open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schweden

S **Chönigriich Schwede** (  oder eifach **Sverige** ) isch e parlamentarischi Monarchi z Skandinavie. S Staatsgebiet schließt, näbe em öschtliche Teil vo dr skandinavische Halbinsel, d Insle Gotland und Öland mit i. Schwede isch Mitglid vo dr EU und vom Nordische Rot und hätt öppe 450.000 qkm und ca. 10,2 Mio. Iwohner. D Hauptstadt isch Stockholm. Witere wichtige Städt sind Malmö, Göteborg, Västerås, Norrköping, Linköping, Umeå, Örebro, Lund, Halmstad und Uppsala.

## Geographii
Schwede gränzt im Weschte ans Skagerrak, s Meer zwüsche Schwede, Norwege und Dänemark) und s Kattegat, d Meerängi zwüsche Schwede und Dänemark, und im Süde und Oschte an d Oschtsee.

Zue Schwede ghöre öppe 221.800 Insle, die drei gröschte sin Gotland (2.994 km²), Öland (1.347&nbsp;km², beidi liege in dr Oschtsee) sowie Orust (346&nbsp;km², sälli liegt nördlich vo Göteborg). Die längschti Usdehnung vo Norde noch Süde isch 1.572&nbsp;km, un vo Oschte noch Weschte 499&nbsp;km. D Landesgränze zue Norweege isch 1.619&nbsp;km lang, die zue Finnland 586&nbsp;km.

## Sproche
In Schwede isch Schwedisch d Amtssproch (syt em 1. Juli 2009 au offiziell). Dialäkt, wo ender vil vom Standardschwedische abwyched, sin under anderem Schonisch *(skånska)* im Süde, s Älvdalisch *(älvdalska)* im innere Weschte und s Gotländisch *(gotländska)* uf Gotland. Anerkannti Minoritätssproche sind Saami *(samiska)* im Norde vom Land, Meänkieli (Tornetalsfinnisch) und Finnisch an de finnische Grenze, Jiddisch und Romani.

## Literatur
* Jörg-Peter Findeisen: *Schweden. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.* 2. Uflag. Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2005, ISBN 3-7917-1561-5.
* Ralph Tuchtenhagen: *Kleine Geschichte Schwedens.* Verlag C. H. Beck, München 2008, ISBN 3-406-53618-2.

## Weblink

* Länderinformatione zue Schwede (Uuswärtigs Amt, Berlin)
* s offiziell Portal vo Schwede
* s Schwedische Institut

## Quelle
Skandinavien

**Skandinavie** isch uf der eine Sitta d Bezeichnig für d Halbinsla in Nordeuropa und uf dr andra Sitta oo a Bezeichnig für an Kulturruum.

Di Skandinavisch Halbinsla liit im Norda fa Europa und goot fa Trelleborg in Südschweda bis uffe zum Nordkap. Für d Geografe ghörand zue Skandinavie die Länder Norwega und Schweda und dr Nordweschta fa Finnland. Di Geologe zelland au ganz Finnland und di russischa Gebiet Karelie und Kola drzue; si redand drum fa *Fennoskandinavie*.

Zur skandinavischa Kulturgemeinschaft – gschichtlich und sproochlich – khörand die Länder:
* Dänemark; Hoptstadt: Kopehage
* Schweda; Hoptstadt: Stockholm
* Norwega; Hoptstadt: Oslo
* Island; Hoptstadt: Reykjavik
* Färöer-Insla; Hoptstadt: Tórshavn.

Dänemark, Island, Norwega und Schweda bildand sit 1952 zämma dr Nordisch Rat.

Prägend für d'Gschicht u Kultur vo Skandinaviä si d'Wikinger gsi.

## Weblink
Sling Bikini

E **Sling Bikini** isch e eiteilig Badonzug, wu nit viil verdeckt wird, oder zmindescht soviil wie mit eme Bikini zeigt wird. Trait wird er wie e Bikinihos mit Bändel, nur dass die nit um d Huft, sundern um de Nacke bunde werre. Des losst di gonz Syte vum Liib unbedeckt. D Streife gihn zwische oder uf de Ussesyte vun de Brischt durich, wenn si breiter sin, kinne si au driiber gihn, kinne aber licht zum "obe ohni" sunne uf d Syt gschobe werre. Hinte gihn d Bändel meischt bis zwische d Pobacke runter. Des siht dene esu ähnlig us wie e Thong.

Slings werre au zum Teil Monokini gnennt, des isch aber nit gonz richtig, will des isch eigetlig ohni Bikini-Oberteil gmeint.

## Weblink
*Slingshots uf Bikiniscience (änglisch)
Jahrhundertwende

Under re **Johrhundertwändi** verstoht mer im allgemeine de Zitruum vo e baar Johr um de Übergang vo einem Johrhundert in s ander.

Wë mer genauer anelüegt, no ßin's numme d Johr mit de Ändziffere 00 und 01 (Epochesprung); di meiste Lüt finde aber de Wechsel vo de Ändziffer vo 99 uff 00 wichtiger.

Im speziälle hät d Johrhundertwändi de Wechsel vom 19. zum 20. Johrhundert bedütet, also öbbe d Johr vo 1896 bis 1910 ("Fin de siècle"). Säll isch z Europa d Belle Époque gsi, e Zit mit starke bolitische und soziale Änderige vo de Gründerzit und de Johr vor em Erschte Wältchrieg - und glychzitig mit usbrägte Styl in de Architektur, Literatur und Kunscht. Dass di kulturälli Zitewändi vom 19. Johrhundert erscht in de 1910er stattfindet, nännt mer s *lang nünzähnt Johrhundert*.

Sit de letschte Johrdausendwändi vom 20. zum 21. Johrhundert isch de Begriff missverständlig und überholt.
Liberalisierung

**Liberalisierung** (lat. *libertas* - Freyheit) beditet dr Abbau vun schtaatlichi oder gsellschaftlige Iischränkunge, Iigriff un Vorschrifte.

## Politischi Libralisierung

Politischi Liberlaisierung isch e Abbau vu repressive Funktione vum Staat. Der Uusdruck wird vilmol im Kontext vun Minderheiteschutz, Menscherecht, Verbot un dr Umwendlung oder Abschwächung vun Schtrofe.

## Wirtschaftligi Liberalisierung

Wirtschaftligi Liberalisierung isch dr Ruckzug vum Staat us dr Wirtschaftsprozess zue Gunschte vun private Unternemme un zuem Teil zue Unguschte vun dr eifache Lit. 

Dr Liberalisierungsbegriff in dr Wirtschaft isch noch em zweite Weltkrieg durich d OECD prägt worre. Am Ofong isch bloss dr Abbau vun mängemässige Hondelsbschänkunge gmeint gsi.
Lebenseinstellung

Hinter dr **Lewensiistellung** verberge sich d Wert, wu mit einre – noch dr persenlige Uffassung – richtige Lewensfiehrung verbunde sin.

Unter dr Lewensiistellung isch also im Gegesatz zuem Lewensstil, wu des „wiä“ d Lewesgschtaltung verdiitligt un dodemit d' matrialischtisch Usgschtaltung nächer definiert, des „wege was“ z verstih, wu d' Ontwort uf d' Frog git, wurum mir e bstimmter Lewensschtil lewe. 

