Marie Jaëll

D **Marie Jaëll** (* 17. Augschte 1846 z Steinseltz as  *Marie Trautmann;* † 4. Februar 1925 z Paris) isch e elsässischi Pianischti, Kumpenischti un Klavierpedagogi gsii.

## Lääbe

D Marie Jaëll isch z Steinseltz (Département Bas-Rhin) uf d Wält chuu. Si het Klavier zerscht bim Franz Hamma z Stuegert studiert, voreb dr Henri Herz iri ussegweendlig Begabig uusgmacht un si ab 1857 z Paris privat unterrichtet het. 1862 het er si in sy Klavierklass am Consérvatoire de Paris ufgnuu, wu si nume vier Monet speter mit em *Premier Prix de piano* uuszaichnet woren isch. No irem erfolgryche Debüt 1855 het si ne baar Johr lang Kunzärt gee, zerscht in dr nechere Gegnig, im Elsass, z Siddytschland un in dr Schwyz.

Am 9. Augschte 1866 het si dr Pianischt Alfred Jaëll ghyrote, isch uf Paris zoge unhet mi ihm zäme Kunzärt in ganz Europa un Russland gee. D Marie Jaëll het schyns vor allem s Spiil mit vier Händ gärn ghaa; syt si vierzehni gsii isch, het s zue irem Repertoire un zu eire Kunzärt ghert. Mit irem Mann Alfred het si vyl Stuck us ire Zyt fir vier Händ transkribiert un gspiilt.

Iber iri Uusbildig zur Kumpenischti waißt mer wenig, no 1870 het si Unterricht bim Camille Saint-Saëns kriegt, wu ire scho 1858 sy *Klavierkunzärt Nr. 1 D-Dur op. 17* gwidmet ghaa het, 1877 derno no d *Étude en forme de valse op.52,6*, un au bim César Franck. Aigeständigi Wärch sin ab 1877 entstande un au gly druckt wore.

Chinschtlerisch bregt wore isch si vor allem dur dr Franz Liszt, wu si anne 1868 chännegleert het un wu si derno Unterricht gnuu het byn em. Noch em Dod vu irem Mann im Februar 1882 het si ängere Kontakt mit em Liszt ghaa. Zwische 1883 un 1885 isch si all Johr e baar Monet bi iim z Weimar gsii un het Korrektur- un Sekretersarbete fir ihn gmacht. Dr Liszt, wu d Jaëll zue dr wichigschte Pianischte*ne vu ire Zyt zellt et, het ere sy Dritte Mephisto-Walzer (1883) gwidmet un het si au as Kumpenischti gschetzt. Är het ere dr Johannes Brahms un dr Anton Rubinstein vorgstellt. 1887 isch si dur d Vermittlig vum Saint-Saëns as aini vu dr erschte Fraue in d Pariser *Société des compositeurs* ufgnuu wore.

Aafangs 1890er Johr het si z Paris e Zylede vu zyklisch aaglaite Kunzärt gee (segs Kunzärt mit Wärch vum Robert Schumann 1890 im Salle Erard un segs Kunzärt mit Wärch vum Liszt 1891 im Salle Pleyel), wu vor allem di erschtmolig Uffierig vu allne Klaviersonate vum Beethoven (1893) bsundersch inträssant sin.

Mitti 1890er Johr het si iri Arbet as Pianischti un Kumenischti fascht gant yygstellt un si allmeh zurggzoge, go ne psychophysiologisch basierti Reform vu dr Klavierspiiltächnik entwickle, wu si in verschidene Biecher publiziert het, Si isch doderby vum Klavierspiil vum Liszt uusgange. D „Méthode Jaëll“, wie si bal gnännt woren isch,isch vu ire Schueler*ne (u. a. Albert Schweitzer, Blanche Selva, Jeanne Bosch van’s Gravemoer un Edward del Pueyo) adaptiert un wyterentwicklet wore.

## Klaviertächnik
D Marie Jaëll isch dierscht Klavierpedagogi sii, wu versuecht het, d Tächnik besser z mache un uuszwyte, indäm si vu dr Physiology vu dr Hand uusgangen is. Si het dr tächnisch Drill duscht dur e wisseschaftlg abgsicheret Ibemethodik, wu uf d Bsunderhaite vu dr Hand-Anatomy zuegschnitte gsii isch, E Hauptzyl vu ire Method het dr Ekonomy vu dr Bewegige gulte, In Zämenarbet mit em Dokter Charles Féré, em medizinische Laiter vu dr psychiatrische Klinik vu Bicêtre (bi Paris), het si zerscht in ere Studie s Muskelverhalte un dr Taschtsinn untersuecht, go zuen ere wisseschaftlge Analys vu dr Bewegige z chuu, wu wichtig sin bim Aaschlaa vu dr Taschte, also bim Erzyge vum Ton. Derno het si versuecht, e Bewusstsyy fir dr physisch Akt vum Spiile z schaffe as Grundlag fir e mental Abbild vu dr Chlangerzygig.

