open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pfänder

Da **Pfända** isch da 1062 m hohe Huusbeag vu Breagaz.

Er isch weags sina guata Uussicht uf da Bodasee und d Alpagipfel da bekannteschte Uussichtspunkt vu da Region. Bi guatam Weatta goht d Sicht vu da Allgäuer- und Lechtaler Alpa im Oschta üba da Breagazarwold, d Silvretta bis vu da Schwyzar Beag und dam Schwarzwald im Weschta. Zu sina Füass liegt da Bodasee igrohmt vum Rhietal und dam schwäbischa Hüagelland.

Uf an Pfända goht sit 1927 vu Breagaz us a Soalbahn. Sit 1980 goht undar am Pfända an Autobahntunnl durch. Uf am Pfända git as sit 1958 an Sända vum ORF für Radio und Fernsäha. Da Senda isch 94,7 m hoch.

Ussadeam git as an klenna Alpenzoo mit Hirscha und andara Viech. A bsundare Attraktion isch d Vogelwarte, in dera jeda Tag Adlerflugshows abghebt weran.


Datei:Pfänder_Blickrichtung_Bregenzerwald.jpg|Blick vom Pfända i Richtig Breagazarwold
Datei:Austria-Bregenz-Pfaender.jpg|Blick uf da Bodasee und Lindau
Datei:pfaenderpanorama.jpg|Da östlich Toal vom Bodasee
Datei:Pfaenderpanorama2.jpg|Panorama vom Pfända uf Breagaz und Lindau


## Weblink

* ''Pfänder – Erlebnisberg und Ausflugsziel am Bodensee'' pfaender.at
* Pfändabahn pfaenderbahn.at
* Webcam Pfända – Breagaz
Wenkschweißtechnik

**Wenk-Schweißtechnik** isch e Firma, wo Schweißgeräte, Maschine, Wergzüg usw. verkauft.

***Gründr:**    Siegfried Wenk Bild vom Herr Wenk 
***AZ. Aagstellti:**    ca.35 
***Bildr:**    E Techniker bi siinrer Arbet

***Lag:** Gewerbegebiet Binze- am Dreispitz 2 un z Friiburg (Lagekarte)
       

## Gschicht
***1973** Gründig durch de Siegfried Wenk am 01.01.1973	
***1977** Mietrräum in Wihl-Haltige bezoge un Mitarbeiter für Servis un Verkauf iigstellt.	
***1987** Baubeginn vom eigene Gebäüd mit großem Lager, Wergstatt, Lade un Büros.	
***1988** Bezug vom neue Firmehuus in Binze mit Huususstellig.	
***2003** 26 Mitarbeiter in Verkauf, Service un Verwaltig.
***2006** Gründung vo de Geerbs Stell in Friiburg

***Website:** www.wenk-weld.de
Obergösgen

**Obergösge** (amtlich *Obergösgen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Obergösge isch es Dorf a dr Aare. Zue dr Gmein ghört au no dr Ortsteil Schache. D Gmeindsflächi umfasst 42,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 28,9 % Waud, 20,9 % Sidligsflächi ond 7,4 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Loschdorf im Norde, Nedergösge im Oschte, Dänike und Dullike im Süde ond Winznau im Weste.

## Gschicht
Obergösge isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1161 aus *Gozequouon* (1308 *Göskon superior*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 22,5 % gläge.

## Religion
29,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 41,6 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,7 %, CVP 14,8 %, EDU 0,7 %, EVP 1,2 %, FDP 15,6 %. GLP 4,8 %, GP 3,8 %, SP 27,3 %, SVP 26,9 %, Suschtigi 1,2 %.

Gmeindspresidänt isch dr Christoph Kunz (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,2 % gläge.

## Bildig
D Kreisschule Mittelgösgen (KSMG), oder ou gnannt Kreisi, esch en Schuel uf Bode vo Obergösgen, wo d Oberstufeschüeler vo de Gmeinde Lostorf, Obergösge, Winznau, Stüsslige ond Rohr he gönd. E der Kreisi gets d Sekondarschuel (Sek), Bezerksschuel (Bez), Oberschuel (OS), ond d Wärchklas (WKL). Ensgesamt gets e der Kreisi ca. 300 Schüeler, esch aber ned all Johr glich.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1941 Iiwohner 86,2 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch, 2,7 % Italienisch ond 10,4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Obergösge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Biuder

Obergoesgen 292.JPG|Pfarrchile St. Regina
Obergoesgen preghejo 299.JPG|Chile, Innäaasicht
Obergoesgen preghejo 302.JPG|Orgäle vo dä Chile St. Regina
Obergösgen - nuklea centralo Gösgen 251.JPG|Blick ufs Chernchraftwerk
Obergoesgen 297.JPG|Blick vo dö Chile uf d'Hauptstrass


## Weblink

* www.obergoesgen.ch
* 

## Fuessnote
Quadratmeter

**Quadratmeter** isch e Flächeynheit. E Quadratmeter isch d'Flächi vom ne Quadrat mit erer Kantelängi vo je 1 Meter u entspricht 10.000 Quadratzentimeter.

D'Abchürzig für Quadratmeter isch m². Mängisch tuet me ou d'Abchürzig *qm* verwände, aber sie entspricht nid dr Norm.

* Yheitezeiche: m²
* Formuzeiche vor Flächi: *A*

0.000001 km² = 0.0001 ha = 0.01 a = **1 m²** = 100 dm² = 10.000 cm² = 1.000.000 mm²

## Weblinks
* https://web.archive.org/web/20041111030930/http://physics.nist.gov/cuu/Units/index.html änglisch
Liter

Dä **Liter** isch ä Yhait für s'Volumä und wird durch s'Yhaitszaichä „l“ oder „L“ symbolisiert. S'„L“ isch als Yhaitäzaichä für dä Liter igführt worde, um Vorwechsligä mit dä Ziffärä 1 z'vermydä und isch eher im englischä und französischä Sprochrum gebrüchlich. D'Regelig vo dä Gschlechter (Artikel vo dä Yhaitänämä) hät sich au s'DIN agno und i DIN 1301, Teil 1, feschtglait, dass dä Name vo dä Yhait Liter sächlich isch; also demno **das** Liter.

Als gsetzlichi Massyhait dörf sie nebed dä SI-Yhait vom Volumä, dä Kubikmeter (m³), vowändet werdä. Ain Liter entspricht aim Kubikdezimeter (dm³) bzw. aim Tusigschtel Kubikmeter (1&nbsp;L = 0,001 m³). Ain Würfel mit äre Kantälängi vo 10 cm = 1 dm hät demno es Volumä vo aim Liter.

## Präfixe
Dezimali Tail und Vylfachi vom Liter sind mit ihrä tailwys veraltätä Bezeichnigä unter anderem:
; Femtoliter: 1 fl = 10-15 l
; Pikoliter: 1 pl = 10-12 l
; Nanoliter: 1 nl = 10-9 l
; Mikroliter: 1 µl = 1 mm3 = 1 „λ“ = 10-6 l
; Milliliter: 1 ml = 1 cm<sup>3</sup> = 1 „ccm“ = 1 „CC“ = 0,001 l
; Zentiliter: 1 cl = 0,01 l 
; Deziliter: 1 dl = 0,1 l 
; Dekaliter: 1 dal = 10 l
; Hektoliter: 1 hl = 100 l 
; Kiloliter: 1 kl = 1'000 l = 1 m3
; Megaliter: 1 Ml = 1'000'000 l = 1 dam3

*Kiloliter* und *Megaliter* sind unbrüchlich, stattdessä wird i dänä Grössäordnigä mit Kubikmeter grächnät. Im Getränkegrosshandel isch allerdings dä *Hektoliter* die üblich, undeklinierti Yhait.

## Gschicht
1793 isch *das Liter* i Frankrych als neui "Republikanischi Massyhait" ygführt und ämene Kubikdezimeter glych gsetzt worde.

