open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lothar Eiermann

Dè **Lothar Eiermaa** (* 2. März 1945 z Stüèlingè) isch en dütschè Koch.

## Beruèflichè Werdegang
Dè Eiermaa Lothar isch als Soon vo Gmischtwarèhändler in èrè Grossfamilliè am Süèdoschtrand vom Schwarzwald, uumittelbar a dè Schwizer Gränz, gross worrè.
Im Johr 1959 hèt dè Eiermaa è Leer als Koch z Höchèschwand aagfangè (Schwarzwald), wo er im Aaschluss 1962/1963 au als Commis de Cuisine gschafft hèt, bevor er i diè benõchbòrti Schwiz gangè isch. Bis 1964 hèt er d Bositionè vom Commis, denn vom Demichef de Cuisine im Hotel Baur au Lac z Zürich usgfüllt. Er hèt als Saucier un Souschef im Reschtaurant La Grappe d’Or z Lausanne gschafft, bevor er 1967/1968 Chef de Cuisine im Hotel Victoria z Glion worrè isch. Dè Eiermaa isch denn au is Ländle zrügg gangè, 1968–1970 isch er Chef Rôtisseur un Gardemanger im Hotel-Restaurant Erbprinz z Ettlingè gsi un hèt d Brüèfig zum Chuchimeischter abglait.

Vo 1970 bis 1972 hèt er è Studium vo dè Betrièswûrtschaftsleeri a dè Fritz-Gabler-Schuèl absolvyrt (Höcheri Hotelfachschuèl) z Heidelbärg un hèt denn als Management Trainee z Schottland un Ängland gschaffèt. Sit 1973 isch dè Eiermaa Dirèktor un Chuchimeischter vom Gourmet-Restaurant im *Wald- & Schlosshotèl Fridrichsruè*, wo als *Füüf-Sterne Superior Hotèl* ygschtuft gsi isch, im baddè-württèbärgischè Fridrichsruè gsi. 1974 isch s Gourmetrestaurant mit eme Michelinstern uszeichnet worde, vo 1979–1983 sogär mit zwei Sterne. Èndi vom Johr 2008 hèt er dört uffghört mit Schaffè. Sin Nõchfolger als Chuchichef im Restaurant vo dè „Fridrichsruè“ isch dè Boris Benecke worrè.

Dè Eiermaa hèt wesèntlich zu dè Erneuerig vo dè Spitzègaschtronomy z Dütschland bydrait. Si Wûrkè als renommyrtè Chuchichef un Altmeischter i sim Metier isch maßgeblich vo dè Haute Cuisine beyflusst worrè. Dõdrübber usè hèt er è nõchhaltigi un ganzheitlichi Haltig gegèübber m Kochberuèf gha, bi dèm sin dè Reschpèkt vor Dyr un Pflanzè als ethischi Voruussetzig im Vordergrund gschtandè.
Zuèdèm hèt er großè Wärt uff dè Eigègschmack vo dè Brodukt glait, bevorzugt bim Brõtè vo Fleischspeisè durch extreem nidrigi Temperadurè, durch tranchiyrè vo dè Stügg èrscht vor èm Servyrè. Zimli wichtig isch s Kochè/Brõtè vo dè Fleischschtugg im Ganzè. So isch diè Spezialidät vom Huus è ganzi Barbary-Entè gsi, wo in meererè Gäng servyrt worrè isch.

## Uuszeichnungè
* 1974: 1 Stern im *[[Guide Michelin]]*
* 1977: *Goldeni Pfeffermülli* (voliè vom Klaus Besser)
* 1979–1983: 2 Sterne im *Guide Michelin*
* 16 Punkt im *[[Gault-Millau]]*
* 4 „F“ im *[[Der Feinschmecker]]*
* 2007: „Koch vom Johr“ im *[[Der Große Restaurant & Hotel Guide|Großè Hotel & Restaurant Guide]]*

## Publikationè
* Lothar Eiermann, Gerhard Polt, Roland Bauer (Fotografiè): *Starke Stücke – oder: Der ganze Geschmack. Kulinarische Ur-Erfahrungen aus dem Wald & Schlosshotel Friedrichsruhe – und aus den Kindertagen des Lausbuben G.*. Künzelsau 2003 ISBN 3-89929-005-4

## Weblingg
* Portrait i dè ''Allgemeini Hotel- un Gaschtronomyzitig'', 2. Dezember 2006
* Lothar Eiermaa – Wald- un Schlosshotel Fridrichsruè
* ''Küchenpionier Lothar Eiermann wird 70 Jahre alt'' Hohenloher Tagblatt, 5. März 2015

## Einzelnõchwys
Roger Siffer

Dr **Roger Siffer** (* 2. September 1948 z'Willer) ìsch a elsassischer Kabarettischt, Liadermàcher, Sanger un dr Leiter vum „Théâtre de la Choucrouterie“ z'Stroßburg.

## Laweslàuif
Dr Roger Siffer hàt Philosophie z'Stroßburg gstudiart. Dia Studium hàt'r schnall verloh fer Müsik z'spìela.

Ànna 1968, mìt dr Unterstìtzung vum Germain Muller, hàt'r s erschta Mol vor'ma Publikum gsunga, àm Sürkrüttfascht vu Colmer.

Noh hàt dr Roger Siffer zwei Johr làng ìm „Barabli“, em Kabarett vum Germain Muller, mìtgmàcht.

Si Stil hàt mìt dr Zitt gschàngschiart: àm Ààfàng hàt'r hàuiptsachlig elsassischa Kìnderreimla un Volksliader gsàmmelt un gsunga; ar ìsch dernoh fracher worra un hàt sìch mehr ìn satirisch Humor speziàliziart. Dr Roger Siffer hàt uf sehr verschìedena Àrt d elsassischa Liader gsunga: vu Trìnkliader, wia si erschter großer Erfolg „Mademoiselle Anne-Marie“, bis uf moderna Müsik, wia sina perseenliga (un ungweehnliga) Version vum àlta tràditionnella Liad „D'r Hans em Schnokeloch“.

Ar hàt uf em Television-Sander „France 3 Alsace“ un àn „Radio France Alsace“ àls Animateur gschàfft. Zitter 1986 màcht'r jeder Summer mìt sinera Truppa a „Tournée d'été“ dur s Elsàss. Ìm Ditschlànd un ìn dr Schwitz ìsch'r aui bekànnt, ar hàt därt scho àn Television-Film mìtgmàcht.

Ar hàt üs'ra àlta Sürkrüttfàwrìk z'Stroßburg a Spektàkelsààl un a Restaurant gmàcht. As heißt „La Choucrouterie“ *(d „Sürkrüttfàwrìk“ uf Elsassisch, oder „La Chouc“ àls Àbkìrzung uf Frànzeesch)* un hàt àm 2. Hornung 1984 ufgmàcht. Zitter a pààr Johr wara ìn dr „Choucrouterie“ gliichzittig zwei Spektàkel zeigt: eins mìt elsassischem Text un eins numma uf Frànzeesch fer s Publikum wo kè Elsassisch versteht.

## S elsassischa Kabarett
Dr Roger Siffer unterstìtzt s elsassischa Kabarett un wott's àls Waltkültürerbgüet vu dr UNESCO màcha ànerkenna, wial's einzigàrtig ìsch. Dàs elsassischa Kabarett kààt ma dur zwei Bsunderheita bezeichna: d Zweisprochigkeit Elsassisch-Frànzeesch un dr rhiinisch Humor, a Àrt Humor ìn dr Gegend, wo garn d Gsellschàft un d Politiker üslàcht.

