Verlag Sauerländer

Dr **Suurländer Verlag** isch e bedütende Schwiizer Verlag im Aargau gsi. Äxischtiert het er vo 1807 bis 2001. I sinere Gschicht het dr Verlag allewyl wider Schrifte vo dr alemannische Literatur und Sproochwüsseschaft truckt.

## Gschicht
Er isch 1807 vom Heinrich Remigius Sauerländer (1776–1847), wo vo Frankfurt am Main zerscht uf Basel cho isch, zäme mit em Basler Truker Samuel Flick z Aarau gründet worde. Zum Betriib het en eigeti Truckerei ghört, sid 1828 au en Buechbinderei, und vo 1822 bis 1848 het dr Verlag sogar z Chüddige im Jura grad au na en eigeni Babbyyrfabrigg gha.

Em *Suurländer* sin erscht gross Hauptautoor isch dr Heinrich Zschokke gsi. Däm dütsche liberale Schriftsteller, wo i dr unsichere Zyt im Düütsche Rych uf Aarau ggangen isch, sini Schrifte sind im ganze düütschssproochige Ruum bekant gsi. Bim Suurländer isch d Zytschrift «Schwiizerbott» usecho, wo dr Zschokke als Scheffredakter zämegstelt het. Dr Verlag het em Johann Heinrich Pestalozzi sini *Wucheschrift für Mönschebildig* und em Philipp Emanuel von Fellenberg sini *Landwirtschaftliche Bletter vo Hofwil* useggää. Langi Zyt isch dr Suurländer d Trukerei vo dr *Aarauer Zytig* gsi.

Im 20. Joorhundert het dr Verlag bsunders Chinder- und Jugetbüecher und Schuelschrifte useggää. Und es sind au Sachbüecher zu dr Gschicht und dr Kultur vo dr Schwiiz im Verlagsprogramm gsi. So sind öppe d Buechreie *Argovia* und Schrifte vom Aargauer Kunschthuus bim Suurländer usecho.

I sinere ganze Gschicht het dr *Suurländer* immer wider Schrifte vo dr alemannische Literatur trukt. Dr Johann Peter Hebel het die nöji Uflaage vo de *Alemannische Gedicht* sid 1820 bim Schwiizer Verlag lo truke, und dä het se den wo dr Hebel anne 1826 gstorben isch no langi Zyt i wytere Usgaben abtrukt. Es baar Autoore sind fascht immer uf Aarau ggange mit irne Wärch, anderi nur sporadisch. Em Verlag vertankt me au d Nöiusgaabe vo alerhand literarische Mundartwärch us dr Schwiiz und au dr Truk vom Traugott Vogel sinere Tegschtsamlig “Schwizer Schnabelweid” vo 1938.

Für d Schwiizer Mundartforschig het sech dr Aarauer Verlag scho im 19. Joorhundert ygsetzt, won er em Franz Joseph Stalder sin *Versuch eines Schweizerischen Idiotikon* (1806, 1812) und dänn em Jost Winteler sini Schrifte und em Jakob Hunziker sis *Aargauer Wörterbuech* useprocht het. Und i dr jüngere Zyt het me vo Aarau immer wider sproochwüsseschaftlechi Wärch gseh, so wie d Reie *Sprochlandschaft* (dodrunder 1986 dr Samelband mit Schrifte vom Rudolf Hotzenköcherle: *Dialektstrukturen im Wandel*), em Eugen Dieth sini *Schwyzertütschi Dialäktschrift* (Nöiusgab 1986), s Buech *Die viersprachige Schweiz,* wo dr Hans Bickel und dr Robert Schläpfer im Joor 2000 usegää händ, und em Peter Zürrer sini Arbet über d *Sproochinsletieläkt vom Walserdüütsche* z Italie anne 1999.

Anne 2001 het dr Hans Christof Suurländer dr Familiebetriib em Cornselsen-Verlag vrchauft. D Familie Suurländer het 2004 s Firmenarchiv vom Verlag em Staatsarchyv z Aarau ggää. S Archyv und d Aargauer Kantonsbiblioteek händ zu de Sache vom Suurländer es eigets Internetprojäkt uf d Bei gstellt.

## Bekanti Autoore vom Suurländer
* Johann Peter Hebel
* Jost Winteler
* Sophie Haemmerli-Marti
* Paul Haller
* Josef Reinhart
* Traugott Meyer
* Rudolf Hägni
* Olga Meyer
* Traugott Vogel
* Kurt Held
* Martha Ringier
* Lisa Tetzner
* Jörg Steiner
* Hermann Vortisch
* Josef Villiger
* Robert Stäger
* Franz Hohler
* Roland Zoss
* Robert Schläpfer
* Hans Bickel

## Literatur
* Hans Sauerländer, Heinz Sauerländer, Charles Bornet: *Hundertfünfzig Jahre Haus Sauerländer in Aarau*. Aarau 1957.
* *175 Jahre Sauerländer.* Aarau 1982.
* Verena Rutschmann: *Pädagogischer Anspruch, konfessionelle Botschaft und literarischer Markt: Die Kinderbuchproduktion von drei Schweizer Verlagen im 19. Jahrhundert*. In: Heidy Margrit Müller (Hrsg.): *Dichterische Freiheit und pädagogische Utopie*. Lang, Bern 1998, ISBN 3-906757-56-0, S. 9–39.
* 

## Weblink
* Suurländer Verlag uf dr Website vo dr Datebank Induschtrygschicht vom Vamus

## Fuessnoote