open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vindeliker

D **Vindeliker** (; ) sind e keltische Stamm gsii, wo im Vorarlberg, im Allgai und in Bayern gwont hend. I de antike Literatur werdet si maist zäme mit de nödkeltische Räter gnennt.

## Gschicht
D Vindeliker sind zäme mit de Räter im Alpefeldzug vom Joor 15 v.&nbsp;Chr. vom Tiberius underworfe wore, wo vonere Insle im Bodesee uus agiert het. Debi sölet d Vindeliker mit Amazonebieli gchämpft haa. Si sind den zu de römische Provinz *[[Raetia|Raetia et Vindelicia]]* organisiert wore.  D Vorort sind s rätische *Curia* (hüt: Chur) und s vindelikische *Augusta Vindelicorum* (hüt: Augschburg) gsii. Im Chrieg gege d Cherusker underem Arminius hend rätischi und vindelikischi Truppe im Römerheer gchämpft. 

Um 400 sind Vandale und Alane zäme mit andere germanische Gruppe vo Pannonie her is Piet vo de Vindeliker iidrunge. De römisch Heermaister Stilicho het die denn chöne gwüne und as Hilfstruppe gege de Gotekönig Alarich iigsetzt, wo z Italie iigfalen isch. Die germanische Stemm sind aber nöd lang blibe und ane 407 i Gallie iigfalle. Ane 430 hend sich d Vindeliker am Ufstand vo de Noriker bitailigt. Nochem Undergang vom Weströmische Riich ane 552 hend Alemane afange s Land vo de Vindeliker bisidle, spöter sind vom Oste her Bajuware cho. De Lech wo eres Piet durflosse het, isch spöter d Grenze zwüschet de mittelalterliche Herzogtümer Schwoobe und Bayern wore.

## Stemm
D Vindeliker hend oberhalb vo de Boier-Ebini am Bodesee gsidlet und a d Räter und d Helvetier grenzt.
Si hend us merere Stemm bistande, doch sind sich di antike Autore nöd ainig, weli Stemm zu de keltische Vindeliker und weli zu de nödkeltische Räter ghört hend. Zudem sind d Näme nöd aihaitlich öberliferet. Sicher isch, as östlich am Bodesee d *Brigantier* oder d *Brixenter* (lat. *Brixenetes*; agr. *Βριγάντιοι Brigántoi; Βριξάνται, Brixántai*) glebt hend, mitem Vorort *Brigantium* (agr. *Βριγάντιον, Brigántion*; hüt: Bregez). Nördlich devoo a de *Hilara* (hüt: Iller) hend d *Estione* (agr. *᾿Εστίωνες, Estíōnes*) glebt, mitem Vorort *Cambodunum* (agr. *Καμβόδουνον, Kambódounon*; hüt: Kempte) und am *Licias* (agr. *Λικίας, Likías*; hüt: Lech) d *Likater* (lat. *Licates*; arg. *Λικάτιοι, Likátioi*) mitem Vorort *Damasia* (agr. *Δαμασία, Damasía*), wo nöd lokalisiert were cha. D *Kattenate* (lat. *Cattenates*; agr. *Κλαυτηνάτιοι, Klautēnátioi*), d *Kosuanete/Kotuantier* (lat. *Cosuanetes*; agr. *Κωτουάντιοι, Kōtouántioi; Κωνσουάνται, Kōnsouántai*) und d *Runikate/Rukantier* (lat. *Rucinates*; agr. *῾Ρουκάντιοι, Rhoukántioi; ῾Ρουνικάται,* Rhounikátai) müend südlich vo de Donau zwüschet de Iller und em Inn gsidlet haa. D *[[Vennonen|Vennonte]]* (agr. *Οὐέννωνες, Ouénnōnes; Οὐέννοντες, Ouénnontes*), wo im undere Sanggallische Rintl gwont hend, sind woll Räter und nöd Vindeliker gsii.

Im Piet vo de Vindeliker isch au s Oppidum Manching glege, wo aber churz bivor d Römer is Land choo sind, scho zerstört woren isch. E Identifizierig mit eme römische Ort isch ugwüss, Vorschläg sind: *Artobriga* (*᾿Αρτοβρίγα*; »Bäreburg«), *Karrodunon* (*Καρρόδουνον*) oder au *Vallatum*.

## Quelle


## Büecher
*Der neue Pauly* Bd. 12/2: Vindelici
Bonn

D Bundesstàdt **Bonn** ésch e kräisfreiji Stàdt im Regierigsbezirk Köln im Séde vu Nordrhin-Weschtfale én Ditschlànd. Sie liegt àm Rhin, nit wit vun Köln. S ésch de südlichscht Großstadt vum Lànd Nordrhin-Weschtfale un geht – sunscht gànz vum Rhin-Siig-Kreis umgan – gànz ém Séde, numme àm Rhin, bis àn de Grenz vun Rhinlànd-Pfalz. Bonn leijt ém Séde vun dr Kölner Bucht, do wu sich dr nerdlich Àbschnitt vum „romantisch Rhintàl“ (Koblenz – Bonn), däm enge Dàl, wu dr Rhin durich s rhinisch Schiifergebiri fliesst, én de Ebeni vun dr Bucht ufgeht.

Bonn ésch vun 1949 bis 1990 Hauptstadt un bis 1999 noch erschter Regierungssétz vun de Bundesrepublik gsin. Sechs Ministerie hän z Bonn ihr erschte, àlle àndere éhr zweite Dienschtsétz. Én Bonn git s äu dé zweite Àmssétz vum Bundeskànzler un vum Bundespräsident. So isch z.&nbsp;B. dr Pàpscht Benedikt XVI. 2006 én Bonn vum Bundespräsident én dr Villa Hammerschmidt empfànge worre.

Én Bonn sén e Hüffe Bundesbehörde wie s Bundeskartellàmt àngsédlet un Inrichtunge vun dr Vereinte Natione. *Deutsche Post* un *Deutsche Telekom* hän z Bonn éhr Sétz.


 Flagge der kreisfreien Stadt Bonn.svg|Flagge der Stadt Bonn
 Logo Bonn 2009.svg|Offizielles Logo der Stadt Bonn
 Bonn Subdivisions.svg|Stadtbezirk un -deil
 Bonn - Altes Rathaus am Markt (tone-mapping, retouched).jpg|Alts Rothus


## Literatür
* Manfred van Rey: *Bonner Stadtgeschichte – kurz gefasst. Von der Vorgeschichte bis zur Gegenwart.* Bouvier, Bonn 2006, ISBN 3-416-03073-7.
* Hans-Dieter Weber: *Bonn Lexikon.* 1. Auflage. Bouvier Verlag&nbsp;/ General Anzeiger, 2008, ISBN 978-3-416-03200-1.
* Josef Niesen: *Bonner Personenlexikon.* 3. Auflage. Bouvier-Verlag, Bonn 2011, ISBN 978-3-416-03352-7.
* Johannes Bücher: *Bonn-Beueler-Sprachschatz.* Rheinische Mundarten. Beiträge zur Volkssprache aus den rheinischen Landschaften. Hrsg. Landschaftsverband Rheinland, Amt für Rheinische Landeskunde, Band 3, 2. Auflage, Köln 1987.
* Herbert Weffer: *Von aach bes zwöllef. Ein bönnsches Wörterbuch.* Hrsg. Bonner Genealogischer Arbeitskreis, Band 1, 2. Auflage, Bonn 2000. 
* Herbert Weffer: *Band 2: Bönnsches Wörterbuch.* Hrsg. Westdeutsche Gesellschaft für Familienkunde, Bezirksgruppe Bonn, 1. Auflage, Bonn 2000.

