open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dunhuang

**Dunhuang** () isch en alti Oasestadt an dr Siidestrooss in dr Browinz Gansu im Weste vo China. As kräisfreiji Stadt ghöört si zum Verwaltigsgebiet vo dr bezirksfreie Stadt Jiuquan.

## Geografii
Dunhuang lit am Weständi vom Hexi-Korridor zmidzt in Wüestegebiet. D Hööchi isch 1.100&nbsp;m. Nid wit vo dr Stadt in Richdig Weste däilt sich d Siidestrooss in iire nördlige und südlige Zwiig rund um d Wüesti Taklamakan ume. 

### Administrativi Gliiderig
Dunhuang het im ganze e Flechi vo 26'960&nbsp;km². Uf dr Eebeni vo dr Gmäind setzt sich s Verwaltigsgebiet us vier Groossgmäinde und saggs Gmäinde zämme. Das si:
* d Groossgmäind Shazhou (沙州镇), s Zentrum, Sitz vo dr Stadtregierig;
* d Groossgmäind Qili (七里镇);
* d Groossgmäind Suzhou (肃州镇);
* d Groossgmäind Mogao (莫高镇);
* d Gmäind Yangjiaqiao (杨家桥乡);
* d Gmäind Guojiabu (郭家堡乡);
* d Gmäind Lüjiabu (吕家堡乡);
* d Gmäind Zhuanqukou (转渠口乡);
* d Gmäind Huangqu (黄渠乡);
* d Gmäind Nanhu (南湖乡).

### Ethnischi Zämmesetzig vo dr Bevölkerig (2000)
Bim Zensus im Joor 2000 si z Dunhuang 187'578 Mensche zelt worde (Bevölkerigsdichti 6,96 Iiwooner/km²).

## Gschicht
Im Joor 111 v. d. Z. het dr Kaiser Wudi vo der westlige Han-Dünastii Dunhuang gründet. Wil d Stadt an dr alte Siidestrooss glääge isch und dorum dr wichdigsti chinesischi Chnotepunkt uf däm Handelswääg gsi isch, het si im Usdusch vo Kultur und vo Waare mit em Weste e wichdigi Rolle gspiilt. So het sich dr Buddhismus vo Dunhuang z China usbräitet. Im Joor 366 het mä afo d Mogao-Grotte baue und bis ins 14. Joorhundert an ene gschafft.

## Seenswürdigkäite

* 25 km südöstlig vo Dunhuang lige die buddhistische Mogao-Grotte;
* öbbe 5 km südlig befindet sich e Gebiet mit Sanddüüne won e Echo häi wo bis zu 300&nbsp;m hooch si (*Mingsha Shan*);
* und vor ene dr Yueya Quan ("Mondsichle-See", wörtlig d "Mondsichle-Kwelle"), e Wasserstell, wo usgseet wie wenn si vom Sand bedroot sig.

Datei:Dunhuang-Bahnhof.JPG|Dr Baanhoof z Dunhuang
Datei:Mondsichelsee.JPG|Dr Mondsichle-See
Datei:DunhuangDune.jpg|Mingsha Shan, „Sanddüne mit Echo“ bi Dunhuang
Datei:Dunhuang grottoes (Mogao cave).jpg|Dunhuang Grotte (Mogao-Grotte)


## Litratuur
* Dunhuang Institute of Cultural Relics (Hrsg.): *Die Höhlentempel von Dunhuang. Ein Jahrtausend Chinesischer Kunst*. Stuttgart: Klett Cotta 1982.

## Weblingg
* Das Internationale Dunhuang Projekt
* International Dunhuang Project (ängl.)
* Dunhuang Studies
* Ardikel in dr Encyclopaedia Iranica
Randen

**Randen**  oder **Rande** chan das bedüüte:
* Randen (Berg), en Höhezug im Kanton Schaffuuse (Schwiz) und im südliche Bade-Würtebärg (Dütschland)
* Randen (Blumberg), en Ortsdeil vo Blummbärg im Schwarzwald-Baar-Chreis z Badè-Württebärg, Dütschland
* d Schwizer Bezaichnig för Raane, *Roti Rüebe* (Rote Bete)

**Lueg au:**
* Randebaan, e ehemòligi Baanstreggi z Bade-Württebärg
22. März

Dr **22. Merz** isch dr 81. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 82. in Schaltjohr), dodermit blybe no 284 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1499: Im Schwobechrieg chunnt s zum erschte greßere Gfächt: Im Gfächt am Bruederholz (Bild) bi Basel erlyde Druppe vum Schwebische Bund e Niderlag gege d Aidgnosse.
* 1599: Uf Ghaiß vum Friedrich I. Herzog vu Wirttebärg wird d Ideal- un Blanstadt Freidestadt grindet.

## Uf d Wält chuu
* 1459: Maximilian I., Herzog vu Burgund, dytsche Chenig, Erzherzog vu Eschtrych un Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1907: Eberhard Meckel, dytsche Schriftsteller
* 1918: Gion Deplazes, Schwyzer Schriftsteller
* 1923: Marcel Marceau, franzesische Pantomim
* 1926: Franca Falcucci, italienischi Bolitikeri
* 1941: Bruno Ganz, Schwiizer Schaupiiler
* 1944: Jutta Kammann, dytschi Schauspileri
* 1957: Uli Führe, dytsche Musiker

## Gstorbe
* 1687: Jean-Baptiste Lully, italienisch-franzesische Komponischt
* 1832: Johann Wolfgang von Goethe, dytsche Dichter

## Sunschtigs
***[[Weltwassertag|Wältwasserdag]]**

## Weblink
23. März

Dr **23. Merz** isch dr 82. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 83. in Schaltjohr), dodermit blybe no 283 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1153: Im vum Chenig Friedrich Barbarossa beaidete *Vertrag vu Konschtanz* sin d mit em Papscht Eugen III. uusghandlete Bedingige fir syy Chaiserchrenig feschtglait.
* 1793: Di Raurakisch Republik wird ufglest un in di Franzesisch Republik yyglideret.
* 1860: In dr Nechi vu dr Stadt Tétouan erlydet Marokko di entschaidend Niderlag im Chrieg gege Spanie un bittet um e Waffestillstand.
* 1889: Dr Mirza Ghulam Ahmad grindet z Indie d Glaubesgmainschaft vu dr Ahmadiyya as Reformbewegig im Islam.
* 1962: Unter em Boschtminischter Richard Stücklen wäre z Dytschland vierstelligi Boschtlaitzahle yygfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1859: Carl Hess, Schwyzer Musiker
* 1887: Juan Gris, spanische Moler
* 1912: Wernher von Braun, dütsche Rageeteääscheniöör
* 1923: Ralph Giordano, dütsche Schurnalist und Schriftsteller
* 1947: Christiane Brunner, Schwyzer Bolitikeri
* 1964: Bettina Obrecht, dytschi Schriftstelleri un Ibersetzeri
* 1966: Silke Krebs, dytschi Bolitikeri
* 1970: Gianni Infantino, Schwyzer Fueßballfunktionär

## Gstorbe
* 1800: Franz Feyerabend, Schwyzer Moler un Karikaturischt
* 1860: Ferdinand Biecheler, dytsche Jurischt
* 2011: Bernhard Stirnemann, Schwyzer Liedermacher un Bolitiker
* 2011: Elizabeth Taylor, US-amerikanisch-britischi Schauspileri
* 2017: Ursula Brunner, Schwyzer Aktvischti fir Faire Handel

## Weblink
24. März

Dr **24. Merz** isch dr 83. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 84. in Schaltjohr), dodermit blybe no 282 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1084: Nodäm dr Chaiser Heinrich&nbsp;IV. im Inveschtiturstryt mit em Papscht Gregor&nbsp;VII. Rom yygnuu het, wird dr am 25. Juni 1080 gwehlt Clemens&nbsp;III. as Gegepapscht indronisiert.
* 1401: D Mongole unter em Timur chenne di mamelukisch Stadt Damaskus erobere.
* 1882: Dr Robert Koch brichtet in sym Vordrag *Aetiologie der Tuberkulose* vu syre Entdeckig vum Erreger vu dr Tuberkulose.
* 1933: Mit syre Verchindig dritt s *Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich*, s sognännt *[[Ermächtigungsgesetz vom 24. März 1933|Ermächtigungsgesetz]]*, in Chraft. Dodermit cha d Rychsregierig Gsetz erloo, wu vu dr Weimarer Verfassig chenne abwyche.
* 1962: S Militär bstimmt General Park Chung-hee zum Bresidänt vu dr Republik Korea.
* 1989: Im Prinz-William-Sund vor Alaska lauft dr Eltanker *Exxon Valdez* uf Grund un verursacht aini vu dr bishär greschte El- un Umwältkataschtrofe uf See.
* 2008: Z Bhutan wird zum erschte Mol in dr Gschicht vum Land e Nationalversammlig gwehlt.
* 2015: Bi mene vorsätzlech herbygfüehrte Absturz vo mene Airbus A320 vo der Germanwings stärbe z Massif des Trois-Évêchés i de französische Seealpe alli 150 Passagier a Bord.

