open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burg Mandach

D **Burg Mandach**, au *Burg Wyler* benamst, stòt bi Rièdè, èm Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf im Chreis Waldshuèt uff èm Felsvorschprung übber m Mettmadal.

## Gchichtè
Zu dè Erbauungsgschichtè isch wènnig tradyrt. Um 1352 wörd èn Heinrich vo Ärzingè gnennt. Dè Ärzinger hèt d Burg bis zu irem Uusschterbè um 1501 ghört. Denn isch si a dè Junker Lukas vo Reischach vokauft worrè. Sellè hèt si a s Koschter St. Bläsy witervokauft, wo si vo Vögt hèt vowaaltè lõ. So isch dè Chrischtoph vo Mandach 1581 uff dè Burg Wyler sesshaft gsi. Er isch um 1616 gschtorbè. Er isch Obbervogt vom Markgrafè vo Baddè z Ettlingè gsi, sini Witwè Euphrosine hèt 1610 iri Rächt a s Kloschter Rièdè voerbt. Vomuetlich isch d Burg aaschlièßend volõ worrè. Dè Euphrosines iren Soon Chrischtof Jakob vo Mandach isch Hofmeischter bim Bischof vo Worms gsi.

Vomuetlich hèt mõ d Burg nõch sellèrè Familliè denn Mandach dauft. Bi Zurzi isch annedubaki è Schlössle Mandach gschtandè. S Adelsgschleècht vo Mandach sin einscht Minischterali vom Hochschtift Konschtanz gsi, irè Wappè isch no im Ortswappè vo Mandach erhaaltè blibbè.

## Laag

D Hörnleburg, vo dèrrè no einigi Reschtè z sää sin, isch uff ènèm Felsvorschrprung uff Schwarzwald-Granit baut, so dass übber d Johrhunderte villi Möcke vo dè Feschtungsmuèr a dè Haaldè abbèkeit sin. Mò cha no d Grundmuèrè von èm rundè Eggdurm un dè Pfylerrèscht vo dè Zug-Brugg. D Ruinè isch mit Bäum un Schtuudè zuègewachsè.

## Literadur
* Heinz Voellner: *Die Burgen und Schlösser zwischen Wutach und Rhein*, S. 88–92, mit Laag- un Rekonschtruktionszeichnungè, 1975

## Weblingg
* Rekonschtruktionszeichnung vom Wolfgang Braun

## Einzelnõchwys
Kletterclub Üetliberg

De **Chlätterclub Üetliberg KCÜ** isch e Verain vo Bergstiiger us de Regio vo Zöri. Er isch im November 1978 ggründet wore.

## Gschicht
De Chlätterclub Üetliberg isch vo junge Sportchlätterer is Lebe ggrueffe wore, wo i de Nagelfluefelse vom Üetliberg träniert hend. Zo de Gründer hend under anderem de Martin Scheel, de Gabriel Hueber, de Thomas Müller und de Roland Heer ghöört. Di anzig Bidingig ufgnoo z were isch gsii, as de Aawärter het müesse uf de 35 Meeter hööch Üetlibergturm chlättere, und da ooni Saili. Und dobe het er no de Schlussöberhang vo de Platform müese öberwinde.

De KCÜ isch im Umfeld vo de Zörcher Jugedbiwegig ane 1980 entstande. D Gründer vo dem Chlätterclub sind denn au Mitglider vo de anarcho-dadaistische Verainigung gsii.

Mit de Zitt het sich de KCÜ uufglööst.

## Bricht
* Roland Heer: Das Klettern in Zeiten der Unruhe. NZZ 10.Oktober 2002.

## Fuessnoote
Marktgasse (Basel)

D **Määrtgass** isch e Strooss in dr Baasler Altstadt, wo erst im 19. Joorhundert entstande isch. Si verbindet dr Määrtblatz mit dr Schiffländi.

## Gschicht

In dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert het Baasel stark afo waggse, dr Verkeer isch schwerer worde und die middelalterlige Gasse vo dr Altstadt si überlastet gsi. 1890 isch mit dr Korrekzion und Überbauig vom Birsig die ooberi Määrtgass zwüschen em Määrtblatz und em Fischmäärt entstande. 1897 het dr Root denn beschlosse,  d Schwanegass und d Kronegass zämmezlege und drus die underi Määrtgass z mache, won eso dr Fischmärt mit dr Schiffländi verbunde het.

## S Huus vom Urs Graf

Äini vo de Seenswürdikäite in dr Gass isch s Wohnhuus vom Urs Graf, eme Goldschmiid, Mooler und Kriegsknächt, wo 1520 s Huus am Birsig an dr hütige Määrtgass 16 kauft het mit em Gäld, won er sich as Räislöifer bim Blündere zämmegstoole het.

## Fuessnoote
Urs Graf der Ältere

Dr **Urs Graf dr Elter** (* um 1485 z Soledurn; † vor em 13. Oktober 1528) isch e Glaasmooler, Kupferstächer, Zäichner für Holzschnitt und Goldschmiid gsi.

## Si Lääbe
Dr Graf het as Handwärker z Baasel und z Soledurn gschafft und het au as Räislöifer en abentüürligs und wilds Lääbe gfüert. So isch er 1510 z Italie gsi, 1513 het er bim Fäldzug uf Dijon mitgmacht, 1515 isch er bi Marignano drbii gsi und 1521 z Mailand.

Noch ere Goldschmiidleer woorschinlig bi sim Vater isch dr Graf as Gsell uf Wanderschaft gange und het z Stroosburg und z Züüri gschafft. Vo 1509 aa het er z Baasel gläbt und für d Verleger Adam Petri, Johannes Froben und Johannes Amerbach gschafft und 1511 für e Glaasmoolermäister Hans Heinrich Wolleb. 
Im Joor 1512 het er d Baasler Bürgerschaft kauft, und isch e Zumftbrueder bi de Goldschmid worde. Er het scho bald Schwiirigkäite mit dr Obrigkäit bechoo, wil er si Frau gschlaage und Huere bsuecht het. Er isch schliesslig in Verdacht cho, ass er brobiert häig, öbber umzbringe. 1518 isch er denn us dr Stadt gflüchdet und isch im gliiche Joor au z Soledurn Bürger worde. Drotz sinere Gwaltdäätikäit isch er z Baasel beliebt gsi und scho im Joor druf het er zrug döfe und het 1520 s Huus «zur guldin Rosen» (hüte Stadthuusgass 18) kauft. Die hinderi Site vom Huus, wo denn am Birsig glääge isch, cha mä hüte an dr Määrtgass 16 go bschaue. Vo 1527 aa wäiss mä nüt sichers über sis Lääbe.

## Si Familie
Dr Urs Graf isch dr Soon vom Soledurner Goldschmiid Hug Graf gsi. 
1511 het er d Sybilla, d Dochder vom Baasler Gärber Hans vo Brunn ghürootet.
1512 isch si Soon Urs uf d Wält khoo, wo Goldschmiid worde isch wie si Babbe und in de spöötere 1550er Joor as Räislöifer umkhoo isch.

## Si Wärk
Sis künstlerische Wärk wird zur schwizerische Rönessans-Kunst zelt und isch vo hoocher Kwalidäät. Vo sine Glaasgmäld isch fast nüt übrig. Bi de erhaltene Handzäichnige, Kupferstich und Zäichnige für e Holzschnitt handlet es sich mäistens um Sittebilder, Daarstellige us em Laagerlääbe vo de Söldner und derbi, sinnligi Schanerfigure. Si dünamischi Strichfüerig und e gwüssi ironischi Distanz in sine Grafike si charakteristisch, d Daarstellig isch lääbig und früsch und erinneret an dr Hans Holbein dr Jünger. Bis zum Joor 2011 het mä öbbe 160 Bletter zu sim zäichnerische Wärk chönne zueordnet.