## Weblink

* Website vun dr Bundesstadt Bonn

## Füeßnote
(37) Fides

**(37) Fides** isch e Asteroid vum Asteroiden-Hauptgürtel. Si isch uf die römisch Götti vu dr Treui daift. Ufgrund vu Spektralanalyse weiss mer, dass si e relativ helli silikathaltigi Oberfläche besitzt.
Bis uf d'Bahnelemente un d'Eigerotation isch suscht nit meh iber dr Himmelskörper bekannt. E Vorbiflueg vu Ruumsonde, wo säll ändere dät, isch derzitt nit plant.

## Aspekte

## Lueg au
* Hauptgürtelasteroiden 1-100
Wengen

**Wengen** isch es Dorf im Bärneroberland. Äs ghört zur Talschaft Luterbrunne, wo näbe Wenge und Luterbrunne ou no Gimmelwald, Mürren und Iseflueh und Stächelberg drzue ghört. Ammerte und Trachsellouene si früecheri Sidlige im Talhindergrund, wo scho lang nümme bewohnt si.

## Geografi
Wengen isch's gröschte Dorf ir Gmeind Luterbrunne und het ganzjährig öppe 1300 bis 1400 Iwohner, im Summer über 5000 und im Winter über 10'000 Bewohner. Me gseht dra, dass dr Turismus d'Houptinahmquelle vom Dorf isch.

Zu Wenge ghört d'Jungfou, eine vo de schönschte Bärge vor Wält, und drmit ghört Wenge zum UNESCO Weltnaturerbe Jungfrau.

Uf Wenge chunnt me am beschte mit em Zug. Me cha ou z'Fuess ufe go, aber d'Outo finde kei Schtrass.) D'Bahn fahrt vo Luterbrunne über Wenge bis zur chlyne Scheidegg.

Wichtig z'Wenge isch s'Louberhornrenne vor FIS im Jänner, d'Mendelssohn-Musigwuche im Ougschte, die reformierti Chile vo 1953, wo unger Dänkmalschutz schteit u die eigeti Schuel mit öppe 80 Ching u 10 Lehrerinne und Lehrer.

## Gschicht

Ire Handschrift vo 1268 schteit "uf Wengen". Dr Name isch auso so wie-n-er hüt gschribe und usgschproche wird rächt alt. D'Pescht het Wenge 1669 erreicht und dr Turismus im 18. Jahrhundert. Sit 1893 chame uf Wenge mit em Zug fahre. Vorhär het me müesse loufe oder sich la träge.
I de Jahr vom zwöite Wältchrieg si z'Wenge amerikanischi und änglischi Flüger und polnischi Soldate interniert gsi.

## Büecher
Äs git bis hüt drü Talschaftsbüecher vo Luterbrunne und e moderni Fortsetzig drzue, es paar Bildbänd und es Büechli über d'Schuel.

## Weblink

*Wengen Tourismus
*D' Schuel Wengen
Eimeldingen

**Eimeldinge** (IPA: ['aɪməl,dɪƞə] amtlig *Eimeldingen*) isch e Ort im Landchreis Lörrach. Zu de Gmeind ghöre usser Eimeldinge sälber keini andere Ortschafte.

## Geografy
Eimeldinge litt wit im Südweste vo Dütschland, 2 Kilometer vo de französische und 10 Kilometer vo de schwyzer Gränze eweg. Nochberstädt sin im Norde Efringe-Chilche und Fischinge, im Oste Binze und im Süde Wyl am Rhy.

## Gschicht
Wahrschints hän scho d Römer und Kelte z Eimeldinge gsydelt. Sälli Anahm isch aber nit belegt. Im 4. und 5. Johrhundert sin d Alemanne ygwandert. Urkundlig erwähnt worre isch Eimeldinge zum erschte Mol im Johr 767 als *Agimotingas*, 1774 isch de Name *Eymeltingen* belegt. In de letschte 150 Johr hät mer Eimeldinge in Richtig Süde und Weste erwitert; älter isch aber de Eimeldinger Ortskern.

## Wirtschaft und Infrastruktur
Eimeldinge isch in re günschtige Lag an de Bahnlinie Basel-Karlsrüe. Zudem isch s Dorf an d A98 Wyl am Rhy - Stockach agschlosse; s fahre all Stund Regionalexpresszüg uff Offeburg und zum Badische Bahnhof vo Basel.

Durch s Wohnagebott hät sich d Ywohnerzahl sit 1975 fast verdoppelt. Näbe de chlei- und mittelständische Betrieb hän sich in letschter Zit durch d Hilf vo de Gmeind no meh Undernämme agsydelt.

Z Eimeldinge hät s e eigeni Grundschüel und zwei Chindergärte.

## Wappe
S Eimeldinger Wappe zeigt in de linke Hälfti di badischi Flagge, rächts obe e Garbe uff blauem und unde e Wytrube uff silbrigem Grund. Di badische Farbe repräsentiere d Züeghörigkeit zu Bade und Röttle, d Wytrube und d Garbe wyse uff de jewylig Abau hy.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Lüt
* Hansfrieder Geugelin (1945–2020), alemannische Dialektautor, het sit 1974 z Eimeldinge gläbt.

## Weblink
* 
* Offizielli Websíte
* Alemannischs Gedicht vom Hubert Baum
* Ortsplan vo Eimeldinge

## Quelle
Elbenschwand

**Elbeschwand** (amtlig *Elbenschwand*) isch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach. 

Die ehemolig Gmei ghört sit em 1. Jänner 2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo uss em gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.

## Geografy
Elbeschwand litt im Naturapark Südschwarzwald im Dal vo de Chleine Wyse zwüsche 500 und 1000 Meter über em Meer. D Gmeind gränzt im Norde an Bürchau, im Oste an Fröhnd, im Süde an Zell, im Südweste an Tegernau und im Weste an Raich.

72 Prozänt vo de Elbeschwander Flächi sin Wald. D Gmeind wird in d Dörfer Elbeschwand (Hinder- und Vorderdorf), Holl und Langesee und d Hüser Buck. Usserdem ligt d Wiestig Gebinbach in de Gmarkig.

## Gschicht
Elbeschwand isch im Johr 1278 in re Schenkigsurkunde vom Kloster St. Blasie zum erschte Mol erwähnt worre. S Kloster isch de Grundherr bis zu de Säkularisierig im Johr 1806.

Langesee isch 1934 ygmeindet worre, Holl hät sällemols scho zu Langesee ghört.

## Wirtschaft und Bildig
S git z Elbeschwand kei Schüel. Grund- und Hauptschüel sin z Tegernau näbedra, Realschüel und Gymnasium z Schopfe oder Lörrach.

## Weblink

* Webpräsenz des Gemeindeverbands
Fröhnd

**Fröhnd** [IPA: fʀø:nd] isch e Gmeind im Landchreis Lörrach in Bade-Württeberg, Dütschland. S isch Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald.

## Geografy
Fröhnd litt im Wiesedal uff 500 bis 1200 Meter im Naturapark Südschwarzwald. Nochbergmeinde sin Schönau im Schwarzwald, Wembach und Tunau im Norde, Präg-Herreschwand (Todtnau) im Oste, Häg-Ehrsberg und Zell im Wiesedal im Süde und Elbeschwand und Bürchau im Weste.

Zu Fröhnd ghöre d Wyler Hinderholz, Hof, Itteschwand, Kastel, Künaburg, Nyderhepschinge, Oberhepschinge, Stutz und Vorderholz und d Hüser Kastler und Künabergermiehli. Im Gmeindegebiet liige d Wiestige Bursdal, Hungerberg, Danne und Mittelholz.

## Gschicht
Fröhnd isch e Zämmefassig vo nün Wyler und zwei Einzelhüser. De Name vo de Gsamtgmeind isch vo de alte Landschaftsbezeichnig *Froehnde* hergleitet worre. De Grundherr „uff de Fröhnde“ isch s Chloster St. Blasie gsi; sällem isch au d Grichtbarkeit understande. Mit de Säkularisierig vom Kloster 1806 isch s Gebiet zum Großherzogtum Bade cho, wo sällemols neu gschaffe worre isch.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Bildig
Z Fröhnd git s kei Kindergarte und kei Schüel. Grund- und Hauptschieler gönn z Schönau im Schwarzwald uff d Schüel, dört hät s au e Gymnasium. Di nächsti Realschüel isch z Zell.