D Lewensischtellung konn us bewusste philosophische, religiese, politische oder au ondri Iberlegunge un Iberzejgunge rus resultiere un mit ongstrebte Regelverschtess gege s Umfeld (Familie, Schuel, Beruef, im witre Sinn d Gsellschaft usw.) verbudne sii. Vilmol schine awer bewusste wie unbewusste un ender ureflektierti Ibernohme vo vorglebte Lewensiistellunge un dodemit e konformistischi Lewensgschtaltung vorzherrsche. Die konformistisch Lewensgschtaltung wird allefalls vun entwicklungsbedingte Grenziwerschrittunge begleitet, wu e feschter Platz in de Sozialisation vum Kind zuem Erwachsene hän. Diä zuegrundglegte Grenze sin dodebi awer nit schtatisch, sundern entwickle sich vun Generation zue Generation un au innerhalb vun ere ständig un vilfälti furt.
England

**Ängland** isch e Deil vom Vereinigte Kenigrych. Mit sinne 130.000 km² isch es dr Hauptdeil vom Kenigrych. Es läbe dert au yber 85 % vu dr Brite, eppe 56 Millione (2018). Geografisch gsee isch es dr gröscht Deil vo dr Insle Grossbritannie.

Andersch as Schottland, Wales und Nordirland isch Ängland aber ekäi politischi Gebietskörperschaft, s isch äifach e hischtorischi und emotionali Landschaft. Di traditionell änglischi Hauptstadt isch London. Immerhin gits Gsetz, wo nu z Ängland gälted, aber die erlaat s Parlamänt vom Veräinigte Königrych – en änglischs Parlamänt gits nöd. Di andere, autonome Regione händ degäge äigeni Parlamänt und chönd drum au äigeni Gsetz erlaa. Nu für di anglikanisch Chile, wo z Ängland d Staatschilen isch, isch es würkli e Gebietskörperschaft. Ängland hät au en äigene Faanen (s root Georgschrüüz uf wyssem Grund) und en äiges Wappe (drei goldigi Löien uf rootem Grund).

Wil England dr Rest vu Grossbritannie eroberet (Wales, Nordirland) oder mit em fusioniert (Schottland) het, wirds – zum Leidwese vu dr Waliser und vor allem vu dr Schotte – hüffig umgangssprochlich mit Grossbritannie gliichgsetzt.

## Englische Gschichd
D eigedliche Engländer, des send d Nachfahre von de Angelsachse. Dia send älle mit de Jüta ond angeäblich au oinige Sueba em 5. Johrhundert anno Domini nach England usgwanderet. Da hent se na s Chrischdetum aagnomma. Im Johre 1066 send dia Normanna us dr Normandii nach England gseegelet. Da hent se onder ihrem Keenig Wilhelm, „William the Conqueror“ gnannt, s Land vo de Angelsachsa erobert.

## Weblink

## Fuessnoote
Wales

**Wales** (uf walisisch: *Cymru;* IPA-phonetisch: /ˈkəmrɨ/ ; uf änglisch: *Wales*) isch de chlinschti Teil vo de Britische Insle und im Vereinigte Chönigriich. Es hät e Flechi vo 20.779&nbsp;km². D Hauptstadt isch Cardiff.

## Geographi

View_of_Tanygrisiau.jpg|Tanygrisiau, Gwynedd, im Norde vo Wales, mit de Moelwyn-Bärge im Hintergrund
Wales-NASA-250.jpg|Satellitebild vu Wales

Wales isch e Halbinsle weschtlich vu England un ragt in die Irisch See ini.

## Sprooche
In Wales isch näbe Änglisch o s Walisische, a keltische Sprooch, Amtssprooch, won gwüssi Änlichkeite mit em Bretonische häd.

## Gschicht
Wales hät früener eigeti Herrscher ghaa. Im 13. Johrhundert händ sich d Fürschte vo Gwynedd (Guines) chönne gägenüber den andere walisische Fürschte duresetze.

De Chünig Eduard I. hät aber bis 1283 Wales eroberet. Sit doo isch de Chronprinz vo Ängland reschpäktive vom Vereinigte Chünigriich vo Amts wäge amigs Fürscht vo Wales (änglisch *Prince of Wales,* walisisch *Tywysog Cymru*). 1535/42 isch Wales definitiv is änglich Chünigriich integriert worde, und sit doo gilt z Wales au s änglisch Rächt.

1966 hät d Partei *Plaid Cymru* („Partei vo Wales“) zum erschte Mol en Parlamäntssitz gunne. Si setzt sich für politischi Autonomii und die walisisch Sprooch ii. Au d Labour-Partei isch mee und mee für e walisischi Autonomii gsi. 1998 schliessli isch Wales en autonomi Region im Vereinigte Chünigriich worde und hät en eiges Parlamänt und en eigeni Regierig überchoo.

## Wahlspruch
De Wahlspruch *Y Ddraig Goch ddyry cychwyn* heisst uf Dütsch: De roti Drache stiigd us de Äsche. De roti Drache isch scho sit vilne hundert Jaar s Symbol vo de Waliser. Scho im 7. Jahrhundert chunt är i Gedicht vom Chünig vo Gwynedd vor und um 820 seg er uf em Banner vom Chönig Arthur gsi, won er in Chrieg zoge isch. Es wird gseid, es segi di eltischti Fane wo immer no brucht wärde. De roti Drache gheisst uf walisisch *Y Draig Goch*.

## Literatur
* 
* Miranda Green, Ray Howell: *Celtic Wales: a pocket guide.* University of Wales Press, Cardiff 2000, ISBN 0-7083-1532-1.
*  Britta Schulze-Thulin: *Wales.* Reise Know-How Verlag Rump, München 2012, ISBN 978-3-8317-2180-1.
* John Davies: *A History of Wales.* Penguin, London 1994, ISBN 0-14-014581-8.

## Weblink

* Offiziell Wales-Portal
* The National Assembly for Wales
* Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Walisisch)
* Country Side Council for Wales
* Welsh cultural history
London

**London** isch d Hauptstadt und s wirtschaftlichi und kullturelli Zäntrum vu Grossbritanniä. D Schdat hät öppe 7.5 Mio. Iwohnär, dä Balligsruum sogar übär 12 Millionä. Dä Hauptfluss, wo dur d Schdat flüsst, isch d Themse.

## Gschicht
Im Jahr 61 n. Chrischtus händ d Römär s Militärlagär *Londinium* gründät, wo sich bald zu dä bedütänschtä Handälschdat vu Brittaniä entwicklä hetti söllä. Am Afang vum 12. Jahrhundärt isch London ändgültig d Hauptschdat vum Land gsi. I dä Mitti vum 17. Jahrhundärt händ det bereits 500'000 Lüt gläbt. 1666 hät äs Grossfür in London gwüätät, bi dem viär Foiftäl vu dicht anänandärdrängtä Holzhüsär Opfär vu dä Flammä wordä sind. Nach dem värherrändä Brand hät mär us dä lehmigä Ablagärigä i dä Flussniidärig vu dä Themse Backstäi gformt und hät mit dem Matärial d Schdat widär ufbout.

## Sehenswürdigkeite
Dä Sitz vu dä bäidä Chammärä vum brittischä Parlamänt erschtreckät sich übär ä Längi vu 275 m am linggä Ufär vu dä Themsä. Das gwaltig Bouwerk, wo vu 1840 bis 1852 im neugotischä Schtil errichtät wordä isch, hät meh als tuusig Rüüm. Am rächtä Rand vum Gebäudekomplex ragt dä *Clock Tower* mit dä 13&nbsp;t schwerä Gloggä *Big Ben* i d Höchi. D Westminster Abbey, wo d Chrönige schdattfindä, isch grad näbedra.

