open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Washington, D.C.

**Washington, D.C.** [] isch d Hauptstadt und dr Sitz vo dr Regierig vo de Vereinigte Staate vo Amerika. D Abchürzig *D.C.* stoht für dr **District of Columbia**, wo mit em Stadtgebiet vo dr Stadt idäntisch isch. Das Gebiet ghört zu keim Bundesstaat, sondern isch as Bundesdistrikt diräkt em Kongräss understellt. D Stadt isch noch em George Washington, em Oberbefählshaber im Unabhängigkeitschrieg und erste Bresidänt vo de Vereinigte Staate benennt. Dr District of Columbia isch noch Columbia, ere poetische Bezeichnig für d USA, benennt.

2009 hette Washington 589'436 Iiwohner gha, d Metropolregion Washington het öbbe 7,6 Millione Iiwohner.

Mit em «Wisse Huus», wo dr Amts- und Wohnsitz vom Bresidänt isch, em «Kapitol», wo s Barlamänt, wo us em Senat und em Representantehuus bestoht, deheim isch und em Oberste Grichtshof befinde sich d Spitz vo alle drei Gewalte in dr Stadt. Washington isch au no Sitz vom Internationale Währigsfonds, vo dr Wältbank und vo dr Organisation vo de amerikanische Staate.

S National Museum of Women in the Arts, wo z Washington stoot, isch eis vo de gröschte Museeä för Kunscht i de USA.

## Lidraduur
* Constance McLaughlin Green: *Washington: A History of the Capital, 1800–1950.* Princeton University Press, Princeton 2017, ISBN 978-0-691-65434-8.
* Tom Lewis: *Washington: A History of Our National City.* Basic Books, New York 2015, ISBN 978-0-465-03921-0.
* Andreas W. Daum, Christof Mauch: *Berlin – Washington, 1800–2000: Capital Cities, Cultural Representation, and National Identities.* Cambridge University Press, Cambridge 2011, ISBN 978-1-107-40258-4.
* David Ovason: *Secret Architecture of Our Nation’s Capital*. Perennial, New York 2002, ISBN 978-0-06-095368-3.
* Bates Lowry: *Architecture of Washington D.C.* Princeton University Press, Princeton 1983, ISBN 978-0-89481-004-6.

## Weblingg
Houston (Begriffsklärung)

**Houston** stoht für:
* USS Houston (CA-30), en amerikanischs Chriegsschiff
* USS Houston (SSN-713), en amerikanischs Atom-U-Boot

**Houston** isch dr Vorname vo dene Persone:
* Christopher Houston Carson (*Kit Carson*), en amerikanische Pionier und General
* Houston Stewart Chamberlain, e dütsch-änglische Schriftsteller / Kulturphilosoph
* Houston, en amerikanischi Pornodarstellere
* Houston Summers IV, en amerikanische R&B-Sänger

**Houston** isch dr Familiename vo dene Persone:
* Ken Houston, en amerikanische American-Football-Spiiler
* Sam Houston (1793-1863), en amerikanische Politiker und General

Ort mit em Name **Houston** git s in:
* Alabama
* Alaska
* Arkansas
* Delaware
* Minnesota
* Missouri
* Mississippi
* Ohio
* Pennsylvania
* Texas: Houston, die viertgrössti Stadt in de USA
* Texas im Fort Bend County
* British Columbia z Kanada
* Renfrewshire in Schottland 

Counties mit däm Name git s in:
* Alabama
* Georgia
* Minnesota
* Tennessee
* Texas

Strosse mit däm Name:
* Houston Street in Manhattan, New York City (drennt d Viertel SoHo und NoHo)
Kurator

S Wort **Kurator** stammt ab vom latiinische Wort *curator* („Pfläger“, „Verdräter“ oder „Vormund“)  vo *curare* („sorgen um“). S verwandte Wort **Kuratorium** cha au en Ufsichtsbehörde, e Verwaltigsroot, e Hochschuelroot oder e Stifdigsroot bezeichne.

* Im Museumsbedriib wird dr Verantwortligi für e Sammlig oder Usstellig as Kurator bezeichnet.
* Im Beriich vom Film redet mä vom Filmkurator. Er isch verantwortlig für die künstlerischi Zsämmestellig vo aaspruchsvolle Filmbrogramm zu bestimmte Themekomplex. Meistens wärde die uf Filmfestival präsentiert. 
* As freie Kurator bezeichnet mä in dr zitgenössische Kunst en Usstelligsmacher, wo usserhalb von ere wüsseschaftlige Sammlig Usstellige (Kunstverein, Biennale, documenta) organisiert.
* In Stifdige hai Kuratore verschiidnigi Ufgoobe, si chönne nume z. B. dr Vorstand oder d Gschäftsfüehrig beroote, oder aber meh Verantwortig ha bis aane zur Genähmigung vom Stifdigshushalt, dr Kontrolle über d Stifdigsdätigkeit und dr Wahl vom Vorstand oder vo dr Gschäftsfüehrig.
* Noch em dütsche *[[Bürgerliches Recht|bürgerlige Rächt]]* isch e Kurator (oder Sachwalter) e grichtlig bstellte Ufseher für e natürligi oder juristischi Person, wo nit verdräten issch. E natürligi Person cha e Chind oder e geistig behinderete Mensch si, denn redet mä vom ene Vormund oder eme Pfläger. E juristischi Person isch öbbe e Stifdig oder e Verein.
* Noch em *[[Verwaltungsrecht|Verwaltigsrächt]]* isch e Kurator en Ufsichtsbeamte im Bildigswäse, vor allem an Universitäte.
* Als Kurator bezeichnet mä au e Verwalter vom ene Zolli. Er bestimmt mit, wenn Dier kauft und verchauft wärde, und in wele Zolli s Dier söll go (EEP), verwaltet d Finanze und entscheidet, wie wit d Behandlig vom ene chranke Dier aagmässe isch.
* Curator rei publicae, en usserordentliger Amtsdräger im Römische Riich
Abstrakter Expressionismus

Der **abstrakti Expressionismus** isch e nordamerikanischi Kunstrichdig in dr modärne Moolerei, wo vor Allem dur d New York School in de spoote 1940er bis früehje 1960er Johr bekannt worden isch. 

## Charakteristik
Alle abstrakte Expressioniste isch s Gfüehl, d Emotion und d Spontaneität wichdiger gsi as Perfektion, Vernumft und Reglementierig. D Darstelligswiis isch abstrakt gsi, deilwiis au abstrakt-figurativ. D Mooltechnike si underschiidlig gsi und dr Ufdrag vo dr Farb uf e Moolgrund isch mit Bimsel, durchlöcherete Behälter und Chessel gmacht worde.

## Variante und Strömige
* In de Vereinigte Staate het sich, unabhängig vo was in Europa bassiert isch, s *[[Action Painting]]* entwigglet, mit em Jackson Pollock as siim Hauptverdräter. Au dr Sam Francis, d Helen Frankenthaler und dr früeh Robert Rauschenberg hai e schnälli, spontani Moolerei braktiziert. Hauptverdräter vo dr meditative *[[Farbfeldmalerei]]* (*Colorfield Painting*) si dr Barnett Newman und dr Mark Rothko. Wiiteri wichdigi Künstler vom abstrakte Expressionismus si dr Mark Tobey, Adolph Gottlieb, Arshile Gorky, Clyfford Still, Willem de Kooning,  Franz Kline und dr Robert Motherwell. Au dr Ad Reinhardt zellt mä zu dere Richdig, au wenn er sich drvo distanziert het. Näbe dr Ostküste-Variante vo dr *New York School* isch e pazifischi *Northwest School* vom abstrakte Expressionismus entstande mit em Mark Tobey und em Morris Graves (* 1910) as ihri bedütendste Verdräter.   
* Verwandt mit em amerikanische abstrakte Expressionismus isch die europäischi abstrakti Kunst vo dr Nochchriegszit, wo as *[[Informelle Kunst|Informelli Kunst]]* bzw. *[[Tachismus]]* bekannt worden isch. Si het us Frankriich gstammt und het z Dütschland (vor allem z Düsseldorf) grossi Resonanz gfunde. Wichdigi Künstler si dr Peter Brüning, Jean Fautrier, Karl Otto Götz, Hans Hartung, Georges Mathieu, Emil Schumacher und drWols.

