open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1832

|}
## Was isch bassiert?
* 17. Merz: Di liberale Kanton Züri, Bärn, Lozärn, Soledurn, Sanggalle, Aargau un Thurgau bschließe s Sibnerkonkordat.
* 7. April: Im Gälterchinder Sturm iberfallt d Baselbieter Landbevelkerig in dr Nacht vum 6. uf dr 7. April di baseldrei Gmai Gälterchinde.
* 27. Mai: Em Ufruef vum Philipp Jakob Siebenpfeiffer un Johann Georg August Wirth zum Marsch uf d *Maxburg*, s Hambacher Schloss, folge circa 30.000 Mänschen us allne Bevelkerigsschichten un vyle Natione. Bis zum 30. Mai fyyre Demokraten un Nationali s Hambacher Fescht fir *Ainhait un Freihait z Dytschland*. Doderby wäre zum erschte Mol schwarz-rot-guldini Fahne zaigt.
* 1. Juli: Z Lieschtel erschynt di erscht Uusgab vu dr Zytig *[[Basellandschaftliche Zeitung|Der unerschrockene Rauracher]]*.
* 5. Juli: Im Dytsche Bund wird z Zaige vu Schwarz-Rot-Gold verbote, derzue wäre Prässe-, Verains- un Versammligsfreihait stark yygschränkt.
* 27. Augschte: Mit dr Gfangenahm vum Haiptling Black Hawk hert in dr USA dr letscht Indianerchrieg eschtli vum Mississippi River uf.
* 15. Novämber: Di konservative Schwyzer Kanton Uri, Innerschwyz, Obwalde, Nidwalde, Neueburg un Basel grinde dr Sarnerbund go d Regenerationsbesträbige vu dr Liberale bekämpfe.
* 15. Dezämber: Dr Carl Friedrich Gauß stellt s erscht absolut Maßsischtem uf.

## uf d Wält chuu
* 6. Jänner: Gustave Doré, franzesische Moler
* 23. Jänner: Édouard Manet, franzesische Moler
* 27. Jänner: Lewis Carroll, britische Schriftsteller, Fotograaf, Mathematiker un Diakon
* 12. Merz: Charles Friedel, französische Chemiker
* 15. April: Wilhelm Busch, dytsche Dichter un Zaichner
* 21. April: Joseph Liard, französische Ingeniöör
* 7. Mai: Jeremiah V. Cockrell, US-amerikanische Bolitiker
* 26. Septämber: Michel Buck, schwebische Dialäktdichter
* 27. Septämber: Otto Sutermeister, Schwyzer Pedagog un Märlisammler
* 2. Oktober: Julius Sachs, dytsche Botaniker
* 16. Novämber: Paul Cérésole, Schwyzer Bolitker un Bundesrot

## gstorbe
* 22. Merz: Johann Wolfgang von Goethe, dytsche Dichter
* 29. April: Jean-Georges Quiquerez, Schwyzer Notar un Staatsbeamte
* 10. Augschte: Niklaus Rudolf von Wattenwyl, Schwyzer General
* 21. Septämber: Walter Scott, schottische Dichter

## Weblink
1831

|}
## Was isch bassiert?
* 10. Merz: In dr erschte kantonalen Volksabstimmig in dr Gschicht vum Kanton Züri in dr Zyt vu dr Regeneration wird di nei liberal Verfassig aagnuu, wu am Uschterdag yygforderet woren isch.
* 1. Juni: Dr James Clark Ross entdeckt dr magnetisch Nordpol uf ere Forschigsfahrt in dr Nechi vum Kap Adelaide bi dr Boothia-Halbinsle z Kanada.
* 8. Septämber: Russischi Druppe schleen dr Novämberufstand z Pole ändgiltig nider, d Stadt Warschau kapituliert.
* 27. Dezämber: Dr Charles Darwin fangt syy fimfjehrigi historischi Rais an Bord vu dr *HMS Beagle* aa.
* 28. Dezämber: Im Großherzogtum Bade wird gege d Karlsbader Bschliss d Prässezänsur im *«Preßgesetz»* ufghobe. Im Johr derno wird des Gsetz wider abgschafft.

## uf d Wält chuu
* 15. Februar: Adolf Deucher, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 25. April: Robert Heck, dytsche Moler
* 13. Juni: James Clerk Maxwell, schottische Physiker
* 29. Juni: William Thomas Clark, US-amerikanische Bolitiker
* 5. Septämber: Victorien Sardou, franzesische Dramatiker
* 21. Septämber: Eugène Boeckel, elsässische Chirurg

## gstorbe
* 11. Februar: Niklaus Franz von Bachmann, Schwyzer General
* 9. April: Paul Usteri, Schwyzer Publizischt un Bolitiker
* 1. Septämber: Balthasar Alexis Henri Antoine von Schauenburg, e franzöösische General us em Elsass
* 21. Septämber: Andreas Moritz, dytsche Schuemacher un Dialäktdichter
* 14. Novämber: Georg Wilhelm Friedrich Hegel, dytsche Philosoph

## Weblink
1830

|}
## Was isch bassiert?
* 30. Jänner: Seegfrörni: Dr Bodeesee isch vollständig zuegfrore. Au dr Zürisee friert in däm Winter ganz zue.
* 3. Februar: Großbritannie, Frankrych un Russland verchinde am Änd vu dr Griechische Revolution im *Londoner Protokoll* d Grindig vu Griecheland un garantiere syy Unabhängigkait vum Osmanische Rych. S erscht Staatsoberhaupt wird dr Ioannis Kapodistrias.
* 27. bis 29. Juli: Z Frankrych fiert d Julirevolution zum Sturz vum Chenig Karl X. un zue dr *[[Julimonarchie|Julimonarchy]]*. In ganz Europa git s in dr Zyt derno Ufständ.
* Ab Septämber git s in dr meeschte Schwyzer Kanton Volksufständ, wu di aristokratische Regime stirzen ud in rund dr Helfti vu dr Kanton bis 1831 zue liberale Verfassige fier.
* 4. Oktober: Belgie proklamiert sy Unabhängigkait.
* 22. Novämber: Uf em Zimiker-Hügel z Uschter versammle sich in dr Zyt vu dr Regeneration rund 10.000 Manne vu dr Zürcher Landschaft un fordere im *[[Ustertag|Memorial vu Uschter]]* e neji liberali Verfassig.
* 6. Dezämber: Freiämtersturm im Kanton Aargau: Ufständischi, aagfiert vum Johann Heinrich Fischer, bsetze d Kantonshauptstadt Aarau.
* 10. Dezämber: D Regierig vum Kanton Aargau akzäptiert d Forderige vu dr Ufständische vum Freiämtersturm. Mit dr Uusarbaitig vun ere neie Verfassig wird aagfange.

## uf d Wält chuu
* 1. Februar: Heinrich Handschin, Schwyzer Unternämmer
* 28. April: Jakob Friedrich Wanner, Schwyzer Architäkt
* 29. Mai: Louise Michel, französischi Lehrerein und Anarchischtin
* 10. Juli: Camille Pissarro, Moler vum Impressionismus
* 20. Septämber: Martin Tschumpert, Schwyzer Pfarer und Lexikograf

## gstorbe
* 21. Merz: Johann Rudolf Wyss, Schwyzer Profässer und Schriftsteller
* 2. April: Ernst Julius Leichtlen, badische Historiker un Archivar
* 16. Mai: Joseph Fourier, franzesische Mathematiker un Physiker
* 17. Dezämber: Simón Bolívar, sidamerikanische Unabhängigkaitskämpfer

## Weblink
1829

|}
## Was isch bassiert?
* 11. Merz: Mit dr erschte Wideruffierig vu dr *[[Matthäus-Passion (J. S. Bach)|Matthäus-Passion]]* vum Johann Sebastian Bach nno däm sym Dod lest dr Felix Mendelssohn Bartholdy e Bach-Renaissance im 19. Johrhundert uus.
* 22. Merz: Im erschte vu drei Londoner Protokoll lege d drei Großmächt Frankrych, Großbritannien un Russland dr Gränzverlauf vum chimftige Staat Griecheland fescht.
* 7. April: Dr Bernhard Galura wird Firschtbischof vu Brixen.
* 3. Augschte: Im Opéra-Haus z Paris wird d Oper Guillaume Tell vum Gioacchino Rossini urufgfiert.

