open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antonín Novotný

D **Antonín Novotný** (* 10. Dezember 1904 in Letňany bi Prag; † 28. Januar 1975 in Prag) isch en tschechoslowakische kommunistische Politiker ksi. Als Generalsekretär vo de Kommunistische Partei vo de Tschechoslowakei (KSČ) isch er vo 1953 bis 1968 de mächtigsti Politiker vo de Tschechoslowakei ksi.

## Läbe
Er isch 1904 gebore und isch i de 30er Johr Mitgliid vo de KSČ worde. Nach em Münchner Abkomme isch er als Kommunist i de Zweite Republik verfolgt worde. Nach de dütsche Okkupation vom Land hät er im Protektorat Böhme und Mähre gläbt und isch in es Konzentrationslager ta worde. Nach em Zweite Wältchrieg isch er en hochrangige Funktionär vo de KSČ ksi und isch 1957 zum Staatspräsident vo de Tschechoslowakei gwählt worde. 1968 isch er entmachtet worde und hät de Prager Frühelig miterlärlabt. 1971 isch er wider it Partei ufgno worde und 1975 isch er gstorbe.

Hüt isch er in Tschechie relativ populär und wird wäge sinere Grosszügigkeit au *Antonín de Guti* gnännt.

## Literatur
* Antonín NOVOTNÝ, československý komunistický politik a prezident
* BUDÍNSKÝ, Libor. Deset prezidentů. Praha: Knižní klub, 2003. 285 s. ISBN 80-242-0966-7. S. 154-155.
* Antonín Novotný [online]. Ústav pro studium totalitních režimů, 2008–2012, [cit. 2012-09-30]. Dostupné online.

## Weblinks
Ludvík Svoboda

De **Ludvík Svoboda** (* 25. November 1895 z Hroznatín bi Třebíč; † 20. September 1979 z Prag) isch e tschechoslowakische General und vo 1968 bis 1975 Präsident vo de ČSSR ksi.

## Läbe
De Ludvík Svoboda hät während em Erste Wältchrieg uf de Site vo de tschechoslowakische Legione kämpft und isch ab 1922 Beruefsoffizier vo de Tschechoslowakische Armee ksi. 1945 isch er Verteidigungsminister worde. Wäge ihm ischs 1948 zum Februarumsturz cho, will er d Armee nöd hät gäge d Kommuniste vorga la. 1948 isch er Mitglied vo de Kommunistische Partei (KSČ) worde. 1950 isch er als Verteidigungsminister entlasse worde und isch churzzitig stellvertretende Ministerpräsident ksi. 1952 isch er per Haftbefehl vom Klement Gottwald verhaftet worde. 1968 isch er begnadigt worde und s Parlament hät im zum Staatspräsident gwählt. 

1968 hät er sich am Reformprogramm beteiligt. Wo de Prager Früelig vo de Truppe vom Warschauer Pakt nidergschlage worde isch, hät de Svoboda d Zämmearbeit mit de Truppe verweigert. Spöter isch er schwär chrank und vom Parlament abgewählt worde. Sin Nachfolger isch de Gustáv Husák worde.

## Weblinks
Gustáv Husák

De **Gustáv Husák** (* 10. Jänner 1913 z Dúbravka; † 18. November 1991 z Bratislava) isch en tschechoslowakische Jurist und kommunistische Politiker ksi. Als Generalsekretär vo de Kommunistische Partei vo de Tschechoslowakei (KSČ) isch de Husák vo 1969 bis 1987 de mächtigsti Politiker vo de (ČSSR) ksi.

## Läbe
De Husák isch 1913 uf d Wält cho und isch en normale tschechoslowakische Bürger ksi. Wärend em Zweite Wältchrieg isch de Husák im Slowakische Nationalufstand als eine vo de Füerer vo de slowakische Kommuniste in Erschinig träte. Nach em Bitritt zue de KSČ isch er 1950 per Haftbefehl vom Klement Gottwald verhaftet worde. 1960 isch er frei gla worde und isch nach de Niderschlagig vom Prager Früelig, wo er sich intensiv dra beteiligt hät, 1969 Parteichef worde. Er hät d Politik vo de Unterdrückig fortgsetzt und hät während de 1970er Jahr d Normalisierig durgführt. 1974 isch er tschechoslowakische Staatspräsident worde. Nach enere lange Regierigsphase isch er im Rahme vo de Samtige Revolution gstürzt worde und 1991 z Bratislava gstorbe.

## Werk
* Gustáv Husák, *Die Tschechoslowakei für Sozialismus und Frieden. Ausgewählte Reden und Aufsätze 1944 − 1977.* Verlag Marxistische Blätter, Frankfurt am Main, 1978, ISBN 3-88012-528-7.
* Gustáv Husák; *Ausgewählte Reden und Aufsätze April 1969 − April 1971.* Dietz Verlag, Berlin, 1971.
* Gustáv Husák, *Der slowakische Nationalaufstand.* 1. Auflage: Dietz Verlag, Berlin, 1972.

## Weblink
Pauluskirche (Basel)

D **Pauluskiirche** in dr Stadt Baasel isch en evangelisch-reformierti Kiirche im neuromanische Stil, wo uf eme dreieggige Grundstück e chli hööcher as d Umgääbig (öbbe 1.5 Meter) im Ring-Kwartier in dr Nööchi vo dr Schützematte stoot.

D Pauluskiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.
## Gschicht
D Kiirche isch zwüschen em Mai 1898 und em Novämber 1901 vo dr Archidektegmäinschaft Curjel und Moser baut worde. Am Sunndig, em 17. Novämber 1901, isch d Pauluskiirche mit drei Gottesdienst iigweiht worde.

## D Archidektur
### D Archidektursprooch
Dur si Laag und dur e monumental chrüzförmig Zentralbau mit em kwadratische Durm und dr Fänsterroose, wo mä vo witem cha gsee, bildet dr Kiirchebau dr Fluchtpunkt vom Baanhoof SBB in Richdig Viaduktstrooss. D Formesprooch erinneret in iire Grundforme an die spooti Romanik.

### D Fassade
D Fassade zäigt Flächtbänder, wo vom geometrische Jugendstil beiiflusst und as Flachrölief garbäitet worde si. Dr Ufgang und Hauptiigang isch gege Oste grichdet, d Usrichdig, wo sust üüblig gsi isch, het mä für d Pauluskiirche ufgee. S Rölief an dr Hauptfassade *Christus hilft eme gfallnige Sünder ufstoo* stammt vom Carl Burckhardt. D Figur mit em Erzängel Michael, wo d Drache besigt, het dr Oskar Kiefer gmacht.

### Dr Inneruum
Im Inneruum sin d Sitzbänk im Halbkräis ufgräiht und eso cha mä vo überall diräkt uf d Kanzle luege. Bi dr Pauluskiirche isch dr Inneruum ufdäilt worde, grad wie s im Wiesbadener Programm stoot. S Mosaik us dr Kanzelnische stammt vom Heinrich Altherr und vom Max Laeuger si d Entwürf für d Glaasfänster. Si stelle d Gschicht vom Jesus daar, mit dr Wienacht, Karfritig, Ostere und s «Ändi vo dr Zit» us dr Offebaarig (11,15), wo en Ängel verkündet: *Jetz ghöört d Herschaft über d Wält unserem Heer und sim Gsalbte (Christus).*

## D Usstattig
### D Orgle
D Pauluskiirche het en Orgle, wo vo Orgelbau Kuhn (Männedorf) 1987 baut worde isch. Öbbe d Helfti vo de Pfife stamme us dr Vorgängerorgle vom Baasler Orglebauer Zimmermann us em Joor 1901. Si het 53 Register uf 3 Manual und d Disposizioon isch eso:

* *[[Koppel (Orgel)|Kopple]]:* II/I, III/I, III/II, I/P, II/P, III/P.
* *[[Spielhilfen|Spiilhilfe]]:* 6 festi Kombinazioone (P, MF, F, FF, TT, Pedaltutti), Setzeraalaag mit 256 Kombinazioone und Memory-Kartelääser, Registercrescendo.

