open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tarḫundassa

**Tarḫundassa** (luw. „(Land/Stadt) vom Tarḫund“) isch e hethitische Tailstaat i de Bronzezitt gsii. D Hoptstadt mit em gliiche Name isch no nöd uusgrabe woore und d Laag isch nöd bikannt.

## Laag
D Grenze vo Tarḫundassa sind i zwee hethitische Verträäg greglet. Denoo cha da Land grob mit Lykaonie und em antike Ruuche Kilikie gliichgsetzt were. Im Süüde isch es woll as Mittelmeer grenzt, im Weste an Fluss Kastarya, em antike Kestros. Im Norde hets Tail vom antike Lykaonie iigschlosse. Im Oste isches aber nöd bis as Meer ggange, dai isch nämmli de wichtigi Hafe Ura glege, wo d Hethiter hend wöle direkt kontrolliere.

## Gschicht
De hethitisch Groosskönig Muwattalli II. (öppe 1285–1275 v.&nbsp;Chr.) hett de ganzi Hoofstaat vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa uf Tarḫundassa züglet und die Stadt zo de noi Hoptstadt gmacht. Da isch drum gsii, well d Kaskäer vo Norde her immer stärcher is Hethiterriich iigfale sind und so Ḫattusa immer me bidroot woren isch. Nochdem de Groosskönig Ḫattusili III. (öppe 1265–1235 v.&nbsp;Chr.) dem si Soo Mursili&nbsp;III. (öppe 1275–1265 v.&nbsp;Chr.) abgsetzt hett, isch as Abfindig för de Kurunta, de Brüeder vom abgsetzte Mursili, und aigetli rechtmäässig Awärter as hethitische Groosskönig, s hethitische Vasalleland Tarḫundassa gschaffe wore. De Ḫattusili hett Ḫattusa wider zo de Hoptstadt gmacht. Im End het er denn o de Kurunta verjagt.

## Literatur
* Birgit Brandau, Hartmut Schickert: *Hethiter: Die unbekannte Weltmacht.* Piper, München u. a. 2001, ISBN 3-492-04338-0.
* Peter Neve: *Hattuŝa - Stadt der Götter und Tempel*. von Zabern, Mainz 1993, ISBN 3-8053-1478-7, bes. S. 19 ff.
* John David Hawkins: *The Hieroglyphic Inscriptions of the Sacred Pool Complex at Hattusa (Südburg).* (= Studien zu den Boǧazköy-Texten. Beiheft 3). Harrassowitz, Wiesbaden 1995, ISBN 3-447-03438-6.
Hilika

**Hilika**, au **Hirika** isch e neohethitische Staat im Tauros gsii, im Norde hets a Tabal grenzt und im Süüde a Hiyawa. De Name Hilika isch im altgriechische zo Kilikia wore, wo aber denn e vill gröösers Piet bizaichnet hett.

## Gschicht
Ane 858 het de Pihirisi vo Hilaku zäme mit anderne neohethitische Förste zonere antiassyrische Allianz ghört, wo geg de Assyrerkönig Salmanessar&nbsp;III. atretten isch, aber vo dem bisigt woren isch. Nöd vill spööter hett de Halparundiya vo Kurkuma Hilika aagriffe.

An 645 isch de König Sandasarme vo de Kimmerier aagriffe wore, er hett drumm de Mugallu vo Tabal und de lydisch König Guggu (de Gyges) um Helff bette.

### König vo Hilika
* Piḫirim (858 v. Chr.)
* Sanda-Šarme (645 v. Chr.)
SOB

**SOB** isch d Abchürzig für:

* Schweizerische Osteuropa-Bibliothek
* Schweizerische Südostbahn
* Sinfonieorchester Basel
* Stadt-Omnibus Bern, ehmalig Schwiizer Verchehrsunternäme
Porte du Ried

**Porte du Ried** ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).

## Gschìcht
Porte du Ried ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Holzwihr un Riedweier.

Vun 1871 bìs 1918 han d Derfer zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vu Porte du Ried ìsch . Porte du Ried gheert zum Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Porte du Ried ghert zum Owerrhinàlemànnisch.

## Weblink
* 

## Referanza
Spechbach (Oberelsass)

**Spachbi** (frz. *Spechbach*, dt. *Spechbach*) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).

## Gschìcht
Spachbi ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Owerspachbi un Nìderspachbi. Dia Fusion ìsch àm 28. Oktower 2015 gwählt worra.

## Verwàltung
 vu Spachbi ìsch dr . Spachbi gheert zum Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Spachbi ghert zum Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Spechbach-le-Bas, Eglise Saint-Augustin 1.jpg|Kìrch St. Augustin
Datei:Spechbach-le-Bas, Eglise Saint-Augustin 2.jpg|Kìrch St. Augustin


## Weblink
* 
* Offiziell Websitt „spechbach.info“ (fr)
* « La fusion, je suis pour, mais… », ìn dr Zittung L'ALSACE, àm 25.09.2015 (fr)

## Referanza
Welt

Mit em Begriff **Wält** bezäichnet mä alles, was isch. Er beziet sich nit uf Äinzelfenomeen, sondern uf d Totalidäät. Das Ganze vom Vile in Äim, in ere Wält, cha ufgfasst wärde as d Gsamthäit vo de bezogene Objekt und als Ganzes vo de däilte Beziejige. In sinere witiste Usleegig umfasst dr Begriff d Gsamthäit vom füsikalische Uniwersum bzw. vom Wältall und allem was din existiert.

Im ene iigschräggte Sinn bedütet Wält d Ärde. So mäint mä «überall uf dr Ärde», wemm mä «uf dr ganze Wält säit» und e Wältcharte isch nume e Charte vo dr Ärde.

In dr Politik wird s Wort Wält verwändet, zum geografischi, wirtschaftligi oder kulturelli Gränze setze. Mä reedet zum Bischbil vo dr Alte Wält, dr Nöije Wält, vom ene Wältriich, von ere Erste, Zwäite, Dritte und Vierte Wält oder au von ere westlige oder ere islamische Wält.

## Litratuur
* Christian Bermes: *Welt als Thema der Philosophie. Vom metaphysischen zum natürlichen Weltbegriff.* Meiner, Hamburg 2004, ISBN 3-7873-1665-5 .
* *Philosophisches Wörterbuch.* Uusegee vom Georgi Schischkoff. Kröner, Stuttgart 1991, ISBN 3-520-01322-3, S.&nbsp;772.
* Karl Löwith: *Der Weltbegriff der neuzeitlichen Philosophie.* Winter, Heidelberg 1960.
* Theodor Litt: *Mensch und Welt. Grundlinien einer Philosophie des Geistes.* Federmann, München 1948.

## Weblingg
Sauska

D **Sauska**, älter au **Sausa**  (z Ugarit: *ṯuṯk*), isch di hurritischi Liebes- und Chrieggöttin. De hurritisch Name bidüttet ‘Groossi’.

D Sauska isch nebetem Wettergott Tessub di wichtigsti Gotthait vo de Hurriter gsii. Si isch d Schwöster vom Tessub und d Töchter vom Kumarbi. Si het meriri Biglaiterine, di zwoo wichtigste sind d Ninatta und d Kulitta. Si isch scho früe a di mesopotamischi Göttin Ištar vo Ninive aagliche woore. Im Mitanni-Riich und bi de Osthurriter isch si di wichtigsti Göttin gsii, bi de Westhurriter isch si zom Tail vo de Ḫebat zruggdrängt wore. Im hethitische Felshailigtum Yazılıkaya isch d Sauska i de männliche Götterprozession zäme mit de Ninatta und de Kulitta abbildet. Si werd immer mit zwee Flögel abbildet, wo us de Schultere wachset. Obwoll d Sauska uusdrüggli as e erotisch raizvolli Göttin bischribe werd, cha si as Chriegggöttin au männlich dargstellt were.