## Litratuur
* Christiane Andersson: *Dirnen, Krieger, Narren: ausgewählte Zeichnungen von Urs Graf.* GS-Verlag, Basel 1978, ISBN 3-7185-0015-9
* Margarete Pfister-Burkhalter: *Federzeichnungen / Urs Graf.* Insel-Bücherei Nr. 664. Wisbade 1958
* 
* 

## Weblingg

* 
* 
* Kunstmuseum Basel: Sammlung online

## Fuessnoote
Urs Graf der Jüngere

Dr **Urs Graf dr Jünger** (* 1512 z Baasel; † vor em 8. Februar 1559 in dr Romagna) isch e Schwizer Goldschmiid und Räislöifer gsi.

## Sis Lääbe
Dr Urs Graf isch 1512 z Baasel as Soon vom Urs Graf em Eltere uf d Wölt khoo. Er het bi sim Vater s Goldschmiidhandwärk gleert und het z Baasel as Goldschmiid afo schaffe. 1530 het si Stiefvater Thoman Wels sich für iin iigsetzt und vom Root vo dr Stadt Soledurn verlangt, ass er s Vermööge vom Graf sine Eltere wurd uusegee und d Goldschmiidwärkzüüg vom Grossvater Hug Graf, wo z Soledurn Goldschmiid gsi isch.
Im Graf si Lääbenswandel isch wie dä vo sim Vater liederlig gsi und dorum het dr Graf si Lääbe lang e Vormund ghaa.  Vo 1544 aa isch dr Goldschmiid Johann Rudolf Faesch si Vogt gsi. 

1553 isch dr Urs Graf Bürger vo Soledurn worde. Säggs Joor spööter isch er in dr Romagna as Räislöifer gstorbe.

## Litratuur
*
Landwirt

**Landwirt** oder **Puur** (vo mhd. *gebûre* „Mitbewohner, Nochbr, Dorfgnosse“) isch en Pruef i de Landwirtschaft. En Puur produziert tiereschi oder pflanzlechi Produkt, wo maischtens als Nahrigsmittel gnutzt wärded. Er bewirtschafted landwirtschaftlechi Nutzflächene im Freie oder i Triibhüüser. *Landwirt* isch e moderni Bezaichnig für de Bruef vom Puur. S Wort werd bilded us *Land*, im Sinn vo „Landwirtschaft“ oder „Bode“ und *Wirt* im Sinn vo „Wirtschaftler“, „Huuswirt“ oder „Ökonom“. I de Dütschschwiz cha me e drüüjöhregi Lehr zum Landwirt mache oder es git en bruefsbeglaitende Lehrgang zur Püüri, wo zwo Johr duured.

## Weblink

* schweizerbauer.ch d Website vo de Zitschrift *Schweizer Bauer*
* Schweizer Bauern uf schweizerbauern.ch

## Lueg au
* Puuremoolerai
* Puurechrieg

## Fuessnoote
Samson-und-Delila-Brunnen

Dr **Samson und Delila-Brunne** isch e Baasler Stadtbrunne am Egge Barfüesserblatz/Stritgass. Dr Brunne stoot sit 1915 under Dänggmolschutz und zelt as e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.

## Usgsee
Dr Brunnedroog us Stäi isch achteggig (äigetlig viereggig mit abgschreegte Egge) und an dr Site stoot e chliiners Dröögli. Dr Brunnestock het e kwadratische Kwerschnitt (au mit abgschreegte Egge), isch verziert und oobedruf stoot d Skulptur vom Samson und dr Delila, wo d Delila im Samson mit ere Scheeri d Hoor abschniidet. Die bäide si noch dr Gschicht in dr Biible Liebhaber gsi. Dr israelitisch Richder Samson het dr Filistere Delila, wo zum Volk vo sine Find ghöört het, aber zerst nid welle verzelle, wiso er so stark isch, bis er s ere doch verroote het. D Delila het em druf, won er gschloofe het, sini Hoor abgschnitte, und er het si übermenschligi Chraft verloore. D Delila het denn de Filister grüeft und die häi em d Auge usgstoche und en in dr Tämpel vo iirem Gott Dagon brocht. Dört het dr Samson si Chraft zruggüberchoo und dr Tämpel zum Iisturz brocht und e Hufe Filister eso döödet.

## Gschicht
1380 isch an däm Blatz e "Steblins-Brunne" erwäänt worde. Dä isch us Holz gsi und mä het en im Joor 1530 dur e nöije us Stäi ersetzt und d Figuregrubbe "Samson und Delila" oobe druf gstellt. 1846 het mä dr hütig Brunnedroog aanedoo. 1914 het dr Carl Gutknecht e Kopii vom Samson und dr Delila gmacht, und mä het s Original ins Historische Museum brocht. 1936 isch dr Brunne dört ufgstellt worde, won er hüt no stoot. 1982 het dr Ludwig Stocker non emol e Kopii gmacht.

## Kwelle
* Samson und Delila-Brunnen uf brunnenfuehrer.ch
* Samson-und-Delila-Brunnen - Basel, Switzerland uf waymarking.com
Dubai

**Dubai** (), mänggisch au Dubai-Stadt oder Dubai City, isch vor Abu Dhabi die grössti Stadt in de Veräinigte Arabische Emirat (VAE) am Persische Golf und d Hauptstadt vom Emirat Dubai.

In dr Stadt Dubai lääbe öbbe 85 % vo de Iiwooner vom Emirat (2'213'845 Iiwooner im Joor 2013).
Fast ds ganze wirtschaftlige, soziale, kulturelle und politische Lääbe vom Emirat spiilt sich in dere Stadt ab.

Dubai-Stadt lit am Nordrand vom Emirat Dubai rund um e Dubai Creek, e Bucht vom Persische Golf, wo 100 bis 1300 Meter bräit und öbbe 14 Kilometer lang isch. Früener si dört d Stedt Daira uf dr Nord- und Bur Dubai uf dr Südsite gsi. Brugge git s nume e chlii usserhalb vom Ortskärn; für Fuessgänger hets chliini Personefäärine (Abras) zum uf die anderi Site vo dr Bucht z choo.

## Litratuur
* Gérard Al-Fil: *Leben und Arbeiten in Dubai*, GD-Verlag 2009, ISBN 978-3-941045-09-5.
* Elisabeth Blum, Peter Neitzke (Hrsg.): *Dubai. Stadt aus dem Nichts*. Baasel/Boston/Berlin 2009, ISBN 978-3-7643-9952-8.
* Bettina Müller: *Glitzermetropole Dubai. Diversifizierung und Imagegestaltung einer auf Erdöleinnahmen aufgebauten Wirtschaft*. Tectum-Verlag, Marburg 2010, ISBN 978-3-8288-2375-4.
* Michael Schindhelm: *Dubaispeed. Eine Erfahrung*.  Münche 2009. 256 S. ISBN 978-3-423-24768-9.
* Heiko Schmid: *Economy of Fascination: Dubai and Las Vegas as Themed Urban Landscapes*. Borntraeger, Stuttgart 2009. XIII, 272 S. ISBN 978-3-443-37014-5 (Urbanisierung der Erde, 11)
* John M. Smith: *Dubai: the Maktoum Story*, Books on Demand: Norderstedt 2006. 424 S. ISBN 3-8334-4660-9.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Regierjg (arabisch - änglisch)
* No. of Estmimated Population by Sector & Community - EMIRATE OF DUBAI End of Year 2010 (PDF; 118&nbsp;kB)

## Fuessnoote
Elefanten

D **Elifante** (Elephantidae) (altgr. ἐλέφαντ- *eléphant-*, Stamm vo ἐλέφᾱς *eléphās* ‚Elifant‘) bilde e Familie vo de Rüsseldier, wo alli Verdräter vo de Rüsseldier umfasst, wo hüt no lääbe.

## Klassifikazion
D Familie vo de Elefante stammt vo de *[[Mammutidae]]* ab, wo au s Mastodon und anderi usgstorbnigi Arte drzue ghöört häi. D Klassifikazion vo de Rüsseldier isch aber nonig festgläit.