## Diskografie (Üswàhl)
* Krambol
* Les plus belles chansons des tournées d'été 2	
* Les plus belles chansons des tournées d'été 1	
* Papa Rhein. Sketche und Lieder.
* Klapperstei tournée d'été 99
* Summer Tournée d'été 98
* Danses Alsaciennes d'autrefois
* Blues Blos Müsik
* Em Remes sini Band
* Madam' la Republik
* 20 ans de chansons
* Liedle fer Kleini un grossi
* Langsam dummle
* Alsace à vendre
* Alsace au pluriel
* Mine G'sang
* Follig song

## Üszeichnunga
* Ànna 2002, Grand Prix de la musique traditionnelle (Tràditionnella Müsik)
* Ìm Dezamber 2004, Officier des Arts et des Lettres

## Referanz
Limpach

**Limpach** chan folgendes bedüte:
* Limpach BE, e Gmeind im Kanton Bärn, Schwiz
* *Limpach (Deggenhausertal)*, en Ortsteil vo de Gmeind Deggehausertal, Bodeseechreis, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Limpach (Luxemburg)*, en Ortsteil vo de Gmeind Reckingen/Mess, Kanton Esch a de Alzette, Luxeburg
* de dütschi Name vom Ortsteil Lipnice vo Kunratice, okres Děčín, Ústecký kraj, Tschechie

* Limpach (Fluss), en Zuefluss vo de Emme

* Erich Limpach (1899–1965), dütsche Schriftsteller
* Leonhard Limpach (1852–1933), en dütsche Chemiker
Buchegg

**Buchegg** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Buchegg SO, e Gmeind, wo uf de 1. Jänner 2014 im Bezirk Buecheggbärg entstande isch, Kanton Soledurn, Schwiz
* *Buchegg*, en Ortsteil vo de ehemolige Gmeind Chiburg-Buechi im Kanton Soledurn, Schwiz
* *Buchegg*, en Ortschaft i de Marktgmeind Haag am Hausruck, Bezirk Grieskirche, Oberöschtrych
* *Buchegg*, e Rotte vo de Marktgmeind Krumbach, Bezirk Wiener Neustadt-Land, Nideröschtrych
* *Buchegg*, en Ort bi Scheffau am Tennengebirge, Bezirk Hallein, Land Salzburg, Öschtrych
* *Buchegg*, e Katastralgmeind vo de Marktgmeind Wies, Bezirk Dütschlandsbärg, Steiermark, Öschtrych

**Buchegg** isch de Name vo däne Persone:
* e Grofefamilie, lueg Buchegg (Adelsgeschlecht)

* Matthias von Buchegg († 1328), en Erzbischof und Kurfürst vo Mainz und Rychserzkanzler vom Heilige Römische Rych
* Berthold von Buchegg († 1353), en Bischof vo Speyer und Stroossburg

**Buchegg** isch en Namesteil vo däne geografische Objekt:
* Bucheggberg, en Hügelzug, mit öppe 650 m Höchi, liit zum gröschte Teil im Kanton Soledurn, Schwiz
* Bezirk Bucheggberg, en Bezirk im Kanton Soledurn, Schwiz
* Bucheggberg-Wasseramt, en Amtei im Kanton Soledurn, Schwiz

**Lueg au:**
* Bucheck
* Buchenegg
Tonumfang

Mit **Dònumfang**, **Skala** odder **Ambitus** bezeichnèt mò d Spannwitti zwûschè m högschstè un èm düèfschtè Dòn von èm Inschtrumänt odder enèrè Stimm. Sell bezièt sich:
* bi Musiginschtrumänt un dè Gsangsschtimm von èm bschtimmtè Sänger uff dè Berych, wo gschpillt odder gsungeè wörrè cha (luèg au Stimmlaag). Musiginschtrumänt hèn zimli unterschydlichi Dònumföng, von èm einzigè Dòn bi dè Triangel bis hy zum gsamtè hörbarè Spektrum bi dè Orglè. Nôcheres dezuè cha i dè Artikel zum jewyligè Inschtrumänt nõchglesè wörrè.
* bi nèrè musikalischè Linniè, enèrè Passage odder èm ganzè Musigschtugg uff dè Berych, dè dõdrin vorchunnt. I sellèm Fall wörd d Skala au **Raamèintervall** benamst. 

## Notation

D Wikipedia bruucht in einigè Artikel diè üblichi graphischi Darschtellig vom Dònumfang, bi wellèrè dè normalerwys vowendete düèfschte un högschte Dòn mit großè Notèchöpf, diè seltener vowendetè denebbè in chlynerè Zeichè dargschtellt wörred. Für d Abbildig links bedütet sell, dass dè Umfang vom Fagott vom Kontra-B normalerwys bis zum e’’ langèd, mò abaer grundsätzlich, wenn mò d Technig behèrrscht, vom Kontra-A bis zum as’’ uèschpillè cha.

Bi Sitèinschtrumänt wörred links znägscht diè leerè Sitè i dè üeblichè Stimmig aagää. Diè unterscht Sitè (dõ s chlyne g) isch au dè düèfschtmögliche Dòn vom Inschtrumönt, nebbè m högschtè Dòn i dè normalè Griffwys (dõ: h’’’’) beschrybt dè eggige Notèchopf ganz rächts ußerdèmm dè högschtè Flageolettdòn&nbsp;(d’’’’’).

Generell isch allerdings z beachtè, dass selli Aagaabè nu Richtwärt sin, unter bsunderè Umschtänd (Skordatur, Zuèsatzklappè, ußergwöhnlichi Techniggè) chönned au größeri Umfäng erreicht wörrè.

Bi transponyrendè Inschtrumänt isch i dè Wikipedia, sowit nit anderscht vomèrkt, immer dè notyrte Dònumfang aagää. Byschpillswys startet dè Dònumfang von èrè Klarinettè üblicherwys mit (notyrtem) e, wo uff enèrè B-Klarinettè gschpillt denn wiè nè d döönnt, entschprèchend dè Transponyrig vom Inschtrumänt.
Buchegg SO

**Buechegg** isch e Iwonergmeind im Bezirk Buecheggbärg vom Kanton Soledurn, Schwiz.

## Geografii
D Gmeind Buechegg ligt uf em soledurnische Buecheggbärg und gränzt im Nordweste und im Südoste a de Kanton Bärn. Dür d Gmeind fliesst dr Mülibach.

D Nachbergmeinde vo Buechegg si im Norde Löizige (BE), im Nordoste Lüterkofe-Ichertswiu (SO), im Oste Bätterchinge (BE), im Südoste Froubrunne (BE), im Süde Ungeramsere (SO), im Südweste Messe (SO), im Weste Rüti bi Büüre (BE) u im Nordweste Aarch (BE).

## Gschicht
D Gmeind Buechegg isch uf de 1. Jänner 2014 dür e Fusion vo dene zä Iwonergmeinde entstande: Ätikofe, Ätige, Bibere, Brüggle, Gossliwiu, Hessigkofe, Chüttigkofe, Chibberg-Buechi, Mülidorf u Schäppech. Uf Afang 2024 het sich o Lüterswiu-Gächliwiu der Gmein agschlosse.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Buechegg

## Fuessnoote
Lüsslingen-Nennigkofen

**Lüsslig-Nennigkofe** isch e politischi Gmeind im Bezirk Buecheggbärg vom Kanton Soledurn i de Schwiz. 

## Geografii
D Gmeind Lüsslige-Nennikofe besteit us de beide Dörfer Nennikofe im Südweste u Lüsslige im Nordoste vom Gmeindsgebiet. D Gmeind lit knapp vier Kilometer südwestlich vo Soledurn u wird im Norde dur d Aare begränzt. Nochbergmeinde vo Lüsslige-Nennikofe si Söuze, Bäuch, Biberist, Lohn-Ammeseg, Lüterkofe-Ichertswiu im Kanton Soledurn u Löizige im Kanton Bärn.

## Gschicht
D Gmeind Lüsslige-Nennikofe isch uf de 1. Januar 2013 dur e Fusion us de ehemolige Gmeinde Lüsslige und Nennikofe nöi entstande.

