open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Türkische Sprache

D **Türkischi Sproch** isch eini vu dr Turksproche. D Sälbschtbezeichnig vu däre Sproch isch *Türkçe*. Mit *Türkisch* isch in däm Artikel *Türkei-Türkisch* gmeint.Die türkischi Sproch (Türkei-Türkisch) isch d Müttersproch vo ca. 80% vo Bevölkerig in dr Türkei.

## Verbreitig
Türkisch isch Amtssproch vo de Türkei und vo me Deil vo Zypre. Wältwit isch es noch em Stand vo 2007 d Müetersproch vo 58 Millione Lüt (vor allem in de Türkei und in de Länder drum umme, z. B. Griecheland, Zypre un Bulgariä) und wird vo insgsamt über 80 Millione Mensche gschwätzt.

## Verwandtschaft
Türkei-Türkisch bildet e Dialäktkontinuum mit dr Truksproiche in Zentralasie (Kasachisch, Turkmenisch, Usbekisch, Kirgisisch). Am nächschte verwandt mit em Türkei-Türkisch isch s Aserbeidschanisch, d Sprächer vu beide Sproche chönne enand verstoh.

## Alphabet
Dr Schriftsproch in Anatoliä un im Herrschaftsbereich vu dr Osmane isch Osmanisch-Tirkisch gsii, si isch mit dr arabische Schrift gschriibe wore. Wo 1926 de Mustafa Kemal Atatürk an me Turkologe-Kongress teilgnoh hät, hät er die latynischi Schrift für die türkischi Orthografy gfordert. Des hät sich 1928 au chönne durchsetze.

Sit 1928 isch de Dialäkt vo Istanbul d Hochsproch vom Türkische. D Schrift isch e Lutschrift, des heißt, dass jedem Lut genau ei Büchstabe züegordnet isch. S Alphabet hät 29 Büchstabe:**a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z**

## Ussproch
D Büechstabe, wo in de folgende Tabelle nit uffgfiehrt sin, werre glych wie im Dütsche usgsproche.

## Grammatik
### Allgemein
Türkisch isch e agglutinierendi Sproch. Des heißt, dass Suffix de Fall, d Person etc. azeige, im Gegesatz züe dr flektierende Sproche, wie dr indogermanische, wu au dr Wortstamm cha gändert wäre (z. B. Umlut). Wie in e paar andere Sproche (z. B. Ungarisch) isch d Vokalharmony entscheidend für d Suffix. Zwüsche Gschlæchter wird nit underschyde. Deilwis chunnt zwüschem Wort und de Ändig no e Hiatustilger, wo d Ussproch erlychtert (z. B. araba - *araba*'n**ın'' statt ''arabaın'', ''n'' isch de Hiatustilger) S Türkische kennt die folgende sechs Fäll (diä verschiidene Variante sin wäge dr Vokalharmonii - je noch dr Vokal in dr Stammsilbe mueß dä oder sälle Vokal in dr Ändig folge):

=== Fäll ===


=== Witers zu de Suffix ===
Au de Bsitz cha mer durch Suffix azeige, woby s vorcho cha, dass s Wort mehreri Suffixe annenand hät:<br />
''ev'' - s Hus<br />
''evde'' - im Hus<br />
''eviniz'' - Ihr Hus<br />
''evinizde'' - in Ihrem Hus<br />
''evinizdeyiz'' - myr sin in Ihrem Hus.

Am letschte Bispyl cha mer seh, dass au d Person durch Suffix azeigt werde.

Durch die vyle Funktione vo Suffix sin die türkische Wörter oft lang, aber in de Azahl letschtendlich weniger. Des cha mer am folgende Filmtitel seh:

**Uçurtmayı vurmasınlar.*' (2 Wörter mit durchschnittlich 10 Büechstabe)

zum Verglych die alemannischi Übersetzig:

*Sie solle de Drache nit abschieße.'' (6 Wörter mit durchschnittlig 5,7 Büchstabe)

## Links
Pyramide

**Pyramide** bezeichnet:

* Baukunst
** Pyramide (Bauwerk), e Bauform, meistens mit erä quadratische Grundflächi 
** Pyramide (Vermessung), e wiit sichtbari Markierig uf wichtige Vermessigspünkt
** Transamerica Pyramid, e Hochhaus mit der Form von erä Pyramide z San Francisco
** D Pyramide, e Hochhaus z Berlin
** D Karlsrueher Pyramide uf em Märtplatz z Karlsrueh (Grabmol für ä Karl Wilhelm vo Bade)
** D Glaspyramide im Innehof vom Louvre
* Wüsseschaft und Mathematik
** Pyramide (Geometrie), e mathematischi dreidimensionali Grundform vom enä geometrische Körper
** Erdpyramide, e geologischi Formation
** Pyramis (lat.), en anatomischi Struktur vom Nachhirn
** Alterspyramide, die statistischi Altersverteilig in erä Gsellschaft
** S Prinzip vo der verchehrte Pyramide erklärt in der Publizistik- und Kommunikationswüsseschaft dr typisch Ufbau vo Nochrichte
** Die Maslowsche Bedürfnispyramide in der Biologii
** D Nahrigspyramide
* Kunst und Literatur
** *[[Scheibenwelt-Romane#Pyramiden|Pyramiden]]*, e Roman vom Terry Pratchett
** *[[Die Pyramide (Mankell)|Die Pyramide]]*, e Roman vom Henning Mankell
** D *[[Mautpyramide von Gnodstadt|Mautpyramide vo Gnodstadt]]*, en Obelisk z Unterfranke
* Sustigs
** Die verchehrti Pyramide, wo die soziali Klassestruktur vo de Diasporajude hät sölle beschriibe
** Pyramide, e Quizshow 
** Wiehnachtspyramide, e dekorativs Gstell mit Dreiteller zum Aufstelle vo Figure
** Pyramiden, e verlasseni Sidlig z Svalbard (Norwege)
** e Typ vo Figure in der Akrobatik oder bim Cheerleading
** Pyramidetraining, e Form vom Chrafttraining
** en Unternehmig, wo noch em Pyramidensystem organisiert isch 
** e Automatisierigspyramide in der Leittechnik
Royan

**Royan** isch ä Schtadt in de Region Poitou-Charentes, in Frankriich, ganz gnau im Departement Charente-Maritime, gàr nïtt so witt vo Bordeaux (97 km).

## Gschicht
Royan isch emol ä mondäne Badort gsi. Im Zweite Wältchrieg isch bim enä amerikanische Luftagriff am 5. Januar 1945 d Stadt, wo vo dütsche Truppe bsetzt gsi isch, fast vollständig zerstört worde. In de 1950er und 1960er Johr isch si uf emä ganz neue Grundriss noch de Regle vo de modärne Architektur wider ufbaut worde, wil s französische Ministerium für Wiiderufbau Royan zum enä „Laboratorium für städtebauligi Forschig“ erklärt het. Au d Chille *Notre Dame*, wo über d Innestadt use stoht, isch us em Baustoff vom 20. Johrhundert, em Beton, baut worde.

## Weblink

* Offizielle Webuftritt vo de Gmeind
* Office de Tourisme

## Fuessnoote
Bolivien

**Bolivie** (span. *Bolivia* [], isch noch em Bolívar so gnennt worde, uf Quechua und Aymara au *Qullasuyu*) isch e Binnestaat z Südamerika. Es gränzt im Weste an Peru und Chile, im Süde an Argentinie und Paraguay, im Oste und Norde an Brasilie.

## Bevölkerig
Bolivie isch eins vo de ermste Länder in Südamerika. Öbbe 72% vo der Bevölkerig si Indianer, die ermsti Bevölkerigsschicht, 27,5% si Mestize. Dr Räst stammt zum grösste Deil vo de spanische Koloniste ab und kontrolliert ä grosse Deil vo dr bolivianische Wirtschaft.

