open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andreas Moritz

Dr **Andreas Moritz** (* 30. Novämber 1768 z Aistett; † 21. Septämber 1831 au dert) isch e dytsche Schuemacher un Dieläktdichter gsii.

## Lääbe
Är isch e Suhn gsii vum Matthias Moritz (1737–1700) un däm syre Frau Sara Herzog (1740–1802). Är het vier Gschichter ghaa. Är het Schuemacher glehrt un dr Maischter gmacht. Am 21. Jänner 1800 het er d Anna ‚Maria Löffel (1780–1862) ghyrote. Mit ihre het er sechs Chinder ghaa: Anna Maria (1800–1851), Anderas (1802–1874), Jakob Friedrich (1805–1853), Friedrich Christian (1807–?), Wilhelm (1811–1873) un Reinhard (1820–?). 
Dr Moritz het Gedicht uf Aistetter Alemannisch un au uf Hochdytsch gschribe. Mer chännt hit no zeh alemannischi Gedicht vun em, iberliferet zum eine im handschriftlige Manuskript vum Wilhelm Frégonneau, zum andere in dr Aistetter Chronik, wu dr Bfaarer Ernst Issel gschribe het. Drei vu syne Gedicht sin datiert, ais um 1814, ais um 1820 un ais um 1820. Em Moritz syni alemannische Gedicht sin di erschte, wu im e Chaiserstieler Dieläkt iberliferet sin. Vermuetli het si dr Moritz vum Johann Peter Hebel aarege loo, wu anne 1803 syni „Allemannische Gedichte“ vereffetligt het.
 
Noch em Frégonneau zaichne si die Gedicht „theils durch einen unverwüstlichen Humor, theils aber auch durch ein tief religiöses Gefühl aus.“

Dr Harald Noth het dr Dieläkt vum Moritz un sy Schrybwys analisiert un si mit em hitige Dieläkt vu Aistett vergliche. Wel dr Moritz au uf Hochdytsch gschribe het, haltet dr Noth fescht: „Um so sicherer dürfen wir sagen, daß er Dialekt nicht mangels anderer Möglichkeit schrieb, sondern er entschied sich positiv, aus einer Wertschätzung heraus, dafür.“ In syre Analys schrybt dr Noth, ass dr Wortschatz vu dr Gedicht aidytig aistetterisch isch mit e Hufe alte, zum Dail hit nimi gängige Uusdruck (, , , ). Bi dr Schrybwys heb si dr Moritz em Dieläkt vu dr obere Markgrofschaft aagneecheret, also em Dieläkt vum Hebel. Zem Byschpel schrybt er fascht durgängig grundeti Vokal, drotz ass es im Aistetter Dialäkt au scho aafangs 19. Johrhundert kaini sonige me gee het (, , ).

Anne 1831 isch dr Moritz im Alter vu 62 Johr in sym Haimetdorf gstorbe.

## Weblink
* Harald Noth: Andreas Moritz (1768–1831), Websyte vum Noth

## Fueßnote
Mutten GR

**Mutte** (amtlech *Mutten,* rätoromänisch *Mut*) isch es Dorf i de politische Gmeind Thusis im Bündnerland.

## Geografii
S Dorf ligt i de Bündner Region Viamala. Es isch am Nordhang vom Muttnerhorn un öschtlich vo de Muttner Höchi zwüsche em Hinterrhii un de Albula.

## Gschicht
Mutte isch e Sidlig vo de dütschsproochige Walser zmitzt i (zum Teil früener) bünderromanische Gmäinde. Es isch dänkbar, dass d Sidlig im 14.&nbsp;Joorhundert vo de Freiherre vo Vaz aaglegt worde isch, für de schmal Passstreife zwüsche de Bsitzige im Schams un im Albulatal z sichere. Dr Ortsnaame sälber isch ursprünglech en romanische Flurname, wo zum ene vorlatiinische Stamm **motta* un **mŭtt(a)* met dr Bedütig «Ärdhuufe» (vo do romanisch *muot, muota* bzw. italienisch *motta* «Hoger, Aahöchi, Bergkuppe») khört. Dr Fluername isch im Spätmittlalter vo de iigwanderte Walser öbernoo un uf di nöi Sidlig überdrage worde.

Uf de 1. Jänner 2018 het sech Mutte de Gmeind Thusis aagschlosse.

## Lueg au
* Pflanzenäme vo Mutte
* Tiernäme vo Mutte

## Literatur
* 
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden II. Die Talschaften Herrschaft, Prättigau, Davos, Schanfigg, Churwalden, Albulatal.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 9). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1937..
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Chur/Zürich 2003. ISBN 3-7253-0741-5
* Rudolf Hotzenköcherle: ''Die Mundart von Mutten. Laut- und Flexionslehre.'' Huber, Frauenfeld 1934 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik XIX). – Nöd nu zum Spraachliche, näi, i der Yläitig au zur Gschicht, zur Sidligs- und zur Bouwys und zu de Lüüt.
* Erwin Wyss: *«Diis Gsetz isch nit inschas Gsetz.» Lebensbilder aus dem Walserdorf Mutten.* Desertina-Verlag, Chur 2012.

## Weblingg

* Offizielli Website vo Mutte

## Einzelnachwys
745

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Waifar wird Herzog vo Akwitanie.
* Dr Bonifatius wird Bischof vo Mainz.
* Dr Vigilius wird Bischof vo Salzburg
* S Konzil, wo vom Papscht Zacharias gleitet wird, stellt fescht, ass dr Raphael, de Michael und de Gabriel Ärzängel sind.
* 10. Septämber. Dr Lantbert, dr Soon vo dr Beata und vom Landolt us ere mächtige alemannische Familie im Gaschter und im Züripiet, schänkt em Chloschter Sanggale alli sini Ländereie z Illnau und z Effretike, z Mesike (hüt au i dr Gmeind Illnau-Effretike), z Brüngge, z Wislang, z Tagelschwange, am Lützelsee und uf dr Insle Lützelau und z Uzne, z Hinwil, z Dürnte, z Madetswil und z Bääretschwiil. Do derzue het dr Lantbert en Schänkigsvertrag z Grafschtel und en zwöite z Illnau vom Diakon Silvester lo schrybe. Für es baar vo dene Dörfer isch das di erschti Erwäänig i dr Gschicht.

## Gschtorbe
* Vivilo, Bischof vo Passau
* Ibrahim, Kalif vo de Umayyade
* Reginfrid, Bischof vo Köln

## Fuessnoote
Bertin Nitz

Dr **Bertin Nitz** (* 19. Mai 1888 z Neikirch; † 15. Augschte 1932 z Gietebach) isch e dytsche Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Nitz isch anne 1888 z Neikirch bi Furtwange as elfts vu dryzee Chinder uf d Wält chuu. No dr Schuel het er in dr Badische Uhrefabrik e Lehr as Chaufmann gmacht. In dr Uhrefabrik het er au no dr Lehr gschafft un isch schließli Prokurischt wore. Är isch ghyrote gsii un het vier Chinder ghaa.

Dr Bertin Nitz het Gedicht im Alemannisch vum obere Bregdal gschribe. Anne 1914 isch unter em Titel „Schneeglöckli us em Schwarzwald“ e Biechli uusechuu mit ere Uuswahl dervu. D Friedel Scheer-Nahor schrybt iber des Bändli „S isch de eifache Litt gwidmet un im Große un Ganze änder heiter wiä tiäfsinnig.“

Im Augschte 1932 isch er bim me Familienuusflug im Schwimmbad z Gietebach gsii un het dert miterläbt, wie eber am Verdrinke gsii isch. Är het däm s Lääbe grettet, het derno aber ne Härzschlag iberchuu un isch dodra gstorbe.

