open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stellvertreterkrieg

As **Stellverdräterchrieg** wird e Chrieg bezäichnet, wenn sich zwei oder mee Groossmächt sich im e Komflikt befinde, aber sich nit diräkt milidäärisch usenandersetze, sondern die milidäärischi Usenandersetzig vo äim oder meerere Drittstaate lön lo usdrääge. Die Drittstaate handle also kwasi as *Stellverdräter* vo de Grossmächt, wo eso chönne im Hindergrund bliibe und e diräkti milidäärischi Konfrontazioon chönne vermiide.

Dr Begriff isch wääred em Chalte Chrieg ufchoo und isch zum erste Mol wääred em Vietnamchrieg verwändet und in dr Litratur und dr Politik ufgriffe worde. Ursprünglig het er sich nume uf d Chrieg bezooge, wo noch em Zwäiten Wältchrieg usbroche si, und wo d USA und iiri Verbündete uf dr äinte Site, und d Sowjetunion und iiri Verbündete (dr so genannt *[[Ostblock]]*) uf dr andere Site, iiri geopolitische und ideologische Inträssekomflikt in Drittstaate milidäärisch usdräit häi. Si häi drbii e Komflikt, wo scho bestande het wien e Bürgerchrieg für iiri äigene Zwäck instrumentalisiert. Si häi für das äi Bardei im Komflikt finanziell, diplomatisch und milidäärisch understützt und mänggisch au mit äigene Drubbe.

Bischbil für Stellverdräterchrieg si dr Spanisch Bürgerchrieg  (1936–1939), wo s faschistische Italie und Nazidütschland d Putschiste under em General Franco understützt häi, wääred d Sowjetunion d Regierig mit Waffe und Berooter understützt het, und dr Chinesisch Bürgerchrieg noch em Zwäite Wältchrieg (1945–1949), wo d Sowjetunion d Kommuniste under em Mao Zedong understützt het und d USA d Nazionaliste under em Chiang Kai-shek.

## Litratuur
* Bernd Greiner, Christian Th. Müller, Dierk Walter (Hrsg.): *Heiße Kriege im Kalten Krieg*. Hamburg 2006, ISBN 3-936096-61-9.
* Robert Kneschke: *Merkmale der Stellvertreterkonflikte des Kalten Krieges*, Berlin 2007, ISBN 978-3638473637
Fantasy Basel - The Swiss Comic Con

D **Fantasy Basel**, au *The Swiss Comic Con*, isch e Comic-Veraastaltig, wo jedes Joor im Früelig in dr Schwizer Stadt Baasel stattfindet.

D Baasler *Fantasy* isch 2015 vom Martin Schorno gründet worde und isch denn die äinzig Veraastaltig vo dere Art in dr Schwiz gsi. Si het in dr Mäss Baasel stattgfunde und 20'000 Bsuecher aazooge. 

S Festiwal stellt wääred drei Dääg Nöis us de Beriich vo de *[[Computerspiel|Games]]*, Kinofilm, Färnseeserie und Comics vor. Mä cha dört also nid nume d Klassiker gsee sondern au Figure us Serie wie «Game of Thrones», «The Walking Dead» oder us dr Wält vo dr Middelärde.

## Kwelle
* Basel wird von Superhelden heimgesucht uf dr Website vo 20min.ch, abgrüeft am 28. Februar 2016
* Erste Fantasy-Messe lockt 20'000 Fans nach Basel uf dr Website vo dr *Basellandschaftliche Zeitung*, abgrüeft am 28. Februar 2016
* Stuart aus «The Big Bang Theory» kommt an die Fantasy Basel uf dr Website vo dr *Basellandschaftliche Zeitung*, abgrüeft am 28. Februar 2016

## Weblingg
* D Website vo dr «Fantasy Basel»
Sozialdemokratie

D **Sozialdemokratii** isch e politischi Beweegig und Ideologii, wo sich sälber as e Form vom ene reformistische demokratische Sozialismus aaluegt. Si setzt sich noch iirem Sälbstverständnis mit demokratische und sozialistische Middel für e sozial grächti Gsellschaft ii. Bis zum Aafang vo de 1960er Joor het zu iire allgemäin anerkannte Ziil ghöört, ass d Brodukzioonsmiddel zum Däil verstaatligt wurde. Das Ziil het zum Bischbil in Westdütschland d SPD mit em Godesbärger Brogramm vo 1959 ufgee.

## Dr politisch Standort

Ursprünglig isch d Sozialdemokratii revoluzionär-sozialistisch gsi, het sich denn aber vom Aafang vom 20. Joorhundert aa mee und mee vo kommunistische Beweegige drduur afo underschäide, ass si die soziale Brobleem nit mit ere Revoluzioon dur d Arbäiterklass het welle lööse, sondern mit demokratische Reforme. These in däm Sinn si z Dütschland bsundrigs vom Eduard Bernstein vo de spoote 1890er Joor a verdräte worde und si dört vo de revoluzionääre Marxiste as revisionistisch verdüüflet worde. Spöötistens noch em Erste Wältchrieg isch us dr reformistische Minderhäit e Meerhäit worde. Das het Spaltige in dr Sozialdemokratii zur Folg gha:  1919 isch die revoluzionääri KPD gründet worde. 

D Sozialdemokratii stoot in e baar Länder nooch zum Linggsliberalismus, au wenn dä im Geegesatz zur d Sozialdemokratii, mäistens nit em Staat die entschäidendi Rolle bi dr Löösig vo politische Brobleem will überloo. D Sozialdemokratii orientiert sich hüte weniger an gsellschaftlige Klassestrukture, bsundrigs an dr Arbäiterklass, as in dr Vergangehäit. So isch au z Ängland d Rolle vo de Gwärkschafte in dr Labour Party chliiner worde as früener. 

D Kommuniste häi dr Sozialdemokratii immer wider Verroot an dr Aarbäiterklass vorgworfe, wil si uf d Revoluzioon verzichdet het, sich dr parlamentarische Demokratii verschriibe het und sich mit de bürgerlige Schichte und Bardeije zu Kompromiss iigloo het. Uf dr andere Site häi Kräis us em politisch rächte Spektrum d Sozialdemokratii vilmol mit de Kommuniste gliichgsetzt, und behauptet, ass si iiri woore Absichte hinder bluralistisch-demokratische Slogan wurd verstecke.

## Lueg au
* SPD
* SP

File:SPD-Logo 2022 (rot).svg|S Logo vo dr dütsche SPD
Datei:Logo SPÖ.svg|S Logo vo dr ööstriichische SPÖ
Datei:Logo der Sozialdemokratischen Partei der Schweiz 2009.svg|S Logo vo dr Schwizer SP


## Litratuur

* Felix Butzlaff, Matthias Micus, Franz Walter (Hrsg.): *Genossen in der Krise? Europas Sozialdemokratie auf dem Prüfstand*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2011, ISBN 978-3-525-38000-0.
* Stefan Berger: *Kommunisten, Sozialdemokraten und das Demokratiedefizit in der Arbeiterbewegung.* In: *JahrBuch für Forschungen zur Geschichte der Arbeiterbewegung.* Heft II/2006.
* Ralf Hoffrogge: *Sozialismus und Arbeiterbewegung – von den Anfängen bis 1914.* Stuttgart 2012.

## Weblingg

* Die Sozialdemokratie erliegt den Gutmenschen (2010)

## Fuessnoote
Internationalismus

Dr **Internazionalismus** isch dr politisch Geegesatz zum Nazionalismus, Schowinismus und andere Ideologie, wo partikularistischi Grubbierige wie Staate, Nazioone, Völker, Religioone usw. as Ideal hoochhalte.

Er isch e politischs Brinzip, wo gröösseri politischi und wirtschaftligi Zämmenaarbet vo Nazioone und Völker aasträbt. Er het sini ideologische Wurzle im Sozialismus und Liberalismus. Vor allem d Sozialiste häi sich under em Iifluss vom Marxismus und sine Ufrüef wie «Broletarier vo alle Länder: düend öich zämme!»  scho früe über die nazionale Gränze äwägg in Internazionale organisiert
Internazionaliste glaube im Allgemäine, ass d Wält sich sött veräinige und d Lüt as Persone oder Grubbe, aber au iiri Regierige, über nazionali, kulturelli oder soziali Gränze übere sötte kooperiere, zum gmäinsaami Inträsse fördere und s Schiggsaal vo dr Menschhäit in dr lange Sicht verbessere.

