open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liste der Gemeinden im Département Vendée

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Vendée** zellt àlla 258 Gmeina ìm Département Vendée uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Vendée Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmeina bìs 2015
Département Vendée Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmeina bìs 2016
Département Vendée Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeina bìs 2018

2019:
* Füsion *[[La Verrie]]* un *[[Chambretaud]]* → Chanverrie
* Füsion *[[Montaigu (Vendée)|Montaigu]]*, *[[Boufféré]]*, *[[La Guyonnière]]*, *[[Saint-Georges-de-Montaigu]]* un *[[Saint-Hilaire-de-Loulay]]* → Montaigu-Vendée
* Füsion *[[Les Sables-d’Olonne (Les Sables-d’Olonne)|Les Sables-d’Olonne]]*, *[[Château-d’Olonne]]* un *[[Olonne-sur-Mer]]* → Les Sables-d’Olonne
* Füsion *[[Le Poiré-sur-Velluire]]* un *[[Velluire]]* → Les Velluire-sur-Vendée
* Füsion *[[Nieul-sur-l’Autise]]* un *[[Oulmes]]* → Rives-d’Autise

2017:
* Füsion *[[Auzay]]* un *[[Chaix (Vendée)|Chaix]]* → Auchay-sur-Vendée
* Füsion *[[La Chapelle-Achard]]* un *[[La Mothe-Achard]]* → Les Achards

2016: 
* Füsion *[[Aubigny (Vendée)|Aubigny]]* un *[[Les Clouzeaux]]* → Aubigny-Les Clouzeaux
* Füsion *[[Belleville-sur-Vie]]* un *[[Saligny (Vendée)|Saligny]]* → Bellevigny
* Füsion *[[Doix]]* un *[[Fontaines (Vendée)|Fontaines]]* → Doix lès Fontaines
* Füsion *[[Boulogne (Vendée)|Boulogne]]*, *[[L’Oie]]*, *[[Les Essarts (Vendée)|Les Essarts]]* un *[[Sainte-Florence (Vendée)|Sainte-Florence]]* → Essarts en Bocage
* Füsion *[[Mormaison]]*, *[[Saint-André-Treize-Voies]]* un *[[Saint-Sulpice-le-Verdon]]* → Montréverd
* Füsion *[[Mouilleron-en-Pareds]]* un *[[Saint-Germain-l’Aiguiller]]* → Mouilleron-Saint-Germain
* Füsion *[[Chaillé-sous-les-Ormeaux]]* un *[[Saint-Florent-des-Bois]]* → Rives de l’Yon
* Füsion *[[La Flocellière]]*, *[[La Pommeraie-sur-Sèvre]]*, *[[Les Châtelliers-Châteaumur]]* un *[[Saint-Michel-Mont-Mercure]]* → Sèvremont
Liste der Gemeinden in Saint-Pierre und Miquelon

D **Lischt vun dr Gmeina in Saint-Pierre un Miquelon** zellt die zwei Gmeina ìm Ìwerseegebiat Saint-Pierre un Miquelon uf.
Liste der Gemeinden im Département Côtes-d’Armor

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Côtes-d’Armor** zellt àlla 348 Gmeina ìm Département Côtes-d’Armor uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Côtes-d’Armor Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmaina bìs 2015
Département Côtes-d’Armor Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmaina bìs 2016
Département Côtes-d’Armor Gemeindeveränderungen 2018.png|Gmaina bìs 2017
Département Côtes-d’Armor Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmaina bìs 2018


2019:
* Füsion *[[Plouagat]]* un *[[Châtelaudren]]* → Châtelaudren-Plouagat
* Füsion *[[Plouguenast]]* un *[[Langast]]* → Plouguenast-Langast
* Füsion *[[Lamballe]]*, *[[Morieux]]* un *[[Planguenoual]]* → Lamballe-Armor
* Füsion *[[La Roche-Derrien]]*, *[[Hengoat]]*, *[[Pommerit-Jaudy]]* un *[[Pouldouran]]* → La Roche-Jaudy

2018:
* Füsion *[[Léhon]]* un *[[Dinan (Dinan)|Dinan]]* → Dinan

2017:
* Füsion *[[Plessix-Balisson]]*, *[[Ploubalay]]* un *[[Trégon]]* → Beaussais-sur-Mer
* Füsion *[[Saint-Gelven]]*, *[[Laniscat]]* un *[[Perret]]* → Bon Repos sur Blavet
* Füsion *[[Mûr-de-Bretagne]]* un *[[Saint-Guen]]* → Guerlédan

2016: 
* Füsion *[[Binic]]* un *[[Étables-sur-Mer]]* → Binic-Étables-sur-Mer
* Füsion *[[Dolo (Côtes-d’Armor)|Dolo]]* un *[[Jugon-les-Lacs]]* → Jugon-les-Lacs - Commune nouvelle
* Füsion *[[Lamballe (Lamballe)|Lamballe]]* un *[[Meslin]]* → Lamballe
* Füsion *[[Collinée]]*, *[[Langourla]]*, *[[Le Gouray]]*, *[[Plessala]]*, *[[Saint-Gilles-du-Mené]]*, *[[Saint-Gouéno]]*  un *[[Saint-Jacut-du-Mené]]* → Le Mené
* Füsion *[[La Ferrière (Côtes-d’Armor)|La Ferrière]]* un *[[Plémet (Plémet)|Plémet]]* → Plémet (bis 31. Dezember 2017: Les Moulins)
* Füsion *[[L’Hermitage-Lorge]]* un *[[Plœuc-sur-Lié]]* → Plœuc-L’Hermitage
* Füsion *[[Pordic (Pordic)|Pordic]]* un *[[Tréméloir]]* → Pordic
Monte Águila

**Monte Águila** isch e Stadt und en Ortsteil vo de Gmeind Cabrero i dr Region Biobío z Chile.

D Stadt het öpe 6.574 Yywohner (Stand: 2017) und liit rund sächs Kilometer südlich vo Cabrero, em Hauptort vo de Gmeind.

## Gschicht
Ane 1852 sind die yheimische Lüüt vertribe worde, und es sind Lüüt us Europa i die Ortschaft cho.

Früenr hets en Ysebahn vo Polcura uf Monte Águila gää. Vo 1994 bis 2010 isch es mit de Linie vom „Automotor Alameda–Talcahuano“ bedient wore, wo vo de Küstestadt Talcahuano i d Hauptstadt Santiago de Chile gfüert hät. Die Ysebahnlinie isch wäge Schäde am Gleis, streckewiis as Bahn/Bus-Kombinazion in Betriib gsi, jetzt aber iigstellt.

Es git Bestrebige vo Ywohner, wo wännd, as Monte Águila en eigni Gmeind söll wärde.

## Bilder
Bildli vom 19. Augschte 2017, wo d „Plaza de Armas“ iigweit woren isch.

Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg
Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (33).jpg
Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg
Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg


## Galerii

Datei:Bomberos monte aguila.jpg
Datei:Img-estadio.jpg
Datei:Entrada x yumbel.jpg
Datei:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg
Datei:Carros abandonados mte aguila.jpg


## Weblink

* Websyte vu Monte Águila

## Fuessnote
161

|}
## Was isch bassiert?
* S römische Militär bout am nöie Germanische Limes wyter.
* Dr römisch Kaiser Antoninus Pius stirbt.
* Dr Mark Aurel wird Kaiser vo Rom und deilt d Macht mit em Lucius Verus.
* Dr römisch Kaiser Gordian chunt uf d Wält *(öpen ane 160)*.
* Dr römisch Kaiser Commodus chunt uf d Wält.
* Dr Anicetus isch Bischof vo Rom.
* Dr römisch Jurischt Gaius schrybt s Buech *Institutiones*.
* Z Armenie isch Chrieg.

## Weblink
162

|}
## Was isch bassiert?
* Dr römisch Gschichtschryber Appian stirbt *(öppe anne 162)*.
* Dr Arrian schrybt es Buech über Indie.
* S römische Militär bout am nöie Germanische Limes wyter.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Dr Quintus Iunius Rusticus un dr Lucius Titius Plautius Aquilinus sind d Konsuule vo Rom.
* Dr Anicetus isch Bischof vo Rom.
* Z Süürie isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Parther.