## Geografii
Dur Bolivie gönge zwäi groossi Chettene vo de Ande, wo wit usenander ligge und Spitze het, wo hööcher as 6500&nbsp;m si (Sajama 6542&nbsp;m, Illimani 6439&nbsp;m). Zwüsche de Chettene lit s zentrale Hoochland, dr Altiplano, wo 3000 bis 4000&nbsp;m hooch isch. Das Gebiet, wo au Däil vo de Noochberländer Peru und Argentinie drzueghööre, isch s äigetlige Kärnland, wo öbbe 80 Brozänt vo alle Bolivianer lääbe, au wenn s nume öbbe e Driddel vo dr Flechi vom Land usmacht. Zwüschen em Ostabhang vo de Ande und em ostbolivianische Bärgland ligge d Yungas uf ere Hööchi zwüsche 1200 und 1800&nbsp;m ü.&nbsp;NN.

D Llanos mache dr grösst Däil vo dr Flechi vo Bolivie us und gönge vom ostbolivianische Bärgland bis an d Gränze vo Brasilie und Paraguay. Es isch e dropisch-häisses Diefland, wo nume dünn besiidlet isch und es het din die drochnige Savanne vom Gran Chaco und die dropische Räägewaldgebiet vo Amazonie.

Zmizt im Altiplano lit dr Titicacasee, dr höggsti See uf dr Wält, wo kommerziell schiffbar isch. D Gränze zum Noochberland Peru goot dur d Middi vom See.

Dr Salar de Uyuni isch e groossi Seenswürdigkäit z Bolivie. Er isch dr grössti Salzsee uf dr Wält und het e Flechi vo 12'000&nbsp;km².

## Literatur
* Katharina Nickoleit: *Bolivien. Ein Länderporträt*. Ch. Links Verlag, Berlin 2019, ISBN 978-3-96289-042-1.
* Sinclair Thomson, Rossana Barragan, Xavier Albo, Seemin Qayum, Mark Goodale (Hrsg.): *The Bolivia Reader: History, Culture, Politics.* Duke University Press, Durham 2018, ISBN 978-0-8223-7152-6.
* Herbert S. Klein: *A Concise History of Bolivia.* Cambridge 2003

## Weblink
Towel Day

De **Towel Day** (alem. *Handtuech-Tag*) isch en Gedenktag zur Ehr vom britische Autor Douglas Adams, wo am 11. Mai 2001 gstorbe isch. De Towel Day findet sither jedes Jahr am 25. Mai statt.

A dem Tag träged d Fans es Handtuech mit sich ume, das isch en Remineszänz as Buech Per Anhalter durch die Galaxis, wo Handtüecher vom Autor drin als ungemein praktischi Sache beschribe werded und so zimlich s Nützlichschte sind, was mer uf Reise durs Universum debi chan ha.

## Ursprung vum Zitat
S'Originalzitat, wo sich uf d'Grossartigkeit vu Handtüecher beziegt, findet sich im 3. Kapitel vu im Adams sinem Buech **The Hitchhiker's Guide to the Galaxy** (dt. *Per Anhalter durch die Galaxis*). 

In sällem ultimative Reisefüehrer un Wikipedia-Vorbild stoht zum Lemma 'Handtuech' (do in dr alemannische Ibersetzig vom englische Original): 

## Wahl vom Datum
### 25. Mai
Be der Uuswahl vom Tag hed keis historischs Datum en Rolle gspilt, vilmeh isches en Kompromiss gsi us em Wunsch, möglichscht bald nachem Tod de Gedenktag z begoh, un de Notwendigkeit, gnue Ziit z ha zum die Nachricht um de Globus zschicke. De 25. Mai hed sich uf das abe als Towel Day etabliert.

### Anderi möglichi Termine
Anderi Termin, wonen Bedütig in Bezug uf de Douglas Adams hend sind de 11. Februar (de 42. Tag vom Joor), sin Geburtstag (11. März) oder sin Todestag (11. Mai).
Die send für 2002 als noii Termin für de Towel Day diskutiert worde, aber ned akzeptiert.

## Weblinks

* Offizielli Englischi Homepage
* Artikel: ''"Towel Day" Das Wichtigste: Don't Panic!'' bi sueddeutsche.de vom 24. Mai 2006, abgerueft am 16. Mai 2008

## Quelle
Sauhund

**Sauhund** isch e Hunderasse und e gängigi Beleidigung im allemanische Sprachruum und bedütet öbbe en gruusige oder gemeine Kärli.

S Wort Sauhund setzt sich zämme us „Sau“ und „Hund“ und bezeichnet ä Hunderasse, wo hüfig zum Wildsaujage bruucht worde isch.

Öb s Schimpfwort vom Name vo dr Hunderasse härchunnt, ob s sich villicht au vom hochdytsche "Schweinehund", was etwa s glyche bedytet, herleitet oder öb s Wort „Sau“ em „Hund“ as Verstärkig voragstellt worde isch, wie das au bi andere Schimpfwörter nit sälte gmacht wird, z. B. «Säuniggel-Sauigel», «Saukärli», odr aber bi gwöhnlige Wörter wie «Sauhitz», isch ungwüss.

## Metaffer
De *inneri Sauhund* wird als Metaffere bruucht, zum öpis z beschriibe, wo en Mensch innerlich hindered, öpis z mache, woner eigentlich sött mache. Schafft ers dänn trotzdem, so seit me; er hät de inneri Sauhund überwunde.
Taiwan

**Taiwan** bezeichnet

* en Insle im Westpazifik
* e Provinz vo der Republik China und vo der Volksrepublik China
* en umstrittene Staat; lueg Republik China
* e historische Staat, au bekannt als „Demokratischi Republik Taiwan“ (Republik Formosa)
* en Asteroid (2169) Taiwan
Ecuador

**Ecuador** (au iidütscht *Ekuador*; span. *República del Ecuador*), isch e Republik im Nordweste vo Südamerika. 

S Land lit zwüsche Kolumbie und Peru und het 14 Millione Iiwohner.

D Hauptstadt Quito lit im Andehochland (*[[Ecuador#Sierra|Sierra]]*) uf erä Höchi vo 2800 m. Die grössti Stadt isch Guayaquil, wo in der Pazifikküsten-Ebeni (*[[Ecuador#Costa|Costa]]*) lit.

Dr Name vom Land chunnt vom Äquator, wo sich dur s Staatsgebiet zieht. Der Grossdeil vom Land befindet sich in der südlige Hemisphäre. D Galápagos-Insle ghöre zu Ecuador und lige öbbe 1000 km westlig vo der Küste.

Dr högscht Bärg vo Ecuador isch dr Tschimborasso.

## Gschicht
Im Oktober 2019 het's ds Ecuador Demontstratione gä. D Demontstrante wehre sech gäge d Vorgabe vom Internationale Währigsfonde.

## Weblingg
Marilyn Manson

De **Brian Hugh Warner** (* 5. Januar 1969) esch in Canton, Ohio, USA uf d Wält cho. Är esch besser bekannt als **Marilyn Manson**. Är esch Sänger und Grönder vo de Rockband Marilyn Manson. De Name Marilyn Manson setzt sech us em Name vom amerikanische Seriemörder Charles Manson ond de bekannte Marilyn Monroe zäme.

De Brian esch als Chend i d *Heritage Christian School* (en sträng chreschtlechi Privatschuel) gange. Är hed denn am *Broward Community College* Journalismus ond Theater studiert.
 
Bevor är d Band gröndet hed, wo ursprönglech *Marilyn Manson And The Spooky Kids* gheisse hed, hed är als Journalescht för s Musigheftli *25th Parallel* gschaffet.
Scho gli hed är aber gmerkt, dass är ned wott öber anderi lüüt schribe, sonder sälber öbbis z säge hed.