## Wärch
* *Schneeglöckli us em Schwarzwald. Luschdigi Gedichtli in Schwarzwälder Mundart.* Gütenbach 1914.

## Literatur
* Friedel Scheer-Nahor: *Vor 125 Johr gebore – de Bertin Nitz.* In: Alemannisch dunkt üs guet. Heft 1/2013, S. 67

## Weblink
* Nitz Bertin uf LEO-BW
* Alte Tradition gepflegt, Südkurier, 29. Oktober 2002

## Fueßnote
746

|}

## Was isch bassiert?
* Dr fränkisch Huusmeier Karlmann schloot en Ufstand vo de Alemanne zäme.
* Der Herzog Theudebald vo de Alemanne isch am Ändi und wird vo de Franke abgsetzt.
* Uf ere Heeresversammlig z Cannstatt bestroft der Karlmann alemannischi Adligi, wo em Theudebald ghulfe hend. Spöter isch drus d Gschicht vom Bluetgricht vo Cannstatt entstande, wil dozmol vil Alemanne vo de Franke tödet worde sige.
* D Zyt vom Herzogtum Alamannia hört uf, die alemannische Gebiet wärde neu vo fränkische Grafe verwaltet.
* Dr Sidonius wird Bischof vo Konstanz. 
* S Chloschter Tegernsee wird gründet *(746 oder [[765]])*.
* Z Konstantinopel bricht d Pescht us. 

## Gschtorbe
* Dr Bischof Johannes vo Salzburg
* Theudebald, alemannische Herzog

## Weblinks
1449

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Jänner: Dr Konstantin XI. wird as Noofolger vu sym im Vorjohr verstorbene Brueder Johannes VIII. zum byzantinische Chaiser gchrent. Vor syre aigene Chaiserschaft isch dr Konstantinos dr Deschpot vu dr byzantinische Provinz Morea uf dr Halbinsle Peloponnes gsii. D Chrenig findet no vor syre Abrais uf Konstantinopel in dr dertige Hauptadt Mistra statt, ass kaini Yyspich vum Osmanische Rych unter em Sultan Mehmed II. cheme, wu dertemol scho fascht ganz Chlaiasie bsetzt ghaa het. 
* 6. Juli: In dr Schlacht bi Castione siigt di us em Herzogtum Mailand firigange Ambrosianisch Republik iber dr aidgnessisch Ort Üri in dr Ennetbirgische Fäldzig. 
* 1. September: In dr Schlacht bi Waldstette im Oberdytsche Stedtchrieg wird e Heer vu dr Rychsstadt Gmend, wu uf em Haimwäg vu Waldstette isch, vun ere Heeresabdailig vum Grof Ulrich V. vu Wirttebärg, wu vu Geppenga här chuu isch, iberrascht un gschlaa.
* Z Toledo chunnt s zuen eme Pogrom gege zum Chrischtedum konvertierti Jude (*[[marranos]]*).
* Dr letscht historische Gegepapscht Felix V. dritt im Alter vu 66 Johr zrugg. Dr Papscht Nikolaus V. wird vum Konzil z Lausanne anerkännt. S Konzil lest si uf un markiert s Änd vu dr Konzilperiod. 

## Weblink
1448

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Jänner: Dr Konstantin XI. wird zum Chaiser vum Byzantinische Rych gchrent.
* 16. Juli: Dr Fride vu Murte am Änd vum Friburgchrieg burdet dr Schwyzer Stadt Friburg e hochi Entschädigung an s Herzogtum Savoye uf.
* 17. bis 20. Oktober: Di zwoot Schlacht uf em Amselfäld hert uf mit ere dytlige Niderlag vum ungarisch gfierte Chryzfahrerheer unter em Johann Hunyadi gege d Osmane unter em Sultan Murat II..

## uf d Wält chuu
* 7. Septämber: Heinrich vu Wirttebärg], Grof vu Wirttebärg-Mömpelgard

## Weblink
1447

|}
## Was isch bassiert?
* 23. Februar: Dr Papscht Eugen IV. stirbt. Am 6. Merz wird noch eme dreidägige Konklave im Dominikanerchloschter Sopra Minerva z Rom dr Tommaso Parentucelli zum Papscht vu dr Remisch-kadolische Chilche gweht. Är nimmt dr Name Nikolaus V. aa.

## Uf d Wält chuu
* 1. Februar: Eberhard II., Herzog vu Wirttebärg
* 3. Dezämber: Bayezid II., Sultan vom Osmanische Riich vo  1481 bis 1512

## gstorbe
* 6. Februar: Ital Reding dr Elter, Schwyzer Landammann

## Weblink
1446

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Merz: In dr Schlacht bi Ragaz sige d Aidgnosse iber e eschtrychisch Heer unter em Chaiser Friedrich III. vu Habsburg un entschaide dodermit dr Alt Zürichrieg zue ihre Gunschte. Am 12. Juni dritt e Waffestillstandsverdrag in Chraft.
* Mit em koreanische Dokumänt *Hunminjeongeum* (*Di richtige Lut fir d Unterwysig vum Volk*) wird z Korea s koreanisch Alphabet Hangeul yygfiert.
* Portugiesischi Seefahrer unter em António Fernandes entdecke dr Fluss Gambia un stoße bis an d Kischte vum hitige Guinea-Bissau vor. Mit dr Los-Insle cheme si an dr bishär sidligscht Punkt vun ere europäische Expedition.

## Weblink
Klaus Meier (Dichter)

Dr **Klaus Meier** (* 28. Februar 1939 z Brände) isch e dytsche Dialäktdichter.

## Lääbe
Dr Meier isch Boschtbeamter gsii un het im Boschtamt z Waldshuet-Düenge gschafft. Zäme mit syre Familie wohnt er syter anne 1965 im Waldshueter Stadtdail Gurtwyyl.

Är isch au Mitglid vum Gurtwyyler Gmairot gsii. Är isch Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft un syt 1964 Mitglid vu dr „Siedlergemeinschaft Tiengen“.

Dr Meier het Biecher mit Gedicht un Verzellige un Alemannisch vereffetligt. Derzue het er Volkstheaterstuck im Dialäkt gschribe, unter anderem „D’Leberfleck“ (1988) un „Zum rote Ochs“ (1990). Im Merz 1984 sin em Meier syni Biecher au uf dr Internationale Lehrmittelmäss „Didacta“ z Basel zaigt wore. 

As „Alemannische Wälderzunge“ het dr Meier im Mai 1982 en Ufdritt ghaa im Renitenztheater z Stuegert. Im Februar 1985 isch er vum WDR yygladee wore fir e Soloufdritt im Kölner Kabaretttheater „Sprungbrett“. 1992 het er en Ufdritt in dr S3-Färnsehsändig „Drei in einem Boot“ ghaa.

In sym Ufsatz *Neue alemannische Dichtung am Hochrhein* schrybt dr Gerhard Jung 1983 iber dr Meier: 

## Wärch
* *Wa meinsch Du? E Hämpfeli Lache un anderi Sache. Neui hochalemannischi Gedichtli un alti Narresprüch.* Mit Zeichnungen von Gertrud Dieckhoff. Weidling, Stockach-Wahlwies 1981
* *Nümm mi mit, wenn lache wit. Neue hochalemannische Gedichte, Sprüchle und Kurzgeschichten.* Mit Zeichnungen von Gertrud Dieckhoff Weidling, Stockach-Wahlwies 1982
* *Würzige Wälderluft. Alemannische Mundartgedichte und Erzählungen.* Mit Zeichnungen von Sylvia Döbele. Südkurier-Buchverlag, Konstanz 1985
* *Eine vergnügliche Lektion für Reingeschmeckte und echte Alemannen. Von A bis Z.* Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1992
* *Sternegügsler. Ein vergnügliches Horoskop für Reingeschmeckte und echte Alemannen.* Ill. Uschie Dorner. Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1993
* *Eine neue vergnügliche Lektion für Reingeschmeckte und echte Alemannen.* Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1994

## Literatur
* Gerhard Jung: *[https://web.archive.org/web/20160322201928/http://www.badische-heimat.de/heft/reprint/1983_2_mundart.pdf Neue alemannische Dichtung am Hochrhein. Versuch einer Bestandsaufnahme.]* In: Badische Heimat, Heft 2 Juni 1983, S. 331–363.

