open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Averroes

Dr **Averroës** (; * 1126 z Córdoba; † 10. Dezämber 1198 z Marrakesch; au *Averroes* oder *Averrhoës* oder äifach ) isch en arabische Filosoof und Arzt gsi. Er isch dr Hoofarzt vo dr berberische Dünastii vo de Almohade vo Marokko gsi.

Dr Averroës het e medizinischi Enzyklopedii verfasst und zu fast jedem Wärk vom Aristoteles e Kommentar. Er het e groosse Iifluss uf die christlige Scholastiker vom Middelalter ghaa, und mä het en denn dorum äifach as „dr Kommentator“ bezäichnet, so wie dr Aristoteles „dr Filosoof“ gsi isch.

Dr Averroës het in dr Logik die äinzigi Möglikäit gsee, dass dr Mensch cha glücklig wärde. Dank dr Logik (noch em Aristoteles) sig s mööglig us de Daate, wo d Sinn liifere, d Woorhäit z erkenne. D Logik isch für iin s Gsetz vom Dänke und vo dr Woorhet gsi.

Dr Jacob Anatoli (um 1194–1256) het im Averroës sini Büecher us em Arabische uf Hebräisch übersetzt. Vo dr islamische Orthodoxii wärde sini Wärk bis hüt strikt abgleent.

## Litratuur
* 
* 
* André Bazzana, Nicole Bériou, Pierre Guichard: *Averroès et l'averroïsme, XII<sup>e</sup>–XV<sup>e</sup> siècle, un itinéraire historique du Haut Atlas à Paris et à Padoue: actes du colloque international organisé à Lyon, les 4 et 5 octobre 1999.* Presses universitaires de Lyon, Lyon 2005, ISBN 2-7297-0769-7
* Jameleddine Ben Abdeljelil: *Ibn Ruschds Philosophie interkulturell gelesen.* Traugott Bautz, Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-163-4
* Emanuele Coccia: *La trasparenza delle immagini. Averroè e l'averroismo.* Mondadori, Milano 2005, ISBN 88-424-9272-8
* Raif Georges Khoury: *Averroes (1126–1198) oder der Triumph des Rationalismus.* Winter, Heidelberg 2002, ISBN 3-8253-1265-8
* Anke von Kügelgen: *Averroes und die arabische Moderne.* Brill, Leiden 1994, ISBN 90-04-09955-7
* Thomas Kupka, Averroes als Rechtsgelehrter, in: *Rechtsgeschichte* 18 (2011), 214-216 (pdf auf ssrn)
* Oliver Leaman: *Averroes and his Philosophy.* Clarendon Press, Oxford 1988, ISBN 0-19-826540-9
* Hermann Ley: *Ibn Ruschd*. In: *Philosophenlexikon*. Dietz Verlag, Berlin 1982, S. 421-426 mit Bibliografii
* Markus Stohldreier: *Zum Welt- und Schöpfungsbegriff bei Averroes und Thomas v. Aquin. Eine vergleichende Studie.* Grin, München 2009, ISBN 978-3-640-34740-7 (online)
* Markus Zanner: *Konstruktionsmerkmale der Averroes-Rezeption – ein religionswissenschaftlicher Beitrag zur Rezeptionsgeschichte des islamischen Philosophen Ibn Ruschd.* Lang, Frankfurt am Main 2002, ISBN 3-631-36629-9

## Weblingg

* 
* 
* Nordrhein-Westfälische Akademie der Wissenschaften und der Künste, Arbeitsstelle im Thomas-Institut: ''Averroes-Latinus''
* Islamic Philosophy Online – Philosophia Islamica: Kurzporträt, Texte und Sekundäres (uf Änglisch und Arabisch)
* The Philosophy and Theology of Averroes. Tractacta, translated from the Arabic by Mohammad Jamil-Ub-Behman Barod (Baroda: Manibhai Mathurbhal Gupta, 1921). 
* Textauszüge (''In Physicam'' 20, ''In De Anima'' 5 und 20 (uf Latiinisch)
* Bibliographii über e Averroës
Filderkraut

**Filderkraut** isch a Art Schpitzkohl. Benannt isch des Filderkraut noch de Fildern, dem Höhezug südöschtlich vo Schtuttgart. Dort isch des früher ned bloß in große Menge obaut worde, sondern mr hots au glei zu Sauerkraut verschafft. Des Filderkraut isch zarter als des Weißkraut mit de ronde Kepf ond gibt drom a besonders guats Sauerkraut.

## Weblink
* Eitrag bei Slow Food
Mönch (Berg)

De **Mönch** isch en Bärg i de Bärner Alpe, mit ere Höchi vo 
Zäme mit em Eiger und de Jungfrau bildet er e markanti Drüergruppe im Bärner Oberland, wo scho vo witem liecht z erkänne isch.

Sini Erstbestigig isch am 15. August 1857 gsi und zwor dur de Christian Almer, de Christian Kaufmann, de Ulrich Kaufmann und de Sigismund Porges.

## Name
Am Fuess vom Mönch häts Alpweide, wo früener Wallache, sogenannti „Münche“, gsömmeret worde sind. So hät me em Bärg, wo über de Münchealpe ufgraaged isch, Münchebärg gsait und schliessli nu no Münch oder äbe Mönch.

Datei:Mönch bei Grindelwald.JPG|Blick vo Grindelwald zum Mönch ufe und ...
Datei:Moench Gletscher.jpg|vom Aletschgletscher här.

## Literatur
* Anker, Daniel (Hrsg.): *Mönch: Mittelpunkt im Dreigestirn.* Zürich: AS Verlag, 2002. (*Bergmonografie* Band 8). ISBN 3-905111-74-8
* Rickenbacher, Martin: *Vom Wachsen und Schrumpfen der Berge – Die Geschichte der Höhenkote des Mönchs.* In: *Cartographica Helvetica* Heft 16 (1997) S. 3–12 Volltext

## Weblink

* 
* Mönch Tourebricht

## Fuessnoote
Schwache Wechselwirkung

Di **schwachi Wächselwürkig** (au **schwachi Chernchraft** oder vereinzelt** β-Wächselwürkig** gnännt) isch eini vo de vier Grundchräft vo de Physik. Im Gägesatz zu de Wächselwürkige vo de Gravitation und vom Elektromagnetismus, wo us em Alltag bekannt si, würkt si nur uf sehr chliini Abständ. Debii chan si wie anderi Chräft für Energii- und Impulsustuusch sorgä, si würkt aber vor allem bi Zerfäll oder Umwandlige vo de beteiligte Teili, so öppä bime *Betazerfall* vo gwüssä radioaktivä Atomchärn. Dur di schwachi Wächselwürkig lönd sich kei bundeni Zueständ bildä. Das isch au de Punkt, wo di schwachi Wächselwürkig vo de andäre Wächselwürkigä wesentlich unterscheidet.

Entscheidendi Bedütig hät di schwachi Wächselwürkig dur ihri Rollä bi de Chärnfusion vo Wasserstoff zu Helium i dä Sunnä (*Proton-Proton-Reaktion*), will dur si d Umwandlig vo Protonä i Neutronä möglich isch. So entstaht us vier Protonä (de Wasserstoffchärn) über mehreri Zwüscheschritt de stabili Heliumchärn mit zwei Protonä und zwei Neutronä. Us dem Prozäss bezieht d Sunnä ihri Energii. Wäge der gringä Stärchi vo de schwachä Wächselwürkig lauft de Prozäss so langsam ab, dass d Sunnä scho sit villnä Milliardä Jahr stabil lüüchtet und s vorussichtlich nomal so lang duure wird, bis si schlussändlich verlöscht.

## Überblick
Di schwachi Wächselwürkig laat sich i gladni und ungladni Ström unterscheide. Gladni Ström würked zwüsche allne (linkshändige) Quarks und (linkshändige) Leptonä, sowie de (rächtshändige) Antiquarks und (rächtshändige) Anti-Leptonä. Ungladni Ström würked zwüsche de gliiche Teili, wie dur di gladne Ström, aber zuesätzlich au zwüsche allne gladene (Anti-)Quarks und (Anti-)Leptonä unabhängig vo ihrere *Chiralität*.

