open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
14. Mai

Dr **14. Mai** isch dr 134. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 135. in Schaltjohr), dodermit blybe no 231 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1405: Bi re Brunscht wird e Großdail vu dr Bärner Altstadt gschlisse. Rund 600 Hyyser brännen ab, iber hundert Mänsche chemen um s Lääbe.
* 1410: Oobeländisch Schisma: Noch em Dod vum Gegepapscht Alexander V. wird dr Baldassare Cossa zue sym Noofolger gwehlt. Är nimmt dr Name Johannes XXIII. aa.
* 1800: Uf sym Zug uf Italie iberquert dr Napoléon Bonaparte mit sym Heer dr Groß Sankt Bernhard-Bass.
* 1811: Paraguay wird unabhängig vu Spanie.
* 1948: Mit em Abzug vu dr letschte britische Druppe us dr Region Paleschtina wird Israel offiziäll unabhängig.
* 1950: An dr Staatsoper z Stuegert wird d Oper *Don Juan und Faust* vum Hermann Reutter urufgfiert.
* 1993: Z Leipzig schließe sich *Bündnis 90* un *Die Grünen* dur e Assoziationsvertrag zue dr neie Bartei *[[Bündnis 90/Die Grünen]]* zämme.

## Uf d Wält chuu
* 1316: Karl IV., Chaiser vum Hailige Remische Rych, Chenig vu Italie un Behme
* 1872: Theobald Baerwart, Schwyzer Dialäktdichter
* 1878: Willrath Dreesen, plattdütsche Mundartdichter
* 1920: Georg Kleis, dytsche Dialäktdichter
* 1939: Rupert Neudeck, dytsche Schurnalischt un Mänscherächtler
* 1941: Armin Zweite, dytsche Chunschthischtoriker un Museumsdiräkter
* 1951: Gérard Leser, elsässische Schriftsteller
* 1959: Stefanie Seemann, dytschi Bolitikeri
* 1960: Simonetta Sommaruga, Schwyzer Bolitikeri un Bundesreti

## Gstorbe
* 1821: Auguste Pidou, Schwyzer Bolitiker
* 1877: Jakob Stutz, Schwyzer Mundartdichter
* 1899: Volney Howard, US-amerikanische Bolitiker
* 1966: Johann Ulrich Hubschmied, Schwyzer Romanischt und Nameforscher
* 1982: Robert Balthasar Christ, Schwyzer Journalischt un Schriftsteller
* 1987: Rita Hayworth, US-amerikanisch Schauspileri
* 2015: B. B. King, en amerikanische Bluesmusiker
* 2019: Urbano José Allgayer, brasilianische katholische Bischof

## Sunschtigs
* Nationalfyrdig vu Paraguay

## Weblink
Messiah

Dr **Messiah** (HWV 56, dt. **Der Messias**) isch en Oratorium vom Georg Friedrich Händel uf Bibelteggst in ere Zämmestellig uf Änglisch vom Charles Jennens für vier Soli (SATB), Chor und Orchester. Es isch e Verdoonig vo dr christlige Glaubensleer im Bezuug uf e Messias und basiert uf dr King-James-Bible und uf em *[[Book of Common Prayer]]*. Es isch im Summer vo 1741 komponiert und am 13. April 1742 z Dublin urufgfüert worde. 

S Wärk ghöört bis hüte zu de populäärste Bischbil vo gäistliger Muusig im christlige Oobeland. In sine drei Däil umfasst s die christligi Häilsgschicht und alttestamäntligi Brofezeijige vo Brofeete wie em Jesaja, s Lääbe vom Jesus, wo as Erfüllig vo de Brofezeijige gsee wird, si Geburt, si Dood am Chrüz und si erhoffts zwäits Choo. S Lääbe wird zwaar vor allem im Nöije Testamänt beschriibe, dr Teggst vom Oratorium goot aber vor allem uf s Alte Testamänt zrugg. S Halleluja aus dem Wärk isch des bekannteschte Stügg draus ond wohl au s bekannteschte vom Händel ieberhaubt. 

Dr *Messiah* isch as Benefizkonzärt z Dublin urufgfüert worde und d Lüt si begäisteret gsi. Z London hingeege het s wie scho bi *[[Israel in Egypt]]*  Stimme gee, wo kritisiert häi, ass Bibelwort im ene wältlige Theater brucht wärde und bim *Messiah* isch no drzue choo, ass Zitat us de Evangelie für en Oobeunderhaltig verwändet worde si. No Joor spööter isch s Wärk as blasfemisch verurdäilt worde.

## Litratuur
* Donald Burrows: *Handel: Messiah*. Cambridge Music Handbooks. Cambridge University Press, New York 1991, ISBN 0-521-37620-3.
* Tassilo Johannes Erhardt: *Händels Messiah. Text, Musik, Theologie*. Comes, Bad Reichenhall 2007, ISBN 978-3-88820-500-2.
* Klaus Miehling: *Händels Messiah auf Tonträgern: Fassungen, Aufführungspraxis*; in: Göttinger Händel-Beiträge VII, Göttingen 1998, 267 - 294, ISBN 978-3-52527-816-1.
* Andreas Waczkat: *Georg Friedrich Händel. Der Messias*. Bärenreiter, Kassel 2008, ISBN 978-3-7618-2107-7.
* Stefan Zweig: *Sternstunden der Menschheit*. Darin: „Georg Friedrich Händels Auferstehung – 21. August 1741“ (Die Entstehung des Oratoriums *Messias*). 50. Auflage. Fischer, Frankfurt am Main 2006, ISBN 978-3-596-20595-0.

## Weblinks

*  
* Gmäinfreiji Noote vom Messiah in dr Choral Public Domain Library (ChoralWiki) (änglisch)
* D Partitur vom *Messias* (Usgoob vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1902)
* Im Händel si Autograaf vom *Messias* (Usgoob vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1892)
* Libretto vom *Messiah* (änglisch)
* Messiah / Der Messias: MIDI/MP3-Format, mit Übungsdateien für Choristen
* Händels ''Messias'' durch die Jahrhunderte
* Händel/Mozart ''Der Messias''
15. Mai

Dr **15. Mai** isch dr 135. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 136. in Schaltjohr), dodermit blybe no 230 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 719: Dr angelsächsisch Mench Bonifatius chunnt vum Papscht Gregor II. dr Ufdrag iber, di haidnische Germane z missioniere.
* 1252: Dr Papscht Innozenz IV. erlosst d Bulle *Ad Extirpanda*, wu bal di allgmain anerkännt Norm fir s Inquisitionsverfahre woren isch.
* 1403: In dr erschte Schlacht vu dr Appezällerchrieg, dr Schlacht bi Vögelinsegg, bsige d Appezäller d Druppe vu dr Firschtabtei St. Galle.
* 1423: Noch ere fascht aijehrige Belagerig wird d Burg Hauezollre dur dr Bund vu dr schwebische Rychsstedt gschlisse.
* 1525: Dr Thomas Müntzer, e evangelische Theolog un aini vu dr Laitfigure im Dytsche Buurechrieg, wird no dr Schlacht bi Frankenhausen gfangegnuu um am 27. Mai z Mühlhausen enthauptet.
* 1648: Z Münster wird dr Weschtfälisch Fride verchindet, dodermit chunnt dr Dryssgjehrige Chrieg zum Änd.
* 1938: Grindig vum Bund Schwyzertütsch
* 2012: Dr François Hollande dritt sy Amt as Bresidänt vu Frankrych aa.