## Litratur
* Usstelligskatalog: *Le grand geste! Informel und abstrakter Expressionismus 1946-1964*. museum kunst palast, Düsseldorf, 10. April bis 1. August 2010
* Marcia Bystryn: *Art Galleries as Gatekeepers: The Case of the Abstract Expressionists*. In: *Social Research*, Jg. 45/1978, S. 390-408   
* Barbara Hess/Uta Grosenick (Hrsg.): *Abstrakter Expressionismus*, Taschen, Köln 2005 - ISBN 3-8228-2967-6
* Lee Krasner, Elaine de Kooning u.&nbsp;a.: *Abstrakter Expressionismus in Amerika.* Ausstellungskatalog - ISBN 978-3-89422-097-6
* Frances Stonor Saunders: *Wer die Zeche zahlt... Der CIA und die Kultur im Kalten Krieg*. Siedler, Berlin 2001, ISBN 978-3-88680-695-9
Kinetische Kunst

Die **Kinetischi Kunst** isch e künstlerischi Usdrucksform, wo d Bewegig as integrale esthetische Bestanddeil vom Kunstobjekt gseht. Au denn, wenn sich s Objekt schiinbar veränderet, wil sich dr Betrachter bewegt (Carlos Cruz-Diez) oder au wenn en Illusion e Bewegig vordüscht (Youri Messen-Jaschin). Dorum isch d Op-Art in de Auge von e Hufe Lüt kinetischi Kunst.

Die kinetischi Kunst isch in de 1950er und 1960er-Johr populär gsi. Ihri vormodärne Ursprüng lige in de kunstgwärblige mechanische Apparät und esthetische Wasserspiil vo dr Barockzit. In dr Modärne findet mä ihri Aafäng in de kinetische Liecht- und Bewegigsobjekt vom Marcel Duchamp und Man Ray wie au in de konstruktivistische Maschine vo de Künstler Wladimir Tatlin, Naum Gabo, Alexander Rodtschenko und László Moholy-Nagy.

E Wiiterfüehrig vo dr kinetische Kunst isch die **kybernetischi Kunst**, wo s Kunstwärk uf üsseri Iiflüss, bsundrigs au uf Manipulatione vo Persone reagiert (z. B. im Nicolas Schöffer siini *Spatiodynamische Dürm*). 

Die technische Konstruktione wärde öfters dur d Naturchreft Wind, Wasser und Gravitation aadriibe. Aber au Motör, Uhrwärk und manuelli Aadriib wärde iigsetzt. Hütigi Künstler in dr kinetische Kunst si hüfig uf em neuste Stand vo dr Technik, computergstüürti Objekt si kei Sälteheit meh.

De Jean Tinguely hät als eine vo de Hauptverträter vo däre Kunstrichtig golte. Sim Schaffe widmet isch s Museum Tinguely z Basel.

## Weblink

## Fuessnote
Hemingway (Begriffsklärung)

**Hemingway** stoht für
* en Ort in South Carolina
* e bestimmti Art vo Daiquiri, benennt noch em Schriftsteller Ernest Hemingway

**Hemingway** isch dr Familiename vo dene Persone:
* Anthony Hemingway (* 1977), en amerikanische Regisseur
* Chatiqua Hemingway (* 1987), en amerikanischi Boxere
* Dave Hemingway (* 1960), e britische Muusiker (The Housemartins, The Beautiful South)
* Ernest Hemingway (1899–1961), en amerikanische Schriftsteller und Nobelbriisdreger
* Gerry Hemingway (* 1955), en amerikanische Jazzschlagzüüger
* Margaux Hemingway (1955–1996), en amerikanischi Schauspiilere und Model
* Mariel Hemingway (* 1961), en amerikanischi Schauspiilere
* Matt Hemingway (* 1972), en amerikanische Hochspringer
* Susan Hemingway (* 1960), e dütschi Schauspiilere

**Hemingway** isch dr Name vo dene Undernähme:
* Hemingway Pianos
Blaise Pascal

Dr **Blaise Pascal** (* 19. Juni 1623 z Clermont-Ferrand; † 19. August 1662 z Baris) isch e französische Mathematiker, Physiker, Literat und katholische Philosoph gsi.

Er het en Abhandlig über d Cheigelschnitt gschriibe, won er din dr Satz vom Pascalsche Sächsegg entwigglet. Er het an ere Rächemaschine gschafft, 1647 s Gsetz vo de kommunizierende Röhre entdeggt und dr Luftdruck. Er het sich mit Zykloid abgee, dr Kombinationslehr und dr Wohrschiinligkeitsrächnig. 1654 het er sich under em Iifluss vo de Janseniste ins Chloster Port-Royal zruggzooge. Er het sich uf dr Site vo de Janseniste in deren ihrem Striit mit de Jesuite engagiert. Siini satirische Polemike si under em Ditel *«Provinciales, ou Lettres de Louis de Montalte à un provincial de ses amis et aux R. R. PP. Jésuites sur la morale et la politique de ces pères»* (as «Lettres Provinciales» bekannt, uf Dütsch «Provinzler[briefe], oder Briefe von L. de M. an einen befreundeten Provinzler sowie an die Jesuiten über die Moral und die Politik dieser Patres») und hai groosses Ufsehe erregt. Siini «Pensées» het er nie ferdig gschriibe und si si noch siim Dod vo de Janseniste as *Pensées sur la religion et autres sujets* (dütsch «Gedanken über die Religion und andere Themen») veröffentligt worde.

Scho zu siiner Zit hai d Lüt dr Glauben und s Wüsse drennt. Dr Pascal het in siim Läbe und Wärk s Brinzip vo dr Einheit vo allem Sii verdräte. Für ihn het d Beschäftigung mit naturwüsseschaftlige Broblem und au mit philosophische und theologische Frooge kei Widerspruch bedütet; alles het ihm ghulfe siini Kenntniss z verdiefe. Si Wohrnähmig vo dr «intelligence/raison du coeur», ass dr Verstand und s Härz zsämme d Grundlag für s menschlige Erkenne siige, wird vo siine Aahänger as visionär aagluegt.

## Weblingg

* 
* 
* 
* bebilderte Biographie, Bibliographie, Texte, Linkliste
* „Namen, Titel und Daten der franz. Literatur“ von Gert Pinkernell (Hauptquelle für dr überwiegend biografisch Deil vom Ardikel)
* 
* Digitalisierti Wärk vom Pascal – SICD vo de Universitäte vo Strossburg
* Traite du Triangle Arithmetique, 1655, pdf-file
Sklerodermie

