open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schweizerische Schillerstiftung

Di **Schwiizerischi Schillerstiftig** isch e gmeinnützegi Stiftig, wo s Domizil z Züri hät.

Si isch ane 1905 zum hundertschte Todestag vom Friedrich Schiller gründet worde, zum Wèèrch vo de schwiizerische Literatur uuszzäichne und de Schriftsteller z hälfe. Si git Pryys und Understützigsbyträg an Autore vo alne vier Landesspraache vo de Schwiiz.

Scho ane 1880 hät sech di düütschi Schillerstiftig z Weimar bi Schriftsteller vo de Schwiiz gmäldet zum i däm Land au sone Zwiig z bilde, was denn aber nid glungen isch.

Wo denn ane 1904 de Hans Bodmer vo Züri, dr Gründer vom Läsezirkel vo Hottige ane 1882 und vom *Literarische Club Züri* ane 1902, wider so en Aafraag vo Weimar übercho hät, isch d Sach fürschiggange. Mit de Hilf vom Bundesraat Ludwig Forrer isch di Schwiizerischi Schillerstiftig z Stand cho, und de Nazionalroot hät defür es Afangskapitaal bewilliget. Bi de grosse Schillerfyyr, wo de Läsezirkel vo Hottige z Züri organisiert hät, isch d Stiftig ofiziell gründet worde. Ane 1905 hät de Bundesraat de Uufsichtsraat vo de Stiftig gwèèlt.

D Stiftig tuet usgwèèlte Schriftsteller oder irne Familene hälfe, dezue luege, ass Nachläss vo Dichter erhalte blybe, Wèèrchuusgabe mit finanziere, so wie öppe bi de Arbete vom Jeremias Gotthelf, und si gitt a verdienti Autoore de *Grooss Schillerpryys* oder de *Literaturpryys*, de *Pryys für nes Gsamtwèèrch* und bestimti Pryysgälder. Sid 2013 git’s dr *Terra-Nova-Pryys*, wo au Übersetzer chönd übercho.

En Uuswahl vo de Pryystreeger:

* Albert Bächtold
* Emil Balmer
* Peter Bichsel 
* Hermann Burger
* Fritz Enderlin
* Alfred Fankhauser
* Max Frisch 
* Karl Grunder
* Sophie Haemmerli-Marti

* Christian Haller
* Hermann Hesse 
* Franz Hohler
* Tim Krohn
* Carl Albert Loosli 
* Kurt Marti 
* Niklaus Meienberg
* Albert Meyer
* Adolf Muschg

* Josef Reinhart
* Jörg Steiner
* Alain Claude Sulzer 
* Georg Thürer
* Robert Walser 
* Silja Walter 
* Urs Widmer
* Jost Winteler 
* Matthias Zschokke

## Literatur
* Hedwig Bleuler-Waser: *Leben und Taten des Lesezirkels Hottingen. Von seiner Geburt bis zu seinem 25.&nbsp;Altersjahre 1882–1907.* Lesezirkel Hottingen, Zürich 1907.
* Estelle Schiltknecht und Ernst Nef (Redakzioon): *Schweizerische Schillerstiftung 1905–2005.* Züri 2005.

## Weblink
* d Website vo de Schwiizerische Schillerstiftig (i allne vier Landessprooche)
Carl Hess

Dr **Carl Hess** (* 23. Merz 1859 z Basel; † 18. Februar 1912 z Bärn) isch e Schwiizer Musiker gsi.

## s Läbe
Dr Carl Hess isch dr Soon vom Lehrer Johann Wahrmund Hess und vo dr Maria Rüetschi gsi. Er het Musigunderricht gnoo und Giige und s Orgelespiil gleert. Wärend em Studium a dr Uni Basel het er im Orcheschter vo dr Allgemäine Musiggselschaft Basel gspiilt. Ane 1880 isch er uf Leipzig a d Uni und a s Konsi go underrichte. 

1882 isch er Organischt am Bärner Münschter worde, und er het a dr Uni Bärn und a dr Musigschuel glehrt. Er isch au dr Dirigänt vom Bärner Männerchoor gsi. Ane 1884 het er d Maria Rüetschi ghürootet.

Als Komponischt het dr Hess Wärch Stück für d Chilemusig, Noote für di Schwiizerische Tonkünschtlerfescht und no vil anders gschribe. Uff Gedicht vo dr Sophie Haemmerli-Marti und vo anderne Schriftsteller wie öppe em Friedrich Hölderlin oder em Johann Gaudenz von Salis-Seewis het er Partituure, Orcheschterwärch und Liederbüecher gmacht.

Dr Nachlass vom Carl Hess lyt im Schwiizerische Literaturarchyv z Bärn. Es het drinn Wärch für Instrumentaalmusig und für Gsang.

## Wärch
* *Das Volkslied. Sammlung schönster Melodien. Der Schweizer-Jugend gewidmet. Hrg. unter Mitwirkung zahlreicher Kenner und Freunde des Volksgesanges, zusammengestellt von C. Hess. Organist.* Bern 1892.
* *Liedersammlung für die bernischen Mittelschulen.* 2. Aufl. Bern 1896.
* *Aus der Geschichte der Orgel.* Bern 1907.
* *Ringe ringe Rose! 186 Kinderlieder für Mütter und Lehrer, gesammelt von Carl Hess.* Basel 1912.
* *Es singt es Vögeli ab em Baum. 25 Lieder von Sophie Haemmerli-Marti. Komponiert von Carl Hess.* Basel 1917.

## Literatur
* 

## Weblink
* Nachlass vom Carl Hess uf nb.admin.ch

## Fuessnoote
1206

|}

## Was isch bassiert
* Dr Theodor I. wird Kaiser vo Byzanz.
* Dr Dschingis Khan het sich zum Großkhan vo allne Mongole ernennt und het mit dr Eroberig vu Asie aagfange.
* S Yasang-Chloschter z Tibet wird grindet.
* Dr Heinrich vo Karpfe wird Apt vom Chloschter Rychenau.
* Dr Boso vo Granges wird Bischof vo Sitte.
* Z Basel foot me mit em Bou vom Auguschtinerchlooschter, em hüttige Lohnhof, und mit em Johanniterhuus a.

## s erschte Mol gnännt
* Dresde
* Landerneau und Plouvien i dr Bretagne
* D Burg Liechteburi und dr Oort Schaiwert im Underelsass
* Rossopte z Bayern

## uf d Wält chuu
* 7. Apriu: dr Otto II., dr Herzog vu Bayern († 1253)
* Novämber: dr Béla IV., dr Chönig vu Ungarn, Kroazie, Dalmazie und Rama († 1270)

## Gstorbe
* 1. April: dr Simon II., dr Herzog vu Lothringe (* 1140)
* 12. April: dr Diethelm vu Krenkinge, dr Bischof vu Konschtanz
* 14. Juni: d Adela vu dr Champagne, d Chönigin vu Frankrych (* um 1145)

## Weblingg
Werner von Homberg

Dr Graf **Werner II. vo Hombärg** (* 1284; † 21. März 1320 bi Genua) isch e Ridder, Afüerer vom ene Ufgebott vom dütsche König und e Minnesänger gsi.

## dr Graf vom Jura
Dr Werner II. vo Hombärg isch us em Gschlächt vo de Grafe vo Frohburg cho. Sin Vatter isch dr Graf Ludwig I. vo Hombärg und syni Muetter d Elisabeth vo Rapperschwil gsi. Ane 1315 het er d Gräfin Maria vo Öttinge ghürootet. Er het zu de Gönner vom Chlooschter Ottebach z Züri ghört.

Vom Erb vo synere Muetter het dr Graf Werner zum Familiepsitz im Jura ane au no Herrschafte im Gebiet vo Schwyz übercho. Er isch wäge dene Güeter in Händel mit de Chlööschter Rychenau, Äinsidle, Sanggale und Pfèèfers und sogar au mit em König Albrecht I. verwicklet gsi. Ane 1303 het er di alti Stammburg vo dr Familie, d Homburg im Sisgau, und d Stadt Lieschtl em Bischof vo Basel verchauft.

