open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ghain (Arabischer Buchstabe)

**Ġayn** oder **Ġain** ( غين ) isch dr 19. Buechschtabe vom arabischen Alphabet. Als Zahl hets dr Wärt 1000.

## Gschicht
S Ghain chunnt nit wie die meischten arabische Buechschtabe diräkt vom phönizischen Alphabet. S Arabisch het urschbrünglig keini diakritische Zeiche kennt, und denn isch s Ghain wie s Ain gschribe worde. Erscht schböter isch dr diakritisch Punkt drzue cho, zum s vom Ain underscheide.

## Lut und Umschrift
S Ghain stoot für e stimmhafte velare Frikativ (IPA: ) und entspricht ungfähr em „Zäpfli-R“ vom Basldytsch oder vo dr neuhochdütsche Schtandarduussproch, wird aber e weng wyter vorne im Mund usgsproche. S isch dütlich andersch als s „Zungen-R“ wo im Arabische mit emä Ra gschribe wird. Umschribe wird s mänggisch as „g“ mit emä Punkt druf (DMG: ġ) oder aber als „gh“ und seltniger i französische Transkription au as „rh“.

## Unicode
Sundhofen

**Sundhoffe** (frz. *Sundhoffen*, dt. *Sundhofen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geographi
Dr Ort lijt guet 6&nbsp;km südeschtlich vu Colmer. Während s'alt Dorf sit Johrhunderte uf dr Weschtsite vum Fluss Ill lejt, isch erscht nooch em Zweite Weltkrieg e Nejbäugebit öschtlich vu dr Ill entstande.

## Gschicht
Dr Namme Sundhoffe leitet sich vu dr d'Bezeichnung *Südhof* ab. Dr Ort wird s'erscht Mol anno 768 as *Suntor* (896 *Sundoua*) erwähnt. Bis 1324 het dr Ort dr Herre zue Horburg ghört, deno bis 1789 zue Wirdebàrig. Mit dr Infüehrung vu dr Reformation z'Wirdebàrig anno 1535 isch no dr Ort evangelisch worre. 1685 isch no d'Oberhoheit vum Ditsche Riich uf s'Keenigrich Frankrich iwergange un die wirdebarigsch Herrschaft het miesse d'Katholizismus wiider erläuwe. Trotzdem sin d'Inwohner in dr grosse Mehrheit evangelisch bliwe. 1789 isch no die wirdebarigsch Herrschaft beendet und die französisch Zentralverwaltung ingfüehrt worre. Etwa um 1848 isch e feschti Bruck iwer d'Ill bäut worre.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Sundhoffe ìsch . Sundhoffe ghert zem Kommünàlverbànd .

### Maires (Bürgemeischter)
* Georges Kopp (Dez. 1918 - Dez. 1919)
* Eugène Michel Haag (Dez. 1919 - Mai 1925)
* Jean Zimmerlin (Mai 1925 - März 1926)
* Matthias Schaeffer (März 1926 - 1941, abgsetzt nooch dr Annexion) 	
* Emil Haag (1941 - Februar 1945, vu dr Nazis ingsetzt) 
* Sigismond Kopp (Februar 1945 - Oktober 1945) 	
* Charles Zäh (Oktober 1945 - Oktober 1947) 	
* Eugène Schreck (Oktober 1947 - März 1965)	
* Jean Sick (März 1965 - März 1989)	
* Jean-Marc Schuller (sit März 1989)

## Bevölkerung
Sundhoffe het anno 1999 knapp iwer 1900 Inwohner gha. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.

Am Afang vum 19.&nbsp;Jahrhundert isch d'Inwohnerzahl zunächscht agstige, gege 1840 bis uf 1.278 Inwohner. No awer het dr Ort wiider Inwohner verlore un d'Zahl vu 1840 erscht wiider 1975 erreicht. D'Ursach vum Bevölkerungsschwund isch e Landflucht gsi. Sit 1970 het d'Inwohnerzahl wäge ere Stadtflucht ins Colmerer Umland no starch zuegnumme.

Haupterwerbszwig am Ort isch frieher d'Landwirtschaft gsi, doch git's inzwische numme e baar Vollerwerbsbüre am Ort. Die meischte Lit schaffe uswärts.

## Verkehr
Sundhoffe lijt an dr Isebahnlinie Colmer-Volgelse-Markelse, wo hit zwische Colmer un Volgelse numme fier dr Güeterverkehr benutzt wird, während uf em rhinparallelen Abschnitt zwische Volgelse un Markelse an Wucheende au e Museumsisebahn mit Dampfbetrib verkehrt. Bis 1945 isch bi Brisach e Bruck iwer dr Rhin gange un d'Strecki het in dr Brisacher Bahn bis uf Friburg im Brisgau ihr Fortsetzung gha.

## Externa Site
* 
* (fr.) www.heitzler.com/sundhoffen/ (fr.)

## Referanza
Woogsee

Da **Woogsee**, au *Lôndsee*, isch ä klains Gwässer im Oschde vu Raschdi in Bade-Wirdeberg. Är isch ca. 250 m long unn 15 m breit, hedd ä longgezogene Form unn dehnt sich ugfähr vum Norde nach Süde uus.

Da See isch ä klains Reschdl vum so gnonnde Kinzig-Murg-Fluss, wu vor gonz longer Zitt barallel zum Rhing gflosse isch. Seller Fluß hedd sich ä aigene Stromoue mit Hochgschdade unn Ibberschwemmungsgebiede gschaffe. D´Reschd vun seim Strombett hänn än großer See gebildet, wo damols vun Oos, Eberschde unn Sondwier, Kubbene unn Nidderbiil bis noch Raschdi, Muggeschdurm unn Ferch graicht hedd. Do heddss Fisch drinn gänn unn mr hedd mid'm Schiff druff fahre kenne. Im 16. Johrhunnert henn sälle Ortschafte, wo ôm Ufer gwä sinn, dän See nôch unn nôch trocke glegt fer Wiise unn Äcker z'gwinne. Da hittig Woogsee isch bloß noch än Reschd devu.

Am 14.11.1939 isch er zumme Nadurdenkmol erklärt worre. Abber in da 60er- unn 70er-Johr hedd ma ne, wiel er direkt amme Induschdriegebiet ogrenzt, als a Millkipp unn sei Ufer als kommerzielle Himbeer- unn Brombeerblandasch uusgnitzt. Usserdem sinn illegal Hitte uffbout worre, bevor ma in der 80er-Johr sei urspringlicher Zustond hedd widder herstelle kenne. Unn d´Stadt Raschdi hedd damols 500 Kubikmeter Schlamm uusbaggere lasse, damit er sei ursprüngliche Dief vun 2 Meter hedd widder erraiche kenne.


 Datei:Woogsee1.jpg|Blick vum Nordufer uff´s Südufer
 Datei:Woogsee2.jpg|´s Nordufer
 Datei:Woogsee3.jpg|Der See in da Breite
 Datei:Woogsee4.jpg|In da Mitt vum See
 Datei:Woogsee5.jpg|Blick vum Süde uff da Norde
 Datei:Woogsee6.jpg|´s südliche End vum See


## Weblinks
Wickerschweier

**Wickerschwihr** ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschicht
Schu d Hallstatt-Kultur hat z Wìckerschwihr gsììdelt, doodervuu ziigt e Armreif, wuu zwische 750 un 450 v. Chr. heergstèllt wore ìsch. Oi e Reemerstrooß ìsch durch s Dorf verloffe. D èrschte urkundlige Erwähnung kunnt uss em Johr 728 *(Wichereswiler)*, wuu's der Graaf Eberhard der Abtèi Murbach gschänkt hat. Wìckerschwihr hat bis 1837 zu Holtzwihr gheert, der Bsìtzer hat awer ìm 11. Johrhundert gwèchselt, wuu d Haabsburger d Rächt draa bikumme hän. D Beede vum Dèrfle sìn fruchtbaar un hän frieier häuptsächlig religieese Organisatione gheert wie der Abtèi Marmoutier, em Klooster Sainte-Catherine etc.