Bi dr **Sklerodermii**  handlet es sich um e Gruppe vo verschiidnige sältene Chrankheite, wo sich bin ene s Bindegwäb vo dr Huut verhertet. Mänggisch chunnt au d Bindegwäbverhertig vo innere Organ (bsunders em Verdauigsdrakt, de Lunge, em Härz und de Niere) drzue. S Wort Sklerodermii (änglisch: *scleroderma*) bedütet wörtlig «harti Huut». 
## Die zirkumskripti Sklerodermii
D Form vo dr Chrankhet, wo sich uf d Huut und s Gwäbe grad undere (Underhuutfettgwäb, glägentlig au Muskulatur und Chnoche) beschränkt, wird au zirkumskripti Sklerodermii oder Morphea gnennt. D Sklerodermii ghört zu de sogenannte Kollagenose, ere Gruppe vo autoimmune Bindegwäbchrankheite.
## Die systemischi Sklerose
Dr Sklerodermii, wo au die innere Organ befallt, sait mä au **systemischi Sklerose** (ängl.: systemic sclerosis). Mä underscheidet drbii begränzti (*limited*) und diffusi Verlaufsforme. S so genannte CREST-Syndrom (*Calcinosis, Raynaud phenomena, Esophageal hypomotility, Sclerodactyly, Teleangiectasia*) isch en Underform vo dr limitierte systemische Sklerose und kennzeichnet e hüfigs Erchrankigsmuster. S Bindgwäb vo de Lunge, de Niere, dr Spiiseröhre und vom Härz gältet as bsunders gfährdet.  Die hüfigsti Dodesursach bi dr systemische Sklerose hützudags chunnt vom Befall vo de Lunge. 
## Diagnose und Heiligschance
D Sklerodermii isch nit heilbar, dr Chrankhetsverlauf cha aber mit Medikamänt und spezialisierter Rehabilitation verlangsamt oder gstoppt wärde. Dr früehneri Name *Progressivi systemischi Sklerodermii* isch dorum zugunste vom hütige Name *Systemischi Sklerose* gänderet worde. D Diagnose und Therapii vo de Sklerodermie verlange e bsunderi ärztligi Erfahrig mit dene Chrankheite. Z Dütschland fürderet s Bundesministerium für Bildig und Forschig (BMBF) e Forschigs-Netzwärk zur systemische Sklerose, wo im Rahme vo siiner Patienteinformation e Liste vo Klinike und Zentre ufstellt, wo gnueg Erfahrig mit dere Chrankhet hai.

## Weblingg
*Bilder vo Huutveränderige bi dr Sklerodermii uf DermIS
* Liste vo Klinike vom ''Deutschen Netzwerks für Systemische Sklerodermie''
Gabriele Münter

D **Gabriele Münter** (* 19. Februar 1877 z Berlin; † 19. Mai 1962 z Murnau am Staffelsee) isch e Moolere vom Expressionismus gsi.

## Läbe und Wärch
Drnäbe het si zeichnet und sich uf em Gebiet vo dr Druckgrafik bedätigt. Si isch e Mitgliid vo dr Neue Künstlervereinigung Münche (N.K.V.M.) gsi, het aber nit zur Redaktion vom «Blaue Reiter» ghört.

D Gabriele Münter isch au as Läbensgefährtin vom Wassily Kandinsky bekannt worde. Si het e bedütende Deil vo siim Wärk dur d Chriegs- und d Nochchriegszit grettet und het si spöter, zsämme mit Bilder vo de Künstlerfründ vom «Blaue Reiter» und eigene Bilder, dr Öffentligkeit zuegänglig gmacht.

Drüü vo iirne Wärch sind im National Museum of Women in the Arts z Washington z gseh.

## Litratur
* Rosel Gollek, Ausst. Kat.: Gabriele Münter 1877-1962, Gemälde Zeichnungen, Hinterglasbilder und Volkskunst aus ihrem Besitz, Städtische Galerie im Lenbachhaus, München 1977 
* Erich Pfeiffer-Belli, Gabriele Münter, Zeichnungen und Aquarelle, Berlin 1979
* Brigitte Salmen, Gabriele Münter malt Murnau, Gemälde 1908-1960 der Künstlerin des „Blauen Reiters“, Ausst. Kat.: Schloßmuseum Murnau, Murnau 1996
* Gisela Kleine, Gabriele, Gabriele Münter und die Kinderwelt, Frankfurt 1997
* Rosel Gollek, Gabriele Münter, Hinterglasbilder, München/Zürich 1981
* Karl-Egon Vester (Hg), Ausst. Kat.: Gabriele Münter, Kunstverein Hamburg, Hamburg 1988
* Annegret Hoberg und Helmut Friedel (Hg.), Gabriele Münter 1877-1962, Retrospektive, Städtische Galerie im Lenbachhaus, München 1992
* Annegret Hoberg, Wassily Kandinsky und Gabriele Münter in Murnau und Kochel 1902-1914, Briefe und Erinnerungen, München 1994
* Helmut Friedel (Hg.), Gabriele Münter, Das druckgraphische Werk, München 2000
* Brigitte Salmen, Wassily Kandinsky Gabriele Münter, Künstler des „Blauen Reiter“ in Murnau, Murnau 2003
* Annegret Hoberg: *Gabriele Münter*, Prestel, München 2003, ISBN 3-7913-2953-7
* Helmut Friedel (Hg.) Gabriele Münter – Die Jahre mit Kandinsky, Photographien 1902-1914, Städtische Galerie im Lenbachhaus, München 2007
* Gisela Kleine: *Gabriele Münter und Wassily Kandinsky. Biographie eines Paares*, Insel, Frankfurt am Main, 8. Aufl. 2008, ISBN 3-458-33311-8
* Brigitte Salmen (Hg.), Ausst. Kat.: 1908-2008, Vor 100 Jahren, Kandinsky, Münter, Jawlensky, Werefkin in Murnau, Schlossmuseum Murnau, Murnau 2008
* Film "Münter und Kandinsky, das Russenhaus", 44 min., arte

## Weblingg

* FemBiographie: Gabriele Münter
* Dr Gabriele Münter Briis
* Biografii
* Biografii, Wärk und Litratur
* Wärk bi cgfa
* S Münter-Huus z Murnau
* Gabriele Münter. Gmäld, Hinderglasmoolerei, Arbeite uf Babbiir Usstellig im Museum Gunzenhauser, Chemnitz
*
Schweizergarde (Frankreich)

D **Schwiizergarde**, eigetlig **Regimänt vo de Schwiizer und Graubündner Garde** (*franz.* **Régiment des Gardes Suisses et Grisons** oder **Gardes suisses** ) isch e Regimänt vo de französische königlige Garde gsi, wo us Schwizer Söldner bildet worden isch. Es het si Dienst am 12. Merz 1616 aadräte und isch 1792 noch em Sturm uf d Tuilerie am 10. August 1792 und de Septämber-Massaker, won e groosse Deil vo de Gardiste umchoo isch drbii, vo dr französische Nationalversammlig ufglöst worde. Mit dr Restauration 1815 het dr Ludwig&nbsp;XVIII. d Schwiizergarde wider härgstellt. In dr Julirevolution 1830 het si wie 1792 d Monarchii verdeidigt und wider e grosse Deil vo de Gardiste drbii verlore. D Schwiizergarde isch im gliiche Johr ändgültig ufglöst worde.

## Weblingg
* 
* Privati Website über d Schwiizergarde am Hof vo Frankriich (französisch)

## Fuessnote
Julius II.

Dr **Julius II.**, bürgerlig **Giuliano della Rovere**, (* 5. Dezämber 1443 z Albisola Superiore bi Savona (Ligurie); † 21. Februar 1513 z Rom) isch vom 1. Novämber 1503 bis zum 21. Februar 1513 Pabst gsi. Er het siis Amt vor allem as das vom ene italiänische Territorialfürst gseh. Im Johr 1506 het er die päbstligi Liibwach, d Schwiizergarde ufgstellt. Während siim Pontifikat het er s Fümfte Laterankonzil iiberuefe. Er het die grössti und brächtigsti Chille uf dr ganze Wält welle baue und het mit dr Grundsteilegig vom Petersdom am 18. April 1506 drmit aagfange.

## Literatur
* 
* Olaf Klodt: *Templi Petri instauracio: die Neubauentwürfe für St. Peter in Rom unter Papst Julius II. und Bramante (1505–1513).* Verlag an der Lottbek, Jensen 1992, ISBN 3-86130-000-1
* Heinrich Lützeler: *Europäische Baukunst im Überblick. Architektur und Gesellschaft.* Herder, Freiburg im Breisgau 1969
* *Julius II. Papa: Bulle Seiner Päbstlichen Heiligkeit Julius des Zweyten, worin enthalten ist, wie das verehrungswürdige Haupt der H. Mutter Anna; im Jahre 1501, von Mainz nach Düren überbracht, ein Prozeß entstanden u. ... 1505 entschieden worden ist*. Düren 1801 ()
* Theodor Schieder (Hrsg.): *Handbuch der europäischen Geschichte.* Band 3. Stuttgart 1976
* Christine Shaw: *Julius II. The Warrior Pope.* Oxford 1993.
* Franz-Joachim Verspohl: *Michelangelo Buonarroti und Papst Julius II.* Wallstein-Verlag, Göttingen 2004, ISBN 3-89244-804-3

## Weblingg

* 
*
Clemens VII. (Papst)

Dr **Clemens VII.** (mit em bürgerlige Name **Giulio de’ Medici**; * 26. Mai 1478 z Floränz; † 25. Septämber 1534 z Rom) us dr Familie vo de Medici isch vom 18. Novämber 1523 bis zu siim Dod Pabst gsi.