## Uf d Wält chuu
* 1567: Claudio Monteverdi, italienische Komponischt
* 1817: Jean-Daniel Blavignac, Schwyzer Archtekt und Gschichtschryber
* 1845: Ilja Iljitsch Metschnikow, e russische Zoolog
* 1856: Matthias Zurbriggen, Schwyzer Bärgstyger
* 1891: Jella Lepman, dytschi Schriftstelleri
* 1892: Marga Vogel, dytschi Haimetdichteri
* 1911: Max Frisch, Schwyzer Schriftsteller
* 1936: Hugo Jaeggi, Schwyzer Fotograf
* 1938: Peter Wiesinger, eschtrychische Germanischt
* 1940: Esther Fischer-Homberger, Schwyzer Medizinhischtorikeri
* 1941: Gundi Scharpf, dytschi Dierbflägeri
* 1955: Claudia Roth, dytschi Bolitikeri
* 1972: Ulrike C. Tscharre, dytsch-eschtrychischi Schauspileri

## Gstorbe
* 884: Marinus I., Papscht vu 822 bis 884
* 1879: Jakob Stämpfli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1935: Kasimir Sewerinowitsch Malewitsch, russische Chinschtler
* 1992: Elsbeth Kasser, Schwyzer Chrankeschweschter

## Weblink
16. Mai

Dr **16. Mai** isch dr 136. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 137. in Schaltjohr), dodermit blybe no 229 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1532: Dr Thomas Morus dritt vum Amt vum änglische Lordchanzler zruck go wyter Konflikt mit em Heinrich VIII. us em Wäg z goh. 
* 1770: Di 14-jehrig Marie Antoinette hyrotet im Schloss Versailles dr 15-jehrig Louis-Auguste, wu speter Chenig vu Frankrych wird.
* 1795: Di in dr Niderlande nei gschaffe Batavisch Republik schließt z Den Haag e Fridensvertrag mit em Frankrych vu dr Revolutionszyt.
* 1950: Z Minche wird di musikalisch Kumedi Feuerwerk vum Paul Burkhard urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1803: George W. Smyth, US-amerikanische Bolitiker
* 1896: Hermann Landerer, dytsche Haimetdichter
* 1916: Ephraim Katzir, israelische Biophysiker un Bolitiker
* 1936: Karl Kardinal Lehmann, Bischof vu Mainz un Vorsitzer vu dr Dytsche Bischofskumferänz
* 1946: Simon Schenk, Schwyzer Bolitiker un Yyshockeytrainer
* 1948: Georg Zinkel, schwebische Dialäktdichter
* 1949: Heiner Studer, Schwyzer Bolitiker
* 1962: Michele Marziani, italienische Schriftsteller
* 1967: Markus Dieth, Schwyzer Bolitiker

## Gstorbe
* 1417: Eberhard III., Grof vu Wirttebärg
* 1830: Joseph Fourier, franzesische Mathematiker un Physiker
* 1913: Louis Perrier, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2010: Ronnie James Dio, US-amerikanische Rocksänger
* 2013: Hans Kern, dytsche Fasnächtler un Mundartdichter

## Weblink
17. Mai

Dr **17. Mai** isch dr 137. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 138. in Schaltjohr), dodermit blybe no 228 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1654: Dr Rychsdag z Regensburg, wu anne 1653 unter em Chaiser Ferdinand III. zum erschte Mol noch em Dryssgjehrige Chrieg zämmedrätten isch, wird mit em *Jingschte Rychsabschid* ufglest. S isch dr letscht Rychsabschid vu dr Gschicht, wel anne 1663 dr „Immerwährend Rychsdag“ geschaffe wird.
* 1814: Z Norwääge het men e Verfassig aagnoo, wo scho doozmool ganz modäärn gsy isch und em Chünig ekeis Vetorächt zuegstande het. Si gilt bis hüt, und de Tag isch de norwäägisch Nationalfyrtig.
* 1835: In syre Enzyklika *Commissum divinitus* verurdailt dr Papscht Gregor XVI. d *[[Badener Artikel]]* zum Verhältnis zwische Chilche un Staat in dr Schwyz.
* 1885: Dr Chaiser Wilhelm I. stellt dr dytsche *Neuguinea-Kompagnie* e „Schutzbrief“ iber d Hohaitsrächt fir Kaiser-Wilhelms-Land un dr Bismarck-Archipel uus.
* 1990: D Wältgsundhaitsorganisation (WHO) strycht Homosexualitet us em Diagnoseschlissel vu dr Chrankete.
* 2006: Bim Ysebahnunglück im Dürrenascht z Thun kollidiert e Bouzug mit brämsete Bouwäge. Drü Lüt chömme bi däm Unglück um ds Läbe.
* 2012: Z Papua-Neiginea wäre us Dischtrikt vu dr Provinze Southern Highlands un Western Highlands zwo neji Provinze bildet: Hela un Jiwaka.

## Uf d Wält chuu
* 1901: Werner Egk, dytsche Komponischt
* 1944: Eva-Maria Kurz, dytschi Schauspileri
* 1948: Winfried Kretschmann, dytsche Bolitiker
* 1962: Aglaja Veteranyi, rumänisch-schwyzerischi Schauspilerin und Dichterin
* 1979: Bianca Mayer, Schwyzer Sängeri un Musikeri
* 1980: Birgit Esser, dytschi Chemikeri

## Gstorbe
* 1050: Guido vu Arezzo, Benediktinermench un Musiktheoretiker
* 1788: Johann Ignaz Felbiger, öschtrychische Abt und Pädagoog
* 1796: Jacob Wilhelm Lustig, niderländische Komponischt
* 1856: Bernhard Galura, vordereschtrychische Kleriker
* 1941: John C. Box, US-amerikanische Bolitiker
* 1957: Albert Weber, Schwyzer Dialäktolog und Lehrer
* 2002: Liesel Meier-Küchlin, dytschi Dialäktdichteri
* 2018: René Zeller, Schwyzer Schurnalischt

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Norwege
* Internazionale Dag gege Homo-, Bi-, Inter- un Transfyndligkait (IDAHOBIT)

## Weblink
18. Mai

Dr **18. Mai** isch dr 138. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 139. in Schaltjohr), dodermit blybe no 227 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1190: Dr remisch-dytsch Chaiser Friedrich I. Barbarossa bsigt uf em Dritte Chryzzug in dr Schlacht bi Iconium d Rum-Seldschuke zum zwaite Mol innerhalb vu elf Däg.
* 1879: In dr Schwyz wird dur e Volksabstimmig s Verbot vu dr Dodesstrof in dr Bundesverfassig wider ufghobe.
* 1947: S Bundesland Rhyland-Pfalz wird grindet.
* 1953: Dr Kriminalroman *After the Funeral* (dt. Der Wachsblumenstrauss) vu dr Agatha Christie wird vereffetligt.
* 2011: No Vergwaltigungvorwirf dritt dr Dominique Strauss-Kahn as Gschäftsfierende Direktor vum Internationale Währigsfond zruck.

## Uf d Wält chuu
* 1048: Omar Khayyām, persische Mathematiker, Aschtronom, Philosoph un Dichder
* 1710: Johann II. Bernoulli, Schwyzer Mathematiker un Physiker
* 1883: Walter Gropius, dytsch Architäkt un Grinder vum „Bauhaus“
* 1888: Lina Ritter, elsässischi Dichteri
* 1898: Heinrich Kessler, Schwyzer Germanischt un Lehrer
* 1913: Charles Trenet, franzesische Sänger
* 1920: Johannes Paul II., polnische Papscht

## Gstorbe
* 526: Johannes I., Papscht vu 523–526
* 1896: Elias Landolt, Schwyzer Forschtwisseschaftler
* 1911: Gustav Mahler, eschtrychische Komponischt
* 2012: Dietrich Fischer-Dieskau, dytsche Sänger
* 2024: Arno Bogenrieder, dytsche Biolog

## Weblink
19. Mai

Dr **19. Mai** isch dr 139. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 140. in Schaltjohr), dodermit blybe no 226 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1536: D Anne Boleyn, di zwoot Ehfrau vum änglische Chenig Heinrich VIII. wird wäg aagäbligem Ehbruch, Inzescht mit ihrem Brueder George un Hochverrot im Tower of London hiigrichtet.
* 1802: Dr Erscht Konsul Napoleon Bonaparte stiftet d Ehrelegion, d hegscht Verdienschtorde vu Frankrych.
* 1851: Dr John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid (14) Irene.