## dr Rychsridder
Sid em Afang vom 14. Joorhundert het dr Graf vo Hombärg zu de nöchere Dienschtlüüt vom düütsche König Friedrich ghört. Ane 1309 isch er Rychsvogt i dr Innerschwiiz worde. Er isch offebaar imene guete Verhältnis zu de Landlüüte i de Gebiet vo Uri und Schwyz gstande. Im Johr 1313 het em dr düütsch Kaiser dr wichtig Zoll vo Flüelä am Vierwaldstettersee afertrout.

Wo dr König Heinrich VII. 1310 mit emene Rychsheer über d Alpe uf Itaalie ggangen isch, het en dr Graf Werner als Truppefüerer begleitet. Dr Heinrich isch uf dere Fahrt vom Papscht zum Kaiser gchrönt worde. Und jetz het er de Graf us dr Schwiiz grad als oberschte Haupme vo dr Lombardei ygsetzt. Im Dienscht vom Kaiser het dr Hombärger do au d Ufsicht über d Passtroosse im Tessin gha. Er isch denn bis 1314 z Italie gsi und drno über d Alpe zrugg id Heimet ggange. Drufabe isch er im Dienscht vom öschtrychische Herzog Leopold gstande.

Uf emene nöchschte Chriegszug in Süüde isch dr Werner vo Hombärg bi dr Belagerig vo Genua gstorbe.

## dr Minnesänger
Vom Graf Werner sind acht Minnelieder überliferet. Die sind im Buech Codex Manesse ufgschribe. Dr Hombärger isch warschynlech öppedie bim Ridder Manesse z Züri z Psuech gsi. Ufe dr Rücksyte vom Blatt 43 vom Manesse-Codex stoot gschribe, dr Werner vo Hohebärg sig dr wichtigscht Minnesänger vo dr Schwiiz gsi. Es Bild vo dere Liederhandschrift zeigt dr Graf Werner wien er dr Kampf umene iteliäneschi Stadt afüert; me könnt en am Wafferock, wo druff s Hombärger Wappe mit de beide Adler, wo über enand flüüget, z gseh isch.

Dr Gottfried Keller schribt übere Werner vo Hombärg i sinere Schrift  *Hadlaub* (1878).

## Literatur
* Max Schiendorfer: *Die Schweizer Minnesänger.* Neu hg. nach der Ausgabe von Karl Bartsch. Bd 1: Texte. Tübingen 1990.
* Wolfgang Schmid : *Kaiser Heinrichs Romfahrt. Zur Inszenierung von Politik in einer Trierer Bilderhandschrift des 14. Jahrhunderts.* Koblenz 2000, ISBN 3-931014-47-9.
* Georg von Wyss: *Graf Wernher von Homberg. Reichsvogt in den Waldstätten Uri, Schwyz und Unterwalden und Reichs-Feldhauptmann in der Lombardei zur Zeit Kaiser Heinrichs VII.* Zürich 1860.

## Weblink

* 
* Andreas Z’Graggen: ''Wie ein Minnesänger die Schlacht bei Morgarten auslöste'', uf luzernerzeitung.ch

## Fuessnoote
1207

|}

## Was isch bassiert
* 1. April: dr Bischof Albrecht I. vu Riga het vum Chönig Philipp vu Schwoobe Livland als Lehe empfange.
* S Herzogtum Archipelagos wird grindet.
* Dr Stephen Langton wird Erzbischof vu Canterbury.

## s erschte Mol gnännt
* Chìfis und Lütter im Oberelsass
* Largario, Laufeburg, Oulens-sous-Echallens und Roggeburg
* Roppenem und Schìllerschdorf im Underelsass
* d Pfarrchilche *S. Maria Assunta*

## uf d Wält chuu
* 7. Juli: d Elisabeth vu Thüringe, Landgräfin vu Thüringe und Heilige († 1231)
* 8. Septämber: dr Sancho II., König vu Portugal († 1248)
* 30. Septämber: dr Dschalal ad-Din Rumi, persische Mystiker und Gründer vum Mevlevi-Derwisch-Orde († 1273)
* 1. Oktober: dr Heinrich III., König vu Ängland († 1272)
* *um 1207:* d Mechthild vu Magdeburg, Mystikeri († 1282)

## Gstorbe
* 29. Mai: d Bona vu Pisa, katholischi Augustinerterziari un Mystikeri (* um 1156)
* 4. Septämber: dr Bonifatius I., erschte König vu Thessaloniki
* 3. November: dr Hartwig II. vu Utlede, Erzbischof vu Hamburg-Breme
* dr Otto I., Graf vu Geldern (* um 1150)

## Weblingg
Steinmar

Dr **Steinmar** isch e Minnesänger usem Aargau gsi.

## s Läbe
D Forschig vermuetet, dr Minnesänger sig identisch mit em Ridder *Berthold Steinmar* vo Chlingnau, wo i der zwöite Helfti vom 13. Joorhundert urkuntlech meermols i verschidene Archyv z Chlingnau, z Sankt Bläsi, z Rhyfälde, z Basel, z Beugge, z Säckinge und z Waldshuet bezüügt isch.. Dr Steinmar isch e ridderleche Dienschtmaa, e Ministeriaal vom Minnesänger Walther vo Klinge gsi und er het mit däm zäme zu dr Gfolgschft vom König Rudolf I. vo Habsburg ghört.

Dr Ridder vo Steinmar isch öppedie z Stroossburg gsi, wie me us de Urkunde weiss. Im Stroossburger Münschter stoot es alts chlyses Figürli, wo d Inschrift *Stei[n]mar* treit und schynt s sognänte *Herpschtlied* vom Minnesänger adüütet, es Trinklied, wo vermuetlich i dr Landschaft am Oberrhy populäär gsi isch. Au s Bild vom Ridder Steinmar i dr Zürcher Liederhandschrift, em Codex Manesse, zeigt en als Maa, wo Fröid am Trinke und Fäschte gha het.

## Tegscht
* Friedrich Pfaff (Hg.): *Die große Heidelberger Liederhandschrift (Codex Manesse) In getreuem Textabdruck hrsg. v. F. Pfaff.* Heidelberg 1995, Sp. 994–1005.

## Literatur
*     
* Bartsch, Karl (Hg.): Die Schweizer Minnesänger. Frauenfeld, Verlag Huber 1964, S. CVI ff.
* Huber, Johann: Die Regesten der ehemaligen Sanktblasier Propsteien Klingnau und Wislikofen im Aargau. Ein Beitrag zur Kirchen- und Landesgeschichte der alten Grafschaft Baden. Luzern, Räber 1878.
* Krywalski, D.: Untersuchungen zu Leben und literaturgeschichtlicher Stellung des Minnesängers Steinmar, München 1966.
* Lübben, Gesine: "Ich singe daz wir alle werden vol". Das Steinmar-Oeuvre in der Manessischen Liederhandschrift. Stuttgart, Metzlersche Verlagsbuchhandlung 1994.
* Mittler, Elmar / Werner, Wilfried (Hg.): Codex Manesse. Die Große Heidelberger Liederhandschrift. Texte. Bilder. Sachen. Katalog zur Ausstellung 1988. Universitätsbibliothek Heidelberg. Heidelberg, Braus 1988.
* Mittler, Otto: Geschichte der Stadt Klingnau 1239-1939, Aarau, Sauerländer 1947, S. 38–46.
* Schiendorfer, Max: Walther von Klingen: Vorsitzender eines Basler Sängerkreises? Eine regionalgeschichtliche Fallstudie; in: Zeitschrift für deutsche Philologie 122 (2003), S. 203–229; zu 'Steinmar' siehe hier: S. 223 f.
* Schultz, Franz: Steinmar im Straßburger Münster. Ein Beitrag zur Geschichte des Naturalismus im 13. Jahrhundert. Mit einer Tafel im Lichtdruck. Berlin, Leipzig, Walter de Gruyter & Co 1922.
* Walther, Ingo F. (Hg.): Codex Manesse. Die Miniaturen der Großen Heidelberger Liederhandschrift. Hrsg. und erläutert v. Ingo F. Walther unter Mitarbeit von Gisela Siebert. Frankfurt a. M., Insel 1988.

