open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jungpaläolithikum

S **Jungpaläolithikum** bezäichnet dr jüngeri Abschnitt vo dr öirasische Altstäizit vo vor öbbe 40'000 Joor vor hüte bis zum Ändi vo dr letschte Chaltzit (Aafang vom Holozän) vor öbbe 11'600 Joor. In die Zit fallt d Iiwanderig vom „modärne Mensch" *([[Mensch|Homo sapiens]])* in Middelöiropa.

## Menschligi Fossilräst
Dr „modärni Mensch“ isch in Öiropa zum erste Mol um 36'000 BP in dr Peștera cu Oase (Rumänie) mit Fossilfünd beläit. Zwüsche öbbe 38'000 und 30'000 BP häi paralleel zum iigwanderete *Homo sapiens* no Neanderdaaler in Öiropa gläbt. D Kultuure vo de spoote Neanderdaaler zelt mä no zur Perioode vom Mittelpaläolithikum, s Zitalter wo vor em Jungpaläolithikum cho isch. Die jüngste Fossilfünd vo Neanderdaaler stamme us Schbanie (z.&nbsp;B. Zaffaraja, Gibraltar), Kroazie (Vindija) und vo dr Krim-Halbinsle. D Iiwanderig vom *Homo sapiens* wird wäge de früeste Forme vom Aurignacien us em Nooche Oste und über e Kaukasus abgläitet.

## Litratuur
* Gerhard Bosinski: *Die große Zeit der Eiszeitjäger. Europa zwischen 40.000 und 10.000 v. Chr.* Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz. 34, 1987, S. 13–139.

## Weblingg
* Wolfgang Weißmüller: ''Périgord and Austria-Moravia from 43000 to 18200 bp''
* Jungpaläolithikum z Nittedorf

## Fuessnoote
Communauté de communes du Pays de Fénétrange

D **Communauté de communes du Pays de Fénétrange** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu 20 Gmaine im Kanton Fénétrange im Arrondissement Sarrebourg aaghert hän. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Region um d Stadt Fénétrange. Sitz vum Verband isch Berthelmingen gsii. Är isch am 31. Dezämber 1997 grindet wore. Presidänt isch dr Alfred Poirot gsii. 

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
* Altlixheim
* Belles-Forêts
* Berthelmingen
* Bettborn
* Bickenholz
* Desseling
* Dolvingen
* Fénétrange
* Fleisheim
* Gosselming
* Helleringen
* Hilbesheim
* Mittersheim
* Niederstinzel
* Oberstinzel
* Postdorf
* Rommelfingen
* Sankt Johann von Bassel
* Schalbach
* Weckersweiler

## Weblink
* pays-de-fenetrange.fr
Communauté de communes de Pange

D **Communauté de communes de Pange** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu 17 Gmaine im Kanton Pange im Arrondissement Metz-Campagne aaghert hän. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Stadt Pange, wu au dr Sitz vum Verband gsii isch. Är isch am 28. Dezämber 2005 grindet wore. Presidänt isch dr Roland Chloup gsii. Im Johr 2006 het d Communauté de communes de Pange 11.678 Yywohner uf 127 km² ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:

## Weblink
*cc-paysdepange.fr
Communauté de communes du Pays de Phalsbourg

D **Communauté de communes du Pays de Phalsbourg** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Region um d Stadt Phalsbourg. Zum Verband ghere usser Phalsbourg sälber alli andere 25 Gmaine im Kanton Phalsbourg im Arrondissement Sarrebourg.

Är isch am 13. Dezämber 1994 grindet wore. Sitz vum Verband isch Mittelbronn, Presidänt isch dr Dany Kocher.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
*www.paysdephalsbourg.fr

## Referanza
Ägyptisches Totenbuch

S **egüptische Dootebuech** (Originaalditel **Uusechoo in s Daagesliecht**) isch e Sammlig vo Zaubersprüch, Beschwöörigsformle und liturgische Aawiisige. E Zämmestellig het dr Karl Richard Lepsius 1842 as „Totenbuch der alten Aegypter“ noch dr groosse ptolemäische Handschrift us Turin uusegee. Dä Naame het au dr Edouard Naville brucht, won er 1883 e Sammlig vo dene Büecher us em Nöije Riich publiziert het. 

Im Geegesatz zu de Underwältbüecher Amduat, Hööle-, Grüft- und Pfortebuech bittet dr Dooti as Ba-Seel ass men en in d Underwält wurd iineloo. Dr Doot isch as „Aaghöörige vo de nitköönigliche Ärdbewooner“ und *Soon vom [[Osiris]]* im Gfolg vom „Muuni im Weste“. Die verschidnige Door git s zum dr Osiris schütze, wil nume die Doote in d Underwält iine dörfe, wo „räin si und d Nääme vo de Door kenne“.

Bevor sich d Ba-Seel mit sim Liichnaam (dr Mumie) in dr Underwält cha veräinige, müess dr Doot e Hufe Brüefige bestoo. Am Schluss chunnt s Dootegricht, wo über si im Lääbe en Uurdäil fellt und wenn s Härz vom Doote liichter isch as e Fäädere, cha d Ba-Seel sich im „Gfolg vom Sunnegott Re“ iiräije. In dr 18. Dinastii het sich dr Bruuch entwicklet, ass mä die Sprüch uf Papyrusrolle gschriibe und die in Sarg glegt oder in d Mumie iigwicklet het. In dr Ptolemäerzit isch s Ändi vo dr Dradierig vom altegüptische Dootebuech choo.

## Litratuur
### Übersetzige
* *Das Ägyptische Totenbuch.* Übersetzt und kommentiert vom Grégoire Kolpaktchy. 2. Uflaag. Barth, Weilheim/Obb. 1970.

### Sekundärlitratuur
* Burkhard Backes, Irmtraut Munro, Simone Stöhr (Hrsg.): *Totenbuch-Forschungen* (= *Studien zum Altägyptischen Totenbuch* 11). Gesammelte Beiträge des 2. Internationalen Totenbuch-Symposiums Bonn, 25. bis 29. September 2005. Harrassowitz, Wiesbaden 2006, ISBN 3-447-05470-0.
* Erik Hornung: *Das Totenbuch der Ägypter.* Artemis-Verlag, Zürich u. a. 1979, ISBN 3-7608-3658-5.
* Edouard Naville: *Das Aegyptische Totenbuch der XVIII. bis XX. Dynastie.* Aus verschiedenen Urkunden zusammengestellt und herausgegeben. 2 Bände (Bd. 1: *Text und Vignetten.* Bd. 2: *Varianten.*). Asher, Berlin 1886.
* E. A. Wallis Budge (Hrsg.): *The Book of the Dead. The Papyrus of Ani in the British Museum.* Longman, London 1895 (zahlreiche Auflagen und Nachdrucke, tls. als: *The Egyptian Book of the Dead.*).

## Weblingg

* 
* Totenbuch-Projekt Bonn kooperativs Forschigsvorhaabe zur Edizioon vom Altegüptische Dootebuech vom Nöije Riich bis zur Römerzit.

## Fuessnoote
Gonten

**Goote** oder ou **Goonte** (amtl. *Gonten*) ischt e politische Gmeend (me sääd offiziöll Bezirk) im Kantoo Appezöll Inneroode i de Ostschwiz.

## Geografii
Goote liid ofere Hoochebni zwösched em Chrobeg () im Süde ond de Hondwiiler Höchi () im Norde. Zom Bezirk ghööred s Doof Goote, d Wiiler *Goontebaad* ond *Jakobsbaad*.

