open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manati

**Manati** (Familie *Trichechidae*, Gattig *Trichechus*) sin riisigi aquarischi Suugtier wo au als Seechüeh bezeichnet werre. Manati sin Pflanzefrässer wo d'meischti Zit ufem Grund grase.
Manati läbe in flachi Schwämbiet in Nord-, Zentral- un Südamerika, in dr Karibik un an dr Chüscht vo Afrika. 

D'Spezie *Trichechus senegalensis* läbt an dr Weschtchüscht vo Afrika, e andri (*T. inunguis*) an dr Oschtchüscht vo Südamerika, un d'dritti (*T. manatus*) in dr Karibik un an dr Chüscht vo Florida. Die Spezies cha 4,5 Meter oder lenger werre un läbt in Süess- un Salzwasser. Früher isch s'Manati wege sym Öl un Fleisch gjagt worre, hüt isch's aber gsetzlich gschützt. 

D'Manati vo Florida un dr Karibik sin e bedrohti Spezies, obwohl's kei natürlichi Feind hät. D'Mänsche hän syn Lebensruum a de Chüschte un Schwemmbiet ygschränckt; usserdem werre viili Manati vo Motorboot verletzt, oder sä verschlucket Fischfanggrät (Hoke, Metalgwicht usw.). Des Zügs isch meischten harmlos, numme d'Leine chönnet in de Verdauigtrackt inecho un s'Tier langsam umbringe. 

Manati sammle sich oft in dr Nächi vo Chernchraftwerki, weg em warme Wasser, un chönnet vo dere Wärmi abhängig werre. Wege dem wandre se nümme i wärmri Gwässer. In letschter Zit hän allerdings e huufe Chraftwerk zuegmacht; weg dem suecht dr U.S. Fish & Wildlive Service nooch andri Möglichkeite s'Wasser für d'Manati z'wärme.

## Literatur
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9

## Weblink

* Neue Art Seekuh entdeckt? uf stern.de
* Bricht iber di nej Art vum Marc van Roosmalen (ängl.)
Schweizer Mittelland

Ds **Mittuland** (französisch *Plateau suisse*, abr ou *Moyen pays*; italienisch *Altipiano svizzero*, rätoromanisch *Svizra bassa*) biudet näbem Jura u de Aupe eini vo de drü Grosslandschafte vor Schwyz.

Es macht öppe 30 Prozänt vor schwyzerische Landsflächi us u drinn woone rund 66 Prozänt vor Schwyzer Bevöukerig.

Es umfasst ds teus flachi, wytgehend jedoch hügligi Biet zwische Jura u Aupe u liegt im Mittu uf erer Höchi vo 400 bis 600 Meter über Meer. Es isch die wytus am dichtischti bsiedelti Region vor Schwyz u derdür ou wirtschaftlech u verkehrstechnisch dr bedütendschti Grossruum vom Land. S'Mittuland isch abr ou d'Region vo de meischte Stedt u de grossen Agglomeratione u es isch prägt vor Zersydlig und ere grosse Bevöukerigsdichti. 

Näb de geoglogische Gränze i Abgränzig mit de drü Grosslandschafte Aupe u Jura gits no witeri Definitione: Di politisch Grossregion Espace Mittuland beschteit us de Kantön Bärn, Friburg, Nöieburg u Soledurn u isch mit rund 1'745'000 Iwohner eini vo de wichtigere Regione.

Bemerkenswärt isch ou dass d'Dütschschwyzer u di frankophone Schwyzer im Espace Mittuland öppe glichstarch verträtte sy.

Im Gsprööch definiert me s'Mittuland mängisch weniger gnau ou aus "aues wo zwüsche Bärn u Züri isch" oder abr ou "aues wo zwüsche Gämfer- u Bodesee isch.
Jura

Under **Jura** verstot mer:

abgleitet vum latinische *ius* (Rächt), Mehrzahl *iura:*
* s Studiefach vu dr Rächtswisseschaft (umgangssprochlich in dr Schwiz un in Östriich *Jura* oder au *Jus* gnennt)
* e rächtswisseschaftlichi Fachzytschrift

usserdem:
* Jura (Gebirge), e Gebirg zwische Rhone un Hochrhi un südöschtlech vom Schwarzwald witter als *Alb* bis nooch Franke
:: mit folgende Deilberych: Tafeljura und Faltenjura
* Jura (Geologie), e erdgschichtlichi Periode im Mesozoikum, wo noochem Juragebirg benennt isch
* Kanton Jura, en Kantoon i de Schwiz
* Département Jura, es Departemänt i de Regioon Franche-Comté, Frankriich
* Isle of Jura, e Hebrideinsle vor dr schottische Westküste
* Krakauer Jura, e Landschaft bi Krakau, Pole
* Montes Jura, e Gebirg uff em Mo, wo noch em irdische Jura-Gebirg benennt isch
* Jura (Schiff, 1852), e Schiff uf em Nöieburgersee
* Jura (Schiff, 1854), e Schiff ufem Bodesee, wo ane 1864 vrsunke isch
* Jura (Weinanbaugebiet), e Wyabaubiet im Departemänt Jura, Region Franche-Comté, Frankriich
* Jura Elektroapparate AG, e Firma in dr Gmai Niderbuchste, Kanton Solothurn, Schwiz
* Jura, e slawischi Variante vum Vornamme Georg
Kronenbourg

**Kroneburri** (offiziell *Kronenbourg*) isch e Brauerei wu vum Elsàss schtàmmt. Mit ere Johrproduktion vun ungfähr 8 Millione Hektoliter, esch se vun wittem d'r erschte Bierhersteller vum ganze Frankriich. 

## Gschichte

* 1664 esch d'Familieunternehme vum Stossburier Geronimüs/Jérome Hatt gegrendet worre 
**N.B.** 's bekànnschte Bier vun Kroneburi heisst *1664*, sales esch iweràll vertriiwe. 

* 1850 esch d'Produktion nàch Cronenbourg verlägt worre, een Vorort vun Strossburi. 's Bier isch Hiit in Owernah gebraüt. 

* Zitter 2000 esch Kroneburi e Filiale vun d'r Firma ''Scottish & Newcastle''

* Erschtens sin d'Nome *Brasserie Hatt*, *Tiger Bock*, *Kronenburg* gsi, dann *Cronenbourg* dann schliessendli *Kronenbourg*. 

## Offizielle Websyte

Brasseries Kronenbourg
Montforter Deutsch

**Montforter Düütsch** isch e Doil vun em alemannische Schproochruum un Doil vun dem Boddeseealemannisch.

Die Schprooch, wu d Lüt im Nordoschte vun em alemannische Schproochruum dischkerieret.
S Montforter Düütsch umfascht wiite Doile vun em hüütige öschterreichische Bundesland Vorarlberg, en chline Doil vun em öschterreichische Bundesland
Tirol, d Regio Oberallgäu suidlich vu Immestadt un en Nordoschte vun d Boddeseeregio mit em vurmalige Oberamt Tettnang.

Gschichtlich isch s Montforter Düütsch durch d Zsammeghörigkhit vun dere nordöschtliche Boddeseregio untr d Grafe vun Montfort entschtande. Usstuusch vun Ware, Mansche und Kultur im Montforter Herrschaftsbiet hönd durch d Johrhunderte dozuer gfüert, dass e Regio mit ang vrwandte Dialekte entschtande isch.