### D Glogge
D Pauluskiirche het im Ganze fümf Glogge.

## Fuessnoote


## Litratuur
* Evangelisch-reformierte Kirchengemeinde St. Leonhard: *Pauluskirche.* Baasel 2001.

## Weblingg

* ERK Basel-Stadt - Gemeinde Paulus
* Fotografie in dr Bilder-Datebank vom Kanton Basel-Stadt
Karl Burckhardt

**Karl Burckhardt** isch dr Naame vo dene Persone:

* Karl Burckhardt (1818–1888), e dütsche Arzt 
* Karl Burckhardt (1889–1946), e dütsche Generallütnant
* Karl Burckhardt-Iselin (1830–1893), e Schwizer Politiker
* Karl August Burckhardt (1879–1960), e Schwizer Archidekt
Alexander Dubček

De **Alexander Dubček** (* 27. November 1921 z Uhrovec, Tschechoslowakei, hüt Slowakei; †&nbsp;7. November 1992 z Prag) isch en tschechoslowakische Politiker ksi. Als Generalsekretär vo de Tschechoslowakische Kommunistische Partei isch er vo 1968 bis 1969 de mächtigsti Politiker vo de Tschechoslowakei (ČSSR) ksi. 1968 isch er d Leitfigur vom Prager Früelig.

## Läbe
Er isch 1921 uf d Wält cho und hät mit sinere Eltere i de Sowjetunion gläbt. Döt hät er Russisch glärnt und isch nach em Zweite Wältchrieg zruck id Tschechoslowakei zoge. Döt isch er 1948 Erste Sekretär vo de Slowakische Kommunistische Partei worde und nach ihre Uflösig i de 50er Jahr Mitglied vo de KSČ worde. Er isch 1963 is Tschechoslowakische Parlament gwählt worde und hät sich starch am Sturz vom Präsident Antonín Novotný beteiligt. Er und sini liberali Parteilinie händ 1968 d Füerig vo de Partei übernoh und es Reformprogramm gestartet. Das hät d Pressefreiheit, mehreri Parteie und e Gränzöffnig zum Weste erlaubt. Dennoch isch de Prager Früelig vo de Staate vom Warschauer Pakt nidergschlage worde. No während de Niderschlagig isch de Dubček uf Moskau beordert worde. Döt hät mehr im und em Ludvík Svoboda grossi Vorwürf gmacht. 1969 isch er vo all sine Positione entmachtet worde und no churz Botschafter i de Türkei ksi. Danach hät er sich us de Politik zruggzoge und isch erst mit de Samtige Revolution i d Politik zruggkehrt. Er isch vo 1989 bis 1991 Vorsitzende vom föderale tschechoslowakische Parlament ksi. 1992 isch er bi nem Autounfall ums Läbe cho. 

## Uuszeichnige
* 1989: Sacharow-Priis für geistlichi Freiheit (*EU-Menscherechtspriis*)
* 1991: Grosses Goldigs Ehrezeiche am Band für d Verdienst um d Republik Östrich

## Literatur
* Tomáš Ferenčák: *Dubček - kontroverzná osobnosť*, Kalligram, Bratislava 2011, ISBN 978-80-8101439-0 (slowakisch).
* Rene Schreiber: *Alexander Dubček und Wladyslaw Gomułka: ein Vergleich*, AVM, München 2010, ISBN 978-3-89975-838-2 / ISBN 978-3-86924-805-9.
* William Shawcross: *Dubček. Der Mann, der die Freiheit wollte* [Biografie], Droemer, München 1970 (ohne ISBN, englische Originalausgabe: Simon and Schuster, New York, NY 1970, ISBN 0-671-20841-1, revided and updated english edition: Simon & Schuster, New York, NY 1990, ISBN 0-671-72871-7 and ISBN 0-671-72870-9).

## Weblinks

## Einzelnachwies
Věra Čáslavská

D **Věra Čáslavská** (* 3. Mai 1942 z Prag; † 30. August 2016 au dört) isch e ehemaligi tschechoslowakischi Kunstturnerin ksi. Sie lit mit sibe Goldmedaille uf Platz vier vo de erfolgrichste Olympiateilnehmerinne vo allene Zite hinter de Larisa Latynina (9 Gold), de Birgit Fischer und de Jenny Thompson (je 8 Gold), hät aber meh Einzelgold als die gwune.

## Literatur
* Peter Matthews, Ian Buchanan, Bill Mallon: *The Guinness International Who's Who of Sport*. Enfield 1993 ISBN 0-85112-980-3
* Josef Bartoš, Stanislava Kovářová, Miloš Trapl:. Osobnosti českých dějin. Olomouc, ALDA, 1995, Kap. *Čáslavská Věra*, S. 46, ISBN 80-85600-39-0

## Weblinks

*
Peterskirche (Basel)

D **Peterskiirche** isch e Sakralbau in dr Stadt Baasel. Si isch em häilige Petrus gweiht und isch sit dr Reformazioon anne 1529 en evangelisch-reformierti Kiirche. 

D Peterskiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.

## D Laag
S Gotteshuus lit in ere Ost-West-Richdig uf eme Felse in dr Groossbaasler Altstadt dört, wo d *Petersgass* und s *Källergässli* zämmechömme.

## Gschicht
An dam Blatz isch scho vorhär e Kiirche gstande, woorschinlig sit em 9. Joorhundert. Bis 1233 isch si as Pfarrkiirche und Chorherestift usbaut und ernöieret worde. S Baasler Ärdbeebe vo 1356 het s Geböid so schweer beschädigt, ass mä s nöi het müesse baue. Mä het drbii dr Chor nöi gstaltet. 

Dr Hauptdäil, die sogenannti «Lütkiirche», isch noch de Richtlinie für d Kiirche vo de Bättelorde blaant word. No vor em Joor 1388 isch d Kiirche fertig baut gsi. D Chorstüel si uf s Joor 1494 datiert.

## D Usstattig
### D Lütkiirche
S Hauptschiff isch grooss mit gwisste Wänd und isch vo de bäide Siteschiff dur liichti Bööge us Sandstäi drennt. D Wänd sin mit Bilderzykle und Wandmoolereie verziert. Im südlige Siteschiff befindet sich s Wärk *[[Grablegung Christi|Dr Christus wird begraabe]]* öbbe us em Joor 1830 und in dr «Keppebachkapälle» s guet erhaltnige Wandbild *[[Verkündigung des Herrn|D Verkündigung an d Maria]]* (um 1400).

D Kanzle isch um 1620 entstande und wird im Franz Pergo zuegschriibe.

### D Orgle

D Orgle, wo uf e Johann Andreas Silbermann zrugggoot, wird au für öffentligi Konzärt bruucht. Es isch e Schliflade-Instrumänt mit 32 Register uf drei Manual und Pedal. D Drakture sin mechanisch.

* *[[Koppel (Orgel)|Kopple]]:* I/II, III/II, I/P, II/P, III/P

### Der Chor
An de Chorstüel vom Ulrich Bruder het s religiösi und wältligi Schnitzereie mit Figure. Under em Gwölb stään Daarstellige vo de zwölf Apostel mit iire Sümbol us Stäi.

### D Kapälle
Näben em Chor isch uf dr äinte Site d Mariakapälle mit dr bekannte Daarstellig vom ene Ängel, wo dr Ruman Faesch um 1470 für e Achtburger Mathys Eberler (dorum häisst si au d Eberlerkapälle) aabaut het, uf dr andere d Martins- oder Keppebachkapälle. In bäide Kapälle het s Wandmoolereie.

