open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moos

**Moos** chan folgendes bedüte:
* Moose, e Abteilig vo de Pflanze
* Moor,  im oberdütsche

**Moos** isch de Name vo folgende Persone:
* Alexandre Moos (* 1972), Schwizer Radrännfahrer
* Carl Moos (1878–1959), dütsch-schwizerische Werbegrafiker und Illustrator
* Hartmann von Moos (1737–1803), Schwizer reformierte Geistliche
* Helmut Moos (* 1931), dütsche Bildhauer
* Hermine Moos (1888–1928), dütschi Puppemacheri und Maleri
* Hildegard Moos-Heindrichs (* 1935), dütschi Schriftstelleri
* Johann Kaspar Moos (1774-1835), Schwizer Mooler
* Jürgen Moos (Künstlername *giorgio*; * 1954), freischaffende Holzbildhauer
* Leo von Moos (1872–1943), östrichische Bildhauer
* Lisa Moos (* 1968), dütschi Autori
* Lotte Moos (1909–2008), dütsch-britischi Dichteri und Dramatikeri
* Ludwig von Moos (1910–1990), Schwizer Politiker (CVP)
* Max von Moos (1903–1979), Schwizer Mooler und Grafiker
* P. Moos, *Phillip Moos* (* ?) Schwizer Hip-Hop-Künstler
* Peter von Moos (* 1936), mittellatinische Philolog
* Salomon Moos (1831–1895), dütsche Mediziner
* Stanislaus von Moos (* 1940), Schwizer Kunsthistoriker und Architekturtheoretiker
* Valentin Moos (1904-1982), spöter Bruno Moos, Volksmissionar z Brasilie
* Veronika Moos-Brochhagen (* 1961), dütschi Künstleri

Lueg au: Angiolina Vonmoos (1862–1955), Bündner Dichterin

**Moos** heissed folgendi geografische Objekt:
* Moos (am Bodensee), e Gmaind im Landchrais Konschdanz z Bade-Würtebärg
* Moos (Niederbayern), e Gmaind im Landchreis Deggedorf z Bayern
* Moos-Neederlàrg, e Gmein im Owerelsass, Frankrych
* Moos in Passeier, e Gmeind im Passeiertal z Südtirol

Ortsteil i de Schwiz:
* en Ort i de Gmeind Chüniz im Kanton Bärn
* e Ortschaft i de Gmeind Söuze im Kanton Soledurn

Gmeindsteil z Italie:
* Moos (Sexten), e Frakzion vo de Gmeind Sexten, Südtirol
* Moos (St. Lorenzen), e Frakzion vo de Gmeind St. Lorenzen (Südtirol)

sowie:
* Schloss Moos – diversi Schlösser
* Moos (Berg), en Gebirgszug im Mittlere Schwarzwald

Witers:
* *Von Moos Stahl AG*, en ehemalige Schwizer Stahlkonzärn, hüt *Schmolz + Bickenbach*
* Grosses Moos, es Gebiet im Seeland, Schwiz
Der Attentäter

**Der Attentäter** ischt a deitsch-franzeesisch-italienisch-eschtreichischer Fernsehfilm us-em Jôhr 1969 vom Regisseur Rainer Erler, wo s missglickte Attentat uff da Adolf Hitler durch da schwäbischa Schreiner Georg Elser zom Gegastand hôt. S Drehbuach hôt dr Schwôb Hans Gottschalk geschriiba. Dui Titlroll ischt mit-em Fritz Hollenbeck besetzt wôrra. Z Deitschland isch der Film zom erschda Môl am 9. Novembr 1969 em Programm vo dr ARD ausgschdrahlt wôrra. Federfihrend fir d ARD isch dr Siddeitsche Rundfunk (heit Sidweschtrundfunk [SWR]) en Stuegert gwäa.