## Gschecht
I de Gröndigsurkond vo de Pfarrei Appezöll wedid 1071 s eschtmol Flurnämme bi *Gunta* ufzöllt. Me cha also aaneh, as de Name vo de Göönte im Hochmoor, wos no hüt i de Geged gid, härchood. De hötig Bezirk Goote bestod sed 1873 us de Rood Goote, de Halbrood Stechlenegg (Höndegoote) ond Tääl vo de Halbrood Rinkebach (Rapisau).

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

## Sehenswördigkeite
Di *katholisch Pfacheeche Sankt Verena* isch 1863 bes 66 im nöigootische Stiil bout worde. Uf em lengge Sitealtor stood e Muetter Gottes us em 17. Joorhondet. I de Sakristei werd a Prozessionschrüüz vo 1595 ufbewaart.

*S Root Huus* häd sin Name vom rote Aastrech. S isch im 18. Joorhondet as es viestöckigs Herrehuus bout woade. Hüt isch s *Zentrum für Appenzellische Volksmusik* im Huus inne.

Im Jakobsbaad existiet scho sed 1851 s Chlooste Liide Christi mit sinnere Apideek im Chloostelade.

## Wertschaft
Nebed de Land- ond Forstwertschaft isch d Mineralquöll Gootebaad, wo nebed andene Produkt, s bekannte Getränk *Flauder* hergstöllt, en wichtige Erwerbszwiig.

### Tourismus
Z Goote geeds nebed de Loftsälbah in Chrobeg ui no e Rodelbah ond en Seilpark. Zom Sport betriibe häds ou en Golfplatz, es Nordic Walking Center, en Wenterwanderwäg, e Löipe ond d Schiilift Alpsteeblick. Näbis speziölls isch secher de fööf Kilometer lang *Baarfuesswäg* vom Gootebaad bes is Jakobsbaad oder omkeert. 

## Literatur
* Rainald Fischer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Innerrhoden*. *Das Innere Land: Gonten, Gontenbad*. Birkhäuser AG, Basel 1984, ISBN 3-7643-1629-2. (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz*, Band 74.) S.&nbsp;403–419, 491.
* Rainald Fischer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Appenzell Innerrhoden*. *Das Innere Land: Jacobsbad*. S.&nbsp;431–435.

## Weblink

* Offiziölli Internetsiite vom Bezirk Goote
* Kantonali Siite vom Bezirk Goote
* 

## Fuessnoote
Vignette

S Wort **Winiette** (frz. ''vigniette'' „Randverzierig“, „Abzäiche“; vo ** „Wiirääbe“) bezäichnet ursprünglig e Kennzäichnig vo dr Rääbsorte am Rand vom ene Wiibärg, bezieigswiis d Ettigette uf ere Wiifläsche. Spööter isch s für e Randverzierig im Druckwääse brucht worde. Hützudag wird s Wort mäistens sünonüm für Ufchlääber oder Siigel brucht.

## Buechschmuck
As Buechschmuck bezäichnet Winiette en ornamentaals Zierstück, mäistens e Chupferstich oder e Holzschnitt, vilmol e bildligi Daarstellig, uf em Ditelblatt vom ene Buech (Ditelwiniette). Au chliineri Zäichnige oder Bilder, wo dr druckt Teggst am Aafang oder am Ändi vom ene Kapitel begläite, wärde as Winiette bezäichnet. Die Winiette häi d Schriftgiessereie vilmol au as Bleilettere häärgstellt und mä het sä eso ooni Brobleem chönne im Satz integriere, wil si im Geegesatz zu Chupferstich, Glischee etc. scho uf dr Normaalschrifthööchi (62 2/3 Didot-Pünkt/23,566 mm) gosse worde si.

## Schmuck
As Winiette wird au e Variante vo dr Bordretmoolerei bezäichnet, wo bsundrigs im 19.&nbsp;Joorhundert beliebt gsi isch. Mä het Miniatuurgmäld gmacht, wo hüfig ovaal gsi si, und die in e Schmuckstück, zum Bischbil en Amulett iinedoo. 

E bsunders Kennzäiche vo dere Art vo Winiette isch, ass s Bild zum Rand aane unscherfer wird und langsaam im Hindergrund verschwindet.

## Fotografii
In dr Fotografii bezäichnet Winiette e Maske mit bestimmte Usschnitt vor eme Objektiiv von ere Filmkamera und wird au brucht, zum bim Kopiere bestimmti Stelle vom ene Negativ verstecke.

Uf fotografischi Postcharte und Bordret gseet mä vilmol en äänlige Effekt, wo zum Däil vo de Linse oder Objektiv chunnt, zum Däil aber äxtra mit Filter gmacht wird.

## Stroosseverchehr
Hüfig wird d Maut mit ere Winiette zaalt. D Autibaanwiniette isch en Ufchlääber, wo mä uf d Windschutzschiibe chläbt und wo druf stoot, bis wenn er gültig isch. Bin ere Kontrolle cha män eso schnäll feststelle, öb d Maut zaalt worden isch oder nit. Winietten wärde für d Maut uf de Autibaane z Östriich und in dr Schwiz verwändet, au z Sloweenie, Tschechie, in dr Slowakei und z Rumänie. In dr Schwiz si bis Ändi 2011 d Welowiniette brucht worde zum noochwiise ass dr Faarer die obligatorischi Haftpflichtversicherig für Welo zaalt het. 2012 isch d Welowiniiette abgschafft worde.

Z Östriich säit mä dr Autibaanwiniette in dr Umgangssprooch au *Autobahn[[pickerl]]*.

## Forschig
In dr qualitative Forschig bezieht sich dr Begriff au uf churzi Szeene in Beobachdigsbrotokoll, wo in sich abgschlosse si.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Offizielli Internetsite vo dr Äidgenössische Zollverwaltig über d Nazionaalstroossenabgoob/Winiette
* Informazioone vom Turismusverband über d Winiette z Östriich
* Informzioonen über d Winiette für Östriich, d Schwiz und Sloweenie
Communauté de communes du Pays des Étangs

D **Communauté de communes du Pays des Étangs** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu di 14 Gmaine vum Kanton Réchicourt-le-Château aaghert hän. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr lothringische Landschaft *Pays des Étangs*. Är isch am 24. Dezämber 2002 grindet wore. Sitz vum Verband isch Moussey gsii, Presidänt dr Michel Bonnetier. 

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:

## Weblink
* www.ccpaysdesetangs.com
Communauté de communes du Pays naborien

D **Communauté de communes du Pays naborien** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu zeh Gmaine im Arrondissement Forbach aaghert hän. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr lothringische Landschaft *Pays naborien*. Är isch am 1. Septämber 2004 grindet wore. Sitz vum Verband isch Sankt Avold gsii, Presidänt dr André Wojciechowski. Im Johr 1999 het d Communauté de communes du Pays naborien 42.639  Yywohner uf 109 km² ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
* Altweiler
* Diesen
* Folschweiler
* Kammern
* Karlingen
* Machern
* Porcelette
* Sankt Avold
* Spittel
* Walmen

## Weblink
* www.paysnaborien.com
* Société d'histoire du Pays naborien
Communauté de communes du Pays Orne-Moselle

D **Communauté de communes du Pays Orne-Moselle** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu dryzeh Gmaine in dr Arrondissement Metz-Campagne un Thionville-Ouest aaghere.

Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Fluss Orne. Är isch am 4. April 2000 grindet wore. Sitz vum Verband isch Rombas, Presidänt isch dr Lionel Fournier. Im Johr 2005 het d Communauté de communes du Pays Orne-Moselle 53.000  Yywohner uf 100 km² ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
* www.ccpom.com

## Referanza
Ölmalerei

D **Öölmoolerei** isch die künstlerischi Moolerei mit Öölfarbe und gältet as die „klassischi Königsdisziplin" vo dr Kunst, was bsunders dütlig bi dr Bordret-, dr Landschafts- und dr Schanrmoolerei zum Usdruck chunnt. D Haltbarkäit und d Farbbrillianz vo dr Öölmoolerei isch unüberdroffe. S Ööl isch as Bindemittel e Hauptbestanddäil vo dr Öölfarb, und vo doo chunnt d Bezäichnig für d Öölmoolerei.

Künstler schetze d Öölmoolerei wäge iire guete mooltechnische Äigeschafte. Für d Öölmoolerei wird Balsam-Terpentinöl, Harzfirnis (Dammar- oder Mastix-Harzlöösig) und/oder Ööl as Moolmiddel  verwändet. Zum Verdünne brucht mä Terpentin. D Öölmoolerei entstoot noch dr alte Moolerreegle „fett uf maager". Wenn d Mooltechnik falsch isch, wenn zum Bischbil z vil Ööl oder e Moolgrund, wo z fest sugt, verwändet wird, cha s Öölbild Runzle und Riss überchoo. Öölbilder, wo glattgschliffe si, bechömme eender Riss. Bi eltere Öölbilder gseet mä vilmol Alterssprüng, wo sich netzartig über s Bild usdeene. D Öölmoolerei wird mit dr Zit gälblig, je nch de Ööl und Harz wo brucht worde si. Ooni Sunneneliecht, wenn d Bilder öbbe glaageret warde, versterkt sich dä Brozäss, mä chan en aber däilwiis mit Liecht rückgängig mache. S Öölgmäld darf erst wenn s vollständig dröchnet und usghertet isch,  (vilmol erst noch mee as eme Joo) mit eme Firnis überzooge wärde.

## Litratuur
* Max Doerner, Thomas Hoppe: *Malmaterial und seine Verwendung im Bilde*. Freiburg 2006
* Knut Nicolaus: *DuMont's Bildlexikon zur Gemäldebestimmung*. Köln 1982
* Knut Nicolaus: *DuMont's Handbuch der Gemäldekunde*. Köln 2003
* Egon von Vietinghoff: *Handbuch zur Technik der Malerei*. DuMont, Köln 1983 (1991)
* Kurt Wehlte: *Werkstoffe und Techniken der Malerei*. Stuttgart 2005 
* Günther Sponheuer: *Ölmalerei – Landschaften*. Englisch-Verlag, Wiesbaden 2003 ISBN 978-3-8241-1254-8
* Matthias Ruf: *Ölmalerei*. Frechverlag, ISBN 3-7724-2410-4

## Weblingg
Communauté de communes du Pays Haut Val d’Alzette

D **Communauté de communes du Pays Haut Val d’Alzette** isch e franzesischi  Kommunalverband, wu sechs Gmaine im Département Moselle un zwoo Gmaine im Département Meurthe-et-Moselle aaghere.

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr lothringische Landschaft Pays-Haut un em Dal vu dr Alzette. Är isch am 17. Dezämber 2004 grindet wore. Sitz vum Verband isch Aumetz, Presidänt isch dr André Parthenay. 

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
* www.ccphva.com

## Referanza
Communauté de communes de Rohrbach-lès-Bitche

D **Communauté de communes de Rohrbach-lès-Bitche** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu nyyn Gmaine im Kanton Rohrbach-lès-Bitche im Arrondissement Sarreguemines aaghert hän. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Stadt Rohrbach-lès-Bitche, wu au dr Sitz vum Verband gsii isch. Är isch am 30. Dezämber 1993 grindet wore. Presidänt isch dr Yves Aschbacher gsii. Im Johr 1999 het d Communauté de communes de Rohrbach-lès-Bitche 9.497 Yywohner uf 117 km² ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Communauté de communes du Sillon mosellan

D **Communauté de communes du Sillon mosellan** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu sechs Gmaine in dr Arrondissement Thionville-Ouest un Metz-Campagne aaghert hän. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Moselgrabe. Är isch am 30. Juli 2003 grindet wore. Sitz vum Verband isch Hagondange gsii, Presidänt dr Jean-Marc Todeschini. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 27.822 Yywohner ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
* Gandrange
* Hagendingen
* Hauconcourt
* Mondelange
* Richemont
* Talange
Zentralperspektive

D **Zentraalperspektiive**  (vo latiinisch *perspicere* = duureluege) isch e Technik zum dreidimensionaali Objekt uf ere zwäidimensionaale Flechi eso abbilde, ass dr Bedrachter dr Iidruck vo Rüümlikäit überchunnt.
Kante, wo im Ruum paralleel si, wärde in dr Abbildig nid paralleel daargstellt, sondern si chömme optisch am ene schiinbaare Punkt zämme, em sogenannte Fluchtpunkt. Dorum säit mä dr Zentraalperspektiive au Fluchtpunktperspektiive. Dr Fluchtpunkt lit uf dr Horizontlinie und mä findet en, wemm mä d Objektkante, wo in dr Realidäät parallel si, verlengeret bis si sich schniide. Die Schnittstell isch dr Fluchtpunkt. S Hauptmerkmol vo dr Zentraalperspektiive isch ass s Objekt frontaal aagluegt wird. Es git käini Verschiebige uf rächts oder linggs, aber scho noch oobe oder unde. Die äinfachsti Form vo dr Perspektiive het en äinzige Fluchtpunkt. Flechene vom Objekte, wo grad geegenüber vom Betrachder si, si bildparallel, wäärend d Objektkante, wo in d Diefi vom Ruum füere, sich schiimbar im ene Fluchtpunkt am Horizont veräinige.

Wenn s meereri Objektkante het, wo nid paralleel verlaufe, chönne meer as äi Fluchtpunkt entstoo, wie öbbe wemm mä e Huus daarstellt so dass mä zwäi Huussite cha gsee. Bi dere Über-en-Egge-Perspektiive git s zwäi Fluchtpünkt, wo bäidi uf dr Horizontlinie lige. Dr Betrachder gseet dr ooberi Däil vom Objekt vo unde und dr underi Däil vo oobe. 

Bi dr Froschperspektive isch s Aug vom Betrachder under dr Horizontlinie, er luegt s Objekt vo unde ufwärts aa und so git s e dritte Fluchtpunkt, wo über dr Horizontlinie lit. Bi dr Vogelperspektive isch s umkeert, do isch s Aug vom Betrachder hööcher as s Objekt und dr Horizont und dr dritt Fluchtpunkt niidriger.
Communauté de communes des Trois Frontières (Moselle)

D **Communauté de communes des Trois Frontières** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu 22 Gmaine im Kanton Sierck-les-Bains im Arrondissement Thionville-Est aaghert hän. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Dreiländereck Frankrych-Luxeburg-Dytschland. Är isch am 15. Septämber 2003 grindet wore. Sitz vum Verband isch Rüsdorf gsii, Presidänt dr Jean-Claude Champion. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 10.145 Yywohner ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:

## Weblink
* www.cc3f.fr
Communauté de communes du Val de Moselle

D **Communauté de communes du Val de Moselle** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu zeh Gmaine im Arrondissement Metz-Campagne aaghert hän. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Moseldal. Är isch am 9. Dezämber 2003 grindet wore. Sitz vum Verband isch Ancy-sur-Moselle gsii, Presidänt dr Patrick Messein. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 10.239 Yywohner ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
* Ancy-sur-Moselle
* Arry
* Corny-sur-Moselle
* Dornot
* Gorze
* Jouy-aux-Arches
* Lorry-Mardigny
* Novéant-sur-Moselle
* Rezonville
* Vionville

## Weblink
* www.val-de-moselle.com
Communauté de communes du Val Saint-Pierre

D **Communauté de communes du Val Saint-Pierre** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu vier Gmaine im Kanton Verny im Arrondissement Metz-Campagne aaghert hän. 

