open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Imelda Marcos

D **Imelda Marcos**, au *Imelda Remedios Visitación Trinidad Romuáldez-Marcos* (* 2. Juli 1929 z Manila, Philippine) isch e philippinischi Politikere.

Si isch vo 1954 mit em Ferdinand Marcos, wo vo 1965 bis 1986 dr 10. Präsident vo de Philippine gsi isch, bis zu sim Tod verhürotet gsii. 1986 isch s Marcos-Regime abgsetzt worde und d Imelda isch mit ihrem Maa uf Hawaii i d USA gflohe. 1991 isch d Imelda Marcos wider noch Manila zrugg kehrt und isch sithär politisch tätig. Noch ere erfolglose Präsidäntschaftskandidatur isch si 1995 för ihren Heimatbezirk Leyte i de philippinischi Senat gwählt worde.

## Weblink

* Sven Baumgärtel: „Die Imelda in uns allen“ in: die tageszeitung, 16. August 2004

## Nowiis
Schwarzer Stein (Randen)

Uff èm Hochè Randè, unwit vom Übbergang vom Schwizer Jura zu dè Baar, lyt dè nördlichschte Gränzpunkt vo dè Schwiz, wo **Schwarzè Schtai** odder **Gatterschtai** resp. im Randemer Dialèkt *Schwarzè Schtaa* heissè duèt. Dè Schwarze Schtai befindet sich uff dè dirèkte Vobindigslinniè zwûschèm badischè Randè Dorf un èm schaffhuusischè Bargè.

## Gschichtè
Dè Schwarze Schtai isch sit annèdubaki dè nördlichschte Gränzpunkt vom schaffhuusischè Hoheitsgebièt. 
Mit èm Bydritt vo dè Stadt Schaffuusè zu dè Eidgenossèschaft im Johr 1501 hèt au d Karrierè vom Schwarzè Schtai als zuèkümpftigè Gränzschtai von èrè Staatsgränz aagfangè. Uff dè andèrè Sitè vom Schwarzè Schtai hèt sich s Hoheitsgebièt vo dè Fürschtebärger befundè. Sowoll geo- bzw. topographisch hèt sich dè uss dè Sicht vo dè Schaffhuuser un dè Fürschtèbärger zimli entlègene Pungt uff èm Randè obbè als Gränz vom Herrschaftsgebièt durchuus aabotè. D Hoheitsaaschprüch zwǜschè dennè beidè isch bis 1806, un mit èm Land Baddè ab 1806 nit immer subber definyrt gsi. Drum hèt mò 1839 d Hoheitsaaschprüch z Faddè gsschlagè un bis hüt (Stand: 2019) gültig feschtglait. D Schaffhuuser hèn diè Hoche Juschtiz un dè Wildbann übber Epfèhofè abgää. Dõmit isch s Gebièt umittelbar weschtlich vom Schwarzè Schtai a s Land Baddè gangè, un d Gränz uff èm Randè isch als spitzigs Dreiegg voloffè. Nõch èm Bydritt vom Großherzogdum Baddè zum Dütschè Rych isch dè Schwarze Schtai èndgültig vo dè Land- zuè nèrè Staatgränz uffgschtigè.
  
## Fungtion
Nebbè sinèrè Fungtion als Gatterschtai, d. h. Gränzmarkyrig, hèn d Schaffhuuser sellèn Ort bruucht, um Vobannti un vourteilti Vobrecher devò z jagè bzw. uuszwisè.

## Infodaflè

Als Ersatz für dè urschrüngliche schwarze odder Gatter-Schtai, wo bi dè Gränzkorrektur 1839 durch èn normalè Gränzschtei ersetzt worrè isch, hèn d Blummbärger è Infodaflè uumittelbar näbbèm Gränzschtai uffgschtellt, wo èn churzè Abriss übber d Hischtory git, un d Legendè vo dè Gränzschtaibeschriftig beinhaaltet.

## Weblink
Schwarzer Stein

**Schwarzer Stein** chan folgendes bedüte:
* *Schwarzer Stein (Jablanica)*, en Bärg im Jablanica-Gebirge, Nordmazedonie/Albanie
* Schwarzer Stein (Mekka), en Stei i de Kaaba z Mekka, Saudi-Arabie
* Schwarzer Stein (Randen), de nördlichsti Gränzstei vo de Schwiz 
* *Lapis Niger*, en Stei im Forum Romanum z Rom. Italie
* e Felswand am Forstenberg z Spitzkunnersdorf, Gmeind Leutersdorf (Sachsen), Sachse
* *Oltu-Stein* (Oltu taşı), es cholestoffrychs Mineral, wo nordöstlich vo de türkische Stadt Oltu broche und zu Schmuck verarbeitet wird
Doppler-Effekt

Dr **Doppler-Effekt** (sälte dr **Doppler-Fizeau-Effekt**) isch wenn sich e Signal zitlig stuucht oder deent wääred dr Abstand zwüschen em Sänder und em Empfänger sich veränderet. D Ursach drfür isch dass sich d Laufzit änderet. Dä räin kinematischi Effekt drättet bi alle Signal uf, wo sich mit ere bestimmte Gschwindigkäit usbräite, bi elektromagnetische Wälle wie s Liecht isch s d Liechtgschwindikäit und bi Döön d Schallgschwindikäit. Wenn sich s Signal im ene Medium usbräitet wie zum Bischbil dr Schall in dr Luft, so muess mä dr Bewegigszuestand vo däm Medium berücksichtige.

Bi periodische Signal wird d Frekwänz wo beobachdet wird, hööcher oder niidriger. Wenn zum Bischbil en Ambulanz verbiifaart bedrifft das nid nume d Doonhööchi („iiiiuuuu“) sondern au d Wäggselfrekwänz vo dr Sirene. Wenn d Gschwindigkäit im Verheltnis zur Usbräitigsgschwindigkäit chlii isch, git daas Verheltnis au die relativi Frekwänzänderig \Delta f/f aa. Bim ene reflektierte Signal, wie bim Radar-Doppler und Ultraschall-Doppler, verdobblet sich mit dr Laufzit au d **Doppler-Verschiebig** \Delta f.

## Weblingg

* Fachaarbet über e Doppler-Effekt (PDF, 614&nbsp;KiB) (abgrüeft am 17. Dezämber 2012)
* Bischbil für verschidnigi Gschwindigkäite vom ene Objekt (abgrüeft am 17. Dezämber 2012)

## Fuessnoote
Tscherenkow-Strahlung

D **Tscherenkow-Straalig** (mänggisch schribt me s au **Čerenkov-** oder wie d Ängländer **Cherenkov-**)  isch im ängere Sinn e blöiligi Lüüchterschiinig, wo s git, wenn schnälli Elektrone sich dur Wasser beweege. Mä cha sä zum Bischbil in Schwümmbaadreaktoore und in Abklingbecki vo Kärnchraftwärk beobachde, die schnälle Elektrone si in dene Fäll zum Däil dur Betastraalig, zum Däil dur Butschbrozäss vo Neutrone und Gammakwante us Atomhüllene freigsetzt worde.

D Straalig het iire Naame noch iirem russische Entdecker Pawel Alexejewitsch Tscherenkow überchoo.
Z Russland säit mä rä au *Wawilow-Tscherenkow-Strahlig*, dr Sergei Iwanowitsch Wawilow isch dr Mitentdecker gsi.

Im witere Sinn isch d Tscherenkow-Straalig die elektromagnetischi Straalig, wo entstoot, wenn sich gladnigi Däili in Materie mit ere hööchere Gschwindigkäit as dr Faasegschwindikäit vo elektromagnetische Wälle in däm Medium beweege.   Zum Bischbil isch d Liechtgeschwindigkäit im Wasser nume 225'000'000&nbsp;m/s im Vergliich zu 299'792'458&nbsp;m/s im Vakuum.

