open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Echidna (Mythologie)

**Echidna** isch ä Gschtalt uss de griechische Mythologie, wu d Muetter vun vile Ungheuer gsii isch.

Yber ihri Abstommung gibts vili Erzählunge. Eimol isch si d Tochter vun nem Alte usm Meer, em Phorkys un em Meeresungheuer, de Keto gsii. Ä ondersmol abr d Tochter vun de Kallirhoe un em Chrysaor. De Chrysaor sei m Lib vun de Medusa entschprunge, wu de Perseus d Medusa enthouptet het. Nomol ondersch sei s d Tochter vun de Gaia un nm Tartaros gsii.

Als "ä unsagbars Scheusal, halb schönäugigs Mädle, halb grusigi Schlong, risig, buntgfleckt un gfräßig" (Hesiod, Theogonie 295-332), isch s onschinend nit nur ä furchtbars, sundern au ä fruchtbars Ungheuer. Typhon – wu d Gaia vum Tartaros empfange ghet het, um sich om Zeus z räche, so dass do, falls sichs ums selbe Ungheuer ghendelt het, womöglich ä Gschwischterehe gschlosse worre isch – het mit ihre de zweyköpfig Orthos, de dreyköpfig Höllehund Kerberos, un d Hydra, wu au als d "lernäisch Schlong" bezeichnet wird, zigt.

Ihr Sohn Orthos het denn mit ihre d Chimaira, d Sphinx, de Nemeische Löwe un d Phaia, ä ungheure, wietigi Sau, wu schliesslich vum Theseus umbrocht worre isch un au als d kromyonisch Sau bekonnt worre isch.

## Literatur
* Michael Grant un John Hazel, *Lexikon der antiken Mythen und Gestalten*, Münche (dtv) 1980 (ISBN 3-423-32508-9)
* Robert von Ranke-Graves, *Griechische Mythologie*, Reinbek bi Hamburg (Rowohlt) 2003 (ISBN 3-499-55404-6)
* Karl Kerényi, *Die Mythologie der Griechen - Die Heroen-Geschichten*; Münche (dtv) 1992 (ISBN 3-423-30031-0)

*Lueg au:*  Stammbaum vo de griechische Götter

## Ekschterni Syte
* www.sungaya.de
Echidna

**Echidna** (Altgriechisch: *Ἔχιδνα*) bezeichnet

* Echidna (Mythologie), in de griechische Mythologie ä Schlangeonschter
* Echidna (Muräne)m ä Gattung vun de Muräne
* de auschtralisch Ameiseigel
Hippodrom

Als **Hippodrom** (grich.: *Pferderennbahn*) bezeichnet mer e ovali Pferderennbahn, wie sie im antike Gricheland un im Byzantinische Riich fer d'Verastaltig vu Pferde- un Wagerenne gnutzt worre isch.

D'Sittelängi vu dr Rennbahn isch meistens chnapp 400 Meter gsi. E Hippodrom het Zueschauertribüne umfasst, wo mitunder mehrere Hunderttusend Lüt Platz botte hän. In dr früehe Nöizitt isch d'Bezeichnig *Hippodrom* fer Grossbaute un Johrmärktzelte ufgriffe worre, wo vor Publikum un bi Müsik Akrobatik mit Rösser vorgfüehrt worre isch.

## Hippodrom vu Konstantinopel
S'Hippodrom vu Konstantinopel isch iber die gsamt Zitt vum Byzantinische Riich (wie mer zum *Imperium Romanum Christianum* hüt sait) vu 330 - 1453 s'Zentrum vum gsellschaftliche Läbe gsi. S'Volk het sich dert - wie au scho im alde Rom - in dr Zirkusparteie organisiert. Es isch demit au s'Zentrum vu innere Uruehe im Riich gsi. Au under dr osmanische Herrschaft sit 1453 isch's Hippodrom (türk. *Atmeydani*) witterhi e Zentrum vum städtische wie politische Läbe blibe, au wenn's nimmi fer Pferderrenne gnutzt worre isch. 

### Massaker im Hippodrom
* Nika-Ufstand 532
*: Bim Nika-Ufstand vu 532 het dr römisch Kaiser Justinian I. ebba 30.000 Ufständischi im Hippodrom ischliesse un deno iber zwei volli Däg vu dr Truppe nidermetzle lo.
* Janitschareufstand 1826
*:Bim Janischareufstand vu 1826 het dr türkisch Sultan Mahmud II. ebba 30.000 Janitschare (säll isch bis dert si Elitetruppe gsi) massakriere lo.

### witteri Ereignisse
Im Hippodrom sin Ufständischi higrichtet wie au gstürzti Kaiser vum Pöbel vu dr Stadt glyncht worre. Es isch immer wiider s'Zentrum vu Ufstände gsi, zledscht bi dr türkische Revolte vu 1909.
Ostern

**Oschtere** ischs hegscht Fäscht vu dr katholische und orthodoxe un eine vu dr hoche Fyrtig i dr evangelische Chrischteheit. Dä Fäschtdag ghört zu de bewegliche Firdig und wird immer am Sunndig nochem Früeligsvollmond gfyred.

## Christliche Sinn
A Oschter fyrt mer d Uferestehung vum Jesus Chrischtus, wun er dr Tod drmit besigt het. Diä Uferstehung gildet au as dr letscht Bewiis drfir, as dr Jesus nit numme e Mänsch gsii isch, sundern au Gott. Dr Oschtersunndig isch dr letscht und glychzytig dr Höhepunkt vo de drei heilige Däg, wo mit em Karfrydig aagfange hend.

## Biblische Hindergrund
D biblisch Vorgschicht isch: Der Jesus isch an däm Dag, wu mer speter Karfrydig gnännt het, ans Gryz gschlage un umbrocht wore. Wil er demit d Menschheit vu dr Erbsünde erlöst het, hät dr Karfrydig langi Zyt als dr hegscht Fyrdig vu dr evangelische Chrischte gulte. Drno isch er vu sinene Agherige ine Hehli glegt wore un e Soldat het e schwäre Stei drvor droolt. Im Markus-Evangelium gohts drno eso wytter:

## Bruuchtum
Mit Oschtere sin verschiidini wältligi Brich verbunde. Wyt verbreitet isch dr Brüch, as mer Oschtereier amolt un dr Kinder schänkt.
Am Karsamschtig z Nacht wird vor katholische Kirche e Fyr gmacht un d Oschterkerz dra azunde. Zu däm Brüch gits e wältligi Kunkeränz: in verschiidene Gegende, so z Nordditschland wäre großi Fyr in dr Landschaft azunde un drum rum gfäschtled.
Im Alperaüm wäre – noch em Uferstehungsgottesdiänscht am Samschtig z Nacht – großi Fyr uf Bärg oder in dr Däler azunde.

## Lueg au
* Ostara
* Oschterspiil vo Muri

## Literatür
* Giuseppe Visonà, Harald Schroeter, Peter Maser: *Ostern/Osterfest/Osterpredigt I. Geschichte, Theologie und Liturgie II. Osterpredigt III. Ikonographie.* In: *Theologische Realenzyklopädie (TRE).* Band 25. de Gruyter, Berlin / New York 1995, ISBN 3-11-014712-2, S.&nbsp;517–537.
* Otto Schwankl, Martin Klöckener: *Ostern. I. Biblischer Befund / II. Liturgisch-theologisch.* In: Walter Kasper (Hrsg.): *Lexikon für Theologie und Kirche.* 3. Auflage. Band 7. Herder, Freiburg im Breisgau 1998, Sp.&nbsp;1176–1181.
* Ernst-Otto Luthardt (Hrsg.): *Frühlings- und Osterbräuche.* Echter, Würzburg 2000, ISBN 978-3-429-02222-8.

