open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jazz Festival Zürich

S **Jazz Festival Züri** isch es Musigfäscht z Züri gsi. Es het’s vo 1951 bis 1992 all Joor im Herbscht gää.

Agfange het das Fäscht füre Jazz mit em Name *Schweizer Amateur Jazzfestival Zürich,* und es isch im Kino Urban am *Bellevue* gsi. Für d Kinolüüt sind dozmol au die nöie und beliebte Jazzfilm es guets Gschäft gsi. Ane 1952 het’s z Züri dänn au agfange mit de *Zürcher Juni-Jazzwuche* im Kino Albis.

Sit 1961 het men em Fäscht dänn *Internationales Amateur Jazz Festival Zürich* gseit, wil jetz au ussländischi Gruppe ufem Programm gstande sind. Und vo 1971 aa isch es s *Internationale Jazz Festival Zürich* gsi. Jetz het’s nümmen im Kino Urban, sondern im ehemolige Corso-Theater, wo sit 1947 es Kino gsi isch,  stattgfunde. Es sind am Afang numen Amatöörmusiker ufträtte, erscht sit 1971 meh und meh au Profi. Me het z Züri so Lüüt wie dr Alexis Korner, dr Chris McGregor, dr Chick Corea, dr Umberto Arlati, d Bruno Spoerri Big Band un dr George Gruntz chönne lose.

Bim Jazzfäscht het men au en Musigweppewäärb für alte und für nöie Jazz gmacht, und für d Pryse übergää het me sech tels i anderen Schwiizer Stedt troffe, so wie ane 1952 im Stadtcasino z Basel. Dört isch es paar Joor lang au eis vo de Vorkonzärt gsi, wo me d Gruppe füre nazional Weppewärb vom Zürcher Jäzzfäscht usgwäält het.

I de 1960er Joore het s Musigfäscht jewyls e Platte mit Toonuufnaame vom Festival lo mache.

## Literatur
* Ueli Staub: *Jazzstadt Zürich. Von Louis Armstrong bis Zurich Jazz Orchestra.* Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2003, ISBN 978-3-03823-012-0

## Weblink
* Mario Schneeberger: *[https://web.archive.org/web/20160422172046/http://jazzdocumentation.ch/mario/philippi/2alben.pdf Jazz in der Schweiz 1924-1976. Zeitdokumente des Hans Philippi aus Basel.]* uf jazzdocumentation.ch

## Fuessnoote
Konstantin I. (Papst)

Dr **Konstantin I.** (* z Syrie; † 9. April 715 z Rom) isch vu 708 bis zue sym Dood Paapscht gsii. Är isch am 25.&nbsp;Meerz 708 indroonisiert woore.

## Lääbe un Wiirke
Är mueß scho unter em Paapscht Agatho e hochgschetzt Mitgliid vu dr Chilche gsii syy, wel er anne 680 Mitgliid vu dr pääpschtlige Delegation uf em Dritte Konzil vu Konstantinopel gsii isch.

Iber dr Konstantin, dr letscht byzantinisch „Vasallepaapscht“, waißt mer weenig. Uf Anornig vum deerige Chaiser Justinian II. het er anne 710 Byzanz bsuecht. Villicht um d Ergeebnis vu dr Trullanische Synod z bsteetige.

Händel het s gee mit em Erzbischof vu Ravenna, wel där sich em Paapscht nit het welle unterwäärfe, mit em Benedikt vu Mailand, em mailändische Erzbischof, wu vum Paapscht gfoorderet het, d Bischef vu Pavia sälber yyzsetze, un mit em Noofolger vum Justinian, em byzantinische Chaiser Philippikos Bardanes, wu vun em ohni Erfolg verlangt het, ass er dr Glaubesdefinition vum Dritte Konzil vu Konstantinopel abschweert.

Dr Paapscht het derfi solle soorge, ass d Bschliss vu dr Trullanische Synod vu 692 yyghalte wääre, wel em Chaiser zuedrait wooren isch, ass bsundersch d Pääpscht Sergius I. un Johannes VII. d Lehrsätz zue dr Disziplin abgläänt ghaa hän oder nume halbhäärzig uusgfiert hän. Bi dr Verhandlige het si dr Diakon Gregor (dr speeter Paapscht Gregor II.) fiiridue un e Kumpremiss aabote, wu boodi Syte zuestimme hän chenne. Dr Bsuech z Konstantinopel (710/711) isch fir 1250 Johr dr lescht Bsuech vun eme Paapscht bi dr Oschtchilche gsii, eerscht dr Paul VI. het si anne 1964 mit em Patriarch Athenagoras z Jerusalem drofe un het Istanbul anne 1967 bsuecht.

Di guete Beziehige zue Oschtrom sin aber nume chuurzi Zyt gange, wel dr Justinian II. vun ere Gruppe Soldaten am 4.&nbsp;Novämber 711 dood gschlaa wooren isch. Si hän dr Philippikos Bardanes, en iberzygte Aahänger vum Monotheletismus, uf dr Chaiserdroon gsetzt. Wu dr nei Chaiser em Exarch vu Ravenna ufdrait ghaa het, dr Monotheletismus z Rom yyzfiere, isch s zue reegelräächte Strooßeschlaachte chuu. Dr Paapscht Konstantin het doodruf e grooßi Zaal Prieschter in d Stadt ghoolt, wu si dr antichaiserlige Demonschtrante mit Chryz un Evangelien in Wääg gstellt un zum Friide gmahnt hän. 

Lyychter fir boodi Syte isch s woore, wu 713 dr Philippikos gstiirzt wooren isch. Dr nei Chaiser, dr Anastasios II., het d Abmachige vum Chaiser Justinian II. bsteetigt un dodermit di verfyndete Laager uusgsehnt.

Dr Konstantin het in dr Zyt vu sym Pontifikat drei Kardinäl ernännt, dodrunter dr speeter Paapscht Gregor II., wu sy Noofolger wooren isch.

Di reemisch Zahl I. no sym Name isch optional, wel sy ainzige Noofolger mit em nämlige Name, dr Konstantin II., en Geegepaascht gsii isch.

## Literatur
* 
* David Miller: [''Costantino''](https://web.archive.org/web/20190830084002/http://www.treccani.it/enciclopedia/costantino_(Enciclopedia-dei-Papi)/). In: *Enciclopedia dei Papi*, Band I, Rom 2000.
* Ph. Levillain (Rusgeeber): *Dictionnaire Historique de la Papauté.* Paris 1994.
* R. Barth & F. Bedürftig: *Taschenlexikon Päpste.* 2000.

## Weblink

*
Alpenstadt des Jahres

D **Alpestadt vom Joor** isch e Titel, wo jewylen e Stadt i den Alpen überchunt, wo bsunderi Sache im Sinn vo dr Alpekonwänzioon gmacht het.

D «Alpestedt» sind im *Verein Alpenstadt des Jahres* drby. Uf de Versammlige vo dämm Verein wird all Joor en anderi Stadt, wo vo Expäärte drfüür usgsuecht worden isch, zu dr *Alpestadt vom Joor* uusgrueffe.

So wie d Alpekonwänzioon machen au d «Alpestedt» öppis, ass s Läben i den Alpe agmässen und «nachhaltig» cha sy. Es goot au trum, de Stedt z hälfe bim Zämeschaffe. So erschyne d Schrifte vom Veräin i de vier groosse Sprooche, wo d Lüüt im Alperuum rede.

## d Lischte vo den «Alpestedt»

## Lueg au
* Arbetsgmäinschaft vo den Alpestedt, Bellinzona

## Weblink
* d Websit vom Veräin «Alpestadt vom Joor»
Ulrich Knellwolf

Dr **Ueli Knellwolf** (* 17. Augschte 1942 z Niderbipp as *Ulrich Knellwolf*) isch e Schwiizer Pfaarer und Schriftsteller.

Er isch z Züri un z Olten uufgwachse, het z Soledurn s Gymi bsuecht und isch denn a d Uni Basel, uf Bonn und uf Züri go Theology studiere.