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Klaus Meier uf autoren-bw.de
Biosphärengebiet Schwarzwald

S **Biosphärebiet Schwarzwald** lyt im Sidschwarzwald un isch anne 2016 yygrichtet wore. D Gschäftsstell het ihre Sitz in dr Stadt Schännau. S isch noch em 2008 yygrichtete Biosphärebiet Schwebischi Alb s zwait Biosphärreservat z Bade-Wirttebärg. Im Juni 2017 isch s vu dr UNESCO anerkännt wore.

## Gschicht
Z Bade-Wirttebärg het bis anne 2008 kai Biosphärereservat un au kai Nationalpark gee. Im Johr 2008 isch uf em ehmolige Druppeniebigsblatz Mensenga s Biosphärebiet Schwebischi Alb gschaffe wore. S Land Bade-Wirttebärg nännt Biosphärreservat *Biosphärengebiet*. No dr Yyrichtig vum Nationalpark Schwarzwald 2014 isch im Naturpark Sidschwarzwald, wu s scho gee het, e Dailbiet zwische Schauinsland, Fälberg un Belche, Schluechs un Wisedal as Biosphärebiet uusgwise wore. Am 4. Jänner 2016 isch d Verornig vum neie Biosphärebiet Schwarzwald dur dr Naturschutzminischter Alexander Bonde (Grieni) z Bernau unterschribe wore. No dr Vereffetlichung vu dr Verornig vum Gsetzblatt vu Bade-Wirttebärg isch s Biosphärebiet zum 1. Februar 2016 yygrichtet wore. Im Juni 2016 isch dr Forschtwirt Walter Kemkes, bis dert Laiter vum Biosphärereservat Bliesgau, dr erscht Gschäftsfierer vum Biosphärebiet Schwarzwald wore. Ab Ab Juni 2016 sin d Bedailigungsprozäss fir Burger un Verbänd aaglofe.

Aafangs Augschte 2016 isch dr Aadrag uf Anerkännig dur d UNESCO fir s Biosphärebiet Schwarzwald fertiggstellt wore. Am 14. Juni 2017 isch s vu dr UNESCO anerkännt wore.

## Lag
Zum Biosphärebiet Schwarzwald ghere 29 Gmaine mit ere Bietskulisse vu insgsamt 63.236 Hektar.

**Zum Biosphärebiet ghere die Kommune:**
* Landchrais Löörech: Aitere, Bölle, Chleis Wiisedal, Dodtnau, Fröhnd, Huuse, Häg-Ehrschberg, Schännau, Schöneberg, Schopfe, Tunau, Utzefäld, Wämbach, Wyde, Zäll

* Landchrais Waldshuet: Albbruck, Bernau, Dachsberg, Höcheschwand, Hüsere, Ibach, St. Bläsi, Üülinge-Birchedorf, Wäär, Dailbiet vu Wyle
* Landchrais Brysgau-Hochschwarzwald: Hinderzarte, Horbe, Oberried, Schluechs
* Stadt Fryburg

D Gmaine Fälberg mit em Fälberg sälber, Steine un s Dodtmis hän si gege ne Dailnahm entschide.

## Weblink
* Mäldigen un Dokumänt zum Biosphärebiet Schwarzwald bim Regierigsbresidium Fryburg

## Fueßnote
1444

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Merz: Unter dr Fierig vum kastriotische Firscht Skanderbeg wird d Liga vu Lezha gschlosse, e Verdaidigungsbindnis vu albanische un montenegrinische Firschte gege d Osmane. 
* 28. Mai: Noch ere fascht aimonetige Belagerig chunnt s zum Mord vu Gryfesee im Alte Zürichrieg.
* 26. Augschte: Im Alte Zürichrieg chunnt s zue dr Schlacht bi St. Jakob an dr Birs, wu d Armagnacs unter em franzesische Dauphin e Vordrab vu dr Acht Alte Ort vernichte, aber wäg ihre aigene schwäre Verluscht nit wyter in Richtig Züri vordringe.
* 8. Septämber: Dur dr Zämmeschluss vu dr Herrschaft Röttele, dr Landgrofschaft Suseburg un dr Herrschaft Badewyyler entstoht s Markgreflerland.
* 28. Oktober: No dr schwäre Verluscht vu dr Armagnacs bi dr Schlacht bi St. Jakob an dr Birs sicheret dr franzesisch Dauphin Ludwig im Fride vu Anze dr Aidgnosse bständigi Fryndschaft zue.

## Zum erschte Mol gnännt
* Schimberg wird zum erschte Mol in ere Urkund gndännt.

## gstorbe
* 26. Augschte: Henman Sevogel, Basler Rotsheer un Hauptmann

## Weblink
Lac de Joux

Dr **Lac de Joux** isch e See im Jura i dr Schwiiz. Es isch dr gröscht See im Juraboge.

Dr See liit im ene Taal zwüsche dr Jurachetti vom Mont Tendre und vom Risoux und het e Lengi vo nüün Kilometer. Sini Oberflechi isch uf dr Höchi vo 1004 Meter über Meer. Der Zuefluss vom Wasser chunt houptsächlech vo dr Orbe, im Nordoschte flüsst s Wasser dur nes schmals Landstuk in chly Nochbersee *Lac Brenet*. En Deil vom Wasser versikeret us em Lac de Joux dur die verchlüftete Chalchfelse in Bode abe. S Wasser lauft dur s Höölesischteem under de Bärge is Taal vo Vallorbe und chunt bi de Grotte vo Vallorbe wider use. Das isch di zwoot Kwelle vo dr Orbe.

Am Lac de Joux ligge d Ortschafte *L'Abbaye, Vers-chez-Grosjean, Les Bioux* und *Le Pont*. Alli ghöre zu dr politische Gmeind L’Abbaye im Kanton Waadt. En chlinne Teil vom südwestliche Uufer, döt wo d Orbe in See ine flüüsst, ghört no zu dr Gmeind Le Chenit.

## Weblink
1445

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Mai: D Gmaine Aeschi, Obersimmetal, Nidersimmetal, Saanä, Unterseen un s Chloschter Inderlache im Bärner Oberland schließen uf 21 Johr e Bund gege di vu Bärn gforderete Chriegsdienscht mit zum Dail verluschtryche Fäldzig gege Züri un gege d Chriegscheschte. Dr Bund wird vu dr Bärner Herrschaft „Bes Bund“ gnännt. Bärn verzichtet uf e militärisch Vorgoh, riet derfir aber s aidgnessisch Schiedsgricht us dr Waldstätte Zug un Glaris aa, wu dr Bund im Johr derno fir ufglest erklere.
* Portugal unter em Álvaro Fernandes böut e Handelsposchte z Arguim (hit Mauretanie) uf un stygt in dr Handel mit afrikanische Sklaven yy. 

## uf d Wält chuu
* 16. Merz: Johann Geiler vu Kaysersberg, dytscher Brediger un Schriftsteller

## Weblink
Asinio

Dr **Asinio** isch im vierte Joorhundert dr erscht Bischof vo Chur gsi, wo me dr Name von em kennt.

