open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jan Vermeer

Dr **Jan Vermeer van Delft** (dauft am 31. Oktober 1632 z Delft; begraabe am 15. Dezämber 1675 z Delft; zitgenössisch: **Joannis ver Meer**, **Joannis van der Meer**) isch äine vo de bekanntiste holländische Mooler vom Barock. Er het in dr Epoche vom Goldige Zitalter vo de Niiderland gschafft, wo s Land e bolitischi, wirtschaftligi und kulturelli Blüetezit erläbt het.

Dr Umfang vom Gsamtwärk vom Jan Vermeer isch seer chlii, mä kennt hüte nume 37 Bilder von em, us alte Auktionsufzäichnige si no witeri Ditel überliiferet. Die erste Wärk vom Vermeer si Historiebilder gsi. Er isch aber für sini Schanereszeene bekannt worde, wo e groosse Däil vo sine Arbäite usmache. Die bekanntisten Wärk si d *[[Ansicht von Delft|Aasicht vo Delft]]* und *[[Das Mädchen mit dem Perlenohrgehänge|S Mäitli mit de Perleoorering]]*. Wäge dr chliine Zaal vo bekannte Bilder het men em im 19. Joorhundert, wo s Inträssi an dr Forschig über e Jan Vermeer und si Wärk gross worden isch, felschligerwiis Bilder vo andere Künstler zuegschriibe. Hüte duet d Forschig dr Umfang vo sim Wärk allgemäin anerkenne.

## Liddratuur
* Ernst Günther Grimme: *Jan Vermeer van Delft*, Köln, DuMont/Schauberg, 1974, ISBN 3-7701-0743-8
* Hajo Düchting: *Jan Vermeer und seine Zeit*, belser Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-7630-2583-1
* Nils Büttner: *Vermeer*, Verlag C.H. Beck, München 2010. ISBN 978-3-406-59792-3
* Norbert Schneider: *Vermeer sämtliche Gemälde*. Taschen, Köln 2004, ISBN 3-8228-6377-7
* Piero Bianconi, István Schlégl: *Das Gesamtwerk von Vermeer*. Kunstkreis, Luzern 1967
* Ben Broos, Arthur K. Wheelock (Hrsg.): *Vermeer. Das Gesamtwerk*. Belser, Stuttgart 1995, ISBN 3-7630-2322-4
* Ludwig Goldscheider (Hrsg.): *Johannes Vermeer: Gemälde*. Phaidon Verlag, Köln 1958
* Anthony Bailey: *Vermeer*. Siedler, Berlin 2002, ISBN 3-88680-745-2
* Michael Eissenhauser (Hrsg.): *Johannes Vermeer, der Geograph. Die Wissenschaft der Malerei*. Staatliche Museen, Kassel, 2003, ISBN 3-931787-23-0
* Sara Hornäk: *Spinoza und Vermeer. Immanenz in Philosophie und Malerei*. Königshausen & Neumann, Würzburg 2004, ISBN 3-8260-2745-0
* Philip Steadman: *Vermeer’s camera. Uncovering the truth behind the masterpieces*. University Pres, Oxford 2001, ISBN 0-19-280302-6
* Ariana Rüßeler: *Die Entdeckung einer Camera Obscura in Jan Vermeer van Delfts Gemälde Die Malkunst* in: Zeitschrift für Kunstgeschichte, Jg. 69, Heft 4 (2006), S. 541–547.
* Heinz Althöfer (Hrsg.): *Fälschung und Forschung. Ausstellungskatalog*. Museum Folkwang, Essen 1979, ISBN 3-7759-0201-5

## Weblingg

* 
* Essential Vermeer
* Vermeer Zentrum Delft
* S Jan-Vermeer-Huus
Unpaarhufer

D **Umbaarhuefer** oder **Umbaarzeecher** (*Perissodactyla* oder *Mesaxonia*) si en Ornig vo de Süüger (Mammalia). Im Geegesatz zu de Baarhuefer häi si mäistens en ungraadi Zaal vo Zeeche. D Ornig umfasst drei rezänti Familiene, d Ross (Equidae), d Naashörner (Rhinocerotidae) und d Tapir (Tapiridae) mit im ganze öbbe 17 Arte. Dass die drei Familie, wo doch seer underschiidlig usgsee, mitenander verwandt si, het dr Zoolog Richard Owen im 19. Joorhundert gmerkt. Är het au dr Begriff Umbaarhuefer (*„odd-toed ungulates“*) brägt. 

Die verschidnige Arte vo de Umbaarhuefer gseen seer underschiidlig us, im Bau vo iire Bäi und Zeen häi si aber vili gmäinsaami Merkmol. Im Bau vom Verdauigsdrakt git s groossi Underschiid zwüsche de Umbaarhuefer und de Baarhuefer, wo au mäistens Pflanze frässe: d Umbaarhuefer si – äänlig wie d Naager – Änddarmfermentierer, das häisst, dass d Verdaujig grössdedäils erst im Dickdarm stattfindet. 
## Liddratuur
* Martin S. Fischer: *Mesaxonia (Perissodactyla), Unpaarhufer*. In: Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere*. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg – Berlin 2004, S. 646–655, ISBN 3-8274-0307-3.
* 
* Thomas S. Kemp: *The Origin & Evolution of Mammals.* Oxford University Press, Oxford 2005. ISBN 0-19-850761-5.
* A. H. Müller: *Lehrbuch der Paläozoologie*, Band III Vertebraten, Teil 3 Mammalia, 2. Auflage. Gustav Fischer Verlag, Jena – Stuttgart 1989. ISBN 3-334-00223-3.
* Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (Hrsg.): *[[Mammal Species of the World]]*. 3. Ausgabe. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 0-8018-8221-4.

## Weblingg

* Detäijierts Kladogramm vo de Umbaarhuefer
* Informazioone, Abbildige und Verbräitigscharte uf The Ultimate Ungulate Page (Änglisch)
* Informazioone uf Animal Diversity Web (Änglisch)
Galgenkrieg

Dr **Galgechrieg** isch en umbluetige Komflikt in de Joor 1531 und 1532 gsi zwüsche de äidgenössische Ständ Basel und Solodurn. Vordergründig isch s bin em um grichtsherrligi Zueständigkäite gange. Im Hindergrund vo dr Usenandersetzig si aber konfessionelli Geegesätz und territoriali Rivalidäte gstande.
## Gschicht
Basel het vo dr erste Helfti vom 15. Joorhundert aa Gebiet im Sisgau kauft. Wo Solodurn denn au aagfange het, dört Territorie z chaufe, isch s Verheltnis zwüsche de bäide Kantöön immer schlächter worde. Wo s Huus vo de Thierstein-Pfeffige 1519 usgstorbe isch, isch e Strit über s Erb usbroche, wo sich Solodurn und s Fürstbistum Basel 1522 zämme gege Basel häi chönne duuresetze. Solodurn het d Burg Dornegg, wo s scho 1485 kauft gha het, mit Hinderland uf em Sisgauer Gämpeblatoo chönne erwiitere. Dört het s 1502 d Landvogtei Dornegg iigrichdet. Basel het aber scho 1461/1510 d Sisgauer Landgroofschaftsrächt kauft und het dänkt, ass es dr oberst Grichtsherr über wiiti Däil vom Juranordfuess und eso vom Gämpeblatoo sig. D Solodurner und d Basler hai aso Herrschaftsaasprüch im gliiche Gebiet gha. Dr Antagonismus het non e konfessionelli Komponänte gha, wo Basel sich 1529 reformiert het, wäärend Solodurn katholisch bliibe isch.

