open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rue Paille

D’ **Schtràuigàss** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Strauigass*; uff Frànzeesch *rue Paille*) ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu sa lììgt
D’ Schtràuigàss làuift uff äbba 120 Meeter vu dr Wildemannstraße bis àn dr Fàssbìnderplàtz. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa dr Schmììdplàtz. Doo ìsch a klainer Durchgàng bis àn dr Fàssbìnderplàtz.

## Gschìcht
D’ Schtrooss ìsch zem äärschta Mol ìm 15. Joohrhundert unter’m Nàmma *Stroh Gasse* schrìftlig ärwäähnt worra — d’ Schtrooss ìsch àwwer vììl älter un gheert züa da ältschta vu dr Schtàdt. Ìm 15. un 16. Joohrhundert hann vììla Schtràuiflìchter ìhra Warkschtàtt àn dr Schtrooss ghàà. Uff’m Mathieu Mieg sii Schtroossaverzaichniss vum Joohr 1815 hàt d’ Schtrooss uff Frànzeesch *Rue Paille* ghaissa. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 hàt d’ Schtross offiziäll dia Nàmma-n-uff Frànzeesch bikumma. Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothrìnga-n-ìsch sa uff Diitsch ìn *Stroh Gasse* umtaift worra. Àui d’ Nàzis hann sìe ànna 1940 asoo umtaift. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa àm Andsjoohr 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma.

Bis àm Ààfàng vum 19. Joohrhundert ìsch d’ Schtràuigàss a Sàckgàssa gsìì, wo vum Schmììdplàtz bis àn d’ Schmììdgàss verlängert worra-n-ìsch. Àm wäschtliga-n-And vu dr Schtràuigàss (àm hìttiga Nr. 1) ìsch sallamols dr Hoof vu da Waldner vu Freundstein gsìì. Dr Hoof ìsch sehr gross gsìì: ar hàt bis àn d’ neerdliga Schtàdtmüüra gloffa un hàt d’ hìttiga Freschawaid düa schliassa. Dr Hoof hàt vu 1653 bis 1798 züa da Waldner gheert. Grààd d’rnaawa ìsch dr hoof vu dr Fàmìlia ze Rhiin gsìì. Grààd bii dr Johànniskàpall àn dr Lànga Gàss ìsch a Schtaibrunna üss’m Joohr 1604, wo zem evànggelischa Pfàrrer Jean Lind un siinera Ehafràui Catherine vu Schwarzach gheert hàt — sa hann zamma àm Schtràuigàss 1 glabt.

Àn dr Schtràuigàss sìnn naawa da Schtràuiflìchter àui vììla àndra Hàndwarker gsìì. Àm And vum 18. Joohrhundert ìsch àn dr Schtrooss a Schtooffàwrìk gäffnet worra. Uff dr süüdliga Sitta vu dr Schtrooss sìnn vor àllem d’ Hìntersitta vu da Hiiser vu dr Schmììdgàss. Àb 1987 ìsch a klainer Tail vu dr Schtross tiaf gandert worra, fìrs Iikauifszäntrum ZAC des Maréchaux bàuia.

## Lìteràtüür
*

## Ainzelnoohwiisa
Rue des Tondeurs (Mülhausen)

D’ **Freschawaid** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Frescheweid*; uff Frànzeesch *rue des Tondeurs*) ìsch a Schtross ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu sa lììgt
D’ Freschawaid làuift uff äbba 120 Meeter vu dr Wìldamànnsgàss bis àn dr Fàssbìnderplàtz. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa d’ Wàgnergàss.

## Gschìcht
D’ Freschawaid ìsch aina vu da ältschta Schtroossa z’ Mìlhüüsa. Sa ìsch schuu-n-ìm 14. Joohrhundert schrìftlig ärwäähnt worra, unter’m làtiinischa Nàmma *Vicus Sancti Urbani*. Sallamols ìsch villiicht àn dr Kriizung vu dr Wìldamànnsgàss a Brunna gsìì mìt’ra Schtàtüüta vum Pàpscht Urban I. — dr Urban wìrd tràdizionäll ìm Elsàss àls Schutzhailiger vu da Wìnzer verehrt. Uff’m Plààn vum Merian ànna 1642 hàt d’ Schtrooss kää Nàmma trajt. Ànna 1797 hàt sa àwwer uff Diitsch *Frösche Weid* ghaissa. Daa Nàmma kummt vu da Fräscha, wo ìm Tränkabàch bii dr Wìldamànnsgàss glabt hann. Ìn siim Schtroossaverzaichniss vu 1815 hàt dr Mathieu Mieg ìn dr Schtrooss dräi Nàmma gaa: *Urbanusgasse*, *Frösche Weid* un *Rue des Tondeurs*. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 ìsch d’ Schtrooss offiziäll uff Frànzeesch *Rue des Tondeurs* taift worra — dàs bediitet „Scharergàss“. Àn dara Schtrooss hann zàhlriicha Tüachscharer ìhra Warkschtàtt ghàà.

Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothrìnga hàt d’ Schtrooss àb 1882 *Fröschenweide* ghaissa. Noh-n-em And vum Äärschta Waltkriag ìsch sa uff Frànzeesch ìn *Impasse des Tondeurs* umtaift worra. Unter’m Drìtta Raich ìsch àm 16. Àuigscht 1940 dr diitscha Nàmma z’ruckkumma. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa àm Andsjoohr 1944 hàt d’ Schtrooss wììder *Impasse des Tondeurs* ghaissa, vor äbb sa dur a Verordnung àm 18. Septamber 1989 ìn *Rue des Tondeurs* umtaift worra-n-ìsch. 

## Lìteràtüür
*

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Bärbel Stolz

D **Bärbel Stolz** (geb. *Schleker;* * 5. Novämber 1977 z Esslenga) isch e dytschi Schauspiileri.

## Lääbe
D Stolz isch e Doochter vum Schauspiiler un *[[Ernst Bienzle|Bienzle]]*-Tatort-Draibuechautoor Martin Schleker. D Stolz isch z Hoegna ufgwagse un het am Kraisgimnasium Riadlenga s Abituur gmacht. Derno het si Schauspiil an dr Hoochschuel fir Film un Fäärnseh Ernst Busch z Berlin gleert. Si het unter anderem z Berlin (1999), z Potsdam (1999), z Hannover (2000), z Krefeld/Mönchengladbach (2000), z Charlsrue (2001) un z Weimar (2002 bis 2003) Theater gspiilt.

In Film- un Fäärnsehprodukzioone het mer d Stolz u.&nbsp;a. chenne sää in *Dr. Marlene* (1998), *Sperling – Sperling und das schlafende Mädchen* (1998), *Der Kopp* (1998), *Die lange Nacht zwischen Mann und Frau* (1999), *Für alle Fälle Stefanie* (2000), *Z – Die Geburt* (2000), *Erste Ehe* (2001, Kino), *Kleiner Matrose* (2003), *Ist der Zirkus noch so klein, einer muss der August sein* (2003), *Balko* (2003), *Das Geschäft mit der Rache* (2004, Kurzfilm), *Verliebt in Berlin* (2005 bis 2006, SAT.1-Telenovela), *29.... und noch Jungfrau* (2006) un *Geschlossene Gesellschaft* (2006, Chuurzfilm). Anne 2008 isch si bi dr ARD-Vooroobeserie *Türkisch für Anfänger* vor dr Kamera gstande. Im Johr druf het mer si bi *Doctor’s Diary* gsää zäme mit ire eemoolige *Verliebt in Berlin*-Kolleegi un Fryndin Laura Osswald. Anne 2013 het si in ere chlaine Roll as Schwimmbaadbsuecheri im Erfolgs-Kinofilm *Fack ju Göhte* mitgmacht. Syter 2019 spiilt si d Roll vu dr Sibylle Beyer in *SOKO Stuttgart*.

Syt 2015 chännt mer si fir ire YouTube-Kanaal „Die Prenzlschwäbin“, wu si s Klischee vum Schwoob z Berlin parodiert, zum Dail uf Schweebisch. Im Juli 2016 isch ire eerscht Buech *Isch des bio? Die Prenzlschwäbin erzählt aus ihrem Kiez* uusechuu, 2019 ire zwait Buech *Ich bin dann mal Ex* iber Drännige. D Stolz isch syter anne 2011 ghyroote un het zwai Chinder.

