open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Weibliches Geschlecht

S **wiiblige Gschlächt** isch bi dr zwäigschlächtlige Furtpflanzig das Gschlächt, wo die wiiblige Käimzälle (Äizälle) broduziert, wo vo dr gröössere Mängi vo de männlige Käimzälle (Spermie) befruchdet wärde und äi oder meereri Noochkomme (Meerling) lön lo entstoo. Es wird mit em Venussymbol ♀ kennzäichnet.

E Hufe Dier und Pflanze bruuche zwäi Gschlächter zum sich furtpflanze: s wiiblige (feminine) *und* s männlige (maskuline) Gschlächt – im Underschiid zu Arte, wo sich sälber befruchde. D Zwäigschlächtligkäit het sich im Lauf vo dr Evoluzioon e baar Mol unabhängig vonenander entwigglet. Wenn sich die bäide Käimzälle bi dr Gröössi oder Form nit underschäide, redet mä von ere Isogamii.

; Mensche
Bim Mensch wird s wiiblige Gschlächt dur drei biologischi Gschlächtsmerggmol bestimmt:
* zum Gschlächtschromosom X, wo alli Mensche häi, chunnt non e zwäits X,
* die brimäre Gschlächtsmerggmol Gebärmueter, Äierstögg, Vagina und Milchdrüese,
* d Sexualhormon Östrogen und Gestagen.

Bi dr Intersexualidäät gönge die drei Gschlächtsmerggmol nit zämme oder si zum Däil nit vorhande. Gsellschaftlig wird d Wiibligkäit vor allem dur soziali Rolleverständniss brägt.

; Dier
Bi Dier bestimme underschidligi körperligi und genetischi Mechanisme s Gschlächt vom ene Indiwiduum. Zum Bischbil:
* wiibligi Biine entwiggle sich us befruchtete Äier, die männlige Droone us umbefruchdete,
* bi gwüsse Krokodil und andere Reptil wird s Gschlächt dur d Bruettämpratuur vo de Äier bestimmt,
* bi Vögel häi Wiibli ungliichi Gschlächtschromosom, Männli hingege zwäi gliichi.

; Pflanze
Bi Soomepflanze luegt mä, öb e Pflanzeindiwiduum
* nume Soome broduziert (wiiblig),
* nume Polle broduziert (männlig),
* oder bäides broduziert (Zwitter), wie die mäiste Soomepflanze.

## Weblingg
Bildung

**Bildig** (vo ) bezäichnet s Forme vom Mensch in Respäkt uf si „Menschsii“, sini gäistige Fähigkäite.

Dr Begriff beziet sich uf e Brozäss („sich bilde“) sälber und au uf dr Zuestand („gebildet si“). Die zwäiti Bedütig entspricht eme bestimmte Bildigsideal (zum Bischbil das vom Humboldt), wo im Lauf vom Bildigsbrozäss aagsträbt wird. E Zäiche vo dr Bildig, wo mä bi fast alle Bildigstheorie findet, cha mä umschriibe as s reflektierte Verheltnis zu sich, zu andere und zur Wält.

Dr modärni dünamischi und ganzhäitligi Bildigsbegriff stoot für e Entwickligsbrozäss, wo dr Mensch sis ganze Lääbe lang begläitet wenn er sini gäistige, kulturelle und lääbensbraktische Fähigkäite und sini personale und soziale Kompetänze erwiteret.

## Lueg au
* S Bildigssüsteem in dr Schwiz

## Litratuur
* Armin Bernhard: *Bildung.* In: Armin Bernhard, Lutz Rothermel (Hrsg.): *Handbuch Kritische Pädagogik.* Stuttgart 2001, ISBN 3-8252-8214-7.
* Andreas Dörpinghaus, Andreas Poenitsch, Lothar Wigger: *Einführung in die Theorie der Bildung.* Darmstadt 2006, ISBN 3-534-17519-0.
* Anja Durdel: *Der Bildungsbegriff als Konstruktion.* Verlag Dr. Kovač, Hamburg 2002, ISBN 3-8300-0570-9. (Erziehung-Unterricht-Bildung, 93)
* Manfred Fuhrmann: *Der europäische Bildungskanon des bürgerlichen Zeitalters.* Insel-Verlag, Frankfurt am Main/ Leipzig 1999, ISBN 3-458-16978-4.
* Heiner Hastedt (Hrsg.): *Was ist Bildung? - Eine Textanthologie*. Reclam, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-15-019008-1.
* Hartmut von Hentig: *[[Bildung. Ein Essay]].* Münche/ Wien 1996. (5. Uflaag. 2004, ISBN 3-407-22158-4).
* Rebekka Horlacher: *Bildung.* Reihe UTB Profile, UTB/Haupt Vlg. Bern 2011, ISBN 978-3-8252-3522-2. 

## Weblingg

* Bildungs- und Erziehungserneuerung in Europa
* Bildung auf einen Blick: OECD-Indikatoren
* Statistisches Bundesamt - Daten zum Thema "Bildung" ; Beiträge zum Thema "Bildung" aus der Monatszeitschrift "Wirtschaft und Statistik" des Statistischen Bundesamtes
* „Soziale Herkunft und Bildungschancen“: IABInfoSpezial mit Veröffentlichungen, Forschungsprojekten, Institutionen und weiterführenden Links
* Wie wäre es, gebildet zu sein? (PDF-Datei) Festrede von Peter Bieri (71 KB)
* Bibliothek für Bildungsgeschichtliche Forschung in Berlin
* Das schweizerische Bildungssystem
* Das österreichische Bildungssystem (PDF-Datei)
* Deutscher Bildungsserver
* bildungsbericht.de
* Expertise des Bundesministeriums für Bildung und Forschung. Zur Entwicklung nationaler Bildungsstandards (PDF-Datei; 1,67 MB)
* Bildungsausgaben in % des BIP
Masern

D **Maasere** (, Diminutiv vo *morbus* ‚Chrankhet‘) si e Infekzioonschranket, wo dur s Maaserewirus verursacht wird, stark aasteckend isch und vor allem Chinder betrifft. Näbe de tüpische roote Fläcke uf dr Hut (Maasere-Exanthem) verursacht d Chranket Fieber und schwecht dr Allgemäinzuestand stark. In mängge Fäll cha s zu lääbensbedrohlige Komplikazione cho wie Lunge- und Hirnentzündige. In de mäiste Länder muess d Chranket gmäldet wärde.

Für e Diagnose brucht mä s klinische Bild und en Antikörpernoowiis im Bluet. Es git kä spezifischi Therapii, aber mä cha dr Chranket und de Komplikazione wo mit ere verbunde si, mit ere Impfig vom zwölfte Lääbensmonet vorböige.

D Wältgsundhäitsorganisazioon (WHO) het zum Ziil, d Maasere uf dr ganze Wält uszrotte. Dur s Impfe het mä in dr Vergangehäit d Zaal vo de Chranketsfäll stark chönne reduziere, vo 1980 bis 2013 um über 95 Brozänt. In Regione mit ere hooche Impfroote wie bspw. Nord- und Südamerika si d Maasere bis uf wenigi importierti Fäll de facto scho usgrottet, dört si im Joor 2014 weniger as 2000 Fäll bestätigt worde. Es git aber au in de USA und in Öiropa en Impfmüedikäit oder en ideologischi Abläänig vom Impfe, so dass nüm gnueg Lüt gimpft si und d Maasere wider chönne usbräche, wie im Dezämber 2014 im Disneyland. D Behauptig, ass s Impfe chönn Autismus verursache basiert uf ere diskreditierte Studie, wo immer no im Internet umegäisteret, und isch noch em hütige Stand vo dr Wüsseschaft falsch.

In entwigglete Länder isch d Doodesroote bi Maasere zimlig chlii, aber in dr Dritte Wält, wo vili Chinder schlächt ernäärt si und medizinischi Hilf kuum existiert, stärbe öbbe zää Brozänt vo de Chinder, wo Maasere überchömme, e groosse Däil von ene si nonig fümfi. 

