open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Römische Wasserleitung von der Ergolz nach Augusta Raurica

Die **röömischi Wasserleitig vo dr Ergolz uff Augusta Raurica** isch en Kanal us der Röömerzyt. Me het au scho gseit, es sig s lengschte röömische Bouwäärch im Piet vo dr hütige Schwiiz.

Me het d Leitig am Afang vom erschte Joorhundert noch Chrischtus gmacht zum Wasser us der Ergolz i die röömischi Stadt Augusta Raurica z bringe. Der Kanal foot uf em Bann vo der hütige Baselbieter Stadt Lieschtel aa und lauft rächts vo dr Ergolz s Tal zdurabb und uff Augscht. Dr grööschti Teil vo dr Leitig, wo öppe sächsehalb Kilometer lang isch, lyt underem Bode. Es isch es ganz usgmuurets Bouwäärch mit eme runde Innegwölb, wo i der antike Zyt öppe vierezwänzgstuusig Kubikmeter Wasser drduur i die römischi Stadt gloffe sind. Wo’s im dritte Joorhundert mit dr Stadt Augusta Raurica wäge den Alemanne iirnen Agriff nodisno nidsi gangen isch, het men au die Leitig nümme pflägt und si het mit dr Zyt ufghört funkzioniere.

Sid em sächzääte Joorhundert het men uf de Fälder und spöter bi Bouarbete i de Gmeinde dr Kanal gseh, und si isch bis jetz an öppe füfzg Stelle gnöier undersuecht. Z Lieschtel het men em underirdische Gang *Heideloch* gseit, was au dr Fluername vom ene Platz bi der Stadt und de vommene Stadtkwartier gää het; dä Naame chunt scho anne 1329 in ere Urkunde vor.

Es Stuck vom Gang chame bi Lieschtel no hüt go aluege.

## Literatur
* Jürg Ewald, Martin Hartmann, Philippe Rentzel: *Die römische Wasserleitung von Liestal nach Augst.* Liestal 1997.
* Jürg Ewald: *Die römische Wasserleitung von Liestal nach Augst.* In: Jürg Ewald/Jürg Tauber (Hrsg.): *Tatort Vergangenheit. Ergebnisse aus der Archäologie heute.* Basel 1998, ISBN 978-3-909164-62-2, S. 211–220.
Hugo Marti

Dr **Hugo Marti**, wo am 23. Dezämber 1893 z Basel uf d Wält choo und am 20. April 1937 z Davos gstoorben isch, isch e Schwiizer Germanischt, Schriftsteller und Journalischt gsi.

Er het i dr Jugendzyt z Basel, z Lieschtel und z Bäärn gläbt und drno isch er go Rächt und Germanistik studiere. Es Wyyli isch er z Rumäänie un z Norweege Lehrer gsi. Sini Diss het er anne 1921 zum Theema vo der Sprooch im ZGB abgää.

Dr Marti het als Redakter füre Pestalozzi-Kaländer und spöter bi dr Zytig *[[Der Bund]]* gschaffet. Under em Psöidonym *Bepp* het er satirischi Sache für die Zytig gschribe. Er het sich für jungi Schriftsteller ygsetzt, öppe dr Friedrich Glauser un dr Kurt Guggenheim. Zu säbere Zyt het dr Otto von Greyerz z Bäärn eender für die tradizionelli Literatur glueget.

De Hugo Marti isch lungechrank gsy, het immer wider müesse i Sanatorie go kure und isch nach ere Operation gschtorbe. Im *Davoser Stundenbuch* het er s Läbe oder eigentlich s Nid-richtig-Läbe als Patiänt imene Sanatorium beschribe.

Sache us em Hugo Marti sym Nochlass sind im Schwiizerische Literaturarchyv und im Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel.

## Wäärch
**Beiträge zu einem vergleichenden Wörterbuch der deutschen Rechtssprache, auf Grund des Schweizerischen Zivilgesetzbuches*. Paul Haupt, Bern 1921
**Wortregister zum Schweizerischen Zivilgesetzbuch*. Haupt, Bern 1922
**Das Haus am Haff. Erzählung*. Rhein-Verlag, Basel 1922
**Das Kirchlein zu den sieben Wundern* Legenden. Rhein, Basel 1922
**Balder. Sieben Nächte*. Rhein, Basel 1923
**Der Kelch. Gedichte*. Rhein, Basel 1925
**Jahresring. Ein poetischer Roman voll Nordlandzauber*. Rhein, Basel 1925
**Rumänisches Intermezzo. Buch der Erinnerung*. Francke, Bern 1926
**Rumänische Mädchen. Zwei Novellen*. Francke, Bern 1928
**Notizblätter von Bepp*. Francke, Bern 1928 (zweite Folge 19??; dritte Folge 1942). Neuausgabe v. Elsa Marti im Selbstverlag: Bern 1969
**Die Herberge am Fluss. Ein Spiel* (ill. v. Fritz Pauli). Benteli, Bümpliz 1932
**Die Universität Bern*. Lindner, Küssnacht am Rigi 1932
**Die Hundertjahrfeier der Universität Bern. Ein Bericht*. Haupt, Bern 1934
**Davoser Stundenbuch*. Francke, Bern 1935
**[[Rudolf von Tavel]]. Leben und Werk*. Francke, Bern 1935; 4. A. Cosmos, Muri 1984, ISBN 3-305-00072-4
**Eine Kindheit*. Francke, Bern 1936; Gute Schriften (Band 323), Bern 1968
**Der Jahrmarkt im Städtlein*. Gute Schriften (Band 187), Bern/Basel 1937
**Im Zeichen der Freundschaft* (mit Lucian Blaga). Kriterion, Bukarest 1985
**Das Haus am Haff. Davoser Stundenbuch*. Neu hg. v. Charles Linsmayer. Ex Libris, Zürich 1981
**„Die Tage sind mir wie ein Traum“. Das erzählerische Werk*. Hg. v. Charles Linsmayer. Huber, Frauenfeld 2004, ISBN 3-7193-1325-5

## Literatur
*
*Carl Günther: *Hugo Marti. Mensch und Dichter*. Francke, Bern 1938
Palais Besenval

S **Palais Besenval** isch es Barockpalais a der Chronegass 1 i der Schwizer Stadt Soledurn.

## Gschicht

S Palais het si Name vo de Brüedere Johann Viktor II. Besenval (1671–1736) und Peter Joseph Besenval (1675–1736), wo s Bouwärch hei errichte lo. S isch vo 1703 bis 1706 nach em Vorbild vo französische Schtadthüser vom Adel as *Hôtel entre cour et jardin* diräkt a der Aare bout. D Aalag beschtoht, vo Oschte nach Weschte, us de Beriiche Ehrehof *(Cour d’honneur),* Haupttrakt *([[Corps de Logis]])* und emene barock konzipierte Garte. D Südfassade vom zweistöckige Palais, uf der Aaresiite, isch praktisch symmetrisch gschtaltet.

Nach em Tod vo de Brüedere Besenval 1736 het d Tochter vom Peter Joseph Besenval, d Maria Johanna Margaritha Viktoria Besenval (1704–1793) s Palais überno. Si het der schpöteri Schultheiss Franz Viktor Augustin von Roll (1700–1773) ghürote, so ischs Palais ad Familie von Roll cho. Ihre einzig Sohn Franz Joseph von Roll (1743–1815) het 1793 s Erbe überno und hets 1815 a si jüngscht Sohn Friedrich von Roll (1773–1845) witergä. Während der Ära von Roll isch worschinlech s Besenval–Wappe ufem Südfassade-Gibel entfärnt worde.