Dr Komflikt isch im Februar 1531 usbroche wägen eme Mordfall und wär drfür zueständig sig. Basel het für sich d Hoochgrichtsbarkäit über d Solodurner Gmäinde Dornach, Hochwald, Büre, Nuglar-St. Pantaleon, Seewe und Gämpe in Aaspruch gnoo. Solodurn het aber z Gämpe demonstrativ e Galge lo baue, zum zäige wär dr Herr isch. Basel het dä Galge lo abbräche, und Solodurn het sini Soldaate afo ufbiete. Denn het aber d Äidgenosseschaft as Vermiddlere zwüsche de bäide Ständ iigriffe. E Schiidsgricht mit ere katholische Meerhäit het am 27. Juli 1531 Solodurn Rächt gee. Nume im östlige Däil vo dr Gmäind Nunnige het Basel s Hoochgricht bhalte (bis 1665). Am 13. Dezämber 1532 het mä e Verdraag gmacht, und in däm isch d Gränze vo dr Landgroofschaft uf d Linie verläit worde, wo hüte no d Kantöön Solodurn und Baselland drennt.

## Weblingg
*
Gütsch

En **Gütsch** isch e chlini Erhebig, en Hügel oder en chlinne Berg und isch de Name vo folgende Örtlichkaite:

* Gütsch, e ehemoligi Festig vo de Armee oberhalb vo Andermatt (hüt Standort vonere meteorologische Mässstazion und vom höchstglägene Windpark vo Europa - 2'331 m ü.M.)
* Gütsch, en chline Hügel i de Stadt Lozärn (mit em Restorant *Château Gütsch* und ere Standseilbahn, wo aber zur Zyt nöd in Betriib isch)
* *Kottwiler Gütsch* (654 m ü.M.) und *Zuswiler Gütsch* (658 m ü.M.), zwee Hügel bi Kottu i de politische Gmaind Ettiswiu im Amt Willisou

**Lueg au:**

* Gutsch, en Dütsche Familiename
Amanda Lear

D **Amanda Lear** (* 18. Novämber 1939 z Saigon oder Hongkong, uf d Wält choo as A. Tapp) isch e Sängere, Moolere, Moderatorin, Autorin und Schauspiilere.

D Lear het vo öbbe 1965 bis zum Aafang vo de 1970er Joor as Fotomodäll und Mannequin gschafft. 1968 isch si as danzends Mannequin in dr dütsche Krimiserii *[[Der Kommissar]]* ufdräte und het no anderi chliini Rolle ghaa in Film und im Färnseä. 1976 het si mit em David Bowie e Beziejig ghaa, und wägen iim het si afo singe. Bis 1983 het si vor allem z Dütschland groosse Erfolg ghaa mit Hits wie *Blood and Honey*, *Queen of Chinatown*, *Follow Me* und  1982 mit *Incredibilmente donna*, iire erst Hit uf Italiänisch.  Starfotograafe wie dr Helmut Newton oder dr Antoine Giacomoni häi sä fotografiert. Für s Männermagazin Playboy het si blutt posiert. 1987 het d Lear s Album *Secret Passion* veröffentligt, wo au in de USA uusechoo isch. Denn het si dr Romaan *L'Immortelle* gschriibe. 2002 isch si im Blanca-Li'-Film *Le Défi* (internationaal Ditel: *Dance Challenge*) ufdräte. 2005 het si iiri Disco-Hit no äinisch uusegee und het 2008 bi "France 3" und ARTE  moderiert. 2009 het si im Theaterstück *Panique au Ministère* am Théâtre de la Porte-Saint-Martin, Bariis gspiilt, wo mee as 300 usverchaufti Vorstellige ghaa het. Denn isch sim im italiänische Sänder RAI 2 ufdräte. Im Septämber 2011 het si am Renässans-Theater z Bariis im Stück *Lady Oscar* gspiilt.

As Moolere het si iire äignig Stiil und stellt sit de 1980er in Galerie us.

## Liddratuur
* *Wer hat Angst vor Amanda Lear?*. Berengaria Editions, Germany/France 1979.
* *Dali - 15 Jahre mit Salvador Dalí*. Goldmann, München 1985, ISBN 3-442-06805-3
* *L'Immortel*. Carrere, 1987.
* *Between Dream and Reality*. 2006.
* *Je ne suis pas celle que vous croyez*. 2009.

## Weblingg

* Amanda Lear Official Website
* 

## Fuessnoote
Merchandising

Under **Mördschendäising** ( ängl. **merchandising**, *merchandise*, vo ängl. *merchant* – Verchäufer) bzw. **Verchaufsförderig**, au *Absatzförderig*, verstoot mä in dr Kommunikazioonsbolitik vom Marketing vo Konsuumgüeter d Brodukzioon, dr Verdriib und d Wärbig für Markenardikel, wo s gliiche Logo oder die gliichi Bootschaft dranspordiere wie e bekannts Markebrodukt, ohni dass si dr gliich Nutze wurde biete. Besundrigs überdräit mä eso e positives ideells Markenimidsch blaanmäässig uf e Hufe Gebruuchsgüeter.

Im Geegesatz zu dr äigentlige Verchaufsförderig, wo dr Verchauf vo Brodukt und Läistige understützt, wärde bim Mördschendäising nöiji Wärt gschafft.

## Bischbil

* Bekannti Film  mit eme groosse Mördschendäising-Aagebot: Star Wars, Jurassic Park, Star Trek, Harry Potter, Transformers
* Bekannti Videospiile mit eme groosse Mördschendäising-Aagebot: Pokémon, Final Fantasy
* Bekannti Comicfiguure mit eme groosse Mördschendäising-Aagebot: Micky Maus, Spider-Man, Batman, Garfield  
* Bekannti Sportler oder Sport-Mannschafte (Sportmarke) mit mit eme groosse Mördschendäising-Aagebot: David Beckham, FC Bayern München, Borussia Dortmund 
* Bekannti Muusiker, bsundrigs in dr Rock- und Metal-Muusig, mit eme groosse Mördschendäising-Aagebot: Michael Jackson, The Rolling Stones, Bob Marley

## Weblingg

* Band Merchandising Grundleegendi Informazioone
Milne Bay

**Milne Bay** (Tok Pisin: *Milen Be*) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si umfasst dr Sidoschtzipfel vu Neiginea un verschideni Gruppe vu Insle, wie d D’Entrecasteaux-Insle, d Trobriand-Insle, Woodlark un dr Louisiade-Archipel. D Hauptstadt isch Alotau.

## Dischtrikt un LLG
D Provinz Milne Bay isch in vier Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, *Local Level Government (LLG) Areas*, wu in *Rural* (ländligi) oder *Urban* (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Morobe Province

**Morobe** (Tok Pisin: *Morobe*) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si lyt im Nordoschte vu Neiginea. D Nochberprovinze sin Madang im Norde, Eastern Highlands im Weschte, un Gulf, Central un Oro im Side. Hauptstadt isch Lae.

## Dischtrikt un LLG
D Provinz Morobe isch in nyyn Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, *Local Level Government (LLG) Areas*, wu in *Rural* (ländligi) oder *Urban* (stedtischi) LLG unterschide wäre.
New Ireland

**New Ireland** (Tok Pisin: *Niu Ailan*) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si umfasst näbe dr Insle Neiirland no andri Insle un Inselgruppe, wie z. B. Lavongai, d St.-Matthias-Insle, d Tabar-Insle un d Lihir-Inseln. D Hauptstadt isch Kavieng.

## Dischtrikt un LLG
D Provinz New Ireland isch in zwee Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, *Local Level Government (LLG) Areas*, wu in *Rural* (ländligi) oder *Urban* (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Wendel Langenegger

Da **Wendel Langenegger** (* 20. Oktober 1912 z Kriassara; † 11. Februar 2005 z Aaltstetta; hoametberäachtigt im Oberriet) ischt an Schwiizer Learer, Hoametforscher und Archivar gsi.

