open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Allein (Aostatal)

**Allein** (frankoprov. *Alèn / Allèn*) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.

Allein ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Grand-Combin.

## Geografi
Allein lyt im Valle del Gran San Bernardo, eme Sytedal vum Augschtdal.

Zue dr Gmai ghere d Wyyler Ayez, L'Allamanaz, Allérod, Bruson, Chanté, Chavéroulaz, Chez-Norat, Clavel, La Condémine, Daillon, Frein, Les Godioz, le Martinet, Le Plan-de-Clavel, La Vallettaz, La Ville. Nochbergmaine sin Doues, Étroubles un Gignod

## Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr *Humbert I mit dr wysse Händ,* het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d.&nbsp;h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Allein dr italienisiert Name *Alleno* drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.

## Bevelkerig

## Politik
Dr Burgermaischter vu Allein isch dr Erik Patrocle.

## Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Allein ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).

Anne 2001 het d *Fondation Émile Chanoux* in Zämmenarbet mit em *Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe* un dr *Università degli Studi di Trento* di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Allein sin 63 Froogebeege wider retuurchuu.

## Weblink

* http://www.comune.allein.ao.it/

## Fueßnote
Nominalphrase

E **Nominalfraase** (Abchürzig *NP*) oder **Nominalgrubbe** isch e Fraase, das häisst e Grubbe vo Wörter, wo zämmeghööre, und wo dr Kärn oder Chopf von ere e Nomen, das häisst e Substantiv, oder e Stellverdräter vom ene Substantiv, e Pronomen, isch. Im Satz „Dr alti Baum isch vom Blitz droffe worde.“ isch „dr alti Baum“ son e Nominalfraase. Ass d Wörter zämmeghööre, cha mä dra gsee, dass si grammatisch überiistimme (Kongruenz).

In ere Nominalfraase chönne Wörter und Fraase vorchoo, wo s Substantiv begläite, wie Ardikel, Adjektiv, anderi Nominalfraase, Breposizionalfraase oder Setz. Im ene Satz wie „Dr Baum isch hooch“ mit dr Nominalfraase „dr Baum“, wo us eme Ardikel und em Kärn „Baum“ bestoot, chönne an dere Stell au anderi Konstrukzioone stoo, wie „dr alti Baum“, „dr Baum vo dr Erkenntnis“, „dr Baum uf em Fäld“ oder „dr Baum, wo umgheit isch“; und immer het mä e grammatisch richdige Satz. Mänggisch feelt s Substantiv in ere Nominalfraase wie zum Bischbil in: „dä uf em Fäld“ und däm säit mä denn en Ellipse.
Nordchinesische Dialekte

Die **Nordchinesische Dialäkt** (chin. 北方话 bzw. 北方話 Pinyin: **Běifānghuà** ) ghööre zu de Chinesische Sprooche und bilde d Grundlaag für s modärne, standardisierte Hoochchinesisch. En anderi Bezäichnig isch **Guānhuà** (官话 bzw. 官話), wörtlig „Amtssprooch“. Im Änglische wird as dr allgemäin Begriff für die nördlige Dialäkt dr Begriff „Mandarin“ verwändet.

Die nordchinesische Dialäkt si in dr Volksrepublik China nördlig vom Jangtse verbräitet, und im ene Gürtel südlig vom Fluss vo Qiujiang (Jiangxi) bis Zhenjiang (Jiangsu), in dr Browinz Hubei mit Usnaam vom südöstlige Zipfel, Sichuan, Yunnan, Guizhou, em Nordweste vo Guangxi und em Nordweste vo Hunan.

## Hauptdialäkt

Die 8 Hauptdialäkt si:

* 东北 = dr nordöstlig Dialäkt (Mandschurei)
* 北京 = dr Pekinger Dialäkt (wo d Grammatik von em nit dr Hoochsprooch entspricht)
* 冀鲁 = dr Ji-Lu-Dialäkt (gschwätzt z Hebei ("Ji") und Shandong ("Lu"))
* 胶辽 = dr Jiao-Liao-Dialäkt (gschwätzt uf dr Shandong- und Liaodong-Halbinsle)
* 中原 = dr Zhongyuan-Dialäkt (u. a. in dr Henan-Browinz, mit mee as 120 Mio. Sprächer dr sterkst Dialäkt)
* 兰银 = dr Lan-Yin-Dialäkt (gschwätzt rund um **Lan**zhou und **Yin**chuan, die kirgisischi Minderhäitesprooch Dungan ghöört au doodrzue)
* 江准 = dr Jianghuai-Dialäkt (gschwätzt speziell am Nordufer vom Jangtse)
* 西南 = dr südwestligi Dialäkt (südwestligi Browinze)

Wenn mä s Hoochchinesische zu de nördlige Dialäkt drzuezelt, isch s Verbräitigsgebiet no grösser, wil d Standardsprooch überall im chinesische Ruum in dr Schuel gleert wird und as Vercheerssprooch dient. Altiigsässeni uslandschinesischi Gmäinde schwätze mäistens südchinesischi Dialäkt, jüngeri Uswanderer us dr Volksrepublik verbräite hützudags die nördlige Dialäkt sterker.

Dr nördligi Dialäkt vo China cha mä no witer iidäile in en östlige Dialäkt, wien er under anderem z Peking gschwätzt wird, und e westlige.
Wangen

**Wangen** (ursprünglich Bedütig "Rodigsgebiet") isch de Name vo folgende Ort z Dütschland:
* Bade-Würtebärg:
** Wangen im Allgäu, e Stadt im Landkreis Ravensburg
** Wangen (bei Göppingen), e Gmeind im Landkreis Göppingen
** Wangen (Illerrieden), en Ortsteil vo de Gmeind Illerrieden im Alb-Donau-Kreis
** Wangen (Markdorf), en Stadtteil vo de Stadt Markdorf im Bodeseekreis
** Wangen (Öhningen), en Ortsteil vo de Gmeind Öhningen im Landkreis Konstanz
** Wangen (Ostrach), en Ortsteil vo de Gmeind Ostrach im Landkreis Sigmaringe
** Wangen (Stuttgart), en Stadtbezirk vo de Landeshauptstadt Stuttgart
* Bayern:
** Wangen (Mühlhausen), en Ortsteil vo de Gmeind Mühlhuuse im Landkreis Neumarkt i de Oberpfalz
** Wangen (Starnberg), en Stadtteil vo de Stadt Starnberg im Landkreis Starnberg
** Wangen (Waidhofen), en Ortsteil vo de Gmeind Waidhofen im Landkreis Neuburg-Schrobenhausen
* Sachsen-Anhalt:
** Wangen (Unstrut), en Ortsteil vo Nebra im Burgenlandkreis

**Wangen** isch de Name vo folgende Ort i de Schwiz:
* Wangen SZ, e Gmeind im Kanton Schwyz
* Wangen an der Aare, e Gmeind im Kanton Bärn
* Wangen bei Olten oder *Wangen SO*, e Gmeind im Kanton Soledurn
* Wangen bei Dübendorf, en Ortsteil vo de Gmeind Wangen-Brüttisellen im Kanton Züri
* Wangen (Küsnacht), en Wiiler i de Gmeind Küsnacht ZH, Kanton Züri
* Bezirk Wangen, en ehmalige Amtsbezirk im Kanton Bärn

**Wangen** isch de Name vo folgende anderne Ort:
* Wangen (Bas-Rhin), en Ort im Département Bas-Rhin im Elsass, Frankriich
* Wangen, e Ortschaft i de Gmeind Ritten, Südtirol

**Wangen** isch de Name vo folgende Persone:
* Norbert Wangen (* 1962), en dütsche Möbel- und Industriidisainer

**Lueg au:**
* Wange
* Wanger
* Oberwangen
* Unterwangen
Zürich (Begriffsklärung)

**Zürich** stoot för:
* Zürich, e Stadt i de Schwiz
* Bezirk Zürich, en Bezirk, wo d Stadt Züri und di diräkt Umgebig umfasst
* Kanton Zürich, de Kanton, wo d Stadt Züri de Hauptort isch
* Region Zürich, e Region rund um d Stadt Züri
* Metropolregion Zürich, e Metropolregion rund um d Stadt Züri