Di elektromagnetischi Wächselwürkig isch ca. 1011 mal, di starchi ca. 1013 mal stärcher als di schwachi Wächselwürkig. Wie di starchi und di elektromagnetischi Wächselwürkig wird si dur de Ustuusch vo *[[Eichboson|Eichbosonä]]* beschribä. D Ustuuschteili vo de schwachä Wächselwürkig sind s neutralä *Z-Boson* und s positiv bzw. s negativ gladnä *W-Bosonä*. Will die massiv sind, isch di schwachi Chraft nur vo gringer Riichwiiti (chliner als en Atomchernradius)

Di schwachi Wächselwürkig laat sich am eifachschtä beobachtä, wenn Quarks oder Leptonä zerfalle. I Streuigsexperimänt degäge isch si eher schwär zuegänglich, will si bi gladnä Leptonä oder Hadronä vo de starchä bzw. elektromagnetischä Wächselwürkig überlageret wird. Teili, wo weder de starchä no de elektromagnetischä Wächselwürkig unterliged (kei Farbladig und kei elektrischi Ladig), sind di ungladnä Leptonä, also d Neutronä, wo aber i Streuigsexperimänt üsserscht chliini Würkigsquerschnitt bsitzed.

Di schwachi Wächselwürkig verletzt d Paritätserhaltig, wie im *Wu-Experimänt* nagwisä worde isch. Usserdem verletzt si d *CP-Erhaltig*, öppe bim Zerfall vom ungladnä K0-Meson (Kaon).

E Quantäfäldtheorii, wo di schwachi Wächselwürkig zäme mit de elektromagnetischä Wächselwürkig beschriibt, isch s *Glashow-Weinberg-Salam-Modäll*.
Henry Ford

Dr **Henry Ford** (* 30. Juli 1863 in Greenfield Township (Michigan), USA; † 7. April 1947 z Dearborn, Michigan) het dr Automobilhersteller Ford Motor Company gründet. Er het d Fliessbandtechnik im Automobilbau perfekzioniert, wo dr Ransom Eli Olds scho 1902 in ere äifachere Form in sinere Autifirma Oldsmobile iigfüert ghaa het. D Arbäiter bi dr Ford Motor Company   häi acht Stunde am Daag gschafft und scho 1913 e Loon vo fümf US-Dollar im Daag übercho, was dütlig mee gsi isch, as sust üüblig.  Im Ford si Konzept vo dr modärne Herstellig vo Faarzüüg het nit nume die industrielli Produkzioon revoluzioniert, sondern het au e starke Iifluss uf die modärni Kultur ghaa (Fordismus). Näbe dere Pionierarbet für e Autibau het dr Ford immer wider antisemitischi Schrifte wie *[[The International Jew]]* uusegee, wo e groossi Wirkig gha häi, und er isch bis hüte wäge däm politisch umstritte.

## Litratuur
### Schrifte (Uswaal)
* Herusgääber: *The International Jew. The World’s Foremost Problem.* 4 Bänd, Dearborn, Michigan, 1920–1921. Dütsch: *Der internationale Jude. Ein Weltproblem.* 2 Bänd, Leipzig 1921–1922
* mit Samuel Crowther: *[http://www.gutenberg.org/ebooks/7213 My Life and Work]* (1922) (dt. *Mein Leben und Werk*. 1923; spätere Ausgaben auch unter dem Titel *Erfolg im Leben. Mein Leben und Werk*) – Autobiografii
* mit Samuel Crowther: *To Day and to Morrow*. (1926) (dt. *Das große Heute, das größere Morgen.* 1926)
* mit Samuel Crowther: *Moving Forward*. (1930) (dt. *Und trotzdem vorwärts.* 1930)
* *Edison as I knew him*. (1930) (dt. *Mein Freund [[Thomas Alva Edison|Edison]].* 1931)

### Biografie
* Adolf Saager: *Henry Ford. Werden – Wirken*. Wagnerische Verlagsanstalt, Stuttgart 1924
* Heinz Sponsel: *Henry Ford. Vom Blechesel für jeden zum Traumwagen für alle*. Mohn, Gütersloh 1960
* Steven Watts: *The People’s Tycoon: Henry Ford and the American Century*. Vintage Books, New York 2006, ISBN 0-375-70725-5
* S. Tyschkus: *Henry Ford, Der Begründer und Pionier der Massenmotorisierung*. In: *Ausbau, Illustrierte Monatshefte für technische Berufe, Heft 4/1978, S. 233–241*, Verlag Pi. Christiani, Konstanz 1978

## Weblingg

* Über die fehlenden Verweise auf Fords Antisemitismus im neuen Brockhaus; Artikel aus der FAZ
* WDR: US-Tycoon mit Nazi-Orden Vor 60 Jahren: Tod des Auto-Industriellen Henry Ford
* „Ford und der Führer“ – der Freitag Artikel vom Ken Silverstein vom 4. Februar 2000
* Ford in der Wirkungsgeschichte: Upton Sinclair und Aldous Huxley (PDF-Datei; 31&nbsp;kB)
* Zitat vom Henry Ford
Ausgleichungsrechnung

D **Usgliichigsrächnig** (au **Usgliichsrächnig, Usgliichig, Parameterschetzig, Aabassig, Regression** oder **Fit(ting)** gnennt) isch e mathematischi Optimierigsmethode, zum für e Räije vo Mässdaate die umbekannte Parameter vo iirem geometrisch-füsikalische Modäll oder d Parameter von ere Funkzion, wo vorgee isch, z bestimme (z schetze). Im Allgemäine wird si brucht zum überbestimmti Brobleem z lööse.

S Ziil vo dr Usgliichig isch, ass s ändgültige Modäll bzw. d Funkzion am beste zu de Daate und iire chliine Widersprüch, wo umvermiidlig si, basst. Im Allgemäine brucht mä zum Usrächne d Methode vo de chliinste Kwadraat. Bi dere Methode macht mä an de Parameter chliini Verbessrige, so dass d Summe vo de Kwadraat vo alle äinzelne Abwiichige zwüsche de Mässdaate und de Modälldaate so chli wie mööglig wärde. Bi zuefellig verdäilte Feeler im Modäll oder in dr Mässig chunnt mä eso zum woorschiinligste Wärt für die Umbekannte, wo mä will usrächne. Dä chliine Räst, wo no bliibe, säit mä Residue und mit ene cha mä Ussaage mache über d Gnauikäit und Zueverlässigkäit vom Mäss- und Daatemodäll.

## Verfaare

Die mathematische Lösigsverfaare muess mä uf e Modäll basiere, bim grafische Verfaare muess mä käini sonigi Aanaame mache. Do läit mä e stetig krümmti usgliichendi Linie eso, ass si so nooch wie mööglig an de Mässpünggt lit. Je noch däm, was mä über e Hindergrund wäiss, das häisst was mä erwartet, oder wie mä s persönlig bewärtet, wemm mä zum Bischbil äinzelni Mässpünggt as „Usrisser“ aaluegt, cha d Linie allerdings seer underschiidlig usfalle.

## Litratuur
* Wolfgang Niemeier: *Ausgleichungsrechnung – Statistische Auswertemethoden*. 2. Auflage. de Gruyter, Berlin / New York 2008, ISBN 978-3-11-019055-7.
* Helmut Wolf: *Ausgleichungsrechnung I und II: Formeln zur praktischen Anwendung*. Bonn 1994 (2. Uflaag)
* Mathematische Exkurse: Ausgleichung nach vermittelnden Beobachtungen
*  R. Jäger, T. Müller, H. Saler, R. Schwäble: *Klassische und robuste Ausgleichungsverfahren – Ein Leitfaden für Ausbildung und Praxis von Geodäten und Geoinformatikern*. Wichmann, Heidelberg 2005, ISBN 3-87907-370-8.

