open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carabietta

**Carabietta** (bis 1959 offiziäll *Carabbietta*, lombardisch *Carabieta*) isch bis zum 31. März 2012 e ehemolegi politischi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hed zum Chrais (circolo) Carona im Bezirk Lugano ghert.

## Geografi
S Dorf Carabietta lyt am Luganersee, am eschtlige Staad vum Arm vu Agno.

## Gschicht
Carabietta isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Carabio*, 1375 *La Carabieta*. Vu 1806 bis 1816 het s Dorf zue dr Gmai Morcote ghert. Nochher isch es e sälbständigi politischi Gmai worde. Sit em 1. April 2012 isch si mit de bestehende Gmai Collina d’Oro fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Carabietta isch dr Davide Bonvicini gsi (Stand 2012).

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Carabietta ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Bernardo* (1634 gnännt)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Carabietta.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2, *Brusino – Caux.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;492.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;341.
* Giovanni Agosti, Jacopo Stoppa, Marco Tanzi: *Il Rinascimento lombardo (visto da Rancate).* In: Idem, *Il Rinascimento nelle terre ticinesi. Da Bramantino a Bernardino Luini.* Officina Libraria, Milano 2010.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Cavigliano

**Cavigliano** isch e ehmoligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het zum Chrais (circolo) Melezza im Bezirk Locarno ghert. Uf dr 14. April 2013 het Cavigliano mit dr Nochbergmaine Tegna un Verscio zue dr neie Gmai Terre di Pedemonte fusioniert.

## Geografi
Cavigliano lyt am Yygang vum Onsernonedal an dr Bahnlinie dur s Centovalli uf Italie. Zämme mit Tegna un Verscio bildet s Dorf d Region *Terre di Pedemonte*. Nochbergmaine sin Intragna, Maggia, Verscio, Losone un Isorno.

## Gschicht
Cavigliano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1213 as *Caveliano* (1591 *Caviano, Pedemonte di sopra, Terra di cima*).

Am 22. Septämber 2002 het s e Volksabtimmig gee iber d Fusion vu dr Gmaine Tegna, Verscio un Cavigliano zue dr neie Gmai *Pedemonte*. Wel d Burger vu Tegna s Projäkt abglähnt hän, isch s nit zum Zämmeschluss chuu. Am 25. Septämber 2011 hän d Burger vu dr drei Gmaine eme neie Fusionsbrojäkt mit Tegna un Verscio zue dr neie Gmai Terre di Pedemonte zum 14. April 2013 zuegstimmt.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cavigliano isch bis 2013 dr Fabrizio Garbani-Nerini gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cavigliano ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Michele* (16. Jh.)

## Literatur
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;286, 566, 579.
* Elfi Rüsch: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino. Distretto di Locarno IV: La Verzasca, il Pedemonte, le Centovalli e l’Onsernone.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 123).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG.&nbsp;Bern 2013, ISBN 978-3-03797-084-3, S.&nbsp;169–179.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Centovalli TI

**Centovalli** , offiziell *Comune delle Centovalli*, isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Melezza im Bezirk Locarno.

## Geografi
D Gmai isch im undere Deil vom Daal, wo dr Fluss Melezza drin flüüsst; das Daal het scho früener dr Name *Centovalli* gha. Zoberscht isch s Dorf Borgnone mit de Frakzione Camedo, Costa un Lionza; die sind linggs vo de Melezza. Zunderscht isch Intragna und zue däm ghere d Frakzione Golino, Verdasio, Pila, Vosa, Cremaso, Calezzo, Costa, Corcapolo un syt 1972 Rasa, wu bis 1864 zue dr Gmai Palagnedra ghert het. Zu Palagnedra, wo am rächte Bärghang lyt, ghere d Frakzione Bordei, Moneto un Cresto-Monadello.

## Gschicht
Di hütig Gmai Centovalli isch entstande am 25. Oktober 2009 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Borgnone, Intragna un Palagnedra. Die drei Gmaine sind aber erscht ane 1838 sälpschtändig worde, wo die früeneri Gmai, wo vorhäär au scho *Centovalli* ghäisse het und wos sid em Middelalter ggä het, uufdailt worden isch.

S Dorf Borgnone isch zuem erschte Mol anne 1364 as *Brugnono*, Intragna 1272 as *Intranea*, Palagnedra anne 1236 (1379: *Pallagnidrio*) erwäänt.

## Vercheer
Dur s Daal und durd Gmai goot d Kantonsstraass und d Baanlinie vu dr Centovallibaan, wo ane 1923 eröffnet worden isch und wo im Gebiet vo Centovalli wäg de vile Felsvorsprüng nünzää Dunnel het. Id Bärgdörfer ue hets es baar Luftsäilbaane. Uf de schmale Bärgrügge und Gräät beidsyts vom Daal sind schöni Wanderwääg.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Centovalli isch dr Ottavio Guerra.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialäkt
Dr lombardisch Dialäkt vu Centovalli ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *Beata Vergine dell' Assunta*, Borgnone (1364-65 böue)
* Chilche *S. Anna*, Rasa (1753)
* Chilche *SS. Giacomo e Cristoforo*, Verdasio (um 1800)
* Chilche *S. Michele*, Palagnedra (1640 un 1732 böue, 1964-66 un 1999-2001 reschtauriert, mit eme spotgotische Freskezyklus vum Antonio da Tradate)


Datei:Borgnone.jpg|Borgnone
Datei:Intragna village.jpg|Intragna
Datei:Palagnedra - Ortskern.jpg|Palagnedra
Datei:Palagnedra - St.Michael Außen.jpg|*S. Michele*, Palagnedra 
Datei:Bordei - Dorfkapelle.jpg|Kapäll Bordei
Datei:Verdasio.JPG|Verdasio


## Literatur
* 
* 
* 
* 
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;151, 152, 178, 212, 215-219, 221.
* Elfi Rüsch: *Distretto di Locarno IV.* Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2013, ISBN 978-3-03797-084-3, S.&nbsp;180–184.

