open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yosef Chaim

Dr **Yosef Chaim** (Ben Isch Chai) (* öbbe 1832 z Bagdad, Osmanischs Riich; † 30. August 1909 z Kafil) isch e sefardische Rabbiner und Kabbalist gsi.

## Lääbe
Dr Yosef Chaim isch besser bekannt under em Naame **Ben Isch Chai** (hebräisch für *Soon vom lääbige Maa*), wil er under däm Naame e Buech gschriibe het, wo die wöchentlige Toraabschnitt erkläärt und noch ere kabbalistische Iifüerig *[[Halacha|halachischi]]*, d. h. gsetzgääberischi Entschäidige diskutiert het. In däm Buech git er de kabbalistische Gsetz dr Vorrang vor de Gsetz us dr *[[Gemara]]*. Im Ganze het er 83 Büecher über *Halacha*, *Kabbala*, *[[Agada]]*, *[[Derascha|Drascha]]*, Erkläärige zum Talmud und vil mee verfasst.

Noch em Dood vo sim Vater im Joor 1857 het er däm si Amt vom *Chacham* (hebräisch für *Wiise Maa*) übernoo, was im sefardische Juudedum öbbe em Rabbiner im aschkenasische Beriich entsproche het. 1909 het er e zwäiti Pilgerräis ins Häilige Land gmacht, zum s Grab vom Brofeet Ezechiel go bsueche, und uf em Wääg zrugg isch er gstorbe. 

Dr Iifluss vom Yosef Chaim isch wit über Bagdad uusegange. Er het zum Bischbil Response für Gmäinde z Wien, in Palestina, z Kalkutta und im Iran verfasst. Bsundrigs in sefardische Gmäinde isch si Iifluss immer no lääbig.

## Weblingg

* Yosef Chaim in der jewishvirtuallibrary (änglisch)
Elsbeth Sigmund

D **Elsbeth Sigmund** (* 25. Okdober 1942 z Winterthur) ischt a Schweizere, wo en de Jôhr 1952 bis 1955 en zwoi schweizerische ond oim deitscha Schbiilfilm als Kendrdarstellere – emmer en dr Roll vo dr Johanna Spyri ihrer Romanfigur Heidi – bekannt wôrra ischt.

## Aus ihrem Leaba
Wia d Schweizer Filmfirma *Praesens Film* ôôfangs dr 1950er Jôhr a Hauptdarstellere fir ihrn Film *Heidi* gsuacht hôt, isch d Elsbeth Sigmund us-ra graußa Grubbe vo Mädla ausgwehlt wôrra. Dui erschda deitschschbrôchiga Vorfilmong vo dr Johanna Spyri ihrem weltberihmda Kenderbuech hôt beim Publikum – ond des weit ibr d Schweiz naus – dermaßa guet eigschlaga, dass mr des Mädle noh fir weidre zwoi Film mit dera Roll beauftragt hôt. Dô drnôch hôt d Elsbeth Sigmund ihr Filmlaufbôh beendet.

Em Erwachsena-Alder hôt d Elsbeth Sigmund da Lehrer-Beruef ergriffa. Nôch 39 Beruefsjôhr ischt-se schliaßlich en da Ruhestand treda. Heit leabt-se mit ihrem Môô en ihrem Hoimetort.

## D Film, wo-se dren mitgschbiilt hôt
* 1952: Heidi
* 1954: Heidi und ihre Freunde (Aldernadivtitl: *S’Vreneli vom Eggisberg* ond *Frühlingslied*)
* 1955: Heidi und Peter

## Weblink
* A kurza Beschreibong vo dr Elsbeth Sigmund ihrem Leaba mit-ma Bildle aus sellra Zeit, wo-se als Kenderdarstellere en de Film mitgwirkt hôt.
* 
* A baar Bilder aus de Film mit dr Elsbeth Sigmund bei Cinema.de

## Oinzlne Nôchweis
Tuman Bey

Dr **Al-Aschraf Tuman Bey**, bekannter as **Tuman Bey II.** (* öbbe 1476, ufghänkt worde am 15. April 1517) isch Sultan vo Egypte worde churz bevor s Osmanische Riich dr Herschaft vo de Mamluke im Land en Änd gmacht het. Er isch uf e Droon gstiige, wo d Osmane under em Selim I. 1516 si Vorgänger Al-Aschraf Qansuh al-Ghawri in dr Schlacht vo Mardsch Dabiq gschlaage häi.

## Lääbe
Dr Tuman Bey isch wie d Sultan vor im as tscherkessische Huussklaav im Balast ufgwaggse, isch ufgstiige in Rang vom ene Emir von ere Hundertschaft, denn isch er Brömieeminister worde und het über Kairo gherscht, wo dr Sultan in Chrieg zooge isch . Dr abbasidisch Kalif vo Egypte, dr Al-Mutawakkil III. isch noch dr Schlacht vo Mardsch Dabiq in d Gfangeschaft vom Selim I. gfalle, wääred dr Tuman Bey z Kairo Sultan worde isch. Si Laag isch schwiirig gsi: Sürie isch verloore gsi, d Drubbe demoralisiert, d Emir häi em kä Understützig gee und d Mamluke si nid vil mee as e Söldnerdrubbe gsi. 

Z Gaza het d Bevölkerig 1516 en erfolgloose Ufstand gege d Osmane gmacht und e hufe vo de Iiwooner si druf umbrocht worde. Am 22. Januar 1517 isch die egüptischi Armee under em Tuman Bey vor Kairo in dr Schlacht vo Ridanieh besigt worde. Er het sich uf Giseh zruggzooge und isch noch eme Gfächt gfangegnoo und umbrocht worde.

## Fuessnoote
David ibn Abi Simra

Dr **David ben Salomon ibn (Abi) Simra** (hebräisch דוד בן שלמה אבן אבי זמרא, * öbbe 1479 z Spanie, gstorbe 1573 oder 1589 z Safed), bekannt as **Radbas** (רדב"ז), isch e früeje *[[Acharonim|Acharon]]* im 15. und 16. Joorhundert gsi. Er isch Ooberrabbiner vo Egüpte und Läiter von ere Jeschiwa gsi und het mee as 3'000 *[[Response (Judentum)|Response]]* (das si religiöös-gsetzligi Entschäidige) verfasst und meereri Büecher.

## Biografii
Dr *Radbas* isch öbbe 1479 z Spanie uf d Wält choo. Won er drizääni gsi isch, het si Familie wägen em Alhambra-Edikt Spanie müesse verloo. Dr David het sich z Safed im Globte Land niidergloo und bim Joseph Saragossi studiert.

Wiso er Eretz Israel verloo het, won er 31 oder 32 gsi isch und uf Fes in Marokko gangen isch, wäiss mä nid. Dört isch er Mitgliid vom rabbinische Gricht worde, wo dr Bresidänt von em dr *[[Nagid]]* Isaak Scholal gsi isch.

1517 het die osmanischi Regierig dr Boste vom *Nagid* im ganze Riich abgschafft und dr *Radbas* isch uf Kairo. Dört isch er zum Chachambaschi  (Oberrabbiner) vo Egüpte ernennt worde, und het das Amt vierzig Joor lang gfüllt. Er isch für sis Wüsse, si Charakter und si Filantropii bewunderet worde. Dr *Radbaz* isch en erfolgriiche Händler gsi und het Beziejige in e hufe Länder gha. D Jeschiwa, won er gründet und understützt het, het e hufe bedütendi Gleerti aazooge, under iine dr Bezalel Aschkenasi und dr Isaak Luria.

Dr *Radbas* isch 1573, anderi sääge 1589, z Safed gstorbe.

