open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rote Liste für Baden-Württembergs Fische, Neunaugen und Flußkrebse

Uf dr **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Roote Lischt]] vu dr Fisch, Nyynauge un Flusschräbs z Baade-Wiirtebäärg** sin im Joor 2014 75 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Fischaarte, drei Aarte vu Nyynauge un nyyn Flusschräbaarte gstande.

## Fisch

## Nyynauge

## Flusschräbs

Legänd:
* 0: uusgestorbe oder verscholle
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* R: extreem sälteni Aarte und Aarte mit geografischer Reschtriktion
* i: gfeerdeti Dieraarte, wu wandere
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* *: uugfeerdet
* ♦: nit gwäärtet

## Literatur
* J. Baer, S. Blank, Ch. Chucholl, U. Dußling, A. Brinker (2014): *Die Rote Liste für Baden-Württembergs Fische, Neunaugen und Flußkrebse.* Ministerium für Ländlichen Raum und Verbraucherschutz Baden-Württmberg, Stuttgart, 64 S.

## Weblink
* Rote Liste für Baden-Württembergs Fische, Neunaugen und Flußkrebse
Rote Liste der Brutvogelarten Baden-Württembergs

Uf dr **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Roote Lischt]] vu dr Bruetvoogelaarte z Baade-Wiirtebäärg** sin im Joor 2013 260 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Voogelaarte gstande. Vu däne Aarte hän 199 dr Status I ghaa (yyhaimischi Aarte, wu reegelmääßig bruetle), 20 Aarte dr Status II (Aarte, wu uureegelmääßig bruetle), 33 Aarte dr Status III (Neozoe: Aarte, wu främd im Biet sin) un 8 Aarte dr Status IV (Aarte, wu mer s z weenig iber si waißt).

Legänd:
* 0: uusgestorbe oder verscholle
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* R: extreem sälteni Aarte und Aarte mit geografischer Reschtriktion
* i: gfeerdeti Dieraarte, wu wandere
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* *: uugfeerdet
* ♦: nit gwäärtet

## Weblink
* Landesanstalt für Umwelt, Messungen und Naturschutz Baden-Württemberg: Rote Liste und kommentiertes Verzeichnis der Brutvogelarten Baden-Württembergs, 6. Fassung. Stand 31.12.2013
Rote Liste und Artenverzeichnis der Großschmetterlinge Baden-Württembergs

In dr Publikation **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Rooti Lischt]] un Aarteverzaichnis vu dr Großschmätterling z Baade-Wiirtebäärg** sin anne 2004 1170 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Schmätterlingsaarte ufgfiert.

Legänd:
* 0: uusgestorbe oder verscholle
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* R: Relikt oder isolierte Voorposchte
* i: gfeerdeti Dieraarte, wu wandere
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* *: uugfeerdet
* ?: nit sicher
* -: im Natuurruum nit verdrätte
* (): chunnt im Natuurruum nume am Rand voor
* ~: nit sicher noogwiise

## Literatuur
* G. Ebert, A. Hofmann, O. Karbiener, J.-U. Meineke, A. Steiner, R. Trusch (2008): *Rote Liste und Artenverzeichnis der Großschmetterlinge Baden-Württembergs (Stand: 2004) unter Mitarbeit von Bartsch D., Bläsius R., Geissler-Strobel S., Hafner S., Hermann G., Meier M., Nunner A., Ratzel U., Schanowski A. und Steiner R.* (Excel)
Rote Liste und Artenverzeichnis der Laufkäfer Baden-Württembergs

In dr Publikation **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Rooti Lischt]] un Aarteverzaichnis vu dr Laufchääfer z Baade-Wiirtebäärg** vu 2006 sin mit Stand Oktoober 2005 416 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Laufchääferaarte ufgfiert.

Legänd:
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* G: waarschyns gfeerdet, mer waißt aber nit gnue
* R: extreem sälteni Aarte und Aarte mit geografischer Reschtriktion
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* *: uugfeerdet
* D: Daate defiziteer

## Literatuur
* J. Trautner (2006): *Rote Liste und Artenverzeichnis der Laufkäfer Baden-Württembergs.* Naturschutz-Praxis, Artenschutz 9. (Online) (Excel)
Johanna Näf

D **Johanna Näf** (* 26. Juni 1944 z Stans) isch e Schwiizer Molerin, Plastikerin und Fotografin.

## Läbe

D Johanna Näf isch z Stans ufgwachse. Nach ere Musigusbildig vo 1972 bis 1974 z Zug het si vo 1979 bis 1982 d F+F Schule für experimentelle Gestaltung Zürich bsuecht und het es Praktikum in eme Bildhaueratelier gmacht. Si het nochär afo regelmässig i der Zentralschwiiz uszstelle. 1992 het si s Usschtelligsprojäkt «Weg der Frau – ein Dialog» z Zug gleitet.

D Näf befasst sich bsunders mit Kunscht am Bau und mit Kunscht im öffentliche Ruum (Gstaltig vo Brünne u.&nbsp;a.) sowie mit Fotogramm. 1999 und 2018 het ihre der Kanton Zug es Atelierstipendium z Berlin gwährt. 2003 het sie en Atelierufenthalt in der Schdadtmühli Willisau gha. 2007 het sie sich sächs Mönet im Atelier vo der Konferänz vo de Schwiizer Schtedt für Kulturfroge (KSK) z Varanasi (Indie) ufghalte; dodrus isch u.&nbsp;a. ihres Wärch *Indische Impressionen* (2008) entschtande.

## Usschtellige

## Publikatione / Literatur

* *Lauter verwundbare Jahre.* Wallimann, Alpnach 1998, ISBN 978-3-9521291-3-5.
* *Lichtberührungen: Fotogramme 1996–2000.* Text: Sibylle Omlin. Alpnach: Martin Wallimann, 2000, ISBN 978-3-908713-11-1.
* *Johanna Näf: Transparente Räume.* Uster: Villa am Aabach, 2003. Texte vo der Yvonne Höfliger und vo der Sibylle Omlin. ISBN 978-3-9522633-0-3
* Suzanne Kappeler: «Lichtspuren». In: *[[Neue Zürcher Zeitung]]*, 28. Januar 2003, S. 40.
* mit Sibylle Omlin: *Landstrich mit Figuren.* Wallimann, Alpnach 2004, ISBN 978-3-908713-46-3.
* Norbert Lehmann: *Die Kunstsammlung des Kantons Schwyz. Malerei und Plastik bis 2004.* Mit ere Iileitig vom Markus Riek. Schwyz: Kulturkommission Kanton Schwyz, 2006 (= *Schwyzer Hefte* 87) ISBN 9783909102495
* *Indische Impressionen* (= *Impressions of India*). 2008, ISBN 978-3-033-01774-0.
* *Raum Skulptur Landschaft.* 2014, ISBN 978-3-907164-35-8.

## Weblinks
* 
* 
* D Johanna Näf uf der Website vom Kuratorium für Kulturförderig vom Kanton Solothurn

## Fuessnote
Verzeichnis und Rote Liste der Totholzkäfer Baden-Württembergs

S **Verzaichnis un di [[Rote Liste gefährdeter Arten|Root Lischt]] vu dr Doodholzchääfer z Baade-Wiirtebäärg** zellt 1116 Doodholzchääferaarte uf, wu mit Stand Septämber 2001 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwise woore sin.

Legänd:
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* G: waarschyns gfeerdet, mer waißt aber nit gnue
* R: extreem sälteni Aarte und Aarte mit geografischer Reschtriktion
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* *: uugfeerdet
* D: Daate defiziteer

## Literatuur
* Ulrich Bense (2002): *Verzeichnis und Rote Liste der Totholzkäfer Baden-Württembergs.* Naturschutz Landschaftspflege Bad.Württ. Bd. 74 (Online) (Excel)
Rote Liste der Pracht- und Hirschkäfer Baden-Württembergs

In dr **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Roote Lischt]] vu dr Praacht- un Hiirschchääfer z Baade-Wiirtebäärg** sin mit Stand Dezämber 1999 74 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Praachtchääferaarte un siibe Hiirschchääferaarte ufgfiert. Bi 14 andere Praachtchääferaarte isch s zwyyfelhaft, eb si wirkli im Biet noogwiise sin.