## Uf d Wält chuu
* 1681: Georg Philipp Telemann, dytsche Komponischt
* 1739: Christian Friedrich Daniel Schubart, dytsche Dichter
* 1803: Gall Morel, Schwyzer Benediktiner und Bibliotekaar
* 1882: Julius Ammann, Schwyzer Lehrer und Dichter
* 1898: Erna Fassbinder, dytschi Schauspileri un Rundfunksprächeri
* 1927: Martin Walser, dytsche Schriftsteller
* 1935: Peter Bichsel, Schwyzer Schriftsteller
* 1948: Volker Finke, dytsche Fueßballspiiler un -trainer
* 1951: Monika Stolz, dytschi Bolitikeri
* 1953: Mathias Richling, dytsche Kabarettischt
* 1960: Hansjörg Knecht, Schwyzer Bolitiker
* 1960: Nena, dytschi Popmusikeri
* 1971: Albrecht Behmel, dytsche Schriftsteller

## Gstorbe
* 1455: Nikolaus V., Papscht vu 1447 bis 1455
* 1603: Elisabeth I., Chenigi vu Ängland
* 1817: Peter Burckhardt, Schwyzer Bolitiker
* 1859: Johann Jakob Schneider, schwyzerisch-dytsche Bfarrer un Dichter
* 1881: Friedrich Hecker, badische Revolutionär
* 1904: Emma Herwegh, dütschi Aktivischtin
* 2016: Johan Cruyff, niiderländische Schutter und Drääner
* 2016: Garry Shandling, amerikanische Schauspiiler und Komiker, Dräibuechautor und Broduzänt
* 2018: Lys Assia, Schwyzer Sängeri
* 2020: Albert Uderzo, franzesische Zaichner un Miterfinder vu dr *Asterix*-Comic

## Weblink
Ried (Ortenau)

S **Ordenauer Riäd** isch eini vun vile Landschafte in de ditschschprochige Länder wu mer *Riäd* heiße dued. Riäd isch e Word üs de Oberdytsche Dialäkt fir *Moorlandschaft*. S'Ordenauer Riäd isch e ganz flachi Gegend in de Oberriihische Diafebini wu vun de erschte Vorberg vum Schwarzwald nüs bis zuem Rhiin geht. Bis zuem End vum 19. Johrhundert het's ganze Riäd zuem Iwerschwemmungsgebiäd vum Rhiin g'hert. Dr Rhin isch vor sinnere Begradigung jo nit in einem Bett gflosse, är het mehreri Ärm g'het, wu sich grad bi Hochwasser immer widder mol verschowe hän. Bi Hochwasser sin d'Wasser vum Rhiin manchmol bis in'd Unidiz (hitzedags e kleiner Bach eschdlig vun Kirrzl un Schudderzäll) g'flosse, un hän uf de Fälder un in de Derfer als emol vil Schade angriichded. 

S'Ordenauer Riäd isch uff'ere alde dopografische Kaard z'sähn, wu hitzedags im Generallandesarchiv z'Karlsrue uder de Nummer Hf 118 uffg'howe wurd. Uff derer Kaard isch-es in e oberes un e unders Riäd iideilt.

Zuem owwere Riäd g'here:
* Ichene 
* Kirrzl
* Schudderzäll
* Dungene
* Aldene

Zuem undere Riäd g'here:
* Almeschwier
* Missene
* Oodene
* Nunnewihr
* Widdewihr
25. März

Dr **25. Merz** isch dr 84. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 85. in Schaltjohr), dodermit blybe no 281 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 717: Dr Leo III. wird Chaiser vu Byzanz.
* 775: Dr Leo IV. wird Chaiser vu Byzanz.
* 1655: Dr niderländisch Aschtronom Christiaan Huygens entdeckt mit sym sälbschböute Teleskop dr *[[Titan (Mond)|Titan]]*, dr grescht Mond vum Saturn.
* 1957: D Bundesrepublik Dytschland, Belgie, Frankrych, Italie, Luxeburg un d Niderlande unterzaichne z Rom dr *EWG-Verdrag* zur Grindig vu dr *Europäische Wirtschaftsgmainschaft* un dr *Verdrag zur Grindig vu dr Europäische Atomgmainschaft*. Zämme mit dr fimf Johr friejer grindete *Europäische Gmainschaft fir Chohle un Stahl* bilde d Organisatione, wu dur di Remische Verdreg grindet wore sin, di *[[Europäische Union|Europäisch Gmainschaft]]*.
* 1990: Im Schwyzer Kanton Appezell Innerrhode wird per Aaornig vum Oberschte Gricht vu dr Aidgnosseschaft s aktiv un passiv Frauestimmrächt yygfiert, des fiert zue Protescht vu dr (männlige) Stimmburger.
* 2001: S Schengener Abchuu dritt fir Dänemark, Finnland un Schwede un au fir d Nit-EU-Staate Island un Norwege in Chraft.

## Uf d Wält chuu
* 1538: Christophorus Clavius, dytsche Jesuit un Aschtronom
* 1621: Matthäus Merian dr Jünger, Basler Moler, Chupferstächer un Verleger 
* 1865: Alexej von Jawlensky, russisch-dytsche Moler
* 1871: Hermann Abert, dytsche Musikforscher
* 1905: Hans Wanner, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Lexikograf
* 1921: Annemarie Hubacher, Schwyzer Architektin
* 1942: Aretha Franklin, US-amerikanischi Sängeri
* 1947: Elton John, britische Sänger un Komponischt
* 1966: Michael Schneider, dytsche Logoped
* 1973: Ousseynou Dione, senegalesische Fueßballspiler
* 1975: Sabine Timoteo, Schwyzer Schauspileri

## Gstorbe
* 1801: Novalis, e dütsche Dichder vo dr Früeromantik
* 1918: Claude Debussy,  e franzöösische Komponist
* 1994: Max Petitpierre, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2018: Franz Oexle, dytsche Schurnalischt
* 2023: Rita Czech-Blasel, dytschi Skilanglaiferi

## Weblink
Oase

En **Oase** [] (vo altgriechisch ὄασις us em Demotische. Im Koptische, wo vom Demotische abstammt, isch *wahe* or *ouahe* as Woonblatz beläit.) isch e Vegetationsfläcke in dr Wüesti, möistens an ere Kwelle, Wasserstell oder eme Wadi. Es git groossi Underschiid zwüsche dr Gröössi und em Charakter vo de verschidnige Oase, vo chliine Däich mit e baar Palme  drum ume bis zu gröössere Stedt mit Industrii- und Landwirtschaftsbedriib. Die dradizionelli Wirtschaftsform, wo verschiideni Kulturen kombiniert, isch d *Oasewirtschaft*. E bsundrigi Form zu Wasser z gwünne si d Qanat.

## Tüpe vo Oase
Mä däilt d Oase in Grubbe ii, je nochdäm vo wo iir Wasser chunnt.  Es git d Grundwasseroase, d Flusswasseroase, d Quellwasseroase, d Oase mit eme artesische Brunne und d Foggara-Oase.

