open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
British Library

Die **British Library** (**BL**) isch d Nazionalbibliothek vom Veräinigte Köönigriich. Si befindet sich in London und isch äini vo de bedütendste Forschigsbibliotheke uf dr Wält. Si het mee as 150&nbsp;Millione Wärk und das isch dr grösst Mediebestand vo alle Bibliotheke uf dr ganze Wält. Zu deene Wärk ghööre Büecher, Zitschrifte, Zitige, Broschüüre, Doonufnaame, Badänt, Daatebanke, Charte, Briefmarke, Kunstdrück, Gmäld und e Hufe mee. Iiri Büechersammlig umfasst 25&nbsp;Millione Exemplaar und isch die zwäitgrössti noch dr amerikanische Library of Congress z Washington, D.C.. Dr Bestand umfasst Wärk bis zrugg in d Zit um 1600&nbsp;v.&nbsp;Chr. Vo jeedem Buech, wo in Groossbritannie, Nordirland und dr Republik Irland druckt wird, muess dr Verleeger dr BL äi Exemplaar schigge.

D British Library isch entstande, wo 1973 d *British Museum Library* und e baar anderi Bibliotheke zämmegläit worde si.
## Litratuur
* Alan Day: *Inside the British Library*. Library Association, London 1998, ISBN 1-85604-280-4.
* Philip Howard: *The British Library, a treasure of knowledge*. Scala, London 2008, ISBN 978-1-85759-375-4.
* Giles Mandelbrote (Hrsg.): *Libraries within the library. The origins of the British Library’s printed collections*. British Library, London 2009, ISBN 978-0-7123-5035-8.
* Colin St John Wilson: *The design and construction of the British Library*. British Library, London 1998, ISBN 0-7123-0658-7.
* Christopher De Hamel: *The British Library guide to manuscript illumination: history and techniques*. British Library, 2001, ISBN 0-7123-4613-9.
* Christoph Krempe: *Neubau der British Library St. Pancras: Anspruch und Realität*. Institut für Bibliothekswissenschaft, 2002, 

## Weblingg

* The British Library (änglisch)
* Integrated Catalogue (änglisch)
* Die Zukunft der Bibliothek? Ein Ausflug in die British Library in London (dütsch)
* ''Neubau der British Library St. Pancras – Anspruch und Realität''

## Fuessnoote
Yongle Dadian

D **Yongle-Enzyklopedii** () isch e bedütendi chinesischi Enzyklopedii us em 15. Joorhundert (Ming-Dünastii), und gältet as d die berühmtisti Enzyklopedii us em chinesische Alterdum. Mee as 3'000 Gleerti häi anere gschafft und si isch 1408 fertig worde. S Wärk umfasst 22'877 Faszikel bzw. 11'095 Bänd. S Voluume vom Manuskripte söll 40 m³ grooss gsi si, s wurd ere Regaallengi vo mee as 300 m entspräche.

## Übersicht

S Original-Manuskript vo dr *Yongle-Enzyklopedii*, wo am Kaiserhoof ufbewaart worde isch, isch uf e müsteriöösi Wiis verschwunde, es existiert nume non e Abschrift, und die isch im Lauf vo de säggs Joorhundert verstümmlet und schweer beschädigt worde. Uf dr ganze Wält git s hüte nume no öbbe 400 Bänd, also öbbe vier Brozänt vom Gsamtwärk; vo deen befinde sich 221 in China. Die chinesischi Nazionalbibliothek sammlet sit 1912 d Räst vo dr Enzyklopedii und brobiert sit 2002, d Fragmänt z restauriere.

Wie und wo aane s Original verschwunde isch, wäiss mä nid; es git vier Hüpotheese:
* Es isch im ene Brand z Nanjing im Joor 1449 zerstöört worde;
* es isch im Balast vo dr himmlische Räinhäit in dr Verbotene Stadt under dr Regäntschaft vom Kaiser Jiaqing zur Zit vo dr Qing-Dünastii verbrennt;
* es isch mit dr kaiserlige Bibliothek (Wenyuange) in dr Verbotene Stadt am Ändi vo dr Ming-Dünastii zerstöört worde;
* es isch versteggt worde.

## Fuessnoote


## Weblingg
* Destruction of Chinese Books in the Peking Siege of 1900 (änglisch)
* In Search of the Yongle Encyclopedia (änglisch)
* Chinabroadcast
Athanasius Kircher

Dr **Athanasius Kircher** SJ (au: Athanasius Kircherus Fuldensis; * 2. Mai 1602 z Geisa (Rhön); † 27. Novämber 1680 z Rom) isch e dütsche Jesuit und Universalgleerte im 17. Joorhundert gsi. E groose Däil vo sim Lääbe het er am Collegium Romanum z Rom Underricht gee und gforscht. Dr Kircher het e Hufe usfüerligi Monografie über e wits Spektrum vo Theme uusegee, unter anderem in dr Egüptologii, dr Geologii, dr Medizin, dr Mathematik und dr Muusigtheorii. Si Arbet über die egüptische Hieroglüüfe het dr Wääg für e Jean-François Champollion vorberäitet.

Dr Friedrich Kittler het dr Kircher as «en Art wüsseschaftligi Füürweer vom Babst» bezäichnet: er sig immer ume Wääg gsi, wenn wüsseschaftligs Nöiland entdeggt worde isch, aber au, wenn mä s im Naame vo dr Chille het müesse verdäidige. Dr Kircher isch sinere Zit vorus gsi, daas cha mä gsee an sim Iifluss uf d Bakteriologii, Medizin, Akustik, Astronomii, Mechanik und Farbeleer. Er het as erste dr Iifluss vo „chliine Wääse“ uf d Verbräitig vo dr Pest bostuliert und het die erste Regle ufgstellt zum sä mit Erfolg z bekämpfe.

Im Kircher si Motto isch gsi *In uno omnia* (In Äim alles).

## Litratuur

* Edward W. Schmidt: *The Last Renaissance Man: Athanasius Kircher, SJ.* In: *[https://web.archive.org/web/20080302024125/http://www.companysj.com/ Company, The World of Jesuits and Their Friends.]* Chicago 19. 2001–2002, 2. 
* 
* 
* 
* Joscelyn Godwin: *Athanasius Kircher. A Renaissance man and the quest for lost knowledge*. Thames & Hudson, London 1979, ISBN 0-500-81022-2.
* Paula Findlen (Hrsg.): *Athanasius Kircher. The Last Man Who Knew Everything.* Routledge, New York/ London 2004.
* Dieter Ullmann: *Ein akustisches Experiment A. Kirchers und seine Geschichte. Zum 300. Todestag des Gelehrten.* In: *NTM-Schriftenr. Gesch. Naturwiss., Techn., Med.* Leipzig 17, H. 1 (1980), S. 61–68.
* John Fletcher: *Athanasius Kircher und seine Beziehungen zum gelehrten Europa seiner Zeit*. Harrassowitz, Wiesbaden 1988, ISBN 3-447-02842-4.
* Athanasius Kircher: *Musurgia Universalis: Musical Experiments; Harmonies of the planets and their satellites.* In: Joscelyn Godwin (Hrsg.): *The Harmony of the Spheres. A sourcebook of the Pythagorean tradition in music.* Inner Traditions International, Rochester (Vermont) 1993, ISBN 0-89281-265-6, S. 263–286.
* Franz Daxecker: *Der Jesuit Athanasius Kircher und sein Organum mathematicum*. In: *[[Gesnerus]].* 57, Basel 2000, , S. 77–83.