## Praachtchääfer

## Hirschchääfer

Legänd:
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* G: waarschyns gfeerdet, mer waißt aber nit gnue
* R: extreem sälteni Aarte und Aarte mit geografischer Reschtriktion
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* *: uugfeerdet
* D: Daate defiziteer
* Z: zwyyfelhaft

## Literatuur
* Brechtel, F. & Kostenbader, H. (2002): *Die Pracht- und Hirschkäfer Baden-Württembergs.* Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2002. (Online (Uuszuug)) (Excel)
Rote Liste der Fang- und Heuschrecken Baden-Württembergs

In dr Publikation **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Rooti Lischt]] un Aarteverzaichnis vu dr Großschmätterling z Baade-Wiirtebäärg** sin anne 2004 67 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Aarte vu Haigumper *(Orthoptera)* un ai Fangschrecke *(Mantodea)* ufgfiert.

## Haigumper

## Fangschrecke

## Legänd
* 0: uusgestorbe oder verscholle
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* r: chunnt z Baade-Wiirtebäärg bzw. im Natuurruum nume am Rand voor
* D: Daate defiziteer
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* *: uugfeerdet
* -: im Natuurruum nit verdrätte

## Literatuur
* P. Detzel (1998): Die Heuschrecken Baden-Württembergs. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart. (Online (Uuszuug), Excel)
Rote Liste der Libellen Baden-Württembergs

In dr **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Roote Lischt]] vu dr Deifelsnäägel z Baade-Wiirtebäärg** sin anne 2005 75 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Deifelsnäägelaarte *(Odonata)* ufgfiert.

Legänd:
* 0: uusgestorbe oder verscholle
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* G: Gfeerdig uusicher
* R: seli sälte
* D: Daate defiziteer
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* *: uugfeerdet
* Vg: Vermeerigsgascht
* r: chunnt im Natuurruum nume am Rand voor
* -: im Natuurruum nit verdrätte

## Literatuur
* H. Hunger, F-J. Schiel (2006): *Rote Liste der Libellen Baden-Württembergs und der Naturräume.* Libellula Supplement 7: 3-14.(Excel)
Rote Liste der Spinnen Baden-Württembergs

Uf dr **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Roote Lischt]] vu dr Spinnoobele z Baade-Wiirtebäärg** sin im Joor 2001 738 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Aarte vu Spinnoobele gstande.

Legänd:
* 0 uusgstoorbe oder verscholle
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* G: waarschyns gfeerdet, mer waißt aber nit gnue
* R: extreem sälteni Aarte und Aarte mit geografischer Reschtriktion
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* *: uugfeerdet
* D: Daate defiziteer

## Literatuur
*  D. Nährig, K. H. Harms (2003): *Rote Liste und Checkliste der Spinnentiere (Arachnida) Baden-Württembergs.* Naturschutz-Praxis, Artenschutz 7. (Online, Excel)
Rote Liste der Farn- und Samenpflanzen Baden-Württemberg

Uf dr **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Roote Lischt]] vu dr Faarn- un Soomepflanze z Baade-Wiirtebäärg** sin im Joor 1999 2149 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Aarte vu Faarnpflanze *(Pteridophyta)* un Soomepflanze *(Spermatophytina)* gstande.

## Legänd
* 0: uusgestorbe oder verscholle
* 0a: uusgestorbe, chunnt aber ab un zue aagsalbt vor
* 0u: uusgestorbe, chunnt aber ab un zue uubständig vor
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* r: chunnt z Baade-Wiirtebäärg bzw. im Natuurruum nume am Rand voor
* D: Daate defiziteer
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* x: Rezäntbaschtard
* *: uugfeerdet
* -: im Natuurruum nit verdrätte
* °: uubständig

## Literatuur
* T. Breunig, S. Demuth (1999): *Rote Liste der Farn- und Samenpflanzen Baden-Württemberg.* Naturschutz-Praxis, Artenschutz 2. (Online, Excel)
Rote Liste und Artenverzeichnis der Moose Baden-Württembergs

D Publikation **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Rooti Lischt]] un Aarteverzaichnis vu dr Miesch z Baade-Wiirtebäärg** fiert mit Stand 2005 875 fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwisene Aarte vu Miesch *(Bryophyta)* uf.

## Legänd
* 0: uusgestorbe oder verscholle
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* R: extrem sälte
* D: Daate defiziteer
* V: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* N: Neophyt
* N?: Status as Neophyt froogli
* *: uugfeerdet
* -: im Natuurruum nit verdrätte

## Literatuur
* M. Sauer, M. Ahrens (2006): *Rote Liste und Artenverzeichnis der Moose Baden-Württembergs.* Naturschutz-Praxis, Artenschutz 10. (Online, Excel)
Rote Liste der limnischen Rot- und Braunalgen Baden-Württembergs

In dr **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Roote Lischt]] vu dr Root- un Bruunalge z Baade-Wiirtebäärg** sin mit Stand 2019 21 Aarte vu Rootalge *(Rhodophyceae)* un 3 Aarte vu Bruunalge *(Phaeophyceae)* ufgfiert, wu fir s Biet vu Baade-Wiirtebäärg noogwise sin.

## Rootalge

## Bruunalge

## Legänd
* 0: uusgstoorbe
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* G: waarschyns gfeerdet, mer waißt aber nit gnue
* *: uugfeerdet
* D: Daate defiziteer

## Literatuur
* Wolfgang Schütz (2019): *Erlauterungen zur Roten Liste der limnischen Rot- und Braunalgen Baden-Württembergs.* LUBW Online-Veröffenlichung (Online) (Excel)
Doro Müggler

D **Doro Müggler** (* 21. Augschte 1973 z London) isch e Schwyzer Schauspiileri. 

## Lääbe
D Müggeler isch z London uf d Wält chuu un z Kopenhagen, Dänemark, z Libye, z Hamburg (Dytschland) un in dr Schwyz ufgwachse. Si isch uf s Gimnasium z Bärn gange un het deert anne 1991 d Matuura gmacht. Z Hamburg het si vu 1992 bis 1995 Jura, Gschicht un Franzesisch studiert un vu 1996 bis 1998 z Bärn Buechhandel gleert. Derno het si vu 1998 bis 2002 an dr Hochschuel fir Musik un Theater Züri Schauspiil studiert. Syterhär schafft si as freii Schauspiileri, Sprächeri un as Kommuniationstraineri. 

Anne 2005 het si zäme mit dr Vivianne Mösli, em Peter Zumstein un em Frank Gerber d Gruppe Weltalm Theater grindet. Näb em Theater het si au in verschiidene Schwyzer Kino- un Fäärnseefilm mitgspiilt, unter anderen vum Christof Schertenleib un em Peter Luisi.

Vu 2012 bis 2016 het si in dr Bäärg bi Gsteig e Tipilaager fir Chinder un Juugedligi organisiert un glaitet.

Si het e Suhn (* 2002) un läbt mit ire Familie z Bärn.