Är isch am 3. Novämber 1994 grindet wore. Sitz vum Verband isch Peltre gsii, Presidänt dr Michel Bonnetier. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 4.498 Yywohner uf 28 km² ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
* Peltre
* Mécleuves
* Jury
* Chesny

## Weblink
* www.valstpierre.fr
Communauté de communes de la Vallée de la Bièvre

D **Communauté de communes de la Vallée de la Bièvre** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu elf Gmaine im Kanton Sarrebourg im Arrondissement Sarrebourg aaghert hän. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em Dal vu dr Bièvre. Är isch am 24. Dezämber 1997 grindet wore. Sitz vum Verband isch Troisfontaines gsii, Presidänt dr Bernard Schleiss. 

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
* Bruderdorf
* Dreibrunnen
* Haarberg
* Harzweiler
* Hesse
* Hochwalsch
* Hommert
* Niederweiler
* Schneckenbusch
* Walscheid
* Xouaxange

## Weblink
*www.bievre.fr
Engadin Skimarathon

De **Engadin Skimarathon** isch mit Abstand di gröschti Langlaufverastaltig i de Schwiz und werd jewils am zwote Sunntig vom März im Oberengadin mit öpe 11'000 bis 13'000 Läuferinne und Läufer dore gfüert. För de 47. Engadin Skimarathon, am 8. März 2015, händ sich 13'331 Tailnehmer aagmäldet. Das isch dozmol s drittbeschti Mäldeergebnis i de Gschicht vom Marathon gsi.

Am 11. März 2018 isch de 50. Engadin Skimarathon duregfüert wore, wo mit 14'200 Aamäldige us 76 Länder de bishärig Rekord proche hät. Scho am Sunntig vorethär isch mit 1'100 Läuferinne am 19. *Engadin Frauenlauf* en Rekord erraicht wore. Da Frauelauf isch 17&nbsp;km lang und goht vo Samaade uf S-chanf. Am Donnschtig, bim zwote *Engadin Nachtlauf*, wo au 17&nbsp;km lang isch, aber vo Sils öber St. Moritz und dor de Staazerwald uf Pontresina goht, sind 810 Tailnehmer under em Engadiner Sternehimmel glaufe – au me as s letschtmol.

## Strecki
D Längi vom Ränne, wo im freie Stil ustreit werd, isch rund 42 Kilometer. De Streckerekord isch im Johr 1994 bi de Manne vom Hervé Balland mit 1 Stund 16 Minute und 10 Sekunde, und bi de Fraue vo de Silvia Honegger mit 1 Stund 22 Minute und 8 Sekunde im gliiche Johr ufgstellt worde. Dor d Verlegig vom Ziil vo Zuoz noch S-chanf im Johr 1998 und ere neue Streckefüerig im Stazerwald bi Pontresina im Johr 2004 händ sich Zyte vo de schnällste Läufer bim Marathon erhöht.

De Start isch bi Maloja uf ere Höchi vo  Wänn d Seeä im Oberengadin nöd gfroore sind, dänn werd de Start uf Sankt Moritz Bad verschobe oder de Marathon werd abgseit, wie im Johr 1991. D Strecki goht zerscht über de Silsersee und de Silvaplanersee. Noch St. Moritz Bad häts dor de Stazerwald e chlinni Stiigig und nochhär wider e Gfäll i Richtig Pontresina, wo för vili Läufer e Gfoor för en möglicha Sturz isch. Noch de Talstazion vo de Bahn uf Muottas Muragl verlauft d Strecki em Flughafe vo Samade und em Inn entlang über La Punt Chamues-ch und Zuoz bis noch S-chanf, wo s Ziil im Gebiet «Vuorcha» uf ere Höchi vo knapp  isch. Nöd wit vom Ziilgländ isch 1998 d Haltestell «S-chanf Marathon» vo de Rhätische Bahn bout worde.

## Siigerliste
Vom erstemol im Johr 1969, wos e Rangliste bim Marathon git, bis is Johr 1980 händ bi de Manne immer Schwizer gwunne.

Di Erst-Platzierte vo de letschte Johr:

## Weblink

* Engadin Skimarathon offizielli Internetsiite
* Streckeplan vo de Wettkampfsite

## Fuessnoote
Communauté de communes du Vernois

D **Communauté de communes du Vernois** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu 19 Gmaine im Arrondissement Metz-Campagne aaghert hän.

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Stadt Verny, wu au dr Sitz vum Verband gsii isch. Är isch am 23. Mai 2003 grindet wore. Presidänt isch dr Jean François gsii. Im Johr 2006 hän d Gmaine zämme 9.365 Yywohner uf 141 km² ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:

## Weblink
* www.ccvernois.fr
Communauté de communes du Warndt

D **Communauté de communes du Warndt** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu fimf Gmaine im Arrondissement Boulay-Moselle aaghere. 

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr lothringische Landschaft Warndt. Är isch am 24. Februar 1997 grindet wore. Sitz vum Verband isch Creutzwald, Presidänt isch dr Jean-Paul Dastillung. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 18.855 Yywohner ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
* www.cc-warndt.fr

## Fueßnote
Communauté d’agglomération de Forbach Porte de France

D **Communauté d’agglomération de Forbach Porte de France** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu 21 Gmaine aaghere.

Gnännt isch dr Gmaindsverband no dr Stadt Forbach, wu au dr Sitz vum Verband isch. Presidänt isch dr Paul Fellinger. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 83.438 Yywohner uf 140 km² ghaa.

## Gschicht
Am 17. Juni 1970 isch dr *District de Forbach* dur e Bschluss vum Brefäkt mit 20 Gmaine un rund 80.000 Yywohner bildet wore. Im Dezämber 1996 isch no d Gmai Morsbach derzuechuu. Am 1. Jänner 2002 isch dää District in e Communauté de communes un am 1. Jänner 2003 schließlig in e Communauté d'agglomération umgwandlet wore.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
* www.agglo-forbach.fr

## Fueßnote
Metz Métropole

D **Metz Métropole** (bis 31.12.2017 *Communauté d’agglomération de Metz Métropole*) isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu 40 Gmaine aaghere. D Stadt Metz isch dr Sitz vum Verband, di andere Gmaine lige im Arrondissement Metz-Campagne.

Presidänt isch dr Jean-Luc Bohl. Im Johr 2006 hän d Gmaine zämme 230.334 Yywohner uf 277 km² ghaa.