## Weblink

* Website vo dr Gmaiverwaltig uf intragna.ch

## Fueßnote
Cerentino

**Cerentino** (lombardisch *Cerentin*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Rovana im Bezirk Vallemaggia.

## Geografi
Cerentino lyt 25 km nordweschtli vu Locarno am Zämmeschluss vum *Val di Bosco* un em *Valle di Campo*. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Corte di sotto, Corte di sopra, Casa Giunzi, Corino, Camanoglio, Pedipiodi, Ca'Torelli, Casa Bazzi un Collinasca. Nochbergmaine sin Gurin, Campo (Vallemaggia), Cevio un Linescio.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cerentino isch dr Silvano Leoni.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cerentino ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *Santa Maria* (15. Jh.) 

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Cerentino.* In: *[[Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz]],* Band 2: *Cavadini – Daegerlen.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;460.
* Guglielmo Buetti: *Note Storiche Religiose delle Chiese e Parrocchie della Pieve di Locarno, (1902), e della Verzasca, Gambarogno, Valle Maggia e Ascona (1906).* 2. Auflage, Pedrazzini Edizioni, Locarno 1969.
* Giovanni Bianconi: *Vallemaggia.* Edizioni L.E.M.A., Agno 1969.
* Martino Signorelli: *Storia della Valmaggia.* Tipografia Stazione SA, Locarno 1972, S.&nbsp;4, 121, 124, 129, 132, 152, 173, 179, 228, 280, 293, 318, 321, 325, 327, 342, 361, 396, 420.
* Romano Broggini (Hrsg.): *Strumenti e documenti per lo studio del passato della Svizzera italiana. Gli statuti e ordinamenti viciniali di Cerentino editi e annotati da Giuseppe Mondada.* Humilibus Consentientes, Bellinzona 1977.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;252, 253, 254.

## Weblink

* http://www.cerentino.ch
* 

## Fueßnote
Certara

**Certara** isch e ehmoligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het zum Chrais (circolo) Sonvico im Bezirk Lugano ghert. Zum 14. April 2013 isch Certara zue dr Stadt Lugano yygmaindet wore un ghert jetz zum neie Stadtquartier Val Colla.

## Geografi
Certara lyt am linke Hang vum obere Val Colla zwische dr Bärg Denti della Vecchia un Gazzirola an dr Gränz zue Italie.

## Gschicht
Certara isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1264 as *Certara*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Certara isch dr Marco Moresi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Certara ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Pietro Martire* (16./17. Jh.)
* Daufkapäll *S. Rocco* (17. Jh.)

## Literatur
* Giovanni Rovelli: *La Castellanza di Sonvico.* 1927, S.&nbsp;25, 51.
* Bernhard Anderes: *Guida d’Arte della Svizzera Italiana.* Edizioni Trelingue, Porza-Lugano 1980, S.&nbsp;297.
* Fernando Zappa (Hrsg.): *Valli di Lugano.* Armando Dadò Editore, Locarno 1990.
* AA.VV.: *Quadernetti della Val Colla.* Edizioni Tipografia Poncioni SA, Losone 2003, S.&nbsp;88.
* Scuola Media di Tesserete: *Una valle da scoprire.* Edizioni Fontana, Lugano 2005, S.&nbsp;127.
* Simona Martinoli u.&nbsp;a.: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Cevio

**Cevio ** (lombardisch *Cevi*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Rovana im Bezirk Vallemaggia. Cevio isch de Hauptort vom Bezirk Vallemaggia und vom Chrais Rovana, drum isch s Chraisamt z Cevio.

## Geografi
Cevio lyt 23 km nordwechstli vu Locarno im obere Maggiadal am Zämmefluss vu Maggia un Rovana. Zue Cevio ghere d Fraktione Alnedo, Bietto, Bolla, Bignasco, Boschetto, Boscioli, Cavergno, Chiosso, Faedo, Fontana, Fontanellata, Foroglio, Mondada, Piano, Ritorto, Roseto, Rovana, Sabbione, S. Carlo (im Bavonatal), S. Carlo (im Pecciatal), Sonlerto un Visletto. Nochbergmaine sin Bedretto, Bosco/Gurin, Brione, Campo, Cerentino, Formazza (Italie), Lavizzara, Linescio un Maggia.

## Gschicht
Cevio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Zevio*. Bis 1858 het Linescio zue Cevio ghert. Zum 22. Oktober 2006 isch Cevio mit dr Nochbergmaine Cavergno un Bignasco zämmegschlosse wore. D Fusion isch scho uf dr 23. Jänner 2005 blant gsii, het aber no mieße zruckgstellt wäre, wel d Gmai Bignasco gege die Zwangsfusion gchlagt het. Im April 2006 isch die Chlag vum Bundesgricht abgwise wore.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cevio isch dr Pierluigi Martini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cevio ghert zum Ticinese.

## Kultur un Böuwärch
* *Museo di Valmaggia* (Volkskundemuseum vum Maggiadal) im Palazzo Franzoni (syt 1963)
* Propschteichilche *S. Giovanni Battista* (1253 zum erschte Mol gnännt, im 19. Jh. umgstaltet) 
* Chilche *Beata Vergine del Ponte*, Rovana (Barock 1651, mit Stuckature, Molereie un Freske vum Isidoro da Campione)


Datei:Pretura Cevio.jpg|Rothuus
Datei:Cevio Franzoni 2011-07-06 15 58 50 PICT3135.JPG|Museo di Valmaggia
Datei:Cevio eglise 2011-07-06 15 40 04 PICT3118.JPG|Chilche *S. Giovanni Battista*
Datei:Cevio Rovana 2011-07-06 16 14 12 PICT3144.JPG|Chilche *Beata Vergine del Ponte*
Datei:Alte Steinbrücke in Bignasco.JPG|Bignasco
Datei:Calnegia.jpg|Alp Calnegia


## Literatur
* Guglielmo Buetti: *Note Storiche Religiose delle Chiese e Parrocchie della Pieve di Locarno e della Verzasca, Gambarogno, Valle Maggia e Ascona.* 2. Auflage, Pedrazzini Edizioni, Locarno 1969 (erste Auflage 1902/1906).
* Celestino Trezzini: *Cevio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2, *Cavadini – Daegerlen.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;528.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.&nbsp;A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;123, 227, 287.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;237, 238, 247, 248, 249, 250, 251, 252, 254, 255, 258, 259, 262, 398. 
* Agostino Robertini und andere: *Cevio.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;73–94.
* Martino Signorelli: *Storia della Valmaggia.* Tipografia Stazione SA, Locarno 1972, S. 4, 8, 42, 46, 54, 56, 63, 87, 92, 112–113, 124–125, 150–151, 172–173, 194–195, 250–251, 260–261, 281–282, 300–301, 331–332, 388–389, 411–412, 418–419, 430.