## In dr Umgääbig
Vor dr Weschtsite vo dr Kiirche stoot s Hebel-Dänkmool; es isch e Gedänkstele mit ere Bordretbüste us Bronse vom alemannische Dichder Johann Peter Hebel, wo z Baasel uf d Wält koo isch. Das Monumänt vom Bildhauer Max Leu füre grooss Dichter isch ane 1899 fyrlech ygweiht worde.

In Kiircheblatz kemme zwäi middelalterligi Stroosse iine, dr Noodlebärg und d Petersgass, won emol die Aadlige und Riiche vo dr Stadt gläbt häi und e baar vo iire Hüüser immer no existiere. Nit wit äwägg am Dootegässli isch s Farmazii-Historische Museum vo der Uniwersidäät.

## Weblingg

* Reformierte Kirchgemeinde Basel West, Quartiergemeinde St. Peter
* Fotene in dr Bilder-Daatebank vom Kanton Baasel-Stadt

## Fuessnoote
Pamphilus Gengenbach

Dr **Pamphilus Gengenbach** (* um ´1480 z Baasel; † zwüschen em 15. Oktober 1524 und em 26. Mai 1525 z Baasel) isch e Buechdrucker und Autor vo Fasnachtsspiil gsi.

## D Familie
Dr Pamphilus Gängebach isch dr Soon vom Ulrich gsi, eme Drucker us em baadische Gängebach. 1509 het er d Enele Renk ghürootet.

## S Lääbe und Wärk
Dr Gängebach het z Baasel und z Augsburg s Handwärk vom e Buechdrucker gleert. Uf dr Wanderschaft het er z Nürnbärg bim Anton Koberger gschafft.  1505 isch er zrugg in Baasel gsi as Gsell, denn het er sich as Buechdrucker und Buechhändler sälbständig gmacht und 1511 s Baasler Bürgerrächt überchoo. 

Er het Fasnachtsspiil gschriibe, won er sich din für reformatorischi Ideä stark gmacht het. Die Fasnachtsspiil gälte as Vorlöifer vom dütsche Schauspiil. Usserdam het dr Gängebach satirischi Dialog verfasst, Flugschrifte und Meisterlieder und het in dr Schrift *"Der Bundschuch"* über e Buureufstand under em Joß Fritz brichdet. In de 1520er Joor het er gege d Räislöiferei gschriibe und vor allem gege d Baasler Rööt, wo für d Vermiddlig vo Söldner vo fremde Mächt ghäimi Bangsione überchoo häi.

## Wärk
* *Der welsch Fluß*, Gedicht, 1513
* *Der Bundschuch*, 1514
* *Der alt Eidgenoß*, Dialog, 1514
* *Die zehn Alter der Welt*, Fastnachtspiil, 1515, 1535 bearbäitet vom Jörg Wickram 1535
* *Der Nolhart*, Fastnachtspiil, 1517
* *Die Gouchmatt der Buhler*, Fastnachtspiil, 1521
* *Klag über die Totenfresser*, Dialogsatire, 1521
* *Der gestryfft Schwitzer Baur. Disz büchlin hat gemacht ein Baur ausz dem Entlibuch, Wem es nit gefall der küsz im die bruch*. Baasel 1522.
* *Der evangelisch Burger*, 1523
* *Novella*, 1523
S *[[Liber Vagatorum]]*  vo 1510 isch aber vom Pforzheimer Spitalmäister Matthias Hütlin gschriibe worde und nid vom Gängebach, wie immer wider behauptet wird.

## Litratuur
* Kerstin Prietzel: *Gengenbach, Pamphilus*. In: Franz Josef Worstbrock (Hrsg.): *Verfasserlexikon. Deutscher Humanismus 1480–1520, Bd. 1*. DeGruyter, Berlin 2008, ISBN 978-3-11-020639-5.
* 
* 
* 
* 
* Karl Friedrich Ludwig Goedeke (Hrsg.): *[http://books.google.ch/books?id=ViYmAAAAMAAJ Pamphilus Gengenbach]*. Rodopi, Amsterdam 1966 (Nachdr. d. Ausg. Hannover 1856). 
* Karl Lendi: *Der Dichter Pamphilus Gengenbach. Beiträge zu seinem Leben und seinen Werken* (Sprache und Dichtung; 39). Kraus Reprint, Nendeln, Liechtenstein 1970 (Nachdr. d. Ausg. Bern 1926). 
* Kerstin Prietzel: *Pamphilus Gengenbach, Drucker zu Basel (um 1480-1525)*. In: *[[Archiv für Geschichte des Buchwesens]]*, Bd. 52 (1999), S. 229–462, . 
* Rudolf Raillard: *Pamphilus Gengenbach und die Reformation*. Evangelische VA, Heidelberg 1936 (zugl. Dissertation, Universität Zürich 1936). 
* Verena Schmid Blumer: *Ikonographie und Sprachbild. Zur reformatorischen Flugschrift „Der gestryfft Schwitzer Baur“* (Frühe Neuzeit; Bd. 84). Niemeyer, Tübingen 2004, ISBN 3-484-36584-6 (zugl. Dissertation, Universität Bern 1999). 

## Weblingg

* Literatur vom und über e Gängebach bi dr Staatsbibliothek z Berlin
* 

## Fuessnoote
Remigius Faesch (Architekt)

Dr **Remigius Faesch** (au Remy Faesch, Ruman Faesch) (* um 1460 z Baasel; † 1533 oder 1534 z Thann, Elsass) isch e Baumäister in dr Spootgotik gsi. Si bedütendsts Wärk isch dr Durmhelm vom Münster vo Thann im Elsass. Er isch dr Soon vom Nikolaus Faesch gsi und chunnt 1476 zum erste Mol in de Kwelle as Stäimetz vor. Im Joor 1487 isch er dr stedtisch Wärkmäister vo Baasel worde. Er het Brofan- und Sakralbaute baut, wie s Zumfthuus zum Schlüssel (1486-1488), s Gwölb vom Chor in dr Baasler Kartause (1488) oder d Eberlerkapälle in dr Peterskiirche (1474/75). Um 1491 isch er as Münsterbaumäister uf Thann gange, won er 1506–1516 dr Durm fertig baut het, si Hauptwärk. Z Thann stamme vo iim au d Gwölb vom Middelschiff und vom nördlige Siteschiff. 1503 isch er Münsterbaumäister vo Baasel worde, er het aber am Münster dört käini Spuure hinderloo.

## Litratuur
* 
*
Romanik

Dr Begriff **Romanik ** (au: *romanische/vorgotische Stil*) beschribt die kunstgschichtligi Epoche in dr öiropäische middelalterlige Kunst zwüsche dr Vorromanik und dr Gotik, wo druf choo isch, in dr Moolerei, dr Blastik und dr Archidektuur. Die romanischi Archidektuur foot öbbe um s Joor 1000 aa und drättet in ganz Öiropa uf. Si wird in Frankriich öbbe vo de 1130er Joor vo dr Gotik abglööst, nördlig vo de Alpe und in Spanie und Italie aber erst  im Lauf vom 13.&nbsp;Joorhundert. De regionale Usbräägige vo dr italiänische Romanik säit mä mänggisch au Brotorönessans. Über d Normandii si im 11.&nbsp;Joorhundert romanischi Bauforme as *[[Norman Style]]* uf die Britische Insle choo und häi dört die vorromanischi Angelsäggsischi Archidektuur abglööst. Sit em Ändi vo dr Antike im 5.&nbsp;Joorhundert, wo Rom undergange isch, gältet d Romanik as die ersti  groossi öiropäischi Kunstepoche. „Tüpischi“ Merkmol vo romanische Baute si Rundbööge, Rundboogefänster, Süüle mit blockartige Kapitell und Wänd mit bedoont wuchtige Stäimasse.

