open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gewässer

Es **Gwässer** isch en Mängi vo Wasser amene bestimte Oort in dr Natur. 

## Forschig
In dr Gwässerforschig isch d Hydrology die Wüsseschaft, wo d Gwässer uf dr Ärdoberflechi undersuecht, und d Hydrogeologie die, wo das mit de underirdische Gwässer macht.

## Arte vo Gwässer
* D Meer sind grossi Gwässer mit Salzwasser.
* D Strööm sind grossi Gwässer uf de Kontinänt, wo s Wasser us chlynere Zueflüss samle und zum Meer bringe.
* D Flüss sind chlyner als d Strööm; es git derby au vil Näbeflüss, wo in en grössere Fluss oder in en Stroom münde.
* D Bech sind chlyni Gwässer in einzelne chlyne Deil vo dr Landschaft.  
* S Grundwasser isch e Mängi vo Wasser, wo dur Bodeschichte flüsst.
* Bi de Kwelle chunt Wasser use em Bode ad Ärdoberflechi in es anders Gwässer. 
* D Kanääl sind künschtlechi Gwässer und Bouwärch, wo Wasser zu bestimte Oort bringe oder für e Vercheer mit Schiff dienet.
* Seeè sind grossi Mängine vo Wasser, wo sech in Tääler oder Tuele uf dr Ärde samle.
* Stauseeè sind Seeè, wo dank emene künschtleche Sperrbouwärch entstande sind.
* Weier und Teich sind chlyni stehendi Gwässer, wo deils au vo Mönsche gmacht sind, so wie zum Bischpiil bi de Müliweier oder de Fischteich.

## Lueg au
* Syschteem vo Gwässernummere

## Literatur
* Albert Baumgartner, Hans-Jürgen Liebscher: *Allgemeine Hydrologie, quantitative Hydrologie.* 2. Auflage. Borntraeger, Berlin 1996, ISBN 3-443-30002-2 (Lehrbuch der Hydrologie 1).
* Siegfried Dyck (Hrsg.): *Angewandte Hydrologie.* Ernst, Berlin 1976.
* Siegfried Dyck, Gerd Peschke: *Grundlagen der Hydrologie.* 3. Auflage. Verlag für Bauwesen, Berlin 1995, ISBN 3-345-00586-7.
* Hubert Hellmann: *Qualitative Hydrologie.* Borntraeger, Berlin 1999, ISBN 3-443-30003-0 (Lehrbuch der Hydrologie 2).
* Ulrich Maniak: *Hydrologie und Wasserwirtschaft.* 5. Auflage. Springer, Berlin 2005, ISBN 3-540-20091-6.

## Weblink

* Schwiizer Gwässer
* ''Amtliches Digitales Wasserwirtschaftliches Gewässernetz'' uf baden-wuerttemberg.de
* Gwässer uf dr Wält, Syte vom WWF für d Gwässer
* Website ''The International Water Association''
Chiang Kai-Shek

Dr **Chiang Kai-shek** oder **Tschiang Kai Schek** (; anderi Schrybwys ; * 31. Oktober 1887 z Xikou, Landkreis Fenghua, Provinz Zhejiang; † 5. April 1975 z Taipeh) isch en chinesische Militärfüerer und Politiker in der Zyt nach dr Xinhai-Revolution (1911) und ab 1925 Füerer vom *Kuomintang* gsi.

Im Chinesische Bürgerchrieg (1927–1949) isch er dr Gägespiele vom Mao Zedong gsi. Bevor d Komunischte uf em chinesische Festland d Gwalt a sich grisse hend, isch dr Chiang Kai-shek z China dr wichtigscht Politiker gsi. Er isch Presidänt, gsi, Marschall und Generalissimus vom chinesische Milidär.

Wo d Komunischte ufem Festland gunne gha hend, isch d Regierig mit em Chiang Kai-shek uf d Insle Taiwan ggange und het dört ane 1949 dr separat Staat Republik China usgruefe, i dr Meinig, das sig dr legitim Nochfolger vom alte China. Taipeh isch d Hauptstadt vo däm Land worde. Bis ane 1975 het dr Chiang Kai-shek d Regierig vo däm Räschtstaat agfüert.

## Litratuur
* Frank Dikötter: *The Tragedy of Liberation. A History of the Chinese Revolution 1945–57.* London – New Delhi – New York – Sydney 2013, ISBN 978-1-62040-347-1.
* Jonathan Fenby: *Chiang Kai Shek. China'’s Generalissimo and the Nation He Lost.* New York 2004, ISBN 0-7867-1318-6.
* Friedrich Wilhelm Schlomann, Paulette Friedlingstein: *Tschiang Kai-schek. Ein Leben für China.* Bergisch Gladbach 1979, ISBN 3-404-01158-9.
* Oskar Weggel: *Geschichte Taiwans. Vom 17. Jahrhundert bis heute.* München 2007, ISBN 3-922667-08-2.
* Thomas Weyrauch: *Chinas demokratische Traditionen vom 19. Jahrhundert bis in Taiwans Gegenwart.* Giessen 2014, ISBN 978-3-938946-24-4.
* Thomas Weyrauch: *Chinas unbeachtete Republik. 100 Jahre im Schatten der Weltgeschichte.* Giessen 2009, ISBN 

## Weblingg
Taipeh

**Taipeh** isch d Hauptstadt vo dr Republik China.

## Geografy
D Stadt lyt am Fluss *Danshui* uf dr Insle Taiwan. Si isch e Millioonestadt, und zäme mit dr Nochberstadt Neu-Taipeh näbedra bildet si di gröschti Agglomerazioon vom Land.

Im Norde vo dr Stadt isch e Bärglandschaft, wo drin dr Nazionalpark *Yangmingshan* lyt. Chlyni Bärge het’s im ganze Stadtgebiet.

## Gschicht
I dr Gägend, wo hüt Taipeh lyt, het früener s Volk vo de Ketagalan gläbt. Im 17. Joorhundert hend d Spanier Sidlige uf dr Insle Taiwan agfange yzrichte; si sind denn vo dr Insle gly vertribe worde, wo d Holländer cho sind und d Herrschaft übernoo hend. Ane 1662 sind d Chineese d Herre vo dr Insle worde und d Holländer sind au furtggange. Am Donshui-Fluss sind chinesischi Dörfer entstande. Us de Sidlige *Mon-Jia, Dalongdong* und *Dadaocheng* het sech im 18. Joorhundert d Stadt Taipeh entwicklet.

Im spoote 19. Joorhundert het Taipeh Stadtmuure überchoo. Sid 1885 giltet s ofiziell als Stadt. Vo 1895 bis 1945 isch d Stadt japanisch gsi. Jetz het si sech zun ere Grossstadt entwicklet. Im Joor 1949 isch d Regierig vo China, wo dr Kampf gäge d Komunischte uf em Festland verlore het, agfüert vom Presidänt Chiang Kai-Shek uf Taiwan ggange und het Taipeh zum Zäntralort vo dr separate Republik China gmacht, wo 1950 usgruefe worden isch.

## Weblink
Uznach

**Uznä** (ofiziell: *Uznach*) isch e Gmeind im Kanton Sanggale.

## Geografy
D Oschtschwiizer Gmeind isch dr Märtort vom sanggalische Wahlchreis See-Gaschter und lyt am Nordrand vo dr Linthebeni; s Gmeindgebiet chunt uf dr Südsyte an Linthkanal aa. Dr Zürisee isch nur öppe zwei Kilometer wyter im Weschte, zwüsche Uznä und em See lyt d Gmeind Schmerikä. Dr Steinebach, wo vo Bänke uf Uznä chunt, isch es Naturschutzgebiet mit überregionaler Bedeutung.

D Sidlig lyt am Rand vo dr Ebeni, a dr Chrüzig vo de Kantonsstroosse uf Rapperswil, zum Rickepass und über d Linthebeni. Bim Baanhof vo Uznä verzweige sech d Ysebaanstreckine uf Rapperswil, dure Rickedunnel und uf Ziegelbrugg.

