open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Höpfingen

**Höpfingen** (sidfränk. *Hepfinge*, elter *Hepfi*) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ). Si ghert zur europäische Metropolregion Rhein-Neckar (bis 20. Mai 2003 *Region Unterer Neckar* un bis 31. Dezämber 2005 *[[Region Rhein-Neckar-Odenwald]]*).

## Geografi
Höpfingen lyt im hintere Odewald am Rand vum nerdlige Bauland. D Gmai lyt im Naturpark Neckartal-Odewald. Dr Baan bstoht us 53,5 % Landwirtschaftsflechi, 36,8 % Wald, 8,3 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Hardheim im Oschte un d Stadt Walldürn im Weschte.

## Gmaigliderig
Zue Höpfingen ghere d Ortsdail Höpfingen un Waldstetten (mit dr). Zue Höpfingen ghere dr Wyler Schlempertshof, dr Ort Ziegelei, d Hyser Sportplatz un d Uussidlerhef Hohle Eiche un Eckwaldsiedlung, zue Waldstetten ghere au no d Uussidlerhef Fuchsenloch.

## Gschicht
Höpfingen isch gnännt wore in ere Urkund us em 13. Jh., wu uf s Johr 996 gfelscht isch, um 1100 in dr Traditionsnotize vum Chloschter Amorbach un anne 1236 in ere Urkund vum Chloschter Seligental. Im Mittelalter isch Höpfingen e Lääche vu dr Ritter vu Hardheim gsii. Wu des Rittergschlächt anne 1607 uusgstorben isch, isch s ab do zäme dur Kurmainz un s Hochstift Würzburg verwaltet wore. Dur e Schidsspruch vum Rychschammergricht isch d Herrschaft 1656 ganz em Firschtbischof vu Würzburg zuegsproche wore. Anne 1803 isch s Hochstift Würzburg im Rame vum Rychsdeputazionshauptschluss säkularisiert wore un Hardheim isch an s Firschtedum Leiningen chuu un 1806 schließli an s Großherzogdum Bade. 

Ab 1813 het s Dorf zum Bezirksamt Walldürn ghert un ab 1872 zum Bezirksamt Wertheim, ab 1879 zum Bezirksamt Buchen. Anne 1938 isch us em Bezirksamt dr Landkrais Buchen wore. Im Rame vu dr Kraisreform isch dr Landkrais Buchen zum 1. Jänner 1973 ufglest wore, Hardheim isch derno zum neie Odenwaldkrais chuu, ab 10. Septämber 1974: Neckar-Odenwald-Kreis.

Am 1. Septämber 1971 isch Waldstetten yygmaindet wore.

## Verwaltig
Höpfingen het sich mit dr Stadt Walldürn un dr Gmai Hardheim zum Gmaiverwaltigsverband „Hardheim-Walldürn“ mit Sitz z Walldürn zäämmegschlosse.

; Burgermaischter vu Höpfingen
* 1989–2013: Ehrenfried Scheuermann
* 2013–2021: Adalbert Hauck
* syt 2021: Christian Hauk.

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Höpfingen ghert zum Sidfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Katholischi St.-Ägidius-Chilche (neogotisch, 1906-08)
* St.-Justinus-Chilche z Waldstetten (Barock 1710, 1874 neobarock erwyteret)
* Museum *Königheimer Höflein – Das Bauernhaus im Dorf*

### Museen
* Königheimer Höflein – Das Bauernhaus im Dorf


Höpfingen Aerial fg232.jpg|Luftbild
Hoepfingen-St-Aegidius-Kirche-02.jpg|St.-Ägidius-Chilche
Hoepfingen-St-Aegidius-Kirche-Innenraum.jpg|St.-Ägidius-Chilche, Innenaasicht


## Literatur
* Abteilung Landesbeschreibung des Generallandesarchivs Karlsruhe (Bearb.), Landesarchivdirektion Baden-Württemberg in Verbindung mit dem Neckar-Odenwald-Kreis (Hrsg.): *Der Neckar-Odenwald-Kreis*. Sigmaringen 1992, ISBN 3-7995-6047-5.

## Weblink

* www.hoepfingen.de
* Höpfingen uf LEO-BW

## Fueßnote
Neckarzimmern

**Neckarzimmern** (sidfränk. *Neggerzimmare*, elter *Zimmarn*) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ). Si ghert zur europäische Metropolregion Rhein-Neckar (bis 20. Mai 2003 *Region Unterer Neckar* un bis 31. Dezämber 2005 *[[Region Rhein-Neckar-Odenwald]]*).

## Geografi
Neckarzimmern lyt am Necker an dr Burgestroß zwische Heidelberg un Haalbrunn, im Naturpark Neckartal-Odewald. Dr Baan bstoht us 24,8 % Landwirtschaftsflechi, 59,5 % Wald, 12,2 % Sidligsflechi un 3,4 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Mosbach, Billigheim, Gundelsheim un Haßmersheim.

## Gmaigliderig
Zue Neckarzimmern ghere s Dorf Neckarzimmern, d Wyler Steinbach un Stockbronn, d Ortschafte Haus Hubert, Lüfterhaus un Luttenbachtal, Burgruine un Schloss Hornberg un d Wohnblätz Evangelisches Jugendheim, Steige un Neubauamt.

## Gschicht
Neckarzimmern isch zum erschte Mol gnännt wore anne 773 as *Cimbren*. 1123 sin d Herre vu Hornberg zum erschte Mol gnännt wore, wu langi Zyt d Grundherrschaft z Neckarzimmern ghaa hän, anne 1184 d Burg Hornberg. Im Lauf vu dr Gschicht hän verschideni Adelsgschlächter d Burg in irem Bsitz ghaa, dodrunter d Herre vu Ehrenberg, d Herre vu Helmstatt un d Schott von Schottenstein. E Zytlang het si em Götz von Berlichingen ghert. Syt em 1. Oktober 2023 fiert Neckarzimmern dr offiziäll Zuesatz „Sitz Götz von Berlichingens“. Em Götz syni Noofahre händ Burg 1594 an dr Hans Heinrich vu Heußenstamm verchauft un där het si 1612 an dr Reinhard von Gemmingen. D Burg isch bis hit im Bsitz vu dr Freiherre von Gemmingen. S Lääche vum Dorf un dr Burg het em Hochstift Speyer ghert. Im Rame vum Rychsdeputationshauptschluss 1803 isch Neckarzimmern an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade. 

## Verwaltig
Neckarzimmern het mit dr Stadt Mosbach un dr Gmaine Elztal un Obrigheim e Verwaltigsgmaischaft veryybart.

Dr Burgermaischter isch dr Christian Stuber.

## Kultur un Böuwärch
* Burg Hornberg
* s Nei Schloss (hite Rothuus, 17. Jh.)
* s alt Rentamt (17. Jh., hite Räbguet)
* di Alt Drotte (*Alte Kelter,* 1826)
* Evangelischi Chilche 
* Katholischi Chilche
* *Mahnmal für die deportierten Juden aus Baden* (yygweit 2005)


Neckarzimmern von Burg Hornberg 20080426.jpg|Neckarzimmern
Burg Hornberg am Neckar.JPG|Burg Hornberg
Neckarzimmern-rathaus-web.jpg|mini|s Nei Schloss
Götz Rüstung.jpg|mini|hochkant|Rischtig vum Götz von Berlichingen im Burg-Museum]
Neckarzimmern-kirche-web.jpg|Evang. Chilche
Neckarzimmern-kathkirche-web.jpg|Kath. Chilche
Neckarzimmern-kelter.jpg|Alti Drotte


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Neckarzimmern ghert zum Sidfränkisch.