## Weblink
* vollständiges Digitalisat des Codex Manesse bei der UB Heidelberg, Cod. Pal. germ. 848, Blatt 308v: ''Steinmar''; die Erläuterungen dort sind obigem Wikipedia-Eintrag entnommen.

## Fuessnoote
1208

|}

## Was isch bassiert
* dr dytsche Chönig Philipp vu Schwoobe wird dur Pfalzgraf Otto VIII. vu Wittelsbach ermordet.
* dr päpstliche Legat z Südfrankrych vu Albigenser dötet.
* 31. Jänner: Dr Erik Knutsson gwünnt d Schlacht bi Lena gägä Chönig Sverker II., wo druufhin nach Dänemark flüchtet.
* 11. Novämber: Dr Otto IV. wird z Frankfurt yystimmig zum Chönig gwäält.
* 22. Dezämber: Dr Dietrich I. vu Hengebach wird Erzbischof vu Köln.

## s erschte Mol gnännt
* Alcorcón z Spanie
* Andeer, Chrouchtu, Cologny, Meikirch, Parpan, Schüpfe und Vrin
* Wald
* Sillein z Slowakei
* d Kapell *S. Andrea, Agnuzzo*

## uf d Wält chuu
* 2. Februar: dr Jakob I., Chönig vu Aragón († 1276)
* Simon de Montfort, 6. Earl of Leicester, änglische Adliger und Aaführer vu de erschti Revoluzioon uf änglische Bode († 1265)

## Gstorbe
* 26. Apriu: Sancha vu Kastilie, dr Chönigin vu Aragón (* 1155)
* 21. Juni: Philipp vu Schwoobe (ermordet), römisch-dytsche Chönig (* 1179)
* 27. Ouguscht: Irene vu Schwoobe, römisch-dytsche Chönigin und Ehefrou Philipps vu Schwoobe

## Weblingg
Auvergnatische Sprache

**Auvergnatisch** (auvergnatisch *Auvernhat;* franzeesch *Auvergnat*) ìsch d' Sprooch von d'Lit vùn dia Departamente en der franzeescha Regione Auvergne-Rhône-Alpes und Okzitanie: Cantal (15), Puy de Dôme (63), Haute-Loire (43), Lozère (48), ohne de Kanton vùn Florac und de Weste vùn der Ardèche (07). Es sin so zü sàja d'Noochfoore vùn dr Arverner.  

S'ìsch oj a Bende driessig Kilometer wit im Süde vùm Departament l'Allier (3). Dia Bende war in der vorher Provinz vùn Arvernia. S'ìsch oj de Kanton vùn Servières in der Corrèze (19), wo im Graftum vùn Arvernia im Mittelalter gsi ìsch.

In reine Linguistik ìsch Arvernisch a Dialekt vùn der Occitanische Sprooch. S'ìsch gejednojer a Variante vùn Provenzalisch, ower beide Sprooche sinn Ausbau-Sprooche, s'ìsch jedi hett sin eigni Lewe, wie Danisch, Schwedisch und Norwegisch bokmål, wo verschidene Dialekte vùn a selwe Sprooch am Anfange gsi sinn.

## Literatür uf Auvergnatisch
De einzige Dichter in Arvernisch im XVIIIer Jòhrhundert ìsch François de Murat gsi, vùm Cantal. Am Ninzehnten Jòhrhundert hett wirklich d' moderne arvernische Literatur begonna. D' grossten Dichter sinn Arsène Vermenouze und Pierre Biron "Norib". S sinn viele andre gsi wie Alphonse Boncompain, de Pfòrer Jarsaillon, Mathieu, Corchinoux, Chambounet, Oddes usw. Nohrher Jean Boudon-Lashermes in Velay (d' Provinz wo in der Mitter des Departamentes Haute-Loire ìsch).

Schriftsteller in Prosa ìsch Benezet Vidal. D' mehr bekannteste Werke ìsch "la moustiàra" vùn Pierre Biron (d' Wiesel). D' Romane vùn Benezet Vidal sinn "la sèrvo" und "Un amour" (de Tiech und a Lieb).

## Literatür
* Jean-Baptiste Tailhandier: *Essai d'un discours à prononcer: Une défense et illustration de la langue auvergnate écrite au XVIIIe siècle par un Clermontois*. Neuausgabe herausgegeben vom *Auvernhà tarà d'oc / Cercle occitan d'Auvergne*. Clermont-Ferrand 1982 (Reihe *Notre patrimoine*; Erschtüsgab 1730.
MundartMai

Dr **MundartMai** isch e Veraastaltigsserie z Vorarlbärg un im Schwyzer Rhintel, wu em Dialäkt gwidmet isch. Si goot vum 1. bis zum 31. Mai un wird vum Verlag unartproduktion in Kooperation mit dr Zytig „Vorarlberger Nachrichten“ veraastaltet. Dr erscht MundartMai het s 2011 unter em Motto „Make gsi no war“ gee. 

Finanziäll unterstitzt wird dr MundartMai vu Land Vorarlberg Kultur, Literatur Vorarlberg Mundart, verschidene Vorarlbärger un Schwyzer Gmaine un andere Sponsore. Bis 2014 isch d Raie all Johr durgfiert wore. 2015 het s us finanziälle Grind kai MundartMai gee, syt dr Uusgab vu 2016 wird d Raie nume no all zwai Johr veraastaltet.

Im MundartMai drätte all mol iber 100 Dialäktautore un –musiker us Vorarlbärg un em Schwyzer Rhintel uf. In s Lääbe grufe wore isch dr MundartMai vum Ulrich Gabriel, em Grinder vum Verlag unartproduktion.

Bim erschte Mol het s vor allem Lääsige vu Autore mit Musik gee, im Lauf vu dr Johr sin allmee Ufdritt vu Musiker un Kabarettischte derzue chuu, au Poetry Slam un Filmuffierige.
* 1. MundartMai, 1.–31. Mai 2011: 11 Veraastaltige in fimf Vorarlbärger Gmaine, 880 Bsuecher
* 2. MundartMai, 1.–31. Mai 2012: 19 Veraastaltige in 13 Vorarlbärger un aire Schwyzer Gmai, 1225 Bsuecher
* 3. MundartMai, 1.–31. Mai 2013: 19 Veraastaltige in 12 Vorarlbärger un zwoo Schwyzer Gmaine, 1620 Bsuecher
* 4. MundartMai, 1.–31. Mai 2014: 23 Veraastaltige in 12 Vorarlbärger un drei Schwyzer Gmaine, 1765 Bsuecher
* 5. MundartMai, 1.–31. Mai 2016: 22 Veraastaltige in 13 Vorarlbärger un vier Schwyzer Gmaine.
* 6. MundartMai, 1.–31. Mai 2018: 23 Veraastaltige in 15 Vorarlbärger un zwoo Schwyzer Gmaine

Wäg dr COVID-19-Pandemy isch dr MundartMai 2020 abgsait wore. In dr Johr 2021 un 2022 het mer dr MundartMai virtuäll duregfiert.

## Weblink
* MundartMai uf dr Websyte vu unartproduktion
** Programm 2011 (PDF)
** Programm 2012 (PDF)
** Programm 2013 (PDF)
** Programm 2014 (PDF)
** Programm 2016 (PDF)
** Programm 2018 (PDF)
** MundartMai 2021 uf youtube.com
** MundartMai 2022 uf youtube.com
* Veronika Hofer: Der MundartMai erfreut sich zunehmender Beliebtheit, VOL.at, 5. Juni 2013
Alter Rhein (Bodensee)

Dr **Alt Rhy** isch es Gwässer a dr Landesgränze zwüsche dr Schwiiz und Öschtrych. Es isch en 11,6 Kilometer längen Abschnidd vom alte Flussbett vom Rhy, wo bi Sammargreete afoot und bim Dorf Alterhy in Bodesee flüsst.

## Gschicht
Bi dr Internazionaale Rhyregulierig isch im nördleche Deil vom Sanggaller Rhintel am Ändi vom 19. Joorhundert füre Alperhy vo Sammargreete us näbem Dorf Fuasche verby e breite Kanaal grabe worde, ass s Wasser gschnäller in See use chan flüsse und s zu weniger Überschwemige sell cho. Das isch dr *Fuascher Durchstich*.

