open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Formelzeichen

Es **Formelzeiche** isch es Symbol für de Name vomene Objekt zur Verwendig in Formle.

Prinzipiell chann jedes beliebige Symbol als Formelzeiche verwendet werde. Es wird aschtell vom Objektname gschriebe und isch mit dem siinere Bedüütig identisch. Das bedüütet, dass es Symbol immer dur de ihm zuegordneti Objektname ersetzt werde chann und umgekehrt.

Formelzeiche werded vor allem i dr Mathematik und i de Natur- und Ingenieurwüsseschafte aagwendet.

## Norme

Zahlriichi Formelzeiche sind gnormt (z.&nbsp;B. international = für „ist gleich“ oder V für s Volume). Derigi Normige sind biischpiilswiis ISO 31 und DIN 1304.

Sofern als Formelzeiche Buechschtabe verwendet werded, chömmed bsunders hüüfig s düütsche (latiinische), griechische, altdüütsche und hebräische Alphabet zum Iisatz. Die meischte Buechschtabe-Formelzeiche beschtönd us eim und nur wenigi us meh als eim Buechschtabe. Um de Zeichevorrat z erwiitere, werded de Buechschtabe oft Indizes us Buechschtabe oder Zahle biigfüegt.

## Mathematischi Formelzeiche

### Veränderlichi Objekt

I dr Mathematik werded i dr Regel Buechschtabe als Formelzeiche verwendet, wenns sich um veränderlichi Objekt handlet. Für de Textsatz wird meischt e Serifeschrift verwendet.

*Biischpiil* zu Regelfäll vom verwendete Alphabet und vom Textsatz:
*Skalare: a=7
*Vektore: fett oder mit Über-Pfiil. \vec F\equiv\mathbf{F}=m \cdot \mathbf{a}. Früeher au Chliibuechschtabe in Frakturschrift: \mathfrak{x} = \left( 0\ 2\ 1 \right)^T
*Menge: gross; fett oder mit doppelte senkrechte Linie 3 \in\mathbf{N}\equiv\mathbb{N}
*Matrize: serifelos \det (\mathsf{M})=4. Früeher au: Grossbuechschtabe i Frakturschrift \mathfrak{E} := \begin{pmatrix} 1 & \cdots & 0 \\ \vdots & \ddots & \vdots \\ 0 & \cdots & 1 \end{pmatrix} 

### Übrigi Objekt

Anderi Objekt, wo z. B. Aawiisige enthalted, chömmed schpezielli Symbol zugwise über, wo nur zum Teil (urschprünglich) us Alphabete schtammed. 

*Biischpiil:*
*:= Zuewiisigsoperator: a:=3
* Vergliich „chliiner als“: a
*> Vergliich „grösser als“: 7>a
*+ Additionsoperator: a+4=7
*\sum Summe: a=\sum_{i=1}^{n}a_{i}
*( ) Ändere vo dr Uuswertigsreihefolg: 3a+7 \neq 3(a+7)
*Konschtante: \pi\approx 3{,}14159

## Physikalischi Formelzeiche

Die i dr Physik verwendete Formelzeiche beschtönd us eme latiinische oder griechische Buechschtabe. Ihre Satz erfolgt (nach DIN 1313) kursiv mit Serife.

*Aawendigsbiischpiil:*
*R = {U \over I}\quad bedüütet „Dr elektrisch Widerschtand isch gliich dr elektrische Schpannig dividiert dur di elektrisch Schtromschtärchi.“
*E={m\cdot c^2}\quad bedüütet „D Energie isch gliich dr Masse mal em Quadrat vo dr Liechtgschwindigkeit im Vakuum.“

*Lueg au:* Lischte vo de physikalische Formelzeiche

## Formelzeiche in Programmierschprache

Die Formzeiche, wo in Programmierschprache verwendetet werded, wiiched us praktische Gründe meischt vo dene vom Schriftsatz ab. Si beschränked sich uf d Zeiche, wo schtandardmässig uf dr Taschtatur verfüegbar si, e Uusnaahm bildet APL.

*Biischpiil:* Chliiner oder gliich
* Schriftsatz: \leq
* zahlriichi Programmierschprache: <=
* LaTeX: \leq
* HTML: &amp;le;
Internationale Telefonvorwahl

E **internationali Telefonvorwahl** (au **Ländervorwahl**, *engl. country code*) isch e Telefonnummere, wo mer wählt, um uf di logischi Ebeni vomene nationale Telefonnetz z glange.
Internationali Telefonvorwahle beschtönd us zwei Teile:
# Ere Zifferefolg, um uf di logisch Ebeni vom internationale Telefonnetz z glange. Die hangt vo dem Land ab, wo mer sich befindet, drum wird sie international einheitlich mit eme „`+`“ symbolisiert.
# Ere Zifferefolg, um vo deet uf di logischi Ebeni vom nationale Telefonnetz z glange. Die wird vo dr International Telecommunication Union (ITU) weltwiit einheitlich vergee.

Biischpiil (Ländervorwahl uf Düütschland): „`+``49`“
# D Nummerechetti zum Zuegang vom lokale Telefonnetz zum internationale Telefonnetz, symbolisiert dur „`+`“, luutet z.&nbsp;B.
## „`00`“ gilt us viile Telefonnetze, biischpiilswiis us fascht allne europäische. I zahlriiche wiitere Länder wird oder isch bereits uf die Zifferefolg umgschtellt worde.
## „`011`“ us de USA und Kanada
## „`119`“ us Kuba
## „`09`“ us Südafrika
## i allne GSM-Netze weltwiit chann schtatt dr Nummerchetti au „`+`“ direkt iigee werde.
# D Nummerechetti vom internationale Telefonnetz i s gwünschte nationale Telefonnetz (di eigentlichi Landeskennzahl) isch unabhängig vom Uusgangstelefonnetz, uf Düütschland also immer „`49`“. Für die drei gnännte Biischpiil erhaltet mer demit:
## „`00 49`“ (vieli Länder)
## „`011 49`“ (USA und Kanada)
## „`119 49`“ (Kuba)
## „`09 49`“ (Südafrika)
# Die führendi 0 vo dr Ortsvorwahl im gwünschte Land muess mängisch wegglaa werde (Biischpiil: Düütschland), mängisch nöd (Biischpiil: Italie).

Anderi Biischpiil für Ländercodes:

## Lueg au
* Ländervorwahllischte sortiert nach Nummere
* Ländervorwahllischte sortiert nach Länder
* Telefonvorwahl
* Telefon
* Ländercode
* Ländercodes (Internet)
* Lischte vo unabhängige Schtaate
* ISO-3166-1-Kodierliste

## Weblink
* sehr umfangriichi Datebanksammlig (Vorwahle vo Orte und Länder bis Mail- und Poschtadresse)
* Online-Rechner für Internationali Vorwahle&nbsp;– für beliebigi Kombinatione vo Uusgangsland und Zielland wird di internationali Vorwahl berechnet
* http://www.itu.int – Website vo dr International Telecommunication Union (ITU)
* World Telephone Numbering Guide
* Internationali Vorwahle und Informatione zur Telekommunikation
* Vorwahle vo 153 Schtädte vo Russland
* Internationali Ländervorwahle
Politische Gemeinde

Di **politisch Gmeind** isch die wichtigscht Gmeindsform i dr Schwiiz.

I de Kantön Aargau, Appezäll Usserrhode, Basel-Landschaft, Basel-Stadt, Bärn, Obwalde, Soleturn, Uri und Zug gheisst si **Iiwohnergmeind,** i de Kantön Jura und Wallis **Munizipalgmeind,** i de Kantön Friburg, Gämf, Luzern, Nöieburg, Schaffhuse, Schwyz, Tessin und Waadt eifach **Gmeind,** im Kanton Appezäll Innerrode **Bezirk,** und bis Ändi 2010 hät mer ere im Kanton Glaris *[[Ortsgemeinde|Ortsgmeind]]* gseit.