1969 isch er refermierte Pfaarer z Urnäsch woorde; spöter isch er z Zoliken und sit 1996 a dr Predigerchile z Züri gsy. Er het au für d Stiftig Diakonywärk Nöimöischter gschaffet.

Sit 1992 isch er mit Krimi i dr Öfentlichkeit bekant woorde. E Teil vo syne Schrifte sind bim TVZ usechoo.

## Wäärch
* *Roma Termini*, 1992
* *Tod in Sils Maria. 13 üble Geschichten*, 1993
* *Klassentreffen. Kriminalroman*, 1995
* *Adam, Eva & Konsorten. Sechzehn biblische Kriminalfälle*, 1996
* *Schönes Sechseläuten. Kriminalroman*, 1997
* *Gotthelf – Augen-Blicke: Beiträge zu Leben und Werk*, 1997
* *In Leiden und Sterben begleiten: kleine Geschichten*, 2004
* *Doktor Luther trifft Miss Highsmith. Geschichten*, 1998
* *Auftrag in Tartu*, 1999
* *Im Taxi nach Betlehem. Geschichten zur Weihnacht*, 2000
* *Ein Protestant im Vatikan und 22 andere Geschichten aus der schweizerischen Kirchengeschichte*, 2000
* *Den Vögeln zum Frass*, 2001
* *Sturmwarnungen*, 2004
* *Der liebe Gott geht auf Reisen. Weihnachtsgeschichten*,2004
* *Erfüllte Zeit: neue Variationen zur Weihnachtsgeschichte*, 2008
* *Ein roter Teppich für den Messias. Drei kurze Variationen zur Weihnachtsgeschichte*, 2005
* *Der Zuckerbäcker von Bethlehem*, 2010
* *Die Erfindung der Schweizergeschichte im Löwen zu Olten*, 2010

## Weblink
* 
* Iitrag im Autore-Verzeichnis vo de Stiftig Bibliomedia
Hardturm (Stadion)

Dr  **Hardturm** isch e Tschuttplatz vo dr Stadt Züri gsy.

Er isch es Stadion gsy, wo ane 1929 für meh weder 27tuusig Lüüt bout worden isch. Uf däm Platz het me d Spiili vo de Grasshopper chönne goge luege.

Dört isch e Täil vo dr Tschutt-Wältmäischterschaft ane 1954 und d Fäldhandball-Wältmäisterschaft ane 1952 gsy.

Dr Name vom Platz chunt vom alte Hardturm, em Feschtigsbou a dr Limet us em Mittelalter. S alte Wort «Hard» isch dr Fluername für es ehemoligs Waldpiet; me cha vil do drzue lääse bim Schwyzerischen Idiotikon im Artikel «Hard».

Ane 2008 het me s Stadion abgrisse; iires letschte Spiili in iirem Häimstadion hän d Grasshopper am 1. Septämber 2007 gäge Xamax verloore. D *Stadion Zürich AG* het dozmol es Projäkt für s nöie Stadion gmacht, wo aber nit dure choo isch. Und jetz isch dr Platz läär, wil me nit weiss, wie me s plaanete nöie Stadion uf em Hardturm-Platz cha realisiere. Und jetzt, meh weder zää Joor spööter, isch en Plaan vo dr HRS Investment AG, dr Alaegestiftig vo dr Credit Suisse und vo dr Algmäine Bouggnosseschaft Züri für nes Stadion underwägs.

## Weblink

* «Stadionbrache» – e Website über das wo i dr Zwüschezyt uf em Areal bassiert

## Fuessnoote
Hardturm

Dr **Hardturm** isch es Bouwäärch usem Mittelalter z Züri.

Er isch s eltischte no bewoonte Huus i dr Stadt. Er chunt us em 13. Joorhundert; in ere Urkunde vo ane 1336 heisst er «hus in dem harde*.

Dr Naame *Hard'' isch en uralte mundartliche Fluernaame für Waldpiet und für teils groodeti Allmände mit Waldstückli druff. Me cha vil do drzue läse bim Schwyzerischen Idiotikon im Artikel «Hard».

Der Turm isch am Egge vo der üssere Schutzmuure wyt vor dr Stadt Züri am Port vo dr Limet uf em Sylfäld usse gsy; dere Muur kweer über s Land bis zu den Uuslöifer vom Üetlibäärg übere het me z Züri «Letzi» gseit.

Dr starch gmuuret Turm gseht uus wie en Burgturm. Im undere Teil sind d Muure, wo men ussenoche uus grosse Findlingsschteine gmuuret het, drüehalb Meter tick, und obedra no bis zu zwöiehalb Meter. Früener het das feschte Huus numen en Ygang höch über em Bode gha, wie me s bi sonige Türm zur Sicherheit immer gmacht het. Hüt isch ussedraa e Stägeturm about. Sit em 16. Joorhundert isch dr Turm privaat, und drno sind drin inne Woonrüüm und ussedraa die chlyne Erker und d Tachfäischter ane bout woorde. Ane 1964 isch s schöne alte Bouwäärch unter Tänkmoolschutz choo.

Vom Turm isch dr Naame vom Zürcher Hard-Kwartier abgleitet. Und au em Tschuttplatz Hardturm und em Hardturmviadukt, wo grad näbem Turm über d Limet goot, het me wäge iim so gseit.

## Weblink

## Fuessnoote
Japhet

Der **Japhet**, **Jafet** oder ou **Japheth** (hebräisch יָפֶת, latinisch *Iafeth*, arabisch يافث بن نوح,) isch e Person us em Tanach u us em Alte Testamänd. Är isch der zwöiti Sohn vom Noah u isch der Vater vom Magog.

## Biblischi Überliiferig
I der Bibel het der Japhet no zwee Brüetsche. Der elter heisst Sem u der jüngere Ham. Luut der Bibel söll der Noah 500-jährig gsi sy, wo der Japhet isch uf d Wält cho. Da d Bibel aber kes einzigs mal vo Drillinge redt, we’s um die drei Söhn geit, cha’s sy, dass der Noah e chly elter isch gsi, bi der Geburt vo sym Sohn Japhet.

D Sintfluet erläbt der Japhet i der Arche zäme mit syre Frou. Nach der Sintfluet isch der Japhet Teil vo mene Zwüschefall mit sym Vater Noah. Der Noah pflanzt irgendwo e Räbbärg. Wo d Trube ryff sy, macht är Wy druus. Woner vom Wy probiert, macht ne der Alkahol psofe u so blybt der Noah blut im Zält lige. Wo der Ham das gseht, geit är los u verzellt em Japhet u em Sem dervo. Wo di beide dervo erfahre, näme si es Tuech, lege je es Ändi dervo uf ihri Schultere u loufe rückwärts i ds Zält vom Noah, um ihre Vater dermit zue zdecke. Wo der Noah dervo erfahrt, sägnet är der Japhet u der Sem u der Kanaan der Sohn vom Ham verfluecht är. Wi alt der Japhet isch woner stirbt, seit d Bibel nid. (1Mose 5-10 ELB)


### D Söhn vom Japhet
Nach der Völkertafele vo der Bibel heisse d Söhn: (1Mose 10,2-6 ELB)

* Gomer
* Magog
* Madai
* Jawan
* Tubal
* Meschech
* Tiras

## Literatur

* Fritz Rienecker, Gerhard Maier, Alexander Schick und Ulrich Wendel: *Lexikon zur Bibel* SCM R. Brockhaus, 2. Auflage, Witten 2015, ISBN 978-3-417-26550-7 Seite 572-573
IBM

D **International Business Machines Corporation** (abchürzt **IBM;** wörtlechi Übersetzig: *Internazionali Büroarbet-Maschine*) isch es amerikanischs Undernääme, wo dr Herman Hollerith ane 1911 no mit em Firmenaame *Tabulating Machine Company* gründet het. Em Hollerith syni Maschine het me bruucht zum Informazioone automatisch z vrschaffe. Me seit em Hollerith trum au dr *Vatter vo dr Datevrarbeitig*.