## Wörterbuechli
*Boddebirre
*briacke
*dischkriere
*Guggumre
*Iis
*Kchriase
*loose
*Schträäl
Milchmann

Milchmaa cha sii

* de Pruef Milchmaa
* de Künschtlername vom serbisch-schwiizerische Rapper Goran Vulovic (* 1984) us Chur, lueg Milchmaa

"Milchmaa" chunt au im Titel vom bekannte Buech *[[Eigentlich möchte Frau Blum den Milchmann kennenlernen]]* vom Schriftsteller Peter Bichsel vor.
Thalwil

**Taalwiil** (amtlich *Thalwil*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz.

## Geografi
Taalwiil liit uf de lingge Siite vom Zürisee i de Nööchi vo de Stadt Züri. Zu de Gmäind ghööred d Wachte Ludreetike (*Ludretikon*), Ober- und Unterdorf sowie Gattike (*Gattikon*). S Piet vo de Gmäind umfasst 14,9 % landwirtschaftlichi Flèchi, 22,7 % Wald, 45,4 % Sidligsflechi, 14,9 % Vercheersflechi und 1,5 % Gwässerflechi.

## Gschicht
Taalwiil isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar Nach 1030 als *Talwile villam* (1133 *Telwil*). Bis is Jaar 1713 hät d Naachbergmäind Langnau zue Taalwiil ghöört.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 25,2 % (Stand 2011).

## Religion
32,5% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31,0% sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 häts das Ergebnis ggee: BDP 3,6 %, CVP 7,4 %, EDU 1,4 %, EVP 5,0 %, FDP 20,1 %. GLP 11,6 %, GP 9,1 %, SP 18,0 %, SVP 22,5 %, Suschtigi 1,3 %.

Gmäindspresidäntin isch d Christine Burgener (Stand 2012).

## Wirtschaft
Taalwiil isch für iri Side-Industrii bekannt. Di früenerigi Bedüütig im Sidehandel isch hüt verlore gange.

D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,4 % gläge.

## Verchèèr
Taalwiil isch en Chnotepunkt im Isebahnverkehr. Di eint Strecki gat uf Chur und di ander uf Zug, Luzern und zum Gotthard. Thalwil chamer au per Schiff erreiche. Thalwil hät au verschideni Buslinie (140, 141, 142, 145, 156, 240).

## Kultur
Taalwiil häd au es aktivs Kulturläbe, so zum Byschpil Filmtääg, Wyfeschtival oder Kunschtûsschtellige.

## Dialäkt
De züritüütsch Dialäkt vo Taalwiil ghört zu de Seemundarte.

## Literatur
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band II: Die Bezirke Bülach, Dielsdorf, Hinwil, Horgen und Meilen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 15). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1943.

## Weblink

* www.thalwil.ch
* 

## Fuessnote
Baldassare Peruzzi

De **Baldassare Peruzzi** (* 15. Januar 1481 bi Siena; † 6. Januar 1536 z Rom) isch e italienische Archidekt und Mâler gsi.

Er het d Villa della Fernesina z Rôm baut, won er au einigi Fréske din gmacht het. 1520 hetr denn de Petersdom im Vatikan baue, 1529 de Dom z Siena. Ide Jâr 1532-1536 hedder z Rôm de Palascht Palazzo Massimo alle Collone gschaffe, wo zue de wichdigschde Werk im Manierismus zällt wird.

De Peruzzi litt im Pantheon z Rom begrabe.

## Literatur
* 
* Christoph Luitpold Frommel u. a. (Hrsg.): *Baldassare Peruzzi 1481–1536.* Marsilio, Venezia 2005, ISBN 88-317-8495-1.
* Giorgio Vasari: *Vita di Baldassarre Peruzzi Sanese. Pittore et Architetto.* in Vasari: *Le vite dei più eccellenti pittori, scultori e architetti.* Newton Compton Editori, Rom 2010, ISBN 978-88-541-1425-8, S. 689 ff.

## Weblink

*
Manierismus

**Manierismus** bezeichned e Spâtform vo de Malerey, Baukunst, Plastik, Musig und de Literatûr i de Rönässõns und beschrybt öppe d Zyt vo 1515 bis is 17. Johrhundert. De Begriff „Manierismus“ isch vom Giorgio Vasari ygfüert worde, um de Styl vom Michelangelo zcharakterisiere.

In der Literatûr isch der Schwulst eins vo de Hauptmerkmol vom Manierismus. Noch em G.&nbsp;R. Hocke si Anagramm und Akronym, Epigramm und Oxymoron die typische Stilmittel vo dr manieristische Sproch-Alchemii.

In der Landschaftsarchitektur druckt sich d Vorliebe vom Manierismus für s Groteske und s Überraschende in Grotte und Wasserspiil us. Deren ihri Tricktechnik het schliesslig dr René Descartes zu siiner Theorii vom menschlige Automat inspiriert.

In der Architektur, wo men au vo **Spootrenaissance** redt, chunnt dr Manierismus in dr zaghafte Uflösig vo de Ornigssystem vo de Rönässõns zum Usdruck.

## Litratuur
* Frederick Antal: *Zwischen Renaissance und Romantik. Studien zur Kunstgeschichte* (Fundus-Bücher; 38-39). Verlag der Kunst, Dresden 1975.
* Jacques Bousquet: *Malerei des Manierismus. Die Kunst Europas von 1520 bis 1620*. 3. Aufl. Bruckmann, München 1985, ISBN 3-7654-1958-3. 
* Erich Burck: *Vom römischen Manierismus. Von der Dichtung der frühen römischen Kaiserzeit*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1971, ISBN 3-534-05676-0.
* Max Jakob Friedländer: *Die Niederländischen Manieristen* (Bibliothek der Kunstgeschichte; Bd. 3). Seemann, Leipzig 1921.
* Arnold Hauser: *Der Ursprung der modernen Kunst und Literatur. Die Entwicklung des Manierismus seit der Krise der Renaissance*. Dtv, München 1979, ISBN 3-423-04324-5.
* Richard Hiepe: *Meister des Manierismus. Gemälde, Handzeichnungen, Druckgraphik*. Galerie Wolfgang Gurlitt, München 1963.
* Gustav René Hocke: *Die Welt als Labyrinth. Manierismus in der europäischen Kunst*. Rowohlt, Reinbek 1991, ISBN 3-498-09184-0.
* Gustav René Hocke: *Manierismus in der Literatur. Sprach-Alchemie und esoterische Kombinationskunst*. 6. Aufl. Rowohlt, Reinbek 1978, ISBN 3-499-55082-2.
* Werner Hofmann (Hrsg.): *Zauber der Medusa. Europäische Manierismen*. Edition Löcker, Wien 1987, ISBN 3-85409-107-9 (Begleitband zur gleichnamigen Ausstellung).
* Tibor Klaniczay: *Renaissance und Manierismus. Zum Verhältnis von Gesellschaftsstruktur, Poetik und Stil*. Akademie-Verlag, Berlin 1977.
* Emil Maurer: *Manierismus. Figura serpentinata und andere Figurenideale; Studien, Essays, Berichte*. NZZ-Verlag, Zürich 2001, ISBN 3-85823-791-4.
* Achille Bonito Oliva: *Die Ideologie des Verräters. Manieristische Kunst, Kunst des Manierismus*. Dumont, Köln 2000, ISBN 3-7701-5424-X.
* Jürgen Schultze (Hrsg.): *Prag um 1600. Kunst und Kultur am Hofe Rudolfs II.* Luca Verlag, Freren/Ems 1988, ISBN 3-923641-19-2 (2 Bde.; Begleitbuch zur gleichnamigen Ausstellung).
* John Shearman: *Manierismus. Das Künstliche in der Kunst*. Athenäum Verlag, Frankfurt/M. 1988, ISBN 3-89547-039-2.
* Franzsepp Würtenberger: *Der Manierismus. Der europäische Stil des sechzehnten Jahrhunderts*. Verlag Schroll, Wien 1979, ISBN 3-7031-0490-2 (Nachdruck der Ausgabe Wien 1962).

