open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schlacht von Chaironeia

D **Schlacht vo [[Chaironeia]]** im August vom Joor 338 v. d. Z. het mit ere Niiderlaag vo dr Allianz um Athen und Theebe gändet und Makedonie zur Hegemonialmacht in Griecheland gmacht. D Allianz vo de griechische *[[Polis|Poleis]]* isch zum e groosse Däil entstande, wil dr athenisch Reedner und Politiker Demosthenes wäärend Joor vor Makedonie gwarnt het.
## D Schlacht
Die makedonischi Armee, wo wie die griechischi öbbe 30'000 Maa stark gsi isch isch under em Befääl vom Philipp II. gstande. Däm si Soon Alexander het do zum erste Mol e Kommando ghaa und het die berittene Drubbe uf em lingge Flüügel kommandiert.  Es wird gschetzt, ass d Grieche uf iirem lingge Flüügel öbbe 10'000  athenischi Hoplite ufgstellt häi, wo aber nume wenig Erfaarig ghaa häi,  im Zentrum si die Verbündete und Söldner gsi und d Hauptarmee het us de thebanische Drubbe bestande mit dr berüemte *[[Heilige Schar (Theben)|Häilige Schar]]* (300 Elitesoldate) uf em üssere rächte Flüügel.

D Athener und iiri Verbündete si am Aafang vo dr Schlacht im ene zimlige Duurenander voorgruggt, wäärend sich die makedonischi Falanx gordnet langsam zruggzoge het. D Drubbe vo de Thebaner si zerst in Formazion bliibe, und eso het sich zwüsche iine und de Athener e Lugge bildet. Dr Alexander isch mit sine Riter vom lingge Flüügel in die Lugge iine und noch iine isch au die makedonischi Falanx wider vorgruggt. E Däil vo de Grieche häi sich denn zruggzooge oder si gflüchdet. Die thebanischi Häiligi Schar het sich witer gschlaage und het fast 250 vo iire 300 Maa verloore. 

D Niiderlaag isch verheerend gsi. D Athener und d Thebaner häi im Ganze öbbe 2'000 Maa verloore und 4000 Hoplite si gfange gnoo worde. D Makedonier häi nume weenig Dooti ghaa. Chaironeia isch im Alexander si erst grooss Siig gsi, aber es gseet nid us, wie wenn dr Philipp iin drfür uszäichnet hätti.
## Noch dr Schlacht
D Makedonier häi d Grieche noch dr Schlacht zerst eender schonend behandlet.  Athen het sini demokratischi Verfassig döfe bhalte; erst noch dr Niiderlaag im Lamische Chrieg 322 v. d. Z. häi d Makedonier si zwunge, d Demokratii abzschaffe. Theebe het aber e Strooffriide überchoo mit ere makedonische (oligarchische) Bsatzig. Im Herbst 335 v. d. Z. het dr Alexander d Stadt lo zerstööre, wil si noch em Mord am Philipp dänggt het, ass si d Makedonier jetz chönni schloo. Wiso Athen so guet behandlet worde isch, isch woorschinlig drvo choo, ass dr Philipp wäge sinere panhellenische Propaganda Athen nid het welle zerstööre und woorschinlig au nid het welle, ass e Machtvakuum wurd entstoo. Au het er d Athener wäge iirer Flotte guet für dr blaanti Persiefäldzuug chönne bruuche.

## Fuessnoote


## Litratuur

* Peter Green: *Alexander of Macedon*. Nachdruck, Berkeley u. a. 1991, S. 68ff.
* Siegfried Lauffer: *Alexander der Große*. 3. Ufl., Münche 1993, S. 32f.
Hellenismus

As **Hellenismus** (vo  ‚Griechedum‘) wird die gschichtligi Epoche vom Aafang vo dr Herrschaft vom Alexander em Groosse vo Makedonie 336 v. d. Z. bis zu wenn s Römische Riich s letschte hellenistische Groossriich, s ptolemäische Egüpte übernoo het, bezäichnet. Die Gränze vo dr Epoche, wo d Groossriich vom Alexander und vo de Diadoche im Middelpunggt häi, sin allerdings nume für die politischi Gschichte sinnvoll. Kulturgschichtlig isch dr Hellenismus nit nume d Fortsezig vo eltere Entwigglige, sondern het au über die römischi Kaiserzit uuse bis in d Spootantike e Wirkig ghaa. Dr dütsch Historiker Johann Gustav Droysen het as erste in dr Middi vom 19. Joorhundert dr Begriff „Hellenismus“ as Bezäichnig für en Epoche brucht. Im Sinn vom „Noochmache vo dr griechische Lääbenswiis“ si s Substantiv „hellenismós“ und s Wärb „hellenizein“ aber scho in dr Antike brucht worde.

Kennzäiche für die Gschichtsepoche si e verstärkti Hellenisierig, d Verbräitig vo dr griechische Kultur vor allem im Oriänt, aber au dr Iifluss vo dr orientalische Kultur uf d Grieche, wo immer sterker worde isch. Die hellenistischi Wält het e riisige Ruum umfasst, wo vo Sizilie und Underitalie (*[[Magna Graecia]]*) über Griecheland bis uf Indie und vom Schwarze Meer bis uf Egüpte und bis ins hütige Afghanistan gange isch. D Hellenisierig vo dr orientalische Bevölkerig het drfür gsorgt, ass no bis ins Früemiddelalter iine wenigstens die stedtischi Bevölkerig vo Sürie und Chläiasie e Form vom Griechische gschwätzt het, d *[[Koine]]* (vo  *koinós* „allgemäin“). Die kulturelle Dradizioone vom Hellenismus häi dr politisch Zämmebruch überstande und no Joorhunderti in Rom und im Byzantinische Riich witergwirkt.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg
* Kwelleusschnitt und Bibliografii
* Bibliografii
* Reader  (237&nbsp;kB)
* Peter Greens ''Hellenistic History and Culture'' (änglisch)
* ''Internet Ancient History Sourcebook'' zum Hellenismus (Kwellen uf Änglisch)
* Stanley M. Burnstein: The Hellenistic Period in World History
* Artikelsammlig über e Alexander dr Grooss und d Diadoche (änglisch)

## Fuessnoote
Kloster St. Blasien

**Kloster St. Blasien** isch de Name vo däne Chlöschter:
* Kloster St. Blasien (Schwarzwald) z Sankt Bläsi im Schwarzwald, Bade-Würtebärg
* Kloster St. Blasien (Northeim) oder *St.-Blasien-Kloster* z Northeim, Nidersachse
Kaltbrunn

**Kaltbrunn** isch de Name vo folgende Ort:
* Kaltbrunn (Allensbach), en Ortstail vo de Gmaind Allensbach, Landchrais Konstanz, Bade-Würtebärg 
* Kaltbrunn (Schnaitsee), en Ortstail vo de Gmaind Schnaitsee, Landchrais Traunstein, Bayern 
* Kaltbrunn (Schenkenzell), en Ortstail vo de Gmaind Schenkenzell, Landchrais Rottweil, Bade-Würtebärg
* Kaltbrunn SG, e Gmaind im Kanton Sanggalle
Griechische Kultur

Mit **griechischer Kultur** mäint mä vilmol nume d Kultur vom antike Griecheland. Si isch uf dr griechische Halbinsle und de Insle in dr Egeis verbräitet gsi, uf dr Westküste vo Chläiasie (Ionie) und Süditalie (Magna Graecia), überall wo gröösseri Zaale vo Grieche gläbt häi. Spööter in dr hellenistische Zit häi d Fäldzüüg vom Alexander em Groosse s Iiflussgebiet vo dr griechische Kultur erwiteret uf s ptolemäische Egüpte mit dr Hauptstadt Alexandria, wo Athen as Kulturzentrum abglöst het, s seleukidische Sürie mit dr Hauptstadt Antiochia, bis aane zum Graeco-baktrische Riich und sogar bis zum Graeco-indische Riich.


