open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ratpert

De **Ratpert** isch e Mönch gsii, wo im 9. Joorhundert im Chlooster Sanggale as Dichter und Historiker gwörkt het.

De Ratpert isch im igeente 9. Joorhundert z Zöri uf d Welt cho und denn im Chlooster Sanggale Mönch wore, won er en Schüeler vom Iso und vom Moengal gsii isch. Er isch en Fründ vom Notker Balbulus und em Tuotilo gsii. Sis bikanntist Werch isch d *Casus Sti Galli*, e Gschichtsbuech vom Chlooster, wo bis is Joor 883 goot. Me ninnt drumm aa, as er glii noch dem Joor gstorben isch. Sin Namestaag isch em 25. Oktober.

De Ratpert het aber au e tütsches Loblied uf de Hailigi Gallus tichtet, wo aber nu i de latinische Fassig vom Ekkehard IV. öberliferet isch as *Cantilena S Galli*. De Ekkehard het au d Biographii vom Ratpert gschribe und demm sis Gschichtsbuech wittergfüert.

## Büecher
* Peter Osterwalder: *Das althochdeutsche Galluslied Ratperts und seine lateinischen Übersetzungen durch Ekkehard IV.* i: "Das Althochdeutsche in St. Gallen"; de Gruyter, Berlin (1982). (Bem.: De Titel isch irrefüerend, do di althochtütschi Fassig nöd öberliferet isch.)
Notker

**Notker** (altalemannisch: *Nôtkêr;* altsanggalisch *Nögger*) isch de Name vo dene Mönch:
* Notker I. Balbulus (de Staggeli) poeta († 912), en Musiker und Dichter im Chlooster Sanggalle
* Notker II. Piperisgranum (Pfefferchorn) medicus († 975), en Arzt und Mooler im Chlooster Sanggalle
* Notker († 975), en Apt vom Chlooster Sanggale (971–975)
* Notker III. Labeo (de Tütsch) († 1022), en Universalglehrte und Öbersetzer im Chlooster Sanggalle
* Notker († 1008), Bischof vo Lüttich, früener Mönch vom Chlooster Sanggale
* Notker Wolf (* 1940), en Abtprimas vom Benediktinerorde
Gilgamesch

:

Dr **Gilgamesch** (au **Pabilgamesch-Utu-pada**, **(Pa)bilgamesch**; sumerisch **Bilgamesch, <sup>d</sup>GIŠ.BIL.PAP.ga.mes**; *Dr Vorfahr isch e Held gsi* bzw. *Dr Noofahr isch e Held*, Biname *Herr vo Kulaba und Sohn vom Windhuuch*) isch ä, mögligerwiis mythologische, König vo dr altmesopotamische Schdadt Uruk gsi.

## Dr hischdorisch Gilgamesch
In dr Antike het mä im Gilgamesch a hischdorischi Person gseh. Är chunnt vor uf dr sumerische Königslischte as Bilgamesch und au ass er gege s Ändi vo dr zweite Früehdynaschdii (öbbe 2800 bis 2500 vor dr Ziitwändi) währed 123 Johr gregiert haig. Das isch ein vo de Gründ, ass mänggi anähme, ass er nit ä hischdorischi Person gsi isch. Wil aber hischdorischi Inschrifte vom e Köng vo Kisch, em Enmebaragesi, gfunde worde si, wo us dr gliiche Ziit schdamme, isch mä nüm ganz so sicher. In dr mesopotamische Dradition isch er aber as ein vo de gröschte sumerische König agluegt und au vergöttligt worde. Ein vo siine Zuenäme isch *König vo dr Wält* gsi. Uruk sig dank ihm zun erä Wiegi vo dr Zivilisation worde, wo d Arbetsdeilig, s Handwärk, d Bürokratii, s Bier und d Keilschrift erfunde worde si.

## D Gilgamesch Gschichte
: *Hauptardikel: s [[Gilgamesch-Epos]]*
Lang bevor die erschte Gilgamesch Gschichte im 22. Johrhundert vor dr Ziitwändi ufgschriibe worde si, und sogar no bevor dr Ziit wo die mesopotamisch Dradition ihm as Regierigsziit z Uruk git, het s Zylindersiigel gä wo ä Gilgameschfigur darschdelle, wo mit wilde Dier kämpft. Mögligerwiis isch die mythologisch Figur mit emä schböötere König Gilgamesch verschmolze.

Im *[[Gilgamesch-Epos|Epos vom Gilgamesch]]*, won a Kopii drvo uf Akkadisch uf 12 Dondafele in dr Bibliothek vom assyrische König Assurbanipal gfunde worden isch, wird verzellt wie dr Gilgamesch as Sohn vo dr Göttin Ninsun und em Halbgott Lugalbanda uf d Wält cho isch, und will er nit ganz göttlig gsi isch, isch er au schtärblig gsi. As König vo Uruk het er d Schdadt unabhängig gmacht und um sä ume än 11,3 Kilometer langi Muure baut, wo nün Meter hoch gsi isch.

## Quelle
Uruk

:

**Uruk** (Sumerisch: URUUNUG  ; in dr Bible *Erech*; agr. Ορχόη, Orchóē; Ωρύγεια, Õrýgeia; arab.  *Warkā’*), isch än antiki Schdadt z Sumer und schbööter z Babylonie gsi. Es isch öschdlig vom Flussbett vom hütige Euphrat gläge und weschdlig vom Tigris im enä Sumpfgebiet. Uruk in siiner gröschde Ziit isch die gröscht Schdadt uf dr ganze Wält gsi und het vilicht 50.000 bis 80.000 Iiwohner gha uf erä Flechi vo sächs Quadratkilometer, wo von erä Schdadtmuur umgä gsi si.

Mä dänggt ass dr Name vom moderne Irak vom Name vo dr Schdadt Uruk abschdammt.
## Entwicklig vo Uruk

Uruk isch am Euphrat sälber gründet worde und isch es Zentrum vom Handel gsi. Es het vo öbbe 3000 bis 2700 vor dr Ziitwändi d Hegemonie über s südlige Mesopotamie gha. Vili vo de wichdigschte kulturelle Errungeschafte kennt us Uruk, wie d Schbezialisierig und d Entwicklig vo dr Schrift. Siini König wie dr Gründer vo Uruk, dr Enmerkar, dr Lugalbanda, dr Dumuzi und dr Gilgamesch si in die mesopotamisch Mythologie ufgnoh worde. Under em König Lugalzagesi vo Umma, em Vorgänger vom Sargon vo Akkad, isch Uruk eroberet und no einisch Hauptschdadt worde. Au im Neubabylonische Riich, under de persische Achämenide, de hellenischdische Seleukide und de Parther isch Uruk ä wichdigi Schdadt gsi. Im 5. Johrhundert noch dr Ziitwändi het dr Euphrat si Lauf gänderet und Uruk isch verloh worde.
## Schdadtbild
Dr Middelpunkt vo dr Schdadt isch dr Eanna Tämpel (s Huus vom An) vo dr Göttin Inanna gsi, wo um 2800 baut worden isch, wo zur Ziit vo de Selukide meh as zweiähalb Duusig Johr schböter immer no gschdanden isch, mit dr Zikkurat (odr Ziggurat) Egiparminbi. Um 1800 het dr Sinkashid si Palascht baut. S 'Feschthuus' wo 140 Meter uf 140 Meter grooss gsi isch, isch währed em Neubabylonische Riich baut worde.Im dritte Johrhundert vor dr Ziitwändi isch dr Reschtämpel für dr Himmelsgott Anu baut worde und au dr Irigaltämpel für d Ischtar und Nannai isch us dr seleukidische Ziit
## Uusgrabige
Dr änglisch Naturwüsseschaftler William Loftus het 1849 d Ruine vo Uruk entdeckt und het 1854 afo Uusgrabige mache z Warka für dr Assyrian Excavation Fund. Die erschte bedütende Uusgrabige si aber erscht vom vom ä dütsche Team under em Julius Jordan vor em erschte Wältchrieg und denn didr vo 1928 bis 1939 gmacht worde. 1954 het dr H. Lenzen wiiter gmacht. D Uusgrabige si nonig fertig und mä weiss nonig vil über Uruk.
## Quelle
* , Band 19, S.109
## Fuessnote
Zikkurat

D **Zikkurat**, Ziqqurrat, Zikkurrat, Ziggurat oder Schiggorat, was uf Babylonisch öbbe „Götterberg“ odr so bedüted, isch ä Schtuefetämpel wien er für Mesopotamie typisch isch. Si beschtoht, ähnlig wie die ägyptisch Schtuefepyramide vom Pharao Dschoser, us mehrere quadratische oder rächteggige Blattforme, wo gege obe chliiner wärde, und so win ä chliine, heilige Bärg vo wiitem uf dr mesopotamische Schwemmebeni cha gseh wärde. Aber im Gegesatz zue dr ägyptische Pyramide isch uf dr oberschte Schtuefe von erä Zikkurat ä Tämpel gsi, wo nume d Brieschter hai dörfe ine go.