Im Joor 451 hend sech d Bischöf vo dr Chileprovinz Mailand i dr Stadt Mailand zu n ere Sünode troffe, wo dr Metropolit Eusebius gleitet het. D Bischofsversammlig het pschlosse, si stimmi em Schrybe vom Papscht Leo an Ärzbischof Flavianus vo Konstantinopel über d Irrleer vom Monofüsitismus zue. Dr Eusebius het derno em Papscht Leo über die Tagig en Brief gschribe, wo erhalten isch. Und uf däm Dokumänt isch bi de Underschrifte au dr Churer Bischof erwäänt. Dr Asinio isch nid sälber uf Mailand cho, aber dr Bischof Abundius vo Como het für sin Kolleeg mit underschribe:

:Zitat us em latynische Tegscht: *Ego, Abundantius episcopus ecclesiae Comensis in omnia supra scripta consensi et pro me et pro absente sancto fratre meo Asinione episcopo ecclesiae Curiensis primae Raetiae subscripsi.*

:Das heisst uf Dütsch: *Ich, dr Abundantius, Bischof vo dr Chile vo Como, stimme däm allem zue und tue für mich und für min abwäsend heilig Brueder Asinio, dr Bischof vo dr Chile vo Chur in Räzie, underschribe.*

## Weblink
* 
*  (pdf)
1239

|}

## Was isch bassiert?
* 20. März: Dr Papscht Gregor IX. tuet dr Friedrich II. exkommuniziere.
* 20. März: Dr Konrad vo Thüringe wird Hochmeischter vom Dütsche Ritterorde. 
* Dr Öschtriicher Friedrich II. belageret d Stadt Wien, wo iim nach churzer Zyt d Stadttor uftuet.
* Uf em Chrüüzzug wird es Heer vo de Ridder us em Obeland vo de Ägüpter bi Gaza schwär gschlage.
* Dr Walter vo Druchburg wird Apt vom Chloschter Sanggalle.
* Dr Rudolf I. wird Graf vo Habsburg *(öpe 1239)*.

## Alemanneschi Sprooch
* s erschte Mol isch di dütschi Sprooch z Éischeme nochegwise.

## s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt
* Chlingnau
* Döttige
* Oschtermundige
* Riete
* Arlese
* d Burg Riicheschtei bi Arlese
* Buebedorf
* Behme, Bade-Württebärg
* Triberg im Schwarzwald
* Schteimuure
* Waldhousa
* s schwööbische Adelsgschlächt Rooteschtei.
* s Frouechloschter Sankt Elisabeth z Stroossburg.

## uf d Wält cho
* 17. Juni: Edward I., Chönig vo Ängland
* Gottfried I., Graf vo Habsburg-Laufeburg, Landgraf im Klettgau und Graf vo Kyburg
* Stephan V., Chönig vo Ungarn, Kroatie, Dalmazie und Rama

## Gschtorbe
* 10. Mai: Agnes vo Zähringe
* 25. November: Albrecht IV., Graf im Aargau und Frickgau und Vogt vom Chloschter Säckinge

## Weblinks
451

|}

## d Röömer un d Germaane
* D Hunne griffe s Riich vo de Weschtröömer a, chömed dur s Piet vo de Alemanne und erobered d Römerstedt *Argentoratum* (Stroossburg) und *Mediomatricum* (Metz). 
* Der röömisch General Flavius Aëtius gwünnt mit Hilf vo de Goote dr Kampf mit de Hunne uf de Katalaunische Fälder i dr Nöchi vom Fluss Marne.
* Dr Chönig Theoderich vo de Weschtgoote stirbt.
* Dr Thorismund wird Chönig vo de Weschtgoote.

## Was isch suscht no bassiert?
* S Konzil von Chalcedon schpricht em Leo als Bischof vo Rom en Vorrang vor de andere Bischöf und au en Ehrevorrang vor em Patriarch vo Konschtantinopel zue. Das Datum gilt drum als Aafang vom Papschttum.
* S Konzil vo Chalcedon und d Chilesünode vo Mailand erkläre d Leer vom Monofüsitismus als falsch.
* Im Protokoll vo der Mailänder Sünode chunt s erschte Mol dr Name vom ene Bischof vo Chur vor, em Asinio.

## Weblink
Ave Maria

**Ave Maria** *(Sei grießt, Mareie)* isch dr latynisch Aafang un au dr Name vun eme Gebät vu dr kadolische Chilche, wu d Mareie, d Mueter vum Jesus Chrischts din aagruefe wird. S Ave Maria ghert noch em Vaterunser zue dr maischtgsaite Gebät im Chrischtedum. S isch au Dail vum Angelus un vum Rosechranz.

## Ufböu
S Ave Maria bstoht us zwee Dail:

# Dr erscht Dail chunt us dr biblische Mareieaasproch vum Erzängel Gabriel bi dr Verchindigung vum Herr  *(änglische Grueß)* un vu dr Elisabeth bim Bsuech vu dr Mareie . Dä Dail sich scho syt em 11.&nbsp;Johrhundert im Stundegebät un in Aadachte bätet wore.
# Dr zweet Dail isch d Bitt um dr Bystand in dr Dodesstund, wu vum Pius&nbsp;V. 1568 offiziäll derzue due woren isch.

## Täxt in dr Weschtchilche
S Ave Maria vu dr Weschtchilche, vu dr remisch-kadolische un dr anglikanische Chilche goht eso:

D Oschtchilche hän en anderi Form.

## Literatur
* *Ave Maria*. In: Leo Scheffczyk, Remigius Bäumer (Hrsg.): *Marienlexikon.* Band&nbsp;1. EOS Verlag, St. Ottilien 1988, ISBN 3-88096-891-8, S.&nbsp;309–317.
* *Ave Maria*. In: Marcel Viller (Hrsg.): *Dictionnaire de Spiritualité, Acétique et Mystique.* Band&nbsp;1. Beauchesne, Paris 1937, Sp.&nbsp;1161–65.
* Wolfgang Beinert, Heinrich Petri (Hrsg.): *Handbuch der Marienkunde.* Band&nbsp;1. Pustet, Regensburg 1984, ISBN 3-7917-0908-9, S.&nbsp;368–371.
* Leonardo Boff: *Ave Maria. Das Weibliche und der Heilige Geist.* Patmos, Düsseldorf 1982, ISBN 3-491-77253-2.
* Erich Heck: *Ave Maria.* Katholisches Bibelwerk, Stuttgart 1989, ISBN 3-460-32801-0.
* Thomas von Aquin: Katechismus des hl. Thomas von Aquin oder Erklärung des Apostolischen Glaubensbekenntnisses, des Vaterunser, Ave Maria und der Zehn Gebote Gottes, Verlagsbuchhandlung Sabat, Kulmbach 2016, ISBN 978-3-943506-30-3.
* Simon Knoll: *Das Ave Maria dem christlichen Volk erklärt.* München 1909.

## Weblink

* 
* Avemareia, Schw. Id. Bd. 4, Sp.356

## Fueßnote
Jakob Reiner

Dr **Jakob Reiner** (* zwischa 1555 ond 1560 z Altdorf en dr heidiga oberschwäbischa Stadt Weigarda em Landkreis Raveschburg, † 12. Auguscht 1606 en dr Abtei Weigarda), ischt a deitscher Kombonischt en dr Epoche Renaissance, Musiklehrer ond Dirigent gwäa. Zeitweis isch deam Moo sein Nama au andersch gschriiba worra, nemlich Jacob Reiner ond – ladinisiirt – Reinerus Jacobus.

## Aus seim Leaba

Viil us-em Leaba vom Jakob Reiner ischt et ibrliifret. Et-amol sei Geburtsjohr ischt bekannt. Mr woiß bloß, dass’r vor 1560 ond noch 1555  z Altdorf uff d Welt komma ischt. Als Kend hot’r d Kloschderschuel z Weingarda bsuecht. Seine Lehrer send deet dia Äbt Gerwik Blarer (1520–1567) ond Johann Hablitzel (1567–1575) gwäa. Ondr deane ihrer Leidong hot’r en dr Kloschder-Kantorei mitgsonga.  Em Johr 1573 (bis 1575) isch’r oiner vo de Schialer vom boirischa Hofkabellmoischtr Orlando di Lasso (1532–1594) worra ond hot en dera Zeit, wia des domols so iblich gwäa ischt, em Moischder seim Haus au gwohnt. Hendrher isch’r wiider ens Kloschder Weingarda zruckganga. Obwohl seller Moo nia em Konvent vo dera Abtei oogheert hot, isch’r em Kloschder bis zo seim Dod em Johr 1606 als Musiklehrer, Kabellmoischder ond Kombonischt trei bliiba. 