## Biografii
Da Wendel Langenegger ischt z Kriassara am Rii uufgwachsa. 1929 isch er is Learerseminar uf Roascha ganga. Sini ersta Joor (1933–40) as Primarlearar häat er a da beedna Halbtagsschuala vo Katholisch Gätzibäarg und Kommbäarg oberhalb vu Aaltstetta gschaffat. Vu 1941 bis 1950 häat er däann as Learar a da Schual i sinnara oagna Hoamet z Kriassara gwirkt. Ab 1950 ischt er i da Stadt Aaltstetta dahoam gsi und döt a da Schuala bis 1978 g underichtad. Noch sinnara Pensionierig ischt er bis 1989 als Archivar tätig pleaba.

Näabat seam Schaffa als Learar ischt er i verscheadniga Verain und i ehrenamtlicha Funkzioana aktiv gsi. Soa häat er acht Joor (1954–61) as Präsident vu da Stadtmusig Aaltstetta g amtet, vo 1969 bis 1976 ischt er Organist und Chorlaiter z Kriessern gsi und zitawiis as Präsident und a paar Joor as Vizepräsident bim Männerchor Aaltstetta gwirkt. Da Männerchor häat ean im Januar 2004 as Jubilar fö 70 Joor Aktivmitglidschaft geert. Da Wendel Langenegger ischt im Februar 2005 im Aalter vo 92 Joor gstoarba.

## Publikazioana
Am Wendel Langenegger ischt d Gscheacht vo sinnara Hoamet und d Sprooch, vorallam am Rintaler sini urchig broat Mundaart, zu Läabzita alewiil a groasses Aaliga gsi. Näabet oanzelne Artikl i Tageszitiga und im Rintler Joorbuach *(Unser Rheintal, Jahrbuch für das St.&nbsp;Galler Rheintal)* häat da Langenegger dia Büacher gschreaba:
* *Geschichte des Reichshofes Kriessern 1229–1979.* Ortsgemeinde Kriessern, Kriessern 1979.
* *A Hampfla Rintlerspröch – Rheintaler Redensarten und Sprichwörter.* Druck: Rheintaler Volksfreund Verlags AG, Au 1997 (2.&nbsp;Uuflaag: Druck: C-Type GmbH und NetzPrint GmbH, Au 2009).
* *Im Rintl dahoam – Rheintaler Wörterbuch (unter besonderer Berücksichtigung der Mundart von Kriessern).* Druck: C-Print AG, Au 2001. 2.&nbsp;Uuflaag 2011.
* *Kriessern – meine Erlebnisse im Heimatdorf und am Rhein.* Druck: C-Print AG, Au 2003.

## Quäalla
* Wendel Langenegger: *Im Rintl dahoam – Rheintaler Wörterbuch (unter besonderer Berücksichtigung der Mundart von Kriessern).* 2. Uuflaag. Druck: C-Type GmbH und NetzPrint GmbH, Au 2011.

## Fuassnoota
Koppigen

**Choppige** (amtlich **Koppigen**) isch e Gmeind im Kanton Bärn i dr Schwyz. Mit 2080 Iwohner (Stang: 31. Dezämber 2010) ghört Choppige zu de mittugrosse Gmeinde im Kanton Bärn. 

## Geografi
Choppige isch es Dorf ar Ösch. D Gmeindsflächi bsteit us 61,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 23,6 % Waud, 14,2 % Sidligsflächi u 0,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si die Berner Gemeinden Wiladinge, Höchstette, Auchischtoorf, Ersige, Utzischdorf u Zielebach im Kanton Bärn u Obergerlafinge u Rächerswiu.

## Gschicht
Choppige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1139 un 1181-82 aus *Chopingen*. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Buurdlef ghört.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 7,1 % gläge.

## Religion
81,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 22,4 %, CVP 1,6 %, EVP 3,5 %, FDP 9,0 %. GLP 4,5 %, GP 5,2 %, SP 16,9 %, SVP 31,9 %, Suschtigi 5,0 %.

Gmeindspresidäntin vo Choppige isch d Ursula Kilchenmann (Stang 2013).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,1 % gläge.

### Gartebau
Uf em Oeschberg isch di Kantonal Gartebauschuel, wo verschidni Usbildigsgäng chönd gmacht wärde.

Sit e paar Johr findet im Zweijohresrütmus jewils Endi Juni bim Oeschberg d **öga**, e Fachmäss vo de grüene Branche statt. Im 2010 händ dia 37'000 m2 grossi Usstellig öpe 23'600 Persone bsuecht.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2066 Ywohner 94,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,7 % Französisch u 0,6 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Choppige ghört zum Hochalemannisch.

## Lüt
* Walter Schädelin, Forschtwisseschaftler

## Literatur
* Jeremias Gotthelf, *Kurt von Koppigen*, Erzählung, 1850

## Weblink

* Offizielle Website der Gemeinde Koppigen
* 

## Fuessnote
Sandaun

**Sandaun** (Tok Pisin fir *Sunneuntergang* < ängl. *sundown*), au *West-Sepik*, isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si lyt im Weschte vum Land an dr Gränz zue dr indonesische Provinz Wescht-Papua. Hauptstadt isch Vanimo. D Nochberprovinze vu Sandaun sin Western (Fly), Hela un East Sepik,.

## Dischtrikt un LLG
D Provinz Sandaun isch in vier Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, *Local Level Government (LLG) Areas*, wu in *Rural* (ländligi) oder *Urban* (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Chimbu Province

**Chimbu**, auch **Simbu** (Tok Pisin *Simbu*) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si isch di chlaischt vu dr Hochlandprovinze. D Nochberprovinze sin Eastern Highlands im Oschte, Madang im Norde, Jiwaka un Western Highlands im Weschte un Gulf un Southern Highlands im Side. 

Hauptstadt isch Kundiawa.

## Dischtrikt un LLG
D Provinz Chimbu isch in sechs Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, *Local Level Government (LLG) Areas*, wu in *Rural* (ländligi) oder *Urban* (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Southern Highlands Province

**Southern Highlands** (Tok Pisin: *Sauten Hailans*) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si isch mit rund 23,800 km² un 546.265 Yywohner anne 2000 di grescht vu dr Bärgprovinze. D Nochberprovinze vu Southern Highlands sin Hela , Western (Fly), Gulf, Simbu (Chimbu), Jiwaka , Western Highlands un Enga. Hauptstadt isch Mendi.

Zum 17. Mai 2012 sin di drei Dischtrikt Komo Magarima, Koroba-Lake Kopiago un Tari-Pori as aigeni Provinz Hela Province us dr Provinz Southern Highlands uusglideret wore.

## Dischtrikt un LLG
D Provinz Southern Highlands isch in fimf Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, *Local Level Government (LLG) Areas*, wu in *Rural* (ländligi) oder *Urban* (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Western Province (Papua-Neuguinea)

**Western** oder **Fly River** (Tok Pisin: *Westen Provins*) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si lyt im Sidweschte vum Land an dr Gränz zue dr indonesische Provinz Papua. D Nochberprovinze vu Western sin Sandaun, Hela un Southern Highlands, Gulf. Hauptstadt isch Daru.

## Dischtrikt un LLG
D Provinz Western isch in drei Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, *Local Level Government (LLG) Areas*, wu in *Rural* (ländligi) oder *Urban* (stedtischi) LLG unterschide wäre.

## Weblink
Käerjeng

**Käerjeng** (dt. *Kerschen*, frz. *Charage*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Geografi
Käerjeng lyt im Weschte vum Land an dr Gränz zue Belgie.

