open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fricktaler Museum

S **Fricktaler Museum** isch es Stadt- und Regionalmuseum im aargauische Rhyfälde.

Es isch sit 1934 im Huus «zur Sunne» i dr Altstadt vo Rhyfälde. Das Huus stoot a dr Määrtgass, grad näbem Roothuus.

S Museum het e schööni Sammlig vo Sachen us dr Stadt und em Fricktal. Das alles isch zäme als Kulturguet, wo regionale Bedüütig het, definiert.

Anne 1878 isch d Altertumskommissioon vo Rhyfälde gründet woorde, wo gly drufabe agfange het Sachen und Kulturgüeter us dr Stadt samle. 1883 sin die Sachen ad Stadt choo, und z’eerscht isch alls im Huugefäldschuelhuus usgstellt gsi und spööter de im Roothuus. 1934 isch s nöie Museum i dr «Sunne», wo früener e Wirtschaft gsi isch, uufggange.

## Weblinks
* d Websyte vom Fricktaler Museum
Schweizerisches Inventar der Kulturgüter von nationaler und regionaler Bedeutung

S **Schwiizerischen Inväntaar vo de Kulturgüter, wo nazionali oder regionali Bedüütig händ**, isch e Lischte vo Sache, wo me zu de wichtigere Kulturgüeter vom Land zellt.

Aagfange het me mit däm nazionale Projäkt anne 1988.

Es git i dr Schwiiz öppe sächsehalbtuusig Objäkt, wo me für d Architektur und d Kultur vo de Regioone als bsunders wichtig aluegt, und mee weder drüütuusig Objäkt, wo gmäss däm Vrzäichniss als bsunders wichtig im nazionaale Vrglyych gälte.

S meischte sind historischi Bouwäärch, und drzue ane het men au Sammlige vo Museeèn und vo Archyv und gwüssi archäologischi Oort uf d Lischte gnoo.

Die regionali Kategory isch nach de Kantöön ggordnet, also gnöier: für jede Kantoon git’s dört drvo en eigeti Lischte. Dr Begriff vo dr «regionale Bedüütig» meint öppe s glyyche wie «kantonali Bedüütig», eifach im Gägesatz zu dääne Sache, wo me nach Bschlüss vo de zueständige Kommissioone als so wichtig aluegt, ass me sen uf die gsamtschwiizerischi, ebe die «nazionali» Lischte too het. Über die Yteilig het’s bi de Fachlüüt und Arbetsgruppen und Politiker mängisch zimlechi Kontroväärse gää. S fertig usdischgerierte Inväntaar wird vom Bundesroot für gültig erchläärt.

Und au bi dr undere Kagegory vo dr kulturelle Bedüütig isch s wider äänlich gsii: es git bi de Kantöön au no die Objäkt, wo me nen e «lokali Bedüütig» zueschrybt. Es git öppe sächzg- bis sibezgtuusig vo deene. Die sind gänerell pro Gmeind zämegstellt, und für die luegt z’eerscht mol d Gmeind sälber, aber scho au meischtens mit dr Hilf vo dr kantonale Tänkmolpflääg.

Weli Sache zu welere vo dene drüü Kategorie ghööre, schynt – abgseh notüürli vo de Top-Objäkt wie öppe den Objäkt vom UNESCO-Wälteerb und de grössere Magneet füre Frömdevercheer – i vilne Fäll zimli zuefellig z sy.

## Lueg au
* s nit-materielle Kultureerb
* Liste der lebendigen Traditionen in der Schweiz
* s Inväntaar vo den Ortsbilder i dr Schwiiz, wo me bsunders sett schütze
* s Bundesinväntaar vo de Landschaften un de Naturtänkmööler, wo me für nazional wichtig aluegt

## Weblink
Erdmännchen (Begriffsklärung)

**Ärdmänndli** oder **Härdmänndli** bedüütet:
* Ärdmännli, e Tieraart
* Erdmännlein (Sagengestalt): Härdmänndli, es Volch i dr Saagewält
* s Ärdmänndli, es Määrli
* Figure vo verschideni alemannische Fasnets-Narrezümft:
** Narrenzunft Erdmännle Sickingen e. V
** Narrenverein Mössingen e. V. "Erdmännle & Andeck-Hexa"
** Narrenzunft Tiengener Erdmännle e. V.
Amalafrida

D **Amalafrid**, wo öppen i dr Zyt vo 460 bis 525 nach Chrischtus gläbt het, isch e Frau und e Prinzässin vom Volch vo den Oschtgoote gsi.

Si isch vermuetlich d Dochter vom König Thiudimir, und iire Brueder isch dr König Theoderich der Gross gsi, eini vo de wichtige Herrscherpersoonen i der Zyt vo dr Völkerwanderig, e Gäneraal vo den Oschtröömer; am Ändi vom füüfte Joorhundert het er nach schwääre Kämpf mit dr Armee vom weschtrömische König Odoaker e grosse Teil vom Land Italien eroberet, wo s Oschtgooterych de für mee weder es halbs Joorhundert gsi isch.

D Amalafrid isch zeerscht mit emene Oschtgoot ghüroote gsi und mit dämm het si zwöi Chind gha, dr Theodahad, wo noch em Theoderich für churzi Zyt König vo den Oschtgoote gis isch, und d Amalaberg, wo d Frou vom Tüüringerkönig Herminafrid gsi isch.

Wo iire eerscht Maa gstorben isch, isch d Amalafrid anne 500 d Frou vom König Thrasamund vo de Wandaale woorde. So isch si zu iim uf Afrika ggange. Im Joor 523 isch dr König gstorben, und jetz het däm syn Nochfolger, dr Hilderich, sii lo yspeere und de lo tööde.

## Literatur
* M. Cristini: *Il seguito ostrogoto di Amalafrida: confutazione di Procopio, Bellum Vandalicum 1.8.12.* In: *Klio* 99 (2017), S. 278–289.
*
Ulrike Ebert

D **Ulrike Ebert** (mer chännt si au unter em Name **Ulrike Ebert-Wirminghaus**; * 15. April 1955 z Löörech; † 28. April 2024) isch e dytschi Musikpedagoogi un alemannischi Autoori gsii.

## Lääbe
D Ebert isch z Löörech ufgwachse un het no dr Schuel an dr Musikhochschuel z Fryburg Schuelmusik, Rhythmik un Klavier studiert. Si schafft as Musik- und Rhythmikleereri an dr Kadoolische Fachschuel fir Sozialpedadoogik z Fryburg.

Si het mit ire Familie langi Joor z Niederweiler bei Müllheim gwoont, speter het si z Fryburg gläbt.

D Ebert het im Löörecher Alemannisch un uf Hoochdytsch gschribe. Anne 2006 isch im Drey-Verlag ire eerscht Buech mit alemannische Gediicht uusechuu. Im Joor 2018 het si mit *Warnlaute vom Tag* ire Prosadebüt uf Hochdytsch uusebroocht.

D Dorothee Philipp het im Oberbadische Volksblatt iber ire Gediichtband gschriibe:

D Ulrike Derndinger schrybt:

D Ebert isch syt 2005 Mitgliid bi dr Muettersproch-Gsellschaft gsii. Anne 2008 isch si aini vu dr Dailnämer*ne bi dr Schopfemer Mund-Art Literatur-Wärchstatt gsii.

## Wäärch
* *im handchehrum.* Drey-Verlag, Gutach 2006. ISBN 978-3-933765-28-4. 116 S.
* *Warnlaute vom Tag.* Drey-Verlag, Gutach 2018. ISBN 978-3-933765-95-6. 159 S.

## Weblink
* d Ulrike Ebert uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* d Ulrike Ebert bim Internazionaale Dialäktinschtitut (IDI)
* Gabriele Hauger: *[https://www.verlagshaus-jaumann.de/inhalt.muellheim-vom-besonderen-des-alltaeglichen.c4c450a1-9b49-48db-8e2f-8b59fc82524e.html Vom Besonderen des Alltäglichen],* 10. Dezämber 2018
* Bianca Flier: *Ulrike Ebert-Wirminghaus: Gedichtband Im Handchehrum,* Badische Zeitung, 13. Dezämber 2006 (Online uf freiburg-schwarzwald.de)
* Carola Horstmann: Ulrike Ebert schriibt „im handchehrum“, Alemannisch dunkt üs guet, Heft I/II 2007, S. 67
* Carola Horstmann: 20. Mund-Art Literatur-Werkstatt, Alemannisch dunkt üs guet, Heft I/II 2008, S. 67
Roland Frauchiger

De **Roland Frauchiger** (* 1960) isch en Schwizer Politiker vo de EVP. Er isch Mitgliid vom Grosse Rot vom Kanton Aargau und Co-Präsident vo de Kantonalpartei. 