## Weblink
Faulensee

**Fulesee** (*Schriftdütsch:* Faulensee) isch es Dorf am Thunersee im Bärner Oberland (Schwiiz). Äs ghört zur politische Gemeind Spiez (Kanton Bärn).

## Ortsgschicht
S'hüttige Fulesee geit zrügg uf e ne alti Güetergmeinschaft mit Aumänd u Waud, wos Dorf, Einzelhöf u Taunerhüser drzue ghört hei. Anne 1764 het Fulesee 317 Iwohner gha, im Jahr 1993 904 Iwohner. Bis i ds 19. Jahrhundert het's z' Fulesee e früehmittelalterlechi Kolumbankapäue gha, wo vo Schpiez isch abhängig gsii. Erwähnt worden isch das Chilcheni ds erschte Mau im Jahr 1330, bout worden isch sie über Gräber us der Bronzezyt. Vor em Iigang vo dr ehemauige Kapäue lyge Fundamänträschte von ere mittelauterliche Burg über em ne Fäuwd mit 41 Greber; die Burg cha me wäge Keramikfund uf d Zyt vom 11. bis 13. Jahrhundert datiere. Am glychen Ort schteit die hüttigi Chilche, wo vo 1961 bis 1963 isch boue worde. Früecher hei d'Lüt z'Fulesee vom Acker-, Obscht- und Räbbou gläbt, aber ou vom Fische und vom Schiffstransport. Mit em Aaschluss ad Thunerseestrass i de 1830er Jahr, mit dr Kursschiffahrt (Station sit 1876) und dr Schpiez-Interlake-Bahn (1893) isch z'Fulesee du dr Frömdevercher ufcho, nid zletsch natürlech o wägem milde Seeklima.

## Wirtschaft
Hüt sy d' Parahotellerie, d' (Usflugs-) Gaschtronomie u der Transitverkehr öppe glych wichtig. Äs gyt öppis Chlygwärb, d' Landwirtschaft isch aber rücklöifig. Nach em ne länge Unterbruch wärde syt es paar Jahr o z'Fulesee wider gwärbsmässig Trübel aapflanzt, wo zu Wy verabeitet wärde.
Kamm

E **Schträäl** isch e Inschtrumant us Holz, Horn odr Chunstschtoff zum strääle, da isch ordne und frisiere vun de Hoor. En anders Instrument womer för d Hoorpfleeg bruucht isch d Bürste.

Früener wo no d Hoorluus verbraitet gsii isch, hend voralem d Chind müese regelmässig miteme Luusstrèèl gstrèèlet werde. Bi sonam sind Zacke vil fiiner und nöcher binenand, so as die lästige Lüüs hangeblibe sind. Hüt bruucht mer Luusstrèèl no voralem bi Filzlüüs und för Huustier, wie Chatze und Hünd.

Wemma'na Papiir datsua ninnt, kamma mepma Strêêl vo Muul Musig mahha.

## Streel ide Landwertschaft
Zum Beera giidz Beerstrêêl. Dia luagand uus wia Schüüfile mit ama Griff, und vôrna zin Negl. Asoo muama ned jeedz Beerle am ôana tsemmaklüüba.

## Streel in dr Industrii
Streel wärde überall bruucht, wo me Material wo us lange Fasere beschdoht muess sübere und ordne. In dr Textilindustrii werde Wulle, Bauelle und anderi natürligi Fasere gstreelt, bevor si gschbunne oder suscht verarbeitet wärde, und z churzi Fasere wärde uussordiert und schböter mänggisch zu Filz verarbeitet.

Die maschinelle Streel beschtöhn us Drummle, wo sich dreihe und vil churzi Zehn uf dr ganze Oberflächi hai.
## Gschicht

Streel si eins vo den ältischte Inschtrument für d Körperpfläg wo erfunde worde si, und me kennt si scho us em alten Ägypte und andere Kulture us dr Antike. Hüfig si d Streel dekorativi Gegäschtänd gsi und us düüre Materiali wie Elfebei gmacht worde und verziert worde.

## Lueg au
* Wiberat

## Weblink
Bezirk Signau

Dr **Amtsbezirk Signou** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Signou gsi. Är het nüün Gmeinde umfasst:





Dr Gmein Truebschache het me bis i ds 1832 "Louperschwilviertu" gseit. Die süsch rächt grossi Ortschaft Zoubrügg isch nid uf dr Lischte. Dert geit nämlich Gmeinsgränze vo Louperschwiu u Rüederschwiu grad z mitts düre.

Dr Amtsbezirk Signou het 24'250 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 320 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Ämmitau.

## Weblink
*
Unterentfelden

**Onderäntfälde** (amtlich *Unterentfelden*) esch en Gmeind met rond 3300 Iiwohner em Kanton Aargau ond liit em Suhretal.

## Geographischs ond Allgemeins

Es gränzt a Aarou, Oberäntfälde, Suhr, Schönewerd ond Eppeberg-Wöschnau.
Us dem chamer folgere, dases ganz em Weschte vom Aargau esch ond dorom au zum Bärner Aargau ghört. D Verbindige send exzellänt, es get sowohl en Regionalzugverbindig (AAR), als au es usprägts Strossenetz ond en Aschloss ad Autobahn. D' Höchi öber em Meer betreit öppe 415 Meter. 
'S Dorfbeld esch starch vom Deschtelbärg prägt, wo aber eher en Högel als en rechtige Bärg darstellt.
Hüüfig redt mer vo 'Äntfälde', demet meint mer 'd Gmeinde Onder- ond Oberäntfälde, wo mettlerwiile veli Verwaltigsarbete gmeinsam verrechtet. Zom Bischpel de Zivilschotz ond 's Schuelsystem. Au send die beide Gmeinde so zämegwachse, dasmer si praktisch ned cha usenand halte. Beidi Gmeinde zäme hend rond 10'000 Iwohner ond jewiils en Änte em Wappe, wobi mer sich zemli secher esch, dass de Name 'Unterentfelden' ned wörkli vo de Änte stammt, sondern vom Ändi vom Fäld.

## Schuele ond Religion

Z Onderäntfälde sälber gets nor en Primarschuel ond en Realschuel. Beidi send e zwoi Schuelhüüser onderbrocht. Oberstuufeschüeler wo entweder ed Sekondar- oder Bezerksschuel wend go, müend die 'z Oberäntfälde mache. Aber well 'd Verbendige entweder per AAR (Regionalzug) oder Stross gröschteteils guet send, esch das för 'd Schüeler keis Problem. Au 'd Chendergärte ond 'd Musigschuel ghöred zo de Chreisschuel Äntfälde.
Onderäntfälde esch en reformierti Gmeind, die reformierte Gottesdienscht fendet em Chelegmeindshuus (e de Nöchi vom Gmeindshuus) statt. Katholischi Gläubigi müend nach Oberäntfälde e d' Chele, was aber chum es Problem darstellt. Set em Johr 965 het Onderäntfälde zor Chelegmeind Suhr ghört, was sich aber set 1959 gänderet het ond si esch eigeständig worde. Näbem Chelegmeindshuus, wo au zu andere Aläss gnötzt werd, stoht en höche, markante Cheletorm. Met sine sächs Glogge lüütet er zo allne wechtige Aläss e de Gmeind.

