open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burg Staufenberg (Schwarzwald)

D **Burg Staufebärg**, au *Staufeburg* oder *Stauffebärg* gnännt un hite as Wyyguet **Schloss Staufenberg** bekannt, isch e Burg uf ere 383 Meter hoche Felsnase nerdlig iber Staufebärg, eme Ortsdeil vu dr Gmei Durbach im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg.

## Gschicht
Die Hecheburg isch im 11.&nbsp;Johrhundert böue wore. 1070 bis 1092 sin d Herre vu Staufebärg („Grafen von Stouffenberg“) gnännt wore, wu im Dienscht vu dr Herzeg vu Zährige gstande sin. Anne 1148 sin d Grofe vo Staufebärg uusgstorbe, derno isch d Burg Staufebärg vu dr Zähriger zuen ere mittelalterlige Feschtigsaalag uusböue wore. Wu anne 1218 d Zähriger sälber uusgstorbe sin, isch d Burg iber d Grofe vu Urach-Freiburg an d Ebersteiner chuu un schließli anne 1366 an d Markgrofe vu Bade. Zytwyys het d Burg Staufebärg as Ganerbeburg acht Familie as Wohnsitz dient.

Scho in dr Johre 1329 un 1350 isch d Burg gschlisse un derno wider ufböue wore. Im Dryssgjehrige Chrieg isch si wider bschedigt un anne 1689 vu franzesische „Marodeur“ uusgraubt wore. Dr Blan, d Burg in e franzesischi Feschtig umzböue, isch loo wore, wel s kei Drinkwasser uf dr Burg het. Anne 1693 het derno dr Markgrof Ludwig Wilhelm vu Bade-Bade d Burg zruckgchauft. Ab 1832 isch d Burg vu dr Markgrofe im Stil vu dr Romantik zum Schloss uusböue wore, si isch hite no im Privatbsitz vun ene as „Markgräfliche Badische Weinkellerei“.

## Aalag
D Burgaalag isch 10&nbsp;Meter hecher wie dr Halsgrabe, wu hit e Parkplatz isch. Im hintere, elteschte Deil vu dr Aalag mit em Palas het s Elemänt vum Bärgfrid. Iber d Burgschänki chunnt mer zue dr weschtlige Plattform, wu hite as Terasse dient.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965.

## Weblink
* Schloss Staufenberg auf alemannische-seiten.de
* Burge im Ortenaukries uf burgeninventar.de
Primaten

D **Primate** (Primates) oder **Herredier** si en Ornig in dr Underklass vo de höchere Süüger, wo zu dr Überornig vo de Euarchontoglires ghört. Ihri Erforschig isch dr Gegestand vo dr Primatologii. Dr Usdruck Affe wird mänggisch für die Ornig bruucht, isch aber missverständlig, wil die (Eigentligen) Affe nume en Undergruppe darstelle. D Primate wärde in die beiden Underornige vo de Füechtnasenaffe (Strepsirrhini) und de Drochenasenaffe (Haplorhini) iideilt. Zu de Drochenasenaffe ghöre d Menschenaffe (Hominidae), wo dr Mensch (*Homo sapiens*) mit iischliesse.

## Systematik
 **Primate** (Primates)
 ├───Füechtnasenaffe (Strepsirrhini)
 │     ├──Lemure (Lemuriformes)
 │     │    ├──Fingerdier  (Daubentoniidae)
 │     │    │
 │     │    └──Lemuroidea
 │     │         ├──Chatzemaki (Cheirogaleidae)
 │     │         ├──Wiiselmakis (Lepilemuridae)
 │     │         └──N.N.
 │     │             ├──Indriartigi  (Indriidae)
 │     │             └──Gwöhnligi Maki (Lemuridae)
 │     │
 │     └──Loriartigi (Lorisiformes)
 │          ├──Lori (Lorisidae)
 │          └──Galago (Galagonidae)
 │
 └──Drochenasenaffe (Haplorrhini)
      │
      ├──Koboldmaki (Tarsiiformes)
      │
      └──Eigentligi Affe (Anthropoidea)
            ├──Neuwältaffe oder Breitnasenaffe (Platyrrhini)
            │     ├──Sakiaffe (Pitheciidae)
            │     └──N.N.
            │         ├──Chlammerschwanzaffe (Atelidae)
            │         └──N.N.
            │             ├──Chrallenaffe (Callitrichidae)
            │             └──N.N.
            │                ├──Nachtaffe (Aotidae)
            │                └──Kapuzinerartigi (Cebidae) 
            │
            └──Altwältaffe oder Schmalnasenaffe (Catarrhini)
                  ├──Gschwänzti Altwältaffe (Cercopithecoidea)
                  │    └──Meerchatzeverwandti (Cercopithecidae)
                  │
                  └──Menschenartigi (Hominoidea)
                       ├──Gibbon (Hylobatidae)
                       └──Menschenaffe (inkl. Mensch) (Hominidae)

## Literatur
* Louis de Bonis: *Vom Affen zum Menschen 1 & 2. Spektrum Compact 2004,1*. Verlag Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2004, ISBN 3-936278-70-9.
* Thomas Geissmann: *Vergleichende Primatologie*. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43645-6.
* Colin Groves: *Primate Taxonomy*. Smithsonian Institution Press, Washington 2001, ISBN 1-56098-872-X.
* Andreas Paul: *Von Affen und Menschen*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1998, ISBN 3-534-13869-4.
* Daris Swindler: *Introduction to the Primates*. University of Washington Press, Washington 1998, ISBN 0-295-97704-3.
* Thomas S. Kemp: *The Origin and Evolution of Mammals*. Oxford University Press, Oxford 2005, ISBN 0-19-850761-5.

## Weblingg
* 
* Primate Info Net (änglisch)
* The Primata – Fakte und Lingg zu zahlriichen Arte (änglisch)
* EUPRIM-Net: European Primate Network (änglisch)
Trockennasenaffen

D **Drochennasenaffe** (Haplorrhini) si en Underornig vo de Primate. Früehner het mä die Dier (mit Usnahm vo de Koboldmaki) as Ächti Affe (im Gegesatz zu de Halbaffe) bezeichnet, die Underdeilig isch aber veraltet.

## Allgemeins
D Drochennasenaffe, wo under anderem au d Mensche drzue ghöre, underscheide sich in ere Reihe vo Merkmol vo de Füechtnasenaffe. Drzue ghöre dr Nasespiegel (Rhinarium), wo bi dere Gruppe drochen isch, was en ehnder schlächtere Gruchssinn mit sich bringt, drzue hai die Dier e Wand us Chnoche zwüsche de Auge- und de Schlööfihöhlene. Bi de Drochennasenaffe si Einzelgeburte d Norm.

## Verbreitig
D Drochennasenaffe chömme in tropische und subtropische Gebiet vo Amerika und Afrika (allerdings nit uf Madagaskar) vor, z Gibraltar und in Süd- und Südostasie bis noch Japan ufe. Dr Berberaff (*Macaca sylvanus*) isch näben em Mensch die einzigi freiläbendi Primatenart in Europa.

Dr Mensch läbt uf alle Kontinänt mit Usnahm vo dr Antarktis.

## Systematik
Mä deilt d Drochennasenaffe in drei Deilornige ii:
* D Koboldmaki läben in Südostasie. Si si früehner mit de Füechtnasenaffe zu de Halbaffe zsämmegfasst worde, si aber nöcher mit de übrige Drochennasenaffe verwandt.
* D Neuwältaffe chömme numme uf em amerikanische Kontinänt vor, vo do chunnt ihri Bezeichnig. Si deile sich in fümf Familie ii: Chrallenaffe (Callitrichidae), Kapuzinerartigi (Cebidae), Nachtaffe (Aotidae), Chlammerschwanzaffe (Atelidae) und Sakiaffe (Pitheciidae).
* D Altwältaffe us Eurasie und Afrika deile sich in zwei Überfamilie: die Gschwänzte Altwältaffe (Cercopithecoidea), wo die einzigi rezänti Familie die Meerchatzeverwandte (Cercopthecidae) si, und die Menschenartige (Hominoidea), wo d Gibbon und d Menschenaffe (d Hominini iigschlosse) drzueghöre. Stammesgschichtlig si d Koboldmaki d Schwestergruppe vo de beide andere Deilornige, wo mänggisch au under em Name Eigentligi Affe (Anthropoidea) zsämmegfasst wärde.

