open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blatten (Lötschen)

**Uf dr Blattun**, offiziell **Blatten**,  isch en Gmei im Bizirk Weschtli Araro im Wallis.

## Geografii
Ds Dorf liggut z obrusch im Leetschentaal. Dir ds Taal fliesst d Lonza, e Situfluss vam Rottu. Zer Gmei gcheerunt d Wiilra Eistn, Ried und Wiissuried. Oberhalb sind d Alpudeerfjini vaner Weritzalpa, vaner Tellialpa, uf Chüemad und ufer Fafleralpa, und nu wiiter im Taal obuna der Gletscherstafel und der Guggistafel.

D Chilchu, wa anu 1985 gibüwwti cho ischt, het ds Patrozinium vaner Chinigi vam Roosuchranz.

Obuna am Langgletscher steit am Bäärggraat über der Leetscherlicka, wa mu zum Aletschgletscher emubergeit d Hollandiahitta vam SAC.

## Gschicht
Uf dr Blattun ischt zum eerschtu Mal im Jaar 1433 als *uffen der Blattun* erwäänts cho.

Ds Dorf uf der Blattun und dr Wiiler Ried sind Ändi Mai 2025 zum grossu Teil vama Bäärgsturz verschittuti cho.

## Iwoner
Quälla: Bundesamt für Statistik 2005

Der Üsländerateil ischt 2010 bi 2 % glägu.

## Religioo
98,2 % vanu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii.

## Politik
Der Gmeipresidänt uf der Blattun ischt dr Matthias Bellwald (Stand Mai 2025).

## Spraach und Dialäkt
Bi der Volchszellig 2000 heint vanu 281 Iwonru 99,6 % Titsch als Höiptspraach agigää und 0,4 % anneri Spraache.

Der heggschtalemannisch Dialäkt va Blattu gcheert ze weschtlichu Dialäktu vam Wallisertiitsch.

## Lit
* Walter Henzen (1895–1967), Germanischt

## Literatuur
* 

## Weblink

* www.blatten-vs.ch

## Fuessnoote
Küttigen

**Chüddige** (amtlich *Küttigen*) isch e Gmeind im Bezirk Aarau vom Kanton Aargau.

## Geografii
Chüddige liit zwüsche dr Aare und em Jura grad näbe dr Kantonshouptstadt Aarau. Vo Chüddige us cha me übere Stafeleggpass oder über s Bänkerjoch is Fricktaal ggoo. Weschtlich vo der Strooss uffs Bänkerjoch isch d Wasserflue. A dr alte Strooss uf d Staffelegg isch d Schällebrugg.

D Nochbergmeinde vo Chüddige sind Oberhof, Däischbere, Taale, Büberstei, Aarau und Ärlischbach.

Im Riepel gseet me no en alte Steibruch für Gips und Alabaschter.

## Gschicht
S Dorf isch s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1036 erwäänt.

Usem Mittelalter isch d Chile Chiirchbärg.

## Landwirtschaft
E regionali Bsunderheit isch d Gmüessorte *[[Küttiger Rüebli|Chüddiger Rüebli]]*. D Wurzle vo däm Rüebli hät e hälli, nid en orangschi Farb. Die Sorte isch id Lischte vom Tradizionelle Erb vom Choche i dr Schwiiz ufgnoo worde.

Dr *[[Küttiger Dachapfel|Chüddiger Dachöpfel]]* isch en alti Öpfelsorte.

## Lüüt
* Adolf Frey (1855–1920), Schriftsteller und Literaturhistoriker
* Paul Haller (1882–1920), Dichter und e Zyt lang Pfaarer ufem Chirchbärg

## Literatur
* .
* Alfred Lüthi: *Küttigen, Geschichte einer Vorortsgemeinde.* Buchs 1991.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Chüddige

## Fuessnoote
Küttiger Rüebli

D **Chüddiger Rüebli** sind en alti Rüeblisorte us dr Schwiiz. Das Gmües chunt ursprünglech us em Aargauer Dorf Chüddige.

Die Rüebli sind zimli gross. Iry Farb isch wyss.

Me het die alte Rüebli fasch verggässe gha, wo es baar Froue vom Landfroueverein vo Chüddige ane 1978 dermit agfange hend, se wider z pfläge.

D Chüddiger Rüebli sind is Sortimänt vom Verein ProSpecieRara und id Lischte vom Tradizionelle Erb vom Choche i dr Schwiiz ufgnoo worde.

## Weblink
* Chüddiger Rüebli uf gemuese.ch
* Chüddiger Rüebli uf prospecierara.ch
* Chüddiger Rüebli uf patrimoineculinaire.ch
Bovernier

**Birnier**, offiziell uf Französisch **Bovernier** (fp. [a bwɛrˈɲe]), isch e Munizipalgmeind vom Bezirk Martinach im Wallis.

## Geografii
D Gmeind mid de beide Dörfer Bovernier und Les Valettes lyt südlech vo Martinach im Taal vo dr Dranse und am Afang vom Entremont. Dur d Ortschaft goot d Strooss ufe Gross Sankt Bernhard.

Uf beide Syte vom änge, stotzige Taal sind steili Bärghäng. Im Norde goots vom Dorfzäntrum, wo uf 613 Meter über Meer isch, 500 Meter obsi bis as Dorf Chemin-Dessus, wo zu Martinach ghört, im Südoschte 1800 Meter bis zum Nordgrat vom *Catogne*, und gäge Süde durs Taal vom Bärgbach *Durnand* ufe zum Bärgmassiiv mid em *Six Carro* (2826 m).

D Nochbergmeinde vo Bovernier sind Martinach, Vollèges, Sembrancher, Ursere und Martigny-Combe.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf isch s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1228 i dr latynische Form «Burgus Warnerius» erwäänt.

Sid em 15. Joorhundert het Bovernier e Chappelle mit em Patrozinium vom heilige Theodul gha.

Ane 1910 isch d Ysebaan, wo is Bangistaal ine goot, uf Bovernier cho.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,6 % glägu.

## Religion
92,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,9 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Bovernier ischt dr Marcel Gay (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 733 Iwonru 98 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 0,3 % Titsch, 0,1 % Talienisch und 1,6 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Bovernier gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Literatüür
* Michel Détraz: *Bovernier. Au fil du temps. Cronique historique.* Comune de Bovernier, Bovernier 2009. 263 S. Ill.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Bovernier
* 

## Fuessnoote
Champéry

**Champéry** isch e Munizipalgmeind im Bezirk Monthey vom Kanton Wallis.

## Geografy
S Dorf Champéry isch e begchante Urloubsort im Val d’Illiez. Es lyt oben a dr Gmeind Val-d’Illiez am Fluss Vièze, wo en Näbefluss vo dr Rhone isch. S Dorf Champéry isch grad under de Bärgchettine vo de *Dents du Midi* und de *Dents Blanches*.

S Schygebiet, wo sid ane 1967 über d Landesgränze usegoot und wo Champéery an Adeil dervo het, heisst *Portes du Soleil*. Uf Champéry ufe goot d Ysebaanlinie vo Monthey.

Im Weschte vo dr Gmeind goot der Bärgpass *Col de Cou* (1921 Meter über Meer) uf Morzine z Savoie übere (im Departemänt Haute-Savoie).

## Gschicht
Der Name vo Champéry chunt in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1286 als *Champery* s erschte Mol vor.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 24,2 % glägu.