## Weblingg
* LP – Lineari Usgliichsbrobleem
* [ftp://ftp.geoinfo.tuwien.ac.at/navratil/Ausgleich_gesamt.pdf Ausgleichungsrechnung oder die Anwendung statistischer Methoden in Vermessungswesen und GIS] (PDF)
* E Scilab Script für d Usgliichsrächnig vo äidimensionale Mässwärt und Oberfleche mit irgend wele Polynom
* En äifachs Bischbil wie mä d Usgliichsrächnig in dr Geodesii brucht (Matlab-Skript)
* Rekursivi Parameterschetzig am Bischbil vo dr Kräisusgliichig
Max Planck

Dr **Max Karl Ernst Ludwig Planck** (* 23. April 1858 z Kiel; † 4. Oktober 1947 z Göttinge) isch e bedütende dütsche Füüsiker uf em Gebiet vo dr Theoretische Füsik gsi. Er gältet as dr Begründer vo dr Kwantefüsik. Für d Entdeckig vom plancksche Wirkigskwantum het er 1919 d Nobelbriis für Füsik vom Joor 1918 überchoo.

Dr Planck het z München und Berlin studiert, isch 1885 uf Kiel, 1889 uf Berlin. Dört het er sich mit dr Straalig vo Schwarze Körper beschäfdigt. 1900 het er si Straaligsformle vorgstellt, wo die Straalig zum erste Mol richdig beschriibe het. Mit däm het er dr Grundstäi für die modärni Kwantefüsik gläit.

## Litratuur
### Biografie
* Hans Hartmann: *Max Planck als Mensch und Denker.* Siegismund, Berlin 1938 (2. überarbeitete Auflage bei Hirzel, Leipzig 1948, 3. neubearbeitete Auflage bei Ott, Basel 1953, Ungekürzte Neuauflage als Taschenbuch bei Ullstein, Frankfurt 1964)
* Max Planck: *[https://web.archive.org/web/20140201213602/https://bib.vetmed.fu-berlin.de/ResourceList/details/64041 Wissenschaftliche Selbstbiographie: Mit einem Bildnis und der von Max von Laue gehaltenen Traueransprache]* Barth, Leipzig 1948
* Wolfgang Gerlach: *Die Quantentheorie: Max Planck, sein Werk und seine Wirkung.* Universitätsverlag, Bonn 1948
* Armin Hermann: *Max Planck: mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.* Rowohlt, Reinbek 1973, ISBN 3-499-50198-8 (8. Auflage 2005)
* John Lewis Heilbron: *The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck and the fortunes of German science.* University of California Press, Berkeley 1986, mit Literaturverzeichnis (erweiterte Ausgabe bei Harvard University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-674-00439-6)
** In deutscher Übersetzung: John Lewis Heilbron: *Max Planck: Ein Leben für die Wissenschaft 1858–1947.* Aus dem Amerikanischen von Norma von Ragenfeld-Feldmann, Hirzel, Stuttgart 1988, ISBN 3-7776-0392-9. (2. korrigierte und ergänzte Auflage bei Hirzel, Stuttgart 2006, ISBN 3-7776-1438-6)
* 
* Ernst Peter Fischer: *Der Physiker. Max Planck und das Zerfallen der Welt.* Siedler, München 2007, ISBN 978-3-88680-837-3.
* Dieter Hoffmann: *Max Planck. Die Entstehung der modernen Physik.* Beck, München 2008, ISBN 978-3-406-56242-6

### Litratuurverzäichniss
* Max Planck: *Physikalische Abhandlungen und Vorträge: Aus Anlass seines 100. Geburtstages (23. April 1958).* Herausgegeben vom Verband Deutscher Physikalischer Gesellschaften und der Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften, Vieweg, Braunschweig 1958 (3 Bände)
* Petra Hauke: *Literatur über Max Planck: Bestandsverzeichnis.* Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften, Berlin 2001, ISBN 3-927579-14-9. (Veröffentlichungen aus dem Archiv zur Geschichte der Max-Planck-Gesellschaft 14)

## Weblingg

* Wärk vom Max Planck bi archive.org
* Online-Präsentation zu Max Planck vo dr Berlin-Brandenburgische Akademii vo de Wüsseschafte (mit eme Filmbordret/Sälbstdarstellig vo 1942)

## Fuessnoote
Höllentalbahn (Begriffsklärung)

**Höllentalbahn** chan folgendes bedüte:
* Höllentalbahn, e Baanstreggi vo Friburg im Breisgau dur s Hölletal im *Schwarzwald* bis noch Donaueschinge.
* Höllentalbahn, e Baanstrecki vo Marxgrün in Oberfranke dur s Höllental im *Frankenwald* bis noch Blankenstein in Thüringe.
* Höllentalbahn, e Baanstrecke vo Payerbach-Reichenau bis zum Aafang vom Höllental z *[[Niederösterreich|Nideröschtrych]]*.

**Lueg au:**
* Höllental (Begriffsklärig)
Thomas von Aquin

Dr **Thomas vo Aquin** (* um 1225 uf Schloss Roccasecca bi Aquino in Italie; † 7. Merz 1274 z Fossanova; au *Thomas Aquinas* oder *dr Aquinat*; it. *Tommaso d’Aquino*) isch e Dominikaner gsi und äine vo de iiflussriichste Filosoofe und Theologe in dr Gschicht. Er ghöört zu de bedütendste vo de 35 katholische Chilleleerer und het verschiideni Biinääme wie öbbe *Doctor Angelicus* überchoo. Er ghöört zu de Hauptverdräter vo dr Scholastik im hooche Middelalter. Er het e sear umfangriichs Wärk hinderloo und das het as Neuthomismus und Neuscholastik Iifluss bis in die hütigi Zit. In dr römisch-katholische Chille wird er as Häilige vereert.

## Gottesbewiis
Dr Thomas het z. B. uuf philosophischer Ebeni versuecht, D Exischtenz vo Gott nochezwiise. Für ihn het s für alli Bewegig im Universum en bewegendi Inschtanz, dr "Erschti Beweger" bruucht. Und dä het er in Gott gseh, en Bewiis für sini Exischtenz. 

## Wärk

;Meereri Wärk
* Sämtligi Wärk (Corpus Thomisticum) (latiinisch)
* Werke (UBB Cluj) (latiinisch)
* Works uf Änglish (hg. Joseph Kenny)
* Les œuvres complètes en français de saint Thomas d'Aquin (franzöösisch)
* Bibliotheca Thomistica IntraText Text, Konkordanze und Frequänzliste

;Theologischi Summe
* Summa Theologiae in dr Bibliothek der Kirchenväter (latiinisch-dütsch)
* Summa Theologiae bi logicmuseum.com (latiinisch-änglisch)

## Bibliographie
* Enrique Alarcón et al.: Bibliographia Thomistica
* A. Schönfeld SJ: Bibliographie und Hilfsmittel

## Biografie
* 
* Günther Mensching: Artikel "Thomas von Aquin" im UTB-Online-Wörterbuch Philosophie
* 
* Thomas Institut (Utrecht)
* Thomas-Institut (Köln)

## Fuessnoote
Schiene

**Schinnè** stôôt für:

* Schinnè für dè Schinnèvokeer, Ysèbaaschinnè
* Schinnèfüürig, è mechanischs Baudeil
* Traagschinnè, in Elegtroaalaagè
* Stromschinnè als elegtrischè Leiter
* Orthese i dè Medizin, diversi Fixyrvorrichtigè für Extremidäätè
* Uffbissschinnè i dè Zaamedizin, bi Zääknirschè
* è Beiglièd bi Glyderfüèßler, luèg Insäktèbei
* Schinnè als Maßeinheit, è Ulmer Gwichtsmaß
* Schinnè als Zitschrift, è Ysebaazitschrift
Räbenlicht

As **Rääbeliechtli** bezäichnet mä im alemannische Ruum e dradizionelli Ladäärne, wo us Herbstrüebe gschnitzt wärde. D Rüebe häi im Middelalter die gliich Stellig in dr Grundernäärig ghaa wie hützudags d Härdöpfel. Hüte het d Rüebe iiri Bedütig as Grundnaarigsmiddel aber verloore. Früener, wenn im Novämber die letschte Fäldfrücht gäärntet worde si, häi d Chinder in verschidnige Schwizer Kantöön sonigi Ladäärne gmacht.