## Litratuur
* *[http://www.rki.de/DE/Content/Infekt/EpidBull/Merkblaetter/Ratgeber_Masern.html?nn=2374512 Masern.]* RKI-Ratgeber Infektionskrankheiten – Merkblätter für Ärzte. Robert-Koch-Institut. aktualisiert Mai 2014.
* *Measles*. In: *Epidemiology & Prevention of Vaccine-Preventable Diseases&nbsp;– “The Pink Book”*, 9th Edition, Public Health Foundation, S. 129–148 – pdf-Datei (änglisch), 522 kB
* M. Dietel, N. Suttorp, M. Zeitz, T. R. Harrison: *Harrisons Innere Medizin*. Abw Wissenschaftsverlag; 16. Auflage 2005, ISBN 3-936072-29-9.
* W. Köhler et al.: *Medizinische Mikrobiologie*. Urban & Fischer-Verlag Münche/Jena 2001, 8. Auflage, ISBN 3-437-41640-5.
* W. Moss, D. Griffin: *Measles.* In: *[[The Lancet]].* 2011, .

## Weblingg

* Informazione vo dr WHO (änglisch)

## Fuessnoote
Weinsberg (Begriffsklärung)

**Weinsberg** chan folgendes bedüte:
* Weinsberg, e Stadt im Landchrais Heilbronn z Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Weinsberg (Berg)*, en Bärg im „Weinsberger Wald“ zwüsche Nider- und Oberöschtrych, Öschtrych
* *Weinsberg*, de dütsch Name vo *Vinsberg*, eme Ortstail vo de Gmaind Volstroff im Département Moselle, Frankrych
* *Weinsberg*, e Wohnmobil-Marke us em dütsche Weischberg → Karosseriewerke Weinsberg

* *Winesburg*, en US-amerikanische Ort im Staat Ohio, wo bis 1833 *Weinsberg* ghaisse hät

**Weinsberg** isch de Herrscher- oder Familiename vo folgende Persone:
* *Hermann von Weinsberg* (1518–1597), en Kölner Ratsherr und Autor
* *Konrad IV. (Weinsberg)* (??–1333), en kaiserliche Landvogt z Niderschwabe
* *Konrad II. von Weinsberg* (~1340–1396), en Erzbischof vo Mainz
* *Konrad IX. (Weinsberg)* (~1370–1448), en Königsberater, Rychserbkämmerer und Protektor bim Konzil vo Basel

wie au
* Herren von Weinsberg, es Adelsgschlächt us Weischberg

**Lueg au:**
* Weinberg (Begriffsklärung)
Flughafen Tan-Son-Nhat

De **Flughafe Tan Son Nhat** (, gem. vietnamesischem Luftfahrthandbuech *Tân Sơn Nhất*) isch de internationali Verkehrsflughafe vo de grösste vietnamesische Stadt Ho-Chi-Minh-Stadt.

De Flughafe ligt bi Tan-Binh im sächste Stadtbezirk vo Ho-Chi-Minh-Stadt, 7 km vom Stadtzentrum entfernt. Er befindet sich im Bsitz vom vietnamesische Staat.

De Flughafe vo Tan Son Nhat hät sini Ursprüng i de Aafäng vo de 1930er Johr, wo di französisch Kolonialregierig en chlinne Flughafe mit ere uubefestigte Start- und Landebahn baut hät.

Im Johr 2014 sind uf em Flughafe Tan Son Nhat 22'140'348 Passagier abgfertiget und 154'378 Flugbewegige registriert worde.

## Weblink

* Websyte vom Flughafe (viet./ängl.)

## Fuessnoote
St. Brandankapelle (Basel)

D **Brandankapälle** isch e chliini Chille am Bluemerain im Baasler Vorstedtkwardier gsi. Si het in dr Reformazioon iiri Rolle as Gotteshuus verloore und isch bald druf abgrisse worde.

## Gschicht
Dr Häilig Brandan, im dütsche Sproochgebiet het men em vilmol au Brandolf gsäit, het im 6. Joorhundert gläbt und isch äine vo de Zwölf Apostel vo Irland gsi. Dr Kunsthischtoriker Casimir Hermann Baer (1870-1942) het vermuetet, ass dr Kult um dr Häilig Brandan im 7. Joorhundert, wo d Iire uf em Kontinänt missioniert häi, uf Baasel khoo sig. 

E Kapälle am Bluemerain isch erst sit em 13. Joorhundert erwäänt. Im Juli 1291 het s e Vergliich zwüsche de Lütbriester vo Sankt Peter und de Johanniter gee, wo din e Kapälle vom häilige Niklaus erwäänt wird. Die het de Johanniter ghöört und zu dr Gmäind Sankt Peter ghöört. Im 19. Joorhundert isch e Theorii ufchoo, ass das emol d St. Brandankapälle gsi sig, wo noch ere Renowazioon e nöije Häilige überchoo het, aber dr Rudolf Wackernagel (1855-1925) het das nid für glaubwürdig ghalte. Uf jede Fall wird no ums Joor 1500 e Sankt-Brandolfskapälle dört erwäänt. Si het aber scho vor dr Reformazioon iiri Bedütig verloore und nochhär isch si brofanisiert worde. 1550 isch si Däil vo dr Liigeschaft vom Gasthoof zur Blueme gsi. Gege s Ändi vom 16. Joorhundert isch d Bäiz abgrisse worde und mit ere isch au d Brandankapälle verschwunde.

Au dr Sankt Brandolfsbrunne, wo si Naame vo dr Kapälle überchoo het und wo no im 18. Joorhundert dr Johann Jacob Spreng (1699-1768) d Kwalidäät vom Wasser von em globt het, git s sit 1725 nüme. Er het sich öbbe wisawii vom hütige Drei Köönig befunde und isch ooni Spuur verschwunde.

## Kwelle
* Brandolfsbrunnen und St. Brandankapelle in Basel uf altbasel.ch, abgrüeft am 1. Merz 2015
Basler Stadtbuch

Mit **Baasler Stadtbuech** cha die jöörligi Stadtchronik vo Baasel gmäint si, wo vom Christoph Meriaa Verlaag uusegee wird, oder e Stadt- oder Rootsbuech us em spoote Middelalter und dr früeje Nöizit.
## S ''Basler Stadtbuch''
S *Baasler Stadtbuech* (bis 1959 *Baasler Joorbuech*) isch 1875 entstande as e typischs gschichtsorientierts, nazionalstaatligs und lokalpatriotischs Periodikum vom 19. Joorhundert, wo vom Historismus brägt gsi isch. Dr erst Herusgääber isch dr Historiker Heinrich Boos gsi, wo s Stadtbuech as e Noochfolgerpublikazion vom *Basler Taschenbuch* (1850–1864) gsee het, wo vom Wilhelm Theodor Streuber und Daniel Albert Fechter ediert worden isch, und vo dr *Rauracis* (1826–1831), wo vom Markus Lutz uusegee worde isch. Mit eme churze Underbruch in de Joor 1880/1881 isch s Stadtbuech sithär jedes Joor erschiine.

Am Aafang vo de 1970er-Joor het dr domoolig Herusgääber finanziell nüm chönne witermache und s Stadtbuech weer fast iigstellt worde. Dorum het s 1973 d Christoph Meriaa Stifdig übernoo, und drei Joor spööter äxtra dr Christoph Merian Verlag gründet. S Konzept isch gänderet worde und us ere historiografische Publikazion isch s zun ere Jooreschronik mit Biidrääg über Eräigniss in alle Lääbensberiich worde.