## Filmografy
* 2000: Seefeld (Fäärnseefilm, Reschy: Sabine Harbeke)
* 2004: Anjas Engel (Fäärnseefilm, Reschy: Pascal Verdosci)
* 2004: Lücken im Gesetz (Fäärnseefilm, Reschy: Christof Schertenleib)
* 2007: Bersten (Reschy: Michael Finger)
* 2007: Jimmie (Fäärnseefilm, Reschy: Tobias Ineichen
* 2008: Nachglühen (Reschy: Lisa Blatter)
* 2007: René (Reschy: Tobias Noelle)
* 2008: Wo ist Max? (Reschy: Juri Steinhart)
* 2010: Die Praktikantin (Reschy: Peter Luisi)
* 2010: Sommervögel (Reschy: Paul Riniker)
* 2010: Zwerge sprengen (Reschy: Christof Schertenleib)
* 2011: Wenn alle da sind (Reschy: Michael Krummenacher)
* 2011: Von hier direkt zum Seehund (Reschy: Matto Kämpf)
* 2015: I love you. What's your name? (Reschy: Sabine Timoteo)
* 2016: Flitzer (Reschy: Peter Luisi
* 2017: Sag mir nicht, du kannst nicht singen (Reschy: Sabine Timoteo))
* 2017: Mario (Reschy: Marcel Gisler)
* 2018: Atlas (Reschy: Greta Gyson)
* 2018: Wilder II (Fäärnseefilm, Reschy: Laura Kägi)

## Theater
* 2002: Pausenrehe & Platzhirsche (Reschy: Sascha Hawemann; ZHDK)
* 2003: Je ne m´en souviens plus ... (Reschy: David Bösch; Rote Fabrik Theater Züri)
* 2003: Sleepperformance (Reschy: Brigitte Helbling; Gessnerallee Züri)
* 2004: Oblomov (Reschy: Sascha Petrov; Keller62 Züri)
* 2005: Mary Poppins (Reschy: Peter Zumstein; Schlachthaus Theater, Phönix Theater Linz u.&nbsp;a.)
* 2010: Die Leuchten In Der Nacht (Reschy: Nilas Torpus; Theater Marie)
* 2011: Altweiberfrühling (Reschy: Stefan Huber; Stadttheater Bärn)
* 2011: Balkanmusik (Reschy: Manuel Bürgin; Schlachthaus Theater Bärn)
* 2013: Das Doppelte Lottchen (Reschy: Liliane Steffen; Schlachthaus Theater Tournee dur d Schwyz, Eschtrych un Dytschland)
* 2015: David Copperfield (Reschy: Lena Lessing; Schlachthaus Theater)
* 2015: Findlinge (Reschy: Lena Lessing; Tojo Theater Bärn, Theater Winterthur)
* 2017: Green Eggs (Reschy: Dominique Jann; Schlachthaus Theater)

## Weblink
* d Doro Müggeler bi dr Agentur Das Imperium
* Weltalm Theater
* Profil uf schauspieler.ch
* Profil uf filmmakers.de
* 
* 
* Als Schauspielerin bist du immer Blicken ausgesetzt» WOZ, Nr. 09/2018 vom 01.03.2018
Rote Liste gefährdeter Brutvögel Vorarlbergs

Uf dr **[[Rote Liste gefährdeter Arten|Roote Lischt]] vu gfeerdete Bruetveegel z Vorarlbärg** sin im Joor 2002 108 vu dr insgsamt 179 fir s Biet vu Vorarlbärg noogwisene Voogelaarte gstande. Vu däne 108 Aarte sin 15 in dr letschte 130 Joor uusgstoorbe oder verscholle, 78 sin in dr Gfeerdigskategorie 1-5 gsii un 17 gälte as gfeerdeti Bruetgescht. 71 Aarte gölte as nit gfeerdet (1993 no 88).

Status

Legänd:
* RL V 1993: Rote Liste Vorarlbergs 1993 (Blum & Kilzer 1993)
* RL V 2002: Rote Liste Vorarlbergs 2002 (Kilzer, Amann & Kilzer 2002)
* 0: uusgestorbe oder verscholle
* 1: vum Uusstäärbe bedroot
* 2: stark gfeerdet
* 3: gfeerdet
* 4: Aarte uf dr Voorwaarnlischt
* 5: Daate defiziteer
* I: gfeerdete Bruetgascht (RL V 2002)
* B.2: gfeerdete Bruetgascht (RL V 1993)
* ng: nit gfeerdet
* reg: bruetle reegelmääßig
* unr: bruetle uureegelmääßig
* aus: bruetle nume uusnaamswyys
* oBn: ooni gsicherete Bruetnowyys
* EU A I: Aarte, wu im Aahang I vu dr EU-Vogelschutzrichtlinie (1979) ufglischtet sin
* SPEC: Species of European Conservation Concern (Tucker & Heath 1994)
* SPEC 1: Global bedrooti, natuurschutzabhängigi Aarte, wu s wältwyti Schutzmaaßnaame mueß gee
* SPEC 2: Auf Europa konzentrierte Arten mit ungünstigem Schutzstatus.
* SPEC 3: Nicht auf Europa konzentrierte Arten mit ungünstigem Schutzstatus in Europa.
* SPEC 4: Auf Europa konzentrierte Arten mit günstigem Schutzstatus.
* +: positivi Bstandsentwicklig
* ++: dytligi Zuenaam
* +/-: Bstand isch stabiil, schwankt oder isch nit aidytig
* -: Ruckgang im Bstand
* --: dytlige Ruckgang

## Literatur
* Rita Kilzer, Georg Amann, Gerold Kilzer (2002): *Rote Liste gefährdeter Brutvögel Vorarlbergs.* Vorarlberger Naturschau - Rote Listen 2. 256 S. (Online)
Rolf Lorenz

Dr **Rolf Lorenz** (* 19. April 1956) isch e dytsche Filmmacher, Chinschtler un Marketingexpert.

## Lääbe
Vu 1975 bis 1983 het dr Lorenz an dr Universiteet Fryburg Anglischtik, Geografy un Gschiicht studiert. As Stipendiaat vum DAAD un dr Uni Fryburg isch er fir zwai Joor in dr USA gsii un het deert an dr Clark University z Worcester, Massachusetts un an dr University of Michigan, Ann Arbor, Michigan Film Studies & Telecommunications studiert. Noch em Staatsexame 1983 het er bis 1985 s Studiereferenariaat fir s Leeramt an Gimnasie z Duttlinge un z Rautweil gmacht. Näbehär het er as Verdriibslaiter fir änglischsproochigi Määrt bi dr Lackfabrik Kuon, Rautweil gschafft. Vu 1991 bis 1993 het er e Wyterbildig in Organisazioonsassischtänz an dr Wirtschaftsakademie Bad Harzburg gmacht un vu 1994 bis 1995 e Uusbildig as NLP Practitioner & Master bi cnlpa/Klaus Grochowiak.

Vu April 1985 bis Dezämber 1990 het er in dr Filmbranche gschafft, as Studiolaiter vu TC Studios & Quadro-TV- und Filmproduktion z Ludwigsburg.

Vu 1991 bis 2010 isch er gschäftsfierende Gsellschafter bi dr *Roth & Lorenz GmbH - Agentur für Marketingkommunikation* (bis 1997 *Agentur für Sponsorship & Event-Marketing Roth Lohre Lorenz*) z Stuegert gsii, wun er zäme mit em Ulrich Roth un em Günther Lohre ufböue het. Dr Lohre isch anne 1997 uusgschiide, dr Rolf Lorenz het si 2010 e Uuszyt gnuu un as freie Consultant un Coach gschafft, unter andere au fir d Roth & Lorenz GmbH. Anne 2013 isch er ändgiltig us dr Agentur uusgstiige un het syni Aadail an dr Roth verchauft.

Syterhär schafft dr Lorenz as freie Chinschtler. Moole gleert het er bim Alexander Jeanmaire, em Günther Reil un dr Gabriele Middelmann.

Anne 1985 het dr Rolf Lorenz bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr 2. Bryys fir Prosa gwunne. Täxt vun em uf Alemannisch sin in dr Anthology D Hailiecher uusechuu. Syterhär isch dr Lorenz nimi as Dialäktautor in Erschyynig drätte.

## Wäärch
* *Gedichte und Prosa.* In: D Hailiecher, Alemannische Anthologie Junge Mundart. Hrsg. Markus Manfred Jung/Muettersproch-Gsellschaft, Morstadt Verlag, Kehl 1987

## Weblink
* Websyte vum Rolf Lorenz
* dr Rolf Lorenz uf LinkedIn
Beate Ruf

D **Beate Ruf** isch e dytschi Bloggeri un Dialäktautori.

## Lääbe
D Ruf stammt vu Däninge un isch deert mit vier Gschwischter ufgwachse. Syt iber 30 Joor läbt si z Fryburg. Urspringli het si im Hotällwääse gschafft, syt 2012 schafft si in dr Verwaltig bim „Ring der Körperbehinderten Freiburg e. V.“.  Si isch ghyroote het zwai Chinder un läbt mit ire Familie im Fryburger Stadtdail Riiselfäld.