1879 hät s'CIPM die französischi Liter-Definition übernoh und hät d'Verwendig vom **l** (Chlybuechstabe l) als Symbol vorgschrybe.

1901 isch s'Liter uf dä drittä CGPM umdefiniert zu dem Volumä, das 1&nbsp;kg reins Wasser by Temperatur syner höchstä Dichti unter Normaldruck (1013,25&nbsp;hPa) hät worde. S'Liter isch dämit öppä 1,000028 dm3 gross (ursprünglich sind 1,000027&nbsp;dm3 für d'Umrechnung agäbä worde) gsii. Ufgrund dä neue Ufgabe für diä Massyhait, Massä und Volumä über ä Naturkonstante vom Wasser z'kopplä, hät reins Wasser unter dänä Bedingigä zwar immer no ä Dichti vo 999,975 kg/m3, aber gnau 1,0000&nbsp;kg/l.

Spöter hät mer die Definition auf d'Wassertemperatur von 4&nbsp;°C fescht gleit, weli nöd die Temperatur vo dä höchschtä Wasserdichti isch (tatsächlich öppä 3.98&nbsp;°C). Somit hät reins Wasser wieder ä gringfüägig chlyneri Dichti als 1,0000&nbsp;kg/l.

1964 isch uf dä 12. CGPM die Definition vo 1793 wiederhergstellt worde, syther isch ein Liter wieder exakt ein Kubikdezimeter, und Wasser hät wie i syner Zyt vor 1901 ä Dichti vo 0,999975&nbsp;kg/l.

1979 isch uf dä 16. CGPM für s'Liter s'alternativi Symbol **L** (Grossbuechstabä L) zueglo worde, glychzytig isch dä Wunsch güsseret worde, i Zuekunft nur eis vo dä baidä Symbol (Chlybuechstabe oder Grossbuechstabe) z'bhalte worde. Zletscht 1990 hät nur festgstellt werden chönne, dass es für ä Entschaidig no zu früh wäre.
Mahren

**Mahre** ghört politisch ond geografisch zo Loschdorf im Kanton Soledurn. Es het 532 Iwohner, do defo send die meischte Buure. E rechtige Mahrner Buur het e Hof ufem Eihügel. Die andere hend e Hof e dr nöchi vom Schloss Wartefels. Ou de Grönder vo Mahre, de Yves Bume, esch en Buur gsi. Er het das schöne Stöck Land Afang 17. Johrhondert agfange usznötze, ond het sini Chüe, Geisse ond Soue dört lo weide. D Lüüt hend ehn damals ned chönne verstoh, dass er das steile Gländ benotzt het.

Zitat us em Buech "Lostorf": *"Wie kann dieser Mann nach einem solch schweisstreibenden Tag am Berg noch seinen Stall anständig ausmisten?"*

Allmählech send emmer meh Buure uf Mahre cho, wöu si s frochtbare Ackerland trotz em Bärg hend wele usnötze. Höt esch Mahre es Dorf, met einige Hüser, sehr vöu Buurehöf ond Chueweide, eim Restorant, em Mahrekäpaueli ond em Eibach.
Hemberg SG

**Hemberg** (IPA: []) oder elter **de Hemeg** ([]) isch e politischi Gmaind im Kanton St. Galle. Si lit im Toggeburg und werd vom Necker dorflosse. Zur Gmaind ghört s Dorf Hemberg und d *Halde* uf de lingge Syte vom Necker und de Wyler *Bächli* rächts oder nördlig devoo. S Dorf Hemberg lit uf ere Hügelkuppe.

För 878 isch *Hemmenberch* und för 1225 *Hembere* erwäänt. Dur e Mousselinweberei und ere Stickerei hät d Bevölkerig im 18. und aafangs 19. Johrhundert starch zue gno. Sytdem hät d Bevölkerig vo Hemberg fascht um d Hälfti abgno. 1850 hät Hemberg no 1'813 und 2003 numeno 934 Iwoner ka.

1989 hät de Meteorolog Jörg Kachelmann e alts Buurehuus im Bächli kauft, da zunere High-Tech-Wetterstation umbaut und hät so de privat Wetterdienscht Meteomedia AG gründet. Hemberg isch so schwyzwyt bekannt worde. D Meteomedia AG hät de Hauptsitz spöter uf Gais volegt.

Hemberg hät zwee Schiilift und Langlaufloipe. Syt Endi 19. Joorhundert isch Hemberg en Höhä- und Luftkurort.

D Nochburgmainde sind Neckertal, Wattwil, Ebnat-Kappel, Nesslau-Chrummenau und Urnäsch, Schönegrund.

## Bevölkerig

## Persönlichkaite
* Christian Friedrich Kranich (1784–1849), Pfarrer und Dichter
* Babeli Giezendanner (1831–1905), Moleri
* Toni Brunner (* 1974), Nationalrot, isch en Hemberger Bürger

## Bilder

Hemberg protestanta preghejo 237.jpg|Reformierti Chile
Hemberg katolika preghejo 232.jpg|Katholischi Chile
Hemberg centro 238.jpg|Dorfzentrum


## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmaind Hemberg
* 

## Fuessnote
Tanja

**Tanja** isch e wiiblicher Vorname wo ursprünglich usem Russische chunt (Таня) un d'Abchürzig vo **Tatjana** (Татьяна) isch. Abgleitet drvo isch dr russisch Kosename Tanjuschka.
## Bedütig
D Härkumft vom Name Tatjana isch unklar. Er isch mögligerwiis vom Name vom e mythische Sabinerkönig, em Titus Tatius, abgleitet.

## Im dütschsprochige Ruum
Dr Name het sich in de 1960er Johr au im dütschsprochige Ruum afo iibürgere.. In de 1970er isch ein vo de beliebtischte Maitlinäme worde. Sit dr Mitti vo de 1990er het er vil vo siiner Popularitet verlore.

Tängeli esch de abkörzti Name för Tanja. Er esch früecher sehr oft brucht worde, jedoch werd er höt zo Tags so z säge öberhoupt nömm brucht. Er esch aber ned öberall brucht worde, sondern vor allem em Gebiet vom Glarus. Set em Ändi vom 18. Johrhondert esch es sehr schwerig worde, de Name Tängeli no z fende. Die höttige Bewohner vom Glarus wärde ne aber bestemmt no kenne.

## Nowiis
Fischerbach

**Fischerbach** isch e Dorf im Kinzigdal im badische Ortenaukreis. D Gmai lit rund 2 km nordeschtlig vun Haslä nerdlig vun dr Kinzig im mittlere Schwarzwald.

## Geografi
Dr Kernort isch us dr Wiler un Gheft Herrenberg, Hirlinsgrund, Ellengrund, Eschbach, Weiler un Eschau, wo alli im Kinzigdal liige, zämmegwachse. Vum Kinzigdal nooch Norde verlauft s Dal vum Fischerbach mit wittere kleine Asidlunge un Gheft un au dr ehemolige Burg Fischerbach. Dr Bann bstoht us 29,1 % Landwirtschaftsflechi, 65,7 % Wald, 4,3 % Sidlungsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi. Dr Fischerbacher Wald isch e beliebt Noherholungsziil.

Nochbergmaine sin Haamerschbach im Norde, d Stadt Huusä im Oschte, d Stadt Haaslä im Side un Weschte un d Stadt Zell im Nordweschte.

## Gschicht
Fischerbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1139. S Dorf het zum Dail zum Kloschter Gängäbach un zum Dail dr Herre vun Wolfach, speter dr Grofschaft Firschteberg ghert. 1806 isch Fischerbach zue Bade kumme.

## Verwaltung
Fischerbach het mit dr Stadt Haaslä undr Gmaine Hoofschdäddä, Miihläbach un Schdainä e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Burgermaischter
* 1946–1964: Johann Eble
* 1964–1984: Alfred Bächle
* 1984–2001: Eugen Matt
* 2001–2016: Armin Schwarz
* sitt 2017: Thomas Schneider

### Gmaindsrot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl am 26. Mai 2019:. D Wahlbedailigung isch bi 70,2 % gläge (2014: 62,1 %).