D Zikkurat vo Birs Nimrud isch bsundrig, wil dr Nebukadrezzar II. jedi Schtuefe em än andere Himmelskörper gweiht het: die underschti Schtuefe isch schwarz gsi und het em Blanet Saturn ghört, die zweiti orangi em Jupiter, die roti em Mars, die vierti isch goldig gsi und dr Sunne gweiht, d Schtuefe vo dr Venus isch grüen und die vom Merkur blau gsi. Die oberschti Schtuefe het em Mond ghört und isch silbrig gsi.

Dr Durm wo noch dr Bible z Babylon baut worden isch, isch son ä Zikkurat gsi.
Frank A. Meyer

Dr **Frank A. Meyer** (* 6. Januar 1944 z Bieu) esche Schwiizer Schurnalischt, Medieungernämer o Schefpublizischt vor Ferma Ringier.

Dr Meyer hed ä Leer aus Schreftsetzer gmachd. Am Aafang vo sire Kariere aus Schurnalischt ischer imnä Prässbüro e sire Heimetschdat Bieu beteiliget gse, o hed aus "auternatife 'Freie Börger' ir Lokaubolitik" metgmachd. Schbäter escher publizistische Berater vom Verläger Michael Ringier worde. Sit 1985 escher Mitglid vor Konzärnleitig vor Ringier AG o Lehrbeuftragte för Mediewirtschafd ar Universität St. Gallen. Dr Meyer esch zodäm Präsentator vor Sändig „Vis-à-vis“ im Schwiizer Färnse o schribt o mängisch i Zitige o Ziitschrefde, unger angerem förd Zürcher Woche, d'Basler Zitig o ds Magazin „Cicero“.

Dr Meyer göut aus Inschbirator vom linkspopulischdische Kors vom „Blick“ o gniessd aus Schefkolumnischd vode Ziitschrefde „Blick“, „Suntigsblick“ u vor „Schwiizer Illuschdrierte“ politische Ifluss. Regumässig duet dr Meyer sogenannti „Dîners républicains“ för linksliberali Frönde, wo sini politische Aasechde deile o ongerschdötze, veraaschdaute. O hinger de Kulisse agiert dr Meyer aus Gägeschbeler vo Politiker wie der Christoph Blocher. Es Biischbeu drför esch o sini *Blick-*Kampagne gäge der ex-schwiizer Botschafter in Berlin, der Thomas Borer. 

Dr Meyer kritisiert be sine Schurnalischde-Kollege e gwösse Mangu a Originalität. Die Kritik bedrifft aber o ihn säuber, wi dr Edgar Schuler amne Biischbeu naagwese hed. De elekdronische Medie schdaat dr Meyer zemlech dischdanziert gägenüber. So hautet är Wikipedia füre „Schrott“, beduuret die "Handy-Kultur" vor schdändige Erreichbarkeit o verurteilt ds Färnsee aus es "Medium vom passive Konsum.

## Veröffentlichunge
**Notizen aus China. Ein Schweizer Lesebuch über die Volksrepublik China seit der Kulturrevolution* (mit Mario Cortesi). Gloor, Zürich 1972
**„Vis-à-vis“. Gespräche mit Zeitgenossen*. Vorwort von Nicolas G. Hayek. Ammann, Zürich 1987, ISBN 3-250-10033-1
**Der lange Abschied vom Bürgertum. [[Joachim Fest]] und [[Wolf Jobst Siedler]] im Gespräch mit Frank A. Meyer*. wjs, Berlin 2005, ISBN 3-937989-10-2

## Weblinks
*Informationen zum Frank A. Meyer uf dr Website vom *Philosophischen Quartett* (ZDF)
*Liste vo allne Publikatione bim Magazin *Cicero*
*s Meyers Kolumne bim *SonntagsBlick*
*Menschen & Räume – Die Welt um Frank A. Meyer Artikel vo dr Lilli Binzegger im *NZZ-Folio* 8/2001
*Mike Müller parodiert Frank Meyer 

## Quelle
Lettland

**Lettland** (amtlech: *Latvijas Republika*) isch es Land im Baltikum in Nordeuropa. S Land gränzt im Norde an Eschtland, im Oschte an Russland, im Südoschte Wiissrussland und im Süde an Litaue. Im Weschte isch d Oschtsee. D Republik Lettland dehnt sech in Oscht-Wescht-Richtig 450&nbsp;km und in Nord-Süd-Richtig 210&nbsp;km us. 

D Houptstadt isch Riga, witeri wichtigi Schtedt sind Daugavpils und Liepāja. Dä höchscht Bärg isch dä Gaizinkals mit 311 Meter.

Bis zum Erschte Weltkrieg isch Lettland än Teil vo Russland gsi; noch em Krieg händ sech d Lette für unabhängig erklärt. Im Zweite Weltkrieg isch d Sowjetunion allerdings wieder iimarschiert und häts Land anektiert – formal isch es denn die «Lettisch Sozialistisch Sowjetrepublik» gsi. Am 21. Auguscht 1991 isch Lettland wider selbschtändig worde.

## Literatur
* C. Grewingk: *Geologie von Liv- und Kurland.* Dorpat 1859 (Digitalisat)
* Klemens Ludwig: *Lettland* (=&nbsp;*Beck’sche Reihe; Länder.* Band 882). Beck, München 2000, ISBN 3-406-44782-1.
* *Baltische Bibliographie. Schrifttum über Estland, Lettland, Litauen.* Herder-Institut, Marburg 1994–, 

## Weblink

* Aktuelli Informatione über Lettland
* Länderinformatione zue Lettland (Uuswärtigs Amt, Berlin)
* Lettland-Institut
* vifanord Virtuelli Fachbibliothek Nordeuropa und Ostseeruum
* Vialatvia&nbsp;– Bilder und Länderinformatione zue Lettland
Weißrussland

D **Republik Wiissrussland** (amtlich **Belarus**) isch es oschteuropäischs Land. Im Norde grenzt Wiissrussland an Lettland und Litaue, im Weschte an Pole, im Süde a d Ukraine und im Oschte an Russland. Zuägang zum Meer hät Wiissrussland kaine. 

D Houptstadt und gröschti Stadt isch Minsk mit chnapp 2 Millione Iiwohner. Anderi wichtige Städt sind Homel, Mogilew und Wizebsk. Mit öppe zäh Millione Iiwohner hät s Land echli meh Iiwohner als d Schwiiz, wo sech über en öppe föif Mal so grossi Flächi verteilet.

## Gschicht
Bis zum Erschte Weltchrieg isch Wiissrussland immer e Teil vomene mächtigere Land gsi, öppe vo der Adelsrepublik bzw. em Chönigriich Pole, vom Grossfürschtetum Litaue oder vom Russische Kaiserriich. Noch em Erschte Wältchrieg isch es as Unionsrepublik en autonome Teil vo de Sowjetunion worde, und noch em Zweite Weltchrieg häts e Vergrösserig uf Chöschte vo Zwüschechriegs-Pole überchoo. 