Wenn sich e gladnigs Däili wie en Elektron dur e dielektrischs Medium bewegt - das isch e Medium wo nit läitet -  denn wärde d Atom dr Flugbaan nooch dur däm si Laadig für e churzi Zit polarisiert und erzüüge drbi elektromagnetischi Wälle. Im Normalfall interferiere d Wälle vo Nochber-Atom destruktiv, das häisst si lösche sich us, und doorum gseet mä makroskopisch kä Straalig. Wenn die gladnige Däili in däm Medium aber schnäller si as s Liecht, denn chönne sich d Wälle vo Noochber-Atom nüme uslösche, wil si jetz e gmäinsami chäigelförmigi Wällefront erzüüge. Die elektromagnetische Wälle si d Tscherenkow-Straalig.

Vilmol reedet mä au vom **Tscherenkow-Effekt**.
## Litratuur
* 
* 

## Weblingg

* Cern Courier über e Wawilow und über d Entdeckig vo dr Tscherenkow-Straalig
Teilchenphysik

D **Däilifüsik** widmet sich as Disziplin vo dr Füsik dr Erforschig vo de Däili. Gege s Ändi vom 19. Joorhundert het si sich mit Molekül, Atom und Nukleone befasst, hüte lit dr Schwerpunkt uf de Elementardäili. 

In dr modärne Däilifüsik wärde füsikalischi Modäll vor allem dur ''Colliding-Beam''-Experimänt in Däilibeschlüüniger undersuecht, wo verschidigi Däili ufenandergschosse wärde (wie zum Bischbil Elektrone uf Positrone). D Verdäilig vo de Reakzionsbrodukt, wo entstöön, wärde in de Däili- und Straaligsdetekter gmässe und d Energii- und Impulsbilanz gäbe Ufschlüss über d Äigeschafte vo Däiliarte, wo scho bekannt si oder wo mä von ene vermuetet, ass si existiere.

Für die Experimänt brucht mä beschlüünigti Däilistraale wo seer hoochi Energie häi. Dorum reedet mä mänggisch vo dr Hoochenergiifüsik statt vo dr Däillifüsik, aber die Bezäichnig wird au für Experimänt mit schweere Ione bi hooche Energie brucht.

Wo immer mee Däili bekannt worde si, het mä sä noch iire Äigeschafte afo iiordne und het au Vorussaage afo mache über Däili, wo nonig bekannt gsi si. Dr gegewärtig Stand vo dr Däilifüsik –&nbsp;und vili vo iire Vorussaage&nbsp;– isch im sogenannte Standardmodäll zämmegfasst.

## Weblingg

* Website über d Däilifüsik
* Grundlaage vo dr Däilifüsik
* KworkQuark (DESY)
* Netzwerk Teilchenwelt - Däilifüsik in dr Theorii und in dr Braxis
* teilchen.at
* Über s Studiere und Schaffe as Däilifüsiker
Bochotnica

**Bochotnica** isch e Dorf un Sitz vu dr gliichnammige Landgmei im Südoschte vu Pole, im Powiat Puławski, Woiwodschaft Lublin un lit am Fluss Bystra. Es het öbbe 1076 Iiwohner.

In dr Nööchi vom Dorf stoot d Ruine von ere Burg us em 14. Joorhundert.
## Gschicht
Scho im 6. Joorhundert het s dört e Siidlig gha, und 1993 si bi archeologische Usgraabige e pagane Friidhoof und e baar Artifakte gfunde worde. 
S'Dorf isch wohrschins im 14. Johrhundert entstande. E erschti urchundlichi Erwähnig isch vu 1317.

## Weblink

* Gschicht vo Bochotnica
Minkowski-Diagramm

S **Minkowski-Diagramm** isch 1908 vom Hermann Minkowski entwigglet worde und wird brucht, zum d Äigeschafte vo Ruum und Zit in dr spezielle Relatiwidäätstheorii aaschaulig mache. Es macht s mööglig Fenomeen wie zum Bischbil d Zitdilatazioon und d Lengikontrakzioon ooni Formle  kwantitativ z verstoo.

S Minkowski-Diagramm isch e Ruum-Zit-Diagramm mit nume äinere Ruum-Dimension. Es überlaageret d Koordinatesüsteem für zwäiBeobachter, wo sich relativ zuenander mit konstanter Gschwindikäit beweege, so dass mä für d Orts- und Zitkoordinate *x* und *t*, wo dr äint Beobachder brucht, zum s Eräignis z beschriibe, diräkt d Koordinate *x′* und *t′* vom andere Beobachder chönne abglääse wärde und umkeert. Us dere Zueordnig vo *x* und *t* zu *x′* und *t′*, wo grafisch äiäidütig isch, gseet mä diräkt, ass e Hufe Ussaage vo dr Relatiwidäätstheorii, wo paradox erschiine, wirklig widerspruchsfrei si. Au ass d Liechtgschwindikäit en ooberi Gränze isch, gseet mä grafisch as Konsekwänz vo de Äigeschafte vo Ruum und Zit. D Form vom Diagramm chunnt diräkt und ooni Formle us de Bostulat vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii und macht dütlig, wie äng Ruum und Zit verbandlet si, wie s d Relatiwidäätstheorii bostuliert. En Erwiterig vom Minkowski-Diagramm isch s Penrose-Diagramm, wo mä mit em die globali Struktur vo allgemäinere, au krümmte, Ruumzite cha daarstelle.

## Lueg au
* Dr Minkowski-Ruum

## Weblingg

* Interaktivs Minkowski-Diagramm (Uni Konstanz)
* Erkläärig vom Minkowski-Diagramm bi LEIFI-Physik
Trajan

De **Imperator Caesar Nerva Traianus Divi Nervae filius Augustus** (* 18. Septämber 53 villicht in Italica, Hispania; † 8. Ouguscht 117 z Selinus, Cilicia), wo nach sim Tod isch **Trajan** gnennt worde, isch vom 98i bis zum 117i römische Kaiser gsi. 

Dr Trajan isch dr ersti römischi Kaiser us dr Provinz gsi und gältet in dr denatorische Gschichtsschriibig as dr best vo römischi Princeps *(optimus princeps)*. Noch de letschte Regierigsjoor vom Domitian, won er römischi Senatore verfolgt und hiigrichdet het,  und em Ändi vo dr flavische Dünastii isch mit dr churze Regierigszit vom Trajan sim Vorgänger Nerva und bsundrigs dur e Trajan sälber s Adoptivkaiserdum begründet. Under iim si Armenie, Mesopotamie und vor allem s Dakerriich erooberet worde und s Römische Riich het si grössti Usdeenig gha. Innepolitisch het dr Trajan mit umfangriiche Bau- und Sozialmassnaame Italie gsterkt und d Romanisierig in de Browinze vom Riich gförderet.

Dr Trajan isch uf dr Räis zrugg us em Middlere Oste chrank worde und het bevor er gstorbe isch, si Nöwöö Hadrian adoptiert. Am 8. August 117 isch er z Selinus in Kilikie gstorbe.

## Fuessnoote
Quark

**Quark** stoot für:

* s Milchbrodukt Kwark
* e Klass vo Elementardäili in dr Füsik
* e Software-Undernääme
* e Comicfigur
* e Kryptowäärig
Quark (Physik)

D **Kwark** ([], [] oder []) si im Standardmodäll vo dr Däilifüsik die elementare Bestanddäil (Elementardäili), wo d Hadrone (z.&nbsp;B. d Atomkärn-Baustäi, d Protone und d Neutrone) use ene bestöön.

Si häi e Spin vo 1/2 und si dorum Fermione. Zämme mit de Leptone und de Äichbosone gälte si hüte as die fundamentale Baustäi, wo alli Materie us ene ufbaut isch. So bestöön Baryone (z.&nbsp;B. s Proton) s drei Kwark, Mesone (z.&nbsp;B. das Pion) us eme Kwark und eme Antikwark.