## Amtligi Baasler Stadtbüecher im spoote Middelalter und dr früeje Nöizit
Es het Stadt- oder Rootsbüecher gee, wo as Rooti Büecher bekannt gsi si, zum Bischbil z Ulm sit 1345. S eltiste Baasler Roote Buech foot im Joor 1367 aa. Es isch mit rootem Lääder iibunde gsi-vo doo si Naame-und het im Baasler Root ghöört. Es het aber au andeerschfarbigi Büecher gee. Noch em Peter Ochs het Baasel zwäi Wissbüecher gha, wo im 15. Joorhundert s Roote Buech abglööst häi, e gröössers, wo d Verdrääg und anderi wichdigi Urkunde din ufgschriibe worde si und e chliiners für Gsetz und Erlass. S Blaue Buech isch woorschinlig e Kopii gsi vo Gsetz gege Friid und Frevel. S Schwarze Buech het mä e chli spööter, 1517, aagfange, nochdäm d Zümft die Aadlige ändgültig entmachdet ghaa häi, und din si d Gsetz ufgschriibe worde.

## Weblingg
* Infos über s Stadtbuech uf dr Website vom Christoph Meriaa Verlaag
* Basler Chronik mit alle Chronik-Iidrääg vom *Baasler Stadtbuech* sit 1882
## Fuessnoote
Bahnhof Weinfelden

De **Baanhof Wiifälde** isch de gröschti Isebaanchnotepunkt im Kanton Tuurgau. Es vercheere dört Züg vo dr SBB und vo dr Thurbo, wo usser de Färnvercheerszüüg, wo jedi halb Stund faare, au Linie vo de S-Baan Züri und S-Baan Sanggalle betriibe.

Dr Baanhof z Wiifälde isch 1855 in Betriib gnoo worde. S Baanhofgeböid isch vom Jakob Friedrich Wanner blaant und vo 1863 bis 1864 baut worde. 1970/71 het mä s erwiteret und 2002 saniert.

## Weblink
Ulrich Maurer

**Ulrich Maurer** isch de Name vo folgende Persone:
* Ulrich Maurer (Eishockeyspieler) (* 1985), en dütsche Iisockeyspiller
* Ulrich Maurer (Politiker) (* 1948), en dütsche Rächtsaawalt und Politiker (SPD, WASG, Die Linke)
* *Ulrich Maurer*, de bürgerlichi Name vom Ueli Maurer (* 1950), en Schwizer Politiker (SVP)
* *Ulrich Maurer*, de bürgerlichi Name vom Ueli Maurer (Kryptologe) (* 1960), en Schwizer Kryptolog
Bahnhof Frauenfeld

De **Baanhof Frauefäld** isch de Baanhof i de Kantonshauptstadt vom Tuurgi. Er liit nördlich vo de Altstadt, zmitzt i de Stadt Frauefäld. Er isch 1855 eröffnet worde.

Dr Baanhof ghöört zum Linienetz vo dr S-Baan Züri.
Er wird vo Färn- und Regionalzüg vo dr SBB und deren iirer Dochtergsellschaft Thurbo bedient und vo dr Frauefäld–Wil-Baan.

Es git direkti Verbindige uf Züri, Wiifelde, Konstanz, Romanshorn und Wil.

## Weblink
Verhalten (Biologie)

S **Verhalte** isch e zentrale Begriff in dr Verhaltensbiologii. Er beziet sich uf alli aktive Verändrige, Beweegige, Stellige, Körperhaltige, Geste und Lutüssrige vom ene Mensch oder Dier, wo üsserlig woornäämbar si und doorum au mit technische Hilfsmiddel erfassbar si, und uf alli Farb- und Formändrige oder Absondrige vo Substanze, wo meer oder weniger churzfristig und umcheerbar si und wo in irgendere Form zur Verständigung diene (zum Bischbil Feromon). As *Verhalte* cha mä uf dr äinte Site d Gsamthäit vo alle sonige Lääbensvorgäng bezäichne, uf dr andere Site cha ma aber au äinzelni Merkmol in ere bestimmte Zitspanne as *Verhalte* bezäichne.

*Verhalte* wird vo dr Verhaltensbiologii verstande as e Aabassigsläistig vom ene intakte Organismus an sini Umwält, wo vo de Gen und vom Leere beiiflusst wird. Mit em Dood vom ene Indiwiduum het au si Verhalte en Änd.

## Dr Begriff „Verhalte“
Dr Begriff *Verhalte* isch nit us de Naturwüsseschafte uuse entwigglet worde, sondern er chunnt vor dr Alldaagssprooch. Äänlig wie zum Bischbil d Begriff Lääbe und Art cha dorum au *Verhalte* nit mit ere knappe Definizion erklärt wärde; d Lääbensvorgäng, wo im Lauf vo dr Stammesgschicht dur e Brozäss vo dr Evolution entstande si, si z komplex.

Verhalte wird nume für Lääbigewääse und mänggisch für Däil vo Lääbewääse brucht und nid für lääblosi Objekt ooni Informazionsverarbäitig wie z. B. e Närvesüstem. Wenn sich e Zägg loot lo gheie für zum uf eme Tier z lande, het das e Funkzioon und isch Däil vo sim Verhalte. Wenn hingeege e Stäi en Abhang aabe gheit isch das s Resultaat vo üsserlige Iiflüss uf en.  Au Pflanze, Pilz, Protiste und Bakterie reagiere uf Räiz us dr Umwält, aber d Verhaltensforscher reede do dradizionell nit vo Verhalte, sondern allgemäin vo Reakzion. Das umfasst denn alli biochemische und biofüsikalische Vorgäng.

Im ene engere Sinn befasst sich d *Verhaltensforschig* oder *Ethologie* mit dr Erforschig vo psychische Verhaltenswiise vo höhere Tier (z. B. Säugetier, Vögel), und zwar vo de angeborene (Instinkte), aber auch de durch Umweltiiflüss erworbene. Die Ergebnis sind im ene zweite Schritt auch uuf en Mensch übertrage worde, wo ansatzwiis natürlich auch no in dr hüütige Zivilisation en Reschtbeschtand vo Inschtinktarsenal (z. B. Aggressions-Trieb) in sich het. Wichtigi Vertreter vo dere Richtig sind historisch dr Konrad Lorenz, dr Otto Koehler, dr Nico Tinbergen und dr Irenäus Eibl-Eibesfeldt. Dr Verhaltensforscher Karsten Brensing, wo auch Persönlichkeitsrecht für hoch entwickleti Tier forderet, gaht dervo uus, dass solchi Tier planvolls Verhalte und sogar Selbschtbewusstsii an Tag lege.

## Weblingg
* Interdisziplinarität in den Verhaltenswissenschaften 
* Seelische Störungen bei Tieren?
* Kommunikation als Verhalten - seit Watzlawick. Elmar Bartsch, Landesinstitut für Schule

## Einzelnachwiise
Emotion

**Emozioon** bezäichnet e Gmüetsbeweegig im Sinn vom ene Affekt. Si isch e psüchofüsiologischs oder e psüchischs Fenomeen, wo usglööst wird dur die bewussti oder unbewussti Woornäämig vom ene Eräignis oder ere Sitazioon. S Woornää isch begläitet vo füsiologische Verändrige, spezifische Kognizioone, vom ene subjektive Gfüülserläbnis und eme reaktive Sozialverhalte. 

Emozionalidäät und s Adjektiv emotional si Sammelbegriff für indiwiduelli Äigenarte vom Gfüülslääbe, vom Stüüre vo Affekt und vom Umgang mit ere Gmüetsbeweegig.

## Weblingg
* 

* 
* Emotionspsychologie (ZPID)
* Fachgebärdenlexikon Psychologie: Emotion und Gebärde.
* Marietta Meier, Daniela Saxer: ''Die Pragmatik der Emotionen im 19. und 20.&nbsp;Jahrhundert.'' In: Traverse 14/2 (2007).
* Nina Verheyen: ''Geschichte der Gefühle'', in: Docupedia Zeitgeschichte, 18. Juni 2010

## Fuessnoote
Affekt

Dr **Affekt** (vo lat. *afficere*: aadue; in e Zuestand versetze; versee) isch e Gmüetserreegig (änglisch: *occurring emotion* öbbis, wo äim bassiert). Si het en Usdrucksdimension, e körperligi Dimension und e motivazionali Dimension. E Lächle zum Bischbil chan e Usdruck für en Affekt Sümpathii si, Rootwärde, im körperlige Beriich, chan en Usdruck für dr Affekt vom Schäme si und wemm mä mit dr Fust uf e Disch haut, cha das von ere Döibi choo.

