open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
7. Juli

Dr **7. Juli** isch dr 188. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 189. in Schaltjohr), dodermit blybe no 177 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1814: Acht Johr no dr Abdrättig an Bayern wird Vorarlberg wider mit em Chaisertum Eschtrych verainigt.
* 1974: Dytschland wird dur e 2:1-Siig gege d Niiderlande im Final vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft zum zwaite Mol Fueßball-Wältmaischter.
* 2005: Bin ere Serie vu Terroaalscheg dur Islamischte cheme z London 56 Mänsche um s Läbe.

## Uf d Wält chuu
* 1843: Camillo Golgi, italienische Mediziner
* 1855: Ludwig Ganghofer, dytsche Schriftsteller
* 1860: Gustav Mahler, eschtrychische Komponischt
* 1889: Jesse M. Combs US-amerikanische Bolitiker
* 1947: Hermann Schaufler, dytsche Bolitiker
* 1951: Joachim Zenger, dytsche Dialäktautor
* 1975: Nina Hoss, dytschi Schauspileri
* 1977: Benjamin Huggel, Schwyzer Fueßballer
* 1978: Philipp Matthias Bregy, Schwyzer Bolitiker
* 1986: Martin Neukom, Schwyzer Ingeniöör und Politiker

## Gstorbe
* 1307: Eduard I., Köönig vo Ängland
* 1722: Estienne Roger, franzesisch-niderländische Drucker un Verleger
* 1844: Alexander von Württemberg, dytsche Lyriker
* 1901: Johanna Spyri, Schwyzer Schriftstelleri
* 1973: Max Horkheimer, e dütsche Sozialfilosoof
* 1976: Gustav Heinemann, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 1983: Heinrich Roth, dytsche Pedagog un Psycholog
* 1984: Brassaï, umgarisch-franzesische Fotograf
* 1996: Hans Wanner, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Lexikograf
* 2012: Leon Schlumpf, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2016: Laura Mancinelli, italienischi Schriftstelleri un Mediawischti
* 2021: Nelly Sauter, Schwyzer Fueßballspileri

## Weblink
Opera seria

Mit **Opera seria**, au **Dramma per musica** (Blural: „opere serie“) het mä sit em Ändi vom 18. Joorhundert die „ärnsti” italiänischi Opere bezäichnet, as Geegesatz zur Opera buffa, dr „komische Opere“. Die bäide Begriff bedüte s Gliiche wie die zitgenössische Begriff „hooche“ und „niidere“ Stil. Under em Iifluss vo dr römische Accademia dell'Arcadia und dur em Pietro Metastasio sini Libretti het dr „hoochi Stil“, d Opera seria, im 18. Joorhundert si Höhepunkt erräicht.   

D Opere het sich hauptsächlig z Italie sit em Ändi vom 17. Joorhundert us dr Monodii und de florentinische Intermedie entwigglet und isch zur düürste Theatergattig worde. Im 18. Joorhundert het d *Opera seria* vorgherrscht. Si isch us dr Festkultur vom Aadel, wo denn die herrschendi Klass gsi isch, entstande und het brobiert, däm si Regäntschaft allegorisch z legitimiere. In iire Libretti het mä gärn müthologischi und heroischi Stoff verarbäitet, wo sich d Herrscher drmit häi chönne identifiziere.
 
Im Lauf vo dr Zit isch aber d *[[Opera buffa]]*, die „komischi“ Opere, immer populäärer worde. Die het sich us de „*Intermezzi*“ entwigglet, wo, wie dr Naame aadütet, ursprünglig zwüsche de drei Akt vo dr *Seria* ufgfüert worde si. Si häi käi Bezug zur Handlig vo dr *Seria* ghaa, sondern mä het mit iire volksdümlige und *[[Commedia dell’arte]]*-Aakläng welle uflockere oder verbinde.

D *Opere serie* häi immer e Libretto uf Italiänisch as Grundlaag gha, si aber nit nume z Italie verbräitet gsi, sondern in ganz Öiropa usser z Frankriich. Dört het dr gebürtig Italiäner Giovanni Battista Lulli (Jean-Baptiste Lully) (1632–1687) d Tragédie lyrique begründet und die het bis zum Ändi vom 18. Joorhundert die franzöösischi Büüne beherrscht. Dr Geegesatz zwüsche de Aahänger vom franzöösische und vom italiänische Operestiil isch 1752 as Buffonistestrit usbroche.

## Bedütendi Librettiste und Komponiste vo Opere serie
Die bekanntiste Komponiste vo dr *Opera seria* si dr Alessandro Scarlatti, dr Johann Adolf Hasse, dr Antonio Vivaldi, dr Leonardo Vinci, dr Nicola Porpora, dr Georg Friedrich Händel, dr Leonardo Leo und in dr zwäite Helfti vom 18. Joorhundert dr Tommaso Traetta, dr Christoph Willibald Gluck, dr Joseph Haydn und dr Wolfgang Amadeus Mozart.

Die bekanntiste Librettiste vo dr *Opera seria* si dr Apostolo Zeno und dr Pietro Metastasio. Iiri Vorlaage si wäärend Joorzäänt von e Hufe Komponiste immer wider verdoont worde.  Anderi bekannti Dichder in deere Richdig si dr Silvio Stampiglia, dr Antonio Salvi und dr Paolo Antonio Rolli gsi.

## Litratuur
* Albert Gier: *Das Libretto – Theorie und Geschichte*. Insel Taschenbuch: Musikwissenschaft, Frankfurt am Main und Leipzig 2000, ISBN 3-458-34366-0.
Rezitativ

S **Rezitativ** (vo it. *recitare*: „vordrääge“) isch e Gsang in Opere, Kantate, Mässe oder Oratorie, wo em Reede aagnööcheret isch. Es git s in verschiidene Usbräägige sit öbbe 1600. Si Entwicklig isch äng mit dere vom Basso Continuo verbunde.

Wäärend em Rezitativ het dr Sänger d Freihäit, dr Teggst rhüthmisch frei z deklamiere. Es git zwäi Forme vom Rezitativ: S Secco-Rezitativ wird nume dur e Basso Continuo begläitet und erlaubt die gröössti rhüthmischi Freihäit. Bim Accompagnato-Rezitativ wird dr Sänger dur en Orchester begläitet, und das bringt e strängeri rhüthmischi Bindig mit sich.

In dr *[[Opera seria]]* isch s s Rezitativ, wo d Handlig uf dr Büüni voraabringt. Au wenn s Rezitativ vo öbbe 1840 aa, wo sich die duurekomponierte Opere duuregsetzt het und dr Basso Continuo verschwunde isch,  für e Zit nid in dr Mode gsi isch, isch es bis hüte e Bestanddäil vo dr Opere und vom Oratorium.

## Litratuur
* Wilibald Gurlitt, Hans Heinrich Eggebrecht (Hrsg.): *Riemann Musik-Lexikon.* Sachteil. Mainz: Schott 1968. S.799–801
* Stefan Drees: *Vom Sprechen der Instrumente. Zur Geschichte des instrumentalen Rezitativs.* Peter Lang GmbH, Frankfurt am Main 2007, ISBN 978-3-631-56478-3
Durchkomponierte Form

**Duurekomponiert** häisse in dr Vokaalmuusig Forme, wo „duure duur“ musikalisch gstaltet si: es het in dr Muusig käini Underbrüch oder Schnittstelle, wo mä as sonigi ghöört, und d Muusig isch eso ufbaut, ass es fast käini Däil git, wo widerhoolt wärde (z. B. Da capo) oder wo mä cha ergänze (z. B. Extempore), wägloo oder usdusche.

