open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
March (Breisgau)

D' **March** isch e Verbandsgmei in Bade-Württeberg und lit in dr Rhiebeni in dr Nächi vu Friburg im Brisgau. 

## Geographi
D'Ortschafte vu dr March lige ebba 8 km nordwestlich vum Stadtzentrum vu Friburg im Brisgau am **Nimberg** (meistens „Marchhüegel“ gnennt).

### Gmeigliderig
March isch im Rahme vu dr Gmeireform in dr Johre 1973 un 1974 (Fusionsvertrag 1. Dezember 1973) us dr Ortschafte Holzhuse, Bueche, Hüstett un Neierschhüüse (Nejershuse) entstande.

## Gschichte
Erstmoligi urchundlichi Erwähnige: Bueche 769, Neierschhüüse (Nejershuse) 789, Holzhuse 849, Hüstett 1291.

## Politik
### Burgemeischter
Helmut Mursa

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke 

## Gmeipartnerschafte
Holzhausen, Saxe (hüt Stadtdeil vu Leipzig)

## Park
Englischer Garde (Hugstette)

## Regelmässigi Verastaltige
Wihnämärkt

## Söhn un Döchter vu dr Gmei
* Konrad Stürtzel vu Bueche 
* Franz-Xaver Seiler

## Fueßnote


## Weblink

* Internetpräsenz vu dr Gmei March
* Beschribung vum Hugstetter Schlosspark
* %20seiten/march.htm Luftbilder March
Lenzkirch

**Lenzkirch** (hochalemannisch: *Lenzchilche*) isch e Heilklimatische Kurort im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg in dr Nächi vum Titisee un vum Schluchsee.

## Geographi
Dr höchscht Punkt vu dr Gmei lit mit 1192 m.i.M. am Hochfirscht im Gmeideil Saig an dr Grenze zue Titisee-Nöistadt. Vum Turm uf em Hochfirscht us het mer e Sicht in d'schwyzer un bi klarschter Sicht in die französische Alpe.

### Ortsdeiler
Zue dr Gmei Lenzkirch ghöre d'Ortschafte Lenzkirch (3220 E.), Saig (812 E.), Kappel (766 E.), Raitebuech (160 E.) un Grüenwald. D'Azahl vu dr Zweitwohnsitze in Lenzkirch betrait 1.018, devu 300 in Saig. 

#### Saig
**[[Saig]]** isch e Heilklimatische Churort un lit uf rund 1000 m.y.M.
#### Kappel
Dr Luftchurort **[[Kappel (Hochschwarzwald)|Kappel]]** lit uf rund 900 m.y.M am Südhang vum Hochfirstrucke. 

### Klima
Gegenyber diefere Ortschaften im Bundesland Bade-Württeberg het Lenzkirch uf Grund vu sinere erhöhte Lag eweng chüehleri Temperature. 

## Gschichte
D'Herrschaft Lenzkirch isch 1296 an d'Grafe vu Lupfe gange. 1491 hän d'Grafe vu Fürsteberg d'Herrschaft erworbe un sin bis zum Riichsdeputationshauptschluss und dr demit verbundene Errichtig vum Grossherzogtum Bade 1806 d'Landesherre gsi. Si hän au hüt noch grosse Grundbesitz in dr Region.

### Igmeindige
Verschideni Ortsdeiler, so under anderem Saig oder Kappel sin 1971-75 igmeindet worre.

## Politik
### Burgemeischter
*2002-hüt: Reinhard Feser

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke 

## Gmeipartnerschafte
* Jugon-les-Lacs (Frankriich) sit 1975

## Wirtschaft un Infrastruktur
Lenzkirch läbt vu Fremdeverkehr un Industri. D'Burg Ald-Urach befindet sich uf em Lenzkirchemer Bann.

### Verkehr
Lenzkirch lit an dr Bundesstross 315 zwische Schaffhuse in dr Schwyz un Titisee. Vorwigend wird d'Durgangsstross im Summer vu Touriste benutzt. 

Die 1976 stillglegt Iisebahnlinie vu Nöistadt un Kappel-Guetachbruck us uf Bonndorf isch iber Lenzkirch gfahre. Dert het die Bahn jewils e Spitzkehri gmacht.

### Asässigi Undernähme
S'bekanntiste Lenzkirchemer Undernähme isch d'Testo AG, Produzent vu Umweltmessinstrumente (Temperaturmessig u.&nbsp;a.). Witteri grösseri Undernähme sin de Firme Atmos Medizintechnik GmbH & CO.KG, Mesa Feindrehteile GmbH & Co.KG sowie d'Kematen cosmetics GmbH , wo d'Alage vu dr vum Muederkonzern Procter & Gamble gschlossene Kadus anno 2005 ibernu het. Lenzkirch bietet insgsamt 3.500 Arbetsplätz a. 

## Kultur un Aluegenswürdigkeite
D'Attraktion vu Lenzkirch lit in dr Landschaft in dr umligende Region um drTitisee sowie dr Schluchsee. Lenzkirch lit an dr Ditsche Uhrestross.

### Bauwercher
Lenzkirch het bis uf d'Burg Ald-Urach us em 13. Johrhundert keini benennigswürdige baulichi Aluegenswürdigkeite. 

### Naturdenkmoler
Lenzkirch lit am Middelwäg, eme Fernwanderwäg vu Pforze uf Waldshuet, wo vili Naturdenkmoler z'sähne sin.

## Fueßnote


## Weblink

* Lenzkilche
* FC Lenzkilche
Münstertal (Schwarzwald)

**Minschterdal** isch e Gmei im Schwarzwald un lit ebba 20 km südlich vu Friburg im Brisgau. Si isch bi dr Kommunalreform 1971-75 ussem Zämmeschluss vu Ober- und Underminschterdal entstande.

## Geographi
S'Minschterdal erstreckt sich vu Staufe im Brisgau nuf in dr Schwarzwald. Es deilt sich in Ober- un Underminschterdal, s'eind füehrt nuf in Richtig vum Belche, s'ander iber dr Ortsdeil Stohre in Richtig vum Friburger Husberg Schauinsland

## Politik
### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Partnergmei
Minschterdal underhaldet e Partnerschaft mit Rittersgrün im Erzgebirge.

## Wirtschaft un Infrastruktur
S'Minsterdal isch e ländlich strukturierti Gmei, dr Tourismus het mit dr Gründig vum Verchehrsverei anno 1935 agfange.

### Verchehr
Minschterdal isch dur d'Minsterdalbahn uf Bad Chrozige an s'iberregional Schinenetz abunde. D'Bahn wird vu dr Südwestdytsche Verchehrs AG betribe.

## Kultur un Aluegenswürdigkeite
S'Bsuecherbergwerch Deifelsgrund berichtet vu dr Bergbautradition un bitet e Asthma-Therapi-Stolle 

### Musee
* Im *Schwarzwaldhus 1902*, wo die gliichnammig ARD-Serie din drillt worre isch, un wo 2003 dr Adolf-Grimme-Priis kriegt het, befindet sich e Museum, wo sowohl iber d'Fernsäh-Produktion, wie au iber s'Läbe uf em Bergburehof berichtet.
* S'Immechundemuseum isch witt iber d'Gränze vu Bade nus bekannt un berichtet iber s'Zämmeläbe vum Mensch mit dr Imme vu dr Afäng in dr Steizitt bis in d'Gegewart
* Im Waldmuseum losst sich meh iber die beschwerlich Arbet vu dr Waldarbeiter in früehere Zitte erfahre.

### Bauwercher
S'Benediktiner-Chloster St. Trudpert isch im 9. Johrhundert gründet worre. S'Chloster isch langi Zitt Middelpunkt vum Ort un Usgang vu dr Christianisierig vum südliche Schwarzwald gsi. Au hüt befindet sich in dr barocke Alag wiider e Chloster, vu dem d'Pfarrchilche besichtigt werre cha.