## Biographii
De Frauchiger isch politisch und au bi de reformierte Chile engagierd. Er isch Gmeindamme vo Thale und isch dete au einigi Johr Präsident vo de Chilepfläg gsi. Zudem het er i de Legislaturperiode 2015–2018 d Synode vo de Reformierte Chile Aargau präsidierd. Er isch au Mitgliid vo verschidnige Stiftigsröt.

Sit em 18. November 2014 isch er Mitgliid vom aargauische Grosse Rot. Dete isch er de Nochfolger vom Sämi Richner worde.

## Weblink
* d Website vom Roland Frauchiger
* de Roland Frauchiger uf de Siite im Grosse Rot Aargau

## Einzelnochwis
Territorialabtei Wettingen-Mehrerau

**Wettige-Mehrerau** isch es Zischterziänserchlooster bi Bregänz im Vorarlbärg.

Der offiziell latynisch Name vom Chlooschter isch *Abbatia territorialis Beatae Mariae Virginis de Maris Stella et de Augia Maiore.*

## s alte Chlooschter
Der Graf Ulrich dr Zääti vo Bregänz het s *Chlooschter Mehrerau* *(Augia Maior)* im elfte Joorhundert gründet. Der Name chunt drvo, ass dr Platz nooch bim Bodesee isch. Anne 1097 isch dr Bischof Gebhard vo Konstanz d Chile *Sankt Peter und Paul* cho weihe. Wo Bregänz im Joor 1805 zum Königrych Bayern cho isch, het d Regierig s Chlooschter ufghobe.

## s nöie Chlooschter
Es halbs Joorhundert drufabe het s Chlooschter wider nöi agfange. Im Kanton Aargau het di radikaali Regierig anne 1841 d Chlööschter ufglööst, au s alte Zischterziänserchlooschter Wettige. Und jetz sind d Mönch vo däm Chlooschter a dr Limet uf Bregänz choo, und dr öschtrychisch-ungarisch Kaiser Franz Joseph het nen erloubt, im alte Chlooschter am Bodesee iire Konvänt yzrichte.

Am 18. Oktober 1854 het s Lääbe vo Wettige-Mehrerau agfange. Dä Konvänt gilt als diräkte Nochfolger vo beidne früenere Chlööschter, däm vo dr Mehrerau und däm bi Wettige, wo *Maris stella («Meerstäärn»)* gheisse het.

Das Bodeseechlooschter isch wichtig gsi für die jüngeri Gschicht vom Oorde vo de Zischterziänser. Ihm ghört au d 
Wallfahrtschile Birnau.

## Literatur
* Kassian Lauterer, Ulrike Liebl: *Abtei Mehrerau.* Lindenberg 2007, ISBN 978-3-89870-387-1.

## Weblink

* d Website vo de Abtei Mehrerau
Wildenmannlisloch

S **Wildemannlisloch** (/wıldəmannlısˈlɔχχ/) oder **Wildmannlisloch** isch e Hööli im Toggeburg. Si isch am Nordabhang vom Seluu, eim vo de Chuurfirschte, am ene Felshoger näbe der Breitenalp. Dr Platz vo dr Hööli isch uf 1635 Meter über Meer. D Hööli goot öppe hundertfüfzg Meter wyt i Bäärg ine. 

## Neandertaaler
S Wildemannlisloch isch vor öppe 40ˈ000 Joor vo Neandertaaller uufgsuecht wore und somit de ältisti bikannti Oort im Toggeburg, wo Mensche ghuuset hend. D Hööli isch doozmool nume wenig öberem Tuurgletscher glege. D Neandertaaller hend die Hööli sporaadisch uufgsuecht, wenn si uf de Jagd i d Geget choo sind. S Wildemannliloch isch i de Joore 1923 bis 1927 systemaatisch erforscht wore. Me hett e Dörenand fo Chnöche gfunde, wo vo junge Höölebääre stammed, und ono wenigi vo e paar anderne Tier. Bim Iigang hett mer vercholets Roottaneholz gfunde und aabrennti Bäärechnöche.

## Saage
Me list vonnere s eerschte Mol öppis im Buech vom Pfaarer Heiri Scherrer vo anne 1716. Sit em Joor 1816 isch dr Naame *Wildmannlisloch* bezüügt. Das het mit dr alte Gschicht z tue, es heige döört früener Wildlüütli gläbt.

## Literatur
* 
* Bächler, Emil: *Das Wildenmannlisloch*. In: Appenzeller Kalender 206, 1927.

## Ainzelnoowiis


## Weblink
Klingenthal (Bas-Rhin)

**Klingedol** (IPA: ) (frz. *Klingenthal*, ditsch *Klingenthal)* ìsch e frànzeesch Dorf ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). ’S Dorf ghert zu d’ Gmeine Bersch und Ottrott, zem Kanton Molse un zem Arrondissement Molse.

## Gschìcht
Klingedol ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1731.

Vun 1871 bìs 1918 hàt ’s Dorf zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

Bekànnt isch ’s Dorf fir sini Manufacture zerscht fir Chriegswàffe un speter fir làndwirtschàftlichs Warchziig, ggrìndet vum Louis XV. Hìt isch im frienriga Schüelhüs e Museüm.

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Klingedol ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Weblink

* D’ «Manufacture Royale d’Armes Blanches» im Elsass (englisch, franzeesch, ditsch)
* E kurz Gschìcht d’r Manufacture vun Klingenthal (englisch)

## Referanza
Das Erdmännchen

**«Das Erdmännchen»** isch es Määrli im *Düütsche Määrlibuech* vo de Brüeder Jakob und Wilhelm Grimm.

Das Määrli het im Wäärch vo de Brüeder Grimm d Nummere ATU 301. Si bringes in iirem Buech in ere niderdüütsche Fassig.

## d Gschicht
Um was goot’s i dere Gschicht?

Es isch e ryche König gsi, dä het en Öpfelboum gha. Äär het gseit, wäär vo däm Boum es Öpfeli numti, sig grad vrwunsche. Do het emol iim sys jüngschte Döchterli dänkt, dää Fluech gälte gwüss für iins nit, und so het s en Öpfel gnoo und syne beede Schwöschtere drvo gää. Und lueg, grad het se d Äärde vrschlückt.

Jetz het dr König vrchündet: Wär se fungti, däm guub er eini zur Frou.

Drüü Jeegerspurschte sin zum König ufs Schloss choo, und me het se uf d Suechi gschickt. Im ene Huus git’s für se en Prüeffig am ene verzouberete Tisch vom ene chlyne Männdli, und nume dr jüngscht vo de Brüedere gwünnt dr Kampf mitem. Und drum zeigt s Männdli iim dr Wääg dur en Brunnen abe is Geischterrych. Dr Puurscht gwünnt döört au gäge drüü Traache, wo d Prinzässinne hüete.

Oben am Brunne mache sich de beiden eltere Brüedere ellei mit de grettete Mäitli uuf zum Schloss und verroote der jüngscht, wo no under dr Äärden isch. Dää cha siich mit ere vrzouberete Flööte rette, und wonn er spööter zum König chunt, merkt dää was bassiert isch. Die beide bööse Purschte wärden uufghänkt und em dritte git me die jüngschti Prinzässin zur Frou.

## Uusgaab
* Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: *Kinder- und Hausmärchen. Vollständige Ausgabe. Mit 184 Illustrationen zeitgenössischer Künstler und einem Nachwort von Heinz Rölleke.* 19. Auflage. Artemis & Winkler, Düsseldorf / Zürich 2002, ISBN 3-538-06943-3, S. 460–464.