## Infrastruktur
Z Fischerbach git s e Grundschuel un e Kinderschuel.

Zum Iikaufe git s im Ort nur ain Beck, d Lit mien sunscht in d Noochberort fahre.

S het 14 Verein, vum Fuessball zum Oppel-Klub.

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Fischerbach ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Literatur
* Gemeinde Fischerbach (Hrsg.): *Fischerbach. Eine Ortsgeschichte in Wort und Bild.* 1989.

## Weblink

* http://www.fischerbach.de
* Bilder un Ortsgschicht 

## Fueßnote
Carschenna

**Carschenna** isch e Maiesäss oberhalb vo Sils im Domleschg. Es isch bikannt wore, dur meriri Felse, wo prähistorischi Felsbilder zaiget.

Die Felsbilder sind 1965 entdeckt wore, wo e Hochspanigslaitig quer dur s Bündnerland zoge woren isch. Dozmol het mer 10 Felse mit Gravure gfunde, wo vom Rätische Museum fraiglait wore sind. 1984 und 1996 sind i de nöchere Umgebig (Badugnas, Viaplana) nomol zwee Felse gfunde wore.

Uf dene Felse findet mer hoptsächli konzentrischi Ringmuster mit eme Loch i de Mitti. Aber au Tier, wo mer nöd immer aidütig zoologisch iiordne cha; doch sind au Ritter und Saumtier mit ere Last uf em Rugge dargstellt. Anderi Sujet sind Chrajefüess, Gitter oder Sunesymbol. Do uf rätoromanisch s Wort *carschen*, *carschaint*, *creschaint* "Noimoo, wachsete Moo" bedütet, nint mer aa, as die Felsritzige astronomischi Bedütig hend, doch gönd d Spekulatione wiit usenand. Und au i de zitliche Iiornig isch mer ales anderi as ainig. Datierige gönd denn vo de Jungstaizit bis i d Isezit (3000 - 500 v.&nbsp;Chr.). Weg em Ritter sött mer allerdings die Bilder nöd allzufrüe asetze. Vermuetet werd au, ass die konzentrische Ringmuster älter sind as die andere Figure. De Vergliich mit de Felsbilder vom Val Camonica z Italie, wo us de Isezit stammet, macht d Datierig i d Bronzezit am maiste woorschinli.

D Felsbilder sind vo Thusis us z Fuess inere Stund erraichbar und befindet sich uf de Alp Carschenna unter de Hochspanigsmaste. Achtung: Nume uf de Wege bliibe (Wegwiiser: Crap Carschenna, Felsbilder)! Nöd uf d Felse laufe und uf de Bilder umetrample, si sind 3000 Joor alt und vo unschätzbarem kulturhistorischem Wert!

## Galeri

Datei:Carschenna 01.JPG|*Hauptfels, ev. en Altoor*
Datei:Carschenna 02.JPG|*Konzentrischi Ring*
Datei:Carschenna 06.JPG|*Sunesymbol*
Datei:Carschenna 07.JPG|*Nöd dütbari Zaiche*
Datei:Carschenna 05.JPG|*Saumtier mitere Last*
Datei:Carschenna 08.JPG|*Chraijefüess*


## zom Lese
* Helvetia archæologiaca, 1997 vol. 28; no. 11-12. ISSN 0018-0173

## Weblink
* Carschenna uf felsbildermuseum.at (zur Zyt nöd abrüefbar)
* Prähistorische Felsbilder in Carschenna uf da Webita vo da Gmaind Sils i.D.
Charmed – Zauberhafte Hexen

**Charmed** isch a amerikanischi Serie, wo uf de ganze Welt en große Erfolg gha hät. D Serie isch vom Oktober 1998 bis zum Mai 2006 ufm Sender TheWB, wo sich am End vo 2006 mit em Sender UPN zum Sender TheCW zemmagschlosse het, gloffa. Im diitsche Raum isch Charmed unterm Titel „Charmed - Zauberhafte Hexen“ uf ProSieben, ORF 1 und SF zwei gloffa.

Darställer:

* Phoebe Halliwell: Alyssa Milano
* Paige Matthews: Rose McGowan
* Piper Halliwell: Holly Marie Combs
* Prue Halliwell: Shannen Doherty
Rümlingen

**Rümlike** (usgsproche , hochdytsch *Rümlingen* ()) , isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Rümlike liggt uff 459 m ü.M. in dr Mitti vom Homburgertal im Südoschte vom Baselbiet. D Bahnlinie Sissech-Olte ("Läufelfingerli") fiehrt dur dr Ort. Nochbergmeinde sin Gälterchindä, Rünebrg, Häfelfinge, Buckte und Wittschbrg. Die geografisch Uffzellig tüscht aber yber die waare Verhältnis es bizz hinwäg. Denn talufwärts isch die neggscht Gmeind Buckte, talabwärts aber Diepflike. Mit Diepflike hett Rümlike aber ke gmeinsame Bann, will dr Bann vo Wittschbrg - d Ortschaft isch uff em Bärg - bis zem Talbode abelängt.

## Wappe
S Wappe vo Rümlike zeigt dr Ritter St. Georg uff goldigem Grund mit emene rote Glorieschyyn in ere blaue Rüschtig. Mit sinem rote Speer ersticht er en schwarze Drache. Dr St. Georg isch dr Kilepatron vo Rümlike, d Farbe gold und schwarz erinnere an d Zuegheerigkeit zer friehnere Grafschaft Homburg.

## Gschicht
### Etymologi
Dr Name Rümlike, wo zerscht als *Rúmlikon* (1358) und *Rimlikon* (1359) sicher beleit isch, setzt sich us emene Name wie *Romolus*, *Rumali* odr **Rumilo*, em Ortsnamesuffix *-ing-* (öppe "bi de Lüt vom Gnennte") und em althochdütsche Substantiv *hof* ("Hof, Bsitz") zämme. Dr lokativisch bruchti Dativus singularis **-ikovun (<*-ing-hovun)* isch under em Näbeton zur Form uff *-(i)kôn* worde - e Form, wo im noche Aargau und au de Kanteen Zyri und Luzern hyffig isch. Sie hett au zur jetzige mundartlige Ussproch gfiehrt. Die schriftdytsche Schriibig ''Rümlingen" dirfti in jyngerer Zyt uffko sy.

### Ortsgschicht
Im friene Mittelalter hett me z Rümlike e St. Georgs-Kapälle baut, wo dr Pfarrei Sissech understellt gsi isch. Als Teil vo dr Herrschaft Homburg ischs Dorf 1305 bischöflich worde und 1400 in Stadtbasler Bsitz ko. Ab 1501 isch Rümlike zu begränzter lokaler Bedytig ko, wills e eigeständigi Kirchgmeind worde isch (mit de agliiderte Buckte, Häfelfinge, Chärnerchindä und Wittschbrg. Us däre Zyt stammt au d Pfarrkile St. Georg im spotgotische Stil. S Pfarrhus stammt vo 1667.

## Sehenswürdigkeite
* S 25 Meter hoche Ysebahn-Viadukt vom Läufelfingerli (Hauestai-Scheitellinie Sissech-Olte), wo am Dorfrand vo Rümlike entlang fiehrt, isch überregional bekannt und zur Zyt vo synere Erbauig eini vo de gröschte Bruggene gsi. 
* Pfarrchile St. Georg mit Degge- und Glasmolereie
* s zweistöggige Beihuus
* Taufstei im Pfarrgarte mit Inschrift vo 1514

## Bilder

Datei:Ruemlingen-Viadukt.jpg|D'Chile mit Isebahnviadukt
Datei:Ruemlingen preghejo 237.JPG|D'Chile fo inä
Datei:Ruemlingen komunuma domo 232.JPG|Gmäindhuus
Datei:Homburger Stübli 244.JPG|Homburger Stübli
Datei:Ruemlingen gastejo zum Wilden mann 251.JPG|Zum Wilde Maa


## Weblink
* Offizielli Website (vom Kanton betreut)

## Fuessnoote
Rünenberg

**Rünebrg** (hochdytsch Rünenberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Rünebrg liggt uff 595 m ü.M. am Fuess vom Wiisebärg (1001 m ü.M.) uff em Plato "Bärg" zwischem Homburger- und em Eitel. Unter em Gmeinibann fiehrt dr Basistunnel vo dr Hauestailinie (Ysebahn) dure. Nochbergmeinde sin Kilchbrg, Gälterchindä, Däggnau, Häfelfinge, Rümlike und Zeglige.