## Weblink

* D Website vo de Gmeind Lüsslinge-Nennigkofe
* S Wappe vo Lüsslinge-Nennigkofe

## Fuessnoote
Susten

**Susten** chan folgendes bedüte:
* Susten VS, e Ortschaft i de Gmeind Leuk, Kanton Wallis
* *Susten UR*, en Wyler z hinderst im Meietal uf em Gebiet vo de Gmeind Wassen, Kanton Uri

* Sustenpass, churz *Suste*, en Alpepassstross, wo vo Innertkirchen (Kanton Bärn) uf Wasse (Kanton Uri) füert

* Sustenhorn, en 3503 m höche Bärg uf de Gränze zwösched de Kantön Uri und Bärn
Nicole Keilbach-Schmittel

D **Nicole Keilbach-Schmittel** (* 8. Juli 1972 z Dodtnau as *Nicole Keilbach*) isch e dytschi Dialäktdichteri un Schriftstelleri. 

## Lääbe
D Nicole Keilbach isch z Dodtnau uf d Wält chuu un z Atzebach ufgwachse. No dr Schuel het si z Huuse ne Gärtnerlehr gmacht un derno z Fryyburg en Uusbildig zur Erzieheri. Si isch ghyrote mit em Günther Schmittel un het mit ihm fimf Chinder. Si läbe zämme im Zäller Stadtdail Gräsge.

## Literarisch Schaffe
D Keilbach-Schmittel schrybt Gedicht, Gschichten un Lieder uf Alemannisch, wie si sälber sait us ihre „Lebenssituation als Mutter, Ehepartnerin und Frau zwischen Himmel und Erde“. Si schrybt au fir Chinder un goht mit ihre Wärch au in Chinderschuele un Schuele zum Vorläse.

Anne 2003 het si bim erschte Gerhard-Jung-Wettbewerb dr dritt Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne, drei Johr speter bi dr zwooten Uflag vum Wettbewärb derno dr erscht Bryys in dr nämlige Katgory un e dritte Bryys in dr Kategory Prosa.

Im Johr 2009 isch si aini vu dr Dailnämmer*ne bi dr Internationale Mundart-Literatur-Werkstatt z Schopfe gsii.

Im Drey-Verlag isch anne 2012 ihre erscht Gedichtband *«de schöfliwulken en schupf»* uusechuu, mit ere CD, wu si d Gedicht druf vorgläse het.

D Carola Horstmann schrybt in ere Rezänsion zum Gedichtband vu dr Keilbach-Schmittel:

Dr Markus Manfred Jung het iber ihri Täxt gsait, ass si dur e frisch, glychzytig zärtlige un fräche Ton uuszaichnet seie. Allmee heb si d Keilbach-Schmittel ihre klare, knappe, bildryche Ton aagaignet. Was en am maischte aariere diei, sei dr doppelbedig Humor, e Humor, wu us dr Melancholy cheem, aber au ne lychte un gallige Humor.

Wu si bi dr Mundart-Werkstatt z Bockenheim ufdrätte isch, het si iber ihri Literatur gsait: *«Es ist mir wichtig, den Menschen mit meinen Werken entgegenzukommen, sie abzuholen und mitzunehmen auf die Reise durch dieses wundervolle Leben.»*

Im Oktober 2014 het d Keilbach-Schmittel bim Wettbewärb „Lahrer Murre“ zämme mit em Wendelinus Wurth dr erscht Bryys in dr Kategory Prosa gwunne.

## Wärch
### Aigeni Biecher
* *de schöfliwulken en schupf*. Drey-Verlag 2012

### Bydreg in Anthologie
* *i mag di, mog di, mig di*. Alemannische Liebesgedichte, Hrsg. von Markus Manfred Jung, Hanspeter Wieland und Wendelinus Wurth. Drey-Verlag, Gutach 2009

## Uuszaichnige
* 3. Blatz Lyrik bim Gerhard-Jung-Wettbewerb 2003
* 1. Blatz Lyrik un 3. Blatz Prosa bim Gerhard-Jung-Wettbewerb 2006
* 1. Platz Prosa bim Wettbewärb *„[[Lahrer Murre]]“* 2014

## Weblink
* d Nicole Keilbach-Schmittel uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Künstlerinnen & Künstler uf dr Websyte vum Projäkt „Mundart in der Schule“

## Fueßnote
Pisla Helmstetter

D **Pisla Helmstetter** (* 1926 z'Örwìller; † 1. Juli 2013 z'Stroßburg) ìsch a beriahmta elsassischa Zigiinera gsii. Sa ìsch mìt em Nàmma Loeffler uf d Walt kumma; Helmstetter ìsch dr Nàmma vu sim Mànn, wo kè Zigiiner gsìì ìsch. Sa hàt dur a Film un a Büech ìhra Errìnnerunga verzehlt, dia sìn Zeuignissa vu-n-'ra Lawesàrt wo ìn dr hìttiga Zitt verschwunda ìsch.

## Laweslàuif
D Pisla Loeffler ìsch ìn'ma Zigiinerwagala uf d Walt kumma, ìhra Kìndheit hàt sa ìm Elsàss noh dr tràditionnella zigiinerisch Lawesàrt verbrocht; ìhra Fàmìlia gheert zu da Sinti. Sa hàt Romanes, Elsassisch un Frànzeesch gredt, àwer sa ìsch nìt ìn d Schüel gànga un sa hàt nia lehra lasa oder schriiwa.

Wahrend em zweita Waltkriag hàt ìhra Fàmìlia üs em Elsàss furt müeßa geh un hàt àlles verlora. Noh-n-em Kriag ìsch d Pisla ìns Elsàss zruckkumma. Ànna 1945 hàt sa dr Frédéric Helmstetter ghiirota, sa hàt mìt ìhm sasshàft gwohnt, zeerscht z'Stroßburg ìm Nèihof-Viartel, speeter ìn'ma Hüss z'Bàrr. Sa han àwer d zigiiner Tràditiona nìt vergassa, sa han àlla Johr d Wàllfàhrt uf Saintes-Maries-de-la-Mer, ìn Südfrànkrìch, gmàcht.

## A Bìld vu dr zigiiner Weisheit
D Pisla Helmstetter kennt güet d zigiiner Kültür un hàt sa bekànnt wälla màcha. Ànna 1989 hàt sa dr Film „De la source à la mer“ *(Vu dr Qualla bis àns Meer)* draiht, ìwer d Wàllfàhrt uf Saintes-Maries-de-la-Mer. S Thema vu dr Umwalt gheert aui derzüe. Da Film hàt Erfolg ghàà.

Ànna 2012 ìsch a Büech vu dr Pisla Helmstetter üssakumma: „Sur ces chemins où nos pas se sont effacés“ *(Uf dana Wag wo sìch unsera Schrìtt üsgläscht han)*. Sa hàt dr Text uf Romanes ìn ìhra Tochter Marie diktiart, un dia Tochter hàt'na uf Frànzeesch ìwersetzt un ufgschrìewa.

Sa ìsch a zìmlig beriahmta Perseenligkeit worra, sa hàt dr Besüech vum àmerikànischa Giigaspìeler Yehudi Menuhin un vum indischa Müsiker Ravi Shankar bikumma.

## Referanz
Ernst Stadler

Dr **Ernst (Maria Richard) Stadler** (* 11. Augscht 1883 ze Còlmer; † 30. Oktober 1914 bi Zandvoorde én de Näche vun Ypern, Belgie) ésch e elsassr Dichter gsin, wi én dr Zit vum Richslànd Elsass-Lothringe gebore-n-ésch. ’R het uff Ditsch gschriwwe. Noch ém erschte Johr vum Erschte Waltkriej ésch’r àm zehnte Dàj vun dr Erscht Flàndreschlacht bi Ypern gstorwe.