Oberhalb vo Obermünschtertal lit d Burg Scharfestei

## Lit
* Karl-Josef Fuchs (* 1960 z Minschterdal), Choch un Gaschtronom
* Heidi Wiesler (* 1960 z Minschterdal), Skirennlaiferi
* Viktoria Fuchs (* 1990), Chechi
* Maren Wiesler (* 1993), Skirennlaiferi

## Fueßnote


## Weblink
* Bilderli un Geschicht
* E Dokumentation vu dr Fernsähserie Schwarzwaldhus 1902
* Offizieller Internetuftritt vu dr Gmei Minschterdal
* Chleini Bildergaleri vum Minschterdal
* Ehreamt, Urlaub un Gschäfte im Minschterdal
Oberried (Breisgau)

**Oberried** isch e Gmei im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald.

## Geographi
### Ortsdeiler
Ortsteiler sin Oberried, Hofsgrund, St. Wilhelm un Zastler.

## Gschichte
S „Dal ob dem Ried“ isch wohl sit em früehe 12. Johrhundert besidlet gsi. 1237 isch dert e Zisterzienserinne-Chloster erbaut worre, wo aber scho 1252 an d Wilhelmite ibergange isch. Noochdem d Vogteirächt iber Oberried an d Schnewelin ibergange sin, sin si 1496 an d Stadt Friburg im Brisgau gfalle. 1507 sich s Chloster ufgäbbe, aber 1679 nöi errichtet worre. 1806 isch Oberried im Ramme vum Riichsdeputationshauptschluss an s nöi errichtet Grossherzogtum Bade gfalle. Dert isch es zuenächst im Landamt Friburg II, ab 1819 im vereinigte Landamt Friburg zuedeilt gsi. Sit 1939 het Oberried zum Landchreis Friburg ghört, bevor es im Zug vu dr Kommunalreform vu dr 1970er Johre in dr nöi Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald chu isch.

### Igmeindige
* 1936: Wilersbach; Hansehof (aus dr Gmei Burg); Helmlihof (us dr Gmei Dietebach)
* 1974: Hofsgrund, St. Wilhelm, Zastler

### Ortsdeiler
#### St. Wilhelm
1266 isch vu Johannes vu Urberg e Zwigstelle vum Oberrieder Chlosters gründet worre. Die sich entwicklend Sidlig um s Chloster isch bal nooch dr Wilhelmite „St. Wilhelm“ gnennt worre. Obwohl s Chloster wohl noch bis zum Drissigjährige Chrieg bstande het, sin d Vogteirächt 1496 an Östriich ibergange. 1806 isch St. Wilhelm an s Grossherzogtum Bade gfalle. Dert isch es zuenächst im Landamt Friburg II, ab 1819 im vereinigte Landamt Friburg zuedeilt gsi. Sit 1939 het St. Wilhelm zum Landchreis Friburg ghört. Zum 1. Oktober 1974 isch St. Wilhelm nooch Oberried igmeindet worre.

## Politik
Oberried bildet zämme mit Chilchzarte, Buechebach un Stäge d Verwaltigsgmeinschaft Dreisamdal. (Lueg dezue au d Verwaltigscharte in dr Tabelle rechts).

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Kultur un Aluegenswürdigkeiten

### Bauwercher
* Schniderlihof
* Alds Chloster un Chlosterchilche

### Naturdenkmoler
* Schauinsland
* Steiwasepark mit dr längste Erlebnis-Seilbruck vu dr Welt (Spannwitti: 218 m, Höchi: 30 m)

### Besunderes
Bi Oberried lit dr Barbarastolle. In sällem usdiente Silberbergwerchstolle lageret s Bundesamt fer Bevölcherigsschutz un Katastrophehilf sit 1975 (domols noch als Bundesverband fer Selbstschutz) Mikrofilmkopie vu wichtige Kulturgüeter i. D Archivierig erfolgt ufgrund vu dr Haager Konvention zum Schutz vu Kulturguet.

## Lüt
* Joseph Ertel (1785–1834), Verwaltungsjurist im badischen Staatsdienst, Oberamtmann
* Eberhard Feik (1943–1994), Schauspiler (*Tatort*-Reihe vu dr ARD), het zueledscht z Oberried-Hofsgrund gläbt, wo er nooch ere Herzattacke verstorbe isch.
* Mariele Loy (* 1951), Dialäktdichteri, vu Hofsgrund

## Weblink

* Internetuftritt vu dr Gmei
* Ehreamt, Urlaub un Gwerbe in Oberried mit St.Wilhelmerdal, Zastler un Hofsgrund
* Aktuelli Bilder us em Dorfgschähe vu Oberried
* Fründ vu dr Chlosterbibliothek Oberried

## Fueßnote
Schluchsee (Gemeinde)

**Schluchsee** isch èn heilklimatischè Kurort im Hochschwarzwald im Südweschtè vu Baddè-Württèbärg am glychnammigè Stausee, im gröschtè See vom Schwarzwald.

## Geographii
### Gliderung

Zu Schluchsee dèzuè ghörèd d ehemòls selbschtändigè Ortschaftè Aaha mit Äule am Weschtzipfel vom See, Blasiwaald in èm Sitèdal vo dè Schwarza, Fuulefürscht un Seebrugg am Oschtzipfel vom See, Fischbach nördlich vom Hauptort un Schönèbach südöschtlich vo Seebrugg. Zuèdèm isch d Gmeind i diè sechs Wohnbezirk im Sinn vo dè baddè-württèbärgischè Gmeindeordnung gliderèt: *Schluchsee-Ort*, *Aaha-Äule*, *Blasiwaald*, *Fuulèfürscht*, *Fischbach* un *Schönèbach*. Die Ortsteile Schönenbach und Blasiwald bilden Ortschaften im Sinne der baden-württembergischen Gemeindeordnung mit jeweils eigenem Ortschaftsrat und Ortsvorsteher als dessen Vorsitzender.
In Zaalè gossè sièt d Gmeind Schluchsee un iri Iiwoonerzahlè wiè folgt uus:

 mit dè Ortsdeil Aha-Äule, Drèsselbach un Unterfischbach

 mit dè Ortsdeil Hinterhüüser un Schwendi

 mit èm Wyler Seebrugg

## Bolitik
### Wahle
Ergèbbnis vo dè Landagswaalè sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wǜrtschaft un Infraschtruktur
Wǜrtschaftlich isch d'Gmeind fascht vollschtändig uf dè Frèmdèvokeer uusgrichtet.

### Vokeer
D'Drei-Seè-Baan gi Titisee vobindet Schluchsee mit èm dütschè Iisèbaanetz. D'Bundesstrõß 500 (au als Schwarzwaldhochstrõß betitlèt) füèrt am Nordufer vom See durrè. Am Ort Schluchsee füürt d B 500 am Rand vom Dorf, zwüschèm Kirchèbüèl un èm Baanhof durrè. S git zwei Aaschlüss a dè B 500, wo mò gi Schluchsee abbygè cha, weschtlich vom Ort zwǜschè m *Wolfsgrund* un èm Ort i s Fischbachdal. 

## Kultur un Sachè zum Aaluègè
### Museè
Im Ortsdeil Blasiwaald bi dè Iisèbrèchi git's è Modelliisebaamuseum, wo 2006 uff voschidnè Aalagè sin „Baanbedryb“ uffgnõ hèt.

### Naturdenkmôler
Schluchsee lyt am Mittelwäg, ènèm Fèrnwanderwäg durch dè Schwarzwald in Nord-Süd-Richtung, wo a villnè Naturschönheitè vorbii füèrt. In Nord-Wescht-Richtung füürt dè Schluchtèschteig uff dè drittè Etappè vo Obberfischbach übber dè Bildschtei uff Aaha an Schluchsee abbè. Diè virt Etappè vom Schluchtèschteig gòt witter vo Aaha übber dè *Unterkrummèhof* un dè Krummèbach a s Chrummèchrütz (dè högschte Pungt vom Schluchtèschteig). Vom Chrummèchrütz gòt witter übber dè Ortsdeil Blasiwaald, übber s *Muchèland* un d *Aalthüttè* uff Bläsy abbè.