I de neohethitische Zitt werd d Sauska witter vereert. Imene Relief us Arslantepe stoot si uf zwee Vögel und het wie i bronzezittliche Abbildige zwee Flögel.

## Literatur
* Volkert Haas: *Geschichte der hethitischen Religion* (= *Handbuch der Orientalistik*, Band 1,15). Brill, Leiden 1994, ISBN 978-9-004-09799-5.
* Piotr Taracha: *Religions of Second Millennium Anatolia*. Harrassowitz 2009. ISBN 978-3-447-05885-8
Marwainzi

D **Marwainzi** („die Dunkle“) sind e luwischi Göttergruppe, wo de Gott Sanda biglaitet. Bi de Hethiter hend si *Markuwaya* und bi de Lydier *Mariwda* ghaisse. Die drai Näme chönnt uf uranatolisch **marguaya*- ‘dunkel’ zruggfüert were. D Funktion vo dere Gruppe isch nöd bikannt. Si chömet zäme mitem Pestgott Iyarri Süüneopfer öber, demit e Pest im hethitische Heer en End nemi.

I de neohethitische Zitt wered si zäme mitem Sanda dromm bette, e Graab z schütze. En anderi Inschrift us dere Zitt bizaichnet d Gotthait Nikarawa as „marwanisch“, so as die woll zo dere Gruppe ghöre törst.

Di hethitische Markuwaya wered imene Ritual vom Schutzgott gnennt. Di lydische Mariwda werden zäme mit em Śãnta und de Kufaw dromm bete, e Grab z schütze.

## Einzelnachweise


## Literatur
* Volkert Haas: *Geschichte der hethitischen Religion* (= *Handbuch der Orientalistik*, Band 1,15). Brill, Leiden 1994, ISBN 978-9-004-09799-5.
Nikarawa

**Nikarawa** oder **Nikaruha** isch e luwischi Gotthait gsii. Si isch nume us hieroglypheluwische Inschrifte us de neohethitische Zitt bikannt. E Fluech inere Inschrift vom König Yarri vo Karkamis droot dodemit, as d Hünd vo de Gotthait Nikarawa de Chopf vomene Übeltääter fresse sölid. En andere Fluech innere Inschrift usem Land Tabal sprecht ebefalls Drooig uss, as d Gotthait Nikaruha de Übeltääter fresse söll. E dritti Inschrift nennt „Marwawannissa Nika […]“. Wenn de Name die Gotthait maint, denn ghört si zo de Marwainzi-Gotthaite.

De Ignace Gelb het vorgschlage, as die Gotthait möglicherwiis mit de mesopotamische Hailgöttin Ninkarrak gliichgsetzt were chönn. Wie anderi Hailgotthaite us dere Region hett si Hünd.

## Literatur
* I. J. Gelb (1938): *The Dogs of Nikarawas*. In: *The American Journal of Semitic Languages and Literatures* 55(2), S.&nbsp;200-203.
* Annick Payne: *Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions*. Society of Biblical Literature, Atlanta 2012, ISBN 978-1-58983-269-5.
Erde (Begriffsklärung)

S hoochdütsche Wort **Erde** stoot für:

* dr dritt Blaneet in unserem Sunnesüsteem 
*  dr dütsch Ditel vom sowjetische Stummfilm Земля (*Semlja*) us em Joor 1930
* d Wält as s Konzept vom Irdische in ere filosofische Hiisicht
* d Ärdooberflechi
* en Elimänt in dr westlige Vier-Elimänt-Leer 
* en Elimänt in dr chinesische Fümf-Elimänt-Leer
* in dr Elektrotechnik s elektrische Pozential vom läitfähige Ärdriich

**Erde** stoot im witere Sinn für:

* Boode, dr oberst Däil vo dr Ärdkruste, wo vilmol beläbt isch
* Humus, Härd, s organische und mineralische Material, wo im Boode entstande isch
* Bluemenhärd, Pflanzsubstrat für Dopf- Balkon- und Gartepflanze
* 坤, au *Das wo empfoot*, s zwäite Zäiche vom I Ging
* Erde VS, en Ortschaft in dr Gmäind Conthey, Kanton Wallis, Schwiz
* *Die Erde*, e dütschi geografischi Fachzitschrift
Sanda (Gott)

De **Sanda** isch e luwische Gott, wo de Tood bringe cha und au chriegerischi Züüg hett, sini gnau Funktion isch aber nöd bikannt. Siin Name chunnt scho im 19. Jh. v.&nbsp;Chr. i luwische Personenäme us Kültepe vor und sin Kult isch no i de Röömerzitt i Chliiasie bilait.

I de Bronzezitt isch er mitem babylonische Gott Marduk vergliche woore, doch werd er nume selte gnennt. Sini Biglaiter sind di „bluetige Annaruminzi“, e Göttergruppe wo Unhail bringt. I de neohethitische Zitt bringt er de Tood und werd vo de Marwainzi-Gotthaite („die Dunkle“) biglaitet.

I de Antiki het er e wichtige Tempel i de kilikischie Stadt Tarsos ghaa, wo identisch isch mit de moderne gliichnamige Stadt i de Törggai. Er werd uf Münze dargstellt und isch mitem griechisch Gott Herakles vergliche wore. Er isch au z Lydie vereert wore und en Inschrift nennt en zäme mit de Göttin Kufav und de Mariwda, wo de luwische Marwainzi entspreched.

Obwoll er offebar nöd grad en aagneme Gott gsii isch, sind dör ali Zitte döre, theophori Näme mit siim Name biliebt gsii.

## Literatur
* Volkert Haas: *Geschichte der hethitischen Religion* (= *Handbuch der Orientalistik*, Band 1,15). Brill, Leiden 1994, ISBN 978-9-004-09799-5.
Šaḥr und Šalim

**Šaḥr und Šalim** sind zwee ugaritischi Götter vo de Morge- und Oobedämmerig und au vom Morge- und Oobestern.

Nochem ugaritische Mythos „D Geburt vo de schöne und gnädige Götter“ schlooft de Göttervatter Il mit zwoo Fraue, oder er versuechts emel, het aber Probleem, weler nöme de jüngst isch. Nocheme Ritual, wo Vögel bröötlet wered, ischer wider voll potent und zügt mit dene zwoo Frau zwee Söö, wo d Näme Šaḥr „Morgedämmerig“ und Šalim „Oobedämmerig“ öberchömed. Die wered *ilm nˁmm wysmm* „gnädigi und lieblichi Götter“ gnennt. Do s erst Attribut zum arabische Gott Monimos (arab. munˁim „gnäädig“) passt, werd agnoo, ass da Paar mit Götter Monimos und Azizos identisch sind und somit de Morge- und de Oobestern verkörperet.

De Šalim werd alaii inere Götterliste a de letschte Stell gnennt. De letschti Platz ninnt s Brüederpaar au inere Schlangebeschwörig ii: meriri Gotthaite wered aagrueffe. Debii werd as Wonnort vo de jewilige Gotthait e wichtigi Kultstadt agge, bim Šaḥr und Šalim aber werd de Himmel als Wonnort gnennt.