## Uf d Wält chuu
* 1614: Johann Jacob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 1762: Johann Gottlieb Fichte, e dütsche Filosoof
* 1849: Adrien Lachenal, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1859: Ludwig Freivogel, Schwyzer Lehrer un Hischtoriker
* 1888: Bertin Nitz, dytsche Chaufmann un Haimetdichter
* 1890: Hồ Chí Minh, vietnamesische Revoluzionär un Bolitiker
* 1913: Franz Keller, Schwyzer Psycholog
* 1918: Barbara Egli, Schwyzer Dialäktschriftstelleri
* 1929: Paul Gugelmann, Schwyzer Chinschtler
* 1935: Herbert Burkhardt, dytsche Haimetdichter
* 1940: Pio Corradi, Schwyzer Kameramann
* 1968: Silvia Dal Negro, italiänischi Sproochwisseschafteri

## Gstorbe
* 1316: Lüthold II. vu Röttele, Dombrobscht un Elekt vum Bischtum Basel
* 1536: Anne Boleyn, zwooti Ehfrau vum änglische Chenig Heinrich VIII.
* 1918: Ferdinand Hodler, Schwyzer Moler
* 1961: Rudolf Riggenbach, Schwyzer Chunschthischtoriker
* 1962: Gabriele Münter, dytschi Moleri
* 2018: Ernst Sieber, Schwyzer Pfarrer un Grinder vume Hilfswärch fir Randständigi

## Weblink
20. Mai

Dr **20. Mai** isch dr 140. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 141. in Schaltjohr), dodermit blybe no 225 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1498: Dr portugiesisch Entdecker Vasco da Gama chunnt bis uf Indie un landet z Calicut.
* 1838: Dr Johannes Niederer grindet z Gämf dr *[[Grütliverein]]* as Diskussionsverain fir Handwärchsgselle.
* 2002: No 24 Johr Bsetzig dur Indonesie un drei Johr Verwaltig dur d Verainte Natione wird Oschttimor as „Republica Democratica de Timor-Leste“ unabhängig.
* 2006: D Hardrock-Band *[[Lordi]]* gwinnt as erschti finnischi Band z Athen dr Eurovision Song Contest.

## Uf d Wält chuu
* 1769: Vinzenz Rüttimann, Schwyzer Bolitiker
* 1805: Georg Gottfried Gervinus, dytsche Hischtoriker un Bolitiker
* 1849: Georg Bötticher, dütsche Grafiker und Schriftsteller
* 1915: Mosche Dajan, israelische General und Politiker
* 1944: Josef Benz Schwyzer Bobsportler
* 1944: Joe Cocker, britische Rock- un Bluessänger
* 1947: Sky du Mont, dytsche Schauspiiler
* 1965: Nicole Razavi, dytschi Bolitiker
* 1981: Cécile Bähler, Schwyzer Färnsehmoderatori
* 1985: Chris Froome, britische Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1506: Christoph Kolumbus, italienische Seefahrer un Entdecker
* 1854: Karl Ludwig von Haller, Schwyzer Staatsrächtler, Bolitiker, Publizischt un Nationalökonom
* 1893: Henriette Obermüller, badischi Revolutionäri un Frauerächtleri
* 1937: Friedrich Alois Hugenschmidt, dytsche Mundartautor
* 1959: Alois Burger, dytsche Haimetschrifsteller
* 2018: Dieter Schnebel, dytsche Kumpenischt un Musikwisseschaftler

## Sunschtigs
* Wältdag vu dr Imme

## Weblink
21. Mai

Dr **21. Mai** isch dr 141. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 142. in Schaltjohr), dodermit blybe no 224 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1944: D Bartei vu dr Arbet wird grindet.
* 1979: Dr Elton John git as erschte weschtlige Popstar e Konzärt in dr Sowjetunion z Leningrad. 
* 2006: D Bevelkerig vu Montenegro entschaidet sich in ere Volksabstimmig fir d Unabhängigkait vu Serbie un Montenegro, wu sich derno am 5. Juni in Serbie umnännt.

## Uf d Wält chuu
* 1471: Albrecht Dürer, dytsche Moler
* 1688: Alexander Pope, änglische Schriftsteller
* 1817: Niklaus Riggenbach, elsässische Ingenieur un Erfinder vu dr Zahnradbahn
* 1872: Karl Jauslin, Schwyzer Moler
* 1897: Markus Feldmann, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1904: Fats Waller, amerikanische Dschääsmuusiker
* 1913: Michel Maier, dytsche Dialäktautor
* 1938: Urs Widmer, Schwyzer Schriftsteller
* 1980: Kweku Adoboli, ghanaische Bankier
* 1985: Mark Cavendish, britische Radrännfahrer
* 1987: Pina Kühr, dytschi Schauspileri

## Gstorbe
* 1906: Friedrich Schneeberger, Schwyzer Gsanglehrer un Komponischt
* 1907: Ludwig Fischer, Schwyzer Botaniker
* 1926: Friedrich Kluge, dytsche Sprochwissenschaftler
* 1967: Clara Stockmeyer, Schwyzer Sprochwisseschaftleri
* 1999: Gerhard Friedrich Weber-Benzing, dytsche Haimetforscher
* 2002: Niki de Saint Phalle, französisch-schwizerischi Moolere und Bildhauere
* 2019: Arnold Hottinger, Schwyzer Schurnalischt un Publizischt

## Sunschtigs
* Wältdag für e kulturelli Schatz

## Weblink
David Garrick (Schauspieler)

Dr **David Garrick** (* 19. Februar 1717 z Hereford, Ängland; † 20. Januar 1779 z London), isch e berüemte Schauspiiler im Zitalter vo dr Ufkläärig im 18. Joorhundert gsi. Er het as Komödiant  wie au in ärnste Rolle bsunders uf de Londoner Büüne Erfolg ghaa. Er het au as Theaterdiräkter und Autor vo Büünestück e guete Naame ghaa. 
1746 het men en an s Covent Garden Theatre z London iiglaade und im Joor druf het er zämme mit em James Lacy (1696–1774) s Drury Lane Theatre kauft, won er sich vil im Shakespeare gwidmet het. 

Sit 1749 isch dr Garrick mit dr Dänzere Eva Maria, geboreni Veigel verhürootet gsi, wo am 29. Februar 1724 z Wien uf d Wält cho isch. Z  Floränz und z Wien isch si under em Künstlernaame „Violette“ as Dänzere und für iiri Tugendhaftikäit bekannt gsi, bevor si 1748 uf London cho isch.

## Litratuur
* Jean Benedetti: *David Garrick and the birth of modern theatre*, Methuen, London 2001, ISBN 0-413-70600-1
* Kalman A. Burnim: *David Garrick, director*, Southern Illinois University Press, Carbondale, Ill. 1973, ISBN 0-8093-0625-5
* Frank A. Hedgcock: *A cosmopolitan actor. David Garrick and his French friends*, Blom, London 1969; Reprint der Ausgabe New York 1912
* George M. Kahrl: *David Garrick. A critical biography*, Southern Illinois University Press, Carbondale, Ill. 1979, ISBN 0-8093-0931-9
* Alan Kendall: *David Garrick. A biography*, Harrap, London 1985, ISBN 0-245-54252-3
* Carola Oman: *David Garrick*, Hodder & Stoughton, London 1958 
* Jan Seewald: *Theatrical Sculpture. Skulptierte Bildnisse berühmter englischer Schauspieler (1750–1850), insbesondere David Garrick und Sarah Siddons*. Herbert Utz Verlag, München 2007, ISBN 978-3-8316-0671-9
* George W. Stone: *David Garrick. A critical biography*, Southern Illinois University Press, Carbondale, Ill. 1979, ISBN 0-8093-0931-9
* Arthur Murphy (1727-1805). Vie de David Garrik, suivie de deux lettres de M. Noverre
* Eintrag in der Classic Encyclopedia (änglisch)

## Weblingg

* Wir erinnern: 20. Januar 1779 - Vor 225 Jahren: David Garrick, Schauspieler, gestorben

## Fuessnoote
Gullivers Reisen

**D Räise vom Gulliver** (hochdütsch: *Gullivers Reisen*, uf änglisch: *Gulliver’s Travels*) isch s bekanntiste Wärk vom irische Schriftsteller, anglikanische Briester und Politiker Jonathan Swift.