1964 het dr Füsiker Murray Gell-Mann am Caltech d Existänz vo de Kwark bostuliert. Für die Schematisierig vom hadronische „Däili-Zoo“ mit Hilf vo de Kwark het er 1969 dr Nobelbriis für Füsik überchoo. Unabhängig vo em het dr George Zweig am CERN en äänligs Modäll entwigglet, und är het de fundamentale Baustäi „aces“ gsäit. Sini Vorgsetzt häi en aber nid lo veröffentlige.
Au dr Juval Ne’eman het 1962 vorgschlaage, d Hadrone, wo denn bekannt gsi si, mit dr speziell-unitäre Grubbe SU(3) z klassifiziere.

Am Ändi vo de 1960er Joor het mä Experimänt mit Hilf vo dr dief-inelastische Elektron-Nukleon-Ströijig afo mache, zum Kwark finde und het in de Strukturfunkzioone Hiiwiis gfunde druf, ass d Kwark existiere und was für Äigeschafte si häi.

Ass mä aber bis hüt no käini freie Kwark het chönne mässe, isch äins vo de grösste unglöste Brobleem in dr Däillifüsik. S Fenomeen isch as Confinement bekannt und gältet as e Millenium-Brobleem. Es git zwar starki Hiiwiis druf, ass d Theorii vo dr starke Wäggselwirkig, d Kwantechromodünamik (QCD), drzue füehrt, ass mä d Kwark muess iifüere, aber e stränge mathematische Bewiis git s noonig.

## Litratuur
* Harald Fritzsch: *Quarks – Urstoff unserer Welt.* Piper, München 2006, ISBN 978-3-492-24624-8.
* Hans G. Dosch: *Jenseits der Nanowelt – Leptonen, Quarks und Eichbosonen.* Springer, Berlin 2005, ISBN 3-540-22889-6.
* Maurice Jacob: *The quark structure of matter.* World Scientific, Singapore 1992, ISBN 981-02-0962-2.
* David Blaschke: *Heavy quark physics.* Springer, Berlin 2004, ISBN 978-3-540-21921-7.

## Weblingg

* ''The Problem of Mass for Quarks and Leptons'' – Vordrag (ängl.) vom Harald Fritzsch am 22. Merz 2000 im Kavli Institute for Theoretical Physics
* „The Particle Adventure“
* Die „Geburt“ der Quarks
* Was sind Quarks?
* Wie spricht man „Quark“ richtig aus?
* Particle Data Group

## Fuessnote
Hadron

As **Hadrone** (vo altgriechisch  *hadrós* ‚dick‘, ‚stark‘) bezäichnet mä Däili, wo die starki Wäggselwirkig uf sä würkt. Die bekanntiste Hadrone si d Nukleone (Neutrone und Protone), wo d Bestanddäil vo de Atomkärn si.

Alli Hadrone si instabil, nume bim Proton het mä nonig gfunde, ass es cha zerfalle. Dr Zerfäll goot über die starki, die schwachi oder die elektromagnetischi Wäggselwirkig. Zum Bischbil zerfallt s nöitrale Pi-Meson (Pion) über die elektromagnetischi Wäggselwirkig in zwäi Fotone.
## Litratuur
* Hans Frauenfelder, Ernest M. Henley: *Teilchen und Kerne. Die Welt der subatomaren Physik.* 4., vollständig überarbeitete Auflage. Oldenbourg, München u. a. 1999, ISBN 3-486-24417-5.
* Harald Fritzsch: *Elementarteilchen. Bausteine der Materie* (= *Beck'sche Reihe* 2346 *C.-H.-Beck-Wissen*). C. H. Beck Verlag, München 2004, ISBN 3-406-50846-4.
* Kenneth S. Krane: *Introductory Nuclear Physics.* Revised edition. Wiley & Sons, New York u. a. 1988, ISBN 0-471-85914-1.
* Erich Lohrmann: *Hochenergiephysik.* 5., überarbeitete und erweiterte Auflage. Teubner, Stuttgart u. a. 2005, ISBN 3-519-43043-6.
* Theo Mayer-Kuckuk: *Kernphysik. Eine Einführung.* 7., überarbeitete und erweiterte Auflage. Teubner, Stuttgart u. a. 2002, ISBN 3-519-13223-0.
* Bogdan Povh, Klaus Rith, Christoph Scholz, Frank Zetsche: *Teilchen und Kerne. Eine Einführung in die physikalischen Konzepte.* 6. Auflage. Springer, Berlin u. a. 2004, ISBN 3-540-21065-2.

## Weblingg

* Paul, Weise (TU München): ''online Skript Teilchen und Kerne'' ( Mirror (Max-Planck-Institut für Physik, R. Wagner))

## Fuessnoote
Neutron

S **Neutron** [] (Plural *Neutrone* []) isch en elektrisch nöitrals Däili mit em Formlezäiche n. Es isch, näben em Proton, Bestanddäil vo de mäiste Atomkärn und eso vo allere Materie, wo mer mit ere verdraut sin. Bäidi Däili ghöre zu de Hadrone und Nukleone.

Neutrone existiere au unabhängig vo Atomkärn. In däm Zuestand bezäichnet mä sä as freiji Neutrone und si sin instabil und häi e Lääbesduur vo öbbe fufzää Minute. E freis Neutron zerfallt in e Proton, en Elektron und en Elektron-Anti-Neutrino.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 

## Weblingg
* Neutronenradiographie (PDF 5,8 MB)
* Nachweis und Erzeugung von Neutronen (LEIFI)
* Neutronsources.org - Neutroneforschig internazional (Änglisch)
* Characteristics of neutrons (Fümf Gründ, wiso d Neutrone bsundrigs gäignet si zum d Materie erforsche, Änglisch)

## Fuessnoote
Proton

S **Proton** [] (Plural *Protone* []; vo altgriechisch  *to prōton* ‚s erste‘) isch e stabils, elektrisch positiv gladnigs Hadron. In Kärnreakzioone wird es mit em Formlezäiche p notiert. S Proton ghört näben em Neutron und em Elektron zu de Baustäi, wo d Materie wo im Mensch verdraut isch, drus bestoot.

S Proton isch s äinzige stabile Hadron und s liichtiste Baryon. Wil bim ene Zerfall nume liichteri Däili chönne entstoo und wil noch em Standardmodäll d Baryonezaal muess erhalte bliibe, cha s Proton nid zerfalle - es muess also stabil si. Experimänt am Kamiokande häi zäigt, ass d Halbwärtzit mindestens 1032 Joor muess si. Dr Protonezerfall isch intressant, wil er zum ene Fortschritt über s Standardmodäll uuse chönnt füere.

S **Antiproton** isch s Antimaterie-Däili (Antidäili) zum ene normale Proton. Es het die gliichi Masse wie s Proton, het aber e negativi Laadig. Es bestoot us drei Antikwark: äi Anti-Down und zwäi Anti-Up.
## Kwelle
* Wolfgang Demtröder: *Experimentalphysik* (Band 4). 2. Auflage. Springer, Berlin 2005, ISBN 3-540-21451-8.
* Donald H. Perkins: *Introduction to high energy physics.* 4th edition. Cambridge University Press, 2000, ISBN 0-521-62196-8.
* Tabellenwerte vom CODATA/NIST 2010

## Fuessnoote


## Weblingg
Teilchenbeschleuniger

E **Däilibeschlüüniger** isch e Gräät, wo elektrisch gladnigi Däili (z.&nbsp;B. Elementardäili, Atomkärn, ionisierti Atom oder Molekül) din dur elektrischi Fälder uf groossi Gschwindigkäite beschlüünigt wärde. Im Inneruum vom Beschlüüniger muss es e Vakuum haa. Die füsikalische Gsetzmässigkäite und Funkzionswiise vom ene Däilibeschlüüniger beschribt d Beschlüünigerfüsik.

Je noch dr Art vo de Däili und noch em Tüp vom Beschlüüniger chönne die beschlüünigte Däili ganz nooch an d Liechtgschwindikäit choo. Iiri Beweegigsenergii (kinetischi Energii) isch den vilmol gröösser as iiri äigeni Rueenergii. In dene Fäll isch die spezielli Relatiwidäätstheorii d Grundlag zum d Beweegig vo de Däili z beschriibe.