Im Alte Testament werd de Hēlēl ben Šaḥr „Glanzstern, Soo vo de Morgedämmerig“ gnennt, i de griechisch Bible isch de Uusdrugg dör Eosphoros „Morgestern“ und i de latiinisch Bible dör Lucifer öbersetzt wore. Er werd im Buech Jesaja 14, 12ff. imene e Gliichnis vom Sturz vomene Tyrann gnennt, wo uf en alte Mythos aspile chönnt:
:*„Du Morgenstern, wie konnte es geschehen, dass du vom hohen Himmel niederstürztest? … In deinem Herzen hattest du beschlossen: ›Ich steige immer höher, bis zum Himmel. Dort oben will ich meinen Thron errichten, ich will noch höher sein als Gottes Sterne. Ich setze mich im Rat der Götter nieder, im fernsten Norden, auf dem Götterberg‹ … Doch in den Abgrund wurdest du geworfen.“*

Au de Šalim isch offebar z Palästina vereert wore, denn d Stadt Jerusalem isch noch em binennt und möglicherwiis isch de Name vom König Salemoo en Ablaitig vo dem Göttername.

## Literatur
* Marvin H. Pope und Wolfgang Röllig: *Syrien. Die Mythologie der Ugariter und Phönizier.* I: Hans Wilhelm Haussig: *Götter und Mythen im Vorderen Orient.* Ernst Klett Verlag, Stueggert 1965.

## Anzelnoowiis
Monimos und Azizos

De **Monimos und Azizos** sind zwee Götter und Biglaiter vom Sunegott Helios z Edessa gsii, enere Stadt i de hüttige Törggai zwöschet Euphrat und Tigris.

De Chaiser Julian Apostata (360-363) hett öber de Sunekult vo Edessa gschribe und gsait, as de Monimos und de Azizos di ständige Biglaiter vom Helios saied und de Azizos i Prozessione em Helios vorusgöchi. Baid Götter bringed vill Sege uf d Erde. Nochem Jamblichus söll de Azizos de Ares und de Monimos de Hermes sii.

Di zwee Götter sind offesichtlich vo de Araber entleent, denn Monimos (Μόνιμος) gitt Arabische *muˁnim* „gnädig“ und Azizos (῎Αζιζος) *ˁaziz* „starch“ wider. Obwoll di antike Quelle di beede Götter mit em Hermes und Ares, aso de Planete Merkur und Mars, gliichsetzid, werd agnoo, as si de Morge- und de Oobestern verkörperet, und zwoor de Azizos de Morgestern, wo de chriegerisch Aspekt vo de Venus as Vorchämpfer vom Taag verkörperi, und de Monimos de Oobestern, de lieblich Aspekt vo de Venus.

De Azizos werd au i römische Inschrifte us Apulum i de Provinz Dakie gnennt, as *deus Azizus bonus puer* „Gott Azizus, guete Burscht“. I de Oase Palmyra isch er zäme mitem Arṣu vereert wore, den annt isch as e Kameelriiter und de ander as e Rossriiter dargstellt wore und si sind Bischützer vo de Karawane gsii. De Name Arṣu entsprecht em arabische Göttername Ruḍā „Gnäädige“, entsprecht aso sproochlich völlig em Monimos. Au di ugaritische Götter Šaḥr und Šalim wered as *ilm nˁmm wysmm* „gnädigi und lieblichi Götter“ bizachnet, wobii s erst Wort di semitisch Worzle *nˁm* enthaltet, wie de Name Monimos. Wege demm isches woorschiinli, as all die Götterpaar de Morge- und de Oobestern bizaichnet.
Eos

D **Eos** isch di griechisch Göttin vo de Morgerööti. D Röömer hend si mit de Aurora gliichgsetzt.

D Eos isch d Töchter vom Titaanepaar Hyperion und Theia und d Schwöster vom Sunegott Helios und vo de Moogöttin Selene. Si werd as e höbschi Göttin bischribe, wo de Taag verchündt. I de Chunst werd si mit Flögel dargstellt. Si isch aini vo de wenige Göttine, wo Liebschafte mit Sterbliche iigoot und hett e Flair för höbschi jungi Mane, so de Jäger Orion, de Kleitos, de Kephalos und de Tithonos. I de letscht isch si ase verliebt, ass si de Zeus dromm bettet, aser eebig lebe taar. De Wunsch werd erfüllt. Well si aber vergesse hett ono eebigi Juged z verlange, werd er immer älter und foot immer mee a verschrumple. Im End werd er ine Zikade verwandlet. Vo emm hett si zwee Söö, de Emathion und de birüemti Memnon, wo im Troianische Chrieg uf de Sitte vo de Troianer chämpft. Ere Maa ist de Astraios und vo dem isch si d Muetter vo de Wind und vo de Sterne, nämmli de Nordwind Boreas, de Süüdwind Notos und de Westwind Zephyros und de Morgestern Eosphoros.

D Eos isch en Erb us de indogermanische Zitt (; Sanskrit: Uṣāḥ; Latiin: Aurōra us *Ausōs-a).

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
*
Helios

De **Helios** isch de griechisch Sunegott. D Röömer hend si mit em Sol gliichgsetzt.

De Helios isch de Soo vom Titaanepaar Hyperion und Theia und de Brüeder vo de Moogöttin Selene und vo de Morgerööti Eos. Er faart jede Taag miteme Vierspänner öber de Himmel. Er werd miteme Straalechranz dargstell, hüüffig sinds sibe Zagge, wo die sibe Planete symbolisieret. Wo d Götter d Welt under sich uuftailt hend, hend si de Helios vergesse, wo underwegs mit sim Sunewage gsii isch. Em Oobed hends bimerkt und gmaint, si wöled nomol d Welt noi vertaile. De het aber gmaint, er heb vom Himmel obenabe en Insle gsie, wo ebe grad früsch usem Wasser uuftaucht isch und er sai zfrede, wener die öberchömm. Die Insle isch Rhodos gsii. Z Sparta isch de Berg Taleton im Pirg Taygetos em Helios gheiligt gsii.

De Helios isch en Erb us de indogermanische Zitt (; Sanskrit: Sūryaḥ; Latiin: Sōl; Altnordisch: Sól *f.*)

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
Eosphoros

De **Eosphoros** oder **Phosphoros** isch de griechisch Gott vom Morgestern. Er isch de Soo vo de Morgerööti, de Eos und em Astraios und de Brüeder vo de Wind Boreas, Zephyros und Notos. Au de Oobedstern Hesperos gelt as siin Brüeder. Mit de Philonis hett er drai Chind ghaa, de Keyx, de Daidalion und d Leukonoe. Dargstellt woren isch er as e blutte gflöglete Jüngling mitere Faggle i de Hand. D Römer hend en mitem Lucifer gliichgsetzt.

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
Welt (Begriffsklärung)

S hoochdütsche Wort **Welt** stoot für:

* d Gsamthäit vo allem wo existiert, au Universum
* Wält as Metonümii für e Blanet Ärde
* e Gmäind im Kräis Nordfriesland z Schleswig-Holstäi
* e Spiilcharte im Tarot
* *[[Die Welt]]*, e dütschi Daageszitig
* *Die Welt*, en ööstriichischi Zitschrift vo 1897 bis 1914
* *welt*, e Färnseesänder vo dr Axel Springer SE

**Welt** isch dr Familienaame vo:
* Holger Welt (* 1958), e dütsche Kommunalpolitiker (SPD)
* Jochen Welt (* 1947), e dütsche Politiker (SPD), MdB
* Wolfgang Welt (* 1952), e dütsche Schriftsteller
Zephyros

De **Zephyros** () isch de griechisch Gott vom Westwind. Well de e määssigi füechti Briise bringt, isch er i de Antiki as de aagnemsti Wind empfunde woore. I de röömische Mythologii entsprecht em de Favonius, vo dem siin Name üse Wind Föö herchunnt.

