Sägewerk

**Sägi** odder **Sagi**, **Sààgi**, **Säägmiil**, **Saagmiili** oder modèrn **Sägerei** gnamst sin Wǜrtschaftsbedryb, wo fürs Uffschaffè vo Rundhölzer, wo vo dè Forschtwǜrtschaft aagliferèt wörrèd, zuè Dillè, Kanthölzer un Balchè dièned.

## Brodukt un Brozèsseinheitè

D Brodukt wörrèd au Schnittholz (Schnittwaar) dauft. Dè Iischnitt erfolgt übberwigend a dè Gattersägi, abber au a dè Band- un Chraissägi. Hützdaag wörrèd au mee un mee Profilzoschpaner ygsetzt.

Aadribbè isch si früèner, sid em Middelalter, meischtens durch è Wasserrad, spôter durch Dampfmaschinnè odder Diselmotoorè un hüt übblicherwys mit Elegtromotorè.

È Sägi bschtòt im Wesentlichè uss folgendè Brozesseinheitè:
* Rundholzblatz – Aaliferung vom un Lager fürs Rundholz
* Rundholzsortyraalaag – Entrindung, elegtronischi Vomessig un Sortyrig vom Rundholz
* Yschnittlinniè – S Härz vo dè Sägi. Dõ wörd s Rundholz gschnittè. Als Hauptmaschinnè wörd bis hüt traditionèll è Gattersägi un è Bandsägi iigsetzt. Moderni Aalaagü bruuchèd leischtungsfähigi Zerschpaner-Chraissägi-Kombinationè, Brofylschpaner odder Gatter-Chraissägi-Kombinationè.
* Schnittholzsortyrung – Kanthölzer, Dillè, Brètter un mee wörrèd dõ elegtronisch vomessè un nõch Abmessung un Qualidät sortyrt.
* Paketyr- bezièigswys Uffbyygaalaag – S Schnittholz wörd dõ für d Lagerung odder Dröchnung vo sognanntè *Luftbyyg* odder für diè fèrtigè Vosandpäckli zämmèdrait.
* Dröchèaalaag – In Drochèkammèrè wörd s Schnittholz uff diè für s Wittervoschaffè un -vowendè notwendigi Holzfüchtigkeit brocht.
* S Hauptbrodukt isch Schnittholz, wo zuè Brèttschichtholz, Konschtruktionsvollholz (KVH), Massyvholzblattè, Hobbelzüüg, Brofylholz wittervoschafft odder sägeruch zuè diversè Bauzwèck (Dachkonschtruktionè, Dachschaligè, Ußèschaligè, diversi Bauzwèck) vowendet wörd.

Dè Gruscht, wo bim Sägè entschtòt, d Sägenäbbèbrodukt, wörrèd ebbèfalls wittervowèrtet:
* Rindè wörd voheizt als Biomasse odder zuè Rindèmulch für Gärtnereie vowandlèt.
* Sägischpään, Sägmèèl un abgsybtes Züüg wörd als Rohschtoff für Faserblattè i dè Induschtry vowendet odder zuè Pellèts bresst.
* Hackguèt (Hackschnitzel) un Kappholz gòt hauptsächlich i d Pabyrinduschtry für d Zellschtoffhèrschtellig odder wörd ebbèfalls voheizt odder vobresst zuè Pellèts.

Grundsätzlich wörd zwǜschè Laub- un Nõdelholzsägiwärch unterschiddè.

Diè gröschtè Laubholzsägiwärch z Dütschland bedrybt d Pollmeier Massyvholz GmbH & Co. KG. Irèn Hauptsitz hèt sèll Unternämmè z Creuzburg un es bedrybt zwei witteri Sägiwärch z Malchow un Aschaffèburg. Jöhrlich wörred a dè drei Standört wit mee als 600.000 Feschtmeter Buchèrundholz ygschnittè.

