open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Human Development Index

S **Mäss vo dr möntschleche Entwicklig** odr au dr *Index vo dr möntschleche Entwicklig*, entsprächend em Änglische **Human Development Index**, abgchürzt *HDI*, isch e Verglych, wo d UNO drmit tuet zeige, wie s de Länder vo dr Wält goot. Dr HDI wird sid ane 1990 im Pricht *Human Development Report* bschribe.

Dr Mässstab luegt uf s Bruttonazionalykomme und dr durchschnittlech Standard vom Läbe, uf d Läbenserwartig vo de Möntsche und uf d Lengi vo dr Schuelzyt i de einzelne Länder.

Das Syschteem het sech zur Houptsach dr pakistanisch Ökonoom Mahbub ul Haq ustänkt, und er het s zäme mit em Amartya Sen us Indie und em änglische Wirtschaftswüsseschaftler Meghnad Desai wyter entwicklet.

Im erschte vo dene Pricht het me chönne lääse: «S algemeine Zyl vo dr Entwicklig isch es, de Möntsche e Läbensruum z gää, wo si es längs, gsunds und kreatyvs Läbe chönne füere.»

Ane 2011 het Japan die höchschti Läbenserwartig mit 83,4 Joor gha.
2005 isch z Tschechie die lengschti durchschniddlechi Schuelzyt mit 13,1 Joor gfunde worde.
2010 het Neuseeland gsamthaft gseh die umfangrychschte Bildigschance für die Junge gha.
2011 isch z Katar im Durchschnitt s höchschte Ykomme zämecho.

Mit em Massstaab vom HDI tuet d UNO d Länder i vier Gruppe ydeile:
* Länder mit *sehr hööcher möntschlecher Entwicklig* (51 Länder) (Stand 2016)
* Länder mit *hööcher möntschlecher Entwicklig* (53 Länder)
* Länder mit *middlerer möntschlecher Entwicklig* (42 Länder)
* Länder mit *nidriger möntschlecher Entwicklig* (41 Länder)

Die erschte Länder i dr Kategory mit sehr hööcher Entwicklig sind (Stand 2016): Norweege, Auschtraalie, d Schwiiz,  Düütschland, Dänemark und Singapur. D USA sind uf em elfte Platz, Liechteschtei chunt a füfzähter Stell, Frankrych a einezwänzigschter, Öschtrych a vierezwänzigschter und Itaalie a sächsezwänzigschter Stell. Uf em letschte Platz vo dr vierte Gruppe isch di Zäntralafrikanischi Republik. Es gitt au Länder, wo bi däm Mässprogramm nid mitmache, so wie öppe Monaco, San Marino und Nordkorea.

Es isch immer wider kritisiert worde, dr HDI tüeg die würkleche Zueständ i de Länder nid richtig abbilde. So seit er zum Bischpiil nüt zum Stand vom Umwältschutz. Dr WWF het vorgschlage, me sell au dr *[[Ökologischer Fussabdruck|ökologisch Fuessabtruck]]* vo de Länder im HDI mit yrächne.

## Literatur
* Knut Heyden: *Datenbaustein UN-Entwicklungsindex (HDI-GDI)*. Braunschweig 2000, ISBN 978-3-14-100634-6

## Weblink

* Human Development Index

## Fuessnoote
Wahl (Begriffsklärung)

**Wahl** chan aini vo däne Bedütige ha:
* *Wahl*, en Entschaidig för öppis
* Wahl, d Bsetzig vo Mandat dur e Gruppe vo Persone
* Wahl (Traktor), en Traktorehersteller us Balinge, Bade-Würtebärg
* Wahl (Adelsgeschlecht), es dütschs Adelsgschlächt

**Wahl** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Wahl (Hohenkammer), en Ortstail vo Hohenkammer, Landchrais Freising, Bayern
* Wahl (Möckern), en Ortstail vo Möckern, Landchrais Jerichower Land, Sachse-Aahalt
* Wahl (Presseck), en Ortstail vo Presseck, Landchrais Kulmbach, Bayern
* *Wahl*, de dütsch und französisch Name vo Wal, e Gmaind im Kanton Réiden, Luxeburg
* *Wahl*, de lothringisch Name vo Vahl-lès-Faulquemont, e Gmaind im Departemänt Moselle, Frankriich

**Wahl** isch de Familiename vo däne Persone:

**Lueg au:**
* Waal
* Wal
Wal

**Wal** chan aini vo däne Bedütige ha:
* *Wal* oder *Waal*, en Ornig vo Meeressüüger (lueg under *[[Wale]]*)
* AS Wal, es russischs Gwehr
* Dornier Wal, es Flugboot, wo 1923 vo de Dornier-Wärch enwickled woren isch
* Wal (Schiff, 1938), en Dampf-Iisbrächer, wo 1938 baut woren isch
* Wal (Wappentier), s Wappetier Wal und Delfin
* Alstom Coradia A TER, e Bauart vo Diseltriibwage, wo wägen ihrem Usgseh de Spitzname *Wal* übercho händ

**Wal** isch de Familiename vo däne Persone:
* Eelke van der Wal (* 1981), en niderländische Strosseradrännfahrer
* Eric van der Wal (* 1940), en niderländische Künstler und Büechermacher
* Johan de Wal (1816–1892), en niderländische Strofrächtler und Rächtshistoriker
* Marian van de Wal (* 1970), e niderländisch-andorraneschi Sängeri
* Marieke van der Wal (* 1979), e niderländeschi Handballspilleri

**Wal** isch de Vorname vo däne Persone:
* Wal Fall (* 1992), en dütsch-senegalesische Fuessballer

**WAL** chan aini vo däne Bedütige ha:
* Sierra Leone (Kfz-Kennzaiche)
* Wallops Flight Facility (IATA-Code), en Raketestartplatz i de USA
* World Atlantic Airlines (ICAO-Code), en amerikaneschi Fluggsellschaft
* Western Airlines (ICAO-Code), en ehmolegi US-amerikaneschi Fluggsellschaft

**Lueg au:**
* Waal
* Wahl (Begriffsklärig)
Saint-Symphorien-sur-Saône

**Sankt Sümforian**, uf französisch *Saint-Symphorien-sur-Saône*, isch e Gmeind im französische Departemänt Côte-d'Or.

S Dorf het dr Name vom heilige Symforian übercho, wo en adlige Maa us Autun i dr Römerzyt gsi isch und vo de Römer umprocht worden isch, wil er dr heidnisch Kult vo dr Göttin Sybele nid het welle mitmache.

Sid em Joor 1046 het d Chile vom Sümforian em Chlooschter Losne ghört. Ane 1784 het dr Fürscht Ludwig V. Josef vo Bourbon-Condé dr Grundschtei füre Rhin-Rhone-Kanaal gleit, wo do sin südliche Aafang hät. Für dä Kanaalbou sind z Sankt Sümforian au no zwe Brugge, e Schlüüse und e Wassermüli bout worde. 1832 isch im Dorf es Undernääme zum d Ware vo de Kanaalschiff uf d Flusschiff vo dr Soone umzlade gründet worde.

Sid 1789 isch s Dorf en eigeti Gmeind.


Canal rhone au rhin.jpg|d Soone und dr Kanaal
Eglise Saint-Symphorien de Saint-Symphorien-sur-Saône, clocher.JPG|dr Chiledurm  
Mairie de Saint-Symphorien-sur-Saône.JPG|s Rothuus 


## Weblink

* d Website vo dr Gmeind
* Saint-Symphorien-sur-Saône uf dr Syte vom Insee
Dole (Begriffsklärung)

**Dole** bedüütet:

* Tole, es Mundartwort für en Wasserablauf an ere Strooss
* Dole, e Stadt im französische Departemänt Jura
* Dole, en Insle vo Lettland
* Arrondissement Dole, es Gebiet im französische Departemänt Jura
* Dole, e Stadt i dr Demokratische Republik Kongo 
* Dole, es Dorf vo Bosnie-Herzegowina
* Dole, es Dorf vo dr Serbische Republik
* Dole Food Company, e Margge für Gmües und Opscht
* Dole, e belgischi Rockgruppe
* Bob Dole (1923–2021), der Name vomene US-amerikanische Politiker

**Dôle** bedüütet:
* La Dôle, e Bärg im Waadtländer Jura
* Dôle, e Sorte vo Rootwy
Wasserscheide

D **Wasserscheidi** isch e geografischi Linie uf dr Ärdoberflechi, wo d Flusssyschteem und d Yzugsgebiet vo Flüss zämechöme.