## Fuessnoote


## Weblingg

* 
* Leben und Werk des Athanasius Kircher Beitrag im *The Museum Of Jurassic Technology*, Culver City, Kalifornien, USA
* Biografie Athanasius Kirchers Private Seite von Kurt Scheuerer
* Athanasius Kircher – Universalgleerte us dr Rhön Brivati Site vom Stefan Etzel
* Im Athanasius Kircher sus geologische Wältbild M. Okrusch & K.-P. Kelber, Universität Würzburg
* Usfüerligi Forschigsbibliografii zum Athanasius Kircher, gordnet noch Themegebiet

### Wärk im Internet
* Übersicht über alle im Internet zugänglichen Werke chronologisch geordnet (Universität Luzern)
* Zahlreiche Digitalisate bei ECHO
Raschīd ad-Dīn

Dr **Raschīd ad-Dīn** ( - *Rašīd ad-Dīn*; au  - *Rašīd ad-Daula al-Hamadānī*), mit vollständigem Naame  (* 1247 z Hamadan, Persie; † 9. Ramadan 718 / 4. Novämber 1318 z Täbris) isch e persische Wesir vo de Ilkhan z Täbris gsi.

Dr Raschīd ad-Dīn isch von ere jüüdische Familie z Hamadan abgstammt. Si Vater isch e Händler vo Barfüm und Gwürz gsi. Dr Raschid isch Arzt und Historiker worde.  1277, won er drissgi gsi isch, het er zum Islam konwertiert, und isch so nid vom Pogrom vo 1291 betroffe gsi und und dr Zuegang zum Hoof vo de mongolische Herrscher vo Persie isch em offegstande. Es isch mööglig ass dr Ghazan Ilchan wägen iim 1295 zum Islam überdräte isch. Dr Mahmud Ghazan het en zum Finanzberooter und schliesslig zum Wesir gmacht und er het von em witi Ländereie in Dranskaukasie und Chläiasie überchoo. Under em Mäzen Raschīd isch Täbris zum ene Zentrum vo de Wüsseschafte worde.

Si äignigs grösste Wärk isch Dschami' at-tawarich, e Wältgschicht, won er im Ufdraag vo de Ilkhan verfasst het und wo hüte nume no Fragmänt drvo existiere. Im Abschnitt über d Mongole wird dr Stammbaum vom Dschingis Khan bis uf e Adam zrugggfüert. In dr *Universalgschicht* het er die alti Dradizion vo dr annalistische Gschichtsschriibig vo de Araber witergfüert. Noch de Bricht vo arabische Biograafe het er in sim Korankommentar alttestamäntligi und au filosofischi Elimänt verarbäitet. Er het sich au mit dr Logik und dr Filosofii befasst.

Si Buech *Die fümf Genealogie* (Šuʿab-i panǧgāna) über d Araber, d Juude, d Mongoole, d Franke und d Chinees isch in dr Handschriftesammlig vo Istanbul erhalte.

Au under em Ghazan sim Brueder Öldscheitü isch dr Raschīd al-Dīn Wesir bliibe. Dr Öldscheitü het dr schiitisch Islam aagnoo gha, und won er umbrocht worde isch, isch dr Raschīd al-Dīn in die mongolisch-schiitische Machtkämpf am Hoof verwigglet worde. 1316 isch er wäge Mord aagklagt und zwäi Joor spööter zämme mit sim Soon hiigrichdet worde. Au im Graab het men en nid in Rue gloo: 1407 het en dr Miran Schah, dr gäistesgstörti Soon vom Tamerlan, lo exhumiere und uf eme jüüdische Friidhoof z Täbris lo begraabe.

## Litratuur
* Zeki Velidi Togan: *The composition of the History of the Mongols by Rashīd al-Dīn*. In:CAJ (Central Asian Journal) 7 (1962)
* John Andrew Boyle: *The successors of Genghis Khan*. New York / London 1971. Bd.2, Däil 1 (ed. Alizade), Moskau 1980. Bd. 3.Die Ilkhane (ed. Alizade), Baku 1957 (mit ere russische Übersetzig)
* *Encyclopaedia Judaica*, Jerusalem 1971, Band 13, S. 1365
* *The Encyclopaedia of Islam*. New Edition. VIII.443. Brill, Leiden

## Weblingg
Arthur Waldron

Dr **Arthur Waldron** (* 13. Dezämber 1948 z Boston) isch en US-amerikanische Historiker. Är isch Brofässer für Internazionali Beziejige und Chinesischi Gschicht an dr Uniwersidäät vo Pennsylvania.

Er het an dr Harvard University studiert und 1981 si Ph.D. gmacht.
Er het z China, z Japan, z Taiwan, in Frankriich und z Ängland gläbt und studiert und in dr früenere Sowjetunion e Zertifikat as fliessende Russischsprächer überchoo.

Dr Waldron isch dr Gründer und Vizebresidänt vom *International Assessment and Strategy Center* z Washington DC. Er isch Mitgliid vom Root für Ussepolitik und Mitgliid vo Freedom House und dr Jamestown Foundation.

Dr Waldron isch sit 1988 verhürootet und het zwäi Söön.

## Wärk
* The Great Wall of China: from History to Myth (1989)
* How the Peace Was Lost: The 1935 Memorandum “Developments Affecting American Policy in the Far East” (1992)
* From War to Nationalism: China’s Turning Point 1924-1925 (1995)
* The Modernization of Inner Asia (Herusgääber)(1991)
* The People in Arms: Military Myth and National Mobilization since the French Revolution (Herusgääber) (2003) 
* The Chinese 

## Fuessnoote
Badische IV d

D Lokomotyvè vo dè Gattig **IV d** vo dè Großherzoglich Badischi Staatsysèbaanè sin Personèzug-Tenderlokomotyvè mit zwei kuppletè Achsè uss èm Johr 1891. Diè vo dè Dütschè Rychsbaan 1925 blaanti Umzeichnig i diè **Baureihè 71.70** isch nimmi erfolgt, well diè Maschinnè inzwischè uusgmuschteret worrè sin. 

## Gschichtè
Diè Tenderlokomotyvè umgebautè Maschinnè vo dè Gattig IV b sin nit für dè Ysatz im lychtè Schnellzugdiènscht geignet gsi. Für dè Ysatz uff dè Schwarzwaldbaan hèt mo abber è Lokomotyv gsuècht, wo sötigi Züg übber d Gebirgsstreggi un diè aaschlièßendè ebenè Streggè beförderè hèt könnè. Für sellen Zwèck hèt d Maschinnè èn Zug vo 110 Tonnè uff rè Streggi mit 2 % Stygig noch mit 35 km/h ziè könnè söllè.

Diè vo Maffei gliferètè 14 Lokomotyvè hèn nit befridigt. Dè Bogèlauf vo dè Maschinnè isch schlècht gsi un bi höherè Gschwindigkeitè hèn si ungnüègendi Laufeigèschaftè bsässè. S sin deshalb keini witerè Lokomotyvè mee bschafft worrè un schu drei Johr spõter hèt mo si uff dè Schwarzwaldbaan durch d Faarzüüg vo dè Gattig IV e ersetzè könnè. Füüf Lokomotyvè sin no im vorläufigè Umzeichnigsblaan vo dè Dütschè Rychsbaan als 71 7001 bis 7005 enthaaltè gsi. È Umzeichnig isch nimmi erfolgt, well alli Lokomotyvè bis 1925 uusgmuschteret worrè sin.

## Konschtruktivi Merkmōl
 
Diè Lokomotyvè vofüèget übber èn innèligendè Blechraamè. Dè Langkessèl hèt uss drei Schüss bschtandè. Uff èm hinterè isch èn großè Dampfdom un uff èm vorderè dè Reglerdom aabrocht gsi. Dè Stehkessèl isch düèf zwischè dè beidè Raamèwangè glägè. D Yschtrömroor zu dè Zilinder sin ußèligend gsi.

S ußèligendi Zweizilinder-Nassdampftrybwärk hèt uff di hinter Kuppelachs gwürkt. Diè Heusingerstüerig isch ußèligend gsi. D Kuppelräder sin durch unnèligendi Blattfèdèrè abgfederèt gsi. Diè Laufachsè sin als Adamsachs uusbildet gsi un hèn sich nõch beidè Sitè um 23&nbsp;mm bewegè lõ. Als Rückschtellvorrichtig hèn Keilflächè diènt. D Blattfèdèrè hèn sich obberhalb vom Achslager befundè. 

