Berne (Indiana)

**Berne** isch e Stadt im Adams County im US-Bundesstaat Indiana. Si ligt ca. 56 km südlech vo Fort Wayne.

Lut der US-amerikanische Voukszeuigsbhörde *United States Census Bureau* het Berne im Jahr 2010 3.999 Ywoner gha. D Gmeind het e Flächi vo 5,39 km². Es het auso 742 Ywoner uf 1 Quadratkilometer preicht.

## Gschicht
D Sidligsaafäng ligen im Jahr 1852. Due hei tütschschprachegi Mennonite us em Ämmitau un us em Bärner Jura dr hütig Ort Berne gründet. D Müglechkeite zum Verchouf vo landwirtschaftleche Produkte si nid eifach gsy, wil d Verchehrswäge gfääult hei. Wo d Ysebahngsöuschafte gäng wie meh Linie poue hei, hei d Ywoner vo Berne iri Chance gseh cho. D Hilty-Brüeder hei dr Grand Rapids and Indiana Railroad de Vorschlag gmacht, gäge dr Bou vonere Hautsteu z Berne dr Ysebahngseuschaft gratis Land abzträtte. Die isch yverstange gsy, u d Strecki isch am Wiehnechtstag 1871 ygweiht worde. Me het nöii Hüser poue, u 1872 isch e Poschtsteu z Berne uuftaa worde. Die gueti Infraschtruktur het wyteri Sidler us dr Schwiz, us Tütschlang u änglischsprachege Länder aazoge. E Bsungerheit vor Gmeind isch dr höch Aateu a Amische, wo viu vonene bis hüt Bärntütsch aus Erscht- oder Zwöitschprach rede.

## Demographischi Date
Nach em United States Census 2010 hei hie 3999 Menschen i 1620 Hushautige u 1078 Familie gläbt. D Ywonerdichti isch 742 Ywoner pro km² gsy. D Ywoner sy zu 94,12 % Wyyssi, 0,53 % Afroamerikaner, 0,13 % amerikanische Urywoner und 0,55 % Asiate. 0,63 % sy vo angere ethnische Gruppene abgstammet u 0,05 % vo zwo oder meh Rasse. 4,0 % vo den Ywoner hei e spanischi oder latin-amerikanischi Abstammig.

Vo de Wyysse hei 30,1 % hei e tütschi, 27,4 % e schwyzerischi, 7,3 en amerikanischi, 6,8 % en änglischi u 5,4 % en irischi Härkumft aaggää.

Vo de 1620 Hushautige hei 29,3 % Ching u Jugedlechi unger 18 Jahr gha, wo binene gläbt hei. 53,4 % si verhürateti Paar gsy, 9,9 % si Müetere gsy, wo d Ching elei uufzoge hei, 3,3 % Vättere, wo d Ching elei uufzoge hei, u 33,5 % sy kener Familie gsy. 31,3 % hei i Singuhushaute gläbt, u i 17,5 % sy Mönsche im Auter vo 65i oder drüber gsy. D Durchschnittshushautsgrössi isch bi 2,35 u die durchschnittlechi Familiegrössi bi 2,94 Persone gläge.

24,1 % vo den Ywoner sy unger 18 Jahr aut gsy, 7 % zwüsche 18i u 24i, 22,4 % zwüsche 25i und 44i, 22,6 % zwüsche 45i und 64i, u 24 % sy 65i oder euter gsy. S Durchschnittsauter isch bi 42 Jahr gläge. Drvo si 46,1 % Manne u 53,9 % Froue gsy.

S jährleche Durchschnittsykome vomene Hushaut isch 2015 bi 45.897 Dollar gläge, s Durchschnittsykome vo dr Familie 61.550 Dollar.