## Gschicht
Uznä isch ane 741 s erschte Mol erwäänt. 744 isch dr Ort em Chlooschter Sanggale gschänkt worde. Im Joor 856 ischd Chile vom heilige Gallus z Uznä erwäänt.

Um 1200 hend d Grafe vo Toggeburg d Stadt Uznä ggründet. 1469 hend d Schwyzer und d Glarner d Herrschaft Uznä gchauft. 1798 isch d Stadt zum Kanton Linth cho, 1803 zum Kanton Sanggale.

## Architektur
* d Fridhofschile vom Hl. Chrüüz
* d Ruine vo dr Burg Uznebärg
* d Kapälle vom Heilige Josef
* d Wirtschaft *zum Hof* vo öpe 1730
* dr Tröchnidurm vo dr Fabrigg*Rotfarb*
* di ehemolig Spinnerei Uznebärg
* di ehemolig Sydewäberei Schubiger

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Uznä
* 

## Fuessnoote
Département Simplon

S **Departemänt vom Simplon** isch es Verwaltigsgebiet vom erschte französische Kaiserrych gsi.

Wo dr Napoléon Bonaparte au d Schwiiz in sys Imperium ganz integriert het, isch s obere Rhonetaal uf em Gebiet vom Wallis als Departemänt organisiert worde. Dr französisch General César Berthier het uf Befääl vo Paris am 14. Nofämber 1810 z Sitte d Regierig übernoo. Am 16. Jänner 1811 isch dr französisch Prefäkt Claude-Joseph-Parfait Derville-Maléchard als Chef vo dr Departemäntsverwaltig ygsetzt worde, und ane 1813 isch als si Nochfolger dr Claude-Philibert Barthelot de Rambuteau is Wallis choo. Aber scho im Dezämber het er s Taal wider müesse verloo, wo e Deil vo dr öschtrychischi Armee am Ändi vom sächste Koalizionschrieg uf St-Maurice cho isch.

Dr Name vom Departemänt chunt vom Simplonpass, wo für d Franzoose als diräkte Wääg uf Italie wichtig gsi isch.

S Departemänt isch administratyv in drei Arrondissement underdeilt gsi und het 13 Kantöön gha:
* s *Arrondissement Brigue*, mit de Kantöön *Brigue, Conches, Mœrel, Rarogne* und *Viège*
* s *Arrondissement Sion*, mit de Kantöön *Hérémence, Loèche, Sierre* und *Sion*
* s *Arrondissement Saint-Maurice*, mit de Kantöön *Entremont, Martigny, Monthey* und *Saint-Maurice*

Ane 1815 het der Wiener Kongräss d Empfäälig useggä, s Wallis chönt sech dr Schwiiz aschlüsse, und das hend d Walliser denn au gmacht.

## Weblink
*
Johann Wilhelm Coaz

Dr **Johann Wilhelm Fortunat Coaz** (* 31. Mai 1822 z Antwerpen; † 18. Augschte 1918 z Chur) isch e Schwiizer Forschtingeniöör und Topograaf gsi.

## Läbe
Dr Coaz isch dr Soon vom Pruefsofizier Johann Wilhelm Coaz und dr Salome geb. Köhl gsi. S Heimeträcht het er gha vo de Gmeinde S-chanf, Chüblisch, Valchava und Eclépens. Er isch Mitglid vom Studänteverein Zofingia gsi. Er het vo 1841 bis ane 1943 d Usbildig zum Forschtingeniöör gmacht, und zwar a dr Königlich-sächsische Waldakademy. Denn het er für d Eidgnosseschaft im Kanton Graubünde als Topograaf gschaffet. 1851 isch er Oberforschtinspäkter vom Bünderland worde, und 1875 het er dr neu Poschte vom eidgenössische Oberforschtinspäkter übernoo.

Wüsseschaftlech het dr Coaz über Botanik, Topografy, s Wätter, d Gletscher und d Lawine gschaffet. Als Fermässer und Bärgstyger isch dr Coaz i den Alpe als erschte uf 21 höchi Bärge. So het er ane 1850 d Erschtbestygig vom Piz Bernina gmacht.

## Wärch
* *Die Lauinen der Schweizer Alpen.* Bern 1881

## Literatur
* 
* Conradin Ragaz: *Johann Wilhelm Fortunat Coaz.* In: *Bedeutende Bündner aus fünf Jahrhunderten.* Calven-Verlag, Chur 1970, Bd. 2, S. 108–118.
* Conradin Ragaz: *Johann Wilhelm Coaz.* In: Pius Bischofberger, Bruno Schmid. (Hrsg.): *Grosse Verwaltungsmänner der Schweiz.* Solothurn 1975, S. 169–174.

## Weblink

## Fuessnoote
Provinz Vercelli

D **Provinz Vercelli** isch e Provinz in der iteliänische Regioon Piemont.

## Geografy
D Provinz Vercelli het geograafisch gseh zwöi Deil. I dr Ebeni vom Piemont unde lyt d Hauptstadt Vercelli, und ringsetum isch e Landschaft mit wyte Rysfälder. Dr nördlech Deil lyt i de Alpe. Er chunt ganz obe ad Schwiiz aa, das isch oben ufem Monte Rosa bi dr Gmeind Zermatt im Kanton Wallis.

Us de Bärge chöme es baar Flüss dur die südleche Voralpebärge zum Po abe. D Tseschra, wo uf iteliänisch *Sesia* heisst, lauft durs Taal Valsesia, si het iry Kwelle uf dr Südoschtsyte vom Monta Rosa-Massyv bi de alte Walserdörfer.

Dr Bärg *Sacro Monte di Varallo* i dr Gmeind Varallo Sesia isch en berüemte Wallfaartsoort; und er ghört zum UNESCO-Wälterb.

## Walserdörfer
Ganz obe i de Sytetääler vom Tseschrutol – wie s Sesiataal uf Süüdwalserdüütsch heisst – lige es baar Dörfer, wo d Walser im Middelalter ufbout hend:

* Im Land, mit de Dörfli *Zar Sogu, Im Undre Grobe, Z'Jakmuls Hus, Z'Pudelenn, Fum Diss, In d'Stitz, Zar Chilchu, Zam Steg, Im Oubre Rong, Im Rong, Z'Kantmud, Z'Purratz Hus, In d' Bundu, Fum d'Boudma, Fum d' Rufinu, Im Garrai, Im Adelstodal, In d' Merlette, Z'Utters Hus, Z'San Miklos* und *Im Wold* und dr Alp *Oltu*.
* Arimmu im Sermenztaal; sid 2018 ghörts zu dr grössere Gmeind Alto Sermenza.
* Remmalju
* Chalchoufu

06-Walserhaus, Algona Valsesia.jpg|s Walserhus z Im Land (Z'Kantmud)


## Gschicht
D Provinz isch i dr Zyt vom Napoleon s *Département Sesia* gsi. Ane 1859 isch s Gebiet dr Provinz Novara agschlosse worde, aber 1927 het me se wider dervo useglöst.

## Naturschutz
I dr Provinz Vercelli het’s grossi Naturschutzpiet:
* Naturpark *Alta Valsesia*, mit em Gebiet vo de Walserdörfer Im Land, Arimmu und Chalchoufu
* naturreservat *Isolone di Oldenico*
* Naturreservat *Baragge*
* Naturreservat *Garzaia di Carisio*
* Naturpark *Lame del Sesia*
* Naturpark *Monte Fenera*
* Naturpark *Bosco delle Sorti della Partecipanza di Trino*
* Naturreservat *Sacro Monte di Varallo*
* Park vom *Po Torinese*

## Fuessnoote
Marseille

**Maarsei** ([], uf französisch **Marseille**, uf Tüütsch het me früener *Massilien* gseit; im Okzitanische heiist’s *Marselha* oder *Marsiho* []) isch e Grossstadt vo Frankrych.

## Geografy
Es isch di wichtigschti franzesischi und di drittgröschti europäischi Hafestadt und d Hauptstadt vum Département Bouches-du-Rhône i de Region Provence-Alpes-Côte d’Azur.