D Westinghouse-Druckluftbrèms hèt diè vordere Kuppelachs vo hinnè un diè hinteri Achs vo vornè brèmst. Dè Sandkaschtè hèt sich i dè Mitti vom Langkessèl befundè un hèt beidi Achsè vo vorn gsandet. Zu dè besserè Gwichtsvoteilig sin vir Wasserkäschtè aagebrocht worrè. Zwei hèn sich a dè beidè Sitè vom Langkessèl uff dè Höchi vom Dampfdom un zwei a dè Sitè vo dè Rauchkammer befundè. Dè Kollèvorrôt isch vor èm Füürerhuus beidsitig aagordnet gsi.

## Literadur
*
Anitta (Sängerin)

D **Anitta** (* 30. März 1993 z Rio de Janeiro, Brasilie) isch e brasilianischi Pop-Sängerin. Ihre richtig Name isch *Larissa de Macedo Machado*, Anitta isch ihre Künschtlername. Si schribt iiri Lieder sälber. Iir «Meiga e Abusada» isch eine vo de beliebtiste Songs uf em brasilianische Radio worde und isch in dr Soundtrack vo dr Seifeopere «Amor à Vida» vo Rede Globo ufgnoo worde. S Video «Show das Poderosas» isch vo mee as 10 Millione Brasilianer im Mai 2013 uf YouTube aagluegt worde.

## Diskografii
* *Anitta* (2013)
* *Ritmo Perfeito* (2014)
* *Bang!* (2015)
* *Kisses* (2019)
* *Versions of Me* (2022)

## Extärni Site

* Anitta
Das Lied von Eis und Feuer

**Das Lied von Eis und Feuer** (original: **A Song of Ice and Fire**, Alemannisch (Vorarlberg): *A Liad vo Ais und Für*) isch an roman-cyklus vom roman- und drehbuch-autor George R. R. Martin im genre Fantasy. Da Martin heat d serie 1991 agfanga und 1996 isch schliasslih da erschte band *A Game of Thrones* (Alemannisch: A tron-schpil, Tütsche usgaba: *Die Herren von Winterfell* und *Das Erbe von Winterfell*) ida USA usseko. Bisher sind füf bend im original und o uf Tütsch ussebroht wora, wobai no zwoa bend in vorberaitung sind.

## Bend
D folganda bend sind inzwischa arschina. D tital sind uf Englisch agia. 
* *A Game of Thrones.* 1996.
* *A Clash of Kings.* 1998.
* *A Storm of Swords.* 2000.
* *A Feast for Crows.* 2005.
* *A Dance with Dragons.* 2011.

D letschta zwoa bend sind vom autor plant:
* *The Winds of Winter*
* *A Dream of Spring* 

Uf Hohtütsch isch jeds Englische original in je zwoa bend uftoalt wora. Da zente band isch 2011 uf Englisch und 2012 uf Tütsch arschina.

## Verfilmig
Sit am jor 2011 loft im fernse d serie Game of Thrones, wo dötdruf aglent isch. 

## Weblink

* GeorgeRRMartin.com – d sita vom autor (Englisch)
* towerofthehand.com – Körig detailirte zemafassung vo da erschta 5 bend (Englisch)
* winter-is-coming.net – fan-sita übar d varfilmung vo „Game of Thrones“ (Englisch)
* eis-und-feuer.de – D Hochtütsche haupt-fan-sita

## Referenza
Badische VI (alt)

D Faarzüüg vo dè Gattig **VI** vo dè Badischè Staatsysèbaan sin Güèterzug-Lokomotyvè gsi.  

D Lokomotyvè sin diè erschtè dreifach kuppletè Loks (Achsfolg C) z Dütschland gsi. Bi dèrè Konschtruktion orièntyrt mo sich a dè Faarzüüg vo dè Gattig V. Stationyrt sin diè Lokomotyvè z Monnèm. Diè Leischtigè hèn dè Erwartigè entschprochè. Uff dè Streggi vo Karlsruè nõch Appèwyer hèt mo èn 472 t schwèrè Zug mit 24 bis 27,5 km/h ziè könnè. Uff kurzè Zwischèstygigè isch abber è Vorschpannlokomotyv erforderlich gsi. Nõch demm 1854 erfolgè Umbau uff Regelschpur sin d Lokomotyvè nô è Zit lang i dè Ebeni ygsetzt worrè.

Uffallend a dè Konschtruktion isch gsi, dass dè Radschtand zwischè dè Achsè uuglych gsi isch; dè Abschtand zwischè dè èrschtè beidè Achsè isch erheblich größer (2.085 mm) gsi als dè zwischè dè zweitè un drittè Achs (1.305 mm). S Zweizilinder-Naßdampftrybwärk isch ußèligend aagordnet gsi. Dè Aatryb isch mit gabletè Trybschtangè uff diè mittler Kuppelachs erfolget. Dè Raamè hèt us zwei innèligendè Gabelraamè bschtandè. Dè Langkessèl isch èn Sharp-Kessèl gsi, dè vom Kessler nõchbaut worrè isch. Dè Stehkessèl isch halbrund gsi. Uff sellem hèt èn schwarz gschtrichenè Dom thronet. Dõher isch selli Uusfüürig au als „Schwarzkopf“ bezeichnet worrè. Dè Kämmi isch zilindrisch uusgfüürt gsi. Wem mo mit Holz aagfüèret hèt, denn hèn selli Lokomotyvè èn Mantelkämmi mit Turbiinè ka. D Stephenson-Stüèrig isch innèligend gsi. D Vorderachs hèt obbèligendi Blattfèdèrè ka. Beidi Hinterachsè sin mit èrè gmeinsamè Blattfèdèrè mit Uusglychshebel abgfèdèrèt gsi. 

Bim Umbau uff Regelschpur hèn diè Lokomotyvè 1854 èn Ußèraamè kriègt. Dè Steekessèl hèt mo graad no so unterbringè könnè. Well abber dè Platz nit greicht hèt, hèt mo diè vorderi Achs nimmi aagetrybè könnè und asè isch si zuè nèrè  Laufachs worrè. Bim Umbau sin d Schilder vo dè Lokomotyv *JASON*, *ACHILLES*, *FRIDOLIN* un *MEDEA* voduuscht worrè.

D Faarzüüg hèn èn Schlepptender vo dè Bauart 3 T 5,4 ka.  

I dè zweitè Hälfti vo dè 1860er Johr sin diè Lokomotyvè vo dè konschtruktiv ähnlich uffbautè Gattung VII a abglöst worrè.

## Fuèßnotè


## Literadur
* Hermann Lohr, Georg Thielmann: *Lokomotiv-Archiv Baden*. transpress, Berlin 1988, ISBN 3344002104
Fantasy

**Fantasy** (vo engl. *fantasy*) isch e Schaner vo dr Fantastik. Iiri Wurzle si in dr Müthologii und de Sage. So wie die äänlige Schaner Science Fiction und Horror findet mä d Fantasy in dr LItratuur und im Film, weniger in dr Muusig und dr bildende Kunst. Nöijerdings isch si au im Beriich vo de Gsellschaftsspiil, Kompiuterspiil, Pen-&-Paper- und Läivrollespiil verdräte. 

D Fantasy stellt übernatürligi, määrlihafti und magischi Elemänt in Vordergrund. Vilmol brucht si Motiv us alte Müthe, Volksmöörli oder Sage. So dauche Sagegstalte wie Zwärg oder Zauberer uf, aber au Wääse, wo bsundrigs erfunde worde si, oder anthropomorfi (menschenartigi) Dier. Vilmol wird d Handlig in e fiktivi Wält verläit, dütlig andersch isch vo dr irdische Realidäät. S Fiktionale gältet innerhalb vom imaginäre Hindergrund als real.