## Lueg au
* zum Vrglych d Saag vo de Häärdlüütli

## Literatur
* Johannes Bolte, Georg Polivka: *Anmerkungen zu den Kinder- und Hausmärchen der Gebrüder Grimm.* Leipzig 1913.

## Weblink

* ''Das Erdmännchen'' uf Hochdüütsch
Raureif

**Biecht** isch e Form vo Ysch, wo sich uf feschte Gägeständ uus dr Luftfiöchtikäit bildet, wenn s zimmli chalt isch.

S Wort bruucht men i den alemannische Dialäkt, und bim schwiizerdütsche Mundartwörterbuech Idiotikon cha me drzue es paar Sache go lääse, au wie s bim Meinrad Lienert und em Gotthälf vorchunt.

Es anders Wort drfüür isch **Ryffe**. Es chunt au öppe no im Rhynische Wörterbuech vor, und au s Idiotikon bringt s, im Band 6.

## was es isch
Es wachse uf herte Sache chlyni Yschkristall, wenn s relatyv gsee vill Wasserdampf i der Luft het und deren iiri Tämperatuur under minus acht Grad Celsius gheit. Me seit dämm füsikalische Prozäss i dr Fachsprooch «Resublimazioon». Wenn drby no dr Luft chly bloost, bilde siich länglichi Yschkristall i dr Richtig em Wind zue.

Längi Yschforme git’s döört, wo lengeri Zyt Näbel stoot und bsunders vill Fiöchtikäit bringt.

De ganz schöne, grosse Biechtkristall seit men «Yschblueme».

Dr Ryffe i chalte Nächt isch gfäärlech für Gwächskultuure – und au für d Autofahrer: wenn men e Waage in ere ganz chalte Nacht dusse loot lo stoo und am Morge der Ryffe nit rächt wäggchratzt, git’s e Buess.

## Bilder vo Biecht

Dezember-raureif001.jpg|Biecht uff Böim
Rauhreif Kristalle-8350.jpg|Biecht-Kristall
White frost 2.jpg|Biecht, wenns chly Wind gha het
Darmstadt-Mathildenhoehe Winterimpressionen 2007 Raureif.jpg|Biecht uf emene Zwiig
Raureif2.JPG|und uff emene Ascht
Raureifedited.jpg|uf Graas


## Lueg au
* Schnee

## Literatur
* Tönjes de Vries, Antje Paschmann: *Resublimation – die faszinierende Bildung von Raureif.* In: *CHEMKON.* 11, 2004, S. 185–190.

## Weblink
* ''Biecht'' im bärndüütsche uf www.berndeutsch.ch

## Fuessnoote
Hochwald

**Hochwald** chan eini vo däne Bedütige ha:
* Hochwald (Waldbau), de chärnwüchsig, uusgwachse Vollbestand bim ene Wald

**Hochwald** isch de Name vo däne geografische Objekt:

Ort:
* Hochwald SO, es Dorf und e Gmeind im Kanton Soledurn
* *Hochwald*, en Ortsteil vo de Chreisstadt Rautweil, Bade-Würtebärg
* *Hochwald*, en Ortsteil vo de Stadt Waldbröl im Oberbergische Chreis, Nordrhii-Westfale
* *Hochwald*, en Ortsteil vo de Gemeinde Issum im Chreis Kleve, Nordrhii-Westfale
* *Hochwald*, en Wiiler i de Gmeind Sölden (Ötztal), Tirol
* *Hochwald*, de dütsch Name vo de Gmeind Hukvaldy, im Oste vo Mähre

Bärg und Bärgzüüg:
* Hochwald (Schwarzwald)  (bis 1121 m), e Hochflächi im Schwarzwald, gad östlich vom Kandel
* Hochwald (Schwäbische Alb), 1002 m, en Bärg uf de Schwäbische Alb bi Gosheim im Landchreis Duttlinga
* *Hochwald*, 919 m, i de Gutensteiner Alpen, Nideröschtriich
* *Hochwald*, 851 m, de dütsch Name vom Bärg Chełmiec bi Wałbrzych im Waldeburger Bärgland, im Südweste vo Pole
* *Schwarzwälder Hochwald* (Erbeskopf 816 m), en Höchezuug im Hunsrück, Saarland/Rhiland-Pfalz
* *Hochwald* (Hvozd), 749 m, im Zittauer Gebirg, Sachse/Tschechie
* *Osburger Hochwald* (Rösterkopf 708 m), en Höchezuug im Hunsrück, Rhiland-Pfalz
* *Hochwald* (647 m), en Bärg im Thüringer Wald, östlich vo Zella-Mehlis
* Hochwald (Elsass) (508 m), en Bärgzuug im Nordelsass, südwestlich vo Waisseburich

und au:
* *Burg Hukvaldy*, e Burg im Oste vo Mähre
* *Tunnel Hochwald*, en Stroossetunnel bi Oberhof im Thüringer Wald
* Ouvrage du Hochwald, es ehemoligs Artilleriiwärch vo de Maginot-Linie im Elsass bi Drachebrunn-Birlebach
* *Uedemer Hochwald*, es Waldgebiet am Niderrhii, im Weste vo Nordrhii-Westfale

**Hochwald** isch de Familiename vo däne Persone:
* Abraham Hochwald (1923–2006), en dütsche Rabbiner
* Tuvia Hod-Hochwald (1949–2019), en israelisch-dütsche Rabbiner
* Bernhard Hochwald (* 1957), en dütsche Sportschütz

**Hochwald** cha au bedüte:
* *Der Hochwald*, en Erzälig vom Adalbert Stifter
* *Hochwald Foods*, es Milchverarbeitigsundernehme mit Sitz z Thalfang, Rhiland-Pfalz
* *Feldkommandostelle Hochwald*, en Bunker z Ostpreußen, hüt Pole

**Lueg au:**
* Hohwald
* Hoher Wald
Zentralafrika

**Zäntralafrika** isch e Teil vom Kontinänt Afrika.

Me rächnet bi dr UNO die Länder zu däre Regioon:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Literatur
* Dieter H. Kollmer, Torsten Konopka, Martin Rink (Hrsg.): *Zentrales Afrika.* Paderborn 2015.

## Weblinks
Hohwald

**Hohwald** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* *Hohwald*, en Teil vom Lausitzer Bärgland z Sachse, östlich vo Dreesde
* *Hohwald*, en ehmolegi Gmeind (1994–2007) am gliichnamige Waldgebiet z Sachse
* Hohwald LU, en Ortsteil vo de Gmeind Flüeli im Kanton Lozärn, Schwiz
* Hohwald (Unterelsass) (fr. *Le Hohwald*), e Gmeind im Underelsass, Frankriich
* Hohwald (Odenwald), en Bärg im Odewald, östlich vom Itterbach, Gmeind Mudau, Necker-Odewald-Chrais, Bade-Wirttebärg

**Lueg au:**
* Hohenwald
* Hochwald
* Howald
* Howaldt
* Howalt
* Hoher Wald
Violenbach

Dr **Violebach** isch e Bach vo dr Nordweschtschwiiz.

Er isch acht Kilometer lang und es Gwässer im Yzugspiet vom Rhy.

Syni Kwelle isch i dr aargauische Gmeind Olsberg AG, und dr Bach mündet Augscht und Kaiseraugscht vo rächts häär in d Ergolz, wo gly drufabe in Rhy use laufft. D Kwelle vom Bach isch öppe 190 Meter hööcher als d Mündig.

Bi Kaiseraugscht laufft dr Bach dur s Stadtpiet vom antike ''Augusta Raurica.
Peter Zihlmann

**Peter Zihlmann** isch de Name vo däne Persone:
* Peter Zihlmann (Maler) (1874–1941), en dütsche Mooler
* Peter Zihlmann (Jurist) (* 1938), en Schwiizer Jurist und Publizist
* Peter Zihlmann (Musiker) (* 1977), en Schwiizer Jazzmusiker
Hauensteinpass

**Haueschtei** seit me zwöine Päss im Jura.

Beidi ghöre zu Stroosse, wo us der Gägend vo Basel und Lieschtel über d Jürachöttine is Aaretal im schwiizerische Mittelland lauffe. Dr Name vo de Päss chunt vo dene Passaasche, wo men im Mittelalter churzi Teil vom Wääg usem Chalchfelse vo de Jurabärgen useghaue het.