D Musikwissaschaft goht drvoo aus, dass dr Jakob Reiner meh wia 250 Vokalwerk gschriiba hot. Do drbei handlet’s sich hauptsächlich om geischtlich-ladeinische Kombosizioona. Erhalda ischt aber bloß a zemlich kloiner Doil.

Am 12. Auguscht 1606 hot dr Jakob Reiner seine Auge fir emmer gschlossa. Rond 50 Johr alt ischt’r worra.

## Familiäres
Em Jakob Reiner sei Soh Ambros (manchmol au „Ambrosius“ gschriiba [1604 – 1672]) ischt en d Fuaßstapfa vo seim Vadder tredda ond au Musiker (Organischt, Kabellmoischder, Kombonischt ond Musiklehrer) worra. So hot’r zom Beispiil vo 1648 bis 1672 als Hofkabellmoischder em eschtreichischa Innsbruck gwirkt.

## Musik
### A kloina Auswahl vo seine Werk
* Motette *Zachaee festinans descende*
* Psalm *Auss herzengrund zuo dir rueff ich*
* Missa super *Depuis le triste*

### Stil
Em Jakob Reiner sei Friahwerk ischt em Stil vo seim Lehrer Orlando di Lasso gschriiba. En seine spädere Messa ond Motedda hot’r sich an dr domoliga Uffihrongspraxis vo dr venezianischa Mehrcheerichkeit (Doppelchor, Dreifachchor) oriendiirt.

## Quella
* *Illustriertes Musiklexikon*, rausgäa vom Hermann Abert, Verlag J. Engelhorns Nachf., Stuttgart, 1927, S. 379
* Lueg d Weblink

## Weblinks
* Ibr da Jokob Reiner en ''Deutsche Biographie''
* Ibr da Jakob Reiner bei ''Old.Eglofs.de''
* Ibr da Jakob Reiner uff dr Webseit vom Musikwissaschaftlicha Instidut vo dr Uni Diibenga
* Ibr da Jakob Reiner en dr Sendong SWR-2-Musikstunde zom Thema ''Mönche am Bodensee, Weingarten und St. Gallen im 16. und 17. Jahrhundert'' vom 4. Februar 2016

## Oinzlne Nochweis
1443

|}
## Was isch bassiert?
* Jänner: Di bishärige Gegner Friedrich III. us em Huus Habsburg un d Stadt Züri verbinde sich im Alte Zürichrieg. Drtz ass Züri noch em Bundesbrief mit dr Aidgnosseschaft s Rächt het, e sonig Bindnis z schließe, verlange di ibrige aidgnessische Ort, dr Bund ufzlese. Uf d Yyladig zue me aidgnessische Schiedsgricht z Äisele reagiert Züri negativ. Schwyz verchindet wäge däm dr Chrieg. Bi Freiebach chunnt s am 22. Mai zue dr erschte Niderlag vu dr Zürcher.
* 24. Mai: Di Alt Aidgnosseschaft sigt iber Zürcher, wu vu habsburgische Druppen unterstitzt wäre, in dr Schlacht am Hirzel.
* 22. Juli: Alte Zürichrieg: E Heerzug vu dr Zürcher gege d Aidgnosse hert uf mit dr Niderlag in dr Schlacht bi St. Jakob an dr Sihl.
* 28. Novämber: Nodäm dr albanisch Firscht Skanderbeg am Dag dervor d Feschtig Kruja yygnuu ghaa het, verchindet er dr Abfall vum Osmanische Rych.

## uf d Wält chuu
* 5. Dezämber: Julius II., Papscht vu 1513 bis 1531

## Weblink
1442

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Jänner: Dr Ludwig&nbsp;I. un syy Brueder Ulrich V. schließe dr *[[Nürtinger Vertrag|Nirtenger Verdrag]]* zur Dailig vum Land Wirttebärg in e Stuegerter Linie un e Auricher Linie. D Dailig goht bis 1482.
* 17. Juni: Dr Friedrich III. wird zum remisch-dytsche Chenig gchrent.
* 14. Augschte: Uf em Rychsdag z Frankfurt erlosst dr Chenig Friedrich III. d *Reformatio Friderici*, e Landfride zum Kampf gege Fehde. 
* D Osmanen unter em Sultan Murad II. belagere erfolglos Konstantinopel, wu unter dr Herrschaft vum byzantinische Chaiser Johannes VIII. stoht.

## Weblink
1441

|}
## Was isch bassiert?
* Unter dr Fierig vum Ah Xupan Xiu, em Firscht vu Maní, fangt en Ufstand gege d Dinaschty vu dr Cocom un di vun ene dominiert Liga vu Mayapán z Mesoamerika aa, wu in dr negschte Johr zue dr Verwieschtig vu dr Hauptstadt Mayapán un em Untergang vu dr Liga fiert. As Folg chunnt s zuen ere Versplitterig vu dr Kultur vu dr Maya uf dr Halbinsle Yucatán in sächzee Chlaistaate, wu gegenander kämpft hän.
* S Khanat vu dr Krim spaltet si vu dr Guldine Horde ab.

## uf d Wält chuu
* Johannes Petri, dytsche Buechdrucker

## gstorbe
* Jan van Eyck, flämische Moler

## Weblink
1440

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Februar: Z Frankfurt am Main wird dr Friedrich V., syt 1424 Herzog vu dr Steiermark, vu Kärnten un Krain un syt 1439 Herzog vu Eschtrych, as Friedrich III. zum remisch-dytsche Chenig gwehlt. 
* 4. Novämber: Im Alte Zürichrieg chunnt s zue me Gfächt bi Pfäffike zwische dr Aidgnosse un dr Zürcher. Am 1. Dezämber wird z Kilchberg e Fridesvergrag gschlosse. 
* Dr Johannes Gutenberg erfindet di beweglige Lettre fir dr Buechdruck.

## uf d Wält chuu
* um 1440: Johann Amerbach, Basler Drucker un Verleger

## Weblink
1439

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Mai: Mit em Gfächt am Etzel fangt dr Alt Zürichrieg um s Erb vu dr 1436 im Mannestamm uusgstorbene Toggenburger aa. Schwyz unter em Ital Reding em Eltere siigt iber Züri unter em Burgermaischter Rudolf Stüssi in dr Schlacht.
* No dr Champfhandlige git s intänsivi diplomatischi Aktivitete. Uf Vermittlig vu dr Stedt Basel, Stroßburi, Konschtanz, Schaffuuse, Iberlinge, Rhyfälde, Raveschburg, Sanggalle un dr Bot vu Bärn, Lozärn, Soledurn, Zug, Üri, Unterwalde, Appezäll un Bade wird am 13. Mai e Waffestillstand gschlosse. 
* Dr Papscht Eugen IV. schließt en Unionsabchuu mit dr griechisch-orthodoxe Chilche. Dää Erfolg, wu Hoffnige uf en Änd vum Morgenländische Schisma weckt, wu s syt 1054 git, verhilft em Papscht zue großem Ansääne un schwecht s papschtkritisch Konzil vu Basel. Dr Eugen IV. verlait s e baar Johr vorhär dervu abgspalte Konzil am 16. Jänner vu Ferrara uf Florenz. Dr Dail, wu z Basel bliben isch, setzt dr Eugen am 25. Juni ab un wehlt am 5. Novämber dr Amadeus VIII. vu Savoyen zum Papscht, wu si dr Name Felix V. git. Är giltet as letschte hischtorische Gegepapscht.

## gstorbe
* 1. Merz: Katharina vu Lothringe, Markgrefi vu Bade

## Weblink
Kloster Moutier-Grandval

S **Chloschter Moutier-Grandval** (dytsch: **Münster-Granfelden**) isch e eemooligi Benediktinerabtei z Moutier im Bärner Jura.

