open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Theodosius II.

Dr **Theodosius II.** (, * 10. April 401 z Konstantinopel; † 28. Juli 450), isch vo 408 bis zu sim Dood dr oströmisch Kaiser gsi. Er isch dr äinzig Soon vo dr Aelia Eudoxia und vom Arcadius gsi.  Im *[[Codex Theodosianus]]* het er d Gsetz und Verfüegige vo de römische Kaiser sit 312 lo sammle.

## Religionspolitik
Dr Theodosius het zwar d Häide und d Juude as Persone gschützt, het aber iiri Religione bekämpft. 426 het er s Zeushäiligdum z Olympia zuedoo, wo scho si Groossvater die Olympische Spiil dört offiziell verbote gha het. De Juude het er verbote, Synagoge z baue, het 415 dr letscht jüdisch Patriarch, dr Gamaliel VI., abgsetzt und het s 438 gsetzlig gmacht, us Synagoge Chille z mache. Jüdischi Richder häi nid über Christe döfe richde und Juude häi käni christlige Sklave döfe ha. 

## Ussepolitik
Dr Komflikt mit em Sassanideriich het zu zwai Chrieg gfüert. Der ersti het 422 mit eme Friidensverdrag gändet. Dr zwäit isch 441 umegsi, wo d Römer dr Dribut wider häi afo zaale. D Hunne häi Ostrom uf em Balkan aagriffe. 447 häi d Oströmer noch ere Schwere Niiderlag em Attila hoochi Dribut müesse zaale.

## Litratuur
* John B. Bury: *History of the Later Roman Empire.* Band 1, Nöi York 1958 (Noochdruck vo dr Usgoob vo 1923).
* Geoffrey B. Greatrex: *Deux notes sur Théodose II et les Perses*. In: *Antiquité Tardive* 16, 2008, S. 19–25.
* Kazimierz Ilski: *Der schwache Kaiser Theodosios?*. In: Lars Martin Hoffmann, Anuscha Monchizadeh (Hrsg.): *Zwischen Polis, Provinz und Peripherie: Beiträge zur byzantinischen Geschichte und Kultur.* Wiesbade 2005, S. 3–24. 
* Christopher Kelly (Hrsg.): *Theodosius II: Rethinking the Roman Empire in Late Antiquity.* Cambridge 2013.
* A. D. Lee: *The eastern empire. Theodosius to Anastasius*. In: Averil Cameron u. a. (Hrsg.): *The Cambridge Ancient History.* Band 14, Cambridge 2000, S. 34–42.
* 
* Mischa Meier: *Aspekte der religiösen Selbstinszenierung bei Theodosius II. (408–450 n.&nbsp;Chr.).* In: Andreas Pecar, Kai Trampedach (Hrsg.): *Die Bibel als politisches Argument. Voraussetzungen und Folgen biblizistischer Herrschaftslegitimation in der Vormoderne.* Münche 2007, S. 135–158.
* Fergus Millar: *A Greek Roman Empire. Power and Belief under Theodosius II (408–450).* Berkeley 2006, ISBN 0-520-24703-5 
* Edward A. Thompson: *The Foreign Policies of Theodosius II and Marcian*. In: *Hermathena* 76, 1950, S. 58–75.
* Giusto Traina: *428 AD. An Ordinary Year at the End of the Roman Empire*. Princeton/Oxford 2009, ISBN 978-0-691-13669-1.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Caracalla

Dr **Caracalla** (* 4. April 188 z Lugdunum, im hütige Lyon; † 8. April 217 in Mesopotamie) isch vo 211 bis zu sim Dood römische Kaiser gsi. Si offizielle Kaisernaame isch *Marcus Aurelius Severus Antoninus* gsi. „Caracálla“ isch nume e Spitznaame gsi, vo vo sim Kabuzemantel cho isch.

Im Caracalla si Vater Septimius Severus, wo die severischi Dünastii gründet het, het en 197 zum Mitherrscher erhoobe. Noch em Dood vom Vater am 4. Februar 211 isch er zämme mit sim jüngere Brueder Geta dr Noochfolger worde. Scho im Dezämber 211 het er dr Geta lo umbringe. Denn het er z Rom e groosses Massaker an de Aahänger vom Geta aagstellt und het vo denn aa as Eläiherrscher regiert.

Dr Caracalla het sich vor allem um militärischi Belang kümmeret und d Soldate begünstiget. Das het au scho si Vater eso gmacht, und het schliesslig zu de Soldatekäiser gfüert. Er isch gege jedi Opposizion seer brutal vorgange und isch dorum vo dr zitgenössische senatorische Gschichtsschriibig seer negativ beurdäilt worde. Bi de Soldaten hingege isch er seer beliebt gsi, au noch sim Dood.

Won er e Fäldzug gege d Parther vorberäitet het, isch dr Caracalla von ere chliine Grubbe vo Verschwörern us persönlige Motiv umbrocht worde. Wil er käni Chinder gha het, isch mit iim die severischi D[nstii usgstorbe.

Dr Caracalla isch vor allem in Erinnerig bliibe für d Caracalla-Therme und d Constitutio Antoniniana, e Dekreet vo 212, won er mit em fast alle freie Riichsbewooner s römische Bürgerrächt gee het.

## Litratuur

* Archäologisches Landesmuseum Baden-Württemberg (Hrsg.): *Caracalla. Kaiser, Tyrann, Feldherr.* Philipp von Zabern, Mainz 2013, ISBN 978-3-8053-4611-5 (Bildband; Sammlung von Beiträgen verschiedener Autoren)
* David S. Potter: *The Roman Empire at Bay, AD 180–395*. London/Nöi York 2004, ISBN 0-415-10057-7, S. 110–124, 133–151
* Gerhard Wirth: *[http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0004/bsb00048807/images/index.html?fip=193.174.98.30&seite=51&pdfseitex= Caracalla in Franken. Zur Verwirklichung einer politischen Ideologie]*. In: *Jahrbuch für Fränkische Landesforschung* 34/35, 1975, S. 37–74 

## Weblingg

* 
* Änglischi Übersetzig vo dr Lääbensbeschriibig in de ''Historia Augusta'' bi LacusCurtius

## Fuessnoote
Right Livelihood Award

Dr **Right Livelihood Award** (**RLA**,  fir *Pryys fir di richtig Lääbeswyys*), vylmol **Alternative Nobelpryys** gnännt, isch e Uuszaichnig „fir d Gstaltig vun ere bessere Wält“. Är wird all Johr im Dezämber vu dr Stiftig *Right Livelihood Award Foundation* vergee un dur Spände finanziert.

Dr Name *Alternative Nobelpryys* isch in dr erschte Johr vum Bryys entstande, isch aber nit di offiziäll Bezaichnig vum Pryys un wird vu dr Stiftig nume in Aafierigszaiche bruucht. En inschtitutionälli Verbindig vum Pryys zum Nobelpryys git s nit.

## Gschicht
Dr Pryys isch anne 1980 vum schwedisch-dytsche Philatelischt Jakob von Uexküll in s Lääbe gruefe wore. Är het dr Nobelstiftg vorgschlaa ghaa, ass no zwee Nobelpryys sotte gstiftet wäre, ain fir Ekology un ain fir d Iberwindig vu dr Armuet. Wel d Nobelstiftig dää Vorschlag abglähnt het, het dr von Uexküll derno sälber ne Pryys un aigeni Stiftig grindet.