### Regelmässigi Voaaschtaltungè
Alljohr findet am èrschtè Wocheènd im Mai dè Schluchseelauf statt, èn ca. 18 km langè Lauf um dè Schluchsee ummè.

Ende Juli wörd dört alljohr dè Schluchseetriathlon als Abschlussvoaaschtaltung vo dè Baddè-Württèbärgischè Triathlonliga voaaschtaltet. Deby wörrèd 1500 m im Schluchsee gschwummè, dõdruff folgèd 40 km Radfaarè un èn abschlièssendè 10 km Lauf.

## Fueßnote


## Weblink

* Gmeind Schluchsee – Bügerservice un Tourismus
Blender

**Blender** isch es freis 3D-Modellingprogramm, wome demit drüdimensionali Körper modelliere, rendere und animiere chan. Es git au e iibauti Game-Engine für interaktive 3D-Inhalt. D Bedienig vom Programm isch zwor für Iistiger recht schwer zum verstoh und brucht e recht langi Iiarbeitigszit, aber schlussendlich chame demit sehr schnell und effizient schaffe. Momentan isch grad d Version 2.80 aktuell.

## Gschicht
Urschprünglich isch Blender es firmeinterns Programm vom holländische Animationstudio NeoGeo gsi. De Chef-Entwickler Ton Roosendal het 1998 d Firma NaN (Not a Number Technologies) gründet, für Blender wiiter z entwickle und z vertriibe. Noch em Bankrott vo NaN hend denn d Gläubiger zuegstumme, Blender unter d GNU General Public License (GPL) z stelle, allerdings für en Betrag vo 100'000 Euro. De Ton Roosendal het drum noher es Unternähme mit em Ziel, Spende z sammle, gründet. Am 7. September sind denn gnueg Spende zämecho.

## Ekschterni Syte
* Homepage
Sulzburg

**Sulzburg** isch e Chleistadt am Ibergang vum Markgräflerland zum Hochschwarzwald un lit öppe 20 km südlich vu Friburg im Brisgau.

## Gschichte
Sit em Middelalder het z'Sulzburg e bedütendi jüdischi Gmei existiert. Im 19. Johrhundert het dr jüdische Bevölcherigsadeil bis zue 25 % betrage. D'Jude, wo vor dr Nationalsozialiste nit gflohe sin, sin 1940 uf Gurs in Südfrankriich deportiert worre, vu wo viili von ihne witter in d'Vernichtigslager nooch Pole brocht worre sin.

### Ortsdeiler
#### Laufe
Laufe isch e schön glägene Wiort mit guet 700 Iwohner im Markgräflerland un lit öppe 20 km südlich vu Friburg im Brisgau zwische Staufe un Mülle. Ortsvorsteher isch dr Helmut Grether

#### St. Ilge
St. Ilge (dytsch: *St. Ilgen,* 1323 *St. Gylien*) isch e chleine Wiler, wo zue Laufe ghört.

## Politik
Sulzburg bildet zämme mit Augge, Badewiler, Bugginge und Mülle e Verwaltigsgmeinschaft (lueg dezue au d'Verwaltigscharte in dr Tabelle rechts).

### Vogt

* 1989–2013: Peter Wehrle
* sit 2013: Dirk Blens

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Städtpartnerschafte
*La Morra (Piemont, Italie)

## Wirtschaft un Infrastruktur
### Verchehr
Vu 1894 bis 1969 isch Sulzburg iber d'Minsterdalbahn (uf Bad Chrozige) an s'iberregional Schinenetz abunde gsi. Sither wird dr ÖPNV dur e Buslinie uf Staufe im Brisgau (Betrib dur die Südwestdytsch Verchehrs AG) un e uf Heitersche un Mülle gfüehrti Ringlinie (Betrib dur d'Firma Will Markgräfler Reisen) durgfüehrt.

## Kultur un Aluenswürdigkeite
### Musee
In dr ehemolige evangelische Stadtchilche befindet sich s'bade-württebergisch Bergbaumuseum.

### Bauwercher
D'Chlosterchilche St. Cyriak isch e bedütends Bispil fer früehromanischi Architektur.

Die klassizistisch Synagoge vu 1823 hat dr "Riichskristallnacht 1938" iberstande, isch nooch johrzehntelangem Verfall in dr 1980er Johre restauriert worre un dient hüt als Museum un Konzertsaal. Dr jüdisch Gottsacker isch erhalde.

Im Wald findet sich vu dr ehemolige Burg Sulzburg numme e Rescht vum Burggrabe.

## Persönlichkeite
### Söhn un Döchter vu dr Stadt
* Friedrich V. (1594-1659), Markgrof vu Bade-Durlach (1822-1659)
* Georg Friedrich Carl (1688-1735), Markgraf vu Brandeburg-Bayreuth
* Gustav Weil (1808-1889), Orientalist, erster jüdischer Professor in Dytschland
* Ernst Leitz (1843-1920), Gründer vu dr Ernst Leitz Optische Werke Wetzlar
* Walter Füsslin (1897-1978), Psychiater, Dialäktdichter un 2. Präsident vo dr Muettersproch-Gsellschaft
* Lucie Hirth (1928-2016), Dialäktdichteri
* Hildegard Weber (* 1932), Dialäktdichteri
* Gretel Mechlen-Güntert, Badischi Wiichönigin 1953/1954
* Hildegund Schlumberger, Badischi Wiichönigin 1957/1958
* Rosemarie Brugger-Engler, Badischi Wiichönigin 1963/1964
* Josefine Schlumberger, Badischi Wiichönigin 2014/15 un dütschi Wiichönigin 2015/16

## Suschtigs
### Kulinarischs
S'Restaurant Zum Hirsche isch vum Guide Michelin mit zwei Sterne uszeichnet worre.

## Fueßnote


## Weblink

* Internetuftritt vu dr Stadt Sulzburg
St. Märgen

**Sankt Märge** isch e Gmei im middlere Schwarzwald (Bade-Württeberg) un ghört zum Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald. Dr heilklimatisch Kur- un Wallfahrtsort isch rund 25 km vu Friburg im Brisgau ewägg.

## Geographi
### Geographischi Lag
St. Märge lit uf eme Bergsporn. Dr usdähnt Bann erstreckt sich gröschtedeils uf ere Hochflächi vum Thurner im Süde bis an die östliche Usläufer vum Kandel im Norde zwische 570 un 1132 Meter Höchi. Im Weschte un Oschte grenze einigi dief igschnitteni Däler d'Gemarkung ab.

### Ortsgliderig
In dr gschlossene Ortschaft läbt ca. d'Hälfti vu dr Bevölkerung. Die ibrige Iwohner verdeile sich witt verstrait uf kleini Asidlunge, Hofgruppe un Einzelhöf, wo nohzue s'gsamt Gmeigebiet bedecke.

## Gschicht
Zwische 1115 un 1118 isch vu Graf Bruno vu Haigerloch-Wisneck, Chanzler vu Heinrich V. un Strossburger Domprobst s'Augustinerchloster Maria-Zell uf em Schwarzwald als Konkurrenz zum noh glägene zähringische Chloster St.Peter uf em Schwarzwald errichtet worre. In dr 1460er Johre sin d'Mönche ufgrund furtgsetzter Schwirigkeite in s'Augustinerchloster in Friburg im Brisgau umzoge. Ab 1716 isch e barocki zweitürmigi Chlosterchilche erbaut und s'Chloster wiiderbeläbt worre, bis es 1806 endgültig ufglöst worre isch.

## Politik
### Vögt
* 1977 - 1993: Manfred Holzmann (CDU)
* 1993 - 2013: Josef Waldvogel (CDU)
* 2013 - hit: Manfred Kreutz (CDU)

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Partnergmei
* Erdeven, südlichi Bretagne, Frankriich, sit 1997

## Kultur un Aluegenswürdigkeite

### Bauwerker
Beherrschends Bauwerch isch die im Gmeiwappe stilisiert dargstellte ehemolig Chlosterchilche. Si un die 1 km vum Ortschern entfernt, uf eme Bergsporn gläge Ohmechapelle sin Wallfahrtszile vu römisch-katholische Gläubige. Die nohgläge Rankmühli isch e beliebts Usfluegszil un Photomotiv.