In dr Originaalfassig bestoot s Buech us vier Däil und isch 1726 under em Ditel *Travels into Several Remote Nations of the World in Four Parts By Lemuel Gulliver, first a Surgeon, and then a Captain of Several Ships* veröffentligt worde.

Bsundrigs bekannt isch die zwäidäiligi Chinderbuechusgoob, wo dr Gulliver din zerst s Land vo de Zwärg entdeckt und denn im Land vo de Riise landet. E bekanti düütschi Versioon isch die vom Erich Kästner vo ane 1939. Im Chinderbuech feele die sozialkritische und satirische Posizioone.

Der Name vo dr Hauptfigur Lemuel Gulliver isch ufs änglische Wort “gullible” gmünzt; das bedüütet öpe «simpel» oder «liechtglöibig» und basst zum naive Charakter vom Gulliver.

## Inhalt
S satirische Wärk isch in vier Däil iidäilt, wo de vier Räise vom Gulliver entspräche:
* uf Liliput, ins Land vo de zwärghafte Liliputaner
* uf Brobdingnag, ins Land vo de Riise
* uf Laputa, Balnibarbi, Glubbdubdrib, Luggnagg und Japan
* ins Land vo de Houyhnhnms und Yahoos, wo d Houyhnhnms, wo Ross si, as vernünftigi und friidligi Wääse beschriibe wärde, wäärend d Yahoos, d Mensche, bösartig und vo Lust driibe si.

## Litratuur
* Eddy, W.A.: *Gulliver's Travels. A Critical Study.* Princeton (NY) 1923.
* Dege, S.: *Utopie und Satire in Swifts Gulliver's Travels.* Frankfurt 1934.
* Orwell, George: *An Examination of *Gulliver's Travels*.* In: *Shooting an Elephant and other Essays.* London 1950.
* Passmann, D.F.: *Gulliver's Travels und die Reiseliteratur vor 1726.* Frankfurt 1987.
* *Swift, Jonathan* in: *Kindlers Neues Literaturlexikon.* Kindler, Münche 1991

## Weblingg

* Gullivers Reisen mit Biografie, dütsch PDF (32,87&nbsp;MB)
* D Räise vom Gulliver uf Änglisch mit ere dütsche Übersetzig
* Dr komplett Teggst uf Änglisch (Project Gutenberg)
* , dütschi Übersetzig.
* 
* 
* 
* 
* 
*
Park Chung-hee

Dr **Park Chung-hee** (rev. Rom. *Bag Jeong-hee*, McCune-Reischauer *Pak Chŏng-hee*, koreanisch 박정희; * 14. Septämber 1917 z Gumi, denn im Japanische Kaiserriich, im hütige Südkorea; † 26. Oktober 1979 z Seoul, Südkorea) isch e südkoreanische General und antikommunistische Politiker gsi. Er isch vo 1961 bis 1979 Präsident vo Südkorea gsi. 1979 isch dr Park vo sim äigene Ghäimdienstschef Kim Jae-kyu ermordet worde. Noch iim isch dr Choi Kyu-ha Bresidänt worde, wo siinersits vom Armeeschef Chun Doo-hwan im ene Milidäärputsch entmachdet worde isch.

## Rolle
Dr Park Chung-hee gältet als eini vo de umstrittenste Persönlichkeite in der südkoreanische Gschicht. Uf dr einte Site het er mit sinere rigorose Wirtschaftspolitik in de 1960er und 1970er Joor der Grundstei für en Ufstiig vo Südkorea in d Gruppe vo de füerende Industrienatione gleit. Uf dr andere Site het er s Land mit diktatorischer Herti regiert und d Demokratiibewegig underdruckt.

## Literatur
* Chong-hui Pak: *Park Chung Hee, Staatspräsident der Republik Korea.* The Korean Republic, 1963, ASIN: B0000BM84T

## Beleg
Seoul

**Seoul** (kor. , Ussprooch: [] ) isch d Hauptstadt vo Südkorea. Vom 29. Novämber 1394 bis dass Korea 1910 ins Japanische Kaiserriich iigliideret worde isch, isch Seoul d Hauptstadt vo Korea gsi, denn bis dass Korea in Nord- und Südkorea ufdäilt worden isch, d Hauptstadt vo dr japanische Browinz Chōsen. Au noch dr Verfassig vo Nordkorea hätt Seoul d Hauptstadt sötte wärde, in ere Verfassigsänderig isch aber im Dezämber 1972 Pjöngjang zur Hauptstadt vo dr Volksrepublik worde.

Die äigentligi Stadt Seoul het 9,8 Millione Iiwohner (2010); in dr Metropolregion Seoul, wo vilmol as Sudogwon (, ) bezäichnet wird und wo au d Millionestedt Incheon und Suwon drzue ghööre, lääbe öbbe 23,8 Millione Mensche (2010). Übbe d Helfti vo alle Südkoreaner läbe eso in dr Stadt Seoul oder in äinere vo iire Satellitestedt. D Seouler Metropolregion Sudogwon gältet as zwäitgrösste Balligsruum uf dr Wält noch Tokio-Yokohama.

Seoul isch nit nume die grössti Stadt, sondern au s Handels-, Industrii-, und Kulturzentrum vo Südkorea. 1988 isch d Stadt Gastgääber vo de Olympische Summerspiil gsi und 2002 häi dört Spiil vo dr Fuessball-Wältmäisterschaft stattgfunde.

## Weblingg

* Offizielle Website in koreanisch bzw. änglisch
* Sehenswürdigkeiten in Seoul (zämmengstellt vo dr *Korea Tourism Organization*)
* Räisreportaasche vom Adrian Lobe über d Stilli in dr Stadt

## Fuessnoote
Syngman Rhee

Dr **Syngman Rhee** oder **Rhee Syngman** (rev. Rom. Seungman Yi, McCune-Reischauer Syngman Rhee, koreanisch 이승만 und 리승만, hanja 李承晩; uf d Wält cho as Rhee Syngryong; 18. April 1875 z Haeju, denn z Korea und im hütige Südkorea; † 18. April 1965 z Honolulu uf Hawaii) isch e südkoreanische Politiker und vo 1948 bis 1960 dr erst Bresidänt vo Südkorea gsi.
Si Reschiim isch vo de USA understützt worde, wo in em e zueverlässige Verbündete im Kampf gegen e Kommunismus gsee häi.
Dr Rhee het zerst s Land mit Gwalt welle widerveräinige. Im Koreachrieg vo 1950 bis 1953 het en nume grettet, ass Drubbe vo dr UNO iigrife und d Nordkoreaner us em Süüde verdriibe häi. Innepolitisch isch im Rhee si Regierig repressiv und undemokratisch gsi.
Si Wiiderwaal 1956 und 1960 isch woorschinlig manipuliert gsi. 1960 häi Protest vo Studänte verhinderet, ass er im Amt het chönne witermache, und dr CIA het en uf Hawaii usgfloge. Dr Rhee isch im Exil z Honolulu gstorbe.