## Weblink
163

|}
## Was isch bassiert?
* Dr römisch Gschichtschryber Kassius Dio chunt uf d Wält *(öppen anne 163)*.
* Dr nöi Germanisch Limes goot vo dr Donau uf dr Nordsyte vom Schwarzwald dure an Rhy.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Dr Marcus Pontius Laelianus un dr Aulus Iunius Pastor sin d Konsuule vo Rom.
* Dr Anicetus isch Bischof vo Rom.
* Z Süürie un z Armeenie isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Parther.

## Weblink
165

|}
## Was isch bassiert?
* Dr römisch Gschichtschryber Marius Maximus chunt uf d Wält* (öppe anne 165)*.
* Dr nöi Germanische Limes goot vo dr Donau uf dr Nordsyte vom Schwarzwald dure an Rhy.
* Di chinesischi Kaiserin Deng Mengnü chunt uf d Wält.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Dr Marcus Gavius Orfitus un dr Lucius Arrius Pudens sind d Konsuule vo Rom.
* Dr griechisch Filosoof Peregrinus Proteus stirbt.
* Im Zwöistromland isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Parther.
* Im Oschte vom Römische Rych breitet sech i deil Stedt d Pescht uus.

## Weblink
Liste der Gemeinden im Département Ille-et-Vilaine

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Ille-et-Vilaine** zellt àlla 348 Gmeina ìm Département Ille-et-Vilaine uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Ille-et-Vilaine Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmaina bìs 2015
Département Ille-et-Vilaine Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmaina bìs 2016
Département Ille-et-Vilaine Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmaina bìs 2018


2019:
* Füsion *[[Luitré]]* un *[[Dompierre-du-Chemin]]* → Luitré-Dompierre
* Füsion *[[Saint-Pierre-de-Plesguen]]*, *[[Lanhélin]]* un *[[Tressé]]* → Mesnil-Roc’h
* Füsion *[[Montauban-de-Bretagne (Montauban-de-Bretagne)|Montauban-de-Bretagne]]* un *[[Saint-M’Hervon]]* → Montauban-de-Bretagne
* Füsion *[[Piré-sur-Seiche]]* un *[[Chancé]]* → Piré-Chancé
* Füsion *[[Saint-Jean-sur-Couesnon]]*, *[[Saint-Georges-de-Chesné]]*, *[[Saint-Marc-sur-Couesnon]]* un *[[Vendel (Ille-et-Vilaine)|Vendel]]* → Rives-du-Couesnon
* Füsion *[[Saint-Marc-le-Blanc (Saint-Marc-le-Blanc)|Saint-Marc-le-Blanc]]* un *[[Baillé]]* → Saint-Marc-le-Blanc
* Füsion *[[Antrain]]*, *[[La Fontenelle (Ille-et-Vilaine)|La Fontenelle]]*, *[[Saint-Ouen-la-Rouërie]]* un *[[Tremblay]]* → Val-Couesnon

2017: 
* Füsion *[[Ossé]]*, *[[Châteaugiron (Châteaugiron)|Châteaugiron]]* un *[[Saint-Aubin-du-Pavail]]* → Châteaugiron
* Füsion *[[Saint-Étienne-en-Coglès]]* un *[[Saint-Brice-en-Coglès]]* → Maen Roch
* Füsion *[[Coglès]]*, *[[La Selle-en-Coglès]]* un *[[Montours]]* → Les Portes du Coglais
* Füsion *[[Campel]]* un *[[Maure-de-Bretagne]]* → Val d’Anast

2016: 
* Füsion *[[La Chapelle-du-Lou]]* un *[[Le Lou-du-Lac]]* → La Chapelle du Lou du Lac
* Füsion *[[Guipry]]* un *[[Messac (Ille-et-Vilaine)|Messac]]* → Guipry-Messac
Maine (Loire)

D **Maine** [] isch èn Fluß im weschtlichè Frankrych, wo im Departemänt Maine-et-Loire i dè Region Pays de la Loire volaufè duèt.

## Geografii
D Maine entschtòt im Norde vo dè Stadt Angers us èrè Hürõt vo dè beidè Flüss Sarthe un Mayenne am südlichè Zipfel vo dè Inslè Saint-Aubin. Si gòt witter in südweschtlicher Richtung un entwässerèt nõch 12 Kilometer bi Bouchemaine als rächtè Näbbèfluss i d Loire.

Maine isch è abgleiteti Form vo *Maienne* un bedütet *Fluß i dè Mitti*. Diè beidè hütigè Flüss hèn früèner ein einzigè lateinischè Nammè: *Mediuna* ghaa. Im Sprõchgebruuch hèt sich abber èn eigner Nammè für s vohürõtete Pärle entwicklèt, um s vo dè beidè Hochzitter Sarthe un Mayenne z unterscheidè.

Dè Nammè vum Département Maine-et-Loire wyst uff dè Fluß sèlber hy. *Maine* isch ebbèso dè Nammè vo de ehemòligè französischè Provinz Maine.

## Bildli vu dè Sarthe un dè Mayenne

La Suze-sur-Sarthe - Pont (2012).JPG|d Brugg z La Suze-sur-Sarthe
River Sarthe between Morannes and Chemiré-sur-Sarthe.jpg|d Sarthe bi Morannes im Arrondissement Angers
Rivier Mayenne.JPG|d Mayenne bi Houssay im Arrondissement Château-Gontier


## Weblingg

## Einzelnõchwys
166

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Soterus wird Bischof vo Rom.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Dr Kaiser Mark Aurel het Lüüt in Oschte gschickt, wo jetz zum Kaiser vo China chöme.
* Im Zwöistromland isch dr Chrieg zwüsche de Röömer un de Parther fertig.
* Us em Oschte vom Römische Rych breitet sech d Pescht jetz bis uf Europa uus.
* A dr Donau isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane.

## Weblink
167

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Soterus isch Bischof vo Rom.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Dr römisch Kaiser Pupienus chunt uf d Wält *{öpen ane 167)*.
* Dr Lucius Verus un dr Marcus Ummidius Quadratus sin d Konsuule vo Rom.
* A dr Donau und im Nordoschte vo Italie und z Griecheland isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane.
* Z Daakie isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Wandaale.
* Z Korea isch Chrieg.

## Weblink
168

|}
## Was isch bassiert?
* Am 22. Juni isch e totaali Sunnefeischternis.
* Dr Soterus isch Bischof vo Rom.
* Dr Daniel vo Padua stirbt als chrischtleche Märtürer.
* Dr An Shigao, au An Shih-kao, e parthische Brinz, wo z China en Übersetzer vo buddhistische Text worden isch, stirbt.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Im Röömische Rych breitet sech d Pescht wyter us.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Markomanne.

## Weblink
170

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Apuleius schrybt s Buech *Metamorfoose*.
* Dr Soterus isch Bischof vo Rom.
* Dr Severinus, dr Exuperius, de Felicianus, dr Constantius und dr Hermias stärben als chrischtlechi Märtürer.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Markomanne. D Markomanne chöme z Italie bis uf Aquileia.

## Weblink
173

|}
## Was isch bassiert?
* Dr chinesisch Autor und Musiker Mi Heng chunt uf d Wält.
* Dr Soterus isch Bischof vo Rom.
* Dr heilig Sagar chunt uf d Wält *(öpen ane 173)*.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Markomanne.
* D Röömer boue s Militärlager Castra Regina, das isch i dr hütige Stadt Rägeschburg.

## Weblink
Präsident der Europäischen Kommission

Dr **Presidänt vo dr Europäische Kommission** – oder d **Presidäntin vo dr Europäische Kommission** – isch die Person, wo di Europäischi Kommission tuet leite.

Är oder si wird vom Europäische Root vorgschlage un drno vom Europäische Parlamänt gwählt. D Amtsduur, wo me drfür gwählt wird, isch füüf Joor. Dr Kommissionspresidänt oder d Kommissionspresidäntin säge, wie d Kommission sell schaffe und wie si organisiert isch. Die isch so zämegsetzt, ass es vo jedem Land vo der EU ei Verträtter drin het.

