open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Magui Bétemps

D **Magui Bétemps**, wo am 8. Jänner 1947 uf d Wält cho und am 19. Nofämber 2005 gstoorben isch, isch die bekantischti Mundart-Sängerin und Liedermacherin vom Augschttaal, e *Cantautrice,* wie me z Itaalie säit. Si het iiri Lieder i dr tradizionelle Augschttaler Sprooch, em *[[Valdostanisch|Valdotèn]],* und täils au uf Französisch gschribe.

Dr Marie Rita Maquignaz, wie si vo ledig ghäisse het, iiri Familie het früner z Votornèntse gläbt, si isch aber z Ivrea im Piemont unden uf d Wält cho. Si isch em Alexis Bétemps syni Frou gsi; dää isch e bedüütende Gschichtsforscher und Volchskuntler gsi und het s Zäntrum für frankoprovänzalischi Forschig «René Willien» gläitet. Das Huus z Sen-Nicolà isch für d Sprooch und d Kultur vom Augschtal doo und maanet mit sym Naamen an grooss Augschttaler Kulturaktivischt René Willien (1916–1979).

S Bétemps sind uf Sen-Cretoublo go woone. Do het d Magui Bétemps bim örtliche Theater *Lé badeun de Choueley* mitgmacht. Wäge däm git’s hüt dr regional Dichterweppewäärb für Theaterautoore *Concours d'écriture théâtrale Magui Bétemps*.

Mit irne Lieder, wo me cha zu dr Folk-Kultur zellen, isch d Magui Bétemps i dr autonome Regioon Augschttaal populäär worde. Si het s in irne Songtegschte als Sproochkämpferin mit dütliche Woort drvo gha, wie die tradizionelli Läbenswys vom Tal i dr modärne Zyt immer wie weniger wird und wie s für die alti valdostanischi Sprooch, won e Variante vom Arpitanischen isch und wo men ere im Land *[[Patois]]* säit, und au fürs regionale Französisch gäge di dominierendi Sprooch im Land, s Iteliänischen, immer wie schweerer wird. Si het scho au tänkt, d Lüüt wo si fürse singt chönte do draa no öppis ändere; si isch drfüür gsi, me chönni in ere meersproochige Kultur läbe: «Mais moi j’aime mon patois, mon français et les montagnes autour de moi, je me sens Italienne oui, mais encore plus Valdôtaine.»

Im Lied *Qu’est-ce qu’un bon Valdôtain* maanet d Bétemps: «Toi, institutrice, toi, professeur, apprends à tes élèves l’histoire, la valeur, le respect de notre terre, de notre culture … Toi, maman, parle notre langue à ton petit … Toi, politicien, défends-nous; toi, mieux que les autres tu peux le faire; toi, mieux que les autres, tu pourrais nous l’apprendre.»

Es schynt, das heig öppis gwürkt; uf all Fäll isch die arpitanischi Umgangssprooch im Tal läbig bis hüt (und wie niene me im tradizionellen arpitanische Sprochpiet i dr Schwiiz un z Frankrych ääne), und es git e Kulturszeene, wo se pflägt.

Am 17 Juli 2006 isch z Aosta zum Adänken a d Liedermacherin es Konzärt mit de beschte Augschtaler Sänger vo hüt gsi; es het *L'oiseau chante encore – Souvenir de Magui Bétemps* ghäisse.

## dr Magui Bétemps iiri bekantischte Lieder, uf em Album «L'oiseau chante encore – Souvenir de Magui Bétemps»
* Une fable de nos jours
* La politeucca
* Les bons sauvages
* J'inventerais
* La femalletta
* L'étoile sous l'oreiller
* Pappa gran
* Bénéfort et tsougra
* La réserva
* Te raiss
* Goût de silence
* La ronde des minoritaires
* La chanson du petit berger
* La chanson du vieux garçon
Jean-Daniel Blavignac

Dr **Jean-Daniel Blavignac**, wo am 15. Mai 1817 z Gämf uf d Wält choo und am 21. Februar 1876 gstorben isch, isch e Schwiizer Architekt, Gschichtschryber und Volchskuntler gsi.

Em Jean-Daniel Blavignac sy Vatter isch Töpfer gsi. Dr Jean-Daniel het z Gämf d Kunschtschuel und d Induschtryschuel bsuecht und isch füüf Joor bim Architekt Jean-Pierre Guillebaud s Boue go leere. Als Architekt und guete Könner vo dr mittelalterliche Kunschtgschicht het er bi dr grossi Reschtaurierig vo dr Kathedraale Saint-Pierre z Gämf mitgschaffet. Anne 1851 het er d Boute fürs Äiggnössische Schützefäscht z Gämf entwoorffe. Die eigete Bouwäärch, wo s vo iim no git, sind es paar Brünne z Carouge und es Huus am *Boulevard de la Cluse* z Gämf.

Dr Blavignac isch im Stadtroot vo Gämf gsi, het e Zyt lang zu de Freimuurer ghöört und isch am Änd 1869 zum katolische Glauben überträtte, was men em schynts im protestantische Gämf zimli übel gnoo het.

Sid 1845 isch dr Gämfer als schrybends Mitgliid bi dr *Akademy vo Savoie* drby gsi. Und au bi Schwiizer Verein het er mitgmacht, öppe bi dr *Société d’Histoire de la Suisse romande.* 1866 het er mit eme Gschichtsbuech vo Carouge agfange. Me könnt en als Autoor vo verschidene kulturgschichtlichen Arbete. Sys Buech *L’Emprô genevois* isch e grossi komentierti Samlig vo Sprüüch und Gschichten im *[[Patois]],* dr Variante vo dr Arpitanische Sprooch i dr Regioon Gämf.

## Wäärch
* *Journal,* em Blavignac sys Tagebuech
* *Description monumentale de l’église de Saint-Pierre, ancienne cathédrale de Genève,* 1845
* *Description monumentale de l’église Notre-Dame, ancienne cathédrale de Lausanne,* 1845
* *Notice historique sur le cimetière de Genève,* 1849
* *Armorial genevois,* 1849
* *L’Histoire de l’architecture sacrée du VIe au Xe siècles dans les anciens évêchés de Genève, Lausanne et Sion,* 1853
* *Comptes de dépenses de la construction du clocher de Saint-Nicolas à Fribourg, en Suisse, de 1470 à 1490,* 1858
* *Recherches historiques et littéraires …*, 1865
* *Le Christianisme à Genève depuis Saint-Pierre jusqu’à présent,* 1872
* *Études sur Genève,* 1872, 1874
* *La cloche: étude sur son histoire et sur ses rapports avec la société aux différents âges,* 1877
* *Histoires des Enseignes, d’Hotelleries, d’Auberges et de Cabarets,* 1878
* *L’Emprô genevois,* 1879

## Literatur
* Leïla El-Wakil (Hrsg.): *Jean-Daniel Blavignac: architecte-caméléon.* In: ZAK, 39, 1982, S. 277–290.
* Leïla El-Wakil (Hrsg.): *Jean-Daniel Blavignac 1817–1876.* Carouge, 1990
* Ariane Girard: *Blavignac (Jean-Daniel, 1817–1876).* In: Dictionnaire Carougeois, 1997, Band III B, S. 426–427.
* Fabrizio Frigerio: *La vie maçonnique de Jean-Daniel Blavignac d’après son Journal personnel (1854-1862).* In: *Masonica,* Lausanne, 10, 2000, S. 3–17.
François Isabel

Dr **François Isabel**, wo am 19. Juli 1859 z Vers-L’Eglise im Wadtland uf d Wält cho und am 31. Augschte 1936 z Antagnes gstorben isch, isch e Schwiizer Lehrer und Volchskuntler gsi.

Er het z Lausanne s Leereseminaar bsuecht und isch einedryssg Joor lang Lehrer z Villars-sur-Ollon i de Wadtländer Voralpe gsi. Me het em döört au eifach dr *Régent Isabel* gseit.

