open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ronsberg

**Ronschberg** (amtlich *Ronsberg*) isch a Markt im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Ronschberg leit weschtlich vo Kaufbeire an dr Eschtliche Genz. Vo dr Gmarkung sin 58,4 % Landwirtschaftsfleche, 33,6 % Wald, 7 % Sidlungsfleche un 1 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Ronschberg gheret dr gleichnamig Markt, d Derfer Dingisweiler, Neuenried, Oberweiler und Zadels, d Weiler Bihls, Buchstock, Meuren, Sigmaiers, Unterweiler und Wolfs und d Gheft Birkach, Grub, Hahnenbühl, Hieber, Kappelhof, Letten und Schochen.

## Gschicht
Ronschberg isch um d Stammburg vo dr Ronschberger entstanda. 1546 hot dr Ort s Marktrecht kriagt.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,2&nbsp;% gleage.

## Religion
88&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 9,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Ronschberg ghert zua koanere Verwaltungsgmoaschaft. Dr Birgermaischter vo Ronschberg isch dr Gerhard Kraus.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ronschberg ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.ronsberg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Roßhaupten

**Rossopte** (amtlich *Roßhaupten*) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Rossopte leit am Forggesee. Vo dr Gmarkung sin 73,7 % Landwirtschaftsfleche, 17,2 % Wald, 5,2 % Sidlungsfleche un 3,9 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Rossopte gheret d Kirchderfer Sameister und Ussenburg, d Weiler Bischofswang, Egelmoosen, Freßlesreute, Kögel, Langenwald, Rieder, Salach, Tiefenbruck, Vordersulzberg und Vorderzwieselberg und d Gheft Fischhaus, Grünten, Gurremarren, Hinterzwieselberg, Hochegg, Huttler, Huttlermühle, Lusse, Mangmühle, Maria Steinach, Nepfen, Riedle und Schwarzenbach.

## Gschicht
Rossopte isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1206 als *Roshoubet*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,4&nbsp;% gleage.

## Religion
88,1&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 9,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Rossopte hot mit dr Gmoand Riada am Forggesee und Rossopte a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Rossopte isch dr Thomas Pihusch.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Rossopte ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.rosshaupten.de
* 
* 

## Fuaßnota
Ruderatshofen

**Ruatshofa** (amtlich *Ruderatshofen*) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Ruatshofa leit norweschtlich vo Marktoberdorf. Vo dr Gmarkung sin 74 % Landwirtschaftsfleche, 19,4 % Wald, 5,1 % Sidlungsfleche un 1,5 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Ruatshofa gheret d Kirchderfer Apfeltrang und Immenhofen, s Dorf Hiemenhofen, d Weiler Geisenhofen, Heimenhofen und Leichertshofen und d Gheft Bergbauer, Dionis, Fleischer, Fuchs, Hefele, Hummel, Krauser, Nettengrub, Säckler, St. Walburg und Tronsberg.

## Gschicht
Ruatshofa isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 839 als *Hruodoldishoua*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,2&nbsp;% gleage.

## Religion
88,7&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 8,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Ruatshofa hot mit d Gmoande Aitrang, Bidinga und Biessahofa a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Ruatshofa isch dr Johann Stich.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ruatshofa ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.ruderatshofen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Schwangau

**Schwangga** (amtlich *Schwangau*) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Schwangga leit öschtlich vom Lech am Forggesee. Vo dr Gmarkung sin 61,2 % Landwirtschaftsfleche, 33,4 % Wald, 4,6 % Sidlungsfleche un 0,8 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Schwangga gheret d Pfarrderfer Schwangga und Waltenhofen, d Derfer Alterschrofen, Brunnen, Hohenschwangau und Horn, dr Weiler Mühlberg, s Gheft, Erlisholz, d Wallfahrtskirch Sankt Coloman, und d Alpe und Berghitte Altenberg-Hütte, Dreh-Alpe, Hirschwäng-Alp, Rees-Hütte, Rohrkopf-Hütte, Sepp-Sollner-Hütte, Wildsulz-Hütte und s Tegelberghaus.

## Gschicht
Schwangga isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1090 als *Castrum Swangowe*.

Ab 1869 isch z Schwangga s Schloss Neuschwanstei für de bayrisch König Ludwig II. baut worde.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 3,6&nbsp;% gleage.

## Religion
75,6&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 17,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Schwangga ghert zua koanere Verwaltungsgmoaschaft. Dr Birgermaischter vo Schwangga isch dr Stefan Rinke.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Schwangga ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink

* www.schwangau.de
* 
* 

## Fuaßnota
Seeg

**Seag** (amtlich *Seeg*) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Seag leit nerdlich vo dr A7. Vo dr Gmarkung sin 61,8 % Landwirtschaftsfleche, 29,8 % Wald, 7,7 % Sidlungsfleche un 0,7 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Seag gheret s Kirchdorf Kirchthal, d Derfer Albatsried, Aufmberg, Burk, Enzenstetten, Hitzleried, Lobach, Lobacherviehweide, Ried, Seeweiler und Sulzberg, d Weiler Amberg, Anwanden, Bach, Berkmühle, Biedings, Buchach, Dederles, Engelbolz, Felben, Greit, Hack, Hörmatzen, Laich, Oberlangegg, Oberreuten, Rennbothen, Riedegg, Schwarzenbach, Schweinegg, Unterhalden, Unterlangegg, Unterreuten und Wiesleuten, d Gheft Beichelstein, Brandstatt, Goimenen, Gsöllen, Hebern, Hochstraß, Hollen, Obermühle, Roßfallen, Schmiedenbrunnen, Schnarren, Schwalten, Straß, Tannenmühle und Zeil und d Alp Senkele.

## Gschicht
Seag isch zum erschte Mol gnennt worda zwischa 1138 un 1147 als *de Seekka*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,3&nbsp;% gleage.

## Religion
93,1&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 4,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Seag hot mit dr Gmoanda Isebeärg, Hopfrau, Lengawang, Rückholz und Wald a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Seag isch dr Markus Berktold.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Seag ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.seeg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Rückholz

**Rück** (amtlich *Rückholz*) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Rück leit eschtlich vo dr Wertach im Seeland am Fuaß vo dr Allgaier Alpe. Vo dr Gmarkung sin 24,8 % Landwirtschaftsfleche, 37,7 % Wald, 3,9 % Sidlungsfleche un 33,6 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Rück gheret d Derfer Eiterberg und Holzleuten, d Weiler Batzengschwenden, Goldhasen, Guggenmoosen, Höhen, Holz, Luimoos, Schönewald, Schwalten, Seeleuten, Treffisried und Trollen und d Gheft Fischhaus, Hirschbühl, Hollen, Kessa, Lerchegg, Luimoosmühle, Oberprost, Otten, Prestle, Schloßhof, Schwaltenmühle, Sommer, Stadels, Stelle und Unterprost.

## Gschicht
Rück hot seit 1474 zum Kloschter Sankt Mang Füessa ghert un isch mit em Reichsdeputationshauptschluss 1803 an d Firschte Oettingen-Wallerstein un 1806 mir dr Rheibundakte 1806 zum Kenigreich Bayern komma.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,6&nbsp;% gleage.