File:NAMA Alphabet grec.jpg|D Schrift: e frües griechischs Alfabet uf eme attische Bächer
File:Archeologico firenze, bronzi della Meloria, eschilo.JPG|D Literatuur: dr Dragöödiedichter Aischylos
File:Head Platon Glyptothek Munich 548.jpg|D Filosofii: dr Platon
File:The Parthenon in Athens.jpg|Archidekduur: S Parthenon z Athen
|Bildhauerei: D Athene vom Fidias
File:Olpe Pan maenad BM F381.jpg|Danz und Muusig: dr Gott Pan danzt mit ere Mänaade
File:Pericles Pio-Clementino Inv269 n2.jpg|D Politik: dr athenisch Staatsmaa Perikles
File:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|D Religioon: e Büste vom Vater vo de Götter Zeus
Kultur

**Kultur** (zu latiinisch *cultura* „Bearbäitig, Pflääg, Ackerbau“, vo *colere* „pflääge, vereere, dr Acker bstelle“) isch im witiste Sinn alles, was dr Mensch sälber gstaltet und fürebringt, im Underschiid zu dr Natur, wo nid vom Mensch erschaffe isch. Kulturläistige sin alli formende Umgstaltige vom ene Material, wie in dr Technik oder dr bildende Kunst, aber au gäistigi Gebild wie öbbe s Rächt, d Moral, d Religion, d Wirtschaft und d Wüsseschaft.

Dr Kulturbegriff het sich im Lauf vo dr Gschicht immer wider veränderet. Je nochdäm git er em jewiilige Sälbstverständnis und em Zitgäist von ere Epoche Usdrugg, em Herrschaftsstatus oder -aaspruch vo bestimmte Klasse oder au wüsseschaftlige und filosofisch-anthropologische Aaschauige. D Bandbräiti vo sinere Bedütig isch dämentsprächend grooss: Si goot von ere räin *beschriibende* (deskriptive) Verwändig („D Kultur vo sällere Zit.“) bis zu *vorschriibende* (normative), wenn mä mit em Begriff vo dr Kultur Aasprüch verbindet, wo sötte erfüllt wärde.

Dr Begriff cha sich uf e Grubbe vo Mensche bezie, wo nume si Kultur häige, oder er bezäichnet daas, was *alle* Mensche *as Mensche* zuestoot, allerdings git s hüte au Dier, wo mä von ene säit ass si Kultur häige, wie zum Bischbil dr Rootgsichtmakak, wo in häisse Kwelle baadet zum dr chalt Winter z überstoo, au wenn er äigentlig wasserschöi isch. Wäärend bi dr ängere Bestimmig vom Begriff mäistens vo «dr Kultur» im Singular greedet wird, cha mä bim ene witer gfasste Begriff au vo „de Kulture“ im Plural schwätze.

## Fuessnoote
Antigoniden

As **Antigonide** wärde d Noochfaare vom Diadoch Antigonos I. Monophthalmos bezäichnet, wo vo 294 v. d. Z, (mit ere Underbrächig vo 287 bis 276) über Makedonie und Däil vo Griecheland gherrscht häi. Dr Antigonos I. het e churzlääbigs Groossriich ufbaut, wo si Soon Demetrios I. Poliorketes noch dr Schlacht vo Ipsos wider verloore het. Aber si Änkel Antigonos II. Gonatas het dr Droon vo Makedonie für sich und sini Noochfolger chönne sichere. Under em Philipp V. het Makedonie um 200 v. d. Z. d Hegemonii über groossi Däil vo Griecheland ghaa, het sich aber mit meerere Chläistaate müesse usenandersetze. Dorum het s Römische Riich chönne iigrife, was schweeri Folge ghaa het. 168 v. d. Z. het dr Köönig Perseus vo Makedonie d Schlacht vo Pydna gege d Römer verloore und d Antigonideherrschaft isch ume gsi.

D Antigonide häi d Hegemonii über Griecheland und (wenn mööglig) über Däil vo dr Egeis welle. Makedonie het woorschinlig die besti Armee vo alle Diadocheriich gha, isch aber nid stark gnueg gsi für sini hooch gsteckte Ziil. S Bündnis vom Philipp V. mit em Hannibal (215 v. d. Z.) het d Römer zu Find vo Makedonie gmacht und die häi sich am Aafang vom 2. Joorhundert v. d. Z. im östlige Middelmeerrum as Protektoratsmacht iigrichdet. 

## Herrscher

**Köönig in Asie:**

* 306–301 Antigonos I. Monophthalmos

**Köönig vo Makedonie:**

* 294–287 Demetrios I. Poliorketes
* 276–239 Antigonos II. Gonatas
* 239–229 Demetrios II. Aitolikos
* 229–221 Antigonos III. Doson
* 221–179 Philipp V.
* 179–168 Perseus

**Köönig vo Kyrene:**

* 250–248 Demetrios dr Schöön

## Stadtgründige
: Alli Datum si vor dr Zitwändi

## Litratuur

* Graham Shipley: *The Greek World After Alexander, 323–30 BC*, London und New York 2000.
* Frank W. Walba: *A History of Macedonia*, Bd. 3, Oxford 1988, S. 95 ff.

## Lueg au
* Diadoche
Diadochen

D **Diadoche** ( *Noochfolger*, äigentlig *die wo öbbis für en andere übernää*) si Fäldhere vom Alexander em Groosse und deren iiri Söön, wo au as *[[Epigone]]* bezäichnet wärde, gsi, wo noch em blötzlige Dood vom Alexander im Joor 323 v. d. Z. sis Riich under sich ufdäilt häi. Si häi im Ganze säggs Chrieg gegenennander gfüert und wo si immer wider mit öbber anderem verbündet gsi si. Denn het sich e Staatesüsteem etabliert, wo bis zum Ufdräte vom Römische Riich im östlige Middelmeerruum im 2. Joorhundert v. d. Z. existiert het und dr politisch Raame für die kulturelli Entfaltig vom Hellenismus bote het.

D Begriff *Diadoche* und *Epigone* si vom Historiker Johann Gustav Droysen brägt worde. Er het as Diadoche nume die Generääl bezäichnet, wo grad noch em Dood vom Alexander um d Macht häi afo kämpfe, as Epigone het er d Generazione vo de hellenistische Köönig bezäichnet, wo noch de Diadoche cho si.

## Chronik
:Alli Jooreszaale si vor dr Zitwändi
* 323 Dr Alexander dr Grooss stirbt z Babylon.
* 323/322 Dr Lamisch Chrieg.
* 322 Dr Perdikkas eroberet Kappadokie. Dr Eumenes wird Satrap.
* 320 D Komferänz vo Triparadeisos. E nöiji Ornig enstoot under de Diadoche, wo no übrig bliibe si.
* 317 Dr Polyperchon verkündet d „Freihäit vo de Grieche“. Dr Philipp III. Arrhidaios wird ermordet.
* 310 Dr Alexander IV. Aigos wird vom Kassandros ermordet. Das isch s Ändi vom alte makedonische Köönigshuus.
* 306 Dr Antigonos Monophthalmos und si Soon Demetrios nenne sich Köönig. Dr Ptolemaios, dr Kassander, dr Lysimachos und dr Seleukos häi bald druf sälber d Köönigswürde aagnoo.
* 301 Dr Antigonos chunnt in dr Schlacht vo Ipsos um.
* 281 Dr Lysimachos und dr Seleukos stärbe.
* 276 Dr Antigonos Gonatas übernimmt d Macht in Makedonie. S Ändi vo dr Diadochezit.