### D Familie vo de ''Elephantidae''
:*Elephantidae*
:: *Elephantini*
::: *Elephantina*
:::: *Mammuthus*
::::: † Mammut
::::*[[Elephas]]* (Asiatic)
:::::*E. maximus* Asiatische Elifant
::::::*E. m. maximus* Sri Lanka Elifant
::::::*E. m. borneensis* Borneo Elifant
::::::*E. m. indicus*  Indische Elifant
::::::*E. m. sumatranus* Sumatra Elifant
::: *Palaeoloxodontina*
:::: *† Palaeoloxodon'
:: *Loxodontini*
:::*Loxodonta* Afrikanische Elifant
::::*L. africana* Afrikanische Buschelifant
:::: *L. cyclotis* Afrikanische Waldelifant



==Entwiggligsgschicht==

Mä dänggt hüte, ass d *Elephantidae* und anderi Rüsseldier e gmäinsame Stamm mit *Sirenia* (Seechüe) und *Hyracoidea* (Schliefer) häi.

Die zelt mä zämme mit de Wasserdier vo de *Demostylia* zum Taxon *Paenungulata*. D Schliefer si vor langer Zit seer grooss worde, und mä nimmt aa, ass alli drei modärne Familie vom ene amfibische Schliefer abstamme. Es git e Hüpothese, ass die Dier die mäisti Zit under Wasser gläbt und iiri Rüssel wie Schnorchel zum Schnuufe brucht häige. Modärni Elifante chönne das immer no und mä wäiss, ass si eso bis zu säggs Stunde lang und 50 Kilometer wit chönne schwümme.

In dr Vergangehäit het s seer vil mee Gattige und Arte gee, drunder d Mammut und d Stegodon.

== Litratuur ==
* Christine und Michel Denis-Huot: *Elefanten*. Verlag Karl Müller GmbH, 2003, ISBN 3-89893-068-8.
* Adrian Lister, Paul Bahn: *Mammuts – Riesen der Eiszeit*. Thorbecke Verlag, Sigmaringen 1997, ISBN 3-7995-9050-1.
* 
* [[Editions Larousse|Larousse]] (Hrsg.): *Lebendige Wildnis – Tiere der afrikanischen Savanne*. Das Beste, Stuttgart 1992, ISBN 3-87070-405-5.
* Dietmar Jarofke: *Jarofkes Elefantenkompendium. Haltung, Zucht, Verhalten und Krankheiten der Elefanten''. Schüling-Verlag, Münster 2007, ISBN 978-3-86523-085-0.

## Weblingg

## Fuessnoote
Magnetfeld

E **magnetischs Fäld** isch dr magnetisch Effekt vo elektrische Strööm und magnetische Material. S magnetische Fäld isch e Wektorfäld und het an jedem Punkt e *Richdig* und e *Gröössi*. 

## Die magnetischi Flussdichdi B und die magnetischi Fäldstärki H

Dr Begriff Magnetfäld wird für zwäi underschidligi Fälder brucht, wo aber äng verbunde si und d Sümbol B und H überchoo häi. Die magnetischi Fäldstärki H  wird im SI-Äihäitesüsteem in Ampeer bro Meter (A&middot;m−1 oder A/m) und die magnetischi Flussdichdi B  wird in Tesla (Sümbol:T) und Newton bro Meter bro Ampeer (N&middot;m−1&middot;A−1 oder N/(m&middot;A)) gmässe.  B  isch mäistens über d Lorentzchraft definiert, wo s Fäld mit ere uf beweegligi elektrischi Laadige wirkt.

## S Entstoo vo magnetische Fälder
Magnetischi Fälder chönne broduziert wärde, wemm mä elektrischi Laadige bewegt und dur die magnetische Momänt vo Elementardäili, wo mit ere fundamentale kwantemechanische Äigeschaft, em Spin. In dr Spezielle Relatiwidäätstheorii si elektrischi und magnetischi Fälder zwäi Äigeschafte, wo mitenand verbunde si, vom ene Objekt, em elektromagnetische Fäldsterkitensor; wie sich dä Tensor in en elektrischs und e magnetischs Fäld ufdäilt, hängt vo dr relative Gschwindikäit zwüschen em Beobachder und dr Laadig ab. In dr Kwantefüsik isch s elektromagnetische Fäld kwantled und elektromagnetischi Wäggselwirkige wärde dur Fotone vermiddlet.

## Magnetfälder im Alldaag
Im Alldaag drifft mä magnetischi Fälder mäistens as d Chraft aa, wo mit ere Magnet ferromagnischi Material us Iise, Kobalt oder Nickel aazien. Magnetischi Fälder wärde überall in dr modärne Technik aagwändet, vor allem im Elektroääscheniöörwääse und dr Elektromechanik. Magnetischi Fälder, wo sich dräije, wärde in elektrische Motör und Generator verwändet. Magnetischi Chreft gäbe Uskumft über d Laadigsdrääger im ene Material dur dr the charge carriers in a material through the Hall-Effekt. Wie magnetischi Fälder in electrische Apparät wie Dransformer funkzioniere, wird in dr Disziplin vo de Magnetische Kräis studiert.

D Ärde broduziert iir äignigs magnetischs Fäld, wo für d Nawigazioon wichdig isch und d Atmosfääre vor em Sunnewind schützt.

## Weblingg

## Fuessnoote
Bibel für Schwoba

**Bibel für Schwoba** hoißt a Buach vom Pfarrer Rudolf Paul, wo dr sell de ganz Heilig Schrift en da schwäbischa Dialekt ibrsetzt hôt. A Virdljôhrhondert vo seim Leaba hôt’r dô drfir ufgwendet. Am 25. Mai 2008 isch des Werk e-ma Feschdgoddesdenscht en dr Diibenger Stiftskirch effentlich vôrgschdellt wôrra. 

## Allgemeines
En seim Vorwort weist dr Autor druff nô, dass’r fir dui Ibrsetzong da Dialekt vo seim Hoimetort Kircha ondr dr Teck vorwendet hôt, dass aber nadirlich jeder Schwôb, wo dô draus ebbes vorliist, zom Beischbiil ema Goddesdenscht, des au en seim oigena Schwäbisch macha kôô.

Dr Rudolf Paul gheert zwar dr evangelischa Konfessioo ôô, s ischt aber offakundich, dass’r mit seim Werk uff ökumenische Pfada gwandlet ischt: Erschdens zeigt sich des dôdurch, dass’r fir sei Ibrsetzong et da Tekscht vo dr Luther-Bibel gnomma hôt, sondern da Urtekscht (Alt-Hebräisch ond Alt-Griichisch). Zwoidens enthelt dui *Bibel für Schwoba* et bloß a Geleitwort vom evangelischa wirtabergischa Landesbischof Frank Otfried July, sondern au vom Gebhard Fürst, em kadolischa Bischof vo dr Diözese Roddaburg-Stuegert.

## Schreibweis
Weil’s em Schwäbischa (wia au en andre Dialekt) koi einheitlicha Schreibong geit, weist dr Rudolf Paul druff nô, dass’r fir de schwäbische Nasallaut dia zwoi Sonderzoiche vorwendet hôt:

* a «å» fir d Herleidong vom «a»
* a «ô» fir d Herleidong vom «o»

Als Tekschtbeischbiil diint dr Ôfang vom Psalm 23:


(1) Dr Herrgott ischd mae Hirt,
fehla duet mr s an nex.
(2) En saftige Wiesa läßt’r me lagera,
an ruhige Wässerla führt r me nô.
(3) Mae Seel frischd r emmer wieder auf,
r führt me auf de richdige Weg,
des ischd r saem Nåma schuldig.
(4) Au wenn e durch en donkla Talgrond wandere,
brauch i koe Ohael fürchta, weil du bei mir bist;
dae Stecka ond dae Prügel machat me sicher.