## Religion
73,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 10,5 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Champéry ischt dr Luc Fellay (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1107 Iwonru 90 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,3 % Titsch, 0,8 % Talienisch und 6,9 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Champéry gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Literatur
* Arthur de Claparède: *Champéry, le Val d'Illiez et Morgins. Histoire et description.* 1er éd. 1903. Nouv. éd. Editions à la Carte, Sierre 2002. 182 S. Ill. 
* J.-E. Tamini, P. Délèze: *Essai d'histoire de la vallée d’Illiez.* 1924.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Champéry
* 

## Fuessnoote
Avers GR

**Òòfer**, offiziell **Avers**, isch e Gmaind im Òòfnertaal i dr Region Viamala vom Kanton Graubünde.

## Gschicht
Dr Name vo Òòfer isch s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1292 erwäänt. Sid em 11. Joorhundert het im Taal e Bevölkerig gwoont, wo Rätoromanisch gredt het. Vo dere Zyt chöme no die romanische Ortsnääme wie öppe *Cresta, Juf, Cröt, Campsut* und *Juppa*.

Am Ändi vom 13. Joorhundert sind den d Walser is Taal cho, wo us em Pomatt im Rysstaal usgwanderet sind. Sid denn isch s Taal düütschsproochig; me redt dört en walserdüütschi Mundart.

Ane 1367 isch Òòfer em Gotteshuusbund byträtte. Öpe 1530 het s Dorf d Refermazioon übernoo. D Dorfchile het der Name «Edelwysschile».

## Geografy
S Dorf Òòfer, wo uf dr Höchi vo 1960 Meter über Meer stoot, isch die Gmaind vo dr Schwiiz, wo am höchschten obe lyt: Der Wyler Juf isch am wytischte obe gläge vo de Dörfer vo Europa, wo s ganze Joor dure öper woont.

D Frakzioone vo Òòfer sind: *Campsut* (1668&nbsp;m), *Cröt* (1715&nbsp;m), *Cresta* (1958&nbsp;m), *Pürt* (1921&nbsp;m), *Am Bach* (1959&nbsp;m), *Juppa* (2004&nbsp;m), *Podestatsch Huus* (2046&nbsp;m) und Juf (2126&nbsp;m). Z Cresta sind d Gmaindkanzlei, d Schuel und d Chile.

Dur s Òòfner Taal flüsst der Òòfnerrhy, wo dr Oberlouf bildet vom Ferrera-Rhy; und dä isch e Sytefluss vom Hinderrhy.

Dr ober Deil vom Madrisch, wo es Sytetaal vom Òòfnerrhy isch, ghört zu dr Gmaind Bregaglia. Us däm Taal flüsst dr Madrischerrhy in Òòfnerrhy. S chürzere Sytetaal wyter obe heisst Bergalga und ghört ganz zu Òòfer.

Über d Bärgchettine zringsetume hets vil Fuess- und Soumwääge id Nochbertääler: dr Wääg vo Starlera durs Anzuatsch uf Campsut ine, dr Steig über de Cucalner Guggernüll bi dr Grimsla verby, d Tälifurgga, d Fallerfurgga, dr Stallerbärg, d Valletta-Furgga, d Forcellina, s Juferjoch, dr Bergalgapass, dr Pass da la Val da Roda, dr Sascelpass, dr Saentapass, d Pürderfurgga, dr Passo da la Prasgnola, dr Russapass, d Furgga (Passo del Scengio) und dr Chumapass.

## Literatur
* 
* 
* Ina Boesch: *Schauplatz Avers. Geschichte einer Landschaft.* Hier und Jetzt, Zürich 2023, ISBN 978-3-03919-595-4.
* Enrico Rizzi: *Geschichte der Walser im Avers.* Übersetzt vo der Bernadette Hautmann. Walservereinigung Graubünden, Chur 2022. Italiänischs Original: *Storia della Valle di Avers.* Fondazione Enrico Monti, Anzola d’Ossola, 2014.
* Johann Rudolf Stoffel: *Das Hochtal Avers. Die höchstgelegene Gemeinde Europas.* 1. Uuflaag: Zofinger Tagblatt, Zofingen 1938; 5. Uuflaag: Walservereinigung Graubünden, Chur 2019.
* Hermann Weber: *Avers. Aus Geschichte und Leben eines Bündner Hochtals.* Terra Grischuna, Chur 1985, ISBN 13-9783908133148.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Òòfer

## Fuessnoote
Rheinwald

S **Rhywald** isch es Taal am Oberlouf vom Hinderrhy im Kanton Graubünde. Dr Rhy flüsst vom Rhywaldhorn abe und dur d Roflaschlucht am Ändi vom Rhywald bi Andeer is Schams.

Der Name vom Taal chunt vom latynische Usdruck «vallis Rheni», was uf Dütsch «s Taal vom Rhy» heisst. Uf Rätoromanisch seit men em «Valrein». Es isch im 13. Joorhundert s erschte Sidligsgebiet vo de Walser im Bünderland gsi.

Im Rhywald sind d Gmainde Sufers und Rhywald, mit de Dörfer Splüügä, Medels, Nufänä und Hinterrhy. Dur s Rhywald loufe d Stroosse übere Fogelbärg und übere Splüügäpass und d Saumpfaad über de Safierbärg und de Valserbärg.

Uf dr Nordsyte het s Rhywald zwöi churzi Sytetääler, s *Butzner Tälli* und s Taal vom Stutzbach. Uf dr Südsyte ligge d Sytetääler vom Chappelebach, wo vo dr Alp Cadriola chunt, s Areuataal und s Tambotaal. S Curciusataal, wo oben a Areua isch, git zwar s Wasser au zum Hinderrhy abe, es isch aber e Deil vo dr Gmaind Misox.

## Literatur
* Kurt Wanner: *Unterwegs auf Walserpfaden*. Chur 1993. ISBN 3-905241-36-6
* Christian und Tilly Lorez-Brunold: *Rheinwalder Mundartwörterbuch.* Chur 1987. ISBN 3-908133-38-6
* Erika Hössli: *«Äs Ääli» Lexikon der sterbenden Wörter.* Splügen 2007. ISBN 978-3-909210-01-5

## Weblink

*
Tschappina

Tschappina ischt an politischi Gmäind ir Region Viamala im Schwizer Kanton Graubünda.

## Geografii
Tschappina liid am Fuass vom Hoora (am Piz Beverin) und ischt Usgangspunkt vom Saumwäg uber d Stäga ab und um ga Saafia. 

Tschappina ischt an Walsersidlig. As gliderat schich in d Dorftäila Undergmäind (Undertschappina, 1400 m.ü.M.), Obertschappina (1580 m.ü.M.), Obergmäind (1810 m.ü.M.), Usserglas (1846 m.ü.M.) und Innerglas (1820 m.ü.M.). In dr Obergmäind git s as chliis, lauelasichers Schgiigebiet mit drii Schgiilifta. Im Summer cha ma va Tschappina us Wanderiga und Bärgtuura undernä. Südlich überdür vom Dorf – uf dr andera Sita vom Wildbach Nolla – liid di früerig Sidlig Masügg.

Tschappina ischt äini va da ölf Gmäinda im Naturpark Beverin.

## Wappa
Ds Wappa va Tschappina het uf ama roota Hindergrund an gälba Stägagibel als Hiwiis uf d «Stäga», dr Ubergang ga Saafia iichi. Druber hangat an gälbi Glogga, ds Symbol vom Sant Joder, am Schutzpatron va da Walser, im ischt ds eerscht Chappali z Tschappina gwidmet gsi.

## Gschicht
Dr Nama findat schich ds eerscht Maal 1396 in ara Urkunda als «in Schipinen» oder «in Stipinen» und de 1448 als «uff Tschuppinen». Cho tuat das vom romaanischa Wort «tschuppina», was grodeti Parzella bedütet und vo «tschep» (Baumstrunk, Schiitstock, dicks Holzstuck) abgläitet ischt.

In ds Gebiet va Tschappina sind di tütschspraachiga Walser im 14.&nbsp;Jaarhundert va Saafia här cho. Bis ins 20.&nbsp;Jaarhundert ii ischt dr Kontakt zu da Saafier uber da Glaspass iichi nööcher gsi als dr säb zum romaanischa Häinzabärg und ins Domläschg aab. D Straass ga Tusa ab ischt eerscht 1900/1901 puua cho.