* e ehemoligi Bezeichnig vo *Sidi Amar* (Tipaza), z Algerie
* di ehemolig Bezeichnig vo Sorkino, emene Dorf i de Oblast Saratow, z Russland

**Stadt Zürich** stoot för:
* d Stadt Zürich im Gegesatz zum glichnaamige Kanton Züri
* Stadt Zürich (1909) - es Schiff uf em Zürisee
* Stadt Zürich (1855) - es Schiff uf em Bodesee

**Zürich** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Paul Müller-Zürich (1898–1993), en Schwizer Komponist

**Zurich** stoot för:
* Zurich (Ontario), en Ort z Kanada
* Zurich (Friesland), en Ort im Norde vo de Niderland
* Zurich (Illinois), en Ort i de USA
* Lake Zurich, e Stadt und en See i de USA
* Zurich Heights (Illinois), en Ort i de USA
* Zurich (Kalifornien), en Ort i de USA
* Zurich (Kansas), en Ort i de USA
* Zurich (Montana), en Ort i de USA
* Zurich (New York), en Ort i de USA
* Zurich Insurance Group (vorher *Zurich Financial Services* und no früener *Zürich Versicherungs-Gesellschaft*), e Finanzdienstleistigsgsellschaft us Züri (Schwiz)
** Zurich Gruppe Deutschland, e dütsche Versicherigsgruppe, benannt noch de Zentrale z Züri
** Zürich Versicherung Österreich, e Versicherigsgruppe z Öschtriich
* (13025) Zürich, en Asteroid
Altstetten

**Altstetten** isch de Name vo folgende Ort:
* Altstetten (Erdweg), en Ortsteil vo de Gmeind Erdweg im Landkreis Dachau, Bayern
* Altstetten (Rennertshofen), en Ortsteil vo de Gmeind Rennertshofen, im Landkreis Neuburg-Schrobenhausen, Bayern
* Altstetten (Stadt Zürich), e ehemoligi Gmeind im Kanton Züri, hüt e Quartier vo de Stadt Züri

**Lueg au:**
* Altstätten, e Gmeind im Sanggaller Rhintel
* Altstädten, en Ortsteil vo de Gmeind Sonthofen im Landkreis Oberallgäu
* Alstädten, en Teilort vo de Dorfgmeinschaft Alstädten-Burbach, hüt ghörts zu de Stadt Hürth in Nordrhein-Westfalen
* Altenstadt
Bezirk Zürich

De **Bezirk Zürich** isch en Bezirk im Kanton Züri i de Schwiz und bestoot sit em 1.Juli 1989 nu no us de Stadt Züri.

## Zivilgmeinde
Äs bestönd wäge de nöie Kantonsverfassig sit em 1. Januar 2010 ä kai Zivilgmeinde me.

## Ehemolegi Gmainde

De Bezirk Züri isch hüt i zwölf Chrais uuftailt. Da isch hüt s Gebiet vo de Altstadt vo Züri und vo 19 ehemols unabhängige Gmeinde, wo um d Stadt ume gsi sind.




## Fuessnote
Sandwich

E **Sändwitsch** isch en Imbiss, wo us zwäi oder meer dünne Brotschiibe bestoot, wo mä Anke druf striicht und wo s zwüschen e irgend e Belaag het wie chalte Broote, Schingge, Duunfisch, Chees, Schiibe vo Äier, Gurke oder Domate, Chopfsalaat oder e Kombinazioon vo deene. Mänggisch duet mä no Majonees oder Ketschap druf. Für klassischi Sändwitsch brucht mä mäistens Doostbroot ooni Rampf, wo mä aber nit rööstet. Die belegte Schiibe schniidet mä hüfig diagonal in Dreiegg. Sändwitsch isst mä im Allgemäine vo Hand.

Ursprünglig isch s Sändwitsch Däil vo dr änglische Chuchi gsi, hützudaag isch es internazional verbräitet.

## Dr Naame
Woorschiinlig het s Sändwitsch si Naame vom John Montagu, em vierte Earl of Sandwich überchoo. Dä britisch Staatsmaa isch aagääblig e liideschaftlige Chartespiiler gsi, wo dr Legände nooch 1762 wäärend eme *[[Cribbage]]*-Spiil käi Zit für s Ässe ghaa häig. Dorum häig er s Ässe zwüsche zwäi Schiibe Broot lo due, und sini Mitspiiler häige aagfange, e „Broot wie Sändwitsch“ z verlange. Noch eme Biograaf vom Montagu häig dä woorschinlig s Sändwitsch erfunde, zum nid sini Arbet am Schribdisch müesse underbräche.

## Weblingg

* *[http://www.spiegel.de/reise/europa/0,1518,829546,00.html 250 Jahre Sandwich: Einen Toast auf die Gurke!],* Artikel von Michael Juhran in *Spiegel Online,* 25. April 2012
M13

D Abchürzig **M13** oder **M 13** chan folgendes bedüüte:
* en helle Chugelsternhuufe im Sternbild Herkules, lueg bi Messier 13
* de Bakteriophage, en Virus
* de M13/40, en Kampfpanzer z Italie
* e Linie vo de Strossebaan (Metro-Tram) z Berlin
* en Bär, wo under anderem im Bündnerland underwägs gsii isch, lueg bi M13 (Bär)

Autobaane und Fernstrosse:
* M13 z Russland
* M 13 i de Ukraine
* M-13 z Spanie
M13 (Bär)

**M13** isch en Bruubär gsii, wo im Joor 2012 und 2013 e paarmol för Schlagzyle i de Medie gsorged hät.

S *M* im Name bedüüted, as de Bär männlich isch und d Zaal *13* isch aifach e Numerierig, won er vo de Bäreforscher übercho hät.

## Läbesruum
De M13 stammt vom Aasidligsprojekt «Life Ursus» us em Trentino. Er isch afangs 2010 uf d Wält cho. Er hät no en Brüeder, de M12, wo vermuetlich hi und do no mit im zäme underwägs gsi isch. En witere Brüeder, de M14 isch am 22. April 2012 im Südtirol uf de Brenner-Staatsstrooss vom en Auto aagfaare worde und debii umchoo. Im Mai 2012 isch bekannt worde, as de M14 söll uusgstopft und im e südtiroler Museum uusgstellt wärde.

De M13 isch vermuetli s erschtmol am 17. Juni 2010 uf Schwizer Bode (im Val Müstair) gsee worde. Er hät sich dänn es Zytli im Grenzgebiet vom Tirol, em Südtirol, em Veltlin und em Bündnerland ufghalte.

## Schlagzyle
I de Nacht vom 30. April uf de 1. Mai 2012 isch de M13 vom e Zug vo de Rhätische Baan aagfaare und liecht verletzt worde.

Afangs November 2012 sind im Puschlav Giftköder gfunde worde. Es isch vo de örtliche Behörde versuecht worde abzkläre, öb de Täter dodemit de M13 hetti wele vergifte.

Mitte November 2012 isch de M13 in es Feriehüsli im Puschlav iiproche und hät noch Frässbarem gsuecht und au gfunde. Er hät e grossi Mängi Härdöpfel gfrässe und e grosses Dorenand aagrichted.

## S Endi vom M13
Nochdäm as de M13 am 9. Februar 2013 us em Winterschloof vertwached isch, isch er uf de Suechi noch Nahrig im Puschlav i de Nööchi vo bewohnte Sidlige gsäche worde. Er hegi, trotz Vergrämigsmassnahme, d Angst vor de Mensche verlore und segi de Bevölkerig aidütig z nööch cho. Drumm isch er als «Problembär» bezaichnet worde und me hät öber en Abschuss nodänkt.