## Litradur ond Quell
Rudolf Paul: *Bibel für Schwoba*, rausgäa vom „Haus der Volkskunst, Volkstanzgruppe Frommern“, Vorlag vom Schwäbischa Albvorei e. V., Balenga 2008, ISBN 978-3-920801-59-9

## Weblink
* A Bericht vom Evangelischa Kirchabezirk Diibenga ibr da Rudolf Paul ond sei Biblibrsetzong mit-ma Bildle vom Autor
* A kurza Beschreibong vo dr ''Bibel für Schwoba'' durch da Vorlag vom Schwäbischa Albvorei, wo des Werk rausgibt
Baumwollfaser

D **Bauelefaasere** isch e Naturfaasere, wo us de Soomehoor vo de Pflanze vo dr Gattig Bauele (*Gossypium*) gwunne wird. In dr Süstematik vo de Naturfaasere ghöört d Bauele dorum zu de Soomefaasere. Dr Soome vo dr Bauele bildet as Verlengerig vo sinere Epidermis lengeri Hoor, wo as Lint bezäichnet wärde und drei bis fümf Dääg noch dr Blüete seer churzi Hoor, wo men ene Linter säit. Nume die lange Faasere wärde mäistens zu dünne Fäde gspunne und für Teggstilie verwändet, wääred sich d Linter nume für Cellulosebrodukt äigne.

## Äigeschafte
Bauele isch seer suugfähig und cha bis zu 32 % vo iirem Gwicht an Wasser ufnee. Wenn aber Gwääb us Bauele emol nass worde si, goot s lang bis si wider droche wärde.  Bauele cha au vil Dräck und Öl ufnee, und cha s denn wider abgee.
Stoff us Bauele gälte as seer hutfründlig (si „chratze“ nit) und si chlnne kuum Allergie uslööse. Die Äigeschafte mache si für d Teggstilindustrii intressant.

Bauele isch nit wasserlöslig. Si verrisst weniger, wenn si füecht oder nass as wenn si droche isch. D Festigkäit und d Stifigkäit vo dr Bauelefaasere si chliiner as die vo dr Bastfaasere, aber si cha seer vil mee gstreckt wärde.
D Faasere wärde nid vo Alkali aagrife, aber vo Süüre scho. Mikroorganisme befalle Bauele gärn,  Motte und anderi Insekte aber seer vil weniger. 
Bauele foot liicht afo brenne, cha aber kocht und sterilisiert wärde.

## Fuessnoote


## Weblingg
* Evoluzion vo dr Bauelefaasere
Induktanz

D **Induktanz** isch in dr Elektrotechnik dr induktivi Blindwiderstand oder au dr **induktivi Wäggselstromwiderstand**. 

## Dr Blindwiderstand von ere [[Induktivität (Bauelement)|Induktiwidäät]]  bi sinusförmige Signal

Für en ideali Spuele mit dr Induktiwidäät L isch iiri Impedanz
:\underline Z_L = \mathrm j\omega L = \mathrm jX_L
wo j die imaginäri Äihäit isch.

Ire Blindwiderstand, wo men em au **Induktanz** säit, isch dr imaginäri Däill vo dr Impedanz:
:X_L = 2 \pi f L = \omega L
X_L isch e lineare Wäggselstromwiderstand, das häisst er isch vo dr Spannig oder Stromsterki unabhängig, er nimmt aber zue je hööcher d Frekwänz f (bzw. d Kräisfrekwänz \omega = 2 \pi f) wird.

## Spuele und Drossle

S Wort *Induktanz* wird mänggisch as Oberbegriff für Bauelimänt wie Spuele und Drossle brucht, wo füsikalischi Äigeschaft vo dr Induktiwidäät verwände, was aber falsch isch. Sonigi induktiwi Bauelimänte wärde au as **[[Induktivität (Bauelement)|
Induktiwidäät]]** bezäichnet, dr Begriff Induktiwidäät, wo für die füsikalischi Äigeschaft stot, wird au für s induktive Bauelimänt brucht.
Website

E **Websäit** ( []; v. ängl.  ‚Ort‘, ‚Blatz‘, und vo  ‚Laag‘ oder ‚Stellig‘) isch e wirtuelle Blatz im *[[World Wide Web]]*, wo sich mäistens meereri Website (Dateie) und anderi Ressurse befinde. Es isch üüblig, ass die dur en äihäitligi Nawigazion im Hypertext-Verfaare zämmegfasst und verchnüpft si.

So isch zum Bischbil d Wikipedia as Ganzes e Websäit, wo im Internet uf äim oder meerere Host-Compiuter (Sörwer) gspiicheret isch, wäärend das, wo im Brauser aazäigt wird, speziell as en äinzelns Dokumänt aagluegt wird. D Websäit vo dr Wikipedia uf Dütsch umfasst zur Zit me as vier Millione Website, wääred die alemannischi Wikipedia mee as 45'000 Site umfasst, fast 20'000 von ene Ardikelsite (Juli 2015).

## Weblingg

* World Wide Web, erste Website (restaurierte Version des CERN)
Landsmannschaft Zaringia Heidelberg

D **Landsmannschaft Zaringia zu Heidelberg** isch e farbetragendi und pflichtschlagendi Studenteverbindig im Coburger Convent z Heidelberg.

D Verbindig isch am 19. November 1880 vo Studente a de Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg gstiftet worde. *Zaringia* isch di latinisierti Namensform vo de großherzogliche Familie vom Land Bade, de Zähringer. De Verbindig, wie au de ainzelne Mitglider, sait me churz *d Zähringer*.

## Literatur
* Tillmann Bechert: *110 Jahre Zaringia. 1880–1990. Eine Chronik in Bildern, Texten und Dokumenten.* Heidelberg 1990.

## Weblink
* D Website vo de Zaringia Heidelberg
Satoru Iwata

Dr **Satoru Iwata** (jap.  *Iwata Satoru*; * 6. Dezämber 1959 z Sapporo; † 11. Juli 2015 z Kyōto) isch e japanische Manadscher gsi. Dr Iwata isch dr viert Bresidänt vom Videospiil-Pionier Nintendo gsi. Noch sim Studium het er e Stell bi HAL Laboratory überchoo, won en Entwicklerundernääme vo Nintendo isch und under anderem für erfolgriichi Spiil-Räije wie Kirby, Adventures of Lolo oder Super Smash Bros. verantwortlig isch.  Under sinere Läitig si die sibti und die achti Generazion vo de Nintendo-Häimkonsole, Wii und Wii U und Nintendo DS und Nintendo 3DS (XL) entstande.

## Weblingg

* Biografii bi IGN
Unter den Linden (Basel)

S **Huus «Under de Linde»** isch e historischs Bauwärk am Munsterblatz 7 in dr Groossbaasler Altstadt. Es stoot im Baasler Dänggmolverzäichnis und ghöört zu de Baasler Kulturgüeter, wo für d Regioon vo Bedütig sin.
## Gschicht
S Huus «Under de Linde» isch e dreistöckige Fachwärkbau us em Middelalter. Bis zur Reformazioon im Joor 1529 isch dört d Kanzlei vom bischöflige Gricht gsi, wo au für wältligi Fäll zueständig gsi isch, wil dr Bischof au dr wältlig Fürst vo Baasel gsi isch. Vo 1327 bis 1329 het dr Matthias vo Nöijeburg dört as Jurist gschafft. Dr Matthias het e wichdigi Chronik uf Latiinisch gschriibe, wo vor allem d Region vom Oberrhii agoot.

Wo dr Bischof und sini Beamte Baasel 1529 verloo häi, het d Stadt die bischöflige Liigeschafte übernoo. S Huus «Under de Linde» isch as Spiicher brucht worde.

Wo im spoote 19. Joorhundert d Uniwersidäät e nöiji Form vom Underricht, s Seminar, iigfüert het, het s im Kollegiehuus am Rhiisprung nüm gnueg Blatz gha und si het meereri Hüüser uf em Münsterhüügel übernoo, drunder s Huus «Under de Linde» für s Juristische Seminar, wo 1877 vo de Behörde aagstoosse worde isch.

1985 häi archeologischi Grabige uf dr Liigeschaft stattgfunde und mä het Fünd us dr spootkeltische und us dr römische Zit gmacht. Hüte het s brivati Woonige im Huus «Under de Linde».

## Fuessnoote
Steinenberg 4

S Huus am **[[Steinenberg|Stäinebärg]] 4/6** isch en ehemooligs Schuelhuus. S Geböid isch e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch. Hüte isch s dr Sitz vo dr Verwaltig vom Historische Museum Baasel.

