open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Macedonia (Provinz)

**Macedonia** (latiinisch) isch e Browinz vom Römische Riich gsi.

## Gschicht
S Köönigriich Makedonie het drei Chrieg gege Rom gfüert und isch noch jeedem Chrieg e chli chliiner worde. 168 v. d. Z. het Rom noch dr Schlacht vo Pydna im makedonische Köönigdum en Ändi gmacht und s Land in vier sälbstständigi Gebiet (*Amfipolis*, *Thessalonike*, *Pella* und *Herakleia Lynkestis*) ufdäilt. Die si vo Beamte verwaltet worde, wo jedes Joor nöi gweelt worde si und wo käi Kontakt underenander häi döfe ha.

Dr Ufstand vom Andriskos, wo sich as Soon vom letschte Köönig vo Makedonie Perseus usgee het, isch vo de Römer zämmegschlaage worde und Makedonie het si Sälbstständigkäit verloore. 146 v. d. Z. si die makedonische Gebiet dur e Quintus Caecilius Metellus Macedonicus zämme mit Epirus und Däil vo Illyrie die römischi Browinz Macedonia worde Dr erst Prokonsul vo dr nöije Browinz isch dr Gnaeus Egnatius gsi. Noch dr Zerstöörig vo Korinth 146 v. d. Z. isch ganz Griecheland zur Browinz worde.

D Browinz Macedonia isch im Jahr 27 v. d. Z. ufdäilt worde. Dr Peloponnes, Attika und Däil vo Epirus si die senatorischi Browinz Achaea mit dr Hauptstadt Korinth worde.

Mit dr Riichsreform vom Diokletian isch d *Dioecesis Macedoniae* entstande, wo under anderem die nöi gründete Browinze *Macedonia Prima* und *Macedonia Salutaris* umfasst het.

Bi dr Riichsdäilig im Joor 395 si Makedonie, Thrakie, Achaea und Epirus an s Oströmische Riich gfalle, wo kulturell und sproochlig griechisch brägt gsi isch.

## Litratuur
* Tilmann Bechert: *Die Provinzen des römischen Reiches. Einführung und Überblick.* von Zabern, Mainz 1999, ISBN 3-8053-2399-9, S&nbsp;73-76

## Weblingg
Hadrian

**Hadrian** isch e männlige Vorname.

## Härkumft und Bedütig

Hadrian chunnt vom lat. *Hadrianus* und bedütet *Maa us dr Haafestadt [[Adria (Venetien)|Adria]]*. Dr Binaame vom Kaiser Publius Aelius Hadrianus (1./2. Joorhundert) goot noch dr antike Dradizion uf dr Härkumftsort vo sine Eltere zrugg: Hadria, hüte Atri, Browinz Teramo.

## Naamensdaag
Naamensdääg si dr 9. Januar und dr 8. Septämber.

## Wariante
* Männlig: Adriaan, Adriaen, Adrian, Adrianus, Adrián, Adriano, Adrien, Andrigan
* Wiiblig: Adriane, Adriana, Adrienne

## Bekannti Lüt, wo eso ghäisse häi

* Hadrian (76–138), e römische Kaiser
* Hadrian vo Canterbury († 710), e britische Häiliger
* Hadrian Daude (1704–1755), e dütsche Jesuit, Theolog und Historiker
* Hadrian Diel (1756–1839), e dütsche Arzt und Gründer vo dr Pomologii
* Hadrian Maria Netto (1885–1948), e dütsche Schauspiiler

### Bäpst
* Hadrian I. (Bapst 772–795)
* Hadrian II. (Bapst 867–872)
* Hadrian III. (Bapst 884–885)
* Hadrian IV. (Bapst 1154–1159)
* Hadrian V. (Bapst 1276)
* Hadrian VI. (Bapst 1522–1523)
Achaea

**Achaea** isch e Browinz vom Römische Riich gsi.
D Region isch 146 v. d. Z. vo de Römer eroberet worde und het zerst zur Browinz Macedonia ghöört. 
Under em Augustus isch Achaea in dr Senatssitzig vom 13. Januar 27 v. d. Z. as äigeständigi senatorischi Browinz iigrichdet worde.
Achaea het braktisch s ganze griechische Kärnland mit eme groosse Däil vo de Insle umfasst:
* Mittelgriecheland 
* Euböa
* Peloponnes
* Epirus 
* Akarnie
* Die Ionische Insle
* Ätolie
* Thessalie
* D Sporade
* D Kzklade ooni Astypalea und Amorgos

D Browinz isch vom ene proconsul pro praetore verwaltet worde, wo si Sitz in dr *Colonia Laus Iulia Corinthus* gha het, wo die römischi Kolonii gsi isch, wo am Blatz vom zerstöörte Korinth gründet worde isch.
15 n.&nbsp;d. Z. isch Achaea under em Kaiser Tiberius e kaiserligi Browinz worde, bis dr Kaiser Claudius si im Joor 44 wider under d Kontrolle vom Senat gstellt het.
Under em Antoninus Pius si Thessalie und Phthiotis wider zur Browinz Macedonia choo.
Bi dr Dioklezianische Riichsreform si d Kyklade usser Skyros, Lemnos und Imbros Däil vo dr nöie *provincia insularum* worde.

Sit 395 het Achaea as Däil vom oströmische Riich gulte. S Gebiet vom byzantinische Thema Hellas isch bis uf e Westdäil idäntisch mit däm vo Achaea gsi. 

## Litratuur
* Tilmann Bechert: *Die Provinzen des Römischen Reiches. Einführung und Überblick.* von Zabern, Mainz 1999, ISBN 3-8053-2399-9, S. 77–81
* 

## Fuessnoote
York University

D' **Universitet vo York** (**York University**) isch e Universitet z Toronto, Ontario, Kanada. Vu dr Studäntezahle här isch si di drittgrescht Universitet im Land. Si isch 1959 gründet worde. 

Im Joor 2014 het si rund 7000 Mitarbaiter, 48.000 Studänte un 4800 Poschtgraduierti.

## Fakultete
D Universitet het elf Fakultete: 
* Fakultet fir Chunscht
* Fakultet fir Natur- un Ingenieurwisseschafte
* „Atkinson Faculty of Liberal and Professional Studies“
* Fakultet fir Pedagogik
* Fakultet fir Umwälttächnik
* Fakultet fir Chunschtwisseschaft
* Glendon (zweete Campus mit verschidene Studiegäng)
* „Faculty of Graduate Studies“ (Fakultet fir alli Master-Studänte)
* Fakultet fir Medizin
* „Osgoode Hall Law School“ (Jura)
* „Schulich School of Business“ (Wirtschaftswisseschafte)

## Weblink

* York University
* Osgoode Hall Law School
* Department of Political Science at York University
* York Political Economy
* School of Women's Studies
* Faculty of Fine Arts
* Faculty of Education (Toronto School of Liberal Education)
* Atkinson Faculty of Liberal and Professional Studies
* Schulich School of Business
St. Galler Pilznamen

StG: Stadt Sanggale
UT: Undertoggeborg
NT: Noitoggeborg
OT: Obertoggeborg
W: Weerdeberg
S: Sargaas

## Literatur
* B. Wartmann: *Beiträge zur St. Gallischen Volksbotanik*; St.Gallen 1874 (https://archive.org/details/beitrgezurstga00wart)
Schwarzwasserstelz (Insel)

D **Insle Schwarzwasserstelz** ligt im Hochrhii in de Nöchi vo Chaiserstuehl. Si ghört hüt zum Gmeinsbann vo Fisibach. Uf dere Insle, wo früehner grösser isch gsi, hets im Mittelalter d Wasserburg Schwarzwasserstelz geh, wo ab de Mitti vom 19. Johrhundert unbewohnt gsi und dann zerfalle isch. D Insle mit de Burg isch dann vo de Nordoschtbahn kauft worde und im 1875 abtrait. Im Johr 1938 het d Schwiizer Armee uf de Rescht vo de Insle en Bunker bauet, wo bis hüt erhalte-n-isch und inzwische im Privatbsitz vo ere Stiftig isch.

