open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Nef

Dr **Karl Nef** (* 22. August 1873 in Sanggalle; † 9. Februar 1935 z Baasel) isch e Schwizer Muusigwüsseschaftler gsi.

## Si Lääbe
Dr Nef het Tschello am Leipziger Konservatorium studiert, het sich denn aber under em Iifluss vom Hermann Kretzschmar dr Muusigwüsseschaft zuegwändet. 1896 isch si Dissertazioon "Die Collegia Musica in der deutschen reformierten Schweiz von ihrer Entstehung bis zum Beginn des neunzehnten Jahrhunderts. Mit einer Einleitung über den reformierten Kirchengesang und die Pflege der Profanmusik in der Schweiz in den frühern Zeiten" in dr Zollikofer'sche Buechdruckerei Sanggalle erschiine. 1897 isch er uf Baasel züüglet und het dört as Redakter bi dr Schwizer Muusigzitig afo schaffe und as Referänt für Muusig bi de Baasler Noochrichde.

An dr Uniwersidäät Baasel het er s Muusigwüsseschaftlige Instidut ufbaut. Noch dr Habilitazioon 1900 isch dr Nef zerst 1909 zum Extraordinarius und schliesslig 1923 zum Ordinarius berufe worde.

Dr Nef isch 1935 im Alter vo 61 gstorbe. Si Noochfolger as Läiter vom Instidut isch dr Jacques Handschin gsi.

## Wärk
* 
**Die Stadtpfeiferei. Eine Skizze aus dem Musikleben der Vergangenheit*, In: *Schweizer Illustrierte*, Bd. 7, 1903, S. 540–545. (Digitalisat) und (Digitalisat)
* 

## Liddratuur
* Wilhelm Merian: *Karl Nef und die Entstehung der Musikwissenschaft in Basel*. In: Basler Jahrbuch 1939, S. 72-93.

## Weblingg
* 
*
Kaisertum Österreich

**Kaisertum Ööschterrych** hät zwoo Bidüütige:

* Zum äinten isch es der offiziell Name vo de Habsburgermonarchy vo 1804 bis 1867 gsy, aso vom ganze groosse Rych vom Vorarlbèèrg im Weschten über Ööschterrych und Ungarn bis i d Bukowina und uf Sibebürgen im Oschte und vo Böömen und Galizien im Norde bis Dalmaazien im Süüde.
:S Kaisertum Ööschterrych isch drum gründet woorde, wil s Häilig Röömisch Rych under em Truck vom Napoleon druuf und draa gsy isch, sich uufzlööse. Daademit wèèr aber de Kaisertitel, wo mit dèm Rych verbunde gsy isch, verloore ggange. De röömisch-tüütsch Kaiser Franz&nbsp;II. hät aber wele Kaiser blybe, zum em Napoleon rangmèèssig ebebürtig z sy – dèè hät sich 1804 nämli zum Kaiser vo de Franzoose laa uusrüeffe. Also hät de Franz naaezoge und sich zum ööschterrychische Kaiser Franz&nbsp;I. erchlèèrt. Zwäi Jaar spööter hät er dänn di röömisch-tüütsch Kaiserchroonen abgläit. Daademit häts z Europa drüü Kaiserrych ggèè: Frankrych (nu na bis 1815), Ööschterrych und Russland. S nöi tüütsch Kaiserrych isch eerscht 1871 dezuechoo (lueg Tüütsches Rych) – de prüüssisch König hät natüürli welen uf de glyche Stuuffe staa wie syni Koleege z Ööschterrych und z Russland.
: 1867 hät dänn der ööschterrychisch-ungaarisch Uusglych stattgfunde, und s Kaisertum Ööschterrych isch i zwoo Helftenen uuftäilt woorde, nämli i d «Königrych und Länder, wo im Rychsraat verträtte sind» (inoffiziell Cisleithaanie), und i d «Länder vo de Häiligen Ungaarische Chroone» (inoffiziell Transleithaanie); lueg Ööschterrych-Ungarn. De Kaisertitel hät aber wyteräxischtiert; de Franz Joseph isch Kaiser und König im Glyche gsy (König für die ungaarisch Rychshelfti).

* Zum anderen isch es vo 1915 bis 1918 der offiziell Name gsy vo de «Königrych und Länder, wo im Rychsraat verträtte sind». De Name «Kaisertum Ööschterrych», wo ab 1867 nümen eso klaar definiert gsy isch, isch daademit klaar und tüütli em Name «Königrych Ungarn» gägenübergstande, wo «d Länder vo de Häiligen Ungaarische Chroone» umfasst hät.
KPD (Begriffsklärung)

**KPD** stoot für:
* die Kommunistischi Bardei vo Dütschland, wo 1919 gründet worde isch, 1946 in dr Sowjetische Bsatzigszoone Däil vo dr SED worde isch und in der Bundesrepublik Dütschland 1956 verbote worde isch.
* die Kommunistischi Bardei vo Dütschland, wo 1990 in dr DDR gründet worde isch

**kpd** stoot für:
* Koba (ISO-639-3-Code), e malayo-polynesischi Sprooch uf de Aru-Insle z Indonesie
Route nationale 66

D’ **Route nationale 66**, kurz **N 66** odd’r **RN 66**, ìsch a frànzeescha Nàzionààlschtrooss, wo Remiremont ìm Vogeesa-Département mìt Mìlhüüsa ìm Owerelsàss verbìndet. Sa ìsch 113 Kilomääter làng.

## Gschìcht

Dr Schtroossanummer N66 ìsch ànna 1824 ìm Nàzionààlschtroossanätz iitrajt worra. Bis 1973 hàt sìch d’ Schtrooss zwìscha Bar-le-Duc ìm Wäschta vum Lothrìnga un dr Schwiizer Granz bii Bààsel ärschträckt. Sallamols ìsch sa 270 Kilomääter làng gsìì. 

Ànna 1887 ìsch dr 23 Kilomääter lànga-n-Àbschnìtt vu dr Kritzung süüdlig vun Épinal bis Remiremont vu dr Nàzionààlschtrooss 57 ìwwernumma worra. Vu dam Zittpunkt àà hàt d’ Nàzionààlschtrooss N66 üss dräi Àbschnìtta bschtànda.

Bis 1923, wu d’ Voie Sacrée ärschtällt worra-n-ìsch, ìsch s’ And vu dr N66 ìm Schtàdtzäntrum vu Bar-le-Duc gsìì. D’ Schtrooss ìsch àlso nìt mìt’m Raschtla vum Nàzionààlschtroossanätz verbunda gsìì.

Ànna 1973 hàt dr Àbschnitt zwìscha Bar-le-Duc bis züa-n-’ra Kritzung mìt dr Nàzionààlschtrooss N4 dr Nàzionààlschtroossnummer N135 bikumma. Dr Àbschnìtt vu dr Kritzung mìt dr Nàzionààlschtrooss N4 bis Épinal ìsch drgeega a Làndschtrooss worra. Ànna 2006 ìsch eewafàlls dr Schtroossatail zwìscha Mìlhüüsa un dr Schwiizer Grand a Làndschtrooss worra. 

D’ N66 hàt dr Vogeesa-Hàuiptkàmm àm Büssìnga-Pàss uff 731 Meeter ìwwer’m Meer ìwwerkwert. Doo ìsch d’ Kwalla vu dr Mosel. Wahrend dr Besatzung vum Frànkrìch ìm Zwaita Waltkriag ìsch dr Schtroossatail zwìschem Pàss un Mìlhüüsa d’ Raichschtrooss 379 gsìì. Wu s’ frànzeescha Heer dr Pàss z’ruckäroowert hàt, hann àbziagenda diitscha Soldàta doo dr Schtroossatunnel gschprangt.

## Lìteràtüür
Roland Siegloff, Thierry Monasse: *Im Namen der Route 66 - Drei Reisen in Europa / Au nom de la Route 66 - Trois voyages en Europe*, 2013 (frànzeesch un hoochdiitsch).

