Relativsatz

E **Relativsatz** isch e Näbesatz, wu zum e Wort (Bezugswort) im e iibergordnete Satz e Bezug (Relation) här stellt. Dr Bezug wird dur e Relativpronome (Bezugsfürwort) härgstellt.

Im Alemannische fange diä allermeischte Relativsätz mit *wo* a, aber s git aü mit *was, wurum* un *wänn:*
*S Einzig, *was* no ibrig gsii isch, het e Schlänz gha. (= S Einzig, *wu* no ibrig ...)
*Dr Grund, *wurum* si kumme isch, wisse mer hit no nit.
*Alliwiil, *wänn* s schällt, verschreck i.
In däne Fäll sin *Einzig, Grund* un *alliwiil* d Bezugswerter; *was, wurum* un *wänn* sin d Relativpronome.

## Dr Relativsatz mit ''wo'' im Alemannische

E alemannisch Satzgfiäg, wus do drum goht (e ibergordnete Satz un e Relativsatz), siiht zum Biispiil eso üs:
**D Fässer, wo s umetröölet hend, sind läär gsy.*

Do isch:
* dr ibergordnet Satz: *D Fässer sind läär gsy.*
* s Bezugswort: *d Fässer*
* s Relativpronome: *wo*
* d necher Bschriibig vu *Fässer* dur e Relativsatz: *wo s umetröölet hend.*

In däre Art wäre iberal im Alemannische (iischliäßlig im Schwebische) d Relativsätz bildet. Dr obig zugerisch Satz heißt uf Oberrhiinalemannische Kaiserstiähler Dialäkt:
**D Fässer, wu si rumdrolt hän, sin läär gsii.*

Im Alemannische fangt s Relativpronome grundsätzlig mit *w (wo)* a – des isch au in allene andere oberditsche Dialäkt eso. Drotz ass mer em-s nit asiiht, verdrittet *wo* in dr Biispiil, wu folge, e Nominativ oder e Akkusativ:

Bim e Dativ-Bezug mueß dur e zuesätzlig Pronome im Dativ (zum Biispiil *em, eren*) dittlig gmacht wäre, was gmeint isch:

-*Do isch *i* (*ich*) üsgfalle; meglig, aber wenniger elegant, wär aü *wun i n ere ...*

Mit Dativ-Bezug kenne aü diä Relativsätz üsgfiährt wäre, wu im Standardditsche e Relativpronome im Genitiv (dessen, deren) hän:

Dr Bezug ka au dur e Präposition mit Dativ härgstellt wäre:

Gmischti Biispiil, in Glammere s standarddisch Relativpronome:
* **Basel:** Die aarmi Frau, wo men *ere* nie ghùlffe hèt, ... (der)
* **Bärn:** Dä Maa, won i mi geschter *synere* nit aagno ha, ... (dessen)
* **Luzärn:** D Gòtte, wo d Chend scho lang *of si* planget händ, ... (auf die)
* **Stuegert:** I guck nòch dera Gaslatutt, wo so schee hòt gleuchtet. (die)
* **Urloffe** (Ortenau): Dert isch e Flasch gsi, wu Milch *drin* gha het. (in der)
* *Zug:*' Die Buebe hend kä Blatz, wo s chönid tschuute *druff.* (auf dem/worauf)

### Temporale Aschluss mit wo
Mit *wo* ka aü e zittlige (temporale) Bezug härgstellt wäre:
*Sälle Däg, *wu*n-i di s erscht Mol gsäh han, vergiss i nit.
*Geschtert, *wu* s het afange rägne, simmer grad heim kumme.
*(Dertemol) *wu* dr Getti gstorbe isch, isch d Licht no dur s Dorf gange.

S Bezugswort (zum Biispiil *dertemol*) fählt bi dr temporale Relatisätz viilmol:
*Weisch no, *wu* mer-is känne glehrt hän?
**Wu* d Kinnigi Elisabeth grent wore isch, hän d Ängländer ...

## Dr Relativsatz im Hochditsche un in andere Sproche

Im dr ditsche Standartsproch isch, anderscht wiä bim alemannische *wo*, dr Kasus (Fall) zum Deil glii am Relativpronome sichtbar:

In dr ditsche Standartsproch ka s Relativpronome - üsser im Genitiv - au mit *welch-* bildet wäre:

Diä Werter, wu in däne zwee Käschte do obe sin, derfe im e alemannische Relativsatz nit vorkumme, suscht isch er falsch. Meine wennigschtens d Grammatike, wu unter Literatür ufgfiährt sin. Im Honoratiore-Schwäbisch un im Alemannisch vu dr Oberlehrer, vu andere Bildete un vu dr jingere Generation z Ditschland fangt dr hochdisch Relativsatz allewäg a, sich iizbirgere.

Im Änglische fange d Relativpronome wiä im Alemannische mit *w* a:

Allewäg kenne un wäre in Nominativ, Dativ un Akkusativ viilmol *who, whom* un *which* dur *that* ersetzt, des *that* funktioniärt ähnlig eifach wiä s alemannisch *wo*.

Friili wäre bstimmti Relativsätz in viile Sproche gärn dur Partizipialkonschtruktione üsgfiährt. So im Hochditsche:
Partizip Präsens: 
*die seit dem Umbau links einmündende Straße (= die Straße, die seit dem Umbau links einmündet)
Des wirkt allerdings in dr gsprochene Sproch gstelzt un wird wennig eso gsait. Im Alemannische gohts eigentlig nit.

D Bildung vum Relativsatz im Nejgriächische isch fascht identisch mit em Alemannische (lueg dert unter „Eigeschafte vu gsprochener Sproch“).

## Literatür
Zum Relativsatz im Alemannische:
* Hans Bossard: *Zuger Mundartbuch.* Zürich 1962
* Ludwig Fischer: *Luzerndeutsche Grammatik.* 2. Uflag Hitzkirch 1989
* Werner Marti: *Berndeutsch-Grammatik.* Bern 1985
* Harald Noth: *Kaiserstühler Alemannische Sprachlehre.* In: *Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung.* Freiburg i.&nbsp;B. 1993
* Rudolf Suter: *Baseldeutsch-Grammatik.* Basel 1976
* Albert Weber: *Zürichdeutsche Grammtik.* Zürich 1948