## Pryysdreeger

## Literatur
* *To Make the Earth a Decent Place for All Its People* / *Macht die Erde zu einem würdigen Ort für alle*. *Right Livelihood laureates call for radical reforms*; *conference report* „20&nbsp;Years Right Livelihood Award“, Salzburg 1999 [29. Mai 1999 bis 2. Juni 1999, Salzburg, Bildungshaus St. Virgil], Tauriska, Neukirchen am Grossvenediger 2000, ISBN 3-901257-15-2 (deutsch und englisch).
* Klaus Huhn: *Winnetous Töchter* [warum Mary und Carrie Dann mit dem Alternativen Nobelpreis ausgezeichnet wurden], Spotless, Berlin 1994, ISBN 3-928999-30-3.
* Geseko von Lüpke: *Die Alternative*. Wege und Weltbild des Alternativen Nobelpreises. Pragmatiker, Pfadfinder, Visionäre. In: *One Earth Spirit.* Riemann, München 2003, ISBN 978-3-570-50031-6.
* Geseko von Lüpke, Peter Erlenwein (Hrsg.): *Projekte der Hoffnung*. Der Alternative Nobelpreis: Ausblicke auf eine andere Globalisierung. Gesellschaft für Ökologische Kommunikation Oekom, München 2006, ISBN 978-3-86581-006-9.
* Hans Dieter Nerbl und Schüler des V. Jahrganges der höheren Abteilung für Mechatronik an der HTL-Saalfelden im Schuljahr 2006/2007 (Hrsg.): *Mut zur Veränderung*. Junge Techniker und der Right Livelihood Award; ein Klassenprojekt des V. Jahrganges der höheren Abteilung für Mechatronik an der HTL-Saalfelden. Tauriska, Neukirchen am Grossvenediger 2007, ISBN 978-3-901257-29-2.
* Jürgen Streich, Ricardo Díez-Hochleitner (Vorwort): *Vorbilder. Menschen und Projekte, die hoffen lassen. Der Alternative Nobelpreis.* Kampenhausen, Bielefeld 2005, ISBN 978-3-89901-057-2.
* Jakob von Uexküll (Hrsg.): *Der alternative Nobelpreis* [Aus dem Englisch übersetzt von Erika Ifang]. In: *Metapolitik* Dianus-Trikont, München 1985, ISBN 3-88167-142-0.
* Jakob von Uexküll, Bernd Dost (Hrsg.): *Projekte der Hoffnung* Der alternative Nobelpreis [Aus dem Englisch übersetzt von Martina Tichy und Gabriele Zelisko]. Raben, München 1990, ISBN 3-922696-58-9.

## Weblink

* Right Livelihood Award - Pryysdreeger 1980–2009
* Right Livelihood Award – Lischt vu dr Pryysdreeger ab 1980
Lötschberg

**Lötschberg** chan folgendes bedüte:
* Lötschenpass, en Gebirgspass, wo 2'690 m ü. M. liit und s Gasterntal im Bärner Oberland mit em Lötschental im Wallis verbindt. De Lötschepass werd mit em Uusdruck «Lötschberg» glychgsetzt – es git kenn Gipfel, wo so haisst (vgl. au Arlberg)
* Lötschbergtunnel, en 14'612 m lange Iisebahntunnel vo de BLS AG, wo sit 1913 vo Chanderstäg im Bärner Oberland noch Goppestai i s Wallis füert
* Lötschberg-Basistunnel, en 34,6 Kilometer lange Iisebahntunnel, wo sit 2007 zwüschet Frutige (Bärner Oberland) und Raron (Wallis) im Betriib isch
* Lötschberg (Schiff), en Schufelraddampfer, wo 1914 baut worden isch und als ainzigs Dampfschiff uf em Brienzersee verchehrt
Rabbi

**Rabbi** chan folgendes bedüte:
* Rabbi (Gelehrter), en jüdische Gleerte innerhalb vo de jüdische Tradition
** vo do pl. Rabbine, e Bezäichnig für die jüdische Gleerte im Alterdum
* Rabbiner, en Gmaindsseelsorger und Funktionsträger vo de jüdische Modärne

* Rabbinat, sit em Mittelalter im Heilige Römische Rych de Sitz vom Rabbiner

* Jehuda ha-Nasi (ca. 165–217), en Ehretitel vom e Patriarch im Altertum

* Rabbi (Trentino), e Gmaind im Trentino z Italie

**Lueg au:**
* Rabi
Eusebius von Caesarea

Dr **Eusebius vo Caesarea** (* 260/64 in Palestina; † 339 oder 340 in Caesarea; altgriechisch: *Εὐσέβιος ὁ Καισάρειος (Εὐσέβιος τὴς Καισάρειας)*, **Eusebios vo Kaisareia**) isch e spootantike christlige Theolog und Gschichtsschriiber gsi. Er wird as dr *Vater vo dr [[Kirchengeschichte (Literatur)|Chillegschicht]]* bezäichnet und zu de Chilleväter zelt.

## Si Wärk
Sini wichdigste Wärk si d *Chronik*, d *Chillegschicht* und *S Lääbe vom Konstantin*. 
Dr Eusebius het Zuegang zu e Hufe Kwelle gha, wo hüt nüm erhalte si. Sini vile Zitat us ene si historisch seer wärtvoll. Er het au über das brichdet won er sälber oder Augezüüge erläbt häi. Die Beschriibige si noch hütige Maassstääb nit nöitral, aber dr Eusebius het doch brobiert, eso z schriibe, wie s bassiert isch, und er het si Material zum Däil kritisch gsichdet, au wenn er do und dört selektiv vorgange isch.

## Litratuur
* Timothy D. Barnes: *Constantine and Eusebius.* Harvard University Press, Cambridge (Mass.) 1981, ISBN 978-0-674-16531-1.
* Andrew Carriker: *The library of Eusebius of Caesarea*. Brill, Leiden/ Boston 2003, ISBN 978-90-04-13132-3.
* Alden A. Mosshammer: *The Chronicle of Eusebius and the Greek Chronographic Tradition.* Bucknell University Press, Lewisburg PA 1979, ISBN 978-0-8387-1939-8.
* 
* 
* 
* Friedhelm Winkelmann: *Euseb von Kaisareia. Der Vater der Kirchengeschichte*. Verlags-Anstalt Union, Berlin 1991, ISBN 3-372-00303-9.

## Weblingg
* 
* Werke im griechischen Original
* 1. Buch der ''Chronik'' (''Chronographia'') des Eusebius in deutscher Übersetzung von Josef Karst
* Wärk in dütscher Übersetzig (Bibliothek der Kirchenväter):
** ''Über die Märtyrer in Palästina'' (''De martyribus palaestinae'')
** ''Kirchengeschichte'' (''Historia Ecclesiastica'')
** ''Leben Konstantins'' (''Vita Constantini'')
* Wärk in ere änglische Übersetzig
* Gsamtwärk vo Migne Patrologia Graeca mit Inhaltsverzäichnis
* Kaspar Hedio (Hrsg.): *Chronica, Das ist warhafftige Beschreibunge Aller alten Christlichen Kirchen*. Franckfurt am Mayn: Joh. Oporinus & Joh. Herwangen / Peter Schmidt, 1572. Digitalisierte Ausgabe der Universitäts- und Landesbibliothek Düsseldorf

## Fuessnoote
Ar-Raqqa

**Ar-Raqqa** (), au *ar-Raqqah*, türk. *Rakka*, isch d Hauptstadt vom Guwernemänt ar-Raqqa am middlere Euphrat im Norde vo Sürie. Die hütigi Stadt isch am Aafang vom 20. Joorhundert gründet worde am Blatz, wo am Aafang vom 8. Joorhundert vo de Abbaside e Stadt baut worde isch. 

Für 2010 het mä 200'268 Iiwooner berächnet.
Bevor dr sürisch Bürgerchrieg usbroche isch, häi gschetzti 277'300 Lüt dört gläbt, sitdenn si e Hufe Flüchtling drzue choo. Wo d Organisazione al-Nusra-Front und Islamische Staat (*IS*, früener *ISIS*) in dr Middi vo 2013 die Freiji Sürischi Armee us dr Stadt verdriibe häi, isch si die grössti Stadt under dr Kontrolle vo Islamiste gsi, bis 2014 d IS Mossul eroberet het.