## Weblingg

* Rhee Syng-man Memorial (koreanisch)
* Biografie (änglisch) – asiasource.org
Yun Chi-ho

Dr **Yun Chi-ho** (rev. Rom. Yun Chi-ho, McCune-Reischauer Yun Chi-ho, koreanisch 윤치호, hanja 尹致昊; 26. Dezämber 1864 z Ahsan, denn in Korea, hüte in Südkorea; † 9. Juni 1945 z in der Unterprovinz Keikidō, Provinz Chōsen vom domoolige Japanische Kaiserriich, im hütige Südkorea) isch e koreanische Unabhängikäitsaktivist und Politiker, Nationalist  und Journalist gsi.
As e Mitgliid vom *Unabhängikäits Club* (독립협회, 獨立協會) in de 1890er Joor het er für politischi Rächt und Demokratii kämpft und isch vo dr koreanische Joseon Dynastii zerst as Verrööter aagluegt worde. 1904 het er verschidnigi Böste in dr Regierig übernoo, isch aber scho im Joor druf zrugdräte.

Wo s Japanische Kaiserriich 1910 Korea erooberet het, het sich dr Yun Chi-ho im koreanische Widerstand aagschlosse. 1913 isch er zun ere Gfängnisstroof verurdäilt worde, aber  1915 het er d Japaner afo understütze. Wo Japan 1945 am Ändi vom Zwäite Wältchrieg kapituliert het, isch Korea unabhängig worde und mä het dr Yun Chi-ho as Kollaboratöör bezichdigt. 

Im Novämber 1945 isch dr Yun Chi-ho im Alter vo achzig gstorbe.

Im Yun Chi-ho si Unggle isch dr Yun Bo-seon gsi, wo 1960 Bresidänt vo Südkorea worde isch.
22. Mai

Dr **22. Mai** isch dr 142. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 143. in Schaltjohr), dodermit blybe no 223 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 964: Dr Benedikt dr Föifti wird Papscht.
* 1200: Frankrych und Ängland mache mit em *Vertrag vo Le Goulet* Friide.
* 1499: In dr Schlacht a dr Calven (Bild) bsige im Schwobechrieg d Druppe vu dr Drei Bind mit Unterstitzig vu dr Aidgnosse ne Heer vum Schwebische Bund im Vintschgau.
* 1809: Die französischi Armee vom Napoleon verlüürt bi Wien e Schlacht gäge di öschtrychische Druppe.
* 1813: Z Venedig chunt em Gioachino Rossini sini Oopere *D Iteliänere z Algier* s erscht Mol ufd Büüni.
* 1856: Dr Aschtronom Hermann Mayer Salomon Goldschmidt endeckt dr Aschteroid (41) Daphne. 
* 1882: S Gotthardtunäll wird in ere Fyyr ufgmacht un zeh Däg speter in Bedrib gnuu.
* 1990: D Republik Jemen entstoot.
* 2005: D SPD verliert no 39 Johr ihre Stammland Nordrhy-Weschtfale bi dr Landdagswahle. Dr Franz Müntefering un dr Gerhard Schröder chindige derno Neiwahle zum Dytsche Bundesdag im Spotjohr aa.

## Uf d Wält chuu
* 1803: Frédéric Kuhlmann, franzesische Chemiker
* 1813: Richard Wagner, dytsche Komponischt
* 1849: Louis Perrier, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1902: Mathilde Flury-Lieb, dytschi Haimetdichteri
* 1923: Ruth Gattiker, Schwyzer Aneschtesischti
* 1925: Jean Tinguely, Schwyzer Moler un Bildhauer
* 1934: Moritz Baumgartl, dytsche Moler un Grafiker
* 1952: Bärbl Mielich, dytschi Bolitikeri
* 1968: Nadja Sieger, Schwyzer Komikeri un Kabarettischti
* 1987: Novak Djokovic, serbische Tennisspiler.

## Gstorbe
* 337: Konstantin dr Groß, remische Chaiser
* 1795: Baal Schem Tow, dr Begründer vom ostöiropäische Chassidismus
* 1795: Friedrich Wilhelm Marpurg, dytsche Musiktheoretiker
* 1885: Victor Hugo, franzesische Schriftsteller
* 1932: Emil Thoma, Oberburgermaischter vu Fryybeg
* 1975: Eugene Black, US-amerikanische Bolitiker

## Sunschtigs
* Nationalfytrig vum Jemen
* dr Internazionali Dag vom biologische Schatz

## Weblink
23. Mai

Dr **23. Mai** isch dr 143. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 144. in Schaltjohr), dodermit blybe no 222 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1493: Dr Habsburger Maximilian I. chunnt im Vertrag vu Senlis vum franzesische Chenig Karl VIII. d Herrschaft iber d Freigrofschaft Burgund iber.
* 1525: E Buureheer unter em Hans Müller nimmt im Dytsche Buurechrieg d Stadt Fryburg yy.
* 1618: Dr Prager Fänschtersturz isch ain vu dr wichtigschte Uusleser vum Dryssgjehrige Chrieg.
* 1814: Z Wien wird d Oper *[[Fidelio]]* vum Ludwig van Beethoven urufgfiert.
* 1949: Us dr drei weschtlige Bsatzigszone wird Bundesrepublik Dytschland grindet.
* 1971: Z Wiin wird d Oper *[[Der Besuch der alten Dame (Oper)|Der Besuch der alten Dame]]* vum Gottfried von Einem (Musig) un vum Friedrich Dürrenmatt (Libretto) urufgfihrt.
* 2004: Dr Horst Köhler wird vu dr Bundesversammlig vum Bundesbresidänt vu Dytschland gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1707: Carl von Linné, schwedische Botaniker un Taxonom
* 1823: William Harrison Martin, US-amerikanische Bolitiker
* 1879: Heinrich Brockmann-Jerosch, Schwyzer Botaniker
* 1901: Otto Reinacher, dytsche Fabrikant un Haimetdichter
* 1922: Katharina Mangold-Wirz, Schwyzer Biologi
* 1926: Uriel Weinreich, Schwyzer Sproochwisseschaftler
* 1930: Friedrich Achleitner: öschtrychische Architäkt und Dialäktautor
* 1937: Urs Marc Eberhard, Schwyzer Lehrer und humanitäre Hälfer
* 1960: Dietrich Michael Weidmann, Schwyzer Esperantischt
* 1963: George Nussbaumer, Vorarlberger Musiker
* 1964: Ruth Metzler-Arnold, Schwyzer Bolitikeri un Bundesreti
* 1967: Annette Huber-Klawitter, dytschi Mathematikeri
* 1972: Vincent Thiébaut, franzesische Bolitiker
* 1974: Manuela Schwesig, dytschi Bolitikeri
* 1981: Janine Wissler, dytschi Bolitikeri
* 1986: Rita Liliom, ungarischi Volleyballspileri
* 1989: Melissa Khalaj, dytschi Färnsehmoderatori
* 1991: Lena Meyer-Landrut, dytschi Sängeri

## Gstorbe
* 1877: Jonas Breitenstein, Schwyzer Volksdichter
* 1904: Jakob Wirz, Schwyzer Fabrikant
* 1906: Henrik Ibsen, norwäägische Schriftsteller un Dramatiker
* 1961: Joseph Yerly, Schwyzer Mundartdichter
* 1970: Hans Streuli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1973: Max Grieder, Schwyzer Lehrer un Bolizeischef
* 2010: Françoise Schaffner, elsässischi Sprochaktivischti
* 2011: Elisabeth Eidenbenz, Schwyzer Lehreri un Gerächti unter dr Velker
* 2015: John Forbes Nash Jr., amerikanische Mathematiker
* 2017: Roger Moore, britische Schauspiler

## Weblink
24. Mai

Dr **24. Mai** isch dr 144. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 145. in Schaltjohr), dodermit blybe no 221 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1565: D Osmane fange aa mit dr Belagerig vu Malta.
* 1956: Z Lugano findet di erscht Uusgab vum Eurovision Song Contest unter em Titel *Gran Premio Eurovisione della Canzone Europea* statt. Siigeri isch d Schwyzeri Lys Assia mit em Lied *Refrain*.
* 1993: Noch ere Volksabstimmig im April verchindet Eritrea syy Unabhängigkait vu Äthiopie.