## Ortsdail
Zue Käerjeng ghere d Ortschafte Féngeg (*Fingig*), Kënzeg (*Küntzig*/*Clemency*), Nidderkäerjeng (*Niederkerschen*/*Bascharage*), Uewerkäerjeng (*Oberkerschen*/*Hautcharage*), Lénger (*Linger*) un Bommert, derzue die Wyler un Gheft: Am Schack, Nuechtbann, Neidréisch, Schockmillen (au *op der Schock* gnännt).

## Gschicht
Käerjeng isch entstande am 1. Jänner 2012 dur d Fusion vu dr friejere Gmaine Nidderkäerjeng un Kënzeg.


Datei:Map Bascharage.PNG|Nidderkäerjeng ...
Datei:Map Clemency.PNG|un Kënzeg ...
Datei:Map Käerjeng.png|fusioniere zue Käerjeng.


## Verwaltig
Käerjeng ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Käerjeng isch dr Michel Wolter (CSV). Scheffe sin dr Josée Anne Siebenaler-Thill (déi Gréng), dr Jeannot Jeanpaul (BIGK) un dr Richard Sturm (CSV). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Wirtschaft
Käerjeng isch Sitz vu dr *Brasserie Nationale*, dr greschte luxemburgische Bröuerei. Bröue wäre d Biermarke *Bofferding* un *Battin*. 

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Käerjeng ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Nidderkäerjeng
* Chilche Uewerkäerjeng
* Sankt-Maximin-Kapell, Kënzeg (1730)

## Naturdänkmol
Näbe dr Sankt-Maximin-Kapell z Kënzeg stoht d *Wëll Lann*, e Winter-Linde, mit rund 500 Johr ain vu dr eltschte Baim z Luxeburg. Im Johr 2000 het si ne Stammumfang vu 6,93 m un e Chronedurmässer vu 23 m ghaa. Noch em Sturm am 25. Juni 2006, wu di zwee Hauptstämm abbroche sin, het si mieße zruckgschnitte wäre. 

## Bilder

Kierch Uewerkäerjeng.jpg|Chilche Uewerkäerjeng
Linger - Village sign 1.jpg|Lénger 
Wëll Lann.jpg|D Sankt-Maximin-Kapell un d  *Wëll Lann* im April 2006
KënzegWëllLann01.jpg|D *Wëll Lann* im Augschte 2008


## Lyt
* Claus Cito, (1882–1965), Bildhauer *(Gëlle Fra)* 

## Weblink

* www.kaerjeng.lu
Alice im Wunderland

**Alice im Wunderland** (ursprünglig hochdütsch *Alices Abenteuer im Wunderland*; dr änglisch Originaalditel: *Alice’s Adventures in Wonderland*) isch e Chinderbuech vom britischen Schriftsteller Lewis Carroll, wo 1865 erschiine isch.

Die fikzionaali Wält vo dr *Alice im Wunderland*, spiilt in ere Art und Wiis mit dr Logik, dass d Gschicht bi Chinder wie au bi Erwaggsene, bsunders bi Mathematiker, beliebt isch. Es het din e Hufe satiirischi Aaspiilige – nit nume uf persöönligi Fründ und Bekannti vom Carroll, sondern au uf d Schuellekzioone, wo d Chinder im Ängland vo sällere Zit häi müesse uswändig leere. Mäistens luegt mä die Gschicht und iiri Fortsetzig *[[Alice hinter den Spiegeln]]* (im Originaal: *Through the Looking-Glass and What Alice Found There*) as en Äihäit aa. D Büecher si au dur d Illustrazioone vom britische Zäichner John Tenniel in den erste Usgoobe bekannt worde.

## Liddratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Übersetzige
*  (Dütsch)
*  (Plattdütsch)
*  (Plautdietsch)

## Weblingg

* 
* Lenny's Alice in Wonderland Site (alice-in-wonderland.net)
* 
* Text uf Dütsch (symbolon.de)
* Alice in Wonderland Millennium Fulcrum Edition (classicistranieri.com)
* Website mit em Originalmanuskript mit Zäichnige vom Carroll (the-office.com)
Hämikon

**Hämike** esch bes Ändi 2008 e eigeständigi Gmeind gsii. Sethär ghört Hämike als Ortsteil zo de Gmeind Hetzchöuch, wo am 01. Januar 2009 met 6 andere Gmeinde fusioniert hed.

## Gschecht
Hämike hed e bewegti Gschecht hender sech und het im Lauf vo de Gschecht mehrmols de Kanton gwächslet.
Hämike werd scho 950 s erscht mol underem Name *Hammingchova*, wo Hof des Hamin bedütet, erwähnt.
Es hed denzmol ide Fraumünsterabtei Zöri ghört. Nochhär hed Hämike i de Herre vo Länzborg ond sett 1264 de Habsborger ghört. Nochdems bes 1415 zom habsborgerische Amt Risee ghört hed, esch Hämike a d Stadt Lozärn cho und vo 1425 bes 1798 heds zo de Freie Ämter ghört. Denn esch Hämike bes 1803 e Teil vom Kanton Bade gsi. Setthär ghört Hämike weder zo Lozärn.

## Geografii

Hämike liit ufem Lendebärg im lozärner Teil vom Seetal. Zom Ortsteil ghöred s Dorf sälber uf 690 m ö.M. und au d Exklave Hämiker-Bärg, wo öbbe 2 Kilometer osserhalb vom Dorf uf 823 m ö.M liit.

Vo de Sedligsflächi vo 462 ha wärded 67,1 % landwertschaftlech gnötzt. Wald und Ghöuz möched 27,3 % vom Ortsteil uus, 5,6 % wärded als Sedligsflächi gnötzt. Vor de Fusion hed Hämike a Aesch, Autmis, Hetzchöuch, Müswange, Schonge ond Solz gränzt.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
### Bevölkerigsentwecklig
D Iiwohnerzahl esch bes 1850 emmer gstege. Bes is Johr 1960 esch de d Bevölkerig um fascht d Hälfti (-49,5 %) zrogggange.
Ide 1980er und 1990er Johr heds denn e starke Wachstumsschub gäh, setthär esch si öbbe glich blobe. De Höchststand vo 1850 esch aber nie meh erreicht worde.

### Sproche
D Bevölkerig z Hämike redt e hochalemannischi Mondart. Bi de letschte Volkszählig im Johr 2000 hend 97,52 % Düütsch gredt, wobi ned noch Dialäkt onderschede worde esch. 60,8 % hend aagää, dass si im Alltag numme Dialäkt rede, 14,9 % Hochdütsch ond Dialäkt, 4,2 % numme Hochdütsch ond de Rescht anderi Sproche oder Dütsch ond e anderi Sproch. Je 0,90 % hend Albanisch ond Portugisisch aus Alltagssproch aagäh.

### Konfessione
Ursprönglech esch die ganzi Bevölkerig römisch-katholisch gsi. Dör Zuewanderig und Ustrett us de Chele send im Johr 2000 70,95 % 
römisch-katholischi ond 14,86 % evangelisch-reformierti Chreschte gsi. 7,21 % send Konfessionslosi und 2,50 % Muslime.

## Vercher
Hämike esch a de Buslinie Hetzchöuch–Müswange. Vo det hed me z Hetzchöuch Aschloss a d Seetalbahn. Hämike esch a de Hauptstross vo Hetzchöuch uf Muri AG, wobis kei diräkte öffentleche Verchehr uf Muri ged.