S Diagramm unde noche verdütligt d Verwandtschaftsverheltnis:

 **Drochennasenaffe** (Haplorrhini)
   │
   ├──Koboldmaki (Tarsiiformes)
   │
   └──Eigentligi Affe (Anthropoidea oder Simiiformes)
         ├──Neuwältaffe oder Breitnasenaffe (Platyrrhini)
         │     ├──Sakiaffe (Pitheciidae)
         │     └──N.N.
         │        ├──Chlammerschwanzaffe (Atelidae)
         │        └──N.N.
         │           ├──Chrallenaffe (Callitrichidae)
         │           └──N.N.
         │              ├──Nachtaffe (Aotidae)
         │              └──Kapuzinerartigi (Cebidae) 
         │
         └──Altwältaffe oder Schmalnasenaffe (Catarrhini)
               ├──Gschwänzt Altwältaffe (Cercopithecoidea)
               │    └──Meerchatzeverwandti (Cercopithecidae)
               │
               └──Menschenartigi (Hominoidea)
                    ├──Gibbon (Hylobatidae)
                    └──Menschenaffe (Hominidae)

## Litratur
* Thomas Geissmann: *Vergleichende Primatologie.* Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43645-6

## Weblingg
Knorpelfische

D **Chnorpelfisch** (Chondrichthyes, vo altgr. *Chondros* = Chnorpel, Chorn + *ichthyes* = Fisch) si e Klass vo de Wirbeldier (Vertebrata). Zu ihne ghöre d Haifisch (Selachii) mit mehr als 500 Arte, d Roche (Batoidea) mit über 600 Arte, und die weniger bekannte Seechatze (Chimaeriformes) mit 34 Arte. Dodrmit si öbbe 4 % vo de Fischarte, wo hüt läbe, Chnorpelfisch. Fast alli Chnorpelfisch läben im Meer, nume e baar Haifisch und d Süesswasserstächroche chömmen im Süesswasser vor. 

Im Underschiid zu de Chnochefisch bestoht s Skelett vo de Chnorpelfisch us Chnorpel, wo aber wil prismatische Chalch iiglageret isch hochi Festigkeit cha ha. Richtigs Chnochegwäb wird nie bildet. Das isch, näbe der innere Befruchtig dur Klaspere, wo us em mittlere Deil vo dr Buuchflosse bildet isch, und für Chnorpelfisch obligat isch, eini vo de wichtigste Synapomorphie vo dr Gruppe.

## Literatur
* Alfred Goldschmid: *Chondrichthyes.* In: W. Westheide, R. Rieger: *Spezielle Zoologie.* Teil 2. Wirbel- oder Schädeltiere. Spektrum, München 2004. ISBN 3-8274-0307-3
* Volker Storch, Ulrich Welsch: *Systematische Zoologie*. Fischer, 1997, ISBN 3-437-25160-0
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World*. John Wiley & Sons, 2006, ISBN 0-471-25031-7
* Kurt Fiedler: *Lehrbuch der Speziellen Zoologie, Band II, Teil 2: Fische*. Gustav Fischer, Jena 1991, ISBN 3-334-00339-6
* Michael R. George, Heike Zidowitz: *Checkliste der europäischen Knorpelfischarten mit wissenschaftlichen und deutschen Namen*. In: *Zeitschrift für Fischkunde*, Band 8, Heft 1/2, 15. Oktober 2006, S. 71-81 (PDF)

## Weblingg
Staufenberg

**Staufenberg** stoht fir die Bärg, Ortschafte un Burge:

**Bärg:**
* e Rucke zwische Bade-Bade un Gernschbach-Staufebärg z Bade-Wirttebärg, Dytschland, lueg Merkur (Bade)
* Staufenberg, e Bärg im Harz, Nidersachse, Dytschland
* Staufenberg, e Bärg im Reinhardswald, Nordhesse, Dytschland
* Staufenberg, e Bärg z Nordhesse bi Vellmar, Dytschland

**Ortschafte:**
* Staufenberg, e Stadt im Landkreis Gießen, Hesse, Dytschland 
* Staufenberg, e Gmei Landkreis Göttingen, Nidersachse, Dytschland 
* Staufebärg, e Ortsdeil vu dr Stadt Gärnschbach im Landkreis Raschti, Bade-Wirttebärg, Dytschland 
* e Wieschtig im Landkreis Birkenfeld, Rhyyland-Pfalz, Dytschland

**Burge:**
* Burg Staufebärg, Burg bi Durbach-Staufebärg im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Burg Staufenberg, Burgruine bzw. widererrichteti Burgaalag z Staufenberg im Landkreis Gießen, Hesse, Dytschland

*Verglyych au:*
* Stauffenberg
RuneScape

**RuneScape** isch es Masse-Multiplayer-Online-Rollespiil (ängl. *Massive Multiplayer Online Roleplaying Game* = MMORPG) vo dr Firma Jagex. D Handlig vom Spiil isch in ere mittelalterlig amuetende Fantasywält aagsiidlet. Die chostelosi Version vo RuneScape wird vo meh as zäh Millione  Spiiler gspiilt, es git drzue no öbbe e Million chostepflichtigi Konte. Es isch eso eins vo de beliebtischte Online-Spiil, wo s git. Wil vili Spiiler mehreri Konte hai, isch die exakti Zahl vo der Spiiler unbekannt. RuneScape ghört eso zu de bevölkerigsriichste Online-Spiil vo dr Wält.. Allerdings isch d Zahl vo de datsächlige Spiiler uf 2000 pro Server begränzt, so dass bim gegewärtige Stand vo 171 Server (Oktober 2009) e theoretischs Maximum vo 342.000 Spiiler bestoht, wo gliichziitig agmäldet si. D Interaktion isch nume mit dene Spiiler möglig, wo uf em gliiche Server agmäldet si.

## Nowiis


## Weblink
* Offiziälli RuneScape-Syte
* Rs Community – Anerkannti dütschi Fansyte
Knochenfische

D **Chnochefisch** (Osteichthyes), oder **Chnochefisch im wiitere Sinn**, si sälli Fischgruppe, wo s Skelett von ene im Gegesatz zu däm vo de Chnorpelfisch (Chondrichthyes) vollständig oder deilwiis verknöcheret isch. 

Im Sinn vo dr klassische Systematik ghöre zu ihne d Strahleflosser (Actinopterygii) und sälli Fleischflosser (Sarcopterygii), wo nit zu de Landwirbeldier (Tetrapoda) ghöre. Wäge dene Paraphylie bi de Fleischflosser si d Chnochefisch im Sinn vo dr phylogenetische Systematik (Kladistik) kei monophyletischs Taxon.

Vo de Chnochefisch im wiitere Sinn muess mä d Chnochefisch im ängere Sinn, die Ächte Chnochefisch (Teleostei), underscheide. Die si e Taxon innerhalb vo de Strahleflosser (Actinopterygii). 

## Allgemeins
Alli Fischarte, wo in de Binnegwässr in Mitteleuropa läbe, ghöre zu de Chnochefisch und – mit Usnahm vo de Störartige – zu de Ächte Chnochefisch.

D Chnochefisch im wiitere Sinn si die arteriichsti Gruppe vo de Wirbeldier (Vertebrata). Au hüte no wärde im Meer und au in Süessgwässer die ganzi Ziit neui Arte entdeckt. D Fleischflosser hai nume no acht rezänti (Arte wo hüt no läbe); us ihre fossile Vorfahreverdräter hai sich d Landwirbeldier (Tetrapoda) entwicklet. D Strahleflosser hai midestens 29.000 rezänti Arte. Mehr as 96 % vo dr Fischfauna si Strahleflosser. 