## Extärni Site

## Fuessnote
Mozilla Firefox

**Mozilla Firefox** [] isch e freie Webbrowser vor alle Dinge zum Aluege vun Internetsite, wo us em Mozilla-Projekt hervorgange isch. Er lauft uf dr Gecko-Rendering-Engine, wo au fier d'Darstellig vu graphische Benutzeroberfläche verwendet werre cha (un im Firefox au defir verwendet wird).

## Bschriibig
Firefox zeichnet au si XML-basierti Benutzeroberfläche (gschribe in XUL) im Browser selber, während z. B. anderi Browser wie dr Internet Explorer oder dr gecko-basierti Browser K-Meleon, fer säll nativi Bedienelemente vum Betribssystem oder vum Windows-Manager verwende un numme d'Internetsite sälber mit dr Browser-Engine darstelle.

Ufgrund vu dere Eigeschaft isch es sehr liicht, eiheitlichi Zuesatzprogramm (*addons*) fer dr Browser z'schribe, unabhängig vum Betribssystem, wo säller druf lauft.

Eis vo de gröschte Merkmol isch s "Tabbed Browsing", wo im Benutzer erlaubt, mehreri Websiitene i 1 Fenschter offe zha. Mit  **+**  chamer ganz eifach vo Tab zu Tab springe. Es giit massehaft sogenannti Themes fier de Firefox, wo s Uusehe vom Browser veränderet.  Anno 2011 het Mozilla s'Versionsschema im Chrome fier Google agliche un bringt jetz alli sechs Wuche e neji Hauptversion rus.

## Hindergrund
Mozilla Firefox isch technologisch gsähe dr direkt Noochfolger vum Netscape Navigator.

* S Buech Mozilla

## Weblink
* D offiziell ditsch Websyte

## Fuessnote
Edikt von Kanopus

Im **Edikt vu Kanopus** isch am 6. März 237 v.&nbsp;Chr. die wichtigst Schaltdagregle vum gregorianisch-julianische Kalender igfüehrt worre, dass nämlich s'Sunnejohr in dr Regel 365 Däg het, aber alli vier Johr 366.

Es handelet sich bim Edikt um e Gedenkstei vum Chönig Ptolemaios III. Euergetes, wo am 15. April 1866 in Ägypte entdeckt worre isch. Wie au dr berüehmt Stei vu Rosetta isch au s'Edikt vu Kanopus in grichischer Schrift un in Hieroglyphe gschribe un demit e wichtigi Hilf fer d'Entzifferig vu dr alde ägyptische Schrift gsi.

## Hindergrund
Im alde Ägypte isch sit mindistens 3000 v. Chr. e Sunnekalender mit eme Johr zue gnau 365 Däg igfüehrt gsi. Wil aber s'tropisch Johr (vu einem Früehligsafang zum nächste) 365,2422 Däg lang isch, sin die astronomische Date in ebba 1450 Johre, dr sognennte *Sothis-Periode* langsam durs Kalenderjohr gwanderet.

D'Ägypter hän debi s'Johr zue 12 gliich lange Munät zue je 30 Däg ideilt un am End vum Johr fünf sognennti *Epagomene* an dr Kalender aghängt, um uf 365 Däg z'chumme.

237 v. Chr. het dr Chönig Ptolemaios III. Euergetes us dr ptolemäische Dynasti s' **Edikt vu Kanopus**  erlo, un agordnet, dass alli vier Johre e sexti Epagomene izfüege sei.
S'Edikt isch aber vu dr Pristerschaft un dr Bevölcherig ignoriert worre. Die hän dr ursprünglich Kalender trotzdem witterverwendet. 

Dr Julius Caesar het fer si Kalenderreform 46 v.&nbsp;Chr. dr grichisch-ägyptisch Astronom Sosigenes us Alexandria beuftrait, wo no bi dr Römer die in Ägypte ignoriert Schaltregle igfüehrt het. In Ägypte isch d'Schaltregele un demit s' **Edikt vu Kanopus** erst nooch dr römische Eroberig dur dr Augustus 30 v.&nbsp;Chr. durgsetzt worre.

## Quelle
* S'Edikt vu Kanopus
Samantha Fox

D **Samantha Karen Patricia Fox** (* 15. April 1966 in London, England) isch e britischi Sängeri un Photomodell.

## Läbe
Bekannt worre isch si, wo si sich im Alder vu 16 Johr dr Läser vum britische Boulevardblatt *The Sun* als s Maidli vu Site 3 (als Nackigmodell) präsentiert het. Si het e Müsikkarriere agstrebt, wo si scho zwei Johr devor agfange gha het, wo si mit Schuelfründe zämme e Band gründet gha het. Gli s erst Album *Touch me* isch e Hit worre. Sitdem nimmt si in meh oder wäniger regelmässige Abstände Albe uf, aber dr Erfolg vu *Touch me* het si nimmi erreicht.

Johrelangi Grücht, si sei lesbisch, het si selber in ihrer Autobiographi vo 2003 bestätigt. Sit 2003 isch si mit ihre Managerin Myra Stratton († 2015) liiert gsi.

## Discography
### Albe
* 1986: *Touch Me*
* 1987: *Samantha Fox*
* 1989: *I Wanna Have Some Fun*
* 1991: *Just One Night*
* 1992: *Greatest Hits*
* 1998: *21st Century Fox*
* 2002: *Watching You, Watching Me*
* 2005: *Angel with an Attitude*
* 2009: *Greatest Hits*

### Single
* 1986: *Touch Me (I Want Your Body)*
* 1986: *Do Ya Do Ya (Wanna Please Me)*
* 1986: *Hold On Tight*
* 1986: *I'm All You Need*
* 1987: *Nothing’s Gonna Stop Me Now*
* 1987: *I Surrender (To the Spirit of the Night)*
* 1987: *I Promise You (Get Ready)*
* 1987: *True Devotion*
* 1988: *Naughty Girls (Need Love Too)*
* 1988: *I Wanna Have Some Fun*
* 1988: *Love House*
* 1989: *I Only Want to Be with You*
* 1998: *Santa Maria*

## Weblink

* Offiziälli Websyte (änglisch)
* Offiziälle Fan Club (änglisch)
* The Ultimate Samantha Fox Forum
* Fan-Websyte mit ere uusfüerliche Diskografii
*
FC Lausanne-Sport

Dr **FC Lausanne-Sport** isch e Schwyzer Fuessballclub vo Lausanne, im Hauptort vom Kanton Waadt. Er isch dr Nachfolgeverein vo Lausanne Sports, wo 2003 Konkurs het müesse amälde. Dr Vorgänger isch sportlich nie abgstige, und sim Nachfolger ischs bis jetz immer glunge, i jedere Saison ufzstige: vo dr 2. Liga interregional i die 1. Liga und vo dr 1. Liga i d'Challenge League. In dr Saison 2010/11 isch dr Club in d Axpo Super League ufgstiige.

Dr erfolgrichst Schwyzer Fuessballer, wo's je ge het, dr Stéphane Chapuisat, het bi Lausanne aagfange und spööter au gspiilt, bevor er 2008 as technische Leiter zu BSC Young Boys gangen isch.

Lausanne Sports isch siibefache Schwyzer Meister und nünfache Cupsiiger. Er spiilt im Stade Olympique de la Pontaise, wo öppe 17'000 Lüt drin Platz finde und glichzytig ischs au no Ustragigsort vom jöhrlich stattfindende Liechtathletik-Event.

D'Vereinsfarbe vo Lausanne si Blau-Wiss. Dr letscht gross Erfolg (näbe de Ufstig natürlich) isch die dreimaligi ufenanderfolgendi Teilnahm am Schwyzer Cupfinal 1998, 1999 und 2000. 1998 isch dr FC St. Galle besigt worde, 1999 dr Grasshopper-Club vo Züri. Bi dr letschte Teilnahm isch Lausanne aber im FC Züri im Penaltyschiesse unterläge.