### Sport
St. Märge isch dr Sitz vum Club Thurnerspur, wo s'gliichnammig „Langlaufzentrum fer Jederma“ underhaldet. Denäbe verfüegt St. Märge sit 2004 iber e professionelli Mountainbike-Strecki.

## Fueßnote


## Weblink

* http://www.freiburg-schwarzwald.de/stmaergen.htm - St.Märge zwische St.Peter un Thurner
Schweizerische Stiftung für Minenräumung

Diä **Schwiizerisch Schtiftig för Miinerüümig** (FSD) isch ase nöd-schtaatlächi Organisation 1997 z Gemf gründet wore. D'FSD isch vo dä Schtiftig ZEWO als vertrauenswürdig zärtifiziert wore, und si isch konfessionell, politisch und au anderwiitig neutral. D'FSD lait dä Schwäärpunkt uff eri internationale Miinerüümigsaktione und hebt sich politisch ehner zruck, um di opperationell Arbät nöd z'gfördä.

## Aktivitäte

* Humanitäri Miinerüümig
* Uusbildig vo Miinerüümer
* Väschideni Vorsichtsmassnaame, damit's nöd zu Uufäll mit Miine oder nödexplodierter Munition cha choo.
* Venichtig vo Miine- und Munitionslaager

## Organisation

Im Johr 2005 hend öppä 10 Lüüt im Gemfer Haupsitz gschafft. Im Uusland sind rund 60 internationaali Mitarbeiter vo rund 40 Natione zum Iisatz choo. Diä Expärte sind vo mehrere Hundert nationale Miinerüümer (wo alli vo dr FSD uusbildet wore sind) underschtützt wore.

S'Bütsche för's Joor 2005 hät 18 Millione Schwiizer Franke betreit. S'Geld isch vo öffentlichr Siite wiä au vo private Chreise choo. D'Organisation hät aber au vill diräkt för diä Vereinte Natione, zum Bischpil für s'Welternährigsprogramm, s'Weltentwickligsprogramm und viili anderi UN-Agentuure Miine grüümt. Dänäbet schafft d'FSD au mit em IKRK und mit dä OSCE (Organisation för Zsämmenarbet und Sicherheit in Europa) zäme.

## Internationals Miinerüümigsprogramm

Im 2005i hät d'Schtiftig Miinerüümigsaktione ii folgende Länder durägfüert: Sudan, Burundi, Demokratischi Republik Kongo, Angola, Sri Lanka, Tadschikistan und Laos. Vorhär hätt d'FSD aber au scho Miine grüümt in Albaniä, Kroatsiä, Bosniä, Afganischtan, Irak, Pakischtan und dä Filippiinä.

## Websiite
* https://web.archive.org/web/20180418190349/http://fsd.ch/ (s'meischt isch uff English, s'git aber au Informatsione uff Französich oder Tütsch).
FSD

**FSD** isch diä Abchürzig för:

* Schweizerische Stiftung für Minenräumung; ; d'Abchürzig chunnt vom französiche Fondation Suisse de Déminage (→ internationaale Abchürzig)
* Female Sexual Dysfunction 
* Freiwilliger Seenot-Dienst
* Feuerwehrschlüsseldepot
* 5 Sterne Deluxe
* Funktionsstrukturdiagramm
St. Peter (Hochschwarzwald)

**St. Peder** (amtlig *St. Peter*) isch e Gmei in Bade-Wirddeberg un ghert zum Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald. 

## Geographi
**St. Peder** lit am Südend vum middlere Schwarzwald im Naturpark Südschwarzwald un isch e heilklimatische Kurort. St. Peder lit südöschtlich vum Kandel uffem Gebirgszug vum Kandel zum Thurner un isch guet 15 km vu Friburg im Brisgau ewägg.

## Gschicht
S Kloschter St. Peder uf em Schwarzwald isch 1093 vum Zähringerherzog Berthold II. als Huskloschter un Begräbnisstätte gründet worre. D Gmei hät sich allmälig um s Kloschter rum entwicklet.

Wo d weltliche Rächt vum Kloschter 1806 im Rahme vu d Säkularisierig ufghobe worre sin, isch St. Peder zum Grossherzogtum Bade kumme, sit 1952 gherts zue Bade-Wirddeberg.

### Iwohnerentwicklung
* 1806: 1.480
* 1925: 1.378
* 1950: 1.500
* 1970: 1.792
* 1989: 2.207
* 2005: 2.376
* 2007: 2.532

## Politik
### Vegt
* sit 2008 Rudolf Schuler
* 1984–2008 Gottfried Rohrer
### Wahle
Ergebnis vu d Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Gmeipartnerschafte
* Ebersminschter, Elsass, sit 1967
* Schmölln-Putzkau, Saxe, sit 1990
Usserdem bstehn zue alle Zähringerstädt fründschaftlichi Beziegige.

## Wirtschaft un Infrastruktur
D Herstellig vu Schwarzwalduhre isch e wichtige Erwerbszwiig z St. Peder gsi.

### Bildig
S Kloschter St. Peder hät vu 1842 bis 2006 s Prieschterseminar vum Erzbischtum Friburg bherbergt.

Ußerdem hät St.Peder ä Grundschul. Selle isch au ä Naturparkschul un hät emol ä Hautschul dabei ka. D Abt-Steyrer-Schule isch noch ihrm Schulgründa bnannt. Der hät domols gwollt, dass alle int Schul gehe künne, nit nur selle wo ä Privatlärer ka hin.

## Kultur und Aluegenswürdigkeite

### Bauwerker
* Kloschter St. Peder uf em Schwarzwald mit d barocke Kloschterkirch vum Peter Thumb (Ustattig vum Franz Joseph Spiegler un em Joseph Anton Feuchtmayer)

### Naturdenkmoler
D Kandelheäwäg (Oberkirch (Bade)–Friburg im Brisgau) fihrt dur St. Peder un an viilene Naturschönheite vorbi.

### Zähringer Mediathek
Gegeüber vun de "Bäckerei Knöpfle" isch d Zähringer Mediathek. Do kamma e weng Neus über d Zähringer lerne.

## Persönlichkeite
* Benedikt Kreutz (15. Jänner 1879 – 25. Juli 1949), Pfarrer, Präsident vum Dytsche Caritasverband.
* Leonie Walter (* 17. Jänner 2004), Paralympics-Weltmeischterin im Skifahre

## Weblink

* St. Peder: Ortsgschicht un Bilder
* St. Peder: Internetuftritt vu d Gmei
* Katholischi Pfarrgmei St. Peder

## Fueßnote
Umkirch

D'Gmei **Umkilche** im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg lit in umiddelbarer Noochberschaft zue Friburg im Brisgau. 

## Gschichte
Noochwiislich scho zue dr Römerzitt besidlet, wird dr Ort anno 1087 erschtmols urkundlich erwähnt. Dr Name het domols *Untkilicha*, latinisch *Ecclesia in Undis* (Chilche in dr Welle) glütet, und spilt vermuetlich uf d'Lag vu dr Kilche uf ere Insle zwische zwei Bäche a.

## Politik
### Burgemeischter
* sit 2002 Walter Laub
* 1986 - 2002 Ulrich Greschkovitz
* 1959 - 1986 Franz Heitzler
* 1946 - 1959 Serafin Frieder
* 1946 - 1946 Franz Spiegelhalter
* 1945 - 1946 Anton Hirzle
* 1941 - 1945 Serafin Risch
* 1935 - 1941 Theodor Knoll
* 1920 - 1935 Wilhelm Hirzle
* 1900 - 1920 Johann Kirner
* 1870 - 1900 Franz Xaver Spiegelhalter
* 1862 - 1870 Josef Hercher
* 1859 - 1862 Mathias Hirzle
* 1832 - 1859 Johann Schweitzer/Schweizer

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Gmeipartnerschafte
*Bruges (Frankriich), sit 1989.