## Weblìnks

* D’ Route nationale 66 bii *WikiSara* (frànzeesch)
Sänger

**Sänger** oder **Saenger** stoot für:

* *Sänger*, e Persoon, wo singt oder im Singe usbildet isch, lueg Gsang
* e Familienaame, au *Saenger*
* Familie vo de Singvöögel
* e Ruumgläiter-Konzept
* Saenger : e Mondkraater benennt noch em Eugen Sänger
* *Der Sänger*, e Ballade vom Johann Wolfgang von Goethe (1783)
* *Der Sänger*, e Gschicht vom Clemens Brentano (1801)
Département Meurthe-et-Moselle

S **Département Meurthe-et-Moselle** [] () isch s franzöösische Departemänt mit dr Ornigsnummere 54. Es lit im Nordoste vom Land in dr Region Grand Est und si Naame chunnt vo de Flüss Meurthe und Mosel. D Hauptstadt (*[[Präfektur (Frankreich)|Präfektur]]*, franzöösisch *préfecture*) isch Nancy, Underprefektuure si Briey, Lunéville und Toul.

## Geografii
S Departemänt gränzt im Norde an die belgischi Brovinz Luxeburg und an Luxeburg, im Nordoste an s Département Moselle, im üsserste Südoste an s Département Bas-Rhin, im Süüde an s Département Vosges und im Weste an s Département Meuse.

## S Wabbe
In Gold e roote Schreegrächtsbalke mit drei gstümmlete silbrige Adler *(Alérion)* druf, begläitet vo zwäi blaue schreegrächts ligenden Wälleläiste.

Daas isch s Wabbe vom alte Herzogdum Lothringe, wo sich s Depatemänt in dr Middi von em befindet, ergänzt um die bäide blaue Wälleläiste, wo d Flüss Meurthe und Mosel sümbolisiere.

## Gschicht
S Departemänt isch am 7. Septämber 1871 mit de vier Arrondissement Briey, Lunéville, Nancy und Toul gründet worde.

Wo Frankriich dr Dütsch-Franzöösisch Chrieg 1871 verloore het, ischs Elsass und vor allem dr dütschsproochig Däil vo Lothringe as „Riichsland Elsass-Lothringe“ an s nöigründete Dütsche Riich aagschlosse worde; doodrvo isch vor allem dr grösst Däil vom Département Moselle und d Arrondissements Sarrebourg und Château-Salins vom Département Meurthe betroffe gsi. D Gebiet vo de bäide Départements, wo bi Frankriich bliibe si, het mä no in däm Joor zum nöije Département Meurthe-et-Moselle zsämmegläit.

Die hütigi Gränze zwüsche de Départements Moselle und Meurthe-et-Moselle isch vo 1871 bis 1919 d Staatsgränze zwüschen em Dütsche Kaiserriich und dr Dridde Franzöösische Rebulik gsi. Wo Dütschland noch em Erste Wältchrieg 1919 noch em Verdraag vo Versaille s Gebiet vom Riichsland wider an Frankriich het müesse zrugggee, si d Staatsgränze vo 1871 zu de Gränze zwüsche de Departemänt worde.

Vo 1960 bis 2016 het s Departemänt zur Regioon Lothringe ghöört, wo 2016 Däil vo dr Regioon Grand Est worde isch.

## Stedt
D Gemäinde mit de mäiste Iiwooner vom Departemänt Meurthe-et-Moselle si:

## D Gliiderig vo dr Verwaltig
S Departemänt Meurthe-et-Moselle gliideret sich in 4 Arrondissements mit 23 Kantöön und 592 Gmäinde:

### Verändrige
* Vo 1926 bis 1943 isch s Arrondissement Toul ufglööst gsi.
* 1997 isch d Ortschaft Han-devant-Pierrepont us em Kantoon Spincourt (Arrondissement Verdun) vom Departemänt Meuse in dr Kantoon Longuion (Arrondissement Briey) vom Departemänt Meurthe-et-Moselle iigliideret worde.
* Wäge ere Änderig vom Waalrächt 2014 si d Kantöön nöi iidäilt worde. Statt 44 Kantöön isch s Departemänt jetzt in 23 Kantöön iidäilt.

## Vercheer
Dur s Departemänt goot d Schnällfaarstrecki LGV Est européenne mit em 1510 m lange Mooselwiadukt bi Vandières.

## Seenswürdigkäite
* Der Place Stanislas z Nancy (Wältkultuurerb)
* S Schloss Lunéville
* D Kathedrale Saint-Étienne z Toul
* D Basilika Saint-Nicolas z Saint-Nicolas-de-Port

## Weblingg

* Département Meurthe-et-Moselle (franzöösisch)
* Präfektur des Départements Meurthe-et-Moselle (franzöösisch)
* 

## Fuessnoote
Arrondissement Lunéville

S **Arrondissement Lunéville** ìsch e Verwàltungbezirk vum Département Meurthe-et-Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est (bis And 2015 Lothrìnga). Höiptort (Sìtz vu dr Unterpräfektür) isch Lunéville.

S bsteht üs drei Kanton mìt 164 Gmeine.

## Kanton
* Kanton Baccarat 
* Kanton Lunéville-1 (mìt 24 vun 26 Gmeine)
* Kanton Lunéville-2 (mìt 49 vun 54 Gmeine)
Arrondissement Toul

S **Arrondissement Toul** ìsch e Verwàltungbezirk vum Département Meurthe-et-Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est (bis And 2015 Lothrìnga). Höiptort (Sìtz vu dr Unterpräfektür) isch Toul.

S bsteht üs fìmf Kanton mìt 111 Gmeine.

## Kanton
* Kanton Le Nord-Toulois (mìt 55 vun 56 Gmeine)
* Kanton Meine au Saintois (mìt 37 vun 98 Gmeine)
* Kanton Neuves-Maisons (mìt einer vun 14 Gmeine)
* Kanton Pont-à-Mousson (mìt drei vun 24 Gmeine)
* Kanton Toul
Rindal

S **Rindl** (amtlich Rindal) isch e Queertaal zo de Tuur im Ondertoggeborg, wo Floowiil mit Lütischborg verbindet. S isch abglege und recht ländlich mit chliine Wiiller. S Taal isch uuftailt zwösched de Gmainde Lütischborg, Jonschwil, Oberozwil und Floowiil. E Öberlandstrooss füert dör s Taal, e Nebetstroos goot ofen zom Chlooster Maggenau. E Postauto verbindet s Taal mit Floowil und Lütischborg.

I de letschte Chaltzitt vor 19500 Joor isch s Rindl en iisfraijs Piet gsii, zwöschet em Riigletscher, wo vo Nordoste sich bis uf Floowil und Bichwil anegschobe ghaa hett und em Tuurgletscher, wo vo Süüde heer bis uf Lütischborg und Bazed gangen isch. Schmelzwasser vom Riigletscher isch öber s Rindal geg Weste abgflosse und hett sich denn mitem Schmelzwasser vom Tuurgletscher vermischt. Da isch denn aber bi Wiil vo de Wiler-Zunge vom Riigletscher uufgstaut wore zom Wilersee. De hett sich öber Dussnang is Tööstal entwässeret. De Schmelzwasserfluss het dezue gfüert, ass s Rindl recht tüüf i d Landschaft iigschnitten isch. De Fluss isch denn versigt, nochdem d Glatt d Endmoräne bi Floowill dörebroche ghaa hett.

S Taal werd zerstmool ane 849 as *Runtal* innere sanggaller Uurchund gnennt. D Form *Rindal* erschiint zerstmool innere Uurchund usem Joor 1218. Im Mittelaalter het s Taal s Nidergricht Rindal bildet. Öberwacht wore isch de Tal im Süüde fo de Burg Landegg und im Noorde vo de Burg Wildberg und vo de Burg Eppeberg, wo zo Bichwil ghöört.

Onderrindl bistoot us drai Wiiller wo nöch binenand liged und ghöört ganz zo de Gmaind Lötischborg. Witter im Ooste litt de Wiiller Oberrindl und isch uuftailt zwösched de Gmainde Lütischborg, Jonschwiil und Oberozwil. Die Wiiler hend no fili aalti Holzhüser usem 18. und 19. Joorhundert, wo no im uursprünglich Zuestand sind. Östlich vo Oberrindl stoot ufeme Vorsprung s Chappeli *Maria zom Trost*, wo zo de politische Gmaind Oberozwiil ghöört, cherchgnössig aber zo Lütischborg. Da isch ane 1901 im noirenaissance-Stiil baut woren und im 17. Juli 1902 iigwiicht wore. 1977 isch s Chappeli renoviert wore. Im Oberrindl hett vo 1943 bis 1946 de Sales Hueber as Lehrer onderrichtet. Witter im Oste isch no de Wiiller Ramsau, wo zwoor zo Bichwil ghört, s goot aber nume e staile Fuessweg vo Ramsau öber de Eppeberg uf Bichwil.