## Litratuur

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## Weblingg

* 
* Kwellenusschnitt und Bibliografii
Morgens um sieben ist die Welt noch in Ordnung

**Morgens um sieben ist die Welt noch in Ordnung** ischt a deitscher Schbiilfilm us-em Jôhr 1968 vom Regisseur Kurt Hoffmann mit-em Archibald Eser, dr Gerlinde Locker ond em Werner Hinz en de Hauptrolla. S Drehbuach vom Autora-gschbann Eberhard Keindorff ond Johanna Sibelius beruaht uff-em gleichnamiga Roman vom Englender Eric Malpass (1910 bis 1996). Zom erschda Môl ens Kino komma isch der Stroifa en dr Bundesrepublik Deitschland am 5. Sebdembr 1968.

## Om was gôht’s en deam Film?
Der Film schbiilt en-ra lendlicha Gegend en England. Zo dr nägscht-graißra Stadt ischt’s abr et weit. D Hauptpersoo isch dr siibajährige Bua Gaylord. Der vrstôht’s ausgezeichnet, sei Familie dauernd uff Trab zo halda. Ond dees will ebbes hoißa, wenn-mr bericksichdigt, wer en sellem scheena Landhaus so ällas wohnt: em Gaylord seine Eltra, a Großvadder, zwoi Danda, a Großdande ond sonscht noh a baar jengere Vrwandte. Dô drzua kommet manchmôl au no a baar Gäscht. Abr älle Stroich vom Gaylord send et bees gmoint. Doch wia mr’s nemmt: Hin ond wiidr bricht au ebbes Wesentlichere vo außa en dui heila Welt vo deam Bua ei und zwengt zom Nôchdenka … Ond des send et bloß selle Liabeswirra vo de jonge Leit vo dera graußa Familie, sondern au soddiche Erleabnis, wo da Gaylord hechschtperseenlich berihret, wia zom Beischbiil dui hässlicha Gschicht mit sellem geischdes-schwacha Dorfbuaba Willy, wo da Gaylord beschuldigt, er häb ehm sei wertvolla Glaskugel aus dr Holzhidde beim Stoibruch gschdohla. Seller Omstand tregt em Gaylord uff-em Schualweag a Tracht Priigel ond a leabens-gfährlicha Halsvrletzong vom Willy seine Briader ei. Zom Schluss wendet sich abr Älles zom Guada, au beim andra Jongvolk. Bloß dui ganz liaba, alda, arg schwerheeriga Großdande Marigold segnet s Zeitliche.

## Kridika
*Dr **Evangelische Film-Beobachter** moint, *Morgens um sieben ist die Welt noch in Ordnung* wär a guads deitsch Luschtschbiil nôch-em Eric Malpass seim beliabda ond weit vrbroidada Buach. Dr Regisseur Kurt Hoffmann hedd’s vrschdanda, a ôôgnehm temboriirda Ondrhaldong zo brenga.
*Koi ganz so guada Moinong wia dr EFB hôt s **Lexikon des internationalen Films**. Des schreibt, der Film wär a bissle klischeehaft ond mit-ma groba Regie-Stift zoichnet, wo d Persona ond d Situazioona zo-ma Bild vo-ma heiter-komischa Familia-Leaba schildret, wo jeder sich selber dren erkenna ond ohne Gram driiber lacha kôô.

## Auszoichnong
Weil dean Film em Kino meh wia drei Milliona Zuaschauer ôôguckt hend, ischt’r em Jôhr 1969 mit dr **Goldena Leiwand** auszoichnet wôrra.

## Weblink
*  
* Ausfihronga zo deam Film bei filmportal.de
* A baar Nodiza zo dr Produkzioo vo deam Film mit a baar kurze Kridika bei zelluloid.de

## Oinzlne Nôchweis
Wissenschaft

Mit **Wüsseschaft** isch d Erwiterig vom Wüsse dur Forschig gmäint, si Witergoob dur d Leer, dr gsellschaftligi, historischi und instituzionelli Raame, wo mä das in em organisiert macht, und s ganze Wüsse, wo so erworbe worde isch. D Forschig isch die methodischi Suechi noch nöije Erkenntniss und iiri süstematischi Dokumentazioon und Veröffentligung in dr Form vo wüsseschaftlige Arbäite. D Leer isch d Witergoob vo de Grundlaage vom wüsseschaftlige Forsche und d Vermiddlig vom ene Überblick über s Wüsse vom ene Forschigsfäld (dr sogenannt aktuell Stand vo dr Forschig).

## D Wüsseschaftstheorii

D Wüsseschaftstheorii isch e Däilgebiet vo dr Filosofii, wo sich mit em Sälbstverständnis vo dr Wüsseschaft in dr Form vo dr Analüüse vo iire Vorussetzige, Methode und Ziil beschäfdigt. Dodrbi wird bsundrigs iire Woorhetsaaspruch kritisch hinderfrogt. Für d Forschig, wo noch nöije Erkenntniss suecht, isch bsundrigs d Froog noch de Methode und Vorussetzige für d Erkenntnisgwünnig vo Bedütig. Die Froog wird in dr Erkenntnistheorii behandlet.

## Wüsseschaftsberiich

Scho dr Aristoteles het d Wüsseschaft in Däilberiich, sogenannti Äinzelwüsseschafte iidäilt. Die klassischi nöizitligi Iidäilig underschäidet Natur-, Gäistes- und Gsellschaftswüsseschafte und Gebiet, wo dank dr Verwüsseschaftligung drzue cho si:  Agrar-, Ääscheniöör-, Wirtschafts-, Rächtswüsseschaft und Medizin. 

D Iidäilig vo dr Wüsseschaft isch bsundrigs für organisatorischi Zwäck (Fakultääte, Fachberiich) und für die süstematischi Ornig vo Veröffentligunge vo Bedütig (z.&nbsp;B. Dewey Decimal Classification, Uniwerselli Dezimalklassifikazioon).

Mee und mee wärde au interdisziplinääri Beriich definiert, wo sich mit Frooge beschäfdige, wo zwäi oder no mee Wüsseschaftsgebiet aagöön.

## Lueg au

## Litratuur
* Guy Debord: *Die Gesellschaft des Spektakels*, Berlin: Edition Tiamat, 1996, S.230 ff..
* Hartmut Heuermann: *Wissenschaftskritik. Konzepte Positionen Probleme*, Tübinge und Baasel: A. Francke, 2000.
* Ulrich Herb: *[http://edoc.bbaw.de/volltexte/2013/2517/ Empfehlungen, Stellungnahmen, Deklarationen und Aktivitäten wissenschaftspolitischer Akteure zur Gestaltung des wissenschaftlichen Kommunikationssystems]*. Berlin: Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, 2012.

## Weblingg

* Grundsätze zur Sicherung guter wissenschaftlicher Praxis (PDF; 708&nbsp;kB) der Deutschen Forschungsgemeinschaft, Januar 1998
* Exposure Science in the 21st Century: A Vision and a Strategy, The National Academies Press, gratis pdf, änglisch
Akte Grüninger

**Akte Grüninger** isch de ofizielli Titel vome Film öber en churze Usschnitt us em Läbe vom Paul Grüninger, wo de Alain Gsponer drait hät und em 30. Januar 2014 i de Schwiz und im Öschtrych is Kino cho isch. D Wältprömiere isch drü Täg vorhär, am 27. Januar, a de Solothurner Filmtäg und d Erstuustrahlig im Färnseh isch am 19. Oktober vom gliiche Johr uf SRF 1 gsi.

