open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sarazenen

**Sarazene** isch e Begriff, wo ursprünglig e Volksstamm bezäichnet het, wo im Nordweste vo dr arabische Halbinsle gläbt het. Noch dr islamische Expansion isch dr Begriff in latiinische Kwelle und im christlige Öiropa as Sammelbezäichnig für die islamische Völker brucht worde, wo vo öbbe 700 n. Chr. aa in Middelmeerruum iidrunge si, und wo d Öiropäer dr Iidruck ghaa häi, ass es Pirate sige. Zu de Sarazene ghööre z.&nbsp;B. d Fatimide, d Ziride und d Abbaside. Es handlet sich um e sogenannte „asümmetrische Geegebegriff“ (Reinhart Koselleck).

## Etümologii
Griechisch *Sarakenoi*, syrisch *Sarkaye* und latiinisch *Saraceni* het in dr Spootantike (2. bis 4. Joorhundert) zerst emol äi oder meereri Nomadestämm uf dr Sinaihalbinsle bezäichnet, und wie s dr Ptolemaios daargstellt het, im Gebiet vo Nabatäa. Vo wo dr Begriff *Sarazene* chunnt, isch aber nit sicher.

In dr Spootantike isch dr Begriff denn au für die übrige arabische Stämm us dr vorislamische Zit (Eusebius, Hieronymus) brucht worde, und denn wo maurischi und arabischi Armeä in Öiropa iigfalle si, uf alli islamische Völkerschafte. Zur Zit vo de Chrüzzüüg isch s Wort us em Griechische und Latiinische au in die öiropäische Volkssprooche übernoo worde.

## Abgläiteti Nääme

Bsundrigs z Frankriich und in dr Schwiz isch hüte no dr Familienaame *Sar(r)asin* bzw. ''Sar(r)azin'' verbräitet, in dr dütschsproochige Schwiz au *Saratz*, z Italie und dr italiänischsproochige Schwiz *[[Saraceno|Sar(r)aceno]]*, *Sar(r)acino* oder *[[Saraceni|Sar(r)aceni]]*, und im Änglische  *Sarson*.

## Litratuur
* Sven Dörper: *Zum Problem der Herkunft des Völkernamens Saraceni*. In: Christian Foltys, Thomas Kotschi (Hrsg.): *Berliner Romanistische Studien. Für Horst Ochse.* Neue Romania. Sonderheft (14), Berlin 1993, S.&nbsp;91–107, 
* John S. Moore: ''Who was „Mahumet“? Arabs in Angevin England''. (PDF; 96&nbsp;kB) In: *Prosopon newsletter*, 11 (July), Bristol 2000.
* Richard William Southern: *Das Islambild des Mittelalters.* Stuttgart 1981.
* John Victor Tolan: *Saracens. Islam in the Medieval European Imagination.* New York 2002.

## Weblingg

## Fuessnoote
Republik Genua

D **Republik Genua** ( ‚Erlauchtisti Republik Genua‘, Genuesisch: Repúbrica de Zêna (IPA: ɾeˈpybɾika de ˈzeːna) isch e Republik bzw. Adelsrepublik im Gebiet vom hütige Italie gsi, wo am 14. Juni 1797  as Dochderrepublik vo dr französische Erste Republik zur Ligurische Republik worde isch. 
## Die wirtschaftligi Basis
Im Middelalter isch Genua e Kolonialmacht worde und äini vo de vier groosse Seerepublike vo Italie. Genuesischi Chauflüt häi mit em Handel vo Geträid und Sklave iiri grösste Gwünn gmacht. Dr Sklavehandel isch as Erb vo dr römische Wirtschaftswält nöi beläbt worde und d Sklave si e wirtschaftligs Guet vo hoochem Wärt gsi; dr Handel mit Chorn isch vor allem für d Ernäärig vo dr Republik kritisch gsi. Anderi wichdigi Handelsgüeter si Gwürz, Waggs, Belz, Salz, Fisch, Kaviar und Nüss gsi.

## Gschicht
Scho im 10. Joorhundert isch d Stadt Genua vom Häilige Römische Riich unabhängig worde.
Im 11. Joorhundert häi d Genueser zämme mit Pisa d Sarazene im Süde vo Italie bekämpft und sich an de Chrüzzüüg bedäiligt. Wo Pisa si äigeni Seemacht usbaut het und sich zun ere ärnsthafte Riwalin vo Genua entwigglet het, het s Chrieg gee, wo d Genuese in dr Seeschlacht bi Meloria am 6. August 1284 für sich entschiide häi. In dr Usenandersetzig mit dr Republik Venedig häi d Genuese dere iiri Flotte am 8. September 1298 in dr Seeschlacht bi Curtola besigt und sich für Joorzäänt e Vorrangstellig in Italie gsicheret.

Wäge de innepolitische Kämpf in dr Stadt und em Vormarsch vo de Osmane het Genua im 16. und 17. Joorhundert immer mee Kolonie und Macht verlore. 1796 het dr Napoleon Bonaparte Genua bsetzt und e Joor spööter die Ligurischi Republik gründet.

## Litratuur
* Matthias Schnettger: *«Principe sovrano» oder «Civitas imperialis»? Die Republik Genua und das Alte Reich in der frühen Neuzeit (1556–1797).* Mainz 2006, ISBN 3-8053-3588-1.
* Manfred Pittioni: *Genua Die versteckte Weltmacht.* Verlag Mandelbaum, 2011, ISBN 978-3854763499.

## Weblingg

* 
* flaggenlexikon.de mit tabellarisch aufgeführter Geschichte Genuas
* Die Republik im Brockhaus von 1809 Teil 1
* Die Republik im Brockhaus von 1809 Teil 2
Alb

**Alb** chan folgendes bedüte:
* Alb *(w)*, es Gebirge odder es Bärgland
** Fränkische Alb, es Jura-Mittelgebirge im Norde vo Bayern
** Schwäbische Alb, es Jura-Mittelgebirge im Süde vo Bade-Würtebärg
* Alb, è Sömmerigsgebièt odder è Bärgweide, wo wôrend dè Summermönet bruucht wörd, Ökonomygebäude un suschtigi Infraschtruktur wörd mit ygschlossè, au als Flurform bruucht. 
* Alb *(m)*, en underirdische Naturgeist i de germanische Mythologii, e Fantasyfigur (en Kobold), wo Albträum verbreitet
:: au Elb oder Elfe, es Wese i de nordische Mythologii
* Alb (Hochrhein), en Näbefluss vom Rhi bi Albbruck mit de Quellflüss *Menzenschwander Alb* und *Bernauer Alb*
* Alb (Oberrhein), en Näbefluss vom Rhi bi Eggenstein-Leopoldshafen, mit em Näbefluss *Moosalb*

**Alb.** stoht als Abkürzig für:
* Johannes Baptista von Albertini (1769–1831), en dütsche Bischof, Liederdichter, Botaniker und Mykolog (botanisches Autorekürzel)

**alb.** stoht als Abkürzig für:
* albanisch 

**ALB** stoht als Abkürzig für:
* AirLand-Battle, es Computerspiil
* Albanien, als Länderkürzel noch ISO 3166 und olympisches Länderkürzel

**Lueg au:**
* Alp, es Sûnoûm für Alb, bruucht zmeischt i dè süddütschè un alpinè Regionè usserhalb vom alemannischè Sprõchgebièt. 
* Albgau, è Bärgland im südöschtlichè Schwarzwald mit Büggel bis a diè 1000 m hèrrè.
Alp

**Alp** chan folgendes bedüte:
* è Gebirge odder è Bärgland
* Alp, s Sömmerigsgebiet vom Veh i de Summermönet
* Alp (Fluss), en Fluss im Kanton Schwyz (Näbefluss vo de Sihl)

Als Bestantail vome Wort:
* Alphorn, es langs Musiginstrumänt
* Alpsäge, en Bätruef uf de Alpe, wo vo de Älpler gruefe oder gsunge wird
* Alpsee, en See südöstlich vo Füssen im Allgäu
* Großer Alpsee, en See westlich vo Immenstadt im Allgäu
* Alpthal, e politischi Gmaind im Kanton Schwyz
* Alpnach, e politischi Gmaind im Kanton Obwalde

**Lueg au:**
* Alpen, de gröscht Gebirgszuug z Westeuropa
* Alb
Akira Kurosawa

De **Akira Kurosawa** (jap.  *Kurosawa Akira*, * 23. März 1910 in Ōmori (hait: Ōta), Tokio; † 6. September 1998 in Setagaya, Tokio) isch a japanischer Regisseur gwäse.