## Litratuur
* R. Toman, A. Bednorz: *Romanik. Architektur – Skulptur – Malerei.* Könemann im Tandem-Verlag, 2004, ISBN 3-8331-1039-2.
* H. E. Kubach: *Romanik*. In der Reihe: *Weltgeschichte der Architektur.* Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1986, ISBN 3-421-02858-3.
* Andreas Hartmann-Virnich: *Was ist Romanik? Geschichte, Formen und Technik des romanischen Kirchenbaus*, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2004, ISBN 3-534-14286-1.
* Georg Dehio, Gustav von Bezold: *Die kirchliche Baukunst des Abendlandes.* Band 1. Stuttgart, 1892. Online, Universität Heidelberg.  Atlas 1 (Tafelband) Stuttgart 1887. Online, Universität Heidelberg. Atlas 2 (Tafelband) Stuttgart 1888. Online, Universität Heidelberg.

## Weblingg

* Was ist Romanik? – Versuch der zeitlichen Einordnung
* Adolph-Goldschmidt-Zentrum zur Erforschung der romanischen Skulptur
* Romanik 1000–1250: Bauwerke
Eberlerkapelle

D **Eberlerkapälle** isch e Graabkapälle in dr Baasler Peterskiirche, wo dr Mathis Eberler zum Agtstäi 1474 het lo baue.

D Eberlerkapälle isch 1474/75 vom Baasler Archidekt Remigius Faesch as Mariekapälle baut worde, für e Mathis Eberler und si Familie, und mit e Hufe Wandmoolereie dekoriert worde. Vil vo däm isch aber in Umbaute, im reformatorische Bildersturm und vil spööter denn, 1909, wo mä dört e Häizruum und Koolelaager iigrichdet het, zerstöört worde.

Im Früelig vo 1915 isch d Kapälle, wo mä 1909 zuegmuurt het, under dr Läitig vom Brofässer Stückelbärg wider ufdoo worde und mä het drbii d Grabblatte vo de Eberler mit iirem Vollwabbe im Rölief widerentdeggt und sä in dr früenere Tresskammere (Sakristei) vo dr Stiftskiirche ufgstellt.

In de 1930er Joor het dr Baasler Dänggmolpflääger, der Rudolf Riggebach, wo in dr Stadt as «Dingedinge» bekannt gsi isch, wil er bi sine öffentlige Vordrääg immer wider emol e Begriff vergässe het und denn «… e Ding, e Ding …» gsäit het, d Restaurazioon vo dr Kapälle voraadriibe mit Hilf vom Arbetsrabbe. Vom Novämber 1940 aa het mä d Wandmoolereie wider chönne go bschaue, drunder Mariebilder vo öbben em Joor 1400 in dr Zibolnische, wo vom ene Wandpfiiler vo dr Eberlerkapälle versteggt worde si.

## Kwelle
* ''Basel; die Wildsau-Stadt'' vom Christian Rieder uf baselinsider.ch, abgrüeft am 2. Juni 2014

## Fuessnoote
Neues Bauen

S **Nöije Baue** isch e Beweegig in dr Archidektuur und im Stedtebau z Dütschland und in dr Schwiz in dr Zit vo vor em Erste Wältchrieg bis in d 1930er Joor gsi. S Nöije Baue stoot im gliiche Kontext wie die niiderländischi De Stijl-Beweegig und die Nöiji Sachligkäit. S Bauhuus isch si experimentelli Leerstatt gsi und s Nöije Frankfurt s erste umfassende stedtebaulige und soziale Brojekt. Em Nöije Baue gegenübergstande isch die konservativ usgrichdeti, tradizionalistischi Ströömig vom Häimetschutzstil.
Dr Begriff *Nöis Baue* isch vom Archidekt Erwin Anton Gutkind mit em Ditel vo sim Fachbuech *Neues Bauen. Grundlagen zur praktischen Siedlungstätigkeit*, wo 1919 erschiine isch, brägt worde.

S Ziil vom *Nöije Baue* isch s gsi, s Baue z razionalisiere und z tüpisiere, nöiji Wärkstoff und Material iizsetze, und d Inneusstattige sachliger und äifacher z mache und eso e ganz nöiji Form vom Baue z entwiggle, wo d Sozialverantwortig bin em (vil Sunne, Luft und Liecht gege Mietkasärne, Hinderhööf und vollgstopfti Rüüm) e zentrali Bedütig gha het. Eso si e Hufe Siidlige entstande, wo vilmol aagstoosse worde si, wenn s im ene Gmäindirööt e sozialdemokratischi Meerhäit gee het.

## Litratuur
* Rudolf Fischer: *Licht und Transparenz. Der Fabrikbau und das Neue Bauen in den Architekturzeitschriften der Moderne*. Band 2 der Studien zur Architektur der Moderne und industriellen Gestaltung. Hrsg.: Zentralinstitut für Kunstgeschichte 2012, ISBN 978-3-7861-2665-2.
* Norbert Huse: *Neues Bauen 1918 bis 1933*. Heinz Moos Verlag, Münche 1975, ISBN 3-7879-0090-X.
* Peter Lorenz: *Das Neue Bauen im Wohnungs- und Siedlungsbau, dargestellt am Beispiel des Neuen Frankfurt*. Karl-Krämer-Verlag, Stuttgart 1986, ISBN 3-7828-0514-3.
* Walter Müller-Wulckow: *Architektur 1900–1929 in Deutschland*, Reprint und Materialien zur Entstehung. Reprints der vier Blauen Bücher *Bauten der Arbeit und des Verkehrs* (1929), *Wohnbauten und Siedlungen* (1929), *Bauten der Gemeinschaft* (1929) und *Die deutsche Wohnung der Gegenwart* (1932), Vorwort von Reyner Banham, (usfüerligi Bibliografii, 182 Architekte-Bio-Bibliografie), Königstein i. Ts. 1999 (= *Die Blauen Bücher*), ISBN 3-784580416.
* Claudia Quiring, Andreas Rothaus, Rainer Stamm (Hrsg.): *Neue Baukunst. Architektur der Moderne in Bild und Buch*. Kerber Verlag, Bielefeld 2013, ISBN 978-3-86678-877-0.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Zum Neuen Singer

S Huus **Zum Nöje Singer** isch e Woonhuus an dr Spiiserstrooss 98 z Baasel. Es isch in de spoote 1920er Joor im Stil vom Nöije Baue as Woonhuus für ledigi Fraue baut worde, und isch bsundrigs für iiri Aasprüch blaant gsi. Drfür isch s as Kulturguet, wo nazionali Bedütig het anerkennt worde.

Woonige für Singels het mä äigentlig erst afo baue, wo in dr Noochchriegszit d Zaal vo de elläistehende Erwärbsdäätige, wo sich e Woonig häi chönne läiste, het afo waggse. In dr erste Helfti vom 20. Joorhundert het mä aber e Schritt in die Richdig gmacht, wo mä Häim für Ledigi het afo baue. Eso isch z Baasel im Ufdraag vo dr Baasler Frauezentrale 1929 s «Huus zum Nöij Singer» entstande, blaant vom Archidektebüro vom Paul Artaria und Hans Schmidt. Es isch e Woonhuus gsi, wo ledigi Fraue in 22 chläine Woonige, 4 Äizimmer-, 15 Zwäizimmer- und 3 Dreizimmerwoonige, sälbständig häi chönne woone. S Brojekt het internazional Beachdig gfunde und Anerkennig überchoo.  

D Gmäinschaftsiirichdige im Huus si 1956 ufgee worde und wo mä s 1990 saniert het, het mä die liichte Balkongitter mit chlobige Eternitblatte und die filigrane, schwarzgraue Staalraamefänster mit groobe, wisse Kunststofffänster ersetzt, was dr Archidekturkritiker vo dr NZZ Hubertus Adam as e Schand bezäichnet het. 