Gschwindhaft naa 1515 ischt Tschappina zum nüüwa Glauba (Reformazioon) uberträtta. Bis 1851 ischt Tschappina an äigni Grichtsgmäind im Graua Bund gsi.

## Lüt
* Reto Hänny (* 1947), Schriftsteller
* Luzi Jenny (1925–2015), Mundartschriftsteller
* Oscar Plattner (1922–2002), Radrennfaarer

## Literatur
* 

## Weblink

* Website var Gmäind Tschappina

## Fuessnoote
Ferrera GR

**Ferrera** () isch e Gmaind im Ferrerataal i der Region Viamala vom Kanton Graubünde. Si isch am 1. Jänner 2008 entstande, wo sech die ehemolige Gmainde Innerferrera, wo uf Rätoromanisch *Calantgil* gheisse het, und Usserferrera, rätoromanisch *Farera*, zämetoo hend.

## Geografy
D Gmeind lyt im underen Abschnidd vom Taal vom Òòfner Rhy, wo bi Ferrera dr romanisch Name *Rein da Ferrera* (Ferrerarhy) het und undedra im Biet vo dr Nochbergmaind Andeer in Hinderrhy mündet. 

Zu dr Gmaind ghört en Exklave im Leitaal, wo süsch fasch ganz im Gmaindbann vo dr iteliänische Gmeind Plurs isch. Das isch wäg em Bou von dr Staumuur vom Lei-Stausee so cho.

Linggs vom Ferrerarhy lyt uf em Biet vo Ferrera s Taal Niemet, wo im Süüde bim Niemetpass am Piz Timun, wo uf dr Landesgränze isch, afoot. Dört goot en Pfad dure uf Madesimo z Italie.

Die chlynere lingge Sytetääler sind s Bäretaal und s Nurserataal. Uf dr rächte Syte vom Ferrerarhy sind d Sidlige vo dr Gmaind: Farera, Calantgil, Cresta und Starlera. A de Bärgen obe und i de Sytetääler ligge die grosse Alpweide: d Alp Lambegn, d Alp Tobel, d Alp Andies, d Alp Mos, d Alp Sut Fuina, d Alp Samada Sut, d Alp Samada Sura, d Alp Starlera (oben am Dörfli Starlera), d Alp Sura (am Starlerapass und under em Cucalner Guggernüll) und d Alp Plan.

S Gmaindbiet vo Ferrera isch im Perimeter vom Naturpark Beverin.

## s Wappe und der Name
S Wappe vo Ferrera zeigt en zwöifarbige Pickel uf em gwächslet zwöifarbige schwarz-Wysse Hindergrund. Das Bild erinneret a d Bärgwärch, wos früener im Ferrerataal gha het.

Der Oortsname chunt vom rätoromanische Wort Ferrera, wo im Dicziunari Rumantsch Grischun erklärt isch. S romanische Wort goot uf s latynische “ferraria” zrugg, wo au scho «Ysegruebe» bedüütet het.

## Gschicht
D Arbet i de Bärgwärch vo Ferrera, wo me Chupferärz gwunne het, isch sid em Afang vom 17. Joorhundert bezügt. S Bärgboumuseum vo Innerferrera informiert do drüber. Me cha no hüt d Ruine von ere Schmelzi us em 19. Joorhundert gseh, won e ängleschi Firma ygrichtet gha het.

## Sprooch
Ferrera isch e Gmaind vom Rätoromanische Sproochruum. Me het do die sutselveschi Sprooch gredt. Wärend em 20. Joorhundert isch s aber nodisno so cho, ass die meischte Lüüt die düütschi Sprooch, e Tieläkt vom Alemannische rede.

## Weblink

* d Website vo dr Gmaind Ferrera
* 
* 

## Fuessnoote
Welchanos

De **Welchanos** () isch en antike kretische Gott gsii, wo möglicherwiis ufene minoische Fruchtbarkaitsgott zruggoot..  För en isch e Fest, d Welchania (Ϝελχάνια), i de kretische Stadt Lyktos bizügt und e Monatsname i de Städt Knossos (Ἐλχάνιος, Elchánios) und Gortyn (Ϝευχάνος, Weuchánios), vermuetli e Früeligsmonet. De antiki Lexikograph Hesychios setzt en mitem Zeus gliich: *Gelchanos*  (Γελχάνος), *de Zeus bi de Kreter*. Di verschidene Schriibwiise sind e Folg vo de underschidliche kretische Tielekt und o, well s Digamma (ϝ) as Buechstabe nume i de Früezitt bruucht woren isch.

De Welchanos werd uf Münze us de kretische Stadt Phaistos (um 320 v.&nbsp;Chr.) as e blutte Jüngling dargstellt, wo ufeme Bommstrunk sitzt und e Güggel i de rechte Hand hebt. I de nöchi vo Phaistos isch öber de Ruine vom Minoische Palast z Hagia Triada e Tempel vom Welchanos gstande, wie zaalriichi Ziegel mitem Name vom Welchanos bizüüget.

## Anzelnoowiis


## Literatur
* Costis Davaras: *Guide to Cretan Antiquities*. ISBN 0-8155-5044-8. S. 344, Stichwort Welchanos.
*
Pandura

D **Pandura** (), au **Trichordon** (τρίχορδονm tríchordon) isch en antiks Saiteinstrument, wo zo de Luute- bzw. Halsinstrument ghört. 

Die alte Grieche hend kai Halsinstrument gchennt sondern nume Harfene, wo unterschidlich langi Saite hend und Laiere, wie d Lyra und Kithara, wo gliichlangi Saite hend, aber im Underschiid zo de Luute zwee Ärm. Ali Halsinstrument, wo d Grieche und Röömer bruucht hend, stammed ursprüngli usem Orient. Vermuetli hend d Perser si in Weste broocht. Si tauched i bildliche Darstelige erst abem 4. vorchristliche Joorhundert uuf und wered erst i de Spootantiki hüüffiger.

## Name
De Name Pandura stammt woll usere orientalische Sprooch und lebt i verschidnige Musiginstrument witter, wie Panduri, Phandar, Bandura und mit Umstellig vo de Plosiiv: Tambura, Tanbur oder Tanpuri.

## Uufbau
D Pandura het e chürpseförmige Schallkörper, wo en Arm oder Hals (πῆχυς, péchys "Arm") draagmacht isch. De Hals isch bundiert. Di drai Saite - drumm haisst da Instrument au Trichordon »Draisaiter« - isch une am Schallkörper amene Saitehalter aagmacht und wered öbere Steeg zom Chopf vom Griffbrett gfüert, wo si mit Wirbel agmacht wered, die tiened au zom stimme. De Skindapsos (σκινδαψός) isch ganz äänlich uufbaut, hett aber vier Saite. D Pandura werd i de Regle miteme Plektrum gspillt, mengisch aber o mit de Finger zupft.

## Lueg au
* Monochord
 
## Literatur
* Ulrich Klein: *Laute*, im *Der Klein Pauly*, Bd. 3, Sp. 522.

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20180923220955/http://www.yontown.de/Gitarre_Laute_Fiedel/index.htm#Vorbetrachtung d Entwicklig vo de Halsinstrument miteme Kapite öber d Pandura.
Splügen GR

**Splüügä** (offiziell *Splügen*, , ) isch es Dorf, wo zur Gmaind Rhywald im Kanton Graubünda ghört.

## Geografy
S Dorf Splüügä lyt am Hinderrhy im Gebiet vom Rhywald, wo zur Region Viamala ghört. D Taalstrooss em Hinderrhy noo chunt vo Thusis, Andeer und Sufers ufe und goot wyter s Taal zduruff uf Nufänä und Hinterrhy und vo dört zum Pass vom San-Bernardino, wo früener *Vogelbärg* ghaisse hät. Z Splüügä zweigt d Strooss zum Splüügäpass ab, wo me dure uf Madesimo und Chlääfe chunt und früener *Urschler* ghaisse hät. Us em Sytetaal bi däm Pass louft dr Hyscherebach zum Hinderrhy abe.