## Weblingg

* Die Wüste und die Oasen
## Fuessnoote
26. März

Dr **26. Merz** isch dr 85. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 86. in Schaltjohr), dodermit blybe no 280 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1828: Dr eschtrychisch Komponischt Franz Schubert git sy erscht un ainzig effetli Konzärt.
* 1955: Z Nürnberg wird d Oper *[[Das Bad auf der Tenne]]* vum Friedrich Schröder urufgfiert.
* 1979: Dr Menachem Begin un dr Anwar as-Sadat unterzaichne z Washington D. C. dr israelisch-ägyptisch Fridensverdrag. Ägypte erkännt as erschte arabische Staat Israel aa.
* 1997: In dr *Sandline-Affäre* um e Kontrakt vum Staat Papua-Neiginea mit dr Seldnerdruppe *Sandline International* im Konflikt um Bougainville erklert dr Premier Julius Chan syy Ruckdritt.
* 1997: Im Bünderland erfolgt dr Durschlag vum Vereinatunäll, eme Yysebahntunäll, wu ne wintersicheri Verbindung vum Engadin ins Prättigau soll megli mache.
* 2010: Dr Film Drachenzähmen leicht gemacht chunnt in d Kino.

## Uf d Wält chuu
* 1835: Valentin Bühler, Schwyzer Jurischt und Lexikograph
* 1851: Marguerite Duvillard-Chavannes, Schwyzer Frauerächtleri
* 1851: Johannes Meyer-Rusca, Schwyzer Sideninduschtrielle und Kantons- und Gmäindsbolitiker
* 1858: Nannette Stengel, dytschi Dialäktdichteri
* 1882: Hermann Obrecht, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1885: Karl Rudolf Wirz, Schwyzer Moler
* 1909: Fritz Hockenjos, dytsche Forschtdiräkter un Naturschitzer
* 1921: Rudolf Bernhard, Schwizer Schauspiiler
* 1925: Pierre Boulez, französische Komponist, Dirigänt und Muusigtheoretiker.
* 1931: Leonard Nimoy, amerikanische Schauspiiler, Reschissör, Filmbroduzänt, Autor, Musiker und Fotograf
* 1935: Mahmud Abbas, paleschtinensische Bolitiker
* 1935: Fritz Gallati, Schwyzer Velorännfahrer
* 1938: Christel Peschke, dytschi Schauspiileri
* 1985: Keira Knightley, britischi Schauspiileri

## Gstorbe
* 1819: Pierre-Maurice Glayre, Schwyzer Bolitiker un Diplomat
* 1827: Ludwig van Beethoven, dytsche Komponischt
* 1915: Konstantin Iwanow, tschuwaschische Dichter
* 1923: Sarah Bernhardt, franzesischi Schauspiileri
* 1931: Otto Keller, schwebische Schriftsteller
* 1941: Fritz Hauser, Schwyzer Bolitiker
* 2015: Tomas Tranströmer, e schwedische Lyriker

## Sunschtig
* Nationalfyrtig vu Bangladesch

## Weblink
Guazhou

**Guazhou** (瓜州县; Pinyin: Guāzhōu Xiàn), früener **Anxi** (安西县), isch e Kräis in dr chinesische Browinz Gansu. Er ghöört zum Verwaltigsgebiet vo dr bezirksfreije Stadt Jiuquan. Guazhou het e Flechi vo 23'150&nbsp;km² und öbbe 90'000 Iiwooner (Ändi 2004). Dr Kräis bestoot us säggs Groossgmäinde und siibe Gmäinde.

## Website
* anxi.net.cn
Yumen

D Stadt **Yumen** () isch e kräisfreiji Stadt in dr bezirksfreie Stadt Jiuquan in dr chinesische Browinz Gansu. 1999 het si 199'811 Iiwooner ghaa. Iiri Flechi isch 13'500&nbsp;km². Dr Hauptort isch d Groossgmäind Yumen 玉门镇. D Stadt setzt sich us em Altstadt-Verwaltigsusschuss zämme, vier Groossgmäinde und siibe Gmäinde, wo äini von ene e Nazionalidäätegmäind isch.

D Stadt Yumen sött nit mit Yumenguan in Dunhuang verwäggslet wärde.

D Huoshaogou-Stett (*Huoshaogou yizhi*) us dr früeje chinesische Bronsezit stoot sit 2006 uf dr Liste vo de Dänkmööler vo dr Volksrepublik China (6-206).

1932 isch d Gmäind Changma im Epizentrum vom ene schweere Ärdbeebe gsi.

## Weblingg
* Offizielli Website
* Infoseite - Chinesisch
* A Study on Donghuishan Cemetery

## Fuessnoote
Die Chroniken von Narnia

**d kronika vo narnia** (original: *The Chronicles of Narnia*, : *Die Chroniken von Narnia*) isch a fantasy-roman-raja für kindar vom britischa schriftschtelar Clive Staples Lewis, wo i da jor 1950 bis 1956 ussegia wora isch. Mit rund 100 milliona varkofta exemplara sind se mit abschtand sis bekanteschte werk. D büachar sind beraiz i 47 schprocha übarsezt wora. Abgseaha davo git's a vilzal vo adapziona für da fernse, da radio, s tjatar und o s kino.

## D büachar und d raiafolge vo eana
I inhaltlicha raiafolge (wobai *da rit noch Narnia* (engl. *The Horse and His Boy*) i da gschicht wearand am band *da könig vo Narnia* (engl. *The Lion, the Witch and the Wardrobe*) schpilt): 
* 1955 – Das Wunder von Narnia, ISBN 3-8000-5264-4 (engl. *The Magician’s Nephew*)
* 1950 – Der König von Narnia, ISBN 978-3-8000-5168-7 (engl. *The Lion, the Witch and the Wardrobe*)
* 1954 – Der Ritt nach Narnia, ISBN 978-3-8000-5265-3, (engl. *The Horse and His Boy*)
* 1951 – Prinz Kaspian von Narnia, ISBN 978-3-86506-084-6 (engl. *Prince Caspian*)
* 1952 – Die Reise auf der Morgenröte, ISBN 978-3-8000-5349-0 (engl. *The Voyage of the Dawn Treader*)
* 1953 – Der silberne Sessel, ISBN 978-3-86506-086-0 (engl. *The Silver Chair*)
* 1956 – Der letzte Kampf, ISBN 978-3-8000-5380-3 (engl. *The Last Battle*)

D büachar sind i da folganda raiafolge arschina:
* 1950 – Der König von Narnia (engl. *The Lion, the Witch and the Wardrobe*)
* 1951 – Prinz Kaspian von Narnia (engl. *Prince Caspian*)
* 1952 – Die Reise auf der Morgenröte (engl. *The Voyage of the Dawn Treader*)
* 1953 – Der silberne Sessel (engl. *The Silver Chair*)
* 1954 – Der Ritt nach Narnia (engl. *The Horse and His Boy*)
* 1955 – Das Wunder von Narnia (engl. *The Magician’s Nephew*)
* 1956 – Der letzte Kampf (engl. *The Last Battle*)

## Alemannischi Buechfassig
Der Ernst Wilhelm het d Chronike vo Narinia vom Änglisch is Bärndütsche übersetzt u het die im Eigeverlag Veröffendlecht. Eini vo de wenige Biblioteke wo die Büecher hüt no het, isch di Schwizerischi Bibliotek für Blindi- Seh- u Läsebehinderti z Züri. Si het us dene Büecher Hörbüecher gmacht. Der Sprächer vo dene Hörbüecher isch der Ernst Wilhelm sälber. D Büecher si under em volgende Title erschine:

* 2001 - Narnia, en anderi Wält (engl. *The Magician’s Nephew*)
* 2001 - De Löi, d Häx und de Chaschte (engl. *The Lion, the Witch and the Wardrobe*)
* 2001 - Im Ross si Bueb (engl. *The Horse and His Boy*)
* 2001 - Prinz Chaschpian (engl. *Prince Caspian*)
* 2001 - Morgewärds (engl. *The Voyage of the Dawn Treader*)
* 2001 - De Silberstuel (engl. *The Silver Chair*)
* 2001 - Di letscht Schlacht (engl. *The Last Battle*)

## link im web
* buachbeschprächiga uf da syta C.&nbsp;S.&nbsp;Lewis
* d büachar in 47 schprocha. Glen H. GoodKnight. (2010). ''Narnia Editions & Translations.''
* rezension vom film und vom kommentar „Gott und die Welt in Narnia“ vom autor Markus Mühling vo *Deutschlandradio Kultur*
Clive Staples Lewis

Da **Clive Staples Lewis** (* 29. novembar 1898 z Belfast, Nord-Irland; † 22. novembar 1963 z Oxford, England), odar o filfach C. S. Lewis, isch an irischa schriftschtelar und sachbuach-autor us am 20. jorhundart. Sis bekanteschte werk isch wol d raja fo da Kronika fo Narnia (original: The Chronicles of Narnia), fo dera's alloa übar 100 milliona farkofte exemplare git. Als froind und koleg fom schriftschtelar J. R. R. Tolkien giltat da C. S. Lewis als begründar fom moderna fantasy-genre. Untar andaram isch da C. S. Lewis mitglid bi da Inklings (an litararischa diskussionskrais a da University of Oxford i da 1930ar jor) gsi. Garbaitat heat ar als professor für englische litaratur us am mittalaltar und da renaissance a da University of Cambridge.

## Werk
Neabat sinara raja fo da Kronika fo Narnia heat da C. S. Lewis u. a. o d science-fiction-trilogi *Perelandra* (orig. *The Space Trilogy*) und s i fachkrais bekante litaraturwissaschaftliche Werk *Studies in Words* gschriba.

## Weblink
27. März

Dr **27. Merz** isch dr 86. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 87. in Schaltjohr), dodermit blybe no 279 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1745: Im King's Theatre wird s Oratorium Belshazzar vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1940: Z Los Angeles wird *Rebecca* urufgfiert, dr erscht Hollywoodfilm vum Alfred Hitchcock un dr ainzig, wun er je en Oscar as *Beschte Film* derfir iberchuu het.
* 1994: D Barlemäntswahle z Italie gwinnt d Bartei *Forza Italia* vum Medienunternämmer Silvio Berlusconi.
* 2011: Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg verliert d CDU no 58 Johr d Macht an e grien-roti Mehrhait.

## Uf d Wält chuu
* 1740: Niklaus Franz von Bachmann, Schwyzer General
* 1817: Carl Wilhelm von Nägeli, Schwyzer Botaniker
* 1871: Ernst Laur, Schwyzer Agronom
* 1891: Berta Ottenstein, dytschi Dermatologi
* 1930: Daniel Spoerri, Schwyzer Chinschtler
* 1937: Miriam Klein, Schwyzer Jazzsängeri
* 1938: Hansjörg Schneider, Schwyzer Autoor und Dramatiker
* 1949: Eberhard Walde, dytsche Bolitiker
* 1949: Verena Diener, Schwyzer Politikeri
* 1961: Tony Rominger, Schwyzer Radrännfahrer
* 1988: Brenda Song, US-amerikanischi Schauspiileri

## Gstorbe
* 1770: Giovanni Battista Tiepolo, italienische Moler
* 1828: Johann Gottfried Tulla, badische Ingenieur
* 1840: Philipp Albert Stapfer, Schwyzer Bolitiker, Diplomat un Theolog
* 1922: Lucian W. Parrish, US-amerikanische Bolitiker
* 1968: Juri Alexejewitsch Gagarin, sowjetische Kosmonaut un erschte Mänsch im Wältruum
* 2000: Frank Strecker, dytsche Schauspiler, Regisseur un Autor
* 2006: Stanisław Lem, polnische Schriftsteller
* 2017: Rainer Kussmaul, dytsche Gyyger un Dirigänt
* 2019: Friedrich Achleitner:  öschtrychische Architekt und Dialäktautoor

## Weblink
28. März

Dr **28. Merz** isch dr 87. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 88. in Schaltjohr), dodermit blybe no 278 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 364: Dr Valens wird Chaiser vum Oschtremische Rych.
* 845: Unter dr Fierig vum Ragnar Lodbrok brandschatze Wikinger d Stadt Paris. Si verleen d Stadt erscht wider, wun ene dr weschtfränkisch Chenig Karl dr Kahl e Lesegäld zahlt.
* 1802: Dr dytsch Aschtronom Heinrich Wilhelm Olbers entdeckt dr Asteroid Pallas, wun er zerscht as Planet aasiht.
* 1930: Konstantinopel chunnt offiziäll dr Name *[[Istanbul]]* iber, wu scho lang in dr Bevelkerig brucht wird. Di tirkisch Hauptstadt *Angora* wird in *[[Ankara]]* umgnännt.
* 1939: Dr Francisco Franco eroberet mit dr Hilf vu dr „fimfte Kolonne“ di spanisch Hauptstadt Madrid. Dodermit hert dr Spanisch Burgerchrieg uf, Spanie isch ändgiltig unter dr Kontrolle vu dr franquistische Diktatur.

## Uf d Wält chuu
* 1488: Baslius Amerbach dr Elter, Basler Buechdrucker
* 1754: Lucius Pol, Schwyzer Pfaarer und Naturwüsseschaftler
* 1871: John C. Box, US-amerikanische Bolitiker
* 1889: Desiré Lutz, elsässische Lehrer un Dialäktdichter 
* 1934: Martin Rößler, dytsche Musiker, Organischt un Theolog
* 1939: Ludwig Hillenbrand, dytsche Lehrer un Dialäktdichter 
* 1960: Heidi Wiesler, dytschi Skirännlaiferi
* 1969: Thekla Walker, dytschi Bolitikeri
* 1985: Léopoldine HH, elsässischi Musikeri
* 1986: Lady Gaga, US-amerikanischi Sängeri

## Gstorbe
* 592: Guntram I., merowingische Frankechenig
* 596: Childebert II., fränkische Chenig vu Austrasie un Burgund
* 1985: Marc Chagall, russisch-franzesische Moler

## Weblink
29. März

Dr **29. Merz** isch dr 88. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 89. in Schaltjohr), dodermit blybe no 277 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1166: Dr Stauferchaiser Friedrich I. Barbarossa haltet z *Laffa an da Soizoch* (Laufen an der Salzach) e Hofdag ab.
* 1693: Z Brasilie wird d Stadt Curitiba grindet.
* 1807: Dr dytsche Aschtronom Heinrich Wilhelm Olbers entdeckt e vierte Asteroid, wu speter *[[(4) Vesta|Vesta]]* gnännt wird un aafangs no as Planet aagsää wore isch.  
* 1958: Am Schauspilhuus z Züri wäre d Theaterstuck *Biedermann und die Brandstifter* un *Die große Wut des Philipp Hotz* vum Max Frisch urufgfiert.
* 2010: Bi Sprängstoffaschleg uf zwee Zig z Moskau cheme 40 Mänsche um s Läbe

## Uf d Wält chuu
* 1901: Fritz Pümpin, Schwyzer Moler
* 1920: Gottfried Weilenmann, Schwyzer Radrännfahrer
* 1939: Terence Hill, italienische Schauspiler
* 1940: Regula Frei-Stolba, Schwiizer Historikerin
* 1953: Fritz Hauser, Schwyzer Schlagzyger un Komponischt
* 1964: Lajo Slimák, slowakische Autor un Chinschtler