## Literatur
* Hans Obert: *1200 Jahre Neckarzimmern.* Selbstverlag Gemeinde Neckarzimmern 1973

## Weblink

* Websyte vu Neckarzimmern

## Fueßnote
Schwarzach (Odenwald)

**Schwarzach** (sidfränk. *Schwaazisch*) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ). Si ghert zur europäische Metropolregion Rhein-Neckar (bis 20. Mai 2003 *Region Unterer Neckar* un bis 31. Dezämber 2005 *[[Region Rhein-Neckar-Odenwald]]*). 

## Geografi
Schwarzach lyt am Schwarzbach im Naturpark Neckartal-Odewald am Sidrand vum Odewald. Dr Baan bstoht us 50,6 % Landwirtschaftsflechi, 35 % Wald, 13,2 % Sidligsflechi un 1,2 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Schönbrunn im Norde, Neunkirchen im Oschte un Aglasterhausen im Side un Weschte.

## Gmaigliderig
Zue Schwarzach ghere d Ortsdail Oberschwarzach un Unterschwarzach. Zue Oberschwarzach ghere s glychnamig Dorf un dr Ort Forsthaus, zue Unterschwarzach ghere s glychnamig Dorf un dr Schwarzacherhof.

## Gschicht
Schwarzach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1143. Syt 1419 isch Schwarzach unter dr Landesherrschaft vu dr Kurpfalz gsii.

Wu d Kurpfalz anne 1803 im Rame vum Rychsdeputazionshauptschluss ufglest wore isch, isch Schwarzach an s Kurfirschtedum Bade chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade. Im Johr 1819 isch d Gmai in di sälbschtständige Gmaine Unterschwarzach un Oberschwarzach ufdailt wore. S Schloss isch zytwys dr Sitz vum Amt Neckarschwarzach gsii. Ab 1813 het Schwarzach derno zum Amt Neckargemünd ghert, syt 1857 zum Bezirksamt Eberbach un syt 1924 zum Bezirksamt Mosbach. Anne 1939 isch us em Bezirksamt Mosbach dr Landchrais Mosbach wore. 

Im Rame vu dr Kraisreform isch dr Landkrais Mosbach zum 1. Jänner 1973 ufglest wore, Schwarzach isch derno zum neie Odenwaldchrais chuuu, ab 10. Septämber 1974: Neckar-Odenwald-Kreis. Am 1. Jänner 1972 isch Oberschwarzach zue Unterschwarzach yygmaindet wore. Am 20. Jänner 1972 isch d Gmai derno in Schwarzach umgnännt wore.

## Verwaltig
Schwarzach het sich mit dr Gmaine Aglasterhausen un Neunkirchen zum Gmaiverwaltigsverband „Kleiner Odenwald“ mit Sitz z Aglasterhausen zämmegschlosse.

Burgermaischter vu Schwarzach:
* Theo Haaf: 1990-2014
* Mathias Haas: syt 2014

## Kultur un Böuwärch
Die ab 1742 erbaute katholische Kirche und die 1914 errichtete evangelische Kirche zählen zu den Sehenswürdigkeiten. 

## Kultur und Sehenswürdigkeiten

### Bauwerke
* Wasserschloss Schwarzach (Wasserburg us em Mittelalter, ab em spote 17. Jh. kurpfälzischi Chällerei, hite Forschtamt)
* Kadolischi Chilche St. Martin, Unterschwarzach (um 1750, Barockstil)
* Evangelischi Chilche (1914, Jugendstil)
* Rothuus, Unterschwarzach
* s alt Rothuus Oberschwarzach


 Schwarzacherhof-schloss-web.jpg|Wasserschloss
 Unterschwarzach-kirche-web.jpg|St. Martin
 Unterschwarzach-rathausweb.jpg|Rothuus, Unterschwarzach
 Schwarzach-hochbehaelter-we.jpg|Wasserhochbehälter vu 1913
 Oberschwarzach-fw1805-web.jpg|Fachwärchhuus vu 1805, Oberschwarzach
 Oberschwarzach-altesrathaus.jpg|s Alt Rothuus Oberschwarzach
 Unterschwarzach-villadoeber.jpg|Villa Döbert vu 1907
 Unterschwarzach-kriegerdenk.jpg|Chriegerdänkmol
 Schwarzacherhof-euthana-web.jpg|Euthanasie-Mahnmol Schwarzacher Hof


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Schwarzach ghert zum Sidfränkisch.

## Weblink

* Websyte vu Schwarzach
* Schwarzach uf LEO-BW

## Fueßnote
Zwingenberg (Baden)

**Zwingenberg** (sidfränk. *Zwingeberg*) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ). Si ghert zur europäische Metropolregion Rhein-Neckar (bis 20. Mai 2003 *Region Unterer Neckar* un bis 31. Dezämber 2005 *[[Region Rhein-Neckar-Odenwald]]*). 

## Geografi
Zwingenberg lyt im Neckerdal im Naturpark Neckartal-Odewald. Dr Baan bstoht us 7,7 % Landwirtschaftsflechi, 74 % Wald, 10,4 % Sidligsflechi un 7,9 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Waldbrunn im Norde un Oschte, Neckargerach im Oschte, Neunkirchen im Side un Eberbach im Weschte.

## Gmaigliderig
Zue Zwingenberg ghere s Dorf Zwingenberg, d Burg Zwingenberg un dr Zwingenberger Hof.

## Gschicht
D Gschicht vu Zwingenberg isch äng verbunde mit dr schicht vu dr glychnamige Burg, em hitige Schloss Zwingenburg, wu 1253 zum erschte Mol gnännt woren isch as *Tuingenberc*. Oberhalb vu dr Zwingenburg het s no Räscht vu dr Burg Fürstenstein. S Ort Zwingenberg isch wahrschyns aafangs 14. Jorhundet us ere Fischersidlig am Fueß vu dr Burg entstande, zum erschte Mol gnännt woren isch dr Name Zwingenberg anne 1326. D Burg isch langi Zyt unter em Lääche vu Kurmainz un dr Kurpfalz gsii, 1491 het Kurmainz uf sy Dail verzichtet. Wu derno d Herre vu Hirschhorn anne 1632 uusgstorbe sin, het d Kurpfalz d Herrschaft ganz ibernuu, s het aber ne Rächtsstryt drum gee, unter anderem mit dr Göler von Ravensburg. E chaiserlige Hofrot het 1728 d Rächt vu dr Göler bstetigt, si sin druf 1748 mit Gäl entschädigt wore. 1751 hän d Grofe vu Wiser verzichtet, wu syt 1696 s Lääche vu dr Kurpfalz ghaa hän. 

Wu d Kurpfalz anne 1803 im Rame vum Rychsdeputazionshauptschluss ufglest wore isch, isch Zwingenberg an s Kurfirschtedum Leiningen chuu, ab 1806 an s Großherzogtum Bade. 

Zwingenberg isch bis 1803 Sitz vu dr kurpfälzische Amtsvogtei vum Oberamt Mosbach gsii. Vu 1813 bis 1840 het Zwingenberg zum Bezirksamt Eberbach ghert, ab 1840 zum Amt Neudenau in Mosbach, ab 1849 zum Bezirksamt Eberbach un ab 1924 zum Bezirksamt Mosbach. Anne 1939 isch us em Bezirksamt Mosbach dr Landchrais Mosbach wore. Im Rame vu dr Kraisreform isch dr Landchrais Mosbach zum 1. Jänner 1973 ufglest wore, Zwingenberg isch derno zum neie Odenwaldchrais chuuu, ab 10. Septämber 1974: Neckar-Odenwald-Kreis.

D Burg Zwingenberg isch bis hite im Bsitz vu dr Markgrofe vu Bade.