Wänn vo dr *Gmeind* d Reed isch, dänn isch i dr Regle di *politisch Gmeind* gmeint. Au die Ort, wo e *[[Stadt]]* sind, händ als Gebietskörperschafte d Rächtsform von ere Gmeind. E Stadt isch i dr Schwiiz also immer au e politischi Gmeind.

Di politisch Gmeind verfüegt über di sogenannt allgemein Kompetänz i kommunale Aaglägeheite. Si ninnt alli kommunale Uufgabe wahr, wo s übergordnet Rächt nöd em Würkigschreis vomene andere Gmeindstyp (z.&nbsp;B. Chilegmeinde, Schuelgmeinde) zuewiist. Für bsunderi Uufgabe, wo mer besser im überkomunale Rahme chan lööse, bildet d Gmeinde spezielli Zwäckverbänd.

Pildet worde sind di politische Gmeinde, wo me di alte Gmeinwäse vom Ancien Régime im früene 19. Jarhundert uufteilt hät i Gmeinde, wo all Iiwoner dezueghööred (politischi Gmeinde oder Iiwonergmeinde), und Gmeinde für di Altiigsässene, wo denen iri Güeter verwalted (Bürgergmeinde).

## Literatur
* Andreas Auer: *Staatsrecht der schweizerischen Kantone.* Stämpfli, Bern 2016, ISBN 978-3-7272-3217-6, S.&nbsp;132–184.
*
Neptun (Planet)

Dr **Neptun** isch dr vu dr Sunne us gsähe dr acht Planet im Sunnesystem. Er isch daift uf dr Neptun, dr römisch Gott vum Meer un vu dr fliessende Gwässer, un isch e Gasriis. Si Zeiche isch e stilisierte Dreizack (), d'Waffe vum Meergott Neptun. Dr Neptun isch nooch em Volume dr viertgrösst, nooch dr Masse dr drittgrösst Planet vum Sunnesystem. Er isch e chlei weng chleiner wie dr Uranus, het aber e höcheri Dichti wie säller.

## Umlaufbahn
Dr Neptun isch dr usserst vu dr grosse Gasplanete vum Sunnesystem un lauft uf ere fast chreisförmige Umlaufbahn mit ere Exzentrizität vu 0,0113 um d'Sunne. Si sunnenächste Punkt, s'Perihel, lit bi 29,709 AE un si sunnefernste Punkt, s'Aphel, bi 30,385 AE. Jensits vum Neptun lit dr Kuipergürtel, wo au dr Pluto umlauft, wo wege sinere Bahn ab un zue (zledst vu 1979-1999) dr Sunne nächer wie dr Neptun chummt. S'Plutosystem isch s'grösste us dr Familie vu dr Plutinos, säll sin Objekte, wo in drei Neptunjohr gnau zweimol um d'Sunne chreise. D'Neptunbahn isch mit 1,769° numme liicht gege d'Ekliptik gneigt. Fer e Umlauf um d'Sunne brucht dr Neptun öppe 165 Johre.

## Literatur
* William Sheehan, Nicholas Kollerstrom, Craig B. Waff: *Die Neptun-Affäre*. Spektrum der Wissenschaft, April 2005, S. 82 - 88 (2005), ISSN 170-2971

## Weblink
* Liste vu dr Neptunmönd (Englisch)
* Hubble-Video vu dr Neptun-Atmosphäre un sine Mönd (Englisch)
Liste der Berge der Io

D'Oberflächi vu dr Io isch vu Vulkane un Berge bedeckt.  Die grössere devu sin uf bekannteri mythologische Figure Reise us dr Mythologi vu dr Io, oder uf Gottheite vum Fyr oder dr Sunne us verschidene Mythologie vu dr Weltkulture daift. E Uswahl devu isch noochfolgend ufgfüehrt.

Lueg au d'Liste vu dr Oberflächestrukture vu dr Io.

## Weblink
* USGS: Io Nomenklatur
* USGS: Io Nomenklatur: Berge
Regisseur

En **Regisseur**, wyblich e **Regisseurin** (vo frz.: régisseur, régir *leite*), au Schpielleiter gnännt, füehrt Regie und isch demit traditionell nebed em Schauschpieler di entscheidendi Person bi dr Uuffüehrig vomene Schtück. Als Alternative zur Zentralgwalt vom Regisseur sind verschiedeni Aasätz vo (meh oder weniger) gliichberechtigte Regieteams entwicklet worde.

Es git de Bühneregisseur für Schauschpiel, Musical, Opere, Operette und anderi Bühne-Werch im Theaterbereich, de Filmregisseur für d Filmkunscht, de Hörschpielregisseur für Hörschpiel und künschtlerischs Feature und de Fernsehregisseur für Fernsehsendige. S gmeinsame vo dene verschiedene Regietätigkeite, isch d Verantwortig für di künschtlerisch Gschtaltig vomene Projekt, wo i dr Regel uf ere schriftliche Vorlaag basiert.

## Tätigkeit

D Inszenierig vomene Regisseur schtellt es eigeschtändigs künschtlerischs Werch dar. Er bsitzt s Urheberrecht am entschtandene Kunschtwerch. Zu de Uufgabe vom Regisseur ghört, d Interpretation vomene Drehbuech (Theaterschtück) bzw. Produktionsmanuskript (Hörschpiel, Feature). Oft hät er au - in Rückschprach mit em Autor und em Dramaturg - entscheidende Aateil a dr Uusarbeitig oder Überarbeitig vomene Schtück.

D Aapassig vom künschtlerische Entwurf a di ökonomisch-organisatorische Möglichkeite wird vom Regisseur i Zämeearbet mit em Produzent (s. Filmproduzent) und andere Verantwortliche vorgnaa. Wiiter wird vom Regisseur in Rückschprach mit em Bsetzigsbüro, d Uuswahl vo de Darschteller und mängisch au vom wiitere technisch-künschtlerische Schtab vorgnaa.

Bi dr Umsetzig vom Projekte underscheided sich d Uufgabe vom Regisseur je nach Medium. Unabhängig devoo bliibt e zentrali Uufgaab vom Regisseur d Aaleitig und Underschtützig vo de Darschteller bi dr Uusgschtaltig vo ihrne Charaktere.

## Weblink
*Bundesagentur für Arbet: Film-/Fernseh-Regisseur/in
*Bundesagentur für Arbeit: Theater-Regisseur/in/Spielleiter/in
*regie.de - D Adresse für Filmschaffendi
*Hackermovies.de: Jungi Regisseure beantworted Frage zum Thema
*Filmerforum - s Netzwerch vo de Filmemacher
*Filmschtube - en Zämeschluss vo Filmemacher in Norddüütschland
Demokratische Volkspartei (Deutschland)

Di **Demokratischi Volkspartei** (DVP), nöd z verwechsle mit dr *[[Deutsche Volkspartei|Düütsche Volkspartei]]*, isch hüt under em Name FDP/DVP dr Landesverband Bade-Württeberg vo dr Freie Demokratische Partei (FDP) (lueg FDP Bade-Württeberg).

## Gschicht
### Düütsches Riich
D DVP isch im Königriich Württeberg i de 1860er-Jahre ggründet worde und isch dr Zämeschluss vo viilne demokratische Revolutionäre vo 1848. Sie isch lang di beschtimmendi politisch Chraft im "Ländle" gsii. Bi dr Gründig vo dr Düütsche Demokratische Partei (1919) händ sich d "Demokrate", wie sie vo dr Bevölkerig nur gnännt worde sind, dere linksliberale Partei aagschlosse und sind dene ihre Württemberger Landesverband worde. 1933 händ sie sich uf Druck vo de Nationalsozialischte ufglöst, um eme Verbot zuvor zchoo.

### Bundesrepublik Düütschland
1945 isch d DVP vo liberale Persönlichkeite wie em Theodor Heuss und em Reinhold Maier wiederggründet worde. Sie hät sich 1948 a dr Gründig vo dr FDP in Heppeheim beteiliget und isch sither dr entschprächendi Landesverband, zerscht in Württemberg-Bade und Württemberg-Hohezollere, nach Gründig vom Land Bade-Württemberg under dr Bezeichnig FDP/DVP im gsamte Südweschtschtaat. Mit em Reinhold Maier (i Württemberg-Bade und Bade-Württemberg) hät d DVP de einzig liberali Minischterpräsident i dr Bundesrepublik Düütschland gschtellt. D DVP isch bis 2026 dr einzigi FDP-Landesverband gsi, wo no nie a dr Fünf-Prozent-Hürde gscheiteret isch.