## Lawe
Stadler ésch dr Sohn vum-e *Procureur* (Staatsanwalt) gsin. ’R ésch ze Strosburi uff’s Lyzeum gànge. Noochhar het’r Germanischtik, Romanischtik un verglichendi Sproochwisseschaft studiert, zeerscht in Strosburi un vun 1904 àb ze Minche. Mét e Àrweit éwwr de Parzival het’r promoviert. 1906 bis 08 het ’r kenne met’m-e Rhodes-Stipendium uff Oxford gehn, wo’r àm Magdalen College sini Literatürstudie widrschvrfoligt het. Drnooch het’r sich àn de Universität Strosburi habilitiert mét e Àrweit éwwr de Shakespeare-Iwwrsetzunge vun Christoph Martin Wieland.

Vun 1910 bis 1914 het dr Stadler àls e Profassr ze Brüssel ditschi Philologie gelehrt. Wii’r ’s Àngebot kriejt het, àls Gàschtprofassr nooch Toronto én Kanada ze gehn, ésch diss nimm gànge un ’r het muen vrzichte, wil de Erscht Waltkriej losgànge-n-ésch und de Stadler àls Reserveoffizier ingezöje wore-n-ésch.

Dr Ernst Stadler ésch uff ’m Friedhof vum Strosburjr Vértel Robertsöi begràbe.

## Werike
* *Präludien* (Gedichte, Straßburg 1904)
* *Wielands Shakespeare* (Habilitationsschrift, Straßburg 1910)
* ''Fahrt über die Kölner Rheinbrücke bei Nacht'' (1913)
* *Der Aufbruch* (Gedichte, Leipzig 1914)

### Iwwrsetzunge
* *Das [[Honoré de Balzac|Balzac]]-Buch* (Erzählungen und Novellen, Straßburg 1913)
* Francis Jammes: *Die Gebete der Demut* (Leipzig 1913)

## Literatür
* 
* 
* Andreas Steiner: *Ernst Stadler: "Abendschluß"*, in: *Vergleich von 5 Gedichten aus der „Menschheitsdämmerung“ zum Thema „Stadt“.* GRIN Verlag, München 2008, ISBN 3640177363, S. 14–17
* Moritz Neufeld: "Aufbruch statt Depression*, in: [[Konradsblatt]], Wochenzeitung für das [[Erzbistum Freiburg]], 97. Jahrgang, 27. Oktober 2013, S. 43
* Tillmann Bendikowski: *Sommer 1914: Zwischen Begeisterung und Angst – wie Deutsche den Kriegsbeginn erlebten'', München 2014

## Weblinks

* 
* 
* Facharbeit über zwei Gedichte

## Einzelnoochwis
Hans Peter Mauch

Dr **Hans Peter Mauch** (* 24. Juni 1956, † 14. September 2014) isch en Schwizer Sozialdiakon und reformierte aargouische Chiucherot gsi.

Dr Hans Peter Mauch het Elektromonteur glehrt und aaschliessend s Theologisch Diakonische Seminar z Aarau bsuecht, wo damaus noch Bibelschuel gheisse het. Im 1982 isch er Sozialdiakon worde, z erscht in de Chiuchegmein Zofige, vo 1986 bis 1997 in de Chiuchegmein Meisterschwande-Fahrwange und vo 1997 bis zu sim Tod z Birr. Dr Mauch het sich bsunders für d Entwicklig und d Aaerkennig vo sim Bruef iigsetzt. Im 1992 het er s Diakonatskapitel vo de Reformierte Landeschiuche Aargou mit gründ und im gliiche Johr het d Aargouer Chiuche, als ersti i de Schwiz, d Ordination vo Sozialdiakon iigfüehrt. Im 1997 het ihn d Aargouer Synode in de Chiucherot, z Exekutivgremium vo de Landeschiuche gwäut. Zerst het ers Dossier «Pädagogisches Handle» gha, wo ganz neui Forme vo Religionsunterricht entwicklet worde sind und spöter isch er für d Diakonie zuständig gsi. Er isch au langi Johr Präsident vo de Diakonatskonferenz vo de Dütschschwizer reformierte Chiuchene gsi. Im Engagement vom Mauch isch es au z verdanke, dass im Aargou d Sozialdiakön de Pfärrer in de Gmeindsleitig gliichgstöut worde sind. Im Ougste 2014 isch de Mauch vo sim Amt als Chiucherot zruckträte, um meh Ziit für sini Familie und sini Chiuchegmein z ha. 

Au politisch isch dr Hans Peter Mauch aktiv gsi. Er het zwei Mol für d EVP für de Nationaurot kandidiert.

Am 14. September 2014 isch er uf ere Vespa, uf dere er mit sinere Tochter isch unterwägs gsi, zwüsche Sarmestorf u Oberniesbärg tödlich verunfallt.
Dr Hans Peter Mauch isch ghürote gsi und het vier Chind gha.

## Weblink
* Nachruf: Zum Tod von alt Kirchenrat Hans Peter Mauch uf de Website vo de Aargouer Chiuche am 16. September 2014 
* Aargau: Alt Kirchenrat Hans Peter Mauch stirbt bei Unfall uf ref.ch am 18. September 2014
* «Papa starb in meinen Armen» uf Blick.ch publiziert am 17. September 2014, aktualisiert am 18. September 2014

## Fuessnoote
Victor Erne

De **Victor Erne** (* 24. April 1939; † 21. Oktober 2014 z Bade) isch vo 1990 bis 1996 Mitglid vo de Generaldirektion vo de Schwiizerische Kreditaastalt gsi.

## Läbe
Ufgwachse isch de Victor Erne z Melike und im Stohlerguet z Bade. Nach de Schuel het er s Lehrerseminar z Wettige bsuecht und isch dann zerscht im Freiamt Lehrer gsi. Danach het er an de Uni Züri Gschicht, Germanistik un Philosophii gstudiirt, het promoviirt und isch dann e paar Johr wider im Seminar gsi, wo er Gschicht unterrichtet het. Im 1969 isch er dann zu de SKA cho, wo er in de Personalinformation aafange schaffe het. In de Hiirarchii vo de Bank isch er dann Stück für Stück vorwärts cho. In de ganze Ziit bi de SKA isch er in vilem en Pioniir gsi. So het er d Mitarbeiterzitschrift «bulletin» gründt, wo konzernwiit in viir Sprooche erschinen isch, er het en professionelle Werbe- und Marketingservice ufbauet und dafür gsorged, dass sini Bank sich im Sponsoring dued engagiire. So isch d SKA sowohl zu eme Sponsor vo Sportveraastaltige wie d Tour de Suisse und de NLA worde, wi au zu eme Sponsor für Kulturhüüser und Musikfestivals.

Im 1990 isch er Mitgliid vo de Generaldirektion worde und isch derte für di ganz Logischtik vom Konzern zuständig gsi. Wo d SKA im 1997 in de CS Holding ufgangen isch, isch er us em Generaldirektorium usgstiige und isch de CS witerhin als Berater zur Verfüegig gschtande.

Näbe sinere Arbet isch de Victor Erne au privat sehr engagiirt gsi. Unter anderem isch er Iiwohnerrot z Bade gsi, Präsident vo de Finanzkommission z Gäbischtorf und het sich für de Erwiterigsbau vom Aargauer Kunschthuus iigsetzt.

## Weblink
* «Ein Mensch, der andere gern hatte»: Letzte Ehre für Viktor «Vige» Erne, AZ-online am 31. Oktober 2014

## Quelle
* AZ vom 30. Oktober 2014: *Zum Tod von Victor Erne, alt Generaldirektor SKA,* von Hans Fahrländer
Lia Quartapelle

D **Lia Quartapelle** (* 15. Augschte 1982 z Varese) isch e italiänischi Wirtschaftswüsseschaftlere und Bolitikeri. Si sitzt sit 2013 für e *Partito Democratico* (Demokratischi Partei), e Middi-linggs Partei, in dr italiänische *Camera dei deputati*, d Abgeordnetechammer.

## Brivats
D Lia Quartapelle hät im Johr 2012 a de Universität z Pavia s Wirtschaftsstudium abgschlosse. Si hät bi de Wahle im Oktober 2014 d Federica Mogherini im Usseministerium ablöse wele.