## Weblink

* www.froehnd.de
* Websíte vo Fröhnd im Wiesedal

## Fueßnote
Tunau

**Tunau** [IPA: 'tu:naʊ] isch e Gmeind im Landchreis Lörrach, Bade-Württeberg, Dütschland und e Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald.

## Geografy
Tunau litt am Rand vom Wysedal im Naturapark Südschwarzwald uff 580 bis 1163 Meter Höchi. Nochbergmeinde sin Utzefäld im Norde und Schönau im Schwarzwald im Oste, Weste und Süde.

Züe de Gmeind Tunau ghöre s Dorf Tunau, de Wyler Bischmatt und de Zinke Michelrütte.

## Gschicht
Tunau isch 1320 zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre. Sällemols isch es Eigedum vom Kloster St. Blasie gsi, wo s Vorkomme vo Silber hät nütze wölle.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Bildig
Z Tunau git s weder e Kindergarte no e Schüel. Grund- und Hauptschüel sowie s Gymnasium sin z Schönau im Schwarzwald. Di nächsti Realschüel isch z Zell im Wysedal.

## Weblinks

* Gmeindeverwaltigsverband Schönau

## Fueßnote
Degerfelden

**Degerfälde**, amtlig *Degerfelden*, isch einer vo de Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde z Bade-Württeberg, Dütschland.

De Ortsdeil erstreckt sich uff 9,9 Quadratkilometer Flächi, litt nordwestlig vo de Rhyfälder Chernstadt und westlig vo Nollinge. Südlig devo litt Herte. Durch Degerfälde fiehre d B316, wo s Dorf mit Rhyfälde und Lörrach verbindet, d B34 in Richtig Grenzach bzw. Erzinge und d L143. D A98 verlauft am Dorf vorby.

## Gschicht
Die erschte menschliche Besydelige gönn bis in d Jungsteizit zruck. De Hagebacher Hof, wo zum Dorf dezüe ghört, isch de Überrest von re Sydlig uss em Johr 800, usserdem hät mer e Burgruine uss em 10. Johrhundert (Fliehburg) gfunde. 1281 isch Degerfälde als *Tegervelt* erwähnt worre, uss de folgende Zit hät s no meh Erwähnige. D Bäch, wo durefließe, hän de Bau vo Miehle ermöglicht (erschti Erwähnig von re Miehli: 1370), wo jetz aber nümmi brucht werre. Bis 1806 hät de Ort zu de Herrschaft Rhyfälde ghört. Im Johr 1810 hät mer d Sydlig *Geitlikon* zwüsche Degerfälde und Eichsle uffdeilt.Am 1. Januar 1972 isch Degerfälde uff Badisch-Rhyfälde ygmeindet worre.

## Wappe
S Wappe vo Degerfälde zeigt e vor allem wiße Adler mit rote Fieß und rotem Schnabel uff blauem Grund. S erinnert an d Züeghörigkeit zu de Herrschaft Rhyfälde (bis 1806).

## Weblink
* Ortsverwaltig

## Quelle
Holland (Begriffsklärung)

**Holland** isch
* geografisch
** Holland, e Region im Nordweschte vo de Niderland
** *Holland*, en volkstümliche Begriff för de Staat Niderland
** Grafschaft Holland, e Grofschaft (10. bis 16. Johrhundert)
** Königrych Holland, e Rych uss em 19. Johrhundert (1806–1810)
** verschydeni Ort im Vereinigte Königrych, de USA und Pole

* de Namme vo diverse Persone

* e U-Boot vo de änglische Marine, vgl. Holland 1

* e Album vo de Beach Boys, vgl. Holland (Album)
Karsau

**Charsau** isch einer vo de Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde im Landchreis Lörrach, Bade-Württeberg, Dütschland.

Charsau erstreckt sich südöstlig vo Meisele und westlig vo Riedmatt uff re Flächi vo 8.61 Quadratkilometer.. D K6336 chunnt vo Undermeisele her, verlauft durch s Dorf dure und verbindet s mit de Bügener Stroß in de Rhyfälder Chernstadt.

Noch Herte isch Charsau de zweitgröscht Ortsdeil vo Rhyfälde.

S Wappe vo Charsau zeigt e goldige Bienekorb uff hellblauem Grund. S isch eso 1904 bschlosse worre und wyst uff de Fliß und d Sorgfalt vo de Charsauer Ywohner hy.

## Gschicht
Karsau isch 1249 als *Karlesouwe* zum erschte Mol erwähnt worre. Sit 1246 hät s Dorf zämme mit Riedmatt zu Büge ghört, wo sällemols e Dütschordenskommende gsi isch. S hät drum de Grundherre vom Schloss Büge ghört bis es mit sällem zämme zum Großherzog vo Bade cho isch.

Am 1. Januar 1975 isch Karsau uff Rhyfälde ygmeindet worre.

## Weblink
* Internetufftritt
* Ortsverwaltig

## Quälle
Adelhausen

**Adelhuse** (amtlig *Adelhausen*) isch noch Nordschwobe de ywohnermäßig zweitchleinst Ortsdeil vo de Stadt Badisch-Rhyfälde im Landchreis Lörrach.

Adelhuse ligt uff em Dinkelberg. Im Südoste gränzt Meisele an de Ortsdeil, im Süde Eichsle. Nördlig devo isch Hüsinge (e Ortsdeil vo Steine), westlig in e bitz Entfernig Ottwange.

Durch Adelhuse verlaufe d L139, wo vo Eichsle chunnt und d K6333 in Richtig Meisele und Hüsinge. Adelhuse hät usserdem drei Bushaltstelle.

## Gschicht
Mer hät z Adelhuse Sydligsspure uss em 1. Johrhundert gfunde; sällemols hät under de Römer di erschti bisher bekannti Besydlig uff em Dinkelberg stattgfunde. Si hän au e Stroß uff Wyhle baut, wo z Ottwange immer no erhalte isch. Noch de Römer chömme di nächstälteste Fünd uss em 7. Johrhundert (Steigräber); in säller Zit isch au de Name entstande. Mer vermüetet, dass er uff den von re Persönligkeit uss de dörtmolige Zit zruckgoht.

1806 isch Adelhuse zum Großherzogtum Bade cho. S isch sither mit Eichsle zämme verwaltet worre.

Am 1. Juli 1974 isch Adelhuse zämme mit Eichsle uff Rhyfälde ygmeindet worre.

## Weblink

* rheinfelden.de: Informationen zu Adelhausen

## Quälle
Baranya

**Baranya** (IPA: , ungarndütsche Name: *Branau*) isch s südligste vo de 19 Komitat vo Ungarn. Komitatssitz isch Pécs (Fümfchirche), anderi wichtigi Städt sin Pécsvárad und Mohacs.

## Geografy
An Baranya gränze im Weste Somogy, im Norde Tolna und im Oste Bács-Kiskun. Zudem git s e Gränze zu Kroatie im Süde.D Südgränze vo Baranya stellt d Drau dar, im Oste d Donau. Allerdings hät s e chleis Gebiet zwüsche Donau und Draumündig, wo jetz zu Kroatie ghört. Höchste Punkt vo Baranya isch de Zengő (684 Meter).

S südungarische Klima wird oft mit dem vo de Toskana vergliche. S isch warm und agnehm, drum chönne do au Pflanze wachse wie z. B. Fyge, Mandle und Edelkastanie. Usserdem wird dört Wy produziert.