## Internetsiite

## zum Schnoigge
* Christian Jud: ''Oberrindal – ein Dorf der Originale.'' Im: *St. Galler Tagblatt* (online), 16. Juni 2010
* Timon Kobelt: ''Oberrindal: Den Geist des Treffpunkts hat die Kapelle verloren – ihre Ausstrahlung nicht.'' In: *St. Galler Tagblatt* (online), 15. Juli 2019
Repräsentantenhaus der Vereinigten Staaten

S’ **Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta** (àui *Àbgoordnetahüüs;* anglisch *United States House of Representatives*, oft numma *the House*) ìsch aina vu da baida Kàmmer vum Kongrass vu da Verainigta Schtààta vun Àmerikà – naawa-n-em Senàt. As schteht ìn dr Tràdizioon vu da Zwaikàmmer-Pàrlàmanter (Bikàmeralischmus), wo-n-ìhra Urschprung ìm britischa Pàrlàmant hàt. Ìm Represantàntahüüs ìsch jeeder Bundesschtààt noh-n-em Ààtail àn dr Gsàmtbeväälkerung vertratta. D’ iigschrìewena Wahler vun Àmerikà wähla d’ Àbgoordneta-n-ìm Nowamber vu da grààda Joohra ìn ìhrem jewailiga Kongrasswàhlbezirk. A Àmtszitt vu’ma Àbgoordnet düürt zwai Joohra.

Ìm politischa Syschtääm vu da Verainigta Schtààta betailigt sìch s’ Represantàntahüüs vor àllem àn dr Gsätzgaawung un hàt ainiga Kontrollfunkzioona geega-n-ìwwer’m àmerikànischa Presidànt. ’S bsìzt s’ allainiga Iniziàtiivracht fìr d’ Schtiir- un Hüüshàltsgsatzer. Drzüa kààt numma dàs Hüüs a àmtliga-n-Àbsätzungsverfàhra geega dr Presidànt iilaita.

S’ Hüüs hàt sii Sìtz ìn dr Südflììgel vum Kàpitol z’ Washington, D.C.. Uff Anglisch nännt maa d’ Àbgoordneta *Congressmen* bzw. *Congresswomen* odd’r *Representatives*. 

Wiaviil Sìtza s’ Pàrlàmant soll hàà, legt d’ àmerikànischa Verfàssung nìt fäscht. Sitter 1911 sìnn ìm Represantàntahüüs 435 Àbgoordneta, wo jewails dr Wàhlbezirk vertratta, wu sa gwählt worra sìnn. Dr bundesunmìttelbààra Regiarungsbezirk (District of Columbia) un àndra Gebiater, wo kää Bundesschtààta sìnn (wia d’ Üüssagebiater vu da Verainigta Schtààta, àlso Puerto Rico un Guam), wara-n-ìm Hüüs dur Delegiarta vertratta, wo nìt känna wähla.

## Lìteràtüür
* 
* Peter Lösche, Hartmut Wasser: *Politisches System der USA* (= *Informationen zur politischen Bildung.* Heft 283). Franzis, München 2004.
* Nelson W. Polsby: *How Congress Evolves. Social Bases of Institutional Change.* Oxford Uersity Press, Oxford u.&nbsp;a. 2003, ISBN 0-19-516195-5, S. 257.
* Keith T. Poole, Howard Rosenthal: *Congress. A Political-Economic History of Roll Call Voting.* Oxford University Press, New York u.&nbsp;a. 1997, ISBN 0-19-505577-2.
* Robert V. Remini: *The House. The History of the House of Representatives.* Smithsonian Books u.&nbsp;a., New York 2006, ISBN 0-06-088434-7.
* Julien E. Zelizer (Hrsg.): *The American Congress. The Building of Democracy.* Houghton Mifflin, Boston u.&nbsp;a. 2004, ISBN 0-618-17906-2.

## Weblìnks

* House.gov und Clerk.house.gov (àmeriànisch Anglisch)
Metropolregion

E **Metropoolregioon** (in dr Schwiz mäistens **Metropolitaanruum**) isch dr Umlandruum, wo mit ere Metropoole verbunde isch. Metropoolregioone wärde as „Motoor“ vo dr soziaale, gsellschaftlige und wirtschaftlige Entwicklig vom ene Land aagluegt.

Z Dütschland si *Öiropäischi Metropoolregioonen* (EMR) zum erste Mol 1995 vo dr Ministerkomferänz für Ruumornig definiert worde. Dr Begriff sött nit mit em Begriff *[[Europaregion|Öiroparegioon]] (Euregio)* verwäggslet wärde, wo Regioone bezäichnet, wo uf em Gebiet vo mindestens zwäi Staate lige. Ere Euregio säit mä nume sälte *Metropoolregioon*.

Im Geegesatz zun ere Agglomerazioon, wo us ere Kärnstadt und iirem suburbaane, eender dicht bebaute Vorortberiich (au Balligsruum oder Späckgürtel) bestoot, isch dr Begriff vo dr Metropoolregioon witer gfasst und schliesst au groossi ländligi Gebiet ii, wo mit de Ooberzentrum vo dr Regioon dur wirtschaftligi Verflächtige oder Pändlerströöm in ere änge Verbindig stöön. Dur d Kooperazioon in Metropoolregioone söll au d Blaanig vo Stedtebau- und Vercheersbrojekt verbesseret wärde.

Groossstedt, wo für iir Umland äänligi Funkzioone wie d Metropoole übernäme, aber mit öbbe 100'000 bis 300'000 Iiwooner chliiner si as Metropoole, wärden as Regiopoole bezäichnet. Analoog häisst iire Verflächtigsberiich Regiopoolregioon.

## Liddratuur
* Anna Growe: *Metropolregion.* In: ARL, Akademie für Raumentwicklung in der Leibniz-Gemeinschaft (Hrsg.): *Handwörterbuch der Stadt- und Raumentwicklung.* Hannover 2018, ISBN 978-3-88838-559-9.
* Norbert Fischer: *Mikrolandschaft und Metropolregion. Über den räumlichen Wandel im Hamburger Umland 1950–2000.* In: Dirk Brietzke, Norbert Fischer, Arno Herzig (Hrsg.): *Hamburg und sein norddeutsches Umland.* Hamburg 2007, ISBN 3-934632-24-6, S. 401–414.
* Wolfgang König: *Die Europäische Metropolregion als steuerungstheoretisches Problem. Politische und gesellschaftliche Initiativen zum Aufbau der Metropolregion Rhein-Neckar.* Marburg 2007, ISBN 978-3-8288-9354-2.
* Mathias König: *Die Europäische Metropolregion. Neuer Vertreter regionaler Interessen. Politischer Lobbyismus durch die Metropolregion Rhein-Neckar.* Marburg 2007, ISBN 978-3-8288-9353-5.
* Norbert Fischer: *Vom Hamburger Umland zur Metropolregion. Stormarns Geschichte seit 1980.* DOBU-Verlag, Hamburg 2008, ISBN 3-934632-31-9.
* Jens Wassermann: *Die Region Hannover – Regionale Kooperation vor dem Hintergrund einer institutionalisierten Gebietskörperschaft.* VDM Verlag Dr. Müller, Saarbrücke 2007, ISBN 978-3-8364-5577-0
* Industrie- und Handelskammer Nürnberg für Mittelfranken (Hrsg.): *Metropolregion Nürnberg.* 4. Auflage. Verlag Kommunikation & Wirtschaft GmbH, Oldenburg 2006, ISBN 3-88363-258-9.

## Weblingg

* Bundesinstitut für Bau-, Stadt- und Raumforschung – BBSR
* METREX – europäisches Netzwerk der Verwaltungen in Großräumen der Metropolregionen
* Deutsche Metropolregionen – Initiativkreis Europäische Metropolregionen in Deutschland
* Metrobasel – Beispiel für eine Metropolitanregion
* Metropolitanraum Zürich

## Fuessnoote
Metropolregion Basel

D **Metropoolregioon Baasel** isch äini vo fümf Metropoolregioone vo dr Schwiz wie si s schwizerische Bundesamt für Statistik (BFS) definiert het. D andere Metropoolregioone si: Züüri, Gämf-Losann *(Arc Lémanique)*, Bärn und Tessin.

Noch dr aktuell gültige Volkszelig vo 2000 lääbe in dr änger gfasste trinazionaale Agglomerazioon Baasel 830'000 Mensche, wääred die witlöifigeri Metropoolregioon Baasel gmääss em Bundesamt für Ruumentwicklig rund 1,3 Millioone Lüt in dr Schwiz, Südwestdütschland und Ostfrankriich umfasst.

## Wirtschaft und Kultuur
D Metropoolregioon Baasel goot über d Landesgränze uuse und isch e trinazionaale Lääbens- und Wirtschaftsruum. Dr Forschigs- und Wirtschaftsberiich «Life Sciences» (mit internazionaalen Firmesitz vo dr farmazöitische und dr chemische Industrii), Banke (Bank für en Internazional Zaaligsusgliich), Dransbort und Logistik (Binnehaafe vo dr Schwiz), Mässwääse (Basel World, Art Basel) und Kultuur (3-Sparte-Theater, Beyeler-Museum) si im Gebiet wo men em au «metrobasel» säit, bsundrigs stark verdräte. D Regioon het mit em EuroAirport Basel-Mulhouse-Freiburg au e Flughaafe, wo in de letschte Joor stark gwaggsen isch.

Es git no anderi Begriff für e urbaan Ruum Baasel, nämlig RegioTriRhena, Trinazionaale Öirodistrikt Baasel (TEB) und Trinazionaali Agglomerazioon Baasel (TAB). D RegioTriRhena, wo sich äänlig wie «metrobasel» zämmesetzt und sich witer gege Norde (Dütschland und Frankriich) usdeent, zelt 2,3&nbsp;Millioone Iiwooner. Us dr Sicht vo dr Standortpromozioon «BaselArea.swiss» ghööre d Kantöön Baasel-Stadt, Baasel-Landschaft und Jura zur Regioon Baasel.

## Grössti Gmäinde

## Lueg au
* Trinationaler Eurodistrict Basel

## Fuessnoote
Hinterzungenvokal

D **Hinderzungevokääl** si Vokääl, wo hinde im Muul bildet wärde. Im Dütsche wärde *o* und *u* as Hinderzungevokääl gsäit.

Es git die Forme vom Hinderzungevokaal:

* Ungrundete gschlossnige Hinderzungevokaal [ɯ]
* Grundete gschlossnige Hinderzungevokaal] [⁠u⁠]
* Grundete zentralisierte fast gschlossnige Hinderzungevokaal [ʊ]
* Ungrundete halbgschlossnige Hinderzungevokaal [ɤ]
* Grundete halbgeschlossener Hinderzungevokaal [⁠o⁠]
* Ungrundete halboffnige Hinderzungevokaal [⁠ʌ⁠]
* Grundete halboffnige Hinderzungevokaal [⁠ɔ⁠]
* Ungrundete offnige Hinderzungevokaal [⁠ɑ⁠]
* Grundete offnige Hinderzungevokaal [ɒ]

## Lueg au
* Vorderzungevokaal
* Rundig in dr Fonetik
Rundung (Phonetik)

In dr Fonetik bezäichnet **Rundig** wie stark d Libbe grundet si bim Artikuliere vom ene Vokaal. Das isch e vokaalischi Labialisierig. S Geegedäil vo dr Rundig isch d Spräizig. Wenn e grundete Vokaal usgsproche wird, forme d Libbe e kräisförmigi Öffnig, wääred ungrundeti Vokääl mit entspannte Libbe usgsproche wärde.

In de mäiste Sprooche tendiere vorderi Vokääl drzue, gspräizt z si, und hinder drzue, grundet z si. Aber e baar Sprooche wie Dütsch und Franzöösisch underschäide grundeti und gspräizti Vorderzungevokääl mit dr gliiche Vokaalhööchi (z.&nbsp;B. [ɛ] und [œ] in *kenne* und *chönne*) und Vietnamesisch underschäidet zwüsche grundete und gspräizte Hinderzungevokääl.

Dä grundete Konsonante däit mä labialisiert.

In dr Vokaldabälle vom Internazionaale Foneetische Alfabeet (IPA) si die grundete Vokääl uf dr rächte Sit vo jeedem Bäärli. Es git au zwäi Diakritika, zum e sterkeri bzw. schwecheri Rundig aazzäigen, nämlig d IPA-Zäiche 412 (Unicode COMBINING RIGHT HALF RING BELOW U+0339) für sterkeri Rundig und 413 (Unicode COMBINING LEFT HALF RING BELOW U+031C) für schwecheri Rundig,
z.&nbsp;B. [ɔ̹] und [ɔ̜] bim Lut [ɔ]. D Diakritika wärde mänggischl au bi Konsonante für e Graad vo dr Labialisierig verwändet. Zum Bispil in dr athapaskische Sprooch Hupa wird bi stimmloose welaare Frikatiiv zwüsche drei Stuefe vo dr Labialisierig underschiide, dranskribiert äntwääder as [x x̹ xʷ] oder [x x̜ʷ xʷ]. S erwiterete IPA het zwäi zuesätzligi Sümbool für e Graad vo dr Rundig: [ə͍] und [ʒœ].

## Liddratuur
* Hadumod Bußmann (Hrsg.): *Lexikon der Sprachwissenschaft.* 3. Uflaag. Kröner, Stuttgart 2002, ISBN 3-520-45203-0, S.&nbsp;385.
* Helmut Glück (Hrsg.), unter Mitarbeit von Friederike Schmöe: *Metzler Lexikon Sprache.* 3.Uflaag. Metzler, Stuttgart/Weimar 2005, ISBN 3-476-02056-8, S.&nbsp;382.
* T. Alan Hall: *Phonologie. Eine Einführung.* 2. Uflaag. de Gruyter, Berlin & New York 2011, ISBN 978-3-11-021587-8, S.&nbsp;23.
* Bernd Pompino-Marschall: *Einführung in die Phonetik.* 3. Uflaag. de Gruyter, Berlin 2009, ISBN 978-3-11-022480-1, S.&nbsp;221.
Freie Wähler Landesverband Baden-Württemberg

Dr **Freiji Weeler Landesverband Baade-Württebärg e. V.** isch dr grösst Dachverband vo freije Weelergrubbe in Baade-Württebärg, aber käi Bardei. Die Freije Weeler si in Baade-Württebärg sterker verankeret as in jeedem andere Bundesland. Bi Gmäindirootwaale bechömme si reegelmäässig die mäiste Stimme und Sitz, zletscht 31 % im Joor 2019 (e baar unabhängigi örtligi Weelergrubbe si do iigschlosse).

## Organisazioon
D Mitgliider vom Verband si mäistens Stadtverbänd, Ortsveräin, Kräisverbänd und Frakzioone. Dr Landesverband isch dr Verdrätter vo öbbe 10'000 Freije Weeler. Dr Sitz vom Verbande isch z Stuttgart, Alte Weinsteige 48. Dr Landesvorsitz isch sit 2015 dr Wolfgang Faißt, Bürgermäister us Renninge (Landkräis Böblinge), sini Stellverträter bzw. gschäftsfüerende Vorständ si d Monika Springer (Nordbaade), Bernhard Schweizer (Südwürttebärg), Roland Henke (Süüdbaaden) und Peter Aichinger (Nordwürttebärg). Sit 1. Januar 2013 isch dr Bürgermäister a. D. Friedhelm Werner Landesgschäftsfüerer. Oberbürgermäister a. D. Heinz Kälberer dr Eerevorsitzend (Stand 2017).

## Ufgoobe
Dr Verband isch käi Bardei und het käi politischs Brogramm. D Mitgliider bilde sich en äigeni Mäinig zu sachpolitische Theme. Dr Verband issch e Dienstläister für sini Mitgliider, bildet e Netzwärk und verdritt die gmäinsaame Inträsse. Er berootet in kommunalpolitische und veräinsrächtlige Frooge. Zentraali Ziil si s Bhalte vom kommunaale Persöönlikäitswaalrächt, ass si punkto Stüüre mit de Bardeije gliich gstellt wärde und s Sälbstverwaltigsrächt vo de Stedt und Gmäinde. S gmäinsaame Aaschaffe vo Middel und Understützig für Waalreklaame und s Informiere vo de Mitgliider und dr Öffentlikäit ghööre zu de wääsentlige Ufgoobe vom Landesverband.

## Kwelle
Dr Ardikel «Freie Wähler Landesverband Baden-Württemberg» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg
* Website vom Landesverband Baade-Württebärg

## Fuessnoote
Liste der Schutzgebiete im Kanton Schaffhausen

Sèlli Uffschtellig lischtet alli offizièll uusgwisènè Schutzgebièt im Nadur- un Landschaftsschutz (wiè z. B. Nadurschutzgebièt, Landschaftsschutzgebièt, Nationalparks etc.) im Schwyzer Kanton Schaffuusè uff (Stand 11. Novembèr 2014). D Uffschtellig folgèt dè Common Database on Designated Areas vo dè Europäischè Umwältagentur (EEA).

## Einzelnõchwys
Bauartbezeichnung von Triebfahrzeugen

Mit **Bauartbezäichnig vo Lokene** mäint mä e Benennigssüsteem vo Lokene und andere Schiinemotoorfaarzüüg. Am witiste verbräitet si d Süsteem, wo uf dr **Aggsfolg** (noch DIN: *Raadsatzfolg*) ufbaue. Eso chönne d Raadsatz- bzw. Aggsaaornige vo Lokomotiive und Driibwääge in churzer Form alfanumeerisch daargstellt wärde.

Es git verschidnigi Süsteem zum d Aggsfolge kodiere. Dr hütig internazionaal Standard het sich us em Süsteem entwigglet, wo 1908 vom VDEV (Veräin vo de Dütsche Iisebaanverwaltige, ab 1932 VMEV) definiert worde isch, und vom Internazionaale Iisebaanverband UIC im UIC-Kodex 612, vom 1.&nbsp;Januar 1983 aa im UIC-Kodex 650 festgläit isch. D *Association of American Railroads* verwändet e Veräifachig vo däm Süsteem.

## S VDEV/VMEV/UIC-Süsteem
Mit däm Süsteem chönne fast alli Bauarte beschriibe wärde, wo hüt im Iisatz si.

### Süstemaatik und Bispil
#### Grundsätzligi Zäiche und iiri Bedütig

D Zaal und d Räijefolg vo de Aggse wird vo vorne gege hinde aagee. De Aggse, wo nid aadriibe wärde, säit mä Laufraadsetz, und si wärde mit araabische Ziffere bezäichnet, Driibraadsetze bechömme latiinischi Groossbuechstaabe. Eso:
; 1, 2, 3, …: D Zaal vo de Laufaggse
; A, B, C, …
0:; ooni Zuesatz: D Zaal vn kupplete bzw. gmäinsam aadriibene Aggse in äim Raamen oder Drüllgstell  (A=äi Aggse, B=zwäi Aggse, C=drei Aggse, …)
:; mit Zuesatz **o** (Ao, Bo, Co, …): D Zaal vn äinzele aadriibene Aggse. Jedi Aggse het en äigene Faarmotor.
:
; ’: en Apostrof stoot für Aggse, wo beweeglig glaageret si, beziejigswiis Aggsgrubbe vo Lauf- oder Kuppelaggse.

; ( ): wenn D Lauf- und Kuppelaggse sich zämme im ene gmäinsaame Raame bzw. Drüllgstell separat vo witere vorhandene Aggsgrubbe befinde, wärde si in Chlammere gsetzt.
; +: e Bluszäiche markiert d Drennstell in dr Aggsfolg zwüsche Däil bi Äinzelfaarzüüg, wo im Betriib ständig zämmeghööre wie de Sekzioone vo Dobbellokene oder Äinzelwääge vo Driibzugäihäite.

E Dampfloki wie die rächts mit eme zwäiaggsige Drüllgstell voraa, denn drei kuppleti Driibaggse und zum Schluss mit ere Laufaggse, wo sich gege d Site cha beweege, isch noch däm e 2’C1’-Loki.

## Vergliich vo de verschidnige Süsteem

## Liddratuur
* Helmut Griebl, Friedrich Schadow: *Verzeichnis der deutschen Lokomotiven 1923–1965. Mit einer Übersicht über die Lokomotivbezeichnungssysteme Europas.* Slezak, Wien 1967 
* *DIN 30052 Schienenfahrzeuge – Kennzeichnung der Radsatzfolge.*
* *UIC-Kodex 650 Zugförderung – Einheitliche Bezeichnung der Radsatzfolge bei Lokomotiven und Triebzügen.*

## Weblingg
* Die amerikanische Aggsfolgbezäichnige (änglisch)
* Aggsfolge

## Fuessnoote
Liste der Gerichte des Landes Baden-Württemberg

Die Lischt zellt d Gricht uf, wu vum Land Bade-Wirttebärg drait wäre.

## Weblink

* Webpresänz vum Juschtizportal Bade-Wirttebärg
Bichwilerlied

S **Bichwilerlied** isch d Dorfhymne vo Bichwil, wo im Ondertoggeborg litt. Die Dorfhymne isch ane 1965 vom Sales Hueber us Wittebach gschrebe wore zom 1100 jöörige Jubilääum vo Bichwil. S zwaistimmige Lied isch i f-Dur und im Viervierteltakt. S hett fööf Strooffe zu acht Zile und hett e ken Refrain. S Lied werd enner langsam gsunge, echli bhäbig miteme fiirliche Iischlaag. De Teggscht bitoont de seer ländlichi und abglegni Charakter vom Dorf und zaigt e gwösse Humoor.

## Originaalteggscht

Du finscht üs nöd im Fahrteplan,
mer wohnet nebet osse
ond wer of Bichwil ue cho will
mues halt sis Velo stosse
:Ond glich hang ii met Liib ond Seel
:am stille Dorf do obe.
:Sit tusig ond scho hondert Johr
:sind mer do guet uufghobe.

Es keis vo Uzwil, keis vo Wil
ond keine vo Sanggale
mues meer vo Stadt ond Isebahn
ond Kino cho go brale.
:Es gitt för üs ken schönnre Flegg
:als Bichwil of sim Högel
:Ond Engel hets fascht luter döt,
:nu hends bis hüt kei Flögel.

Es mues jo si kei grossi Stadt
met Hüserblögg ond Schloote,
ond s mues nöd all Tag früe bis spoht
grad lärme wiä noch Noote.
:Doo z Bichwil gohts no rüebig zue,
:ghörsch höchstens d Glogge lüüte.
:Ond wer e Jässli chlopfe will,
:dem tuet mers nöd verbüüte.

Nöd blos im Dorf, au z Reggetschwil,
ond z Langenau, im Bueche,
ond i de Rudle ond z Ramsau
muescht d Bichwiller go sueche.
:Du chascht der of em Eppeberg
:nöd gnueg dis Aug erlabe,
:gsiescht wiit is flachi Fürschteland,
:sogär is Turgi abe.

Mer wohned nööch am Himel zue,
dromm simmer brav ond zfrede.
Ond wemmer au nöd ales hend,
mer wönd do obe bliibe.
:En Hoogge findscht wohl öberall,
:chascht hi, wo d wötsch go luege,
:De Liäbgott sorget scho för üüs,
:dass nünt keit us de Fuege.
Sales Huber

De **Sales Huber** (11. Juli 1920 bis 1. September 2004) isch e sanggaller Lehrer, Autoor und Komponist gsii. Gschrebe hett er uf Hoochtütsch und Sanggallertütsch. Er isch de Verfasser vom Teggscht vom Sant Galler-Lied. 1996 hett er de Anerkennigspriis vom Kantoo Sanggale öberchoo.

## Lebe ond Werch
De Sales Hueber isch em 11. Juli 1920 uf d Welt choo. Noch sinnere Uusbildig zom Lehrer hett er vo 1943 bis 1946 im Oberrindl underrichtet und isch drofabe Lehrer z Wittebach wore, woner bis zo sim Tood em 1. September 2004 glebt hett. Er hett sich starch för s kulturelli Lebe iigsetzt. 1953 hett er zom 150 jöörig Jubiläum vom Kantoo Sanggale de Teggscht vom Sant Galler-Lied gschrebe, d Melodii dezue hett de Floowiiller Walter Schmid (1906-1983) komponiert. De Sales Hueber hett aber o selber Musigstugg komponiert, under anderem för ostschwitzer Dörfer, wenn si e Jubiläum z fiire ghaa hend, so ane 1964 s Gääwilerlied und s Joor drufabe 1965 s Bichwilerlied. Er hett aber o gaistlichi Musig komponiert. Siis Lebe lang hett er sich för di musikaalischi Bildig fo de Chind iigsetzt. Von em stamed o e paar Theaterstugg. Denebet hett er sich ono för Haimetgschicht interessiert und verschidnigi Abhandlige dröber gschrebe, drunder di Chlii Chronik vo Wittebach. Zodem hett er ane 1964 s Ortsmuseum vo Wittebach gründet. Si Soo isch de Sales Hueber (1948-2021), wo z Niderhelffetschwiil und im Floowiller Spitool Arzt gsii isch und wo z Tansania e Spitool uuftue hett.

## Werch (Uuswaal)
* *Sant Galler-Lied: Sanggalle isch mis Heimatland*, 1953, mit de Musig vom Walter Schmid.
* *Dr ewig Gähwiler*, 1964 e Festspiili zom Jubiläum vom Dorf Gähwiil.
* *D Bömm wachsed nöd in Himel!* 1969, e zwaitailigs Buurespiil.
* *Di alt und di neu Zit.* 1969 e Buurespiili för zwoo Gruppe.
* *Ales weg em Frauestimmrecht.* 1970, e lostigs Spiili för fööf Lütt.
* *Appezöllerlendli du. E paar Gschichtsbletter zom 900. Geburtstag vo Appezöll.* 1971.
* *Deutsche Jugendmesse*, 1974, för e Jugedchoor und Oorgle. D Musig isch vom P. Schmalz. 
* *Kleine Chronik der Gemeinde Wittenbach*, 1976, zäme mettem Heinrich Benz.
* *Bilder os de Vergangeheit*, 1982 e Festspiili zom 100-Joor Jubiläum vo de Pfarrai Spiicher-Troge-Wald.
* *Memento Mori. Sterbeandenken und Totenbrauchtum.* 1984.
* *Bilder aus Lenggenwils Vergangenheit*, 1988, e Festspiili

## Literatur
* Lutz Hagestedt: *Deutsches Literatur-Lexikon. Das 20. Jahrhundert*, 21. Band: Huber - Imgrund. De Gruyter 2014. ISBN: 978-3-11-023167-0. Lemma: Huber, Sales, s.28f.

## Fuessnote
St.Gallerlied

S **Sant Galler-Lied** oder **Sant Galle isch mis Heimatland** isch d Hymne vom Kantoo Sanggale. Si isch ane 1953 zom 150 jöörige Jubilääum vom Kantoo komponiert wore. De Teggscht hett de Sales Hueber us Wittebach gschrebe ond d Melodii isch vom Walter Schmid us Floowiil. Di zwaistimmigi Hymne werd im Viervierteltakt im Chor gsunge, d Tooanart isch g-Dur. S Lied söll froidig, aber nöd z schnell gsunge were. De Teggscht isch patriootisch und wörkt hütt recht konservatiif. Er sprecht d Laag und die d Gliderig i di fööf sanggallische Groosslandschafte aa, nämmli See und Gaster, s Oberland, s Rintl, s Försteland ond s Toggeborg. Di letschti Strooffe gitt di symboolischi Bidüttig vom sanggaller Woppen aa: di fööf Stääb vo de Fascis stönd för di fööf Regioone und s Band drumume d Ainigkait. De Refrain bistoot us aneangraielete la-la-la-Silbe und endet mitem letscht Halbvers. Er chan *ad libitum* gsunge were. S Sanggallerlied isch mit de Zitt echli vergesse ggange. 

Ane 2016 isch s Lied offiziell vomene Chinderchoor gsunge wore und för s Sanggaller Staatsarchiiv uufgnoo wore. Ane 2019 hend drai Sanggaller Kantoosrööt e Vorstooss gmacht, as s Sanggallerlied noi vom Root im aafang vonerre Session gsunge were söll. Die Motion isch abgschlage wore, well s Lied kai Traditioo heb und dromm wär e Singpflicht i demm Fall e „forssierts Ritual“.

## Originaalteggscht

Sant Galle isch mis Heimatland.
Bont gschägget isch sis Chleid,
wieds niena fendscht of dere Welt
so loschtig zäma gnäit.
Drom kennts en jede a sim Gwand,
jo, üsers lieb Sant Gallerland;
drom kennts en jede a sim Gwand,
jo, üsers lieb Sant Gallerland.

Im Toggeborg, am Zörisee
im Oberland, am Rhii,
im Förschteland ond i de Stadt,
gär ales, grooß ond chlii,
öb arm, öb riich, en jede Stand
het Freud a sim Sant Gallerland,
öb arm, öb riich, en jede Stand
het Freud a sim Sant Gallerland.

D Sant Galler ghööred zo de Schwiz,
wie d Appezeller au,
send stolz of erni Berg in Flöss
ond erni Seeä blau,
stönd treu i Wacht ganz doß am Rand
vo üsem freie Schwizerland,
stönd treu i Wacht ganz doß am Rand
vo üsem freie Schwizerland.

Im Wappe lüüchtet d Einigkeit,
ond das sei üse Stern!
No dee, wo au sim Nöchschte helft,
het sini Heimat gern:
Ond so schlüüßt zäme üs ei Band!
Bhüet Gott, bhüet Gott s Sant Gallerland;
ond so schlüüßt zäme üs ei Band!
Bhüet Gott, bhüet Gott s Sant Gallerland!


## Anzelnoowiis
Appian

Dr **Appian** (**Appianos vo Alexandria**, ; * öbbe zwüsche 90 und 95 z Alexandria; † um 160 z Rom) isch e griechisch-röömische Gschichtsschriiber gsi. Er het uf Griechisch gschriibe und si Wärk, wo 24 Bänd umfasst het, isch nume däilwiis erhalte, Er behandlet din vor allem die röömischi Chriegsgschicht vo de saagehafte Aafäng under em Aeneas bis ins früeje 2.&nbsp;Joorhundert n.&nbsp;d.&nbsp;Z.

Dr Inhalt vom Appian sinere *Rhomaika* ( „Röömischi Gschicht“) noch em Photios, wo s ganze Wärk no kennt het:
* 1. : Die Röömischi Köönigszit vom Aeneas aa
* 2.: D Erooberig vo Middelitalie
* 3. : D Samnitenchrieg
* 4. : Dr Chrieg gege d Kelte
* 5. : D Erooberig vo Sizilie und andere Insle in dr Nööchi vo Italie
* 6. : D Chrieg in Iberie
* 7. : D Kämpf gegen e Hannibal in Italie
* 8.  (in de Edizioone as *Libyke* bezäichnet; die Punische Chrieg gege Karthago) und  (D Kämpf in Numidie)
* 9. : Die Röömisch-Makedonische Chrieg und D Kämpf in Illürie
* 10. : D Chrieg in Griecheland und Ionie (Chläiasie)
* 11. : D Chrieg in Süürie, bsundrigs gegen e Antiochos&nbsp;III., und d Chrieg gegen d Parther
* 12. : D Chrieg gegen e Mithridates&nbsp;VI. vo Pontos
* 13.–17. : Die Röömische Bürgerchrieg vo 133&nbsp;bis 35&nbsp;v.&nbsp;d. Z.; Gracche, d Kämpf vom Sulla gegen e Marius, vom Caesar gegen e Pompeius und vom Antonius und Octavian gege d Mörder vom Caesar; as letschts Eräignis wird über d Hiirichdig vom Sextus Pompeius brichdet
* 18.–21. : D Chrieg in Egüpte
* 22. : d Erooberige vo de Kaiser bis zum Trajan
* 23.–24. : D Chrieg vom Trajan in Dakie und Arabie