Er het verschidene Sache über d Gschicht und d Wirtschaft vo sym Doorff und vo andernen Oorten im *Pays d’Enhaut* gschribe. So het men en gäärn bin es paar Projäkt lo mitschaffen, öppe em *Dictionnaire historique du canton de Vaud* und em *Livre d’or des familles vaudoises*. Syni Bytreeg, es sind hunderti, sind i verschidene Zytschrifte abtrukt, au i dr *Revue historique vaudoise*. Er isch eine vo de Gründer vo dr Wadtländer Gschichts- und Archäologygselschaft *Société vaudoise d’histoire et d’archéologie* gsi.

Dr Isabel het sich für s Patois, die lokali Variante vo dr tradiziuonelle Wadtländer Sprooch, wo zum Arpitanische ghöört, inträssiert. Er isch e guete Wadtländer Informant für d Redakzioon vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]] (GPSR)* gsi. Notize vo iim het s Archyv vom *Glossaire,* und e Teil vo synere Dokumäntazioon isch hüt im Wadtländer Staatsarchiv, anders wyters no i privaate Händ.

## es paar Wäärch vo iim
* *Légendes du Pays-d’Enhaut vaudois.* In: Schweizerisches Archiv für Volkskunde, 1913, S. 107-116.
* *Vieux usages dans les Alpes d’Ollon.* In: Schweizerisches Archiv für Volkskunde, 1912, S. 75-89.
* *Proverbes des Alpes vaudoises,* 1915
* *Choses du passé local.* In: Echo de la Montagne, 7. Mai 1915
Fürstensteig

Dr **Fürschtesteig** isch en alpyne Wanderwääg im Liechtästäinische.

Es isch e luftige, chly schwirige Wääg i dr hööche Felswand am Alpspitz, em Bäärg ganz am nördlichen Egge vom Rätikon grad oben a Vaduz. Dr Fuesswääg zu däre Stell chunt vo Gaflei uf den Alpen i dr Gmäind Triisebäärg und goot wyter gäge Norde zum Gafleisaddel ufe.

Me het dr Bärgwääg anne 1898 ygrichtet, und dr liechtestäinisch Fürscht Johann dr Zwooti het d Arbete zum grööschte Teil zaalt; e grosse Bytraag isch vo dr Vorarlbärger Sekzioon vom Dütschen und Ööschtrychischen Alpeverein cho.

Oben a dr Felsepassaasche isch e Wääg bis uf die Drüü Schwöschteren ufe, wo me vo iirne Gipfel uus e gueti Ussicht uf s Rintl het.

## Weblink
* ''Die Fürstensteig Wanderung'' uf tourismus.li
* ''Fürstensteig Gaflei-Gaflei'' uf schweizmobil.ch
* ''Fürstensteig uf wandersite.ch
Liliput (fiktive Insel)

Dr Autoor Jonathan Swift verzellt vo dr Insle **Liliput** i sym satirische Romaan *[[Gullivers Reisen]].*

Uf dere Insle, wo dr Autoor für die Gschicht erfunde hät, läbe d *Liliputaner*.

Das wo em Lemuel Gulliver bi däm eerschte vo syne Abetüür bassiert isch: Wo sys Schiff undergangen isch, verwachet er am Uufer vo Liliput. Die winzigen Inslebewooner dänke, er sig en «Mönschebäärg» und fessle nen. Si verlange von em, er söll ne gäge d Blefuskuaner vo dr Nochberinsle hälfe. Und er erläbt wyter no vil erstuunlichi Sache bis er wider vo dr Insle furt cha.

Dr änglisch Kartograf het usegfunde, ass Liliput im Indischen Ozeaan müssti sy.

## Literatur
* Jonathan Swift: *Gullivers Reisen.* Hamburg Leipzig 1762.
Marie-Marguerite Brun

D **Marie Marguerite Brun-de Maison-Forte**, wo am 25. Juni 1713 z Coligny, hüt im Departemänt Ain, uf d Wält choo und am 10. Juli 1794 z Bisanz gstoorben isch, isch e französischi Lexikograafin un Dichterin gsi.

Si het vo ledig Marie-Marguerite de Maison-Forte gheisse. 1730 het si ghürootet un dr Name *Brun* vo iirem Maa agnoo, wo königliche Finanzverwalter vo dr Freigrafschaft gsi isch. D Familie het zu de agsene Bürger vo Bisanz ghöört, und so het d Marie Marguerite Brun mit vil a dr Kultur inträssierte Lüüt z tue gha.

Anne 1753 het d Brun us sproochdidaktische Gründ es Übersetzigswörterbuech Comtois–Französisch gschribe. Es isch s eerschte Wörterbuech vo dr Freigrafschäftler Sprooch, wo wie s Französisch u zu dr Familie vo de Langues d’oïl ghöört. D Marie Marguerite Brun seit im Vorwort vo iirem Buech, si well mit däm Wäärch zum iirne *compatriotes* vo dr Gägend hälfe d Sprooch verbessere; si schrybi zeerscht die Wörte vo der Umgangssprooch uf, wo nid französisch sige; denn bringi si die französische Wörter, wo men i dr *Franche-comté* nid richtig ussprächi; und drittens gäb si Redewändige vom regionale Französisch, wo gmäss de Regle vom Französische falsch sige. Für d Forschig über d Sprooch i däm Teil vo Frankrych isch dr Brun iire *Dictionnaire* also e wärtvolli Kwelle.

D Brun het beidi alte Regionalsprooche vo dr Freigrafschaft chönne: Coligny lyt im Süüde, wo me Frankoprovänzalisch redt, und Bisanz isch e Stadt im Norde, im Piet vom *Franc-comtois*.

D Marie-Marguerite Brun het es paar Gedicht gschribe; vo dene sind schynts hüt nume no zwöi bekant.

## Wäärch
* *Essay d’un dictionnaire comtois-françois.* Besançon 1753.
* *L’amour maternel,* Gedicht, 1773
* *L’amour des François pour leur roi,* Gedicht, 1774

## Literatur
* Colette Dondaine: *Les parlers comtois d’oïl.* 1972.
Pierre Henry (Begriffsklärung)

**Pierre Henry** isch dr Naame vo deene Persoone:
* Pierre Henry (Komponist) (1927–2017), en französische Komponischt
* Pierre Henry (Lehrer) (1932–2008), en Schwiizer Lehrer und Dialäktoloog

**Lueg au:**
* Pierre-Henry (1924–2015), en französische Zeichner
Jean-Luc Mélenchon

Dr **Jean-Luc Mélenchon** (* 19. Àuigscht 1951 z Tanger) ìsch a frànzeescher Politiker. Ar hàt àn da Präsidantschàftswàhla vu 2012, 2017 un 2022 mìtgmàcht.

Ar ìsch dr Grìnder vu dr Pàrtèi La France insoumise.

## Jugend
Dr Jean-Luc Mélenchon stàmmt vu-n'ra „pieds-noirs“ Fàmìlia üs dr ìnternàtionàla Region vu Tànger, ìm Maroc.

Si Vàter, dr Georges Mélenchon, ìsch a Dirigant vu da PTT (da nàtionàla Telekommunikàtiona) gsìì. Sina Müeter, d Jeanine Bayona, ìsch Lehrera gsìì.

Dr Jean-Luc Mélenchon ìsch ìn dr kàtolischa Religion ufzoga worra. Ànna 1962 ìsch'r mìt sinera Müeter, wo gscheida ghàà hàt, ìns Frànkrìch kumma.

Ar hàt Philosophii un moderna Litteràtür ìn dr Üniversität vu Besançon gstudiart.

## Politischa Kàrriar
Ar ìsch vu 1976 àb Mìtglììd vum „Parti Socialiste“ gsìì, wo-n'r zìmlig lìnks igstellt gsìì ìsch.

Ànna 1983 ìsch'r ìn dr Gmeinrot vu Massy kumma.

Vum 2. Oktower 1986 bis àm 27. Àwrìl 2010 ìsch'r Mìtglììd vum Senat fer s Département Essonne gsìì.