Sid ane 2019 isch d Ursula von der Leyen i dämm Ampt.

## d Kommissionspresidänte sit 1958

## Literatur
* Simone Staeglich: *Der Kommissionspräsident als Oberhaupt der Europäischen Union: Vom primus inter pares zur europäischen Leitfigur.* Berlin 2007. ISBN=978-3-428-12373-5.

## Weblink
* d Website vom Kommissionspresidänt
176

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Eleutherus isch Bischof vo Rom.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Em Kaiser Mark Aurel sini Frou Faustina stirbt.
* Dr Mark Aurel fyyret z Rom dr Siig über d Germane.
* D Röömer boue s Militärlager Castra Regina, das isch i dr hütige Stadt Rägeschburg.

## Weblink
171

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Soterus isch Bischof vo Rom.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Markomanne. D Markomanne wärde us em Römische Rych vertribe.
* Im Norde vo Italie und i den Alpe isch e nöji Militärregion, d *Praetentura Italiae et Alpium*.
* D Röömer boue s Militärlager Castra Regina, do drus wird spöter d Stadt Rägeschburg.
* Es isch Chrieg z Hispania.

## Weblink
178

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Eleutherus isch Bischof vo Rom.
* Di heilige Epipodius, Alexander, Marcellus, Valerian und Sümforian stärbe als chrischtlechi Märtürer.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Markomanne. Dr Mark Aurel goot sälber a d Donau zum s Militär go aleite. 
* D Röömer boue s Militärlager Castra Regina, das isch i dr hütige Stadt Rägeschburg.
* Di chinesischi Kaiserin Song stirbt.
* Z China wird e grosse Komeet beobachtet.

## Weblink
179

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Eleutherus isch Bischof vo Rom.
* Dr koreanisch König Sindae stirbt.
* Dr Mark Aurel isch Kaiser vo Rom.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Markomanne.  
* D Röömer boue s Militärlager Castra Regina fertig, wie me vonnere datierten antiken Inschrift im Museum z Rägeschburg weiss.

## Weblink
180

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Eleutherus isch Bischof vo Rom.
* Dr römisch Kaiser Mark Aurel stirbt.
* Dr Commodus wird römische Kaiser.
* Dr römisch Dichter Aulus Gellius stirbt *(öpen ane 180)*.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Markomanne.  
* D Röömer boue i dr Stadt Augusta Treverorum, em hütige Trier, s Stadtdoor *[[Porta Nigra]]*, wo me hütt not gseht.
* Z China chunt’s zumene Ärdbeebe.

## Weblink
183

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Eleutherus isch Bischof vo Rom.
* Dr Commodus isch römische Kaiser.
* Dr chinesisch Kaiserin Zhen Luo chunt uf d Wält.
* Dr Bischof Theophilus vo Alexandria stirbt.
* Dr gross Triumpfboge z Latakia wird bout.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Markomanne.  

## Weblink
184

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Eleutherus isch Bischof vo Rom.
* Dr chrischtlech Theoloog Origenes chunt uf d Wält.
* Dr Beolhyu isch König vo Silla.
* Dr Commodus isch römische Kaiser.
* Dr chinesisch Kaiserin Guo Nüwang chunt uf d Wält.
* Dr chrischtlech Märtürer Apollonius stirbt.
* Z China isch Chrieg.  

## Weblink
181

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Eleutherus isch Bischof vo Rom.
* Dr Commodus isch römische Kaiser.
* Dr Commodus loot syni Schwöschter Lucilla lo tööde.
* Dr chinesisch Kaiser Han Xiandi stirbt.
* Dr Dichter Aelius Aristides stirbt *(öpen ane 181)*.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Markomanne.  
* Z Nöiseeland chunt’s zumene riisige Vulkanuusbruch.

## Weblink
189

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Viktor dr Eerschti wird Bischof vo Rom.
* Dr Liu Bian wird Kaiser vo China.
* Noch iim wird dr Liu Xie Kiser vo China.
* Di chinesischi Kaiserin He stirbt.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Commodus isch römische Kaiser.
* Dr Commodus loot dr Komendant vo dr Prätorianergarde lo tööde.

## Weblink
190

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Viktor dr Eerschti isch Bischof vo Rom.
* Dr chinesisch Kaiser Liu Bian stirbt.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Commodus isch römische Kaiser.
* Dr römisch Kaiser Gaius Messius Quintus Traianus Decius chunt uf d Wält *(öpen ane 190)*.

## Weblink
191

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Viktor dr Eerschti isch Bischof vo Rom.
* Dr Vologaeses dr Füüfti wird König vo de Parther.
* Dr Kaiser Seimu vo Japan stirbt.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Commodus isch römische Kaiser.

## Weblink
192

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Viktor dr Eerschti isch Bischof vo Rom.
* Dr Vologaeses dr Füüfti isch König vo de Parther.
* Z China isch Chrieg.
* Dr römisch Kaiser Commodus wird ermordet.
* Dr römisch Kaiser Gordian dr Zwöit chunt uf d Wält.

## Weblink
199

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Zephyrinus wird Bischof vo Rom.
* Dr Xian von Han isch Kaiser vo China.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Septimius Severus isch Kaiser vo Rom.

## Weblink
211

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Zephyrinus isch Bischof vo Rom.
* Z China isch Chrieg.
* Dr römisch Kaiser Septimius Severus stirbt.
* Sini beide Söön Caracalla und Geta wärdet zäme römischi Kaiser. Dr Caracalla loot dr Geta lo tööde.
* Dr Caracalla loot sini Frou Fulvia Plautilla lo tööde.

## Weblink

## Fuessnoote
212

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Zephyrinus isch Bischof vo Rom.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Caracalla isch Kaiser vo Rom.
* Dr Caracalla tuet d Verfassig vom Römische Rych ändere, wo jetz allne freie Lüüt im Rych s römische Bürgerrächt git.
* Z Rom foot me mit em Bou vom riisige Carcalla-Baad a.

## Weblink
213

|}
## Was isch bassiert?
### dr Germanechrieg und d Froog vo de Alemanne
* Im Summer isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Germane. Me dänkt, es sigen uf dr Syte vo de Germane d Alemanne gsii.
* Dr römisch Senator und Gschichtschryber Cassius Dio verzelt als Zytgenoss i sym Buech *Römische Geschichte,* wie deil Forscher dänke, s erschte Mol öpis vo den Alemanne. Es isch e grossi Stammesgruppe, wo e Zämeschluss vo de früenere Stämm vo de Semnone, de Suebe, de Chatte un de Jutunge isch, wo früener e Deil vo den Elbgermane gsii sin. Es git e rächti Kontrovärse zu den erschte gschichtleche Züügniss vo den Alemanne.
* Öpen i dere Zyt isch dr Afang vo de nöie germanische und bsunders de alemannische Chriegszüüg übere römisch Limes. Sid denn mache germanischi Stämm immer wider röiberischi Züüg dur s römische Land am Schwarzwald, und die römische Landgüeter und Dörfer wärden überfallen und usplünderet.
* Dr römisch Kaiser Caracalla chunt sälber über d Alpe id Provinze Räzie und Obergermanie zum dr Kampf vo dr römischen Armee z leite. Bim Chrieg i dr Gägend vom Main chunt’s für d Röömer guet use, und drum het dr Caracalla jetz au dr Eeretitel *Germanicus maximus*.
* Me verzelt, dr Caracalla heig uf sinere Reis in Norde au s berüempte Heiligtum vom Apollo Grannus i de Vogeese psuecht.
* Am 6. Oktober wird z Rom dr Siig über d Germane – d *victoria Germanica* – gfyyret.
* Em römische Kaiser, wo *Marcus Aurelius Severus Antoninus* gheisse het, het schynts bi sim Chrieg nördlech vo den Alpe die germanischi Tracht, e Mantel, wo Caracalla heisst, so guet gfalle, ass er se au z Rom gärn immer wider agleit het; das isch dr Grund, wurum me iim denn dr Name *Caracalla * gää het.

