Julius Ammann

Dr **Julius Ammann**, wo am 24. Merz anne 1882 z Goosse uf d Wält cho und am 22. Juli 1962 z Basel gstorben isch, isch Bürger vo Moslig und e Schwiizer Lehrer, Häilpädagoog und Mundartdichter gsi.

## s Läbe
Dr Julius Ammann isch dr Soon vom Buechbinder und Wyyhändler Johann Julius Robert Ammann und vo dr Anna Ammann-Sturzenegger gsi. Wo dr Julius erscht sibni gsi isch, het er scho dr Vatter verloore und s Joor druuf au d Muetter. So het er d Jugendzyt bim Grossvatter Johann Jakob Sturzenegger z Trooge erläpt. Dört isch er au i d Kantonsschuel. Vo 1898 bis 1901 isch er uf s Lehrerseminar Understraass z Züri ggange und isch so Primarlehrer woorde. Anne 1911 het dr Julius Ammann d Alma Zisch ghürootet; si händ zäme vier Chind gha.

Wil dr Ammann bsunders a dr Häilpädagogik intressiert gsi isch, het er z Rieche bi Basel sid 1902 als Lehrer i dr Astalt für Ghöörloosi gschaffet. Vo 1910 bis 1945 isch er a dr Basler Aastalt für schlächt begabti Ghöörloosi z Bettige gsi. Er het immer nöi probiert de Behinderte uf e besseri Aart z hälfe. Er isch au Gmeindschryber vo Bettige woorde. Mit achzgi isch dr Julius Ammann z Basel gstorbe; er isch im Friidhof z Betige begrabe.

Sid de 1920er Joore het dr Ammann als en Nochfolger vom Johannes Merz im Apezäller Tieläkt Gedicht gschribe, wo s drinn meischtens um s Lääbe und um d Lüüt vom Apezällerland, iri Arbet, Brüüch, Gschicht und um d Bärglandschaft mit em Säntis goot. Au modärni Sache chöme deils i de Gedicht vor, so wie d Säilbaan, wo uf dä Bärg goot. Mit sine vilsytige Värs isch dr Julius Ammann dr bekantischt Appezäller Mundartdichter vom 20. Joorhundert woorde, wie au dr Stefan Sonderegger seit. S erschte Gedichtbüechli vo iim isch z Düütschland usecho; es het *Dar i nüd e betzeli? Appezeller Spröch ond Liedli* gheisse. Anne 1924 isch es au z Trooge trukt worde. Und spöter sind no drü anderi Gedichtbänd drzue cho.

Zum ene schöne Deil vom Ammann sine Gedicht händ Komponischte e Melody gsetzt, bsunders dr Pruefsmusiker Fred Kaufmann (1909-1992) vo Oberuzwil, und so sind si zu Volchslieder worde.

Als Pedagoog isch em Ammann d Sprooch bsunders wichtig gsi. Das gseht me au dra, wie dr Sonderegger betont, ass es bar Värs diräkt mit däm Theema z tue händ. Die Gedicht sind öppe:
* “D Appezellersprooch”
* “Mini Muettersprooch”
* “D Muettersprooch”
* “Öseri Appezellersprooch”

Dr Julius Ammann het au Gedicht uf Baseldüütsch gmacht, und zwar under em Psöidonym *Sebastian Hämpfeli.* Die Gedicht het er für verschideni Basler Zytige gschribe. Sin Nachlass het dr Basler Apezällerveräin ghüetet, wo dr Julius Ammann zum Eeremitgliid gmacht het.

Im Gedicht *Uf em «Länze»* beschrypt dr Julus Ammann d Drüüländerregioon bi Basel eso:


“Gar lieblig isch es, uf em «Länze»
Spaziereluege über d'Gränze.
Do chasch mit Sibemeileschritte
ins Dütsch, in d'Schwyz, uf Frankrych ryte;
In Schwarzwald, Jura, in d'Vogese.
Wie wenn dr Rhy wott d'Wält erlöse
vom Stryt, so goht er mitts dur d'Gränze;
me seht en z'Märt und z'Istei glänze;
e Silberband, wo möcht verbinde.”


## Wärch
* *Dar i nüd e betzeli? Appezeller Spröch ond Liedli,* Magdeburg 1922
* *Jetz wemmer ääs jödele! Neui Appezellerspröch ond Liedli,* 1930
* *En neue Appezeller Rondgsang.* 1937
* *Appezellerländli, du bischt so tonders nett. Appezeller Spröch ond Liedli,* 1953
* *Appezeller Spröch ond Liedli. Gesamtausgabe der Gedichtsammlungen.* Herisau und Trooge 1976 (d Yleitig zu dere nöie Uusgoob isch vom Stefan Sonderegger)
* *Gedichte von Sebastian Hämpfeli alias Julius Ammann (1882-1962),* Betige [1999?]

## Literatur
* 
* Hans Krattiger: ''Julius Ammann alias Sebastian Hämpfeli.'' In: Jahrbuch z’Rieche, 1982.
* Stefan Sonderegger: *Julius Ammann (1882–1962). Zum 100. Geburtstag des Appenzeller Mundartdichters. In: Appenzeller kalender 262, 1983.
* Stefan Sonderegger: *Der Appenzeller Dialekt in Geschichte und Gegenwart.* In: Appenzellische Jahrbücher, 114, 1987, S. 20ff.
* Stefan Sonderegger: *Appenzellische Mundartdichtung in der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts. Überblick – allgemeine Einschätzung und Einordnung.* In: Appenzellische Jahrbücher. 2001, S. 10–25.
* Hanspeter Strebel: *Der Appenzeller Mundartpoet. Der Geburtstag von Julius Ammann (1882-1962) jährt sich zum 125. Mal.* In: Appenzeller Zeitung Nr. 69, 2007, S. 17.
* Arnold Tribelhorn: *Julius Ammann, Basel 1882–1962.'' In: Appenzellische Jahrbücher, 90, 1962, S. 17–19.

## Weblink
* Julius Ammann uf dr Website vom EJDKV

## Fuessnoote