S Taal vom Tambobach foot bim Pizzo Tambo under em Tambogletscher bi de Tamboseeleni sibe Kilometer südlech vom Dorf a und goot über d Tamboalp uf Medels abe. A dr Tanatzhöchi und em Alpetlistock bi dr Tamboalp und dr Tanatzalp isch s Schygebiet vo Splüügä, wo ane 2007 die Internazionali Walser Schymeischterschaft gsi isch.

Im Taal vom Hyyscherebach, wo uf em Spläägepass afoot, isch en grossi alti Alp vo Rhäzüns. Uf dr Oschtsyte isch d Gmeindgränzä ufem Surettahorn und em Mittaghorn. Uf dr Nordsyte vom Taal louft dr Stutzbach vom Safierbärg und über d Stutzalp abe und chunt unden a Gadestatt uf Splüügä abe in Hinderrhy. Vom Durf us goot dr Fuesswäg und Saumpfad em Stutzbach no über dä Pass is Safietaal. Im Norde vom Gmeindbann sind s Alperschällihorn und s Teurihorn.

## Gschicht
Der Name vom Dorf chunt i dr Form *Speluca* in ere gschichtlechä Kwellä vom Joor 831 s erschte Mol vor. Dr Namä isch vom latyynische Wort «speluca», wo uf Dyytsch «Hööhli» heisst, abgleitet. S Wort «splüg» isch no hüt i de Alpelombardische Tieläkt s Wort für «Platz under eme Felse» und «Hööli». Und einzelne Fluernäme im Biet vo Splüüge gseht me no a, ass si vo dr eltere romanische Sprochlandschaft här chöme, so wie *Scabür* und *Scarpiola*.

Im 13. Joorhundert sind Walser vom Pomatt is Rhywald cho. Sidär redt me im Taal s Walserdyytsch.

Ane 1995 het d Gmaind der Wakkerprys vom Schwiizer Heimetschutz übercho.

S Nochberdorf Medels mit em Wyler *Nühuus* isch früener en eigeni Gmaind gsi und ane 2006 mit dr Gmaind Splüügä zämeglait worde. Uf de 1. Jänner 2019 händ di bishärige Gmeinde Splüügä, Nufene und Hinderrhy zur neue Gmaind Rhiiwald fusioniert. Splüügä hät zletscht en Stüürfuess vo 100 Stürprozänt kha.

## Bilder

Splügen von Passstrasse.JPG|s Dorf vo Süüde
Splügen_Dorf.jpg|vo Weschte
Splügen Dorf2.JPG|dr Dorfchärn


## Lüüt
* Kurt Wanner (1943), Lehrer und Autor (bis 1990 Lehrer z Splüge gsi)
* Erika Hössli (1944), Walser Mundartdichteri (in Hinderrhy ufgwachse, läbt z Splüge)

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Splüügä
* 

## Fuessnoote
Sumerogramm

E **Sumerogramm** bizaichnet i de Orientalistik d Verwendig vomene sumerische Schriftzaiche as Ideogramm oder Logogramm i nöd sumerische Teggscht, wie Akkadisch, Hurritisch, Hethitisch oder Luwisch. D Sumerogramm wered mit Majuskle transkribiert, um si vom andere Teggscht zunderschaide.

Im Alte Orient isch d Kailschrift vo de Sumerer entwicklet wore und isch denn vo anderne Völcher und Kulture öbernoo wore. Debi isch de Bruuch uufchoo, as mengisch e Wort oder e Name nöd i de Sprooch vom Teggscht uusgschribe woren isch, sondern as e sumerisches Schriftzaiche as e Ideo- oder Logogramm bruucht woren isch.  Si wered i de Transkription mitem sumerische Luutwert transkribiert, sööttet aber i de Sprooch vom Teggscht glese were. So werd s Sumerogramm DINGIR »Gott, Gotthait« imene akkadische Teggscht as *ilu*, imene hurritische as *enu*, imene hethitische as *šiuna-*  und imene luwische as * maššan-* glese. Mengisch waiss mer aber nöd, wiene Wort innere bistimmte Sprooch gluutet hett. So chunnt i hethitische Teggscht s Sumerogramm MUŠ »Schlange« vor, di hethitische Luutig vo dem Wort isch nöd bikannt. Grad d Zaale sind i de Regle mit Sumerogramm gschribe wore und me chennt drumm nume wenigi hethitische Zaalwörter.

Hüüffig werd as Sumerogramm d Wordendig vo de Ziilsprooch aaghängt. 

## Lueg no
* Determinativ
* Glossekail

## Literatur
* Rykle Borger: *Mesopotamisches Zeichenlexikon* (= *Alter Orient und Altes Testament (AOAT).* Bd 305). Ugarit-Verlag, Münster 2004, ISBN 3-927120-82-0.
Glossenkeil

E **Glossekail** isch i de hethitische Kailschrift e Zaiche, wo vor Wörter gsetzt werd, wo nöd hethitisch sind, da gelt aber nöd för Fremdwörter, wo is Hethitische uufgnoo wore sind. Die maiste Uusdrügg wo miteme Glosskail markiert sind, sind Luwisch. 

Well s Hethitische mit de Zitt numeno e Hoof- und Literatursprooch woren isch, hend vili Schriiber s Hethitische nöd as Muettersprooch gredt. Grad luwischi Muettersprööchler hend denn mengisch e luwisches Wort in Teggscht gsetzt, da aber mitemem Glossekail markiert. Da isch vergliichbar mit em hüttige Bruuch, as mengisch imene Hoochtütsche Teggscht e Schwizertütsches Wort bruucht werd, wo den i Aafüerigszaiche stoot oder kursiv gsetzt werd.

## Lueg no
* Sumerogramm
* Determinativ

## Literatur
*R. Borger: *Assyrisch-Babylonische Zeichenliste*, Neukirchen-Vluyn, 1981.
*R. Borger: *Mesopotamisches Zeichenlexikon*, Münster, 2003.
Determinativ

E **Determinativ** isch i antike Schrifte, wie i de Keilschrifte oder Hieroglypheschrifte, e Zaiche, wo vor e Wort gsetzt werd, um azgee um was es sich handlet. S Determinativ werd nöd glese und i de Transkription höchgsetzt. S Determinativ cha vor oder nochem Wort gschribe were. So wered im Hethitische Objekt us Metall mitem Sumerogramm URUDU »Chupfer« markiert, z. B. URUDUšappikušta- »Noodle«. Da gelt o för Näme, so as mer waiiss, öbs um e Maa, e Frau, e Gotthait, e Fluss oder Stadt etc. goot. D Näme vo Mane wered i de Kailschrift nöd mit LÚ »Maa« determiniert sondern mitem Zaalzaiche »1«, wa entweder miteme höchgsetzte i oder m transkribiert werd, z. B. iAnitta oder mAnitta, Frauenäme wered mengisch entsprechend miteme höchgstellte f statt em Sumerogramm MUNUS »Frau« transkribiert, z. B. fPuduḫepa statt MUNUSPuduḫepa. Well Götternäme hüüfig vorchömed, werd s Determinativ DINGIR »Gotthait« maist abgchürzt as D oder d, z. B. DINGIRḪebat, DḪebat, oder dḪebat.

I de Luwische Hieroglypheschrift gitts nöd vill Determinativ. Die wered mit latiinische Wort transkribiert (z. B. URBS »Stadt« för Städt und Ortschafte, FLUMEN »Fluss« för Gwässer oder DEUS »Gott« för Gotthaite), wobi immer di männlichi Form brucht werd, z. B. KarkamisURBS  oder DEUSKubaba.