Nooch em Üsssterwe vu der Hastatt-Lììnie ìm Johr 1585 sìn d'Bareen vu Montjoie di nèie Bsìtzer vum Ort wore. Säller ìsch 1639 vu de Schweede an Kolmer aagschlosse wore, gnäu wie oi Holtzwihr. Nooch der Abdrännung vu Holtzwihr ìm Johr 1837 hat's kìrchlig noch bis 1854 zur Pfarrèi Holtzwihr gheert, bis e aigene Kìrech boie wore ìsch.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

Ìm Zweite Wältkrieg ìsch Wìckerschwihr zu 50 Brozänt zersteert wore; ab em 16. Juni 1940, acht Dääg nooch der Évakuierung, sìn d Ditsche iigfalle. Am 27. Januar 1945 ìsch's wìder vu Kolmer unabhängig wore. Nooch em Krieg hat sìch d'Bevèlkerung häuptsächlig durch d Landwìrtschaft ìwer Wasser ghalte (Aaboi vu Hèrdèpfel, Sürkrüt un Zuckerrììwe), langsam hat awer oi e Èffnung hìì zu der Industri- un Dienschtleistungsbranche stattgfunde.

## Verwàltung
 vun Wickerschwihr ìsch . Wickerschwihr ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevölkerung
Wickerschwihr het in dr 1960er Johre numme um 200 Inwohner gha. D'Inwohnerzahl het sich no bis 2005 uf meh wie 600 Lit verdreifacht. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.

## Architèktur
D Saint-Jacques-le-Majeur-Kìrech ìsch 1853 fèrig gsìì. 1843 hat d Gmeind bschlosse ghaa, nooch ìhrer bolitische Unabhängigkeit oi d kìrchlige z erlange un hat zur Finanzierung vum Boi vu der Kìrech 4 Hèktare un 7 Are Wald verkäuft. Der Èrscht Wältkrieg hat se unbeschadet ìwerstande, ìm Zweite Wältkrieg awer sìn Deile vum Glockedurm, s Dach vum Kìrecheschìff un d Sandsteistütze vum Glockedurm ìm Kìrcheschìff drìnne zersteert wore.

## externi Site
* 
* Dateblatt zue Wickerschwihr bi quid.fr
* Wickerschwihr uf dr Site vum Zweckverband Brüns Ried

## Referanza
Horburg-Weier

**Horwrig-Wihr** (frz. *Horbourg-Wihr*, ditsch *Horburg-Weier*) isch e franzeesche Gmein im Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin). Dr Ort ghört dr  a.

D'Gmein isch am 1. Jänner 1973 durch dr Zämmeschluss vu Horwrig un Wihr-uf-em-Land entstande. 

## Geografi
Horwrig lijt unmittelbar öschtlich vu Colmer am rächte Illufer an dr Griene Stross (Route Verte) vu dr Vogese in dr Schwarzwald. S'Strossedorf Wihr schliesst öschtlich vu Horwrig an dr Stross uf Bischwihr a.

## Gschicht
In dr römische Zit isch an dr Stell vu Howrig s'römisch Kastell Argentovaria gstande. Ab guet 1100 nooch Christus sin d'Herre zue Horwrig noochwiisbar, wo d'Gegend bis 1324 beherrscht hän. Vu dert a isch Horburg bis zue dr Grosse Revolution 1793 bis Wirdebarig gsin un het e Zentrum vu dr wirdebarigsche Länder im Elsass bildet. Horwrig isch dorum mit dr Infüehrung vun dr Reformation in Wirdebàrig 1535 evangelisch worre. Mit em Wexel vu dr Souveränität vum Ditsche Riich ufs Keenigriich Frankriich um 1685 hän d'Wirdebàriger awer in ihrene jetz franzeesche Lande, anderscht wie in ihrene ditsche, die Katholizismus wiider miesse erläuwe.

1789/93 isch no z'Horwrig die franzeesch Verwaltung ingfüehrt worre.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Horwrig-Wihr ìsch . Horwrig-Wihr ghert zem Kommünàlverbànd .

## Demografi
D Bevölkerig isch sit de 1960er Johr stark agwachse, vo 1962= 1654 Iiwohner in 1962 uf 5060 im Johr 1999.

## Sähenswürdigkeite
Z'Wihr stoht e Kìrech us em 16. Johrhundert.
## Galerii

Datei:Horbourg, Eglise protestante.jpg|Di evangelisch Chile z Horburg
Datei:Horbourg, Église Notre-Dame-de-l'Assomption.jpg|Di katholisch Chile z Horburg
Datei:Wihr-en-Plaine, Église mixte Saint-Michel 1.jpg|St. Michel z Weiher


## Weblink
* 
* Internetuftritt vu dr Gmein
* Horwrig-Wihr bi quid.fr

## Referanza
Aspach (Oberelsass)

**Ààschpi** (frz. *Aspach*, dt. *Aspach*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Wàppe
Uf em Wàppe vu Ààschpi sén drèi usgréssene griene Èschpe uf sélbrigem Grund z sah.

## Geographi
Ààschpi lijt umittelbar nerdlich vun Àltkìrech am Zammefluss vum Zipfelgràwe un em Hàsselbàch.

## Gschìcht
Ààschpi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1307 àls *Aspach*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Ààschpi ìsch . Ààschpi ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerung

## Architèktür
Z Ààschpi gét's e Kérch, wu der Glocketurm üs em Johr 1502 stàmmt. Üsserdam gét's vile Hiser üs der Renaissancezit un Wàllfàhrtskàpalle. Én der Néchi vu sàller Kàpalle sén oi noch Éwerrast vu me méttelàlterlige Léprakrànkehüs z fénde.

## Wértschaft
D Bevèlkerung vu Ààschpi labt vil vu der Landwértschaft: es wérd vil Frucht aboie un Vihzucht (Rénder un Soi) bedréwe. Zudàm wérd Schwafel gwunne.

## Monümant
* Kérich Saint-Laurent (1502, gotisch)
* Chapelle de la Litten (1862)


Datei:Aspach, Eglise Saint-Laurent.jpg|Kirich Saint-Laurent
Datei:Aspach, Mairie.jpg|Mairie


## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ààschpi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Ààschpi bi quid.fr

## Referanza
Judas Priest

**Judas Priest** isch en änglischi Heavy Metal Band vo Birmingham, wo 1975 vom K.&nbsp;K.&nbsp;Downing und vom Ian Hill grindet worra isch. Si si so populär gsi as si dr Übername "Heavy Gods" nach eim vo ihre Liedertitel übercho hai. 'S bekannteschd Album vonne isch "British Steel" von 1980. Da drauf isch unter andrem "Breaking the Law". 

Wältwit hai si meh as 35 Millione Albe verchauft.

## Diskografi
;Studioalbe
* 1974: *Rocka Rolla*
* 1976: *Sad Wings of Destiny*
* 1977: *Sin After Sin*
* 1978: *Stained Class*
* 1978: *Killing Machine / Hell Bent for Leather*
* 1980: *British Steel*
* 1981: *Point of Entry*
* 1982: *Screaming for Vengeance*
* 1984: *Defenders of the Faith*
* 1986: *Turbo*
* 1988: *Ram It Down*
* 1990: *Painkiller*
* 1997: *Jugulator*
* 2001: *Demolition*
* 2005: *Angel of Retribution*
* 2008: *Nostradamus*
* 2014: *Redeemer of Souls*
* 2018: *Firepower*
* 2024: *Invincible Shield*

## Weblink

* Offizielli Website
* 
*
United States copyright law

**United States copyright law**, s Uurheberrächtsgsetz vo de Vereinigte Schtaate, leit Beschtimmige fescht was es für gsetzlichi Rächt über schöpferischi und künschtlerischi Wärk git. Im Vergliich zu de kontinentaleuropäische Uurhebergsetz si im amerikanische Rächt die wirtschaftliche Aschbäkt wichtiger als die ideelle. Es isch es federals Gsetz und basiert uf dr amerikanische Verfassig, Artikel I, Abschnitt 8, Paragraph 8:

:*The Congress shall have Power [.. .] To promote the Progress of Science and useful Arts, by securing for limited Times to Authors and Inventors the exclusive Right to their respective Writings and Discoveries.*
(Dr Kongress het d Macht [.. .] dr Fortschritt vo Wüsseschaft und nützlicher Kunscht z fördere, und git de Autore und Erfinder für ä begränzti Ziit en exklusivs Rächt zu was si gschribe, reschbektiv entdeckt häi.)