Die grösste Beschlüünigeraalaage wärde in dr Grundlaageforschig (zum Bischbil in dr *[[Hochenergiephysik|Hoochenergiifüsik]]*) iigsetzt, zum mit de hoochenergetische Däili die fundamentale Wäggselwirkige vo dr Materie z undersueche und die allerchliinste Strukture z erforsche. Däilibeschlüüniger häi aber au e Bedütig in dr Medizin, wo immer gröösser wird, und für vili industrielli Aawändige.

Groossbeschlüüniger wärde im Fachjargon vilmol aber ungnau as „Maschine“ bezäichnet.

## Litratuur
* Herbert Daniel *Beschleuniger*, Teubner 1974 (Grundlage)
* F. Hinterberger: *Physik der Teilchenbeschleuniger und Ionenoptik*. 2. Uflaag, Springer 2008, ISBN 978-3-540-75281-3
* R. Hellborg (Ed.): *Electrostatic Accelerators*. Springer Verlag, 2005, ISBN 3-540-23983-9
* Klaus Wille *Physik der Teilchenbeschleuniger und Synchrotronstrahlungsquellen*, Teubner, 2. Uflaag, 1996
* Pedro Waloschek, Oskar Höfling: *Die Welt der kleinsten Teilchen- Vorstoß zur Struktur der Materie*, rororo 1984, 2. Uflaag, 1988
* Andrew Sessler, Edmund Wilson: *Engines of discovery – a century of particle accelerators*, World Scientific 2007

Für Hoochenergiibeschlüüniger:
* Helmut Wiedemann *Particle Accelerator Physics*, 3. Auflage, Springer 2007, ISBN 3540490434

## Weblingg

* Moderne Beschleuniger- und Detektortechnik am Beispiel des Deutschen Elektronen-Synchrotrons
* Wie funkzioniert e Däilibeschlüüniger?
* Vorlääsig über Beschlüünigerfüsik vom Otmar Biebel, Uniwersidäät Münche (PDF-Datei; 842 kB)
* Informazione über dr Large Hadron Collider
* Hohlleiter und Klystron.pdf

## Fuessnoote
Myon

S **Myon** (uf Änglisch ***Muon***) isch en Elementardäili, wo em Elektron äänelet, aber e Masse het, wo öbbe 200 mol gröösser isch (105,6&nbsp;MeV/c2 statt 0,511&nbsp;MeV/c2). Wie s Elektron isch s mit ere Elementarlaadig negativ glaade und het e halbzaalige Spin. Uf bäidi würkt die elektroschwachi aber nit die starki Wäggselwirkig. S Formlesümbol vom Myon isch \mu^-.

Im Standardmodäll si s Elektron und s Myon verwandti Däili. Bäidi ghööre zur Klass vo de Leptone, nume dass das s Elektron zur erste vo de drei Familie ghöört und s Myon zur zwäite. S entsprächende Däili us dr dritte Familie, s τ-Lepton, isch au scho gfunde worde. S Antidäili vom Myon, s positive Myon oder **Antimyon** \mu^+, isch wie s Positron äifach positiv glaade.

D Myone si 1936 vom Carl D. Anderson und Seth Neddermeyer entdeggt worde, wo si die kosmischi Straalig undersuecht häi. Mit Hoochenergii-Däilibeschlüüniger cha mä sä kunstlig erzüüge.

Bis in d 1960er Joor het men em Myon *My-Meson* gsäit; „Meson“ het denn äifach e „Däili mit ere Masse zwüschen em Elektron und Proton“ bedütet.

## Weblingg

* Video us Vorlääsigen vo dr Universidäät Tübinge über d Zitdilatazion und u.&nbsp;a. über s Myon
* (EN) Integrated Infrastructure Initiative for Neutron Scattering and Muon Spectroscopy (NMI3) - a European consortium of 18 partner organisations from 12 countries, including all major facilities in the fields of neutron scattering and muon spectroscopy

## Fuessnoote
Töss

**Töss** chan folgendes bedüte:
* Töss (Fluss), en Fluss im Kanton Züri, Schwiz
* Töss (Winterthur), en Stadttail vo de Stadt Winterthur, benannt noch em Fluss, wo döt dure flüüsst
* *FC Töss*, en Schwizer 2.-Liga-Fuessballverain us em Winterthurer Chrais Töss
* *Kloster Töss*, es ehemoligs Chloster vo de Dominikanerinne us em 13. Johrhundert im Winterthurer Stadttail Töss

**Lueg au:**
* Tössegg, isch dä Ort, wo d Töss in Rhy mündet
* Tössstock, en 1'154 m höche Bärg im Quällgebiet vo de Töss
* Tösstal, isch e Tal, wo dur de Fluss Töss bildet wird
Meson

**Mesone** (vo griechisch: τὸ μέσον (tó méson) „s Middlere“; dütet uf si middelschweri Masse aane) si instabili subatomari Däili. Si si us eme Kwark-Antikwark-Bäärli ufbaut und bilde äini vo de zwäi Grubbe vo Hadrone. Vo dr zwäite Hadronegrubbe, de Baryone, underschäide sich d Mesone dur iire ganzzaalig Spin, was sä zu Bosone macht.

Mesone entstöön in hochenergetische Däilikollisione (z.&nbsp;B. in dr kosmische Straalig oder in Däilibeschlüüniger-Experimänt) und zerfalle in Bruchdäil vo Sekunde. Mä klassifiziert sä noch dr Artvo d Kwark, wo sä usmache, noch iirem Spin und iirer Parität. Wäge de Kwark würke uf d Mesone die starki und die schwachi Wäggselwirkig und d Grawitazioon; uf elektrisch gladnigi Mesone würkt au no die elektromagnetischi Wäggselwirkig.
## Tüpe vo Mesone

Es git verschidnigi Arte vo Mesone, wo sich dur iiri Kwantezaale underschaäide.
Beobachtbari Kwantezaale si (näbe Flavour und Isospin):
* dr Gsamtdräimpuls (Spin) J
* d Parität P
* d C-Parität C, wo nume für Mesone ooni Ladig und Flavour definiert isch.

Mä cha die Kwantezaale us em Spin und em Baandräiimpuls vom Kwark und Antikwark erklääre:
* Dr Baandräiimpuls cha alli ganzzaalige Wärt aanee: L = 0, 1, 2, …
* D Spin vo de Kwark s=½ wärde zum Gsamtspin S = 0 oder S = 1
* Für e Gsamtdräiimpuls J gältet wäge dr Spin-Baan-Kopplig denn 
** J = L für S = 0
** J = 1 für S = 1 und L = 0
** J = L-1, L, L+1 für S = 1 und L > 0
*  Wil d Kwark as Fermion und Antifermion entgeegegsetzti intrinsische Paritäte häi, gältet für d Parität:  P = (-1)L+1
* Und für d Laadigskonjugazioon: C = (-1)L+S.

E baar Kombinazioone chömme nid vor: JPC = 0−−, (ungrads J)−+, (grads J)+−. Wenn s aber „exotischi Mesone“ mit sonige Kwantezaale sött gee, so müesste si anders zämmegsetzt si (Tetraquark, Glueballs, usw.)

## Fuessnoote
Geranium

**Geranium** chan folgendes bedüte:
* *Geranium*, e Pflanzegattig, wo d Geranie oder d Storcheschnäbel dezue ghöred
* *(1227) Geranium*, en Asteroid us em Hauptgürtel, wo am 5. Oktober 1931 vom dütsche Astronom Karl Wilhelm Reinmuth z Heidelbärg entdeckt worde isch

**Lueg au:**
* Géranium (Band), e Musiggruppe us em Elsass, Frankrych
Lebensdauer (Physik)

Dr Begriff **Lääbesduur** (vilmol au *middleri Lääbesduur*) kennzäichnet in dr Füsik die durchschnittligi „Lääbeszit“ vo de Mitgliider vom ene Ansambel vo idäntische Objekt, wo sich im gliiche Zuestand befinde und vonenander isoliert si, wie zum Bischbil freiji Nöitrone. Wenn s für en Objekt kä Zuestand git, wo si Energii chliiner weer, und wenn s kä zuesätzligi Energii überchunnt, so isch es stabil und si Lääbesduur isch unändlig, wie zum Bischbil im Fall vo de Protone, wo mä bis jetz no käi Zerfall het chönne noochwiise. Wenn d Objekt aber spontan in e Zuestand chönne übergoo, wo iiri Energii din chliiner isch, si also „zerfalle“, denn bilde alli iiri Lääbeszite e Hüfikäitsverdäilig, wo dr arithmetisch Middelwärt von ere d Lääbesduur isch, bi freije Nöitrone öbbe e Viertelstund aber bi Nöitrone, wo Däil vom ene Atomkärn si, mäistens seer vil lenger. 