Er hat oinige Klassiker dreht und isch einer von denne, wo die Filmsgschicht wirkli beoiflust hend. *[[Die sieben Samurai]]*, *[[Rashomon – Das Lustwäldchen]]* ond *[[Ran (Film)|Ran]]* sin die bekannteschte Film von em.

Er war der jüngscht von siebe Kinner und hat a strenge Vater und a sehr liebe Mutter ghet. Soi Vadder war Militär, hat aber des kischtlerische Intresse vum junge Akira gferdert. Blos hat er wege Ärger vom Vadder mit soim eldere Bruder Heigo, wo er sehr mege hat, den blos hoimlich bsuche kenne. Es war immer mal wieder net leicht für de Akira, erscht hat der Heigo sich umbrecht, was em lang nachganga isch ond soi erschter Film isch a net gschait aakomme. Aba er hat mit *[[Uzala, der Kirgise]]*, was a russische Produggtion war, 1975 en Oscar bekomme. Dann war er sehr bekannt. Die Japaner selber findet den Akira reichlich weschtlich, in Eiropa unn Amerika isch er *där japanische* Filmmacher überhaupt. Will hoise, er kennt beide Seite rescht gut, schaut japanisch aus, isch aber weschtlich uffzoge. Wege dem sin au etliche vo soine Film als Weschtern nachgschtällt worde, am bekannteschte sinn die Siwe Samurai. A Wahnsinnfilm, wo er bei de Kampfszene mehrere Kameras gloichzoitig het laufe losse. Der isch mehrmols ibertrage worre. Als Die glorreichen Sieben im Weschdern vom John Sturges, als Comicfilm, Science Fiction, und da hats sogar a etwas albärne Winnedouverschnitt fo gäwwe. 

Intressant isch des mit dem Rashomon. Boim Rashomon isch a Samurai, soi Frau, a Gauner un a Holzfeller unnerwegs und dreffe sich zufällig im a Weldle. Es regät erscht saumäßig. Am End isch der Samurai dod. Des wird vorm Gricht verhanneld. Die Gschicht wird awa nachoinanna aus de Sicht von jedara Perso dargschtellt. De Samurai isch als Goischt do. Du woisch am End net sorecht, wer Recht hot on was echtad passiert isch. Aba da Holzfeller, wo erscht gar net gut weggkommt, kimmert sich um a klai Kindle vun dem Pärle, wo no in der Wiage glege isch. Wege dem ischs au halbwegs a Happyenn und die Sunn scheint.   

Da Akira hät imma a innigs Verhältnis zur Natur ghabbt. Wege dem ischs a schene Ehrung, dass 2011 an Aschteroid nach em benannt worde isch: (254749) Kurosawa.

## Lideratur
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* 
* Akira Kurosawa Foundation
* 黒澤明.com Akira Kurosawa portal
* Dan Harper: ''Akira Kurosawa'' bi www.sensesofcinema.com
* Klaus Kreimeier: ''Fliehendes Leben, extreme Tode – Akira Kurosawas Filme'' in Filmzentrale
* ''Der Krieger und die Kamera''. Essay über de Akira Kurosawa bi www.japankino.de
* David Walsh: ''Das Werk Akira Kurosawas''
* Akira Kurosawa News and Information
* ''Tenno Akira''. Essay über Kurosawas Samuraifilme bi negativeland.de

## Fueßnote
Museum Tinguely

S **Museum Tinguely** isch e Kunstmuseum z Baasel. Es isch am 3. Oktober 1996 eröffnet worde und zäigt in ere permanänte Usstellig s Lääbe und d Wärk vom Künstler Jean Tinguely. 

S Museum lit im Solitudepark am rächte Rhiiufer und isch e Gschänk vo dr F. Hoffmann-La Roche AG an d Stadt und d Region Baasel zum Aalass vom 100-jöörige Jubileum vo dr Firma. Näbe dr permanänte Usstellig finde au Gastusstellige statt vo Fründ vom Tinguely und vo bekannte Künstler.

## S Museumsgeböid

Dr Tessiner Archidekt Mario Botta het s Geböid baut. Scho nume in dr zentrale Halle het s Blatz für bis zu zwanzig Wärk vom Tinguely. D Südsite vom Museum isch e lange, hööchere Bau, wo usgseet, wie wenn er nid Däil vom Räst weer. Es isch en Art Promenade über em Rhiiufer, wo dr Bsuecher duure muess und wo si Blick uf e Fluss glänkt wird. 

An dr Ostsite het s drei überirdischi Usstelligsetaasche. Dört isch dr höggst Punkt vom Geböid und iiri Fassaade isch wien e Lärmschutzbarriere gege d Stroossebrugg nääbedraa. D Nordsite isch parallel zur Gränzacherstrooss. Do het mä zwüsche dr Strooss und em Museum en überdachte Zuegang zum Park und zum Museum baut. S Museum bestoot us fümf zämmehängende Baukörper, vo dene häi drei groossi Fänsterflechene zum Park aane. Im Innere isch dr Museumsruum dur Wänd iidäilt, wo chönne wäggnoo wärde. D Usstelligsflechene setze sich us vier underschiidlig gstaltete Beriich uf vier verschiidene Stöck zämme. Uf die ersti Etaasche chunnt mä über d „Rhiipromenade“; die isch uf dr äinte Site offe zum Barder aane und uf dr andere si Usstelligsrüüm. Vom Ändi vo däm Gang us chunnt mä uf en anderi Etaasche mit „klassische“ Rüüm. Vo doo us goot s abwärts in en Etaasche, wo drei Meter under em Barder lit und wo d Wärk si, wo d Wirkig von ene nid vom Daagesliecht abhänggt. Am Schluss chunnt dr Bsuecher in s Barder zu de „Monumentalskulpture“. Die stöön im grösste Usstelligsruum vom Museum (30 x 60 m), wo in fümf Beriich cha iidäilt wärde.

## D Sammlig
D Sammlig vom Museum stammt von ere grosszüügige Schänkig vo dr Witwe vom Künstler, dr Niki de Saint Phalle, us dr Sammlig vo Roche, us meerere andere gröössere und chliinere Schänkige und us Kauftem.

In dr Sammlig vom Museum si Arbäite us alle Faase und Wärkgrubbe vom Jean Tinguely verdräte. Zämme mit Leihgoobe gäbe si em Bsuecher en umfangriiche Überblick über s Schaffe vom Künstler. Usser de Skulpture het s e Hufe Zäichnige und Briefzäichnige, Dokumänt, Usstelligsblakaat, Katalöög, Dokumentazione und Fotene. Alli Arbäite si – wenn mööglig – öffentlig zuegänglig und wärde regelmäässig in dr duurhafte Usstellig im Museum Tinguely zäigt und au as Leihgoobe in Usstellige uf dr ganze Wält.

## Lueg au
* Museum z Baasel

## Litratuur
* Richard Ingersoll, Sergio Polano, Lutz Windhöfel, Ulrike Jehle-Schulte Strathaus, Jean-Yves Mock u.&nbsp;a.: Mario Botta. Museum Jean Tinguely Basel. Benteli 1997, ISBN 978-3716510803

## Weblingg

* Museum Tinguely
Kim Seong-su

Dr **Kim Seong-su**(rev. Rom. Gim Seong-soo, McCune-Reischauer Kim Seong-su, koreanisch 김성수, hanja 金性洙; uf d Wält cho as Phanseok; * 11. Oktober 1891 z Buan, Korea, im hitige Sidkorea; † 18. Februar 1955 z Seoul, Sidkorea) isch e sidkoreanische Pedagog, Schurnalischt, Bolitiker un Unabhängigkaitsaktivischt gsii. Vum 17. Mai 1951 bis zum 29. Mai 1952 isch er Vizebresidänt vu Sidkorea gsii.