## Lueg no
* Sumerogramm
* Glossekail
Hyagnis

De **Hyagnis** () isch i de griechische Mythologii e Phryger us de Stadt Kelainai. Er hett d Doppelflöte (Aulos) erfunde und von em stammt di phrygischi Tonart. Er hett zo Eere vo de Kybele, vom Dionysos und vom Pan Lieder gspillt.  Die musikalische Ernoierige wered maist aber em Marsyas zuegschribe, wo mengisch as sii Soo gelt.

## Literatur
*
Marsyas

De **Marsyas** ()  isch i de griechische Mythologii e Satyr, wo d Doppelflööte Aulos erfunde hett. Er isch de Flussgott vom Marsyas, emene Nebefluss vom Mäander, wo sini Quele bi de antike Stadt Kelainai hett, wo de Marsyas as Schutzgott vereert woren isch. As sin Vatter werd entweder de Hyagnis, de Oiagros oder de Olympus aaggee, de letscht isch aber noch anderne e Schüeller vonem gsii.

Nocheme Mythos, wo im 5. Jh. v.&nbsp;Chr. uufchoo isch, hett d Göttin Athene d Doppelflööte erfunde, die aber eweggrüert, wo si gmerkt hett, as bim Spile vo de Flööte s Gsicht verzerrt weri. De Marsyas hett die Flöte gfunde und uufglese und isch wege dem vo de Athene ghaue wore. Doch hett er sich nöd iischüchtere loo und mit de Flööte Lieder för d Göttin Kybele gspillt.  Er isch denn zimmli stolz wore und hett de Apollon uufgforderet, sich mit em ufe Musigwettchampf iizloo. Di beede hend mitenand Musig gmacht, wo de Apollon afange hett Akkörd spile, het de Marsyas aber Müe öberchoo. De Apollen hett sini Kithara zo alem ane ono umdrület und witter gspillt, wa mit de Flööte nöd goot und de Marsyas hett dromm verloore. De Apollon hett en as Strooff för sini Hybris churzerhand anen Bomm gchnüpft und gschunde. Nochem Ovid isch denn de Fluss us de Trääne vo de Satyre und Nymphe entstande, wo dem grausame Akt zuegluegt hend.

S Mootiiv vo de Schindig vom Marsyas isch i de antike Chunst hüüffig dargstellt wore.

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1. S. 327f.
*
Oiagros

De **Oiagros** ()  isch i de griechische Mythologii e thrakische König. Er isch de Soo vom Pieros und hett mit de Muse Kalliope di grüemte mythische Sänger Orpheus und Linos zügt. Au de Marsyas söll nochere Version e Soo vonem sii.

## Literatur
* 
* 
*
Jaleo

**Jaleo** () isch im Flamenco e Zueruef om d Musiker und d Tänzer aazfüüre. Bi de traditionelle Flamencoaläss gits Jaleadores, wo mit Chlatsche (*palmas*), Fingerschnalze (*pitos*) und Zuerüef (*jaleos*) d Musig und de Tanz rhythmisch understützed. Bikannti Zuerüef sind:
* ¡olé!, ¡olé ya!, ¡ále! »bravo!«
* ¡ay! »ach!«
* ¡guapo! »Höbsche!«, ¡guapa! »Höbschi!«
* ¡eso es!, uf andalusisch: ¡Ezo é! »so isches!«
* ¡vamo ya! »witter so!«
* ¡asi se toca / canta / baila! »Ase spillt / singt / tanzt mer!«

## Lueg au
* Jaleo (Tanz)
Talos

De **Talos** ( isch i de griechische Mythologii e Riis us Bronze, wo d Insle Kreta biwacht hett. D Saage öber en sind nöd aihaitlich.

De Talos isch e Riis us Bronze gsii und hett nume ai Oodere mit Götterbluet, em Ichor, ghaa, wo vom Hals bis zo de Chnöchel ggangen isch. Dai bi de Ferse isch die Oodere miteme Nagel verschloose wore. Er isch vom Zeus a de Europa gschenkt wore, demit er si bschütze tüeg. Nochere andere Version hett de Götterschmiid Hephaistos en em Minos gschenkt.

De Talos isch draimool im Tag um Kreta ume gwanderet und hett findlichi Schiff mit Staiwörff vertribe. Wo d Argonaute uf Kreta hend wöle lande, het er si am Lande ghindered, doch d Medeia hetten mit Magie waansinig gmacht und er isch mitem Chnöchel anen Fels stupft, debii isch de Nagel uusgrisse und de Ichor uusgloffe, oder d Medea selber het de Nagel usegrisse. Noch anderne söll de Argonaut Poias en miteme Pfillschuss in Chnöchel tött haa.

De Pausanias het gschribe, indem er de Kinaithion zitiert, ass de Talon e Soo vom Kres sai und de Vatter vom Hephaistos, wo de Vatter vom Rhadmanthys sai. Die Genealogii isch e Wortspill zwösched em Schmiidgott Hephaistos und em Ortsname Phaistos, wo de Talos noch Uuswiis vo Münze woll vereert woren isch. Au isch de Rhadamanthys, normalerwiis de Brüeder vom Minos, nochem Mythos König vo Phaistos gsii. Antiki Münze us Phaistos zaiget nämmli e blutte Maa mit Flögel, wo Stai i de Füüst hett und de Inschrift ΤΑΛΩΝ.

## Quelle
* Apollodor: *Bibliotheke* 1.140f.
* Apollonios vo Rhodos: *Argonautika* 4.1639-1693
* Pausanias: *Raise z Griecheland* 8.53.5

## Literatur
* Costis Davaras: *Guide to Cretan Antiquities*. ISBN 0-8155-5044-8. S. 314, Stichwort Talos.
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der Antike* Philipp Reclam jun. Stuttgart (1991), 5. Uuflaag. Lemma: *Talos*, S. 491.
Melegnano

**Melegnano** (früener **Marignano**) isch e Stadt im Areal vo dr italiänische Metropole Mailand.

## Geografy
S Biet vo Melegnano ghört zu dr Region Lombardei. D Flechi vo dr Stadt isch 4 Kwadratkilometer gross.

## Gschicht
Am 13. und 14. Septämber ane 1515 het i dr Umgäbig vom Dorf d Schlacht vo Marignano zwüschen em Uszug vo dr Schwiizer Eidgnosseschaft und dr Armee vom französische König stattgfunde. Im Wyler Mezzano stoot s Beihuus *Ossario Santa Maria della Neve* mit de Gebei vo de Soldate, wo i dr Schlacht ums Läbe cho sind.

Ossario Mezzano1.jpg|s Beihuus vo Mezzano


## Weblink

## Fuessnoote
Suhr AG

**Suur** (offiziell: **Suhr**) isch e Gmeind im Bezirk Aarau vom Kanton Aargau.

## Geografy
Das Dorf lyt i dr Ebeni vom undere Suuretaal a der Suure. Es ghört hüt zum grössere Sidligsruum vo dr Stadt Aarau.

Im Weschte goot dr Gmeindbann bis ufe Hügel vom Suurechopf.

D Nochbergmeinde vo Suur sind Aarau, Buchs, Robischwil, Hunzeschwil, Gräniche, Oberänpfälde und Underänpfälde.

## Gschicht
Der Ortsname isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1045 s erschte Mol erwäänt, wo drin dr Grundpsitz vom Stift Möischter ufgfüert isch.

Z Suur isch im Middelalter d Muetterchile vo Aarau gsi. Im Joor 1495 isch die neui Chile vo Suur am Hoger überem Dorf ygweit worde. Hüt isch das die refermierti Chile.

Ane 1810 sind d Dörfer Buchs und Roor vo dr alte Gmeind Suur abtrennt und eigeni Gmeinde worde. Roor isch hüt en Stadtdeil vo Aarau.

## Wirtschaft
Suur lyt a dr Autobaan A 1 (aber oni diräkte Autobaanaschluss) und het en Baanhof vo dr SBB-Linie vo Länzbrg uf Zofige und vo der Wynetaalbaan.