Um 630 sin Bot vum Columban in d Wildnis vum Grand Val firi drunge, hän si do nider gloo un hän aafange s Biet z ryte. Um 640 isch derno s Chloschter * (Monasterium in Grandis vallis)* grindet wore. Dr erscht Abt isch dr hailig Germanus vu Trier gsii un anne 675 zäme mit em Randoald as Märtyrer gstorben isch. Dur ihn het mer s Chloschter waidli iberregional gchänt. In dr Aafangszyt hän d Mench no dr Regle vum hailige Columban gläbt, ab em 9. Jahrhundert isch d Benediktsregle yygfiert wore. E wichtig Wärch us däre Zyt isch di rych illuschtriert Bibel vu Moutier-Grandval, wu im Chloschter Marmoutier bi Tours gschriben un derno dr Abtei gschänkt woren isch. Si gheert hit em Britische Museum z London.

Anne 968 isch s Chloschter an dr Chenig Konrad vu Burgund chuu. Wel däm sy Suhn, dr Chenig Rudolf III. an dr Wältuntergang anne 1000 glaubt ghaa het, het er d Abtei mit em zuegheerige Bsitz anne 999 em Hochstift vu Basel vermacht. Die Schänkig isch vermuetlig e Grundlag fir d Machtuusdehnig vum Firschtbischtum Basel gsii. D Bischef vu Basel hän versuecht, ihren Yyfluss uf s Biet vu dr Abtei Moutier-Grandval uuszdehne, ihri Räächt sin im Lauf vum 11. Johrhundert aber nit vu dr Abtei un au nit vum Kapitel anerkänt wore. Anne 1079 isch s Chloschter in e Chorherrestift umgwandlet wore.

Im Mittelalter het s Chloschter e große Bluescht ghaa, isch e wichtig religiees Zäntrum gsii un het en ähnligi Bedytung wie s Chloschter St. Galle ghaa. In ere Urkund het dr Papscht Alexander II. 1179 d Unabhängigkait un d Privilegie vum Chloschter feschtglait. Erscht anne 1210 het dr Bischof vu Basel d Herrschaft iber d Propschtei *(Prévôté)* Moutier iberchuu, di rächtli Gwalt isch aber wyter bim Landvogt un bim Kapitel blibe. Wu 1533 d Reformation yygfiert woren isch, isch s Kapitel uf Soledurn un 1534 uf Dälschberg ibergsidlet. Dert isch s bis anne 1793 blibe.

D Propschtei Moutier-Grandval het vum 16. Johrhundert bis anne 1797 s Dal vu Moutier (Grand Val), s Petit Val un s Vallée de Tavannes umfasst un derzue au chlaineri Biet im sidligen un eschtlige Dail vum Delsberger Becki.

Im Spotjohr 2008 het d Züri-Zytig gschribe, ass in dr Altstadt vu Moutier vermuetlig Iberräscht vum Chloschter gfunde wore sin. Mertel un Beede stamme schyns us dr Zyt vor em 13. Johrhundert.

## Literatur
* Walther Merz: *Die Anfänge des Klosters Münster-Granfelden und seine sog. Säkularisation,* 1923.
* .

## Weblink

## Fueßnote
806

|}

## Was isch bassiert?
* 6. Februar: Dr Karl der Gross loot i sym Teschtamänt lo ufschrybe, wie s Riich noch sym Tod sell ufdeilt wärde *(Divisio Regnorum).*
* D Franke erobere di byzantinischi Stadt Venedig.
* Dr Waldo tritt als Apt vom Chloschter Riichenau zrugg, wil er Riichsapt und Bischof vo Saint-Denis bi Paris worden isch.

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle erwäänt
* Ingolstadt 
* Kirchbärg und Wittnau z Bade-Württebärg

## uf d Wält cho
* Ludwig II., Chönig vom Oschtfrankeriich *(um 806)*  

## Weblink
Pierre Imhasly

Dr **Pierre Imhasly** (* 14. Novämber 1939 z Vischp; † 17. Juni 2017 ebe dert) isch e Schwyzer Schriftsteller gsii.

## Lääbe
Dr Pierre Imhasly het an dr Universitete z Fryburg un z Züri Germanischtik un Romanischtik studiert zun het derno fir lengeri Zyt z Italien un z Spanie gläbt. Anne 1981 isch er bim Ingeborg-Bachmann-Wettbewärb z Klagenfurt derby gsii.

Dr Imhasly het Prosa un Gedicht gschribe. Dernäbe het er us em Franzesischen ibersetzt. Sy Poem *Widerpart oder Fuga mit Orgelpunkt vom Schnee* isch anne 1979 im Suhrkamp Verlag uusechuu. Sy Lääbeswärch isch d „Rhone Saga“, wun er 12 Johr lang draa gschribe het un wu im Stroemfeld Verlag erschinen isch.

Dr Pierre Imhasly isch Mitglid vum Verband Autorine un Autore vu dr Schwyz gsii. Är het z Nîmes un z Vischp gläbt.

## Uuszaichnige

* 1977 Ibersetzerbryys vu dr Oertli-Stiftig
* 1977 Wärchjohr vum Kanton Züri
* 1979 Wärchjohr vu dr Stiftig Pro Helvetia
* 1980 Kulturbryys vu dr Gmai Vischp
* 1983 Staatsbryys vum Kanton Wallis
* 2002 Wärchbydrag vu dr Stiftig Pro Helvetia

## Wärch
* *Visp*, Brig 1976 (zäme mit em Armin Karlen)
* *Widerpart oder Fuga mit Orgelpunkt vom Schnee*, Zürich u. a. 1979
* *Corrida*, Bern u. a. 1982
* *Alfons Studer oder Ein Eros in allen Dingen*, Bern u. a. 1984
* *Bodrerito Sutra*, Zürich 1992
* *Rhone Saga*, Basel u. a. 1996
* *Paraíso sí*, Frankfurt am Main u. a. 2000
* *Leni, Nomadin*, Frankfurt am Main u. a. 2001 (zäme mit em Renato Jordan)
* *Blick auf... Zermatt*, Ayer 2004 (zäme mit em Theler)
* *Maithuna/Matterhorn*, Frankfurt am Main u. a. 2005
* *Sellerie, Ketch up & Megatonnen.* Stroemfeld, Frankfurt am Main 2010
* *Requiem d'amour.* Stroemfeld, Frankfurt am Main 2014
* *Bodrerito Sutra.* Stroemfeld, Frankfurt am Main 2016

### Ibersetzige
* Maurice Chappaz: *Das Buch der C.*, Frauenfeld 1994
* Maurice Chappaz: *Evangelium nach Judas*, Frauenfeld 2004
* Maurice Chappaz: *Haute Route*, Zürich 1984
* Maurice Chappaz: *Die hohe Zeit des Frühlings. Testament der oberen Rhone*, Zürich 1986
* Maurice Chappaz: *Lötschental*, Frankfurt am Main 1990
* Maurice Chappaz: *Rinder, Kinder und Propheten*, Zürich u. a. 1976
* Maurice Chappaz: *Die Walliser*, Bern 1968
* Maurice Chappaz: *Die Zuhälter des ewigen Schnees*, Zürich 1976
* Anne Cuneo: *Dinge, bedeckt mit Schatten*, Zürich u. a. 1975
* Michel Goeldlin: *Windstille gegen Mittag*, Zürich 1977
* André Imer: *Freigut*, Bern u. a. 1984
* Monique Jacot: *Frauen auf dem Land*, Le Mont-sur-Lausanne 1989
* Marie Métrailler: *Die Reise der Seele*, Zürich 1991
* Daniel Odier: *Hasenjagd*, Zürich 1983

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20160420012149/http://lexikon.a-d-s.ch/edit/detail_a.php?id_autor=845
* https://web.archive.org/web/20160411223153/http://bibliomedia.ch/de/autoren/Imhasly_Pierre/232.html

## Fueßnote
808

|}

## Was isch bassiert?
* D Wikinger mache dr Handelsplatz Reric a dr Oschtsee kabutt. 
* D Franke griiffe d Stadt Tortosa aa.
* Dr Eardwulf wird Chönig vo Northumbria.
* Dr Ruodpert II. wird Graf vo de Alaholfespara.
* Dr Chönig Göttrik vo de Dääne bout d Gränzsperri *Danewerk*, prichted d Chronik vo de Fränkische Riichsannaale.