## Weblink

* http://www.cevio.ch
*  

## Fueßnote
Chiasso

**Chiasso** (lombardisch *Ciass*, dytsch veraltet *Pias*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Balerna im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
Chiasso lyt im Sottoceneri sidlig vu Mendrisio zwisch em Luganersee un em Comersee an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Pedrinate, Seseglio un Boffalora. Pedrinate bildet mit em Gränzstai 75B dr sidligscht Punkt vu dr Schwyz. Südlig drvo isch s Piet vo dr iteliänische Gmeind Colverde.

D Nochbergmaine sin Balerna, Morbio Inferiore, Novazzano, Vacallo un di italienische Gmaine Cavallasca, Como, Colverde un Ronago i dr Provinz Como.

D Sidlig Chiasso lyt im Taal vom Fluss *Breggia*, wo in Comersee flüsst. Vo Südweschte chunt us Italie dr Näbefluss *Faloppia* zum Baanhof vo Chiasso und flüsst denn underirdisch dur s dicht beboute Gmeindgebiet, und denn mündet er a dr Landegränze id Breggia.

## Gschicht
Chiasso isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1140 as *Claso*, Pedrinate anne 1291 as *Pedrenate*, Seseglio anne 1335 as *Sicylio*, Boffalora anne 1536.

1874 isch dr Baanhof in Betriib gnoo worde. Sid 1960 goot d Autobaan uf Como.

Anne 1976 isch d Gmai Pedrinate zue Chiasso yygmaindet wore.

## Verwaltig
Dr Presidänt (Sindaco) vu Chiasso isch dr Bruno Arrigoni.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Chiasso ghert zum Comasco-Lecchese.

## Kultur un Böuwärch
* Chilche *S. Stefano* (1545 gnännt)
* Chilche *S. Vitale* (1227 gnännt, 1934 nei böue)
* Chile *Santa Croce*
* Chile *Santa Teresa*
* Oratorium Madonna di Fatima
* Baanhof Chiasso
* Magazzini Generali
* *m.a.x.-Museo* (2005)
* *Cinema Teatro* (1935 vum Architäkt Americo Marazzi böue, noch ere Totalrenovierig wider anne 2001 ufgmacht)
* *Chiassodanza* (Danzfestival, syt 1989)
* *Festate* (Wältmusikfestival, syt 1991)
* *Festival di cultura e musica jazz* (Jazzfestival, syt 1997).


Datei:Picswiss TI-20-03.jpg|Chilche *S. Vitale*
Datei:Chiasso scuole comunali.JPG|Primarschuel
Datei:Chiasso biblioteca.JPG|Bibliothek


## Weblink

* http://www.chiasso.ch
* 

## Fueßnote
Cavagnago

**Cavagnago** (lombardisch *Cavagnèi*) isch bis Endi Merz 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina ghert.

## Geografi
Cavagnago lyt uf  am linke Hang vum Valle Leventina an dr Strada Alta. Zämme mit Anzonico, Calonico un Sobrio bildet Cavagnago di sognännt *Traversa*.

## Gschicht
Cavagnago isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1270 as *Cavagnago*.

In ere Volksabstimmig im Merz 2004 hän d Burger vu Cavagnago d Fusion vu ihre Gmai mit Faido, Osco, Mairengo, Calpiogna, Campello, Rossura, Anzonico, Chiggiogna, Calonico un Sobrio aagnuu. Wel di andre Gmaine s Projäkt abglähnt ghaa hän, isch s aber nit zue däm Zämmeschluss chuu.

Am 1. April 2012 hät d Gmai mit de Gmaine Anzonico, Calpiogna, Chironico, Mairengo und Osco zu de bestehende Gmain Faido fusioniert und dodermit au de Bezirk gwächslet.

## Verwaltig
Di gring Yywohnerzahl un di prekär finanziäll Lag vu dr Gmai hän derzue gfiert, ass dr Kanton Tessin im Novämber 2005 e Gmaindsverwalter fir Cavagnago ernännt het. Vu däm Zytpunkt a het d Gmai kai Exekutive me gha.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cavagnago ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Anna* (1567 gnännt, 1934 renoviert)

## Literatur
* Samuel Butler: *Alpi e Santuari del Canton Ticino.* Armando Dadò Editore, Locarno 1984.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* Marina Bernasconi Reusser: *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* 2.&nbsp;Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Castel San Pietro TI

**Castel San Pietro TI** (lombardisch *Castel San Pedru*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Balerna im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
Castel San Pietro umfasst di wechtlig Syte vum Muggiotal (*ital.* Valle di Muggio). Zue dr Gmai ghere d Fraktione Campora, Casima, Corteglia, Gorla, Loverciano, Monte un Obino. Nochbergmaine sin Balerna, Breggia, Coldrerio, Melano, Mendrisio, Morbio Inferiore, Rovio un di italienisch Gmai San Fedele Intelvi.

## Gschicht
Castel San Pietro isch zum erschte Mol gnännt wore anne 865 (1171 *Castellum Sancti Petri*), Casima anne 1507, Monte anne 1420 as *de Monte*.