## Weblink
Heuwaageplatz

D **Haiwoog** isch e Blatz im Birsigdaal in dr Schwizer Stadt Baasel.  Dr Birsig isch sit langem iidoolt und e groosse Däil vom Verkeer dört goot hützudags über e Wiaduggt über em Blatz.
## Dr Naame

D Haiwoog het iire Naame von ere groosse Stroossewoog bechoo, wo 1901 vom Barfi dört uf e Blatz verläit worde isch und wo d Rossfuerwärk häi müesse druf uufe faare zum sä z wääge. Näbe dr Woog isch s Haiwooghyysli gstande und 1959, wo s d Woog scho lang nüme gee het, isch s abbroche worde, wil s zwar «gschmaggvoll sig, aber überflüssig».

## Gschicht
Drad dusse vor dr Stadtmuure  bim Stäinedoor, wo hüte dr Parkblatz vom Baasler Zolli isch, hets en offnigs Gländ ghaa, wo in dr Nöizit Hiirichdige stattgfunde häi und denn Kopfabheini ghäisse het, die letschti z Baasel überhaupt isch dört am 4. August 1819 usgfüert worde. Bis zum 16. Juni 1861 isch säll Areal e milidäärische Exerzierblatz gsi.  Denn het mä e Durnblatz iigrichdet für e Durnveräin.

Wo mä 1866 s Stäinedoor und d Stadtmuure abbroche het und dr Stadtgraabe ufgfüllt het, isch uf em Blatz, wo dört entstande isch, bis 1885 e Söimäärt gsi.

Bis dass mä im Joor 1900 e Dramlinie über d Haiwoog zum Morgartering baut het, isch d Ändhaltstell vo dr Birsigdaallinie, em Läimedaaler, no in dr Stäinedoorstrooss gsi, und denn isch si uf d Haiwoog khoo mit eme Stazioonsgeböid und e Joor druf ere Güeterremiise.

Dr underi Lauf vom Birsig isch bis 1900 ganz iidoolt gsi und 1953 isch dr Bach vo dr Haiwoog bachab au under dr Ärde verschwunde.

Vo 1966 bis 1970 isch s Wiaduggt as Däil vom «City-Ring» für e Stroosseverkeer baut worde und 2009/2010 isch s renowiert worde.

## Dramlinie
Über e Blatz gönge e baar Dramlinie: S Säggsi-Dram verbindet dr Barfi mit dr Holbäistrooss, s Zääni und s Sibzääni dr Zolli mit em Barfi, und s Sächzääni und s E11 gönge vom Barfi zur Määrthalle.

## Kwelle
* Haltestelle: Heuwaage uf www.tram-basel.ch
## Fuessnoote
Ilanz/Glion

**Ilanz/Glion** isch e politischi Gmaind i da Region Surselva im Bündnerland.

## Geografii
S Gebiet vo Ilanz/Glion liit uf beide Syte vom Vorderrhii und goot vom Planggehorn im Süüde, usgangs vom Valsertaal, bis zur Gränze zum Kanton Glarus im Norde. De högschti Punkt vo de Gmaind isch de Bündner Vorab, uf  obe.

Bi Luven isch bis 2018 die hööchschti Danne vo der Schwiiz gstande: d «La Panera».

## Gschicht
Di hütig Gmaind mit em dütsche und rätoromanische Doppelname Ilanz/Glion isch per 1. Januar 2014 us de ehemolige Gmainde Castrisch, Duvin, Ilanz (rätoromanisch: *Glion*), Ladir, Luven, Pitasch, Riein, Ruschein, Schnaus, Sevgein, Pigniu, Rueun und Siat entstande.

De Ort Ilanz isch es historisches Städtli, hät sit 1289 s Stadträcht und gilt als «erschti Stadt am Rhii».

## Weblink

* Website vo de Gmaind Ilanz/Glion
* 

## Fuessnoote
Neuplatonismus

Dr **Nöiplatonismus** isch e modärni Bezäichnig für die jüngsti Schuelrichdig im antike Platonismus, wo äini vo de bedütendste Strömige in dr griechische Filosofii gsi isch. Dr Nöiplatonismus isch im 3. Joorhundert us em Middelplatonismus entstande. Vo Rom us, wo dr Filosoof Plotin († 270) e nöiplatonischi Filosoofeschuel gründet het, het sich die nöiplatonischi Beweegig über s Römische Riich usbräitet. Wäärend dr ganze Spootantike isch dr Nöiplatonismus die äinzigi Wariante vom Platonismus gsi und het bis ins früeje 7. Joorhundert s ganze filosofische Dängge in dere Epoche dominiert. Die andere dradizionsriiche Schuele vo dr antike Filosofii häi kuum no namhafti Verdräter ghaa.

As die letschte Representante vo dr griechische Filosofii häi sich d Nöiplatoniker mit em Christedum usenandergsetzt, wo sich immer witer usbräitet het und schliesslig zur römische Staatsreligion erhoobe worde isch. Mänggi von ene si stark mit dr alte griechische Religion verbunde gsi und iiri Opposizioon zum herrschende Christedum isch unversöönlig gsi, anderi aber häi sich mit dr Situazioon arrangschiert und e Däil von ene si sälber Christe gsi. Die religiöse Kontrovärse vo dr Spootantike si däilwiis mit filosofische Argumänt usdräit worde. D Chilleväter as Wortfüerer vo de Christe häi sich drbii nit uf Polemik gege d „Häide“ beschränggt, sondern häi au vil us em Gedankeguet vo de Nöiplatoniker übernoo und für iiri Zwäck usgnützt.
## D Leer
Wie alli Platoniker häi sich au d Nöiplatoniker uf d Leere vom Platon berüeft, häi sä aber zum Däil nöi usgläit. Für e Nöiplatonismus isch s charakteristisch, ass er brobiert het im Platon si Filosofii as umfassends metafüüsischs Süsteem z interpretiere. Die spoote Nöiplatoniker häi s platonische Süsteem, wo ursprünglig relativ äifach gsi isch, zum ene Modäll vo dr gäistige und dr sinnlig woornäämbare Wält usbaut, wo immer komplexer worde isch. Innerhalb vom Nöiplatonismus häi sich verschiideni Richdige bildet, wo s zwüschen e groossi Unterschiid ghaa het.

## Litratuur
* Werner Beierwaltes: *Denken des Einen. Studien zur neuplatonischen Philosophie und ihrer Wirkungsgeschichte*. Klostermann, Frankfurt am Main 1985, ISBN 3-465-01637-8.
* Lloyd P. Gerson (Hrsg.): *The Cambridge History of Philosophy in Late Antiquity*. 2 Bände, Cambridge University Press, Cambridge 2010, ISBN 978-0-521-87642-1
* Fritz-Peter Hager: *Neuplatonismus.* In: *Theologische Realenzyklopädie.* Band 24, Berlin 1994, S. 341–363.
* Jens Halfwassen: *Plotin und der Neuplatonismus*. Beck, Münche 2004, ISBN 3-406-51117-1.
* Anthony C. Lloyd: *The Anatomy of Neoplatonism*. Clarendon Press, Oxford 1990, ISBN 0-19-824229-8.

## Weblingg
* Arthur Hilary Armstrong: ''Neo-Platonism.'' In: Philip P. Wiener (Hrsg.): *[[Dictionary of the History of Ideas]].* Bd. 3, Charles Scribner's Sons, New York 1973, ISBN 0-684-16424-8, S. 371–378
* 
* Clemens Zintzen: Die Wertung von Mystik und Magie in der neuplatonsichen Philosophie (PDF; 7,2&nbsp;MB)
* International Society for Neoplatonic Studies
Bezirk Surselva

Da **Bezirk Surselva** () isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Surselva ersetzt worda.