## Gschicht
D IBM isch z Armonk im US-Bundesstaat New York dihei. Si ghöört zu dr grööschte Firmene wältwyt i dr Branche vo dr elektroonische Datevrarbeitig und vo dr Hardware und dr Software für Computer.

Ane 1924 het sech d Firma, wo jetz scho dur Fusioone mit anderne Fabrigge für Rächnigsmaschine grösser woorden isch, dr nöi Naame „International Business Machines Corporation“ ggä. Si het bsunders Rächnigsgräät und äänlechi Produkt für d Wirtschaft und d Verwaltige gliferet. D Spezialiäät vo dr IBM isch s Gschäft mit de Lochchaarte gsy, wo me im 20. Joorhundert wältwyt in unglaublich grosser Mängi bruucht het.

I dr zwöite Helfti vom 20. Joorhundert het d IBM, wo alewyl bi de füerende Aktöör uf em Gebiet vo dr Mikroelektronik-Technik drby gsi isch, die eerschte modäärne Computer entwicklet, und gly druufabe au d Grossrächner; und drzue sind jetz au d Trucker für EDV-Dateie choo. Aber drnäbe het men au elektrische Schryybmaschine aabotte, wil die früene Computer für Privaati und au für chlyni Büro vil z umständlech und z tüür gsi sind.

1982 het me dr eerscht IBM-PC chönne chaufe. Ane 2004 het s Undernääme d PC-Abdeilig an chineesisch Computerkonzärn Lenovo vrchauft. Äs macht jetz näbe dr Härstellig vo technische Gräät, bsunders vo granz grosse Rächner, vor allem no uf dr ganze Wält im grosse Schtyl Berootige für EDV-Sache und uf anderne Gschäftsfälder.

Expäärte vom Zürcher IBM-Forschigslabor sind zwöimol mit em Nobälpryys für Füsik ggeert worde.

D Zäntrale vo dr IBM Düütschland, wo vo 2011 bis 2018 d Martina Koederitz gleitet het, isch z Eninge, Baade-Württebäärg.

## Literatur
* Emerson W. Pough: *Building IBM: Shaping an Industry and Its Technology.* Cambridge (M)/ London 1995, ISBN 0-262-16147-8.
* Hermann K. Reiboldt, Raimund Vollmer: *Der Markt sind wir – Die IBM und ihre Mitbewerber.* Stuttgart 1978.
* Thomas J. Watson jr.: *IBM – Ein Unternehmen und seine Grundsätze.* München 1964.

## Weblink

* Website vo dr IBM
* s IBM Research Laboratory z Züri

## Fuessnote
Synagoge Agudas Achim (Zürich)

D **Synagoge Agudas Achim** isch e Synagoge z Züri.

Si stoot im Stadtteil Wiedike. Me het se 1959 bis 1960 bout für di jüdischi Gmeind Agudas Achim. Das isch e Gmeind vo dr orthodoxe Tradizioon vom Judetuum z Oschteuropa; si isch öppe ane 1920 vo den oschteuropäische Jude, wo uf Ussersyl sind cho woone, als dritti jüdischi Gmeind z Züri gründet worde und pflägt dr polnisch-chassydisch Ritus vo dr jüdische Religion. Vor em modärne Bou isch es elters Huus uf däm Platz gstande, wo d Gmeind scho en Bätruum drin gha het.

Dr hebräisch Uustruk *Agudas Achim* bedüütet uf schwiizerddüütsch «dr Bund vo de Brüeder».

Es het zwe Ygäng zum Gmeindzäntrum: dä für d Mannen isch a dr Erikastrass, und dä für d Fraue isch uf dr Weschtsyte; vo döt chunt men uf d Ämpoore, wo d Fraue bim Gebät sitze.

D Gmeind het im Quartier Albisriede dr jüdisch Fridhof *Agudas Achim;* er isch grad näbem Fridhof von ere andere jüdische Zürcher Gmeind, Or Chadasch.

Am 7. Juni 2001 isch dr Rabbiner Abraham Grünbaum us Israel, wo z Tel Aviv gläbt und e Talmudschuel gleitet het, won er zu dr Zürcher Synagoge ggangen isch, vrschosse worde; wär s gmacht het, het d Polizei nie usegfunde. Wäge Wandalismus het me a dr Synagoge Glas agmacht, wo me nit cha dureschiesse.

## Weblink

* d Synagoge Agudas Achim uf unilu.ch

## Fuessnoote
Zacharias (Papst)

Dr **Zacharias** (, *Zacharias tou Polychroniou;* † Meerz 752 z Rom) isch vu 741 bis zue sym Dood Paapscht vu dr kadoolische Chilche gsii.

## Lääbe un Wiirke
No dr Vita im Liber Pontificalis het sy Vater Polychronios ghaiße. Sy Familie het zue dr griechische Bevelkerigsgruppe gheert. Wu un wänn er uf d Wält chuu isch, waißt mer nit. Villicht het sy Familie zue griechische Bevelkerig vu Rom gheert, villicht isch si aber au us dr griechische Siidlitgsbiet z Unteritalie chuu. 

Wahrschyns isch er am 10. Dezämber 741 as Noofolger vum Gregor III. gweit woore, wun er e ängi Beziehig zuen em ghaa het. Är isch dr letscht Griech uf em Stuel Petri gsii. Wel er Latynisch un Griechisch het chenne, het er d *Dialogi* vum Gregor em Große ins Griechisch chenne ibersetze. Sy privati Sammlig an liturgische Biecher het er dr Peterschichilche gstiftet.

Sym diplomatische Gschick gegeniber dr langobardische Cheenig het d Region e relativ friidligi Zyt verdankt. Anne 751 het er d Absetzig vum letschte Merowingercheenig Childerich III. dur dr Karolinger Pippin III. legitimiert.

Unter sym Pontifikat het e Konzil anne 745 feschtglait, ass nume d Erzängel Raphael, Michael un Gabriel, wu in dr Bibel gnännt wääre, as Erzängel derfe verehrt wääre, nit aber dr Uriel, wu mer us Apokryphe chännt. Anne 751 het dr Paapscht Zacharias verbiete loo, ass d Lyt Flaisch vu Haase ässe. In dr doomoolige Zyt isch dr Fäldhaas wäge sym reege Baarigsdriib un syre vylfache Junge as Symbol vu dr Fruchtbarkait aagluegt woore un wäge däm hän d Chilchefiere s Ässe vu Haaseflaisch as Gfohr fir d Moral un d Sitte aagliegt.

Wel di wirschaftlige Grundlaage vu dr reemische Chilche besser woore sin, hän verschiideni Böumaßnahme an reemische Paläscht un Chilche chenne durgfiert wääre. Im Lateranpalascht, em Sitz vu dr päapschtlige Verwaltig, het er e Zeremoniesaal un en Duurm mit Bronzediire böue loo. D Diakonychilche *Santa Maria Antiqua*, wu vum Johannes VII. scho mit Freske uusgschmickt wooren isch, het er noo scheener mache loo. Deert isch au ne zytgnessisch Fresko mit sym Porträt erhalte.

Sy Maandaag in dr kadoolische Chiloche isch dr 15.&nbsp;Meerz, sy Doodesdaag.

## Literatur
* 
* 
* Ottorino Bertolini: *I rapporti di Zaccaria con Costantino V e con Artavasdo.* In: *Archivio della Società Romana di Storia Patria. (ASRSP)* Nr. 78, 1955, S. 1–21.
* Giorgio S. Marcou: *Zaccaria (679–752): l’ultimo papa greco nella storia di Roma altomedievale.* In: *Studi in onore di Pietro Agostino d’Avack.* Bd. 2, Rom 1976, S. 1017–1045.

## Weblink

## Fueßnote
Europäischer Tag der jüdischen Kultur

Dr **Europäisch Tag vo der jüdische Kultur** isch en Akzioonstag, wo s z Öiropa all Joor am erschte Sunntig im Septämber git.

## Gschicht
Me het drmit anne 1999 agfange.

Es sind jüdischi und au anderi Organisazioone, wo a däm Tag aller Gattig kulturelli Sache abüüte. Es git au für Lüüt, wo sälber nit zu de Jude ghööre, Bsüech vo jüdischen Yrichtige, bsunders de Sünagooge, und Musig, Auusstelige vo jüdischem Kulturguet und no meh.