## Weblink
* Info-Website vom Seetal 
* Fusionsprojekt Hitzkirch 7
* Infos us de Seetal-Gmeinde
* 
* Statistischs Amt vom Kanton Lozärn
* Hämike uf www.hitzkirch.ch

## Fuessnote
Western Highlands Province

**Western Highlands** (Tok Pisin: *Westen Hailans*) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. D Nochberprovinze vu Western Highlands sin Enga, Southern Highlands, Simbu (Chimbu), Jiwaka un Madang. Hauptstadt isch Mount Hagen.

Zum 17. Mai 2012 sin di drei Dischtrikt Anglimp-South Waghi, Jimi un North Waghi as aigeni Provinz Jiwaka Province us dr Provinz Western Highlands uusglideret wore.

## Dischtrikt un LLG
D Provinz Western Highlands isch in vier Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, *Local Level Government (LLG) Areas*, wu in *Rural* (ländligi) oder *Urban* (stedtischi) LLG unterschide wäre.

## Literatur
* Heiner Wesemann: *Papua-Neuguinea. Niugini. Steinzeit-Kulturen auf dem Weg ins 20. Jahrhundert.* DuMont, Köln 1985, ISBN 3-7701-1322-5 (*DuMont-Kultur-Reiseführer in der Reihe DuMont-Dokumente*).

## Weblinks
* https://web.archive.org/web/20120201195949/http://www.pacificislandtravel.com/png/about_destin/highlands.html
West New Britain Province

**West New Britain** (Tok Pisin: *Wes Niu Briten*) isch aini vu dr 21 Provinze vu Papua-Neiginea. Si umfasst d Weschthelfti vu dr Insle Neibritannie un d Vitu-Insle, derzue chlaineri Insle. Hauptstadt isch Kimbe mit 25.000 Yywohner (2011).

## Dischtrikt un LLG
D Provinz West New Britain isch in zwee Dischtrikt unterdailt. E jede Dischtrikt bstoht us aim oder mehrere „Biet uf lokaler Verwaltigsebeni“, *Local Level Government (LLG) Areas*, wu in *Rural* (ländligi) oder *Urban* (stedtischi) LLG unterschide wäre.
Port Moresby

**Port Moresby** (Tok Pisin *Pot Mosbi*) isch d Hauptstadt vu Papua-Neiginea. As aini vu dr wenige Metropole vu Ozeanie het d Stadt iber 300.000 Yywohner (Stand 2009), doderby sin illegali Eländssidlige um d Stadt ume nit mitgrächnet.

## Geografi
### Lag
D Hafestadt Port Moresby lyt im Sidoschte vu dr Insle Neiginea an dr Sidkischte vu dr Korallesee. D Stadt lyt in ere windgschitzte Bucht un isch wäge däm zuen eme bevorzugte Ankerblatz fir d Schifffahrt wore. Port Moresby het e aigene Verwaltigsstatus as *National Capital District* un ghert nit zue aire vu dr 19 Provinze vu Papua-Neiginea.

## Klima
Di klimatische Bedingige vu dr Stadt Port Moresby wäre dur di geografisch Lag in dr äquatornoche Zone vu dr Trope un dr Topografi vum Hinterland beyyflusst, d Stadt lyt im Schatte vum Owen-Stanley-Gebirg. Di beede Windsyschtem Passat un Monsun ferdere großi Wassermängine no Papua-Neiginea, si bewirke Niderschlagsmängine vu bis iber 5000&nbsp;mm im Zäntrum vu dr Insle Neiginea. Dert rägne sich d Wulke ab, wäge däm isch Port Moresby mit ere jehrlige Niderschlagsmängi vu 1.250&nbsp;mm relativ drucke fir d Region. D Luftfychtigkait lyt im Allgmaine zwische 70 und 85 %.

S Wätter wird dur zwoo Hauptwindstremige bstimmt: dr Sidoschtpassat blost vu Mai bis Oktober un dr Nordweschtmonsun vu Dezämber bis Merz. Fir d Trope typischi Zyklon un Hurrikan het s in däre Gegnig relativ sälte, in dr Bärge het s aber vil Gwitterstirm. Vor dr schwäre Stirm, wu s als in dr weschtlige Kischteregione het, isch d Stadt aber dur d Bärg gschitzt.

## Gschicht
Dr Stamm vu dr Motu läbt syt rund 2.000 Johr in dr Gegnig vum Port Moresby. As erschte Europäer het dr britisch Forscher John Moresby anne 1873 die Hafebucht entdeckt. Wu im Johr 1884 Großbritannie s Land zum Protektorat Britisch-Neiginea *(British New Guinea)* erklert ghaa het, isch Port Moresby Hauptstadt wore un isch s bi hite blibe. E japanischi Eroberig isch in dr Schlacht im Korallemeer vu dr Alliierte verhinderet wore.



Datei:PortMoresbyKoki.jpg|Im Stadtdail Koki
Datei:Poor_coastal_housing_at_Hanuabada_in_Port_Moresby1.jpg|Armeviertel Hanuabada
Datei:Ela_Beach_Port_Moresby.JPG|Strand „Ela Beach“


## Partnerstedt
*  Jinan, Provinz Shandong, Volksrepublik China) (1988)
*   Townsville in Queensland, Auschtralie (1983)
*  Palm Desert, Kalifornie, USA)
*   Port Numbay, Provinz Papua, Indonesie

## Weblink

* D Hauptstadt Port Moresby
* Websyte vu dr Stadtverwaltig Port Moesby

## Einzelnachweise
Bismarck-Archipel

Dr **Bismarck-Archipel** (friejer au *Neubritannien-Archipel*) lyt im weschtlige Pazifik zwische 2° un 6°30' sidliger Braiti un 148° bis 155° eschtliger Lengi un ghert hite zum Staat Papua-Neuguinea. 

## Geografii
Dr Archipel bstoht us iber 200 Insle, wu kulturäll zue Melanesie ghere. D Gsamtflechi lyt bi 49.658 km², d Bevelkerig bi iber 470.000.

D Insle sin halbchraisfermig aagordnet un lige vis-à-vis vu dr Oschtkischte vu Neiginea, ääne an dr Dampierstroß (ca. 90 km brait). D Hauptinsle Neibritannie un Neuirland sin dur dr St.-Georgs-Kanal drännt. Weschlig lyt d Bismarcksee. 

Uf dr Insle, wu ne vulkanische Ursprungs hän, het s Bärg, wu bis uf 1200 m uufe gehn, un. fruchtbari Beede. D Dierwält isch verglychbar mit däre vu Neiginea. Endemischi Arte sin z. B. dr „Bismarck-Ringpython“ *Bothrochilus boa* un d Finsch-Fruchtduube.

## Verwaltig

Dr Archipel umfasst vier Provinze mit dr wichtigschte Insle

## Literatur
* Deutsche Kolonialgesellschaft: Kleiner Deutscher Kolonialatlas, Verlag Dietrich Reimer, Berlin 1899.
* Deutsches Kolonial-Lexikon (1920) Bd. I, S. 213 ff.
* Karlheinz Graudenz/ Hanns-Michael Schindler: Die deutschen Kolonien, Weltbildverlag, Augsburg 1994, ISBN 3-89350-701-9.
Random House

D Verlaagsgrubbe **Random House, Inc.** mit dr Dachmarke *Random House*, wo drzueghöört, isch im Bsitz vo dr Bertelsmann AG und fungiert as Dachgsellschaft für alli Bertelsmann-Verlaag. 

## Gschicht
Dr Naame goot uf s amerikanische Verlaagsundernääme *Random House* zrugg, wo 1925 dr Bennett Cerf und dr Donald Klopfer gründet häi. 1998 het sä Bertelsmann mit dr Marke übernoo undhäi die as Dachmarke uf dr ganze Wält etabliert. D Bertelsmann-Verlaagsgrubbe z Münche isch in d Random House-grubbe integriert worde und deere iire Naame isch zu *Verlagsgruppe Random House GmbH* gänderet worde. Random House isch die grössti Verlaagsgrubbe uf Änglisch uf dr ganze Wält, und uf Dütsch die zwäitgrössti. S Undernääme chauft sich witer im Buechgschäft ii.