## Handlig
D Gschicht im Film spillt i de Johr 1938 und 1939, also vor em Usbruch vom Zwaite Wältchrieg. D Grenzä isch ab Mitti Augste 1938, uf Grund vo me Bundesrotsbschluss, för Mensche ohni gültigs Visum zue. Trotzdäm chömed im Sanggaller Rhintl mehreri Tuusig jüdischi Flüchtling dank eme Hilfssystem, wo vo braite Tail vo de Bevölkerig trait und vom Sanggaller Polizeihoptma Paul Grüeninger ermöglicht werd, öber d Grenzä. De Eidgenössisch Chef vo de Fremdepolizei schickt en Beamte vo Bärn uf Sanggalle, zum däm Sachverhalt uf d Spur z cho. De Grüeninger hät offesichtlich bi e paar Tuusig Flüchtling, wo illegal öber d Grenzä cho sind, e Aug zue truckt oder sogär Dokumänt gfälscht, indäm as er s Iiraisedatum gfälscht hät. Ebefalls e trägendi Rolle spillt de Sidney Dreifuss (Vater vo de spötere Bundesröti Ruth Dreifuss), de Laiter vo de Israelitische Flüchtlingshilf Sanggalle. Näbed villne Lüt us Diepoldsau und Umgebig, wo zu dem Netz vo Hälfer ghöred, isch under anderem au s Konsulat z Bregenz, als Aalaufstell änet de Grenzä, betailiged.

Im Film gits öpe e Gsprööch zwüsched em Hoptma Grüeninger und em Inspäkter Frei, wo de Grüeninger verzellt, was er so alles vo de Flüchtling erfaare hät. Bi däne Szene wärded Orginal-Bilder oder Filmusschnitt us em 2. Wältchrieg iipländet.

## Draiort
Gfilmet isch a 23 Täg im Herbst 2012 und zuesätzlich au im Früelig 2013 im Sanggaller Rhintl worde, under anderem i de Dörfer z Diepoldsau und z Widnau, also a Originalschauplätz, wie am Alte Rhii bim Schmitter Zoll z Diepoldsau oder uf de Wiseraibrugg zwüsched Widnau (Schwiz) und Luschtnou (Öschtrych). Wyteri Draiort sind Sanggalle und Mels i de Schwiz, wie au Tarrenz, Hall in Tirol, Innsbrugg, Jenbach, Kufstai und Hohenems z Öschtrych.

## Sprooch
De Originalton vom Film isch Schwizerdütsch und Hochdütsch. De Film hät dütschi Undertitel. De Hauptdarsteller Stefan Kurt hät för de Sanggaler Dialäkt e sprochlichi Understützig us Sanggalle gha.

## Kritike

## Weblink
* «Akte Grüninger - Die Geschichte eines Grenzgängers» di offiziell Website vom Film
* 
* Akte Grüninger (TV-Premiere) Infos zum Film uf de Website vom Schwizer Färnseh
* Schuelmaterial pädagogischi Hilfsmittel för Lehrpersone uf de Website vom Film
* «Akte Grüninger»: Historiker Georg Kreis über die Relevanz des unbekannten Helden Churzfilm (5.18 Min.) uf youtube.com veröffentlicht am 16. Jänner 2014 (schwizertütsch)
* Paul Grüninger Bildstrecki mit Örtlichkeite und Persone us em Film, NZZ, abgruefe am 9. November 2014

## Einzelnoochwys
Kandertal

**Kandertal** chan folgendes bedüte:
* es Tal, wo vo de Kander (Schwarzwald) durflosse wird, in Bade-Würtebärg, Dütschland
* es Tal, wo vo de Kander (Schweiz) durflosse wird, im Bärner Oberland, Schwiz

**[[Vorderes Kandertal]]** isch de Name vo me Gmaindsverwaltigsverband im Landchrais Lörrach, Bade-Würtebärg, Dütschland
Kreis Lugano Nord

De **Chrais Lugano Nord** bildet zäme mit de Chrais Agno, Breno, Capriasca, Ceresio, Lugano Oscht, Lugano Wescht, Magliasina, Paradiso, Sessa, Taverne, und Vezia de Bezirk Lugano vom Kanton Tessin i de Schwiz. De Sitz vom Chraisamt isch z Lugano.

De Chrais isch per Dekret vom 17. Juni 2013 uf de 13. August 2013 gründet worde und setzt sich us de ehemolige Gmainde Sonvico, Cimadera, Villa Luganese, Davesco-Soragno, Certara, Bogno, Valcolla und Cadro zäme, wo hüt zur Stadt Lugano ghöred. 

D Quartier, wo bishär em Chrais Lugano Oscht zuetailt gsi sind (Davesco-Soragno sit 2003 bi Lugano und Villa Luganese sit 2007 iigmaindet) händ zum Chrais Lugano Nord gwächslet.

Die Nöiorganisazion vo de Chraisstruktur isch mit de Iigmaindig vo Valcolla nötig worde, wil e paar Ortschafte vo däre Gmaind (Scareglia, Signora, Colla, Cozzo und Bogno) ligged uf am rächte Ufer vom Fluss Cassarate und hettid em Chrais Lugano Wescht zuetailt wärde müese, di andere Ortschafte am lingge Ufer (Certara, Cimadera und Piandera) hingege em Chrais Lugano Oscht.

## Gmaine
Dr Chrais setzt sich zämme us dr Quartier entlang vum Fluss Cassarate nördlich vu däre Gmai:
Olympische Winterspiele

Di **Olympische Winterspiil** sin e Dail vu dr Olympische Spiil un wäre syter anne 1924 durgfiert. Dodervor het s Wintersportwettbewärb (wie Yyschunschtlaufe) as Dail vu dr Olympische Summerspiil z London 1908 un z Antwerpen 1920 gee. Bis anne 1992 hän d Winterspiil im nämlige Johr stattgfunde wie di Olympische Summerspiil. Syter anne 1994 wäre si im zwaijehrige Wächsel mit dr Summerspiil durgfiert.

Im Gegesatz zue dr Olympische Summerspiil wird bi dr Winterspiil d Zahl vu dr Spiil un nit d Zahl vu dr Olympiade zellt (*Olympiade* hän d Grieche em Zytruum zwische zwai Summerspiil oder zwische zwai Winterspiil gsait, wu im Normalfall 4 Johr isch). Spiil, wu wäge dr Chrieg uusgfalle sin, wäre wäge däm in dr offiziälle Zellig nit mitzellt.

Di XXIV. Olympische Winterspiil finde vum 4. bis 22. Februar 2022 z Peking (Volksrepublik China) statt.

## Zytdafele Olympischi Winterspiil
Ibersicht zue allene bishär durgfierte olympische Wettkämpf in Wintersportarte.

''Anmerkung: D Zahle, wu do ufgfiert sin, sind Aagabe vum IOC, un chennen abwyche vu anderen Ufstellige, wu d Zahl vu dr wirkli aagraiste Wettkämpfer uffiere oder d Pressemitdailige vo dr Spiil.

## Wettbewärb bi Olympische Winterspiil

## Demonschtrationssportarte

## Eebige Medalliespiegel

;Top 10 vu dr Medalliegwinner bi Olympische Winterspiil (Stand: 26. Februar 2018)

;Top 10 no Natione bi Olympische Winterspiil  (Stand: 26. Februar 2018)

## Weblink

*Olympic Winter Sports uf dr Syte vum IOC
Pergamon

**Pergamon** (, *s Pérgamon*, sältener , *d Pérgamos*; latiinisch *Pergamum*) isch e griechische Stadt in dr Antike gsi öbbe 80&nbsp;km nördlig vo Smyrna, em hütige İzmir. Si isch in dr Nöchi vo dr Westküste vo Chläiasie in dr hütige Türkei glääge, am nördlige Rand von ere Eebeni, wo vom Fluss Kaïkos (em hütige Bakırçay) bildet worde isch. Si isch um und uf eme daafelbärgförmige Massiv us Andesitgstäi, wo öbbe 335 Meter hooch isch, baut gsi. Dr Burgbärg fallt gege Norde, Oste und Weste seer stäil ab, wäärend s uf dr Südsite drei natürligi Absätz git, won e flachere Übergang zur Eebeni bilde. Im Weste fliesst dr Selinus (hüte Bergamaçay) an dr Akropolis vorbii dur d Stadt, im Oste fliesst dr Ketios (hüte Kestelçay). 

Der hütig türkischi Naame vo dr Stadt isch Bergama. 