Me wott do drmit öppis für s Adänke a die rychi jüdische Kulturgschicht z Öiropa tue, wo notürli diräkt mit dr algemeine Gschicht vo de Jude vrbunden isch.

I dr Schwiiz luegt sit em Afang s Jüdische Museum z Basel für d Koordinazioon vo de Agebott a däm Tag. Ane 2019 sind – zum zwänzigschte Mol, sit s dä Tag git – i dr Schwiiz i de Stedt Basel, Bärn, Dälschbrg, Gämf, La Chaux-de-Fonds, Lausanne und Züri und drzue au z Ändigen un z Längnau im Surbtal spezielli Programm gsi. Z Züri het au dr Veräin Omanut mitgmacht, wo für die jüdischi Kunscht do isch.

Im Elsass het me scho ane 1995 mit äänleche Kulturprogramm agfange. S *[[Musée judéo-alsacien]]* z Buxwiller im Underelsass und anderi Instituzioone mache bim Programm vom öiropäische Tag mit.

## Termin un Theme
* Sunntig, 29. Augschte 1999
* Sunntig, 3. Septämber 2000
* Sunntig, 2. Septämber 2001: *Das Judentum und die Künste*
* Sunntig, 16. Juni 2002: *Jüdischer Kalender und jüdische Feiertage in Kunst, Musik und Ernährung*
* Sunntig, 7. Septämber 2003: *Pessachfest*
* Sunntig, 5. Septämber 2004: *Judentum und Erziehung*
* Sunntig, 4. Septämber 2005: *Jüdische Küche*
* Sunntig, 3. Septämber 2006: *Europäische Routen des jüdischen Erbes*
* Sunntig, 2. Septämber 2007: *Zeitzeugnisse*
* Sunntig, 7. Septämber 2008: *Jüdische Musik*
* Sunntig, 6. Septämber 2009: *Jüdische Feste und Bräuche*
* Sunntig, 5. Septämber 2010: *Kunst und Judentum*
* Sunntig, 4. Septämber 2011: *Erbe und Modernität*
* Sunntig, 2. Septämber 2012: *Jüdischer Humor*
* Sunntig, 29. Septämber 2013: *Jüdische Kultur und Natur*
* Sunntig, 14. Septämber 2014: *Frauen im Judentum*
* Sunntig, 6. Septämber 2015: *Brücken*
* Sunntig, 4. Septämber 2016: *Jüdische Sprachen*
* Sunntig, 3. Septämber 2017: *Diasporas*
* Sunntig, 2. Septämber 2018: *Storytelling – Geschichten erzählen*
* Sunntig, 1. Septämber 2019: *1999–2019: 20 Jahre Europäischer Tag der Jüdischen Kultur*

## Weblink
* Website ''European Day of Jewish Culture'' uf änglisch
* Website ''Journées Européennes de la Culture et du Patrimoine Juifs – France'' z Frankrych
* Website vo dr ''Europäische Vereinigung für die Bewahrung und Förderung von Kultur und Erbe des Judentums''

## Fuessnoote
Omanut (Schweiz)

Dr **Omanut** isch e Kulturverein z Züri.

## Gschicht
Dr Schwiizer Regionalverein isch anne 1941 – also zmitz im Zwäite Wältchrieg – gründet worde; s hebräische Wort *omanut* bedüütet uf düütsch «Kunscht».

Dr eerscht Verein *Omanut* isch scho ane 1932 z Zagreb uf d Bei gstellt woorde. Dört het dr Sänger Marko Rothmüller bi dr Gründig ghulfe, und wo dä gly drufabe as Stadtheater z Züri cho isch, het er probiert au i dr Stadt a dr Limet mit irere starche Tradizioon vom jüdische Lääbe sonen Verein z mache. Dr Rothmüller isch i de eerschte Joore dr Vereinspresidänt gsy.

## was er macht
Er wott öppis tue für die jüdischi Kunscht und Kultur i dr Schwiiz. Die Sachgebiet, wo sech dr Omanut drmit befasst, sind wyt: me luegt öppe für die bildendi Kunscht, füre Film, für d Literatur, d Musig und s Theater.

Sit 1995 git dr Verein emene Künschtler oder ere Künschtlerin en Prys für gueti Leischtige uf irem Gebiet vo dr jüdische Kultur.

Dr Omanut schaffet vo Fall zu Fall bi syne Projäkt mit anderne Partner zäme, eso mit dr Stadt Züri, mit em (früenere) Literaturpodium und mit em Filmpodium vo Züri, mit em Kunschthuus und em Schauspilhuus vo Züri, dr Israelitische Cultusgmeind Züri und dr Jüdische Liberale Gmeind Or Chadasch z Züri.

## Literatur
* Katarina Holländer: *Die Frage nach der jüdischen Kunst. 60 Jahre «Omanut, Verein zur Förderung jüdfischer Kunst in der Schweiz».* 2001.

## Weblink
* Website vom Verein Omanut

## Fuessnoote
Eisenbahnviadukt Hornberg

Dè **Rychèbachviadukt** isch è Viadukt a dè Schwarzwaldbaan, wo vo 1924 bis 1925 baut worrè isch un s Dal vum Rychèbach öschtlichè Rand vo dè Hornbärger Innèschtadt. S isch dè einzige Viadukt uff dè Schwarzwaldbaan.

Dèsèll Viadukt isch 150&nbsp;m lang, 24&nbsp;m hoch un hèt sibbè Bögè vo je 14,50&nbsp;m lichter Witti, wo uff sechs Pfyler un zwei mächtigè Widderlager ufflyt. S Viadukt bschtòt us öppè 14.000&nbsp;m³ Bedong un isch mit öppè 3800&nbsp;m³ Granitschtai vokleidet. Durch dè Bau isch è aalti zweigleisigi Staalbrugg, wo zwǜschè 1869 un 1871 baut worrè isch, ersetzt worrè. D Staalbrugg hèt barallelgurtigi Fachwärchdräger ghaa un isch mit Staipfyler gschtützt worrè. Mit èm Viadukt hèt mò è drittes Gleis übber d Brugg volait un hèt dõdemit d Nordweschtyfaart vum Bhf. Hornbärg s Guètachdal öppè 200 m durab volegè chönnè un glychzitig d Baanhofsgleis z Hornbärg volängèrè chönnè. Diè alti Staalbrugg hèt bim zuènämmendè Vokeer un bim Ysatz vo schwèrèrè Dampfloks nǜmmi mithaltè un sèllèwäg ersetzt wörrè müèsè. Dè Ersatz vu Staalbruggè mit bedonyrtè Viadukt, wo mit Stai vokleidèt sin, isch z. B. au bi dè Ravennabrugg a dè Höllèdalbaan durrègfüürt worrè.

Hützdaag (Stand: Auguscht 2019) isch dè Faarblaan vo dè Dütschè Baan uff dè Schwarzwaldbaan so uusglait, daß es uff èm Rychèbachviadukt zuè nèrè Zugchrützung vo dè Züüg gu Huusè un gu Sanderge chunnt. Sèll isch vomuètlich schu länger so gmacht, well sèllè Vorgang uff èrè Infodaflè am südweschtlichè Eggè vom Hornbärger Schloß beschribbè wörd. S Pendant zuè sèllèrè Zügchrützung isch im St. Gorgèner Baanhof am Scheitelpungt vo dè Schwarzwaldbaan-Bärgschtrèggi.

## Weblinggs

## Literadur
* Wilhelm Keim: *Der Umbau des Hornberger Talübergangs bei km 42,3 der Schwarzwaldbahn.* Im: *Die Bautechnik*, 5. Johrgang, Heft 12 (18. März 1927), S. 141–161
*
ZFV-Unternehmungen

D **ZFV-Undernämige** sind e Firmegruppe mit Wirtschafte i dr Schwiiz.

D Gruppe, wo als Gnosseschaft organisiert isch, het iren Sitz z Züri.