## Litratuur
* Clifford Edmund Bosworth: *Historic Cities of the Islamic World.* Brill, Leiden 2008, S. 440–446
* Verena Daiber, Andrea Becker (Hrsg.): *Raqqa III – Baudenkmäler und Paläste.* Philipp von Zabern, Mainz 2004
* Stefan Heidemann: *Die Renaissance der Städte in Nordsyrien und Nordmesopotamien. Städtische Entwicklung und wirtschaftliche Bedingungen in ar-Raqqa und Ḥarrān von der Zeit der beduinischen Vorherrschaft bis zu den Seldschuken.* Brill, Leiden 2002
* Stefan Heidemann, Andrea Becker (Hrsg.): *Raqqa II – Die islamische Stadt.* Philipp von Zabern, Mainz 2003
* Robert Hillenbrand: *Eastern islamic influences in Syria: Raqqa and Qal'at Ja'bar in the later 12th century.* In: Julian Raby (Hrsg.): *The Art of Syria and the Jazīra. 1100–1250.* Oxford University Press, Oxford 1985, S. 21–48; Nachdruck in: Robert Hillenbrand: *Studies in Medieval Islamic Architecture.* Vol I. The Pindar Press, London 2001, S. 190–224
* Michael Meinecke: *al-Raḳḳa.* In: C.E. Bosworth u. a. (Hrsg.): *[[The Encyclopaedia of Islam. New Edition]].* Bd. 8, E.J. Brill, Leiden 1995, S. 410–415
* Frank Rainer Scheck, Johannes Odenthal: *Syrien. Hochkulturen zwischen Mittelmeer und Arabischer Wüste.* DuMont, Ostfildern 2009, S. 332–337, ISBN 978-3-7701-3978-1
* Stefan Winter: *The Province of Raqqa under Ottoman Rule, 1535–1800: A Preliminary Study.* Journal of Near Eastern Studies, 68, Nr. 4, 2009, S. 253–268

## Weblingg

* Stefan Heidemann: ''Auf den verborgenen Spuren der Nachfahren Harun ar Raschids. Aufstieg und Fall einer alten Metropole im Orient.'' Universität Jena
* Stefan Heidemann: ''The Citadel of al-Raqqa and Fortifications in the Middle Euphrates Area.'' In: Hugh Kennedy (Hrsg.): *Muslim Military Architecture in Greater Syria. From the Coming of Islam to the Ottoman Period.* (History of Warfare 35), Brill, Leiden 2006, S. 122–150; S. 126: Plan der historischen Stadt
* ''City walls of Rafiqa (Raqqa) and the Baghdad Gate.'' Museum with no Frontiers
* Dieter Sturm: ''Zur Bedeutung der syrischen Stadt ar-Raqqa von der arabischen Eroberung bis zur Gegenwart.'' In: *[[Hallesche Beiträge zur Orientwissenschaft]].* Band 1, Universität Halle-Wittenberg, 1979, S. 35–72

## Fuessnoote
Julian (Kaiser)

Dr **Flavius Claudius Iulianus** (; * 331 oder 332 in Konstantinopel; gstorbe am 26. Juni 363 in dr Nööchi vo Maranga am Tigris) isch vo 360 bis 363 dr römisch Kaiser gsi. In christlige Kwelle wird er au as *Iulianus Apostata* bezäichnet ( ‚Julian dr Apostat‘, d.&nbsp;h. dr Abdrünnig), wil er dr christlig Glaube ufgee het. Sälte wird er as *Julian&nbsp;II.* bezäichnet.

Dr Julian isch en Änkel vom Kaiser Constantius I. gsi, e Nöwöö vom Kaiser Konstantin em Groosse und e Gusää vom Kaiser Constantius II.. Dä het en 355 zum *[[Caesar (Titel)|Caesar]]* (Underkaiser) erhoobe und iim dr Ufdraag gee, Gallie gege d Germane z verdäidige. Das het er mit vil Erfolg gmacht. Wo dr Constantius II. e Däil vo de gallische Druppe an d Ostgränze vom Riich het welle verlege, häi die im Joor 360 rebelliert und dr Julian zum Kaiser usgrüeft. Dr Constantius II. isch bald druf im Joor 361 gstorbe und so isch s nid zum ene Bürgerchrieg cho.

Dr Julian het brobiert, s Christedum, wo sit em Konstantin em Groosse im Riich briwilegiert gsi isch, zruggzdränge. Er het die alti römischi, bsundrigs aber die griechischi Religion, die jüdischi Religion und die östlige Müsteriekult dur staatligi Förderig wider welle sterke. 

Dr Julian het e groossi und eergizigi Milidäroperazion gege s Sassanideriich gmacht und isch drbii umchoo. Si Dood het alli Hoffnige uf e Rönessans vo de nitchristlige Wältaaschauige im *Imperium Romanum* begraabe.

## Literatur

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* 
* 
* Erich Kettenhofen: *[http://www.iranicaonline.org/articles/julian-flavius-claudius-iulianus-roman-emperor Julian]*. In: *Encyclopaedia Iranica* (änglisch, inkl. Litratuuraagoobe).
* Libanios’ Grabreed uf e Julian uf Änglisch übersetzt
* Julians ''Contra Galilaeos'' uf Änglisch übersetzt
* Julians ''Misopogon'' uf Änglisch übersetzt
* Gregors von Nazianz *Kampfreden wider Kaiser Julian* uf Dütsch übersetzt (1, 2)
ESME Sudria

D **ESME Sudria** esch e Technischi Hochschuel vu Ivry-sur-Seine (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo der *IONIS Education Group*.

## Ufnahm und Usbildig
D Studänte wärde noch em Baccalauréat oder ere zwäijöörige Uniusbildig in Mathematik und Füsik in ere Uswahlbrüefig, em sogenannte *[[Concours (Auswahlverfahren)|concours]]*, usgwelt. Die mäiste mache dr *concours Advance*. Es git drei Abschlussniwoo: dr Bachelor of Science, dr Master of Science ("Diplôme National d’Ingénieur") und dr PhD.

## Weblink

* www.esme.fr (frànzeesch)

## Fueßnote
Ambrosius von Mailand

Dr **Ambrosius von Mailand** (* 339 z Trier; † 4. April 397 z Mailand) isch e römische Politiker und e christlige Bischof gsi.

Er isch äine vo de vier latiinische Chilleleerer vo dr Weschtchille in dr Spootantike gsi und het ane 1298 dr Eeretitel Chillevater überchoo.

## Läbe
Syni elteri Schwöschter isch di häiligi Marcellina gsi.

Dr Ambrosius het gegen e Arianismus kämpft, au uf em Konziil vo Aquileia, und die theodosianische Dekreet, wo im Joor 391 s Chrischtedum in dr trinitarische Form zur Staatsreligion erhobe häi, gönd woorschinlig uf sin Iifluss zrugg.

Uf dr Chilleversamlig z Aquileia isch au dr Bischof Theodor vo Martinach drbii gsi.

Dr Ambrosius het au Christe in Schutz gnoo, won e jüdischi Sünagooge abebrennt häi, und er het dr Kaiser Theodosius I. drzue zwunge, noch em Massaker vo Thessaloniki, wo dr Kaiser noch em Mord an sim Armeemäister Butherich befoole het, öffentlig Buess z due.

Dr Ambrosius isch dr Schutzpatron vo Mailand und vo Bologna.