## Gschicht
Am 17. Jänner 1975 het sich d Stadt Metz mit sibe andere Gmaine (Le Ban-Saint-Martin, Montigny-lès-Metz, Moulins-lès-Metz, Longeville-lès-Metz, Saint-Julien-lès-Metz, Marly un Vantoux) zuen eme *District* zämmegschlosse, wu urspringli zwee Ufgabe ghaa: Verchehr un Fyyrwehr. Im Juli 1996 het sich d Gmai Cuvry em District aagschloss, im Oktober 1998 La Maxe. Anne 1999 isch dää District in e *Établissement public de coopération intercommunale* un am 1. Jänner 2002 in e Communauté d'agglomération umgwandlet wore, wu achtzeh Gmaine derzue chuu sin (Amanvillers, Ars-Laquenexy, Augny, Chieulles, Coin-lès-Cuvry, Coin-sur-Seille, Jussy, Lessy, Lorry-lès-Metz, Mey, Noisseville, Nouilly, Plappeville, Sainte-Ruffine, Saulny, Scy-Chazelles, Vaux un Woippy). Im Jänner 2003 hän sich au Châtel-Saint-Germain, Gravelotte, Pouilly, Pournoy-la-Chétive, Rozérieulles, Vany un Vernéville aagschlosse, im Jänner 2004 Laquenexy un Saint-Privat-la-Montagne, im Jänner 2006 Ars-sur-Moselle, im Jänner 2007 Féy un Marieulles-Vezon. Zum 1. Jänner 2018 isch dr Kommunalverband in e Métropole umgwandelt wore.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
* www.metzmetropole.fr

## Fueßnote
Konrad II. von Württemberg

Dr **Konrad II.** († 1143) isch Herr vu Wirtemberg vu 1110 bis 1143 gsii. Är isch ghyrote gsii mit dr Hadelwig.

Em Konrad sy Vater isch nit bekannt, mer vermuetet aber, dass er us em Althausen-Veringer Grofegschlächt chuu isch, wel d Wobe vu dr Grofe vu Veringen un vu dr Grofe vu Wirtemberg. Zimli ähnlig sin. Wäge däm wird dervu uusgange, dass baidi Adelshyyser stammverwandt sin. Em Konrad sy Mueter Liutgard vu Beutelsbach isch e Schweschte vu syym Vorgänger Konrad I. gsii.

Noch em Dod vum Konrad I. dritt dr Konrad II. uf as Erb vu dr Burg Wirtemberg. Dr Konrad II. wird unter em Wirtemberger Name am 12. Mai 1110 mit syre Frau Hadelwig as Schänker vu Gieter bi Geppenge an s Chloschter Blaubeire un am 28. Dezämber 1122 as Zyyg vum Chaiser Heinrich V. z Speyer gnännt (s erscht Mol as Grof, in ere spetere Nännig ohni dää Titel, aber zmittse unter Grofe).

## Literatur
* Dieter Mertens in: Sönke Lorenz, Dieter Mertens, Volker Press (Hrsg.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon.* Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-013605-4, S. 9
Communauté d’agglomération Portes de France-Thionville

D **Communauté d’agglomération Portes de France-Thionville** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu dryzeh Gmaine aaghere. 

D Communauté d’agglomération isch am 1. Jänner 2004 grindet wore. Sitz vum Verband isch Thionville, Presidänt isch dr Patrick Weiten. Im Johr 2007 hän d Gmaine zämme 78.514 Yywohner uf 156 km² ghaa.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
* www.agglo-thionville.fr

## Fueßnote
Konrad I. von Württemberg

Dr **Konrad I.** (*Konrad von Wirtinisberc*, *C(u)onradus de Wirdeberch*) isch Herr vu Wirttebärg vu 1083 bis 1110 gsii, zum erschte Mol gnännt woren isch er anne 1081. 

Dr Konrad isch Suhn vun eme edelfreie Herrn vu Beutelsbach un wahrschyns e Noochuu vu dr salische Herzeg Konrad I. un Konrad II. vu Kärnte. Är isch e Brueder vum Hirsauer Abt Bruno vu Beutelsbach (1105–1120) un vu dr Liutgard vu Beutelsbach gsii. Syy Frau isch d Werntrud gsii. Är giltet as Stammvater vum Huus Wirttebärg.

Dr Konrad het um s Johr 1083 e Burg uf em Wirtebärg (Wirtebärg) bim hitige Onderdirke böue loo. Är het syy Wohnsitz dertaane verlait un het sich sälber no dr neie Burg gnännt.

Unter syym neie Name erschynt dää Konrad as Zyyg bim *Bempflinger Vertrag* vu dr Grofe Kuno von Wülflinge un Liutold vu Achl mit ihrem Näffe Grof Werner vu Greanenge. In däm Vertrag het s kai Datum, aber er mueß in dr Johre 1089 bis 1092 verfasst wore syy. Am 2. Mai 1092 wird dr Konrad wird z Ulm gnännt as Zyyg bi dr Ibergob vu Gieter an s Chloster Allerheilige z Schaffuuse in dr Umgebig vu dr Herzeg Berchtold un Welf. Dr Konrad I. chunnt in beede Fäll in ängem Verbund mit Aahänger vu dr Bartei vor, wu em Chaiser Heinrich IV. fyndlig gsinnt sin. Vu däre bolitische Stellig här chunnt au, dass er dr Wormser Bischof fir d Yyweiig vu dr Burgkapäll chuu losst statt em Konstanzer Bischof, wu fie dr Kapäll vum Biet här aigetli zueständig gsii wär, wel dr Wormser Bischof au ne Fynd vum Chaiser gsii isch.

Scho friejer, villicht in dr Johre 1080 bis 1087, isch dr Konrad noch em Hirsauer Schänkigsbuech bi re Vergob vu syym Brueder Bruno vu Hirsau derbyy gsii. Är un au syy Frau hän sich em Chloschter gnaigt zaigt, in däm Buech wird er e „mächtige Mann unter dr Schwobe“ gnännt.

## Literatur
* Dieter Mertens in: Sönke Lorenz, Dieter Mertens, Volker Press (Hrsg.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon.* Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-013605-4, S. 8
Communauté d’agglomération du Val de Fensch

D **Communauté d’agglomération du Val de Fensch** isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu zeh Gmaine im Arrondissement Thionville-Ouest aaghere. D Stadt Hayange isch dr Sitz vum Verband, Presidänt isch dr Michel Liebgott. Im Johr 1999 hän d Gmaine zämme 68.978 Yywohner uf 82 km² ghaa.

## Gschicht
Am 19. Juni 1998 hän sich d Gmaine Fameck, Florange, Hayange, Knutange, Neufchef, Ranguevaux, Serémange-Erzange un Uckange zuen ere Communauté de communes zämmegschlosse. Am 31. Dezämber het sich d Gmai Algringen aagschlosse, am 31. Dezämber 1999 Nilvange. zum 1. Jänner 2000 isch dää Kommunalverband in e Communauté d'agglomération umgwandlet wore.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
* www.agglo-valdefensch.fr

## Fueßnote
Communauté d’agglomération Sarreguemines Confluences

D **Communauté d’agglomération Sarreguemines Confluences** isch e Kommunalverband z Frankrych, wu 37 Gmaine im Département Moselle un ai Gmai im Département Bas-Rhin (Unterelsass) aaghere.

Anne 2002 isch dr ehmolig * District de Sarreguemines* in e Communauté d’agglomération umgwandlet wore. Zum 1. Janner 2017 ìsch dr Kommünàlverbád mit dr Communauté de communes de l’Albe et des Lacs füsioniert wora.