Übber s gröschtè Nõdelholzsägiwärch z Europa vofüègt d Ilim Nordic Timber z Wismar. Uff zwei Profilyrlinniè vo *LINCK HVT* wörrèd jöhrlich 2,2&nbsp;Millionè Feschtmeter Rundholz im Meeschichtbedryb voschaffèt. D Vorschubgschwindigkeit vo dè Linniè&nbsp;I bedrait maximal 150&nbsp;Meter pro Minutè, sèlli vo dè Linniè&nbsp;II maximal 160&nbsp;Meter pro Minutè.

Gmessè a dè Broduktionskapazidät isch dè finnisch-schwedische Konzèrn Stora Enso Timber s zweitgröschte Forschtunternämmè vo dè Wält. S Unternämmè bedrybt 25&nbsp;Sägiwärch in elf Länder, wo 7,5&nbsp;Millionè Kubikmeter Schnittholzbrodukt voschafft wörrèd. Stora Enso isch mit übber 700 Johr diè ältescht Aktiègsellschaft vo dè Wält.

## Gschichtè
S Wort für d Sägi chunt scho im Althochdütsche vor: dört hets *sega* oder *saga* gheisse. Zäme mit em latynische Verb *secāre*, wo ”abschnyde“ und au ”mäje“ bedütet, und verwandte Wörter i verschidene europäische Sprooche goot’s zrugg uff en indoeuropäischi Wurzle, wo **sē̌k-* gluutet hät.

Sägene git’s erscht sid dere Zyt, wo me Metall het chönne bearbeite. Z Ägypte het me Deil vo Bronzsägene gfunde. Die erschte Sägene sind für de Handbetriib gsi, am Afang d Bügelsägine, und mit Bletter us Yyse denn d Raamesägine; im dütsche heisse si *Chlobsägi*. Dè Vorläufer vo dè grosse Sägemülli isch d Gruèbèsägi; dõ wörd dè Stamm vo zwei Personè mit èrè vertikal laufendè Sägi usènand gsägèt. Spôter sin dõdefür au entschprèchendi Konschtruktionè baut worrè.

D Sägi vo Hyrapolis isch è früeni, wasserdribbeni *Steisägemülli* i dr römische Zyt z Chlyasiè (i dr hütigi Türkei) us èm 3. Joohrundert n. Chr gsi. D Wassermülli isch diè èrscht bekannti Maschinnè gsi, bi dèrrè è Drèèbewegung mit èrè Kurbelwèllè un Pleuelschtangè in è lineari Bewegung umgsetzt worrè.

È schriftlichs Zügnis, uss dèm dè antike Bedryb vo wasserdribbène Marmorsägènè i dè Nôchi vo Tryr druus abgleitet wörrè cha, findet sich im Gedicht *[[Mosella (Ausonius)|Mosella]]* vom Ausonius uss èm spôtè 4. Joorhundert n. Chr. È Tegschtschtell us èm Wärch vom Heiligè Gregor vo Nǜssa, wo zuè dè glychè Zit vofasst worrè isch, dütet uff d Exischtenz vo Marmorsägi au im anatolischè Ruum hy, so dass è witti Vobreitig vo söttigè induschtrièllè Müllènè im Spôtrömischè Reich aaznää isch. È witteri Sägi chönnt in dr römische Stadt Auguschta Raurica i dr hütige Schwiz gschtandè haa, wo mò è Kurbelwèllè us Metall vom 2. Joorhundert n. Chr. gfundè hèt.

Witteri römischi bzw. bǜzantinischi Steisägemülline, wo mit Kurbel- un Pleuelschtangè, abber ooni Zaaradgetrièbe schaffèd, sin z Gerasa in Jordaniè un z Ephesus in dr Türkei uusgrabbè worrè. Beidi Müllènè stammèd uss èm 6. Joohrundert n. Chr. Ob s i dè römischè un früèbǜzantinischè Zit näbbè Stei- au Holzsägimüllènè gää hèt, isch nit bekannt.