Da Bezirk Surselva hät sin Name vo da Gegend, wo Surselva, rätoromanisch för *ob dem Wald*, haisst. Er liit ganz im Weste vom Kanton und gränzt im Norde an Kanton Glaris, im Weste an Kanton Uri und im Süde an Kanton Tessin.

## Iitailig
Zum Bezirk Surselva händ die Krais und Gmainde khört:Stand: 1. Januar 2014




















## Fusione
* 2002: Fusion *[[Camuns]]*, *[[Surcasti]]*, *[[Tersnaus]]* und *[[Uors-Peiden]]* → Suraua

* 2009: Fusion *[[Flond]]* und *[[Surcuolm]]* → Mundaun

* 2012: Fusion *[[Schlans]]* und *[[Trun GR|Trun]]* → Trun

* 2013: Fusion *[[Valendas]]*, *[[Versam]]*, *[[Tenna GR|Tenna]]* und *[[Safien|Safie]]* →  Safietal
* 2013: Fusion *[[Cumbel]]*, *[[Degen GR|Degen]]*, *[[Lumbrein]]*, *[[Morissen]]*, *[[Suraua]]*, *[[Vignogn]]* *[[Vella GR|Vella]]* und *[[Vrin]]* → Lumnezia

* 2014: Fusion *[[Castrisch]]*, *[[Duvin]]*, *[[Ilanz GR|Ilanz]]*, *[[Ladir]]*, *[[Luven]]*, *[[Pigniu]]*, *[[Pitasch]]*, *[[Riein]]*, *[[Rueun]]*, *[[Ruschein]]*, *[[Schnaus]]*, *[[Sevgein]]* und *[[Siat]]* → Ilanz/Glion

* 2015: Fusion *[[St. Martin GR|St. Martin]]* und *[[Vals GR|Vals]]*  → Vals

## Weblink

*  (über de ehemolig Bezirk, wo 2001 im Bezirk Surselva ufgange isch)

## Fuessnoote
Heuberg (Basel)

Dr **Höibärg** isch e Strooss in dr Altstadt vo dr Schwizer Stadt Baasel und dr Naame vo dr Erheebig, wo d Strooss druf lit. Si foot bim Spaalebärg aa und verlauft öbbe parallel zum Lienertsgraabe, em alte Stadtgraabe vor dr Innere Stadtmuure.

Der Naame Höibärg erinneret draa, ass es früener dört e Hufe Schüüre und Ställ ghaa het. Au hüte het dä Däil vo dr Altstadt non e bitzeli dr Charaggter vom ene Dorf.

## Seenswürdikäite uf em Höibärg
Äins vo de schönste Rönessanshüüser z Baasel isch dr Spiesshoof an dr Nummere 5-7.
Für d Sanierig dur e Christian Lang, wo scho s Hotel Les Trois Rois saniert het,  het s 2010 vom Häimetschutz e Briis gee.

Anderi Seenswürdikäite am Höibärg si s gotische Woonhus «Zum Oobere Aarau» und s Frey-Grynaeum mit eme wunderschööne Gaardehoof in dr Nummere 33. Das isch dr Sitz vom Frey-Grynaeische Instidut vo dr Theologische Fakultäät vo dr Uni Basel, wo uf e Stifdig us em Joor 1747 zruggoot. S Instidut het e bedütendi historischi Uniwersalbibliothek vo meerere duusig Bänd vo de Aafäng vo dr Buechdruckkunst bis ins 19. Joorhundert.


Datei:Spiesshof, Basel.jpg|Dr Spiesshoof am Höibärg 5-7
Datei:Haus zum oberen Aarau (KGS 1712).JPG|S Huus zum Oobere Aarau, Höibärg 12
Datei:Basel Heuberg 33.JPG|S Frey-Grynaeum am Höibärg 33


## Fuessnoote


## Weblingg
* Hans Eppens: Erfreuliches aus dem Kanton Basel-Stadt in *Heimatschutz = Patrimoine*, Band (Jahr): 42 (1947), Heft 2
Heuberg (Begriffsklärung)

**Heuberg** cha si
* Dr Grooss Höibärg, e Hoochflechi in dr Schwäbische Alb
* E Strooss in dr Altstadt vo Baasel
Museum der Kulturen Basel

S **Museum vo de Kulture** isch e dradizionsriichs Völkerkundmuseum am Münsterblatz in Baasel. Es gältet as s grösste ethnologische Museum in dr Schwiz. Dr Kanton Basel-Stadt isch dr Drääger vom Museum, wo öbbe 300'000 Objekt und grad so vil historischi Fotene ufbewaart.

## Gschicht
1849 isch am Blatz vom Augustinerchloster uf em Baasler Münsterhügel en Universalmuseum iigrichdet worde. Si völkerkundligi Sammlig isch dur Schänkige zu äinere vo de bedütendste in Öiropa worde, wo Baasler Grossbürger aagfange häi, ethnografischi Objekt vo iire Überseeräise häizbringe. S Museum het käi koloniale oder missionarische Hindergrund. Spööter häi au Baasler Forscher mit ethnografische Inträsse zur Sammlig biidräit. 1904 het s Museum en Abdäilig für Völkerkund ufdoo. Erst 1917 isch us de völker- und volkskundlige Sammlige en äiges Museum worde, vo 1944 aa under em Naamen *Museum für Völkerkunde und Schweizerisches Museum für Volkskunde*. Im Lauf vo dr Zit het sich dr Schwerpunggt vom Museum vom Vermiddle vo «fremde Kulture» zum interkulturelle Dialog verlaageret und dorum het men em am 1. Dezämber 1996 dr nöi Naame *Museum vo de Kulture* gee.

## Usstellige
D Sammlig umfasst Objekt us Öiropa, Afrika, Asie, Nord-, Zentral- und Südamerika und Ozeanie, drunder e 16 Meter hoochs Kulthuus vo de Abelam in Papua-Neuguinea. Sit dr Umbenennig het sich s Museum dur bedütendi Sonderschaue brofiliert, drunder:
* Bhutan - Festig vo de Götter (1998)
* Baasler Fasnacht - Mensche hinder Larve (1999)
* Tibet - Buddhas, Götter, Häiligi (2001/2008)
* Bali - Insle vo de Götter (2002)
* Festig im Liecht - Die religiösi Vilfalt von ere Stadt (2005)
* Urban Islam - Zwüschem Handy und em Koran (2006)
* Rot - Wenn e Farb zur Däätere wird (2007/08)
* Raffiniert und schön - Teggstilie us Westafrika (2009/10)
* ÄigeSinn (2011/12/13)
* Chinatown (2011/12)
* Schwääbend - vo dr Liichthäit vom Stäi (2012)
* Pilgere buumt (2012/13)
* Expedizione (sit 2012)

## S Geböid
S Museum isch vo 1844 bis 1849 entstande und isch s Hauptwärk vom Melchior Berri, wo vom Schinkel sinere Bauakademii inspiriert worde isch. 

Vom Oktober 2008 und bis August 2011 isch s Museum noch Blään vom Baasler Archidekturbüro Herzog & de Meuron umbaut und erwiteret worde. Dr Iigang vom Museum befindet sich jetzn diräkt am Münsterblatz. Eso chunnt mä besser drzue und und es isch vom Naturhistorische Museum drennt. Dr Erwiterigsbau uf dr Hoofsite vo de Archidekte Vischer & Söhne vo 1917 het mä mit eme gfaltete Dachstock für Sonderusstellige erwiteret, was dr Schwizer Häimetschutz zerst bekämpft het. Dr Hoof isch abgsänggt worde und mä het so dr Iigangsberiich, wo s e Garderoobe und e Museumschop het, chönne in Chäller verlege.