Sitz vum Verband isch Sarreguemines, Presidänt isch dr Roland Roth.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
* www.agglo-sarreguemines.fr

## Quälle
Malerei der Renaissance

D **Moolerei vo dr Rönessãns** het öbbe 1420 z Floränz aagfange (Früerönessans 1420-1500), und isch am Aafang vom 16. Joorhundert uf iirem Höhepunkt gsi (Hoochrönessans, 1500-1520). Iiri Spootzit isch vom Manierismus überschattet worde, wo 1520/30 ufchoo isch. Sit dr Wändi zum 16. Joorhundert si in alle öiropäische Länder Forme vo dr Rönessãns übernoo worde und de jewiilige Dradizioone aabasst worde. 

Die künstlerischi Moolerei het sich uf s Usmoole vo Chillene und Chlöster und deene iiri Altarbilder konzentriert. Bordret, Landschafte, Alldaagsszeene und Stilllääbe si im Middelalter und in dr Rönessãs erst seer spoot as Kunstgmäld drzuechoo. 

D Moolerei in dr Rönessãns isch dr esthetisch Inbegriff vo Eleganz und Form, wo sich e Hufe vo de Norme vo dr Modärne druf stütze. Iire Iifluss uf d Moolerei vo spöötere Generazioone isch überwältigend gsi. Die wichdigste Arbetstechnike wie au d Uswaal vo de Themene und wie si daargstellt wärde, häi sich in däm Zitalter entwicklet.

## Litratuur
* G. Kauffmann: Die Kunst des 16. Jahrhunderts, 1970
* O. Benesch: The Art of the Renaissance in Northern Europe, 1965
* H. Wölfflin: Renaissance und Barock, 1926
* Anna-Carola Krauße: Geschichte der Malerei. Von der Renaissance bis heute; Ullmann/Tandem Verlag
* Herbert Alexander Stützer: Malerei der italienischen Renaissance; DuMont Verlag
* Rolf Toman: Die Kunst der italienischen Renaissance; Könemann Verlag
* Andrew Martindale: Die Renaissance Architektur, Plastik, Malerei, Illustrationen und Zeichnungen; C. Bertelsmann Verlag
* Norbert Huse und Wolfgang Wolters: Venedig - Die Kunst der Renaissance. Architektur, Skulptur und Malerei 1460 - 1590

## Weblingg
Ludwig I. von Württemberg

Dr **Ludwig I.** (* um 1119; † 1158) isch vu 1143 bis 1158 Grof vu Wirttebärg gsii.

Dr Ludwig I. isch e Suhn vum Konrad II. un dr Hadelwig gsii. Zämme mit syym Brueder Emicho erschynt er vu 1134 bis 1154 am Hof vum Chenig Konrad III. un vu 1139 bis 1154 am Hof vum Chaiser Friedrich I. Barbarossa.

Dr Ludwig I. isch dr erscht us em Gschlächt vu dr Wirttebärger, wu in zueverlässiger Wyys urkundlig „Grof“ gnännt wird, dodermit isch er au dr erscht Wirttebärger, wu sich e Grofschaft ghaa het. Är isch vermuetlig dr Vogt vu dr Kanoniker vum Hailige Grab im Chloschter Denkedorf gsii.

## Literatur
* Dieter Mertens in: Sönke Lorenz, Dieter Mertens, Volker Press (Hrsg.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon.* Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-013605-4, S. 10
Liste der Herrscher von Württemberg

Do sin d **Herrscher vu [[Württemberg|Wirttbärg]]** ufglischtet. Bis 1495 isch Wirttebärg e Grofgschaft gsii, vu 1495 bis 1806 e Herzogtum un vu 1806 bis 1918 e Chengirych.

## Herre

## Grofe

### Stuegerter Linie

### Uracher Linie

### Veraint Wirttebärg

## Herzeg

## Chenig

## Literatur
* Sönke Lorenz, Dieter Mertens, Volker Press (Hrsg.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon.* Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-013605-4
* Gerhard Raff: *Hie gut Wirtemberg allewege. 1. Das Haus Württemberg von Graf Ulrich dem Stifter bis Herzog Ludwig.* 5. Auflage. Hohenheim-Verlag, Stuttgart 2003, ISBN 3-89850-110-8
* Gerhard Raff: *Hie gut Wirtemberg allewege. 2. Das Haus Württemberg von Herzog Friedrich I. bis Herzog Eberhard III. Mit den Linien Mömpelgard, Weiltingen, Neuenstadt am Kocher, Neuenbürg und Oels in Schlesien.* 3. Auflage. Hohenheim-Verlag, Stuttgart 2003, ISBN 3-89850-108-6
* Gerhard Raff: *Hie gut Wirtemberg allewege. 3. Das Haus Württemberg von Herzog Wilhelm Ludwig bis Herzog Friedrich Carl.* Hohenheim-Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 3-89850-084-5
* Christoph Friedrich von Stälin: *Wirtembergische Geschichte. In 2 Bänden.* Stuttgart 1856, Reprint: Akadademische Verlags-Gesellschaft, Kettwig 19xx, ISBN 3-88851-301-4
Jacques Cartier

Dr **Jacques Cartier** (bretonisch: **Jakez Karter**; * 31. Dezämber 1491 z Rothéneuf bi Saint-Malo, Frankrych; † 1. Septämber 1557) isch e franzesische Entdecker un Seefahrer gsii.

## Läbe
Dr Cartier het anne 1520 d Mary Catherine des Granches ghyrote un isch dodermit in dr Gsellschaft ufgstige.

Vum Chenig Franz I. het dr Cartier dr Oberbefähl iber zwai Schiff iberchuu, wu am 20. April 1534 St. Malo verloo hän go Fischgrind bi Neifundland z untersueche. Är het d Nordkischte vu Neifundland bassiert, isch dur d Belle-Isle-Stroß gsäglet un isch am 6. Juli in d Baie des Chaleurs chuu. Do isch szuen eme erschte Kontakt chuu mit dr Uryywohner vu Amerika vum Algonkin-Volk vu dr Mi'kmaq. Derno isch er dr ganz Sankt-Lorenz-Golf uffegfahre un het fascht ganz Neifundland umsäglet. Die nei entdeckte Biet het mer speter Neifrankrych gnännt.

Anne 1535 het dr Cartier dr Sankt-Lorenz-Strom untersuecht un isch 2. Oktober im stark bfeschtigte Irokese-Dorf Hochelaga aachuu. Dr Berg iber em Dorf isch Mont Royal, cheniglige Bärg, gnännt wore. D Mannschaft het an Skorbut, wu mer dertemol d Ursache dervu nonig gchännt het. 1536 isch er uf Europa retuur chuu.

Anne 1540 het dr Jean-François de la Rocque de Roberval d Erlaubnis iberchuu, uf syni aigene un s Chenigs Cheschte e Niderlossig z Kanada z grinde. Zue däm Zwäck isch dr Cartier mit drei Schiff losgschickt wore. In dr Nechi vum hitige Québec bim Dorf Stadacona het er s Fort Charlesbourg böue loo, het dr Strom untersuecht un wider iberwinteret. Im Juni 1542 isch dr Cartier wider uf Europa retuur chuu. 1544 het dr Cartier dr Ufdrag iberchuu, dr de Roberval un syni Lyt wider uf Frankrych retuurzbringe. 

No syym Dod het dr Samuel de Champlain d Entdeckige wytergfiert.

Ihm z Ehre isch unter anderem e Stroß z Montréal (Kanada) gnännt wore, d „rue Cartier“.