Wäg sirä Nöchi zum ukrainischä Tschernobyl isch dr südlech Teil fo Wiisrussland o dür d Katastrophe vo Tschernobyl betroffä gsi. 

1991 isch es vo de Sowjetunion unabhängig worde. Sit 1994 wird s Land vom Aljaksandr Lukaschenka (russisch: Alexander Lukaschenko) regiert. Noodernoo isch es zunere Diktatur verchoo. 

Nach de gfelschte Präsidäntschaftswahle 2020 isch ä grossi Oppositionsbewegig gäge dr Alexander Lukaschenko entstande. Si wärfe dr Regierig Wahlbschiss vor. Bi de gröschte Demonstratione i Minsk si bis zu 100.000 Mensche drbi gsi. Dä Widerstand isch aber vo dr Regierig mit dr Hiuff vo Schlegertruppe zämetätscht worde.

## Verwaltigsgliderig
Wiissrussland isch in sächs Verwaltigsbezirk (Woblast) mit 118 Kreis (Rajon) glideret. D Hauptstadt Minsk het e Sonderstatus und ghört zue keim Woblaste aa.

## Weblink

* ''Länderinformatione zu Belarus'' Uswärtigs Amt, Berlin

## Fuessnote
Keilschrift

D **Keilschrift** isch die eltischti Schrift, wo s uf dr Wält je ge het. D Schryber vo de Sumer häi se öbbe 3000 vor Chrischtus agfange bruuche.

## Gschicht
D Keilschrift isch öbbe 3000 vor dr Zitewändi z Mesopotamie bi de Sumerer ufchoo. Me het se us erä eltere Bildschrift entwicklet, wo im spoote vierte Johrduusig in dr Uruk IV-Zyt bruucht worden isch. Die sumerischi Keilschrift isch drno mit Abassige au übernoo worde für zum in andere Sprooche z schriibe. Es git Züügnis drvo für s Akkadisch, s Elamitisch, s Hethitisch, s Luwisch, s Hurritisch und s Urartisch. Die Schrifttradizioon het au Iifluss gha druf, wie me s Altpersische und s Ugaritische gschribe het. 

Um 1400 vor Chrischtus isch d Keilschrift die am witischte verbreiteti Schrift im Middlere Oschte gsi. Au d Ägypter häi se bruucht im Verchehr mit de Herrscher z Chliiasie und z Mesopotamie.

Die letschti bekannti Inschrift isch vom Johr 75 noch dr Zitewändi.

D Form vo de Schriftzeiche ergit sech als Funktion vom Schriibmaterial: uf Dondafele het mä mit emä Schriibgriffel d Schriftzeiche z erscht iigritzt, spööter aber iidruckt. S Ändi vom stumpfe Griffel isch diefer iinedruckt worde und so si die typische keilförmige Strich entschdande, wo dr Schrift ihre hütig Name gä.

## Bischbil: Entwigglig vom Zeiche “SAG”, «Chopf»

Bild 1: s Bildschriftzeiche für 'Chopf' - 3000 vor dr Zitewändi
Bild 2: s gliich Zeiche, aber um 90 Grad dreiht - 2800
Bild 3: Abschdraktion vom Zeiche, wie me s in alte Monumentalinschrifte vo 2600 cha gseh.
Bild 4: S gliich Zeiche in Don iidruckt, 2600
Bild 5: Spoots dritts Johrduusig.
Bild 6: Die altassyrischi Schriibwiis wie si im Hethitische bruucht worden isch - früeis zweits Johrduusig.
Bild 7: Die vereifachti assyrischi Schriibwiis vom erschte Johrduusig vor dr Zitewändi.

## d Entzifferig
S Interässi vo de Europäer an dr Keilschrift isch scho im 18. Johrhundert gweckt worde, wo dr Dän Carsten Niebuhr 1756 z Persepolis Inschrifte abgschriibe het, wo in zwei verschiidene Keilschrifte gschriibe und in drei Sprooche abgfasst gsi si. Die erschti Keilschrift, wo het chönne entzifferet wärde, isch die altpersischi gsi. Das isch em dütsche Sproochwüsseschaftler Georg Friedrich Grotefend (1775-1853) ane 1802 glunge.
Dr Ängländer Henry Rawlinson vo dr British East India Company het im Johr 1835 anderi dreisproochigi Inschrifte entdeggt. Eini drvo isch uf Babylonisch gschriibe gsi, emenä Dialäkt vom Akkadische.

1842 het dr Paul Émile Botta Niniveh usgrabt und im Assurbanipal si Bibliothek, also s ganze Archiv vo Tondafele, gfunde. Das het em Rawlinson und em Ägyptoloog Edward Hincks ghulfe bis ane 1852 öbbe 200 Schriftzeiche z läse.

Dr Julius Oppert het 1869 die sumerischi Schrift und Sprooch erforscht.

## Lueg no
* Sumerogramm
* Determinativ

## Literatur
* *The Origin and Development of the Cuneiform System of Writing.* In: Samuel Noah Kramer: *Thirty Nine Firsts In Recorded History.* S. 381-383.

## Quelle
Holocaust-Karikaturen-Wettbewerb

Dr **Internazionali Holocaust-Karikature-Wettbewärb** (*International Holocaust Cartoon Competition*) esch 2006 vo dr regierungsnöche iranische Ziitig Hamshahri iniziiert wordä.

Aus Reakzion of di dänische Mohamed-Karikature aakündigt, sött dr Wettbewärb nach Aagabe vo de Iniziatore derzue diene, d'Meinigsfreiheit vo de weschdleche Gsöuschafde ofd Proob z'schdeue, u dr Holocaust aus Propaganda zugunschde fom Schdaat Israel darzschdeue. Internazionau esch dr Wettbewärb aus Ufruef zor Holocaustlügnig kritisiert worde, u o es baar iranischi Intellektuelli hei sech kritisch güsseret. 

Am 1. Novämber 2006 sed Sieger fom Wettbewärb bekanntgmacht worde. Dr 1. Priis miteme Priisgäut vo 12.000 US-$ esch a Marokkaner *Abdellah Derkaoui* gange. Dr zwot Priis miteme Priisgäut vo 8000 US-$ deile sech dr Brasilianer Carlos Latuff und, ungerem Psöidonüm *A. Chard* d'Französin Françoise Pichard, wo unger anderem för ds rächtsextreme Magazin *Rivarol* schaffet. Di öbrige Priise si houptsächlech a iranischi Schdaatsaghörigi gangä. 

## Lueg au
* Mohamed Karrikature-Wettbewerb
* Israelischer antisemitischer Karikature-Wettbewerb

## Kwäue
* die umschdritte Cartoons of irancartoon.com
* Un dessinateur marocain remporte le concours iranien - *La Tribune*, 2. November 2006
* Holocaust-Karikaturen prämiert - *Stern*, 2. November 2006
* Iran picks winner in Holocaust cartoon contest - *Washington Times*, 2. November 2006
Karl Pümpin

Dr **Karl Pümpin** (* 2. April 1907 z Gälterchinde im Baselbiet; † 9. April 1975 ebefalls z Gälterchinde) isch e Schwyzer Buur gsi, wo no gmolt het. Dorum hei si ym au **„Der malende Bauer“** gseit. 

## Sis Läbe
Dr Karl Pümpin isch uf em Buurehof vom Vatter ufgwachse. Är isch in d Primarschuel z Gälterchinde, d Bezirksschuel z Böckte und die landwirtschaftlichi Schuel z Lieschtel gange. Drufabe isch är ins Wälsche greist, zum ene Schryner, um sis Französisch z vertiefe.  S mit Holz schaffe het em so gfalle, dass är schpöter uf sym Buurehof e chlyni Schrynerwärchstatt, mit Maschine zum s Holz z bearbeite, yboue het; so het är chönne sälber Bilderräme härschtelle. 
Är het d Gawallery-Regrutteschuel im Schache z Aarau gmacht und isch im zweute Wältchrieg an dr Grenze im Bärner-Jura schtazioniert gsi.
1933 het är d Buuredochter Rosa Marti vom Himmelsgrund z Häfelfinge ghürotet. Vier Chinder hei si zäme gha: S Annerös, s Margrit, dr Karl und s Lotti. En Änkel vo ihm, dr Fredy Schär (Soon vom Annarös), tritt als Kabarettischt uff.