S Brinzip vo dr Duurekomposizioon het sich sit em spoote 18. Joorhundert entwigglet. Zum gröösseri Ablöif gstalte, muess dr Komponist motivisch-thematischi Arbet läiste, äänlig wie in dr Instrumentaalmuusig vom 19. Joorhundert.

## Differenzierig noch Gattig

* Bim Kunstlied oder Chorlied bedütet *duurekomponiert*, ass sich d Verdoonig nit mit jedere Teggststroofe widerhoolt, sondern ass jedi vo deene Stroofe en äigeni musikalischi Fassig überchunnt. D Muusig gstaltet dr Ablauf also mee as dr Teggst.
* In dr Opere häi duurekomponierti Forme im Geegesatz zu de Nummere vo dr Nummereopere e musikalische Fluss, wo nit dur gschwätzti Dialog oder Rezitativ underbroche isch. Daas schliesst aber nid us, ass chliineri gschlossnigi Forme wie zum Bischbil Lied- oder Arie-Forme nit iibettet wärde. Für d Wärk vom Wagner und vom spoote Verdi brucht mä au d Begriff *duurekomponierti sümfoonischi* oder *duurekomponierti muusigdramatischi Groossform*. Dr Wagner het sinere Art vom Duurekomponiere unändligi Melodii gsäit.

## Litratuur

*Till Gerrit Waidelich: *Die „durchkomponierte“ deutsche Oper vom ausgehenden 18. Jahrhundert bis 1825. Zur Entwicklungs- und Rezeptionsgeschichte „durchaus in Musik gesetzter“ deutschsprachiger Opern während der Blütezeit des Singspiels mit gesprochenem Dialog*. Dissertation Hochschule für Musik „Carl Maria von Weber“ Dresden 2005.
Da-capo-Arie

D **Da-capo-Arie** isch e musikalischi Form. Es handlet sich drbii um en Arie, wo us zwei Däil bestoot, wo dütlig underschiidlig si. Noch em zwäite Däil wird dr ersti widerholt (da capo), und es wird drbii erwartet, ass dr Solist bim zwäite Mol es mit Improvisazioone und Verzierige gsunge het.

Am Aafang vom 17. Joorhundert het mit em Claudio Monteverdi d Tendänz aagfange, d Opere iizdäile in Rezitativ wo d *Handlig* voraabringt und in Arie, wo *Affekt* daargstellt häi. D Da-capo-Arie isch uf iire Höhepunkt an dr Neapolitanische Opereschuel choo.

Bsundrigs de Starsänger vo sällere Zit isch die Form zguet choo; e Kastrat oder e Primadonna häi zwäi bis drei Arie pro Opere überchoo, und d Sänger häi d Da-capo-Abschnitt vo iirem Part usgnützt zum mit Verzierige und Kolorature brilliere. Vo 1700 aa het mä d Arie in fümf Däil afo iidäile: die ersti Stroofe (a) in dr Grunddoonart wird liicht variiert widerholt (a') und zwar uf dr Dominante; die zwäiti Stroofe (b) stoot denn vilmol in dr Moll-Paralleeldoonart, bi Moll-Arie in ere Durdoonart. Es isch nit sälte ass es in groosse Da-capo-Arie au churzi, räin instrumentaali Ritornell git.

## Bischbil

Zu de Komponiste, wo die Form verwändet häi, ghööre:
* Alessandro Scarlatti (1660–1725) und anderi Verdräter vo dr Neapolitanische Opere
* Antonio Vivaldi (1678–1741)
* Johann Sebastian Bach (1685–1750) 
* Georg Friedrich Händel (1685–1759) 
* Nicola Antonio Porpora (1686–1768)
* Johann Adolph Hasse (1699–1783)
* Christoph Willibald Gluck (1714–1787)
* Georg Philipp Telemann (1681–1767)
Trudi Gerster

D **Trudi Gerster** (* 6. September 1919 z Sanggalle; † 27. April 2013 z Baasel) isch e Schwizer Schauspiilere, Määrliverzelere und Politikere gsi.

## Karriere
D Gerster het 1939/40 d Schauspiilschuel Züüri absolviert und het Brivaatunderricht u. a. bim Ernst Ginsberg gnoo. An dr Landi 1939 het si iir ersts Angaaschmang as «Määrlifee» überchoo. Vo 1940 bis zur Geburt vo iire Chinder isch si am Stadttheater Sanggalle aagstellt gsi, wo si u. a. d *Gretchen* im Goethe sim Faust gspiilt het, und het regelmäässig Gschichtli im Chinderbrogramm vom Schwizer Radio verzelt. Vo 1945 aa isch si freiji Schauspiilere gsi. Nääbedraa het d Gerster meereri Chinderbüecher verfasst. D Gerster het iiri Schauspiilkarriere in dr Middi vo de nünzäähundertfufziger Joor ufgee.

As Määrliverzelere het d Trudi Gerster drei Generazioone vo Schwizer wäärend iirer Chindhäit begläitet. Si het klassischi Määrli vo de Brüeder Grimm und vom Andersen verzelt, aber au Gschichte wo si sälber erfunde het. Si eht in e Hufe Hörspiilbrodukzioone mitgmacht und Hörbüecher uusegee. Si het Briis für e Hufe vo iire Doondrääger überchoo und für iir Wärk im Allgemäine: 1998 isch si zur beliebtiste Kulturschaffende in dr Schwiz gwelt worde und 2005 het si dr Eere–Prix Walo überchoo.

## Politik
Vo 1968 bis 1980 isch d Gerster im Groosse Root vom Kanton Baasel-Stadt gsässe, zerst as Bardeiloosi, spööter as Verdrätere vom Landesring vo de Unabhängige. Si het sich für d Fürderig vo dr Kultuur (u. a. Basler Chindertheater) und Umwältschutz iigsetzt ind isch Vorstandsmitgliid vom Baasler Häimetschutz gsi.
## Brivaat
D Gerster isch zwäimol verhürootet gsi und het zwäi Chinder, d Esther Jenny und dr Andreas Jenny mit iiren erste Maa ghaa.

## Wärk (Uswaal)
### Erzäälige
* *Trudi Gerster erzählt – Edition erlebt und erinnert* (2010)
* *Weihnachtsgeschichten* (2002)
* *Wie der Elefant zum Rüssel kam* (2001)
* *Zauberhexen – Hexenzauber* (1999)
* *Drachengeschichten* (1998)
* *Schweizer Märchen* (1990)
* *Wie der Elefant zum Rüssel kam* (1986)

## Filmografii
* *[[Lüthi und Blanc]]* (TV-Soap, 2005)
* *Geld oder Leben* (Kinofilm, 2008)
* *Trudi Gerster – Die Märchenkönigin* (Kinofilm, 2009)

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg
* 
* Website vo dr Trudi Gerster
* ''Das erste Mal – Zum Märchen geboren?'', Interviuu mit dr Trudi Gerster, NZZ Folio, 5/2000
* Trudi Gerster erzählt: Autobiografisches Hörbuch aus der Edition erlebt und erinnert

## Fuessnoote
8. Juli

Dr **8. Juli** isch dr 189. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 190. in Schaltjohr), dodermit blybe no 176 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1167: In dr Schlacht bi Sirmium verliert e Heer vum Chenigrych Ungarn gege d Druppe vum Byzantinische Ryych. 
* 1415: Uf em Konzil vu Konschtanz wird d Sittichgsellschaft, wu vu Gegner vum Herzog Ludwig em Gebartete vu Bayern-Ingolstadt grindet woren isch, in d Konschtanzer Liga umgwandelt. 
* 1947: Dr Lorenz Bock wird Staatsbresidänt vu Wirttebärg-Hauezollre.
* 1979: D Aschtronome  David C. Jewitt un G. Edward Danielson entdecke uf Ufnahme vu dr Ruumsonde Voyager 2 d Adrastea, dr zweetinnerscht Mond vum Planet Jupiter. 
* 1990: Dytschland wird dur e 1:0-Siig gege Argentinie im Final vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft z Italie zum dritte Mol Fueßball-Wältmaischter.

