dr Imbibruet. Das macht, ass d Imbi weniger gsund sind und nid gnueg zum Überläbe vom Volch byträge. D Milbe verbreite au anderi Chrankete. Und drum goots, wenn ime Imbistock d Varroamilbe achunt, nume öppe drüü oder vier Joor bis s ganze Imbivolch z Grund goot. S Uufträtte vo de Milbe heisst bi de Fachlüüt d *Varroose*, si gilt als schlimmi Diersüüch. Wil me so vil Völcher verlüürt, redt me vom *Imbistärbe.*

D Varroamilbe het früener nume z Oschtasie gläpt, und zwar als Parasit vom *Öschtleche Hunggimbi.* Uf Europa isch si als Neozoe erscht im 20. Joorhundert mit em Handle vo Imbivölcher und Königinne cho. Es erschts Mol het me se schynts anne 1967 z Bulgarie gfunde.

## Literatur
* Gerhard Liebig: *Einfach imkern. Leitfaden zum Bienen halten.* 2. Auflage. Tübinger Chronik, Aichtal 2002, ISBN 3-9803568-6-8.

## Weblink

* Agroscope: *[https://www.agroscope.admin.ch/agroscope/de/home/themen/nutztiere/bienen/bienenkrankheiten/varroa.html Varroa]*
Wanderratte

D **Wanderradde** (latynisch: *Rattus norvegicus*) isch es Nagedier.

Es isch e grossi Raddesorte; dr Körper isch öppe 18 bis 28 Santimeter lang und dr Schwanz nomol bis 22 Santimeter drzue. Si chönne öppe drüü Joor alt wärde. D Männli sind grösser als d Wiibli. S Fääli het bi junge Radde e rotbruuni oder dunkelbruuni Farb, spöter wird’s röötlech und bi eltere Dier wider dünkler.

D Radde het i dr Natur verstreut i de Wälder und i Landschafte mit Strüücher gläbt und meischtens Pflanze gfrässe.

D Dieraart het früener nume im Nordoschte vo Asie gläpt, i Regioone, wo hütt zu Sibirie, China, Korea und Japan ghöre, und si isch erscht vo de Möntsche als «Kulturfolger» unabsichtlech i anderi Gebiet brocht worde. Mit de Schiff sind d Wanderradden uf alli Kontinänt usser d Antarktis cho. Sid em 18. Joorhundert het me Nochrichte vonne us Europa und Amerika. Mit de Wanderige und em Güetervercheer vo de Möntsche isch d Wanderradde als «Neozoe» au id Sidlige und d Stedt cho, wo si vo de Vorrööt und de Abfäll läpt und näbe pflanzleche Sache au Fleisch frisst. Si isch für d Gsundheit es Risiko, wil si d Läbensmiddel veträckt und Chrankete übertreit, bsunders au mit de Flöö, wo uff ere als Parasite lääbe. A gwüssne Oort, wo si nöi hicho isch, het d Wanderradde – änlech wie d Huusradde – die yheimischi Dier-und Plfanzewält starch gschädiget, erscht rächt uf de Insle mit de ganz eigete Läbensgmeinschafte. Bsunders schlimm isch es uf de Näbeinsle vo Neuseeland gsi.

Dr John Berkenhout het d Aart anne 1769 wüsseschaftlech beschribe und ere dr Fachname *Mus norvegicus* ggä.

## Literatur
* K. Becker: *Rattus norvegicus (Berkenhout, 1769) - Wanderratte.* In: J. Niethammer und F. Krapp: *Handbuch der Säugetiere Europas.* Akademische Verlagsgesellschaft, Wiesbaden 1978: S. 401–420

## Weblink

* ''Rattus norvegicus'' – Eintrag in der GenBank

## Fuessnoote