## Wärk
**Divrei David* ("Wort vom David")  –  uusegee vom Joseph Zamiro, Livorno, 1828.
**Yekar Tiferet* , e Däil isch uusechoo z Smyrna 1757, und dr Räst in dr Wilna Usgoob vo *Mischneh Torah*, 1890.
**Kelalei ha-Gemara* ("Reegle vo dr Gemara")  –  uusechoo in *Me-Harere Nemarim* vom Abraham ben Solomon Akra, Venedig, 1599.
**Oor Kadmon*  –  uusegee vom Moses Hagiz, Venedig, 1713.
**Magen David* ("S Shild vom David")  –  uusegee vom Chagis, Amsterdam, 1713.
**Metzudat David* ("D Festig vom David")  –  Zolkiev, 1862.
**Michtam le-David* ("Im David si Gedicht")  –   Manuskript.
**Keter Malchut* ("D Chroone vom Köönigsdum")  –  Jom Kippur Gebät, uusechoo zämme mit *Oor Kadmon,* 1713
**Gilui le-Idrot*  –  e Kommentar über d *Idrot*, Manuskript in dr Abarbanel Bibliothek z Jerusalem.
**Dinei Rabba ve-Zutra* ("Groossi und chliini Enzschäidige")  –  e Kommentar über e *[[Schulchan Aruch]]*.
**Shivim Panim la-Torah* ("Die Sibzig Gsichter vo dr Torah")  –  Response,  Livorno, 1651 (Nos. 1-300); Venice, 1799 (Nos. 1-318); Fürth, 1781 (Nos. 400-649); Livorno, 1818 (Nos. 2051-2341). Vollständigi Usgoob
## Fuessnoote
Purim

**Purim** (פורים **Purim** vo hebräisch *Pur*, Los, ursprünglig vom akkadische Wort *pūru*; jiddisch *Purim* oder *Pirem*) isch e jüüdischs Fest wird am 14. Daag vom Monet Adar (Februar/Merz) vom Jüüdische Kaländer gfiirt, in Stedt, wo zur Zit vom Brofeet Josua e festi Stadtmuure gha häi – hüte gältet das nume für Jerusalem – am 15. Adar. S Fest isch au bekannt under em Naame *Schuschan Purim* oder *Purim vo de Stedt*. In jüüdische Schaltjoor wird dr Adar verdobblet; Purim findet in däm Fall im zwäite Adar statt.

## Ursprung
Purim wird in Erinnerig an d Rettig vom jüüdische Volk in dr persische Diaspora gfiirt. Noch em Buech Ester het dr Haman, dr höggst Regierigsbeamti vom persische Köönig, vorghaa, an däm Daag alli Juude im Perserriich lo umbringe.  D Köönigin Ester het aber mit Faste und Gebät d Gfoor abgwändet.

## Bruuchdum

Äänlig wie bi dr christlige Fasnacht duet mä sich am Purimfest verchläide und macht Chrach. Es git Umzüüg, wo män ene z Israel *Ad-lo-jada* (hebräisch für „bis mä nüm wäiss“ (d. h. bis mä nüm wäiss, was mä macht)) säit. Es git Uffüerige, sogenannti Purimspiil, wo vilmol biblischi Gstalte und hütigi Honorazioore parodiere und verspotte.

Gschänkli wärde verschänkt, und mä isst vil Süesses wie *[[Hamantasche|Hamanoore]]*, Gutzi, wo mit Moon, Nüss oder Schoggi gfüllt si, oder Nunt us Waldhonig, Zucker und Walnüss.

## Litratuur
* Karl Heinz Burmeister: *Hohenemser Purim, eine jüdische Fasnacht im Jahre 1811*, in: *Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung*, 105. Jg. 1987, S. 131–138 (Digitalisat)
* Elliott Horowitz: Reckless Rites. Purim and the Legacy of Jewish Violence, Princeton University Press 2006.

## Weblingg

* Ardikel über Purim
* Ardikel vo talmud.de über Purim
* Purim Mizwot & Brüüch, Hindergründ
* Purim Lieder
* Krista und Johannes Gerloff: Purim, Israels Karneval, Israelnetz 1/15, S. 14-15
Glaris

**Glaris** chan folgendes bedüte:
* Glaris (sit am 1. Januar 2009 offiziell Davos Glaris), a Frakzionsgmeind i da Gmaind Davos, Kanton Graubünda, Schwiz
* Glaris, da lokali schwizerdütschi Dialäktname, wie au di französisch und spanisch Bezaichnig för de Kanton Glarus und sin Hoptort Glarus
Maria Aebersold

D **Maria Aebersold** (* 6. Novämber 1908 z Baasel; † 16. Januar 1982 z Baasel) isch e Baasler Autorin und Mundartdichtere gsi.

## Biografii
D Maria isch 1908 as d Dochder vom Blattmachermäister Johann Friedrich Hufschmid und dr Marie geb. Hagmann z Baasel uf d Wält khoo. Si isch z Baasel uf d Schuel und het z Leiden an dr Uniwersidäät studiert. 1929 het si dr Missionäär Walter Aebersold ghürootet und zämme häi si drei Kinder ghaa. Zää Joor lang het d Familie z Indonesie gläbt, denn si si zrug in d Schwiz uf Binnige ko woone.

D Aebersold het humorvolli Gschichte verfasst, zum Däil uf Baaseldytsch und vilmol mit Bezug uf Baasel oder über iiri Ufenthalt im Usland. Au Kindergschichte het si gschriibe. Si het altsangiresischi Gschichtli gsammlet und übersetzt. Si isch au Organistin gsi, het für Zitige gschriibe bim Radio gschafft und isch Mitgliid vom Baasler Schriftstellerveräin gsi.

## Wärgg
* *Weithin klingen frohe Lieder: Erlebnisse auf den Sangi-Inseln <Niederländisch Indien>*,  Basler Missionsbuchhandlung, Baasel 1941
* *Basler kommen mit Trommeln zur Welt: Lausmädchengeschichten* / Ill.: Lis Boehner.  Pharos-Verlag, Hansrudolf Schwabe, Baasel 1970
* Iiri Wärgg *Die verzauberte Trommel* und *Vom Himmel, vom Meer, von irgendwo* si uf Änglisch übersetzt worde.

## Litratuur
* *Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft,* bearbäitet vom Kaspar Birkhäuser, 1997 (mit Bibliografii)

## Weblingg
* 
* 
* ''Die Emanze vom Heuberg'', Artikel von Georg Kreis über Iris von Roten mit Foto von Maria Aebersold. In: TagesWoche, 19. Januar 2012

## Fuessnoote
Ischmael Hakohen Tanudschi

Dr **Ischmael Hakohen Tanudschi** isch e tunesische Rabbiner und Autor im 16. Joorhundert gsi. 

Dr Ischmael Tanudschi isch, wie s usgseet, dr erst rabbinisch Gleerti und Autor z Tunis gsi. Verwandti von em si dr Rabbi Samuel haKohen und si Soon Judah gsi, wo bäidi z Jerusalem Rabbiner gsi si.   Wo die politischi Situazioon z Tunis schwiirig worde isch, het dr Tanudschi s Land verloo und isch uf Egüpte. Dört het er 1543 si *Sefer haSikaron* (ספר הזיכרון), e Sammlig vo halachische Entschäidige, fertig gschriibe. Noch däm was in gwüsse Response wie zum Bischbil die vom Elijah b. Ḥayyim, 2 Däil, Nummere 55 gseet us, wie wenn er Oberrabbiner vo Egüpte worde isch. Dr Kabbalist Abraham ben Mordechai Azulai (1570–1643) het verzelt, ass es dört e Sünagooge uf si Naame gäb, wo dr Ischmael din bätet het.

## Wärk
* *Sefer haSikaron*, Ferrara 1555
## Kwelle
* Dr Ardikel «Tanuji, Ishmael Ha-Kohen» uf enctclopedia.com
Bezaleel Aschkenasi

Dr **Bezaleel Aschkenasi** (*Bezaleel ben Abraham Aschkenasi*; * um 1520; † um 1592) isch e jüüdische Gleerte gsi, wo lang in Egüpte gläbt het. In sine *Klale ha-Talmud* het er methodologischi Bemerkige vo de hervorragendste Usleeger vom Talmud (Geonim und middelalterligi Uslegeer) gsammlet.