* Grindig vu dr Vereinigte Real- und Gewerbeschule z Stuegert.

## uf d Wält chuu
* 16. Juli: Graziadio Isaia Ascoli, iteliänische Romanischt
* 30. Augschte: David Friedrich Weinland, dytsche Naturforscher un Schriftsteller
* 11. Oktober: Asa H. Willie, US-amerikanische Bolitiker
* 17. Oktober: Christopher C. Upson, US-amerikanische Bolitiker

## gstorbe
* 28. Jänner: Albrecht Ludwig Berblinger, dytsche Erfinder un Flugpioniir

## Weblink
1827

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Oktober: Russischi Druppe erobere Jerewan, d Hauptstadt vu Armenie.
* 20. Oktober: In dr Schlacht vu Navarino erlangt Griecheland sy Unabhängigkeit vum Osmanische Rych.

## uf d Wält chuu
* 13. Merz: Heinrich Rudolf Meili, e Baaselbieter Bildhauer
* 1. Juni: Ludwig Tobler, Schwyzer Sprochwissenschaftler un Volkskundler
* 12. Juni: Johanna Spyri, Schwyzer Schriftstelleri
* 27. Septämber: Jakob Hunziker, Schwyzer Lehrer, Dialäktolog und Volchskundler
* 16. Oktober: Arnold Böcklin, Schwyzer Moler
* 31. Oktober: Johann Georg Längin, dytsche Bfarrer un Schriftsteller

Datum nit bekannt:
* Pietro Axerio, Dichter us dr Walsergmai Arrimmu
* August von Würthenau, badische Ysebahningenieur

## gstorbe
* 17. Februar: Johann Heinrich Pestalozzi, Schwyzer Pädagog
* 5. Merz: Alessandro Volta, en italiänische Füsiker
* 26. Merz: Ludwig van Beethoven, dytsche Komponischt
* 29. Juli: Johann Martin Usteri, Zürcher Mundartdichter
* 6. Septämber: Alois Glutz: Schwyzer Dichter und Sänger
* 18. Novämber: Wilhelm Hauff, dytsche Dichter

## Weblink
1825

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Augschte: Bolivie wird unabhängig vu Spanie.
* 26. Dezämber: Z Russland verwaigere d Dekabrischte dr Aid uf dr nei Zar us Brotescht gege Autokraty, Lybaigeschaft un Zänsur. D Aafierer wäre ghänggt un rund 600 uf Sibiere verbannt un zue Zwangsarbet verurdailt.

## uf d Wält chuu
* 23. April: Emil Welti, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 5. Mai: Wilhelm Hertenstein, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 16. Septämber: Simeon Bavier, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 25. Septämber: Joachim Heer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 11. Oktober: Conrad Ferdinand Meyer, Schwyzer Dichter
* 10. Novämber: Johann Jakob Scherer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 22. Dezämber: Johannes Bussinger, Schwyzer Bolitiker

## gstorbe
* 5. April: Ignaz Felner, dytsche Theolog un Schriftsteller
* 16. April: Johann Heinrich Füssli, schwyzerisch-änglische Moler

## Weblink
1874

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Karl Schenk wird zum dritte Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 15. April bis 15. Mai: Z Paris stellen im Atelier vum Fotograf drysg Moler ihri Wärch uus, dodrunter au em Claude Monet sy Bild *Impression, soleil levant*. Vu däm Bild laitet si dr Titel *L'exposition des Impressionistes* ab, wu dr neie Chusnchtrichtig Impressionismus ihre Name git.
* 19. April: Gsamtrevision vu dr Schwyzer Bundesverfassig
* 3. Juli: Dr *[[Zoo Basel|Basler Zolli]]* wird ufgmacht.
* 1. Oktober: Im Ramme vum Kulturkampf wird z Preuße dur d Schaffig vum staatlige Standesamt di obligatorisch Zivileh yygfiert.
* 10. Oktober: D Fidschi-Insle wäre ne britischi Chronkoloni.
* 21. Dezämber: Im Kulturkampf in dr Schwyz lese d Beherde s Bischtum Basel uf.

## uf d Wält chuu
* 15. Februar: Eduard Schwyzer, Schwyzer Indogermanischt und Dialäktolog
* 18. Juni: Hermann Vortisch, dytsche Dokter un Schrifteller
* 22. Juni: Martha Ringier, Schwyzer Dialäktdichteri
* 2. Augschte: August Steiger, Schwyzer Germanischt
* 13. Septämber: Arnold Schönberg, ööstriichische Komponist
* 16. Oktober: Otto Mueller, dytsche Moler
* 21. Oktober: Henri Guisan, Schwyzer General
* 27. Novämber: Johannes Baumann, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 27. Novämber: Chaim Weizmann, israelische Bolitiker
* 30. Novämber: Winston Churchill, britische Bolitiker

## gstorbe
* 19. Jänner: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, düütsche Sproochforscher und Dichter
* 27. April: Johann Ulrich von Salis-Soglio, Schwyzer Militär
* 21. Novämber: Marià Fortuny, spanische Moler

## Weblink
Klima

S **Klima** stoot as Begriff für alli meteorologische Vorgäng, wo für e durchschnittlig Zuestand vo dr Ärdatmosfääre an *äim* Ort verantwortlig si. Oder andersch usdruggt: s Klima schliesst alli Wätterzueständ ii, wo am ene Ort mööglig si, iischliesslig iiri tüpische Abfolg und iiri daages- und jooreszitlige Schwankige. S Klima wird drbii aber nit nume vo Brozäss innerhalb vo dr Atmosfääre brägt, sondern dur s Wäggselspiil vo alle Sfääre vo dr Ärde (Kontinänt, Meer, Atmosfääre) und de Sunneaktividääte (Iiszite) u.&nbsp;a. Iiflüss wie z. B. d Ärdbaaninstabilidäät. Es umfasst au die verschiidenste Gröössenornige, wo vor allem die zitligi und die rüümligi Dimension vom Klimabegriff vo entschäidender Bedütig für däm si Verständnis si.

D Wüsseschaft, wo d Gsetzmäässikäite vom Klima erforscht, däm sine Äigeschafte, Entwigglig und Erschiinigsbild, bezäichnet mä as Klimatologii.

## Litratuur
### Begriff und Definizion vom Klima
* Hupfer, P.: *Das Klimasystem der Erde.* Berlin 1991
* Bernhardt, K: *Aufgaben der Klimadiagnostik in der Klimaforschung.* Gerl. Beitr. Geophys. 96 (1987), 113-126.
* Hantel, M.; H. Kraus, C. D. Schönwiese: *Climate definition.* Berlin: Springer Verlag 1987.
* Hogger, M.*Climatypes.* Ainring: Hogger Verlag 2007
* Buchal, C. & Schönwiese, C.-D. *KLIMA Die Erde und ihre Atmosphäre im Wandel der Zeiten.* Hereus Stiftung, HGF, 2010, ISBN 978-3-89336-589-0

### Klimagschicht
* Elmar Buchner, Norbert Buchner: *Klima und Kulturen. Die Geschichte von Paradies und Sintflut*. Greiner Verlag, Remshalden 2005. ISBN 3-935383-84-3
* Karl-Heinz Ludwig: *Eine kurze Geschichte des Klimas. Von der Entstehung der Erde bis heute*, Verlag Ch. Beck, Münche 2006, ISBN 3-406-54746-X
* Wolfgang Behringer: *Kulturgeschichte des Klimas. Von der Eiszeit bis zur globalen Erwärmung*. Verlag C.H.Beck, Münche. ISBN 978-3-406-52866-8