S Uurheberrächt wird vom Büro für Uurheberrächt, em United States Copyright Office, verwaltet.

## Lueg au
* Gemeinfreiheit
* Fair use

## Weblinks
D Siite vom amerikanische Büro für Uurheberrächt - uf Änglisch.
Zeitzone

D **Zitzone** si Deil vo dr Ärde, wo die gliichi Zit hai. Si si iigfüehrt worde für zum uf dr einte Site Zit em Lauf vo dr Sunne aazbasse, so dass si öbbe am Middag am höggschte Punkt im Himmel schtoht, uf dr andere Site, dass mä, wenn mä vom eint Ort zum en andere fahrt, nit die ganz Zit muess d Uhr neu iischtelle. Hützudag düen die schtaatlige Obrikeite feschtleege weles Gebiet zu welere Zitzone ghört.

## D Iideilig vo dr Ärde in Zitzone
D Oberflächi vo dr Ärde isch in 24 Zitzone iideilt worde, wo jedi 15 Längigrad wiit isch. In erä Zitzone isch überall die gliichi Zit, und s het genau ei Schtund Underschiid zu de beide Zitzone im Oschte und im Weschte. In dr Aawendig vom Brinzip gits vil Uusnahme. So isch ganz Middeleuropa in dr gliiche Zone, au wenn dr ächti Zitunderschiid zwüsch em weschligschte un em öschtligschte Deil meh as a Schdund uusmacht.

Als Wältzit, UTC für *Coordinated Universal Time*, gältet d Zit am Meridian vo Greenwich, wo as Nullmeridian definiert isch. Früehner het men er *Greenwich Mean Time*, abkürzt GMT, gsait. D Atomuhre bruuche UTC as Präzisionszitschtandard.

## Gschichtligs
Bevor d Gschwindigkeit vom Reise im 19. Johrhundert sehr vil grösser worde isch als vorher, isch s Broblem vo dr Gliichzitigkeit chlii gsi, und Zit isch lokal nach dr Sunne feschtgleit worde. S het zwar überzwärchi lokali Obrigkeite gä, wo s andersch hai müesse mache as alli andere, wie zum Bischbil d Schdadt Basel, wo mit ihrer Basler Uhr ä Schtund vo dr Umgäbig abgwiche isch und erscht 1798 sech aabasst hai. 

D Telegrafii und d Iisebahn hai dr Aaschtoss gä, das z ändere, d Telegrafii het s eifach gmacht, lokale Zite z vergliiche und azbasse, und d Iisebahn hets nötig gmacht. In dr Middi vom 19. Johrhundert hai die meischte europäische Schtaate ä Zit feschtgleit, wo für s ganze Schtaatsgebiet zellt het. Das si aber zerscht lokali Zite gsi. Erscht under em Druck vo de grosse Iisebahngsellschafte, wo Koordinierigsschwiirigkeite mit em internationale — und in grosse Flechischtaate wie Kanada oder de Vereinigte Schtaate mid em nationale — Zugvercher gha hai, isch es wältwits Zitzonesyschtem uf erä Komferänz z Washington beschlosse worde.

## Weblingg

* Wältcharte vo de Zitzone uf weltatlas-online.de
* D Zitzone vo de Wält! uf zeitzonen.org
* d Zitzone mit anderne Informazione uf zeitzonen.de
* Zitzonerächner klassisch uf timeanddate.de
9. Jahrhundert v. Chr.

S **9. Joorhundert v. Chr.** hät am 1. Januar 900 v. Chr. aagfange und isch z Äänd gange am 31. Dezember 801 v. Chr.

## Ziitalter/Epoche
In Mitteleuropa fangt d Iiseziit a.

## Ereignis/Entwicklige
* 853 v. Chr. – Schlacht vo Karkar am Orontes zwüsche de Assyrer under em Salmanassar III. und e syrische Koalition.
* 841 v. Chr. – Imne Uufschtand wird de König Li von Zhou uus sinere Hauptstadt verjagt. Das isch s erschti Datum i de chinesische Gschicht.
* um 825 v. Chr. – S eubäischi Lefkandi wird vomne Füürbrand rächt zerschtört. D Tochterschtadt Eretria hät ab jetzt e grösseri Bedütig.
* 814 v. Chr. – Gründig vo de nordafrikanische Schtadt Karthago.
* um 800 v. Chr. – D Iberer händ zum erschte mal Kontakt mit de Phönizier und de Grieche.

## Persönlichkeite
### König vo Assyrie

* Assur-Nasirpal II. (883 bis 859 v. Chr.)
* Salmanassar III. (858 bis 824 v. Chr.)

### König vo Juda
* Asa (910 bis 869 v. Chr)
* Joschafat von Juda (872 bis 848 v. Chr.)
* Joram (Juda) (848 bis 841 v. Chr.)
* Ahasja (Juda) (841 bis 835 v. Chr.)
* Joas (835 bis 796 v. Chr.)

### König vom [[Nordreich Israel|Nordriich Israel]]
* Bascha (909 bis 886 v. Chr.)
* Ela (886 bis 885 v. Chr.)
* Simri (König) (885 v. Chr.)
* Omri (885 bis 874 v. Chr.)
* Ahab (König)(874 bis 853 v. Chr.)
* Ahasja (Israel) (853 bis 852 v. Chr.)
* Joram (Israel) (852 bis 841 v. Chr.)
* Jehu (841 bis 814 v. Chr.)
* Joahas (Israel) (814 bis 798 v. Chr.)

## Erfindige und Entdeckige
* D Aramäische Schrift isch vo de Aramäer öppe 900 v. Chr. us de phönizische Schrift entstande.
* S griechische Alphabet wird siit em 9. Joorhundert v. Chr. brucht und isch e Wiiterentwicklig vo de phönizische Schrift.
Minseln

**Meisele** (IPA: ) oder jünger **Minsle** (amtlich *Minseln*) isch e Dorf im Landkreis Lörrach un sytem 1. Januar 1972 en Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde.

## Geografy
Meisele ligt uff 349 Meter über de NN im Dürrebachdal uff em Dinkelberg und hät e Flächi vo 9,45 Quadratkilometer. Um s Dorf umme hät s Äcker und Weide. S Dorf isch friehner no in Under-, Mittel- und Obermeisele underglydert gsi; d Gränze sin hütt aber nümmi klar erkenntlig.

## Verchehr
Durch Meisele fiehrt d K 6333 wo vo de Rhifälder Chernstadt uff Adelhuse goht; vo dört uß fiehrt d L 139 widder uff Mulburg im Dal vo de Wyse. Usserdem git s im Dorf mehreri Bushaltstelle, wo e Bus in Richtig Schopfe und Rhyfälde haltet.

## Gschicht
Als *Minsilido* wird de Ort erschtmools 754 in re Urkunde vom Cauzbert (Kloschder St. Galle) erwähnt.

D Ritter vo Epdinge sin Bsitzer vom Fronhof gsi und dodemit di wichtigste Grundherre vom Dorf. Trotzdem hät s au e eigene Dorfadel ge. S Rittergschlächt wird zwüsche 1283 und 1358 erwähnt und ursprünglich sin ihri Aaghörige wahrschints Ministeriali vom Kloster St. Galle gsi.