## Gschicht
Am Aafang vo de 1820er Joor het Baasel sini Gmäindischuele reorganisiert und uf em Gartenareal vo dr ehemoolige Domprobstei und am Stäinebärg 4/6 nöiji Schuele blaant. Die si 1822 baut worde und si die erste z Baasel gsi, wo mä as Schuelhüüser konzipiert und baut het, alli früenere Schuele het mä in Geböid iikwardiert, wo für anderi Zwäck baut worde si. S Lienerd-Schuelhuus am Stäinebärg isch für si Zit stattlig gsi: 35 uf 15 Meter gross und zwäi Stöck hooch. Es het äigentlig us zwäi Schuelhüüser bestande, äins für Buebe und äins für Mäitli. Jedi Schuel het zwäi Schuelzimmer gha, en äignige Iigang und en äignigi Stääge. Drzue het s no zwäi Woonige für Leerer gha.  Im nöije Schuelhuus het mä zerst nöis Mobiliar nume für zwei Schuelzimmer kauft, in de andere si die alte Schuelbänk ooni Lääne ufgstellt worde. Und es het au bis 1828 brucht, bis mä an de Fänster gege Süüde Sunnestoore aagmacht het.

1857 isch d Lienerdschuel uszooge und im Joor druf isch d Zäichnigsschuel Baasel iizooge. E Zitlang het dr Mooler und Karikaturist Ludwig Adam Kelterborn  (1811–1878)  dört Underricht gee und in äinere vo de Leererwoonige im Huus gwoont, und denn het vo 1893 aa s Historische Museum e Däil vom Huus für si Verwaltig brucht, und d Füürweer het im ene andere Däil iiri Wach gha, bis dass mä dere 1903 mit em Lützelhoof e richdigs Füürweerhuus het lo baue.

1899 het d Stadt e representative Bau für en Erwiterig vom Historische Museum welle baue mit Rüüm für Ustellige und d Verwaltig, wo im Stil dr Barfüesserkiirche äänlig gsi wer. Dr Richard Drach het e sonige nöigotische Bau entworfe, s Brojekt isch denn aber zu nüt choo. So het s Museum die ehemooligi Schuel am Stäinebärg döfe übernee und 1903 isch d Verwaltig iizüüglet.

## Fuessnoote
Steinenberg

Dr **Stäinebärg** isch e wichdigi Verkeersaadere in dr Baasler Innestadt. Er goot vom Bankveräin bis zum Barfüesserblatz.

## D Bauwärk
Am Stäinebärg stöön zwäi wichdigi baaslerischi Kulturinstituzioone, s Stadtcasino mit em Muusigsaal an dr Nummere 14 und d Kunsthalle am Stäinebärg 7. Au dr Theaterblatz mit em Fasnachtsbrunne lit am Stäinebärg, dört won emol s Stadttheater gstande isch, und wisawii an dr Nummere 4 isch en anders Kulturguet, s erste Baasler Schuelhuus, wo as e Schuelhuus konzipiert worde isch und wo hüte Däil vom Historische Museum isch, und oobe am Bankveräin befindet sich dr Schilthoof, wo dr Johann Jakob Stehlin dr Elter 1842 baut het.

## Gschicht

Dr Stäinebärg isch im früeje 19. Joorhundert en attraktive Ort zum Baue worde. 1820 si dr Eseldurm und dr Wasserdurm abgrisse und im Joor druf isch dr inneri Stadtgraabe ufgfüllt worde. S Stadtcasino isch 1826 in Bedriib gnoo worde. Aber no 1846 het mä nonig ganz uf s Middelalter chönne verzichte und non emol e stedtischs Kaufhuus baut, wo aber schon e Generazioon spööter em Muusigsaal het müese Blatz mache. Drfür het dr Siidebandfabrikant Forcart e guete Blick gha, für was sich loont. Er het dr Root überzügt, ass es Zit sig, zum Vordäil vo dr Stadt s innere Äschedoor lo abrisse, und het sich druf vom Johann Jakob Stehlin em Eltere dört oobe am Egge zur Freije Strooss e Residänz lo baue.

Wo mä in dr Middi vom 19. Joorhundert alli Stadtmuure abgrisse het, het dr Stäinebärg e zentrale Blatz bote, wo d Baasler Bürgerschaft iiri kulturelle Aspirazioone het chönne erfülle. Dr Archidekt Johann Jakob Stehlin dr Jünger het s Usgsee vo dr Strooss in groossem Maas brägt. 1872 het er mit dr Kunsthalle dr bildende Kunst e Häim gee, 1873–1875 het er e vierrängigs Barock-Geböid für s Stadttheater baut, und dr Konzärtsaal vom Stadtcasino 1876.

Die siibe Dramlinie, wo sit 1894, wo die ersti von ene baut worde isch, über e Stäinebärg füere, häi de Muusigliebhaber im Konzärtsaal immer wider e chli d Fröid an dr Muusig verdorbe mit iirem Rattere.

## Fuessnoote
Chartreuse

**Chartreuse** chan folgendes bedüte:
* Chartreuse (Gebirge), e Bärgchetti i de französische Alpe i de Nöchi vo Grenoble 
* di französisch Bezaichnig för e Niderlassig vom Kartäuserorden
* La Grande Chartreuse, s Muetterchloster vom Kartäuserorde
* Chartreuse (Likör), en Markename vom e Chrüterliggör 
* Chartreuse (Gericht), es Gricht us Gmües oder Teigware und Fleisch
* d Chartreuse-Gämse (*Rupicapra rupicapra cartusiana*), e Underart vo de Gäms; lueg bi '' Gämse#Unterarte
* e Farbtönig zwüsche Gälb und Grüen
Mazedonien (Begriffsklärung)

**Mazedonien** oder **Makedonien** (au *Makedonia* oder *Makedonija* gschribe; **', **', **', **') chan folgendes bedüte:

Geografeschi Objekt:
* Makedonien, es geografischs und historischs Gebiet
* Mazedonien, en Staat in Südosteuropa
* Makedonien (Griechenland), e nordgriecheschi Region
** Westmakedonien, e Verwaltigsregion vo Griecheland
* Macedonia (Provinz), e römeschi Provinz uf de Balkanhalbinsle
* Makedonien (antikes Königreich), es antiks Königriich
* Makedonien (byzantinisches Thema), es mittelalterlichs Gebiet um Adrianopel (hüt Ostthrakien)
* Sozialistische Republik Mazedonien, e Tailrepublik vo de *Sozialistische Föderative Republik Jugoslawie*
* *Macedônia*, e Gmaind im Bundesstaat São Paulo z Brasilie
* *Macedonia (Amazonas)*, e Stadt z Kolumbie
* *Macedonia (Bolívar)*, e Stadt z Kolumbie
* *Macedonia (Kuba)*, en Ort uf Kuba
* *Macedonia (Timiș)*, es Dorf z Rumänie
* *Macedonia (Glenrothes)*, en Ort z Schottland
* *Macedonia (Salomonen)*, e künstlechi Insle, wo zu de Salomone ghört
* *Macedonia (Jamaika)*, en Ort z Jamaika

i de Verainigte Staate (USA):
* Macedonia (Alabama)
* Macedonia (Arkansas)
* Macedonia (Connecticut)
* Macedonia (Georgia)
* Macedonia (Illinois)
* Macedonia (Indiana)
* Macedonia (Iowa)
* Macedonia (Kentucky)
* Macedonia (Mississippi)
* Macedonia (New Jersey)
* Macedonia (North Carolina)
* Macedonia (Ohio)
* Macedonia (Pennsylvania)
* Macedonia (South Carolina)
* Macedonia (Tennessee)
* Macedonia (Texas)
* Macedonia (Virginia)

**Und witers:**
* *Flughafen Thessaloniki-Makedonia*, en griechische Flughafe bi Thessaloniki
* *Universität Makedonien*, e staatlechi Universität i de makedonische Hauptstadt Thessaloniki z Nordgriecheland
* *Makedonija (Album)*, es Musikalbum vo Slawi Trifonow
* *Makedonia (Zeitung)*, ee griecheschi Zytig
* *Makedonija (Zeitung)*, e früenregi (1866–1872) bulgareschi Zytig, usegee vom Petko Slawejkow
* *Macedonia*, es Synonym för Obstsalat/Fruchtsalat i verschidene Sproche
* *Macedonia (Theaterstück)*, isch es prämierts Theaterstuck vom Werner Hammerschick
* *Makedonija*, es Wärk vom Pejo Jaworow
* *Makedonija (Almanach)*, en Almanach öber Makedonie, wo 1931 usegee worden isch
* *11. Makedonien Division*, e Division vo de bulgarische Armee während em Erste Wältchrieg

**Lueg au:**
* Macedonia Township
* Mazedonische Sprache
* Mazedonier
* Streit um den Namen Mazedonien (sit 1991 gits Striit um de Name)
Elektrisches Feld

S **elektrische Fäld** isch e füsikalischs Fäld, wo dur d Coulombchraft uf elektrischi Laadige wirkt. Es isch eFenomeen wo überall vorchunnt, und erkläärt, wie sich s Liecht und d Radiowälle usbräite, wie elektrischi Energii überdräit wird und wie elektronischi Schaltige funkzioniere. Es bindet d Elektrone an dr Atomkärn und het e riisige Iifluss uf d Gstalt vo dr Materie.

Mathematisch isch s *elektrische Fäld* s Wektorfäld vo dr elektrische Fäldsterki; es ordnet jedem Punkt im Ruum e Wektor für d Richdig und d Gröössi vo dr elektrische Fäldsterki zue.

Elektrischi Fälder wärde vo elektrische Laadige verursacht und vo Ändrige vo magnetische Fälder über d Zit. D Äigeschafte vom elektrische Fäld wärde zämme mit de Äigeschafte vom magnetische Fäld in de Maxwell-Gliichige beschriibe.

## Litratuur
* 

## Weblingg

* ETH Zürich: Felder bei Hochspannungsleitungen - Animierte Darstellung
Maag (Begriffsklärung)

**Maag** chna folgendes bedüte:
* Maag, en Bach und ehemolige Fluss i de Kantön Sanggalle und Glarus, Schwiz
* *Military Assistance Advisory Group* (MAAG), en Unterstützigsorganisation vom US-Militär för d Stritchräft vo befründete Staate im Chalte Chrieg
* Maag Halle, es Lokal för Veraastaltige uf em Maag-Areal z Züri, Schwiz

**Maag** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Dan Maag (* 1975), en dütsche Filmproduzent
* Elsbeth Maag (* 1944), e Schwizer Lyrikeri
* Emmi Creola-Maag (1912–2006), e Schwizer Werbetexteri, Erfinderi vo de fiktive Chöchi *Betty Bossi*
* Johann Maag (1898–1976),en dütsche Gwärkschafter und Politiker
* Johann Nepomuk Maag (* um 1724; † 1800), en Kupferstächer und Zaichner z Münche
* Karin Maag (* 1962), e dütschi Politikerin (CDU)
* Max Maag (1883–1960), en Schwizer Maschineningenieur
* Nina Maag (* 1972), e dütschi Produzenti
* Paul Maag (1897–1946), en Schwizer Politiker
* Peter Maag (1919–2001), en Schwizer Dirigent

**Maag** isch de Name vo folgende Underneme:
* *RENK-MAAG GmbH*, es Schwizer Underneme zur Herstellig vo Spezialgetriib z.&nbsp;B. für d *Korvette K130* und ghört 100&nbsp;% zu de Renk AG z Augsburg, Dütschland
* *Maag Pump Systems AG*, es Schwizer Underneme im Maschinebau z Oberglatt
* *FLSmidth MAAG Gear AG*, es Schwizer Underneme zur Herstellig vo Schwerlastgetriibe för d Zement- und Mineralindustrii
Haus zum Paradies

S **«Huus zum Paradiis»** isch e neubarocks Woonhuus an dr Aeschevorstadt 13 z Baasel. Es isch sit 2012 dänggmolgschützt und ghöört zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo für d Region vo Bedütig si.

## Gschicht

Im 15.Joorhundert isch d Äschevorstadt e ländligs Gebiet mit Wiirääbe und Obstböim gsi. Uf s Ändi vom Joorhundert zue het dr Stadtarzt und Brofässer Johannes Romanus Wonecker und si Frau Margaretha Fätzbryn im ene Räbgarte e groosses Woonhuus im Grüene lo baue und iim dr Naame «Zum Paradiis» gee. Im Lauf vo dr Zit het s Huus denn immer wider si Bsitzer gwäggslet und isch vil gänderet worde. Au si Umgääbig het sich afo verändere. Immer mee Baasler, wo mit Handel und Gäldgschäft riich worde si, häi sich e Residänz in de Vorstedt gönnt. Vo 1839 bi 1841 het dr Bandfabrikant Carl Burckhardt-Heussler s «Huus zum Paradiis» im klassizistische Stiil woorschinlig vom Johann Jakob Stehlin em Eltere nöi lo ufbaue. Im Joor 1869 het s dr Johann Rudolf Geigy-Merian (1830 –1917) kauft und het s vom Johann Jakob Stehlin em Jüngere im nöibarocke Stiil lo umbaue. Us em Vorderhuus mit sinere schlichte Fassaade het dä e Stadtbalä gmacht mit eme verzierte Balkon über eme herschaftlige Hauptportal mit eme hoochdekorierte Düürsturz. Din isch mä in e groossi Iigangshalle iine choo mit gschwungnige Stäägeaalaage, wo vo Ooberliecht belüchdet worde isch.

S Huus isch bis hüte in de Händ vo dr Familie bliibe, wo s vor em Undergang bewaart het, was s Schiggsal vo de mäiste andere Residänze an dr Äschevorstadt gsi isch. Hüte si s «Paradiis» und s «Huus zum Raab» nääbedraa die letschte Überräst vo de vornääme Hüüser us dr Vergangehäit im ene Meer vo gsichtsloose Gschäftshüüser.

In de Joor 2007 und 2008 het dr Baasler Archidekt Christian Lang in Zämmenaarbet mit dr Baasler Dänggmolpflääg s Huus renowiert und modärnisiert. Drbii isch vil vo dr Baugschicht zum Vorschiin cho, wo het chönne dokumentiert wärde.
## Kwelle
* Das «Paradies» in der Aeschenvorstadt, abgrüeft am 22. Juli 2015
* Zwei Altstadthäuser neu im Denkmalverzeichnis, abgrüeft am 22. Juli 2015
## Fuessnoote
Thurgau (Begriffsklärung)

**Thurgau** isch de Name vo däne Gebiet:
* i de Regel verstoht me dodrunder hüt de Kanton Thurgau i de Schwiz
* im Früemittelalter de historischi Thurgau, wo um 850 au de Zürichgau dezue ghört hät

**Thurgau** isch de Name vo däne Schiff:
* Thurgau (Schiff, 1954) (1954–2004), es Fährschiff uf em Bodesee
* Thurgau (Schiff, 1855) (1855–1912), es Dampfschiff uf em Bodesee
* Thurgau (Schiff, 1984) (Baujohr 1984), es Chrüzfahrtschiff uf em Rhii
* Thurgau (Schiff, 1932) (Baujohr 1932), es Charterschiff uf em Bodesee

**Thurgau** isch en Namestail vo däne Persone: 
* Hermann Müller-Thurgau (1850–1927), en Schwizer Botaniker, Önolog und Räbzüchter

**Thurgau** isch en Namestail vo däne Begriff: 
* Müller-Thurgau, e Wy- und Räbsorte

**Obacht:**
* **Thurgi** isch d Abchörzig för de Kanton Thurgau — nöd zverwächsle mit de politische Gmaind Turgi im Aargau, wo aber gschichtlich näbis mit em Thurgau z tue hät
Dürrenbach (Begriffsklärung)