## Läbe
Vu 1910 bis 1914 het er an dr japanische Waseda-Universitet studiert. Ab 1915 isch er Lehrer an dr Joongang Highschool gsii. Anne 1920 het er d Dageszytig *Tōa Nippō* grindet. Vu 1932 bis 1935 isch er Dekan vu dr Korea University gsii un vu 1947 bis 1949 Guverneer vu dr Demokratische Bartei vu Korea.

## Weblink

* Uncheon Memorial Society
Roh Tae-woo

Dr **Roh Tae-woo** (rev. Rom. *Na Tae-woo*, McCune-Reischauer *No Tae-wu,* koreanisch 노태우 hanja 盧泰愚; * 4. Dezämber 1932 z Taikyū, Unterprovinz Keishō-hokudō, Provinz Chōsen, dodmol Japanischs Chaiserrych, hite Sidkorea; † 26. Oktober 2021 z Seoul) isch e ehmolige sidkoreanische General un Bolitiker. Vu 1988 bis 1993 isch er dr sechs Bresidänt vu Sidkorea gsii.

## Weblink
Heo Jeong

Dr **Heo Jeong** (rev. Rom. *Heo Jeong*, McCune-Reischauer *Heo Jong*, koreanisch 허정 hanja 許政; uf d Wält cho as *Seongsu*; * 4. Dezämber 1896 z Busan; † 18. Septämber 1988 z Seoul) isch e sidkoreanische Bolitiker un Unabhängigkaitsaktivischt gsii. 

Vum 6. Novämber 1951 bis zum 9. April 1952 isch er dr gschäftsfiered Premierminischter vu Sidkorea gsii un vu 1957 bis 1959 Burgermaischter vu Seoul. Im April 1960 in dr Zyt vu April-Revolution isch er e Zytlang sidkoreanische Usseminischter gsii, vum 15. Juni bis zum 18. Augschte 1960 wider gschäftsfierede Premierminischter un vum 26. April bis zum 14. August 1960 dr gschäftsfiered Bresidänt vu Sidkorea.

## Weblink
Russisches Kaiserreich

__NOTOC__

S **Russische Kaiserriich** (offizielli Staatsbezäichnig: , Transkripzion: *(Wse-)Rossijskaja imperija*, uf Dütsch: *(All-)Russischs Imperium*) isch näbe *Kaiserriich Russland* dr Naame, wo in dr Gschichtswüsseschaft gebrüüchlig isch für s *Russische Riich* im Zitruum vo 1721 bis 1917. Au d Bezäichnige *Russischs Zareriich* und *zaristischs Russland* wärde brucht, au wenn dr Zar Peter dr Grooss dr Zareditel 1721 dur e Ditel vom Kaiser ersetzt het.

Dr Flechi nooch isch s Riich in dr Middi vom 19. Joorhundert am grösste gsi und s drittgrösste Riich in dr Wältgschicht (noch em Britische Wältriich und em Mongolische Riich). In dr Nöizit isch es s gröösste zämmehängende Riich gsi. Es isch as Folg vo dr Februarrevolution 1917 undergange.

## Geografii
Zwüsche 1742 und 1867 het s Kaiserriich die baltische Staate (Estland, Lettland, Litaue), Finnland, östligi Däil vo Pole, d Nordost-Türkei und Alaska erooberet und isch eso noch em Mongolische Riich dr grösst Staat in dr Gschicht worde.

S Riich het 1917 an zää Nochberstaate gränzt: Norwääge, Schweede, s Dütsche Riich, Ööstriich-Ungarn, Rumänie, s Osmanische Riich, Persie, Afghanistan, China und an s japanische Korea. Es het au an d Ostsee gränzt, an s Schwarze Meer, s Kaspische Meer, dr Pazifisch Ozean, s Ochotskische Meer, s Beringmeer, die Ostsibirischi See, d Laptewsee, d Karasee, d Barentssee und an s Wisse Meer.

S Territorium het zletscht öbbe 21,8 Millione Kwadratkilometer umfasst, fast e Säggstel vom Festland vo dr Ärde. In West-Ost-Richdig, vom Schwarze Meer und dr Ostsee bis zum Pazifische Ozean si s fast 10'000 Kilometer gsi. Vo Norde uf Süde het s en Usdeenig vo fast 5000 Kilometer ghaa. S Riich isch in 11 vo de 24 Zitzone vo dr Wält glääge.

1897 het die ersti gsamtrussischi Volkszelig stattgfunde, und mä het 125'640'021 Iiwooner zelt. Finnland, Buchara und Chiwa si do nid iigschlosse.
## Litratuur
* Andreas Kappeler: *Russland als Vielvölkerreich. Entstehung – Geschichte – Zerfall*. C. H. Beck, München 2001, ISBN 3-406-47573-6
* Hartwig Ludwig Christian Bacmeister: *Kurze Geographie des Russischen Reiches*, Reval 1773
* Christian Bacmeister: *Geographisch-physikalische und naturhistorische Beschreibung des russischen Reiches…*, Königsberg 1797
* Hermann Schreiber: *Liebe, Macht, Verbannung. Frauenschicksale im Zarenreich.* Casimir Katz, Gernsbach 2009, ISBN 978-3-938047-45-3.

## Weblingg

* Website über s Russische Riich (russisch)
* Farbfotografie us dr Zit vom Russische Riich (änglisch)

## Fuessnoote
Die glorreichen Sieben

**Di glorryche Sibe** (Original: *The Magnificent Seven*) isch e Western vu 1960 vum Regisseur John Sturges. Är basiert uf em Film *Di sibe Samurai* vum Japaner Akira Kurosawa. 

Dr Film spilt z Mexiko un nimi z Japan. E baar Gauner iberfalle regelmäßig e chlai Dorf un d Bewohner sueche Unterstitzig. Si engaschiere e baar abbrännti Revolverhelde un e junge Bursch drängt si au mit yyne. Wie im Originalfilm gwinne am Änd d Buure, un di maischte Revolverhelde un fascht alli Gauner sin dod. Dr jung Bursch kreigt d Dorfschenhait Petra am Änd un wird Buur.

## Uuszaichnige
D Filmmusik vum Elmer Bernstein isch 1961 fir e Oscar nominiert wore. S Titelthema giltet bis hit as aini vu dr bekannteschte Western-Filmmelodie iberhaupt.

## Weblink
*
Chronik

E **Chronik** (vo  *chronika (biblia)* zu *[[chronos]]* ,Zit‘) isch e gschichtligi Prosadaarstellig, wo d Eräigniss in zitliger Räijefolg daarstellt. E **Chronist** isch en Autor, wo Chronike schribt.

## Überblick
D Chronik as Form vo dr Gschichtsschriibig isch im Alterdum entwigglet worde. Wichdigi Chroniste us dr griechisch-römische Antike si dr Apollodor vo Athen, dr Kastor vo Rhodos,  Sextus Iulius Africanus und dr Dexippos gsi, au wenn im Dexippos si Chronik scho zimlig nooch zur klassische Gschichtsschriibig gsi isch. D Chronike vom Eusebius vo Caesarea, vom Hieronymus, vom Hydatius vo Aquae Flaviae, vom Josua Stylites, vom Johannes Malalas und s Chronicon Paschale si für d Spootantike wichdig gsi. Im byzantinische Riich häi dr Georgios Synkellos und dr Theophanesd Chronistedradizioon witergfüert. 

Im latiinische Weste het d Chronik iiri Blüetezit im hooche und spoote Middelalter ghaa: d Chronica maiora vom Isidor vo Sevilla (6./7. Joorhundert), d Fredegarchronik, de Freisinger Chronik (12. Joorhundert), s Chronik vo de Morea (13. Joorhundert). Dütschsproochigi Chronikei git s sit em 12. Joorhundert. Bischbil vo afrikanische Chronike si d Kilwachronik (um 1520) oder die Patechronik.