## Handlong
Scho bevor dr Adolf Hitler an d Macht komma ischt, isch’r koi Garant fir da Friida en Eiropa gwäa. Dr Georg Elser, a schwäbischer Schreinergsell vo dr Oschtalb, siht dui Gfahr vo-ma Kriag deitlich am Horizont raufziah. Drom hôt’r sich zom Ziil gsetzt, dui Kadaschroof mit älle Mittl zo vrhendra.  Mit-ra eiserscht graußa Sorgfalt bäschtlet’r a Zeitbomb, wo am 8. Novembr 1939 em Minchner Birgerbreikeller explodiira on da Hitler en da Dod reißa soll. Dui Bomb gôht zwar los ond richdet an vrheerenda Schada ôô, abr dr deitsche Dikdador hôt – ganz em Gegasatz zo seira iblicha Gwohnet – dui Vrsammlong scho a baar Menudda friher vorlassa ond ischt uff dui Weis em Ôschlag entganga.

An dr deitsch-schweizerischa Grenz wuud dr Georg Elser vrhafdet. Er geit zua, fir dui Explosioo vrantwortlich zu sei, streidet abr ab, irgendwelche Ufftraggeaber ond Kompliza ghet zo han. Kurz vôr-em Ende vom Zwoida Weltkriag wuud’r em Konzentrazionslager Dachau vo de Nazis ombrôcht.

Eigflochda en dui Handlong send a baar Gschbräch mit Augazeiga, wo bei dr Herstellong vo deam Film noh gleabt hend:
* Dr Schreinermoischtr Friedrich Grupp,
* dr Georg Vollmer, Eigatimer vo-ma Stoibruch, wo dr Georg Elser a Zeitlang gschafft ond Kenntnis en dr Schbrengtechnik erwôrba hôt,
* d Ruth Schmitt, wo em Georg Elser a Wohnong vrmiadet ghet hôt,
* dr SS-Obrgrubbafihrer Friedrich Karl Freiherr von Eberstein, wo dômôls dr Polezeipräsident vo Mincha gwäa ischt,
* dr KZ-Aufseher Franz Lechner ond
* dr Leonhard Elser, em Georg Elser sei jengerer Bruader.

## Auszoichnonga
* Grimme-Preis en Gold
* DAG-Preis

## Kridik
* Dr **Evangelische Film-Beobachter** moint, «Der Attentäter» wär a diskussionswirdigs Fernsehschbiil mit-ra graußa Dichte.

## Weblink
* 

## Fuaßnoda ond oinzlne Nôchweis
Franklin D. Roosevelt

Dr **Franklin Delano Roosevelt** [] (* 30. Januar 1882 in Hyde Park, Nöi York; †&nbsp;12. April 1945 z Warm Springs, Georgia), vilmol nume mit sine Initiale **FDR**, isch vo 1933 bis zu sim Dood 1945 dr 32.&nbsp;Bresidänt vo de Veräinigte Staate gsi. Er isch dr Kandidat vo dr Demokratische Bardei gsi und noch sinere erste Amtszit dreimol wiidergweelt worde (1936, 1940 und 1944)&nbsp;– er isch dr äinzig amerikanisch Bresidänt, wo lenger as zwäi Amtsperiode im Bresidänt gsi isch. Si Bresidäntschaft isch dur innepolitischi Reforme under em Schlaagwort *[[New Deal]]* zur Bekämpfig vo dr Wältwirtschaftskrise brägt. Under anderem isch d Sozialversicherig iigfüert worde und das het s Sozialwääse vo de USA für imme veränderet. Ussepolitisch si sini Entschäidige, Groossbritannie mit em Lend-Lease-Act im Kampf gege s Dütsche Riich z understütze, und d Atombombe z entwiggle und denn dr Iidritt vo de Veräinigte Staate in dr Zwäit Wältchrieg im Dezämber 1941 die bedütendste Eräigniss in sinere Karriere gsi.  Dr Roosevelt het s Ändi vom Chrieg nüme erläbt.

Dr Roosevelt isch sit 1946 uf dr Vordersite vom US-Dime abbildet.