## Lueg au
* Museum z Baasel

## Fuessnoote


## Weblingg
* Museum der Kulturen Basel
Martin Feigenwinter

De **Martin Feigenwinter** (* 20. März 1970 z Liestal) isch en ehemalige Schwiizer Isschnellläufer.

De Martin Fiigewinter isch z Liestal als zweite Sohn vo de Doris und vom Bruno Fiigewinter uf d Wält cho. Er hät en Lehr als Biologielaborant gmacht und hät schliesslich bi de Basler Chemii uf dem Bruef gschaffed. Wo er 25i worde isch, hät er sich für ä professionelli Isschnelllaufkarriere entschide. Er hät im 1994 bi de Olympische Spiil z Lillehammer teil gnoh und hät uf 5000 Meter dä 28. Rang beleit. Bim Weltcup z Hamar 1996 isch er im Schnellauf mit 10’000 Meter Längi Foifte worde. 1997 isch er im Weltcup-Renne z Baselga di Pinè wider mit 10'000 Meter Längi Nünt worde. S beschte Ergebnis im ene Weltcup-Renne hät er z Innsbruck gschafft. Er hät bi mene Renne mit 10'000 Meter d Bronze-Medaille gholt. Bi de Olympische Spiil 1998 z Nagano isch er im Isschnellauf mit 5000 Meter uf de 21. Rang cho.

## Werdegang
* 

## Fuessnoote
Spiesshof

Dr **Spiesshoof** isch e historischs Geböid am Höibarg 5 und 7 z Baasel.
Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo nazionali Bedütig häi.

## Gschicht
S Huus, wo im 13. Joorhundert uf däm Gländ gstande isch, het «Huss zuom Spiess» ghäisse, villicht noch em Burchard vo Spietz, wo 1294 zum Lienertsstift choo isch und dört Chällermäister und Kantor gsi isch.  1546 het dr David Joris under em Naame Johann vo Brügge s Huuf kauft. Dr Joris isch e Widerdöifer gsi und dr Aafüerer vo dr müstische Sekte vo de Davidite, wo vor dr Verfolgig uf Baasel gflüchdet isch und sich doo as Zwinglianer usgee het. Wo dr Joris drei Dääg noch sinere Frau am 28. August 1556 gstorbe isch, si die bäide in dr Lienertskiirche begraabe worde. Wo d Baasler aber denn uusegfunde häi, wär er wirklig gsi isch, häi si em posthum dr Brozäss gmacht und sini Liiche am 13. Mai 1559 usgrabt, köpft und zämme mit sine Büecher verbrennt. Mä verzelt, ass dr Joris immer no mit sim Chopf under em Arm oder vo zwäi Dogge begläitet im Huus wurd umgoo.

Dr Rönessansflüügel vom Spiesshoof goot uf e Handelsherr Balthasar Irmi zrugg, won en zwüsche 1585 bis 1590 vom berüemte Baumäister Daniel Heintz het lo baue.
Dr Barockflüügel het dr Niklaus Harscher baut, nochdäm er dr Spiesshoof 1723 für 10'500 Pfund vom Jakob Birer und däm sinere Frau Katharina Merian kauft het.
1853 het die Schwizerischi Centralbaan dr Spiesshoof kauft und wo 1902 d Iisebaan verstaatligt worde isch, isch us em e Verwaltigsgeböid vo dr SBB worde.
1946 isch dr Spiesshoof umfassend renowiert worde und vo 1986 aa het mä si Fassaade ernöijeret. 

Hüte si en Aawaltskanzlei und Woonige din.


File:Basel 2012-10-05 Batch 2 (122).JPG
File:Spiesshof.jpg|D Rönessansfassaade


## Fuessnoote
Sportmuseum Schweiz

D Stifdig **Sportmuseum Schwiz** het zum Zwäck, Kulturgüeter vom Sport z sammle und dr Sport as Däil vo dr Alldaagskultur z vermiddle. D Gschäftsstell und dr Sitz vo dr Stifdig befinde sich z Baasel. S Sportmuseum het im Septämber 2011 uf em Dreispitz bi Baasel e Laager ufdoo, wo mä cha bsueche.

S Sportmuseum isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo nazionaali Bedütig häi.
## Gschicht
D Idee vom ene Sportmuseum isch 1945 rif worde. D Regierig vo Basel-Stadt het e Startkredit für e Museum gee und s *Schwizerische Durn- und Sportmuseum (TSM)* isch gründet worde. Under de Gründigsmitgliider häi sich dr Durninspäggder *August Frei* (1874–1962) befunde, dr Welofaarer und Welohändler *Oskar Stählin* (1889–1945) und dr Zürcher Arzt *Gustav Adolf Wehrli* (1888–1949). Si häi iiri Sammlige vo Büecher, Zitschrifte, Dokumänt, historische Welo und Sportgräät as Grundstock zur Verfüegig gstellt und bald si non e baar anderi Brivatsammlige drzuechoo. D Sammlig bestoot us 150'000 Objekt und gältet hüte as en äinzigartige sportkultureller Bestand in Öiropa.
 
Sit em Oktober 2005 het s Sportmuseum Schwiz e nöis Konzept: Under em Motto „Zentral sammle – dezentral vermiddle“ veraastaltet s Sportmuseum Schwiz vili extärni Usstellige und Veraastaltige und veröffentligt Publikazione. Sit dr Eröffnig vom Begehlaager wird aber au dr "klassischi" Museumsbedriib am ene feste Ort mit ere Festusstellig wider aabote. Im Laager isch die ganzi Sammlig für Äinzelbsuecher, gfüerti Grubben oder Forschendi zuegänglig.

## Lueg au
* Baasler Museum

## Weblingg
* Sportmuseum Schweiz
* Projektwebsite www.1924.ch vom Sportmuseum Schwiz
Marc Dietrich

**Marc Dietrich** (* 1948 z Bärn), alias *Cuco*, eigentlich *Marcel Dietrich*, isch en Schwiizer Sänger. Er isch bis 1981 Mitgliid vo de Gruppe Peter, Sue & Marc gsi.

## Läbe
De Marc Dietrich hät de Peter Reber i sinere Jugend känneglernt. De Marc Dietrich isch Schlagzüger gsi und hät mit em Peter Reber zämme in enere Beatband gspilt, wo 1963 und 1964 im Bärner Mattequartier bi Tanzobige ufträtte isch. De Marc Dietrich hat im 1968 d Sue Schell am ene Fescht känne glernt und hät si spöter am Peter Reber vorgstellt. Das isch dä Aafang vom bekannte Trio *Peter, Sue & Marc* worde. Mit dem Trio isch der Marc Dietrich 1971, 1976, 1979 und 1981 für d Schwiz bim Eurovision Song Contest auftrette. 1981 hät sich die Gruppe ufglöst.

De Marc Dietrich hät nachedher äs Wiigschäft i de Berner Altstadt ufdo. Das Geschäft hät er spöter zugunste von ere Aastellig als Ligeschaftsverwalter in ere Immobiliefirma gschlosse. 2005 hät de Marc Dietrich en Herzinfarkt gha. Ebeso hät er nachträglich wiiterhi Problem mit sinere Gsundheit gha und hät einigi Mol müässe am Rücke operiert wärde. Ufgrund emene Burnout-Syndrom hät er schliesslich sini Schtäll bi de Immobiliefirma verlore. Er hät wärend siniere Arbeitslosigkeit freiwillig d Strasse vo Bärn putzt und isch für das spöter sogar vo de Stadt aagstell worde.

De Regisseur Mirco Vogelsang hät am Marc Dietrich 2012 im Musical „Alperose – Das Musical“ s Come-back ermöglicht und er hät d Rolle vom Stammtisch-Kumpel *Heiri* übercho. Sit 2014 spillt er jetzt im historische Freiliecht-Theater „1476“ dä Soldat Wilhelm.