## Litratuur
* Ulf Abraham: *Fantastik in Literatur und Film. Eine Einführung für Schule und Hochschule*. Berlin 2012.
* Hans-Edwin Friedrich: *Was ist Fantasy? Begriff – Geschichte – Trends*. In: *1000 und 1 Buch*, H.1, 2004, 4-8. 
* Helmut W. Pesch: *Fantasy – Theorie und Geschichte. Theorie und Geschichte einer literarischen Gattung.* Dissertation, Uni Köln 1981. Auch: ISBN 978-3-932621-45-1, Erster deutscher Fantasy Club e.&nbsp;V., Passau 2001. (''Fantasy – Theorie und Geschichte. Theorie und Geschichte einer literarischen Gattung.'' uf docplayer.org).
* J. R. R. Tolkien: *Über Märchen.* In: ders.: *Gute Drachen sind rar. Drei Aufsätze.* ISBN 978-3-608-93064-1, Klett-Cotta, Stuttgart 1983, S. 51–140.
* Frank Weinreich: *Fantasy. Einführung.* ISBN 978-3-939556-03-9, Oldib Verlag, Essen 2007.

## Weblingg
* 
* Fantastic Fiction – änglischi Datebank vo fantastische Romään
* Librimania – dütschs Bewärtigsportal vo fantastischer Litratuur.
Badische XII (alt)

D Faarzüüg vo dè Gattig **XII**, ab 1868 **III**,  vo dè Großherzoglich Badischè Staatseisenbaan sin Personenzug-Dampflokomotyvè.

## Geschichtè

Well diè Faarzüüg übber èn Zitraum vo 4 Johr in insgsamt sechs Liferungè hergschtellt worrè sin un mo bi jederè Liferig dè jewyligè Stand vo dè Technik beachtet hèt, hèn alli Seriè Unterschyd uffgwisè. Ygsetzt sin diè Faarzüüg uff allè Streggè z Badè. Diè Loks hèn übber langi Johr als es Rückgrôt für Personè- un Schnellzugleischtungè uff èm gsamte badischè Schinnènetz goltè. Well diè Streggi vo Waldshuèt nõch Konschtanz zu nem Deil übber Schwizer Territorium güürt hèt un mo ähnlichi Faarzüüg hèt welle ysetzè, hèt mo sich bi dè Konschtruktion a d Faarzüüg vo dè Schwizer Nordoschtbaan aagläänt..

### Badischi III b

I dè Johr 1881 bis 1891 sin insgsamt 70 Loks vo dè Gattig III un IIIa umbaut worrè un i d Gattig IIIb ygreiht worrè. Sy hèn dõdebi èn Kessèl mit èrè größerè Rooschtflächi vo 1,31&nbsp;m² erhaaltè, glychzitig hèt dè Raamè vorn volängeret wörrè müèsè.

## Konschtruktyvi Merkmõl

Durch diè zwei aatribbenè Achsè hèt d Rybigsmassè gegèübber dè bisherigè Loks mit dè Achsfolg 1A1 erhöht wörrè könnè. D Achse vo dè Loks sin bi nem Gesamtradschtand vo 4,5&nbsp;m eng anenandgruckt. Dè addyrte Abschtand zwischè dè Räder hèt grad èmol 33&nbsp;cm betrait. D Uffhängig vo dè Kuppelachsè mit übbergworfenè Fèdèrbügel un Druckschruubè übber dè Èmdè vo dè Fèdèrè hèn dè Maschinnè è spezièlles Uussää gää. Diè Loks hèn trotz èrè relativ chlynè Rooschtflächi è guèti Dampfentwicklig un demmentsprèchend è guèti Leischtigsabgaab kaa.

D Loks vo dè erschtè Seriè vo 1861 vofügt übber èn ußèligendè Füllraamè, welli im Berych vo dè Kuppelachsè durrèbrochè gsi isch. Ab dè zweitè Seriè sin Blechraamè ohni Uusschnitt vowendet worrè. S Drèègschtell hèt èn Innèraamè uss Blèch bsässè.

D Maschinnè hèn èn Crampton-Kessèl mit èm Dampfdom übber dè Füèrbüchs un zwei Fèdèrwaagèventyl kaa. D Kessèlschpysig isch durch è Faarbumpi un èn Giffard-Injektor erfolgt.

S Zweizilinder-Nassdampftrybwärk isch ußèligend gsi. D Schièberkäschtè sin nõch innè gneigt. Diè Trybschtangè würkt uff diè erscht Kuppelachs.

Als Brèms dient è Schruubèbrèms am Tender, diè uff alli Räder gwürkt hèt. Diè Lokomotyvè hèn nu übber è schmals Schutzdach uff èm Füürerschtand vofüègt. Erscht ab dè letschtè Bauseriè hèt mo s Dach bis zu dè hinterè Fahrzüügkantè witerzogè un Blèchsitèwänd mit Fenschter ergänzt.

D Faarzüüg sin mit Schlepptender vo dè Bauartè 3 T 5,67, 2 T 5,67 un 3 T 5,4 uusgschtattet worrè.

## Fuèßnotè


## Literadur
* Hermann Lohr, Georg Thielmann: *Lokomotiv-Archiv Baden*. transpress, Berlin 1988, ISBN 3344002104
Dschami' at-tawarich

**Dschami' at-tawarich** (), im dütschsproochige Ruum as *Universalgschicht* bekannt, isch en enzyklopedischs Wärk us em spoote 13. oder früeje 14.&nbsp;Joorhundert, wo d Gschicht vo de Mongole bis zu deere Zit verzelt.

Es isch uf Persisch gschriibe und isch vom Wesir Raschid ad-Din (Rašīd ad-Dīn Faḍl Allāh) verfasst worde, wo Minister am ilkhanische Hoof vom Öldscheitü gsi isch. Näbe dr *Ghäime Gschicht vo de Mongole* isch d Universalgschicht die bedütendsti historischi Kwelle für die mongolischi Früegschicht.

## Usgoobe
* Franz von Erdmann: *Temudschin der Unerschütterliche. Nebst einer geographisch-ethnographischen Einleitung und den erforderlichen besondern Anmerkungen und Beilagen.* Verlag F.A. Brockhaus, 1862 
* En elteri dütschi Übersetzig, wo allerdings uf ere abkürzte Handschrift basiert und noch em Michael Weiers unzueverlässig isch. .

## Sekundärlitratuur
* Lorenz Just: *„Die "natürliche" Ordnung der Welt“ : eine Studie zur Chronik Rašīduddīn Fażlullāh-i Hamadānīs.* (Bonner islamwissenschaftliche Hefte; H. 22) EB-Verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-86893-064-1.
Abhar

**Abhar** (Persisch ابهر)  isch d Hauptstadt vom Abhar Bezirk in dr Zanjan Browinz im Iran. Bi dr Volkszelig vo 2006 het d Stadt 70'836 Iiwooner in 19'136 Familie ghaa.

Abhar lit zwüsche Qazvin und dr Stadt Zanjan in dr Nööchi vom Fluss Abhar.  Es isch die zwäitgrössti Stadt in dr Browinz noch Zanjan. 

Mit sine Uniwersidääte, drunder d Abhar Azad Uniwersidäät, d Payam Noor Uniwersidäät, s Technische und Brueflige Institut Sama und andere wüsseschaftlige und kulturelle Instituzioone, isch Abhar e regionals Kulturzentrum. Für e Vercheer isch d Stadt wichdig as Knootepunggt vo Stroosse und Iisebaanlinie. As Industriizentrum isch s d Häimet vo Firme wie AWC, Medisk und Parsnakh.

## Fuessnoote
Badische IV c

D Faarzüüg vo dè Gattig **IV c** vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaan sin Personèzug-Lokomotyvè.

## Geschichtè

Im Raamè vo dè Beschaffig vo 1'B-Lokomotivè ab Aafang vo dè 1870er Johr, sin in total acht Liferseriè au d Loks vo dè Gattig IV c bezogè worrè. Diè Maschinnè sin vor allem uff dè Streggè mit stärkerem Gefälle im Schwarz- un im Oudèwald ygsetzt worrè. È baar vo dè Loks hèn deshalb è Riggèbach-Gegèdruckbrèms erhaaltè.