## d Usenandersetzig zwüschen em römisch-dütsche Kaiser und em König vo Frankriich
Sit 1521 het dr spanisch König und römisch-dütsch Kaiser, Karl V., gegen e Franz I. vo Frankriich Chrieg um d Herrschaft in Oberitalie gfüehrt. Dr Clemens VII. het sich zerst us däm Komflikt welle uusehalte, het sich aber mit dr Zit em Karl V. gnööcheret. Wo 1526 dr Franz I. gfangegnoh worden isch, het dr Pabst die Allianz mit em Karl V. ufgää und sich dr Liga vo Cognac aagschlosse. Die kaiserlige Druppe hai druf Rom eroberet und d Stadt isch im sogenannte «Sacco di Roma» blünderet worde. Wil en d Schwiizergarde gschützt het – alli Gardischte sin drbii aber ums Läbe cho – , het dr Clemens chönne in d Ängelsburg flüchte, dört isch er belageret worde und het sich schliesslig müessen ergee. Er isch gfangegnoh und d Medici si us Floränz verdriibe worde. Am 29. Juni 1529 het er mit em Kaiser Karl V. dr Friide vo Barcelona abgschlosse, het d Herrschaft über e Chillestaat zruggübercho und d Medici si z Floränz wider an d Macht cho. Am 24. Februar 1530 het dr Clemens VII. dr Karl V. z Bologna zum Kaiser krönt.

### die protestantischi Reformation
Wäge dr Reformation het dr Kaiser Karl V. vom Clemens VII. verlangt, ass er e Konzil wurd iiberüefe. Das het dr Pabst aber nid gmacht.

Er het au d Hürot vom Heinrich VIII. vo Ängland mit dr Katharina vo Aragon nid welle annulliere. Wäge däm het sich dr änglisch König vo dr katholische Chille losgsait und d Church of England gründet.

## Weblink
Paul III.

Dr **Paul III.**, mit bürgerligem Name **Alessandro Farnese** (* 29. Februar 1468 z Canino; † 10. Novämber 1549 z Rom) isch vom 13. Oktober 1534 bis zum 10. Novämber 1549 Pabst vo dr römisch-katholische Chille gsi. Wie vili anderi Päbst zu dere Zit isch er sehr wältlig gsi. Dr Otto vo Corvin het in siim chillefindlige *[[Pfaffenspiegel|Pfaffespiegel]]* gschriibe: «Dr Paul III. […] isch scho mit 26i Kardinal worde, und zwar, wil er siini schöni Schwöster Giulia Farnese an dr Alexander VI. verkupplet het. Er isch eine vo de liederligste Päbst gsi. Inzest, Mord und ähnligi Verbräche si für ihn alldäglig gsi. Er het si eigeni Mueter vergiftet und si Schwöster!» Im Johr 1548 het dr Paul III. d Schwiizergarde wider ins Läbe grüeft. Er het dr Michelangelo zum Baumeister am Bau vom Petersdom gmacht.

## Siis Pontifikat

As Pabst isch dr Paul III. e klassische Verdräter vom Nepotismus gsi, am 18. Dezämber 1534 het er zwei vo siine Änkel, dr Guido Ascanio Sforza und dr Alessandro Farnese (1520–1589), zu Kardinäl ernennt, und au em Huus Farnese het er e Hufe Vergünstigunge zuegschanzt. Für si Sohn Pier Luigi het er 1545 us Gebiet vom Herzogdum Mailand s Herzogtum Parma gmacht, wo im Bsitz vo de Farnese bliiben isch, bis d Familie usgstorben isch.

### D Reformation
Währed siim Pontifikat het dr Paul III. brobiert d Chille z erneuere zum de Reformatore s Wasser abzgrabe. Er het e Reformkommission us Kardinäl iigrichdet, wo under anderem die beide spötere Päbst Paul IV. und Marcellus II. drzue ghört hai.

Am 17. Dezämber 1537 het dr Paul III. über en änglische König Heinrich VIII. wäge däm siiner Scheidig dr Chillebann verhängt und ganz Ängland mit em Interdikt beleit. Mit siiner Bulle *[[Regimini militantis ecclesiae]]* het er am 27. Septämber 1540 d Statute vo dr Gsellschaft Jesu bestätigt, wo vom Ignaz vo Lozola gründet worden isch.

### S Konzil vo Trient

Im Johr 1545 het er s Konzil vo Trient eröffnet, wo, zwar sehr verspötet, en Antwort uf em Martin Luther siiner Reformation hätt sölle si. Wägen grosse Differänze mit em spanische König und römisch-dütsche Kaiser Karl V. het er s Konzil aber zitwiis uf Bologna verleit, wo nid wie Trient zum Heilige Römische Riich vo Dütscher Nation ghört het und so nid under em diräkte Iifluss vom Kaiser gstanden isch.

## Litratur
* Walter Friedensburg: *Kaiser Karl V. und Papst Paul III. (1534–1549)*. M. Heinsius Nachfolger, Leipzig 1932. 
* .
* Andreas Gormans und Philipp Zitzlsperger: *Des Papstes neue Kleider. Das Grabmal Papst Pauls III. Farnese (1534–1549)*. In: Horst Bredekamp und Volker Reinhardt (Hrsg.): *Totenkult und Wille zur Macht. Die unruhigen Ruhestätten der Päpste in St. Peter*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2004, ISBN 3-534-17224-8, S. 85–98.
* Alois Uhl: *Papstkinder. Lebensbilder aus der Zeit der Renaissance.* Piper, München 2008, ISBN 978-3-492-24891-4.
* 
* 
* 

## Weblingg

* Eintrag auf ''catholic-hierarchy.org
Pius VI.

Dr **Pius VI.** (mit bürgerligem Name **Giovanni Angelo Graf Braschi**; * 25. Dezämber 1717 z Cesena, Chillestaat; † 29. August 1799 z Valence) isch vo 1775 bis 1799 Pabst gsi.

Er isch  1758 Priester und  1773 Kardinal worde. Dr Pius VI. het d *[[Erklärung der Menschen- und Bürgerrechte|Erklärig vo de Mensche- und Bürgerrächt]]* als Unsinn verurdeilt. 1796 isch dr Chillestaat vo französische Druppe bsetzt worde. Dr Pius isch in französischer Gfangeschaft gstorbe, anderthalb Johr nochdäm d Franzoose im Februar 1798 z Rom d Republik usgrüeft hai. 

## Literatur
* 
* 
* *Pius VI.* In: Reinhard Barth: *Alle Päpste.* Naumann & Göbel, Köln 2008, ISBN 978-3-625-12035-3, S. 252–253.

## Weblink

* 
* Catholic Encyclopedia (englisch)
Pius VII.

Dr **Pius VII.** (uf d Wält cho as Graf **Luigi Barnaba Niccolò Maria Chiaramonti** am 14. August 1742 z Cesena, Chillestaat; gstorbe am 20. August 1823 z Rom) isch vo 1800 bis zu siim Dod Pabst gsi.