Dr Internazionalismus stützt sich hüte uf starki Bürokratie wie die vo de Veräinte Nazioone und iire Organ, wo zwar die nazionalistische Elimänt nid usschalte, aber iine e Raame gäbe, wo si din vilmol denn au zämmeschaffe.

## Litratuur
*Josef Hierlmeier, *Internationalismus. Eine Einführung in seine Ideengeschichte – von den Anfängen bis zur Gegenwart*, Schmetterling Verlag, 2. Uflaag, 2006, ISBN 3896575945
*Holger Marcks, *Strukturen des Internationalismus. Das Problem der organisatorischen Bedingungen für eine internationalistische Arbeiterbewegung*, in: Marcks/Seiffert, *Die großen Streiks. Episoden aus dem Klassenkampf*, Münster 2008, S. 88–92.
Soziale Gruppe

Dr Begriff **soziali Grubbe** bezäichnet in dr Soziologii und Psüchologii e Sammlig vo mindestens zwei Persone. Soziologisch definiert sich e *Grubbe* drmit, ass alli iiri Mitgliider en ummiddelbari soziali Beziejig zunenander häi. Jeedes Mitgliid kennt die andere Mitgliider und zwüschen alle Mitgliider si soziali Interakzioone mööglig. Wääge de Interakzioone wo nöötig si, isch d Gröössi von ere Grubbe also grundsätzlig begränzt. 

Daas isch dr Underschiid zwüschen ere soziale Grubbe und ere *[[Organisationssoziologie|Organisazioon]]*. Organisazioone chönne im Vergliich zun ere Grubbe seer vil Mitgliider haa und iiri Sozialstruktur cha seer komplex si, zum Bischbil chönne si en anonüümi Struktur mit formalisierte, anonüüme Begeegnige haa. Gläägentlig wärde si dorum as *[[formelle Gruppe|formelli Grubbe]]* bezäichnet.

In dr Psüchologii, bsundrigs dr Sozialpsüchologii, wird d Gröössi von ere Grubbe nit begränzt; es git Wüsseschaftler, wo aber zwüsche Fenomeen in chliinere Grubbe und sonige in gröössere en Underschiid mache. Äi Definizion, wo vo vile anerkennt wird, stammt vom Sozialpsücholoog Henri Tajfel, won e (soziali) Grubbe as e Sammlig vo Indiwidue definiert het:

* wo sich sälber as Mitgliider vo dr gliiche *soziale [[Kategorie (Philosophie)|Kategorii]]* gseen,
* wo im ene gwüsse Maass *[[Emotion|emotional]] bunde* si an die Kategorii,
* wo meer oder weniger *gmäinsam iiverstande* si, was iiri Mitgliidschaft bedütet und wie si d Grubbe iischetze.

Im Tajfel si Theorii wird bi chliine Grubbe wie au bi ethnische Grubbe und ganze Nazioone aagwändet.

## Litratuur
* George Caspar Homans: *Theorie der sozialen Gruppe.* 6. Uflaag. Westdeutscher Verlag, Köln/Opladen 1972, ISBN 3-531-11158-2 (Zämmefassig uf Wikibooks; ersti Veröffentligung 1950: *The Human Group*).
* Manfred Sader: *Psychologie der Gruppe.* 9. Uflaag. Juventa, Weinheim/Münche 2008, ISBN 978-3-7799-0315-4 (; ersti Veröffentligung 1976).
* Erika Spieß, Lutz von Rosenstiel: *Prozesse in und zwischen Gruppen.* In: Dieselben: *Organisationspsychologie. Basiswissen, Konzepte und Anwendungsfelder.* Oldenbourg, Münche 2010, S. 47–56 ().
* Lutz von Rosenstiel: *Organisationspsychologie.* 6. Uflaag. Kohlhammer, Stuttgart 2007, S. 288.
* Ansfried Beda Weinert: *Organisations- und Personalpsychologie.* 5. Uflaag. Beltz, Weinheim/Basel 2004, ISBN 3-621-27490-1, S. 394–395.
*Horst-Joachim Rahn: *Erfolgreiche Teamführung.* 6. Uflaag. Windmühle, Hamburg 2010, ISBN 978-3-937444-66-6, S. 10.
* Peter Robert Hofstätter: *Gruppendynamik. Die Kritik der Massenpsychologie.* Hamburg 1971, ISBN 3-499-55038-5, S. 140 ff. 
*Iidraag: *Gruppe.* In: Wilhelm Bernsdorf u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Wörterbuch der Soziologie.* Band&nbsp;2, Fischer, Frankfurt 1972, S. 314.

## Fuessnoote
Walter Scheel

Dr **Walter Scheel** (* 8. Juli 1919 z Höhscheid, hite Ortsdail vu Solingen; † 24. Augschte 2016 z Chrozige) isch e dytsche Bolitiker (FDP) gsii. Är isch dr viert Bundesbresidänt vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii. 

Vu 1961 bis 1966 isch er Bundesminischter fir wirtschaftligi Zämmenarbet un vu 1969 bis 1974 Bundesminischter vum Uuswärtige un au Vizechanzler gsii. Noch em Ruggdritt vum Bundeschanzler Willy Brandt am 7.&nbsp;Mai 1974 het dr Scheel wäge däm d Regierigsgschäft gfiert, bis am 16.&nbsp;Mai 1974 dr Helmut Schmidt zum Bundeschanzler gwehlt woren isch. Derno isch dr Scheel vu 1974 bis 1979 Bundesbresidänt gsii.

## Schrifte
* *Opposition als Auftrag.* In: *Liberal.* 1967, Heft 8, Seiten 575–580.
* *Opposition: Kritik und Kontrolle.* In: *Liberal.* 1967, Heft 11, Seiten 806 bis 809.
* *Formeln deutscher Politik.* 1968.
* *Warum Mitbestimmung – und wie?*, 1970.
* mit em Karl-Hermann Flach un em Werner Maihofer: *Die Freiburger Thesen der Liberalen.* Rowohlt, Hamburg 1972, ISBN 3-499-11545-X.
* *Hoch auf dem gelben Wagen* – Schallplatte, 1974
* *Vom Recht des Anderen – Gedanken zur Freiheit.* 1977.
* *Die Zukunft der Freiheit – Vom Denken und Handeln in unserer Demokratie.* Econ, 1979.
* *Wen schmerzt noch Deutschlands Teilung? 2 Reden zum 17. Juni*, Rowohlt, Reinbek 1986, ISBN 3-499-18346-3.
* mit em Otto Graf Lambsdorff: *Freiheit in Verantwortung, Deutscher Liberalismus seit 1945.* Bleicher, 1988, ISBN 3-88350-047-X.
* mit em Jürgen Engert: *Erinnerungen und Einsichten*. Hohenheim-Verlag, Stuttgart 2004, ISBN 3-89850-115-9.
* *TV-Duell 1969*. In: Sascha Michel, Heiko Girnth (Hrsg.): *Polit-Talkshows – Bühnen der Macht. Ein Blick hinter die Kulissen*. Bouvier, Bonn 2009, S.&nbsp;161–164.
* mit em Tobias Thalhammer: *Gemeinsam sind wir stärker – Zwölf erfreuliche Geschichten über Jung und Alt*. Allpart Media, Berlin 2010, ISBN 978-3-86214-011-4.

## Literatur
* Hermann Otto Bolesch: *Typisch Scheel. Geschichten, Anekdoten, Pointen.* Bertelsmann, München/Gütersloh/Wien 1973, ISBN 3-570-02147-5.
* Hans-Dietrich Genscher (Hrsg.): *Heiterkeit und Härte: Walter Scheel in seinen Reden und im Urteil von Zeitgenossen*. Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1984, ISBN 3-421-06218-8.
* Walter Henkels: *… aber der Wagen der rollt. Walter Scheel anekdotisch.* Econ Verlag, Düsseldorf/Wien 1974, ISBN 3-430-14300-4. 
* Hans-Roderich Schneider: *Präsident des Ausgleichs. Bundespräsident Walter Scheel. Ein liberaler Politiker.* Verlag Bonn aktuell, Stuttgart 1975, ISBN 3-87959-045-1.