## Konschtruktivi Merkmõl

D Loks hèn i dè Abmessungè witgehend dè Gattig IV b entsprochè. Vozichtet worrè isch allerdings uff dè Doppelraamè, wellè durch èn eifachè Blechraamè ersetzt worrè isch. Diè Lok hèt èn seer kurzè Radschtand un hèt dodemit scho è guèti Bogèläufigkeit ka. Trotzdèm hèt d Laufachs è Sitèschpyl vo 10 mm. D Rückschtellig isch übber gneigti Doppelflächè erfolgt. D Roschtflächi vo dè Füèrbüchs isch munzig uusgfallè, demmnõch isch d Dampferzügig nit befridigend gsi. Versùèch mit Rippèröörli hèn keini Vobesserigè brõcht. Dè grooß Dampfdom isch uff èm hinterè Kesselschuss gsässè.

Diè ußèligendi Nassdampf-Trybwärk hèn innèligendi Schièber bsessè. Dè Aatryb isch uff diè erschti Kuppelachs erfolgt. D Räder sin mit obbèligendè Blattfèdèrè abgfèdèrèt, diè durch èn Uusglychshebèl zwischè dè Kuppelräder vobundè gsi isch.

D Faarzüüg sin mit Schlepptender vo dè Bauartè 2 T 8 odder 2 T 6,67 uusgschtattet gsi. E baar Lokomotyvè sin mit auf èm Tender befindlichè Rückwärtsfüürerhüser uusgschtattet gsi. So hèn si au uff Streggè ohni Drèèschybè ygsetzt wòrrè könnè.

## Literadur
* Hermann Lohr, Georg Thielmann: *Lokomotiv-Archiv Baden.* transpress u. a., Berlin 1988, ISBN 3-344-00210-4. (= *Eisenbahn-Fahrzeug-Archiv* 2, 7)
Monsun

Dr **Monsun** (vo ) isch e groossrüümigi Luftzirkulazioon vo dr undere Troposfääre im Gebiet vo de Troope und Subtroope im Iiflussberiich vo de Passatwind. S Hauptmerkmol vom ene Monsun si d Monsunwind, wo d Richdig von ene seer stabil isch, und dass sich die hüfigsti Windrichtig im Lauf vom ene Joor zwäimol umcheert.

D Monsunwind und au dr Monsun as sonige wärde hauptsächlig dur d Wanderig vom Zenitstand vo dr Sunne zwüsche de Wändikräis, de underschiidlige Erwermigs- und Abchüeligsäigeschafte vo verschidnige Ooberflechene vo dr Ärde und dr Windablänkig wäge dr Coriolischraft verursacht.

Am sterkste usbrägt isch dr Monsun im Ruum vom Indische Ozeans, vor allem in Bezug uf e indisch, aber au uf e nordaustralisch und ostafrikanisch Monsun.

Dr Monsun het vor allem wäge dr hooche Luftfüechtikäit, wo d Monsunwind im Summer mit sich füere, e starke Iifluss uf s summerfüechte Klima in de Regione, wo von em betroffe si. Mä bezäichnet das doorum au as Monsunklima. Mäistens isch es mit eme usbrägte Monsunrääge und eme Monsunwald verbunde. Us däm seer starke Iifluss uf e Naturruum läitet sich die hoochi wirtschaftligi und au kulturgschichtligi Bedütig vor allem vom indische Monsun ab.

## Litratuur

* G. Borchert: *Klimageographie in Stichworten. (Hirts Stichwortbücher)* Berlin 1993, ISBN 3443031056
* S. P. Chromov: *Die geographische Verbreitung der Monsune.* Peterm. Geogr. Mitt. 1957, S. 234–237.
* C. Ramage: *Monsoon Meteorology.* International Geophysic Series, vol. 15. Academic Press, San Diego, CA 1971
* A. Goudie: *Physische Geographie: eine Einführung.* (4. Aufl.). Heidelberg 2002, ISBN 3860251597
* E. Heyer: *Der Monsunbegriff. Geographische Berichte.* Bd.13, S. 218–227. 1958
* H. Malberg: *Meteorologie und Klimatologie. Eine Einführung.* (4., aktualisierte u. erweiterte Aufl.). New York 2002, ISBN 3540627847
* W. Weischet: *Einführung in die Allgemeine Klimatologie.* (6., überarb. Aufl.) Borntraeger, Berlin 2002, ISBN 3443071236
* J. R. Holton et. al.: *Encyplopedia of Atmospheric Sciences.* San Diego, London 2002, Academic Press, ISBN 0122270908

## Weblingg

* Beschriibige vo regionale Monsun (änglisch)
* Monsun in Myanmar
* Monsun in Thailand
* Dokumentazioon „Jeder Wind hat seine Reise“ über die arabischi Dhau-Seegelschifffaart
* IPCC 2001 (engl.): Monsoons, Monsoons and Teleconnections
* Zusammenhang zwischen Gebirgsbildung und Monsun
Badische III a

D Faarzüüg vo dè Gattig **III a** vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaan sin Personèzug-Dampflokomotyvè mit dè Achsfolg 2B.

## Gschichtè

Uff dè Grundlaag vo dè Konschtruktion vo dè Gattig III sin d Lokomotyvè vo dè Gattig IIIa entschtandè. S Lauf- un Trièbwärk blyb nahezuè unvoändert. Voänderigè hèn sich durch d Vowendig von èm leischtungsfähigerè Kessèl ergää. Mit sellè Loks isch vorerscht s Endi vo dè technischè Entwicklig vo 2B-Loks erreicht.

### Badischi III b
I dè Johr 1881 bis 1891 sin insgsamt 70 Loks vo dè Gattigè III un IIIa umbaut worrè un i d Gattig IIIb ygreiht worrè. Si hèn dodèbi èn Kessèl mit enerè größerè Roschtflächi vo 1,31 m² un èn großè Dampfdom. Glychzeitig sin Pufferbalkè aabaut worrè, wellè dè vordere Übberhang vogrößert hèn. Durch dè Umbau hèt sich d Rybigsmasse uff 19 t erhööt..

## Konstruktyvi Merkmõl

Wichtigschti Änderig isch dè Ybau von èm Belpaire-Kessèl mit flacher Füèrbüchsdecki statt dèm hohè Crampton-Stehkessèl. Dõmit isch au dè Dampfdom uff dè letschte Kesselschuss gruckt. Diè Yschtrömroor i d Zilinder sin innerhalb vo dè Rauchkammer durrègfüürt. Als Verzyrig sin breiti Messingbänder a dè Vokleidigè vo Dom, Regleruffsatz un Sandkaschtè aabrõcht.

D Maschinnè hèn èn ußè ligendè Füllraamè bsässè. Diè erschti Bauseriè hèt ès zilindrischs Kämmi mit Huubè, während diè übrigè Liferungè èn schwach konischè Gussysè-Kämmi ka hèn. S Zweizilinder-Nassdampftrybwärk isch ußè glägè. Dè Aatryb isch uff di erschti Kuppelachs erfolgt. Für d Stüèrig hèt mo d Bauart Stephenson vowendet. D Umschtüèrig isch mit èrè Schruube vosää gsi.

D Kuppelräder sin vor un hinter dè düèfhängendè Füèrbüchs glageret. Abgfèdèrèt sin si durch obbèligendi Blattfèdèrè mit Fèdèrbügel. Als Lokbrèms hèt è Schruubèbrèms am Tender fungyrt, diè doppelsitig uff alli Räder gwürkt hèt. È spòter ybauti Druckluftbrèms hèt zum Brèmsè vom Zug diènt. D Lokomotyvè hèn èn überdachtè Füürerschtand. S Dach isch im hinterè Deil uff Galerysäulè gschtützt. Bi spõterè Umbautè isch s Füürerhuus vogrößeret worrè.

D Lokomotyvè sin mit Tender vo dè Bauartè 2 T 5,67; 2 T 6,7 un 2 T 8,0 vosää gsi. E baar Tender hèn è Rückwärtsfüürerhuus bsässè.