## Litratuur
* Robin Edmonds: *Die großen Drei: Churchill, Roosevelt, Stalin.* Siedler, Berlin 1999, ISBN 3-442-75566-2.
* Detlef Junker: *Franklin D. Roosevelt, Macht und Vision: Präsident in Krisenzeiten.* Muster-Schmidt Verlag, ISBN 3-7881-0105-9.
* Alan Posener: *Franklin Delano Roosevelt.* Rowohlt Verlag, Hamburg 1999, Taschenbuch, ISBN 3-499-50589-4.
* Ronald D. Gerste: *Roosevelt und Hitler. Todfeindschaft und totaler Krieg.* Schöningh Verlag, 2011, ISBN 978-3-506-77088-2. 
* Myron Charles Taylor, Richard C. Seiler: *Kriegskorrespondenz zwischen Präsident Roosevelt und Papst Pius XII.* NZN Buchverlag, 149 S., Zürich 1947.
* Amity Shlaes: *Der vergessene Mann: Eine neue Sicht auf Roosevelt, den New Deal und den Staat als Retter*. Wiley-VCH Verlag, 1. Aufl. 2011. ISBN 978-3-527-50553-1 
* John Charmley: *Der Untergang des Britischen Empires: Roosevelt - Churchill und Amerikas Weg zur Weltmacht.* ARES Verlag 2005, ISBN 978-3-902475-04-6 

## Weblingg

* Offizielli Site vo dr ''Roosevelt Library and Museum'' (ängl.)
* Biografi uf dr Site vom ''Deutschen Historischen Museums''

## Fuessnoote
Che Guevara

Dr **Ernesto Rafael Guevara de la Serna**, bekannt as **Che Guevara**  oder äifach '''Che''' (*&nbsp;offiziell 14. Juni 1928, villicht scho 14. Mai 1928 z Rosario, Argentinie; †&nbsp;9.&nbsp;Oktober 1967 z La Higuera, Bolivie), isch e marxistische Politiker, Guerillafüerer und Autor gsi.

Er isch äine vo de wichdigste Aafüerer (*Comandante*) vo dr Rebellenarmee vo dr Kubanische Revoluzioon vo 1956–59 gsi und isch näben em Fidel Castro die wichdigsti Sümbolfigur vo dr Revoluzioon.
Dr Guevara stammt us ere argentinische bürgerlige Familie. Won er no Medizin studiert het, het er Räisedaagebüecher verfasst, wo literarischi Kwalidäät häi und e baar mol verfilmt worde si. Äinzelni vo sine Schrifte und Reede häi revoluzionäri Ströömige wit über Kuba uuse beiiflusst. Si Lääbe, si Dood und dr posthumi Kult um sini Person si s Thema von e Hufe Film und Büecher.

D amerikanischi Zitschrift *[[Time|Time Magazine]]* het en 1999 zu de 100 iiflussriichste Lüt im 20. Joorhundert zelt. E Fotografii vom „Che“ vom Alberto Korda, *[[Guerrillero Heroico]]*, gältet as s berüemtiste fotografische Bild von ere Person, und ghöört zu de Medieikone.

## Wärk
* *Latìno Americana* (Lateinamerika-Reise 1951/52 mit Alberto Granado)
* *Das magische Gefühl, unverwundbar zu sein* (Lateinamerika-Reise 1953–56, u.&nbsp;a. mit Carlos Ferrer)
* *Cubanisches Tagebuch*
* *Guerillakampf und Befreiungsbewegung*
* *Das Jahr, in dem wir nirgendwo waren*
* *Aufsätze zur Wirtschaftspolitik*
* *Der neue Mensch – Entwürfe für das Leben in der Zukunft*
* Der Sozialismus und der Mensch auf Cuba Brief an Carlos Quijano von der Wochenzeitschrift *Marcha*, Montevideo, Uruguay, März 1965
* *Der afrikanische Traum* („Kongo-Tagebuch“)
* 
* Partisanenkrieg – eine Methode
* Der Partisanenkrieg