Es isch d Gränzlinie uf Höchine i dr Landschaft, wo s Wasser i die einti oder die anderi Syte abelauft.

Früener het me im Schwyzerdütsch ender dr Begriff *Schneeschmelzi* bruucht, wo me i viil alte Dokumänt über d Gränze findet und wo dr Franz Joseph Stalder i sym Wörterbuech *Versuch eines Schweizerischen Idiotikon* vo ane 1812 uf dr Syte 341 beschribe het. S Schwyzerischen Idiotikon het do drzue no mee Beleeg.

Dört, wo sech drü Wasserscheidene träffe, git’s en Ort, wo s Wasser i drü verschideni Yzugsgebiet abeflüsst. Es git im alemannische Sproochruum grad zwe Plätz, wo drü öiropäischi Hauptyzugsgebiet anenand chöme:
* Ufem Witewasserestock im Gotthardgebiet foot im Norde s Yzugsgebiet vo dr Rüüss und do drmit em Rhy aa, im Südweschte das vom Rotte und im Südoschte s Gebiet vom Tessyn, eme Näbefluss vom Po.
* Ufem Lunghinpass bi Bregaglia isch gäge Nordweschte s Taal vo dr *Eva da Sett*, eme Kwellbach vo dr Julia im Flusssyschtem vom Rhy, im Oschte das vom Inn, wo id Donau flüsst, und im Süüde lauft dr Alpbach vo *Alpascelin* zu dr Maira, wo au zum Gebiet vom Po ghört. Dä Wasserscheidpunkt isch i dr öiropäische Geografy bsunders markant, wil er a de drü Flusssyschtem vom Atlantik, vom Middelmeer und vom Schwarze Meer lyt.

Wassertrönnlinie chame zwüsche fascht alne Gwässer definiere usser i ganz flache Landschafte. A vilnen Oorte isch dr gnau Verlauf vo dene Linie mängmol nid eifach z gseh, öppe in Sidligsgebiet oder i de Gebirg mit ewigem Schnee.

I dr Gschicht isch es hüüfig eso cho, ass de Schneeschmelzine noo au die politische Gränze ligge, bsunders wenn si uf höche Bärge durelaufe. D Weschtgränze vom Elsass lyt meischtens uf dr Höhelinie vo de Vogese, der Mont Blanc trönnt Itaalie vo Frankrych, s Monte Rosa-Massyv s Wallis vom Piemont. Es gitt aber au Uusname so wie am Chlausepass, won en alti Saag verzellt, wie’s derzue cho isch, ass dr Urnerbode, wo im Yzugsgebiet vo dr Linth lyt, nid de Glarner, sondern de Urner ghört.

Es chunt au vor, dass Wasser underirdisch under de Wasserscheidene, wome uf dr Ärdoberflechi gseht, durelauft, öppe wenn dr Felse vo Klüft und Schpält durlöcheret isch, wie im Fall vo dr Donauversickerig.

## Weblink

## Fuessnoote
Sochaux

**Sochaux** isch e französischi Gmeind im Departemänt Doubs. Es isch e Vorort vo dr Stadt Mömpelgard.

Sochaux isch e wichtige Standort vo dr Induschtry. Dört lyt die gröschti Fabrigg vo de Peugeot, wo im 19. Joorhundert agfange het Sache us Yse und bsunders au Handmüline mache und sid 1881 Welo und sid 1891 Auto, Töff und Laschtwäge härstellt. Näbe dr Autofabrigg goot dr Rhy-Rhone-Kanaal dure.


Musée Peugeot Sochaux.jpg|s Peugeot-Museum
Sochaux, Église luthérienne.jpg|di refermiert Chile


Der FC Sochaux spiilt i dr zweithöchschte französische Tschuttliga. Ane 1935 und 1938 isch er französische Meischter worde.

## Weblink

* Website vo dr Stadt Sochaux

## Fuessnote
Thierstein

**Thierstein** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Bezirk Thierstein, en Bezirk im Kanton Soledurn
* Thierstein (Fichtelgebirge), en Markt im Landchrais Wunsiedel im Fichtelgebirg, Bayern

Baute:
* Burgruine Alt-Tierstein, e Burgruine i de Gmaind Gipf-Oberfrick, Kanton Aargau
* Burg Neu-Thierstein, e Burgruine bi Büsserach im Bezirk Thierstei, Kanton Soledurn
* Burg Thierstein, e Burgruine im Markt Thierstein, Bayern

**Thierstein** isch de Familiename vo däne Persone:
* *Groofe vo Thierstein*, Adelsgschlächt, Erbauer vo de Burge Alt- und Neu-Thierstein, lueg under Thiersteiner 
* Lara Thierstein (* 1994), Schwizer Unihockeyspillere
* Ludwig von Thierstein, Abt vo Eisidle, vo 1387 bis 1393

**Lueg au:** 
* Dierstein
Allaine

D **Hall** (französisch: **Allaine** und im Underlauf **L’Allan**) isch e Fluss i dr Schwiiz und z Frankrych. Er isch 65 Kilometer läng.

Er isch ane 1534 s erschte Mol erwähnt. Sini Quelle het er bi Charmoille im Kanton Jura. Er flüsst dure Elsgau bi Alle, Pruntrut und Basse-Allaine verby und denn bi Delle is französische Departemänt Territoire de Belfort, won er bi Morvillars zum Rhy-Rhone-Kanaal chunt. Im Departemänt Doubs mündet er bi Allenjoie in Doubs.

## Weblink

* Hydrografeschi Date vo de Allaine bi Boncourt, churz vor de Gränze CH/F
Schleuse (Begriffsklärung)

**Schlöise** oder **Schliesse** isch e technischi Yrichtig.

S Wort chunt vom middellatynische *sclusa*, was “Damm” und “Weer” meint. Es bedüütet:

* Schiffsschleuse, es Bauwärk a Flüss und Seeè
* Luftschleuse
* Sicherheitsschlöise 
* Schleuse (Fluss), e Fluss z Tüüringe

**Lueg au:**
* Wehr (Wasserbau)
Dole

**Dole**, isch e Stadt im französische Departemänt Jura.

D Stadt lyt am Rand vo dr Freigrafschaft a de Flüss Doubs und Clauge. Bi dr Stadt chunt dr Rhy-Rhone-Kanaal dure.

Im sächste Joorhundert het dr burgundisch König Gondebaud Dole zur Hauptstadt vom Gau vo Amaus gmacht. Und es isch au d Hauptstadt vo dr Grafschaft Burgund worde. Dr burgundisch Herzog Philipp dr Guet het dört en Universität gründet. 1691 isch d Uni uf Besançon verleit worde.

Vo 1493 aa het Dole de Habsburger ghört bis ane 1674, wo di französischi Armee under dr Füerig vom Marschall Vauban d Stadt eroberet het. Hüt isch Dole mit über 23000 Ywooner die gröschti Stadt vom Departemänt Jura.

I dr Altstadt vo Dole isch d Stiftschile us em 16. Joorhundert.

Bi Dole chrüze sech d Autobaan A 36 und A 39. Dr Baanhof lyt a dr Ysebaanlinie vo Dijon uf Vallorbe i dr Schwiiz und isch dr Usgangspunkt vo dr Ysebaanstrecki is Elsass und uf Stroossburg. Dört chunt dr TGV dure, wo vo Paris uf Bärn und Lausanne goot. I dr Nöchi vo dr Stadt isch dr Flugplatz Dole-Jura. Dr internazional Welowääg EuroVelo 6 het en Etappe bi Dole.

E Partnerstadt vo Dole isch Lohr, Baade-Württebärg.