### Klimafaktor Mensch
* *Enzyklopädie der Natur. Die Geheimnisse der Natur entdecken, entschlüsseln, erklären*. Obris Verlag. 1992, 84/85.
* Tim Flannery: Wir Wettermacher, Wie die Menschen das Klima verändern und was das für unser Leben auf der Erde bedeutet, Fischer Verlag, 2006, ISBN 978-3-10-021109-5
* Claudia Kemfert: *Die andere Klima-Zukunft: Innovation statt Depression* Murmann-Verlag, Hamburg 2008, ISBN 978-3-86774-047-0

## Weblingg

* atmosphere.mpg.de: ''Environmental Science Published for Everybody Round the Earth (ESPERE)'': „Klimaenzyklopädie“, „Das Klimainformationsprojekt für Schule und Bevölkerung“
* bildungsserver.hamburg.de: Ausführliche Informationen zu Klima, Klimawandel, Klimafolgen, Klimaschutz und Klimaskeptikerthesen
* mcc-berlin.net: ''Mercator Research Institute on Global Commons and Climate Change (MCC)''

## Fuessnoote
El Niño-Southern Oscillation

**El Niño** und d **Southern Oscillation** (**ENSO**) beschriibe e komplex kopplets Zirkulazionssüsteem vo dr Ärdatmosfääre und dr Meeresströömig im Pazifik. El Niño stoot drbii eender für die ozeanische Zämmehäng, wääred die Südligi Oszillazion bzw. Southern Oscillation für die atmosfäärische Zämmehäng stoot.

ENSO het drei Faase: El Niño isch die bekanntisti von ene. Es git aber au no dr „normal“ Zuestand vom Ozean und vo dr Atmosfääre und La Niña, wo s Geegestück zum El Niño isch, und doorum hüfig au as Anti-El-Niño bezäichnet wird.

Wääred ENSO im Beriich vom dropische Pazifik wirkt, git s e Hufe Telekonnekzioone, wo s usgseet, ass si mit ENSO zämmehänke. D Wariabilidääte vom Indische Monsun oder d Hüfikäit vo Hurrikan in Middel- und Nordamerika wärden mit ENSO äng in Verbindig brocht.

Mässige im Beriich vo dr Mesopause, wo die ganz Zit gmacht wärde, zäige, ass d Wariabilidääte vo dr ENSO bis in groossi Hööchene uufe gönge und eso wit uf Süde und Norde chönne dransportiert wärde.

## Weblingg

* ENSO-Infosite
* Infosite vo dr NOAA (änglisch)
1824

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Jänner: Aschanti-Chrieg: E Heer vum Aschantirych im hitige Ghana schlaat e britischi Armee un sicheret dodermti d sy Unabhängigkait.
* 17. Merz: Im Londoner Verdrag regle Großbritannien un d Niderlande ihri Beziehige z Sidoschtasie. Sumatra wird dr Holländer zuegstande.
* 7. Mai: Dr mittlerwyli daub Ludwig van Beethoven dirigiert zämme mit em Michael Umlauf im Theater am Kärntnertor z Wien d Uruffierig vu syre *[[9. Sinfonie (Beethoven)|9. Sinfoni]]*.
* 28. Septämber: Z St. Galle findet s erscht St. Galler Chinderfescht statt, wu im Lauf vu dr Schuelreforme us dr verschidene eltere Bryych entstanden isch.
* 9. Dezämber: Mit dr Niderlag bi dr Schlacht bi Ayacucho verliert Spanie dr Großdail vu syne sidamerikanische Kolonie.

## uf d Wält chuu
* 26. Augschte: George W. Whitmore, US-amerikanische Bolitiker
* 4. Septämber: Anton Bruckner, eschtrychische Komponischt
* 24. Oktober: John Hancock, US-amerikanische Bolitiker

## gstorbe
* 19. April: George Gordon Byron, britische Dichter

## Weblink
1823

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Februar: D Oper *Cordelia* vum Conradin Kreutzer mit em Libretto vum Pius Alexander Wolff wird am Theater am Kärntnertor z Wien urufgfiert.
* 23. Februar: Dr änglisch Seefahrer James Weddell dringt as erschte uf ere Antarktisexpedition bis uf 74°15' Sid vor.
* 1. Juli: Bildig vu dr Zentralamerikanische Konfederation, wu 1839 di selbschtständige Republike Guatemala, Honduras, El Salvador, Nicaragua un Costa Rica drus fiirigehn.
* 18. Augschte: In Demerara-Essequibo im hitige Guyana bricht e Sklavenufstand uus. Är wird am 22. Augschte nidergschlaa.
* 25. Oktober: Z Wien wird d Oper Euryanthe vum Carl Maria von Weber urufgfiert.
* 1. Dezämber: Z Berlin wird d Oper *Libussa* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.

## uf d Wält chuu
* 18. Jänner: Victor Ruffy, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 18. April: Édouard Thiérot, franzesische Architäkt
* 12. Mai: John R. Hind, britische Aschtronom
* 23. Mai: William Harrison Martin, US-amerikanische Bolitiker
* 1. Dezämber: Karl Schenk, Schwyzer Bolitker un Bundesrot

## gstorbe
* 20. Augschte: Pius VII., Papscht
* 20. Augschte: Friedrich Arnold Brockhaus, dytsche Verleger
* 7. Novämber: Rafael del Riego, spanische General un Liberale

## Weblink
1822

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Februar: Haiti annektiert dr uusgruefene benochberte *Unabhängige Staat Spanisch-Haiti*, e churzläbige Vorlaifer vu dr Dominikanische Republik, uf dr Insle Hispaniola.
* 7. Septämber: Brasilie erklert syy Unabhängigkait vu Portugal.
* 27. Septämber: Dr franzesisch Glehrt Jean Francois Champollion git bekannt, dass er mit Hilf vum Stai vu Rosetta s Ghaimnis vu dr altägyptische Hieroglyphe gliftet heeb.

## uf d Wält chuu
* 19. Jänner: Jakob Gerster, Schwyzer Tamburmajor
* 3. Merz: Bernhard Hammer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 20. Juli: Gregor Mendel, e Mönch und Genetiker
* 26. Juli: Jakob Dubs, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1. Septämber: Kaspar Wetli, Schwyzer Ingenieur
* 27. Oktober: Giovanni Giordani, italienische Dokter un Sprochforscher
* 27. Dezämber: Louis Pasteur, franzesische Chemiker un Mikrobiolog

## gstorbe
* 23. Juni: Johann Jakob Weinmar, dytsche Orgelbauer
* 25. Juni: E. T. A. Hoffmann, dytsche Dichter

## Weblink
1821

|}
## Was isch bassiert?
* 28. Jänner: Z Donaueschinge wird d Oper *Esop in Lydien* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.
* 25. Merz: Mit em Aid im Chloschter Agia Lavra fangt dr griechisch Unabhängigkaitschrieg aa.
* 18. Juni: Z Berlin wird *[[Der Freischütz]]* vum Carl Maria von Weber urufgfiert.
* 28. Juli: Peru verchindet d Unabhängigkait vu Spanie.
* 13. Augschte: Uruffierig vu dr Oper *Adele von Budoy* vum Conradin Kreutzer z Königsberg.
* 16. Augschte: S Erzbischtum Fryybeg entstoht dur e päpschtligi Verfiegig, s johrhundertealt Bischtum Konschtanz verlischt glychzytig.
* 15. Septämber: Guatemala, Costa Rica, El Salvador, Honduras un Nicaragua wäre unabhängig vu Spanie.