## Literadur
* Hermann Lohr, Georg Thielmann: *Lokomotiv-Archiv Baden* (= *Eisenbahn-Fahrzeug-Archiv* 2, 7). transpress u. a., Berlin 1988, ISBN 3-344-00210-4.
Juri Alexejewitsch Gagarin

Dr **J<u>u</u>ri Alex<u>e</u>jewitsch Gag<u>a</u>rin** (Russisch Юрий Алексеевич Гагарин; wiss. Transliteration *Ûrij Alekseevič Gagarin*; * 9. Merz 1934 z Kluschino bi Gschatsk, Russischi SFSR; † 27. Merz 1968 bi Nowosjolowo, Oblast Wladimir, Russisch SFSR) isch e sowjetische Kosmonaut gsi. Er isch dr erst Mensch im Wältruum gsi, e Held vo dr Sowjetunion und Oberst in dr sowjetische Luftwaffe.
## Dr Fluug
Am 12. April 1961 het dr Gagarin im Ruumschiff Wostok 1 si Ruumflug absolviert und isch drbi in fast zwäi Stunde äimol um d Ärde gflooge.
Er isch im Wolga-Gebiet glandet, in dr Nööchi vo de Stedt Saratow und Engels.

## Galerii

Datei:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Sowjetischi Briefmarke, 1964
Datei:Archivband über Gagarins Weltraumflug 1961.jpg|Verpackig vom Doonband, wo s Radio vo dr DDR im Gagarin si Wältruumflug 1961 behandelet het
|Offiziells Bordret vom Juri Gagarin
Datei:1976 4569.jpg|Sowjetischi Briefmarke, 1976
Datei:Гагарин Граффити VizuIMG 3692.JPG|Gagarin-Graffito, 2008
Datei:RR5714-0010R.png|2011
Datei:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|2011


## Wärk
* Jurij A. Gagarin, Vladimir I. Lebedev: *Der Sprung ins Weltall.* Verlag Neues Leben, Berlin 1970.
* Jurij A. Gagarin: *Der Weg in den Kosmos.* Nachdruck, Elbe-Dnjepr-Verlag, Klitzschen 2001, ISBN 3-933395-19-4.

## Litratuur
* Walter Famler, Josef Schuetzenhofer: *Im Zeichen des roten Sterns*. Zur ikonografischen Kodierung des Kosmospiloten Juri Gagarin, Kulturmaschinen, Berlin 2011, ISBN 978-3-940274-35-9 (= *Kulturmaschinen Prosaedition*).
* Susanne Göhlich: *Juri fliegt zu den Sternen*. Moritz, Frankfurt am Main 2011, ISBN 978-3-89565-230-1 (Bilderbuch als Hommage an Juri G.)
* Jaroslaw Golowanow: *Unser Gagarin*. Progress, Moskau 1979 (Vorbildliteratur, weltanschauliche Ausrichtung).
* Robert Kluge: *Der sowjetische Traum vom Fliegen*. Sagner, Berlin 1997, ISBN 3-87690-665-2.
* Gerhard Kowalski: *Die Gagarin-Story. Die Wahrheit über den Flug des ersten Kosmonauten der Welt*. Schwarzkopf u. Schwarzkopf, Berlin 1999, ISBN 3-89602-184-2.
* Gerhard Kowalski: *„Heute 6:07 UT“ – Vor 50 Jahren: Juri Gagarin als erster Mensch im Weltraum*, Projekte Verlag Cornelius, Halle 2011, ISBN 978-3-86237-507-3.
* Ludmila Pavlova-Marinsky: *Juri Gagarin Das Leben*, Neues Leben, Berlin 2011, ISBN 978-3-355-01784-8.

## Weblingg

* Christian Pinter: „Pojechali“ – Los geht’s!
* Juri Gagarin. Sein Leben in Bildern (änglisch)
* Kosmoraum: Russische und deutsche Künstler ehren Juri Gagarin (änglisch)

## Fuessnoote
Südchinesisches Meer

S **Südchinesische [[Meer]]** (, vietnamesisch *Biển Đông*, „Ostmeer“) isch e Däil vom Chinesische Meer und e Randmeer vom Pazifische Ozean in Asie. Dr Golf vo Tonkin isch e Däil von em.

## Geografii
S Südchinesische Meer het e Flechi vo 3'685'000&nbsp;km². Si middleri Diefi isch 1'060 Meter und sis Wasservolume  3'907'000&nbsp;km³. Die grössti Diefi lit im *China Sea Basin* und isch 5'016 Meter.

S Meer lit zwüsche China, dr Indochinesische und dr Malaiische Halbinsle und de Inslen Taiwan, Luzon, Palawan und Borneo. D Staate wo am Meer lige si d Volksrepublik China, d Republik China (Taiwan), d Philippine, Malaysia, Brunei, Indonesie  und Vietnam.

S Südchinesische Meer wird im Nordoste dur Taiwan vom Ostchinesische Meer drennt, im Südoste dur die philippinischi Insle Palawan vo dr Sulusee, und isch im Oste über die 320 km bräite Luzonstrooss mit dr Philippinesee und im Süde über d Karimata-Strooss mit dr Javasee verbunde. Im Südweste isch d Strooss vo Malakka.

Die wichdigste Insle im Meer si:
* Dongsha-Insle / Pratas-Insle: e Riff im Norde, wo witgehend undergangen isch under dr Kontrolle vo dr Republik China;
* Hainan: die grösstu Insle im Norde, ghöört zur Volksrepublik China;
* Zhongsha-Insle / Macclesfield Bank: e Riff, wo witgehend undergangen isch, östlig vo de Paracel-Insle, under dr Kontrolle vo dr Volksrepublik China;
* Scarborough-Riff: e baar Felse im Oste, nit wit ewägg vo Luzon, under dr Kontrolle vo dr Volksrepublik China, vo de Philippine beaasprucht;
* Paracel-Inseln: Atoll zwüsche Vietnam und Hainan, vo dr Volksrepublik China kontrolliert, vo Vietnam beaasprucht;
* Spratly-Inseln: e Hufe chliini Inseli im Südoste, vo verschiidene Staate kontrolliert und beaasprucht;
* Côn Đảo: im Südweste vor dr Küste, ghöört zu Vietnam;
* Natuna-Insle und d Anambas-Insle: im Südweste, ghööre zu Indonesie.

## Gebietsstrit

Wil s Meer für e Schiffvercheer vo Ostasie seer wichdig isch und au Energiikwelle im Meeresgrund vermuetet wärde, lige sich e Hufe vo de Staate zrings um s Meer in de Hoor, wäm die äinzelne Insle ghööre, und es git do und dört Zämmestööss wie im April 2012  bim Scarborough-Riff zwüsche philippinische und chinesische Schiff.

## Fuessnoote


## Weblingg
*
Sung Jae-ki

Dr **Sung Jae-ki** (rev. Rom. Sung Jae-ki, McCune-Reischauer Seong Jae-gi, koreanisch 성재기, hanja 成在基; * 11. September 1967 z Daegu in Südkorea; † 26. Juli 2013 im Fluss Han in Seoul, Südkorea) isch e südkoreanische gsellschaftlige Aktivist gsi. In de 2000er isch er Mitgliid in dr Bewegig für d Rächt vo de Manne worde.  2006 het er die 'Antifeministischi Gsellschaft für d Befreijig vom Maa' (반페미니즘남성해방연대) gründet.  2007 het er d 'Gsellschaft für d Abschaffig vom Ministerium für d Gliichberächdigung vo de Gschlächter und vo dr Familie' gründet.(여성부폐지운동본부, 女性部廢止運動本部). Am 26. Juli 2013 isch er vo dr Mapo Brugg in Han Fluss gumpt zum uf d Diskriminierig vo de Manne ufmerksam z mache. Er isch drbii verdrunke.

## Fuessnoote
Nelkenmeister

**Näägelimäister** bezäichnet e Grubbe vo anonüüme spootgotische Mooler, wo 
zwüsche 1479 und 1510 im Gebiet vo dr Schwiz gschafft häi. Si häi nid iire Naame uf iiri Bilder gschriibe, wie s spööter üüblig worde isch, sondern häi uf iiri Bilder zwäi gschnitteni Näägeli zäichnet, äins wiss und äins root. Vo 30 Gmäld mit religiööse Motiv dänggt mä, ass si vo Mooler us dere Grubbe gmoolt worde si und in deren iire Wärkstett entstande si, zerst woorschinlig z Baasel und denn z Bärn, z Baade, z Soledurn und z Züüri. 