Dole Skyline (15865223051).jpg|Dole  
Dole Canal.jpg|dr Gärberkanaal
Pont_Louis_XV,_Dole_01_10.jpg| d Brugg vom Ludwig em fuffzääte
Dole_-_Hopital_general_de_la_charité.jpg|s alte Spitaal
Dole_-_Pont_roman.jpg|d Räschte vo dr römische Brugg
Dole Canale Rhone Rhin.jpg|dr Rhy-Roone-Kanaal under dr Stadtmuur


## Lüt
* Louis Pasteur

## Weblink

*
Schiffsschleuse

E **Schlöise** isch es Bauwärk füre Vercheer zwüsche verschide höche Abschnitt vom ene Wasserwääg.

Si het e gmuurete oder betonierti Chammere, wo d Schiff dryfahre, mit Tüüre uf beide Syte, de Schlöisetor, wo me wasserdicht cha zuemache. Wemme s Wasser vo oben ineloot oder gägen unden useloot, chame dr Wasserstand ändere und es Schiff uf s andere Wasserniveau lüpfe oder abeloo.

Bi de Flüss mit eme starche Gfäll oder z wenig Wasser cha me so trönnti Abschnitt mache, wo d Schiff regelmässig durefahre. Oder me bout näbem Fluss grad en seperate Kanaal, wo immer glych vil Wasser het wie bim Rhysytekanaal im Elsass. Au wenn im ene Fluss es Chraftwärch bout wird, wo dr Schiffvercheer würd underbräche, chunt näbedra e Schlöise hi.

Kanääl wärde füre Schiffsvercheer über s Land bout, wo’s keini Flüss git, wo gross gnueg sind zum drüberfahre, so wie bim Rhy-Rhone-Kanaal, wo us em Rhytaal s Sundgau duruf is Taal vo dr Soon übere goot. Sötigi Kanääl bruuche deils zimli vil Schlöise, ass me über d Höger drüberchunt. Und denn muess som ene Kanaal immer wider vo ganz obe nöis Wasser zuegleitet wärde, zum d Schlöise z fülle.

A de Flüss bruuchts wägem Wasserstand, wo änderet, und am Meer wäge Ebben und Fluet Sperrschlöise für d Kanääl hindedra, wo s Wasser immer öppe glych höch sött stoo. Das isch au bi Häfe so, wo dr Wasserspiegel konstant muess blybe.


ETH-BIB-Kembs, Wasserkraftwerk, Schleuse-LBS H1-019248.tif|die grossi doplete Schlöise z Chems uf eme Luftbild vom Werner Friedli, 1956 (ETH-Biblioteek)
20160626-00759-Schleuse-Rhinau.jpg|d Schlöise Rhynau am Oberrhy
Picswiss BL-51-12.jpg|es Chiisschiff i dr einte Schlöisechamere z Birsfälde


## Weblink

* Imfos über d Schlöise z Dütschland
Allenjoie

**Allenjoie** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

S Dorf ghört zu dr Agglomerazioon vo Mömpelgard. Es lyt am Fluss Allan, wo us em Elsgau im Schwizer Kanton Jura oben abe lauft.

Vom Fluss chunt au dr Name vom Dorf, wo im regionale Dieläkt *Ayandjoi* heisst. Ane 1096 isch dr Ort mit em Name *Alingia* erwäänt. 1793 isch Allenjoie zu Frankrych cho.

Im Taal unden am Dorf lyt dr Rhy-Rhone-Kanaal.

## Weblink

## Fuessnote
Hardtwald (Elsass)

Dr **Hardtwald** oder au eifach **Hardt** (frz. *Forêt de la Harth* oder *Forêt de la Hardt*) isch es grosses Waldgebiet im Oberelsass.

Dr Wald lyt zwüsche Milhuuse und em Rhy. Er isch öppe 45 Kilometer läng und goot vo Bartene im Süüde bis uf Roggehuuse im Norde.

Es isch es Naturschutzpiet, wo mit em Schutzprogramm *Natura 2000* vo dr EU bsunders beschriben isch.

Dure Wald laufe grossi Vercheerswääg: d Autobaan A 35 und A 36, d Departemäntsstrooss D 39, d Ysebaanlinie vo Milhuuse und vo Basel uf Stroossburg und dr Rhy-Rhone-Kanal.


Ancien Canal du Rhône au Rhin near Fesssenheim, Alsace, France - panoramio (1).jpg|dr alt Rhy-Rhone-Kanaal im Hardtwald
Vue sur Habsheim - panoramio.jpg|s Dorf Habse, hindedra dr Hardtwald, im Hindergrund dr Schteibruch ännet em Rhy bim dütsche Blansinge


## Weblink
* ''Le Hardt (Wald)'' uf elsass-netz.de
Container

**Kontäiner** (uf änglisch *Container*) isch im Düütsche es nöis Wort als Synonym für *Phälter*. Im Alemannische würt men em ender *Chischte* säge. Aber wäge dr modärne Transportwirtschaft het sech *Container* wältwyt algemein duregsetzt für die grosse Transportchischte, wo me hüt mit standardisierte Forme und Grössine füre Warevercheer bruucht.

Wo im 19. Joorhundert d Ysebaan ufcho isch, het me immer meh Sache füre Transport i Chischte ypackt. Deils sind das Bhälter gsi, wo me nume für ei Fuer gmacht het, mit dr Zyt sind si denn au mehr als einisch für verschideni Fahrte bruucht worde.

Ane 1956 isch d Geburtsstund vom modärne Kontäinertransport gsi, wo dr Amerikaner Malcom McLean uf sym Schiff *Ideal X* grad 58 Kontäiner zäme über s Meer gfüert het. 1961 het die Internazionali Organisazioon für d Norme, d ISO, d Mäss vo de Kontäiner füre internazionali Transport feschtgleit. D *ISO-Container* git’s hauptsächlech id de Standardgrössine vo vierzg und vo zwänzg Fuess Lengi. Vil Laschtwäge, Ysebaanwäge und Schiff sind äxtra für Kontäiner bout. Die Plätz i de Güeterbaanhööf und de Häfe, wo ISO-Kontäiner vom einte Vercheersmiddel uf es anders umglade wärde, heisse *Containerterminal*. Es sind d Chnotepünkt vom “Intermodale Vercheer”. Me schetzt, ass hütt ufem Land und ufem Wasser öppe drissg Millioone so Chischte für die globalisierti Wirtschaft underwägs sind.

Und nöierdings bout me au Hüüser us Kontäiner, bsunders wenn me se nid für langi Zyt wott lo stoo, so wie öppe d Büro uf de Boustelle.

Näbe de ISO-Kontäiner, wome hüt zerscht tra dänkt wemme s Wort ghört, git’s no divärsi anderi Sorte vo so Phälter, öppe die chlyne und grosse Spezialkontäiner für Güsel oder d *[[Castor (Kerntechnik)|Kaschtoor]]* für verbruuchti Brönnstäb vo Atomchraftwärk und d Chischte zum Sache id Flugzüüg ylade. Wil me mit Laschtwääge vilmol grossi Phälter an Oort möcht ablade, wo’s kei Kraan het, isch dr Abrollkontäiner erfunde worde. Dä cha dr Laschtwageschofför sälber uflade und abstelle, won er wott, es bruucht drfür eifach e bewegliche Hogge uf em Laschtwage. Die Chischte sind grad au bi de Rettigsdienscht und bim Milidäär z gseh.

## Lueg au
* Schwiizer Rhyhäfe

## Literatur
* Marc Levinson: *The Box – How the Shipping Container made the world smaller and the economy bigger*. 9th edition, Princeton University Press, Princeton 2008, ISBN 978-0-691-13640-0.
* Olaf Preuß: *Eine Kiste erobert die Welt*. Murmann Verlag, Hamburg 2010, ISBN 978-3-86774-113-2.
* Containerhandbuch. Fachinformationen der Deutschen Transportversicherer. März 2003 Online-Version

## Weblink
L’Isle-sur-le-Doubs

**L’Isle-sur-le-Doubs** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

S Dorf lyt im Doubstaal öppe 18 Kilometer underhalb vo Mömpelgard. Dr Doubs het do zwe Flussärm und bildet zwüschedrin en Insle. Do drvo chunt dr Gmeindname.