## Uusglääseni Filmografy
* 1999: *Der Kopp* (Fäärnsehfilm)
* 2002: *Erste Ehe*
* 2005–2006: *Verliebt in Berlin* (Fäärnsehserie, 37 Folge)
* 2007: *29 und noch Jungfrau* (Fernsehfilm)
* 2007: *I’d Like to Die a Thousand Times*
* 2008: *Man liebt sich immer zweimal* (Fäärnsehfilm)
* 2008: *Türkisch für Anfänger* (Fäärnsehserie, elf Folge)
* 2008–2009: *Doctor’s Diary* (Fäärnsehserie, fimf Folge)
* 2009: *Die Rosenheim-Cops* (Fäärnsehserie, ai Folg)
* 2010: *Im Spessart sind die Geister los* (Fäärnsehfilm)
* 2011: *Lena will es endlich wissen*
* 2012: *SOKO Stuttgart – Die Aufreißer*
* 2013: *Fack ju Göhte*
* 2015: *Marcel über den Dächern*
* 2017: *High Society*
* syt 2019: *SOKO Stuttgart* (Fäärnsehserie)
* 2022: *Liebesdings*
* 2025: *Tschappel* (Fäärnsehserie, acht Folge)
* 2025: *WaPo Bodensee* (Fäärnsehserie, ai Folg)

## Schrifte
* *Isch des bio? Die Prenzlschwäbin erzählt aus ihrem Kiez*. Goldmann Verlag, 2016, ISBN 978-3-442-17597-0.
* *Ich bin dann mal Ex!: Storys einer Heldin von heute*. Goldmann Verlag, 2019, ISBN 978-3-442-17810-0.

## Weblink
* Offiziälli Websyte vu dr Bärble Stolz
* 
* 
* 

## Fueßnote
Impasse des Bœufs (Mülhausen)

S’ **Ocksagassla** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Ochsegàsslà*; uff Frànzeesch *Impasse des Bœufs*) ìsch a klaina Sàckgàssa ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu ’s lììgt
S’ Ocksagassla fàngt àn dr Kriizung vu dr Rue des Bons-Enfants, dr Metzgergàss un dr Gàrwergàss. Sa làuift uff äbba 40 Meeter ìn Rìchtung Nordwäscht.

## Gschìchta
Ànna 1561 ìsch d’ Schtrooss unter’m Nàmma *Grossheintzen Gasslein* bekànnt gsìì — àn dara Schtrooss hàt d’ Fàmìlia Grossheintz glabt. Uff’m Plàn vum Merian ànna 1642 hàt sa kää Nàmma trajt. Ànna 1798 ìsch sa *Ochsen Gasslein* gnännt worra — sallamols ìsch àn dr Wìnkel vu dr Metzgergàss a Schlàchthüüs gsìì. Ìn siim Schtrossaverzaichniss vum Joohr 1815 hàt dr Mathieu Mieg ìn dr Schtross zwai Nàmma gaa: *Ochsen Gasslein* uff Diitsch un *rue du Bœuf* uff Frànzeesch — *bœuf* ìsch s’ frànzeescha Wort fìr „Ocksa“. Schpeeter hàt maa àn dr Verbìndung mìt dr Schmììdgàss zwai Hiiser bàuja — domìt ìsch d’ Ocksagàss a Sàckgàssa worra. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 hàt d’ Gàssa offiziäll dr Nàmma *Impasse du Bœuf* bikumma — *impasse* bediitet aifàch „Sàckgàssa“.

Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothrìnga hàt sa àb 1882 uff Diitsch *Ochsengasse* ghaissa. Noh-n-em And vum Äärschta Waltkriag ìsch sa ànna 1919 *Impasse des Bœufs* gnännt worra. Àm 16. Àuigscht 1940 hann sìe d’ Nàzis nochamol *Ochsengasse* gnännt, un noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa ànna 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma z’ruckkumma.

Àm Äcka vu dr Gàrwergàss ìsch bis 1449 dr Sìtz vu dr Schüamàcher-Kärwerschàft gsìì.

## wàs doo z’ sah ìsch
* Àm Nr. 8 ìsch a Hüüs üss’m 16. Joohrhundert. ’S hàt Fanschter mìt Zwìschapfäschtla; dàs ìsch tüpisch vu dr Renaissance.

## Lìteràtüür
*

## Ainzelnoohwiisa
Impasse de l’Horloge (Mülhausen)

Dr **Ührahof** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Uhrehof*; uff Frànzeesch *Impasse de l’Horloge*) ìsch a Sàckgàssa-n-ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu sa lììgt
Dr Ührahof fàngt àm Gàrwergàss àà un làuift uff äbba 50 Meeter ìn Rìchtung Nordwäscht.

## Gschìchta
Ìn dr Mìtta vum 17. Joohrhundert ìsch dr Ührahof a züanig Grundschtìck gsìì, àwwer ìm 18. Joohrhundert ìsch’r a Sàckgàssa gsìì. Ànna 1843 hàt’r offiziäll dr Nàmma *Impasse de l’Horloge* bikumma — *horloge* ìsch s’ frànzeescha Wort fìr „Ühr“. Daa Nàmma schtàmmt vu dr Ühramàcheräi, wo dr Jean-Michel Heinrich àn dara Schtrooss grìnda hàt. Schpeeter hàt d’ Warkschtàtt züa dr Gsällschàft vum Pierre Risler gheert. Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothinga un vum Drìtta Raich hàt d’ Schtrooss uff Diitsch *Uhren Hof* ghaissa.

Sallamols ìsch d’ Schtross mìt dr Bàrfüassergàss verbunda gsìì. Villiicht ìsch sa àui mìt’m Waagla vum Müassbrunnergassla verbunda gsìì, wo zem Kloschtergàss fiahrt. Hìtt wìrd àwwer dr Ührahof ìm Norda vu zwai Hiiser (Nr. 4 un 7) gschlossa.

Àn dr Schtrooss hann vìlla Hàndwarker gschàfft, un ’s sìnn àui klaina bìrgerliga Wohnhiiser gsìì. Àm And vu dr Sàcksgàssa ìsch sallamols a Druckaräija gsìì, wo zem Geismar, schpeeter zem Lévy un schliasslig zem Friedling gheert hàt.

## Lìteràtüür
*

## Ainzelnoohwiisa
Bezirksamt (Baden)

**Bezirksamt** het mer z Bade vu 1813 bis 1939 di untere staatlige Verwaltigsbeherde ghaiße.

## Gschicht
Wel d Markgrofschaft Bade, syt 1803 Kurfirschtedum Bade un syt 1806 Großherzogdum Bade, vu 1803 bis 1810 zimli vyl Territorie derzue kriegt het un dodermit dytli greßer woren isch, het mer d Verwaltigsstruktur mieße nei organisiere. Zum Dail het mer di alte Näme vu dr Verwaltigsainhaite ibernuu, zem Byschpel in dr Kurpfalz, zum Dail het mer neii bruucht, wie Stabsamt, Vogteiamt, Stadtdirektion, Oberamt, Obervogteiamt, standesherrlig Amt, landesherrlig Amt un grundherrlig Amt. Wu d Patrimonialgrichtsbarkait ufghobe woren isch, z Bade sin des 1813 di grundherrschaftlige Ort gsii, het mer dr Name Bezirksamt iberall yygfiert. Bis 1864 het s au no anderi Näme gee wie Stadtamt oder Landamt, churzi Zyt au Stabsamt, derno het mer dr Uusdruck „Bezirksamt“ iberall bruucht..

Mit däne unterschidlige Ämter sin au unterschidligi Ufgabe un Rächtsstellige verbunde gsii. Di badisch Verwaltig isch aber in eme lange Prozäss bis 1864 nei gstaltet un verainhaitligt wore. Mit em *Gesetz, die Organisation der innern Verwaltung betreffend* vum 5. Oktober 1863, wu zum 1. Oktober 1864 in Chraft drätten isch, sin au d Beherde vu däre Ebeni vu dr Verwaltig ainhaitlig *Bezirksämter* gnännt wore.

Zum 1. Jänner 1939 sin alli badische Bezirksämter in „Landrat“ umgnännt wore. D Amtsbezirk sin glychzytig in Landkreis umgnännt wore.

Dur s *Gesetz über die Landkreisselbstverwaltung in Baden (Landkreisordnung)* vum 24. Juni 1939 sin di bishärige Krais per 15. Juni 1939 ufglest wore. Di bishärige Krais as Verband vu dr kommunale Sälbschtverwaltig un di bishärige staatlige Bezirksämter sin dur di neie Landkrais as unteri staatligi Verwaltisbezirk ersetzt wore.