## Uf d Wält chuu
* 1826: Friedrich Chrysander, dytsche Musikwisseschaftler
* 1906: Max Strecker, dytsche Volksschauspiler
* 1919: Walter Scheel, dytsche Bolitker un Bundesbresidänt
* 1945: Micheline Calmy-Rey, Schwyzer Bolitikeri un Bundesreti
* 1953: Werner Wölfle, dytsche Bolitker
* 1958: Tzipi Livni, israelischi Boltikeri
* 1972: Nicole Keilbach-Schmittel, dytschi Dialäktdichteri

## Gstorbe
* 1994: Kim Il-sung, nordkoreanische Diktator
* 1996: Adelheid Duvanel, Schwyzer Schriftstelleri
* 2012: Annemarie Hubacher, Schwyzer Architektin
* 2022: Shinzō Abe, japanische Bolitiker
* 2024: Moritz Baumgartl, dytsche Moler un Grafiker

## Weblink
9. Juli

Dr **9. Juli** isch dr 190. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 191. in Schaltjohr), dodermit blybe no 175 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 721: In dr Schlacht vu Toulouse besiigt e vum Eudo vu Aquitanie zämmezoge Heer us em fränkische Ryych d Sarazene unter em Aafierer as-Samh ibn Malik al-Chawlani.
* 869: S Sanriku-Ärdbidem lest an dr japanische Pazifikkischte ne Tsunami uus, wu vier Kilometer in s Inland firidringt un rund 1000 Mänschen umbringt.
* 1386: Die Schlacht bi Sempach hert uf mit em Dod vum Habsburger Leopold III. un eme Siig vu dr Aidgnosse. In dr Schlacht fallt unter anderem dr Otto I. vu Hachberg.
* 1816: Argentinie wird unabhängig vu Spanie.
* 1979: Di amerikanisch Ruumsonde Voyager 2 fliegt am Jupiter dure un liiferet e Huffe Foto vum Planet un syyne Mond.
* 2006: Im Finale vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gwinnt Italie gege Frankrych mit 5:3 im Elfmeterschieße un wird dodermit zum vierte Mol Fueßball-Wältmaischter.
* 2011: D Republik Sidsudan wird unabhängig vum Sudan.

## Uf d Wält chuu
* 1952: Mirjam Quinte, dytschi Filmproduzänti
* 1965: Astrid Epiney, dytsch-schwyzerischi Rächtswisseschaftleri
* 1969: Carlos Leal, Schwyzer Schauspiiler un Rapper
* 1988: Tanja Grbić, serbischi Volleyballspileri
* 1991: Riley Reid, US-amerikanischi Pornodarstelleri

## Gstorbe
* 1386: Otto I., Markgrof vu Bade-Hachberg
* 1747: Giovanni Battista Bononcini, italienische Komponischt
* 1850: Sayyid Ali Muhammad al-Bab, iranische Religionsstifter (Babismus)
* 1931: Robert Lee Henry, US-amerikanische Bolitiker
* 1979: Eugen Falk-Breitenbach, dytsche Moler um Haimetdichter
* 2004: Rudolf-Günther Läpple, dytsche Musiker, Organischt un Musikpedagog
* 2022: Alois Schätzle, dytsche Bolitiker

## Weblink
10. Juli

Dr **10. Juli** isch dr 191. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 192. in Schaltjohr), dodermit blybe no 174 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1389: D Türke siige iber d Serbe in dr Schlacht uf em Amselfeld.
* 1393: Mid em Sämpacherbrief mache d Aidgnosse ab, wie si der Landfride wette sichere.
* 1453: D Türke erobere Konstantinopel.
* 1513: D Walsergmai Aager chunnt aigeni Statuten iber.
* 1733: Z Oxford wird s Oratorium Athalia vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1973: D Bahamas wäre unabhängig vu Großbritannie.
* 1989: Erschti Loveparade z Berlin mit 150 Dailnämmer.
* 2016: Mit eme 1:0 n.V. schlaat di portugiesisch Fueßballnationalmannschaft bi dr 15. Fueßball-Europamaischterschaft vu dr Manne dr Gaschtgeber Frankrych un gwinnt dodermit zum erschte Mol iberhaupt e wichtige internationale Titel.

## Uf d Wält chuu
* 1509: Johannes Calvin, franzesisch-schwyzerische Chilchereformator
* 1830: Camille Pissarro, Moler vum Impressionismus
* 1856: Nikola Tesla, serbisch-US-amerikanische Erfinder, Physiker un Elektroingenieur
* 1871: Marcel Proust, franzesische Schriftsteller
* 1873: Auguste Cammissar, elsässische Moler
* 1888: Giorgio de Chirico, italienische Moler
* 1888: Anna Haag, dytschi Bolitikeri un Frauerächtleri
* 1897: Basile Luyet, Schwyzer Prieschter und Forscher
* 1925: Mahathir Mohamad, Premierminischter vo Malaysia 
* 1931: Alice Munro, kanadischi Schriftstelleri
* 1942: Ronnie James Dio, US-amerikanische Rocksänger
* 1942: Hermann Burger, Schwyzer Schriftsteller
* 1960: Karl Leo, dytsche Physiker
* 1997: Diane Leyre, franzesischi Schenhaitschenigi un Moderatori

## Gstorbe
* 138: Hadrian, remische Chaiser
* 1557: Giovan Battista Ramusio, italienische Humanischt, Hischtoriker un Geograf
* 1794: Marie-Marguerite Brun-de Maison-Forte, französischi Dichterin und Lexikograafin
* 1851: Louis Jacques Mandé Daguerre, franzesische Moler un Erfinder vu dr Daguerreotypi
* 1899: Caspar Brennwald, Schwyzer Chaufmann un Unternämmer
* 1912: Adolf Deucher, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1982: Rudolf Schoch, Schwyzer Musikpädagog
* 1983: Werner Egk, dytsche Komponischt
* 1996: Ferdinand Gehr, Schwyzer Moler
* 2015: Omar Sharif, en egüptische Schauspiiler
* 2018: Walter Zwingli, Schwyzer Bolitiker
* 2021: Gunther Neuhaus, eschtrychische Biolog

## Weblink
12. Juli

Dr **12. Juli** isch dr 193. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 194. in Schaltjohr), dodermit blybe no 172 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1806: Dur d Unterzaichnig vu dr *Rhybundakte* sage sich verschideni sid- un weschtdytschi Firschtetimer vum Ryych los un grinde dr *Rhybund*. Liechtestai wird e souveräne Staat.
* 1863: Z Bad Ems wird d Operette *[[Lieschen und Fritzchen]]* vum Jacques Offenbach urufgfiert.
* 1906: Dr Alfred Dreyfus wird rehabilitiert – fascht 12 Johr no dr Dreyfus-Affäre.
* 1975: São Tomé un Príncipe wäre unabhängig vu Portugal.
* 1975: Im sidbadische Ruescht wird dr Europa-Park, hite dr grescht Freizytpark z Dytschland, ufgmacht.
* 1979: Kiribati wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1995: No dr Yynahm vu dr vum niderländische Bataillon iberwachte UN-Schutzzone dur bosnisch-serbischi Druppe unter em Ratko Mladić im Bosniechrieg fangt s mehdägig *Massaker vu Srebrenica* aa, s schwärscht Chriegsverbräche z Europa syt em Zweete Wätlchrieg.