## Kwelle
* «Wohnhaus für alleinstehende Frauen „Zum Neuen Singer“ in Basel» in *Das Wohnen*, Mai 1930, Züri
* «Häuser für Singles: Mehr Ästhetik und Komfort» in *Neue Zürcher Zeitung*, 3. Juni 2014.

## Literatur
* Dorothee Huber: *Das Haus "zum neuen Singer" von Artaria und Hans Schmidt*, Universität Basel, 1978

## Fuessnoote
Schulhaus Wasgenring

D **Wasgeringschuel** isch e Brimar- und Orientierigsschuel für öbbe 1100 Schüeler an dr Wälschmattstrooss 30 im Iiselykwardier z Baasel.
D Brimarschuel bestoot us säggs Bawilion, wo in jeedem drei oder vier Klassezimmer si.

S Schuelhuus stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.

## D Geböid
S Schuelhuus isch vo de Archidekte Bruno und Fritz Haller in zwäi Etappe baut worde, die ersti vo 1951 bis 1955 und die zwäiti vo 1958 bis 1962. D Brimarschuel isch im Bawilion-Süsteem konzipiert und d Sekundarschuel im Baukastesüstem. 

D Bawilion vo dr Brimarschuel häi zwäi Stöck und zwüschene het s offeni Verbindigswääg. Eso isch s Bauwolume ufglööst worde, wie s in dr Archidektuur vo de 1950er populär gsi isch. Im Hoof stoot sit 1953 e Brunne vom Bénédict Remund, wo uf em Brunnerand von em zwäi Sfinx us Bronse stöön.
 
D Sekundarschuel vo 1960 an dr Blotzheimerstrooss 82 grad näbe dr Brimarschuel isch uf eme chliine­re Ruum konzentriert. Si bestoot us zwäi fümfstöckige Klassedrakt, wo im Barder offe si, und äistöckige Handarbetsbaute. D Durnhalle isch abgsänkt. D Lengssiite si voll Fänster, wo vil Liecht iinelöön, d Stirnsite si zue. 

2004/2005  het mä d Fassade vo dr Sekundarschuel saniert, under anderem zum im Summer d Tämpratur in de Klassezimmer niidrig z halte.

## Fuessnoote
Theologisches Alumneum

S **Theologische Alumneum** isch e Woonhäim für Studänte an dr Hebelstrooss 17 z Baasel, ganz nooch zum Kollegiegeböid, der Uniwersidäätsbiblothek, der Mensa und e Hufe anderi Iirichdige vo dr Uni.
S Geböid isch dänggmolgschützt.

## S Woonhäim
S Alumneum isch 1844 as Woonhäim für Theologiistudänte iigrichdet worde, aber dass es emol en evangelischs Häim gsi isch, merkt mä nume no an de Büecher in dr Bibliothek. Hüte het s Studänte vo alle Fakulteete. Es het Blatz für vierezwanzig, wo eso usgweelt wärde, ass es e guets Gmisch vo Fraue und Manne, Schwizer und Usländer u.s.w. git. Für jede het s en Äinzelzimmer, es git e groossi Chuchi, en Ässruum, e Bibliothek, en Ufenthaltsruum, e Wöschchuchi und e groosse Garde.

## S Geböid
S Huus isch im 18. Joorhundert an dr Nöije Vorstadt entstande, nid wit äwägg vom Holstäinerhoof. Im Gaarde stoot non e uralti Bluetbueche, wo jetz aber am Stärbe isch. Im Huus sälber het s alti Wandmoolereie und in de Dachbalke git s Löcher, vo wenn d Baumstämm uf Baasel aabe gflöösst worde si. Uf eme Balke gseet mä non e Jooreszaal us em 18. Joorhundert.

## Kwelle
*D Website vom Alumneum
## Fuessnoote
Hebelstrasse (Basel)

D **Hebelstrooss** isch e Strooss im Baasler Vorstedtkwardier. Si het bis ins 19. Joorhundert **Nöiji Vorstadt** ghäisse, bis dass men ere dr Naame vom alemannische Dichder Hebel gee het, wil män emol glaubt het, ass dä im ene Gartehüüsli an dere Strooss uf d Wält cho sig.

## Seenswürdigkäite
An dr Hebelstrooss stöön meereri historischi Bauwärk: dr Markgrööflerhoof  (Hebelstrooss 2), s Brunschwilerhuus (Nummere 15), dr Holstäinerhoof (30-32), s Alumneum (17), s Gyregaarde (7).

Basel 2012-10-02 Mattes (127).JPG|der Holstäinerhoof
Markgräflerhof (KGS 1762).JPG|der Markgrööflerhoof
Basel 2012-10-02 Mattes (120).JPG|s Alumneum
Gyrengarten (KGS 1691).JPG|s Huus «Zum Gyregaarde»


## Gschicht

Wo mä 1289 d Spaalevorstadt befestigt het, isch s Gebiet vor em Chrüzdoor um e Petersblatz ume in d Stadt iine jho. Uf em Pfaffehoof - d Pfaffs si e Ridderfamilie gsi, wo s Guet as kaiserligs Lääche ghalte häi - westlig vom Breedigerklooster isch im 14. Joorhundert e Räije vo Hüüser baut worde und dr Naame vo dr Strooss, wo so entstande isch, isch noch ere Urkunde vo 1349 «phaffen vorstatt» gsi. 1354 het mä sä as «nüwe vorstatt by sant peter» beschriibe. D Pfaffs häi denn iire Name as Clerici latinisiert und d Strooss wird vo denn aa au uf Latiinisch as «Suburbium Clericorum» oder as «Suburbium civitatis novum» bezäichnet. Bis 1871 isch si denn die Nöiji Vorstadt gsi und lang e Sackgass bliibe. D Geböid uf dr östlige Site vo dr Strooss vom Markgrööflerhoof bis zum Holstäinerhoof, wo hüte bäidi zum Komplex vom Uniwersidäätsspiddaal ghööre, si alli abbroche worde.

## Fuessnoote
Mittlerer Schwarzwald

Als **Mittlerè Schwarzwald** bezeichnèt mò, je nõch nadur- odder kulturrûûmlicher Glyderig (*luèg dõdezuè:* Schwarzwald), meischtens dè intensyv zerfurchtè Abschnitt vom Renchdal un dè Sûûduusläufer vom Knybis im Nordè bis uugfäär Fryburg im Briisgau un Donaueschingè im Sûûdè. Dè högschste Deil sûdöschtlich vom Elzdal gildet ebbèso als Deil vom Hochschwarzwald. S beherrschende Dalsischteem vo dè Kinzig durchschnydet dè Mittlere Schwarzwald vo Oscht nõch Wescht. Markanti Büggel sin sûdlich vo dè Kinzig Kandèl (), Wyßdannèhöchi (), Obberegg (), Roorhardsbärg (), Bränd (), Stögglewald (), Mooswaldchopf () un, nördlich vo dè Kinzig, Brandèchopf () un Lettschtädter Höchi ().

Geologisch übberwiged Gneis un Granit. Anderschd als im Nordschwarzwald isch d Buntsandschtei-Deggi mit irè plateauartigè Bärgformè nu no punktuèll un am Oschtrand erhaaltè blibbè. Suscht herrsched schmali Bärgruggè un Dalsollè vòr odder, vo allem im Sûûdoschtè odder abber bi inselartigè Reschtè, mit Högèr durchzogeni Hòchdäler. 

Diè mittleri Höchi vom Mittlerè Schwarzwald isch öppis gringer als im Nord- un im Sûûschwarzwald. Diè relativi Höchè sin abber ähnlich; Steilhäng könned 700 Metèr übberschtygè (Simonswälder Dal).