## Weblink

* 
* Websyte vum Bundesbresidänt
* Informationen iber dr Walter Scheel un d Gschicht vum Liberalismus no 1945
* 

## Fueßnote
Orthodoxie

**Orthodoxie** (  *orthós* ‚richdig‘, ‚in ere grade Linie‘ und  *dóxa* ‚Mäinig‘, ‚Glaube‘, also „Rächtglöibigkäit“) bezichnet allgemäin en Interpretazioon von ere Leer, wo sich — noch dr Aasicht vo dene, wo die Interpretazioon understütze — stark an die ursprüngligi und dorum richdigi Interpretazioon haltet. D Aahänger von ere Orthodoxii glaube, ass si uf d Leer müesse ufbasse, für dass si nid wie s grad chunnt oder äim beliebt veränderet wurd. D Kritiker hingeege sääge, ass en orthodoxi Interpretazioon nid wurd zueloo, ass sich d Leer chönn witerentwiggle und sich chönn aabasse, wenn sich die religiööse, politische und kulturelle Verheltniss verändere.

## Verschidnigi Orthodoxie

Orthodoxie git s in vile Religioone. Im Christedum zum Bischbil het s aagfange mit em 1. Konzil vo Nicaea im Joor 325, wo sich die katholischi Chille uf d Trinitäät festgläit het und sich eso vo de Arianer abgränzt het. Aber dr Begriff het erst in dr Zit noch dr Reformazioon afo bedüte, ass mä uf bestimmti dradizionelle Leermäinige, Ideologie oder Handligswiise wurd bestoo, im Geegesatz zu *Ernöierigsbeweegige* (Heterodoxii).

Au im Juudedum git s en Orthodoxii, wo men ere vilmol normativs Juudedum säit. Drzue ghööre s modärn- oder nöiorthodoxe und s ultraorthodoxe Juudedum. Vilerorts gränze sich die orthodoxe Juude sträng vo de Konserwative und vo de Liberale ab und akzeptiere iiri religiööse Entschäidige nid.

Im Islam wird dr Begriff Orthodoxii vor allem für Muslim vo dr sunnitische Richdig verwändet, wo die mäiste Muslim drzueghööre. Si stützt sich uf vier Rächtsschuele (*[[Madhhab]]*) vo de Hanafite, d Hanbalite, d Malikite und d Schafiite. Si gränze sich vo Minderhäitsrichdige wie de Alewite, dr Ahmadiyya und de Schiite ab.

Orthodoxie häi e Näigig drzue, die wo nid dr «richdig» Glaube häi, z verfolge. Bsundrigs schlimm wird s im Allgemäine für die, wo äigentlig zur Gmäinschaft ghööre, aber an «Falschs» glaube, und dorum as «Abdrünnigi» vilmol bis zum Dood verfolgt wärde. Au in Psöidoreligioone wie em Marxismus het d Orthodoxii immer wider under de «Abwiichler» Opfer gforderet.
Arts et Métiers ParisTech

D **Arts et Métiers ParisTech** (früener ENSAM, *École nationale supérieure d'arts et métiers*) esch e Technischi Elitehochschuel z Frànkrich mit Kampus z Paris, Metz, Bordeaux, Angers, Lille, Cluny, Châlons-en-Champagne und Aix-en-Provence. D Schuel isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo der *France AEROTECH*. 

D Arts et Métiers isch für iir Ääscheniöörstudium bekannt. Si nimmt in Aaspruch Uniwersalääscheniöör uuszbilde, s Studium isch aber seer maschinebaulastig.

Die mäiste Studänte si Mitgliid in dr Studänteverbindig vo dr *Gadz'Arts* (vo *Garçon des Arts et Métiers*), won ene will gsellschaftligi Wärt, wie z. B.  Brüederligkäit, vermiddle, und sich für soziali Brojekt angaschiert.

## Weblink

* www.ensam.eu (frànzeesch)

## Fuessnote
Johannes Rau

Dr **Johannes Rau** (* 16. Jänner 1931 z Wuppertal; † 27. Jänner 2006 z Berlin) isch e dytsche Bolitiker (SPD) gsii. Är isch vu 1999 bis 2004 dr acht Bundesbresidänt vu dr Bundesrepublik Dytschland gsii.

Vorhär isch er Kommunal-, Landes- un Bundesbolitiker gsii. Vu 1969 bis 1970 isch er Oberburgermaischter vu dr Stadt Wuppertal gsii, vu 1977 bis 1998 Landesvorsitzer vu dr SPD z Nordrhy-Weschtfale un vu 1978 bis 1998 dr sechst Minischterbresidänt vum Land Nordrhy-Weschtfale. Bi dr Bundesdagswahl 1987 isch er Chanzlerkandidat vu dr SPD gsii. Noch em Ruggdritt vum Björn Engholm het er kommissarisch dr Vorsitz vu dr SPD-Bundesbartei gfiert.

Dr Johannes Rau isch syt em 9. Augschte 1982 ghyrote gsii mit dr Christina Delius (* 1956), ere Änkeldochter vum friejere Bundesbresidänt Gustav Heinemann. Us dr Eh sin drei Chinder firigange, d Anna Christina (* 19. Dezember 1983), dr Philip Immanuel (* 28. Januar 1985) un d Laura Helene (* 10. November 1986).

## Reden un Schrifte
* *Die neue Fernuniversität. Ihre Zielsetzung, ihr Aufbau und ihre geplante Arbeitsweise.* Econ-Verlag, Düsseldorf/Wien 1974, ISBN 3-430-17637-9.
* *LebensBilder.* Texte von Johannes Rau. Hrsg. von Rüdiger Reitz und Manfred Zabel. Gütersloher Verlagshaus Mohn, Gütersloh 1992, ISBN 3-579-02192-3.
* *Friede als Ernstfall. Reden und Beiträge des Bundespräsidenten.* Hrsg. von Dieter S. Lutz. Nomos, Baden-Baden 2001, ISBN 3-7890-6846-2.
* *Wird alles gut? Für einen Fortschritt nach menschlichem Maß. „Berliner Rede“ des Bundespräsidenten am 18. Mai 2001 im Otto-Braun-Saal der Staatsbibliothek zu Berlin.* Suhrkamp, Frankfurt 2001, ISBN 3-518-06649-8.
* *Geschichte in Porträts.* Hänssler, Holzgerlingen 2001, ISBN 3-7751-3820-X.
* *Dialog der Kulturen – Kultur des Dialogs. Toleranz statt Beliebigkeit.* Herder, Freiburg/Basel/Wien 2002, ISBN 3-451-05332-2.
* *Den ganzen Menschen bilden – wider den Nützlichkeitszwang. Plädoyer für eine neue Bildungsreform.* Beltz, Weinheim/Basel 2004, ISBN 3-407-85786-1.
* *Medien zwischen Anspruch und Realität.* In: Axel Balzer, Marvin Geilich & Shamim Rafat (Hrsg.): *Politik als Marke. Politikvermittlung zwischen Kommunikation und Inszenierung.* Lit, Berlin/Münster 2006, ISBN 3-8258-8146-6, S. 42–51.
* *Wer hofft, kann handeln. Gott und die Welt ins Gespräch bringen. Predigten.* Hänssler, Holzgerlingen 2006, ISBN 978-3-7751-4498-8.
* *Lust auf Zukunft. Reden.* Ausgew. und eingeleitet von Elisabeth Domanky. Klartext-Verlag, Essen 2006, ISBN 978-3-89861-663-8.
* *Zukunfts-Verantwortung. Reden von Bundespräsident Johannes Rau zu Natur- und Umweltschutz.* Oekom-Verlag, München 2007, ISBN 978-3-86581-056-4.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* 
* Rede vum Johannes Rau uf dr Websyte vum Bundesbresidänt
Marxismus-Leninismus

Dr Begriff **Marxismus-Leninismus** bezäichnet die offizielli politischi Ideologii vo dr Sowjetunion vo dr Middi vo de 1920er-Joor aa. Dr Josef Stalin het en definiert as *„d Leer vom [[Karl Marx|Marx]], wo dr [[Lenin]] under de nöije Verheltniss vom [[Klassenkampf|Klassekampf]] in dr Epoche vom [[Imperialismus]] und vo de [[Proletariat|proletarische]] Revoluzioone“* witerentwigglet het.