## Religion
90,4&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 6,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Rück hot mit dr Gmoanda Isebeärg, Hopfrau, Lengawang, Seag und Wald a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Rück isch dr Franz Erl.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Rück ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.rueckholz.de
* 
* 

## Fuaßnota
Stötten am Auerberg

**Steeda** (amtlich *Stötten am Auerberg*) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Steeda leit sideschtlich vo Marktoberdorf. Vo dr Gmarkung sin 28,7 % Landwirtschaftsfleche, 52,8 % Wald, 2,6 % Sidlungsfleche un 15,9 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Steeda gheret s Kirchdorf Remnatsried, d Derfer Buchen, Burgleiten, Heggen, Hofen, Salchenried und Steinbach, d Weiler Bachthal, Bichel, Dattenried, Echt, Geisenhofen, Hofstatt, Mösten, Oberkehlen, Pracht, Riedhof, Seehof, Settele, Unterkehlen, Weghof und Wies und d Gheft Häusler, Hirschbül, Holsteiner, Lusweber, Ranken, Reinharden, Schmalzgrub, Unterbuchen und Winkel.

## Gschicht
Steeda isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1314 als *Steten auf dem Urberc*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,2&nbsp;% gleage.

## Religion
95,8&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 3,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Steeda hot mit dr Gmoand Reätebaa a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Steeda isch dr Ralf Grube.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Steeda ghert zum Oschtschwäbisch.

## Literatur
* Franz Griesmann (Verf.); Gemeinde Stötten am Auerberg (Hrsg.): *Heimat-Chronik der Gemeinde Stötten a. Auerberg*, Stötten a. Auerberg, 1990
* Hansjörg Küster; Birgit Gehlen: *Vom Werden einer Kulturlandschaft: vegetationsgeschichtliche Studien am Auerberg, Südbayern*, Weinheim: VCH, Acta Humaniora, 1988 ISBN 3-527-17532-6
* Günter Ulbert; Werner Zanier; Christof Flügel: *Der Auerberg*, (Münchner Beiträge zur Vor- und Frühgeschichte, 45), München: Beck'sche Verlagsbuchhandlung, 1994

## Weblink
* 
* www.stoetten.de
* 
* 

## Fuaßnota
Stöttwang

**Stöttwang** isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Stöttwang leit sibe Kilometer eschtlich vo Kaufbeire. Vo dr Gmarkung sin 60,6 % Landwirtschaftsfleche, 31,9 % Wald, 6,1 % Sidlungsfleche un 1,5 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Stöttwang gheret d Kirchderfer Linden und Reichenbach, d Derfer Gennachhausen und Thalhofen a.d.Gennach und d Gheft Hammerschmiede und Holbratshofen.

## Gschicht
Stöttwang isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 831.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1&nbsp;% gleage.

## Religion
84,7&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 9,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Stöttwang hot mit em Markt Kaltetal und dr Gmoanda Oberoaschtdorf, Wässdorf und Zell a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Stöttwang isch dr Christian Schlegel.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Stöttwang ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.stoettwang.de
* 
* 

## Fuaßnota
Unterthingau

**Thinga** (amtlich *Unterthingau*) isch a Markt im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Thinga leit weschtlich vo Marktoberdorf an dr Kirnach. Vo dr Gmarkung sin 73,7 % Landwirtschaftsfleche, 20,4 % Wald, 5,7 % Sidlungsfleche un 0,2 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Thinga gheret dr gleichnamig Markt, s Pfarrdorf Oberthinga, s Kirchdorf Reinhardsried, d Derfer Eichelschwang, Eschenau, Osterberg und Ried, d Weiler Beilstein, Büchel, Haugen, Heuwang, Hintermoos, Höllbauer, Jägermühle, Kipfenberg, Lippenhalde, Riedles und Schotten und d Gheft Beim weiten Michel, Brandeln, Glaser, Hafnersbauer, März und Seealpe.

## Gschicht
Thinga isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 748 als *Tiuoningouvue*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1&nbsp;% gleage.

## Religion
89,5&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 7,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Thinga hot mit dr Gmoanda Gealesried und Kraftisried a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Thinga isch dr Bernhard Dolp.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Thinga ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.unterthingau.de
* 
* 

## Fuaßnota
Untrasried

**Untrasried** isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Untrasried leit im Dal vo dr Genz nordeschtlich vo Kempte. Vo dr Gmarkung sin 64,8 % Landwirtschaftsfleche, 27,1 % Wald, 7,1 % Sidlungsfleche un 1 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Untrasried gheret d Pfarrderfer Untrasried und Hopferbach, d Derfer Eschers, Hufschlag, Remmelsberg, Niederwang und Waizenried, d Weiler Bremberg, Habranz, Langenthal, Maneberg, Ostenried, Schellenberg, Schmalholz, Schwantele, Simmerberg, Sonderried, Stöcken, Ullenberg und Weihermühle und d Gheft Brücklings, Engelwarz, Freitags, Göttenried, Gschwend, Gsteidach, Höllbauer, Holzmaurer, Horn, Hueb, Kuisler, Lenzer, Lixer, Moosmühle, Ochsenhans, Ohneberg, Ösch, Schalk, Schwarzheiß und Siggenhorn.

## Gschicht
Untrasried isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1358.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,1&nbsp;% gleage.

## Religion
92&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Untrasried hot mit em Markt Obergenzburg und dr Gmoand Genza a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Untrasried isch dr Alfred Wölfle.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Untrasried ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.untrasried.de
* 
* 

## Fuaßnota
Waal (Allgäu)

**Waul** (amtlich *Waal*) isch a Markt im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Waul leit sideschtlich vo Buchloe an dr Singold. Vo dr Gmarkung sin 71 % Landwirtschaftsfleche, 18,6 % Wald, 5,7 % Sidlungsfleche un 4,7 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Waul gheret dr gleichnamig Markt, d Pfarrderfer Emmenhausen und Waalhaupten, s Kirchdorf Bronnen, dr Weiler Jägerhaus und d Gheft Buchhof und Ziegelstadel.

## Gschicht
Waul isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 890.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 1,1&nbsp;% gleage.

## Religion
88,9&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 8,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Waul hot mit dr Stadt Buechla und dr Gmoanda Jinga und Lamerdinge a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Waul isch dr Alois Porzelius.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Waul ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.waal.de
* 
* 

## Fuaßnota
Wald (Allgäu)

**Wald** (amtlich *Wald*) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Wald leit sidweschtlich vo Marktoberdorf un eschtlich dr Wertach. Vo dr Gmarkung sin 76,6 % Landwirtschaftsfleche, 9,7 % Wald, 11,7 % Sidlungsfleche un 1,9 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Wald gheret s gleichnamig Pfarrdorf, d Derfer Barnstein, Hofen und Wimberg, d Weiler Bergers, Birngschwend, Geigers, Häusern, Herings, Holzmanns, Kaltenbrunn, Kaufmanns, Kippach, Klosterhof, Neupolz, Ofen, Stechele und Wetzlers und d Gheft Gemmels, Öbele und Wies.

## Gschicht
Wald isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1397, dr Weiler Barnstein scho 1059.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,5&nbsp;% gleage.

## Religion
93,9&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 4,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Wald hot mit dr Gmoanda Isebeärg, Hopfrau, Lengawang, Rückholz und Seag a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. D Birgermaischtere vo Wald isch d Hanni Purschke.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wald ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.wald-allgaeu.de
* 
* 

## Fuaßnota
Westendorf (Allgäu)

**Wässdorf** (amtlich *Westendorf*) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.

## Geografi
Wässdorf leit an dr Gennach rund elf Kilometer nordeschtlich vo Kaufbeire. Vo dr Gmarkung sin 53,7 % Landwirtschaftsfleche, 39,5 % Wald, 6,1 % Sidlungsfleche un 0,7 % sunschtige Fleche.