Random House het 2007 Däil vo sine Büecher (5.000 Ditel, Stand: Februar 2007), digitalisiert,  für dass Suechmaschine si chönne finde. Mit *Insight* git Random House sine Kunde d Mööglikäit, e gwüssi Zaal vo Site bro Ditel aazluege. Im Oktober 2008 het Random House bekannt gmacht, ass si mit Google wurde kooperiere und ass die digitalisierte Büecher vo Random House in dr Buechsuechmaschine *Google Book Search* wurde erschiine.

## Äinzelni Firme
### Verlaag uf Dütsch
* Ansata
* Ariston
* Audionauten
* Bassermann Verlag
* Blanvalet
* btb
* Karl Blessing Verlag
* carl's books
* C. Bertelsmann Verlag
* cbj Kinder & Jugendbücher
* cbt Jugendbücher (C. Bertelsmann Taschenbuch)
* Der Hörverlag
* Deutsche Verlags-Anstalt (DVA)
* Diana Verlag
* Falken-Verlag
* Gerth Medien
* Goldmann Verlag
** Mosaik Verlag
** Arkana Verlag
* Gütersloher Verlagshaus
* Heyne Verlag
* Integral-Verlag
* Kailash Verlag
* Knaus Verlag (Albrecht Knaus Verlag)
* Kösel-Verlag
* Limes Verlag
* Lotos
* Luchterhand Literaturverlag
* Ludwig Verlag
* Manesse Verlag
* Manhattan
* Omnibus
* Page & Turner
* Pantheon
* Penhaligon
* PeP
* PowerArt Verlag
* Random House Audio
* Random House Entertainment
* Riemann
* Siedler Verlag (Wolf Jobst Siedler)
* Südwest-Verlag

### Verlaag uf Änglisch (Uswaal)
* Bantam Dell Books
* Doubleday Broadway Publishing
* Knopf Publishing
* Arrow Books
* Del Rey
* Ballantine Books
* Multnomah (ab 8/2006)

### Verlaag in andere Sprooche
* Random House Korea (ab 8/2006), zuvor Verlag Joong Ang (sit 2004 Joint Venture)

## Liddratuur
* Frank Böckelmann und Hersch Fischler: *Bertelsmann. Hinter der Fassade des Medienimperiums*, Eichborn Verlag, 2004. ISBN 3-8218-5551-7

## Weblingg

* Site vom Random House für Dütschland, d USA, Groossbritannie, Schbanie

## Fuessnoote
Tétouan

**Tetuan**, frz. **Tétouan** (arabisch تطوان, Tiṭwān, schbanisch *Tetuán*; bedütet uff Rif-Tamazight (Berberisch) ‚Auge‘ und isch au as „Die wissi Duube“ bekannt, franzöösisch: **La colombe blanche**), isch e Stadt z Marokko mit 352'351 Iiwooner (Berächnig 2010). Sit 1999 isch si – wägen iirem gmässigte Klima – d Summerresidänz vom Köönig Mohammed VI.

## Laag
D Stadt lit öbbe 90 Meter über em Meeresspiegel uf eme Blatoo, wo zum *Djebel Dersa* ghöört und isch öbbe 10 Kilometer vom Middelmeer ewägg. Im Norde und im Süüde vo dr Stadt si d Rifbärg. Für marokkanischi Verheltniss git s z Tetuan e Hufe Rääge. 

## Gschicht
Anders als bi andere Stedt an dr Middelmeerküste git s z Tetuan käini Zügniss us dr fönizische Zit. D Römer häi in dr Nööchi vo dr hütige Stadt e Milidäärsiidlig mit em Naame "Oppidum Tamuda" gründet. Im 14. Joorhundert isch Tetuan as Seeröibernäst berüchdigt gsi und kastilischi Schiff häi s dorum e baar Mol aagriffe. Noch dr Eroberig vo Granada (1492) und no äinisch am Aafang vom 17. Joorhundert si maurischi und jüüdischi Flüchtling us Andalusie uf Tetuan choo, und d Stadt isch wirtschaftlig ufblüet. Scho am Ändi vom 19. Joorhundert, wo s sini überseeische Kolonie verloore het, het sich Schbanie immer mee im Norde vo Marokko engaschiert und im Joor 1913 isch Tetuan d Residänzstadt vom schbanische Hochkommissar z Marokko worde. Wääred em schbanische Bürgerchrieg häi Flugzüüg vo de Republikaner Tetuan bombardiert, wil dr Norde vo Marokko fast ooni Usnaam hinder em General Franco gstande isch, und däm si Fäldzug zur 'Befreijig' vo Schbanie do aagfange het. Im Joor 1956 het dr Franco under internazionaalem Druck Marokko lo unabhängig wärde.

D Iiwooner vo dr Stadt läbe hauptsächlig vom Handel, Turismus, Fischfang und Olivenaabau. Sust git s dört no e Textil-, e Zigarette- und en Elektroindustrii.

## Seenswürdigkäite
D Hauptattrakzioon vo Tetuan is die groossi Medina, wo zum UNESCO-Weltkulturerbe zelt. S archeologische Museum zäigt vorgschichtligi Fund und het e schööni Sammlig vo röömische Mosaik, Münze und Keramike; im Garte het s e Hufe Graabstäi: libysch-berberischi, röömischi, islaamische, jüüdischi und bortugiisischi, alli duurenander. Au d Baute us dr schbanische Koloniaalzit, bsundrigs d Pfarrchille an dr Place Moulay el Mehdi, wo im neomaurischi Stiil baut isch, loone sich aazluege.
Au d Ruiine vom röömische *Oppidum Tamuda*, ere Milidäärsiidlig mit eme kwadratische Grundriss, wo öbbe fümf Kilometer vom Stadtzentrum lit, isch intressant.

## Liddratuur
* Arnold Betten: *Marokko. Antike, Berbertraditionen und Islam – Geschichte, Kunst und Kultur im Maghreb.* DuMont, Ostfildern 2009, S. 138f, ISBN 978-3-7701-3935-4

## Söön und Döchter vo dr Stadt
* Ali Lmrabet, (*1959), Schurnalist
* Abdessadak Chkara (1931–1998), Muusiker

## Stedtpartnerschaft
* Santa Fe, Argentinie

## Weblingg

* 
* Marokko.net Stedt: Tétouan 
* Bilder us Tetouan (Thmazight)

## Fuessnoote
Holografie

Under **Holografii** (altgr. ὅλος *holos* „ganz“, „vollständig“ und -grafie) fasst mä Verfaare zämme, wo dr Wällecharakter vom Liecht usnütze, zum Darstellige z mache, wo über d Mööglikäite vo dr klassische Fotografii uusegöön. Näbe rüümlige Darstellige wärde holograafischi Verfaare immer mee au in dr Mässtechnik iigsetzt. Als **Hologramm** (altgr. γράμμα *gramma* „Gschribnigs“, „Botschaft“) bezäichnet mä e Foti, wo mit holografische Technike gmacht worden isch. Mä duet s Bild mit eme Liecht vo dr gliiche Art belüüchde, wie mä s bi dr Ufnaam brucht het, und bechunnt en ächt dreidimensionaals Bild vom Ursprungsgegestand.  Wemm mä s aaluegt, gseet s us, wie wenn s Objekt frei im Ruum wurd schwääbe. Mä cha um s Bild umelaufe, und gseet denn s Objekt au vo sine andere Site und es entstoot dr Iidruck vom ene vollständig dreidimensionaale Ding, wemm mä s mit bäide Auge aaluegt.