## Gschicht
Erscht mit de Achunft vo de Römer hät Baranya Bedütig kriegt, s hän aber scho lang vorher Besydlige stattgfunde. D Römer hän d Donau, wo durch Baranya durefließt, zur Gränze gmacht. Spöter hän zerscht Hunne und deno Slawe dört gläbt; d Ungare sin um 900 umme ako und hän s Land erobert. Sällemols hät mer au d Komitat ygfiehrt.

Im Johr 1526 hän d Ungare e Schlacht gege de osmanisch Sultan Suleiman II. verlore, drum hät dört e 150-jöhrigi Herrschaft vo de Türke agfange, wo au Zerstörige mit sich brocht hät. 1686 hän di ungarisch-östrychische Truppe d Türke vertrybe könne. Deno sin vor allem Dütschi, Kroate und Serbe z Baranya gsydelt. Säll mercht mer bis hütt am Dialäkt vo Baranya, wo lexikalisch sehr gmischt isch.

Sit 1867 isch Baranya e Deil vo Östrych-Ungarn gsi. Gmäß em Vertrag vo Trianon hät säll e Deil devo an Jugoslawie abtrette mieße.

Afang vo de 1990er-Johr hän z Baranya Jugoslawischi Flüchtling Schutz gfunde.

## Bevölcherig
2006 hät s Komitat 397'600 Ywohner gha. Mit 14 Prozänt isch de Adeil vo de Usländer im Verglych züe Ungarn am höchste. 5,5% vo de Lüt bezeichne sich sälber als Zigüner (Durchschnitt vo Ungarn: 2,2%). 34% vo de Bevölcherig nännt Dütsch sini Müetersproch; serbischi und kroatischi Müetersprochler mache zämme e Adeil vo 32% us.

## Verwaltigsglyderig

Baranya isch in nün Kleigebiet ("kistérségek") underdeilt. Si sin jewyls noch ihrer Hauptstadt benännt worre.
* Komló
* Mohács
* Pécs
* Pécsvárad
* Sásd
* Sellye
* Siklós
* Szentlőrinc
* Szigetvár

## Sehenswürdigkeite und Kultur
Züe de Zit, wo mer d Türke vo Baranya hät vertrybe wölle, hät s z Ungarn vyli Ritterburge gha, wo zum Deil hütt no stönn, so z. B. d Siklósi-Burg. Usserdem findet z Mohacs jöhrlig de Fasching statt, wo Männer mit Pelzrock und Düfelsmasse an d Vertrybig vo de Türke erinnre. Z Pécs findet näbe Theater (z. B. Nationaltheater) au de Dom St. Peter mit me Domplatz, e altchristligs Mausoleum und im ganze Komitat Heilbäder.,

## Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Baranya

## Weblink
* 
* Internetufftritt (ungarisch)
* Webportal Baranya (ungarisch)
* Portal mit vyle Links (ungarisch)
* Baranya, Natur und Kultur
* Ungarndütschi, mit ere Lischt vo dütsche Ortsnämme

## Einzelnochwys
Dol2day

**dol2day** isch e Internetsite (soziales Netzwerch) für Lütt, wo sich für Politik interessiere. Si isch amol europawit di gröschti vo derre Art gsi. D Mitgliedschaft kostet nüt.

D Site isch e Chrüzig us Forum un Spyl; s werre Umfroge und Diskussione zu politische und gsellschaftliche Theme uf de eine Site, d Wahl vom "Kanzler" vo de Website für vier Monet un Arbet in virtuelle Parteie (linki, liberali, konservativi un unspezifischi) uf de andere Site.

D Kanzler organisiere Chats mit Persönlichkeite uss de Politik und de Gsellschaft und versüeche, d Community witerzentwickle. Letschti Entscheider sin aber d Betryber un Eigentümer, d Redaktion vu *dol2day*.

*dol2day* isch scho 2000 online gange. D Internetsite isch Prysträger vo *Grimme Online Award* (2002) un *Prix Ars Electronica* (2004). D Sprooch isch Hochdytsch.

## Weblink
* dol2day (hochdytsch)
Hasel (Baden)

**Hasel** [IPA: 'ha:z̥əl] isch e Gmeind im Landchreis Lörrach, Bade-Württeberg.

## Geografischi Lag
Hasel litt am Südrand vom Schwarzwald im Haseldal zwüsche de Däler vo de Wyse und de Wehra. Im Süde gränzt Wehr (Waldshüet) a, zu allne andere Site vom Dorf ligt Schopfe.Zu de Gmeind ghöre d Dörfer Hasel und Glashütte, d Hüser Altmatt und d Bahnstation Hasel. Usserdem ligt d Wiestig Eichebrunnehof im Gmeindegebiet.

## Gschicht
Hasel isch am 7. Juni 820 zum erschte Mol erwähnt worre. Des isch in re Urkunde vom Chloster St. Galle als *Hasalaho* gsi. 1005 hät de dörtmolig Kaiser e Hofgüet uss em Dorf verschenkt. In de Folgezit hän im Lauf vo de Gschicht verschydeni Herrscher d Macht über s Dorf gha; 1305 isch es zämme mit Röttle an Bade cho. 1557 isch es noch de Reformation evangelisch worre; di erschti Chirch isch 1275 zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre. In säller vo 1779 isch e Daufstei vo de alte Chirch erhalte.

Im 17. Johrhundert hät mer im hüttige Ortsdeil Glashütte agfange, Glasware herzstelle. Des isch hütt nümmi de Fall; d Gmeind dient gröschtedeils als Wohngebiet, agsydelti Undernehme hät s wenig.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## D Hasler Höhli
D Hasler Höhli oder Erdmannshöhli isch e Sehenswürdigkeit vo Hasel. Si isch eini vo de älteste Tropfsteihöhle vo Dütschland; in re findet mer au de ältst Tropfstei vo Dütschland, wo vier Meter hoch und ca. 135'000 Johr alt isch. D Höhli isch insgsamt 2185 Meter lang; 360 dodevo cha mer besichtige. De Namme chunnt vo de Erdmännli, wo do de Legände noch ghust hän. Under anderem hät au de Johann Peter Hebel über si gschribe.

Datei:Erdmannshoehle 006.JPG|Igang zur Höhli
Datei:Hasel, evangelische Kirche.jpg|evangelische Chilche


## Weblink
* Internetufftritt vo Hasel
* Linksammlig zu de Hasler Höhli vom ''Verband der deutschen Höhlen- und Karstforscher e.&nbsp;V.''

## Quelle
Höri (Bodensee)

D **Höri** isch ä Halbinsle im westlige Bodesee.

Si lit zwische Radolfzell und Stei am Rhy nördlig vom Untersee und im Süde vom Zellersee. Drei Gmeinde, Gaiehofe, Moos und Öhnige ligge uf dr Halbinsle und si im Gmeindiverwaltigsverband Höri zämmegfasst. Dr niidrigst Punggt uf dr Halbinsle isch am Ufer vom Untersee mit erä Höchi vo . Dr höggst Punggt isch uf em Schiiner Bärg wo bis uf  chunnt.

## Weblinks
Vulkanismus

Under **Vulkanismus** verstoht mer alli geologische Vorgäng un Erschinige, wo mitem Ufstige vu Magma innerhalb vu de ussere planetare Chruste bis zue dr Planeteoberflächi verbunde sin. Dezue ghöre alli Ustrittsforme as feschti, vulkanischi Bombe, Lapilli, Bimsstei, vulkanischi Äsche, flüssigi (Lava, Lahar, Geysir, Maar) oder gasförmigi (vulkanischs Gas, Fumarole) Stoff. Nit selte trätte Mischforme vu dr eruptive Begleiterschinige uf wie z.&nbsp;B. die verheerende pyroklastische Ström (wie bim Undergang vu Pompeii). 