## Wahlergebnisse

### Bundestagswahlergebnisse in Bade-Württemberg
*1949: Württemberg-Bade: 18,2% - 7 Sitz / Württemberg-Hohezollere: 15,3% - 1 Sitz
*1953: 12,7% - 9 Sitz
*1957: 14,4% - 11 Sitz
*1961: 16,6% - 12 Sitz
*1965: 13,1% - 10 Sitz
*1969: 7,5% - 6 Sitz
*1972: 10,2% - 8 Sitz
*1976: 9,1% - 7 Sitz
*1980: 12,0% - 9 Sitz
*1983: 9,0% - 7 Sitz
*1987: 12,0% - 9 Sitz
*1990: 12,3% - 10 Sitz
*1994: 9,9% - 8 Sitz
*1998: 8,8% - 7 Sitz
*2002: 7,8% - 6 Sitz
*2005: 11,9% - 9 Sitz

### Landtagswahle

#### Württemberg-Bade
*1946: 19,5% - 19 Sitz
*1950: 21,1% - 22 Sitz
#### Württemberg-Hohezollere
*1947: 17,7% - 11 Sitz
#### Bade-Württemberg
*1952: 18,0% - 23 Sitz
*1956: 16,6% - 21 Sitz
*1960: 15,6% - 18 Sitz
*1964: 13,1% - 14 Sitz
*1968: 14,4% - 18 Sitz
*1972: 8,9% - 10 Sitz
*1976: 7,8% - 9 Sitz
*1980: 8,3% - 10 Sitz
*1984: 7,2% - 8 Sitz
*1988: 5,9% - 7 Sitz
*1992: 5,9% - 8 Sitz
*1996: 9,6% - 14 Sitz
*2001: 8,1% - 10 Sitz
*2006: 10,7% - 15 Sitz

## Literatur
*Paul Rothmund, Erhard R. Wiehn, *Die FDP/DVP in Baden-Württemberg und ihre Geschichte.* Stuttgart 1979.
Liste unabhängiger Staaten nach Fläche

Uf dere Siite befindet sich e nach dr **Flächi sortierti Lischte vo allne [[Staat|Schtaate]] vo dr Welt**. Alli Wert beziehnd sich uf s Schtaatsgebiet in km². Die Reihefolg bi blosser Berücksichtigung vo dr reine Landflächi vo de jewiilige Schtaate wär e anderi, biischpiilswiis läg dänn China vor de USA.

Um d Flächeaagabe mitenand vergliiche zu chönne, isch als Quelle einheitlich s jewiilig aktuelle CIA World Factbook verwendet worde. Die Schtaate, wie international nöd vollschtändig als souverän iizschtufende Cookinsle und Niue sind bi ihrem Muetterland (Neuseeland) gnännt, gliichs gilt für di international nur teilwiis anerchännte Weschtsahara (lueg bi Marokko) und alle Überseegebiet vo Schtaate.

## Lueg au
* Lischte vo de unabhängige Schtaate
* Lischte vo de unabhängige Schtaate nach Iiwohnerzahl
* Lischte vo de unabhängige Schtaate nach Bevölkerigsdichti
Breite

**Breite** stoht für:

* D **Breiti** beschriibt die horizontal Uusdehnig. (z. B. vomene Gegeschtand)
* Die **[[geographische Breite|geografisch Breiti]]** isch die im Winkelmass aaggebeni nördlich oder südlich Entfernig vomene Ort (Punkt) vo dr Erdoberflächi vom Äquator.

Dr Begriff **Breiti** isch au dr Name vo de folgende Objekt:

* es Schtadion in Schaffhuuse (Schwiiz), lueg bi Breite (Stadion)
* en Schtadtteil vo Basel (Schwiiz), lueg bi Basel-Breite

Persone mit em Name **Breite**:
* Richard Breite, Gründer vo dr chrischtliche Pfadfinderschaft Royal Rangers in Düütschland (*1939)

*lueg au*: Länge, Höhe
Staatsform

D Herrschaftsform und in zweiter Linie d Organisation vo dr Herrschaftsuusüebig imene Schtaat bestimmed siini **Schtaatsform**. 

D Schtaatsform laat sich au als d Antwort uf d Fraag „Wer herrscht?“ beschriibe. So definiert biischpiilswiis s Grundgsetz vo der Bunderepublik Düütschland d Schtaatsform mit em Satz *Alli [[Staatsgewalt|Schtaatsgwalt]] gaht vom [[Volk|Volch]] uus* als Demokratii.

I dr Gschicht händ politischi Denker zahlriichi Typologie vo verschiedene Schtaatsforme entwicklet. Us dr Antike schtammt vom griechische Philosoph Aristoteles die klassisch Uufteilig in sechs Forme, Monarchii, Aristokratii, Politii und dene ihri entartete Pendants Tyrannis, Oligarchii und Demokratii. Dr italienischi Politiker und Historiker Niccolò Machiavelli hät zwüsched Elleiherrschafte (Autokratie) und Freischtaate (Republike) underschiede.

I dr Gegewart wird hauptsächlich zwüsched de Schtaatsforme vo dr Diktatur und dene vo dr Demokratii underschiede. 

Bi de Diktature handlets sich vorwiegend um Elleiherrscher (Autokrate), wo sich selber als Präsidente bezeichne, und um di absolute und di nöd parlamentarische, konschtitutionelle Monarchie. 

D Demokratie gliedered sich vorwiegend in parlamentarischi und präsidentiali Republike und in di modern parlamentarischi Art vo dr konschtitutionelle Monarchii. Kritiker vo dere Iiteilig wended ii, dass es sich bi viilne Demokratie in Würklichkeit um Oligarchie handlet. 

Es isch au aazmerke, dass under Demokratii historisch, uusschliesslich die direkti Uusüebig vo dr Macht durs Volch verschtande worde isch. Hüt werded zur Bezeichnig vo dem aber meischt d Begriff Radikaledemokratii, Direkti Demokratii und Basisdemokratii gnutzt, wo nöd ganz synonym si.

}

|SOHE=

|IGSE=

}}

|-
|Alternative vo dr Iidäilig vo de Staatsforme
|}
|}

## Literatur
* Alexander Gallus, Eckhard Jesse (Hrsg.): *Staatsformen. Modelle politischer Ordnung von der Antike bis zur Gegenwart. Ein Handbuch.* Böhlau Verlag, Köln, Weimar und Wien 2004, ISBN 3-412-07604-X

## Fuessnote
Pi (Mathematik)

S **Pi** (\pi) isch in de Mathematik di sogenannti Chraiszahl. Si git a, wie sich de Durchmässer zum Umfang un zü de Flächi vom e Chrais verhaltet, nämlich
Umfang = \pi  * Durchm\ddot asser
bzw.
Fl\ddot achi = \pi  * Durchm\ddot asser^2 / 4

## Definition
Äs git mehreri glichwärtigi Definitionä für d Chraiszahl \pi. 
* s Verhältnis vom Umfang vomä Chrais zu sim Durchmässer oder
* s doppältä vo dä chlinschtä positivä Nullstell vom Kosinus.
* d Flächi vomä Chrais mit äm Radius 1.

Diä 100 Nachkommastelä: \pi ≈ 3, 14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510 58209 74944 59230 78164 06286 20899 86280 34825 34211 70679...

π isch e irrationali, transzendenti Zahl, wo d Zifferefolge absolut regellos isch.