## Teggstusgoobe und Übersetzige
* *Roman History*. Griechisch–Änglisch, uusegee. und übers. vom Brian McGing, 5 Bänd., Cambridge (Mass.) & London 2019–2020. (Loeb Classical Library)
* *Römische Geschichte*. Übers. vom Otto Veh, uusegee vom Kai Brodersen & Wolfgang Will, 2&nbsp;Bänd., Stuttgart 1987–89. (Bibliothek der griechischen Literatur)
* *Appiani Historia Romana*. Uusegee vom Paul Viereck, J. E. van Niejenhuis & E. Gabba, 3 Bänd (Bibliotheca Teubneriana)

## Liddratuur
* 
* *Aufstieg und Niedergang der römischen Welt.* Band II 34,1. Berlin & New York 1993, S. 339 ff. (mehrere Beiträge zu Appian).
* Martin Hose: *Erneuerung der Vergangenheit. Die Historiker im Imperium Romanum von Florus bis Cassius Dio.* Stuttgart 1994, S. 142–355.
* 

## Fuessnoote
Aeneas

__NOTOC__

Dr **Aeneas** (, latinisiert *Aeneas;* dütsch au *Äneas*) isch e Persoon us dr griechische und au dr röömische Müthologii. Er stammt us ere Nääbelinie vom trojanische Herrschergschlächt und isch dr Soon vom Anchises und dr Göttin Afrodite (röm. *[[Venus (Mythologie)|Venus]]*). Dr Aeneas gältet as dr Stammvater vo de Röömer.

Dr Homer verzellt, wie dr Aeneas mit sim Vater Anchises und sim Soon Askanios us em brennende Troja cha flüchte, und wien er uf Italie choo und dört d Stadt Alba Longa, d Mueterstadt vo Room, gründet het.

## Antiki Kwelle
* Homer, *Ilias* 2,819–21; 5,217–575; 13,455–544; 20,75–352
* *Bibliotheek vom Apollodor* 3,12,2, Epitome 3,32-4,2; 5,21
* Vergil, *Aeneis*
* Ovid, *Metamorphoses* 14,581–608
* Ovid, *Heroides* VII

## Liddratuur
* 
* 

## Weblingg

* Aineias im Greek Myth Index (änglisch)
* Warburg Institute Iconographic Database – Bilddatebank zu Darstellige vom Aeneas bim Warburg Institute

## Fuessnoote
Christoph Anton Walser

Dr **Christoph Anton Walser** (* 9. Juni 1783 z Breagaz; † 28. Mai 1855) isch e Vorarlbärger Prieschter un Dichter gsii.

## Lääbe
Dr Walser isch z Breagaz uf d Volksschuel gange un no vu 1795 bis 1801 z Fealdkirch un z Linz uf s Gimnasium. No dr Matura het er vu 1801 bis 1806 z Innschbruck Filosofy un Theology studiert. Är isch in s Prieschterseminar z Meersburg ufgnuu wore un am 8. Merz 1807 zum Prieschter gweit wore. No isch er Beneficiat z St. Gallenstein z Breagaz wore, wun er bis zue sym Dood am 28. Mai 1855 bliben isch. Anne 1809 isch er Katechet vu dr Volksschuel wore, 1817 Director vu dr k. k. Kraishauptschuel. Anne 1825 isch er Stadtpfaarer vu Breagaz wore, 1836 Decan un k. k. Districtsschulinspector un speter gaischtlige Root vu Brixen. Anne 1853 het dr Walser z Breagaz di erscht Chinderschuel z Vorarlbärg ufmache loo, dodmol het mer die no „Kinderbewahranstalt“ gnännt.

Näbe syre gaischtlige Arbet het er au Gedicht gschribe, in sym Breagazer Dialäkt un au uf Hochdytsch. Vereffetligt het er nume anonym, erscht no sym Dood isch e Dail vu sym Nooloss im Vorarlbärger Volkskaländer unter sym Name erschine, vyl isch au verlore gange. Dr Walser giltet as erschte Dialäktdichter z Vorarlbärg. Mer chännt en vor allem fir sy Gedicht „Frühling“ un fir sy Mundart-Epos „Ehrgutta“, wun er d Saag vu dr Ehrgutta ufgnuu het, wu d Stadt Breagaz anne 1408 vor dr Belagerig dur d Appezäller grettet heeb. Des Epos isch anne 1827 im Allgemeine Nationalkalender für Tirol und Vorarlberg erschine. Syni Pfarrchronik, wun er vu 1825 bis 1855 gfiert het, het dr V. Kleiner ab 1909 im Vorarlberger Katholische Volkskalender uusegee. Sy Nooloss lyt im Vorarlbärger Landesmuseum.

E Suhn vu syre Schweschter isch dr Kaspar Hagen (1820–1885) gsii, wu mer au as Dialäktdichter chännt.

## Literatur
* Engelbert Winder: *Die Vorarlberger Dialectdichtung.* Innsbruck 1890, S. 23—39. (Digitalisat)
* Hermann Arthur Lier: *Walser, Christoph Anton.* In: *Allgemeine Deutsche Biographie* 41 (1896), S. 16 (Online-Version)
Wasserspinne

D **Wasserspinne** (*Argyroneta aquatica*) oder au **Silberspinne** isch die äinzigi Spinnenart, wo nit an Land, sondern under Wasser läbt. Si isch verbräitet vo de Britische Insle im Weste bis noch Japan im Oste. D Dier bevorzuge suuberi See oder Gwässer, wo langsam fliesse. Wil d Wasserkwalidäät vilerorts dur Gülle und Pestiziid us dr Landwirtschaft schlächt isch, wärde si immer weeniger. D Wasserspinne stoot uf dr Roote Liste vo de gfäärdete Arte in dr Kategorii „Stark gefäärdet“.

## S Usgsee
Die männligi Wasserspinne isch fast am ganze Körper beesch-gääl. An de undere Bäi isch si eender dunkelroot. S Wiibli isch bruun.

## D Lääbenswiis
D Wasserspinne cha underwasser nume lääbe, wil si d Luft, wo si zum Schnuufe brucht, under eme dicht gspunnene Netz in dr Uferzoone sammlet. Für zum d Luft hoole streckt d Spinne iiri hindere Bäi und e Däil vo iirem hindere Liib us em Wasser und daucht mit eme Ruck wider ganz under. Drbii nimmt si d Luftblootere, wo zwüsche de Hoor und de Bäi iigschlosse isch und dr hinderi Liib silbrig glänzend loot lo usgsee, mit sich in s Wasser aabe. Si zieet sich am ene Signalfaade abwärts zu iirem Luftdepoo und sträift d Luftblootere dört in iirer „Daucherglogge“ ab, wo me as füsikaalischi Kieme bezäichnet. In däm Luftspiicher spiilt sich dr grösst Däil vom Lääbe vo deere Spinne ab. Dur Diffusioon wird dr Suurstoff us dr Luftblooter, wo brucht worde isch, zum Däil wider ersetzt.

## D Jagd
Bi dr Jagd uf chliini Wasserdierli wie Floochräbs und Wasserassle verloot si sich uf Signalfääde, wo si in dr Nööchi vo iirer Luftblootere ufgspannt het und mit deere verbunde si. Wenn äine vo de Fääde e Beweegig aagit, schwümmt d Spinne blitzschnäll em Faade noch und leemt d Büti mit eme giftige Biss. Denn schleppt si dr Fang in iire Underschlupf und sugt en dört us.

## D Baarig
S Männli isch 1,0 bis 1,5 cm grooss, nume e chli gröösser as s Wiibli (0,8 bis 1,5 cm). Noch dr Baarig frisst s Wiibli s Männli nid uf, wie vilmol behauptet wird, sondern bäidi lääbe denn no e Zitli zämme.

## Bsundrigs
Wäge iirer ussergwöönlige Lääbenswiis und dr starke Gfäärdig vo dr Art isch si im Logo vo dr Arachnologische Gsellschaft daargstellt. Si isch im Joor 2000 as ersti Art in die nöiji Kategorii vo dr „Spinne vom Joor“ gweelt worde.

Fossile (usgstorbnigi) Verdräter vo deere Gattig si *Argyroneta antiqua* und *Argyroneta longipes*.