## uf d Wält chuu
* 3. Februar: Elizabeth Blackwell, britischi Medizineri
* 21. Februar: Bernhard Matter, Aargauer Dieb un Iibrächer
* 21. Februar: Rachel, franzesisch-jidischi Schauspiileri
* 9. April: Charles Baudelaire, franzesische Schriftsteller
* 14. Augschte: Franz Josef Schild, Schwyzer Dokter, Bolitiker un Schriftsteller
* 28. Augschte: Elias Landolt, Schwyzer Forschtwisseschaftler
* 31. Augschte: Hermann von Helmholtz, dütsche Füsioloog und Füsiker

## gstorbe
* 5. Mai: Napoleon Bonaparte, Chaiser vu Frankrych
* 14. Mai: Auguste Pidou, Schwyzer Bolitiker
* 19. Juni: Peter Ochs, Schwyzer Bolitker
* 8. Novämber: Jean Rapp, franzesische Général division un Adjudant vum Napoléon

## Weblink
1820

|}
## Was isch bassiert?
* 29. Jänner: Noch em Dod vum Chenig Georg III. wird sy Suhn George IV. Chenig vu Großbritannie. 
* 7. Merz: Bi dr vum Rafael del Riego gfierte Spanische Revolution wird dr Chenig Ferdinand VII. zwunge dr Aid uf di 1814 usser Chraft gsetzt *Verfassig vu Cádiz* z laischte.
* 8. April: Dr Buur Yorgos Kentrotas findet uf dr Ägäis-Insle Milos bi dr Suechi no Böumatrial d Venus vu Milo.

## uf d Wält chuu
* 23. Februar: Jakob Stämpfli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 14. Merz: Viktor Emanuel II., Chenig vu Sardinie-Piemont un Italie
* 7. April: Amand Goegg, badische Freihaitskämpfer
* 1. Mai: Henry Yule, schottische Orientalischt
* 2. Mai: Robert Gerwig, dytsche Böuingenieur 
* 12. Dezämber: Kaspar Hagen, Vorarlbäger Dialäktdichter

## gstorbe
* 29. Jänner: Georg III., Chenig vu Großbritannie
* 29. Mai: Christian Konrad Wilhelm von Dohm, e dütsche Befürworter vo dr Juudeemanzipazioon 
* 19. Juni: Joseph Banks, änglische Naturforscher

## Weblink
Christoph Graf

**Christoph Graf** isch de Name vo folgende Persone:
* Christoph Graf (Historiker) (* 1944), en Schwizer Historiker und Archivar, Diräktor vom Schwizer Bundesarchiv (1990–2004)
* Christoph Graf (Schweizergardist) (* 1961), en Schwizer Oberst und 35. Kommandant vo de Päpstliche Schwizergarde
Mineral

E **Mineral** (us middellat. *aes minerale* „Gruebenerz“, im 16. Joorhundert noch französischem Vorbild brägt) ist e Elimänt oder e chemischi Verbindig, wo im Allgemäine kristallin und dur geologischi Brozäss bildet worden isch. 

Die mäiste vo de hüt bekannte Mineral und vo de 4800 Mineral, wo vo dr International Mineralogical Association (IMA) as äigeständig anerkennt wärde, si anorganisch, doch au e baar organischi Substanze wie zum Bischbil Mellit und Evenkit oder Whewellit und Weddellit, wo Nierestäi bilde, si as Mineral anerkennt, wil si sich au natürlig bilde. Es git über 5500 Nääme vo Mineral, wo alli bekannte Mineral-Warietääte und sünonüümi Bezäichnige iigschlosse si.

D Leer vo de Mineral isch d Mineralogii, d Leer vo wie si verwändet und bearbäitet wärde isch d Lithurgik.

## Litratuur
* E. H. Nickel: *The Definition of a Mineral.* The Canadian Mineralogist, Vol. 33, S. 689–690 (1995) ([PDF, 270 kB](https://web.archive.org/web/20140905085928/http://www.mineralogicalassociation.ca/doc/abstracts/ima98/ima98(04).pdf))
* William A. Deer, Robert A. Howie, Jack Zussman: *Orthosilicates.* 2. Uflaag. Longman, London 1982 (=&nbsp;*Rock-Forming Minerals* Band 1), ISBN 0-582-46526-5.
* Hans Jürgen Rösler: *Lehrbuch der Mineralogie.* Deutscher Verlag für Grundstoffindustrie, Leipzig 1991, ISBN 3-342-00288-3.
* Will Kleber, Hans-Joachim Bautsch: *Einführung in die Kristallographie.* 18. Uflaag.  Oldenbourg, Münche 1998, ISBN 3-486-27319-1.
* Petr Korbel, Milan Novák: *Mineralien-Enzyklopädie.* Edition Dörfler, Eggolsheim 2002, ISBN 3-89555-076-0.
* Stefan Weiß: *Das große Lapis-Mineralienverzeichnis.* 4. Uflaag. Weise, Münche 2002, ISBN 3-921656-17-6.
* Andreas Landmann: *Edelsteine und Mineralien.* Edition XXL, Fränkisch-Crumbach 2004, ISBN 3-89736-705-X.
* Walter Schumann: *Edelsteine und Schmucksteine.* 12. Uflaag. BLV, Münche 2001, ISBN 3-405-15808-7.
* Ernst H. Nickel, Monte C. Nichols: ''IMA/CNMNC List of Mineral Names.'' (PDF; 1,9&nbsp;MB) 3. Novämber 2009.

## Weblingg

* Christoph Lenz: ''Die Schwierigkeit der Definition des Mineralbegriffs.'' In: *geoberg.de.* 3. Februar 2005.
* Mineralogie uf GeologieInfo.de
* mindat.org (Mineralie-, Bilder- und Fundstelledatebank, änglisch)
* Webmineral (Mineraldatebank, änglisch)
* Härkumft vo Mineralienääme
* S Projekt Riisekristall (änglisch)
* Ufbau von ere Mineraliesammlig

## Fuessnoote
Christoph Graf (Schweizergardist)

**Christoph Graf** (* 5. September 1961) isch sit em 7. Februar 2015 de 35. Kommandant vo de Päbstliche Schwizergarde im Vatikan.

De Christoph Graf isch am 2. März 1987 i d Schwizergarde iiträtte. Er hät sich i de Garde vom Hellebardier zum Underoffizier ufe gschaffed. Isch dänn Usbildner vo de Gardischte gsii und hät as Fäldwaibel d Dienschtplän gmacht. Dänn isch er Hoptma vom dritte Gschwader worde. Am 6. Oktober 2010 isch de Christoph Graf vom Pabst Benedikt&nbsp;XVI. zum Vizekommandant vo de Garde ernennt worde. Als Vizekommandant vo de Schwizergarde isch de Graf erste Beroter vom Kommandant und Verbindigsoffizier noch usse gsii. Endi Januar 2015 hät er s Interims-Kommando vom bishärig Kommandant, em Daniel Anrig öbernoo, wil dä im Dezember 2014 sin Rücktritt per Endi Januar 2015 erchlärt hät. Wil dä Übergang nöd notloos öber d Bühni gange isch, hät s Medie gee, wo spekuliert händ, öb ächt de Pabst Franziskus d Garde wöli uflööse. De Christoph Graf hät die Grücht aber zrugg gwise. Als Kommandant vo de Schwizergarde hät de Christoph Graf de militärisch Grad vom e Oberst.

De Christoph Graf isch Bürger vo Pfaffnau, verhüroted und Vater vo zwai Chind.

## Fuessnoote
1819

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Februar: Aafang vum Kongräss vu Angostura: Di friejere spanische Kolonie Venezuela un Kolumbie verainige si zue Großkolumbie, dr Simón Bolívar wird Bresidänt vum Staatebund.
* 23. Merz: Dr Burscheschafter Karl Ludwig Sand bringt z Mannem dr Autor un russisch Generalkonsul August von Kotzebue um - dr Hegschtpunkt vu dr Breslauer Durnfehde, wu schließli zue dr Karlsbader Bschliss fiert.
* 6. Augschte: Z Karlsbad fangt e Minischterkonferänz aa go liberali un nationali Tendänze z Dytschland z bekämpfe. Am 31. Augschte wäre d Karlsbader Bschliss gfasst, wu drastischi Yyschränkige bi dr Freihait vu Universitet un dr Prässefreihait vorsähn. Am 20. Septämber billigt dr Bundesdag z Frankfurt am Main d Bschliss.