## Weblingg
* Lia Quartapelle uf de Website vo de *Camera dei Deputati* (italienischi Abgeordnetechammer)

## Fueßnote
Alberich Zwyssig

De **Alberich Zwyssig** (au: *Alberik*) (* 17. November 1808 z Baue; † 18. November 1854 z Mehrerau) isch en Zisterziensermönch gsi und het im 1841i de Schwiizerpsalm komponiirt.

De Alberich Zwyssig, wo ursprünglich de Vorname *Johann Josef Maria* gha het, isch z Baue am Urnersee gebore worde und ufgwachse. Er isch de dritti Sohn vo sine Eltere, em Johann und de Anna Maria Zwyssig gsi. Er und sini Brüedere Gerold und Peter Joseph sind musikalisch sehr begabt gsi. Im Johr 1821 isch de Zwyssig Schüeler und Sängerknabe im Chloschter Wettige worde und isch nach em Abschluss vom Gymi ins Chloschter iiträte. Sini Profess het er am 29. Aprile 1827 gha und derte sind Chloschtername Alberich übercho. D Priesterweihe het er vom Aposchtolische Nuntius Filippo de Angelis übercho. Im Chloschter het er als Lehrer gschaffet und er isch Sekretär vo de Äbt Alberich Denzler und Leopold Höchle gsi, zudem Chorleiter und Kapellmeischter. Unter anderem het er s Graduale «Diligam te Domine» komponiirt, en Messgsang wo am 5. Juli 1835 zum erschte Mol in de Wettiger Dorfchile ufgführt worde-n-isch. Der Messgsang isch d Vorlage für de Schwiizerpsalm gsi, wo de Zwyssig im 1841 zu eme Tekscht vom Leonhard Widmer komponiirt het.

Wo de Gross Rot vom Kanton Aargau im 1841 d Chlöschter ufghobe het und d Mönch numme 48 Stund Zit hei gha, ums Chloschter z verloh, isch de Alberich Zwyssig unter dene Flüchtling gsi. Einigi Johr sind d Mönch unterwegs gsi und nach em Sonderbundschrieg het de Zwyssig sechs Johr im Zisterzineserchloschter Wurmsbach Ufnahm gfunde, wo er Musiklehrer am Töchterinstitut isch gsi. Im 1854 hei d Wettiger Mönch, au durch d Unterstützig vom Zwyssig, z Mehrerau bi Breagaz e noii Heimat gfunde. So isch am 8. Juni 1854 im ehemolige Benediktinerchloschter d Territorialabtei Wettige-Mehrerau entschtande. Näbem Zwyssig und em Abt Leopold Höchle sind sechs witeri Patres und drü Brüedere derbi gsi. Z Mehrerau isch de Zwyssig scho bald an ere Lungeentzündig verstorbe. Bestattet worde isch er uf em Chloschterfridhof, aber im 1943 het me ihn exhumiirt und er isch am 18. November 1943 in sim Heimetort Baue wider bestattet worde.

## Literatur
* 
* Heinrich Meng: *Zwyssig, P. Alberich.* I: *Biographisches Lexikon des Aargaus 1803–1957.* Sauerländer, Aarau 1958 (*Argovia* 68/69), S.&nbsp;926&nbsp;f.

## Weblink

* Artikel über de Alberich Zwyssig im Zisterzienserlexikon
* Läbesgschicht vom Zwyssig uf www.zwyssighaus.ch

## Einzelnochwiis
Kalabrien

**Kalabrie** (; ) isch di sidligscht Region vum italienische Feschtland. S het e Flechi vu 15.080 km² un  Yywohner (Stand ). D Hauptstadt vu dr Region isch Catanzaro.

Kalabrie gränzt im Norden an d Basilicata, im Weschten an s Tyrrhenisch Meer un im Siden un Oschten an s Ionisch Meer. D Kischte het e Lengi vu rund 780 km. D Stroß vu Messina drännt Kalabrie vu dr Insle Sizilie.


Datei:vibo_castello.jpg|Normannekaschtell z Vibo Valentia
Datei:Reggio calabria duomo.jpg|Kathedral vu Reggio Calabria
Datei:Stilocattolica.jpg|Cattolica z Stilo
Datei:Cosenza, duomo, esterno, facciata del xiii secolo, 01.jpg|Dom vu Cosenza
Datei:Scilla (RC) - la chjanalèa e il castello.jpg|Scilla mit Kaschtell
Datei:Reggio Calabria - Castello aragonese.jpg|Castello aragonese z Reggio Calabria


## Literatur
* Francesco A. Cuteri: *Wege im antiken Kalabrien: archäologische Routen in den Provinzen Kalabriens* [Trad. a cura di Hansjörg Tschenett]. Koiné, Rom 2004
* Ekkehart Rotter: *Kalabrien, Basilikata*. DuMont Kunst Reiseführer, Ostfildern 2002, ISBN 3-7701-5541-6

## Weblink

* Portal vu dr Universitet vu Kalabrie
Großlandschaft Sudan

D **Großlandschaft Sudan** () lyt z Nordafrika sidli vu dr Sahara. Si goht bis an d Rägewaldzone vu dr Guineakischte un vum Kongobecki. S kulturgeografisch Biet goht vu dr nordafrikanische Atlantikkischte iber e Strecki vu rund 5500 Kilometer bis zum ethiopische Hochland im Oschte. Chännzaiche isch dr Ibergang zwische Druckezone un Rägewald mit dr Vegetationsform Savanne. Dr nerdli Straife vu dr Sudanregion wird vu dr Ibergangszone vu dr Druckewieschti un dr Savanne bildet un klimageografisch Sahelzone gnännt.

Di zmaischt bielig Großlandschaft Sudan wird vu Bärgzig in drei Beckine glideret:
* im Weschte s Weschtsaharisch Becki, wu vum Oberlauf vum Niger un em Senegal entwässeret wird, 
* in dr Mitte s abflusslos Tschadbecki mit em Logone
* un im Oschte s Becki vum Wysse Nil.

## Gschicht
Im weschtlige Beraich vu dr Großlandschaft Sudan hän si scho frie Staatswäsen entwicklet (Songhai, eppe syt em 4.&nbsp;Johrhundert) un mächtigi Chenigrych (Mandinka), wu im 16.&nbsp;Johrhundert ihre greschte Bluescht ghaa hän. Im mittlere Beraich sin Staate vu dr Hausa (Gobir, Katsina, Daura, Kano) gläge, un au Bornu un Kanem. Im eschtlige Beraich het si Darfur aagschlossen un het iber s Sultanat Sannar Handelskontakte mit Nubien un Egypte megli gmacht. 

Wichtigi Transsahararoute hän no Norde gfiert. Aini isch vu Kanem (im Beraich vum Tschadsee) iber Bilma un Murzuq bis Tripolis gange. Vu dr Handelszäntre vu dr Haussa (Katsina, Zinder) isch e wichtige Wäg iber Agadéz im Norde zues gange, anderi Route hä d Handelsstedt am Nigerchnyy (Gao, Timbuktu) mit em Maghreb (Agadir) verbunde.

Dr Ethnolog Leo Frobenius het as erschte Dytsche dr Kulturkreias Sudan bschribe (*Von der Herrlichkeit des Sudans*, 1923).

## Literatur
*
Piccoloflöte

D **Piccoloflötè** (au: *ès Piccolo*) isch è chlyneri Bauform vo dè Querflötè. Si isch è Oktavè höcher gschtimmt un isch s högschte klassische Holzblõsinschtrumänt.

S Piccolo isch ca. 32 cm lang, öppè halb so groß wiè d Querflötè un hèt èn Durchmesser vo 1 cm. S Piccolo cha uss Holz odder Metall bschtõ, mengmòl git s au Piccolos uss Kunschtoff. D Klappè sin meischtens uss Neusilber gmacht un wörred vosilberèt odder au vonicklèt.