## Nachwiis
Meta Hiltebrand

**Meta Hiltebrand** (* 8. April 1983 in Bülach) isch a Schwiizer Fernsehchöchin, Kochbuechautorin und Gaschtrounternehmerin.

## Läbe & Usbildung
Meta Hiltebrand isch z Büüli als jüngschts Chind vom ene Bsitzer vom ene Elektrogeschäft gebore worde. Sie hät no en acht Joor älteri Schwöschter und en sächs Joohr ältere Brüeder. Meta Hiltebrand hät en Kochschuel i Zürich bsuecht und hät ihri Lehr in de Reschtaurant *Rigihof* und *Bauhaus* i Zürri gmacht. Sie isch vom Lehrmeschter Fabio Coderini, wo Küchenchef im Restaurant *Rigihof* isch, und von Patrick Buser, em Küchenchef im *[[Widder Hotel]]* und vom *Château Mosimann*, usbildet worde. Spöter hät sie au für de *VIP Club Haute* und fürs *Monte Primero Münschterhof* i Zürri gchochet.

## Brufliche Karriere
Meta Hiltebrand isch bis gege Endi vom 2010 Fernsehchöchin i dr Sending *kochen.tv* vom TeleZüri gsi. Im Johr 2011 hät sie s Lokal *Meta’s Kutscherhalle* a dr Müllerstross i Zürri eröffnet. 2013 hät si als zweiti Lokalität s Restaurant *Le Chef* vom Gastrounternehmers Fred Tschanz übernoh, wo im 2012 gstorbe isch.

## Literatur
* Meta Hiltebrand: *Meta kocht.* Applaus Verlag, Zürich 2011. 978-3-03774-022-4

## Fuessnoote
Deine-Mutter-Witz

**Dini-Mueter-Witz** oder **Dini-Mueter-Sprüch** (z Dütschland au gängig in de mundartlige Wariante „Deine Mudder-“ oder „Deine Mudda-…“)  sin e Jugendkultur-Fenomen, wo uf dr ganze Wält verbräitet isch. Es handlet sich drbii um Witz, wo vilmol nume us eme äinzige Satz bestöön und wo in ere ironisch-pejorative Form verzellt wärde. Dr Witz macht d Mueter vo däm, wo zueloost, aabe, aber d Beläidigung isch eso überdriibe oder absurd, ass es scho käi Beläidigung me isch. S Fenomeen het möögligerwiis sini Wurzle in dr afroamerikanische Jugendkultur und isch für säll Miliöö scho sit de 1960er Joor bekannt.

Aber scho dr Shakespeare het im *Titus Andronicus* e *Dini Mueter Witz* gmacht:
:*Demetrius*: "Villain, what hast thou done?" ("Siidian, was häsch du gmacht?")
:*Aaron*: "That which thou canst not undo."  ("Öppis, wo du nöd chasch rückgängig mache.")
:*Chiron*: "Thou hast undone our mother."     ("Du hesch unseri Mueter unglücklig gmacht.")
:*Aaron*: "Villain, I have done thy mother."  ("Siidian, ich has mit dinere Mueter gmacht.")

## Litratuur
* Millicent R. Ayoub, Stephen A. Barnett: *Ritualized Verbal Insult in White High School Culture*. In: *The Journal of American Folklore* 78 (310), Oktober–Dezember 1965. S.&nbsp;337–344. 
* Simon J. Bronner: *A Re-Examination of Dozens among White American Adolescents*. In: *Western Folklore* 37 (2), April 1978. S.&nbsp;118–128.
* Stuart Jeffries: *The Mother of All Insults.* In: *[[The Guardian]]*, 12. Juli 2006.
* Peter Kümmel: *Deine dicke Mutter. Über die Zentralfigur der neuen deutschen Witzkultur.* In: *Die Zeit*, 13. Januar 2011.

## Weblingg
* Jugendsprache: Deine Mudder bringt Zwiebeln zum Heulen bei spiegel.de

## Fuessnoote
Stabkirche

E **Stabchile** isch e mittelalterlichi Holzchile, wo im Stabbau konstruiert isch. Hützutag gits norno drissg originali Stabchile uf de Welt, aso söttigi, wo no en original mittelalterliche Chern händ. Achtezwanzg vo dene stönd z Norwege, eini z Schwede und eini z Pole (die isch 1841 vom prüssische König vo Norwege uf Schlesie züglet worde). Si sind alli im Übergang vom 12. zum 13. Johrhundert baut worde und zwar churz nach dr Christianisierig vom Norde. Si sind hüt es Staatssymbol vo Norwege.

## Weblink
Raphael Golta

De **Raphael Golta** (* 17. November 1975) isch en Schwiizer Politiker vo de SP. Sit 2014 isch er im Stadtroot, dr Exekutive vo dr Stadt Züri.

## Läbe
Dr Raphael Golta hät zwüschet 1988 und 1994 d Kanti Hohe Promenade i Züri mit Typus B bsuecht. Er isch denn nachher vo 1995 bis 1997 a d Uni Züri und hät Wirtschatswüsseschafte studiert. Er hät dänn s Studium gwechslet und hät Publizistikwüsseschaft, Informatik und VWL witerstudiert. 2002 isch er fertig worde und het mit em Liz abgschlosse.

Nach em Studium hät er foif Johr im Institut für Publizistikwüsseschaft und Medieforschig a dr Uni Züri (IPMZ) i de Abteilig für Medieökonomii und Mediemanagement gschaffet. 2004 isch er Teilhaber und Gschäftsfüerer vo de *presstrends GmbH* worde. Vo 2009 bis 2013 isch er Account Manager bi *MCI Zürich* gsi. Sit 2012 isch er Softwareentwickler bi de *Fabware GmbH* im Technopark Züri.

## Politischi Tätigkeit
1994 isch er i de Vorstand vo dr SP Züri Sektion vom Kreis 7 gwählt und 1998 Co-Präsidänt worde. 2001 hät er de Vorstand vo de Sektion verloh. Vo 1998 bis 2004 isch er im Vorstand vo de SP Stadt Züri gsi. Im Mai 2003 isch er Kantonsrat vo Züri worde und isch dete i de Finanz- und Wirtschaftskommission tätig gsi. Sit 2010 isch er im Vorstand vo de SP vom Kanton Züri.

Sit 2014 isch er jetzt Stadtroot vo Züri.

## Weblink
* Eigeni Websyte

## Einzelnachwiis
Schweizerisches Feuerwehrmuseum

S **Schwizerische Füürweermuseum** z Basel zäigt d Gschicht vo dr Füürbekämpfig, vo dr middelalterlige Handsprützi bis zum modärne Suurstoff-Kräislaufgräät. D Exponat, wo au Duurleihgoobe vom Historische Museum Baasel drunder si, göön bis ins 13. Joorhundert zrugg.

Sit em Januar 2010 cha mä im Museum au e Bligg uf die mögligi zukümftigi Entwigglig vo dr Füürweer wärfe. Es het dört en usgleente Löschroboter, wo die Sparte iidrücklig representiert.