## Lääbe

Dr Aschkenasi isch von ere Familie vo dütsche Gleerte abgstammt und woorschinlig in Palestina uf d Wält choo. E groosse Däil vo sim Lääbe het er in Egüpte verbrocht, won er bim David ibn Abi Simra und bim Israel de Curial Talmus studiert het. Zu sine Schüeler häi under anderem dr Isaak Luria und dr Salomon Adeni ghöört. Dr Ruef vom Aschkenasi isch eso grooss gsi, ass er s Amt vom *Nagid*, wo yun ere leere Würde worde isch, het chönne abschaffe. 1587 isch er uf Jerusalem, won er vo de Aschkenasim und vo de Sefardim as Füerer akzeptiert worde isch. Die wirtschaftligi Laag vo dr Gmäind dört isch kritisch gsi, und es isch im Aschkenasi z verdanke, ass si sich nid ufglööst het.
 
## Wärk
* *Schitta Mequbbetset*, 11 Bänd, Tel Aviv 1963

## Weblingg
*Bezalel Ashkenazi in dr *Jewish Encyclopedia*
Abraham Monson

Dr **Abraham Monson** isch e sefardische Rabbiner und Uniwersalgleerte im spöötere 16. Joorhundert gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Monson isch e Schüeler vom Bezaleel Aschkenasi in Egüpte gsi. Wäge sim Wüsse und sinere Wiishäit häi em sini Zitgenosse *Sinai weOḳer Harim* gsäit, was öbbe Uniwersalgleerte und Intelligänzbestie bedütet. Er isch Rabbiner in Egüpte worde und isch en usgezäichnete *Sofer Stam* (hebräisch סופר סתם) gsi und het e hufe Torarolle gschriibe, wo immer no in Egüpte existiere. Spööter isch er denn uf Konstantinopel. Er het Response verfasst, won e groosse Däil von ene in d Responsesammlige vom Samuel vo Medina, Salomon ben Abraham Cohen, Abraham de Boton und Joseph di Trani ufgnoo worde si. Anderi Response, sini Nowellä, si Sammlig vo *Deraschot* und si Verdäidigung vom Haim ben Joseph Vital, eme Schüeler vom Isaak Luria, gegen e Menahem di Lonsano, wo im Vital si *Kabbala* kritisiert het, existiere no as Manuskript.

Dr Abraham Monson isch z Konstantinopel gstorbe.

## Kwelle
* Dr Ardikel «Monzon, Abraham (the Elder)» in dr *Jewish Encyclopedia* vo 1906
Abbas I. (Persien)

Dr **ʿAbbās I.** ( [], au **Abbas dr Grooss**: ; ; * 27. Januar 1571 z Herat; † 19. Januar 1629 z Māzandarān) isch e persische Herrscher us dr Dünastii vo de Safawiide gsi. Er het vo 1587 bis 1629 as *[[Schah]] vo [[Iran|Persie]]* regiert.

## Ussepolitik
1601 het dr Abbas Bahrain bsetzt, 1603 d Osmane us Aserbaidschan, Armenie und Georgie verdriibe und 1623 dr Irak mit Bagdad zruggerooberet. Eso häi d Perser die schiitische Wallfaartszentrum Nadschaf und Karbala wider kontrolliert. 1609 bis 1610 het er d Kurde bekämpft und sä schliesslig uf Chorasan deportiert und an ihrem Blatz het ere Turkmene aagsiidlet. 1615 het dr Abbas I. en Ufstand vo de Georgier in Tiflis zämmebrätscht. Drbii si mee as 60'000 Lüt umchoo und no 100'000 verdriibe worde. Er het 1618 au en Allianz vo Osmane und Tatare gschlaage. 1622 het er mit Hilf vo säggs änglische Chriegsschiff d Insle Hormuz vo de Bordugiise zruggerooberet.

## Innepolitik
Under em Abbas I. isch s Land zu Woolstand choo, dank sine politische und wirtschaftlige Reforme, won er zwüsche  1590 und 1602 iigfüert het. D Infrastrukture si usbaut worde, bsundrigs in dr nöije Hauptstadt Isfahan. Er het Drubbe us christlige Sklaave ufgstellt und eso dr Iifluss vom turkmenische Milidäär beschränkt.

## Kunst
Dr Abbas het e näis, chrüzartigs Muster, s Schah-Abbas-Muster, lo erfinde, wo immer an in söll erinnere. Es isch in Teppig und Moolereie brucht worde. Au in de nöije Baläst und Moscheä, won er z Isfahan het lo baue, chunnt ‹si›  Muster in de Moolereie vor. D Kunst vo sinere Zit isch seer filigran und isch, dank em waggsende Handel, vo alle mööglige Kulture beiiflusst worde.

Uf Bilder kennt mä dr Abbas vilmol an sim lange Schnauz und an de extrawagante Turbään zu.

## Litratuur
;Kwelle
* *The Three Brothers*, or *Travels of Sir Anthony, Sir Robert Sherley etc.*, London, 1823

;Sekundärlitratuur
* Hakan Baykal: *Vom Perserreich zum Iran, 3000&nbsp;Jahre Kultur und Geschichte,* Konrad Theiss Verlag, Stuttgart, 2007, ISBN 978-3-8062-2035-3
* Stephen P. Blake: "Fathpur Sikri and Isfahan. The founding and layout of capital cities in Mughal India and Safavid Iran", in: Amira K. Bennison and Alison L. Gascoigne (eds.): *Cities in the pre-modern Islamic world. The impact of religion, state and society.* London-New York, 2007, S. 145–158.
* David Mervyn Blow: *Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend.* I.B. Tauris, 2009, ISBN 1-84511-989-4
* 
* C. R. Markham, *General Sketch of the History of Persia*. London, 1874

## Fuessnoote
Region Albula

D **Region Albula** () isch a Verwaltigsainhait vum Kanton Graubünda i da Schwiz, wo dur d Gebietsreform uf da 1. Januar 2016 entstanda isch.

Dezua ghörend d Täler vu da Albula, s Albulatal, und vu da Julia, s Oberhalbstai. D Region wird au Surmeir gnännt.

Bis uf d Gmaind Mutte, wo uf da 1. Januar 2016 i d Region Viamala gwächslat hät, isch d Region Albula mit em Bezirk Albula identisch, wo bis Endi 2015 bestanda hät.

D Krais Alvaschein, Belfort und Bergün sind uf da 31. Dezember 2015 ufglöst worda, da Kreis Surses blibt no bis zum 31. Dezember 2017 für überkommunali Ufgoba witer bestoo.

## Iitailig
Zur Region Albula ghörend folgendi Gmainda:Stand: 1. Januar 2018

## Fusione

Karte Bezirk Albula Gemeindeveraenderungen 2018.png|Gmäinde bis 2017


* 2018: Fusion *[[Bergün/Bravuogn]]* und *[[Filisur]]*  →  Bergün Filisur

## Weblink

## Fuassnoota
Grand Est

**Grand Est** *(Grossa Oschta)* ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region, wo àm 1.&nbsp;Janner 2016 grìnda worra ìsch. Sa kummt vu dr Fusion vu da Regiona Elsàss, Champagne-Ardenne un Lothrìnga, ìm Ràhma vu dr Reform vu da Regiona ìm Frànkrìch.

Dr ursprunglig Nàmma **Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine** ìsch numma d Lischta vu da ehmàhliga Regiona wo friahier derzüegheert han, àlphàbetisch gordnet. Dr rìchtig Nàmma „Grand Est“ ìsch vu da Iwohner gwählt worra.

Bsunderscht ìm Elsàss, gìtt's a Wìderstànd gega d Fusion ìn a großa nèia Region. Zitter dr Erkìndigung vu dr Reform ànna 2014 hàt's mehrera Protescht-Versàmmlunga gaa un àm 6. Dezamber 2015, àm erschta Tour vu da Regionàlwàhla, hàt d Pàrtei gega d Fusion „Unser Land“ ìm Elsàss 9,23% vu da Stìmma bikumma.