Vulkan ghöre zue dr imposanteschte Erschinigsforme vum Vulkanismus, nit nur uf dr Erde, sundern au uf andere Planete un ihrene Mönd vu unserem Sunnesystem. Es sin verschideni aktivi Vulkane usserhalb vu dr Erde bekannt. So befinde sich Schwäfelvulkane aber au extrem heissi silikatischi Vulkane ufem Jupitermond Io, Kryovulkane (Stickstoffgeysire) ufem Neptunmond Triton un erloscheni Vulkane z. B. uffem Mars. D'Venus het villicht noch aktivi Vulkane. Uffem Erdmo sin die grosse dunkle Flächene, wo si "Gsicht" bilde, riisige Lavafelder wo vor iber drei Milliarde Johre entstande sin.
Exotisch isch dr Vulkanismus uf dr Iismönd im ussere Sunnesystem, wo d'Lava Gletscheriis oder gar schlicht un eifach Wasser gsi si muess oder gar noch isch.
Aktivi Wasser-Geysire het d'Ruumsonde Cassini im Herbst 2005 uffem Saturnmond Enceladus entdeckt. Dr Enceladus, mit 500 km Durchmesser nit grad gross, het dodemit bezüeglich sinere geologische Aktivität die chüehnschte Erwartige ibertroffe. Si Inners bestoht offebar us flüssigem Wasser.

Dr Vulkanismus het si Adeil an dr folgeschwerschte Natürkastrophe uf dr Erde. Ihm sin vili vu dr gwaltige Umwälzige in dr Erdgschicht zuezschribe, nit zledscht durch sini erhebliche Iflüss uf die regional un global Klimaentwicklig un ihrene Folge. 

Im klassische alemannische Sprochruum git's kei aktive Vulkanismus meh. Geologisch uf Sparflamme isch noch dr Kaiserstuehl im Oberrhigrabe bi Friburg im Brisgau aktiv, wo sich jährlich um öppe ei Millimeter hebt.
Ebefalls bi Friburg finde sich au uffem Schimberg vulkanischi Spure.

Im Hegau stehn noch Schlöt vu sit öppe 20 Millione Johre erloschene Vulkane as riisigi Türm ällei in dr Landschaft, so dr Hohetwil bi Singe. 

## Literatur
* Hans-Ulrich Schmincke: *Vulkanismus, Wissenschaftliche Buchgesellschaft*, 2000, ISBN 3-534-14102-4
* Carl Christoph Beringer: *Vulkanismus und andere Tiefenkräfte der Erde*, Franck h, 1953, ISBN B0000BGFMR

## Weblink
*Vulkan: Virtuelli Exkursione, Photoglossar, Bilder un Videoclips, QTVR-Panorame, Expeditione
*Informatione iber Vulkan un ihri Tätigkait
*Eruptionsmechanisme un -type sowie pyroklastischi Ablagerige; Vorläsig vu PD Dr. Ulrich Knittel
*Weekly Volcanic Activity Report vom U.S. Geological Servey
*Geo-Lexikon
Eichsel

**Eichsle** (IPA ['aɪ̯g̊slə], amtlig *Eichsel*) isch einer vo de Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde, Bade-Württeberg, Dütschland.

## Lag
De Ortsdeil ligt nördlig vo de Rhyfälder Chernstadt uff em Dinkelberg, südwestlig vo Meisele, südlig vo Adelhuse und östlig vo Ottwange. D L139 fiehrt in Richtig Norde uff Adelhuse, Richtig Süde uff d A98, wo nit diräkt durch s Dorf dure verlauft, und uff Rhyfälde.Eichsle isch in d zwei Ortsdeil Ober- und Nydereichsle glydert.

## Gschicht
Di älteste Fünd, wo mer z Eichsle gmacht hät, sin Hünegräber uss de Friehgschicht, usserdem hät s z Nydereichsle alemannischi Reihegräber ge. Dezüe chömme Zügniss von re Besydlig durch d Römer, wo an verschydene Stelle gfunde worre sin. Di erschti Erwähnig vo Eichsle isch im Johr 1242 als Mitglyd vo de Herrschaft Rhyfälde gsi. Im 17. Johrhundert isch es zämme mit de Nochberdörfer e Grichtsbezirk worre. 1806-1809 hät s zu Büge ghört, deno zum Amt Schopfe.

### De Namme
De Wortdeil "-sel" goht uff e veraltets Wort "Sal" oder "Sol" zruck, wo e sumpfigi Stell bezeichnet hät. Drum hät s wahrschints friehner uff e sumpfartigi Gegend bi me Eichewald hywyse solle.

## De „Eichsler Umgang“
De Legände noch sin drei Gfolgsfraue (d Kunigunde, d Mechtunde und d Wibranda) vo de Heilige Ursula z Rappersweier gstorbe und z Eichsle beerdigt worre, deno isch an ihre Gräber e Wunder bassiert. De Bapscht hät ihri Verehrig mit re Beerdigung in de St-Gallus-Chirch praktisch "bstätigt"; sither isch immer am 3. Sunndig im Juli de *Eichsler Umgang*.

## Wappe
S Wappe zeigt e griene Eichezwyg mit zwei Blätter und re Eichle uff wißem Grund. S erinnert an de Eichewald, wo friehner z Eichsle gsi isch; mer hät s Wappe im 19. Johrhundert eso bschlosse.

## Sehenswürdigkeite
* St-Gallus-Chirch: In derre gotische Chirch sin d Kunigunde, d Mechtunde und d Wibranda, wo vo de Bevölkerig verehrt werre, begrabe.
* Kapelle z Nydereichsle
* Jungfrauebrunne

## Weblink
* Ortsverwaltig vo Eichle

## Einzelnochwys
Gemeinden des Fürstentums Liechtenstein

S Förschtatum Liachtaschtaa hot ölf Gmonda in zwo Wahlchreise.

## Öberbleck


 

## Glederig vo de Gmonda/Gmanda
D Gmonda (Undrland) oder Gmanda (Oberland) send mängsmol uftoalt i verschedne Dörfer und hond vilfach Exklave und Enklave innerhalb vom Ländle.

## Luag oh
* Liechtensteiner Flurnamenkarte

## Einzelnochwes
Neuenweg

**Neuewäg** ['nɔɪə,væ:g] (amtlig *Neuenweg*) isch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach.

Die ehemolig Gmei ghört sit em 1.1.2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.

## Geografy
Neuewäg isch als Erholigsort staatlig aerkännt und isch im Naturpark Südschwarzwald im Dal vo de Chleine Wiese uff re Höchi vo 700 bis 1400 Meter. S Gmeindegebiet vo derre letschte Sydlig am Änd vom Dal goht bis uff de Gipfel vom Belche. 89 Prozänt vo de Gmeindflächi werre aber durch Wald bedeckt.
D Gmeind gränzt im Norde an Münschterdal im Landchreis Brysgau-Hochschwarzwald, im Oste an d Stadt Schönau im Schwarzwald und Bölle, im Süde an Bürchau und Raich, im Weste an Wies.

Zu de Gmeind ghöre s Dorf Neuewäg, d Wyler Hinderheubrunn, Mittelheubrunn und Vorderheubrunn und d Zinke Belchehöf und Sägemättle.

## Gschicht
Neuewäg isch im Johr 1278 in re Schenkigsurkunde vom Chloster St. Blasie zum erschte Mol erwähnt worre. De Ort hät zu de Marchgrafschaft Bade-Durlach ghört und isch mit säller in de Reformationszit protestantisch worre. Bis zu me Brand 1903 hät s z Neuewäg no Hüser mit Strohdächer gha.

## Kultur und Sehenswürdigkeite
* S gsamte Belchemassiv mit em Südhang z Neuewäg isch sit 1949 e Naturschutzgebiet. Do hät s e sälteni, deilwis alpini Vegetation.
* Au de Karsee Normatteweiher im Wald oberhalb vo Heubronn uff 915 Meter stoht under Naturschutz. Er isch e Relikt vo de yszitlige Vergelschterig vom Schwarzwald. Im Weiher dinne schwimmt e Torfinsle.