## Verwaltig
Zwingenberg het sich mit dr Gmaine Binau, Neckargerach un Waldbrunn zum Gmaiverwaltigsverband „Neckargerach-Waldbrunn“ mit Sitz z Neckargerach zämmegschlosse.

Burgermaischter:
* 1978 bis 2013: Peter Kirchesch
* syt 2013: Norman Link

## Kultur un Böuwärch
* Schloss Zwingenberg (13. Jh, 1364 gschlisse un speter wider ufböue)
* Ruine Fürstenstein (1338 –bis 1340)


Zwingenberg-ort-web.jpg|Rothuus
Die Burg Zwingenberg in Baden. 02.jpg|Schloss Zwingenberg
Wolfschlucht bei Zwingenberg 5.jpg|Wolfsschlucht


## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Zwingenberg ghert zum Sidfränkisch.

## Weblink

* Websyte vu Zwingenberg
* Schloss Zwingenberg
* Schlossfestspiele Zwingenberg
* Zwingenberg uf LEO-BW
** Zwingenberg (Altgemeinde) uf LEO-BW
** Burg Zwingenberg uf LEO-BW

## Fueßnote
Geometrischer Stil

Dr **geometrischi Stil** (öbbe 900 – 700/675 v. Chr.) isch e Kunststil in dr griechische Kunst. Vo däm kunsthistorische Begriff isch dr Naame für d Perioode, wo dä Stil im antike Griecheland vorgherscht het, abgläitet worde und mä bezäichnet die Zit as die **geometrischi Zit** oder as d **Zit vom geometrische Stil**.

Mä däilt si in drei Faase ii: die vom *früegeometrische Stil* (öbbe 900–800 v. d. Z.), die vom *hochgeometrische Stil* (öbbe 800–740 v. d. Z.) und die vom *spootgeometrische Stil* (öbbe 740–700 v. d. Z.).

Mä cha in däm Stil s Wääse vo dr antike griechische Kunst und Religiosideet gsee. Im 9. Joorhundert v. d. Z. hersche sträng geometrischi Ornamänt wie Meander vor. Näbe de ornamentale Fries si figürligi Daarstellige in dr griechische Waasemoolerei immer bedütender worde. Au in dr Blastik chömme denn vo 770/750 v. d. Z. figürligi Usdrucksforme vor. Mäistens si daas Gfäässufsetz gsi, wo immer mee Beweegig daargstellt häi. Die Daarstellige si nume 10–20 cm hooch, und es chömme äifachi Grubbekomposizioone vor wie Grubbe vo Löije wo kämpfe oder müthologischi Gstalte wie Kentaure. 

Die bäide Kunstforme si d Vorlöifer vo de Dierfries und Figurebilder vom Archaische Stil. Denn im Joorhundert vom Homer wird noch 750 v. d. Z. die sträng geometrischi Richdig vom Stil ufglööst. Es git denn nid nume friidligi Dier uf de Fries sondern au Faabelwääse und Raubdier und mä het aagfange, Saage daarzstelle.

## Litratuur

* J. N. Coldstream: *Greek geometric pottery. A survey of ten local styles and their chronology* (= *Methuen's handbooks of archaeology*). Methuen, London 1968.
* Werner Fuchs: *Die Skulptur der Griechen.* Ufnaame vom Max Hirmer. 4. Uflaag. Hirmer, Münche 1993, ISBN 3-7774-6100-8, S. 17–20, 153–154, 247, 323–325

## Weblingg
Rugby Football Club Basel

Dr **Rugby Football Club Basel** (**RFCB**) isch e Baasler Rugby Klub für Amatöör.
Sit dr 2012/13 Säsoo spiilt die erst Mannschaft vom RFCB in dr Nazionalliga A.
## Gschicht
Dr Rugby Football Club Basel isch 1974 gründet worde und im Joor druf Mitgliid vo dr Fédération Suisse de Rugby worde. In de erste Joor si die mäiste Spiiler Usländer gsi, sit de 1980er Joor git s aber immer mee Schwizer au in dr erste Mannschaft. Dr Klub het e starks Noochwuggsbrogramm und het immer wider Spiiler in d Nazionalmannschaft gschiggt.

Dr RFCB het uf alle mööglige Blätz gspiilt, uf dr Bruntrutermatte, z Gläihünige und im Bräiti Kwardier bis er 1982 in s Joggeli züüglet isch. Sit 2007 isch d Bruntrutermatte wider si Häimblatz.

D 1974er Duur vo de Baasler dur Frankriich isch rekordverdächdig: si häi 127-0 gege Grenoble verloore, 104-3 gege Thonon und 116-0 gege Annecy.
## Fuessnoote

## Kwelle
*Website vom RFCB, abgrüeft am 8. Dezämber 2013
Urs Zimmermann

De ** Urs Zimmermann** (* 1942, heimatberechtigt z Affoltere am Albis) isch en Schwiizer reformierte Pfarrer und Politiker (EVP). Vo 2005 bis 2010 isch er Mitgliid vom Rat vom Schwiizerische Evangelische Chilebund (SEK) gsi.

De Zimmermann het Theologii gschtudiirt und sis pfarramtliche Praktikum (Vikariat) gmacht und isch danach zerscht Pfarrer in ere Chilegmeind im aargauische Seetal gsi. Er hat dann in d Chilegmeind Wettige-Noiehof gwächslet und isch derte bis zu sinere Pensioniirig 29 Johr Pfarrer gsi. Im Dekanat Bade isch er einigi Johr Dekan gsi und in de Amtsperiode 2003–2006 Synodepräsident vo de Reformierte Landeschile Aargau. Vom Juli 2005 bis Endi 2010 isch er Mitgliid vom Rat vom SEK gsi.

Nach sinere Pensionierig het de Zimmermann im Johr 2009 uf de Lischte vo de EVP für de Gross Rot vom Kanton Aargau kandidiirt und isch im Bezirk Bade uf de erschti Nochrückplatz hinter de Lilian Studer gwählt worde.

De Urs Zimmermann isch mit de ehemolige EVP-Grossrötin Elsbeth Zimmermann ghürate und het viir erwachseni Chind.
Oligarchie

D **Oligarchii** (vom  *oligarchia* ‚Heerschaft vo Weenige‘, zämmegsetzt us  *oligoi* ‚Weenigi‘ und  *archē* ‚Heerschaft‘) isch in dr klassische (antike) Verfassigsleer d Entartig vo dr Aristokratii. Zum sich vo deere Bedütig abzgränze und uf dr äigentlig Sinn vom Wort zruggzchoo, verwändet mä hüte au dr Begriff **Oligokratii** (griech.  *kratía* ‚Macht‘, ‚Heerschaft‘, ‚Chraft‘, ‚Sterki‘), wo s Gliiche bedütet.

"Oligarchia" isch noch em Aristoteles nit nume d Herschaft vo Weenige, sondern d Herschaft vo deene, wo enormi materielli Ressurse chönne in Macht verwandle.

Änlig wird z Russland dr Begriff Oligarch sit de 1990er Joor brucht, zum Gschäftslüt z bezäichne, wo s Publikum von ene dänggt, ass si in dr chaotische Zit noch dr Uflöösig vo dr Sowjetunion uf illegali Art zu groossem Riichdum und politischem Iifluss cho si. Dr Begriff wird eso au vo de internazionale Medie brucht und sit de Bresidäntschaftswaale im Joor 2004 au uf d Ukraine bezooge.