D Stadt lyt am Golf vu Lion, ere grosse Bucht vom Mittelmeer. Si isch mit  Yywohner (Stand ) noo Bariis di zweitgröschti Stadt z Frankrych. Si het aber doplet so ne grosses Stadtgebiet wie Bariis.

D Metropolregion zehlt noo Eurostat-Definizioon öppe 3,05 Millione Yywohner (2015).

Im Zäntrum vu dr Stadt lyt dr alt Hafe, uf Französisch *Vieux Port*, und drnäbe dr nöi Meereshafe, dr *Port moderne*, wo die grosse Fäärine über s Middelmeer abfahre.

## dr Name
Dr Name vo dr Stadt chunt vo den alte Grieche, wo a däm Ort im 7. Joorhundert vor Chrischtus e Kolony grüündet hend. Uf Griechisch het d Stadt Μασσαλία *(Massalia)* gheisse, spöter denn bi de Röömer *Massilia*.

D Yywohner vu de Stadt nännet sich *Marseillais* []. 

## Gschicht
De Grieche vo Massalia isch es glunge, z Gallie und bsunders im Rhonedaal es wyts Handelsnetz yzrichte, wo bis zu de Helvezier ggangen isch.

Öppe ane 1218 isch Maarsei vo de Grafe vo dr Provence zimli unabhängig worde. Sid em spoote 15. Joorhundert ghört d Stadt zu Frankrych.

I dr französische Revoluzioon isch es Lied vom Schenyoffizier Rouget de Lisle im ganze Land beliebt worde, wo me hütt no als ** kännt.

## Kultur
Maarsei isch 2013 zämme mit de slowakische Stadt Košice d Kulturhauptstadt vu Europa gsii.

Architektonischi Monumänt vo Maarsei sind öppe d Bärgchile *Notre-Dame de la Garde*, d Burg uf dr Insle *Iff*, d Chile *Cathédrale Sainte-Marie-Majeure de Marseille*, s Chlooschter *Saint-Victor*, dr Durm vom König René, d Feschtig *Saint-Nicolas*, s Schloss *Longchamp*, em Le Corbusier syni modärni *Cité Radieuse* und dr “dekonstruktivistisch” Durm mit em Hauptsitz vo dr Reederei CMA CGM.

## Vercheer
Uf Maarsei goot d TGV-Linie *Méditerranée*, wo z Bariis afoot.

Dr modärn Handelshafe *Marseille Europort* lyt füfzg Kilometer wyter im Weschte bi Fos-sur-Mer.

## Weblingg

* Offizielli Website vu de Stadt

## Fuessnote
Provinz Agrigent

D **Provinz Agrigent** (uf iteliänisch: *Provincia di Agrigento*) isch e Provinz vo dr Autonome Regioon Sizilie im Süde vo Italie.

D Hauptstadt vo dr Provinz isch Agrigent. 

S Gebiet vo dr Provinz lyt am Südufer vo dr Insle Sizilie. Uf dr Weschtsyte isch näbedra d Provinz Trapani, im Norde d Stadt Palermo und im Oschte d Provinz Caltanissetta. D Provinz het 43 Gmeinde. Eini dervo isch Lampedusa e Linosa, wo uf de Pelagische Insle lyt.

Die archeologische Fundoort vo Agrigent ghöret zum UNESCO-Wälterb.

## Fuessnoote
Alto Sermenza

**Alto Sermenza** isch e Gmeind vo dr iteliänische Provinz Vercelli.

D Gmeind isch im Jänner 2018 neu entstande, wo die früenere Gmeinde Rima San Giuseppe mit em Dorf *San Giuseppe* und dr Walsersidlig *Arimmu* und Rimasco zämegleit worde sind. Bi dr Abstimmig im Juni 2017 het sech d Mehrheit vo de Lüüt vo beide Gmeinde für dä Zämeschluss usgsproche gha.

S Gmeindgebiet lyt im obere Valsesia, das isch uf walserdüütsch s *Tseschtrutaal*. Es isch e Deil vom Areal vom Naturpark *Parco naturale Alta Valsesia*.
 
Zu dr Gmeind ghöre d Dörfer und d Hüüsergruppe *Rimasco, Arimmu, San Giuseppe, Campo Ragozzi, Dorca, Ferrate, Priami, Balmelle, Cà di Zelle* und *Oro*.

## Fuessnoote
Como

**Como** (früener het me uf Alemannisch **Chum** gseit) isch e Stadt i dr iteliänische Lombardei und d Hauptstadt vo dr Provinz Como.

## Geografy
D Stadt lyt öpe 50 Kilometer nördlech vo Mailand am Comersee und ires Gebiet gränzt a d Schwiiz a. D Nochbergmeinde uf dr Schwiizersyte sind Chiasso und Vacallo im Kanton Tessin.

## Gschicht
Dr römisch Schriftsteller Cato het scho vo dr gallische Stadt *Comum* gschribe. Au dr *Marcus Iunianus Iustinus* und dr Titus Livius hend se erwäänt. Ane 89 v.&nbsp;Chr. het dr Gnaeus Pompeius Strabo a dere Stell e Kolony gründet, und dr Gaius Julius Cäsar het ane 59 v.&nbsp;Chr. 5000 neui Lüüt dörthi gschickt d Kolony go z vergrössere. Ane 49 v.&nbsp;Chr. het dr Cäsar de Bewooner vo *Comum* s römische Bürgerrächt ggää.

Im Middelalter isch d Stadt under d Herrschaft vo Mailand cho. Mit Mailand zäme isch d Stadt 1714 zu Öschtrych gschlage worde, wo s au bliben isch mit eme Underbruch wärend dr Zyt vom Napoleon. Do sich Como d Hauptstadt vom französische Departemänt Lario gsi. 1859 isch d Stadt e Deil vom befreite Italie worde.

## Vercheer
Sid dr antike Zyt isch Como e Stazion uf em Wäg zu de Bündner Alpepäss gsi.

Dr Baanhof vo Como lyt a dr Yseebaanstrecki, wo vo Mailand zum Gottert und uf Düütschland goot. Vo Mailand us isch d Linie uf Como ane 1875 fertig bout gsi, und d Verbindig uf Chiasso zu dr Gottertbaan isch 1882 ufggange. Churz vor dr Gränze goot d Baan uf dr iteliänische Syte dur e Monte-Olimpino-Dunnel. 1990 isch dr zwöit Dunnel vom Monte Olimpino bout gsi, wo meh as sibe Kilometer läng isch und wo d Züg d Stadt Como uf ere diräkte Linie chönne umfahre.

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Stadt Como

## Fuessnoote
Basseterre

**Basseterre** (franzesisch fir „Unters Land“) isch d Hauptstadt vu dr Inselfederazioon St. Kitts un Nevis uf dr Chlaine Antille. Si het rund 13.000 Yywohner (Stand 2013).

## Geografy
D Stadt lyt an dr Sidkischte vu dr Insle St. Kitts. In dr Stadt un in dr diräkt Nechi git s zwee Flughäfe (dt greßer isch dr Robert L. Bradshaw International Airport) un e Zuckerraffinerie.

## Gschicht
Basseterre isch vu franzesische Kolonischte under dr Fierig vum Pierre Belain d’Esnambuc anne 1625 grindet wore. D Stadt isch di erscht duurhaft etabliert franzesisch Kolony in dr Karibik gsii.

## Sport
D Fueßballverain Garden Hotspurs FC chunt us dr Stadt.

## Weblink
Montbéliard

**Mömpelgart** (uf französisch **Montbéliard**) isch e Stadt vom französische Departemänt Doubs.

D Stadt het öppe 25'000 Ywooner. Si lyt am Fluss *Allaine*, wo wenig underhalb in Doubs mündet. Dr Allaine und em Doubs noo goot dr Rhin-Rhone-Kanaal.

I dr Gschicht isch Mömpelgart s erschte Mol in ere Urkunde usem Joor 985 erwäänt. Vo ane 1397 a het d Stadt zum Land vom Huus Württebärg ghört. Sid 1464 isch drum die düütschi Form vom Name als *Mümppellgart* dokumäntiert. Nach dr französische Revoluzion isch d Stadt ane 1793 vo Frankrych übernoo worde.