Im Meerz 2016 het si unter Pseudonym aagfange „Em Rénate si Blog“ schryybe. Där Blog isch uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft, bresäntiert woore, wu d Ruf au Mitgliid isch. Aafangs het mer nit gwisst, wär „s Rénate“ gsii isch. Im Heftli „Alemannisch dunkt üs guet“, wu im Dezämber 2016 publiziert woore isch, isch des Ghaimins derno gliftet woore. D Beate Ruf schrybt do iber si sälber un iber ire Blog:

E Dail vu ire Blog-Byydreeg het d Ruf au voorglääse, zum Dail au in Video.

Syt 2019 isch d Ruf aini vu dr Autor*ne vu dr alemannische Kolumne „Lueginsland“ in dr Badische Zytig, näb dr Ulrike Derndinger, em Markus Manfred Jung, dr Friedel Scheer-Nahor, em Martin Wangler un em Wendelinus Wurth.

## Weblink
* Em Rénate si Blog
* Alemannisch einmal anders. Beate Ruf stellte bei der Muettersproch-Gsellschaft ihren Blog vor, Badische Zeitung, 26. Juli 2017
* Künstlerinnen & Künstler uf dr Websyte vum Projäkt „Mundart in der Schule“
* Über em Rénate si Blog: alemannisch, saukomisch. Und 50plus uf unruhewerk.de, 19. Dezämber 2017
Schynige Platte-Bahn

D **Schynige Platte-Bahn**, abgchürzt SPB, isch e elektrischi Zahnradbahn im Berner Oberland ider Schweiz  mit ere Schpuurwiit vo 800&nbsp;mm, wo vo der *Jungfraubahnen Management AG* aus Nostalgiebahn betriibe wird. Sie füehrt mit ere 7,26&nbsp;Kilometer länge Strecki vo Wilderswil bi Interlaken uf Schynige Platte, e Bärghang, mit ere schöne Ussicht ufs Bärgpanorama Eiger, Mönch und Jungfrau. Vom Grat us gseht mer de Brienzersee, Interlaken u der Thunersee.

Di durchschnittlich Stiigig vode Bahnstrecki isch 190 %, di grööscht 250 %. Di chlinscht Kurveradius isch 60&nbsp;Meter. D Zaastange hät s Syschtem Riggenbach-Pauli und Von Roll.

## Weblinks

## Fuessnoote
Frank Dietsche

Dr **Frank Dietsche** (* 18. Oktober 1938 z Berlin) isch e dytsche Leerer un en alemannische Liedermacher.

## Lääbe
Dr Dietsche isch z Berlin uf d Wält chuu. Wun er drei Moonet alt gsii isch, isch sy Failie uf Chränzech zooge. Är isch z Löörech uf s Hebel-Gimnasium un derno uf Schuele z Baasel un z Bärn, wun er d Matura gmacht het. No dr Schuel het er z Bärn un z Minche Pedagoogik studiert un isch derno anne 1967 Grundschuelleerer woore. Unterriichtet het er an Schuele z Leiberdenga, z Sitzechilch un z Dannechilch. Ab 1970 het er z Sitzechilch gwoont, mittlerwyyli woont er z Obereggene. Är isch ghyroote un het mit syre Frau Traudel drei Chinder.

Aagregt dur dr Professor Percy G. Watkinson het er anne 1977 aagfange Lieder un Ballaade uf Alemannisch z schryybe un z vertoone. Är singt die Lieder zue dr Gitarre un het zwoo CD uusegee. 

Im Dezämber 2000 het er d Johann-Peter-Hebel-Medaille vu dr Regionalgruppe Hegau vu dr Muettersproch-Gsellschaft iiberchuu. Im April 2003 isch er mit em Europäische RegioMundart-Bryys vu dr Europäische Kultuurstiftig „Pro Europa" uuszaichnet woore. 

## Wäärch
* *Alemannische Lieder Vol. 1.* CD-ADX 12971-1, MC-ADX 12971-2. Andex Records 1997
* *Alemannische Lieder Vol. 2.* CD-ADX 12972-1, MC-ADX 12972-2. Andex Records 1997

## Literatur
* Gerhard Jung: *[https://web.archive.org/web/20160322201928/http://www.badische-heimat.de/heft/reprint/1983_2_mundart.pdf Neue alemannische Dichtung am Hochrhein. Versuch einer Bestandsaufnahme.]* In: Badische Heimat, Heft 2 Juni 1983, S. 331-363 

## Weblink
* dr Frank Dietsche uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Künstlerinnen & Künstler uf dr Websyte vum Projäkt „Mundart in der Schule“
* dr Frank Dietsche uf discogs.com
* dr Frank Dietsche uf last.fm
Konrad Steffen

Dr **Konrad Steffen** (* 2. Jänner 1952 z Züri; † 8. Augschte 2020 uf em Grönländische Inlandyys) isch e Schwyzer Glazioloog gsii. Är isch Diräkter vu dr Aidgnessische Foorschigsaastalt fir Wald, Schnee un Landschaft, Profässer am *Institute for Atmosphere & Climate* vu dr ETH Züri un Profässer im Fachberaich *Architecture, Civil and Environmental Engineering* an dr EPFL Lausanne gsii. Är het in syre berueflige Laufbahn e Raie vu Mässverfahren entwicklet, wu zum Verständnis vu dr Dinaamik vu dr Kryosphäre bryydrait ghaa hän haben.

## Lääben und Wiirke
No sym Dipoloom (Dipl. Natw.), wun er anne 1977 kriegt het, isch er anne 1984 zum Thema „Oberflächentemperatur einer arktischen Polynya: North Water im Winter“ promoviert woore. Nääbe andere Posizioone isch er vu 1991 bis 1992 Schefredakteer vu dr *Annals of Glaciology – Remote Sensing of Snow and Ice* gsii, vu1991 bis 1999 Chairman vum *Polar Data Archive Distribution Advisory Group* vu dr *NASA/EOSDIS* un vu 1999 bis 2000 Schefredakteer vu dr *Annals of Glaciology – Cryosphere Models and Validation*. Vu 1997 bis 2005 isch er Profässer fir Geografy an dr University of Colorado Boulder gsii. Vu 2005 bis 2012 isch er Diräkter vum Cooperative Institute for Research in Environmental Sciences gsii. Im fimfte Sachstandsbericht vum IPCC isch er Hauptautoor vum Kapitel iber d Kryosphere gsii.

Dr Steffen het in syre Karriere iiber 100 wisseschaftligi Publikazioone verfasst.

Dr Steffen isch schwyzerisch-US-amerikanischer Doppelbuurger gsii. Am 8.&nbsp;Augschte 2020 isch er im Alter vu 68 Joor deetli veruuglickt z Grönland, wun er in dr Neechi vu dr Baasis *Swiss Camp* 70&nbsp;km nordeschtli vu Ilulissat im Inlandyys in e Glätscherspalte gheit isch. Är het e Frau un zwai grooßi Chinder hinterloo.

## Weblink
* Konrad Steffen auf der Website des WSL (CV, PDF)
* Publikationsliste bi Google Scholar

## Fueßnote
4Q120

D Papyrus-Handschrift **4Q120** (au **pap4QLXXLev<sup>b</sup>**; **AT22**; **VH 46**; **Rahlfs 802**; **LDAB 3452**) gilt as eis vu den eltischte bekannte Dokumänt vu der Septuaginta, der griechische Übersetzung vum Alte Teschtamänt. Alles i allem sinds 97 Fragmänt; 31 dervu sind gnueg gross, das me si chan idäntifiziere: Si ghöred alli zum biblische Buech Leviticus. Gfunde hät me si z Qumran am Tote Meer. Gschribe worde isch es im erschte Johrhundert vor Christus. Si ligged hüt im Rockefeller Museum z Jerusalem.