## Wappe
S Wappe zeigt uff blauem Grund es silbrigs Margritli mit ere goldige Mitti vo dr Blüete. Die Blueme isch ins Wappe ko, will d Matte um Rünebrg im 19. Joorhundert voll vo ihne gsi isch und me de Rünebärger zem Spitzname Margrite gseit hett.

## Gschicht
Urkundlig isch Dorf 1102 als Runachperh s erschti Moll erwähnt. 1454 hetts denn Runenberg gheisse. D Stroos vo de Reemer, wo d Summerau (bi Diepflike mit Zeglige verbunde hett, isch übere Rünebrg gange. 1392 hett dr Bischof vo Basel dr Graf Hermann vo Thierstei mit em Hof vo Rünebrg belehnt. Rünebrg isch eine vo de fünf Ort gsi, wo d Landgricht vom Sisgau unter freiem Himmel tagt hän. 1461 isch dr Ort an d Stadt Basel gfalle.

## Perseenligkeite
Folgendi Manne sin Bürger vo Rünebrg gsi
* dr General Johann August Sutter, dr «Kaiser vo Kalifornie»
* Martin Grieder alias Martin Birmann, dr gross Sozialpionier vom Baselbiet
* Niklaus Riggenbach, dr Erbauer vo dr Vitznau-Rigi-Bahn

## Sehenswürdigkeite
* e Findling, wo an Johann Auguscht Sutter und dr Martin Birmann erinnere
* Wasserfall Giesse
* Alti Dorflinde

## Weblink
* Offizielli Website
* Infos vom Kanton

## Fuessnoote
Scheidungswaise

**Scheidigswaise** bezeichnet vor allem i de Schwiiz es Chind, wo de Problematik vom Entzug vom Sorgerecht – meischtens das vom Vater – bi’n’ere Scheidig uusgsetzt isch. De Begriff „Scheidigswaise“ wird vielfach i de Schwiizer Ziitige und Iluschtrierte im Zammehang mit de Vätererolle und em Scheidigsthema verwendet. Au d Vätereorganisatione bruuched de Begriff. Z Dütschland taucht de Begriff im Zammehang mit em Matthias Matussek sim Buech „Die vaterlose Gesellschaft“ uuf.

## Schwiizer Statistik
Noch em Bundesamt für Statistik sind ällei im Johr 2005 16'369 Chinder zu Scheidigswaise worde. D Scheidigsraate isch im Johr 2005 bi 52,6 % glege (au noch em Bundesamt für Statistik). I 66,6 % vo de Fäll isch s Sorgerecht de Muetter älei übertreit worde, das heisst, am Vater isch es entzogä worde. Nur grad i 5,7 % vo de Fäll hät de Vater s alleinigi Sorgerecht überchoo. In 27,4 % vo de Fäll hät es gmeinsams Sorgerecht vo beidne Elteräteil chönä verfüegt werde. 

## Sorgrecht
Noch ZGB Art. 133 gits, sit s neu Scheidigsrecht in Chraft isch, nämli sit em Johr 2000, d Möglichkeit, dass binere Scheidig beidi Elteräteil s Sorgerecht bhaltä chönd. Das aber nur, wenn beidi Eltereteil iiverstande sind und en Betreuigsplan erarbeitet wird. Die Gsetzesformulierig bedüütet es Quasiveto vo de Muetter. Stimmt si de Biibhaltig vom Vater sim Sorgerecht nöd zue, wird es älleinigs Sorgerecht de Muetter übertreit, wenn währed de Ehe au nu aasatzwiis e klassischi Rolläverteilig gläbt worden’ isch. 

I viilne Fäll bestimmt doodämit d Muetter drüber, öb d Vater-Chind-Beziehig noch enere Trennig odr Scheidig uufrecht erhalte werde cha. Susch isch die Beziehig wege Standardbsuechsrecht vo vier Tääg im Monet em Risiko uugsetzt, dass si kaputt goht. Vilfach wird das minimali gegesiitigi Bsuechsrecht dezue au no vo verbitteräte Müetterä torpediert. Vätereorganisatione verlanged e gmeinsami elterlichi Sorg als Regelfall und kritisieräd d Bhörde, wo festghalteni Sanktione gegen en Eltereteil, wo s Bsuechsrecht verweigeret (meischtens d Muetter), z wenig oder gar nöd aawended. 

## D Schdellig vo de Väteräorganisationä
D Väteräorganisationä hend Angscht vor eme gsellschaftpolitische Sprengpotential und vom Uufbau von ere vaterloose Gsellschaft. Einigi vergliiched die Handhabig mit dere vo de Verdingchinder oder mit Vorkommniss im Zammehang mit de Verfolgig vo Jenische durs „Hilfswerch“ *[[Kinder der Landstrasse]]*, grad au zwei dunkli Kapitel vo de neuere Schwiizer Gschicht.

Politisch sind Bestrebige im Gang, e gmeinsami elterlichi Sorg als Regelfall, unabhängig vom Zivilstand, abzkläre. Es Postulat, wo im Johr 2004 vom CVP-Nationalroot Reto Wehrli iigreicht wordä isch, liit zur Abklärig und zur Bearbeitig im EJPD.

## Vätereorganisatione i de Schwiiz
* vev - verantwortungsvoll erziehende väter und mütter
* igm - interessengemeinschaft geschiedener und getrennt lebender männer
* mannschafft
* IGM Bern, Interessengemeinschaft von Männern für Familie und Partnerschaft
* Mrs Doubtfire
* ig Väter Schweiz
* vätertreff burgdorf

## Fuessnote
Fraubrunnen

**Froubrunne** isch e politischi Gmeind u ehemolege Houptort vom Amt&nbsp;Froubrunne im Kanton Bärn i dr Schwyz.

## Geografii
Froubrunne lit 8 km westnördwestlich vo Burdlef und 16 km nordnordöstlich vo Bärn. Z Dorf isch ire breite Mulde am östliche Rand vom Rapperswiler Plateau und am Westrand vor Schwämmäbeni vor Ämme.

Zu Froubrunne ghöre d Wiler *Binnu*, *Ungerbärg* ufem Rapperswiler Plateau u dr *Bischof* südlech vo Schalune. Sit em 1. Jänner 2014 ghöre ou di ehemalige Gmeinde Büüre, Etzukofe, Graferied, Limpech, Möuchi, Schalune u Zouggeried aus Dörfer zur Gmeind Froubrunne.

## Nachbergmeinde
Froubrunne gränzt a Messe, Ungeramsere u Buechegg im Kanton Soledurn, a Bätterchinge, Aeflige, Rüedtlige-Aucheflüeh, Lyssach, Chärneried, Jegischtoorf, Ifwiu u Schüne im Kanton Bärn.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005
Mit 1'835 Iwohner (Stand vor de Fusion) het Froubrunne zu de mittugrosse Gmeinde im Kanton ghört. Vo 1970 bis 2013 het sich d Ywohner meh aus verdopplet. Sit dr Fusion sis öpe 4850 Mönsche, wo z Froubrunne wohne.