## Litratuur
* Martin Ostwald: *Oligarchia. The Development of a Constitutional Form in Ancient Greece*. In: *Historia. Einzelschriften* Heft 144, Steiner, Stuttgart 2000, ISBN 3-515-07680-8 (änglisch)
* Gustav Adolf Lehmann: *Oligarchische Herrschaft im klassischen Athen*. Zu den Krisen und Katastrophen der attischen Demokratie im 5. und 4. Jahrhundert v. Chr. In: *[[Nordrhein-Westfälische Akademie der Wissenschaften]]* - Vorträge. Westdeutscher Verlag, Opladen 1997, ISBN 3-531-07346-X.

## Weblingg
* Porträts und Hintergrundinformationen zu den neuen russischen Oligarchen bi netstudien.de
* Oligarchen Russlands im Meinungsspiegel der Öffentlichkeit

## Fuessnoote
Agora

D **Agora** () isch im antike Griecheland dr zentrali Fest-, Versammligs- und Määrtblatz von ere Stadt gsi. Gliichzitig isch si aber au e bedütendi gsellschaftligi Instituzioon gsi und e charakteristischs Merkmol vo dr griechische *[[polis]]*. As wichdige Kultblatz si dört religiösi Fest mit gymnische und musische Agone abghalte worde, wo e gmäinsami Identidäät gstifdet häi. D Volks- und Grichtsversammlige si dört abghalte worde, wo s Mitenand in dr Stadt bestimmt häi.  Wenn dr Homer verzelt, ass es nöime käi Agora gäb, isch das e Zäiche drfür, ass es dört käi Rächt und Gsetz git. Noch em Herodot isch d Agora für e Perserköönig Kyros II. s Merkmol von ere sälbstständige griechische Stadt gsi (*Historien* 1.153).

S bekanntiste Bischbil von ere Agora isch die vo Athen.

## Litratuur
* Christoph Höcker: *Metzler Lexikon der antiken Architektur.* 2. Aufl. 2008, ISBN 978-3-476-02294-3. S. 2-4.
* Tonio Hölscher: *Öffentliche Räume in frühen griechischen Städten* Heidelberg 1998
* Ulf Kenzler: *Studien zur Entwicklung und Struktur der griechischen Agora in archaischer und klassischer Zeit.* Lang, Frankfurt a. M. u. a. 1999, ISBN 3-631-35469-X
* Ulf Kenzler: *Vom dörflichen Versammlungsplatz zum urbanen Zentrum. Die Agora im Mutterland und in den Kolonien, in: Die Ägäis und das westliche Mittelmeer. Beziehungen und Wechselwirkungen 8. bis 5. Jh. v. Chr. (Wien 2000) 23-28.
* Frank Kolb: *Agora und Theater, Volks- und Festversammlung* Berlin 1981
* Thuri Lorenz: *Agora, Perspektiven der Philosophie 13, 1987, 383 ff.*
* Roland Martin: *Recherches sur l'Agora Grecque. Études d'histoire et d'architecture urbaines* (Paris 1951)
* 'Agora', in: Ernst Seidl (Hg.): *Lexikon der Bautypen. Funktionen und Formen der Architektur''. Philipp Reclam jun. Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 978-3-15-010572-6
* 

## Weblingg
*Wiktionary: Agora
Naxos

**Naxos** ( *f. Sg.*, au *Náxia*) isch e griechischi Insle im Egeische Meer. Si het e Flechi vo 389,43&nbsp;km² und isch die grössti Insle vo de Kyklade. Si isch vo dr Insle Paros nume dur e schmali Meerängi drennt. Naxos het im Oste stotzigi Ufer, gege Weste isch s Land ebener. Dr Bärg Zas (au: Oxia) isch e Granitgebirg, wo bis zu 1000&nbsp;m hooch isch und wo vo Oste uf Süde goot.

Noch dr letschte Volkszelig im Joor 2001 het s uf dr Insle 18'188 Iiwooner. Wivil grad dört woone, schwankt stark noch dr Jooreszit. Dr Hauptort häisst *Naxos,* und mä säit em wie de Hauptört uf fast alle Insle ''Chora'' (griechisch Χώρα). Die Stadt isch und Haupthaafe vo dr Insle (für Fääridienst, Fischerei und Sportschifffaart) und dr Sitz vom griechisch-orthodoxe Bischof vom Bistum Naxos-Paros.

## Litratuur
* Luca Giuliani: *Der Koloss der Naxier*. In: Luca Giuliani (Ug.): *Meisterwerke der antiken Kunst*. C. H. Beck, Münche 2005, S. 13-27, ISBN 3-406-53094-X.
* Ernst Curtius: *Naxos. Ein Vortrag im wissenschaftlichen Verein zu Berlin 1846 gehalten.* Nöi uusegee vom Martin Biastoch.  Göttingen 2012.
* Dirk Schönrock: *Naxos.* M. Müller, Erlangen, 4. Uflaag 2009, ISBN 978-3-89953-467-2.
* Christian Ucke: *Wandern auf Naxos.* Ed. Graf, 2. Uflaag Münche 2010, ISBN 978-3-9808802-8-2 
* M. Chatzidakis: *Byzantine Art In Greece – Naxos.* Melissa, Athen 1989.
* Γεώργιος Στυλ. Μαστορόπουλος, Νάξος – Το άλλο κάλλος, Ελληνικές Ομοιογραφικές Εκδοσεις (griechisch und änglisch).
* *Naxos.* Landkarte 1:40'000. Anavasi-Verlag, Athen 2009. ISBN 978-960-8195-54-7.

## Weblingg

* Geologischi Charte vo Naxos

## Fuessnoote
Sizilien

**Sizilie** ( und sizilianisch , früener *Trinakria*) isch die grössti Insle im Middelmeer. Si het e Flechi vo 25'426&nbsp;km², d Küste isch 1152&nbsp;Kilometer lang. Zämme mit e baar chliinere Insle vor iirer Küste bildet Sizilie die Autonomi Region Sizilie vo dr Italiänische Republik.

D Insle Sizilie lit südwestlig vom „Spitz vom Stiifel“ vo Italie und isch was von ere Landbrugg übrigbliibe isch, wo emol Öiropa und Afrika verbunde het. S geografisch markantiste Merkmol vo dr Insle isch dr Vulkan Etna. Die grösste Stedt si Palermo, wo au d Hauptstadt vo dr Autonome Region Sizilie isch, Catania, Messina und Syrakus.

## Litratuur
* Brigit Carnabuci: *Sizilien. Griechische Tempel, römische Villen, normannische Dome und barocke Städte im Zentrum des Mittelmeeres* (= *DuMont Kunst-Reiseführer*). 6., aktualisierte Auflage. DuMont Reiseverlag, Ostfildern, ISBN 978-3-7701-4385-6.
* David Engels, Lioba Geis, Michael Kleu (Hrsg.): *Zwischen Ideal und Wirklichkeit. Herrschaft auf Sizilien von der Antike zum Spätmittelalter.* Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-515-09641-6
* Moses I. Finley, Denis Mack Smith, Christopher Duggan: *Geschichte Siziliens und der Sizilianer*. 4. Auflage. C. H. Beck, Münche 2010, ISBN 978-3-406-61258-9.
* Ralf Nestmeyer: *Sizilien – Literarische Streifzüge.* Artemis & Winkler, Düsseldorf 2008, ISBN 978-3-538-07259-6.
* Volker Reinhardt, Michael Sommer: *Sizilien. Eine Geschichte von den Anfängen bis heute*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2010, ISBN 978-3-89678-675-3.
* Thomas Schröder: *Sizilien.* 7. Uflaag. Michael Müller Verlag, Erlange 2010, ISBN 978-3-89953-551-8.