## Ufgabe

An dr Spitz vun eme Amt isch dr Amtmann oder Oberamtmann gstande. Är het s Amt glaitet, wu im Name vu dr Regierig d Ufsicht iber d Verwaltig vu allne Gmaine vum Amt gfiert het. S Bezirksamt isch di unterscht Bolizeibeherde gsii, s sich in allne burgerlige Rächtssache di unterscht Inschtanz vu dr Juschtiz gsii, bis 1857 d Amtsgricht yygfiert wore sin. E jede Amtsbezirk het e Bezirksdokter ghaa, dr *Physikus*, wu d Ufsicht iber d Dekter, d Viidekter un d Hebamme ghaa het.

## Entwicklig

## Literatur
* Karl Stiefel: *Landesverwaltung. A. Organisation.* In: *Baden 1648 – 1952.* Band II, Karlsruhe 1979, S.&nbsp;1085–1101.
* Cornelius Gorka: *Die Vorgeschichte. Amtskörperschaften, Oberämter, Landkreise und ihre Interessenvertretungen bis 1945. Baden.* pdf 419 kB; abgerufen am 25. Januar 2020
* Bernd Wunder: *Die badische Beamtenschaft zwischen Rheinbund und Reichsgründung (1806–1871). Dienstrecht, Pension, Ausbildung, Karriere, soziales Profil und politische Haltung*. Kohlhammer, Stuttgart 1998, ISBN 3-17-014379-4 (*Veröffentlichungen der Kommission für Geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg. Reihe B, Forschungen*. Band 136)

## Weblink

* Badische Amtsbezirke 1900/10

## Fueßnote
Impasse du Coq (Mülhausen)

Dr **Hiahnerwìnkel** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Hiehnerwinkel*; uff Frànzeesch *Impasse du Coq*) ìsch a Sàckgàssa-n-ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu sa lììgt
Dr Hiahnerwìnkel fàngt àm Garwergàss àà, fàscht geega-n-ìwwer’m Ührahof. Sa làuift uff äbba 35 Meeter ìn Rìchtung Süüd-Südoscht.

## Gschìchta
Ìm Mìttelàlter ìsch woohrschiinsig doo a Hoschpìss vu da Bààsler Dominikàner gsìì. Schpeeter hann sìch doo d’ Garwer nììdergloo; sa hann s’ Wàsser vum Auguschtiinerbachla bnutzt.

Àm And vum 18. Joohrhundert ìsch dr Ort àls *Hühner Hof* bekànnt gsìì. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 hàt d’ Schtrooss offiziäll dr Nàmma *Impasse du Coq* bikumma — *coq* ìsch s’ frànzeescha Wort fìr „Güggel“. Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothinga un vum Drìtta Raich hàt d’ Schtrooss uff Diitsch *Hahnen Winkel* ghaissa.

## Lìteràtüür
*

## Ainzelnoohwiisa
Rue des Tanneurs (Mülhausen)

D’ **Garwergàss** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Gàrwergass*; uff Frànzeesch *Rue des Tanneurs*) ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu sa lììgt
D’ Garwergàss fàngt àn dr Kriizung vum Iitràchtsplatzla un vu dr Triiwergàss. Sa làuift uff äbba 127 Meeter ìn Richtung Nordoscht bis àn dr Kriizung vu dr Metzgergàss un vu dr Ocksagassla. Vu doo àà wìrd sa vu dr Müassbrunnergassla verlängert. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa dr Ührahof àn dr Nordsitta.

## Gschìchta
D’ Garwergàss ìsch aina vu da ältschta Schtroossa z’ Mìlhüüsa. Ànna 1319 ìsch sa unter’m làtiinischa Nàmma *Vicus cerdonum* schrìftlig ärwähnt worra. Ànna 1346 hàt sa schuu *Gerwer Gasse* ghaissa. Uff’m Schtàdtplàn vum Merian ànna 1642 hàt sa jedoch kää Nàmma trajt. Ànna 1797 hàt sa *Gerber Gasse* ghaissa. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 hàt d’ Schtrooss offiziäll dr frànzeescha Nàmma *Rue des Tanneurs* bikumma — dàs bediitet aifàch „Garwergàss“. Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothinga (àb 1882) un vum Drìtta Raich (àb’m 16. Àuigscht 1940) hàt d’ Schtrooss uff Diitsch *Gerber Strasse* ghaissa. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa-n-àm Andsjoohr 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma. Dr Nàmma vu dr Schtrooss kummt vu da zàhlriicha Garwer, wo sìch äntlàng em Schtàdtbachla nììdergloo hann.

Àm Äcka vu dr Metzgergàss ìsch sallamols a Schlàchthüüs gsìì. Àm Äcka vu dr Triiwelgàss ìsch àb 1465 a Bààdahüüs gsìì. Dàs Gebäi ìsch schpeeter vu dr Mìlhüüser Bäckerzunft ìwwernumma worra — àb 1672 ìsch doo ìhra Zunftschtuwa gsìì. Àm hìttiga Nr. 35, grààd geega-n-ìwwer’m Ocksagassla, ìsch sallamols s’ Hüüs „Zur Helle“ gsìì. Doo ìsch bis ìn dr Mìtta vum 15. Joohrhundert d’ Schtuwa vu dr Schüamàcher-Kärwerschàft gsìì. Ànna 1698 hàt a Hafalamàcher s’ Hüüs ìwwernumma. Noh ema Brànd ìsch s’ Hüüs ànna 1710 uffbàuja worra.

Àm hìttiga Nr. 9 un 11 ìsch àb 1771 d’ Schtooffdruckaräi vum Jellensperger un Kohler gsìì. Grààd d’rnaawa ìsch sitter 1759 d’ Schtoffdruckaräi vum Feer un Hofer gsìì, wo friahjer „Feer un Hügenin“ ghaissa hàt. Ìm 19. Joohrhundert ìsch dia Warkschtàtt vu da Gsällschàfta Graf, Thierry & Cie un Thierry-Mieg bewìrtschàftet worra. Àm Äcka vum Iitràchtsplatzla-n-ìsch d’ Tüachfàwrìk vum Jean-Henri Kullmann gsìì.

D’ Garwergàss ìsch hìtt maischtens a Gschaftsschtrooss.

## Lìteràtüür
*

## Ainzelnoohwiisa
Newman (Western Australia)

**Newman** ìsch a Bargbàuischtàdt ìn dr Regioon Pilbara ìm àuischtrààlischa Bundesschtààt Western Australia.

## Geogràfii
D’ Schtàdt lììgt 1.186&nbsp;km nerdlig vu Perth, 450&nbsp;Kilomeeter süüdlig vu Port Hedland un niina Kilomeeter neerdlig vum süüdliga Wandakrais (em Wandakrais vum Schtaibock). D’ Schtàdt lììgt ìn dr Wììschta un hàt Durschnìttstämpràtüüra vu Minimum 17,3&nbsp;°C un Maximum 31,4&nbsp;°C; d’ joohrliga Ragamànga-n-ìsch bii 317,8 Millimeeter glaaga. D’ Schtàdt lììgt àn’ra Heecha vu .

## Gschìchta
D’ Schtàdt ìsch ànna 1966 vu dr Mt. Newman Mining Co. Pty Ltd (era Filiàla vu dr Grupp BHP) grìnda worra, fìr d’ Äntwìcklung vu da Iisamina vum Mount Whaleback unterschtìtza. Àm Ààfàng ìsch d’ näija Schtàdt *Mount Newman* gnännt worra, noh-n-em nochberliga Barg Mount Newman — dr Barg salbscht ìsch noh-n-em Faldmasser Aubrey Woodward Newman taift worra, wo mìt 28 Joohra wahrend’ra Forschungsrais ìn Wäscht-Àuischtrààlia gschtoorwa-n-ìsch. Dr William Frederick Rudall hàt d’ Laitung vu dr Rais ìwwernumma un hàt dr Barg noh siim Vorganger loo taifa.

Schuu vor  Joohra-n-ìsch sìnn doo Üriiwohner gsìì, bsunderscht Iihaimischa-n-üss’m Schtàmm Martu. D’ Martu hann noh z’ noh ìhr Lànd un ìhr nomàdischer Laawesschtiil àm Ààfàng vum 20. Joohrhundert verloora, wu d’ Öiropäer ìns Làndesìnnera kumma sìnn. Wu maa z’ Marble Bar un Wiluna Guld äntdäckt hàt, hàt maa d’ Üriiwoohner üss ìhrem Lànd üssgwììsa.

## Transchport
Newman lììgt àm And vu dr Route 138, àn dr Kriizung vu dr Great Northern Highway. Züadam ìsch a klainer Flughààfa äbba 10 Kilomeeter süüdäschtlig vu dr Schtàdt.

