Diphthong

E **Diphthong** isch e Zwiilüt, er bstoht üs zwee Vokal, wu in ere Silbe ufenander folge.

## Diphtong em Hochdejtsche ond Alemannische

S Hochditsch (d Standartsproch) het hauptsechlich drej Diphthong:

Stellewejs koht em Hochdejtsche au /**ui**/ ([], wia en *Pfui!*) vor. I Fremdwerter findet mr au wejtere Diphtong, wia zom Bejspiil /**ei**/ ([], wia en *Spray*) odr  /**öi**/ ([], wia e manchene Aussprache vo *Feuilleton*). Wejtere Diphtong ergebet sich, wenn i dä Umgangsproch s *[[r]]* als [] vokalisiirt wird.

S Alemannisch het wejtere Diphtong wia **ie** (sprich **iä**), **ue**, **üe** un witeri. Im Artikel Züridüütsch wäre zeh Stuck ufzellt: **ai, ei, äi, ou, öi, au, ̀öi, ie, ue, üe**.

Kai Diphthong isch in Andre-as, Micha-el, See-ufer usw., wel do e Silbedrännung zwische dr Vokal lit.

Diphthong kumme in bstimmte typische Wortgruppe vor, des heißt, dr glich Diphthong isch in ere greßere Zahl vu Werter aztreffe. Diä Wortgruppe enthalte im Hochditsche, im Alemannische un in andere Dialäkt zum Deil diä gliche Werter, Biispiil: 
* Hochditsch: *B*'au**m, l**au**fen, Fr**au*** un anderi
* [[Elsässisch]]/Kaiserstiählerisch: ''B'''aü'''m, l'''aü'''fe, Fr'''aü*** un anderi
* Bernditsch: *B*'ou**m, Fr**ou**, l**ou**fe'' usw.

D alemannische Diphthong sin nit iberal glich üsprägt, Biispiil:



Dabei isch mit ''Rois'' des Substantiv zo ''roise'' gmaint, also wemmr unterwegs isch. S schwäbische ''Reis''
(''Rejs'') mit Diphtong ([], was e Ahsammlung vo dünne Ästle odr e Körnerfrucht sai kennt, het im Oberrhaialemannische kai Diphtong und haißt dert ''Riis''.
 
I manche Gebiit vom Westschwäbische ond au vom Oste i ([[Schwaben (Bayern)|Bayerisch Schwabe]]) ond Siide werd de Diphtong ''oi'' aus em Mittelschwäbische au zom ''ai'' odr ''ae''. So haißt s dert wia im Oberrhaialemannische **Rais*, *Kindhait*, *Flaisch*.

Alli meglige Variante uf z zelle isch unmeglig, so kunnt *B**ue**ch, Sch**ue**h, M**ue**ter* usw. ellei im [[Oberrheinalemannisch|oberrhiinalemanische]] [[Breisgau|Briisgaü]] as *B**ue**ch, B**üe**ch, B**öe**ch* un (monophthongiärt) *B**öö**ch* vor.

Ä ainhaitliche Schrejbung vo de Diphtong het sich i de alemannische Schrejbung no nit durregsetzt. So lisst mr zom Beispiil firr s [[Phonem]] /*'ai**/  oft dii hochdejtsche Schrejbung ''ei'', abr au a weng aidejtiger ''ai'' odr ''ae''. S [[Phonem]] /**ei**/ wird au gern als ''ei'' gschriibe, abr au ase ''ej'', ''ey'', damit mrs a vom /**ai**/ unterschaide ka.

== D neihochditsch Diphthongiärung ==

Siter em 12. Johrhundert het dr [[Monophthong]] in ''Huus'' afange diphthongiäre (sich zum e Diphthong z wandle). Des het im Bayrische ([[Steiermark]]) agfange un schliäßlig alli ditsche Dialäkt erfasst üsser Alemannisch "im engere Sinn", [[Plattdeutsch|Plattditsch]] un dr Dialäkt in un um Köln. Do heißts alliwiil no ''Huus, Muus,'' suscht aber ''H**au**s, M**au**s'' oder ähnlig. Speter isch aü ii in ''Iis, Ziit, Giige'' un s üü in ''Füür, Hüüser, Stüür'' diphthongiärt, sodass es jetz ''E**is**, Z**ei**t, G**ei**ge'' un ''F**eu**er, H**äu**ser, St**eu**er'' oder ähnlig heißt.
 