## Formlä
Gängigi Formlä:
* Umfang vomä Chrais Umfang = \pi  * Durchm\ddot asser
* Flächi vomä Chrais Fl\ddot achi = \pi * Durchm\ddot asser^2 / 4
* Volumä von rä Chuglä Volum\ddot a= \frac{4}{3} \pi * radius^3
* Oberflächi von rä Chuglä Oberfl\ddot achi = 4 \pi * radius^2

## Psunders
Es git Lüt die sin ganz vusässe uf d Zahl Pi, die lehret se uuswändig bis zur tuusigschte Schtell. De vierzähnti März isch (wegä 3/14 i dä englische Datumsschriebwis) an vielene Plätz en wichtigä Daag. In enere englische Gmeind wird a däm Daag jedes Johr e gross Fäscht gfieret. Und dänn gits no PCs die sinds ganz Johr demit bschäftigt no meh Stelle vu Pi usäzfindä. Hützudaag sin über 12 Billione Stelle vu Pi bekannt.

## Link
* Pi mit einere Million Nochkommastelle
* Gschicht vo dä Zahl <math>\pi</math> (englisch)
Griechische Zahlen

**Griechischi Zahle** sind im Griecheland vo dr klassische Antike s übliche Syschtem vo dr Zahledarschtellig gsii. Im hütige Griechisch wird s viilfach immer no zur Darschtellig vo Ordinalzahle (erschte, zweite, ...) verwendet, während für Kardinalzahle (eins, zwei, ...) hüt normalerwiis di arabische Ziffere üblich sind. Nur wer sich in Griechenland betont traditionell gee will, verwendet zum Teil au für Kardinalzahle die griechisch Schriibwiis.

Das System basiert uf em griechische Alphabet.

S früeheschte Syschtem vo dr Zahledarschtellig isch nach em akrophone Prinzip entwicklet worde, d.&nbsp;h. dass dr erschti Buechschtabe vonere Ziffere (im phonetische Sinn) zum Symbol vo dr Ziffere worde isch.

Es hät gulte: Ι (eifache Schtrich) = 1; Π (vo pente) = 5; Δ (vo deka) = 10; Η (vo hekaton) = 100; Χ (vo chilioi) = 1000; und Μ (vo myrioi) = 10'000.  D Darschtellig vo de Zahle us de einzelne Ziffere isch em römische Syschtem ähnlich gsii; wie s römische Syschtem schiints sich um e Aagliichig vomene ältere Kerbstocksyschtems a di gschriebeni Schpraach z handle.

Ab em 4. Jahrhundert v. Chr. isch das Syschtem dur es quasi-dezimals Syschtem ersetzt worde, wo aber au uf Buechschtabe als Ziffere basiert hät. Jedere Ziffere (1, 2, ..., 9) isch en Buechschtabe zuegordnet gsii, ebeso a de zehn- (10, 20, ..., 90) und hundertfache (100, 200, ..., 900) Werte. Das erfordert insgsamt 27 Buechschtabe. Wil s griechische Alphabet aber nur 24 Buechschtabe hät, isch es um drei bereits damals nümme benutzti Buechschtabe vonere früehere Alphabet-Version erwiiteret worde: 

*Digamma (ϝ), wofür mer schpäter meischt s ähnlich uussehende so gnännte Stigma – e Ligatur us sigma und Tau –, oder d Wort-End-Form vom Sigma (ς) oder au Sigma-Tau (στ) als zwei trennti Buechschtabe gschriebe hät, als **6**
*Qoppa (ϟ) als **90**. Die Form vom Qoppa, s so gnännti "numerische Qoppa", gseeht ganz andersch us als s so gnännte "alphabetische Qoppa". (Hiiwiis: S Zeiche gseeht ungefähr so us wie en Blitz; wenns wie en Handschpiegel mit Griff uusgseeht isch dr Zeichesatz vo ihrem Browser kaputt.)
*Sampi (ϡ) als **900**

D Zahle werded additiv us de Ziffere bildet, im Sinn vonere Summe. "Nulle" werded uusglaa. Hinder d Zahl wird es eifachs Aafüehrigszeiche gsetzt, um d Zifferefolg vomene Wort oder vonere Abchürzig z underscheide.

Au Zahlen vo 1'000 bis 999'999 chönnd dargschtellt werde: Für das werded die gliiche Ziffere nomal für eintiusiger, zehntuusiger und hunderttuusigerer verwendet, und zuesätzlich es zweits Aafüehrigszeiche (unde) vorgschtellt.

## Weblink
* http://www.gottwein.de/GrGr/GGrNum01.php Die griechischen Zahlen (Kardinalia, Numeralia,...)
Verwaltungsgemeinschaft

**Verwaltigsgmeinschafte** sind Körperschafte vom öffentliche Recht i de düütsche Bundesländer Bade-Württemberg (deet Veriibarti Verwaltigsgmeinschaft), Bayern, Sachse, Sachse-Anhalt und Türinge. Dr Begriff wird aber au teilwiis für nöd gebietsabhängigi Gmeinschafte zur gmeinsame Nutzig vonere Verwaltigsschtruktur i dr öffentliche Verwaltig verwendet. (z. B. FH Bund mit dr Bundesakademie für öffentlichi Verwaltig)

## Schtruktur
Verwaltigsgmeinschafte setzed sich us mehrere Gmeinde vom gliiche Landchreis zäme.
Sie händ e eigeni politischi Vertretig und en Vorsitzende oder es Oberhaupt, wo je nach Bundesland au de Titel Bürgermeischter haa chann. In Bade-Württemberg übernimmt die Uufgaab dr Bürgermeischter vo dr "erfüllende Gmeind" (also ken eigene Bürgermeischter, lueg au di wiitere Uusfüehrige am Endi vo dem Artikel). In Thüringe gits sowohl Verwaltigsgmeinschafte als au Erfüllendi Gmeinde.

## Uufgabe
Zu de Uufgaabe vonere Verwaltigsgmeinschaft zelled z. B. d Uufschtellig vo Flächenutzigsplän, Abwasserbesiitigung, Kassegschäft oder s Friedhofs- und Füürwehrwese. Sie chann aber au d Trägerschaft vo Grundschuele, wo Underhalt vo Gmeindsverbindigsschtrasse und wiitere Uufgabe vo de Mitgliedsgmeinde überneeh bzw. selligi Uufgaabe chönnd ihr übertreit werde, biischpiilswiis de Tourismus.

## Lueg au
*Gmeindsarte
Gebietskörperschafe:
*Samtgmeind
*Verbandsgmeind
Körperschafte vom öffentliche Recht:
*Amt
*Gmeindsverwaltigsverband
Entfernung

S Wort **Entfernung** oder **Entfernig** bezeichnet

* allgemein de Abschtand oder d Schtrecki zwüsched zwei Gegeschtänd bzw. Orte oder s Wegbewege
* i dr Sozio- und Ethnologie e soziali Dischtanz
Preis der schwedischen Reichsbank für Wirtschaftswissenschaften in Gedenken an Alfred Nobel

Di offiziell Bezeichnig vo dem Priis, *Sveriges Riksbanks pris i ekonomisk vetenskap till Alfred Nobels minne* (hochtüütsch **Preis der schwedischen Reichsbank für Wirtschaftswissenschaften in Gedenken an Alfred Nobel**) bruucht mer im Alltag nöd, me säit em – nöd ganz richtig – **Nobelpriis für Wirtschaftswüsseschafte** oder churz **Wirtschaftsnobelpriis**.

Er isch zum eerschte Mal im Jahr 1969 verlie worde. Er unterscheidet sich vo de originäre Nobelpriise dur d Tatsach, dass er nöd vom Alfred Nobel, sondern nachträglich im Jahr 1968 vo dr Schwedische Riichsbank gschtiftet worde isch, wo die ires 300-Jahr-Jubiläum gfiiret hät.

D Empfänger vo dr Uuszeichnig werded im Verzeichnis vo de Nobelpriisträger vo dr Nobelschtiftig nu imene Aahang uufgfüehrt, iri Näme werded uf de Rand vo de Nobel-Medaille schtatt uf der Flächi iigraviert. D Verleihig findt im Rahme vo dr gliiche Veraaschtaltig schtatt, wo au de andere Priisträger im Schtockholmer Rathuus (Uusnaahm: Friedensnobelpriis, wo in Oslo verlie wird) all Jahr am Todestag vo Nobel am 10. Dezember d Uuszeichnig überreicht wird. S Verfahre vo dr Nominierig, Bedingige und Kriterie vo dr Priisvergaab, Priisgeld und dr Ablauf vo dr Verleihigszeremonie entschpräched ebefalls dene vo de andere Priis.