Der Kanton Soledurn het d Ligeschaft 1829 gchouft, und s Geböid isch Residänz vom Bischof vo Basel worde. Dä het im Palais bis zum „Kulturkampf“ 1873 residiert. Ab 1879 het s Geböid as Schüelerchosthuus vo der Kantonsschuel Soledurn dient. Nach ere öffentleche Diskussion über en eventuelle Abbruch isch s Bouwärch vo 1950 bis 1952 saniert und reschtouriert worde und nächär vo der kantonale Verwaltig gnutzt worde. 1988/89 isch s Palais für e Umnutzig as kantonals Kulturzentrum renoviert worde. 2005/06 isch es umbout worde und wird sit däm as Restaurant und Seminarzentrum brucht. Vor däm Umbau het me s Areal archäologisch untersuecht, und de het me dört en Abschnitt vo der mittelalterleche Schtadtmuur gfunde.

## Literatur

* 
* 

## Weblinks

* 

## Fuessnote
Verena Rentsch

D **Verena Rentsch-Mühlethaler**, wo am 17. Oktober 1913 z Basel uf d Wält choo und am 19. Juli 1987 z Lieschtel gstoorben isch, isch e Schwiizer Lyrikerin, Jurischtin und Psychologin gsi.

## Lääbe
Si isch em Jakob Mühlethaler vo Bettigen und un dr Emma Verena geb. Wassermann iiri Dochter gsi. Z Münche het si Poltischi Wüsseschaft studiert und z Darmstadt als Erzieherin gschaffet. 1944 isch si id Schwiiz zrugg, und drno isch si juristischi Sekretärin bi dr Ciba z Basel woorde. Z Schöönewerd het si bim Bally als Betriibspsychologin gschaffet. 1946 het si dr Dokter Otto Rentsch (1898–1985) ghürootet. Si het drü Chind gha, dr Schriftsteller Peter O. Rentsch, d Beatrice Rentsch und dr Andreas Rentsch. D Familie het z Lieschtel gwoont.

D Verena Rentsch het Gedicht und Verzellige gschribe.

Sache vonnere chamen im Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel go aluege.

## Wäärch
* *Und immer noch wächst der Mond*, Gedicht, mit Farbholzschnitt vom Basler Grafiker Hanns Studer (1920–2018), Lieschtel 1967
* *Wüstenrose*, Gedicht, Züri 1971
* *Kaum merkliche Übergänge*. Verzellige, Züri 1972
* *Anflug von Grün*, Gedicht, Wiesbaden 1974
* *Ins Wort gefasst*, Gedicht, Schaffhausen 1977
* *Sinai ein Ur*, mit Zeichnige vom Hansueli Holzer, Schaffuuse 1977

## Weblink
* Verena Rentsch-Mühlethaler In: *Personenlexikon des Kantons [[Basel-Landschaft]]*
Heinrich Strübin

Dr **Heini Strübin**, wo vor em Joor 1450 uf d Wält cho und anne 1517 z Lieschtel gstoorben isch, isch e Schwiizer Wirt und Politiker gsi.

Er isch vo Heerde im Baadische gsi und anne 1477 z Lieschtel ipürgeret worde, won er scho sid 1476 als Wirt erwäänt isch. Anne 1480 isch er in Stadtroot cho, und vo 1496 bis 1517 isch er dr Schultheiss vo Lieschtel gsi.

I dr Stadtgschicht isch er hüt no derfüür bekant, ass er us de Burgunderchrieg vo dr Schlacht bi Nancy e wärtvolli guldigi Schaale heiprocht het; me seit, es sig es Gräät vom burgundische Herzog Karl em Muetige gsi, und si isch eis vo de wärtvollschten Objäkt vom Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel.

Am Huus, wo dr Strübin synerzyt drinn gwoont het, isch es grosses historischs Muurbild vom Lieschtel Künschtler Otto Plattner (1861–1951), und uff em Brunne vor em Kantonsmuseum Museum.BL stoot als Tänkmool e Bronzefigur vom Bildhauer Jakob Probst, wo dr Strübin zeigt.

## Literatur
*
Damassine

D **Damassine** isch e Pfluumesorte, wo uf mittlere Hööchine wachst. Si chunt i de Bäärge z Europa und im Nochen Oschte vor.

D Frucht vom Damassineboum isch violett und nid bsunders gross.

Wenn d Frucht ryyff isch, gheit si vo sälber a Bode, und denn goot me so g uflääse. Im Kanton Jura i dr Schwiiz machtme druus e bsundere Schnaps, wo au *Damassine* heisst; uf Französisch *Eau de Damassine*. Das alkoholische Getränk wird im Regischter vo de gschützte Härkumftsagoobe ufgfiört, em AOC (Appellation d’Origine Contrôlée).

Die bekantischti Gägend, wo s hütt d Damassine gitt, isch s jurassische Elsgau.

## Weblink
* d Damassine
Katastrophenbucht

D **Katastrophebucht** isch e Bucht am Zugersee i der Stadt Zug. Ihre Name het si vo der Vorstadtkatastrophe, wo s Zugersee-Ufer am 5. Juli 1887 ibroche isch und Wohnhüser überfluetet het.

## Lag

D Katastrophebucht isch öppe 150 Meter lang und luegt öppe 70 Meter is Land ine. Sie umfasst der Berich vo der Vorstadtbrugg, wo weschtlech vo der Schiffländi *Zug Bahnhofsteg* vo der Zugersee Schifffahrt, und öschtlech vo der „Rigiecke“ flankiert wird. Si isch Teil vo der Flaniermeile *Zuger Vorstadt*. Di 112 Meter langi Buchtfront het d Maria Bettina Cogliatti 1998 mit der Farbfäldmolerei *[[trompe-l’œil (Zug)|trompe-l’œil]]* gschtaltet. Hinter der Bucht isch der Rigiplatz; däm sini künschtlerischi Konzeption vom Anton Egloff (1995) erinneret au ad Vorstadtkatastrophe.

D Katastrophebucht isch e beliebte Verastaltigsort, so für s *Zuger Seefest*, wo all Johr stattfindt, oder 2018 für d UN-Kampagne «Orange the World».

## Galerie

 Zug - panoramio (184).jpg
 Katastrophenbucht Trompe-l’œil Mitte.jpg
 Vorstadtquai Trompe-l’œil Farben.jpg
 Zug - panoramio (105).jpg


## Literatur
* Beat Dittli: *Zuger Ortsnamen. Lexikon der Siedlungs-, Flur- und Gewässernamen im Kanton Zug. Lokalisierung, Deutung, Geschichten.* Band 3: *Ho–Q.* Balmer, Zug 2007, ISBN 978-3-85548-058-6 (online (abgerufen am 24.&nbsp;Mai 2020).
* 
* 
* 

## Weblinks

* D Katastrophebucht im Katalog vo doku-zug.ch

## Fuessnote
Klaus Johannis

Dr **Klaus Werner Johannis** (; * 13. Juni 1959 z Hermannstadt) isch en rumänische Bolitiker un vu 2014 bis Februar 2025 Bresidänt vu Rumänie gsii.

Dr Johannis gheert dr rumäniedytsche Volksgruppe vu dr Sibeburger Sachse aa. Vu 2000 bis 2014 isch er Burgermaischter vu Hermannstadt gsii. Am 28. Juni 2014 isch er Vorsitzer vu dr Nationalliberale Bartei (PNL) wore un het dodruf bi dr Bresidäntschaftswahle 2014 kandidiert. Noch em erschte Wahlgang am 2. Novämber 2014 isch er rund zeh Brozäntpinkt hinter em domolige Minischterbresidänt Victor Ponta gläge, wu s absolut Mee verbasst gaa het. Us dr Stichwahl am 16. Novämber 2014 isch derno dr Johannis as Gwinner firigange. 2019 isch er mit iber 60 Brozänt vu dr Stiumme widergwehlt wore.

## Weblink

## Fueßnote
Die grössten Schweizer Hits

**«Die grössten Schweizer Hits»** isch e Sändig vom Schwiizer Färnsee. Es wärde drin Lieder vo Schwiizer Künschtler und Künschtlerinne vortreit und s Färnseepublikum cha elektronisch drüber abschtimme, weles Stück am beliebtischten isch.