## Literatur
* Sönke Lorenz, Peter Rückert: *Württemberg und Mömpelgard – 600 Jahre Begegnung; 600 ans de relations entre Montbéliard et le Wurtemberg.* Stuttgart 1997, ISBN 3-87181-426-1.

## Weblink

* Website vo Mömpelgart

## Fuessnoote
Mettembert

**Mettebärg** (offiziell uf französisch: *Mettembert,* bis 1984 *Mettemberg*) isch e Gmeind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Dälschbrg.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1170 s erschte Mol imene Dokumänt erwäänt. Es het denn em Chlooschter Chlylützel ghört. 1287 isch s zum Fürschtbistum Basel choo.

## Architektur
I dr Kapälle vo Mettebärg sind farbegi Fäischter vom Glasmooler Coghuf.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Provinz Varese

D **Provinz Varese** isch en Provinz i dr iteliänische Region Lombardei.

Dr Hauptort vo dr Provinz isch Varese. Im Norde chunt d Provinz an Schwiizer Kanton Tessin aa.

## di gröschte Gmeinde vo dr Provinz
* Busto Arsizio
* Cassano Magnago
* Castellanza
* Gallarate
* Luino
* Malnate
* Samarate
* Saronno
* Somma Lombardo
* Tradate

## Geografy
D Provinz lyt am Südfuess vo de Alpe.

Die grosse Gwässer im Gebiet vo dr Provinz sind die föif Seeè: dr Langesee, wo au dr zwöit Name *Verbano* het, dr Luganersee, dr Lago di Varese, dr Lago di Comabbio und dr Lago di Monate, und d Flüss Tessin, Olona, Margorabbia und Tresa.

Dr Mailänder Flughafe *Aeroporto della Malpensa* isch im Südweschte vo dr Provinz Varese noch am Fluss Tessin bout worde.

## Unesco Wälterb
Ufem Gebiet vo dr Provinz git’s vier Sache, wo zum Wälterb vo dr UNESCO grächnet wärde:
* dr Monte San Giorgio
* Stazione vo de Pfahlbouer: Isolino Virginia, Bodio Lomnage, Cadrezzate
* die archeologischi Fundstell vo Castelpietro-Torba
* es Heiligtum vo de *Sacri Monti*: Santa Maria del Monte a Varese

## Weblink
* Website vo dr Provinzverwaltig

## Fuessnoote
Mervelier

**Morschwiiler** () isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghert zum Bezirk Dälschberg.

## Geografii
Morschwiiler liit am Fuess vum Schäutepass a de Strooss zwüsched Dälschberg und Bauschtu.

D Nochbergmeinde sind Beibel, Schäute und Val Terbi.

## Gschicht
Morschwiiler isch im Joor 1184 als *Morswilre* erwäänt worde.

Morschwiiler het zu de Propschtei Münschter-Granfälde ghört. Au i de Ziit vu de Reformazioon isch Morschwiiler katholisch bliibe. I de Joor 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankrych ghört, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Bi de Volksabstimmig über d Schaffig vum Kanton Jura sind d Lüüt im Dorf i de Mehrheit für de nöi Kanton gsii und so isch Morschwiiler im 1976 vum Bezirk Münschter zum Bezirk Dälschberg chu und ghört sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura.

## Weblingg

* d offizielli Websyte vu dr Gmeind Morschwiiler
* 

## Fuessnote
Movelier

**Moderschwiiler** () isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghert zum Bezirk Dälschberg.

## Geografii
Moderschwiiler lyt uf ere Hechi vu 690 m ü. M., 5&nbsp;km nordnordweschtlich vum Kantonshauptort Dälschberg (Luftlinie).

Si lyt i dr Ebeni nördlech vum Dälschberg, nahe de Gränze zu Frankrych.

D Nochbergmeinde sind Saugere, Mettebärg, Pleen und Ederswiler im Kanton Jura und Roggeburg im Kanton Baselbiet.

## Gschicht
Moderschwiiler isch im Joor 1188 als *Moderswilre* erwäänt worde.

Moderschwiiler isch eis vu de 13 freie Derfer i de Herrschaft Dälschberg gsii. D Gmeind het 1389 bis 1454 als Lehe de Grafe von Thierstei ghert, denoo het s Fürschtbistum Basel übernuu. I de Joor 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankrych ghert, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Syt de Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghert d Gmeind zu dem Kanton.

## Weblingg

* d offizielli Websyte vu dr Gmeind Moderschwiiler
* 
* d Wätterstazioon Moderschwiiler

## Fuessnote
Varzo

**Varzo** isch e Gmeind mit  Yywohner (Stand ) i dr italiänische Browinz Verbano-Cusio-Ossola (VB), Region Piemont.

## Geografii
Varzo lyt uf dr italiänische Syte vum Simplonpass im Divedrotaal a dr Gränze zu Schwiiz.

Si lyt öppe 130&nbsp;Kilometer nordöschtlech vu Turin und 35&nbsp;Kilometer nordweschtlech vu Verbania.

Zu Gmeind ghöre d Ortsteil *San Domenico*, *Bertonio*, *Castello*, *Cattagna*, *Coggia*, *Gebbo*, *Piaggio*, *Riceno*, *Riva*, *Rosso* und *Turiggia*.

D Nochbergmeinde sind Baceno, Bognanco, Crevoladossola, Crodo, Grängelsch, Ried-Brig, Trasquera und Zwischbärgu.

## Weblingg
* d offizielli Websyte vu dr Gmeind Varzo

## Fuessnote
Metropolitanstadt Mailand

D **Metropolitanstadt Mailand** isch e Verwaltigseinheit vo Italie. Si het ane 2015 di ehemoligi Provinz Mailand abglöst.

D Metropolitanstadt ghört zu dr Region Lombardei. Ires Zäntrum isch d Stadt Mailand.

Im Gebiet vo dr Metropolitanstadt git’s 134 Gmeinde. Die gröschte Oort usserhalb vo Mailand sind Bollate, Cinisello Balsamo, Cologno Monzese, Legnano, Paderno Dugnano, Rho, Rozzano und Sesto San Giovanni.

## Gschicht
D Provinz Mailand isch ane 1786 vo de Öschtrycher bildet worde, wo si us em ehemolige Herzogtum Mailand acht Deil gmacht hend. Vo 1797 bis 1815 het Mailand zum *Departemänt Olona* ghört, und denn isch d Provinz Mailand neu entstande. Die isch ane 1861 zum neu gründete Staat Italie cho. 1927, 1992 und 2004 het si grosse Gebiet verlore, wo d Provinze Varese, Lodi und Monza und Brianza abtrännt worde sind.

## Weblink
Chiavenna

**Chlääfe** (hoochdüütsch früener *Cleven* oder *Kleven* gschribe), wo uf iteliänisch **Chiavenna** heisst, isch e Stadt i dr iteliänische Provinz Sünders. Si het i dr Püntner Gschicht immer wider e Rolle gspilt.

I dr alpinlombardische Sprooch vo dr Region heisst d Stadt **Ciavéna**.

## Geografy
D Stadt Chlääfe lyt am Fluss Mera, wo im Bergell *Maira* heisst. D Mera mündet öpe 17 Kilometer wyter unde in Comersee. Vo Norde häär chunt bi Chlääfe us em Sytetaal dr Fluss Liro.

Zu dr Gmeind ghöre d Dörfer *Loreto, San Carlo, Prosto, Pianazzola, Bette, Tanno* und *Uschione*. Im Norde und im Südoschte goot dr Gmeindbann bis wyt uf d Bärgen ufe. Am Bärg *Mottaccio* im Südoschte het d Stadt es baar ganz chlyni Alpflechene mit de Näme *Pizzolungo* und *Mondate*.

Bi Chlääfe isch dr Afang vo de Bärgstreckene zu de Püntner Alpepäss übere Schplüügä und dr Maloja. Bis zum Baanhof grad näbe dr Altstadt goot d Ysebaanlinie, wo vo Mailand und vo Bergamo härchunt.