## Weblingg

* Offizielli Website (italiänisch) mit dr Site Sizilien für den Touristen (dütsch)
* Uszüüg us em Goethe sinere ''Italienischer Reise'' über e Bsuech uf Sizilie
* Online-Bildband über Sizilie

## Fuessnoote
Pythagoras von Samos

Dr **Pythagoras vo Samos** () (* um 570 v. d. Z. uf Samos; † noch 510 v. d. Z. z Metapont in dr Basilicata) isch en antike griechische Filosoof (Vorsokratiker) gsi und dr Gründer von ere iiflussriiche religiös-filosofische Beweegig. Won er vierzgi gsi isch, het er sini griechischi Häimet verloo und isch uf Süditalie usgwanderet. Dört het er e Schuel gründet und isch au politisch däätig gsi. Er ghöört au hüte no zu de rätselhaftiste Persönligkäite vo dr Antike. Mänggi Historiker zele en zu de Pionier vo dr griechische Filosofii, vo dr Mathematik und dr Naturwüsseschaft, anderi mäine, er sig vor Allem oder nume e Verkünder vo religiöse Leere gsi. Es isch mööglig, ass er die Beriich het chönne verbinde. D Pythagoreer, wo si Naame witerdräit häi, si au noch sim Dood kulturgschichtlig bedütsam bliibe.

Bekannt worde isch v. a. siin Pythagoras-Satz.

## Litratuur
* Walter Burkert: *Weisheit und Wissenschaft. Studien zu Pythagoras, Philolaos und Platon*. Verlag Hans Carl, Nürnbärg 1962
* Walter Burkert: *Lore and Science in Ancient Pythagoreanism*. Harvard University Press, Cambridge (Mass.) 1972, ISBN 0-674-53918-4 (überarbäiteti Fassig vo s Burkerts „Weisheit und Wissenschaft“)
* Kurt von Fritz: *Pythagoras*. In: Pauly-Wissowa RE 47, 1963, Sp. 172−209
* Peter Gorman: *Pythagoras. A Life*. London 1979, ISBN 0-7100-0006-5
* James A. Philip: *Pythagoras and Early Pythagoreanism*. Toronto 1966
* Bartel Leendert van der Waerden: *Die Pythagoreer*. Züri – Münche 1979, ISBN 3-7608-3650-X
* Cornelia J. de Vogel: *Pythagoras and Early Pythagoreanism*. Asse 1966
* Leonid Zhmud: *Wissenschaft, Philosophie und Religion im frühen Pythagoreismus*. Akademie Verlag, Berlin 1997, ISBN 3-05-003090-9
* Leonid Zhmud: *Pythagoras and the Early Pythagoreans*. Oxford University Press, Oxford 2012, ISBN 978-0-19-928931-8
* Leonid Zhmud: *Pythagoras und die Pythagoreer*. In: Hellmut Flashar u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Frühgriechische Philosophie* (= *Grundriss der Geschichte der Philosophie. Die Philosophie der Antike*, Band 1), Halbband 1, Schwabe, Basel 2013, ISBN 978-3-7965-2598-8, S. 375–438

### Bibliographii
* Luis E. Navia: *Pythagoras. An Annotated Bibliography*. New York 1990, ISBN 0-8240-4380-4

## Weblingg

* 
* 
* Karl Bormann: https://web.archive.org/web/20130607081358/http://www.philosophie-woerterbuch.de/online-woerterbuch/?tx_gbwbphilosophie_main[entry=43&tx_gbwbphilosophie_main[action]=show&tx_gbwbphilosophie_main[controller]=Lexicon&no_cache=1 Dr Ardikel „Pythagoras“] im UTB-Onläin-Wörterbuech Philosophie
Isonomie

**Isonomia** (, vo *íson*, „gliich“, und *némein*, „verdäile“) het im antike Griecheland die politischi Gliichhäit vo alle Vollbürger von ere Polis bezäichnet. D Sklave, d Fraue und d *[[Metöken|Metöke]]* (Ortsfremdi) si vo dr Isonomii usgschlosse gsi. 

D Isonomii isch d Grundlaag vo dr Demokratii in de antike griechische Poleis gsi. Mä sött aber nid dänke, ass dr antiki Begriff vo Demokratii und dr modärni chönne gliichgsetzt wärde, under anderem wil s dennzumol käi Gwaltedäilig gee het. Öbbe 508/507 v. d. Z. het dr Kleisthenes z Athen Reforme iigfüert, wo uf dr *Isonomia* („Gliichgwicht, Ebenbürtigkäit“) und *Isegoria* („gliichs Rächt, gliichi Freihäit z reede“) basiert häi. D *Isonomia* isch im Geegesatz zur *Eunomia* („gueti Ornig“) gstande, dr Gsellschaftsornig, wo dr Solon 594 v. d. Z. z Athen iigfüert het. Iir Ziil isch vor allem gsi, d Tyrannis und d Heerschaft vo Adelsgligge z verhindere. Es het jetz Waale gee, die mäiste Beamte si aber dur s Loos gweelt worde. Die Beamte häi müesse schwööre, d Inträsse vo de Bürger z verdräte. S Ändi vo dere Entwigglig isch die attischi Demokratii gsi, wo in dr Middi vom 5. Joorhundert v. d. Z. z Athen etabliert gsi isch. 

D Idee vo dr Isonomii isch in Öiropa wääred dr Ufkläärig wider ufgriffe worde. 

## Litratuur
* Christian Meier: *Die Entstehung des Politischen bei den Griechen*. Frankfurt a. M. 1980, S. 506 
* Oswyn Murray: *Das frühe Griechenland*. 6. Aufl. Münche 1998, S. 345f.
Akropolis

D **Akropolis**  im ursprünglige Sinn isch dr Burgbärg gsi, wo zun ere Stadt ghöört het, beziejigswiis d Nefestigungsaalaag, wo mäistens uf dr höggste Erheebig in dr Nööchi vo dr Stadt baut worde isch.

## D Akropolis im antike Griecheland
Zun ere antike griechische Stadt het grundsätzlig immer en Akropolis ghöört – au wenn e baar in dr Eebeni a baut worde si und eso dr Naame nid so richdig verdiene.

Zum sich besser verdäidige chönne, häi die früeje Siidler von ere Stadt Erhööhige und Hüügel usglääse, wenn möglig mit stotzige Häng. 
D Akropolis het ere Zitadelle entsproche, aber im Lauf vo dr Gschicht het si sich von ere Befestigung uf em Burgbärg au zum Kultblatz mit de wichdigste Häiligdümer entwigglet. 
Die früeje Siidlige si an e Hufe Ört zu de Zentrum vo groosse Stedt worde, wo sich über d Dääler drnääbe usbräitet häi.

Die bekanntisti Akropolis hüte isch die z Athen. Vili vo iire Geböid si us pentelischem Marmor baut worde.

## Häärkumft und Verwändig vom Begriff
S Wort stammt us em Altgriechische:  *akrópolis* isch zämmegsetzt us  *ákros* „höggst“, „oberst“ und  *pólis* „Stadt“ und bedütet „Hoochstadt“ oder „Ooberstadt“.

Dr Begriff *Akropolis* isch früener usschliesslig uf dr antik griechisch Kulturkräis beschränggt gsi. Hüte wird er aber au für art- und zwäckverwandti Bauwärk vo andere antike Kulture wie Etrusker, Kelte oder Maya verwändet. Mä chönnt äigentlig au s römische Kapitol as Akropolis bezäichne. 

Bi middelalterlige und früenöizitlige Baute reedet mä vo Zitadelle.