Sid em Joor 2006 isch d Sändig es paar Mol choo. Anne 2006 ass Färnseeshow am 7. Oktober, im Joor 2007 sächs Mol im Herbscht und im Winter, anne 2008 au sächs Mol im Herbscht, 2009 glych vill mol, und denn het me nach ere zääjöörige Pause d Sändig am 23. Novämber 2019 wider chönnen aluege.

Für die populäri Schwiizer Mundartkultur isch das Agebott vo dr Unterhaltigs-Redakzioon vom Färnsee öppis guets; me het vorhäär jewyle mit Medielüüt e grösseri Uswahl vo bekante nöiere Schwiizer Lieder gsuecht und übers Internet zum Uswähle zeigt, und i de Sändige isch e chlyni Reihe drvo choo. Näbe hochdüütschen und änglische Song sind die meischte Lieder uf Schwiizerdüütsch gsi, zwar nid alli in ere bestimte Mundart, teils sin d Tegscht au eifach in ere künschtlich zämgegschribnige Dialäktmischig.

I de läbige, effektvolle Shows het im Studio dr Moderator Sven Epiney uff Schwiizerdüütsch durs Programm gfüert. Er het mit ere Gruppe vo Studiogescht über d Schwiizer Musig und anderi Sache gredt, i de früenere Programm jewyle mit dr Francine Jordi, em Beni Thurnheer und em Roman Kilchsperger; am 23. Novämber 2019 sind s dr Beni Thurnheer, dr Baschi, dr Bligg, d Tama Vakeesan, dr Trauffer und d Beatrice Egli gsi. Und näbe de Stück vom Wettbewärb het er verschideni anderi Musiker und Gruppe lo ufträtte.

I dr Sändig anne 2006 het s Lied *[[Alperose]]* vo Polo Hofer & SchmetterBand obenusgschwunge.

2007 isch es *Dr Schacher Seppli* vom Ruedi Rymann gsi.

I dr Schlussrundid anne 2008 isch dr *Ku-Ku Jodel* vo Oesch’s die Dritten ufe erscht Platz cho.

2009 *Das Feyr vo dr Sehnsucht* mit em Jodlerklub Wiisebäärg und dr Francine Jordi.

Anne 2019 het s Publikum s Mundartlied *079* vo Lo & Leduc am liebschte gha.

Uffs Ganze gseh git die Sändereihe es Bild vo de Schwiizer Lieder us dr jüngere Zyt, wo bim Publikum im Land bsunders aachöme.
Kornschütte

D **Chornschütti** isch en Usschtelligsruum im Lozärner Rothus i der Schwiz. Der Rum wird vo den Abteilige *Immobilie* und *Kultur & Sport* vo der Stadt Lozärn bewirtschaftet. Öppe sächsmol im Johr wärde Usschtellige us em Lozärner Kulturläbe organisiert.

Unter anderem 1981 und 1982 isch d Chornschütti Mit-Ustragigsort vo de Internationale Musikfeschtwuchene Lozärn gsi. Zudäm het d Usschtelligsreihe «100 Beste Plakate» 2007, 2009, 2012, 2015 und 2017 i der Chornschütti stattgfunge. Di nationali Usschtellig vo der «Gilde Schwizer Bärgmoler» het 2018 i der Chornschütti gaschtiert.

## Weblink
* 
* ''Raumangebot in der Kornschütte'' uf der Website vo der Schtadt Lozärn

## Fuessnote
Tri martolod

**Tri martolod** oder au **Tri martolod yaouank** isch es bretonischs Volchslied. Der bretonisch Titel heisst uf Düütsch «Drüü Matroose», oder lenger «Drüü jungi Matroose».

## Gschicht
Wär s Gedicht gmacht und wäär d Musig derzue ufgsetzt het, weiss me nit. Me dänkt, s Stück sig us em 18. Joorhundert. Es isch i dr Bretagne es beliebts Lied und me bruucht s gäärn für drzue Volchstänz z mache. Dr Musigforscher Bernard Lasbleiz het 32 historischi Fassige gfunde. Hüt isch s Lied e Teil vo dr aktuelle betonische Regionalkultur.

Die eltischti Versioon wo me könnt, isch im *Cahier de chanson du Croisic* vo anne 1809. Im Joor 1968 het der bretonisch Kulturaktivischt Polig Monjarret i sym Liederbuech *Sonioù Pobl* (das heisst: «d Töön vom Volch») das alte Lied under em Titel *An tri-ugent martolod* (Sächzg Matroose) brocht. 1972 het der Sänger Alan Stivell mit em tradizionelle Lied e Schallplatten ufgnoo, und gly drufabe het er e modärni Versioon gsunge; das isch i dr Afangszyt vo dr nöie bretonische Rockmusig *(Brezhoneg Raok)* gsi.

Das bretonische Lied könnt me hüt i vil verschidene Sproochen un Dialäkt; alt isch die französischi Versioon. Au d Schwiizer Gruppe Eluveitie tuet s singe.

## s Lied
Es git verschideni Fassige vom Lied. Die lengschti het zwänzg Stroofe. Es goot i dr Gschicht um drüü jungi Lüüt, wo übere Atlantik uf Amerika faare. Döört trifft dr eint e Frau, won er i dr heimet z Frankrych het leere könne und wo de aber uusgwanderet isch. Was us de beede arme Lüüt wird, seit s Lied i synere eifache Fassig nit; d Sänger dichte derzue nöji Stroofe, wo wie s ne basst.

D Gschicht verbindet wäsentlichi Sache vom Lääbe i der Regioon am Meer: die schwäri Arbet vo de bretonische Schifflüüt bim Fische wyt wägg vo deheime und die materielli Noot, wo vill zum uswandere brocht het.

## Musig
D Melody zum Lied isch im Viervierteltakt. D Musig tuet me gäärn mit zwöi Inschtrumänt vorträge: mit dr *Binioù,* dr bretonische Form vom Dudelsack, un dr *Bombarde*. Dr Alan Stivell het für syni Versioone die alti keltischi Harfe, e Fidlen und es Banjo drzue gnoo und mängisch het er au d E-Gitarre, dr E-Bass, di elektronischi Orglen und es Schlagzüüg bruucht.

## Literatur
* Pascal Lamour: *Un monde de musique bretonne.* Éd. Ouest-France, Rennes 2018, ISBN 978-2-7373-7898-0.
* Bernard Lasbleiz: *Tri martolod à travers les mailles du filet !* In: *Musique bretonne.* Heft 155, Mai/Juni 1999.

## Weblink
* dr Tegscht und d Noote vom Lied
Ciba

**Ciba** chan eini vo däne Bedütige haa:
* *Ciba*, en Abchörzig vo *Gesellschaft für *'C**hemische **I**ndustrie **Ba*'sel* und de Firmename vom ene ehmolige Chemii- und Pharmaunderneme z Basel (hät vo 1970 bis 1992 Ciba-Geigy AG gheisse, nocher wider Ciba und hät 1996 mit de Sandoz as Novartis fusioniert)
* Ciba AG, e Firma, wo früener *Ciba Spezialitätenchemie* gheisse hät und 1997 us em Novartis-Konzärn uusglideret woren isch, sit 2010 isch si en Teil vo *[[BASF]] Schweiz*
* Ciba Vision AG, en Kontaktlinsehärsteller, wo zu Novartis ghört
* *Ciba*, e Gmeind im Chreis Heishui z China
* *Ciba*, es Stroosseviertel im Stadtbezirk Panlong z China
* *Ciba*, es Dorf im Chreis Harghita z Rumänie
* *Ciba*, es Dorf im Chreis Mureș z Rumänie
* *CIBA*, d Abchörzig vo *Confédération International de Billard Artistique*
Kunsthaus Zug

S **Kunschthus Zoog** isch es Museum z Zoog. Es het di bedütendschti Sammlig vo der Wiener Modärni usserhalb vo Öschtrich.