Dr Affekt isch e bsundrigi Kwalidäät vom Füüle. D Merkmol, won en definiere, si e relativi Kwantidäät − in Vergliich zur Grundstimmig, und en Akzidänz vo dr Ufreegig. Wie men em säit (zum&nbsp;Bischbil Iifersucht, Druur, Wunderfiz usw.) chunnt vo dr Emozioon, won er mit were verbunde isch. So cha zum&nbsp;Bischbil Iifersucht nit nume in dr Form vom ene Affekt ufdräte, sondern au as Gfüül, as Zwangsgedanke, as Motiv usw. Us em Konteggst vo wie mä s Wort brucht (zum Bischbil «e Riisewuet») merkt mä, öb en Affekt oder en anderi Kwalidäät vo Gmüetsbeweegig gmäint isch. *Affektiv* (sünonüüm: *emozional*) säit men eme Verhalte, wo vor allem vo dr Gmüetserreegig und weniger vo kognitive Brozäss bestimmt wird.

Sit em 16. Joorhundert bis zur Gegewart wird Affekt as e *heftigi Gmüetsbeweegig* bezäichnet. In dr Psüchologii gseen s nid alli eso, ass d Gmüetsbeweegig müess *heftig* si. Vilmol ziet mä dr Begriff *Emozion* für son e Affekt vor.

## In dr Rächtssprächig
Vilerorts näme d Gricht Affekt in d Rächnig, wenn en Aaklagte wägene in sinere Gschäfts-, Delikts- oder Schuldfähigkäit beiidrächtigt oder zun ere stroofbare Daat motiviert worde isch. 

## Einzelnachweise
1753

|}
## Was isch bassiert?
* 1. März: Schweden ibernimmt dr Gregorianisch Kaländer, dr vorig Dag isch dr 17. Februarjul. gsii.
* Di zweebändig *Species Plantarum* vum Carl von Linné wird zur Grundlag vu dr botanische Nomenklatur. 
* Dr William Hogarth vereffetligt di chunschttheoretisch Schrift *The Analysis of Beauty*, wu em Rokoko verbunde. isch.
* Dr Giovanni Battista Tiepolo volländet s Deckefresko im Stägehuus vu dr Würzburger Residänz.
* Dr erscht Dail vum musikalische Lehrwärch *Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen* vum Carl Philipp Emanuel Bach erschynt.
* Dr Friedrich Wilhelm Marpurg vereffetligt dr erscht Dail vu sym musiktheoretische Lehrbuech *Abhandlung von der Fuge*.

## uf d Wält chuu
* 2. Februar: Catherine Lefèbvre, Herzogi vu Danzig
* 9. Merz: Jean-Baptiste Kléber, franzesische General
* 11. April: Alphons Pfyffer, Schwyzer Bolitiker
* 5. Septämber: Alphons Pfyffer, Schwyzer Bolitiker
* 27. Dezämber: Johann Ulrich Büchel, Schwyzer Baumaischter

## gstorbe
* 15. Dezämber: Richard Boyle, 3. Earl of Burlington, britische Architekt

## Weblink
1752

|}
## Was isch bassiert?
* 26. Februar: Im Theatre Royal in Covent Garden wird s Oratorium Jephtha vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 31. Juli: Dr Tiergarten Schönbrunn z Wien wird zum erschte Mol schriftli gnännt. Är isch dr wältwyt eltscht Zoo, wu s hite no git.
* 14. Septämber: S Chenigrych (mit Kolonie) fiert dr Gregorianisch Kaländer yy. Dr vorig Dag isch dr 2. Septämberjul. gsii.
* 18. Oktober: Uruffierig vum Intermezzo *Le Devin du village* vum Jean-Jacques Rousseau im Schloss Fontainebleau
* 11. Novämber: Uruffierig vu dr Oper *I portentosi effetti della madre Natura* vum Domenico Scarlatti am Teatro San Samuele z Venedig

## uf d Wält chuu
* 8. Augschte: Peter Ochs, Schwyzer Bolitker
* 8. Dezämber: Placidus a Spescha, Schwyzer Benediktiner und Forscher

## gstorbe
* 7. Merz: Pietro Castrucci, italienische Komponischt
* 20. Juli: Johann Christoph Pepusch, dytsche Komponischt

## Weblink
1751

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Merz: Wyhl wird vun ere großer Brunscht gschlisse. Verantwortli gmacht derfir wird d Anna Schnidenwind, wu sechs Wuche speter z Ändingen as aini vu dr letschte Frau z Dytschland as Häx hiigrichtet wird.
* S Chaiserrych China zwingt dr tibetisch Dalai Lama zue dr Unterzaichnig vun eme Protektoratsverdrag.

## uf d Wält chuu
* 24. Mai: Johann Jakob Weinmar, dytsche Orgelbauer
* 6. Oktober: John Webber, schwyzerisch-änglische Moler
* 11. Dezämber: Christian Konrad Wilhelm von Dohm, e dütsche Befürworter vo dr Juudeemanzipazioon

## gstorbe
* 31. Merz: Friedrich Ludwig vu Hannover, Prince of Wales
* 24. April: Anna Schnidenwind, letschti Frau, wu z Dytschland as Häx verbrännt woren isch
* 25. Juli: Johann Friedrich Lampe, dytsch-britische Komponischt

## Weblink
Diplomatie

D **Diplomatii** isch d Kunst und d Braxis vom Verhandle zwüsche bevollmächtigte Representante vo verschiidene Grubbe oder Nazioone (Diplomate). Dr Begriff bezieht sich mäistens uf die internazionali Diplomatii, also uf die zwüschestaatlige und überstaatlige Beziejige dur Absprooche über Aagläägehäite wie d Sicherig vom Friide, Kultur, Wirtschaft, Handel und Konflikt. Internazionali Verdrääg wärde im Allgemäine vo Diplomate usghandlet, wo im Ufdraag vo iire Regierige handle und deren iiri Inträsse verdräte.

Im überdräite Sinn verstoot mä under däm Begriff au d Kontakt zwüsche zwäi oder mee Grubbe vo irgendere Art, wo uf Verhandlige oder Dräffe basiere. 

*Diplomatischs* Verhalte säit mä däm, wenn öbber eso verhandlet, dass mä gseet, 
* ass er barat isch für Kompromiss und uf d Absichte und d Wünsch vo de andere iigoot;
* sogenannti Win-win-Situazione suecht;
* so guet wie möglig vermiidet, anderi Verhandler z blamiere oder in d Ängi z driibe;
* gäignet isch, dr langfristig Nutze z maximiere (es weer also undiplomatisch, sich e churzfristige Nutze z sichere, drbii aber langfristig Noochdäil oder Komflikt z riskiere bzw. in Chauf z nee).

Änglisch und Französisch gälte hüte (wie scho sit Joorhunderte in Öiropa) as wältwiti Sprooche vo dr Diplomatii. Bäidi si die äinzige Arbetssprooche vo de Veräinte Nazione (UN).
Si si au d Amtssprooche von e Hufe internazionale Organisazione (zum Bischbil d UNESCO, d NATO, s Internazionale Olympische Komitee, die Internazionali Rootchrüz- und Rothalbmond-Beweegig).