Im Taal lauft näben em Fluss dr Rhy-Rhone-Kanal dure. S Dorf L’Isle-sur-le-Doubs isch a dr Hauptstrooss N 83 vo Bisanz uf Belfort.

## Weblink

## Fuessnote
Baume-les-Dames

**Baume-les-Dames** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

Es isch es chlyses Stedtli, wo im Doubstaal öppe 28 Kilometer oberhalb vo dr Stadt Bisanz lyt, und dr Hauptort vom Kanton Baume-les-Dames.

Mit m Doubs isch dr Rhy-Rhone-Kanal zäme.

D Gmeind het ussert em Stedtli no die chlynere Dörfer *Cour, Les Tanneries, Champvans, Super Baume, La Grange Ravey* und *L'Aigle*.

Dr Ortsname wyst druf hy, ass im Chlooschter, wo do im früeche Middelalter entstanden isch, vor alem adeligi Fraue gläbt hend. Im 12. Joorhundert het dr Ort s Stadträcht übercho. Ane 1678 isch Baume-les-Dames französisch worde. 1858 isch d Ysebaanlinie am Doubs no vo Dole uf Belfort uftoo worde.


Baume-les-Dames, Saint-Martin außen.jpg|Sankt Martin
Baume-les-Dames. Facade de l'église de l'ancienne abbaye. 2015-02-13.JPG|d Chile vom ehemolige Chloschter vo dr heilige Odilia, mit parkierte Auto
Halte-fluviale de Baume-les-Dames.jpg|dr Doubs und dr Rhy-Rhone-Kanaal mit em Hafe vo Baume-le-Dames
Gare de Baume les Dames, vue direction Besançon.JPG|dr Baanhof vo Baume-les-Dames


## Weblink

* Website vo dr Gmeind Baume-les-Dames

## Fuessnote
Algier

**Algier** isch d Hauptstadt vo Algeerie.

Es isch di gröschti Stadt vo däm nordafrikanische Land. Si lyt an ere Bucht vom Middelmeer.

Dr Name chunt vom arabische *al-Dschazā’ir*, was uf düütsch “Insle” bedüütet.

Im Stadtpiet läben öppe 2,1 Millioone Möntsche, und i dr Metropolregioon vo Algier sind’s öppe sächsehalb Millioone.

D Altstadt *Kasbah* isch sid 1992 vo dr UNESCO als Wältkulturerb ygstueft.

Bi de Röömer het d Stadt *Icosium* gheisse, und si het scho denn en Meerhafe gha. 1830 isch d Stadt vo Frankrych eroberet worde, und si isch bis zu dr Unabhängikeit vo Algeerie d Hauptstadt vo dr französische Kolony gsi.


Algeri01.jpg|dr Hafe vo Algier
Alger - Grande Poste.jpg|d Hauptposcht vo Algier


## Weblink
Oran

**Oran** isch e Stadt vo Algeerie.

D Stadt lyt im Weschte vo dem nordafrikanische Land an ere Bucht vom Middelmeer. Im Stadtpiet läben öppe sibehunderttuusig Möntsche.

1830 isch d Stadt vo Frankrych eroberet worde, und si isch bis zu dr Unabhängikeit vo Algeerie e Deil vo dr französische Kolony gsi. Ane 1975 isch die grossi Synagooge ine Moschee umgwandlet worde. Die ehemoligig Kathedrale *Sacré Coeur* isch hüt e Biblioteek.

## Weblink
Wasserkraftwerk

Es **Wasserchraftwärch** isch es Bouwärk, wo me drinn mit dr Energy vom Wasser anderi, äntwäder kinetischi oder elektrischi Energy macht.

Mit dr Chraft vom Wasser, wo vo dr Ärdaziehig härchunt, cha me Maschine atriibe, wo sech bewege. Meischtens isch das en Yrichtig, wo sech drin en Achse dräit, und mit dere leitet me d Energy dörthi, wome se bruucht. S Wasser lauft vom ene Bach oder eme Fluss ines Staubecki oder dur en Kanal uf d Wasserreder oder d Turbyne und wird denn unden am Wärch wider is Daal abgloo.

Sid dr antike Zyt het me Müline und Sagine mit Wasserchraft atribe. Im Zytalter vo dr Induschtrialisierig isch d Chraft vom Wasserwärch zerscht mechanisch uf d Fabriggmaschine gleitet worde, und sid ane 1880 git’s Chraftwärch, wo drmit elektrischi Energy mache.

Eis vo de erschte grosse Wasserchraftwärch isch s Wärch vo Rhyfälde gsi.

Me gwünnt vil meh Chraft, wemme s Wasser an ere höchere Stell i dr Landschaft im ene Stausee tuet samle und dur starchi Leitige möglescht wyt abe is Maschinehuus loot. So maches d Hochdruckchraftwärch.
Montferrand-le-Château

**Montferrand-le-Château** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

S Dorf lyt öppe zää Kilometer südweschtlech vo Bisanz im Taal vom Doubs. Bim Dorf isch e längi Felsechuppe, wo druff d Burg *Montferrand* stoot. Die Burg isch im 13. Joorhundert bout worde. Ane 1922 het sech d Gmeind dr Zuename *-le-Château* gää.

Im Weschte vo dr Gmeind lyt Thoraise, wo dure Hoger es Kanaaldunäll vom Rhy-Rhone-Kanaal goot.


Montferrand-le-Château, le château surplombant la vallée du Doubs.jpg|dr Burgdurm
Vue du belvédère de la chapelle Notre-Dame du Mont..jpg|s Taal vom Doubs mit ere Schlöise vom Kanaal


## Weblink

## Fuessnote
Thoraise

**Thoraise** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

S Dorf lyt öppe zwölf Kilometer underhalb vo Bisanz im Taal vom Doubs. Dr Fluss macht e grosse Boge wyt um en flache, breiti Hoger, wo s Dorf druff isch. Dr Rhy-Rhone-Kanaal goot a dere Stell im ene Dunäll under em Dorf dure zum für d Schiff dr Wääg abzchürze.

Im 13. Joorhundert isch d Burg vo Thoraise bout worde. Sid 1678 isch d Gmeind französisch.


La percée de Thoraise in the Canal du Rhône au Rhin. - panoramio.jpg|s Kanaaldunäll
La percée de Thoraise, à l'intérieur du tunnel.JPG|s Muulloch vom Dunäll vo inne
La vélovoie à 15km de Besançon, vers Montferrand-le-Château - panoramio.jpg|dr Doubs mit em Welowääg


## Lüt
* Anne Biget (1749–1824), as Sœur Marthe bekannt worde, z Thoraise uf d Wält cho

## Weblink

## Fuessnote
Fraisans

**Fraisans** isch e Gmeind im französische Departemänt Jura.

Si ghört zum Kanton Mont-sous-Vaudrey.

Uf dr Nordsyte chunt dr Rhy-Rhone-Kanaal dur s Gmeindpiet, und am Fluss isch e Campingplatz.

Dr Ort isch ane 1365 s erschte Mol als *Forges de Fraisans* erwäänt worde. Sid em Middelalter isch dört e Schmitte gstande. s Ysewärch vo Fraisans het im 19. Joorhundert au Boudeili füre Eiffelturm z Paris gliferet.

## Weblink

## Fuessnote
Étupes

**Étupes** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

Si lyt im Kanton Bethoncourt öppe föif Kilometer öschtlech vo dr Stadt Mömpelgard.

Bim Dorf Étupes mündet dr Fluss Savoureuse i d Allan, wo us em Elsgau im Schwiizer Kanton Jura chunt.

Dr Rhy-Rhone-Kanaal goot dur s Gmeindgebiet, und dört isch au d Abzweigig vom Kanaal uf Belfort.

Ane 1294 isch s Dorf s erschte Mol erwäänt.


2012-01-24 12-50-55-eurovelo6.jpg|dr Kanaal und dr Euro-Welowääg
Ecluse automatique - panoramio.jpg| d Schlöise bi Étupes


D Chile vo Étupes het s Patrozinium vom heilige Loränz.