Vum 27. März 2000 bis àm 6. Mai 2002 hàt'r ìm Minischterium fer d professionnella Üsbìldung ìn dr Regiarung vum Lionel Jospin Veràntwortunga ghàà.

Ìm Novamber 2008, noh-n-em congrès de Reims, ìsch'r vum PS furt gànga. Ar hàt àm 1. Hornung 2009, mìt dr Hìlf vum Marc Dolez, a nèia Pàrtèi grìnda: dr „Parti de Gauche“. Ìm Prìnzip gliicht sa ìn dr Ditscha Pàrtèi „Die Lìnke“.

Dr Jean-Luc Mélenchon ìsch aui Europäischer Àbgeordneter gsìì, ar ìsch ànna 2009 un ànna 2014 gwählt worra, mìt'ra Lischta „Front de Gauche“.

Àn dr Präsidantschàftswàhl vu 2012, ìsch'r àm 4. Plàtz üssakumma, mìt 11,10% vu da Wàhla.

À 10. Hornung 2016 hàt'r d Pàrtèl „La France Insoumise“ grìnda fer àn dr Präsidantschàftswàhl vu 2017 mìtmàcha. Ar ìsch àm 4. Plàtz üssakumma, mìt 19,58% vu da Wàhla.

## Üszeichnunga
Dr Jean-Luc Mélenchon hàt ànna 1988 a Üszneichnung vum Àrgentinischa Präsidant Raul Alfonsin bikumma.

## Biacher
Dr Jean-Luc Mélenchon ìsch aui Schrìftsteller. Ar hàt vììl Biacher veräffentligt, meischtens ìwer Philosophi oder Politik.

Zum Beispiil:
* À la conquête du chaos, Éditions Denoël, 1991 ISBN 978-2-207-23868-4
* Jusqu'à l'os, Éditions Régine Deforges, 1991 ISBN 978-2-905538-89-5
* Rocard, le rendez-vous manqué, Ramsay, 1994 ISBN 978-2-84114-053-4
* Causes républicaines, Éditions du Seuil, 2004 ISBN 978-2-02-063151-8
* L'Autre gauche, Éditions Bruno Leprince, 2009 ISBN 978-2-916333-57-1
* Comment faire ?, Flammarion, 2013 ISBN 978-2-08-131462-7
* L'Ère du peuple, Fayard, 2014 ISBN 978-2-213-68575-5
* Le Hareng de Bismarck (le poison allemand), Plon, 2015 ISBN 978-2-8185-0493-2
* Con Marc Endeweld, Le Choix de l'insoumission, Seuil, 2016 ISBN 978-2-02-132654-3

## Weblink

* Blog vum Jean-Luc Mélenchon (fr)
* Youtube Sitta vum Jean-Luc Mélenchon (fr)
* Sitta vu dr Pàrtèi „La France Insoumise“ (fr)

## Referanza
Birne (Begriffsklärung)

**Bire** chan eini vo däne Bedütige ha:
* e Pflanzegattig, bzw. e Frucht, lueg under Birnen 
* Birne (Heraldik), e Wappefigur i de Heraldik
* *Glüebire*, e Glühlampe
* *Birne*, e populäri Chinderbuechfigur vom Günter Herburger
* *Bire*, umgangssprochlich för de „Chopf“ vom Mänsch, wil er bireförmig isch

Bhälter, wo bim produziere vo Stahl bruucht wörd:
* d *Bessemerbire* bim Bessemer-Verfahre
* d *Thomasbire* bim Thomas-Verfahre
MundArt Erzählkunst + Volxtöne Bad Zurzach

**MundArt Erzählkunst + Volxtöne Bad Zurzach** isch es Kulturprogramm im Aargauer Fläcke Zuurzi.

Es wird träit vom Kulturveräin *MundArt Bad Zurzach,* wo d Kultur vom müntliche Verzelle tuet pfleege. Dr Veräin het anne 2008 agfange, regelmässig z Zuurzi es internazionals Verzellfestival z organisiere. Ufem Programm het’s Lüüt vo vil verschidene düütsche Mundartregioone gha, vo dr Schwiiz und anderne Gebiet vom alemannische Sproochruum und us Bayern und Öschtrych und au usem Norddütsche so wie öppe dr Peter Glass vo Bremerhaven. Es chunt au vor, ass me Künschtler us andere Sproochgebiet yladt so wie anne 2015 d Jan Blake us Ängland. Drzue sind no es paar anderi Sache abotte woorde. So hets au en *Grosse Internazionale Gschichtsemäärt* am Festival. Sit anne 2012 macht er nümmen es äinzigs Festival, es git jetz no vil mee Verastaltige. Es goot drby au no ums Verzelle vo Gschichten i dr Mundart, und drzue ane cha men au go «innovatyvi Volchsmusig» lose – d Lüüt vom Veräin säge däm Programm *Volxtöne.*

Termin sind gsi:
* 2. MundArt-Festival Bad Zurzach, Mai 2008
* 3. MundArt-Festival Bad Zurzach, 7.–9. Mai 2010
* Mund-Art Erzählkunst & Volxtöne, 2012
* MundArt 2014
* 5. Internationales Erzählkunstfestival, 9.–11. Septämber 2016
* Erzählkunst & Volxtöne, Bad Zurzach, 15. November 2019

2008 het bi dr Gäneralversamlig vom Veräin dr Dialäktoloog Hans-Peter Schifferle über d Mundart gredt. Dr Verzeller Jürg Steigmeier vo Zuurzi, wo dr Gründer isch vo *MundArt ErzählKunst* und em *VolxTöne Festival,* het 2010 a dr «Stubete» mit es paar Lüüt vom Verzelle gredt, drby sin gsi: d Barbara Berger, d Christine Lauterburg, dr Matthias Lincke, Dide Marfurt und dr Christian Schmid vor em Veräin mit em Jürg Steigmeier gredt. Und au vo däm Mundertfestival anne 2010 het d Musigwälle vom Schwiizer Radio e Sändig vom Christian Schmid broocht. Am 12. Mai 2011 het d Sändig Schnabelweid vo DRS 1 übere Gschichteverzeller Jürg Steigmeier brichtet.

2015 isch es Programm vo jiddische Lieder choo.

Anne 2010 isch bim Mundartfestival au grad d Jooresversamlig vo dr Schwiizer Määrligselschaft gsi. Me het vo Lüüt vo däm Veräin chönne go Määrli lose.

Für syni Aläss isch dr Veräin *Mundart Bad Zurzach* teils im alte Huus *zur Woog* a dr Hauptstrooss z Zuurzi und mängmol im Propschteisaal.

Es paar vo de Dialäktkünschtler, wo bim Veräin scho sind go ufträtte:
* Jürg Steigmeier, MundArtVerzeller
* Alexandra Kampmeier, Gschichtsverzellerin, Hamburg
* Marita Fochler
* Laurin Buser, Slam Poet
* Patti Basler
* Ragnhild A. Mørch, norwgisch-dütschi Dichterin und Verzellerin
* Annika Hofmann, Määrliverzellerin
* Volker Gerling
* Peter Glass
* Heike Vigl, Musikerin und Verzellerin
* Andreas Weissen
* Tim Krohn
* Inge von der Crone, Määrliverzellerin
* Kurt Derungs
* Selma Scheele
* Dirk Nowakowski
* Thomas Hoffmeister-Höfener
* Andre Wülfing
* Kurt Lussi

## Weblink
* d Websyte vom Veräin ''Mundart Bad Zurzach''
* Christian Roth: ''Bad Zurzach. Tante Hilde erzählt von den Nibelungen'' uf aargauerzeitung.ch

## Fuessnoote
Jean-Georges Quiquerez

Dr **Jean-Georges Quiquerez**, wo am 28. Augschte 1755 z Grandfontaine uf d Wält choo und am 29. April 1832 z Saugere gstoorben isch, isch e Schwiizer Notaar und Staatsbeamte gsi.