## uf d Wält chuu
* 20. Februar: Alfred Escher, Schwyzer Politiker und Undernämer
* 24. April: Klaus Groth, plattdüütsche Mundartschriftsteller
* 24. Mai: Victoria, Chenigi vu Großbritannien un Irland
* 30. Mai: Constant Fornerod, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 20. Juni: Jacques Offenbach, franzesische Komponischt
* 19. Juli: Gottfried Keller, Schwyzer Schriftsteller
* 8. Oktober: Alexander Gregg, US-amerikanische Bischof
* 20. Oktober: Bab, iranisch Religionsstifter
* 31. Oktober: Johann Andreas von Sprecher, Schwyzer Hischtoriker und Schriftsteller
* 9. Novämber: Annibale de Gasparis, italienische Aschtronom
* 5. Dezämber: Ludwig Theodor Knauß, schwebische Lehrer un Autor

## gstorbe
* 26. Merz: Pierre-Maurice Glayre, Schwyzer Bolitiker un Diplomat
* 25. Augschte: James Watt, schottische Erfinder

## Weblink
1816

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Jänner: Z Frankrych wird e Generalamneschty fir d Dailnämmer an dr Franzesische Revolution erloo. 
* 9. Juli: Argentinie wird unabhängig vu Spanie.
* 8. Dezämber: D *Regno di Sicilia ulteriore* un d *Regno di Sicilia citeriore* schließe sich zum Chenigrych vu baide Sizilie zämme.
* D Mary Shelley verfasst dr Roman *[[Frankenstein (Roman)|Frankenstein or The Modern Prometheus]]*.

## uf d Wält chuu
* 15. April: Johannes Baptist Franzelin, eschtrychische Theolog un Kardinal
* 7. Juli: Rudolf Wolf, Schwyzer Aschtronom un Mathematiker
* 11. Septämber: Carl Zeiss, dytsche Mechaniker un Unternämmer
* 13. Dezämber: Werner von Siemens, dytsche Erfinder un Begrinder vu dr Elektrotechnik

## gstorbe
* 30. Oktober: Friedrich I., Chenig vu Wirttebärg

## Weblink
1815

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Februar: Dr Wiener Kongress verabschiedet uf Dränge vu Großbritannie ne Erklerig gege dr Sklavehandel.
* 26. Februar: Dr Napoleon Bonaparte verlosst syy Verbannigsort uf Elba un macht sich uf dr Wäg uf Frankrych go d Herrschaft wider z ibernee. Am 1. Merz chunnt er wider retuur uf Frankrych un dritt syni Herrschaft vu dr Hundert Däg aa.
* 9. Juni: Dr Wiener Kongress, wu Europa bolitisch nei gordnet woren isch, chunnt zum Änd mit dr Unterzaichnig vu dr Kongrässakte.
* 18. Juni: In dr Schlacht bi Waterloo wird dr Napoléon Bonaparte vu britische un preußische Druppe unter em Arthur W. Wellington un em Gebhard Leberecht von Blücher gschlaa.
* 7. Augschte: D 22 Schwyzer Kantön bschwöre im Zürcher Grossmöischter e Bundesvertrag mit 15 Artikel.
* 31. Augschte: Restauration in dr Schwyz: Di „Lang Tagsatzig“ hert uf, wu mit dr Verabschidig vum Bundesvertrag d Aidgnosseschaft as Staatebund widerghärstellt het.
* 26. Septämber: Uf Aaregig vum Zar Alexander I. schließe d Monarche vu Russland, Eschtrych un Preuße di Hailig Allianz.
* 15. Oktober: Dr Napoléon Bonaparte chunnt uf d Insle St. Helena, wun er di letschte Johr vu sym Läbe verbringt.
* 30. Novämber: Z Stuegert wird d Oper *Der Herr und sein Diener* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.

## uf d Wält chuu
* 21. Februar: Ernest Meissonier, franzesische Moler
* 1. April: Otto von Bismarck, dytsche Bolitiker
* 2. Novämber: George Boole, änglische Mathematiker un Philosoph
* 10. Dezämber: Ada Lovelace, britischi Mathematikeri

Datum nit bekannt:
* Josep Roca i Bros, spanische Architäkt

## gstorbe
* 20. Oktober: Johann Christoph Burckhardt, Basler Händler
* 17. Dezämber: Anna Pestalozzi. Frau vum Johann Heinrich Pestalozzi

## Weblink
1818

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Februar: Chile verchindet d Unabhängigkait vu Spanie.
* 5. April: Mit dr Niderlag vu dr Spanier in dr Schlacht vu Maipú chunnt dr Unabhängigkaitschrieg vu Chile zum Änd.
* 22. Augschte: Bade chunnt e liberali Verfassig iber, wu ne Ständeversammlig vorsiit un s Großherzogtum zuen ere konschtitutionälle Monarchy macht.
* 29. Septämber bis 21. Novämber: Uf em Aachener Kongräss berote d Monarche vu dr Großmächt Russland, Eschtrych, Preuße, Frankrych un Großbritannie, wie di revolutionär-demokratisch Entwicklig z Europa cha bekämpft wäre.
* 29. Novämber: Z Stuegert wird d Landwirtschaftliche Unterrichts-, Versuchs- und Musteranstalt grindet.

## uf d Wält chuu
* 14. Jänner: Wilhelm Ganzhorn, dytsche Dichter
* 14. Jänner: Theodor Meyer-Merian, Schwyzer Dokter und Schriftsteller
* 25. Jänner: Ferdinand Schlöth, Schwyzer Bildhauer
* 5. Mai: Karl Marx, dytsche Philosoph, Ekonom un Gsellschafttheoretiker
* 25. Mai: Jacob Burckhardt, Schwyzer Kulturhischtoriker
* 24. Dezämber: James Prescott Joule, britische Physiker

## gstorbe
* 5. Februar: Alois von Reding, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 6. Novämber: Urs Viktor Oberlin, Schwyzer Bolitiker
* 26. Novämber: Salomon Landolt, Schwyzer Bolitiker un Moler

## Weblink
Diamant

**Diamante** si die kubischi Modifikazion vom Choolestoff, e Feststoff, wo natürlig vorchunnt, und e Mineral us dr Mineralklass vo de Elimänt.

## Beschrybig
Er chunnt mäistens as oktaederförmige Kristall vor, vilmol mit bogene und sträifige Fleche. Forme, wo no beobachdet worde si, si s Tetraeder, Dodekaeder und dr Würfel. D Kristall si dransparänt, farblos oder dur Verunräinigunge (z.&nbsp;B. Stickstoff) oder Kristallgitterdefekt grüen, gääl, bruun und sältener au oransch, blau, rosa, rot oder grau bis schwarz gferbt.

Dr Diamant isch dr hertisti natürligi Stoff. In dr Hertiskala noch Mohs het er d Herti 10. Si Schlifherti noch Rosiwal (au *absoluti Herti*) isch 140-mol gröösser as die vom Korund. D Herti vom Diamant isch allerdings in verschiidene Kristallrichdige underschiidlig (Anisotropie). Dorum isch s möglig, e Diamant mit Diamant z schlife. Mä brucht drfür Diamantbulver, wo d Kristall in em in jedere Orientierig vorchömme (statistischi Isotropii), und eso wirke immer die hertiste under ine uf dr Diamant, wo mä will schlife.

Diamant isch optisch isotrop mit ere hooche Liechtbrächig und ere hooche Dispersion. Er zäigt Fluoreszänz und Fosforeszänz und isch triboelektrisch. Er läitet Wermi besser as alli andere bekannte Mineral.

S Gwicht vo äinzelne Diamante wird dradizionell in Karat aagee. Das isch en Äihäit, wo exakt 0,2&nbsp;Gramm entspricht.

## Vorchoo und Brodukzioon

Die grösste Diamantlaager befinde sich in Russland, Afrika, bsundrigs in Südafrika, Namibia, Angola, Botswana, dr Demokratische Republik Kongo und Sierra Leone, in Australie, Kanada und in Brasilie. M' het aber Diamante uf alle Kontinänt gfunde.