## Bekannts

Vorallem de Landehof ond de Bösner send öber 'd Gränze vo Onderäntfälde bekannt. Bem Landehof handlets sich um en Schwerhörige Schuel. Mer fendet si of em Deschtelbärg, 'd Schüeler wohnet meischtens met Betreuer em Dorf sälber. 
De Bösner kenned wahrschinli vorallem 'd Könschtler, wo e dem Lade wörkli alles fendet, wos Härz begehrt. Au 'd Cardag, en Produzänt vo Kreditcharte het sin Setz en Onderäntfälde.
De Coop Bau ond Hobbymärt esch ebefalls öppis, wo vell Lüüt nach Äntfälde lockt.

## Fuessnote


## Weblink

* Homepage vo de Gmeind
Wikinger

D **Wikinger** (au Nordmänner, Waräger odr Rus gnännt) si kei gschlosseni, ethnischi Gruppe gsi, sondern händ i verschidene Stämm und Völcher zerscht als Buure z Skandinavie gläbt.

Als d Wikingerzit wird meistens di Zyt zwüsched 517 und 1066 agluegt, wo d Wikinger immer wider Küste-, Flussgebiet und Insle z Europa plünderet, aber teilwiis i dene Länder au Dörfer gründet und es wiits Handelsnetz errichtet händ. D Wikingerschiff sind gfüchtet gsi, will si schnäll cho sind und me immer mid emene Agriff het müesse rächne.

Hüt goot me dervo uss, dass d Wikinger wäge widrige Läbensumständ ihri Heimat verlooh händ, zum im riiche und klimatische agnähemere Mitteleuropa go z woone. So hai si sich z Nordfrankriich niiderglo un ere Region ihre Name gä: *Är [[Normandie]]*. Z Ängland hai si Gebiet im Oschde eroberet, d'Königriich Northumbria und East Anglia und d'Gebiet vo de Stedt Leicester, Nottingham, Derby, Stamford und Lincoln. Dr Region, wo si gherrscht hai, sait mä *Dane Law*, das heisst s Gebiet vo de Gsetz vo de Däne, wobii mit Däne alli Skandinavier gmeint si.

D Wikinger si aber au in Oschde gfaare und noch Russland greist für zum Handel driibe. Uf de russische Flüss sind si südwärts gsäglet und bis zum Schwarze und em Kaspische Meer cho. Si hai z'Nowgorod es Königriich gründet. Im Weschde hai si vili vo de Insle im Atlantik enddeggt und deilwiis au besiidlet, Island vo öbbe 870 a) und Grönland vom Johr 984 aa bis ins 15. Johrhundert. D Landnaam vo Island isch vor alem dur Norweger erfolgt, wo sich gege d Königsmacht vom Harald Schööhoor und sinene Nochkome gwehrt hend. Dr Leif Erikson isch öbbe um s Johr 1000 uf em nordamerikanische Feschdland acho, und mä het Überräschd von erä Wikingersiidlig z Neufundland entdekt.

Es wird überlieferet, d Wikinger sige wildi Lüüt gsi, wo vil Fleisch gässe und unpflägti Bärt gha heige und Länder überfalle und uspländeret heige. Me dänkt hüt aber, d Wikinger heige gar ned so gern Fleisch gha. Si heige Pökelfleisch gmacht und vill lieber Fisch und bi Fescht sogar au Gmües gha. Warschinlich hend si gärn Zwyble und ned immer nur im Salz tröchnets Pöckelfleisch ggesse.

D Wikinger si keis einheitlechs Volk gsi. Als Wikinger werdet Mensche bezeichnet, wo im allgemeine us Skandinavie cho si und wo sich zum handle, för de Chrieg und d Seefahrt uf Schiff zemmä ta hend und gmeinsam unterwegs gsi sind.

## Weblink

* Dütschsprochigi Site über d Wikinger

## Fuessnote
IP-Adresse

**IP-Adressa** erloubed a logische Adressierung vo Computer in IP-Netzwerke (z. B. em Internet). En Host bsitzt drbi mindeschtens ui iiditige IP-Adress pro Netzwerkschnittstelle. IP-Adressa vo dr IP Version 4 erscheined normalerwiis als Folga vo vier Zahle, wo durch an Punkt trennt werred, z. B. 130.94.122.195 oder 127.0.0.1.

## Externi Sitänä
* Zeigt die eigeni IP-Adress und de Standort mittels Google Maps a
* Whois - unter anderem Ermittlung vom Eigetümer vo ´ra IP-Adress
* Eigeni IP-Adress ermittle mit Homepagetool?
Zibelemärit

Der **Zibelemärit** isch ds Volksfescht, wo z Bärn am vierte Mänti im Novämber gfyret wird. Syt jüngerer Zyt gits en au a angeren Oorte, aber der «ächt» Zibelemärit isch daa vo Bärn.

## Der Märit
Scho am Aabe dervor wärden ir Altstadt Ständ ufbbout. Der Märit vat sehr früech am Morge scho aa, u für ne Zibelezopf z übercho mues me früech gnue dört sy. Es wärde nid nume Zibelen aabbotte, sondern o alles mügleche Kunschthandwärch.

## Ds Volksfescht
Vom Morge bis spät ir Nacht geit ds Volksfescht. Es wird vil Konfetti gworfe. Zum Ässe git's näb em normale Volksfeschtässe o der Zibelechueche. Wil bi de Konfettischlachte näbe de Konfetti o Plastikhämmerli ygsetzt wärde, u wil's das unter Jugendtleche zimli ruuch cha wärde, isch ds Volksfescht vom Zibelemärit bi vilne nümm beliebt, wo z Bärn sy ufgwachse (im Unterschid zum eigetleche Märit, aber für dä mues men äbe früe ufstah).

## Gschicht
Lut em Bärner Volchskundler Rudolf J. Ramseyer geit der Zibelemärit uf d Mitti vom 19.&nbsp;Jahrhundert zrugg.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Wäblinks

* Info zum Zibelemärit uf dr Websyte vor Stadt Bärn
Karaburun-Tragödie

D**'Karaburun-Tragödie** isch e Boot-Unfall z'Albanie im Januar 2004 gsi, wo zunere politische Krise gführt het.

Am 9. Januar 2004 isch e Schnällboot, wo zum Mänscheschmuggle bnutzt worre isch, 7 km vo dr Halbinsel Karaburun entfernt kentert. Di nüünezwanzig Isasse hen noo versuecht mit ihri Handys d'Polizei un s'Fernsehe z'informiire. Am näggschte Morge hen 8 Lüüt grettet werre chönne, 21 sin ertrunke. D'Opfer sin vor allem us dr nordalbanischi Städt Shkodra un em Hochlandbezirk *Malesi ë Madhe* cho. Spöter isch entdeggt worre, dass di zwee Schlepper Verwandti vo Polizeibeamte z'Shkodra un z Vlorës gsi sin. 

D'Tragödie isch schnäll zumene politischi Skandal worre, zum eine wäge denne zwee Beamte, zum andre wyl dr albanischi Premierminischter Fatos Nano, wo grad im Urlaub gsi isch, erscht drüü Daag spöter zruggcho isch. Dr Fatos Nano het zwei Joor vorher d'Mänscheschmuggel eigetlich für beendet erklärt un jetzt isch ihm vorgworfe worre nüt gnueg unterno z'ha. D'Opposition het im Parlament e Misstrauensvotum aazettelt, het sich aber gäge d'Mehrheit vo dr Regiirig nüt chönne durchsetze. 

I ganz Albanie isch gäge de Fatos Nano demonschtrirt worre. Mehreri Organisatione, wie zum Byschpil *[[Mjaft!]]* hen Aktione durchgführt. Mjaft! het vorem Büro vum Fatos Nano e öffentlichi Trauer abghalte. Vorem Büro isch e Schild ufgstellt worre mit dr Ufschrift *Kujdes! Lart nuk punohet* (Ufpasse, doo obe wird nüt gschafft, e Allusion zu Schilder wo uf Baustelle stönn: *Kujdes! Lart punohet*, Ufpasse doo obe wird gschafft). Usserdäm isch überall i dr Stadt dr Slogan *Nano ik* (Nano verschwind) ufgsprüht worre.