Im Johr 2004 sin di ehmolige Gmaine Casima un Monte zue Castel San Pietro yygmaindet wore, derzue au Campora, wu bis dert zue Caneggio ghert het.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Castel San Pietro isch dr Lorenzo Bassi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Castel San Pietro ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *Sant'Eusebio* (17. Jh.)
* Chilche *San Pietro* (1343)
* Chilche *Sant'Antonio* (15. Jh.)
* Chilche *San Rocco* (16. Jh.)
* Villa Turconi (1671-1723)

## Lyt
* Carlo Luca Pozzi (1734-1812), Bildhauer un Stuckateur
* Francesco Pozzi (1704-1789), Stuckateur
* Samuel Wülser (1897-1977), Moler un Mitglid vu dr Chinschtlergruppe Rot-Blau

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn, *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;78–82, (Gorla) S.&nbsp;117.
* Celestino Trezzini: *Castel San Pietro.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 2, *Brusino – Caux.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;508.
* Giuseppina Ortelli Taroni: *Castel San Pietro. Storia e vita quotidiana.* Edizioni della Società svizzera per le tradizioni popolari, Basilea 1994.
* Ursula Stevens: *Francesco Pozzi: 1704 Bruzella - 1789 Castel San Pietro; sulle tracce di uno stuccatore ticinese.* Tipo Print, Mendrisio 2007. 
* Edoardo Agustoni: *I Carabelli di Obino e Giuseppe Antonio Felice Orelli di Locarno.* In: *Il Cantonetto.* 47./48.&nbsp;Jahrgang, Nummer 1, Fontana Print, Pregassona 2011, S.&nbsp;23–26.

## Weblink

* http://www.castelsanpietro.ch
* 
* 
* 

## Fueßnote
Claro TI

**Claro** (lombardisch *Cree*) isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Claro ligt circa 10 km nördlig vu dr Stadt Bellinzona im undere Tail vu dr Riviera. Zue dr ehmolige Gmai hen d Fraktione *Scubiago*, *Duno*, *Brogo*, *Cassero* un *Torrazza* ghert. Nochbergmaine sin Arbedo-Castione, Cresciano, Gnosca, Lumino, Preonzo un d Bündner Gmai San Vittore gsi.

## Gschicht
Claro isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1120 as *locus Clari*. Vu 1499 bis 1798 het d Gmai zue dr Landvogtei Riviera ghert, ere gmaine Herrschaft vu Uri, Schwyz un Nidwalde.

D Gmai Claro het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais un Bezirk Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Riviera im Bezirk Riviera ghert.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Claro isch dr Roberto Keller, PLR gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Claro ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* *Schloss vu dr Magoria* (Ändi 13. Jh.)
* Chilche *SS. Nazaro e Cels,* Scubiago (im 13. Jh. erw.)
* Chilche *SS. Sebastiano e Rocco* (1567)
* Chilche *S. Lorenzo,* Cassero (im 13. Jh. erw.)
* Chilche *S. Ambrogio,* Brogo (1404 erw.)
* Chilche *SS. Maria e Satiro* (1504 erw.)
* Benediktinerinnechloschter *S. Maria Assunta* (hite 15–20 Ordesschwestere, grindet anne 1490 vu dr Scolastica de Vincemalis vum Mailänder Chloschter *S.&nbsp;Quirico*)

## Literatur
* Patricia Cavadini-Bielander: *Das Benediktinerinnenkloster Santa Maria Assunta sopra Claro.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK, Bern 2007.
* 
* Rinaldo Giambonini, Agostino Robertini, Silvano Toppi: *Claro.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1971, S.&nbsp;81–98.
* *Kunstführer durch die Schweiz.* Vollständig neu bearbeitete Ausgabe. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. Band 2. GSK, Bern 2005, ISBN 3-906131-96-3, S.&nbsp;502&nbsp;f.
* Celestino Trezzini: *Claro.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2: *Cavadini – Daegerlen.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;592.

## Weblink

* Website vo de Comune Claro

## Fuessnote
Coldrerio

**Coldrerio** (lombardisch *Coldré*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Mendrisio im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
S Dorf lyt rund zeh Kilometer nordweschtli vu vu Chiasso in dr Nechi vu dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere d Franktione Centro, Villa, Madonna di Villa, Bongio, Campagnola, Castello, Valletta, Mezzana, Costa di Sopra, Motta, Tognano un Mercole. Nochbergmaine sin Balerna, Castel San Pietro, Mendrisio un Novazzano.

## Gschicht
Coldrerio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 852 as *Caledrano* (1170 *Calderario*, 1185 *Caldirera*, 1187 *Coldrario*).

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Coldrerio isch dr Corrado Solcà.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Coldrerio ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *San Giorgio* (16. Jh.)
* Chilche *San Gregorio et Santa Apollonia* (17. Jh.)
* *Palazzo Cigalini* (13. Jh.)
* *Villa di Mezzana* (17. Jh.)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Coldrerio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2, *Cavadini – Daegerlen.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;600.
* Giuseppe Martinola (Hrsg.): *Invito al Mendrisiotto.* Lions Club del Mendrisiotto, Bellinzona 1965, S.&nbsp;15–17.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;199, 279, 303–304, 514.
* Giuseppe Martinola: *Inventario d’Arte del Mendrisiotto.* Band I, Edizioni dello Stato, Bellinzona 1975, S.&nbsp;168–199.
* Giuseppe und Gabriella Solcà: *I 400 anni della parrocchia di Coldrerio e Villa.* Coldrerio 1994.
* Giuseppe und Gabriella Solcà: *Testimonianze storiche, artistiche e religiose della devozione alla Madonna del Carmelo a Villa Coldrerio.* Coldrerio 1997.
* Giuseppe und Gabriella Solcà, Fiorenzo Bianchi: *I Beccaria di Villa Coldrerio e la chiesa della Natività di Gesù.* Coldrerio 2004
* Giuseppe und Gabriella Solcà: *I Mola di Coldrerio.* Coldrerio 2005.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.