Strahleflosser und Fleischflosser dräte sit em oberste Silur as Fossilie uf, im Devon, wo denn cho isch, hai si sich in zahlriichi Arte ufgspalte.

## Lueg au
* Schwiizer Fischfauna

## Litratur
* Kurt Fiedler: *Lehrbuch der Speziellen Zoologie, Band II, Teil 2: Fische*, Gustav Fischer Verlag, Jena 1991, ISBN 3-334-00338-8
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World*, John Wiley & Sons, 2006, ISBN 0-471-25031-7 
* Juraj Holcik: *The Freshwater Fishes of Europe*, Band 1/II, AULA-Verlag, Wiesbaden 1989, ISBN 3-89104-431-3
* Hans-Eckard Gruner, Horst Füller, Kurt Günther: *Urania Tierreich, Fische, Lurche, Kriechtiere* (7 Bände), Urania-Verlag, 1991, ISBN 3-332-00376-3
* Kuiter / Debelius: *Atlas der Meeresfische*, Kosmos-Verlag, 2006, ISBN 3-440-09562-2
* Günther Sterba: *Süßwasserfische der Welt*, Urania-Verlag, 1990, ISBN 3-332-00109-4
* Robert L. Carroll: *Paläontologie und Evolution der Wirbeltiere.* Georg Thieme Verlag, Stuttgart 1993, ISBN 3-13-774401-6
* Oskar Kuhn: *Die vorzeitlichen Fischartigen und Fische*, A. Ziemsen Verlag, Wittenberg 1967
* K. A. Frickinger: *Fossilien Atlas Fische*, Mergus-Verlag, Melle 1999, ISBN 3-88244-018-X

## Fuessnote


## Weblingg
Feuchtnasenaffen

D **Füechtnasenaffe** (Strepsirrhini) si en Underornig vo de Primate. Früehner si d Dier in dere Gruppe as Halbaffe bezeichnet worde, zu dene si au no d Koboldmaki grächnet worde. Die Bezeichnig gältet aber as veraltet.

## Allgemeins
D Füechtnasenaffe underscheide sich in ere Reihe vo Merkmol vo dr anderen Underornig, de Drochenasenaffe. Dr Underschiid won e dr Name ge het, isch dr Nasespiegel (Rhinarium), wo bi dene Dier wie bi de Chatze füecht isch, was sich au im besser entwicklete Gruchssinn widerspieglet. Wiiteri Underschiid lige im Duume, wo nume im ene schwechere Usmass de andere Finger cha gegenübergstellt wärde, ere Butzchralle am zweite Zeche und andere anatomische Merkmol. Drüber us chömme bi Füechtnasenaffe ehnder Mehrlingsgeburte vor, währed bi de Drochennasenaffe d Einzelgeburte hüfiger si.

## Verbreitig
Fümf vo de siibe Familie läbe uf dr Insle Madagaskar. Die beiden andere chömme im mittlere und südlige Afrika und in Süd- und Südostasie vor.

## Systematik
* Die madegassische Familie wärde in dr Deilornig **[[Lemuren|Lemure]]** (Lemuriformes) zsämmegfasst, si umfasse fümf läbendi und ei usgstorbeni Familie:
** Gwöhnligi Maki (Lemuridae)
** Chatzemaki (Cheirogaleidae)
** Wiiselmaki (Lepilemuridae)
** Indriartigi (Indriidae)
** Fingerdier (Daubentoniidae)
** Megaladapidae †

* Zwei Familie us Afrika und Asie bilde d Deilornig **[[Loriartige|Loriartigi]]** (Lorisiformes):
** Loris (Lorisidae)
** Galagos (Galagonidae)

* E dritti Gruppe, d **[[Adapiformes]]**, umfasst e Reihe vo usgstorbene Arte, wo vom Eozän bis zum Miozän us Nordamerika und Eurasie beleit si.

## Litratur
* Thomas Geissmann: *Vergleichende Primatologie*. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43645-6
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, ISBN 0-8018-5789-9.

## Weblingg
Storchenturm Lahr

Dr **Storchedurm Lohr** isch er Räscht vun ere mittelalterlige Wasserburg un s Wohrzeiche vu dr Stadt Lohr im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Är het syy Name vu dr Storche, wu bis in d 1960er Johr dert regelmäßig bruetlet hän.

## Gschicht
D Lohrer Burg isch um 1220 vu dr Herre von Geroldseck böue wore. E *Heinricus de Lare* isch anne 1215 s erscht Mol gnännt wore. Ab 1654 isch d Burg an d Markgrofe vu Bade chuu un 1727 an dr Firscht *Carl von Nassau-Saarbrücken*. Anne 1757 het d Stadt Lohr d Burg ufgchauft.

D Burg Lohr isch 1677 un 1689 vu dr Franzose gschlisse wore. Im Johr 1728 isch si dur e Ärdbidem nomol gschlisse un derno anne 1756 abbroche wore.

## Aalag
D Burg isch e regelmäßigi Rächteckaalag gsi mit vier runde Dirm in dr Ecke. Dodermit het si em bekannten spotstaufische Typus entsproche wie s e au z Sizilie het mit em *Castello Ursino* z Catania un em *Castello Maniace* z Syrakus. Dää Typus chunnt sunscht us däre Zyt z Dytschland numme no im benochberte Dutestei vor, eme Ortsdeil vu dr Gmei Seelbach. 

Dr Storchedum isch dr Norddurm vu dr Aalag gsi. Hite het s e chlei Museum dinne zue dr Gschicht vu däre Wasserburg. Vu dr Uussichtsplattform vum Storchedurm git s e schene Rundblick iber d Altstadt un uf d Vorbärg.

In dr 1980er Johr isch dr Oschtdurm frejgleit wore, är isch hite im Untergeschoss vum Café Kopf (Marktstroß, zue dr gängige Gschäftszyte z bsichtige). D Fundamänt vum Siddurm isch in dr 1960er Johr frejgleit un ewäggrisse wore, wu s Chaufhuus böue woren isch, dr Weschtdurm isch 2003 unter ere Betondecki vergrabe wore.

## Weblink
* Landeskunde online: Storchenturm und Tiefburg Lahr
* Burge im Ortenaukreis uf burgeninventar.de
Alemannische Bühne Freiburg

Di **Alemannisch Bihni Fryybeg** isch e Dialäkttheater z Fryybeg, wu sich syt vyl Johrzehnt im Kulturläbe vu dr Stadt un dr Gegnig e Namme gmacht het. Im Merz 1924 isch des Theater in der Salzstroß im ehmolige Gaschthuus „Zum Hechinger“ unter em Namme *Elsässische Theater im Breisgau* vu Elsaß-Lothringer grindet wore, wu z Fryybeg gläbt hän. Bis 1941 isch in däm Dialäkttheater vu Laieschauspiler gspilt wore, derno sin d Vorstellige yygstellt wore.

Anne 1950 het dr Desiré Lutz, wu scho vor eme Chrieg derbyy gsi isch, des Theater unter em Namme „Alemannische Heimatbühne Freiburg i.&nbsp;Br.“ in dr „Harmonie“ in dr Grienwälderstroß nej grindet, zerscht as reins Tourneetheater, wu in ganz Sidbade gaschtiert het. Syt 1962 drait s dr hitig Name „Alemannische Bühne Freiburg e.&nbsp;V.“.

Anne 1978 isch di Alemannisch Bihni in dr Theatersaal im ehmolige Böu vu dr Feierling-Bröuerej in der Gerberau yyzoge, wu si syterhär ihre feschte Sitz het, si git aber allmol au no Gaschtspil usserhalb vu dr Stadt. Vu 1998 bis 2000 isch dr Feierling-Böu saniert wore, um des Zyt het di Alemannisch Bihni fir zwei Johr in dr May-Bellinghausen-Halle gaschtiert.

