open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lukjaniwka (Browary)

**Lukjaniwka** (ukràinisch Лук’янівка; ehamààlig uff Rüssisch Лукьяновка) ìsch a Dorf (*selo*) ìm Rajon Browary ìn dr Oblast Kiew ìm Norda vu dr Ukràina. S’ hàt 678 Iiwoohner (Schtànd: 2020).

## Gschìcht
S’ Dorf *Łukianow* wìrd uff ìm Beauplan siinera „schpeziälla un üssfiahrliga Kàrta vu dr Ukràina“ vum Joohr 1650 ärwäähnt, so wia-n-uff schpeetera-n-Ukrunda.

Àm And vum 17. Joohrhundert ìsch s’ Dorf Tail vum Bsìtz vum Owerscht Rodion Dmitraschko gsìì.

Wahrem Holodomor, em Hungersnoot vu 1932–1933, sìnn 387 Iiwoohner vu Lukjaniwka gschtoorwa.

Ìm Rüssisch-Ukràinischa Kriag ìsch dr ukràinischa Unteroffiziar Bondar Wiktor Mykolajowytsch (1991–2015), wo vu Lukjaniwka gschtàmmt hàt, ìm Donbass ums Laawa kumma. Ìm Rààhma vum Ìwwerfàll uff d’ Ukràina ànna 2022 hann d’ rüssischa Schtraitkräfta s’ Dorf Lukjaniwka äroowert. Àm 24. März 2022 ìsch ìm Dorf a Pànzergfacht gsìì. Doo hàt d’ ukràinischa Heer s’ Dorf z’ruckgnumma. Fàscht àlla Iiwoohner hann gflechta ghàà, un äbb säcks Hiiser sìnn zärschteert worra. Àm 25. März hàt a rüssischer Pànzer àbsìchtligerwiis d’ Hìmmelfàhrtskìrìch vu Lukjaniwka zärschteert.

## Beväälkerung un Schprooch
Noh-n-em Zänsüs vu dr Ukràinischa Soziàlischta Sowjetrepüblik vu 1989 sìnn z’ Lukjaniwka 498 Iiwoohner gsìì —295 Fràuija un 203 Manner.

Biim Zänsüs vu 2001 sìnn 849 Iiwoohner gsìì. Doo hann 99,29 Prozant vu da Iiwoohner ukràninisch àls äärschta Müatterschprooch grädd, un 0,71 Prozant rüssisch.

Ànna 2020 hann z’ Lukjaniwka 678 Litt gwohnt.

## Weblinks

## Ainzelnoohwiisa
Reinhard Heydrich

Dr **Reinhard Tristan Eugen Heydrich** (* 7. Merz 1904 z Halle (Saale); † 4. Juni 1942 z Prag) isch e dütsche SS-Oobergrubbefüerer und General vo dr Bolizei gsi. Wääred dr Zit vom Nazionaalsozialismus isch er Läiter vom Riichssicherhäitshauptamt (RSHA) und dr Stellverdräter vom Riichsbrotektor z Bööme und Määre gsi. In deene Posizioone isch er verantwortlig für e Hufe Chriegsverbräche und Verbräche gege d Menschlikäit gsi. 1941 het er vom Hermann Göring  dr Ufdraag überchoo, d „Ändlöösig vo dr Juudefroog“ duurezfüere und isch äine vo dr Hauptorganisatoore vom Holocaust gsi. In dere Funkzioon het er am 20. Januar 1942 z Berlin die Wannseekomferänz gläitet, wo d Vernichdig vo de Juude, wo im dütsche Machtberiich gläbt häi, koordiniert worde isch.

Dr Heydrich isch am 27. Mai 1942 z Prag bim ene Aaschlaag dur tschechoslowakischi Widerstandskämpfer schwer verletzt worde und acht Daag spööter gstorbe. S NS-Reschiim het sich gräächt mit de Massaker vo Lidice und vo Ležáky.

## Liddratuur
**Biographien über Reinhard Heydrich**:
* Shlomo Aronson: *Reinhard Heydrich und die Frühgeschichte von Gestapo und SD.* DVA, Stuttgart 1971, wieder 1984, ISBN 3-421-01569-4 (Dissertation FU Berlin, Philosophische Fakultät, 1966, 339 Seiten).
* Jaroslav Čvančara: *Heydrich.* Gallery, Prag 2004, ISBN 80-86010-87-2 (großformatiger Bildband in tschechischer Sprache).
* Mario R. Dederichs: *Heydrich. Das Gesicht des Bösen.* Piper, München 2005, ISBN 3-492-04543-X.
* Günther Deschner: *Reinhard Heydrich. Statthalter der totalen Macht.* 3. Uflaag, Bechtle, Esslingen 1986, ISBN 3-485-08147-7.
** 5. Uflaag under em Ditel: *Reinhard Heydrich. Biographie eines Reichsprotektors.* Universitas, Tübingen 2008, ISBN 978-3-8004-1482-6.
* Robert Gerwarth: *Reinhard Heydrich. Biographie.* Siedler, Münche 2011, ISBN 978-3-88680-894-6.

## Weblingg

* 
* Biografie Reinhard Heydrichs bei deathcamps.org
* 
* Institut für Zeitgeschichte (IfZ): Bestand Heydrich, Reinhard und Lina (PDF; 57&nbsp;kB), in: IfZ-Archiv, Signatur ED 450
* Institut für Zeitgeschichte (IfZ): Sammlung Aronson: Zusammenstellung von Material über Reinhard Heydrich (u.&nbsp;a. Stammtafel und Kopien von Originalunterlagen aus seinen SS-Personalakten)

## Fuessnoote
Hitlerputsch

Dr **Hitlerbutsch** (au **Hitler-Ludendorff-Butsch**, **Bürgerbröi-Butsch**, **Marsch uf d Fäldherehalle** und **Bierchäller-Butsch** gnennt) isch e gschiterete Butschversuech vo dr NSDAP under em Adolf Hitler und em Erich Ludendorff gsi, wo am 8.&nbsp;und 9.&nbsp;Novämber 1923 stattgfunde het. D Butschiste häi Hilf us dr rächtskonserwative bayrische Landesregierig und Verwaltig erwartet und häi eso noch em Vorbild vom Mussolini d Riichsregierig in Berlin welle stürze. S Ziil vom Umsturzversuech isch s gsii, die parlamentarischi Demokratii abzschaffe und e nazionalsozialistischi Diktatur ufzstelle.

Dr Hitler und dr Göring häi e Versammlig vo Nazionaliste im Bürgerbröichäller für sich in Beschlaag gnoo. Dr Hitler het verkündet, ass die „nazionaali Revoluzioon“ usbroche sig. Dr Ministerbresidänt Franz Matt het sich uf Räägensburg zruggzooge und de regierigsdröije Chreft befoole, uf die Ufständische z schiesse. Dr Riichsbresidänt Ebert het e milidäärische Usnaamzuestand erkläärt. Am 9. häi d Butschiste mit iirem Marsch aagfange. D Bolizei het uf d Nazi gschosse und die si gflüchdet. D NSDAP isch im ganze Dütsche Riich verbote worde. Im Früelig 1924 isch dr Hitler vor Gricht cho und zu fümf Joor Festigshaft verurdäilt worde. Scho nüün Möönet spööter isch er Ändi 1924 „wäge gueter Füerig“ vorzitig entloo worde.

## Liddratuur

**Kwellesammlige**
* Karl Dietrich Bracher (Hrsg.): *Das Krisenjahr 1923: Militär und Innenpolitik 1922–1924. Quellen zur Geschichte des Parlamentarismus und der politischen Parteien.* Bearbäitet vom Heinz Hürten, Droste, Düsseldorf 1980, ISBN 3-7700-5110-6.

**Sekundärliddratuur**
* Ernst Deuerlein: *Der Hitler-Putsch. Bayerische Dokumente zum 8./9.&nbsp;November 1923*. Eingeleitet u. hrsg. von Ernst Deuerlein. Quellen und Darstellungen zur Zeitgeschichte. Band&nbsp;9. Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1962.
* John Dornberg: *Der Hitlerputsch – 9.&nbsp;November 1923*. 2. Auflage. Langen Müller, München 1998, ISBN 3-7844-2713-8.
* Joachim C. Fest: *Hitler. Eine Biographie*. Ullstein, Frankfurt am Main 1973, ISBN 3-548-26514-6, S.&nbsp;276–299.

## Fuessnoote
Lidice

**Lidice** (tschechisch [], dütsch *Liditz*) isch e Gmäind im Okres Kladno in Tschechie. Si lit fümf Kilometer östlig vo Kladno und 20&nbsp;km westlig vo Prag in dr Middelböömische Regioon. Wääred em Zwäite Wältchrieg häi z Lidice 1942 d Sicherhäitsbehörde vo dr nazionalsozialistische Bsatzigsmacht fast alli männlige Iiwooner ermordet und s Dorf zerstöört. Das isch as Däil vo de Raacheaktioone noch em Aaschlaag uf e Reinhard Heydrich 1942 bassiert. Noch em Chrieg isch Lidice 300&nbsp;Meter vom alte Ort äwägg nöi ufbaut worde. Am Blatz vom früejere Lidice befinde sich hüte e Gedänkstatt und e Museum.
Weiße Armee

As **Wissi Armee** (; im Original: ), au **Wissi Garde** (), bezäichnet mä d Drubbe vo dr russische Wisse Beweegig, wo im Russische Bürgerchrieg (1918–1922) gege die Rooti Armee kämpft het, Die *Wissi Armee* isch us dr antibolschewikische Freiwilligenarmee entstande.

Die *Wisse*, wo dr politisch Arm vo dr *Wisse Armee* gsi si, häi sich uf seer underschidligi Chreft vo dr russische Gsellschaft gstützt, wo alli iiri äignige Vorstellige über d Methode, d Richdig und d Ziil vom Kampf gege Sowjetrussland gha häi. Eso si weder die *Wissi Beweegig* no die *Wissi Armee* je en veräinti politischi bzw. milidäärischi Chraft gsi, sondern si immer nume en eender luggi Veräinigung vo verschidnige Grubbierigen bliibe, und s äinzige wo sä veräint het, isch gsi, ass si alli gege d Bolschewiki gsi si. Si häi immer wider mit intärne Allianze, wo vo de Mächt vo dr Entente und andere siigriiche Staate im Erste Wältchrieg understützt worde si, brobiert, d Bolschewike z besiige, am beste ooni Partner, zum eso iiri spezifische Vorstellige über d Noochchriegsornig umzsetze. Vor allem häi si kä Brogramm gha, wo politischi und soziali Reforme vorgsee hätt, was vom ene groosse Däil vo dr russische Bevölkerig gwünscht worde isch. Die *Wisse* und iiri Armeä häi dorum nie d Masse vo dr Bevölkerig uf iiri Site chönne zie.

Noch Joor vo nutzloose Kämpf het dr General Pjotr Wrangel im April 1920 dr Ooberbefääl übernoo. Er het brobiert in de wenige Gebiet in Südrussland und uf dr Krim, wo no under sinere Macht gsi si, e demokratisch legitimierte Staat z gründe. Für das isch s aber scho z spoot gsi und im Novämber 1920 si letschte Drubbe vo de Wisse vo dr Halbinsle Krim verdriibe worde.

Dr Grigorij Semjonow und dr Michail Diterichs häi im Färne Oste mit dr Understützig vo japanische Drubbe brobiert, en äigeständige Staat z gründe. Ändi Oktober 1922 isch Wladiwostok gfalle und dr Russisch Bürgerchrieg isch offiziell ume gsi.

## Liddratuur
* Владимир Черкасов-Георгиевский: *Вожди белых армий.* Русич, Смоленск 2003, ISBN 5-8138-0131-6.
* Семен Спиридонович Хромов: *Гражданская война и военная интервенция в СССР.* Сов. энцикл., Москва 1987.
* *Encyclopedia Judaica.* Bd. 14, S. 433–506.
* Karmann, Rudolf: Der Freiheitskampf der Kosaken. Die weiße Armee in der russischen Revolution 1917 - 1920. Puchheim 1985, Idea
* Nikolaus Katzer: *Die Weiße Bewegung in Russland. Herrschaftsbildung, praktische Politik und politische Programmatik im Bürgerkrieg* (= *Beiträge zur Geschichte Osteuropas.* Bd. 28). Böhlau, Köln u. a. 1999, ISBN 3-412-11698-X (Zugleich: Bonn, Universität, Habilitations-Schrift, 1996).
Himmelfahrtskirche (Lukjaniwka)

D’ **Hìmmelfàhrtskìrìch** (ukràinisch *Свято-Вознесенська церква*, àui *Храм Вознесіння Христового*) ìsch a histoorischa Holzkìrìch z’ Lukjaniwka ìm ukràinischa Rajon Browary gsìì, wo-n-ìm März 2022 zärschteert worra-n-ìsch. Sa hàt züa dr Eparchii Boryspil vu dr Ukràinisch-Orthodoxa Kìrìch ìm Moskàuier Patriarchat gheert.

## Gschìcht
D’ Hìmmelfàhrtskìrìch z’ Lukjaniwka ìsch ànna 1870 bàuia worra. Sa ìsch geega-n-ìwwer ìhra Vorgangerkìrìch, dr Chrìschti-Geburts-Kìrìch () vu 1758 gschtànda, wälla kurz noh dr Färtigschtällung àbbàuia worra-n-ìsch. Ìn dr Zitt vu dr Sowjetunion ìsch d’ Kìrìch ànna 1930 gschlossa worra. Ìn dr Zitt vu dr diitscha Besàztung ìm Zwaita Waltkriag àb 1941 ìsch sa wìeder gäffnet worra, un ìsch düürhàft uffa blìewa noh dr Ruckäroowerung dur d’ Sowjetunion. Ums Joohr 2009 hàt ma d’ Üüssafàssàda vum Gebäi näi gschtrìecha. Wahrend dr Schlàcht um Kiew ànna 2022 ìsch d’ Kìrìch z’äärscht schwar bschadigt worra. Biim Àbzug vu da rüssischa Truppa àm Morga vum 25. März 2022 hàt a rüssischer Pànzer àbsìchtligerwiis mìt viar Schìss d’ Kìrìch ìn Brànd gsätzt, so dàss sa vollschtandig zärschteert worra-n-ìsch.

## Bschriiwung vum Gebäi
D’ orthodoxa Dorfkìrìch gìlt àls a typisch Bàuiwark vu dr ukràinischa Holzbàuikunscht. Sa ìsch àwwer kää gschìtzt Dankmol gsìì. Ahnelt hàt sa dr Michaeliskìrìch vu 1866 z’ Mala Staryzja ìm nochberliga Rajon Boryspil —wo sii Dàch äbbis ànders uffbàuia worra-n-ìsch— so wia d’ Georgskìrìch z’ Saworytschi vu 1873, wo sii Glockaturmdàch ahnlig vorschprìngend gschtàltet worra-n-ìsch —dia Kìrìch ìsch friahjer ìm Joohr 2022 zärschteert worra gsìì. Wänn maa d’ Ainzelhaita glüagt hàt, hàt maa-n-àwwer märkt, àss d’ Hìmmelfàhrtskìrìch sìch vu baida Kìrcha-n-unterschaidet hàt.

D’ Hìmmelfàhrtskìrìch hàt d’ Form vu’ma Rachtäck ghàà. Uff dr Viarung ìm Oschta-n-ìsch a Kuppel gsìì. Dr Glockaturm ìsch ìwwer’m wäschtliga Vorbàui gschtànda. D’ Kìrìch hàt dräi Iigang ghàà, wo je dur a Draiäcksgaawel betont gsìì sìnn. Vor jeedem Iigàng ìsch a Portikus mìt’ma zwaita Draiäcksgaawel gsìì. Àn dr Nord- un dr Süüdsitta-n-ìsch dr Sockel vum àchtäckiga Glockaturm mìt d’ gliicha Gaawel ziart gsìì. D’ Rundboogafanschter vum Glockaturm sìnn numma-n-ààdiitet gsìì, wahrend àss d’ Kuppel àn àlla àcht Siita klàssizischta Rundboogafanschter hàt.

D’ Fanschter vum Ardgschooss sìnn àlla ainhaitlig rachtäckig gschtàltet worra. A wààgarachta Glìederung hàt d’ Üüssafàssàda dur sìchtbààra Deela ghàà. Dr Untertail vum Gebäi hàt zwai wààgarachta Ziarschtraifa ghàà. D’ untera Ziarschtraifa-n-ìsch mìt Beega gschtàltet worra, d’ oowera mìt Relief-Plattla. Drzüa ìsch a sankrachta Glìederung mìt schmàla blàuia Süüla àn da Äcka vum Gebäi gsìì, un tailmol àui zwìscha da Fanschter. Dr Gaawel vum Nordiigàng ìsch mìt biblischa Szena ziart gsìì, uff dr Nordtììra sìnn d’ Hailiga Kyrill un Method dàrgschtällt gsìì. Uff dr Tììra vum Naawagebäi ìm Nordoschta-n-ìsch a Dàrschtällung vu’ma Hailiga gsìì.

## Weblinks

* Olena Krushynska: Лук'янівка, derev.org, àbgrüafa-n-àm 8. Àwrìl 2022 (Sitta mìt àndra Fotos).

## Ainzelnoohwiisa
Pearl Harbor

**Pearl Harbor** [] isch e natürlige Haafe und s Hauptkwardier vo dr Pazifikflotte vo dr United States Navy uf dr Insle Oʻahu, Hawaii, USA. Uf dr ganze Wält isch dr Haafe dur en Aagriff vo dr japanische Flotte am 17. Dezämber 1941 uf die amerikanisch Pazifikflotte bekannt worde, ooni dass vorhär dr Chrieg erkläärt worde weer. Wäge däm si d USA in dr Zwäit Wältchrieg iidrätte.

Dr Stützpunkt vo Pearl Harbor isch e National Historic Landmark.
Mandschurei

D **Mandschurei** () isch e historischi Landschaft, wo hüte in dr Volksrepublik China, Russland und zu chliine Däil in dr Mongolei lit. Zu iir ghööre d Browinze Heilongjiang, Jilin und Liaoning (), historisch au Hulun Buir, Hinggan, Tongliao und Chifeng in dr Innere Mongolei. Dr Regioon säit mä au **Nordostchina** (, churz für: ).

S Gebiet vo dr hütige Mandschurei in dr Volksrepublik China het im Nordoste Gränze mit Heilong Jiang (Amur) und Ussuri, im Norde mit Heilong Jiang und em Groosse Hinggan-Gebirg, im Südweste isch die Chinesischi Muure und im Südoste dr Yalu Jiang. Im Norde und Oste vo dr Mandschurei isch Russland (Sibirie), im Weste d Mongolei und im Süde Nordkorea.

## Bedütendi Stedt
* Changchun ()
* Dalian ()
* Fushun ()
* Harbin ()
* Jilin ()
* Qiqihar ()
* Shenyang, früener: Mukden ()

## Wichdigi Flüss
* Hēilóng Jiāng, russisch: Amur ()
* Songhua Jiang ()

## Vercheer
Die Dransmandschurischi Iisebaan, e Zwiig vo dr Dranssibirische Iisebaan got dur d Mandschurei.

Uf em Abschnitt Dalian–Changchun isch vo 1934 bis 1945 (also wääred dr japanische Bsatzig) isch dr legendäär Expresszug *Ajia* vercheert.

## Liddrautur
* Thomas R. Gottschang, Diana Lary: *Swallows and Settlers. The Great Migration from North China to Manchuria*. Center for Chinese Studies, University of Michigan, Ann Arbor 2000, ISBN 0-89264-134-7.
* Gustav Fochler-Hauke: *Die Mandschurei. Eine geographisch-geopolitische Landeskunde* (= *Schriften zur Wehrgeopolitik.* Band 3). Vowinckel, Häidelbärg 1941.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Die Internationale

**D Internazionaale** isch s Kampflied vo dr sozialistische Arbäiterbeweegig,  wo uf dr Wält am witiste verbräitet isch. D Arbäiterbeweegig isch ideologisch – noch em marxistische Motto „Proletarier vo alle Länder, veräinigt öich!“ – em proletarische Internazionalismus verpflichtet. Dr ursprünglig französisch Teggst us em Joor 1871 stammt vom Eugène Pottier, eme Dichder und aktive Mitgliid vo dr Bariiser Kommune, em revoluzionääre Bariiser Stadtroot wääred em Dütsch-Franzöösische Chrieg, wo sich spontaan bildet het. D Melodii vom Lied het 1888 dr Belgier Pierre Degeyter komponiert.

## Liddratuur
* Walter Mossmann, Peter Schleuning (Hrsg.): *Alte und neue politische Lieder.  Entstehung und Gebrauch, Texte und Noten* Rowohlt, Reinbek bei Hamburg, Rowohlt 1978, ISBN 3-499-17159-7.

## Weblingg

* ''Debout, les damnés – L’internationale'' Liedblatt (Note, Originalteggst, Übersetzig)
Orthanes

De **Orthanes**, o **Orthannes** () isch e phallische Gott, wo i de Antiiki ud de Insle Imbros und uf de Habinsle Attika vereert woren isch. Nochem Photios isch er e Soo vom Hermes und vonnere Nymphe.

## de Orthanes z Athen
Uf de Halbinsle Attika und z Athen het de Orthannes kai Bidüttig ghaa. Woll aber isch er i de attische Komöödie vorchoo. So hett de Euboulos e Komöödie mitem Titel *Orthanes* gschrebe. Us de Bruchstüggli, wo fo dere erhalte sind, chamer aber nünt öber de Gott schlüüsse. De Komöödieschriiber Platon hett i sinnere Komöödie *Phaon* gschrebe, innere aidüttig obszööne Wiis, as em Orthannes drai Metze Böle gopfered werid;  De Geograaf Strabon het no gmaint, as di attische Götter Orthanes, Tychon und Konisalos em Priapos gliiche tüend.

## de Orthannes uf Imbros
Uf de nordägäische Insle Imbros, wo abem 5. Joorhundert v.Chr. en atheenischi Kleruchii gsii isch, hett de Orthannes nebet de Groosse Götter und em Hermes zo de wichtigste Gotthaite ghört. En Inschrift usem 2 Joorhundet v.Chr. isch zo Eere vom Kalliades gstiftet wore, emene Priester vom Orthannes. I dere Inschrift wered o Opfer und e Prozession för de Orthannes gnennt. De Gott werd recht hüüffig uf imbrische Münze abbildet.  D Vordersitte zaigt de Chopf fonnere Göttin, weleweeg e Chorngöttin. Uf de Hendersitte isch e phallische Gott miteme Bart abbildet, wo geg rechts lueget. I de rechte Hand, wo geg före uusgstreckt isch, hebt er en Opferschale, drunder stoot e Roicherständer. Sini linggi Hand luegt geg hindere und hebt en Ast geg abe. Die Münze sind vom 4. bis zum 2. Joorhundert v.&nbsp;Chr. useggee woore. Öber de rechte Hand, chan e Kerykeion, e Gerstenääri oder Lampe abbildet sii. Früenner isch de phallischi Gott as Hermes Imbramos düttet wore, wo aber e karische Gott isch. und no früenner as phallische Hephaistos.

Früenner isch o aagnoo wore, as de Orthanes fo atheenische Kleruche uf d Insle Imbros broocht wore sai.  Aber hüüt werd gsait, as e Gott, wo z Atheen ase wenig wichtig gsii sai, innere Kleruchii chuum zomene ase wichtige Gott wore sai. Vilmee isches ase, as de Orthanes vo Imbros as e frömde Gott uf Athen choo isch, woner kai wichtigi Stell hett chöne iinee.

## Weblinks
* Imbrischi Münze mitem Orthanes, Corpus Nummorum

## Literatur
* Bärbel Ruhl: *Imbros. Archäologie einer nordostägäischen Insel* (= *Marburger Beiträge zur Archäologie.* Bd. 5). Marburg 2019, ISBN 978-3-8185-0536-3, bsudrigs d Sitte 23–26 (Münze), 121 (Gotthait), 194 (Inschrift).
* 

## Anzelnoowiis
Teuthrone

**Teuthrone** (altgriechisch: Τευθρώνη) isch en antiiki Stadt gsii, wo em Lakonische Golf glegen isch, i de Bucht vo Kolokýthia. Ursprünglich e Periökestadt vo Sparta isches 195 v. Chr. frai wore und den Mitgliid vom Bund vo de Eleutherolakone gsii. Oberhalb vo Teuthrone i de Berge isch d Stadt Pyrrhichos glege. Noch de Saag sölls vom Athener Teuthras ggründet wore sii. Vo dem isch nume de Name bikannt.

## Laag und Fünd
Teuthrone isch bim hüttige Kotrona (Κότρωνας), vermuetli uf de Halbinsle Skopá, glege, wo früenner en Insle gsii isch. I de Muure vo de mittelalterliche Festig uf Skopá sind anitiki Staiblögg und Inschrifte iibaut wore. Di spärliche antiike Fünd stamed us de hellenistische Zitt und us de röömische Chaiserzitt. Zo de Fünd ghört en Altoor mit ere Inschrift. Er cha nöd gnau datiert were, uf de rechte Sitte isch e Hund, uf de lingge e Gaiss abbildet, uf de Hindersitte Faggle. Usem 3. oder 2. Joorhundert v. Chr. stammt e Marmorrelief, wone e Frau miteme Hund zaigt. Si hebt di linggi Hand uf d Brust. Die Frau dörst d Artemis Issoria darstelle, wo nochem Pausanias z Teuthrone vereert woren isch. D Artemis Issoria hett o i de Stadt Sparta e Tempel ghaa, wo ufem Hügel Issorion gstanden isch, und söll nochem Pausanias aigetli di kretischi Göttin Britomartis sii. D Quelle Naia, wo nochem Pausanias bi Teuthrone litt, cha nöd lokalisiert were.

Z Flomochori (noigriechisch: Φλομοχώρι), wo ufeme staile Hügel e bitzeli vom Meer ewegg litt und wo d Akropolis vo Teuthrone vermuetet werd, isch 1961 ufem Dach vomene Chappeli en archaischi Herme gfunde wore. Die isch pyramiideförmig und bildet obe e Widderchopf. Si erinneret a di widderförmigi Herme vo Las. Si chönnt de Apollon Karneios darstelle, wo bsunders uf de Mani vereert woren isch oder o de Hermes Kriophoros („Widderträäger“) darstelle. S Dorf Flomochori litt innere fruchtbare Umgebig, wo Oliive und Wii wachst. S Dorfbild isch no hütt vo hööche Woontürn prägt.

## Quelle
* Pausanias: *Raise z Griecheland* 3.25.4
* Isabella Solima: *Heiligtümer der Artemis auf der Peloponnes*; Verlag Archäologie und Geschichte, Heidelberg (2011). ISBN 978-3-935289-35-1. S. 193f.

## Fuessnoote
Russische Sozialistische Föderative Sowjetrepublik

Die **Russischi Sozialistischi Föderativi Sowjetrepublik** (**RSFSR**; , ab 1936/37 ) isch die eltisti und grössti Unionsrepublik vo dr Sowjetunion (UdSSR) mit dr gröösste Bevölkerig gsi.

Si isch churz noch dr Oktoberrevoluzioon am 7.&nbsp;Novämber 1917 gründet worde und het zu de Gründermitgliider vo dr Sowjetunion ghöört, wo sich Ändi 1922 konstituiert het. Noch dr Uflöösig vo dr UdSSR im Dezämber 1991 isch si vo dere unabhängig worde, het witer alli iiri völkerrächtlige Rächt und Pflichte woorgnoo und 1992 iire Naame zu Russischi Föderazioon gänderet.

## S Staatsgebiet

Datei:Russian SFSR in Soviet Union (1922).svg|mini|Gränze sit 1922: Mit dr Gründig vo dr Sowjetunion Ändi 1922 si groossi Däil vo Sowjetrussland zu äigeständige Unionsrepublike worde
Datei:Russian SFSR in Soviet Union (1924).svg|mini|Gränze sit 1924: Bufferstaate zwüschen em Japanische Kaiserriich und Sowjetrussland si drzuechoo
Datei:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|mini|Gränze sit 1936: D Verfassig vo 1936 (Stalin-Verfassig)
Datei:Russian SFSR in Soviet Union (1940).svg|mini|Gränze sit 1940: Finnischi Gebiet, wo im Winterchrieg 1939/40 erooberet worde si
Datei:Russian SFSR in Soviet Union.svg|mini|Gränze sit 1954: d Krim isch an die Ukrainischi SSR abgee worde


## Liddratuur
* Victor Dönninghaus: *Minderheiten in Bedrängnis. Sowjetische Politik gegenüber Deutschen, Polen und anderen Diaspora-Nationalitäten 1917–1938* (=&nbsp;Schriften des Bundesinstituts für Kultur und Geschichte der Deutschen im Östlichen Europa; 35). Oldenbourg, Münche 2009, ISBN 978-3-486-58872-9.
* Roland Götz, Uwe Halbach: *Politisches Lexikon GUS* (=&nbsp;Beck’sche Reihe 852, Länder). 3., Uflaag, Beck, Münche 1995, ISBN 3-406-40597-5.
* Andreas Kappeler: *Rußland als Vielvölkerreich. Entstehung, Geschichte, Zerfall*. Beck, Münche 1992, ISBN 3-406-36472-1.
* Rudolf Mark: *Die Völker in der ehemaligen Sowjetunion. Die Nationalitäten der GUS, Georgiens und der baltischen Staaten. Ein Lexikon*. 2. Uflaag, Opladen 1992, Westdeutscher Verlag, Opladen 1992, ISBN 3-531-12075-1.
* D. S. Polyanski: *Russian Socialist Federative Soviet Republic. The Whole Republic a Construction Site*. Soviet Booklets, London 1959 (online).
* Gerhard Simon, Nadja Simon: *Verfall und Untergang des sowjetischen Imperiums* (=&nbsp;dtv-Wissenschaft 4598). Mit zahlreichen Dokumenten. Deutscher Taschenbuch-Verlag, Münche 1993, ISBN 3-423-04598-1.
* Gerhard Simon: *Nationalismus und Nationalitätenpolitik in der Sowjetunion. Von der totalitären Diktatur zur nachstalinistischen Gesellschaft* (=&nbsp;Osteuropa und der internationale Kommunismus; Bd. 16). Nomos-Verlags-Gesellschaft, Bade-Bade 1986, ISBN 3-7890-1249-1 (Gliichzitig: Köln, Univ., Habil.-Schr.).
* Norbert Wein: *Die Sowjetunion* (=&nbsp;Uni-Taschenbücher 1244). 2.Uflaag, Schöningh, Paderborn [u.&nbsp;a.] 1985, ISBN 3-506-99366-6.

## Weblingg

* Verfassige vo dr RSFSR (russisch)

## Fuessnoote
Westsemiten

As **Westsemite** wered Völcher bizaichnet, wo uursprüngli im Piet vom hüütige Syrie, Libanon, Israel und Palästina glebt hend und zom Tail no hütt lebid und e westsemitischi Sprooch gredt hend. Denebet zaiget si ono kulturelli Nööchi und o i de Religioo chamer gmainsaami Züüg erchene. Zo de Westsemite zellt mer:
* d Biwoonner vo **[[Ebla]]**, ennere bronzezittliche Stadt z Syrie. Vo doo sind Tegscht, wo i de Kailschrift gschrebe wore sind und zo de ältiste semitische Sproochzügnis öberhopt ghöörid. Die wered öppe vom 18 bis is 17.Joorhundert v. Chr. datiert.
* d Biwoonner vo **[[Ugarit]]**, wo e bronzezittlichie Chliistaat a de Mittelmeerchüste gsii isch und um 1180 v.Chr. völlig zerstöört woren isch. S Ugaritische isch innere aigne Form vo de Kailschrift gschrebe wore, wo sich fo de anderne Kailschrifte dodri underschaidet, as si en Alphabetschrift und nöd e Silbeschrift isch. D Kultuur und d Sprooch fo Ugarit sind seer guet erforscht.
* d **[[Phönizier]]**, wo abem 12. Joorhudnert v. Chr. a de östliche Mittelmeerchüste meeriri wichtigi Handelshäfe ghaa hend und fo doo uss afenge hend, im ganze Mittelmeer Kolonie z gründe, zerst emoole uf de Insle Zypere. Di wichtigsti phönizischi Gründig isch Karthago gsii, im hüttige Tunesie. S Phönizische isch imene aigne Alphabet gschrebe woore, wo sich drususe fast all europääische Schrifte entwicklet hend. E Tielekt vom Phönizische isch s Punische gsii, wo z Karthago und natüürli i de Chüsteregioone vom nöördliche Afrika, vom hüttige Libye bis und mit Spanie gredt woren isch.
* d **[[Aramäer]]**, wo e Biinelandvolch gsii sind. Si hend sich wiitume verbraitet, vom Mittelmeer bis zom Persische Golf und em hüttige Bahrain ane. S Aramäische isch d Amtssprooch im westliche Tail vom Perserriich gsii. Vom Aramäische sind meeriri Tielekt bikannt und gschrebe wore isches uursprüngli im phönizische Schreft. S werd o aagnoo, as Aramäisch d Muettersprooch vom Jesus gsii sai.
* d **[[Hebräer]]** hend im hüttige Israel und Palästina glebt. Da Volch isch dromm bestens erforscht und bikannt, well s Christetum, e monotheistischi Religio, hütt zo grööste Religione fo de Welt ghöört. S Hebräische isch, wie ali andere westsemitische Sprooche uusgstoorbe und isch numeno as Liturgiisprooch bruucht wore. Mit de Gründig vom moderne Staat Israel, isch s Hebräischi wider as moderni Sprooch bilept woore.
* Denebet hets und gits no verschidnigi chlinneri Völcher, wie d Edomite, Moabiter und anderi. Die sind denn doch, wege de schlechte Öberliferig, nöd bsunders guet öberliferet.
Strand (London)

D’ **Strand** ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu London ìm Groossbritànnia. Sa ìsch d’ histoorischa Verbìndung zwìscha dr City of London un dr City of Westminster gsìì, wo-n-ìm Mìttelàlter noch gtrännta Sìedlunga gsìì sìnn. Bis zem 17. Joohrhundert ìsch jedoch d’ Themse d’ Hàuiptverkehrsàcksa zwìscha da baida Orta gsìì. Hìtt fàngt d’ Schtrooss àm Trafalgar Square àà un verlàuift uff Oschta bis züa dr Granz vu dr City of London, wu sa vu dr Fleet Street verlängert wìrd. Àn dam Punkt ìsch dr Temple Bar s’ Kännzaicha vu dr Granz.

Ìm Volksmund wìrd d’ Schtrooss *The Strand* gnännt, àwwer sa haisst offiziäll numma *Strand*. Dr Nàmma schtàmmt üss dr àltanglischa Schprooch un bediitet äbbis wia „Ufer“ odd’r „Flussufer“. Vor’m Uffbàui vum Themse-Uferdàmm hàt d’ Schtrooss direkt naawa dr Themse verlàuift.

## Weblinks
Verwaltungsrat (Schweiz)

Dr **Verwaltigsroot** (**VR**) isch s oberste Exekutivorgan, wo noch em Schwizer Obligazioonerächt) für d Füerig vo de Gschäft von ere Akziegsellschaft (AG) zueständig isch, solang nit d Generaalversammlig (GV; d «Legislative» vo dr AG) zueständig isch. Es bestoot doo e Kompetänzvermuetig zugunste vom Verwaltigsroot.

## Organisazioon
Dr Verwaltigsroot wird vo dr Generalversammlig gweelt. Er sätt nid em Ufsichtsroot in Dütschland oder Ööstriich vergliche wärde. Im Geegesatz zum Ufsichtsroot isch dr Verwaltigsroot nit nume s Ufsichtsorgan ( Abs. 1 Ziff. 5 OR), sondern gliichzitig für d Ooberläitig vo dr Gsellschaft ( Abs. 1 Ziff. 1 OR) verantwortlig. Es cha zwar e Geschäftsläitig (Dütschland und Ööstriich: Vorstand) iigsetzt wärde, aber dr VR cha deere d Ooberläitig nit überdrääge ( Abs. 1 OR: «...unübertragbare und unentziehbare Aufgaben...»). D.&nbsp;h., noch em schwizerische Akzierächt isch s nid umbedingt nöötig, ass e Gschäftsläitig iigsetzt wird. Mä reedet in däm Fall mänggisch von ere «Chliine AG» noch em Schwizer Wirtschaftsrächt. E Gschäftsläitig wird in dr Braxis aber bi gröössere Gsellschafte immer iigsetzt, und eso si schwizerischi Akziegsellschafte nooch zum dualistische Süsteem vo dr Undernäämensfüerig in Dütschland und Ööstriich, aber doch nid genau gliich.

Dr Verwaltigsrootsbresidänt (VR-P) isch dr Bresidänt vom Verwaltigsroot (VR) von ere Schwizer Akziegsellschaft (AG). Dr VR-P isch primus inter pares; er het die gliiche Befuegniss wie die andere VR-Mitgliider, aber bi Abstimmige chann er e Stichentschäid mache (Art. 713 Abs. 1 OR). Er wird vom VR sälber gweelt, solang d Statute d Waal vom VR-P nit dr GV überdrääge. Wie die andere VR-Mitgliider, wird er uf drei Joor oder uf en anderi Amtszit gweelt, wie s vo de Statute bestimmt wird (Art. 710 Abs. 1 OR). Jedes VR-Mitgliid hafdet für e Schaade, wo s dur absichtligi oder faarlässigi Pflichtverletzige verursacht (Art. 754 OR).

Bsundrigs im Vergliich zur dualistische Organisazion vo dr Gschäftsläitig z Dütschland und in Ööstriich isch dr Verwaltigsrootsdelegierti (VR-D). Wenn e VR-D ernennt wird, so het er e Dobbelstellig as VR und gliichzitig as Mitgliid vo dr Gschäftsläitig.

Ass dr Verwaltigsroot rächtmässig zsammegsetzt isch, isch fundamentaal für d Gsellschaft. Wenn dr Verwaltigsroot nüm cha bsetzt wärde, oder wenn Zaal vo de Verwaltigsrööt oder Diräkter, wo berächtigt si zur Underschrift und e Woonsitz in dr Schwiz häi, chliiner isch as s Gsetz es verlangt (Art. 718 OR), denn foot e sogenannts Organisazioonsmängelverfaare aa (Art. 731b OR). Mit däm Verfaare söll d Organisazioon vo dr Gsellschaft wider rächtsmäässig gmacht wärde; wenn das nit grootet, denn wird d Gsellschaft ufglööst und likwidiert.

## Liddratuur
* Roland Müller, Lorenz Lipp, Adrian Plüss: *Der Verwaltungsrat*. Verlag Schulthess, Züri; 3. Uflaag, 2007; ISBN 978-3-7255-5437-9.
* Felix Wunderer: *Der Verwaltungsrats-Präsident*. Verlag Schulthess, Züri, 1995; ISBN 978-3-7255-3372-5.

## Weblingg
* Schweizer Aktienrecht

## Fuessnoot
Devise (Begriffsklärung)

**Devise** bezäichnet:

* e Gedanke, wo öbber noch em handlet; Sünonüüm: Maxime, Motto und Slogan
* in dr Heraldik e Spruch wo im oder am Wabbe aagmacht isch
* in dr Numismatik e Spruch wo uf eme Zaaligsmiddel druf stoot
* im Finanzwääse Zaaligsmiddel in Fremdwäarig wo nid baar si

As Ortsnaame bezäichnet **Devise**:
* e Fluss z Frankriich, e Nääbefluss vo dr Charente
* e franzöösischi Gmäind im Département Somme

**Devise** isch dr Familienaame vo deene Persoone:
* Jean-Philippe Devise (* 1960), e franzöösische Schriftsteller, wo uf Dütsch schribt
Verwaltungsrat

**Verwaltigsroot** stoot für:
*e Gremium
** e Verwaltigsroot in dr Schwiz, wo in ere Akziegsellschaft em dütsche oder ööstriichische Ufsichtsroot entspricht
** Verwaltigsroot z Dütschland isch e läitends Orgaan in öffentlig-rächtlige Instituzioone
** *Board of Directors* vom ene Undernääme noch em anglo-amerikanische Modäll
** d Gschäftsfüerig von ere Öiropäische Gsellschaft

*en Amtsbezäichnig
**im Hööchere Dienst  (Besoldigsgrubbe 13 dr Besolduigsordnig A) in e baar Öffentlige Verwaltige z Dütschland
Devise

E **Dewise** (**Motto**, Waalspruch) isch e Maxime, won e Grubbe vo Lüt, wo gliich dänke, e Person, e Familie oder en Organisazioon uuseliist, für zum iir Ziil und iiri Aasprüch dütlig z mache. Si si mäistens schriftlig und nid mündlig wie Paroole, und stamme äntwääder us lange Dradizioone, gmäinschaftligem Wille oder entschäidende Eräigniss, wie us eme Bürgerchrieg oder ere Revoluzioon. In der Wärbig oder in dr Bolitik wird vilmol en Dewiise verwändet, wo mä sich liicht dra erinnere cha, e sogenannte Slogan.

Dewiise si vilmol Däil vo Wabbe. Dört stöön si mäistens im ene Spruchband *unde* am Wabbeschild. Das stammt us em Middelalter, wo fast alli Aadlige e Wabbe und e Dewiise gha häi. In dr heraldische Liddratuur si au d Begriff *[[Kriegsgeschrei|Chriegsgschrei]]* bzw. *Panier* verbräitet, wo uf e Schlachtruef zrugggöön, und sich mäistens oobe vom Wabbe befinde.

Hützudags häi e Hufe Staate und anderi Instiduzioone e Dewiise.

## Liddratuur
* Max Löbe:

## Weblingg

## Fuessnoote
Internationale Standardnummer für fortlaufende Sammelwerke

Die **Internazionaali Standardnummere für fortlaufendi Sammelwärk** (ängl. *International Standard Serial Number*, **ISSN**) isch e Nummere, wo Zitschrifte und Schrifteräije äidütig identifiziert. S *[[Pendant]]* für Büecher isch d ISBN, für digitaali Objekt dr DOI. D ISSN basiert uf dr internazionaale Norm ISO 3297 us em Joor 1975. D ISSN wird zentral vom Centre International de l’ISSN z Bariis verwaltet. Sit Ändi 2013 chönne au wüsseschaftligi Blogs und Blogs vo allgemäinem Inträsse e ISSN überchoo.

## Liddratuur
* DIN ISO 3297, dt. Fassung, Nachfolger der DIN 1430t.
* ÖNORM A 2652.
* Elizabeth H. Groot: *Unique identifiers for serials: an annotated, comprehensive bibliography.* In: *The Serials Librarian 1976.* (, CODEN SELID4), Band 1, Usg. 1, S.&nbsp;51–75.
* Elizabeth H. Groot: *Unique identifiers for serials: 1977 update.* In: *The Serials Librarian 1978.* (, CODEN SELID4), Band 2, Usg. 3, S.&nbsp;247–255.

## Weblingg
* ISSN.org
* Nationales ISSN-Zentrum für Deutschland, Deutsche Nationalbibliothek
* Schweizerisches ISSN-Zentrum, Schweizerische Nationalbibliothek

## Fuessnoote
İnce Burun

**İnce Burun** oder **Kávo Avlaka** (Κάβο Αύλακα) isch e Vorpirg uf de törggische Insle Imbros und de westlichst Punkt vo de Törggai (25° 38 '59). Da Vorpirg litt westlich vom Dorf Uğurlu. Am süüdöstliche End vom Vorpirg litt d Bucht Gizli Liman / Liménas (Λιμένας), wo as Hafe för chliini Schiff und Jachte guet isch. Vo doo uss goot e lange Sandstrand bis zom chliine Fischerhafe vo Uğurlu.

De antiiki Sophist Flavius Philostratos vo Lemnos hett gschribe, ass s Vorpirg Naulochos (ἀκρωτήριον Ναύλοχος) uf de Insle Imbros wiene uusgstreckte Riis doligi. Bi dem Kap söll e Quele sii, wo männlichi Tier, wenn si druus trinkid, zo Eunuche macht, wiiblichi Tier aber ase biruuschi, ass si uf de Stell iischlooffid. Wege de Äänlichkait vo de Näme werd aagnoo, as de moderni Name Avlaka de antiiki Name fortsetz tüeg. Allerdings werd o erwoge, ass s Vorpirg vo Pirgoz im Süüde vo de Insle s Kap Naulochos gsii sai. Aber o s Kap Kefaloz im Süüdoste vo Imbros chunnt guet i Froog.

## Anzelnoowiis


## Weblink
* Most Extreme Points Of Turkey'' WorldAtlas.com
Internationale Standardbuchnummer

Die **Internazionaali Standardbuechnummere** (, **ISBN**) isch e Nummere zum Büecher und anderi sälbstständigi Veröffentligunge mit eme redakzionelle Däil, wie zum Bischbil Multimedia-Brodukt und Software äidütige z kennzäichne.

ISBN wärde vor allem in Waarewirtschaftssüsteem vom Buechhandel iigsetzt, doch au e Hufe Bibliodeeke verwände sä für d Bstellsüsteem und d Kataloog wo über d Bibliodeek uuse gönge. Nazionalbibliografie hingege häi äigeni Nummeresüsteem. 

Für Zitschrifte und Schrifteräije wird e Internazionaali Standardnummere für fortlaufendi Sammelwärk (, ISSN) brucht.

## Liddratuur
* DIN ISO 2108, Nachfolger der DIN 1462

## Weblingg
* ISBN-Agentuure:
** Internazionaal (London, verwaltet d Grubbenummere)
** National: Dütschland (Frankfurt am Main), Ööstriich, Schwiz
* Handbüecher uf dütsch (PDF; 203&nbsp;kB) und änglisch (PDF; 548&nbsp;kB)
* Hilfsmiddel:
** Online-ISBN-13-Strichcode-Erstellung
** 
** Verzäichnis vo Büecher, wo chönne gliiferet wärde (VLB)
** Portal Dütschi Nazionalbibliodeek

## Fuessnoote
Telefonvorwahl (Österreich)

D **Delifonvorwaal-Kood z [[Österreich|Ööstriich]]** wärde vo dr *[[Rundfunk und Telekom Regulierungs-GmbH]]* (RTR) organisiert und verdäilt. Es existiere Vorschrifte und Richtlinie wie d Nummereberiich vrgee wärde. Für d Delifonnummere innerhalb vo de Vorwaalberiich isch dr entsprächend Netzbetriiber verantwortlig: bi regionaale Vorwaale isch das mäistens d A1&nbsp;Telekom Austria, bi Mobilfunk-Vorwaale dr entsprächend Netzbetriiber etc.).

## Dr Ufbau vom Kood
Wie d Delifonnummere gschriibe wärde, isch in Östriich gsetzlig nid vorgschriibe, aber d RTR empfiilt, sich noch dr DIN&nbsp;5008 z richde.

Dr ersti Blatz bi dr Ortsvorwaal richdet sich meer oder weeniger noch de Bundesländer. Ostdirool (zu Kärnte), Vorarlbärg (zu Dirool), s Burgeland (dr nördlig Däil zu Niiderööstriich, dr südlig Däil zur Stäiermark) und e baar Gränzbezirk in Ooberööstriich (zu Salzburg) und Gebiet in Niiderööstriich (zu Ooberööstriich) si d Usnaame.

### Schema
S Iigee von ere ööstriichische Delifonnummere us em Usland goot eso:
: Internazionaali Vercheersusschäidigszaal +43 (Länderkood) + Vorwaal (oon d Null am Aafang) + Delifonnummere.

Innerhalb vom Land funkzionierts öbbe eso:

Vorwaal (mit 0) + Delifonnummere

Im Festnetz chan e Nummere im gliiche Vorwaal-Beriich au ooni Vorwaal gweelt wärde. In de Mobilfunknetz funkzioniert daas nume bedingt.

Bi dr Vorwaal handlet es sich um d Vorwaal vom ene Ort, vom ene Mobilfunknetz oder vom ene andere Netz. Sit d Delifonnummere im Mobilfunk portabel si, cha mä nüm sicher sääge, um weles Netz es sich bi dr Vorwaal handlet. Wenn e gweelti Nummere sich daatsächlig im en andere Mobilfunknetz befindet, as mä chönnt erwarte, git s vilmol ä churzi Aasaage bim Ufbau vo dr Verbindig.

## Weblingg
* Rundfunk & Telekom Regulierungs GmbH
* Österreichischer Nummerierungsplan – mit arithmetisch aufsteigender Listung der Telefonvorwahlen

## Fuessnoote
Egressiv

**Egressiiv** (von ), **exspiratorisch** oder **pulmonisch** bezäichne in dr Fonetik d Lutbrodukzioon dur s Usschnuufe gege d Libbe. S Zungebäi (Hyoid) isch drbii uufeglüpft, d Stimmritze (Glottis) gschlosse. Nitpulmonischi Lut si d Implosiiv, d Klicklut und die sältene Ingressiiv.

## Liddratuur
* Helmut Glück (Hrsg.), mit dr Friederike Schmöe: *Metzler-Lexikon Sprache.* 3., nöi bearbäiteti Uflaag. Metzler, Stuttgart/Weimar 2005, ISBN 3-476-02056-8, S.&nbsp;169.
Phonologie

D **Fonologii** (vo , ‚Doon‘, ‚Stimm‘, ‚Sprooch‘ und *λόγος, lógos*, dytsch Leer) isch e Däilgebiet vo dr Sproochwüsseschaft. Mä sött si vo dr Fonetik underschäide: Wääred d Fonetik die eender konkrete Äigeschafte vo de Sproochlut undersuecht – wie si akustisch gmacht si, iiri Artikulazioon und Woornäämig –, beschäfdigt sich d Fonologii mit dr *Funkzioon* vo de Lut für s Sproochsüsteem vo de äinzelne Sprooche. Si isch also e Däilberiich vo dr Grammatik, und luegt d Sproochlut uf ere abstraktere Ebeni aa.

Zu de zentrale Ufgoobegebiet vo dr Fonologii ghöört s Ermiddle vo sogenannte distinktive Merkmol und vom Foneeminventaar von ere Sprooch, also d Analüüse vo de Lutsegmänt und d Strukduur vo de gröössere lutlige Äihäite vo dr Silbe bis aane zur rhüthmische Gliiderig und Intonazioon vo Setz. D Methoode vo dr lutsproochlige Fonologii wärde analoog au uf d Analüüse vo Gebärdesprooche überdräit.

As Gründer vo dr Fonologii in Öiropa gälte d Russe Nikolai Sergejewitsch Trubetzkoy, en Ethnoloog und Linguist, und dr Strukturalist Roman Ossipowitsch Jakobson.

## Liddratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Richard Wiese: *Silbische und lexikalische Phonologie. Studien zum Chinesischen und Deutschen.* Niemeyer, Tübingen 1988, ISBN 3-484-30211-9.
* Richard Wiese: *The Phonology of German.* Oxford Univ. Press, Oxford 2000, ISBN 0-19-824040-6.
* Richard Wiese: *Phonetik und Phonologie.* Fink, Paderborn 2011, ISBN 978-3-8252-3354-9.

## Fuessnoote
Promotion (Doktor)

D **Bromozioon** () oder **Bromowierig** isch die Verleijig vom akademische Graad vom ene Dokter oder ere Doktere im ene bestimmte Studiefach und in dr Form von ere Bromozioonsurkunde. Si gältet as dr Noochwiis, ass dr Bromowiert bsundrigs verdiefdi wüsseschaftligi Aarbet cha läiste. Das muess er mit ere sälbstständig verfasste wüsseschaftligen Aarbet, der Dissertazioon, bewiise und mit ere mündlige Brüefig (eme Rigorosum, ere Disputazioon oder eme Kolloquium). S Rächt zum bromowiere hän Uniwersidääten und Hoochschuele, wo iine gliichgstellt si, aber au Hoochschuele für Aagwandti Wüsseschafte, wo stark in dr Forschig si wie in Hesse und Sachsen-Anhalt.

Persoone, wo wäi bromowiere und wo iiri Absicht und Äignig von ere Instduzioon, wo s Rächt het z bromowiere, bestätigt worde isch, säit mer *Doktorande,* *Doktorandinne,* *Bromozioons-* oder *Doktoratsstudänte* oder *-studierendi,* *Bromowände,* *Bromowierendi,* *Dissertanten/-inne* (Schwiz, Ööstriich), *Doktorierendi* (Schwiz, Liechtestäi) oder änglisch as *PhD students*.

S Wärb, wo drzueghöört, isch *bromowiere*. Mer cha das dransitiv und passiv bruuche: „mä het en zum Dokder bromowiert“ und au indransitiv und aktiv: „i ha bromowiert“.

Für dass mä zur Bromozioon zuegloo wird, muess mä en erste Hochschuelabschluss ha; nume in dr Medizin cha mä no *vor* em Abschluss vom Studium mit ere Dissertazioon aafoo. Mäistens isch dä Abschluss dr Master, dr Magister, s Diplom oder s Staatsexame. Bsundrigs kwalifizierti Absolwänte vom ene Batschelerstudium oder eme Diplomstudium an ere Fachhoochschuel chönne under bestimmte Vorussetzige au zur Bromozioon zuegloo wärde. 

E Sonderform vo dr Dokterwürde isch dr Eeredokter, wo aber kä Bromozioon im wüsseschaftlige Sinn isch.

## D Aberkennig vo dr Bromozioon
E Bromozioon cha z Dütschland grundsätzlig nume dur d Hoochschuel bzw. d Fakultäät aberkennt wärde, wo dr Graad gee het. Gründ für en Aberkennig chönne si ass bewiise worde isch, dass dr Bromowierend bi d Vorussetzige für zum zuegloo wärde oder bi de Läistige für d Bromozioon d Fakultäät düscht het. Es isch mänggisch au mööglig, e Dokdergraad z aberkenne, wo öbber uf e korräkti Wiis überchoo het, wenn em *noch* dr Bromozioon schweers wüsseschaftligs Feelverhalte (bsundrigs Felschige oder Blagiaat) noochgwiise wird. Es cha no anderi Reegle gee. So het die Juristischi Fakultäät vo dr Uniwersidäät Bonn festgläit, ass en Aberkennig mööglig isch im Fall von ere rächtschreftige Verurdäilig zun ere Freihäitsstroof vo mindestens äim Joor.

## Liddratuur

* Alexander Lenger: *Die Promotion. Ein Reproduktionsmechanismus sozialer Ungleichheit.* UVK, Konstanz 2008, ISBN 978-3-86764-130-2.
* Ingo von Münch: *Promotion.* 3. Auflage. Mohr Siebeck, Tübingen 2006, ISBN 3-16-149049-5.
* Norbert Franck: *Das Promotionshandbuch. Die Doktorarbeit erfolgreich schreiben, verteidigen und präsentieren.* Ferdinand Schöningh Verlag, Paderborn 2019, ISBN 978-3-8252-5233-5.

## Fuessnoote
Luzerndeutsch

Em Kantòn Lozäärn wäärde Öbergangsmondaarte zwöschet em ö̀schtliche ond em weschtliche Hoochalemannisch gschwätzt ond i de süüdliche Gebiet e betz Hööchschtalemannisch.

Me onderschèidet die Tialäkt:
* der Tialäkt vò der Metti vòm Kantòòn zwösche Malters em Süüde ond Trienge em Nòòrde, asò em Lozäärner Gö̀i,
* der Tialäkt e de früenere Ämtere Lozäärn ond Hoofdere, das hèisst vò der Houptstadt ond em Seetaal,
* der Tialäkt vòm Äntlibuech, wò vel met em Bäärntüütsch gmèinsaam hèt,
* der Tialäkt vòm Lozäärner Henderland, asò em früenerige Amt Wilisou,
* der Tialäkt e de Rigigmèinde Greppe, Wäggis ond Vitznau, wò zo de Schwyzer Tialäkt ghöört,
* der Tialäkt vòm Schòòngau wyst schò i s aargouisch Freiamt öbere.

S tipisch Lozäärntüütsch send luut em Ludwig Fischer die Mondaarte, wò e de Regioone Lozäärn, Sämpech ond Soorsi ond im Seetaal grèdt wäärde.

Wichtigi Autoore, wò of Lozäärntüütsch gschrebe hènd, send der Jost Bernhard Häfliger, der Josef Felix Ineichen, der Josef Roos, der Theodor Bucher («Zyböri») ond der Alfred Leonz Gassmann. Vòm Walter Haas stammt e Gschecht vò der Lozäärner Mondaartliteratuur, ond der Ludwig Fischer hèt e Grammatik gschrebe.