## Uf d Wält chuu
* 1479: Ludwig Bär, Basler Theoloog un Humanischt
* 1751: Johann Jakob Weinmar, dytsche Orgelbauer
* 1819: Victoria, Chenigi vu Großbritannien un Irland
* 1848: Georg Rheineck, dytsche Bildhauer
* 1866: Gustav Adolf Müller, dytsche Schriftsteller un Journalischt
* 1870: Ernest Bovet, Schwyzer Romanischt
* 1895: Marcel Janco, rumänisch-jidische Moler
* 1928: Adrian Frutiger, Schwyzer Schriftgstalter
* 1935: Emil Mundhaas, dytsche Haimetautor
* 1941: Bob Dylan, US-amerikanische Musiker
* 1959: Annette Gigon, Schwyzer Architektin
* 1966: Elke Zimmer, dytschi Bolitikeri
* 1972: Maia Sandu, moldauischi Bolitikeri
* 1974: Fabienne Hadorn, Schwyzer Schauspileri, Sängeri un Dänzeri

## Gstorbe
* 1543: Nicolaus Copernicus, Aschtronoom 
* 1768: Johann Jacob Spreng, Schwyzer Germanischt und Lexikograaf
* 1956: Eugen Dieth, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1974: Duke Ellington, amerikanische Dschääsmuusiker
* 1975: Sophie Tschorn, dytsche Journalischti un Autori vu Sachliteratur
* 2017: Fritz Lichtenhahn, Schwyzer Schauspiiler
* 2023: Tina Turner, US-amerikanisch-schwyzerischi Sängeri

## Weblink
25. Mai

Dr **25. Mai** isch dr 145. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 146. in Schaltjohr), dodermit blybe no 220 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1946: Jordanie wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1961: Dr US-amerikanisch Bresidänt John F. Kennedy chindet im amerikanische Kongress s Programm vun eme bemannte Mondflug aa, „no vor Änd vum Johrzehnt soll e Mänsch zum Mond un sicher zue dr Ärd zruck brocht wäre“.
* 1977: Dr erscht Film vu dr Star Wars-Serie (dt. *Krieg der Sterne*) chunnt in di US-amerikanisch Kino.
* 1981: Kuwait, Saudi-Arabie, Oman, Bahrain, Katar un di Verainigte Arabische Emirat grinde dr *Golfkooperationsrot (GCC)*.
* 2001: Fans vum Douglas Adams fyre zum erschte Mol dr Towel Day.

## Uf d Wält chuu
* 1818: Jacob Burckhardt, Schwyzer Kulturhischtoriker
* 1867: Otto Heinrich Raupp, dytsche Haimetautor
* 1883: Fritz Enderlin, Schwyzer Leerer und Autor
* 1924: Walter Schultheiß, dytsche Schauspiler
* 1928: Lucie Hirth, dytschi Dialäktdichteri
* 1945: Carole Roussopoulos, Schwyzer Filmregisseuri un Feminischti
* 1961: Carolina Trautner, dytschi Bolitikeri
* 1971: Sabine Wolf, dytschi Schauspileri
* 1993: Nora Wilhelm, Schwyzer Aktivischti

## Gstorbe
* 1915: Fritz Mühlberg, Schwyzer Naturforscher
* 1969: Alfons Oswald, dytsche Landrot
* 2004: Gudrun Krüger, dytschi Bildhaueri
* 2018: Peter Schellenbaum, Schwyzer Psychoanalytiker
* 2021: Felix Boehm, schwyzerisch-amerikanische Physiker

## Weblink
26. Mai

Dr **26. Mai** isch dr 146. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 147. in Schaltjohr), dodermit blybe no 219 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1231: S bishär vu dr Habsburger beherrscht Dal Uri wird dur dr vum Heinrich VII. uusgstellt *Freibrief vu Hagenau* rychsuumittelbar.
* 1854: Dr Schwyzer Schelm Bernhard Matter wird as letschte Mänsch im Kanton Aargau hiigrichtet.
* 1857: Uf Vermittlig vum franzesische Chaiser Napoleon III. im Noieburgerhandel verzichtet dr preußisch Chenig Friedrich Wilhelm IV. im Vertrag vu Paris uf syy Rächt an Noieburg un Valangin.
* 1900:  Z Bärn wird dr Bund Schweizerischer Frauenvereine (BSF) grindet.
* 1911: S bishärig Rychsland Elsaß-Lothringe chunnt e Verfassig iber, wu s 40 Johr no dr Annexion im Dytsch-Franzesische Chrieg as aigeständige Bundesstaat vum Dytsche Chaiserrych anerkännt wird.
* 1936: Z Frankfurt am Main wird d Oper Doktor Johannes Faust vum Hermann Reutter urufgfiert.
* 1966: Guyana wird unabhängig vu Großbritannie.
* 2011: Dr muetmaßlig Chriegsverbrächer Ratko Mladić wird z Serbie feschtgnuu.

## Uf d Wält chuu
* 1478: Giulio de’ Medici, Papscht vu 1523-1534 as *Clemens VII.*
* 1595: Remigius Faesch, Basler Jurischt un Chunschtsammler
* 1773: Hans Georg Nägeli, Schwyzer Komponischt
* 1897: Albert Streich, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 1926: Miles Davis,  en amerikanische Dschääsmusiker
* 1947: Christian Schmid, Schwyzer Dialäktoloog
* 1955: Beat Dittli, Schwyzer Namekundler
* 1981: Mathieu Avanzi, französische Sprochwüsseschaftler

## Gstorbe
* 1512: Bayezid II., Sultan vom Osmanische Riich vo 1481 bis 1512
* 1552: Sebastian Münster, dytsch-schwyzerische Kosmograf un Humanischt
* 1854: Bernhard Matter, Schwyzer Schelm un Volksheld
* 1937: Karel Kramář, tschechoslowakische Bolitiker
* 1976: Martin Heidegger, e dütsche Filosof 
* 1989: Paul Dübi, Schwyzer Bolitiker
* 1999: Paul Sacher, Schwyzer Dirigänt un Mezen
* 2021: Hanspeter Guggenbühl, Schwyzer Journalischt

## Weblink
27. Mai

Dr **27. Mai** isch dr 147. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 148. in Schaltjohr), dodermit blybe no 218 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1525: Zwelf Däg no dr Niderlag in dr Schlacht bi Frankenhausen wird dr Thomas Müntzer, ain vu dr Buurefierer im Dytsche Buurechrieg, im thüringische Mühlhausen hiigrichtet.
* 1653: Z Tournai wird s Grab vum Frankechenig Childerich I. entdeckt.
* 1857: Dr Aschtronom Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (44) Nysa.
* 1906: Z Essen wird di 6. Sinfoni („Tragischi Sinfoni“) vum Gustav Mahler urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1332: Ibn Chaldun, islamische Hischtoriker un Bolitiker
* 1623: William Petty, änglische Ökonoom, Wüsseschaftler und Filosoof
* 1809: Albert Schott, dytsche Sprochforscher, Gschichtsforscher und Volchskundler
* 1860: Hedwig Kym, Schwyzer Lyrikeri un Frauerächtleri
* 1884: Max Brod, jidische Schriftsteller
* 1890: Konstantin Iwanow, tschuwaschische Dichter
* 1911: Lore Fischer, dytschi Sängeri
* 1918: Gerhard Wilhelm, dytsche Dirigänt
* 1922: Christopher Lee, britische Schauspiiler
* 1935: Achim Stocker, dytsche Fueßballfunktionär
* 1950: Rita Grießhaber, dytschi Bolitikeri
* 1959: Donna Strickland, kanadischi Physikeri
* 1963: Maria Walliser, Schwyzer Skirännfahreri
* 1972: Emmanuelle Antille, Schwyzer Regisseuri un Videochinschtleri

## Gstorbe
* 1525: Thomas Müntzer, evangelische Theolog un Revolutionär
* 1564: Johannes Calvin, Gämfer Reformator
* 1841: Pierre Jobert-Lucas, franzesische Bolitiker
* 1908: Moses L. Broocks, US-amerikanische Bolitiker
* 1910: Robert Koch, e dütsche Mediziner und Mikrobiolog
* 1964: Jawaharlal Nehru, indische Bolitiker
* 2008: Piergiuseppe Scardigli, italiänische germanistische Filolog

## Weblink
28. Mai

Dr **28. Mai** isch dr 148. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 149. in Schaltjohr), dodermit blybe no 217 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1444: Noch ere fascht aimonetige Belagerig chunnt s zum Mord vu Gryfesee im Alte Zürichrieg.
* 1635: In dr Schlacht bi Belfort sige im Dryssgjehrige Chrieg Franzose un Schwede iber d Druppe vum Herzog Karl IV. vu Lothringe.
* 1918: Di Aserbaidschanisch Demokratisch Republik (AXC) wird uusgruefe.
* 1983: Di Grien Bartei vu dr Schwyz wird grindet.

