Holzbrücke

D **Holzbrugg** isch diè älteschte Bauart im Bruggèbau. Mit èm Baumschtamm, wo übber è Schlucht odder èn Bach odder Fluss glait worrè isch, hèt d Holzbaukunscht aagfangè, mit dè Jochbrugg odder Fachwärchbrugg hèt si èn Höepungt erreicht. Well Holz è zimli niddrigs spezifisches Gwicht hèt, eignèt s sich bsunders für dè Bruggèbau. Mò unterschydet zwǜschè deggtè un undeggtè Holzbruggè.

## Gschichtè
Schu d Gallièr hèn Holzbruggè kènnt. Si hèn Uuslegerdräger bschtandè, wo rächtwinklig uffènand bigètè Baumschtämm mit Füllung uss Stei als Uusleger hèn, èn Übberbau uss Holz hèt diè beidè Dräger mitènand vobundè. D Bauart söll bis is 18. Johrhundert z Savoyè vowendèt worrè sin. Bruggè uss Stei un Holzschtämm sin bis hüt z Pakischtan, Afghanischtan, Indiè un China in Gebruuch, um Flüss z übberquerè – hauptsächlich im Himalaya un dè aagränzendè Bärgkämm. Dèzuè wörrèd a beidnè Ufer mit uffgschichtètè Stei Rundhölzer asè hèrrèglait, dass beidi Èndè gegéd Flussmitti zeigèd. Diè beidè Uusleger wörrèd mit uffglaitè Stämm vobundè.

Diè ältescht Holzbrugg vo dè Römer isch dè Pons Sublicius. Si hèn sowoll reini Holzbruggè wiè au Bruggè mit Steipfyler un hölzernèm Übberbau baut, wo mò als Steipfylerbruggè benamst. Luèg au bi Lischtè vo dè römischè Holz- un Steipfylerbruggè. Diè reinè Holzbruggè sin jewyls als Jochbruggè uusgfüürt worrè.

Uss èm Spòtmittelaalter isch èn Vorschlag für è Uuslegerbrugg uss Holz vom Baumeischter Villard de Honnecourt übberliferèt. Sèlli Konschtruktionswys schint sich nit vobreitet z haa un isch èrscht Mitti vom 19. Johrhundert durch dè Gerber Heinrich widder uffgnõ un für Iisèkonschtruktionè bruucht worrè. I sèllèrè Zit hèt au dè Bau vo deggtè Holzbruggè aagfangè, wo s Dragwärch durch Sitèwänd un Dach vor dè Ywǜrkungè vo dè Witterung gschützt isch. Früèni Byschpill sin d Kapèllbrugg z Lozärn, wo 1365 baut worrè isch, odder d Ponte Vecchio, wo 1569 vom Andrea Palladio baut worrè isch. Sèlli Brugg isch è deggti Jochbrugg übber d Brenta in Bassano del Grappa.

Im Johr 1500 isch z Toruń (Polè) è Brugg übber d Weichsel baut worrè. Si isch dõmòls diè längscht Holzbrugg vo Polè gsi un eini vo dè längschtè z Europa. 

Wôrènd èm 18. Johrhundert hèt dè Hans Ulrich un dè Johannes Grubenmann è baar Innovationè i d Konschtruktion vo deggtè Bruggè ybrocht. Uff empirischi Art un Wys sin zèrscht Stabpolygon, spôter Bogèkonschtruktionè mit Spräng- un Hängewärch kombinyrt worrè, so dass Spannwittè bis zuè sèchzig Meter erreicht worrè sin. Als bekannteschtes Bauwärch gildèt d Rhybrugg Schaffuusè-Füèrthalè, wo 120&nbsp;m lang gsi isch un nu ein Zwǜschèpfyler ghaa hèt.

D Ysèbaabruggè, wo i dè èrschtè Hälfti vom 19. Johrhundert z Nordamerika baut worrè sin, stellèd èn wittèrè Meilèschtei dar, vor allem diè hölzernè Trestle-Bruggè, wo uss eifachè Balchèbruggè mit èrè fynmaschigè Aaordnung vo Rundhölzer bschtôn. Èn Nammè hèt sich bi Ysèbaaholzbruggè zum Byschpill dè Ithiel Town, dè William Howe un dè Isambard Kingdom Brunel gmacht.

Holz findet hüt oft Vowendung bi Fuèßgängerbruggè, Steeg odder andrè untergordnetè Brüggè wiè Güèterwägbruggè odder Huuszuèfaartè, für größeri Bruggè wörd normerwys kei Holz mee vowendèt.