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle erwäänt
* Floeschwãnga, hüt z Baade-Württebärg
* Hüüscht im Voradlbärg
* Rouur und Hàtte im Underelsass
* Sulge im Tuurgau

## uf d Wält cho
* Hemma, Chönigin vom Oschtfrankeriich
* Walahfrid Strabo *(808 oder 809)*
807

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Karl dr Gross organisiert s fränkische Heer so, ass jewyls für en Chriegszug di freie Manne, wo es Ross vermöge zha, ufbotte wärde. Das gilt als Afang vo dr Gschicht vo de middelalterleche Ritter.
* Z Salzburg findet e Regionaalsynode vo de katholische Bischöf statt.
* Dr Inbe no Hironari schrybt s Buech *Kogo Shūi*, e Chronik von ere Region vo Japan.
* Dr Radbert, Soon vom Graf Udalrich I., wird Graf im Argegau nördlech vom Bodesee.

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle erwäänt
* Archshofe und Freudebach, beidi hüt i dr Gmeind Creglinge, Eschbe, Schopfe und Herte, sid 1973 z Baadisch-Rhyfälde, im hütige Piet vo Baade-Württebärg
* Mündling z Bayrisch-Schwoobe
* Locarno und Neggio im Kanton Tessin

## uf d Wält cho
* Theoderich, der jüngscht Soon vom Karl em Grosse

## gschtorbe
* dr heilig Simpert, Bischof vo Augsburg
* Cuthred, Chönig vo Kent
* Rupert II., Graf vom Wormsgau
* Widukind, Herzog vo de Sachse *(um 807)* 

## Weblinks
Peterzell

**Peterzell** isch de Name vo däne Ort:
* Peterzell (St. Georgen im Schwarzwald), en Stadttail vo Sanderge, Schwarzwald-Baar-Chrais, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Peterzell (Alpirsbach), en Stadttail vo Albersbach, Landchrais Freudestadt, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Peterzäll*, d Churzform vom Dorf St. Peterzell i de Gmaind Neckertal, Wahlchrais Toggeburg, Kanton Sanggalle, Schwiz
809

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Karl dr Gross macht es Bündnis mit em Chönig Achaius vo Schottland.
* Dr Karl dr Gross loot z Aache es Konziil vo de fränkische Bischöf lo dürefüere.
* D Bulgare erobere de byzantinisch Ort *Serdica* a dr Stell, wo hüt d Stadt Sofia liit.

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle erwäänt
* Ötike, en Ortsdeil vo Stääfe im Kanton Züri
* Grimmelzofè, hüt z Baade-Württebärg

## uf d Wält cho
* Walahfrid Strabo, Abt vom Chloschter Riichenau *(um 809)*

## gschtorbe
* Hārūn ar-Raschīd, Kalif vo de Abbaside
* dr heilig Liudger, Bischof vo Münschter
810

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Karl dr Gross chunt s letschte Mol uf Norddütschland.
* Dr Karl der Gross einiget sech mit em Emir vo Córdoba druf, wo d Gränze vo dr fränkische March Spanie duregoot.
* Dr Angelo Partecipazio wird Doge vo Venedig.
* S althochdütsche Wessobrunner Gibät wird ufgschribe *(um 810)*.

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle erwäänt
* Ürmott im Underelsass

## uf d Wält cho
* Eberhard, Markgraf vo Friaul

## gschtorbe
* 6. Juni: Rotrud, Tochter vom Karl em Grosse und vo sinere dritte Frou, dr Alemannin Hildegard
* 8. Juli: Pippin (oder au Karlmann), Soon vom Karl em Grosse und vo dr Hildegard, Chönig vo Italie
* Gisela, Äptissi vo Chelles
* Drasco, Chönig vo de Abodrite

## Fuessnoote
811

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Karl dr Gross schliesst Friide mit de Dääne.
* Z Aache git s e Riichsdaag vo de Franke.
* Dr byzantinisch Kaiser Nikephoros stirbt i dr Schlacht zwüsche sym Heer und de Bulgare am Warbizapass.
* Dr Michael I. wird byzantinische Kaiser.
* Dr Haito, Apt vom Chloschter Riichenau und Bischof vo Basel, goot als Gsandte vom Karl em Grosse uf Konstantinopel.

## s erschte Mol erwäänt
* Mörschwil im Kanton Sannggale.
* Pfäffike, Büüli, Buebike und Iirgehuuse im Kanton Züri
* Zezike, Ortsdeil vo Affeltrange im Kanton Tuurgau

## gschtorbe
* 25. August: Dr Bischof Egino vo Konstanz
* 4. Dezember: Karl dr Jünger, Soon vom Karl em Grosse, Chönig vo Neuschtrie
* Pippin, Soon vom Karl em Grosse, Mönch im Chloschter Prüm.
812

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Karl dr Gross und dr byzantinisch Kaiser Michael I. underschrybe z Aache en Fridensvertrag.
* Do drmit chunt Venedig wider as byzantinische Riich.
* Dr Bernhard wird Chönig vo Italie.
* Im Frankeriich wird s Gsetz für di grosse Hofgüeter, s *Capitulare de villis vel curtis imperii*, useggä *(um 812)*.
* Dr Wolfleoz wird Apt vo Sanggale.

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle erwäänt
* Mihlhouse, hüt z Bade-Württebärg

## gschtorbe
* Stauriakos, Kaiser vo Byzanz
* 28. Mai: Wilhelm vo Akwitanie, Graf vo Toulouse
1437

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Dezämber: Dr Chaiser Sigismund, dr letscht Herrscher us em Huus Luxemburg, stirbt z Znaim. Dr Habsburger Herzog Albrecht V. wird vu dr ungarische Ständ am 18. Dezämber zum Noofolger gwehlt.
* Dr Jan van Eyck molt dr Dresdner Mareienaltar.

## gstorbe
* 6. Juni: Mathis Eberler vo Villinge, Basler Zumft- un Rotsherr

## Weblink
Roland Brogli

Dr **Roland Brogli** (* 11. Juni 1951, häimetbrächtigt z Zäinige; † 12. Juni 2017) isch e Schwyzer Politiker (CVP) und Regierigsrot vom Kanton Aargau gsii.

Dr Brogli isch vo 1973 bis 1974 Studänterotspresidänt vo dr Universitet Fryburg und Mitglid im Zäntralkomitee vom Schwyzerische Studänteveräin gsii. Vo 1984 bis 1989 isch er im Gmäindrot z Zäinige ghockt, deno im Grosse Rot vom Kanton Aargau, won er unter anderem Mitglid vo dr Gschäftsprüefigskommission und vo dr Juschtizkommission gsii isch. Vo 2001 bis 2016 isch er Mitglid vom Regierigsrot vom Kanton Aargau und isch em Departement Finanze und Ressource vorgstande. E halb Johr no sym Ruggtritt isch er im Alter vo 66 Johr gstorbe.

Dr Roland Brogli isch ghyrote gsii un het mit syre Frau Rosemarie z Zäinige gläbt.