Es git verschidnigi Arte vo Chronike wie Wältchronike, Kaiser- und Königschronike, Landchronike, Chloster- und Stadtechronike und d Familienchronike, wo in dr Rönessans z Italie ufchoo si und bald au in de Handelsstedt nördlig vo de Alpe entstande si und im bürgerlige Sälbst- und Dradizionsbewusstsi Usdruck gee häi.

## Litratuur
* Richard W. Burgess, Michael Kulikowski: *Mosaics of Time. The Latin Chronicle Traditions from the First Century BC to the Sixth Century AD. Volume I: A Historical Introduction to the Chronicle Genre from its Origins to the High Middle Ages.* Brepols, Turnhout 2013.
* Graeme Dunphy (Hrsg.): *[[Encyclopedia of the Medieval Chronicle]]*. 2 Bde. Brill, Leiden 2010.
* 

## Weblingg
Donata Badoer

D **Donata Badoer** ( * 1280; † zwüschen em 12. Juli 1333 und em 4. Merz 1336) isch en aadligi Bürgere vo Venedig gsi. D Badoers si en altiigsässeni venezianischi Familie gsi. D Donata isch as Dochder vom Chaufmaa Vitale Badoer uf d Wält choo.  

1300 het d Donata Badoer dr Marco Polo ghürootet, won e Räis uf China zum Groosskhan vo de Mongole Kublai Khan gmacht het und e Buech (*[[Il Milione]]*) drüber gschriibe het. Dr Marco Polo und d Donata häi drei Döchder ghaa, d Fantina, d Moreta und d Belella.
Teatro Malibran

S **Teatro Malibran**, früener s **Teatro San Giovanni Grisostomo** (hüte mäistens: **Crisostomo**) isch en Operehuus im Stadtdäil Cannaregio z Venedig. Es befindet sich öbbe fufzig Meter östlig vo dr Chille San Giovanni Crisostomo. Es isch bekannt, wil s usserordentlig bedütend für d Opere im 17. und 18. Joorhundert gsi isch. S Theater isch riich verziert gsi und het Loosche uf fümf Etaasche und e groosses Barderr ghaa. Hüte git s uf de Site käini Loosche me und hinde het s zwäi Räng.

## Gschicht
S Teatro Malibran isch vom Tommaso Bezzi für d Familie Grimani entworfe worde und isch wäärend em Karneval im Joor 1678 mit ere Vorstellig vom *Vespasiano* vom Carlo Pallavicino iigweiht worde. S Theater het denn die grössti Büüni in ganz Venedig ghaa und isch für sini usserordentlig ufwändige Inszenierige und sini guete Sänger bekannt gsi, wie zum Bischbil d Margherita Durastanti, wo doo as Primadonna vo 1709 bis 1712 gschafft het. D Blüetezit vom Theater isch mit Komponiste wie em Carlo Francesco Pollarolo, Alessandro Scarlatti und Georg Friedrich Händel verbunde. Au dr Kastrat Farinelli isch uf dr Büüni vo däm Huus gstande.

In de 1730er Joor het s si Rang as äins vo de füerende Theater z Venedig verloore, so wie s de mäiste Theater in dr Middi vom 18. Joorhundert an Bedütig verloore häi. Im Joor 1737, wo dr Carlo Goldoni für s Theater verantwortlig gsi isch, het er sini Theaterstück und anderi Schauspiil doo lo uffüere. Im Joor 1755 het d Familie Grimani e nöis und chliiners Theater ufdoo, s San Benedetto, und s San Giovanni Grisostomo het no mee vo siner Bedütig iibüesst.

Noch dr franzöösische Bsetzig vo Venedig 1797 isch daas Theater äins vo de wenige gsi, wo nit zuedoo worde si. Im Joor 1819 het s dr Giovanni Gallo kauft.  1834 het er s restauriert, und 1837 het s dr Naame Teatro Malibran überchoo, zu Eere vo sinere Mezeenin, dr berüemte spanische Mezzosopranistin Maria Malibran. Im Joor 1849 si d Ööstriicher zrugg uf Venedig choo, und häi alli Theater usser sällem zuedoo.

1919 isch s Theater noch meerere Joor widereröffnet worde und isch in dr erste Helfti vom 20. Jorhundert e Zentrum für Opere und Operette gsi und isch au as Kinosaal brucht worde. Im Joor 1992 het d Stadt Venedig s Theater kauft,  restauriert und erwiteret.

1996 het s im Teatro La Fenice brennt und d Restaurierig vom Teatro Malibran isch schnäll voraadriibe worde. 2001 isch s wider eröffnet worde. Sit denn spiilt s Ansambel vom Teatro La Fenice doo. Dr Marcello Viotti, dr ersti musikalischi Läiter noch dr Widereröffnig, het blaant im Huus e Barock-Repertuar und Mozart-Opere lo uffüere.

## Litratuur
* Artikel "Venice", in: *The New Grove Dictionary of Opera*, 1998, Vol. 4, 913ff.

## Fuessnoote


## Weblingg
* Lucas Christ: ''Breve storia del Teatro Malibràn''
* Derek Weber: ''Opernhaus auf historischem Boden – Wiedereröffnung des Teatro Malibran in Venedig'' – *NZZ*, 12. Oktober 2001
* Allgemeini Informazione (ital.)
* Teatro Malibran – Orchestergraabe und Büüni
* Teatro Malibran – Zuschauerruum
Francesco Pipino

Dr **Francesco Pipino**, au **Francesco Pipino da Bologna** (* öbbe 1270 z Bologna, † noch 1328 z Bologna) isch en italiänische Dominikaner und Archivar gsi. Er het Wärk über historischi, geografischi und juristischi Süsche verfasst. Er isch seer gleersam gsi, aber es gseet nid us, wie wenn er en ussergwöönligs literarischs Talänt gha het. Wichdig isch er vor allem, wil er im Marco Polo sis Wärk Il Milione uf Latiinisch übersetzt und es eso popularisiert het.

Dr Pipino isch dr Archivar und stellverdrätend Prior vo dr Chlosterchille San Domenico z Bologna gsi. 1320 het er e Pilgerräis ins Häilige Land und uf Konstantinopel gmacht und het denn d Örter, won er underwägs gsee het, in sim *Tractatus de Locis Terrae Santae* beschriibe.

## Wärk
* *Iter Marci Pauli Veneti* (öbbe 1302 ), en Übersetzig vom Marco Polo simm Räisebricht *Il Milion*.
* *Tractatus de Locis Terrae Santae* (öbbe 1320), e Liste vo de Örter, won er uf sinere Pilgerräis 1320 bsuecht het.
* *Chronicon* (öbbe 1322 ), e Kompilazioon vo historische Wärk vom dr Zit vom Karl em Groosse bis zum Papbst Klemens V.
* *Tabula privilegiorum Ordinis Fratis Praedicatorum* (öbbe 1327), e Liste vo de Brivilegie, wo d Dominikaner vo de Bäbst überchoo häi.
Sevilla

**Sevilla** (im madrilenische Spanisch [], im andalusische Spanisch []) isch d Hauptstadt vo dr Autonome Gmäinschaft Andalusie und vo dr Browinz Sevilla in Spanie. D Stadt het mee as 700'000 Iiwooner und isch die viertgrössti in Spanie. Noch ere spoote Legände isch si vom griechische Helde Herakles gründet worde. D Iiwooner häisse *Sevillanos*.