## Definizioone
Noch em Dood vom Lenin im Joor 1924 isch dr Marxismus-Leninismus zur offizielle Staatsdoktrin vo dr Sowjetunion worde. Er het as e wüsseschaftligi Wältaaschaujig vo dr Arbäiterklass gulte. Ursprünglig isch nume d Bezäichnig Leninismus im Bruuch gsi, spööter isch s Begriffsbäärli Marxismus-Leninismus in erster Linie vo de kommunistische Bardeie verwändet worde, zum sich vom Trotzkismus und andere Grubbe, wo gegen e Stalinismus gsi si, und au vom Reformismus und Revisionismus vo dr Sozialdemokratii abzgränze.

Mit dr Verbindig vo de bäide Begriff het mä au dr äigeständig theoretisch und braktisch Verdienst vom Lenin bi dr Witerentwigglig vom Marxismus welle würdige. D SED het sich uf e Stalin gstützt, wo di dr Marxismus-Leninismus as…

definiert het.

Au noch dr offizielle Stalin-Kritik uf em XX. Bardeidaag vo dr KPdSU isch dr Begriff Marxismus-Leninismus vo de kommunistische und sozialistische Bardeije, wo iine noochgstande si, witer verwändet worde.

Lut em Lenin het dr Marxismus-Leninismus drei Hauptbestanddäil:
* Dr dialektisch und dr historisch Materialismus (abkürzt DIAMAT und HISTOMAT) bilde die filosofischi Grundlaag vom Marxismus-Leninismus. Si wärde as e braktischi Aaläitig gsee zum dr Sozialismus oder Kommunismus ufzbaue.
* Die politischi Ökonomii undersuecht d Beziejige vo de Mensche in dr Brodukzioon und dr Gsellschaft. Dr Marx sälber het immer von ere *[[Marxistische Wirtschaftstheorie|Kritik vo dr politische Ökonomii]]* gschwätzt.
* Dr wüsseschaftligi Sozialismus oder wüsseschaftligi Kommunismus (im Geegesatz zur Sozialdemokratii) wird as d *„Wüsseschaft vom Klassekampf vom Broletariat und vom Ufbau vo dr sozialistische und kommunistische Gsellschaft“* definiert. Bim Stalin isch no vo dr „Leer vom Klassekampf und Sozialismus“ d Reed gsi.

In dr DDR isch dr Marxismus-Leninismus an alle Uniwersidääte, Hoochschuele und Fachschuele e Pflichtkurs gsi.  Studänte us alle Fachrichdige häi an Leerveraastaltige in Marxismus-Leninismus (ML) nüesse mitmache und Brüefige müess ableege. Au d Brofässer, Dozänte und wüsseschaftlige Mitarbäiter höi die ganz Zit Kürs in ML müesse nee. Für daas het s an jedere Hoochschuel und Uniwersidäät en Instidut für Marxismus-Leninismus und an de Fachschuele entsprächendi Sekzioone gee.

## Litratuur
* Leo Trotzki: *Bolschewismus und Stalinismus*. 1937 (Onläin-Wersion).
* Heinz Laufer: *Grundrechte und Marxismus-Leninismus*. In: *Informationen zur politischen Bildung*, Heft 239 (Onläin-Wersion).

## Weblingg
* Stimmen der proletarischen Revolution – MLwerke
* DDR-Lexikon: Marxismus-Leninismus
* Innenministerium NRW – Marxismus-Leninismus
* Franz Martin Wimmer: ''Marxistisch-leninistische Philosophiehistorie''

## Fuessnoote
Klassenkampf

Dr Begriff **Klassekampf** bezäichnet ökonomischi, politischi und ideologischi Kämpf zwüsche gsellschaftlige Klasse. Noch dr marxistische Theorii si d Inträsse vo de Klasse, wo usbüte und dene, wo usbütet wärde, antagonistisch und füere zu Klassekämpf zwüsche de Usbüter und de Usbütete, wo die menschligi Gschicht und bsundrigs d Revoluzioone aadriibe häi. Im Kampf vo de gsellschaftlige Klasse manifestiert sich lut em Karl Marx dr Widerspruch zwüsche de gsellschaftlige Broduktivchreft (em Entwiggligsstand vo dr Aarbetschraft, de Brodukzioonsmiddel und Brodukzioonstechnike) und de Brodukzioonsverheltniss (bzw. de Äigedumsverheltniss an de Brodukzioonsmiddel) as Klassegeegesatz. Dä wurd schliesslig dur en Umsturz vo dr Klasseherschaft, wie si bestoot, e revoluzionäri Umwälzig vo de Brodukzioonsverheltniss bringe. Im Kapitalismus si die zentrale Klasse in dr Konfrontazioon d Aarbäiterklass und d Kapitalisteklass. D Revoluzioon vo dr Aarbäiterklass, wo dr Marx wäge de krisehafte Entwiggligsgsetz vo dr kapitalistische Brodukzioonswiis erwartet het, wurd dr Klasseherrschaft en Änd gmacht, wenn alli Klassenunderschiid ufghoobe si.

## Litratuur
vom Karl Marx:
* Die deutsche Ideologie (zämme mit em Friedrich Engels), 1847
* Manifest der Kommunistischen Partei (zämme mit em Engels), 1848
* Die Klassenkämpfe in Frankreich 1848–50, erschiine im erste Heft vo dr *Neue Rheinische Zeitung* 1850
* Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte, zum erste Mol erschiine in dr Zitig *Die Revolution*, Nöi York 1852
* Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie, 1858
* Zur Kritik der politischen Ökonomie, 1859
* Das Kapital, 1867

;witerfüerendi Litratuur:
* Louis Adamic, *Dynamit: Geschichte des Klassenkampfs in den USA (1880–1930)*. [Übers. us em Amerikanische: Thomas Schmid und Joschka Fischer]. Trikont, Münche 1974 (Klassische Darstellung der militanten Klassenkämpfe in den USA).
* Jeremy Brecher: *Streiks und Arbeiterrevolten. Amerikanische Arbeiterbewegung 1877–1970*. Fischer, Frankfurt am Main 1975.
* Colin Crouch, Alessandro Pizzorno, (Hrsg.): *The Resurgence of Class Conflict in Western Europe Since 1968.* Band 1: *National Studies*. Band 2: *Comparative Analyses*. Macmillan, London 1978.
* Benno Sarel: *Arbeiter gegen den „Kommunismus“. Zur Geschichte des proletarischen Widerstandes in der DDR (1945–1958)*. Schriften zum Klassenkampf 43. Trikont-Verlag, Münche 1975.
* Klaus Tenfelde/Heinrich Volkmann (Hrsg.): *Streik. Zur Geschichte des Arbeitskampfes in Deutschland während der Industrialisierung*. Beck, Münche 1981.

;Noochschlagwärk:
* *The International Encyclopedia of Revolution and Protest: 1500 to the Present*, ed. by Immanuel Ness, Malden, MA [etc.]: Wiley & Sons, 2009, ISBN 1-4051-8464-7.
* Colin Barker, Werner Goldschmidt, Wolfram Adolphi: *[http://www.inkrit.de/e_inkritpedia/e_maincode/doku.php?id=k:klassenkampf Klassenkampf]*; InkriTpedia. Vorschau zu *Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus* 7/I, 2008, Spalten 836–873.