## Weblink

* http://www.coldrerio.ch
* 

## Fueßnote
Comano TI

**Comano** (lombardisch *Cuman*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
Comano lyt im Norde vu Lugano. Nochbergmaine sin Canobbio, Capriasca, Cureglia, Origlio un Porza.

## Gschicht
Comano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1159 as *Cumano*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Comano isch dr Marco Valli.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Comano ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maria della Purificazione* (1359)
* Chilche *S. Bernardo*


Datei:Comano svizzera09.jpg|Chilche *S. Maria della Purificazione*
Datei:Sanbernardo2.jpg|Chilche *S. Bernardo*


## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;88.
* Celestino Trezzini: *Comano.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2, *Cavadini – Steg.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;443.
* O. Bernasconi: *Comano. Eine Tessiner Gemeinde.* Im Handbuch der schweizerischen Volkskultur 2, hrsg. von P. Hugger, 1992, S.&nbsp;501–512.
* Luciano Vaccaro, Giuseppe Chiesi, Fabrizio Panzera: *Terre del Ticino. Diocesi di Lugano.* Editrice La Scuola, Brescia 2003, S.&nbsp;52, 58, 376 Note, 417, 421.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;288–289.

## Weblink

* http://www.comano.ch
* 

## Fueßnote
Corippo

**Corippo** (lombardisch *Corip*) isch en Ort in dr Gmai Verzasca im Kanton Tessin, Schwyz. Bis 2020 isch er sälber e Gmai gsi.

## Geografi
Corippo lyt am Weschthang vum Verzascadal am nerdlige Stade vum Stausee Lago di Vogorno.

## Gschicht
Corippo isch zum erschte Mol anne 1224 as *Culipo* gnännt wore und 1374 as *Quorippo*.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Corippo ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
Dr gsamt Dorfchärn stoht unter Dänkmolschutz. D Chilche *Beata Vergine Annunciata*, speter *Beata Vergine del Carmine*, stammt us em frieje 17. Jorhhundert un isch im 18. Johrhundert vergreßeret wore.


Datei:Corippo01.JPG|Rothuus
Datei:Corippo1.jpg|Stroß im Dorf


## Literatur
* Thomas Amsler, Dieter Herrmann, Knut Lohrer, Ulfert Weber und andere: *Corippo: Junge Schweizer und Deutsche zeichnen, fotografieren und beschreiben den alte Bergdorf Corippo im Tessin.* Koch, Stuttgart 1959.
* 
* Pier Giorgio Gerosa: *Un microterritorio alpino – Corippo dal Duecento all’Ottocento.* Armando Dadò editore, Locarno 1992.
* Thomas Amsler, Dieter Herrmann, Knut Lohrer, Ulfert Weber und andere: *Corippo Bauaufnahme an der TH Stuttgart 1959,* Krämer Stuttgart 1984, ISBN 3-7828-1484-3.
* Celestino Trezzini: *Corippo.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 2: *Cavadini_Daegerlen.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;624.

## Weblink

* http://www.corippo.ch

## Fueßnote
Cresciano

**Cresciano** (lombardisch *Carscèi*) isch e Dorf in dr politische Gmai Riviera im Kanton Tessin in dr Schwyz. Es ghert zum Chrais (circolo) Riviera im Bezirk Riviera.

## Geografi
Cresciano lyt nerdlig vu Bellinzone. Zue dr ehemolige Gmai händ d Fraktione Cavri un Sul Sasso ghert. Nochbergmaine sin Claro, Lodrino, Moleno, Osogna, Preonzo un d Bindner Gmaine Arvigo un San Vittore gsii.

## Gschicht
Cresciano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 978 as *cortis Crissianicum* (1269 *Crazano*).

Am 2. April 2017 hät Cresciano mit den ehemolige Gmaine Iragna, Lodrino un Osogna zur neue Gmai Riviera fusioniert.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Cresciano isch dr Ferruccio Tognini gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cresciano ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Vincenzo* (gnännt im 13. Jh.)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;88.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;42, 44, 251, 301, 318–319, 472, 483, 507.
* Agostino Robertini und andere: *Cresciano.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;105–116.
* Antonello Ambrosio, Claudio Cameroni, Roberto Grizzi, Renzo Lodi, Nicola Vonarburg: *Cresciano Boulder.* Ticino Boulder, 2002.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;65, 68, 69.
* Marina Bernasconi Reusser: *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* 2.&nbsp;Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni*, Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190616125940/http://www.cresciano.ch/
* 

## Fuessnote
Chironico

**Chironico** (lombardisch *Cüróni*) isch es Dorf i de Gmai Faido vom Kanton Tessin in dr Schwyz. Chironico isch bis Endi März 2012 en aigni Gmai gsii und hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.

## Geografi
Chironico lyt uf  am rächte Hang vu dr mittlere Leventina. Dr Bann vo dr ehmolige Gmai isch vum Fluss Ticino uf dr Hechi vu dr Biaschina-Schlucht (450 m) bis zum Pizzo Campo Tencia (3'072 m) im obere Piumognadal ufe gange. Zue dr Gmai händ no d Fraktione Grumo un Nivo ghert. D Wyler Cala, Doro, Olina, Osadigo un Chiesso sin hite nimmi bewohnt.
 