Meisele het frieh zu de Grafschaft Rhyfälde ghört. Bi fast allne Chrieg am Hochrhy isch de Ort e Opfer vo Plündrige und Brandschatzunge gsi. Abber vor allem im Drißigjährige Krieg während de Belagerig vo Rhyfälde durch d Schwede (1634) het Minsle schwer lyde mieße.

Vor de Industrialisierig hät d Meisler Bevölkerig vor allem vo de Landwirtschaft gläbt, noch säller hän sich aber vyli Fabrike in de Gegend agsydelt. Hütt hät s z Meisele weniger wie zä Familie wo im primäre Sektor schaffe.

Sit 1972 isch Meisele e Ortsdeil vo Rhyfälde. Im gnännte Johr isch es ygmeindet worre und hät sither zwei (am Afang drei) Gmeindröt und e Ortschaftsverfassig.

### Wappe
S Wappe vo Meisele git s sit 1902. De goldig Schlüssel und s goldige Schwert uff rotem Grund repräsentiere d Kirchpatrone Petrus und Paulus.

## Kultur
Im örtliche Roothuus isch s Dachgschoß vo Mitglieder vom Fördervorein för d Iirichdig vo me ne Heimatmuseum zu me Ussstellungsruum ussbaut. Dört isch sitt de Eröffnig im Johr 2000 e heimatkundlichi Sammlig z seh: S Dinklbergmuseum. D Schwerpunkde vo derre Sammlig sinn landwirtschaftlichi und husswirtschaftlichi Grätschafte vo vor und nooch de Mechanisierung und usserdem Trachde und andri Kleidigsstücke. Reglmäßig werde Sunderusstellige zeigt.

E Moler, Holzschniider und Dichter, de Alban Spitz, isch in Meisele uff d Welt koo und het dört gwirkt. Di ördlichi Voaastaldigshalle isch nooch ihm benennt.

De seealemannisch Dialektdichter Thomas Burth het die letschte Johr vor sim Tod z Meisele glebt.

## Website
* www.minseln.net – Internetsite vo de Gmeind

## Quälle
* www.gutes-vom-dinkelberg.de
Dietlikon

**Dietlike** oder **Tietlike** (amtlich *Dietlikon*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.

## Geografi
Dietlike liit am Rand vom mittlere Glattaal. S Piet vo de Gmäind umfasst 21,3 % landwirtschaftlichi Flèchi, 30,6 % Wald, 38,2 % Sidligsflechi, 9,2 % Vercheersflechi und 0,2 % Gwässerflechi.

## Gschicht
D Gmeind Dietlike isch wie mer glaubt vomene Allemaa Namens Dietelo gründet worde. Di erscht Urkund wo Dietlike erwähnt schtammt us m zwölfte Jarhundert (1124 als *Dietlinchoven*). Aber mer hät au scho e Nadle usm 15. bis 10. Jarhundert v.&nbsp;Chr. gfunde. S'Problem isch nume das mer sus nöd vil wäiss.
Füfzähzwänzg isch Dietlike dän Reformiert worde.

## Sache vo Früener womer na händ
Nuna es paar Hüüser erinnered as Läbe vor achzähhundert so zum Bischpil s Häfelfingerhuus wo na föllig mit augemass ufbout worde isch oder de alt Speicher im Dorfchärn usem 16te Jarhundert abgseh vo dene Gebäud (und na es paar andere) gits nüme sovil Sache us de eltärä Zit. Öppis vo früener isch zum Bischpil na e alti Kanzle wo scho im Jahr 1947 mit 3700Fr. versicheret isch gsi und äs Fotiarchiv (im Bertea Dorfträff) mit Bilder us em 20.ischte Jarhundert aber äs hät au elteri Bilder vo vor 1899. Zuädam häts i dem Archiv au na ä alti Züricharte.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 22,3 % (Stand 2011).

## Religion
32,8 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 30,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 11,4 %, CVP 3,0 %, EDU 2,6 %, EVP 1,7 %, FDP 12,0 %. GLP 11,0 %, GP 5,7 %, SP 22,1 %, SVP 29,1 %, Suschtigi 1,5 %.

Gmäindspresidänt isch de Kurt Schreiber (Stand 2012).

## Wirtschaft
Z Dietlike het s vil Gwärb we zum Bischpil de Mediamarkt oder de Ikea. Es git z Dietlike drü Schuelhüüser und vili Naherholigsgebiet we zum Bischpil de Büäl zmitzt im Dorf oder de Walderpark bim Banhof. D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,5 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Dietlike ghört zue de Unterländer Mundarte.

## Literatur
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band II: Die Bezirke Bülach, Dielsdorf, Hinwil, Horgen und Meilen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 15). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1943. 
* Hans Peter Treichler: *Zwischen den Strassen*. Orell Füssli Verlag Zürich 1982

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Dietlike
* 

## Fuessnote
Karneval von Schwarzen und Weißen

Dr **Karnevau vo Schwarze u Wiisse** (uf Schpanisch *Carnaval de Negros y Blancos*) esch, nachem Karneval vo Barranquilla, dr zwotgröschd Karnevau vo Kolumbie, u eine vode wechdigschde vo Südamerika. Dr Karnevau findet au Joor, em 5. ("Daag vo de Schwarze") u 6. Jänner ("Daag vo de Wiisse"), z'Pasto, Kolumbie, schdatt.

A de Däag vorem offizieue Karnevau hets angeri, fasnachtsänlechi Omzög: am 28. Dezämber dr "día de los Santos Inocentes"; am 31. Dezämber dr "desfile del año viejo"; am 3. Jänner dr "Carnavalito" (Karnevau vo de Chinder); am 4. Jänner dr Omzog vor "Família Castañeda".

Schbezieuu a däm Karnevau esch dass während dene Dääg uf de Schdrasse vo Pasto rechtigi Schuum- u "Kosmetik"-schlachte schdattfinde: dr Schuum (wome uf schbanisch *carioca* nennt; s'chömi vom Karnevau vo Río de Janeiro) chame i Fläsche a jedere Schdrasseegge choufe; ds kosmetik- oder zemäntähnleche Pouver (wome uf schbanisch *talco* nennt) ebefaus.

## Weblinks
*https://web.archive.org/web/20070106133233/http://www.carnavaldepasto.org/-Corpocarnaval- Corporación oficial del carnaval de Negros y Blancos (of schbanisch).
*-Periódico de la UN, El carnaval de Pasto: oxígeno de una identidad (of schbanisch).
*-Colombia turismo, Carnaval de Negros y Blancos (of schbanisch).
Ratten

Di ächte **Ratte** (*Rattus* sp., alemannischi Näme), bilde e Gattig in de Underfamilie vo de Altwältmüs (Murinae) innerhalb vo de Langschwanzmus-Familie und ghöre drum züe de Nagedier (Rodentia).

## Merchmol
Ratte hän e spitzi Schnauze und e gspalteni Oberlippe. D Fieß und de lang Schwanz mit Schuppering sin numme wenig oder gar nit behoort. Di schwarzi Husratte isch mit re Chopf-Rumpf-Längi vo 16-23 Zäntimeter chleiner wie di graubruni Wanderratte mit 18-26 Zäntimeter. E wichtigs Underscheidigsmerchmol isch s Verhältnis vo Chopf-Rumpf- züe Schwanzlängi. De Schwanz vo de Husratte isch immer länger wie de Chörper und bi Wanderratte meistens chürzer, sälte genauso lang wie de Rumpf. Au d Ohrlängi underscheidet sich arttüpisch. D Farbä si meischtäns nid ser hell ussärt i wenigä Fäll bis cremfarbig, dänn heissäts "agouti" ([aguti]uusgschprochä.)