## Weblingg

* Klassenkampf-Fall: RG, 4. Januar 1892 – 3844/91 = RGSt 22, 293 (Vergehen wider die öffentliche Ordnung)
*  in Meyers Konversations-Lexikon
Establishment

**Establishment** ( [] ‚Iirichdig‘, ‚organisierti Körperschaft‘) bezäichnet e Miliöögrubbierig oder Klass, wo wirtschaftlig, politisch und gesellschaftlig iiflussriich isch: en etablierti Elite. Dr Begriff het mäistens Konotazioon, wo kritisch bis abläänend isch.

Dr Usdruck isch vor allem dur d Juuged- und Studäntebeweegig vo de middlere 1960er Joor as Schlagwort für d Chreft brucht worde, wo an dr Macht gsi si und wo alles gmacht häi, zum iiri Macht z befestige und die nid-briwilegierte Schichte z underdrucke. Im Lauf vo dr 68-Beweegig isch er e ständigs Schlagwort gsi, z.&nbsp;B. vo de „Republikanische Klub“, wo dennzumol entstande si.

## [[Sponti-Spruch]]

## Litratuur
* Norbert Elias, John L. Scotson: *The Established and the Outsiders. A Sociological Enquiry into Community Problems* (1965), dt.: *Etablierte und Außenseiter*. Suhrkamp, Frankfurt/M. 2002, ISBN 3-518-38382-5
* Norbert Elias, Herminio Martins, Richard Whitley: *Scientific Establishments and Hierarchies (Sociology of the Sciences Yearbook)*. Springer 1982, ISBN 9027713227
Lachen (Begriffsklärung)

**Lachen** chan folgendes bedüte:
* Lachen, e mänschlechi Uusdrucksform
* *Lachen Chu*, en lingge Näbefluss vo de Tista z Sikkim, Indie
* *Stadion Lachen*, es Stadion z Thun im Kanton Bärn, Schwiz

**Lachen** ich de Name vo däne Örtlichkaite:

z Dütschland:
* *Lachen (Dießen am Ammersee)*, en Ortsteil vom Markt Dießen am Ammersee, Landchrais Landsbärg am Lech, Bayern
* *Lachen (Halblech)*, en Ortsteil vo de Gmeind Halblech, Landchrais Ostallgai, Bayern
* *Lachen (Immenstadt im Allgäu)*, en Ortsteil vo de Stadt Immestadt, Landchrais Oberallgai, Bayern
* *Lachen (Nesselwang)*, en Ortsteil vom Markt Nesselwang, Landchrais Ostallgai, Bayern
* Lachen (Steinach), en Weiler vo de Gmaind Schdainä im Landchrais Ortenauchrais, Bade-Würtebärg
* Lachen (Schwaben), e Gmeind im Landchrais Unterallgai, Bayern
* *Lachen (Unterjesingen)*, e Wüestig im Stadttail Underjesige, Tübinge, Bade-Würtebärg
* *Lachen-Speyerdorf*, en Ortsteil vo de Stadt Neustadt an der Weinstraße, Rhiiland-Pfalz

i de Schwiz:
* *Lachen AR*, en Ortschaft i de Gmeind Walzehuuse, Kanton Appezäll Usseroode
* Lachen BE, en Ortschaft i de Gmeind Golate, Kanton Bärn
* *Lachen (St. Gallen)*, es Quartier vo de Stadt Sanggalle, Kanton Sanggalle
* Lachen SZ, e Gmeind im Kanton Schwyz
* *Lachen TG*, en Ortschaft i de Gmeind Wängi, Kanton Thurgau
* *Lachen (Thun)*, en Ortsteil bim Stadion Stadion Lachen im Quartier Dürrenascht vo de Stadt Thun, Kanton Bärn

**Lueg au:**
* *Der Weg zum Lachen* (1857), e Novelle vom Wilhelm Raabe
* Lache, en Gonte, Gunte, e Glungge oder Pfütze
* Lachyoga
* Weltlachtag
Jischuw

Mit ***Jischuw*** (hebr.: ישוב; „bewoonts Land, Siidlig“) bezäichnet mä die jüüdischi Bevölkerig in Palestina vor dr Gründig vom Staat Israel.

## Dr Begriff
Dr Begriff stammt us dr zionistische Beweegig vo de 1880er und het ursprünglig die Juude bezäichnet, wo zwüsche dr erste Iiwanderigswälle (= Ersti Alija) im Joor 1882 und em Palestinachrieg im Joor 1948 in Palestina gläbt häi. Dr *Jischuw* het am Aafang vo dr groosse Iiwanderig öbbe 25'000 Mensche umfasst und zur Zit vo dr Staatsgründig scho 700'000.

## Dr Alt und dr Nöi Jischuw
 
Dr Begriff **Alte ''Jischuw*** wird für d Juude brucht, wo vor 1882 in [[Eretz Israel]] gläbt häi und politisch nit organisiert gsi si. Im Geegesatz zu däm, isch dr *'Nöi *Jischuw**' organisiert und politisch aktiiv gsi. 1903 het er Waale zu dr erste *Knesset* abghalte und 1920 zur Delegierteversammlig. 1928 isch dr Jischuw vo dr [[Vereinigtes Königreich|britische]] Regierig offiziell anerkennt worde.

== Litratuur ==
* Ron Kuzar: *Jischuw.* In: [[Dan Diner]] (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur.'' (EJGK) Band 3, Metzler, Stuttgart/Weimar 2012, ISBN 978-3-476-02500-5, S. 199–203.

## Weblingg

## Fuessnoote
Israel ben Elieser

Dr Rabbi **Israel ben Elieser** (ישראל בן אליעזר), bekannter as **Baal Schem Tow** (בעל שם טוב, ‚Bsitzer vom guete Naame‘, abkürzt **Bescht**; uf d Wält choo um 1700 z Okop bi Kamieniec-Podolski in Poole-Litaue; gstorbe am 22. Mai 1760 z Międzyborz in dr Wojewodschaft Podolie, Poole-Litaue) gältet as dr legendäri Begründer vo dr chassidische Beweegig im Juudedum.

## Biografii
Wenn genau er uf d Wält cho isch, wäiss mä nit und e hufe Äinzelhäite vo sinere Biografii si legändehaft. Was mä aber fast ganz sicher wäiss, isch ass er zwäimol verhürootet gsi isch. Mit sinere zwäite Frau het er e Soon und e Dochder gha, und er isch im Mai 1760, am zwäite Daag vom Wuchefest Schawuot, im Schtetl Międzyborz z Podolien gstorbe. Si Dochder Odel (au as Hodel oder Adel bekannt) het zwäi Söön gha, wo bäidi au Rabbiner worde si: dr Rabbi Mosche Chajim Efraim vo Sedilkow und dr Rabbi Baruch vo Tulczyn und Międzyborz.

Zu sine Läbzite het s kuum Brobleem wüsche de Chassidim und de Talmudiste gee und dr Bescht het si Beweegig as Däil vo dr jüüdische Orthodoxii gsee. Dr Bescht het Stellig für d Talmudiste und gege d Frankiste bezooge, wo im Jakob Frank dr Messias gsee häi, aber er het d Mensche, wo an dr Frank glaubt häi, nie verdüüflet. Noch ere Massekonwersioon vo Frankiste häig dr Baal Schem Tow gsäit, ass solang e Gliid no mit em Körper verbunde sig, mä no chönn Hoffnig haa, zum s z rette; aber wenn s emol amputiert sig, gäb s kä Hoffnig me. 

## Litratuur
* Eli Friedman: *The Great Mission. The Life and Story of Rabbi Yisrael Baal Shem Tov.* Übersetzt von Elchonon Lesches, Nöi York 2004, ISBN 978-0-8266068-1-5.
* Karl Erich Grözinger: *Jüdisches Denken, Theologie-Philosophie-Mystik, Bd. 2, Von der mittelalterlichen Kabbala zum Hasidismus.* Frankfurt am Main 2005.
* Martin Buber: *Des Baal-Schem-Tow Unterweisung im Umgang mit Gott. Des Rabbi Israel Ben Elieser genannt Baal-Schem-Tow, das ist Meister vom guten Namen, Unterweisung aus den Bruchstücken gefügt von Martin Buber.* Mit eme Noochwort und Kommentar uusegee vom Lothar Stiehm. Schneider, Häidelbärg 1981, ISBN 3-7953-0185-8.
* Isaac Bashevis Singer: *Die Gefilde des Himmels: eine Geschichte vom Baalschem Tow.* dtv, Münche 2004, ISBN 3-423-25220-0.
* Karl Erich Grözinger (Hrsg.): *Die Geschichten vom Ba’al Schem Tov.* Harrassowitz, Wisbaade o. J., ISBN 3-447-03867-5.