## Kritik
De Wirtschaftspriis wird under anderem kritisiert, wil d Priisvergaab au als Prämierig vo beschtimmte wirtschaftspolitische Positione cha verstande werde. Die Kritik richtet sich schpeziell gäge d Vergaab a bis jetz sibe Mitglider vo dr liberale (vo Kritiker im Allgemeine als neoliberal gschumpfe) Mont Pelerin Society (Friedrich von Hayek, Milton Friedman, George Stigler, Ronald Coase, James M. Buchanan, Maurice Allais, Gary Becker), aso a öppe 10 Prozent vo allne Priisträger; de Erik Lundberg, de langjährig Präsident vom Komitee, wo d Priis vergää hät, isch ebefalls es Mitglied vo dere liberale Tankfabrik. Me mues aber au säge, dass di Wirtschaftsliberali de sogenannt *Mainstream* vo de Wirtschaftswüsseschaft bilded, drum tunkt anderi die Zahl nöd bsunders höch. 

En andere Kritikpunkt isch di schtarch zahlenmässig Dominanz vo US-Amerikaner under de Empfänger. So sind sit 1969 36 US-Amerikaner uuszeichnet worde. De Vergliich isch aber fragwürdig, wil im gliiche Ziitruum 50 Nobelpriis für Medizin, 36 Nobelpriis für Chemii und 51 Nobelpriis für Physik a US-Amerikaner vergää worde sind. Di generell Kritik am Nominierigs- und Vergaabeverfahre vo de Nobelpriis trifft au uf de Nobelpriis für Wirtschaftswüsseschafte zue: d Priisträger werded vomene chliine Chreis uusgläse, d Underlage dezue underligged ere füfzgjährige Gheimhaltigsfrischt.

D Kritik am „Wirtschaftsnobelpriis“ isch au us de Reihe vom Alfred Nobel siine Nachfahre choo.

## Lueg au
* Lischte vo de Priisträger vom Priis vo dr schwedische Riichsbank für Wirschaftswüsseschafte in Gedänke an Alfred Nobel

## Weblink
* Schwedischi Riichsbank
* Websiite vom Wirtschaftspriis
* Beautiful Mind, Ugly Deception: The Bank of Sweden Prize in Economics Science
* Kritik am Wirtschaftspriis (engl.)
Türlersee

Dr **Türlersee** liit im Säuliamt im Kanton Züri. Er befindet sich a dr Grenze vo de Gmäinde Aeugst und Huuse am Albis uf 643&nbsp;m&nbsp;ü.M..

Dr See isch rund 1.4&nbsp;km lang und öppe 500&nbsp;m bräit. Am südöschtliche Ufer liit en Campingplatz und s Schtrandbad Türle. Im Norde verlaat dr Fluss Reppisch de See. Widmet sich e Saag dr Entschtehig vom See, isch die jedoch viilmee uf en Felsschturz zruggzfüere.

## Weblink
* ''Entstehigssaag Türlersee'' uf dr Homepage vo dr Gmäind Huuse am Albis
* ''Schtrandbad Türlersee''
Deklination

S Wort **„Deklination“** bezeichnet

* i dr Grammatik d Regle zur Flexion vo Subschtantive, lueg bi Deklination (Grammatik) un bi Deklination im Alemannischen.
* i dr Astronomie d Breitechreise vo dr Himmelschugle, lueg bi Deklination (Astronomie).
* in Geographie und Navigation d Abwiichig zwüsched magnetischem und geographischem Nordpol, lueg bi Deklination (Geographie).
* De Winkel zwüsched dr geographische Nord-Süd-Richtig und dr Polachse vo dr Magnetnadle nennt mer Deklination oder au Misswiichig.
ISO-3166-1-Kodierliste

D **ISO-3166-1-Kodierlischte**, wo zum eerschte Mal 1974 iigfüert worden isch, glideret sich, nach Länder sortiert, in
* drei Underschpalte für d ALPHA-2, ALPHA-3 und numerische Code, wo im erschte Teil vo dr ISO 3166 uufgfüehrt sind, und  
* Schpalte für d Top Level Domains (TLD), d Ländercodes vom Internationale Olympische Komitee (IOC), Code für Schtaat mit subnationale Einheite entschprechend dr ISO 3166-2 und d UN/LOCODEs.

## Aamerkige




## Lueg au
* Internationali Telefonvorwahle sowie Ländervorwahllischte sortiert nach Länder und Ländervorwahllischte sortiert nach Nummere
* Top Level Domains
* Internationals Olympisches Komitee
* Lischte vo de Kfz-Nationalitätszeiche
* ISO 639 – beschriibt d Kennige für Schprache

## Weblink
* Lischte vo de Schtaatenäme und ihrne Ableitige im Düütschen, 8. Uusgaab, Schtand: Februar 2004
Bietigheim

**Bietje** (amtl. *Bietigheim*) isch e Dorf im Landkreis Raschdi, zwische Karlsruh und Raschdi.

Des Dorf hat iwwer 6000 Inwohner uff re Fleche von 13,90&nbsp;km².

## Geograghii
Durch s Dorf fließt de 27&nbsp;km lang Federbach, eschtlich isch de Hardtwald. Dr Bann bsteht us 41,2 % Landwirtschaftsflechi, 35,4 % Wald, 19,5 % Sidlungsflechi un 3,9 % sunschtiger Flechi.

### Nachbarorte

D Nachbarort vo Bietje sin Etje, Muggesturm, Malsch, Durmische, un Elise-Illinge. Gresseri Schtädt in de Umgebung sin Bade-Bade, Ettlinge, Karlsruh, Raschdi und Rhinstette.

## Gschicht
Bietje isch zum erschte Mol gnännt worre anne 991 in eme Gieterverzaichnis vum Kloschter Wisseburi.

## Verwaltung
Bietje het sich mit Au, Durmersche un Elchese-Illinge zum *Gmaiverwaltungsverband Durmersche* mit Sitz z Durmersche zämmegschlosse.

Burgermaischter:
* 1832 bis 1844: Joseph Schmitt.
* 1844 bis 1852: Michael Beckert
* 1849: Thomas Hettel
* 1852: Gemeinderechner Hettel
* 1853 bis 1862: Peter Bertsch
* 1862 bis 1865: Josef Hettel
* 1865 bis 1870: Peter Heck (?)
* 1870 bis 1883: Peter Schmitt
* 1883 bis 1888: Ulrich Schmitt
* 1889 bis 1903: Jonas Volz
* 1903 bis 1912: Ulrich Schmitt
* 1912 bis 1921: Pius Jung
* 1921 bis 1933: Lorenz Rittler
* kommiss. Merz 1933 bis 1935: Joseph Mockert
* 1935 bis 1939: Robert Thum
* kommiss. 1939 bis 1940: Justiz-Oberinspektor Wagner
* kommiss. 1940 bis 1941: Josef Schmitt
* kommiss. 1942 bis April 1945: Georg Veid
* April bis August 1945: Alois Bertsch
* 1945 bis 1946: Ludwig Hammer
* 1946 bis 1948: Alois Bertsch
* 1948 bis 1975 Wilhelm Heck
* 1976 bis 1992: Rüdiger Schäfer
* 1992 bis 2016: Ernst Kopp
* sit 2016: Constantin Braun

### Wappe
Vo Bietje kennt ma scho sit 1610 es Wappe. Di hitig Variante isch vum Generallandesarchiv entworfe worde und schtammt vo 1900. Bruucht wirds sit em Juni 1906 un zeigt e Schild mit eme Kriz wi schun 1610, wu in de badische Farbe ghalte isch.

## Verkehr
Verkehrstechnisch isch Bietje an'd B36 aabunde un an d Stroßebahnlinje S4. Von Bietje kann ma also Karlsrue un Raschti beschdens erreiche.