## Uf d Wält chuu
* 1774: Jonathan Friedrich Bahnmaier, dytsche Pfarrer, Lyriker un Hochschuellehrer
* 1884: Robert McKeen, neiseeländische Bolitiker
* 1904: Pablo Neruda, chilenische Schriftsteller un Nobelbryysdreeger
* 1953: Franz Prosinger, dytsche katholische Prieschter
* 1964: Beat Jans, Schwyzer Bolitiker
* 1977: Yannick Buttet, Schwyzer Bolitiker

## Gstorbe
* 1291: Hermann VII., Markgrof vu Bade
* 1536: Erasmus vu Rotterdam, niderländische Humanischt
* 1773: Johann Joachim Quantz, dytsche Fletischt un Komponischt
* 1877: Ottilie Wildermuth, dytschi Schriftstelleri
* 1935: Alfred Dreyfus, franzesische Offizier
* 1996: Gottfried von Einem, eschtrychische Komponischt
* 2022: Ivo Fürer, Schwyzer Bischof

## Weblink
11. Juli

Dr **11. Juli** isch dr 192. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 193. in Schaltjohr), dodermit blybe no 173 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 212: Dr Chaiser Caracalla git mit dr Verchindig vu dr *Constitutio Antoniniana* allne freie Bewohner vum Remische Rych s Burgerrächt.
* 1471: Dr Chaiser Friedrich III. vergit an d Stadt Basel s Pivileg, ass si alljohr zwoo Mässe cha abhalte, aini im Friejohr vor Pfingste un aini im Spotjohr vor em Mardinsdag. D Basler Herbschtmäss git bis hit.
* 1868: Dr Aschtronom J. C. Watson entdeckt dr Aschteroid (100) Hekate. 
* 1921: Di Usser Mongolai verchindet mir dr Unterstitzig vu Russland ihri Unabhängigkait vu China. Di Inner Mongolai blybt unter dr chinesische Herrschaft.
* 1987: No Aagabe vu dr UNO iberschrytet d Wältbevelkerig d Zahl vu 5.000.000.000.
* 2010: Im Finale vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gwinnt Spanie gege d Niderlande mit 1:0 no Verlengerig wird dodermit zum erschte Mol Fueßball-Wältmaischter.

## Uf d Wält chuu
* 1657: Friedrich I., Chenig vu Preuße
* 1860: Friedrich Oltmanns, dytsche Botaniker
* 1900: Josef Schirpf, dytsche Lehrer, NS-Kulturfunktionär un Schriftsteller
* 1906: Georges Hugnet, franzesische Schriftsteller un Filmmacher
* 1909: Fritz Leonhardt, dytsche Architekt un Hochschuellehrer
* 1920: Sales Huber, Schwyzer Autor
* 1923: Germain Muller, elsässische Kabarettischt un Dichter
* 1933: Anton Egloff, Schwyzer Bildhauer
* 1963: Walter Thurnherr, Schwyzer Bundeskanzler
* 1969: Martin Wangler, dytsche Schauspiler un Kabarettischt
* 1972: Henrique Capriles Radonski, venezolanische Boltiker
* 1973: Nils Schmid, dytsche Bolitiker
* 1982: Ylfete Fanaj, kosovarisch-schwyzerischi Boltikeri

## Gstorbe
* 1344: Ulrich III., Grof vu Wirttebärg
* 1382: Nikolaus vu Oresme, franzesische Bischof, Naturwisseschaftler un Philosoph
* 1893: Alexander Gregg, US-amerikanische Bischof
* 1903: George Washington Jones, US-amerikanische Bolitiker
* 1941: Eduard Heyck, dytsche Kulturhischtoriker un Schriftsteller
* 1967: Otto-Erich Schilling, dytsche Komponischt
* 2015: Jon Vickers, e kanadische Heldetenor
* 2015: Satoru Iwata, e japanische Manadscher

## Weblink
13. Juli

Dr **13. Juli** isch dr 194. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 195. in Schaltjohr), dodermit blybe no 171 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 869: Vor dr Oschtkischte vu dr japanische Hauptinsle Honshu chunnt s zum Sanriku-Ärdbidem.
* 1501: Basel dritt as Kanton dr Schwyzer Aidgnosseschaft byy.
* 1524: Dr Thomas Müntzer haltet syy *Firschtebredig* vor em Churfirscht Johann un däm syy Suhn Johann Friedrich, wun er soziali Missständ din aabrangeret un d Yyfierig vu dr Reformation forderet.
* 1713: In dr St Paul's Cathedral z London wird s Utrechter Te Deum und Jubilate vum Georg Friedrich Händel urufgfiert. 
* 1878: Montenegro wird unabhängig vum Osmanische Rych.
* 2006: D Altstadt vu Regensburg wird UNESCO-Wälterb.
* 2014: Im Finale vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gwinnt Dytschland gege Argentinie mit 1:0 no Verlengerig wird dodermit zum vierte Mol Fueßball-Wältmaischter.

## Uf d Wält chuu
* 100 v. Chr.: Julius Caesar, remische Fäldherr un Staatsmann
* 1810: Auguste-César West, franzesische Beamte un Bolitiker
* 1882: Paul Haller, Schwyzer Pfaarer und Dichter
* 1892: Hans Streuli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1912: Rudolf Stark, dytsche Sprochwissenschaftler
* 1927: Simone Veil, franzesischi Bolitikeri
* 1958: Willi Halder, dytsche Bolitiker
* 1964: Thomas Ammann, Schwyzer Bolitiker
* 1970: Katharina Zapatka, dytschi Schauspileri
* 1983: Andrea Ablasser, dytschi Medizineri

## Gstorbe
* 88: Anaklet, Bischof vu Rom
* begraben am 13. Juli 1741: Lucas Feyerabend, Schwyzer Schryner un Bildhauer
* 1912: Marc-Emile Ruchet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1951: Arnold Schönberg, en ööstriichische Komponist
* 1954: Frida Kahlo, mexikanischi Moleri
* 1958: Karl Erb, dytsche Sänger
* 2017: Liu Xiaobo, chinesische Schriftsteller un Fridesnobelbryysdreger

## Weblink
15. Juli

Dr **15. Juli** isch dr 196. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 197. in Schaltjohr), dodermit blybe no 169 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1410: Mit dr Niderlag vum Dytsche Orde gege Pole un Litauen in dr Schlacht bi Tannenberg chunnt di dytsch Oschtexpansion zum Änd.
* 1955: Z Kassel wird di erscht documenta ufgmacht.
* 1963: Dr Egon Bahr haltet in dr Evangelische Akademy Tutzing sy beriemt Red *Wandel durch Annäherung*.
* 1997: Dr Jan Ullrich gwinnt bi dr Tour de France d Pyrenäen-Etappe uf Arcalis (Andorra) un ibernimmt d Fierig in dr Gsamtwärtig. Dodermit lait er dr Grundstai fir dr erscht Toursiig vu me Dytsche.
* 2005: Dr Struve-Boge un dr Obergermanisch-Rätische Limes wäre UNESCO-Wälterb.