D Innäschdat, wo am linggä, nördlichä Ufär vu dä Themse liit, hät zwee Chärn: D *City of Westminster* und di äigäntlich *City of London*, wo s wirschaftlichi Härz vu London, ja vu ganz Grossbrittaniä schlat. Im Finanzzäntrum drängät sich d Gebeude vu dä Börsä, dä Bank vu Ängland, dä Versichärigä und vu andärä grossä Untärnähmä uf ängschtäm Ruum zämmä. Än dunklä Azug us finschtäm änglischäm Tuech, däzuä dä Schirm und – früener – d Melonä gälted als unentbehrlichi Accesoires-Outfit vu mänä Gschäftsma in dä Londoner City. D *St.&nbsp;Pauls Cathedral* – d Kupplä vu derä Chilä ragt 111 m i d Höchi – isch diä imposantischti Chilä vu ganz London. D *Tower Bridge* mit dä zwee Zwillingstürm, wo 1894 uufggangä isch, dä *Kent-Gartä*, dä Gartä vu Ängland und dä *Picadilly Circus* – äinä vu dä läbhaftischtä Plätz vu London – muäs mä au gseh ha. Wäränd d City of London fascht gschlossä zuäbout isch, sind i dä City of Westminster grossi Pärk i di beboutä Areal igschtreut. Diä Pärk prägät s Bild vu ärä Wältschdat im Grüänä. Kulturell isch London ebä so sehänswert.

## Weblink

* Offizielli Site vo de Stadt London (änglisch)
*
Themse

D **Themse** isch a Fluss in Südengland und dr bedütendscht in ganz England. Er isch vor allem bekannt weil er direkt durch London fliaßt und oh für d Schiffahrt gnutzt weda ka.

D Themse het siini Quelle in de Cotswold Hills, bis Oxford sait män erä au **Isis**. Underhalb vo London duet sich dr Fluss schdark verbreitere wägem Iifluss vo dr Fluet–bi Gravesend isch si 730 Meter breit. Ihri Längi isch 346 km, drfo si 311 km schiffbar. 

In dr Vergangeheit het London eine vo de wichtigschde Seehäfe vo Ängland gha (London Docks), wo mä über d Themse erreicht het. Au moderni Seeschiff chönne währed dr Fluet in Hafe iine, aber si wirtschaftligi Wichtigkeit isch sehr reduziert hützudag.

S Zentrum vo dr Schdadt London lit a dr Themse und vili Sehenswürdigkeite: s Parlament mit em Big Ben, dr Tower, d Tower Bridge, d London Bridge, d Millennium Fuessgängerbrugg, s Riiserad.

## Quelle
* *dtv-Lexikon,* Deutscher Taschenbuchverlag, München 1970, Band 18, S.&nbsp;192.
Erdmannlistein

De **Erdmannlischtei** isch en Uuftürmig vo drüü Findling im Wald zwüsched Wohle und Bremgarte.

Si sind warschiinlich abglageret vom Rüssgletscher am Ändi vo de letschte Iisziit. 

Me verzellt sich i dr Saag: näbet de Schtei isch emal de Iigang zu de Hööli vo Erdmannli gsii, bis si vo übermüetige Purschte verschüücht worde segid.

De Erdmannlischtei hät au as Chindlischtei ggulte.

Ganz noch gits en Halt vo de Bremgarte–Dietike-Bahn, wo «Erdmannlistei» heisst und vor allem bruucht wird vo Lüüt, wo de Erdmannlistei wänd go luege und uf em Platz näbedra öppis ässe.

## Fuessnote
Hohebannstein

Dr **Hohbannstei** (dt. *Hoh(e)bannstein*) isch e denkmolgschützte historische Grenzstei uff em Hohfirscht südli vu Friburg im Brisgau. D Besunderheit isch, ass es sich binem um e Fimfmärker handelet, wu e gmeinsame Grenzpunkt fier d Gmarkige vu Ebringe, Bollschwil, Pfaffewiler, Ehrechilche un Schallsched bildet. Sit eme Unfall bi Forschtarbede anno 1996 Johre stoht dr Originalstei im Dorfmusem z Pfaffewiler. Am middlerwili asprechend gstaltete Grenzpunkt stoht sit anno 1997 e Replik.

## Geographischi Lag

Dr Stei stoht im Wald, eschtlich vum Hohfirschtgipfel (496&nbsp;m) in circa 410&nbsp;m Hechi an eme beliebte Wanderwäg, 100 Meter vum Chalchbergwerk vu Bollschwil eweg.

## Gschicht

Dr Hohbannstai isch 1748 errichtet worre un markiert dr Endzuestand vu dr Grenzuffdeilig vum Hohfirscht am End vum Middelalder bzw. in dr früehe Nejzitt zwische dr aligede Gmeinde, noochdem die gmeinsam Allmendnutzig nooch 1300 langsam zum Erlige chu isch und d Gmeinde (iber ihri Grundherre) versuecht hänn, meglichscht vil vu dem Berg in die eige Gmarkig zbringe.

Vor dr Errichtig vum Stei hets zimli vil Strit um dr jewilig Bann zwische dr Dörfer gä. Interessant isch in dem Zsämmehang, dass d Initiativ zue dere Grenziegig un au dr Grichtsprozess z Friburg deswäge vu dr Dörfer un nit etwa vu dere ihre adlige oder chilchliche Grundherre usgange isch.

Pfaffewiler isch bispilswis iber vier Generatione (also 100 Johr) sinene Grundherre z Staufe im Ohr gläge, endli ihri Asprüch uf Dalhuse uf dr Nordside vum Hohfirscht geltend zmache, bis sich endli einer dezue bequemt het, sälli z Friburg gege dr Ebringer Grundherr izchlage. Bim e Erfolg hätt Pfaffewiler praktisch dr gsamt weschtlich und nördlich Hohfirscht kontrolliert un Wolfewiler, wo si Bann zitwilig bis an d Hüser vü Ehlischwiler usdähnt gha het, vum Dürreberg und Hohfirscht abdrängt. Säll isch aber gschiteret un es isch trotzdem noch emol iber 200 Johr gange, bis d Banngrenze uffem Hohfirscht in dr hit noch gültige Form feschtglegt worre sin.

## Form und Gstaltig

Dr Stei isch e uregelmässigs Fimfeck. Dr erscht Stei isch starch erodiert un durch Froscht und Unfäll ufgesprengt. Scho an sinem usrpringliche Standort isch sällewäg mit Isebschläg zämmeghobe worre. An sinem jetzige Standort im Dordmuseum z Pfaffewiler het mer au dr Sockel erneieret.
Dr nei Stei luegt jetz witter uss em Bode wie dr ald un stoht uffere Art Empore, so dass mer nimmi us Versehe an ihn ani fahre cha.

## Literatur
* Ebringen, Herrschaft und Gemeinde, Band 1 - Claus-Dieter Schott und Edmund Weeger (Hrsg.), Rombach-Verlag Freiburg, ISBN 3-9802758-0-9
* Helge Körner (2006): Der Schönberg – Natur- und Kulturgeschichte eines Schwarzwald-Vorberges. 472 S., 48 Farbtafeln und 200 sw-Abb. Lavori-Verlag, Freiburg. ISBN 3-93573-753-X.
Bregenzer Ach

D **Bräagazar Ach** isch an 80 km langa Fluss im öschtrichischa Bundesland Vorarlbearg.

## Geografii
D Bräagazar Ach entschpringt am Tannberg a d Gränz is Lechtal im Auafäldgebiet - nit direkt am Tannbergpass. Si fliasst in nordweschtlichar Richtung zum Bodasse. Im obara Toal ischt se no wenig verbout.
 