Em Pius VII. si Vorgänger, dr Pius VI. isch in französischer Gfangeschaft gstorbe und dr Chiaramonti isch vo de Östriicher und vo de Franzoose akzeptiert und zum Pabst gwehlt worde. Am Aafang vo siim Pontifikat isch si Hauptufgoob gsi, die französischi Chille wider zum Läbe z erwecke. Er het mit em Napoleon Bonaparte s Konkordat vo 1801 abgschlosse, wo s Verheltnis vo dr katholische Chille zum französische Staat für die neggste hundert Johr festgleit het. In ihm het dr Pabst müesse anerkenne, ass die katholischi Chille nümme d Staatschille gsi isch, au wenn die meiste Franzoose katholisch gsi si. Er het ohni Erfolg brobiert, ass dr Chillestaat widerhärgstellt wurd, het sich aber gweigeret, am Chrieg vom Napoleon mitzmache. Dr Napoleon het schliesslig dr Chillestaat annektiert. Dr Pabst het druf dr Napoleon exkommuniziert und dä het en zerst z Savona in Ligurie und denn z Fontainebleau iiglocht. 1814 hai die Alliierte dr Pius befreit und uf em Wiener Kongräss het er 1815 dr Chillestaat zruggüberchoo. Im gliiche Johr het er dr Jesuiteorde restauriert, won er as Wärkzüüg gege d Ufklärig het welle iisetze.

## Literatur
* 
* 
* Michael Matheus, Lutz Klinkhammer (Hrsg.): *Eigenbild im Konflikt. Krisensituationen des Papsttums zwischen Gregor VII. und Benedikt XV.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534-20936-1.

## Weblingg

* Biographischi Site über e Pius VII.
Landtagswahl in Baden-Württemberg 2011

Bi dr **Landdagswahl z Bade-Wirttebärg** am 27. Merz 2011 isch dr 15. Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. D CDU isch sterkschti Bartei bliibe, het aber no rund 58 Johr d Macht an e grien-roti Mehrhait abgee mieße.

## Wahlergebnis
D Landdagswahl 2011 fiert zuen eme Regierigswägsel z Bade-Wirttebärg. Di Griene un d SPD sin zämme uf 71 Sitz chuu, doderby liige di Griene mit 36 Sitz ain vor der SPD. D CDU, wu bishär regiert gha het, verfiegt im neie Landdag zämme mit dr FDP nume iber 67 Sitz. Dr Winfried Kretschmann isch am 12. Mai zum erschte griene Minischterbresidänt in dr Gschiicht vu dr Bundesrepublik Dytschland gwehlt wore.

Noch em vorlaifige amtlige Ändergebnis verdaile sich d Stimme wie folgt uf d Barteie: 

### Wahlchrais

Di Griene hän nyyn vu dr insgsamt 70 Wahlchrais chenne gwinne, d SPD het dr Wahlchrais Manne&nbsp;I gwunne. D Ergebnis in dr ainzelne Wahlcrais sähne eso uus:

:1) 2011: DIE LINKE; 2006: WASG
:2) Ergebnis vu 2006 umgrächnet uf d Wahlchraisyydailig vu dr Landdagswahl 2011.

## Fueßnote


## Weblink
* Statistisches Landesamt – Wahl 2011
* landtagswahl-bw.de Angebot der Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg
* Wahlatlas zur Landtagswahl 2011 in Baden-Württemberg (SVG), Ergebnis vu dr Landdagswahle 1996, 2001 un 2006, Strukturdate
Fessenheim (Begriffsklärung)

**Fessenheim** isch dr Name vu däne Ortschafte:

*Fassene im Oberelsass, Frankrych
*Fassne im Unterelsass, Frankrych
* Fessene, e Ortsdail vu Wecheng im bayrische Landchrais Donau-Ries
Münchhausen

**Münchhausen** isch dr Name vu däne Persone:

* Münchhausen (Adelsgschlächt), e dytsch Adelsgschlächt
* August Münchhausen, Grinder vu dr Kaffeerösterei August Münchhausen z Breme
* Börries Freiherr von Münchhausen (1874–1945), dytsche Schriftsteller un Lyriker
* Friedemann von Münchhausen (1906–2002), dytsche Jurischt
* Hieronymus Carl Friedrich von Münchhausen (1720–1797), dytsche Adlige, ihm wäre d Gschichte vum Baron Münchhausen zuegschribe

Dr **Liegebaron Münchhausen** isch d Titelfigur vu däne literarische Wärch:
* *M-h-s-nsche Geschichten*, e Sammlig vu 16 Münchhausen-Verzellige, 1781 anonym z Berlin as Dail vum *Vademecum für lustige Leute* erschine
* *Baron Munchhausen's Narrative of his Marvellous Travels and Campaigns in Russia*, änglischi Ibersetzig un freji Bearbaitig vu dr 1781 erschinene Sammlig vum Rudolf Erich Raspe (1785)
* *Wunderbare Reisen zu Wasser und zu Lande. Feldzüge und lustige Abenteuer des Freiherrn von Münchhausen* vum Gottfried August Bürger (1786)
* *Münchhausen. Eine Geschichte in Arabesken*, e Roman vum Karl Immermann (1839)

Di literarisch Figur **Münchhausen** het däne Film dr Titel gee:
* Münchhausen (Film), dytsche Film (1943)
* *Dieser Münchhausen*, e sowjetische Färnsehfilm vum Mark Anatoljewitsch Sacharow (Тот самый Мюнхгаузен, 1979)
* Die Abenteuer des Baron Münchhausen, britisch-dytsche Fantasy-Film vum Terry Gilliam (1988)

**Münchhausen** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Mínkhüse (frz. *Munchhouse*, dt. *Münchhausen*), e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Minichhause (frz. *Munchhausen*, dt. *Münchhausen*), e Gmai im Unterelsass, Frankrych
* Münchhausen, Gmai im Landchrais Marburg-Biedenkopf, Hesse, Dytschland
* Münchhausen, Ortsdail vu Driedorf im Landchrais Lahn-Dill, Hesse, Dytschland
* Münchhausen-Ossak, Stadtdail vu Sonnewalde im Landchrais Elbe-Elster, Brandeburg, Dytschland
* Mnichus, friejer *Münchhausen*, Ortsdail vu dr Gmai Ozimek, Oberschlesie, Pole
* Burg Münchhausen, e abgangeni Burg bi Stadtallendorf im Landchrais Marburg-Biedenkopf, Hesse, Dytschland
* Burg Münchhausen, e Burg bi dr Gmai Wachtberg bi Bonn, Nordrhy-Weschtfale, Dytschland
Roggenhausen (Begriffsklärung)

**Roggenhausen** ìsch dr ditsch Nàmme vun denne Ortschàfte:

* Roggehüse, e Gmein ìm Owerelsàss, Frànkrich
* Rogóźno, e weschtpreußischi Gmein ìn dr Woiwodschaft Kujawie-Pommern, Pole
Rumersheim

**Rumersheim** ìsch dr Nàmme vun denne frànzesche Ortschàfte: 

* Römersche, ehmolige Gmein im Unterelsàss, 1972 no Barstett ingemeindet
*Rümersche, Gmein ìm Owerelsàss
Pflanzennamen Appenzell

Die Liste zällt **Nämme vo Pflanze** uuf, wo im '''Appezellerland''' bruucht weeret. D Näme sind zämegsuecht woore us verschidnige Büecher, wobii d Schriibwiis tailwiis a d Dieth-Schriibwiiss apasst wooren isch. Wenns nöötig isch, d Bitoonig azgee, werd da gmacht, indem de bitoonti Vok*aa*l schrääggstellt werd.

Abchörzige:
* AI: Appezöll Inneroode
* AR: Appezell Osseroode
** H: Henderland (Herisòu, Hondwil, Uernäsch)
** M: Mittelland (Gääs, Troge, Tüüfe)
** V: Voorderland (Hääde, Reechtobel, Walzehuuse)

## Quelle
* Hans Heinrich Bosshard: *Mundartnamen von Bäumen und Sträuchern in der deutschsprachigen Schweiz und im Fürstentum Lichtenstein*; Zöri 1978.
* Joe Manser: *Innerhoder Dialekt*; Appezöll 2008. ISBN 3-9520024-9-6.
* Stefan Sonderegger: *Appenzeller Sprachbuch*; Herisou 1999. ISBN 3-85882-310-4
* Jakob Vetsch: *Die Laute der Appenzeller Mundarten*; Huber & Co., Frouefeld (1910).
* Rudolf Widmer: *Die Pflanzenwelt des Appenzellerlandes*; Appenzeller Hefte, Herisou; 1975.
* SDS, Band VI (u. a.)