Ane 1894 isch von es paar Fraue us Züri dr *Frauenverein für Mässigkeit und Volkswohl* gründet worde. D Iniziantin isch d Susanna Orelli-Rinderknecht gsi. Dr Veräin het alkoholfreji Wirtschafte ygrichtet, zeerscht z Züri und im 21. Joohrundert au an anderen Oort.

1909 het sech d Gnosseschaft e nöie Name gää: *Zürcher Frauenverein für alkoholfreie Wirtschaften*. Sit ane 2002 heisst si *ZFV-Undernämige*. Und sider überchunt men i de ZFV-Lokal au wider Sache mit Alkohol zum trinke. D Gruppe het meh weder zweihundert Betriib, do drby sind 17 Hotäll, 15 Wirtschafte, 56 Kantine vo Grossbetriib, d Mensene vo Hochschuele, Kafistube, s Catering fürs Zürcher Stadion Letzigrund und im Bundeshuus z Bärn d Wirtschaft *Galerie des Alpes*.

## Literatur
* Marie Hirzel: *50 Jahre Zürcher Frauenverein für alkoholfreie Wirtschaften 1894–1944. *Zürich 1945.
* Monique R. Siegel: *Weibliches Unternehmertum. Zürcherinnen schreiben Wirtschaftsgeschichte.* Zürich 1994, ISBN 3-85823-495-8.
* Ev Manz: *Mit Demut zum Erfolg.* In: Tages-Anzeiger, 5. Septämber 2019, S. 21.

## Weblink
* d Website vom ZFV
GastroSuisse

**GastroSuisse** isch dr Verband vo den Arbetgääber im Schwiizer Gaschtgwäärb.
Er het syn Sitz z Züri-Affoltere.

D Organisazioon isch ane 1891 mit em Name *Schwiizer Wirteverband* gründet worde. Er isch rächtlich als Verein strukturiert. Und es isch au e Tachverband, wil die einzelne Mitgliider – das sind d Hotäll, d Gaschthööf, Wirtschaften und Kafistube – bi de kantonale Underverbänd sind. D Kantonalgruppe schicke Lüüt a d Delegierteversamlig, wo s oberschte Orgaan vo GastroSuisse isch.

GastroSuisse tuet dr Nachwuchs uusbilde, hilft de Mitgliider mit Berootig und Wärbig, und er het en Fachverlag, won er Büecher zu alne Frooge vo dr Gastronomy usegitt. Dr Verband füert die beede Hotällfachschuele i dr Ängi z Züri und z Gämf. Und er het für syni Migliider die nötige Sozialversicherige.

## Weblink
* d Website vo GastroSuisse
Furttal

S **Furttal** isch es Tal i de Kantöön Züri und Aargau.

Es lyt uf dr Süüdsyte vo dr Läägere und nördlech vom Hoger *Altbäärg*. Dr grööscht Deil vom Tal ghört zum Zürcher Bezirk Tielschdrff.

Dur s Tal flüsst dr Furtbach, wo bi Wüüreloos im Aargau id Limet ymündet.

Dr gröösser Deil vom Furttal isch im Züribiet i de Bänn vo de Gmeinde Buchs, Tälike, Tänike, Hütike, Otelfinge, Bopelse und Rägeschdorff.

## Weblink

* Website vo dr Planigsgruppe Furttal (ZPF)
Markus Gasser

**Markus Gasser** isch de Name vo däne Persone:
* Markus Gasser (1966) (* 1966), en Schwizer Sproochwüsseschaftler und Dialäktoloog
* Markus Gasser (1967) (* 1967), en öschtrichische Literaturwüsseschaftler und Autor
Gamsen

**Gamsen** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Gamsen (Gifhorn), en Ortstail vo de Stadt Gifhorn z Nidersachse, Dütschland
* Gamsen VS, en Ortstail vo de Gmaind Brig-Glis im Kanton Wallis, Schwiz
* e historeschi Schriibwiis vom Ort *Podgornoje* i de Oblast Kaliningrad, Russland

**Lueg au:**
* Gams
Gigon/Guyer

**Gigon/Guyer** heisst es Architäkturbüro vo Züri.

Es isch d Firma vo den Architäkte Annette Gigon (* 24. Mai 1959 z Herisau) und Mike Guyer (* 5. Juli 1958 z Columbus, Ohio, USA). D Gigon het a dr ETH Züri Architäktur studiert und isch sit 2012 döört aus Profässorin. Dr Guyer het s Diplom für Architäktur au a dr ETH gmacht, er het 1987 mit em Büro z Züri agfange und er isch au Poly-Profässer.

S Huus *Gigon/Guyer* isch i dr Schwiiz und im Ussland für syni modärne Bouwäärch bekant.

Vo dr Stadt Züri het s Architäkturbüro es paar Mol en Uuszeichnig übercho für gueti Hüüser, wo si gmacht händ.

## es paar Bischpiil für iri Bouwäärch
* Uni Francis Bouygues, Paris, 2017
* Hotel Züri, Züri, 2017
* Sidlig Entrepôt Macdonald, Paris, 2015
* Fondazione Marguerite Arp, Locarno, 2014
* Sidlig Zellweger-Areal, Uschter, 2013
* Bürohuus a dr Europaallee 21, Zürich
* s Löwebräu-Areal, Züri, 2012, 2014
* Würth Huus, Rorschach, 2013
* Résidence du Parc de Grange-Canal, Gämf, 2012
* Bürohuus Platform, Maag-Areal, Züri, 2011
* dr Prime Tower, Züri, 2011
* Museum Kalkriese, Osnabrück, Düütschland, 2002, 2009
* Ygang und Halle vom Vrcheershuus vo dr Schwiiz, Luzärn, 2009
* Sidlig Brunehof, Züri, 2007
* Sidlig Pflegi-Areal, Züri, 2002
* Museum Liner, Apezäll, 1998
* Abou vom Kunschtmuseum Winterthur, 1995
* Kirchner Museum Davos, Davos, 1992

## Literatur
* Annette Gigon, Mike Guyer, Gregory Grämiger, Barbara Schlauri, Ulrike Traut (Hrsg.): *Bibliotheksbauten*. gta, Zürich 2018, ISBN 978-3-85676-381-7.
* Annette Gigon, Mike Guyer, Felix Jerusalem (Hrsg.): *Residential Towers*. gta, Zürich 2016, ISBN 978-3-85676-349-7.
* *Gigon-Guyer Architekten: Arbeiten 2001–2011*, es Buech zu dr Uusstelig: *Annette Gigon, Mike Guyer* a dr ETH Züri, Dezember 2011 – Januar 2012, Müller, Baden 2012, ISBN 978-3-03778-257-6.
* *a+u Architecture and Urbanism,* Special Issue November 2006, *Gigon / Guyer – matter, colour, light and space*. Tokyo 2006.
* Adrian Schiess (Fotos), Max Wechsler (Text), Heinz Wirz (Hrsg.), Maureen Oberli-Turner (Übersetzung): *Farbräume, Zusammenarbeit mit den Architekten Herzog & de Meuron und Gigon/Guyer 1993–2003*. Quart, Luzern 2004, ISBN 978-3-907631-38-6 (deutsch, englisch).
* Edelbert Köb (Hrsg.): *Museum Liner Appenzell, Gigon & Guyer*, Kunsthaus Bregenz, Hatje Cantz, Ostfildern 2000, .
* Christoph J. Bürkle (Hrsg.): *Gigon Guyer Architekten. Arbeiten 1989–2000*. Niggli, Sulgen 2000, ISBN 3-7212-0344-5.

## Weblink

* Website vo irem Büro
Schloss Hornberg (Schwarzwald)

Dè Begriff **Hornbärger Schloß** (au *Schloß Neu-Hornbärg*) beschriibt d Burg un s Schloß, wo sit öppè 1200 uff ènèm Hörnle am linkè Dalrand vo dè Guètach übber d Mündung vum Rychèbächle wachè duèt. Am Fuèß vo sèllèrè Burg isch d Stadt Hornbärg entschtandè. Vo dè Burg sin hüt nu no dè Bärgfrièd un dè Bulverdurm sowiè è baar Muèrräscht übrig blibbè. Diè èrschtè Bautè sin vo dè Freyhèrrè vo Hornbärg baut worrè. S Schloss lyt im Ortenauchrais z Baddè-Wirttèbärg.