## Bischbil

Bild:Akropolis Athen 1872.jpg|D Akropolis vo Athen, 1872
Bild:Akropolis Lindos.JPG|D Akropolis vo Lindos uf Rhodos
Bild:AssosBurgberg.jpg|D Assos Akropolisin dr hütige Türkei
Bild:Paliokastro.jpg|D Akropolis Paliokastro vo Methana


## Fuessnoote


## Weblingg

* D Akropolis vom antike Methana
* Akropolis Oga
* Akropolis Maghoula bi Galatas
Ballade des dames du temps jadis

D ***Ballade des dames du temps jadis*** („Ballade der Frauen von einst“) isch e Gedicht vom François Villon und erinneret mit Weemuet im Stil vom *"[[Ubi sunt]]?"* Schaner an berüemti Fraue us dr Gschicht. S Gedicht ghöört zum Spootwärk vom Villon und isch Däil vo sim *Grand Testament*.

Bsundrigs berüemt isch dr Röfrää, *Mais où sont les neiges d'antan?* („Aber wo isch dr Schnee vom letschte Joor?“). Uf Änglisch het s dr Rossetti mit *Where are the snows of yesteryear?* übersetzt, und eso s Wort *yesteryear* erfunde. 
Dr Hugo von Hofmannsthal loot im *[[Der Rosenkavalier]]* d Marschallin in iirem berüemte Monolog lo sääge:
 *Geh such dir den Schnee vom vergangenen Jahr!*

Dr Bertolt Brecht zitiert dr Villon im Röfrää vo *Nannas Lied* (Muusig vom Kurt Weill), wo e hertgsottnigi Prostituierti Sentimentalidääte us dr Vergangehäit abduet:
*Wo sind die Tränen von gestern abend?<br>
*Wo ist der Schnee vom vergangenen Jahr?*</blockquote>
</blockquote> 

Witeri Verdoonige stamme vom [[Georges Brassens]] und vom [[Petr Eben]] und si au in populäre Schlager, Büecher und Film widergee worde, so vom Teggster [[Ulrich Roski]] für d Sängere [[Joana]], im [[Joseph Heller]] sim Roman [[Catch-22]] und dr Verfilmig vom Roman und im [[Quentin Tarantino]] sim Film *Inglourious Basterds''. Im Villon si Gedicht isch zum Bestanddäil vo dr Populärkultur, au vo dr dütsche, worde.

## Teggst im Original und uf Hoochdütsch

## Weblingg
* Übersetzig uf Dütsch und ins modärne Franzöösisch

## Fuessnoote
Henri Dubuis

Dr **Henri Dubuis** (* 4. Novämber 1906 z Ravecchia, Burger vu Savièse un Granges (VS); † 13. Jänner 2003 z Biel) isch e Schwyzer Architäkt gsii.

## Läbe
Noch em Schuelabschluss am Progymnasium z Baden im Aargau het dr Dubuis bi sym Unkel Muurer glehrt. No dr Böuschuel z Aarau het er an dr Ecole Technique Superieure z Lausanne Architäktur studiert. Noch em Studium het er sechs Johr lang z Paris bim Le Corbusier gschafft, zehrscht Lehrling, speter as Mitarbaiter. Anne 1931 isch er retuur gangen in d Schwyz. Unter dr Laitig vum Eduard Lanz het er anne 1932 mitgwirkt bim Böu vum Volkshuus z Biel, wu hite unter Dänkmolschutz stoht. Ai Johr speter het er in dr Gartestadt Mülifäud z Biel e Flachdach-Sidlig böue. Anne 1936 het er sy aige Biro grindet, zerscht z Biel, derno z Evilard im Kanton Bärn.

In dr 1930 Johr isch er au in d SP yyrätte un het si bis in s hoch Alter in dr Bartei engaschiert.

## Weblink
* Henri Dubuis, Yydrag im Verzaichnis *Archives de la construction moderne* der EPFL
* Ein engagierter Kämpfer bis zum Tod, Nooruef im Bieler Tagblatt vum 23. Jänner, Volltäxt nume fir Abonnänte.
* Henri Dubuis - ein Kämpfer für Gerechtigkeit 1906 bis 2003, SP-Zytig, April 2003

## Fueßnote
Euböa

**Euböa** (, *Eúboia*), hütigi Ussprooch **Évia** ( *f. Sg.*, *Evia*) isch e griechischi Insle in dr Egeis. Si het e Flechi vo 3'660&nbsp;km² und e Bevölkerig vo öbbe 220'000&nbsp;Iiwooner (Stand: 2005) und isch noch Kreta die zwäitgrössti griechischi Insle. D Hauptstadt isch Chalkida, früener au Chalkis. Es git no e Räije vo witere Chliistedt: Karystos, Kymi, Psachna, Aliveri, Edipsos und Limni. D Insle isch über zwäi Brugge mit em Festland verbunde; äini von ene goot über e Meerängi, wo nume 40&nbsp;Meter bräit isch. D Iiwooner vo Euböa häi in dr Antike Abante ghäisse. Wie die mäiste griechische Insle isch Euböa früener under andere Nääme bekannt gsi, wie *Macris* and *Doliche*, wo sich uf d Form vo dr Insle bezieen, oder Ellopia und Abanten (Άβαντες) noch de Stämm wo dört gwoont häi.

Euböa het e Küstelengi vo 678&nbsp;Kilometer und isch öbbe 175&nbsp;Kilometer lang und 6 bis 45&nbsp;Kilometer bräit. Über iiri ganzi Lengi goot e Gebirgszug, wo sich im Nordweste an Thessalie aaschliesst und gege Süde über d Insle Andros, Tinos und Mykonos witergoot.

D Insle ghöört zur Region Sterea Ellada (Middelgriecheland). Zum Regionalbezirk Euböa ghööre au d Insle Skyros, e chliine Däil vom Festland e Hufe Felseinseli, wie zum Bischbil d Petalii.

## Weblingg

* Offizielli Website
* www.euboea.de Website mit vile Informazioone und Bilder über Euböa
* Luftufnaam vo dr Insle Euböa
Gemeinsame Normdatei

Di **Gmeinsami Normdatei** (**GND**) isch e Normdatei für Persone, Körperschafte, Kongräss, Geografika, Sachschlagwörter und Werktitel, wo vor allem zur Erschlüüssig vo Literatur i Bibliotheke dienet, zuenehmend aber au vo Archiv, Museen, Projekt und i Web-Aawendige gnutzt wird. Si wird vo de Dütsche Nazionalbibliothek (DNB), allne dütschsprochige Bibliotheksverbünd, de Zytschriftedatebank (ZDB) und zahlryche witere Instituzione kooperativ gfüert. Normdate erliechtered d Erschliüüssig, büted aidütigi Suechystiig und d Möglichkait vo de Vernetzig vo underschidliche Informazionsvorkomme.

D GND hät am 19. April 2012 di bis döthi trännt gfüerte Normdataie Gmainsami Körperschaftsdatei (GKD), Personenamesdatei (PND), Schlagwortnormdatei (SWD) und d Einhaitssachtitel-Datei vom Dütsche Musigarchiv (DMA-EST-Datei) abglööst.

## Weblingg
* Online-GND (Bibliotheksservice-Zentrum Baden-Württemberg)
* DNB-Portal (Dütsche Nazionalbibliothek)
Ephesos

**Efesos** (, hethitisch vermuetlig *Apaša*, ), in dr Landschaft Ionie, isch im Alterdum äini vo de eltiste, grösste und bedütendste griechische Stedt in Chläiasie gsi. Dr Tämpel vo dr Artemis (Artemision), wo dört gstande isch, isch äins vo de Siibe Wältwunder gsi. D Stadt isch dennzumol diräkt am Meer glääge; sit denn het sich d Küstelinie gege Weste verschoobe, dur Sedimentazioon und klimatischi und säismischi Verändrige, so dass sich hüte d Räst vo dr Stadt meereri Kilometer vom Meer ewägg befinde.
D Ruine vo Efesos lige hüte in dr Nööchi vo Selçuk, öbbe 70&nbsp;km südlig vo İzmir an dr türkische Westküste (Egeis). Dr türkisch Naame vom hütige Usgraabigsort isch *Efes*.