## Wärch

* *De fide ad Gratianum*
* *De institutione virginis et S. Mariae virginitate perpetua*
* *De Nabuthe Iezraelita*
* *De officiis ministrorum*
* *De poenitentia*
* *De sacramentis*
* *De Tobia*
* *De virginibus ad Marcellinam sororem*
* *De virginitate*
* *Epistulae*
* *Exhortatio virginitatis*
* *Explanatio Symboli ad initiandos*
* *Hexaemeron*
* *Hymni*
* *Orationes*
* *Expositio in Lucam*
* *Veni redemptor gentium*
* *Aeterne rerum conditor*
* *Deus, creator omnium*
* *Du Glanz aus Gottes Herrlichkeiten*

## Litratuur
* Markus Löx: *monumenta sanctorum. Rom und Mailand als Zentren des frühen Christentums: Märtyrerkult und Kirchenbau unter den Bischöfen Damasus und Ambrosius, Spätantike - Frühes Christentum - Byzanz, Reihe B: Studien und Perspektiven 39* (Wiesbade 2013) http://reichert-verlag.de/fachgebiete/altertumswissenschaften/9783895009556_monumenta_sanctorum-detail
* Ernst Dassmann: *Ambrosius von Mailand. Leben und Werk*. Stuttgart 2004.
* 
* Christoph Markschies: *Ambrosius von Mailand und die Trinitätstheologie*. Tübinge 1995.
* 

## Weblingg

* 
*
École pour l'informatique et les techniques avancées

D **École pour l'informatique et les techniques avancées** (**EPITA**)  esch e Technischi Hochschuel vu Le Kremlin-Bicêtre (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo der *IONIS Education Group*.

D Schuel isch im Joor 1984 gründet worde. S Studium zum Informatik-Diplomingenieur isch drei Joor lang. Jeedes Joor bildet d EPITA öbbe 250 Ingenieur us.

## Weblink

* www.epita.fr (frànzeesch)
Robert Schwyzer

Dr **Robert Schwyzer** (* 8. Dezämber 1920 z Züri; † 29. Septämber 2015) isch e Schwyzer Biochemiker un Molekularbiolog gsii.

## Lääbe
Em Schwyzer sy glychnamige Vater isch Schefarzt am Kraisspital z Bülach gsii, sy Mueter Rosa Schätzle Chrankeschweschter. Är isch uf d Schuel z Minneapolis gange un het d Matura z Züru gmacht. Dr Schwyzer het an dr Universitet Züri Chemy studiert un anne 1947 bim Nobelpryysdreger Paul Karrer iber Vitamin promoviert. No dr Habilitation 1951 an dr Universitet Züri het er bi dr Ciba AG z Basel gschafft, wun er e Gruppe fir Peptidchemy ufböue het. An dr Universitet het em dr Karrer as Direktor vum Chemische Inschtitut d Peptidforschig untersait. Är isch aber glychzytig in syre Zyt bi dr Ciba AG Privatdozänt an dr Universitet Züri (ab 1960 Titularprofessor) blibe. Wu mer em bi dr Ciba d Laitig vun ere Abdailig aabote het, het er abglähnt, wel er si des no aigene Wort nit zuedröut gha het, un isch retuurgange an d Universitet. Vu 1960 bis 1963 isch er aber Vizedirektor fir Pharmaforschig bi dr Ciba gsii. Ab 1963 isch er ordelige Professor fir Mikrobiology an dr ETH Züri gsii un het dert di dodmol no jung Molekularbiology ufböue. Anne 1988 isch er emeritiert wore.

Im Johr 1958 isch er fir e Forschigsufenthalt an dr University of California un 1964 Gaschtprofessor an dr University of Washington gsii. Bi dr Ciba isch em d Sintees vu Angiotensin (im Labor 1957, vu dr Ciba 1959 as Hypertensin uf dr Määrt brocht) un d Sintees vum Hypophyse-Hormon ACTH (Dail-Sintees 1960, Totalsintees 1963, vu dr Ciba 1963 as Synacthen uf dr Määrt brocht) glunge. Derzue het er bi dr Sintees vu Gramicidin S mitgmacht. An dr ETH Züri het er si mit Struktur-Funktionszämmehän vu biologisch aktive Subschtanze wie Polypeptidhormon un Hormon-Rezeptor-Wächselwirkig bscheftigt. Wu in dr 1970er Johr all meh druf drängt woren isch, sich uf molekulari Genetik un Gentächnik z konzäntriere statt uf di biologisch Funktion vu Protein, het er däm nit noogee.

Dr Schwyzer het iber 300 wisseschaftligi Publikatione vereffetligt.

Anne 1964 het er dr Otto-Naegeli-Pryys iberchuu. 1968 isch er zum Mitglid vu dr Leopoldina gwehlt wore. Zue syne ehmolige Mitarbaiter am Inschtitut het dr Nobelpryysdreger Kurt Wüthrich ghert.

Ab 1948 isch er mit dr Rosa Naegeli ghyrote gsii un isch Vater vu drei Chinder wore. Dr Philolog Eduard Schwyzer isch sy Unggel gsi.

## Literatur
* .
* Winfried Pötsch u.&nbsp;a.: *Lexikon bedeutender Chemiker.* Harri Deutsch, Frankfurt a.&nbsp;M. 1989.

## Weblink
* Interview un Biografy Neues Bülacher Tagblatt, 22. Februar 2006, pdf
* Wisseschaftshistorischi Sammlig ETH Züri zum Schwyzer

## Fueßnote
Tannaiten

As **Tannaim** (*Tannaite*, aramäisch: Tanna = Leerer; aramäisch tanna vo hebräisch schana, *widerhoole, leere*) wärde d Mäister/Rabbine vo de jüüdische Leere bezäichnet, wo spööter as autoritativ aagluegt und mündlig dur ständigi Widerhoolig witer gee worde si bis dr Jehuda ha-Nasi si am Aafang vom dritte Joorhundert gsammlet und ufgschriibe het. D Tannaite si die Gsetzleerer, wo d Leere von ene dr Inhalt vo dr Mischna bilde, also d Leerer vo dr *mischnaische Zit*. 


ImageSize = width:590 height:120
PlotArea = width:570 height:25 left:5 bottom:60
TimeAxis = orientation:horizontal
DateFormat = yyyy
Period = from:-250 till:2000
AlignBars = early
ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-200
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-200

Colors =
  id:turkiz    value:rgb(0,0.76,0.76)
  id:treaty    value:rgb(0.6,0.8,0.6)
  id:lightgrey value:rgb(0.6,0.8,0.4)
  id:darkgrey  value:rgb(0.6,0.8,0)
  id:Celadon  value:rgb(0.67,1,0.68)
  id:TeaGreen  value:rgb(0.81,0.94,0.75)

Define $hx = 15 # shift text to right side of bar

PlotData =
  bar:Leaders color:blue width:20 align:left fontsize:s 
  from:-250 till:0 color:treaty shift:(-10,$hx) text:Zugot
  from:0 till:220 color:turkiz shift:(-15,$hx) text:Tannaim
  from:220 till:500 color:TeaGreen  shift:(-20,$hx) text:Amoraim
  from:500 till:625 color:darkgrey shift:(-20,$hx) text:Savoraim
  from:625 till:1050 color:turkiz shift:(-15,$hx) text:Geonim
  from:1050 till:1500 color:TeaGreen shift:(-20,$hx) text:Rishonim
  from:1500 till:2000 color:treaty shift:(-20,$hx) text:Acharonim

LineData =
  layer:front
  from:0 till:220 atpos:65  color:red    width:2 

Legend = columns:4 left:125 top:25 columnwidth:150

Colors =
 id:aaa value:red   legend:Ära_der_Tannaim



Es het mee as 250 Tannaite gee und si häi fast alli in Palestina gläbt und gleert, die erste in de Schuele vom Hillel und Schammai, die letschte bim Juda ha-Nassi.

Zu iire Wärk ghööre d Mischna (d Hauptsammlig), d Tossefta (Ergänzige zur Mischna), d Baraita (tannaitischi Fragmänt im Talmud) und halachischi Midraschim (Usleegige noch dr Halacha).

## Liddratuur
* Jechiel Heilprin: *Seder ha-Dorot*, Warschau 1878 ff.
* Wilhelm Bacher: *Die Agada der Tannaiten*, 2 Bänd, 1884 ff.
* Aaron Hyman: *sefer toldot tannaim we-amoraim*, 3 Bänd, London 1910
* Nahum Norbert Glatzer: *Untersuchung zur Geschichtslehre der Tannaiten*, 1932
* M. Margolioth (Hg.): *Encyclopedia of Talmudic and Geonic Literature, being a Biographical Dictionary of the Tanaim, Amoraim and Geonim*, 2 Bänd, Tel Aviv 1960

## Fuessnoote
König David

Dr **David** (hebr. **דָּוִד** und **דָּוִיד** *Dāwīd*) isch noch em 1. und 2. Buech Samuel, em 1. Buech vo de König und em 1. Buech vo dr Chronik vom Tanach und vom Alte Testamänt vo dr Bible dr König vo Juda gsi und as Noochfolger vom Saul zu Zite au vo Israel. Er het um 1000 v.&nbsp;d. Z. gläbt und gältet as dr Verfasser von e Hufe Psalme.