Der äint isch dr **[[Oberer Hauenstein|Ober Haueschtei]]**. Dä lyt im Gmeindbann vo Langebruck im Baselbiet. Über dä Pass goot d Schwiizer Hauptstroosse nummero 12.

Der ander isch dr **[[Unterer Hauenstein|Unter Haueschtei]]**. D Passhööchi isch uff dr Gränze zwüsche de Gmeinde Läuffelfinge und Haueschtei, wo grad au d Kantonsgränze zwüschem Baselbiet und em Kanton Soledurn isch. Es isch d Hauptstrooss 2, wo döört drüber goot.

Vom Name vom Pass chunt dr Ortsname vom Doorff Haueschtei, wo grad oben a der useghauene Stell vom Undere Haueschteipass bi dr Chäppeliflue lyt.

## Lueg au
* d Lischte vo de Jurapäss
* was dr Name *[[Hauenstein|Haueschtei]]* suscht no bedüütet

## Literatur
*
Hauenstein

Dr Name **Haueschtäi** bruucht men:

i dr Geografy für:
* Hauenstein (Pfalz), e Gmeind vo Rhyland-Pfalz, Dütschland
* Verbandsgemeinde Hauenstein, e Verbandsgmeind i dr Pfalz
* Hauenstein (Laufenburg), e Stadtteil vo Lauffeburg, Bade-Würtebärg
* *Hauenstein*, e Bärg im Schwarzwald
* d Grafschaft Haueschtäi, es Piet vo Vorderöschtrych
* Haueschtäipass, zwöi Päss im Jura:
** dr ober Haueschtäi
** dr under Haueschtäi
* *Haueschtäi*, es Dorf i der soledurnische Gmeind Haueschtäi-Yflete

für Burge und Ruine:
* Burg Hauenstein (Hauenstein), e Burgruine bi Lauffeburg
* *Burgstelle Hauenstein*, en ehmolegi Burg i dr Pfalz
* *Burg Hauenstein*, e Burgruine i dr Steiermark
* *Burg Hauenstein*, e Burgruine im Spessart, Bayern
* *Schloss Hauenstein*, e Burgruine i dr Tschechische Republik
* *Burg Hauenstein*, e Burgruine im Südtirol

als Familiename für:
* Hauenstein (Rittergeschlecht), e adligi Familie am Oberrhy
* Dan Hauenstein (1894–1978), en düütsche Künschtler
* Ekkehard Hauenstein, en dütsche Musiker
* Fritz Hauenstein (1896–1979), en dütsche Journalischt
* Hans Hauenstein (1912–1989), en öschtrychische Schriftsteller
* Heinz Hauenstein (1899–1962), en dütsche Soldat
* Kurt Hauenstein (1949–2011), en öschtrychische Musiker
* Olli Hauenstein (* 1953), en Schwiizer Gloon

i dr Vercheersgeografii:
* Haueschtäibahn, d Ysebahnlinie vo Basel uf Olte
** Haueschtäitunäll, es Ysebahntunäll zwüsche Läuffelfinge und Olte
** Haueschtäibasistunäll, es Ysebahntunäl zwüsche Däggnau und Olte
Magnus Kaiser

Dr **Magnus Kaiser** (* 1964 z Waldshuet) isch e dytsche Physiker un Badäntaawalt. Mer chännt en z Siidbade as Folk- un Bluessänger, unter anderem zäme mit sym eltere Brueder Johannes im Duo Kaiser & Kaiser.

## Lääbe
Dr Kaiser isch z Birdef im Hotzewald un z Steine im Wisedal ufgwachse. Är isch z Schopfe uf d Schuel gange. Noch em Abitur het er bis 1990 Universitet Fryburg Fysik studiert.

Vu 1989 bis 1992 het er z Fryburg as Wisseschaftlige Mitarbaiter am Fraunhofer-Institut für solare Energiesysteme gschafft. Syni Schäärpinkt deert sin Halblaitertächnology, Feschtkeerperfysik, Optik, Mässtächnik, Verfaarestächnik, Leisertächnik, Oberflechetächnik un Elektroonik gsii.

Syter anne 1992 schafft er im gwäärblige Räächtschutz un het nääbehäär Badäntaawalt gleert. S Batäntassessorexaame het er anne 1995 gmacht un isch anne 1996 z Dytschland un bim Europäische Maarkeamt as Badäntaawalt zuegloo woore un 1997 derno bim Europäische Badäntamt. Syter 2000 schafft er as Badäntaawalt bi dr dr Chanzlei „Lemcke, Brommer & Partner“ z Chaarlsrue.

In syre Freizyt macht er Musik im Beryych Blues, Folk un Rock, är spiilt Gitarre un duet singe. Är het in verschiidene Band gspiilt (z. B. Influence, Soulutions) un isch au scho as Gaschtmusiker mit verschiidene regionaale Band ufdrätte, zem Byschpel mit dr Fryburger Blues Association (FBA). Mit unterschiidlige Musiker dritt er unter em Name „Magnus Kaiser Band“ uf.

Mit sym Brueder Johannes isch er langi Joor as Duo Kaiser & Kaiser ufdrätte. Si hän Blues- un Folklieder uf Alemannisch gsunge. Anne 1984 het dr Magnus Kaiser bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft mitgmacht. Gedicht vun em uf Alemannisch sin unter anderem in dr Anthologie D Hailiecher un weleweg selleweg uusechuu.

## Wäärch
* *Gedichte.* In: *[[D Hailiecher|D Hailiecher, Alemannische Anthologie Junge Mundart]].* Hrsg. Markus Manfred Jung/Muettersproch-Gsellschaft, Morstadt Verlag, Kehl 1987
* *Im graue Morge - Folk & Blues uf alemannisch. 14 Lieder von Kaiser & Kaiser, zusammen mit Magnus Kaiser.* Audiocassette, Selbstverlag 1990
* *Gedichte.* In: *[[Weleweg selleweg|weleweg selleweg. Eine Anthologie mit Texten von 33 zeitgenössischen Mundartautoren aus Baden]].* Hrsg. für die Muettersproch-Gsellschaft. Redaktion: Markus Manfred Jung, Hanspeter Wieland, Wendelinus Wurth. Drey-Verlag, Gutach 1996. ISBN 3-9804636-2-1
* *Gedichte.* In: Jung/Wieland/Wurth: *I mag di mog di mig di. Alemannische Liebesgedichte.* Drey Verlag Gutach 2009

## Websyte
* dr Magnus Kaiser bi Lemcke, Brommer & Partner
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muetersproch-Gsellschaft
* dr Magnus Kaiser mit dr FBA, ZMF Fryburg, 2015 (uf youtube.com)
* dr Magnus Kaiser mit dr FBA, ZMF Fryburg, 2013 (uf youtube.com)
Régions et peuples solidaires

**Régions et Peuples Solidaires**&nbsp;– was uf Düütsch öppe heisst: *Regioone und Völker hebe zäme*&nbsp;– isch e Gruppierig vo Parteie us es paar Piet vo Frankrych.

Dä Bund isch anne 1994 vo Lüüt us divärsi Regionalorganisazioone z Aix-en-Provence plaanet und anne 1995 z Rennes gründet worde. Er wott z Frankrych de föderalistische Chreft hälfe und öpis gäge Zäntralismus vo Paris mache, und er isch für die vill Forme vo dr Kultur und luegt für die kulturelle Wärt vo de Regioone. Uf internazionaaler Äbeni schaffet er mit dr Tachorganisazioon Europäischi Freji Allianz zäme.

Es git es paar Lüüt vo dene Parteie i dr französische Nazionalversamlig, und au es paar im Parlamänt vo Öiropa.

Anne 2005 het d Liga verlangt, Frankrych sell d Europäischa Chàrta vu da Regionàl- oder Mìnderheitasprocha underschrybe.