## Galerii

Datei:Agryroneta aquatica Weibchen.jpg|E Wiibli
Datei:Argyroneta Aquatica Weibchen2.jpg|E Wiibli vo dr Site gsee
Datei:Argyroneta aquatica Paar.jpg|D Balz vo zwäi Wasserspinne
Datei:Wasserspinne.jpg|E Skizze vo meerere Exemplaar
Datei:Argyroteta aquatica Männchen.jpg|E Männli


## Liddratuur
* 
* 

## Weblingg

* ''Argyroneta aquatica'', Artikel im Wiki vo dr Arachnologische Gsellschaft e.V.
* Wasserspinne - Atmung nach dem Prinzip der physikalischen Kieme

## Fuessnoote
Rotmoos (Degersheim)

S Hoochmoor **Rotmoos** (/ro:tˈmɔ:s/) isch e Hochmoor i de Gmaind Tegersche im Ondertoggeborg. S Rootmoos isch sitt 1991 i de Liste vo de Hochmoor mittere nationaale Bidüttig.

S Rootmoos litt inere Waaldliechtig oberhalb vom Dörfli Wolfertschwiil. S litt ufere Hööchi vo 840 m.ü.M. und ghört mit zwoo Hektaare zo de chliine Hoochmoor. Entstande sind d Hoochmoor i de letschte Iiszitt, wenn e Gletscher e Muelte in Bode ine gschliffe hett. Nochem Abschmelze vom Gletscher isch i dene Muelte e Moor entstande, wo s Wasser nume schlecht ewegg flüüsse cha. Hoochmmor haissets dromm, well Torfmoos (*Sphagnide*) e Polster bildet, wo immer mee i d Hööchi wachse tuet. 

Im früene 20. Joorhundert hett mer im Rootmoos afange Torf steche und dromm e Grabe aaglait, demit s Wasser abflüüsse cha. I de 1950er Joore het mer uufghöört Torfsteche und s Rootmoos isch fo de Gmaind Tegersche under Naturschutz gstellt wore. Denoo isch s Moor brach glege und nodisnoo verwaldet. I de früene 1980 Joor hett mer afange s Rootmoos entwaalde und hett o de Entwässerigsgrabe zuegschüttet. Drufabe hett sich Rootmoos afange erhole.

S Wasser vom Rootmoos chunnt nume vom Rege, drom isch de Bode suur, so as nume bistimmit Pflanze do wachsid. Wege demm hets o kai Frösch im Tümpel vom Hochmoor. En Aigehait vom Rootmoos isch, ass do vier Torfmoosaarte vorchömed, drunder s Magellanmoos (*Sphagnum magellanicum*), wo e rooti Faarb hett. Typisch för s Rootmoos sind Moorfore (*Pinus montana* spp. *uliginosus*) und Schnoderbeeri (*Vaccimius uliginosum*).  I de Umgebig fom Rootmoos brüetet guet 25 Vogelaarte, drunder d Alpemaise (*Parus montanus*), wo seelte underhalb vo 1000 m.ü.M. voorchunnt.

Pollenanalyse i de 1990er Joor hend ergee, as i de Umgebig vom Rootmoos scho i de spoote Bronzezitt Land grodet wooren isch und as mer denn spööter hett afange i de Rodige Chorn saaie.

## Literatuur
* Albert Egger: *Torfmoose im Rotmoos : ein Beitrag zur Regeneration des Hochmoores*, Berichte der St. Gallischen Naturwissenschaftlichen Gesellschaft 91 (2008), 207-212
* Regula: Gehrig: *Pollenanalytische Untersuchungen zur Vegetationsgeschichte und Moorentwicklung im Rotmoos*. Berichte der St. Gallischen Naturwissenschaftlichen Gesellschaft 88 (1997), 123-134.
Tägerschen

**Tègersche** isch de Name fo dene Dörffer:

* Tègersche im Tuurgi, lueg Tobel-Tägerschen.
* Tègersche im Toggeborg, lueg Degersheim SG
Dimethylcadmium

**Dimethylcadmium** ìsch a flìchtiga cadmiumorgànischa Verbìndung; ’s ìsch a eeliga un fàrbloosa Flìssigkait. Dia lineààra Molekül hat Cd–C-Bìndungslänga vun jewiils 213&nbsp;Pikomääter. ’S ìsch a schwàcha Lewis-Siira, wo zamma mìt Bipyridin un Äther a Zammasätzung (Addukt) bìldet.

## Gschìcht
Ärfunda worra-n-ìsch d’ Verbìndung ànna 1917 vum diitscha Kemiker Erich Krause.

## wia maa-n-’s härschtällt
D’ Härschtällung vu Dimethylcadium ìsch ahnlig wia d’ Härschtällung vun Indiumtrimethyl. Dimethylcadmium wìrd dur a Reàkzioon vu Cadmiumchlorid un Methylmagnesiumbromid härgschtällt:

:CdBr2 + 2 CH3MgBr -> Cd(CH3)2 + MgBr2

## Verwandung
Dimethylcadmium bnutzt maa manckmol àls Reagänz ìn dr orgànischa Syntheesa un ìn dr MOCVD. Ìn da Joohra 1990 hàt maa zem äärschta Mol dia Molekül ìn dr Syntheesa vu Cadmiumselenid-Nanopàrtìckel bnutzt. Dia Verwandung hàt maa beandet, dänn d’ Molekül ìsch sehr gìftig.

## keemischa-n-Aigaschàfta
D’ Verbìndung ìsch leeslig ìn Petroläther, àwwer wänn maa Dimethylcadmium ìns Wàsser iischankt, bàuit sìch d’ Molekül àb. D’ Molekül reagiart sehr ämpfìndlig mìt Süürschtoff. Wänn d’ Lufttämperàtüür heecher àls 150 °C-n-ìsch, kààt Dimethylcadmium äkschplodiara; ’s kààt àui bii nìedrigera Tämperàtüüra ààzìnda. Fräigloo wìrd Ràuich voll Dimethylcadmium-Peroxid.

## Gìftigkait
Dimethylcadmium ìsch sehr gìftig un krabsärreegend. Wänn maa-n-a pààr Mikrogràmm Dimethylcadmium iiàtmet, kààt maa-n-ìnnerhàlb vun a pààr Schtunda schtaarwa, wial d’ Molekül d’ Eläktroona üss da Zälla-n-àtooma-n-üssriisst. D’ Molekül ìsch gìftig fìr àlla Käärwertaila, bsunders fìr d’ Lawra, Niara un Knocha.

## Ainzelnoohwiisa
Tag der Galicischen Literatur

Dr **Daag vu dr Galicische Literatuur** () isch e wältlige Fyyrdig z Galicie. D *Real Academia Galega* (RAG, Cheenigligi Akademy vu Galicie) het där Fyyrdig anne 1963 yygfiert zum di galicisch Sprooch un Literatuur z fyyre. Syter anne 1991 isch dr 17. Mai en effetlige Fyyrdig in ganz Galicie. 

Di eerscht Fyyr 1963 het an d Vereffetlichung vu dr *Cantares Galegos* 100 Joor dervoor gmaant. D Verfasseri Rosalía de Castro (1837–1885) isch aini vu dr wiichtigschte Diichterne in dr Gschiicht vu Galicie un het e wiichtigi Roll bim *Rexurdimento*, em Wideruflääbe vu dr galicische Sprooch im 19. Jorhundert gspiilt. Syterhär isch e jeede Daag vu dr Galicische Literatuur eme andere Autoor oder ere Autoori vu dr galicische Sprooch gwidmet, wu nimi läbt. Dr Daag wird au in andere Länder gfyyrt, wu vyyl Galicier*ne im 19. un 20. Jorhundert uusgwanderet sin – vor allem z Argentinie, z Kuba, z Brasilie z Uruguay.

Im kulturälle Kaländer vu Galicie isch dr *Día das Letras Galegas* hite seli wiichtig. Näbe feschtlige Veraastaltige vu dr RAG un andre Inschtituzione git s au all Joor e grooßi Demonschtzrazion fir s Galicisch z Santiago de Compostela.

## Weblink

* Real Academia Galega

* Gschicht vom Día das Letras Galegas af da Seitn vo da Real Academia Galega (galizisch)
* Da Día das Letras Galegas im Portal vo da galicischn Språch (galizisch)

## Fueßnote