## Vercher
D Gmeind lit ar alte Houptstrass vo Bärn uf Solethurn. Dr nächscht Outobahnaschluss ad A1 befindet sich 5 km entfärnt z Chiupberg. Froubrunne lit ar Schmauspurbahn RBS vo Bärn nach Solethurn. Vo Froubrunne us füehrt e Buslinie über Lyssach (IKEA) nach Burdlef.

## Gschicht
Z Gmeindgebiet vo Froubrunne isch scho sehr früech bewohnt gsi. Me het Funde us dr Latène-Zit gmacht. O us dr Römerzit het me Überräschte vo Hüser, Strasse u Münze gfunge.

D Gschicht vo Froubrunne hanget starch mit dere vom Zisterzienserinnechloster zäme, wo vo de Grafe vo Kyburg bi dr Sidlig *Mülinen* gstiftet worde isch. Urkundlech wird Froubrunne z erste mau 1267 aus *Frouwenbrunnen* erwähnt. Dr Name het sich de über *Vrouwenbrunnen*, *Frowenbrunnen* zu Froubrunne veränderet. Dr Ursprung vom Name lit ir Übersetzig vom Chlostername *Fons beatae Mariae*.

Dür Schänkige und Chöif isch z Chloster schnäu zu grossem Bsitz cho. Wo d Gugler 1375 z Chloster überfaue hei, isch o z Dorf säuber i Mitleideschaft zoge worde. Uf em Tafelefäud im Norde vom Dorf si de d Gugler aber vo de Bärner gschlage worde.

Nach em Ustärbe vo de Kyburger (1420) ischs Chloster unger d Hoheit vo Bärn cho. Nach dr Reformation ischs Chloster säkularisiert worde (1528) und d Ländereie vom Chloster si zur Landvogtei Froubrunne zämegfasst worde. Z Chloster isch zume Schloss umbout worde und het aus Sitz vom Landvogt dienet; während d Chiuche abbroche worde isch.

Nach em Imarsch vo de Franzose (1798) hets abermaus e Schlacht uf em Tafelefäud gäh: zwüsche de Truppe vom Napoléon und de Bärner. Ab 1803 isch Froubrunne Houptort gsi vom Oberamt Froubrunne, wo 1831 dr Status vome Amtsbezirk übercho het un uf Ändi 2009 ufglöst worde isch. 

Dür d Entwässerig vom Sumpfgebiet im Froubrunnemoos het me 1848–49 u 1918–19 viu Kulturland gwunne.

Uf de 1. Jänner 2014 hei fougendi acht Gmeinde; Büüre, Etzukofe, Froubrunne, Graferied, Limpech, Möuchi, Schalune u Zouggeried fusioniert u *Froubrunne* aus neue Gmeindsname gwäut.

## Weblink

* Offizieui Website vor Gmeind Froubrunne

## Fuessnote
Dokument

Es **Dokument**, alem. **Dokumänt** (vom latinische: *documentum* = bewiisendi Urchund;  *docere* = lehre) isch 

*e Urchund,
*i de EDV e Datei, wo dur es Programm verwaltet bzw. bearbeitet wärde chann, (Word-Dokumänt, PDF-Dokumänt), s'isch au es elektronisches Dokumänt
**lueg au Dokumäntfüehrig,
*ei Dokumäntarischi Bezüchigsiiheit
*i de Dateanalyse en Begriff für Date, wo schriftlich uufgschriibe sind, lueg Dokumäntanalyse
Eich LU

**Eich** esch en politischi Gmeind im Wahlkreis Sorsi vom Kanton Lozärn i de Schwiz.

## Geografii
Eich lit am Oschtufer vom Sämpachersee zwösche Sorsi ond Sämpech. Sit em Bou vom der Outobahntunnu "Eich" eschs Dorf teilt i Underdorf am See ond s Oberdorf bi dr Chöuche. Eich het fougendi Wiler: *Oberhundgäue*, *Brand*, *Buechmatt*, *Voremwaud*, ond *Vogusang*, wo ou grad es eigets Quartier am Hang obe esch. Vo dr Gmeindsflechi send 67,9 % Landwirtschaftlechi Flechi, 19,5 % Waud ond 12,6 % Sidligsflechi.

## Nachbärgmeinde
Eich gränzt a Gunzbu, Nüderef, Sämpech ond Schänke.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Ändi 2005 het Eich 1'495 Iwohner gha. Sit 1970 het sech d Bevölkerig fascht verdrüfacht. D Grönd ligged im Bou vo de Outobahn A2 ond dä schöne ländläche Lag.

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 6 % gläge.

## Religion
75,2 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 15,2 % evangelisch-reformiert.

## Vercher
D Gmeind esch döre Aschloss ad Poschtoutolinie *Sorsi-Schänke-Eich-Sämpech Station* as Netz vom öffentläche Vercher agschlosse.

S Dorf Eich lit a dr Houptstross Sorsi-Sämpech. Der nöchscht glägenig Outobahnaschloss ad A2 esch 3 km entfärnt ds Sämpech.

## Gschecht
D Gegend am Sämpachersee esch scho sit Jahrtusende besidlet gsi. Es git Fund os römischer ond alemännischer Zit. Dr Ort werd z'erscht mou underem Name *Heiche* ime Schutzbrief vom dütsche König Heinrich III. 1045 erwähnt aus Bsitz vom Chorherrestift Möischter. Onder de Herrschaft vo de Habsburger esch Eich nominell vo Sämpech verwautet worde. Eich esch 1415 onder ds Herrschaft vor Stadt Lozärn cho und Teil vom Michelsamt worde.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,6% , CVP 24,6% , FDP 23,0% , GLP 4,4% , GP 4,3% , SP 5,5% , SVP 32,3% , Süschtigi 4,1%.

Dr Gmeindspräsident vo Eich esch dr Reto Zbinden (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,1 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1256 Iiwohner 97,7 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,5 % Französisch, 0,2 % Italienisch ond 1,6 % anderi Sprache.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Eich ghört zue dr Übergangsmundarte zwösche dr Weschtschwiizer ond dr Oschtschwiizer Dialäkt.

## Bouwärch
* Chile St. Laurentius (1807/08)

## Literatur
* Adolf Reinle: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Band IV: Das Amt Sursee.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 35). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1956, ISBN 978-3-906131-23-8.

## Weblink

* Offiziöui Website vo de Gmeind Eich
* 

## Fuessnote
Wolfgang Jäger

Dr **Wolfgang Jäger** (* 24. Aügschte 1940 z Niedereschach) isch e ditscher Professor fir Bolitikwisseschaft un vu 1995 bis 2008 Rektor vu dr Universität Friiburg gsi.

## Läbe
Dr Jäger Wolfgang het vu anne 1960 bis 1966 Politikwisseschaft, Gschicht un Latiin gstüdiärt, un zwar an dr Uni vu Friibirg im Briisagaü, Minche un an dr London School of Economics and Political Science. Anne 1966 het er s Staatsexame gmacht; im Johr druf isch er z Friiburg wisseschaftlige Assischtänt wore.

Anne 1969 het er promoviärt (Titel vu dr Dokterarbet: *"Politische Partei und parlamentarische Opposition im Denken von Lord Bolingbroke und David Hume"*).

Anne 1973 het er habilitiärt (d Vorüssetzig, zum as Brofässer kenne schaffe) mit dr Arbet: *"Öffentlichkeit, Parlamentarismus und Parteienstaat. Zur Kritik an einem deutschen Demokratieverständnis".*

Siter 1974 isch er z Friiburg Profässer fir Wissenschaftligi Politik.

Zu dr nationale un internationale Ehrige, wun er bikumme het, ghert dr Ehredokter vu dr Uni Iasi (Rumäniä, 1999), dr franzesisch Orde "Chevalier dans l’ordre des Palmes Académiques" (2000), d Verdiänschtmedalliä vum Land Bade-Wirttebärg (2000) un dr Ehredokter vu dr Uni Montréal, Kanada (2004).