## Literadur
* Franz Xaver Kraus (Herussgäbber), aabasst vom Franz Xaver Kraus: *Die Kunstdenkmäler des Großherzogthums Baden*, Fryburg 1890, Band II – Kreis Villingen; S. 56–60 (online).
* Konrad Heck: *Von der Althornburg und den Freiherren von Hornberg, den Gründern von Hornberg und Triberg*. I dè: Die Ortenau: Zeitschrift des Historischen Vereins für Mittelbaden, 12. Heft, 1925, S. 1–18 (Fryburger historischi Bschtänd – digital).
* Edith Reiß-Vasek: *Schloß Hornberg*. I dè: Die Ortenau: Zeitschrift des Historischen Vereins für Mittelbaden, 21. Heft: Burgen und Schlösser Mittelbadens. 1934, S. 449–462 (Fryburger historischi Bschtänd – digital).
* Karlleopold Hitzfeld: *Die Schlösser zu Hornberg – zugleich die Entwicklung des Hornberger Stadtbildes nach Aussage der bildlichen Ansichten*. I dè: Die Ortenau: Zeitschrift des Historischen Vereins für Mittelbaden, 45. Johresband 1965, S. 189–222 (Fryburger historischi Bschtänd – digital).
* Karlleopold Hitzfeld: *Die Schlösser bei Hornberg*. I dè: Die Ortenau: Zeitschrift des Historischen Vereins für Mittelbaden, 50. Johresband 1970, S. 373–402 (Fryburger historischi Bschtänd – digital)
* Ansgar Barth: *Das Schloß Hornberg*. I dè: Burgen und Schlösser in Mittelbaden/Historischer Verein für Mittelbaden. Hrsg.: Hugo Schneider, Offèbürg 1984, S. 425–433 (Fryburger historischi Bschtänd – digital).
* Johann Wilhelm von Camerer: *Johannes Brenz der württembergische Reformator*, Stuègètt 1840, S. 23–45 (online bi dè Bayrischè StaatsBibliothek digital).
* Ernst Boesser: *Zur Geschichte der Schwarzwaldlinien*. I dè: Alemannia, NF 5. Band, Fryburg 1904, S. 223–240 un 292–298.

## Weblinggs

* 
* Ydraag Hornbärg i dè baddè-württèbärgischè Ortsdatèbank uff ''Landeskunde entdecken online (LEO-BW)''
* altè Stich vom Hornbärger Schloß i dè baddè-württèbärgischè Ortsdatèbank uff ''Landeskunde entdecken online (LEO-BW)''
* Ydraag Hornbärg Burg uff www.alemannische-seiten.de; abgruèfè am 8. Dezembèr 2013
* Ydraag Burgruinè Hornbärg uff www.burgenreich.de; abgruèfè am 8. Dezembèr 2013
* Abdrugg vo dè Nõchdichtungè vo zwei Lièbeslièder vom Bruno vo Hornbärg uff www.deutsche-liebeslyrik.de

## Einzelnõchwys/Aamerkungè
Balthasar Zimmermann

Dr **Balthasar Zimermaa** (* 13. Februar 1895 z Schwändi im Kanton Glarus; † 13. Oktober 1937 z Züri) isch e Schwiizer Pilot, Undernäämer, Aviatikpionier und Politiker gsi.

## s Läben und s Schaffe
Dr Balthasar Zimermaa isch dr Soon vom Friedrich Zimermaa und vo dr Salome geb. Luchsinger gsi. Er het d Schuel vo Schiers bsuecht und am Poly z Züri Mathematik und Füsik studiert. Ane 1929 het er d Anna Schindler vo Brysech ghürootet.

Im Erschte Wältchrieg isch er Milidäärpilot gsi und drno Instrukter vo dr Schwiizer Milidäärflügerei. 

1926 isch er dr Diräkter vo dr nöie Flüüggselschaft Balair z Basel gsi. Die het sech 1931 mit dr Zürcher Konkuränz, dr chlynere Ad Astra Aero zämetoo, und do druus isch d Swissair woorde, wo iri Flugzüüg am Afang uf em Flughafe Dübedorf gha het. Dr Zimermaa isch zeerscht dere ire chaufmännisch Diräkter gsi, und wo si Koleeg, dr technisch Diräkter Walter Mittelholzer 1937 gstorben isch, isch bim Zimermaa die ganzi Läitig vo dere Firma gsi.

Dr Zimermaa het sech guet mit em Gottlieb Duttweiler vrstande, si sind ane 1935 in Nazionalroot gwäält worde, und drufabe sind si go die nöji Partei *[[Landesring der Unabhängigen|Landesring vo den Unabhängige]]* gründe, d *LdU.* Aber scho 1937 isch dr Zimermaa vo sym politischen Amt zruggträtte und churz drufabe im Alter vo nume 42 Joor wägen ere Chranket gstoorbe.

## Literatur
* 
* *Sechs Schweizer Flugpioniere: Henri Dufaux, Armand Dufaux, Oskar Bider, Alfred Comte, Walter Mittelholzer, Balz Zimmermann.* Verein für Wirtschaftshistorische Studien (Hrsg.), Meilen 1987.
* Benedikt Meyer: *Im Flug. Schweizer Airlines und ihre Passagiere, 1919–2002.* Chronos, Zürich 2014, ISBN 978-3-0340-1238-6.
Peter Emil Huber-Werdmüller

Dr **Peter Emil Hueber-Werdmüller** (* 24. Dezämber 1836 z Züri; † 4. Oktober 1915 au döört) isch e Schwiizer Fabrikant gsi.

## sis Läbe und Schaffe

Er isch dr Soon vom Johann Rudolf Hueber gsi, wo z Züri mit Syde gschäftet het. Er het am Poly und z Paris Maschinenbau studiert und isch e Zyt lang uf Ängland ggange zum döört d Induschtry leere könne. 1864 het er d Anna Marie Werdmüller ghürootet.

Drno het dr Peter Hueber z Winterthur bi dr Sulzer und dänn bi dr Escher, Wyss & Cie. z Züri gschaffet. Ane 1863 het er z Öörlike d *Güüsserei P. E. Huber & Co.* ygrichtet, won er aber scho vier Joor spöter an en Oschtschwiizer Firma vrchauft het. Und 1876 het dr Hueber-Werdmüller nomol ghulfe z Öörlike e Fabrigg uf d Bei z stelle, d Wäärchzüüg- und Maschinefabrigg Öörlike. Won er 1884 i däm Betriib au en elektrischi Abtäilig ufbout het, isch dr Charles Brown dere iire Scheff woorde. Mit däm Gschäft het em Hueber sini Fabrigg öiropäischi Induschtrygschicht gschribe.

Zäme mit em Georg Robert Neher vo Schaffuuse und em Gustave Naville vo dr Escher, Wyss & Cie. isch dr Hueber-Werdmüller au no en anderi Fabrigg go gründe, s erschte Schwiizer Aluminiumwäärch z Nöihuuse, wo au als Afangsoort vo dr öiropäische Aluminiuminduschtry wichtig gsi isch.

Dr Hueber isch z Züri im Gmeindroot gsi und het vil too für die modärni Stadtentwicklig. Er isch im Verwaltigsroot vo dr Schwiizerische Nordoschtbahn gsi.