Er isch de Soo vom Astraios und vo de Morgerööti Eos. Sini Brüdere sind de Nordwind Boreas, de Süüdwind Notos und de Morgestern Eosphoros. Dargstellt wore isch er as e höbsche Jüngling mit Flögel. Er hett sich in spartanische Jüngling Hyakinthos verliebt, de hett aber mee Auge för de Apollon ghaa. Wi di beede verliebt mitenand ufere Wise Diskos gspillt hend, het de Zephyros us Iifersucht miteme Windhuuch de Diskosworff vom Apollon abglenkt und de Hyakinthos isch töödlich troffe woore. Nochem Nonnus het de Zephyros Trost bim Kyparissos gfunde.

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
*
Hyakinthos

De **Hyakinthos** isch e höbsche spartanische Jöngling gsii und de Gliebti vom Apollon, vom Westwind Zephyros und vom Kitharoid Thamyris, de letscht isch nochde Bibliotheke vom Apollodor de ersti Maa gsi, wo en andere Maa gliebt hett.

De Hyakinthos isch de Soo vom mythische Spartanerkönig Amyklas gsii. Noch dem isch de spartanisch Kultort Amyklai binennt, wo jedes Joor d Hyakinthie gfiiret woore sind, e wichtigs Fest vo de Spartaner.

De Apollon und de Hyakinthos hend i de Berge vo Lakonie mitenand gjagt. Si hend sich uuszoge und eri Körper mit Ööl iigribe und afange Diskos spile. Do het de iifersüchtig Zephyros miteme Windhuuch de Diskos vom Apollon abglenkt, und de Hyakinthos isch töödlich troffe woren. Usem Bluet isch e Pflanze gwachse, wo noch em binennt woren isch, die isch aber nöd identisch mit üsere Hyazinthe. Nochem Nonnus het de Zephyros Trost bim Kyparissos gfunde.

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
* 

## Anzelnoowiis
Hurritische Sprache

Di **Hurritischi Sprooch** (hurrit. *ḫurwoḫe;* hethit. *ḫurlili*) isch en uusgstorbni Sprooch, wo i de Bronzezitt vo de Hurriter z Chliiasie und z Syrie gredt woren isch. Au d König vom Mitanni-Riich hend uf Hurritisch gschribe. Si isch verwandt mitem Urartäische, wo i de früe Isezitt z Armenie gredt woren isch. Di zwoo Sprooche stönd för sich elai und sind kai anderi Sprooche bikannt, wo mit dene verwandt sind.

S Hurritische isch i de Kailschrift gschribe woore, z Ugarit i de ugaritische Alphabetschrift und im hethitisch-hurritische Felshailigtum Yazılıkaya mit luwische Hieroglyphe. S isch en Ergativ-Sprooch, da meint, Subjekt vomene transitive Verb stoot im Ergativ nöd im Nominativ und intransitiivi Verbe chönd nume mitem Akkusativ stoo. De bistimmti Artikel werd as Substantiv aaghenggt (wie z.&nbsp;B. i de skadinavische Sprooche).
Hurriter

D **Hurriter** sind e bronzezittlichs Volch im Alte Orient gsii. Si hend i de Berge glebt, wo Mesopotamie im Norde abgrenzt hend und sind nodisnoo i Syrie iidrunge. Abem 14. Joorhundert v.&nbsp;Chr. hett di hurritischi Kultur afange e starche Iifluss uf d Hethiter uusüebe. De hethitisch König Ḫattusili III. und d Königi Puduḫepa hend de hethitisch Staatskult regelrecht noch hurritischem Vorbild umgmodlet und i de Nööchi vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa im Felshailigtum Yazılıkaya s hurritische Pantheon in Fels inemaissle loo.

D Hurriter wered i Ost- und Westhurriter underschide. D Osthurriter hend nordöstlich vom Tigris a de Abhäng vom Zagros glebt, di wichtigsti Städt sind Nuzi und Arrapḫa gsii. D Westhurriter hend z Syrie gwonnt, wo si meriri chliini Königriich gründet hend. Au s Riich Mittanni isch hurritisch gsii, d König aber hend altindischi Näme ghaa.

S Hurritische isch en nödindogermanischi Sprooch, wo eener schlecht verstande werd, well chuum Bilingie vorhande sind. Hurritischi Tegscht sind vor alem z Ugarit a de Chüste vom Mittelmeer, z Alalaḫ z Syrie, z Emar am Euphrat und i de hethitische Hoptstadt Ḫattusa gfunde wore.
Yarri

De **Yarri** oder **Iyarri** isch de hethitisch und luwische Pestgott.

De Yarri beglaitet s Heer und schüüsst mit siinene Pfiil d Pest is findliche Heer, drumm werd er au „Herr vom Boge“ und „Herr vo de Vernichtig“ gnennt. Er werd au aagrueffe um d Pest im aigne Heer z beende. Sini Biglaiter sind d Marwainzi-Gotthaite (‘di Dunkle’). Dargstellt woren isch er as e Maa, wo ufeme Loi stoot. Er isch vom hethitische König Mursili II. zäme mitem Pirwa und em Sanda vereert woore. D Königi Puduḫepa hett em e Rossrhyton versproche.

## Literatur
* Volkert Haas: *Geschichte der hethitischen Religion* (= *Handbuch der Orientalistik*, Band 1,15). Brill, Leiden 1994, ISBN 978-9-004-09799-5.
* Einar Schuler: *Kleinasien. Die Mythologie der Hethiter und Hurriter*, i:  Hans Wilhelm Haussig: *Götter und Mythen im Vorderen Orient.* Ernst Klett Verlag, Stueggert 1965. 
* Piotr Taracha: *Religions of Second Millennium Anatolia*. Harrassowitz 2009. ISBN 978-3-447-05885-8
Appu

De **Appu** isch de Held vonere hurritische Gschicht, wo nöd ganz erhalten isch. De Tegscht isch i de Archiv vo de hethitische Hoptstadt Ḫattusa gfunde wore. D Gschicht foot dodemit aa, as gueti Mensche erhööt werid und schlechti wie Holz gfällt und goot den öbere zo de sexuelle Probleem wo de Appu mit sinere Frau hett und wiener doch no zwee Söö zügt, de „Böös“ und de „Recht“, wo sich um s Erb striitet.

## d Gschicht vom Appu
De Appu isch de riichst Maa vo de Stadt Šudul im Land Lulluwa, wo am Meer glegen isch. Di Obre vo Šudul gönd i siim Huus as Gäst und Fründe ii und uus und er hett aifach ales. Doch liidet er drunder, as er kai Soo und kai Töchter hett. Ond zo alem Übel machtem sini Frau no s Lebe schweer mit em Vorwuerf, er heb si no nie richtig dragnoo. Frustriert maint er: „Du bisch doch nume e gwönlichi Frau und waisch scho drumm gär nünt!“ Und wie gwonet, leget si sich mit mit de Chlaider und Stifel aaglait is Bett. Endli opferet er e wiisses Lamm em Sunegott. As e Jünglig bsuecht dee de Appu und rootet em vill z trinnge und tüchtig Sex mit sinnere Frau z haa. Da nützt und sini Frau werd schwanger und noch nüü Mönet bringt si e Bueb uf d Welt. D Hebamm setzt dee em Appu uf sini Chnüü und er gittem de Name „Böös“, well sini Vatergötter för een de schlecht Weg gsetzt hebid. Sini Frau bringt denn e zwaite Soo uf d Welt, woner „Recht“ nennt, well d Vatergötter för dee de recht Weg gsetzt hebid. Erwachse wore, trened si sich und de „Böös“ hindergoot siin Brüeder und werd Buur, de „Recht“ chunnt nume e mageri Chue öber. De Sunegott het s Verbärmst mitem „Recht“ und segnet dem sini Chue. Deno brecht de Teggscht ab.