**Sonderfall Schwobeland:** Im Alemannische im engere Sinn het sich des nit kenne durchsetze, numme s [[Schwäbisch|Schwebisch]] isch diphthongiärt (''H**ou**s'', **Ej***s'', ''F'''uj'''er, H'''ej'''ser, St'''ej'''er'', ''f'''ej'''cht''). D Diphthongiärung het z Augschburg aagfange un sich vo dört us usbreitet. Dr Kronischt Gassarus schriibt im 16. Johrhundert: "Umb dise Zeit (ca.&nbsp;1500) begundten die Augsburger ire Sprach zu ändern und etwas verständlicher zu reden, also daß sie zu unserer Zeit bei Regierung Kaiser Ferdinandi (1556–1564) ganz anderst redeten dann die Alten. Dann diselben vor diesem in Außsprechung des i und u das Maul weit aufsperrten, brauchen sie jezunder dafür ei und au im Schreiben und Reden.". Wiä aü d Tabälle rächts zeigt, sin diä "neije" schwebische Diphthong nit identisch mit dr [[Standardsprache|standardditsche]], sondern hän do, wu dr Dialäkt no guet erhalte isch, e eigene Charakter. Zu dr Lütschrift (Luutschrift) in dr Tabälle lueg bi [[Teuthonista|Teuthonischta]].

'''Schwizer Sonderfäll:''' In dr [[Schweiz|Schwiz]] gits ebefalls in drei gleinere Biät Diphthong an däre Luutstell, wu d neijhochditsch Diphthongiärung stattgfunde het. Wiä alt des Phänomen in dr Schwiz im jewiilige Biät isch, mueß no abglärt wäre.<br />
Z [[Kanton Unterwalden|Unterwalde]] wiist dr [[Sprachatlas der deutschen Schweiz|Sprochatlas vu dr ditsche Schwiz]] uf dr Kart "Eis" in fimpf vu dr zwelf Belegort Diphthong noch - ***Ej**s'' oder ähnlig sait mer dämno z Stans un Oberdorf, z Buochs, z Emmette, z Wolfeschiesse un z Engelsberg - alles Ortschafte im Oschte vum Kanton. S Wort fir ''Muus'' ("Maus") heißts do un noch in witere Belegort in dr Zentralschwiz ''M**uy**s'' oder ähnlig, z Engelberg ''M**öy**s''. Aü in viär abglägini Ort im Wallis isch ''M**uy**s'' belegt. ''M**ey**s'' oder ähnlig fir ''Müüs'' ("Mäuse") isch drgege numme z Buochs, z Emmette un z Wolfeschiäße belegt.<br />
In allene drei Muschterwerter hets Diphthong aü z Linn un z St. Peter im [[Kanton Graubünden|Graubündner]] Schanfigg un zuedäm z [[Issime|Eischeme]] am Monte Rosa ([[Italien|Italiä]]).

== Altalemannischi Unterscheidunge ==

Vu Laie wird d Diphthongiärung vum altalemannische **ii, uu** un **üü** im Schwebische viilmol fir dr Sindefall vu dr Schwobe ghalte. Aber s guet Schwebisch het aü hit alliwiil no alli Unterscheidunge, wus im [[Altalemannisch]]e gää het. So hän im Altalemannische d Werter ***ei*'ns, zw**ei**, G**ei**ß, Fl**ei**sch, M**ai**e, L**ei**tere, T**ei**g* un viil anderi e *'ei** gha - des het sich im Schwebische zu **oi, oa**, **ai**, **ae** oder ähnlig entwicklet: ***oi*'s, G**oi**ß, Fl**oi**sch* usw.<br />
Diä Werter, wu *'ii** gha hän, also zum Biispiil d Werter ''W**ii**b, L**ii**b, Z**ii**t, schn**ii**de'' hän hit im Schwebische meischtens **ej** [ei] - ''W**ej**b, Z**ej**t'' usw. Wäge däm ka eber, wu guet Schwebisch ka, in dr Regel licht erkänne, wu im nit-schwebische Alemannisch **ii** un wu **ei** [ai] ani ghert, also z. B. ''m**ai** Fl**oi**sch = m**ii** Fl**ai**sch''. 
Eber, wu numme vum Hochditsche ka üsgoh, ibersetzt villicht "m**ei**n Fl**ei**sch" = "m**ii**n Fl**ii**sch" - er meint, er mueß numme alli **ei** zu **ii** mache, no ischs Alemannisch. So kunnts zu hyperkorrekte (iberdriibe korrekte) Schriibunge: ''"Ich bin in miiner Kindhiit viil griist."''

Kei Regel ohni Üsnahm: Im südlige Berner Mittelland, deilwiis im weschtlige [[Berner Oberland]] un im Seisebezirk ([[Senslerdeutsch|Seislertütsch]]) het e Monophthongiärung stattgfunde, sodass dert s 
* bernditsch ''Fl**ej**sch, r**ej**se, B**ou**m, ch**öi**flech'' jetze 
* im monophtongiärte Biät ''Fl**ìì**sch, r**ìì**se, B**ùù**m un ch**ǜǜ**flech'' oder ''ch**ǜǜ**flig'' heißt. Im Underschid zu den alte Monophthonge hei aber die nöie Monophthongen en offnigi Vokalqualität.