## Verbreitig und Läbensruum
Über de große Bekanntheitsgrad vo de Kulturfolger under de Ratte cha mer lycht überseh, dass d Mehrzahl vo de Arte verborge in de tropische Wälder läbt. Im Gfolge vom Mänsch hän sich e baar Arte vo dört über di ganzi Wält usbreitet. Insgesamt gits 54 verschideni Rattenarte.

## Läbenswis
Ratte läbe in Gruppe zämme. Männli und Wybli werre dodeby nit trännt. Sozialpartner markiere sich gegesitig mit Urin, zum de Zämmehalt vo de Gruppe stärche. S handelt sich um extrem soziali Dier.

## Ernährig
Ratte sin ächti Spezialiste uff de Gebiet Überläbe und Abasse. D Rysratte und d Bambusratte hän ihri Nämme kriegt, wyl si sich fast usschließlig vo Rys bzw. Bambus ernähre. In Not-Zite chönne si sich zwar vo de abendüerligste Sache wie bispylswis Seifi, Läder, Babier, Tekschtylie und Holz ernähre, wenn si d Wahl hän, no ziehn si aber vegetarischi Läbesmittel vor.

## Fortpflanzig
Ratte sin zimli fruchtbari Dier. Scho im Alter vo sechs Wucht trättet bi ne d Gschlächtsryfi y. Pro Johr chunnt e Rattewybli uff sechs bis acht Würf, de Durchschnitt litt bi vier. Di Junge (pro Wurf sin s fümf bis zäh) chömme im März/April und im Septämber uff d Wält. Aber numme ca. fümf Prozänt überläbe s erschte Johr.

## Literatur
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999, ISBN 0-8018-5789-9
* Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (Hrsg.): *Mammal Species of the World*. 3. Ausgabe. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 0-8018-8221-4.
* Emilie Lecompte, Ken Aplin, Christiane Denys, François Catzeflis, Marion Chades und Pascale Chevret: *Phylogeny and biogeography of African Murinae based on mitochondrial and nuclear gene sequences, with a new tribal classification of the subfamily.* In: BMC Evol. Biol. 8:199 (2008), S. 1-21. Fulltext
* Wolfgang Maier: * Rodentia, Nagetiere*. In: Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere*. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg – Berlin 2004, 712 Seiten, ISBN 3-8274-0307-3.
* Heide Platen: *Das Rattenbuch. Über die Allgegenwart unserer heimlichen Nachbarn*. Goldmann Verlag, 2001, 313 Seiten, ISBN 3-442-15005-1.

## Weblink

*
Stefanie Heinzmann

D' **Stefanie Heinzmann** (üsgsproche *Stefani Heynzmah*) (* 10. März 1989 z Vischp) isch en Walliser Sängeri und sit 2005 Frontfreu voner Mundart-Rockband *[[Bigfisch]]* gsi. Solo singt schi vor allem Soul und Funk, und zwar uff änglisch. Schi läbt z'Eyholz bi Vischp.

## S Lääbu un s Schaffu
Dumu breitu Publikum isch d'Stefanie Heynzmah als Gwinneri vom Casting-Wettbewerb SSDSDSSWEMUGABRTLAD („**S**tefan **s**ucht **d**en **S**uperstar, **d**er **s**ingen **s**oll, **w**as **e**r **m**öchte, **u**nd **g**erne **a**uch **b**ei **RTL** **a**uftreten **d**arf!“ : Där Stefan süecht där Superstar wo singe sell was är wellti und gäru öi bi RTL üfträttu darf) bikannt wordu, wo vo Oktober 2007 bis Jänner 2008 als Teil vo dr Färnsehsändig TV total mit dum Stefan Raab üsgschtrahlt wordu isch. Scho ei Tag noch dum Siig im Final isch am 11. Jänner 2008 ihrusch Finallied "My Man Is A Mean Man" als Singl veröffentlicht wordu. Ihrusch erscht Album chunnt am 7. März 2008 üsa. Der erschtmalig Siig vanera Schwiizeri binera ditschu Kastingschow hett iner Schwiiz es ordentlichs Prässeecho üsglest. 

Sid 2013 isch schi Coach und Jurymitglid bi dr Singshow *The Voice of Switzerland.*

2020 isch d Heynzmah biner Show Swiss Music Awards als beschti Schwiizer Musikeri vam Joor 2019 uszeichnet cho.

## Diskografii

### Albe
* 2008: *Masterplan*
* 2009: *Roots to Grow*
* 2012: *Stefanie Heinzmann*
* 2015: *Chance of Rain*
* 2019: *All We Need Is Love*
* 2021: *Labyrinth*

### Single
* 2008: *My Man Is a Mean Man*
* 2008: *Like a Bullet*
* 2008: *Revolution*
* 2008: *The Unforgiven*
* 2009: *No One (Can Ever Change My Mind)*
* 2009: *Unbreakable / Stop*
* 2010: *Roots to Grow*
* 2012: *Diggin’ in the Dirt*
* 2012: *Show Me the Way*
* 2013: *Fire
* 2015: *In the End*
* 2015: *On Fire*
* 2015: *Stranger in this World*

== Lüeg öi ==
* [[Bigfisch]]

== Weblink ==

* [http://www.stefanieheinzmann.de Offizielli Website (vo Universal)]
* [http://tvtotal.prosieben.de/show/specials/ssdsdsswemugabrtlad/11211.html Portrait vo dr Stefanie Heinzmann bi *TV total*]
* 

=== Quelle ===
* [https://web.archive.org/web/20090918021251/http://www.blick.ch/people/stefanie-heinzmann-80364 *Unser Sing-Sch(p)atz flog allen davon*] (Blick online)
* [http://www.20min.ch/unterhaltung/tv_news/story/30887884 *Das Wallis hat den Superstar (DWHDS)''] (20minuten.ch)
Bigfisch

**Bigfisch** (esie eu *Bigfish* gschriibu) isch en jungi Müsiggruppa üssum Oberwallis (Schwiiz) gsi. D Gruppa hett sich 2005 zämmugfunu. Ihri Lieder sind fasch üsschliesslig uff Wallisertiitsch gsi und hän eu meischtens vo Oberwalliser Lokaltheme ghandlunt. Entsprächund haind schi eu fast nummu im Oberwalliser Konzärt gä. Schi sind im Oberwallis zimli populär gsi.

Bigfisch hätt üss dr Stefanie Heinzmann (Gsang), Ephri Salzmann (Drumset), Dani Blatter (E-Gitarre), dum Marco Mazotti (Bass) und dum "Blues-Ralph" (Gsang) bstande. 

Durch d Solokarriera vo dr Stefanie Heinzmann isch eu ihri Gruppa Bigfisch in dr Üsserschwiiz (wie d Walliser d andru Schwizer Kanten üsser dum Wallis nennunt) und gar international bikannt wordu.

Im 2008 hät sich d Gruppa üfgleest. Vo 2009 bis 2010 sind dr Daniel Blatter und Marco Mazotti mit dr neue Gruppe «BischFrisch» üfgeträtte.

## Chumm ins Wallis
«Chumm ins Wallis» isch die erscht Single (EP) vo Bigfisch gsi un isch im 2007 üssacho. Tracklist: Chumm ins Wallis - Seeluverwandt - Mahlzit - Märliland - Remix Chumm ins Wallis.

Ihre Titel "Chumm ins Wallis" isch vom Radio Rottu Oberwallis zum gregsstu Walliser Hit vo allne Zyte gwählt wordu.

## Füessnootu
Total Chaos

**Total Chaos** isch e Rapgruppe, wo ursprünglich in Innsbruck ihri Heimat gha hät. Total Chaos rimt uf dütsch. De MC *Manuva* isch für d Tegscht verantwortlich und de DJ *D.B.H* für d Beats, d Cuts und d Scratches. Ide Tegscht vom Manuva dreht sichs nöd um Battletegscht. Er beschribt verschideni Stimmige, wo er erläbt hät und redet über neui Perspektive. Ihres erschte Album "werwaswannwiewo", wo 1997 erschine isch, gilt imerno als wägwiisends Album im ööschtrichische Rap.