Bi dr Gruppe mache mit:
* Eusko Alkartasuna, im Baskeland
* Mouvement Région Savoie, z Savoie
* Esquerra Republicana de Catalunya, z Nordkatalonie
* Convergència Democràtica de Catalunya, z Nordkatalonie
* Partitu di a Nazione Corsa, uff Korsika
* Femu a Corsica, z Korsika
* Eusko Alderdi Jeltzalea-Partido Nationalist Vasco, im Baskeland
* Partit Occitan, z Südfrankrych
* 57-Le Parti des Mosellans, im Lootringische
* Unvaniezh Demokratel Breizh, i dr Bretagne
* Unser Land, im Elsass
* Congrès mondial amazigh, en Nit-Regierigs-Organisazioon vo de Berber

Früener sind emol drby gsi:
* Fer's Elsass, im Elsass (vo 1007 bis 2008), sid 2009 bi Unser Land
* Union du peuple alsacien, im Elsass (vo 1994 bis 2009), sider bi Unser Land
* Frankiz Breizh, i dr Bretagne (vo 1994 bis 2008), sid 2008 bi Unvaniezh Demokratel Breizh
* Rassemblement du peuple franc-comtois, i dr Freigrafschaft, d Organisazioon het’s nume vo 1995 bis 1999 gää
* Ligue savoisienne, z Savoie, vo 2003 bis 2005, me het se wäge Islam-fintleche Üsserige vo iirem rächtsextreeme Scheff usegheit

## Lueg au
* Sprooche z Frankrych

## Weblink
* d Website vo ''Régions et Peuples Solidaires''
Kulturelle Vielfalt

Mit de **vile verschidene Forme vo dr Kultur** het d Kulturpolitik z tue.

Im Standarddütsch seit me dämm *Kulturelle Vielfalt* und i dr Fachsprooch au öppe *Soziodiversität*.

Me meint drmit, me müess guet zu de ganz verschidene Läbensforme und Kulture vo de vile mönschliche Gsellschafte luege. Das isch es schwirigs Politikum wäge de staarche zäntralistische Chreft bi de Regierige vo vilne Länder uf dr Wält. Sogar au z Europa cha me gseh, wie schwäär s Überlääbe vo regionale Kulture in es paar Länder isch. Öppis bsunders wichtig wäär s Wyterlääbe vo de chlynere Sprooche; me seit nen au Minderhäitesprooche.

D UNO het es Papiir *[[Allgemeine Erklärung zur kulturellen Vielfalt]]* agnoo; es git d *[[UNESCO-Konvention zum Schutz der kulturellen Vielfalt]]* und au Bschlüss i dere Sache vo der EU, öppe die *[[Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen|Öiropäischi Charta vo de Regional- und Minderheitesprooche]]* sit 1992.

All Joor isch am 21. Mai der internazionaal Maantag füre Schatz vo de vile Kulture.

## Lueg au
* Régions et peuples solidaires
 
## Literatur
* Mario d’Angelo: *Diversité culturelle et dialogue des civilisations. L’évolution des concepts de 1990 à 2001.* Paris 2002. ISBN 2-909941-06-X.

## Weblink
* UNESCO-Konvention zum Schutz der kulturellen Vielfalt
Huwil

**Huwil** isch es Doorff i dr Gmeind Römerswil im Kanton Luzärn.

Es lyt zwöi Kilometer weschtlich vom Bezirkshauptort Hooftere und i der Middi zwüsche Hooftere und em Doorff Römerswil. Bi Huwil laufft der Sagibach vom Bärghang a dr Erloose is Tal vom Ronbach use.

Der Ortsname vo der Sidlig chunt scho anne 1101 im ene historische Dokumänt vor, er heisst döört *Hueneweilare*.

Im Mittelalter isch es e chlyni Herrschaft vo de Ritter vo Huwil gsi; uf alte Chaarte gseht me no dene iiri früeneri Burg.

Bi Huwil isch e grossi Lättgruebe, wo d Ziegelei Hooftere früener dr Lätt für iiri Bachschtei und Ziegel isch go hole. Sid d Ziegelei anne 2013 ufghöört het mit Brönne bruucht si die Gruebe als Depony für alts Material.

Vo Huwil chunt dr wyt verbreitet Familiename vo de Huwyler.

## Fuessnoote
Böhler (Pass)

Dr **Bööler** isch e Bärgübergang im Kanton Aargau.

Döört drüber goot e Strooss vo Schöftle im Suureetal uf Chulm im Wynetal. Zwüsche de beede Tääler lyt e langi Reihe vo Höger. Nid wyt wägg vom Bööler isch dr Hoger *Hochwacht*.

Dr höchscht Punkt vo dr Strooss isch uf 611 Meter über Meer.

## Weblink
Sankt Radegund

**Sankt Radegund** oder uf düütsch **Heiligi Radegund** bedüütet:

* Radegund vo Tüüringe (um 520–587), tüüringischi Prinzässin, fränkischi Königin und Chlooschterfrau
* Radegund von Chelles, au *heiligi Bathilbe*
* Radegund von Wellenburg († um 1290)
* Radegundchile
* Radegundchlooschter
* St. Radegund, e Gmeind z Oberöschtrych
* Sankt Radegund bei Graz, e Gmeind i der Steiermark
Baudonivia

D **Baudonivia** isch im früene Mittelalter e fränkischi Chlooschterfrau und Gschichtschryberin im Heiligchrüüzchlooschter bi dr Stadt *Pictavium,* em hütige Poitiers, gsi.

Si het i dr Zyt vom spoote sächste bis zum früene sibete Joorhundert gläbt, gnauer weiss me s nit. Si isch d Priorin vom Chlooschter gsi, wo vo der heilige Radegund gründet worden isch. D Baudonivia het als jungi Chlooschterfrau die berüemti Persoon no leere könne.

Vo dr Baudonivia git’s Büecher, wo si gschribe het; si isch drmit eini vo den eerschte Chlooschterfraue, wo me vonne literarischi Wäärch het. Die bekantischti vo iirne Schrifte isch d Läbensgschicht vo dr Radegund, wo si drin uf Gheiss vo dr Äptissin Dedimia em Venantius Fortunatus sini erschti Schrift über die bedütendi Frau wyterfüert und prezisieert. Dr Baudonivia vrdanke mer s meischte, wo me vo dr Radegund iirere Leischtig fürs Heiligchrüüzchlooschter weiss.

Anderi Sache het si für d Schuel gschribe, öppen e nöji Fassig vom Isidor vo Sevilla sym Lexikon *Etymologiae* und au en Abschrift vom Euklid synen *[[Euklids Elemente|Elemänt]]*. D Chlooschterfrau vo *Pictavium* isch eini vo dene Persoone, wo me ne im Land Akwitanie no s Wyterläbe vo der antike Kultur verdankt het.

Bi de Sproochforscher het men usegfunde, ass die guet usbildeti Chlooschterfrau im dozmol aktuelle wyter entwicklete Latyn mit scho richtig romanische Wändige, also vilicht mit Forme im Dialäkt vo iirere Region gschribe het und sech au ür die keltischi Sprooch inträssiert het. Dr Roger-Xavier Lantéri seit vonnere: *«Baudonivie peut donc être fêtée vraiment comme la doyenne des écrivaines françaises,»* is Dütschen übertreit: «D Baudonivia cha me würklech als erschti französischi Autoorin fyyre.»

Der fränkische Chlooschterfrau iire Name chunt au uf em berüemte frauegschichtliche Kunschtwäärch *[[The Dinner Party]]* vo dr Judy Chicago im Brooklyn Museum z Nöi York vor.

## Literatur
* Claudio Leonardi: *Baudonivie la biographe.* In: *La vie quotidienne des femmes au Moyen Âge.* Hachette, 1997.
* Yvonne Labande-Mailfert: *Vie de sainte Radegonde par la moniale Baudonivie.* In: R. Favreau: *Radegonde de la couronne au cloître.* Poitiers 2005, S.59-85.
* Louise Coudanne: *Baudonivie, moniale de Sainte-Croix et biographe de sainte Radegonde.* In: Études mérovingiennes. Actes des Journées de Poitiers 1er-3 mai 1952, Paris 1953, S.45-51.
* Roger-Xavier Lantéri: *Baudonivie.* In: Les Mérovingiennes 476-714. Paris 2000, S.42-49.

## Weblink
* Sylvie Joye: ''Baudonivie.'' In: Dictionnaire des femmes de l'Ancien Régime, 2008.
Hermann Heidegger

Dr **Hermann Heidegger** (* 20. Augschte 1920 z Fryburg; † 13. Jänner 2020 z Stääge) isch e dytsche Hischtooriker un Offizier gsii un Noolossverwalter vum Filosoof Martin Heidegger, sym Stiefvater.

## Lääbe un Wiirke
Anne 2005 het dr Hermann Heidegger im Noochwoort vu dr Briefsammlig *»Mein liebes Seelchen!« Briefe Martin Heideggers an seine Frau Elfride*, zum eerschte Mool effetli gmacht, ass dr Martin Heidegger nit sy lyyblige Vater isch, derfir dr Dokter Friedrich Caesar, e Juugedfrynd vu dr Elfride, wu anne 1946 gstoorben isch. Dr Martin Heidegger un d Elfride geb. Petri sin syter anne 1917 ghyroote gsii, dr Heidegger het d Vaterschaft akzeptiert ghaa.

Dr Hermann Heidegger het as beurlaubte Faanejunker zwai Semeschter Filosofy, Gschiicht, Räächtswisseschaft un Foorschtwiirtschaft studiert. Im Zweete Wältchrieg isch er as Infanteryoffizier viermool verwundet woore. Ab em Spootjoor 1941 het er zwai Joor lang as Rekonvaleszänt z Fryburg verbroocht, un het drei Vorlääsige un e Seminaar vu sym Stiefvater bsuecht. Anne 1945 isch er zum Oberleutnant befeerderet woore un Bataillonskommandeur in ere Volksgrenadier-Division. No dr Ruggcheer us dr sowjetische Chriegsgfangeschaft 1947 het er vu 1948 bis 1952 Gschiicht un Pedagoogik studiert un het derno bis 1955 as Volksschuelleerer gschafft. Anne 1953 het er bim Gerhard Ritter mit ere Dissertation iber s Theema *Die deutsche Sozialdemokratie und der nationale Staat* promoviert.

Im Joor 1955 isch dr Heidegger von Wolf Graf Baudissin as Hauptmann in s Verdaidigungsminischterium ghoolt woore, wun er an dr eerschte vier Bänd vum bolitisch-historische Handbuech *Schicksalsfragen der Gegenwart* gschafft het. Är isch au Mitgrinder vum dr Moonetsschrift *Information für die Truppe* gsii un het in e baar Generaalstaabs- un Druppekommandeursverwändige dient. Sy Abschiid het er anne 1979 as Ooberscht kriegt.

Noch em Dood vum Martin Heidegger anne 1976 isch er sällem sy Noolossverwalter woore un het no dr Gsamtuusgaab vum Filosoof gluegt. Är isch au ne Expert fir s Entziffere vu dr Manuskript vu sym Stiefvater gsii, wu in dytscher Kurräntschrift ghalte sin. Syter 2014 wird dr Nooloss vu s Hermann Heideggers Suun Arnulf Heidegger verwaltet.

Vu 1985 bis 2015 isch er Vorsitzer vum Kuratorium vu dr Martin-Heidegger-Gsellschaft gsii. Är isch Mitgliid u.&nbsp;a. vu dr Ranke-Gsellschaft, dr Clausewitz-Gsellschaft un dr Dytsche Schillergsellschaft gsii.

## Schrifte
* *Heimkehr 47. Tagebuch-Auszüge aus der sowjetischen Gefangenschaft.* Edition Antaios, Schnellroda 2007, ISBN 978-3-935063-73-9.
* *Die deutsche Sozialdemokratie und der nationale Staat: 1870–1920. Unter besonderer Berücksichtigung der Kriegs- und Revolutionsjahre.* Musterschmidt, Göttingen 1956, zugleich Dissertation, Universität Freiburg i. Br., 1953, .

## Weblink
* Martin-Heidegger-Gesellschaft
* „Er war ein lieber Vater“. Hermann Heidegger im Gespräch mit Iris Radisch. In: *Die Zeit*, 6. Meerz 2014.
* Bettina Schulte: ''Der Nachlassverwalter des Philosophen: Hermann Heidegger ist tot.'' In: *Badische Zeitung*, 20. Jänner 2020.

## Fueßnote
Ibikon

**Ibike** isch e Wyler i dr Gmeind Risch im Kanton Zug.

D Ortschaft ligt am nördlichen Ändi vom Rooterbärg, a der Strooss vom Doorff Rootchrüüz uf Meierschappel und is Doorff Risch.

D Sidlig isch vo den Alemanne im früene Mittelalter gründet worde, wie me wägem Ortsname cha dänke. Anne 1189 chunt dr Name *Ipinchon* in ere Urkunde zum erschte Mol vor, wo drmit öppis Land a dämm Oort vo de Habsburger em Chlooschter Muri gschänkt wird.

S Wirtshuus z Ipinchon isch vo de Habsburger a s Stift z Luzärn choo, und e Puurehof as Chlooschter Ängelbärg. D Stadt Luzärn het dä Hof und s Wirtshuus anne 1406 gchauft und drum dänkt, Ipinchon ghöri jetz ganz zu synere Herrschaft. S Piet ringsume isch aber scho bi der Stadt Zug gsi, und bim Striit zwüsche de beeden eidgenössische Stedt het e Delegazioon vo den andere alten Oort müesse cho entscheide, und so isch Ibike zuugerisch blibe.

1798 isch dr Wyler dr Gmeind Risch zueteilt worde.

## Literatur
* Wilhelm Josef Meyer: *Ibikon.* In: Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz.'' Band 4, Neuenburg 1927, S. 329.
Nathalie Barthoulot

D **Nathalie Barthoulot**, wo am 31. Augschte 1968 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Politikerin.

Si isch vo Goumois und d Dochter vom Yvan Siegenthaler und vo dr Marie-Laure Barthoulot geb. Haegeli. Iire Maa isch dr Claude Barthoulot. A dr Uni Nöieburg het si Wirtschaftswüsseschaft studiert. Vo Prueff isch si Chauffrau und Lehrerin a dr Handelsfachschuel vom Kanton Jura gsi.

Anne 1990 isch si der SP vom Kanton Jura biiträtte, und sid 1998 isch si für die im Parlamänt vom Kanton gsi. Für s Joor 2007 het me se zu däm synere Presidäntin gwäählt.

2008 isch si d Kopresidäntin vo dr Volchshochschuel Jura woorde.

Anne 2009 het d Barthoulot bim kantonale Bildigsdepartemänt agfange schaffe. Döört isch si gsi, bis se s Volch vom Kanton Jura am 8. Novämber 2015 id Kantonsregierig gwählt het. Sid em eerschte Jänner 2016 isch si d Vorsteherin vom Innedepartemänt vom Kanton.

## Literatur
* Emma Chatelain: *Barthoulot, Nathalie (1968-).* In: Dictionnaire du Jura, 19. Jänner 2017.
445

|}

## D Röömer un d Germaane
* Der säben Epoche seit me d Völkerwanderigszyt.
* Der röömisch Gäneral Flavius Aëtius gwünnt *(öppen anne 445)* e Kampf gäge d Franke, wo vom König Chlodio agfüert wärde.
* Z Südgallien isch s Weschtgooteryych under em König Theoderich.
* D Burgunder sind jetz i dr Landschaft am Gämfersee.
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.

## Was suscht no bassiert isch
* Dr Attila wird eleinige Höiptling vo de Hunne.
* D Hunne gryyffe die oschtrömische Gägend ufem Balkan aa.
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtroom.
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Weschtroom.
* Dr Leo dr Grooss isch Papscht.
* Dr chinesisch Gschichtschryber Fan Ye stirbt.

## Weblink
Anna Reinhart

D **Anna Reinhart**, wo öppen anne 1484 z Züri uf d Wält choo und am 24. Dezämber 1538 au döört gstoorben isch, isch e Züürcher Bürgersfrau gsii. Me kännt si hüt bsunders na, wil si d Frau vom Reformator Zwingli woorden isch.