D Wältbrodukzioon an Naturdiamant (öbbe dur d Rio Tinto Group) lit hüte bi öbbe zwanzig Donne bro Joor. Mit däm cha zur Zit aber nume no öbbe 20 % vom industrielle Bedarf deckt wärde. Dorum wärde immer mee sünthetisch broduzierti Diamante verwändet, wo mä d Äigeschafte von ene wie Zeechhäit, Kristallhabitus, Läitfähigkäit und Räinhäit genau cha festleege.

## Litratuur
*  (PDF (58&nbsp;KB))
* Ulrich Schwarz: *Diamant, naturgewachsener Edelstein und maßgeschneidertes Material.* In: *Chemie in unserer Zeit.* 34, 4, 2000, , S. 212–222.
* Hendrik Helzberg: *[https://web.archive.org/web/20120125181848/http://www.gdigest.com/gratis/gdf_pg_diamanten.pdf Pocket Guide Diamanten.]* E-Book. Gentlemen’s Digest, Berlin 2005 (pdf).
* Lorenz Gerke: *Diamantähnliche Kohlenstoffschichten als dehnungstoleranter Verschleiß- und Korrosionsschutz für Formgedächtnislegierungen*, Dissertation, Bochum, 2012. PDF
* Ian Balfour: Famous Diamonds. Antique Collectors Club, 2009, ISBN 978-1-85149-479-8

## Weblingg

* Erkläärige zum Liechtwääg in gschliffnige Diamante uf Schüelerniwoo]

## Fuessnoote
Gestein

As **Gstäi** bezäichnet mä e festi Veräinigung vo Mineral, Gstäibruchstück, Gleeser oder Rückständ vo Organisme, wo natürlig ufdräte und vilmol mikroskopisch heterogen si.

## Geology
S Mischigsverheltnis vo dene Bestanddäil zuenander isch im Groosse und Ganze konstant, sodass e Gstäi drotz siner Zämmesetzig im Chliine äihäitlig wirkt, wemm mä s mit em blutte Aug aaluegt.

D Undersuechig vo dr *Lithogenese* (gr.  *lithos* = Stäi, Fels, Gstäi), *Petrogenese* ( *petros* = Stäi) oder *Gstäibildig* isch s zentrale Gebiet vo dr Petrologii und Geologii, aber au vo dr Geofüsik und Geochemii.

Die mäiste Gstäi in dr Ärdchruste (und au uf de andere Planete) si Silikatgstäi (Hauptbestanddäil si Fäldspät und Kwarz), nume e chliine Brozäntsatz si Karbonat.

E gröössers Wolume vom ene bestimmte Gstäi, wo sich in dr Ärdchruste befindet oder im Gländ füürechunnt, wird mäistens as *Gstäiformazioon* bezäichnet.

Me underscheidet magmateschi Gschtei vo de Sedimänt und de metamorfe Gschtei.

## Lueg au
* Marmor

## Litratuur
* Maresch, W. und Medenbach O.: *Steinbachs Naturführer Gesteine.*Münche, 1996. ISBN 3-576-10699-5.
* Peter Rothe: *Gesteine. Entstehung - Zerstörung - Umbildung*. Primus, Darmstadt, 2.  Uflaag 2005, ISBN 3-89678-536-2.
* Roland Vinx: *Gesteinsbestimmung im Gelände*. Münche (Spektrum Akademischer Verlag) 2005  ISBN 3-8274-1513-6.
* Friedrich Müller: *Gesteinskunde.* 7. Uflaag. Ebner, Ulm 2005 ISBN 978-3-87188-122-0.
* Hans Murawski /Wilhelm Meyer: *Geologisches Wörterbuch*. 11. Uflaag, Münche (Spektrum-Akademischer Verlag) 2004  ISBN 3-8274-1445-8
* Matthias Bärmann (Hrsg.): *Das Buch vom Stein - Texte aus 5 Jahrtausenden.* Salzburg und Wien 2005. ISBN 3-902497-02-5.

## Weblingg

* Gesteine - Baumaterial unserer Erde

## Fuessnoote
1814

|}
## Was isch bassiert?
* 3. Jänner: Z Stuegert wird d Operette *Die Nachtmütze des Propheten Elias* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.
* 11. Februar: E franzesisch Heer unter em Napoleon Bonaparte sigt in dr Befrejigschrieg iber e alliierti preußisch-russischi Armee in dr Schlacht bi Montmirail.
* 18. Februar: Dr Napoleon Bonaparte sigt in dr *Schlacht bi Montereau* gege di verbindete Eschtrycher un Wirttebärger bi Montereau-Fault-Yonne.
* 10. Merz: D Franzose unter em Napoleon Bonaparte wäre in dr Schlacht bi Laon vu dr im Sechste Koalitionschrieg verbindete Preuße un Russe gschlaa.
* 2. April: Dr franzesisch Senat erklert dr Napoleon Bonaparte fir abgsetzt.
* 24. April: Z Calais landet dr Louis Stanislas Xavier, Grof vu dr Provence, us em Exil, dr Brueder vum ehmolige franzesische Chenig Ludwig XVI., wu in dr Revolution hiigrichtet woren isch. Är ibernimmt d Macht no dr Verbannig vum Napoleon Bonaparte uf d Insle Elba.
* 4. Mai: Dr Napoleon Bonaparte landet no syre Abdankig uf dr Mittelmeerinsle Elba.
* 17. Mai: Z Norwääge wird e neji Verfassig aagnuu.
* 23. Mai: Z Wien wird d Oper Fidelio vum Ludwig van Beethoven urufgfiert.
* 30. Mai: D Fridensvertreg vu Paris zwische Frankrych uf dr ainte Syte un Großbritannie, Eschtrych, Preuße un Russland uf dr andre Syte beände d Bfreijigschrieg.
* 7. Juli: Acht Johr no dr Abdrättig an Bayern wird Vorarlberg wider mit em Chaisertum Eschtrych verainigt.
* 4. Augschte: S Wallis dritt as Kanton dr Schwyzer Aidgnosseschaft byy.
* 9. Septämber: D Schwyzerisch Aidgnosseschaft verabschidet e neie Bundesverdrag in dr nochnapoleonische Zyt.
* 18. Septämber: No dr Abdankig vum Napoléon I. schwätze Bolitiker un Monarche us rund 200 Länder im zerscht no inoffiziälle Dail vum Wiener Kongress iber d Neiornig vu Europa.

## uf d Wält chuu
* 10. April: Filippo Abignente, italienische Bolitiker
* 30. Mai: Michail Alexandrowitsch Bakunin, russische Revolutionär un Anarchischt
* 27. Septämber: Daniel Kirkwood, US-amerikanische Aschtronom
* 17. Oktober: Johann Wirz, Schwyzer Lehrer
* 24. Novämber: Auguste Mathieu, franzesische Bolitiker
* 26. Novämber: Louise Aston, dytschi Schriftstelleri un Fruerächtleri

## gstorbe
* 29. Jänner: Johann Gottlieb Fichte, dytsche Philosoph

Datum nit bekannt:
* Johann Rudolf Feyerabend: Schwyzer Moler

## Weblink
1813

|}
## Was isch bassiert?
* 28. Februar: Mit em Vertrag vu Kalisch mit Russland wächslet Preuße uf d Syte vu dr Koalition gege dr Napoleon Bonaparte.
* 16. bis 19. Oktober: In dr Velkerschlacht bi Leipzig, dr wichtigschte Schlacht vu dr Befreiigschrieg, verliere d Franzose unter em Napoleon Bonaparte gege di verbindete Eschtrycher, Russe, Preuße un Schwede.
* 2. Novämber: Dr Chenig Friedrich I. vu Wirtteberg wächslet uf d Syte vu dr Verbindete im sechste Koalitionschrieg gege dr franzesisch Chaiser Napoleon iber.
* 8. Dezämber: Z Wien dirigiert dr Ludwig van Beethoven d Uruffierig vu syre 7. Sinfoni.
* 21. Dezämber: Alliierti Druppe vu dr sechste Koalition rucke zwische Basel un Schaffuuse in d Schwyz yy, d Gränzdruppe zien sich kampflos zruck. Mit dr Bsetzig chunnt s Änd vu dr Mediation im Alpestaat.
* 29. Dezämber: Z Züri bschließe zeh alti Kanton vu dr Schwyz d Ufhebig vu dr Mediationsverfassig. Wel glychzytig d Untertaneverhältnis abgschafft blybe, git s Spannige in dr Wuche dernoo.