Dr Begriff Holografii isch 1947 vom ungarische Forscher Dennis Gábor brägt worde, won e Wääg gsuecht het, zum s Elektroonemikroskop verbessere.

## Liddratuur
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* Holographie-Online.de – Wüssenswärts und Aaläitige zum Sälbermache
* Microholas-Projekt über holografischi Daatespiicherig an dr TU Berlin
* Website vom holografische Museum „Holarium“ mit vile künstlerische Bilder und Animazioone
* Berührbare Hologramme von Shinodalab (Tokio) und 3Daround (Bonn)
* Holoforum
Kanton Réimech

Dr **Kanton Réimech** isch e Kanton im Großherzogtum Luxeburg. Är lyt im Sidoschte vum Land. Im Norde gränzt er an dr Kanton Gréivemaacher, an di dytsche Länder Rhyland-Pfalz un Saarland, im Siden an s franzesisch Département Moselle z Lothringe un im Weschte an d Kanton Esch-Uelzecht un Lëtzebuerg. Hauptort vum Kanton isch Réimech. Bis anne 2015, wu z Luxemburg d Distrikt abgschafft wore sin, het dr Kanton zum Distrikt Gréivemaacher ghert.

## Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Réimech ghere acht Gmaine (Yywohnerzahle vum ).

# Bus ()
# Duelem ()
# Lenneng ()
# Munneref ()
# Schengen ()
# Réimech ()
# Stadbriedemes ()
# Waldbriedemes ()

Di ehmolige Gmaine Biermereng un Wellesteen sin zum 1. Jänner 2012 zue Schengen yygmaindet wore.

## Weblink

## Fueßnote
Josep Roca i Bros

Dr **Josep Roca i Bros** (uf d Wält cho 1815 z Abrera, Brovinz Barcelona, gstorbe 1877 z Figueras, Brovinz Gerona) isch e schbanische Archdekt gsi. Er het im neoklassische Stil baut und isch vor allem z Figueras däätig gsi, won er dr Stadtarchidekt gsi isch. Sis Hauptwärk isch s Hauptheater vo Figueras gsi, won er vo 1848 bis 1850 baut het. Es isch 1939 aabebrennt und 1968 het s dr Salvador Dalí as Museum für sini Wärk wider ufbaut. Anderi Baute vom Roca i Bros si d
*Iglesia de la Divina Providencia* (1852) gsi, Familiehüüser wie d *Casa Romaguera* (1852), d *Casa Puig* (1855), d *Casa Oriol* (1859) und anderi. 1855 het er Industriigeböid konstruiert wie d *Carrer Nou*-Fabrik.

Er het d Akademii für neoklassischi Archidektuur gründet und e Räije vo katalanische Archidekte häi sini Ideä witergfüert.

D Bibliothek in sim Heimetort Abrera isch noch iim benennt.

## Kwelle
* Josep Roca i Bros (*Gran Enciclopèdia Catalana*)
Maître Fromager

En **Maître Fromager** isch en Schpezialischt für d Veredelig vo Chäs. Um en Maître Fromager chönne z si, muess me sich mit em chäse und de verschidnige Viirrasse, wo Milch düent gäh, uskenne. Au di klimatische Bedingige bi de Produktion und de Lagerig vom Chäs ghöred zum Wüsse vomene Maître Fromager. Mit de Lagerig vom Chäs und sinere Behandlig git de Maître Fromager em Chäs sini eigeti Note.

D Titel Maître Fromager isch di höchchti Uszeichnig, wo d Chäser chöi vergäh, es isch aber kein offizielle Titel. De bekanntischt Maître Fromager in de Schwiiz isch de Rolf Beeler.
Ephemerisierung

**Efemerisierig** isch e Begriff, wo dr Richard Buckminster Fuller brägt het, und wo d Tendänz vo dr hütige Technologii beschribt,   Maschiine und technischi Aawändige immer chliiner, liichter und effiziänter z mache.

Dr Fuller het si Konzept mänggisch an Hand vo dr Entwicklig vo de Satellite beschriibe: s Gwicht vom ene Satellit isch nume e baar Hundertstel vo 750.000 Donne Dransatlantikkabel, aber er übernimmt deeren iiri Funkzionalidäät. Dr Dänker und Autor Steward Brand (äigentlig e Bioloog) het im Fuller si Konzept mit "Meer-mit-weniger-mache" in sim Buech *Das Ticken des langen Jetzt* überdräit.

E Däil vo dr Efemerisierig isch d Multifunkzionalidäät, e Brinzip, wo mä in dr Natur cha beobachte. Dr Fuller het die Multifunkzionalidäät as Basis vo dr "natürlige Technologii" aagluegt. Mä cha sääge, ass s Disäin vom "Meer dur Weniger" dur weeniger menschligi Chöste, weeniger Ressurse und weeniger Abfall verwirkligt wird.

Das Konzept cha mä bi elektronische Gräät gsee, bsundrigs bi sälle, wo sit dr Erfindig vom Dransister oder vom Silizium-Mikrodschip härgstellt worde si. S Brinzip cha au im Makrokosmos vo dr Archidektuur aagwändet wärde und bi andere Forme vom braktische Disäin, vo dr Konstrukzioon, vom Vercheer und in vile andere Fälder.
Reutlinger General-Anzeiger

Dor **Reitlenger General-Anzeiger** isch d oenzich ganz selbschdändicha Dageszeidong vo dor Regio Näggor-Alb, also midd-ra åegena Vollredaktio. Se isch nåch iror Åegawärbong, *dui* onabhängicha Dageszeidong für Reidlenga und d' Regio Näggor-Alb. Vorlegor isch dor Valdo Lehari jr.

D' verkaofda Ufflag machd zemmlich gnao 40.000 Exemplar aus. Se wird seid 2004 em Druggzentrum Neckar-Alb in Reidlenga-Betzenga em Rheinischa Formad druggd. Dui Zeidong geid-s scho seid 1888. Näaba dor Haobdausgab geid-s als Ondorausgaba dor Echaz-Bote, dor Pfullenger Schtadtãzeigor und dor Metzengor-Urachor General-Ãzeigor. Em Abonnement drenn isch als sibbda Ausgab d Sonndich Aktuäll, ond ao no s Magazin rtv ghaerd dorzua. 

## Weblinks
* Reutlinger General-Anzeiger im Internet
* Sonntag Aktuell im Internet
* rtv im Internet
Unimog

**Unimog**  isch a Fahrzeig mit vier Rädle, wo alli chönne aadriibe wärde. Er zelt zu de Chliilastwääge und Gräät chönne an en aakupplet wärde. Er wird vil in dr Land- und Forstwirtschaft iigsetzt und bim Milidäär. Vor allem in schwiirigem Gländ wird er vilmol wäge siiner groosse Boodefreihäit und em Vierraadaadriib iigsetzt. 

Dr Naame Unimog isch en en Abchürzig für „**Uni**versal-**Mo**tor-**G**erät“. Er isch sit 1949 bi Boehringer Werkzeugmaschinen in Serii baut worde. 1951 het Daimler-Benz d Firma übernoo und sit denn isch *Unimog* e Modällbezäichnig vo Mercedes-Benz. Mee as 50 Joor lang isch dr Unimog z Gaggenau broduziert worde, sit 2002 wird er z Wörth am Rhii härgstellt. D Marke Unimog isch gschützt.