Us irem neie Aasatz „resultierten zahlreiche methodische wie inhaltliche Neuerungen. In *Le Toucher* (1895) werden detaillierte Bestimmungen aus physiologischen Gegebenheiten abgeleitet (u.&nbsp;a. langsames Üben auf niedrigem Sitz, Gleit-, Roll- und Drehbewegungen, Unabhängigkeit der Finger, Fixierung der Hand, innerliche Vor- und Nachbereitung von Klängen). In experimenteller Zusammenarbeit mit dem Physiologen Charles Féré zeichnet Jaëll in *Le Mécanisme du toucher* (1897) Anschlagsbewegungen von Klavierspielern auf und versucht, über einen systematisch vorgenommenen Vergleich die musikalische Relevanz harmonischer Bewegungen zu belegen.“

## Schrifte
* *Le toucher, enseignement du piano … basé sur la Physiologie.* Paris 1895; dt. *Der Anschlag* (= Band 1), übersetzt von A. Schweitzer, Leipzig 1902
* *La musique et la psychophysiologie* (Paris, 1896); dt. *Die Musik und die Psycho-Physiologie*, übersetzt von Fr. Kromayer, Straßburg 1905
* *Le mécanisme du toucher.* Paris 1897 
* *Les rythmes du regard et la dissociation des doigts.* Paris 1901
* *L’intelligence et le rythme dans les mouvements artistiques.* Paris 1904
* *Un nouvel état de conscience: la coloration des sensations tactiles.* Paris 1910
* *La résonance du toucher et la topographie des pulpes.* Paris 1912
* *Nouvel enseignement musical et manuel basé sur la découverte des boussoles tonales.* Paris 1922
* *Le toucher musical par l’éducation de la main.* Paris 1927
* *La main et la pensée musicale.* Paris 1927

## Wärch
* **1871–1879**
** *Beethoven’s Marcia alla Turca des Ruines d’Athènes* fir Klavier zue vier Händ, zäme mit em Alfred Jaëll
** *Deux méditations* (1871?) fir Klavier (em Théodore Hoffmann-Mérian gwidmet)
** *Feuillet d’album* (1871) fir Klavier
** *Impromptu* (1871 druckt) fir Klavier
** *Six petits morceaux* (1871) fir Klavier (dr Marie-Claire gwidmet)
** *Sonate* (1871?) fir Klavier (l’illustre Maître Franz Liszt gwidmet)
** *Bagatelles* (1872) fir Klavier (Monsieur Henri Herz gwidmet)
** *La Babillarde, Allegro* (1872)
** *Psaume LXV* fir Chor (1870?)
** *Valses op. 8* (1874) fir Klavier zue vier Händ
** Streichquartett (1875)
** Klavierquartett g-moll (1876?) (2 Versione)
** *Fantaisie sur Don Juan* (1876) fir zwai Klaviere
** Klavierkonzert Nr. 1 d-moll (1877) (em Camille Saint-Saëns gwidmet)
** *Götterlieder* fir Gsang un Orcheschter (1877)
** *Harmonies imitatives* (1877) fir Klavier (em Albert Périlhou gwidmet)
** *Runéa*, Opere in drei Akt (1878)
** *(5) Lieder* fir ai Singstimm mit Beglaitig vum Pianoforte (dr Louise Ott gwidmet) (1879)
** *Bärenlieder, six chants humoristiques,* fir Sopran un Orcheschter (1879)
** *Ossiane*, Poème Symphonique, 1879 z Paris urufgfiert

* **1880–1889**
** *Am Grabe eines Kindes* fir Chor un Orcheschter (1880) (Suite zum Dod vu aim vu dr Chinder vum Camille Saint-Saëns)
** Klavierkonzert Nr. 1 d-moll, Bearbaitig fir zwai Klavier (1880)
** *Quatre mélodies* fir Gsang un Klavier (1880) (dr Madame Alfred Ott gwidmet)
** *Fantaisie* fir Violine un Klavier (1881)
** *Romance* fir Violine un Klavier (1882) (em Monsieur Marsick gwidmet)
** Cellosonate (1881?) (em Ernest Reyer gwidmet)
** Violinsonate (1881) (dr Madame Thérèse Parmentier gwidmet)
** *Dans un rêve* (1881) fir Klaviertrio
** Klaviertrio (1881)
** *En route* (1882?) fir Orcheschter
** Cellokonzert (1882?) (em Jules Delsart gwidmet)
** *Six esquisses romantiques* (1883) fir Klavier (druckt unter em Titel *Six préludes*)
** Finale zum Dritte *Mephisto Walz* vum Franz Liszt (1883)
** Klavierkonzert Nr. 2 c-moll (1884?) (em Eugen d’Albert gwidmet)
** *Sphinx* (1885) fir Klavier (emCamille Saint-Saëns gwidmet)
** *Friede mit euch* (1885), Lied
** *Voix du printemps – Sur la grand route* (1885) fir Orcheschter
** *Voix du printemps* (1885 kumpeniert, 1886 druckt) fir Klavier zue vier Händ (dr Madame Aline Laloy gwidmet)
** *Voix du printemps, Idylle* fir Orcheschter
** *Adagio* (1886) fir Viola un Klavier
** *Ballade* (1886) (em Monsieur Adolphe Samuel gwidmet)
** *Prisme – Problèmes en musique* (1888) fir Klavier (em Camille Saint-Saëns gwidmet)
** *(6) Valses mélancoliques* (1888) fir Klavier (dr Mademoiselle Marie Rothan gwidmet)
** *(6) Valses mignonnes* (1888) fir Klavier (la Vicomtesse Emmanuel d’Harcourt gwidmet)