## Dr Wärdegang
Dr Pümpi Kari het gärn de Moler us dr Umgäbig bim Mole zuegluegt und mit ene diskutiert. Är het verschideni Fachbüecher gchauft und schtudiert. Am beschte hei ym d Impressionischte gfalle. So het är sich s bildnerische Gschtalte autodidaktisch bybrocht. Scho in de junge Joore isch är ame mit sim Vetter Fritz Pümpin in die freyi Natur use gange um zäme z mole. Wärend s Mole bim Fritz zu sim Bruef worden isch het dr Karl müese dr Buurehof vom Vatter übernee und so isch s halt bi ym nume ä lonendi Näbebeschäftigung blibe.

Wenns ame gege d Wienecht gangen isch het är sini Bilder im Wageschopf zur Schau gschtellt. Vil Lüt si ame cho luege und hei au gchauft. An de Usschtellige vo dr Baselbieter Kunschtförderig het är ebefalls erfolgrich usgschtellt. Dört het dr Karl Pümpin dr Titel „Der malende Bauer“ übercho. 

Är het meischtens mit Ölfarb uf Lynwand gmolt, mit Pinsel und Spachtel. Es git au e paar Cholezeichnige vo ym. Für d Fasnecht het är öpe im Uftrag Helge und Kulisse mit Wasserfarb gmolt.

Sy Wunsch, dr Läbensobe mit Mole z verbringe isch ym wäge syner Chranket und sym früeje Tod mit 68i nid erfüllt worde.

## Lueg au
* Pümpin

## Weblink
* Website: Der malende Bauer
*
Israelischer antisemitischer Karikaturen-Wettbewerb

Dr **Israelisch antisemitischi Karikature-Wettbewärb** (hebr. תחרות קריקטורות אנטישמיות ישראלית) isch vo zwei israelische Künschtler als Antwort ufe Holocaust-Karikature-Wettbewärb vo der iranische Zitig *[[Hamshahri]]* veraschtaltet worde, wo sinersits en Antwort uf dänischi Mohammed-Karikature gsi isch. 

Dr Karikaturischt Amitai Sandy hed dr Wettbewärb uf dr Website vo sim Grafikbüro z'Tel Aviv am 14. Februar 2006 aakündigt: „We'll show the world we can do the best, sharpest, most offensive Jew hating cartoons ever published! No Iranian will beat us on our home turf!“ („Mir wärde dr Wält zeige, dass *mir* di beschde, giftigschte, niderträchdigschde judefeindleche Karikature, wod Wäut je gseh het, zeichne chönne! Ke Iraner wird üs i däm Heimschbiu chönne schloo!“)

D'Zitig *[[Jerusalem Post]]* hed brichdet, dr Sandy hegi welle uf humorvolli Wiis Bigotterie usefordere. Noch dr Zitig *[[Haaretz]]* isch dr Sandy innert drü Täg nach Aakündigung vom Wettbewärb vo meh aus drissig Tageszitige, zwo Färnsekanäl und emne US-amerikanischä Radioprogramm, wo über 450 lokali Schdazione hed, interviut worde.

Am 6. Apriu isch dr Gwünner vom Wettbewärb uf dr Website vom Wettbewärb bekanntgmacht worde: *Fiddler on the Roof* vom Aron Katz us Los Angeles, Kalifornie. D'Karikatur hed di bekannti Figur vom *Fidler ufem Dach* vom Musical Anatevka dargschdeut, winer uf dr Brooklyn Bridge sizt während de Terroraaschläg fom 11. Septämber. 

I de zuegschickde Karikature si bekannti antisemitischi Stereotype wi Wäutherrschafd, dr Mythos, Jude hegä Hörner u Ritualmordlegände sowi dr Holocaust u Holocaustlügnig behandlet wordä.

## Lueg au
* Mohamed Karrikature-Wettbewerb
* Holocaust-Karikature-Wettbewerb

## Extärni Links
* ''TA artist takes on Iranian cartoons''. In: *[[Jerusalem Post]]*, 16. Februar 2006
* ''Israeli starts ‘anti-Semitic cartoon contest’''. In dr pakistanische *Daily Times*, 17. Februar 2006
* Biiträg zum Wettbewärb
Das Gesicht Mohammeds

**Ds Gsicht vom Mohammed**(of dänisch: *„Muhammeds ansigt“*) esche Serii vo zwöuf Karikaturen, wo dr islamischi Profet o Religionsschdifder Mohammed zum Tema hei. Si si am 30. Septämber 2005 ir dänische Tageszitig Jyllands-Posten u em 17. Oktober ir ägyptische Zitig Al Fager veröffentlecht worde. D' Exischdänz fomne Biuderverbot vom Gsicht vom Mohammed esch em Islam umschdritte u werd ungerschidlech schdräng uusglegt. Trotzdäm schdöut d'Abbiudig fom Mohammed us dr Secht fo fiune Moslems e Herabwördigong vo erem Profet dar.

Of dä Zeichnine hed me dr Mohammed unger angerem medemne Turban in Form vore Bombe mit brönnendr Schnuur gseh. Unger de zwöuf Karikature hets auerdengs o einigi wo dr Mohammed ned explizit dargschdöut esch. E Karikaturischd hed e Schüeler namens Mohammed zeichnet, wo vorer Schueudafele schdaat, of däre of Persisch schdaat: *„Die Redaktion von Jyllands-Posten ist eine Bande reaktionärer Provokateure“* (of alemannisch: *D'Redakzioon vo Jyllands-Posten esche Bandi vo reakzionäre Provokatöre*).

Aus Antwort of di Karikature hets em Iran e antiweschdlächä o gäg Israeu grechdete Karikature-Wettbewärb gäh.

## Quälle


## Lueg au
* Holocaust-Karikature-Wettbewerb
* Israelischer antisemitischer Karikature-Wettbewerb

## Links ufem Web
* Di zwöuf Karikature
* Andreas C. Knigge: Satanischi Zeichnige (Aaschbelig a di ''Satanische Värse'' fom Salman Rushdie) – odr: Kampf vo de Karikature (Aaschbelig ad These fom Samuel Huntington übere ''Kampf vo dä Ziwilisazionä). Chronik u Hingergrönd vore Eskalazion, 2006.
* Karikature zom Karikatureschdrit vom Ralf König.
* Schdändig akdualisirti europäischi Prässschou of dr Website Perlentaucher.de
* Allah und der Humor Die Zeit vom 1. Februar 2006.
* *[https://web.archive.org/web/20060206214718/http://www.welt.de/data/2006/02/02/839952.html Es besteht Dokumentationspflicht]* Die Welt, 2. Februar 2006. (Überd Prssreakzione z'Dütschland)
* Islam.de „Karikatur des Propheten Mohammad – Provokation als Strategie“, us dr FR vom 27. Oktober 2005
* Gägenufklärig hüt, Ralf Dahrendorf, „Project Syndicate“
* Was nun, ferner Bärtiger?, Sonia Mikich, taz, 6. Februar, 2006
United Nations Multilingual Terminology Database

Di **United Nations Multilingual Terminology Database** (uf alemannisch *Mehrsprachigi Datebank vo der offizielle UNO-Terminologie*) ischen Online-Übersetzer wo die offizielli Terminologi vo de Vereinte Nazione automatisch i di 6 offizielle Sprache vor UNO (Arabisch, Chinesisch, Änglisch, Französisch, Russisch und Schpanisch) übersetzt. D'Datebank het meh als 70,000 Wörter und wird täglech aktualisiert. Si isch ins Internet gstellt worde, um de Lüt, wo e kei Zuegang zum Intranet vom UNO-Sekretariat hän, d'Arbet vo dr UNO eifacher verständlich mache z'kenne.