## S Sümbol vo de Näägeli
Es isch mööglig ass s Näägelisümbol zerst e Zäiche von ere Marievereerig und vo dr Passion Christi gsi isch oder von ere Art Bruederschaft vo deene Mooler und het sich denn zum ene räine „Markezäiche“ entwigglet von ere äigeständige äidgenössische Moolerschuel und deren iiri Mäister häi sich mit em vo Mooler us andere Regioone chönne underschäide, wo im schwizerische Ruum gschafft häi. S eltiste Näägelisümbol isch uf em Hochaltarbild vo dr Franziskanerchille z Friburg im Üechtland.

## Wärkgrubbe
S Hauptwärk und dr Usgangspunkt vo dere Grubbe isch säll Hochaltarbild z Freiburg, und woorschinlig häi s alli andere Wärkstett kennt. Es isch vo dr Baasler Wärkstatt vom Bartholomeus Rutenzweig für Freiburg usgfüert worde. Mä cha denn no anderi Wärkgrubbe underschäide as Bärner Wärkgrubbe, Zürcher Wärkgrubbe und Wärk mit Näägeli und Rispe.

## Stil
D Wärk vo de Näägelimäister mit iirer sälbstbewusste Signatur häi e hoochs Niwoo, wo immer no tradizionsbewusst handwärklig isch. Si stönde im Übergang vo dr Spootgotik zur Rönessans. Iir Stil isch dur strängi Kompositioon und zrugghaltendi Dramatik kennzäichnet, was e Wändi im gotische Stil vo dr Region gsi isch.
## Mitgliider vo dr Grubbe
Vo de mäiste Näägelimäister kennt mä d Nääme nid. E baar aber si bekannt, drunder si
*Bartholomeus Rutenzweig, Baasel
* Hans Leu dr Elter, Züüri
* Albert Mentz, Soledurn
* Jean de Strasbourg
* Meister Paulus, Bärn
* Paul Löwensprung, Bärn

## Fuessnoote


## Litratuur
* A. Stange: *Deutsche Malerei der Gotik. Band 7. Oberrhein, Bodensee, Schweiz und Mittelrhein in der Zeit von 1450 bis 1500*. Deutscher Kunstverlag 1955
* C. Gutscher, V. Villiger: *Im Zeichen der Nelke. Der Hochaltar der Franziskanerkirche in Freiburg i.Ü.*. Benteli 1999
* C. Gutscher-Schmid: *Nelken statt Namen. Die spätmittelalterlichen Malerwerkstätten der Berner Nelkenmeister*. Benteli 2007

## Weblingg

* ''Nelkenmeister'', Dateblatt vom Schwizerische Instidut für Kunstwüsseschaft, mit witere Litratuuraagoobe
* ''Bilderwahl! Zürcher Nelkenmeister: Der Höllensturz'', Kunsthuus Züri
* Maîtres à l'Œillet uf dr Website vom Larousse
Bartholomeus Rutenzweig

Dr **Bartholomeus Rutenzweig** (au Bertholomeus oder **Bartholomäus Ruthenzweig**, gstorbe 1494) isch e Baasler Moolermäister im spoote 15. Joorhundert gsi. Er het zur spootgotische Künstlergrubbe vo de Näägelimäister ghöört.

## Lääbe
Dr Bartholomeus Rutenzweig isch as Soon vom Goldschmiid Hans Rutenzweig z Baasel uf d Wält choo. 1470 isch er as Leerbueb vom Mooler Martin Koch beläit, wo us Ulm uf Baasel cho isch und dört sit mindestens däm Joor e Wärkstatt betriibe het. 1474 het sich dr Rutenzweig bi dr Zumft «Zum Himmel» iikauft und het as Mooler und Glaasmooler gschafft. Sit 1479 chunnt er in Urkunde as Mäister vor. In däm Joor het im Rutenzweig si Wärkstatt d «Aabätig vo de Drei Häilige Köönig» für e Hoochaltar vo dr Friburger Franzoskanerchille gmoolt und sä mit zwäi Näägeli signiert, wo denn zum Sümbol vo de Näägelimäister worde isch. Zu sällere Zit het dr Rutenzweig druf verzichdet, dr Stadtmooler vo Soledurn z wärde und het e Mooler us sinere Wärkstatt für e Boste empfoole.

Dr Rutenzweig isch mit dr Agnes, ere illegitime Dochder vom Junker Thomas Sürlin, verhürootet gsi.

## Fuessnoote
Qazvin

**Qazvin** ( [], alti dütschi Schriibwiis: **Kaswin**), isch e Stadt im Iran, wo vo 1548 bis 1598 d Hauptstadt vom Safawide-Riich gsi isch. Hüte isch Qazvin d Hauptstadt vo dr Browinz Qazvin und het mee as 380'000 Iiwooner (Stand 2013).

Qazvin lit knapp 180&nbsp;km nordwestlig vo Teheran, an dr Baanlinie und Autibaan vo Teheran uf Täbriz. D Stadt lit uf ere Hööchi vo . Im Winter isch s chüel und droche, im Summer hingege isch s häiss.

Qazvin isch e Zentrum vom Textilhandel (Bauele, Siide, Samt und Lääder). D Stadt het äins vo de grösste Chraftwärk vo Iran, s „Shahid Raja'i“-Chraftwärk.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Qazvin Cultural Heritage Organization (änglisch)
Seide

**Siide** isch e fiini Faasere, wo us de Kokon vo dr Siiderupe, dr Larve vom Siidespinner, gwunne wird. Si isch die äinzigi textili Ändloos-Faasere, wo in dr Natuur vorchunnt, und bestoot hauptsächlig us Protein. Si chunnt ursprünglig woorschinlig us China und isch e wichdigi Handelswaar gsi, wo über d Siidestrooss uf Europa dransportiert worde isch. Näbe China, wo hüte no dr grösst Däil broduziert wird, si Japan und Indie witeri wichdigi Erzüügerländer, wo dr Siidebau betriibe wird.

Im alemannische Ruum hät Züri en alti Tradizioon as Oort vom Siidehandel ghaa. Di europääisch Metropole aber isch um 1900 ume Mailand gsii.

## Litratuur
* Andreas Mink: *Seide: Stabilität durch Handel. Staatsgeheimnis und Exportschlager. 6000 Jahre alte chinesische Hochkultur.* In: *Aufbau.* Schwerpunktthema: *Mythos Seidenstrasse. Spurensuche: Der Beginn der Globalisierung.* Nr. 7/ 8, Juli/ Aug. 2010. S. 25 - 27. - Mit weiteren Art. über Benjamin von Tudela, die Sassoons u.&nbsp;a. In Deutsch, Abstract in Englisch
* Daniel Suter: *Schweiz: Seidenweberei als Wirtschaftsfaktor. Wohlstand am seidenen Faden.* in ebd. S. 22 - 24 (insbes. über Zürich, Basel).
* Helmut Uhlig: *Die Seidenstraße.* Lübbe, Bergisch-Gladbach 1986.
* Herbert Vogler: *Die Seide - Legenden und Fakten zur Geschichte eines exklusiven Fasermaterials*, Textilveredlung 35(2000), H. 5/6, S. 28-35
* Peter Kriedte: *Eine Stadt am seidenen Faden.* Vandenhoeck u. Ruprecht, Göttingen 1991.  
* Hiroshi Wada: *Prokops Rätselwort Serinda und die Verpflanzung des Seidenbaus von China nach dem oströmischen Reich.* Diss. Köln 1971.
* Xia Nai: *Jade and Silk of Han China.* The University of Kansas, 1983.
* Zhao Feng: *Treasures in Silk.* Hangzhou 1999.
* Andrea Schneider: *Historische und kulturgeschichtliche Aspekte der Handelsgeschichte der Seide.* GRIN Verlag, München 2007, ISBN 	978-3-638-68856-7 , auf Google-Books.