Näben eme eigene Programm, zwei bis drej Dialäktstuck un ei Jugedstuck pro Monat in dr Zyt vu Oktober bis Juni, wird dr Theatersaal in dr spilfreje Zytte fir musikalischi, kabarettistischi un Theater Gastspil vu befryndete Bihne us em Drejländereck unter em Begriff „Gäste im Theatersaal“ gnutzt.

Im Johr 2008 hän 12.689 Zueschauer di 98 Vorstellige vu dr Alemannische Bihni aagluegt.

Anne 2009 het di Alemannisch Bihni ihre 85-jehrig Jubileum gfyyrt, anne 2024 ire 100-jehrig Jubileum.

;Verein „Alemannische Bühne Freiburg e.&nbsp;V.“ (Stand Novämber 2024)
* 1. Vorsitzer: Ulrich von Kirchbach
* Gschäftsfiereri: Sandra Jettkandt

## Weblink
* Offiziälli Websyte

## Fueßnote
Thomas Newcomen

Dr **Thomas Newcomen** (* 26. Februar 1663 z Dartmouth; † 5. August 1729 z London) isch en änglische Erfinder gsi.

## Si Erfindig

D Dampfmaschine vom Newcomen het e Wasseriisprützig benutzt, zum dr Wasserdampf im Zylinder z chüehle und es lot kondensiere. Dodrdur isch im Zylinderruum en Unterdruck entstande, so dass dr Luftdruck, wo vo usse uf e Cholbe gwirkt het, dä wiider in dr Zylinder ine gschobe het. Das isch e grossi Verbesserig gsi gegenüber de Maschine, wo bis denn bruucht worde si, wil die einfach gwartet hai, bis dr Inhalt im Zylinderruum über s Material vom Cholbe und vom Zylinder as Wermileiter  vo sälber wider abküehlt und eso dr Dampf kondensiert het. Im Newcomen si Erfindig het eso dütlig höcheri Cholbetakt möglig gmacht.

Aber au eso isch dr Wirkigsgrad vo dr Maschine mit nume 0,5 Prozänt sehr niidrig gsi. Trotzdäm si d Dampfmaschine vom Newcomen erst geges Ändi vom 18. Johrhundert vo de Dampfmaschine vom James Watt verdrängt worde.

D Ventil zum Iineloo vom Dampf und zum Iisprütze vom Chüehlwasser in dr Zylinder si am Afang vo Hand bedätigt worde. Eine vo de Buebe, wo das gmacht hai, dr Humphrey Potter,  het 1712 oder 1713 d Idee gha d Ventil vo dr Maschine sälber lo uf- und zuemache. Er het dr Balancier(balke), wo ufe- und abe gangen isch, mit Schnüer mit de Hähne verbunde und het eso die automatischi Stüürig erfunde.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblingg
* Newcomen Engine House, Dartmouth, Devon, England
* Chapter 7: Second Patent
* Die Entwicklung der Dampfmaschine und der Beginn der Dampfschifffahrt 1654 bis 1809
* Thomas Newcomen (Biographie)

## Quelle
Bacon

**Bacon** (vgl. ängl. *bacon* „Späck“) bezeichnet
* Dr Späck bim Morgenässe im Dütsche.
* dr Hauptgürtelasteroid (2940) Bacon

**Bacon** isch dr Familienname vo dene Persone:
* Anne Cooke Bacon (1528–1610), en änglischi Autorin
* Anthony Bacon (1558–1601), en änglische Informant und Staatssekretär
* Charles Bacon (1885–1968), en US-amerikanische Liichtathlet
* David William Bacon (1813–1874), Bischof vo Portland, Maine
* Delia Bacon (1811–1859), en US-amerikanischi Lehrere und Buechautorin
* Edmund Bacon (1910–2005), en US-amerikanische Architekt, Stadtplaner und Autor
* Francis Bacon (1561–1626), en änglische Philosoph, Staatsma und Naturwüsseschaftler
* Francis Bacon (1909–1992), en irische Mooler
* Francis Thomas Bacon (1904–1992), en änglische Ingenieur und Wüsseschaftler
* Jehuda Bacon (* 1929), en israelische Künstler und Profässer für Grafik
* John Bacon der Älter (1740–1799), e britische Bildhauer
* Josef Bacon (1857–1941), e dütsche Sozialwüsseschaftler
* Kevin Bacon (* 1958), en US-amerikanische Schauspiiler
* Lloyd Bacon (1889–1955), en US-amerikanische Schauspiiler und Regisseur
* Louis Bacon (1904–1967), en US-amerikanische Jazz-Trompeter und Sänger vo Swing
* Lucy Bacon (1857–1932), US-amerikanischi Moolere
* Max Bacon (* ?), e britische Rocksänger
* Max Bacon (1906–1969), e britische Schauspiiler
* Max E. Bacon (* 1941), en US-amerikanische Politiker und Jurist
* Nicholas Bacon (1509–1579), en änglische Jurist und Lordsiigelbewahrer
* Robert Bacon (1860–1919), en US-amerikanische Politiker (Usseminister)
* Roger Bacon (1214–1294), en änglische Philosoph
* Stanley Bacon (1885–1952), e britische Ringer
* Walter W. Bacon (1879–1962), en US-amerikanische Politiker

**Ort** in de Vereinigte Staate:
* Bacon (Indiana)
* Bacon (Missouri)
* Bacon (Texas)
* Bacon (Washington)
* Bacon Hill (Maryland)
* Bacon Hill (New York)
* Bacon Level (Alabama)
* Bacon Mill (Pennsylvania)
Dampfwagen

E **Dampfwage** isch en Automobil, wo von ere Dampfmaschine mit Hilf vo Wasserdampf adriibe wird. 

Dampfwäge si mit em Cugnot siiner Artilleriizugmaschine vo 1769 die erste ächte Automobil überhaupt. E Dampfwage, "La Mancelle" vom Amédée Bollée vo 1878, isch mit 50 Exemplar s erste Auti gsi, wo in Serii baut worden isch, und dr Dampfwage "Stanley Rocket" vom Francis Edgar Stanley und Freelan O. Stanley, isch 1906 s erste Auti gsi, wo mit 205,5 km/h schnäller as 200 km in dr Stund gfahren isch. 

Während in de Aafangsziite vom Automobil mänggisch d Dampfwäge, mänggisch d Elektroauto (z.&nbsp;B. s erste Auto über 100 km/h) d Nase vorne gha hai, het sich schliesslig dr Verbrennigsmotor fast vollständig duregsetzt. Nume in Randberiich wie Zugmaschine und Dampfwalzene het dr Dampfwage bis 1950 überläbt, währed d Elektroauti jetzt wider e gwüssi Renaissance erläbe. Aber bi de Dampfwääge het sich sithäär nume wenig doo. Dr Gschwindikeitsrekord für Dampfwäge zum Bischbil, wo 1906 ufgstellt worde isch, isch erst 2009 broche worde, wo dr Charles Burnett III.  in dr Mojave-Wüesti z Kalifornie 224 Kilometer pro Stund schnäll gfaare isch.