## Lüt
* Hedwig Salm (1889-1981), Dialäktdichteri

## Weblink

* Internetufftritt
Gemeinden von Vorarlberg

Die **Lischt vo dr Gmoanda z Voralbearg** umfasst alli 96 politische Gmoanda vom öschtriichische Bundesland Voralbearg.

## A

## B

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## K

## L

## M

## N

## R

## S

## T

## U

## V

## W

## Z



## Weblink

* Land Vorarlbearg: Gmoande – Offizielle Auflistung vu allne Städt und Gmoande im Voralbearg
* Vorarlbearger Gmoandsverband – met Seatz z Dorabeara
Herten

**Herte** isch e Dorf im Landchreis Lörrach und sit em erschte Oktober 1973 e Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde.

## Lag

Herte isch im Weste bis Südweste vo Rhyfälde. Im Norde gränzt s an Degerfälde, im Oste an Warmbach (e Deil vo de Chernstadt). Im Weste litt Grenzach-Wyhle uff em Riehrberg. De Ortsdeil Herte litt usserdem an de Schwizer Gränze gegenüber vo Chaiseraugscht AG.

## Gschicht
Di erschte Sydler sin d Römer gsi, wie Fünd uss derre Zit bewyse, mer hät aber au e alemannische Friedhof entdeckt. Di erschti Erwähnig isch im Johr 807 als Harta/Hertum gsi; wahrschints hät s dörtmolige Dorf zu de Grafschaft Rhyfälde ghört. 1291 isch e Burg Hertin z Basel erwähnt worre. Mit de Grafschaft Rhyfälde zämme isch Herte 1494 zu Östrych cho.

Im Johr 1879 isch z Herte s St. Josephshus gründet worre. Säll isch e Pflägeheim mit re Behindertewerchstatt.

Vom 12. bis 15. Juli 2007 hät e Jubiläumsfest stattgfunde.

## Wappe
S Wappe vo Herte (vgl. Infobox) zeigt uff blauem Grund e goldigs Hexagramm, wo i siner Mitti e Wappe mit de Farbe vo de östrychische Flagge isch. S goldige Hexagramm isch s Dorfzeiche, di östrychischi Flagge erinnert an d Züeghörigkeit zu Östrych. S Wappe isch 1905 eso bschlosse worre.

## Verchehr
S Dorf isch über d Hochrhybahn (Basel–Chrüzlinge) mit em überregionale Schienenetz verbunde. Do drüber use hät si Busverbindige. Si ghört em Regio-Verchehrsverbund Lörrach a. D Bundesstroß B34 fiehrt uff Bodme-Ludwigshafe und uff Grenzach-Wyhle. Usserdem isch Herte über d L139 mit Grenzach-Wyhle und Rhyfälde-Degerfälde verbunde. Nächsti Audobahnaschlussstelle sin:
* A 861, Yfahrt Rhyfälde-Süd/Grenzach-Wyhle (B34)
* A 98, Yfahrt Lörrach-Ost und
* A 2 (Schwiz), Yfahrt Basel-Ost/Wettstei

## Bildig
Herte hät e Grund- und e Hauptschüel. Alternativi witerfiehrendi Schüele sin z Grenzach, Lörrach, Rhyfälde und Bad Säckinge. Usserdem gits im Ortsdeil Herte e katholische und e evangelische Chindergarte, zudem e Schüel und Chindergarte für Lüt mit geistiger Behinderig.

## Weblink

* Herte uf de Website vo Rhyfälde

## Quälle
Lund

**Lund** isch e Stadt i dr südschwedische Provinz Skåne län und dr historische Provinz Schone. Sie isch mit 76.188 Iwohner (31. Dezember 2005) die elftgröschti Stadt im Land und, noch Malmö und Helsingborg au die drittgröschti Stadt vo dr Provinz. 

Die sogenannti Studentestadt isch prägt vo zahlreiche Cafés, Parks und alti Backsteifassade. Sie isch Sitz vo dr Universität Lund und au vom Bischtum Lund und gilt als es kulturelli Zentrum vom Süde. Sie isch Hauptort vo dr glichnamige Gmaind.

## Weblink

* Offizielli Website (englisch, schwedisch)
* Touriste-Informazione (dütsch, englisch, schwedisch)

## Quelle
Malsburg-Marzell

**Malschburg-Marzell** (IPA: [,malʃbʊrg'ma:rtsɛl], uff hochdütsch *Malsburg-Marzell*) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach z Bade-Württeberg.

## Geografischi Lag
Malschburg-Marzell isch im hindere Chanderdal im Südweste vom Schwarzwald. Höchste Punkt vom Gmeindegebiet isch de Hochblaue uff 1165 Meter, de diefst Punkt litt uff 429 Meter. 70 % vo de Flächi sin Wald.

Südöstlig vom Hochblaue isch wahrschints di höchstglägeni Burgstell vo Bade-Württeberg, d Burg Stockberg.

Nochbergmeinde sin im Norde Badewyler (FR), im Oste Wies, im Süde Steine und im Weste Chander und Schlienge.

## Gmeindegliderig
Malschburg-Marzell bstoht uss de beide ehemolige Gmeinde Malschburg und Marzell, witeri Ortsdeil sin Höfe, Reha-Klinike, Vogelbach, Chaltebach, Lütschebach und Käsacker.

## Gschicht
De Ortsdeil Chaltebach isch de erscht wo urkundlig erwähnt worre isch. Dört hät de Bischof vo Konstanz 1095 d Michaelschirch gweiht. Di erschte urkundlige Erwähnige vo Malschburg und Marzell sin 1301 bzw. 1151 gsi.

1974 isch uss de Gmeinde Malschburg und Marzell e Eiheitsgmeind bildet worre. Noch de Gmeindereform im gnännte Johr isch au e Verwaltigsgmeinschaft mit Chander entstande.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Zum Aaluege
Di höchsti Erhebig isch de Hochblaue (1165 m) mit Ussichtsturm. In de Nöchi vom Ortsdeil Vogelbach isch d Ruine Sauseburg.

## Lüt
* Günter Wagner (1929-2017), Buur, Schriiner un Heimetdichter

## Weblink

* Internetufftritt vo Malschburg-Marzell

## Quelle
Japanische Sprache

S Japanische isch d'Amtsschprooch in Japan ond uf Angaur in Palau und d'Mutterschprooch vo ogfähr 127 Milliona Leit.

Uf Japanisch schreibt mer des 日本語 (schprich: nihongo).

D'Entwicklungschicht isch ziemlich oklar, abr mr vrmuatet, dass es Japanische urschpringlich us em Koreanische entschtanda isch.

## Grammatik

Es Verb schtot im Japanischa immr ganz am End vom Satz.
S Japanische isch a agglutinierende Schprooch. Des hoist, dass d'Grammatik immr durch Ahänga funktioniirt. Also: an da Verbschtamm wird a Endung aghängt, je nachdem ob's Vergangaheit odr Gegawart odr heeflich odr verneint odr soscht ebbes isch.
Em Japanische gibts koi Mehrzahl, koine Artikel, koine Fäll ond koi Gschlecht.
Präpositiona ond Fäll werdat ausdrickt, indäm mr en Partikel noch s Wort schtällt.

Zom Beischpil:

Vadder = chichi
Em Vadder seis: chichi no (no: Besitz)
Em Vadder sei Bier: chichi no biiru (no: Besitz)
Em Vadder ebbes gea: chichi ni ageru (ni: Richtung: in/noch)
Vom Vadder ebbes kriega: chichi kara morau (kara: Richtung: vo)
Dr Vadder trinkt a Bier: chichi wa biiru o nomu (wa: Subjekt; o: Objekt)

Wie oba scho gschrieba ka mer im Japanischa au am Verb säa, wie heeflich als mr schwätzt. Normalerweis endet d'Verba auf -ru odr -u. Wenn mr aber heeflicher schwätzt, noch ändert sich des in -masu odr -imasu. Mr ka au no heeflichr schwätza, noch ändrat sich zom Deil sogar d'Vokabla.