D'EU isch allerdings au i d'Kritik groote, vor allem wege de scharfe Visavorschrifte, wo's de meischte Albaner praktisch unmöglich macht s'Land z'verloo. Dr Fatos Nano isch bis 2005 im Amt blybe.
Kanton Appenzell Innerrhoden

Dä **Kantoo Appezöll Innerroode** (, , , ) ischt en Kantoo im Nordoschte vo da Schwiiz. 

Appezöll Innerroode ischt dä Kanto mit dä nidrigschte Yywoonerzahl (rond 15'800) ond de zweitchlinschte Flächi (noch Basel-Stadt).

## Geografii
Innerroode gränzt an Kantoo Appezäll Osserroode ond ischt im Übrige vom Kantoo Sangalle omgee.

Dä högscht Bärg ischt dä Sääntis im Alpschtä mit ännere Höchi vo  Vo dä Schwägalp us fahrt sit 1935 a Säälbaa uf dä Gipfel ufi. Doba häts a Wätterstazioo, än wichtiga Vermässigspunkt, än 123-ahalb Meter hööcha Sändemascht ond zwee Wertshüüser. Dä Sääntis ischt ä beliebts Uusflugsziil för Wanderer ond Turischta wo bi schönem Wätter d’Uusischt vo da Alpachetti bis zom Bodasee gnüüssa wend.

Im Kantoo Appezöll Innerroode gits no a paar wiiteri Säälbaane uf Uusichtspünkt; z.&nbsp;B. Höch Chaschte, Ebänalp und Chroobärg. I däm Kantoo schaffid vill meh Lüüt im Bereich Turismus als i da Landwertschaft. Im gaanze Alpschtää gits a grosses Netz vo guat onderhaaltne Wanderwääg; z.&nbsp;B. zum Seealpsee, Sämtissersee ond Fäälasee.

## Gschecht
Bi dä Appezöller Landstäälig im Johr 1597 sönd us em damoliga Kanto Appezöll us konfässionöllä Grönd di beeda Halbkantö Appezöll Osserroode und Appezöll Innerroode entstandä. Di inneri Rood ischt hüt no öberwiegend katholisch ond di össer Rood ehnder reformiert.

## Politik und Verwaltig
Appezöll Innerode isch ene vo dene Kantöö, wo e Landsgmeend hond. Die mos all Gsetz bschlüüsse ond all Regierigsrööt ond kantonale Richter wele. Vorbiräite tot die Gsetz de Grooss Root; dää hät föfzg Mitglider. D Regierig hät de Name Standeskommission; die hät sibe Mitglider.

Dä Kantoo hät 5 «Bezirk, wo d Funkzione vo Gmeende öbernämmid. Si sönd 1872 os de ehemoolige Roode entstande.
* Appezöll, 5770 Yywooner (2011)
* Schwendi-Rüüti, 6006 Yywooner (2020)
* Oberegg, 1903 Yywooner (2011)
* Goote, 1461 Yywooner (2011)
* Schlatt-Hasle, 1137 Yywooner (2011)

Besträbige, wo dia Uftälig het söle veäfache, sönd vom Groosse Root as «Strukturreform» uusgschaffet worde. S Volch hät da aber a de Landsgmeend vom 29. Apröl 2012 abgleent.

## Bsondrigs
Zo dä Spezialitäta vo Innerroode ghört onder anderem dä wörzig Appezöller Chääs, dä gsond Alpäbetter, dä Appezöller Biber, d Südwooscht, dä Pantli ond da Humor, womer em Appezöller Volch noosäät. Änn wo dä Humor öber s Appezöllerland usi bekannt gmacht hät, isch de Komiker Simon Enzler.

## Lueg au
* Bezirk vom Kantoo Appezöll Innerroode
* Appezöller Pflanzenäme
* Appezöller Tiernäme

## Weblink

* Offiziölli Wäbsiite vo Innerroode
* Appezöllerland (Tourismus)
* 
* Christoph Landolt: ''Ausserrhoden, Innerrhoden.'' I: *Wortgeschichten,* ug. vo de Redaktion vom *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwiizerische Idiotikon]]*.

## Ainzelnoowiis
Kanton Appenzell Ausserrhoden

**Appezell Osseroode** isch än Halbkantoo i dä Oschtschwiz.

## Politischi Struktur
De Hoptort ischt hüt aigentli Herisau, wil dei s Parlament taged ond d Regierig eren Setz hät. Da ischt bis 1877 aber z Trogä gse. D Kantoos-Polizei hät eri Notruefzentrale aafangs 2013 vo Trogä of Herisau abe zöglet. Dä Setz vom Gricht ischt hüt no z Trogä. D Landsgmeend hät, bis si 1997 abgschafft worde ischt, abwechsligswys z Trogä ond z Hondwil stattgfonde.

1858 ischt dä Kanto i drü Bezirk uuftält worda. Set 1995 gets offiziell ke Bezirk me, aber d Nämä vo dänä Regione wered all no brucht.
Dia drüü ehemoligä Bezirk und hütigä Regione send:
* *Henderland*, mit de Gmeende: Herisau (ehem. Bezirkshoptort), Hondwil, Schönegrond, Schwellbronn, Stää, Urnäsch ond Waldstatt
* *Mettelland*, mit de Gmeende: Büäler, Gääs, Spycher, Tüüfe (ehem. Bezirkshoptort) ond Trogä
* *Vorderland*, mit de Gmeende: Gruäb, Hääde (ehem. Bezirkshoptort), Lutzäberg, Rechtobel, Rüti, Wald, Walzehuuse ond Wolfhalde

A Lischtä vo allne 20 Gmeende mit wytere Aagoobe föndet mer onder Gmeende vom Kantoo Appezell Osserroode.

## Gschicht
Entstande isch de Kantoo Osserroode bi de Landstäälig vom Kantoo Appezell im Johr 1597, wo sich die innere und össere Roode os konfessionelle Grönd trennt hend. Sit do isch Appezell Osserroode traditionell mehrheitlich reformiert und Appezell Inneroode katholisch.

Z Osserroode hend vill Gmeende e röckläufigi oder stagnierendi Iiwohnerzahl, e Usnahm isch onder anderem Tüüfe, wo set e paar Johre riichi Lüüt mit eme niidrige Stüürsatz alockt.

## Geografii
De höchst Berg isch de Säntis mit , wo zum Bergmassiv Alpstee ghört. Of em Gipfel tröffid sich diä beede Appezeller Halbkantö mit em Kantoo Sanggallä.

## Lüüt
Zo de bekannte Osserröödler ghöret zum Bispyl de Titus Tobler, de Daniel «Dani» Ziegler, de Jonas Hiller ond Philipp Langenegger. Au d Kapellä Alder ond wiiteri Musigformazione ghöret zo de wiit omme bekannte Lüüt. 

## Sprooch
D Appezeller hönd wiä fascht älli Kantöö ächli än spezielle Dialekt. Er ghört zum Ostschwizerische. Während de letschte Johrzehnt hät sich bi villne Lüüt (vor allem im Mittel- ond Vorderland) de Dialekt a dem vo Sangalle aagleche und isch demnor ä ke Markäzächä meh. Im Henderland (vor allem Hondwil, Urnäsch ond Schwellbronn) schwätzed aber viil no de richtig schö ond speziell Dialekt mit denä viilä enzigartigä Wörter. Mengä het Müä, de Dialekt z vestoh, ond drom wert au öppä ämol norgfroget, wa das jez gnau gment isch.