## Dampfwagegalerii

 Datei:Steam roller Aveling & Porter 02.jpg|Dampfwalzi, um 1900
 Datei:Wallis and Steevens Lena rv.jpg|Dampftraktor “Lena” vo Wallis & Steevens, Baujohr 1905
 Datei:Foden 5 ton steam lorry registration WX 2682.jpg|E britische Foden-Dampflastwage (Alter unbekannt)
 Datei:1924Stanley740-boiler.jpg|E Dampfchessel vom ene Stanley Steamer Serii 740 vo 1924. Rächts dr Kondensator. 
 Datei:Obeissante.jpg|L'Obéissante vom Amédée Bollée photographiert 1875
 Datei:1909 White.jpg|White touring car (1909)
 Datei:Stanley steam car.jpg|Stanley-Dampfwage vo 1912
 Datei:Cars-stanleysteamcar-amoswolfe.jpg|Stanley Dampfwage vo 1923



## Litratur
* Rauck, Max J. B.: Cugnot, *1769–1969: der Urahn unseres Autos fuhr vor 200 Jahren.* München: Münchener Zeitungsverlag 1969.
* Bruno Jacomy, Annie-Claude Martin: *Le Chariot à feu de M. Cugnot*, Paris, 1992, Nathan/Musée national des techniques, ISBN 2-09-204538-5.
* Louis Andre: *Le Premier accident automobile de l'histoire* , in La Revue du Musée des arts et métiers, 1993, Numéro 2, p 44-46
* B. Roes: *L'Agriculture à toute vapeur: le monde fascinant des tracteurs à vapeur et des locomobiles hier et aujourd'hui*, DT media, 2002, ISBN 0-86111-127-3

## Nowiis


## Weblingg
* Hybrid-Vehicle.org: The Steamers
* The British Steam Car Challenge 
* The Steam Car Club of Great Britain
* The Steam Automobile Club of America 
* Overview on an attempt to break the existing 101 year old Steam car world land speed record 
* Pritchard engine
* Photographs of Doble steam cars at The Steam Car Club of Great Britain
* "Jay Leno's Garage: A Case For Steam", Popular Mechanics May 2003
James Watt

Dr **James Watt** (* 19. Januar 1736 z Greenock; † 25. August 1819 in siim Huus z Heathfield, (Staffordshire) isch e schottische Erfinder gsi. Vo siine Erfindige isch us hütiger Sicht d Verbesserig vom Wirkigsgrad vo Dampfmaschine dur d Verlagerig vom Kondensationsprozäss us em Zylinder in e separate Kondensator die iiflussriichsti gsi. Dr Watt sälber het s Gstäng, won er entworfe het, s Parallelogramm vom Watt, für si grössti Erfindig ghalte.

## Erfindige
* Dr separat Kondensator bi gliichziitigem Dampfmantel für e Zylinder.
* D Adaptation vo de Zentrifugalchraftregler zur Regulierig vo dr Dampfzuefuehr vo dr Dampfmaschine.
* S Parallelogramm vom Watt (d Grundlag für e Zylinder, wo dopplet wirkt).
* pv-Diagramm (Indikator-Diagramm) zur Untersuchig vo thermodynamische Vorgäng.
* D Entdeckig und Nutzig vo dr Dampfexpansion.
* Vom William Murdoch entwicklet und vom Watt patentiert: s Planetegetriib vo dr Verbindig Balancier—Schwungradwälle für zum s Patent uf d Kurbelwälle vom James Pickard nit z verletze.
* Im Watt si Kopierpräss.

## Litratur
* Hans L. Sittauer: *James Watt.* B. G. Teubner, 3. Aufl., Leipzig 1989, ISBN 3-322-00696-4
* Walther Kiaulehn: *Die eisernen Engel. Geburt, Geschichte und Macht der Maschinen von der Antike bis zur Goethezeit*. Deutscher Verlag (dr „arisiert“ Ullstein Verlag) 1935.
* Richard L. Hills: *James Watt*, Landmark Publishing, Band 1–3, 2002–2006, ISBN 1-84306-045-0, ISBN 1-84306-046-9, ISBN 1-84306-193-7 (englisch)
* 
* L. T. C. Rolt *James Watt*, Anova Books, Batsford 1962

## Weblingg

* Die Perfektionierung der Dampfmaschine durch J. Watt und deren Wirkungsweise
* 

## Fuessnote
Sausenburg

D **Suseburg** (dt. *Sausenburg*) isch e Burgruine uf eme Bärgrucke 3500 m nerdli vu Chander im Landchreis Lörrach z Bade-Wirttebärg. Si isch friejer d Stammburg vu dr Herre vu Sausenberg gsi.

## Lag
D Ruine lyt eschtlig vum Stadtdeil Sitzechlich, uf em 665 Meter hoche Susebärg. Eschtli dervu lyt d Gmei Malsburg-Marzell.

## Gschicht
Am Aafang vum 12. Johrhundert hän d Herre *von Kaltenbach* (us em Dorf Chaltebach bi Malsburg-Marzell) Ländereie an s Chloschter St. Bläsi verchauft, wu dodermit in dr Bsitz vu dr Herrschaft Susebärg chuu isch. St. Bläsi het wyteri Probschteie z Bürgle, z Sitzechilch un z Weitenau errichtet, eme Ortsdeil vu Steine, wu as eis vu dr wenige Barockschlesser z Sidbade hite no s Schloss Bürgle (Schlienge bi Schallsinge) stoht.

Anne 1232 hän d Markgrofe vu Hachberg, wu scho d Vogtei iber di sanktbläsische Propschteie Bürgle un Sitzechilch gha hän, d Herrschaft Susebärg vum Chloschter St. Bläsi gchauft. Si hän d Burg Suseburg fir d Sicherig vum Biet böue loo un sin ab 1246 do gwohnt. In däm Johr, 1246, isch dr Burg au s erscht Mol gnännt woren as *Susenburc*. In dr Erbdeilig unter dr Markgrofe vu Hachberg het dr Markgraf Rudolf I. di sidlige Biet iberchuu un isch 1306 zum Begrinder vu dr Hachberg-Susebärger Linie wore. Är isch mit dr Agnes *[[Rötteln (Adelsgeschlecht)|von Rötteln]]* ghyrote gsi un het anne 1315 vum Liuthold II. von Rötteln, ihrem Unkel un letschtem männlige Verdrätter vu syym Gschlächt, d Herrschaft Röttle iberchuu. In dr Zyt derno hän d Markgrofe ihre Sitz uf d Burg Röttle verlageret, d Suseburg isch vu Vegt verwaltet wore.

Des isch dr erscht Schritt gsi in dr Entwicklig vu dr „Obere Markgrofschaft“, eme spetere „Markgreflerland“. Dr negscht Schritt isch am 8. Septämber 1444 dr Chauf vu dr Herrschaft Badewyyler gsi vum Johann, em letschte Grof vu Fryybeg. Bim Ibergang an d Hauptlinie vu dr Markgrofe vu Bade anne 1503 het d „Landschaft“, di ständisch Verdrättig vum Land gegeniber em Firscht, e wichtigi Roll gspilt, des cha mer as Beleg sähne fir d Konsolidierig vum Land un s Zämmegherigkeitsgfiel vu dr drej Herrschafte Röttle, Susebärg un Badewyyler.

D Burg isch anne 1678 im Holländische Chrieg vu dr Armee vum franzesische Marschall Crequi gschlisse wore.

Im 19. Johrhundert isch d Suseburg wider deilwyys instandgsetzt wore un nonemol anne 1960.

## Aalag
Hite sin vum friejere Burgbärg no ne alte Ringwall mit 2 m Durmässer, e 18 m hoche Bärgfrid mit 7,8 m Durmässer un ere 2,2, m starke Muure un einzelni Muurräscht vu dr Burgruine erhalte.


Datei:Artists Rendition of Sausenburg.JPG|Zeichnig vu dr Suseburg
Datei:Wappen-Sausenberg.png|Wappe vu dr Markgrofe *von Hachberg* um 1444
Datei:Sausenburg.jpg|Blick vum Durm uf dr Burghof


## Weblink

* Gschichte vu dr Suseburg uf alemannische-seiten.de
* Grundriss vu dr Suseburg uf burgenwelt.de
* D Suseburg uf badischewanderungen.de
* Gschicht vum Markgreflerland
* Burge im Landchreis Lörrach uf burgeninventar.de
Guyana

**Guyana** isch e Staat in Südamerika. Er gränzt an Brasilie, Venezuela und Suriname und an dr Atlantik.

## Geografii

Guyana liit zwüsche 2° und 8° nördligi Breiti und zwüsche 57° und 61° westligi Lengi. Dr diefst Punkt befindet sich an dr Atlantik-Küste, dr höchst isch dr Bärg Roraima-Tepui mit 2.810&nbsp;m.
An der Gränze zu Venezuela und Brasilie erhebt sich s Guayana-Gebirg, wo dr Staat von em dr Name übercho het. Dr Hauptfluss isch dr Essequibo, wo im Süde vom Land entspringt und im Norde in dr Atlantik mündet. Dr Nationalpark Potaro besticht mit siine Wasserfäll, u.&nbsp;a. die 225&nbsp;m hoche Kaieteur-Fäll.