1977 het s Kunschthus Zoog i der Altstadthalle ufgmacht. Sit 1990 hets es eignigs Geböid in ere Aalag us em 16. Jahrhundert, em «Hof im Dorf», am Rand vo der Zooger Altstadt. D «Zooger Kunschtgsellschaft» und d «Schtiftig vo de Fründe vom Kunschthus Zoog» si d Trägerschaft vom Kunschthus. D Kunschtgsellschaft isch füre Betriib vom Kunschthus verantwortlech und zudäm Eigetümerin vo der Kunschtsammlig. Usschtellige und d Sammligstätigkeit wärde dür Biträg vo der öffentleche Hand, dür Unterschtützig vo Private sowi dür Mitgliderbiträg finanziert. Der Matthias Haldemann isch sit 1990 Diräkter vom Museum. 

D Sammlig vo Wärch vo der klassische Modärni mit em Schwärpunkt Wien verdankt s Huus der Schtiftig Sammlig Kamm. Si isch 1998 vo der Christa, em Peter und der Christine Kamm gründet worde und schtellt d Beschtänd em Kunschthuus as Duurliigaab zur Verfüegig. Unter de meh as 400 Wärch vo der Schtiftig Sammlig Kamm befinde sich bedütendi Wärchgruppe vom Herbert Boeckl, em Richard Gerstl, em Josef Hoffmann, em Gustav Klimt, em Oskar Kokoschka, em Koloman Moser, em Egon Schiele und em Fritz Wotruba. Derzue chöme Wärchgruppe vo der europäische Modärni, em Expressionismus und Bauhaus.

## Weblink

* 
* Website vom Kunschthus Zoog
* Homepage Schtiftig Sammlig Kamm

## Fuessnote
Universität Innsbruck

D **Uni Innsbrugg** isch e Universität im öschtrychische Bundesland Tirol.

Si isch anne 1669 under em Kaiser Leopold em Eerschte als ganzi Universität a dr Stell vom eltere Jesuitegimnasium z Innsbrugg ygrichtet worde. Anne 1781 het se die öschtrychische Regierig zum ene Lizeeum abegstueft, und dr Kaiser Franz dr Eerscht het d Schuel 1826 wider zun ere Uni gmacht. Wäge dere Gschicht het d Uni dr tradizionell Name *Leopold-Franzens-Universität Innsbruck*. Sid 1945 isch si offiziell d *Universität Innsbruck*.

Me luegt se schynts als die zwöitbeschti öschtrychische Uni nach dere z Wien aa.

Hüt het d Uni Innsbrugg sächzää Fakultääte. Die ehemoligi medizinischi Fakultäät het me anne 2004 dr Uni wägg gnoo und zu dr eigete *Medizinische Uni Innsbrugg* gmacht.

## Literatur
* Margret Friedrich, Dirk Rupnow (Hg.): *Geschichte der Universität Innsbruck 1669−2019*, 2 Bände, Innsbruck University Press, Innsbruck 2019, ISBN 978-3-903187-67-2.
Franz Fankhauser

Der **Franz Fankhauser**, wo am 2. Septämber 1883 z Burtlef uf d Wält cho und am 16. Novämber 1959 gstorben isch, isch e Schwiizer Romanischt gsi.

Er het a dr Uni Basel und z Bäärn, z Pisa, z Nöieburg und z Züri klassischi Sprooche, Sanskrit und Gschicht studiert. Als Schüeler vom Louis Gauchat und em Karl Jaberg het er die aktuelli romanistischi Forschig lehre könne. 1908 het er mit eren Arbet über d Mundart vo Val d’Illiez im Underwallis s Dokterexame gmacht. Vo 1909 bis 1953 isch er Lehrer für Latyn und romanischi Sproochen am Gimi Winterthur gsi. Er het e Zyt lang als Redakter s Burtlefer Joorbuech gleitet.

Vo 1906 bis 1917 het er näbe der Schuelarbet für s Glossaire des patois de la Suisse romande i vilnen Oortschafte vo dr Wälschschwiiz Informazioone über Orts- und Fluernäme gsamlet.

Der Fankhauser isch als bekante Romanischt vilne Projäkt go hälfe, bsunders de Redakzioone vom Dicziunari Rumantsch Grischun, won er i däm synere Folologische Kommissioon gsi isch, und em *Glossaire.* Zum iim z danke het me vornen im erschte Band vom Rätische Namebuech, wo anne 1939 usecho isch, en Widmig uf iin (und drzue au ufe Jakob Jud) abtrukt.

## publizierti Wäärch
* *Das Patois von Val d'Hliez (Unterwallis).* Halle 1911.
* *Zu tessinisch (valmagg.) torba 'Speicher'.* In: Schweizerisches Archiv für Volkskunde, 22, 1918, S. 50–59.
* *Aus der Walliser Volkskunde des 18. Jahrhunderts.* In: Franz Fankhauser, Jakob Jud: *Festschrift Louis Gauchat zu seinem 60. Geburtstage.* Suurländer Verlag, Aarau 1926, S. 398–434.
* *Geschichte der Leinenweberei Worb und Scheitlin. 300 Jahre Entwicklung einer Emmenthaler Firma 1630–1936.* Burgdorf 1936.

## Literatur
* Max Pfister: *Franz Fankhauser 1883–1959 †.* In: Vox Romanica, 18, 1959, S. 378–384.
* Andrea Schorta: *In memoria da dr. Franz Fankhauser.* In: Annalas da la Societad Retorumantscha, 73, 1960, S. 222–226.
* Rudolf Aeschlimann: *Dr. phil. Frank Fankhauser 1883–1959.* In: Burgdorfer Jahrbuch, S. 11–17.
Fankhauser

**Fankhauser** – uf Schwiizerdütsch seit me **Fankhuser** – heisse die Lüüt:

* Alfred Fankhauser (1890–1973), Schwiizer Schriftsteller und Übersetzer
* Angeline Fankhauser (* 1936), Schwiizer Politikerin (SP)
* Diana Fankhauser (* 1996), Schwiizer Sportlerin
* Eduard Fankhauser (1904–1998), Schwiizer Verleger
* Franz Fankhauser (1883–1959), Schwiizer Romanischt und Ortsnameforscher
* Franz Fankhauser (* 1924), Schwiizer Augenarzt 
* Franz Fankhauser (1889–1968), Schwiizer Oberförschter
* Franz Fankhauser (1822–1900), Schwiizer Kantonsförschter
* Gertrud Lutz-Fankhauser (1911–1995), Schwiizer Diplomatin
* Gottfried Fankhauser (1870–1962), Schwiizer Pädagoog
* Margrit Fankhauser (* 1935), Schwiizer Pfarrerin und Autorin
* Philipp Fankhauser (* 1964), Schwiizer Bluesmusiker
* Rudolf Fankhauser (1919–1995), Schwiizer Veterinärmediziner
* Tobias Fankhauser (* 1989), Schwiizer Handbiker
Heidi Siller-Runggaldier

D **Heidi Siller-Runggaldier** (* 11. Februar 1954 z Brixen) isch e Romanischtin us em Südtirol.

Si isch z Sankt Ulrich im Grödnertal ufgwachse und het vo 1972 bis 1978 a dr Uni Innsbruck d Germanischtik und d Romanischtik studiert. 1995 het si sich mit der Arbet *Das Objektoid. Eine neue syntaktisch-funktionale Kategorie, aufgezeigt anhand des Italienischen* habilitiert. Si isch mit em Germanischt und Uniprofässer Max Siller (* 28. Septämber 1946) vo Sterzing verhürootet und het zwöi Chind.

Sid 1979 het si als Assischtäntin am Institut für Romanischtik a dr Uni Innsbruck gschaffet und sid 1995 als Dozäntin. 2001 isch si Profässoorin für Romanischi Filology a dr Uni Bonn woorde, und sid 2002 isch si Profässoorin für Romanischi Sproochwüsseschaft a dr Uni Innsbruck. Iiri Hauptgebiet i dr Forschig sin d Italianistik und d Rätoromanistik. Si forschet über d Sproochkontakt vom Dütschen, em Iteliänischen und dr rätoromanische Sprooch Ladyn.