Total Chaos bildet zäme mitem *Blumentopf* vo Münche und *Texta* vo Linz d Kaleidoskop-Clique. 2001 händs zäme e EP namens *Kaleidoskop* veröffentlicht.

## Diskografi
* 1995: ... aus dem wilden Westen (EP / CD)
* 1997: Mach die Augen zu (auf meiner Reise) (12" / MCD)
* 1997: WerWasWannWieWo (LP / CD)
* 1999: Die 2 (EP / CD)
* 2001: Das Mic (12" / MCD)
* 2001: Gute Gründe (12" / MCD)
* 2001: Energie (12" / MCD)
* 2002: Worte & Beats (LP / CD)

## Weblinks
*Total Chaos
*Manuva
Fraunhofer Saitenmusik

D **Fraunhofer Saitenmusik** isch a iiberregional bekannte bayrische Gruppe vo drei Muusikar, wo mitnand auf verschiidene Arta vo Saiteinschtrument schpiiled. Scho im Johr 1978 händ sich d Heidi Zink (†) und dr Richard Kurländer zämed due und händ dia Gruppe grindet. 1981 isch dann dr Gerhard Zink drzuekumme. Zeitweis hot au dr Jörg Weickl mitgschpielt.

De Name hot dia Gruppe vo dear Wirtschaft, wo si grindet woore isch, nämlich in uinar vo dr scheenschte und älteschte Wirtschafta in Mincke, im *Wirtshaus im Fraunhofer*. Dett gibts au a scheene Kleikunschtbiine.

S Repertoire vo dr Fraunhofer Saitenmusik basiert auf dr traditionelle bayrisch-allemannische Volksmuuseg, aber mit kulturelle Eifliss aus'm ganze europäische Kontinent, bsonders aus'm irische, nordische und slawische Bereich. Abr au vo mittlalterlicher und klassischer Muuseg und vu huitige musikalische Strömunga länd sich dia Muusikar beeiflusse.

Inzwische isch dia Gruppe scho a richtige bayrische Inschtitution woore. Sogar dr Minischterpräsident frooget nooch, ob se it mitkumme wänd, wenn a fir a Auslandsreis a baar tipische Repräsentante fir dia bayrische Kultur braucht.

D Leit saaget oft, wenn se aus'm Konzert vo dr Fraunhofer Saitenmusik kummet, und au d Kommentatore vo de Zeitunga, dass dees a ganz a kherige Muuseg gwea wär.

## CD's, wo bisher rauskumme sind
* 1983: Volksmusik in schwierigen Zeiten
* 1985: Gegen den Rhythmus der Zeit
* 1986: Nr. 3
* 1989: Zwischenklänge
* 1993: Gfanga hams es!
* 1993: Excursionen
* 1996: '96
* 1998: Das Album 1978 – 1998
* 1998: … zur Weihnachtszeit
* 2002: Dezember
* 2005: Klangräume
* 2007: Dreissig
* 2010: Nordsüd
* 2016: Aufwind

### Ekschterne Seite
D Internet-Seite vo dr Fraunhofer Saitenmusik
Bewegliche Feiertage

En Fiirtig isch denn biweglich, wenn er nöd uf en bstimmte Kalendertaag fallt. Bstimmt werd er noch em Ostertermin. De Ostersunntig fallt jewils uf de erst Sunntig noch em Früeligsvollmoo, da haisst em Vollmoo noch de Früeligs-Tagundnachtgliichi um de 21. März. Nöd all Tääg geltet as ofizielli Fiirtig.

## Osterzyklus
### Fasnacht und Fastezit
Im früene Mittelalter het d Fastezit 40 Tag vor Oostere aagfange, so ass d Fasnacht denn gendet het. Im Konzil vo Benevent ane 1091 het mer aber bischlosse, ass die sechs Sünntig kai Fastetäg sind und drum isch de Aafang vo de Fastezit um sechs Täg verschobe, uf de Äschermittwuch. 
Well aber nöd all Piet dere Reglig gfolget sind, sind hüt d Fasnachtstermin verschide. D Herrefasnacht oder Pfaffefasnacht fangt am Sunntig (Lätare) vor em Äschermittwuch aa und d Puurefasnacht oder di «Alt Fasnacht» em Sunntig (Invocavit) noch em Äscheremittwoch. D Fasnachtsbrüüch und d Näme vo de ainzelne Fasnachtstäg änderet starch vo Ort zu Ort, am bikanntiste sind d Lozärner und Basler Fasnacht. D Fastezit, wo noch de Fasnacht chunnt, erinneret an 40tägig Ufethalt vom Jesus i de Wüesti.

### Charwuche und Oostere
D Charwuche und s Osterfest sind s wichtigst christlichi Fest. Si fangt am Palmsunntig aa, en erinnerig an Jesus, wo uf emen Eseli i d Stadt Jerusalem grittet isch und d Lüt hend em mit Palmwedel zuegwunke. Em Hoodunnstig isch er noch em Oobigmool verhaftet wore. Em Charfritig ("Liidefriitig") isch er gchrüzigt worde, drum isch de en Truurtag. Am Pessahfest, wo immer bi Vollmoo stattfindet isch er den Uferstande und so isch Ostere en Froidetag.

### Uuffert und Pfingste
De Uferstandni Jesus het sich 40 Tag lang sinene Jünger zaigt und isch denn is Himmelriich gfaare und a Pfingste het sich de Hailig Gaist a de Apostel offebart.

## Liste vo de bewegliche Fiirtig

## Anderi biweglichi Fiirtig
Au anderi Fiirtig sind nöd fest an es Datum bunde, aber unabhängig vom Ostertermin, so de Muettertag, wo uf de zwait Sunntig im Mai fallt oder s Zörcher Sächsilüüte, wo maist uf de dritt Meentig im April chunnt. De Aidgnössisch Bettag fallt uf de dritt Sunntig im Septembr. Au die lokaale Chilbitääg falled i de Regle uf e bestimmts Wuchenend.

## Daate vo de wichtigere Fiirtig
Feiertage

En **Fiirtig** (odr **Fiirdääg**) isch en Tag, wo e bsundrige Aalass gfiiret werd und wo mängmol au meteme bestimmte Bruuch verbunden isch. Da cha privat si, wie de Giburtstag, oder religiöös wie d Wienachte oder au politisch wie en Nazionalfiirtig. Jedes Land und au vil Regione hend gsetzlich vorgschribnigi Fiirtig, wo de Arbetsgeber em Arbetsnemer frai mue gee. Underschide werd au zwüschet feste Fiirtig, wo ufe bistimmts Datum falet, und biwegliche Fiirtig, wo vom Ostertermin abhängig sind.

Die wöchentlige Ruhedäg, dr Sunntig bi de Christe, dr Samstig (Schabbat) bi de Jude und dr Fritig bi de Muslime, si zwar au Fest- odr Fiirtig, wärde aber im allgemeine vo de nit-wöchentlige Fiirtig underschiide. Wemmä alli arbetsfreie Däg meint, redet mä im christlige Kulturkreis vo Sunn- und Fiirtig.

## Fiirtig im alemannische Sprochruum
Uufgfüert sind politisch und christlich prägti Fiirtig.

Erchläärige zu de Tabele: VA Voradlberg; FL Liechtestää; CH Schwiz; BW Bade-Württeberg inkl. Bayrisch Schwoobe. För d Schwiz sind nu die Täg agee wo Bundeswiit anerchennt sind oder wo i de allermaiste Kantöö geltet. Nöd ufglistet sind d Tääg vode Fasnacht.