## Verwàltung
Dr Präsidant vum Regionàlrot ìsch dr Jean Rottner.

## Weblinks

* Offiziell Websitt vum Grand Est (fr)


Grand Est Logo vectoriel.svg|Logo
Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine_et_provinces.svg|Detail vu dr Region


## Referanz
Auvergne-Rhône-Alpes

**Auvergne-Rhône-Alpes** (frp. *Ôvèrgne-Rôno-Arpes* [o.ˌvɛr.ɲə.rɔn.ˈar.pə], okz. *Auvèrnhe-Ròse-Aups* [ɔwˈver.ɲə.rɔz(e).ɔwp]) ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region, wo àm 1. Janner 2016 grìnda worra ìsch. Sa kummt vu dr Fusion vu da Regiona Auvergne un Rhône-Alpes, ìm Ràhma vu dr Reform vu da Regiona ìm Frànkrìch.

Dr Nàmma „Auvergne-Rhône-Alpes“ ìsch bis jetz numma d Lischta vu da bisheriga Regiona wo derzüegheera, àlphàbetisch gordnet. Speeter wara a definitiver Nàmma un a Logo fer dia nèia Region entscheida.

Ànna 2014, wo d Reform vo da großa Regiona ìm Frànkrìch üssa kumma ìsch, ìsch d Auvergne zìmlig dergega gsìì. Ìn dr Auvergne gìtt's a stàrker Identität Gfühl un d Fusion mìt'ra wìchtigera Region wia Rhône-Alpes ìsch wia-n-a Drohung fer d lokàla Kültür vorkumma.


Puy_de_Dôme_-_136.jpg|Dr Vulkàn Puy de Dôme
Jail_in_annecy.jpg|Palais de l’Isle, àlt Gfangniss vu Annecy
Train_Montenvers.JPG|Zug Chamonix-Montenvers


## Verwàltung
Dr Präsidant vum Regionàlrot ìsch dr Laurent Wauquiez.

## Weblink

* Offiziell Websitt vu dr Auvergne-Rhône-Alpes (fr)

Auvergne-Rhône-Alpes et provinces.svg|Detail vu dr Region


## Referanz
Neu-Aquitanien

**Neu-Àquitània** () ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region, wo àm 1. Janner 2016 grìnda worra ìsch. Sa kummt vu dr Fusion vu da Regiona Àquitània, Limousin ou Poitou-Charentes, ìm Ràhma vu dr Reform vu da Regiona ìm Frànkrìch.

Dia nèia Region ìsch d greeschta vum Frànkrìch. Mìt fìmf Universitäta (Bordeaux, La Rochelle, Limoges, Pau un Poitiers) un aui mehrera Hochschüela, ìsch sa ìm Bereich vu dr Forschung un dr Innovàtion zìmlig aktiv. Bi da Vorteila vu dara Region sìn aui d Làndwìrtschàft, d Neecha vum Àtlàntischa Ozeàn wo àn Tourischmus un Meersporta hìlft, un d Rawa wo beriahmta Wii produziara.

Ìm Departement Dordogne gìtt's d Heela vu Lascaux, wo Spura zeigt vu Menscha wo vor zwìscha 17 000 un 19 000 Johr glabt han.

D Region ìsch a groß Teil vum mìttelàlterlischa Herzogtum vu Eleonore vu Àquitània.


Fort_Boyard.jpg|Dr Fort Boyard, ìn Charente-Maritime
Athéry (Licq-Athéry, Pyr-Atl, Fr) fronton avec vue sur le Chapeau de Gendarme.JPG|Müüra fer s bàskisch Pelota Spìel
Chateau_Villefranche_Sauternes_2002.jpg|Sauternes Wii
Lascaux_painting.jpg|Gmälta ìn dr Heela vu Lascaux


## Weblink

* Offiziell Websitt vu dr Aquitaine-Limousin-Poitou-Charentes (fr)


Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|Làga vu dr Region ìm Frànkrìch
Aquitaine-Limousin-Poitou-Charentes_et_provinces.svg|Detail vu dr Region
Hauts-de-France

**Hauts-de-France** ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region, wo àm 1. Janner 2016 grìnda worra ìsch. Sa kummt vu dr Fusion vum Nord-Pas-de-Calais un dr Picardie, ìm Ràhma vu dr Reform vu da Regiona ìm Frànkrìch.

Noh-n-ema Wàhl vum Regionàlrot isch dr Nàmma „Hauts-de-France“, wo Owerfrankriich bedittet, statt „Nord-Pas-de-Calais-Picardie“ gwählt worra.


Beffroi Armentières (Nord).jpg|Belfrìed vu Armentières
Béguinage Saint-Vaast. Cambrai. Angle.JPG|Beginahof vu Cambrai
Mollieres baie de Somme.JPG|Sàlzwìesa ìn dr Somme-Bucht


## Verwàltung
Dr Präsidant vum Regionàlrot ìsch dr Xavier Bertrand.


Logo Hauts-de-France 2016.png|Logo
Hauts-de-France.svg|Detail vu dr Region


## Weblinks

## Fuessnote
Bourgogne-Franche-Comté

**Bourgogne Franche-Comté** ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region, wo àm 1. Janner 2016 grìnda worra ìsch. Sa kummt vu dr Fusion vu da Regiona Burgund un Franche-Comté, ìm Ràhma vu dr Reform vu da Regiona ìm Frànkrìch.

Scho ànna 2009, hàt dr comité Balladur a Fusion vu dr Burgund un dr Franche-Comté vorgschlàga. Noh dr Reform vu 2014 sìn dia zwei Gegend ohna Miaih zammakumma.

Dr Nàmma „Bourgogne Franche-Comté“ ìsch definitiv ààgnumma worra àm 18. März 2016, noh'ma Wàhl wo da Nàmma üssakumma ìsch.


Citadelle Besançon.jpg|Zitadelle vu Besançon
France arc et senas saline royal main building 1.jpg|Keenigliga Saline vu Arc-et-Senans
Baume_les_messieurs.JPG|Baume-les-Messieurs
Domaine de la Romanée-conti 010.JPG|Rawa ìn dr Bourgogne


## Verwàltung
D Präsidantin vum Regionàlrot ìsch d Marie-Guite Dufay.


Bourgogne-Franche-Comté et provinces.svg|Detail vu dr Region


## Weblinks

* Offiziell Websitt vu dr Bourgogne-Franche-Comté (fr)

## Fuessnote
Isfahan

**Isfahan** ( [], au: **Esfahan**) isch d Browinzhauptstadt vo dr Browinz Isfahan im Iran. D Stadt het öbbe 1'755'000 Iiwooner, mit em Umland si s 2'071'000 (Stand: 2007).

Isfahan lit im Zentraliran, öbbe 400 Kilometer südlig vo dr Hauptstadt Teheran uf ere Hööchi vo 1500 Metern in ere Flussoase im fruchtbare Daal vom Fluss Zayandeh Rud am Rand vom Zagrosgebirg.

Im Süde und im Weste vo dr Stadt si d Bachtiari-Bärg, und im Norde und Oste lit die iranischi Hoochebeni, wo je witer mä uf Nordoste goot mee und mee zur Wüesti wird.

E persischs Sprichwort säit ass Isfahan d Helfti vo dr Wält sig ().

Si Glanzzit het Isfahan under dr Dünastii vo de Safawiide erläbt. Die häi Isfahan 1598 zu iirer Hauptstadt gmacht und mit e Hufe Brachtbaute und Gartenaalaage verschöneret.


Datei:Hotel Shah Abbas Sahn.jpg|Dr Innehoof vom Hotel Abbasi
Datei:Masjed-e-Sheikh lotfollah serré.jpg|Scheich-Lotfollāh-Moschee am Meidān-e Emām
Datei:33pol esfahan.jpg|**', d Brugg mit de 33 Bööge
Datei:Chehel Sotun Garden, Isfahan, Iran 2005.jpg|**'


## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

*  - Ardikel über Isfahan
* D Website vom «Freundeskreises Freiburg-Isfahan»
* Fotene
* Historical Cities of Iran "Isfahan"
* D U-Baan vo Isfahan
Berchtoldstag

De **Bärchtoldstag** (**Bächteli[s]tag, Berchteli[s]tag, Berteli[s]tag, Bärzeli[s]tag, Bechtelstag, Bechtle**), z Glaris au *Naanüüjahr* gnännt, isch ursprünglich e Fyrtig i Gägende mit alemannischer Bevölcherig gsi, bsunders i Teile vo de Schwiiz – wo er über d Bärner Herrschaft i de Waadt au i französischsprachigi Landesteil cho isch – und z Liächtestei. De Fyrtig isch meistens am 2. Jänner, cha aber au erst spöter am Jahresaafang si. Im Graubünde isch er am 5.&nbsp;Jänner, im thurgauische Frauefäld am dritte Mäntig im Jänner.