## Lueg au
* Alemanischi Pflanzenäme
* Appezeller Tiernäme
Bergholz (Begriffsklärung)

**Bergholz** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Bargholz, frz. Bergholtz, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
* Bergholz, e Gmai im Landchrais Uecker-Randow, Meckleburg-Vorpommern, Dytschland
* Bergholz, e Ortsdail vu Bad Belzig im Landchrais Potsdam-Mittelmark, Brandeburg
* Bergholz-Rehbrücke, e Ortsdail vu Nuthetal im Landchrais Potsdam-Mittelmark, Brandeburg
* Bergholz, e Ortsdail vu Gars am Inn im Landchrais Mühldorf am Inn, Bayern
* Bergholz, e Ortsdail vu Langenlehsten im Chrais Herzogtum Lauenburg, Schleswig-Holstein
* Bergholz, e Gmai im US-Bundesstaat Ohio

**Bergholz** isch dr Name vu däne Persone:
* Albert Bergholz (1892-1957), dytsche Bolitiker in dr Weimarer Republik
* Lukas Bergholz, dytsche Komponischt im 16. Johrhundert
* Olga Fjodorowna Bergholz (1910–1975), sowjetischi Schriftstelleri
* Paul Bergholz (1845–1909), dytsche Meteorolog

**Bergholz** sto au fir:
* Stadion Bergholz, e Fueßballstadion z Wil, Schwyz
Bühl

**Bühl** stòt für:
* dè neuhochdütsche Begriff Hügel
* s alemannische *Büel* odder *Büèl*, sowoll Bühl wiè au Büèl sin vom Begriff *Bühel* abgleitet.

**Bühl** isch dr Name vu däne Ortschafte:

;z Dytschland
* Bihl, e Stadt im Landchrais Raschti, Bade-Wirttebärg
* Biel, e Stadtteil vu Offeburg, Bade-Wirttebärg
* Biel, e Stadtteil vu Dibenge, Bade-Wirttebärg
* Bühl, e Stadtteil vu Freudenberg im Chrais Siegen-Wittgenstein, Nordrhy-Weschtfale
* Ortsdail vu Burgriede im Landchrais Bibra, Bade-Wirttebärg
* Ortsdail vu Chleggi im Landchrais Waldshuet, Bade-Wirttebärg
* Ortsdail vu Untersteinbach (Pfedelbach), Haulauchrais, Bade-Wirttebärg
* Ortsdail vu Bibertal im Landchrais Genzburg, Bayern
* Ortsdail vu Alerheim im Landchrais Donau-Ries, Bayern
* Ortsdail vu Immestaadt im Allgai im Landchrais Oberallgäu, Bayern
* Ortsdail vum Märt Ottobeire, Unterallgai, Bayern
* Ortsdail vu Creußen im Landchrais Bayreuth, Bayern
* Ortsdail vu Simmelsdorf z Franke, Bayern

;in dr Schwyz
* Büeu, e Gmai im Kanton Bärn

;z Frankrych
* Beel, e Gmai im Oberelsass
* Bihl, e Gmai im Département Moselle, Lothringe

**Bühl** isch dr Name vu däne Bärg un Landschafte:
* Bühl, ca. 320 m hoche Buckel im Habichtswald bi Ahnatal-Weimar, Hesse
* Biele, drei flachi Bickel bi Ziegra un Forchheim im sächsische Higelland

**Bühl** oder **Buehl** isch dr Name vu däne Persone:
* Adolf Buehl (1860–1948), Hamburgische Staatsrot
* Carl Bühl (1839–1898), Mitglid vum Landdag vum Fischtertum Schwarzburg-Sondershausen
* Gregor Bühl (* 1964), dytsche Dirigent
* Hede Bühl (* 1940), dytschi Bildhaueri
* Walter L. Bühl (1934–2007), dytsche Soziolog

**Lueg au:**
* Büel
* Büèl
* Bühel
Büel

**Büel** isch dr Name vu däne Schwyzer Ortschafte:
*Büel, e Ortschaft in dr Gmai Grüenige im Kanton Züri
*Büel, e Ortschaft in dr Gmai Eggerschriet im Kanton St. Galle
*Büel, e Ortschaft in dr Gmai Linde im Kanton Bärn
*Büel, e Ortschaft in dr Gmai Marbach im Kanton Lozern

**Lueg au:**
* Bühl
* Büèl
* Bühel
Linthal

**Linthal** isch dr Name vu däne Ortschafte:
*Linthel , e ehmoligi bolitischi Gmai im Kanton Glarus, Schwyz, syt em 1. Jänner 2011 Dail vu dr neie Gmai Glarus Süd
*Líntel, e Gmai im Oberelsass, Frankrych
Lautenbach

**Lautenbach** isch dr Name vu däne Ortschafte:

;z Dytschland
* Lutebach, e Gmai im Ortenauchrais, Bade-Wirttebärg
* Lautenbach (Gernsbach), e Ortsdail vu Gernsbach im Landchrais Raschti, Bade-Wirttebärg
* Lutebach, e Ortsdail vu Durbach im Ortenauchrais, Bade-Wirttebärg
* Lautebach, e Ortsdail vu Fichtenau im Landchrais Schwäbisch Hall, Bade-Wirttebärg
* Lautebach, e Ortsdail vu Herdwange-Schenau im Landchrais Simmerenge, Bade-Wirttebärg
* Lautebach, e Hof vu dr Gmai Oedheim im Landchrais Haalbrunn, Bade-Wirttebärg
* Lautenbach (Ottweiler), e Ortsdail vu Ottweiler im Landchrais Neunkirchen im Saarland
* e Ortsdail vu Wehretal im Werra-Meißner-Chrais, Hesse

;z Frankrych
* Lütebàch, e Gmai im Oberelsass

**Lautenbach** isch dr Name vu däne Persone:
* Conrad Lautenbach (1534−1595), dytsche Theolog un Schriftsteller
* Manegold von Lautenbach (* um 1040, † nach 1103), friescholastische Glehrte
* Wilhelm Lautenbach (1891-1948), dytsche Nationalökonom

**Lautenbach** isch dr Name vu däne Fliss:
* Lautebach, Fluss z Bade-Wirttebärg, wu in d Ablach mindet
* Lautebach, Fluss z Bade-Wirttebärg, wu in d Linzer Aach mindet
* Lautenbach, Bach im St. Wendeler Land (Saarland), wu in d Oster mindet
Murbach (Begriffsklärung)

**Murbach** steht fìr:
*Müerbàch, e Kommün ìm Owerelsàss, Frànkrich
*Kloschter Müerbàch, e ehmolige Benediktiner-Abtei z Müerbàch
*e Wiler ìn dr Gmein Gottmadinge im Landkreis Konschtanz, Ditschlànd
*Murbach, e lìnker Nawefluss vu dr Wupper, Ditschlànd
*Louis Murbach (1864–?), àmerikànischer Zoologiste
Orschweier

**Orschweier** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Orschwiir, e Ortsdail vu dr Gmai Mahlberg, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Orschwihr im Oberelsass, Frankrych
Dreifaltigkeit

Die **(Heiligi) Dreifaltigkeit**, **Dreieinigkeit** oder **Trinität** (lat. *trinitas* ‚Dreizahl‘) bezeichnet in dr christlige Theologii d Wäsens-Eiheit vom Gott Vater, em Sohn (Jesus Christus) und em Heilige Geist. Si wärde as drei Persone, wo us Gott entsprunge si, oder Hypostase vo dr Trinität ufgfasst, nit aber as drei Substanze oder drei Götter. Motiv us dr biblische Überliiferig, früehje Gebäts- und Redewiise und dr theologische Begriffsbildig füehre zum chirchlige Trinitätsdogma. Vom 4. Johrhundert aa, zur Zit vo dr Völkerwanderig, isch e formelli Trinitätslehr usbildet worde; dr jüdisch Mensch Jesus vo Nazareth, wo von em scho im Neue Testamänt Göttligs gsait wird (z. B. Joh 20,28: «Mein Herr und mein Gott»), wird wie dr Heiligi Geist as eins im Wäse mit Gott, em Vater, verstande und verehrt. Mit underschiidlige Akzänt wird d Dreieinigkeit hüte vo fast alle christlige Glaubensgmeinschafte verdräte. Nittrinitarischi christligi Glaubensgmeinschafte si öbbe d Mormone oder d Züüge Jehovas, historisch si die antitrinitarische Arianer bedütsam gsi.