En Bruchstugg vonere andere Tafle brichtet, wie de „Böös“ und de „Recht“ z Sippar wegeme Rechtshändel vor de Sunegott tretet. Well aber ann vo de Brüedere öber de Sunegott afoot flueche, maint dee, as d Ištar vo Ninive de Striit schlichte söll.

Möglicherwiis isch d Gschicht „De Fischer und d Chue“ e Fortsetzig vo dere Gschicht.

## Internet
* Öbersetzig vom hethitische Tegscht bi Hetport

## Literatur
* Einar Schuler: *Kleinasien. Die Mythologie der Hethiter und Hurriter*, i:  Hans Wilhelm Haussig: *Götter und Mythen im Vorderen Orient.* Ernst Klett Verlag, Stueggert 1965.
* Gary M. Beckman: *Hittite Birth Rituals*. Harrassowitz, Wiisbade (1983). ISBN 3-447-02310-4.
Ganymedes

De **Ganymedes** (; tütsch: *Ganymed*; etrusk. *Catmite*; Latiin. *Catamitus*) isch i de griechisch Mythologii de Mundschengg vo de Götter und er gelt as de schönsti Mentsch öberhopt. De Name isch vermuetli vorgriechisch und isch volksetymologisch zu altgriech. *ganymai* „sich froie“ und *tò mēdos* „Gmächt, Penis“ gstellt wore.

De Ganymed isch de Soo vom troianisch König Tros. Weler ase höbsch isch, het de Zeus de Hermes gschiggt, aser enn uf de Olymp bringt. Noch de Homerische Hymne a d Aphrodite hett de Sturmwind de blondi Ganymed uf de Olymp trait und noch anderne hett de Zeus en Adler gschiggt oder er hett sich selber in en Adler verwandlet um de Ganymed z raube. De Ganymed isch denn de Mundschengg vo de Götter wore, demit die sich a sinnere Schööhait ergötze chönnt. As Widerguetmachig het de Zeus em Tros Ross ggee. De Ganymed isch as s Sternbild Wassermaa versternt wore.

I de früechristliche Literatur isch de Ganymed zomene verdorbne junge Maa stilisiert wore, und siin latinisch Name Catamitus isch synonym mit „Lustchnaab, Stricher“ (tütsch: *Katamit,* italienisch *catamite*) wore. De Raub vom Ganymed isch as e Biispiil vo sexuelle Uuschwaiffig umdüttet wore.

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert 1991. ISBN 3-15-010371-1
*
Kyparissos

De **Kyparissos** () isch i de griechisch Mythologi e höbsche Jünglig vo de Ägäisinsel Keos. Er isch de Gliebti vom Apollon, vom Westwind Zephyros und au vom Silvanus gsii. Er het i de Wildnis Fründschaft miteme wilde Hirsch gschlosse und uf dem sogär chöne riite. Useme Missgschigg hett er ooni Absicht de Hirsch mit sim Speer töödt. I sinnere Verzwiiflig het er d Götter bette, eebig um de Hirsch z truure chöne und er isch denn vom Apollon ine Zypresse, wo noch im binennt isch, verwandlet wore. Inere röömische Saag isches de Waldgott Silvanus, wo de Hirsch tödt hett.

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
*
Sindelfinger Schwätzweiber

Bei de **Sendlfenger Schwätzbweiber** handlet sichs om a Skulpdur, wo uff-ma Sockel en dr Midde vom alda Sendlfenger Marktbronna stôht. Dargschdellt werdet zwoi Fraua, wo sich offabr uff-em Marktplatz troffa hend ond jetzt a kleis Schwätzle mitnander haldet. Om d Fiaß rom schleicht a Kätzle. Bei de Sendlfenger Eiwohner wuud der Bronna fascht bloß noh als *Schwätzweiberbronna* bezeichnet (offiziell: *Das Geheimnis*).

## Inschrift
Ondr de Schwätzweiber ischt a kurzer schwäbischer Dialog eigmoißlet:
* De Greeßer vo selle zwoi, dui mit-em Henklkorb ond dr Henn am Arm, hôt dr andra ebbes ens Ohr gflischdret ond beendet ihre Neijchkeida mit-em Satz: *Denk dir no, was saisch au do drzua (?)*
* Dô druff isch de Kloinere zonegschd ganz baff. Schliaßlich sait se bloß: *O daß Gott erbarm (!)*

Noh weider dronda, am obra Abschluss vo deam Pfeiler, siht mr viir Gsichder (en jedra Hemmlsrichdong ois), wo hässliche Fratza zeiget. Zwischa deane Gsichder stôht jeweils – en Graußbuachstaba – a zwoizeiliger Schbruch. D Versla laudet:


EIBILDONG U. SAUS
DÖS ISCH A GRAUS!

ARBEIT UND LACHE
DÖS GIBT A SACHE!

DENK U. TUE
DÖS GIBT A RUHE

ISCH OAM ALLES GLEICH
DER WUT ET REICH.


## Wia der Bronna entstanda ischt
Vor langer, langer Zeit ischt z Sendlfenga dr Marktplatz woandersch gwäa wia heit, nemlich ganz en dr Nähe vo dr romanischa Martinskirch. Deet hôt mr anno 1544 an Bronna ôôglegt ond-em da Nama *Marktbronna* gäa. En sellem seira Midde hôt mr em 17. Jôhrhondert a Standbild gschdellt, wo da Herzog Eberhard zeigt hôt. So om s Jôhr 1920 rom isch dui Skulpdur so arg vrwiddret gwäa, dass mr se hôt nemme mit Freida ôôgucka kenna. Drom hôt-mr dui Statue entfernt ond nôch-ra nuia Bekreenong vom Marktbronna gsuacht. Dr Stuegerter Môler ond Bildhauer Josef Zeitler (1871 bis 1958) hôt da Ufftrag kriagt, fenf Entwirf zo macha. Wia nô dia Entwirf vom Sendlfenger Gmoidrôt en Augaschei gnomma wôrra send, hôt sich dr sell fir da Entwurf  *Das Geheimnis* ausgschbrocha. Ab-em Jôhr 1927 hôt-mr des *Geheimnis* uff-em Marktbronna ôgucka kenna. So hoißt dui Figuragrubbe au heit noh, abr bloß offiziell. Saga duet so koi Mensch en Sendlfenga. Ganz schnell hôt sich dr Begriff *Schwätzweiber* durchgsetzt. Heit stôht der Bronna am Rand vom Corbeil-Essonnes-Platz.

## [[Sketsch]] ibr d Schwätzweiber
Zwoi Sendlfenger Hobby-Kabaredischdinna, d Gudrun Hornikel ond d Sabine Duffner, hend sich vo deane Schwätzweiber fir ihre Ufftridd uff de Sendlfenger Bihna inschbiriira lassa: En de gleiche Kloider wia selle zwoi setzet-se oi Kabaredd-Szene an de andr ond machet sich luschdich ibr des, was grad em Schdädtle akduell ischt, bsonders ibr d Obrichkeit vo Sendlfenga, also ibr da OB ond da Gmoidrôt.