Vo Schopparnuo bis Beza bezühigswiis bis ge Rütte i d Parzella Bia ischt d Ach scho ghörig zwüschat Dämm inne quetscht. Blos noach Mella ischt no a kle a natürlichs Toal. Vom Ilouf vom Andalsbuchar-Kraftwerk weck ischt se wiedar in a ra schöna Schlucht. Vor Egg ischt s no amol verbout.
 
Unterhalb vo Egg got as ins 19 km lange Achtal. Des ischt a meischtens no a natürlichs Tal mit viele Kurva und Stromschnella. Allardings ischt bis Albarschwende fascht koa Wasser wells im Stolla vom Kraftwerk vo da VKW (Vorarlberger Kraftwerke) ischt. Zwüschat Alberschwende und Bozenau bim Dorenar Bahnhof ischt vo dem Kraftwerk a Becka zums Wasser langsam ablo. Döt schout d Ach nümma schö us. 

Im ganza Toal durch dia Achschlucht ischt uf de räachte Sita dia ehemalige Trassa vom Wäldarbähnle. Des ischt vo 1903 bis 1985 a 35 km lange Schmalspurbahn vo Brägaz ge Beza gsi. Hüta wörd nu no a korzas Stogg als a dampfbetreabni Museumsbahn betreaba. Bis zum Summar 2005 hot ma uf dera alte Bahntrassa no ganz guat z Fuass loaffa künna. Am 22. Auguscht 2005 hot a Hochwasser aber mindeschten 95 % vo ders Strecke überfluatat und an Huffa Mura weckgrissa.
 
Am End vo dem enga Tal ischt Kennlbach. Vo döt rinnt d Ach zwischat Dämm izwengt zum Bodasee und mündat zwischat da Landeshoptstadt Brägaz und Hard in See.

## Weblinks

## Oanzelnochwiis
Gotthardbahn

D **Gotthardbaan** (GB) isch e privati Isebaan i de Schwiiz gsi. Si häd e Linie vo Immisee (Kanton Schwyz) dur s Gotthardmassiv uf Chiasso (Kanton Tessin) pout und betribe. Wämmer hüt vo de Gotthardbaan redt, meint mer d Linie. Si isch Normalspurig.

## Bou
Nach de Semmering-Baan (1854), de Brenner-Baan (1867) und de Mont-Cenis-Streki (1871) isch d Gotthard-Baan (GB) di vierti, aber au di küensti Isebaan dur d Alpe gsi. Lang hät mer drüber diskutiert, won d Baan gnau söli duregaa. Äntli, 1869 hät mer mit em Königriich Italie und 1871 mit em Tüütsche Riich en Staatsvertraag chöne abschlüüse. Es Jaar spöter, 1872 isch mit em Bou aagfange worde.

Am schnällschte isch es im Tessin fürschi gange und 1874 hät mer d Taalstrekkene im Süüde Abläntsche (Biasca) - Giubiasco - Luggarus (Locarno) und Lauis (Lugano) - Chiasso eröffnet. 

Am 1. Juni 1882 isch die durchgeendi Strekki vo Immisee uf Chiasso eröffnet worde. De Gotthardtunnel won 15003 Meter lang isch, isch zu säbere Ziit de lengschti Isebaantunnel vo de Wält gsii. Scho bald druf abe häds Militär aagfange d Strekki mit Feschtige z sichere. Z Eriels (Airolo) hett mer sogar mit ere künschtliche Lawine chöne de Tunneliigang verschütte.

Gliichziitig isch die Aargauischi Südbaan mit em Teilstück Rotchrüüz - Immisee als Zuefaart vo Aarau uf Goldau eröffnet worde. D Zuefartslinie vo Züri und Luzärn zu de Gotthardbaan sind erst 1887 fertig worde.

1909 isch d GB im Zug vo de Verstaatlichung vo de SBB überno worde. D Elektrifizierig isch 1922 abgschlosse worde. D Doppelspur hät mer aber scho churz nach de Eröffnig aafange boue.

## Weblink

* gotthardbahn.ch historeschi und anderi Informatione zur Gotthardbaan, anderi Streckene und Modellbaane, ständig aktualisiert vo Waldis Carl
* NEAT – Alptransit
*
Südbadisch

Dr Begriff **Südbadisch** fir dr Dialäkt in Südbade (friähjer het mer gsait Oberbade) macht wisseschaftlig kei Sinn, wel dr Dialäkt zwische Hegau, Südschwarzwald, Markgräflerland, Briisgaü un Ortenaü kei Einheit bildet. Do isch niideralemannischs Bodeseealemannisch, Hochalemannisch un niideralemannischs Oberrhiinisch verbreitet, un im Rüüm Duttlinge aäu Schwäbisch. S Glich giltet fir dr Begriff **Badisch**, do sin fränkischi Dialäkt im Norde un Alemannisch im Süde unter einem Huet.  
Bade as e zämmehängendi politischi Einheit isch erscht 1806 entstande, diä sprochlig Üsbrägung vu däm Gebiit het aber viil friähjer stattgfunde.
Friili bezeichne mänki Lit, wu kei alemannischs oder fränkischs Bewußtsii hän, ihre Dialäkt as badisch („Südbadisch“ nännt si Dialäkt niäme). Do, wu no starke Dialäkt gschwätzt wird, unterscheidet er sich im badische Oberland (= Süde) un im Underland (= Norde) zimli: S eint isch Alemannisch, s ander Fränkisch. Meh Ähnligkeit mitenander het s Badisch vu dr Großstedt, also vu Friiburg, Karlsrueh usw., wels dur s Hochditsch iigebnet un enander agliche isch. 
Am endschte dät noch e Begriff badischi Umgangssproch Sinn mache – fir diä schriftnoch Sproch, wu vu Alemanne bsunders in dr Stedt gegeniber Främde oder Vorgsetzte verwändet wird oder wänns suscht „ghobe“ zuegoh soll. Do heißts drno z.&nbsp;B. *Hasch geschtern kei Zeit ghabt? Wo bisch gwäse?* Diä Umgangssproch schwätzt zum Deil aü zuezogeni oder assimiliärti Bevelkerung. Assimiliärt heißt do: D ürspringlig Sproch (Alemannisch) isch verlore gange, mer het sich stark im Hochditsch agnächeret. 
Dr Wortschatz vu dr verschiidene Dialäkt im Badische wird in dr „Arbeitsstelle Badisches Wörterbuch“ in dr Uni vu Friiburg i.&nbsp;B. gsammlet.

## Literatür
* Hubert Baum: *Alemannisches Taschenwörterbuch für Baden.* Freiburg, zahlrichi Uflage, ISBN 3-89155-108-8.
* *Badisches Wörterbuch.* 1925ff rüsgää vum Ernst Ochs, Karl Friedrich Müller, Gerhard Wolfram Baur, Rudolf Post und Tobias Streck.
* Hubert Klausmann, Konrad Kunze, Renate Schrambke: *Kleiner Dialektatlas – Alemannisch und Schwäbisch in Baden-Württemberg.* Bühl 1993.
* Harald Noth: *Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung.* Freiburg 1993.

## Weblink
* Dialäktunterschiid in Südbade – Artikelseriä in dr Badische Zittig
* Breisgauer Alemannische Kurzgrammatik – nit numme im Briisgaü nitzlig
* Badisch/Alemannisch Lexikon
Badisch

**Badisch** beziägt sich uf

* s ehemolige Land Bade in Südweschtditschland
* uf d Dialäkt un d Umgangssproch, wu derte gschwätzt wäre (lueg unter Südbadisch)
Mels

**Mels** (IPA: mɛls) isch ä politischi Gmaind im Kanton Sanggalle.

## Geografy
Mels lyt im Seeztal, südweschtlich vom historische Städtli Sargans.

Mit meh weder 139 Quadratkilometer isch Mels flächemässig diä gröscht Gmaind vom Kanton. Si kört zum Waalkreis Sargaaserland.