In dr akademische Sälbschtverwaltig an dr Friiburger Uni het er vu anne 1982-86 dr Vorsitz vun Große Senat gha, vu 1987 bis 1989 isch er Prorektor gsii un ab 1995 bis 2008 isch er Rektor vu dr Uni gsii.

## Vereffentlichunge (Üswahl)
* *Republik im Wandel (1969–1982)*. 2 Bände. 1986 und 1987 (zämme mit em K. D. Bracher un em Werner Link).
* *Fernsehen und Demokratie. Scheinplebiszitäre Tendenzen und Repräsentation in den USA, Großbritannien, Frankreich und Deutschland*. München 1992.
* *Wer regiert die Deutschen? Innenansichten der Parteiendemokratie*. Zürich 1994.
* *Die Überwindung der Teilung. Der innerdeutsche Prozess der Vereinigung 1989/90*. Stuttgart 1998.
* *Regierungssystem der USA. Ein Lehr- und Handbuch*. 3. überarb. & erweit. Auflage, München/Wien 2007 (zämme mit em Christoph M. Haas un em Wolfgang Welz).

## Quelle
* D Heimsitte vu dr Albert-Ludwigs-Universität Lueg derte aü verschiidini Publikatione un effentligi Rede vum Jäger.

## Weblink
* Sitte vum Wolfgang Jäger an dr Universität Friburg
Wintersingen

**Wintersinge** (hochdytsch Wintersingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Wintersinge liggt uff 430 m ü.M. im Norde vom Bezirk Sissach imene änge Talkessel zwische Sissech und Rhyfälde. Als eini vo de wenige Baselbieter Gmeinde liggt dr Ort öschtlig vom Ergolztal und isch drumm uff Rhyfälde usgrichtet. Nochbergmeinde sin Maisprch, Buus, Rickebach, Sissech, Nusshof und s aargauische Magde.

## Wappe
S Wappe exischtiert sit 1939. Uffeme rote Fäld sin schreg überenand drei silbrigi Pfyyl abbildet. Es stellt s Wappe vo de Rudolfs vo Wintersinge us em Joor 1284 dar.

## Gschicht
1196 wird Wintersingin s erschti Moll inere Urkunde erwäänt. Dr Ortsname uff -inge dyttet uff e frieneri Siidlig hi, wo villicht noch emene Winitheri benennt worde isch. Bodefünd und Flurnäme belegge e no älteri Siidlig in dr Gegend. No um 1880 selle Überräscht vomene römische Guethsof uff em Breitfäld z gseh gsi sy. Im friene Mittelalter hetts schyynts unterhalb vom Dorf e Freihof in keeniglichem Bsitz ghe, wo Flüchtling Koscht und Loschii abotte hett. Ursprynglig thiersteinerisch, isch dr Ort farnsburgisch worde und 1461 in Bsitz vor Stadt Basel ko. Vo 1814 bis 1833 hett Wintersinge allerdings nid zem Bezirk Sissach bzw. sine Vorgänger, sondern zem Bezirk Lieschtel gheert. Us äänliger Zyt stammt au dr Räbbau, wo bis hytte betriibe wird.

## Sehenswürdigkeite
* Dorfchile, 1676 als Winkelhoogechile baut, 1920 im Barockstil renoviert
* Pfarrhuus mit 200jeeriger Linde
* Dänkmol fyr dr Heinrich Grieder

## Perseenligkeite
* Heinrich Grieder, 1821-1913, Sängervater

## Weblink
* Offizielli Website
* Infos vom Kanton

## Fuessnoote
Wittinsburg

**Wytschbrg** (oder "Dr Wytschbrg", hochdytsch Wittinsburg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Wytschbrg liggt uff 572 m ü.M. in ere Mulde vom Tafeljura zwischem Homburger- und Diegtertal und wird vo Buckte us erschlosse. Nochbergmeinde sin Diepflige, Gälterchindä, Rümlige, Buckte, Chärnerchindä, Diegtä, Dännike und uff es paar Meter Dürne.

## Wappe
S Wappe vo 1944 zeigt uff dr schwarze Schildhelfti e goldigi Kornähre und uff dr goldige Helfti e schwarzi. S Wappe stellt dr dominierend Ackerbau im Tafeljura dar.

## Gschicht
Bodefund belegge menschlichi Aktivitäte uff em Wytschbrg uss dr Stai- und Römerzyt. S Dorf goot uff e Siidlig zrugg, dären-ihrer Gründer villicht Widubar oder Witheris gheisse hett. 1358 isch Witerberg inere Urkunde erwäänt. Die hyttig hochdytsch Schrybig uf -burg hett sich erscht im 18. Joorhundert afoo duresetze, im Dialäkt ischs bim -berg bis hyt bliibe.
Wytschbrg hett zer Herrschaft Homburg gheert, isch 1305 an Bischof und 1400 an d Stadt Basel ko. Vom Mittelalter bis in d Neuzyt sin d'Steigruebe, wo Mühlistai, Türstürz und Fänschtergwänd uss Dänniker Muschelagglomerat gliiferet hän, vo Bedytig gsi.

## Weblink
* Offizielli Website (vom Kanton betreut)

## Fuessnoote
Zeglingen

**Zeglige** (hochdytsch Zeglingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Zeglige liggt uff 535 m ü.M. z oberscht im Eital ganz im Süde vom Baselbiet. Nochbergmeinde sin im Norde Häfelfinge, Rünebrg, Chilchbrg, Wäislinge, Oltige und im Süde die soledurnische Wise, Lostorf und Rohr

## Wappe
S Wappe vo 1944 zeigt e silbrigi Wagedeichsle uff rotem Grund und versinnbildlicht d Gabelig vom Eital südlig vo Zeglige.

## Gschicht
Zeglige wird als Zegningen s erschti Moll 1358 gnennt. Fund uss dr Bronze- und Yysezyt im Tal und römischi Siidligsspure uff dr Hochebeni zeige aber, dass es scho friener Mensche ir Gegend gee hett. Sitt römischer und friehmittelalterliger Zytt hett sich südlig vo Zeglige d Stroos, wo vom Homburgertal ko isch, deilt: einersyts noch Wise-Erlimoos-Trimbach-Olte, anderersyts zer Schofmatt noch Kienberg-Aarau. 1372 hetts Dorf zer Herrschaft Thierstai-Farnsburg gheert und 1461 hetts d Stadt Basel kauft. Bis ins 16. Joorhundert isch z Zeglige e St.-Agatha-Kapälle gstande.

## Sehenswürdigkeite
Hystorischi Bausubstanz isch kuum verbliibe, abers Dorfbild (e langzooges Buuredorf) isch grossmeerheitlig intakt bliibe.

## Bilder

Datei:Zeglingen 181.JPG|Wägwysär im Dorfzäntrum
Datei:Zeglingen 182.JPG|Dorfstraass
Datei:Zeglingen diverscela halo 173.JPG|Mehrzwäckhalle
Datei:Zeglingen kaj Eibach 183.JPG|Zeglinge und dä Eibach


## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;406–412.

## Weblink

* Offizielli Website (vom Kanton betreut)
* 

## Fuessnote
Itingen

**Ütige** (hochdytsch Itingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Ütige liggt im Ergolztal zwische Lieschtel und Sissech uff 363 m ü.M. Im Gegesatz zu allne andere Gmeinde im Ergolztal wird Ütige nur dur dr Zug (Regio-S-Bahn), und nid au dur e Bus, ans Netz vom öffentlige Verkeer agschlosse. Es isch drumm, obwohl guet gläge, es bizz isoliert. Ütige hett en gmeinsame Bann nur mit Sissech, Lause und uff e kurzi Distanz mit Zunzge.
 
## Wappe
S Wappe stammt vo 1946. Es zeigt en fliegende silbrige Fisch uffeme rote Grund. Es isch s Wappe vo de frienere Bsitzer vom Hof Ütige, em Basler Gschlächt Utingen.