D Stadt isch e wichdige Industrii- und Handelsblatz und e Turistezentrum. Sevilla lit uf ere wite und fruchtbare Eebeni uf bäide Site vom Guadalquivir, wo bis doo aane au Seeschiff chönne uf em faare. Es stönde e Hufe Dürm in dr Stadt und si gseet dorum vo alle Site imposant us. Die äigentligi Stadt lit uf em östlige Ufer vom Guadalquivir und um sä ume lige d Vorstedt Los Humeros, Cesteria, Baratillo, Carreteria, Resolana mit em groosse Hospital La Caridad, San Bernardo, San Roque y la Calzada und Macarena mit em Hospital de la Sangre. Vo dr alte Ringmuure, wo emol 66 Dürm ghaa het und rund um die inneri Stadt gange isch, si nume no e baar Überräst vorhande. Am rächte Ufer vom Fluss bräitet sich die groossi Vorstadt Triana us.

## Lüüt
* Isidor vo Sevilla, spootantike Bischof

## Weblingg

* Abbildig vo dr Stadt 1588 in ''Civitates orbis terrarum'' vom Georg Braun und Frans Hogenberg

## Fuessnoote
Benediktiner

D **Benediktiner** (, OSB) si en kontemplativ usgrichdete Orde in dr römisch-katholische Chille. Au im Anglikanismus und do und dört im Luthertum si benediktinischi Chlöster erhalte bliibe. Dr Orde het dr Naame vo sim Gründer Benedikt vo Nursia (* um 480; † 547) übernoo und gältet as dr eltist Orde im westlige Ordelääbe.

Dr Grundsatz vom Orde isch  (latiinisch: „Due bäte und schaffe und lääse“). Dr Benediktinermönch läbt noch dr benediktinische Ordensreegle Regula Benedicti und läit im Lauf vo sim Ordenslääbe drei Glübd ab: 
* „Stabilitas“ (Beständigkäit in dr Gmäinschaft),
* „Chlösterlige Lääbenswandel“ und
* „Ghorsam“.
As e Motto vo de Benediktiner cha gälte:  – Für dass Gott in allem verherrligt wurd.“

## Litratuur
* Christian Schütz, Philippa Rath (Hrsg.): *Der Benediktinerorden: Gott suchen in Gebet und Arbeit*. Mainz: Matthias-Grünewald-Verlag, 3. Aufl. 2003. ISBN 3-7867-8506-6
* *Die Benediktusregel (lat.-dt.)*, uusegee im Ufdraag vo dr Salzburger Äbtkonferänz. Beuron: Beuroner Kunstverlag, 1992. ISBN 3-87071-061-6
* *SS. Patriarchae Benedicti Familiae Confoederatae: Catalogus Monasteriorum O.S.B., Editio XIX 2000*. Centro Studi S. Anselmo, Rom 2000.
* Peter Dinzelbacher, James Lester Hogg (Hrsg.): *Kulturgeschichte der christlichen Orden in Einzeldarstellungen*. Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 1997. ISBN 3-520-45001-1
* Karl Suso Frank: „Geschichte des christlichen Mönchtums“. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 5. verbesserte und ergänzte Aufl. 1993

## Weblingg

* Benediktiner im deutschen Sprachraum
* Website vo dr Benediktinische Konföderazion mit eme Atlas vo alle Benediktiner- und Benediktinerinnechlöster uf dr ganze Wält
* Die Benediktinerregel (Regula Benedicti)
* Das rechte Maß – Die Benediktiner / Us dr 3sat Dokumentazionsräije Te Deum – Himmel auf Erden
Pornofilm

E **Pornofilm** isch die audiovisuelli Realisazioon vo dr Pornografii (vom griechische *porne* ‚Huere‘, *graphein* ‚schriibe‘) im Medium Film. Pornografii wird vilmol definiert as en ummiddelbari und dütligi Daarstellig vo dr menschlige Sexualidäät und vo de primääre Gschlächtsmerkmol mit dr Absicht, dr Konsumänt sexuell z stimuliere.

In dr kunst- und filmwüsseschaftlige Usenandersetzig isch dä Aasatz zun ere Definizioon umstritte, au wenn s zum Bischbil usgseet, wie wenn d Rächtswüsseschaft uf die Definizioon aagwiise isch. Au d Abgränzig zu Schanerbegriff wie Erotikfilm, Sexfilm oder Softporno brucht s Kriterium vo dr Ummiddelbarkäit und Dütligkäit. S Brobleem isch, ass d Übergäng vo Schaner zu Schaner fliessend si, und mä käini klaare Gränzlinie cha zie.

Pornografischi Film si z Dütschland sit 1975 nüme stroofrächtlig verbote usser dr herte Pornografii, wo sexuelli Gwalt, Zoophilii oder sexuelle Missbruuch vo Chinder daarstellt. Es git aber Jugendschutz-rächtligi Bestimmige, wo zum Bischbil d Wärbig und dr Verchauf reglementiere.
Henry Yule

Dr **Sir Henry Yule** (* 1. Mai 1820 z Inveresk, Grafschaft Edinburgh, Schottland; † 30. Dezämber 1880) isch e schottische Orientalist gsi.

## Lääbe
Dr Henrz Zule isch z Inveresk  bi Edinburgh in Schottland, uf d Wält choo. Er isch dr Soon vom Major William Yule (1764-1839), wo s *Apothegm of Ali* übersetzt het. 1840 isch er as Ääscheniööroffizier uf Bengale cho. Er het im Erste und im Zwäite Sikh-Chrieg Dienst gläistet,  und het 1858 si *Narrative of the Mission to the Court of Ava* gschriibe.

1862 isch er in d Pangsioon und het sich mit dr middelalterlige Gschicht und Geografii vo Zentralasie afo abgee. Er het *Cathay and the Way Thither* (1866) uusegee, s *Book of [[Marco Polo]]*, won er drfür d Goldmedallie vo dr Royal Geographical Society überchoo het. Zämme mit em Dr. Arthur C. Burnell het er s Wörk *Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases, and of Kindred Terms, Etymological, Historical, Geographical and Discursive* verfasst (1886), e Wörterbuech vo anglo-indische umgangssproochlige Fraase.

Er isch Bresidänt vo dr Hakluyt Society gsi und het für sä d *Mirabilia descripta* vom Jordanus (1863) uusegee und *The Diary of [[William Hedges]]* (1887-89).  Vo 1875 bis 1889 isch dr Yule Mitgliid vom Council of India (Indische Root) gsi.

## Wärk
* *The book of Ser [[Marco Polo]] etc.* (1871; 3. A. 1903)
* Henry Yule (Colonel) & Henri Cordier: Cathay and the Way Thither; Being a Collection of Medieval Notices of China. New Edition, Revised Throughout in the Light of Recent Discoveries. Second edition. Hakluyt Society. Second Series. Vols. XXXVIII, XXXIII, XXXVII and XLI. London: The Hakluyt Society, 4 volumes, 1913-1916. 
** Volume I: xxiii, (1) , 318, (2) , xxxvi pages + frontis + 2 folding maps. 
** Volume II: xii, (2) 367 pages + frontis + 5 in-text illustrations + 3 maps on one folding sheet in pocket at end. 
** Volume III: xv, (1) , 359 pages + 3 in-text illustrations. 
** Volume IV: xii, (2) , 269 pages + folding map in pocket at end of Volume IV. 

## Weblingg
* The Travels of Marco Polo (Henry Yule)
* Henry Yule bei Thoemmes Continuum
* Digitale Versionen des *Cathay and the way thither* von Sir Henry Yule sind erhältlich imToyo Bunko Rare Books Archive des Digital Silk Roads Project
* Meyers Konversationslexikon (Yule)
Geschlechtsmerkmal

D **Gschlächtsmerkmol** si d Äigeschafte, wo bi de Gschlächter von ere Dierart underschiidlig usbrägt si. Es git **primääri**, **sekundääri** und **tertiääri Gschlächtsmerkmol**.

## Die primääre Gschlächtsmerkmol
Primääri Gschlächtsmerkmol si d Gschlächtsorgan, wo diräkt dr Furtpflanzig diene, wie z.&nbsp;B. d Vagina, d Äierstöck, d Gebäärmueter, d Hoode, d Nääbehoode, d Soomewääg und dr Penis. Si si scho bi dr Geburt vorhande.