Vo dr Lääbesduur reedet mä im Zämmehang mit instabile Däili, radioaktive Atomkärn, und bi Atom und andere Süsteem im ene aagregte Zuestand. In de Biowüsseschafte het dr Begriff Lääbeserwartig die gliichi Bedütig.

D Halbwärtszit isch e verwandte Begriff, wo vor allem bim radioaktive Zerfall brucht wird und aagit, noch wievil Zit d Helfti vom Ansambel no vorhande si.
## Weblingg
* Particle Data Group
Lorentzsche Mannigfaltigkeit

E **Lorentz-Mannigfaltigkäit**  (noch em niiderländische Mathematiker und Füsiker Hendrik Antoon Lorentz) isch e Mannigfaltikäit mit er Lorentzmetrik. Si isch e Spezialfall von ere pseudo-riemannsche Mannigfaltigkäit mit dr Metrik-Signatur (-,+,+,+,...). Lorentz-Mannigfaltigkäite si für die allgemäini Relatiwidäätstheorii vo entschäidender Bedütig, wil dört d Ruumzit as vierdimensionali Lorentz-Mannigfaltigkäit modelliert wird.

## Punktrelazione und Gliiderig vo dr Mannigfaltigkäit

Wil die lorentzschi Metrik g|_p\colon T_pM \times T_pM \rightarrow \mathbb{R} im Geegesatz zur riemannsche nit positiv definit isch, dräte drei verschidnigi Arte vo Tangenzialwektore v an d Mannigfaltigkäit uf:
*zitartigi Wektore mit g(v,v) ,
*ruumartigi Wektore mit g(v,v) > 0,
*liechtartigi Wektore mit g(v,v) = 0, wo dorum au Nullwektore häisse.

Nit-ruumartigi Wektore (also sonigi mit g(v,v) \leq 0) wärde au as **kausali** Wektore bezäichnet. Kurve in dr Mannigfaltigkäit wärde as zitartig, ruumartig, liechtartig oder kausal bezäichnet, wenn d Tangenzialwektore an d Kurve uf dr ganze Lengi vo dr Kurve zur entsprächende Kategorii ghöört. 

Mä cha de Punktbäärli in dr Mannigfaltigkäit iiri Relazion zueordne. Wenn e zitartigi Kurve, wo stückwiis glatt isch, zwüsche de Pünkt existiert, denn lit äine vo de Pünkt in dr Zuekumft vom andere. Die **zitartigi Zuekumft** bzw. dr Inhalt vom Liechtchäigel vom ene Punkt p isch d Mängi vo alle Pünkt q, wo vo p us mit ere zuekumftsgrichdete, zitartige Kurve, wo stückwiis glatt isch, cha erräicht wärde. Si wird mit I^+(p) bezäichnet. Die **kausali Zuekumft** J^+(p) isch analog d Mängi vo alle Pünkt, wo mit stückwiis glatte kausale Kurve chönne erräicht wärde. Entsprächend definiert mä die zitartigi und die kausali Vergangehäit I^-(p) und J^-(p).

## Litratuur
* John K. Beem, Paul E. Ehrlich, Kevin L. Easley: *Global Lorentzian Geometry* (= *Monographs and Textbooks in Pure and Applied Mathematics* 202). 2nd Edition. Marcel Dekker Inc., New York NY u. a. 1996, ISBN 0-8247-9324-2.
Mannigfaltigkeit

Under ere **Mannigfaltigkäit** verstoot mä in dr Mathematik e topologische Ruum, wo lokal em euklidische Ruum \mathbb{R}^n gliicht. Global muess d Mannigfaltigkäit aber *nid* eme euklidische Ruum gliiche, muess also nit mit em homöomorf si.

Mannigfaltigkäite si dr zentrali Geegestand vo dr Differenzialgeometrii. Si häi bedütendi Aawändige in dr theoretische Füsik.

## E Bischbil
E Sfääre, d. h. d Oberflechi von ere Chuugele isch e bekannti Mannigfaltigkäit, wil alli e Vorstellig häi vo dr Oberflechi vo dr Ärde:

Jedi Region vo dr Ärde cha mä mit ere Charte uf en Eebeni (\mathbb{R}^2) abbilde.
Wemm mä zum Rand von ere Charte chunnt, muess mä zun ere andere Charte wäggsle, wo s Gebiet nääbedraa daarstellt. So cha mä e Mannigfaltigkäit dur e vollständige Satz vo Charte vollständig beschriibe. Mä brucht Reegle drfür, wie sich, wemm mä d Charte wäggslet, d Charte düen überlappe. Es git au kä äinzelni Charte, wo mä die gänzi Oberflechi vo dr Chuugele druf vollständig cha daarstelle, ooni si z „verrisse“; Wältcharte häi immer „Ränder“, oder si bilde Däil vo dr Ärde zwäimol ab.
D Dimension von ere Mannigfaltigkäit entspricht dr Dimension von ere lokale Charte; alli Charte häi die gliichi Dimension.

## Litratuur

* John M. Lee: *Introduction to Topological Manifolds* (= *Graduate Texts in Mathematics* 202). Springer-Verlag, New York NY u. a. 2000, ISBN 0-387-98759-2.
Heldsberg

**Heldsberg** chan folgendes bedüte:
* Heldsberg (Berg), en 496 m höche Bärg im Süde vo de Gmaind Sammagreta, Kanton Sanggalle, Schwiz
* Burg Heldsberg, e ehemolegi Burg uf em Heldsbärg, wo im Johre 1271 errichted und 1405 vo de Appezäller zerstört worde isch
* Festung Heldsberg, e ehemolegi Festig bi Sammagreta, wo hüt e Festigsmuseum isch
* Theatergruppe *Heldsberg*, en Verein, wo im Johr 2000 z Sammagreta gründed worde isch
Pseudo-riemannsche Mannigfaltigkeit

E **psöido-riemannischi Mannigfaltikäit** oder **semi-riemannschi Mannigfaltigkäit** isch e mathematischs Objekt us dr (psöido-) riemannische Geometrii. Si isch e Verallgemäinerig vo dr riemannische Mannigfaltigkäit, wo scho früener definiert worde isch, und isch vom Albert Einstein für si allgemäini Relatiwidäätstheorii iigfüert worde. Si Naame het s Objekt aber noch em Bernhard Riemann überchoo, wo die riemannischi Geometrii begründet het. Aber au im Albert Einstein si Naame wird für e Struktur von ere Mannigfaltigkäit brucht. Die einsteinische Mannigfaltigkäite si e Spezialfall vo de psöido-riemannische.

## Definizion
Mit T_pM wird dr Tangenzialruum am ene Punkt p von ere differenzierbare Mannigfaltigkäit M bezäichnet. E psöido-riemannischi Mannigfaltigkäit isch e differenzierbari Mannigfaltikäit M zämme mit ere Funkzion g_p : T_pM \times T_pM \to \R. Die Funkzion isch tensoriell, sümmetrisch und nit usgartet, das häisst für alli Tangenzialwektore X,\ Y,\ Z\in T_pM und Funkzione a,\ b\in C^\infty(M) gältet
# g_p(aX + bY,Z) = a(p)\, g_p(X,Z) + b(p)\, g_p(Y,Z) (tensoriell),
# g_p(X,Y) = g_p(Y,X) (symmetrisch),
# es existiert kä X \in T_pM, so dass g_p(X,Y) = 0 für alli Y gältet.
Usserdäm isch g_p differenzierbar abhängig vo p. D Funkzion g isch also e differenzierbars Tensorfäld g: TM \times TM \to C^\infty(M) und häisst psöido-riemannischi Metrik oder metrische Tensor.