## Weblink

* d Website vom Unimog uf mercedes-benz.de
* d Website vom Unimog-Museum bi Gaggenau
* mogworld Informationsquälle über Unimog Oldtimer

## Fuessnoote
Teatre-Museu Dalí

S **Teatre-Museu Dalí** (Schbanisch: *Teatro-Museo Dalí*; Dütsch: *Theatermuseum Dalí*) isch e Museum für e Künstler Salvador Dalí in siner katalaanischen Heimetstadt Figueres. 

## Gschicht
Wo dr Dalí no e Chind gsi isch, isch s hütige Museumsgeböid s Theater vo dr Stadt Figueres gsi. Dört si im Dalí sini Bilder zum erste Mol usgstellt worde. S ursprünglige Geböid isch wäarend em Schbanische Bürgerchrieg zerstöört worde und joorzääntelang e Ruine bliibe, bis dass dr Dalí und dr Bürgermäister vo Figueres im Joor 1960 zämme beschlosse häi, es as Museum wider ufzbaue. 

S Museum isch im Joor 1974 eröffnet worde und mä het s in de 1980er Joor erwiiteret worde. Dr Dalí het sich in dr Krüpte vom Museum lo begraabe.

Datei:Musée Salvador Dali Figueres.JPG|Dr Iigang vom Museum
Datei:Dali museum.jpg|S Theatermuseum Dalí z Figueres
Datei:Figueres 28.jpg|D Glaskupple vom Museum
Datei:Salvador Dali Crypt in Figueres.jpg|Im Dalí si Graabstäi in dr Krüpte


## Weblingg

* Website vom Museu-Teatre Dalí bi dr Fundació Gala-Salvador Dalí (uf Katalaanisch, Schbanisch, Änglisch und Franzöösisch)
Mae West

D **Mae West** (* 17. August 1893 z Brooklyn, Nöi York; † 22. Novämber 1980 z Hollywood; äigentlig *Mary Jane West*) isch e amerikanischi Filmschauspiilere und Dräibuechautorin gsi. 

D Mae West isch in de 1930er Joor äini vo de bestzaalte Filmstar z Hollywood gsi. Si het immer wider sexuelli Tabus broche, wo denn gültig gsi si, si isch brueflig und brivat für d Freihäit vo dr Liebi und für d Gliichhäit vo de Gschlächter gstande und isch zum Imbegriff vo dr Femme fatale worde. Si het nie e Blatt vor s Muul gnoo und e Hufe Sprüch si iire zuegschriibe worde, wie *„Is that a gun in your pocket, or are you just glad to see me?“* (was öbbe häisst: *Isch das e Bistoole in dim Hoosesack oder hesch nume Fröid, mi z gsee?*)

Vo 1911 bis 1942 isch si mit em Jazz-Sänger Frank Wallace verhürootet gsi.

## Filmografii
* 1932: Night After Night
* 1933: Sie tat ihm unrecht (*She Done Him Wrong*)
* 1933: Ich bin kein Engel (*I'm No Angel*)
* 1934: Belle of the Nineties
* 1935: Goin' to Town
* 1936: Klondike Annie
* 1936: Auf in den Westen (*Go West Young Man*)
* 1937: Every Day's a Holiday
* 1940: Mein kleiner Gockel (*My Little Chickadee*)
* 1943: The Heat's On
* 1970: Myra Breckinridge 
* 1978: Sextette

## Liddratuur
* Emily Wortis Leider: *Mae West – „I'm No Angel“. Eine Biographie* (OT: *Becoming Mae West*). Kindler, München 1997, ISBN 3-463-40225-4
* Peter W. Jansen, Christa Maerker, Mae West, et al: *Mae West* in Peter W. Jansen, Wolfram Schütte (Hrsg.): *Mae West – Greta Garbo*. [Reihe Film Band 16]. Carl Hanser, München und Wien 1978, ISBN 3-446-12498-5
* Jon Tuska: *The Films of Mae West*. Citadel Press (Lyle Stuart Inc.), Secaucus 1973, ISBN 0-8065-0377-7
* Michael Bavar: *Mae West, ihre Filme- ihr Leben* Hanser Verlag München 1975, ISBN 3-453-86029-2
* Mae West: *Goodness Had Nothing to Do with It* Autobiographie, Prentice-Hall Inc., New Jersey 1959, Library of Congress Catalog Card Number 59-12962

## Weblingg

* 
* Biografii uf film-zeit.de
* Churzbiografi vo dr Mae West
* Mae-West-Sofa, 1938 vom Salvador Dalí entworfe
*
Antoni Pichot

Dr **Antoni Pichot**, au **Antoni Pitxot** (ənˈtɔni piˈtʃɔt) (* 5. Januar 1934 z Figueres, Katalonie) isch e katalanische Mooler. Er isch e Fründ und Mitarbäiter vom Salvador Dalí gsi.

## Lääbe und Wärk
Im Pichot siner Familie het s e Hufe Künstler, drunder si Unggle, dr Mooler Ramon Pichot. In de 1960er isch er e Fründ vom franzöösische Mooler Maurice Boitel worde. 1966 het sich dr Pichot z Cadaqués, wo si Familie sit em 19. Joorhundert e Summerhuus ghaa het, niidergloo. Er het aagfange mit em Surrealismus experimentiere. Sini Wärk si allegorisch und müthologisch gsi, so het er d Mueter vo de nüün Muuse, d Mnemosyne gmoolt, wo d Personifizierig vo dr Erinnerig isch.

Dr Salvador Dalí het scho früe dr Pichot afo understütze und het en denn iiglaade am *[[Teatre-Museu Dalí]]* z Figueres mitzschaffe. Er het dört au Blatz überchoo für e permanänti Ustellig vo sine Wärk. Noch em Dood vom Dalí isch dr Pichot Diräkter vom Theatermuseum Dalí worde.

2004 het dr Antoni Pichot e Goldigi Medallie vom schbanische Köönig überchoo as Anerkennig für sis Wärk. 

Dr Bruno Oro Pichot, e katalanische Schauspiiler, Sänger und Komödiant, isch im Antoni Pichot si Groosschind.

## Weblingg
* Pitxot uf em Dali Museum siner änglische Website
Hinrichtung

D **Hiirichdig** isch die vorsätzligi Döödig vom ene gfangene Mensch dur d Justizbehörde vom ene Land, nochdäm er zur Doodesstroof verurdäilt worden isch. Mänggisch wird dr Begriff felschligerwiis au brucht, wenn e Persoon vo öbberem, wo nit vom ene Staat befuegt worden isch, wie zum Bischbil Terroriste und Kriminelli, umbrocht wird. De Verbräche, wo mit em Dood bestrooft wärde, säit mä au hüte no vilmol Kapitalverbräche, wil si mit em Abschloo vom Chopf bestrooft worde si.

Die mäiste westlige Staate füere käini Hiirichdige me us. Au in de USA wärde si sältener. Am mäiste Mensche wärde z China hiigrichdet, au in e baar islamische Länder isch d Hiirchdig nid sälte.

Dr Fantasii, wie mä öbber cha umbringe, si in dr Vergangehäit kuum Gränze gsetzt gsi, hützudags beschränkt mä sich uf öbbe acht Hiirichdigsarte: dr elektrisch Stuel, wo sit 1889 in de USA brucht wird, d Chöpfig mit eme Schwärt,
s Hänke am Galge, wo dr Hiigrichdeti dur e Bruch vom Gnick stirbt, verstickt oder umchunnt, wil s Hirni käi Bluet me überchunnt, Verschiesse wo si em bim Milidäär Füsiliere sääge, d Stäinigung, e Doodesart wo in dr islamische Scharia vorgschriibe isch, und d Vergifdig antwääder in ere Gaaschammere oder dur e Giftsprützi.
## Fuessnoote