## Jüdischi Fiirtig
Die jüdische Fiirtig wärde noch em jüdische Kaländer gfiirt, ä Mondkaländer wo mit Hilf vo Schaltmöned mit em Sunnejohr synchronisiert isch, so dass d Fester immer in dr gliiche Johresziit gfiirt wärde.

Die wichdigere jüdische Fest si:

Im Herbst:
* Rosch haschana (hebr. ראש השנה Neujohrsfest, 1./2. Tischri)
* Jom Kippur (hebr. יום כיפור Versöhnigstag, 10. Tischri)
* Sukkot (hebr. סוכות Laubhüttefest, 15. - 23. Tischri)
* Schmini Azeret (hebr. שמיני עצרת der achte Festtag, 22. Tischri)
* Simchat Tora (hebr. שמחת תורה Torafreud, 23. Tischri)

Im Winter:
* Chanukka (hebr. חנוכה Weihfest, 25. Kislew - 2. Tevet)
* Tu biSchevat (hebr. ראש השנה לאילנות Neujohrsfest vo de Bäum, 15. Schevat)
* Purim (hebr. פורים Fest vo de Los, 14. oder 15. Adar)

Im Früelig:
* Pessach (hebr. פסח Überschreitig, 14. - 22. Nisan)
* Schawuot (hebr. שבועות Wuchefest, 6. - 7. Siwan)

## Islamischi Fiirtig
Die religiöse Fester wärde vo de Muslim noch em islamische Kaländer gfiirt. Das isch ä Mondkaländer und s Johr isch dorum öbbe elf Däg chürzer as s Sunnejohr und d Fester wandere dur alli Johresziite. Wil dr Stand vom Mond mit em Aug festgstellt wird, cha s in verschiidene Länder Underschiid vo ei odr zwei Däg bi dr Bestimmig vom Monedsafang gä.

Die wichdigste islamische Fest si:
* *[[Ramadan]]*, dr Fastmoned , (arabisch رمضان) im Moned Dhu l-hiddscha (arabisch ذو الحجة)
* *Id el Adha*, s Opferfest (arabisch عيد الاضحى), am 10.Dag vom Moned Dhu l-hiddscha
* *Id el fitr*, s Bräche vom Faste, (arabisch عيد الفطر), am letste Dag vom Ramadan. Mä sait em au dr Chlii Bairam.
* Dr *Grooss Bairam*, siibzig Däg noch em Chlii Bairam
* Dr Geburtsdag vom Mohammed
* Dr Geburtsdag vom Hussein

## Buddhistischi Fiirtig
D Buddhiste fiire Däg, wo mit em Buddha siim Läbe z due hai:
* Dr Dag vo dr Geburt vom Buddha
* Dr Dag vo dr Erlüüchtig
* Dr Dag vom Nirwana

## Lueg au
* schulferien.org alles über Schuelferie, Kaländer und Fiirtig (A, CH, D, F, FL usw.)
Der verwünschte Prinz

S **Märli vom verwunschene Brinz** isch än alt-ägyptischi Gschicht. Si het deilwiis uf em Papyrus Harris 500, wo im zweite Johrduusig vor dr Ziitwändi gschriibe worden isch, überläbt. Es git Gelehrti wo dänke as s Ändi vo dr Gschicht, wo verlore gangen isch, glücklig gsi sig wie in de hütige Märli, und as dr Name, wo mä dr Gschicht ge het, ä chlii z druurig sig.

## Zsämefassig
Wo dr Bueb vom König vo Ägypte ändlig uf d Wält cho isch, si die siebe Hathor-Göttinne cho und hai vorusgsait, ass dr Bueb wäge emenä Krokodil, enerä Schlang oder emenä Hund wurd schtärbe. Dr König het druf befohle, dr Bueb im enä abglägene Huus ufzzieh, won em nüt chönt bassiere. 

Aber wie dr Brinz gross worden isch, het er nüm welle iigschbeert si und isch ins Land Nahrin zooge. Dört isch a Brinzässin im enä hoche Durm iigschbert gsi, und ihre Vater het verschbroche, ass si dä wurd hürote, wo bis zu ihrem Fänschter chönt uufegumpe. Vil jungi Manne si vo wit ewäg cho und hai s brobiert. Nume dr Brinz isch hoch gnueg gumpt, und het dörfe d Brinzässin hürote. Aber em König het er nit verrote, wär er isch und het nume gsait, ass er vo dehaim häig müesse furtgoh wäge siner Schdiefmueter. Siner Frau aber het er d Wohret verzellt. Si het afo uffbasse, ass em nüt bassiert und het en vor erä Schlange grettet. 

Schböter isch dr Brinz mit sim Hund go schbaziere, und dä het afo schwätze und het em gsait, ass er sis Schiggsal sig. Dr Brinz het so Angscht übercho, ass er zum enä See grennt isch, won es Krokodil ihn gschnabbt het, aber anschdatt ihn z döde, het er em müesse verschbräche, ass er em wurd hälfe gegen ä böse Geischt, wo im See läbt. (S Ändi vo dr Gschicht isch verlore gange.)

## Quelle
*M. Lichtheim, *Ancient Egyptian Literature*, vol.2, 1980
Rügín

**Rügín** (usgsproche *rüdschíng* ) oder *Rüsgín* (usgsproche *rüschdschíng* ) isch en alte Tessiner und Comer Sozioläkt, wo nume im Val Colla (hinter Lugano) und im lombardische Val Cavargna änet de Gränze gredt worde isch. Es isch d Gheimsprooch (italienisch *gergo*) gsi vo de Chesselflicker. Hüt isch die Sprooch, wo eigeni Wörter gha het und vo anderne italienischsproochige Lüt nit verstande worde isch, ganz usgstorbe. 1937 oder 1938 het s Schuelradio TSI no e Schuelsändig gmacht (sog. Radioscuola), nocher isch d Sprooch verschwunde. En ähnlichi Ghaimsprooch isch s *[[Taróm]]* gsi, wo d Chämifäger im Verzascatal gredt händ.

Bispil:
* *artibie* «Brot»
* *gnifel* «Bueb»
* *gnifela* «Meitli»

Dr Tessiner Dialäktschriftsteller Ugo Canonica (1918–2003) het s Rügín lo i si Poesii iifliesse.

## Literatur und anderi Quälle
* Oskar Keller: *Die Geheimsprache der wandernden Kesselflicker der Val Colla, Tessin.* I: *Volkstum und Kultur der Romanen* 1934, 7.&nbsp;Johrg., 1.&nbsp;Heft, S.&nbsp;55–81.
* Nicola Arigoni: *[http://www4.ti.ch/fileadmin/DECS/DCSU/AC/CDE/mediateca/proposte_di_lettura/na-canonica.pdf La poesia di Ugo Canonica tra lingua e gergo]* (PDF).
* Franco Lurà, Dario Petrini: *I segni dell’altro. Interferenze, prestiti e calchi nei dialetti della Svizzera italiana.* Useggää vo dr Schwyzerische Akademy vo de Geischtes- und Sozialwüsseschafte. Bern 2012 (Sprachen und Kulturen, Heft&nbsp;4; Digitalisat).
* ''Il Rügin'' – mit eme Täggschtbiischpil.

## Einzelnoochwyys
Tabak

Dr **Tubak** isch es sorteriichs Produkt uus dr Landwirtschaft. Es wider us de Bletter vo de Pflanze us der Gatti Tabak (*Nicotiana*) gwunne. I dere Gattig gits öppe 75 Arte. Aber nur zwee Arte spile i der Tabakproduktuon e wichtigi Rolle. Nämlech der Virginisch Tabak (*Nicotiana tabacum*) u der Buure-Tabak (*Nicotiana rustica*). Ds Produkt gilt als Gnuss- und Suchtmittel.