## Quell
Tim Schweiker: *Die Schwätzweiber lesen der Obrigkeit gerne die Leviten*, a Ardikel en dr Sendlfenger Zeidong vom 5. Dezember 2015, S. 9, ond oigene Feschtstellonga

## Weblink
* Zwoi Fodola, wo an andra Blick uff da ''Schwätzweiberbronna'' zeiget

## Fuaßnoda ond oinzlne Nôchweis
Ellipse

En **Ellipse** isch e spezielli gschlossnigi owali Kurve. Si isch äini vo de Chäigelschnitt, die andere si d Parable, d Hyperble, dr Kräis, und in spezielle Fäll dr Punkt, die graadi Linie oder zwäi graadi Linie, wo sich chrütze.

In dr Natur chömme Ellipse zum Bischbil in dr Form vo ungstöörte keplersche Blaneetebaane um d Sunne vor. Au bim Zäichne git s vilmol Ellipse, wil e Kräis dur e Parallelbrojekzioon im Allgemäine uf e Ellipse abbildet wird.

D Ellipse (vo  *élleipsis* ‚Mangel‘) isch vom Apollonius vo Perge iigfüert worde. Är het ere dr Naame gee, wo sich uf d Exzentrizidäät \varepsilon  beziet.


Datei:ElipseAnimada.gif|Definizioon vo dr Ellipse as Punktmängi: D Strecki vo äim Brennpunkt zum Rand vo dr Ellipse und witer zum zwäite Brennpunkt isch immer gliich lang.
Datei:Conic sections with plane.svg|Drei Arte vo Chäigelschnitt:1. Parable2. Kräis und Ellipse3. Hyperble
Datei:Ellipse-aff.svg|D Ellipse as affins Bild vom Äihäitskräis



## Litratuur
* C. Leopold: *Geometrische Grundlagen der Architekturdarstellung.* Verlag W. Kohlhammer, Stuttgart 2005, ISBN 3-17-018489-X, S.&nbsp;55–66.

## Weblingg

* 
* mathematische-basteleien.de

; Berächnige
* Formle zum dr Umfabg von ere Ellipse z berächne
* Website zum dr Umfabg von ere Ellipse z berächne
* Tangänten und Schnitt mit Graade (JavaScript)

; Konstrukzioon

* Website, wo mä Ellipse interaktiv cha konstruiere

## Fuessnoote
Allani

D **Allani** (z Ugarit: *aln*) isch e hurritischi Göttin. Er Name bidüttet „d Herrin“ (hurrit. *allai=ni*), well si d Herrin vo de Underwelt isch, wo si e groosse Palast hett. De Wettergott Tessub bsuecht si i dem Palast. En Epithet vonere isch „Rigelholz vo de Erde“, vermuetli en Uusdrugg, wo maint, as si öber s Toor vo de Underwelt wacht. 

D Allani isch vo de Hethiter mit de Sunegöttin vo de Erde gliichgsetzt wore und z Mesopotamie isch si as Allatum bikannt wore, wa en akkadisierti Form vom hurritische Namen isch. Im hethitisch-hurritische Felshailigtum Yazılıkaya isch si i de wiibliche Prozession abbildet wore.
Tessub

De **Tessub**  (z Ugarit: *tṯb*) isch de hurritisch Wettergott und o de Hoptgott. Wo d Hurriter i Syrie iigwanderet sind, isch er mitem Wettergott vo Ḫalpa (Aleppo) verschmulze.

De Tessub isch de Soo und Gegner vom Kumarbi und de Brüeder vom Tasmis und vo de Sauska. Sini Frau isch d Ḫebat. De Sarrumma und d Allanzu sind d Chind vo dem Götterpaar.

De Tessub isch de Gott vom Wetter, wo Sturm, Rege und Gwitter macht. Sini Waffe isch de Tunnerkail. Siin Wage werd vo zwee Stiere zoge, em Seri und em Ḫurri. Im hethitisch-hurritische Felshailigtum Yazılıkaya stoot er uf zwee Berggötter, em Namni und em Ḫazzi. Er füert di männlichi Götterprozession aa. Gegenöber von em stoot d Ḫebat, wo d Prozession vo de Göttine aafüert.
Argynnos

De **Argynnos** () isch i de griechische Saag e boiotische Gliebte vom Agamemnon gsii. En andere Liebhaber vom Argyynos isch de Hymenaios gsii.

De Argynnos isch e Soo vo de Peisidike, de Töchter vom Leukon und Enkeli vom Athamas. Wo di griechisch Flotte sich im Hafe Aulis versammlet het, demit si gmainsam uf Troia seglet, isch de Agamemnon an Fluss Kephisos ggange. Dai het er de Agrynnos atroffe, wo im Fluss badet het und sich inen verliebt und s griechisch Heer verloo. Nochdem de Argynnos im Fluss vertrunggen isch, het de Agamemnos a dere Stell woneren bigrabe hett, e Tempel för d Aphrodite Argynnis gstiftet, wo im boiotische Tielekt Argunis (Ἀργουνίς) gnennt woren isch.

## Quelle
* Athenaios vo Naukratis: *Deipnosophistai* 13.80 (603) (um 228 n.&nbsp;Chr.)
* Phanokl. fr, 5.
* Stephan vo Byzanz: *Ethnika*

## Literatur
*
Hylas

De **Hylas** () isch i de griechische Saag e dryopische Jüngling und e Gliebte vom Herakles oder vom Polyphemos. Er het i de mysische Stadt Kios e Kult ghaa.

## Saag
Us Hunger het de Herakles e Stier vom Theiodamas, em König vo de Dryoper, erschlage und drumm Striit mitem König öberchoo. I sinnere Wuet hett er de König z Tood gschlage und denn sini Uutaat grad no as Grund aglueget, Chrieg gege d Dryoper z mache. Er hett die bisigt. Si hend drufabe eri Haimet verloo und i de Peloponnes d Stadt Asine gründet. 

De Herakles hett denn de Soo vom Theiodamas, de Hylas, ufs Schiff Argo entfüert und en zo sim Gliebte gmacht. Wo s Schiff bi de Stadt Kios z Mysie glandet isch, isch de Hylas loosgschiggt wore, Wasser z hole. Bi de Quele hend sich Nymphe an Jüngling anegmacht und en is Wasser zoge und er isch för immer verschwunde. De Herakles und de Polyphemos hend de Hylas afange sueche und d Argo isch ooni die Helde wittergfaare. De Hylas isch för immer verschwunde blibe. De Polyphemos isch z Mysie blibe und hett d Stadt Kios gründet, de Herakles isch witterzoge.

## Kult
I de mysische Stadt Kios hets i de Antiki e Kult gee. Si hend binere Quele em Hylas gopferet und sind denn imene festliche Tanz dör de Wald gstrielet. Debii hett e Priester draimoll luut *Hylas! Hylas! Hylas!* grueffe. Us dem Bruuch isch s altgriechisch Sprichwort Ὕλαν κραυγάζειν (*Hýlan kraugázein* „Hylas rüeffe“) entstande, as en Uusdrugg för vergeblichs Sueche.