## Uf d Wält chuu
* 1606: Rembrandt van Rijn, niderländische Moler
* 1892: Walter Benjamin, dytsche Philosoph un Literaturkritiker
* 1892: Marie Hagmeier-Meier, dytschi Dialäktdichteri
* 1900: Severin Kern, dytsche Bolitiker
* 1937: Fritz Oser, Schwyzer Religionspedagog un Psicholog
* 1958: Jörg Kachelmann, Schwyzer Journalischt un Unternämmer
* 1962: Thomy Widmer, Schwyzer Artischt un Erfinder vu dr Chinderfigur Murmi
* 1965: Ruth Schweikert, Schwyzer Schriftstelleri
* 1972: Tonia Maria Zindel, Schwyzer Schauspileri
* 1979: Alexander Frei, Schwyzer Fueßballspiler

## Gstorbe
* 1291: Rudolf I. vu Habsburg, Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1782: Isaak Iselin, Schwyzer Gschichtsphilosoph
* 1890: Gottfried Keller, Schwyzer Schriftsteller
* 1916: Ilja Iljitsch Metschnikow, russische Zoolog
* 1970: Max Barth, dytsche Journalischt un Autor
* 2011: Friedrich Wilhelm Schnitzler, dytsche Bolitiker

## Weblink
16. Juli

Dr **16. Juli** isch dr 197. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 198. in Schaltjohr), dodermit blybe no 168 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 622: Mit dr Uuswandrig (Hedschra) vum Mohammed un syyne Aahänger vu Mekka uf Medina fangt di islamisch Zyträchnig.
* 1054: D Uffeleegig vun ere päpschtlige Exkommunikationsbulle gege dr Patriarch vu Konstantinopel, Michael I., dur dr Humbert vu Silva Candida leest s *Morgenländisch Schisma* uus.
* 1228: Dr Franz vu Assisi wird hailiggsproche.
* 1448: Dr Fride vu Murte am Änd vum Friburgchrieg burdet dr Schwyzer Stadt Friburg e hochi Entschädigung an s Herzogtum Savoye uf.
* 1790: Washington, D.C. wird grindet as neji Hauptstadt vu dr USA.
* 1920: Dr Verdraag vu Saint-Germain, wu d Ufleesig vun dr k.u.k. Doppel-Monarchi Eschtrych-Ungarn un d Bedingige fir di nei Republik Eschtrych reeglet, dritt in Chraft.
* 1951: Dr Roman ''The Catcher in the Rye'' (dt. ''Der Fänger im Roggen'') vum US-amerikanische Schriftsteller Jerome D. Salinger erschynt.
* 1980: Dr Juan Antonio Samaranch wird dr sibt Bresidänt vum Internationale Olympische Kommittee.
* 2001: Grindig vum Förderverein Schwäbischer Dialekt e. V.

## Uf d Wält chuu
* 1811: Raphael Christen, Schwyzer Biudhauer
* 1829: Graziadio Isaia Ascoli, iteliänische Romanischt
* 1872: Roald Amundsen, norwegische Polarforscher
* 1883: Albert Weber, Schwyzer Dialäktolog und Lehrer
* 1889: Heinrich Baumgartner, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1919: Choi Kyu-ha, sidkoreanische Bolitiker
* 1957: Wolfgang Raufelder, dytsche Bolitiker
* 1973: Stefano Garzelli, italienische Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1926: Heinrich Würtenberger, dytsche Haimetdichter un badische Ekonomirot
* 1934: Fritz Sutermeister, Schwyzer Bfaarer un religiese Sozialischt
* 1962: Lene Voigt, düütschi Mundartdichterin
* 1985: Heinrich Böll, dytsche Schriftsteller
* 2006: Ossi Reichert, dytschi Skirännlaiferi
* 2011: Robert Hinderling, Schwyzer Germanischt z Dytschland
* 2018: Christian Menn, Schwizer Bouingeniöör
* 2024: Irène Schweizer, Schwyzer Jazz-Musikeri

## Weblink
Peter Haber (Historiker)

Dr **Peter Haber** (* 15. Jänner 1964 z Basel; † 28. April 2013) isch e Schwyzer Hischtoriker un Privatdozänt fir Allgmaini Gschicht vu dr Neizyt an dr Universitet Basel gsii. 

## Läben un Forschig
Dr Haber het an dr Universitete Basel un Friburg Allgmaini Gschicht, Schwyzer Gschicht, Soziologi, Philosophi un Staatsrächt studiert. Z Basel isch er anne 2005 mit ere Arbet iber ungarisch-jidischi Gschicht promoviert wore. Do het er sich au habilitiert zum Thema «Geschichtswissenschaft und digitale Medien». An dr Universitet Bärn het er e Zuesatzuusbildig in Archiv- un Informationswisseschaft absolviert.

Zämme mit em Schwyzer Hischtoriker Jan Hodel het er anne 1998 d Websyte *hist.net* grindet, e internationali Plattform zum Thema «Gschichtswisseschaften im digitale Zytalter».

Syt 1999 het er an dr Universitete Basel un Lozärn unterrichtet, ab 2004 ísch er Fachredaktor vu *H-Soz-u-Kult* gsii.

Im Ramme vun eme Forschigsprojäkt vu 2007 bis 2011 het sich dr Haber zämme mit em Hodel mit dr Bedytig vu dr Wikipedia fir d Gschichtswisseschafte bscheftigt. Derzue het er di historisch Fundierig vum Sälbschtverständinis vu dr Wikipedia as Noofolger vu dr Bibliothek vu Alexandria un dr *Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers* untersuecht.

Im Summersemeschter 2010 isch dr Haber Gaschtprofässer fir Gschicht, Didaktik un digitali Medien an dr Universitet Wien gsii.

Dr Peter Haber isch am 28. April 2013 noch ere lange, schwäre Chranket gstorbe.

## Zitat

## Schrifte
**Monografie**
**Das Existenzmaximum. Grundlagen für eine zukunftsfähige Schweiz.* Werd-Verlag, Zürich 1997, ISBN 3-85932-212-5 (mit Anna Sax, Daniel Wiener).
**Die Anfänge des Zionismus in Ungarn (1897–1904).* Böhlau, Köln u. a. 2001, ISBN 3-412-10001-3.
**Zwischen jüdischer Tradition und Wissenschaft. Der ungarische Orientalist Ignác Goldziher (1850–1921).* Böhlau, Köln u. a. 2006, ISBN 978-3-412-32505-3 (Dissertation).
**Jüdische Identität und Nation. Fallbeispiele aus Mitteleuropa.* Böhlau, Köln u. a. 2006, ISBN 3-412-25605-6 (mit Erik Petry, Daniel Wildmann).
**Digital Past. Geschichtswissenschaft im digitalen Zeitalter.* Oldenbourg, München 2011, ISBN 978-3-486-70704-5.

**Rusgeberschafte**
**Budapest. Jüdisches Städtebild.* Jüdischer Verlag, Frankfurt am Main 1999, ISBN 3-633-54159-4.
**Computergeschichte Schweiz – eine Bestandsaufnahme.* Chronos, Zürich 2009, ISBN 978-3-0340-0985-0.

## Fueßnote


## Weblink

* Peter Haber uf dr Websyte vum Departement Gschicht vu dr Universitet Basel
* Peter Haber uf hist.net
*
18. Juli

Dr **18. Juli** isch dr 199. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 200. in Schaltjohr), dodermit blybe no 166 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 387 v. Chr.: S remisch Heer wird in dr Schlacht an dr Allia vu dr Kelte gschlaa. Unter em Heerfierer Brennus wird Rom in dr Folg yygnuu un blinderet.
* 1620: Z Graubünde fangt dr Veltliner Mord aa. In eme katholische Ufstand wäre im Veltlin alli Broteschtante umbrocht, wu mer cha verwitschte. Zwische 300 un 600 Mänche verliere ihr Läbe.