S Museum, wo bis 1967 «Baasler Füürweermuseum» ghäisse het, bestoot sit 1957. Es wird vo dr Baasler Bruefsfüürweer, wo die eltisti in dr Schwiz isch, im «Lützelhof» ghalte. S Museum gältet allerdings nit as staatlige Betriib und wird au in dr kantonale Verwaltig nit as äigeni Dienststell gfüert.
## Us dr Ustellig

File:Basel 2012-10-14 Batch (63).JPG
File:Basel 2012-10-14 Batch (64).JPG
File:Basel 2012-10-14 Batch (81).JPG
File:Basel 2012-10-14 Batch (20).JPG

## Lueg au
* Baasler Museum
* Dr Stadtbrand vo Baasel 1417
## Weblingg
* Offizielle Website vom Schwizerische Füürweermuseum
* Schweizerisches Feuerwehrmuseum uf Basel Tourismus
Bergen

**Bergen** chan folgendes bedüte:
* Bergen (Familienname), en Familiename

grossi Städt (über 50'000 Iiwohner):
* Bergen (Norwegen), di zwaitgröscht Stadt z Norweege
* de dütsch Name för d Stadt Mons, d Hauptstadt vo de belgische Provinz Hennegau

Städt und Gmainde z Dütschland:
* Bergen an der Dumme, e Gmeinde im Landchreis Lüchow-Dannenberg, Nidersachse
* Bergen auf Rügen, e Stadt im Landchreis Vorpommern-Rügen, Mecklenburg-Vorpommern
* Bergen (bei Kirn), e Gmeinde im Landchreis Birkenfeld, Rheinland-Pfalz
* Bergen (Chiemgau), e Gmeinde im Landchreis Traunstein, Bayern
* Bergen (Landkreis Celle), e Stadt im Landchreis Celle, Nidersachse
* Bergen (Mittelfranken), e Gmeinde im Landchreis Weißenburg-Gunzenhausen, Bayern
* Bergen (Vogtland), e Gmeinde im Vogtlandchreis, Sachse

Ort i de Niderlande:
* Bergen (Limburg), e Gmeind i de niderländische Provinz Limburg
* Bergen (Nordholland), e Gmeind i de niderländische Provinz Nordholland
* Bergen aan Zee, es Seebad i de Gmeind Bergen, Nordholland
* Bergen op Zoom, e Stadt i de niderländische Provinz Nordbrabant

Es git au Ortschafte z Nordamerika, wo Bergen haissed.

**Lueg au:**
* Berg
Gregor Allhelg

D **Gregor Allhelg** (* unbekannt; † 23. Juli 1676 z Bade) isch en elsässische Bildhauer und Architekt gsi.
 
Ursprünglich stammt er us Kienze und isch im Johr 1640 i d Schwiiz züglet. Im Johr 1657 het er s Bürgerrecht vo de Stadt Bade übercho. Er isch für sin Altarbau und sini Bildhauerei bekannt. Sini Werk stönd no hüt i vilne Schwizer Chile und Kapelle. 

## Sini Werk (Uswahl)

* 1646 *Ölberg* an de *St. Annakapelle* im Chilebezirk Bremgarte: Ä Statue mit emene Triptychon
* 1647 Altär i de Pfarrchile *St. Peter und Paul* z Stans mit Alabasterfigure us schwarzem Marmor
* 1647 Ä Taufstei i de Pfarrchile *St. Peter und Paul* z Stans
* 1673 S Spital z Bade
* Ä Statue vom Erzengel Michael vor dr Michaelskapelle z Ennetbade
* D Synesiusstatue uf em Synesiusaltar i de Stadtchile z Bremgarte

## Literatur
* Felder, Peter (1988): *Barockplastik in der Schweiz*. ISBN 3-9091-5806-4
Eile mit Weile

**Eile mit Weile** (französischi Schwiiz: *Hâte-toi lentement*, italienischi Schwiiz: *Chi va piano va sano*) isch es Brättspiil, wo vor allem i de Schwiiz bekannt isch. Dete gilt's sogar als eis vo de bekanntischte Brättspiil überhaupt. Es erinneret a s dütsche Spiil Mensch ärgere Dich nicht, wo ähnlich usgseht, aber vom Spiilbrätt her und au vo de Spiilregle andersch ufbaut isch.

Es git Spiilbrätter für bis zu vier Spiller und sogar setigi für bis zu sächs Spiller – letschteri sind aber eher seltä und mängisch findet me diä au nume uf dr Rücksyte vom Viererbrätt. Die Spiili mit Spiilbrätter uf Karton händ hützutags hüfig es Mühle-Spiil oder es Halma uf dr Rücksyte.

## Einzelnachwiis
Pharmazie-Historisches Museum der Universität Basel

S **Farmazii-Historische Museum vo dr Uniwersidäät Baasel** befindet sich im Huus zem Sässel am Dootegässli 3 in dr Schwizer Stadt Baasel und isch dr Gschicht vo dr Farmazii gwidmet.

S Museum het äini vo de grösste Sammlige, wo mit dr Gschicht vo dr Farmazii z due häi, uf dr ganze Wält. Mä findet dört Apideekerkeramik, ganzi Apidekermobiliar, e Alchemiste-Laboratorium, Mörser, Räiseapideeke, Büecher wie *Der Gart der Gesundheyt* vom Johann de Cuba (Augsburg, 1488) oder s *New Kreüterbuch* vom Leonhart Fuchs, Medikamänt vo früener und alles, was mit dr Herstellig vo Medikamänt (und au Hokuspokus, em materia medica) z due het. 

## Gschicht
S Farmazii-Historische Museum isch 1925 dur e Apideeker Josef Anton Häfliger gründet worde, wo s denn dr Uniwersidäät Baasel gschänggt het, und het Usstelligsrüüm im alte Huus *[[Haus zum Sessel|Zum vordere Sässel]]* am Dootegässli überchoo, wo emol dr Paracelsus und dr Erasmus vo Rotterdam ii- und usgange si und dr Johann Amerbach und dr Johann Froben Büecher druggt häi. Im Joor 2001 isch dr Beriich vom Iigang vom Museum umbaut worde und e historischi Apideek, s Herbarium, wird jetz as Museumskasse und Iichaufslaade brucht.
 
## Lueg au
* Baasler Museum

## Weblingg

* Pharmazie-Historisches Museum der Universität Basel
Val Müstair (Tal)

Z **Val Müstair** ( *Münstertal;*  *Val Monastero*) isch z östlichst Tal vom Kanton Graubünde und vo da Schwiz. De under Tail ghört zum Südtirol und mündet is Vinschgau.

## Geografii
D Zuafahrt is Val Müstair isch vom Engadin här über da Ofapass möglich, usser er segi wäga Lawinagfohr churzfrischtig gschlossa. Über dia Strecki fahrt ab Zernez a Postauto-Linia. Dia andera Zua- oder Wägfahrta sind vo Italia her. Tal uswärts füart d Strooss über d Landesgränza noch Glurns oder Mals in da Vinschgau aba (Südtirol). Nu im Summerhalbjohr isch d Strooss über da Umbrailpass offa, wo uf Bormio is Veltlin füart.

Z Val Müstair isch vom Ofapass bis a d Grenza zwüsched Müstair und Taufers öpa 26&nbsp;km lang, und vo döt aa bis aba uf Laatsch sinds nomol guet 7&nbsp;km. S Tal wird vom Rambach (bündnerromanisch *Il Rom*, italienisch *Rio Ram*) durflossa, wo en rächte Sitefluss vo da Etsch isch. Z ganz Tal erstreckt sich über a Flächi vo me as 20'000 ha.

## Politik
Im obere Münstertal liit d Gmaind Val Müstair mit ihrna Dörfer – im undere Tail Taufers im Münstertal und s Dorf Laatsch, wo zu Mals ghört.

## Sprooch
Obwohl z Val Müstair a Bündner Südtal isch und richtig Italia uslauft, isch es nöd italienisch-sprächend, wia z Puschlav, z Bergell oder z Misoxs, sondern ma redt romanisch. Dr Dialäkt isch a Gattig vom Vallader und haisst Jauer.

## Persönlichkaita
* Dario Cologna (* 1986), Langläufer und drüfacha Olympia-Siiger

## Literatur
* 
* Sebastian Lentz: *Agrargeographie der bündnerischen Südtäler Val Müstair und Val Poschiavo*. Mannheimer Geographische Arbeiten, Band 28, Mannheim, 1990.

## Weblink

* Website vom Val Müstair
Totengässlein

S **Dootegässli** isch e Gässli in dr Groosbaasler Altstadt. Es verbindet d Petersgass und dr Noodlebärg mit dr Stadthuusgass. 