Zwei Bispil:

Lev 4:27 

[αφεθησεται ]αυτωι εαν[ δε ψυχη μια] 
[αμαρτ]η[ι α]κουσιως εκ[ του λαου της] 
[γης ]εν τωι ποιησαι μιαν απ[ο πασων] 
των εντολων ιαω ου πο[ιηθησε] 

Lev 3:12–13

[τωι ιαω] 12 εαν δ[ε απο των αιγων] 
[το δωρ]ον αυτο[υ και προσαξει εν] 
[αντι ι]αω 13 και ε[πιθησει τας χει] 

## Literatur
* Eugene Ulrich: *120. pap4QLXXLeviticusb.* I: *Discoveries in the Judaean Desert: IX. Qumran Cave 4: IV.* Clarendon Press, Oxford 1992, ISBN 0-19-826328-7, S.&nbsp;167–186, Tafele XXXIX–XLI.
* Eugene Ulrich: *The Septuagint Manuscripts from Qumran: A Reappraisal of Their Value.* I: George J. Brooke, Barnabas Lindars (Ug.): *Septuagint, Scrolls, and Cognate Writings* (= *SBL Septuagint and Cognate Studies.* Band 33). Scholars Press, Atlanta 1992, S.&nbsp;49–80.
* Patrick W. Skehan: *The Qumran Manuscripts and Textual Criticism.* I: *Volume du congrès.* Strasbourg 1956 (= *Supplements to Vetus Testamentum.* Band 4). Brill, Leiden 1957, S.&nbsp;148–160.

## Referänze
Stefan Graf (Liedermacher)

Dr **Stefan August Graf** (* 1958) isch e dytsche Dokter fir Anästhesiology un en alemannische Liedermacher.

## Lääbe
Dr Graf isch z Singe ufgwachse. Noch em Medizinstudium het er as Assistänzdokter ai Johr z Irland gschafft. Ab 1989 het er z Fryburg im Brysgau gschafft un isch derno anne 2002 mit syre Familie in d Schwyz zooge un het am Spital im fyburgische Taafersch as Fachdokter fir Anästhesiology un Stellverdrättende Schefdokter aagfange. Wu s Spital Taafersch im ame vu dr Spitalfusione vum Kantonsspital z Fryburg ibernuu woren isch, isch dr Graf ins bärnisch Münsige gange un het dert am Bezirksspital as Laitende Dokter fir Anästhesy aagfange.

Dr Graf schrybt un singt Lieder im Hegauer Alemannisch. Anne 1975 het er sy eerscht Lied gschriibe un syterhär isch er as Liedermacher ufdrätte, uf Chlaichunschtbiinene un au im Raadio un Fäärnsee. Anne 1985 het dr Stefan Graf bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr 1. Bryys fir Lieder gwunne. Au bim Isteiner Klotz-Wettbewäärb anne 1989 het er e Bryys gwunne.

Dr Graf isch gyhrote un het mir syre Frau ne Suhn un e Doochter. Är läbt z Münsige.

## Wäärch
* *Uf leise Füeß.* LP, 1984
* *Suuber usdänkt.* CD, 1999

## Literatur
* Die Schweiz ist nicht knuffig, Schweizerische Ärztezeitung, 2019;100(12):433–434
Josefine Schlumberger

D **Josefine Schlumberger** (* 9. Juni 1994 z Mille) us dr Wyyregioon Baade isch am 25. Septämber 2015 z Naistadt as Noofolgeri vu dr Janina Huhn us dr Wyyregioon Pfalz zur 67.&nbsp;Dytsche Wyycheenigi gweelt woore. Si isch doodermit di segst Dytsch Wyyycheenigi vu Baade gsii. As Wyyprinzässine sin ere in ire zwelfmooneti Amtszyt d Katharina Fladung us em Rhyygau un d Caroline Guthier vu dr Hessische Bäärgstrooß zur Syte gstande.

## Lääbe
D Josefine Schlumberger isch d Doochter vu dr Stephanie un em Rainer Schlumberger gsii, wu z Sulzburg-Laufe nee Wyyguet hän. Deert isch d Schlumberger ufgwagse. Si isch isch z Sulzburg uf d Grundschuel gange un derno uf s Markgreefler Gimnasium z Mille. Deert het si anne 2012 s Abituur gmacht. Derno het si zeerscht drei Semeschter Psichology an dr Universideet Konschtanz studiert, het si derno aber doch fir dr Beruef vu dr Räbbyyri entschiide. Noch eme Praktikum im Staatswyyguet Merschburg het si an dr Hochschuel Geisenheim aafange Önology studiere. Si fiert mit ire Eltere s Wyyguet Schlumberger z Laufe. Anne 2023 het si d Uuszaichnig *Jungwinzeri vum Johr* iiberchuu.

D Schlumberger isch 2014/15 Baadischi Wyycheenigi gsii un doodermit e spooti Noofolgeri vu ire Grooßdante Hildegund gsii, wu des Amt 1957/58 ghaa het.

## Weblink

* Wyyguet Schlumberger

## Fueßnote
Heidi Maria Glössner

D **Heidi Maria Glössner** (* 20. Oktober 1943 z Meßkirch) isch e Schwyzer Film- un Theaterschauspiileri.

## Lääbe
D Glössner isch by re Fryndin vu ire Mueter im st. gallische Uzwil ufgwagse.

Si het d Schauspiilschuel z Züri absolviert un het Engaschmänt an e baar Biine in dr Schwyz, z Dytschland un z Eeschtryych ghaa. Vu 1987 bis 2008 het si ooni Unterbruch am Stdttheater Bärn un am LozärnerTheater gspiiltun het deert no Hyfe vu Ufdritt, eppe in s Schillers *Maria Stuart* un s Goethes *Iphigenie auf Tauris*, as „Grande Dame“ vum Ensemble gulte.

Anne 2006 het si im Film *[[Die Herbstzeitlosen]]* – em erfolgryycschte Schwyzer Kinofilm syt *[[Die Schweizermacher]]* vu 1978 – aini vu dr Hauptrolle (*Lisi*) gspiilt un isch doodermit eme braitere Publikum bekannt woore. 2008 het si ne Hauptroll as Aneschthesischti in *Tag und Nacht* gspiilt, ere Dokter-Serie vum Schwyzer Fäärnsee.

## Filmografy (Uuswaal)
* 1992: *Tatort: Marion*
* 1994: *Tatort: Herrenboxer*
* 2000: *Kilimanjaro*
* 2002: *Swiss Love*
* 2003: *Hildes Reise*
* 2004: *Lilo und Fredi*
* 2006: *Süssigkeiten*
* 2006: *Handyman*
* 2006: *[[Die Herbstzeitlosen]]*
* 2008: *Tag und Nacht*
* 2009: *Verstrickt und Zugenäht*
* 2010: *Sonntagsvierer*
* 2012: *Liebe und andere Unfälle*
* 2013: *Das Alte Haus*
* 2015: *[[Usfahrt Oerlike]]*
* 2015: *Ewige Jugend* *(Youth)*
* 2018: *Der Bestatter*
* 2018: *Tatort: Die Musik stirbt zuletzt*

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* Bericht (Interview) mit Bild in dr Coopzytig
Christa Heimann-Buß

D **Christa Heimann-Buß** (* 8. Augschte 1946 z Sitzechilch as *Christa Buß*) isch e dytschi Dialäktautoori.

## Lääbe
No dr Volksschuel het d Christa Buß Chauffrau gleert. Anne 1966 het si dr Artur Heimann vu Chander ghyroote, si hän zäme zwee Siin. Vu 1982 bis 1997 het si z Sitzechilch en chlaine Chauflade gfiert, wu si vu ire Mueter ibernuu ghaa het.

Si duet si in vyl Verain eerenamtli engaschiere, unter anderem isch si 30 Joor lang im Voorstand vum Markgreefler Draachteverain Chander gsii.

Anne 1980 het si aagfange mit schryybe, vor allem Gediicht uf Markgreefler Alemannisch, derzue au Chuurzgschiichte. Ire eerscht Gediichtband „Herztröpfli“ het si 1992 uusegee, syterhäär het si nomool drei Gediichtbänd vereffetligt. Fir dr „Bund Heimat und Volksleben“ het si au greeßeri un chlaineri Theaterstuck gschriibe. Im Joor 1999 het si mit em Musiker Werner Wißner un em Dialäktdiichter Hansfrieder Geugelin s „Trio Blauewind“ grindet, wu bis um dood vum Geugelin anne 2019 Dialäktlieder in dr Aart vum tradizionälle Volkslied gsunge het. E Dail Gediicht un Gschiichte vun ere uf Alemannisch un Hoochdytsch sin au in Anthologie uusechuu, z. B. in *[[weleweg selleweg]]*.

Anne 2015 het si bim Wettbewäärb Loorer Murre dr zweet Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne.

Anne 2024 isch dr Heimann-Buß vum Löörecher Hebelbund dr *Hebeldank* verlihe wore.

## Wäärch
* *Herztröpfli.* Resin-Verlag, Binzen 1992
* *Fotzel-Schnitte.* Resin-Verlag, Binzen 1995
* *Seelefäde.* Resin-Verlag, Binzen 2000
* *Sternezit. Alemannische und Hochdeutsche Gedichte, Lieder und Geschichten von Advent bis Drei König.* Verlag Waldemar Lutz, Lörrach 2006
* Trio Blauewind: *Blauewind.* CD. 2002

## Literatur
* *Autoren aus dem Dreiländereck.* In: Alemannisch dunkt üs guet I/II 2000, S. 20–21

## Weblink
* d Christa Heimann-Buß uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Gemeinsam sind sie Mitglied in 15 Kanderner Vereinen, Badische Zeitung, 27. Augschte 2016
Trompe-l’œil (Zug)

S **trompe-l’œil** z Zug isch e 112 Meter langi, 1998 vo der Maria Bettina Cogliatti gschaffeni Farbfeldmalerei a der Katastrophebucht.

## Beschribig

D Cogliatti het s *trompe-l’œil* 1998 mit Acrylfarbe uf d Betonwand vo der Zuger Vorstadtbrücke gmalt. Dafür het sie jewils drü warmi und zwei kalti Farbfelder (oder umgekehrt) gegenüber gstellt. 21 Farbtön sind so zunander in Kontrast gsetzt, dass d Farben vo warmem Gelborange uf der Site vom Vorstadtquai, zu sattem Violett, Grüen und Rot, und schliesslich Richtig Alpenquai in es chüels Blau verlaufe. Somit simuliere sie en farbliche Tagesablauf. D Cogliatti het die farbige Fläche anenander gordnet, um illusionistischi Unterbrüch, Nische und Fänster in der Mur entstoh z lo und so en imaginäre Lebens- und Wohnrum, e «farbigi Stadt» entstoh z lo.

S *trompe-l’œil* ergänzt d Farbigkeit vo de farbige Vorstadthüser wo jetzt no stönd. Es erweckt so die versunkeni Hüserzile zu neuem Läbe. «Durch die bunten Reflektionen von der Wand zur Decke und zum Boden hin ergibt sich an heissen Tagen ein Aquarium–Gefühl…» D Abfolg vo de Farbe erinneret au an e Tagesverlauf. «Die grossen freien Flächen auf dem Wandbild […] bilden eine ideale Plattform für verschiedene Nachrichten.» „Es gibt einen Ort in Zug, der direkt in die Seele der Jugend führt. Eine Art physisches Facebook […] – die grossartige bunte Wand in der Katastrophenbucht, zwischen Rössliwiese und Alpenquai.“

## Gschicht

In de 1970er Jahren het der Hans Potthof mit Jugendliche die 112 Meter langi Betonwand vo der Vorstadtbrugg bemalt. Wil em Potthof sis Wärk verschmiert worde isch, isch d Cogliatti vom Stadtbauamt beuftreit worde, d Mur neu z gstalte. 1995 het d Cogliatti im Uftrag vom Zuger Schul– und Stadtbauamt 55 Kinder agleitet, d Betonwand z bemale. S Thema isch «Wohne» gsi, gmalt isch hauptsächlech in Blautön worde – en Aspielig uf die dört 1887 im See versunkene Hüser. D Wandmalerei isch am 6. Juli 1995, e Tag nach der Gsamtsanierig vom darüberliegende, a die glichi Katastrophe erinnernde Rigiplatz igweiht worde.

Nachdäm d Malerei vo 1995 mehrmals „verschandlet“ worde isch, het d Stadt 1998 d Cogliatti mit der Neugstaltig vo der Wand beuftreit. Mithilfe vome Flachmaler und für rund 140 Stunde het d Künstlerin „ihre eigenen skulpturalen und farblichen Visionen“ umgsetzt. Ihres Ziel isch u.&nbsp;a. gsi, „[m]it malerischen Mitteln eine dritte Dimension vor[zu]täuschen […] [I]hrem Werk verlieh sie deshalb den Namen «Trompe-l’œil» Augentäuschung“; do derfür het u.&nbsp;a. d Dominanz vo de Fensterluke in der Mur broche wärde müesse. D Cogliatti het ihr *trompe-l’œil* Afang August 1998 fertiggstellt.  

## Weblinks
* Das ''trompe-l’œil'' uf der Wärkliste vo der Stadt Zug

## Fuessnote
Elisabeth Niederer

D **Elisabeth Niederer** (* 13. Mai 1960 z Züri) isch e Schwyzer Schauspiileri.

## Lääbe
Iri schauspiilerisch Uusbildig het d Elisabeth Niederer vu 1979 bis 1983 an dr Hochschuel vu dr Chinscht z Berlin iberchuu. Syterhär het si an zaalryyche Biine z Dytschland, z Eeschtryych un dr Schwyz gshtiert, so am Bayerische Staatsschauspiel z Minche, bi dr Luisenburg-Festspiele z Wunsiedel, am Landestheater Coburg, am Stadttheater Khuur oder em Zürcher Projäkt Theater Vertigo. Bekannti Stuck, wu si mitgwiirkt het, sin unter anderem *Der Menschenfeind* no Molière, *Leben des Galilei* vum Bertolt Brecht, *Wallenstein* un *Die Jungfrau von Orleans* vum Friedrich Schiller oder em Georg Büchner sy Kumeedi *Leonce und Lena*. 

Dernääbe schafft d Elisabeth Niederer syt dr 1980er Joor au umfangryych fir Film un Fäärnsee. Im Kino hetmer si in verschiidnige Schwyzer Produkzioone chenne sääne, zem Byschpel in *Aus heiterem Himmel*, *Usfahrt – Joy Ride*, em 2005 fir dr Schwyzer Filmbryys nominierte Film *Sternenberg* oder 2019 as Mueter im Film *Wir Eltern* vu dr Ruth Schweikert un em Eric Bergkraut. In ere Folg vu dr *Weißblaue Geschichten* het si anne 1983 zum eerschte Mool im Fäärnsee gspiilt, anderi Gaschtrolle het si in Seerine wie *Heidi und Erni*, *Die Rosenheim-Cops*, *Vater wider Willen* oder *SOKO 5113* ghaa. Grooßi Populariteet z Dytschland het si zwische 2000 und 2002 dur iri Mitwiirkig in 51 Folge vu dr ZDF-Seerine *Samt und Seide* iberchuu. 1993 un 2014 isch si in zwoo *Tatort*-Folge z sääne gsii.

D Elisabeth Niederer läbt z Minche.