## Gschichtè

È früèni Form vo dè Piccoloflötè findet sich sit èm Mittelaalter i dè Milidärmusig, als è Schwegelpfyfè mit sechs Löcher, wo gmeinsam mit dè chlynè Drummlè dè tûpische Klang vo dè Infantry uusmacht. In sellèm Konnex haaltet sich s Inschtrumänt bis is 19. Johrhundert. Barallel dezuè wörd vosuècht, diè neu entwicklètè Traversflotè in anderè, also au höcherè, Stimmlagè z bauè. So isch s Piccolo im Lauf vo dèd Zit dè glychè baulichè Entwicklungè wiè d Querflötè unterlegè un isch ab dè zweitè Hälfti vom 20. Johrhundert au immer hüüfiger mit èm Bööm-Sischteem vosää worrè.

Für Milidär- un Blõsmusig isch s Piccolo au in anderè Stimmungè wiè *des<sup>2</sup>* odder *es<sup>2</sup>' ' baut worrè, Selli Inschtrumänt sin hüt abber nu mee seltè aazdrèffè.

== Vowendig i dè Musig ==

Schon i dè [[Barockmusik|Barockmusig]] hèt s [[Partitur]]zylè mit Bezeichnungè wiè *flauto piccolo* odder *flautino* gää, es isch aber unklar gsi, ob selli [[Stimme (Musik)|Stimmè]] tatsächlich für ü chlyni Querflötè odder nit doch für è hochi [[Blockflöte|Blockflötè]] komponyrt sind.

Spôteri Komponischtè hèn das Piccolo einersits ygsetzt, um durch d Nõchaamig vo dè Pfyfè i dè [[Janitscharenmusik|Janitscharèmusik]] è exotischs Kolorit z erzüügè (wiè im Mozart sinèrè *Entfüürig'' odder im Duètt mit èm Kontrafagott im Beethoven sinèrè 9. Simfony) odder für schrilli, naduräänlichi Effèkt wiè s Pfyfè vom Sturm odder d Elegtrizidät von èm Blitz (wiè z. B. Beethovè im "Gwitter" vo sinèrè 6. Simfony). In großè romantischè Opèrè findet sich schnydendi Piccolo-Passagè vo allem bi großè Chor- un Schreckensszenè.

Spôteschtens bi Richard Strauss un Gustav Mahler isch s Inschtrumänt è vollwertigs Mitglièd von èm Holzblõsersatz un wörd zitwys au als Soloinschtrumänt ygsetzt.

## Eifachi un historischi Formè

Eifachi Bauformè mit nu wènnig odder sogar ganz ooni Mechanig wörred hüt deilwys no i dè Volksmusig vowendet.

## Weblinggs
Bezirk Val-de-Ruz

De **Bezirk Val-de-Ruz** () isch en Bezirk vom Kanton Neueburg i de Schwiz gsi. Er hät d Region vom Val de Ruz und di umligende Jurahöchene umfasst.

S Stimmvolk i 15 vo de ehemols 16 Gmeinde im Bezirk hät am 27. November 2011 enere Fusion vo de beträffende Gmeinde per 1. Januar 2013 zuegstimmt. Die neu Gmeind trait de Name Val-de-Ruz und zellt rund 16'000 Iiwohner. De Bezirk hät ab dänn nu no us zwei Gmeinde, nämmlich Val-de-Ruz und Valangin bstande. Wäg de Gebietsreform im Kanton Neueburg isch de Bezirk uf Endi 2017 ufghobe worde. Di dekigsgliichi Region Val-de-Ruz blibt us wahltechnische Gründ witer bestoh.

## Veränderige im Gmeindsbestand

Karte Bezirk Val-de-Ruz Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmeinde bis 2012


* 1875: Fusion *[[Fenin NE|Fenin]]*, *[[Saules NE|Saules]]* und *[[Vilars NE|Vilars]]*  →  Fenin-Vilars-Saules

* 2013: Fusion *[[Boudevilliers]]*, *[[Cernier]]*, *[[Chézard-Saint-Martin]]*, *[[Coffrane]]*, *[[Dombresson]]*, *[[Engollon]]*, *[[Fenin-Vilars-Saules]]*, *[[Fontainemelon]]*, *[[Fontaines NE|Fontaines]]*, *[[Le Pâquier NE|Le Pâquier]]*, *[[Les Geneveys-sur-Coffrane]]*, *[[Les Hauts-Geneveys]]*, *[[Montmollin]]*, *[[Savagnier]]* und *[[Villiers NE|Villiers]]*  →  Val-de-Ruz

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Villiers

**Villiers** chan folgendes bedüte:
* Villiers (Familienname), en Familiename
* *Villiers Ltd*, en britische Härsteller vo Velo und Motorradtaili
* *Villiers (Métro Paris)*, e Station vo de Metro z Paris

**Villiers** isch de Name vo folgende Ort:

i de Schwiz:
* Villiers NE, e ehemolegi Gmeind im Bezirk Val-de-Ruz, Kanton Neueburg 

z Südafrika:
* Villiers (Südafrika)

z Frankrych
* Villiers (Indre), e Gmeind im Département Indre 
* Villiers (Vienne), e Gmeind im Département Vienne 

z Frankrych (mit Nameszuesatz) 
* Villiers-Adam
* Villiers-au-Bouin
* Villiers-aux-Corneilles
* Villiers-Charlemagne
* Villiers-Couture
* Villiers-en-Bière
* Villiers-en-Bois
* Villiers-en-Désœuvre
* Villiers-en-Lieu
* Villiers-en-Morvan
* Villiers-en-Plaine
* Villiers-Fossard
* Villiers-Herbisse
* Villiers-le-Bâcle
* Villiers-le-Bel
* Villiers-le-Bois
* Villiers-le-Duc
* Villiers-le-Mahieu
* Villiers-le-Morhier
* Villiers-le-Pré
* Villiers-le-Roux
* Villiers-lès-Aprey
* Villiers-le-Sec (Calvados)
* Villiers-le-Sec (Haute-Marne)
* Villiers-le-Sec (Nièvre)
* Villiers-le-Sec (Val-d'Oise)
* Villiers-les-Hauts
* Villiers-Louis
* Villiers-Saint-Benoît
* Villiers-Saint-Denis
* Villiers-Saint-Fréderic
* Villiers-Saint-Georges
* Villiers-Saint-Orien
* Villiers-sous-Grez
* Villiers-sous-Mortagne
* Villiers-sous-Praslin
* Villiers-sur-Chizé
* Villiers-sur-Loir
* Villiers-sur-Marne
* Villiers-sur-Morin
* Villiers-sur-Orge
* Villiers-sur-Seine
* Villiers-sur-Suize
* Villiers-sur-Tholon
* Villiers-sur-Yonne
* Villiers-Vineux

**Villiers** isch de Name vo folgende Kantön z Frankrych:
* Kanton Villiers-le-Bel
* Kanton Villiers-Saint-Georges
* Kanton Villiers-sur-Marne

**Lueg au:**
* De Villiers Graaff
* Villers
Gellertkirche (Basel)

D **Gellertkiirche** isch en evangelisch-reformierti Kiirche in dr Stadt Baasel. S Geböid befindet sich im Gellert-Kwartier in dr Dalbe und isch dänggmolgschützt.

## Architekduur
D Gellertkiirche isch 1964 vom Kurt Peter Blumer, wo dr Architekduurwettbewärb gwunne het, baut worde und gältet as e hervorragends Bischbil für wie mä in sällere Epoche Kiirche baut het. Si bildet s Zentrum vo dr Überbauig vom Gellertfäld in de 1960er Joor, und isch e beachtligi stedtebauligi Läistig vo dr Baasler Noochkriegsmodärne. Dr Geböidtüp vo dr Kiirche isch abgläitet vom Tipi, em Zält vo de nordamerikanische Indianer. Über eme nüüneggige Grundriss het s e zentrale Ruum, wo d Uffassig vom domoolige Sakralbau widergit. D Material wo am und im Geböid dominiere si Holz, Beton und Glaas. Es isch brägt vom Dach us Kupfer, wo wäge dr Geometrii nit überall gliich stotzig isch, und vo de Liechtgiibel, wo us dr Dachflechi uusestöön. Dr vierzig Meter hoochi Durm stoot frei und setzt e markante Akzänt, wo im Dialog mit em Geböid stoot. Im Bardeer und im Chäller het s e Hufe Nääberüüm wo scho denn vil vo dr Gmäind brucht worde si. Wil d Aasprüch aber no gwaggse si, het mä d Gellertkiirche in de Joor 2007 und 2008 dur e zuesätzlige Gmäindisaal erwiteret.