## Literatur
* 
* 
* Fritz Rieter: *Peter Emil Huber-Werdmüller, 1836–1915, der Gründer der Maschinenfabrik Oerlikon, massgeblicher Mitgründer der Aluminium-Industrie-Aktien-Gesellschaft und weiterer Unternehmungen.* (= *Schweizer Pioniere der Wirtschaft und Technik.* Band 7). Verein für wirtschaftshistorische Studien, Zürich 1957.
* Hans Staffelbach: *Peter Emil Huber-Werdmüller 1836–1915, Emil Huber-Stockar (1865–1939): Vater und Sohn. Zwei Lebensbilder als Beitrag zur Geschichte der schweizerischen Technik.* Hrsg. von Max Huber-Escher und Hans Hürlimann-Huber. Schulthess, Zürich 1943.
* A. J. *P. E. Huber-Werdmüller.* In: *Schweizerische Bauzeitung.* 65/66 (1915), S. 176ff.
* *Hundert Jahre Schweizerische Industrie-Gesellschaft.* In: *Schweizerische Bauzeitung.* 65/66 (1953), S. 303–307.
Maschinenfabrik Oerlikon

D **Maschinefabrigg Öörlike** (abgchürzt: **MFO**) isch e schwiizerischi Firma z Züri-Öörlike gsi, wo Maschine, Wärchzüüg, Turbynen und elektrischi Apperäät gmacht het.

## Gschicht
Dr Zürcher Ingenieur Peter Emil Huber-Werdmüller het d Fabrigg ane 1876 gründet. Si isch grad bim Baanhof vo Öörlike gsi, wo ane 1855 uufgangen isch.

E grossen Erfolg het am Ändi vom 19. Joorhundert d Elektro-Abteilig vo dr Firma gha, wo dr Charles E. L. Brown und dr Walter Boveri ganz nöii Sache vo dr junge Elektrotechnik hän chönne usprobiere. E Sensazioon isch es gsi, wo s ene mit dr MFO a dr Internazionale Uusstellig für Elektrotechnik ane 1892 z Frankfurt gglungen isch, s erschte Mol überhaupt elektrische Strom vom ene Chraftwärch wyt wägg am Neckar mit ere Läitig, wo 175 Kilometer läng gsi isch, übers Land bis zu de Maschine im Uusteligsgländ z transportiere. Dr Brown und dr Boveri sind drufabe gly furt fo dr MFO, uf Baaden abe go d Brown, Boveri & Cie (BBC) ufboue.

D MFO het aber wyter innovatyvi Projäkt vo dr Elektrotechnik gmacht: 1897 het si mit ere Konzässioon vom Bund, vom Kanton und vo dr Stadt Züri s elektrische Tram vom Cäntraal z Züri uf Öörliken und Sebach abe ygrichtet und füre Betriib d Gselschaft *Strassebahn Züri–Öörlike–Seebach* gründet.

Zum de Schwiizer Baane vorzmache, wie dr elektrisch Baanbetriib gaat, het d MFO 1904 uf dr Streki vo Seebach dur s Furttal uf Weddige en Alaag für elektrische Strom ygrichtet und drfür au grad sälber d Lokine bout. Die nöiartigi elektrischi Baan het men au im Ussland mit Inträssen aglueget.

Drufabe sind d Baangselschafte vo dr Schwiiz zimli gly vom Tampfbetriib uf die elektrisch Trakzioon umgstige, erscht rächt wo dänn dr Eerscht Wältchrieg cho isch und me chuum me gnueg Cholen us em Ussländ hätt chönen übercho. Trum isch d MFO zu vilnen Uuftreeg choo.

Ane 1906 het me die tradizionelli Abteilig für Wärchzüügbou us dr Firma id Fabrigg *Werkzeugmaschinenfabrik Oerlikon (SWO)* übertreit. Die het ane 1937 dr Fabrikant Emil Georg Bührle gchauft. Er het ere dr nöi Name *Werkzeugmaschinenfabrik O. & Co.* ggää, und z Züri het men ere eifach *Oerlikon-Bührle* gseit.

D MFO isch ane 1967 e Teil vo der BBC woorde, und die isch im Wältkonzärn ABB uufggange, wo hüt syn Sitz im ehemolige MFO-Gländ het.

Z Öörlike het me vo den alte Fabrigge hüt nume no es paar schööni Hüüser, s Huus vo dr MFO-Verwaltig isch grad bim Bahnhof Öörlike. Uf eme Teil vo dr ehemolige Fabrigg isch hüt dr modärn MFO-Park.

## Literatur
* 
* Hans-Peter Bärtschi: *Industriekultur im Kanton Zürich. Vom Mittelalter bis heute.* 2. Auflage. Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 1995, ISBN 3-85823-587-3.
* Fritz Maurer: *Schichtwechsel in Neu-Oerlikon.* Selbstverlag, Bassersdorf 2006, ISBN 3-033-00761-9.

## Weblink
Orelli

**Orelli** isch e Familiename, wo sit em Mittelalter z Locarno vorchunt.

Us em Tessin sind die Lüüt:

* Baldassarre Antonio Orelli (1669–1731), Mooler
* Giorgio Orelli (1921–2013), Schriftsteller
* Giovanni Orelli (1928–2016), Schriftsteller
* Giuseppe Antonio Felice Orelli (1706– öppe 1776), Mooler

Sit em 16. Joorhundert isch e Zweig vo dr Familie z Züri – früener no als **Orell** –, und zu dere Linie ghööre die Persoone:

* Anny von Orelli (1890–1968), Schauspilerin
* Hans Conrad Orell (1714–1785), Verleger und Politiker
* Hans Conrad Orell (1770–1826), Theoloog
* Hans Heinrich von Orell (1715-1785), Bürgermeischter vo Züri
* Hans Konrad von Orelli (1846–1912), Theoloog
* Johann Caspar von Orelli (1787–1849), Filoloog
* Johannes Orelli (1822-1885), Poly-Profässer
* Konrad von Orelli (1788–1854), Lehrer und Autor
* Lukas von Orelli, Jurischt
* Otto Schneider-Orelli (1880–1965), Entomoloog
* Stephanie von Orelli (* 1966), Gynäkologin
* Susanna Orelli-Rinderknecht (1845–1939), Abstinänzlerin, Gründerin vom Zürcher Fraueverein
Escher vom Glas

D **Äscher vom Glas** sind es alts Gschlächt vo Züri.

Es isch sit em Ändi vom Mittelalter eini vo de wichtigschte Familene vo dr Stadt gsi. Vorhäär het d Familie i dr Chlystadt Chäisterstuel am Rhy gläbt; si sind Dienschtmanne vo de Habsburger und d Schulthäisse vo Chäiserstuel gsi.

Dr Johannes Äscher isch ane 1384 Bürger vo Züri worde, si Brueder Heiri Äscher ane 1385. Vom Heiri chunt d Linie vo de *Äscher vom Glas.* Är het d Margret zum Thor ghüratet und in ere zwäite Ee d Regula Manesse vo Manegg.

D Äscher sind e rychi Familie i dr Stadt gsi und händ immer wider gueti Ämter übercho; füüfmol isch en Äscher dr Bürgermäischter vo Züri gsi. I dr Stadtgschicht sind vil prominänti Persoone vo dr Familie bekant. Es paar dervo:

* dr Bürgermeischter Rudolf Äscher († 1513) 
* dr Hans Äscher, wo d Zürcher Miliz im zwäite Chappelerchrieg gfüert het
* dr Johann Caspar Escher-Rahn, Ratsherr und Landvogt vo Bade
* dr Heiri Äscher-Werdmüller, Bürgermeischter sit 1678
* dr Hans Conrad Äscher vo dr Linth
* dr Gschichtsforscher Heiri Äscher
* dr Undernäämer Alfred Äscher
* dr Hans Caspar Äscher, wo d Firma Escher, Wyss & Co. gründet het

## Literatur
* 
* Carl Keller-Escher: *Fünfhundert und sechzig Jahre aus der Geschichte der Familie Escher vom Glas: 1320 – 1885. Festgabe zur Feier des 500. Jahrestages ihrer Einbürgerung zu Zürich.* 2 Bände, Zürich 1885.
Hirzel (Familie)

D **Hirzel** sind e Familie – oder vilecht gnöier: e Gruppe vo Familene, wo sit em 14. Jaarhundert i de Stadt Züri und im Züri Oberland läbed.