## Uf d Wält chuu
* 1676: Jacopo Riccati, italienische Mathematiker
* 1868: «Zyböri» (Eduard Bucher), Schwyzer Gschäftsmaa und Dichter
* 1881: Augustin Bea, Jesuit un Kardinal
* 1884: Edvard Beneš, tschechoslowakische Bolitiker
* 1884: Martin Elsaesser, dytsche Architekt
* 1891: Karl Sättele, dytsche Haimetautor
* 1920: Els Morf-Baachme, Schwyzer Mundartdichterin
* 1925: Dietrich Fischer-Dieskau, dytsche Sänger
* 1972: Gunilla Marxer-Kranz, liechtestainischi Bolitikeri
* 1993: Sarah Yarkin, US-amerikanischi Schauspileri

## Gstorbe
* 1787: Leopold Mozart, dytsche Komponischt
* 1855: Christoph Anton Walser, Vorarlgbärger Prieschter un Dialäktdichter
* 1877: Karl Schultze, dytsche Anatom
* 1890: Victor Ernst Nessler, elsässische Komponischt
* 1946: Alfred Farner, Schwyzer Germanischt
* 1980: Erna Fassbinder, dytschi Schauspileri un Rundfunksprächeri
* 2007: Jörg Immendorff, dytsche Chinschtler

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Äthiopie

## Weblink
Yun Bo-seon

Dr **Yun Bo-seon**(rev. Rom. *Yun Bo-seon*, McCune-Reischauer *Yun Pŏ-sŏn*, koreanisch 윤보선, hanja 尹潽善; uf d Wält cho as *Gyungchon*; * 26. August 1897 z Asan, denn z Korea, im hütige Südkorea; † 18. Juli 1990 z Seoul, Südkorea) isch e südkoreanische Politiker und Bresidänt vo Südkorea gsi. 

Vo 1948 bis 1949 isch er Bürgermeister vo Seoul gsi und 1949 bis 1950 Minister vo Handel und Industri. 1960 isch er zum Bresidänt vo Südkorea gweelt worde. 1961 het dr Generalmajor Park Chung-hee e Putsch gmacht, und dr Yun isch schliesslig am 22. Merz 1962 zruggdräte. Er isch e Gegner vo dr autoritäre Regierigswiis vom Park gsi, het sich aber bi de Bresidäntschaftswaale 1963 und 1967 nid gegen en chönne duuresetze. Er isch e baar Mol wäge regierigsfindlige Aktividääte grichtlig bestrooft worde und het sich schliesslig 1980 us dr Politik zruggzooge.
1990 isch dr Yun an Diabetes und Bluethochdruck gstorbe.

Dr Yun Bo-seon isch e Nöwöö vom Yun Chi-ho und Yun Chi-young gsi.

## Weblink
29. Mai

Dr **29. Mai** isch dr 149. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 150. in Schaltjohr), dodermit blybe no 216 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1176: E lombardisch Heer bsigt d Strytmacht vum Chaiser Friedrich I. Barbarossa in dr Schlacht vu Legnano.
* 1453: D Eroberig vu Konstantinopel noch ere zweemonetige Belagerig dur d Osmane unter em Mehmed II. bsiglet dr Untergang vum Byzantinische Rych.
* 1947: Z Fryburg chunnt dr Badisch Landdag zue syre konschtituierende Sitzig zäme.
* 2010: Bim *[[Eurovision Song Contest]]* gwinnt d Lena Meyer-Landrut mit em Lied *Satellite*, dr zweet Siig fir Dytschland no dr Nicole anne 1982 mit *Ein bißchen Frieden*.
* 2010: Z Bleschwiller wird dr zweet Elsassisch Dichterwäg yygweit.
* 2010: Z Lausanne wird d Schwyzer Bartei Alternativ Linki grindet.

## Uf d Wält chuu
* 1830: Louise Michel, französischi Lehrerein und Anarchischtin
* 1854: Emil Thoma, Oberburgermaischter vu Fryybeg
* 1860: Klara Honegger, Schwyzer Frauerächtleri
* 1883: Jakob Klaesi, Schwyzer Psychiater
* 1887: Guntram Saladin, Schwyzer Germanischt, Ortsnameforscher und Idiotikonredakter
* 1892: Paul Wirz, Schwyzer Ethnolog
* 1904: Katharina Seifried, dytschi Bolitikeri
* 1907: Alfred Rasser, Schwyzer Kabarettischt un Schauspieler
* 1915: Karl Münchinger, dytsche Dirigänt
* 1917: John F. Kennedy, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 1960: Thomas Baumer, Schwyzer Kulturwisseschaftler und Unternämer
* 1968: Rachel Braunschweig, Schwyzer Schauspileri
* 1970: Andrea Meier, Schwyzer Färnseeschurnalischti
* 1987: Daniela Ryf, Schwyzer Triathleti

## Gstorbe
* 1453: Konstantin XI., letschte byzantinische Chaiser
* 1820: Christian Konrad Wilhelm von Dohm, e dütsche Befürworter vo dr Juudeemanzipazioon
* 1897: Julius Sachs, dytsche Botaniker
* 2015: Walter Mossmann, dytsche Liedermacher
* 2005: Vreni Spoerry, Schwyzer Bolitikeri

## Weblink
Seo Jae-pil

Dr **Seo Jae-pil** (änglisch **Philip Jaisohn**, koreanisch 서재필, hanja 徐載弼; 7. Januar 1864 z Bosung, denn in Korea, hüte in Südkorea; † 5. Januar 1951 z Philadelphia, USA) isch e koreanische Unabhängikäitsaktivist, Politiker, Liberale, Arzt, und Journalist gsi.

## Lääbe und Wärk

Noch em abverheite Gapsin-Putsch vo 1884, won e Gruppe vo koreanische Reformer aazettlet het, isch dr Seo Jae-pil 1885  in die Veräinigte Staate gflüchdet und het z Pennsylvanie Medizin studiert. 1890 isch er amerikanische Staatsbürger worde. 1894 het er d Muriel Armstrong ghürootet, e Niesse vom ehemoolige Bresidänt vo de Veräinigte Staate, James Buchanan. Si häi zwäi Döchder ghaa. 
 
1896 het dr Jaisohn *The Independent* (Doknip Shinmun) gründet, wo uf Änglisch und Hangul druckt worde isch. In dr Zitig het er d Korrupzioon in Korea aabrangeret.  Er het z Philadelphia en Informazionsbüro vo dr Republik Korea gründet und für d "Korea Review" gschriibe. Er het au für s Wistar Institut vo dr Universidäät Pennsylvanie gschafft.

Dr Jaisohn isch noch em Zwäite Wältchrieg zrugg uf Korea as Berooter vo dr amerikanische Milidäärregierig. 1946 isch er ins südkoreanische Interimparlamänt gweelt worde. 1948 isch er zrugg in d USA, won er drei Joor spööter gstorbe isch.