## Litratuur
* Manfredo Perdigão do Carmo: *Riemannian Geometry* („Geometria Riemannia“). 2. Aufl. Birkhäuser, Boston 1993, ISBN 0-8176-3490-8. 
* Peter Petersen: *Riemannian geometry* (Graduate Texts in Mathematics; Bd. 171). 2. Aufl. Springer-Verlag, New York 2006, ISBN 0-387-29403-1. 
* John K. Beem, Paul E. Ehrlich, Kevin L. Easley: *Global Lorentzian Geometry* (Pure and Applied Mathematics; Bd. 202). 2. Aufl. Marcel Dekker Books, New York 1996, ISBN 0-8247-9324-2.
Emil Hegetschweiler

De **Emil Hegetschweiler** (* 15. Oktober 1887 z Züri als *Emil Johann Hegetschweiler;* † 1. Oktober 1959 z Züri) isch e Schwiizer Schauspiler gsii. Näb em Heinrich Gretler, em Alfred Rasser, em Max Haufler und em Ruedi Walter hät er zue dr föif grosse Volksschauspiler vo de Schwiiz ghört.

## Läbe
De Emil Hegetschweiler isch e Suhn vom Zuckerbeck Emil Rudolf Hegetschweiler und vo de Lina Ottiker gsi. Är hät bi sim Vater d Lehr als Beck und Konditor gmacht und hät 1917 de Betrib vom Vater übernaa. Als Filiale isch 1927 d Konditorei Helmhaus aaglideret worde, wo de Tea-Room devo e beliebte Künschtlerträffpunkt worden isch. 1907 hät er als Laieschauspiler debütiert und hät 1934 zue de Gründer vom Cabaret Cornichon zellt. Ä isch am Schauspilhuus und am Stadttheater z Züri ufträtte und hät en äige Theater gläitet, s Hegi-Theater. Näbe sinere Theaterarbet hät er au für s Radio und s Färnsää gschaffet.

De Churzfilm *Hallo Switzerland!* hät 1929 sin Iistand im Kino markiert. Mit *Erotik in der Schweiz* isch 1935 na ne Churzfilm cho. Är isch au in Wärbefilm wie *Füür im Huus!* (1939), *Familie M* (1949), *Mitenand gahts besser* (1949), *Ein Lied vom Reisen* (1952), *Familie M Junior* (1953) und *Traum und Wirklichkeit* (1957) ufträtte. Am Dräibuech für *Emil, me mues halt rede mitenand!* hät er mitgschribe. Si bis hüt uubroche Popularitet verdankt er aber sine vile Haupt- und Näberolle im Schwiizer Dialäktfilm zwüschet 1933 und 1959. Zum Höchschtpunkt vo siim Schaffe hät d Hauptroll im Film *Bäckerei Zürrer* ghört, won em de Regisseur Kurt Früh uf de Liib gschribe gha hät.

De Emil Hegetschweiler isch dreimal ghirate gsii, zletscht mit de Julia Honegger, de Schweschter vom Kompenischt Arthur Honegger. Är isch 1959 bi de Dräiarbete zum Film *Hast noch der Söhne ja...?* gstorbe. De Regisseur Lukas Ammann isch deno als Ersatz für en iigsprunge.

## Filmografi
* 1933: Wie d’Warret würkt
* 1935: Jä-soo!
* 1937: Kleine Scheidegg
* 1938: Füsilier Wipf
* 1940: Fräulein Huser
* 1940: Die missbrauchten Liebesbriefe
* 1941: Emil, me mues halt rede mitenand!
* 1941: Landammann Stauffacher
* 1942: Menschen, die vorüberziehen…
* 1942: Das Gespensterhaus
* 1942: Der Schuss von der Kanzel
* 1947: Matto regiert
* 1948: Nach dem Sturm
* 1952: Palace Hotel
* 1954: Uli der Knecht
* 1955: Heidi und Peter
* 1955: Polizischt Wäckerli
* 1955: Uli der Pächter
* 1956: Oberstadtgass
* 1957: Taxichauffeur Bänz
* 1957: Bäckerei Zürrer
* 1957: Der 10. Mai
* 1958: Es geschah am hellichten Tag
* 1958: Kinder der Berge
* 1958: Die Käserei in der Vehfreude
* 1959: Café Odeon
* 1959: Hast noch der Söhne ja…?

## Uuszäichnige
* 1959: Zürcher Filmpriis

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* 
* Biografi mit Foti uf www.cyranos.ch
Quant

In dr Füsik bezäichnet dr Begriff **Kwant** (vo  ‚wie grooss‘, ‚wie vil‘) en Objekt, wo dur e Zuestandswäggsel im ene Süsteem mit diskrete Wärt von ere füsikalische Gröössi, mäistens Energii, erzügt wird.

Kwante chönne immer nume in bestimmte Porzione vo dere füsikalische Gröössi ufdräte, si sin also d Kwantlig vo deene Gröössene.

Quantisierti Gröösse wärde im Raame vo dr Kwantemechanik und Däiilgebiet vo dr theoretische Füsik wie dr Kwantenelektrodünamik beschriibe.

## Bischbil
* S Foton as Kwant vom elektromagnetische Fäld. Fotone chönne zwar underschidligi diskreti Energiiniwoo haa, aber nume as Ganzes erzügt oder vernichdet wärde. 
* S Fonon as Kwant vo mechanische Verzerrigswälle im Festkörper.
* S Plasmon as Kwant von ere Aaregig im Festkörper, wo d Laadigsdrääger bin ere gegenenander schwinge.
* S Magnon as Kwant vo magnetische Aaregige.
* S Kwant vom Dräiimpuls, wo nit as Däili interpretiert wird.
* S Gluon as Kwant vom Chraftfäld, wo die starki Wäggselwirkig überdräit.
* S Grawiton as Kwanteligsgröössi vom Schwerfäld.

## Dr Begriff Kwant
Vilmol wird mit em füsikalische Begriff Kwant e Däilicharakter von ere füsikalische Gröössi assoziiert. Das isch aber nume äi Däil vo dr äigetlige Bedütig vom Begriff. E Bischbil für e Kwant, wo nid dr Charakter vom ene Däili het, isch s Dräiimpulskwant.

As füsikalische Terminus wird Kwant nit brucht, zum die atomari Struktur vo dr Materie z bezäichne, au wenn s doo au e chliinsti Mängiäihäit (Quantelig) git.

## Weblingg

* Iifüerig in d Kwantefüsik ooni Formle
* Experimänt mit äinzelne Kwante (Fotone)
Rechter Winkel

E **rächte Winkel** isch e Winkel vo 90°, also dr vierti Däil vom ene Vollwinkel zu 360°. Zwäi graadi Linie oder Streckene, wo sich im ene rächte Winkel schniide oder berüere, wärde as **rächtwinklig**, sänkrächt oder orthogonal bezäichnet. Rächti Winkel chömme in vile geometrische Figure und Konstrukzione vor und wärde in Zäichnige dur e chliine Viertelkräis mit eme Punkt din oder dur e chliises Kwadrat kennzäichnet. Dr rächti Winkel isch näben em Vollwinkel für e Zit z Dütschland und in dr Schwiz e gsetzligi Äihäit gsi.

## Weblingg

*
Edie McClurg

D **Edie McClurg** (* 23. Juli 1951 z Kansas City, Missouri) isch en amerikanischi Schauspiilere und Komikere.