## Weblinggs
* Homepeidsch vo dr Gellertkiirche
* Homepeidsch vo dr Jugendaarbet vo dr Gellertkiirche
* Fotografie in dr Bilder-Datebangg vom Kanton Baasel-Stadt

## Fuessnoote
Bretzfeld

**Bretzfeld** isch e Gmai im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Bretzfeld lyt an dr Mindig vum Schwabbach in d Brettach am Ibergang vu dr Schwäbisch-Fränkische Waldbärg un dr Hohenloher-Haller Ebeni.

Dr Baan bstoht us 50 % Landwirtschaftsflechi, 34,8 % Wald, 13,8 % Sidligsflechi un 1,4 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Bretzfeld ghere d Gmaindsdail Adolzfurt (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Hälden, Hahnenbusch un Hohenacker un em Wohnblatz Wiesental), Bitzfeld (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Weißlensburg), Bretzfeld (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Brettach), Dimbach, Geddelsbach (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Hälden), Rappach, Scheppach (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Hohenacker), Schwabbach, Siebeneich, Unterheimbach (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Herrenhölzle), Waldbach.

## Gschicht
Bretzfeld isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1037 as *Bretesfeld*.

## Verwaltig
Bretzfeld ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.

Dr Burgermaischter vu Bretzfeld isch dr Martin Piott.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Bretzfeld ghert zum Oschtfränkisch.

## Literatur
* Jürgen Hermann Rauser: *Brettachtaler Heimatbuch*. Jahrbuch-Verlag, Weinsberg 1983 (*Heimatbücherei Hohenlohekreis*. Band 14)

## Weblink

* www.bretzfeld.de

## Fueßnote
Dörzbach

**Dörzbach** (oschtfränkisch *Därzbach*) isch e Gmai im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Dörzbach lyt im Dal vu dr Jagst. Dr Baan bstoht us 60 % Landwirtschaftsflechi, 25,4 % Wald, 11,8 % Sidligsflechi un 2,8 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Dörzbach ghere d Gmaindsdail Dörzbach (mit em glychnamige Dorf un dr Wohnblätz Birkenhöfe un St. Wendel zum Stein), Hohebach (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Eisenhutsrot, Heßlachshof un Wendischenhof), Laibach un Meßbach.

## Gschicht
Dörzbach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1230 as *Torzebach*.

## Verwaltig
Dörzbach het si mit dr Stadt Krautheim un dr Gmai Mulfingen zum Gmaiverwaltigsverband „Krautheim“ mit Sitz z Krautheim zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Dörzbach isch dr Andy Kümmerle.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Dörzbach ghert zum Oschtfränkisch.

## Weblink

* www.doerzbach.de

## Fueßnote
Forchtenberg

**Forchtenberg** (oschtfränkisch *Forchdeberch*, elter *Forchdeberich*) isch e Stadt im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Forchtenberg lyt an dr Mindig vu dr Kupfer in dr Kocher, eme rächte Näbefluss vum Necker.

Dr Baan bstoht us 57,1 % Landwirtschaftsflechi, 26,9 % Wald, 13,1 % Sidligsflechi un 2,9 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Forchtenberg ghere d Stadtdail Ernsbach (mit em glychnamige Dorf un em Wohnblatz Waldberg), Forchtenberg (mit dr glychnamige Stadt, em Gheft Rauhbusch-Hof un em Wohnblatz Neu-Wülfingen), Muthof (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Büschelhof un Schleierhof), Sindringen (mit dr glychnamige Stadt un dr Hef Holzweiler Hof, Trautenhof un dr Wohnblätz Schießhof un Ziegelhütte) un Wolmuthausen (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Hohensall, Metzdorf, Orbachshof un Schwarzenweiler un em Gheft Haberhof).

## Gschicht
Forchtenberg isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1298.

## Verwaltig
Forchtenberg het si mit dr Stadt Niedernhall un dr Gmai Weißbach zum Gmaiverwaltigsverband „Mittleres Kochertal“ mit Sitz z Niedernhall zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Forchtenberg isch dr Michael Foss.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Forchtenberg ghert zum Oschtfränkisch.

## Literatur
* *700 Jahre Stadt Forchtenberg*. Stadt Forchtenberg, Forchtenberg 1998

## Weblink
* 
* 
* www.forchtenberg.de

## Fueßnote
Ingelfingen

**Ingelfingen** (oschtfränkisch *Ingelfinge*) isch e Stadt im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Ingelfingen lyt im Dal vum Kocher, eme rächte Näbefluss vum Necker.

Dr Baan bstoht us 61,6 % Landwirtschaftsflechi, 23,6 % Wald, 12,9 % Sidligsflechi un 1,9 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Ingelfingen ghere d Stadtdail Criesbach, Diebach, Dörrenzimmern (mit em Wyler Stachenhausen), Eberstal, Hermutshausen, Ingelfingen (mit dr glychnamige Stadt, dr Wyler Bobachshof, Bühlhof, Kocherstein, Lipfersberg un Scheurachshof un em Gheft Jägerhaus) un Weldingsfelden (mit em Wyler Eschenhof).

## Gschicht
Ingelfingen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1080.

## Verwaltig
Ingelfingen het mit dr Stadt Künzelsau ne Verwaltigsgmainschaft veryybart.

Dr Burgermaischter vu Ingelfingen isch dr Michael Jürgen Bauer.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Ingelfingen ghert zum Oschtfränkisch.

## Weblink

* www.ingelfingen.de

## Fueßnote
Krautheim (Jagst)

**Krautheim** (oschtfränkisch *Graude*) isch e Stadt im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Krautheim lyt im Dal vu dr Jagst.

Dr Baan bstoht us 63,2 % Landwirtschaftsflechi, 25,7 % Wald, 9,6 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Krautheim ghere d Stadtdail Altkrautheim, Gommersdorf, Horrenbach, Klepsau, Krautheim, Neunstetten (mit dr Wohnblätz Ölmühle un Untere Mühle), Oberginsbach, Oberndorf (mit dr Wohnblätz Knock un Stockbrunnenwiesen) un Unterginsbach.

## Gschicht
Krautheim isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1096 as *Crutheim*.

## Verwaltig
Krautheim het si mit dr Gmaine Dörzbach un Mulfingen zum Gmaiverwaltigsverband „Krautheim“ mit Sitz z Krautheim zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Krautheim isch dr Andreas Köhler.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Krautheim ghert zum Oschtfränkisch.

## Weblink

* www.krautheim.de

## Fueßnote
Künzelsau

**Künzelsau** (oschtfränkisch *Kinzelse*) isch e Stadt im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Künzelsau lyt am untere Kocher, eme rächte Näbefluss vum Necker.

Dr Baan bstoht us 57,3 % Landwirtschaftsflechi, 26,8 % Wald, 13,4 % Sidligsflechi un 2,5 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Künzelsau ghere d Stadtdail Amrichshausen, Belsenberg (mit em glychnamige Dorf un dr Ortsdail Rodachshof un Siegelhof), Gaisbach (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Etzlinsweiler, Haag, Kemmeten, Oberhof, Unterhof un Weckhof un em Gheft Schnaihof), Garnberg, Kocherstetten (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Schloß Stetten un d Gheft Bienenhof un Buchenmühle), Künzelsau (mit dr glychnamige Stadt Künzelsau un dr Wohnblätz Taläcker, Gaisbacher Rank un Hofratsmühle), Laßbach (mit dr Derfer Laßbach, Mäusdorf un Vogelsberg un dr Gheft Falkenhof, Kügelhof un Rappoldsweiler Hof), Morsbach, Nagelsberg, Nitzenhausen (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Berndshausen un Sonnhofen) un Steinbach (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Büttelbronn, Ohrenbach un Wolfsölden).