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Bietje ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Bietje sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait *Bruuder* statt 'Brueder' un *miid* statt 'mied'.

## Weblink

* www.bietigheim.de

## Fueßnote
Allenstein

**Allenstein** (poln. **Olsztyn**  ) isch d Hauptstadt vu dr 1999 gründete Woiwodschaft Ermland-Masure im nördliche Deil vu Pole. D Stadt lit im südliche Ostpraisse. D'ditsche Partnerstadt isch Offeburg.

## Geographischi Lag
Allenstein lit im Zentrum vu dr Woiwodschaft Ermland-Masure am Fluss Alle (Łyna), 125 Meter iber em Meeresspiegel am Ibergang vum Ermland zum Oberland. Die hügelig Landschaft in dr Umgäbig isch vu dr Allensteiner Seeplatte un usdähnte Wälder prägt. In dr Stadt chrüze sich d Fernstrosse 16, 51 un 53 sowie d Bahnlinie Torun (Thorn) – Sowetsk (Tilsit) un Danzig – Ełk (Lyck). D Stadt lit öppe 100&nbsp;km südlich vu Königsberg (Kaliningrad), 120&nbsp;km östlich vu Danzig un öppe 170&nbsp;km nördlich vu dr Landeshauptstadt Warschau.

## Fuessnote


## Weblink
ISO 3166-2

**[[International Organization for Standardization|ISO]] 3166-2** isch dr zweiti Teil vom Schtandard ISO 3166. Er definiert Codes für Schtaate mit subnationale Einheite und abhängige Gebiete. Es git ca. 3'700 settigi Codes. Sie sind 1998 weltwiit für jedes Land definiert und sitdem erwiiteret worde, sobald en neue Schtaat dezuechunnt. Mit Newsletters, wo sit 2000 erschiined, änderet, oder aktualisieret sie die Iiträäg vom entschprechende Land wenn das nötig wird (z. B. nach ere Verwaltigsreform).

## Format
D Codes beschtönd us zwei Teile, wo dur en Bindeschtrich *(typografisch au Trennschtrich gnännt)* voenand trennt sind. Dr erschti Teil git de Landescode dur ein bis drei Grossbuechschtabe, ein bis zwei Ziffere oder eme alpha-numerische Mix, entschprechend dr Norm ISO 3166 wieder. Dr zweiti Teil beschtaht us ein bis drei alphanumerische Zeiche, wo uf nationale Schtandards basiered.

## Änderige
I de folgende Newsletters sind vo dr ISO Änderige bekanntgmacht worde:
# ISO 3166-2:2000-06-21
# ISO 3166-2:2002-05-21
# ISO 3166-2:2002-08-20
# ISO 3166-2:2002-12-10
# ISO 3166-2:2003-09-05
# ISO 3166-2:2004-03-08
# ISO 3166-2:2005-09-13

## Codematrix
D Ländercodes chönnd i dr ISO-3166-1-Kodierlischte nachgschlage werde. Isch dr Ländercode bekannt, isch die folgendi Matrix z verwende, um zur Lischte vo de ISO 3166-2-Codes z glange.

*Längi* schtaht debii für Aazahl an Zeiche nach em Bindeschtrich. Di einzelne Codetabelle sind nomaal nach dr Art vo de Zeiche uufteilt. Biischpiilswiis händ d Codes für Estland e Längi vo zwei Zahle hinder em Bindeschtrich (EE-37 bis EE-86).

## Weblink
* http://www.iso.org/iso/en/prods-services/iso3166ma/03updates-on-iso-3166/iso_3166-2_track.html -- Track changes, sorted by country
* http://www.iso.org/iso/en/prods-services/iso3166ma/04background-on-iso-3166/iso3166-2.html
* https://web.archive.org/web/20060716033140/http://www.unece.org/cefact/locode/service/sublocat.htm
* http://geotags.com/iso3166/
ISO 3166-2:CH

D **Lischte vo de [[ISO 3166-2]]-Codes für d [[Schweiz|Schwiz]]** enthaltet d Codes für die 26 schwizerische Kantön.

D Codes beschtönd us zwei Teile, wo dur en Bindeschtrich (*typografisch au Divis gnännt*) vonenand trennt sind. Dr erschti Teil git de Landescode gmäss ISO 3166-1 (für d Schwiz CH), dr zweiti en Abchürzig für de Kanton wider.

Die sind bereits am 26. August 1986 vo dr Schwizerische Norme-Vereinigung feschtgleit worde und vo dr ISO 1998 international für gültig erchlärt. Änderige häts bisher nur eini geeh; si isch im fünfte Newsletter bekannt gmacht worde: D ISO hät d Kantön Appezell Usserrhode und Appezell Innerrhode falsch geschribe ghaa.

## Kodierlischte

## Dekodierliste

## Lueg au
* ISO 3166-2, Referenztabelle vo de Ländercodes
* ISO 3166-1, Referenztabelle vo de Ländercodes, wie si in Domainname verwendet werded
Schwaben

S **Schwobeland** isch hit s Gebiät vu Bade-Wirttebärg un vu West-Bayern, wu Schwäbisch gschwätzt wird. In dr Gschicht het d ganz Alemannia **Schwaben** oder Schwobeland gheiße.

## Dr alt Begriff Schwaben
Im Mittelalter het dr ganz alemannisch Sprochrüüm *Schwaben* gheiße - also s Territorium zwisched Vogese (Wescht), Alpe (Süd), em Lech (Oscht) un dr fränkische Stammesgränz im Norde. *Schwaben* het s glich bedittet wiä Alemannia - *Schwaben* isch dr volktimlig Begriff gsii, *Alemannia* dr wisseschaftlig. D Bewohner vu Schwaben hän Schwobe gheiße - also aü d Elsässer, d Briisgaüer, d Bewohner vum Bärnbiät, vum Kanton Züri usw.

Dr Begriff *Schwaben* goht uf d germanisch Stammesgruppe vu dr Sueben zruck - e große Deil vu dr Vorfahre vu dr Alemanne sin Suebe.

## Dr modern Begriff Schwaben

Hit isch dr Begriff Schwaben uf s Gebiät vum hittige schwäbische Dialäkt iigschränkt. Dr Oscht-Deil (Bayrisch-Schwaben) ghert zum Bundesland Bayern, dr mittler un dr Weschtdeil, im Norde bis Heilbronn, im Süde bis zum Bodesee un im Weschte zum Deil bis an dr Schwarzwald goht, ghert zu Bade-Wiirttebärg.

Well Schwaben - friähjer emol e Herzogtum - hit as politische Eiheit ke Roll meh spiilt, isch dä Begriff in dr Volkssproch nimmi gängig. Mer sait zwar: *i ben e Schwob*, aber *i komm ous em Schwäbische*. E anderi Bezeichnung isch s *Schwobeland*.

Im Elsass, z' Liechtestei un in dr Schwiz wird dr Begriff *Schwob* in eher amene abwärtende Sinn ou fir diä Ditsche im Allgmeine verwändet.

## Schbezialbladd
Suevica. Beiträge zur schwäbischen Literatur- und Geistesgeschichte. Herausgegeben von Reinhard Breymayer. Stuttgart: Hans-Dieter Heinz, Akademischer Verlag (Stuttgarter Arbeiten zur Germanistik. Editors: Ulrich Müller (Salzburg), Franz Hundsnurscher (Münster in Westfalen), Cornelius Sommer (Berlin).
Badisches Oberland

S **Badisch Oberland** oder **Oberbade** isch d südlig Helfti vum Großherzogtum Baden gsii – dä Deil vum Badische, wu mer Alemannisch schwätzt. Im badische Unterland schwätzt mer drgege Südfränkisch bzw. Rhiifränkisch. S Badisch Oberland goht vu Iberlinge am Bodesee dur dr Südschwarzwald bis uf Raschtatt, dr Rhiin bildet, mit Usnahm vom Schaffhusische, d Süd- un d Weschtgränz.