## Gstorbe
* 1588: Christian Wurstisen, Basler Mathematiker, Theolog un Historiker
* 1847: Micurà de Rü, ladinische Sprochwisseschaftler
* 1855: Daniel-Henri Druey, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1921: John Burroughs, US-amerikanische Naturforscher un Schriftsteller
* 1929: Meta von Salis, Schwyzer Frauerächtleri
* 1952: Katherine Sophie Dreier, US-amerikanischi Moleri
* 1965: Ewald Mataré, dytsche Moler un Bildhauer
* 1974: Basile Luyet, Schwyzer Prieschter und Forscher
* 1977: Eugen Wüster, eschtrychische Interlinguischt
* 1989: Jo Mihaly, düütschi Tänzerin und Dichterin
* 2007: Margarete Hannsmann, dytschi Schriftstelleri
* 2020: Krzysztof Penderecki, polnische Kumpenischt

## Weblink
30. März

Dr **30. Merz** isch dr 89. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 90. in Schaltjohr), dodermit blybe no 276 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1282: Am Aafang vu dr Väschper am Oschtermentig bricht z Palermo en Ufstand gege d Herrschaft vum Karl I. vu Anjou uus. Die *[[Sizilianische Vesper|Sizilianisch Väschper]]* goht sechs Wuche un bringt dr Peter III. vu Aragon uf dr sizilianisch Droon.
* 1474: In eme *Ewigi Richtig* gnännte Frides- un Bindnisvertrag verständige sich acht Ort vu dr Schwyzer Aidgnosseschaft mit em Habsburger Herzog Sigismund vu Tirol.
* 1777: Dr Ufkläärer Isaak Iselin grindet mit andere Basler zämme d Gsellschaft für s Guete und Gmäinnützige Basel.
* 1794: Franzesischi Revolution: D *Indulgente* um dr Georges Jacques Danton wäre wäg ere aageeblige Verschwerig vum Wohlfahrtsuusschuss unter em Maximilien Robespierre verhaftet.
* 1856: Mit dr Unterzaichnig vum Dritte Pariser Fride chunnt dr Krimchrieg zum Änd.

## Uf d Wält chuu
* 1135: Maimonides, jidische Religionsphilosoph un Theolog
* 1432: Mehmed II., osmanische Sultan
* 1697: Faustina Bordoni, italienischi Mezzosopranischti
* 1746: Francisco de Goya, spanische Moler
* 1754: Auguste Pidou, Schwyzer Bolitiker
* 1826: Friedrich Staub, Schwyzer Dialäktforscher
* 1853: Vincent van Gogh, niderländische Moler
* 1895: Josef Bürckel, nationalsozialistische Bolitiker
* 1925: Karlfrieder Elsner, dytsche Zaandokter un Dialäktautor
* 1931: Bernhard Sowinski, düütsche Germanischt und Forscher zu dr Mundartliteratur
* 1938: Klaus Schwab, dytsche Wirtschaftswisseschaftler
* 1947: Albert Fritz, dytsche Radrännfahrer
* 1948: Margot Müller, dytschi Autori
* 1993: Anitta, brasilianischi Sängeri
* 1996: Manon Meunier, franzesischi Bolitikeri

## Gstorbe
* 1281: Konrad vo Mure, Schwyzer Theoloog, Autor und Singmeischter
* 1838: Frédéric-César de la Harpe, Schwyzer Bolitiker
* 1889: Kaspar Wetli, Schwyzer Ingenieur
* 1912: Karl May, dytsche Schriftsteller
* 1936: Fritz Liebrich, Schwyzer Lehrer und Mundartdichter
* 1939: Richard Steiff, schwebische Erfinder un Unternämmer
* 1960: Joseph Haas, dytsche Komponischt
* 1967: Uriel Weinreich, Schwyzer Sproochwisseschaftler
* 1968: Josef Albicker, dytsche Haimetdichter
* 2016: Gianmaria Testa, italienische Liedermacher

## Weblink
31. März

Dr **31. Merz** isch dr 90. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 91. in Schaltjohr), dodermit blybe no 275 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1272: Papscht Gregor X. rieft s Zwait Konzil vu Lyon zämme.
* 1723: Di waadtländisch Miliz unter em Jean Daniel Abraham Davel marschiert z Lausanne yy go s Waadtland vu dr Herrschaft vu Bärn z befreie. Dr Ufstand wird no wenige Däg nidergschlaa.
* 1856: Dr Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (40) Harmonia. 
* 1889: Z Paris wird zue dr Wältuusstellig dr vum Gustave Eiffel böue un no ihm gnännte *[[Eiffelturm]]* yygweit.
* 1997: D Schwyzeri Martina Hingis wird as jingschti Tennisspileri (mit 16) d Nummere 1 in dr WTA-Ranglischt.

## Uf d Wält chuu
* 1596: René Descartes, franzesische Philosoph
* 1685: Johann Sebastian Bach, dytsche Komponischt
* 1732: Joseph Haydn, eschtrychische Komponischt
* 1861: Otto Gittinger, schwebische Bfaarer un Dialäktdichter
* 1908: Hermann Guggenbühl, Schwyzer Architekt
* 1914: Octavio Paz, mexikanische Schriftsteller
* 1959; Markus Hediger, Schwyzer Schriftsteller un Ibersetzer
* 1971: Véronique Reymond, Schwyzer Schauspileri, Regisseuri un Draibuechautori

## Gstorbe
* 1751: Friedrich Ludwig vu Hannover, Prince of Wales
* 1928: Gustave Ador, Schwyzer Bolitiker
* 1995: Selena, US-amerikanischi Schauspiileri
* 2004: Hedi Lang, Schwyzer Bolitikeri
* 2016: Hans-Dietrich Genscher, dytsche Bolitiker
* 2016: Zaha Hadid, en irakisch-britischi Archidektin, Archidektuurbrofässore und Disäinere

## Weblink
Buchara

**Buchara** (usbekisch *Buxoro*, tadschikisch Бухоро; ; ) isch äini vo de bedütendste Stedt z Usbekistan und d Hauptstadt vo dr Browinz Buxoro.

D Altstadt vo Buchara het e Hufe Baukunstwärk, drunder vili Moscheä und Madāris, und wird vo dr UNESCO sit 1993 zum Wältkulturerb zelt.

D Stadt het 235'517 Iiwooner (Stand 1.&nbsp;Januar 2008) und isch äins vo de bedütendste Handels- und Industriizentrum in Zentralasie. Dr grössti Däil vo de Iiwooner vo dr Stadt si Tadschike, wo as Muetersprooch Tadschikisch schwätze, was die zentralasiatischi Form vom Persische isch.

## Litratuur
* Anette Gangler, Heinz Gaube, Attilio Petruccioli: *Bukhara – The Eastern Dome of Islam*. Axel Menges, Stuttgart 2004, ISBN 3-932565-27-4.
* Attilio Petruccioli (Hrsg.): *Bukhara. The Myth and the Architecture*. Aga Khan Program for Islamic Architecture, Cambridge 1999, .
* Yuri Bregel: *An Historical Atlas of Central Asia*. Brill, Leiden 2003, ISBN 90-04-12321-0, S. 80f mit Tafel 40 *Stadtplan von Buchara im 19. Jahrhundert*.

## Weblingg

* 
* Bernhard Peter: ''Bukhara – Essays und Photogalerie''. Architektur und Architekturgschicht, e Hufe Grundriss vo historische Geböid
* Website vom Museum vo Buxoro
* bukhara.net
Großkhan

**Grooss-Chan** oder **Khagan** (alttürkisch 𐰴𐰍𐰣 (*kaɣan*); mongolisch хаган; chinesisch 可汗, pinyin *kèhán*, Hangul 가한, McCune-Reischauer *kahan*; persisch und ;  au *Chagan, Khaghan, Kagan, Kağan, Qagan, Qaghan* gschriibe), isch im Mongolische und in de Turksprooche e Ditel, wo em Kaiserditel entspricht und no über däm vom ene Khan stoot. Si Territorium wird as **Khaganat** oder **Groosskhanat** bezäichnet, mänggisch aber au ungnau as Khanat, wo äigentlig chliiner isch. Im modärne Mongolisch häisst dr Ditel *Khaan*, dr g-Lut isch fast ganz (er isch no as seer schwache stimmloose velaare Frikativ vorhande) oder ganz verschwunde, im modärne Türkisch isch dr Lut vom "ğ" im Wort *Kağan* ebefalls lutlos.