D Siller-Runggaldier isch bi de leitende Greemie vo dr Società di Linguistica Italiana, vom Dütschen Italianischteverband und vo dr Société de Linguistique Romane gsi.

Si het anne 1989 dr Forschigspry vo dr Stadt Innsbruck übercho, 2004 d Uszeichnig «Stella della Solidarietà Italiana» und 2014 s Eerezeiche vom Bundesland Tirol.

## Wäärch in ere Uswahl
* *Grödnerische Wortbildung.* Innsbruck 1989.
* *Das Objektoid. Eine neue syntaktisch-funktionale Kategorie, aufgezeigt anhand des Italienischen.* Wilhelmsfeld 1996.
* zäme mit em Peter Gallmann und em Horst Sitta: *Sprachen im Vergleich: Deutsch – Ladinisch – Italienisch.* 4 Bd. Bozen: Istitut Pedagogich Ladin, 2008–2019.
* zäme mit dr Maria Iliescu und em Paul Danler: *Actes du XXVe Congrès International de Linguistique et de Philologie Romanes.* 7 Bd. Berlin, New York 2010.
* zäme mit dr Maria Iliescu: *Rätoromanische Bibliographie.* Innsbruck 1985.
* *Probleme des Ladinischen heute am Beispiel der Wortschatzerweiterung.* In: Franz Lanthaler (Hg.): Dialekt und Mehrsprachigkeit. Beiträge eines internationalen Symposiums, Bozen 1993. Meran 1994, S. 137-146.
* *Das Ladinische im Spannungsfeld zwischen Deutsch und Italienisch.* In: Ingeborg Ohnheiser, Manfred Kienpointner, Helmut Kalb (Hg.): Sprachen in Europa. Sprachsituation und Sprachpolitik in europäischen Ländern. Innsbruck 1999, S. 115-123.
* *Sprache zwischen Idiom, Talvariante und dem Projekt des Ladin Dolomitan.* In: Emma Comploi, Silvis Liotto, Paolo Anvidalfarei, Leander Moroder (Hg.): Ad Gredine forestum 99 –1999. L nridlamënt de na valeda/Das Werden einer Talschaft/Il costituirsi di una vallata. San Martin de Tor: Istitut Ladin Micurà de Rü, 2000, S. 169-196.
* *Die ladinische Schule zwischen Tradition und neuen Herausforderungen.* In: Lois Ellecosta (ed.): La scora ladina. Die ladinischen Schulen in Südtirol, Bulsan: Istitut Pedagogich Ladin, 2007, S. 178‑191.
* *Die Ladiner. Eine heterogene sprachliche Minderheit.* In: Ludwig Fesenmeier, Sabine Heinemann, Federico Vicario (Hg.): Sprachminderheiten: gestern, heute, morgen / Minoranze linguistiche: ieri, oggi, domani. Frankfurt a. M. 2014, S. 165-185.
## Weblinks
*Siller/Homepage Univ. Innsbruck
Schuh

E **Schue** isch es Chleidigsstugg füre Fuess.

S Wort chunt vom althochdütsche *scuoh,* und das goot schynts uf s Indogermanische Ursprache **skeu-* zrugg; das Wort het worschyns öppe «verdecke» oder «ypacke» bedüütet.

E Schue het zwee Teil: dr Bode, wo under em Fuess isch und d Huut bim Lauffe schützt, und der Schaft, wo am Boden agmacht isch und ume Fuess goot.

Schue gits sit dr Urzyt; ganz alti Bischpiil het me zäme mit em Maa im Ötztalgletscher gfunde.

## Literatur
* Colin McDowell: *Schuhe – Schönheit, Mode, Phantasie.* Heyne, München 1989, ISBN 3-453-03606-9.
* Paul Weber: *Schuhe. Drei Jahrtausende in Bildern.* AT, Aarau 1994, ISBN 3-85502-159-7.

## Weblink
Arpelistock

Der **Arpelischtock** isch e Bäärg i den Alpe.

## wo dr Bäärg isch
Er ghöört zum Bäärgmassyv vom Wildhorn, wo i de Bäärner Alpe lyt. Dr Gipfel vom Arpelischtock isch uf dr Hööchi vo 3035 Meter über Meer. Me luegt dr Arpelischtock au öppen als em Wildhorn sy weschtlich Vorgipfel aa. Dä Bäärg isch chly meh weder zwöihundert Meter hööcher; sy Hauptgipfel isch uf 3250 Meter über Meer. Und vo der weschtliche Flangge vom Wildhorn goot e vier Kilometer längi Kreete vo der Gältelücke bis zum Arpelischtock.

Es isch en Bäärg mit drüü Syte, im Südoschte isch dr Bäärghang zum Tal vo dr Morge, im Weschte d Felswand über dr Sanetschalp, wo d Saane afoot, und im Nordoschte lyt s Roottal, wo zhinderscht im Tal vo Lauene isch. Weschtlich vom Bäärg lyt dr Sanetschpass.

Übere Bäärg lauft d Gränze zwüsche de Kantöön Bäärn und Wallis.

Me cha vo drüü Syte uf en Arpelischtock: vom Sanetschpass übere Graat *Arête de l’Arpille,* us em Roottal und vom *Col des Audannes* häär.

## der Bärgname
Der Arpelischtock isch e markanti Hööchi uf der düütsch-französische Sproochgränze i dr Schwiiz. Sy Name isch es guets Bischpiil für d Wanderig vo Wörter vo einere Sprooch in en anderi. Uf dr Südsyte vom Bärg, im Wallis, wo me früener es Patois vom Frankoprovänzalisch gredt het, isch d Alp, wo no hüt *Arpille* heisst. S uralte Wort *arpille* isch e Verchlyrigsform vo *arp;* das bedüütet im Frankoprovänzalische «Alpweid», und *arpille* heisst derno «Älpli». Und jetz het men i der Regioon Saaneland füre düütsch Bärgname wäge däm alte romanische Fluername vo ännet dr Sproochgränze ebe d Form «Arpelischtock» gmacht.

## Fuessnoote
Georges Dottin

Dr **Henri-Georges Dottin**, wo am 29. Oktober 1863 z Liancourt im französische Departemänt Oise uf d Wält cho und am 11. Jänner 1928 z Rennes gstoben isch, isch e französische Sproochforscher gsi.

Er het z Rennes und z Paris Sprochwüsseschafte studiert. Mit eren Arbet, wo’s ume Verglych zwüsche de Sprooche Sanskrit, Italisch und Keltisch goot, het er anne 1896 doktoriert.

Nach em Studium het dr Dottin z Dijon und sit 1892 a dr Uni Rennes als Dozänt und de als Profässer gschaffet. Syni Fachgebiet sind die keltischi und die griechischi Sprooch gsi und d Mithology vo de Kelte gsi. Vo 1908 bis 1928 isch dr Henri Dottin au Stadtroot vo Rennes gsi.

I synere Zyt z Dijon, i dr Hauptstadt vo der französische Regioon Bourgogne-Franche-Comté, het dr Dottin au die regionali Sprooch vo dere Landschaft bis in französisch Jura aglueget, s Patois vo döört, wo zum Grafschäftler Französisch ghöört.

## Wäärch
* *La Croyance à l’immortalité de l’âme chez les anciens Irlandais.* Paris 1886.
* *Notes sur le patois de Montjean (Mayenne).* In: Revue des patois gallo-romans, 1, 1887.
* *Notes sur deux patois de la Côte-d’Or et du Jura.* 1892
* *Les désinences verbales en r en sanskrit, en italique et en celtique.* Rennes 1896.
* *Glossaire des parlers du [[Bas-Maine]] (département de la Mayenne).* Paris 1899. 
* *Glossaire du parler de Pléchâtel (canton de Bain-de-Bretagne|Bain, Ille-et-Vilaine), précédé d'une étude sur les parlers de la Haute-Bretagne et suivi d'un relevé des usages et des traditions de Pléchâtel.* 1901.
* *La Religion des Celtes.* 1904.
* *Manuel d'Irlandais Moyen.* Paris 1913.
* *Manuel pour servir a l'étude de l'antiquité celtique.* Paris 1915.
* *La Langue Gauloise. Grammaire, Textes et Glossaire.* Paris 1920.
* *Les littératures celtique.* Paris 1924.
* *Les Celtes.* Genève 1977.
* *Contes irlandais extraits du "Leabhar Sgeulaigheachta" de Douglas Hyde / traduits en français par Georges Dottin, Oberthur, 1893*.