## Die sekundääre Gschlächtsmerkmol

Sekundääri Gschlächtsmerkmol si nit diräkt in dr Reprodukzioon involviert und entwiggle sich noch dr Gschlächtsrifi, wie z.&nbsp;B. die wiibligi Brust oder dr Chamme vom Güggel. Sekundääri Gschlächtsmerkmol si phüüsischi Merkmol, wo dur die sexuelli Selekzioon chönne veränderet wärde. Si mache vilmol en Individuum em andere oder au em äigene Gschlächt gegenüber die attraktiver, hälfe, sich eme Konkurränt gegenüber duurezsetze oder si nützlig bim Ufzie vo de Junge. Vilmol beträffe si d Fäädere bi de Vöögel,  Hoor bi de Süüger, s Gebiss oder s Skelett, Hörner und Gweih, Milchdrüese bi Süüger oder dr Bütel bi Büteldier.

## Die tertiääre Gschlächtsmerkmol
Tertiääri Gschlächtsmerkmol si sustigi Gschlächtsmerkmol, wo sich uusebilde, wenn s Dier gschlächtsrif wird. So wird d Farb vo de Männli bi de Welsartige dünkler, s Becki bi de Fraue bräiter oder d Manne körperlig gröösser. Au Merkmol vom Verhalte und vo dr Psüche ghööre zu de tertiääre Gschlächtsmerkmol.

## Fuessnoote
Seewen

Mit em Name **Seewen** gits i de Schwiz zwai Ortschafte:
* Seewen SO, e politischi Gmaind im Kanton Soleturn
* Seewen SZ, en Otstail vo de politische Gmaind Schwyz im Kanton Schwyz

**Lueg au:**
* Sewen, Seeon, Seon oder Seengen
Bahnhof Arth-Goldau

De **Bahof Arth-Goldau** isch en Bahnchnotepunkt im Dorf Goldau, wo zu de politische Gmaind Arth im Kanton Schwyz ghört.

Uf em Gländ vom Bahof träffed sich mehreri Isebahnlinie. So isch emol d Strecki vo Immesee här, wo 1882 als Tail vo de Gotthardbahn eröffnet worde isch. Si füert südlich vom Bahofs-Geböi verbii, got dänn witer i Richtig Seewe und witer dur de Gotthard in Süde. Nördlich vom Bahofs-Geböi sind d Perron vo de Züg, wo vo Zug här chömed. All die Linie wärded hüt vo de SBB betribe.

Vo Nordoschte, aber uf d Südsite vom Bahof, chunt d SOB sit 1891 vom Sattel obenabe. Die fahrt witer öber Immesee und Küsnacht bis uf Luzärn.

Öber de Glais, wo uf Immesee füered, isch de Bahof vo de Rigi Bahn, ennere Normalspur-Zahradbahn, wo uf di  höchi Rigi ufi fahrt.

Uf em Vorplatz, aso weschtlich vom Bahofs-Geböi, bim Hochperron vo de Rigi Bahn, halted mehreri Buslinie.

## Weblink

* De SBB Bahofplan vo Arth-Goldau (PDF, 1.4 MB)
Blauen

**Blauen** chan folgendes bedüte:
* Blauen BL, e Gmeind im Kanton Basel-Land, Schwiz
* Blaue, en Weiler und Ortsteil vo de Gmeind Zell im Wiisedal im Landchreis Lörrach, Bade-Würtebärg
* Naturschutzgebiet Blauen, es Naturschutzgebiet nordwestlich vo Sigmaringen, Bade-Würtebärg

Bärge:
* Blaue (oder Hochblaue; ), im Südschwarzwald bi Badewiler, Bade-Würtebärg
* Zeller Blaue (hüte sältener Hochblaue; ), im Südschwarzwald bi Zell im Wiisedal, Bade-Würtebärg
* Blaue (), im Jura bim Ort Blaue, Kanton Basel-Land, Schwiz
Energiewirtschaft

Dr Begriff **Energiiwirtschaft** umschribt alli Iirichdige und Handlige vo Lüt und Instituzioone, wo d Hushält und alli Arte vo Bedriib mit Energiidrääger wie Stadtgaas, Ärdgaas, flüssigi Chraftstoff, elektrischi Energii oder feste Energiidrääger wie Choole, Koks, Torf und Holz  versorge.

Er umfasst u.&nbsp;a. d Themeberiich Energiikwelle, Energiigwünnig, Energiispiicherig, Energiiüberdräägig, Energiihandel, Verdriib und Abrächnig vo Energi, und d Versorgigssicherhäit.

D Drääger vo dr Energiiwirtschaft si vor allem die sogenannte 'Energiiversorgigsundernääme' (**EVU**); das si mäistens Undernääme, wo elektrischi Energii erzügt und/oder über s öffentlige Stromnetz verdäilt und/oder sine Abnäämer Ärdgaas und/oder Färnwermi liiferet. Im witere Sinn cha mä au d Ärdölindustrii und d Chooleförderer bzw. d Chooleimportöör und d Brennstoffhändler zur Energiiwirtschaft zele.

## Litratur
* Wilm Tegethoff, Ulrich Büdenbender, Heinz Klinger: *Das Recht der öffentlichen Energieversorgung. Kommentar*. etv Energiewirtschaft und Technik Verlags-Gesellschaft, Gräfelfing u. a. 1985-2000, ISBN 3-925349-13-8 (ab der 13. Erg.-Lfg.), (Loseblatt-Ausgabe).
* Wilm Tegethoff: *Probleme der räumlichen Energieversorgung*. Vincentz, Hannover 1986, ISBN 3-87870-765-7, (*Akademie für Raumforschung und Landesplanung, Forschungs- und Sitzungsberichte der ARL* 162).
* Thomas Schöne: *Vertragshandbuch Stromwirtschaft. Praxisgerechte Gestaltung und rechtssichere Anwendung*. Vwew Energieverlag, Frankfurt am Main 2008, ISBN 978-3-8022-0865-2
* Ines Zenke, Stefanie Neveling, Bernhard Lokau: *Konzentration in der Energiewirtschaft - Politische und rechtliche Fusionskontrolle*, C.H. Beck Verlag, München 2005, ISBN 978-3-406-52432-5
* Jens-Peter Schneider, Christian Theobald (Hrsg.): *Recht der Energiewirtschaft - Praxishandbuch*, 3. Auflage, C.H. Beck Verlag, München 2011, ISBN 978-3-406-60705-9
* Heinz-J. Bontrup, Ralf-M. Marquardt: *Kritisches Handbuch der deutschen Elektrizitätswirtschaft. Branchenentwicklung, Unternehmensstrategien, Arbeitsbeziehungen*, 2. Aufl., Berlin 2011, ISBN 978-3-8360-8712-4, Heinz-J. Bontrup, Ralf-M. Marquardt, Chancen und Risiken der Energiewende. Arbeitspapier 252 der Hans Böckler Siftung, Düsseldorf 2012
* Christian Theobald, Christiane Nill-Theobald: *Grundzüge des Energiewirtschaftsrechts*, 3. Auflage, C.H. Beck Verlag, München 2013, ISBN 978-3406-65123-6

## Weblingg
* Greenpeace: Schwarzbuch Versorgungssicherheit 30. März 2006
* Presseschau und Newsletter zur Energiewirtschaft von Redaktion24
* Website des Lehrstuhls für Energiewirtschaft des Karlsruher Instituts für Technologie
* Website des Instituts und Lehrstuhl für Elektrische Anlagen und Energiewirtschaft (IAEW) der RWTH Aachen
* Website des Lehrstuhls für Energiewirtschaft und Anwendungstechnik(EWK) der TU München
* E-world energy & water - Internationale Fachmesse mit Kongress zum Thema Energiewirtschaft
* Global Energy Club - Internationaler Online-Club für Fachleute aus der Energiewirtschaft
Stockholm

**Stockholm**  (*stock* ‚Stock, Baumstamm‘; *holm* ‚chlinni Insle‘) isch d Hoptstadt vo Schwede. D Gmaind hät öppe 950.000 Iiwohner, mit de Agglomerazion sinds rund 2,1 Millione Iiwohner, und dodemit isch Stockholm di gröschti Stadt vo Skandinavie.