D’ prìwààta Bààhnschträcka vu Newman fiahrt bis àm Hààfa vu Port Hedland. Dr Hààfa salbscht ìsch uffbàuja worra, fìr dr Iisa-n-arz ìn d’ gànza Walt üssfiahra. Àm 21. Jüüni 2001 ìsch a 7,35 km lànger Zug mìt 682 Wààga voll Arz un àcht Lokomotiiwa zwìscha Newman un Port Hedland gfààhra; ’s ìsch dr längschta Zug ìn dr Walt gsìì.

Àm 1. Hornung 2023 ìsch a vermìssta radioàktiiwa Kàpsla bii Newman wììder gfunda worra. Sa ìsch ìm Vormoneet vu’ma Làschtwààga käijt gsìì; dàs hàt züa dr Üssleesung vu dr Radioàktiwitäätsàlärt ìn Wäscht-Àuischtrààlia gfiahrt. D’ Kàpsla hàt maa ìn da Miina bnutzt, fìr d’ Dìchta un Fìllschtànd vum Iisanarz mässa.

## a pààr Bìlder

Newman panoramic, 2016 (05).JPG|A Tail vu dr Schtàdt, vum Radio Hill har gsah
Newman Visitor Centre, 2016.JPG|S’ Främdaverkehrsàmt vu Newman
Newman, Pilbara, Western Australia.jpg|Iisa-n-Arz bii Newman
Newman House, Newman, 2016.JPG|S’ Newman House
St Stephens Anglican Church, Newman, 2016.JPG|D’ ànglikànischa Stefànskìrìch


## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
John Hancock (Politiker, 1824)

Dr **John Hancock** (* 24. Oktoower 1824 z’ Bellefonte, Jackson County, Alabama; †&nbsp;19. Jüüli 1893 z’ Austin, Texàs) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Zwìscha 1871 un 1885 hàt’r zwaimol dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr John Hancock ìsch ànna 1824 z’ Bellefonte ìm Norda vum Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum John Allen Hancock. Ar ìsch ìn siinera Haimet ìn d’ Schüala gànga un hàt d’rnooh àn dr Üniwärsiteet vum Tennessee z’ Knoxville gschtudiart. Ar hàt schpeeter Racht gschtudiart un ìsch ànna 1846 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Austin àb Janner 1847 gschàfft. Vu 1851 bis 1855 ìsch’r Rìchter gsìì ìm zwaita Grìchtsbezirk vum Texàs. Doo druff ìsch’r nochamol prìwààter Rachtsànwàlt gsìì. Üsserdam ìsch’r Pflànzer un Vììhzìchter worra. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Ànna 1860 un 1861 ìsch’r Àbgoordnet’r gsìì ìm Represantàntahüüs vum Texàs.

Dr Hancock ìsch a Geegner vu dr Sezässion gsìì un hàt sìch gwaigert, noh-n-em Biitrìtt vum Schtààt Texàs züa dr Konfederàzioon, dr Träija-Aid uff daa näijer Schtààt z’ laischta. Wagadam ìsch’r vum Pàrlàmant üssgschlossa worra. D’rnooh hàt’r wììder àls Ànwàlt gschàfft. Wial’r sìch noch gwaigert hàt, ìn ìrgendainer Form d’ Konfederàzioon z’ diana, ìsch dr Druck uff’na so schtàrk gsìì, àss’r s’ Texàs hàt müassa fàraloo. Numma noh-n-em And vum Bìrgerkriag ìsch’r doo z’ruckkumma.

Politisch ìsch dr Hancock Mìtglììd gsìì ìn dr Demokrààtischa Pàrtäi. Ànna 1866 ìsch’r Delegiart’r gsìì uff’ra Versàmmlung, wo Verfàssung vum Texàs verschàfft hàt. Bii dr Kongrasswàhl vu 1870 ìsch’r ìm viarta Wàhlbezirk vu siim Schtààt ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1871 gsìì — doo ìsch’r ìm Eduard Degener sii Noohfolger gsìì. Ar ìsch zwaimol wììdergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1877 ìm Kongrass blììwa. Sitter 1875 hàt’r dr fìmfta Dischtrikt vum Texàs vertratta. Ànna 1876 hàt’na siina Pàrtäi nìmm fìr a Wììderwàhl nominiart. Ànna 1882 ìsch jedoch dr Hancock ìm zehnta Bezirk vu siim Schtààt ìn dr Kongrass gwählt worra — daa Bezirk ìsch grààd eewa-n-ärschtällt worra gsìì. Ìm Kongrass hàt’r zwìschem 4. März 1883 un em 3. März 1885 gsassa. Ànna 1884 hàt’r sìch nìt fìr a Wììderwàhl uffgschtällt.

Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm US-Represantàntahüüs hàt dr Hancock wììder àls Ànwàlt gschàfft. Ar ìsch àm 19. Jüüli 1893 z’ Austin gschtoorwa.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

* 
*
Taedong-gang

Dr **Taedong** ìsch a Fluss ìn Nordkoreà. 

Ar äntschprìngt ìm Nangnim-Gebìrg ìn dr Prowìnz Hamgyŏng-namdo, fliasst uff 439 Kilomeeter ìn Rìchtung Süüdwäscht mìt’m Naawafluss Pothong-gang dur d’ Hàuiptschtàdt Pjöngjang un mìndet bii Namp’o ìns Gaala Meer ii. Mìt’ma 4000-Toona-Schìff kààt maa-n-uff’m Fluss bis Songnim fààhra, un mìt’ma 2000-Tonna-Schìff bis 65 Kilomeeter unter dr Kwalla. Witterscht flussuffwarts wìrd dr Fluss vor àllem fìr d’ Bewasserung un d’ Ärziigung vun Enärgii bnutzt. Bii da wìchtiga Naawaflìss sìnn dr Biryu-gang, dr Nam-gang un dr Chaeryŏng-gang. Àm Owerlàuif gìtt’s d’ baida Schtàuiseea Nangnim un Kumsong.

## s’ Wàsserkràftwark Nyongwon
Àm Owerlàuif vum Fluss ìsch àm 5. Oktoower 2005 s’ Wàsserkràftwark Nyongwon gäffnet worra. ’S ìsch a groosser Schtàuidàmm dur a Gebìrgstààl. Ar soll d’ Hàuiptschtàdt Pjöngjang vor Ìwwerschwämmunga schìtza un àm Enärgiiversorgung vum Lànd mìtmàcha. 

## dr Wäschtmeerschtàuidàmm
D’ Koreàner nänna s’ Gaala Meer *Wäschtmeer*. Ìn dr Mìndung vum Taedong ìn dàs Meer bii Namp’o hann zwìscha 1981 un 1986 dräi Àrmeediwisioona a Schtàuidàmm ärrìchta — àn dara Zitt ìsch’r dr greeschta Schtàuidàmm vu dr Walt gsìì. Dr Wäschtmeerschtàuidàmm bschteht üss’ra àcht Kilomeeter lànga Schtàuimüüra, dräi Schliasa fìr d’ Schìff bis züa 50.000 BRT, 36 Siala un era Üsssìchtplàttform mìt’ma Müseegebäi ìn dr Form vu’ma Ànker. 

Dr Schtàuidàmm diant vor àllem àls Wàsserschaid zwìscha Meer- un Flusswàsser. Ar ìsch àui a schnalla Schroossa- un Iisabàhnverbìndung zwìschem Nord- un Süüdufer vum Taedong, un bìldet d’rzüa a füüsischa Bàrriar àn dr Flussmìndung — domìt känna d’ Schìffa unàbhangig vu da Gàngzitta-n-uff’ Fluss fààhra. Ar bewàhrt d’ Regioon bis uff Pjöngjang vor meegliga Flutkàtaschtroofa. Dànk em Dàmm känna d’ Litt s’ Siasswàsser fìr d’ Ìndüschtrii bnutza, odd’r aifàch fìr kocha un trìnka. Jeedsjohr ìsch àm Dàmm a Durflussmänga vun äbba 2 Milliàrda Kubikmeeter. Dr Dàmm wìrd jedoch nìt bnutzt fìr Eläktrizitäät ärziiga. 

Vor dr Ärrìchtung vum Dàmm hann d’ Litt flussuffwarts ìn Sàlzpfànna Meersàlz garnta. Zitter dr Trännung vu Meer un Fluss lììga d’ Pfànna brooch.

## Ààmärkunga
Dr Bàhnhoof Taedonggang un d’ Taedonggang-Bràuigsällschàft sìnn noh-n-em Fluss gnännt un befìnda sìch z’ Pjöngjang.