## Litratuur
* Aleida March: "Evocación (2008): Mi vida al lado del Che" (engl. "Remembering Che. My Life with Che Guevara". 2012).
* Hilda Gadea (1972): "Che Guevara. Los años decisivos". Mexiko (Neuaufl. 2005 unter dem Titel: "Mi vida con el Che", Peru. Engl. "My Life with Che. The Making of a Revolutionary", 2005).
* Jon Lee Anderson: *Che. Die Biographie*, Ullstein, München 2002, ISBN 3-548-60122-7
* Jorge Castañeda Gutman: *Che Guevara. Biographie*, Suhrkamp, Frankfurt/M. 2003, ISBN 3-518-39411-8
* Paul Jaime Dosal: *Comandante Che. Guerrilla soldier, commander, and strategist, 1956-1967*, University Park, PA u.&nbsp;a. (Pennsylvania State University Press) 2003. ISBN 0-271-02261-2.
* Guevara, Ernesto: *¡Hasta la victoria siempre!* Eine Biographie mit einer Einführung von Bolívar Echeverría. Zusammengestellt von Horst Kurnitzky, Übersetzungen aus dem Spanischen von Alex Schubert. Berlin (West): Verlag Peter von Maikowski, 1968. 208 S.

## Weblingg

* Che Guevara im Marxists Internet Archive
* 
* Che Mahir Projekt Che-Guevara-Teggst uf Dütsch

**Che Guevara – Originalteggst übersetzt:**
* Partisanenkrieg – eine Methode
* Ansprache vor der Vollversammlung der UNO am 11. Dezember 1964
* Che Guevara – eine große Lüge. Interview mit em Huber Matos, e kubanische Held vo dr Revoluzion (2008)

## Fuessnoote
Tagblatt

**Tagblatt** isch en Bestandtail vo villne Zytige im dütschsproochige Ruum, wo öpe umgangsproochlig nume churz *Tagblatt* gnännt wärded.

Zum Byspil:
* St. Galler Tagblatt, e Zytig i de Ostschwiz, wo sich im Internet churz nume *Tagblatt* nännt

* Aargauer Tagblatt und Badener Tagblatt, wo im November 1996 zur Aargauer Zytig fusioniert händ
* Badisches Tagblatt, e Tageszytig för Bade-Bade und Umgebig
* Bieler Tagblatt, e als *Seeländer Bote* gründeti Zytig us Biel/Bienne
* Bündner Tagblatt, e Tageszytig för s Bündnerland
* Mühlacker Tagblatt, e Tageszytig för Mühlacker
* Neues Bülacher Tagblatt (NBT), e Tageszytig im Zürcher Underland
* Oltner Tagblatt, e Tageszytig för d Region Oute
* Schwäbisches Tagblatt, e Tübinger Tageszytig
* *Wiesbadener Tagblatt*, e Tageszytig us Wiisbade
* Zofinger Tagblatt, e Tageszytig för Zofige und Umgebig

* *Tagblatt der Stadt Zürich*, s städtisch Amtsblatt vo Züri, wo wüchentlig i alli Hushaltige vertailt wird
* *Prager Tagblatt*, e ehemolegi dütschsproochegi Tageszytig för Böme us Prag
* *Berner Tagblatt*, ehemolige Name vo de Bärner Zytig
* *Grenchner Tagblatt*, *Langenthaler Tagblatt* usw.

**Lueg au:**
* Tageblatt, di zweitgröschti luxeburgisch Tageszytig
Rheineck

**Rheineck** bezaichnet folgendi geografeschi Objekt:
* Rheineck SG, e Gmaind am Alte Rhii, Kanton Sanggalle, Schwiz
** Ruine Rheineck, *Alt-Rheineck*, en Burgbärg z Rhinegg
* Rheineck (Bad Breisig), en Stadttail vo Bad Breisig, Rhyland-Pfalz, Dütschland
** Burg Rheineck, e Burg am Mittelrhi bi Bad Breisig
** Burggrafschaft Rheineck, es historisches Territorium um die Burg
* Fort Rheineck, e ehemoligs Fort i de Nöchi vo de Festig Ehrenbreitstein bi Koblenz, Rhyland-Pfalz, Dütschland

**Rheineck** isch de Familiename vo:
* Christoph Rheineck, (1748–1797), dütsche Komponist
* Friedrich Eduard von Rheineck (1796–1854), preußische Ritteroffizier
* Georg Rheineck, (1848–1916), dütsche Bildhauer  