## Litratuur
* Enrico Brandt und Christian F. Buck: *Auswärtiges Amt*. 4. Uflaag, VS-Verlag, Wiesbade 2005, ISBN 3-531-14723-4.
* Pietro Gerbore: *Formen und Stile der Diplomatie* („Il vero diplomatico“). Rowohlt, Hamburg 1964 (Roweohlts deutsche Enzyklopädie; 211–212).
* George F. Kennan: *Memoiren eines Diplomaten* („Memoirs“). Dtv, Münche 1982, ISBN 3-423-10096-6.
* Helmut Kreicker: *Immunität und IStGH. Zur Bedeutung völkerrechtlicher Exemtionen für den Internationalen Strafgerichtshof*. In: *Zeitschrift für internationale Strafrechtsdogmatik* (ZIS), Heft 7/2009, uf http://www.zis-online.com/dat/artikel/2009_7_336.pdf (PDF; 250&nbsp;kB).
* Helmut Kreicker: *Völkerrechtliche Exemtionen. Grundlagen und Grenzen völkerrechtlicher Immunitäten und ihre Wirkungen im Strafrecht*. Duncker & Humblot, Berlin 2007, ISBN 978-3-86113-868-6 (2 Bänd; lueg au https://web.archive.org/web/20140417002111/http://www.mpicc.de/ww/de/pub/forschung/publikationen/straf/s107.htm).

## Weblingg

* Die Veräinte Nazione (arabisch, chinesisch, änglisch, spanisch, französisch, russisch)
* eDiplomat.com (änglisch)
* Fletcher School of Law and Diplomacy (änglisch)
* Georgetown University School of Foreign Service (änglisch)
* Lexikon zur Diplomatie

## Fuessnoote
UNESCO

D **UNESCO** (), d *Organisazion vo de Veräinte Nazione für Erziejig, Wüsseschaft und Kultur*, isch en Internazionali Organisazion und gliichzitig äini vo de 17 rächtlig sälbstständige Sonderorganisazioone vo de Veräinte Nazioone.

## Organisazion
Si het iire Sitz in Bariis z Frankriich.

Zur Zit si 195 Mitgliider in dr UNESCO verdräte und 9 assoziierti Mitgliider – näbe de 193 Staate vo dr UN mit Usnaam vo Liechtestäi au d Cookinsle, Niue und die Palestinensische Autonomiigebiet, wo nit in de UN verdräte si.

## Ufgoobe
Zu de Ufgoobegebiet vo dr UNESCO ghöört d Förderig vo dr Erziejig, dr Wüsseschaft und dr Kultur, dr Kommunikazioon und dr Informazioon.

## Gschicht
Dr UNESCO ire Gründigsverdraag isch am 16. Novämber 1945 vo 37 Staate z London underschriibe worde und isch am 4. Novämber 1946 noch dr Ratifikazion dur 20 Staate in Chraft dräte.

Dr erst Generaldiräkter isch dr Julian Huxley gsi.

Sid 2025 isch dr Khaled al-Anani d Generaldiräktor.

## Lueg au
* UNESCO-Wälteerb

## Litratuur
* Klaus Hüfner und Wolfgang Reuther (Hrsg.): *UNESCO-Handbuch.* 2. Uflaag. Uno-Verlag, Bonn 2005.
* Philipp Winkler: *Standard-setting in der UNESCO.* In: NVwZ-Extra 38(12), S. 1-6 (PDF; 105&nbsp;kB).

## Weblingg

* Internetsite vo dr UNESCO
* Gründigsverdraag vo dr UNESCO
** in de authentische änglische und französische Fassige
1749

|}
## Was isch bassiert?
* 27. April: Zur Fyyr vum Änd vum Eschtrychische Erbfolgchrieg losst dr britisch Chenig George II. im Londoner Green Park e Fyyrwärch veraastalte. Zue däm Aaloss wird d *[[Feuerwerksmusik|Fyyrwärchsmusik]]* vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 23. Juni: E Bärgsturz fiert in dr Waadtländer Alpe zum Entstoh vu dr sidlige Felswand vum Bärg Les Diablerets. Rund 50 Millione Kubikmeter Gstai rutschen ab. Dr Lac de Derborence wird wyter ufgstaut.
* 2. Juli: Z Bärn verrotet dr Studänt Friedrich Ulrich dr Beherde d Henzi-Verschwerig, e Versuech, d Patrizierfamilien us dr Stadtregierig z verdrybe.

## uf d Wält chuu
* 28. Augschte: Johann Wolfgang von Goethe, dytsche Dichter
* 7. Septämber: Johann Jacob Heidegger, schwyzerisch-änglische Theaterdirektor

## gstorbe
* 17. Juli: Samuel Henzi, Schwyzer Revolutionär

## Weblink
1748

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Merz: Im Theatre Royal in Covent Garden wird s Oratorium Joshua vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 18. Oktober: Mit em Fride vu Aachen chunnt dr Eschtrychisch Erbfolgchrieg zum Änd. 
* Dr Leonhard Euler entdeckt di Eulersche Identität, d Relation zwische dr Eulersche un dr Ludolfsche Zahl (*Pi*): :\begin{matrix} e^{\mathrm{i}\,\pi} = \end{matrix}-1\;

## uf d Wält chuu
* 10. Januar: Franziska vu Hohheim, zwooti Frau vum Herzog Karl Eugen vu Wirttebärg
* 7. Mai: Olympe de Gouges franzesischi Revolutionäri, Frauerächtleri un Schriftstelleri
* 31. Juli: Balthasar Alexis Henri Antoine von Schauenburg, e franzöösische General us em Elsass
* 7. Oktober: Karl XIII., schwedische un norwegische Chenig

## gstorbe
* 1. Jänner: Johann Bernoulli, Schwyzer Mathematiker

## Weblink
1747

|}
## Was isch bassiert?
* 1. April: Im Theatre Royal z London wird s Oratorium Judas Maccabaeus vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 2. Juni: In dr Schlacht bi Lauffeldt im Eschtrychische Erbfolgchrieg sige d Franzosen unter em Moritz vu Sachsen unter schwären aigene Verluscht iber di verbindete Eschtrycher, Briten un Niderländer.

## uf d Wält chuu
* 5. Mai: Leopold II., Chaiser vum Hailge Remische Rych
* 5. Septämber: Urs Viktor Oberlin, Schwyzer Bolitiker
* 26. Oktober: Rudolf Ludwig von Erlach, Schwyzer Militer un Bolitiker
* 17. Dezämber: Joseph Liard, französische Ingeniöör

## gstorbe
* 16. Jänner: Barthold Heinrich Brockes, dytsche Schriftsteller
* 20. Juni: Nadir Schah, Schah vo Persie vo 1736 bis 1747
* 9. Juli: Giovanni Battista Bononcini, italienische Komponischt

## Weblink
1746

|}
## Was isch bassiert?
* 16. April: Mit dr Niderlag vu dr Jakobiten in dr Schlacht bi Culloden gege di britischeDruppe vum Georg II. in dr Schlacht bi Culloden chunnt dr Zweet Jakobitenufstand zum Änd. 

## uf d Wält chuu
* 12. Jänner: Johann Heinrich Pestalozzi, Schwyzer Pädagog
* 30. Merz: Francisco de Goya, spanische Moler
* 10. Novämber: Karl Ludwig von Erlach, Schwyzer General

## gstorbe
* 9. Juli: Philipp V., spanische Chenig
* 6. Augschte: Christian VI., dänische un norwegische Chenig

## Weblink
1745

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Jänner: Im King's Theatre am Londoner Haymarket wird s Oratorium Hercules vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 27. Merz: Im King's Theatre wird s Oratorium Belshazzar vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 21. Augschte: Dr *[[Edelkastanie|Cheschtene]] vu dr hundert Ross* an dr Oschthaale vum Ätna z Sizilien wird unter Schutz gstellt, ain vu dr erschte Naturschutzakt wältwyt.
* 21. September: Jakobitischi Rebällen unter em Charles Edward Stuart schleen in dr Schlacht bi Prestonpans britischi Regierigsdruppe un gwinne dodermit zytwys d Herrschaft iber ganz Schottland.

## uf d Wält chuu
* 15. Jänner: Matthäus Conrad, Schwyzer Pfaarer
* 18. Februar: Alessandro Volta, en italiänische Füsiker
* 3. Septämber: Karl Viktor von Bonstetten, Schwyzer Schriftsteller

## gstorbe
* 19. Oktober: Jonathan Swift, irische Schriftsteller un Satiriker

## Weblink
Ettikon

**Ettikon** isch èn Ortsdeil vo dè badischè Gmeind Küssabärg im Chleggau im Landchreis Waldshuèt.

## Geografy
Ettikon isch dè weschtlichschte Ortsdeil vo Küssabärg un lyt am Hochrhy bim Ettikoner Lauffè. Ettikon hèt urschprünglich nu dè Ettikoner Hof umfasst. Mit èm Bau vom Lonza Wärch Waldshuèt am Nordufer vom Hochrhy öppè 1,5 km absi vom Ettikoner Lauffè i dè Höchi vo dè Wuètèmündig isch è Sidlig entschtandè. Ettikon lyt nebbè dè Sidlig Homburg, welli abber èn Stadtdeil vo Düèngè isch. Öschtlich vo Ettikon un südlich vo Homburg hèt sich è Induschtrygebièt etablyrt. Ettikon un Homburg wörred vo dè Landesschtrõß 161 vonènand drènnt, beidi ligèt südlich vom Kaitle, wo d L 161 a d Oscht-Wescht-Fèrnschtrõß am Hochrhy, d B 34 aabundè isch.

## Persönlichkeitè
* Emil Müller-Ettikon, Hischtoriker

## Literadur
* Helmut Vocke (Hrsg.): *Chronik des Landkreis Waldshut*, 1957
* Norbert Nothelfer (Hrsg.): *Der Kreis Waldshut*, 1979
* Waldemar Lutz und Hansjörg Noe (Hrsg.): *Kennzeichen WT Heimatkunde für den Landkreis Waldshut*, Reinhard Caspers (Mithrsg.), 1989, ISBN 3-12-258330-5
* Stadt Tiengen (Hochrhein): *Der Klettgau*, Franz Schmid (Hrsg.), 1971; (bis hüt maßgeblichi Monography, mit Bydrääg vo: Ruth Blum, Eugen Fürstos, Richard Gäng, Josef Hirt-Elmer, Josef Isele, Helmut Maurer, Ludwig Mayer, Emil Müller-Ettikon, Heinrich Münz, Helmut Naumann, Alois Nohl, Alfons Peter, Ernst Rüedi, Franz Schmid, Karl Schwarzenberg, Ignatz Stein, Heinz Voellner, Karl Friedrich-Wernet, Hans Jakob Wörner)
Adolf Bolliger (Naturschützer)

De **Adolf Bolliger** isch en Naturfründ und Naturschützer z Ötwiil am See im Zürcher Oberland gsi. Er isch am 6. Augschte 1910 uf d Wält cho und vor em 3. April 2002 gstorbe. Er häd z Ötwiil i de Psychiatrische Klinik «Schlössli» als Pfleger gschaffed.

## Bolliger Weier
I sinere Freiziit häd er am Waldrand oberhalb vom Langholz es Naturparadiis gschaffe, won hüt es Naturschutzgebiet isch. Zäme mit Fründe hät er en groosse Weier usgrabe und passendi Pflanze, Schilf und Stuude dri und drumume pflanzt. I de Böim häd er Nischtchäschte ufghänkt.

## Störch
Als guete Vogelkänner häd de Adolf Bolliger au Beziige zu de Storchesidlig z Altreu gha. Zäme mit em Walter Näf und em Heidi und em Hansjörg Katzbach häd er 1979 di erschte Störch vo Altreu uf Ötwiil pracht und da en Ussestation vo de Storchesidlig gründet.

## Referänze
Weidling

**Weidling** chan folgendes bedüte:
* Weidling (Boot), en Bootstyp, wo en keltische Ursprung hät
* *Weidling* oder *Weitling*, e grossi Rüerschüssle, mit oder au ohni Hänkel

**Weidling** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* *Weidling*, e Katastralgmaind i de Gmaind Klosterneuburg z Nideröschtrych
* *Weidling*, e Katastralgmaind i de Gmaind Statzendorf z Nideröschtrych

**Weidling** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Carsten Weidling (* 1966), en Moderator und Schriftsteller
* Christian Weidling (1660–1731), en dütsche Jurist; anhaltische Kammer- und Hofrat
* Fritz Weidling (1900–1970), en dütsche Offizier, zletscht Generalrichter vo de Luftwaffe im Zwaite Wältchrieg
* Helmuth Weidling (1891–1955), en dütsche General vo de Artillerii
* Herbert Weidling (1920–2015), en dütsche Politiker
* O. F. Weidling (1924–1985), en dütsche Moderator und Conférencier

**Lueg au:**
* Weidlinger
* Weitling

## Fuessnoote
Cataract

**Cataract** chan folgendes bedüte:
* *Cataract (Band)*, e ehemolegi Thrash-Metal-Band us de Schwiz (1998–2013)
* *Cataract (Lied)*, es Lied
* *Cataract (Wisconsin)*, en Ortschaft im Monroe County, Wisconsin i de Verainigte Staate
* *Cataract (New South Wales)*, en Ortschaft z Australie

Im NRHP glischteti Objekt i de USA:
* *Cataract Covered Bridge*, z Cataract, Indiana, ID-Nr. 05000339
* *Cataract Engine Company No. 3*, z Fall River, Massachusetts, ID-Nr. 83000645

Witeri Bedütige:
* *Cataract Falls*, de Name vo mehrere Wasserfäll i de USA
* *Cataract River*, de Name vo mehrere Flüss z Australie, Kanada und i de USA

**Lueg au:**
* Katarakt
Adolf Bolliger

**Adolf Bolliger** isch de Name vo folgende Persone:
* Adolf Bolliger (Naturschützer) (* 1910), en Naturfründ und Naturschützer us Ötwiil am See im Züri Oberland, Schwiz
* Adolf Bolliger (Theolog) (1854–1931), en evangelische Theolog, Pfarrer und Philosoph, Schwiz
Kleiner Laufen bei Laufenburg

Dè **Chlynè Lauffè bi Laufèburg** isch èmòl è Stromschnèllè am Hochrhy unterhalb vo dè Laufèbrugg zwische de Städt Laufeburg (Schwiz) und Laufeburg (Dütschland) gsi.

Dè Nammè *Chlynè Lauffè* hèt dè Katarakt für d Unterscheidig zum *Grossè Lauffè* (Rhyfall) un zum *Mittlerè Lauffè* (Ettiker Lauffè). I dè Johr 1903 bis 1908 isch dè Chlyne Lauffè zu dè Vobesserig vo dè Schiffbarkeit un zum Chraftwärchsbau gschprèngt worde.

## Gschichtè
Bis zum Bau vom Chraftwärch Laufèburg 1908 isch d Stromschnèllè bi Laufèburg nõch èm Rhyfall dè imposanteschte Lauffè am Hochrhy gsi. S Flussbett isch dõ zwǜschè dè Felsè uff 12 bis 13 Meter Breiti ygèngt gsi, wa zuè nèm Bruggèschlaag in Form vo dè Laufèbrugg graadzuè uffgforderèt hèt.

## Flurnämmè un Topografy

*Lauffè* bedüttet «Wasserfall, Wasserstrudel, Stroomschnèllè». Uffgrund vo dè seltènè Naturformationè sin aber au für vill einzelni Felsè, Wirbel, Strudèl un suschtigi Bsunderheitè Nämmè vogää worrè. Asè hèt’s im Flussbett dè prismatischè *Rote Fluè Felsè* gha, wo a mengs Floß zerschellt isch. 1851 hèt è großes Floß èn Deil vom Flüè abdrait. Witer hèt s dè *Lauffèfelsè* gää, wo nu bi Nidrigwasser z sää gsi isch, un dè *Oftringerfels*, uff dèm obberhalb annedubaki d Ruinè Oftringè gschtandè isch. Uff èm Lachsfang hèt dè Nammè *Lachsloch* hygwisè. Jedi vo dè fescht inschtallyrtè *Salmèwaagè* hèt iren eignè, vo dè Örtlichkeit inschpiryrtè Nammè gha, öppè: *By dè Schnelli*, *s Gruusè*, *i dè Höll*, *d Todtè Waag* odder *im Trybè Wägle*. D *Todtè Waag* isch am glychnammigè Wirbel glègè, wo agschwemmts Matriaal un au Vosoffeni im Wirbel bis zum nägschstè Hoch- odder Nidrigwasser feschtghaltè hèt. Druus isch d Saag entschtandè, dass d Seelè vo dè Abgsoffènè èrscht denn erlöst wörred, wenn si freichömmed.

Witer nidsi isch d *Schlucht* glègè, eini vo dè beidè Sitè mit scharfkantigè Gneisfelsè gsäumti Èngi, wo d Wassermassè bi Hochwasser bis zu 17&nbsp;m hoch angschtaut wärrè hèt chönnè. Bi Nidrigwasser hèt mò mit Balchè d Stell übberquerè chönnè.

## Abbildungè i dè Gschichte un i dè Kunscht

Abbildungè vom Lauffè git s sit èm Mittelalter, Chronikè un Gschichtswärch hèn yn abbildèt. Spôter hèt diè Naturszenery villnè Künschtler gfallè, öppè im William Turner, Hans Thoma, Wilhelm Fridrich Gmelin, Schönlèbèr Guschtav, Hans Rahn, Louis Achille Saugy (1863–1931) odder Myles Birket Foster.

Zu dè spôtèrè Lichtbilddokumänt ghöred au d Wärch vom Fotografè Hermann Walter, wo-n-èr im Johr 1900 uff Aaregig vom Geolog Albert Heim aagfèrtiget hèt.

## Uuglücksfäll
1793 isch dè Èngländer George Samuel Browne un sin Fründ bim Vosuèch vouuglückt, dè Lauffè mit èm Weidling z befaarè.

## Literadur
* 
* Rudolf Metz: *Geologische Landeskunde des Hotzenwalds.* 1980 ISBN 3-7946-0174-2.
* Fridolin Jehle, Theo Nawraht, Alfred Lüthi: *Geschichte der Stadt Laufenburg.* 1980–1986, 3. Bänd.
* Manfred Bosch, Adelheid Enderle, Heinz Fricker, Reinhard Valenta: *Der Hochrhein. Landschaft und Alltagsleben in alten Photographien.* G. Braun, 1997, ISBN 3-7650-8157-4.

## Weblinggs

* Offizièlli Websitè vo Laufèburg (Baddè)
* Laufèburger Gschichtè
* Historischi Architektur z Laufèburg

## Einzelnõchwys
Parlament

E **Parlemänt** (vo altfranzösisch *parlement* ‚Underreedig‘;  ‚rede‘) isch d Volksverdrättig im ene Land, wo über die politische Probleem tuet rede und d Gsetz erloot und übers s Budget vo dr Regierig bschliesst. I de mäiste Länder het s Parlemänt äi oder zwoo Kammere.

Es git Parlemänt vo Nationalstaate (Äihäitsstaate und Bundesstaate) und au vo Gliidstaate. Z Öschtrych isch s Parlemänt der *[[Nationalrat (Österreich)|Nationalroot]]*. Z Dütschland heisst s nazionale Parlemänt zum zeige dass es s Gremium vo der Ebeni über de Bundesländer isch *[[Deutscher Bundestag|Bundesdaag]]*. I de Bundesländer heisse d Landesparlemänt i de Flächestaate Landdaag, i de Hansestedt *Bürgerschaft* und z Berlin *Abgordnetehus;* es Bischbiil isch dr Landdaag vo Bade-Wirttebärg. Z Liechteschtei git’s dr *[[Landtag des Fürstentums Liechtenstein|Landdaag vom Fürschtetum Liechteschtei]]*.

Das alte dütsche Wort «Daag» het früener algemein s Zämechoo zun ere politische Versammlig bedüütet; i dr Mundart seit me hüt mängisch no für ne politischi Diskussionsrundi: «si tüend daage», wo me drzue im Schwiizer Mundartwörterbuech Idiotikon vil schöni alti Kwellebischpiil cha lääse. I dr alte Äiggnosseschaft isch drum d Zämekumft vo de Kantonsverträtter d *[[Tagsatzung|Daagsatzig]]* gsii.

I dr Schwiiz heisse d Parlemänt vo de Kantöön nid glyych: es git *Kantoonsrööt* und *Grossrööt* und *Landrööt* und im Kanton Jura modärn nach em französische Muschter *Parlemänt*.

Au anderi Gebietskörperschafte wie Gmäinde (bsunders Stedt) könne e Parlemänt haa; me seit ne denn öpe *Gmeindroot* oder au *Groosse Gmeindroot* oder *Stadtroot* (so isch es z Bärn).

Im überdragene Sinn wärde hüte au anderi politischi Versammlige mit däm Begriff bezäichnet. So Versammlige si aber nid immer Volksverdrättige, wie die wo vom Volk legitimiert worde si.

Es Biispiil für e Versammlig von ere länderübegriifende Instituzioon isch s Öiropääisch Parlemänt vo dr Öiropäische Union. Bi der UNO heisst di volli Zämekumft vo de Delegierte vo de Mitgliidsländer *[[Generalversammlung der Vereinten Nationen|Gäneralversammlig]]*.

Im ene Land wo d Regierig dur d Verfassig oder eifach wäge de Machtverheltnis als Diktatur funkzioniert, het s Parlemänt i vilne Fäll kei Möglechkeit mee, d Gsetz sälber z mache.

## Weblingg

## Fuessnoote
Partei

E politischi **Bardei** (, Genitiv  ‚Däil‘, ‚Richdig‘) isch e Zämmeschluss vo Lüt, wo sich uf underschiidligi Wiise organisiere, zum im e umfassendere politische Verband wie eme Staat o.&nbsp;Ä. z brobiere, an d Macht z choo, zum iiri äigene sachlige oder ideelle Ziil z verwirklige und/oder persönligi Vordäil z überchoo.
E wääsentlige Däil bim Kampf um d Macht und bim Usüebe von ere isch s, Füerigsposizione in staatlige und andere Instituzione (zum Bischbil im öffentlig rächtlige Rundfunk) mit Bardeimitgliider oder Lüt, wo mit dr Bardei sümpatisiere, z bsetze.

Im ene Meerbardeiesüsteem konkurriere politischi Bardeie underenander zum die politische Entschäidigsposizione z bsetze; si machen e Biidraag bi dr Bildig vom politische Wille und si eso e wichdigi Süüle vo dr politische Verfassthäit vom ene demokratische Staat. Im ene Äibardeisüsteem si d Struktur und d Funkzion von ere Bardei andersch. E sonigi Bardei bechunnt mäistens e „totalitäre“ Charakter über.