Dr Begriff isch siter em Zämmeschluss vu Bade un Wirttebärg zu Bade-Wirttebärg braktisch üsser Gebruuch; meischtens sait mer jetz (in dr gliche Bedittung) **[[Südbaden|Südbade]]**. Zwische 1952 un 1972 hets e „Regierungsbezirk Südbaden“ gää – dä heißt hit – mit schdarch verändereter Gränz – „Regierungsbezirk Freiburg“.
Südbaden

**Südbade** bezeichnet dr südliche Teil vum ehemolige Land *[[Baden (Land)|Bade]]* bzw. vum Grossherzogtum Bade in Ditschland.

Je nooch Zitt git's verschideni Bezeichnige:
* Fer dr Zit bis 1945 isch dr Begriff Badisches Oberland gebrüchlicher gsi.

* Mit dr Gründig vum ditsche Bundesland Bade 1946 het no aber dr Begriff *Südbade* s'Ald Oberbade abglöst.

* Noochem Zämmeschluss vum Land Bade-Wirtteberg isch *Südbade* dr Namme vum Regierigsbezirk Südbade worre, wo im ehemolige Bundesland Südbade entsproche hän.

* Es git noch immer, grad im Sport, au vili Landesverbänd vu ditsche Verbändes, wo noch e eigene südbadische Landesverband hän. Dr Begriff *Oberbade* isch degege praktisch üsser Gebrüch kumme. 

* In dr Verwaltig isch mit dr grosse Bietsreform in der 1970er Johre die politisch Einheit *Südbade* durch dr Regierigsbezirk Friburg abglöst worde.
Deutschschweiz

D **Dütschschwiiz** (au *düütschi Schwiiz* gnännt) isch dä Teil vo dr Schwiiz, wo mer Schwizerdüütsch redt.

Öppe 65 Prozent vo dr Schwiz (Nordweschtschwiz, Oschtschwiz, Mittelland, Zentralschwiz und grossi Teil vo de Schwizer Alpe) ghöred zur Düütschschwiz. 

In 17 vo de 26 Kantön isch Düütsch die alleinigi Amtsschprach. 

In drei wiitere Kantön isch Düütsch offizielli Schprach nebed Französisch: Im Kanton Bern isch Düütsch d Schprach vo dr Mehrheit; i de Kantön Freiburg und Wallis isch es inere Minderheiteposition.

In Graubünde wirds Düütsch vo meeh als dr Hälfti vo dr Bevölkerig gredt und isch nebed Rätoromanisch und Italienisch Amtsschprach. 

D Bewohner vo dr Düütschschwiz sind bereits sit Jahrhunderte – offiziell sit em Weschtfälische Fride – vom übrige düütsche Schprachruum schtaatlich trennt. 

Im Alltag reded d Mensche i dr Düütschschwiiz fascht uusschliesslich ihri Schwizerdüütsche Dialekt, wiit meeh als im übrige alemannische Schprachruum usserhalb vo dr Schwiz. Amts- und Informationsschprach isch aber s Hochdüütsche (Schriftschprach).

Es git vil Lüüt, wo d Düütschschwiizer Zäichesprooch bruuche.

Nebed de düütschschprachige Region vo dr Schwiz gits e französischschprachigi Region, wo als Welschland oder Romandie bezeichnet wird, und di italienischschprachige Regione, wo meischtens italienischi Schwiz gnännt werded. I dr Umgangsschprach aber redt mer ohni Rücksicht uf d Südtäler vo Graubünde oft eifach vom Tessin.

## Lueg au
* Röschtigrabe
* Chuchichäschtli
* Schwiiz, Abschnitt Schprache
* Helvetismus
* Brünig-Napf-Reuss-Linie
Liberale Partei der Schweiz

Di **Liberali Partei vo dr Schwiiz** (**LPS**, in Basel *Liberaldemokratischi Partei* (*LDP*), uf französisch *Parti Libéral Suisse*) isch e politischi Partei i dr Schwiiz, wo en wirtschaftsliberale Kurs vertritt und in ihrne Hochburge als Partei vom Grossbürgertum gilt.

## Gschicht
Ihri Uurschprüng lieged bi de Liberale oder Liberalkonservative vom 19. Jahrhundert, wo schtarch föderalistischi Positione vertrete händ. I de meischte Kantön sind die i de Freisinnige uufgange; i de reformierte Kantön vo dr französischschprachige Schwiiz (Genf, Waadt und Neueburg) und i Basel-Schtadt sind si eigeschtändig blibe. Zwüsched 1917 und 1919 händ di Liberale mit em Genfer Gustave Ador sogar en eigene Bundesrat ghaa.

D Partei hät zwar i de 80er- und 90er-Jahre i de Kantön Basel-Landschaft, Bern, Freiburg, Wallis und Züri versuchet Fuess z fasse, jedoch mit durzogenem Ergebnis. Di basellandschaftlichi Sektion hät sich wieder uufglöst. Di andere Sektione sind bedüütunglos blieben, lediglich im Wallis isch si hüt mit zwei Abgeordnete im Parlament vertrete. Der Misserfolg laat sich druf zruggfüehre, dass ihri rechtsliberale Positione im Kanton Züri scho vo dr FDP, im Kanton Bern vo dr SVP vertrete werded.

In ihrne Hochburge isch d LPS nach wie vor i de kantonale Regierige vertrete. Bi de nationale Wahle 2003 händ di Liberale aber ihri Parlamentssitz in Basel-Schtadt und Neueburg verlore und sind somit nur no mit je zwei Sitze us de Kantön Genf und Waadt vertrete. Demit händ di Liberale au de Fraktionsschtatus verlore; si sind jetzt dr freisinnige Fraktion aagschlosse. Beobachter vertreted d Aasicht, dass di Liberali Partei längerfrischtig zwüsched dr FDP und dr SVP zerriebe werdi.

## Fusion
2009 hät di Liberali Partei vo de Schwiz mit de Freisinnig-Demokratischi Partei (FDP, gründet 1894) zur FDP.Di Liberale (FDP) fusioniert.

## Lueg au
Zur Basler Sektion lueg bi Liberal-Demokratische Partei (Basel).

## Fuessnote

## Weblink
*Liberale Partei der Schweiz Offizielli Website vo dr Partei
* http://www.swissinfo.org/sde/swissinfo.html?siteSect=2061&sid=4218982&cKey=1063109627000
Doris Leuthard

D **Doris Leuthard** (* 10. April 1963 z Merischwann) isch e Schwizer Politikerin vo dr CVP.

Si hät de Kanton Aargau im Nationalrat vertrete und isch Parteipresidäntin vo dr CVP gsii. Am 14. Juni 2006 het se die Vereinigti Bundesversammlig mit 133 Schtimme zur Bundesrötin gwählt. Im 2017 isch si, so wie scho im 2010, zum zweite Mol Bundespresidäntin gsi.

## Härkumpft und Usbildig
D Doris Leuthard isch als s ältischte vo vier Gschwüschterte z Merischwann im Freiamt uufgwachse. Ihre Vater, dr Leonz Leuthard, isch Gmeindsschriiber von Merischwann gsii und im Grosse Root vom Kanton Aargau gsesse. Nach dr obligatorische Schuelziit in Merischwann und Muri hät si d Kantonsschuel z Woole bsuecht. Si hät Rechtswüsseschaft a dr Universität Züri gschtudiert und hät Schtudieuufenthalt z Paris und Calgary gmacht. 1991 hät si s Aawaltspatänt überchoo.

## Politik
Dr Leuthard iri politischi Karriere hät 1993 aagfange, wo si Schuelrötin vom Bezirk Muri worden isch. 1997 isch si in Grosse Rat vom Kanton Aargau gwählt worde. Mit dene Tätigkeite isch si rasch wytume bekannt gsi. 1999 hät sie im Aargau grad für de Nationalrat und au für de Schtänderat kandidiert. Ire Wahlkampf hät für Uufsehe gsorgt, wil de Parteisekretär vo dr CVP Aargau Tuusigi vo Duschmittel-Täschli mit irem Porträt bedrucke und verteile laa hät. D Aargauer Ziitig hät d Schlagziile „Duschen mit Doris“ kreiert, wo zum inoffizielle Wahlkampfslogan worden isch. Zwar häts nöd ganz für d Wahl in Schtänderat glanget, aber d Leuthard hät bi dr Wahl in Nationalrat eis vo de beschte Ergäbnis vom ganze Kanton gmacht.