## Lääbe
D Edie McClurg isch vor allem us Nääberolle in Färnseeserie bekannt, het aber au in Kinofilm gspiilt. Iiri ersti Rolle im e Film het si 1976 in *[[Carrie – Des Satans jüngste Tochter]]* vom Brian De Palma ghaa. Am Ändi vo de 1980er Joor het si in e baar Film vom John Hughes gsoiilt, wie *Ein Ticket für Zwei* mit em Steve Martin, wo si d Berootere in ere Autivermietig gsi isch, oder as inkompetänti Sektretärin in *Ferris macht blau*.  Im Film *Aus der Mitte entspringt ein Fluß* vom Robert Redford het si d Mueter vo dr Emily Lloyd gspiilt, und in dr Disney-Komödie *[[Flubber]]* isch si näben em Robin Williams ufdräte. Si het Sprächrolle in Animazionsfilm übernoo, wie *Mrs. Brisby und das Geheimnis von NIMH*, *Das große Krabbeln*, *Arielle, die Meerjungfrau* und *Die Kühe sind los*.
 
## Filmografii (Uswaal)
### Kino
* 1976: Carrie – Des Satans jüngste Tochter
* 1980: Cheech & Chong – Noch mehr Rauch um überhaupt nichts
* 1980: Tracy trifft den lieben Gott 
* 1982: Eating Raoul
* 1984: Cheech & Chong – Weit und breit kein Rauch in Sicht
* 1986: Ferris macht blau
* 1986: Mach’s nochmal, Dad
* 1987: Ein Ticket für Zwei
* 1988: She is having a Baby
* 1988: Elvira – Herrscherin der Dunkelheit 
* 1991: Curly Sue – Ein Lockenkopf sorgt für Wirbel
* 1992: Aus der Mitte entspringt ein Fluß
* 1994: Natural Born Killers
* 1997: Flubber
* 1998: Der Guru
* 2000: Aufgelegt!
* 2006: Cars (Originalstimm vo dr Minny)
* 2009: Fired Up! (Ms. Klingerhoff)
* 2011: Cars 2 (Originalstimm vo dr Minivan Minnie)

### Fernseh
* 1977: The Kallikaks (5 Folge)
* 1985–1987: Small Wonder (11 Folge)
* 1986–1991: Der Hogan-Clan (*Valerie’s Family*, später *The Hogan Family*, 88 Folge)
* 1991: Golden Girls (*The Golden Girls*, ei Folg)
* 1992: Full House (ei Folg)
* 1996–2006: Eine himmlische Familie (*7th Heaven*, 6 Folge)
* 1997: Melrose Place (3 Folge)
* 1997–2000: Nash Bridges (3 Folge)
* 1998: Columbo (Folg *Das Aschenpuzzle*)
* 1998–1999: Caroline in the City (3 Folge)
* 2005–2006: The Adventures of Jimmy Neutron: Boy Genius (2 Folge)
* 2011: Rules of Engagement (ei Folg)

## Weblinks

*
Wellengleichung

Mit **Wällegliichige** wärde in dr Füsik Wälle beschriibe, sig es akustischi Wälle, Liechtwälle oder Wasserwälle.

Die **homogeni Wällegliichig** isch die lineari parzielli Differenzialgliichig vo zwäiter Ordnig

:  \frac 1 {c^2} \frac{\partial^2 u}{\partial t^2}-\sum_{i=1}^{n} \left( \frac{\partial^2 u}{\partial x_i^2} \right)  = 0
für e reelli oder komplexi Funkzioon u(t,x_1,\dots, x_n) und e Parameter c > 0.
Si häisst au d'Alembert-Gliichig
und ghöört zu de hüperbolische Differenzialgliichige. 

Mit Hilf vom d’Alembert-Operator \square = \frac{\partial ^2}{c^2\partial t^2} - \Delta, wo \Delta dr Laplace-Operator bezäichnet, wird d Gliichig churz as
:\square u = 0
gschriibe.

D Substituzioon t'=c\,t absorbiert dr Faktor c^2 in dr Wällegliichig, si het denn d Form wie für c=1.

D Löösige für dr Wällegliichig häisse au Wälle. Die Wälle überlaagere sich, ooni sich gegesitig z beiiflusse und bräite sich unabhängig vo witere Wälle us, wo ewentuell vorhande si. Wil d Koeffiziänte vo dr Wällegliichig nit vom Ort oder dr Zit abhängig si, verhalte sich Wälle unabhängig drvoo, wo oder wenn mä sä aaregt. Wälle, wo verschoobe oder verspöötet si, si dorum au Löösige vo dr Wällegliichig.

Under dr **inhomogene Wällegliichig** verstoot mä die *linear inhomogeni* parzielli Differenzialgliichig 
: \frac 1 {c^2} \frac{\partial^2 u}{\partial t^2}- \sum_{i=1}^{n} \left( \frac{\partial^2 u}{\partial x_i^2} \right) = v(t,x_1\dots  x_n)\,.

## Litratuur

* Richard Courant, David Hilbert: *Methoden der mathematischen Physik.* Band 2. Zweite Auflage. Springer Verlag, Berlin 1968 (*Heidelberger Taschenbücher* 31, ).

## Weblingg
* Gernot Pfanner, ''Die Wellengleichung'' (PDF)
* Norbert Dragon, ''Geometrie der Relativitätstheorie'' (PDF; 2,5&nbsp;MB) Kapitel 5.5
Dirac-Gleichung

D **Dirac-Gliichig** beschribt in dr Kwantemechanik d Äigeschafte und s Verhalte vom ene fundamentale Fermion mit Spin 1/2 (zum Bischbil Elektron, Kwark). Si isch 1928 vom Paul Dirac entwigglet worde und erfüllt alles, was die spezielli Relatiwidäätstheorii forderet.

D Dirac-Gliichig isch e parzielli Differenzialgliichig vo gliicher Ordnig in Ruum und Zit und goot zämme mit dr Inwarianz under Lorentz-Dransformazioone, wo vo dr Relatiwidäätstheorii gforderet wird. Im nitrelatiwistische Gränzfall (\tfrac{v}{c} \to 0) wird si zur Pauli-Gliichig. Jedi Löösig vo dr Dirac-Gliichig entspricht eme mööglige Zuestand vom betroffnige Däili, und bsundrigs isch dra, ass mä zum dr Zuestand daarzstelle vier rüümligi Wällefunkzioone brucht statt zwäi wie in dr nitrelatiwistische Theorii oder äinere äinzige im Fall vom ene Däili ooni Spin. Für d Däili, wo vo dr Dirac-Gliichig beschriibe wärde, bechunnt mä:

*Für e freis Däilin isch die relatiwistischi Energii-Impuls-Beziejig  E= \sqrt{m^2 c^4 + p^2 c^2}  erfüllt.
*Für e Däili im elektrostatische Fäld von ere Punktlaadig bechunnt mä s Wasserstoffspektrum mit sinere Fiinstruktur.
*S Däili het en Äigedräiimpuls (Spin), wo d Kwantezaal 1/2 het und dorum nit cha uf d Rotazioon von ere Masse zrugggoo.
*Wenn s Däili en elektrischi Laadig het, isch mit em Spin au e magnetische Dipol verchnüpft. Im Vergliich mit em magnetische Dipol, wo s Däili dur e Rotazioonsbeweegig bim ene gliich groosse Dräiimpuls wurd haa, isch s Momänt, wo mit däm Spin verbunde isch, dobblet so stark.
 
*Zum Däili existiert en Antidäili mit dr gliiche Masse und em gliiche Spin, aber si Laadig und si magnetischs Momänt si entgegegsetzt.

Alli die Äigeschafte si in Experimänt bestäätigt worde. 1928, wo dr Dirac si Gliichig gfunde het, si die vier erste scho bekannt gsi, aber nit iiri gmäinsami Grundlaag. D Dirac-Gliichig het die letschti vo de Äigeschafte vorusgsäit, und dr Carl David Anderson het 1932 s erste Antidäili, s Positron, gfunde.

Dr Differenzialoperator, wo in dr Dirac-Gliichig vorchunnt, dr Dirac-Operator, spiilt au in dr Mathematik (Differenzialgeometrii) e groossi Rolle.