Am 19. Februar 2013 isch de drüjährig Bär M13 im Puschlav verschosse worde. Da isch beraits de zwaiti Bär, wo innerhalb vo de leschte zää Johr in Graubünde das Schicksal trefft. Mitti April 2008 isch de JJ3, en Bär wo au us Oberitalie iigwanderet isch und de Winterschloof im Bündnerland verbrocht hät, verschosse worde, wil er noch em Vertwache Nahrig i bewohntem Gebiet gsuecht hät.

### Kritik am Abschuss
De Entschaid för de Abschuss vom M13 isch u. a. vom WWF kritisiert worde. De Abschuss seg unnötig, de Entschaid z früe gfällt worde. Im Gegesatz zum JJ3, wo tatsächlich en Problembär gsii seg, heg de M13 witgehend es natürlichs Verhalte zeiget. De Philip Gehri, Sprächer vom WWF hät erchlärt: 

## Präparat vom M13
D Überräst vom M13 sind zerscht is Bündner Naturmuseum z Chur cho. S Präparat vom Bär wörd sit em Juni 2016 im «Museo Poschiavino» usgschtellt.

## Weblink
* Bär M13 ist zurück Film-Ufnaame us em Bergell vom M13 ime Bricht vom 10vor10 am 25. Juni 2012

## Fuessnoote
Affoltern

**Affoltern** isch de Name vo mehrere Ort und vome Bezirk i de Schwiz:
* Affoltern am Albis, e Gmaind und de Hauptort vom Bezirk Affoltere im Kanton Züri
* Affoltern im Emmental, e Gmeind im Kanton Bärn
* Affoltern (Stadt Zürich), e ehemoligi Gmaind im Bezirk Züri, jetzt e Quartier i de Stadt Züri
* *Affoltern* hät bis 1860 au di hütig Gmeind Grossaffoltern im Kanton Bärn gheisse
Elias Landolt

**Elias Landolt** isch de Name vo dène Lüüt:

* Elias Landolt (Forstwissenschaftler) (1821–1896), Schwyzer Profässer für Foorschtwüsseschaft a der ETH Züri und Oberfoorschtmäischter vom Kanton Züri
* Elias Landolt (Geobotaniker) (1926–2013), Schwyzer Profässer für Geobotaanik a der ETH Züri
Sennwald

**Sennwaald** isch e politischi Gmaind im Kanton Sanggalle i de Schwiz.

## Geografii
D Gmaind Sennwaald bestoot us de Dörfer Sennwaald, Frümse, Salez, Haag und Sax. Nochbergmeinde sind Buchs, Gams, Wildhuus-Alt Sankt Johann, Rüte und Altstetta. D Gmeind gränzt zuedäm öber de Rhii au as Förschtetum Liechtestai.

## Bevölkerig

## Persönlichkaite
* Johann Philipp Freiherr von Hohensax (16. Jh.), en Adlige, wo als Mumie i de Chirche vo Sennwaald liit
* Anna Göldi (1734–1782), isch z Sennwaald uf d Wält cho und als aageblichi Häx z Glarus higrichted worde
* Urs Tinner (* 1965), en aagebliche Spion för de Vater vo de islamische Bombe, em Abdul Kadir Khan

## Weblink

* Offizielli Webseite vo de Gmaind Sennwald
* 
* 

## Fuessnoote
Buß- und Bettag

Dr **Bueß- un Bättdag** isch e Fyyrtig vu dr evangelische Chilche z Dytschland, wu uf Notzyte zruckgoht. Im 20. Johrhundert isch er wie au hite zmaischt am Mittwuche vor em Dotesunntig, em letschte Sunntig vum evangelische Chilchejohr, begange, also elf Däg vor em erschte Adväntssunntig.

In dr Schwyz git s au e sonige Fyyrtig, lueg Aidgnessische Dank-, Bueß- und Bättdag.

## Vorgschicht
Im Mittelalter het s zwaierlai Bueßdäg gee. Di aine sin vu dr Obrigkait bi Bedarf aagordnet wore, di andere, zem Byschpel d Quatemberdäg hän sich us dr chilchlige Ornig ergee. Beedi sin vu dr evangelische Chilche ufgnuu un furtgfiert wore. Dr erscht Bättdag isch anne 1532 z Stroßburi gfyyrt wore wäg dr Tirkechrieg.

## Gsetzlige Fyyrtig
In dr unterschidlige Territorie vu Dytschland sin fir dr Bueß- un Bättdag unterschidligi Termin feschtglait wore. Anne 1878 het s in 28 dytsche Länder insgsamt 47 Bueßdäg an 24 unterschidlige däg gee. Dr Termin am letsche Sunntig vum Chilchejohr goht uf dr preußisch Chenig Friedrich Wilhelm III. zruck, wu anne 1816 aagordnet gha het, ass an däm Dag e Fyyrtig zur Mahnig an di Verstorbene soll begange wäre. Dää Termin isch derno im Lauf vu dr Zyt au vu dr andere Landeschilche ibernuu wore. In dr Johre 1852 un 1878 hän di evangelische Chilche vu Dytschland in dr „Eisenacher Konferenz“ iber d Yyfierig vu aim Bueß- un Bättdag berote, was derno bis anne 1893 vu fascht allne evangelische Landeschilche umgsetzt woren isch. 

Im Zweete Wältchrieg isch dr Bueß- un Bättdag uf e Sunntig glait un dodermit as separate Fyyrtig abgschafft wore.

Noch em Chrieg isch dr Bueß- un Bättdag wider yygfiert wore. In der DDR isch er e arbetsfreie Fyyrtig gsii, bis er anne 1966 im Zug vu dr Yyfierig vu dr 5-Däg-Wuche abgschafft woren isch. Di weschtdytsche Bundesländer hän e noch em Chrieg zum gsetzlige Gedänk- un Fyyrtig erklert, Bayern erscht anne 1952. In dr katholische Regione vu Bayern sich dr Bueß- un Bättdag erscht ab 1981 e arbetsfrei Fyyrtig gsii.

No dr Widerverainigung 1990 isch dr Bueß- un Bättdag au vu allne neie Bundesländer ibernuu wore.

## Abschaffig as gsetzlige Fyyrtig
Anne 1994 isch bschlosse wore, ass dr Bueß- un Bättdag as arbetsfreie Dag mit Wirkig ab 1995 gstriche wird go d Mehbelaschtig vu dr Arbetgäber dur d Yyfierig vu dr Bflägeversicherig uuszglyche, nume im Land Sachse git s dr Bueß- un Bättdag bis hite as gsetzlige Fyyrtig.

## Termin
Dr frieschtmegli Termin isch dr 16. Novämber, dr spotschtmegli dr 22. Novämber. 

## Lueg au
* Aidgnessische Dank-, Buess- un Bättdag (Schwyz)
Frankreichs Versailles-Politik

D **Versailles-Politik vo Frankriich** umfasst siini Politik als Siegermacht nach em Erschte Wältchrieg und in der Phase nachhär bis 1933. Sie isch prägt gsii durch ne schträngi Haltig bii der Uuferlegig von de Friedensbedingige 1919 im Versailler Vertrag und denn aber ne schrittwiisi Lockerig von dene Bedingige bis zur Machtergriifig vom Hitler 1933.

Frankriich isch in däm Chrieg durch de Angriff von Dütschland 1914 uuf siis Territorium düütlich schtärker gschädigt gsii als der Angriffer Dütschland. Von daher ischs psychologisch au verschtändlich, dass es sich nachhär durch Reparations-Zahlige het welle schadlos halte und durch wiiteri Schtrafmassnahme wie Gebiets-Abträtige und Heeres-Abrüschtig Dütschland het welle duurhaft von ere Angriffspolitik abbringe. Das het Dütschland - letschtlich aber durch eigenes Verschulde - stark gschwächt, d Reparations-Zahlige het s uuf absehbari Ziit gar nit chönne uufbringe.