## Literatur
* Jacques Carties: *[http://www.gutenberg.org/etext/12356 Voyage de J. Cartier au Canada]*

## Weblink

* Hans-Jürgen Hübner: ''Jacques Cartier''
Maler

En **Maaler** oder **Mooler** isch:

* en Kunschtmaaler, lueg Malerei
* en Handwëërcher, lueg Maler und Lackierer
* es Stëërnbild am Süüdhimel, lueg Maler (Sternbild)

**Maler** isch au en Familiename:
* Josua Maler (1529–1599), en Schwyzer Pfarer und Läxikograaf

Mee cha me daa na yträäge, wänns dän au emaal mee Artikel dezue git.

De Familiename wird aber au **Mahler** gschribe. Das gilt öppe bim
* Gustav Mahler (1860–1911), emen ööschterychische Komponischt
Republik Venedig

D **Republik Venedig** (*Serenissima Repubblica di San Marco* „Durchlauchdigsti Republik vom Häilige Markus“), noch em Woorzäiche vo dr Laguunestadt, em Markuslöi, au as **Löijerepublik** bezäichnet, isch vom 7./8. Joorhundert bis 1797 e See- und Wirtschaftsmacht gsi, wo s Zentrum von ere im Nordweste vo dr Adria glääge isch. Uf em Höhepunkt vo iirer Vorherrschaft het si über e Kolonialriich gherrscht, wo vo Oberitalie bis Kreta und zitwiis bis zur Krim und uf Züpere gange isch und vo Venedig us glänkt worden isch. Drzue het Venedig Kaufmaakolonie z Flandere und im Maghreb gha, z Alexandria und z Akkon, in Konstantinopel und Trapezunt und in e Hufe Stedt an dr Adria.

Wil sich im Zitalter vo de Entdeckige vom spoote 15. Joorhundert aa d Handelswääg häi afo verändere und d Levante iiri Wichdigkäit verloore het, isch au die wirtschaftlig und politischi Macht vo dr Republik Venedig immer chliiner worde. Bis in s spoote 18. Joorhundert isch Venedig aber ussepolitisch immer no e wichdige Spiiler in dr Middelmeerregioon gsi, bis 1797 die revoluzionääre Franzoose d Stadt bsetzt häi. Im Friide vo Campo Formio si die Ionische Insle, wo dr Republik ghöört häi, an Frankriich gfalle und alles andere as Herzogdum Venedig 1798 an Östriich. D Franzoose und d Ööstriicher häi vo denn aa abwäggselnd d Macht über Venedig gha, bis d Habsburger 1866 im Dütsche Chrieg gege Pröisse und Italie verloore hai und sich d Stadt an s Köönigriich Italie aagschlosse het.
## Fuessnoote
Appenzell (Bezirk)

**Appezöll** ischt e politische Gmeend (me sääd offiziöll Bezirk) im Kantoo Appezöll Inneroode i de Ostschwiiz.

## Geografii
De Bezirk Appezöll bestood us de Döefe *Rinkebach*, *Kau*, *Meistesrüüti* mit em Weile *Brende* ond em Doef *Appezöll*. S Gebiet weed vo de Settere doflosse.

### Appezöll
Zwee Drettel vom Doef *[[Appenzell (Dorf)|Appezöll]]*, wo glichzytig no Hoptoet vom Kantoo Appezöll Inneroode ischt, ghörid zom Bezirk Appezöll. De Rest vom Doef ghööd zu zwee andere Bezirk (Rüüti und Schwendi). Mit sine schöne Hüüse i de Gasse, de Cheeche Sankt Maurizius ond em Landsgmeendsplatz ischt de Fläcke beliebt bi Touriste us em Inn- ond Ossland.

### Kau
D Streusidlig Kau liid westlig vom Doef Appezöll uf eme Hügel obe ond bestood us em Kaubaad, em Gämpingplatz Eische ond no andene chlinne Waile.

### Meistesrüüti
Östlig vom Doef Appezöll, i Richtig Gääs, liid uf ere Aahöchi Meistesrüüti mit em Waile Brende, wo sölbe no chli wiite obe ond absiits vom Vechee ischt. Do Meistesrüüti good d Hoptstrooss vo Appezöll uf Gääs ond d Isebaalini vo de Appezölle Bahne hät dai en chlinne Bahof.

## Gschecht
De Bezirk Appezöll, so wiene hüt bestood, ischt 1872 us de Rood *Lehn* ond eme Tääl vo de Rood *Rinkebach* entstande. De rot Ring im Wappe, mit em ufrächte, schwaaze Bär uf silbrigem Grond, symbolisiet de ehemolig Hof, us dem de Fläcke Appezöll bestood.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

## Weblink

* Offiziölli Websiite vom Bezirk Appezöll
* Kantonali Siite vom Bezirk Appezöll
* 
* 

## Fuessnoote
Ludwig II. von Württemberg

Dr **Ludwig II.** (* um 1137; † 1181) isch vu 1158 bis 1181 Grof vu Wirttebärg gsii.

Är isch ghyrote gsii mit dr Willibirg (* 1142, † 1179), dr Dochter vum Grof Hartmann III. vu Kirchberg.

Urkunde, wu ne wirttebärgische Herrscher mit em Ludwig gnännt wird, git s mit em Zuesatz Grof bis 1154. Wahrschyns sin die bezoge uf dr Ludwig I.. Bis 1166 wird dr Name Ludwig derno ohni Grofetitel gnännt. Di erscht Nännig vum Ludwig II. mit em Grofetitel datiert uf s Johr 1181 in ere Urkund vum Chaiser Friedrich I. Barbarossa. E sicheri Raiefolg vu dr Herrscher losst sich vor 1200 fir s Huus Wirttebärg nit ufstelle; di gsicheret Raie fangt erscht mit dr Sihn vum Ludwig Hartmann I. un Ludwig III aa. Grund doderfir sin au d Zersterige, wu vu dr Uuserandersetzige zwische Stedt un Grofen im 14. Jahrhundert härchemme, wu d Stedter d Stiftschilche Beitelsbach uusgraubt hän un Inschrifte un Woobe vu dr dert bstattete "Grofe vu Wirtemberg" zerstert hän.

## Literatur
* Dieter Mertens in: Sönke Lorenz, Dieter Mertens, Volker Press (Hrsg.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon.* Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-013605-4, S. 10
Hartmann I. von Württemberg

Dr **Hartmann I.** (* um 1160; † um 1240) isch Grof vu Wirttebärg gsii. 

D Brieder Hartmann I. un Ludwig III. hän sich alli zwee glychzytig „Grof vu Wirtebärg“ gnännt, wäge däm cha mer dervu uusgoh, dass si d Grofschaft zämme verwaltet hän. Si sin beedi Sihn vum Grof Ludwig II gsii. Urkundli gnännt wäre beedi bim Chenig Otto IV. uf rhynische, schwebische un fränkische Pfalze. Dr Hartmann isch mit em Otto au uf Rom zue däm syre Chaiserchrenig un wird mehfach as Zyyg in dr vum Chaiser z Italie ufgstellte Urkunde gnännt. No dr Hebig vum Friedrich II. vu Staufe zum Chenig un Chaiser het er sich mit syym Brueder dr Staufer zuegwändet: Beedi sin em Friedrich un sym Suhn un Mitchenig Heinrich (VII.) bi wichtige Rychsverhandlige byygstande.