## Fuessnoote


## Litratuur
*James Bjorken, Sidney Drell: *Relativistische Quantenmechanik* - Mannheim: Bibliographisches Institut, 1990. (BI Hochschultaschenbücher; 98/98a) - ISBN 3-411-00098-8 -- engl. Originalausgabe: *Relativistic Quantum Mechanics*. McGraw-Hill, New York 1964, ISBN 0-07-005493-2.
* James Bjorken, Sidney Drell: *Relativistische Quantenfeldtheorie*. [dt. Übers.: J. Benecke, D. Maison, E. Riedel]. - [Unveränd. Nachdr.] - Mannheim; Züri - BI-Wissenschaftsverlag, 1993. BI-Hochschultaschenbuch; 101 - ISBN 3-411-00101-1 -- ängl. Originalusgoob: *Relativistic Quantum Fields.* McGraw-Hill, New York 1965, ISBN 0-07-005494-0.
* R.P. Feynman: *Quantenelektrodynamik*, 4. Uflaag, ISBN 3-486-24337-3.
* Walter Greiner: *Relativistische Quantenmechanik. Wellengleichungen.* Band 6, ISBN 3-8171-1022-7.
* Franz Schwabl: *Quantenmechanik für Fortgeschrittene (QM II).* ISBN 978-3-540-25904-6.
Paul Dirac

Dr **Paul Adrien Maurice Dirac** (*&nbsp;8. August 1902 z Bristol; †&nbsp;20. Oktober 1984 z Tallahassee) isch e britische Füsiker gsi, wo Kwantefüsik mitbegründet het. Äini vo sine wichdigste Entdeggige isch d Dirac-Gliichig vo 1928, wo im Einstein si spezielli Relatiwidäätstheorii und d Kwantefüsik zum erste Mol zämmebrocht het. Er het mit ere au d Antimaterie vorussgsäit. 1933 het er zämme mit em Erwin Schrödinger dr Nobelbriis für Füsik überchoo.

## Wärk

* *The Principles of Quantum Mechanics*, Oxford: Oxford University Press, 1958, ISBN 0-19-852011-5 (zerst 1930, ab 3. Uflaag 1947 bra-ket Notazion, 4. Uflaag 1957)
* *Lectures on quantum mechanics* 1966
* *General Theory of Relativity*, Princeton: Landmarks in Physics, 1996, ISBN 0-691-01146-X (zerst 1975)
* *Directions in physics*, 1978 (Vorlääsige z Australie 1975)
* Dalitz (Hrsg.) *Collected Works of P.A.M.Dirac (1924–1938)*, Cambridge 1996

## Litratuur
* Richard Dalitz und Rudolf Peierls: *Paul Adrien Maurice Dirac, 8 August 1902 – 20 October 1984*. In: *Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society of London* 32. 1986, S. 137–185
* Graham Farmelo: *The strangest man: The Hidden Life of Paul Dirac, Mystic of the Atom*. Faber & Faber, London 2009. ISBN 978-0-571-22278-0, Basic Books 2009
* Helge Kragh: *Dirac*. Cambridge University Press, Cambridge 1990. ISBN 0-521-38089-8
* Abraham Pais und Peter Goddard: *Paul Dirac: the man and his work*. Cambridge University Press, Cambridge 2005, ISBN 0-521-01953-2.
* Abdus Salam, Eugene Wigner (Hrsg.): *Aspects of quantum theory*. Cambridge University Press, Cambridge 1972, ISBN 0-521-08600-0. (din u.&nbsp;a.: Eden, John Polkinghorne *Dirac in Cambridge*, John H. van Vleck *Travels with Dirac in the Rockies*, Jagdish Mehra *The golden age of theoretical physics: Dirac’s scientific work from 1924–1933*)
* John Gerald Taylor: *Tributes to Paul Dirac*. A. Hilger, Bristol 1987, ISBN 0-85274-480-3.
* Graham Farmelo: *The Strangest Man: The Hidden Life of Paul Dirac, Quantum Genius.* Faber and Faber, London 2009, ISBN 978-0-571-22278-0 
* Howard Baer, Alexander Belyaev (Herausgeber): *Proceedings of the Dirac Centennial Symposium. University of Florida, Tallahassee 6. - 7. Dezember 2002*, World Scientific 2003 

## Weblingg

* 
* Works by P. A. M.Dirac (The Lucasian Chair of Mathematics at Cambridge University)
* Thomas Kuhn, Oral History Interview von Dirac, fümf Däil
* Biografii
* 
* Olive "Paul Dirac and the pervasiveness of his thinking" 2003
* Dirac The relativistic electron wave equation, Budapest 1977, preprint
* Dirac ''Forms of relativistic Dynamics'' 1949
* The Papers of Professor Paul Dirac Janus, University of Cambridge
* Film (englisch): *P. A. M. Dirac im Gespräch mit [[Friedrich Hund|F. Hund]] über Symmetrie in der Relativitätstheorie, Quantenmechanik und Elementarteilchenphysik*. Institut für den Wissenschaftlichen Film (IWF), Göttingen 1982, zur Verfügung gestellt von der Technischen Informationsbibliothek (TIB), DOI 10.3203/IWF/G-209.

## Fuessnoote
Marlon Brando

Dr **Marlon Brando** (* 3. April 1924 z Omaha, Nebraska; † 1. Juli 2004 bi Los Angeles, Kalifornie) isch en amerikanische Schauspiiler, Oscar- und Golden-Globe-Briisdrääger gsi. Er het tragikomischi Rolle gspiilt wie in *[[Die Faust im Nacken]]*, *[[Der Pate (film)|Der Pate]]* oder *[[Apocalypse Now]]*.

Vo 1950 aa isch er au in Kinofilm ufdräte. Si erst grooss Erfolg isch 1951 *Endstation Sehnsucht* gsi, won er drfür e *Oscar*-Nominierig überchoo het.

## Filmografii

## Literatur
**Autobiografi**
* Marlon Brando und Robert Lindsey: *Mein Leben. Autobiographie.* Goldmann, München 1996, ISBN 3-442-43141-7; Originaluusgab: *Songs My Mother Taught Me.* Modern Library, 1994, ISBN 0-679-41013-9

**Roman**
* Marlon Brando und Donald Cammell: *Madame Lai*. Einleitung von Truman Capote. Übersetzt von Gregor Hens. marebuchverlag, Hamburg 2007, ISBN 978-3-86648-058-2

**Biografie**
* Patricia Bosworth: *Marlon Brando.* Phoenix (an Imprint of The Orion Publishing Group Ltd), English, 2002, ISBN 0-7538-1379-3
* Jörg Fauser: *Marlon Brando. Der versilberte Rebell.* Alexander, Berlin 2004, ISBN 3-89581-113-0
* Marli Feldvoß, Marion Löhndorf u. a.: *Marlon Brando*. Bertz + Fischer Verlag, Berlin 2004 (film:15), ISBN 3-929470-86-1
* Carlo Fiore: *Bud: The Brando I Knew. The Untold Story of Marlon Brando’s Private Life*. Delacorte Press, 1974, ISBN 0-440-01815-3
* Charles Higham: *Brando. An Unauthorized Biography.* Dutton Adult, 1987, ISBN 0-453-00543-8
* Peter Manso: *Brando. The Biography.* Hyperion, New York 1994, ISBN 0-7868-6063-4
* Richard Schickel: *Marlon Brando. Tango des Lebens.* Heyne, München 1992, ISBN 3-453-05566-7. Originalausgabe: *Brando: A Life in Our Times.* Thunder’s Mouth Press, 2000, ISBN 1-56025-291-X
* Bob Thomas: *Marlon. Portrait of the Rebel as an Artist.* Random House, New York 1973, ISBN 0-394-48728-1
* Stefan Kanfer: *Somebody: the reckless life and remarkable career of Marlon Brando.* Alfred A. Knopf, New York, NY 2008, ISBN 978-1-400-04289-0

## Weblink

*