### und was suscht no bassiert isch
* Dr Caracalla loot dr Gouvernöör vo dr südgallische Provinz lo tööde.
* Dr Zephyrinus isch Bischof vo Rom.
* Dr griechisch Filosoof, Sproochforscher und Lexikograaf Cassius Longinus chunt uf d Wält.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Cao Cao wird König vom chinesische Rych Wei.
* Z Rom goot dr Bou vom riisige Caracalla-Baad wyter.
* Im Partherrych isch Chrieg. Dr Artabanos dr Vierti wird König vo de Parther.

## Weblink

## Fuessnoote
Sarthe (Fluss)

D **Sarthe** isch èn Fluss im weschtlichè Frankrych, wo durch d Regionè Normandy un s Loire-Gau volauft. Si entschpringt bi Saint-Aquilin-de-Corbion, im Bärgland vu dè Perche i dè Unterè Normandy, in èrè Höchi vo öppè 250 Meter. Nõch 313 Kilometer bildet si churz vor Angers mit dè Mayenne zämmè d Maine, wo sèlber nõch è baar Kilometer als rächtè Näbbèfluss i d Loire mündè duèt. Dè Fluss isch Nammensgäbber vum Département Sarthe un Nammensgäbber für d Rènnschtreggi Circuit de la Sarthe, wo s 24-Stundè-Rännè vo Le Mans uusdrait wörd.

## Durchquerti Départements
* Département Orne
* Département Sarthe
* Département Maine-et-Loire
* è baar Kilometer au Gränzfluss zum Département Mayenne

## Ortschaftè a dè Sarthe

* Alençon 
* Fresnay-sur-Sarthe
* Le Mans 
* La Suze-sur-Sarthe 
* Sablé-sur-Sarthe
* Châteauneuf-sur-Sarthe

## Näbbèflüss

## Schifffaart

Uff dè Sarthe chönnèd uff èrè Längi vu 136&nbsp;km vo dè Mündung èwäg bis Le Mans Schiff faarè.
D Stauweer un mee wiè 20 Schlüsè sin im 19. Johrhundert baut worrè un dòhèr für dè hütige Warèvokeer nimmi bruuchbar. Durch d Abmessungè vo dè Schlüsè isch diè maximaali Längi vo Schiff uff 30&nbsp;m, diè maximali Breiti uff 5&nbsp;m begränzt. Dè Dùèfgang darf 1,50&nbsp;m nit übberschrittè.

Transportyrt isch am Aafang Sand als Bauschtoff worrè, wo uss èm Bett vo dè Loire gschtammt hèt, sowiè Anthrazitkollè un Marmor, wo beidi i dè Umgebung vo Sablé-sur-Sarthe abbaut wörrèd.

D Ysèbaan (ab ca. 1860) un denn spôter dè Strõßèvokeer hèn dè Schifffaart uff dè Sarthe schu lang dè Rang abglaufè. Belièbt isch d Streggi allerdings immer no für dè Flusstourismus mit Sport- un Huusbötli.

## Weblingg

## Einzelnõchwys
214

|}
## Was isch bassiert?
* Drh Chrieg zwüsche de Röömer und de Germane isch vrby.
* Dr rätisch Limes wird verstercht.
* Dr römisch Kaiser Caracalla macht für s Römische Rych e nöji Sorte vo Gält, der «Antoninianus».
* Dr römisch Kaiser Aurelian chunt uf d Wält.
* Di chinesischi Kaiserin Fu Shou stirbt
* Dr Zephyrinus isch Bischof vo Rom.
* Osroene wird e römischi Provinz.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Liu Bei isch dr Herrscher vomene Deil vo China.
* Z Korea isch Chrieg.

## Weblink

## Fuessnoote
215

|}
## Was isch bassiert?
* Dr rätisch Limes wird verstercht.
* Dr römisch Kaiser Caracalla loot vo sinere Armee z Alexandria vil Lüüt lo tööde.
* Dr Zephyrinus isch Bischof vo Rom.
* Dr chinesisch Forscher Huangfu Mi chunt uf d Wält.
* Z China isch Chrieg.
* Im Partherrych isch Chrieg.

## Weblink

## Fuessnoote
216

|}
## Was isch bassiert?
* Dr rätisch Limes wird verstercht.
* Dr Caracalla isch Kaiser vo Rom.
* Dr Zephyrinus isch Bischof vo Rom.
* Z Rom wird s grosse Caracalla-Baad fertig.
* Dr bedüütend griechisch Dokter Galen stirbt *(öpen ane 216)*.
* Z China isch Chrieg.
* D Röömer plane en Chrieg gäge s Partherrych.

## Weblink
Neue Kantonsschule Aarau

Di **Neui Kantonsschuel Aarau** (NKSA) esch en öffentlechi Mettelschuel z Aarau. Si bestoht us enere Maturitäts- ond ere Fachmettelschuel. D NKSA werd vo öber 900 Schüelerinne ond Schüeler bsuecht.

Set de 1970er Johr ond de Ifüehrig vo de gymnasiale Strukture het d Schuel *Kantonsschuel Zälgli* gheisse. Wo sech i de 1980er Johr s andere Gymnasium z Aarau i Alti Kantonsschuel Aarau omtauft het, het d *Kantonsschuel Zälgli* ere Name us Symmetrigrönd of Neui Kantonschuel Aarau gwächslet.

## Gschecht

1787 esch z Aarau es privats *Töchtereinschtitut* gröndet worde. D Schuel esch aber nach es paar Johr weder zuegange ond de 1822 formell neu gröndet worde. Sid 1935 het men ere *Töchterschuel* gseit, 1989 esch si zonere Diplommettelschuel omgwandlet worde, bes si nach de Johrtuusigwändi zo de Fachmettelschuel usboue worde esch.

De gymnasiali Lehrgang goht bes is Johr 1873 zrogg, wo es Lehrerinneseminar gröndet worde esch. 1911 esch das verschtaatlecht worde. Wägem Lehrermangel vo de 1960er Johr esch en Zwiigschuel z Zofige ufgange, die het sech aber schnäll versälbschtschtändiget. Ab 1976 esch d Lehrerbeldig a di neu gröndeti HPL (Höcheri Pädagogischi Lehraschtalt) of Zofige öberfüehrt worde. Di gliichzitig ufbouti Kantonsschuel het zersch d Type D (neusprochlech) ond PSG (pädagogisch-sozials Gymnasiom) omfasst, wo aber 2002 vollständig dor di eidgenössische Maturitätsklasse ersetzt worde send. 2010 het d NKSA de Schuelpriis vo de Wösseschaftsolympiade öbercho.

## Archidektur

De 1955 igweiti Altbou im Zälgliquartier esch vo de Gebrüeder Oeschger plant worde. Er esch aber glii z chli gsi, und drom esch 1989 de modärn Neubou vo den Architekte Barth und Zaugg ufgange.

## Bekannti Persone
Ehemoligi Lehrchräft:

* Max Wolfinger
* Elisabeth Flühmann
* Eugen Kutschera
* Rudolf Siegrist
* Urs Bitterli

Ehemoligi Schüeler/Schüelerinne:

* Gertrud Villiger-Keller
* Clara Ragaz
* Maja Einstein
* Erika Burkart
* Christine Egerszegi-Obrist
* Markus Hediger
* Andreas Neeser

## Literatur
* Hodler, Beat: *Junge Schule, lange Geschichte. Die Neue Kantonsschule Aarau*. Baden 2014, ISBN 978-3-03919-329-5.

## Weblinks

* Website vo de Neue Kantonsschuel Aarau
* Virtuelle Rondgang, Arbet vonere NKSA-Schüelerin

## Fuessnote
Loir

De **Loir** isch èn Fluß im Weschtè vo Frankrych, wo i dè Regionè Centre-Val de Loire un Pays de la Loire volaufè duèt. Sini Quällè lyt i dè Landschaft vo dè Perche, im Gmeindsgebièt vu Champrond-en-Gâtine, gòt am Obberlauf gu Oschtè un Südoschtè, drǜllt denn abber i sini Großrichtung Südwescht un entwässerèt nõch 317 Kilometer bi Briollay, nördlich vu Angers, als linkè Näbbèfluß i d Sarthe. De Loir isch dè chlyne Bruèder vo dè großè Schwôschter Loire, wôrend de Loir s Wasser us em Norde vo de Region „Centre-Val de Loire“ und em Oschte vo de Region „Pays de la Loire“ drait, isch d Loire èn Strom un d Dätschmeischteri für s gsamte Wasser us èm Zèntrum un èm Mittlerè Weschtè vo Frankrych.

Am Ufer vom Loir ligèd d Wyybaugebièt Coteaux du Loir, Jasnières un Coteaux du Vendômois.

## Durchquerti Département
* Eure-et-Loir (28)
* Loir-et-Cher (41)
* Sarthe (72)
* Maine-et-Loire (49)

## Näbbèflüss

## Ortschaftè am Fluss
* Illiers-Combray
* Bonneval
* Châteaudun 
* Cloyes-sur-le-Loir 
* Vendôme  
* Montoire-sur-le-Loir 
* Château-du-Loir
* Le Lude
* La Flèche
* Durtal
* Seiches-sur-le-Loir
* Soucelles
* Villevêque
* Briollay

## Weblingg

## Einzelnõchwys
Schattenspiel

S **Schattespiil** isch en Aart vom Theater, wo me drby mit Schätte uf emene Tuech e Gschicht verzellt. Me zelt’s meischtens zu dr Kategory vom Figuuretheater.

D Lüüt wo däm Theaterstuck zueluege, sitze vor ere wysse Stoffwand, won e Techniker vo dr andere Syte mit Liecht tuet aalüüchte.

Vor däm Liechtstraal zeigt dr Schattespiiler denn mit Forme, wo a Stääb agmacht sind, syni Gschicht: Me meint, d Figuure chöme uf d Büüni und machen öpis, si träffen anderi und erläbe gfäärlechi Abentüür, wenn us em Hindergrund öpe wildi Dier ufdauche; je nachdämm wie dr Spiiler d Figuure het, ob nooch bim Tuech oder eender nooch bi dr Lampe, sind d Schattebilder chlyner oder grösser, und so cha mer vil läbigeri und dramatischeri Szeene uf s Tuech zeichne weder wemme d Figuure diräkt gsuchti.

D Forme für s Schattespiil cha mer us Karton oder Läderpladde mache, und denn isch dr Schatte eifach dunkel. Vil Schattespiiler mache d Figuure deils halb durchsichtig, und die chönd sogar gfärbt sy, und bim modärne Spiil nimt me mängisch grad farbegi Foolie und no anderi Hilfsmiddel, und denn git das uf em Tuech ganz farbegi und fantasteschi Bilder.

Bi de berüemptischte Tradizioone vom Schattetheater sind s *Wayang*, wome z Indonesie spiilt, und s *Píyǐngxì* z China. I dr nöiere Zyt het me die Kunscht au uf Öiropa brocht, wo si under em französische Name *ombres chinoises* beliebt gsi isch. Z Hannover git’s regelmässig s Festival vom Schattetheater. S eerschte sötige Festival isch ane 1988 z Schwäbisch Gmünd gsy. 2015 und 2016 het s Lindenmuseum z Stuttgart en Uusstellig über d Gschicht vom Schattetheater gmacht.

## Literatur
* Georg Jacob: *Die Geschichte des Schattentheaters im Morgen- und Abendland*. 2. Uuflaag, Hannover 1925, Nachdruck 1972. ISBN 978-3764804114 
* Jasmin Ii Sabai Günther, Inés de Castro (Hrsg.): *Die Welt des Schattentheaters. Von Asien bis Europa*. Katalog Linden-Museum. München 2015. ISBN 978-3-7774-2482-8.

## Weblink

* Website vom Schattetheater-Zäntrum

## Fuessnoote
Chimborazo

Dr **Tschimborasso** (au: *Chimborazo*) isch e Vulkan z Ecuador.

De Yheimische gilt dr Tschimborasso als heilige Bärg. Wohär syn Name chunt weiss me nit gnau; «Taita Tschimborasso» bedüütet i dr lokale Kichwa-Sprooch öpe sovil wie «Vatter Ysch-Bärg», und dä isch zäme mit dr «Mama Tungurahua» dr müthologisch Afang vom Volk vo de Puruhá.

Dr Bärg ghört zum Bärgmassyv vo de Weschtkordilliere i den Ande. Sin Gipfel isch uf 6267 Meter über Meer; die früener ufgschribeni Hööchi vo 6310 Meter schynt nach nöie Mässige nid z schtimme. Uf all Fäll isch er der högscht Bärg vo Ecuador, und drum stoot sis Bild au ufem Landeswappe. Er het aber nid au dr högscht Gipfel vo den Ande; i däm längzogne Gebirg git’s wyter im Süüde no chly hööcheri Bärge.

Zringsetum lyt e wyti hööchi Ebeni, und us dere wachst dr Tschimborasso no öpe 2500 Meter drususe. Z’oberscht het dr Bärg uf syni Flanggen es baar Gletscher. Dr Vulkan lyt im Naturschutzpiet *„Reserva de Produccion Faunistica Chimborazo“'.

Öpis ganz psunders isch, ass dr Tschimborasso dä Bärg isch, wo syn Gipfel am wytischten ewägg vom Middlpunkt vo dr [[Erde|Ärden]] isch. Är stoot ebe fasch uf em [[Äquator|Äkwator]], wo d Ärde wil si sech um sich sälber dräit am dikschten isch, und so chunt’s ass dr Spitz vom Himalayabärg [[Mount Everest]], wo vil hööcher übere Meeresspiegel use luegt, glych nööcher bi der Middi vo dr Ärdchugelen isch weder dää vom ecuadorianischen Andebärg.

Dr Vulkan isch lang nümmen aktyv gsi, dr letscht gross Uusbruch het er öpen im sächste Joorhundert gmacht; aber vor es baar Joore, ane 1999 und 2006, het er undereinisch wider afo Lawa spöize.

Dr [[Alexander von Humboldt]] isch ane 1802 mit ere Expedizioon fasch ganz ufe Gipfel vom Tschimborasso ufegange; die eerschte, wo ufem Spitz obe gstande sind, sind dr [[Edward Whymper]], dr [[Jean-Antoine Carrel|Jean-Antoine]] und dr [[Louis Carrel]]; das isch am 4. Jänner 1880 gsi.

<gallery>
ChimborazoTungurahua ETM 20010916.jpg|uf däm Bild, wo vomene Satellit uus gmacht worden isch, stoot dr Tschimborasso i dr Middi und d Vulkään Tungurahua und Altar rächts
Coat of arms of Ecuador original version.svg|dr Vulkan uf em Wappe vo Ecuador
Humboldt1805-chimborazo.jpg|en Illustration vom Alexander von Humboldt, wo d Pflanzeverteilig am Vulkan zeigt
19 Chimborazo (19).JPG|Schichte vo Sand und Vulkanäsche am Tschimborasso
</gallery>

== Literatur ==
* Carmen Borja: *Hieleros del Chimborazo. Entrevista a Igor Guayasamín.* In: *Ecuador Terra Incognita.* Bd. 29, 2004.
* [[Alexander von Humboldt]]: *Über einen Versuch den Gipfel des Chimborazo zu ersteigen.* Eichborn, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-8218-0767-9.
* Günter Schmudlach: *Bergführer Ecuador. Wanderungen um Quito, Trekking-Touren, Mittlere Bergtouren, Schneeberge, Kletterberge, kombinierte Touren, Dschungelberge.'' Panico Alpinverlag, Köngen 2001, ISBN 3-926807-82-2.

## Weblink
Kichwa

S **Kichwa** oder **Quichua** isch e yheimischi Sproochegruppe, wo me z Ecuador, z Kolumbie un z Peru redt. Es ghört zu dr grosse südamerikanische Sproochfamilie vom Quechua.