Si Vatter isch dr Joseph Quiquerez und syni Muetter d Françoise geboreni Fridez gsi. Dr Jean-Georges Quiquerez isch im Basel-fürschtbischöfliche Staat Notaar woorde. Er het i dr Staatsverwaltig vom Fürschtbischtum als Schaffner und Hoofchammerroot gschaffet.

Wo em letschte Basler Fürschtbischof sys Land nach dr französische Revoluzioon zu Frankrych choo und döört s Departemänt Mont-Terrible woorden isch, het dr Quiquerez als Presidänt d Versammlig vo de Wahllüüt i dere Regioon gleitet. Anne 1800 isch er Bürgermeischter vo Pruntrut woorde. Er het sich für modäärni Sache ygsetzt, so isch er öppe für s nöie metrische Sischteem gsi und het en Kataschter vom Grundbsitz i dr Stadt plaanet. 1807 het er uf Druck vom französische Inneminischter vom Amt als Bürgermeischter müesse zruggträtte.

Dr Jean-Georges Quiquerez isch i dr Gschicht vo dr Sproochforschig bekannt, wil er em jurassische Pfaarer Ferdinand Raspieler sys Mundartwörterbuech *Dictionnaire patois,* s eerschte Lexikon vom Grafschäftlerischen im Dialäkt vom Schwiizer Jura, wyter gschriben und ergänzt het.

## s Wörterbuech
*  Jean-Georges Quiquerez: *Dictionnaire ou explication en français, quelques fois en Latin et en allemand, des termes patois les plus singuliers en usage dans la vallée de Delémont et dans le païs d’Ajoye,* (überarbeiteti Fassig vom Ferdinand Raspieler sym *Dictionnaire patois*). Bibliothèque cantonale jurassienne, Pruntrut, Signatuur MP 45&nbsp;/&nbsp;A6095 (Digitalisaat uf e-codices.ch).

## Literatur
* 
* Pierre Henry: *Les glossaires jurassiens. Lexicographie patoise. [[Ferdinand Raspieler]] – Jean-Georges Quiquerez – Antoine Biétry – [[François Fridelance]] – François-Joseph Guélat – [[Simon Vatré]] – Robert Jolidon.* 1992.
Chindlistein

**Chindlistäi**, *Poppelistäi* oder *Tittistäi* säit s Volch söttige Felsblöck, wo me vonene verzellt hät, das d Eltere d Chind vo deete holid. Mängmaal sind s glychzytig au Rutschstäi, aso Stäi, wo d Fraue druf abegrutscht segid, zum iri Fruchtbaarkäit verbessere. *Chindlistäi* chan es Gattigswoort sy (aso äifach für d Sach staa) oder aber au uustrückli de Name vo somene Stäi.

Vil wiird dëë Glaube bis wyt i d Früegschicht zrugg gfüert, öppe zu de Kelte. Aber das sind Projäkzioone, wil me ja gaar nöd cha wüsse, was die für es Bruuchtum ghaa händ.

S *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerisch Idiotikon]]* hät as früeschte Beleeg für s Woort «Chindlistäi» äine vo 1742, und dëë isch z Altstette (hüt es Quartier vo Züri) gsy. S Woort und de Glaube häts natüürli scho vorane ggëë, aber über söttigi Sache hät mer halt früener chuum gschribe. Chindlistäi gits ämel rächt vil, so lyschtet s *Idiotikon* under de Stichwöörter *Chind, Chindlistäi* (mit Verwys zu wytere Chindlistäi under andere Näme), *Poppelistäi* und *Tittistäi* e ganzi Räien uuf. Wyteri gchänt de Karl Ludwig Schmalz spezyfisch für s Bëërnpiet.

Chind hät me nöd nu «vo under de Felse hëër gholt». Luut em Artikel *Chind* vom *Schwyzerischen Idiotikon,* wo 1892 truckt woorden isch, händ d Elteren irne Chind na mängs anders verzelt, nu zum si nöd müesen uufklëëre: Au us Höölene, vo oder us de Bëërg, ab de Böim oder us hoole Baumstrünk, us Brunestube, us em Chindligrabe, vo gwüssen Oortschaften oder vom Zuurzi-Mëërt hegid si die Chind hëër, und die «modërnere» händ gsäit, d Poscht heg si ene praacht.

## Literatuur
* L. Rütimeyer: *Über Schalen- und Gleitsteine im Kanton Wallis und anderwärts und ihre Bedeutung.* I: *Schweizerisches Archiv für Volkskunde* 28, 1928, S.&nbsp;145–192, bsunders S.&nbsp;180–186.
* Karl Ludwig Schmalz: *Namensteine und Schalensteine im Kanton Bern.* Haupt, Bern/Stuttgart 1988, ISBN 3-258-03936-4, S.&nbsp;9–14 (Kapitel *Namensteine*).
* Yves Schumacher: *Steinkultbuch Schweiz. Ein Führer zu den Kultsteinen und Steinkulten.* edition amalia, Bern 1998, ISBN 3-905581-06-X, S.&nbsp;125–154 (Kapitel *Liebes- und Kindersteine*).
* *[[Schweizerisches Idiotikon]],* Band XI, Spalte 834, Artikel ''Chind-, Chindlistein'' (mit wyteren Aagaben und Verwys).

## Fuessnoote
Metallocen

Ä **Metallocen** isch ä chemischi Verbindig wo us eme Metall-Ion bstoht, wo zwische zwai aromatischi Ring sitzt. Di maischde bekannde Metallocen wos hitt gitt sin Komplex mit zwai Cyclopentadienyl-Ligande.

D Metallocen-Komplex werde vilmol iigsetzt, zum Baispiil bi LEDs, Katalysatore oda als Zusätz in Benzin.

De Ernst Otto Fischer und de Geoffrey Wilkinson hän 1973 de Nobelprais fir Chemii kriigt, wil si ruskrigt hän, wiä d Bindig in sellene Komplex funktioniire.

## Gschicht
S erscht Mol wo ä Metallocen hergschdellt wore isch, nämlich Ferrocen, isch 1951 gsi, wo de Tom J. Kealy un de Peter L. Paulson probiert hän, Fulvalen us Iise(III)-klorid un Cyclopentadienylmagnesiumbromid z moche. Do däbii hän si aber nit Fulvalen ruskrigt, sondern ebbis, wo on de Luft nit kabutt gonge isch un wo sich hätt licht sublimiire losse.

: 

Wiä sie ä Elementaranalyse gmocht hän, hän si gmerkt, dass si nit Fulvalen gmocht hän, un wiä sie wing grechnet hän, sin si uf d Summeformel C10H10Fe kumme. S isch aber schwiirig gsi, s Iise wo drin isch richtig zum undersuäche, wil d Verbindig so schdabil gsi isch.

S hätt au onderi gä, wo au Ferrocen gmocht hän, nämlich de Samuel A. Miller, de John A. Tebboth un de John F. Tremaine bi de British Oxygen Company. Di hän ihr Sach sogar vor de ondere bi nere Zittschrift iigraicht, aba Kealy un Paulson hän ihri Ergebnis bi de Nature  iigraicht un di hätts schneller veröffentlicht.
De Miller hät au emol gsait, dass er s Ferrocen sogar noch dräi Johr friier gmocht hätt.
S könnt sogar sii, dass si bi de Union Carbide Ferrocen noch friier gmocht hän, wiä si probiert hän, in eme Iiserohr Cyclopentadien zum spalte. Des hän si detmols aba nit widderschd aguckt un analysiirt.

## Referänze
Schleifenbergturm

Der **Schleifebäärgturm** isch en Ussichtsturm z Lieschtel.

Er isch dr högscht Ussichtsturm vom Baselland, mit syne dryssg Meter isch er es paar Meter höcher als der Wiisebäärgturm. Hööcher sy i dr Umgäbig nume no zwee Wassertürm: dr Turm uf em Bruederholz (im Kanton Baselstadt) und dää bi Allschwyl, wo men uf beidi au cha ufegoo.