In der Nachchriegs-Ziit hend sich denn aber die neui dütschi Diplomatie unter em Gustav Stresemann und d Diplomatie vom Aristide Briand angnöcheret. 1925 het Frankriich z. B. in d Räumig vom vorher militärisch bsetzte Ruhrgebiet iigwilligt. S ebefalls bsetzte Rheinland isch im ene erschte Schritt 1926 gräumt worde, en zweiti Zone dervo isch 1929 und der letschti Teil 1930 gräumt worde. Zuedem het s in dere Ziit auch no en französische Vorschlag gäh, en Art en Europäischi Gmeinschaft (ähnlich der hüütige EU) z gründe. 

Die ganzi letschtlich guet gmeinti französischi Friedenspolitik isch aber denn zerbroche durch s aggressive Gebahre vom Hitler ab 1933.

## Literatur
* Fischer Weltgeschichte/R.A.C. Parker: *Europa 1918 bis 1945*
* Erich Eyck: *Geschichte der [[Weimarer Republik]]*, Band 1
Totensonntag

Dr **Dootesunntig** oder **Eebigkaitssunntig** isch in dr evangelische Chilche z Dytschland un in dr Schwyz e Gedänkdag fir di Verstorbene. Är isch dr letscht Sunntig vor em erschte Adväntssunntig un dodermit dr letscht Sunntig vum Chilchejohr. Är lyt zwisch em 20. un em 26. Novämber.

Syt dr Entwicklig vum Chilchejohr im Mittelalter sin mit dr letschte Sunntig vum Chilchejohr liturgischi Lääsige zue dr „Letschte Ding“ verbunde. Derwylscht am drittletschte Sunntig s Thema „Dood“ im Mittelpunkt stoht, het dr vorletschte Sunntig d Thematik „Jingschts Griicht“ un dr letscht „s Eebig Lääbe“.

Dradizionäll thematisiert dr letscht Sunntig im Chilchejohr in bsunderer Wyys d Erwartig vum Jingschte Daag. Doderzue ghert as Sunntigsevangelium s „Glychnis vo de zäh Meitschi“ (Matthäus 25). S bildet d Grundlag fir s Wuchelied, dr Choral vum Philipp Nicolai *Wachet auf, ruft uns die Stimme* (EG&nbsp;147) un d Bachkantate mit glychem Name (BWV&nbsp;140).

## Wie dr Dootesunntig entstanden isch
Dr Chenig Friedrich Wilhelm III. vu Preuße het dur Kabinettsorder vum 24. April un Verornig vum 25. Novämber 1816 fir di evangelisch Chilche in dr preußische Biet dr Sunntig vor em 1. Advänt zum „allgemeinen Kirchenfest zur Erinnerung an die Verstorbenen“ bstimmt. Di andere evangelische Landeschilche hän die Bstimmig derno ibernuu.

## Staatlige Schutz
Dr Dootesunntig isch in allne dytsche Bundesländer bsundersch gschitzt. Ußer z Hamburg isch er in allne Länder e „Druur- un Gedänkdaag“, e „stille Daag“ oder e „stille Fyyrtig“, doderzue ghere zem Byschpel Verbot vu Musikuffierige in Gaschthyyser oder Danzverbot in Diskotheke.

In dr Schwyz isch dr Eebigkaitssunntig kai staatlig gschitzte Dag.

## Bruuchtum
In dr maischte Chilchegmainde wäre am Dootesunntig di Verstorbene vum vergangene Chilchejohr vorglääse. In vile Gmaine wäre di Aagherige zue Gottesdienscht uf dr Chilchehef yyglade. Verbraitet isch au dr Bruuch, d Greeber mit Gsteck oder Blueme z schmicke.

## Dr letscht Sunntig im Johres-Chrais in andere Chilche
In dr remisch-katholische Chilche wird dää Sunntig syt dr Liturgireform vum Zwaite Vatikanische Konzil as Chrischtchenigssunntig begange, im altkatholische Kaländer wird er „Sonntag vom wiederkommenden Herrn“ gnännt. S Fescht betont d Chenigsherrschaft Christi in Eebigkait un wyst dodermit Parallele zum Ewigkaitssunntig uf. Au änglischsprochigi lutherischi Chilche, wu noch em *Revised Common Lectionary* gehn, fyyre dr Chrischtchenigssunntig. S Dootegedänke findet in dr katholische Dradizion an Allerseele statt.

## Literatur
* Karl-Heinrich Bieritz: *Das Kirchenjahr. Feste, Gedenk- und Feiertage in Geschichte und Gegenwart.* 7., aktualisierte Auflage. Beck, München 2005, ISBN 3-406-47585-X (*Beck’sche Reihe.* Band 447).

## Weblink

## Fueßnote
Zählwort

S **Zelwort** (au: **Zeläinhäitswort**, **Kategoriiwort**, **Numeralklassifikator** oder **Klassifikator**) isch e Zuesatz zu Zaale, wo bi dr Bildig vo Mängeaagoobe as Zeläihäit, und au allgemäin zur Bildig vom Plural verwändet wird. 

In e baar Sprooche si Zelwörter obligatorisch, si müesse bi jedere Aagoob von ere Mängi verwändet wärde. Zu deene Sprooche ghööre under anderem die sinotibetische Sprooche (zum Bischbil Chinesisch) und d Kam/Tai/Sprooche (zum Bischbil Thai). Dört bilde d Zaal und s Zelwort zämme e Zaalwort. Je noch dr Bedütig vom zelte Begriff (wie langi Gegeständ, flachi Gegeständ, Dier, Mensche, Buechsite, Bärg usw.) muess mä e bassends Zelwort weele. S Japanische het e Hufe Zelwörter us em Chinesische übernoo. 

Im Dütsche git s no Räst vo Bildige, wo früener üüblig gsi si: zwäi *[[Laib]]* Broot oder zwäi *Glas* Milch (statt zwäi *Gleeser* Milch). Anderi Bischbil im Dütsche si *[[Papier|Blatt]], [[Gebinde|Bund]], [[Gramm]], [[Kilogramm|Kilo]], [[Anzahl|Maa]], [[Dual (Grammatik)|Baar]], [[Pfund]], [[Sack]], [[Schuss]] und [[Anzahl#Zählmaße|Stück]]*.
Koreferenz

**Koreferänz** (au **Referänzidentidäät**) isch e Begriff us dr Sproochwüsseschaft und allgemäin us dr Semiotik. Mä reedet vo Koreferänz, wenn in ere Üsserig mit zwäi verschiidene sproochlige Usdrück s gliiche bezäichnet wird. Dä, wo die Üsserig macht, beziet sich mit de bäide Usdrück uf die gliichi ussersproochligi Entidäät. Die bäide Usdrück bezien sich in däm Konteggst uf s gliiche, das häisst si häi dr gliich Referänt. Im ene Teggst si Koreferänzbezieige e Middel vo dr Teggstkohäsioon.

Koreferänz git s bsundrigs dur e Bezieig zwüsche Satzbestanddäil, wo sich dr äint von ene uf dr ander beziet, oder wo sich gegesitig ufenander bezien. 

Bischbil: Im Satz "Dr *Chlaus* het gsäit, *är* schriibi für d Wikipedia." si *Chlaus* und *är* koreferänt, wemm mit *är* dr Chlaus sich sälber gmäint het. Wenn hingege scho vo öbber anderem d Reed gsi isch, wie zum Bischbil, wemm mer vom Peter greedet häi und dr Chlaus het gsäit, är (und mit är het dr Chlaus dr Peter gmäint) schriibi für d Wikipedia, denn si *Chlaus* und *är* nid koreferänt.