## Dr David in dr Gschichtswüsseschaft

Ass dr David sovil Macht gha häig, wie s in dr Bible stoot, wird in dr nöijere Forschig stark bezwiiflet. Us dr Sicht vo de Egüpter und Assürer isch er sicher nume e Brovinzfürst gsi. Jerusalem het zu sällere Zit kuum mee as 1500 Iiwooner ghaa und vom ene Groossriich feele alli archeologische und historische Spuure.

Es git sogar Forscher, wo in Froog stelle, öb s dr David überhaupt gee het. Mä het zwar 1993 en Inschrift im Tel Dan gfunde, wo din stoot, ass um 840 v. d. Z. d König vo Juda daatsächlig zum „Huus David“ zelt worde si. Aber uf Teggst us dr Stadt Mari chunnt s Wort *dawidum* vor und bedütet Armeefüerer. Es chönnt also si, ass David ursprünglig gar kä Personenaame gsi isch sondern e Ditel. Es wer au mööglig, ass d König vo Juda e Vorfaar mit em Naame David gha häi, wo mä sich denn spööter Gschichte über en het afo verzelle, wie s dr Merowech im Fall vo de Merowinger gsi isch.

## Litratuur
* Walter Dietrich: *David. Der Herrscher mit der Harfe.* Biblische Gestalten, Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig 2006, ISBN 978-3-374-02399-8.
* Israel Finkelstein; Neil A. Silberman: *David und Salomo – Archäologen entschlüsseln einen Mythos.* C. H. Beck Verlag, Münche 2006, ISBN 3-406-54676-5.
* Steven L. McKenzie: *König David. Eine Biographie.* Walter de Gruyter, Berlin - Nöi York 2001, ISBN 978-3-11-017196-9.
* Stefan Ark Nitsche: *König David. Sein Leben – seine Zeit – seine Welt.* Ed. Chr. Kaiser, Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 2002, ISBN 3-579-05191-1.
* Laurence A. Sinclair / Clemens Thoma: Artikel *David.* In: *[[Theologische Realenzyklopädie]].* Bd. 8 (1981), S. 378–388.
* 

## Fuessnoote


## Weblingg

* 
* The Tell es-Safi/Gath Archeological Project
* Bilderzyklus zum Leben Davids in ere middelalterlige Handschrift in dr Staatsbibliothek Bambärg
* Was wissen wir wirklich über Bethlehem Deutschlandradio, Sändig „Bildungszeit“, 21. Dezämber 2004
* ''David und Goliat'' Musical 40 minütiges Kindermusical von Dagmar und Klaus Heizmann
David

**David** cha si
## Nääme
* e männlige Vornaame
** König David, en König vom jüdische Volk (ca. 1010–965 v. Chr.)
* e Familienaame 

## Geografischi Objekt
* e Stadt z Panama 
* David City, e Stadt z Nebraska, USA
Ortsteile:
* en Ort bi Kuchl, Bezirk Hallein, Land Salzburg
* en Ort bi Sankt Koloman, Bezirk Hallein, Land Salzburg
* e Dorf z Rumänie

## Kunst und anders
* e Skulptur vom Gian Lorenzo Bernini
* e Bronsestatue vom Donatello z Floränz
* e Statue vom Michelangelo z Floränz
* e dütsche Film us em Joor 1979 vo Peter Lilienthal
* e jüdischi Kulturzytschrift
* e Verfilmig vo dr Bible
* e Muusigalbum vom David Ruffin

**DAVID** stoot für
* e Diagnose-Ufrüstigs- und Vorberäitigsdienst mit Integrierter Displaystüürig, e bordäignigs Diagnosesüstem in de ICE-Züüg vo dr DB
Henning Mankell

Dr **Henning Mankell** [] (* 3. Februar 1948 z Stockholm; † 5. Oktober 2015 z Göteborg) isch e schwedische Schriftsteller und Theaterreschissöör gsi. Bekannt worde isch er im dütsche und änglische Sproochruum vor allem für si Krimi-Serii mit em Kommissar Kurt Wallander. Dr Mankell isch politisch wit linggs gstande und het as Aktiwist gegen e Chrieg in Vietnam, gege dr portugiisische Kolonialchrieg in Afrika und gege s Apartheid Reschiim in Südafrika demonstriert. Er het au Israel s Existänzrächt abgsproche.

## Wärk
### D Wallander-Romään

Dr Kurt Wallander (IPA kɵʁt vaˈlanːdəʁ) isch die fiktivi Hauptfigur in de mäiste Kriminalromään vom Henning Mankell. Er isch die berüemtisti literarischi Schöpfig vom Mankell. E Hufe vo de Romään us dr *Wallander*-Serii si verfilmt worde.

*) Zum erste Mol veröffentligt 2004 in de Niiderland

### Witeri Romään
#### Chronologischi Übersicht

## Litratuur
* 
* 
* 
* Kirsten Jacobsen: *Mankell über Mankell. Kurt Wallander und der Zustand der Welt.* Paul Zsolnay, Wien 2013, ISBN 978-3-552-05640-4. (Biografie mit zahlreichen Schwarz-Weiß-Fotos)

## Weblingg

* Offizielli Website vom Henning Mankell (änglisch/schwedisch)
* Biographie im ene dtv-Special
* Ystads Kommun, Touristenbüro: ''Auf Wallanders Spuren. Ein Wegweiser über Ystad und Umgebung für alle Fans der Romanfigur Kurt Wallander.'' (PDF, 3 MB)
* ''Wallanders Ystad.'' Flash-Präsentationen von Ystads Allehanda
* Tobias Gohlis: ''Ein anständiger Mensch.'' (PDF; 46&nbsp;kB) ZEIT-Online vom 31. Januar 2008

## Fuessnoote
Kanton Metz-1

Dr **Kànton Metz-1** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Metz ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Dr Kànton umfàsst e Deil vun dr Stàdt Metz, wie àui dr Hàuiptort vum Kànton ìsch. 

## Gmeine

(1) Deil vun dr Gmein
Wolfgang Leppert

De **Wolfgang Leppert** (* 18. Dezember 1924; † 25. Juli 2015 z Friburg) isch e ditsche Radiomoderator un Schauspiiler gsi.

## Lewe un Beruef
De Leppert het glii noch em Krieg ab 1946 bim Sidweschtfunk as freie Mitarbaiter im Studio Friburg gschafft. Anne 1949 het er e feschte Verdrag kriegt un isch deno bis zue sinre Pensionierig anne 1987 Redakteur bim SWF gsii.

Sii markanti Stimm isch bekannt gsii us Radiosendige wie „Mobile“, „Morgenradio“, „Geschichten die das Leben schreibt“, „Morgenläuten“, „Hafenkonzert“, „Gruß vom Bodensee“, „Treffpunkt“, vor allem aber us dr Morgesendig „Freundlich geweckt“. Karakteristisch fir de Leppert isch gsii, ass er si am End vu jedere Sendig mit eme Gschichtli oder eme Sprichli verabschidet het.  

De Friburger SWR-Studiolaiter Rainer Suchan het im Ruckblick iwer en gsait: *„Wolf Leppert prägte die badische Mundart im SWF Studio Freiburg, ein Grandseigneur im Radio und auf der Bühne, und ein überaus charmanter und hilfsbereiter Kollege“.*

No sinre Pensionierig het si de Leppert zeh Johr lang, vu 1991 bis 2001, aktiv engaschiert bi de Alemannische Bihni Friburg, as Schauspiiler un as kinschtlerische Laiter.