## Dr Ursprung vom Ditel
Sovil mä wäiss isch dr Ditels zum erste Mol im ene Bricht brucht worde, wo dr Herrscher vo de Xianbei Murong Tuyuhun zwüsche 283 und 289 vor sim jüngere Stiefbrueder Murong Hui vo dr Halbinsle Liaodong zum Ordos-Blatoo gflüchdet isch. Äine vo de Generääl vom Murong, dr Yinalou, het en *kehan* (可寒, spööter 可汗) gnennt. Anderi Kwelle verzele, ass dr Tuyuhun dr Ditel brucht häig, won er sich am Qinghai-See niidergloo het.
## Bi de Aware
Au d Aware häi dä Ditel hennt, es isch mööglig ass d Rouran, wo si vo de Göktürke gschlaage worde si, dr Ditel übernoo häi. D Aware si in Öiropa iigfalle und häi mee as hundert Joor lang s Gebiet um Ungarn beherrscht, und denn si in Öiropa die latinisierte Forme vom Ditel, "Gaganus" oder "Cagan et Iugurro principibus Hunorum", uchoo.

## Mongolischi Khagan

S eltiste mongolische literarische Wärk, *Die Ghäimi Gschicht vo de Mongole*, underschäidet klar zwüsche *Khagan* und *Khan*; nume im Dschingis Khan und sine Erbe säit si *Khagan*, anderi Füerer si *Khan*. Mit dr Zit isch s aber schwiiriger worde, dä Underschiid z mache, wil e Hufe dr Ditel Khagan in Aaspruch gnoo häi.

Die mongolische Khagan vor dr Yuan-Dünastii si gsi:
* Dschingis
* Ögedei
* Güyük
* Möngke
* Kublai (nid vo allne anerkennt)

## Fuessnoote


## Litratuur
* Mark Whittow, *The Making of Byzantium, 600–1025*, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, 1996.
Sopraceneri

S‘  **Sopraceneri** isch de nördlichi Teil vom Schwiizer  Kanton Tessin. S Sopraceneri isch s’Gägestuck vom südliche Teil, wo Sottoceneri heisst. De Name Sopraceneri bedütet „obsi vom Monte Ceneri“, de Pass, wo d Magadinoebeni vom Vedeggiotal tuet trenne.
Es isch e ruchi, bergigi Landschaft, aber wägem Langesee, wo uf 192&nbsp;m Seehöchi liit, het sie gliichziitig de tüüfschti Punkt vo de Schwiiz.

## Weblink
* ticino-tourism.ch
*
Zhangye

**Zhangye** (张掖市), früener Ganzhou (甘州), isch e bezirksfreiji Stadt im Nordweste vo dr chinesische Browinz Gansu. Iir Verwaltigsgebiet bildet s Middelstück vom Hexi-Korridor. Es het e Flechi vo 40'874&nbsp;km² und öbbe 1,28 Mio. Iiwooner (Ändi 2004). D Bevölkerig setzt sich us 26 Ethnie zämme, drunder Hui, Yugur und Tibeter. Im Oste gränzt Zhangye an d Stedt Wuwei und Jinchang, im Weste an Jiuquan und Jiayuguan, im Süde an d Browinz Qinghai und im Norde an s Autonome Gebiet Inneri Mongolei.

Zhangye setzt sich us eme Stadtbezirk, vier Kräis und eme Autonome Kräis zämme.

## Seenswürdikäite
In Zhangye befindet sich dr «Tämpel vom Groosse Buddha» (Dafo Si) mit dr grösste ligende Buddha-Statue in China.


Datei:Dafosi - This hall contains the largest reclining wooden Bhudda in China.JPG|Dafo Si: D Halle, wo die grössti liggendi Buddha-Statue us Holz in ganz China isch.
Datei:Dafosi - This hall is the reputed birthplace of Kublai Khan.JPG|Dafo Si: Es wird verzelt, as dr Groosskhan Kublai Khan in dere Halle uf d Wält cho isch.
Zeittafel zur Auslösung des Ersten Weltkriegs

Die **Ziittafele zur Uuslösig vom [[Erster Weltkrieg|Erschte Wältchrieg]]** zeigt chronologisch die wichtigschte Ereignis und Handlige, wo das damals schwerwiegendschte Ereignis von der Chriegsgschicht von der Menschheit verursacht händ.

* 1908: D Habsburger Monarchie annektiert Bosnie-Herzegowina
* Ab ca. 1910: S russische Zare-Reich baut sechs neui Iisebahn-Linie Richtig Weschtgrenze von sim Territorium. Die händ primär en wirtschaftliche Zweck, erliechteret aber auch wesentlich der Truppetransport an d Weschtgrenze vom Reich.
* Dezember 1912: Der dütschi sog. Chriegsrat in Berlin füehlt sich durch dä Bahnbau bedroht, will er de beide Entente-Mächt Frankriich und Russland theoretisch ermöglicht, en Zweifronte-Chrieg gäge Dütschland z füehre. Aber schtatt uf Diplomatii und defensivi Nachrüschtig z setze, gibt me s Ziil vor, en sog. Präventiv-Chrieg z füehre, bevor die Bahne fertig baut sind. Me hofft do dermit zerscht Frankriich chönne z bekämpfe, bevor Russland siini Truppe an der dütsche Oschtfront gsammlet het.
* Dütschland versuecht ab jetzt, d Habsburger Monarchii für ne Eroberig von Serbie z gwinne und hofft, Russland würd provoziere, womit me der Vorwand hätti, mit Hilf vom sog. Schlieffen-Plan dä Präventiv-Chrieg z füehre. Wien zögeret aber dermit, wills d Konsequenze vom ene Chrieg mit Russland fürchtet.
* Juni 1914: S Attentat von Sarajevo uuf s öschtriichisch Thronfolger-Paar isch denn der Funke, wo das Pulverfass zündet. Wien schtellt es Ultimatum an Serbie zur Erfüllig von Forderige, was Serbie bis uuf ein Punkt z erfülle erklärt.
* Das reicht aber de Öschtriicher nit, sie erkläre Serbie am 28. Juli 1914 der Chrieg und bombardiere am Tag druuf Belgrad.
* Als Reaktion mobilisiert am 30. Juli Russland siini Truppe gäge Öschtriich und Dütschland, will s mit Serbie verbündet isch. Der Zar erklärt aber, er werdi keini Chriegshandlige unternäh, solang en diplomatischi Lösig im öschtriichisch-serbische Konflikt möglich siig.
* Das füehrt am 31. Juli zur Mobilmachig von Öschtriich-Ungarn und am 1. Auguscht zu dere von Dütschland
* Am 2. Auguscht mobilisiert Frankriich
* Am 3. Auguscht erklärt Dütschland Frankriich der Chrieg und marschiert mit siine Truppe völkerrechtswidrig durch Belgie nach Frankriich. Das isch die definitivi Uuslösig von däm grosse und opferriiche Chrieg.

## Literatur
A. Gasser: *Preussischer Militärgeist und Kriegentfesselung 1914*, 1985
Shangdu (Yuan-Dynastie)

**Shangdu** (chinesisch: 上都, *Shàngdū*) isch wäärend dr mongolische Yuan-Dünastii d Summer-Residänzstadt vom Kublai Khan gsi, wo Kaiser vo China gsi isch, und vo sine Noochfolger. Si isch 1256 baut worde. Was mä im Weste über Shangdu wäiss, goot uf en aagääblige Bsuech vom Marco Polo im Joor 1275 zrugg. 

1369 häi Ming-Drubbe Shangdu erooberet und denn ganz zerstöört. Dr letscht mongolisch Kaiser vo China, dr Togan Temur, het grad no us dr Stadt chönne flüchte.

D Ruine vo Shangdu si sit em Juni 2012 Wältkulturerb. Si ligge hüte am Ufer vom Luan He, wo doo im ene Booge dur die Inneri Mongolei fliesst und „Shandian He“ (闪电河) häisst. Dr Ort ghöört zum Verwaltigsgebiet vo dr Groossgmäind Shangdu im Zhenglan-Banner vom Aimag Xilin Gol vo dr Innere Mongolei im Norde vo dr Volksrepublik China.