Grossi Deil vom Land si dropische Rägewald, wo nume dünn besiidlet isch.

## Bevölkerig

### Ethnie

Noch dr Volkszelig vo 2002 setzt sich d Bevölkerig noch ihrer ethnische Härkumft eso zsämme:
* 43,4 % Inder us em ehemolige Britisch-Indie
* 30,2 % Kreole, au Afro-Guyaner
* 16,7 % Mischling
* 9,2 % Indigeni Völker
* 0,2 % Chinese
* 0,2 % Portugiese
* 0,1 % übrigi Europäer

D Besiidlig beschränkt sich wiitgehend uf dr Küstenruum. Im Hochland si einzelni Indianerstämm agsiidlet.

### Religion

Adeil vo de Religione an dr Bevölkerig:
* 28,8 % Hindus
* 57,8 % Christe
** 17,0 % Aghörigi vo dr Pfingstbewegig
** 8,1 % Katholike
** 7,0 % Anglikaner
** 5,0 % Siibte-Dag-Adventiste
** 1,7 % Methodiste
** 1,1 % Züüge Jehovas
** 17,9 % anderi Christe
* 7,3 % Muslim
* 4,3 % Atheiste
* 0,5 % Rastafaris
* 0,1 % Bahai
* 1,3 % anderi

### Sproch
D Umgangssproch isch vor allem Änglisch, wo deilwiis kreolisiert isch,  drnäbe wärde neuindischi Sproche (under anderem Hindi) gschwätzt und Indianersproche.

## Kultur
Dr Grossdeil vo de Guyaner stammt ursprünglig us Indie, dorum isch d Kultur vo Guyana hüte vor allem vom Hinduismus und andere indische Draditione prägt.

* Nationalfiirtig: 23. Februar, Dag vo dr Republik

### Medie

* Guyana Chronicle, staatligi Dagesziitig (Uflag öbbe 40.000)
* Stabroek News, unabhängigi Wucheziitig (Uflag öbbe 29.000)
* Mirror, Parteiwucheziitig PPP (Uflag öbbe 20.000)
* New Nation, Parteiwucheziitig PNC (Uflag öbbe 12.500)
* Catholic Standard, Wucheziitig (Uflag öbbe 9.000)
* Guyana Broadcasting Corporation (staatlig)
* Privati Kabelfärnsehkanäl mit Sendeziite für Regierungsprogramm

## Nowiis


## Weblingg

* Linggsammlig zu Guyana
Röteln (Begriffsklärung)

**Röteln** stoht fir

*d Retle, e Infektionschranket, alemannisch au *Rotsucht*
*di sidbadisch Herrschaft Röteln (1502–1541)
*d Landvegt z Röteln, lueg Herre von Rotberg
*s Schloss Röteln, lueg Burg Rotwasserstelz

**Lueg au:**
*Rötteln (Begriffsklärung)
Burg Rotwasserstelz

D **Burg Rotwasserschtelz**, au *Schloss Röttlè* oder *Rötlè* gnännt (dt. *Schloss Rötteln* bzw. *Röteln*), isch e Felseburg uf eme Felse in Ortslag vu dr Gmei Hochetenge am Hochryy im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. Sie lyt am nerdlige Bruckechopf vum Flussibergang in d Schwyz wysewyy vu Chaiserstuel.

## Gschicht
D Burg isch im 12. Johrhundert vu dr Familie *von Wasserschtelz* böue un anne 1163 s erscht Mol urkundli gnännt wore. Im Johr 1185 wird e *Ludwig von Rötteln* gnännt, wu im Dienscht vu dr Herzeg vu Zährige gstanden isch. D Burg Rotwasserschtelz isch anne 1294 uusböue wore um im 18. Johrhundert nej uusböue wore. Syt 1803 isch si in Privatbsitz.

D Herre *vo Wasserschtelz* hän au d Burg Wysswasserschtelz un d Burg Schwarzwasserschtelz böue loo.

## Bildergallery

Datei:Kaiserstuhl-schloss-roetteln.JPG|Schloss Röttlè am Hochrhyufer
Datei:Schloss Röttlè vom Aargauer Ufer.JPG|S Schloss Röttlè am Obèd. D Sunnè langèd graad no für è Spiègelig im Hochrhy
Datei:Rheinbruecke HK SchlossRoetteln.JPG|S Schloss Röttlè bi Hohètèngè am Hochrhy, ooni Spiègelig mit èm Fokus uffs Hauptgebäudi
Datei:Schloss Röttèlè vum Schwizer Ufer.JPG|S Schloss Röttlè un d Brugg übber dè Rhy bim Ynachtè, vo dè Kaiserschtüèler Uferbromenadè uus stromobsi uus gsää


## Literadur
* Helmut Bender, Karl-Bernhard Knappe, Klauspeter Wilke: *Burgen im südlichen Baden*. Fryburg im Briisgau 1979
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Volaag vom Südkuryer. Konschtanz 1984. ISBN 3-87799-040-1
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen des deutschen Mittelalters*. Weltbild Verlag GmbH. Würzburch 1998. ISBN 3-86047-219-4

## Weblingg

* Burg Rotwasserschtelz (Rötteln) uf burgenwelt.de
* Rotwasserstelz uf alemannische-seiten.de
* Burge und Schlösser im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de (über web.archive.org)
* Burg Rotwasserstelz - Hochstift Konstanz uf badischewanderungen.de
Nagezahn

As **Nagzehn** bezeichnet mä d Schniidzehn vo Nager und Hasenartige. Si stöhn baarwiis im Ober- und Unterchiifer, und es handlet sich drbii um funktional und morphologisch spezialisierti, meisselförmigi Zehn, wo s ganze Läbe nochwachse. Si si wurzellos oder hai chliini, offeni Zahnwurzle und d Zahnhöhli isch gege s Zahnfach ane offe. Bi Nager isch nume d Vordersiite mit Zahnschmelz überzoge, bi Hasenartige au d Rucksiite. Die Hasenartige hai usserdäm hinder de eigentlige Nagzehn im Oberchiifer non e chliine Nag- oder Stiftzahn.

D Zehn wärde vom Nage an herte Sache, wie Nüss usw., vom Grabe bi underirdischen Arte und wil si sich an de Zehn gegnüber abriibe, abgnützt, und ihri Lengi bliibt immer öbbe gliich. Dr Nagdriib isch unabhängig vo Hunger und Nahrigssuechi. Wenn d Möglichkeit von ere Abnützig fehlt, z.&nbsp;B. bim ene Hächtgebiss oder wil s Fueter wo d Lüt ihre Heimdier gään, z weich isch, denn wachse die Zehn wiit us dr Muulhöhli use. D Lag vom Dier verscherft sich wäge dr Eigedynamik vo däm Prozäss, wil denn s Nage und dr gegesiitig Zahnabriib immer ummögliger wärde, und schliesslig verhungeret s Dier.
Rötteln (Begriffsklärung)

**Rötteln** stoht fir:
* e alt alemannisch Rittergschlächt, lueg Heere vo Röttele
* di sidbadisch Burg Röttle bi Lörrach, wu im 11. Jahrhundert vu dr *Heere vo Röttele* böue woren isch
* s Dorf Röttle bi Lörrach, wu sidweschtlich unter dr Burg Röttle lyt
* *Schloss Rötteln* isch e gängige Namme fir d Burg Rotwasserstelz in dr Gmei Hochetenge

**Lueg au:**
* Röttelnweiler, en Wailer in dr Gmei Lörrach, wu sidlich unterhalb dr Burg Röttle lyt
* Röteln (Begriffsklärung)
Burgruine Weisswasserstelz

D **Burgruine Wysswasserstelz** isch e Burgruine uf eme Biel am rächte nerdlige Stade vum Hochryy bi Hochetenge im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg.