## Lüag àui
* Taedong-Tor

## Weblìnks

* National Committee of DPR Korea for IHP UNESCO: Taedong River Basin (anglisch; PDF; 8,4&nbsp;MB)

## Ainzelnoohwiisa
George Washington Jones (Politiker, 1828)

Dr **George Washington Jones** (* 5. Septamber 1828 ìm Marion County, Alabama; †&nbsp;11. Jüüli 1903 z’ Bastrop, Texàs) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1879 bis 1883 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta. Ar ìsch àui Vìzagouverneur vum Texàs gsìì.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr George Washington Jones ìsch ànna 1828 ìm Norda vum Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Noch ìn siinera Jugend hàt’r mìt siina Äältra ìns Tipton County ìm Tennessee gwàndelt, un d’rnooh uff Bastrop ìm Texàs. Ar ìsch ìn siinera jewilliga Haimet ìn d’ äffentliga Schüala gànga. Ar hàt d’rnooh Racht gschtudiart un ìsch ànna 1851 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Bastrop gschàfft. Ànna 1853 hàt’r Àbgoordnet’r ìm Represantàntahüüs vum Texàs wälla wara, ìsch àwwer àn dr Wàhl knàpp gschlààga worra. Ànna 1856 ìsch’r jedoch Bezirksschtààtsànwàlt worra. Obwohl’r pärseenlig d’ Unioon unterschtìtzt hàt, hàt’r wahrem Bìrgerkriag ìm Heer vu dr Konfederàzioon diant. Doo ìsch’r z’äärscht aifàcher Soldààt gsìì, àwwer ìsch àm 9. Jüüni 1862 Löitnànt ìm 17. Infàntriiregimant vum Texàs worra. Ìm Septamber 1864 ìsch’r àls Owerscht vu dr Infàntrii befäärdert worra. Noh-n-em And vum Kriag ìsch’r ànna 1866 Mìtglììd ìn’ra Versàmmlung gsìì, wo d’ Schtààtsverfàssung verschàfft hàt. Vu 1866 bis 1867 ìsch dr Jones Vìzagouverneur vum Texàs gsìì, mìt’m James W. Throckmorton àls Gouverneur. Üss dam Àmt ìsch’r äntloo worra, wial’r politischa Mainungsunterschììda vum Militäärbefehlshààwer, em Generààl Philip Sheridan, ghàà hàt — dr Generààl hàt gsajt, àss’r a „Hìnderniss zem Wììderuffbàui“ vum Texàs gsìì-n-ìsch.

Ìn Politik ìsch dr Jones Mìtglììd ìn dr Greenback Party gsìì. Bii da Kongrasswàhla ànna 1878 ìsch’r ìm fìmfta Wàhlbezirk vum Texàs ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. hàt’r àb’m 4. März 1879 àls Noohfolger vum De Witt Clinton Giddings gsassa. Ar ìsch amol wììdergwählt worra un hàt bis àm 3. März 1883 ìm Kongrass känna bliiwa. Ànna 1872 hàt’r sìch nìt fìr a Wììderwàhl uffgschtällt.

Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm US-Represantàntahüüs hàt dr George Jones wììder àls Ànwàlt gschàfft. Ànna 1882 un 1884 hàt’r sìch àn dr Gouverneur-Wàhl uffgschtällt, ìsch àwwer jeedsmol vum John Ireland gschlààga worra.

Dr George Washington Jones ìsch àm 11. Jüüli 1903 z’ Bastrop gschtoorwa. Ar ìsch doo ìm Fairview-Frììdhoof beardigt worra.

Ìm George Washington Jones sii Hüüs z’ Bastrop ìsch a gschìtzt Nàzionààl Hischtoorisch Dankmol.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

* 
* dr George Washington Jones bii dr *Legislative Reference Library* vum Texàs (anglisch)
* 

## Ainzelnoohwiisa
Myriam Fares

D’ **Myriam Fares** (àrààwisch , *mīryam fāris;* * 3. Mai 1983 z’  Kfar Schellal, Libànon) ìsch a libàneesischa Sangera un Schàuischpììlera.

## ìhr Laawa un Kàrriar
Uff d’ Walt kumma-n-ìsch d’ Myriam Fares ìn’ra maronitischa Fàmìlia z’ Kafar Shlal, ema Dorf ìm Süüdlibànon bii Saida. Mìt fìmf Joohra hàt sa fànga àà klàssischer Tànz larna. Mìt niina Joohra hàt sa àm Farnsahprogràmm *Al Mawaheb Al Saghira* mìtgmàcht un hàt doo dr äärschta Priis fìr orientàlischer Tànz bikumma. Sa ìsch schpeeter ìns Libàneesischa Nàzionààla Konsärwàtoorium gànga ge schtudiara — doo hàt sa viar Joohra làng orientàlischer Gsàng glarnt. Mìt 17 Joohra hàt sa ànna 2000–2001 àm Farnsahprogràmm *Studio-El-Fann* ìn dr Kàtegorii „Libàneesischer Gsàng“ mìtgmàcht. Doo hàt sa dr Priis vu dr bäschta Sangera-n-üss’m Süüdlibànon bikumma. Ànna 2003 hàt d’ Fares a Vertrààg mìt’m Music Master Records unterzaichent un hàt ìhr äärscht Liad *Ana Wel Shoq* üss ìhrem äärschta Schtüdioàlbum *Myriam* veräffentligt. D’ Sìnggel un s’ Video zem Liad hann a groosser Ärfolg ìn dr àrààwischa Walt ghàà un sìnn ìn mehrera Lander ìm Farnsah z’ sah gsìì. Fìrs Liad *La Tes’alni* hàt sa eewfàlls a Video dräijt. Schpeeter hàt sa ìhr äärschter Duftschtoff uff dr Màrkt gebrocht — ar ìsch noh-n-em Liad *Ana Wel Shoq* gnännt worra. Ìn dr Fares ìhr zwaita Schtüdioàlbum *Nadini* ìsch ànna 2005 ärschììna. Dräi vu da Liader hann a Müüsikvideo ghàà: *Nadini*, *Haklik Rahtak* un *Waheshny Eah*.

Ànna 2007 hàt d’ Fares ìhr äärscht Khaliji-Pop-Song *Moukanoh Wein* veräffentligt — ’s ìsch d’ Hàuiptsìnggel vun ìhrem drìtta Schtüdioàlbum *Bet’oul Eih*. Ìm Joohr druff hàt sa d’ Müüsikvideos zu dr zwaita un drìtta Sìnggel *Mouch Ananiya* un *Eih Elly Byehsal* veräffentligt. S’ Àlbum ìsch ìm Àwrìl 2008 üssagànga. Dàs Wark ìsch ain vu ìhra ärfolgriichschta-n-Àlba worra. Sa hàt àui zwei Videos fìr d’ Liader *Ayyam El Sheety* un *Betrouh* dräijt. Ànna 2009 ìsch d’ Fares ìm Film *Silina* ufftratta.

Ànna 2022 hàt d’ Fares zamma mìt dr trinidàdischa Rappera Nicki Minaj un em kolumbiànischa Sanger Maluma s’ offiziälla Liad vu dr Füassbàll-WM 2022 uffgnumma — ’s haisst *Tukoh Taka*. ’S ìsch a dräischproochig Liad uff Anglisch, Schpànisch un Arààwisch; ìm Liad sìngt d’ Fares ìm Libàneesischa un ìm Gulf-Dialäkt. S’ Wark ìsch ìn dr àrààwischa Walt kritisiart worra, dänn’s säjg a Imitàzioon vun dr Shakira ìhrem Liad *Waka Waka* fìr d’ Füassbàll-WM 2010.

Ànna 2021 ìsch bii Netflix a Belehrfilm üssagànga, wo ìn dr Fares ìhr Laawa-n-ärzeehlt.

## ìhra Diskogràfii
### Àlba
* 2003: *Myriam* (ميريام)
* 2005: *Nadini* (ناديني)
* 2008: *Bet'oul Eih* (بتقول أيه)
* 2011: *Min Oyouni* (من عيونى)
* 2015: *Aman* (آمان)

### Sìnggels
* 2009: *Lala Yaba Lala*
* 2009: *Tesaad Fiha*
* 2012: *Bus El Eayayez*
* 2017: *Chouf Halak Alayi*
* 2018: *Goumi*
* 2019: *Habibi Saudi*
* 2021: *Ghaddara Ya Dounya*
* 2022: *Maalesh*
* 2022: *Tukoh Taka* (zamma mìt dr Nicki Minaj un em Maluma)

## Weblìnks

* ìhra offiziälla Websitta (àrààwisch, anglisch)
* 
* 
* 
* 

## Ainzelnoohwiisa
Liechtensteiner Volksblatt

S **Liechtensteiner Volksblatt** isch di elter vu dr boode Daageszytige z Liechteschtaa. S wird vu dr Liechtensteiner Volksblatt AG uusegee un chunnt uf e Uflaag vu 9'000 Exemplar (2015). Am Dunschtig git s e Grooßuflaag vu 21'000 Exemplar verdailt. Dr Sitz vu dr Redakzioon isch z Schaan.