## Gschicht
Chironico isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1202 as *Cuirono*.

Am 1. April 2012 hät Chironico mit de Gmainde Anzonico, Calpiogna, Cavagnago, Mairengo und Osco zu de bestehende Gmaind Faido fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Chironico isch bis Endi März 2012 dr Edy Campagna gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Chironico ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* d Chilche *S. Ambrogio* (12. Jh.)
* d Chilche *S. Maurizio* (13. Jh.)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;85–88.
* Celestino Trezzini: *Chironico.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 2, *Cavadini – Daegerlen.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;568.
* Virgilio Gilardoni, *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;36–38, 40, 285, 289, 293–300, 402, 416, 482.
* Agostino Robertini, Silvano Toppi, Gian Piero Pedrazzi: *Chironico.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1974, S.&nbsp;153–178.
* Elsa Mango-Tomei, Vittorio F.&nbsp;Raschèr (Hrsg.), *Ordini dei vicini della degagna di Cala, 1447.* In: *Materiali e documenti ticinesi.* Serie I (Leventina), 32, Nummer 786, Bellinzona 1988.
* Ilde Pedretti: *La chiesa romanica di Sant’Ambrogio a Chironico.* Ilde Pedretti, Chironico 1990.
* Antonello Ambrosio, Claudio Cameroni, Roberto Grizzi, Renzo Lodi, Nicola Vonarburg, *Chironico Boulder.* Ticino Boulder, 2006.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* Marina Bernasconi Reusser: *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* 2.&nbsp;Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010, S.&nbsp;209, 212 Note 48, 214, 216 Note 67, 219, 228, 229 und Note 153.
* Laura Patocchi-Zweifel, *L’inverno delle valanghe.* In: *Azione.* Nummer 3, 17. Januar 2011.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni*, Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* 
* Monti Doro öber di högscht glägni Maiesäss vo Chironico (monti-doro.ch)
* Stiftig zur Widerbeläbig vo Chiesso / Cés öber es verlassnigs Bärgdorf oberhalb vo Chironico (cesnet.ch)

## Fueßnote
Cimadera

**Cimadera** (lombardisch *Scimadéra* oder *Sciümadéra*) isch e ehmoligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het zum Chrais (circolo) Sonvico im Bezirk Lugano ghert. Zum 14. April 2013 isch Cimadera zue dr Stadt Lugano yygmaindet wore un ghert jetz zum neie Stadtquartier Val Colla.

## Geografi
Cimadera lyt am linke Sytehang vum obere Val Colla an dr Gränz zue Italie. Nochbergmaine sin Certara, Sonvico, Valcolla un di italienische Gmaine Val Rezzo un Valsolda.

## Gschicht
Cimadera isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1422 as *cima d'Era*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cimadera isch dr Cherubina Ravasi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cimadera ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Kapäll *San Antonio da Padova* (17. Jh.)
* Oratorio *S. Maria ed Elisabetta* (1670)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Cimadera.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Band 2, *Cavadini – Daegerlen.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;589.
* Fernando Zappa (Hrsg.): *Cimadera.* In: *Valli di Lugano.* Armando Dadò Editore, Locarno 1990.
* Flavio Maggi: *Patriziati e patrizi ticinesi.* Pramo Edizioni, Viganello 1997.
* Benedetto Vannini: *Appunti per una storia della Val Colla.* S. 105–126.
* Simona Martinoli und andere: *Cimadera.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* (Hrsg.&nbsp;GSK), Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Croglio

**Croglio** (lombardisch *Cröi*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sessa im Bezirk Lugano.

## Geografi
Croglio lyt im mittlere Malcantone an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Castelrotto, Ronco, Madonna del Piano, Croglio, Barico, Purasca un Biogno-Beride. Nochbergmaine sin Bedigliora, Monteggio, Ponte Tresa, Pura, Sessa un di italienische Gmaine Cadegliano-Viconago un Lavena Ponte Tresa. 

## Gschicht
Croglio het vu 1953 bis 1976 *Croglio-Castelrotto*. Anne 1976 het sich d Gmai mit dr Nochbergmai *Biogno-Beride* zämmegschlosse, wu anne 1907 dur d Fusion vu dr Derfer Biogno un Beride entstande isch.

Croglio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *burgus de Crolio*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Croglio isch dr Georges Kaufmann.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Croglio ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Nazzaro* (1635-70)
* Chilche *S. Bartolomeo* mit Freske us em Johr 1411

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Biogno-Beride* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Beringen – Bion*, Neuenburg 1921, S.&nbsp;249. (abgerufen am 26. Juni 2017).
* Virgilio Chiesa: *Croglio.* In: *Lineamenti storici del Malcantone.* Tipografia Gaggini-Bizzozero, Lugano 1961 (2. Auflage 2002).
* Rinaldo Giambonini, Agostino Robertini, Silvano Toppi: *Croglio.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1971, S.&nbsp;99–108.
* Plinio Grossi: *Croglio.* In: *Il Malcantone.* Guida Galli-Tamburini, 2.&nbsp;Auflage, Fontana Print S.A., Pregassona 1984, S.&nbsp;108–111, 143, 148.
* Giovanni Maria Staffieri: *Croglio.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985, S.&nbsp;40–45.
* Laura Damiani Cabrini: *Francesco Innocenzo Torriani, pittore di „studio“ e „d’invenzione.“* In: Laura Damiani Cabrini, Anastasia Gilardi (Hersg.), *Francesco e Innocenzo Torriani. Opere e vicende di due artisti del Seicento.* Mendrisio, 2006, S.&nbsp;65–71, 89.
* Simona Martinoli und andere: *Croglio.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;406–408.

## Weblink

* http://www.croglio.ch
* 

## Fueßnote
Cugnasco-Gerra

**Cugnasco-Gerra** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Navegna im Bezirk Locarno.

## Geografi
Cugnasco-Gerra lyt am Rand vu dr Magadinoebeni. Zue Cugnasco ghere d Fraktione Boscioredo, Bosco, Cugnasco, Massarescio, Medoscio, Moncucco, Pianrestello un Sciarana. Zue Gerra ghere d Enklave Gerra Piano un Agarone in dr Ebeni un Gerra Valle uf 826 m im Verzascadal.

## Gschicht
D Gmai Cugnasco-Gerra isch entstande am 20. April 2008 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Cugnasco un Gerra (Verzasca).

Cugnasco isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1374 as *Cunyascho*. Di eltschte Sidlige sin d Maiesäss vu Ditto un Curogna im Verzascadal, d Sidlige in dr Ebeni, wu vilmol vu Wildbäch un em Fluss Tessin iberschwämmt wore sin, sin erscht speter entstande. D Ortschaft Cugnasco isch vu Hirte grindet wore, wu als mit ihrem Vih in dr Magadinoebeni iberwinteret hän. Im 13. un 14. Jh. sin e Hufe Lyt us em Verzascatal un vu dr Maiesäss Ditto un Curogna in d Ebeni zoge.