## Literatur

* 
*
Hütten

**Hütten** isch de Name vo dene Persone:
* Achim Hütten (* 1957), en dütsche Politiker (SPD)

**Hütten** isch de Name vo dene Ort:

Gmeinde:
* Hütten (Eifel), e Gmeind im Landchreis Bitburg-Prüm, Rhyland-Pfalz, Dütschland
* Hütten (Schleswig), e Gmeind im Chreis Rendsburg-Eckernförde, Schleswig-Holstei, Dütschland

Ortsteil i de Schwiz:
* Hütten ZH, en Ortsteil i de Gmeind Wättischwil im Bezirk Horge, Kanton Züri

Ortsteil z Dütschland:
* *Hütten (Ahorntal)*, en Ortsteil i de Gmeind Ahorntal, Landchreis Bayreuth, Bayern
* *Hütten (Bartenshagen-Parkentin)*, en Ortsteil i de Gmeind Bartenshagen-Parkentin, Meckleburg-Vorpommere
* *Hütten (Grafenwöhr)*, en Ortsteil i de Stadt Grafenwöhr, Landchreis Neustadt a de Waldnaab, Bayern
* *Hütten (Haldensleben)*, en Ortsteil i de Stadt Haldensleben, Landchreis Börde, Sachsen-Anhalt
* *Hütten (Königstein)*, en Ortsteil i de Stadt Königstein, Landchreis Sächsische Schweiz-Osterzgebirge, Sachse
* *Hütten (Krölpa)*, en Ortsteil i de Gmeind Krölpa, Saale-Orla-Chreis, Thüringe
* *Hütten (Lam)*, en Ortsteil im Markt Lam, Landchreis Cham, Bayern
* *Hütten (Mainhardt)*, en Ortsteil i de Gmeind Mainhardt, Landchreis Schwäbisch Hall, Bade-Würtebärg
* *Hütten (Miltach)*, en Ortsteil i de Gmeind Miltach, Landchreis Cham, Bayern
* *Hütten (Oberstaufen)*, en Ortsteil im Markt Oberstaufen, Landchreis Oberallgäu, Bayern
* *Hütten (Rickenbach)*, en Ortsteil i de Gmeind Rickebach, Landchreis Waldshuet, Bade-Würtebärg
* *Hütten (Salzweg)*, en Ortsteil i de Gmeind Salzweg, Landchreis Passau, Bayern
* *Hütten (Schelklingen)*, en Ortsteil i de Stadt Schälglenge, Alb-Donau-Chreis, Bade-Würtebärg
* *Hütten (Warmensteinach)*, en Ortsteil i de Gmeind Warmensteinach, Landchreis Bayreuth, Bayern
* *Hütten (Wipperfürth)*, en Ortsteil i de Stadt Wipperfürth, Oberbergische Chreis, Nordrhii-Westfale

Ortschaft z Öschtriich:
* *Hütten (Grimmenstein)*, en Ortschaft i de Gmeind Grimmenstein, Bezirk Neunkirche, Nideröschtriich
* *Hütten (Leogang)*, en Ortschaft i de Gmeind Leogang, Bezirk Zell am See, Land Salzburg

**Hütten** isch de Name vo dene witere Ort:
* *Hütten bei Gellin*, de dütschi Name vo de Ortschaft *Sitno* bi Szczecinek z Pommere, Pole
* *Amt Hütten*, es ehemoligs Amt z Schleswig-Holstei, Dütschland
* *Hüttener Berge*, e Landschaft z Schleswig-Holstei, Dütschland
Jean-Noël Rey

Dr **Jean-Noël Rey** (* 23. Dezämber 1949 z Siders; † 16. Jänner 2016 z Ouagadougou, Burkina Faso; haimetbrächtigt z Chermignon, Mollens un z Montana) isch e Schwyzer Beamte, Manager un Bolitiker (SP) gsii.

## Läbe
Dr Rey het anne 1978 an dr Universitet Gämf mit ere Dissertation zue dr schwyzerische Gwärkschaftsbewegig promoviert zum *Dr. sc. éc. et soc.*

Noodäm er persenlige Mitarbaiter vum domolige Bundesrot Otto Stich gsii isch, isch dr Rey 1990 zum Generaldirektor Postdepartement PTT ernännt wore. Är isch dr letscht as Beamten aagstellt Generaldirektor vu dr Schwyzerische Poscht gsii. Är isch 1998 entloo wore, wu unter anderem Vorwirf wäge Vätterliswirtschaft ufchuu sin. Zuen ere Verurdailig isch s aber nit chuu. 2001 isch dr Rey Generaldirektor vu dr Schwyzer Niderlossig vum Paketverdailer DPD wore. Anne 2004 isch er vu däre Stell zruggdrätte. 2013 isch er zum Verwaltigsrotsbresidänt vu dr Handelschammere Schwyz-Frankrych gwehlt wore. Är isch derzue au in e baar Verwaltigsret ghockt.

Dr Jean-Noël Rey isch im Jänner 2016 bi me Terroraaschlag im weschtafrikanische Burkina Faso im Alter un 66 Johr umbrocht wore.

Dr Rey isch in ere zwote Eh ghyropte Vater vu zwia Chinder gsii.

## Bolitischi Ämter
Dr Rey het dr Sozialdemokratische Bartei vu dr Schwzy aaghert. In dr 47. Legislaturperiod (2003–2007) isch er Mitglid vum Nationalrot gsii. Anne 2007 het dr Unterwalliser uf dr Lischt vu dr SP Oberwallis kandidiert, het aber d Widerwahl nit gschafft.

## Weblink
* 
*  vum Jean-Noël Rey (Archiv-Version)

## Fueßnote
Isḫara

D **Ishara** isch en altsyrischi Aidgöttin, wo scho z Ebla um 2500 v.&nbsp;Chr. vereert woren isch. Z Chliiasie werd si scho i de Urchunde vo Kültepe (18.Jh. v.&nbsp;Chr.) gnennt, wo si e Tempel gha hett.

D Hurriter hend d Ishara  (z Ugarit: *išḫr*) i eres Pantheon uufgnoo und si sich o vo e Hethiter vereert wore. Möglicherwiis isch si im Felshailigtum Yazılıkaya dargstellt, doch isch d Inschrift vo de Göttin, womer d Ishara ahand vo Götterliste erwarte wöör, nöd erhalte.

Bi de Hurriter werd si as Aidgöttin zäme mit de Allani und de Moogöttin Nikkal aagrueffe. Si wacht öber d Aid und eri Tier sind de Schkorpioo und Schlange. si cha o di tödlichi Ishara-Chrangget schigge. Z Emar, enere Stadt am Euphrat, het si e Tempel ghaa, wo „Huus vo de Woorseger“ ghaisse hett.
Parnass

**Parnass** stoot für:
* *Parnass* (au *Barnoss* oder *Parnas*), historisch: dr Vorstandvorsitzend von ere jüüdische Gmäind
* *Parnass*, e 2'455 Meter höchs Gebirg i dr Region Phokis z Griecheland
* *Parnass*, veraltet für *s Riich vo dr Dichtkunst*
* *Peggy Parnass* (* 1934), Schauspiilere und Autorin us Hamburg, Dütschland
* *Galerie Parnass*, en ehemooligi Galerii z Wuppertal, Nordrhii-Westfaale, Dütschland
* *PARNASS*, e Zitschrift, öber Kunst und Kultur, us Wien, Öschtriich
* *Parnaß-Turm*, e Durm z Plön in Schleswig-Holstäi, Dütschland
* *Parnass-Brunnen*, en ehemoolige Brunne (hüt stoot dert en Ersatzbrunne) z Hannover, Dütschland

**Lueg au:**
* Parnas
Tu biSchevat

**Tu biSchevat**, s jüüdische **Nöijoorsfest vo de Böim** (ראש השנה לאילנות) im Februar isch e *chliine* jüüdische Fiirdig.