== Bsunderi alemannischi Diphthongiärunge ==

Diphthongiärunge gits aber nit numme im Schwebische, sondern iberal im Alemannische. Derzue ghöre bsunders [[Hiat]]-Diphthongierige. E Vokal, wo am Ändi vore Silben isch gstande, het sech zumene Diphthong entwicklet:
* Hiat-Diphthongierig vo ''ii'', ''uu'' und ''üü:'' Üs em alte ''B**uu**, S**uu*** isch in dr meischte Gegende ''B'''ou''', S'''ou*** / *B*'oi**, S**oi*** / ''B'''au''', S'''au*** oder ähnlig wore. Byspilwörter mit *ii* und *üü* wäre *fr*'ei*** u ''n'''öi*** (höchstalemannisch *frii* u *nüü*). *Schn*'ii**je'' sait mer no im [[Höchstalemannisch|Hegschtalemannische]], suscht ''schn**ei**je''. Die Hiat-Diphthonge underscheide sech i teilne Dialäkte vo den ursprüngleche Diphthonge, z. B. Züridütsch ''Bou'' vs. ''Frau'' oder ''frei'' vs. ''zwäi''.
* Hiat-Diphthongierig vo ''aa'' mit ''i:'' Es längs ''aa'' am Wortändi het i vilne Fäll zur Vermydig vom Hiat en ''i'' aghänkt, z. B. ''m**aai**t''. Der ''i'' het i verschidnige Dialäkt ufen ''aa'' zrügg gwürkt u der [[Umlaut|Umlut]] ''ää'' bewürkt, z. B. Bärndütsch ''dr**ähj**t'', ''m**ähj**t'', ''s**ääj**t''. Dä ''i'' isch scho im Althochdütsche vorcho. Ds Nöühochdütsche het i söttigne Wörter zwar no der Umlut, aber ke ''i'' meh.
* Hiat-Diphthongierig vo ''aa'' mit ''u:'' I anderne Wörter het der läng ''aa'' zur Vermydig vom Hiat en ''u'' übercho. I teilne Dialäkt underscheidet sech dä Diphthong vom Diphthong ''ou'', z. B. Bärndütsch ''blaau'', ''graau'' vs. ''Bou'', ''Frou''.
* Im Schwebische isch üs ''goh'', ''loo'' un ''haa'' > ''g**ao**, l**ao*** un ''h'''ao*** wore

Näbe de Hiat-Diphthongierige git's ou Diphthongierige als Resultat vo Kontraktion oder vo Vokalisierig:
* Der Diphthong *ai* bzw. *ei* isch i verschidnige Fäll us ere Kontraktion vo ursprünglechem *agi* o.ä. entstande, z. B. Bärndütsch *s*'ei**t'' ('sagt'), ''l**ei**t'' ('legt'), ''tr**ei**t'' ('trägt'), ''g**ei**t'' ('geht'), Oberrhiinalemannisch ''l**ei**t'' ('liegt'). Söttigi Diphthonge sy scho im Mittelhochdütsche verbreitet gsy.
* Durch d Vokalisierung vum ''l'' sin im Berndütsche witeri Diphthong entschtande, z. B. in dr Werter ***au*'t* (alt), *W**aau*** ('Wahl'), ***Eu**tere* (Eltere), *W**ùu**che* (Wulche).

== Alemannischi Triphthong ==

Zuedäm gits Triphthong (Dreilüt), so *Gf**üeu*** (= Gefühl), *Sch**ueu*** (= Schule), *M**üej*** (= Mühe) im [[Berndeutsch|Bernditsche]], im [[Oberrheinalemannisch|Oberrhiinalemannische]] *M**iäj**, R**uej**, s dr**iäj**t* (= es gedeiht), s *gl**iäj**t* (= es glüht) un anderi.

== Literatür ==

* [[Werner König (Linguist)|Werner König]]: *dtv-Atlas zur deutschen Sprache.* München 1978; ISBN 3-423-03025-9
* [[Werner Marti]]: *Berndeutsch-Grammatik.* Bern 1985; ISBN 3-7720-1587-5
* [[Harald Noth]]: *Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung.'' Freiburg 1993; ISBN 3-89155-151-7
* Südwestdeutscher Sprachatlas (SSA), Kart "Eis" (SSA II/25.01), Kart "Maus" (SSAII/27.00), Kart "Mäuse" (SSA II/26.00), Kart "Feuer" (SSA II/28.00), Kart "feucht" (SSA II/26.03)
* Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben (SBS), Band 5, Kart 1 (mhd. ii in "Weib", "leiden" u.&nbsp;a.); Kart 11 (mhd. üü in "Kreuz", "Häuser" u.&nbsp;a.); Kart 17 (mhd. uu in "Bauch", "Haus" u.&nbsp;a.), Kart 97 (mhd. iu in "Feuer", "(ge)reut" u.&nbsp;a.); Kart 105 (mhd. ei in "Laib", "Geiß" u.&nbsp;a.); Kart 107 (mhd. ei in "Fleisch"); Kart 132 (mhd. ou in "Baum")
* Sprachatlas der deutschen Schweiz (SDS), Kart 105 ("Eis"), Kart 106 ("Maus"), Kart 107 ("Mäuse")

## Fuessnote