D'Datebank wird verwautet dure Instituzion wo *Terminology and Reference Section, Documentation Division, DGACM* heisst. Dr Hauptsitz vo dr DGACM isch z'New York. 

## Extärni Linggs
*United Nations Multilingual Terminology Database
Afro-asiatische Sprachen

Die **afro-asiatische Schbrooche** si ä Schbroochfamilie, wo öbbe 375 Schbrooche derzue ghöre. Si wärde gschwätzt vo meh as 300 Millione Mensche in Nordafrika, Oschdafrika, Weschdafrika, Zentralsfrika und Südweschdasie. Früehner het män ä semitisch-hamitischi Schbrooche gsait.
## Underfamilie
Die afro-asiatische Schbrooche wärde in die Underfamilie iideilt:
* D **[[Berbersprachen|Berberschbrooche]]**, wo in Nordweschdafrika vo öbbe 15-30 Millione Mensche gschwätzt wärde
** S Tamaschek vo de Tuareg in dr Sahara zwüsche Lybie, Algerie, Niger, Mali und Burkina Faso. Si hai es eiges Alphabet mit 24 Buechschdabe wo vo dr altlibysche Schrift abschdammt. Es wird vo rächts nach linggs gschriibe.
** S Zanaga in Mauretanie und Senegal.
** S Sanhadscha wo s Atlasberberische (Tamazight n Atlas) und s Soussberberische (au Schilchisch, Taschilchit odr Schluch) in Marokko und s Kabylische in Algerie drzue zällt wärde.  
** S Zenata wo s Rifische in Marokko, verschidnigi Wüschde- und Oasedialäkt in Marokko und Algerie, s Chawia in Oschdalgerie, s Schenwa in Algerie, verschiidnigi Dialäkt in Tunesie und mangisch d Mundart vo Zwara in Weschtlybie drzue zällt wärde. 
** S Oschtberberische wo d Dialäkt vo Siwa, Sokna, Nafusa, Awjila, Ghadamès drzue zällt wärde.
** D Schbrooch vo de Guantsche uf de kanarische Insle, wo im 17. Johrhundert uusgschdorben isch.
** S Libysche (au Numidisch odr Altlibysch) wo uusgschdorben und nume in Ieschrifte erhalte isch.
* D **Tschadschbrooche**, wo in Nigerie, Niger, Tschad und Kamerun verbreitet si.
* S **[[Ägyptische Sprache|Ägyptische]]**, wo in dr Form vom Koptische bis in d Neuziit vo de ägyptische Chrischte as Umgangsschbrooch bruucht worden isch. Die ägyptische Schbrooche uusser em Koptische si mit Hieroglyphe odr mit dr hieratische Schrift gschriibe worde. S schböötere Neuägyptisch isch mit dr demotische Schrift gschriibe worde.
** S Altägyptische. 
** S Middelägyptische
** S Neuägyptische
** S Koptische wird hüt mänggisch in dr chrischdlige Liturgie no bruucht. Es wird mit emä erwiiterete griechische Alphabet gschriibe. 
* Die **kuschitische Schbrooche** wo im Horn vo Afrika gschwätzt wärde.
** Die zentralkuschitische Schbroche in Äthiopoie und Eritrea
** Die oschdkuschitische Schbrooche drunder Oromo, Somali, Sidamo, Saho, und Afar
** Die südkuschitische Schbrooche drunder Aasáx, Iraqw-Alagwa, Burunge, und mögligerwiis Dahalo
** Mänggisch wird au d Bedschaschbroch drzue zellt.
* Die **omotische Schbrooche** us Äthiopie, wo mänggisch zue de kuschitische Schbrooche zellt wärde
* D **Bedschaschbrooch** vo de Nomade z Ägypte, Sudan und Eritrea
* Die **[[Semitische Sprachen|semitische Schbrooche]]** us Südweschdasie und Äthiopie, und hüt au im nördlige Afrika wiit verbreitet.
Strabon

Dr **Strabon** (), 64/63 v. Chr. - 24 nn. Chr., isch ä griechische Gschichtschriiber, Geograf und Philosoph gsi. 

## Biographii
Dr Strabon isch öbbe 64 v. Chr. z Amaseia in Pontus uf d Wält cho, und wo denn ä Deil vom römische Riich gsi isch. Er het z erscht z Nysa und den z Rom Geografie und Philosophi schdudiert. Öbbe im Johr 25 v. Chr. het er Reise noch Ägypte und Kusch (im hütige Sudan) gmacht. 

S meischde vo siiner *Gschicht* isch verlore gange, aber siini siebzäh Büecher vo dr *Geographika*, won er d Geografie vo de antike Länder beschriibt, hai zum gröschde Deil überläbt.

## Quelle
, Band 18, S.7
Habsburg (Begriffsklärung)

**Habsburg** isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
* Habsburg, e Burg im Aargau, wo de Stammsitz vo de Habsburger gsi isch
* Habsburg AG, e Gmaind im Kantoo Aargau

De Name chunnt au vor im Name:
* vo de Groofe vo Habsburg-Laufeburg
* Habsburgermonarchii
* Habsburger Urbar

**Wichtigi Habsburger**
* Agnes vo Habsburg, e Herzogin vo Schweidnitz-Jauer
* Elisabeth vo Habsburg, d Tochter vom Albrecht II.
* Guta vo Habsburg, e böhmischi Königin
* Otto vo Habsburg, en tütsch-österriichische Politiker und Autor
* Gabriela vo Habsburg, e moderni Bildhaueri
Habsburg

D **Habsburg** isch e Burg im Kanton Aargau. Si isch d Stammburg vom Gschlächt vo de Habsburger, und si lyt uf em Wülpelsbärg näb em Dorf Habsburg.

## Gschicht
Dr Name vo dr Burg wird als *[[Habicht]]s-Burg* erklärt.

D Ursprüng vo dr Burgalaag liget im 11. Johrhundert. D Burg isch denn immer wider usbout worde un het im 13. Johrhundert ihri gröschti Usdehnig gha. Vom öschtlichi Teil vo de Burg sin hüt numme no Ruine do, de weschtlich Teil isch so erhalte blibe, wi er im Johr 1866 usgseh het.

D Burg stoot, als Bauwerk mit nationaler Bedütig, unter eidgnössischem Schutz un ghört sit em Johr 2009 zum Museum Aargau.

## D Lag vo de Burg
D Habsburg ligt öppe 35 Meter höcher als s Dorf Habsbrg u öppe 3 Kilometer südweschtlich vom Bezirkshauptort Brugg. Di ursprünglichi Burg isch e chli meh wi 100 Meter lang gsi un isch uf em Gipfelgrat vom Wülpelsbärg bauet worde, wo zum Faltejura ghört. Uf de Nordweschtsite gohts Gländ steil bis zum Taal vo de Aare abbe.

## Weblink

* 
* Schloss Habsburg – Stammsitz vonnere Dynastii uf brugg-online.ch
* Restaurant Schloss Habsburg
* Museum Aargau
* Ytrag im Denkmalschutzinventar vom Kanton Aargau

## Fuessnoote
Bab

Dr **Bab**, mit em bürgerlige Name Said Alí Mohammed (Persisch: سيد علی ‌محمد) , isch dr Schdifter vom Babismus, und noch dr Dradition vo de Ahänger vom Bahaiglaube ä Vorläufer vo ihrer Religion. 

## Biografii

Dr Said Ali Mohammed isch am 20. Oktober 1819 z Schiraz in Persie, uf d Wält cho. Si Vadder, wo Händler gsi isch, isch früeh gschdorbe und er isch vom enä Unggle ufzoge worde. Er isch sälber Händler worde und het z Buschehr in Persie gläbt. Won er 25 gsi isch, het er gsait, ass är dr Mahdi sig, wo bi de Schiite dr Erlöser isch, wo am Ändi vo dr Wält chunnt. Vo denn a her sich Bab gnennt, was uf Arabisch Door bedütet. In Brief und Büecher het het si Lehr dargschdellt, won ä neui Scharia, s religiöse Gsetz, sött si. Er het duusigi vo Ahänger gfunde, isch aber vo de persische Schiite bekämpft worde. Dr persisch Schdaat het siini Ahänger zu Duusige umbrocht. Dr Bab sälber isch am 9. Juli 1850 z Tabris dur Erschiesse hiigrichtet worde.