## Ursprung
Mä vermuetet, ass dr Bruuch, wie au s angelsäggsische Halloween, uf äänligi, vorchristligi Brüüch vo de Kelte und Römer zruggoot, wo in dr Jooreszit, wo d Dääg immer chürzer und dünkler wärde,  mit Liecht d Gäister vo de Doote häi welle verdriibe.

## Wie mä e Rääbeliechtli macht

D Liechtli wärde us Rüebe gschnitzt. Zerst schniidet mä oobenooche e Däil ab, macht e Deggel drus mit eme Loch din, für dass die warmi Luft vo dr Cherzi uuse chaa, und denn duet mä d Rüebe mit eme Löffel ushööle bis d Wand no öbbe äi bis zwäi Santimeter dick isch. Denn schniidet mä mit eme spitzige Mässer Süsche us dr veielette Hut uuse. As Süsche nimmt mä dradizionell hauptsächlich d Sunne, dr Mond und d Stärn, wo au in de Liedli vorchömme, wo an de Umzüüg gsunge wärde.

Früener häi d Chinder daas dehäim mit dr Familie gmacht, hützudags mache sis eender in örtlige Jugendveräin, in dr Schuel und im Chindergarte. D Rüebe bechunnt mä vilmol vo dr Schuel oder vo örtlige Verkeers- oder Gwärbveräin über.

## D Rääbeliechtliumzüüg
Mä chnüpplet drei Schnüer an d Rüebe und bindet si mit ene am ene Stägge aa und steggt e Cherzli dri. D Chinder zünde sä denn aa und laufe mit dene Rääbeliechtli am Oobe wenn s dunggel wird, dur d Stroosse und s Liecht schiint vor allem dört duure, wo e Süsche uusegschnitte worde isch. Wil hützudags d Stroosse guet belüüchdet si, schaltet mä vilmol an äim Oobe im Novämber für e Rääbeliechtliumzuug d Stroosseladäärne ab. Noch em Umzuug wärde d Rääbeliechtli ins Fänster gstellt, bis d Cherze aabebrennt isch. Vilmol wärde d Umzüüg in dr Familie oder dr Noochberschaft jeede Oobe widerhoolt, bis dass d Liechtli ganz verschrumpflet si.

An de Umzüüg singt mä Lieder, wie öbbe die schriftdütsche *Ich geh mit meiner Laterne* und *Laterne, Laterne, Sonne, Mond und Sterne* oder s alemannische *Rääbeliechtli, wo gasch hii?*.

Dr Bruuch isch relativ jung. In vile Geegende wärde organisierti Rääbeliechtliumzüüg erst sit e baar Joorzäänt gmacht, z Lieschtel zum Bischbil sit de 1970er Joor und in dr Stadt Baasel sogar erst sit öbbe 1990.

## Lueg au
* Bochselnacht, e ähnlichi Tradizion z Wyfälde im Thurgau
* Räbechilbi, en Grossaalass z Richterschwiil am Zürisee
* Chürbisbelüüchtig z Rudolfinge im Zürcher Wyland

## Litratuur
* Margret Strub: *Hinaus aufs Land*. Züri: Atlantis, 1994.

## Weblingg
* Rǟbe(n)liecht, Schweizerisches Idiotikon Bd. 3, Sp. 1054
* Räbeliechtli-Umzüge uf de *Liste vo de läbige Tradizione i de Schwiz*

## Fuessnoote
Bocholtz (Ortsteil)

**Bocholtz** (Bóches) isch es dorf im südöschtliche teil vom limburgische hügelland und isch teil vor gmeind Simpelveld in de Niderlande.

Aachen ligt südöschtlich vo Bocholtz und Parkstad (Heerlen (Heële) und Kerkrade (Kirchroa)) nordöschtlich, weschtlich sind nur chlini dörfer und ortschafte im Mergelland. Drum isch d schrift uf em schild: *Bocholtz / Bóches Gemeinde Simpelveld, pforte vom Mergelland*. Geografisch gseh ligt Bocholtz uf de gliche linie wie Maastricht (Mestreech /məsˈtʁeːç/), d hauptstadt vor provinz Limburg.

Siit 1982 hät Bocholtz ufghört e selbschtständigi gmeind z si. Au de name vom dorf isch verschwunde nach de fusion am 1. januar 1982.

## Weblink
John Locke

Dr **John Locke** [] (* 29. August 1632 z Wrington bi Bristol; † 28. Oktober 1704 z Oates, Epping Forest, Essex) isch en iiflussriiche änglische Filosoof und Vordängger vo dr Ufkläärig gsi.

Dr Locke gältet allgemäin as dr *Vater vom [[Liberalismus]]*. Er isch zämme mit em Isaac Newton und em David Hume dr Hauptverdräter vom britische Empirismus. Näben em Thomas Hobbes (1588–1679) und em Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) isch er au äine vo de bedütendste Verdraagstheoretiker in dr früeje Faase vom Zitalter vo dr Ufkläärig.

Si politischi Filosofii het d Unabhängikäiserkläärig vo de Veräinigte Staate beiiflusst, iiri Verfassig und au d Verfassig vom revoluzionääre Frankriich und über dä Wääg in groossem Maass die mäiste Verfassige vo liberale Staate. In sim Wärk *[[Zwei Abhandlungen über die Regierung|Two Treatises of Government]]* argumentiert dr Locke, ass e Regierig nume denn legitim isch, wenn si d Zuestimmig vo de Regierte het und d Naturrächt Lääbe, Freihäit und Äigedum duet beschütze. Wenn die Bedingige nit erfüllt si, häi d Underdaane e Rächt uf Widerstand gege die Regierende.

## Weblingg

* Bibliografie über e John Locke mit öbbe 9'000 Ditel (änglisch)
* 
* 
* ''Two Treatises of Government''
* Eintrag in Geist oder Materie
* The Works of John Locke in Nine Volumes (1824) (ängl. Primärteggst)
* Artikel im CNE-Monatsmagazin (PDF-Datei; 627 kB)
* John Locke. En Iifüerig zun Lääbe und Wärk vom Dr. J. Bordat (PDF)
* Rechtshistorischer Podcast, Folge 8
* Digital Locke Project, Teggst vom John Locke
* „Zwei Abhandlungen über Regierung“ online
* Jürgen Court: Artikel „John Locke“ im UTB-Online-Wörterbuch Philosophie

## Fuessnoote
Maultasche

**Mauldascha** send gfüllde Däschle odr Rolla vo Nudeldoig. Manche saget *gfülld Nudla* dazua.

## Macha
D Füllung isch a Mass aus Brät odr Hackfloisch ond alde Weckle (ähnle wia fir Floischküachle) mid Bolla ond Schpinat. Macha ka mr se auf vrschiedene Arda, zom Beischpil en ara Floischbrüh hoiss macha odr en Schdroifa schneida ond aaröschte, wahlweis no a Ei driber. Maultasche send ois vo de schwäbische Nationalgrichd. Manche deant da Grombirasalat mit en d' Brüh nei, andere lehnet des strikt ab ond esseset z'erscht Brüh weg ond erscht dann da Salat dazua. Aber des ka jeder halta wie er will. Wenn mer hot, dann gheert au no an grüner Salad oder Ackersalat drzua. 