## Gmoandsdail
Zua Wässdorf gheret d Pfarrderfer Wässdorf und Dösingen und s Gheft.

## Gschicht
Wässdorf isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1071.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,8&nbsp;% gleage.

## Religion
83,7&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 10,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Wässdorf hot mit em Markt Kaltetal und dr Gmoanda Oberoaschtdorf, Stettwang und Zell a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Wässdorf isch dr Fritz Obermaier.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wässdorf ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.gemeinde-westendorf.de
* 
* 

## Fuaßnota
Trinity-Test

Dr **Trinity-Tescht** isch die erschti Explosion von ere Atombombe gsii. Sii het am 16. Juli 1945 teschtwiis in dr Wüeschti vo New Mexico in de USA schtattgfunde. 

D Bombe isch vor dr Zündig uuf eme 33 Meter höche Schtahl-Grüscht inschtalliert worde. D Lüüt, wo dr Tescht verfolgt händ, sind in 37 Kilometer Entfernig im ene Deckigsgrabe und hinter ere 3 Meter höche Muur positioniert gsii. Und d Experte händ nit viil gwüsst, wie die Explosion wirkt. Sii händ d Wirkig massiv unterschätzt: 500 Tonne TNT händ sii gschätzt - die effektivi Wirkig isch 20'000 Tonne TNT gsii. Das het allerdings gar nüüt an de Plän gänderet, die beide andere Bombe über japanische Schtädt welle abzwerfe. Über Radioaktivität het me sich damals nit so viili Gedanke gmacht, in dr Hauptsach händ die Bombe dur d Luftdruck-Wälle und dur die enormi Hitz sölle wirke.

## Literatur
Hans Herlin: *[[Kain]], wo ist dein Bruder [[Abel]]?*

## Lueg au
Atomteschts vom Bikini-Atoll
Sputnik 1

Dr **Sputnik 1** isch dr erscht künschtlichi Satellit, wo in Wältruum gschosse worde isch. Das am 4. Oktober 1957 dur d Sowjetunion. Er isch nur ganz chlii gsii und het in ere Ärdumlaufbahn kreist und Signal uuf d Ärde gsändet. Sputnik heisst uuf russisch "Begleiter". Das scho düütet druuf hii, dass dä Satellit nebscht em wisseschaftlich-technisch Erkenntnisgwinn au en politischi Rolle ghaa het. Er het d Ärde in ihre Umdrehige, aber au s kommunistische Sowjet-Syschtem "begleitet" und isch en Weckruef an die anderi ideologischi Wältmacht USA gsii, ihri Wältruumfahrts-Anschträngige ebefalls voran z triibe. Es sind in dr Folg no mehreri Sputnik-Satellite in d Umlaufbahn gschosse worde.

## Literatur
Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit
Manfred Eichhorn

**Manfred Eichhorn** (* 12. Januar 1951 en Ulm-Seeflenga) isch a deitscher Autor, Lyriker ond schwäbischr Mundart-Dichter.

## Leba
Scho mid 16 Jahren hod r sein erschda Romaa gschrieba, abr nedveröffentlichd. R isch glernter Buachhändler ond hod am 3. April 1973 en Ulm a Buchhandlung aufgmachd. 1986 hod r da Erzählerpreis vom Bertelsmann Buchclub.

## Werk (Auswahl)
Biachr:

* Sam McBratney, Anita Jeram: *Woisch du, wia saumäßig i di mag?*. Übertr. ins Schwäbische von Manfred Eichhorn. Sauerländer, Düsseldorf 2004, ISBN 3-7941-5054-6 
* Manfred Eichhorn: *Die schwäbische Weihnacht: eine Legende*. Silberburg-Verlag, Tübingen 1995, ISBN 3-87407-218-5 
* Manfred Eichhorn: *Das Feuer von Frankenhofen: eine Geschichte aus dem Bauernkrieg 1525*. Ellermann, München 1999, ISBN 3-7707-3085-2  
* Manfred Eichhorn: *Wenn's draussen friert ond schneit: Wintergeschichten*. Kaufmann, Lahr 1996, ISBN 3-7806-2420-6 
* Manfred Eichhorn: *Ein Platz für Mulle*. Herder, Freiburg im Breisgau 1995, ISBN 3-451-23670-2
* Manfred Eichhorn:"Die Maske der Moretta"

## Lidradur
Buchhändler-Vereinigung: *Adressbuch für den deutschsprachigen Buchhandel*. Frankfurt am Main 1988, ISBN 3765714712

## Amergonga


## Wo s her isch


## Weblink
* Bibliografie ond Auszeichnungen
* Manfred Eichhorn
Nagasaki

**Nagasaki** isch en japanischi Induschtrieschtadt an dr Weschtküschte vo Kiuschiu. Näbscht dr Induschtrie-Produktion funktioniert sii au als wichtige Anlaufhafe vo oschtasiatische Schiffslinie. Sii het en Universität. 1923 isch Nagasaki dur nes Ärdbebe zerschtört worde und 1945 dur de amerikanisch Atombombe-Abwurf.

## D Atombombe
Am 6. Auguscht 1945 händ d USA zwäcks forciertem Kapitulations-Druck gegenüber ihrem hartnäckige Chriegsgägner Japan en Atombombe uuf d Schtadt Hiroshima abgworfe. Do die japanischi Regierig no kei eidüütigi Kapitualtions-Geste manifeschtiert het, het me drei Tag schpöter au no Nagasaki bombardiert.

Vor em Hiroschima-Abwurf het d US-Armeeleitig für ihri zwei Bombe total vier potenzielli Ziil im Aug ghaa: Hiroschima mit damals 365'000 Iiwohner als Hauptziil, Niigata, Kokura und Nagasaki. Wo me d Bombe denn schliesslich het welle abwärfe, isch vo verschiidene Faktore, hauptsächlich vom Wätter, abghange.

Dr Präsidänt Harry Truman het offebar für en zweit Abwurf gar kein schpezielle Befähl meh uusgäh, dr Entscheid schiint vo militärische Inschtanze gfällt worde z sii. D Angriffe sind bewusst am Tag gfloge worde, will d Bevölkerig denn keini Bomber, sondern gwohnheitsmässig nur Uufklärer erwartet het und sich viilfach gar nit gschützt het drgäge.

D Wätter-Bedingige sind nit optimal gsii am 9. Auguscht, sowohl z Kokura wie z Nagasaki hets en Wulchedecki ghaa. S Hauptziil isch eigentlich Kokura gsii, und me het s drei Mol vergäblich angflooge. Denn het me Nagasaki angschtüüret, wo aber au immer no wulche-verhange gsii isch. Die damaligi Abwurf-Technik het vorgseh, uuf Sicht abzwärfe, will das mit dr damalige Technik no immer die präzisischti Methode gsii isch. Das isch aber ebe jetzt mit der Wulchedecki nit gange, also het me die Bombe radar-gschtüüret abgworfe. Am 11.01 Ortsziit isch sii detoniert.

D Wirkig vom "Fat man", ere Plutonium-Bombe, isch uus dr damalige militärische Sicht nit gröschtmöglich gsii: Wäge de gschilderete Wätterbedingige und zuedem wil Nagasaki vo Hügel und Täler durzooge isch, hets nit gliich viil Opfer gäh wie in Hiroschima. Insgesamt sind an beide Abwurfort dur d Druckwälle, dur d Hitz und dur Schtrahlechrankheit *akut* bis 1947 rund 120'000 Mensche ums Läbe choo, en Minderheit devo in Nagasaki. Schpööter sind denn no tuusigi wiiteri an Schtrahle-Chräbs vorziitig gschtorbe.