Sider flüsst kei Wasser me diräkt us em Rhy in *Alt Rhy*, sondern nume no s Wasser, wo sech im Rhintel hinder de Sytedämm vom Rhy im nöi boute Binnekanal und a dr Oberflechi us em Yzugsgebiet vo de Apezäller Bärge südlech vo Rhyneck samlet. Die lengschte Bech, wo in Alt Rhy mündet, sind dr Gstaaldebach und dr Kluusbach.

Am Alte Rhy sind im Rhydelta grossi Naturschutzpiet entstande.


Max Bach Rheineck Rheinmündung.jpg|d Mündig vom Rhy in Bodesee vor dr grosse Korrekzioon, es Bild vom Max Bach (1841–1914)
Alter Rhein Hochst.jpg|dr Alt Rhy bi Höchst


## Bsundrigs
E chli witer oben am Rhy, zwüsche Widnau und Diepoldsau, isch de Rhy ebefalls begradigt wore und es isch döt wäg em *Diepoldsauer Durchstich* au en *Alte Rhy* öbrig blebe. Da Stuck wörd aber nöd zu däm Fluss dezue zellt, wo i däm Artikel beschrebe wörd. Hingege chömed zu de oben erwähnte knapp 12 Kilometer no die 23 Kilometer vom Rhyntaler Binnekanal dezue – sus wörs nöd lange, as de Fluss i d Lischte vo de lange Schwizer Flüss chunnt.

## Weblink
Adolf Guggenbühl

Dr **Adolf Guggebüel** (*Adolf Guggenbühl*, * 21. Juni 1896 z Züri; † 21. Jänner 1971 z Olte) isch e Schwiizer Schriftsteller und Publizischt gsi.

## s Läbe und s Schaffe
Dr Guggebüel het a de Universitëëte Züri und Bärn, a dr Humboldt-Universitëët z Berlin und dr Uni vo Montpellier studiert und het ane 1920 z Bärn zum Dr. rer. pol. promoviert. 

Er het 1925 z Züri zäme mit synere Frau Helen Guggebüel-Huber und em Schwooger Fortunat Huber dr Verlaag *Schwiizer Spiegel* gründet und en Zytschrift mit em glyche Titel useggëë. Die Heft sind es Spraachroor vom konservatyve Dänke i dr Schwiiz während dr Zyt vo dr *Geischtige Landesverteidigung* vo de 1930er und 1940er Joor gsi.

1938 het er mit em Zürcher Tieläktoloog Eugen Dieth dr *[[Verein Schweizerdeutsch|Bund Schwyzertüütsch]]* gründet. Er hät de Verein gleitet und derzue gluegt, ass er als Sekzioon in Schwiizer Heimetschutz uufgnoo worden isch. Im Schwiizer Vorstand vom Heimetschutz het sech dr Guggebüel bsunders für d Frooge vom Tieläkt ygsetzt. D Gruppe Züri vom Bund Schyzertütsch het en zum Eeremitglid gmacht.

Dr Adolf Guggebüel het Büecher zu dr *Schwiizer Kulturgschicht* gschribe und Samelbänd mit Mundartgedicht, so wie dr *[[Schwyzer Meie]]* und es Wörterbuech vom Züritüütsche useproocht.

Er isch befründet gsi mit em öschtrychische Physiker und Nobelpryystreeger Wolfgang Pauli, wo sid 1928 a dr ETH Züri gforschet het und im Zwöite Wältchrieg probiert het, s Schwiizer Bürgerrächt z überchoo.

## Wërch
* *Die Lohn- und Arbeitsverhältnisse der Arbeiter im Dienste der schweizerischen Stadtgemeinden*. Bärn 1920 (syni Diss)
* *Zerfall und Erneuerung der Gemeinschaften*. Züri 1936.
* mit em Georg Thürer zäme: *[[Schwyzer Meie|Schwyzer Meie. Die schönsten schweizerdeutschen Gedichte]]*. Züri 1938.
* mit em Georg Thürer: *Gang, lueg d’Heimet a. 650 Jahre Eidgenossenschaft.* Züri 1941.
* *Der schweizerische Knigge. Ein Brevier für zeitgemässe Umgangsformen*. Züri 1947.
* *Heile, heile, Säge. Alte Schweizer Kinderreime*. Züri 1947.
* *Glücklichere Schweiz. Betrachtungen über schweizerische Lebensgestaltung.* Züri 1949.
* *Schweizerdeutsche Sprichwörter.* Züri 1950.
* *Die Schweiz – Land und Leute. Geographie, Bevölkerung, Verfassung, Wirtschaft, Geschichte, Militär, Kultur*. Züri 1951.
* *Uf guet Züritüütsch*. Züri 1953.
* *S’Chindli bättet. Schweizerdeutsche Kindergebete*. Züri 1956.
* *Kein einfach Volk der Hirten.* 1956.
* *Die Schweizer sind anders. Die Erhaltung der Eigenart, eine Frage der nationalen Existenz*. Züri 1967.

## Literatur
* 

## Fuessnoote
Alter Rhein

**Alte Rhii** oder **Altrhii** isch de Name vo däne Gwässer:
* Alter Rhein (Diepoldsauer Durchstich), s alte Flussbett vom Rhii bi Diepoldsau
* Alter Rhein (Bodensee), s alte Flussbett vom Rhii bi Rhinegg (lut em schwizerische Bundesamt för Umwält ghört de Rhintaler Binnekanal au dezue)
* Rhiiräschte, wo im Zämehang mit de Rhiibegradigung am Oberrhii entstande sind

**Lueg au:**
* Oude Rijn (dütsch *Alter Rhein*), en Tail vom Flussdelta Nederrijn i de Niderland
* Altenrhein
Altenrhein

**Altenrhein** isch de Name vo däne Objekt:
* Altenrhein SG, en Ortschaft i de Gmaind Thal, Kanton Sanggalle, Schwiz
* Flugplatz St. Gallen-Altenrhein, en regionale Flugplatz bi Alterhii 
* Flug- und Fahrzeugwerke Altenrhein, en ehmolegi Schwizer Firma, wo Luft- und Schinefahrzüg härgstellt hät
* Schindler Waggon Altenrhein, en ehmolegi Schwizer Firma, wo Schinefahrzüg härgstellt hät
* Naturschutzgebiet Altenrhein, es Naturschutzgebiet am Alte Rhii, ghört zum Schwizer Tail vom Rhiidelta am Bodesee
* Altenrhein (Schiff), es Schiff, wo früener uf em Bodesee underwägs gsi isch

**Lueg au:**
* Alter Rhein
1209

|}

## Was isch bassiert?
* 4. Oktober: dr Papscht Innozenz III. krönt dr Otto IV. z Rom zum Kaiser vom Heilige Römische Rych.
* Dr Graf Raimund IV. vo Toulouse underwirft sech em Papscht.
* Bim Chrüüzzug gäge d Albigenser wird d Stadt Béziers eroberet un ganz kabutt gmacht, und d Lüüt vo dr Stadt wärde fasch alli tödet.
* Dr Papscht exkomuniziert dr änglisch König Johann Ohneland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Köpenick, Bergün, Le Landeron

## gschtorbe
* 2. Februar: dr Graf Alfons II. vo dr Provence 
* 9. November: dr Bischof Reinher della Torre vo Chur

## Weblink
1210

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Innozänz III. exkomuniziert dr Graf Raimund IV. vo dr Provence nomol.
* 18. November: Dr Papscht exkomuniziert dr Kaiser Otto IV..
* Dr Sultan Qutb-ud-Din Aibak vo Delhi stirbt noch emene Unfall bim Polospiil.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Berneck, Rickenbach

## uf d Wält cho
* dr König Alfons III. vo Portugel
* d Königin Alix vo Züpere

## gschtorbe
* dr Apt Roffrid vom Chlooschtr Monte Cassino

## Weblink
1211

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Berthold V. vo Zähringe goot im Chrieg gäge Savoye über d Alpe is Wallis. Er chunt übere Grimselpass, sini Lüüt wärde aber bi Ulriche vo de Walliser zrugggschlage.
* Dr Alfons II. wird König vo Portugal.
* Dr Sultan Muhammad an-Nasir chunt mit ere Armee über d Strooss vo Gibraltar uf di Iberischi Halbinsle.