## Litratuur
* Roland Harweg: *Pronomina und Textkonstitution*. Fink, Münche 1968.
Alter Löwen (Männedorf)

S Huus **zum alte Löie** z Mänidorf isch 1599 vom Jakob Fierz pout worde. Es isch im Oberdorf am Egge vo de Dorfgass und em Löiegässli. Bevor d Seestraass poue worden isch, isch es diräkt am See gstande. Vor em Huus isch d Löiehaab. 

## Gaschthuus und Gmäindshuus
Scho füe isch im Löie d Tavärne vo Mänidorf gsi. Im 1627i isch das au s erscht Mal ufgschribe worde. Aber 1640 hät d Gmäind s Huus gkauft und als Gmäindshuus pruucht. S Tavärnerächt hät mer zää Jaar spööter em Wirt vom Wilde Maa verchauft. Spöötischtäns ab dänn isch im Huus Schuel gää worde. Aber 1811 (oder 1819 isch d Schuel dän in es anders Huus zoge. D Lererwonig isch an Gmäindsmetzger, won aber de Gmäindrat für d Sitzige i di alti Schuelstube häd müesse inelaa.  

Lings näbet em Iigang isch e groossi Stäiplatte i de Huusmuur. Deet druf stönd d Näme vo de Gmäindrööt vo 1770 und iri Wappe: de Undervogt Hans Chäpper Fietz, de Seckelmäischter Andreas Fietz (won Chirurg gsi isch) und di Gschworene: Hans Heiri Bindschädler, Hans Chäpper Bindschädler, Hans Ruedi Bindschädler, Hans Köbi Billeter. Aber aud d Gmäinsmetzg isch i dem (oder näbed dem) Huus gsii.

Im Jaar 1832 hät d Gmäind s Tavärnerächt vom Wilde Maa zrugg gkauft. Au jetzt hät s Gaschthuus «Löie»ghäisse – bis 1896 s Wirtshuus mit samt em Tavärnerächt und em Name uf Blatte ufezogen isch. Lueg da: Neue Löie Mänidorf

## Altersasyl
S Huus isch dänn a d Chilegmäind. Die hät es Altershäim für zwölf Lüüt iigrichted. S hät Altersasyl ghäisse und zwar bis 1992. Dänn häd d Chilegmäind s Altershäim wele zuetue. S Huus segi alt und nöd guet gäignet, d Zimmer äifach und d Tualette uf de Etage und überhaupt, s Defizit segi z gross. Lüüt vo Mänidorf, Aaghörigi vo Bewoner, s Personal und ander Lüüt händ en Verein gründet und füered s Altershäim im Huus zum alte Löie sithär wiiter. 2004 häd de Veräin s Huus vo de Chile gkauft und 2012 inedra total umpoue. Jetzt häts Platz für 15 Lüüt und im Lift häd äntli au en Rollstuel und d Begläitperson platz. 

### Wies dezue cho isch
1896 häd en riiche Mänidörfler, de Hans Conrad Meier de reformierte Chile 300 000 Franke für es Altersasyl. Er hät de Wunsch gha, dänn i dem Altersasyl es Zimmer zha, wän är dänn emal alt segi. Das hät nöd gklappet, wil er no im gliiche Jaar gstorben isch. Aber d Chilegmäind hät mit em Gäld under em Pfarrer Gottlieb Schuster trotzdem es Huus für alti Lüüt wele iirichte. Da häts grad passt, dass de Löie züglet häd und s Huus läär gstande isch.

Di äinti Helfti häd eme riiche Fabrikant, em H. Spörry-Manz ghört. Dä häd im Elsass gläbt und z Mänidorf es paar Hüüser gha. Wo mer en ngfrööget hät, hät er siin Täil grad de Chile gschänkt. Di ander Helfti häd eme H. Pestalozzi vo Mändorf ghört. S isch en aagsene Maa gsi. Er hät sini Helfti de Chile verchauft, aber zume sehr e günschtige Priis.

## Lueg au
* Altershäim Seerose

## Quäle
* Verjüngungskur für Altersheim (Tages-Anzeiger, 10. Hänner 2012)
* *Die «Seerose» blüht wieder auf*. in: Zürichsee-Zeitung, 15. Novämber 2012.
* Josef Weinmann & Werner Pfister: *Männedorf in alten Ansichten*. Europäische Bibliothek, 1993.
Zahlwort

S **Zaalwort**, au **Numerale** (*lat.*, Plural: *Numeralia* oder *Numeralie*),  wird in dr Sproochwüsseschaft mänggisch as äigeni Wortart aagluegt.

## Grundzaalwörter
Zu de Zaalwörter ghööre d *Grundzaalwörter* (au Kardinalzaale oder Kardinalia), wo, wie iire Naame loot lo vermuete, die grundlegende Zaalwörter si.
: Bischbil: *[[eins|äins]]*, *[[zwei|zwäi]]*, *[[zwölf]]* usw.

## Ordnigszaalwörter
Mit Hilf vo de *Ordnigszaalwörter* (Ordinalzaale, Ordinalia) cha mä Räijefolge ufstelle. 
: Bischbil:  *dr ersti Ritter*, *mi dritts Huen*

## Widerholigszaalwörter
Bi de *Widerholigszaalwörter* underschäidet mä zwüsche *bestimmte* und *umbestimmte*:
* bestimmt: *äimol*, *viermol*, *zwölfmol*
* umbestimmt: *mänggisch*, *meermol*, *vilmol*

## Vervilfältigungszaalwörter
S gliiche gältet für d *Vervilfältigungszaalwörter* (Multiplikativa):
* bestimmt: *zwäifach*, *vierfach* usw.
* umbestimmt: *meerfach*, *vilfach*

## Distributivzaalwörter
D Zaalwörter vom Distributiv wärde im Dütsche nit as e Wort bildet, sondern mit *jee* umschriibe:
: Bischbil: *jee äins, jee zwäi, jee drei*, usw.

## Gattigszaale
D *Gattigszaale* beschriibe e bestimmti Zaal vo verschiidene Arte und wärde uf Dütsch mit *-läi* bildet:
: Bischbil: *äinerläi, zwäierläi, dreierläi*

## Sammelzaale
Mit *Sammelzaale* (Kollektivzaale) macht mä us däm, wo zämmeghört e (Kollektivum):
D Sammelzaal *bäidi* isch e Räst vom ene westgermanische Dual und wird im Allgemäine wie en Adjektiv dekliniert:
: Bischbil:  *bäidi sini Eltere*
Sammelzaale bildet mä im Allgemäine mit *z* und *-t*:
: Bischbil:  *z zwäit, z dritt, z viert, …*

## Bruchzaale
*Bruchzaale* bestöön us eme Zeler und eme Nenner. Dr Zeler isch e Kardinalzaal. Dr Nenner wird mit em Suffix -el von ere Ordinalzaal abgläitet.
: Bischbil: *e Driddel, drei Vierdel* usw.

## Umbestimmti Zaalwörter
*Umbestimmti Zaalwörter* gäbe käi Uskumft über die konkreti Zaal sondern vermiddle e Gfüül für d Gröössi vo dr Mängi.
: Bischbil: *e baar Ridder*, *e Hufe Hüener*, *alli Mensche*, *e ganzi Stadt*

## Zaalwörter as Substantiv
Zaalwörter chönne zu Substantiv wärde, und wärde noch de dütsche Rächtschriibreegle denn (und nume denn) grooss gschriibe.
: Bischbil:  *I bi dr Erst.* *Er het im Rächne e Säggsi überchoo.*  *Die äinzigi graadi Primzaal isch d Zaal Zwäi.*

## Litratuur
* Greville G. Corbett: *Universals in the syntax of cardinal numerals.* In: *Lingua.* Vol. 46, Nr. 4, 1978, , S.&nbsp;355–368 (Klassischer Artikel zur Wortartenproblematik).
* Joseph H. Greenberg: *Generalizations About Numeral Systems.* In: Joseph H. Greenberg et al. (Hrsg.): *Universals of Human Language.* Band 3: *Word Structure.* Stanford University Press, Stanford CA 1978, ISBN 0-8047-0968-8, S.&nbsp;250–295 (Grundlegender Aufsatz aus Sicht der Sprachtypologie im Kontext der Sprachuniversalienforschung).
* James R. Hurford: *The Linguistic Theory of Numerals* (= *Cambridge Studies in Linguistics.* Vol. 16, ). Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1975 (Grundlegende Monographie aus Sicht der generativen Grammatik).