Dr Kommandant vom Bomber isch 40-jährig gsii, dr Pilot 25-jährig und dr Bombe-Schütz 26-jährig.

## Literatur
* Hans Herlin: *Kain, wo ist dein Bruder [[Abel]]*?
* Knaurs Lexikon – Das Wissen unserer Zeit
Escher Wyss

**Escher Wyss** chan folgendes bedüte:
* Escher Wyss AG, es ehemoligs Schwizer Maschinebauunderneme
* Escher Wyss (Stadt Zürich), es Quartier z Züri
Franz Meier

De **Franz Meier** (* 16. Septämber 1956) isch en ehemolige Schwiizer Hürdeläufer. Sini Paradedisziplin isch de 400-Meter-Hürdelauf gsi.

De Franz Meier isch z Wettige ufgwachse und isch scho als Jugendliche prägend für sin Verei gsi, de LV Wettige-Bade.
Sin erschte Schwiizerrekord über 400-Meter-Hürde het er 1978 z Prag bi de Europameischterschafte gschafft mit ere Ziit vo 49.84, wodurch er Viirte worde-n-isch. Im 1980 het er bi de Olympische Spiil z Moskau im Olympiafinal gschtande und bi de Wältmeischterschafte 1983 z Göteborg und bi de Olympische Spiil 1984 z Los Angeles het er de Halbfinal erreicht.
 

Z Wettige isch de Franz Meier au politisch aktiv und Mitgliid vom Iiwohnerrot gsi. Hüt wohnt er mit sinere Familie z Seenge.

## Einzelnochwiis
Einung

Dè Begriff **Einig** (mhd. *die einunge*, im Hochdütschè *Die Einung*) isch i dè mittelaalterlichè Rächtsschprõch znägscht eini uff Eid gründeti vodraaglichi Übberiikumpft *(coniuratio)*. Au diè durch d Übberiikumpft gründeti Gmeinschaft sèlbscht würd Einig benamst, so zum Byschpill diè städtischi Schwurgmeinschaft vo dè Bürger odder d Zämmèschlüss vo dè Handwärcher un dè Kauflüt i dè Zümpft un dè Gildè. Schlièßlich heißt die Rächtssatzung, wo durch beeideti Übberykumpft entschtandè isch, ebbèfalls Einig.

Nõchgwisè isch d Vowendig vum Begriff Einig sit èm früè 11. Johrhundert.

D Rächtsform vo dè Einig umfasst sowoll Berych vom subjektivè Rächt, in Form vo dè individuellè Selbschtbindig durch dè Eid, als au Berych vum objektivè Rächt, für d Rächtsetzig vo dè sozialè Regulation.

I dè Gschichtswǜssèschaft wörd Einig als hischtorischè Obberbegriff für alli Artè vo korporativè Zämmèschlüss bruucht. S witgehendi Voschtändnis vo Einig umfasst näbbè städtischè Einigè un Landfriddensbünd au d Erbeinig vo dǜnastischè Hüser.

Grundsätzlich lôn sich bi Erbeinigè zwei Vodraagsformè unterschiddè:
# Vodrääg für s Yhaaltè vom Landfriddè, wo au d Nõchfolger, *Èrbè*, vo dè Vodraagspartner bindè söttet. Erbeinigè hèn dõdemit dè Bildung vo möglichscht duèrhaftè politischè Bezièhigè diènt.
# Uff sèllèrer Grundlaag hèn sich zwei Fürschtèhüser durch nõ witergehendi Erbeinigè, au Erbvobrüderungè dauft, anènand bundè, idèm für dè Fall vom Uusschtèrbè vo eim Huus wèchselsitigs Èrbrächt vofüègt worrè isch. Dè Erbeinigs- un dè Erbvobrüderungsvodraag sin meischtens in zwei drènntè Vodraagsinschtrumänt uusgfèrtigt worrè, iri Entschtehig isch i dè Regèl abber in èm èngè sachlichè un zitlichè Zämmèhang blibbè. Èn Grund für diè drènntè Uusfèrtigungè mag sy, dass Èrbvobrüèderungè wegè irer èrb- un leensrächtlichè Bschtimmungè d Bschtätigung vom Kaiser bruucht hèn, d Erbeinigè im èngerè Sinn abber nit.

## Literadur
* Hagen Rahnenführer, Artikel *Einung*, im: Dütschè Wörterbuèch vom Jakob un Wilhelm Grimm, Bd. 7, Stuègètt/Leepzisch 1993, Sp. 1118–1120.

## Weblinggs
* 
* Daleinigsbrièf (PDF) – Byschpill von èm Einigsbrièf, wo d Reglè für d Alp darschtellè duèt. (87 kB)
Matthias Gastel

Dr **Matthias Gastel** (* 26. Dezämber 1970 z Stuegert) isch e dytsche Bolitiker (Bindis 90/Di Griene) un Undernämer.

## Uusbildig un Beruef
Dr Gastel het e chaufmännischi Uusbildig gmacht uns y Zivildienscht in ere Jugedhilfsyyrichtig mit Sonderschuel abglaischtet. Är het e aijehrigi Uuasbilid in dr Altepfääg gmacht un derno z Reidlenga Sozialpedagogik studiert. Är hetz eh Johr lang in dr stationäre Jugedhilf (Haimerziehig) gschafft un näbehär e Färnstudium in Bedribswirtschaft gmacht. Anne 2006 het er si as Personaldienschtlaischter sälbschtständig gmacht. Wu sy Bedrib vun eme ander Undernäme furtgfiert woren isch, het er si wider sälständig gmacht as Wirtschaftsmediator. Derzu schafft er as Praxislehrer in dr Uusbildig vu Erzieher.

## Bolitik
Anne 1989 isch dr Matthias Gastel in d Bartei „Di Griene“ (hite Bindis 90/Di Griene) yydrätte. Vu 1994 bis 2014 isch er Mitglid vum Gmairot z Filderstadt gsii, bis 2014 as Fraktionsvorsitzer vu syre Bartei. Vu 1999 bis 2014 isch er derzue au er Mitglid vum Chraisdag z Esslenga gsii. Bi dr Landdagswahl 2011 het er as Zweetkandidat vum Winfried Kretschmann kandidiert. 

Bi dr 2013 het er im Wahlchrais Nirdenga kandidiert un isch iber d Landeslischt in dr Dytsch Bundesdag yyzoge, au bi dr Bundesdagswahle 2017, 2021 und 2025. isch er iber d Landeslischt in Budnesdag gwehlt wore.

Är isch Mitglid im Uusschuss fir Verchehr un digitali Infrastruktur (syt 2021 Uusschuss fir Verchehr) un dert bahnbolitische Sprächer vu syre Fraktion. Ab 2017 isch er stellverdrätted Mitglid im Uusschuss fir Tourismus gsii, syt 2021 isch er dert ordeli Mitglid. Derzue isch er syt 2021 stellverdrätted Mitglid im Uusschuss fir Ernehrig un Landwirtschaft (syt 2025 Uusschuss fir Landwirtschaft, Ernehrig un Haimet). Vu 2013 bis 2017 isch er stellverdrätted Mitglid im Uusschuss fir Arbet un Sozials gsii.