## uf d Wält chuu
* 22. Mai: Richard Wagner, dytsche Komponischt
* 19. Septämber: Christian Heinrich Friedrich Peters, dytsche Astronom
* 10. Oktober: Giuseppe Verdi, italienische Komponischt
* 17. Oktober: Georg Büchner, dytsche Dichter un Dramatiker
* 16. Novämber: Melchior Josef Martin Knüsel, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 30. Novämber: Hermann Kurz, dytsche Schriftsteller
* 18. Dezämber: David Spangler Kaufman, US-amerikanische Bolitker

## gstorbe
* 20. Jänner: Christoph Martin Wieland, dytsche Dichter
* 3. April: Friederike Brion, dytschi Bfaarersdochter un Jugendliebi vum Goethe
* 19. Juli: Johann Rudolf Burckhardt, Schwyzer Syydebandfabrikant, Bolitiker un Chunschtfrynd

## Weblink
1812

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Merz: Z Stuegert findet d Uruffierig vu dr Operette *Feodore* vum Conradin Kreutzer statt.
* 24. Juni: Dr Napoléon Bonaparte gryft Russland aa. D Grande Armée iberschrytet mit ca. 500.000 Soldate d Memel.
* 7. Septämber: In dr Schlacht vu Borodino sige d Franzose unter große Verluscht iber d Russe un zien am 14. Septämber kampflos z Moskau yy. Dert bricht e Brunscht uus, wu großi Dail vu dr Stadt verwieschtet.
* 19. Oktober bis 16. Dezämber: Fluchtartige Ruggzug vu dr Grande Armée us Russland. Nume 5.000 vu vorhär 500.000 Soldaten iberläbe d Flucht vor dr russische Verbänd, wu si alsfurt attackiere.
* 20. Dezämber: D Brieder Grimm bringe d Erschtuflag vu dr  uuse.

## uf d Wält chuu
* 7. Jänner: Salomon Fehrenbach, badische Jurischt, Autor un Bolitiker
* 7. Februar: Charles Dickens, änglische Schriftsteller
* 28. Februar: Berthold Auerbach, dytsche Schriftsteller
* 13. Mai: Adolphe Braun, franzesische Fotograf un Unternämer
* 5. Dezämber: Reinhard Reitzel, dytsche Lehrer un Haimetdichter

## gstorbe
* 18. August: Jean-Joseph Rodolphe, elsässische Musiker un Komponischt
* 20. August: Johann Daniel Salzmann, elsässische Jurischt un Popularphilospoph

## Weblink
1811

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Merz: Dr Napoleon Bonaparte ordnet dr Aaböu vu Zuckerrueben aa, wel dur d Kontinäntalsperri gegeniber Ängland d Rohrzuckerimport vu Weschtindie wegbroche sin. Z Europa entstoht en aigeni Zuckerinduschtry.
* 3. Mai: D franzesisch Armee fangt aa mit dr Belagerig vu dr katalonische Stadt Tarragona. No dr Erorberig vu dr Stadt am 28. Juni chunt s zuen eme Massaker an dr Stadtbevelkerig.
* 14. Mai: Paraguay wird unabhängig vu Spanie.
* 5. Juli: Venezuela erklert syy Uuabhängigkait.
* 26. Oktober: Am Teatro dal Corso z Bologna wird d Opere *'L’equivoco stravagante* vum Gioacchino Rossini urufgfiert.

## uf d Wält chuu
* 15. Februar: Ludwig Adam Kelterborn, e dütsch-schwizerische Mooler, Karikaturist und Leerer 
* 11. Mai: Jean-Jacques Challet-Venel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 16. Juli: Raphael Christen, Schwyzer Biudhauer
* 18. Septämber: Heinrich Brodbeck, Schwyzer Handwärker und Politiker
* 28. Septämber: Friedrich Hecker, badische Revolutionär
* 22. Oktober: Franz Liszt, eschtrychisch-ungarische Pianischt un Komponischt
* 11. Novämber: Richardson A. Scurry, US-amerikanische Bolitiker
* 24. Novämber: Ulrich Ochsenbein, Schwyzer Bolitker un Bundesrot

## gstorbe
* 25. Februar: Andreas Merian, Schwyzer Bolitiker
* 10. Juni: Karl Friedrich, Großherzog vu Bade

## Weblink
1817

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Juni: Dr Karl Drais vo Karlsrue macht mid sinere nöi erfundene Laufmaschine z Manne di erschti Faart.
* 16. Oktober: Im Dal vu dr Chenig wäre uf Dränge vum Giovanni Battista Belzoni wyteri Grabigsarbete durgfiert, wu zwee Däg speter zum Freilege vun eme Yygang ins Grab vum Pharao Sethos I. fiere.
* 18./19. Oktober: Rund 500 studäntischi Verdrätter vu dr dytsche Universitete dräffe si us Protescht gege s reaktionär bolitisch Sischtem zum Wartburgfescht z Eisenach. 

## uf d Wält chuu
* 22. Februar: Ottilie Wildermuth, dytschti Schriftstelleri
* 27. Merz: Carl Wilhelm von Nägeli, Schwyzer Botaniker
* 5. April: Henriette Obermüller, badischi Revolutionäri un Frauerächtleri
* 10. Mai: Emma Herwegh, dütschi Aktivischtin
* 15. Mai: Jean-Daniel Blavignac, Schwyzer Archtekt und Gschichtschryber
* 21. Mai: Niklaus Riggenbach, elsässische Ingenieur un Erfinder vu dr Zahnradbahn
* 31. Mai: Georg Herwegh, düütsche Dichter
* 7. Augschte: Xaver Wiederkehr, Schwyzer Dichter und Revoluzzer

## gstorbe
* 13. Merz: Emanuel von Wattenwyl, Bärner General un Bolitiker
* 24. Merz: Peter Burckhardt, Schwyzer Bolitiker
* 15. Oktober: Johann Ludwig Burckhardt, e Schwizer Oriänträisende
* 2. Novämber: Joseph Leonz Andermatt, Schwyzer Militer un Bolitiker
* 7. Dezämber: William Bligh, britische Seeoffizier un Gouverneur vu New South Wales

## Weblink
1808

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Februar: Russischi Druppe gryfe Schweden aa.
* 17. März Mit em *Schändlige Dekret* vum Napoleon Bonaparte wäre di burgerlige Rächt vu dr Juden yygschränkt. 
* 28. Merz Russland annektiert Finnland.
* 27. September bis 14. Oktober: Erfurter Firschtekongräss. Hegschtpunkt isch e Begegnig vum Napoleon Bonaparte mit em mit Zar Alexander I.
* 4. Dezämber: Madrid kapituliert vor franzesische Druppe.