## Bedütendi Deillandschaftè un Nadurdenkmôler
* Glotterdal (bekannt uss dè Fernsehsendig *[[Die Schwarzwaldklinik|D Schwarzwaldklinik]]*)
* Elzdal
* Simonswälder Dal, gformt vo dè Wildè Guètach
* Berneggdal, Schlucht vo dè oberè Schiltach
* Koschtgfällschlucht
* Tribärger Wasserfäll
* Zweribachwasserfäll
* Burgbachwasserfall
* Glaswaldsee unter dè Lettschtädter Höchi

## Bedütendi Ortschaftè un Kulturdenkmôler
* Freilichtmuseum Vogtsbuèrèhöf
* Dütsches Uurèmuseum z Furtwangè
* Fachwärkschtädt Schiltach un Haslach im Kinzigdal
* Wolfach Glashüttè un Altschtadt
* Gengèbach ehemòls freyi Reichsschtadt (Altschtadt mit Kloschter un Stadtbefeschtigung)
* Alpirsbach romanischs Kloschter (Bau aagfangè um 1050), eins vo dè wennigè erhaaltenè im Hirsauer Styl
* Zell am Harmersbach ehemòls kleinschti Freyi Reichsschtadt im Heiligè Römischè Rych, Fachwärk un Jugendschtyl
* Schramberg bedütendi Induschtryschtadt im mittlerè Schwarzwald
* Kloschter St. Peter mit èrè barockè Bibliothek un Kloschterkirchè
* Villingè-Schwenningè, gröschti Stadt am Oschtrand vom Mittlerè Schwarzwald
* Triberg mit sim Wasserfall un èm Schwarzwälder Heimetmuseum
* St. Gorgè mit èm Phonomuseum

## Wanderwäg
* Hansjakobwäg I (Rundwäg 3 Dääg)
* Hansjakobwäg II (Rundwäg 4 Dääg)
* Schwarzwald-Querwäg Rottwyl-laar (4 Dääg)
* Schwarzwald-Querwäg Gengèbach-Alpirsbach (2–3 Dääg)
* Mittelwäg
* Oschtwäg (Fèrnwanderschtreggi)
* Weschtwäg (Fèrnwanderschtreggi)
* Kandèlhöhèwäg (5 Dääg)
* Zweidälerschteig (Fèrnwanderschtreggi 5 Dääg)

## Weblinggs
Hochschwarzwald

**Hochschwarzwald** isch è nit eidütig umgränzti Landschafts-, Regions- un Nadurraumbezeichnig. wo dè Deil vom sûdlichè un mittlerè Schwarzwald mit dè högschtè Büggèl umfasst. Im Gegèsatz zu dè Nord-/Mittlerer/Sûd-Ydeilig, wo nõch geographischè Kriteriè vorgnõ wörd, deilt mo dõ nõch topographischè Màßschtäb ii.

## Begriffsgschichtè
Dè Nammè *Hochschwarzwald* isch urschprünglich wègèm Tourismus bekannt worrè. Winterschport- un Luftkurört uff dè Höchi vom Schwarzwald hèn èn scho vor èm Èrschtè Wältchrièg in irer Werbig vowendet. Sit dè 1920er-Johr hèt dè Begriff au Vowendig i dè landeskundlichè Literadur gfundè, abber mit wechselnder regionaler Abgränzig.

Wôrend er bi einzelnè Autorè nu d Landschaft um s Feldbärgmassyv bezeichnèt hèt, hèn en anderi mit èm Sûdschwarzwald glych gsetzt. Widder anderi vowendè dè Begriff au für dè högschste Deil vom Mittlerè Schwarzwald südöschtlich vom Elzdal (Gebièt um dè Kandèl un d Hòchflächè vo St. Peter un St. Märgè), deilwys sogar bis zum Hünersedel nördlich vo dè Elz.

Au für d Höhègebièt vom Nordschwarzwald um d Hornisgrindè un dè Knybis isch d Vowendig i dè Tourismuswerbig belait. Zudèmm bezeichned amtlichi badischi un württèbärgischi geologischi Voöffentlichungè uss dè 1930er Johr diè höcherè Berych vom nördlichè Schwarzwald au èso, in Abgränzung zum mittlerè Schwarzwald, wo uss a Störungslinniè abgsunkenè Randschollè bschtòt un tektonisch wènniger stark aaghobbè isch.

S Handbuèch vo dè nadurräumlichè Glyderig vo Dütschland deilt in sinerè zweitè Liferig 1955 dè Schwarzwald in sechs Haupteinheitè y, woby diè sûdweschtlichi als Nr. 155 *Hochschwarzwald* mit èrè Flächi vo 1271,2 km² gfüürt wörd. Si umfasst nebbè m sûdlichè, im Fèldbärg gipfelndè Hebigszentrum vom Schwarzwald au diè vo dört nõch Sûdè un Weschtè uusgehendè, düèf ygeschnittenè Däler sowiè diè Witenauer Vorbüggèl.

Mit dè Umbenennig vom ehemôligè Landchreis Neuschtadt/Schwarzwald in Landchreis Hochschwarzwald (1956–1973) un èm hütigè Landchreis Briisgau-Hochschwarzwald isch dè Begriff au zum Nammè von èrè Vowaltigseinheit worrè.

S Bundesamt für Nadurschutz gränzt i sinè Landschaftssteckbrièf d Nummerè 15500 *Hochschwarzwald (Sûdlichè Schwarzwald)* mit èrè Flächi vo 1550 km² ab. Si umfasst d Berych vom Schwarzwald öppè sûdlich von èrè Linniè Fryburg–Neuschtadt.

I dè Nadurraumsteckbrièf vom Land Badè-Württèbärg reicht dè Hochschwarzwald (Nr. 155) drübber usè im Nordè bis zu dè Elz un umfasst è Flächi vo 1990 km².

## Literadur
* Roland Weis, Harald Riesterer: *Der Hochschwarzwald. Von der Eiszeit bis heute.* Thorbecke Volaag, Oschtfilderè 2009, ISBN 978-3-7995-0840-7.

## Einzelnõchwys
Felix Burckhardt

Dr **Blasius** (äigetli **Felix Burckhardt**; * 18. Juni 1906 z Langebrugg; † 13. Oktober 1992 z Baasel) isch in dr zwäite Helfti vom 20. Joorhundert dr Baasler Stadtpoet gsi. Er het humorvolli Mundartgedicht über Baasel gschriibe und isch berüemt gsi für sini gäistriiche Fasnachtszettel und Schnitzelbängg.

## Si Lääbe
Dr Felix Burckhardt isch 1906 z Langebrugg uf d Wält ko. Er isch z Baasel uf s Gymnasium und het denn z Baasel, z Gämf und z Münche Rächt studiert. Denn het er z Baasel as Notar und Apfikaat gschafft. 1935 het er d Esther Elisabeth Schmid ghürootet. Er isch Sekretär vo dr Medizinische Gsellschaft Baasel worde und spööter vo dr Schwizerische Kräbsliga. Für sis Angaaschemang für d Medizin het er 1974 dr Eeredoggterditel vo dr Uniwersidäät Baasel griegt. Er isch au Bresidänt vo dr Allgemäine Lääsigsellschaft gsi, Vizebresidänt vo dr Sparkasse Baasel und isch im Verwaltigsroots vom Baasler Stadttheater gsässe.

1954 het er as Blasius dr Gedichtband «Soll i oder soll i nit» uusegee, wo Gedicht drus im *Sinerzyt* uf em DRS Muusigwälle vorglääse worde si.

Dr Felix Burckhardt isch am 13. Oktober 1992 gstorbe.