## Weblink

* 
* Matthias Gastel uf abgeordnetenwatch.de

## Fueßnote
Brunnadern (Weilheim)

**Brunnõdèrè** isch dè högschtglègene Ortsdeil vo dè Gmeind Wyylè im Landchrais Waldshuèt z Baddè-Württèbärg. Brunnõdèrè isch bis zuè dè Gmeindsreform im Johr 1975 èn Ortsdeil vo Remetschwyl gsi. 

## Geografy

Brunnõdèrè lyt im Südschwarzwald i dè Region Hochrhy, 8 km nordweschtlich vo Wyylè un obberhalb vo dè Alb im Weschtè un im Abschtand vo 1,4 km zuè Remètschwyl im Südè. S Dorf lyt i dè Nôchi vom Firscht vom Höchèschwander Bärg, wo s nördliche Nõchbòrdorf Dièfèhüsèrè, 1,1 km vo Brunnõdèrè entfèrnt, deheim isch. D B 500 füürt a Dièfèhüsèrè vorby, Brunnõdèrè lyt 400 m weschtlich devò, un dõdemit am obberè Rand vo dè Weschtflankè vom Höchèschwander Bärg un lycht abhäldig gegè s Albdal
Sellèwäg hèt mò vo Brunnõdèrè è guèti Fèrnsicht i s Albdal un uff dè Hotzèwaald in Höchi vom Daggsbärg sowiè bi günschtiger Wetterlaag uff d Schwizer Alpè.

## Kirche

Zmitts z Brunnõdèrè stòt d Dorfkapellè, wo im Heiligè Sankt Martin gwidmèt isch.

## Gschicht
Èrschti Erwäänung hèt Brunnõdèrè in èrè Urkundè, datyrt uff s Johr 1266, vom Rudolf vo Habsburg gfundè. Brunnõdèrè isch zèrscht unter dè Hèrrschaft vo dè Hauèschteiner Grõfè gsi, spôter isch Brunnõdèrè a d Einig Höchenschwand übbergangè. Im Johr 1809 widderum hèt mò Brunnõdèrè dè Vogtei vo Immèeich im Albdal zuègschlagè. In geischtlichè Belang isch d Pfarrei Waaldkirch für Brunnõdèrè, glych wiè bi Remètschwyl, zuèschtändig gsi

## Vokeersaabindig
Brunnõdèrè lyt im Abschtand vo 400 m weschtlich vo dè B 500. Vo Brunnõdèrè füürèd zwei Strõßè a d B 500. Südlich gòt d Dorfschtrõß als K 6552 uff Remètschwyl abbè. wo vom Rank èwäg èrscht uff Brunnõdèrè un denn witter a d B 500 gòt. Nõch Weschtè gòt dè *Schützèwäg* vo dè Dorfmitti i s Loch abbè Richtung Albdal, um a dè Dalwangè i d K 6551, wo vo Remètschwyl dehèr chunnt, übber z gò, selli Strõß vohürõtet sich bi dè *Niddermülli* mit dè Albdalschtrõß L 154. 

## Weblingg

## Quälle
Charles Vögele Holding

D **Charles Vögele Holding AG** (au **Charles Vögele Gruppe**) isch es Schwiizer Mode-Äinzelhandelsundernäme mit Sitz im Ortstäil Pfäffike vo de Gmäind Fryebach. D Charles Vögele Holding hät 857 Filialen i de Schwiiz, z Tüütschland, z Öschteriich, z Belgie, i de Niderlande, z Slowenien, z Ungarn und au z Tschechien und z Pole. D Undernämesgruppe hät per 31.&nbsp;Dezämber 2011 7'279 Mitarbäiter bschäftiget und im Gschäftsjaar 2011 en Umsatz vo 1,207 Milliarde Schwiizer Franke erwirtschaftet.

## Gschicht

S Undernämen isch 1955 vom Charles Vögele und sinere Frau Agnes gründet worde. 1979 hät Vögele dur Zuechäuf uf Tüütschland und 1994 uf Öschteriich expandiert. Sit em Börsegang 1999 isch d Charles Vögele Holding AG a de Schwiizer Börse SIX Swiss Exchange kotiert. Mit der Ablösig vom Carlo Vögele als Verwaltigsraatspräsident isch 2005 de Wandel vo de Familie- zur Publikumsgsellschaft au im Verwaltigsraat vollzoge worde.

De Firmegründer Charles Vögele isch am 21. April 2002 im Alter vo 79 Jaar gstorbe. Är isch en Soon gsii vom Karl Vögele und en Brüeder vom Max Vögele, em Gründer vo de Karl Vögele AG.

Am 27. April 2014 het d Migros bekannt ggää, dass si ire Aatäil vo fascht 25&nbsp;% an Charles Vögele uf 19,7&nbsp;% wett reduziere.

Nach Umsatzverlüscht hät d Charles Vögele Holding im Auguscht 2016 aagchündt, e Räie vo ire Filiale z schlüüsse. Am 19.&nbsp;Septämber 2016 hät de Verwaltigsraat vom Undernäme de Aktionär äistimmig empfole, s öffetlich Chaufaagebot vo 6,38 Franke je Aktie von ere Inveschtoregruppe um der italienisch Chläiderkonzärn OVS aaznää.

## Weblink

* Websiite vo de Charles Vögele Gruppe

## Fuessnote
Bugatti

**Bugatti** esch e ehemolige franzeescher Automobilkonstrukteur, wo jetz e Filial vu de Volkswagen-Gruppe esch. Des Unternemme esch em Johr 1909 vum Autopionier Ettore Bugatti üs Mailand ze Molse gegrendt worre. Er het prestigevolli Renn- un Luxusautos gebäut, wo em des Sprichwort "Nix esch ze scheen un nix esch ze diir" ingebrocht het. De Bugatti het üsserdem ewer döuissich Patente fer meschànische Leesunge inschrywe lonn.

De Bugatti het sich b'sunders üssgezeichnet im Anfang vum 20. Johrhundert durich syni legendäre bleuye Rennwaeje mit ehrem Keeler en Hufyseform. Er het grossi Erfolge g'het by de Renne met ewer 10000 Plàzeere by internàtionàle Renne un het au 37 Rekorde g'holt. Wärend e pààr Johr het de Sohn Jean, wo frey g'storwe esch, des Unternemme geleitet, wàs de Bugatti gezwunge het, syn Werik glich noch'm Zweite Weltkrej uffezheere.

## Weblingg

* Offizielli Websyte
* D Collection Schlumpf, die wältgröschti Bugatti-Sammlung z Milhüüse (Elsass)
Be aware and share

**Be aware and share**, churz **BAAS**, isch es Basler Flüchtlingshilfswärch wo 2015 im Rahme vo der Flüchtlingskrise gründet worde isch, und e Schwizer Film us em Johr 2016.

## S Hilfswärch

*Be aware and share* isch 2015 z Basel nach Schwizer Vereinsrächt vom Sozialarbeiter Baschi Seelhofer und es baar KolegInne gründet worde. S Iisatzgebiet vom Hilfswärch isch Basel und Griecheland.

Wo sech d Flüchtlingskrise im Summer 2015 verscherft het, het der Seelhofer zäme mit der Mara Massari (Sekretariat), der Jelena Cvijetic (Koordination) und irem Team afo Hilfsgüeter a di ungarisch-kroatischi Gränze z transportiere. De si Iisätz für gschdrandeti Flüchtlinge uf der griechische Insle Chios, grad vis-à-vis vo der türkische Küschde, derzue cho. Dört ischs BAAS-Team denn blibe, der Seelhofer het si Job as Jugendarbeiter ir Schwiz kündet und widmet sech jetz ganz de Hilfsprojäkt.