## Xanadu
Im Weste isch d Stadt au under em Naame Xanadu bekannt, wo uf s Gedichtfragmänt *Kubla Khan* vom Samuel Taylor Coleridge vo 1816 zrugggoot. Die ersti Stroofe isch:

:*In Xanadu did Kubla Khan*
:*A stately pleasure-dome decree:*
:*Where Alph, the sacred river, ran*
:*Through caverns measureless to man*
:*Down to a sunless sea.*

Uf Dütsch übersetzt:
:*In Xanadu schuf Kubla Khan*
:*Ein prunkvolles Vergnügungsschloss.*
:*Wo Alph, der heil’ge Strom, durchfloss,*
:*die tiefen Höhlen, unendlich groß,*
:*hinab zum dunklen Ozean.*

Xanadu wird vilmol as Metafere für Brunk und Riichdum brucht.
## Fuessnoote
Xanadu

**Xanadu** stoot für:

* d Summerresidänz vom Kublai Khan
* e legendäre Ort in China
* e Film us em Joor 1980
* dr Soundtrack zum Film vo 1980
* dr Ditelsong vom Film
*  e Miusikl us em Joor 2007, wo uf em Film Xanadu basiert 
*  e dütschi Muusiggrubbe us de 1990er-Joor
*  e Projekt für vernetzti Dokumänt (Hypertext) us em Joor 1960
*  en amerikanischs Blatteleibel
* Dr Naame vo dr fiktive Residänz vom Charles Forster Kane im Orson Welles sim Film 
*  en ehemoolige Münchner Lokalsänder under dr Brogrammläitig vom Thomas Gottschalk
* en uffelligi, bärgigi Region so grooss wie Australie uf em Saturnmond Titan  
*  e Färnseeserii us em Joor 2011
Helmut Pfisterer

Dr **Helmut Pfisterer** (* 7. Februar 1931 z Leaberg em heidiga Landkreis Beblenga, † 13. Dezember 2010 z Stuegert) ischt em Hauptberuaf Lehrer gwäa; abr amma greeßera Kreis vo Leit ischt’r als schwäbischer Mundartdichter ond Heerschbiil-Autor bekannt wôrra.

## Aus seim Leaba
Dr Helmut Pfisterer ischt 1931 en Leaberg uff d Welt komma. Wia-nr mit seira Schualausbildong ferdich gwäa ischt, hôt’r zerscht a Ausbildong zom Feinmechaniker gmacht. Schbätr ischt’r noh Ingenieur wôrra. Vo 1964 bis 1967 hôt’r als Beruafsschuallehrer em Ausland gschaffet, zerscht em Iran ond nôchher noh z Afghanischdan. Nôch dr Rickkehr en sei deitscha Hoimet ischt’r bis zo seira Pensioniirong Lehrer en Stuegert gwäa, wo-nrs zom Obrstudiarat brôcht hôt. En sellra Stadt hôt’r am 13. Dezembr 2010 seine Auga fir emmr gschlossa. Sei ledschda Ruha hôt’r uff-em Stuegerter Waldfriidhof gfonda.

## A kloina Auswahl vo seine Werk
* *Äcker uf am alde Meer*, schwäbische Albgedicht
* *En Himmel soll i? – En mei Hos will i nei!*
* *Scho emmer. Weltsprache schwäbisch*
* *Schwäbisch. Varianten einer Weltsprache*
* *Festvers*
* *Ooverdruggds*
* *Brauchvers für Feschd ond wo koine sen*

Drzua noh isch dr Pfisterer Mitautor vo dr CD *Scho gschwätzt* gwäa ond hôt da Tekscht zo de Liadr *Drei schwäbische Männerchör(l)e* us-em Jôhr 1995 gschriiba, wo vom Wolfram Graf vrtont wôrra send.

## Auszoichnonga
*1991 hôt’r da *[[Schubart-Literaturpreis]]* kriagt
*1994 isch-em s *Bundesverdienstkreiz am Band* vrliha wôrra
*2002 hôt‘r d *[[Sebastian-Sailer-Medaille]]* vom Schwäbischa Albvorei kriagt

## Weblink
* A Nôchruaf vo dr Maja Langdorff mit-ra Fodografii vom Autor
* A Nôchruaf vo de Kollega vom Stuegerter Schriftstellerhaus
Kublai Khan

**Kublai Khan**, au *Qubilai Khan*, *Kubilai Khan* oder **Setsen Khan**, (* 23. Septämber 1215; † 18. Februar 1294 z Peking) isch en Änkel vom Dschingis Khan gsi. Vo 1260 bis 1294 isch er e bedütende mongolische Herrscher gsi und gliichzitig dr Kaiser vo China und Gründer vo dr Yuan-Dünastii. Dr Kublai isch dr Soon vom Tolui gsi, em vierte Soon vom Dschingis Khan, und e Brueder vom Möngke Khan.
## Im Kublai Khan si Regierig
Dr Kublai Khan isch nid wie s bi de Mongole gääb gsi isch, vo de Brinze zum Groosskhan gweelt worde, sondern het sich sälber dr Ditel gee. Er het dorum immer wider mit Rebellione vo de mongolische Aadlige z due ghaa. 

Dr Kublai Khan het vo 1267 bis 1276/79 dr Staat vo dr Südlige Song-Dünastii in Südchina erooberet und het so China noch ere Dülig vo mee as 300 Joor wider veräint.  1271 het er d *Yuan-Dünastii* lo usrüefe, und het as deren iire erst Kaiser under em chinesische Naame **Shizu** (元世祖) gherrscht.

1274 und 1281 häi d Mongole zwäimol brobiert, Japan z eroobere, si aber ooni Erfolg bliibe.

Wo dr Kublai gstorbe isch, isch sis Mongoleriich in dr Usdeenig dr grössti Staat in dr Wältgschicht gsi und fast dr ganz öirasischi Kontinänt het drzueghöört. Dank ere effektive zivile Verwaltig, wo mä spööter mit em Begriff Pax Mongolica zämmegfasst het, isch s dr Bevölkerig relativ guet gange.

## Litratuur
* John Andrew Boyle: *The successors of Genghis Khan.* New York/ London 1971. 
* Herbert Franke, Denis Twitchett (Eds.): *The Cambridge History of China.* Vol. 6: *Alien regimes and border states 907-1368.* Cambridge 1994.
* Morris Rossabi: *Khubilai Khan: his life and times.* University of California Press, Berkeley/ London/ New York 1988, ISBN 978-0-520-06740-0
* Quirin Engasser (Hrsg.): *Grosse Männer der Weltgeschichte. 1000 Biographien in Wort und Bild.* Kaiser, Klagenfurt 1987, ISBN 3-7043-3065-5, S. 254.
* 

## Weblingg
Chinesische Mauer

Die **Chinesischi Muure** (; au ), au „Groissi Muure“, isch e historischi Gränzbefestigung, wo s chinesische Kaiserriich vor nomadische Ritervölker us em Norde hätt sölle schütze. Im 7. Joorhundert v. d. Z. het mä aagfange mit baue. D Muure isch mee as 21'196,18 Kilometer lang und umfasst 43'721 Äinzelobjekt und Standort.

D Muure het d Form, wie mä sä hüte kennt, in dr Zit vo der Ming-Dünastii überchoo. 1493 het dr Kaiser Hongzhi dr Bau vo dr Ming-Muure befoole, wo s Land vor de Mongole hätt sötte schütze und au dr Handel besser hätt chönne überwacht wärde. In de Nüün Garnisone vo de Ming si öbbe 300'000 Soldate stazioniert gsi.