## Erfolg
* UEFA Europa League
** Gruppephase (2010/11)
* Challenge League
** Schwyzer Meister 2010/2011, 2019/20 Ufstig in d Super League
* Schwyzer Cup
**Siger (9-mal): 1935, 1939, 1944, 1950, 1962, 1964, 1981, 1998, 1999

## Weblink

* Offizielli Website
* 
* transfermarkt.ch
Subsolarer Punkt

Als subsolarer Punkt wird der Punkt uf eme nit-stellare Himmelskörper bezeichnet, wo die jewilig Sunne gnau 90° (also senkrecht druf, d. h. im Zenit) iber dr Oberflächi stot. Es handelet sich um e latinische Fachbegriff us dr Astronomi, wo us dr Vorsilbe *sub* fer *under* un em Adjektiv vum Wort *sol* fer *Sunne* bildet isch.

Uf dr Erde pendlet dr subsolar Punkt - also dr Zenitstand vu dr Sunne - im e tropische Johr wäge dr Neigig vu dr Erdax zue dr Erdbahnebeni um 46,92° zwische 23,46° nördlicher un südlicher Breiti - also dr beide Wendekreise. Wenn dr subsolar Punkt dr Erdäquator vu Süde nooch Norde yberschrittet, spricht mer vum Früehligsafang uf dr Nordhalbchugle (resp. Herbstafang uf dr Südhalbchugle). Im umkehrte Fall sin au d'Johrszitte uf dr beide Halbchugle vertuscht. Isch dr subsolar Punkt uf sinere grösste Nordbreiti, no isch uf dr Nordhalbchugle Summerafang, uf dr Südhalbchugle degege Winterafang. Isch dr subsolar Punkt uf dr grösste Südbreiti, no fangt dementsprechend dr Südsummer bzw. Nordwinter a.

## witteri, ähnlichi Begriffe
* sublunarer Punkt: Der Punkt uf dr Erdoberflächi, wo dr Mo senkrecht (im Zenit) stot.
* subplanetarer Punkt: der Punkt uffeme Planetemond, wo dr jewilig Planet senkrecht stot. Bi bundener Rotation isch dr subplanetar Punkt bi ere Chreisbahn fix, bzw. pendlet bi ere elliptischi Bahn periodisch um e fixe Punkt. Bi massive, grosse Planete, wie dr Jupiter einer isch, pendlet der Punkt z. B. bim Mond Io relativ starch, was uf dr Io e enormi gezittebedingti Ufheizig zuer Folg het. Au bim Erdmo schwankt dr in dem Fall *subterran Punkt*. Wil aber d'Erde verglichswiis chlei un witt ewegg sowie dr Mo-Munät rächt lang isch, het des uffem Mo trotz ere rächt dütlich elliptische Bahn numme periodischi Mobebe als Konsequenz. Bi dr jewilige Planetemönd bezeichnet mer dr subplanetar Punkt au nochem ussem latinische abgleitete Adjektiv vum Planetenamme. Bim Jupiter sin es dementsprechend *subjovianischi Punkt*.

## Trivia

Bim Fenster-Manager KDE fer s'X-Window-System uf Computer cha mer e uf dr subsolar Punkt zentrierts Hindergrundbild vu dr Erde  (XGlobe) fer mindistens eini vu dr bis zue (in KDE 3.4) 20 virtuelle Bildschirmarbetsflächene irichte.
Murmi

De **Murmi** isch d Hauptfigur us de gliichnamige Schwyzer Chindersändige “Murmi News” und “Murmi´s Abenteuer” (insgesamt über 550‘000 Zueschauer), wo uf elf lokalen TV-Sendern i de ganze Schwyz, bischpilswys uf Tele Tell i de Innerschwyz oder Tele M1 im Mittelland, usgschtrahlt werded. Erfunde worde isch de Murmi vom Artischt Thomy Widmer. Zahlrychi öffentlichi Uftritt und Velogrammstunde sorged für en relativ grosse Beliebt- und Bekanntheitsgrad.

## De Charakter Murmi
En Koschtümdarschteller spielt de Murmi. Ds bauschige Koschtüm isch us orangem Kunschtfell gfertiget, het schwarzi Tatze mit wysse chlyne Chralle, und en grosse Chopf mit e paar Schnurrbarthaar, übergrosse schwarze Auge und Schnydzäh, wo immer e chli sichtbar sind. Es söll, in chindgerächter, comichafter Manier, es Murmeltier (schwyzerdüütsch: "Murmi" oder "Murmeli") darschtelle. De Murmi redet mit ere fröhliche und relativ hoche Fischtelstimm.

Am Murmi sys sympathische Wese isch chindlich-unverdorbe und sehr härzlich, er chann aber au spitzbüebisch und schlagfertig sy. D´ Figur isch sehr wissensdurschtig und interessiert, ihre Begleiter, de Geri S. Gwonder (Thomy Widmer), mues darum i allne Sändige sehr vil mit äre unternäh, zum äre immer wieder interessanti Begägnige und Iidrück verschaffe z´ chönne. Zäme erläbed di beide vill Überraschends, und de Murmi cha au a de eifachschte Sache grossi Freud ha.

## Gschicht
D Vorgschicht beseit, dass de Murmi i de Schwyzer Bärge gläbt hetti und vom Fotoreporter Geri S. Gwonder (Thomy Widmer) entdeckt worde sig. Us de zuefällige Begägnig hetti sich denn en tüüfi Fründschaft ergäh. 

I irne Abentüür erläbid die beide d´ Wält. Sie bsueched byschpilswys en Schwyzer Liimfabrik und en regionale Landwirtschaftsbetrieb, wo Erdbeeri produziert. Es git aber au Folge, wo usserhalb vom Murmi sim Heimatland spiled (zum Byschpil d Reihe "Murmi's Abenteuer auf Mallorca") 

## Merchandising
Buttons, T-Shirts, Chriesischteisäckli, Velohelme, Malbüecher, Sweat-Shirts, Plüschfigure, Murmi-Schoggi, Murmi-Bettgschtell und viles meh. 

D Sängerin Olivia Gray het en CD mit 12 sälbschtkomponierte und -textete Lieder über de Murmi uufgnoh (Viteka Music), wo in verschidnige Musigrichtige ghalte sind (u. a. Blues, Rock and Roll, Rap).

## Trivia
* De "Murmi-Tanz" (in ere zweite, danceartige Version: "Murmi-Dance" gnännt) isch em berüemte Äntetanz (au "Tschip Tschip" oder "Vögelitanz") vom Werner Thomas nachempfunde.

* En zweiti Koschtümfigur aus em Umfäld vom Murmi isch de Perry, es Eichhörndli.

## Quälle


## Weblink
* Offizielli Websyte
* Teletell
Lorenz Lotmar

De **Lorenz Lotmar** (* 7. Juni 1945 z Aarau; † Ändi Juni 1980 z Münche) isch en Schwyzer Dichter gsi.+

## Läbe
De Lorenz Lotmar isch in Aarau ufgwachse, schpöter isch er nach Wabere, das isch en Ort i de Agglomeration vo Bern, zoge. Er het en KV-Uusbildig aagfange, wo er, wie vorher scho z´Gymnasium, abbroche het. Mit 20 het er aagfange z´schrybe. Zwüsche 1965 und 1968 het er d´Schauspielschuel Bern frequentiert. Schpöter het er sich sis Läbe als Schlagzüüger verdient. Ab 1972 het de Lotmar in Zürich gläbt, nach 1976 in verschidene düütsche Städt. 

1980 het de Lorenz Lotmar durch Sälbschtmord de Tod gefunde. Er het um die 10 000 Manuskript- und Typoskriptsyte hinterloh: Romän, Theaterstück und Hörschpil, Gedicht, Briefe, Notize und Skizze - drunter de umfangrychi Roman «Die Opferung» i vier Fassige und fascht 250 handschriftlichi Siite vo nere schtarch veränderte, füüfte Fassig. Viles bliibt no z´ entdecke. Am Lorenz Lotmar sini kafkaeske Wärch sind schtaats-, gsellschafts- und ideologiekritisch. 

## Wärch
**Bisst. Erzählung*. Steinhausen, München 1979
**Neuuusgab als: *Die Wahrheit des K. Bisst*. Orte, Zürich 1982, ISBN 3-85830-020-9
**Der Handlinienmann*. Orte, Zürich 1984, ISBN 3-85830-028-4
**Irgendwie einen Sonntag hinter sich bringen*. Orte, Zürich 1987, ISBN 3-85830-034-9
**Die Opferung. Ein Roman*. Orte, Zürich 1991, ISBN 3-85830-055-1

## Verfilmig
**Der Schiedsrichter*. Fernsehfilm vom Günter Kunert no *Die Wahrheit des K. Bisst* voo Lorenz Lotmar. Erstausstrahlung: ZDF, 22. Januar 1985

## Literatur
*Dimitris Depountis: *Der Weg durch die „Opferung“ – Lorenz Lotmars Hauptwerk. Rekonstruktion eines Schreibprozesses*. Stroemfeld, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-87877-767-1
*Elio Pellin: *„Mit dampfendem Leib“. Sportliche Körper bei Ludwig Hohl, Annemarie Schwarzenbach, Walther Kauer und Lorenz Lotmar*. Chronos, Zürich 2008, ISBN 3-0340-0880-5

## Weblink
* Nachlass Lorenz Lotmar in der Archivdatenbank HelveticArchives der Schweizerischen Nationalbibliothek
*Publikationen von und über Lorenz Lotmar im Katalog Helveticat vo dr Schwyzerische Nationalbibliothek
*Lorenz Lotmar Inventar vom Nochlass im Schwyzerische Literaturarchiv
Synthetic Aperture Radar

E **Synthetic [[Apertur]]e Radar** (SAR) ghört ebeso wie e Real Aperture Radar (RAR) o. (SLAR) zue dr Klasse vu dr abbildende Radare. Es lieferet e 2-dimensionali Darstellig vume Geländesusschnitt dur Abtastig vu ere planetare Oberflächi mit elektromagnetische Welle. Die vu eme SAR erzügte Abbildige sin ufgrund vu ihrer Ähnlichkeit mit photographische Ufnahme verhältnismässig liicht interpretierbar un werre fer planetari Erchundig-, Chartierigs- un Ufchlärigszwecke verwendet. E SAR isch im Gegesatz zue optische Sensore bi nohezue allene Witterigsbedingige isatzfähig, wil Trüebige vu dr Atmosphäri dur Näbel, Räge oder Schnee d'Mikrowellestrahlog im Vergliich zue Liechtstrahle wittus wäniger schwächn. Düryber nus cha e SAR, wie jeder aktiv Radarsensor, au z'Nacht igsetzt werre. 

Während sich die geometrisch Uflösig vume RAR wägenem divergierende Antennestrahl mit zuenämmendem Objektabstand verschlechteret, cha mit eme SAR e entfernigsuabhängigi Ortsuflösig bis nab in dr Dezimeterberiich erzilt werre.
Näbe dr Erde werre dorum au d'Oberflächene vu dr Venus un vum Titan mit eme SAR an Bord vu Ruumsonde erforscht. D'Venus het mert au scho vu dr Erde us mit Radar undersuecht.
Xanadu (Titan)

**Xanadu** (oft au als "Xanadu Regio" bezeichnet, obwohl säll nit dr offiziell Namme isch) isch e Radarstrahle starch reflektierendi Region uffem Saturnmond Titan. Si het ihr Namme vu Xanadu, dem legendäre Palast wo im Gedicht *Kubla Khan* vum Samuel Taylor Coleridge beschribe wird.

Die Formation isch z'erst 1994 identifiziert worre, wo Astronome mit em Hubble Weltruumteleskop dr Titan im Infrarote beobachtet gha hän. Sit 2004 isch si detailliert un us dr Nächi vu dr Cassini-Sonde beobachtet worre. Xanadu het ugfähr d'Grössi vu Australie. Us dr laufende Beobachtige schliesst mer, dass es sich bi Xanadu um e plateau-artigi Region vu hoch reflektivem Wasseriis handelet, wo eweng Kontraste mit dieferem Gelände in dere Gegend zeigt. Beidi zämme hebe sich zimlich scharf vu dr sehr dunkle Gebite ab, vu dene mer ursprünglich glaubt het, dass es sich um Meere us flüssige Chohlewasserstoffe handelet, wo mer aber inzwische fer Ebene haldet.

Uffnahme vu dr Cassini-Sonde bi Vorbiflüeg im Oktober un Dezember 2004 hän komplexi Albedomuster im westliche Deil vu Xanadu enthüllt. Zwar isch d'Bedütig un d'Ursache vu dene Muster no nit chlärt, aber ei wohrschinliche Verursacher sin tektonischi Vorgäng.
Belege defir git's im e Muster vu sich überchrüzende Linie im westliche Xanadu. Gnauer erforscht wird au d'Grenze zwische Xanadu un Shangri-la, ere dunkle, westlich glägene Region.  D'Form vu dr Grenze losst druf schliesse, dass dert dunkels Material die hell Oberflächi yberdeckt.

## Weblink
* Charte vu Titan mit Xanadu un dr Huygens-Landestell uf em Internetuftritt vu dr Cassini-Huygens-Mission
Ontario Lacus

Dr **Ontario Lacus** isch e dunkli Formation in dr Nächi vum Südpol vum Saturnmond Titan. Si Namme dütet druf hi, dass es sich um e See handelet, aber säll isch bis jetz numme Spekulation. Wie d'Meere vum Erdmo chännt's sich au numme um e Ebeni handele. Dr Ontario Lacus isch nooch em Ontariosee in Nordamerika daift un het e ähnlichi Grössi.

S'Vorhandesi vu Meere oder See us flüssigem Methan het mer zuenächst fer d'Titanoberflächi agnu, aber d'Beobachtige vu dr Cassini-Huygens-Mission len anämme, dass dr Titan wohrschins druche isch, zuemindist in dr Gegewart. Allerdings chännte zwei Regione um dr Südpol, wo au Wolke ufträtte, e Usnahm bilde. Eini devu isch dr Ontario Lacus, wo scharf definierti Grenze het un vu sehr dunkler Färbig isch. Säll underschidet ihn vu andere so gnennte See, wo sich als Ebene rusgstellt hän. Allerdings isch s'dertig Vorhandesi vu ere Flüssigkeit bis jetzt noch blossi Spekulation.
FC Sion

Dr **FC Sion** (walliserdütsch FC Sittu) ischt ä Schwiizär Füässballklub üs Sittu im Kanton Wallis. Är ischt zweifacher Schwyzer Meischter (1992 und 1997) und zähnfacher Göppsiegär.

Dr Klub ischt 1909 gigründut cho und spiilt im Stade de Tourbillon (Kapazität 20'000 Züäschauer). 

Dr FC Sion ischt 2002 üs finaziellä Gründu va dr Nationalliga A in die Nationalliga B zwangsrelegiert cho. Är hett darüf vrzichtut und hett de friwillig in der 1. Liga gspiilt. Nachdäm Christian Constantin in dr Summerpause Gilbert Kadji als Klubpräsidänten abglöst hett, hett är gikämpft für an Teilnahm an dr Challenge League. Schliässlich hett är sich chene durchsetzen und somit ischt de die Challenge League üf 19 Vereina üfgstockut cho.

Sit 2006 isch dr FC Sion wider i de Super League acho.

## Weblink
* FC Sion
*
Fritz Zorn

Dr **Fritz Zorn** (10. April 1944 z Mäile; † 2. November 1976 z Züri) isch ä Schwiizer Schriftschteller gsi.
## Läbe
De Fritz Zorn (Pseudonym vo Fritz Angst) isch am 10.4.1944 z Mäile (ZH) uf d Wält cho. Er isch als Sohn vonere stränge, grossbürgerliche Familie ufgwachse und hät syni Chindheit und Jugend an de Zürcher „Goldküste“ verbracht. Nach de Matura het de Zorn Germanistik und Romanistik  schtudiert. Sini universitääri Uusbildung hät er mit de Promotion zum Doktor beändet. Während churzer Ziit het de Autor aaschlüüssend als Lehrer amene Gymnasium gschaffet, bis ihn en Chrebserchrankig zwunge hät, de Bruf uufzgäh. S ganze Lääbe lang hät er a synere bitter erfahrene Liebesunfähigkeit und schwere Depressione glitte. 

Am 2. November 1976 isch de Fritz Zorn, im Alter vo erscht 32 Jahre, z Züri gschtorbe, ohni mittere Frau gschlafe z ha.

## Wärch
Sys autobiographische Wärch *[[Mars (Buch)|Mars]]*, wo postum veröffentlicht worde isch, isch zum Kultbuech vo de Achtzgerjahr worde.
Ungschönt beschriibt de Zorn syni Chindheit und Jugend und git de gesellschaftliche Umständ und sim Elterehuus d’ Schuld a de tödliche Chranket. Die verzwyflti Läbesanalyyse stellt d’ Chrebschranket als en Uuswuchs vom gfühlsmässig degenerierte Zueschtand vom Zürcher Grossbürgertum dar.

**Mars. „Ich bin jung und reich und gebildet; und ich bin unglücklich, neurotisch und allein...“* Mit einem Vorwort von Adolf Muschg. Kindler, München 1977
**aktuälli Uusgab: Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 24. Auflage 2006, ISBN 3-596-22202-8

## Zitat
**„Die belletristische Produktion der siebziger Jahre inauguriert Beziehungsinvalidität, Partnerschaftsprobleme, das Alleinleben als zentrales Thema des monologisierenden Subjekts (...) die moderne, erzählende Literatur von Max Frisch bis Fritz Zorn ist eine »Bestandsaufnahme der Beziehungslosigkeit.«“*
:Fritz J. Raddatz in dr *ZEIT* vom 20. Oktober 1978

## Literatur über dr Fritz Zorn
*Jutta Anna Kleber: *Schuld und Krebs. Geschichte und Ende der Unheilbarkeit in der Moderne*, in: *Konkursbuch. Themenschwerpunkt Schuld*, S. 121–137 (1999)
*Brigitte Haberer: *Fritz Zorn. Mars*, in: Walter Jens (Hg.), *Kindlers Neues Literatur Lexikon*, Bd. 17 (VB–ZZ), S. 1087f (1992)
*Anselm Haverkamp: *Die neueste Krankheit zum Tode. Das Werthersyndrom in der Verständigungsliteratur der siebziger Jahre: Fritz Zorn, Mars. Mit einem Nachwort über Fiktion und Wirklichkeit*, in: *Deutsche Vierteljahresschrift für Literaturwissenschaft und Geistesgeschichte* (1986), S.667–696
*Michael Rutschky: *Erfahrungshunger. Ein Essay über die siebziger Jahre*. Kiepenheuer & Witsch, Köln 1980

## Weblink
*Iitrag im Autore-Verzeichnis vo dr Stiftig Bibliomedia
*Fritz Zorn: ein Opfer der Single-Gesellschaft? Zum Diskurs über *Mars*
*''Vom Tod in der Bank'' Essay über dr Fritz Zorn und dr Christian Doumet
*''Der gefesselte Prometheus von der Goldküste'' (Tages-Anzeiger, 22. April 2006)
Der Ekel

***Der Ekel*** (Orig.: „la nausée”) isch en Roman vom Jean-Paul Sartre, wo im Jahr 1938 erschine isch und als en Hauptroman vom Existentialismus gilt.

Im Jean-Paul Sartre sim Roman *Der Ekel* beschribt de Autor d´ Erfahrig vomene Individuum (em Ich-Erzähler Antoine Roquentin) mit sinnere Existenz inere Wält vo de Begriff und feschte Schtrukture. Durch en schteti Umschribig vo de Sache, wo ihn umgäbed, empfindet är en starki Abneigig: De Ekel.

I sim erschte Roman wo, de Sartre füüf Jahr dra gschaffet het, sind scho vili Theme enthalte, wo erscht sis schpötere philosophische Wärch zur Klarheit bringed. Das Buech isch en Aasammlung vo Tagebuechiiträg vom Ich-Erzähler Roquentin, wo versuecht, sich über de Ekel klar z´wärde, wo ihn sit einiger Zyt beschliicht. 

## Inhalt

De Roquentin isch en Historiker, wo innere chline Schtadt namens Bouville läbt und döt es historisches Buech über de Diplomat Rollebon schribe will - Das isch sini Uufgab, wo er drin zurzit die einzig Rächtfertigung für sini Exischtenz gseht. Ds Läbe het für de Romanheld sämtlichi Gewöhnlichkeit verloren. Er erfahrt schtändig neui Momente vo sinere sinnlose Exischtänz. Dä Ekel, wo er i de Sache gschpürt, verlaht ihn nur bim Lose vo mene Schlager: „Some of these days you’ll miss me, honey“. 
D´ Ursach vom Ekel isch d´ Sinnlosigkeit und Kontingenz (Zuefälligkeit) vo de Existenz. 
Nur d´Vechkettig vo Umschtänd, d´ Unumkehrbarkeit vo de Ereigniss - er erinneret sich debi a sini Abentüür - macht ihn glücklich. Romän, Erzählige und Kunschtwärche, die gmachte Dinge, bereited ihm durch d´ Schträngi vo ihrere Form Glück. Wohingäge ds wirkliche Läbe, ds Verschtriiche vo de Täg, ds Cho und Gah vo de Lüt kei Notwändigkeit het. Erscht wenn me ds Läben verzellt, änderet sich das. D´ Sinnlosigkeit vo de Exischtänz wird em Roquentin bim Aablick vo nere Wurzle im Park bewusst. Zwar weiß me, was d´ Funktion einer Wurzel allgemein isch, aber für d´ Exischtänz vo däre einzelne Wurzle gits kei Erklärig. Anderersiits exischtiert öppis vollschtändig Erklärbars, zum Bischpil en Chreis, nid real. D´ Exischtänz laht sich also nid us eme Wäse ableite, sie gaht em Wäse vorus. Am Änd vom Buech fasst de Roquentin de Entschluss, sis Dasi als Historiker uufzgäh und schtattdesse en Roman über de Rollebon z´ schiibe, um sich im Dienst vo de schtränge Form en Rächtfertigung als Künschtler z´ gäh.
Am Änd vom Roman dütet de Sartre en Hoffnig a, wo me als Kontingenz (Anderssein) bezeichnet. Au wenn d´ Existenz einsam und dämnah au frei isch, muess sich ds Individuum in däre Wält selbscht erfinde und chann darüber frei entscheide was es sii will.
Baumwolle

**Bôwulla** (*Gossypium*; alemannischi Näme) isch a Keespapplanart wo zirsch im südlina Afrika und i da Anda dahôam ggsiin isch. Hütztag baôp ma se i vilna subtropischa und troopischa Gegata vo dr Iird aa.

T Pflããnza würran zwüscha zwôa und drüü Meetr hooch. Nôchnra blaôa Blaüzit trêêgan t Bôwullpflanza Sôômakappsslana. Wenn dia riif senn, platzan se ôff und gêal-wiisse Faasra kôn fürra.

## Vrwendig
D Fasra nimmp ma zurr Hêarraştellig vo Tekschtiilia. Us da Sôôma giidz Öl. Z Gossypolgift köört vôr am êassa ussa. Bôwulla lôôt se liicht fêarba und ninnt Wassr a Schtugg bessr uf wia dia nomaal Wulla.

## Êarnte

Frôür isch Bôwulla nu vo Hánd zum Abnia ganga. Vür dia maschinell Earnte würt Entloobigsmittl iiggsetzt. D Pflãnza sinn hôakle mit am Uuzivr. Wêagat êam würrande uf da Pflanzgata groosse Menga vo Insektiziid vrtôalt.

## Gschicht
Z Mittlameerika unn z India isch Bôwulla schô vôr napaar tausad Jôôr kultiveert ggsi. Abam drizenta Jôrhundrt hêap ma si oo z Ôüroopa vrschaffat.

Z rfinda vô da Wêabmaschinna im sibbazehanta Jôôrhundrt hêat dr Faasra zunara wiita Vrbrôatig vrhôlfa.

## Dia wichtigşta Sôrta
* Gossypium Barbadense
* Gossypium Hirsutum
* Gossypium Herbaceum
Althochdeutsch

Unter **Althochditsch** verstoht mer diä hochditsche **Schriftdialäkt**, wu vum 8. bis ins 11. Johrhundert gschriibe wore sin (gnaü gsait bis 1022, em Todesjohr vum Notker Labeo). Si unterscheide sich vum Germanische dodrdurch, ass si d Hochditsch Lütverschiäbig durgmacht hän. Mit em Begriff *Hoch*ditsch isch do d Tatsach adittet, ass des Gebiät (im Verglich zum reschtlige germanische Gebiät) *hoch* lit. D Nordgränz vum Althochditsche isch dur Keln un Fulda markiärt.

In dr Afangszit vum Althochditsche het aü d Chrischtianisiärung vu dr germanische Stämm im Süde stattgfunde oder sich gfeschtigt. Viil heidnische Wortschatz isch do dur chrischtligi Lehnibersetzige un Främdwerter üs em Latiinische ersetzt wore.

Althochditschi Literatür isch gschriibe wore uf Altalemannisch, Altbairisch, Langbordisch (z Oberitaliä) un im obere Altfränkisch. D Schriiber vu dr althochditsche Dialäkt sin meischtens Mench un anderi Kirchemänner gsii, dr Zwäck vum Schriibe isch ebefalls s meischt Mol e religieese gsii. Dur d Gleschter isch aü s meischt althochditsch Spochmatrial gsammlet un erhalte wore.

Dr Begriff Althochditsch un e oberflächlige Umgang drmit birgt d Gfohr in sich, ass mer diä Sproch fir e einheitligi „Hochsproch“ haltet. Mit em fränkische politische Ibergwicht sin allerdings fränkischi Üsdrick in diä andere Dialäkt vorgruckt, so zum Biispil d Werter *Urteil* un *Urkund*.

D grescht Roll im Schrifttum het zwar in dr ganze althochditsche Zit s Latiinisch gspiilt, aber aü latiinischi Quälle enthalte viilmol althochditsch Personenämme, Ortsnämme un anders. Dur d Verbriäderigsbiächer un anderi Biächer mit Nammelischte vu dr Gleschter weißt mer doiserti vu Nämme vu Mench, ka unterscheide, eb eber germanischer oder romanischer Härkunft gsii isch- e Minderheit vu Romane hets bsunders im 8. Johrhundert noch im Sanggallemer Konvent gä. Mer ka feschtstelle, wel Gloschter zu wellem Beziähige ka het, wel sich Bsuecher oder Pilger ins Buech idrage hän. So hän zwischen em Gloschter St. Galle un em Elsass un em Briisgaü regi Beziähige gherrscht. Zum Deil sin aü Laie vum Oberrhiin zum Gallusfäscht uf St. Galle pilgeret.

Diä meischte althochditsche Sprochdänkmäler sin in dr karolingische Minuskel gschriibe. Dr Karl dr Groß het um 800 Niiderschrifte in althochditsche Dialäkt per Gsetz gferderet, wichtigi regilieesi Text hän solle in d Volkssproch ibersetzt wäre.

Vu dr althochditsche Schriibort wiist Sanggalle dr grescht Richtum uf: Sangalle het diä grescht un viilfältigscht althochditsch (durchwäg altalemannisch) Sammlig, wus iberhaüpt git.

## Poetischi Denkmööler
Di ältischte poetische Denkmöler sind no i Stabraim dichtet wore, so di beede Merseburger Zaubersprüch und s Hildebrandslied. S Muspilli, e Gidicht wo s Jüngst Gricht bihandlet, zaigt scho Spure vom Verfall vo dere Versform und s Wessobrunner Gibet het im erste Tail Stabraim im zwaite aber Endraim. Nume no Endraim hend di groose Umdichtige vo de Bible dur de Tatian und de Otfrid.

## Literatür
* Stefan Sonderegger: *Althochdeutsch in St. Gallen.* St. Gallen u. Sigmaringen, 1970
* Werner König: *dtv-Atlas zur deutschen Sprache*. München 1978
Bridgeman Art Library v. Corel Corp.

***Bridgeman Art Library v. Corel Corp.***, 36 F.Supp.2d 191 (S.D.N.Y. 1999), isch e Entscheidung vum United States District Court for the Southern District of New York gsii, wu entschide het, dass exakti photographischi Kopie vun gmeinfreyi Bilder nit durich s Urheberrecht gschitzt werre kinne, wil s bi denne Kopie on de´r notwendige Schepfungshechi fählt. Au wenn e akurati Reproduktion vil Talent, Erfahrung un Uffwond brucht, isch des Schlisselelement noch em US-Urheberrecht nit erfillt, wil des urheberrechtsgschitzt Matrial e gwissi Schepfungshechi ho muess. 

## Fakte

Im Fall slebr het d Bridgemam Art Library versuecht s Recht vun Corel in Frog z schtelle, hochwertigi Dias z reproduziere, wie d Library vun de Originalbilder gmacht het. D Originalbilder sin gmeinfrey.

## Argument

D Library het de Uffwond fir d Produktion vun de Dias ogfiehrt, wu in ihrem Fall z beachte wär. D Uffwand wär gsii, die Dias so exakt wie megli vum Original z mache (wu fir Kunschtschieler un Hischtotikr wärtvoll wär) un des deet e gwissi Schepfunghechi darschtelle. D Library het au ogfiert, dass unter änglischem un walisischem Recht sonigi Reproduktione vum Urheberrecht gschitzt seje. D Grichtshof het d Onwendbarkeit unter de US-Jurischdiktion zruckgwise.

## Entscheidung

D Grichtshof het fir Corel entschide.

## Schlussfolgerunge
De Fall het gressri Sorge unter verschidene Museä, wu uff Iinohme vun lizenzierti photografische Reproduktione vun Objekt un Ärwete in ihre Sommlunge ogwise sin, verursacht. E Teil Lit spekuliere druff, dass de Fall nit uff Photographie vun dreij-dimensionale Objekt owendbar isch, wil s photographisch Arrangement e gwissi Kreativiät verlongt.

Verschideni US-Bundesgrichtshef sin derre Entscheiung im *Bridgeman* Fall gfolgt, wobi s no vum Oberschte Grichtshof abgsegnet werre miesst.
Gemeinden des Kantons Schwyz

Dr Kanton Schwyz umfasst 30 politischi Gmeinde (Schtand Januar 2016). D Bezirkshauptort sind fett füreghobe.

*Lueg au:* d Bezirk vom Kanton Schwyz




Bemerkig: **<sup>1</sup>** Pfäffike i de Gmaind Fryebach isch au en Bezirkshauptort.

## Änderige im Gmaindsbestand
2003:
* Namensänderig vo *Küssnacht am Rigi* → Küssnacht (SZ)

## Weblink

* sz.ch – d Gmainde vom Kanton Schwyz uf *sz.ch*
Sommerfühl

**Sommerfühl** isch e Feschtival z Feuchtwange un isch bis 2016 durich de 2005 grindet Sommerfühl e.V veronstaltet wore. De Verein verfolgt e nit-kommerzielli Idee, regionale Kinschtler e Plattform fir d Darbietung vun ihre Kinscht z biete. S letscht Sommerfühl hät om 19. un 20. Auguscht 2016 stattgfunde.

S Festival geht uf s Johr 2003 zruck, wu s zum erschte Mol om Kaltebronner Weiher bi Feuchtwange gmacht worre isch. Am Onfong isch immer e ondre Veranschtaltungsort ussgwählt worre. S isch 2004 d Musikbar Rose z Feuchtwange un 2005 e Waldlichtung bi Oberranschbach gsii. . Siterher isch s jedes Johr uf dere Waldlichtung z Oberranschbach gmacht worre.

D vergongene Veronstaltunge sin unter dene Motto gschtonde:
* 2003: Der Klang des Sommers
* 2004: Freunde, das Leben ist lebenswert!
* 2005: Wir fühlen, also sind wir.
* 2006: Wer fühlen will, muss hören.
* 2007: Das große Fest des kleinen Mannes
* 2008: Der Wald steht wieder Kopf, wenn es heißt SOMMERFÜHL 2008 
Ab 2009 sen koi Mottos me bestimmt worde

## Etymologie
S Wort "Sommerfühl" setzt sich us de Werter "Sommer" un "fühlen" zomme. In ere Eiheit verkerpert de Feschtivalnome selber e Ufforderung on d Gäscht de Sommr z fiele. Im Rekordsummer vun 2003 het des jeder Gascht ydrucksvoll miterlebe kinne. In de folgende Johr het sich d Vilfalt vun de Summer zeigt. Benutzer hen alli Facette vum Summer fiele kinne: Wärmi, Kälti, Hitz, Rege, Näbel... usw.

## Weblink
* Sommerfühl e.&nbsp;V.
Trommel

E **Trommle** isch äs Rythmusinstrumänt, dur en Schlag mitemene Holzstock, de Hand oder em Striiche mitemene Bäse wird en, meist knallähnliche, Ton erzüügt.

## Bauform
Trommle sind Zylinder wo uf einere oder beide Siite mitemene Fääli (Membran) bespannt sind. S Zylindermaterial isch meischt Holz oder Metall. S Fääli chan us Kunststoff oder Tierfell si. Ebefalls werded zur Klangveränderig au amel no Saitene oder sogenannti Schnarrtepich iibouet wo de Klang vo de Trommle wesentlich beiiflusset.

## Trommelarte

**Baslertrommle** sind z Basel entschtande. Über ämene Holzzylinder isch äs Fäll gschpannt, wo us Kunschtschtoff oder Tierfäll bestaht. Zäme mit äme Seil ziehnd zwei Holzring d Fäll gägenenand. Mit Läderring chammer s Seil no meh schpanne, dass d Fäll härt wärdet. Unde häts noh Saite, wohs för die Trommelart typische Scheppere erzüügt. Die Saite chammer ebefalls mit Rädli a dä Siite aazieh.

**Snare drum** (au chlini Trommle oder Marschtrommle) wird be jedem Schlagzüüg iigsetzt. Si hed zwei Fääli wo meist überemene Metallzylinder mit Metallring durch Schruube gspannt wärdet. Aaligend a di under Membran isch en Schnarrteppich plaziert, er cha bi Bedarf aazoge, Trommle schäppered denn, oder lugg gloh werde.

**Bass drum** (au grossi Trommle, oder Pauke) staht be jedem Schlagzüüg unde ide Mitti, und wird mitemene Fuesspedal gspilt. Si wird aber au be de Marschmusig verwändet, wo si mit Schultergürt treit wird und vo beidne Siite mit Stöck gspilt wird. D Hauptfrequenz liit be öppe 100 Hertz.

**Toms** sind ähnlich ufbauet wie d Snare drum, sind aber nume eisitig bespannt und ohni Schnarrteppich, bem Schlagzüüg werde meistens drüü Stuck verwändet.

**Handtrommle** werde mit de Hand gspillt und gits i verschidene Uusfüehrige. Sehr oft werde si i de afrikanische oder südamerikanische Musig verwändet.

## Lingg
Rüeblitorte

**Rüeblitorte** esch e Schwizer Tortespezialität usem «Rüeblikanton» Aargau. Si bestoht houptsächlech usemne Biskuitteig, Rüebli ond Nüss.

Rüeblitorte si au usserhalb vo der Schwiz bekannt und beliebt, bsundrigs in Grossbritannie und de USA.

## Rezäpt Rüeblitorte
**Nach emene Rezäpt vo de Grossmuetter.**

*Zuetate:*

300 gr. 	Haselnüss, gmahle

300 gr. 	Rüebli graffelt

300 gr 	Zucker

6 Stk 	Eier, trenne

1 TL 	Zimt-Pulver

1/2 Stk 	Zitrone, Schale griebe

1 EL 	Mehl

3 EL 	Kirsch, Rum oder Cognac

3 EL 	Aprikosen-Confi

1 Päckli 	Schoggistreusel

8 Stk 	Marzipan-Rüebli
  	

*Zuebereitig:*

* Bachofe uf 180° vorheize
* Zucker und Eigäl schumig schla, nach und nach Rüebli, Haselnüss bigeh, am Schluss Schnaps und Zitroneschale
* Eiweiss-Schum drunter zieh
* 25 cm Springform, Bode mit Backpapier bilege, Wänd ifette
* Masse ifülle und im Backofe - uf unterster Rille - ca. 60 Min. backe
* Auschüehle laa, Aprikosen-Konfi obe verteile
* Mit Schoggistreusel bedecke und Marzipan dekoriere

## Gschicht
Scho im Middelalter het mä Rüebli brucht zum süessi Chüeche mache, wil dr Hoonig düür gsi isch und es in Rüebli mee Zucker het as in andere Gmües. Wo dr Rüeblichueche ursprünglig härchunnt, wäiss mä nit sicher. Z Ängland isch d Rüeblidorte im Zwäite Wältchrieg wider ufcho, wil Zucker razioniert gsi isch.

Rüeblichüeche cha mä in Amerika sit de früeje 1960er in Restorant übercho. Zerst si si no fremdi Spezialidääte gsi, aber si si schnäll beliebt worde. Im Joor 2005 het dr amerikanisch Food Network-Färnseekanal d Rüeblidorte mit Dobbelraamcheesglasuur uf em fümfte Blatz vo de beliebtischte Spiise ufgfüert. In Groossbritannie isch d Rüeblidorte noch ere Umfroog vo dr Radio Times im Joor 2011 dr beliebtisti Chueche gsi.

## Weblink

* ''Aargauer Rüeblitorte'' i de Datebank vom Kulinarische Erb vo de Schwiz

## Fuessnoote
Malta

D **Republik Malta** (maltesisch: *Repubblika ta' Malta*), isch dr chlinşti europäischi Inselstaat. Dr maltesische Archipel verteilt sich uf die drey bewohnten Insle Malta (öppe 246 km²), Gozo (maltesisch Għawdex, etwa 67 km²) und Comino (Kemmuna, etwa 3 km²) und uf die unbewohnte Insle Cominotto (Kemmunett), Filfla (Filfola) und St. Pauls Island. D Hauptinsle Malta isch in fünf Bezirk gglideret, Gozo und Comino bilde zaemmen e saexte. Der Name stammt vo der punische Bezeichnig für Zuefluchtsort „Malet“, aber d Römer haen die Insle „Melite“ gnennt. S Maltesische (malt.: Malti) isch en arabische Dialekt.

Malta isch am 21. September 1964 vo Großbritannien unabhängig worde und ghört zu de Europäische Zwärgstaate. Syt em 1. Mai 2004 isch Malta Mitgliid vo de Europäische Union.

## Geographie
### Geographischi Laag
Die maltesische Insle liged im Mittelmeer zwüschet Libye (360 km) und Sizilie (90 km) am östliche Endi vo de Straß vo Sizilie. Die drü grösste Insle Malta (etwa 315 km²), Gozo (67 km²) und Comino (3 km²) sind bewohnt. Die Insle sind Rest vo enere alten Landverbindig zwüschet Afrika und Europa, wo de öpe 11.000 v. Chr. dur de Meeresaaschtiig unterbroche worde isch. Die höchste Erhebig sind d Dingli Cliffs mit 245 m über N.N.

### Klima
s'Klima isch subtropisch (Mittelmeerklima) mit Temprature zwüsche 12 und 26&nbsp;°C sowie einere Jahresdurchschnittstemperatur vo öpe 19&nbsp;°C. Die jährliche Niederschlagssumme isch öpe meh als 500&nbsp;mm; devo fallt meh als d'Hälfti in de Monat vo November bis Januar. Malta hät ca. 300 Sunnetäg im Jahr. D'Insle git ihre Näme auch em Malta- oder Mittelmeer-Fieber (lat. Brucellose).
## Literatur
* Latja, Dr. Hans: Malta. Druckhaus-Langenscheidt, 1976.

## Weblink

* Offizielli Sitte vor maltesische Regierig (änglisch)
* Länder- und Reiseinformatione vom dütsche uswärtige Amt (schriftdütsch)
* Turischtebehörde vo Malta (änglisch)
Zeitrechnung

Under **Zittrechnig** oder au **Ära** verstoht mer d'Zellig vu Johre ab ere gwisse *[[Epoche]]*. Anderst wie in dr Umgangssproch isch e *Epoche* nit e Zittruum, sundern dr Afang vu ere *Zittrechnig* oder ere *Ära*.

Die weltwitt vorherrschend christlich Zittrechnig fangt am 1. Jänner vum Johr 1 a.

Kei Zittrechnig fangt mit eme Nulljohr a. E Johr bezeichnet wie e Dag e Zittruum. So fangt an Nöijohr um 0.00 Uhr die erst Sekunde vu dr erste Minute vum erste Dag vum erste Munät vum nöie Johr a, mer schribt also dr 1.1. und nit e 0.0. Was fer Munät un Däg giltet, giltet drum au fers Johr.

D'Epoche vu andere Kalenderäre rechnet mer in Date vu dr christliche Zittrechnig um. Die christlich Zittrechnig het usserdem d'Bsunderheit, dass si in dr Regle fers Schaltjohr vum julianische uf dr gregorianisch Kalender gwexlet isch. Date vor 1582 sin julianisch, ab 1582 deno gregorianisch.

anderi Kalenderäre sin bispilswiis:
* Jüdischi Ära
* Islamischi Ära
* Byzantinischi Ära
* Seleukidischi Ära
* Ära vum Diokletian
* Römischi Ära
* Japanischi Ära

Die Byzantinisch un die Römisch Ära sowie d'Seleukideära un d'Ära vum Diokletian rechne nooch em *Julianische Kalender*, die Japanisch Ära rechnet noochem *Gregorianische Kalender.*
Die Jüdisch Ära het e eigene Mond-Sunne-Kalender, die islamisch e Mondkalender.
Liste der Oberflächenformationen auf Titan

Des isch e **Liste vu dr benennete Oberflächeformatione uffem [[Saturn|Saturmond]] [[Titan (Mond)|Titan]]**.  Die offiziell Nomenklatur isch noch sehr jung, wil d'Titanoberflächi vor dr Achumft vu dr  *[[Cassini-Huygens Mission|Cassini]]*-sonde praktisch ubekannt gsi isch. Einige Strukture sin au under Spitznämme bekannt gsi, die do uffzellte Nämme sin aber die vu dr Internationale Astronomische Union offiziell vergäbene.

## Albedostrukture
Albedostrukture sin uf heiligi oder erhabeni Orte us Mythologie un Weltliteratur daift.  

### Helli Albedostrukture

### Dunkleri Albedostrukture

## Arcūs
Titanische arcūs (bogeförmige Strukture) sin daift uf Gottheite vu dr Glückseligkeit.  

## Krater
Krater uffem Titan sin daift uf Gottheite vu dr Wiisheit.

## Faculae
Faculae (helli Flecke) sin daift uf irdische Insle wo nit politisch uabhängig sin. Gruppe vu Faculae sin uf irdischi Archipele daift.

## Laci
Es git bisher ei *lacus* (chleini Ebeni, möglichwiis aber au e Methansee) uffem Titan. *Laci* sin daift uf See uf dr Erde.

## Maculae

Titanischi Maculae (dunkli Flecke) sin daift uf Gottheite vu dr Gückseligkeit, vum Friide un dr Harmoni in dr Weltmythologi.

## Ringstrukture
Grossi Ringstrukture sin daift uf Gottheite vu dr Wiisheit us dr Weltmythologie

## Virgae

Virgae (Farbigi Striife) sin daift uf Rägegötter us dr Weltmythologie

## Anderi Formatione

D'Nomeklatur fer anderi Formatione isch festglegt, aber bis jetz het mer no keini Nämme fer einzelni Strukture vergäbbe. 

*Flumina (fluss-ähnlichi Strukture) werre uf mythologischi oder imaginäri Flüss daift.
* Anderi Strukture werre uf Gottheite vu Glückseligkeit, Friide un Harmoni in dr Weltkulture daift.

## Informelli Bezeichnige fer no nit daifti Strukture

Will die wohr Natur vu vile Oberflächestrukture rätselhaft blibt, het e Azahl vu Erschinige noch keini offizielle Nämme erhalte un sin numme mit ihre Schlötterli bekannt. In dr meiste Fälle beziege sich Agabe zue Helligkeit oder Dunkelheit mit uf s'sichtbar Liecht, sundern uf d'Infrarotufnahme, mit dene mer dur d'Dunst vu dr Titanatmosphäri lueg cha. *Cassini* het au agfange, Deile vum Titan mit Radar z'chartiere.

*'D'Sichle': e grossi, dunkli, sichleförmige Region, wo s'Hubble-Weltruum-Teleskop entdeckt het.
*'Hund un Ball', 'Drachechopf': grossi, dunkli, äquatornochi Regione, wo die Europäische Südsternwarte entdeckt het, so gnennt wege ihre charakteristische Forme.
*'Si-Si d'Chatz': E Region wo in Radarbilder dunkel erschint, daift vu dr Dochter vume beteiligte Forscher, wo gsait het, si dät wie e Chatz ussähe.

## externi Quelle
*USGS: Titan Nomenklatur
*PDF charte mit dr Lag vu daifte Oberflächestrukture