Ein vo siine Jünger, dr Baha-ulla, het gsait, ass är dr letscht Brophet siig wo vo Gott hätt sötte gschickt wärde. Er het d Religion vo de Bahai gschdiftet, wo ihr Zentrum z Haifa in Israel het. 

## Schrifte
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
*  

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink
Mohammed

Dr **Mohammed** (arabisch Muhammad محمد [muˈħamːad] ), öbbe 570-632 noch dr Ziitwändi, isch dr Stifter vom Islam gsi.

## Biografii

:*Es git braktisch keini hischdorische Quelle über s Läbe vom Mohammed us sinere äigene Zit. S maischd was mä weiss, schdammt us schböötere Schrifte.*

Dr Mohammed isch öbbe im Johr 570 z Mekka in Arabie uf d Wält cho–noch dr sunnitische Dradition am 25. April 571, noch dr schiitische fümf Dääg schböter. Er het zum Schdamm vo de Kuraisch ghört, wo groosses Aasehe gnosse het. Si Vadder isch no vor sinere Geburt gschdorbe und si Muetter, won er säggsi gsii isch. Er isch denn vo siner Groossfamilie ufzoge worde. Im Alter vo öbbe 25 het er d Witwe Chadidscha (öbbe 555-619)  ghürotet, wo zum gliiche Schdamm ghört het und sehr vermögend gsi isch, und het as Kaufma z Mekka in guete Verhältnis gläbt. 

Uf siine Handelsreise isch er vil in Kontakt mit Jude, Chrischde und Ahänger vo andere Religione cho und het sich mit Broblem vo dr Sünd und em göttlige Gricht und andere Froge afo beschäftige. Im Johr 606 isch si jüngschti Dochder, d Fatima, uf d Wält cho. Vo öbbe 610 aa het er gwüsst, ass är ä Prophet siig und het de Lüt z Mekka siini Offebahrige afo verzelle. Die hai siini Lehre aber abglähnt. Wil er vo de polytheischdische Mekkaner wäge siine Lehre agriffe worden isch, isch er im Johr 622 uf Medina zoge. Das Ereignis, d Hedschra, gältet sit dr Regierig vom Kalif Omar as dr Afang vo dr islamische Ziiträchnig. Z Medina het dr Mohammed Ahänger gfunde und isch denn zrugg uf Mekka, und het d Iiwooner noch mehrere Aläuf im Johr 630 doch no zu siiner Lehr chönne bekehre. Bis zu sim Dod het er ä groosse Deil vo Arabie zum Islam bekehrt und mit de Jude dr Verdrag vo Mekka abgschlosse, wo d Jude as Deil vo dr *Umma,* dr Gmeinschaft vo de Gläubige, anerkennt. Er isch am 8. Juni 632 gschdorbe.

## Quelle
Dtv-Lexikon, Band 12, S.&nbsp;246; Band 6, S.&nbsp;71; Band 8, S.&nbsp;229.

## Literatur
* Andrae, Tor: *Mohammed: Sein Leben und sein Glaube.* Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1932 (ND 2002, Lynx, Gauting), ISBN 3-936169-07-1.
* Bobzin, Hartmut: *Mohammed.* 3.&nbsp;Aufl. Beck, Münche 2006, ISBN 978-3-406-44744-0.
* Buhl, Frants: *Das Leben Muhammeds.* Übers. H. H. Schaeder. 3.&nbsp;Aufl. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1961.
* Dermenghem, Emile: *Mohammed.* Rowohlt, Reinbek 1960, ISBN 3-499-50047-7.
* Jansen, Hans: *Mohammed: Eine Biographie.* Beck, Münche 2008, ISBN 3-406-56858-0.
* Khoury, Adel Th.: *Muhammad: Der Prophet und seine Botschaft.* Herder, Freiburg 2008, ISBN 978-3-451-29825-7.
* Nagel, Tilman: *Allahs Liebling: Ursprung und Erscheinungsformen des Mohammedglaubens.* Oldenbourg, Münche 2008, ISBN 978-3-486-58535-3.
* Nagel, Tilman: *Mohammed: Leben und Legende.* Oldenbourg, Münche 2008, ISBN 978-3-486-58534-6.
* Nagel, Tilman: *Mohammed. Zwanzig Kapitel über den Propheten der Muslime*. Oldenbourg, Münche 2010.
* Paret, Rudi: *Mohammed und der Koran.* 9. Aufl. Kohlhammer, Stuttgart 2005, ISBN 3-17-017360-X.
* Rodinson, Maxime: *Mohammed.* Bucher, Luzärn/Frankfurt 1975, ISBN 3-7658-0206-9.

## Weblink
Wallace Monument

S **Wallace Monument** isch en 67m höche Turm wo z Schottland zur Eerig vom William Wallace errichtet worde isch. Er isch för Bsuecher göffnet, nach 246 Stegetritt chan mer uf de Galerii vom Turm d Uussicht über d Ochil Berge und s Forth Tal gnüsse.

## Lag
De Turm isch 1869 ide nöchi vo Stirling errichtet worde. Er befindet sich 1.5 km nordöstlich vo Stirling ufem Berg Abbey Craig. Uf dem Hügel söll de William Wallace angeblich di englisch Armee beobachtet ha, bevor er di schottische Truppe i d Schlacht gfüert het. Es isch im ganze 8 Jaar a dem Turm baut worde.

## Museum
Im Innere vom Turm isch es Museum. S Thema vo der Uusstellig isch d Schlacht vo Stirling Bridge, de Wallace sälber und wiiteri schottischi Persönlichkeite. Under de Uustelligsstuck isch under anderem s Schwert vom Wallace. Es git au no diversi anderi Sache z bewundere, zum Bischpil e lebesgrossi Figur vom Wallace vorem Iigang.
Sandhi

**Sandhi** (Sanskrit: संधि IPA:[] *zämmesetze*,*verbinde*) isch en Überbegriff für verschidni phonologischi Verschleipfige wo zwüsche oder innerhalb vo Wort- oder Morphemgränze ufdrätte. S sognannti *Binden-n* im alemannische oder d französischi Liaison sin Byspiil für Sandhi.

Sandhi sin i allene Sproche bi natürlicher Sprechwys verbreitet, werre aber i dr Orthographi meischtens nüt beruggsichtigt

Es wird zwüsche **interne Sandhi** un **externe Sandhi** unterschide. Interni Sandhi dräte innerhalb vumene Wort oder Morphem uf so zum Byspiil im Satz „en Baum“ wo de alveolare Nasal // mit dr glyche Zungeposition wie [], also [] usgsproche wird: [].

Externe Sandhi dräte do uf wo zwei Wörter oder Morphem ufenänderdräfe. Im Alemannische drätte externi Sandhi vorallem do uf wo zwee Vokal ufenänderdräfe, do wird meischtens en *Binden-n* ygschobe, z.&nbsp;B.: „Wuche**n**änd“ oder „wo i“ → „wonni“. I dr Dieth-Schreibung wird empfoole s Binden-n a s Änd vum erschte Wort aaz'hänge.

Externi Sandhi wie s „Binden-n“ sin i viilene Sproche verbreitet. Im Änglische zum Byspiil wird i denne Dialäkt wo s historische // (z.&nbsp;B. s Britische oder Australische Änglisch) usser vor Vokal abgfalle isch, en // zwüsche alli Vokal ygfüegt, au wenn historisch gsehe kei r vorhande gsi isch. So wird „*I saw a film*“ i sonigi Dialäkt als „*I saw ra film*“ (IPA: []) usgsproche. Des *linking-r* isch früener als nüt-standardsprochlich aagsehe worre, isch hüt aber au i de Standardussproch vum Britische Änglisch wyt verbreitet. D Margaret Thatcher het zum Byspiil ufgrund vo ihrem Binden-r im Satz „*law and order*“ (*lawr an’ order*) de Spitzname „Laura Norder“ übercho.
Haggis

De Haggis isch eis vo de bekanntischte schottische Spezialitäte us de Chuchi. 