## Uf d Wält chuu
* 1504: Heinrich Bullinger, Schwyzer Chilchereformator
* 1670: Giovanni Battista Bononcini, italienische Komponischt
* 1852: Richard Kuder, dytsche Architäkt
* 1853: Hendrik Antoon Lorentz, niderländische Mathematiker un Physiker
* 1876: Eduard August Rübel, Schwyzer Botaniker
* 1918: Nelson Mandela, sidafrikanische Bolitiker un Freihaitskämpfer
* 1922: Georg Kreisler, eschtrychisch-amerikanische Kabarettischt, Komponischt un Schriftsteller
* 1931: Rudolf Scheurer, dytsche Bildhauer
* 1935: Ben Vautier, schwyzerisch-franzesische Chinschtler
* 1942: Urs Altermatt, Schwyzer Hischtoriker
* 1942: Adolf Ogi, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1942: Toni Vescoli, Schwyzer Musiker
* 1946: Irma Noseda, Schwyzer Chunschthischtorikeri
* 1980: Phenomden, Schwyzer Reggaemusiker
* 1997: Sina Frei, Schwyzer Velosportleri

## Gstorbe
* 1374: Francesco Petrarca, italienische Dichter
* 1610: Michelangelo Merisi da Caravaggio, italienische Moler
* 1890: Christian Heinrich Friedrich Peters, dytsch-amerikanische Aschtronom
* 1892: Thomas Cook, änglische Baptischt und Pionier vom Frömdevercheer
* 1895: Karl Schenk, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1984: Erich Hermann, schwebische Volksschauspiiler
* 1990: Yun Bo-seon, sidkoreanische Bolitiker

## Weblink
19. Juli

Dr **19. Juli** isch dr 200. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 201. in Schaltjohr), dodermit blybe no 165 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 64: Z Rom wietet e Großbrand, wu großi Dail vu dr Stadt schlysst. Dr Chaiser Nero git dr Chrischte d Schuld an dr Brunscht un losst e Huffe vun ene hiirichte.
* 711: Araber un Berber siige unter em Tariq ibn Ziyad iber d Weschtgote unter em Chenig Roderich in dr Schlacht am Rio Guadalete, do dermit wird dr Wäg frei fir d Eroberig vu dr Iberische Halbinsle.
* 1852: Dr Aschtronom Annibale de Gasparis entdeckt dr Aschteroid (20) Massalia. 
* 1865: Dr Aschtronom Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt dr Aschteroid (85) Io. 
* 1870: Mit dr Chriegserchlerig vu Frankrych an Preuße fangt dr Dytsch-Franzesisch Chrieg aa.
* 1902: Dr Bundesrot bschließt, dass in dr Schwyz di neie dytsche Rächtschrybregle ibernuu wäre.
* 1937: Z Minche wird Uusstellig «Entartete Kunst» ufgmacht.

## Uf d Wält chuu
* 1698: Johann Jakob Bodmer, Schwyzer Filoloog un Autor
* 1819: Gottfried Keller, Schwyzer Schriftsteller
* 1834: Edgar Degas, franzesische Moler un Bildhauer
* 1859: François Isabel, Schwyzer Lehrer und Gschichtschryber
* 1865: Schorsch Friedel, franzesische Mineralog un Kristallograf 
* 1898: Herbert Marcuse, dytsch-amerikanische Filosoof, Politoloog un Sozioloog
* 1900: Arno Breker, dytsche Bildhauer un Architekt
* 1912: Herbert Liedecke, dytsche Chilchemusiker
* 1929: Martin Grüner, dytsche Bolitiker
* 1947: Brian May, britische Rockmusiker
* 1952: Winfried Hermann, dytsche Bolitiker
* 1981: Nese Erikli, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 514: Symmachus, Papscht vu 498 bis 514
* 1813: Johann Rudolf Burckhardt, Schwyzer Syydebandfabrikant, Bolitiker un Chunschtfrynd
* 1857: Stefano Franscini, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1879: Louis Favre, Schwyzer Ingenieur
* 1893: John Hancock, US-amerikanische Bolitiker
* 1919: Richard Kissling, Schwyzer Bildhauer
* 1987: Verena Rentsch, Schwyzer Jurischtin un Dichterin
* 2003: Pierre Graber, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2016: Dimitri, Schwyzer Gloon
* 2023: Silvana Lattmann, italienisch-schwyzerischi Schriftstelleri

## Weblink
Marie Sallé

D **Marie Sallé** (* um 1707; † 27. Juli 1756) isch e franzöösischi Dänzere, Zitgenossin und Rivalin vo dr Marie Camargo gsi.

D Sallé isch im Miliöö vom Bariiser Joormäärttheater ufgwaggse. Iire Vater isch en umbedütende Joormäärtdänzer oder -akrobat gsi. 1718 het si uf dr Foire Saint-Laurent z Bariis in dr komische Opere „La Princesse de Carisme“ vom Alain Lesage debütiert. Spööter isch si Schüelere vo dr Françoise Prévost worde. 

Vo 1725 bis 1727 isch si z London gsi. Erst wo si dört mit iirem Erfolg Ufseä erregt het, isch si an d Bariiser Opere anggaschiert worde. Iir Debüü in dr Opere het si am 14. Septämber 1727 gee, im ene Pas de deux mit em David Dumoulin.

## Litratuur
* Karl Viktor Prinz zu Wied: *Königinnen des Balletts. 200 Jahre europäisches Ballett*. List, Münche 1961 (List-Bücher; 194).
Landri de Mont

Dr **Landri de Mont** († 10. April 1237), au bekannt unter em Name *Landrich von Mont*, isch vu 1205/06 bis 1237 Bischof vu Sittu gsii.

## Läbe
Dr Landri isch us ere waadtländischen Adelsfamilie chuu, wu ihre Stammsitz z Mont-le-Grand ghaa het. Syy Vater Louis giltet as Grinder vu dr Kartuuse Oujon z Arzier. Dr Landri isch anne 1205 oder 1206 zum Bischof vu Sittu gwehlt wore. Im Johr 1217 het er s erscht Sittumer Stadträcht erloo, het 1215 am 4. Laterankonzil dailgnuu un het 1219 e Diözesansynod yybruefe. Dr Landri het anne 1219 e Burg z Savièse un 1232 d Burg La Bâtiaz z Martigny böue loo. Mit dr Abtei Saint-Maurice het er sich anne 1215 iber d Rächtsprächig in mehrere Gmaine vu dr Waadt gainigt. 1224 un 1233 het dr Bischof in Verdreeg Savoye däm sy Vorrangstellig im Unterwallis mießen anerkänne. Är het anne 1236 dr Papscht Gregor IX. us Altersgrind um d Entbindig vu syne Amtspfilchte bätte, bis zue syym Dood isch aber kai Noofolger gwehlt wore.

## Literatur
* 
 
## Weblink
*
20. Juli

Dr **20. Juli** isch dr 201. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 202. in Schaltjohr), dodermit blybe no 164 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1810: Kolumbie verchindet syy Unabhägigkait vu Spanie.
* 1944: Dr Claus Schenk Graf von Stauffenberg schyteret mit eme Attentat uf dr Adolf Hitler (Operation Walküre).
* 1953: S Schwyzer Färnseh (SF) goht uf Sändig.
* 1969: Erschti bemannti Mondlandig dur dr Neil Armstrong un dr Edwin Aldrin mit Apollo 11 im Ramme vum US-amerikanische Apollo-Brogramm.
* 1989: D Militärregierig vu Myanmar stellt d Oppositionsfiereri Aung San Suu Kyi zem erschte Mol unter Huusarräscht.