## Literatur
*Se-ŭng O: *Dr. Philip Jaisohn's Reform Movement, 1896-1898: A Critical Appraisal of the Independence Club*, University Press of America, 1995, ISBN 0819199141

## Weblingg
* 
* Seo Jae-pil Memorial Museum (koreanisch)
* Seo Jae-pil (koreanisch)
* Seo Jae-pil (koreanisch)

## Fuessnoote
30. Mai

Dr **30. Mai** isch dr 150. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 151. in Schaltjohr), dodermit blybe no 215 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1431: D Jeanne d’Arc wird z Rouen uf em Schyterhufe verbrännt.
* 1799: No iber fimf Johr Spiilverbot dur dr Wohlfahrtsuusschuss derf z Paris d widerverainigt *[[Comédie-Française]]* wider Vorstellige gee.
* 1814: D Fridensvertreg vu Paris zwische Frankrych uf dr ainte Syte un Großbritannie, Eschtrych, Preuße un Russland uf dr andre Syte beände d Bfreijigschrieg.
* 1980: Dr Bob Marley git im Hallestadion z Züri sy ainzig Konzert in dr Schwyz.
* 2008: D reformiirti Monetszytig reformiert. erschynt zum erschte Mol.

## Uf d Wält chuu
* 1525: Selim II., Sultan vum Osmanische Rych
* 1755: Johann Lukas Legrand, Schwyzer Fabrikant un Bolitiker
* 1814: Michail Alexandrowitsch Bakunin, russische Revolutionär un Anarchischt
* 1819: Constant Fornerod, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1836: Charles Stewart, US-amerikanische Bolitiker
* 1850: Samuel B. Cooper, US-amerikanische Bolitiker
* 1862: Eduard Heyck, dytsche Kulturhischtoriker un Schriftsteller
* 1863: Clara Grosch, dytsch-schwyzerischi Moleri
* 1908: Ilse Weber, Schwyzer Kunschtmooleri
* 1909: Benny Goodman, amerikanische Dschääsmusiker
* 1927: Else Wittum, dytschi Haimetdichteri
* 1941: Claus-Peter Hilger, dytsche Journalischt un Haimetforscher
* 1943: Paul Günter, Schwyzer Bolitiker un Dokter
* 1943: Gabriele Zahoransky, dytschi Lehreri un Autori
* 1952: Heinz G. Huber, dytsche Hischtoriker un Dichter
* 2000: Adem Husejnovic, franzesisch-bosnische Fueßballspiler

## Gstorbe
* 1431: Jeanne d’Arc, franzesischi Nationalheldi
* 1640: Peter Paul Rubens, flämische Moler
* 1744: Alexander Pope, änglische Dichter
* 1778: Voltaire, franzesische Philosoph
* 1828: Carl Borromäus Weitzmann, dytschi Mundartdichter
* 1866: Johann Baptist Pflug, dytsche Moler
* 1953: Emil Johannes Preusch, dytsche Lehrer un Haimetdichter
* 1954: August Steiger, Schwyzer Germanischt
* 1958: Karl Jaberg, Schwyzer Romanischt
* 1964: Ernst Laur, Schwyzer Agronom
* 1977: Claire Goll, dytsch-franzesischi Journalischti
* 1992: Karl Carstens, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 2009: Ephraim Katzir, israelische Biophysiker un Bolitiker
* 2016: Peter Marxer, liechtestainische Rächtsaawalt un Bolitiker

## Weblink
31. Mai

Dr **31. Mai** isch dr 151. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 152. in Schaltjohr), dodermit blybe no 214 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1855: S Luschtspiil *Leonce und Leona* vum Georg Büchner wird urufgfiert.
* 1861: Im Zug vum Basler Stadterwyterigsgsetz vu 1859 wird s Aeschedoor abgrisse.
* 1916: Im Erschte Wältchrieg fangt d Skagerrakschlacht zwische dr dytsche Hochseeflotte un dr britische Grand Fleet aa, di grescht Seeschlacht in dr Wältgschicht,  wu iber 8.500 Seelyt ihre Läbe verliere.
* 2003: D Militerfierig vu Birma losst d Fridensnobelbrysdregeri Aung San Suu Kyi wider feschtnee.
* 2010: Dr dytsch Bundesbresidänt Horst Köhler verchindet wäg dr Kritik an syne Uussage zue Bundeswehryysätz syy sofortige Ruckdritt vum hegschte Staatsamt.

## Uf d Wält chuu
* 1817: Georg Herwegh, dytsche Dichter
* 1857: Pius XI., Papscht vu 1922 bis 1939
* 1877: Rudolf Wintermantel, dytsche Haimetdichter
* 1882: Emanuel Benjamin Gerster, Schwyzer Lehrer, Aawalt un Bolitiker
* 1922: Bernhard Hassenstein, dytsche Biolog
* 1930: Clint Eastwood, US-amerikanische Schauspiler
* 1947: Ursula Bauer, Schwyzer Wanderbuechautori
* 1964: Kid Frost, US-amerikanische Rapper
* 1977: Eva Weber, dytschi Bolitikeri
* 1986: Natascha Gangl, eschtrychischi Schriftstelleri

## Gstorbe
* 1809: Joseph Haydn, eschtrychische Komponischt
* 1910: Elizabeth Blackwell, britischi Medizineri
* 1990: Willy Spühler, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2016: Rupert Neudeck, dytsche Schurnalischt un Mänscherächtler

## Weblink
Lee Myung-bak

Dr **Lee Myung-bak**(rev. Rom. *Yi Myong-bak*, McCune-Reischauer *i Myŏng-bak*, koreanisch 이명박 hanja 李明博, in dr alte japanische Transkripzioon *Skiyama Akihiro* 月山明博; uf d Wält cho as *Lee Sang-jong* 이상정, 李相定; * 19. Dezember 1941 z Osaka, Japan) isch e südkoreanische Politiker und Geschäftsmaa. Vo 2002 bis 2006 isch er Bürgermeister vo Seoul gsi und vo 2008 bis 2013 Bresidänt vo Südkorea. Er isch Mitgliid in dr konservative Saenuri-Partei. Er isch e Befürworter von ere sterkere Määrtorientierig in dr Wirtschaft und ere kompromisslosere Linie gegenüber Nordkorea.

## Weblingg
* Who is Lee Myung-bak?, The Hankyoreh (Änglish)
* Economy-First Trademark Gives Lee Myung-bak Edge, The Korea Times (Änglish)
* TIME Names Lee Myung-bak 'Hero of Environment', The Chosun Ilbo (Änglish)
1. Juni

Dr **1. Juni** isch dr 152. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 153. in Schaltjohr), dodermit blybe no 213 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1283: Im Vertrag vu Rhyfälde mueß dr minderjehrig Habsburger Rudolf II. zue Gunschte vu sym eltere Brueder Albrecht I. uf Eschtrych un d Steiermark verzichte.
* 1831: Dr James Clark Ross entdeckt dr magnetisch Nordpol uf ere Forschigsfahrt in dr Nechi vum Kap Adelaide bi dr Boothia-Halbinsle z Kanada.
* 1882: D Gotthardbahn verchehrt jetz fahrblanmäßig dur s nei Gotthardtunäll.
* 1906: S erscht schwyzerisch Poschtauto nimmt syy Bedriib uf.

## Uf d Wält chuu
* 1827: Ludwig Tobler, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Volkskundler
* 1853: James Luther Slayden, US-amerikanische Bolitiker
* 1924: Günther Richard Burger, dytsche Lehrer, Haimetdichter un Naturschitzer
* 1926: Marilyn Monroe, US-amerikanischi Schauspiileri
* 1971: Ghil’ad Zuckermann, israelische Sprochwisseschaftler
* 1975: Frauke Petry, dytschi Bolitikeri
* 1976: Daniel Lede Abal, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 1837: Jost Bernhard Häfliger, Schwyzer Pfarrer und Mundartschriftsteller
* 1899: Klaus Groth, plattdüütsche Mundartschriftsteller
* 1901: Hans Sandreuter, Schwizer Künstler vom Symbolismus und vom Fin de siècle
* 1946: Ion Antonescu, rumänische General un Diktator

## Weblink