## Filmografy (Uuswaal)

* 1983: Weißblaue Geschichten
* 1984: Déjà vu oder Die gebändigte Geliebte
* 1990: Heidi und Erni – Damenbesuch
* 1992: Mit List und Krücke – Der Bräutigam
* 1992: Mit List und Krücke – Der Test
* 1992: Aus heiterem Himmel
* 1993: Tatort – Gehirnwäsche  
* 1994: Happy Holiday – Die Autopanne
* 1995: Ein klarer Fall
* 1997: Felix – Ein Freund fürs Leben
* 1998: Der Bulle von Tölz: Tod eines Strohmanns
* 1998: Stadtklinik (3 Folge as *Anke Lorentz*)
* 1998: Vater wider Willen
* 1999: In aller Freundschaft – Hoffnungen 
* 1999: Im Namen des Gesetzes – Doppelmord
* 1999: Siska – Rehen in Wimbledon
* 2000: SOKO 5113 – Eine Nummer zu groß
* 2000: Usfahrt – Joy Ride
* 2000–2002: Samt und Seide (51 Folge as *Sylvia Althofer*)
* 2001: Powder Park (4 Folge as *Anke Lindner*)
* 2002: Um Himmels Willen – Mädchen am Abgrund
* 2002: In aller Freundschaft – Leise Zweifel
* 2003: SOKO 5113 – Seitensprünge 
* 2005: Scharf wie Chili
* 2005: Die Rosenheim-Cops – Bettgeflüster 
* 2005: Sternenberg
* 2006: Die Wolke
* 2006: Auf ewig und einen Tag
* 2007: SOKO 5113 – High Society
* 2014: Tatort –Winternebel
* 2015: Der Alte – Unstillbare Gier
* 2015: Ellas Entscheidung
* 2016: Lina
* 2017: Kommissarin Lucas – Familiengeheimnis
* 2019: Beck is back! – Tod den Tyrannen
* 2019: Wir Eltern (Kinofilm)
* 2020: SOKO Wismar – Breifrei statt Bierschinken


## Weblink
* 
* d Elisabeth Niederer bi theaterkontakte.de

## Fueßnote
Erna Sonner

D **Erna Sonner** (* 21. Septämber 1954 z Fryburg) isch e dytschi Dialäktautori.

## Lääbe
D Sonner isch z Aistett uf eme Buurehoof ufgwachse. No dr Schuel het si as Fachhuuswiirtschafteri fir elteri Mänsche gschafft. Si isch ghyrote mit em Glaasermaischter Karl Sonner un het mit ihm zwai Chinder. Syter anne 1974 läbt si mit ire Familie z Oberbärge. Bis 2013 hän d Erna Sonner un ire Mann as Huusmaischterbaar in dr Eugen-Biser-Schuel z Oberbärge noch em Räächte gluegt. Dernääbe hän si au no buurt.

Si schrybt Täxt uf Hoochdytsch un uf Alemannisch. Anne 1991 het si im Aigeverlaag s Buech „Gedankensprünge“ mit hoochdytsche Gediicht uusebroocht. Bim Mundartwettbewäärb „Von 9 bis 99“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft het si 1993 e Sunderbryys gwunne un 1997 en eerschte Bryys fir Mundartlyrik bim e Wettbewäärb vu dr Nathan Katz-Gsellschaft im Elsiss. Alemannischi Gediicht un Verztellige vun ere sin in verschiidene Anthologie druckt woore, unter anderem in *[[weleweg selleweg]]*.

## Wäärch
* *Gedankensprünge.* Eigenverlag 1991
* Gediicht un Verzellige in Anthologie.

## Weblink
* d Erna Sonner uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* d Erna Sonner uf dr Websyte vum Harald Noth
Bernd Hagenunger

Dr **Bernd Hagenunger** (* ca. 1945/1946) isch e dytsche Choch un Dialäktautor.

## Lääbe
Dr Hagenunger isch z Ämmedinge ufgwachse. No dr Schuel het er Choch gleert un speeter dr Maischter gmacht. Är het as Schefchoch vu dr dr BDH-Klinik z Elzach gschafft. Dervoor het er dr „Grien Baüm“ z Ämmedinge gwiirtschaftet.

Är isch ghyroote mit dr Gabriele geb. Merkt un het mit ire zwoo Deechtere. Dr Hagenunger läbt mit syre Famile z Ämmedinge.

Dr Bernd Hagenunger schrybt Gediicht un Gschiichte uf Hoochdytsch un im Ämmedinger Alemannisch. En eerschte Band mit Gediicht het er anne 1982 unter em Titel „Die Wege des Lebens“ uusebroocht. 2011 un 2015 het er zwai wyteri Biechli mit aigene Täxt vereffetligt. Iber sy dritt Buech „Besinnlich durchs Jahr“ vu 2015 schrybt di Badisch Zytig:

## Wäärch
* *Die Wege des Lebens. Poesie-Gedanken in Mundart und Hochsprache.* Schneider, Grenzach-Wyhlen 1982. 60 S.
* *Rund um den Eichbergturm. Gedichte und Geschichten in Emmendinger Mundart.* Freiburger Echo, Freiburg 2011. ISBN 978-3-86028-876-4. 111 S.,
* *Besinnlich durchs Jahr.* Eigenverlag, Emmendingen 2015

## Weblink
* Täxtprobe uf drWebsyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Besinnlich durch das Jahr mit Bernd Hagenunger, Badische Zeitung, 10. Oktober 2015 
* Ein wohl abgestimmtes Menü aus Gedichten und Kurzgeschichten, Badische Zeitung, 2. November 2011
Dobermann

Dr **Dobermann** isch e dytschi Hundsrasse.

Är wird 63 bis 72 cm groß un bis 45 kg schwäär un ghert zue dr Pinscher. S Fäll isch glatt un gängigerwys schwarz oder dunkelbruun. Friejer het mer d Ohre un dr Wadel als kupiert, was aber in dr maischte europäische Länder mittlerwyli verbote isch. D Rasse het ire Name noch em erschte Zichter, em Friedrich Louis Dobermann (1834–1894) vu Apolda.

In e Dail Kanton in dr Schwyz isch d Haltig vun eme Dobermann bewilligungspflichtig. Im Kanton Wallis sin Haltig, Zucht un Yyfuhr verbote.

## Weblink

* 
* Dobermann Verein e. V.
Tonia Maria Zindel

D **Tonia Maria Zindel** (* 15. Juli 1972 z Scuol, Bündnerland) isch e Schwyzer Schauspiileri.

## Lääbe
D Tonia Maria Zindel isch z Scuol ufgwagse un un isch z Khuur uf s Kantonsschuel gange. Scho as Schueleri het si welle Schauspiileri gee, iri eerscht effetlig Ufdritt uf ere Biini het si in ere chlaine Roll bi dr Jubiläumsinszenierig „50 Jahre Bertolt Brecht“ am Theater Khuur ghaa. Ai Joor lang isch si z Madrid im Rame vun eme Schuelerneuusdusch gsii. 

Ab 1992 isch si uf d Schauspiilakademy Züri gange un het iri eerscht Roll im *Tatort: Gehirnwäsche* ghaa. Mer chännt si vor allem fir iri Rolle as Flavia Caduff in dr Schwyzer TV-Seerie *Die Direktorin* oder as Maja Lüthi bi *Lüthi und Blanc* un iri Guet-Naacht-Gschiichte in ire Muetersprooch Rätoromaanisch. Dernääbe spiilt si au Theater.

D Zindel isch ghyroote, het drei Chinder (e Doochter un zwee Siin) un läbt z Berlin, z Züri un z Conters im Prättigau.