Är hed ou scho in Filme mettgspellt, das esch im 1999 Der zuckersüsse Tod, im 2003 Party Monster, im 2004 The Heart is Deceitful Above All Things. im 2005 Livin in Neon Dreams und im 2006 Rise gsi. Zudem esch är im 2002 im Film vom Michael Moore, Bowling for Columbine gsi.

De Brian esch lang met de Schouspelleri Rose McGowan liiert gsi. Är hed aber denn am 3. Dezämber 2005 d Dita von Teese ghürotet. D Dita von Teese hed allerdengs am 29. Dezämber 2006 d Scheidig iigreicht. De Brian esch jez met de 20 jährige Schouspelleri Evan Rachel Wood liiert.

## Verschednigi Zitat

"Ich bin zu all dem geworden, wovor ich als Kind Angst hatte. Ich habe meine Albträume übernommen, zum Beispiel vom Teufel und der Apokalypse und ich bin zu all dem geworden. Ich habe nur Angst vor Dingen, die alle für normal halten." *November 2000*

## Büecher
* *The Long Hard Road Out of Hell.* (1998) Hannibal, 2000, ISBN 3-85445-182-2 (Deutsche Übersetzung von Christoph Gurk)
* Marilyn Manson und David Lynch: *Genealogies of Pain.* Verlag für moderne Kunst, Nürnberg 2010, ISBN 978-3-86984-129-8. (Deutsch-/englischsprachiger Katalog zur Ausstellung in Wien mit Aquarellen von Marilyn Manson)

## Quelle
Marilyn Manson Talking ISBN 3-89602-762-X

## Weblink

*
Nendingen

**Nendinga** isch än Ortstoal vu de Kroisstadt Duttlinga ond hät uhgfähr 2850 Einwôhner. S'läiht a de junge Donnä zwische Duttlinge und Mille.

Nendinga isch grindet worre vom allemanische Sippeoberhaupt Nando zwischet 260 und 300 noch Chrischdus. Sai Wappe isch ä Schild mit drei Lilie.
Seit 1409 hät Nendinge zua Mille ghert. Wegem Napoleon isch es no im Johr 1805 zua Wirteborg kumme. Sai Oageständigkeit hät Nendinga bei de Gmôadsreform 1973 verlore.

D'katholisch Pfarrkirch „St. Petrus ond Jakobus“ isch ausem Spôtbarock ond ghert zu denne Körche i de Regiô, wo no am beschde erhalte sind.

Nendinga hät än ôagene Bahhôf a de Dunnädahlbah vo Ulm ge Donaueschinge.

Nebet em alte Schualhaus (1896) hät Nendinga ä seit 2010 ä grauße Multifunktiônshalle. Do isch d'Feschthalle dinne ond d'Sporthalle, wo d'Nendinger Bundesliga-Ringer dinne kämpfet.

'S aktuelle Neibaugebiät „Am Schneckegarte“ stôht fir d' ständig Vergreßerong vu Nendinga.

## Externi Site
*Portal zue allene Nendinger Webseite
Ͱ

**Heta** (Majuskel Ͱ, Minuskel ͱ) isch es Zeiche vum Griechische Alphabet, wo ziitewiis für de Luut [] bruucht woren isch. De Name Heta isch im vorklassische Griechisch d Bizeichnig vom Buechstaab Eta gsii.

## Härkunft

S H-Zeiche isch zerscht als „heta“ ibernumme un schpäter zum „eta“ verändert worre. Wil jetzert fir de Lut „H“ e Zeiche gfehlt het, isch de Buechschtab „H“ mittig senkrecht halbiert worre un beidi Hälfte verwendet worre: Fir de Lut „H“ om Ofong vun eme Wort, wu mit m Vokal [oder R] ofongt, isch di link Hälfti vum Grossbuechschtabe „H“, fir s Olute vun eme Wort aber nur mit Vokal (ohni Huch) di recht Hälfti vum Grossbuechschtabe „H“ verwendet worre. Dodrus hen sich dän bi de Kleibuechschtabe di beidi Zeiche „Spiritus asper“ un „Spiritus lenis“ entwickelt.

## Bispil
Hera (Ͱηρα = Hera) 

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Vereinigte Staaten (Begriffsklärung)

**Vereinigti Staate** stoht im Allgemeine für die *Vereinigte Staate vo Amerika*, d USA.

Dr Begriff **Vereinigti Staate** wird au bruucht für anderi Bundesstaate:
* Vereinigti Staate vo Brasilie, *República dos Estados Unidos do Brasil*; Verfassig vom 24. Februar 1891
* Vereinigti Staate vo Gross-Östriich, ä Projekt von erä Gruppe um ä östriichisch Erzherzog Franz Ferdinand (1906)
* Vereinigti Staate vo Kolumbie (*Estados Unidos de Colombia*; 1863–1886)
* Vereinigti Mexikanischi Staate (*Estados Unidos Mexicanos*)
* Vereinigti Staate vo Zentralamerika (au *Zentralamerikanischi Konföderation*; 1823–1838), ä Staatebund
* Vereinigti Staate vo de Ionische Insle (*Enomenon Kratos ton Ionion Neson*; 1815–1863/64)

**Lueg au:**
* Vereinigte Arabische Emirat
* Vereinigte Arabische Republik (VAR), 1959-62 för Ägypte und Syrie
* Vereinti Nazione (UNO)
* United States
Wohlfahrtsausschuss

Dr **Wohlfahrtsusschuss** isch ä politischi Institution vo dr Französische Revolution gsi. Währed dr sogenannte Terrorherrschaft *(La Grande Terreur)* vom September 1793 bis zum Juli 1794 het er praktisch diktatoriali Gwalt über Frankriich gha.

Dr Wohlfahrtsusschuss isch am 6. April 1793 gründet worde für zum d Verteidigung vo dr Nation gege Find us em Innere und Üssere z organisiere. Er het het au d Regierigsorgan, wo die Revolutionäre ufgstellt hai, kontrolliert und Regierigsbeschlüss chönne ändere. Z erst het er nüün, spööter zwölf Mitgliider gha, wo alli vom Nationalkonvent für ei Monet gwehlt worde si, aber hai chönne widrgwehlt wärde.
## Gschicht
Vom April bis zum 10. Juli 1793 isch dr Wohlfahrtsusschuss vo de Girondiste beiiflusst und vom Jakobiner Georges Danton, wo relativ gmässigt gsi isch, gleitet worde. Si hai aber die militärischi Situation nit chönne verbessere und d Nationalversammlig het sich radikalisiert und d Girondiste us em Wohlfahrtsusschuss abgwehlt. Am 27. Juli 1793 isch dr Maximilien de Robespierre in Usschuss gwehlt worde. Vom September bis zum Juli im nexte Johr si die gliiche Usschussmitgliider immer widrgwehlt worde (usser em Marie-Jean Hérault de Séchelles, wo im April 1794 hiigrichtet worden isch.) Understützt vo de Jakobiner in dr Nationalversammlig het dr Usschuss Lüt afo verfolge, wo as Find vo dr Revolution verdächtigt worde si, Masserekrutierige in d Armee si duregfüehrt und d Wirtschaft isch as Chriegswirtschaft organisiert worde.

Dr Usschuss isch as Kollegium konzipiert gsi und het as Ganzes siini Entscheidigunge troffe, aber s sogennante Triumvirat, wo us em Robbespierre, em Georges Couthon und em Antoine de Saint-Just bestande het, het dr grösst Iifluss gha und s Land politisch gfüehrt. Dr Lazare Carnot het sich uf s Militärische spezialisiert und dr Robert Lindet isch für d Versorgig verantwortlig gsi.