## Wirtschaft un Infrastruktur
### Verkehr
Umkilche lit direkt an dr A 5 un em Autobahnaschluss Friburg-Middi. Bis ins Zentrum vu Friburg sin's numme 8 Kilometer direkt uf ere Schnellstross. Sit Ende 2007 isch dr Ort vum meischte Durgangsverkehr befreit, wil er nördlich dur die nej B31-Wescht umgange wird.

E Buslinie vu dr Friburger Verchehrs AG verbindet Umkilche mit dr Strossebahnlinie 1 in Friburg-Lehe. Umkilche isch au an s Nachtbusnetz vu Friburg agschlosse.

### Gwerbegebiit
Im Nordweschte befindet sich e grosses Gwerbegebit mit Aschluss an die nej B31-West, wo vum Anschluss Friburg-Middi vorerscht der endet, aber bis uf Gottene im Bau isch. 

## Kultur un Aluegenswürdigkeite
### Bauwercher
Bedütendi Bauwercher sin die romanisch Chilche us dr zweite Hälfti vum 11. Johrhunderts, wohl die äldist Chilche im Brisgau, un s'Hohezollreschloss mit Schlosspark, wo sich allerdings bis hüt in Privatbesitz befindet un nit öffetlich zuegänglich isch.

### Naturdenkmoler
Dr Fullwell-Park isch mit em Europäische Gartenkultur-Schöpfigspriis uszeichnet worre.

## Fueßnote


## Weblink
* Umkirch: Internetuftritt vu dr Gmei
* DRK Isatzeiheit 3 Friburg Land
Rupperswil

**Robischwil** (oder au Rupperswiu; amtlich *Rupperswil*) esch en Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau i de Schwiiz. 
D Gmeind findet me zwösche de Städt Aarau ond Länzburg.

## Gschicht
Im achte Johrhundert hai sich Alemanne im Gebiet vom Länzertwald und Suretwald niiderglo. Zun erste Mol wird Rupperswil in ere Urkunde 1173 as «Rubiswile» erwähnt, wo d Grafe vo Kyburg d Landesherrschaft vo de Grafe vo Länzburg übercho hai. 1264 hai d Habsburger s Gebiet übernoh. D Herre vo Rupperswil hai die niideri Grichtsbarkeit bsässe; und wo die im 14. Johrhundert usgstorbe si, si si vo de Herre vo Hallwyl ersetzt worde.

1415 hai d Bärner dr Ober-Aargau eroberet; Robischwil het dodermit zum Untertanegebiet vo de Schtadt Bärn ghört und isch dr Hauptort vom ene Grichtsbezirk im Amt Lenzburg gsi. 1521 hei d Hallwyler ihri Rächt z Robischwil dr Stadt Bärn überlo und drfür ihri Gerichtsbefuegniss z Schafise erwiiteret. D Reformation isch 1528 iigfüehrt worde. Im März 1798 hei d Franzose d Schwiiz eroberet, die «Gnädige Herre» vo Bärn entmachtet und di Helvetischi Republik usgrüeft. Robischwil ghört sitdäm zum Kanton Aargau.

Währed Johrhunderte hei d Dorfbewohner mit de Fluete vo de Aare z kämpfe gha. Zwüsche 1865 und 1873 hei si dr Fluss begradigt und Hochwasserschutzdämm baut, und des alles in Fronarbet. Dr Aschluss ans Iisebahnnetz isch am 15. Mai 1858 bassiert, wo die Schwiizerischi Nordostbahn d Strecki Aarau–Brogg mit emä Bahnhof z Robischwil eröffnet het. Am 23. Juni 1874 isch d Strecki vo der Aargauische Südbahn nach Wohle ufgmacht worde, wo bis 1881 nach Arth-Goldau verlängeret und mit dr Gotthardbahn verbunde worden isch. Dr Bau vo de Iisebahne het die wirtschaftligi Entwicklig vom Dorf begünstiget. Sit 1900 het sich d Bevölkerigszahl fast vervierfacht – bsundrigs usprägt isch s Wachstum in de 1950er und 1980er Johr gsi.

Endi 2015 isch Rupperswil i d Schlagzyle cho wäg eme schlimme Verbräche, em Mordfall vo Rupperswil.

## Lüt
* Lys Assia (1924-2018), Schlagersängeri

## Weblink

* Gmeind Rupperswil
* Zuckermühli Rupperswil

## Fuessnote
Jurassic Five

**Jurassic 5** esch en sächschöpfigi Hip-Hop Crew us Los Angeles, Kalifornie (USA). Gröndet worde esch si im Johr 1993 ond bestoht us de Rapper Chali 2na, Akil, Zaakir aka Soup, Mark 7even und de zwoi DJs Nu-Mark und Cut Chemist. D DJs send aber vonere andere Crew dezue cho.

D Band het 1995 ehri erscht Single namens "Unified Rebelution" usebrocht. Sie händ sech denn gäge anderi Hip-Hop Artischte vo de 90er Johr chönne bewiise, ond dorom esch im Dezämber vom Johr 1997 d EP "Jurassic 5 EP" usecho.

Eis Johr spöter, 1998, esch die EP vollpackt met zuesätzleche Lieder als Debutalbum verchauft worde.

Im Johr 2000 bringets s Album "Quality Control" und 2002 s Album "Power In Numbers" use.

## Albe
* Jurassic 5 (1998)
* Quality Control (2000)
* Power in Numbers (2002)
* Feedback (2006)

## Weblink

* Jurassic 5
* Interscope Records
Regio-Verkehrsverbund Freiburg

Dr **Regio-Verchehrsverbund Friburg** (**RVF**) isch e Verchehrsverbund, wo im Uftrag vum Zweckverband Regio-Nohverchehr Friburg (ZRF) uf em Gebit vu dr chreisfrie Stadt Friburg im Brisgau sowie dr Landchreise Brisgau-Hochschwarzwald un Emmedinge dr ÖPNV betribt. Dr ZRF wird vu dene drei Chreise trage.

## Gschichte vum RVF

D Regio-Verchehrsverbund Friburg GmbH isch am 1. Jänner 1994 gründet worre, um im Verbundgebit iber e eiheitlichs Verbundtarifsystem fer e besseri Nutzig vu Busse un Bahne zsorge. Chernstuck vum Tarif isch debi d Munätscharte, wo verbundwitt giltet un trotz einige Traiferhöhige gegenyberem Auto uschlagbar günstig isch. Degege sin d Einzelfahrschin verhältnismässig dyr un dr Fahrpris isch fer Churzstrecke iber Tarifzonegrenze nüber eher prohibitiv. Positiv formuliert: Dr Stammchunde isch absoluter Chenig im RVF.

Ursprünglich isch dr RVF e Gsellschaft bestehend us Gebiitskörperschafte un Verchehrsundernähme gsi, mit folgende Gsellschafter:

* Land Bade-Württeberg mit 10 %
* Zweckverband Regio-Nohverchehr Friburg (ZRF) mit 40 %
* 17 Verchehrsundernähme mit insgsamt 50 % 

Später isch e Trennig zwische Besteller (Gebiitskörperschafte) un Verbund erfolgt, au ufgrund vu dr Erfordernisse vum EU-Recht.

S Land Bade-Württeberg het sich als Gsellschafter zruckzoge, un dr ZRF het als Älleigsellschafter d'Regio-Verbund GmbH (RVG) gründet, wo bim RVF dr Verchehr bstellt un mit em Verbund e Grundlage- un Zueschussvertrag abgschlosse het.

Hütigi Gsellschafter vum RVF sin:

* Brisgau-S-Bahn GmbH mit 4 % (Dochter vu VAG un SWEG mit je 50 % Adeil)
* Dütschi Bahn (DB) mit 45 % über zwei 100%ige Dochtergsellschafte (im 100%ige Bundesbesitz)
* Freiburger Verkehrs AG (VAG) mit 33 % (im 100%ige Besitz vu dr Stadt Friburg)
* Südwestdütsche Verchehrs-Aktiegsellschaft mit 8 % (im 100%ige Besitz vum Land Bade-Württeberg)
* sowie 12 lokali, privati Busundernähme mit insgsamt 10 %

Die Dütsch Bahn AG isch über d DB Regio AG mit 25 % un über d *[[Südbadenbus|Südbadebus]] (SBG)* mit 20 % am RVF beteiligt.