## Bruuchtum
Im Appezellische Hender- ond mittlerwiile au Mittelland isch s Silveschterchlause a vilne Ort en schöne Bruuch wo richtig glebt wert vo de Lüüt. Nebetem Chlause sönd au s Bloch ond d Alpabfahrt för d Bewohner wichtigi Brüüch.

## Lueg au
* Appezeller Pflanzenämä
* Appezeller Tiernämeä

## Weblink

* Offiziölli Wäbsiite vo Appezell Osseroode
* 
* Christoph Landolt: ''Ausserrhoden, Innerrhoden.'' I: *Wortgeschichten,* ug. vo de Redaktion vom *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwiizerische Idiotikon]]*.

## Fuessnootä
Provinzialrömische Archäologie

D **Provinzialrömische Archäologie** bschaftigt sich mit d materielle Hinterlasseschafte vun d Römr in d norwestliche Provinze, bsundrig in Gallie und Germanie, Rätie, Noricum und Pannonie (Tütschland, Osterriich und Schwiiz).

Zitlich umfasst d Provinzialrömische Archäologie d Zit vun ungefähr füffzg vor Chrischtus bis vierhundredfüffzg noch Chrischtus südlich vom Rhii und vo de Donau.
Nördlich vun em Rhi, em Boddesee und dr Donau endet d römische Zit schon um 260 n.&nbsp;Chr. wo d Bsiidlig durch d Alemanne afangt. Im Gegesatz zu de Klassische Archäologie, wo sich eener uf kunsthistorischi Aspekt konzentriert, setzt sich di provinzialrömisch Archäologii me mitem Alltagslebe vo de Bevölkerig usenand und bruucht dezue äänlichi Methode, wie d Ur- und Früegschicht.

Da Tailpiet vo de Archäologii werd i de Schwiiz a de Universitäte vo Bern und Basel unterrichtet, z Dütschland a de Universitäte vo Friiburg im Briisgi (Albert-Ludwigs-Universität), Frankfurt am Main (Johann Wolfgang Goethe-Universität), Köln (Albertus-Magnus-Universität), Münche (Ludwig-Maximilians-Universität) und Passau, z Österriich a de Universitäte vo Wien, Salzburg, Graz und Innsbruck.

*Literatur zum Thema lueg:* D Römer in dr Schwyz
Römer (Begriffsklärung)

Unter a'ma **Römer** verschteht ma:

# an Bürger vum Römische Rich
# an Iiwohner vo dr italienische Houptschtadt Rom
# a beschtimmte Art vo'ma Wiiglas, lueg Römer (Glas)
# de Brief des Paulus an die Römer (Römerbrief) in dr Bibel
# 's mittelalterliche Råthuus vo Frankfurt am Main, lueg Römer (Frankfurt)
Eidgenossenschaft

**Eidgenosseschaft** isch der Name vom Bund vo de Schwiizer Kantön gsi, wo sich mit beeidete Bundesbrief vom Ändi vom 13. Johrhundert aa zum ene Staatebund zsämmegschlosse hai.

Vo 1353 bis 1501 het de Bund acht und vo 1513 bis zum Iimarsch vo de Franzose 1798 drizäh Mitglider ghaa.

*Eidgenosse* isch die konventionelli Übersetzig vom latinische Begriff *conspiratores* (eigentlich «Verschwörer») im Bundesbrief worde.

«Eidgenosseschaft» wird au as dr inoffizielli Name für de schwiizerischi Bundesstaat vo 1848 brucht. Er berueht uf de Ideeä vom 19. Jahrhundert über de Rütlischwur, luut em Bundesbrief en Eid, wo 1291 die drüü  Urkantön gleischtet händ, mitem Inhalt, dass si sich gäge d Habsburger biischtaa händ welle und en eigeni Grichtsbarkeit underhalte.

De offizielli Name «Schweizerische Eidgenossenschaft» für d Schwiiz isch nach 1848 ehner äs nostalgisches Relikt, und i de andere Bundes-Spraache heisst d'Schwiiz eifach «Schwiizerbund» (und uf Latiinisch, *Confoederatio Helvetica* «Helvetische Bund», au en ehner anachronistische Name, wo vor allem dur d'Romantik erchlärt isch). *Eidgenoss* als ä Bezeichnig für en Schwiizer wird dementsprächend au fascht nume no ironisch pruucht.

Übrigens chunnt s franzeesisch Wort **Huguenot** (die franzeesische Proteschtante, lueg Hugenotte) vermuetli vo *Eidgnoss.*

## Lueg
* Alti Eidgenosseschaft
* Schwiiz
Separatismus

**Separatismus** isch d'Besträäbig von ere Region sich vom Staat z löösè. Das cha historischi, ethnischi und hüffig au handfeschti ökonomischi Gründ haa.

Separatistischi Bewegigè sin politisch und frydlich (wie zum Byschbil in Quebéc oder in dr Tschechoslowakei, oder au gwalttätig (wie zum Byschbil d ETA, d IRA, oder au in Tschetscheniè). In dr Regel wird è separatischti Bewegig denn gwalttätig, wenn d Gegèsytè gwalttätig reagièrt oder alli politischè Mittel usgschöpft sind.

Separatismus het meischtens ethnischi, kulturelli, oder religiösi Hintergründ. Hüffig sin ökonomischi und politischi Gründ viil wichtigèr. In dr Regèl entstooht a separatistischi Beweegig abèr, wenn ä Minderheit vo dr Mehrheit majorisièrt, drangsalièrt und wirtschaftlich, kulturell und sproochlich unter Drugg gsetzt wird. Au im alemannische Schproochruum sin Fäll vo Separatismus bèkannt.

## Länder, wo sit 1970 durch Separatismus zerbroche sin

*Äthiopie 
*Jugoslawie
*Pakistan 
*Sowjetunion
*Tschechoslowakei 

## Länder, wo ihri Uabhänichkeit verchündet hän, aber nüt aerchannt sin

*Abchasie (vu Georgie)
*Tschetschenie (vu Russland)
*Bergkarabach (vu Aserbaidschan)
*Puntland (vu Somalia)
*Somaliland (vu Somalia)
*Südossetie (vu Georgie)
*Transnistrie (vu Moldawie)

## Territorie mit uchlarem politischem Status
*Kosovo (UN-Verwaldig, nominell e Deil vu Serbie un Montenegro)
*Palästina (Selbstverwaldig, aber deilwiis vu Israel besetzt)
*Taiwan (Republik China)
*Westsahara (sit 1975 vu Marokko besetzt)
*Türkischi Republik Nordzypern

## Länder mit Separatismusbewegige

*Aserbaidschan
*Belgie
*Bosnie un Herzegowina
*Chanada
*China
*Dänemark
*Demokratischi Republik Kongo 
*Frankriich
*Georgie
*Indie 
*Indonesie 
*Irak 
*Iran
*Italie
*Makedonie 
*Moldawie
*Myanmar 
*Nigeria
*Pakistan 
*Philippine 
*Russland 
*Serbie un Montenegro 
*Somalia 
*Südafrika 
*Spanie  
*Sri Lanka 
*Sudan 
*St. Kitts un Nevis  
*Türkei 
*Grossbritannie 
*USA
Prättigau

Ds **Prättigä** old *Prättegä* old *Prättig, Brättig;* uf Hoochtüütsch und bi dn Underländer *Prättigau,* rätoromanisch , ischt äs Bäärgtaal im Bündnerland.