## uf d Wält cho
* di Heilegi Agnes vo Bööme

## gschtorbe
* dr König Sancho I. vo Portugal
* dr Buddhischt Tsangpa Gyare Yeshe Dorje

## Weblink
1212

|}

## Was isch bassiert?
* 22. Juli: Der Kaiser Otto IV. hürootet d Beatrix vo Schwoobe, d Dochter vom Philipp vo Schwoobe.
* 26. September: Dr Staufer Friedrich II. chunt uf Basel.
* 5. Dezember: Der Staufer Friedrich II. wird zum König gwählt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gauestei, Cornaux

## uf d Wält cho
* dr Herzog Hugo IV. vo Burgund.
* dr Kaiser Go-Horikawa vo Japan
* d Königin Isabella vo Jerusalem

## gschtorbe
d Königin Dagmar vo Dänemark

## Weblink
1213

|}

## Was isch bassiert?
* 12. Juli: Dr König Friedrich dr Zwöit verzichtet zu Gunschte vom Papscht uf en Deil vo Italie.
* Dr Gottfried vo Villehardouin schrybt sini Chronik übere Chrüüzzug gäge Konstantinopel z Änd.
* Dr Papscht macht dr Ufruof zum Konzil im Lateran, wo denn ane 1215 z Stand chunt.
* Z Basel sind s erschte Mol Juude bezüügt.

## uf d Wält cho
* dr chinesisch Kalligraaf Lanxi Daolong

## gschtorbe
* d Königin Tamar vo Georgie
* 7. Juni: dr Basler Bischof Lüthold vo Aarburg

## Weblink
1215

|}

## Was isch bassiert?
* 25. Juli: Dr Friedrich II. wird z Aache zum dütsche König gchrönt.
* 1. Juni: D Mongole under eme Dschingis Khan erobere d Stadt Peking. 
* 15. Juni: Dr änglisch König Johann Ohneland unterschrybt d *[[Magna Charta libertatum]]*.
* Dr Simon de Montfort erobert Toulouse.
* 11. November: Z Rom foot s Vierte Laterankonzyl a.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Monthey

## uf d Wält cho
* 23. September: dr Kublai Khan, Großkhan vo de Mongole, Kaiser vo China

## gschtorbe
* dr Bischof Philipp vo Ratzeburg

## Weblink
1216

|}

## Was isch bassiert?
* 28. Oktober: Dr Heinrich III. wird König vo Ängland.
* 1. Juli: Dr König Friedrich II. gitt sym Soon Heinrich s Herzogtum Schwoobe.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Grossafoltere

## uf d Wält cho
* dr König Erik XI. vo Schwede
* dr König Erik IV. vo Dänemark

## gschtorbe
* dr König Erik X. vo Schwede
* 16. Juli: dr Papscht Innozenz III.
* 19. Oktober: dr änglisch König Johann Ohneland

## Weblink
1146

|}

## Was isch bassiert?
* Dr französisch König Ludwig VII. und dr dütsch König Konrad III. erkläre, ass si wurde uf e Chrüüzzug mitgoo. 

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Birmenstorf, Brienz, Courroux, Heimbärg

## gschtorbe
* dr König Erik vo Dänemark

## Weblink
1219

|}

## Was isch bassiert?
* D Chrüüzridder erobere die ägyptischi Stadt Damiette.
* Dr Kaiser Friedrich II. verspricht uf en Chrüüzzug z goo.
* D Isablla wird Königin vo Armenie.
* Dr Dschingis Khan eroberet Kirgisistan und Kasachstan.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Grono, Hinterrhy, Lostallo, Roveredo, Santa Maria in Calanca und Wiininge

## uf d Wält cho
* d Königin Jolanda vo Aragon

## Weblink
Märzenbier

**Märzèbièr** odder abchürzt **Märzè** isch è untergärigs Vollbièr, wo urschprünglich im März braut worrè isch.

## Gschichtè
I dè bayrischè Brauorning anno 1539 un durch è Dekret vom Albrecht V. anno 1553 isch feschtglait worrè, dass nu zwǜschè Michaeli, èm Daag vom Hl. Michaels (29. Septembèr) un Georgi, èm Daag vom Hl. Georgs (23. April) braut wörrè hèt dürfè. I dè füüf Mönèt dènõch isch s Bièrbrauè vobotè gsi. Gründ dõdèfür sin dié höcheri Brandgfòòr i dè Summermönèt bim Bièrsǜdè un diè nötigè niddrigè Temperadurè vo unter zee Grad bim Brauè vom untergärigè Bièr gsi.

Well mò bis zuè dè nägschtè Brausaison nit oone Bièr hèt wellè sy, hèt mò im März è bsunders haaltbares Bièr braut. Sèbb Bièr isch mit mee Stammwürzi, Alkohol un Hopfé gmacht worrè. Glagerèt isch sèll Märzèbièr in düèfè Felsèkeller. Sèlli Keller sin möglichscht mit Naduriis zuèsätzlich abbè küèlt worrè. Sèlli Iismöggè isch meischtens uss nõch glegènè Flüss odder sognenntè Iiswyer odder -teich chò. Um dè Keller un dé Ygang gègèd Wärmi vo dè Sunnèstraalè z schützè, hèt mò d Rosskaschtaniè vor èm Ygang odder übber dè Kellerdeggi pflanzt, wo wèg dè großè Blätter rychlich Schattè spendè düèn, mit irè flachè Wurzlè abber kei Gfòòr für d Deggi dargschtellt hèn. Mäbbèzuè hèt sich unter dè Kaschtanièbäum uss èm jewyligè Brauereiuusschank mit dè Zit diè hüt tǜpisch bayrischè Bièrgärtè bzw. dè fränkische Bièrkeller entwicklèt.

Well s Märzè als stärkers Bièr am längschtè haltbar gsi isch, hèt mò s Märzè zletscht gsoffè, séllèwäg isch meischtens è Märzè am Oktobèrfäscht uusgschenkt worrè. S Bièr, wo hütt uff èm Oktobèrfäscht uusgschenkt wörd, isch abber heller un entschpricht ehnder im Bièrtǜp Wièner Export.

D Bezeichnung Märzèbièr wörd vor allem z Süddütschland un Öschterrych statt dè Kategory Exportbièr für è stärkers Lagerbièr bruucht. Z Öschterrych git s allerdings Unterschyd bi dè Art vom Märzè. S git z Öschterrych ebbèfalls è untergärigs Bièr un è Märzèbièr, wo wit vobreitet isch, sèll isch s österrychische „Standardbièr“. S Standardbièr stòt abber ehnder für è Hèllès, s isch lychter un hèt è bitzeli wènniger Stammwürzi. Dõdemit isch au wènniger Alkohol dinnè, dè lyt durchschnittlich bi 4 % bis 5 %. D Farb vom Bièr isch zuèdèm nit wiè Bärnschtei, sondern wègèm gringèrè Malzghaalt meischtens gääl wiè Stròò. I dè USA brauèd mèngi Brauereiè Märzèbièr im urschprünglichè Styl, in letschter Zit au widder im Bayrischè. S Märzèbièr isch ußerdèmm z Thüringè wit vobreitet.

## Weblinggs
* www.brauer-bund.de
* mixology.eu: ein-bier-nicht-nur-fur-einen-monat-marzenbier
* www.besser-bier-brauen.de: Biersortè: Märzèbièr
Angelia Schwaller

D **Angelia Maria Schwaller** (* 28. Ougschte 1987 z Überschtòrf) isch e Mundartdichtere usem Kanton Fryburg.

## s Läbe und s Schaffe
Si isch z Überschtòrf im Seisabezirk ufgwachse und het z Fryburg d Middelschuel bsuecht. Ane 2007 het si für d Maturprüefig en Arbet zumene Thema vo dr düütsche Lyrik gschribe. Wo si ane 2010 dr Bachelor a dr Uni Bärn gmacht het, isch si bim Zytglogge Verlag als Lektorin agstellt worde.