## Literatur
* Hervé Baudru: *Georges Dottin (1863-1928) : un combat pour la République.* In: Annales de Bretagne et des pays de l'Ouest, 104, 1997, S. 79-92.
* Joseph Ollivier: *Biographie de Georges Dottin.* Quimper 1928.
Violanda Lanter

D **Violanda Lanter** (* 1. Jänner 1964 z Sissach, Schwyz, haimetbräächtigt z Stainach SG un syter 1996 z Ruggäll) isch e schwyzerisch-liachtaschtaanischi Bolitikeri (VU). Syter 2013 isch si Abgoordneti im liachtaschtaanische Landdaag.

## Lääbe
D Violanda Lanter isch e Doochter vum Unternämer Rudolf Lanter un syre Frau Isolde geb. Büchel. Si isch z Ruggäll mit drei Gschwischter ufgwagse. Vu 1976 bis 1984 isch si uf Liachtaschtaanisch Gimnaasium gange, wu si d Matura gmacht het. Vu 1984 bis 1999 het si an dr Universiteet St.&nbsp;Galle Räächtswisseschaft studiert un 1990 mit eme lic. iur. HSG abgschlosse. No Griichts- un Aawaltspaktika z Rorschach un z St.&nbsp;Galle 1990–1992 het si 1993 e st.-gallisch Aawaltspatänt iberchuu. Vu 1993 bis 1994 het si z Winterthur bi dr Chrankeversicherig KFW Winterthur as Laiteri vum Räächtsdienscht gschafft. Anne 1994 isch si retuur uf Liachtaschtaa gange un het deert aafangs as Jurischti bi dr Prokurationsaastalt z Vaduz gschafft un ab 1996 bis 2000 derno as Laiteri vum Räächtsdienscht bi dr LGT Treuhand z Vaduz. Vu 2000 bis 2004 isch si Verwaltigsrootsbresdiänti vu dr Liachtaschtaanische Chraftwäärch gsii. Ab 2005 het si derno bis 2011 as Jurischti fir dr Klaus Tschütscher gschafft, wu Stellverdrätter vum Regierigsschef gsii isch, bzw. ab 2009 Regierigsschef.

Anne 1996 het d Violanda Lanter di liachtaschtaanisch Staatsbuurgerschaft iberchuu.

Am 10. Oktober 2018 het si dr Dytsch Hagen Pöhnert (* 1963) ghyroote, dr Diräkter vum Schafuuser Energyunternäme SH Power. Us ere eerschte Ee mit em Foorschtunternämer Paul Koller (* 1962) het si zwai Chinder, e Suun un e Doochter. Si läbt z Ruggäll.

## Bolitik
D Violanda Lanter isch Mitgliid vu dr Vaterländische Union. Vu 1999 bis 2003 isch si fir iri Bartei im Ruggäller Gmairoot ghockt. Bi dr Landdaagswaal im Februar 2013 isch d Lanterin zum eerschte Mool in Landdaag gweelt woore. Vu 20913 bis 20167 isch si deert Vizebresidänti vum Landdaag gsii. Derzue isch si in sällere Legislatuurpreiood Mitgliid un Laiteri vu dr liachtaschtaanischi Delegazioon bi dr Interbarlemäntaarische Unioon gsii. Bi dr Landdaagswaal im Februar 2017 isch si wider in Landaag gweelt woore. Vu 2017 bis 2018 isch si Frakzioonssprächeri vu dr VU-Landdaagsfrakzioon gsii. Syter 2017 isch si Mitgliid vu Barlemäntaarische Versammlig vu dr OSZE un vu dr liachtaschtaanische Delegazioon bi dr Internazionaale Barlemäntarier-Kummissioon Boodesee.

## Sunschtig Engaschmänt
* 1997–2001 Vorstandsmitgliid vum Verein Frauenhaus Liechtenstein
* syt 2013 Vorstandsmitgliid vum Verein Familienhilfe Liechtenstein
* syt 2016 Stiftigsrootsmitgliid vu dr «Unus-Pro-Multis Martin Hilti Stiftung» z Schaa 

## Weblink
* 
* d Violanda Lanter uf dr Websyte vum Landdaag
* ''Judith Oehri und Violanda Lanter-Koller nominiert'' Artikel im *Liechtensteiner Vaterland* vom 11. Novämber 2012

## Fueßnote
Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen

S **Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen** isch e wüsseschaftlichi Fachzytschrift ufem Gebiet vo der Sproochforschig und der Literaturwüsseschaft.

Si het anne 1846 under em Ludwig Herrig und em Heinrich Viehoff agfange. Si heisst au eifach „Herrig’s Archiv“. Sid 1979 chunt si bim Erich Schmidt Verlag z Berlin use. Es isch die eltischit Zytschrift für nöieri Literatur und Sproochforschig, wo hüt no bestoot. Me cha drin immer wider Sache vo der aktuelle Forschig lääse.

D Zytschrift bringt Artikel vo Sprooch- und Literaturforscher und Material für d Schuele. D Bytreeg sind i verschidene Sprooche gschribe.

## Literatur
* Klaus Heitmann: *Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen.* In: Romanische Forschungen, 100, 1988, S. 4–10.

## Weblink
* Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen
* Herrigsche Gesellschaft
Aliance culturèla arpitanna

D **Aliance culturèla arpitanna**  oder **Aliance culturâla arpetana** isch e internazionali Kulturorganisazioon z Frankrych, i dr Schwiiz un z Itaalie.

Si luegt für d Kultur und d Sprooch vo däm Piet, wo me Frankoprovänzalisch redt.

Der Verein isch anne 2004 z Lausanne gründet worde. Er het syni Sitz z Sciez am Gämfersee in Hochsavoie und z Rochetaillée im französische Departemänt Loire.

D Organisazioon isch politisch nöitral. Si hilft de dialäktaale Kulturprojäkt vo der frankoprovänzalischen oder ebe «arpitanische» Sprooch und ganz algemäin der modärne frankoprovänzalische Bewegig. Si luegt füre Ustuusch zwüsche de Sproochregioone, wo z Südweschtfrankrych, im Augschttaal und i dr Wälschschwiiz verströit sind. Es schwirigs Theema isch d Diskussioon über d Schrybwys vom Arpitanische.

D *Aliance* understützt au s *[[Radiô Arpitania]]* z Lausanne, wo Mundartsändigen über s Internet bringt.

## Weblink
* Aliance culturèla arpitanna
Chœur des Armaillis de la Gruyère

Der **Chœur des Armaillis de la Gruyère** isch e Singgruppe vom Bezirk Greyerz im Kanton Fryburg.

Der Chor isch anne 1955 dank em Musiker André Corboz und em Henri Gremaud, wo s Greyerzer Museum z Bulle gleitet het, entstande. Is Düütschen übertreit heisst der Vereinsname «Chor vo de Greyerzer Senne». Drum isch s Goschtüüm vo de Sänger au em alte Chleid vo de Hirten i der Regioon nochenempfunde.

Der Chor singt meischtens tradizionelli Volchslieder, grad au s bekantischti Fryburger Bärglied, dr *[[Kuhreihen|Ranz des vaches]],* und Wäärch vom Joseph Bovet, öppe s Lied *Le vieux Chalet,* wo men au i dr Düütschschwiiz könnt. Vil vo de Lieder im Repertoire sind im Patois, der alte Fryburger Mundart gschribe, wo zum Frankoprovänzalische ghöört. Me bringt i de Konzärt aber au öppe Stuck vom Gregorianische Choral und suscht vo der tradizionelle Chilemusig, und mängisch au Sache us der nöiere Chorliteratur. Der Greyerzer Chor chunt regelmässig im Wälschschwiizer Radio.