## Litratuur

* Winfried Elliger: *Ephesos – Geschichte einer antiken Weltstadt (Urban-Taschenbücher Band 375)*, Kohlhammer, Stuttgart /Berlin/Köln/Mainz 1985. 
* Helmut Halfmann: *Städtebau und Bauherren im römischen Kleinasien. Ein Vergleich zwischen Pergamon und Ephesos*. Wasmuth, Tübingen 2001, ISBN 3-8030-1742-4.
* Friedmund Hueber: *Ephesos - gebaute Geschichte*. Zabern, Mainz 1997, ISBN 3-8053-1814-6.
* Stefan Groh: *Neue Forschungen zur Stadtplanung in Ephesos.* In: *Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien* Band 75, Wien 2005, ISSN 078-3579, S. 47-116.
* Stefan Karwiese: *Gross ist die Artemis von Ephesos - die Geschichte einer der grossen Städte der Antike*. Phoibos, Wien 1995, ISBN 3-901232-05-2.
* Michael Kerschner, Ireen Kowalleck, Martin Steskal: *Archäologische Forschungen zur Siedlungsgeschichte von Ephesos in geometrischer, archaischer und klassischer Zeit*. Ergänzungshefte zu den Jahresheften des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien 9, Wien 2008, ISBN 978-3-900305-49-9.
* Dieter Knibbe: *Ephesus - Geschichte einer bedeutenden antiken Stadt und Portrait einer modernen Großgrabung im 102. Jahr der Wiederkehr des Beginnes österreichischer Forschungen (1895–1997)*. Lang, Frankfurt am Main 1998, ISBN 3-631-32152-X.
* Helmut Köster (Hrsg.): *Ephesos - metropolis of Asia. An interdisciplinary approach to its archaeology, religion and culture*. Harvard theological studies 41, 2. print Harvard Univ. Press, Cambridge Mass. 2004, ISBN 0-674-01349-2.
* Peter Scherrer (Hrsg.): *Ephesos - der neue Führer – 100 Jahre österreichische Ausgrabungen 1895–1995*. Österr. Archäologisches Inst., Wien 1995, ISBN 3-900305-19-6.
* Traute Wohlers-Scharf: *Die Forschungsgeschichte von Ephesos. Entdeckungen, Grabungen und Persönlichkeiten.* 2. Ufl. Lang, Frankfurt a. M. 1996, ISBN 3-631-30577-X.

## Weblingg

* Aktuelle Forschungen des Österreichischen Archäologischen Instituts in Ephesos
* Institut für Kulturgeschichte der Antike, Österreichische Akademie der Wissenschaften
* Gesellschaft der Freunde von Ephesos
* Spezialusgoob vo dr Internetzitschrift Forum Archaeologiae: „Metropole Ephesos“
* Ephesos - Stadtgschicht und christligi Baute uf basiswissen-christentum.de
* Griechischi Inschrifte vo Ephesos
*  Fund im British Museum
* 340 Bilder vo Ephesos mit Lingg zum Museum und anderi Seenswürdigkäite
Hekataios von Milet

Dr **Hekataios vo Milet**   (; latin. Hecataeus) isch en antike griechische Gschichtsschriiber und Geograaf gsi. Er isch dr Soon vom Hegesandros gsi und vo öbbe 560 bis 480 v. d. Z. z Milet gwirkt.

In dr Antike het men en wie au hüte no immer wider mit em Hekataios vo Abdera verwäggselt, wo öbbe zwäi Joorhundert noch em Hekataios vo Milet gläbt het und näbe gschichtlige Büecher au Wärk über e Homer und Hesiod verfasst het.

## Si Wärk
Dr Hekataios vo Milet het e *Räisebeschriibig* (Periegesis, griechisch Περιήγησις; dt. „Umriss“) vo dr Wält wie si iim bekannt gsi isch, verfasst, wo geografisch und historisch für die domooligi Zit rächt exakt gsi isch.  Si Bricht, wo öbbe 300 Bruchstück von em erhalte si, isch räin beschriibend und isch hüfig vom Herodot zitiert worde. 

Si Wärk in vier Bänd, wo spööter as *Genealogiai* (griechisch Γενεαλογίαι) bekannt worde isch, isch s eltiste griechische Gschichtsbuech, wo erhalte isch. Es markiert dr Aafang von ere Gschichtsschriibig, wo uf ere Ruum-Zit-Erkenntnis basiert, und het en erste Aafang gmacht, mythologischi Inhalt razional züberbrüefe.

## Litratuur

*  In: , S. 67ff. 
* Felix Jacoby: *Hekataios*. In: *[[Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft]]*. Bd. 7,2. Stuttgart 1912, Sp. 2667ff. (grundlegend)
* 
*  In: *[[Journal of Hellenic Studies]]* 111, 1991, S. 144–160. ISSN 0075-4269

## Weblingg
* 
*
Logograph (Geschichte)

Dr Begriff **Logograaf** (, *logographos*) isch vom antike griechische Gschichtsschriiber Thukydides brucht worde (Thukydides 1, 21), zum sini Vorgänger aabezmache. Dr Altfiloloog Friedrich Creuzer het denn die Bezäichnig in dr Middi vom 19. Joorhundert in d Wüsseschaft iigfüert und in dr Gschichtswüsseschaft si denn lang die früenste griechische Gschichtsschriiber vor em Herodot, wo as dr „Vater vo dr Gschichtsschriibig“ gältet, eso bezäichnet worde. 

Die modärni Forschig wiist uf d Broblematik vom Begriff *Logograaf* aane, und mä sött en us meerere Gründ nid für die früeje griechische Gschichtsschriiber bruuche. Denn dr Thukydides brucht dä Terminus allgemäin für Schriiber vo Prosa und schliesst dr Herodot us dere Grubbe nid us, sondern kritisiert scharf. Au e Charakterisierig, wo mä bim Dionysios vo Halikarnassos findet, basst nid richdig. In sim Katalog vo historische Schriftsteller vor em Thukydides brucht dr Dionysios dä Begriff nid. Vor allem aber ghööre die Autore nid zun ere gschlossnige Grubbe, sondern häi ganz underschiidligi Wärk verfasst über müthischi, historischi oder landeskundligi Themene.

Zu de Logograafe häi näben em Hekataios vo Milet, dr Akusilaos vo Argos, dr   Antiochos vo Syrakus, dr Kadmos vo Milet, wo dr Soon vom Pandion gsi isch und noch mängge antike Teggst dr früest vo de Logograafe und villicht ahistorisch gsi isch, dr   Charon vo Lampsakos, dr   Damastes vo Sigeion, dr Hellanikos vo Lesbos, dr Hippys und dr Glaukos, wo bäidi us Rhegium gsi si, dr Ion vo Chios, dr Melesagoras vo Chalcedon, dr Pherekydes vo Athen, dr Stesimbrotos vo Thasos und dr Xanthos dr Lyder ghöört.