## dr Name
Dr Name für die Sprooch chunt drvo, wil dr uvular Plosiv [q] i deil Dialäkt zum velare Plosiv [k] worden isch.

S Wort *Qichwa* bedüütet „Tal“ und isch au e Name für ne Gägend vo den Ande und für d Lüüt, wo dört woone. Sii sälber säge sech *Runashimi*.

## Sproochgschicht
Vor Joorhunderten isch s Kichwa e regionale Dialäkt von ere Bevölkerig i de Bärge gsi. Wo denn immer meh Gebiet vo den Inka regiert worde sind, het sech die Sprooch wyt übers Land als allgemeini Umgangssprooch uusbreitet.

I dr Zyt vo dr spanische Herrschaft hän sech d Sprooche bsunders z Ecuador no meh vermischt. Es git im Land je nachdämm wie me s aluegt öpe zää Kichwa-Dialäkt:
* s Kichwa *Serrano Central*
* s Imbabura
* s Kichwa *Serrano Sur*
* s Salasaca
* s Pichincha 
* s *Napo Alto*
* s *Napo Bajo*
* s Pastaza 
* s *Shucyachishca*-Kichwa
* s *Shukyachishka*-Kichwa
* s *Chanka-Qusqu-Qulla*-Kichwa

Sid dr nazionalen Unabhängigkeit het s Spanische die alte yheimische Sprooche immer wie meh zruggdrängt, und erscht am Ändi vom 20. Joorhundert isch es bi den Aktivischte vo dr «indigene Bevölkerig» es politischs Zyl worde, die eigeti alti Sprooch wider z pflääge. Es git sid denn en einheitlechi Schrybwys für d Kichwa-Sprooch. Und ane 1998 het me z Ecuador i d Landesverfassig gschribe, ass men im ganze Land «interkulturelli zwöisproochigi Schuele» dörf haa. Es schynt, dass do drmit dr langsam Vrfall vo dr Kichwa-Sproochpraxis doch chuum chan uufghalte wärde. Es git z Ecuador vilecht no öpen e halbi oder e ganzi Millioon Lüüt, wo s Kichwa im Alltag no schwätze.

## Literatur
* Luca Ciucci, Pieter C. Muysken: *Hernando de Alcocer y la Breve declaración del Arte de la lengua del Ynga. El más antiguo manuscrito de quichua de Ecuador.* In: Indiana 28, 2011, S. 359-393.

## Weblink

* e Sproochecharte vo Ecuador und Kolumbie
Gründungsstadt

E **Gründigsstadt** isch e Stadt, wo me vonnere weiss, ass si bin ere formelle Gründig zum ene bestimmte Zytpunkt i dr Gschicht vo öperem gründet worden isch.

Si underscheidet sech dur dä Akt vo anderne Stedt, wo us ere eltere, chlyne Sidlig, zum Bischpiil us emene Dorf oder eme Hafeplatz, nodisno usegwachse sind, wenn s dört immer meh Lüüt und Hüüser gha het und me dene spöter het afo «Stadt» sääge.

Stadtgründige het’s i dr Sidligsgschicht immer wider gää, öpe bi de Grieche, wo im ganze Middelmeerruum sind go Kolonye mit Stedt gründe, oder bi dr Röömer i de Provinze. Im Middelalter sind die meischte Stadt z Europa vo de adelige Grundherre gründet worde; agfange het’s ane 118 mit Fryburg im Brysgau, wo dr Herzog Konrad vo Zääringe gründet het. In iirem Land sin vo de Zääringer no vil meh nöji Stedt gründet worde so wie öpe Burtlef und Bärn und Fryburg i dr Schwiiz. 

Nöieri uf freiem Platz gründeti Stedt sind öpe die bi de Residänze vo bedüütende Fürschte so wie bi Karlsrue.

## Literatur
* Maurice Beresford: *New Towns of the Middle Ages. Town Plantation in England, Wales and Gascony*. London 1967.
* Klaus Humpert, Martin Schenk: *Entdeckung der mittelalterlichen Stadtplanung. Das Ende vom Mythos der „gewachsenen Stadt“.* Stuttgart 2001, ISBN 3-8062-1464-6.
Saft

**Saft** wird meischtens mit em Prässsaft asoziiert, wo us Frücht oder Gmüès prässt würd. Am wiitiste verbreitet isch dr Orangschesaft.

## was es für Saft git
Es git vil verschideni Art vo Säft, und me chan drum no wiiter unterteile in:
* Körpersaft in Läbewäse (Mönsche, Dier und Pflanze)
* Prässsaft us Frücht (zum Bischpiil Orangschesaft, Öpfel- und Biiremoscht – «Süessmoscht – oder Truubesaft)
* ydikte Fruchtsaft und Syrup
* Chrüütersaft als Medizin

## Wortgschicht
Zu dr Gschicht vom Wort «Saft» findtme vil Kwellen und Informazione bim Schwyzerischen Idiotikon.

S Wort chunt scho im Altmiddelhochdüütsche vor, und denn no i dr Form *Saf*.

I dr alte Medizin isch d Theory vo de Körpersäft langi Zyt öpis wichtigs gsii.

## Wirtschaft

I dä Schwiiz isch dä meist verbreitet und verchauft Saft dr Orangschesaft, gfolgt vum Öpfel- und denn em Multifruchtsaft. Ä nid ganz chliine Teil machend anderi Sorte us, wo nid ufgführt sind. 

Sit em Johr 2009 bis ins Johr 2018 (Ziitrum, wo Date verfüegbar sind) isch dr Verchauf starch zrugg gangä. Vor allem bim Orangschesaft, wo um 33 % ihbrocha isch. Aber au dä Öpfelsaft isch um 22 % gsunka. Nur dr Kokosnusssaft isch kontinuiärlich vo afangs 1,4 uf 2,9 % gstiige (2009–2018).

E grosse Schwiizer Produzänt vo Säft (und andere Getränk) isch d Ramseier Suisse AG.

Wemme en Fruchtsaft loot lo vergääre chunt men es Getränk über, wo me lenger chan uufbewaare. So chame us em Truubesaft Wyy mache.

## Lueg au
* Fruchtsaft

## Literatur
* Christoph Landolt: ''Konfitüre – einst und heute'', 26. Oktober 2016, uf idiotikon.ch

## Weblink

* Website vom Verband vo der düütsche Fruchtsaft-Induschtry

## Fuessnoote
Ahrgau

Der **Ahrgau** oder **Argau** isch im Middelalter es Gebiet mit ere eigene Grafschaft im Heilige Römische Rych gsi.

Dr Gau isch am Fluss Ahr gläge gsi und het zu Niderlootringe und zum Erzbischtum Köln ghört. Hüt isch die Landschaft e Deil vom dütsche Bundesland Rheinland-Pfalz.

Dr Name vo dämm Gau chunt im ene Dokumänt vo anne 880 i dr Schrybwys „Arisco“ vor, anne 882 als „pagus Aroensis“, im Joor 1064 als „Argowe“ und 1065 heisst er „Archgouwe“.

Me kännt us em hööche Middelalter es bar Näme vo de Argaugraafe:
* ane 930 dr Graf Sigbod
* 1064 dr Graf Sicco
* 1065 dr Graf Pertold

Die andere middelalterleche Gaugrafschafte rings um en Argau sing gsii: dr Mayenfeldgau, dr Eifelgau, dr Zülpichgau, dr Bonngau und ännet em Rhy no dr Auelgau.

## Lueg au
* Aargau

## Literatur
* Geschichtlicher Atlas der Rheinlande, 7. Lieferung, IV.9: Die mittelalterlichen Gaue, 2000, 1 Kartenblatt, 1 Beiheft, bearbeitet von Thomas Bauer, ISBN 3-7927-1818-9.
* Werner Bornheim: *Zur älteren Geschichte der Grafen von Ahre* in „Archiv für mittelrheinische Kirchengeschichte“, 1954, S.&nbsp;130.
Burg Alt-Thierstein

D **Burg Alt-Dierschtäi** isch e middelalterlechi Burg im sisgauische Piet vom Jura gsii.