## Gschiicht
D Zytig isch zum eerschte Mool am 16. Augschte 1878 uusechuu un isch vum *Presseverein Liechtensteiner Volksblatt* verlait woore. Iniztiatoor un eerschte Redakter (bis 1884) sich dr fiirschtli Hoofkaplaan Johann Fetz gsii. Bis 1918 isch s *Volksblatt* e Wuchezytig gsii, ab 1919 isch s zwaimool, ab 1927 dreimool, ab 1962 viermool, ab 1978 fimfmool in dr Wuche uusechuu. Ab em Jänner 1985 isch s all Daag uusechuu (usser am Sunntig). 

D Zytig vum Ooberland giltet as kunservatiiv un em Fiirstehuus verbunde. Si stoht dr Fuurtschrittlige Buurgerbartei nooch. Syt em Septämber 2006 wird s *Volksblatt* vu dr Liechtensteiner Volksblatt AG uusegee, wu us em eemoolige Brässeverain entstanden isch. Im Oktoober 2006 isch dr Vorarlberger Medienunternämer Eugen Russ (Vorarlberger Mediehuus) mit ere Minderhaitsbedailigung in s Verlaagshuus yygstiige. D Meehait vu dr Akzie isch derby aber als in liachtestaanischem Bsitz bliibe. Aafangs 2018 isch zum Choschterspaare di druckt Zyschtigsuusgaab yygstellt woore.

S *Liechtensteiner Volksblatt* isch finanziert dur Abonnemänt un dr Verchauf vu Inseraat. S wird uf Dytsch ufglait un bschrybt vor allem daagesaktuälli Theeme us dr Regioon Liachtastaa, Schwyz un Eeschtryych.

Dr Verwaltigsroot vu dr Akziegsellschaft het voorgschlaa, uf dr Generaalversammlig Ändi Februar 2023 us wiirtschaftlige d Zytig per Aafangs Meerz 2023 yyzstelle und ruf s Unternäme z liquidiere.

## Ufböu
S *Liechtensteiner Volksblatt* hetz maischt die Rubrike:
* Titelsyte mit aktuällem Daagestheema
* Inlandsnoochriichte
* Bolitik (zmaischt Europa)
* Wiirtschaftsnoochriichte
* Spoort
* Kultuur
* Servicesyte un Wätter
* Panorama

## Literatur
* Wilfried Marxer: *Medien in Liechtenstein: Strukturanalyse der Medienlandschaft in einem Kleinstaat.* Verlag der Liechtensteinischen Akademischen Gesellschaft, 2004, ISBN 978-3-72111057-9.

## Weblink
* ''Liechtensteiner Volksblatt''
* Onlinearchiv vu dr Liechtensteiner Landesbibliothek (1878–1952)
* 

## Fueßnote
Jesús Castillo

De **Jesús Castillo** [ˈʤiːzəs kasˈtiʝo] (* 11. Juni 2001 z Callao, Peru; volle Name *Jesús Abdallah Castillo Molina*) isch e peruanische Fuessballspiller. Er wird als offensive Mittelfäldspiler ygsetzt und staht bim Sporting Cristal under Vertrag.

## Weblink

* Jesús Castillo uf dr Website vo Sporting Cristal

## Fuessnote
Vorarlberger Landeskonservatorium

S **Vorarlberger Landeskonservatorium** isch e eschtrychisch Konservatorium mit Sitz in dr Stadt Fealdkirch z Vorarlberg.

## Gschicht
D Gschicht vum Huus goht uf s Jesuitekolleg ''Stella Matutina'' zurgg, wu anne 1856 grindet woren isch un wu s Landeskonservatorium bis hite s Gebei dervu bruucht. S Landeskonservatorium isch 1977 as landesaige Konservatorium grindet un 2003 in e GmbH umgwandlet wore. Diräkter isch zerscht dr Anselm Hartmann gsii, in syre Amtszyt bis 2006 isch unter anderem e Kooperazionsverdrag mit dr Unwersitet Mozarteum Salzburg gschlosse wore. Syt 2006 laitet dr Jörg Maria Ortwein s Vorarlberger Landeskonservatorium as Diräkter

Zurzyt studieren rund 360 Studänte*ne in d Studieberaich Begabigsferderig, Beruefsstudie un Wyterbildig. In Zämenarbet mit em Mozarteum fiert mer d Studänte*ne in dr Studierichtig Inschtrumäntal- un Gsangspedagogik (IGP) in acht Semeschter zum Bachelor of Arts. In dr Chinschtlerische Studie chunnt mer s Staatli Diplom no 12 Semeschter iber. Anne 2006 isch em Vorarlberger Landeskonservatorium di European University Charta vu dr Europäische Union vergee wore, syt 2009 isch s Mitglid im Hochschuelverbund vu dr Internazionale Bodeseehochschuel (IBH).

Zur dr Kooperazionspartner zelle d Breagazer Feschtspiil, s ORF-Landesstudio Vorarlberg, s Musikgimnasium z Fealdkirch un s Musikgimnasium Schiers (Graubünde), un derzue au Partner us Kultur un Bildig in dr Euregio Bodesee.

Anne 2019 het mer blant, ass s Konservatorium im Johr 2021 zuen ere Privatuniwersitet wird. D Agäntur fir Qualitetssicherig un Akkreditierig Austria het där Aadrag vum Land Vorlardberg aber 2021 abglähnt, wel zwai vu 13 Kriterie in Dailberaich nit erfillt gsii seie.

## Uusgläseni Lyt, wu am Landeskonservatorium unterrichtet oder studiert hän
* Kirill Petrenko, Dirigänt
* Andreas Öttl, Solotrumpeter Bayerischs Staatsorcheschter
* Jürgen Ellensohn, Solotrumpeter hr-Sinfoniorcheschter un Hochschuellehrer
* David Helbock, Jazzpianischt
* Herwig Pecoraro, Operesänger an dr Wiener Staatsopere
* Äneas Humm, Opere- un Konzärtsänger
* Johannes Hämmerle, Musiker un Hochschuellehrer
* Clemens Morgenthaler, Sänger un Hochschuellehrer
* Herbert Walser, Musiker un Hochschuellehrer
* Fabian Pablo Müller, Musiker un Hochschuellehrer

## Weblink

* Homepage

## Fueßnote
Nationalversammlung (Frankreich)

D’ **Nàzionààlversàmmlung** (uff Frànzeesch *Assemblée nationale* ) ìsch s’ Unterhüüs (frànzeesch *chambre basse*) vum frànzeescha Pàrlàmant. S’ Owerhüüs ìsch dr Senàt; zamma bìlda sa a Zwaikàmmersyschteem.

D’ Nàzionààlversàmmlung bschteht üss 577 Àbgoordneta (uff Frànzeesch *députés* ), wo jewills ìn ainem Wàhlkrais gwählt wara — ìn jeedem Département gìtt’s mìndeschtens ain Wàhlkrais. Fìr d’ Mehrhait hàà müass àlso a Pàrtäi bzw. a Pàrtäijabìndniss 289 Àbgoordneta hàà. Dr Versàmmlungspresidànt — hìtt d’ Yaël Braun-Pivet — düat d’ Debàtta-n-ìm Plenààrsààl laita. Dr Presidànt ìsch normàlerwiis Mìtglììd vu dr greeschta Pàrtäi ìn dr Versàmmlung; d’ Vìzapresidanta schtàmma-n-üss da andra Pàrtäija, wo ìn dr Versàmmlung vertratta sìnn.

D’ Àmtszitt vu da Àbgoordneta ìsch 5 Joohra làng, àwwer dr frànzeescha Schtààtspresidant därft d’ Nàzionààlversàmmlung uffleesa, fìr àss näija Wàhla schtàttfìnda — ar därft dàs numma ainmol pro Joohr màcha. Dia Màssnàhm ìsch sitter 2000 saltaner worra, wial dur a Volksàbschtìmmung dr Àmtszitt vum Schtààtspresidant üss sììwa Joohra-n-uff fìmf Joohra verkìrzt worra-n-ìsch. Vu dr Pàrlàmantswàhl vu 2002 àà bis àn dr Wàhl vu 2022 hàt dr Presidànt jeedsmol a Mehrhait ìn dr Nàzionààlversàmmlung ghàà; a Uffleesung vu dr Versàmmlung wurd àlso z’unnutz sìì. Waga dr Gwàltsänttailung därft dr Schtààtspresidant nìt àn da Debàtta-n-ìm Pàrlàmant mìtmàcha. Ar därft jedoch a Reeda vor àm Kongrass vum Pàrlàmant ìm Schloss vu Versailles hàlta, odd’r kààt a Briaf schriiwa, wo d’ Presidanta vu jeeda Kàmmer vor àn da Àbgoordneta un Senàtoora laasa, ohna Debàtta. 

Sitter dr äärschta Legislàtüürperiooda vu dr Nàzionààlversàmmlung wahrend dr frànzeescha Revoluzioon düan d’ Lìnkspàrtäijer uff dr lìnka Sitta vum Plenààrsààl sìtza, wämm’r ’na vum Sìtz vum Versàmmlungspresidant har sììht, un d’ rachta Pàrtäijer uff dr rachta Sitta. Dr offiziälla Sìtz vu dr Nàzionààlversàmmlung ìsch dr Palais Bourbon àm lìnka-n-Ufer vu dr Seine ìm 7. Arrondissement vu Pàriis. D’ Nàzionààlversàmmlung bnutzt àui àndra nochberliga Gebäijer, wia dr Immeuble Chaban-Delmas uff dr Rue de l’Université z’ Pàriis. Wia d’ maischta wìchtiga Ìnschtitüzioona z’ Pàriis wìrd d’ Nàzionààlversàmmlung vu Repüblikànischa Gàrda bwàcht.

## Weblìnks

* s’ Wàhlsyschteem vu dr Wàhl zu dr Nàzionààlversàmmlung In: *wahlrecht.de* (uff Hoochdiitsch)
* Informàzioona ìwwer d’ Nàzionààlversàmmlung uff dr Websitta vu dr Nàzionààlversàmmlung (uff Hoochdiitsch)
* d’ Websitta vu dr Nàzionààlversàmmlung (uff Frànzeesch, Anglisch un Hoochdiitsch)
Lisi Mangold

D **Lisi Mangold** (* 24. April 1950 z Böckte; † 4. Jänner 1986 au deert) isch e Schwyzer Schauspiileri gsii.

## Leben
D Mangold het e Schauspiiluusbildig am Bühnestudio Züri gmacht. 

Vu 1972 bis 1974 het si ne eerscht Engaschmänt am Schiller-Theater Berlin ghaa un het deert *Wildwechsel* vum Franz Xaver Kroetz mitgspiilt. Vu 1974 bis 1983 isch si Mitgliid vum Ensemble vu dr Münchner Chammerspiil gsii. Deert het si in verschiidene Inszenierige vum Ernst Wendt gspiilt, unter anderem 1976 d Wendla in *Frühlings Erwachen* vum Frank Wedekind, 1978 d Rita Grabow in Lovely Rita vum Thomas Brasch un d Luise in s Schillers *Kabale und Liebe*, 1979 d Titelroll in s Kleists *Das Käthchen von Heilbronn* (mit irem Lääbespaartner Charles Brauer as Chaiser), 1980 d Titelroll in s Strindbergs *Fräulein Julie*, 1981 d Prinzessin Leonore von Este in s Goethes *Torquato Tasso* (mit em Brauer as Antonio) un 1982 d Celia in s Shakespeares *Wie es euch gefällt*. Derzue het si an dr Münchner Chammerspiil unter anderem 1975 d Käthe in *Einsame Menschen* vum Gerhart Hauptmann (Reschy: Peter Palitzsch), d Hero in s Shakespeares *Viel Lärm um nichts* (Reschy: Friedrich Beyer) un d Elisabeth in *Glaube Liebe Hoffnung* vum Ödön von Horváth (Reschy: Michael Verhoeven), 1976 d Natascha in *Nachtasyl* vum Maxim Gorki (Reschy: Liviu Ciulei) un 1978 d Judith in *Totentanz* vum August Strindberg (Reschy: Harald Clemen) gspiilt. 

Zäme mit em Ernst Wendt isch d Mangold anne 1983 an s Dytsch Schauspiilhuus z Hamburg gwäglset, deert het si 1984 d Titelroll in *Minna von Barnhelm* vum Lessing) gspiilt. Gaschtiert het si au an dr Ruhrfeschtspiil Recklinghausen un am Schauspiilhuus Bochum. 

Dernääbe het si verschiideni Rolle in Film un im Fäärnseh ibernuu, unter anderem het si 1977 d Mikaela in *The Serpent’s Egg* vum Ingmar Bergman gspiilt.

D Lisi Mangold isch mit 35 Johr an Chräbs gstoorbe. Si isch langi Johr bis zue irem Dood mit em Schauspiiler Charles Brauer liiert gsii.

## Filmografy
*1977: *Tatort: Finderlohn*
*1978: *Deutschland im Herbst*
*1977: *Das Schlangenei* (*The Serpent's Egg*)
*1981: *Trokadero*
*1984: *Die schwarzen Brüder* (Fäärnseh-Segsdailer)
*1984: *Mann ohne Gedächtnis*
*1985: *Die Mitläufer*

## Heerspiil
* 1976: Jean Chatenet: *Die Wölfin* – Reschy: Raoul Wolfgang Schnell (Kriminalheerspiil – SDR)
* 1981/1982: Douglas Adams: *Per Anhalter ins All* – Reschy: Ernst Wend (BR, SDR un WDR)

## Uuszaichnige
* 1972 Emil-Oprecht-Bryys

## Literatur
* 
* C. Bernd Sucher (Hrsg.): *Theaterlexikon. Autoren, Regisseure, Schauspieler, Dramaturgen, Bühnenbildner, Kritiker.* Von Christine Dössel und Marietta Piekenbrock unter Mitwirkung von Jean-Claude Kuner und C. Bernd Sucher. 2. Auflage. Deutscher Taschenbuch-Verlag, München 1999, ISBN 3-423-03322-3, S.&nbsp;453 f.

## Weblink
* 
*
Senat (Frankreich)

Dr frànzeescha **Senàt** (uff Frànzeesch *Sénat* ) ìsch s’ Owerhüüs (frànzeesch *chambre haute*) vum frànzeescha Pàrlàmant; s’ Unterhüüs (frànzeesch *chambre basse*) ìsch d’ Nàzionààlversàmmlung.

D’ 348 Senàtoora (uff Frànzeesch *sénateurs* ) wara mìttelbààr dur äbba 150.000 Biigoordneta un Lokààlpolitiker gwählt. D’ Zàhl vu da Wähler üss’ra Regioon ìsch àbhangig vu dr Beväälkerungszàhl, àwwer nìt proporzionäll zu dr Beväälkerung: d’ landliga Regioona hann bii dr Wàhl ìm Verhältniss mehr Schtìmma-n-àls d’ Schtädt. D’ Senàtoora wara fìr säcks Joohra gwählt. Sa màcha àn dr Gsätzgaawung mìt, àwwer ìm Zwiifelsfàll kààt dr Senàt vu dr Nàzionààlversàmmlung ìwwerschtìmmt wara. Dr Senàt hàt numma klaina Kontrollrachta geega-n-ìwwer d’ Regiarung: ar hàt s’ Racht, sìe z’ befrooga un Brìchter z’ veräffentliga, àwwer kààt d’ Regiarung nìt schtroofa.

Ìn siinera hìttiga Form ìsch dr Senàt s’ Ärgabniss vu dr Verfàssung vu dr Fìmfta Frànzeescha Repüblik, wo d’ Màcht vu dr frànzeescha Schtààtspresidant un dr Regiarung gschtärkt hàt un s’ Pàrlàmant gschwächt hàt. D’ Regiarung därft àlso ìns ìnnera Verfààhra vum Senààt iigriffa. Wial dr Senàt d’ schwächara vu da baida Kàmmer ìsch, ìsch’r ìn dr Vergàngahait haftig kritisiart worra — ainiga Litt hann vorgschlààga, dr Senàt àbz’schàffa.

Ànna 2003 ìsch a Anderung gsìì, wo ìm Senààt mehr Otonomii gaa hàt, un wo d’ Àmtszitt vu da Senàtoora vu niina uff säcks Joohra verkìrzt hàt. Àui dr Mìndeschtàlter ìsch vu 35 uff 30 Joohra-n-àwagloo worra. Wial d’ Wählerschàft làndlig gepräägt ìsch, ìsch ìm Senààt zitter siinera Grìndung ànna 1959 fàscht ìmmer a bìrgerlig-konsärwàtiiwa Mehrhait gsìì.

Dr Senàtspresidant — hìtt dr Gérard Larcher — vertrìtt dr frànzeescha Schtààtspresidant, wänn’r waaga Krànkhait, Rucktrìtt odd’r Tood siina Gschafter nìt kààt üssiawa, bis a näijer Presidant gwählt ìsch. Dàs ìsch zem lätschta Mol ìm Joohr 1974 gsìì. Dr offiziälla Sìtz vum Senàt ìsch dr Palais du Luxembourg àm lìnka-n-Ufer vu dr Seine ìm 6. Arrondissement vu Pàriis. Wia d’ maischta wìchtiga Ìnschtitüzioona z’ Pàriis wìrd dr Senàt vu Repüblikànischa Gàrda bwàcht.

## Weblìnks

* d’ Websitta vum Senàt
George C. Pendleton

Dr **George Cassety Pendleton** (* 23. Àwrìl 1845 bii Viola, Warren County, Tennessee; †&nbsp;19. Janner 1913 z’ Temple, Texàs) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1893 bis 1897 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr George Cassety Pendleton ìsch ànna 1845 z’ Viola ìm Bundesschtààt Tennessee uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Ned E. Pendleton un vu dr Sarah Pendleton geboorana Smart. Ar ìsch ìn siinera Haimet ìn d’ äffentliga Schüala un d’rnooh ìns Hannah High School gànga. Ànna 1857 hàt’r mìt siina Äältra-n-uff Belton ìm Texàs gwàndelt. Doo hàt’r ìm Hàndel un ìn dr Làndwìrtschàft gschàfft. Wahrem Bìrgerkriag hàt’r ìm Heer vu dr Konfederàzioon diant. Noh-n-em Kriag hàt’r àn dr Waxahachie Academy ìm Ellis County siina Üssbìldung furtgsätzt; ar ìsch àwwer krànk worra un hàt d’ Schtüdia müassa unterbracha. Gliichzittig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Zwìscha 1876 un 1910 ìsch’r Delegiart’r uff àlla regionààla demokrààtischa Pàrtäitaaga ìm Texàs gsìì. Vu 1882 bis 1888 ìsch dr Pendleton Àbgoordnet’r ìm Represantàntahüüs vum Texàs gsìì, un ìsch ìm Joohr 1886 Presidant vu dam Hüüs gsìì. Ìn da Joohra 1890 bis 1892 ìsch’r Vìzagouveneur vum Texàs gsìì. Ìm Jüüli 1896 hàt’r àls Delegiart’r àn dr Demokrààtischa Nàzionààla Versàmmlung z’ Chicago tailgnumma. Doo ìsch dr William Jennigs Bryan zem äärschta Mol àls Presidantschàftskàndidààt nominiart worra.

Àn da Kongrasswàhla vum Joohr 1892 ìsch dr Pendleton ìm sììbta Wàhlbezirk vum Texàs ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1892 àls Noohfolger vum William H. Crain gsìì. Ar ìsch amol wììdergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1892 ìm Kongrass blììwa. Ànna 1896 hàt’r sìch nìt fìr a Wììderwàhl uffgschtällt. Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm US-Represantàntahüüs hàt dr Pendleton ìm Bànksektoor gschàfft. Üsserdam hàt’r Racht gschtudiart un ìsch ànna 1900 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Temple gschàfft. Ìn dara Schtàdt ìsch’r àm 19. Janner 1913 àn’ma Hìrnschlààgààfàll gschtoorwa.

Dr George Pendleton hàt ànna 1870 d’ Helen Embree üss Belton (Texàs) ghiiroota ghàà. S’ Pààr hàt fìmf Kìnder ghàà.

D’ Ortschàft Pendleton ìm Bell County (Texàs) ìsch noh-n-ìhm gnännt.

## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks

* dr George C. Pendleton bii dr *Legislative Reference Library* vum Texàs (anglisch)
* 

## Ainzelnoohwiisa
Mönchsmühle (Krautweiler)

D’ **Mänchsmììhla** (uff Hoochdiitsch *Mönchsmühle* odd’r *Münchsmühle* uff Frànzeesch *moulin des Moines*) ìsch a Getraidamììhla z’ Krütwiller ìm Unt’relsàss. Sa lììgt àn dr Zorn uff dr Wingerschamer Schtrooss.

## Gschìchta
D’ Mänchsmììhla-n-ìsch ìm 9. Joohrhundert grìnda worra. Ìm 13. Joohrhundert hann sìe d’ Zischterzianser bnutzt. D’ maischta hìttiga Gebäijer schtàmma wohrschiisnig vum 18., 19. odd’r 20. Joohrhundert. Dr ghàuijta-n-Iigàngstoor üss Sàndschtai ìsch ànna 1730 ärrìchta worra. Ànna 1754 hàt dr Àbt Jacques Gacier d’Auvilliers üss’m Kloschter Neuburg s’ Hàuiptgebäi räschtoriart. Àn dr Frànzeescha Revolution hàt d’ Fàmìlia Diemer d’ Mììhla-n-ìwwernumma. Ànna 1884 ìsch àn dr Mììhla-n-a Brànd gsìì. Sitter 1970 wìrd d’ Mììhla unter’m Nàmma Meckert-Diemer bwìrtschàfta. Doo wara unteràndrem Mahl, Dìnkel, Taig un Breedla hargschtällt. 

Ìm Àugischt 2022 ìsch àn dr Mììhla-n-a groosser Brànd gsìì, wo s’ greeschta Tail vum Betriib zärschteert hàt. S’ hischtoorischa Gebäi ìsch àbgrìssa worra, un d’ Produkzioon ìsch zittawiis uff Gaiderta verlààgert worra. Ìm Oktoower 2022 ìsch d’ Mììhla wììder gäffnet worra.

## Weblìnks
* a Bschriiwung vu dr Mììhla bii dr *Europäische Charta der Zisterzienser-Abteien und -Stätten* (frànzeesch, anglisch)
* d’ Mänchsmììhla ìn dr Mérimée-Dàtabànk vum frànzeescha Kültüürminìschterium (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Eveline Stähelin

D **Eveline Stähelin** (* 26. Oktober 1959 z Winterthur) isch e Schwyzer Draibuechautoori un Filmreschiseeri.

## Lääbe
D Eveline Stähelin het vu 1987 bis 1993 an dr Dytsche Film- un Fäärnsehakademy Berlin (dffb) studiert. In däre Zyt het si as Reschiseeri verschiideni Film fir d dffb gmacht. Vu 2000 bis 2001 het si ne Draibuechjohreskuurs an dr Freie Draibuechschuel Berlin absolviert un vu 2003 bis 2005 Method-Writing-Seminaar im Rame vum SAT 1 Talänt Brogramm. Anne 2006 isch dr eerscht Fäärnsehfilm *Flanke ins All* no iirem Draibuech bim Schwyzer Raadio un Fäärnseh (SRF) uusechuu, 2007 derno *Heldin der Lüfte* un 2011 *Nebelgrind*, beedi zäme mit dr Josy Meier. Mit iire het si vu 2013 bis 2015 au d Draibiecher fir drei Folge vu dr Krimiseerie *Tatort* gschriibe.

Vu 2006 bis 2009 isch si Lektoori fir Spiilfilmbrojäkt fir s Schwyzer Bundesamt fir Kultuur gsii. Syter 2011 het si ne Lehrufdraag fir „Gschiichte: Dramaturgy & Wiirkig“ im Fach Meediepedagoogik an dr Alice-Salomon-Hoochschuel z Berlin un syter 2012 fir „Draibuech schryybe“ am Fachberaich Screen Based Media vu dr Berliner Hoochschuel fir Tächnik (Beuth-Hoochschuel).

## Filmografy
### Draibuech
* 2006: *Flanke ins All* (Fäärnsehfilm)
* 2007: *Heldin der Lüfte* (Fäärnsehfilm, mit dr Josy Meier)
* 2011: *Nebelgrind* (Fäärnsehfilm, mit dr Josy Meier)
* 2013: *Tatort – Zwischen zwei Welten* ( Fäärnsehfilm, mit dr Josy Meier)
* 2014: *Tatort – Schutzlos* ( Fäärnsehfilm, mit dr Josy Meier)
* 2015: *Tatort – Freitod* ( Fäärnsehfilm, mit dr Josy Meier)

### Reschy
* 1988: *Heidenröslein*
* 1989: *Nicht-Blick*
* 1990: *Berlin im März ’90*
* 1991: *Heidi*
* 1995: *On verra*

## Weblink
* *[https://www.drehbuchautoren.de/autor/eveline-staehelin d Eveline Stähelin]*, Porträä in dr Daatebank drehbuchautoren.de
* 
* 

## Fueßnote