Dr Nudldoig muaß so denn sei, dass d Fillong durchscheind. S Broblem bei Mauldascha aus dr Fabrik isch, dass des do ned gohd. Au kaa ma koin Mehldoig nemma ond muaß en Doig mid Griaß nemma, drmid se feschd bleibad.

Om se an d Aaschbrüch vo de Leid aazbassa, mached se heid au Mauldascha, mo blos Rendfloisch dren hen, abr au ganz ohne Floisch – fegedarisch – sen.

D Mauldascha hoissad au *Herrgottsbscheisserle* weil ma se en dr Faschdazeid – ma siechd jo koi Floisch – hod essa kenna. Es gheert also des Geheimnis dazua, dass koiner, außer dem der se macht, wirklich 100 % woiß, was dren isch. 

## Aamergonga
Es hoißt, dass Mauldascha im Kloschter Maulbronn erfonda worda send ond des ganz am Aafang no Maulbronner Dascha waret. Des isch also nix mit'm Maul ond bloß a baar Kulturbanausa ausm Norda send scho uf die grandiose Idee komma, dass mer des irgendwie feiner saga miaßt, ond hend von *Mundtaschen* dahergschwätzt.

D Margarete von Tirol-Görz (* 1318 en Tirol, † 3. Oktober 1369 en Wien) mo d Dochdr vom Heinrich Herzog vo Kärnten ond Graf vo Tirol ond Görz aus seinr Ehe mid dr Adelheid vo Braunschweig ond Gräfin vo Tirol ond Görz gwea isch, hod ma au *Margarete Maultasch* ghoissa. 

S geid en Tirol au a Burg Maultasch.

## Lidradur
* Henning Drewes, Daniel Jüttner: *Maultaschen - Schwäbisches Soulfood*, Silberburg-Verlag Tübingen, 2016, ISBN 978-3-8425-1444-7

## Weblink

## Mo s her isch
Nesenbach

Dr  **Nesabach** entschpringt en Vaihinge ond verläuft über Kaltetal ond Heslach zom Schloßpark ond no weiter Richtong Berg. Sehe dud mr do allerdings nix drvo, weil der scho seit langer Zeit vrdolt ond an Doil vo der schtuttgarter Kanalisatio isch. Früher isch er a wichtige Quelle für Drenk- ond Brauchwasser gwä ond hot a baar Mühle otriebe.

Weil Schdurgrd so vill Wassr braucht hot, hot ma 1575 da Pfaffasee agschtaut ond da Chrischtofschtolla graba, dass Wassr vo dr Glems en da Nesabach omgloitat wird.
Schwäbische Kehrwoche

Untr a **Kährwoch** vrstoad mr im wesetliche a wechentlich widrkährends Eroignis im Schwoabeländle, wo mr sei Grundschtig (zumeischt au d'anliegend Schtroaß) seibert.
Moischt wird mit em Bähse vorgange doamit koi Bläddr meh ufem Hof ummanand flacket. Groaßteils wärät au glei d'Pflänzle vom Trottoir (au Burgerschtoig gnannt) aufgläse.
D'Kährwoch würd moischt au als a klois Wättbewerble zwische dr Noachbar gsehe, wo der gwonne hoat, wo dr sauberschte Hof samt Trottoir hoat.
Oals Kennzoiche diahnt moischt au a klois Schildle mit dr Aufschrift "Kehrwoche" (Kährwoch) o.Ä..
Undr guade Noachbar tuaet die moischte Leid au amoal fir dr andre kähre.

Zr Kährwoch ghärt u.&nbsp;A. folgendehs:
* Kähre (sowoal Hof, dr Trottoir als au dr Stägegang)
* Schnee schibba
* Pflänzle zuapffa
* Fendschdre butze

## Lueg au
* Sherlock Holmes und die Kehrwoche des Todes, a schwäbischa Kriminalkomeede
Wendrsonn

**Wendrsonn** isch a Band aus em Lendle, wo frei noch em Moddo *Mir können fei auch Hochdeutsch, wellad aber net!* ihre schwäbische Musig mached. Egal, ob se als Hauptakteur oder als Vorprogramm vom Joe Cocker oder Roger Hodgeson auftreted, s isch älleweil fier guate Laune gsorgt. Ma ka scho sage, dass se em Moment oine vo de bedeidenschte schwäbische Bands send.

## D Musiger
Biggi Binder als Sengere, hot vorher bei zwoi andere Bands gsonge ond au scho a Solo CD aufgnomma. Dr Stricker Markus isch dr kreative Kopf ond Orgelmusiger. Vorher hot er scho Kammerchör gleitet ond bei *barbed wire* gschbielt. Dr Marquardts Klaus isch en schdierter Geiger aus em Remsdal. Dr Micha Schad isch dr Gittareschbieler, manche vergleiched en mit em Clapton oder em Santana. Dr Ove Bosch isch dr Bassischd ond dr Heiko Peter der Drommler vo Wendersonn.

## Gschichtlichs
S hoisst, die Idee zu Wendersonn sei vom Wolle Kriwanek komme, wo zom Stricker Markus gmoind hot, er soll doch au mol ebbes deitschs mache. S hot dann allerdings no meh wie a Johr dauret, bis ebbes draus worde isch. Dr Name Wendersonn isch an ma kalte Wenderdag entstande, wo sich d Sonn en dr gfrorene Lache schbiegled hot.

## CDs
* 2006: *Songs von Dahoim* (FV)
* 2009: *Woisch no* (Mäule & Gosch)
* 2011: *S'Läba isch koin Schlotzer* (Mäule & Gosch)
* 2013: *Reigschmeckter* (Brother Records)
* 2015: *Geile Zeit* (Brother Records)
* 2017: *Ondrwägs* (Brother Records)

## Preis
* 2014: Deutscher Rock & Pop Preis – Zwoidr Platz „Bestes Folkrockalbum“ (Reigschmeckter)
* 2016: Deutscher Rock & Pop Preis – Erschter Platz „Beste Folkrocksängerin“ (Biggi Binder)
* 2016: Deutscher Rock & Pop Preis – Erschter Platz „Bester Folkrocksänger“ (Markus Stricker)
* 2016: Deutscher Rock & Pop Preis – Erschter Platz „Bestes Folkrockalbum“ (Geile Zeit)
* 2016: Deutscher Rock & Pop Preis – Erschter Platz „Bester Instrumentalsolist“ (Klaus Marquardt)
* 2016: Deutscher Rock & Pop Preis – Zwoidr Platz „Beste Folkrockband“
* 2016: Deutscher Rock & Pop Preis – Dritter Platz „Bester Folkrocksong“ (Geile Zeit)

## Links

*Wendrsonn – die Mundartband im Ländle
Karl Münchinger

Dr **Karl Münchinger** (* 29. Mai 1915 z Stuegert, wo-nr am 13. März 1990 au gschdorba ischt) ischt a deitscher Dirigent ond Musik-Pädagog gwäa. 

## Aus seim Leaba
Dr Karl Münchinger ischt am 29. Mai 1915 als Soh vom Archidekda Karl-Wilhelm Münchinger z Stuegert uff d Welt komma. En seira Hoimetstadt isch’r uff s Karls-Gimnasiom ganga, wo-nr au s Abidur gmacht hôt. Dô drnôch hôt’r en Stuegert an dr *Hochschule für Musik und darstellende Kunst* Musik studiirt. Finanziirt hôt’r sei Studiom zo-ma graußa Doil durch sei Tädichkeit als Chorleiter ond Organischt an dr Stuegerter Martinskirch. Schbäter isch dr Münchinger zom Professr Hermann Abendroth nôch Leipzig ganga ond hôt deet sei Studiom abgschlossa. Em Jôhr 1945 – also kurz nôch-em Zwoida Weltkriag – hôt’r en seira Hoimetstadt s *Stuttgarter Kammerorchester* grindet. S hôt et lang dauret, ond des Orkeschtr ischt en ganz Eiropa – bald au ibr sellen Erdteil naus – bekannt wôrra. Scho Viir Jôhr schbätr hôt’r mit deam Klangkerper z Paris sei erschts Konzert em Ausland dirigiirt. 1953 isch dr Münchinger zom Professr ernannt wôrra. Elf Jôhr nôch dr Grendong vom *Stuttgarter Kammerorchester*(1956) isch dr Münchinger mit seine Musiker uff Japan-Tournee ond 1961 uff a Tournee durch d Sowjetunion ganga. 