No ebbes bsondres, was ganz anderscht funktioniert, wie em Allemannischa, isch, dass mr d'Adjektive au ekschtra i d'Vergangaheit setza ka.

*samui* hoist *kalt*. *samukatta* hoist *s isch kalt gsi*. Do braucht mr also koi Verb dafiir.

## Schrift
A Bsonderheit isch, dass mer em Japanischa drui vrschiedene Schrifta bnützt. Nämlich di sognannte Kanji (schprich: Kanschi) – des send us am Chinesische iabrnommene Wortschriftzeicha – ond zwoi Silbaschrifta: Hiragana ond Katakana. Normalerweis bnützt mer des Kanji fir da Wortschtamm ond d'Hiragana fir d'Endunga ond andre grammatikalische Sacha. Met de Katakana schreibt mer Fremdwerter odr schpezielle botanische odr andre wissaschaftliche Begriff.

Beischpiel fir denne Schrifta:

Vadder (chichi) en alle drui Schrifta:
Kanji: 父 (Meischt a weng kompliziertere Zeicha), 
Hiragana: ちち (Meischt eher runde Zeicha), 
Katakana: チチ (Meischt eher eckige Zeicha)

Ond so sieht des normalerweis aus. Alle drui Schrifta gmischt:

アパートに住んでいます。 Ich/du/er/sie/es/wir/ihr/sie wohnt in am Wohnblock.

アパート Katakana (Apaato vom Englischa Apartment), 
に Hiragana (Partikel ni: in), 
住 Kanji (wohn-), 
んでいます Hiragana (Endung vom Verb)

## Weblink
Békés

S Komitat **Békés** (ung. *Békés megye*, IPA: , ungarndütsche Name: *Bekesch*) isch eins vo de 19 Komitat vo Ungarn. S litt im Südoste; de Komitatssitz heißt Békéscsaba.

## Geografischi Lag
Békés litt in de Große Ungarische Diefebeni uff zimlig flachem Bode. De höchst Punkt ligt z Battonya im Süde vom Komitat uff 106, de diefst zwüsche Szarvas und Békésszentandrás uff 81 Meter.

Im Weste gränzt s Komitat Csongrád a, im Nordweste Jász-Nagykun-Szolnok und im Norde Hajdú-Bihar. Internationali Gränze git s numme zu Rumänie im Oste bis Süde.

## Gschicht
Di erschti Besydlig, wo belegt werre cha, isch etwa im 5. bis 4. Johrdausend vor Christus gsi. Mer bezeichnet sälli Sydler als Körös. Nochdem d Ungare um 900 dört acho sin, hän si di vorgfundene Sydlige usbaut, deno sin si aber durch de Yfall vo de osmanische Türke vernichtet worre. Erscht im 18. Johrhundert sin Züewanderer uss verschydene Länder uff Békés cho.

## Bevölcherig
Z Békés git's Ywohner mit zimlig vyl verschydene Nationalitäte. Numme 6,2 Brozänt vo de Ywohner sin im Johr 2001 Yheimischi gsi. Slowakischi Immigrante konzendriere sich z Békéscsaba, z Szarvas und z Tótkomlós, rumänischi z Méhkerék und z Kétegyháza und serbischi z Battonya. D'Roma läbe im ganze Komitat verstreut. Friehner hän au Dütschi (Donauschwobe) e nänneswärte Adeil vo de Bevölcherig usgmacht (z. B. z Elek), si sin aber noch em Zweite Wältchrieg verdrybe worre.

Ab de 1940er-Johr hät d'Bevölcherig kontinuierlig abgnoh; im Johr 1941 hät Békés numme no ungfähr 477'000 Ywohner gha. Säll isch d'Folg vo de Industrialisierig gsi; d'Lüt sin in urbaneri Gebiet wie zum Bispyl Budapest abgwandert, wyl si im erschte Wirtschaftssektor durch Maschine ersetzt worre sin und's im zweite und dritte Sektor nit gnüeg Arbetsblätz gha hät.

## Tourismus und Sehenswürdigkeite
Gröschti Touristestädt vo Békés sin Gyula, Szarvas, Orosháza, Mezőhegyes und d Hauptstadt Békéscsaba. Z Békéscsaba isch de Mihály Munkácsy uff d Wält cho; mer cha drum 21 Gmälde vo ihm besichtige. Z Gyula git s e bekannts Thermalbad und usserdem e Burg uss Zygel. Kulinarischi Beriehmtheite sin d Würscht vo Csaba und Gyula sowie d Gänsläber vo Orosháza.

## Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Békés
**Almáskamarás* - Almasch
**Elek* - Elek
**Gyula* - Jula
**Mezőberény* - Berin

## Weblink

* Internetufftritt (uff ungarisch)
* Ungarndütschi, mit ere Lischt vo dütsche Ortsnämme

## Quelle
Matterhorn-Blitz

Dr ***Matterhorn-Blitz*** isch e Achterbahn mit Modell *[[Wilde Maus]]* im Europa-Park z Ruescht. Är isch im Joor 1999 eröffnet worde und befindet sich im Themeberych *[[Schweiz|Schwyz]]*.

## Technischi Date
Dr *Matterhorn-Blitz* isch 16 Meter hoch und erreicht e Gschwindigkeit vo ca. 56 km/h. D'Längi betreit 383 Meter. Dr *Matterhorn-Blitz* bsitzt 12 Wage. Jede Wage het zwei Reihe und in jedere Reihe hän 2 Persone Platz. Das macht 4 Persone pro Wage. Pro Schtund bsueche ca. 960 Persone dr Matterhorn-Blitz. Im Gegesatz zu andere Achterbahne, wärde d'Wage nit vom Lifthügel ufezoge, sondern fahre diräkt imene Lift uf 16 Meter Höchi. Das isch zu däre Zyt no e absoluti Wältneuheit gsi.
 
## Gschicht
Dr **Matterhorn-Blitz** isch am 25 März im Joor 1999 vom Härsteller Mack Rides eröffnet worde. D'Bahn befindet sich rächts vo dr Eurosat, links vom Poseidon und vis à vis vo dr Schwyzer Bobbahn.

*Dr Matterhorn-Blitz uf dr Parkwebsite
*E Video vom Matterhorn-Blitz uf YouTube by E-Coasters
*Dr Europa-Park-Fanclub
Ligatur (Typografie)

E **Ligatur** isch in de Typografy e Verbindig uss zwei oder drei Büechstabe, sodass si optisch e Eiheit bilde. Mer underscheidet zwüsche Minuskel- und Majuskelligature.

## Wortherchunft

S Wort „Ligatur“ chunnt wahrschints vom latynische *ligare*, was „verbinde“ heißt. E anderi Theory besait, dass es vom Wort „legiere“ chunnt, wo d Verbindig vo mehrere Metall bezeichnet.

## Ligature im Alemannische
D Ligature *[[w]]* und *[[ß]]* werre normalerwis nümmi als Ligature aglüegt. S *w* hät sich aber uss zwei *u* oder *v* entwickelt (zwüsche u und v hät mer im Mittelalter nit underschyde). In andere Sproche isch des no nochzvollzieh; so wird s *w* im änglische als double u (doppelts *u*), im Französische als double-vé (doppelts *v*) büechstabiert.

De Büechstabe *ß* isch im Spotmittelalter als Ligatur uss me lange ''s'' entstande. In de Antiqua- und Kursivschrifte isch es degege e Ligatur uss me lange und me runde *s*. D Büechstabierig (Eszett) wyst uff e SZ-Ligatur hy.