## Weblink

## Fuessnote
Rochefort-sur-Nenon

**Rochefort-sur-Nenon** isch e Gmeind im französische Departemänt Jura.

Si ghört zum Kanton Authume.

S Dorf het öppe sächshundert Ywooner. Zu dr Gmeind ghöre no d Wyyler *Gros-Buisson, La Grange d'Haibe, La Grange Vannans* *Les Ruppes*.

D Nochbergmeinde sind: Châtenois, Audelange, Éclans-Nenon, Falletans, Brevans, Baverans sowie Authume.


Rochefort-sur-Nenon - Fontaine.jpg|dr Dorfbrunne


## Weblinks

## Fuessnote
Tavaux

**Tavaux** isch e Gmeind im französische Departemänt Jura.

S Dorf lyt am Rhy-Rhone-Kanaal. Grad näbem Kanaal isch d Fabrigg vom Chemykonzärn *Solvay*. Am Kanaal isch für d Fabrigg en eigete Hafe für d Liferig vo Salz us de Saline i dr Nööchi. Bi dr Solvay isch e Arbeiterssidlig us de 1930er Joore.

Bi Tavaux chunt d Strooss N 73 dure.

Tavaux isch d Partnergmeind vo Frieseheim in Bade-Württebärg.


Tavaux depuis Molay - Église Saint-Gervais - jan 2018.JPG|d chile vo Tavaux
Usine Solvay a Tavaux DSC 0629.JPG|e Deil vom Chemywärch am Kanaal


## Weblinks
1234

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Theobald vo dr Champagne wird König vo Navarra.
* Der Chrieg zwüsche Ängland und Wales wird mit eme Friidesvertrag beändet.
* Dr düütsch Oorde füert Chrieg gäge d Prüüsse.
* Dr düütsch König Heinrich VII. haltet z Frankfurt en Rychstag.
* Dr Konrad vo Zimmere wird Apt vo dr Rychenau

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Frutige, im Bärner Oberland
* Meiringe, im Bärner Oberland
* Oplige, Kanton Bärn
* Zimmerbach im Oberelsass
* Ohlschbach, Bade-Württebärg
* Haebach, Bade-Württebärg
* Miiläbach im Schwarzwald
* Kirrlach, Bade-Württebärg
* Öschge im Aargau

## uf d Wält cho
* dr aargauisch Minnesänger Hesso vo Riinech

## gschtorbe
* dr König Sancho VII. vo Navarra

## Weblink
1233

|}

## Was isch bassiert?
* 19. Dezember: D Graafe vo Kiburg gründe mit Erloupnis vom Bischof vo Choschtez s Chlooschter Töss.
* Zwüsche Bayern und Öschtrych isch Chrieg.
* Z Ängland chunt’s zun ere Revolte und zum Chrieg mit Wales.
* D al-Mustansiriyya-Universität vo Bagdad wird gründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ruswil

## uf d Wält cho
* dr arabisch Lexikograaf Ibn Manzūr
* dr Bischof Konrad vo Choschtez

## gschtorbe
* dr Graf Thomas I. vo Savoye
* dr Bischof Berthold vo Chur

## Weblink
Hardtwald

**Hardtwald** oder mängmol churz *Hardt* isch en Flurname för es paar Waldpiet und Landschafte:
* Hardtwald (Elsass), es Waldpiet im südöschtliche Elsass
* Hardt (Landschaft), e Landschaft mit vil Wald i de Nöchi vo Karlsrue
* Hardtwald (Kraichgau) oder au *Hartwald*, es Waldpiet im Kraichgau, Nordbade
* Schwetzinger Hardt, es Walpiet südlich vo Schwetzinge, Nordbade
Anne Biget

D **Anne Biget**, mo ma ondr m Nama **Sœur Marthe** kennd hod, isch 1749 en Thoraise zur Weld komma ond am 29. März 1824 en Besançon gschdorba isch, isch a französische Nonn gwesa. Se hod se om Gfangene ond Vrledsde en de Napoleonische Kriag kemmerad. Dadrfir isch se vo de Kenig vo Frankreich, Preussen, Eschtreich ond Russland auszoichnad worra.

## Läba

1749, isch se en Thoraise auf d Weld komma. Mid zwanzg Joor isch se en da Ordre de la Visitation en Besançon eidredda ond hod da Nama Sœur Marthe aagnomma. 

En 1790, en dr Franzesische Revolutioo send d Kloschdr aufglesd worra ond se hod de Leid, mo do en d Bredoullie komma send, gholfa. 

En dene Zeida hod se em Hôpital Saint-Jacques (Besançon) älle Gfangene ond Vrwondede ooabhängiig vo dr Nationalidäd gholfa, au en dr Zeid vo dr Belagrong vo Besançon

D Belagerer hend se sogar mid Medikamend ond Essa durchglassa 

Nach am Sieg gega da Napoleon I hod dr Louis XVIII se empfanga ond auszoichnad. Au d Kenig vo Preussen, Öschtriich ond dr Zar vo Russland hend se auszoichnad. Se hend r au Geld fir ihr weidre Arbed geba. Se hod nach em Moddo ' tous les malheureux sont mes amis ' weidr gschaffd, bis se mid 75 Joor en Besançon gschdorba isch.

## Lidradur
* 
* .

## Mo s her isch
SC Vöhringen

Dr **Schbortclub Vehrenga 1893 e.&nbsp;V.**, offiziell *Sportclub Vöhringen 1893 e.&nbsp;V.*, isch a Schbordverei aus dr Stadt Vehrenga. Er isch em Oktober 1970 durch d Fusion vom *TSV Vehrenga 1893*, de *Kickers Vehrenga* und am *RSV Vehrenga *entschtanda. Mit mehr als 3000 Mitglieder isch der SCV oiner vo de greaschde Verei im Landkroes Nei-Ulm.

## Abteilonga
### Handball
Vo dr Handballabteilong vom SCV nemmat drei Herramannschafta, oi Damateam, oi AH-Mannschaft ond mehrere Jugendmannschafta am Spielbetrieb teil.
Vo 1992 bis 1996 hat de 1. Herramannschaft in der Süddeidscha Regionalliga gschbielt. Nach oim Jaur en dr Oberliga Bada-Wirddaberg, isch ma 2007 aagschdiega. Dr SCV schbielt seit deam, obwohl er a boirischer Verei isch, en der Wirddabergliga.

#### Greaschde Erfolge
* Wirddabergischer Bokalsieger 1988
* Wirddabergischer Moischder ond Aufschdieg en d Regionalliga 1992
* Wirddaberg-Liga-Moischder 2006
* Bezirkspokalsieger 2003, 2006, 2018

### Fuaßball
Ihra Blütezeit hand d Fuaßballer en de 30er bis 50er Jaur no als *FV Kickers Vehrenga *ghett. Daumls hat ma mehrmals bloß knapp da Aufschdieg en d Gauliga (daumls dia hegschda deitscha Spielklass). Nach am Abschdieg aus dr Landesliga 2005 isch de 1. Mannschaft bis en d Kreisliga A 3 Iller abgschdirtzt. 2012 isch ma zwar zwischazeitlich wieder en d Bezirksliga aufgschdiega, momentan schbield de 1. Mannschaft allerdengs en dr Kreisliga B 3 Iller. Em Jugendbereich kooperiert ma mit am FV Bellenberg, am SSV Illerberg/Dal ond am SV Illerzell.

### Leichtathletik
D Leichtathletikabteilung vom SCV hat bereits mehrere boirische, süddeitsche und deitsche Moischdr hervorbringe kenne. Deitsche Moischdertitel hats so zom Beischbiel em Schbeerwurf durch G. Saegeler (M55), Erwin Nothelfer über 10.000 m, Günther Kohl über 5000&nbsp;m, Alfred Rupp über 1500 m (jeweils Junioren) und für die 4 × 100-m-Staffel der Damen(W30) gea. 1975 isch dr Günther Kohl Deitscher Moischder em Crosslauf worra ond dr Erwin Nothelfer über 5000&nbsp;m Süddeutscher Meister. Mehrere SCV-Athleten send au bei internationale Wettkämpf für Deitschland gschdardad.

