Wenkerbogen von Rhina

Dr **Wenkerboge vo [[Laufenburg (Baden)|Rhine]]** isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Dütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht.

## Hiwiis zuem Boge 41704
* Rhine het domols zuem Amt Säckinge im Großherzogtum Bade ghärt. Hitt ischs en Oordsdeil vu Laufeburg.
* De Oord lit im Sproochruum vum *[[Hochalemannisch|Hoch- oder Südalemannische]] / Säckinger-Laufeburger Ruum*.
* Die vierzig Sätz sin domols dur d Schüeler mit Hilf vo Oortsiiwohner uffgschriewe worde. Lährer war de Alexander Wernert uus Elgerschwiihr, hüt e Stadtdeil vo Offäburig.
* Sowit des gange isch, sind d Schriiebwiis un d Sunderzeiche üwernomme worde.
* As Üssproch vum Ortsnamme wird im Boge „Rhine“ angeh.
* In Süddischland sinn d' Bege anne 1887 uffgnumme worde, der vo Rhina het d Nummere 41704 griägt.
* D geografisch Lag vu Rhina isch in dere Karde iitrage.

## Wenkersätz
# Im Winter flüge die trochene Bletter in'd'r Luft umme.
# 's hört gli uff schneiä, no wird’s Wätter wider besser.
# Thuä Cholä i dä Ofä, daß d'Mich gli afangt z'kochä.
# D'r guèt alt Mā isch mit dem Roß durch's Īs brochä un isch ins kaltä Wasser inne gfalle.
# Er isch vor viär oter sechs Wochä gschtorbä.
# Das Füür isch stark g'si, die Küüchli sinn untä jo ganz schwarz brennt.
# Er ißt d' Äier immer ohne Salz un Pfäffer.
# 'd Füeß dien mer weh, i glaub, i ha si durchgloffä.
# I bi bi'dr Frau gsi un hanerers gseit, un sie hett gseit, un sie wells au ihrär Tochter sägä.
# I wills au nimm wieder thuä.
# I schlag di gli mit=dm Chochlöffel uff d'Ohrä, du Aff!
# Wo gohsch hi, mi=mer mit'dr goh?
# S'sint schlächti Zittä!
# Mi liäb Chind, blieb untä stoh, d'bösä Gäns biße di dot.
# Dä hesch hüt am maischtä glehrt und bisch artig gsi, d'darfsch ehnder hai go aß die Anderä.
# D' bisch no-üt groß gnug, umä Fläschä Wi uß z'trinkä, d'muäsch z'erst nomme wachse un größer werdä.
# Gang, bi so guät und sägs dierer Schöster, sie sell Klaider für eui Muätter fertig naaie un mit'r Bürschte uhsbürschtä.
# Hätt'schen kennt! No wärs anderscht cho, un s diét besser umen stoh.
# Werr hett mér mi Chrattä mit Fleisch g'schtohlä?
# Er hätt so thuä, aß hätt er sie zuem dresche b'schtellt; sie henns awer selwer thuä.
# Wemm hett'r dü neü G'schicht verzellt?
# Mer muä lutt brüllä, sust verstoht er eim ütt.
# Mirr sinn müäd un hennt Durscht.
# Wo mer gester z'Obä heim cho sinnt, do sinnt die Anderä scho im Bett gelägä un hennt scho fescht gschloofä.
# D'r Schnee isch hütt z' Nacht bi öüs liggä bliebä, awer hütt früeh ischer vergangä.
# Hinter öüsem Huus stöhnt drei schön Öpfelbäumli mit rotä Öpfle.
# Chönne d'r itt no ä Augeblick uff öüs wartä, no gönn mer mitich.
# Ihr dörfe keini sonigi Chindereiä triebä!
# Öüse Berg sinn ütt so höch, e=ü sinnt viel höcher.
# Wie mäng Pfund Würscht un wiäviel Brot went'r?
# I verstand dich ütt, ih=ärr müent e wäng lutter schwätzä.
# Hent'r kai Stückli wißi Seipfe für mi uff mihm Disch gfundä?
# Si Brüder will si zwei schöni neui Hüüser inn öue Gartä booue.
# S' Wort ischem vom Herzä cho!
# S' isch rächt gsi vonenä!
# Wa hockä do für Vögli obä uffem Mürli?
# D' Buurä hennt fümpf Stierä unn nühn Chühä un zwölf Schöfli vor's Dorf brocht, die henn's wölle verkoufä.
# D' Lütt sinnt hüt alli uffem Feld uß un maihe.
# Gang nur, d'r bruhn Hund thuet'r nütt.
# I bi mittä d'Lüttä do hindä über d'Mattä iß Chorn gfahre.

## Wörder im Wenkerboge
* heiß, nai, blau, grau, hau, Hand, Hampf, Helm, Flachs, er wachst, Bäsä, Pflume, Briäf, Hof, jung, krumm.
* Sunti, Meenti, Sdischti, Mittwuchä, Donnerschti, Fritti, Samschti.
* elf, fumpfzäh, sächszäh, fümpfzi.

## Luäg aü do
* Lischde vu alemannische Wenkerboge
* d Wenkersätz uf Hochdütsch

## Quälle
* Digitalisat vum Original Wenkerboge vo Rhina

## Wo s her isch