Am 10. Oktober het dr Usschuss unbeschränkti Vollmachte übercho und het vo denn aa diktatorisch gregiert und die Jakobinisch Terrorherrschaft iigfüehrt. Under de Usschussmitgliider und im Konvent het s aber Meinigsverschiideheite ge, wo schliesslig d Macht vo de Radikale untergrabe het. Dr Robespierre het in erä Red vor em Konvent ä Verscherfig vo de Verfolgige akündigt, die Abgeordnete hai dr Terror aber welle ände und am 27. Juli 1794 isch dr Robbespierre gstürzt: dr Beschluss ihn z verhafte isch eistimmig gsi und legali Möglikeite sich z verdeidige het s sit em Prairial-Dekret nume no wenig ge. Mit ihm si dr Saint-Just und dr Couthon verhaftet worde. Am Dag druf isch dr Robespierre mit einäzwanzig vo siine Ahänger guillotiniert worde.

Dr Wohlfahrtsusschuss het denn ä groosse Deil vo siim Iifluss verlore und siini Vollmachte si uf d Ussepolitik und d Chriegsfüehrig beschränkt worde. Im Oktober 1795 isch er ufglöst worde.

## Quelle
*Dr Artikel "Public Safety, Committee of" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Guillotine

D **Guillotine** isch es Instrumänt zum Chöpfe vo Verbrächer gsi, wo 1792 z Frankriich währed dr Französische Revolution iigfüehrt und dört bis 1977 bruucht worden isch. Ihre Name het si vom Dr. Joseph-Ignace Guillotin übercho, emä Mitgliid vo dr Nationalversammlig, wo si as schmärzfreis und dorum humaners Hiirichtigsinstrumänt empfohle het.

## Ufbau
D Guillotine bestoht us em ä Holzrahme, erä Bank und erä Chlinge. In de sänkrachte Balke vom Rahme het s Rille, wo d Laufbahn vom ä abgschregte Fallbeil si. Am obere Deil vo dr Chlinge isch es Gwicht aagmacht, so dass si dr Hals schnäll und mit groosser Macht cha verschniide. Am Rahme isch ä Bank festgmacht, wo mä s Opfer drufleit, und e bewegligs Brätt mit emä Loch für ä Hals, wo festgmacht wird, so dass sich dr Hals nit cha us dr Laufbahn vo dr Chlinge entfärne. D Chlinge wird mit emä Seili in d Höchi zoge, wo ä Riigel si festhebt, bis dä vom Hänker mit emä Hebel usglöst wird.

## Gschicht
Ähnligi Instrumänt si scho früehner z Ängland, z Schottland und in andere europäische Länder bruucht worde, im Allgemeine für zum adligi Verbrächer z chöpfe, ä Hiirichtigswiis, wo as schmärzfrei und nit ehrerüehrig und dorum as bsundrigs Privileg aagluegt worden isch.

Die erst Guillotine isch z erst im Spital vo Bicêtre an Dote usbrobiert und denn am Place de la Grève ufgstellt worde. As erste Mensch isch dört am 25. April 1792 ä Räuber hiigrichtet worde. Währed dr Terrorherrschaft vom Robespierre si denn Duusigi vo Lüt us politische Gründ gchöpft worde, und d Guillotine isch s Symbol vo dere Schreckensherrschaft gsi.

Am Aafang het mär ä „Louisette“ oder „Louison“ gsait, aber bald isch dr Begriff „Guillotine“ bruucht worde. Die französische Kriminelle hai erä d „Witwe“ gsait.

Im 19. Johrhundert si Verbesserige gmacht worde, so dass si nüm so störaafällig gsi isch. Bis zum Zweite Wältchrieg si d Hiirichtige z Frankriich öffentlig gsi, nochhär si si in de Gfängnis duuregfüehrt worde. Dr letscht Mensch, wo mit dr Guillotine hiigrichtet worden isch, isch dr Mörder und Vergwaltiger Hamida Djandoubi gsi, wo am 10. Septämber 1977 z Marseille gchöpft worden isch. Sit denn het s in Westeuropa keini Hiirchtige me ge.

## Quelle
* Dr Artikel "guillotine." in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
* Dtv-lexikon, Band 8, S, 114f.

## Weblink

* Die Guillotine, Fallbeil, Enthauptungsmaschine uf todesstrafe.de
Tsunami

E **Tsunami** *(jap. Tsu-Hafen, nami-welle)* isch e Uswürkig vom ne Seebebe, wöu sech d Wälle dür ds Wasser bewege u so Bewegig iz Meer bringe. Ufem Meer usse gseht mer keh sichtbari Uswürkige. Ersch ir Küschtenechi, wenn z Wasser weniger töif isch, entfaltet sech d Würkig ar Oberflächi.

Veruussetzig für ne Tsunami isch es Aerdbebe vo mindischtens Schterchi 7, wo nooch underem Meeresbode isch.

Je nach dem, wie dass ds Bebe verloffe isch, chas si, dass sech d Welle am Meeresgrund schnäuer furtbewegt als die ir Neechi vor Oberflächi. Us dem Grund chas passiere, dass ds Wasser am Meer zersch bis zu 100 Meter zrüggeit, bevor die erscht Fluetwelle uf ds Feschtland trifft.

## Weblink
Basel-Breite

**Breiti** (hochdytsch **Breite**) isch ä Quartier vo dr Stadt Basel. Es ligt am estlige Ändi vom Grossbasel, wo d Birs in Rhii fliesst *([[Birsköpfli|Birskepfli]])*.  Die westligi Quartiergränze isch am Dalbediich, ä Gwärbkanal, wo s Dalbekloster im Mittelalter het lo baue. Uf dr andere Site vom Kanal sin s Dalbe-Quartier und d Vorstedt, im Norde isch dr Rhii und im Oste d Birs und Birsfälde im Baselbiet.

S Breiti-Quartier het si Name vom freie, ebene Fäld bikoo, wo friehner zwischem Dalbe-Quartier und der Birs uf dr underste Flussterasse glägen isch. Scho im 14. Johrhundert het mä däm Fäld so gsait. Vo 1811 aa het mä dr Strooss, wo dur s Fäld uf Birsfälde und vo därt uf Ziri gfiehrt het, die *Breiti Stross* gsait. In de 1850er-Johr isch dere Stross noo ä neji Arbeitersiedlig baut worde, s hitig Breiti-Quartier, und mä het dr Name vo der Stross in *Zircherstross* gänderet.

D Braitlemer, wie mä de Iiwohner vom Breiti-Quartier in dr Umgangssproch sait, sin hit zu drei Viertel in der Dienstlaistigsbranche dätig. In de 1980er Johr sins no ä gli weniger as d Helfti gsi. Wichtigi Wirtschaftsbranche sin s Baugwärb, d Elektrotechnik, d Optik, d Fiinmechanik und dr Maschinebau.

Meh as d Helfti vo de Hyser im Quartier ghere Privatpersone, aber ebben ä Fimftel ghere Wohngnosseschafte. D Wohnige sin gresser as ebben in dr Altstadt, aber s het sehr vil weniger Wohnige mit vier und meh Zimmer as im Kantonsdurchschnitt.

## Hyser und Sehnswirdikeite
* D Don-Bosco-Kirche
* Dr Dalbediich
* S Birskepfli
* Dr Letzidurm

## Fuessnote
Schwalldorf

**Schwalldorf** isch an Stadtdoal vo Râodaburg am Neggr (hâodeitsch Rottenburg am Neckar) em Kreis Dibenga en Bada-Wirttaberg (Deitschland).

## D Geografi
Schwalldorf leit sieba Kilometer siadweschtlich vo Râodaburg uf dr Gäuhochfläch rechts vom Neggr. D Schwalldorfer Gmarkung hôt a Heie vo 360 bis 492 Meter, s Dorf leit augfähr uf oara Heie vo 470 Meter.

### D Gmarkung
Schwalldorf hôt a Gmarkungsfläch vo 581 Hektar. Vo dene werrat 65,1 % fir d Landwîrdschaft gnomma, 25,6 % davõ send Wald, uf s Dorf ond d Stroaßa endfallad 8,7 %, ond dr Rescht mâcht 0,7 % aus. 