De Tag isch i verschidene Kantön arbetsfrei; ursprünglich aber isch das nu i de Kantön Züri und Bärn (mit em dozmalige Bärner Aargöi und em Waadtland, drum au hüt na deete) de Fall gsy.

En «heilige Berchtold» gits nöd. Im *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerischen Idiotikon]]* wird uf di mittelhochtütsche Wort *berchttac, berchteltac* und *berchtnacht* für ‚Epiphanias‘, ‚Dreikönigstag‘ (6.&nbsp;Jänner) verwise. Mhd. *bërcht, bërchtel* meint ‚glänzig, lüüchtig‘, öppe wie hüt na änglisch *bright* ‚hell‘. Me cha drum vermuete, das de Berchtoldstag – wo ja grad für di refermierte Kantön tipisch isch! – en Ersatz isch für der abgschafft Dreikönigstag.

## Literatur
* Emil Stauber: *Sitten und Bräuche im Kanton Zürich. II. Teil (Schluss).* 124. Neujahrsblatt, hrsg. von der Hülfsgesellschaft in Zürich auf das Jahr 1924. Beer, Zürich 1924, S.&nbsp;131–141.

## Fuessnote
Albula

**Albula** chan folgendes bedüte:

I de Geographii ():
* Albula (Fluss), en Fluss im Bündnerland, Schwiz
* Albulatal, s Tal, wo vo da Albula durflosse wird
* Bezirk Albula, en ehemoliga Bezirk im Kanton Graubünda (bis 2015)
* Region Albula, e politischi Ainhait im Kanton Graubünda (sit 2016)
* Albulapass, en Pass, wo 2'312 m ü. M. lit
* Albula-Alpen, e Gebirgsgruppe vo da Zentralalpa
* Albulabahn, en Abschnitt vo da Rhätischa Bahn
* Albulatunnel, en Tunnel im Verlauf vo da Albulabahn
* Albula/Alvra, a politeschi Gmaind, wo per 1. Januar 2015 im Kanton Graubünda entstanden isch 

I de Biologii:
* e Gattig innerhalb vo de Familie vo de Grätenfische (Albulidae), lueg bi Albula (Gattung)

I de Antike:
* de Name vom Fluss Tiber (Italie)
* Albula (Picenum), en Fluss im Picenum
* Albula (Anio), en Fluss, wo bi Aquae Albulae (weschtlich vo Tivoli (Latium), Italie) entspringt und i de Anio mündet
* en Fluss in Etrurien, lueg bi Albinia
Nadir Schah

Dr **Nādir Schāh Afschār** (; * 22. Oktober 1688; † 20. Juni 1747), äigentlig *Nadr Qulī* (), mit em Ditel (bevor er dr Droon bestiige het) *Tahmāsp Qulī* (, dütsch historisch **Thamas Kulikan** gschriibe, = „Sklav vom Tahmāsp“), het as Schah vo Persie vo 1736 bis 1747 regiert. Er het d Dünastii vo de Afschariide gründet. Wil er e milidäärischs Schenii gsi isch, häi en e baar Historiker as „e zwäite Alexander“ oder as dr „Napoleon vo Persie“ bezäichnet. In sinere Zit isch s Gebiet vo Persie vom Kaukasus bis zum Indus und ans Südufer vom Persische Golf gange.

Si Vorgänger Tahmasp II. het e Chrieg gege d Osmane aagfange, und d Browinze Georgie und Armenie verloore. Wo dr Nadir denn uf Isfahan cho isch, het er dr Tahmasp as Schah abgsetzt und in s Exil uf Chorasan gschiggt. An sim Blatz het dr Nadir dr achtmönetalti Soon vom Tahmasp as Abbas III. uf e Droon gsetzt, bis dr Nadir sich sälber am 8. Merz 1736 zum Köönig kröönt het. Er het denn d Osmane in meerere Schlacht gschlaage und eso alli verlorene Gebiet zrugggwunne.

1738 het er d Stadt Kandahar erooberet und Ghazni, Kabul und Lahore bsetzt. Am Ändi vo 1738 isch er über e Indus und het d Mogule am 27. Februar 1739 in dr Schlacht vo Karnal besigt. Bi dr Blünderig vo dr Hauptstadt Delhi si öbbe 30'000 Lüt umbrocht und Duusigi vo junge Lüt si versklavt worde. 

1740 het dr Nadir Schah d Usbeke in Dransoxanie aagriffe. Er het e groossi Flotte lo baue, und mit ere Bahrain erooberet und 1743 dr Oman. 
1746 het er die häiligi Stadt Nadschaf übernoo. 

E Joor spööter – 1747 – isch dr Nadir Schah vo sine Generääl z Chorasan ermordet worde. 

## Fuessnoote


## Litratuur und Weblingg

* 
* Nadir Schah von Persien
Sunnitischer Islam

D **sunnitisch Islam** isch die grössti Glaubensrichdig im Islam und stammt vom Kalifat wo dr Abu Bakr gründet het. Sini Aahänger wärde as *ahl as-sunna* () bezäichnet. D Bezäichnig Sunnite chunnt vom Wort Sunna ().  Sie stellen einen Zweig des Islams dar,

D Sunnite si in de mäiste islamische Länder d Meerhäit vo de Muslim, mit Usnaam vom Iran, Irak, Oman, Libanon, Aserbaidschan und Bahrain. In Bahrain si öbbe 75 Brozänt vo dr Bevölkerig schiitisch, aber s politische Lääbe wird sit em 18. Joorhundert von e baar sunnitische Familie beherrscht.

D Sunnite cha mä noch iire Rächtsschuele *([[Madhhab]])* in Hanafite, Malikite, Hanbalite und Schafiite iidäile.

D Underschiid zur zwäitgrösste Glaubensrichdig, wo d Aahänger von ere as Schiite bezäichnet wärde, si am Aafang nit theologisch gsi, sondern vo dr Froog cho, wär d Gmäinschaft vo de Muslim söll läite. Bi de Sunnite het sich s Kalifat bildet, bi de Schiite s Imamat.

Im Lauf vo dr Zit si no mee Underschiid entstande, bsundrigs zu de schiitische Imamite, weniger su de schiitische Zaidite.

## Historischi sunnitischi Staate
* Umayyade
** s Kalifat vo de Umayyade (661–759)
** s Emiraat vo Cordoba (756–929)
** s Kalifat vo Cordoba (929–1031)
* Abbasiide
** s Kalifat vo de Abbaside (750–1258/1517)
*Ayyubiide
** s Kalifat vo de Ayyubiide (1171–1252)
* Osmane
** s Kalifat vo de Osmane (1517–1924)

## Fuessnoote
Sunna

Mit **Sunna** cha gmäint si

* D Leer vom Brofeet Mohamed
* E Zwiig vom Islaam
* E germanischi Sunnegöttin
* E britischi Rockbänd us de früeje 2000er
* Kim Sunna, e schweedische Iishockispiiler
* En angelsäggsische Stammesfürst
Basra

**Basra** (; au *Basrah* oder *Bassora*) isch e Stadt im Süde vom Irak. Si lit am Schatt al-Arab öbbe 100&nbsp;Kilometer äwäg vo däm sinere Mündig in dr Persisch Golf.  Si isch d Hauptstadt vo dr Browinz Basra, het fast zwäi Millioone Iiwooner, won e Meerhäit von ene Schiite si.

## Wirtschaft
Basra isch die wichtigsti Haafestadt im Land und dank dr Betroolindustrii die bedütendsti Stadt im Südirak.
D Gegend um d Stadt isch au e fruchtbari Landwirtschaftsregion; es wärde under anderem Dattle, Riis, Mais, Gärste, Hirse und Wäizen im Winter aabaut (im Summer isch s dodrfür z droche und z häiss).