**Dürrenbach** chan folgendes bedüte:
* Dürrenbach, en Näbefluss vom Rhii im Landchrais Lörrach, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Dürrenbach*, de dütsch Name vo de Gmaind Dìrrebàch im Underelsass, Frankriich
* *Dürrenbach (Wurzbach)*, e Sidlig uf em Gebiet vo de Stadt Wurzbach im Südoste vo Thüringe, Dütschland
* *Dürrenbach*, e Sidlig uf em Gebiet vo de Gmaind Urnäsch, Appezäll Usseroode, Schwiz
* *Dürrenbach*, e Sidlig uf em Gebiet vo de Gmaind Escholzmatt-Marbach, Kanton Lozärn, Schwiz

* *Dürrenbach* isch de Name von eme Huufe chlinne und grössere Bäch i de Schwiz
Heinzenberg

**Heinzenberg** bezaichnet folgendi geografische Objekt:

* z Dütschland:
** Heinzenberg (bei Kirn), e Gmaind im Landchrais Bad Kreuznach, Rhiiland-Pfalz
** Heinzenberg (Gemmrigheim), en Ortstail vo de Gmaind Gemmrige im Landchrais Ludwigsburg, Bade-Würtebärg
** Heinzenberg (Taunus), en Ortstail vo de Gmaind Grävenwiesbach im Hochtaunus-Chrais z Hesse

* z Öschtriich
** Heinzenberg (Tirol), en Ort zwüsche Zell am Ziller und Gerlos im Tirol

* i de Schwiz:
** Heinzenberg (Graubünden), a Region im Kanton Graubünda
** Bezirk Heinzenberg, an ehemoliga Bezirk im Kanton Graubünda (bis Endi 2000)
** Burg Heinzenberg, a Burg bi Präz im Kanton Graubünda

**Heinzenberg ** chann dodrüberuse bedüte:
* Heinzenberg (Adelsgeschlecht), de Name vom ene Adelsgschlächt us em Gebiet vom Hunsrück, Rhiiland-Pfalz, Dütschland
Schwarzach

**Schwarzach** isch en Gmainds- und Ortsname:
* Schwarzach (Niederbayern), en Markt im Landchrais Straubing-Bogen, Bayern
* Schwarzach (Odenwald), e Gmaind im Neckar-Odenwald-Chrais, Bade-Würtebärg
* Schwarzach (Vorarlberg), e Gmaind im Vorarlbearg, Öschtriich
* Schwarzach am Main, en Markt im Landchrais Kitzingen, Bayern
* Schwarzach bei Nabburg, e Gmaind im Landchrais Schwandorf, Bayern
* Schwarzach im Pongau, e Gmaind im Land Salzburg, Öschtriich

* Schwarzach (Hengersberg), en Ortstail vom Markt Hengersberg, Landchrais Deggedorf, Bayern
* Schwarzach (Langdorf), en Ortstail vo de Gmaind Langdorf, Landchrais Regen, Bayern
* Schwarzach (Mainleus), en Ortstail vom Markt Mainleus, Landchrais Kulmbach, Bayern
* Schwarzach (Pyrbaum), en Ortstail vom Markt Pyrbaum, Landchrais Neumarkt i de Oberpfalz, Bayern
* Schwarzach (Rheinmünster), en Ortstail vo de Gmaind Rhinminschter, Landchrais Rastatt, Bade-Würtebärg
* Schwarzach (Schwabach), en Ortstail vo de chraisfraie Stadt Schwabach, Bayern
* Schwarzach (Stadlern), en Ortstail vo de Gmaind Stadlern, Landchrais Schwandorf, Bayern
* Schwarzach (Thurgau), es ehemoligs Dorf, wo hüt s ehemolige Chloster Paradiis isch, Gmaind Schlatt, Kanton Thurgau, Schwiz
* Švarcava (*Schwarzach*), e Wüestig i de Gmaind Rybník, Okres Domažlice, Tschechie

**Schwarzach** isch en Gwässername:
* Schwarzach (Altmühl), en lingge Zuefluss vo de Altmühl bi Kinding, Landchrais Eichstätt, Bayern
* Schwarzach (Donau), en rächte Zuefluss vo de Donau bi Riadlenga, Landchrais Biberach, Bade-Würtebärg
* Schwarzach (Donau, Mariaposching), en lingge Zuefluss vo de Donau bi Mariaposching, Landchrais Straubing-Bogen, Bayern
* Schwarzach (Dornbirner Ach), en rächte Zuefluss vo de Doraberar Ach bi Schwarzach, Bezirk Breagaz, Vorarlbearg
* Schwarzach (Isel), en rächte Zuefluss vo de Isel bi Huben, Gmaind Matrei, Bezirk Lienz, Osttirol
* Schwarzach (Main), en lingge Zuefluss vom Main bi Schwarzach am Main, Landchrais Kitzingen, Bayern
* Schwarzach (Naab), en lingge Zuefluss vo de Naab bi Neunburg vorm Wald, Landchrais Schwandorf, Bayern
* Schwarzach (Rednitz), en rächte Zuefluss vo de Rednitz bi Schwarzach, kreisfreie Stadt Schwabach, Bayern
* Schwarzach (Schmutter), en rächte Zuefluss vo de Schmutter bi Gessertshouse, Landchrais Augschburg, Bayern
* Schwarzach (Schussen), bi Gutenfurt, Stadt Raveschburg, Landchrais Raveschburg, Bade-Würtebärg
* Schwarzach (Schwarzer Regen), en rächte Zuefluss vom Schwarze Regen bi Burgstall, Gmaind Langdorf, Landchrais Regen, Bayern
* *Schwarzach*, näbed *Schwarza* und *Schwarzawa* de dütsch Name vo de Svratka (Fluss), en lingge Zuefluss vo de Thaya i de Talsperri Nové Mlýny, bi Ivaň, Okres Brno-venkov (dütsch *Bezirk Brünn-Land*), Jihomoravský kraj (dütsch *Südmährischi Region*), Tschechie

**Schwarzach** chan zuedäm bedüte:
* Münster Schwarzach, en ehemolegi Chlostercherche vo de ehemolige Benediktinerabtai Schwarzach z Rhinminschter im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg

**Lueg au:**
* Schwarzbach
* Münsterschwarzach
* Oberschwarzach
* Unterschwarzach
Rötenbach

**Rötenbach** ist der Name folgender Orte in Baden-Württemberg:

* Rötenbach (Abtsgmünd), en Ortstail vo Abtsgmünd im Oschtalbchrais, Bade-Würtebärg
* Rötenbach (Alpirsbach), en Stadttail vo Albersbach im Landchrais Freideschdad, Bade-Würtebärg
* Rötenbach (Bad Teinach-Zavelstein), en Ortstail vo Bad Daenach-Zavlschdoe im Landgrais Calb, Bada-Wirddabärg
* Rötenbach (Bartholomä), en Ortstail vo Bartholomä im Oschtalbchrais, Bade-Würtebärg
* Rötenbach (Friedenweiler), en Ortstail vo Fridewiler im Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald, Bade-Würtebärg
* (Bad) Rötenbach (Nagold), en Ort vo de Stadt Nagold im Landgrais Calb, Bada-Wirddabärg
* Rötenbach (Obergröningen), en Ortstail vo Obergröningen im Oschtalbchrais, Bade-Würtebärg
* Rötenbach (Wolfegg), en Ortstail vo Wolfegg im Landchrais Raveschburg, Bade-Würtebärg

**Rötenbach** isch en Gwässername:
* Rötenbach (Fichtenberger Rot), en lingge Zuefluss vo de Fichtenberger Rot bim Wiiler Wielandswiiler vo de Stadt Schwäbisch Hall im Landchrais Schwäbisch Hall, Bade-Würtebärg
* Rötenbach (Kinzig), en lingge Zuefluss vo de Kinzig bi Alpirsbach-Rötebach im Landchrais Freudestadt, Bade-Würtebärg
* Rötenbach (Kocher), en rächte Zuefluss vom Kocher bi Algishofe i de Gmaind Obergröninge im Ostalbchrais, Bade-Würtebärg
* Rötenbach (Lautracher Ach), en lingge Zuefluss vo de Lautracher Ach zur Iller bi Muthmannshofe im Markt Altusried im Landchrais Oberallgai, Bayern, a de Landesgränze zu Bade-Würtebärg
* Rötenbach (Nagold), en rächte Zuefluss vo de Nagold bim Talhof vo de Stadt Nagold im Landgrais Calb, Bada-Wirddabärg
* Rötenbach (Schwarzach), en rächte Zuefluss vo de Schwarzach bi Riedlinge im Landchrais Biberach, Bade-Würtebärg
* Rötenbach (Teinach), en lingge Zuefluss vo de Teinach z Bad Teinach im Landgrais Calb, Bada-Wirddabärg
* Rötenbach (Wutach), en Zuefluss vo de Wuetach im Hochschwarzwald, Bade-Würtebärg