### D Nochberflegga
D folgende Flegga grenzat â Schwalldorf, se werrat em Uhrzeigrsenn vo Norda â gnannt: Bad Niedernâo, Weiler, Deddenga, Hirlenga, Frommahausa, Birenga ond Obernâo (elle em Kreis Dibenga). Elle Flegga, nõ Hirlenga et, send Stadtdoal vo Râodaburg. 

## D Leit
En Schwalldorf wonat 781 Leit (Jenner 2008). Dorom isch Schwalldorf oas vo da kloinere Dörfer vo Râodeburg. Bei ra Fläche vo 5,81 km² macht des a Bevölkerungsdichte vo 134 Leit uf da Quadratkilometer.

### Religiõ
Dia meischda Leit vo Schwalldorf send kadolisch. Friher hôt Schwalldorf blâoß Kadolische ghedd, weil des Dorf 425 Jor zo Vordereschtreich gheart hôt. Heit leabat augfähr hondert Evangelische em Dorf.

### Eiwonerendwiklong

## D Gschîcht
Schwalldorf isch om 1100 rom em Codex vom Kloschter Hirsau zom erschta Mol gnannt worra. Em Codex isch au an Edelmâ mit em Nama Fridericus de Swaldorf gnannt worra. Dia erscht urkondlich Nennong kommt abr vo ra Schenkongsurkond vom 7. Juli 1304. Dr Vogt vo da Grafa vo Hohaberg, dr Heinrich dr Amman hôt da Dominikanernonna vo Kirchberg a Stuck Land en Schwalldorf gschégt. Drom hôt dear Flegga 2004 d'700 Joarfeier ghedd. 

Se moined abr, dass dr Flegga gherig elder isch. Weg am "-dorf" em Nama gôht ma vo ra Grendong em 7. oder 8. Joarhondert aus. Des wud au durch an Haufa Ausgrabunga ondermauret. Dia Urkond vom 7. Juli 1304 isch abr dr oazig Bweis.

Em Joar 1357 isch zom erschta Mol a Kabell gnannt worra. Zo dera Zeit isch Schwalldorf abr an doal vo dr Pfarrei Dettenga gwea, die zur Johanniterkommend Hemmadorf gheart hôt. Era Urkond vom 14.&nbsp;Auguschd&nbsp;1437, en dera a Kuratkaplanei en Schwalldorf grendet wud, hôt ma erschtmols dr Heilig Andreas gnannt. Seit 1507 hent Schwalldorfer a oagne Pfarrei. Dia Kabell hôt ma zur Pfarrkirch erhoba. 

Dr Flegga hôt vo 1381 bis 1806 zo dr Landschaft Niederhohaberg en dr Grafschaft Hohaberg gheart. Dr Graf Rudolf III. vo Hohaberg hôt dia Grafschaft 1381 a Vordereschtreich verkaufd. So hôt dear Flegga vo det â zom Habsburgr Reich gheart, bis r mit dr Grafschaft Hohaberg 1805 onder m Pressburgr Frieda zo Wirtaberg komma isch. Em Joar 1807 isch dr Flegga zom neia Oberamt Râodaburg komma. Râodaburg isch au a eschterreichisches Oberamt gwea, bevor s zo Wirtaberg komma isch. Nõch dr Uflösong vom Oberamt Râodaburg, des seit 1924 dr Kreis Râodaburg gsei isch, isch dr Flegga 1938 zom Kreis Dibenga komma. Am 1. Januar 1972 isch die Gmoand Schwalldorf nõ zo dr Stadt Râodaburg komma. 

## Internetseita
* D Schwalldorfer Seit bei Rottenburg.de
Hans-Peter

**Hans-Peter** (ou usnondgschrybe **[[Johannes|Hans]] [[Petrus|Peter]]**, odr zämmegschrybe **Hanspeter**) isch bzw. sind d Vornäme vu Persona wie z. B.:

* Hans-Peter Hammel *(*1947), Schwyzer Outor*
* Hans-Peter Seidel *(*1958), ditscher Profèssor*
* Hans Peter Stihl *(*1932), ditscher Unterneammer*
* Hans-Peter Tschudi *(1913-2002), Schwyzer Politiker*
* Hans-Peter Uhl *(*1944), ditscher Politiker*
Moonlight

**Moonlight** (engl. fier *Mooliecht*) stoht fier

* e Fernsähserie: Moonlight (Fernsehserie)
* e Theaterstuck vum englische Autore Harold Pinter
* e polnischi Metalband, lueg Moonlight (Band)
* e Umsetzig vu dr proprietäre Microsoft Web-Präsentationstechnik Silverlight fier POSIX-kompatibli Systeme, lueg Moonlight (Laufzitumgäbig)
* e in dr Aquaristik igsetzti Effektbelüchtig, lueg Moonlight (Aquaristik)
Artaxerxes

**Artaxerxes**  cha si:

Dr Dronname vo persische König us dr Achämenide Dynastii:

(Artaxerxes vom Latinische, vo ) vom Altpersische *Artaxšacā*)

*(BCE bedüted „vor dr Ziitwändi“)*

* Dr Artaxerxes I. Longimanus, Regierigsziit 465 BCE - 424 BCE, Sohn und Nochfolger vom Xerxes I..
* Dr Artaxerxes II. Memnon, Regierigsziit 404 BCE - 358 BCE, Sohn und Nochfolger vom Dareius II.
* Dr Artaxerxes III. Ochus, Regierigsziit 358 BCE - 338 BCE, Sohn und Nochfolger vom Artaxerxes II.
* Dr Artaxerxes IV. Arses, Regierigsziit 338 BCE - 336 BCE, Sohn und Nochfolger vom Artaxerxes III.
* Dr Artaxerxes V. Bessus, Regierigsziit 330 - 329 BC, än Adlige, wo dr Dron vom Dareius III. usurpiert het

**Artaxerxes** wird mänggisch au bruucht für ä baar persischi König us dr Sassanide Dynastii:

(Mittelpersisch Ardaschir, wo vom altpersische *Artaxšacā* chunnt, isch dr Name von ä baar Sassanid Herrscher.)

*(CE  bedüted „noch dr Ziitwändi“)*
*Dr Ardaschir I., 226–241 CE
*Dr Ardaschir II., 379–383 CE

**Artaxerxes** cha au si:
* Artaxerxes, än Opere vom Thomas Arne.
Ban Ki-moon

**Ban Ki-moon** (koreanisch: 반기문; *&nbsp;13. Juni 1944 ds Eumseong, Südkorea) isch a südkoreanische Diplomat und Politikr. Er isch vu 2004 bis 2006 Usseminister vu Südkorea gsi und sit am 1. Jänner 2007 bis 2016 dr achti Generalsekretär vu de Vereinti Natione gsi.

## Biografy
Wie dr Ban selber gseit hett, isch sini Entscheidig, en Diplomat werde z’welle, scho 1962 gfalle, won’er uf dr Chungju High School bi’nem Englisch Wettbewerb e Reis nach Washington D. C. und nem Treffe mit’m damalige Präsident vu de Vereinigte Staate John F. Kennedy gwunna hett. Studiert hett dr Ban a dr Soul National University und hett 1970 dr Bachelor-Grad in *International Relations* (internationali Zämmearbeit) übercho. Sini diplomatischi Karriera hett er während dr Militärdiktatur vu Park Chung-hee ahgfange, und hett si während’m Präsident vu Korea Chun Doo-hwan (1980 bis 1988) witergfüehrt, wo wie dr Park dur en Militärputsch a d’Macht choo isch.