## Dr Naame
Si hütig Naame het s Gässli offiziell erst 1861 überkhoo, aber no im spoote Middelalter häi sich d Lüt verzellt, ass es eso häissi, wil bim Ärdbeebe vo 1356 dört bsundrigs vili Lüt umkhoo sige. Dr Naame Dootegässli isch in äinere Form oder ere andere aber scho im 13. Joorhundert glöifig gsi. Dennzumol si d Lüt vom Daal unde über s Dootegässli zu Sankt Peeter in d Kiirche und häi dört au iiri Doote beärdigt, wil d Ärde bim Birsig unde für e Gottesacker vil z füecht gsi isch. Wäge dene Druurzüüg isch s Dootegässli au vil bräiter as öbbe s Imbergässli e chli witer gege Süüde.

## Bauwärk

S Huus zum Sässel lit unden am Dootegässli 1/3. 
Zerst het dr Johann Amerbach dört e Buechdruckerei iigrichdet und 1507 isch dr Johann Froben ins Huus choo und het sälber dört Büecher druckt, under anderem au d Wärk vo sim guete Fründ Erasmus vo Rotterdam. 
Hüte isch im Geböid s Farmazii-Historische Museum vo dr Uniwersidäät Baasel dehäi. S Huus und au d Sammlig stönde uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt.

Unde am Stroossenegge Dootegässli-Stadthuusgass stoot s dänggmolgschützte Stadthuus an dr Stadthuusgass 13. Das Geböid het dr Archidekt Samuel Werenfels 1773 as Bostgeböid baut. D Bost isch, wo si äidgenössisch worden isch, 1853 an d Rüüdegass züüglet. Hüte isch s Stadthuus dr Sitz vo dr Bürgergmäind.

## Weblingg

## Fuessnoote
Kreis Val Müstair

De **Chrais Val Müstair** hät bis am 31. Dezember 2015 zämme mit de Chrais Ramosch, Suot Tasna und Sur Tasna de Bezirk Inn vom Schwizer Kanton Graubünde bildet. De Sitz vom Chraisamt isch z Santa Maria im Münstertal gsi. Bis Endi vom Johr 2000 isch da Gebiet dekigsgliich gsi mit em Bezirk Val Müstair, wo uf de 1. Jänner 2001 uufglöst und in Bezirk Inn integriert worde isch. Dur d Bündner Gebietsreform sind d Chrais ufghobe und d Bezirk uf aafangs 2016 i Regione umgwandlet worde.

## Gmainde
De Chrais hät sit Aafang 2009, wo di ehemolige sächs Münstertaler Gmainde fusioniert hen, nu no ai ainzigi Gmaind gha:




### Gmaindsfusion
* 2009: *[[Tschierv]]*, *[[Fuldera]]*, *[[Lü GR|Lü]]*, *[[Valchava]]*, *[[Santa Maria Val Müstair]]* und *[[Müstair]]*  → Val Müstair

## Weblink

* 
* Website vom Münstertal (Val Müstair)
Theatrum Vitae Humanae

S **Theatrum Vitae Humanae** isch en Art Universalenzyklopedii uf Latiinisch, wo noch aristotelisch-ramistische Methode süstematisch strukturiert isch. S Wärk isch 1565 z Baasel vom Theodor Zwinger em Eltere veröffentligt worde. D Uflaage vo 1571, 1586 und 1604 si immer wider erwiteret worde.

Noch em Helmut Zedelmeier isch im Theodor Zwinger si *Theatrum vitae humanae* villicht die umfangriichsti Sammlig vo Wüsse, won en äinzelne Mensch je in dr früeje Nöizit zämmegstellt het.

## Usgoobe

* *Theatrum vitae humanae, omnium fere eorum, quae in hominem cadere possunt, bonorum atque malorum exempla historica, ethicae philosophiae praeceptis accomodata, et in XIX. libros digesta, comprehendens: ut non immerito historiae promtuarium, vitaeque humanae speculum nuncupari poßit. A Conrado Lycosthene Rubeaquense […] inchoatum […]. Cum gemino indice*. Froben, Basel 1565
* *Theatrum vitae humanae a Theodoro Zvinggero […] post primam Conr. Lycosthenis Rubeaquensis manum plus myriade Exemplorum auctum, methodice digestum, accurate recognitum. Acceßit elenchus triplex, methodice scilicet, titulorum, et exemplorum […]*. Froben, Basel 1571
* *Theatrum vitae humanae […]. Primum a Conrado Lycosthene Rubeaquense […] inchoatum: deinde Theodori Zwinggeri philosophi et medici Basiliensis studio et labore eousque deductum, ut omnium ordinum hominibus ad vitam praeclare instituendam utile et iucundum sit futurum: Hac vero editione permultis locis et exemplis auctum et locupletatum: a multis etiam haeresibus erroribus, quae pio lectori et vero catholico nauseam movere potuissent, consulto vindicatum et repurgatum. Adiecto praeterea indice locupletisißimo, cum rerum, tum nominum propriorum, eo studio arteque concinnato, ut omnia hoc opere contenta, tanquam per compendium, ordine alphabetico digesta lectori exhibeat*. Chesneau, Paris 1571
* *Theatrum humanae vitae […]. Tertiatione nouem voluminibus locupletatum, interpolatum, renouatum. Cum tergemino elencho, methodi scilicet, titulorum & exemplorum […]*. Episcopius, Basel 1586
* *Theatrum humanae vitae […]. Tertiatione novem voluminibus locupletatum, interpolatum, renovatum Jacobi Zvingeri fil. ecognitione plurium inprimis recentiorum exemplorum auctario, Titulorum et Indicum certitudine ampliatum. Cum […] quadrigemino elencho, methodi scilicet, titulorum, exemplorum, rerum et verborum*. Henripeter, Basel 1604

## Litratuur
* Helmut Zedelmaier: *Navigieren im Text-Universum. Theodor Zwingers Theatrum Vitae Humanae*. In: *[[metaphorik.de]]*. Band 14, 2008, S. 113–135 (online; PDF; 5,2&nbsp;MB)
* Carlos Gilly: *Il Theatrum humanae vitae di Theodor Zwinger: Da una 'historia naturalis' dell'uomo ad un 'Novum Organum' delle scienze. / Theodor Zwinger's Theatrum humanae vitae: From natural anthropology to a 'Novum Organum' of sciences*. In: ''Magic, alchemy and science 15th-18th centuries: the influence of Hermes Trismegistus ed. by Carlos Gilly & Cis van Heertum, Firenze 2002, Bd. I, S. 253-273 (http://www.saavedrafajardo.org/Archivos/LIBROS/Libro0818.pdf; PDF; 3,7 &nbsp;MB)

## Fuessnoote
Berg (Begriffsklärung)

**Berg** chan folgendes bedüte:
* Berg, e höcheri Erhebig im Gländ

**Berg** gits als Adelsgschlächt, Familiename oder als Name vo Ortschafte:

:z. B.
* Berg (Schussental), e Gmaind im Landchrais Ravensburg, Bade-Würtebärg, Dütschland

* Berg TG, e Gmaind im Kanton Thurgau, Schwiz
* Berg SG, e Gmaind im Kanton Sanggalle, Schwiz
* Berg am Irchel, e Gmaind im Kanton Züri, Schwiz

* Berg an der Mosel, e Gmaind i de Region Lothringe, Frankrych
* Berg-Wintringen, e Gmaind i de Region Lothringe, Frankrych
* Berg (Unterelsass), e Gmaind im Underelsass, Frankrych

**Witeri Bedütige:**
* Der Berg, en Schwizer Spiilfilm (1990)

* Berg-Etappe, en Gebirgspass im Radsport

* Hamburger Berg, e Strooss im Vergnüegigsviertel vo Hamburg

**Lueg au:**
* Bergen
Skulpturhalle Basel

D **Skulpturhalle Baasel** isch e Museum für Abgüss vo antike Plastike und Skulpture an dr Middlere Strooss 17 in dr Schwizer Stadt Baasel. Si isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo nazionaali Bedütig häi.