Im Mai 2016 hei si e Schuel uf der Insle Chios gründet. Si hei sech damit uf d UNESCO-Initiative *‘Education Cannot Wait’* („Schuelbildig für Chinder döf ned warte“) beruefe. Dür i der Schwiz gwunneni Schbände und Freiwilligenarbet düei si dört Flüchtlingschinder und -jugendleche e schdrukturierte Schuelalltag biete mit mindestens zwei Lekzione pro Tag. D Lehrer si oft sälber erwachseni Flüchtling; unterrichtet wird under anderem Hushalt, Schbroche (houptsächlech Änglisch und d Mueterschbroch vo de Flüchtlinge, zum Bispil Arabisch) und Rächne. S Hilfswärch arbeitet mit andere Organisazione zäme und wird vo grössere Hilfswärch wie em Norwegian Refugee Council finanziell underschdützt.

## Dr Film
Dr schwizerisch-iranischi Filmer Omid Taslimi het zäme mit em Lasse Linder e Dokumentarfilm dreit über e Reis, wo *Be aware and share* im Oktober 2015 a di kroatisch-ungarischi Gränze gmacht het. Dr Film zeigt wie das Projäkt zstand cho isch: d Chleidersammlig am Afang, d Überraschig übers grosse Inträsse i der Basler Bevölkerig, d Vereinsgründig, s Benefizkonzärt mit em Collie Herb, der La Nefera und andere. Es wird über di logistische Problem verzellt und wi si mit Liferwäge nach Kroatie reise; es wird zeigt, wie d schwizer Hälfer denn kroatischi Verbündeti finde und mit ine zäme am Gränzbahnhof vo Botovo Flüchtlinge, wo us em Zug stige und nach Ungarn loufe, Labesmittel und Chleider gä.

Abgse vo Situationsufnahme hets im Film verschidnigi Churzinterviews mit Teilnämer, und au mit em ORF-Korrespondänt Christian Wehrschütz. Allgemein het dr Taslimi dr Film schdarch uf d Motivation vo de Aktivischde fokussiert. Dr Film isch i Programmkinos z Basu, Bärn, Olte und Luzärn zeigt worde.

## Weblink
* Website vo Be aware and share
* 
* 
* Bilder vo der BAAS-Schuel uf Chios uf der Website vo Al Jazeera

## Qwelle
Walter Wobmann

Dr **Walter Wobmann** (* 21. Novämber 1957 z Schüpfe; haimatbrächtigt ebedert) isch e Schwyzer Bolitiker (SVP).

## Lääbe
Dr Wobmann het e vierjehrigi Lehr zum Automechaniker gmacht, hite schafft er as Tächnische Chaufmann in dr Wärchzyygbrangsche.

Dr Wobmann isch vu 2001 bis 2003 Mitglid vum Kantonsrot vu Soledurn gsii. Syt dr Wahle 2003 ghert er em Nationalrot aa. Är bolitisiert am rächte Fligel vu dr SVP un verdritt nationalkonservativi Aasichte. Är isch Co-Bresidänt vum Initiativkomitee «Gege dr Böu vu Minarett» un Mitglid vu verschidene Organisationen (Aktion fir e unabhängigi un neitrali Schwyz (Auns), Verainigung Sifa «Sicherheit fir alli», Huusaigedimerverband Kanton Soledurn (Vorstand) un anderi). Vu 2012 bis 2013 isch er Bresidänt vu dr SVP Kanton Soledurn gsii, syt 2007 isch er Bresidänt vu dr Federation vu dr Modorradfahrer vu dr Schwyz un syt 2012 Bresidänt vum Verband vu dr Schwyzerische Busundernämer *Bus CH*.

Dr Walter Wobmann wohnt z Gretzebach, isch ghyrote un het drei Chinder.

## Weblink
* 
* Websyte vum Walter Wobmann
* Fabian Renz: ''Warum gerade der Wobmann?'' Porträt in: Tages-Anzeiger vom 27. Novämber 2013
* ''Ein Patriot gibt Vollgas.'' Sändig Reporter, SRF 1 vum 11. Mai 2014
La Tène

**La Tène** chan eini vo däne Bedütige ha:
* La Tène NE, e politeschi Gmeind im Kanton Neueburg, Schwiz
* Latène-Kultur, en Epoche und Kultur vo de jüngere vorrömische Isezyt, wo ihren Name vom Fundort am Ufer vom Neueburgersee bi *La Tène* hät
* Laténium, es kantonals archäologisches Museum im Schwizer Kanton Neueburg, wo noch de Fundstell *La Tène* am Neueburgersee benännt isch und am Seeufer z Hauterive stoht
Brunnadern

**Brunnadern** isch de Name vo däne Ort:

**z Dütschland:**
* Brunnõdèrè bi Bõõdorf, en Ortstail vo de Gmaind Bõõdorf, Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg
* Brunnadern (Weilheim), en Ortstail vo de Gmaind Wyle, Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg

**i de Schwiz:**
* Brunnadern SG, es Dorf und ehemolegi Gmaind im Neckertal, Gmaind Neckertal, Kanton Sanggalle
* Brunnadern BE, es Quartier vo de Stadt Bärn
Wurstsalat

**Wurschtsalòt** isch èn suèr agmachtè Salòt mit Essig, Öl un Zibèlè, wo hauptsächlich us Wurscht bschtòt, sèll isch meischtens Brüèwurscht wiè Lyoner, Stadtwurscht odder Regènsburger Wurscht. S isch è traditionelli Zwüschèmaalzit z Süddütschland, im Elsass, dè Dütschschwiz un z Öschterrych.

Lut èm Dütschè Läbbensmittelbuèch, Leitsätz für Feinkoschtsalòt, isch s Uusgangsmatriaal gschnitteni Wurscht, au in Vomischung vo voschidenè Wurschtsortè unterènand, Gurkè un/odder Zibbèlè sowiè andrè würzigè Zuètatè*.

Für s Richtè wörd d Wurscht in dünni Schiibè odder Streifè gschnittè un mit rohè Zwibbelring odder -würfel kurz in èrè eifachè, lycht mit [[Speisesalz|Salz]] un [[Pfeffer]] gwürztè Essig-Öl-Marinadè yglait. Hüfigi Ergänzungè sin chly gschnitteni [[Radieschen|Radièsli]], [[Petersilie|Peterle]] odder [[Schnittlauch]]. Servyrt wörd dè Wurschtsalòt übblicherwys mit [[Brot]] odder [[Bratkartoffeln|Brõthärdöpfel]], i dè Gegènd um d [[Kurpfalz]] au mit [[Pommes frites|Pommfrits]].

== Variationè ==
=== Strõßburger Wurschtsalòt ===
Dè *Strõßburger* odder *Elsässer Wurschtsalòt*, dè ußerhalb vo dè Schwiz au *Schwizer Wurschtsalòt* benamst wörd, bschtòt us Lyoner un Chäs, deilwys au us [[Emmentaler|Ämmèdaler]]-Chäs.

=== Schwôbische Wurschtsalòt ===
Dié schwôbischi Variation wörd halber mit Lyoner un [[Blutwurst|Bluètwurscht]] gmacht.

=== Obberschwôbischè Wurschtsalòt ===
Dè sognannte *Gränzgänger* isch è [[Oberschwaben|obberschwôbischi]] Kombination vom Schwôbischè un Elsässischè, also Wurschtsalòt mit Lyoner, Bluètwurscht un Chäs.