## E baar vo sine Wärk
* Vorwiegend heiter, Basel, 1949
* Kleine Stadtmusik, Basel, 1951
* Soll i oder soll i nit, Basel, 1954
* Verzell du das em Fährimaa!, Basel, 1955
* Spritzfährtli, Basel, 1958
* I bin e Bebbi, Basel, 1967
* Der Till vo Basel, Basel, 1972
* Haimlifaiss, Basel, 1984
* Der Basler und sy Wält, Basel, 1986

## Weblingg
* Burckhardt, Felix im Basler Literarische Archiv

## Fuessnoote
Karel Kramář

De **Karel Kramář** (* 27. Dezember 1860 z Vysoké nad Jizerou; † 26. Mai 1937 z Prag) isch en tschechoslowakische Politiker gsi und de erst Ministerpräsident vo de Tschechoslowakei i de Zit vo de erste tschechoslowakische Republik.

## Läbe
De Kramář hät Rechtswissenschafte a mehrere Universitäte z Prag, Berlin und Paris gstudiert und isch zum Doktor vo de Recht promoviert worde. Ab 1891 hät er t Prag-Neustadt (Praha-Novemesto) im Wiener Richsrat verträte. 1907 isch er zum stellvertretende Präsident vom österrich-ungarische Richsrat gwählt worde. 

Während em Erste Wältchrieg hät er sich de Opposition aagschlosse und hät d Gründig vomene tschechoslowakische Staat gforderet. Wäge dem isch er 1915 verhaftet worde und hät sölle higrichtet werde. 1917 isch er aber begnadigt worde. Im Summer 1918 händ einigi tschechischi Abgeordnete en eigene Nationalrat (Narodní Vybor) gründet mit em Kramář a de Spitz. Wenigi Monate spöter am 28. Oktober hät er e Regierig zämmegschtellt. Er hät d Wahle für de Staatspräsident Tomáš Garrigue Masaryk organisiert und hät 1919 zämme mit em Usseminister Edvard Beneš a de Pariser Fridesverhandlunge teilgno, wo d Tschechoslowakei nöd nur die Sudetegebiet, sondern auch d Karpato-Ukraine debi übercho hät. Nachere schwäre Wahlschlappe vo sinere Partei isch er Aafangs Juli 1919 als Ministerpräsident zruggträte und isch politisch nümme so aktiv ksi. 1937 isch er z Prag gstorbe.

## Literatur
* 
* Andreas P. Pittler: *Karel Kramář - Aus der Zelle in die Regierung*. In: Andreas P. Pittler (Hrsg.): *Von der Donaumonarchie zum vereinten Europa. 20 Reichsratsabgeordnete, die Geschichte schrieben*. Verlag Wieser, Klagenfurt 2003, ISBN 3-85129-409-2.
* Martina Winkler: *Karel Kramář (1860–1937). Selbstbild, Fremdwahrnehmungen und Modernisierungsverständnis eines tschechischen Politikers*. Verlag Oldenbourg, München 2002, ISBN 3-486-56620-2.
Gedankenstrich-Krieg

Als **Gedankestrich-Chrieg** (tschechisch: „pomlčková válka“, slowakisch: „pomlčková vojna“) händ tschechoslowakischi Medie d Diskussion über d Namesgebig für d Tschechoslowakei nach m Ändi vo de kommunistischen Herrschaft und de Tschechoslowakische Sozialistische Republik bezeichnet. De Konflikt isch eine vo de Gründ für d Teilig vom Land ksi und isch bis hüt i de Literatur umstritte.

## Geschicht
D Strit um de Name häd e langi Vorgschicht kha. So hät mer scho vo 1918 bis 1920 e slowakischi Version vom Name kha: *Česko-Slovensko* (Tschecho-Slowakei). Durd Verfassig vo 1920 isch de Bindestrich entfernt worde. Disi Handlig händ d Slowake verurteilt, händ aber 1925 em Konflikt bigleit. Durs Münchner Abkomme isch im Dezember 1938 wider en Bindestrich igfügt worde. Nach de Besetzig vom Land (1939-1945) isch de Bindestrich per Dekret vom tschechoslowakische Präsident Dr. Edvard Beneš wider us de Verfassig verschwunde. Das isch bis 1990 blibe, döt hät mer die Änderig rückgängig kmacht. De Strit isch aber nach 1990 vil vilfältiger worde; d Abgordneti händ über es grosse S oder es chline s nach em Bindestrich gstrite. Der Strit hät de offizielli Name (die sog. Langform) und au d Churzform vo de Landesbezeichnig umfasst.

## Literatur
* Miroslav Jahoda, Pomlčková válka v českém tisku 1. 1.–30. 4. 1990
* Gemeinsame Parlamentsdebatte vom 29.3.1990, in Eric Stein, Czecho/Slovakia. Ethnic Conflict, Constitutional Fissure, Negotiated Breakup. The University Of Michigan Press, Michigan, USA 1997, zit. nach Miroslav Jahoda, Pomlčková válka....

## Einzelnachwis
Plancus

**Plancus** isch s Cognomen vo dene Persone:

* Lucius Munatius Plancus (* 87 v. Chr. - † 15 v. Chr.), e römische Fäldherr und Konsul
* Lucius Munatius Plancus (* ?), Konsul im Joor 13, Fäldher und Statthalter vo Pannonie
Schloss Gundeldingen

S **Gundeldinger Schlössli** isch e chliises Schlössli an dr Gundeldingerstrooss 280 im Gundeli z Baasel.
Es isch e zwäistöckigs Fachwärkhuus und lang dr Landsitz vo meebessere Baasler gsi, under anderem vom Thomas Platter und häisst dorum hüte au **Thomas Platter Huus**.

S Schlössli ghöört zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.
## Gschicht
S Schlössli isch im 14. Joorhundert as Wejerschlössli vor dr Stadtmuure im ländlige Gundeli entstande und het emol s Undere Middlere Gundeldinge ghäisse. Vo 1549 bis 1582 het s im Thomas Platter ghöört, wo am liebste dört gwoont het. Si Soon Felix het s Schlössli gerbt und spööter verkauft. Vo denn aa isch s in de Händ vo riiche Kauflüt und hooche Baasler Amtspersone gsi. 
Im Joor 1842 häi s d Erbe vom Samuel Hartmann im Bürgerspidaal verchauft, und das het d Liigeschaft bis 1958 bsässe und d Milch, wo d Chüe vom Schlössli gliiferet häi, dä Baziänte serwiert. 

In de 1960er Joor isch s Aawääse aber scho seer verlodderet gsi, und mä het sich überlegt, öb mä s nid söll abrisse. E Grubbe vo Häimetschützer mit dr Understützig vom Allgemäine Konsumveräin Coop het s Schlössli aber chönne rette. D "Stifdig Thomas Platter Huus" het s Schlössli denn vo dusse und vo dinne bis 1974 lo renowiere. Denn isch s Rektorat vo dr Brimarschuel Groossbaasel-Ost iizooge und het bis zum Früelig 2006 dört si Sitz ghaa. Im oobere Stock isch s Unfalldezernat vo dr Staatsaawaltschaft Baasel-Stadt dehäi gsi. Im Bardeer isch hüte e therapöitischi Braxis.

Im Gundeli het s emol vier Schlössli ge, übrig si no zwäi, s Thomas Platter Huus und s Schlössli Vorders Gundeldinge.

## Kwelle
* Les châteaux de Gundeldingen - Schlösser Gundeldingen (Basel) uf swisscastles.ch, abgrüeft am 6. Juni 2014

## Weblingg
* Das Thomas Platter-Haus uf altbasel.ch
Heiliggeistkirche (Basel)

D **Häiliggäistkiirche** isch e römisch-katholischi Kiirche in dr Schwizer Stadt Baasel. Si isch 1912 im Gundelikwardier baut worde und isch em Häilige Gäist gweiht.

D Kiirche bildet zämme mit de Nääbegeböid e Baublock, wo dänggmolgschützt isch. Zwüsche dr Kiirche und em Pfarrhuus isch e gwölbti Süülehalle und dört duure chunnt mä in e gröössere Innehoof.