## Weblingg

* ''Geschichten vom Baal Schem Tov''
Messianismus

Hüte verstoot mä under em Begriff vom **Messianismus** jeedi religiöösi Häilserwartig, aber vilmol au nid religiöösi politisch-soziali, wo s Ändi vo dr Gschicht und s Choo vom ene Retter und Erlöser erwartet. Gschichtsfilosofie wo brimär wältlig brägt si, wärde mit religiööse Vorstellige verchnüpft. Us däm entstoot denn d Dransformazioon vom Glaube an e persöönlige Messias zur Idee vom ene Ändi vo dr Gschicht, wo politisch-soziali Hoffnige erfüllt wärde.

Us dere Hoffnig uuse häi sich immer wider soziali Beweegige bildet, wo s Ändi vo dr Gschicht und s Choo vom Messias häi welle beschlüünige.

## Lueg au
* Messianischi Beweegige

## Weblingg
* Sabine Brächter: ''Messianismus – Grundstrukturen einer Geisteshaltung, exemplifiziert anhand des Marxismus und des polnischen Messianismus'' (PDF-Datei; 212&nbsp;kB) in: *Mythos-Magazin*, Oktober 2005, abgrüeft am 2. Juni 2012
Erdwärme

Under **Ärdwermi** verstoot mä
* Geothermii, d Wermi, wo im oberste Däil vo dr Ärdkruste gspiicheret isch und cha gnützt wärde diräkt as Wermi oder zum elektrische Stroom z erzüüge.
* churz für Ärdwermihäizig, wo mit Hilf von ere Wermibumpi dr Ärde, dr Luft oder em Grund- oder Oberflechiwasser Wermi entzooge wird, wo denn zum Häize vom ene Geböid benützt wird.
Messianische Bewegungen

Under ere **Messianische Beweegige** verstoot mä mäistens e religiöös motiwierti Grubbierig, wo druf hofft, ass e göttlige Füerer (bald) uf dr Ärde wurd erschiine und d Menschhäit vom Liide und vom Mangel wurd erlööse. Si dauche vor allem im Juudedum, im Christedum, im Islam und im Buddhismus uf. 
Dr Begriff „Messias“ chunnt vom hebräische Wort משיח („Maschiach“) und bedütet „dr Gsalbti“. D Köönig vo Israel si dur d Salbig in iir Amt iigsetzt worde. Dr Ditel „Messias“ isch e Hohäitsditel, also vor allem e politische. Dr islamisch Ditel „Mahdi“, won em äänlig isch, bedütet hingege dr „Rächtgläitedi“. Dr christlig Begriff vom Messias bezieht sich uf e Jesus in dr Bedütig vom *[[Heiland|Häiland]]* und *Erlööser*.

## Messianischi Beweegige im Juudedum

Messianischi Beweegige hets immer wider im Juudedum, im Christedum und im Islam gee. Bsundrigs bi de Juude, wo d Gschicht von ene sit Joorduusige vo nazionaale Katastroofe und Verfolgige brägt isch, häi sich d Lüt immer wider lo verfüere zum an e noochi Erlöösig z glaube. Das het zur Zit vom Röömische Riich zu Ufständ gfüert, wo d Antwort vo de Röömer druf Versklaavig und Verdriibig us *[[Eretz Israel]]* gsi isch. In dr Diaspora het sich vor allem in Zite vo antijüüdische Progroom dr Messianismus verbräitet. Bsundrigs bekannt worde si dr Schabbtai Zvi im 17. und dr Jakob Joseph Frank im 18. Joorhundert, wo as Messias ufdräte und vereert worde si.

## Lueg au
*Messianismus

## Litratuur
*Norman Cohn: *Die Erwartung der Endzeit*, Insel, Frankfurt/M, 1997. ISBN 3-458-16880-X oder: *Die Sehnsucht nach dem Millennium*, Herder, Freiburg, 1998. ISBN 3-451-04638-5.
* Nathanael Riemer: Zwischen Tradition und Häresie. ´Beer Sheva` – eine Enzyklopädie des jüdischen Wissens der Frühen Neuzeit. Wisbaade 2010 
*David, Ohana : *Political Theologies in the Holy Land: Israeli Messianism and Its Critics* (Routledge Jewish Studies Series), London und Nöi York: Routledge, 2009, ISBN 0-415-49168-1.
*   (engl.)

## Fuessnoote
Noach

**Noach** (au **Noah**, **Noé** oder **Noe**;  נֹח *Noaḥ*, נוֹח *Nōaḥ* „Rueh“, ) isch lut em Buech Genesis vo dr Biible dr zäänt Urvater noch em Adam gsi. Wil er sim Glaube immer dröi bliibe isch, het en Gott usglääse, und iim befoole, en Arche z baue, won er denn druf mit siner Familie und eme Bäärli vo jeedere Dierart d Sintflut  überläbt het. 
Noch dr Biible göön alli Völker, wo denn bekannt gsi si, uf em Noach sini Söön zrug. Dr Sem isch dr Stammvater vo de Semite im Middlere Oste gsi, dr Ham vo de dunkelhütige Völker vo Afrika und dr Japhet vo de Öiropäer.

In dr Folg vo de Gschlächter in dr Biible isch dr Noach au dr zäänti Vorfaar vom Abraham, was, wenn dr Abraham e historischi Person weer, wurd bedüte, ass mä dr Noach in s früeje 3. Joorduusig v. d. Z. müesst iiordne.

## Litratuur
* Jürgen Ebach: *Noah. Die Geschichte eines Überlebenden.* Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig 2001.
* Bernhard Kirchmeier: *Der Noachbund. Eine umfassende Analyse.* Grin, München 2009, ISBN 978-3-640-48301-3.
* Gabrielle Oberhänsli-Widmer: *Biblische Figuren in der rabbinischen Literatur. Gleichnisse und Bilder zu Adam, Noah und Abraham im [[Midrasch]] Bereschit Rabba.* Lang, Bärn 1998.
* Elie Wiesel: *Noah oder die Verwandlung der Angst. Biblische Porträts.* Herder, Freiburg im Brisgau 2000.
* 

## Weblingg

*
Churwalden

**Charwòòlda** (amtlich *Churwalden,* rätoromanisch *Curvalda*) isch e politischi Gmeind im Charwòòldnertal und ghört zur Region Plessur im Schwiizer Kanton Graubünde. Syt em 1.&nbsp;Jänner 2010 ghöred zur Gmeind Charwòòlda au di früenerige Gmeinde Malix und Parpòòn.

## Geographii
Charwòòlda liit 8&nbsp;km südlich vu dr Kantonshauptschtadt Khûr am Passwäg zur Lenzerheid.

## Gschicht
Khiimzelle vu dr Sidlig isch vermuetlich d Prämonstratenserabtei Charwòòlda, wo um 1150 ume vu de Freiherre vo Vaz gstiftet worde isch, es Tochterkloster vum süddütsche Roggeburg.

## Bevölkerig
In Charwòòlda lebed zurziit  Iiwohner (Stand ). Die Zahl chann aber innerhalb vu eim Johr stark wariiere. In de Wintermönet stigt d Zahl vu den Iiwohner schnäll aa, wil vili Saisonnier us allne Teil vu Öiropa i de Wintersportbetriib und Hotel gu schaffe chömed.

## Politik
Dr Charwòòldner Gmeindvorschtand (Gmeinderat) zäut sibe Metglieder (inkl. Gmeindbräsident). Mehrmals im Johr findt e Gmeindversammlig statt.

## Wertschaft
D Gmeind Charwòòlda bietet e guet usbouti Infrastruktur. In dr Gmeinde git s mehreri Handwärchs- und Dienstleischtigsbetrib, e Elektrizidädswärk, Bouundernämige, Fläischdrocknereie un ds Mineralwasserunternääme in Passugg.