Hüt isch dr Burgplatz i dr aargauische Gmeind Gipf-Oberfrick, und vo dr ehemolige Burg sind nume no Räschte vo dr Ruyne z gseh.

Wil me bi Uusgrabige es baar Sache vo dr Burg gfunde het, weiss me, ass d Burg *Dierschtäi* scho öpen am Ändi vom zääte Joorhundert bout worden isch, also als eini vo de eerschte sötige Feschtigen im Land. Es isch dr Stammsitz vom bedüütende Adelsgschlächt vo de Dierschtäiner gsi. Wo die im zwölfte Joorhundert uf e nöji Burg im Laufedaal gange sind, het die dr Name «Nöi-Dierschtäi» übercho, und sider heisst die alti Burg im Fricktal ebe die «alti Dierschtäi».

Zum Name vo de Dierschtäiner basst s Bild uf em Wappe; es zeigt uf em guldige Fäld e rooti Hirschchue uf em grüene Drüübärg.

Dr Bouplatz vo dr Burg isch uf dr Südoschtsyte vom Dierschtäibärg, also nid ganz uf em Bärg obe, sondern am Hang bim ene mächtige Felsblock, wo me druff e feschti Burgalag het chönne boue. Mit dr Zyt sind am abheltige Bärghang verschideni Geböid zu dr Chärnburg derzue cho. Wyter nidsi zue lyt no hüt es Landwirtschaftsgebiet mit Fluernäme, wo uf di alti Burg vrwyse: d *Burgmatte* und d *Burghalde*.

Nume öpen e halbe Kilometer vo dr alte Dierschtäi ewägg lyt uf eme Bärgsporn bi Wittnau d Ruyne vo dr Burg «Alt-Hombärg».

Die alti Burg isch mit dr Zyt zämegheit und d Schtäine vo de Burgmuure sind gwüss vo de Lüüt i dr Umgäbig für anders brucht worde.

## Weblink
*
National Museum of Women in the Arts (Washington)

S **National Museum of Women in the Arts** stoot z Washington, D.C. und es isch eis vo de gröschte Museeè für Kunscht i den USA. Es isch s bedüütendschte Museum uf dr Wält, wo einzig Wärch vo Fraue samlet.

S Huus isch spoot im 20. Joorhundert gründet worde. Agfange het s mit dr private Kunschtsamlig vo dr Wilhelmina Cole Holladay. Ane 1981 isch s nöie Museum uufgange; es isch e privati Stiftig. Sid 1987 isch s Museum in emen eigete Huus.

D Sache, wo men i däm Frauekunschtmuseum gseht, sind Wärch us der Zyt vo dr Renaissance bis hütt.

S Museum het under anderem Wärch vo dene Künschtlerinne:

* Sofonisba Anguissola
* Rosalba Carriera
* Lavinia Fontana
* Marguerite Gérard
* Angelika Kauffmann
* Adélaïde Labille-Guiard
* Judith Leyster
* Charlotte Mercier
* Louise Moillon
* Marie-Geneviève Navarre
* Clara Peeters
* Rachel Ruysch
* Elisabetta Sirani
* Anna Dorothea Therbusch
* Elisabeth-Louise Vigée-Lebrun
* Cecilia Beaux
* Rosa Bonheur
* Mary Cassatt
* Camille Claudel
* Eva Gonzalès
* Berthe Morisot
* Lilla Cabot Perry
* Lola Álvarez Bravo
* Alice Baber
* Sonia Delaunay
* Eulabee Dix
* Malvina Hoffmann
* Frida Kahlo
* Ida Kohlmeyer
* Käthe Kollwitz
* Elaine de Kooning
* Lotte Laserstein
* Marie Laurencin
* Doris Lee
* Paula Modersohn-Becker
* Gabriele Münter
* Anne Truitt
* Suzanne Valadon
* Marguerite Thompson Zorach

## Weblink

* d Website vom Museum
Erdüberlastungstag

Dr **Tag wo d Ärden überlaschtet isch** – er heisst uf Änglisch **Earth Overshoot Day** – isch dèè Tag im Joor, wo d Organisazioon Global Footprint Network vonnem usgrächnet het, ass d Mönschheit scho so vil Sache uf dr Wält verbruucht het wie d Ärden im ganze Joor cha produziere. Me seit au, dass d Mönsche vo dèm Zytpunkt a im Räschte vom Joor bim Wälthuushalt gwüssermasse Schulde mache, wo d Zuekumft belaschte.

Im Joor 2019 isch dèè Momänt gmäss dere Rächnig für die ganzi Wält am 29. Juli gsi. Für d Schwiiz elei gluegt wär s scho dr 7. Mai und für Düütschland dr 3. Mai gsi.

Me nimt für die Rächnig Informazioone übere gsamthaft Vrbruuch vo Rooschtoff, wo immer wider nochewachse, und tuet druus dr Ökologisch Fuessabdruck vo de Länder uusrächne. Das bedüütet, ass me woot usefinde, ob es Land nachhaltig wirtschaftet und nume so vil Material vrbruucht wie s sälber immer wider cha us dr Natur gwünne oder obs meh isch; und i däm Fall wäär s eso, dass es eigentlech meh als numen ei Ärde bruuchti zum alles wo nötig isch fürezbringe.

Bi de wyt entwicklete Länder isch dr Momänt, wo d Fähigkeit vo dr Wält zum d Ressource regeneriere gmäss dèm Modäll überlaschtet isch, scho zimli früech im Joor; bi de Länder mit ere vil eifachere Läbenswys isch s ökologische Sischteem vo dr Natur deils no nit überforderet.

Für die ganzi Ärde gsamthaft gseh het d Wältwirtschaft mit em allgemein Konsum sid anne 1971 all Joor meh Güeter vebruucht als si für nes nachhaltigs Läbe hätt dörfe.

## Lischte vo so Täg, wo d Mönschheit di globale Jooresressource vo dr Ärde scho vrbruucht gha het

* 1971: am 21. Dezämber
* 1990: am 7. Dezämber
* 2000: am 1. Novämber
* 2010: am 21. Augschte
* 2018: am 1. Augschte
* 2019: am 29. Juli

## Weblink

* Website «overshootday.org»
217

|}
## Was isch bassiert?
* *Arbor Felix* isch e römischi Burg am Bodesee, wo bi de Röömer *Lacus Raetiae Brigantinus* und änlech gheisse het; hüt isch dört d Stadt Arbon.
* Dr römisch Kaiser Caracalla wird gmordet.
* Dr Macrinus wird nöie Kaiser vo Rom.
* Dr Kalixt wird Bischof vo Rom.
* Dr jüdisch Forscher Jehuda ha-Nasi stirbt.
* S Kolosseum z Rom vrbrönnt.
* Dr Sun Quan isch Chriegsherr z China.
* Dr chinesisch Dichter Wang Can stirbt.
* Dr chinesisch Dichter Fu Xuan chunt uf d Wält.
* Gmäss ere Gschicht us em 19. Joorhundert wird ane 217 z Ängland s erschte Tschuttspiili gmacht, wo me hüt drvo no öpis weiss; es giengt ume uralt Sport Shrovetide-Tschutte, und es wäär idr römische Stadt *Derventio* gsi, wo hütt Derby heiss.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Parther.

## Weblink
Orne Saosnoise

D **Orne Saosnoise** isch èn Fluss z Frankryych, wo i dè Regionè Normandy un Loire-Gau volauft. D Orne Saosnoise entschpringt im Regionalè Nadurpark Perche, im Bann vu Montgaudry. Dè Fluss entwässerèt generèll Richtung Südweschtè un mündet nõch 53  
Kilometer bi Montbizot als linkè Näbbèfluss i d Sarthe. Si flǜèßt durch d Landschaft Saosnois, wo sèllèrè Orne dè Nammè gää hèt, well s au nò dè Sarthe-Näbbèfluss Orne champenoise git. Apropos Nämmègää, d Orne Saosnoise benamst widderum s normannische Département Orne, well d Orne Saosnois im Gegèsatz zuè dè chlyne Schwõschter, d Orne champenoise, durch s Département Orne durrè gòt. Beidè Orne-Flüssle gmeinsam isch d Passage vum Département Sarthe am Unterlauf wèg dè Mündung i d Sarthe.