## S pergamenische Riich
Wääred em 3. und 2. Joorhundert v. d. Z. isch Pergamon d Hauptstadt vom Pergamenische Riich gsi, wo groossi Däil vom westlige Chläiasie drzueghöört häi. Die kunstsinnigi Dünastii vo de Attalide het us Pergamon e nöis Athen welle mache und het d Stadt zu äim vo de bedütendste Kulturzentrum vom Hellenismus gmacht. Im Joor 133 v. d. Z., wo dr Attalos III. vo Pergamon ooni Erbe gstorbe isch, het er sis Riich Rom vermacht. Noch eme Ufstand vom Aristonikos, eme illegitime Soon vom Attalos II.,  wo si 129 v. d. Z. niidergschlaage häi,  häi d Römer us em Köönigriich Pergamon die römischi Browinz Asia gmacht.

Noch ere antike Legände isch s Pergamänt dört erfunde worde und het vo dr Stadt si Naame überchoo.

## Litratuur
* *Altertümer von Pergamon*, 16 Bänd,  de Gruyter, Berlin, 1912 - 2001.
* Erwin Ohlemutz: *Die Kulte und Heiligtümer der Götter in Pergamon*. Würzburg 1940.
* Helmut Koester (Hrsg.): *Pergamon: Citadel of the Gods. Archaeological Record, Literary Description, and Religious Development*. Trinity Press International, Harrisburg 1998 (*Harvard Theological Studies*. Bd. 46) ISBN 1-56338-261-X.
* Wolfgang Radt: *Pergamon. Geschichte und Bauten einer antiken Metropole.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005, ISBN 3-89678-116-2.
* Stephan W. E. Blum, Frank Schweizer und Rüstem Aslan: *Luftbilder antiker Landschaften und Stätten der Türkei*. Mit Flugbildern von Hakan Öge. Philipp von Zabern, Mainz 2006, ISBN 3-8053-3653-5, S. 24-29.
* Martin Zimmermann: *Pergamon. Geschichte, Kultur, Archäologie*. C. H.Beck, Münche 2011. ISBN 978-3-406-62139-0.

## Weblingg

* Usgraabige vom DAI in Pergamon
* Pergamon Bilder
* Pergamon Informazione über d Stadtgschicht und e Rundgang über d Akropolis
* Ausgrabungen von Pergamon Digitalisierti Litratuur über d Usgraabige vo Pergamon (UB Häidelbärg)
* 3D-Visualisierig vo dr Akropolis vo Pergamon
Makedonisch-Römische Kriege

As **Makedonisch-Römischi Chrieg** (au: **Makedonischi Chrieg**) bezäichnet mä die drei Usenandersetzige zwüschen em Römische Riich und em Antigonideriich Makedonie im 3. und 2. Joorhundert v. d. Z. In dere Zit isch Rom zur herrschende Macht über Griecheland worde.
## Dr Erst Makedonisch-Römischi Chrieg
Rom und Makedonie si noch 229 v. d. Z. us zwäi Gründ politischi Gegner worde: Dr äint isch gsi, ass Illyrie e Protektorat vo Rom worde isch und dr anderi, ass dr Filipp V. vo Makedonie 215 e Bündnis mit em Hannibal, em Gegner vo Rom, abgschlosse het.
Dr Erst Makedonisch-Römischi Chrieg isch vo 215 bis 205 v. d. Z. gange und het weenig veränderet.
## Dr Zwäit Makedonisch-Römischi Chrieg
Im Zwäite Makedonisch-Römische Chrieg vo 200 bis 197 v. d. Z. het Makedonie d Hegemonii über Griecheland verloore.
D Römer häi sich mit verschiidene griechische Middelmächt verbündet, wo de Makedonier findlig gsi si. 196 isch dr Filipp schliesslig zum ene Friidensschluss zwunge worde. Er het drbii goossi territoriali Verlust gmacht, isch aber au zum römische Alliierte worde. Rom het Griecheland für frei erkläärt und sich us em Balkan zruggzooge.
## Dr Dritt Makedonisch-Römischi Chrieg
Spööter häi d Römer iiri Politik gegenüber Griecheland verscherft, und am Ändi vom Dritte Makedonisch-Römische Chrieg (171–168 v. d. Z.) isch s makedonische Köönigdum under em Soon vom Filipp, em Perseus,  vernichdet gsi.  
## Dr Viert Makedonisch-Römischi Chrieg
Im Joor 151 het sich dr Andriskos, wo behauptet het, är sig dr Soon vom Perseus, zum Köönig vo Makedonie erkläärt. Im Vierte Makedonische Chrieg (150-148 v. d. Z.)  het dr Quintus Caecilius Metellus dr Andriskos schliesslig im Joor 148 gfangegnoo und uf Rom spediert. Zwäi Joor spööter häi d Römer dr Andriskos hiigrichdet und us Makedonie e römischi Browinz gmacht, wo si sälber diräkt regiert häi.
Carlo E. Lischetti

Dr **Carlo Edoardo Lischetti** (* 18. Oktober 1946 z Brugg; † 30. November 2005 z Bärn) isch ä Schwizer Maler, Bildhauer u Aktionskünstler gsi. 

## Uszeichnige
* 1986 «Bäredräck»-Priis vo der Stadt Bärn
* 1996 Stadtbärner Kunstpriis

## Publikatione
* *«Ich bin mein Beruf»*, 1999, ISBN 3-7165-1110-2

## Über e Lischetti
Im 2013 entstandene Dokumentarfilm *Der Gegenwart* hei dr Bernhard Nick und dr Stephan Ribi s Läbe u s Wärch vom Carlo E. Lischetti verfilmt.

## Weblink
* 

## Fuessnoote
Titus Quinctius Flamininus

Dr **Titus Quinctius Flamininus** (* um 230 v. d. Z.; † 174. v. d. Z.) isch e römische Politiker und Fäldherr gsi. Er isch vor allem für si Siig über Makedonie im Zwäite Makedonisch-Römische Chrieg bekannt. Er het zum Gschlächt vo de Quinctii Flaminini ghöört und hette e Brueder ghaa, dr Lucius Quinctius Flamininus, wo öbbe e Joor elter gsi isch.

## Karriere
Dr Flamininus het in de letschte Joor vom Zwäite Punische Chrieg in meerere Funkzione as Soldat dient und het noch em Chrieg as Decemvir Veterane aagsiidlet. Öbbe 200/199 v. d. Z. isch er Kwestor gsi und isch scho 198 v. d. Z. zum Konsul gweelt worde, au wenn er die andere Ämter vom *[[cursus honorum]]* nonig usgüebt het und er erst öbbe drissgi gsi isch.

As Konsul het er dr Oberbefääl im Chrieg gegen e Filipp V. vo Makedonie übernoo, und het dä au in de Joor as Prokonsul bhalte. Im Juni 197 v. d. Z. isch em in dr Schlacht vo Kynoskefalai dr entschäidendi Siig über e Filipp glunge. Er het mit em Köönig e Friide abgschlosse, wo Makedonie din versproche het, sich us Griecheland zruggzzie.

Bi de Isthmische Spiil im Früelig 196 v. d. Z. het dr Flamininus d Autonomii vo de griechische *[[Polis|Poleis]]* verkündet. Er het vo de Grieche e Hufe Eerige überchoo, u. a. si Bordret uf Goldmünze. Denn isch er no e baar Joor in Griecheland bliibe, zum chliineri Komflikt z schlichte.

194 v. d. Z. isch dr Flamininus noch eme Fäldzug gegen e spartanisch Köönig Nabis mit sine Drubben us Griecheland abzooge und het in Rom e Driumf gfiirt. Im Joor 189 isch er Zensor worde. Denn isch er e baar Joor lang diplomatisch im östlige Middelmeerruum däätig gsi, zum Bischbil as Gsandte zum Köönig Prusias II. vo Bithynie, und het von em verlangt, ass er dr Hannibal wurd usliifere.