## Ehronga
* 1955: S grauß Bundesvrdenschtkreiz
* 1961: Dr franzeesische Orda fir Konscht ond Litradur
* 1965: Ehrabirger vo dr franzeesischa Stadt Menton
* 1969: Vrleihong vo dr Goldena Schallbladd
* 1970: S grauß Bundesvrdenschtkreiz mit Stern
* 1972: Kommandeur vom “Ordre des Arts et des Lettres”
* 1975: Vrdinschdmedallje vom Land Bada-Wirdaberg
* 1985: S grauß Bundesvrdenschtkreiz mit Stern ond Schulderband
* 1985: D Goldmedallje vo dr franzeesischa Stadt Grenoble
* 1986: Offiziir vo dr franzeesischa Ehralegioo
* Nôch-em Münchinger seim Ableaba ischt en seira Hoimetstadt a Strôß nôch-em benannt wôrra: Dr Karl-Münchinger-Weg z Uhlbach

## Litradur
* Bernard Gavoty: *Karl Münchinger*. (= Die großen Interpreten, Band 2). Genf /Frankfurt am Main 1959
* Norbert Bolín: *Stuttgarter Kammerorchester 1945 bis 1995. Biographische Skizzen*. Concerto, Köln 1995 ISBN 3-9803578-1-3

## Quella
*Friedrich Herzfeld: *Das Lexikon der Musik*, Lizenzausgab fir d Mitgliader vom Deitscha Biacherbund, Verlag Ullstein GmbH, Frankfurt am Main, Stand Juni 1976
*A Wirdigong beim ''Festival International de Colmar'', wo vom Münchinger ens Leaba gruafa wôrra ischt, mit-ma Haufa Bilder.
* Lueg d Weblink

## Weblink
*  

## Oinzlne Nôchweis
Horacio Cartes

Dr **Horacio Manuel Cartes Jara** (* 5. Juli 1956 z Asunción) isch e paraguayische Unternäämer und Politiker. Sit em 15. August 2013 isch er Präsident vu Paraguay.

## Karriere
### In dr Wirtschaft
Vo de 1990er Joor isch dr Cartes Undernäämer und het e Firmeimperium us Banke, Dubak-, Getränk- und Lääbensmittelfirme und Handelsundernääme ufbaut. Er isch Bresidänt vom Fuessballklub Libertad. 

Dr Cartes isch äine vo de riichste Lüt in Paraguay.

### In dr Politik
Dr Cartes isch erst 2009 Mitgliid vo dr rächtskonservative Colorado-Bardei worde. Im Novämber 2010 het er die innerbardeiligi Beweegig *Honor Colorado* gründet, und isch bi de intärne Waale im Dezämber 2012 zum Bresidäntschaftskandidat vo sinere Bardei gweelt worde.

Im April 2013 isch dr Horacio Cartes mit 45,8 % vo de Stimme zum Staatsbresidänt gweelt worde. Am 15. August 2013 het er s Amt übernoo.

## Weblink

## Fuessnoote
Württembergische Blätter für Kirchenmusik

Bei de **Württembergische Blätter für Kirchenmusik**, uff Schwäbisch *Wirdabergische Bledder fir d Kirchamusik*, handlet sich’s om a Zeitschrift, wo vom *Verband evangelische Kirchenmusik in Württemberg, Verband der Chöre, Kirchenmusikerinnen und Kirchenmusiker e. V.* rausgäa wuud. En jedem Jôhr erscheinet sechs Heftla mit rond 40 Seida. Dui Zeitschrift hôt a Ufflag vo 2.800 Exemplar (Stand 2013). Fir dia Leid, wo em Vrband Mitgliid send, wuud dr Bezugspreis mit-em Mitgliidsbeitrag abgolda. Wer et Mitgliid ischt, muaß fir a oinzls Heftle (Stand 2013) 3,50 Euro zahla.

## Inhalt
En dera Zeitschrift werdet vo namhafte Autora grondsätzliche Thema vo dr Kirchamusik behandlet ond diskudiirt. Au fir Erenneronga an Persona, wo mit dr Kirchamusik vrbonda send, zom Beischbiil Kombonischda, Interpreda, Instrumendabauer, wuud genigend Platz eigreimt. Drneaba hôt’s folgende reglmäßige Rubriga:
* Nôchruaf (bei Bedarf)
* Jubileea vo Cheer ond oinzlne Mitgliader
* Seminar, Kurs ond Freizeida, wo vom Vrband ôôbodda wend
* Beschbrechonga vo nuie Noda, Biacher ond Tonträger

Seit 1996 hôt dui Zeitschrift au an Ôzeiga-Doil, wo vom Carus-Verlag en Leifelda-Echdrdenga betreit wuud. Do gôht’s zom Beischbiil om d Ausschreibong vo Stella, Konzertangebot ond neie Biacher ond CDs, wo mit dr Kirchamusik en Vrbendong brôcht wend.

## Quella
* D Feschtschrift vo selle Bledder zom 125-jähriga Jubileom vom Vrband, Ausgab 2/2002, ISSN 0177-6487 
* S Heftle Nr. 5 vom 80. Jôhrgang 2013, ISSN 0177-6487

## Weblink
* D Webseid vom Vrband
Krummenau

**Krummenau** isch de Name vo folgende Ort:
* Krummenau (Hunsrück), e Gmaind im Landchrais Birkefeld i Rhyland-Pfalz, Dütschland
* Krummenau (Neustadt), en Ortstail vo de Gmaind Neustadt (Wied) im Landkreis Neuwied, Rhyland-Pfalz, Dütschland
* Krummenau SG, en Ortschaft i de Gmaind Nesslau und ehemolegi Gmaind im Kanton Sanggalle, Schwiz

**Krummenau** isch de Name vo folgende Flüüssgwässer:
* Krummenau (Lister), en Zuefluss vo de Lister im Märkische Chrais i Nordrhy-Westfale, Dütschland
Akbar

Dr **Jalaluddin Muhammad Akbar** ( – *Ǧalāl ad-Dīn Muḥammad Akbar*; * 15. Oktober 1542 z Umarkot, Sindh; † 27. Oktober 1605 z Agra) isch noch sim Vater Nasir ud din Muhammad Humayun  Groossmogul vo Indie worde und het vo 1556 bis 1605 gherrscht. Er gältet näben em Ashoka as äine vo de bedütendste Herrscher in dr Gschicht vo Indie. Er isch au e hervorragende Diplomat und Militärstrateeg gsi und het eso mit ere Politik vo religiöser Toleranz im Dialog mit Verdräter vo de wichdigste Glaubensrichdige sini Gebiet chönne erwitere. Dr Akbar het as erste Mogul-Herrscher e Hindu ghürootet, e Rajpute-Brinzässin us Amber und het d Sonderstüüre für Nit-Muslim abgschafft. Er het mit sinere Hürootspolitik die lokale Fürste an sich bunde und es effiziänts Stüürsüstem iigfüert.

## Litratuur
* Arnold Hottinger: *Akbar der Große (1542–1605). Herrscher über Indien durch Versöhnung der Religionen,* Wilhelm Fink Verlag, Münche 1998, ISBN 978-3-7705-3335-0.
* Heike Franke: *Akbar und Gahangir. Untersuchungen zur politischen und religiösen Legitimation in Wort und Bild.* Hamburg 2007, ISBN 978-3-936912-34-0.
* Bamber Gascoigne: *Die Grossmoguln. Glanz und Größe mohammedanischer Fürsten in Indien.* Prisma, Gütersloh 1987, ISBN 3-570-09930-X.
* Sri Ram Sharma: *The Religious Policy of the Mughal Emperors.* London, 2. Ufl. 1962, ISBN 978-0-2103-3935-0.