## Gschicht
Künzelsau isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1098.

## Verwaltig
Künzelsau het mit dr Stadt Ingelfingen e Verwaltigsgmainschaft veryybart.

Dr Burgermaischter vu Künzelsau isch dr Stefan Neumann.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Künzelsau ghert zum Oschtfränkisch.

## Literatur
* *Beschreibung des Oberamts Künzelsau*. Stuttgart: W. Kohlhammer, 1883. (Reprint: Magstadt: Horst Bissinger, 1969)
* Georg Himmelheber: *Die Kunstdenkmäler des ehemaligen Oberamts Künzelsau*. Stuttgart: Deutsche Verlags-Anstalt, o.&nbsp;J. [1962]. [Nachdruck:] Frankfurt/Main: Weidlich, 1983
* Stefan Kraut: *Damals in Künzelsau. Ansichten vergangener Tage*. Horb a.N.: Geiger, 1991
* Werner Nowak: *Die Ganerbschaft Künzelsau. Gesch. Organisation und Bedeutung*. Plochingen a. N.: Schorndorfer, o.&nbsp;J. [1966]
* Jürgen Hermann Rauser: *Künzelsauer Heimatbuch*. Erstes Buch: Stadtgeschichte, Künzelsau 1981. Zweites Buch: Dörfergeschichte, Künzelsau 1984

## Weblink

* www.kuenzelsau.de

## Fueßnote
Kupferzell

**Kupferzell** (oschtfränkisch *Zell*) isch e Gmai im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Kupferzell lyt an dr Kupfer, eme Näbefluss vum Kocher, im Ibergang vu dr Schwäbisch-Fränkische Waldbärg un dr Hohenloher-Haller Ebeni.

Dr Baan bstoht us 74 % Landwirtschaftsflechi, 10,5 % Wald, 14,2 % Sidligsflechi un 1,2 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Kupferzell ghere d Gmaindsdail Eschental (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Einweiler), Feßbach (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Kubach, Künsbach un Rüblingen), Goggenbach, Kupferzell (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Rechbach un Ulrichsberg un em Gheft Schafhof), Mangoldsall (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Füßbach) un Westernach (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Bauersbach, Beltersrot, Belzhag, Hesselbronn un Löcherholz un dr Wohnblätz Bahnhof Kupfer un Stegmühle).

## Gschicht
Kupferzell isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1236 as *Celle*.

## Verwaltig
Kupferzell het si mit dr Stedt Neuenstein un Waldenburg zum Gmaiverwaltigsverband „Hohenloher Ebene“ mit Sitz z Neuenstein zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Kupferzell isch dr Joachim Schaaf.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Kupferzell ghert zum Oschtfränkisch.

## Weblink

* www.kupferzell.de

## Fueßnote
Neuenstein (Hohenlohe)

**Neuenstein** (oschtfränkisch *Naiestaan*, elter *Naiestãã*) isch e Stadt im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Neuenstein lyt im Ibergang vu dr Naturryym Schwäbisch-Fränkischi Waldbärg, Kocher-Jagst-Ebene un Hohenloher-Haller Ebeni. Nochbergmaine sin Kupferzell, Waldenburg, Öhringen, Zweiflingen, Forchtenberg, Niedernhall un Künzelsau.

Dr Baan bstoht us 75,3 % Landwirtschaftsflechi, 7,8 % Wald, 15,7 % Sidligsflechi un 1,3 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Neuenstein ghere d Stadtdail Eschelbach (mit em glychnamige Dorf un em Gheft Eichberg), Grünbühl (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Kesselhof, Lohe, Obereppach, Tannen, Untereppach, Waldsall un Wüchern un em Wohnblatz Hohebuch), Kesselfeld (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Hohrain un Pfaffenweiler un em Wohnblatz Rebbigshof), Kirchensall (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Göltenhof, Langensall, Mainhardtsall un Tiergarten), Kleinhirschbach (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Döttenweiler, Emmertshof, Großhirschbach, Löschenhirschbach, Steinsfürtle un Stolzeneck), Neuenstein (mit dr glychnamige Stadt, dr Wyler Eichhof un Klumpenhof un em Gheft Bernhardsmühle), Neureut (mit em glychnamige Dorf, em Wyler Neufels un em Wohnblatz Mühle) un Obersöllbach.

## Gschicht
Anne 1230 wäre zum erschte d Herre vu Neuenstein gnännt.

## Verwaltig
Neuenstein het si mit dr Stadt Waldenburg un dr Gmai Kupferzell zum Gmaiverwaltigsverband „Hohenloher Ebene“ mit Sitz z Neuenstein zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Neuenstein isch dr Karl-Michael Nicklas.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Neuenstein ghert zum Oschtfränkisch.

## Weblink

* www.neuenstein.de

## Fueßnote
Pfedelbach

**Pfedelbach** (oschtfränkisch *Pfäddlbach*) isch e Gmai im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Pfedelbach lyt im Ibergang vu dr Hohenloher Ebeni un dr Schwäbisch-Fränkische Waldbärg am glychnamige Bach, wu us em Buchhorner See chunnt un bi Öhringen as *Schleifbach* in d Ohrn mindet, eme Näbefluss vum Kocher.

Dr Baan bstoht us 50,6 % Landwirtschaftsflechi, 33,3 % Wald, 14,5 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Pfedelbach ghere d Gmaindsdail Harsberg (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Altrenzen, Baierbach, Beingasse, Heuholz, Oberhöfen, Renzen un Unterhöfen un dr Hef Braunenberg, Eichhornshof, Gänsberg, Hasenberg, Herbenberg, Rohrmühle, Schmidsberg un Strohberg), Oberohrn (mit em glychnamige Dorf, dr Hef Lerchen un Stegmühle un em Wohnblatz Tannhof), Pfedelbach (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Buchhorn, Griet, Heuberg, Hinterespig, Obergleichen, Untergleichen un Vorderespig un em Gheft Charlottenberg), Untersteinbach (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Bühl, Floßholz, Heimaten, Mittelsteinbach, Ohnholz un Schuppach un dr Hef Kohlhof un Simonsberg) un Windischenbach (mit em glychnamige Dorf, em Wyler Stöckig, dr Hef Burghof, Klingenhof, Lindelberg un Weißlensberg un em Wohnblatz Goldberghöfe).

## Gschicht
Pfedelbach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1037 as *Pfadelbach*.

## Verwaltig
Pfedelbach het mit dr Stadt Öhringen un dr Gmai Zweiflingen e Verwaltigsgmainschaft veryybart.

Dr Burgermaischter vu Pfedelbach isch dr Torsten Kunkel.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Pfedelbach ghert zum Oschtfränkisch.

## Literatur
* Walther-Gerd Fleck: *Das Schloss Pfedelbach 1572–1988.* In: *Württembergisch Franken.* Bd. 77, 1993, , S. 7–122 (Auch Sonderdruck).
* Landesarchiv Baden-Württemberg (Hrsg.): *Der Hohenlohekreis.* (= *Baden-Württemberg – Das Land in seinen Kreisen*). 2 Bände. Thorbecke, Ostfildern 2006, ISBN 3-7995-1367-1.
* Gerhard Taddey (Red.): *Pfedelbach 1037–1987. Aus Geschichte und Gegenwart* (= *Forschungen aus Württembergisch-Franken.* Bd. 30). Herausgegeben von der Gemeinde Pfedelbach. Thorbecke u.&nbsp;a., Sigmaringen u.&nbsp;a. 1987, ISBN 3-921429-30-7.

## Weblink

* www.pfedelbach.de

## Fueßnote