=== Schwizer Wurschtsalòt ===
Dè originale schwizer Wurschtsalòt wörd mit [[Cervelat|Servelè]] statt Lyoner gmacht. D Servelè wörd meischtens dè Längi nõch gvirtelt oder halbyrt un denn in öppè 5 mm breiti Streifli gschnittè.

=== Öschtrycher Wurschtsalòt ===
Dè öschtrycher Wurschtsalòt wörd us [[Knackwurst|Knackwurscht]] odder [[Extrawurst|Extrawurscht]] zuèbereitet, sèlli Wurscht wörd au *Suuri Wurscht* un *Essigwurscht'' dauft.

Vowandti Gricht sin Ochsèmuulsalòt, Nürnbärcher Gwerch un Fleischsalòt.

## Weblingg

* Beschrybung vom Badischè Wurschtsalòt

## Einzelnõchwys
Abgeordnetenentschädigung

Abgeodnede send d Vrtredr vo ara Grupp. Desch naidig, wann s suscht zviel Leid zsemmakomma müaßded. Des geids en dr Bolidig, bei graoße Veroi ond soziale Eirichdonga.

## Gschichd
Am Afang vo Gmoischafda hend d Leid -älle- se droffa ond so lang midanaaandr greded bis se sich oinig warad. Wia d Gmeinschafda graißr worra send, isch des nemme ganga. Mo hod se auf Leid goingd, dia fir a Grubb greded hend. Do ka ma dene Leid genau saga, was se absschdemma sollad (imperativr Aufdrag] odr mo hod en se vrdraud ond hod se s Beschde fr d Vrdredene suacha lao (freis Mandad). Am Afang war des a Arbed nebam Schaffa. 

Bevor s Füschda odr Kenig geba hod, wared s *Thing* bei de Germana odr wia no heid en Doil vo Afrika

En dr Zeid, mos Firschda geba hod, hend se d Leid d Midsschbroch wiedr erkämbfa müassa. Desdrwega hods en Wirddeberg wiedr a Midbeschdimmong geba, d Wirddaberische Landschdänd.

## Heid
### S Geld
Oms Geld gohds emmr.

#### S Budgetrechd
Oine vo de wichdigschde Aufgaba vo de Abgordnede isch, dr Regierong beim Geldausgeba auf d Fengr z gugga ond drübr z beschliassa.

#### S Geld vo de Abgeordnede
**Abgeordnete** send a wichdigr Doil vo dr Demokratie. Weil ma vo *Lufd ond Liab* ned leba kaa, griaged se Geld drfir. 
Neba de Diäta, ara Okoschdapauschal, krigad se Büroausstattong, Reisekosten, Sachleischdongskonto, Mitarbeiterpauschal ond Ibergangsgeld.

##### Beim Schaffa
D Abgeordnede sollad jo ned vrhongra. Drom griaged se Geld.

###### En Berlin
En Berlin, em Bundesdag kriaged se (2016) monadlich 9.327,21 Euro.

Drzua kommad 4.305,46 €  fir Ausgaba

###### En Schduagrd
D Landdagsabgorndede griagat  7.616 Euro em Mooned.

##### Em Aldr
Em Aldr sollad se ned am Hongrduach naga. Drom griaged se Pensiona. Wann se dia Pensiona griagad isch odrschielch.

###### En Berlin
A Pensioo geids wemma 1 Joor Abgordneder war mid 65 Joor.
67,5 Prozend vo dr Abgeordnedaentschädigong noch 27 Mitgliedsjoohr erreichd.

###### En Schduagrd
A Pensioo geids wemma 8 Joor Abgordneder war mid 60 Joor.
Drvor griaged se an Vorsorgebeitrag in Höhe von monatlich 1.679 Euro

## Neds Adressa
* Guck dr Dein Abgeordneta aa - Abgeordnetenwatch
* Informationa vom Bundesdag
* Wia s bei de andre Ländr isch

## Amergonga


## Wo s her isch
Schwäbische Zeitung

D **Schwäbisch Zeidong** isch en Obrschwoba d graischd Zeidong. Grendad worra isch se en Leikirch im Johr 1945, ond 2013 isch se nach Raveschburg omzoga.

## Wem ghaird d Zeidong
Hildegard Diederich, Andreas Drexler, Andreas Gessler, Martin Walchner und Georg von Waldburg zu Zeil und Trauchburg. Georg von Waldburg zu Zeil und Trauchburg häld wesntliche Andeile an dr *Schwäbischen Zeitung*. Vo de andre Adoilsbsidzr wois ma ned viel.

## Brichderschaddong
S hod mid selbschdändige lokale Zeidonga agfanga, mo da gmoinsama Doil vo dr Schwäbischa Zeidong gnomma hend (Matrixbläddle). Wia bei andre Bläddla isch a Kondnendratioo wegam Koschdadrugg em Lauf dr Zid abglaufa. Nochanandr send Einstellung d Lokaldoil en Rottweil, Schramberg) ond en Ulm eigschdelld worra. Zletschd isch 2004 dr Ehinger Lokalverlag Feger om sei Selbschdschdenigsei komma.

### Lokalredaktiona
Lokalredaktiona vonm Norda nach em Süda:
Ellwangen *(Ipf- und Jagst-Zeitung)*, Oole *(Aalener Nachrichten)*, Loechenge, Ulm, Eegne, Laoba, Riadlenga, Bibra, Semmerenga, Drossinge *(Trossinger Zeitung)*, Spoachenga *(Heuberger Bote)*, Sulga, Mässkirch, Duttlinga *(Gränzbote)*, Waldsee, Pfulladorf, Leikirch, Raveschburg, Markdorf, Wãnge, Dettnãng, Hafe, Lindou *(Lindauer Zeitung)*.

## Amergonga


## Wo s her isch
Offenbach am Main

**Offenbach am Main** (churz oft au *Offenbach* gnännt) isch e hessischi Großstadt. Mit über 120'000 Ywohner isch si die fümftgröschti Stadt vo Hesse.

## Geschichd

; Aafäng
Scho en dr Schdoizeid war d Gegend bwond. S hod a baar Fond en dr Gegend.
;Röömrzeid
Offabach war en dr *Civitas Auderiensium* vo *Germania superior*, dr 'Provinz Obergermanien' glega. S hod an ara Schdrooß vo Offebach (Bernardstraße) zu ara Römerbrück mo ma en Bürgel vrmuaded ond weidr ibr Mühlheim am Main noch Steinheim glega. Au en Bieber ond Offenbach-Bürgel hod ma röömische Spura gfonda. Andre Röömerschdroßa hend se bei Bieber greuzd.
;Frankazeid
Aus em 6. odr 7. Jahrhundert hods em Süda vo eldeschda Ordskern en fränkischa Reihenfriedhof.