De tüüfsti Punkt isch döt, wo d Seez d Gmaind i Richtig Walesee verloot, uf 457 Meter über Meer. I de *Melser Au* i dr Ebeni am Rhy isch dr Boden uf 484 Meter. De högsti Punkt isch uf de Grosse Schiibe, en Berg mit . Im Süüde isch s Bärgmassyv vom Pizol, wo au als Summer- und Wintersportgebiet bekant isch.

Im Talbode vo de Seez und em Rhii liggid d Dörfer Mels, Heiligchrütz und Plons. E chli i de Höchi obe isch Mädris und Vermol mit em Chapfesee.

En grosse Tail vom Gmaindsgebiet lit im Wisstanetal, wo d Seez entspringt. Döt sin d Dörfer Schwendi und Wisstane, ehemoligi Walsersidlige. Fahre chame im Summer witer is Tal ini bis zu de Alp Walabütz. Im Wysstannetal sind vil schöni grossi Alpe: die gröössere drvo heisse *Gafarra, Lavtina, Valtüsch, Valtnov, Scheubs, Foo, Matt, Obersiez, Tüls, Näserina, Oberschtei, Oberlaui, Galans, Matells, Tamons, Gadims* und *Mädems.* Das sind fasch alls uralti Fluernääme us dr Zyt, wo men i däm Piet no Romanisch gredt het.

D Nochbergmainde vo Mels sin im Norde Flums, Wartau und Sargans, im Oste isch ännet em Rhy Fläsch, e Bündner Gmaind, dänn witers Vilters-Wangs und Bad Ragaz, im Süde lit Pfäfers und im Südweste no d Gmaind Glarus Süd.

## Bevölkerig

## Infrastruktur
### Vercheer
Mels hät en Bahnhof a de SBB-Linie Züri-Chur und en Autobahnaaschluss a d A3, wia au e Busverbindig ab Bahnhof Sargans is Wisstanetal.

### Industrii und Handel
I de ainzelne Dörfer häts diwärses Chliigwärb. Bim Bahnhof Mels und i de Nöchi vom Autobahnaaschluss häts au Industriibetriib. Uffällig sind di grosse Iichaufszänter bim Autobahnaaschluss.

### Militär
Uf em Gmaindsgebiet vo Mels gits e paar militärischi Aalage, über- und underirdischi. Z Plons betribt d Schwizer Armee e Kasärne und s Rekrutierigszentrum, wo ali Stelligspflichtige us de Ostschwizer Kantön för e paar Täg mönd aatraabe.

## Bekannti Persönlichkaite
Us Mels schtammt de Bänker und ehemolig Vorsitzend vo de Dütsche Bank, de Jo Ackermann.

## Literatur
* Erwin Rothenhäusler, Dora Fanny Rittmeyer, Benedikt Frei: *Die Kunstdenkmäler des Kantons St. Gallen, Band I: Bezirk Sargans.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 25). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1951. 

## Externi Syte

* Website vo de Gmeind Mels
* 

## Fuessnote
Portugal

Di **Portugisischi Rebublik** esch es öiropäischs Land im Südweschte vo de Iberische Halbensle.

## Geografy
S Land werd im Weschte ond im Süde vom Atlantische Ozean ond im Norde ond Oschte vo Spanie begränzt.

Au d Inslegruppe vo den Azore on vo Madeira ghörd zu Portugal.

Portugal het öppe 10,5 Millione Iwoner. De gröscht Teil vo de Bevölkerig wohnt in Lissabon, Porto ond de Aglomeratione vo dene Stedt. Di ländleche Regione send ossert velne Chlischtädt nor schwach besedled.

Di wechtigschte andere Stedt send:
Braga, Funchal, Evora, Gaia, Aveiro, Coimbra, Viseu, Guarda, Almada, Setubal, Amadora, Barreiro, Viana do Castelo, Figueira da Foz, Guimaraes, Faro, Portimao, Leiria, Ponta Delgada, Angra, Queluz, Odivelas, Agualva-Cacem ond Castelo Branco.

Grossi Häfe sind z Aveiro, z Porto, z Lissabon, z Sines und z Setúbal.

## Weblink

* Website vo de portugisische Regierig
* Portugal Länder- und Reiseinformazione vom Usswärtige Amt vo Dütschland
Krakau

**Krakau** (polnisch *Kraków*) esch en Stadt im süüdleche Pole, Region Małopolska. 

Es esch berüemt förs historisch Stattzentrum. Krakau esch eini von de drei grosse Weichselstedt (Krakau, Warschau, Danzig), en alt Königs-(Haupt-)Stadt vum Land (Königsbuerg Wawel) un Bischofssitz mit Kardinalsstand (da frihere Papscht Johannes Paul II. esch vorher Erzbischof vun Krakau gsin).

Es hend em Mittlalter au viile Künschtler aus em Ausland dort gschafft, bsonders aus Deutschland, wia dr Veit Stoss, der den Maria-Altar gschnitzt hot. Em 19. Jhd. hot d Stadt zom Östreichisch Kaiserreich ghört, bis anno 1918. Dr zweite Weltkrieg hat en Krakau net gar so arge Schäda ogrichtet wie en manch andre Städt.

Widok z wiezy.jpg|d Altstadt


## Weblink

* www.krakow.pl

## Quälle
Kander

**Kander** isch de Name vo zwee Flüss:
* Chander (Schwarzwald) z Bade-Württeberg, Dütschland
* Chander (Schwiiz) im Berner Oberland in de Schwyz

* lüeg au: Chander (''Kandern'')
Kander (Schwarzwald)

D**'Chander** (uf Hoochdütsch *Kander*) isch e Fluss im Süüdweste vo Bade-Württeberg.

## Geographi
D Chander entspringt am End vom Chandertal am Hochblaue im Schwarzwald. Innerhalb vo de erschte 10 km vo ihrem Verlauf bis Chander legt de Fluss scho 650 Höhemeter zruck. Insgsamt het de Fluss uf sinere Längi vo 22 km bis zue sinere Mündig in de Rii bi Märt e Gefäll vo 750 Meter.
Uf ener Längi vo 2,6 Kilometer bis zuer Bruck vo de B 3 isch d'Chander e Fluss us de erschte Ordnig.

## Gschicht
De Name *Chander* schtammt us em Keltische vo *Kandera* („di wu klar fließt“).

### Bedütig als Verkehrswäg
Als Verkehrswäg hät d'Chander ufgrund vo ihre ringi Diefi un Breiti kei Bedütig, will si unbefahrbar isch.

## Fuessnoote
Sexismus

Unter **Sexismus** verstoht mer jedi Art vu Diskriminierg, Unterdruckig, Zrucksetzig un Benochteiligung vu Mänsche ufgrund vu ihrem Gschlächt. Zum Sexismus im wytre Sinn zelle au kulturäll bedingti Gschlechterrolle - Stereotype vun Wybligkeit un Männligkeit, mit dr Uswirkung, ass es Verhalte vu Fraue un Männer, hyfig uubewusst, mit zweierlei Maß gmässe wir. 

Je sterker individuälli Abwychige vu kulturäll erwartete Rolleverhalte missbilligt oder sogar bstroft wäre, umso schwiriger isch s fir di Beteiligte vorherrschendi Stereotype dur Emanzipation z durbräche.