Dr Flughaafe Basra lit im Weste vo dr Stadt.


File:Basrah corniche.JPG|Schatt Al-Arab
File:Alibinabitaleb.JPG|Ali Bin Abi Talib Moschee
File:Basrah.JPG|D Altstadt
File:Al Basrah Oil Terminal (ABOT).jpg|S Betroolterminal


## Weblingg

*
Belmont-Broye

**Belmont-Broye** isch e politeschi Gmiin im Broyebezirk, wa zum Kanton Fryburg ir Schwiz ghert.

## Geografii
D Gmiin ligt südlech va Avenches u nördlech va Payerne im Tal va de Broye. D Flächi va uber 25 km² isch im Nordweschte, zum Ufer va de Broye hi, ganz flach un ligt öpe uf  I Richtig Südoschte stigts ganz liecht a, bis Léchelles uf rund  uhi. De högschte Punkt isch im «Fôret du Grand Bellemont» uf . Va de Gmiinflechi si 67,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 23,2 % Waud, 8,2 % Sidligsflechi ù 0,8 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Belmont-Broye si Grolley, Misery-Courtion , Montagny, Ponthaux ù Saint-Aubin im Kanton Fryybùrg ù Avenches , Corcelles-près-Payerne ù Missy im Kanton Waadt.

## Gschicht
Belmont-Broye isch uf de 1. Jänner 2016 us ere Fusion va de vorher selbständige Gmiine Domdidier, Dompierre, Léchelles (patois [a lɛˈtsiːlɛ], tüütsch *Leitern*) und Russy entstane. Domdidier isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1162 aus *Donno Desiderio* (1228 *Sanctus Desiderius*, 1267 *Dundedier*), Dompierre im Jaar 587 (961 *Dommun Petri*,1137 *Donperre*, 1180 *Domnus Petrus*), Léchelles 1243 aus *Leschières* (1327 *Leschièles*), Russy 1228 aus *Rusie* ù *Russi*).

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 17,9 % gläge.

## Religion
79,2 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 8,8 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3481 Yywoner 89 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 5,3 % Tüütsch ù 5,7 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 37 va de 3481 Yywohner ggredt.

## Weblink

* d Website va de Gmiin
* 
* 
* 
* 

## Fuessnote
SpongeBob Schwammkopf

**SpongeBob UsaPants** (Originaltitel: *SpongeBob UsaPants*) isch e US-amerikanischi Zaichetrickserii, wo 1998 vom amerikanische Meeresbiolog und Trickfilmproduzänt Stephen Hillenburg entwicklet worden isch. Si isch bim Publikum vor allem i de USA, aber au im dütschsprachige Ruum, seer beliebt.

D Serie handlet vo de Erläbniss vom gliichnamige Schwamm (änglisch: *spongebob UsaPants*), wo mit wiitere Meerestier i de Stadt Bikini Bottom läbt, wo am Meeresgrund ligt.

SpongeBob UsaPants wird vom amerikanische Chindersänder Nickelodeon produziärt.

## Weblink

* Dütschi Websyte

## Fuessnote
Schiras

Die iranisch Groossstadt **Schiras** (oder *Schiraz*, ) isch d Hauptstadt vo dr zentrale Südbrowinz Fars. Si het öbbe 1,5 Millione Iiwooner (Stand 2010) ghöört zu de grösste Stedt im Iran.

Schiras lit öbbe 700&nbsp;km südlig vo Teheran im südlige Zagrosgebirg uf ere Hööchi vo 1500&nbsp;m ü.&nbsp;NN. S Klima isch zimlig aagnääm und mild. D Stadt isch berüemt für iiri Gartekultur und mä säit ere dorum vilmol dr „Garte vom Iran“. Die vile verschiidene Blueme und die berüemte Roosezüchtige gääbe re e bsundrigs Usgsee, wo scho uffallt, wemm mä nume dur dr üsser Doorbooge in d Stadt iinefaart.

## Seenswürdikäite

Datei:Zendan karim khan1.JPG|D Zand-Zitadelle
Datei:Maghbareh hafez.jpg|S Hafis-Graab
Datei:Nasirolmolk mosque warm light.jpg|D Nasirolmolk-Moschee
Datei:Maharlu lake by tasnim.jpg|Dr Maharloo-See bi Schiras
Datei:Eram garden.JPG|Dr Eram-Garte


## Weblingg

* D Gschicht vo Schiras uf Nirupars.com
* Shiraz in dr Iranchamber (änglisch)
* Iran Fotireportaasche mit Fotene vo Schiras
* Fotene und Beschriibige vo 18 Seenswürdigkäite z Schiras us em Joor 2005

## Fuessnoote
Walter Thurnherr

Dr **Walter Thurnherr** (* 11. Juli 1963 z Muri, Kanton Aargau; haimetbrächtigt z Tippilzou) isch e Schwyzer Diplomat un Bolitiker (CVP). Syt em 1. Jänner 2016 isch er Bundeskanzler vu dr Schwyzerische Aidgnosseschaft.

## Lääbe
Dr Thurnherr isch z Wohlen im Kanton Aargau ufgwachse. Anne 1982 het er an dr Kantonsschuel z Aarau d Matura gmacht un derno vu 1983 bis 1987 Theoretischi Physik an dr ETH Züri studiert. Vu 1987 bis 1989 het er am Mathematische Seminar un am Physiologischen Inschtitut vu dr Universitet Bärn gschafft.

Noch em Studienabschluss isch er in dr diplomatisch Dienscht yydrätte, zerscht as Attaché vu dr schwyzerische Botschaft z Moskau. Vu 1991 bis 1995 het er im Bolitische Sekretariat vum Aidgnessische Departement fir uuswärtigi Aaglägehaite (EDA) gschafft, vu 1995 bis 1997 isch er Gsandte vu dr Botschaft z Moskau gsii. Parallel doderzue isch er vu 1995 bis 1997 Verdrätter vu dr Schwyz in dr Minsk-Gruppe un vu 1993 bis 1997 Assischtänt vum Abgsandte vum UN-Generalsekretär fir Georgie gsii.

Dr Thurnherr isch vu 1997 bis 1999 persenlige Mitarbaiter vum Bundesrot Flavio Cotti gsii. Anne 2000 isch er zum Schef vu dr domolige Bolitischen Abdailig VI vum EDA ufgstige, wu fir alli Krisen un Konsularschutzfäll im Uusland zueständig gsii isch. Ab 2002 isch er ai Johr lang Generalsekretär vum EDA gsii, voreb er 2003 ins Aidgnessisch Volkswirtschaftsdepartement (EVD) gwächslet isch un dert di nämlig Funktion ghaa het. Derno isch er ab 2011 Generalsektretär im Aidgnessische Departement fir Umwält, Verchehr, Energy un Kommunikation (UVEK) gsii. Am 9. Dezämber 2015 isch er vu dr Bundesversammlig mit 230 Stimme zum Bundeschanzler gwehlt wore. Am 1. Jänner 2016 het er d Noofolg vu dr Corina Casanova aadrätte. Am 16. August 2023 het er verchindet, ass er bi dr Wahl 2023 nit fir nomol e Amtszyt wett kandidiere.

Dr Thurnherr isch ghyrote un het zwai Chinder.

## Weblink

* dr Walter Thurnherr uf dr Websyte vu dr Bundeschanzlei
* dr Walter Thurnherr uf dr Websyte vu dr CVP
* dr Walter Thurnherr uf dr Websyte vum Aidgnessische Departement fir Umwält, Verchehr, Energy un Kommunikation (UVEK)

## Fueßnote
Region Okzitanien

D **Region Okzitanie**, mit em Undertitel *Pyrénées-Méditerranée* (Pyrenäe-Mittelmeer), ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region, wo àm 1. Janner 2016 grìnda worra ìsch. Sa kummt vu dr Fusion vu da Languedoc-Roussillon un Midi-Pyrénées, ìm Ràhma vu dr Reform vu da Regiona ìm Frànkrìch.