## Weblink
* 
* 

## Fuessnote
1438

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Albrecht II. vu Habsburg wird z Stuhlweißenburg zum Chenig vu Ungarn gchrent. Am 17. Jänner wird er z Frankfurt am Main au zum remisch-dytsche Chenig gwehlt. Mit ihm fangt di lang Zyylede vu dytsche Chaiser un Chenig us em Huus Habsburg bis 1740 aa. 
* Dr Pachacútec Yupanqui schlaat d Chanka, wu unter ihrem Fierer Anku Walluq d Hauptstadt Qusqu belagere, un wird noch em Sturz vu sym Vater Huiracocha Inca Herrscher iber s Inkarych.

## gstorbe
* Konrad Justinger, Schwyzer Stadtschryber un Chronischt

## Weblink
1436

|}
## Was isch bassiert?
* 13. April: Druppen unter em Jean de Villiers de L’Isle-Adam dringen in dr Zyt vum Hundertjehrige Chrieg in s vu dr Ängländer bsetzt Paris yy un verdrybe d Gegner us dr Stadt. 
* 30. April: Dr letscht Toggeburger, dr Grof Friedrich VII., stirbt uf dr Schatteburg z Fealdkirch. Iber em Stryt um sy Erb bricht dr Alt Zürichrieg uus. 

## uf d Wält chuu
* 6. Juni: Regiomontanus, spotmittelalterlige Mathematiker, Aschtronom un Verleger

## Weblink
1435

|}
## Was isch bassiert?
* Friejohr: Noch e baar Johr, wu s relativ rueig si isch, git s im Hundertjehrige Chrieg wider Schlachte. 
* Seegfrörni: Dr Bodesee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* Hans Waldmann, Schwyzer Heerfierer un Burgermaischter vu Züri

## gstorbe
* 12. Oktober: Agnes Bernauer, Gspuusi vum bayerische Herzoig Albrecht III.
* Zheng He, chinesische Admiral un Seefahrer

## Weblink
1434

|}
## Was isch bassiert?
* 30. Mai: Mit dr Schlacht bi Lipan un em Siig vu dr Kadolike chemme d Hussitechrieg zum Änd. D Hussite mien dr Sigismund as Chenig vu Behme akzeptiere
* Dr portugiesisch Seefahrer Gil Eanes umsäglet im Dienscht vum Heinrich em Seefahrer bi sym zweete Versuech as erschte Europäer s Kap Bojador im hitige Weschtsahara. Syt 1422 het s 15 Versuech gee, s „Kap vu dr Angscht“ oder „Kap ohni Ruggchehr“ z iberwinde, wu syt em Mittelalter as s Änd vu dr Wält gulte het.
* Dr Jan van Eyck molt z Brügge *D Arnolfini-Hochzyt* in El uf Holz.

## gstorbe
* 14. Merz: Thomas Chaucer, änglische Adlige

## Weblink
1433

|}
## Was isch bassiert?
* 31. Mai: No dr Uusehnig mit em Papscht Eugen IV. un dr Verpfichtig zue dr Uusrottig vu dr Chetzerei z Behme, wird dr Chenig Sigismund z Rom zum Chaiser vum Hailige Remische Rych gchrent, fascht 22 Johr no syre Wahl zum remisch-dytsche Chenig.
* 31. Oktober: Di Frei Republik Gersau wird as rychsuumittelbar Biet formal unabhängig.
* Dr Nikolaus vu Kues lait em dem Konzil vu Basel sy Wärch *De concordantia catholica* vor.

## uf d Wält chuu
* 10. Novämber: Karl dr Chien, Herzog vu Burgund un Luxemburg

## gstorbe
* 1. Augschte: Burkhard Zibol, Basler Bolitiker

## Weblink
Vivil

D **Vivil A. Müller GmbH & Co. KG** (in dr Schrybwys vu dr Firma *VIVIL A. Müller GmbH & Co. KG*) isch e Sießware-/Guetselihärsteller mit Sitz z Offeburg. Si verdrybt ihri Produkt in iber 30 Länder vu dr Ärd.

## Gschicht
D *Vivil A. Müller GmbH & Co. KG* isch anne 1903 vum August Müller grindet wore un het ihre erscht Pfäfferminzguetseli z Stroßburi uf dr Määrt brocht. Anne 1908 isch d Marke gschitzt wore. Ab em nämlige Johr het si s jung Unternäme au uf em amerikanische Määrt aafange etabliere. Wu Stroßburi noch em Erschte Wältchrieg franzesisch woren isch, isch d Firma im Johr 1920 uf Offeburg umzoge. Jetz het dr Bruno Müller mit vyl Wärbig derfir gsorgt, ass mer Vivil all mee gchänt het. Noch em Zweete Wältchrieg isch s Unternäme zerscht nume schlächt glofe, wel dr Bruno Müller verscholle bliben isch un dr Seniorschef August Müller anne 1947 gschtorben isch. Aafangs 1950er Johr hän em Bruno Müller sy Witfrau Elisabeth Müller geb. Rebstein (1908-1951) s Unternäme glaitet, un no ihrem frieje Dod het ihri Schweschter Emmy Rebstein-Metzger, e Jurischti fir Frauerächt, d Produktion erfolgrych dur s Wirtschaftswunder glaitet. Fir d Mitarbaiter het mer d *Dr. Bruno-Müller-Siedlung* böue. Syt dr 1970er Johr brucht Vivil e Krokodil as Markezaiche fir d Produktwärbig. Noch em Dod vum Axel Müller-Vivil (1939-2012), em Suhn vu dr Elisabeth Müller, het sy Suhn Alexander Constantin Müller-Vivil d Laitig ibernuu.

## Produkt
Vivil git si Miei sy Produktpalette als an dr Määrt aazbasse, z. B. dur d Yyfierig vu Ohni-Zucker-Produkt oder dr Varianten ohni Pfäfferminzgschmack. S Produkt, wu di maischte Lyt chäne, isch aber allno s Pfäfferminzkomprimat „di grien Roll“, wu syt Johrzehnt härgschtellt wird. Dernäbe stellt s Unternäme au no anderi Produkt här, wie z. B. Hertkaramelle, zuckerfreii Hertkaramelle oder Dragée.

## Weblink
* Offiziälli Websyte vum Unternäme

## Fueßnote
1432

|}
## Was isch bassiert?
*  Dr Jan van Eyck wird fertig mit em Genter Altar.

## uf d Wält chuu
* 30. Merz: Mehmed II., osmanische Sultan
* Giovanni Battista Cibo, unter em Name Innozenz VIII. Papscht

## Weblink
1431

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Jänner: Dr Bischof Pierre Cauchon ereffnet z Rouen dr Inquisitionsbrozäss gege d Jeanne d’Arc. Am 30. Mai wird d Jeanne d’Arc uf em Schyterhufe verbrännt.
* 20. Februar: Dr Papscht Martin V. stirbt. Am 3. Merz wird dr Gabriele Condulmer zum Papscht vu dr Remisch-kadolische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Eugen IV. aa.

## gstorbe
* 5. April: Bernhard I., Markgrof vu Bade
* 30. Mai: Jeanne d’Arc, franzesischi Nationalheldi

## Weblink
1430

|}
## Was isch bassiert?
* 29. Merz: D Osmanen unter em Murad II. erobere Thessaloniki vu dr Venezianer un nänne d Stadt in in „Selanik“ um.
* 23. Mai: Im Hundertjehrige Chrieg wird d Jeanne d’Arc bi Compiègne vum Johann vu Luxemburg gfangegnuu un an d Burgunder uusgliferet. Dr Herzog Philipp III. vu Burgund verchauft si fir 10.000 Franken an dr John of Lancaster, 1. Duke of Bedford.
* Drummler un Bfyffer cheme fir ihre Spiil an dr *Vasnacht* vu Iberlinge Gäld iber. Des isch di eltscht urkundlig Nännig vu dr Iberlinger Fasnet.
* um 1430: S *[[Stuttgarter Kartenspiel|Stuegerter Charterspiil]]* entstoot. S isch hit s eltscht noi erhalte Chartespiil uf dr Wält.

## Weblink