### Weitere Abteilonga
* Aikido
* Basketball
* Bogeschitza
* Danzschbort
* Herzschbort
* Kegla
* Radschbort
* Skischbort
* Schbortkleddra
* Schbrengmeis (Gymnaschdig/Lauftreff)
* Schdockschiaßa
* Taekwondo
* Tennis
* Dischtennis
* Turna
* Volleyball

## Bekannte Schbortlerinna ond Schbortler
* Verena Sailer, Leichtathletik
* Winfried Gogg, Handball

## Spielschdädde
Sei Hoimat hat dr SC Vehrenga em *Karl-Eychmüller-Schbortpark*, der die greaschd Schbortschdädde en dr Regio isch. Zom Komplex vom Schbortpark ghearat a Dreifachturnhall,  a Ballschborthall, a Gymnaschdighall, s Karl-Eychmüller-Stadion, drei Rasaschbielfelder, a Bogaschiaßalag, a Kunststoff-Kloifeld, zea Tennisplätz, vier Bondeskegelbahna, acht Sommerschtockbahna, a Skateboardalag, a Streetballalag, a Beachvolleyballfeld ond d Schbortparkgaschtstätte. Dr Schbortpark isch nach am ehemaliga Vorsitzenda von de Wieland-Werke, am Karl Eychmüller, benannt.

## Weblink
* Homepage vom Verei
Pharmama

D **Pharmama** (* 1973) isch e Schwyzer Abedeegeri un Bloggeri. Si het Pharmazy studiert un s Studium 1998 abschlosse. Mit ihrem Mann un ihrem Suhn läbt si in dr Schwyz, wu si ne aigeni Abedeeg fiert. Syt 2008 fiert si anonym e Blog zum Alldag as Abedeegeri. Si het au zwai Biecher vereffetligt, wu si ihre Arbetsalldag bschrybt. Ihre Sachbuech «Haben Sie diese Pille auch in grün?» isch scho in mehreri Sproche ibersetzt wore. Si schrybt au fir d Zytschrift «astrea apotheke».

## Weblinks
* Pharmama's Blog
* Heute schon etwas gepostet?, Interview mit dr Pharmama, OTXWORLD Nr. 148, Februar 2018

## Literatur
*.
*
Gisela von Spiegelberg

D **Gisela vo Spiegelbärg**, wo öppe 1170 uf d Wält cho und nach em 7. Dezämber 1221 gstorben isch, het als Äptissin s Fraumöischter z Züri gleitet.

Wo ane 1218 d Familie vo de Zähringer, dozmol Rychsvögt vo Züri, usgstorben isch, het dr König Friedrich II. d Zürcher Vogtei ufdeilt. D Kyburger sind praktisch Landesherre im Züribiet worde, aber d Stadt Züri het dr König für s Rych diräkt bhalte. Und jetz isch d Fraumöischteräptissi vom König als Stadtherrin ygsetzt worde. 

D Gisela vo Spiegelbärg isch die erschti gsi i dere nöie Dopelrolle. Si isch ane 1218 vom Konvänt vom Fraumöischter gwählt worde, und dr König het se im wichtigen Ampt bestätiget. Mit ire het e Reie vo acht Äptissinne agfange, wo alli us em Tuurgau cho sind.

Drü Joor lang isch d Gisela em Fraumöischter vorgstande, bis si ane 1221 gstorben isch. D Adelheid vo Murkart isch iri Nochfolgerin gsi.

## Literatur
* Elsanne Gilomen-Schenkel: *Frühe Klöster, die Benediktiner und Benediktinerinnen in der Schweiz.* Helvetia Sacra, 3: Die Orden mit Benediktinerregel, Band 1,3, Bern, 1986, ISBN=3-317-01533-0
Sihlwald

Der **Sylwald** isch es Naturschutzgebiet im Kanton Züri.

S Waldgebiet lyt im undere Taal vo der Syl uf em Gebiet vo de Gmeinde Adliswil, Langnau am Albis, Horgen, Oberriede, Rüüschlike und Thalwil.

Es isch die gröschti zämehängendi Flechi mit Mischwald vo Laubböim im Schwiizer Middelland. Der Wald isch öppe zwölf Kwadratkilometer gross. Es het bsunders Danne, Fööre, Bueche, Ösche, Äibe, Ahorn und Ulme i däm Wald.

D Stadt Züri het im spoote Middelalter das Waldgebiet a sich zoge, wil si s Holz für d Bouwirtschaft und zum Füüre bruucht het. D Trämel sind uf der Syl i d Stadt abe gschwemmt worde. Im 18. Joorhundert het men agfange, der Wald so z bruuche, ass sech en usglichene Bestand vo de Böim ergää het. Mit der Zyt isch druus e nachhaltigi Arbet vo de Förschter worde. Ane 1864 het d Stadt Züri en Wärchhof bout und 1876 isch en eigeni Waldysebaan ygrichtet worde, zum s Holz liechter usezbringe. 1991 isch der Betriib, wo s Holz wyter verarbeitet het, zuetoo worde.

Sid 1985 wird s Projäkt «Naturlandschaft Sylwald» umgsetzt. Es entwicklet sech e ganz e natürleche Wald, wo deils als Naturschutzgebiet definiert isch; dört tarf me gar nid inegoo. De Psuecher vom Wald git d *Stiftig Naturlandschaft Sylwald* es Aagebot für verschideni Erläbnis im Waldgebiet, wo zäme mit em Wildpark Langebèèrg als «Wildnispark Züri» gfüert wird.


Datei:TotholzSW.JPG|Totholz im Wildnispark Züri
Datei:Sihlwald Wiese.jpg|im Sylwald
Datei:Sihlwald-1.jpg|Böim


## Literatur
* Elias Landolt: *Flora des Sihltals von der Stadt Zürich bis zum Höhronen.* 2013.

## Weblink

* Website vom Wildnispark
* d Charta vom Wildnispark Sylwald
Alfred Stern (Musiker)

Dr **Alfred Stèèrn** (* 4. Merz 1901 z San Remo; † 11. Septämber 1982 z Züri) isch e Schwiizer Musiker und Komponischt gsi.

Dr Alfred Stèèrn het d Grundschuel im iteliänische San Remo und vom Joor 1914 a d Bezirksschuel und derno d Kanti z Aarau psuecht. Denn isch er uf Züri as Konsi go Musig studiere. Ane 1927 het er d Klara Müller (1901 bis 1999) ghürootet.

Dr Stèèrn het drü Joor als Musigleerer z Tüüringe gschaffet und isch denn uf Züri zruggchoo, won er Musigküürs a dr Volkshochschuel, a dr Huushaltigsschuel, a dr Schwöschtereschuel vom Roote Chrüüz, am Leereseminaar und am Chindergärtnerineseminaar ggää het. Er het s Jugendorcheschter vom CVJM Züri, dr Volchsliederchoor «Maibaum» und dr Chilechoor Balgrischt gläitet. Dezue ane isch er für e Singkräis vo Sanggale tätig gsi. Und er het als Privatmusigleerer gschaffet.

Als Komponischt het dr Alfred Stèèrn eigeni Stück gschribe und Gedicht vo vilne Dichter verdoont. Er het für s Singe mit sine Chöör und als Redakter vo Liederbüecher alti und nöji Schwiizer Volchslieder gsuecht und deils nöi bearbeitet. Er het mit sine Wèèrch au s Musiziere i de Familene welle fördere.

Sin musikalisch Nachlass wird i dr Schwiizerische Nazionalbiblioteek z Bärn ufbewaart.

## Wärch
* Röselichranz (1942)
* Liedermeie (1951)

## Weblink
* dr Nachlass vom Alfred Stèèrn uf admin.ch
* Wèèrch vom Alfred Stèèrn i dr Liedersamlig vom Zürcher Chorliederverlag uf liedersammlung.ch

## Fuessnoote
Johann Jakob Breitinger (Philologe)

Der **Johann Jakob Breitinger** (* 1. Merz 1701 z Züri; † 14. Dezämber 1776 au daa) isch e Filoloog und Schriftsteller gsi.

## sis Lääbe
Der Breitinger isch der Soon gsi vom Chnopfmacher Franz Caspar Breitinger, wo zytewys am Hoof vom Herzog vo Württebärg gschaffet het und Major vo dr Zürcher Miliz gis isch.