## Gschicht
Zur Zyt vo de Röömer isch s Dorf *Clavenna* als Stazioon a de Alpestroosse scho wichtig gsi.

Um 960 isch d Grafschaft Chlääfe entstande. S Gebiet het denn zum Bischtum Como und zytewys em Bischtum Chur ghört. Ane 1030 isch dr Oort e Stadt worde. Sid em 16. Joorhundert isch Chlääfe zäme mit em Vältlin e Undertaanegebiet vo de Bündner gsi. 1797 isch s Gebiet a die Cisalpinischi Republik ggange und 1802 a Italie.

Vo 1818 bis 1822 isch e nöji Strooss ufe Splüügepass bout worde. Uf dr Brugg über d Mera stoot e Statue vom Heilige Nepomuk.

## Chlääfner als Wyname
I dr Düütschschwyz seit mer em Blauburgunder tradizionell *Chlääfner,* männgisch au *Chläfliger,* uf hoochdüütsch «Clevner» oder «Klevner» gschribe.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Mailänder Dom

Dr **Mailänder Dom** isch e römisch-katoleschi Chile z Mailand.

D Chile het s Patrozinium vo dr Geburt vo dr Muettergottes. Si isch d Kathedraale vom Ärzbischtum Mailand.

Ane 1386 het me agfange die Chile mit Architekturforme vo dr Gotik z boue. Dr Stadtherr Gian Galeazzo Visconti, wo drufabe s Herzogtum Mailand bildet het, und dr Bischof Antonio Saluzzo sind d Iniziante gsi. Ufem Platz, wo dr Dom stoot, sind sid dr Spootantike anderi Chile gsi, d *Santa Maria Maggiore* und *Santa Tekla*, wo me denn abgrisse het. 1397 isch die erschti Orgele ufgstelt worde. D Arbet uf em grosse Bouplatz isch sehr lang ggange, und me het zerscht nur afang dr Chor mit de Kwerschiff gmacht; i de Muure vom Choor sind riisegi Fäischter mit grossflechige Glasmoolereie. 1418 het dr Papscht Martin V. dr Hauptalter gweit, wo öpe en Drittel vom Dom gstanden isch. Ane 1572 het dr Kardinal Karl Borromäus dr ganz Dom chönne yweje, au wenn es baar Sache no gfäält hend.

Als Boumaterial zum d Fassade z verchleide het me dr schöön Marmor usgwäält, wo bis hütt vo de Schteibrüüch im undere Ryystaal chunt. Als Liferante sind i de Dokumänt vom 14. Joorhundert d Walser vo dr Gmeind Ornafaasch erwäänt. Die hend dozmol d Marmorbrüüch vo Urnafaasch sälber und vo Candoglia grad näbedra usbüütet. Uf de Schiff het d Domboufabrigg d Kwaader dr Ryss zdurabb in Langesee und denn uf em Tessin und über die künschtleche Kanääl i dr weschtleche Lombardei bis vor d Stadttoor vo Mailand brocht. Spöter het me drfür d Ysebaan bruucht; bi Candoglia gits drum en eigeti Haltstell; hütt chöme d Schtei meh mid de Laschtwääge uf Mailand abe.

Au s ganze Tach isch mit grosse Platte us Marmor tekt.

Ane 1500 isch dr Vierigsdurm fertig gsi. Im 17. Joorhundert het dr Domboumeischter Pellegrino Tibaldi dr Choor innenoche umbout. Wärend em 17. und em 18. Joorhundert isch me nur langsam vorwärts cho. Ane 1774 isch die grossi Muettergottesstatue *La Madonnina* uf e Vierigsdurm gstelt worde. Erscht wo sech dr Napoleon am 26. Mai 1805 im Mailänder Dom zum König vo Italie het lo gchrööne, isch spedityv wyterbout worde, und ane 1813 isch äntli au d Fassade vom Dom fertig gsi.

Dr gross Domplatz isch erscht um 1870 freigleit worde. Für dää z boue, het mer müesse zimli vil Hüüser vo dr Altstadt abbräche.

## Literatur
* Angelo Ciceri: *Der Mailänder Dom. Historischer Überblick und Führung.* Mailand 1965.

## Weblink

* Website vom Dom

## Fuessnoote
Marmor

Dr **Marmor** isch es Steisorte, wo zu de Karbonatgschtei ghört.

## Geology
Syni Krischtallstruktur isch us de Mineralie Calcit, Dolomit oder Aragonit ufbout. D Petrograafe definiere dr Marmor als es Gschtei, wo sech im Verlouf von ere lange geologische Zyt döif im Bode vo dr Ärdchruschte inne veränderet het; es isch es «matamorfs» Gschtei, wo us altem Chalchstei oder änleche Steiarte entstanden isch.

## Kulturgschicht
S Wort chunt genau glych scho i dr latynische Sprooch vor. S latynische *marmor* chunt vom griechische Wort μάρμαρος; das bedüütet «öpis wo glizeret».

I dr Kulturgschicht isch dr Marmor sid Joortusige es bsunders gschezts Material für schöni, reprsentatiyvi Bouwärch und für Figure und anderi Objäkt. Bi de Boumäischter und de Künschtler gälte au anderi Steiarte, wo schöni Muschter hend, deils als «Marmor», au wenn si gar nid us däm petrografisch definierte Material sind. Das sind zum Bischpiil polierti Granit, und au dr so gnant «Jura-Marmor», wo eifach polierte Jurachalchschtei isch und wo im Handel sehr gsuecht isch.

E sehr e fyne, hälle Marmor chunt vo Carrara z Italie; ähnlech gseet dr Marmor vo Laas im Vinschgau uus, wo im früene Middelalter für Boudeili vo vil Chile in Churräzie bruucht worden isch, bsunders im Chlooschter Müstair, i dr Kathedrale vo Chur und im Chlooschter z Schänis.

E schöni, farbig pändereti Marmorsorte findt me i de Steibrüüch bi Urnafaasch im Piemont. Us däm sind öpe d Fassade und d Figure vom Mailänder Dom gmacht.

I dr Schwiiz wird Marmor nur no im Steibruch vo dr Bürgergmeind Peccia im Tessin abbout.

## Bilder

Duomo of the Archdiocese of Pisa.jpeg|dr Dom vo Pisa
Jonas2.jpg|Boudeil vom Mailänder Dom


## Literatur
* Jacques Dubarry de Lassale: *Marmor. Vorkommen, Bestimmung, Verarbeitung*. Stuttgart/München 2002. ISBN 3-421-03409-5.
* Luciana und Tiziano Mannoni: *Marmor, Material und Kultur*. München 1980, ISBN 3-7667-0505-9.

## Weblink

* Marmormuseum Carrara

## Fuessnoote
Piuro

**Plurs**, wo uf iteliänisch **Piuro** heisst, isch en Oort in der Provinz Sondrio.

## Geografy
S Dorf lyt im Taal vo dr Mera oben a Kleewe. Geografisch isch das dr under Deil vom Bergell.

Im Gmeindgebiet sind d Dörfer und Wyyler *Prosto, Borgonovo, Santa Croce, Sant’Abbondio, Aurogo, Scilano, Cranna, Savogno* und *Dasile*. Änet em Leipass ghört s Leitaal mit em Lei-Stausee au zu Plurs.

## Gschicht
Ane 1021 isch *Plurium* in ere Urkunde s erschte Mol erwäänt.

1618 isch d Ortschaft bimene grosse Bärgsturz ganz zuetekt worde. Me dänkt, ass meh als tuusig Lüüt derby gstorbe sind.

## Literatur
* 
* Katrin Hauer: *Der plötzliche Tod. Bergstürze in Salzburg und Plurs kulturhistorisch betrachtet*. Wien 2009, ISBN 978-3-643-50039-7.
* Helmut Presser: *Vom Berge verschlungen, in Büchern bewahrt*. Herbert Lang, Bern 1963.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Piuro

## Fuessnoote
Heinrich Bauknecht

Dr **Heinrich Bauknecht** (* 14. Merz 1937 z Sanderge) isch e dytsche Dialäktdichter.