**Lueg au:**
* Reineck
Alsace

**Alsace** isch 
* dr franzesisch Name vum Elsass
* L'Alsace-Le Pays, e Zytig, wu im Elsass *L'ALSACE* haißt un in dr Region Franche-Comté *Le Pays*
* Alsace d'abord, e elsässischi Bartei
* Alsace de Bagnolet, e Basketball-Club in dr franzesische Stadt Bagnolet
* Alsace, e Film vum Henri Pouctal us em Johr 1916
* Matford Alsace V8, en Automodäll vu franzesische Autohärsteller Matford vu 1935
Koblenz

**Koblenz** isch de Name vo däne Ort:
* Koblenz AG, e Gmaind am Zämefluss vom Rhy, de Aare und de Wuetach im Kanton Aargau, Schwiz
* Koblenz RP, e Chraisfreiji Stadt am Zämefluss vom Rhy und de Mosel i de Rhyland-Pfalz, Dütschland
* Koblenz (Gößnitz), en Ortsteil vo de Stadt Gößnitz im Landchrais Altenburger Land in Thüringe, Dütschland
* Koblenz (Lohsa), en Ortsteil vo de Gmeind Lohsa (ehemols Knappensee) im Landchreis Bautze in Sachse, Dütschland

**Koblenz** isch de Name vo däne Persone:
* Alexander Koblenz (1916–1993), en lettische Schachmeister, Schachtrainer und Schachjournalist
* Babette Koblenz (* 1956), e dütschi Komponistin
* Peter von Koblenz  (* um 1440, † 1510), en mittelalterliche Baumeister

**Lueg au:**
* Koblentz, e Gmeind in Meckleburg-Vorpommere
* Coblenz
Rheineck SG

**Rhynegg** (amtl. Rheineck) isch e politeschi Gmaind im Kanton Sanggalle, Schwiz.

## Geografii
Rhynegg liit zwüsched em Appezäller Vorderland und em Rhydelta, chorz bevor de Alt Rhy i de Bodesee mündet. De Alt Rhy bildet d Gränze zwüsched Öschtrych und de Schwiz. Rhynegg isch zwüsched Rorschach und Sammagreta im Rhyntl.

Nochbergmainde send Thal und Sammagreta im Kanton Sanggalle, Lutzebärg im Kanton Appezäll Usseroode und Gaissau im Voralbärg.

## Geschicht
Rhynegg werd urkundlich s erschtmol erwähnt im Johr 1163 as *castellum Rinegge* und hät 1219 s Stadträcht öbercho. S Städtli, dozmol no am Rhy gläge, isch en wichtige Umschlags- und Handelsplatz a de Nord-Südachse gsi. Zahlrychi Baute z Rhynegg send Züüge us bessere Zyte.

## Vercheer
Rhynegg hät en Bahof a de Linie Rorschach-Sammagreta-Bux-Sargans und isch en Uusgangspunkt vo de Bärgbahn Rhynegg-Walzehuuse. Zwüsched de Isebahnlinie und em Alte Rhy verlauft d A1. En Autobahnaaschluss gits im Buriet, i de Nöchi vom Flughafe Alterhy.

## Bevölkerig

## Zum Aaluege
Es loont sich en chlinne Spaziergang dor d Altstadt, mit sine Fachwärckhüser. Me fangt bi de katholische Cherche a, goot am Leuehof und em mächtige Oberstufe-Schuelhuus verbii und chunnt i de Hoptgass zum Rodhuus. Döt isch o s ainzig erhalte plebni Stadttor, s *Rhytor* us em 15. Johrhundert. Bi de reformierte Cherche verlot me s Städtli und cheert bim Chusterhof i Richtig Burghügel zu de Ruine *Alt Rhynegg*.

## Persönlichkaite
* William Wolfensberger (1889–1918), Pfarrer und Dichter
* Heinrich Herzig (1887–1964), Künstler (v.&nbsp;a. Moler)
* Johann Heinrich Custer (* 21. Dezember 1757 z Altstetta; † 24. Oktober 1818 z Rhinegg), