Baden AG

**Bade** (amtlich *Baden*) isch e Gmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz.

S isch de Houptort vom Bezirk Bade. Sit de Fusion mit de ehemolige Gmeind Turgi am 1. Jänner 2024 het Bade mehr als 23'000 Iwohner und isch so d Gemeind mit de meischte Iwohner im Kanton. D Stadt isch scho i de Römerziit für ihri Thermalquelle bekannt gsi. Während de Ziit vo de Alte Äidgnosseschaft isch si en Tagsatzigsort gsi. Sit 1962 ghört au Dättwil zur Gmeind Bade.

## Geografii
Bade lyt anere änge Stell im Limetdaal. Vo Weschte und vo Oschte laufe Felsgrööt von ere Jurachetti bis noch an Fluss, im Oschte isch das d Lägere und im Weschte, oben a dr Altstadt, dr Felse mit dr Burg Stäi.

D Nachbergemeinde vo Bade sind Obersiggedaal im Norde, Ännepade und Wettige im Oschte, Neuehof im Südoschte, Fislisbach im Süde, Birmischtorf und Gäbischtorf im Weschte und Turgi im Nordweschte. D Exklaafe Rütihof wird vo Birmischtorf, Fislisbach und Melige umschlosse. D Gemeind Turgi het e chlini Enklafe mit Wald und Matte im Nordweschte vom Badener Stadtgebiet.

## Gschicht
Scho in de Römerziit het’s z Bade e Siidlig gäh. D Römer hei bei de Thermalquellene am Limmatboge Bäder bauet un öppe im Johr 25 nach Chrischtus isch direkt bi dene Bäder der Ort Aquae Helveticae entschtande. A dere Schtell sin wichtigi Stroosseverbindige zämecho, eini vo Augusta Raurica (Augscht) übere Jura uf *Vitudurum* (Oberwintertuur) un witer uf *Brigantium* (Breagaz) am Bodesee un au d Stroos uff *Turicum* (Züri)) hets gäh, wo dann witer über d Päss i de Alpe uf Italiä gfüert het. I de zweite Hälfti vom 3. Johrhundert hets erschti Überfäll vo de Alemanne gäh und us em 7. Johrhundert sind bi Bade alemannischi Gräber gfunde worde. Noch vor em Johr 1000 isch d Burg Stei uf em Schlossbärg bauet worde. Des isch e strategisch wichtigi Stell an der Klus vo de Limet.

Di erschti urkundlichi Erwähnig vo de Stadt Bade isch us em Johr 1040. D Siidlig het im 13. Johrhundert s Märträcht übercho, und im Johr 1265 wird s «Niderhus» erwäänt. Das isch spöter s Landvogteischloss worde und het d Holzbrugg über d Limet gsicheret. Mit der Eroberig vom Aargau durch di alti Eidgnosseschaft im 1415ni isch Bade de Sitz vom Landvogt vo de Grafschaft Bade worde, und au vili äidgnössischi Tagsatzige hei hiir schtattgfunde.

Ane 1847 isch d Spanisch-Bröötli-Baan vo Züri bis uf Bade choo.

D Gmeindsversammlig vo Noiehof het, wi au de Iiwohnerrot vo Bade am 30. März 2010 de plante Fusion mit de Stadt Bade zugschtimmt, wo uf de 1. Jänner 2012 het sölle realisiirt werde. D Volksabstimmig het am 13. Juni 2010 stattgfunde. S Schtimmvolk vo Noiehof het de Fusion zwar dütlich zugschtumme, d Bevölkerig vo Bade het si aber knapp abglähnt.

## Schuele und anderi Yrichtige
Z Bade gits näbed de Primar- und Bezirksschuel au no e Kantonsschuel mit ere Informatikmittelschuel.

Bade het es aargauischs Kantonsspital.

## Sehenswürdikäite

* d Stadtpfarrchile Maria Himmelfahrt
* d Altstadt
* dr Bruggerdurm
* dr «Schtäi»
* s Landvogteischloss und s Museum
* d Holzbrugg
* d Hochbrugg
* d Beeder
* dr Baanhof
* der Kursaal
* di modärni Kantonsschuel
* d Fabrigge und d Gmeinschaftshüüser vo de BBC
* Sache vom Induschtrykulturwääg a der Limet
* der Kulturwäg Bade-Nöiehof

## Bilder

2014-06-21 Baden.jpg|Bade
Aerial view Baden AG.jpg|Bade
Baden Altstadt 9502.JPG|d Altstadt
Baden AG 2514.jpg|Blick vom Hertestei uf Bade abe
Stadt_baden_bei_nacht.jpg|d Altstadt bi Nacht
Baden bahnhof.jpg|Bade mit em Bahnhof
Baden und Wettingen bei Nacht small 2013-12-04 stitch.jpg|Bade «by night»
Stadtkirche Baden.jpg|d Stadtpfarrchile vo Bade
Gemeinschaftsgebäude Martinsberg (BBC).jpg|s Kulturhuus Martinsbärg vo der ehemolige BBC


## Lüüt
* Emil Anner, Grafiker
* Marianne Binder-Keller, Politikerin
* Ruth Müri, Politikerin

## Literatur
*  
* Otto Mittler: *Geschichte der Stadt Baden*, 2 Bände, Sauerländer, Aarau 1962/65
* Robert Mächler: *Baden*, Paul Haupt (Schweizer Heimatbücher 67. Aargauische Reihe, 4. Band), Bern 1955
* Thomas Bolt, Uli Münzel: *Der Bäderbezirk von Baden und Ennetbaden* (Schweizerische Kunstführer Nr. 399/400)
* Silvia Siegenthaler: *Die Villa Boveri in Baden* (Schweizerische Kunstführer Nr. 658)
* Carmela Kuonen Ackermann: *Die Stadtpfarrkirche Maria Himmelfahrt und die Sebastianskapelle in Baden* (Schweizerische Kunstführer Nr. 703)

## Weblink

* Website vo dr Stadt Bade
* Die Verkehrssanierung in Baden
* Schulen in Baden
* ABB Technikerschule

## Fuessnoote