Flamininus isch as äine vo de bedütendste römische Filhellene in Erinnerig bliibe, au wenn die römischi Republik in de Joorzäänt druf e sterkeri Machtpolitik Griecheland gegenüber verfolgt het. Dr Kaiser Nero het sich in sinere Freihäitserklärig für d Grieche an de Isthmische Spiil im Joor 67 n. d. Z. uf s Vorbild vom Flamininus bezooge.

Die wichdigste Kwelle für s Lääbe vom Flamininus si die entsprächende Büecher in de Gschichtswärk vom Polybios und vom Titus Livius und im Plutarch si Biografii.
## Familiemitgliider mit em gliiche Naame
En andere Titus Quinctius Flamininus, wo si Soon oder Nöwöö gsi isch, isch 150 v. d. Z. Konsul gsi, und däm si Soon, wo gliich ghäisse het, 123 v. d. Z.

## Kwelle
* Polybios, Historie XVIII.1–12.18–27.33–39.

## Litratuur
* Linda-Marie Günther: *Titus Quinctius Flamininus – Griechenfreund aus Gefühl oder Kalkül?* In: Karl-Joachim Hölkeskamp, Elke Stein-Hölkeskamp (Hrsg.): *Von Romulus zu Augustus. Große Gestalten der römischen Republik.* Beck, Münche 2000, ISBN 3-406-46697-4, S. 120–130.
* Rene Pfeilschifter: *Titus Quinctius Flamininus. Untersuchungen zur römischen Griechenlandpolitik* (= *Hypomnemata. Untersuchungen zur Antike und zu ihrem Nachleben.* Nr. 162). Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2005, ISBN 3-525-25261-7.

## Weblingg
Philipp V. (Makedonien)

Dr **Filippos V.** (, ; * 238 v. d. Z.; † 179 v. d. Z.) isch vo 221 v. d. Z. aa Köönig vo Makedonie gsi. Er het us em Huus vo de Antigonide gstammt und isch dr Soon vom Köönig Demetrios II. Aitolikos und vo dr Fthia/Chryseis gsi.

## Lääbe
Wil dr Filipp non e Chind gsi isch, wo si Bater gstorbe isch, het si Groossunggle und Stiefvater Antigonos III. Doson d Herrschaft über Makedonie übernoo und dr Filipp adoptiert. 221 v. d. Z. isch er Köönig vo Makedonie worde und Hegemon über dr grösst Däil vo Griecheland (dr hellenisch Bund). Im sogenannte Bundesgenossechrieg (220–217 v. d. Z.) het dr Filipp das Erb erfolgriich chönne verdäidige.

Wäge sine Chrieg gege die hellenistische Groossriich vo de Ptolemäer und Seleukide und gege chlineri griechischi Mächt het sich Rom mee und mee in Griecheland iigmischt.

Im Zwäite Punische Chrieg het dr Filipp 215 v. d. Z. woorschinlig e Bündnis mit em Hannibal abgschlosse und es isch zum erste makedonisch-römischen Chrieg choo. Im Friide vo Phoinike im Joor 205 v. d. Z. isch d Macht vom Filip e chli beschnitte worde. 

Won er si Macht in dr Egeis uf Choste vom Ptolemäerriich het welle usbaue, het dr Filipp Händel mit Rhodos und em Köönigriich Pergamon aagfange, wo d Römer um Hilf bittet häi. Im zwäite makedonisch-römische Chrieg (200–197 v. d. Z.) het dr Filipp 197 v. d. Z. die entschäidendi Schlacht bi Kynoskephalai gege d Römer verloore und het im Friidensverdraag si Flotte und wichdigi Stützpünkt und d Hegemonii über Griecheland müesse ufgee. 

Er het sich denn mit Rom im Chrieg gege dr Aitolisch Bund verbündet uund het si Stellig im Balkanruum wider chönne konsolidiere. 

Noch em Filip sim Dood het si Soon Perseus brobiert, d Macht vo Makedonie wider z vergröössere. Rom het en aagriffe und 168 v. d. Z. im Dritte Makedonische Chrieg in dr Schlacht vo Pydna gschlaage

## Kwelle
* Polybios, Historien, Büecher IV und V.

## Litratuur
* Ernst Badian: *Titus Quinctius Flamininus. Philhellenism and Realpolitik*. University Press, Cincinnati, Ohio 1971. 
* Hermann Bengtson: *Herrschergestalten des Hellenismus*. Beck, Münche 1975, ISBN 3-406-00733-3, S. 211–233. 
* Arthur M. Eckstein: *T. Quinctius Flamininus and the campaign against Philip in 198 B.C.* In: *Phoenix*, Jg. 30 (1976), S. 119–142, .
Schlacht von Pydna

D **Schlacht vo Pydna** isch d Entschäidigschlacht im Dritte Makedonisch-Römische Chrieg gsi. Si het am 22. Juni im Joor 168 v. d. Z. stattgfunde.  Römischi Legione under em Lucius Aemilius Paullus häi d Makedonier under em Köönig Perseus entschäidend gschlaage. Das het s Ändi vo dr makedonische Dünastii vo de Antigonide bedütet. D Schlacht isch au e wichdige Punkt in dr Erwiterig vo dr römische Herrschaft uf dr östligi Middelmeerruum gsi und gältet as e klassischs Bischbil für e Komflikt zwüschen ere makedonische Falanx und de römische Legione, wo sich d Schwachpünkt vo dr Falanx zäigt häi.

## Weblingg

* Im Plutarch si Biografii vom Aemilius Paullus (änglischi Übersetzig)
Perseus (Makedonien)

Dr **Perseus** (, *; um 213/212 v. d. Z.; † um 165 v. d. Z. z Alba Fucens) isch dr letscht Köönig vo dr Dünastii vo de Antigonide gsi, wo dr Diadochestaat Makedonie regiert het, wo noch em Dood vom Alexander em Groosse entstande isch. Er het d Schlacht vo Pydna am 22. Juni 168 v. d. Z. gege d Römer verlore und Makedonie isch denn under die römischi Herrschaft choo.
## Lääbe
Dr Köönig Filipp V. vo Makedonie het e prorömische Soon, dr Demetrius, ghaa. Dr Perseus isch iifersüchtig gsi uf dä, wil er as Gsandte z Rom erfolgriich gsi isch, und er het sim Vater iigreedet, ass si Brueder chönnt Usurpator wärde und er dorum müess stärbe. Dr Filipp het dr Demetrios lo vergide und isch e Joor spööter, 179 v. d. Z. sälber gstorbe.  Bi de Römer, wo dr Demetrius vorzooge gha häi, isch dr Perseus wäge sinere Rolle bim Dood vo sim Brueder nit beliebter worde, au nit, won er uf e Droon gstiige isch.

Öbbis vom erste wo dr Perseus as Köönig gmacht het, isch d Ernöijerig vom Verdraag mit Rom gsi. Was er denn aber gmacht het, het d Römer aber beunrueigt: Er het sich in d Aagläägehäite vo sine Noochbere iigmischt, isch bewaffnet z Delfi erschiine, het dr römisch Gsandti in Makedonie uf dr Site gloo, und het e dünastischi Hüroot abgschlosse. Bald isch zwüsche Rom und Makedonie Chrieg usbroche, und dä het mit dr Niiderlaag vom Perseus in dr Schlacht vo Pydna gändet, wo sich dr Perseus em Lucius Aemilius Paullus Macedonicus underworfe het. Er isch denn woorschinlig z Alba Fucens iigsperrt worde, d Römer häi s Köönigriich vo de Antigonide ufglööst und us em vier Republike gmacht. 

Dr Perseus isch mit dr Laodike, ere Dochder vom Köönig Seleukos IV., verhürootet gsi. Si häi e Soon gha, dr Filipp, wo zämme mit sim Vater iigspert worde isch. E Generazioon spööter het dr Andriskos behauptet, er sig e Soon vom Perseus und het sich zum Köönig erhoobe. D Römer häi sinere Rebellion 146 v. d. Z. en Ändi gmacht und druf die römischi Browinz Macedonia iigrichdet.