## Fuessnoote


## Litratuur
* Otto Lendle: *Einführung in die griechische Geschichtsschreibung: von Hekataios bis Zosimos*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1992, ISBN 3-534-10122-7. 
* Klaus Meister: *Die griechische Geschichtsschreibung*. Kohlhammer, Stuttgart 1990, ISBN 3-17-010264-8.
Logograph

**Logograaf** (, *logographos*) stoot für:

* e brofessionelle Schriiber vo Grichtsreede im antike Griecheland
* e Bezäichnig für Gschichtsschriiber in dr antike griechische Litratuur.
Hesiod

Dr **Hesiod** (; * vor 700 v. d. Z. vermuetlig z Askra in Böozie) isch e griechische Dichder gsi, wo as Ackerbuur und Veehalter gläbt het. Näben em Homer sinere *[[Ilias]]* und *[[Odyssee]]* si im Hesiod sini Wärk d Hauptkwellen für was mir hüte über die griechischi Müthologii und Müthografii und über s Lääbe im Alldaag vo sinere Zit wüsse. Er gältet as dr Begründer vom didaktische Epos, em Leergedicht, wo noch sinere Häimet Askra spööter vo de Römer, bsundrigs vom Vergil, as ** (Verg. georg. 2, 176) bezäichnet worde isch.

## Si Wärk

Im Hesiod sini Hauptwärk si s Leergedicht *[[Werke und Tage|Wärk und Dääg]]* und d *[[Theogonie|Theogonii]]*, won er din in über duusig Hexameter beschribt, wie d Wält und d Götter entstande si, die sogenannte *[[Eoien|Eoie]]*, e Gedicht, wo au as *Katalog vo de Fraue* ( *gynaikōn katalogos*) bekannt isch und nume Fragmänt von em erhalte si. Usserdäm wird im s *[[Schild des Herakles|Schild vom Herakles]]*, en Epyllion in 460 Värs, zuegschriibe.

## Litratuur
* Andrea Ercolani, Luigi Enrico Rossi: *Hesiod*. In: Bernhard Zimmermann (Hrsg.): *Handbuch der griechischen Literatur der Antike*, Band 1: *Die Literatur der archaischen und klassischen Zeit*. C. H. Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-57673-7, S. 78–123
* Ernst Heitsch (Hrsg.): *Hesiod*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1966 (Wege der Forschung 44).
* Robert D. Lamberton: *Hesiod*. Yale University Press, New Haven 1988, ISBN 0-300-04068-7.
* Ernst-Richard Schwinge: *Hesiods Geschichte von den Menschengeschlechtern (Erg. 106-201)*. In: *Gymnasium* 119, 2012, S. 425–448.

## Weblingg

* Theogonie uf Gottwein.de (dütsch-griechisch)
* Werke und Tage uf Gottwein.de (dütsch-griechisch)
* : *Theogonie*, *Werke und Tage*, *Schild des Herakles* (Übersetzt vom Johann Heinrich Voss)
* : *Theogonie* (Übersetzt vom Rudolf Peppmüller, 1896)
* Katalog der Frauen (änglisch)
Liste der griechischsprachigen Geschichtsschreiber der Antike

Die antiki griechischi Gschichtsschriibig het sich us de Gattige vo dr Müthografii und Genealogii entwigglet. Dr Aafang vo dr „äigentlige“ griechische bzw. griechisch-sproochige Gschichtsschriibig im Sinn von ere Informazionssammlig und -ufberäitig, wo Eräigniss vom *menschlige* Lääbe behandlet, wo daatsächlig bassiert si, foot in dr Gschichtswüsseschaft dradizionell mit em Herodot aa, wo vom Cicero (*De legibus* 1,5) as „Vater vo dr Gschichtsschriibig“ (latiinisch *pater historiae*) und au as Vrrzeler von e „Hufe Gschichte“ (latiinisch *innumerabiles fabulae*) bezäichnet wird. E Vorlöifer vo dr wüsseschaftlige Gschichtsschriibig im ängere Sinn vom ene nüchterne Daatsachebricht gseen au vili hütigi Historiker im Thukydides.

## [[Logograph (Geschichte)|Vorlöifer: „Logograafe“]]

## [[Antikes Griechenland|Griechischi Klassik]] (500–336 v. d. Z.)

## [[Hellenismus]] (336–30 v. d. Z.)

### "Alexanderzit" (uf d Wält choo vor 300 v. d. Z.)

### "Diadocheriich" (Uf d Wält choo 300-200  v. d. Z.)

### "Spootzit" (Uf d Wält choo nach 200  v. d. Z.)

## [[Römisches Reich|Römischs Riich]] (30 v. d. Z.–300 n. d. Z.)

## Litratuur

* Otto Lendle: *Einführung in die griechische Geschichtsschreibung: von Hekataios bis Zosimos*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1992, ISBN 3-534-10122-7.
* Klaus Meister: *Die griechische Geschichtsschreibung*. Kohlhammer, Stuttgart 1990, ISBN 3-17-010264-8 (gute Einführung, aber nur bis ins 1. Jahrhundert v. Chr. reichend).
* Kurt von Fritz: *Die griechische Geschichtsschreibung*. De Gruyter, Berlin 1967 (nur bis Thukydides reichend).
* Fritz Gschnitzer: *Die griechische Geschichtsschreibung*. Propyläen-Verlag, Berlin 1981.
* John Marincola (Hrsg.): *A Companion to Greek and Roman Historiography*. 2 Bde., Blackwell, Oxford 2007.

## Fuessnoote
Argos (Stadt)

**Argos** ( ) isch e griechischi Stadt im Nordoste vom Peloponnes. Si isch vor öbbe 5000 Joor gründet worde, het in dr archaische Zit bis in s 6. Joorhundert v. d. Z. e Hegemoniistellig uf em Peloponnes gha, wo si denn an Sparta verloore het. Si isch vo Grieche, Römer, Byzantiner, Venezianer und Türke brägt worde und het hüte 25'000 Iiwooner. Argos gältet as die eltisti Stadt in Öiropa, wo immer besiidlet bliibe isch.

Im Zuug vo dr griechische Verwaltigsreform 2010 isch d Gmäind Argos (sit 1925 Stadtgmäind/*dimos*) mit siibe andere Gmäinde in dr Umgääbig zur nöije Gmäind Argos-Mykene fusioniert worde,  Argos isch vo dere e Gmäindibezirk und dr Sitz vo dr Verwaltig.

## Seenswürdigkäite

Datei:Argos Theater.jpg|s antike Theater, 300–275 v. d. Z. baut worde für 20'000 Zueschauer
Datei:Hoplite Armour Argos.jpg|s archeologische Museum: die äinzigi vollständigi Rüstig vom ene Hoplit us dr geometrische Zit, 8. Joorhundert v. d. Z.
Datei:Ancient Argos - Agora 1.jpg|D Räst vo dr Agora, wo s Süülehalle (Stoai) us em 5. Joorhundert v. d. Z. ghaa het, e Rennbaan und e Nymphaion
Datei:Ancient Argos - Agora Theatre.jpg|e chliis Theater uf dr antike Agora
Datei:Ancient Argos - Nymphaions.jpg|s Nymphäum
Datei:Ancient Argos - Odeon.jpg|s antike Odeon
Datei:Ancient Argos - Thermal spring 3.jpg|Die guet erhaltene Therme, 1. bis 2. Joorhundert n. d. Z.


## Litratuur
* Dieter Hennig: *Argos.* In: Siegfried Lauffer (Hrsg.): *Griechenland. Lexikon der historischen Stätten von den Anfängen bis zur Gegenwart.* C. H. Beck, Münche 1989, ISBN 3-406-33302-8, S. 128–131.
* Christopher Mee, Antony Spawforth: *Greece. An Oxford Archaeological Guide.* Oxford University Press, Oxford u.&nbsp;a. 2001, ISBN 0-19-288058-6, S. 187–194.
## Weblingg

* Informazione vom griechische Kulturministerium über die antiki Agora vo Argos
* Informazione vom griechische Kulturministerium über s archeologische Museum vo Argos

## Fuessnoote