Sexismus isch s erscht Mol dur d Frauebewegung kritisiert wore un isch mittlerwyli au Gegestand vu dr Gsetzgebig un dr Sozialforschig. S betrifft in vile Kulture in dr Hauptsach d Fraue. S git aber mittlerwyli fascht iberal meh- oder weniger stark usprägti Tendenze zue Emanzipatione un zuer versterkte Anerkännig vu dr Benochteiligunge vu Fraue.

In dr weschtlige Gsellschafte isch syt dr 1990er Johre e Trend z erkänne wäg vu dr Konzentration uf d Unterdruckig vu Fraue hii zuen ere Betrachtig vu dr Gschlächterverhältnis insgsamt (Gender Studies).
Guggenmusik

E **Guggemusig** isch e Musigart, wo bsonderscht in d Fasnetsziit bin nem Umzug odr in nem Feschtzelt gspiilt werd. Und glych heisse au d Gruppe, wo mit dere Musig ufträtte; i dr Churzform *Gugge*.

## was es isch
Bi dä Guggemusik werdet vili bekannti Liedär vo frühner und vo dä hütige Ziit gschpiilt. Und au wänn ma d Melody guet erkenne cha, werdets mit vollere Absicht es bizeli schräg oder schiäf gschpiilt. Da alles in nem schnelle Rhythmus, wo zum mittanze iiladet. Dabii schpiilt mä meischtens uuf Blechblasinschtrument und mit alle Arte vo Schlagzüüginschtrument. Aber au andiri schuurig luuti oder tradizionelli Inschtrumänt wiä d Sackpfiife werdet mängmol bruucht.

Eini vo de kulturelle Wurzel vo dr Guggemusik lyt in eme alte Bruuch vo de Alemanne, wo im 16. Jh. zum erschte Mol überliferet isch. Selle hän dodemols de Lärm mit Hörnere, Glockene un Rassle gmacht.

Im 1874 danne hän ä paar Musikante bim Basler Morgestraich erschtmols afänge Bloosmusik zspiile. Zerscht isch des nit guat achomme abr mit de Zit hän d Lüt s akzeptiert un s isch ä Johrzent schpätr danne au polizeilich erlaubt gsi. Eso isch d Guggemusik danne ä feschte Bschtandteil vo dr Fasnet im Rumm um Basel erum worre un hät sich spöter einersiits in d Zentralschwiiz un andrersiits in s Schwobeländli usbreitet. Sit do isch se danne ä feschtr Bschtandteil vo de Basler un de Luzerner Fasnet un vo de schwäbisch-alemannische Fasnet um Südbade erum gsi. Im obere Schwobe gits sit ä paarne Johrzenti au scho ebbis ähnliches wie d Guggemusik, selle nennets abr Lumbe- odr Chatzemusik. Sit de 90er Johre un au hitztag no gits danne soebbis wie ä Modewelli bi de Gugge un eso breitet sich d Guggemusik alswiitr us un isch woohrschins in a paarne Johre übrall in de alemannisch Fasnetsregio un au bim sognennte „Fasching“ im Rhyländische un anderschtwo zfinde.

## Bilder

Basler_Fasnacht_2006_Schränz-Gritte_3.jpg|Basler Gugge«Schränz-Gritte»
Guggenmusik.jpg|«L’Os Clodos»z Monthey
Chatzä-Musig Brunnen.JPG|d «Chatzä-Musig»vo Brunne


## no meh zum lääse
:*Lueg au d [[Liste von Guggenmusiken in Basel|Lischte vo Basler Gugge]] aa*

## Literatur
* Dominik Wunderlin: *Die Guggenmusiken in Basel. Die Entwicklung einer fasnächtlichen Besonderheit.* In: Schweizer Volkskunde, 75, 1985, S. 81–94.

## Weblink

* Dütsche Guggemusikverband e.&nbsp;V.
* d Entstehig vo de Basler Guggemusike uf altbasel.ch
Freikörperkultur

**Fraikörperkultur**, churz au **FKK** und seltniger o **Naturismus** isch e Läbesart, wo in Harmoni mit de Natur stoot:
: *"Sie kunnt zuem Usdruck im gmeinschaftlige [[Nacktheit|Bluttsii]], verbunde mit Selbschtachtung un Reschpektierung vo dr Umwelkt un vo Lit, wo ondersch denke. S gmeinschaftlig Bluttsii isch en essentiells Kennzeiche vum Naturismus, wo d Naturelement Sunn, Luft un Wasser vellig uswertet. Dr Naturismus schtellt s physisch un psychisch Glichgwicht wider her, indäm er Erholung in ere natiirlige Umgebung bringt, durich Bewegung un Reschpekt fir d Grundprinzipie vun de Gsundheits- un Ernährungslehr. D Naturismus ferdert vil Aktivitäte, wu d Kreativität entwickle. Velligs Bluttsii isch de geignetscht "Onzuug", zum e Ruckkehr zue dr Natur z verwirklige un isch mit Sicherheit dr sichtbarscht Aschpekt vum Naturismus, au wenn s nit de einzig isch. S het e usglichendi Wirkung uf Mensche, indäm s si vun Schponnunge befreyt, wu durich Tabus un Provokatione in de hitig Gsellschaft verursacht worre sin, un de Weg zun ere eifachere, gsindere un menschligere Lebenswis zejgt"* (Definition vun de International Naturist Federation (FNI) vum Weltkongress Cap d'Agde, 1974)

Dr Blickwinkel isch also witer wie bim Nudismus oder bim FKK, wu s in dr Hauptsach nur um Freyzytgschtaltung ohni Kleidung geht.

Naturischte meine, mer soll mit alne "vierzeh Sinn" s Lebe gspire. Dodebi spile di sibe Sinn vun de Hut (Taschte, Druck, Vibration, Schmerz, Hoorberierung, Wärmi, Kälti) e wichtigi Roll.

Witri Komponente vun dr naturistische Lebeswis sin:
* Bluttsport on dr freye Luft
* Bluttwandere, wenn immer s meglig isch, ohni ondri Mensche z schockiere
* Barfuesslaufe in dr Natur
* musischi un kreativi Freyzytgschtaltung
* naturnochi Ernährung,
* Rucksichtnohm uf d Natur.

D Achtung vor em ondre Gschlecht wird gross gschribe, au d Familiebezogeheit. Au unter Naturischte gilt d gsellschaftlig Konvention, dass effentligi sexuelli Aktivität nid gwinscht sin. 

## Weblink

* Naturismus -- glebti Harmoni mit de Natur (uf dytsch)
* De dytsch Dachverbond fir Freykerperkultur
* Schwyzer Naturischte Union
* Esterriichische Naturischteverband (ÖNV)
Frühling

S **Friehjohr**, au **Früelig**, **Langse** oder **Üstag**, isch eine vo de vier Johreszite vo dr gmässigte Klimazon. Uf s Friehjohr folgt dr Summer, druf s Spotjohr un schliessli dr Winter.

Je nochdäm, ob uf dr Sydhalbkugel oder dr Nordhalbkugel Friehjohr isch, unterscheidet mer zwische **Nordfriehjohr** un **Siidfriehjohr**. Ufgrund vum wandernde Zenitstand (subsolarer Punkt) vo dr Sunn zwischem siidliche un nördliche Wendekreis widerholt sich s Friehjohr in jedere Hemisphär jährlich. Es isch wege dem au mögli, usem Siidfriehjohr e Nordspotjohr z'folgre un umkehrt.