Dr Turm isch e Konstrukzioon vo Fachwärk us Staal. Er isch anne 1900 bout worde. Vorhäär isch a däre Stell uf em Schleifebäärg, em Bäärg öschtlich vo dr Stadt Lieschtel, scho nüün Joor lang e chleinere hölzige Ussichtsturm gsi.

## Weblink
Museum.BL

**Museum.BL** isch dr nöi Naame vom Kantonsmuseum vo Basel-Landschaft.

Es stoot zmitzt i dr Altstadt vo Lieschtel. Das grosse Huus, wos drinn isch, isch früener s kantonale Züghuus gsi.

S Museum schaffet i de Fachberych Gschicht, Natur und Volchskund. Es wott als *Forum für d Kultur* mit synen Uusstelligen und andere Aktiviteete über wichtegi Sache usem Kanton informiere.

Es psunders kantonals Theema isch d Induschtry, und do het s Museum.BL e gueti Samlig zu dr Härstellig vo Sydebänder.
    
## Weblink
* Museum.BL
Rigiplatz

Der **Rigiplatz**, au **Rigiaalag** gnennt, isch en öffentliche Platz in der Stadt Zug. Är isch im Aschluss a d Vorstadtkatastrophe gschaffe worde, behärbärgt Kunst im öffentliche Ruum und isch hüt e beliebte städtische Erholigsort.

## Laag und Gschicht
Der drüeckigi Rigiplatz ligt am Rand vo der Zuger Altstadt. Är wird vo der Gartestrass (im Norde), der Rigistrass (im Oste) und der Flaniermeile *Vorstadt* (im Weste) begränzt. D Vorstadt und di drhinterliegendi Katastrophebucht trenne ihn vom Zugersee.

Der Rigiplatz isch 1891 im Aschluss a d Vorstadtkatastrophe nach de Plän vom Robert Moser aglegt worde. Nach em Seeuferibruch isch us Gründe vo der Sicherheit der Bau vo Hüser im Berich vo der neue Uferlinie verbote worde. D Stadt het wäg däm im Berich vo der entstandene Abbruchzone d *Rigialag* as öffentlichi Grüenzone alege lo.

1953 isch der Platz um dr ersti stadtzuger Chinderspilplatz, wo de Richtlinie vo der Pro Juventute entsproche het, ergänzt worde. Mit sine Sitzglägeheite, Grüenflächine und sinere Seenöchi isch er zum beliebte stadtzuger Erholigsort worde. Im Nordoste vom Platz (wo sech d Gartestrass und d Rigistrass chrüze) befindet sich s 1953–1955 vom Hanns Anton Brütsch baute *Haus Seepark*, es Schwizer Kulturguet vo der Kategorie B (KGS-Nr.: 7343).

1995 isch d Platzalag gsamtsaniert worde. Im gliche Johr si (im Rahme vo de 700-Jahr-Firlechkeite vo der Schwizerische Eidgnosseschaft) nach em Konzept vom Anton Egloff vier Kunstwärch installiert worde:
* Em Flavio Paoluccis «L’ombra sul passato» (im Oschte vom Rigiplatz) us schwarzem und wissem Granit ähnlet formal emene Zeiger oder ere Süle und versinnbildlecht d Süle vom Quaibauprojekt, wo während der Katastrophe igsunke si (Moser, 2016).
* Em Anton Egloff sis «Hören Ost Süd West Nord» isch es glockeförmigs Bronzeobjekt, däm si Chopf sich gäge See und di rundi Öffnig zur Platzmitte richtet; je nach Liechtverhältnis änderets sini Farb vo Tüüfschwarz zu Silbergrau (Moser, 2016).
* D Andrea Wolfensberger het di vildütigi Wortchetti «In Gedanken versunken» in e Randstei bim Alpequai (e chli usserhalb vom Rigiplatz) igraviert.
* Der Carmen Perrin ihres «Mémoire d’une strate 1887–1996» isch e 6,25&nbsp;m² grossi quadratischi, anthrazitfarbigi Platte, wo us Tusige vo chline Schiferplättli bestoht und sich flach in dr Rase schmiegt; je nach Lichtifall erschint si bedrohlech und dunkel, schillernd und kontrastrich oder sanft und hell (Moser, 2016).

Der Rigiplatz isch zudäm e beliebte Usgangsort für usländischi Touriste.

## Galerii

Vorstadtkatastrophe-Monument-1.jpg|de Carmen Perrin ires «Mémoire d’une strate 1887–1996», Rigiplatz 1995
Vorstadtkatastrophe-Rigiplatz-1.jpg|d Beschriibig vo de skulpturale Intervention uf dem Rigiplatz, wo der Anton Egloff 1990 konzipiert het
Zug Gartenstr 4.JPG|Hus Seepark (KGS-Nr.: 7343)


## Literatur
* 

## Weblink

* Dossier zur Entschtehig vom Rigiplatz im doku-zug.ch
* Kunststadtplan Zug

## Fuessnoote
Stadtpräsident

E **Stadtpresidänt** oder e **Stadtpresidäntin** isch der Scheff bzw. d Scheffyn vo dr politischen Exekutive von ere Stadt.

Für d Funkzioon git’s hüt no wie au i dr Stadtgschicht ganz verschideni Nääme: I teil Länder seit men em – und vo jetz aa chöme doo nume no die männliche Amtsbezeichnige vor – au *[[Bürgermeister|Bürgermeischter]]* und z Dütschland öppen *Oberbürgermeischter,* im Liechteschteinischen isch es dr *[[Ortsvorsteher]],* und früener het i gwüssne Piet d Amtsbezeichnig Gmeindpresidänt gheisse, wa i dr Schwiz i Gmeinde, wo ke Stadt sind, immer no so isch. I dr Schwiiz bruucht me doo und döört au no dr alt mundartlech Name *Stadtamme.* Uf Französisch isch es dr *Maire,* uf Änglisch dr *Mayor* und im Iteliänische dr *Sindaco.*

I de meischte Fäll wird – ämel i demokratisch organisierte Länder – dr Stadtpresidänt vo de stimmberächtigte Ywooner und Ywoonerinne vo dr Stadt gwählt.

Bi chlinere Stedt chunt’s vor, ass dr Stadtpresidänt di einzigi Person mit der Ufgab vo der Exekutyven und elei dr Leiter vo dr Stadtverwaltig isch, bi de meischte und eerscht rächt bi de Grossstedt het me mit de staatliche Verfassige oder de Gmeindreglemänt sit em Mittelalter do drfüür en Stadtroot vorgsee, wo em Gmeindpresidänt bi dr Arbet hilft. Dr Presidänt isch denn dr Vorsitzendi vom Root.

Dr Presidänt tuet syni Stadt politisch gägen usse verträtte, also bi andere Stedt und Gmeinde und bi hööchere staatliche Stellen und gägenüber privaaten Organisazioone, dr Wirtschaft und de Chile.

*Lueg au:*
* Liste der Stadtpräsidenten von Genf
* Liste der Stadtpräsidenten von Liestal
* Liste der Stadtpräsidenten von Zürich

## Literatur
*
Vorstadtkatastrophe

Bi der **Vorstadtkatastrophe** isch am 5. Juli 1887 s Ufer vom Zugersee i der Schwizer Stadt Zug ibroche. Öppe 35 Hüser si im See versunke, elf Mönsche si gstorbe und öpe 650 si obdachlos worde.

## Gschicht

D Zuger Vorstadt isch uf geotechnisch instabiler Seechride bout. D Ost-West-Bahn-Gesellschaft het dört ab de 1860er Johr es Quaiprojekt realisiere welle. Dr Projäktuftrag isch a dr Ingenieur Franz Karl Stadlin gange, dr Karl Pestalozzi het derfür es ersts Guetachte erstellt, und d Bouprojäkt vo der Zuger Quaialag si jahrzähntelang politisch diskutiert worde. I de 1880er Jahr hei d Quaiarbeite agfange. Riss hei dr Stadtrat veralasst, dr Albert Heim und dr Robert Moser mit eme Guetachte z beufträge, wo im Juli 1884 abgschlosse worde isch und d Arbeite infrog gstellt hei. Em Ifluss vom Boupresidänt Clemens Henggeler isch es wohrschinlech zuezschribe, dass s Guetachte vom Heim und vom Moser chum im Stadtrat diskutiert worde isch und d Arbeite trotz de Risike fortgsetzt worde si.