Gerra isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as *Giera*. Bis 1852 het s Dorf zue Brione ghert. D Enklave Gerra Piano un Agarone sin anne 1920 zue Gerra chuu, wu d Steibsitz Locarno, Minusio un Mergoscia im Biet vu dr Terricciole ufghobe woren isch.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cugnasco-Gerra isch dr Luigi Gnesa.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cugnasco-Gerra ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Kapäll *Beata Vergine delle Grazie*, Cugnasco (15. Jh., Freske us em 16. un 17. Jh.)
* Probschteichilche *S. Giuseppe*, Cugnasco (1635-56)
* Kapäll *S. Martino*, Ditto (14./15. Jh.)
* Kapäll *SS. Cristoforo e Anna*, Curogna (14./15. Jh.)
* Chilche *S. Giovanni Evangelista*, Gerra (1819, Vorgängerböu sin scho im 15. Jh. belait, sin aber zwaimol gschlisse wore: am Änd vum 16. Jh. dur e Bärgsturz un 1817 dur e Iberschwämmig)
* Chilche *Sacro Cuore*, Gerra Piano (1930)


Datei:Chiesa dei Santi Anna e Cristoforo.jpg|Kapäll *SS. Cristoforo e Anna*, Curogna
Datei:Cugnasco.jpg|Cugnasco


## Literatur
* Virgilio Gilardoni: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino, volume III: L’alto Verbano II. I circoli del Gambarogno e della Navegna.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 73).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG.&nbsp;Bern 1983, ISBN 3-7643-1500-8, S.&nbsp;139–164.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;160–162.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni*, Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* http://www.cugnasco-gerra.ch
* 
* 

## Fueßnote
Cureglia

**Cureglia** (lombardisch *Cüréja*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.

## Geografi
S Dorf lyt nerdlig vu Lugano uf dr Wasserschaide zwisch em *Val Vedeggio* un em *Valle del Cassarate*. Nochbergmaine sin Cadempino, Comano, Lamone, Origlio, Porza un Vezia.

## Gschicht
Cureglia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Curea, Curilia*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cureglia isch dr Emilio Martinenghi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cureglia ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Cristoforo* (1420 gnännt, im 19. Jh. umböue)
* Kapäll *S. Maria del Buon Consiglio* (18. Jh.) 


Datei:Cureglia TI - chiesa di San Cristoforo - campanile.jpg|Chilche *S. Cristoforo*


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Cureglia.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2, *Cavadini – Daegerlen.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;654.
* Rinaldo Giambonini, Agostino Robertini, Silvano Toppi: *Cureglia.* In: *Il Comune.*, Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1971, S.&nbsp;119–130.
* Graziano Tarilli: *Storia della popolazione di Cureglia durante il XVIII secolo.* 1976.
* Adriano Prosperi: *Il vescovo e il suo pievano. Feliciano Ninguarda e Domenico Tarilli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* Nummer 116, Casagrande, Bellinzona 1994.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* Fabrizio Mena: *Per un’educazione liberale o cattolica? Controversie sui manuali scolastici nel Ticino dell’Ottocento.* In: *Archivio Storico Ticinese.* Nummer 147, Casagrande, Bellinzona 2010.
* Raimondo Locatelli: *Cureglia si racconta / voci ricercate, ascoltate e raccolte da Raimondo Locatelli.* Verlag Municipio di Cureglia, Cureglia 2014.

## Weblink

* http://www.cureglia.ch
* 

## Fueßnote
Curio TI

**Curio** (lombardisch *Cür*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Magliasina im Bezirk Lugano.

## Geografi
Curio lyt im Malcantone am Sidhang vum Gheggio. Zue dr Gmai ghert no d Fraktion Bombinasco. Nochbergmaine sin Aranno, Astano, Bedigliora, Bioggio, Neggio, Novaggio, Pura, Sessa un Vernate.

## Gschicht
Curio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1196 as *Coira*, 1298 *Cuyri*. Bombinasco isch anne 1850 zue Curio chuu.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Curio isch dr Paolo Colin.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Curio ghert zum Bosino.

## Kultur un Böuwärch
* Chilche *S. Pietro* (1609)
* *Museo del Malcantone* (1985 grindet)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Curio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 2, Cavadini – Daegerlen.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;654.
* Ermanno Medici: *Curio. Note di storia.* Florenz 1960.
* Ernesto W.&nbsp;Alther, Ermanno Medici: *Curio e Bombinasco dagli albori.* Locarno 1993.
* Nicola Navone (Hrsg.): *Dalle rive della Neva. Epistolari di tre famiglie di costruttori nella Russia degli zar.* Mendrisio Academy Press, Mendrisio 2009.
* Luigi G.&nbsp;Herz: *Di lasco e di bolina. Una disputa medico-farmacologica sul «solfato indigeno febbrifugo», tra Lombardia e Ticino, 1846–1848.* In: *Archivio Storico Ticinese.* Nr.&nbsp;147. Casagrande, Bellinzona 2010.
* Renato Giovannoli: *Il Vello d’Oro e il mistero di Garavee.* In: *Giornale del Popolo.* 20.&nbsp;August 2011, S.&nbsp;22–23.

## Weblink

* http://www.curio.ch
* 
* Website des Museums del Malcantone

## Fueßnote
Dalpe

**Dalpe** (lombardisch *Dalp*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Quinto im Bezirk Leventina.

## Geografi
Dalpe isch e Dorf uf ere Terasse iber em Piottino uf  am Yygang vum Val Piumogna, eme rächte Sytedal vum Valle Leventina. Zue dr Gmai ghert no dr Ortsdail Cornone. Nochbergmaine sin Faido, Lavizzara un Prato.