## Lääbe
Dr Bauknecht het no dr Schuel zerscht im Bedriib vu dr Eltere as Tankwart gschafft, derno het er Kfz-Chaufmann glehrt. Mit sym Brueder het er anne 1970 dr Bedrib vu dr Eltere ibernuu.

Scho as Chind het er alemannischi Gedicht vum Sandergemer Dichter August Ganther uuswändig glehrt, di erschte aigene Gedicht het er mit 14 Johr gschribe.

An dr Faasned 1964 isch er bi dr Sandergemer Naarezumft as Reedner yygsprunge, ab doo het er all Johr bis 1992 an dr Faasned Reede im Dialäkt ghalte. E Dail vu däne Faasnedsreede het er zäme mit andere Gedicht anne 2007 as Biechli unter em Titel „S wird so gsi sii, Gschichde rund um Sanderge“ publiziert. Dr Stefan Pflaum schrybt 2008 iber em Bauknecht syni Faasnedreede: 
 

Dr Bauknecht isch Mitglid im „Verein für Heimatgeschichte St. Georgen e. V.“, im Verainsheftli „Heimatblättle“ het er ab un zue Ufsätz un Gedicht vereffetligt.

Är isch au Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft un isch au als ufdrätte bi verschidene Regionalgruppe.

## Wäärch
* *Historischer Bergbau in Schabenhausen.* In: Heimatblättle 1990 [1], S.15ff
* *Kobismühle: Gedicht zur vollendeten Restaurierung.* In: Heimatblättle 1997 [8], S.75ff
* *Hochdeutsch.* In: Heimatbote 16 (2005), S.51
* *Im Schritt fahre.* In: Heimatbote 16 (2005), S.91
* *Mahlzeit!* In: Heimatbote 16 (2005), S.95
* *D Donauquell.* In: Heimatbote 18 (2007), S.45f
* *S wird so gsi sii. Gschichde rund um Sanderge.* Verein für Heimatgeschichte, St. Georgen im Schwarzwald 2007
* *Erinnerungen eines Tankwarts.* In: Heimatbote 20 (2009), S.19-28
* *Ein Bild geht auf Reisen.* In: Heimatbote 21 (2010), S.39-43
* Heiner Bauknecht, Hermann Bauknecht: *Das Russenlager.* In: Heimatbote 22 (2011), S.53-56
* Heiner Bauknecht,  Michael Buhlmann, Willi Meder, Claus Stockburger, Wolfgang Arno Winkler: *Brigachquelle, Brigach, Donau.* Brigachquellfest des Vereins für Heimatgeschichte St. Georgen, 28.-29. Juni 2008 (= Vertex Alemanniae, H. 39), St. Georgen 2008 

## Literatur
* Stefan Pflaum: *Gschichde rund um Sanderge ...* In: Alemannisch dunkt üs guet. Hrsg. Muettersproch-Gsellschaft. Heft I/ II 2008, S. 90 (Online)

## Weblink
* dr Heinrich Bauknecht uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Sankt Georgen

**Sankt Georgen** oder **St. Georgen**  isch dr Name vu däne Ortschafte:

* Sanderge, Stadt im Schwarzwald-Baar-Chrais, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Sandjerge, Stadtdail vu dr Stadt Fryburg im Brysgau, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Santörge, Stadtdail vu dr Stadt Sanggalle, Schwyz

Derzue git s e Hufe Gmaine un Ortsdail, wu au St. Georgen haiße, vor allem z Eschtrych un z Bayern.
Schweizer Alpen-Club

Dr **Schwiizer Alpeklub SAC** (uf französisch *Club Alpin Suisse CAS*, uf iteliänisch *Club Alpino Svizzero CAS* und uf rätoromanisch *Club Alpin Svizzer CAS*) isch e Verein vo dr Schwiiz.

Dr Verein isch ane 1863 ggründet worde, zum de Schwiizer Alpinischte au eso ne Organisazioon z ggä wie se d Ängländer scho lengeri Zyt gha hend. Nach de früene Naturforscher und de änglische Bärgstyger, wo grossi Tuure i de Alpe gmacht hend, sind au Lüüt us dr Schwiiz immer meh z Bärg ggange.

D Froue hend am Afang nit törfe em SAC byträtte; drum hend es baar Bärgstygerinne ane 1918 dr *Schwiizerisch Frouealpeklub* uf d Bei gstellt. Erscht ane 1980 sind dr SAC und dr SFAC zämeggange.

Gly nach dr Gründig ane 1863 hend d Mitglider vom SAC i de verschidene Regioone vo dr Schwiiz eigeni Gruppe pildet, wo als Sekzioone vom SAC gälte. Middlerwyle sind’s 111 Sekzioone. Die gröscht isch d Sekzion *UTO* vo Züri.

Als Underkümpft für die länge Tuure uf d Bärggipfel hend d Sekzioone Bärghütte bout. Die erschti isch d *Grüenhornhütte* im Glarnerland gsi. Em SAC und syne Deilverein ghöre 152 Hütte i alne Bärggebiet vo dr Schwiiz, au im Jura.

Dr SAC organisiert d Usbildig vo de Bärgstyger, bsunders au für Jugentlechi. Er luegt zum Sportchlättere und hilft bi Chlätterweppewärb mit, und er isch zäme mit dr Schwizerische Rettigsflugwacht für d Bärgrettig zueständig, grad au bi Unfäll mit Lawine.

Dr SAC het e grossi Biblioteek mit Bärgliteratur; die isch i dr Zäntralbiblioteek Züri dehei.

Zum bi de Schutzprojäkt für d Alpe mitzmache, isch dr SAC dr Internazionale Alpeschutzkommission CIPRA byträtte.

## Literatur
* Daniel Anker: *Helvetia Club. 150 Jahre Schweizer Alpen-Club (SAC).* Bern 2013, ISBN 978-3-85902-362-8.
* 

## Weblink

* www.sac-cas.ch

## Fuessnoote
Bhüet Euch!

**Bhüet Euch!** isch e Jodelmäss mit Mundartlieder us dr Schwiiz.

Ane 2011 het dr Verband für Chilemusig vom Bischtum Basel s Jubiläum vo 125 Joor sit syneri Gründig gfyret. Do derzue het er es grosses Programm mit Musig i alne Deil vom Bischtum organisiert; die Feschtreje het *cantars – Chilegsangsfescht 2011* gheisse.

Für d *cantars*–Fyyr i dr Stiftschile Sankt Leodegar im Hoof z Luzärn het dr Chilemusiker Wolfgang Sieber, wo dört uf dr Orgele spiilt, bi dr Komponischtin Marie-Theres von Gunten-Walthert vo Beatebärg es neus Stuck bstellt. Das isch d Jodelmäss **Bhüet Euch!**. D Marie-Theres vo Gunte het vo irem Brueder Jules Walthert z Dagmerselle dr Tieläkttegscht vo de Lieder lo schrybe und denn het si derzue d Melodie gsetzt. S Hauptlied vo dr Jodelmäss foot a mit em Värs:

:*«Bhüet euch Gott uf allne üchne Wääge, bhüet euch Gott uf Wasser, Bärge, Schnee, […].»*

Am 2. Juni 2011 isch d Jodelmäss i dr Luzärner Hofchile s erschte Mol ufgfüert worde. D Marie Theres vo Gunte isch d Dirigäntin vom Jodlerchörli vo Göiesee im Luzärnbiet und vom Wäber-Chörli vo Bärn, und die hend zäme d Lieder und d Jodelgsäng vortreit, begleitet het se dr Wolfgang Sieber uf dr grosse Hoforgele.

Ane 2014 und 2017 het d Marie-Theres vo Gunte mit em Jodelchörli Göiesee d Jodelmäss *Bhüet Euch!* z Züri i dr chrischtkatolische Auguschtynerchile jewyle inere eucharistische Fyyr chönne bringe. D Fyyr vom 22. Oktober 2017 het s Schwiizer Radio und Färnseh für die ganzi Düütschschwiiz übertreit.