## Weblink

## Einzelnochwys
Westeuropa

**Westöiropa** bezäichnet d Länder im Weste vo Öiropa, aber was drzueghöört isch je noch em Konteggst verschiidle.

D Gränze vo Westöiropa si lang vo de Machtverheltniss wääred em Chalte Chrieg bestimmt worde. Öiropa isch vo dr Middi vom 20. Joorhundert aa dur dr sogenannt Iisig Vorhang in zwäi Helfte drennt gsi. E genauji Underschäidig in West- und Ostöiropa isch hüte schwiirig und wird vilmol vermiide.

Im Bezug uf d Gschicht vo dr Nöizit umfasst Westöiropa die Länder, wo relatiiv früe Erfaarige mit Demokratii bzw. konstitutionelle Monarchie, Rächts- und Nazionaalstaatligkäit gmacht häi, also vor allem Frankriich und s Veräinigte Köönigriich, d Niiderlande und Belgie. Denn wird dr Begriff verwändet, zum Länder wie Dütschland, Italie oder Spanie uszschliesse, wo die (politische) Charakteristika vo dr Modärne erst wääsentlig spööter ufdräte si und wo s no bis wit ins 20. Joorhundert autokratischi und diktatorischi Regierigsforme gee het.

Zur Zit vom *Chalte Chrieg* het mä die öiropäische Länder zu Westöiropa zämmegfasst, wo määrtwirtschaftlig orientiert gsi si, im Geegesatz zu de blaanwirtschaftlig usgrichdete Länder vo Ostöiropa, wo as Ostblock bezäichnet worde si.

Vor dr Erwiterig vo dr EU und dr NATO gege Oste het mä dr Begriff denn für die Länder vo Öiropa brucht, wo Mitgliid vo dr EU und/oder dr NATO gsi si,  het aber au d Schwiz drzuezelt, wo zu käinere vo dene bäide Organisazioone ghöört het. Das isch öbbe fast s gliiche gsi wie s politische Westöiropa.
Im witiste, politische Sinn umfasst Westöiropa sit denn alli Länder in Öiropa mit dr Usnaam vo dr Ukraine und Georgie und de GUS-Mitgliider Moldawie, Wissrussland, Russland, Armenie und Aserbaidschan. Das Westöiropa isch (bis uf die chliinere Staate Andorra, Bosnie-Herzegowina, Finnland, Irland, Liechtestäi, Mazedonie, Monaco, Montenegro, Ööstriich, San Marino, Serbie, Schweede, d Schwiz, d Vatikanstadt) milidäärisch in dr NATO mit de Veräinigte Staate verbunde und wirtschaftlig ganz uf die Öiropäischi Wirtschaftsunion (EWG) usgrichdet gsi.

Noch dr statistische Iidäilig vo de Veräinte Nazione ghöören die Staate zu Westöiropa: Belgie, Dütschland, Frankriich, Liechtestäi, Luxeburg, Monaco, d Niiderland, Ööstriich und d Schwiz.

## Fuessnoote
Benderli Pascha

**Benderli Pascha** isch dr Naame vo deene Persone:

* Benderli Ali Pascha, e türkische Groosswesir vom Osmanische Riich
* Benderli Mehmed Selim Sırrı Pascha (1771–1831), e Groosswesir vo 1824 bis 1828 under em Sultan Mahmut II.
Mehmed Fuad Pascha

**Mehmed Fuad Pascha** isch dr Naame vo dene Persone:

* Mehmed Fuad Pascha (1814–1869), en osmanische Staatsmaa
* Mehmed Fuad Pascha (~1840–??), e türkische Generaal
Osman Pascha

**Osman Pascha** isch dr Naame vo deene Persone:

*Osman Pascha, e Marschall vom Sultan Abdülhamid II.
*Osman Pascha (1792–1860), en osmanische Marineoffizier
*Osman Pascha (1858–1890), en osmanische Marineoffizier
Pascha (Titel)

**Pascha** (; ; ; ; ; ) isch im osmanische Riich sit em 15.&nbsp;Joorhundert und im osmanische Vizeköönigriich Egüpte und däm sine Noochfolgerstaate dr Ditel vo de höggste Zivilbeamte und Milidäär gsi. Dr Ditel *Pascha* isch noch em Naame gstande.

Bis 1867 isch dr Pascha dr Statthalter von ere osmanische Groossbrowinz (Eyâlet) gsi. Er het under iim vilmol meereri Beys as Guwernöör vo de Underbrowinze (Beylik, Sandschak) ghaa. E bsundrigi Stellig häi d Deys vo Algier, Tunis und Tripolis ghaa, wo as Paschas zitwiis fast vollständigi politischi Autonomii gnosse häi. 

As Rangabzäiche si vor eme Pascha zwäi bis drei Rossschwänz (*tuğ*) dräit worde; dä alterdümlig Bruuch isch vom Sultan Mahmud II. (1808–1839) abgschafft worde. Öbbe im gliiche Rang si d Aghas vo de Janitschare (zwei bis drei Rossschwänz) gstande. Hööcheri Ditel si Groosswesir (fümf Rossschwänz) und Wesir (drei Rossschwänz) gsi. Under de Paschas si d Beys (äi Rossschwanz), niideri Aghas und Efendis gstande. 

Im Zämmehang mit dr türkisch-dütsche Milidäärkooperazioon im 19. und 20. Joorhundert häi au e baar Dütschi dr Ditel bechoo. Bekannti Bischbil si dr Offizier Colmar Freiherr vo dr Goltz Pascha (1843–1916) und dr Iisebaanääscheniöör Heinrich August Meißner (1862–1940). Im 19. Joorhundert si im Osmanische Riich au meereri Öiropäer iigsetzt worde, zum d Verwaltig in bsetzte Gebiet z organisiere und em Sklavehandel im Sudan en Änd z mache. E baar von ene häi dr Rang vom ene Pascha behoo, wie dr Eduard Schnitzer (Emin Pascha), dr Charles George Gordon (Gordon Pascha) und dr Rudolf Slatin (Slatin Pascha).

In dr Türkei isch dr Ditel 1934, in Egüpte 1953 abgschafft worde.

## Etymologii
S dütsche Wort *Pascha* goot uf s türkische *paşa* zrugg. Für daas git s verschiideni etymologischi Häärläitige. Wil s in früeje öiropäische Kwellen hüfig mit *b* im Aalut vorchunnt, lit e Zruggfüerig uf s türkische *başağa* („Hauptherr“, us *baş* ‘Chopf, oberste’ + *[[Agha (Titel)|ağa]]* ‘Herr’) uf dr Hand. Es git aber au d Häärläitig vom Wort vo middelpersisch *pati* ‘Herr’ + *[[Schah|šāh]]* ‘Herrscher’ (vgl. persisch *pād(i)šāh* ‘Fürst, König’ / türkisch *padişah* ‘Sultan’). Dr Soon vom ene Pascha het uf Türkisch *paşazâde* ghäisse, vom persische  *zāde* ‘Noochkomme, Chind, Soon’.

## Fuessnoote


## Litratuur
*Jean Deny: Artikel *Pas̲h̲a* in der Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Bd. VIII (1995), S. 279–81. Auch als Online-Artikel verfügbar (eingeschränkt zugänglich).
*Olivier Bouquet: *Les pachas du sultan. Essai sur les agents supérieurs de l'État ottoman (1839–1909).* Peeters, Paris 2007, ISBN 978-90-429-1892-4. (Prosopografii vo de osmanische Paschas vom Aafang vo de Tanzimat bis zur jungtürkische Revoluzioon, franzöösisch)
* Stephan Kekule: *Über Titel, Ämter, Rangstufen und Anreden in der offiziellen osmanischen Sprache.* Verlag von C. A. Kaemmerer, Halle a. S. 1892, S. 6–7 (Digitalisat).