### Ywonerentwicklig

## Öffentlechi Yrichtige
* Stadtpark *Clock Tower and Muensterberg Plaza* mit dr Nachbiudung vom Bärner Zytglogge-Turm. Är isch 160&nbsp;ft (49&nbsp;m) hööch u 2010 dert boue worde. Zum Gloggeschpieu im Turm ghöre zwöuf Figure, wo d Gschicht vom Ort verzöue. Ds *Reinhard Carillon* – dr Name het er nach em Houptgönner vom Projäkt – schpieut über 1000 Lieder. Uf der Muensterberg Plaza hets drnäbe ou es Dänkmau für d Sidler vo 1852 u ne Boum mit aune Schwyzer Kantonswappe *(Canton Tree)*.
* Stadtpark *Lehman Park* mit Sportplätz
* Stadtbibliothek mit 60.000 Title. Ir Bibliothek isch dr *Heritage Room,* wo d Stadtgschicht bresäntiert wird. 
* *Swiss Heritage Village & Museum*  

## Persönlechkeite
* Mary Butcher (1927–2018), Baseballschpiuere
* Dilley-Sechslinge (* 1993), erschti Sächslingsgeburt vo de USA, wo aui Neugeborene überläbt hei
* Bob Dro (1918–2006), Baseballschpieuer vo de Brooklyn Dodgers
* Melissa Gillette; het dr Indoor-Marathon-Wäutrekord vo de Froue vom 26. Februar 2012 bis zum 6. Jänner 2013 ghaute
* Lester Habegger (1924–2017), Basketballtrainer
* Peter Luginbill (1818–1886; eigetlech Luginbühl), eine vo de Stadtgründer vo Berne
* Donald Neuen, Chorleiter/Dirigänt, University of California z Los Angeles
* Richard R. Schrock (* 1945), het 2005 de Nobelprys für Chemie berchoo; sit 2013 Ehredokter vor RWTH Aachen
* Dr. Ernie Steury (1930–2002), Missionsarzt un Gründer vom Tenwek Hospital z Kenia

## Forschigsprojäkt
De Guido Seiler vo der Universität Züri forschet zum Thema Bärntütsch z Berne (Indiana):
* Amish Shwitzer (abgrüefft am 23.&nbsp;Mäie 2024).
* Variation in Amish Shwitzer (abgrüefft am 23.&nbsp;Mäie 2024).

## Literatur
* Walter Haas: *Berndeutsch in Berne/Indiana.* I: *Schweizerdeutsches Wörterbuch. [[Schweizerisches Idiotikon]]. Bericht über das Jahr 1979.* [Züri, 1980], S.&nbsp;9–16 (Digitalisat).
* Anja Hasse, Guido Seiler: *Social factors in mixed language emergence: solving the puzzle of Amish Shwitzer.* I: Silvia Ballarè, Guglielmo Inglese (Ug.): *Sociolinguistic and Typological Perspectives on Language Variation* (=&nbsp;*Trends in Linguistics. Studies and Monographs.* Band 374). De Gruyter Mouton, Berlin/Boston 2023, S.&nbsp;85–120.
* Anja Hasse, Guido Seiler: *Amisches und mennonitisches Shwitzer im Vergleich: Ergebnisse einer Pilotstudie.* I: *Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik.* Band 90, 2023, S.&nbsp;144–174.
* Anja Hasse, Guido Seiler: *Die Sprache(n) der Schweizer Täufer in Nordamerika.* In: Elvira Glaser, Johannes Kabatek, Barbara Sonnenhauser (Hrsg.): *Sprachenräume der Schweiz.* Band 1: *Sprachen.* Narr Francke Attempto, Tübingen 2024, ISBN 978-3-381-10401-7 (), S.&nbsp;296–316.
* Marion Roy Wenger: *A Swiss-German Dialect Study: Three Linguistic Islands in Midwestern U. S. A.* Dissertazion Ohio State University 1969 (University Microfilms, Ann Arbor).

## Weblink

* Offizieui Homepage vor Stadt
* Offizieui Homepage vor Handus-Chammere vo Berne
* Reportage über Amischi z Berne, wo gäng no Schwyzerdütsch schwätze (2. Novämber 2017)

## Einzunachwyse