## Allgemeins
De Haggis bestaat useme Magge vom Schaf, er wird *paunch* gnännt. Er wird mit Herz, Lebere, Lunge, Nierefett vom Schaf, Zwible und Haffermääl gfüllt.

Haggis gillt zwar als schottischi Spezialität, aber d Römer hend ide Antike scho Tiermäge und Tierdärm mit Innereie gfüllt und gässe.

De Haggis het mer früener erfunde, dass mer schnell nachem Schlachte die Innereie vom Tier, wo schnell verderblich sin, het chöne haltbar mache.

Traditionell wird zum Haggis Steckrüebe und Härdöpfel gässe, aber als Fast-Food gits zum Haggis au Pommes Frites. Es git sogar für Vegetarier Haggis-Rezäpt mit Gmües und Getreide.

## Weblink
Amun

Dr **Amun**, au **Amen**, **Amon**, **Ammon** usw. isch ä Gott us dr altägyptische Mythologii gsi.

## Beschriibig

As Schöpfergott wird er as Gans, as dr „Grooss Schnatterer“, abbildet, as Fruchtbarkeitsgott as Schofsbock. Au as Schlange wird er zeigt und het denn dr Name Kematef, wo „dä, wo siini Ziit volländed het“ bedütet. Mit em Sunnegott Re verschmolze zue Amun-Re isch er ä Sunnegott gsi. As dr „Gott, wo in alle Sache isch“ isch er s *ba* (wo mänggisch-ungnau-as Seel übersetzt wird) vo allem wo erschiint.
## D Dreiheit vo Thebe
Sit em Middlere Riich isch siis Kultzäntrum z Thebe in Oberägypte gsi. Dört si au d Hauptämpel vo dr Mut und em Chons gsi. Mit dene zwei Götter het dr Amun ä Götterdreiheit bildet, än Art Götterfamilie, wo dr Amun und d Mut Vater und Mueter und dr Chons dr Sohn isch.

## Gschicht
Urschbrünglig isch dr Amun nid eini vo de wichdige ägyptische Gottheite gsi. Er wird zwar in de Pyramideteggscht erwähnt, wie dr König zum Himmel ufschdiigt und uf em Dron vom Amun wird sitze. Siit dr 11.Dynaschdii wird er z Thebe verehrt. Im Neue Riich isch er as Amun-Re dr Schdaatsgott worde nochdäm die 18. Dynaschdii wo vo Thebe cho isch, s ganze Land vo de Hyksos eroberet het. Im Name vom Amun hai d Pharaone Chrieg gfüehrt. Är het ihne ghulfe z gwünne und isch drfür beschanggt worde. Si Brieschterschaft het vo de Schänkige wo d König ihrem Gott gmacht hai, brofitiert. Mä dänggt, ass mögligerwiis öbbe ä Drittel vo dr ägyptische Wirtschaft de Amuntämpel ghört het. Dr Amenhotep III. het brobiert, dr Iifluss vo dr Amunbrieschderschaft z reduziere und noch ihm het si Sohn, dr Amenhotep IV.—besser bekannt as Echnaton—de Amuntämpel ihre Riichdum aweggnoh. Noch em Echnaton siim Dod, isch d Reschdoration vom Tutanchamun cho, wo de Tämpel ihri Ländereie zruggeh het. Nach em Undergang vom Neue Riich isch d Macht in Oberägypte uf d Amunbrieschder übergange. Dr Amunkult het sich schdark au in Nubie und Kusch verbreitet. Im achte Johrhundert vor dr Ziitwändi het dr kuschitisch König Piye Ägypte im Name vom Amun eroberet.

## Quelle
* Manfred Lurker, *Lexikon der Götter und Symbole der alten Ägypter*, Scherz 1998
* George Hart, *The Routledge Dictionary Of Egyptian Gods And Goddesses*, Routledge 2005
Re

Dr **Re**, au **Ra**, isch ä Sunnegott us dr altägyptische Mythologii gsi.
## Name

## Beschriibig
Dr Re isch d Sunne sälber gsi, im Underschiid zum Aton, dr Sunneschiibe. Aber au är isch vil as Sunneschiibe, im allgemeine mit erä Uräusschlange, abbildet worde. In erä halbmenschlige Form as Re-Horachte isch er mit emenä menschlige Körper und em Horus siim Falkechopf zeichnet worde, uf em Chopf het er d Sunne drait und in einere Hand hüfig s *Anch*, wo s Läbe bedütet het, und in dr andere s göttlige *Uas*szepter as Symbol für Glück und Wohlsii. 

Si Haupttämpel isch sit früehschde Ziite z On (griechisch: Heliopolis, d. h. Sunneschdadt) gschdande. Siis Merkzeiche isch dr Obelisk gsi, ä monolithischi Süüle mit quadratischem Querschnitt wo gege obe dunner worden isch und as Schbitz ä chlini Pyramide het.
## Dr Sunnegott

Dr Re isch in drei Aschbäkt erschiine: as Re-Khepri am Morge, as Re-Horachte am Nomiddag und as Re-Atum z Obe. Er het dr Himmel im enä Schiff durfahre, dr *Manedschet* (MdC Umschriibig *manD.t*). Am Obe isch er denn im Weschde, wo s Doteriich gsi isch, acho und denn het er währed dr Nacht in siim zweite Schiff, dr *Meseket* (MdC Umschriibig *msk.t.t*), dur d Underwält, d *Duat* widr noch Oschde müesse fahre. Uf dere Reis isch er vom Seth beschützt worde, wo dr einzig gsi isch wo d Apophis-schlange het chönne bezwinge.
## Dr Schöpfergott
In dr heliopolitanische Kosmologie het sich dr Re sälber erschaffe, äntwäder us dr erschte Lotusblueme oder uf em erschte Land, wo us em Urozean vom Chaos erschiine isch. Denn het er dr Luftgott Schu und d Füechtikeitsgöttin Tefnut erschaffe, wo d Ärde, dr Gott Geb, und dr Himmel, d Göttin Nut uf d Wält brocht hai. Im Papyrus vom Nacht isch das andersch; dört isch er zwar sälbschtbefruchtet und -gebore, aber er schdammt au vom Wassergott und dr Himmelsgöttin ab. D Menschheit isch entschdande us siine Drähne, und zwei vo de eltischte Götter, dr Hu und d Sia, vo Bluet us siim Penis.

## Wichtikeit
Dr Re isch langi Ziit dr ägyptisch Hauptgott gsi as dr Beschützer vo dr Schöpfig. Siit dr vierte Dynaschdii isch ein vo de Titel vom Pharao dr „Sohn vom Re“ gsi. Wo im Neue Riich dr Amun vo de König bevorzugt worden isch, het mä däm au s Brestisch vom Re gä und ihn as Amun-Re zum Sunnegott gmacht. Dr Re isch au Deil vo andere Gottheite worde, z. B. vom Month, emä Chiegsgott, wo denn au Month-Re gheisse het.

Wo dr Echnaton d Tämpel vom Amun gschlosse und dr Atonkult gförderet het, het, wäge dr Nöchi vo de beide Sunnegottheite, dr Re widr si hischdorischi Rolle übernoh as dr ägyptisch Hauptgott in dr Form vom synkretische Re-Horachte-Schu-Aton. Im Mnevis, wo im Re si heilige Muni gsi isch, isch im Atonkult vom Echnaton dr Aton sälber erschiine.

## Quelle
* Manfred Lurker, *Lexikon der Götter und Symbole der alten Ägypter*, Scherz 1998
* George Hart, *The Routledge Dictionary Of Egyptian Gods And Goddesses*, Routledge 2005
Chons

Dr **Chons**, au **Chonsu**, isch än altägyptische Mondgott gsi.