Gründet wore isch si 1252 av Jarl (Graf) Birger. Sit 1643 isch Stockholm Residenzstadt vom König vo Schwede. D Stadt isch sowohl Sitz vom schwedische Riichstag (Parlamänt) als au vo de schwedische Regierig. Si isch s kulturelle Zentrum vom Land und au Bischofssitz (de Sitz vom Erzbischof isch aber Uppsala).

## Weblink

* Offizielli Website für Stockholm-Touriste (mehrsprochig)
* Stockholm uf de schedische Website för Reise und Tourismus (dütsch)

## Fuessnoote
Stockholm (Begriffsklärung)

**Stockholm** chan folgendes bedüte:

en Ort:
* Stockholm, d Hauptstadt vo Schwede
* Stockholms län, e schwedeschi Provinz
* Stockholm (Maine), e Stadt im US-Bundesstaat Maine (USA)
* Stockholm (New Jersey), e Stadt im US-Bundesstaat New Jersey
* Stockholm (South Dakota), e Stadt im US-Bundesstaat South Dakota
* Stockholm (Wisconsin), e Stadt im US-Bundesstaat Wisconsin
* Stockholm (Saskatchewan), e Stadt i de kanadischen Provinz Saskatchewan

es Schiff:
* Stockholm (Schiff, 1946), es schwedisches Passagierschiff, wo im Juli 1956 mit em italienische Schiff Andrea Doria zämmegschtosse isch
* Stockholm (Schiff, 1953), en schwedische Iisbrächer

und witers:
* Bistum Stockholm (evangelisch-lutherisch), es Bistum vo de Schwedische Chirche
* Bistum Stockholm (römisch-katholisch), es Bistum vo de Römisch-Katholische Chirche
* Stockholm-Syndrom, es psychologisches Phänomen
Wirtschaft

Im ursprünglige Sinn bezäichnet dr Begriff **Wirtschaft** alli personelle und materielle Ufwändige und Erträäg, wo sich dr Mensch mit ene si Unterhalt sicheret – zum Bischbil d Jagd und dr Fischfang, dr Ackerbau und d Veezucht, dr Handel und s Gwärb.

Im modärne Sinn umfasst **Wirtschaft** oder **Ökonomii** alli Iirichdige und Handlige, wo für die blaanvolli Deckig vo dr Noochfroog doo si. Zu de wirtschaftlige Iirichdige ghööre Undernääme, brivaati und öffentligi Hushält, zu de Handlige vom Wirtschafte d Häärstellig, dr Verbruuch, dr Umlauf und d Verdäilig vo Güeter. Soonigi wirtschaftligi Zämmehäng bestöön zum Bischbil uf dr Eebeni vo dr Wält, vom Staate, vo de Stedt und vo de Betriib.

## Weblingg
Bargen

**Bargen** chan folgendes bedüte:

* z Dütschland:
** Bargen (Helmstadt-Bargen), en Ortsteil vo de Gmeind Helmstadt-Bargen im Rhein-Neckar-Chreis, Bade-Würtebärg
** Bargen (Engen), en Ortsdail vo de Stadt Engen, Landchrais Konstanz, Bade-Würtebärg
** en Ortsteil vo de Gmeind Erfde im Chreis Schleswig-Flensburg, Schleswig-Holstein
** en Ortstail vo de Gmeind Rehm-Flehde-Bargen im Chreis Dithmarschen, Schleswig-Holstein

* i de Schwiz:
** Bargen BE, e Gmeind im Kanton Bärn
** Bargen SH, a Gmaind im Kanton Schaffuuse

**Bargen** isch de Familiename vo:
* Ascan von Bargen (* 1976), en dütsch-italienische Schriftsteller und Fantasyautor
* Carl von Bargen, bekannt als Carl von Bergen (1853–1933), en dütsche Mooler
* Daniel von Bargen (* 1950), en amerikanische Schauspiler
* Philine von Bargen (* 1991), e dütschi Fuessballspileri
* Werner von Bargen (1898–1975), en dütsche Botschafter
Schwarza

**Schwarza** chan folgendes bedüte:

Gmeinde und Ortsteil:
* Schwarza (Thüringer Wald), e Gmeind im Landchreis Schmalkalden-Meiningen in Thüringe
* Schwarza (Rudolstadt), en Ortsteil vo de Stadt Rudolstadt im Landchreis Saalfeld-Rudolstadt in Thüringe 
* Schwarza (Blankenhain), en Ortsteil vo de Stadt Blankenhain im Landchreis Weimarer Land in Thüringe

Gwässer:
* Schwarza (Hasel), en Näbefluss vo de Hasel in Südthüringe
* Schwarza (Ilm), en Näbefluss vo de Ilm bi Blankenhain in Thüringe
* Schwarza (Jossa), en Zuefluss vo de Jossa (Fulda) in Hesse
* Schwarza (Lüder), en Näbefluss vom Lüder (Fulda) in Hesse
* Schwarza (Leitha), en Quellfluss vo de Leitha, z Nideröschtriich 
* Schwarza (Saale), linge Näbefluss vo de Saale in Thüringe
* Schwarza (Schwarzwald), en Näbefluss vo de Schlüecht in Bade-Würtebärg
* de dütsch Name vom tschechische Fluss *Svratka*
Titisee

**Titisee** chan folgendes bedüte:
* Titisee (See), en See im Schwarzwald
* Titisee, en Ortstail vo de Stadt Titisee-Neustadt
Yu Gil-jun

Dr **Yu Gil-jun**(rev. Rom. Yu Kil-chun, McCune-Reischauer Yu Gil-jun, koreanisch 유길준, hanja 兪吉濬; * 24. Oktober 1856 z Seoul, denn z Korea; † 30. Septämber 1914 z Seoul) isch e koreanische Politiker wääred dr Joseon-Dünastii und Unabhängigkäits- und Reformaktivist wääred dr japanische Herrschaft gsi. Sini Psöidonüüm si **Gudang** (, ) und **Chonmin** (, ) gsi.

## Lääbe
Dr Yu isch z Seoul uf d Wält choo, isch 1881 uf Meiji z Japan go studiere und im Joor druf zrugg uf Korea. Er isch denn 1884 in d USA uf d Governor Dummer Academy go studiere und isch au verschidnigi öiropäische Länder go bsueche. Zrugg dehäi isch er festgnoo und aaklagt worde, ass er d *Gaehwadang*, e reformistischi Bardei wo dr Fortschritt uf iiri Faane gschriibe het, wurd understütze und het im Gfängnis e Buech, *Seoyu Gyeonmun*, über sini Räise gschriibe.

D Regierig vom Köönig Gojong het au behauptet, ass dr Yu bim Mord vo dr Köönigin Min mitgmacht häig.

Vo 1894 bis 95 het dr Yu für e Brömieeminister Kim Hongjip, wo brobiert het,  Korea z modärnisiere. Wo dr Kim 1895 umbrocht worde isch, isch dr Yu uf Japan ins Exil und erst 1907 uf Korea zrugg.

1910 het Japan Korea annektiert, und dr Yu het e Beweegig gege d Annexioon organisiert.

## Weblingg
* Yu Gil-jun (Koreanisch)
* Yu Gil-jun (Koreanisch)

## Fuessnoote
Park Heon-young

Dr **Park Heon-young**, au **Pak Hon-yong**, (* 1900 z Sinyang-myeon, Browinz Chungcheongnam-do,  Korea; † 18. Dezämber 1955) isch e nordkoreanische Politiker gsi.
## Lääbe
Dr Pak Hon-yong isch von ere Familie us dr koreanische Oberschicht im Süde vo Korea choo. 1919 isch er mit sinere Schuelusbildig z Keijō fertig gsi.