Dr ursprunglig Nàmma **Languedoc-Roussillon-Midi-Pyrénées** ìsch numma d Lischta vu da ehmàhliga Regiona wo friahier derzüegheert han, àlphàbetisch gordnet. Dr rìchtig Nàmma „Occitanie“ (uf Frànzeesch) ìsch vu da Iwohner gwählt worra. Vu-n'ra historischa Üssìcht, ìsch Okzitanie a àlta Region ìm Süd-Frànkrìch, wo àwer vìel breiter às d hìttiga Region gsìì ìsch: sa ìsch sallamols vu Oschta bis Weschta vum Lànd gànga.


Airbus_A380.jpg|Airbus A380, hargstellt z Toulouse
Rocamadour fda.jpg|Rocamadour, ìm Lot
Canigou depuis Céret 004.jpg|Dr Canigou, Üssìcht üs Céret
Demi Castelviel Gabriel Coulet.jpg|Roquefort Kaas
Carcassonne - la Cité.jpg|Carcassonne, ìn dr Aude


## Verwàltung
D Präsidantin vum Regionàlrot ìsch d Carole Delga.

## Weblink

* Offiziell Websitt vu Languedoc-Roussillon-Midi-Pyrénées (fr)


Languedoc-Roussillon-Midi-Pyrénées et provinces.svg|Detail vu dr Region


## Referanz
Bezirk Albula

Da **Bezirk Albula** (, ) isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda i da Schwiz gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Albula ersetzt worda.

## Iitailig
Zum Bezirk Albula händ bis zum 31. Dezember 2015 no die Krais und Gmainda ghört:
















## Veränderiga im Gmaindsbestand

* 1869: Fusion *[[Brienz GR|Brienz]]* und *[[Surava]]* → Brienz-Surava

* 1883: Uuftailig *[[Brienz-Surava]]* → Brienz und Surava

* 1890: Namesänderig vo *Schweiningen* → Savognin

* 1902: Namesänderig vo *Marmels* → Marmorera
* 1902: Namesänderig vo *Stalla* → Bivio

* 1912: Fusion *[[Bergün]]* und *[[Latsch GR|Latsch]]*  → Bergün

* 1920: Fusion *[[Bergün]]* und *[[Stugl|Stuls]]*  → Bergün

* 1943: Namesänderig vo *Bergün* → Bergün/Bravuogn
* 1943: Namesänderig vo *Conters im Oberhalbstein* → Cunter
* 1943: Namesänderig vo *Lenz* → Lantsch/Lenz
* 1943: Namesänderig vo *Mons* → Mon
* 1943: Namesänderig vo *Mühlen* → Mulegns
* 1943: Namesänderig vo *Obervaz* → Vaz/Obervaz
* 1943: Namesänderig vo *Präsanz* → Parsonz
* 1943: Namesänderig vo *Reams* → Riom
* 1943: Namesänderig vo *Roffna* → Rona
* 1943: Namesänderig vo *Salux* → Salouf
* 1943: Namesänderig vo *Stürvis* → Stierva
* 1943: Namesänderig vo *Tinzen* → Tinizun

* 1944: Namesänderig vo *Tinizun* → Tinizong

* 1979: Fusion *[[Parsonz]]* und *[[Riom GR|Riom]]*  → Riom-Parsonz

* 1996: Namesänderig vo *Brienz (GR)* → Brienz/Brinzauls

* 1998: Fusion *[[Rona GR|Rona]]* und *[[Tinizong]]*  → Tinizong-Rona

* 2009: *[[Wiesen GR|Wise]]* fusioniert mit *[[Davos]]* und wägslet in Bezirk Prättigau-Davos

* 2015: Fusion *[[Alvaneu]]*, *[[Alvaschein]]*, *[[Brienz/Brinzauls]]*, *[[Mon GR|Mon]]*, *[[Stierva]]*, *[[Surava]]* und *[[Tiefencastel|Tüfakaschta]]* → Albula/Alvra

* 2016: Fusion: *[[Bivio]]*, *[[Cunter]]*, *[[Marmorera]]*, *[[Mulegns]]*, *[[Riom-Parsonz]]*, *[[Salouf]]*, *[[Savognin]]*, *[[Sur GR|Sur]]* und *[[Tinizong-Rona]]* → Surses
* 2016: Da Bezirk Albula wird dur d Region Albula ersetzt und *[[Mutten GR|Mutte]]* wägslet i d Region Viamala

## Weblink

* 

## Fuassnoota
Opera Basel

D **opera basel** isch en Opereinszenierig z Baasel, wo jeedes Joor im Spootsummer stattfindet.

S Festiwal het as Operefestiwal Rieche 2006 zum erste Mol stattgfunde. Es het in dr ehemoolige Rithalle vom Wänkehoof gspiilt, wo sich zmidst im ene Änglische Garte befindet. D Bsuecher si grad an dr Büüni gsässe, wil s in dr Rithalle kä Orchestergrabe git.  Sit 2013 finde d Uffüerige im Baasler Volggshuus statt.

Die internazionale Soliste und Musiker wärde vom ene regionale Chor und em Baasler Festiwalorchester understützt.

2008 isch d Opere *[[Il turco in Italia]]* vom Komponist Gioacchino Rossini ufgfüert worde. 2010 het s Festiwal im Bellini si Opere *[[Il pirata]]* inszeniert, und im Spootsummer 2011 as Schwizer Erstuffüerig im Rossini si Jugendopere *L'equivoco stravagante* uf Italiänisch.

Dr Intendant vom Festiwal isch dr Holländer Jan Schultsz, dr Bresidänt, wo s Festiwal au mitgründet het, dr Martin Grossmann. S Operefestiwal wird organisiert vo dr *Opera St. Moritz*, wo au s jöörlige Festiwal ''Opera St. Moritz'' bi St. Moritz läitet.

## Inszenierige
Im Wänkehoof
* 2006: Lucrezia Borgia (Gaetano Donizetti) 
* 2007: Von Verdi zu Rossini!
* 2008: Il turco in Italia (Gioacchino Rossini)
* 2010: Il pirata (Vincenzo Bellini)
* 2011: L’equivoco stravagante (Gioacchino Rossini)
* 2012: Anna Bolena, (Gaëtano Donizetti)
Im Volggshuus Baasel
* 2013: Don Giovanni (Mozart) 
* 2014: La Gazzetta (Gioacchino Rossini)
* 2015 Viva la Mamma (Gaetano Donizetti)

## Weblingg
* Offizielli Website vo dr ''opera basel''

## Fuessnoote
Conters

**Conters** isch de Name vo verschidne Ortschafte im Kanton Graubünda i da Schwiz:
* Conters im Prättigau, a politeschi Gmaind, Region Prättigau-Davos
* Cunter, a ehemolegi politeschi Gmaind im Krais Surses, Region Albula (hät bis 1943 offiziell *Conters im Oberhalbstein* ghaissa)
Biozentrum der Universität Basel

S interdisziplinääre **Biozentrum vo dr Uniwersidäät Baasel** an dr Spiddaalstross 41 z Baasel isch s grösste naturwüsseschaftlige Departemänt vo dr Uni. Es konzentriert sich uf die molekulari und biomedizinischi Grundlageforschig und Leer und ghöört zu de füerende Instidut vo sinere Art uf dr Wält. 

## Forschig
S Biozentrum isch 1971 as äins vo de erste interdisziplinääre Instidut gründet worde. Hüte schaffe im Zentrum drissig Grubbe mit Forscher us dr ganze Wält und undersueche biologischi Brozäss uf ere molekulare Basis.Im Joor chömme mee as 200 wüsseschaftligi Publikazioone uuse. Schwerpünkt vo dr Forschig si d Biologii vo dr Zälle und dr Enteigglig, d Infekzionsbiologii, d Nöirobiologii, d Strukturbiologii, d Biofüsik und die „Computational & Systems Biology“.

## Leer
In dr Leer setzt s Zentrum uf e früeji Integrierig vo de Studänte in dr Forschigsaarbet. Für die beste Masterabsolvänte git s en internazionals PhD-Programm „Fellowships for Excellence“, wo vo dr Werner-Siemens-Stifdig understützt wird.