## Astronomischi un meteorologischi Definitione

Astronomisch fangt s Friehjohr mitem Friehjohrs-Tag-un-Nacht-Gliiche a:
* uf dr Nordhalbkugel am 20. oder 21. März, in selteni Fäll - zwische 2020 un 2100 aber sehr oft - scho am 19. März
* uf dr Siidhalbkugel am 22. oder 23. September.

D'Erdax stot tangential zue dr Erdbahn un dr subsolar Punkt uf dr Erdchugle yberschrittet dr Erdäquator vu Süde nooch Norde (Nordfrüehling) bzw. umgchehrt bim Südfrüejohr.

D'Sunne trättet uf ihrer schinbare Bahn um d'Erde debi ins Dierkreiszeiche Widder (Nordfrüelig) bzw. Woog (Südfrüehlig).

Meteorologisch gsehe fangt s Friehjohr am 1. März a. D'Meteorolog ordne d' Johrszyte ganze Monat zue. Dr Winter hört fyr d' Meteorologe im Februar uf. Dr Fryhling umfasst d' Monat März, April un Mai. Des hängt mit em Sunnestand uf dr Erdoberflächi un domit mit dr igstrahlte Energi zämme, wo massgäblich d'Temperature bestimmt.

Astronomisch hört s Friehjohr mit dr Sommersunnwend uf (21. Juni uf dr Nordhalbkugel, bzw. 21. oder 22. Dezember uf dr Siidhalbkugel). Wyl d Umlaufbahn vo dr Erd um d Sunn um 1,7 Prozent vun ra Kreisbahn abwicht, sin d' vier Jahreszyte nit ganz glich long. D Siidwinter sin wege dr grössri Entfernig vo dr Sunn theoretisch ä bisli strenger als de Nordwinter, allerdings isch ufgrund vu dr Form vu dr Antarktis d'Südhalbkugle sowiso chälter wie d'Nordhemisphäri vu dr Erde.

## Phänologisch Friehjohr

Dr phänologisch Friehjohrssaafang (noch dr Entwicklung vun bstimmte Pflanze) ka vum astronomische erhebli abwiche un wird in verschiedeni Phase yteilt. Dr Itritt vo däri Phase wird durch de Beginn vo dr Bliete vun typische Pflanze definiirt. D Monet März, April un Mai in dr nördliche Hemisphär bzw. September, Oktober un November in dr siidliche Hemisphär ghöre zum Friehjohr.

## Wissenswerts

In viili Kulture git's ä Friehjohrsfescht un Friehjohrsrite. So leite sich zum Bispiil diversi kirchlichi biweglichi Fyrdi vum Datum vum Friehjohrsonfang ab. 

Nit vollschtändig klärt sind d Ursache fyr d Friehjohrsmidigkeit.

## Redewendunge

* *Früeligsgfüehl* bekummt eber, wu sich meischt ugwollt, plötzli zum andre Gschlecht hizoge fihlt.
* *sin zweyte Früelig* erlebt ä Person, wu in höhrem Alter, no mol eine gern hät.

## Weblink

* Christoph Landolt: ''Frühling auf Schweizerdeutsch: Uustag, Huustage & Langsi, Lanzig.'' Woortgschicht vom 28.&nbsp;Meerz 2023, useggää vo de Redakzioon vom Schwyzerischen Idiotikon.
* Frühlings-Fotos, Fotogalrie Grundschuel Friedrichsfehn
* Syt fyr Kinder yber d Fryhling
Tanga (Kleidung)

E **Tanga** (portug. vu Tupi *tanga* Lendeschurz) isch e Bikini, wu uf Bänder un e Stoffdrejeck reduziert isch. Urspringlig chunnt dr Tanga vu Brasilie. E Wyterentwicklig vum Tanga isch dr Stringtanga.

Dr Uusdruck Tanga, eigetli Tanga-Slip, het sich au fir dr Slip yybiirgeret, wu as Unterwesch trait wird. Dää het um d Huft nume ne dinn gschnitte Band oder Bänder, bedeckt aber e weng au s Gsäss.

Dr Stringtanga ähnelt em Tanga, di hinter Drejecksform isch aber wyter uffezoge oder si fählt ganz. Wyter unte zwische dr Gsässbacke isch nume ne Stoffstreife oder -bändel. D Bezeichnig String chunnt vu *string*, em änglische Wort fir e Saite oder e Schnuer.

Dr G-String bstoht usschliesslig us em vordere Drejeck, ere Schnuer iber d Huft un ere Schnuer zwische dr Bei.

## Weblink
Grosspolnischer Aufstand von 1848

De **Großpolnisch Ufstond vun 1848** (Polnisch: *powstanie wielkopolskie 1848 roku*) isch e militärische Ufstond gsi im Gebiet vum Großherzogtum Pose geg d Besetzung durich d Preißisch Armee im Friehjohr vun de Natione vun 1848. 

Uusgfiehrt worre isch dä Ufstond unter de politische Fiehrung vum Nationalkomitee z Pose (Komitet Narodowy w Poznaniu). Noch de militärische Siig in de Schlachte vun Miłosław un Sokołów het de link Fligel vun de Fiehrung versuecht e Guerilliataktik onzwende, aber de recht Fliigel het welle e greßri Autonomie fir s Herzogtum Pose uszhondle. D Kapitulation isch deno om 9. Mai 1848 unterzeichnet worre.

## Beriemte Lit
* Tytus Działyński (1796-1861)
* D Władysław Niegolewski (1819-1885) isch e polnische liberale Politiker un Abgordnete gsi, isch beteiligt gsi in d Große polnische Erhebung vun 1846, in de Große polnische Erhebung vun 1848 un in de Jänner-Erhebung vun 1863, Mitgrinder vun de Zentrale ekonomische Gsellschaft (TCL) 1861 un de Volksbibliotheksgsellschaft (CTG) 1880.

## Di grosse polnische Erhebunge

* Großi polnische Erhebung vun 1794 – zum de Kościuszko-Erhebung z helfe
* Großi polnische Erhebung vun 1806 – zum im Napoleon I. z helfe Pole z befreije un s Herzogtum vun Warschau z schaffe
* Großi polnische Erhebung vun 1846
* Großi polnische Erhebung vun 1848 - Teil vum Friehjohr vun de Natione
* Großi polnische Erhebung vun 1918-1919 - Pole het sini Uabhängigkeit noch em Erschte Weltkrieg errunge.
Schamhaar

Mit **Schamhoor** wird d Behoorung vun de männlige un wiblige Gschlechtsorgan un dr ongrenzende Regione bezeichnet, wu sich usbilde mit de sekundäre Gschlechtsorgan am Beginn vun de Pubertät.

D Schamhoor sin meischt kräftiger un dunkler wie s Kopfhoor, bi Rothoorige, seli Hellblonde un Schwarzhoorige au glichfarbig. Bi Europäer sin s hifig glockt oder kruselt, bi Afrikaner engkruselt un bi Asiate un de omerikanische Uriiwohner ender glatt un stärker ooligend. Au d Hoordichti un s Mass vun de Usbreitung sin genetisch bedingt un wege dem indviduell verschide. Debi fallt uff, dass d Schambehoorung vun Männer generell weicher isch wie bi de Fraue.

Biologisch stihn d Schamhoor, wie au d Achselhoor, im Dienscht vun de Verdunschtung vun de Duftdrise-Sekret fir de gschlechtsschpezifisch Liibgruch im Scham- un Leischteberich, wu in dr Friezit vun de menschlige Abstommung, wie bi dr ondre Primate un dr ondre Seigetier hit no, e gressri Beditung ghet het. Usserdem diene si au zum Schutz vor Fremdkerper un Kronkheitserreger.