## Litratur
### Dogme- und Chillegschicht
* Franz Dünzl: *Kleine Geschichte des trinitarischen Dogmas in der Alten Kirche.* Herder, Freiburg i.&nbsp;Br. 2006, ISBN 978-3-451-28946-0.
* Peter Gemeinhardt: *Die Filioque-Kontroverse zwischen Ost- und Westkirche im Frühmittelalter.* Walter de Gruyter, Berlin und New York 2002, ISBN 3-11-017491-X.

### Systematischi Theologii
* Gisbert Greshake: *An den drei-einen Gott glauben: Ein Schlüssel zum Verstehen.* Herder, Freiburg 1998, ISBN 3-451-26669-5.
* Klaus Hemmerle: *Thesen zu einer trinitarischen Ontologie.* Johannes, Einsiedeln 1976, ISBN 3-265-10171-1.
* Jürgen Moltmann: *Trinität und Reich Gottes.* Kaiser, Gütersloh 31994, ISBN 3-579-01930-9.
* Karl Rahner (Hg.); Werner Löser: *Der eine Gott und der dreieine Gott. Das Gottesverständnis bei Christen, Juden und Muslimen.* Schnell und Steiner, München/Zürich, 1983, ISBN 3-7954-0126-7.
* Joseph Ratzinger: *Glaube an den dreieinigen Gott.* In: ders.: *Einführung in das Christentum,* Kapitel 5. Kösel, München 2000, ISBN 3-466-20455-0.
* Bertram Stubenrauch: *Dreifaltigkeit.* Matthias-Grünewald-Verlag, Mainz 2002, ISBN 3-7867-8434-5.
* Herbert Vorgrimler: *Gott – Vater, Sohn und Heiliger Geist.* Aschendorff, Münster 2003, ISBN 3-402-03431-X.
* Michael Welker, Miroslav Volf (Hrsg.): *Der lebendige Gott als Trinität. Jürgen Moltmann zum 80. Geburtstag.* Gütersloh 2006, ISBN 978-3-579-05229-8.
* Rudolf Weth (Hg.): *Der lebendige Gott. Auf den Spuren neueren trinitarischen Denkens.* Neukirchen-Vluyn 2006, ISBN 978-3-7887-2123-7.
* Heinz-Jürgen Vogels: *Rahner im Kreuzverhör: Das System Karl Rahners zuende gedacht.* Bonn 2002, ISBN 3-923946-57-0.
FC Barcelona

Dr **FC Barcelona** esch en Fuessballverein us Barcelona, wo in dr spanische *Primera División*, dr erste Liga, spiilt. Mä sait em Klub hüfig nume **Barcelona** oder abkürzt **Barça** [].

## Gschicht
Dr FC Barcelona isch 1899 vo ere Gruppe vo Manne gründet worde, wo die meiste von ene Usländer gsi si. Er isch vom Schwiizer Hans Gamper gleitet worde. Under dr Franco-Diktatur isch er zum ene Symbol vo dr kulturelle Identität vo Katalonie und vom Katalanismus worde. Vo däm politisch-kulturelle Komflikt stammt d Rivalität mit em Hauptstadtklub Real Madrid, wo vom Franco gförderet worden isch. Si Vereinsmotto isch *Més que un club*, was uf Dütsch *Meh as e Verein* bedütet, isch bis hüte aktuell und het in de letzte Johr zum ene soziale Engagement vom Klub gfüehrt.

## Erfolg
Z Spanie het dr Verein am meiste Cup gwunne und chunnt in dr Zahl vo siine Meisterditel grad noch em Real Madrid.

## Weblink

* Offizielli Website vom FC Barcelona
* totalbarca.com – Fan-Blog
Nobelgarde

E **Nobelgarde** isch früehner e fürstligi Liibgarde gsi, wo usschliesslig us Adlige bestande het. Us Wien isch die königlich ungarischi Nobelgarde und die „galizischi Nobelgarde" bekannt. Au dr Vatikan het über e sonigi Nobelgarde verfüegt. Si het vo 1801 bis 1969 bestande, bis dr Pabst Paul VI. si ufglöst het, wil er dr Ufwand für Repräsentation het welle verchliinere. Si het usschliesslig us junge Mitgliider vom römische Adel bestande und isch bis 1870 e beritteni Liibgarde gsi.

## Fuessnote


## Litratur
*Gaetano Moroni, *Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica da San Pietro ai nostri giorni*, vol XXXIII, Tipografia Emiliana, Venezia, 1845, (online einsehbar)
Palatingarde

D **Palatingarde** isch näbe dr Schwiizergarde, dr Nobelgarde und em Gendarmeriikorps vo dr Vatikanstadt eini vo de vier päbstlige Garde gsi. Si isch 1850 vom Pabst Pius IX. errichdet worde. Es isch en Infanteriieiheit gsi und het in Rom dient, het aber au in verschiidnige Schlachte mitkämpft, so zum Bischbil in dr Verdeidigung vo Rom gege Piedmont. Im Zweite Wältchrieg, nochdäm Italie e separate Waffestillstand mit de Allierte abgschlose het und die Dütsche im Septämber 1943 Rom bsetzt hai, het d Palatingarde d Vatikanstadt vor italiänische Faschiste beschützt.  Noch em Zweite Vatikanische Konzil isch si zsämme mit dr Nobelgarde ufglöst worde.

D Bewaffnig vo dr Garde het us Gwehr und Bistole bestande. Im Gegesatz zur Nobel- und Gendarmeriigarde isch si nie beritte gsi.
Maximal 500 Bürger us dr Stadt Rom hai in ere as Freiwilligi dient. Si isch noch em Palatin-Hügel z Rom benennt worde.

## Fuessnote
Pritzker-Preis

Dr **Pritzker-Bryys** (ängl. *Pritzker Architecture Prize*) isch dr wältwyt renomiertscht Bryys im Beryych vu dr Architektur. Är isch anne 1979 vum US-Amerikaner Jay A. Pritzker (Bsitzer u.&nbsp;a. vu dr Hyatt-Hotelchette) un däm syre Frau Cindy gstiftet wore un wird syt ihrem Dod vu dr Hyatt-Stiftig organisiert. D Uuszaichnig, wu alljohr vergee wird, isch mit 100.000 Dollar dotiert un gnießt in Fachchrais e ähnligi Wärtschetzig wie d Nobelbryys in dr Natur- un Gaischteswisseschafte.

Dr erscht un bishär ainzig Eschtrycher, wu dr Bryys iberchuu het, isch dr Hans Hollein (1985) gsi. Dytschi Bryysdreeger sin Gottfried Böhm (1986) un postum dr Frei Otto (2015). Us dr Schwyz zelle dr Jacques Herzog un dr Pierre de Meuron (2001) un dr Peter Zumthor (2009) zue dr Bryysdreeger. Anne 2004 isch zem erschte Mol e Frau gwirdigt wore, wu d Briti Zaha Hadid, wu us em Irak stammt, dr Bryys „fir ihre Läbeswärch“ iberchuu het. 2005 isch dr Bryys no 14 Johr zem erschte Mol wider an en US-Amerikaner gange, dr kalifornisch Architekt Thom Mayne. 