**ußerdäm:**
* Rötenbach (Landschaftsschutzgebiet), es Landschaftsschutzgebiet im Landgrais Calb, Bada-Wirddabärg

**Lueg au:**

* Röthenbach
* Röttenbach
Rohrdorf

**Rohrdorf** isch de Name vo folgende Ort:

z Dütschland
* Rohrdorf (Schwarzwald), e Gmaind im Landgrais Calb, Bada-Wiirtabärg
* Rohrdorf (Eutingen), en Ortstail vo de Gmaind Eutingen im Landchrais Freudestadt, Bade-Würtebärg
* Rohrdorf (Meßkirch), en Ortstail vo de Gmaind Mässkirch im Landchrais Sigmaringe, Bade-Würtebärg
* Rohrdorf (Isny), en Ortstail vo de Gmaind Isny im Landchrais Raveschburg, Bade-Würtebärg
* Rohrdorf (am Inn), e Gmaind im Landchrais Roseheim, Bayern
* *Rohrdorf (Pielenhofen)*, en Ortstail vo de Gmaind Pielenhofen im Landchrais Regensburg, Bayern

z Pole
* *Trzcianka* (ehemols *Rohrdorf im Landchrais Ortelsburg, Ostpreuße*), en Ortschaft i de Woiwodschaft Ermland-Masure

i de Schwiz
* Rohrdorf AG, en ehemolegi politeschi Gmaind im Bezirk Bade, Kanton Aargau

**Rohrdorf** isch de Name vo folgende Persone:
* Eberhard von Rohrdorf (au Eberhard von Salem; * um 1160, † 1240/1245), Abt vo de Riichsabtei Salem

**Lueg au**:
* Rordorf
* Röhrsdorf
* Rohrsdorf
Kleiner Kirschgarten

Dr **Chläi Kirschgarde** isch en ehemooligs Woonhuus an dr Elisabethestrooss 29 grad am Egge zum Kloosterbärg. S Huus isch dänggmolgschützt und gältet as äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.

Zämme mit em Huus zum Kirschgarde nääbedraa bildet dr Chäi Kirschgarde hüte s Baasler Woonmuseum, wo Däil vom Historische Museum isch. 1986 isch im Huus d Duurustellig ufdoo worde mit de Uuresammlige vom Carl und dr Lini Nathan-Rupp, wo 242 Uure umfasst, und vo dr Eugen Gschwind-Stifdig mit 208 Uure. Es het au Woonrüüm zum Aaluege, wo wie im 19. und 20. Joorhundert usgstattet si.

## Fuessnoote
Bad Bubendorf

As **Bad Buebedorf** wird s Gebiet zwüsche Liestel und Buebedorf (Basel-Landschaft, Schwiz) bezäichnet, wo s Daal vo dr Hindere Fränke (Reigoldswilertal/Föifliberdal) mit em Daal vo dr Vordere Fränke (Waldeburgerdaal) zämmechunnt. Ursprünglig het s in däm Gebiet nume e historischs Geböid und Hotel gha. Im 19. Joorhundert isch en Iisebaanstazion drzue choo. Hüte stöön im Bad Buebedorf au Gwärbgeböid und uf de Matte wärde Sportaaläss veraastaltet.

## Gschicht
Die ersti urkundligi Erwäänig vom Bad Buebedorf goot uf d Middi vom 17. Joorhundert zrugg, wo am 20. April 1641 dr Statthalter vom Bürgermäisterdum vo dr Stadt Baasel die gsundi Brunnekwelle gegenüber em Vogt Jakob Zörnlein us Waldeburg erwäänt het. 1741 het sich dört en ersti Badhütte und e Badhuus mit ere Schüüre befunde, wo aber scho 1764 vom Schulthäiss David La Roche mit eme Nöibau ersetzt worde isch. S Bad het esone groosse Erfolg gha, ass es 1804 dr Matthias Flubacher vergröösseret het.

Berüemt isch s Bad Buebedorf wäge dr Versammlig vo 25 Baselbieter dört, wo am 18. Oktober 1830 mit ere Bittschrift an d «hoochgachtete Herre und Obere z Baasel», wo vom Stephan Gutzwiller verfasst worde isch, die vollkommeni Gliichberächtigung zwüsche de Stadt- und de Landbürger verlangt häi. Das isch dr ersti Schritt in dr Kantonsdäilig vo Baasel gsi. Sithär säit men em Bad Buebedorf mänggisch s *Baselbieter [[Rütli]]*.
 
1837 het mä Solbeeder iigrichdet, aber no im 19. Joorhundert het mä dr Badbetriib ufgee und nume d Hotellerii isch übrig bliibe. 1880 isch d Baanstazion vo dr Waldeburgerbaan wisawi vom Hotel ufdoo worde, und es isch seer vil lichter worde zum Landgasthof z choo.

1979–1981 het dr Rudolf Huber s Ansambel lo renowiere. Sit 1999 betribt d *Hotel Bad Bubendorf AG* s Restorant und s Hotel.

## Hütigi Nutzig
D Geböid Bad Buebedorf wird hüte immer no as Restorant (Landgasthof) und Hotel gnützt. Rund um s Hotel, dr Hauptstrooss nooch, si e baar Industriibaute entstande. S Gebiet daaluf wird as Gwärbkwardier brucht. Daalab het s immer no Acker- und Wäidland. Uf däm Land wärde immer wider Groossveraastaltige organisiert. So isch im Joor 2002 s Festzentrum vom Äidgenössische Durnfest mit 75'000 Däilnäämer z Bad Buebedorf gsi und 2008 het mä für d Öiropamäisterschaft im Schutte dört e *nüünts Stadion* für *public viewing* ufgstellt, wo kä groosses Inträssi gfunde het und sidder wider abgrisse worde isch. 

Für was mä s Gebiet in dr Zuekumft wird bruuche, isch nonig sicher, aber es git Blään für e Motorfaarzüügkontrollstazion und für e Polysportzentrum.

## Weblingg
* Hotel und Restaurant Bad Bubendorf
Wilhelm Balmer

Dr **Wilhelm Balmer** (* 18. Juni 1865 z Baasel; † 1. Merz 1922 z Bollige) isch e Schwizer Kunstmooler gsi. 

## Lääbe und Wärk
Dr Wilhelm Balmer het z Baasel d Matur gmacht. Er het vom Fritz Schider Underricht im Zäichen überchoo und isch vo 1884 bis 1889 uf d Kunstakademii Münche gange. Dr Balmer het Bilder an de Inne- und Ussefassade vom Baasler Roothuus gmoolt:

* 1901 het er Bild am Durm vom Bannerdrääger Hans Bär gmoolt, wo 1515 in dr Schlacht vo Marignano gfalle isch.
* Im gliiche Joor het er zämme mit em Franz Bauer Moolereie vom Hans Bock em Eltere an dr Ussefassaade zum Määrtblatz restauriert.
* 1903 het er an dr Fassaade vom Innehoof e Gmäld vo dr Gsandtschaft vo dr Äidgenosseschaft gmacht, wo uf Baasel cho isch, und mit em Kaiser Heinrich II., as Hiiwiss druf, dass daas am Heinrichsdaag bassiert isch.

Zämme mit em Albert Welti het dr Balmer s Wandbild *[[Die Landsgemeinde]]* an dr Südwand vom Saal vom Ständeroot im Bundeshuus z Bärn  gmoolt.

## Weblingg

* 
*