Ab 1972 ah hett dr Ban im Uusland dienstet, zersch ds Neu-Delhi. Zersch isch er nacher bi de *United Nations Division* tätig gsi, drno hett er ds New York als erschti Sekretär bi de ständige Beobachtigsmission vu Südkorea bi de Vereinte Natione gschaffet. Im November 1980 het er dr Poschte vum Direktor vu de *United Nations Division* übercho. Sin Master-Degree hett er im Johr 1985 in *Public Administration* vu dr John F. Kennedy School of Government (Harvard University) übercho. 1987 und 1992 hett er dr Poschte in dr Botschaft in Washington D.&nbsp;C. übernoh; drzwüschet ischer Generaldirektor vu de südkoreanische Büros für Amerikaahglegeheite gsi.

1995 ischer zwei Mol als stellvertretendi Minischter für *Policy Planning and International Organizations* vorgschlage worda. 1996 ischer Sekretär vum südkoreanische Präsidenta für Üsseri- und Staatssicherheitsahglegeheite, 2000 drzue no Vizeusseminischter worda. Ab em Februar 2003 hett dr Ban als ussepolitischr Berater vum Präsidenta Roh Moo-hyun gschaffet und hett dr Yoon Young-kwan als Handels- und Usseminischter abglöst.

Ban isch dr südkoreanischen Nordpolitik beteiligt gsi, woner 1992 als Vizevorsitzendr vu de *South-North Joint Nuclear Control Commission* dienschtet hett. Won’er 1992 isch er Botschafter in Öschtriich gsi isch, hett me ihn zum Vorsitzendi vu de *Organisation vum Vertrag über ds Verbot vu Nuklearversüech* gwählt

Im Januar 2004 isch Ban Usseminischter vu Südkorea gsi. Im September 2005 hett er e wichtigi Roll bi de sogenannte Sechs-Parteie-Gspröch weg de Nuklearkriis in Nordkorea gspillt. Im Januar 2006 hett ihn sini Regierig als Kandidat für d Wahl zum neue Generalsekretär vu de Vereinti Natione nominiert; druff hi isch er am 13. Oktober 2006 vu de Vollversammlig vu de Vereinti Natione gwählt worda. Am 1. November 2006 ischer vum südkoreanische Minischteramt zruggtretta und hett mit dr Vereidig am 14. Dezember 2006 dr Kofi Annan als neue UN-Generalsekretär ersetzt.

## Weblink

* D’Offiziell Website vum Ban Ki-moon uf dr Website vu de Vereinte Natione

## Fuessnote
Amaravati Buddhist Monastery

**Amaravati Buddhist Monastery** (Pali: »Todfrais Riich«) isch e buddhistisches Chloster i de Chiltern Hills nördlich vo Berkhamsted im Hertfordshire z England. S ghört zu de Thailändische Waldtradition, enere Richtig vom Theravada.

## Gschicht
S Chloster isch 1984 isch vom Thaimönch und Lehrer Ajahn Chah und sim Schüeler Ajahn Sumedho, emene Amerikaner, gründet wore, nochdem Citaviveka, s ersti westlich Chloster vo dere Tradition, erfolgriich is Lebe gruefe woren isch. Ufem Gländ vo Amaravati isch vom 12. bis zum 16. Joorhundert s Frauechloster St Margaret's de Bosco gsii. Noch de Reformation isches uufglöst wore und s Chloster isch i privati Hend cho. Wäred em Zweite Weltchrieg het s Gländ as e Schuel för Chinder dient, wo wege de Bombeaagriff vo de Nazi us London evakuiert wore sind. De English Sangha Trust het den da Gländ gchauft und s hütig Chloster iigrichtet.

## Sangha
S Chloster isch de Sitz vom Abt Ajahn Sumedho und s lebet öppe 15 Mönch (bhikku) und Novize (samanera) und öppe grad sovil Nonne (siladhara) do. Denebet hend no öppe föf Laie (lay residents) feste Woonsitz ufem Glend, wo för Uufgobe zueständig sind, wo Mönch nöd mache chönd.

S Chloster lebt vo Spende und au s Esse werd gspendet. Bsunders a de Wuchenend und a Festtääg chömet vill Thai und Singhalese, aber au anderi Buddhiste, zum Chloster und spendet Naarigsmittel und Spiise.

Do s Chloster uf fraiwilligi Arbetschräft agwisen isch, lebet ständig verschidnig Gäst im Chloster, de Uufethalt cha vo wenige Taag bis zu drai Mönet goo, selte au länger. D Gäst müend gwüssi Regle iihalte und em tägliche Tagesrhythmus tailnee und bi Arbete helfe. Em morge em föfi isch Morgemeditation, denn werdet verschidnigi Arbete döregfüert. Em halbizwölfi gits z Mittag, nochem zwölfi isches nüm erlobt näbis z esse. Mengisch gits aber em füfi zum z Five-o'clock tea echli Chääs oder schwarzi Schoggi. Em Oobe em halbiachti foot d Oobemeditation aa und abem zeni isch Nachtrue. De Nomitaag dient zum persönliche Üebe und Studiere vom Dhamma, de buddhistische Lehr.

Nebetem Chloster gits no e Retreat Centre ufem Gländ, wo drei- bis zeetägigi Schwiigeretreats abotte werdet.

## Weblink

* Amaravati Buddhist Centre
Kloster Dhammapala

**Dhammapala** (Pali: »Schützer vom Dhamma«, d.i d Lehr vom Buddha) isch e buddhistischs Chloster z Chanderstäg im Berner Oberland. Es ghört a de Thailändische Waldtradition aa, enere Richtig vom Theravada.

## Gschicht
1979 het de Ajahn Sumedho im Uuftrag vom Ajahn Chah, emene wichtige Vertreter vo de Thailändische Waldtradition, de Uuftrag öberchoo z England e buddhistisches Chloster z gründe. Da Chloster, Cittaviveka, isch schnell aagwachse und e zwaits Chloster Amaravati isch gründet wore und zum Sitz vom Ajahn Sumedho wore. Ane 1988 sind zwee Aahänger uf d Idee choo, i de Schwiz e Chloster vo dere Tradition z gründe und hend zwee Mönch vo Amaravati iiglade imene Huus z Chonufinge bi Bern e Mönchsgmainschaft uufzbaue. Die isch guet z laufe cho und scho bald het s Huus nüme glenget und me het 1991 z Kandersteg e grössers Huus gchauft und e Chloster druus gmacht. De Abt vom Chloster isch de Ajahn Khemasiri. Im Chloster lebet e paar Mönch und Novize, mengisch au Nonne.

## Gäst
S isch mögli as e Gast för e gwüssi Zitt im Chloster z lebe. De Gast, Mane wie Frau sind willcho, mue debi bestimmti Regle bifolge und em tägliche Tagesrhythmus tailnee und bi Arbete helfe. Em morge em halbisechsi isch Morgemeditation, denn werdet verschidnigi Arbete döregfüert. Em elfi gits z Mittag, nochem zwölfi isches nüm erlobt näbis z esse. Mengisch gits aber em füfi zum z Vieri echli Chääs oder schwarzi Schoggi. Em Oobe em halbiachti foot d Oobemeditation aa und abem zeni isch Nachtrue. De Nomitaag dient zum persönliche Üebe und Studiere vom Dhamma, de buddhistische Lehr.

S Chloster büütet au Kürs zum Meditiere aa und em Samstig gits Dhammgsprööch, da sind Vorträäg öber d Lehr vom Buddha.

## Weblinks
* Dhammapala
Julirevolution

D **Julirevolution**, oder die **französischi Revolution vo 1830** isch ä bürgerlichi Revolution gsi, wo as Ziil gha het, die reaktionäri Politik vom Bourbonekönig Charles&nbsp;X., wo vorgha het s Bürgertum z entmachte, mit erä liberale z ersetze. In ihrem Verlauf isch dr Charles&nbsp;X. abgsetzt und vo siim Cousin, em Louis-Philippe vo Orléans as König ersetzt worde. Frankriich isch ä konstitutionelli Monarchii bliibe, aber s Prinzip vo dr Souveränitet vom Volk, understützt vo de so-genannte Orleaniste, het über die erblige Rächt vo dr Monarchi, wo d Legitimiste uf ihri Fahne gschriibe hai, gsiigt.