D Aawändigsmöglechkeite vom Tubak si viufäutig: Me cha Tubak rouke, meischtens i Cigerette oder Pfiife, schnupfe (Schnupftubak) , schigge (choue) odr uf angeri wiis oral iinäh (z.&nbsp;B. aus Snus). Schpeziell z erwähne si Cigarre oder ou Cigarillos. Anschtatt wie bi de Cigerette Papiir, nimmt me bi de Cigarre es ganzes, schöns tröchnets Tubakblatt zum der Tubak iiwickle.

Dr Begriff "Tubak" erschiint i Redewändige (*schtarche Tubak* oder *bis anno Tubak* / ''bis äned Tubak''). Druus abgleitet worde isch ds Verb "tubakne" (zum Bischpil: *Weimer go tubakne* - so fragt me öpper ober mit chunnt eis go rouke).

## Literatur

* Jacob Wolf: *Der Tabak und die Tabakfabrikate*. Leipzig 1912.
* Manfred G. Raupp: *Die Entwicklung des Tabakanbaus in Deutschland unter besonderer Berücksichtigung der Entwicklung in der Gemeinde Staffort*. Nürtingen 1962. 
* Armando Hunziker: *The Genera of Solanaceae*. A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001. ISBN 3-904144-77-4.
* Arnold Hauck: *Duwaggbreche in Stutensee*. Stutensee Hefte, Stadt Stutensee 2003.

## Weblingg

* Nicotiana – Iidrag in der «Flora of China»
* Tubak – Abau, Verarbeitig – Chäutubak, Schnupftubak, Zigarette
Forseti

De **Forseti** (aisl. „Vorsitzer“) isch i de nordische Mythologii de Richter vo de Götter und zällt zu de Ase. Er isch de Soo vom Baldr und vo de Nanna und sin Palast haisst Glitnir. Obwoll de Gott nu ide Edda erwähnt werd, so schint er doch e gwüssi Vereerig gfunde ha, wie de Ort *Forsetlund* (»Forseti-Hain«), wo am Oslofjord lit, bizügt.

## Fosite
I de früemittelalterliche Schrifte werd d Insle Helgoland i de Nordsee *Fositesland* gnennt, well uf ere e Hailigtum vom Gott **Fosite** glegen isch, mit ere hailige Quele, wo mer nu under absolutem Schwige het töre devo trinke. Zudem isch s Vee wo do gwaidet het em Fosite gwiicht gsii und s het drum nöd tööre tödet were. De Misiionar Liudger het da Hailigtum im Joor 785 kaputt gmacht.

Dur falschi Lesige vo de alte Schrifte isch den im Mittelalter vo Helgoland en "templum Fostae vel Phosetae" uuftaucht, wo denn mit 
"templum Vestae" latiniseiert worden isch und somit fälschlicherwiis mit de römische Herdgöttin Vesta vergliche worden isch. Drus hend denn Romantiker und Noihaide et Göttin **Fosta** ersune, wo aber tatsächlich sich nie i alte Schrifte findet.

Öb de Gott Fosite aber au mitdem nordische Forseti gliichgsetzt werde cha isch frooglich, well di baide Näme nöd würkli öberiistimet.

## Büecher
* Jacob Grimm: *Deutsche Mythologie* Coburg: K.W. Schütz-Verlag 2001, ISBN 3-87725-133-1
* Rudolf Simek: Lexikon der germanischen Mythologie. Stuttgart (3. Uuflaag) 2006. ISBN 978-3520-36802-4.
Tal der Könige

S **Daal vo de König** (Arabisch: وادي الملوك *Wadi Biban el-Muluk*) isch es Daal im Süde vo Ägypte uf em Weschtufer vom Nil. 

Während em ägyptische Neue Riich vom 16. Johrhundert BCE bis zum 11. Johrhundert BCE isch dört d Nekropole vo Thebe gsi, und d König und Adligi hai sich dört in Gräber lo begrabe, wo us em Felse vom Bärg uusegmeisslet worde sii. Dr erscht König wo do sis Grab het lo baue isch dr Thutmosis I. gsi, dr letscht isch dr Ramses XI, wo sis Grab aber denn nit bruucht het.

Die meischte Greber si scho im Alterdum usgraubt worde. Wäge däm het me in dr Dritte Zwüschezit under em Scheschonq I. Mumie us de meischte Greber usegno und si in Sammelgreber widr begrabe, im allgemeine ohni ihre Schmuck.

Dr berüehmtischd Fund im Daal vo de König isch im änglische Ägyptolog Howard Carter (1874 – 1939)  glunge, won er 1922 s Grab vom Pharao Tutanchamun gfunde het. 

Zue de unterirdische Greber ghöre au überirdischi Dotetämpel, wom enä Hüüser vo Millione vo Johr gsait het, und wo mä am Fuess vo de Bärg baut het. Ä baar vo de wichtigere si d Tämpel vo dr Hatschepsut, vom Amenhotep III., vom Ramses II. und vom Ramses III.

## Quelle
Anna-Maria Ravnopolska-Dean

D' **Anna-Maria Ravnopolska-Dean** (bulg.:Анна-Мария Равнополска-Дийн; * 3. Auschte 1960 z Sofia) isch en bulgarischi Komponisti und Harfinisti.

## Biografi
Si esch z Bulgarie uff d'Wält cho und hed z Rumänie (bi dr Liana Pasquali) und i de-n USA (bi dr Susann McDoanald) schtudierd. Si isch au i dr Carnegie Hall uffträtte.
Im Johr 1992 esch si Mitbegründeri vo dr amerikanische Universität z'Bulgarie gsi.
2003 hed si ihri erschti Komposition - "Improvisation" - gschribe im Stil vo dr bulgarische Volksmusig.

## Wärch
### Kompositione
*  Improvisation (Harfe), 2003
* Die Schildkrötens Schloss (Harfe), September/Herbstmonet 2003 
*  Vier Haikukompositionen (Harfe), Wyymonet/Oktober 2003 
*  Waltz und Berceuse (Klavier), Wintermonet/Novämber 2003 
*  Rap Tango (Harfe), Wintermonet/Novämber 2003 
*  Suite (8 Tänzen): Ländler, Tango, Fandango, Horo, Kazachok, Arabische Tanz, Pavane.(Harfe) Aprile 2004
*  Traviata-Fantasie ,(Harfe) Juni/Broochet  2005
*  Zwei Haikukompositionen (Harfe), Hornig/Feber 2006 
*  “Der mystik Trompeter”(Walt Whitman)(Harfe), Hornig/Feber 2006 
*  Fünf Haikukompositionen-“Solo Honkadorae Renga” (Harfe), Hornig/Feber 2006

## Diskografi
* Bulgarian Harp Favorites, CD 2003 
* Legende: French Music for Harp, 1999 
* Harpist at the Opera (honoring the Donizetti bicentennial), CD, 1997 
* Harps of the Americas (Paraguayan and pedal harps), CD, 1996 
* Erich Schubert Pop Harp Festival, 1994 
* A Harpist's Invitation to the Dance, 1992

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20080115095957/http://home.aubg.bg/faculty/amrdean/
Mundilfari (Mythologie)

De **Mundilfari** isch i de Edda de Vatter vom Mani (aisl. Máni »Moo«) und vo de Sol, (aisl. Sól »Sunn«).

De Riis Mundilfari het sini baide Chinder ase höbsch gfunde het, as er si noch de Sune und em nochem Moo binennt het. Drum hend d Götter di baide gnoo und als Lenker vom Moo- und Sunnewage bestimmt, wobi baid vomene Wolf verfolgt werdet, de Sköll (»Spott«) verfolgt d Sune und de Hati (»Hasser«) de Moo. De Mani het underwegs di baide Chind Bil und Hjuki ufgnoo, wo mer as Flecke im Moo gsiet. D Sol isch mitem Glenr (»Glanz«) verhüüroteet und d Ross wo de Sunwage züchet haisset Alsvidr und Arvakr.

Nochem Mundilfari isch en Saturnmoo binennt.

## Büecher
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Uflaag) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4