## Ligature in andere Sproche
Au anderi Sproche bruche Ligature. Di skandinavische Sproche verwände z.&nbsp;B. d Ligature *ſk, ſl* und *ſþ*; mänki Ligature (z.&nbsp;B. ä, œ) werre au scho als eigeni Büechstabe aglüegt. IJ als eigene Büechstabe isch umstritte. Usserdem chömme Ligature im arabische Alphabet vor. Im latynische Alphabet werre Ligature wie z.&nbsp;B. *fl, fi, ffl, ffi, ft, fft* usw. aber je noch Schrift nit verwändet.

## Verwändig
Mer verwändet Ligature für Büechstabekombinatione, wo oft brucht werre. Wyl z.&nbsp;B. zwüsche „fi“ de Abstand z groß gsi wär, hät mer Underschnydige vorgnoh und beidi Büechstabe uff ei Drucktype chönne bringe.Mer verwändet si aber vor allem in de Überschrifte; im Fließtekscht sin si sälte. Uff em Computer chönne mänki Schrifte d Ligature awände.

### Regelig im Duden
Lut Duden setzt mer Ligature numme wenn d Büechstabe zämmeghöre; usser *fi* setzt mer in re Zämmesetzig vo me Wort und re Ändig oder me witere Wort kei Ligatur. Abchürzige werre am Änd aber mit Ligatur gschrybe; främdi Ligature werre übernoh. Im Fraktursatz sin d Ligature *ch, ck, ff, fi, fl, ft, ll, sch, fi, ss, st, tz* ieblig.

## Gschicht
Scho im 13. Johrhundert hät mer Bogeligature brucht, wo d Büechstabe *b, d, h, p* mit me *e* oder *o* verbunde hän. De Johannes Gutenberg hät 81 Ligature brucht, wo-n-er s etymologische Wörterbüech vom Johannes Balbus brucht hät. Im 20. Johrhundert hät mer d Ligature *ch, ff, fi, fl, ll, fi, ff, ft, fz, kk* und *tz* meistens dänn brucht, wenn d Büechstabe nit trännt gsait worre sin. In de 70er-Johr sin d Ligature under Yfluss vom Fotosatz usser Gebruch cho.

## Quelle und Füeßnote
Ligatur

Als **Ligatur** (lat. *ligare* = "binde") bezeichnet mer
* im Schriftwese d Verbindig vo mindestens zwei Büechstabe zun re Yheit, lüeg Ligatur (Typografy)
* in de Chirurgy d Underbindig vo me Hohlorgan (z. B. me Blüetgfäß), lüeg Ligatur (Chirurgy)
* in de Musik d Bindig vo meherer Note wo glych hoch sin, lüeg Halteboge
* in de Musikgschicht e spezielli Schribwis vo de Mensuralnotation, lüeg Ligatur (Musik)
Nordschwaben (Rheinfelden)

**Nordschwobe** (IPA: [ˈnɔrdˌʃvo:bə], amtlig *Nordschwaben*) isch sit em 1. März 1974 e Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde.

Südlig vom Dorf isch s *Düfelsloch*, e Art Tropfsteihöhli im Baselwald. Mer hät s bisher no nit erforscht.

## Geografischi Lag
Nordschwobe ligt im Norde vo de Stadt Rhyfälde uff 471 Meter über em Meer uff em Dinkelberg. Agränze dien im Oste Dossebach und im Norde Wiechs; westlig devo ligt Meisele, durch de Baselwald vo Nordschwobe abtrännt.

Vo de 345 ha Flächi vo Nordschwobe sin etwa 135 ha Wald und 210 Fäld. Vo denne sin 4 ha Naturschutzgebiet und ähnligs.

## Gschicht
Ältesti Zügniss vo Besydlig sin bisher numme de Westturm von re Kapelle mit Freske uss em 15. Johrhundert. 1730 isch d Kapelle neu bearbeitet und 1940 no mol restauriert worre.

1974 hän sich d Nordschwobener bezüeglig Ygmeindig zwüsche Badisch-Rhyfälde und Schopfe entscheide mieße. Am 4. Februar 1974 isch es definitiv zu Rhyfälde cho.

In de letschte Johr isch d Infrastruktur (z. B. Restauration vo de Kanalisation, Verchehrswäg, vom Füerwehrgrätehus und vo de Halle) verbessert worre; trotzdem isch Nordschwobe zimli ländlig, under anderem durch d 5 Verein plus di freiwilligi Fürwehr im Dorf.

## Verchehr
Durch Nordschwobe verlauft d K6336, wo s in Richtig Norde mit Wiechs und in Richtig Süde mit Meisele und Charsau verbindet. Im Dorf git s zwei Bushaltstelle mit Verbindige uff Rhyfälde und Schopfe.

## Externi Site
* Internetufftritt vom Schützeverein Nordschwobe
* Fürwehr Nordschwobe

## Quelle
Sesia

D’ **Tseschra** (wailschu: Sesia) ist a’ fluss im Piemont (Italiu). Si unterrind van da’ gletschre ds Gourners (Monte Rosa i’ wailschu) im oubre Tseschrutol (Valsesia) in dar g’mai van Im Land (Alagna Valsesia). 
Im oubre tail häd der fluss d’ cklore aigenschafte as wildbochs. Er geid ds wasser van etliche ljikkre bäche, di foul van da’ gletschre ds Valgrande tols chemind. In sinem lauf triffd er on vile inbäche: rachter hand sind d’ bäche Olen, Olter, Vejin, Artogna, Sorba und Egna; latzer hand ist der boch Sermenza.

Der fluss ist als samd 138 km länge und rinnd durch ds ganz Tseschrutol (Valsesia) und d’ebendi va' Vercelli, ebi er im Po usrinnd. Im letschte tail bilded er d’ grenzu inzwischund Piemont und Lombardiu.

D’ Tseschra häd lang d’aswennigi grenza inzwischund dam herzogtum van Savoyen und dam chaisertum (bis 1707) g’bilt. Zar zit ds Napoleons häd der fluss Italiu van Franckrich g’schaidt.

D’ Tseschra ist van da’ kajakmanne g’liabt. Im jor 2001 sind d’Europaspiljzite im Kanuwettsport hia g’scheit.

## Weblink
Piemontesische Sprache

Di **piemonteisisch sproch** (*Piemontèis* i' piemontesischu, *Piemontese* i' wailschu) ist an romanischi zunga g'reiduti va' ungifor 2,5 miljioune mensche. 
Siters 1981 ist si vam Europarod als minderhaitsproch erchannti und findt sich in dar route listu der UNESCO under d' sprochu i' g'for.

D' sproch g'heirt da' westromanischi sprochu und häd mej glichine mit dar franzosischu und prowenzalischu zungu dan mid dar wailschu, di dar morgendlandischu gattung g'heirt z'semmend mit dar rumänischu sproch.

Ihra ursprung ligt im mittalzitige Vulgärlati, der sich mid da' keltischi zungu häd vermischlud. Vil weirter chemind van dar frankoprowenzalischu, dar keltischu und dan germanischi sprochu.

Als Schriftsproch ist si siters dam end ds 12. hunderkjors g'bruchti. D'erstu g'schrifte in diser zungu sind d' **Sermon Subalpin**, a samlung va' 22 bredigu, di in Tïri sind gewerrt. Im 16. hunderkjor häd a schribchunst mit nationalu gattung g'bliästet, di alji g'biate (g'dicht, roman theater und heldg'sang) häd ing'hobe.

Ds 19. hunderkjor häd a widerg'burt der piemonteisischu schribchunst g'sei auch im g'biat der wissendschaft und der literarischu kritik.

## Lueg no
* Lombardischi Sproch

## Literatur
*  Mauro Tosco, Emanuele Miola, Nicola Duberti: *A Grammar of Piedmontese. A Minority Language of Northwest Italy* (= *Grammars and Sketches of the World’s Languages.* Band 19). Brill, Leiden 2023, ISBN 978-90-04-54405-5.

## Weblink

*Piemunteis.it