Dr Hartmann het syy Territorialbolitik dur d Hochzyt mit ere Erbdochter vu dr Grofe vu Verenge uf Oberschwobe uusgrichtet. Är het dert Gieter erworbe, wu bis ums Johr 1200 im verengische, derno aber im wirttebärgisch-grienengische Bsitz vorchemme, z. B. Altshause, d Burg Alt-Verenge, Rächt z Eschach un d Grofschaft vum eschtlige Apphagau.

## Literatur
* Dieter Mertens: *Hartmann (I.)*. In: Sönke Lorenz, Dieter Mertens und Volker Press (Hrsg.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon.* Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-013605-4, S. 10–11
Ludwig III. von Württemberg

Dr **Ludwig III.** (* 1166; † um 1241) isch Grof vu Wirttebärg gsii. Är isch wahrschyns mit ere Dochter vum Grof Adalbert III. vu Dillenburg, wu kai Name vun ere iberliferet isch.

D Brieder Hartmann I. un Ludwig III. hän sich alli zwee glychzytig „Grof vu Wirtebärg“ gnännt, wäge däm cha mer dervu uusgoh, dass si d Grofschaft zämme verwaltet hän. Si sin beedi Sihn vum Grof Ludwig II gsii. Urkundli gnännt wäre beedi bim Chenig Otto IV. uf rhynische, schwebische un fränkische Pfalze. 

Mer cha dervu uusgoh, dass sich immer ain vu beede im Stammtland ufghalte het, derwylscht dr ander als mit em Chaiser uf Raise im Rych un uf Italie gange isch. Dr Ludwig het anne 1194 bi dr Eroberig vu Sizilie dur dr Chaiser Heinrich VI. mitgmacht. Dr Hartmann isch mit em Otto uf Rom zue däm syre Chaiserchrenig am 4. Oktober 1209. No dr Hebig vum Friedrich II. vu Staufe zum Chenig un Chaiser het sich dr Ludwig mit syym Brueder dr Staufer zuegwändet: Beedi sin em Friedrich un sym Suhn un Mitchenig Heinrich (VII.) bi wichtige Rychsverhandlige byygstande.

## Literatur
* Dieter Mertens: *Hartmann (I.)* In: Sönke Lorenz, Dieter Mertens, Volker Press (Hrsg.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon.* Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-013605-4, S. 11
Vedute

E **Vedute** ( ‚Aasicht‘, ‚Ussicht‘) isch in dr Bildende Kunst (Moolerei, Grafik) die wirklichkäitsdröiji Daarstellig von ere Landschaft oder eme Stadtbild. S Wichdigste drbii isch die realistischi Abbildig und alli andere Aspäkt bi dr Gstaltig vom Bild wie Liecht und Schatte, Farbe usw. si däm undergordnet. D Vedutemoolerei isch Däil vo dr Landschaftsmoolerei und isch je noch em Expärte im 17. Joorhundert oder scho um 1500 mit Bilder wie em Gentile Bellini siner „Prozessioon uf em Markusblatz“ (1495) oder em Vittore Carpaccio sim „Wunder vo dr Reliquie vom häilige Chrüz“ (1494) entstande. Dr Schãr isch im 18. Joorhundert mit em Italie-Turismus vo de änglische Aristokrate bsundrigs populär gsi, wo die Bilder vo römische Antike oder norditaliänische Stedt as „Souvenir“ vo dr Grand Tour mit häi gnoo häi. 
## Stadtaasichte

Il Ritorno del Bucintoro al molo nel giorno dell'Ascensione (c.1738) Canaletto - Wells-Next-The-Sea, The Earl of Leicester and Trustees of the Holkham Estate.jpg|Giovanni Antonio Canale gen. Canaletto: *Dr Bucintoro z Venedig am Himmelfaartsdaag*
Datei:Canaletto_Verona.jpg|Bernardo Bellotto gen. Canaletto: *Verona vo dr Nöije Brugg us d Etsch ufwärts gsee*
Datei:The Castel Sant'Angelo from the South.jpg|Gaspar van Wittel: *D Ängelsburg vo Süüde*
Datei:Francesco Guardi 027.jpg|Francesco Guardi: *Dr Doschebalast z Venedig*
Datei:Capriccio com o Coliseu e o Arco de Constantino.jpg|Giovanni Paolo Pannini: *S Kolosseum und dr Driumfbooge vom Käiser Konstantin z Rom*


## Liddratuur
* Stephan Füssel, Rem Koolhaas, Hist. Museum Frankfurt/M.: *[[Georg Braun]], [[Franz Hogenberg]]: *Civitates orbis terrarum* (Städte der Welt).* 363 Kupferstiche mit 564 Stadtansichten neu herausgegeben und kommentiert. Nach einem Original des Historischen Museums Frankfurt. Das Original erschien von 1572 bis 1618. Taschen, 520. Seiten. ISBN 978-3-8365-1125-4
* Walter Koschatzky : *Die Meister der Wiener Vedute*, Edition Szaal, Alt Wiener Veduten, Wien 2002
* Sebastian Münster, 1544
* Christoph Wetzel: *Das Reclam Buch der Kunst*. Stuttgart: Philipp Reclam jun., 2001. ISBN 3-15-010476-9

## Weblingg

* Das große Kunstlexikon von P.W. Hartmann
* Veduten-Portal
Region Biobío

D **Region Biobío** (au *Bío-Bío*, *Bío Bío* oder *BioBio*) isch e Region z Chile mit 37.069 km² Flechi und 2.036.443 Yywohner (Stand:2010). Concepción isch d Hauptstadt vo de Region Biobío. D Bevölkerigsdichti isch 55 Iiwohner pro km². 

## Geografi un Geologi
Biobío lit im ene geologisch sehr aktive Gebiet. Am 20. Februar 1835 und am 22. Mai 1960 isch d Küste um Concepción vo grosse Tsunamis und Erdbebe zerstört worde. Au bim Erdbebe vom 27. Februar 2010 het s Hunderti vo Dote und Dusigi vo Verletzte gee und dr Sachschade isch in d Milliarde gloffe.

S Klima vo dr Region isch mediterran. 

## Wirtschaft
Concepción isch e grossi Industriiregion. Wichdigi Industriizwiig si d Stahl-, Chohle- und Petro-Industrii und d Fischerei. Au dr Turismus spiilt e grossi Rolle.

## Provinze
* Provinz Ñuble
* Provinz Concepción
* Provinz Biobío
* Provinz Arauco

## Weblink

* Offiziälli Website vo de Region Biobío (es)

## Fuessnote
Ulrich II. von Württemberg

Dr **Ulrich II.** (* um 1254; † 18. Septämber 1279) isch vu 1265 bis 1279 Grof vu Wirttebärg gsii.

Dr Ulrich isch as erschte Suhn vum Ulrich I. un dr Mechthild vu Bade uf Wält chuu. By syym Amtsaadritt anne 1265 isch dr Ulrich erscht elf Johr alt gsii un isch wäge däm wahrschyns unter dr Vormundschaft vum Grof Hartmann I. vu Grienenge, eme Vetter vu sym Vater, gstande. In Urkunde chunnt dr Ulrich uugfehr ab 1270 sälbständig vor. Eb dr Ulrich ghyrote gsii isch, isch nit iberliferet. Noofolger wird sy Halbbrueder Eberhard I.

Syy Lyych isch no syym Dod in dr Stiftschilche z Beitelsbach begrabe wore. 1316 oder 1320 sin d Gebai in d Stiftschilche Stuegert iberfiert wore.

## Literatur
* Dieter Mertens in: Sönke Lorenz, Dieter Mertens, Volker Press (Hrsg.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon.* Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-013605-4, S. 23