## Litratuur
* Folke Bergman: *[https://web.archive.org/web/20130526144723/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-1-B-39/V-1/page/0005.html.en Archaeological Researches in Sinkiang. Especially the Lop-Nor Region.]* Reports…Publication 7. Stockholm 1939 (englisch).
* Sven Hedin, Folke Bergman: *History of an Expedition in Asia 1927–1935*. Part III: 1933–1935. Reports… Publication 25. Stockholm 1944.
* David Hessler: *Im Bann der Großen Mauer.* in: *Epoc.* Heidelberg 2008,1, 32ff. 
* Michel Jan (Text), Roland und Sabrina Michaud (Fotos): *Die Chinesische Mauer.* Hirmer Verlag, München 2000. ISBN 3-7774-8680-9
* Julia Lovell: *Die Große Mauer.* China gegen den Rest der Welt. Theiss, Stuttgart 2007. ISBN 3-8062-2074-3
* Hans Wilm Schütte: *Chinas Große Mauer. Die Wiederentdeckung eines Weltwunders.* Orbis, München 2002. ISBN 3-572-01318-6

## Weblingg

* Die Geschichte der Großen Mauer
* ''Große Mauer (Chang cheng)'' *(Text & Fotos)*
* ''Die große Mauer wird größer'' (2001, *Archäologische Ausgrabungen an der Mauer*)
* ''Satellitefotene vo dr Muure'' (Adobe Flash)
* ''Geographii vo alle Abschnitt'' (ängl.)
* 

## Einzelnachweise
Greenfield Festival

S **Greenfield Festival** isch es drüütägigs Musikfeschtival, wo anne 2005 zum erschte Mal stattgfunde hät. Uusträgigsort isch dr Flugplatz Inderlache im Bärner Oberland i de Schwiiz. All Jahr trätte rund 40 Band uf em Greenfield Feschtival uf.

Wel de Veraastalter e Dütsche isch, hän im Jahr 2005 Schwiizer Feschtivalveraastalter zum Boykott vom Feschtival ufgruefe. Si häi gmäint, d Schwiiz heb gnue Feschtival und uusländischi Veraastalter seie nöd gwünscht. Mit eme Budget vo rund 5,5&nbsp;Millione Franken isch s Greenfield s tüürscht Feschtival uf Schwiizer Bode.

Anderi Feschtival vom Veraastalter FKP Scorpio wie „Southside“ und s „Hurricane Feschtival“ si Partnerfeschtival. D Band, wo dört beucht si, trätte vilmal au z Inderlachen uf.

## Bisherigi Feschtival

## Fuessnote


## Weblink
* www.greenfieldfestival.ch – Offizielli Website
* www.fkpscorpio.com – Offizielli Website vom Veraastalter
Maya

D **Maya** si aus Vouk um 3000 v.&nbsp;Chr. entstandä. Die erschtä bschtändigä Sidligä si im Ruum vo Belize gsi. Vo dört us si einigi vo inä nach Nordä, i Südä vo Mexiko und spöter het säch ires Herrschaftsgebiät zwüschä Mexiko, Guatemala, Honduras und Belize erschtreckt.

## Zenträ
Zu de früähä Zenträ g`hört de Tikal in Guatemala. Es spöters Zentrum isch z. B. Chichen Itza uf de Halbinsle Yucatán. Spöteri Städt hei aber architektonischi Iflüss vo de Toltekä zeigt. Maya-Städt hei meischtens Stufäpiramidä ghä. Chichen Itza isch hüt eis vo de Wäutwunder. S imposantischtä Gebäud isch de Kukulcan.

## Damaligi Känntnis
D Maya hei zu irära Zit bereits ä Schrift mit über 800 Zeichä könnt und natürlich äu de berüemti Maya-Kaländer.

## Zämäbruch vo de Kultur
D Städt vo de Maya hei im 9. Johrhundert viu Bevöukerig verlorä. De Grund isch aber immerno unklar.

Im Johr 1511 hei einigi schiffbrüchigi Spanier un ihri Nachkommä wöuä d Maya unterwärfa. 33 Johr spöter hei desi g`schafft einigi Städt im Mayabiet z bouä. Nach viunä Chriäg mit Spanier u Mexikaner hei säch d Maya um 1900 müsä ergää.

## Weblink

* Sehenswürdigkeite vo de Maya (yucatan-guide.de)
* D Gschicht vo de Maya (mexiko-cancun.de)
* Das Volk der Maya in Mittelamerika: Tempelbauer und Großstädter (Der Standard, 6. März 2008)
Tibet

**Tibet** cha verschidnigi Bedütige ha. Zum aine isches es ehemoligs Königriich, zum andere isches es grosses Hochland-Gebiet i Zentral-Asie, wo au as "Dach vo de Wält" bezaichnet werd.

1966 isch s Autonom Gebiet Tibet als e administrativi Ainhait i de Volksrepublik China gschaffe worde. D Hauptstadt isch Lhasa.

Es git sit 1959 z Indie e tibetischi Exilregierig. Si bestoot sit as de 14. Dalai Lama, de Tenzin Gyatso noch Indie gflohe isch.

Näbet de Tibeter, läbed no anderi Ethnie im Gebiet vom hütige Tibet.

Als Religion isch de tibetisch Buddhismus am maischte verbraited.

## Literatur
* Alan Winnington: *Tibet. Die wahre Geschichte.* Verlag Das neue Berlin, 2008, ISBN 978-3-360-01955-4.

## Weblink
Kleines Stuck-Museum

S **Klai Stuck-Museum** isch en ehreamtlig gfiert Museum fir Stuckarwete z Friburg im Brisgau, wu am 1. Auguscht 1979 dur de Stuckateurmaischter un Reschtaurator Hans Rich grindet wore isch. No de Badische Zittig isch s s ainzig Stuckmuseum z Ditschland. 

De Museumsbstand umfasst e brait Spektrum an Original-Stuckarwete, Abgiss vu Originaldailer un Noobildige, dezue au nei gmachti Stuckarwete no historische Unterlage. In de Sammlig het Gsims- un Dekorelementer, Konsole, Rosette un Supraporte, zahlriche Stuckkepf, Wappe un Relief, dezue Stucksiile un Pilaschter, Baluschter un anderi selteni Stuckelementer. 
Vil vun de uusgstellte Werk sin vum Friburger Unternehme Brenzinger & Cie. gschaffe wore, wu au ne Muschterbuech vun em kaa aagluegt were. Witeri Exponat sin zem Bischpil Noobildige vun Fassadeschmuck am Historische Kaufhuus oder em Wentzingerhuus, wu de Bsuecher dert nur us de Ferni kaa bschaue. S Museum isch vilmol au uf Messe verdrette, wie zum Bischpil uf de Bademess 2009 und 2010.

## Fueßnote


## Weblink
* Offizielli Homepage
Khanbaliq

**Khanbaliq** oder **Daidu** (au **Ta-Tu** und **Dadu**) isch dr Naame, wo s hütige Peking im Middelalter ghaa het.   *Dadu* or *Ta-Tu* (大都, pinyin: Dàdū, Wade-Giles: Ta-tu) und bedüted «groossi Hauptstadt» uf Chinesisch, und isch d Hauptstadt vo dr Zaun-Dünastii gsi, wo dr Kublai Khan z China grundet het. D Mongole häi dr Stadt *Daidu* gsäit.  Dr ander Naame, *Khanbaliq* (汗八里), in Turksprooche au as *Khanbalikh* gschriibe, bedütet «Groossi Residänz vom Khan». Dr Marco Polo het von ere as *Cambaluc*, *Cambuluc*, odr *Kanbalu* gschriibe.

Under dr Jin-Dünastii het d Stadt **Zhongdu** (中都, "Middi-Hauptstadt", pinyin: Zhōngdū) ghäisse.  1215 häi si d Mongole aabebrennt. Im Joor 1264 het dr Kublai Khan entschlosse, d Stadt e chli witer im Nordoste wider ufzbaue und si zur Hauptstadt vo dr chinesische Kaiserdünastii z mache, won er het welle gründe.

Shangdu, wo dr Kublai Khan residiert het bis er uf Daidu züüglet isch, isch d Summerresidänz vo de Yuan-Kaiser worde. 
## Fuessnoote