Ane 2014 het si s Studium a dr Uni Bärn mid em Masterdiplom abgschlosse. Si het als Bearbeiterin vom Nachlass vom Mani Matter gschaffet.

Sid em Joor 2011 könnt me d Angelia Schwaller als Dichtere. Am Afang het si iry Gedicht im Standarddütsch verfasst und derno i dr Mundart; früechi Tegscht sind im Internet publiziert gsi.

D Angelia Schwaller het dr Schrybweppewärb vo de Literaturtääg z Thun gwunne, isch i dr Radiosändig Schnabelweid vom 8. Septämber 2011 vorgsteut worde und het e Pryys vo dr Hermann Elsner-Stiftig übercho. Us irem Wärch het si im Kanton Fryburg, z Münche, z Basel z Soledurn, z Züri amenen Aalass vom Verein Schyzerdütsch und a andernen Oorte Gedicht vorgläse, wo si im Seislerdüütsch und deils au uf Französisch schrybt.

Sid 2018 isch si im Vorstand vom Verein *Kultur Natur Deutschfreiburg*, wo ane 2017 entstanden isch.

## Wärch (en Uuswahl)
* *Dachbettzyt.* 2012. ISBN 978-3-905848-58-8
* Mundartgedicht in: *Freiburgerdeutsch.* 2009.
* Mundartgedicht in: *wortgestöber.* 2005.
* Gedicht in: *Frankfurter Bibliothek des zeitgenössischen Gedichts.* 2011.

## Kwelle
* Website vo dr Angelia Schwaller

## Fuessnoote
1217

|}

## Was isch bassiert?
* 20. Mai: D Schlacht vo Lincoln gwünne di königstreue Lüüt gäge d Rebelle, wo Hilf us Frankrych übercho händ.
* Dr Ferdinand der Dritt wird König vo Kaschtilie.
* Dr Chrüüzzug vo Damiette foot a.
* D Ayyubiide schliisse d Muure vo Jerusalem.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Boniswil, Hergiswil bi Willisau

## uf d Wält cho
* dr König Heinrich der Eerscht vo Züpere

## gschtorbe
* dr König Inge der Zwöit vo Norweege
* der düütsch-jüdisch Schriftglehrti Juda ben Samuel, eine vo de Begründer vom Chassidismus

## Weblink
Rudolf Münger

Dr **Rudolf Münger** (* 10. Novämber 1862 z Bärn; † 17. Septämber 1929 au dört) isch e Schwiizer Mooler gsi.

## Läbe
Dr Münger het ane 1879 z Nöieburg d Lehr als Mooler agfange. Er het d Arbet vo de Flachmooler und vo de Dekorazionsmooler glert gchönne. Derno isch er i dr Gägend vo Utrecht gsi und het die bsunderi Technik glehrt, wie me mit dr Farb Holzstrukture und Marmor tuet nochemache. Vo 1883 bis 1888 isch er uf Münche ggange und het a dr Kunschtgwärbschuel studiert, und denn no es Joor lang uf Paris a d *Académie Julian* und der *École des Arts décoratifs*.

Wider zrugg z Bärn isch er fasch es Joorzähnt lang Lehrer a dr Handwärcherschuel gsi. Denn her er sech als Künschtler sälpständig gmacht. Ane 1924 het er vo dr Uni Bärn dr Eeredokter übercho.

Bsunders bekannt isch dr Münger wäge syne Zeichnige für literarischi Wärch. Vo im sind d Bilder für d Uusgobe vom Jeremias Gotthelf syne Büecher, für d Gschichte vom *Heidi* vo dr Johanna Spyri, d Ybänd zu de Romään vom Rudolf von Tavel und dr rych Bilderschmuck zu dr Samlig vo Lieder «Im Röseligarte», wo dr Bärner Profässer Otto vo Greyerz useggää het.

D Schrifte und Zeichnige vom Rudolf Münger wärde i dr Burgerbiblioteek z Bärn ghüetet.

## Bilder

Datei:SimonGfeller.JPG|es Borträä vom Schriftsteller Simon Gfeller, 1903
Datei:Heidi_Bild.jpg|es Bild für d Gschicht vom Heidi
Datei:Haslibacherlied.jpg|d Zeichnig für s Haslibacher-Lied i dr Samlig *Im Röseligarte*


## Literatur
* Hans Rudolf Christen: *Rudolf Münger (1862–1929). Ein Berner Maler und seine Exlibris.* Zürich/Winterthur 2012.
* *Rudolf Münger und sein Künstlerkreis. Schöne Welt im Kornhauskeller.* Burgerbibliothek Bern, 2011.
* Hermann Wahlen: *Rudolf Münger. Ein Berner Maler 1862–1929. Leben und Werk.* Bern 1985.

## Weblink

*
Fritz Gugelmeier

Dr **Fritz Gugelmeier** (* 9. Merz 1901 z Augge; † 9. Merz 1978 ebe dert), isch e Markgrefler Buur un Haimetdichter gsii.

## Lääbe

Dr Fritz Gugelmeier isch e Räbbuur gsii. Mit syre Frau Luise isch er 51 Johr lang ghyrote gsii. Si hän zäme sechs Chinder ghaa. Friedrich, Rosemarie, Gretle, Christel, Hansjörg un Johanna.
 
Im Novämber 1977 het dr Fritz Gugelmeier im Alter vu 76 Johr e Sammlig vu syne alemannische Gedicht vorglait. Im Gedichtband „Bröckeli“ het s en Uuswahl vu rund 100 Gedicht us eme Gsamtwärch vu iber 300 Täxt. Nume ne baar Monet speter isch dr Fritz Gugelmeier gstorbe, am sym 77. Geburtsdag am 9. Merz 1978.

Dr Titel vum Biechli „Bröckeli“, het er eso erklert: Wun er e Chind gsii isch, het d Mueter ihm un syne Gschwischter als Kaffeemeggeli gmacht, also chlai ghaueni Brotstickli, wu mer in Milch yydunkt het, un die het mer im Auggener Dialäkt ebe „Bröckeli“ gnännt. Un au speter, schrybt er, „mer isch alt und älter worde/Bröckeli hets allno ge“. Was är in sym Hametort sälber, in dr Dorfgmainschaft un im Markgreflerland erläbt het, het er in syne Värs bschribe. Uf eme Buurehoof im Räbdorf Augge mit drei Gschwischter ufgwachse, het er scho ase chlai mieße uf em Hoof un in dr Rääbe mithälfe. Ame vieri oder fimfi demorge het s Dagwärch aagfange. Vyl vu syne Gedicht stamme us dr Buurewält. Di maischte sin demorge im Staal entstande: „Bei den Kühen war die beste Zeit.“ Fir d Niderschrift het er alli meglige Zeedel bruucht, d Rucksyte vu Kaländerbletter, Drucksache, wie er si grad im Sack ghaa het.

Zue sym 100. Geburtsdag am 9. Merz 2001 het d Gmai Augge ne Maanfyyr veraastaltet un s Buech „Brot un Wi“ iber dr Gugelmeier publiziert. Dodin het s au bishär nit vereffetligti Gedicht un Värs us dr zwanzger Johr, au uf Hochdytsch.

No ihm isch d Fritz-Gugelmeier-Stroß z Augge gnännt. E Dafle mit eme Gedicht vum Gugelmeier findet mer uf em Feldberger Dichterwegli .

## Schrifte
* *Bröckeli – alemannische Gedichte.* Gemeindeverwaltung Auggen, Auggen 1977.

## Literatur
* *Brot un Wi. Fritz Gugelmeier – Auggener Heimatdichter zum 100. Geburtstag am 9. März 2001.* Auggen 2001.

## Weblink
* Gugelmeier Fritz uf LEO-BW
* Fritz Gugelmeier in dr Landesbibliografi Bade-Wirtebärg

## Fueßnote
Liste schwäbischer Spitznamen

**Schwäbische Schbidsnama** hend s en se. Manchesmol ka, manchesmol derf ma driibr lacha. Los werda duad ma se selda.

## Grondlaga
Em Ondrschied zu de Schembfwerdr isch ned blos a Oizlnr gmoind, sondrn au ganze Grubba, wia d Oiwoonr vo ama Flecka, Dorf odr ara Schdad. Au wann dr Nochbar, dr Käskarle, an schena Schbidsnama hod, en dera Lischd schdandad blos Schbidsnama mo allgmoi send. Se grendad se auf Oigahoida, ob se werkle gäba send, odr ob se vo Andre blos em Guada odr em Besa behaubded werrad.