Ab un zue het er au no klaini Radioufdritt ghet as „Amts-Archivar Amadeus Adabei“.

Am 25. Juli 2015 isch de Wolfgang Leppert z Friburg im Alter vu 90 Johr gstorwe.

## Weblink
* Radio-Urgestein Wolfgang Leppert ist tot, SWR4, 28. Juli 2015

## Fueßnote
Sanhedrin

Dr **Sanhedrin** oder **Hoochi Root** isch im Alterdum die obersti jüdischi religiösi und politischi Instanz gsi und glichzitig s oberste Gricht. D Instituzioon isch öbbe im 4. Joorhundert ufgee worde.  Dr hebräisch Naame chunnt vom griechische *[[Synhedrion]]* (Versammlig, Root).

## Dr Sanhedrin zur Zit vom Jerusalemer Tämpel
Die ersti historischi Erwäänig vom Sanhedrin findet mä bim Flavius Josephus. Er brichdet, wie im Joor 57 v. d. Z. dr Aulus Gabinius s Land in fümf *synedria* oder *synodoi* iidäilt het. Im Drakdat Sanhedrin im Talmud isch d Reed vom ene groosse Sanhedrin mit 71 Mitgliider und vom ene chliinere mit 23 Mitgliider. Nochdr Dradizion sige si vo Moses iiberüeft worde und e Fortsetzig vo dr Groosse Versammlig (*Knesset Gedola*), wo 200 v. d. Z. erwäänt wird. Die 71 Mitgliider vom Hooche Root si Briester gsi, jüdischi „Eltisti“ und Schriftgleerti. Abgsee von e baar farisäische Schriftgleerte si d Mitgliider woorschinlig hauptsächlig Sadduzäer gsi, wo die mäiste von ene zu de aadlige Volksgrubbe ghöört häi. Dt Vorsitz het dr Hoochibriester gha, noch 191 v. d. Z. dr Nasi.

Dr Sanhedrin het si Sitz zerst z Jerusalem gha. No wääred dr römische Herrschaft über Judäa het d Versammlig e bedütende Iifluss und e gwüssi Autonomii gha, aber vermuetlig nüme s Rächt, über Dood und Lääbe z entschäide. 

Im Nöije Testamänt chunnt d Bezäichnig *Synhedrion* in de Evangelie und in dr Apostelgschicht 22 Mol vor. Noch nöitestamäntliger Überliiferig het dr Hoochi Root e wichdigi Rolle bim Dood vom Jesus gspiilt. Er het zwar s Doodesurdäil nit sälber chönne vollstrecke, het dr Jesus aber mit dr Aachlaag vom ene Messiasaaspruch an dr römisch Statthalter Pontius Pilatus überstellt, won en denn zum Dood verurdäilt het.

## Dr Sanhedrin noch dr Zerstöörig vom Tämpel
Im Joor 70 isch Jerusalem samt em Tämpel  vo de Römer noch eme jüdische Ufstand zerstört worde. Dr Rabbi Jochanan ben Sakkai wo no vor dr Zerstöörig us dr Stadt gflüchdet isch, het vo de Römer d Erlaubnis überchoo, dr Sitz vom Hooche Root uf Jawne z verlege und dört e jüdischi Schuel ufzdue. Wil dr Tämpel zerstört gsi isch, het e Patriarch und nid dr Hoochibriester dr Hoochi Root gläitet; und gliichzitig het die früeneri Opposizion, d Grubbe vo de Farisäer, d Füerig vo dr Versammlig übernoo.

## Litratuur
Zum napoleonische Sanhedrin:
* Carsten Wilke ''Der Freibrief des Despoten. Zum 200. Jahrestag der Lehrbeschlüsse des großen Sanhedrin.'' In: *Kalonymos.* Heft 1/2007 , S. 4ff
* Pierre Birnbaum: *Sanhédrin*, in: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur* (EJGK). Band 5, Metzler, Stuttgart/Weimar 2014, S. 319–323

## Weblinks
* Rabbi Adin Even-Israel Steinsaltz Elected to Head Sanhedrin Israel National News
* Website des wiedererrichteten Sanhedrin

## Fuessnote
Institution

**Instituzioon** ( ‘Iirichdig’) isch e Begriff, wo in de Wirtschafts- und Sozialwüsseschafte verschiide definiert wird. Aber immer verstoot mä drunder e Süsteem vo Reegle, wo s soziale Verhalte und Handle vo Indiwidue, Grubbe und Gmäinschafte formt, stabilisiert und länkt, sodass alli wo zämme interagiere s Resultat vo dere Zämmenarbet chönne vorusgsee. Im witere Sinn wärde under Instituzioone au festi gsellschaftligi Iirichdige wie Behörde, Gricht, Uniwersidääte und Schuele verstande.

S Verdraue, wo d Bürger in iiri Instituzioone häi, isch e Gradmässer für d Stabilidäät vom ene politische Süsteem.

## Dr Underschiid zur Organisazioon
Organisazioone si Grubbe vo Persone, wo e gmäinsams Ziil verfolge. S Merkmol von ere Organisazioon isch d Mitgliidschaft, wo formell festgläit isch. Jedes Mitgliid muess sich de spezifische Reegle vo dr Organisazioon underwärfe oder d Organisazioon verloo.  Instituzioone si hingege Reegle, wo für ganzi Gsellschafte oder deren iiri Däilsüsteem gälte. Si gäbe de äinzelne Organisazioone, wo jedi iiri brivate Inträsse verfolgt, die gsellschaftlige Spiilreegle vor, wo si sich müesse dra halte.

## Litratuur
* Peter L. Berger, Thomas Luckmann: *Die gesellschaftliche Konstruktion der Wirklichkeit. Eine Theorie der Wissenssoziologie*, 21. Uflaag: Juni 2007, Fischer Taschenbuch Verlag.
* Mary Douglas: *How Institutions Think.* London, 1987 (dt.: *Wie Institutionen denken*. Frankfurt am Main, 1991)
* Hartmut Esser: *Soziologie. Spezielle Grundlagen*. Band 5: *Institutionen*. Campus, Frankfurt am Main/Nöi York 2000.
* Arnold Gehlen: *Der Mensch*. Wiesbaden: UTB 1995.
* Arnold Gehlen: *Über die Geburt der Freiheit aus der Entfremdung*. Gsamtusgoob Bd. 4, Frankfurt am Main 1983.
* Erving Goffman: *Asyle*. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1972. (Über totali Instituzioone)
* Friedrich Jonas: *Die Institutionenlehre Arnold Gehlens*. Mohr (Siebeck), Tübinge 1966
* Birgit Jooss: *[http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2014/2808 Kunstinstitutionen. Zur Entstehung und Etablierung des modernen Kunstbetriebs]*. In: Geschichte der bildenden Kunst in Deutschland. Vom Biedermeier zum Impressionismus. Hgg. von Hubertus Kohle, München/Berlin/London/New York 2008, S. 188–211.
* Douglass C. North: *Institutions, Institutional Change, and Economic Performance. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1990 Cambridge, ISBN 0-521-39416-3 (ins Deutsche übersetzt von Monika Streissler als: Institutionen, Institutioneller Wandel und Wirtschaftsleistung (= Die Einheit der Gesellschaftswissenschaften. Bd. 76). Mohr, Tübinge 1992, ISBN 3-16-146024-3).
* Stefan Nowotny / Gerald Raunig: *Instituierende Praxen. Bruchlinien der Institutionskritik.* Wien: Turia + Kant 2008, ISBN 978-3-85132-513-3
* Bernhard Schäfers (Hg.): *Grundbegriffe der Soziologie*. 8. Uflaag, Opladen 2003.
* Robert Seyfert: *Das Leben der Institutionen: Zu einer Allgemeinen Theorie der Institutionalisierung*. Weilerswist: Velbrück 2011, ISBN 978-3-942-39321-8
* Stefan Voigt: *Institutionenökonomik''. 2. Uflaag, Fink, Münche 2009, ISBN 978-3-8252-2339-7.