## Weblink
* Uftritt vum Regio-Verkehrsverbund Freiburg Gesellschaft mbH (RVF)
* Zweckverband Regio-Nohverchehr Friburg (ZRF)
* Friburger Verkehrs AG (VAG) 
* SBG SüdbadenBus GmbH / Regio Bus Baden-Württemberg
Yamoussoukro

**Yamoussoukro** (uusgsproche: *jamuussuukro*) isch syt März 1983 die offizielli Houptstadd vaa de Elfebeiküste (Côte d'Ivoire). Si ligt im Zentrum vaam Land, öppe 230 Kilometer nördlich vaa de früehere Houptstadd Abidjan. Es läbed dört ungfähr 280'000 Mänsche.

Yamoussoukro isch d Geburtsstadd vaam Félix Houphouët-Boigny, em erste Presidänt vaa de Elfebeiküste. De het dete nam Vorbild vaa de Peterskilche di grössti katholischi Kilche vaa de Wält, d Basilika Notre-Dame de la Paix und e Reye wyteri Prunkbouwte bouwt.

## Weblink
Jordanhill (Bahnhof)

Dr **Bohnhof vun Jordanhill** isch e Bohnhof z Jordanhill im schottische Glasgow. D Station wird vun de First ScotRail unterhalte un leit on de Argyle- un de Nördlich Clyde Linie. Sie isch in de Näh vum Campus vun de Uni un de Jordanhill School.

## Gschicht
De Bohnhof isch om 1. August 1887 als Teil vun de Glasgow, Yoker and Clydebank Railway ufgmacht worre. S isch ä Loch in de Vosorgung zuegmacht worre, wiil d Streck in de Gegend schu do gsi sin. D Whiteinch Railway un d Stobcross Railway hets schu sitr 1874 gä, aber z Jordanhill isch kei Bohnhof baut gsi. E neij Vobindung isch denne uf Whiteinch Victoria Park Ofong 1897 ufgmacht worre, aber  1951 fyr de Personevokehr un fyr d Fracht im Johr 1967. gschlosse worre.

Om 15. Jänner 1898 isch dr J. Johnstone duerch en Unfall umkumme. D Frachtlinie het am 28. Dezember 1932 e Beinahkataschtroph ghet, wu sibzeh Wage sich selbschtändig gmacht hen un mit ondri Wage kollidiert sin, wo nin Wage debi entgleist sin un Kohle uff d Schtreck voschittet hen.

En ärnschthafter Ufall isch om 28. April 1980 passiert. Dert isch ä Zug mit drey Wage un 80 Lit entgleist, noch dem er de Bohnhof volasse ghet het. Alli Drähgschtell vum ärschte Wage sin entgleist un fufzähn Lit sin wege däm ins Kronkehus kumme. 

## Ekschterni Syte

* Fahrplôn
* Station facilities from First Group
* RailScot: Glasgow, Yoker and Clydebank Railway
* Map of rail area vun Sustrans (UK)

## Notize un Referenze
Himmelskörper

E **Himmelskörper** isch e natüürlichs Objekt, waa sich am Himmel zeigt wie e Stärn (z.&nbsp;B. d' Sunne), e Planet (z.&nbsp;B. d' Ärde), de Ärdmoo, e Asteroid oder Meteorid. D Himmelskörper ghöre näbe *Ruumflugkörper, kosmologische Objäkt* und *astronomische Elemänt vo de Himmelsmechanik* zu de Astronomische Objäkt.

Himmelskörper wärdend vaa de Astronomy und de Astrofysik undersuecht.

E Gägestand vaa däne beide Wüsseschafte synd di astronomische Objekt, waa sich am Tag- und Nachthimmel zeiged.

Ungklärt isch d' Fraag, ob schwarzi Löcher ou als Himmelskörper gnännt köund wärde.
Eltz

Dr Namme **Eltz** stot fer

* d'Burg Eltz bi Wierschem in dr Vordereifel
* e Ort in Luxemburg, lueg Eltz (Luxemburg)

Folgendi Persönlichkeite hän eso gheisse
* Hans Jakob zu Eltz, e Marschall us em 17. Johrhundert
* Jakob von Eltz, e Chämpfer vu dr Gegereformation us em 16. Johrhundert
* Nikolaus Eltz, e östriichische Undernähmer
* Paul Freiherr von Eltz-Rübenach, Riichsverchehrsminister im Dritte Riich
* Philipp Karl von Eltz, Churfürst un Erzbischof vu Mainz un Riichserzchanzler vum Heilige Römische Riich Dytscher Nation
* Rudolph zu Eltz, e dytscher Adliger us em 12. Johrhundert
* Theodore von Eltz, e US-amerikanische Schauspieler

## Lueg au
* Elz
Stegen (Begriffsklärung)

**Stegen** isch dr Namme vu mehrere Ortschafte un Ortsdeiler.

* Stäge (Dreisamdal) isch e Gmei im dytsche Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald bi Friburg im Brisgau .
* Steeën, Ortschaft in de luxeburgische Gmeind Ärenzdallgemeng
* D'Fraktion Stegen isch Deil vu dr Gmei Bruneck in Südtirol (Italie).
* Bargfeld-Stegen isch e schleswig-holsteinischi Gmei nördlich vu Hamburg in Dytschland
* Stegen am Ammersee isch e Ortsdeil vu Inning am Ammersee in Bayre, Dytschland
SI-Einheitensystem

S **Internationalä Einheitesystem**, au eifach **SI** (Abch. für frz.: *Le Système international d'unités*) gnännt, verkörperät s modernä metrische System und isch s Einheitssystem für physikalischi Einheitä, wo am wytischte verbreitet isch. Es stammt ursprünglich us de Bedürfnis vo de Wüsseschaft und Forschig, isch aber inzwüsche au s voorherrschende Einheitssystem für Wirtschaft und Handel. I de Europäische Union und i de meistä anderä Staate isch d Benützig vom SI im amtlichä oder gscheftlichä Schriftvercheer gsetzlich vorgschribä.

Dur s SI wärded physikalischi Einheitä zu uusgwähltä Grössä feschtgleid. D Uuswahl erfolgt - under de Berüggsichtigung vo de gältendä wüsseschaftlichä Theorie - nach praktischä Gsichtspünkt.
Nöd-physikalischi Grössä, zum Biispil wirtschaftlichi oder sozialwüsseschaftlichi Grössä, werded im SI nöd definiert.

S SI isch 1954 beschlossä wordä und bestaht hüt us sibä Basiseinheitä zu sibä entsprächendä Basisgrossä, wo per Konvention festgleit si. Für d Überwachig vo de Konsistänz und Eidütigkeit vom SI isch s Internationalä Büro für Gwicht und Mass (BIPM) zuäständig.

National sind di metrologischä Staatsinstitut zuäständig, für sie hät sich vor churzem d Abchürzig NMI (= national metrological institute) iibürgeret. NMI sind in Düütschland di Physikalisch-Technisch Bundesaastalt (PTB), i de Schwiiz s Bundesamt für Metrologii und Akkreditierig (METAS), in Österriich s Bundesamt für Eich- und Vermessigswesä (BEV), in Großbritannie s National Physical Laboratory (NPL) und i de USA s National Institute of Standards and Technology (NIST).

Grundsätzlich chönd physikalischi Grössä au i andärä als SI-Einheitä aagee werdä. I Teilgebiet vo de Forschig und Wirtschaft isch das au hüt gebrüchlich und je nach Gsetzeslaag teilwiis zuälässig. Einheitä us unterschiidlichä Einheitensystem sötted aber wenn möglich nöd gmischt verwändet werde.