Am Tag vo der Katastrophe, em 5. Juli 1887, het der Untergrund am Ort vo de Quaiarbeite sini Festigkeit verlore. Am Nomittag si am Ufer einigi Gebäud i See gstürzt, mehreri Persone si gstorbe. E zweite Uferibruch hets am Obe gä: Churz vor de Sibne hei d Muure vo der Zuger Vorstadt afo wanke, panisch si d Bewohner gflüchtet, wo d Hüser igstürzt und im See versunke si. Im Ganze si elf Mönsche gstorbe, öppe 650 Persone si obdachlos worde, und 35 Geböid si chabutt gange. En öppe 150 Meter langi Bucht isch ufgange, wo öppe 70 Meter is Land ine gluegt het. I der Bucht hei Dächer vo versunkene Hüser us em Wasser gluegt, Husrat, Balke und Möbel si im See gschwumme. Der Uferibruch het e Fluetwälle bewirkt, wo n es Dampfschiff a Land gspüelt het.

Nach wenige Tage isch es zumene Katastrophentourismus cho; Schoulustigi, wo vo withär cho si, hei sech uf Schiffe für 40 Centimes zur Abbruchzone fahre lo.

Im nördliche Berich vo der Ibruchzone erinneret sit 1887 e Gedänkstei mit eme Gedicht vo der Isabelle Kaiser as Unglück. Im Aschluss ad Katastrophe isch 1891 vom Robert Moser der Rigiplatz realisiert worde. Zuesätzlech si nachär us Sicherheitsgründe di umligende Hüser am „Neue Quai“ abgrissen und d Rössliwiese gschaffe worde. Vo der Vorstadtkatastrophe leitet sich der Name vo der Katastrophebucht ab.

Im Staatsarchiv vom Kanton Zug finde sech zahlrichi Akte zur Vorstadtkatastrophe.

## Zitat

## Literatur
* 
* 

## Weblink

## Fuessnote
Wilhelm Senn

Dr **Wilhelm Senn**, wo am 12. Februar 1845 z Lieschtel uf d Wält cho und am 22. Augschte 1895 z Basel gstorben isch, isch e Schwiizer Lehrer und Dichter gsi.

## sis Lääbe
Er isch dr Soon vom Wilhelm Senn, wo z Lieschtel Beck gsi isch, und vo dr Barbara Rosenmund gsi. Er isch z Lieschtel id Schuel un z Weddige ufs Seminaar gange.

Drno het er im Baselbiet z Ramschbrg, z Gälterkinden und de au no z Basel Schuel ggää.

Dr Senn het es Buech über d Gschicht und d Volchskund vo Ramschbrg gschribe. Und er isch i dr Öfentlichkeit als Dichter bikant gsi. Sys im Kanton psunders berüemte Gedicht isch d Baselbieter Hymne *Vo Schönebuech bis Ammel*, wo dr Senn anne 1862 gmacht het. Das Lied het me schynts anne 1887 s erschte Mol bim Hasepfäfferässe vom «Baselbieter Chränzli», erer Gruppe vo Heiwehbaselbieter i dr Stadt Basel, wo dr Senn au drby gsi isch, gsunge. S Lied isch sit 1937 im *Baselbieter Singbuech* abtrukt. Es wird no hütt vil gsunge, au wenn dr Tegscht von ere alte ländliche Wält redt, wo eso scho zu Wilhem Senns Läbeszyt teils überholt gsi isch.

Zäme mit em Jonas Breitenstein rächnet me der Wilhelm Senn zu de eersche Baselbieter Mundartdichter.

S Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel zeigt Sache vom Senn sym Lääbe.

## Wärch
* *,* Gedicht
* *Heimat und Volk in Poesie und Prosa,* 1884
* *Onkel Fritzens Testament,* Leipzig 1889
* *Die Weinlese zu Liestal in früheren Jahrzehnten,* 1884

## Literatur
* Kaspar Birkhäuser: *Das Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft.* Liestal 1997.
* Traugott Meyer: *Wilhelm Senn.* In: Baselbieter Heimatbuch 3, 1945, 130-140.
* Justus Stöcklin: *Ein Poetennest.* 1922, S. 116–148.

## Weblink
* Wilhelm Senn. In: Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft

## Fuessnoote
Daniel Spinnler

Dr **Daniel Spinnler**, wo anne 1976 z Lieschtel uf d Wält koo isch, isch e Schwiizer Ökonoom und e Politiker vom Baselbiet.

Er isch dr Soon vom Edgar Spinnler, wo synerzyt Stadtroot vo Lieschtel gsi isch. Er het sich i dr Juget für d Pfadi angaschiert, isch spöter go Wirtschaftswüsseschaft studiere und het bi der Wirtschaftkammere Baselland und als Unternäämensberooter gschaffet. Er isch au no Gimilehrer woorde und het a dr Hochschuel für Agrar-, Forscht- und Läbensmittelwüsseschaft z Bern glehrt. Z Lieschtel isch er Adjutant vo dr Stützpunktfüürweer gsi.

Anne 2017 isch dr Spinnler zum Ywoonerroot und 2016 zum Stadtpresidänt vo Lieschtel gwäält woorde.

Er het bi de Stiftigsrööt vom Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel, vom Tierpark Weihermätteli, vo dr August Prader und Rosa Fehr Stiftig und vo dr Paul Schwob Stiftig mitgmacht.

## Lueg au
* Lischte vo Gmeind- und Stadtpresidänte vo Lieschtel
Altstadthalle und Fischbrutanstalt

D **Altstadthalle und Fischbruetaastalt** isch es Boudänkmal (Typ G) a der Unter Altstadt 14 i der Schwizer Stadt Zug.

D *Altstadthalle* dient as Usstelligsrum, ihri Benützig isch der Abteilig Immobilie vo der Stadt Zug unterstellt. In ihre finde regelmässig Kunstusschtellige statt.

I der *Fischbruetaastalt* a der Seesite vom Geböid hets es Fischereimuseum mit ere Schoubruetaalag.

## Fuessnote
Heinrich Brodbeck

Dr **Heinrich Brodbeck** (* 18. Septämber 1811 z Lieschtel; † 27. Novämber 1886 au z Lieschtel) isch e Schwiizer Politiker gsi.

Vo Prueff isch er Schryner gsi. I synere Stadt isch er Gmeindpresidänt worde. Und me het en au als Bezirksgrichtspresidänt und anne 1863 als Regierigsroot gwäält. I dr Baselländer Kantonsregierig isch er bis 1866 gsi. Drno het er s Amt vom Statthalter füre Bezirk Sissech gha.

## Weblink
*
Kantonales Kulturzentrum Palais Besenval

S **Kantonale Kulturzentrum Palais Besenval** isch es staatlichs Kulturzentrum i der Schwizer Stadt Solothurn gsi, wo vo 1990 bis 2000 existiert het. Es isch im Palais Besenval a der Kronegass&nbsp;1 gsi und het houptsächlech as Kunsthalle dient.

## Gschicht
S Kulturzentrum isch am 6. Mai 1990 dür s Kuratorium für Kulturförderig vom Kanton Solothurn gründet worde. Es het s Ärdgschoss (zwei Usstelligsrüm mit insgesamt 230 m², und emene Dokumentationszentrum) und dr Garte (560 m²) vom Palais Besenval belegt, während s Obergschoss vom Solothurner Amt für Justiz belegt worde isch. S Logo vom Kulturzentrum isch vom Hans Küchler (1929–2001) gstaltet worde.