## Fuessnootee
Kanton Saint-Avold

Dr **Kànton Saint-Avold** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge, wie 2015 grindt worre ìsch. Zem Kànton ghere 10 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Saint-Avold.

## Gmeine
Hillel

**Hillel** (*dr Elter* oder *dr Alt*; hebr. הלל הזקן, Hillel ha-zaqen; dr Überliiferig zfolg * 113 v. d. Z.; † 8 n. d. Z.) isch äine vo de bedütendste farisäische Rabbine us dr Zit vor dr Zerstörig vom zwäite Tämpel z Jerusalem gsi. Er isch im Sanhedrin vorgstande und het e Schuel zur Uslegig vo dr Häilige Schrift gründet, wo sich Juude bis hüt vilmol uf sä berüefe. Dr Rabbi Hillel isch, won er no jung gsi isch, us Babylonie uf Jerusalem choo und isch spööter dr Läiter vo dr Schuel worde, wo mä noch iim benennt het, Bet Hillel. Dr Hillel isch ums Joor 10 noch dr Zitewändi gstorbe.

## Jüdischi Überliiferige über e Hillel
Dr Hillel het as e groosshärzige, geduldige Leerer gulte, wo zur Nöggsteliebi und Gwaltlosigkäit erzooge het und e Hufe Schüeler gha het. Si „Gegespiiler“ isch dr Schammai gsi, wo d Tora in mängger Hiisicht stränger usgläit het. Bis hüte isch, was dr Hillel gsäit het, in dr jüdische Überliiferig von ere wääsentlige Bedütig, vor allem in dr jüdische Ethik. 

So wien er s gsäit het, cha mä d Tora in äinere „Goldige Reegle“ zämmefasse: «Was dir nit aagnääm isch, due das au dim Nöggste nit aa. Das isch die ganzi Tora und alles andere si nume Erkläärige.»

## S Huus vom Hillel
S **Huus vom Hillel** (Hebrew: בית הלל, Beit Hillel), oder au d Gleerteschuel oder d Akademii vom Hillel, isch e Schuel vom jüüdische Gsetz gsi, wo dr Hillel dr Elter z Jerusalem gründet het. D Blüetezit vo dr Schuel isch s erste Joorhundert vor dr Zitewändi gsi.

## Litratuur
* Israel Konovitz: *Beth Shammai – Beth Hillel. Collected Sayings*, Jerusalem 1965 (hebräisch)
* Nahum Norbert Glatzer: *Hillel. Repräsentant des klassischen Judentums*, Frankfurt/M. 1966
* Hermann Leberecht Strack, Günter Stemberger: *Einleitung in Talmud und Midrasch.* 8. Auflage. Beck, Münche 1992, S. 27–30
* 

## Fuessnoote
Markus Heiniger

**Markus Heiniger** isch dr Naame vom
* ene Baaselbieter Liedermacher
* ene Schwizer Historiker und Schurnalist.
Markus Heiniger (Liedermacher)

Dr **Markus Heiniger** (* 18. August 1968 z Baasel) isch e Baaselbieter Liedermacher, wo uf Baaseldütsch, Bärndütsch und Hoochdütsch singt und sich sälber am Klavier begläitet. 

## Lääbe und Karriere
Dr Markus Heiniger isch am 18. August 1968 z Baasel uf d Wält cho. Er het scho as Chind Klavier afo spiile. Er het an dr Jugendmuusigschuel Läimedaal gleert, e Chorläiterkurs CSS gmacht, Fachdidaktik Muusig und Klavierunderricht am Leererseminar Liestel studiert, isch uf d Dschäässchuel Baasel gange und uf d Mainzer Akademii für Poesii und Muusig SAGO. 

Er het scho as Juugedlige afo ufdräte. Brägt worde isch er vom Kwartett Johannes Kobelt, wo spööter e Kwintett worde isch, und und vo sim Seminarleerer und Chorläiter Hugo Dudli. Denn het er mit dr Ursi Bänteli Chinder-Miusicls für Gitarre und Klavier afo arrangschiere. Er isch mit em Franz Hohler sim Dootemügerli ufdräte. Er het mit em Glood und em Aernschd Born bim *Trouba-Tour de Bâle* mitgmacht und denn mit em Glood im *Aerdbeebe*.  Mit em Max Mundwiler und em Glood het er *BL SongPoetry* ufgfüert. Au mit em Bärner Schansonniee Fritz Widmer isch er uf dr Büüni gstande und mit sine dütsche und ööstriichische Kolleginne und Kollege us em Christof Stählin sinere Mainzer Akademii SAGO. 

## Album und Konzärt

* Bachab, Äigeverlag, (1998)
* dr alt Kaiser, Äigeverlag, (2000)
* dr Dichter, Äigeverlag, (2006)
* Türeschletze, Zytglogge (2008)
* Zolliwätter
* Es knarrt, Äigeverlag, (2011)

## Kwelle
* D Website vom Markus Heiniger
Ludwig Fischer

**Ludwig Fischer** isch de Name vo dëne Lüüt:
* Ludwig Fischer (Botaniker) (1828–1907), Schwyzer Botaniker
* Ludwig Fischer (Germanist) (1877–1962), Schwyzer Leerer und Tialäktoloog
Fexerplatten

D **Fexerplatte** sind Stäiplatte us Glimmerschifer (Quarzphyllit) wo z hinderscht hine im Fextal (Engadin) abpout worde sind. Settig Platte hät mer pruucht zum Öfe z boue und für uf d Huustächer. Si sind nume en Santimeter tick gsi.

## Gschicht
De Stäibruch i de Nööchi vo de *Alp vo Sils* isch 1964 stile gläit worde. S erscht Mal hät mer aber scho im 17. Jaarhundert Fexerplatte proche. D Knappe sind amigs im Winter us em Val Malenco (Provinz Sondrio, Italie) über d Bäärge inecho und händ ime Huus bim Stäibruch gwont. Später isch dänn ales vergheit. 

Im Härbscht 2014 häd d Bürgergmäind vo Sils im Engadin/Segl e Stiftig gründet, wo d Überreschte vom Stäibruch vo de Fexerplatte rette söli. Im Härbscht 2017 isch di vorderi Hütte und im Summer 2019 di hinderi Hütte restauriert worde. Ma cha sich au vorstele, es chlises Erläbnismuseum iizrichte.

## Literatur
* Flurin Camenisch: *Val Fex: Ausblick in ein stilles Tal.* Schweizer Heimatbücher, Verlag Paul Haupt, Bern 2001, ISBN 3-258-05909-8, S. 123–124.
* Töna Stupan u. a.: *Segl in Engiadina*. Kur- und Verkehrsverein, Sils i. E., 1984, S. 24–27.

## Quelle
* mündlichi Agabe vom Othmar Lässer und vom Gian Kuhn

## Website
* Website vo de Stiftig Cheva Plattas da Fex

## Fuessnote
Kanton Thionville

Dr **Kànton Thionville** ìsch sitt 2015 e Kànton ìm Arrondissement Thionville ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Dr Kànton umfàsst e Deil vun dr Stàdt Thionville (Diedenhofen), wie àui dr Hàuiptort vum Kànton ìsch, un d Gmein Terwen.