## Weblingg

* Biographii vom Akbar
Warth

**Warth**  isch de Name vo folgende geografische Objekt:
* Warth, e Gmaind im Bundesland Nideröstrich
* Warth, a Gmoand im Bundesland Vorarlbäarg

Ortstail:
* Warth (Hennef), en Ortstail vo de Stadt Hennef im Rhy-Siig-Chreis in Nordrhy-Westfale
* en Ort i de Gmaind Marklkofen, Landchrais Dingolfing-Landau im Regierigsbezirk Niderbayern
* Warth (Hückeswagen), en Ortstail vo Hückeswagen in Nordrhy-Westfale
* en Ortstail vo de Stadt Overath im Rheinisch-Bergische Chrais in Nordrhy-Westfale
* Warth (Rabenstein), e Ortschaft und Katastralgmaind vo Rabenstein an der Pielach, Nideröstrich
* Warth TG, e Ortschaft i de politische Gmaind Waart-Winige im Kanton Thurgau 
* en Wiler i de ehemolige Gmaind Sool GL im Kanton Glaris, hüt Gmaind Glarus Süd

Gebäude:
*  Schloss Warth, bi Eppan im Südtirol

Bärge:
* Alte Warth, im Thüringer Wald (Wartburgchreis)

**Warth** isch de Name vo folgende Persone:
* Otto Warth (1845−1918), dütsche Archidekt
Ascot (Berkshire)

**Ascot** isch e chliine Ort im Parish Sunninghill and Ascot im Borough Windsor and Maidenhead, Berkshire, Ängland. Er isch in drei Gebiet iidäilt: Ascot, North Ascot und South Ascot. Er het öbbe elf duusig Iiwooner. 

Ascot isch seer bekannt für si dradizionsriichs Pfärderenne, wo sit em 11. August 1711 uf em Ascot Racecourse veraastaltet wird.

## Persönligkäite
* Tom Kimber-Smith (* 1984), e britische Autirennfaarer
* Boris Abramowitsch Beresowski, e russische Undernäämer und Politiker - het doo gwoont und isch doo am 23. Merz 2013 gstorbe.

## Weblingg
Elite

**Elite** (urspr. vom latiinische *electus*, „usglääse“) bezäichnet soziologisch e Grubbierig (daatsächlig oder vermuetet) vo überdurchschnittlig kwalifizierte Persone (*Funkzionselite*, *Läistigselite*) oder die herrschende bzw. iiflussriiche Kräis (*[[Machtelite]]*, ökonomischi Elite) von ere Gsellschaft. Konkret bezieht sich dr Begriff mäistens uf Personekräis, wo nööcher definiert si, wie z.&nbsp;B. d *Posizionselite* oder d *[[Bildungselite|Bildigselite]]*. Dr Elite gegenüber stoot d „Masse“ oder dr „Durchschnitt“ („Normalbürger“).

As Elitarismus bezäichnet mä d Ideologii vo Lüt wo dängge, ass si zun ere Elite wurde ghööre und sich entsprächend elitär benäme. 

## Litratuur
* Gaetano Mosca ([1896], 1950). *Die herrschende Klasse*. Münche
* Vilfredo Pareto (1916), *Trattato di sociologia generale* (dütsch, kürzt as *Allgemeine Soziologie*. 1955, ISBN 3-89879-144-0)
* Robert Michels (1911). *Zur Soziologie des Parteiwesens in der modernen Demokratie. Untersuchungen über die oligarchischen Tendenzen des Gruppenlebens*. Stuttgart
* Gottfried Eisermann (1962). *Vilfredo Paretos System der allgemeinen Soziologie*. Stuttgart
* Wolfgang Schluchter (1963). *Der Elitebegriff als soziologische Kategorie*. In: *Kölner Zeitschrift für Soziologie und Sozialpsychologie*, Jg. 15, S. 233–256
* Heinz Hartmann (1964). *Funktionale Autorität*. Stuttgart: Enke
* Ralf Dahrendorf (1965). *Gesellschaft und Freiheit*. Münche, ASIN B0000BHA93
* Peter Bachrach (1970). *Die Theorie demokratischer Elitenherrschaft*. Frankfurt am Main
* George Lowell Field/John Higley (1983). *Eliten und Liberalismus*. Opladen
* K. Wanner, Herkunft und Wiederkunft des Elitemythos, in: Theoretische Konferenz „Marxismus und Studentenbewegung" 9. u. 10. Februar 1985, Marburg, Hrsg.: Bundesvorstand des MSB Spartakus, Bonn 1985, 216-227, S. 220
* Günter Endruweit (1986). *Elite und Entwicklung*. Frankfurt am Main
* Michael Hartmann (2004). *Elitesoziologie. Eine Einführung*. Frankfurt am Main, ISBN 3-593-37439-0*
## Fuessnoote
Brighton

**Brighton** [] isch e Stadt an dr Küste vom Ermelkanal in dr Groofschaft East Sussex und bildet zämme mit dr Stadt Hove nääbedraa sit 1997 d Unitary Authority Brighton and Hove. Im Joor 2001 het Brighton and Hove dr Status von ere City überchoo. Im Gegesatz zu de historische Cities häi die sogenannte Millennium-Cities wie Brighton & Hove nid alli köönigliche City-Briwilegie, wie zum Bischbil e Bischofssitz. Brighton het öbbe 156'000 Iiwooner. 

D Uniwersidäät Sussex befindet sich im Stadtgebiet und d Uniwersidäät Brighton, wo früener e Polytechnikum gsi isch.
Im Kongresszentrum vo Brighton findet fast jeedes Joor e Bardeidaag vo äinere vo de drei groosse politische Bardeie statt. Jeedes Joor im Mai chömme öbbe e halbi Million Zueschauer zum Brighton Festival, em zwäitgrösste Kunstfestival im Veräinigte Köönigriich noch Edinburgh.
## Weblingg

* Fotene vo Brighton (änglisch)
* Tourismus-Website für Brighton (änglisch)
* Brighton West Pier Trust - Website mit Informazione über d Restaurazionsblän mit Fotene (änglisch)
* Gschicht (änglisch)
## Fuessnoote
Innenminister

En **Inneminister** isch dr Läiter vom ene Inneministerium), das isch e Ministerium, wo sich um inneri Aagläägehäite, d. h. um d Verwaltig vom ene Land, vom ene Bundesstaat oder vom ene Kanton,  uf dr nationale oder bundesstaatlige Eebeni kümmeret. 

S Ressor vom Inneminister umfasst im vile Staate die inneri Sicherhäit, weniger in Bundesstaate wie dr Schwiz, wo das d Aagläägehäit vom Äidgenössische Justiz- und Bolizeidepartemänt und vo de Kantöön isch, oder in de Veräinigte Staate, wo s *United States Department of the Interior* vor allem s Land verwaltet und schützt, wo im Bund ghöört. Anderi Aagläägehäite, wo sich vilmol dr Inneminister drum kümmeret, si d Kultur-, d Sozial-, d Gesundhäits-, d Familie- und d Umwältspolitik.

D Kompetänze vom Inneminister underschäide sich aso e chlii vo Land zu Land und so au si Titel. Z Dütschland isch s uf dr Eebeni vom Bund dr Bundesinneminister, uf dr Eebeni vo de Länder dr Inneminister oder in de Stadtstaate mit Senat dr Innesenator. Z Ööstriich säit men em Inneminister oder Bundesminister für s Innere und in dr Schwiz isch s dr Vorsteher vom Departemänt vom Innere. Z Ängland häisst er *minister of the interior* or au *minister of home affairs* und z Amerika isch s dr *secretary of the interior*.
Jolla

**Jolla Oy** isch e unabhängigi finnischi Mobiltelefonfirma, wo es Smartphone uf de Basis vo Sailfish-OS duet entwickle und ab Endi 2013 wot verchaufe. D Entwickler vom Jolla-Handy sind ehemoligi Nokia-Lüt, wo am Nokia N9 gschaffet hei. Wo Nokia di ganz Entwicklig uf 
Microsoft Windows Phone umgschtellt und s Projekt Nokia N) iigschtellt het, hei si d Firma Jolla gründt. Dazu sind Lüt aagworbe worde, wo mit Linux gschaffet hei und so Endi 2012 de firmeeigeni Meego-Betriebssystem-Nochfolger «Sailfish OS» hei chönne vorschtelle. S erschti Smartphone het Jolla Endi Mai 2013 präsentiirt.