## Gschicht
Dr Standort vu dr Burg isch scho in dr Urnefelderzyt (Spoti Bronzezyt) fir e Sidlig gnutzt wore.

Die Higelburg Wysswasserstelz isch im 12. Johrhundert vu dr Herre *von Wasserstelz* böue loo wore, anne 1170 wird in ere Urkund e *Wernherus de Wasserstelze* gnännt. D Herre *von Wasserstelz* sin wahrschyns Minischteriali vum Chloschter Ryychenau gsi. Im Johr 1330 het dr *Lütold von Krenkingen* vu dr Gueteburg d Burg vu dr *Margerethe von Wasserstelz* gchauft. Im Dryssgjehrige Chrieg isch d Burg anne 1639 gsprängt wore. Dur Erbschaft isch si an d Grofe *von Falkenhayn* chuu, 1754 gege ne Pfandsumme an s Hochstift Konschtanz. D Burg Wysswasserstelz isch derno verfalle, 1779 isch e Ussemuure zämmeghejt, 1781 het s Dach deilwyys gfählt.

D Herre *von Wasserstelz* hän au d Burg Rotwasserstelz böue loo un d Wasserburg Schwarzwasserstelz, wu anne 1875 abdrait woren isch.

## Aalag
Di ehmolig Burgaalag zeigt no Räscht vun eme Runddurm, eme Halbrunddurm, ere Ringmuure mit 1,8 m Durmässer, eme Chuchiböu un eme Bärgfrid.

## Galerii

Datei:Burg Weisswasserstels_01.jpg|Sidsyte (2008)
Datei:Burg Weisswasserstelz_03.jpg|Halbrunddurm an dr Oschtsyte (2008)


## Literatur
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Verlag des Südkurier. Konstanz 1984. ISBN 3-87799-040-1
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen des deutschen Mittelalters*. Weltbild Verlag GmbH. Würzburg 1998. ISBN 3-86047-219-4
* J. Schmidt-Brücken: *Land Baden-Württemberg. Burgen, Schlösser und Ruinen*. Aus der Schriftenreihe: *Belser Ausflugsführer*. Christian Belser Verlag. Stuttgart 1980. ISBN 3-7630-1290-7

## Weblink

* Yydrag zue dr Burg in dr wisseschaftlige Burgedatebank vum Europäische Burgeinschtitut (EBIDAT)
* Burg Weisswasserstelz bei burgenwelt.de
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
Nasenspiegel

Dr **Naasespiegel** (*Rhinarium*) isch e Beriich, wo von ere Schliimhut  um d Naaselöcher vo vile Süügerarte bildet wird und vor allem bi Makrosmate  vorchunnt, also bi Dier mit eme guet entwicklete Gruchssinn.
Typisch für e Naasespiegel isch, ass käini Hoor druf waggse, ass d Oberflechi in Fälder iidailt isch und as es es vili Drüese und Dastkörperli druf het. Aber bim Moschusochs und e baar andere Arte het s Hoor uf em Naasespiegel.

Hüfig isch dr Naasespiegel uf e Beriich um d Naaselöcher beschränkt, bsunders bi Raubdier und Paarhuefer. Mänggisch ghört au d Oberlippe drzue und denn het mä e **Nase-Lippe-Spiegel**, wie s Flotzmuul vo de Rinder und d Rüsselschiibe vo de Säu. Über s Philtrum cha dr Naasespiegel mit dr Schliimhuut vom Muulvorhof verbunde si.

Under de Primate si s d Füechtnasenaffe, won e Nasespiegel hai. Die verchürzti Schnauze vo de Drochenasenaffe het drgege kei Nasespiegel, so dass deren ihri Oberlippe, wo nit underbrochen isch und Hoor druf wachse, e hochi Differenzierig vo dr mimische Muskulatur vom Muul möglig macht.

## Nowiis
Foramen infraorbitale

S **Foramen infraorbitale** („Underaugeloch“) isch en Öffnig im Schädel im Beriich vo dr Vorderflechi (*Facies anterior*) vom Oberchiifer. Es liit bim Mensch öbbe 1 cm underhalb vom underen Augehöhlirand. S Foramen infraorbitale isch die üsseri Öffnig vom Underaugekanal (*Canalis infraorbitalis*). Do chömme dr Nervus infraorbitalis und d Arteria infraorbitalis duure.

S Foramen infraorbitale isch eine vo de Trigeminusdruckpunkt. Dur Injektion vom ene Leitigsanästetikum in d Umgäbig vom Underaugeloch cha dr Nervus infraorbitalis usgschaltet wärde (Regionalanästhesii). D Leitigsanästhesii cha vo usse (extraorale Zuegang) oder am siitlige Schniidzahn vo dr Muulhöhli us (intraoral) gmacht wärde und schaltet Schmärze vo de Oberchiiferschniidzehn, de Eggzehn und de Prämolare, vom Mundhöhlevorhof, vo dr Oberlippe, de Nasenflügel und vom vordere Oberchiifer. 

## Litratur
*Franz-Viktor Salomon: *Nervensystem, Systema nervosum*. In: Salomon/Geyer/Gille (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke Stuttgart, 2. erw. Aufl. 2008, S. 464-577. ISBN 978-3-8304-1075-1
*Norbert Schwenzer: *Zahn-mund-kiefer-heilkunde: Zahnärztliche Chirurgie*. Band 3. Georg Thieme Verlag, 2000, ISBN 9783131169631, S. 17–18.
Schloss Schwarzwasserstelz

S **Schloss Schwarzwasserstelz** isch e Wasserburg gsi, wu uf de Insle Schwarzwasserstelz am Sidstade vum Hochryy bi Chaiserstuel in dr Schwyz glägen isch. Wysewyy vun ere, am dytsche Stade, stoht hite no d Burg Wysswassersstelz un wysewyy vu Chaiserstuel uf dr dytsche Syte am Gränzibergang d Burg Rotwasserstelz. D Aalag isch dur d Novälle *Hadlaub* vum Gottfried Keller literarisch beriemt wore.

## Gschicht
D Burg Schwarzwasserstelz isch bis 1330 Eigetum vu dr Freiherre *vo Wasserstelz* gsi. No dr Eroberig vum Aargau dur d Eidgnosse anne 1415 isch d Schwarzwasserstelz iber d Herre *vo Tenge* an dr Firschtbischof vu Konschtanz chuu. Speter isch si zue d Residänz vu dr bischeflige Obervegt z Chaiserstuel wore, dodrunter au bis 1587 d Schaffuuser Familie *Heggenzi* (au *Heggenzer*). Syt 1821 ghert d Burginsle zem Baan vu Fisibach. Ab dr Mitti vum 19. Johrhundert isch si nimmi bewohnt gsi un isch derno verfalle. Schließli isch d Schwazwasserstelz an d Schwyzerisch Nordoschtbahn verchauft un 1875 abdrait wore. Im Johr 1938 isch uf dr friejere Schlossinsle ne Bunker böue wore, wu hite no dert z finden isch.

## Aalag
D Burg het e Ringmuure gha mit 1,5 m Durmässer un e Bärgfrid mit ere Grundflechi vu 7 x 7,5 m un mit ere Muursterki vu 2,4 m.

## Literatur
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Verlag Südkurier, Konstanz 1984, ISBN 3-87799-040-1, S. 252.
* *Die Reste von Schloss Schwarzwasserstelz: Stiftung erwirbt Bunker am Rhein als Zeitzeugen.* Neue Zürcher Zeitung vom 14. September 2000, Seite 49.