## Weblingg

* Geschichte und Pflegehinweise
* Die wichtigsten Seidenarten (PDF-Datei; 105&nbsp;kB)
* Yong-Woo Lee, Food and Agriculture Organization of the United Nations: ''Silk reeling and testing manual'' Food & Agriculture Organization of the UN (FAO), 1999, ISBN 92-5-104293-4 Appendix: Illustrazione über d Härstellig vo Siide (änglisch).
Aktivist

As **Aktivist** *(lat. activus = „tätig, aktiv“)* bezäichnet mä e Person, wo sich bsundrigs intensiv, mit **Aktivismus**, für bestimmti Ziil iisetzt. Das si vilmol Ziil, wo im witiste Sinn politisch si, bsundrigs in de Beriich vo dr Wirtschafts-, Umwält- und Sozialpolitik und vo de Bürger- und Menscherächt. 

En Aktivist underschäidet sich vom ene Politiker vor allem din, dass er nid diräkt am formelle politische Brozäss däilnimmt, öbbe ass er nid brobiert in e politischs Amt gweelt z wärde, sondern uf eender informelli Art, wie öbbe dur Öffentligkäitsarbet und Demonstrazioone sini Ziil will duuresetze. 

Gröössere organisierti Zämmeschlüss vo Aktiviste, wo s gliiche im Sinn häi, säit mä mänggisch au Nitregierigsorganisazioone (NGO).

## Litratuur
* Kirsten Brodde: *Protest!: Wie ich die Welt verändern und dabei auch noch Spaß haben kann*. Ludwig Buchverlag, München 2010, ISBN 978-3-453-28016-8.
Sydney

**Sydney** [] isch e Stadt in Australie und d Hauptstadt vom Bundesstaat New South Wales. Si isch am 26. Januar 1788 gründet worde und het 4,63 Millione Iiwooner (2011) im stedtische Gebiet (Urban Centre) und isch eso die grössti Stadt uf em australische Kontinänt. In dr Metropolregion (*Sydney Statistical Division*) läbe 4,12 Millione Lüt (2006).

D Agglomeration bestoot us dr Kärnstadt Sydney City mit 177'000 Iiwooner (2009) und 37 witere Gmäinde und isch s Industrii-, Handels- und Finanzzentrum vo Australie und e wichdige Turismusort. Es het au e Hufe Uniwersidääte, Museum und Galerie doo. Sydney isch e römisch-katholische und en anglikanische Erzbischofsitz.

Vili Lüt halte Sydney für d Hauptstadt vo Australie. Das isch aber falsch. D Hauptstadt isch Canberra.

## Litratuur

* Architektur & Wohnen Special, Nr.7, Sydney. Jahreszeitenverlag, Hamburg 1999, ISBN 3-7742-4320-4
* John Birmingham: *Leviathan: The Unauthorised Biography of Sydney.* Random House, New York City 1999, ISBN 0-09-184203-4
* Tim Flannery: *The Birth of Sydney.* Avalon Travel Publishing, Emeryville 2000, ISBN 0-8021-3699-0
* Robert Freestone (Hrg.), Bill Randolph (Hrg.), Caroline Butler-Bowden (Hrg.): *Talking about Sydney: Population, Community and Culture in Contemporary Sydney.* University of New South Wales Press, Sydney 2006, ISBN 0-86840-938-3
* Francoise Fromonot, Christopher Thompson: *Sydney: The History of a Landscape.* Vilo International, Paris 2000, ISBN 2-84576-004-3
* Francesca Morrison, Keith Collie: *Sydney. Ein Führer zeitgenössischer Architektur.* Könemann, Köln 1999, ISBN 3-89508-633-9
* Charles Bernard Nordhoff, James Norman Hall, Lina Fankhauser, Alfred Fankhauser: *Kolonie Sydney.* Scheffler, Frankfurt am Main 1951, ASIN B0000BM1G1
* Charles Bernard Nordhoff, James Norman Hall, Lina Fankhauser, Alfred Fankhauser: *Strafkolonie Sydney.* Büchergilde Gutenberg, Frankfurt am Main 1953, ASIN B0000BM1G2
* Peter Spearritt: *Sydney's Century: A History.* University of New South Wales Press, Sydney 2000, ISBN 0-86840-513-2
* Peter Turbet: *Aborigines of the Sydney District Before 1788.* Kangaroo Press, Kenthurst 1990, ISBN 0-86417-222-2

## Fuessnoote


## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Stadt Sydney (änglisch)
* S dütsche Generalkonsulat Sydney
* Goethe-Institut Australie z Melbourne und Sydney
Der Geistliche Schild

***Der Geistliche Schild*** ìsch a àlt Biachla wo religiösa Text enthàltet. Si Zwack ìsch, sina Besìtzer gega Unglìck un Haxarèi z'schìtza.

Dàs Biachla ìsch klei: 10 cm hoch un ungfahr 5 cm oder 7 cm breit. So hàt ma's standig un ìweràll mìt känna namma, ohna àss's uffàlt, denn 's ìsch àls a Gheimniss gsìì.

S Büech ìsch zitter'm XVI. Johrhundert bekànnt. As hàt mehrera Uflàga dervu gaa, zum Beispiel eina ànna 1613 wo z'Mainz druckt worra ìsch.

## Zwack un Verwandung
Ursprunglig ìsch dr Zwack vum „Geischticha Schìld“ gànz hàrmlos gsìì. Àwer ìn dana àlta Zitta, wo s Lawa sehr schwar gsìì ìsch, sìn vìel Litt àwerglàuiwig gsìì. Dr Geischtliga Schìld hàt fer teil wia-n-a Zàuiwerarèi gschuna. A Sàga verzeehlt àss, wenn dàs Biachla vu'ma Pfàrer gsagent wìrd - àwer ohna àss dr Pfàrer dàs weißt - noh bikummt s Biachla a Wìrkung. Leider kààt dia Wirkung aui fer schlachta Zwack, fer Haxarei, benutzt wara. Un wenn dàs Biachla a Mol bees verwanda worra ìsch, noh kààt's nitt meh güets brìnga.

Ìm Sundgàui (Elsàss), zum Beispiel, hàt ma noch ìm XX. Johrhundert dervu heera reda (noch zìmlig arnscht, mankmol). Vor àss'r a Mass ààgfànga hàt, hàt a manker Pfàrer mìt sinera flàcha Hànd nohglüegt äb nit uf em Àltàr lìegt, versteckt unter'm Àltàrtüech.

Dr Besìtzer vum Biachla sott's schiint's vor äb'r strìbt ìn ebbrem witterschtgaa. As wìrd verzeehlt, wenn'r dàs nìt dat màcha, noh kännt'r sehr làng müeßa wàrta un liida vor äb'r strìbt. Hìttzutàg wìrd mankmol eins vu dana Biachla uf em Ìnternet verkàuift.

## Ìnhàlt
Àm Ààfàng ìsch s Evàngìlium vum St. Johann.

Do fìndet ma aui mehrera Gebatt àn verschìedena Heiliga fer ìhra Schìtz z'riafa.

Zum Beispiel, dr „Benedictus Pfennig“ ìsch a Medàl vum St. Benedict, wo ma uf dr Igangschwella vum Hüss sott àànàgla. Ma kààt'na aui ìns Wàsser tunka, noh wìrd dàs Wàsser a Heilmìttel fer s Vìeh.

Mehrera Zàuiwerformel wara ìm Biachla ufzeehlt:
* ITO – ALO – MASSA – DAUDT – BANDO III Amen INRI (gega Stahla un Krànketa)
* INRI (gega Haxarèi)
* Sator, Arepo, Opera, Rotas (gegem Brànd)

Komischa Rezapta sìn ààgaa fer verschìedena Zwack. D Mìttel, wo do brüücht wara, màhna hìttzutàgs àn Haxarèi: Fladermüüsharz, Neegel, menschliger Schadel...

Dr elsassischa Volkskültür-Historiker Gérard Leser hàt a Ìwersetzung uf Frànzeesch vu dam Büech veräffentligt, mìt Erklärunga derzüe.

## Externa Links
* E-book uf Google Books (de)
* Àrtìkel uf em Websitt vum Philippe Nithart (fr)
* Àrtìkel ìm Blog isundgau.com (fr)

## Referanz