## Uf d Wält chuu
* 356 v. Chr.: Alexander dr Groß, makedonische Chenig
* 1304: Francesco Petrarca, italienische Dichter
* 1485: Giovan Battista Ramusio, italienische Humanischt, Hischtoriker un Geograf
* 1785: Mahmud II., Sultan vom Osmanische Riich vo 1808 bis 1839
* 1822: Gregor Mendel, eschtrychische Mench un Genetiker
* 1910: Willi Friedrich Koerbel, dytsche Schurnalischt un SA-Fierer
* 1924: Herbert Falk, dytsche Abedeeker un Pharmaunternämmer
* 1931: Miriam Spoerri, rumänisch-schwyzerischi Schauspileri
* 1939: Judy Chicago, US-amerikanischi Künschtlerin
* 1961: José F. A. Oliver, spanisch-dytsche Schriftsteller
* 1962: Carlos Alazraqui, US-amerikanische Schauspiiler un Synchronsprächer
* 1967: Sonja Hasler, Schwyzer Radioschurnalischti un Moderatori

## Gstorbe
* 1547: Beatus Rhenanus, elsässische Humanischt
* 1752: Johann Christoph Pepusch, dytsche Komponischt
* 1775: Anna Maria Strada, italienischi Sopranischti
* 1974: Ida Preusch-Müller, dytschi Dialäktdichteri
* 1983: Tibère Vadi, Schwyzer Architäkt
* 1984: Fritz Gysling, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Walserforscher

## Weblink
21. Juli

Dr **21. Juli** isch dr 202. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 203. in Schaltjohr), dodermit blybe no 163 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1495: Uf em Ryychsdag z Worms wird d Grofschaft Wirttebärg unter em Grof Eberhard I. vum remisch-dytsche Chenig Maximilian I. zum Herzogtum ghobe.
* 1879: Im Schwyzer Kanton Bärn wird d Giessbachbahn as erschti Standsailbahn z Europa in Bedriib gnuu. Si dransportiert Gescht vum Brienzersee zum hecher glägene Grandhotel.
* 1954: Uf dr Gämfer Kumferänz wird noch em Indochinachrieg d Dailig vu Vietnam bschlosse.
* 1969: Dr Neil Armstrong bedritt as erschte Mänsch dr Mond (21. Juli 1969 um 02:56:20 Uhr UT), churz derno chunnt dr Edwin Aldrin.
* 1974: Dr Belgier Eddy Merckx gwinnt wie vor ihm nume dr Franzos Jacques Anquetil zum fimfte Mol d Tour de France.
* 2007: Dr sibt un letscht Band vu Harry Potter erschynt.

## Uf d Wält chuu
* 1841: Benno Schwabe, dytsch-schwyzerische Buechverleger
* 1935: Norbert Blüm, dytsche Bolitiker
* 1949: Miriam Cahn, Schwyzer Chinschtleri
* 1951: Robin Williams, amerikanische Schauspiiler und Komiker

## Gstorbe
* 1796: Robert Burns, schottische Schriftsteller un Dichter
* 1796: Philipp Carteret, britische Seefahrer un Entdecker
* 1897: Amand Goegg, badische Freihaitskämpfer
* 2000: Agnes Mirtse, ungarisch-schwyzerischi Autoorin
* 2019: Markus Ramseier, Schwyzer Autor und Germanischt

## Weblink
22. Juli

Dr **22. Juli** isch dr 203. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 204. in Schaltjohr), dodermit blybe no 162 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1443: Alte Zürichrieg: E Heerzug vu dr Zürcher gege d Aidgnosse hert uf mit dr Niderlag in dr Schlacht bi St. Jakob an dr Sihl.
* 1499: In dr Schlacht bi Dornach, dr letschte chriegerische Ussenandersetzig im Schwobechrieg, besiige d Aidgnosse dr Schwebisch Bund.
* 1795: Mit em Friide vu Basel schaidet au Spanie us em erschte Koalitionschrieg gege Frankryych uus.
* 1854: Dr Aschtronom John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid (30) Urania. 
* 1954: Laos wird unabhängig vu Frankrych.

## Uf d Wält chuu
* 1798: Anton Henne, Schwyzer Historiker
* 1866: Hermann Blattner, Schwyzer Germanischt, Apiteegger un Schurnalischt
* 1898: Alexander Calder, US-amerikanische Bildhauer
* 1905: Helene Zapf-Beydeck, dytschi Dichteri un Musikeri
* 1956: Brigitte Klinkert, elsässischi Politikerin

## Gstorbe
* 1898: Emil Pümpin, Schwyzer Yysebahningenieur
* 1943: Frieda Mayer, dytschi Dialäktdichteri
* 1962: Julius Ammann, Schwyzer Lehrer und Dichter
* 1966: Rudolf Stark, dytsche Sprochwissenschaftler 
* 2017: Polo Hofer, Schwyzer Rockmusiker
* 2025: Ozzy Osbourne, britische Rocksänger

## Weblink
14. Juli

Dr **14. Juli** isch dr 195. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 196. in Schaltjohr), dodermit blybe no 170 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1789: Di Franzesisch Revolution fangt aa mit em Sturm uf d Bastille.
* 1861: Dr preußisch Chenig Wilhelm I. wird z Bade-Bade bin eme Attentat lycht verletzt. 
* 1865: Ere vum Edward Whymper gfierte Sailschaft glingt d Erschtbstyygig vum Matterhorn. 
* 1866: Augschburg wird wäg em Dytsche Chrieg provisorische Sitz vum Dytsche Bund.

## Uf d Wält chuu
* 1862: Gustav Klimt, ööstriichische Mooler 
* 1864: Frank Wedekind, düütsche Schauspiiler und Dichter
* 1886: Ernst Nobs, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1913: Gerald Ford, US-amerikanische Bolitiker un Bräsident
* 1918: Ingmar Bergman, schwedische Regisseur

## Gstorbe
* 1653: Uli Schad, Aafüerer vo de Baaselbieter Buure im Schwizer Buurechrieg
* 1875: Guillaume Henri Dufour, Schwyzer Humanischt, General, Bolitiker, Kartograf un Ingenieur
* 1963: Sivananda, indische Yogalehrer un spirituälle Maischter
* 1966: Erhart Ermatinger, Schwyzer Komponischt
* 2024: Ursula Straumann, Schwyzer Psychologi

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Frankrych

## Weblink
17. Juli

Dr **17. Juli** isch dr 198. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 199. in Schaltjohr), dodermit blybe no 167 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1203: D Chryzfahrer vum Vierte Chryzzug dringen in e Dail vum belagerete Konstantinopel yy. Dr Chaiser Alexios III. flichtet uf Thrakie, was derzue fiert, ass d Byzantiner d Kämpf yystelle.
* 1245: Papscht Innozenz IV. setzt uf em Konzil vu Lyon dr Chaiser Friedrich II. ab. Dr Chaiser waigeret sich, syy Amtsenthebig aazerkänne.
* 1393: D Türke erobere di bulgarisch Hauptstadt Weliko Tarnowo.
* 1717: Uf ere Luschtfahrt vum britische Chenig George I. uf dr Themse wird di zwoot Suite vu dr *[[Wassermusik (Händel)|Wassermusik]]* vum Georg Friedrich Händel urufgfiert. 
* 1911: Z Arbon im schwyzerische Thurgau fangt e internationale Sozialischtekongräss aa mit 8.000 Dailnämmer.
* 1936: Mit eme Militärbutsch vu dr nationale Rächte unter em General Franco z Spanisch-Marokko fangt dr Spanisch Burgerchrieg aa, wu bis 1939 goht.
* 1945: Im Schloss Cecilienhof fangt d *Potsdamer Konferenz* aa, e Gipfeldräffe vu dr drei Hauptalliierte vum Zweete Wältchrieg.
* 1998: E Ärdbidem mit dr Sterki 7,0 forderet z Papua-Neuguinea 2.183 Doti.