## Verlauf
D Revolution isch am 26. Juli 1830 usbroche, nochdäm die königlichi Regierig die so-genannte „Juliordonnanze“ veröffentligt het, wo s Parlamänt ufglöst und d Meinigsfreiheit iigschränggt hai. Am 27. Juli si z Paris Barrikade baut worde und drei Dag spöter het dr Charles&nbsp;X. abdanggt und isch ins Exil noch Ängland gange. Die Bürgerliche hai d Macht fest in d Hand gnoh, und Unruehe unter em Proletariat unterdruckt.
Dareius

**Dareius**, au **Dareios** oder **Darius** (vom persische داريوش , *Dariush*, [dɒrjuʃ]) isch ä hüfig bruuchte persische Mannename. Drei persischi König vo dr Achämenide Dynastii hai Dareius gheisse:

*Dareios I. odr *Dareius der Grooss*.
*Dareios II.
*Dareios III.
 
Au ä baar anderi König hai eso gheisse:
*Dareius vo Medie Atropatene, ä Satrap
*Dareius vo Pontus

Es isch au dr Vorname vo:
*Darius Milhaud
Februarrevolution

Mit **Februarrevolution** cha gmeint si

*ä bürgelig-demokratischi Revolution z Frankriich im Februar 1848, in welere dr „Bürgerkönig“ Louis-Philippe gstürzt worde und die Zweiti Republik gründet worden isch, lueg d Februarrevolution vo 1848
*ä bürgelig-demokratischi Revolution z Russland im Februar 1917, in welere dr Zar Nikolaus II. gstürzt worden isch, lueg Februarrevolution 1917
Trollinger

Dr **Trollinger** isch a rode Räbsorde, wo en Deutschland faschd ausschließlich im Woebaugebied Wirrdaberg ohbaud wird. Em Allgemoina geld der Woe onder Kenner edd als b'sonders hochwerrdich, er isch abr en wiachtigr Doel voh dr Schwäbischa Läbensard, ond wird auf Woifeschdle (wia zom Beischbiel in Schduergerd und en Bäsawirrdschafda (andserswo im Allemannischa Sprachraum sächd mr „Schdraußawirrdschafd“) virrdlidderswoes aus volle Gläser ohne Schdiel dronga, was mr em Schwäbischa als "an Virddele schlodza" bezoechna duad. Oft wird dr Trollinger mid em Lemberger vermischd. Viele Schwoba kibbad au no Sprudl nei (Schorle). Außerhalb vom Woebaugebied Wirrdaberg wird der Trollinger noch en Tirol (Vernatsch] kuldiviert, wo er voh de Rehmer schon zu denna ihrer Zeid wohl au in da Südweschddeutscha Raum herbrachd worra isch.
Dr Name *Trollinger* loeded sich au vo *Tirolinger* ab.

Älles en Ällem schdohd dr Trollinger auf um dia 2.500 Hegdar Fläche en Wirrdaberg (was ohgfär em Virrdl vom g'samda Gebied entsprecha duad). Mr fänd viele Wengerde vor Ällem am Neggar ond an dr Rems. Em Nadurell voh Wirddaberg endsprechend, gedeihd dr Trollinger auf Keuber ond Muschlkalk. An Nachdoel isch, dass die Räba em Vrgleich zu andre Woensorrda leicht vrfierad. dazua kommad noh G'fähdonga durch da Echde ond da Falsche Mähltau. Wachsa duad er zemmlich schnell, drom isch au dr Erdrag reachd hoch. Des isch allerdings au dr Grond, warom der Woe eher zu de Schechdere zähld (des isch abr au technisch zom Erklära, weil mr d' Maische erhitza duad). Voh dr Qualidäd her kriegd mr selda ebbes Besseres noh wia an Kabinedd-Woe noh, normal isch QbA. Greizd hodd mr Trollinger-Räba em ledschda Jahrhonderd middam Riesling, der au in Wirrtaberg gern ohbaud wird. S Ergebnis war dr Kerner.

Dr Woi, den mr aus de Trauba kellerd, hodd em Allgemoina zwischa 12 ond 13 Prozend Alkohol, ond mr sächd, dass er fruchtich ond frisch schmegga däd (er isch also koe schwärer Woe). Dr Woe bassd guad zom Roschbroda, Maudascha ond andres Essa mit Floesch. 

## Externe Seida
* Schbezialidäda von Bada-Wirrdaberg (Standarddeutsch)
Zweite Republik

Als **Zweiti Republik** bezeichnet mä
* z Östriich die hütig Republik, wo 1945 noch em Untergang vom Grossdütsche Riich  in de Gränze vo der Erste Republik (1918–1938) entstanden isch, lueg Östriich
* z Frankriich d Republik, wo noch der Februarrevolution vo 1848 entstande und bis zur Restauration vom Kaiserriich 1852 existiert het, lueg Die Zweit Französischi Republik
* z Spanie d Ziit zwüsche 1931 und 1936, lueg Spanie
* z Polen d Ziit vo 1920 bis 1939, lueg Pole
* z Italien d Ziit noch em Polit-Skandal "Mani pulite" (dt. suuberi Händ) und der Wahlrächtsreform vom Anfang vo de 1990er-Johr, lueg Italie
Generalstände

D **Generalständ**, franz. *États-généraux*, si die ständischi Verdrätig vom französische Volk vor dr Revolution vo 1789 gsi. As Verdräter vom freie Volk hai si ihri Zuestimmig zu neue Stüüre, zue Chriegserklärige oder ussepolitische Verdräg müesse ge, hai aber kei gsetzgäbendi oder richterligi Rolle wie d *parlements* gha. 
## Zsämmesetzig
D Generalständ sich us drei drennte Versammlige zsämmegsetzt, d Versammlig vo de Abgeordneti vom Klerus, die vom Adel und die vom Dritte Stand, em gwöhnlige Volk. Jede Stand het drei- bis sächshundert Abgeordneti gha und het für sich dagt und denn siis Votum as Stand abge. Wenn sich d Ständ nit hai chönne einige wie under em Louis XIII., wo si im Johr 1614 über d Chäuflichkeit vo de Ämter diskutiert hai, und wil die Adlige nit uf keini vo ihre Privilegie hai welle verzichte, het dr Dritt Stand dr Abschaffig vo dr Ämterchäuflichkeit nit zuegstimmt, isch alles bim alte bliibe.

## Gschicht

D Generalständ gönge zrugg uf die ständische Verdrätige vom 13. Johrhundert. Die ersti nationali Versammlig isch im April 1302 vom Philip em Schöne iiberuefe worde, wil er Understützig in siiner Usenandersetzig mit em Papst Bonifaz VIII.  bruucht het. Es het non e baar sonigi Versammlige ge in dr erste Helfti vom 14. Johrhundert, aber scho bald het mä gmerkt, ass si uf dr nationale Ebeni z kompliziert, und us dr Sicht vo dr Regierig au z widerspängstig, gsi si für zum ständigi Legislative z wärde. Drzue isch cho, ass dr bürgerlig Reformer Étienne Marcel ermordet worden isch, und d Provinze hüfig nit zfriide gsi si mit ihre Entscheid. Si si zwar nit ufghobe worde, aber es si regionali Versammlige gsi, wo ihri Rolle übernoh hai.

Nochdäm d Personestüür, d *taille*, as ständigi diräkti Stüür iigfüehrt gsi isch, si d König noch 1500 in normale Ziite guet z rächt cho ohni d Generalständ. Dr François I. (1515 bis 1547) het se nit es einzigs Mol iiberuefe, und au spöter si si nume in Kriseziite brucht worde, wie währed de Religionschrieg im 16. Johrhundert. Die absolutistische König vom 17. und 18. Johrhundert hai uf d Iibereufig vo de Generalständ ganz verzichtet.