## Weblink
* Mundartmäss ''Bhüet euch!'' i dr Auguschtynerchile z Züri

## Fuessnoote
Rossemaison

**Rottmund** () isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghert zum Bezirk Dälschberg.

## Geografii
Rottmund lyt uf ere Hechi vu , 2&nbsp;km südlech vum Kantonshauptort Dälschberg.

D Nochbergmeinde sind Cortittel, Dälschberg, Rennedorf und Kastel.

## Gschicht
Rottmund isch im Joor 1462 als *Rosemason* erwäänt worde.

Rottmund het zu de Propschtei Münschter-Granfälde ghört. Au i de Ziit vu de Reformazioon isch Morschwiiler katholisch bliibe. I de Joor 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankrych ghört, zerscht zum Département Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Bi de Volksabstimmig über d Schaffig vum Kanton Jura sind d Lüüt im Dorf i de Mehrheit für de nöi Kanton gsii und so isch Morschwiiler im 1976 vum Bezirk Münschter zum Bezirk Dälschberg chu und ghert sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura.

## Seenswürdigkeite
Di ehemoligi Kapell Notre-Dame de la Salette isch 1869–1870 erbout worde. Syt 1983 befindet sich dorin s Kulturzäntrum vu dr Gmeind. Si het friener zur Pfarrei Rennedorf ghert.

## Weblingg

* d offizielli Websyte vu dr Gmeind Rottmund
* 

## Fuessnote
Baldegg

**Baldegg** isch de Name vo däne

Ort:
* Baldegg LU, en Ortsteil vo de Gmeind Hoofdere, Kanton Lozärn, Schwiz
* Schloss Baldegg, hüt en Tail vom Kloster Baldegg, wo s Mueterhuus vo de Baldegger Schwöschtere isch

Persone:
* Baldegg (Adelsgeschlecht), es Ritteradelsgschlächt mit Stammsitz z Baldegg, belait vom 12. bis 17. Johrhundert 
* Alphons Mayr von Baldegg (1789–1875), en Schwizer Solddienstoffizier, wo i französische Dienschte gstanden isch
* *Hartmann von Baldegg*, s Pseudonym vom Joseph Ignaz von Ah (1834–1896), en Schwizer katholische Prieschter, Zitigsmaa und Schriftsteller

**Lueg au:**
* Baldeggersee
* Baldegger Schwestern, en franziskanische Frauenorde
Marie-Theres von Gunten-Walthert

D **Marie-Theres vo Gunte-Walthert** (* 8. Nofämber 1951 z Baldegg) isch e Schwiizer Komponischtin und Chordirigäntin. Sid 1991 läbt si z Beatebärg.

D Marie-Theres vo Gunte isch ane 1951 als Dochter vo Puurelüüt uf d Wält cho und z Baldegg, eme Ortsdeil vo Hooftere im luzärnische Deil vom Seetaal, ufgwachse. Si het im Jodlerklub vo Hoftere gleert singe und jodle und bim Jodlerklub *Echo vom Santebärg* z Wauwu mitgmacht. Wo si dr Dirigäntekurs gmacht het, isch si d Leiterin vom Jodlerklub vo Göiesee worde. Sid ane 2006 dirigiert si au s Wäber-Chörli vo Bärn. 2011 het si derzue d Leitig vom Oberländerchörli Interlake übernoo. Au z Roggu im Oberaargau und z Äflige het si Jodlerchöör gleitet.

Ane 1981 het d Marie-Theres vo Gunte agfange z komponiere. Es sind vil Lieder für Jodlerchöör entstande, zerscht vor alem uf Tegscht vom Soledurner Mundartdichter Beat Jäggi, denn au es baar mit sälber tichtete Värs, und spöter het si meischtens Wort vo irem Brueder Jules Walthert verdoont.

Fürs Schwiizer Chilemusigfescht *cantars* het si ane 2011 d Jodlermäss mit em Titel «Bhüet euch!» gschribe, wo si mit grossem Erfolg vo de Jodlergruppe vo Göiesee und Bärn het lo uuffüere, under anderem au i dr Auguschtynerchile z Züri.

2006 het d Marie-Theres als Uuszeichnig für ires Gsamtwärch dr *Guldig Violynschlüssel* überchoo.

## Weblink
* d Website vo de Marie-Theres vo Gunte
* Website vom Jodlerchörli Göiesee

## Fuessnoote
Hauptstrasse 28

D **Houptstross 28** isch e wichtegi Strooss vo Liechteschtei und vom Bündnerland. Si goot us em Rhytaal über d Alpe bis zum Vinschgau.

## Gschicht
Di alti Strooss vo Chur über d Luzisteig bi Fläsch, dur s Fürschtetum Liechteschtei und uf Fäldkirch  het früener dr Name *Düütschi Strooss* gha. Ane 1786 isch si für Fahrzüüg usbout worde.

D Strooss durs Prättigau vo Landquart uf Davos het dr Kanton Graubünde i dr Middi vom 19. Joorhundert bout.

I de 1860er Joor isch d Fahrstrooss vo Davos übere Flüelapass verbesseret worde und bis 1872 au d Passstrooss übere Ofepass is Münschtertaal.

## Prättigauer Strooss
Dr Abschnidd vo Landquart durs Prättigau bis uf Chlooschtersch gilt als Nazionalstrooss und wird drum vo Bundesamt für Stroosse usboue. Die Strooss isch d Verbindig vo dr Autobahnusfahrt bi Landquart is Feriegebiet vo Chlooschtersch und Davos und zum Verladebaanhof vo Chlooschtersch-Selfranga, wome d Auto ufe Zug vo dr Rhätische Baan cha verlade zum dure Vereinadunnel is Engadin z goo. Dr Vrcheer durs Dunäll het ane 2000 agfange.

Bi Landquart und im Prättigau het d Strooss es baar grossi neui Bouwärch übercho:
* d Umfahrig vo Landquart
* s Dunäll i dr Chluus, under dr Burgruyne Fracschtei, vor Seewis-Pardisla
* d Brugg über d Landquart bi Schiers.
* zwöi Brugge bi *Lunde*
* s Chübliser Dunäll under em Tobel vom Schanielabach, wo ane 2016 uufggangen isch
* s Saaserdunäll, uuftoo ane 2011
* d Sunnibärgbrugg über d Landquart, wo dr Bouingeniöör Christian Menn planet het, ane 2005 uuftoo
* s Gotschnadunäll, wo 4,2 Kilometr läng isch
* dr Autoverlad Selfranga

## Weblink

## Fuessnnoote
Terre di Pedemonte

**Terre di Pedemonte** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Melezza im Bezirk Locarno.

## Geografi
D Gmai lyt westlich vu Locarno am Fluss Melezza, wo vum Valle Vigezzo un em Centovalli här chunt. Nochbergmaine sin Maggia, Avegno-Gordevio, Locarno, Losone, Centovalli un Onsernone.

## Gschicht
D Gmai isch am 14. April 2013 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Cavigliano, Tegna un Verscio entstande. Si hät urspringli Tre Terre haisse solle, was aber 2012 in Terre di Pedemonte gändert worden isch.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Terre di Pedemonte ghert zum Ticinese.

## Böuwärch

* Bfaarchilche *S. Maria Assunta* z Tegna
* Bfaarchilche *S. Fedele* z Verscio 
* Scuola Teatro Dimitri z Verscio

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20180326224017/http://www.pedemonte.ch/
* 

## Fueßnote
Robert Maillart

Dr **Robert Maillart** (* 6. Februar 1872 z Bärn; † 5. April 1940 z Gämf) isch e Schwiizer Bouingeniöör und Boumeischter gsi.

## Läbe und Wärch
Dr Robert Maillart het z Bärn s Gymnasium psuecht und derno z Züri a dr ETH d Ingeniöörwüsseschaft studiert. Ane 1894 het er s Diplom vo dr ETH übercho.

Z’erscht het er bim Ingeniöörbüro Pümpin & Herzog z Bärn gschaffet und denn bim Töifbouamt vo dr Stadt Züri und bim Zürcher Büro Froté & Westermann.