Sii isch d Dochter vom Wirt Oswald Reinhart und demm synere Frau Elisabeth gsii. Anne 1504 hät si de Hans Meyer vo Knonau ghüraate, wo im 1517ni gstoorben isch. D Anna hät im Huus zum Hööfli bim Groossmöischter gwoont. D Famlie Knonau hät drüü Chind gha: d Margreet, d Agat un de Gerold.

Im Jaar 1519 hät si de Ueli Zwingli gleert känne, wo sid em Jänner vo demm Jaar z Züri gsi isch, er hät de Poschte vom Lüütprieschter am Groosmöischter gha. Won er wäge der Päscht chrank woorden isch, hät sii en gsund pflägt, und sid 1522 händ si dänn zäme gwoont. Die Zwingli hät em Bischof z Konstanz usse gschribe, me well iin doch usem Zölibaat entlaa, was natürlii nöd so eifach ggangen ischt. Es isch dänn au nümme drufaa choo, wil z Züri de grad d Räformazioon gsii isch.

Ane 1524 händ de Zwingli un d Anna Reinhart ghüraate. Iiri chind sind d Regula, de Wilhälm, de Huldrich un d Anna gsii. wo die alli na chly gsii sind, isch iire Vatter bi de Schlacht z Chappel obe änet em Albis am 11. Oktober 1531 ums Lääbe cho. Au iire eltischt soon us der eerschten Ee, de Gerold, isch deete gstorbe.

D Anna Zwingli hät na es Zytli bim Theoloog und Schriftsteller Heiri Bulinger, em Ueli Zwingli sim Nachfolger als Züürcher Antistes, gläbt, bis si anne 1538 gstoorben isch.

Anne 1999 hät d Züürcher Zouft *[[Gesellschaft zu Fraumünster|Gselschaft vom Fraumöischter]]* zum Aadänken a d Anna Reinhart bim Sächsilüüte a die Züürcherin, wo vor föifhundert Jaar gläbt hät, gmaanet und änet de Limet a de Schiffländi en Dafele, wo vo iirem Lääbe verzellt, aagmacht.

## Literatur
* 
* Salomon Hess: *Anna Reinhard, Gattin und Wittwe von Ulrich Zwingli.* Zürich 1820.
* Gerold Meyer von Knonau: *Züge aus dem Leben der Anna Reinhard, Gattin des schweizerischen Reformators Ulrich Zwingli.* Erlangen 1835.
* Susann L. Pflüger: *Anna Reinhart.* In:  Neujahrsblatt der Gesellschaft zu Fraumünster auf das Jahr 2008, Band 2, Zürich 2008, ISBN 978-3-9523176-2-4.

## Weblink
* Merete Nielsen: ''Anna Zwingli – eine Pfarrfrau der ersten Stunde''. In: Evangelische Frauen in Deutschland e.V. (EFiD) (Hrsg.): *Frauen und Reformation*.
Elisabeth Feller

D **Elisabeth Feller**, wo am 3. April 1910 z Horgen uf d Wält choo und am 12. Jänner 1973 au döört gstorben isch, isch e Schwiizer Undernäämerin gsi.

Si isch d Dochter vo dr Emma Feller geb. Richi und em Adolf Feller, wo d Firma Feller AG gründet het. Die het elektrotechnischi Sache härgstellt.

Dr Adolf Feller isch anne 1931 gstorbe, und jetz isch es a sinere Frau und der eerscht einezwänzgjöörige Elisabeth, wo Geografy und Wirtschaft studiert het, glääge, s Undernääme wyterzfüere. De beede Scheffinne isch es öppis wichtigs gsi, bsunders für d Situazioon vo den im Gschäft agstellte Fraue z luege. Drum het si verlangt, i dr Schwiiz sell me mee Chinderchrippe yrichte.

D Elisabeth Feller het sich au im ganze Land bi der Frauebewegig engaschiert. Si het ghulfe der schwiizerisch Verband vo de Gschäftsfraue gründe und ischdämm sini eerschti Presidäntin gsi. Au bi der International Federation of Business and Professional Women isch si d Presidäntin woorde, und bim Bund vo de schwiizerische Frauenverein het si au mitgmacht.

Derzue ane isch si i dr schwiizerische UNESCO-Kommission gsi.

D Schriften us iirem Nochlass sind bi der Goschteli-Stiftig.

Anne 2012 het d Gselschaft zu Fraumöischter z Züri am Sächsilüüte a die bedüütendi Gschäftsfrau gmaanet.

## Literatur
* E. Joris, A. Knoepfli: *Eine Frau prägt eine Firma.* 1996, ISBN 3-905312-17-4
* 
* Susann L. Pflüger, Rosmarie Zapf-Helbling, Rosmarie L. Michel: *Elisabeth Feller.* In: Neujahrsblatt der Gesellschaft zu Fraumünster auf das Jahr 6, 2012.
Moder

D **Moder** ìsch a Fluss ìm Département Unterelsàss. Ìhra Qualla ìsch ìn da Nordvogesa, z Zìttersche, ìm „Moderfeld“. Sa ìsch a Züefluss vum Rhii.

## Ursprung vum Nàmma
Dr Nàmma vum Fluss kummt vu dr Gàllischa Gättin vu da Flìss „Matrae“.

## Geogràphii
D Moder ìsch 82,1&nbsp;km làng.

S Izugsgebììt vu dr Moder ìsch 1720&nbsp;km² groß.

D Moder hàt mehrera Züeflìss:
* Schuesselthalbaechel (*lìnks*), 5,0&nbsp;km
* Fischbàch (*lìnks*), 3,6&nbsp;km
* Moosbaechel (*rachts*), 4,2&nbsp;km
* Meisebàch (*rachts)*, 12,4&nbsp;km
* Seelbàch (*lìnks*), 5,3&nbsp;km
* Weinbaechel (*rachts*), 4,1&nbsp;km
* Soultzbàch (*rachts*), 8,3&nbsp;km
* Tiermattgràwe (*Dorfgràwe*) (*lìnks*), 6,2&nbsp;km
* Wappachgràwe (*rachts*), 6,4&nbsp;km
* Rothbàch (*lìnks*), 22,8&nbsp;km
* Hengstbaechel (*rachts*), 2,8&nbsp;km
* Landgràwe (*lìnks*), 6,6&nbsp;km
* Närdliche Zinsel (lìnks), 43,2&nbsp;km
** Fàlkesteinerbàch (l)
*** Schwàrzbàch (l)
* Jaegerbaechel (rachts), 11,4&nbsp;km
* Zeltenbaechel (rachts), 2,9&nbsp;km
* Erlengràwe (*rachts*), 3,4&nbsp;km
* Rotbaechel (*Rothgraben*) (*rachts*), 7,7&nbsp;km
* Waschgràwe (*rachts)*, 6,2&nbsp;km
* Kesselgràwe (*rachts*), 8,8&nbsp;km
* Zorn (*rachts*), 96,8&nbsp;km
* Kleinbàch (*rachts*), 3,0&nbsp;km
* Hellwàsser (*rachts*), 41,2&nbsp;km

Bi da 31 Städta uf em Wag vu dr Moder sìn zum Beispiil Wìnge, Ìngwiller, Ohlunge, Schweighüse, Hàwenàu, Ewerhoffe, Bìschwiller, Harelse, Säsem.

D Moder kummt ìn dr Rhii z Bänem.

## Weblink

## Referanza
Olifr M. Guz

Dr **Olifr M. Guz**, au *GUZ*, buurgerli **Oliver Maurmann** (* 2. Dezember 1967 z Konschtanz; † 19. Jänner 2020 z Züri), isch e Schwyzer Sänger un Musiker gsii. Mer chänt en as Sänger vu dr Aeronauten.