Er hät am Collegium Carolinum z Züri d Theology und d Filology gstudiert und sid 1731 z Züri am Gymnasium als Profässer für hebräischi Spraach und spööter au für Griechisch und für Logik gschaffet. Er isch bi der Gründig vo dr *Gselschaft vo de Mooler* und vo der Helvetische Gselschaft derby gsi. Er het sech drfür ygsetzt, d Uusbildig vo de Pfäärer wyter z entwickle. Zäme mit em Johann Jakob Bodmer hät er Arbete zu der Chilegschicht und zu der Schwiizer Gschicht gschribe. Sis Hauptwèèrch gheisst *Critische Dichtkunst*. Es isch vo 1740 und plediert für d Bedüütig vo dr schöpferische Fantasy bim Schrybe. Das Buech isch für d Theory vo dr Literatur im düütsche Spraachruum wichtig gsi.

Als Mitheruusgäber hät er bim Abtruck vo der berüemte Manesse-Handschrift mitgmacht. Der Breitinger hät ane 1746 die erschti Abschrift vo däre Bilderhandschrift gmacht, wo vo 1748 bis 1759 im Truk usechoo isch.

Im «Zürcher Literatuurstryt», wo’s um d Kwalitäät vom Schwiizerdüütsch ggangen isch, hät der Breitinger zäme mit em Johann Jakob Bodmer ab 1740 gägenüber em Sachs Johann Christoph Gottsched angaschiert d Meinig verträtte, der schwiizerisch Woortschatz seg glych vil wärt wie der (mittel-)düütsch.

## Wèèrch
* *Kritische Abhandlung von der Natur, den Absichten und dem Gebrauche der Gleichnisse*, 1740.
* *Critische Dichtkunst*, 1740.
* *Verteidigung der schweizerischen Muse Herrn D. A. Hallers*, 1744.

## Literatur
* 
* Uwe Möller: *Rhetorische Ueberlieferung und Dichtungstheorie im frühen 18. Jahrhundert. Studien zu Gottsched, Breitinger und Georg Friedrich Meier.* Fink, München 1983, ISBN 3-7705-2102-1.
* Wolfgang Bender: *Johann Jakob Bodmer und Johann Jakob Breitinger*. (= Sammlung Metzler; 113). Metzler, Stuttgart 1973, ISBN 3-476-10113-4.
* Anett Lütteken, Barbara Mahlmann-Bauer (Hrsg.): *Johann Jakob Bodmer und Johann Jakob Breitinger im Netzwerk der europäischen Aufklärung*. (=Das achtzehnte Jahrhundert / Supplementa 16). Wallstein, Göttingen 2009, ISBN 978-3-8353-0560-1.

## Weblink
* Biografy vom Johann Jakob Breitinger uf pohlw.de 
* ''Ein tüchtiger, gelehrter, einsichtsvoller Mann'' Artikel i de NZZ vom 1. März 2001 zum 300. Geburtstag vom Johann Jakob Breitinger

## Fuessnoote
Abstellgleis

Unter nèm **Abschtellgleis** vostòt mò è Gleis, oft è Stumpfgleis, wo mò Schinnèfaarzüüg abschtellt, wo nit in Bedryb sin.
Dõdeby cha s sich um è Abschtellzit von è baar Stundè bis ständigè Abschtellè vo uusgmuschtertè Faarzüüg handlèt. Mèngmòl voschtòt mò dõdrunter au Gleis, wo mè Züüg zämmèschtellt, öfter wörrèd abgschtellti Personèzüüg dõ au suber gmacht odder vorgheizt. Abschtellgleis wörrèd nit für Zugfaartè übber dè Baanhof usè vowendèt un gèltèd dõhèr als Näbbègleis.

Nit als Abschtellgleis gèltèd Baanschteiggleis, wo Züüg zum Y- un Uusschtyg abgschtellt wörrèd, Laddegleis zum Uff- un Abladdè sowiè Uuswych- un Übberholgleis, uff dènnè zwei Züg chrützèd odder ein dè ander übberhollè duèt. 

Wörd s Stumpfgleis nit nu zum Abschtellé, sondern zum Faarè vo Züüg, zum Umsetzè für d Rüggfaart uff èm anderè Gleis von èrè zweigleisigè Streggi bruucht, asè wörd sèll Gleis au als Keergleis benamst.

## Sinnschprüch
D Metapher *„uff s Abschtellgleis schièbè“* wörd hüüfig als Umschriibung dèfür gnõ, dass Mänschè für länger us èm Erwärbsläbbè odder us irèm Wǜrkungschrais vodrängt odder uusgschlossè wörrèd. *„Uff èm Abschtellgleis stò“* bedütet, dass sich öppèrt in èrè Stellung ooni Wǜrkungsmöglichkeit isch.

## Literadur
* Röll, Freiherr von: *Enzyklopädie des Eisenbahnwesens*. Bèrlin, Wièn 1912, S. 76

## Einzelnõchwys
Landrat (Deutschland)

Dr **Landrot** isch dr höchschte Verwaltungsbeamte im dütsche Landchreis. Er wird in da meischte Bundesländer direkt vo dr Bevölkerung gwählt, machmol aber o vom Chreistag. Er isch der Chef vo dr Kreisverwaltung.

## Ufgabe
Dr Landrot leitet d Sitzunge vom Chreistag un vertritt sinen Landchreis allgemein. Er isch o für die aktuelle Gschäft vom Landchreis zuständig. Je nach Bundesland hot er o noch andere Ufgaba.
Johann Jakob Breitinger

**Johann Jakob Breitinger** isch de Name vo däne Persone:
* Johann Jakob Breitinger (Antistes) (1575–1645), en Schwizer Pfarrer und Antistes
* Johann Jakob Breitinger (Philologe) (1701–1776), en Schwizer Philoloog und Hochschuellehrer
* Johann Jakob Breitinger (Architekt) (1814–1880), en Schwizer Architekt
Duisburg-Ruhrorter Häfen

Dr **Duisport** oder au **Hafe vo Düüsburg und Ruhrport** isch es Hafegebiet bi Düüsburg am Rhy.

Es isch dr gröscht Binnehafe nid nume vo Tüütschland, sondern vo ganz Öiropa. Er lyt bi dr Mündig vo dr Ruhr, wo e grosse Näbefluss vom Rhy isch. Dört foot dr Rhy-Herne-Kanaal a, wo vom Rhy zum Dortmund-Ems-Kanaal goot.

S ganze Areaal vo de Hafeyrichtige het öppe zäh Kwadratkilometer. Es het drin meh als zwänzg Hafebecki und öpe anderthalb Milioone Kwadratmeter Platz i de Lagerhüüser. Als Zäntrum vom Vercheer mit Schiff, mit dr Ysebaan und mit Laschtwäge isch dr Düüsburger Hafe e internazionali Dräischybe für d Logistik. Dr nöi *DIT Duisburg Intermodal Terminal* isch dr gross nöi Umschlagplatz zwüsche de verschidene Vercheersmiddel.

Ane 1905 isch d Ortschaft Ruhrort e Stadtdeil vo Düüsburg worde, und d Häfe vo de beide Gmeinde sind zämegleit worde. Bsitzer vo de meischte Aalage und Betriiber vo de Yrichtige isch d *Duisburger Hafen AG*, wo au e Dochterfirma *duisport rail GmbH* füre Güetervercheer uf dr Schiine het. D *Duisburger Hafen AG* ghört em Land Nordrhy-Weschtfaale, dr Stadt Düüsburg und dr Bundesrepublik Tüütschland.

Dr *Duisburg Trimodal Terminal D3T* isch e nöie Konteinerhafe vo private Reedereie.

Es git vil chlynere Meerschiff, wo dr Niderhy z duruff bis uf Düüsburg fahre, ohne das me d Waare i de grosse Meerhäfe wie öppe z Rotterdam mues umlade. Do drmit gilt dr Hafe vo Düüsburg glychzytig au als Meerhafe.