Im Jahr 2000 hät sie iri Mandat als Schuel- und Grossröötin uufgeeh, und si isch Vizepresidäntin vo dr Kantonalpartei und au vo dr CVP Schwiiz worde. Im Nationalrat isch si i dr Kommission für Wirtschaft und Abgaabe gsi. Nach em Rücktritt vom Parteipresidänt Philipp Stähelin hät d Doris Leuthard d Partei interimistisch e Zyt lang gleitet, und am 18. Septämber 2004 het se d Delegierteversamlig zur Parteipräsidentin vo dr CVP Schwiiz gwählt.

Am 14. Juni 2006 isch d Doris Leuthard im Bundeshuus mit 133 (von 234 gültige) Schtimme als Nachfolgerin vom Joseph Deiss in Bundesrat gwählt worde. Si het den s Eidgnössische Volkswirtschaftsdepartemänt (EVD) gfüert. Im Johr 2010 isch si s erschti Mol Bundespresidäntin gsi. Uf de 1. Novämber 2010 het sie s Eidgnössische Departemänt für Umwält, Vercheer, Energii und Kommunikation (UVEK) übernoo, wo si für Grossprojäkt vo dr Schwiizer Infrastruktur verantwortlech isch. 2017 isch si wider d Bundespresidäntin gsi.

Am 27. September 2018 het d Leuthard ire Ruggtritt per 31. Dezember bekannt gää.

## Weblink

* Website vo dr Doris Leuthard
* 
* 

## Fuessnote
Iuppiter

De **Iuppiter**, uf dytsch: **Jupiter** () isch in de remische Mythologie de Gott vun Himmel, Blitz un Raaje. Wie siner griachische Äquivalent Zeus spellt ar d'mächtigschte Rolle der indogermànische Triàde (1. Funktion). Em Jupiter sini Häuptàttribüte sin de Àdler, de Throne un 's guldige Zapter. Zäme mit de Juno und de Minerva bildet er di Kapitolinischi Trias.

## Etymologie
* De latiinisch Nàme Iuppiter oder Iūpiter stàmmt üss .
* De 5. Daj vun de remische Woche (bzw. Donnerschdi) heisst *Iovis dies* (Daj vun Jupiter). Itàl. *giovedì*, frz. *jeudi*, spàn. *jueves* un kàtàl. *dijous* leite sich àlli vun *Iovis dies* àb.

## Verschiedeni Kultiwwernàme
# Jupiter Caelestis (*himmlisch*)
# Jupiter Fulgurator (*blitzend*)
# Jupiter Latarius (*Gott Latiums*)
# Jupiter Lucetius (*üss'm Liacht*)
# Jupiter Pluvius (*der wü Raaje üff d'Ard bringt*) 
# Jupiter Stator (*stehend*)
# Jupiter Terminus/Jupiter Terminalus (*Reichsgranzeverteidiger*)
# Jupiter Tonans (*donnernd*)
# Jupiter Victor (*Sieger*)
# Jupiter Optimus Maximus (*de Beschte un de Hegschte*)

## Familie
### Verwàndschàft
* Sohn vun Saturn un Ops
* Brüader vun Neptun un Pluton
* Brüader vun Ceres, Junon un Vesta

### Häuptüssereherlichi Liewe
* **Mit Géttine**

* **Mit Starwligi**

## Interpretation romana
I de antiki isch de Jupiter under anderem mit de keltische Götter Taranis und Poeninus glichgsetzt wore und mit em germanische Gott Donnergott Donar (Iovis dies = Donschtig).

## Lueg au
* Zeus
* Dyaus

## Literatur
* 
* Georg Wissowa: *Religion und Kultus der Römer.* Beck, München 1902, S. 100–113 . 2. Auflage 1912, S. 113–129.
* 
* Carl Koch: *Der römische Juppiter* (= *Frankfurter Studien zur Religion und Kultur der Antike.* Band 14). Klostermann, Frankfurt am Main 1937. Neudruck: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1968.
* Rufus Fears: *The Cult of Jupiter and Roman Imperial Ideology.* In: Wolfgang Haase (Hrsg.): *Aufstieg und Niedergang der römischen Welt* Bd. II 17, 1, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1981, S. 3–141.
* 
* 

## Weblink
Samuel Schmid

De **Samuel Schmid**, (* 8. Januar 1947 in Rüti bei Büren im Kanton Bern) isch en Schwiizer Politiker (BDP, bis 2008 SVP) und ehmalige Bundesrat. Im Jahr 2005 isch er Bundespräsident gsii.

## Politischi Laufbahn
Nach diverse politische Ämter

* 1972–1974 Gmeindrat in Rüti bi Büren
* 1974–1982 Gmeindspräsident in Rüti bi Büren
* 1982–1993 Mitglied vom bernische Grosse Rat
* 1994–1999 Nationalrat
* 1998–1999 SVP-Fraktionspräsident vo dr Bundesversammlig
* 1999–2000 Schtänderat für de Kanton Bern

isch de Samuel Schmid am 6. Dezember 2000 in Bundesrat gwählt worde. Bis zu sim Usscheide uf de 31. Dezember 2008 isch er em Eidgenössische Departement für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Schport (VBS) vorgschtande.

Im Jahr 2004 isch er Vizepräsident und isch am 8. Dezember 2004 zum Bundespräsident für s Jahr 2005 gwählt worde. Em Samuel Schmid siis Motto für s Jahr 2005 hät *Begegnig* gheisse. Siis wichtigschte Aaliege isch nach eigene Aagabe d Abschtimmig über di Bilaterale II und d Schtärchig vo dr Kollegialität im Bundesrat.

Bi de Bundesratswahle 2007 isch de Samuel Schmid mit 201 Stimme widergwählt worde. Wel er si trotz de Nöd-Widerwahl vom Christoph Blocher hät veräidige laa, isch er massiv kritisiert worde vo de SVP-Parteispitze un hät nümi an de Fraktionssitzige dörfe täilnää. Zämme mit andere SVP-Politiker isch de de Schmid derna us de SVP uusträtte und hät d BDP mitgründet 

Aafangs November 2008 hät de Schmid a de Galleblas müesse operiert wärde. Churz derna, am 12. November 2008, hät er na si Ruggtritt us Endi Jahr aakündt. Sin Nachfolger isch sit em 1.&nbsp;Jänner 2009 de Ueli Maurer.

## Militär
Oberscht, Kommandant vomene Infanterie-Regiment vo 1993 bis Endi 1996,
Schtellvertretende Kommandant F Div 3 i de Jahre 1998 und 1999.

## Zivillebe
Wo de Samuel Schmid 1967 d Matura beschtande hät, hät er s Juraschtudium a dr Universität Bern aagfange. 1978 - underzwüsche Notar - hät er siini eigeni Praxis uuftaa.

De Samuel Schmid isch verhüüratet und Vater vo drei Söhn.

## Weblink
* Offizielli Homepage

## Einzelnachwiis
Pascal Couchepin

De **Pascal Couchepin** (* 5. April 1942 z Martinach, VS), heimatberächtigt z Martinach, isch en Schwiizer Politiker vo de FDP.

Er isch am 11. März 1998 in Bundesrat gwählt worde. Während siinere Amtsziit isch er däne Departement vorgschtande:
* 1998–2002: Eidgenössischs Volkswirtschaftsdepartement
* 2003–2009: Eidgenössischs Departement vom Innere

Er isch im 2003 und 2008 Bundespräsident und im 2002 und 2007 Vizepräsident gsii. Am 12. Juni 2009 het er sin Rücktritt uf Endi Oktober bekannt gäh. Zu sim Nochfolger isch im September 2009 de Didier Burkhalter gwählt worde.

## Literatur
* Pascal Couchepin, *Ich glaube an die Politik - Gespräche mit Jean Romain*, NZZ 2002, ISBN 3-03823-031-6

## Weblink

* 
* 

## Einzelnochwiis