## Baugschicht
1897 het die römisch-katholischi Kiirche e Grundstück an dr hütige Thierstäinerallee kauft. 1907 het dr Archidekt Gustav Doppler dr Ufdraag überchoo, d Kiirche z baue. Die ursprünglige Blään het dr Freiburger Diözesanbaumeister Max Meckel liicht abgänderet und 1911 isch dr Grundstäi gläit worde. Am 26. Oktober 1912 isch d Kiirche vom Bischof Jakob Stammler iigweiht worde in ere Zeremonii, wo au 600 Jugendligi iiri Firmig überchoo häi.

## D Archidektur und d Usstattig
D Kiirche isch e spootnöigotischi  Basilika im süddütsche Stiil mit drei Schiff und eme Frontdurm an dr Site. 

D Ustattig im Innere isch nöigotisch mit drei Flügelaltär vom Freiburger Joseph Dettlinger, blüemlede Glasgmäld, Wandgmäld mit de Chrüzwäägstazioone, Kiirchebänk und Biichtstüel. 

S Zällegwölb isch tüpisch für vorreformatorischi stedtischi Pfarrkiirchene im süddütsche Ruum. D Entwürf für d Bauplastik häi die bäide Freiburger Bildhauer Ludwig Kubanek und si Kolleg Hans Weißburger gmacht. Dr Franz Schilling, wo au us Freiburg im Brisgau stammt, het d Moolarbäite gmacht.

## D Orgle

D Firma Späth Orgelbau us Rapperswil het 1921 d Orgle baut. S Instrumänt isch im romantische Stil disponiert. 1982 bis 1984 het mä s Instrumänt vollständig renowiert und alli Veränderige abgschafft. S Instrumänt het hüte wider 41 Register uf drei Manual und Pedal.

* *[[Koppel (Orgel)|Kopple]]* 
** *Normalkopple:* II/I III/I, III/II, I/P, II/P, III/P 
** *Superoktavkopple:* II/I, II/II, III/I, III/II, III/III, II/P, III/P
** *Suboktavkopple:* II/I, III/I, III/II

## Litratuur
* Alfred Wyss: Schweizerische Kunstführer GSK, Band 659: *Heiliggeistkirche Basel*, Bern 1999, ISBN 3-85782-659-2
* Dorothee Huber: Architekturführer Basel; Architekturmuseum Basel 1993; ISBN 3-905065-22-3
* 

## Fuessnoote


## Weblingg

* Website vo dr Pfarrei Häiliggäist
* Fotene in dr Bilder-Datebank vom Kanton Baasel-Stadt
* Römisch-Katholischi Kiirche im Kanton Baasel-Stadt – Pfarrei Häiliggäist
* D Orgle vo dr Häiliggäistkiirche Baasel
* «L'ESPRIT Treffen und Essen»: Pfarreitreff Heiliggeist
St. Alban-Kirche (Basel)

D **Dalbekiirche** (hoochdütsch St. Alban-Kirche) befindet sich im Baasler  Dalbekwardier unden am *Müülibärg* im Dalbeloch, wo si Naame vom Dalbekloster überchoo het.

D Dalbekiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.

## Gschicht
D Kiirche isch im Alban vo Mainz oder em Alban vo Ängland gweiht und het früener zum Dalbekloster vom Cluniazenserorde ghöört, wo no dusse vo dr domoolige Stadtmuure baut worde isch. Scho um 1083 si dört Gotteshüüser gstande. Die hütigi Kiirche isch um 1270 baut worde. Scho im Middelalter het mä sä e baar Mol veränderet. Wo mä im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure baut het, si s Kloster und si Kiirche in dr Stadt dinne gsi.

Noch dr Reformazioon vo 1529 isch s Kloster ufghoobe worde und d Stadt het s übernoo, aber für e baar Joor het s wiiterhii e Prior ghaa, wo vom Root bestätigt worde isch,  und in dr Kiirche si no Früemässe abghalte worde.

1845 hät mä d Kiirche fast abbroche, het sä denn aber vom Johann Jakob Stehlin em Jüngere lo umbaue. Dä het die vorderi Helfti vom Langhuus und s südlige Siteschiff abbroche. D Westfassade, wo s immer no originali Däil vo 1270 git, und die verbutzte Holzgwölb vom Langhuus stamme vo 1845. S Usgsee vo dr Kiirche isch wäsentlig dur e «Stehlin-Umbau» vo 1845 brägt. En Usserenovazion het mä 1911 gmacht und 2013/14 e Sanierig.

## Gottesdienst in dr Kiirche
D Dalbekiirche ghört zum Kiirchebezirk vo dr Münstergmäind Baasel, aber die haltet hüte dört käini Gottesdienst me ab. S Kiirchegeböid isch vo 1971 bis 2003 an die griechisch-orthodoxi Kiirche vermietet worde und hüte an die serbisch-orthodoxi, wo dört regelmässig Gottesdienst abhaltet. 

## D Orgle
D Metzler-Orgle uf dr Empore isch 1966 komplett nöi baut worde und wird vo dr Muusigakademii vo dr Stadt Baasel brucht zum Underricht gee.

## Weblingg
* Virtuelle Besichtigung der St.-Alban-Kirche
* Fotene in dr Bilder-Datebank vom Kanton Basel-Stadt
## Fuessnoote
Jan Stráský

**Jan Stráský** (* 24. Dezember 1940 z Pilsen † 6. Novämer 2019 z Prag) isch en tschechoslowakische bzw. tschechische Politiker (ODS/US-DEU). Er isch vom 2. Juli bis zum 31. Dezember 1992 de letscht Ministerpräsident vo de Tschechoslowakei ksi.

## Läbe
Nach em Studium a de Karls-Universität Prag hät er bi de Tschechoslowakische Staatsbank gschafft. Nach de tschechoslowakische Parlamentswahle hät er 1992 di letscht föderal Regierig bildet und hät nach em Ruggtritt vom tschechoslowakische Präsident Václav Havel am 20. Juli 1992 übergangswiis au d Vollmachte vom Staatspräsident gha.

Nachdem d Tschechischi und Slowakischi Föderativi Republik am 1. Jänner 1993 ufglöst worde isch, isch er vo 1995 bis 1997 tschechische Gsundheitsminister ksi.

Im Jänner 1998 isch er us sinere Partei usträte und isch sithär Präsident vom Klub českých turistů.

## Weblink
* Biografie (tschechisch)
Wenzelsplatz

De **Wenzelsplatz** (tschech. ) i de Mitti vo Prag isch 1848 nach em Heilige Wenzel vo Böhme gnännt, nachdem er im Mittelalter und de Neuzeit als Rossmärt (Koňský trh) de Mittelpunkt vo Prager Neustadt bildet hät. 

## Bschribig
Er isch öpe 60&nbsp;m breit und ghört mit sinere Längi vo 750 Meter zue de gröschte Plätz vo Europa. Er beherbergt mehreri Allee und Springbrunne. Uf de Site häts zahlrichi Gschäft und Unternähme.

## Gschicht
De Platz isch Ort vo zahlriche Demonstratione ksi; wie bi de Sudetekrise, em Münchner Abkomme und de Samtige Revolution. 

Am 16. Januar 1969 hät sich de tschechoslowakischi Student Jan Palach sälbst azündet und isch vom Wenzelsplatz zum Nationalmuseum gloffe. Mit dere Geste hät er gäg d Niederschlagig vom Prager Frühelig protestiert. Hüt wird er mit em Denkmal uf em Platz gehrt.

## Literatur
* Michael Flegl: *Prag*, Reiseführer Olympia, Olympia-Verlag, Prag, 1988, Reg.-Nr. 322 356 2

## Weblinks