## Weblink

* D Wasserstelz-Sage
* Burge im Kanton Aargau uf burgeninventar.de
Stirnbein

S  **Stirnbei**  (lat. *Os frontale*) bestoht us eme Bäärli vo Chnoche und isch e Deil vom Hirnschädel. Es bildet s vordere Schädeldach, bi de Wiiderchäuer macht s e grosse Deil von em us. D Stirnbein uf beide Siite si in dr Medianebeni über e Schädelnoht, d *Sutura frontalis* („Stirnnoht“), mitenander verbunde.

S Stirnbei bildet dr oberi (*Margo supraorbitalis*) und hinderi Deil vo dr Augehöhli (*Orbita*). Am Hinderrand het s e Fortsatz, dr *Processus zygomaticus ossis frontalis*. Bi Fleischfrässer und Säu isch dä Fortsatz nume churz. Bi ihne isch dr Hinderrand vo dr Orbita nume vom ene bindgwäbige Band verschlosse (*Ligamentum orbitale*), wo zwüschen em Processus zygomaticus vom Stirnbei und dem Processus frontalis vom Jochbei  verlauft.

Bim Mensch und andere Primate het s Stirnbei e dütlige Wulst über de Auge, wo as Augebraueboge (*Arcus superciliaris*) bezeichnet wird. Zwüsche de beide Augebraueböge liit über dr Nasewurzle d Stirnglatze (*[[Glabella]]*).

Zwüsche de beide Chnocheblatte vom Stirnbei isch d Nasehöhli, wo mit Schliimhuut uskleidet isch. D Stirnhöhli (*Sinus frontalis*) isch eini vo de Nasebeihöhlene.

Bi Wiiderchäuer mit Hörner bildet s Stirnbei e Hornzapfe us Chnoche (*Processus cornualis*) wo s Horn drufsitzt. In dä Fortsatz chunnt au d Stirnhöhli iine, so dass bim Enthorne vo erwachsene Wiiderchäuer d Stirnhöhli ufgmacht wird.
Iburg (Görwihl)

D **Iburg**, au *Rihburg* oder *Riburg* gnännt, isch e Burgruine bi Diefestei, eme Ortsdeil vu dr Gmei Gerbel im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Felssporn im Albdal am linke Stade vu dr Alb, 300 Meter weschtlig vum Hof Diefestei un 500 Meter weschtli vu Steibach. Rund ei Kilometer abezues lyt d Burg Diefestei.

## Gschicht
Die Hecheburg isch wahrschyns zwisch im 10 oder 11. Johrhundert böue wore. Um 1270 isch si vum Chenig Rudolf von Habsburg gschlisse wore. D Burg isch dr Sitz gsi vu dr Adelsfamilie *von Steinbach*. Vu dr Herre von Steinbach wäre urkundli gnännt: *Johann von Steinbach* 1341 un 1350, *Turingus* 1380 un e andere *Johann von Steinbach* anne 1492.

## Aalag
D Burg het e Bärgfrid gha mit eme vorböute Runddurm uf ere Grundflechi vu 7 mol 12 Meter un ere Muursterki vu 1,3 Meter. Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht vum Runddrum erhalte.

## Literatur
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen des deutschen Mittelalters. Grundriss-Lexikon*. Weidlich/Flechsig. Würzburg 1994. ISBN 3-8035-1372-3
* Jakob Ebner: *Geschichte der Ortschaften der Pfarrei Birndorf*

## Weblink
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
* Raubritternest und Schatzkammer - e lokali Sag iber d Iburg (Südkurier, 04.02.2009)
Cédric Wermuth

De **Cédric Wermuth** (* 19. Februar 1986 z Jegischdorf) isch en Schwiizer Politiker. Er isch Präsident vo de  *JungsozialistInnen Schweiz* gsi und jetz Co-Präsidänt vo de SP.  

## Politik
### Partei
De Cédric Wehrmuth isch im 1999 de Jusos biiträtte, wo-n-er vo 2003 bis 2005 in eme Co-Präsidium de Kantonalverband vo de Aargauer Jusos gleitet het. Vo 2005 bis 2007 isch er Zentralsekretär vo de Schwiizer Jusos gsi und am 7. Juni 2008 hei en d Jusos zum Parteipräsident gwählt. Im Oktober 2008 isch er uf em Parteitag vo de SP Schwiiz zum Vizepräident gwählt worde.

### Ämter
De Cédric Wermuth, wo z Bade wohnt, het im 2009 für de Grossi Rot kandidiert, isch aber nöd gwählt worde. Im Oktober 2009 hei en aber d Badener in de Iiwohnerrot vo de Schtadt gwählt.

## Weblink

* D Homepage vom Cédric Wermuth
* S politische Profil vom Cédric Wermuth uf smartvote.ch
Gaumenbein

S **Guumebei** (lat. *os palatinum*) isch e Chnoche vom Schädel, gnauer vom Gsichtsschädel. Mit em Oberchiifer zsämme drennt s d Nase- vo dr Muulhöhli und stützt dr hinderi Deil vom herte Guume (*Palatum durum*).

S Guumebei wird in e horizontali Blatte (*Lamina horizontalis*) und e vertikali Blatte (*Lamina perpendicularis*) iideilt. 

D *Lamina horizontalis* isch e Deil vom Guume und isch verbunde mit em Pfluegscharbei (*Vomer*). Ihre Hinterrand begränzt d Choanenöffnig.

Bi Süüger bildet d  *Lamina perpendicularis* vom Guumebei zsämme mit em Keilbei (*Os sphenoidale*) und em Flügelbei (*Os pterygoideum*) (wo bim Mensch au zum Keilbei zehlt wird) d Flügelguumegruebe (*[[Fossa pterygopalatina]]*), wo Närve (Est vom *[[Nervus maxillaris]]*, *[[Ganglion pterygopalatinum]]*) und Bluetgfäss (Est vo dr *[[Arteria maxillaris]]*) duure gön.

## Guume
S Wort Guume isch im Dialäkt nit glöifig und isch us em Hoochdütsche übernoo. Es git käi volksdümligi Alternative für dä Begriff.

## Litratur
*F.-V. Salomon: *Knöchernes Skelett*. In: Salomon, F.-V. u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin.* Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 37-110. ISBN 3-8304-1007-7
## Fuessnoote
Jochbein

S **Jochbei** (au *Backebei*, *Backechnoche* oder *Jugale*) (lat. *os zygomaticum*, *os jugale*) isch e Chnoche vom Gsichtsschädel am siitlige Rand vo dr Augehöhli, wo as Baar vorchunnt. Si Schlööfefortsatz (*Processus temporalis*), wo noch hinde grichtet isch, bildet dr vorderi Deil vom Jochboge (*Arcus zygomaticus*). Usserdäm isch s Jochbei e Deil vo dr Wand vo de Auge- und de Nasehöhlene.

## Litratur
*F.-V. Salomon: *Knöchernes Skelett*. In: Salomon, F.-V. u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin.* Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 37-110. ISBN 3-8304-1007-7
**Lexikon der Biologie.* Band 4, Herder Verlag, ISBN 3-451-19644-1
Nasenbein

S **Nasebei** (lat. *Os nasale*) isch e Chnoche vom Gsichtsschädel, wo us eme Chnochebäärli zsämmegsetzt isch. Es bildet dr grössti Deil vom Nasedach und eso die oberi Wand vo dr Nasehöhli. 

An dr Innesiite vom Nasebei si d Nasescheidewand (*Septum nasi*) und die oberi Nasemuschle (*Concha nasalis dorsalis*) agmacht. D Nasemuschle begränzt au dr oberi Nasegang („Riechgang“). 

Bi vile Süüger (Usnahme: Mensch, Raubdier) stoht s Nasebei vorne über s Zwüschechiiferbei (*Os incisivum*) use, so dass e spitzwinklige Iischnitt (*Incisura nasoincisiva*), wo vorne offen isch, usbildet isch.

Dur Schleg vo usse cha s liicht zun ere Fraktur vom Nasebei cho.

## Literatur
* F.-V. Salomon: *Knöchernes Skelett*. In: Salomon, F.-V. u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin.* Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 37-110. ISBN 3-8304-1007-7