1921 het er aagfange sich politisch z bedäätige. Z Shanghai isch er Mitgliid vo dr Koreanische Kommunistische Partei worde. Im April 1922 häi en die japanische Kolonialbehörde in dr koreanische Browinz Chōsen as Kommunist verhaftet. 1924 isch er freichoo und het as Schurnalist bi de Zitige *Dong-a Ilbo* und *Chōsen Nippō* afo schaffe.

Am 18. April 1925 isch dr Pak bi dr Gründig vo dr Koreanische Kommunistische Partei z Chōsen drbiigsii. Vo denn aa het er im Untergrund müesse lääbe.

Noch em Chrieg im August 1945 isch dr Pak Parteisekretär worde. Im Dezämber 1946 het er d Gründig vo dr Südkoreanische Arbeiterpartei organisiert und isch dere iire Vorsitzend worde. Wie die mäiste südkoreanische Kommuniste isch au dr Pak in Norde gange und 1948 dört Usseminister und stellverträtende Brömieeminister vo dr nordkoreanische Demokratische Volksrepublik Korea worde, wo denn gründet worde isch.

Dr nordkoreanisch Staatsschef Kim Il-sung het sini politische Gegner in dr kommunistische Partei afo likwidiere und am 3. August 1953 isch dr Pak Hon-yong verhaftet worde. Zwäi Joor spööter, am 15. Dezämber 1955, isch er as amerikanische Spion zum Dood verurdäilt und drei Dääg druf hiigrichdet worde.

## Weblingg

* David X. Noack: ''Das Wendejahr'', in: junge Welt, 3. Dezember 2011.
* ''claim: Pak Hon-yong being reinstated in DPRK'', in: hunjang.blogspot.com 12. Juli 2006.
* ''Formation of the Korean Workers' Party'', globalsecurity.org.
* ''North Korean Purges'', globalsecurity.org.
* Churzbiographii in dr ''Encyclopaedia Britannica'' (koreanisch)

## Kwelle
Seebach (Wutach)

Dè **Seebach** isch èn Bach, wo am Fèldbärg, gnauer im sognanntè *Grüble* zwischè m Fèldbärg un èm Seebuck entschpringt, und noch èm Passyrè vom Fèldsee un èm Bärèdal i dè Titisee mündet. S Iizugsgebiet vom Seebach befindet sich am Fèldbärg bzw. a dè öschtlichè Flankè vom högschtè Schwarzwald-Gipfel. 

## Allgmeis

Dè Seebach entwässert s Fèldbärg-Plateau, un spyst dè öschtlich glegnè Titisee. Dè Fèldsee hèt diè Funktion von èm Sammelbecki vom oschtwärts abflüèssendè Fèldbärg-Wasser, dè Titisee widderum würkt wiè èn Zwischèpuffer für diè Wassermassè, diè aaschlièßend übber d Guètè bis zu dè Haslach-Mündig un denn witer übber d Wuètè in Rhy abflüèßet.

## Name

Bim Seebach giltet *nomen est omen*, es isch èn Bach, wo èn See (Titisee) spyst, un durch èn See (Feldsee) durrèflüßt.

## Volauf
Dè Seebach entschpringt zwischè Fèldbärg und Seebuck im *Grüble*, übber dè Feldseewasserfall schièßt er è Karwand durab un sammlet sich im Feldsee. Nõchdemm dè Seebach durch è Luggè im Moränèwall gfundè hèt, wellè dè Feldsee in Richtig Bärèdal abgränzt, flüèß er durch s Bärèdal oschtwärts bis zum weschtlichè Zipfel vom Titisee, wo ner i dè See mündet.

## Nebeflüss
Dè Näbefliss im Beryych vum Fèldbärg isch:
* *Sägibach*

## Weblingg
Beschrybig vum Seebachdal

## Fueßnote
Johannes Gutenberg-Universität Mainz

D **Johannes Gutenberg-Universität Mainz** (JGU) isch e Uniwersidäät in dr rhiiland-pfälzische Landeshauptstadt Mainz. Si het öbbe 37'000 Studierendi an öbbe 150&nbsp;Institut und Klinike und ghöört zu de zää grösste dütsche Hoochschuele. Sit ere Strukturreform isch si sit em 1. Septämber 2010 in zää Fachberiich gliideret. D JGU isch noch em Erfinder vom Buechdruck mit beweglige Letter, Johannes Gutenberg, benennt worde.

Die alti Mainzer Uniwersidäät isch 1477 gründet worde. In de 1790er Joor isch s uniwersitääre Lääbe z Mainz zum erligge choo und 1798 isch d Uni vo de franzöösische Bsetzer ufghoobe worde, es het aber no bis 1823 Vorlääsige ge. Noch em Zwäite Wältchrieg häi 1946 die franzöösische Bsetzer d Uniwersidäät nöi gründet. 
## Weblingg

* Website vo dr Johannes Gutenberg-Universität Mainz
* Website vom studäntische Färnseeformat vo dr Johannes Gutenberg-Universität Mainz, CampusTV
## Fuessnoote
Venezianische Sprache

S **Venetische** (gläägentlig au *Venezisch* oder *Venedisch;* ven.  oder ) isch e romanischi Sprooch, wo vo öbbe fümf Millione Lüt in dr Region Venezie und in Däil vo dr Region Friaul-Julisch Venezie, vom Trentino und vo Istrie gschwätzt wird. Venetisch ghöört zur Grubbe vo de norditaliänische Dialäkt. Wäge de groosse Underschiid zum Standarditaliänische wird es – grad wie die andere norditaliänische Varietääte – mänggisch as äigeständigi Sprooch aagluegt.

D Iiwooner vo Venezie und au d Sproochwüsseschaft unterschäide mäistens zwüsche *vèneto* (Venetisch), dr gänze Dialäktgrubbe wo alli lokale Varietääte drzueghööre, und *venesiàn* (Venezianisch), dr Varietäät vo dr Stadt Venedig, wo zur Zit vo dr Republik Venedig als allgemäini Koine brucht worde isch, hüte aber nume äini vo meerere bedütende Stadtvarietääte im Venetischen isch.

S romanische Venetisch sött mä nit mit dr Venetische Sprooch in dr Antike verwäggsle, wo zwüschen em säggste und em erste Joorhundert vor Christus in der Region Venezie gschriibe worde und hüte usgstorbe isch. Es isch mööglig ass si as Substratsprooch Iifluss uf s Latiinische in dere Region ghaa het und eso indiräkt au uf s romanische Venetische.

## Litratuur
* Gianna Marcato & Flavia Ursini: *Dialetti veneti. Grammatica e storia.* Padova 1998. ISBN 88-8098-057-2
* Alberto Zamboni: *Italienisch:Areallinguistik IV a) Venezien.* In: *Lexikon der romanistischen Linguistik (LRL)* vol. 4, 1988, 517–538.
* Giuseppe Boerio: *Dizionario del dialetto veneziano.* Venezia 1829.

## Weblingg

* **[[:s:vec:Pagina prinsipale|Wikisource in Venezianischer Sprache]]**
* Venetisch uf de Site vom wüsseschaftlige Netzwärk ''Orbis Latinus'' (ängl.)
* Ardikel über s Istrovenezianische in dr Enzyklopädie des Europäischen Ostens (PDF, 136 kB)
* Sitoveneto — Uskumft über d Sprooch, uf Italiänisch, Änglisch und Venezianisch.
* Tornén un pas indrìo! — Vèneto gschriibe und gschwätzt
* Gramaticaveneta.com Grammatik vo dr Venetische Sprooch und iire Variante
* Raixe Venete
* Ethnologue
Apfelmost

**Öpfelmost**, **Suure Most**, **Saft** oder **Öpfelwy** werd us Öpfel gmacht. Die wärded prässt und de Saft werd keltered, wie bim Wy.

De Öpfelmost hät en suure und härbe Gschmack und es git vo dem alkoholfrys, oder mit Alkohol. Normalerwys hed er en Alkoholghalt vo öpe 5 bis 7 %. I de Ostschwiz werd de suur Most öpe n emol mit Süessmost gmischt und me sait em dänn «Ghürotne».

## Literatur
* 
* 

## Weblink