## Weblingg

*Iidraag ''pasha'' auf britannica.com
Drusen

D **Druuse** (), offiziell mäistens *[[Madhhab]] at-[[Tauhid|Tauhīd]]* () si e Religioonsgmäinschaft  im Nooche Oste. Druuse lääbe hüt vor allem in Sürie (öbbe 700'000), im Libanon (öbbe 280'000), in Israel (125'300, also 1,63 % vo dr Bevölkerig im Joor 2004) und e Hämpfeli au z Jordanie.

D Religioonsgmäinschaft isch im früeje 11.&nbsp;Joorhundert in Egüpte entstande, wo si sich vo dr ismailitische Schia abgspaltet häi. Iire Gründer isch dr messianistisch Missionäär Hamza ibn Ali ibn Ahmad, us Ostiran gsi, wo die koranisch Offebaarig und iiri ismailitisch Dütig abgleent het. S Bekenntnis vo dr Äinzighäit vo Gott (tauhīd) wurd alli gottesdienstlige Handlige überflüssig mache.

## Litratuur
* Général Andrea: *La révolte Druze et l'Insurrection de Damas. 1925-1926*. Bibliothèque historique. Payot, Paris 1937.
* Paul-Jacques Callebaut: *Les mystérieux Druzes du Mont-Liban*. La Renaissance du livre, Tournai 2000, ISBN 2-8046-0333-4.
* Kais M. Firro: *The Druzes in the Jewish State. A Brief History*. Social, economic and political studies of the Middle East and Asia Bd 64. Brill, Leiden u. a. 1999, ISBN 90-04-11251-0. 
* Abbas El-Halabi: *Les Druzes. Vivre avec l'avenir*. 2. Ausgabe. Editions Dar an-Nahar, Beyrouth 2005, ISBN 9953-74-042-9.
* Jad Hatem: *Dieu en guise d'Homme dans le Druzisme*. Librairie de l’Orient, Paris 2006, ISBN 2-84161-302-X.
* Georges Dagher, Isabelle Rivoal: *Les Maîtres du Secret. Ordre mondain et ordre religieux dans la Communauté Druze en Israël*. Recherches d'histoire et de sciences sociales. Bd 88. Éditions de l'École des hautes études en sciences sociales, Paris 2000, ISBN 2-7132-1338-X.
* Fuad Khoury: *Being a Druze*. Druze Heritage Foundation, London 2004, ISBN 1-904850-00-6.
* Peggy Klein: *Die Drusen in Israel*. Diss. Universität Hannover. Tectum, Marburg 2001, ISBN 3-8288-8305-2. (GoogleBooks)
* Louis Périllier: *Les Druzes*. Courants universels. Editions Publisud, Paris 1986, ISBN 2-86600-252-0.
* Bernadette Schenk: *Tendenzen und Entwicklungen in der modernen drusischen Gemeinschaft des Libanon. Versuche einer historischen, politischen und religiösen Standortbestimmung*. Islamkundliche Untersuchungen. Bd 245. Schwarz, Berlin 2002, ISBN 3-87997-298-2.
* Werner Schmucker: *Krise und Erneuerung im libanesischen Drusentum.* Studien zum Minderheitenproblem im Islam. Bd 3. Orientalischen Seminars der Universität, Bonn 1979, ISBN 3-447-02058-X.
* Sehabeddin Tekindag: *Duruz*. In: *Encyclopaedia of Islam*. Bd 2. Leiden 1991, S. 631, ISBN 90-04-07026-5.
* Philipp Wolff: *Die Drusen und ihre Vorläufer.* Vogel, Leipzig 1845

## Weblingg

*  Naim Aridi: ''The Druze in Israel.'' 2002 (PDF; 33&nbsp;kB)
* Mahmut Randa: ''Die Drusen. Geschichte und Identität einer Minderheit im Zeitalter des Internets.'' Magisterarbeit im Fach Islamwissenschaft. Tübinge 2008 (PDF; 547&nbsp;kB)
* Björn Zimprich: ''Krieger in Pluderhosen?'' (Weltkongress der Drusen 2010)

## Fuessnoote
Ali Pascha

**Ali Pascha** (dr männlig Vornaame *[[Ali]]* und dr Ditel *[[Pascha (Titel)|Pascha]]*) bezäichnet die Persone:
* Ali Pascha (Admiral) († 1571), Oberbefaalshaber vo dr osmanische Flotte
* Ali Pascha von Silistra († 1690)
* Ali I. al-Husain (*Ali Pascha von Tunesien*; † 1756), Sultan vo Tunis
* Ali Pascha Scherif (1834–1897), en egüptische Regierigsbeamte und Züchter vo arabische Ross
* Ali Maher Pascha (1882–1960), en egüptische Politiker, Ministerbresidänt vo Egüpte
* Ali Rıza Pascha (1860–1932), en osmanische Staatsmaa, Groosswesir
* Benderli Ali Pascha († 1821), en osmanische Groosswesir
* Çandarlı Ali Pascha, en osmanische Groosswesir 1387 bis 1406
* Kilic Ali Pascha (1519–1587), Korsar und Admiral vom osmanische Sultan Selim II.
* Mehmed Ali Pascha (1827–1878), e türkische Fäldherr
* Mehmed Emin Ali Pascha (1815–1871), e türkische Staatsmaa
* Muhammad Ali Pascha (1769–1848), Statthalter und Vizeköönig in Egüpte
* Tepedelenli Ali Pascha (1741–1822), Herrscher im türkische Albanie und Griecheland

**Ali Pascha** stoot für:
* *Ali Pascha von Janina oder Die Franzosen in Albanien*, en Opere in äim Akt vom Albert Lortzing

**Lueg au:**
* Pascha
Zwiebel

D **Ziibele** (*Allium cepa*), ou **Ziible**, **Züb(e)le**, **Zwibele**, **Belle** oder **Bölle** gnannt, isch e Pflanzeart us dr Gaddig Lauch (*Allium*).

Dr Usdruck **Ziibele** bzaichnet d Pflanzeart und ou ihr typisches Spiicherorgan, e Ziibele, wo ou vo andere Pflanzearte biudet wird.

## Verwendig

### Koche
Vrwändet wird dr Ziibelelauch oder d eigentliche Ziibele meischt fiin ghackt oder in Ring verschnitte, si wird roh oder gröschtet gässe oder bim Gare vo andere Spiise (wie Gmües) metdünschtet. Ziibele enthaute e sulfidhautigs ätherischs Öu und wirke wäge dem räizend uf e Maage. Dur s Koche, Dünschte oder Brate wird us de glycosidische Verbindige vo dr Ziibele dr Zucker freigsetzt. D Ziibele wird eso süesser. Aagschnitteni Ziibele söte gar nit oder nur under ere Chäsglocke im Chüelschrank ufbewahrt werde, wil sich ihr Gruch uf alli andere Läbensmittel und Verpackige oberträit und dene ihr Gschmack liidet.

## Literatur
* Sofie Meys: *Köstliche Zwiebelküche. Fantastisch vegetarisch.* Pala, Darmstadt 2003, 160 S. ISBN 3-89566-192-9.
* Wilhelm Morisse: *Zwiebeln, zum Heulen gut. Geschichte, Naturapotheke, Rezepte.* Hölker, Münster 1985, ISBN 3-88117-405-2
* Ingrid und Peter Schönfelder: *Das neue Handbuch der Heilpflanzen.* Franckh-Kosmos Verlagsgesellschaft, 2011, ISBN 3-440-09387-5
* K. Hiller/M. F. Melzig: *Lexikon der Arzneipflanzen und Drogen.* 2. Auflage, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2010, ISBN 978-3-8274-2053-4
* Roth/Daunderer/Kormann: *Giftpflanzen-Pflanzengifte.* Nikol, Hamburg 2012, 6. Auflage, ISBN 978-3-86820-009-6
* B. M. Hausen, I. K. Vieluf: *Allergiepflanzen. Handbuch und Atlas der allergie-induzierenden Wild- und Kulturpflanzen; Kontaktallergene, allergische Frühreaktion* , 2. Auflage, ecomed, Landsberg 1997, ISBN 3-609-64082-0.
* H. D. Rabinowitch & L. Currah (Hrsg.): *Allium Crop Science: Recent Advances*. CAB International, 2002, ISBN 0-85199-510-1 (änglisch)

## Weblingg