* E Sammlig vo Zaalwörter, wo noch Sproochfamilie sortiert si
* Zahlwörter in vile Sprooche
* Macht us irgendere Zaal e Zaalwort
Topikalisierung

D **Topikalisierig** (vo griech. τόπος/*tópos* „Blatz“, „Ort“) oder au **Vorfäldbsetzig** oder änglisch **dislocation** bezäichnet in dr allgemäine Sproochwüsseschaft e Beweegig uf dr Ebeni vom Satz, wo d Gliider vom Satz, vor allem Nominal- bzw. Preposizionalfraase, us iirer Grundstellig im Satz an e Posizioon innerhalb vom Satz verschoobe wärde, wo diskurspragmatisch uusghoobe isch, das häisst entschäidend für d Bedütig vom ganze Satz isch.

D Topikalisierig cha drfür iigsetzt wärde, ass e bestimmte Däil von ere Ussaag zerst vorchunnt und eso as Thema bzw. Topik uuseghoobe wird.

Bischbil:

In vile Sprooche (z.&nbsp;B. Änglisch oder Dütsch) isch d Topikalisierig en obligatorische Brozäss. Im ummarkierte Fall, das häisst wenn nüt äxtra uuseghoobe wird, stoot mäistens s Subjekt vom Satz am Aafang:

:Dr Hans het e Säggsi im Rächne überchoo. 

Wemm mä aber d Bedütig vom ene andere Satzdäil will uuseheebe, denn wird dä anstatt vom Subjekt an dr Aafang vom Satz verschoobe:

:E Säggsi het dr Hans im Rächne überchoo. 
oder
:Im Rächne het dr Hans e Säggsi überchoo.

## Litratuur und Kwelle
*Hadumod Bußmann: *Lexikon der Sprachwissenschaft*. 2. Aufl. Kröner, Stuttgart 1990; ISBN 3-5204-5202-2
*Helmut Glück (Hrsg.): *Metzler-Lexikon Sprache*. 4. Auflage, Verlag J.B. Metzler, Stuttgart, 2010,  ISBN 3-476-02335-4
*Knud Lambrecht: *Dislocation*. In: Martin Haspelmath et al. (Hrsg.): *Language Typology and Language Universals: An International Handbook* (*Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft*. Bd. 20). Bd. 2, S. 1050–1078. Walter de Gruyter, Berlin u. New York 2001.
Ostfränkische Dialekte

**Ostfränkisch** isch die südöstligi Dialäktgrubbe vo de fränkische Mundarte und ghöört as Hochfränkisch innerhalb vom Dialäktkontinuum zum Übergangsberiich zwüschen em middeldütsche und em oberdütsche Sproochruum. Es wird im Allgemäine zur oberdütsche Grubbe zelt. S ostfränkische Sproochgebiet goot vo dr Region Heilbronn-Franke und Tauberfranke in Baade-Württebärg über die bayrische Regierigsbezirk Middel-, Unter- und Oberfranke, Südthüringe über s bayrische Vogtland bis in dr Übergangsberiich vom säggsische Vogtland. In Hesse schwätzt mä Ostfränkisch vor allem im Beriich vo dr Rhön. Bis zur Verdriibig vo de Dütschbööme isch s ostfränkische Dialäktgebiet bis in die hütigi Tschechischi Republik gange. Im Volksmund säit mä de ostfränkische Dialäkt, bsundrigs de mainfränkische Mundarte, äifach **Fränkisch**.

Wisseschaftlig dokumäntiert wird s wird s Ostfränkisch dur s Brojäkt „Fränkischs Wörterbuech“, wo sin Sitz sit 2020 z Erlangen het.

## Litratuur
* Jens Sobisch: *Fränkisch – Das Deutsch der Franken*. Reise Know-How, ISBN 3894164743, auch als Audio-CD.
* Anthony R. Rowley: *East Franconian.* In: Charles V. J. Russ (Hrsg.): *The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.* Routledge, London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;394–416.
* Eberhard Wagner, Alfred Klepsch: *Handwörterbuch von Bayerisch-Franken.* 3., unveränderte Auflage. Fränkischer Tag GmbH, Bamberg 2007, ISBN 978-3-936897-52-4.

## Weblingg
* „Fränkische Dialekte“ Artikel im Historischen Lexikon Bayerns
* Projekt „Fränkisches Wörterbuch“
* Almut König: Fränkisches Wörterbuch – Blog vom Fränkische Wörterbuech
Südfränkische Dialekte

**Südfränkisch** oder **Südrhiifränkisch** isch e Dialäktgrubbe im Übergang vom Oberdütsch zum Middeldütsch. Die Dialäkt redet mer im Norde vom Land Baade-Württebärg (Karlsrue, Heilbronn, Mosbach), in dr Südostpfalz un im e schmale Streife im Norde vum Elsass gschwätzt wird. 

Umgangssproochlig säit mer de südfränkische Dialäkt im Norde vom ehemoolige Staat Baade, wo s Kurpfälzisch zum Däil starke Iifluss het uf sä, zämme mit em Kurpfälzische au „Baadisch“. Speziell um Karlsrue ume git s au d Bezäichnig *Brigantedütsch*. De südränkische Dialäkt, wo mä in Nordwürttebärg schwätzt, säit mer hingege nit „Baadisch“, sondern vilmol – und falsch – „Schwääbisch“. D Abgränzig vom Dialäktruum isch nit idäntisch mit de politische Gränze zwüsche Baade und Württebärg, wo erst 1803 entstande si.

Mä underschäidet im Südfränkische und Nordbaadische verschiideni Mundarte wie s Karlsrueische, s Kraichgäuische und s Odenwäldische.

## Weblingg
* Doonarchiv zum Thema Dialäkt

## Litratuur
* Hanna Heidt: *Erinnerungen an die Vergangenheit.* Eigenverlag, Schwanen Stutensee-Staffort 2003
* Heiner Joswig: *So ebbas.* Stutensee-Hefte 2, Stadt Stutensee 2002 und *Hengd a Engele an da Wan(d):* Der Stafforter Dialekt - Variante des Südfränkischen. Stutensee Hefte 6, Stadt Stutensee 2010 ISBN 978-3-9811869-3-2
## Fuessnoote
Autostrasse

**Autostroosse** sind Schnällverbindigsstroosse, wo i de Regel nu Fahrzüg mit ere Mindischtgschwindigkait druf fahre dörfed und wo weniger guet uusbaut sind, als Autobahne.

## Schwiz
I de Schwiz sind d Autostroose im Underschid zu de Autobahne nöd richtigstrännt und händ nöd immer en Pannestraiffe. Si sind aber, mit Uusnahm vo e paar kantonale Autostroosse, wie d Autobahne mautpflichtig, me bruucht also e Vignette. D Mindischtgschwindigkait isch 80 km/h und me dörf i de Regel höchschtens 100 km/h fahre. Uf gwüsse Streckene, zum Bischpil i Tunnel, isch e tüüferi Gschwindigkait vorgee.

E bekannti Strecki isch d San Bernardino-Route (en Tail vo de A13) zwüsched Riichenau und Bellinzona.

## Förschtetum Liechtestai
Im Förschtetum Liechtestai gits e kai Autobahne und kai Autostroose. Es git aber uf de Schwizer Site vom Rhii, also diräkt noch de Gränze, füüf Aaschlüss bi de A13. Und öber de Zoll bi Schaawald isches nu e paar Kilometer bis zu de Rhintal-Autobahn im Vorarlberg.
Massaker von My Lai

S **Massaker vo My Lai** isch der Mord an 503 wehrlose Zivilpersone während em Vietnam-Chrieg am 16. März 1968 durch amerikanischi Soldate im Dorf *My Lai* gsii.