## Gschicht
Utingen taucht s erschti Moll 1226 inere Urkunde-n-uf. Dr Name, wo uff -ingen ändet, wie au dr alt Dorfkärn mit synere gschlossene dopplete Hyyserzyyle dytte uff e friehmittelalterligi Siidlig. Im 15. Joorhundert hett s Örtli de Eptiger gheert, 1467 isch es an d Stadt Basel verkauft worde. Bis ins 19. Joorhundert hett dr Ort vornämlig vo dr Landwirtschaft und dr Posamänterei gläbt. Im 20. Joorhundert isches hauptsächlig zumene Woonort worde, bsunders am rächte Ergolzufer, wo vor de 1950er Joor nid bebaut gsi isch. Siner Bewooner pändle s Tal duruff oder vor allem durab zem Schaffe. Aber es gitt au es bizz Induschtrii. So sin es paar Verteilzentre, namentlig das vo dr IKEA, syt langem z Ütige.

## Sehenswürdigkeite
* Dorfkärn mit doppleter Hyyserzyyle, wo rächtwinklig zer Landstroos stoot (syt 1986 uffgnoo ins Inventar vo de schützenswärte Ortsbilder vor Schwiiz)

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;89–95.

## Weblink
* Offizielle Website
* Infos vom Kanton
* 

## Fuessnoote
Zunzgen

**Zunzge** (hochdytsch Zunzgen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Zunzge liggt uff 397 m ü.M. am undere-n-Änd vom Diegtertal a dr Autobahn A2. Nochbergmeinde sin Ütige, Sissech, Dürne, Dännike und Höllschtä.

## Wappe
S Wappe exischtiert sit 1948. Uffeme goldige Fäld stoht uff eme rote Bärg e schwarze Turm mit Zinne. Symbolisiert wird dodrmit dr Heidebüchel mitsamt dr ehemoolige Burg. D Farbe gääl-rot zeige die friener Zuegheerigkeit zur Herrschaft Habsburg-Laufeburg.

## Gschicht
1323 wird dr Ort als Zunzkon s erschti Moll erwäänt und hett wool ursprynglig zer Herrschaft vo dr Homburg gheert. Wie bie Diegtä und Dännike handlet sichs eigentli um ein friehmittelalterlig-alemannische Ortsname uf -ing, wo mit em druffolgende -hofen verschmolze isch und zu -kon oder -gen abgschliffe worde isch. Flurnäme und en bsundere Hügel spräche aber für e frieneri Besiidlig. Dä Hügel - dr «Büchel» isch s Woorzeiche vo Zunzge. Är isch ca. 30 m hoch und hett e Volume vo ca. 6000 Kubikmeter. E Datierig isch bishär nid möglich gsi, en Untersuechig vo 1950 hett Teil von ere friehmittelalterlige Burgalag (ca. um 900) zem Vorschiin brocht. Dr Sag noch sell dr Hunnekeenig Attila do begrabe syy. Au e Begräbnisstett uss dr Zyt vor Völkerwanderig isch allerdings wyter möglig.

1223 isch dr Ort in Bsitz vo de Grafe vo Habsburg-Laufeburg ko, wo dr Ort an die Edle vo Frick, speeter vo Eptige, verleent hän. 1461 isch dr Ort an d Stadt Basel glangt. Währenddäm um 1700 ca. 200 Lyt z Zunzge gläbt hän, sins 1900 scho 685 gsi. 1956 hett me d Tuusger-Gränze überschritte. Wichtigscht Arbetgäber für vili Joore isch d Basler Yysemöbelfabrik gsi, wo 1899 gründet worde isch.

## Sehenswürdigkeite
Woorzeiche vom Ort isch dr Heidebüchel, wo um die erscht Joortuusigwändi e Holzburg treit het. Dr Büchel isch ca. 30m hoch, sin Ursprung nid klar (lueg Gschicht). Ebefalls sehenswärt isch die gwölbti Dorfbachbrugg uss Stai.

## Lüt
* Helene Bossert (* 1907 z Zunzge), Schriftstellere

## Weblink
* Offizielli Website vo Zunzge
* Infos vom Kanton

## Fuessnoote
Wenslingen

**Wäislinge** (hochdytsch *Wenslingen*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Wäislinge liggt uff 571 m ü.M. am Hauptzug vom Jura im südweschtlige Deil vonere Hechi zwischem Ei- und em Ergolztal. Nochbergmeinde sin Ormalinge, Roteflueh, Ammel, Oltige, Zeglige, Chilchbrg und Däggnau.

## Wappe
S Wäisliger Wappe gitts sit 1946. Es isch dur e sänkrächte Strich in dr Mitti in zwei Helftene teilt. Links wird e grieni Tanne, wo uff eme schwarze Bode vor goldigem Grund stoot, rächts e goldigi Weizeähre uff rotem Grund zaigt. S Wappe erinneret an die grosse Waldflechene und die bedytend Landwirtschaft. D Farbe sin e Remineszänz an die ehemooligi Zuegheerigkeit zer Herrschaft Thierstai.

## Gschicht
Vom Ortsname us, wo 1280 s erscht Moll erwäänt wird, nimmt me d Gryndig vo Wäislinge im 8. Joorhundert a. Erschti Spure vo menschliche Tätigkeite sin aber elter, so gitts e römischs Brand-Gräberfäld im Gebiet Heid. Am Ändi vom 10. Joorhundert hän d Grafe vo Homberg-Thierstai weschtlig vom Dorf e grossi Burg baut, wo aber scho 1180 widr verloo worde isch (Ödenburg). 1372 hett dr Ort zer Herrschaft Farnsburg gheert, isch denn aber 1446 vo de Grafe vo Falkestai emene Basler Bürger verpfändet worde und 1461 in Bsitz vo dr Stadt Basel ko. En erschti Schuel isch uffs Joor 1757 beläit. Im 2. Wältkrieg isch Wäislinge wie so mängi Baselbieter Gmeind Truppestandort gsi. Die stationierte Truppe hän vor allem Verteidigungsalage gege en allfällige Aagriff vo Hitler-Dytschland baut.

## Sehenswürdigkeite
### Höhlene
Z Wäislinge befinde sich meereri grösseri Höhlene vo regionaler Bedytig.
* Bruederloch, lengschti Höhli vom Baselbiet. Im undere Teil frei zugegängli (am Wanderwäg Wäislinge - Eital), im obere Teil gföörlig, Fiehrig dringend empfoole)
* Tüfelschuchi, unter Naturschutz, Schlofplatz vo Flädermyys (Fiehrige möglig)
* Bärehöhli, frei zuegänglig, Fundort vo Knoch vo Höhlebäre

### Anders
* Ruine Ödenburg (reschtauriert, hütte en schöne Ussichtspunkt und Picknickplatz)
* Jungferestai vor dr Ödenburg: e tischäänligi mächtigi Staiplatte, villicht e keltischs Heiligtum
* Traugott Meyer-Brunne und Gedänkdafele
* Bruderloch (längste Höhle des Kantons Basel-Landschaft)

## Perseenligkeite
Traugott Meyer, 1895–1959, Dichter und Schriftsteller

## Weblink
* Offizielli Website
* Infos vom Kanton

## Fuessnoote
Uster-Oetwil-Bahn

D **Uschter–Oetwil-Bahn** (UOeB) isch e Schwyzer Bahngsellschaft gsi, wo im Züri Oberland vo 1909 bis 1949 e schmalschpurigi Überlandbahn betriibe hät.

## Gschicht vo de Entschtehig
Villi Wünsch, Projäkt, Lokalinterässe sind scho vorhande gsi. D Forchbahn hät scho im Jahr 1873 e Konzession für de Abschnitt vo Esslinge nach Uschter gha.