## Toonufnahme
* Lieder vom Joseph Bovet
* *Pacem in terris,* 1993
* *Contrastes,* 1996
* *L'Âme du vin,* 2002 
* *Écoute Gruyère,* 2006
* *Liauba,* 2016

## Weblink
* d Websyte vom ''Choeur des Armaillis de la Gruyère''
Alpabfahrtsherz

**Alpabfahrtshärze** oder **Häärzli** sind traditionelli Schmuckhärze us Holz. Mit ine wird s Veh z Liechtestei bi de Alpabfahrt gschmückt. De Bruuch isch uf Liechtestei beschränkt und hie syt 1830 nachwysbar.

## Beschrybig
Bi de jährliche Überfüehrig vom Veh vo den Alpe zrugg i d Dörfer im Tal sind d Härde fästlich mit Blueme gschmückt. Die beste Milchchüe sind draa z erchänne, dass si zuesätzlich schöni und schwäri Glogge trägid. Usserdem wärdid ine mit Bänder und Blueme verzierti Mälchstüel uf e Kopf taa, und uf iri Stirn wird es hölzigs Härz, s sogenannte Alpabfahrtshärz, bunde. Nach der Alpabfahrt wärdid die Härz traditionell a d Ussewand vom Vehgade gnagled. D Alpabfahrtshärze sind e regionali Bsunderheit im liechtesteinische Oberland.

D Härz sind öppe 14 cm breit und 17 cm hööch und trägid hüüfig d Uufschrift «JHS», s Christusmonogramm. Früehner sind si vo de Alphirte aagfertiged worde und sind drum sehr individuell gstaltet gsi, doch hüt chömid si schlichter und einheitlicher dehäär, wil iri Härstellig uf wenigi Betriib beschränkt isch.

De Liechtesteiner Künstler Georg Malin hed 1980 e Sonderbriefmarke mit em Motiv vom ene historische Alpabfahrtshärz us em Jahr 1849 entworfe, wo als Teil vo de Serii «Alpwirtschaftsgeräte» usegäh worden isch.

S Walsermuseum z Trisabärg zeigt en Uswahl vo Alpabfahrtshärze i synere Duurusstellig.

## Literatur
* Alexander Frick: Von Alpabfahrtsherzchen und weiteren religiösen Bräuchen auf unseren Alpen. In: Bergheimat. Jahresschrift des Liechtensteiner Alpenvereins. Schaan 1969, S.&nbsp;45–74.&nbsp;
* Adulf Peter Goop, Günther Meier, Daniel Quaderer: Brauchtum Liechtenstein. Alte Bräuche und neue Sitten. Hrsg.: Daniel Quaderer. Schaan 2005, S.&nbsp;92.&nbsp;
* Landesschulrat des Fürstentums Liechtenstein (Hrsg.): Lesebuch für das fünfte Schuljahr der Liechtensteinischen Volksschulen. Vaduz 1955, S.&nbsp;221–223.&nbsp;
* David Beck: Alpwirtschaft und Alpbrauch in Liechtenstein. In: Schweizer Volkskunde. Jg. 45, Nr.&nbsp;1, 1955, S.&nbsp;33–41.&nbsp;

## Weblink

* 
* 

## Einzelnachwys
Robert Jolidon

Der **Robert Jolidon,** wo am 24. Dezämber 1909 z Sankt Brix im Bäärner Jura uf d Wält choo und am 22. Novämber 1953 z Züri gstorben isch, isch e Schwiizer Pfaarer und Dialäktoloog gsi.

Dr Jolidon isch i sym Heimetdoorff und de z Pruntrut id Schuel und z Saint-Maurice im Wallis is Gimnasium. Er het sich z Luzärn, z Paris und z Soledurn ufs Amt vom Prieschter vorbereitet und anne 1936 d Ordinazioon überchoo. Im Joor 1940 het er a dr Uni Züri s Filologystudium agfange; syni Lehrer sin dr Jakob Jud un dr Arnald Steiger gsi. Er het mit der Arbet *Le patois de Saint-Brais* s Dokterexame gmacht.

Wärend em Studium und au spööter isch dr Robert Jolidon i synere Heimet zu de Lüüt i de Juradöörffer go loose, wie sii iiri Mundart, s Patois bruuche. Das isch e Form vo dr Gräfschäftler Sprooch. Uf vil verschidene Zedel het er d Dialäktwörter ufgschribe und iiri Bedüütig uf Französisch derzuetoo. Z’letscht si’s schynts mee weder sibetuusig Wörter gsi, won er derzue öppis gschribe het. Vo däm lexikalische Material isch aber nümmen alles umme. Wo dr Jolidon draa gsi isch, mit syne Unterlaagen und de wälber zäichnete Dialäktcharte es Buech über di jurassischi Mundart zum Truck vorzbereite, isch er am 22. Novämber 1953 eerscht vierevierzgjöörig gstorbe.

D Sache, wo der Robert Jolidon über d Kultur vom Jura zämetreit het, sind hüt im kantonale Kunscht- und Gschichtsmuseum z Dälschbrg. Dank em Ernest Schulé vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande und em Pfaarer André Chèvre het me das, wo vom Jolidon syne Papier no z finde gsi isch, uf Umwääg dört hiigää.

## Literatur
* Pierre Henry: *Les glossaires jurassiens. Lexicographie patoise. [[Ferdinand Raspieler]] – [[Jean-Georges Quiquerez]] – [[Antoine Biétry]] – [[François Fridelance]] – [[François-Joseph Guélat]] – [[Simon Vatré]] – Robert Jolidon.* 1992.
* Jean-Paul Prongué: *Abbé Robert Jolidon. Présentation générale, biographie.* 2014.
Christel Nissille

D **Christel Nissille,** wo anne 1973 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Dialäktoloogin.

Si het z Biel anne 1993 d Matuur gmacht und drno a dr Uni Nöieburg Französisch und Änglisch studiert. Im Joor 2009 het si bim Andres Kristol mit der Arbet *Grammaire floue et enseignement du français en Angleterre au XVe siècle. Les leçons du manuscrit Oxford Magdalen 188* s Dokterexaame bestande.

Sid em Joor 2000 git d Nissille Küürs a dr Uni Nöieburg, sid 2003 isch si Lehrbeufträtiti für Sproochgschicht a dr Uni Basel, und 2009 isch si Redaktoorin bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]* worde. Eini vor iirnen Ufgabe bim *Glossaire* isch es, mit de Bytreeg «Mots vedettes» d Arbet vom Wörterbuech bim Publikum populäär z mache.

D Christel Nissille macht bi der Forschigsarbet für s grosse französische Wörterbuech *[[Französisches Etymologisches Wörterbuch]] (FEW),* wo d Redakzioon z Nancy isch, mit.

Si isch Mitgliid vo dr Gselschaft vo de Schwiizer Romanischte, em *Collegium Romanicum,* vo der *Société de Linguistique Romane* und dr nöieburgische *Société William Pierrehumbert,* wo für s Adänke an Nöieburger Linguischt William Pierrehumbert lueget.