Dr Poseidonios verzelt, ass dr Perseus d Rose in Griecheland iigfüert häig.
Römische Provinz

Die **römische Prowinze** si Verwaltigsäinhäite vom Römische Riich gsi.

## Die römischi Prowinzialverwaltig
Die römisch Prowinzialverwaltig isch verantwortlig gsi für d Stüüre, d Doodesstroof und s Milidäär in iirem Gebiet. Si het d Iirichdige vo dr Verwaltig und vo dr Rächtsprächig, wenn s sonigi überhaupt gee het, umfasst. In de Prowinze dusse vom Middelmeerruum het’s vilmol nit ales gää, wo zun ere komplete Verwaltig ghört hett. Für die Ufgoobe het dr Statthalter e chliine Staab gha. S Iidriibe vo de Stüüre isch vilmol d Sach vo Iihäimische gsi, wo persöönlig verantwortlig drfür gsi si. 

D Bevölkerig isch under de Römer nüme vo dr Willkür vo lokale Despote abhängig gsi. E römische Bürger in dr Prowinz het, wenn er zum Dood verurdäilt worde isch, bis zum e Proprätor und in dr Kaiserzit bis zum Kaiser sälber chönne appelliere und die freije Iiwooner vo dr Prowinz bis zum Statthalter. Das het de Prowinziale e Rächtssicherhäit verschafft, wo vili von ene vor dr römische Herrschaft nie kennt häi.

Au wenn s vor allem under dr Republik immer wider Usbütig dur korrupti Statthalter gee het, isch s dr Bevölkerig vo de Prowinze under de Römer im groosse Ganze besser gange as vorhär.

## Gschicht
700 Joor lang häi römischi Beamti Provinze verwaltet, und es isch nume zun e baar Ufständ gege Rom choo (z.&nbsp;B. dr Pannonisch Ufstand, dr Boudicca Ufstamd und au die jüdische Ufständ).

Im Verlauf vo der Zyt het d Zahl vo de Provinze und ihri Grössi immer wider ggänderet.

D Hauptort vo de römische Brovinze sind i der Spootantike meischtens zu bedüütende Sitz vo chrischtleche Bischöf worde.

E Provinz i däm Gebiet, wo hütte dr alemannisch Sproochruum isch, isch d *[[Germania superior]]* gsy.

## Litratuur
* Tilmann Bechert: *Die Provinzen des Römischen Reiches. Einführung und Überblick.* Zabern, Mainz 1999, ISBN 3-8053-2399-9. 
* Werner Eck: *Provinz. Ihre Definition unter politisch-administrativem Aspekt*. In: ders: *Die Verwaltung des römischen Reiches in der Hohen Kaiserzeit*. Bd. 2. Reinhardt, Basel 1998. S. 167–185, ISBN 3-7245-0962-6
* Thomas Fischer (Hrsg.): *Die römischen Provinzen. Eine Einführung in ihre Archäologie*. Theiss, Stuttgart 2001, ISBN 3-8062-1591-X
* Rudolf Haensch: *Capita provinciarum. Statthaltersitze und Provinzialverwaltung in der römischen Kaiserzeit*. Zabere, Mainz 1997 (Kölner Forschungen, 7), ISBN 3-8053-1803-0
* Claude Lepelley: *Rom und das Reich 44 v. Chr.–260 n. Chr.* Bd. 2. *Die Regionen des Reiches*. Teubner, Münche/Leipzig 2001, ISBN 3-598-77449-4
* Eckhard Meyer-Zwiffelhoffer: *Imperium Romanum. Die Geschichte der römischen Provinzen*, C.H.Beck, Münche 2009 ISBN 978-3-406-56267-9
* Raimund Schulz: *Herrschaft und Regierung. Roms Regiment in den Provinzen in der Zeit der Republik*. Schöningh, Paderborn [u. a.] 1997, ISBN 3-506-78207-X
* Gabriele Wesch-Klein: *Provincia. Okkupation und Verwaltung der Provinzen des Imperium Romanum von der Inbesitznahme Siziliens bis auf Diokletian.* LIT, Wien 2008, ISBN 978-3-8258-0866-2

## Weblingg
* 
* Gschicht vo de Römische Browinze
Eggenwil

**Eggewil** (amtlich *Eggenwil*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Brämgarten im Schwizzer Kanton Aargau. Si ligt im Rüüsstal im Norde vom Bezirkshauptort.

## Geographii
S Dorf Eggewil isch am Oschtufer vo de Rüüs, em teilwiis terasseförmige Westhang vom Heitersbärg. D Rüüss isch au d Weschtgränze vom Gmeindsbann mäandriert bi Eggewil ziimlich starch. Zu de Gmeind Eggewil ghöred au d Höf Hohfoor (), Ibisguet () und Wissli ().

D Flächi vom Gmeindsbann sin 246 Hektare, dadervo sin 71 Hektare Wald und 34 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 555 Meter oberhalb vom Hof Wissli, de tüfschti uf 357 Meter an de Rüüss.

Nochbargmeinde sind Chünte im Norde, Bellike im Nordoschte, Wide im Oschte, Brämgarte im Süde und Fischbach-Göslike im Weschte.

## Weblink

* Offiziell Website vo de Gmeind Eggewil
* 

## Einzelnochwis
Grüningen

**Grüningen** isch de Name vo folgende Sidlige:
* Grüningen ZH, e Gmaind im Kanton Züri

Ortstail:
* en Ortstail vo de Stadt Donaueschinge im Schwarzwald-Baar-Chrais, Bade-Würtebärg
* Grüningen (Greußen), en Ortstail vo de Stadt Greußen im Kyffhäuserchrais, Thüringe
* Grüningen (Pohlheim), en Ortstail vo de Stadt Pohlheim im Landchrais Gießen, Hesse
* Grüningen (Riedlingen), en Ortstail vo de Stadt Riedlinge im Landchrais Biberach, Bade-Würtebärg
* en Ortstail vo de Gmaind Wenzlow im Landchrais Potsdam-Mittelmark, Brandeburg 
* en Ortstail vo de Stadt Gröningen, Sachse-Ahalt

**Grüningen** isch de Name vo folgende Herrschafte: 
* Grafschaft Grüningen in Würtebärg, verbunde mit de Rychssturmfahne und Vorstreiträcht
* Herrschaft Grüningen, es ehemoligs Territorium i de Schwiz
* Kanton Grüningen, en Tail vom napoleonische „Königrych Westphale“, Sachse-Ahalt

**Grüningen** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Grüningen-Landau, e Sitelinie vom Hause Würtebärg 

**Lueg au:**
* Grüninger
* Gröninger
* von Grünigen
* Gröningen (Begriffsklärung)
Seleukiden

D **Selöikide** si e Herrscherdünastii gsi, wo im 3. und 2. Joorhundert vor dr Zitwändi über groossi Däil vom Nooche Oste gherrscht het.

Dr Gründer vo dr Dünastii isch dr makedonisch General Selöikos gsi, wo sich noch em Dood vom Alexander em Groosse vo 320 v. d. Z. aa in de asiatische Satrapie vom Alexanderriich as Herrscher duuregsetzt het und sich im Joor 305 under em Naame Seleukos I. Nikator zum Köönig erkläärt het. 

In dr Schlacht vo Ipsos 301 v. d. Z. het er zämme mit em Lysimachos, em Herrscher über Thrakie, dr Antigonos gschlaage, wo d Machbasis von em in Chläiasie gsi isch. 285 v. d. Z. het er im Antigonos si Soon Demetrios, gfangegnoo. Vier Joor druf het er dr Lysimachos in dr Schlacht bi Kurupedion besigt. Dr Selöikos het denn Makedonie und Thrakie welle a sich risse, isch aber churz nochdäm er uf Öiropa übergsetzt het, vom Ptolemaios Keraunos ermordet worde. Dr Selöikos het sim Soon Antiochos I. si Riich vererbt, wo zwar s grösste, aber au s heterogenste Diadocheriich gsi isch.