## D Sammlig
D Sammlig het öbbe 2000 Abgüss und isch nit nume die grössti in dr Schwiz, sondern isch äini vo de bedütendste uf dr ganze Wält. In de letschte 25 Joor het sich dr Bestand vo Abgüss verdreifacht. D Verwaltig vo dr Sammlig isch sit 1961 em Antikemuseum Baasel understellt.

Mit dr Sammlig het mä 1830 aagfange und si het sich vo 1849 aa im Museum an dr Augustinergass befunde, wo denn grad eröffnet worde isch und hüte dr Standort vom Naturhistorische Museum und vom Museum vo de Kulture isch. 1887 isch si in d Baasler Kunsthalle züüglet, wo mä bsundrigs für si e Flügelbau as „Skulpturehalle“ baut het. 1927 het mä d Abgüss in dr Kunsthalle in s Laager doo, wil die staatlig Bildersammlig in s Geböid iinechoo isch und dr Blatz gfeelt het, zum d Skulpture z zäige. 1936 isch e Nöibaubrojekt in ere Volksabstimmig abgleent worde, und vier Joor druf het mä denn für d Abguss-Sammlig brovisorisch e Blatz in ere Fabrik gfunde, wo leer gstande isch. Zum Nöibau isch s erst 1963 choo.

D Abgüss mache s mööglig, Däil vo Wärk, wo über verschideni Museum verströit si, wider zämmezfüere und so ganzi antiki Wärk z rekonstruiere. Uf dr ganze Wält äimoolig isch s „Parthenonbrojekt“, wo mä drfür Abgüss vo alle erhaltene Räst vo dr Bauplastik vom Athener Parthenontämpel gmacht het. Si si jetz eso usgstellt, ass mä dr ursprünglig Zämmehang cha gsee. Es het au e Serie vo Archidekturmodäll im Maassstaab 1:20, wo d Usstellig ergänze.

Dr Läiter vo dr Skulpturhalle isch zur Zit (2010) dr Tomas Lochman, e Sohn vom Jan Milič Lochman.

## Lueg au
* Museum z Baasel

## Weblingg

* Skulpturhalle Basel
Cocteau-Kabinett

S **Cocteau-Kabinett** isch e brivats Museum im Matthis-Gwardier vo dr Schwizer Stadt Baasel gsi, wo ganz em Künstler Jean Cocteau gwidmet gsi isch. Es het bis 2005 existiert. 

Aagfange het s drmit ass e junge Baasler, dr Max Madöry, 1962 —  im Doodesjoor vom Cocteau — däm si Kunst für sich entdeggt het. Er het alles mööglige von em afo sammle: Zäichnige, Film, Lithografie, Fotene und nadüürlig Litratuur,  und het dehäi e Kunstkabinett ufdoo, bis es em denn noch fast eme halbe Joorhundert doch zvil worde isch und er d Sammlig ufglööst het. 

Dr Cocteau isch e seer vilsitige Verdräter vo dr Awanggarde gsi und isch as Lüriker, Romansiee, Dramatiker, Essayist, Zäichner und Filmmacher wältbekannt worde. S Museum het Büecher, Autigraafe, Zäichnige, Glaas und Keramik us sim Lääbe und Schaffe zäigt.

## Lueg au
* Baasler Museum

## Fuessnoote
Schönes Haus (Basel)

S **Schööne Huus** isch e dänggmolgschützts Geböid am Noodlebärg 6 z Baasel. Es stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionaali Bedütig häi.

## Gschicht
S Schööne Huus isch äins vo de eltiste brofaane Hüüser us Stäi in dr Stadt Baasel. D Liigeschaft het im Middelalter us drei Geböid bestande, s Schööne Huus isch s vierstöckige Hinderhuus grad an dr Stadtmuure vom Huus am Noodlebärg 6 und nääbedraa isch dr Schöön Hoof am Noodlebärg 8. D Liigeschft het im Konrad Ludwig (gstorbe 1305) ghöört, Soon vom ene Chröömer, wo zum Ridder gschlaage worde isch. Denn häi d Achtburger Sürlin dört gläbt, und es isch langi Zit s äinzige Huus mit eme brivate Baad gsi. 1454 isch dr Herzog Phillipp dr Guet vo Burgund (1396-1467) z Gast gsi und 1473 dr Herzog Albrecht VI., dr Brueder vom Kaiser Friedrich III, wo dä z Baasel uf Bsuech gsi isch. D Sürlin häi im 15. Joorhundert d Liigeschaft Bitz für Bitz müesse verchaufe. Schliesslig isch dr Drucker Johannes Oporin (1507-1568) ins Schööne Huus iizooge. Im 17. Joorhundert het dr 
Bürgermeister Johann Rudolf Wettstein (1594-1666) s Huus kauft, vo 1680 aa si d Kargers iine choo. Dr Kaufmaa Andreas Karger (1641-1703) het s im barocke Stiil lo umbaue. Bis 1723 het d Liigeschaft de Kargers ghöört. Am Ändi vom 18. Joorhundert si d LaRoches iizooge, bis es 1864 e christligs Veräinshuus worde isch.

## S Schööne Huus hüte
Im 20. Joorhundert het d Stadt s Schööne Huus für d Uniwersidäät Baasel kauft und het s vo 1966 bis 1968 lo restauriere. Hüte isch s Änglische Seminar vo dr Uni im Hinderhuus dört dehäi und veraastaltet im Chäller immer wider äinisch Theateruffüerige uf Änglisch.

Seenswärt im Schööne Huus si die bäide Sääl im Bardeer und im erste Stock. Im Saal im Bardeer cha mä middelalterligi Moolereie bschaue, wo Fabelwääse, Monster und Dierkräiszäiche daarstelle. Es si die äinzige brofane Moolereie us dere Epoche in Öiropa, wo mä hüte no an iirem ursprünglige Blatz cha gsee. Im Saal im erste Stock fangt e middelalterlige Wabbebalke dr Bligg ii, wo s Holz von em us em 13. Joorhundert stammt.

## Kwelle
* Eckart Conrad Lutz *et al.* (Hrsg): *Literatur und Wandmalerei*. II Konventionalität und Konversation, Burgdorfer Colloquium 2001, Walter de Gruyter, Jan 1, 2005, S. 419ff.
* Das Schöne Haus uf albasel.ch, abgrüeft am 24. Mai 2014
* Website vom Änglische Seminar vo dr Uniwersidäät Baasel, abgrüeft am 24. Mai 2014

## Fuessnoote
Zerkindenhof

Dr **Zerkindehoof** (s Huus zum Heggedorn) isch e historischs Geböid z Baasel. Es befindet sich am Noodlebärg 10 und het si Naame vom Ritter Nikolaus Zerkinden († 1344) überchoo.

Dr Zerkindehoof isch äins vo de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.

## Gschicht
Dr eltist Kärn vom Geböid isch dr Flüügel im vordere Hoof us em 13./14. Joorhundert. S Huus het, wie au s Schööne Huus, s Ärdbeebe vo 1356 mit weenig Schääde überstande. 
S Stäägehuus und en eligante Salon im 1. Stock stamme us em 17. Joorhundert.  Im vordere Hoof dominiert en Umbau, wo dr Lienhard Lützelmann 1603–08 het lo mache und e Ceresbrunne vo 1750 us wissem Chalchstäi. Zur Liigeschaft ghöört au dr äinzig erhalteni Schaaledurm vo dr innere Stadtmuure am Petersgraabe 43, wo hüte e Gardepavillion isch.

Hüt isch im Zerkindehoof die theologischi Fakultäät vo dr Uniwersidäät Baasel dehäi.

## Litratuur
* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte (Hrsg.): *Kunstführer durch die Schweiz, Band 3.* Bärn 2006, Site 103.

## Weblingg