Wie anderi Himmelsgötter isch er dorum mänggisch as falkechöpfige Gott dargschdellt worde. Siis Kennzeiche uf de Bilder isch si Chopfbedeckig: ä Mondschiibe uf erä Mondsichle. Vom Königsgott Horus het er d Insignie vo dr Königsgwalt übernoh: Dr Hirteschdab und s Flagellum, en Art Ruete. Er isch ä Deil vo dr Thebanische Götterdreiheit und wird as Sohn vom Amun und dr Mut  as Mumie vom enä junge Ma abbildet. As *Heseb ahau* isch dr Chons dr Gott gsi wo d Lengi vom Läbe gmässe het und as „Chons, s Chind“ het er eim vor wilde Dier chönne beschütze. Er isch in dere Rolle, wie au dr Horus, zeichnet worde wien er uf emä Chrokodil schdoht. Er het au dr Name „Chons, dr Berooter“ gha, d Grieche hai em Chespisichis gsait, und mä het in bi Chranketsfäll um Hilf bättet.

Im Chons si Haupttämpel isch z Thebe gsi, näbe de Tämpel vom Amun und vo dr Mut. Am Neujohrsfeschd isch dr Chons uf emä heilige Boot zum Amuntämpel drait worde, so dass s Fescht mit dr ganze göttlige Familie gfiirt worden isch.

Z Kom Ombo isch dr Chons dr Sohn vom Chrokodilgott Sobek und dr Göttin Hathor gsi, und im Tämpel z Edfu het män em im Osiris si „Sohn vom Bei“ gsait, wo dra erinneret, ass dr Osiris vo siim Brueder Seth dödet und in Schdück verschnitte worden isch.
## Quelle
* George Hart, *The Routledge Dictionary Of Egyptian Gods And Goddesses*, Routledge 2005
* Manfred Lurker, Die Götter und Symbole der alten Ägypter, Scherz
Sad (Arabischer Buchstabe)

**Ṣād** ( صاد ) isch de vierzeet Buechstabe im arabische Abece und het de Zaalwert 50. Entstanden isch er usem phönizische Sade und wege dem verwandt mitem hebräische Tzade und em altgriechische San, wo i de Antiki nu i wenige dorische Tielekt bruucht worden isch.

## Luutwert und Umschrift
S Ṣād isch ann vode vier emphatische Luut im Arabische und het drum kai Entsprechig im Tütsche. S werd wie s arabische Sin artikuliert, aber mit mee Spanig und de Hindertail vode Zunge goot gege de Gaume (IPA: /sˁ/). I de DMG-Umschrift werd s Ṣād mit /ṣ/ widergee, aso emene /s/ miteme Pünktli unedra. Di nödwüsseschaftlichi Literatur verzichtet i de Regle uf da Püktli.

S Ṣād isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *aṣ-ṣaḥrā'&nbsp;* &nbsp;"d Wüesti".

## Unicode
Dad (Arabischer Buchstabe)

**Ḍād** ( ضاد ) isch de föfzeet Buechstabe im arabische Abece und het de Zaalwert 800. De Buechstabe isch entstande, indem öberem Sad e Punkt gschribe werd, um die baide Luut grafisch z underschaide.

## Luutwert und Umschrift
S Ḍād isch ann vo de vier arabische emphatische Luut und het kai Entsprechig im Tütsche. Es werd gliich artikuliert wie s Dal, aber mit mee Spanig und di Zunge isch nöcher bim Gaume (IPA: /dˁ/). I de DMG-Umschrift werd s Ḍād mit /ḍ/ umschribe, aso emene /d/ miteme Punkt unedra. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd de Punkt maist eweggloo.

S Ḍād isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *aḍ-ḍayfu*  "de Gast".

## Dad in Unicode
T.a (Arabischer Buchstabe)

**Ṭāʾ** ( طاء ) isch de sechzeet Buechstabe vom arabische Abece und het de Zaalwert 9. Er isch usem phönizische Thet entstande und drum mitem Hebräische Tet und em griechische Theta verwandt.

## Luutwert und Umschrift
S Ṭāʾ isch ann vo de vier arabische emphatische Luut und het kai Entsprechig im Tütsche. Es werd gliich artikuliert wie s Ta, aber mit mee Spanig und d Zunge isch nöcher bim Gaume (IPA: /tˁ/). I de DMG-Umschrift werd s Ṭāʾ mit /ṭ/ gschribe, aso emene /t/ miteme Punkt unedra. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd de Punkt maist eweggloo. I Domainnäme und Internetfore werd mengisch d Zaal 6 bruucht, um de Luut z widergee.

S Ṭāʾ isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *aṭ-ṭarīqu*  "de Weg".

## Unicode
Za (Arabischer Buchstabe)

**Ẓāʾ** ( ظاء ) isch de sibezeet Buechstabe im arabische Abece und het de Zaalwert 900. Er isch nöd direkt usem phönizische Alphabet entstande, sondern dodur, as öber s arabische Ṭāʾ e Punkt gschribe werd.

## Luutwert und Umschrift
S Ẓāʾ isch ann vo de vier arabische emphatische Luut und het kai Entsprechig im Tütsche. Es werd gliich artikuliert wie z Zāy, aber mit mee Spanig und d Zunge isch nöcher bim Gaume (IPA: /zˁ/). De Luut isch allerdings üsserst selte und vill Araber sprechet en gliich uus wie s Ḍād. I de DMG-Umschrift werd s Ẓāʾ mit /ẓ/ gschribe, aso emene /z/ miteme Punkt unedra. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd de Punkt maist eweggloo.

S Ẓāʾ isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *aẓ-ẓuhru*  "de Mittag".

## Unicode
Ptah

## Beschriibig
Dr Ptah isch immer in Menscheform, mänggisch wien ä Mumie, abbildet worde und het immer ä pharaonische Bart drait. Er het öfters än ängaaliggendi Chappe aa und a ''Uas''-szepter, ä Symbol vo Heil und Glück, än *[[Anch]]*, Symbol für s Läbe, und ä Dsched, Symbol für Beschdändikeit. As Schöpfergott wird er as Döpfer wo an erä Döpferschiibe sitzt, abbildet, ähnlig wie dr Gott Chnum.

Dr Apis-muni isch es *[[ba]]*, än Erschiinigsform, vom Ptah gsi.
## Verwanti Gottheite
Dr Ptah isch z Memphis deheim gsi. Er het dört die örtligi Dreiheit mit dr Leuegöttin Sachmet und em Gott vo dr Lotusblüete Nefertem bildet. 
Dr Imhotep, ä königliche Archtekt us dr dritte Dynaschtii, isch im Lauf vo de Johrhundert vergöttligt worde und mä het von em as dr Sohn vom Ptah gredet.

Dr Seker isch au ä Gott vo de Handwärker gsi und isch mit em Ptah zum Ptah-Seker verschmulze. Dr Ptah-Seker isch mit dr Sunne vo dr Nacht, wo jede Morge neu erschaffe wird, identifiziert worde. As Ärdgott isch er ä Gott vo dr Unterwält gsi und isch si em Middlere Riich au mit em Osiris verschmulze zum Ptah-Seker-Osiris.

## Kult
Währed em Alte Riich, wo d Hauptschdadt vom Land z Memphis gsi ish, isch er zu eim vo de wichdigschte Götter vom Land worde mit erä groosse Zahl vo Tämpel überall. Er isch dr Patron vom Handwärk und dr Kunscht und si oberscht Brieschder het dr Titel vom „Oberschte Leiter vo de Handwärker“ drait.

## Schöpfigsgschicht
Noch dr Inschrift uf em Schabaka Schdei, wo die Memphitischi Mythologii beschriibt, het dr Ptah si Wunsch usgschbrooche und eso d Wält erschaffe. Er wird as Tatenen mit em Urhügel, em erschte Land wo us em chaotische Urwasser uusecho isch, identifiziert.

## Quelle
* M. Lurker, *Lexikon der Götter und Symbole der alten Ägypter*, Scherz 1998
* , Band 14, S.30

## Fuessnote