## Ortschaftè am Fluss
* Mamers
* Saint-Pierre-des-Ormes
* Ballon
* Congé-sur-Orne
* Montbizon

## Aamerkungè
Orne Champenoise

D **Orne Champenoise** isch è Flüssle z Frankryych, wo im Loire-Gau volauft. D Orne Champenoise entschpringt im öschtlichè Bann vu Coulans-sur-Gée in Gränznôchi zuè dè südweschtlichè Normandii. Dè Fluss entwässerèt generèll Richtung Südweschtè un mündet nõch 24,3 Kilometer im Stadtgebièt vu Roézé-sur-Sarthe als rächtè Näbbèfluss i d Sarthe. D Orne Champenoise hèt è großi Schwôschter, d Orne Saosnoise, wo im normannische Département Orne dè Nammè git. Beidè Orne-Flüssle gmeinsam isch d Passage vum Département Sarthe am Gsamtlauf/Unterlauf vu dè Sarthe.

## Ortschaftè am Fluss
* Coulans-sur-Gée
* Chaufour-Notre-Dame
* Fay
* Pruillé-le-Chétif
* Saint-Georges-du-Bois
* Étival-lès-le-Mans
* Voivres-lès-le-Mans
* Roézé-sur-Sarthe

## Aamerkungè
Commune nouvelle

Dè Begriff von èrè **Commune nouvelle** z Frankriich wörd für è reformiti Großgmaind bruucht, wo durch dè Zämmèschluß vo früèner selbschtändigè Gmaindè per Dekret im Johr 2010 uff d Wält chò isch. D Rächtsgrundlaag dõdefür isch im Artikel&nbsp;21 vum Gsetz Nr.&nbsp;2010-1563 vum 16.&nbsp;Dezembèr 2010 („Reform vo dè Gebiètskörperschaftè“) feschtglait worrè. Sèlli Vorgangswys isch gwäält worrè, um è Reform vo Gmaindè z realisyrè un macht dè Zämmèschluss vo Nõchbòrgmaindè èbbèso möglich wiè au vo ganzè Gmaindevobänd, wo sich zuè nèrè "Commune nouvelle" voänderè wenn. D *Commune nouvelle* löst d Communes associées ab, wo durch s ''Gsetz Marcellin'' vum 16.&nbsp;Juli 1971 gschaffè worrè sin. D *Commune nouvelle* hèt s Zyl, diè übberfälligi Gmaindsreform z Frankriich ändlich z realisyrè, nõchdèm s Konzèpt vu dè Vowaltungsgmeinschaftè (CdC) sèlli Reform nit ermöglicht hèt, u. a. well d CdC dè kommunale Vowaltungsuffwand nit reduzyrt hèt, sondern nur interkommunali Aaglegèheitè effiziènter greglèt hèt. Bi dè neue Großgmaindè isch es z. B. jetzt möglich, d Kommunalvowaltung z voschlankè, idèmm d Communes déléguées uffglöst wörrèd, d CdC bildèt immer è zuèsätzlichi Vowaltungseinheit. 

## Gründung
È "Commune nouvelle" cha im Bann vo Gmaindè gschaffè worrè, wo anènand gränzèd:
* uff Aadraag vo allnè Gmainderôt,
* uff Aadraag vo mindeschtens zwei Drittel vo dè Gmaindrôt von èm Gmaindevoband, 
* uff Aadraag von èm Organ, wo èn Gmaindevoband im Hybligg uff d Gründung von èrè gmeinsamè "Commune nouvelle" all sini Mitglydsgmaindè berõtè duèt,
* uff Initiativè vum Vodrètter vum Staat im Département, im Präfèkt.

## Statut
D „Commune nouvelle“ isch nõch ußè è Gmaind, wo diè glychè Kompetänzè hèt wiè alli andrè *normali* französischè Gemaindè. Intern handlèt s sich um è spezièlli Vowaltungsorganisation uff Gmaindsebèni, wo d Inträssè vo dè einzelnè Gmaindè us èm Vobund entschprèchend brüggsichtigè duèt.

Diè zämmègschlossenè ehemòligè Gmaindè bliibèd meischtens in Form vo dè Communes déléguées erhaaltè, sèbbi übbernämmèd dè Nammè un diè territorialè Gränzè vo dè ehemòligè Kommunè übbernää un dènnè iri Inträssè z vodrèttè. Dè Gmainderõt vo dè „Commune nouvelle“ cha nõch èrè Berõtung abber au entscheidè, diè Delegyrtè vo dè ehemòligè Gmaindè nit z übbernää un dõhèr au keini „Communes déléguées“ z inschtallyrèd.

## Entstehung
Dè Hauptgrund für d Kreation vo dè neuè Großgmaindè i dè voschiddènè Regionè vo Frankriich isch dè kontinuyrliche un i vylè Fäll immer no aahaltèndi Bevölkerungsschwund i dè Landgmaindè *(communes rurales)* sit dè Mitti vom 19. odder sit Aafang vum 20.&nbsp;Johrhundert; sèlli isch im Wesèntlichè uff d Uffgaab vo büèrlichè Chlybedryb sowiè uff d Mechanisyrung vo dè Landwǜrtschaft un dè dõmit vobundènè Voluscht vo Arbètsblätz zruggzfüürè.

## Weblingg
* Gsetzlichi Grundlaag uff legifrance.gouv.fr
Gregor I.

**Gregor I.** isch de Name vo däne Persone:
* Gregor I. (* um 540; † 12. März 604), en Papst und Chilevater, wo au as *Gregorius* und vorallem as Gregor de Grooss bekannt isch
* Gregor I. Gans († 26. Augste 1701), vo 1686 bis 1701 Abt vom Benediktinerchloster z Obertheres, Underfranke, Bayern
* Gregor I. (Jerusalem) († zwüsche Augste 1281 und Mai 1291), en griechisch-orthodoxe Patriarch z Jerusalem
Burg Manegg

D **Burg Manegg** staat uf eme Gländvorsprung uf de Oschtsyte vom Albisgrat im Piet vo de Stadt Züri. Hüt isch vonnere nu na ganz wenig vo de Ruyne übrig.

D Burgstell lyt uf de Hööchi vo 624 Meter, diräkt oben am Stadtdäil Läibach, am Bèèrg oben a de Syl. So wie de Platz *Manegg* git’s am Albis und am Üetlibèèrg non es baar anderi Uuslöifer vom Bèèrg, wo mene im Dialäkt *-egg* säit: d *Juchegg,* d *Bernegg*, d *Rossweidliegg* und na anderi. So wie uf de Manegg isch au na uf ere andere *Egg* en Zürcher Burgruyne z gseh, d Frysebèèrg.

D Burg Manegg chunt s erschte mal im ene Dokumänt vo ane 1303 vor. Wie alt ass si isch wäiss me nöd. Im 14. Jaarhundert hät d Burg de Zürcher Ritterfamilie Manesse ghöört. De Ital Manesse hät se anne 1393 emene *Visli* vrchauft, und im Jaar 1400 isch si in Psitz vom Chlooschter Selnau cho. 1409 isch si abeprännt, und dänn isch si en Ruyne plibe.

De Burgplatz isch hüt en schönen Oort, wo men uf Wanderige hiigaat. Me cha verschideni Fuesswääg vo de Allmänd und vo Läibach gaa und bi de Manegg verby oben a de wilde Falätsche dure uf de Albisgrat.

## Literatur
* Walter Drack und Hugo Schneider: *Der Üetliberg: Die archäologischen Denkmäler.* Zürich 1979.
* Emil Stauber: *Die Burgen und adeligen Geschlechter der Bezirke Zürich, Affoltern und Horgen.* Basel 1955.

## Weblink

* d Burg Manegg