## Wäärch vonnere in ere chlynen Uswahl
* mit der Dorothée Aquino un der Sara Cotelli: (2011). *Les recueils de cacologies du XIXème siècle en Suisse romande: entre description et proscription.* In: Vox Romanica,* 70, 2011, S. 219-243.
* mit der Dorothee Aquino-Weber un dr Sara Cotelli: «La lexicographie suisse romande sur la voie de la description: l'exemple de William Pierrehumbert (1882-1940)». In: A. Farina, V. Zotti (Ed.): La variation lexicale des français. Dictionnaires, bases de données, corpus. Hommage à Claude Poirier. Paris 2014, S.  83-100.
* *Français provincial et français régional. Des traditions en filigrane dans le Glossaire des patois de la Suisse romande.* In: [[Yan Greub]], A. Thibault (Ed.): Dialectologie et étymologie galloromanes. Mélanges en l'honneur de l'éméritat de Jean-Paul Chauveau. Strasbourg 2014, S. 307–329.
* *Assurer la sauvegarde d’un patrimoine linguistique à partir de sources écrites: la mise en pratique dune exhaustivité critique dans le Glossaire des patois de la Suisse romande'' In: XXVIIIe congresso internazionale di linguistica e filologia romanza (Roma, 18 - 23 luglio 2016), Rom 2016.

## Weblink
* Christel Nissille uf dr Websyte vom Glossaire des patois de la Suisse romande
Bashkirian Airlines

D **Bashkirian Airlines** (churz: **Bal)** isch e russischi Fluggsellschaft gsi mit Sitz z Ufa.

## D Gschicht
Ursprünglech isch d Bashkirian Airlines als Schwöschtergsellschft vo der Aeroflot gründet worde. D Fluggsellschaft het Inlandsflüg zwüsche Moskau. Nadym, Nischnewartowsk, Nowy Urengoi, Sankt Petersburg, Surgut u Ufa düre gfüehrt. Internationali Ziil sy Baku, Duschanbe, Hurghada, Istambul u Jerewan gsi. Im Jahr 2006 het di russischi Flugsicherheitsbehörte FTOA der Airline d Fluglizänz entzoge u het se ersch nach ere Sicherheitsüberholig a de Maschinene wider här gstellt. Im Mai 2007 het Bashkirian Airlines du Insolvänz agmäldet u der Flugbetriib ygstellt. Vor em Konkurs het Bashkirian Airlines 1513 Mittarbeiter gha. 

## D Flotte
Zletscht het d Bashkirian Airlines mit der folgende Flotte opperiert:

* 2 Tupolew Tu-154M (dervo isch eis Flugzüüg verleast gsi)

Wyter sy zäh Flugzüüg stillgleit gsi:

* 1 Antonow An-24RV
* 3 Antonow An-24V
* 4 Tupolew Tu-134A
* 2 Tupolew Tu-154B

## Zwüschefäll

* Flugkatastrophe vo Überlinge

## Quelle
Grauspitz

De **Grauspitz** isch mit 2599 Meter de höchsti Bärg vom Fürstetum Liechtestei. De Doppelgipfel vom Grauspitz bestaht us em Hindergrauspitz (2574&nbsp;m), au *Schwarzhorn* gnännt, und em Vordergrauspitz (2599&nbsp;m). Er ghört zue de Bärggruppe vom Rätikon und liit uf de Gränze zum Schwiizer Kanton Graubünde.

## Literatur
* Manfred Hunziker: *Ringelspitz/[[Arosa]]/[[Rätikon]], Alpine Touren/Bündner Alpen*, Verlag des SAC 2010, ISBN 978-3-85902-313-0, S. 472 f.

## Weblink
* Grauspitz:Klettertouren
Castaneda

**Castaneda** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Castaneda GR, e Gmeind im Kanton Graubünde, Schwiz
* *Alfonso Castaneda*, e Stadtgmeind uf de Insle Luzon, Philippine

**Castaneda** isch de Familiename vo däne Persone:
* Carlos Castaneda (1925–1998), en US-amerikanische Anthropoloog und Schriftsteller
* Jean Castaneda (* 1957), en französische Fueßballtorwart
* Movita Castaneda (1916–2015), en US-amerikaneschi Schauspilleri
* Salvador Castaneda Castro (1888–1965), en Presidänt vo El Salvador (1945 bis 1948)
* Troy Castaneda (* 1989), en US-amerikanische Autorennfahrer
André Gysi

Dr **André Gysi** (* 23. Dezämber 1957 z Zoog) isch e Schwizer Künschtler. Si Bürgerort isch Suhr im Kanton Aargau, är läbt z Zug.

Är isch en experimentelle Fotikünschtler, Bildhouer und Buechdrucker. Näbe Fotografie het er Inschtallatione, Objäktkunscht und Plastike gmacht-

Der Gysi het 1990 in ere Gruppenusschtellig, 2002 i dr Doppelusschtellig mit em Stefan Steiner und 2007 i dr Gruppenusschtellig *FernNah* im Kunschthus Zoog öpis vo sine Wäärch zeigt.

## Wärch
### Blei und Liecht
Blei isch es Material, wo im Schaffe vom Gysi immer wider vorchunt. 1994 hän d Wasserwärch Zoog es Bild us Blei und es Gfäss us Blei gchauft; füre Gysi isch Blei „es Material, wo schützt und glichzitig e bedrohlechi Wirkig het“. In Fotografie uf Blei, won er 2000 in der Huberte Goote Gallery usgschtellt het, het sech es „naturhafts Vorbild … nume no erahne“ lo. Gfäss und Relikt vo vergangene Zite si Theme wo immer wieder vorchöme i sim Wärch.

S Liecht isch immer zentral i der Fotografie, au i dere vom Gysi. A der Doppelusschtellig *«morgen die röte – Helle Dunkelheit»* mit em Stefan Steiner 2002 im Kunschthus Zoog het der Gysi mit 16-mm-Film gschaffet und het d Spiegelspur vom Liecht zeigt; das naturalistische Bild isch ned nume is Negativ umkehrt worde sondern isch „zumene freie experimentelle Spiel vo hell und dunkel“ worde; „Uf radikali Wis reduziert der Gysi in sine Fotiarbeite s Medium vo der Fotografie uf si Chärn, s Liecht“ (Urs Bugmann, 2002). Au in sinere Fotografieusschtellig 2002 i der Huberte Goote Gallery z Zoog het er mit „Fotografie as Gschtaltig mit Liecht“ gschaffet: „Hell–Dunkel, Scharf–Unscharf, Fiktion und Realität forme sich zu Bilder, wo as Traumlandschafte interpretiert wärde chönnte“ (Annemarie Setz, 2002). Zu dere Usstellig het d Doris Fässler gschribe: „Vom ungarischen Fotopionier László Moholy-Nagy stammt die These *Fotografie ist Gestaltung mit Licht*. Mit seinen «fotografischen Arbeiten» stellt André Gysi sich exakt in diese Tradition, die schon über hundert Jahre zuvor von Niépce, Daguerre und Talbot begründet wurde.“

### Film

### Bilder


Gefässe_in_der_Kornschütte_Luzern_1989.jpg|es Gfäss i der Chornschütti Lozärn, 1989
Gefässe_im_Shed_im_Eisenwerk_1993.jpg|es Gfäss im Shed im Isewärch, 1993
O.T_Fotoemulsion_auf_Blei_1996-97.jpg|*Ohni Titel*, Fotiemulsion uf Blei, 1996-97
Fotografie_2001_(1).jpg|Fotografie, 2001
Fotografie_2001_(2).jpg|Fotografie, 2001
Ausstellung_HELLE_DUNKELHEIT_MORGEN_DIE_RÖTE_Kunsthaus_Zug_2002_(2).jpg|d Usschtellig *Helle Dunkelheit - morgen die röte* im Kunschthus Zug, 2002
Huberte_Goote_Gallery_2002_(1).jpg|Huberte Goote Gallery, 2002
Huberte_Goote_Gallery_2002_(2).jpg|Huberte Goote Gallery, 2002
Huberte_Goote_Gallery_2002_(3).jpg|Huberte Goote Gallery, 2002


### Usschtellige

## Zitat

## Literatur
* *Gysi, André.* In: *Biografisches Lexikon der Schweizer Kunst.* Band I, Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 1998.
* *[[Schweizer Lexikon]],* Band 3, Gen - Kla. Lozärn: Verlag Schweizer Lexikon, 1992. ISBN 9783952014400

## Weblink

* 

## Fuessnote