## Beschtmarkè
Diè 1999 in Bedryb gangèni Vihantasalmi Brugg isch diè längscht Holzbrugg, wo für dè Strõßèvokeer gmacht worrè isch, si stòt in dè Nôchi vom finnischè Mäntyharju. Si isch 168&nbsp;m lang un hèt è maximaali Stützwitti vo 42&nbsp;m.

Diè längschti deggti Holzbrugg vo Europa isch d Säckinger Holzbrugg am Hochrhy z Südbaddè. Zuè dè bekannteschtè zellt d Kapèllbrugg z Lozärn. Diè längscht deggti Holzbrugg vo dè Wält isch mit 390&nbsp;m d Hartland Bridge in New Brunswick z Kanada.

Diè längscht Holzbrugg z Europa isch d Drachèschwanzbrugg uff èm Glände vo dè Neuè Landschaft Ronneburg, wo als Spannbandbrugg uusgfüürt un 225&nbsp;m lang isch. Die zweitlängscht Spannbandbrugg uss Holz isch diè 193&nbsp;m langi Holzbrugg bi Essing übber dè Main-Donau-Kanaal. Bi sèllèrè Brugg isch Brèttschichtholz für s Spannband bruucht worrè, wa bi wittèm it normal isch.

## Byschpill vo Holzbruggè

Datei:Pont.de.bois.gaulois.png|Gallischi Holzbrugg uss Baumschtämm
Datei:Pont.Villard.de.Honnecourt.png|Vorschlag von èrè Uuslegerbrugg vom Villard de Honnecourt uss èm 13. Johrhundert
Datei:Rapperswil - Seedamm - Holzbrücke - Hurden - Etzel Kulm 2010-10-21 16-44-08.JPG|Holzschteeg Rapperschwil-Hurdè
Datei:WilburtonTrestleEast.jpg|Wilburton Trestle
Datei:Carvedras Viaduct.jpg|Carvedras Viadukt, Holzbrugg vom Brunel
Datei:König-ludwig-brücke-1853.jpg|König-Ludwig-Brücke, einzigi erhaalteni Holzysèbaabrugg z Dütschland
Datei:Vihantasalmi bridge AB 2.jpg|Vihantasalmi Brücke, längschti Strõßèbrugg mit Hängewärch uss Holz
Datei:Essing_Bridge_1.jpg|Essinger Holzbrugg, Spannbandbrugg uss Brèttschichtholz 
Datei:Ronneburg - Drachenschwanz 1 (aka).jpg|Drachèschwanz, längschti Spannbandbrugg z Europa
Datei:Bridge over Mill Burn - geograph.org.uk - 820250.jpg|Brugg übber dè Mill Burn uff Orkney


### Deggti Bruggè


Datei:Switzerland Lucerne.jpg|Kapèllbrugg, zweitlängschte deggti Brugg vo Europa
Datei:Ponte degli Alpini Bassano del Grappa 2007.jpg|Ponte Vecchio z Bassano del Grappa, baut vom Palladio
Datei:Grubenmann Brücke Schaffhausen.jpg|Rhybrugg Schaffuusè-Füèrthalè vom Grubèmaa
Datei:Baden - Landvogteischloss 20100524 14-38-58 ShiftN.jpg|Holzbrugg z Baddè
Datei:Liesel 22-04-2011 Holzbrücke Hennersdorf.jpg|Holzbrugg Hännersdorf
Datei:Liechtenstein asv2022-10 img11 Vaduz Alte Rheinbrücke.jpg|Aalti Rhybrugg Vaduz-Sevelè
Datei:Holzbrücke wuenschendorf.JPG|Historischi Holzbrugg Wünschensdorf
Datei:Bruecken Wettingen Neuenhof 8390.JPG|Holzbrugg Wettigè-Neuèhof
Datei:HartlandBridge1.jpg|Längschti deggti Brugg vo dè Wält
Datei:Ströhberne Brücke 01.jpg|Ströhberne Bruck’n i dè Steiermark


## Weblinggs

* Jürgen Brunner: ''Der Bau von Brücken aus Holz in der Schweiz''. Bylaag zum Diskussionsbericht Nr. 5 vo dè Eidgnössischè Matriaalbrüèfungsaaschtalt a dè E.T.H. Züri: "S.I.A.-Normen für Holzbauten", Züri 1925.
* ''Swiss Timber Bridges - Die Schweizerischen Holzbrücken'' vom Wèrner Minder

## Literadur
* Erwin Fuchs: *Brückenbau: Holzbrücken*, Band 7, 1957
* Thomas Jahn: *Holzbrücken*, in: Gerhard Mehlhorn (Hrsg.), *Handbuch Brücken: Entwerfen, Konstruieren, Berechnen, Bauen und Erhalten*, (2)2010, S. 281–289

## Einzelnõchwys