Doderbi isch alles, was im Dorf glebt het, massakriert worde: Männer, Fraue, Greise, Chinder und auch alli Tier im Dorf. Der einzig Vorwurf: Die Lüüt heige mit em nordvietnamesisch Feind zämmegschaffet. 

Der US-amerikanisch Aggressionsforscher Friedrich Hacker konzediert de Amerikaner in siim Buech *Aggression - Die Brutalisierung der modernen Welt*, immerhin sige die Verantwortliche nachhär öffentlich vor Gricht gschtellt worde, was sinerziit bin ere im Chrieg befindliche Nation noch kei Selbstverschtändlichkeit gsii seig. Der Kommandant von dere Einheit, der Lüütnant William Calley, wo eigehändig ebefalls 22 Persone massakriert het, isch von däm Gricht denn sogar zu lebenslänglicher Haft verurteilt worde. Das het in der amerikanische Öffentlichkeit en nationalistische Entrüschtigs-Schturm uusglöst, für vieli het der Calley sogar als Chriegsheld golte, wo nur der Kommunismus bekämpft heig. Do druuf hin het der Präsident Richard Nixon der Calley zu Huusarrescht begnadigt, wo denn bereits nach vier Jahr uufghobe worde isch.

Der Friedrich Hacker schriibt derzue wiiter: *Er war von der US-Armee systematisch trainiert und konditioniert worden, alles Leben, das nicht die selbe Uniform trug, zu vernichten*.

## Literatur
* Bernd Greiner: *Krieg ohne Fronten*, Hamburger Edition, Hamburg 2007, ISBN 978-3-936096-80-4.
* Friedrich Hacker: *Aggression - Die Brutalisierung der modernen Welt*. Rowohlt, Reinbek 1977, ISBN 3-499-16807-3 (Vorwort vom Konrad Lorenz).
* Seymour Hersh: ''Lieutenant Accused of Murdering 109 Civilians''. St. Louis Post-Dispatch, 13. November 13 1969
* Seymour Hersh: *My Lai 4: A Report on the Massacre and Its Aftermath*. Random House, 1970 ISBN 0394437373
* William Peers: ''Report of the Department of the Army Review of the Preliminary Investigations into the My Lai Incident''. (The Peers Report), Band I-III (1970).

## Weblink

* Bernd Greiner: „Endlich tun, wofür wir hier sind“ Spiegel Online, 13. März 2008, mit 21 historische Foti
* Lars Langenau: Ein amerikanisches Trauma Spiegel Online, 2. Juni 2006
* Otto Langels: Massaker in Vietnam Deutschlandfunk, 31. März 2006
* Michael Marek: Als die Dämme des Menschlichen brachen NZZ Online, 14. April 2008
* Lutz Herden: My Lai 1968: Ausflug nach Pinkville März 2008
* Doug Linder: Famous American Trials: The My Lai Courts-Martial 1970 (englisch)
DRS

D Abchürzig **DRS** chan folgendes bedüüte:
* *Deutsche und Rätoromanische Schweiz*, im ehemolige Name vo de öffentlichrächtliche Sänder Schwizer Radio DRS (zum Bispil: DRS 1, DRS 2, DRS 3, DRS 4 News, DRS Musikwelle, DRS Virus und Schwizer Färnseh (bis 2005: ''SF DRS'')
* di Dütschi Rälly Serii
* Deutsche Rechnungslegungsstandards
* de Dütsch Rollstuel-Sportverband
* d Diözese Rottenburg-Stuttgart
* Direct Rail Services, e britischi Bahngsellschaft

D Abchürzig **Drs.** oder **drs.** cahn bedüüte:
* e Drucksach
* lat.: *doctorandus* (Doktorand)
Ząbrowo (Stare Pole)

**Ząbrowo** (dytsch *Sommerau*) isch e Dorf in dr polnische Woiwodschaft Pommern. S ghert zue dr Gmina Stare Pole (dt. *Altfelde*) im Chrais Malbork (dt. *Marienburg*). D Ortschaft het 393 (2015) Yywohner un lyt rund 50 km sideschtli vu Danzig.

Zwee Kilometer sideschtlig vu Ząbrowo verlauft d Landesstroße DK 22, e Verbindig zwische dr polnisch-dytsche un dr polnisch-russische Gränze. 

Am weschtlige Ort fließt d Nogat, e 62 km lange Mindigsarm vu dr Weichsel.
Kreisfreie Stadt

E **kräisfreiji Stadt** (z Baade-Württebärg as Stadtkräis bezäichnet; z Bayre früener au as *kräisummiddelbari Stadt*) isch e kommunali Gebietskörperschaft.
Si erledigt näben em äigene und überdräite Wirkigskräis von ere Gmäind (Stadt, Määrt) und eme Landkräis au in äigener Zueständigkäit d Ufgoobe vo dr undere staatlige Verwaltigsbehörde im Naame vom Staat.

Im Beriich vo dr allgemäine und innere Verwaltig isch s Stadtgebiet von ere kräisfreije Stadt z Dütschland staatsfrei (Vollkommunalisierig). Dr Oberbürgermeister von ere kräisfreije Stadt stoot mindestens uf dr gliiche Stuefe in dr Hierarchii wie e Landroot. Stedt mit vergliichbarem Status git s au in vile andere Länder.

Im Allgemäine handlet es sich drbii um Grossstedt – also Stedt mit meer als 100'000 Iiwooner – oder gröösseri Middelstedt. Allerdings git s in Baade-Württebärg, Niidersaggse und Nordrhii-Westfaale au Groossstedt, wo nit kräisfrei si, und im Geegesatz drzue z Bayre und in dr Pfalz (wo früener zu Bayre ghöört het und jetz Däil vom Land Rhiiland-Pfalz si) kräisfreiji Stedt, wo weniger as 50'000 Iiwooner häi. Veräinzelt cha mä au dr Sonderfall aadräffe, wo Gmäinde, wo zum e Kräis ghööre, „nume“ e Däil vo de Ufgoobe vom ene Landkräis übernäme (zum Bischbil die Groosse Kräisstedt).

Die chlinsti kräisfreiji Stadt z Dütschland isch Zwäibrücke in Rhiiland-Pfalz, wo e chli weniger as 35'000 Iiwooner (Ändi 2010) het, die grössti die bayrischi Landeshauptstadt Münche mit mee as 1,3 Millioone Iiwooner. Berlin und Hamburg si zwar gröösser, si aber Sonderfäll vo kräisfreije Stedt, sogenannti Stadtstaate. S Land Breme bestoot hingege us zwäi kräisfreije Stedt, nämlig dr Stadt Breme und dr Seestadt Bremerhaave, wo öbbe 60&nbsp;km nördlig lit.

Kräisfreiji Stedt und Immediatstedt häi e rächtligi Stellig, wo vergliichbar isch. In Pröisse het mä bis zur Stedteordnig vo 1808 dä Stedt, wo ufgrund von ere Rootsverfassig käi Root gha häi, sondern em Landesherr ummiddelbar understellt gsi si und wo eso au dr Stadtheer gsi isch, Immediatstedt gsäit.
SIL-Code

Dr **SIL-Kood** isch e Kood für Sprooche, wo us drei Chliibuechstaabe bestoot.
## Gschicht
SIL International git dr *Ethnologue* uuse. Das isch e Sammelwärk, wo sit 1951 bestoot und zum Ziil het, alli Sprooche uf dr Wält äihäitlig z klassifiziere und z katalogisiere. Sit dr 14. Uflaage isch dr *Ethnologue* im Internet frei zuegänglig. In dr 15. Uflaag vom *Ethnologue* im April 2005 isch dr SIL-Kood an dr ISO/DIS-639-3-Standard vo dr Norm ISO 639 aagliche worde, wo denn entwicklet worden isch. Dorum het s für e Hufe Sprooche nöiji Bezäichnige gee, wo us drei Buechstaabe bestöön. Und au Sprooche, wo scho usgstorbe si, häi e SIL-Kood überchoo. Sitdenn isch SIL International dr offizielli Verwalter vo de ISO-639-3-Kood für lääbigi Sprooche.
## Bischbil
Unde nooche si e baar bekannti SIL-Kood (in de Chlammere d Kood, wo bis zur 14. Uflaag gültig gsi si).
* cmn (CHN) Hoochchinesisch
* hin (HND) Hindi
* eng (ENG) Änglisch
* spa (SPN) Spanisch
* nld (DUT) Niiderländisch
* swe (SWD) Schwedisch
* gsg (GSG) Dütschi Gebäärdesprooch
* scn (SCN) Sizilianisch
Nancy

**Nancy** [] (dütsch veraltet *Nanzig*, luxeburgisch: *Nanzeg*) isch e franzöösischi Stadt z Lothringe mit 104.260 Iiwooner (Stand  2021). Si isch d Hauptstadt (Prefektur) vom Departemänt Meurthe-et-Moselle, Sitz vo dr Communauté urbaine du Grand Nancy, won e Kommunalverband isch, wo  20 Gmäinde umfasst, und Hauptort (chef-lieu) vo vier Kantöön.

## Öppis us de Gschicht
Historisch isch Nancy d Hauptstadt vom Herzogdum Lothringe (oder Ober-Lothringe) gsi und im noochrevoluzionääre Frankriich d Hauptstadt vo dr Browinz Lothringe *(Lorraine)*. Sit 1777 isch Nancy dr Sitz vom ene römisch-katholische Bistum.

D Devise vo dr Stadt isch *non inultus premor* (lat. für: Niemer längt mi ooni Stroof aa). Dodrmit wird uf d Schlacht bi Nancy 1477 und dr Dood vom Karl em Küene aagspiilt. Au d Distle im Stadtwabbe beziet sich uf daas.

## Für was es bikannt isch
Nancy hät es Ensemble vo drei barocke Plätz, wo vo der UNESCO zum Wälteerb erchläärt woorde sind. Es git z Nancy au vil Jugedstyl-Hüüser, wil die Stadt äis von Hauptzäntre vo däm Styl gsy isch. Und au d Aahänger vo de modärne Architäktuur pilgered uf Nancy, s hät drum deet de Jean Prouvé (1901–1984) gwürkt.

Tipisch sind au Bergamotte und Mirabelle – s git chuum es Reschterang oder es Ässwaaregschäft, wo die nöd e Role spiltid.

## Weblingg

* Internetsite vo dr Stadt Nancy (frz.)
* Website vo dr ''Office de Tourisme'' in vile Sprooche
* Fotene vo Nancy Gregory Jacquier

## Fuessnote
Sandy Island

**Sandy Island** isch de Name vo einige Insle.

Z Auschtarlie:
* Sandy Island (Houtman-Abrolhos), (*Houtman-Abrolhos-Archipel*)
* Sandy Island (Neu-Kaledonien), e Phantominsle, wo numme uf Wettercharte und bi google exischtiirt

In de Vereinigte Schtaate:

* Sandy Island (Charlton County, Georgia)
* Sandy Island (Ware County, Georgia)
* Sandy Island (Louisiana)
* Sandy Island (Maryland)
* Sandy Island (Lincoln County, Missouri)
* Sandy Island (Perry County, Missouri)
* Sandy Island (New Hampshire)
* Sandy Island (New Jersey)
* Sandy Island (Oregon)
* Sandy Island (Aiken County, South Carolina)
* Sandy Island (Georgetown County, South Carolina)
* Sandy Island (Accomack County, Virginia)
* Sandy Island (Northampton County, Virginia)
* Sandy Island (Washington)
Sandy Island (Neu-Kaledonien)

**Sandy Island** (au frz. *Île de Sable*) isch de Name vonere Insle, zwüschen Auschtralie und Neu-Kaledonie, wo uf Wettercharte und au uf Google Earth verzeichnet isch, aber gar nöd exischtiirt.

Wi di Insle in diverse Charte cho isch, weiss me hüt no nöd. Einigi Atlante hei als Quelle für d Exischtenz vo de Insle d CIA aagäh. Dass es di Insle nöd git, hei Forscher vo de Universität Sydney usegfunde, wo im Johr 2012 in de Region sind unterwägs gsi und di Insle nöd gfunde hei. Messige hei an de frogliche Schtelle e Meerestüüfi vo 1400 Meter ergäh..

## Einzelnochwis
Lyon

[] (dütsch veraltet *Leyden,* ) isch d Hauptstadt vo dr Regioon Auvergne-Rhône-Alpes im Südoste vo Frankriich.

D Stadt isch de Sitz vo dr Präfektur vo dr Métropole de Lyon und au vom Département Rhône, au wenn si sit aafangs 2015 nüme zu däm Departemänt ghört.

## Algemeins
Lyon het fast e halbi Millioon Iiwooner und isch noch Bariis und Maarsei die drittgrössti Stadt im Land. Dr Balligsruum het öbbe 1,3 Millioone Iiwooner und isch dr zwäitgrössti in Frankriich noch dr Île-de-France, em Groossruum Bariis, wo öbbe 11,5 Millioone Iiwooner het.

Bi de Röömer isch dört der wichtig Oort *Lugdunum* gsi, wo e Zyt lang d Hauptstadt von ere römische Provinz gsi isch. Der römisch Kaiser Caracalla isch i der Stadt uf d Wält cho. Me gseht no d Ruine vom grosse römische Theater. Im spoote föifte Johrhundert isch Lugdunum d Stadt vom König vo de Burgunder worde.

D Altstadt vo Lyon isch 1998 vo dr UNESCO zum Wältkultuurerb erklärt worde.

Lyon isch dr Bischofssitz vom Erzbistum Lyon vo dr römisch-katholische Chile in Frankriich mit dr Kathedraale in dr Altstadt. No mee stoot d Basilika *Notre-Dame de Fourvière* uuse, wo hööcher isch as die ganzi Stadt. 1871 isch si uf em Spitz vom Hügel Notre-Dame de Fourvière baut worde.

## Wirtschaft
D Lyoner Gastronomii geniesst en usgezäichnete Ruef. D Vilfalt vo dr dradizionelle Chuchi het iire Ursprung in dr sältene Kombinazioon us dr Nööchi zu de Alpe und eme schiffbare Zuegang zum Middelmeer. Nördlig vo dr Stadt lit s Wiibaugebiet *Beaujolais*, südlig isch es das vom *Côtes du Rhône*.

Historisch isch d Stadt äng mit de *canuts,* de Siidewääber, verchnüpft, wo die driibendi Wirtschaftschraft wäärend dr Industrielle Revoluzioon gsi si.

Lyon isch au as *Liechterstadt* bekannt, und jeedes Joor wird am 8.&nbsp;Dezämber d „Fête des Lumières“ gfiirt.

Lyon isch dr Sitz vo dr internazionale Polizeibehörde Interpol und vo dr *Internazionale Agentuur für Chräbsforschig* (*International Agency for Research on Cancer,* churz: IARC).

Lyon het e bedüütende hafe a der Rhone, wo Schiff vom Middelmeer häär chöme; vo do chame d Soone uuf und dure Rhy-Rhone-Kanal is Elsass und an Rhy fahre.

## Litratur
* C. Beaulieu: *Histoire de Lyon depuis les Gaulois jusqu'à nos jours.* Lyon 1837 (Digitalisat)
* 

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Stadt Lyon
* Fremdevercheersamt (au dütsch)
* Website vom Groossruum Lyon
* toolyon.com und lyon.cityannuaire.com, Verzeichnisdienst

## Fuessnoote