## Auswahl

### A
* Äbire moind d Heefanr

### B
* Brigante send d Karlsruher
* Bachscheißer send d Aidlengener.
* Bäre hoissad d Beblenger
* Beerteverköckler send d Leud en Bõõdorf.

### C
*

### D
* 

### E
* Entebrüter hoissad d Eehnenger

### F
* Füllesdriller send d Pfullenger
* Froschabschlecker send d Ãmmerbuchr aus em Ordsdoil Breitenholz.
* Füllesbroter send d Nufrengener

### G
* Goog isch a Dibenger,. Oigendlich isch es a Dibenger Weigärdner.
* Grieleshenker send d Benggener
* Grehekocher send d Waldebuechener
* Gerstelupfer hod ma d Affelterbacher daufd.

### H
* Hasaropfer send d Ilsfeldr.

### I
*

### J
*  

### K
* Knöpfleswäscher send d Hoidnaer.

### L
* 

### M
*  

### N
*  

### O
*  

### P
* Pflasterstoascheißer send d Härrabärgr.

### Q
*

### R
* 

### S
* Seggl send Pforzener.
* Stäpfelesrutscher send d Härrabärgr.
* Stoabäuch send d Aidlengener.
* Storchastupfer send d Untertürkheimr
* Subbaschwoba send noch em Hans Sachs älle Schwoba.

### T
*  

### U
*  

### V
*  

### W
* Wiesespreaze hoissad d Tailfenger, des isch a Doil vo Albschdadd .

### X
Werder mid ama 'X' am Aafang geids ned. Do semmr oiga, mr nemmads zu de Werdr mid 'G'.

### Y
Werder mid ama 'Y' am Aafang geids ned. Do semmr oiga, mr nemmads zu de Werdr mid 'I'.

### Z
*  

Zom Aafang

## Guck au
* 
* 

## Lidradur
* 
* 
* 
* 

## Nedsadressa
*  (Youtube)

## Wo s her isch
Mühledorf

**Mühledorf** isch de Name vo däne Ortschafte i de Schwiz:
* Mühledorf BE, es Dorf un en ehmolegi Gmeind im Kanton Bärn
* Mühledorf SO, es Dorf un en ehmolegi Gmeind im Kanton Soledurn

**Lueg au:**
* Mühldorf
* Mühlendorf
Renan

**Renan** chan aini vo däne Bedütige ha:
* *Renan*, en Vorname, wo vorallem z Frankriich bekannt isch (e Variante vo *Ronan*), und en Familiename

* Renan BE, e politeschi Gmaind im Bärner Jura, Kanton Bärn, Schwiz
* Saint-Renan, e Gmaind im Nordweste vo de Bretagne, Departemänt Finistère, Frankriich
* Kanton Saint-Renan, en Kanton im Arrondissement Brest, Departemänt Finistère, Frankriich
Martin Horn (Politiker)

Dr **Martin Werner Walter Horn** (* 7. Novämber 1984 z Annweiler am Trifels as *Martin Hoffmann*) isch e dytsche Sozialwisseschaftler un barteilose Bolitiker. Syt em 1. Juli 2018 isch er Oberburgermaischter vu Fryybeg. 

## Lääbe
Dr Horn isch im e Bfaarhuus as Suhn vu me evangelische Bfaarer ufgwachse un het anne 2009 an dr Evangelische Hochschuel Ludisburg e Studium vu dr *Internationale Soziale Arbet* aagfange, wun er 2013 mit em Bachelor abgschlosse het. Derno het er an dr Hochschuel Bremen dr Studiegang *European and World Politics* aagfange un het 2014 mit em Master abgschlosse. Im Studium isch er au zytwys z Botswana, z Jordanie, Georgie, Russland un dr Ukraine gsii. Syt syre Juged isch er in dr chilchlige Jugedarbet un in Verain engaschuiert. 

Syt 2014 het dr Horn as *Europa- und Entwicklungskoordinator* im Hauptamt vu dr Stadt Sendelfenga un as freiberueflige Dozänt an dr Evangelische Hochschuel Ludisburg gschafft.

Dr Horn isch ghyrote un het mit syre Frau Irina zwee Sihn. Bis zum Umzug 2018 het d Familie z Stuegert gläbt.

## Bolitik
Anne 2018 het dr Horn fir s Amt vum Fryybeger Oberburgermaischter kandidiert. D SPD het en im Wahlkampf unterstitzt. Im erschte Wahlgang am 22. April 2018 het er mit 34,7 % mee Stimme wie dr amtierend Oberbrugermaischter Dieter Salomon (Bindnis 90/Di Griene) iberchuu, wu uf 31,3 % chuu isch. 

Im zweete Wahlgang am 6. Mai 2018 sin vier Kandidate aadrätte. Fir dr Wahlsieg het e aifach Mee glängt. Dr Horn het mit 44,2 % di maischte vu dr Stimme kriegt. Dri bishärig Amtsinhaber Dieter Salomon isch nume uf 30,7 % chuu. Dr Horn het sy Amt am 1. Juli 2018 aadrätte.

## Weblink
* Aigeni Websyte
* Dossier zur OB-Wahl in Freiburg, Badische Zeitung
* OB-Wahl Freiburg 2018: Martin Horn

## Fueßnote
Claudia Schmid

D **Claudia Schmid** (* 21. April 1985 z Züri) isch e Schwyzer Sprochwisseschaftleri.

## Lääbe
D Schmid isch z Stääfe ufgwachse. No dr Matura het si an dr Universitet Züri aafange Anglischtik un Nordischtik studiere, isch aber bal uf Verglychendi germanischi Sprochwisseschaft gwächslet un het Allgmaini Gschicht un Gschicht vum Mittelalter as Näbefächer gmacht. Noch em Bachelor 2010 het si 2014 dr Master gmacht.

Ab 2010 het si am Schwyzerische Idiotikon as wisseschaftligi Hilfschraft gschafft, 2011 bis 2014 au bim Projäkt ortsnamen.ch un 2012 bis 2013 bim Projäkt „Verbwortschatz des Gurinerdeutschen“. Zum 1. Merz 2014 isch d Schmid Redaktori am Idiotikon wore as Noofolgeri vum pänsionierte Niklaus Bigler. Im März 2018 isch si us dr Idiotikon-Redaktion uusgschide. Si het dr Artikel «Ziger» verfasst. Ire Noofolger isch de Matthias Friedli.

## Weblink
* d Claudia Schmid uf dr Websyte vum Schwyzerische Idiotikon
* Claudia Schmid: Lexikographin beim Idiotikon, Interview mit dr Schmid, Fachportal der Sprach- und Literaturwissenschaften in der Schweiz

## Fueßnote
Obergärige Hefe

Als **obbergärigi Hefe** benamst mò d Stämm vo dè Bièrhefe *Saccharomyces cerevisiae*, wo bi dè Gärung Zellvobänd bildèd, i dènnè sich Blôterle uss Gärungsgas aasammlè düèn, wodurrè d Hefe nõch dè Fermentation als sognanntè *Gest* uff dè Obberflächi vom Jungbièr schwimmt.

Obbergärigi Hefe bruucht bi dè Gärung höcheri Umgebungstemperadurè (15–20&nbsp;°C) wiè untergärigi Hefe (4–9&nbsp;°C) un isch dõhèr aafälliger für Frèmdpilz un Bakteriè. D Vergärung volauft dõdefür dütlich schneller un isch au ooni Küèlung möglich.

Ènèm Bièr, wo mit obbergäriger Hefe braut worrè isch, sait mò *obbergärigs Bièr*. Dõdezuè zellèd zum Byschpill Kölsch, Altbièr, Wiißbièr, Gose, Dampfbièr, Bèrliner Wiißi un Ale.