Ane 1902 het er syni eigeti Boufirma ggründet, d *Maillart & Cie*. Jetz het er d Brugg vo Tavanasa übere Rhy bout. Vil Erfolg het er mit ere nöje Betonkonstrukzion für schwäri Techer gha, won er derzue Süüle mit dr Pilzform gmacht het. Mit dere Technik het er Fabrigge und anderi Gebäude i meerere Länder chönne plaane und boue.

Ane 1919 het dr Maillart z Gämf es nöis Ingeniöörbüru gründet. Mit däm isch er bsunders wäge de modärne Betonbrugge, won er im ganze Land gmacht het, bekant worde. Die Bouwärch sind ganz zwäckmässig für Staalbeton ustänkt, und grad drum het dr Maillart liechti und eleganti Forme fürse gfunde. Es baar drvo sind wägem innovatiyve Plaan und wäge yrere Schönheit als Marchschtei vo dr modräne Bougschicht wyt über d Schwiiz use berüemt und under Dänkmolschutz. Die bekannteschti isch d Brugg vom Salginatobel bi Schiers im Bündnerland. Die amerikaneschi Ingeniöörvereinigung het se as «World Monument» uuszeichnet.

Dr Robert Maillart isch Eeremitgliid vom *Royal Institute of British Architects* gsi.

Syni Schrifte, Plään und Fotine ligge hüt i dr ETH-Biblioteek z Züri.

## Bilder

Valtschielbrücke1.jpg|Valtschielbrugg, Donat im Schams
Salginatobelbruecke suedwest.jpg|Salginatobelbrugg bi Schiers im Prättigau
Vessy pont.jpg|Arvebrugg bi Vessy im Kanton Gämf
Innbruecke Zuoz 03 11.jpg| Brugg übere Inn bi Zuoz
Eidg. Getreidelager Altdorf 06 11.jpg| s Eidgnössische Chornhuus z Altdorf
Hinterfultigen Rossgrabenbruecke.jpg|Rossgrabebrugg bi Hindrfultige im Kanton Bärn
File:Thurbruecke_Felsegg_04_11.jpg|Thurbrugg bi Uzwil
Wädi Giessen 7.JPG|e Fabrigg bi Wädenswil


## Literatur
* 
* *Robert Maillart – Betonvirtuose.* Zürich 1998, ISBN 3-7281-2632-2
* Max Bill: *Robert Maillart*. Zürich: Artemis 1949
* David P. Billington: *Robert Maillart and the Art of Reinforced Concrete.* 1990, ISBN 0-262-02310-5

## Weblink

* Porträt vom Maillart vo dr ETH-Biblioteek

## Fuessnoote
Giovanni Giacometti

Dr **Giovanni Giacometti** (* 7. Merz 1868 z Stampa; † 25. Juni 1933 z Glion) isch e Schwyzer Moler un Grafiker gsii. Är het zäme mit sym Kamraad, em Moler Cuno Amiet, dr Molstil vum Poscht-Impressionismus in d Schwyzer Chunscht yygfiert.

## Lääbe

Dr Giovanni Giacometti isch s viert vu acht Chinder vum Alberto un dr Caterina Ottilia Giacometti-Santi gsii. Är het vu 1886 bis 1887 z Minche studiert un vu 1888 bis 1891 zäme mit em Cuno Amiet un em Andrea Robbi bim William Adolphe Bouguereau un em Joseph Nicolas Robert-Fleury an dr Académie Julian z Paris. Yyfliss uf sy Chunscht hän dr Fauvismus, dr Cuno Amiet, dr Paul Cézanne, dr Vincent van Gogh ghaa un am Aafang vor allem au dr Giovanni Segantini, wu ne ab 1894 z Maloja gferderet het. Um 1900 het er si vu dr divisionistische Molwys vum Segantini glest un het aagfange, dr poscht-impressionistisch Stil vu dr franzesische Molerei z ibernee.

Dr Giacometti het anne 1900 d Annetta Stampa (1871–1964) ghyrote. Si hän zäme vier Chinder ghaa: Alberto (1901–1966), Diego (1902–1985), Ottilia (1904–1937) un Bruno (1907–2012). Bis 1904 het d Familie im Bärgdorf Borgonovo im Bergell gläbt, derno isch si in s noch gläge Stampa in e Huus zoge, wu dr Giovanni Giacometti dr Staal as Atelier brucht het. D Simmer het d Familie regelmäßig z Capolago bi Maloja verbrocht. Anne 1908 isch dr Giacometti yyglade wore, zäme mit dr Chinschtler vu dr Chinschtlergruppe Brücke z Dresden uuszstelle. In dr Johr 1906 bis 1911 het er im expressive Stil gmolt. 1912 het er e Uusstellig im Chunschthuus Züri ghaa.

## Wäärch
Zum Wäärch vum Giacometti ghere impressionisti Landschaftsmolerei un Porträt vu syre Familie un vu Lyt us dr Nochberschaft, wie zum Byschpel dr Moleri Elvezia Michel-Baldini. Dailwys sin syni Gmäld au im Stil vum Symbolismus ghalte. Syni Wäärch sin in dr maischte Schwyzer Musee verdrätte.


Datei:Giovanni Giacometti - Giovanni Segantinis Totenbild (1899).jpg|*Segantini auf dem Totenbett,* 1899
Datei:Giovanni Giacometti Herbstabend.jpg|*Herbstabend,* 1903
Datei:Giovanni Giacometti Il pane.jpg|*Das Brot,* 1908
Datei:Giovanni Giacometti - Annetta.jpeg|*Porträt Annetta Giacometti,* 1911
Datei:Giovanni Giacometti - Unter dem Holunder (Under the elder tree) (ÖaL1911).jpg|*Familienporträt unter dem Holunderbaum,* 1911
Datei:Bildnis Ottilia Giacometti, 1912.jpg|*Porträt Ottilia Giacometti,* 1912
Datei:Capolago mit Blick auf den Corvatsch, um 1926.jpg|*Capolago mit Blick auf den Corvatsch,* um 1926
Datei:Giovanni Giacometti Stilleben mit Plastik.jpg|*Stillleben mit Plastik (Bildnis Alberto Giacometti),* 1929


## Literatur
* *Giovanni Giacometti (1868–1933). Arbeiten auf Papier.* Ausstellungskatalog, mit Texten von Ulrich Gerster, Christoph Vögele und Beat Stutzer. Ug. vum Kunstmuseum Solothurn un vum Bündner Kunstmuseum, Chur. Kehrer Verlag, Heidelberg 2006.
* 
* Dieter Schwarz, Paul Müller, Viola Radlach: *Giovanni Giacometti 1868–1933.* 3 Bände. Zürich 1996/1997 (Œuvrekataloge Schweizer Künstler, Band 16/I/II–1/2).
* Christine E. Stauffer: *Giovanni Giacometti. Das graphische Werk.* Verlag Kornfeld, Bern 1997.

## Weblink

* 
* 

## Fueßnote
Netflix

**Netflix, Inc.** (vu Änglisch fir ‚Internet‘ un *flicks*, umgangssprochli fir ‚Film‘) isch e US-amerikanisch Unternäme, wu Film un Färnseeserie produziert un verdrybt. S isch anne 1997 vum Reed Hastings un em Marc Randolph z Los Gatos (Kalifornie) grindet wore un isch aafangs e Online-Videothek mit em Versand vu Film uf DVD un Blu-ray gsii. Anne 2007 isch Netflix in s Video-on-Demand-Gschäft yygstige un het d Inhalt per Streaming fir Abonnänte zuegängli gmacht. Syt em Septämber 2014 isch Netflix au z Dytschland, in dr Schwyz, z Frankrych un z Eschtrych empfangbar. Im Jänner 2018 het Netflix wältwyt 118&nbsp;Millione Abonnänte ghaa. Mer chännt Netflix unter anderem fir syni Aigeproduktione, wie zem Byschpel „House of Cards“, „Orange Is the New Black“, „Stranger Things“, „Narcos“ oder „Daredevil“.

## Weblink
* Websyte vu dr Netflix, Inc.

## Fueßnote