## Literatur
* Helmut Hill (Hrsg.): *Rumpenheim und Waldheim, lebendige Stadtteile von Offenbach am Main.* CoCon-Verlag, Hanau 2006, ISBN 3-937774-25-4.
* Hans Georg Ruppel: *Geschichte der Stadt Offenbach.* Neuauflage, Wartberg Verlag, Gudensberg-Gleichen 2003, ISBN 3-8313-1334-2.
* Hans Georg Ruppel, Lothar Braun: *Es begann in Offenbach …* Magistrat der Stadt Offenbach, Offenbach 2004, ISBN 3-9801846-3-3.
* Ulrich Jung: *Das war das 20.&nbsp;Jahrhundert in Offenbach und der Region.* Wartberg Verlag, Gudensberg-Gleichen 2003, ISBN 3-86134-923-X.
* Alfred Kurt: *Stadt und Kreis Offenbach in der Geschichte – am Main, im Rodgau und in der Dreieich.* Bintz-Verlag, Offenbach 1998, ISBN 3-87079-009-1.
* Wilfried B. Sahm, Christina Uslular-Thiele: *Offenbach – was für eine Stadt.* Hrsg.: Volkshochschule Offenbach, Cocon-Verlag, Hanau 2004, ISBN 3-937774-05-X.
* *Hessisches Städtebuch; Band IV 1. Teilband* aus „Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte“ – Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, hrsg. von Erich Keyser, Stuttgart 1957, .
* Günter Burkhard: *Die Attraktoren der Armut – Eine sozialökologische Untersuchung der wohnräumlichen Verteilung von Armut in der Stadt Offenbach.* Shaker Verlag, Aachen 1998, ISBN 3-8265-2696-1.

## Film
* *Bilderbuch Deutschland – Offenbach am Main.* Dokumentarfilm, Deutschland 1999, 43:40 Min., Buch und Regie: Heidi Lange, Produktion: Hessischer Rundfunk, Reihe: Bilderbuch Deutschland, Erstsendung: 2000.
* *Unterwegs in Offenbach.* Dokumentarfilm, Deutschland 2014, 44:43 Min., Produktion: Hessischer Rundfunk, Reihe: Geschichten aus Hessen, Erstsendung: 2014.

## Weblink

* Offizielle Website vo dr Stadt Offenbach am Main

## Quelle
Deponie

En **Deponii** isch en Ablagerplatz vo Abfallschtoffe. Früeher, vor Iifüehrig von dr Kehrichtverbrennig, hets viili Deponiie für Huuskehricht gää, wo bis zur Uuffüllig offe gsi sii. Es giit sii au hüüt no, z.&nbsp;B. in Süditalie. In höcher entwicklete Gegende wie Mitteleuropa giits hüüt nur no Deponiie für bsunderi Abfallarte wie giftige Sondermüll. Die Deponiie heisse Reaktordeponiie, will sii au nach Uuffüllig und Abdeckig no chemisch reagiere. Me muess drum bsunders uufpasse, dass z.&nbsp;B. kei Grundwasser-Verschmutzig tuet uufträte. Ei Reaktordeponii, wo am Aafang zwenig seriösi Vorkehre troffe worde sind und defür denn schpöter het müesse saniert werde, isch d Sondermülldeponie Chöllike. Für anderi Materialie wie z.&nbsp;B. Bauschutt macht me ebefalls no Deponiie; da sii nit chemisch reaktiv sind, heisse sii Inertschtoffdeponiie.

## Literatur
Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit
Grundwasser

**Grundwasser** isch unterirdisch liigends Wasser, wo sich über ere undurchlässige geologische Schicht sammlet. Es wird für d Wasserversorgig gnutzt, do s in dr Regel relativ suuber isch. Usser Keime, wo in dr Wasserversorgig abtötet wärde, giits keini Läbewese im Grundwasser. Siini Höchi, dr *Grundwasser-Schpiegel*, schwankt nach Jahresziit. En *Grundwasser-Schtrom* isch unterirdisch fliessends Grundwasser. Es tritt meischtens als Quelle ans Tagesliecht.
D Suuberkeit i dr Schwyz kontrolliert d Nationale Grundwasserbeobachtung NAQUA.

## Entstehung

Grundwasserskizze.svg|*Grundwasserskizze*


## Nutzung
Bedeutende Ressource für Mensch und Natur. In der Schwyz sinn 80% vu de öffentliche Wasserversorgung us Grundwasser.

## Schutz

CH-AI_-_Grundwasserschutzgebiet.jpg|*Grundwasserschutz-<br>gebiet*


## Weblink
* BAFU Zustand des Grundwassers in der Schweiz
* Grundwasser und Grundwasserprobleme am Oberrhein

## Fuessnoote


## Literatur
* Knaurs Lexikon – Das Wissen unserer Zeit.
Walter Ulbricht

Dr **Walter Ulbricht** (* 30. Juni 1893 z Leipzig, † 1. Auguscht 1973 z Groß Dölln, Gmeind Templin, Brandeburg) isch dr füehrendi Politiker von dr früehe DDR gsii.

Er isch 1928 Mitgliid vom Rychstag vo dr Weimarer Republik worde. Nach dr Machtergriifig vom Hitler 1933 isch er nach Prag, und 1938, wiider uuf dr Flucht vor de Nazis, in d Sowjetunion emigriert. 1946 isch er Mitbegründer von dr SED gsii und dört schtellverträtende Sekretär worde. 1949 bis 60 isch er schtellverträtende Minischterpräsidänt vom Land gsii, und 1960 bis 1973 schliesslich Schtaatsrat-Vorsitzende, das heisst Schtaatschef von dr DDR. Dr Ulbricht isch di triibendi Chraft bim Bau vo dr Berliner Muur 1961 gsii.

## D Pressekonferänz vom 15. Juni 1961
Am 15. Juni 1961 het der Walter Ulbricht e Pressekonferänz gä. Nach der Usag vom Rainer Holbe isch es bi dere Pressekonferänz um d Versorgigslag i der DDR gange. D Annamari Doherr wo der Reiner Holbe a die Pressekonferänz mit gno het, het du im Walter Ulbrich e Frag gstellt.

Doherr: "I möchti e Zuesatzfrag stelle. Doherr, Frankfurter Rundschou. Herr Vorsetzende, bedütet d Bildig vo nere freie Stadt Ihrer Meinig na, das d Staatsgränze am Brandeburger Tor ufboue wird? U syt Dir entschlosse, däre Tatsach mit allne Konsequänze Rächnig z trage?"

Uf das antwortet der Walter Ulbricht: "I verstah eui Frag eso, dass es Mönsche z Weschtdütschland git, wo wünsche, dass mir d Bouarbeiter vo der Houptstadt vo der DDR düe mobilisiere, um e Muur z boure, ja? Ääh mir isch nid bekannt, das e sone Absicht besteit, da sech d Bouarbeiter vo der Houptstadt houptsächlech mit em Wohnigsbou beschäftige, u ihri Arbeitschraft für das voll augnützt wird, voll ygsetzt wird. Niemer het d Absicht e Muur z boue." (Übesetzig us em Hochdütsch)

Zwöi Mönet nach dere besagte Pressekonferänz isch z Berlin am 13. Ouguscht 1961 d Muur boue worden u der Satz Niemer heig d Absicht e Muur z boue isch als Staatslüüg i d Gschicht yganbe.

## Weblink

* 
*
Harry S. Truman

Dr **Harry Truman** (* 8. Mai 1884, † 26. Dezämber 1972) isch ab 1945 Präsident von de USA gsii.

Dr Truman isch bii de Demokrate gsii. 1944 isch er Vizepresidänt gsii, und biim Tod vom Franklin D. Roosevelt 1945 isch er Presidänt worde. Er het s Potsdamer Abkomme unterschriibe und churz drufabe dr Befähl zum Atombombe-Abwurf uuf Hiroshima gäh. Schpöter het er dr Fair Deal verkündet. Siis Ziil isch Schtärkig von dr weschtliche Wält und Herschtellig vom ene globale militärische Gliichgwicht mit dr Sowjetunion gsii. Bi de Wahle im 1952 isch er nüme aaträte und drum im Januar 1953 us em Amt gschide.

## Weblink