## Luèg au
* Untergärigi Hefe
Sport- und Erholungszentrum Tägerhard

S **Sport- und Erholigszentrum Tägerhard** (kurz: **Tägi**) isch eis vo de gröschte Kultur- und Sportzentre vo de Schwiiz. S Tägi ligd in de aargauische Gmeind Wettige. Es isch im 1974 iigweiht worde und wird sit em März 2018 saniirt. Zum Tägi ghört es Hallebad, es Freibad, e Sauna, es Fitness-Center, zwöi Iisfelder, en Saalbau, es Restaurant und sit em 1992i e Sporthalle. Nebem Freibad isch au no e Minigolfaalag.

## Gschicht
S Tägi isch am 7. Juni 1974 eröffned worde und wird vo Breitesportler und verschidnige Verei bruuchd. Es isch au en Messestandort. Im 2018i het zum Bischpil d Früehligmess «Baue und Wohne» zum 13. Mol stattgfunde, e Mess wo bis zu 20'000 Bsuecher aaziiht.. Zum 1. Januar 2018 isch s *Sport- und Erholigszentrum Tägerhard* in en Aktiengesellschaft umgewandelt worde, wo zu 100 % im Bsitz vo de Iiwohnergmeind Wettige isch, während s Land de Ortsbürgergmeind ghörd. Sit em März 2018 wird s Tägi für meh wie 46.5 Millione Franke saniird. Aafangs Mai isch s Hallenbad und s Restaurant gschlosse worde. D Badi sell im 2020 wider eröffned werde. Es Restaurant wirds im «noie» Tägi nüm geh.

## Weblink

* Website vom tägi

## Fuessnote
Barbara Horlacher

D **Barbara Horlacher** (* 12. Jänner 1971 uf em Bözbrg) isch e Schwiizer Umwältnaturwüsseschaftlerin und Politikerin. Si isch Stadtamme vo Brugg.

## s Läbe und s Schaffe
D Barbara Horlacher isch in ere Familie vo Bözbrg zäme mit ere Schwöschter ufgwachse und dört id Primarschuel und derno z Brugg id Bezirksschuel ggange. A dr Alte Kanti z Aarau het si d Matuur gmacht und isch a dr ETH Züri go Umwältnaturwüsseschaft studiere. Si het no es Nochdiplomstudioum i dr Wirtschaft gmacht.

D Horlacher het in Firmene und bi öffentleche Verwaltige gschaffet. Sid ane 2014 isch si d Läiterin vo dr Umwältabdeilig vom Flughafe Basel-Milhuuse.

## i dr Politik
Sit ane 2010 d Gmeind Umike mit Brugg zämegleit worden isch, wohnt d Barbara Horlacher i dr Stadt. Si isch denn grad für di Grüene in Ywoonerroot gwählt worde. Si isch im Verwaltigsroot vo de Industrielle Betriib Brugg.

Am 26. Novämber 2017 isch d Barbara Horlacher vo de Brugger und Bruggerinne mit grossem Vorsprung vor em andere Kandidat zu dr nöie Frau Stadtamme gwäält worde. Si isch i däm Ampt d Nochfolgerin vom Daniel Moser vo dr FDP.

## Weblink
* d Websyte vo dr Barbara Horlacher
* d Barbara Horlacher uf dr Websyte vo dr Stadt Brugg

## Fuessnoote
Daniel Leupi

Dr **Daniel Leupi** (* 23. Novämber 1965 z Cham) isch e Schwiizer Politiker vo de Grüene.

## Läbe
Dr Leupi hät z Luzärn d Kanti psuecht und vo 1985 bis 1994 a dr Uni Bärn Wirtschaft und Geografy gstudiert. Er hät für Stedt und anderi Partner Projäkt vom Langsamvercheer duregfüert. Sid 1995 woont er z Züri. 

Vo 2002 bis 2010 isch er im Zürcher Gmäindraat gsi. Am 7. Merz 2010 hät en s Stimmvolch vo dr Stadt Züri in Stadtraat gwäält. Am 17. Mai 2010 hät er s Polizeidepartemänt übernaa. Ane 2013 isch er Vorsteher vom Finanzdepartemänt worde, und nach de Waale 2018 hät en dr Stadtraat i däm Amt bestätiget.

Dr Leupi isch Presidänt vom Stiftigsraat vo dr Pänsionskasse vo dr Stadt Züri, Mitgliid vom Vorstand vo Pro Natura Züri, und er isch vo 2008 bis 2011 im Vorstand vom Veräin für s Chindertheater PurPur gsi, wo a dr Grütlistraass z Züri dihäi isch.

## Weblink
* Website vom Daniel Leupi
* Daniel Leupi uf der Website vo dr Stadt Züri

## Fuessnoote
Wollmatinger Ried

S **Naturschutzpiet Wolmedinger Ried – Undersee – Gnadesee** isch es Naturschutzpiet vo Baade-Würtebärg und s gröschte Naturreservat am dütsche Ufer vom Bodesee.

## d Laag
S Wolmedinger Ried foot am Seerhy bi Choschdez a und goot zu der Halbsinsle vo Rychenau im Undersee und bis zum Gnadesee bi Allensbach-Hegne. Derzue ghöre au no d Insle *Triboldingerbohl* und *Middlere Chopf*.

D Ortschaft Wolmedinge isch e Deil vom Stadtgebiet vo Choschdez.

S Ried vo Wolmedinge isch 1930 under Naturschutz gstellt worde. Zerscht isch s nur 465 Hektaare gross gsi, und ane 1964 het me von em bi Choschdez sogar föif Hektaare abgschnitte, zum es nöis Gwärbareaal bi Underloon yzrichte. Ane 1980 isch neu au d Wasserflechi vor em Riedgländ derzuegrächnet worde, so dass s Naturschutzpiet, wo jetz zuesätzlech au es Landschaftschutzpiet isch, jetzt ebe uf 767 Hektaare chunt.

## Der Wärt vom Areal
Im Wolmedinger Ried läbe vil Pflanzearte; me het meh als 700 dervo zellt. Und öpe 190 Vogelarte sind do beobachtet worde. Im Herbscht chöme mängmol meh als 40'000 Zugvögel dohi.

Im grosse flache Wasserruum vor em Ufer, wo nid darf gjagt wärde, vor allem i der Wolmetiger Bucht, het s vil Fisch und im Seebode Muschle und chlyni Dier. Die sind alli als Fuetter für d Vögel guet; drum läbe im Ried Kormoraan, Graureiher, Tüüchel, Schwään,  Wildänte, Taucherli, Mööwe und no vil anderi Wasservögel. 

Am Seeufer hets wyti Schilfflechene, wo s Land vor em Wasser schütze und vilne Dier Schutz und Platz zum Nischte biete. Näbedra wachse ufem Land Ufergras und Matte, wo au bsunderi und sälteni Pflanze vorchöme, und vereinzelt no Gstrüüch und Baumgruppe.

Wil im Ried so vil Läbewäse, wo süscht i der Kulturlandschaft sälte worde sind, überläbe, isch s Naturschutzpiet am Undersee denn au i grossi Kategorie vo Schutzareal ufgnoo worde: me zellts zu de “Europareservaat‹, zu de internazional wichtige füechte Gländ, wo s wäge der Ramsar-Konvänzioon git, und zu der Gruppe vo Schutzpiet im Programm *Natura 2000.*

## Organisazioon vom Naturschutz
Ane 1979 het s Land Baade-Würtebärg em Düütsche Naturschutzbund der Uuftrag ggee, s Schutzpiet z pfläge. Zäme mid der Bezirksstell Fryburg für Naturschutz und Landschaftspfläg und mid em Forschtamt luegt der Naturschutzbund füre nötige Underhalt vom Gländ.

1979 isch s *Naturschutzzentrum Wollmatinger Ried* ygrichtet worde, wo undersuecht, wie s de Pflanze und de Dier im Ried goot, und wo d Arbete leitet, vor allem s Mäje und Schnyde vo gwüsse Pflanze, und wo d Psuecher übers Naturschutzpiet informiert.

## Bilder

Wollmatinger Ried Reichenau.jpg|s Ried
Wollried Plan.jpg|Plaan bim Naturschutzzäntrum


## Weblink

* s Wolmedinger Ried