## Litratuur
* Klaus Detterbeck: Parteien und Parteiensystem, UTB-Taschenbuch, Konstanz: UVK Verlag, 2011, ISBN 978-3-8252-3575-8
* Scott Mainwaring, Arturo Valenzuela (Herausgeber): *Politics, Society, and Democracy: Latin America*, Westview Press, Dezember 1998, ISBN 0-8133-3726-7
* Karl-Rudolf Korte, Manuel Fröhlich: *Politik und Regieren in Deutschland* (Kapitel 4.3 „Parteien“), Utb, Juli 2004, ISBN 3-8252-2436-8
* Axel Bernd Kunze: Parteien zwischen Affären und Verantwortung. Anforderungen an eine Verantwortungsethik politischer Parteien aus christlich-sozialethischer Perspektive, Münster: Lit 2005, ISBN 3-8258-8417-1
* Anton Pelinka: *Vom Glanz und Elend der Parteien*, Studien Verlag, Oktober 2005, ISBN 3-7065-4171-8
* Kai Oliver Thielking: *Zwischen Bibel und Grundgesetz. Christliche Kleinparteien in der Bundesrepublik Deutschland*. Tectum Verlag, Marburg 1999, ISBN 3-8288-8007-X
* Ulrich H. Brümmer: Parteien und Wahlen in Sachsen, Wiesbaden 2006, ISBN 3-531-14835-4
* Ulrich von Alemann: Das Parteiensystem der Bundesrepublik Deutschland, Lizenzausgabe der Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2003
* Klaus von Schilling: *Das politisch-soziale System der Bundesrepublik Deutschland. Ein Landeskunde-Kompendium. Teil 2: Parteien und Verbände*. SAXA Verlag, Köln 2007, ISBN 978-3-939060-06-2
* Klaus H. Fischer: *Bürger und Parteien. Verfahrensweisen deutscher und europäischer Politik*, Wissenschaftlicher Verlag, Schutterwald/Baden 1993, ISBN 978-3-928640-10-7
* Quirin Weber: *Parlament – Ort der politischen Entscheidung? Legitimationsprobleme des modernen Parlamentarismus – dargestellt am Beispiel der Bundesrepublik Deutschland.* Helbing Lichtenhahn Verlag, Basel 2011, ISBN 978-3-7190-3123-7

## Fuessnoote
Propaganda

**Propaganda** (vo  ‚witer usbräite, usbräite, verbräite‘) bezäichnet en absichtlige und süstematische Versuech, die öffentligi Mäinig z forme, Erkenntniss z manipuliere und s Verhalte eso z stüüre, wie s e Propagandist oder Herrscher will. Das isch im Gegesatz zu Mäinige, wo dur Erfaarige und Beobachdige gformt wärde. Dr Begriff „Propaganda“ wird vor allem in politische Zämmehäng aagwändet; in wirtschaftlige Zämmehäng reedet mä eender vo „Wärbig“, in religiöse vo „Missionierig“.
Entschäidend isch drbii, ass d Noochricht gschiggt usgweelt und wenn nöötig manipuliert wird, und nit ass si woor isch. In diktatorische Reschiim, bsundrigs im Nazionalsozialismus und im Stalinismus isch d Propaganda monopolisiert worde und dr Terminus het e stark pejorative Charakter aagnoo. Wäge däm verwände demokratischi Bardeie z.&nbsp;B. in dr Bundesrepublik Dütschland für iiri Wärbig au hüte no d Bezäichnig *Propaganda* nid. Aber die ziilt äisitigi Daarstellig vo Informazione isch e gängigi Braxis vo politische Bardeie. Mä brucht vilmol Begriff wie *[[Öffentlichkeitsarbeit|Öffentligkäitsaarbet]]* oder s änglische *Public Relations*.

**Chriegspropaganda** isch noch em Ardikel 20 vom Internazionale Pakt über bürgerligi und politisch Rächt, wo vo 168 Staate ratifiziert worde isch, sit 1976 verbote.

## Litratuur
* Edward Bernays: *Propaganda.* Horace Liveright, New York 1928. Neuauflage: Ig Publishing, Brooklyn N.Y. 2005, ISBN 0-9703125-9-8; dütschi Usgoob übersetzt vom Patrick Schnur, orange-press, Freiburg i. Br. 2007, ISBN 978-3-936086-35-5.
* Thymian Bussemer: *Propaganda. Konzepte und Theorien.* Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2005, ISBN 3-8100-4201-3.
* Jacques Ellul: *Propagande*. A. Colin, Paris 1962. 
* Stuart Ewen: *PR! A Social History of Spin.* Basic Books, New York 1996, ISBN 0-465-06168-0, ISBN 0-465-06179-6.
* Rainer Gries, Wolfgang Schmale (Hrsg.): *Kultur der Propaganda. Überlegungen zu einer Propagandageschichte als Kulturgeschichte.* Winkler, Bochum 2005, ISBN 3-89911-028-5.
* Lars-Broder Keil, Sven Felix Kellerhoff: *Gerüchte machen Geschichte. Folgenreiche Falschmeldungen im 20. Jahrhundert.* Ch. Links, Berlin 2006, ISBN 978-3-86153-386-3.
* Wolfgang Schieder, Christof Dipper: *Propaganda.* In: Otto Brunner, Werner Conze, Reinhart Koselleck (Hrsg.): *Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland.* Band 5, Klett-Cotta, Stuttgart 2004, ISBN 3-608-91500-1, S. 69–112.
* Ferdinand Tönnies: *Kritik der öffentlichen Meinung*, 1922. In: Ferdinand Tönnies Gesamtausgabe. Band 14, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2002.

## Weblingg

* Christian Schwendinger: ''Was ist Propaganda? Begriffsgeschichte, Definition und das „Wesen“ der Propaganda'' (PDF; 127&nbsp;kB)
* Thymian Bussemer: ''Propaganda'', Version: 1.0, in: Docupedia Zeitgeschichte, 2. August 2013

## Fuessnoote
Aadorf

**Òòderef**, jg. **Aadoorf**, **Aadoff** (amtlich *Aadorf*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Münchwiile im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
Òòderef liit a dr Grenze zum Kanton Züri a de Lützelmurg, eme weschtliche Nebefluss vo de Murg. D Gmaindsflechi bstoht us 55,3 % landwirtschaftlicher Flechi, 28,5 % Wald, 16 % Sidligsflechi und 0,3 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Òòderef isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 886 as *Ahadorf*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 14,2 % gläge.

## Religion
42,7 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 41,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 5,1 %, CVP 19,3 %, FDP 7,7 %, GLP 6,4 %, GP 5,6 %, SP 9,7 %, SVP 40,4 %, Sustigi 5,8 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,7 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 7301 Iiwooner 91,2 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,5 % Französisch 2,5 % Italienisch und 5,8 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Òòderef ghöort zum Oschtschwizerisch

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 
* 
* 

## Fuessnote
Affeltrangen

**Affeltrange** (amtlich *Affeltrangen*) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.

## Geografi
S Dorf Märwil liit im obere Lauchetal. D Gmaindsflechi bstoht us 73,7 % landwirtschaftlicher Flechi, 15,7 % Wald, 9,2 % Sidligsflechi und 1,5 % sustiger Flechi.

## Gschicht
Affeltrange isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 779 as *Affaltrawangas*.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 12,3 % gläge.

## Religion
50 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 35,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 6,7 %, CVP 9,5 %, FDP 7,4 %, GLP 5,8 %, GP 3,8 %, SP 6,6 %, SVP 54,6 %, Sustigi 5,6 %.

## Wirtschaft
* Holzwerk Schneider Schweiz (Niderlossig)

D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,5 % gläge.

## Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2135 Iiwooner 91,8 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,3 % Französisch 2,5 % Italienisch und 5,4 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialèkt vo Affeltrange ghöort zum Oschtschwizerisch.

## Bilder

Datei:Affeltrangen preghejo 170.JPG|Reformierti Chilche
Datei:Affeltrangen preghejo 160.JPG|Reformierti Chilche, Innenaasicht
Datei:Affeltrangen katolika preghejo 164.JPG|Katholischi Chilche
Datei:Affeltrangen 175.JPG|Verchehrskreisel im Dorfzentrum
Datei:Affeltrangen faktrabdomo 154.JPG|Rigelhuus


## Lüt
* Hermann Walter Bion (1830–1909), Pädagog, reformierte Theolog
* Arnold Dodel-Port (1843–1908), Botaniker
* Hans Thomann (1899–1988), Militär
* Josef Häfeli (* 1950), Troubadour

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmaind
* 
* 
* 
* 
* 

## Fuessnote