I dr Nöchi vom Baanhof isch s Haupthuus vom Möbel Pfister und e Molkerei vo dr Emmi; die isch früener di Aargaueschi Zentralmolkerei AZM gsi.

## Sport
Uf em Gmeindpiet vo Suur isch im Brügglifäld dr alt Tschuttplatz vom FC Aarau.

## Literatur
* 
* Max Byland: *Alt-Buchs. Bilder aus der Dorfgeschichte, mit besonderer Berücksichtigung der Trennung von Suhr.* Aarau, 1960.
* Georg Mayer, Markus Widmer-Dean: *Kirchengeschichte Suhr.* Suhr 2005.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Suhr

## Fuessnoote
Fahrwangen

**Faarwange** (amtlich *Fahrwangen*) isch e Gmeind vom Bezirk Lenzburg im Kanton Aargau.

## Geografy
D Gmeind Faarwange lyt im Seetal uf der Oschtsyte vom Hallwilersee, ganz im Süde vom Bezirk. Der Bärghang goot do süferli zum Lindebärg ufe. S Dorf Faarwange und s Nochberdorf Mäischterschwande sind zu nere gmäinsame Siidlig zämegwachse.

Die andere Nochbergmeinde sind Sarmeschtrf, Bettwiu, Aesch und Schongi.

## Gschicht
Faarwange isch inere Kwelle us em Joor 831 s erschte Mol erwäänt i dr Schrybwys *Farnowanch*. Das bedütet im Althochdüütsche *dr Bärghang mi Farn*.

Im Gmeindbann het me es Greberfäld vo de alemannische Bewooner vo dr Gägend gfunde.

## Kultur
Me säit, d Froue vom Dorf Faarwange, wo dozmol im refermierte Gebiet vo Bärn gsi isch, heiged ane 1712 bim Zwöite Villmärgerchrieg katholeschi Druppe bi irem Dorf verjagt. Derno heig Bärn de Faarwangerinne zum Dank erloubt, einisch im Joor e Dag lang s Regimänt zfüere. Vo däm chunt der «Mäitlisunndig», wo immer am zwäite Sunndig im Jänner gfyret wird. D Froue ziend mit Netz dur d Dorfgasse und verlanget vo de Manne, wo si chönd foo, en Tribut.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Faarwange
* 

## Fuessnoote
Phaistos

**Phaistos** (, ) isch en antiki Stadt uf de Insle Kreta gsii. Bikannt isch de Ort wegem minoische Palast, wo do usgrabe woren isch und o dör de Diskos vo Phaistos, e rundi Toonschibe mitere Hieroglypheinschrift, wo bis hüt nonöd entzifferet isch, abgsie vo villne struube Pseudoentzifferige. Möglicherwiis isch de Name vom Ort as *b3-jj-š3-tj* i de Ägäische Ortsnameliste vom ägyptische Pharao Amenophis III. erwähnt.

## Bronzezitt
Di fruchtbaari Messara-Ebni isch scho i de Jungstaizitt biwonnt gsii. Um 1900 v.&nbsp;Chr. isch bi Phaistos e minoische Palast baut wore, wo s Herrschaftszentrum vomene Herrscher gsii isch, wo mindestens öber d Messaraebni gherrscht hett.  Im 17. Jh. v.&nbsp;Chr. isch de Palast dör e starchs Erdbebe zerstört wore. De Noibau isch aber nie fertig wore, dodeöfr isch z Hagia Triada, wo echli nööcher zom Meer hii glegen isch, e zwaite Palast entstande. Nochdem im 15. Jh. v.&nbsp;Chr. mykenischi Grieche Kreta underworffe hend, isch ganz Kreta vo Knossos us biherrscht wore. Um 1000 v. Chr. sind d Dorer uf Kreta iigwanderet und di minoischi Kultur isch denn völlig erlosche.

## Antiki
Phaistos isch aini vo de sibe kretische Stedt, wo de Homer im Schiffskatalog uuffüert und e Kontigent Schiff under de Füerig vom kretische König Idomeneus uf Troja stellt. I de früene Antiki isch Phaistos e selbständige Stadtstaat gsii, wo aigni Münze useggee hett. Die Münze sind religionshistorisch drum interessant, well sie de Riis Talos und de kretischi Gott Welchanos abbildet.  För Phaistos isch o de Kult vo de Lato Pythia bizügt und s Fest Ekdysia (Ἐκδύσια "Uuszüche"), wo mit de Saag vom Leukippos vebrunden isch.

Abem 3. Joorhundert v. Chr. isch Phaistos abhängig vom mächtige Stadtstaat Gortyn wore, wo witter obe im Flusstal glegen isch. I de Röömerzitt isch Phaistos e bidüttigsloose Ort gsii.

## Literatur
* 
* 
*
Gansingen

**Gansinge** (elter **Gausige**, amtlich *Gansingen*) isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau. 

## Geografy
Gansinge lyt im Fricktal und im Jura. Im Gmeindbann, wo am Bürerbach isch, hets es baar einzelni Sidlige, bsunders d Wyler Büüre und Galte. Im Süde goot der Wääg, wo vom Rhy chunt, über de Bürersteig, wo südlech vom Bürerhorn lyt, is Aaretaal uf Brugg. Dr Gmeindbann isch e Deil vom Jurapark Aargau. Uf ere Jurahöchi stoot bim Cheisacherhof dr Cheisacherdurm, wo als nöje Ussichtsdurm im Joor 2010 bout worden isch. Me gseet vom Durm us bis zu de Alpe, an Schwarzwald und zu de Vogeese.

## Gschicht
S Dorf isch ane 1240 s erscht Mool gnännt worde.

## Kultur
E Dorftradition isch de «Pfeischtsprüzlig» mit sim Blättergwand. Er het es Füdle, s esch e Schand. 

S Dorf sälber esch dur velli Verein prägt. Gansinge het en eigne Musigverein, Turnverein, Theaterverein, JuBla, Jugendgroppe, Discoverein, Chilechor, Landfraue, Samariter und es Jugendspel.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Gausige
* 

## Fuessnoote
Herznach

**Herznach** isch es Dorf im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau. D ehmoligi Gmeind Herznach het uf de 1. Jänner 2023 mir de Gmeind Üeke zu de neue Gmeind Herznach-Üeke fusioniert.

## Geografy
S Dorf lyt i dr Region Fricktal im Aargauer Deil vom Jura. S Dorf isch a dr Strooss uf e Bärgübergang vo dr Staffelegg und zmitzt im Jurapark Aargau. Dur s dorf flüsst dr Staffeleggbach, und i dä ine mündet vo Oschte bi Underherznach dr Startlebach.

## Gschicht
S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1097 s erschte Mol erwäänt. D Namensforscher erkläre zu dr Gschicht vom Name, är sig vo der früenere latyynische Form *(praedium) Artinacum* cho, was uf Dütsch bedüütet: «s Landguet vom Artinius». Das wär also e Name, wo elter isch als d Ywanderig vo de Alemanne im früeje Middelalter.

Im Joor 1207 sind Gruebe, wo me Yseärz abbout het, im Fricktaal s erschte Mol erwäänt. Löcher vo de alte Gruebe findet me im Wald a dr Strooss uf Wölflischwyl. Bis im 18. Joorhundert het me bi Herznach Yse gwunne. Vo 1937 bis 1967 isch weschtlech vom Dorf under am Hügel Halbegschneid es zimli grosses Bärgwärch agleit worde. Hüt gseet me no der Afang vom Stolle und de Silodurm. Dr Veräin «Yse und Bärgwärch» undersuecht d Aalage und macht se für Psuecher zwääg.

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Herznach

## Fuessnoote
Hallwil

**Haubu**, offiziell: **Hallwil**, isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau.

## Geografy
D Gmeind lyt im Seetaal, nid diräkt am Hallwilersee, sondern uf emene Hügel im Weschte dervo, wo e Sytemoräne vom Gletscher us dr Yschzyt isch. D Gmeindgränze lyt uf der Oschtsyte, im Taal unde, im Aabach.