*Tu biSchevat* (ט״ו בשבט) bedütet wörtlig „dr 15. Schevat“. 
S Fest goot zrugg uf d Mischna. Dört isch gschriibe, ass s Huus vom Hillel dr 15. vom Monet *Schevat* zum Nöijoorsfest vo de Böim bestimmt het.

Dä Termin markiert s Ändi vo dr Räägezit, wo s die beste Bedingige het für zum in Israel öbbis aazpflanze. S Datum isch wichdig für d Vorschrifte für d *Orla*, d. h. für zum s Alter vo de Böim z bestimme. Das isch für religiöösi Juude vo Bedütig, will s verbote isch, d Frücht vo nöi pflanzte Böim under drei Joor z ässe, und im vierte Joor het mä sä im Tämpel müesse opfere und und erst vom fümfte Joor aa het mä sä döfe ässe. *Tu biSchevat* stoot für s Ändi vom Winter und sümbolisiert s Blüeje vo Israel, si Besiidlig, d Schönhäit vo dr Natur und die guete Frücht, wo uf sinere Ärde wäggse.

## Bruuchdum

In dr modärne Zit wärde an däm Daag Böim pflanzt. Dr Bruuch isch, ass mä an däm Daag e Frucht isst, wo mä in däm Joor bis denn nonig gässe het, und überhaupt vil Frücht und Fruchtsalat isst. Mä deckt e Disch, wo mä die schönste Frücht us em Land Israel druf ufstellt, bsundrigs die „siibe Arte“, wo s Land mit ene gsäägnet gsi isch, und säit dr Sääge „Schehechejanu“ (שהחינו *Won is am Lääbe erhalte het*) uf. Am *Tu biSchevat* isch s verbote z faste, und mä daf au käni Druurreede halte. Wenn s kä Sabbatjoor (Brachejoor) isch, wo alli Aarbet uf em Fäld verbote isch, faart mä ins Grüene, und pflanzt vilmol nöiji Böim. 

Im 16. Joorhundert het dr kabbalistisch Rabbi Isaak Luria z Safed e *Tu BiSchevat Seder* iigrichdet, wo d Frücht und d Böim im Land vo Israel e sümbolischi Bedütig häi. Vili religiöösi aber au nid glöibigi Juude z Israel begönge dä Seder und bsundrigi *Haggadot* wie *Pri Etz Hadar* si für en gschriibe worde.

## Tu biSchevat im Kaländer

Tu biSchevat wird an deene Datum gfiirt:
:2016: 25. Januar
:2017: 11. Februar
:2018: 31. Januar
:2019: 21. Januar
:2020: 10. Februar

*Mä sött Acht gee, ass jüüdischi Fiirdig am Oobe vom voorige Daag aafönge.*

## Litratuur

* Susanne Galley: *Das jüdische Jahr: Feste, Gedenk- und Feiertage.* Beck, Münche 2003, ISBN 3-406-49442-0.
* Jakob Petuchowski: *Feiertage des Herrn: die Welt der jüdischen Feste und Bräuche.* Herder, Freiburg im Brisgau 1987, ISBN 3-451-20266-2.
* Marc Stern: *Gelebte jüdische Feste. Erinnern, Feiern, Erzählen.* Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 1999, ISBN 3-579-02236-9.
* Friedrich Weinreb: *Das Buch von Zeit und Ewigkeit: der jüdische Kalender und seine Feste.* Thauros, Weiler im Allgäu 1991, ISBN 3-88411-042-X.

## Weblingg

* Tu b'Shwat uf Hagalil online
* Tu biSchewat – Das „Neujahrsfest der Bäume“, talmud.de
* ''Ökologie und Spiritualität in der jüdischen Tradition''
* ''Judentum und die spirituellen Wurzeln der Pflanzenpflege''
* ''Den Baum des Lebens hegen und pflegen''
Fabia Zindel

D **Fabia Zindel** (* 1968 z Chur) isch e Baasler Disäinere.  

## Biografii
D Zindel isch z Chur uf d Wält choo und ufgwaggse. 1988 isch si uf Baasel und het d Textilfachklass an dr Schuel für Gstaltig z Basel absolwiert. Sit 1995 het si under iirem Leibel *Matrix* e Büro für Textil- und Flechidisäin mit ere äigene Handsiibdruckerei im Baasler Bachlätte-Kwardier ghaa. 2010 het si dr *Matrix-Shop* im Santihanns ufdoo. Si schafft über d Diszipliine äwäg mit Künstlerinne und Disäiner zämme, und isch under anderem verantwortlig für s Oberflechedisäin von e hufe architektonische Brojekt in dr Schwiz. Für iir Wärk het si e baar nazionali und internazionali Uszäichnige überchoo, drunder 2016 dr Kulturbriis vo dr Stadt Baasel.

## Kwelle
* Fabia Zindel erhält den Basler Kulturpreis 2015 uf dr Website vom Kanton Basel-Stadt, abgrüeft am 19. Januar 2016
* CV Fabia Zindel, abgrüeft am 19. Januar 2016
Andermatt

**Andermatt** oder **Üf der Matt** (amtlich *Andermatt*, ) isch e politischi Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Andermatt lit im Urscheletall a dr Ryys. Vo dr Gmeindsflächi sind 40,8&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 5,5&nbsp;% Wald, 1,7&nbsp;% Sidligsflächi und 52&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Andermatt sind Hospental, Geschenä und Gùùrtnällä, d Bindner Gmeind Tujetsch un di Tessiner Gmeind Airolo.

## Gschicht
Andermatt isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1203 als *de Prato*, 1290 *A der Matte*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 12,8&nbsp;% gläge.

## Religion
10,1&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 86,2&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 21,8&nbsp;%, CVP 68,1&nbsp;%, GP 9,5&nbsp;%, Suschtigi 0,5&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Andermatt isch dr Roger Nager (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,8&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1282 Iiwohner 95,2&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,3&nbsp;% Franzesisch, 0,9&nbsp;% Italienisch und 4,5&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Andermatt ghert zue dr Mundart vom Urseretal.

## Literatur
* Iso Müller: *Geschichte von Ursern. Von den Anfängen bis zur Helvetik.* Desertina-Verlag, Disentis 1984, .
* Thomas Brunner: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 4: Oberes Reusstal und Urseren.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2008 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 114). ISBN 978-3-906131-89-4. S.&nbsp;286–365.

## Weblink

* www.gemeinde-andermatt.ch
* 
* 

## Fuessnote
Bauen UR

**Baawä** oder **Bauä** (amtlich *Bauen*) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Baawä lit am Weschtufer vom Ürnersee am Fuess vo dr Baawästeck. Zue dr Gmeind ghert ai dr Willer Islete. Vo dr Gmeindsflächi sind 13,5&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 74,9&nbsp;% Wald, 2,9&nbsp;% Sidligsflächi und 8,7&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Baawä sind Selìsbäärg, den Vierwaldstättersee und Isenthal.

## Gschicht
Baawä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr um 1150 als *Bawen*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 8,2&nbsp;% gläge.

## Religion
7,9&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 86&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 40,6&nbsp;%, CVP 30,4&nbsp;%, GP 27,5&nbsp;%, Suschtigi 1,4&nbsp;%.

D Gmeindspräsident vo Baawä isch d Heidi Meier (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,9&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 228 Iiwohner 99,1&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,4&nbsp;% Italienisch und 0,9&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Baawä ghert zue dr Nidwaldner Mundart.

## Literatür
* Helmi Gasser: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 2: Die Seegemeinden.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 78). ISBN 3-7643-1811-2. S.&nbsp;317–358.

## Weblink

* www.bauen-ur.ch
* 

## Fuessnote