D vollständig oder fascht vollständig Entfernung vun de Schamhoor nennt mer Intimrasur, d teilwis Entfernung vun de Schamhoor (vor allem sitlig zue de Oberschenkel) in de Bikinizone bi Fraue isch vil witter verbreitet un wird au Bikinirasur gnennt. Dr Iibergong zwische beide Variante isch fliessend. Aber au d komplett Intimrasur erfrejt sich in Europa vor allem bi de junge Generation ere immer gressere Beliebtheit. Des gilt, in nit gonz eso starkem Ussmass wie bi de Fraue, mittlerwil au fir Männer. Im Islam isch d Entfernung vun d Schamhoor fir Männer un Fraue vorgschribe.

Schamhoor fange aa wachse in de Pubertät, bi Maidli ugfähr ab em 10. un bi Buebe ab em 12. Lebensjohr. Form, Farb un Dichti kinne arig variiere, wil si genetisch veronlagt sin. Bi Fraue bedecke d Schamhoor di ussere Schamlippe. Si hän vilmol d Form vun eme uf de Kopf gstellte Dreyeck. Bi Männer wachse d Schamhoor uf em Hodesack un um de Penis rum, si hän obe am Penis au d Form vun eme Dreyeck, wo uf de Kopf gstellt isch, wie au bi de Fraue. Bi ugfähr 80% vun de Männer wachse d Schamhoor in ere grade Linie bis zum Buchnabel nuf, oder si wachse in de Form vun eme normale Dreyeck bis zum Buchnabel. In däm Fall siht d Schambehoorung deno rautefermig us. Schamhoor sin generell länger un lockiger wi ondri Kerperhoor, un si zelle zue de issere Gschlechtsmerkmol.
Uzwil

**Uzwil** (bis 1964 offiziell *Henau* gheisse) isch e Gmaind im Waalchrais Wiil vom Kanton Sanggale i de Schwiz.

## Geografii
Uzwil lit im Ondertoggeborg und grenzt a Oberuzwil, Oberbüre, Zuzwil, Wiil und Jonschwil. D Gmaind bestoht us sibe Dörfer und Wailer, nämli Uzwil, Nideruzwil, Henau, Algetshuuse, Niderstätte, Oberstätte und Stolzeberg. Dor Uzwil flüüst de Bach Uze, wo e chli witer une i d Thur flüüst.

## Gschicht
De Name Uzwil (IPA: []) chunt vom Name *Uzzinvillare*, wa sovil wie "Hof vom Uzzo" bedütet. S erschtmol isch Uzwil 819 n.&nbsp;Chr. inere Urchund erwähnt, wo en gwüsse Rotphald sini Bsitztümer (Land) em Chloschter Sanggalle vermacht. Er hett dur die Stiftig wölle sicherstelle, dass sini Seel in Himmel chunt. De Name vom Dorfbach *Uze* isch e jüngeri Bildig usem Ortsname. Z Nideruzwil sind i de Ergete e Frauegraab und i de Ringstroose e Manegraab usem früene Mittelaalter gfunde wore.

Bis 1804 isch Uzwil, dozmol no underem Name "Gmaind Henau" en ener verschloofes Burenäscht gsii. D Landwirtschaft isch fascht di ainzig Iinamequelle gsii. No um 1820 ume sind nochere Missernt Lüüt verhungeret, und vil Uzwiler sind uf Amerika usgwanderet.

Denn hett de Unternemer Matthias Naef z Nideruzwil e mechanischi Weberai uftue. Das isch de Grundstai für d Industrialisierig vo Uzwil gsi. 1856 isch d Isebahnlini Sanggale-Zöri baut worde, und das hett de Industri und dodemit de Iiwohnerzahl en gwaltige Schuub geh.

Di Industrielle Benniger und Büeller hend denn mit de Errichtig vo irne Güsseraie und Maschinefabrike s Bild vo Uzwil nochhaltig prägt, und Uzwil i de Welt bekannt gmacht.

S Woppe vo Uzwil zaigt 3 Waizeähre, wo di immer no sehr aktiv Landwirtschaft um und in Uzwil symbolisiered, zäme mit me halbe Zahrad, wo es Symbol für d Industri isch.

## Lüt
* Richard Jäckle (1912–1990), dütsche Politiker, uf d Welt cho z Uzwil
* Karin Keller-Sutter (* 1963), Politikeri, uf d Welt cho z Nideruzwil

## Büecher
Armin Eberle et al.: *Uzwil - Unser Weg*. ISBN 3-033-00244-7

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmainde Uzwil
* 
* 

## Fuessnote
Alemán Coloniero

**Alemán Coloniero** isch e niideralemannischer Dialekt, wu hauptsächli in dr Colonia Tovar in Venezuela, gsproche wird.

Alemán Coloniero isch d Sproch vun de Nochfahre vun dütsche Siedler, wu 1843 greschteteils us dr Gegend um de Kaiserstuel us Ändinge und Wyhl uf Venezuela usgwandret sin.

Dr Dialekt het sich usem Oberhinalemannische un eneme gringe Ifluss vun e paar ondri Dialekt us Sydditschland, Eschtrrich un dr Schwyz entwicklet. D meischte Sprecher kinne au Sponisch, dorum sin au sponischi Lehnwerter i s Alemán Coloneiro igonge.
Des betrifft vor allem alli nöie technischi Sache, wo sit 1850 erfunde worre sin un s'domolig Alemannisch keini Werter defir gha het.

S' Alemán Coloniero isch am Usterbe un mer erwartet, dass es in spätestens ein bis zwei Generatione verschwunde si wird.

Wäge dr vili spanische Lähnwörter un dr em Influss vu au andere südditsche, nur nur alemannische Dialekte, het s'Alemán Coloniero e eigene ISO 639-3-Code, nämlig *gct* fier *German Colonia Tovar* un nit etwa, was mer hätt au erwarte chänne, gsw-VE - analog z. B. zue gsw-FR fier Elsässerditsch.
 
## Literatur
S isch plant a Wörterbüechli vun de Alemannisch-Tovarer Schproch und en Buech usem alemannische Schatzkäschtle usse zu gebbe.
Es gitt a paar Büecher, wo ibber d Colonia Tovar und sinne alemannische Schproch schriibet:  

*(Spanisch) Hernandez, Marlene Elanco: *Introducción al analisis gramatical del Aleman de la Colonia Tovar.* Universidad Central de Venzuela. Caracas 1987.
* (en) Redlich Perkins, Renate: *Tovar German. Linguistic study of a German century alemannic dialect spoken in Venezuela.* University Microfilms International. Ann Arbor, Michigan, London 1978.
*(de) Da Rin, Denise: *Die deutsche Sprache in der Colonia Tovar (Venezuela) - Eine soziolinguistische Untersuchung.* München 1995.
* (Spanisch) Kanzler, Samuel Briceño: *La Colonia Tovar y su gente.* Tovar, o. J. (Titel in deutsch übersetzt: Die Colonia Tovar und ihre Menschen).

## Ekschterni Syte

* [de] Seit 1843 - Alemannisch in Venezuela uf dr Website vum Harald Noth
* (de) Bericht vum alemannische Sprochbiet in Colonia Tovar
* (de) Informations on ''Colonia Tovar'' bei www.margaritainfo.com
* (en) Informatione ibber ''Colonia Tovar'' bei www.venezuelatuya.com
* (en) Ethnologue.com yber ''Alemán Coloniero''
* (uff Schpônisch) Syt vun därt in Venezuela