D Nochbergmeinde vo Haubu sind Seen, Seenge, Bonischwiu und Döreäsch.

## Gschicht
S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1167 s erschte Mol i dr althochdüütsche Form *Hallinwilari* erwäänt.

Ane 1864 isch z Haubu di ersti Zigarrefabrigg ufggange.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Haubu
* 

## Fuessnoote
Hendschiken

**Häntschigche** (amtlich *Hendschiken*) isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bünzdaal, nur zwei Kilometer vo dr Stadt Länzbrg wägg. Ännet em Tääli vo dr Bünz lyt d Sidlig Eichhof.

D Nochbergmeinde vo Häntschigche sind Länzbrg, Otmisinge, Doddigche, Filmärge, Dintigche und Amerswyl.

## Gschicht
S Dorf isch öpe ane 1160 i de Acta Murensia vom Chloschter Muri s erschte Mol erwäänt. Dr Ortsname chunt vom althochdüütsche Name «Hanzinghofun», und er bedüütet «bi de Hööf vo de Lüüt vom Hanzo».

Am 23. Juni 1874 isch d Baanstreki vo dr Aargauische Südbaan eröffnet worde, wo vo Robischwyl is Freiamt goot. 1882 isch d Linie vo Brugg über Otmsisinge uf Häntschigche derzue cho. Hüt isch do die grossi Gexi-Verzweigig vo dr Baan. Uf dr Freiamtlinie fahre d Güetrzüüg vo Basel zum Gottert.

Uf em Büel am Lütisbuech oben stoot d Versuechsastalt für Veezucht und Dierfuetter vo dr UFA.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Häntschigche
* 

## Fuessnoote
Safenwil

**Saafewyl** (amtlich *Safenwil*) isch e Gmeind im Bezirk Zofige vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt uf emene nidrige Saddel zwüschem Bärg *Hochwacht* im Süde und em Rügge vom Ängelbärg im Norde, wo d Stroosse usem Wiggerdaal is Üerkedaal und wyter is Suuredaal drüber füere. Sid alte Zyte isch das e gueti Verbindig gsi kwer dur s Schwiizer Middelland. Scho d Römer hend dä Wääg bruucht vom grosse Landguet, wo me z Zofige gfunde het, uf Vindonissa abe; do isch den sid em Middelaltr di alti Landstrooss vo Züri uf Bärn und a Gämfersee dure ggange; i der neue Zyt isch das d Houptstrooss Nummere 1 vo dr Schwiiz, wo no hüt der steil Stutz übere Strigel muess nää; dezue ane sind im 19. Joorhundert näbm Dorf d Gleis vo der Nazionalbaan vo Winti über Länzbrg uf Zofige cho; und sid de 1960er Joore goot au no d Schwiizer Autobaan A 1 dur Saafewyl und em Mülibach noo. Grad a dr Autobaan isch s grosse Autozäntrum vo de Emil Frey AG, wo Toyota, Subaru, Jaguar, Suzuki und no anderi Automargge importiert.

## Gschicht
S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 893, eme Zeisrodel vom Fraumöischter vo Züri, s erschte Mol erwäänt. Es heisst det drin «Sabenewilare».

## Lüüt
* Karl Barth (1886–1968), Theoloog, Pfarrer z Saafewyl gsi vo 1911 bis 1921

## Weblink

*Website vo dr Gmeind Saafewyl
* 

## Fuessnoote
Kölliken

**Kölike** (amtlich *Kölliken*) isch e Gmeind im Bezirk Zofige vom Kanton Aargau.

## Geografy
D Gmeind lyt am Rand vom Suuretaal und im undere Üerketaal. Dr Kölikerbach louft durs s Dorf zu der Suure abe.

D Nochbergmeinde vo Kölike sind Oberämpfälde, Muè, Holzike, Üerke, Saafewyl und Grezzebach.

## Gschicht
Im Gmeindbiet vo Kölike het me Spuure von ere römische Töpferei gfunde, wo Ziegel für die zwänzigschti Legion vo dr römische Armee gmacht het, wo z Vindonissa stazioniert gsi isch.

S erschte Mol chunt der Dorfname in ere Kwelle us em Joor 864 vor. Er het denn «Cholinchove» ghesse.

D Houptstross vo Züri uf Bärn, d Ysebaanlinie vo Länzbrg uf Zofige und d Autobaan A 1 chöme dur Kölike.

Bi Kölike isch in dr ehemolige Tongruebe ane 1978 e Höll für spezielle Güsel ygrichtet worde, d «Sondermülldepony Kölike». Es het derby au vil gfäärlechi Sache gha, wie me spöter gmerkt het. Scho ane 1985 isch d Depony wider zuetoo worde. Vo 2006 bis 2017 isch d Grueb mit schwirige Arbete wider gläärt worde. Im 2018 isch s Dach über dr Grueb wider abbaut worde und me hät aagfange si mit Uusbruchmaterial us em Eppebärgtunnel (en Iisebahntunnel vo de SBB, wo zwüsche Olte und Aarau baut wird) wider zfülle.

## Lüüt
* Mani Matter (1936–1972), Musiker (Bürger vo Kölike)
* Otto Basler (1902–1984), Literaturkritiker, z Kölike uufgwachse
* DJ BoBo (* 1968), Musiker, z Kölike uufgwachse

## Literatur
* Markus Widmer-Dean: *Kölliken, Geschichte eines Dorfes.* Zofige 1998.
* Dominik Sauerländer: *Das «Salzmehus» in Kölliken.* Bern 2014, ISBN 978-3-03797-166-6.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Kölike
* 

## Fuessnoote
Gipf-Oberfrick

**Gipf-Oberfrick** isch e Gmeind im Bezirk Laufeburg vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Fricktal am Bruggbach, wo bi Frick id Sissle mündet. Im Taal isch undedra d Gmeind Frick und obedra Wittnau.

## Gschicht
Bis ane 1804 hend die beide Dörfer und Oberfrick no zu dr Gmeind Frick ghört und sech denn von ere trennt.

Ufem Dierstäibärg im Weschte vom Dorf lyt d Ruiine vo dr Burg Alt-Dierstäi vo de Groofe vo Hombärg-Dierstäi und noch derby uf em Hombärg d Ruiine vo dr Burg Alt-Hombärg.

Im Joor 1259 isch Gipf mid em Name «Guphfe» s erschte Mol in ere gschichtleche Kwelle erwäänt, ane 1288 s Dorf «Obiren Vrieche». Dr Name *Vrieche* wird erklärt als Form, wo vom latynische Wort «ferraricia» chöm, wo uf Dütsch Gebiet mit Yse heisst.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Gipf-Oberfrick
* 

## Fuessnoote
Staufen AG

**Staufe** (amtlich *Staufen*) isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt am undere Ändi vom Seetaal grad näbe dr Stadt Länzbrg. Es isch am Fuess vom Staufbärg, eme markante chegelfömige Bärg, wo gnau 100 Meter über d Ebeni ufstygt. D Nochbergmeinde vo Staufe sind Länzbrg, Seen, Schofise und Robischwyl.

## Gschicht
S erschte Mol isch dr Name vom Dorf ane 1036 im ene Dokumänt vom Stift Möischter erwäänt. S althochdütsche Wort «stouf» bedütet e Bächer. Me het also dr rund hööch Bärg wie so ne umgcheerte Bächer agluegt und em wege däm der Name ggä. Im Gmeindwappe chöme grad drü Bächer vor, äänlech wie bi Staufe im Brysgau.

Uf em Staufbärg isch di chlyni Staufbärgchile, wo 1420 im gotische Stil neu bout worden isch. Si het schööni farbegi Pfäischter vo dozmol, wo zu der grossartige Serie vo spootmiddelalterleche Glasmoolereie im Aargau zelle.