## Literatuur
* Helen Christen: *Sprachliche Variation in der deutschsprachigen Schweiz. Dargestellt am Beispiel der l-Vokalisierung in der Gemeinde Knutwil und in der Stadt Luzern* (= *Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik.* Byheft 58). Stuttgart 1988.
* Ludwig Fischer: *Luzerndeutsche Grammatik. Ein Wegweiser zur guten Mundart* (= *[[Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen]].* Band II). 1.&nbsp;Uuflaag Schweizer Spiegel, Zürich 1960; 2.&nbsp;Uuflaag Comenius, Hitzkirch 1989.
* Martin Geiger: *Definition der Mundart des Luzerner Hinterlandes.* I: *Heimatkunde des Wiggertals* 58, 2000, S.&nbsp;163–181 (PDF).
* Martin Geiger: *Wandel der Mundart des Luzerner Hinterlandes.* I: *Heimatkunde des Wiggertals* 58, 2000, S.&nbsp;183–219 (PDF).
* Walter Haas: *Lozärnerspròòch. Eine Geschichte der luzerndeutschen Mundartliteratur mit einem Verfasserlexikon und einem Lesebuch.* Räber, Luzern/Stuttgart 1968.
* Rudolf Hotzenköcherle: *Zur sprachlichen Stellung und Struktur der Innerschweiz.* In: Rudolf Hotzenköcherle: *Die Sprachlandschaften der deutschen Schweiz.* Oseggää vòm Niklaus Bigler ond em Robert Schläpfer. Sauerländer, Aarau/Frankfurt a.&nbsp;M./Salzburg 1984 (Sprachlandschaft 1), S.&nbsp;237–292; spezyfisch zo Lozäärn S.&nbsp;246–256.
* Claudio Hüppi: *Soorser Wöörterbüechli.* Comenius, Hitzkirch 1999 (PDF).
* Josef Röösli-Balmer: *Wimmer so redt.* Separaattrock os *Blätter für Heimatkunde aus dem Entlebuch* Jg. 66. Druckerei Schüpfheim, Schüpfheim 2001, 2.&nbsp;Uuflaag DSAG 2015.
* Karl Schmid: *Die Mundart des Amtes Entlebuch im Kanton Luzern* (=&nbsp;*[[Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik]].* Band VII. Huber, Frauenfeld (Digitalisaat).
* Josef Zihlmann: *Mund-Art. Die Sprache der Luzerner Hinterländer.* Willisauer Bote, Willisau 1994.

## Fuessnoote
Den Haag

**Den Haag** (, amtlig au **’s-Gravenhage** (), änglisch *The Hague* usw.) isch dr Sitz vom Parlamänt und vo dr Regierig vo de Niiderland und vom Köönigriich vo de Niiderland und d Hauptstadt vo dr Browinz Südholland. Sit 1831 isch d Stadt d Residänz vom Köönigshuus, di formaal Hauptstadt vo de Niiderland isch aber Amsterdam.

D Gmäind Den Haag het  Iiwooner (Stand: ), e Flechi vo nume 98,12 Kwadraatkilometer und isch die drittgrössti Stadt in de Niiderland. Dr Umlandverband vo dr Stadtregion häisst Haaglanden und zelt uf 405 Kwadratkilometer nünn Gmäinde mi öbbbe äinere Million Iiwooner.

## Laag und Wirtschaft
Den Haag lit im Weste vo de Niiderland. S Stadtzentrum isch öbbe 6&nbsp;km vo dr Nordsee äwägg. D Stadtdäil Scheveningen und Kijkduin lige diräkt am Meer.

D Stadt isch Däil vo dr Aglomerazioon Randstad. In dr Nööchi lige witeri bedütendi Stedt wie Rotterdam (20&nbsp;km), Leiden (15&nbsp;km) oder Delft (8&nbsp;km). D Drabantestadt Zoetermeer, wo in de 1970er-Joor gründet worde isch, lit öbbe 10&nbsp;km östlig vo Den Haag.

Süüdlig vo dr Stadt befindet sich e riisigi, zsämmehängendi Gwäggshuuslandschaft, wo bis zur Rhiimündig bi Hoek van Holland goot und wo Gmües und Blueme aapflanzt wärde.

In dr Stadt si e Hufe chliini und mittelgroossi Handels- und Industriiundernääme aasäässig. Dr Dienstläistigssektor mit e Hufe Büro isch für e Regierigssitz e wirtschaftlige Schwerpunkt. Dr Bürokomplex „New Babylon“ im Zentrum lit grad bim Hauptbaanhoof und zelt wäge sim ikonische Disäin zu de Geböid wo d Skäiläin vo Den Haag brääge.

## Fuessnoote
Lebenshaltungskosten

**Lääbenshaltigschöste** si in dr Volkswirtschaftsleer und Wirtschaftsstatistik Usgoobe vo de Brivaathushält für d Lääbensfüerig. Si wärde erhoobe, zum verschidnigi wirtschaftligi Kennzaale (Index) z berächne wie Briisindex (z.&nbsp;B. Lääbenshaltigschostenindex, Verbruucherbriisindex).

## Allgemäins
D Lääbenshaltigschoste si käni Choste, will si nit diräkt dur dr Iisatz vo Brodukzioonsfaktoore entstöön. Es handlet sich um sälli Usgoobe, wo e Brivathushalt im Raame vo sim Iikomme für d Ernäärig, s Woone, s Häize, d Vercheersmiddel und kulturelli Bedürfniss usgit. As Usgoobe häi si e diräkti Uswirkig uf die brivaati Likwididääätsrächnig.

## Arte

Zum d Lääbenshaltigschoste uszrächne, verwände nazionaali Statistikämter  e so genannte Waarechorb. Mit däm wird in dr Briisstatistik e representativi Waal vo Güeter verstande, wo alli Güeter und Dienstläistige im entsprächende Gebiet vom e Briisindex representiert. Alli fümf Joor wird d Zsämmesetzig vom Waarechorb überbrüeft. Bim dütsche Verbruucherbriisindex befinden sich uf dr oobere Eebeni vom Waarechorb öbbe 650 veröffentligti Güeterarte wie zum Bispil:

D Güeter und Dienstläistige im Waarechorb wärde nit alli gliich verrächnet, sondern si gwichdet, so dass si öbbe de Konsuumgwoonhäite vom ene Brivaathushalt entspräche. D Gwichdig wird noch em Däil festgläit, won e bestimmti Güeterart an de ganze Konsuumusgoobe vom ene Hushalt het. Wil aber zum Bispil d Usgoobe für d Chrankeversicherig, wo vilmol obligatorisch isch, im Waarechorb feele, enthalte d Lääbenshaltigschöste nit alli Usgoobe für e Hushalt.

## Berächnig
Dr Waarechorb setzt sich us ere Mängi vo Güeter und Dienstläistige zsämme, wo noch iirer Art und iirm Umfang middelfristig öbbe gliichbliibe, für dass mä e Veränderig vo de Konsuumusgoobe unabhängig vo dr Änderig vo de Konsuumgwoonhäite cha bestimme.

D Konsuumusgoobe, wo für e Waarechorb relevant si, wärde von e baar Brivaathushält ufgschriibe, wo as representativ iigstueft wärde und vom e statistische Amt jeede Monet usgwärtet. D Lääbenshaltigschöste sälber cha mä statistisch nit mässe, wil s Konsuumnivoo nit nume vo dr Gröössi vom Hushalt und däm sim Iikomme abhängt, sondern au, wie dr Hushalt noch brueflige und soziale Standard zämmegsetzt isch, und vo regionaale Lääbensverheltniss. Zum die underschiidlige Gröössene vo de Brivaathushält z berücksichtige, wird dr Waarechorb under anderem für Hushält vo 4 Persoone, vo 2 Persoone, vo äinere Persoon, vo Bangsionäär und vo Empfänger vo Sozialhilf ermiddlet.

## Weblingg
* Statistisches Bundesamt (Destatis): Verbraucherpreisindex für Deutschland
* Schweizerische Konferenz für Sozialhilfe Index und Berechnung (PDF; 43&nbsp;kB)
* Weltweites Portal zur Eingabe und zum Vergleich von Lebenshaltungskosten

## Fuessnoote