## Zaale (2014)
S Biozentrum het mee as fümf hundert Mitarbäiter, drunder 30 Brofasser, 103 Postdoktorande, 131 Doktorande, 39 wüsseschaftligi Mitarbäiter, 42 Masterstudänte und öbbe 120 Lüt, wo in dr Verwaltig, de Labor und as Techniker schaffe.

S Büdsche isch mee as 66,3 Millione Franke, drvo drait d Uni 69,7 Brozänt und dr Schwizer Nazionalfonds 14,2 Brozänt.

## Kwelle
* Website vom Biozentrum, abgrüeft am 14. Februar 2022
Škoda Auto

**Škoda Auto, a.s.** (Ussprooch: *Schkoda*, , ) isch e tschechische Auti- und Motorhersteller. D Firma isch 1895 as Laurin & Klement gründet worde und ghöört zu de eltiste Undernääme in sinere Bransche. Dr Maschinebaukonzärn Škoda het 1925 d Gsellschaft kauft, wo dur e Erst Wältchrieg gschwecht gsi isch. Dr Konzärn isch denn 1945 verstaatligt worde.

Sit 1991 ghört s Undernääme, wo denn no *Škoda automobilová, a.s.* ghäisse het, zur Volkswagen AG, zerst mit eme Meerhäitsaadäil, spüüter zu 100 % vo de Akzieaadäil. Usserdäm git s hüte no d Škoda Transportation a.s., wo Lokene, Autibuss, Drämli, usw. härstellt, wo wie *Škoda Auto* vom Konzärn Škoda cho isch. 

Am 8. Februar 2013 het Škoda d Brodukzioon vo 15 Millione Faarzuug in dr ganze Firmegschicht gfiirt. Im 2013 het Škoda uf dr ganze Wält 920'750 Auti usgliiferet. 2014 het dr Faarzüüghärsteller zum erste Mol im ene Joor mee as 1 Million Faarzüüge verchauft (1.037.226). Dr Naame vom Undernääme chunnt vom Naame vom Industrielle Emil von Škoda.

## Weblingg

* ''Offizielli Internetsite vom Undernehme''
* ''Škoda-Auto Dütschland''
* ''Škoda Öschtriich''
* ''Škoda Schwiz''

## Fuessnoote
Dragon Ball

**Dragon Ball** (jap. , *Doragonbōru*) isch e Manga-Serie vum japanische Zaichner Akira Toriyama un basiert uf em Roman *Die Reise nach Westen* vum Wu Cheng’en. Dr Manga bschrybt d Abenteuer vum *Son-Goku* un syne Kamrade, wu no dr sibe *Dragon Balls* sueche.

Dragon Ball isch urspringli vu 1984 bis 1995 im Manga-Magazin Weekly Shōnen Jump erschinen un isch speter in 42 Bänd vereffetligt wore. Di insgsamt 519 Kapitel umfassen iber 8.000 Syte. Derzue git s vier Färnsehserie, 18 Kinofilm, drei Färnsehfilm, zwee Realfilm, drei OVA un e Huffe Videospiil. Mit rund 156 Millione verchaufte Exemplar z Japan un 230 Millione verchaufte Exemplar wältwyt isch Dragon Ball, no *One Piece* dr zweetmaischtverchauft Manga.

## Literatur
* Akira Toriyama: *Dragon Ball Artbook.* Carlsen Comics, Hamburg 1999, ISBN 3-551-73600-6.
* Akira Toriyama: *The World Special – Illustrationen.* Carlsen Comics, Hamburg 2001, ISBN 3-551-74797-0.

## Weblink

* Shonen Jumps Webangebot zum Manga (japanisch)
* Offizielle Websyte vum Carlsen Verlag zue dr dytsche Manga-Fassig
* Anime News Network iber dr Manga (änglisch)
Pahlavi (Dynastie)

D **Dünastii vo de Pahlavi** (; Dūdmān-e Pahlavī) isch die letschti Herrscherdünastii vo de persische Schah gsi.

## Gschicht
D Pahlavi si 1925 as d Noochfolger vo de Kadschaare an d Macht cho. Die si mit eme Beschluss vom Parlamänt am 31. Oktober 1925 abgsetzt worde. Am 12. Dezämber 1925 het s Parlamänt dr Reza Khan zum Schah erhoobe. Vo denn aa het men em Reza Schah Pahlavi gsäit. 

Dr letscht Schah, dr Mohammad Reza Schah Pahlavi, het Reforme iigfüert und s öffentlige Lääbe im Land sekularisiert. Er het sich bi dr politische Lingge und bi de radikal Religiööse verhasst gmacht und uf iire Widerstand brutal reagiert. Er isch schliesslig bi dr Islamische Revoluzioon 1979 abgsetzt und d Monarchii isch ufghoobe worde.

## D Herrscher vo dr Dünastii
* 1925–1941 Reza Schah Pahlavi (1878–1944)
* 1941–1979 Mohammad Reza Schah Pahlavi (1919–1980)

Rezashah.jpg|Dr Schah Reza Pahlavi

Dr letscht Droonfolger isch dr Cyrus Reza Pahlavi (* 1960) gsi.
Volkswagen

**VW** (Abkürzig für  **Volkswagen**) isch d Stammmarke vo dr Volkswagen AG.

## Gschicht

Bekannt isch d Marke mit em «Chääfer» worde, wo in verschiidene Wersioone sid de spöötere 1940er Joor bis in d 1970er in Dütschland broduziert worde isch und denn in Südamerika für no zwäi Joorzäänt. Bald druf, im Joor 1950 het Volkswagen si Dransborder uusebrocht, wo as «Bulli» beliebt gsi isch und Däil vo dr Hippie-Folklore vo de spoote 1960er isch. Am mäiste verchauft worde in dr Gschicht vom Härsteller isch dr «Golf», wo s von em sid de 1970er siibe Wersioone gee het. 

Volkswagen het wägen em Erfolg vom «Chääfer» dr nöi Trend zu sterkere und bekweemere Modäll in de 1960er und 1970er Joor verschloofe und dr «Golf» zämme mit em «Passat» häi d Marke grettet. Bäidi Autitüpe si e chli gröösser und nid ganz eso spartanisch wie dr «Chääfer» s gsi, das, wo d Kundschaft het welle. Für die, wo die nöije Tüpe z grooss gsi si, isch s Chliiauti «Polo» entwigglet worde, wo s jetz scho fümf Generazioone von em git.

Vo de 1990er aa het Volkswagen uf dr äinte Site mee und mee au Ooberklasseauti wie dr «Phaeton» und Sportfaarzüüg wie dr «Touareg» afo broduziere und uf dr andere Site spaarsami Chliinstauti wie dr «Lupo» und si Noochfolger, dr «Fox».

## Literatur
* Jonas Kiefer: *VW Typenatlas, Serienfahrzeuge.* 2. Uflaag. Delius Klasing & Co. KG, Bielefeld 2002, ISBN 3-7688-1271-5.
* Rudi Heppe: *VW Personenwagen*, Podszun, Brilon 2001, ISBN 3-86133-209-4.
* Halwart Schrader: *VW Personenwagen seit 1945, Band 1, Typenkompass*, Motorbuch Verlag, Stuttgart 2001, ISBN 3-613-02105-6.
* Halwart Schrader: *VW Personenwagen seit 1945, Band 2, Typenkompass*, Motorbuch Verlag, Stuttgart 2001, ISBN 3-613-02186-2.
* Werner Oswald: *Deutsche Autos, Band 2, 1920–1945.* 2. Uflaag. Motorbuch Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-613-02170-6.
* Werner Oswald: *Deutsche Autos, Band 3, 1945–1990, Ford, Opel und Volkswagen.* 1. Uflaag. Motorbuch Verlag, Stuttgart 2001, ISBN 3-613-02116-1.

## Weblingg

* Website vo dr Volkswagen AG
* Neu VW-Logo sit Dezember 2012
* Site zue historische VW-Produkt
* Schrifteräie vo dr Historischen Kommunikation Volkswagen