## Weblink

* Offizielli Website
* Twitter (dütsch)
* S Linkedin-Profil vo Jolla
* S Facebookprofil vo Jolla

## Einzelnochwis
Kyros II.

Dr **Kyros II.** (altpersisch *Kūruš*, nöi- (Kurosch-e Bozorg; Kurosch dr Grooss), babylonisch *Kuraš*, elamisch *Kuraš*, aramäisch *Kureš*, hebräisch כורש *Koreš*, lateinisch *Cyrus*; * um 590 bis 580&nbsp;v.&nbsp;d. Z.; † Aug. 530&nbsp;v.&nbsp;d. Z.), vilmol au **Kyros dr Grooss**, Soon vom Kambyses&nbsp;I., het Persie vo öbbe 559 bis 530 v. d. Z. regiert. Er isch dr säggst Köönig vo dr Achämenide-Dünastii, won er sträng gno äigentlig gar nid drzueghöört het, und het si Soon Kambyses&nbsp;II. zum Noochfolger ernennt.

Dr Kyros het mit sinere Expansionspolitik d Gränze vom altpersische Riich, wo vorhär eender chlii gsi isch, dütlig erwiteret. Under sine Noochfolger isch s denn vo Indie über e Iran, Babylon, Chläiasie bis Egüpte gange und het bis 330&nbsp;v.&nbsp;d. Z. bestande, wo s vom Alexander eroberet worde isch.

Scho bald noch sim Dood isch er vo sim Volk as dr ideali Köönig legändehaft verkläärt worde. Au d Grieche häi en positiv aagluegt und in dr Bible isch er as e religiös tolerante Regänt daargstellt und bis hüte isch das die allgenäini Mäinig.
## D Fäldzüüg
D Perser häi öbbe 550 v. d. Z. d Meder-Konföderazion übernoo und vo 549 aa het dr Kyros d Fürstedümer und Regione iignoo, wo früener zur medische Konföderazion ghöört häi. 

Im Joor 541 isch er gege Lydie im westlige Chläiasie zooge und dr lydisch Köönig Krösus het sich mit Egüpte und Babylon verbündet. Dr Kyros het sini Drubbe aadriibe und het woorschinlig no im gliiche Joor die lydisch Haupstadt Sardes erooberet. 540 häi d Perser en Ufstand vom Lyder Paktyes underdruggt und sich denn an däm sine griechische Verbündete in Chläiasie gräächt. 

Im Früelig 539 het dr Kyros Babylon aagriffe, und am 6. Oktober 539 v. d. Z. häi d Perser Babylon iigno und dr Köönig vom Nöibabylonische Riich Nabonid gfange gnoo. Dr Kyros het dr babylonisch Gott Marduk respektiert und het au lokali Beamti in iire Böste gloo. Phönizie isch sälbständig bliibe, het aber mit de Perser kooperiert, vor allem uf em Meer. 

Im Oste het dr Kyros 538 Baktrie underworfe, denn Gandhara, Sogdien und Choresmie. D Perser si über e Chaiber-Bass bis zum Indus und schliesslig in s Gebiet am Yachša-Arta (Jaxartes) choo, wo an dr üsserste Gränze vom hütige Iran glääge isch.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* 
* Deklaration des Kyros (PDF)
* Nabonaid-Chronik: dr Kyros II. in Babylon
* Inhalt der Nabonaid-Chronik (Sippar-Zylinder)
* Sippar-Zylinder (Nabonaid-Chronik) im Britische Museum
* Bilder vom Grab vom Kyros

## Fuessnoote
Harrow School

D **Harrow School** ghöört zu de bekanntiste änglische Public Schools für Buebe und isch au äifach as "Harrow" bekannt.  Si het hüte öbbe 800 Schüeler und lit im Nord-Weste vo London.

Uf em Gebiet vo dr hütige Schuel het s Schuele sit 1243 gee. Die hütigi Schuel goot uf e John Lyon zrugg, wo sä 1572 uf dr Grundlaag von ere Royal Charter vo dr Elisabeth I. gründet het. D Schuel ghöört zu de nüün Schuele, wo im *Public School Act* vo 1868 gnennt wärde und si isch äini vo de siibe Schuele gsi, wo sich 1863 drofe häi und d Cambridge Regle für s Schutte festgläit häi, wo denn äini vo de Grundlaage für d Football Association Regle worde si. 

## Litratuur
* Bamber Gascoigne: *Encyclopedia of Britain*. BCA, London, New York, Sydney, Toronto 1993, ISBN 0-333-54764-0, S. 291.
* Christopher Tyerman: *A History of Harrow School.* Oxford University Press, Oxford 2000. ISBN 0-19-822796-5.

## Weblingg
* Harrow School offizielli Website
Höri

**Höri** chan folgendes bedüte:
* Höri ZH, e Gmaind im Kanton Züri
* Höri BE, e Ortschaft i de Gmeind Riichebaach im Kanton Bärn
* Höri (Bodensee), e Halbinsle im Bodesee
* Höri (Schiff), es Bodeseeschiff, wo spöter i *Überlinge* umgnännt worde isch

**Lueg au:**
* Hori, Horii
Premierminister des Vereinigten Königreichs

Dr **Brömieeminister vom Veräinigte Köönigriich** isch dr ranghöggsti Minister in dr Regierig vom Veräinigte Köönigriich Groossbritannie und Nordirland. Dr ganz Ditel isch **Prime Minister, [[First Lord of the Treasury]] and Minister for the Civil Service of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland** (Brämieeminister, Erste Lord vom Schatzamt und Minister für e Staatsdienst vom Veräinigte Köönigriich vo Groossbritannie und Nordirland). 

As dr erst Brömieeminister gältet dr Robert Walpole (1721–1742). Dr Keir Starmer isch zur Zit im Amt.

## Kompetänze
Dr Brömieeminister git d Richtline vo dr Regierig aa,  ernennt d Mitgliider vo sim Kabinett, koordiniert iiri Arbet und d Arbet vo iire Ministerie, isch bi zeremonielle Aaläss drbii, und representiert d Regierig im Veräinigte Köönigriich und im Usland.

## Ernennig und Rückdritt
Dr Premierminister wird vom Monarch ernennt und es isch Dradizioon, ass er dr Füerer vo dr Meerhäit im Underhuus nimmt. Wenn käi Bardei d Meerhäit het (Hung parliament)&nbsp;– was wägenem Meerhäitswaalrecht sälte bassiert&nbsp;–, ernennt dr Monarch dr füerend Politiker von ere Koalizion oder äine vo de bäide Bardeifüerer.

Sit em Aafang vom 20. Joorhundert isch s Dradizioon, ass dr Brömieeminister, wie au die andere Mitgliider vom Kabinett, e Sitz im Underhuus häi. 

Theoretisch cha dr Monarch dr Brömieeminister (und au die andere Regierigsmitgliider) entloo wenn er will, aber braktisch drätet dr Brömiee sälber zrugg, sig s us persönlige Gründ, wil si Bardei d Waale verloore het oder wil er Understützig vom Underhuus nüme het. Dr Brömieeminister cha im Monarch vorschloo, s Parlamänt ufzlööse und Nöiwaale z verkünde.

## Weblingg
* Website vom Brömieeminister