Staufberg_Suedostseite.jpg|s Chileli ufem Staufbärg
Staufbergkirche Glasfenster.jpg|farbegi Glaspfäischter, öpe vo 1440mit dr Läbensgschicht vom Jesusund Apostelfigure
Staufbergkirche Kanzel.jpg|d Chanzle


## Literatur
* Ernst Murbach: *Kirche auf dem Staufberg.* Basel 1975.
* Brigitte Kurmann-Schwarz: *Glasmalerei im Kanton Aargau, Bd. 1, Königsfelden, Zofingen, Staufberg.* Reinach 2002.
* Jürg Andrea Bossardt: *Die Kirche Staufberg.* Hinterkappelen 2008.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Staufe
* 

## Fuessnoote
Seengen

**Seenge** (amtlich *Seengen*) isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau.

## Geografy
S Dorf lyt im Seetal uf dr Nordsyte vom Hallwilersee, aber nid ganz am Ufer, wil s det Sumpfgebiet het, wo under Naturschutz stoot, sondern am Bärghang. Im Weschte goot d Gmeindgränze bim Schloss Hallwyl übere Aabachs use.

D Nochbergmeinde vo Seenge sind Egliswil, Villmärge, Saarmeschtrf, Maischterschwande, Boniswil, Haubu und Seen.

## Gschicht
S Dorf isch als *Seynga* ane 893 imene Rodel vom Fraumöischter z Züri s erschte Mol erwäänt. Im 12. Joorhundert isch noch am See dr starch Wohndurm bout worde, wo spöter drumume s Schloss Hallwyl mid emene Wassergrabe am Aabach entstanden isch.


File:Schloss Hallwyl 02.jpg|s Schloss Hallwyl
File:Schloss Hallwyl 01.jpg|s Schloss Hallwyl


## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Seenge
* 

## Fuessnoote
LÜK

S **LÜK** isch es Lärnspiil für de Chindergarte, d Primarschuel und d Sekundarschuel wo s Chind grad sälber cha gse, öpps richtig gschaffed hät. De Name LÜK isch en Abchürzig für *lärne, üebe, kontroliere*.

## Gschicht

S LÜK isch 1967 vom Häinz Vogel (1919-1980) us Wilhelmshave erfunde worde. Scho im erschte Jaar sind öppe 15 000 LÜK-Chäschte verchauft worde - im erste Jaar häts LÜK no LÜKO ghäisee (lärne, üebe, kontroliere, ortne). Scho im 1968i isch de *Häinz Vogel Verlag* vom Weschtermaa überna worde, aber no mängs Jaar under dem Name wiiter gfüert worde.

Vo alem Aafang a händ Lehrmittelverläg i anderne Länder chöne Lizänze ha und äigeti Ufgabe-Büechli usegee. Det ghäisst s LÜK dänn mäischtens andersch. Hüt gits s LÜK i 18 verschidnige Sprache und i 35 Länder:
* Australie: *Tutor Systems* (au Neuseeland, Malaysia)
* Frankrich: *Veritech*
* Japan
* Kanada: *Veritech*
* Schwede: *LYCK*
* Schwiiz: *LÜK* (früener: Dr. Ch. Stampfli, Gümlige; hüt diräkt vom Weschtermaa)
* Türgei: *YUP* (“Yap-Uygula-Pekiştir” = mache-awände-verstärche)
* Venezuela: *ARCO*

## Wie mer s brucht und wo

Zum mit em LÜK z spile oder z lärne, bruuchts zwe Sache: en LÜK-Chaschte ("es LÜK") und es Büechli mit de Ufgabe dine. Es normals (grosses) LÜK hät 24 Plättli dine, es (chlises) Mini-LÜK nume 12. Die Plättli sind numeriert vo 1-12 oder vo 1-24. Uf de Hindersiite händs Farb druf. Für di erschti Ufgab us em Büechli nimmts s Chind s erschti Plättli (das mit de Nummere 1), suecht d Lösig im Büechli und läit s Plättli im Chaste uf die Nummere, won im Büechli näbed de Lösig staat.

Wän ali Ufgabe glöst sind, chas de Chaschte zueklappe, s LÜK umtrüle und wider ufklappe. Jetzt gseets es Müschterli. Wän s Müschterli regelmässig isch, häds ales richtig gmacht. Isch öppis gspässig, chas die Plättli wo falsch ligged use ne und die Ufgabe nomal löse. Eso chönd Chind di häi oder i de Schuel ganz eläige schaffe.

Es git en Huffe Büechli für de Chindergarte (Mini-LÜK) und di erschte Schueljar (Mini-LÜK bis öppe i di 2. Klass, LÜK ab de 1. Klass), aber au für d Sekundarschuel (LÜK). En tüüsche Verlag git au Büechli für d Latinstunde am Gymnasium use, und LÜK sind ascho ame biochemische Institut von ere Univärsität prucht worde.

## Literatur
* Blumtritt, Ralf: Testbeispiel: Lernen mit LÜK. In: Schulpraxis 12/1992, p. 26.
* Fritz, Jürgen: Das LÜK-System. In: Lehrmittel aktuell 15/1989, p. 32-33.
* Janet M. Carrington: «The games biochemist play», Biochemical Education, vol. 6, no 4/1978, p. 80–81 (ISSN 1879-1468)
* Poulin, Monique: Véri/Tech, c’est véritablement bien. Lurelu, 73/1985, p. 19. 
* Reich, K. (Hg.): Werkstattunterricht. In: Methodenpool. In: url: http://methodenpool.uni-koeln.de
* Schatte, Stephanie: Möglichkeiten des Einsatzes von LÜK-Kästen - erprobt am Beispiel des Faches Englisch - im Zuge eines steigenden Individualisierungsanspruches von Lernen. Solingen, 2011: Landesprüfungsamt.

## Weblinks

*Offizielli LÜK-Siite

## Quälle
Schafisheim

**Schofise** (amtlich *Schafisheim*) isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau.

## Geografy
D Gmeind lyt uf der grosse Ebeni am undere Ändi vom Seetal und zwüsche de Stedt Länzbrg und Aarau. Zu dr Gmeind ghört dr Wyler Bettetaal. D Nochbergmeinde vo Schofise sind Robischwyl, Staufe, Seen, Gräniche und Hunzeschwyl.

## Gschicht
Me het z Schofise d Räschte vom ene römische Guetshof entdeckt.

S Dorf isch s erschte Mol inere gschichtleche Kwelle usem Joor 1261 i dr Form *Scafusa* erwäänt.

Im 15. Joorhundert isch s Schloss vo Schofise bout worde. Näbem Schloss het e Familie vo ehemolige Hugenotte im 18. Joorhundert die erschti Fabrigg im Dorf ygrichtet.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Schofise
* 

## Fuessnoote
Hunzenschwil

**Hunzeschwyl** (amtlich *Hunzenschwil*) isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau.

## Geografy
S dorf lyt a dr alte Houptstross Nummere 1 vo Bärn uf Züri zwüsche dr Gmeind Suur und dr Stadt Länzbrg. Bi Hunzeschwyl isch en Uffahrt uf d Autobaan 1 und zu dr Schnällstrooss T 5 uf Aarau.

D Nochbargmeinde vo Hunzeschwyl sind Robischwyl, Schofise, Gräniche und Suur.

## Gschicht
Z Hunzeschwyl hend d Archäolooge e sehr e grossi Ziegelei vo de Römer gfunde. Do met me im 1. Joorhundert praktisch im industrielle Styl Ziegel für s Legionslager vo Vindonissa gmacht.

S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1101 s erschte Mol erwäänt. Es heisst do drin *Hintziswil*.

## Wirtschaft
Z Hunzeschwyl hets Industrykwartier mit grosse Aalage vo Transportfirmene und vo anderne Gwärb. 

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Hunzeschwyl
* 

## Fuessnoote