Im Jahr 1893 isch es Gsuech für de Buu vonere schmalschpurige Schtrassebahn vo Winterthur über Uschter nach Ötwil am See und witer via Schtäfa, Männedorf nach Meile iigreicht worde.
Im März 1895 isch es normalschpurigs Projäkt für ei Bahnlinie vo Effretike über Volketschwil–Uschter–Egg und dur en 250&nbsp;Meter lange Pfanneschtiiltunnel nach Meile vorgschtellt worde. De Gmeind Ötwil am See hät diä Schtreckefüerig über Egg natürli nöd gfalle und hät defür e Wiiterfüerig über Ötwil nach Üerike/Schtäfa schtatt nach Meile vorgschlage. Wils scho es buurriifs Projäkt ge hät für e schmalschpurigi Bahn vo Wetzike über Grüenige, wo an Zürisee hät sölle füere, hät di kantonali Komission e Fusion vo dene beide Projäkt gforderet.

1896 händ d eidgenössische Rät ei Konzession für e normalschpurigi Bahn vo Uschter über Mönchaltorf–Gossau–Ottike nach Grüenige erteilt und vo dete nach Hombrächtike, wo en Aschluss a d äbefalls projäktiirti Uerikon-Bauma-Bahn (UeBB) erfolge sötti.

## Literatur/Quälle
* Werner Neuhaus - Aus den Annalen der Uster-Oetwil-Bahn; Th.Gut+Co.Verlag, Stäfa 1976

## Weblink
* Uster-Oetwil-Bahn (alti Website Tram-Museum Züri)
* Privati Website über d' Uschter-Oetwil-Bahn
* Website vo de Verchehrbetriib Zürisee und Oberland, ehemaligi Verchehrsbetriib Züri Oberland (VZO)
Aesch

**Aesch** isch dr Name vo mehrere Schwiizer Ort:
* Aesch BL, e Gmeind im Kanton Basel-Landschaft
* Aesch LU, e Gmeind im Kanton Lozärn
* Aesch ZH, e Gmeind im Kanton Züri
* Aesch bei Neftenbach, en Ortschaft in dr Gmeind Neftenbach (ZH)
* Aesch bei Maur, en Ortschaft in dr Gmeind Maur (ZH)

**Äsch** isch d Churzform vo de Gmeind Dürrenäsch im Kanton Aargau

**Lueg au:**
* Aeschi
Artio

D **Artio** isch e gallischi Bääregöttin gsii, wo vode Helvetier und Treverer vereert worden isch. Ere Name werd vo *artos*, em gall. Wort för "Bäär" abglaitet (air. art; kymr. arth).

## Archeologischi Fund
Z Muri bi Bärn (Schwiz) isch e Bronzeplastik gfunde worde, wo d Göttin Artio darstellt. Si sitzt ufenere Art Bänkli und het en Fruchtchorb im Schooss. Vor ere stoot e riisige Bäär und hinder dem Bäär isch no e Bomm dargstellt. Ufem Sockel stoot die latinischi Inschrift: DEAE ARTIONI LICINIA SABINELLA, wa öbersetzt haisst; "Ade Göttin Artio. Licinia Sabinella (het die Statue gstiftet)".

E wiiteri Inschrift wo a dere Göttin gwidmet isch, stammt usem Moseltal inere Schlucht bi Bitburg-Prüm und isch in Fels ineghaue: ARTIONI BIBER.

Unklar isch, öb d *Ertae*, wo ufem Ruunetrückli vo Auzon gnennt werd, e anglisierti Form vo dere Göttin isch.

## Anderi keltischi Bäregotthaite
Im französische Departement Drôme sind meriri Inschrifte vode Göttin **Andarta** ("Grossi Bäärin") gfunde worde und i de Nööchi vo Grenoble (Frankriich) isch degege de Bääregott **Artaios** vereert worde und mitem römische Gott Mercurius gliichgsetzt worde: MERCVRIO AVG ARTAIO. Vo England stammt degege en Inschrift, wo de Bäregott **Matunus** (air. math »Bär«) nennt.

## Büecher
* Bernhard Maier, *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*; Kröner, Stuttgart (1994). ISBN 3-520-46601-5
* S. & P.F. Botheroyd: *Lexikon der keltischen Mythologie*; Diedrichs 1992. ISBN 3-424-01077-4

## Weblink

* D Inschrift bi Bitburg

## Quelle
Stadt

A **Schtadt** (vom Olthochdütscho: *stat* → Schtandort, Schtell, vgl.: Staat) ischt a größore, zivilä, zentralisierte, abgrenzte Sidlung mit anar ogono Vorwaltungs- und Vorsorgungsstruktur und anama Krüzungspunkt vo größara Vorkehrsweogo.

Das hoßt, dass also fascht jede Schtadt an zentrala Ort ischt. Abhängig vu dor Größe, Bedeutung odr Funktion vo anar Stadt untorscheidot ma Klinschtadt, Mittelschtadt, Großschtadt, Millionenschtadt, Weltschtadt, Trabantenschtadt und Schlaufschtadt.

Dio uf dean erschto Blick eindeutige Definition hat abor trotzdem a paar Unklarheite, wio zum Bischpiel d "Größe" und s "Abgrenztsin". Z Dänemark zum Beischpil muss a Schtadt mindeschtens 200 Inwohnar hea, im Dütsche und z Frankreich sand as 2000 Inwohnar, i de Schwiiz 10'000 und z Japan 50'000 Inwohnar, dass a Sidlung als Schtadt bezeichnot werdo ka.

Dorzuo kunnt der ursprüngliche Wortschtamm, der usom Mittloltar vom Schtadträet her kunnt. Das ischt s Räet uf ogone Vorwaltung, d Freiheit vo jedom Inwohnar, s Markträet, s Räet für Gerichtsbarkeit, d Ufhäbung vo dor Leibeigenschaft, s Zollräet und s Münzräet. Ou hützutags isch a beschtimmte Inwohnarzahl no ka Garantii zur Erhebung vo anama Dorf odr anar Marktgmuond zu anar Schtadt. As ischt allad no nötig, dass a höhere offizielle Schtell (Exekutive) dean Beschluss usdrücklich fasst. Im Dütsche wär das zum Bischpil d Landesregierung.

I dor Schwiz wird an Ort bloß denn als Schtadt bezeichnot, wenn ar entwedor me as 10'000 Inwohnar hat odr wenn der Ort im Mittloltar (was bodo seolto ischt) scho s Stadtrecht vorlioho kriogt hat.

Schtädt händ drum ou historisch wio ou regional zimlich vorschidone Entschtehungszemmohäng und Schtruktura. So zogot zum Bischpil jetztige Großschtädt vo dor früoinduschtrialisierto Schtaata ondre Schtruktura und Entwicklungsdynamika as dio so gnennto Megacitis vo do Entwicklungs- und Schwelloländor. D Entwicklung vo Schtädt folgt dorbi of vorgiona Schtadtmodellorn.

## Literatur
* Benevolo, L. *Die Geschichte der Stadt*, Frankfurt 1991
* Hotzan, J.: *DTV-Atlas zur Stadt*, München 1994
* Isenmann, E., *Die deutsche Stadt im Spätmittelalter. 1250-1500 - Stadtgestalt, Recht, Stadtregiment, Kirche, Gesellschaft, Wirtschaft*, Stuttgart 1988.
* Krabbe, Wolfgang R.: *Die deutsche Stadt im 19. und 20. Jahrhundert: eine Einführung*, Vandenhoeck & Ruprecht: Göttingen 1989, 224 S. (=Kleine Vandenhoeck-Reihe 1543) ISBN 3-525-33555-5
* Mitscherlich, A.: *Die Unwirklichkeit unserer Städte*, Frankfurt a.&nbsp;M. 1965
* Stadt (Stadtgemeinde), in: *Meyers Konversationslexikon*, 4. Aufl. 1888, Bd.15, S.211ff.

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20050106015233/http://www.solars.de/cgi-bin/p.pl?p=60000 - über die Stadt im allgemeinen und Bonn im besonderen.
* http://slws1.bau-verm.uni-karlsruhe.de/vrl/staedtebau1/stb1_01entwicklungslinien.html
* Das Kommunalforum