Z Europa isch d Technology für dè Bedryb vo Sägemüllènè in nõchrömischer Zit für Johrhunderte voschütt gangè. Èrscht im Hochmittelaalter sin z Europa widder Sägèmüllènè urkundlich z erfassè. 1204 wörd in Evreux i dè Normandy è *Dillèmülli* erwäänt, bi dèrrè s sich woll um diè älteschti urkundlichi Benennig von èrè Sägi handlèt, übber dèrrè iri Fungtionswys abber nüt bekannt isch. Uss dè Zit zwǜschè 1220 un 1240 stammt è Zeichnig vom französischè Architèkt Villard de Honnecourt, wo dè Mechanismus von èrè Sägi zeigt. Für s Johr 1267 isch è Wasserchraftsägi im Schwizer Jura urkundlich belait. Diè älteschti bekannti Sägemülli im dütschsprõchigè Raum isch diè 1279 èrschtmòls erwäänti *Holzmülli* zwǜschè Rièchè un Chly-Basel. Well dè Großraum Basel èrscht ab 1501 zuè dè Eidgnossèschaft gschtossè isch, isch sèlli Mülli au diè älteschti nõchantiki Sägi z Dütschland. Diè älteschti au hüt no z Dütschland stationyrti Sägi isch diè 1295 erwäänti Urtelmülli z Lenggrys. Witteri aaltè Sägemüllènè z Dütschland sin vor allem im Südweschtè bezüügt: 1298 z Fryburg, 1310 z Kirchheim, 1311 z Pfaffèwyler in Südbaddè, 1313 in Selbach un 1314 z Peterzèll. 1322 isch in èrè Bauamtsrechnung d Hanrey-Sägi bi Augschburg belait, wo i dè Literadur z.&nbsp;T. fälschlich als älteschti Sägi z Dütschland bezeichnèt wörd. 1340 wörd è Sägi z Züri erwäänt un 1361 eini in Graubündè.

## Literadur
* Edgar Finsterbusch, Werner Thiele: *Vom Steinbeil zum Sägegatter. Ein Streifzug durch die Geschichte der Holzbearbeitung.* Fachbuchvolaag, Leepzisch 1987, ISBN 3-343-00275-5.
* Ivo Franz: *Historische Sägeindustrie in Brandenburg: Entwicklung von 1850 bis 1990,* 2009 ISBN 978-3-8366-7849-0
* Jürgen Gaebeler: *Volkskundlich-historisches Sammelsurium Sägemühlen - Sägen.* Dütschè Bedrybswǜrte Volaag, Gèrnsbach 2002.
* Jürgen Gaebeler: *Die Frühgeschichte der Sägemühlen als Folge der Mühlendiversifikation.* 1. Uffl. 2001. 2. Uffl. Volaag Kessel, Remagen-Obberwinter 2006, ISBN 3-935638-20-5. (Digitalisat (Uuszug)
* Tullia Ritti, Klaus Grewe, Paul Kessener: *A Relief of a Water-powered Stone Saw Mill on a Sarcophagus at Hierapolis and its Implications.* In: *Journal of Roman Archaeology.* Band 20 (2007), S. 138-163.
* Andrew Wilson: *Machines, Power and the Ancient Economy.* Im: *[[The Journal of Roman Studies]].* Band 92 (2002), S. 1–32.
* Grewe, Klaus:  (PDF; 2,0&nbsp;MB) In: Bachmann, Martin (Hrsg.): *Bautechnik im antiken und vorantiken Kleinasien.* Byzas, Band 9. Ege Yayınları, Ischtambul 2009, ISBN 978-975-807-223-1, S. 429–454.
* Jules Gilliéron, Jean Mongin: *Scier dans la Gaule romane du sud et de l'est.* Paris, 1905.
* *The saw in History.* Philadelphia 1925.

## Weblinggs

* ''Sagi'' bim Schwiizerische Idiotikon
* Fachvoband vo dè Holzinduschtry Öschterrych
* Deutsche Säge- und Holzindustrie Am 9. Mai 2013 fusionyrt uss BSHD un VDS
* Iischnitt i dè Sägi
* Gschichtè un Technig vo dè Sägemüllènè im Mittelaalter
* Gschichte vo dè Sägènè

## Einzelnõchwys