Bìs 1985 hàt s scho mol e Kànton Thionville gan.
Botanisches Institut der Universität Basel

S **Botanische Instidut vo dr Uniwersidäät Baasel** befindet sich im ene zwäistöckige Geböid an dr Schönbäistrooss 6 nördlig vom Spaledoor uf em Gländ vom e ehemoolige Spaalegottesacker. S Instidut het vier Forschigsgrubbe, die für Noochhaltigi Landnutzig, die für Pflanzenökologii, wo zum Departemänt Umwältwüsseschafte ghöört,  die für Pflanzefüsiologii an dr Hebelstrooss 1 und s Instidut für Natur-, Landschafts- und Umwältschutz an dr Santihannsvorstadt 10. Aagschlosse an s Instidut isch dr botanisch Gaarde

S Geböid vom Instidut und si Sammlig ghööre zu de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
## Gschicht
S Instidut isch 1589 gründet worde.  Dr erst Brofässer uf em Leerstuel isch dr Caspar Bauhin (1560-1624) gsi. Bis 1822 isch d Brofässur für Botanik mit dr Anatomii kombiniert gsi: dr Summer het sich besser für d Pflanzekund gäignet und dr Winter für d Anatomii, wil Liiche weniger schnäll verwääse wenn s chalt isch.

S hütige Instidut het dr Rudolf Linder 1896 noch Blään vom Viktor Flück baut. Uf em Areal nääbedraa isch dr botanisch Gaarde, wo vorhär bim Äschedoor gsi isch,  nöi aagläit worde.

## Kwelle
* D Website vom Instidut
* Botanisches Institut - Basel, Switzerland uf waymarking.com, abgrüeft am 8. Oltober 2015

## Weblingg
* D Website vom Instidut
Johann Georg Faust

Dr **Johann Georg Faust**, au **Georg Faust** (*&nbsp;woorschinlig um 1480 z Knittlinge; † um 1541 in oder bi Staufe im Brisgau) isch e wandernde Wunderhäiler, Alchemist, Magier, Astroloog und Woorsääger gsi.

In alle Züügniss über e Faust, wo zu sine Läbzite ufgschriibe worde si, isch si Vornaame immer Georg oder Jörg.

Vom ene Johann Faust wird erst mea as zwäi Joorzäänt noch sim Dood gschriibe, wil er sälber woorschinlig dr erst Vornaame Johann, wo vil vorchoo isch, nid brucht het.

Us Bricht über e Faust und us eltere Magiergschichte isch d Faust-Saag entstande, wo in e huffe literarische und musikalische Wärk verarbäitet worde isch.

## Litratuur
* Frank Baron: *Faustus*. Winkler, Münche 1982
* Frank Baron, Richard Auernheimer: *War Dr. Faustus in Kreuznach? Realität und Fiktion im Faust-Bild des Abtes Johannes Trithemius*. Bad Kreuznacher Symposien III. Verlag der Rheinhessischen Druckwerkstätte, 2003 
* Ernst Beutler: *Georg Faust aus Helmstadt. Nachklänge zur Frankfurter Faustausstellung*. Leipzig, 1936.
* 
* Carl Kiesewetter: *Faust in der Geschichte und Tradition*. Spohr, Leipzig 1893 (Noochdruck Olms, Hildesheim 1963).
* August Kühne (Hrsg.): *Das älteste Faustbuch. Wortgetreuer Abdruck der editio princeps des Spies'schen Faustbuches vom Jahre 1587 … nebst Varianten des Unicums vom Jahre 1590*. E. Luppe, Zerbst 1868.
*  J. M. van der Laan und Andrew Weeks (Hrsgg.): *The Faustian Century: German Literature and Culture in the Age of Luther and Faustus.* Camden House, 2013.
* Peter Thaddäus Lang: *Zur Biographie des historischen Faustus. Die Frage nach der Zuverlässigkeit einer Quelle aus Knittlingen*. In: Württembergische Kommission für Landesgeschichte u. a. (Hrsg.): *Zeitschrift für Württembergische Landesgeschichte*, Band 44, 1985, S. 308–315.
* Günther Mahal: *Faust. Untersuchungen zu einem zeitlosen Thema*. ars una, Neuried 1998 (Noochdruck vo de Dokumänt über e Faust mit Erklärige). ISBN 3-89391-306-8
* Günther Mahal: *Faust und Faust. Der Teufelsbündler in Knittlingen und Maulbronn*. Attempto, Tübinge 1997 .
* Günther Mahal: *Faust. Die Spuren eines geheimnisvollen Lebens*. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1995. ISBN 3-499-13713-5
* Günther Mahal: *Halbgott Faust. Provokation und Selbstverständlichkeit (1507-1980)*. Attempto, Tübinge 2006.
* Günther Mahal: *Der historische Faust. Ein wissenschaftliches Symposium (26./27. September 1980)*. Faust-Archiv, Knittlinge 1982.
* Frank Möbus, Friederike Schmidt-Möbus, Gerd Unverfehrt (Hrsg.): *Faust – Annäherung an einen Mythos.* Wallstein, Göttinge 1995. 
* Johann Georg Neumann (Praeses), Carl Christian Kirchner (Respondent): *Disquisitio historica de Fausto praestigiatore. Vulgo von Doctor Faust*. s.&nbsp;n., Wittebärg 1693.
* Klaus Völker: *Faust - ein deutscher Mann. Die Geburt einer Legende und ihr Fortleben in den Köpfen*. Wagenbach, Berlin 1975.
* 

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Forschungsstelle für Aramäische Studien

D **Forschigsstell fir Aramäischi Studie** isch en Iirichdig, wo im Fachberaich Gschicht un Soziologii vu de Universitet Konschtanz igliideret isch. D Forschigsstell isch im Summersemester 2013 vo de *NISIBIN – Stiftung für Aramäische Studien* iigrichtet worde. Si beschäftigt sich vor allem mit de Erforschig vu de kulturelle, historische, soziologische, politische un künschtlerische Aspekte vu de Aramäer. Denebe veranschtaltet d Forschigsstell fir Aramäischi Studie no Tagige, Kongress un Seminar.

## Weblink
* D Website vu dr Forschigsstell fir Aramäischi Studie an dr Universitet Konschtanz
* Website vu NISIBIN – Aramäische Studien

## Fuessnoote
Kanton Le Pays messin

Dr **Kànton Le Pays messin** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Metz ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge, wie 2015 grindt worre ìsch. Zem Kànton ghere 51 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Courcelles-Chaussy.

## Gmeine
Kanton Le Saulnois

Dr **Kànton Le Saulnois** (dütsch *Kanton Salzgau*) ìsch e Kànton ìm Arrondissement Château-Salins ìm frànzesche Département Mosel ìn dr Region Lothrìnge, wie 2015 grindt worre ìsch. Zem Kànton ghere 135 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Château-Salins.

## Gmeine sitt 2015
Zelot

Dr Begriff **Zelot** (vo griech.  **', ‚Iiferer‘; [[Hebräische Sprache|hebr.]]  **') chunnt vom Pinchas ben Eleasar us dr Biible. Dä isch en Änkel vom Aaron gsi und e religiöse Fanatiker, wo mit em Speer in dr Hand „für si Gott giiferet het“. Eso het er en andere Israelit, wo sich mit ere „fremde“ Frau iigloo het, zämme mit dr Frau ermordet (4. Buech Mose 25–26). Vo denn aa het mä gwüssi religiösi jüdischi Fanatiker joorhundertilang as „Zelote“ bezäichnet.

In dr dütsche Bildigssprooch wird d Bezäichnig „Zelot“ hüte mänggisch au *allgemäin* für Fanatiker verwändet, mäistens aber immer no für religiösi.

## Im Protestantismus
Im Zämmehang mit em sogenannte Synkretistische Strit wärde die orthodoxe Lutheraner, wo äini vo de bäide Bardeie gsi si, as „Zelote“ bezäichnet.

## Im Byzantinische Riich
Z Byzanz si im 8. und 9. Joorhundert d Zelote dr radikal Flügel vo de Bildervereerer gsi. 

Im 14. Joorhundert het sich e Grubbe vo radikale Politiker, wo z Thessaloniki 1342–49/50 e Stadtrepublik gründet häi, eso bezäichnet. 

## Litratuur
* Martin Hengel: *Die Zeloten. Untersuchungen zur jüdischen Freiheitsbewegung in der Zeit von Herodes I. bis 70 n. Chr.* AGJU 1. Brill, Leiden u. a. 1961, 2. Uflaag 1976, ISBN 90-04-04327-6.