Dr Zwäck vom Kulturzentrum si der „Innerkantonali Ustusch vo zitgenössischem Kunschtschaffe“, der „Usbau vom kulturelle Beziehigsnetz innerhalb vom Kanton“, d „Förderig vom Kulturustusch über d Kantonsgränze use“ und d „Dokumentation über Kunst, Kultur und Bruchtum“ gsi. Wie s Begägnigszentrum Waldegg für e interkantonali Beriich, so het sich s Palais Besenval as „innerkantonali Brugg vo Mönsch zu Mönsch, vo Region zu Region…“ verstande (Peter André Bloch, 1990). S Kulturzentrum het houptsächlech Kunstusschtellige organisiert. S Kuratorium het mehrmols bildendi Kunscht mit Literatur verbunde, so zum Friedrich Dürrenmatt (Bilder, Zeichnige und Skizze) a de Solothurner Literaturtäg (1991), oder zur „Malerfründschaft“ zwüsche em Hermann Hesse und em Cuno Amiet (1998).

Nach zäh Johr Betriib isch s Kulturzentrum em stürpolitische Schparpaket „SO Plus“ zum Opfer gfalle: Der Solothurner Regierigsrat het d Schliessig vom Kulturzentrum bschlosse und het s Ärdgschoss und dr Garte vom Palais Besenval für d Vermietig usgschribe. Mit sinere Usschtellig *Totentanz* vom April bis zum Mai 2000 het s Kulturzentrum sis Änd iglüte. Am 31. Ougschte 2000 isch s *Kantonale Kulturzentrum Palais Besenval* ufglöst worde. I de folgende Jahr het der Kanton si Beriich Kultur im Schloss Waldegg zentralisiert.

## Usschtellige

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* 
* s Kantonale Kulturzentrum Palais Besenval uf artlog.net

## Fuessnote
Emma Herwegh

D **Emma Charlotte Herwegh**, wo am 10. Mai 1817 z Magdeburg oder z Berlin uf d Wält choo und am 24. März 1904 z Paris gstorben isch, isch e düütschi Revoluzionärin und Frauerächtlerin gsi. Iire Maa isch dr Dichter Georg Herwegh gsi.

## Lääbe
D Emma Charlotte Siegmund isch d Dochter vom dütsche Sydehändler Johann Gottfried Siegmund (1789–1865) und dr Henriette Wilhelmine Siegmund, geb. Cramer (1784–1860) gsi. Si het e gueti Schuelbildig übercho, Französisch, Polnisch und Iteliänisch chönne und isch künschtlerisch begabt gsi. Si het au Gedicht gschribe.

Si het sech schynts nid immer so benoo, wie me das z Dütschland von ere Dochter us eme guetsituierte Bürgerhuus erwärtet hätt, so het si öppe gärn graukt und isch mit Pischtole go schiesse, und si het sech sit der Julirevoluzion anne 1830 immer meh für politische Frooge agfange inträssiere. Si isch füre revoluzionär Freiheitskampf vo Polen gsi. Do het si anne 1841 em Stuttgarter Dichter Georg Herwegh syni *Gedichte eines Lebendigen* gläse, und vo dene revoluzzerische Värs isch si agsteckt worde. Anne 1842 het si dr Herwegh sälber lehre könne, und scho gly het si sech mit em verlobt. 1843 isch z Baden im Aargau iires Hochzyt gsi.

Sid 1843 isch s Herweghs Dehei z Paris gsi. Bi der Revoluzioon z Dütschland anne 1848 isch dr Georg Herwegh mit synere *Pariser Dütsche Legioon* is Grossherzogtum Baade cho. Wo di badischi Revoluzioon gschyteret isch, het dr Herwegh wider id Schwiiz müese flüchte, s Paar het vo 1851 bis 1866 z Züri gläbt und wo jetz z Baade für d Revoluzzer en Amneschty verchündet worden isch, z Baden-Baden. Dört isch dr Georg Herwegh anne 1875 gstorbe.
 
D Emma Herwegh het sider meischtens wider z Paris gläbt. Wo si 1904 gstorben isch, het me se i dr Schwiiz z Lieschtel begrabe, grad näben Iirem Maa Georg Herwegh.

D Sache vo dr Emma Herwegh iirem Nochlass ghören em Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel.

## Literatur
* *Georg Herwegh’s Briefwechsel mit seiner Braut.* Hrsg. von Marcel Herwegh. Stuttgart 1906.
* 
* Dorothea Keuler: *Emma Herwegh. Amazone und „Femme politique“.* In: *Provokante Weibsbilder. Historische Skandale aus Baden und Württemberg.* Tübingen 2011, ISBN 978-3-8425-1134-7, S. 149–165.
* Barbara Rettenmund, Jeannette Voirol: *Emma Herwegh: die größte und beste Heldin der Liebe.* Zürich 2000, ISBN 3-85791-346-0.
* Michail Krausnick: *Emma Herwegh – Nicht Magd mit den Knechten! Eine biographische Skizze.* Marbach 1998. ISBN 3-929146-74-6.

## Weblink
Hans Brodbeck

Dr **Hans Brodbeck** (* 5. April 1920 z Lieschtel; † 26. April 1994 au z Lieschtel), isch e Schwiizer Chauffme und Politiker gsi.

Dr Brodbeck isch dr Soon vom Paul Brodbeck, wo vo 1924 bis 1959 Gmeindpresidänt z Lieschtel gsi isch, und vo dr Rosa geb. Broggi gsi. Er het als Textilchauffme bi dr Firma Scholer z Lieschtel gschaffet.

1972 het men en als Gmeindroot gwählt, und 1972 als Stadtpresidänt. Er het für d FDP politisiert. vo 1979 bis 1990 isch er au im Baselbieter Landroot gsi. Er isch bi dere Bewegig drby gsi, wo s Baselbiet het welle vo Basel-Stadt unabhängig bhalte.

Dr Brodbeck isch e bekante Sportler gsi, er het Handball gspilt und Zääkampf gmacht.

## Lueg au
* Lischte vo Gmeind- und Stadtpresidänte vo Lieschtel
Munzach

**Munzach** isch en Oort im Gmeindbann vo dr Stadt Lieschtel im Kanton Basel-Landschaft.

Hüt isch es es Stadtwkartier vo Lieschtel am nordweschtliche Rand vo der Stadtsidlig am Usgang vom Rööseretal.

Früener, im Mittelalter, isch *Munzach* es chlyses Doorff gsi. Im ene Dokumänt vo anne 825 heisst dr Oort *Monciacum*. Es het au en eigeti Chile gha, won em Heilige Loränz gweiht gsi isch. Bi dr Pfarrei Munzach sind au d Ortschafte Fränkedoorff und Fülltschrf gsi. S Doorff, wo vilicht im früene Mittelalter vo den Alemanne gründet worden isch und *Monzacha* gheisse het, het men im drizääte Joorhundert ufgää, wo der Graf vo Frohburg d Stadt Lieschtel het lo boue. D Munzacher sind i die guet gschützti Stadt, wo me dank em Stadträcht e besseri Exischtänz het chönne ha. D Loränzchile isch erscht anne 1765 abbroche worde, der Pfarrer isch scho zwei Joor vorhäär uf Fränkedoorff go woone, scho sit 1618 isch dr Gottesdienscht für die nöi Pfarrei Fränkedoorff-Füllschtrf i dr Chile z Fränkedoorff, wo me dozmol us dr alte chlyne Dorfkapälle e richtigi Chile gmscht het. Der alt Taufschtei us der alte Munzecher Chile stoot hüt i dr refermierte Sankt Margreete-Chile z Fränkedoorff.

*Munzach* het aber no en vill en elteri Gschicht. Wo me im 1949i d Munzachkwelle nöi gfasst het, sind im Bode alti Muure fürechoo. Es sind d Räschte vom ene grosse römische Landhuus i dr Umgäbig vo dr Stadt Augusta Raurica. Der Lischtler Lehrer Theodor Strübin (1908–1988) het d Muure vo drMunzecher Villa erforscht und vil über die römischi Alaag usegfunde, wo öppis Wichtigs bi de alte Lieschtler Gschichtsmonumänt isch. Der Platz mit de römische Muurfundamänt isch hüt als Stadtpark gstaltet, wo me Teil vo de römische Muure gseht. Es git Lüüt, wo dänke, dr römisch Guetshof chönt au scho *Montiacum* gheisse ha, und vo däm Name wäär de dr Ortsname *Munzach* choo.