* **1890–1899**
** Zwooti Klavierstimm zue *Vingt pièces pour le piano op. 58* vum Benjamin Godard
** *La Mer* (1890) zue Gedicht vum Jean Richepin
** *Promenade matinale – esquisses* (1893) fir Klavier (A Melle Lucie Wassermann gwidmet)
** *Les Orientales* (1893?) zue Gedicht vum Victor Hugo (dr Madame Ch. Lamoureux (Brunet-Lafleur) gwidmet)
** *Les Beaux jours* (1894) fir Klavier
** *Les Jours pluvieux* (1894) Klavier (dailwys mit Orcheschter)
** *Paraphrase sur la lyre et la harpe* (1894) fir Klavier
** *18 Pièces* fir Klavier *d’après la lecture de Dante* (1894) in drei Dail
*** I. *Ce qu’on entend dans l’Enfer*
*** II. *Ce qu’on entend dans le Purgatoire*
*** III. *Ce qu’on entend dans le Paradis*
** *Chanson berçante* (1899) (dr Suzanne Villemin gwidmet), in *Le Toucher* (Band 2)
** *Conte de fée* (1899) (dr Marie-Anne Pottecher gwidmet), in *Le Toucher* (Band 2)
** *Les Chasseurs* (1899) (dr Madoul Kiener gwidmet), in *Le Toucher* (Band 2)
** *Petite valse chantante* (1899) (dr Madeleine Villemin gwidmet), in *Le Toucher* (Band 2)
** *Petits lutins* (1899) (dr Marthe Fauconnier gwidmet), dans *Le Toucher* (Band 2)
** *Papillons gris* (1899) (à Lisbeth Escherich), in *Le Toucher* (Band 2)
** *Les Cloches lointaines* (1899), in *Le Toucher* (Band 3)
** *Pauvre mendiante* (1899), in *Le Toucher* (Band 3)
** *Supplication* (1899), in *Le Toucher* (Band 3)
** *Sept pièces faciles* (1899) fir Klavier
* **1917**
** *Harmonies d’Alsace* fir chlai Orcheschter

## Literatur
chronologisch
* Jeanne Bosch: *Über Klavierspiel und Tonbildung nach Marie Jaëll’s Lehrweise.* In: *Zeitschrift der Internationalen Musikgesellschaft.* 4. Jahrgang (1902–03), S. 1–9 
* Blanche Selva: *L’enseignement musical de la technique du piano.* Paris 1922
* Albert Schweitzer: *Selbstdarstellung.* Leipzig 1929
* Edward del Puey: *Autour de la „Méthode“ de Marie Jaëll et de son apport à l’enseignement du piano.* In: *Revue internationale de musique.* No. 1 (1939), S. 929–938
* C. Piron: *L’art du piano.* Paris 1949
* M. W. Troost: *Art et maîtrise des mouvements pianistiques.* Paris 1951
* H. Kiener: *Marie Jaëll – problèmes d’esthétique et de pédagogie musicales.* Paris 1952
* G. C. Kop: *Inleiding tot de paedagogische muziekpsychologie.* Purmerend 1957
* R. Delage: *Trois figures de musiciens contemporains.* In: *La musique en Alsace hier et aujourd’hui.* Straßburg 1970, S. 287–306
* B. Ott: *Lisztian Keyboard Energy.* Lewiston 1992
* Horst Leuchtmann und Charles Timbrell: *Marie Jaell.* In: *The New Grove Dictionary of Music and Musicians.* Macmillan, London 2001, Band 12, S. 751
* C. Guichard: *Marie Jaëll – The Magic Touch, Piano Music by Mind Training.* New York 2004
* Laurent Hurpeau (dir.), Marie Jaëll : « Un cerveau de philosophe et des doigts d'artiste », (textes de Catherine Guichard, Marie-Laure Ingelaere, Thérèse Klippfel, Laure Pasteau, Alexandre Sorel, Christiane de Turckheim), Symétrie, Lyon, 2004, 282 p.
* Cora Irsen: *Marie Jaëll*, Wiesbaden : WV – Weimarer Verlagsgesellschaft in der Verlagshaus Römerweg GmbH, [2016], ISBN 978-3-7374-0241-5

## Weblink
* 
* Freia Hoffmann: *Jaëll, Marie* in: Instrumentalistinnen-Lexikon des Sophie-Drinker-Instituts
* www.marie-jaell.info
* www.mariejaell-alsace.net Websyte vu dr Association Marie Jaëll-Alsace (Stroßburi)
* Catalogues de la Bibliothèque Nationale et Universitaire (Stroßburi): Dr Nooloss vu dr Marie Jaëll isch in dr B.N.U.S.
* 

## Fueßnote