Noch de Diadochechrieg (bis 277) het sich dr Komflikt mit Rom afo verscherfe, wo si Iifluss uf dr östlig Middelmeerrum usbräitet het. Im Syrisch-Römische Chrieg (192–188) het dr Antiochos III. d Schlacht vo Magnesia verloore und het im Friide vo Apameia im Joor 188 uf alli Länder nördlig und westlig vom Tauros müesse verzichte, het sich nüme politisch in Chläiasie döfe iimische, het käini Chriegselifante me döfe haa und nume e Flotte vo zää Schiff und het schweeri Reparazione an d Römer müesse zaale.

Im jüdische Makkabäer-Ufstand si under em Antiochos IV. d Browinze Koilesyrie und Palestina verlore gange und d Parther häi zwüsche 141 und 138 d Browinze im Oste,  Babylonie, Elam, Medie und Persis annektiert und dr Demetrios II. gfangegnoo.

In dr Schlussfaase vo dr Selöikidedünastii isch iir Territorium uf Sürie beschränggt gsi, und au das isch nume no e römische Klientelstaat gsi. Dr Pompeius het denn schliesslig dr letscht Selöikid, dr Filipp II. Filorhomaios, lo ermorde und im Joor 63. v. d. Z. in Sürie e römischi Browinz iigrichdet.

## Stammbaum
Ptolemäer

D **Ptolemäer** oder  **Ptolemaier** () si d Mitgliider vo dr makedonisch-griechische Dünastii gsi, wo in dr Zit vom Hellenismus sit churz noch em Dood vom Alexander em Groosse bis zur Eroberig durch das Römische Reich im Alte Egypte und de benoochberte Gebiet wie Kyrene, Sürie, Züpere und Sinai gherrscht het. Iire Naame häi si noch em Gründer vo dr Dünastii Ptolemaios I. überchoo. Noch däm sim Vater Lagos wärde si au as **Lagide** () bezäichnet. In ere Iidäilig vo dr Gschicht vo Egypte ghööre si zur Epoche vo dr griechisch-römische Zit.

## Stammbaum
:*Alli Daate vor dr Zitewändi*
Dario Cologna

De **Dario Alonzo Cologna** (* 11. März 1986 z Santa Maria Val Müstair) isch en Schwizer Skilangläufer us em Bündnerland.

## Erfolg
Er hät i de Saison 2008/09 als erste Schwizer überhaupt de Gsamtwältcöp im Langlauf gwunne. Bi Olympische Spiil hät er bisher drü Goldmedaille und bi Wältmaisterschafte eini erkämpft. Je drümol hät er d *Tour de Ski* und d Gsamtwärtig vom Skilanglauf-Wältcöp für sich entschide. De Engadin Skimarathon hät er viermol als Gschnällschte absolviert.

### Olympischi Spiil
* 2010 Vancouver: Gold über 15 km Freistil
* 2014 Sotschi: Gold über 30 km Skiathlon
* 2014 Sotschi: Gold über 15 km klassisch
* 2018 Pyeongchang: Gold über 15 km Freistil

### Wältmaisterschafte
* 2013 Val di Fiemme: Gold über 2x15 km Skiathlon
* 2013 Val di Fiemme: Silber über 50 km klassisch
* 2013 Val di Fiemme: 8. Platz, 15 km Freistil
* 2015 Falun: Silber über 30 km Skiathlon
* 2015 Falun: 6. Platz, 50 km klassisch Massestart

### Weltcup-Gsamtplatzierige

### Sieg bi Weltcuprenne
#### Weltcupsieg im Einzel

#### Etappensieg bi Weltcuprenne

#### Weltcupsieg im Team

; Schwizermaisterschafte
De Dario Cologna hät zwüsche 2007 und 2014 15 mol Gold i verschidnige Diszipline gwunne.

;Anderi Ränne
* 2007, 2010, 2017 und 2019: Engadin Skimarathon

## Varia
Sit 2010 trait en Zug vo de Rhätische Bahn, de Triibzug «Allegra» Nr. 3504*, de Name *Dario Cologna''.

## Weblink

* D Website vom Dario Cologna

## Fuessnoote
Regula Heller

D **Regula Heller** (* 12. Oktober 1928; † 25. Jänner 2014 z Mänidorf) isch e Chauffrau z Mänidorf gsi. Si hät z Mänidorf meder 57 Jaar es Hushaltwaaregschäft gfüert und als Dorforiginal gulte.

## Biografie
D Anna-Regula Heller isch z Humbrächtike uf eme Puurehof ufgwachse. Si hät a de Höchere Töchterschuel vo de Stadt Züri e kaufmännischi Usbildig gmacht. Si hät de Alfred Heller ghürate. Si hät drü Chind gha, zwäi devo sind aber tot uf Wält cho. Die Ee isch aber spöter ufglöst wurde. Im Alter won anderi sich pensioniere lönd, hät si de Paul Marthaler käneglärnt und isch mit im 22 Jaar glückli zäme gsi.

Wärend 57 Jaar hät d Fra Heller a de Chugelgass en Lade für ales gfüert. Aagschribe isch er gsi mit Hushaltware, Iseware, Läderware, Spiilzüg. Zwäi Hüüser wiiter isch es zwäits Gschäft vonere gsi, e Papeterie. Und won de Dosebach zuegange isch, häd si ano das Lokal überna und deet Lampe, Gufere, Räiseartikel und Elektrogrät aapote. Ussert Zässe häts bi de Fra Heller warschindli ales gee. D Chunde händ gsäid, was si bruuchet und für was. Dän isch si hine verschwunde und nach me Ziitli wider fürecho, mäischtens häts si gnau das gha, won de Chund hät wele. Und susch öppis anders, won aber au passet hät. Es isch gmunklet worde, das ires Lager hine no d Stägen uf bis id Wonig ufe gieng. Und wils bi de Fra Heller ales gee häd, häd si au Wärchzüg, Schruube, Dachpappe und Sanitärartikel gha. Denäped sind im Gstell Handtäsche, Erschtauguschtraggete, Batterie, Lampebire oder schiggs Glas vo Härgiswil gstande. Ame Samschtigmorge isch si nöd abecho zum de Lade ufzpschlüüse. Di Aagschtellt hät em Paul Marthaler aaglüted, won si i de Wonig gfunde hät. Si isch i de Nacht gschtorbe. Am Tag vorane hät si no verchauft und am Abig zäme mit em Paul im Schiff Znacht gässe gha.

## Quäle
* Todesaazäig i de Zürisee-Ziitig
* Richi Suter: Ein Dorforiginal hinterlässt eine Lücke. in: Zürisee-Ziitig, 14. Hornig 2014.
Edi Bär

De **Edi Bär** (* 17. Oktober 1913 als Edwin Bär z Ötwil am See; † 11. Februar 2008) isch en Schwiizer Kapällmäischter, en Komponischt und en Klarinette- und Saxofonspiler us Mänidorf gsi. Er hät Ländler gspilt. Scho won er 12i gsi isch, hät er agfange Mandoline z spile und es Jaar spööter Klarinette. Säb hät er au am Konservatorium z Züri gstudiert. Won de Edi Bär zwänzgi gsi isch, hät er d *Ländlerkapäle Edi Bär* gründet. Er hät öppe 500 Tänz komponiert. De bekanntischti isch de Schottisch *Puurechilbi*. Anderi bekannti Stückli sind de *Geburtstags-Schottisch*, s Polka-Lied *Bärghäimet* und s Walzer-Lied *I suech e Maa*. Beed Lieder sind vo de Gschwüschterti Pfänniger gsungen worde. De Edi Bär hät aber au für Blasmusige komponiert und Chilemusig für Klarinette und Orgle.