## Gschicht
Dalpe isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1217 as *Albe*. Bis 1866 het Dalpe no zue Prato ghert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Dalpe isch dr Marzio Eusebio.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Dalpe ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *SS. Carlo e Bernardo* (1661)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;93.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;321.
* Rinaldo Giambonini, Agostino Robertini, Silvano Toppi: *Dalpe.* in *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1971, S.&nbsp;131–140.
* Mario Fransioli (Hrsg.): *Ordini di Dalpe e Prato (1286–1798).* Schwabe Basel; Basel 2006.
* Simona Martinoli und andere.: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;137–138.
* Marina Bernasconi Reusser, *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* in *Archivio Storico Ticinese.* 2. Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010, S.&nbsp;225, 241.

## Weblink

* http://www.dalpe.ch
* 

## Fueßnote
Giornico

**Giornico** (lombardisch *Sgiurnì*, dytsch veraltet *Irnis*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina.

## Geografi
Giornico lyt in dr Dalsohle vu dr Leventina uf boode Syte vum Tessin. Zwische dr Dorfdail lyt im Fluss e bewohnti Insle. Zue dr Gmai ghert au no dr Wyler *Altirolo* im Nordweschte. Nochbergmaine sin Bodio, Faido, Frasco, Personico un bis im April 2016 isch au Sobrio e Nochbergmain gsii.

## Gschicht
Giornico isch zum erschte Mol gnännt wore anne 935–940 as *de Iudicibus Giornicensis*, 1202 *Iornico*, ca. 1210-58 *Zurnigo*.

Am 28. Dezämber 1478 isch s in dr Gegnig zue dr Schlacht bi Giornico (ital. *Battaglia dei Sassi Grossi*) chuu zwische dr Aidgnosse un em Herzogtum Mailand.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Giornico isch dr Giovanni Bardelli (Stand 2018).

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Giornico ghert zum Ticinese.

## Kultur un Böuwärch
* Chilche *S. Nicolao* (böue im 2. Johrzehnt vum 12. Jh., urspringli Dail vun eme Benediktinerchloschter, wu im 15. Jh. ufgee woren isch)
* Bfarrchilche *S. Michele* (zum erschte Mol gnännt anne 1210, Chor 1644, Schiff 1787, Glockedurm 1861)
* Chilche *S. Pellegrino* (1345 gweit, im 16. Jh. erwyteret, mit Wandmolereie us dr Spotrenaissance vu 1589 vum Giovanni Battista Tarilli un em Domenico Caresana)
* Chilche *S. Maria del Castello* (11. Jh., erwyteret im 12., 13. un 14. Jh.)
* *Casa Stanga*, e alt Wirtshuus us em 16. Jh., syt 1972 Sitz vum *Museo di Leventina*
* *Torre di Atto*, sechsgschossige Wohndurm us em 14. Jh.
* *La Congiunta*, e modärn Museum, wu em Bildhauer Hans Josephsohn gwidmet isch (böue 1989 bis 1992)
* Dänkmol fir d Schlacht bi Giornico


Datei:20100816 Giornico.jpg|Giornico am Fluss Tessin
Datei:San Nicola August 2011.JPG|d Chilche *S. Nicolao*
Datei:Maria del Castello Hügel.JPG|d Chilche *S. Maria del Castello*
Datei:Congiunta1.JPG|La Congiunta
Datei:Giornico Monument 1478.jpg|s Dänkmol fir d Schlacht bi Giornico


## Literatur
**Gschicht**
* 
* 
* Kuno Müller: *Frischhans Teiling. Der Held von Giornico.* Haag in Komm., Luzern 1970.
* Celestino Trezzini: *Giornico.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 3: *Galmiton – Giovanni.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;520&nbsp;f.

**Chunschtgschicht**
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;98–113.
* *Kunstführer durch die Schweiz.* Vollständig neu bearb. Ausgabe. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. Band 2. Bern 2005, ISBN 3-906131-96-3, S.&nbsp;541–546.
* Peter Märkli: *Stiftung La Congiunta. Haus für Reliefs und Halbfiguren des Bildhauers Hans Josephsohn.* Hatje, Stuttgart 1994.
* Anton-Heinz Schmidt: *Schweiz – Theater aus Stein oder Unbiblisches in Tessiner Kirchen. Die wenig erforschten Kirchen San Nicola in Giornico, San Vittore in Muralto.* A.-H. Schmidt, Aigen-Voglhub 2011.

## Weblink

* d Website vo de Gmain Giornico
* e Website öber Giornico (dütsch, englisch, italienisch und japanisch)

## Fueßnote
Giubiasco

**Giubiasco** (lombardisch *Giübiasch*, dytsch veraltet *Siebenäsch*, ) isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Giubiasco lyt in dr Magadinoebeni zwische Sant’Antonino un dr Stadt Bellinzona. Dr *Piazza Grande* (dr Groß Blatz) lyt uf ere Hechi vu , dr hegscht Punkt isch dr *Sasso Terriccio* mit , dr diefscht *Mondetta* mit . Zue dr Gmai hend d Fraktione Lôro, Motti, Palasio, Pedevilla un Sasso Piatto ghert. Nochbergmaine sin Bellinzona, Camorino, Gudo, Monte Carasso, Pianezzo, Sant’Antonino un Sementina gsi.

## Gschicht
Giubiasco isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1186 as *apud Cibiascum*, 1195 *Zibiassco*.

D Gmai Giubiasco het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Giubiasco ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch. Giubiasco isch dozmol Hauptort un Sitz vum Chraisamt gsi.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Giubiasco isch dr Andrea Bersani gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Giubiasco ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maria Assunta* (13. Jh., zum erschte Mol gnännt 1387, im 15. bis 17. Jh. e baar Mol umböue un vergreßeret)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *Giubiasco.* In: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;113–115.
* Celestino Trezzini: *Giubiasco.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 3, *Giovanoli – Grasset.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;533, 534.
* Virgilio Gilardoni: *Giubiasco* In: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;181–182.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;244, 254, 360–362, 423.
* Giuseppe Chiesi, Fernando Zappa: *Terre della Carvina. Storia e tradizioni dell’Alto Vedeggio.* Armando Dadò, Locarno 1991.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;44–47.
* 

## Weblink

* http://www.giubiasco.ch

## Fuessnote