D Architektur-Kuratori vum Art Institute of Chicago Martha Thorne isch am 19. Augschte 2005 as neji Direktori vum *Pritzker Bryys Architektur*-Komitee beruefe.

## Bryysdreeger
* 1979 Philip Johnson (USA)
* 1980 Luis Barragán (Mexiko)
* 1981 James Stirling (Großbritannie)
* 1982 Kevin Roche (USA)
* 1983 Ieoh Ming Pei (USA)
* 1984 Richard Meier (USA)
* 1985 Hans Hollein (Eschtrych)
* 1986 Gottfried Böhm (Dytschland)
* 1987 Kenzō Tange (Japan)
* 1988 Gordon Bunshaft (USA) un Oscar Niemeyer (Brasilie)
* 1989 Frank Gehry (Kanada)
* 1990 Aldo Rossi (Italie)
* 1991 Robert Venturi (USA)
* 1992 Álvaro Siza (Portugal)
* 1993 Fumihiko Maki (Japan)
* 1994 Christian de Portzamparc (Frankrych)
* 1995 Tadao Ando (Japan)
* 1996 Rafael Moneo (Spanie)
* 1997 Sverre Fehn (Norwege)
* 1998 Renzo Piano (Italie)
* 1999 Norman Foster (Großbritannie)
* 2000 Rem Koolhaas (Niiderlande)
* 2001 Jacques Herzog un Pierre de Meuron (Schwyz)
* 2002 Glenn Murcutt (Auschtralie)
* 2003 Jørn Utzon (Dänemark)
* 2004 Zaha Hadid (Großbritannie/Irak)
* 2005 Thom Mayne (USA)
* 2006 Paulo Mendes da Rocha (Brasilie)
* 2007 Richard Rogers (Großbritannie)
* 2008 Jean Nouvel (Frankrych)
* 2009 Peter Zumthor (Schwyz)
* 2010 Kazuyo Sejima un Ryūe Nishizawa – SANAA (Japan)
* 2011 Eduardo Souto de Moura (Portugal)
* 2012: Wang Shu (China)
* 2013: Toyo Ito (Japan)
* 2014: Shigeru Ban (Japan)
* 2015: Frei Otto (Dytschland, postum)
* 2016: Alejandro Aravena (Chile)
* 2017: RCR Arquitectes (Spanie)
* 2018: Balkrishna Doshi (Indie)
* 2019: Arata Isozaki (Japan)
* 2020: Yvonne Farrell un Shelley McNamara (Irland)
* 2021: Anne Lacaton un Jean-Philippe Vassal (Frankrych)
* 2022: Diébédo Francis Kéré (Burkina Faso/Dytschland)
* 2023: David Alan Chipperfield (Großbritannie)
* 2024: Riken Yamamoto (Japan)
* 2025: Liu Jiakun (China)

## Weblink

* Websyte vum Bryys (änglisch)
Köniz

**Chüniz** (amtlich: **Köniz**) isch en Ywohnergmeind im Verwaltigskreis Bärn-Mittelland im Kanton Bärn i dr Schwyz. 

## Geografii
Chüniz ligt südwestlich vo dr Stadt Bärn, het 2009 fast 40'000 Ywohner gha, drunder 5'425 Usländer, und isch vor Ywohnerzau här, die viertgrössti Gmeind im Kanton Bärn und die zwölftgrössti i dr ganze Schwiz. Ds Gemeindsgebiet het e Flechi vo 51 km². D Gmeind gältet as die grössti Agglomerationsgmeind i dr Schwiz. Drotz dr grosse Ywohnerzahl het d Gmeind wiitgehend ehnder e dörfliche as e stedtische Charakter, wiu si us e Hufe einzelne Dörfer besteit.

## Gschicht
Chüniz isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1011 aus *Chunicis*, d Ortsteil Wabere (*Wabern*) 1223 aus *Waberen* u Törishuus (*Thörishaus*) 1389 aus *Toerishus*. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Bärn ghört.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 15,5 % gläge.

## Religion
61,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 19,7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 13,4 %, CVP 3,6 %, EVP 4,6 %, FDP 9,6 %. GLP 6,8 %, GP 11,9 %, SP 24,0 %, SVP 20,4 %, Suschtigi 5,7 %.

Gmeindspresidänt vo Chüniz isch dr Luc Mentha (Stang 2013).

## Wirtschaft
Z Chüniz hets vili Arbetsplätz, d Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge. D Bärner Kantonalbank und d Swisscom hei grossi Standort z Liebefäld, drzue chunnt ds Bundesamt für Veterinärwäse und ds Bundesamt für Gsundheit.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 37782 Ywohner 87,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 2,7 % Französisch u 2,2 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Chüniz ghört zum Hochalemannisch.

## Literatur
* *Köniz*. Kulturbuchverlag, Bern 2011, ISBN 978-3-905939-11-8
* *Akzent Baukultur: Köniz*, Bern: Berner Heimatschutz, 2012
* Armand Baeriswyl: *Archäologische Untersuchungen im Schloss in Köniz: Neue Ergebnisse und Hypothesen zum Bau- und Funktionstyp der Ritterordenskommende.* In: *Mittelalter, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins* 6, 2001, S. 81–94.
* Otto Büssard: *Köniz, Bilder aus der Vergangenheit, Heimatkundlicher Beitrag zur Dorfgeschichte von Köniz*, Ortsverein Köniz, 1979
* *Helvetia Sacra Abt. IV, Die Orden mit Augustinerregel*. Bd. 7: *Die Serviten, die Pauliner-Eremiten, die Lazariter und Lazariterinnen, die Templer, die Johanniter und der Deutsche Orden in der Schweiz*. Basel 2006, ISBN 978-3-7965-2153-9.
* Peter Mosimann: *Auf historischen Wegen. Köniz und Umgebung*. Stämpfli, Bern 2009, ISBN 978-3-7272-1201-7.
* Susanne Ritter-Lutz: *Kirche und Schloss Köniz*, Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK, Bern 2012. ISBN 978-3-03797-058-4

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Gmeind Chüniz
* 
* 
* 

## Fuessnote
Emmen (Begriffsklärung)

**Emmen** isch de name vo däne Ort:

* Emmen LU, e Stadt im Kanton Luzärn in dr Schwiz
* *Emmen (Hankensbüttel)*, en Ortsdeil vo dr niidersächsische Gmeind Hankensbüttel
* *Emmen (Hollenstedt)*, en Ortsdeil vo dr niidersächsische Gmeind Hollenstedt
* *Emmen (Drenthe)*, en Ort und Gmeind in dr niiderländische Brovinz Drenthe
* *Emmen (Overijssel)*, en Ortsdeil vo dr Gmeind Dalfsen in dr niiderländische Brovinz Overijssel
Brunegg

**Brunegg** isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Länzbrg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am Fuess vom Chäschtebärg.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 238 Hektare gross, dodervo sind 47 Hektare Wald und 29 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 498 Meter, der tüüfschti uf 436.
Nochbargmeinde sind Birr, Birret, Mägewil, Othmarsinge und Mörike-Wildegg.

## Gschicht

S erschti Mol taucht s Dorf in ere Urkund us em Johr 1273 in de Namesform *Brunegge* uf. S isch am Fuess vom Chäschtebärg unterhalb vom Schloss Brunegg entschtande. Di urschprünglich Burg isch im 13. Johrhunder am Südrand vom Eigeamt bauet worde und het eme Minischterialegschlecht vo de Habsburger ghört. Di jewilige Burgherre hei au di nidere Grichtsbarkeit im Dorf gha.

Wo im 1415 d Eidgnosse de Aargau eroberet hei, het d Burg Brunegg Widerstand gleischtet. Gliichwohl isch s Dorf mit de Burg in de Bsitz vo de Bärner cho und het zum Grichtsbezirk Othmarsinge innerhalb vom Amt Länzbrg ghört. 
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Brunegg isch zum Kanton Aargau cho, wo mit de Umbildig im 1803 sini hütigi Usdehnig übercho het.

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Brunegg
* 

## Fuessnote