Ane 1318 isch im ene Buech vom Fraumöischter de Naame ufgschribe. 1540 hät me de Peter Hirzel vo Pfäfiken is Zürcher Bürgerrächt uufgnaa. De Salemaa Hirzel (1580–1652) isch 1637 de Bürgermäischter vo Züri woorde. Und im alte Züri sind wyters na vil Lüüt us däm Gschlächt a die stedtischen Ämter cho, vierzg vonne sind im chlyne Raat, de damalige Regierig, gsy. Wider anderi sind Theolooge woorde.

Vo de Stadtzürcher Hirzel stamed Familiezweig in es paar anderne Länder ab.

I de Zyt vom Züriputsch ane 1839 isch de Conrad Melchior Hirzel Bürgermäischter z Züri gsy, wärend de Bernhard Hirzel d Lüüt us em Oberland agfüert hät, wo uf Züri los sind.

## Lueg au
* Emily Gerstner-Hirzel

## Literatur
*
225

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Severus Alexander isch Kaiser vo Rom. Er hürootet d Sallustia Orbiana.
* Dr Urban isch Bischof vo Rom.
* Die chrischtlechi Märtürerin Agatha chunt uf d Wält *(öppen ane 225)*.
* I de Katakombe bi Rom mache d Chrischte zu säber Zyt iri erschte Wandmoolereie.
* Dr römisch Kaiser Gordian chunt uf d Wält.

## Weblink
226

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Severus Alexander isch Kaiser vo Rom.
* Dr Urban isch Bischof vo Rom.
* Die chrischtlechi Märtürerin Agata chunt uf d Wält *(öppen ane 226)*.
* Dr chinesisch Filosoof Wang Bi chunt uf d Wält.
* Bi de Chinese git’s e Gschicht, e Händler usem Römische Rych sig i dämm Joor uf China cho.
* Es isch Chrieg bi de Sassanyde.

## Weblink
227

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Severus Alexander isch Kaiser vo Rom.
* E Revolte vo dr Garde z Rom gäge Severus Alexander glingt nit.
* Dr Urban isch Bischof vo Rom.
* Dr römisch Kaiser Herennius Etruscus chunt uf d Wält *(öppen ane 227)*.
* Dr koreanisch König Sansang stirbt.

## Weblink
228

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Severus Alexander isch Kaiser vo Rom.
* Z Rom wird dr Wasserkanal *aqua Alexandrina* bout.
* Dr Komendant vo dr Garde z Rom wird ermordet.
* Dr Urban isch Bischof vo Rom.
* Dr Paulus vo Theebe chunt uf d Wält.
* Z China isch Chrieg.
* Z Persie isch Chrieg

## Weblink
229

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Severus Alexander isch Kaiser vo Rom.
* Dr Ammonius Saccas ernöieret die griechischi Filosofy.
* Dr Urban isch Bischof vo Rom.
* Z China isch Chrieg.
* Dr Sun Quan wird Kaiser vo Wu.
* Dr Gschichtschryber Kassius Dio isch römische Konsul. 

## Weblink
231

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Pontianus isch Bischof vo Rom.
* Dr röömisch Gschichtschryber Marius Maximus, wo au mol dr Prefäkt vo dr Provinz Undergermanie gsi isch, stirbt *(öppen ane 231).*
* Dr Severus Alexander isch Kaiser vo Rom.
* Z China isch Chrieg.
* Dr chinesisch Kaiser Cao Fang chunt uf d Wält.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.

## Weblink
232

|}
## Was isch bassiert?

* Dr Pontianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Bischof Herakles vo Alexandrie isch dr erscht Bischof, wo dr Titel «Papscht» bruucht.
* D Relikwie vom heilige Thomas wärde vo Indie uf Edessa brocht.
* Dr griechisch Filosoof Pltoin isch z Alexandrie.
* Dr Severus Alexander isch Kaiser vo Rom.
* Dr römisch Kaiser Marcus Aurelius chunt uf d Wält.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.

## Weblink
224

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Severus Alexander isch Kaiser vo Rom.
* Dr Urban isch Bischof vo Rom.
* Dr römisch Kaiser Carus chunt uf d Wält.
* Dr chineesisch Geograaf Pei Xiu chunt uf d Wält.
* Zwüsche de Parther und de Sassanyden isch Chrieg.
* Die sassanydische Herrschaft z Persie foot a.

## Weblink
234

|}
## Dr Alemannechrieg
* I de römische Provinze Rääzie und Obergermanie isch Chrieg zwüsche de Röömer und den Alemanne, wo fäärn – also ane 233 – sind s römische Gebiet änet em Limes cho usplündere. Me weis nit, ob si scho gly wider zrugg sind is alte Stammesgebiet im Nordoschte oder ob si no uf em eroberete Land plibe sind.
* Uf all Fäll isch dr römisch Kaiser Severus Alexander jetz uf Mainz (*Mogontiacum*), d Hauptstadt vo Obergermanie, cho dr Kampf vo de römische Legioone im Chrieg z Germanie cho füere.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Pontianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Saban wird König vo Korea.
* Dr chinesisch Kaiser Xian stirbt.

## Literatur
* Claudia Theune: *Germanen und Romanen in der Alemannia. Strukturveränderungen aufgrund der ärchäologischen Quellen vom 3. bis zum 7. Jahrhundert.* Berlin 2004. ISBN 3-11-017866-4.
* Philipp Filtzinger (Hrsg.): *Die Römer in Baden-Württemberg.* 3. Auflage. Theiss, Stuttgart 1986, ISBN 3-8062-0287-7
* Rainer Wiegels: *Zu den Heeresformationen Roms an Rhein und oberer Donau in der Zeit des Alexander Severus und Maximinus Thrax.* In: Klio 96, 2014, S. 93–143.

## Weblink
235

|}
## Dr Alemannechrieg
* Zwüsche de Röömer und de Germaane isch Chrieg, sit d Alemanne anne 233 übere Limes cho sind und s Land zwüschem Rhy und dr Donau sind cho erobere und uusplündere.
* Dr röömisch Kaiser Severus Alexander füert dr Chrieg gäge d Alemannen und anderi Germanestämm.
* Z Mainz wird dr Kaiser Severus Alexander vo Soldate umprocht.
* Wyt im Land vo de Germaane, am Harzhorn (im spötere Sachse) chunt s öppe ane 235 zum ene schwääre Kampf zwüsche Röömer und Germane; do drvo het men ytrüklichi Räschten im Bode gfunde.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Maximinus Thrax, e Komendant vo dr römischen Armee, wird nöie römische Kaiser. Er isch dr eerscht vo de so genante «Soldatekaiser».
* Dr Pontianus tritt als Bischof vo Rom zrugg; er wird uf Sardinie vrbannt und stirbt.
* Z Rom loot dr Kaiser Maximin d Chrischte lo vrfolge.
* Dr chrischtlech Dichter Hippolytus stirbt.
* Dr römisch Gschichtschryber Kassius Dio stirbt *(öppen anne 235)*.
* Dr Anterus wird Bischof vo Rom.
* Dr Origines tuet d Septuaginta verbessere..
* Dr chinesisch Kaiser sun Xiu chunt uf d Wält.

## Weblink

## Fuessnoote
237

|}
## Dr Alemannechrieg
* Zwüsche de Röömer und de Germaane isch Chrieg, sit d Alemanne anne 233 übere Limes cho sind.
* D Römer sichere d Rychsgränzen am Limes z Obergermanie wider.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Maximinus Thrax isch römische Kaiser.
* Dr Fabianus isch Bischof vo Rom.
* Dr Eugenius wird Bischof vo Byzantion.
* Dr römisch Kaiser Philippus Caesar chunt uf d Wält.

## Weblink

## Fuessnoote
239

|}
## Dr Alemannechrieg
* Nach em Chrieg mit de Germaane, wo anne 233 agfange het, sichere d Röömer d Rychsgränzen am Limes z Obergermanie wider.

## Was isch suscht no bassiert?
* D Himiko isch Herrscherin über Japan.
* Dr Cao Fang isch Kaiser vo China.
* Dr chinesisch Filosoof Xu Xun chunt uf d Wält.
* Dr Gordian dr Dritti isch römische Kaiser.
* Dr Fabianus isch Bischof vo Rom.

## Weblink