Zum letzte Mol si d Generalständ 1789 vom Louis XVI. iiberuefe worde, für zum über Massnahme entscheide wo dr Staatsbankrott chönnte abwehre. Dr Dritt Stand het sich, mit dr Unterstützig vom ä Deil vom Klerus, zur Nationalversammlig erklärt und so die Französisch Revolution iigleitet.

## Quelle
*Dr Artikel "Estates-General." in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Tiger

**Tiger** (*Panthera tigris*; alemannischi Näme) si Großkatze, wo in Asie läbe. Ihr Fell het schwarzi Streife uf goldgelem bis rotbruunem Grund. Sälte chömme au Bengaltiger vor, wo blaui Auge und es wiisses Fäll mit schwarze Streife hai. Ganz wiissi Tiger si üsserst rar und mä sait enä Schneetiger. Me unterscheidet Tiger nach Rasse: dr Südchinesisch Tiger, dr Sibirisch Tiger, dr Javatiger, dr Balitiger, dr Kaspisch Tiger und dr Sumatratiger. Tiger sen vom Aussterbe bedroht, und der Kaspisch, der Java- und der Balitiger sind scho usgestorbe.

## Grössi
Vo alle Raubkatze isch dr Tiger die größt und vo de Landraubtier si nume Bäre grösser. Die chliinste Tiger läbe z Indonesie; si si zwei Meter lang, drvo 60 cm Schwanz. D Wiibli wäge 90 kg, d Männli 120. Dr größt Tiger isch dr Sibirisch Tiger mit fast drei Meter vor Nase bis zum Schwanzspitz, dr Schwanz het ä Lengi vo 90 cm. Die Sibirische Tigerwiibli si 150 Kilo schwer, d Männli 250. 

## Ernährig
Tiger ernehre sich vom Fleisch vo andere Dier, im Allgemeine grösseri Süügedier wie Antilope, Hirsch, Schoof, Geisse und Wildsäu, aber au chliineri Süüger jage si. Au Reptilie wie Chrokodil, mengisch sogar jungi Elifante und Nashörner, wo sich vo ihrer Mueter entfärnt hai, riisst er mänggisch.

## Underarte
 Dr Sibirisch Tiger (P. t. altaica)

 Dr Südchinesisch Tiger (P. t. amoyensis)

 Dr Bali-Tiger (P. t. balica) †

 Dr Indochinesisch Tiger (P. t. corbetti)

 Dr Malaysia-Tiger (P. t. jacksoni)

 Dr Java-Tiger (P. t. sondaica) †

 Dr Sumatra-Tiger (P. t. sumatrae)

 Dr Königstiger (P. t. tigris)

 Dr Kaspisch Tiger (P. t. virgata) †

## Literatur
* Vivek R. Sinha: *The vanishing tiger.* Salamander Books, London 2003. ISBN 1-84065-441-4
* Iain Green: *Wild tigers of Bandhargarh, Encounters in a fragile Forest.* Tiger Books, Crowborough 2002. ISBN 0-9543115-0-7
* K. Ullas Karanth: *Tigers.* Colin Baxter, Grantown-on-Spey 2001. ISBN 1-84107-081-5
* Ernest Pillsbury Walker, R. M. Nowak: *Walker’s Mammals of the World.* Bd 1. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1964, 1999, S.825ff. ISBN 0-8018-3970-X
* Vratislav Mazak: Der Tiger. Westarp Wissenschaften; Auflage: 5., unveränd. Aufl. (April 2004) ISBN 3-89432-759-6
* John Seidensticker: *Riding the Tiger. Tiger Conservation in Human-dominated Landscapes * Cambridge University Press, 1999 ISBN 0-521-64835-1

## Weblink

* Studie vom WWF, 2005; PDF 
* The Tiger Foundation, Dr. Ron Tilson
* tiger-online (gröschti dütschsprachigi Informationsquelle im Web)
* Website des Tiger Information Center (änglisch)
* Unterarte vom Tiger (PDF)
Kradolf-Schönenberg

**Chraaleff-Schöneberg** isch e Gmeind im Bezirk Wyfälde im ostschwyzerische Kanton Thurgau.

## Lag
Chraaleff-Schöneberg ligt etwa in de Mitti vom Thurgi. Mer underdeilt in Chraaleff und Schöneberg östlich bzw. westlich vo de Thur, dezüe kömme Buewil und Nüüchirch a de Thur. Im Durchschnitt ligt d Gmeind uff 455 Meter yber NN, allerdings git s z Schöneberg und z Nüüchirch Gebiet uff bis zu 480 Meter. Benochberti Gmeinde sin Sulge und Bischofszell.

## Gschicht
Zu de Sehenswürdigkeite vo de Gmeind zälle under anderem d Ruine, wo in zwei vo de Dörfer erhalte blybe sin. Namentlich sin des d Ruine Last und Heuberg z Schöneberg und d Ruine Anwil z Buehwil. Vo gschichtlicher Bedytig sin au die diverse, restaurierte Wassermühlene, wo vor Afang vo de Industrialisierig (Sydeweaberei z Schöneberg ab 1863) de Schwerpunkt uff de Getreideabau gsetzt hän. Vo de Sydeweaberei isch hütt no d Kraftzentrale z besichtige, wo als Industrydenkmal gilt und glychzytig die bedytendsti und vollständigsti Alag vo derre Art in de Schwyz isch.

## Infrastruktur
Z Chraaleff git s e Bahnhof, wo Aschluss in Richtig St.&nbsp;Galle und Wyfelde hät. Usserdem sin sowohl Kradolf als au Schöneberg vo Hauptstroße in Richtig Bischofszell und Sulge durchzoge. Zwar liige alli Ortschafte an de Thur, d Schifffahrt hät aber kei Bedytig für d Gmeinde, wyl d Thur an denne Stelle nit gnüeg Wasser hät.

## Dialekt
Z Chraaleff-Schöneberg redt me de Thurgauer Dialekt, wo zum Ostschwyzerisch ghört.

## Galery

Datei:RuineLast01.jpg|d Ruine Last um 1900
Datei:RuineAnwil.JPG|d Ruine Anwil
Datei:HausBuhwil.jpg|e Fachwärchhuus z Buehwil


## Weblink

* Offizielli Websyte
* 
* 
* 
* 

## Fuessnote
Werner Luginbühl

De **Werner Luginbühl** (* 4. Januar 1958 z Krattige) isch en Schwiizer Politiker. Er isch vo 1998 Juschtiz-, Gmeinde und Chiledirektor vom Kanton Bärn gsi. Vo 1994 isch er Mitglied vo de SVP gsi. Im Juni 2008 het er mit andere zäme d Bürgerlich-Demokratische Partei gründet.

## Läbe
De Werner Luginbühl het d Schule z Krattige un z Aeschi bsuecht un dann er Lehr als Heizigszeichner abgschlosse. Nach em höhere Wirtschaftsdiplom un em Führigsnachdiplom a de Universität Friburg isch er vo 1983 bis 1988 Gschäftsführer un Mitinhaber vo enem Ingenieurbüro gsi. Vo 1989 bis 1993 het er als Gschäftsführer vo de Bergregion Thun-InnertPort un em Planigsverein Gürbetal gschaffet. Vom Jahr 1994 bis 1998 isch er Partei- un Fraktionssekretär vo de SVP im Kanton Bärn gsi. Am 19. April 1998 isch er in de Regierigsrat gwählt worde, wo er d Justiz-, Gmeinde- und Chiledirektion (JGK) übernoh het.
Am 21. Oktober 2007 hei en Stimmbürger vom Kanton Bärn i de Ständerat gwählt.

## Weblink
* 
* 
* Offizielli Homepage vom Werner Luginbühl