## Literatur
* Reinhold Trapp: *275 Jahre Rhein-Ruhr Hafen Duisburg – Die Geschichte des Hafens von 1716–1991*. Duisburg 1991.
* Rhein-Ruhr-Hafenbetriebsverein (Hrsg.): *Die Rhein-Ruhr-Häfen. Ein Führer*. Duisburg 1926.
* Hans Weber: *Von der Kuhweide zum Welthafen. Zwei Jahrhunderte Geschichte der Duisburg-Ruhrorter Häfen*. Duisburg 1961.

## Weblink

* Website vo dr Hafegselschaft Duisport
Turicum (Begriffsklärung)

**Turicum** bedüütet:

* Turicum, die römeschi Sidlig dört, wo hütt Züri isch
* Turicum AG, en ehemoligi Automargge
* Turicum (Zeitschrift), e Kulturzytschrift
Alma (Fluss)

D **Alma** isch e Fluss uf der Krim.

Der Fluss isch öppe 83 Kilometer läng. Er mündet bi Jewpatorija und Sewastopol is Schwarze Meer. S Wasser vo der Alma wird au für d Bewässerig vo Fälder bruucht.

Der Name *Alma* chunt us der Sprooch vo de Krimtatare. Er bedüütet i dere Sprooch «Öpfel».

Am 20. Septämber 1854 isch es im Chrieg vo der Krim zun ere Schlacht zwüsche de Armeeè vo Russland uff der einte Syte und vo Frankrych, Ängland und de Türgge uf der andere Syte choo.

## Weblinks
Europabrücke (Zürich)

T **Öiropabrugg** isch e langi Brugg im Weschte vo de Stadt Züri.

Si hät d Bouform vom e Viadukt und gaat vo Höngg im Chräis zää über d Limet und d Autobaan «A 1» und s Gleisfäld vo de Ysebaan und dänn au na über t Hoolstraass bis uf Altstetten im Stadtchreis nüün übere. Drum isch si mee als ein Kilometer lang. Es isch es Bouwèèrch us Spannbeton und es hät 38 Fälder mid underschidlech langer Spannwyti zwüschet de Pfyler. D Brugg ghört zu de früene Objäkt, wo me mit de Vorspanntechnik gmacht hät. Si hät i bäide Richdige je zwäi Faarspuure für d Motorfaarzüüg und es Trottuaar.

D Brugg isch vo 1961 bis 1962 bout worde. Im Underschiid zu dem, wo d Vercheersplaaner dozmool empfole händ, isch die Brugg nid en Deil von ere komplete Zäntrumsumfaarig vo Züri woorde. Nu na die nördlech Helfti vo de Brugg ghört hütt im Straassenetz vo Züri zu de Hauptvercheerstraasse und die südlech zu de undergordnete stedtische Verbindigsstraasse.

Uf Der Nordsyte faat t Öiropabrugg unden am Rèbbèèrg bim Fridhoof vo de refermierte Chile vo Höngg a. Das isch bi de Chrüüzig, wo d Winzerstraass und d Straass *Am Wasser* ufenand stossed. Under em Bruggechopf isch bim Hönggerhoof, wo en bewegti Gschicht hät, der Uferwèèg, wo oberhalb vo de Brugg *Chlooschter-Faar-Wèèg* gheisst und undedra eifach *Am Giesse*. Grad änet de Limet isch d Rampe vo de Mäierwisestraass uf d Brugg. Dänn gaat si am Grundwasserwèèrch Hardhoof und bi de Sportplätz im Hardhoof verby und hät wisawi vo de Bändlistraass t Autobaanuuffaart für d Bèèrner und Basler-Spuur. Grad öppe under de Brugg faat – vom Zäntrum vo Züri us gsee – t Autobaan a, und d Bèèrnerstraass mündet i se yne. Die Uusfaart gheisst *Hönggerrampe*.

Uf de Süüdsyte vo de Autobaan chunt vo Oschte d Rampe vo de Würzgrabestraass und vo Weschte die vo de Max-Högger-Straass. Die Strass hät de Name ane 1967 übercho; de Max Högger, wo vo 1881 bis 1996 gläpt hät, isch im Zwäite Wältchrieg Komendant vo Züri gsi. Wyter gège Süüde gaat d Brugg über d Aargauerstraass, und dänn am Änd vo de Stumpegleis vom alte Rangschierbaanhof Altstette, em hüttige SBB-Dienschtwèèrch Züri-Herdere, verby und über d Gleis vo de Fèèrnlinie zwüschet em Hauptbaanhof und em Baanhoof Züri-Altstette. Da hät’s vom Baanhof uus e nöji Rampe uf d Brugg, wo nume für d Büs und d Welo isch.

Nach de Hoolstraass chunt me vo de Öiropabrugg uf ere lange Rampe abe und d Brugg lauft i de Middi vo de Luggwèègstraass uus. Das isch churz vor der Baslerstraass z Altstette.

Über d Brugg faare Püss vo de VBZ-Linie 80, 89, 304 und 308. Uff der Brugg isch d Haltstell Tüffewiis.

## Weblink

## Fuessnoote
Stumpfgleis

È **Stumpfgleis**, au **Stutzgleis**, **Sackgleis**, **Chopfgleis**, **Blindgleis**, **dotes Gleis** odder i dè Schwiz **Stumpègleis** dauft, isch è Gleis, wo nu a eim Èndi èn Weichèaaschluss un am andrè Énd èn definyrtè Pungt hèt, wo mò nit witterfaarè chann. Sèllè Pungt isch oftmòls s Schinnèènd, wo i dè Regel durch èn Gleisabschluss (Brèllbock) odder è äänlichi Konschtruktion) abgrigèlt wörd. Allerdings cha s Schinnèènd sich au èrscht é baar Kilometer hinter m Gleisènd ligè. A dè Weichè hört s Gleis definitionsgmäß am Härzschtugg vo dè Weichè uff. In èm Chopfbaanhof sin alli Gleis Stumpfgleis. Au Spitzkeerè bruuchèd è Stumpfgleis.

Gleis, wo a eim Ènd èn Weichèaaschluss hén, am andrè Ènd abber uff è Drèèschiibè, Schièbèbünni odder Laddebrugg von èrè Fäärè füürèd, wörrèd nit als Stumpfgleis benamst, dört schwätzt mò von èm Zuèfaartsgleis.  

Im Netz vo dé Dütschè Baan isch diè zuèlässigi Högschtgschwindigkeit für Zugfaarté i s Stumpfgleis grundsätzlich uff högschtens 40&nbsp;km/h limityrt. Im Berych vo dè ehemòligè Dütschè Bundesbaan dürfèd Yfaartè i s Stumpfgleis dõdèby nu mit 30&nbsp;km/h brojektyrt wörrèd. In bsunders churzè Stumpfgleis darf mò nu mit èrè Gschwindigkeit yfaarè, wo im Bedrybsschtellèbuèch feschtglait isch. Möglichkeitè zuè dè Gschwindigkeitsschteigerung, wiè byschpillswys è permanènte Übberwachung vo dè Yfaargschwindigkeit, wörrèd uss Koschtègründ no nit realisyrt (Stand: 1987).

Au bi dè Stadtbaanè un Strõßèbaanè exischtyrèd Stumpfgleis. Meischtens sin si als asé benamsti *Stumpfèndschtellè* aazdräffè, sofèrn dè jewylige Vokeersbedryb Wendefaarzüüg ysetzt odder es sich um Stumpfgleis an èm Wendedreiegg handlèt. É witteri Variantè sin Stumpfgleis zum Faartrichtungswèchsel a dè *Zwǜschèèndschtellè* – deilwys au als Wendeaalaag zwǜschè dè beidè Richtungsgleis aagordnèt – odder in Form vo Abschtellgleis für Ysatzwägè, Theaterwägè, Arbètswägè odder Resèrvewägè. Hüüfig aazdräffé sin Stumpfgleis ußerdèmm innerhalb vo Wendegleis, sèlli diènèd byschpillswys dè vorübbergehendè Abschtellung vo kabuttè Wägè. Deilwys exischtyrèd im Strõßèbaanberych au Stumpfèndschtellè ooni irgènd ein Gleisabschluss.

## Einzelnõchwys