## uf d Wält chuu
* 20. April: Napoléon III., franzesische Bresidänt un Chaiser
* 12. Mai: Amadeus Merian, dr erst Baasler Bauinspäkter 3. Juni: Jefferson Davis, amerikanische Bolitiker un Bresidänt vu dr Sidstaate
* 4. Oktober: Giovanni Battista Pioda, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 22. Novämder: Thomas Cook, änglische Baptischt und Pionier vom Frömdevercheer

Datum nit bekannt:
* Jean-Baptiste Schacre, franzesische Zaichner un Architäkt

## gstorbe
* 13. Juni: Rudolf Ludwig von Erlach, Schwyzer Militer un Bolitiker

## Weblink
1809

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Jänner: Mit em Badische Judenedikt wäre d Jude staatsburgerli glychgstellt, derzu wird aber au di bishärig draditionäll jidisch Gmaindsverassig abgschafft.
* 9. April: D Zwangsuushebig vu Rekrute fir di bayerisch Armee lest z Innsbruck e Ufstand uus, wu uf ganz Tirol ibergfryft un wu dr Andreas Hofer d Fierig dervu ibernimmt.
* 10. April: Druppe vum Chaisertum Eschtrych iberquere dr Inn un rucke bim franzesische Verbindete Bayern yy. Dr fimft Koalitionschrieg fangt dodrmit friejer aa wie dr Napoleon Bonaparte erwartet het.
* 7. Mai: Dr franzesisch Chaiser Napoleon Bonaparte behauptet z Wien, dr Papscht Pius VII. heb as wältlige Herrscher ufghert z regiere, un annektiert dodermit dr Chilchestaat.
* 5./6. Juli: Mit em Siig vu dr Franzose iber d Eschtrycher in dr Schlacht bi Wagram chunnt dr fimft Koalitionschrieg zum Änd.Frankreichs Armee unter Napoleon Bonaparte besiegt das österreichische Heer in der Schlacht bei Wagram.
* 24. Juli: Dodtnau chunnt s Stadträcht iber.

## uf d Wält chuu
* 15. Jänner: Pierre-Joseph Proudhon, franzesische Ekonom un Soziolog
* 3. Februar: Felix Mendelssohn Bartholdy, dytsche Komponischt
* 12. Februar: Charles Darwin, britische Naturforscher
* 12. Februar: Abraham Lincoln, US-amerikanische Bolitiker
* 28. Februar: Franz Xaver Wagner, Schwyzer Jurischt, Politiker und Dichter
* 4. Merz: Ernst Ludwig Rochholz, Schwyzer Historiker und Volkskundler
* 27. Mai: Albert Schott, dytsche Sprochforscher, Gschichtsforscher und Volchskundler
* 15. Augschte: Johann Jakob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 20. Oktober: Eduard Degener, dytsch-amerikanische Bolitiker
* 22. Oktober: Volney Howard, US-amerikanische Bolitiker

; Datum nit bekannt
* Johann Georg Schultheiß, badische Unternämer un Freigaischt

## gstorbe
* 31. Mai: Joseph Haydn, eschtrychische Komponischt

## Weblink
1807

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Jänner: Russischi Druppe marschiere z Bukarest yy.
* 29. Merz: Dr dytsche Aschtronom Heinrich Wilhelm Olbers entdeckt e vierte Asteroid, wu speter *[[(4) Vesta|Vesta]]* gnännt wird un aafangs no as Planet aagsää wore isch.
* 9. Juli: Dr Fride vu Tilsit macht em Vierte Koalitionschrieg en Änd. Dodin wird unter anderem d Grindui vum Herzogtum Warschau feschtghalte.
* Z Aarau wird dr Verlag Sauerländer grindet.

## uf d Wält chuu
* 4. Juli: Giuseppe Garibaldi, italienische Freihaitskämpfer
* 29. Septämber: Michael Maggi, italienisch-schwyzerische Unternämmer
* 15. Novämber: Theopil L’Orsa, Schwyzer Unternämer

## gstorbe
* 17. Februar: Johann Rudolf Dolder, Schwyzer Bolitiker
* 5. Novämber: Angelika Kauffmann, Schwyzer Moleri

## Weblink
1806

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: D Herrscher vu Bayern (Maximilian Joseph) un Wirttebärg (Friedrich) wäre zue Chenig.
* 8. Jänner: Großbritannie eroberet d Kapkolonie, wu 1803 an di Batavisch Republik zruckgee woren isch, noch em Widerufflamme vu dr Kämpf mit em napoleonische Frankrych zruck un macht si fir d Absicherig vum Seewäg uf Indie zuen ere britische Koloni.
* 5. Juni: Dr Napoleon Bonaparte ernännt syy Brueder Louis Bonaparte zum Regänt vum *Chenigrych Holland*, dr bishärige Batavische Republik.
* 12. Juli: Dur d Unterzaichnig vu dr *Rhybundakte* sage sich verschideni sid- un weschtdytschi Firschtetimer vum Ryych los un grinde dr *Rhybund*. Liechtestai wird e souveräne Staat.
* 6. Augschte: Dr Franz II. lait dr Titel „Kaiser des Heiligen Römischen Reiches Deutscher Nation“ nider un erklert s Rych glychzytig fir erlosche, go ne megligi Wahl vum Napoleon zue syym Noofolger uusschließe. Dodermit ändet no 844 Johr s Hailig Remisch Rych.
* 13. Augschte: Unter em Schutz vum Napoleon wird Bade zum Großherzogtum.
* 2. Septämber: Bim Goldauer Bärgsturz wird s schwyzerisch Dorf Goldau gschlisse. 457 Mänsche stärbe.
* 9. Oktober: Z Brig wird noch ere mehjehrige Böuzyt di nei Stroß iber dr Simplonpass ereffnet. Dr Aastoß derzue het dr Napoleon Bonaparte gee, wu besseri Alpenibergäng fir syni Druppe wett.

## uf d Wält chuu
* 25. Juli: Titus Tobler, Schwyzer Arzt, Paläschtinaforscher un Verfasser vum «Appenzeller Sprachschatz»

## gstorbe
* 26. Juli: Karoline von Günderrode, dytschsprochigi Schriftstelleri

## Weblink
1805

|}
## Was isch bassiert?
* 17. Merz: Dr franzesisch Chaiser Napoleon Bonaparte macht si zum Chenig vu Italie. Di ufglest Cisalpinisch Republik wird territorial yyglideret.
* 7. April: D *[[3. Sinfonie (Beethoven)|3. Sinfoni]]* (*Eroica*) vum Ludwig van Beethoven wird im Theater an der Wien unter dr Laitig vum Komponischt urufgfiert.
* 8. Mai: D Firschtabtei St. Galle wird ufghobe.
* 17. Augschte: In dr Nechi vu dr Burg Unspunne bi Interlache findet s erscht Unspunnefäscht statt. S Alphirtefäscht drait zue dr Widerbeläbig vu dr Schwyzer Sportarte Schwinge un Staistosse by.
* 25. Septämber: Napoleon Bonaparte setzt mit syren Armee iber dr Rhy iber.
* 8. Oktober: In dr Nechi vu Wertenge findet s erscht Gfächt vum Dritte Koalitionschrieg zwische Frankrych un Eschtrych statt.
* 14. Oktober: In dr Schlacht vu Elchenge, wu bis zum 19. Oktober goht, sige d Franzose iber d Eschtrycher.
* 15. Dezämber: Im Vertrag vu Schönbrunn zwische Preuße un em franzesische Herrscher Napoleon Bonaparte wäre Gebietsveränderige greglet. Preuße iberlosst Frankrych unter anderem s Firschtetum Neuenburg un chunnt doderfir s Kurfirschtetum Hannover iber, wu aber zum änglische Chenigshuus ghert.
* 16.-19. Oktober: In dr Schlacht vu Ulm sige d Franzose iber d Eschtrycher.
* 21. Oktober: D Royal Navy sigt unter em Vizeadmiral Horatio Nelson iber di franzesisch-spanisch Flotte in dr Schlacht vu Trafalgar.
* 13. Novämber: Di franzesisch Armee nimtt Wien yy.
* 2. Dezämber: In dr «Dreichaiserschlacht» bi Austerlitz sigt dr Napoléon iber d Eschtrycher unter em Chaiser Franz II. un d Russen unter em Zar Alexander I.

## uf d Wält chuu
* 3. Merz: Jonas Furrer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2. April: Hans Christian Andersen, dänische Dichter
* 4. April: Louis Zumstein, Sidwalser Schriftsteller
* 20. Mai: Georg Gottfried Gervinus, dytsche Hischtoriker un Bolitiker

## gstorbe
* 3. Mai: Heinrich Zimmermann, dytsche Entdeckigsraisende
* 9. Mai: Friedrich Schiller, dytsche Dichter un Dramatiker

## Weblink