## Filmografy (Uuswaal)
* 1993: *Das verlorene Loch*
* 1993: *Tatort: Gehirnwäsche*
* 1993: *Justiz*
* 1994–1995: *Die Direktorin* (Fäärnseeseerie)
* 1997: *Die zweite Hand*
* 1997: *Das kleine Mädchen*
* 1998: *Ein tödliches Verhältnis*
* 1999: *Bill Diamond – Geschichte eines Augenblicks*
* 1999: *Das Mädchen aus der Fremde*
* 1999–2006: *Lüthi und Blanc* (Fäärnseeseerie)
* 2000: *Schäfchen zählen* (Chuurzfilm)
* 2002: *Dolce Vita & Co* (Fernsehserie) – Folg: *Die Mischpoche*
* 2010: *Charly's Comeback*
* 2011: *Familie macht glücklich*
* 2015: *Schellen-Ursli*
* 2017: *Der Bestatter* (Fäärnseeseerie) – 5. Stapfle, Folg 2
* 2018: *Amur senza fin*

## Theater
* 2016- 2017: Grundriss der Hoffnung, Miller's Studio Zürich, Reschy: Katja Früh
* 2015: Bergpiraten (Musiktheater), Theater Chur, Reschy: Achim Lenz
* 2012: Weisses Rössel (Operette), Casinotheater Winterthur, Reschy: Katja Früh

## Heerspiil
* 2013: Carin Bartosch Edström: *Der Klang des Todes* – Reschy: Sven Stricker (Kriminalheerspiil –DKultur)
* 2013: Ricarda Bethke: *Wer geht zuerst* – Reschy: Steffen Moratz (Heerspiil – DKultur)

## Uuszaichnige
* 2000: Students Award (USA) – Nominierung fir d Hauptroll in „Schäfchen zählen“
* 2000: Schwyzer Filmbryys (Schweiz) – Nominierig fir iri Näberoll in „Bill Diamond“

## Weblink
* Tonia Maria Zindel uf dr Websyte vu dr Agäntuur Castforward
* 
* Biografy mit Bild bi cyranos.ch
* «Ich habe keine devote Ausstrahlung», Interview uf watson.ch, 3. Augschte 2018
Anton Weißer

Dr **Anton Weißer** (* 1867 in dr Untere Kirne; † 1917 z Furtwange isch e dytsche Uurmacher un Haimetautoor gsii. Är het Gediicht un Proosa uf Hoochdytsch un Alemannisch gschriibe. En Uuswaal het er anne 1902 unter em Titel „Schwarzwälder Kuhglocken“ vereffetligt. Anne 1980 het dr Furtwanger Gschiichts- un Haimetverain d Gediicht vum Weißer in ere Gsamtuusgaab uusegee.

## Wäärch
* *Schwarzwälder Kuhglocken. Eine Sammlung ländlicher Reimerei teilweise in Schwarzwälder Mundart.* Dargereicht von Anton Weißer. Furtwangen 1902. 48 S.
* *Der lustige Wälder. Eine Sammlung humoristischer Gedichte vom Quellgebiet der Breg.* Herausgegeben und verfasst von Anton Weißer. Furtwangen 1905. 47 S.
* *Poetische Streifzüge durch Haus und Haid - Poetische Streifzüge durch Natur und Leben. Eine Sammlung historischer, romantischer und volkstümlicher Gedichte in Ernst und Humor, ein Teil in Schwarzwälder Mundart.* Zwei Teile in einem Band. Herausgegeben und verfasst von Anton Weißer. Furtwangen 1910. 55 S.
* *Schwarzwälder Kuhglocken. Sämtliche Gedichte. Nachdruck der Ausgaben von 1902, 1903, 1905 und 1910.* Geschichts- und Heimatverein, Furtwangen 1980. 211 S. in getr. Zählung. Ill.

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muetterspropch-Gsellschaft
Doris Haas-Schlegel

D **Doris Haas-Schlegel** (* 1936 as *Doris Schlegel*) isch e dytschi Haimetautoori.

## Lääbe
D Doris Schlegel isch as jingscht Chind vu dr Familie in dr Jahnstrooß z Sanderge ufgwagse.
Vu 1943 bis 1947 isch si in irem Haimeoort uf d Robert-Gerwig-Schuel gange un derno bis anne 1951 uf s Progimnasium. Derno isch si fir ai Jo ruf d Chochschuel.
Ab 1952 het si bi dr Firma Kundo Tächnischi Zaichneri gleert mit Schwäärpunkt Explosioonszaichnige un Perschpektiive fir Batäntzaichnige. D Uusbildi het si mit eme Bryys an dr Induschtry- un Handelschammere abgschlosse.
Anne 1967 het si dr Christian Haas ghyroote un isch ai Joor speeter us em Beruef uusgschiide go no dr Chinder luege. Wu d Chinder us em Huus gsii sin, het si vu derhaim uus au wider fir Fiirme un Batäntaawält zaichnet.

Si schrybt Gschiichte im Sanderger Dialäkt, anne 2003 het si ne Uuswaal unter em Titel „Alte Brotriwwel“ publiziert.

## Wäärch
* *Alte Brotriwwel. Geschichten und Wahrheiten vergangener Zeiten.* Eigenverlag, St. Georgen 2003. 111 S. Ill.

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Vivien Wulf

D **Vivien Wulf** (* 14. Jänner 1994 z Charlsrue) isch e dytschi Schauspiileri.

## Lääbe
D Vivien Wulf het ab em Alter vu vier Joor Ballett- un Klavierunterriicht kriegt. Wu si sechs Johr alt gsii isch, isch d Familie uf Düsseldorf zoge, speter uf Hochdahl. 
No dr Schuel het d Wulf vu 2015 bis 2018 an dr Düsseldorfer *Akademie Mode & Design* (AMD) studiert un vu 2017 bis 2019 an dr University of London.

Anne 2008 het d Wulf s „Bravo Mission Famous“ gwunne. 2009 het si iri eerscht Hauptroll im Zwaidailer *Eisfieber* noch em glyychnamige Romaan vum Ken Follet an dr Syte vum Heiner Lauterbach ghaa un 2010 d Hauptroll im Kinofilm *Rock it!*. Im Lauf vu dr Joor het d Wulf in verschiidene dytsche Fäärnseeseerie un -film mitgspiilt. Näbehär het si im Marketing gschafft un syt Jänner 2020 schafft si as Moderatoori bim privaate Regionaalsänder *Baden TV* z Charlsrue. 

## Filmografie (Uuswaal)
* 2009: *Alarm für Cobra 11 – Die Autobahnpolizei* (Fäärnseeseerie, Episood *Der Prüfer*)
* 2009: *Ken Folletts Eisfieber* (zwaidailige Fäärnseefilm)
* 2010: *Rock It!*
* 2011: *SOKO 5113* (Fäärnseeseerie, Episood *Das Blut der Ballerina*)
* 2011: *The Black Pony – Scars and Bruises* (Videoclip)
* 2011: *Nina Undercover – Agentin mit Kids* (Fäärnseefilm)
* 2011: *Unter uns* (Fäärnseeseerie)
* 2011: *Rosamunde Pilcher* (Fäärnseeseerie, Episood *Der gestohlene Sommer*)
* 2011: *Kreuzfahrt ins Glück* (Fäärnseeseerie, Episood *Kroatien*)
* 2011: *SOKO 5113* (Fäärnseeseerie, Episood *Das Blut der Ballerina*)
* 2012: *Der letzte Bulle* (Fäärnseeseerie, Episood *Ich sag´s nicht weiter*)
* 2012: *Alarm für Cobra 11 – Die Autobahnpolizei* (Fäärnseeseerie, Pilootfilm *Engel des Todes*)
* 2013: *Sprung ins Leben* (Fäärnseefilm)
* 2013: *Kreuzfahrt ins Glück* (Fäärnseeseerie, Episood *Hochzeitsreise in die Provence*)
* 2013: *Herzensbrecher – Vater von vier Söhnen* (Fäärnseeseerie, Episood *Schwerer Verlust*)
* 2013: *Mega Tsunami* (Fäärnseefilm)
* 2014: *Der Alte* (Fäärnseeseerie, Episood 387 *Spiel, Satz, Tod*)
* 2014: *Sprung ins Leben*
* 2015: *Das Traumschiff* (Fäärnseeseerie, Episood *Kanada*)
* 2015: *Verbotene Liebe* (Fäärnseeseerie, Episood Nr. 4643 *Dahin, wo es wehtut*)
* 2016: *Unter uns* (Fäärnseeseerie)
* 2016: *Kreuzfahrt ins Glück* (Fäärnseefilm, Episood *Hochzeitsreise nach Lissabon*)
* 2017: *Heldt* (Fäärnseeseerie, Episood *Cybermobbing*)
* 2017: *Wilsberg – Die fünfte Gewalt*
* 2017: *SOKO Köln* (Fäärnseeseerie, Episood *Von fremder Hand*)
* 2018: *Meine Mutter ist unmöglich* (Fäärnseefilm)
* 2019: *Misfit*
* 2019: *F4LKENB3RG – Mord im Internat?* (Fäärnseeseerie, 6 Episoden)

## Weblink
* d Vivien Wulf uf schauspielervideos.de