## Basiseinheite
Höhe

D **Hechi** isch d Längi in vertikaler Richtung. Si isch e eidimensionali Gress un wird doher in Längeeiheite gmesse. De Begriff wird in unterschidlichi Zommenhäng mit verschideni Definitione verwendet.

## Ussdähnung
Bi Objekt meint d Hechi di vertikal Ussdehnung. 
:Beispiel: *De Eiffelturm het e Hehi vun 300&nbsp;m*.

### Geometrie
In de Geometrie spricht ma vun de Hechi vun nem Polygon (Vileck, bsunders bim Dreieck) oder bim Polyeder (Vilflächner). E sonigi Hechi isch e Lot vunera Eck uffera Syte (binem Polygon) bzw. uff e Syteflächi (bim Polyeder).

## Abschtond
Im Bezug zueneme Punkt isch d Hechi de vertikal Abstond vunem Objekt. 
:Bispiil: *E Hochspringer erreicht e Hehe vun iber 2&nbsp;m*.

### Luftfahrt
In de Luftfahrt isch d Masseiheit Fuess ieblich.

### Geowisseschafte
In de Geodäsie meint d Hehi, (änglisch *Elevation*), de Abschtond vun ra Referenzflechi (Geoid), wie zum Biispil de Mittelwert vum Meeresspiegel.
Onwendung findet do vor allem di sognennt Normalhöhennull, aber au Meter iber Adria (i de Schwiz Meter iber Meer) oder Seekartenull werre bruucht un bilde dobi d Grundlag vun jedere Hechemessung. Biispiil: *De Genfersee leit inera Hechi von 372 m iberm Meeresspiegel*.
Zum Teil werre Höhe au physikalisch als Potenzial vum Erdschwerefeld definiert.

D **ellipsoidisch Hechi** isch de Abschtond vun nem Punkt vum Bezugsellipsoid, gmesse längs vun de Ellipsoidnormale.

### Astronomi: Höhewinkel
D astronomisch Hechi wird ineme Polarkoordinatesyschtem gmesse un git doher e Winkel vunem astronomische Objekt iberm Horizont o.
Elz

Dr Namme **Elz** trage

Persone:
* Kevin Robert Elz, e australische Internet-Pionier

Flüss:
* dr Fluss Elz (Neckar), wo bi Neckarelz in dr Neckar mündet
* dr Fluss Elz (Rhein), wo im Naturschutzgebiet Taubergiesse in dr Rhi mündet
* dr Elzbach, au churz d *Elz* gnennt, wo underhalb vu dr Burg Eltz in d Mosel mündet

Ortschafte:
* d Gmei Elz (Hessen) im Weschte vo Hesse

Anders:
* s Wäldli *Elz* im Naturpark Elm-Lappwald, Nidersachse

** Lueg au: **
* Eltz
Sachsen (Begriffsklärung)

**Sachsen** cha si:
* Sachse, dr Freistaat Sachse, e Bundesland vo dr Bundesrepublik Dütschland

* d Sachse, e germanischs Volk im Alterdum und Middelalter
Brandenburg (Begriffsklärung)

Dr Begriff **Brandenburg** bezeichnet 

* Brandeburg, s Land Brandeburg, e Bundesland vo dr Bundesrepublik Dütschland
* Mark Brandeburg, es historisch Gebit
* Provinz Brandeburg, die ehemolig Provinz vu Praisse (1815–1947)
* Brandeburg an dr Havel, e Stadt im Land Brandeburg
* Brandeburg (Burg), e Burg in dr Stadt Brandeburg an dr Havel
* Ruine Brandeburg, e Burgruine im Werradal, Thüringe
* Bistum Brandeburg, es middelalderlichs Bistum (949–1571)
* *Brandeburg (Frisches Haff)*, dr früeher Namme vu dr Gmei Uschakowo (bi Kaliningrad, Russland) im damolige Ostpraisse
* Zuchthus Brandeburg, es Gfängnis im Stadtdeil *Görde* vu Brandeburg an dr Havel
* Brandenburg (Schiff), e Fregatte vu dr Dytsche Marine
* Karlheinz Brandenburg, dr Vadder vum mp3-Audiodatekompressionsverfahre
* Friedrich Wilhelm Graf von Brandenburg, en praissische Ministerpräsident
* Erich Brandenburg (1868–1946), en dytsche Historiker
Bahlingen am Kaiserstuhl

D Gmeind **Bahlinge am Kaiserstüehl** ghert züem Landgreis Emmedinge (Bade-Wirtteberg, Dytschland)

De Ort isch nit z'verwexle mit dr Greisstadt Balinge im Zollrealbgreis.

## Alemannisch
De urspringlig ertlig alemannisch Dialekt ghert züem Oberrhinalemannische, wu zöem Nideralemannische zellt. Beispiel zuem Bahlinger Dialekt gits in Heilig (1900).

## Geographi
De Ort lit am Rand vum Kaiserstüehl, ebe 20 Kilometer nordwestlig vu Friburg im Brisgau.

## Gschichte
De Ortsnamme leitet sich vermüetlig vu „Baldinga“ ab, was ebe „bi de Lit vum Baldo“ beditet. 
D erst urkundlig Erwehnig vum Ort stammt vu anno 762. As e alemannischi Sippesidlig isch de Ort aber schins scho im 3. bis 5. Johrhundert entstande. 

Vu dr ehmolige Burg Bahlinge isch nit mer erhalte.

Sit 1415 het Bahlinge züe de Markgrafschaft Bade ghert un isch dodemit in dr Reformation protestantisch wore. Im Drissigjehrige Grieg un no mol in de Griege vu Ludwig XIV. isch dr Ort fast vellig zerstert wore. Beidi Weltgrieg het de Ort fast unbeschedigt iberstande.

## Politik
### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wirtschaft un Infrastruktur
Bahlinge isch langi Zitt dur d'Landwirtschaft un de Wiböi pregt gsi. In de letzte 100 Johr het de Ort e Modernisierigsschub erläbt. Bahlingen isch 1896 dur d'Kaiserstüehlbahn an s'Iisebahnnetz (Oberrhinlinie) agschlosse wore, in de folgende Johre isch d'Infrastruktur stetig üsböit wore. 1967 isch e nejs Schüelhüs böit wore, 1984 isch d'Silwerberghalle fertiggstellt wore. Sit de 1970er Johr hän sich awer züenämmend Industri, Handel un Gwerb niderglo, wo hit ebe 1000 Arwetsplätz biete. Züedem sin zahlrichi neji Gwerbe- un Wohngbite erschlosse wore.

### Wiböi
De Wiböi am Kaiserstüehl reicht bis züe de Remer zruck. Derzitt were in Bahlinge ebe 280 Hektar bewirtschaftet un dur Wigüeter un öi d'Gnosseschaft „Die Winzer vom Silberberg“ üsböit un vermärktet. S handlet sich debi vorwigend um d'Sorte Müller-Thurgau, Blauer Spotburgunder, Wissburgunder und Ruländer (Grauburgunder).

### Verkehr
Iwer d'Kaiserstüehlbahn isch Bahlinge an s'iwerregional Streckenetz agschlosse. 2002 isch mit de Ifüehrig vum S-Bahn-Betrib au e zweite Haltepunkt errichtet wore.

### Sehn un Dechter vu de Gmeind
Karl Alfred von Zittel - ditsche Geolog un Päläontolog, bore in Bahlinge

## Fueßnote


## Schrifde
Heilig, Otto (1900): Texte in alemannischer Mundart. Betr. Kürzell, Herbolzheim, Weisweil, Riegel, Bahlingen, Sasbach. Z. f. hochdeutsche Mundarten. I : 93—98.