## Uf d Wält chuu
* 1920: Juan Antonio Samaranch, spanische Sportfunktionär un Bresidänt vum IOC
* 1943: Isabelle Carlson, dytschi Schauspileri
* 1945: Antony Anandarayar, indische katholische Bischof
* 1954: Angela Merkel, dytschi Bolitikeri un Bundeschanzleri
* 1955: Martin R. Dean, Schwyzer Schriftsteller

## Gstorbe
* 754: Karlmann, fränkische Huusmaier
* 1588: Sinan, osmanische Architekt
* 1790: Johann II. Bernoulli, Schwyzer Mathematiker un Physiker
* 1790: Adam Smith, schottische Philosoph
* 1911: Georg Wenker, dytsche Sprochwisseschaftler
* 1912: Henri Poincaré, franzesische Mathematiker un Physiker
* 1940: Cyprien Ruffieux, Schwyzer Mundartautor
* 1943: Joseph Weldon Bailey junior, US-amerikanische Bolitiker
* 1959: Billie Holiday, amerikanischi Dschäässängere
* 1990: Edgar Rabsch, dytsche Musiker, Organischt un Musikpedagog
* 2006: Sergius Golowin, Schwyzer Mytheforscher un Publizischt
* 2006: Walter Renschler, Schwyzer Bolitiker un Gwerkschaftler
* 2024ː Marcela Krinke Susmelj, schwyzerisch-tschechoslowakischi Dressurryteri

## Weblink
Terpsichore

D **Terpsichore** (altgriech. Τερψιχόρη „ die Danzfröidigi“ – spööter bsundrigs d „Muse vo dr Danzkunst“; d Betoonig isch im Latiinische und im Dütsche uf em i: Terpsichore) isch äini vo de nüün Muse, wo alli Döchder vom Zeus und dr Mnemosyne si. Si isch d Muse vo dr Chorlürik und vom Danz. Mänggi antiki Schriftsteller häi dänggt, ass iire Naame drvo chiem, ass si iiri Liebhaber mit de Verfüerige wurd vergnüege, wo vo dr Gleersamkäit chömme.  Si häig zerst s Danze und denn noch andere Schööne Künst d Wüsseschafte erfunde.
Iire Naame chunnt vo de griechische Wörter τέρπω „erfröije“ und χορός „Danz“. In däm Sinn findet mä iire Naame au hüte no in de Nääme vo Danzsportveräin.

In e baar Kwelle wird si as d Mueter vo de Sirene mit em Flussgott Acheloos aagluegt. 

Terpsichore wird as e Nümfe im ene liichte Chläidli und eme Bluemechranz uf em Chopf abbildet,  as Jumpfere wo danzt oder sitzt. Iiri Attribut si e Lyra  und e Plektrum.

## Weblingg

* öbbe 40 Fotene vo Daarstellige vo dr Terpsichore in dr Kunst, in dr ''Warburg Institute Iconographic Database''.

## Fuessnoote
Jean-Georges Noverre

Dr **Jean-Georges Noverre** (* 29. April 1727 z Bariis; † 19. Oktober 1810 z Saint-Germain-en-Laye) isch e franzöösische Dänzer und Choreograaf gsi. 

Er het mit em Gasparo Angiolini zu de bedütendste Dänzer und Choreograafe im 18. Joorhundert ghöört. Dr Noverre het im Gäist vo dr bürgerlige Ufkläärig gege d Brachtempfaltig vom hööfische *Ballet* kämpft, gege Räifröck und Perügge, für d Natürligkäit und Humanismus im Danz und für s dramatische Handligsballet (zum Bischbil im *Ballet d'action*). Er isch dr Leerer vo bedütende Ballettmäister gsi, wie öbbe vom Charles LePicq (* 1744 oder 1749; † 1806). Dr Noverre het under anderem 1744 bis 1747 z Berlin gschafft, vo 1747 bis 1750 z Stroossburg, vo 1760 bis 1767 z Stuttgart und vo 1767 bis 1774 z Wien under anderem mit em Christoph Willibald Gluck. 1770/1771 het er d Dänz für em Antonio Salieri si *[[Don Chisciotte alle nozze di Gamace]]* choreografiert. Z Bariis het dr Wolfgang Amadeus Mozart Muusig für em Noverre sis Ballett *Les petits riens* (1778) gschriibe. Im Noverre sini *Brief über d Danzkunst* (1760), wo zum Däil vom Gotthold Ephraim Lessing übersetzt worde si, ghööre zu de bedütendste theoretische Schrifte über s Ballett.

## Litratuur
* Angermüller, Rudolph: „Jean-Georges Noverre“ und die Pariser Académie Royale de Musique um 1780, in: *Mozart-Jahrbuch 1984/85* (Kassel 1986), S. 147-175.
* Dahms, Sibylle: „Jean Georges Noverre“, in: *MGG*, Bd. 12 (2004), Sp. 1227-1231.
* Dahms, Sibylle: „Jean Georges Noverre“, in: *Pipers Enzyklopädie des Musiktheaters*, Bd. 4 (1991), S. 476-484.

## Weblingg
* Bibliothèque Nationale de Paris (www.gallica.fr): d *Lettres* (1760) und d Brief-Usgoobe vo 1807
24. Juli

Dr **24. Juli** isch dr 205. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 206. in Schaltjohr), dodermit blybe no 160 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1712: In dr Entschaidigsschlacht vum Toggeburgerchrieg bi Villmerge besige di reformierte Ständ di katholische Ständ vu dr Alte Aidgnosseschaft.
* 1809: Dodtnau chunnt s Stadträcht iber.
* 1911: In dr peruanische Ande entdeckt e Expedition unter Laitig vum Hiram Bingham d Ruinestadt Machu Picchu us dr Inkazyt.
* 1923: Im Verdrag vu Lausanne noch em Türkische Befreiigschrieg wäre d Bstimmige vum Verdrag vu Sèvres revidiert un d Gränze zwische dr Türkei un Griecheland nei feschtglait. 
* 1956: Z Stuegert chunnt dr Film Die Fischerin vom Bodensee in d Kino.
* 2005: Dr Lance Armstrong gwinnt zum sibte Mol hinterenander d Tour de France. Wäge Doping het em dr Wältradsportverband UCI anne 2012 Armstrong sine Toursiig aberkännt.
* 2010: Bi dr 19.&nbsp;Loveparade z Duisburg chunnt s zuen ere Massepanik. 21. Mänsche chemme um s Läbe, 511 Lyt wäre zum Dail schwär verletzt.

## Uf d Wält chuu
* 1574: Thomas Platter dr Jünger, e Baasler Botaniker, Mediziner und Autobiograf
* 1783: Simón Bolívar, sidamerikanische Unabhängigkaitskämpfer
* 1802: Alexandre Dumas dr Elter
* 1847: Margarete Steiff, dytschi Unternämmeri un Grinderi vu dr Spilwarefabrik Steiff
* 1871: Gustav Trunk, badische Bolitiker
* 1901: Hermann Schneider, Schwyzer Schriftsteller
* 1918: Vi Hilbert, US-amerikanischi indigeni Sproochaktivischtin
* 1919: Ferdy Kübler, Schwyzer Velorännfahrer
* 1933: Ulrich Lang, dytsche Bolitiker
* 1936: Arthur Brauss, dytsche Schauspiler
* 1943: Dieter Hagenbach, Schwyzer Verleger
* 1964: André Giraud Pindi Mwanza, kongolesische remisch-katholische Bischof

## Gstorbe
* 1858: Michael von Jung, schwebische Bfaarer un Dichter
* 1920: Ludwig Ganghofer, dytsche Schriftsteller
* 1962: Hermann Umgelter, dytsche Zaichner un Moler
* 1993: Anna Maurizio, Schwyzer Biologi
* 2021: Ruth Gattiker, Schwyzer Aneschtesischti

## Weblink