Dr Zeichner Emanuel Büchel het anne 1751 vo der alte Munzecher Chile no es Bildli gmoolet.

Früener isch im Gebiet vo Munzach, vo der alte Chile häär, au e Fridhof gsi.

1954 isch d *Munzachgsellschaft Lieschtel* gründet worde, wo für s alte römische Landhuus luegt.

## Literatur
* 
* *Liestal, Eine neue Heimatkunde,* Liestal 2004, S. 436.
* Reiner Jansen: *Munzach-Frenkendorf-Füllinsdorf, Geschichte einer Kirchgemeinde. Liestal 1976.
* Reiner Jansen: *Die Kirche St. Margaretha in Frenkendorf.'' Füllinsdorf 2005.

## Weblink
* d Websyte vo dr Munzachgsellschaft Lieschtel
Oberland (Liechtenstein)

S **Oberland** isch e Regioon un e Verwaltigsgliiderig z Liachtaschtaa. S Oberland setzt si us dr Gmaine Balzers, Planka, Schaa, Tresa, Trisabärg un Vadoz zäme. Ändi 2017 het s Oberland 24&nbsp;375 Yywooner (&nbsp;% vu dr liachtaschtaanische Bevelkerig) un e Flechi vu 125,5 km²&nbsp;(78&nbsp;% vu dr liachtaschtaanische Landesflechi) ghaa. Fir d Liachtaschtaaner*ne gheert d Zuegheerigkait zum Oberland oder zum Unterland zue ire Identiteet.

## Gschiicht
S Oberland isch dr siidli Landesdail vu Liachtaschtaa un umfasst s Territorium vu dr eemoolige Groofschaft Vaduz. D Uusdruck *Oberland* un *Unterland* sin schyyns eerscht in dr zwoote Helfti vum 19. Joorhundert gängig woore. Vorlaifer sin speeteschtens ab em frieje 18. Joorhundert d Uusdruck *Oberi* un *Unteri Landschaft* gsii. Die Näme cheme vu dr Topografy, wu z. B. mit dr Fließriichtig vum Rhyy zämehangt. D Gränze zwische Oberland un Unterland bildet dr „Scheidgrabe“, wu aber hite in dr Landschaft nimi uffallt. Hite sin d Landesdail geograafisch ender dur d Siidliggränze im Ried drännt.

Syter anne 1878 bildet s Oberland en aigene Waalchrais.

## Literatuur
* 

## Fueßnote
Otto Plattner

Dr **Otto Plattner**, wo am 29. Juni 1886 z Lieschtel uf d Wält cho und am 20. Oktober 1951 z Schtei am Rhy gstorben isch, isch e Schwiizer Mooler und Grafiker gsi.

## Lääbe
Er isch dr Soon vom Wilhelm Plattner und vo dr Marie Plattner geb. Strübin gsi. Nach dr Volchsschuel isch er uff d Basler Gwärbschuel ggange und het z Gämf Dekorazionsmooler gleert. De het er z Paris und z Münche gschaffet und anne 1912 z Basel sys eigete Atelier uftoo. I dämm Joor het er d Frida Lüdin, wo au vo Lieschtel gsi isch, ghürootet. I de 1930er Joore isch er wider uff Lieschtel zrugg.

Em Plattner syni Hilf het me gärn gholt zum d Latäärne für d Basler Fasnacht z moole. Und er het Landschaftsbilder, Portrait, Entwüürf für Fääne und Plakaat, Zeichnige für es Buech vo der Baselbieter Mundartdichterin Helene Bossert und aller Gattig anderi grafischi Sache gmacht. Vo syne Wäärch sind hüt bsunders die monumäntale Gmäld uf Huusmuure no bekant, so wie die z Basel am Züghuus, am *Huus zum grosse Konschtanz* und a de *Drei Roose*. Er het 1911 töörffe d Bilder a dr Basler Rothuusfassaade hälfe reschtauriere. Mängisch het er mit em Mooler Albert Adolf Zehntner zämegschaffet. Lieschtler Wandbilder vo iim gseht men am Obere Toor, am Rothuus und im Sitzigssaal vom Landroot. Au z Waldeburg, z Lauffen un z Schtei am Rhy het’s so grossi Helge vo iim.

Anne 1944 isch dr Grafiker bi de Gründer vo dr Basellandschaftliche Kunschtvereinigung gsi.

Dr Otto Plattner isch z Schtei gstorbe. Sys Graab isch uff em Lieschtler Fridhof und sy künschtlerisch Nochlass im Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel.

## Muurbilder

Wandbild für die Schuhmacherzunft in Liestal von Otto Plattner (1886–1951) Maler, Graphiker, Heraldiker.jpg|s Wandbild am Huus vo dr Schuemacherzunft z Lieschtel
Wandbild, 1939, Der Auszug der Baselbieter und Eidgenossen in die Schlacht bei St. Jakob an der Birs (1).jpg|es grosses Bild vom Uuszug uff Sankt Jakob a der Birs


## Literatur
* 
* Max Tüller: *Otto Plattner, Der Maler Liestals.* Baselbieter Heimatbuch, Bd. 4, 1948, S. 7–35.
* Alfred Reuff: *Otto Plattner, 1886–1951. Maler, Zeichner, Graphiker, Heraldiker.* Liestal 1986.

## Weblink

* Otto Plattner im *Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft*
Orisbach

Dr **Orisbach** isch es Gwässer im Baselbiet.

Dr Bach isch nüün Kilometer lang. Er flüsst dur nes Tal – s Oristal – im Tafeljura und mündet bi Lieschtel id Ergolz.

Dr eint Quellbach chunt vom soledurnische Doorff Büüre und der ander, wo Rueschtelbach heisst, us sym Tal, eben em *Rueschtel,* wo au uf Büüremer Boden isch. Undem am Doorff Büüre münde die beede Bech uf der Fluer *Langeschtrich* inenand, und das git de dr Orisbach.

S schmalen Oristal zdurabb lauft dr Orisbach föif Kilometer gäge Nordoschte bis uf Lieschtel. Linggs vonnem liggen uf iirne Gländterrasse d Döörffer Bantlion und Nuugle, wo zum soledurnische Scharzbuebeland ghööre, und uf dr rächts Syte d Baselbieter Ortschafte Lupsigen und Sältisbäärg. D Kantonsgränze goot em Orisbach noo. Underem Luusebäärg isch die alti Orismüli.

Bim Wyler Nöi-Nuugle lauft d Gränze vom Bach furt gäge Nordweschte zu der Sichteren ufe. Der Orisbach chunt jetz in Gmeindbann vo Lieschtel. Drüü Kilometer het er no vor sich bis zu dr Ergolz abe. Doo chunt dr Bach an es paar inträssante Sache verby: dr Fischzucht bim Orishof, em vilfältige Gwäärbgebiet im vorderen Oristal, de Woonquartier *Oristal* und *Schwieri,* wo s alte Schwieribechli us em Bach furtlauft, und er gumpet über en Wasserfall abe; dört, wo dr Bach jetz under em breite Bahndamm mit dr SBB-Linie vo Basel uff Luzärn und mit em Gleis vom Waldeburgerli undeduregoot, isch früener der ober Stadtweiher vo Lieschtel, dr *Orissee* gsi.

S Tal vom Orisbach isch im Mittelalter so öppis wie der weschtlich Stadtgrabe vo dr alte Stadt Lieschtel gsi, und vom undere Tor isch e Brugg drüber. Unden am alte Stadtzäntrum chunt der Bach no zmitzt dur nes anders stedtischs Gwäärbgebiet, und de isch er bi dr Ergolz.