## Lääbe un Wiirke
Dr Maurmann het uf Hoochdytsch, uf Schwyzerdytsch oder au mänkmol uf Änglisch oder Franzeesisch gsunge. Ä hetmit verschiidnige Musikgenres wie Fun-Punk, Soul, Rock-Pop, Ska un Country gspiilt. Är het in dr Musikformazioone „Averells“, „PSOZ“, „Freds Freunde“, „The Hunchbacks“, „Die Aeronauten“, „The Buffalo Ballet“, „Chabis!“, „Raumpatrouille Rimini“, „Freds Freunde Revival Band“ un „Die Zukunft“ mtigmacht. Dr GUZ het au bi diveerse obskuure Rock’n’Roll-Projäkt mitgmacht („Die Zorros“, „Jerry J. Nixon“, „Zeno Tornado“). Mit em 2015 grindeten Elektro-Blues-Duo *Naked in English Class* (Olifr M. Guz un Taranja Wu) isch dr Guz zwische 2017 un 2019 in verschiidene urbaane Schwyzer Club un uf Feschtival ufdrätte ub het bim Zürcher Independent-Label Ikarus Records vier Albe uusebroocht. Au mit dr Aeronaute het dr Guz 2019 zlescht no Kunzäärt gee in dr Schwyz.

Dr Guz het näbe meerere MC un LP vier im aigene Toonstuudio „Star Track“ z Schafuuse produzierti Sooloo-CD uusebroocht.

In dr SRF-Mundart-Serie *Güsel* (2014–2015) het dr Oliver Maurmann an dr Syte vum Gabriel Vetter dr Abfalldetektiv Oli gspiilt.

Uf em Album *Wer mich leiden kann kommt mit* mit dr dytsche Skaband Frau Doktor het s es Lied *Guz e.V.*, wu iim gwidmet isch.

Dr Guz isch im Jänner 2020 im Universiteetspitaal Züri im Alter vu 52 Joor an dr Flge vun eme Häärzinfarkt gstoorbe. Är het e baar Joo ruf de Spänderhäärz gwaartet ghaa.

## Diskografy
* Was wollen Sie? (MC, 1985)
* Life on Moon (MC, 1986)
* Leichte Amnesie (MC, 1987)
* Balkon Groove (MC, 1988)
* In dieser illegalen Bar (EP, 1989)
* Am Go-Go Snack (LP, 1991; als CD widervereffetlicgt 2005)
* The Choice of a New Generation (LP, 1995; al CD widervereffetlicgt 2005)
* In Guz We Trust – Anthology 1984–95 (CD, 1997)
* Starquick, Album (L’age d’or, 1998)
* We do wie du, Album (L’age d’or, 2000)
* Die geheime Weltregierung, Album (Elbtonal, 2003)
* Mein Name ist GUZ, Album (Trikont, 2008)
* Der beste Freund des Menschen, Album (Ritchie Records, 2013)

;as Duo *Naked in English Class*
* Counterfactuals, Album (Ikarus Records, 2016)
* Othering, Album (Ikarus, 2017)
* Selfing, Album (Ikarus, 2018)
* Live in Weirdsville 28.12.218, Album (Ikarus, 2018)

## Weblink
* 
* 
* GUZ bi Facebook

## Fueßnote
CAL Cargo Airlines

**CAL Cargo Airlines** isch e israelischi Frachtfluggesellschaft mit Sitz ds Tel Aviv und Basis uf em Flughafen Ben Gurion.

## Gschicht
CAL Cargo Airlines isch im Juni 1976 als Tochterundernähme vo der El Al mit Beteiligung vo Privatinvestore gründet worde, für Obst und Gemües sowie anderi liecht verderblichk Ware im Bedarfsflugverkehr vo Israel uf Westeuropa z transportiere. D Betriebsufnahm erfolgte am 1. November 1976 mitre Boeing 747-200C, wo zunächst nur für einzelni Flüg vo der El Al gemietet worde isch. Anfangs 1977 leaste CAL e bauglichi Maschine vo der US-amerikanischen Western Airlines und grifft zudem churzzitig uf Frachtflugzüg vo der El Al zrüg. Wil d Uftragslag vo der Gschellschaft starch vo der Erntesaison abhängig isch gsi, chan d CAL d geleaste Maschine ned durhaft uslaschte und git sie nach churzer Isatzdur zrüg. Bis 1999 bsitzt ds Unternähme kei eigeni Flugzüg, sondern mietet bi Bedarf churzfristig Frachtmaschine vo der El Al aa.

CAL het im November 1999 e Boeing 747-200C vo erworbe Atlas Air. E zweiti Maschine vo dem Typ ergänzt im Januar 2001 d Flotte. Hüt transportiert d Gschellschaft über 100.000 Tonnen Fracht jährlich.

Ider CAL-Gruppe existiere mit *LACHS – Liege Air Cargo Handling Services* in Lüttich und *Road Feeder Services* zwei Schwestergschellschafte vo der CAL Cargo Airlines.

## Flugziil
CAL Cargo Airlines bedient vo ihrer Heimatbasis ds Tel Aviv sowie vom Drähchrüz Flughafen Lüttich ds Belgien Ziil in Europa und Nordamerika.

## Flotte

Mit Stand April 2019 besteig d Flotte vo der CAL Cargo Airlines us drei Flugzüg miteme Durchschnittsalter vo 16,3 Jahr:

3x Boeing 747-400F

Kapazität: 112 Tonne

## Lueg au
* Lischte vo Fluggschellschafte

## Weblink

* d Webpräsenz vo de CAL Cargo Airlines (englisch)
* Fotos vo de CAL Cargo Airlines uf airliners.net

## Fuessnote
Forschungsinstitut für biologischen Landbau

S **Forschigsinstitut für biologische Landbau** (FiBL) isch en Organisazioon für d Forschig zu allne Frooge vom biologische Puure.

S Institut isch anne 1973 z Oberwil gründet worden, und es isch sit 1997 z Frick im Kanton Aargau dihei. Es schaffe meh weder hundertfüfzg Lüüt döört. S Gält für d Forschig chunt teils vom *Bundesamt für Landwirtschaft* und vom *Bundesamt für Umwält, Wald und Landschaft*, teils no vo andere Stelle vo dr Schwiizer Bundesverwaltig, und de au vo de Kantöön, vo Gmeinde, vo Coop, vo *Bio suisse* und anderne Gältgäber.

S FiBL tuet de Puure, wo natuurnooch schaffe, im Gsprööch und mit spezielle Forschigsprojäkt hälfe. Es het für sini Arbet au Kontakt zu äänlichen Organisazioone im Ussland, bsunders mit em *FiBL Düütschland* und em *FiBL Öschtrych*.

Es het au mit Agroscope z tue.

## Weblink
* d Websyte vom Forschigsinstitut
Böttsteiner Mühlebach

Der **Böötschdener Mülibach** isch e Wasserkanal z Böötschde im Kanton Aargau.

S Wasser chunt vom Platz *Nünbrünne* und lauft vo der Weyermatt, wo früener au mol e Weyer gsi isch, imene künschtlech gmachte Graabe em Böötebärg noo zum nöie Müliweyer und zum Wuer füre. Bim Schloss Böötschde verbyy laufft s Wasser im ene hölzige Chänel zu dr guet erhaltene Ööli und dr alte Müli, wo me anne 1973 abgstellt het, und gheit drno über d Schlosshalde wisawi vo dr Beznau id Aare abe.

S erschte Mol list men öppis vo däm Mülibach im ene Buech vom Joor 1615.

## Literatur
* Paul Zaugg: *Die Ölmühle Böttstein.* Jahresschrift 1987, Nr. 18 der Historischen Vereinigung des Bezirks Zurzach.

## Weblink

* Verein Kultur am Mühlebach
Sauriermuseum Frick

S **Sauriermuseum Frick** isch es Museum z Frick im Kanton Aargau.

Es isch anne 1991 uufggange. Me cha drinn Chnöche vo Dinosaurier und sogar ganzi Skelett vo settigen usgstorbnige Tier und no anderi Fossilie go aluege.

S meischte drvo sind Fünd us dr Lättgruebe *Gruhalde* vo der Bachschteifabrigg Chäller z Frick.

Berüemt sind die sältene Plateosaurier-Chnöche vo Frick. Anne 1961 het me die erschte drvo gfunde, und sid de 1970er Joore het’s i de Gruebe bi Frick immer wider wüsseschaftlichi Forschige gää, wo me no vill meh vo de Tierräschte us uralte geologische Zyte gfunde het.

## Literatur
* Rainer Foelix, Ben Pabst, René Kindlimann: *Die Saurier von Frick.* 2011.

## Weblink

* d Websyte vom Sauriermuseum