## Land und Lüüt

Ds Taal ischt ättä viärzg Kilometer lenngs. Dr Taalfluss ischt d Landquart, waa bim Oort Landquart in Rhii flüüsst. Nördli vam Prättigä ärhebt schich ds Chalchmassiv vam Rätikon. Di Salginatobel-Brugg, waa ufm Wääg va Schiärsch uf Schuudersch liit, ischt äs international anärchennts architektonischs Wääldmonument.

D Iiwohner redend zäm grööschtä Täil Walser&shy;tüütsch (nun di Seewiser-Mundaart ischt im Übergang zäm Rhiitaalertüütsch) und sind traditionell reformiärt. Schi läbend vam Wintertourismus, vam Chläigwäärb und vam Puurä. Bäkannt ischt ds Taal im Sumer zum Wanderä oder zum Bäiknä.

Di wichtigschtä Ortschaftä im Prättigä sind Chlooschtersch und Schiärsch (ds äinzigä Schattädorf näbä Chüblisch). Bis var churzem heds – va undä ufä uufgäzellt – diä Gmäindä ggään: Seewis, Valzäinä, Grüsch, Fanòòs, Schiärsch, Furnä, Jenaz, Fiderisch, Luzäi, Santantöniä, Chüblisch, Guntersch, Saas und Chlooschtersch. Jetz aber fusioniärt naadinaa äini nach dr andrä.

## Gschicht

D Habsburger händ bis 1496 acht Gricht im Prättigä gchauft gchan, und anderi Gäbiät im Bündnerland händ au inä gchöört. Wäge däm hed schich dr Bischof va Chur mit dn Habsburger vrstrittä, und us denä Hendel ischt dr Schwaabächriäg ussärgwaggsä. Im Fridä va Basel sind di Prättiger Bsitz van dn Habsburger plibä, händ aber wiiterhi zum Zechegrichtebund gchöört und sind mid dr Schwiizer Äidgnossäschaft vrbündet plibä.

Im Spaatmittelalter sind alemannischi Walser in ds Prättigä iigwanderet. Ächt walserisch sind Schlappin, Santantöniä, Furnä und Valzäinä; di anderä Lüüt, wo früener rätoromanisch gredt gchan händ, sind bis zum 17. Jaarhundert germanisiärt choon.

Sid ane 1889 geit d Ysebaa va Landquart us dür ds Taal gä Tafaa. Das ischt di erscht Linie va dr Räätische Baan gsin.

## Diälekt
Ä paar Bischpiil us em Prättiger Diälekt.

Ussem Prättigä chomend än ganzä Tschuppä Mundaartautoore. Zm Biischpil dr weläwääg eerscht, waa überhopt uf Walsertüütsch gschribä hed, Johann Andreas von Sprecher; der eerscht, waa än Alpänowällä gschribä hed, Michael Kuoni; und bsundersch schetzä tuäd mr bis hüt di luschtigä Gschichtenä va Georg Fient.

Über dn Diälekt gid s – näbscht em *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwiizerischen Idiotikon]]* und em *[[Sprachatlas der deutschen Schweiz|Spraachatlas var tüütschä Schwiiz]]* – diä beedä Büächer:
* Aarbetsgruppä: *Prättigauer Mundartwörterbuch.* Redaktion: Jakob Casal. Schiers 1991. – 3., überarbäiteti und ärwiitereti Uuflaag under dm Titel: *Prättigauer Dialekt. Wörter – Geschichten.* Usserggään var Kulturkommission vam Regionalverband Pro Prättigau; Redaktion Marietta Kobald, Lukretia Sonderegger, Luzius Thöny. Chüblisch 2014.
* *Läsiblüescht. Prättigauer und Davoser Dialekttexte aus 159 Jahren.* Usserggään var Walserveräinigung Graubündä, Projektläitig: Marietta Kobald. o.&nbsp;O. 2017 (129 Tegscht, gschribä va 56 vrschidnä Lüüt).

## Egschterni Siitä

* 
* ''Mundart Prättigau'' – Mittelprättiger Mundaart, gredt va Conradin Gujan, uf srf.ch
* Prättigau Tourismus
Klaipeda

**Klaipeda** (uf Düütsch Memel; Polnisch Kłajpeda) isch ä Litauischi Hafeschtadt aa dr Oschtsee. D'Schdadt hät 194,400 Ywohner (2002), im verglych zu 202,900 im Jôhr 1989. Hüt isch Klaipeda dr einzigi Hafe vo Litaue. D'Architektur isch ähnlich wi die z'Düütschland, England, un Dänmark.

S'Gebiet um Klaipeda isch scho syt dr Zitwende vo Baltischi Schtämm bsidelt wôre. Im 13te Jôhrhundert isch aa däre Schtäll ä Burg baut wôre wo 1252 vo de Düütschritter erobret un Chrischtianisirt wôre isch. 1422 isch Klaipeda zu Preuße cho; d'Granz zwische Preuße un Litaue hät bis 1919 bschtand ghät un isch d'am längschti unveränderte Granz z'Europa gsi. Bis zum Drüüsigjährige Krieg hät d'Schtdadt ä Wirtschaftlichi Ufschwung erlabt, schpöter isch Klaipeda aber in mehreri Krieg erobret un plündert wôre. Vo 1871 bis zum Erschte Weltkrieg isch Klaipeda ä deil vum Düütschi Rych gsi. 1919 isch d'Schdadt unter s'Protektorat vo Frankrych gschtallt wôre un 1923 vo Litaue bsetzt wôre. 1939 hät Litaue Klaipeda aa Hitlerdüütschland usglifert; am end vum Krieg isch d'Dütschi Bevölkrig vertrybe wôre.

Sit 1990 ghört Klaipeda zum unabhängige Litaue, un erlabt sytdem ä Wirtschaftlichi Ufschwung.

## Stadtteil

## Weblink

* Klaipėda Tourismus und Kultur Information Zentrum
* Offizielli Site vo de Stadt Klaipėda
* ''Geschichte der Stadt Memel''
Egg (Vorarlberg)

**Egg** ischt a Gmuond z`Ööschtriich in Vorarlbearg im Bezirk Breagaz mit &nbsp;Inwohnar. As ischt dio bevölkerungsrichschte und mit ar Fläche vo 65,37 Quadratkilomotar ou dio gröscht Gmuond vom Breogozarwold. 
 
## Geografii
Egg lit im weschtlichschto Bundesland vo Öschtorrich, Vorarlbearg, im Bezirk Breogaz südlich vom Bodosee uf 561 Metern Höhe. 38,7 % vo dor Fläche sand im Johr 1996 Wold gsi, 29,8 % Alpa, 24,9 % Landwirtschaftsfläche, 0,5 % Sidlungsfläche und 6,1 % sunschtige Fläche. Dio högschte Schtell ischt dor Hohe Ifen mit dom Schneaggoloo, dor gröschto Höhle vo Vorarlberg. Ortstölor vo dor Gmuond sand Egg und Großdorf.

D Nochburgmuanda vo Egg siand Alberschwende, Lingenau, Hittisau, Sibratsgfäll, Oberstdorf, Mittelberg, Bezau, Andelsbuch und Schwarzenberg.

## Gschicht
1275 ischt s Dorf *Anderegge* zum erschto mol urkundlich arwähnt. Bis zum Ende vo dor Wäldarrepublik hat do s Hochgriht vom Innarbreogozarwold tagt. D Habsburger händ do Ort wäslota vom Tirol und vo Vorderöschtorrich (Freiburg im Breisgau) us regiert. Vo 1805 bis 1814 hat der Ort zu Bayern ghört, denn wiedor zu Öschtorrich. Zum Bundesland Vorarlbearg ghört Egg sit dor Gründung 1861. Dor Ort ischt vo 1945 bis 1955 an Tôl vo dor französischo Besatzungszone z Öschtorrich gsin.

### Iiwohnerentwicklung

Dor Usländarantol hot 2002 4,3 % betreit.

## Politik
Dor Gmuondsrat beschtoht us 24 Mitgliedorn. Bürgormeischteri ischt Theresia Handler.
D Gemuondsinnahma us Stüra und ondara Abgaba sand 2001 bi 2.752.567 €, d Usgaba bi 6.460.538 €. Dor Schuldostand hat 2001 3.659.365 € betreit.

## Wirtschaft und Infrastruktur
A dor Egg hat as im Johr 2003 92 Betrieb vo dor gewerblicho Wirtschaft mit 994 Beschäftigta und 41 Lehrlingo gio. Lohnschteuerpflichtige Erwerbstätige hat as 1.485 gio. Tourismus und Fremdovorkehr sand wichtig. Im Tourismusjohr 2001/2002 hat as insgesamt 63.218 Übernachtunga gio.

### Bildung
A dor Egg git as drü Kindrgärto. As git (Schtand im Januar 2003) 793 Schüolar, dorvu 202 an allgemeinbildenda höhora Schuola (AHS) und koane a berufsbildenda höhora Schuola.

## Weblink

* Offizille Sito vo Egg
* Information übor Voranschtaltunga und öffentlichs Leobo

## Fuaßnota
Rafael del Riego

De **Rafael del Riego y Flórez** (* 9. April 1784 z Tuña, Aschturie; † 7. November 1823 z Madrid) isch e spanischer General un Liberaler gsi.

## Biografii
Del Riego isch am 9. April 1784 (oder au am 24 November 1785 z'Santa María de Tuñas in Aschturie uf d'Wält cho. 1807 het er syn Abschluss an dr Universität vo Oviedo gmacht un isch denoch uf Madrid zoge, wo er in d'Armee ytrete isch. 1808 isch er während em Spanische Unabhängigkeitschrieg vo de Franzose gfangegnomme worre, isch aber spöter entchomme. Im selbe Johr hät er in dr Schlacht vo Espinosa de los Monteros chämpft un isch wieder gfangegnomme worre. 1814 isch er nooch Schpanie zruggchärt. 

Wo dr Chönig Ferdinand VII. 1819 Truppe uf Südamerika hät welle schigge, isch Riego zum Kommandör vum Aschturische Battalion ernannt worre. Am 1. Januar 1820 het er aber z'Cádiz gmeutert un het zamme mit andri Offizir d'Widerherschtellig vo dr Verfassig vo 1812 gfordert. Em Riego syni Truppe sin durch d'andalusischi Städt marschirt in dr Hoffnig e republikanische Ufschtand z'entzünde; d'lokali Bvölkrig isch aber gröschteteils indifferent gsi. In Gallizie isch aber e Ufschtand losbroche, un am 10 März het dr Chönig d'Verfassig widerhergstellt. 

D'nöji progressivi Regirig het Riego zum Feldmarschall ernannt un 1821 zum Kommandör vo Aragon. Im September vum selbe Johr isch er wege em republikanische Ufschtand fälschlicherweis verhaftet worre. Z'Madrid isch für syni Freilassig demonstrirt worre, un im März 1822 isch er in d'Cortes Generales gwählt worre un freiglasse worre. 

Im Dezember 1822 hät d'Heiligi Allianz entschiide, dass e republikanisches Spanie e Gfahr für d'Balance in Europa wär. Am 7 April 1823 hän d'Franzose d'Gränz überschritte. Riego hät mit synere Armee un lokale Gruppe Widerstand gleischtet, isch aber am 15 September verrate un gfangegnomme worre. Obwohl e Amneschti verchündet worre isch, isch er wege Verrat verurteilt worre un am 7 November 1823 uf em la Cebada Platz i Madrid ghängt worre.

## Litratur
* Francisco Domingo Román Ojeda: *Riego. Heroe de Las Cabezas*. San Juan 1988
* Carmen de Burgos: *Rafael del Riego*. Madrid 1958

## Weblingg
Edi Rama

Dr **Edi Rama** (am 4. Juli 1964 z Tirana uf d Wält cho) isch en albanischer Künschtler un Politiker und syt em 10. September 2013 dr Minischterpräsident vo Albanie. Syt Oktober 2005 isch er Vorsitzender vo dr Sozialistische Partei vo Albanie (alb. *Partia Socialiste e Shqipërisë*). Vo 2000 bis 2011 isch er Bürgermeischter vo dr Hauptstadt vo Albanie, Tirana, gsii.

## Politische Ufstiig
Dr Edi Rama het sich 1990 am Umsturz vum kommunistischi Regime beteiligt. Er isch zu dere Zit Lektor aa dr Kunschtakademi vo Tirana, dr *Akademia e Arteve e Tiranes* gsi. Er het sich aber schnell vo dr Demokratische Partei vum Sali Berisha abgwannt un in de Joor druf im Ussland e Name als Künschtler gmacht. 1997 isch er vo Sicherheitskräft (wo aageblich vom Sali Berisha beuftrait worre sin) fascht dot gschloo worre, un isch uf Paris emigriert. 1998 isch er zum Begräbnis vo sym Vater zruggcho un vum Premier Fatos Nano zum Kultusminischter ernannt worre. Wonner Kultusminischter gsi isch het er zum Byspil d erschte Kinos syt 1990 eröffne loo.

2000 het er mit dr Unterstützig vo dr Sozialistischi Partei als Bürgermeischter vo Tirana kandidiert un mit 57% gwunne. Churz noch synere Waal het en Unbekannter uf syn Huus gschosse, s isch aber niemer verletzt worre.

Nooch synere Waal het er e Kampagne gstartet s Stadtbild vo Tirana z verbessre. So sin illegali Kiosk un Hüüser an dr Lana abgrisse worre, d Stadt im Allgemeine isch gsüüberet worre un 96,700 Quadratmeter vo Grüenfläche sin ygrichtet worre. Usserdem sin vili alti Hüüser neu gschtriche worre, oft in grelle, bunte Farbe.

Im Oktober 2003 isch er mit 61% vo de Stimme als Bürgermeischter widergwäält wore. Usserdem het er 2003 erfolglos gege dr Fatos Nano als Parteipräsident kandidiert.

2004 isch er vo dr Internetplatform *World Mayors* zum Weltbürgermeischter vum Joor gwäält worre.

Wo d Sozialistische Partei 2005 d Parlamentswaale aa d Demokratische Partei verloore het het dr Edi Rama im Oktober vo däm Joor de Fatos Nano als Parteivorsitzender abglöst. Im Februar 2007 isch er zum zweite Mool als Bürgermeischter vo Tirana widergwäält wore. 2011 het er d Burgermeischterwahl gege dr Lulzim Basha, dr Kandidat vo dr Demokratische Partei, verlore.

Bi dr Parlamentswashl 2013 isch er als Spitzekandidat vo syre Partei aatrette und noch em Siig vo synere Partei bi dr Wahl isch er am 10. September 2013 Minischterpräsident vo Albanie wore.

## Künschtlerische Aktivität
Dr Edi Rama isch nümme als Künschtler aktiv, het aber imene Interview gmeint dass d Politik au öbis äänlichs wie Kunscht isch. 2003 het er en Gaschtuftritt im Lied “Tirona” vo dr albanische HipHop Gruppe West Side Family gha, wo inzwüsche so öbis wie d Lokalhymne vo Tirana worre isch.

## Literatur
* Beat Bieri, Velvet Creative Office Gmbh: *Tirana in Farbe*. Velvet Edition, Luzern 2003

## Weblink
* Offizielli Syte
* Dr Edi Rama als Bürgermeischter vum Joor