## Weblink
* Luftbildufnahme vu Bahlinge, ufgnumme bi Ballonfahrte
* Ortsgschichte vu Bahlinge
* Natur und Umweld z Bahlinge und am Kaiserstuhl
Biederbach

**Biederbach** isch e Gmei im Landchreis Emmedinge in Bade-Württeberg (Dytschland).

## Alemannisch
Dr ursprünglich örtlich alemannisch Dialekt ghört zum Oberrhialemannisch, wo zum Nideralemannische zellt. Gschwätzt wird debi d'Elzdal/Schwarzwald-Variante, wo sich vu dr Dialekt-Variante in dr Rhiebeni vor allem in dr Vokale underschidet (z. B.: *stuh* / *lu* / *gu* statt *stoh* / *lo* / *go* wie in dr Ebeni yblich)

## Geographi
S'Hauptdal vu dr Gmei Biederbach isch s'Dal vum gliichnammige Zuefluss vu dr Elz im Südoste vu dr benoochberte Stadt Elze, wo sich vu öppe 350 m y. NN an dr Bachmündig bis uf chnapp 700 m y NN an dr nordöstliche Häng vum 744 m hoch Hünersedel in dr Schwarzwald erhebt.

### Gmeigliderig
D'Gmarkig vu Biederbach setzt sich us zahlriiche Einzelhöfe un Chleisidlige zämme. Als Ortszentre chönne dr Ortsdeil Dorf im Süde vu dr Gemarkig un dr im Oberdal gläge Ortsdeil Chilchhöfe mit dr Pfarrchilche bezeichnet werre. Insgsamt verdeilt sich s'Ortsgebit uf meh wie 20 Ortschafte, Wiler un Einzelghöfte.

Als nennenswerti Sidlige folge im Hauptdal Underdal, Tannhöf, Chilchhöf, Oberdal und Höchehüser ufenander. In dr westliche Sitedäler lige d'Sidlige Dorf, Hinderdal un Uhlsbach, in dr östliche Sitedäler sin's d'Ortsdeiler vu Finsterbach, Hölzberg un Brühl. Illeberg, Knebis, Selbig, Mersberg, Nöidorf un Schlegelsberg zeige sich uf dr Höchelage vu dr Gmarkig. Noch witter usserhalb lige d'Ortsdeiler Bachere un Frischnau.

## Gschichte
Biederbach wird erstmols 1324 urchundlich erwähnt. Ursprünglich het dr Ort zue dr Herrschaft Schwarzeberg ghört un isch mit em gsamte Brisgau zue Östriich chumme. D'Habsburger hän dr Ort 1697 an d'Herre vu Wittebach verchauft. Ufgrund vum Riichsdeputationshauptschluss und dr demit verbundene Mediatisierig isch Biderbach 1806 badisch worre. Dert het es zuenächst zum Bezirksamt Elze ghört. D'Nöigliderig 1819 het zue dr Zueghörigkeit zum Amtsbezirk Waldchilche gfüehrt. Wie 1936 in Bade Landchreise igfüehrt worre sin, isch Biederbach im Landchreis Emmedinge zuegordnet worre, dem's au hüt noch aghört. Sit dr Bildig vu Bade-Württeberg 1952 ghört dr Ort zue sällem Bundesland.

1861 un in dr 1920er-Johre hän die Bewohner vu dr Oberbiederbacher Sidlige jewils d'Trennig vu dr Gmei in Ober- un Unerbiederbach gforderet. Beidi Mol isch dr Atrag aber gschiteret.

### Iwohnerentwicklig
*1813: 1.652
*1939: 1.424
*1979: 1.474
*2005: 1.737

### Bildig
Biederbach verfüegt iber e Grund- un Hauptschuel mit Werchrealschuel.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Kultur un Aluegenswürdigkeite
Z'Biederbach chrüze sich zwei Fernwanderwäg, wo an vile Aluegenswürdigkeite vorbifüehre, dr Kandelhöchewäg und dr Schwarzwald-Querwäg Rottweil-Lahr.

## Fueßnote
Kaiserstuhlbahn

D' **Kaiserstuehlbahn** isch e Näbebahn westlich vu Friburg im Breisgau, wo dr Kaiserstuhl, e vulkanischs Gebirg im Oberrhigrabe, mit dr Streckene Gottene - Andinge un Rigel - Brisach am Rhi umschliesst. Uf dr Strecki findet Personenohverchehr, Güeterverchehr un au Museumsiisebahnbetrib statt.
D'Streckedeile Gottene - Rigel Ort un Rigel - Andinge sin am 15. Dezember 1894 eröffnet worre. Am 07. September 1895 isch dr Abschnitt Andinge - Brisach gfolgt. Betribe worre isch d'Strecki zuenächst vu dr SEG, später isch si im Besitz vu dr Middelbadische Iisebahngsellschaft gsi un sit 1971 befindet si sich im Eigetum vu dr SWEG.

D'Strecki cha mit em Tarif vum Regio-Verchehrsverbund Friburg benutzt werre. D'Ostbahn het e dicht vertaktete S-Bahn-Verchehr, d'Westbahn numme einzelni Zugfahrte.

## Streckefüehrig
### Andinge - Gottene (Ostbahn)

### Rigel - Brisach (Westbahn)
Freienbach

**Freienbach** isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
* Fryebach, e Dorf i de politischi Gmaind Fryebach im Kanton Schwyz
* Fraiebaach, en Wailer mit ennere Wallfahrtskapälle oberhalb vo Kobelwald i de politische Gmaind Oberriet SG im Kanton Sanggalle
Hyänen

D **Hyäne** (*Hyaena sp.*; alemannischi Näme) sin Roubtier, wo süget und húre fäscht bísse ka. Hyäne sin gschíd. Wenn si jagend gân si ganz stratégisch for.

Ds Leittier ire Gruppe isch allig e Wíb; well die sin grösser und wilder wie d Kärle. Früener hepme gmeint Hyäne seien Zwitter; d Gslächtsorgán fo beide glíchen sig naemle râs.

Hyäne gíts z Afrike und z Asie. Ir Íszit hets ou z Oyrópe gebe.

Me unterschídet fier Arte:
* die gschäckete Hyäne
* die brúne Hyäne
* die tigerlete Hyäne
* där Ärdwolf

## Die gschäcket Hyäne (Crocuta crocuta)
Däs isch die gröste Hyäne wos gít: guet anderhalb Mäter exklusif Schwanz. Si kunnt ufe Spitzegschwindigkeit fo füfesächzg km/h. Und si läbet inere Gruppe mit bis zo hundert Tier. D tschäcket (tüpflet) Hyäne ernärt sich houpsächle for Jagd, kan aber ou fo Kadáfer läbe.

## Die brúne Hyäne (Parahyaena brunnea)
Die brúne Hyäne, ou Schabrackehyäne oder Strandwolf gheisse, isch e bitzle kleiner aswie die tschäckete Hyäne. Si lebet allei oder mit epár Gspane. Si frisst Koge und lychte Büte. Ir Läbesrúm sin d Savanne und ou Wüestene.

## Die tigerlete Hyäne (Hyaena hyaena)
Si wónen z Afrike und z Südwestasie und sin nu um wenig grösser wien en halbe Mäter. Nomál frässen si köggnis, well si kei guete Jäger sin. Wie ou d Schabrackehyäne sin se eher Einzelgängerisch.

## De Ärdwolf (Proteles cristatus)
Der Ärdwolf, wie me seit, würd gad emâl achzg Sänti lang plus Schwanz. Er läbet im Oste und Süüde fo Afrika und frisst Insekte mit sínere Zunge. Er isch de einzige Ferträter fo där Underordnig Protelinae.

## Literatur
* Kay E. Holekamp, Joseph M. Kolowski: *Family Hyaenidae (Hyenas).* In: Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (Hrsg.): *Carnivores.* Lynx Edicions, Barcelona 2009, ISBN 978-84-96553-49-1, (*Handbook of the Mammals of the World.* Band 1), S.&nbsp;234–261.
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, ISBN 0-8018-5789-9.
* Jordi Agustí, Mauricio Antón: *Mammoths, Sabertooths and Hominids. 65 Million Years of Mammalian Evolution in Europe.* Columbia University Press, New York 2002, ISBN 0-231-11640-3.

## Weblink

* Informatione vo dr Hyaena Specialist Group vo dr IUCN (änglisch)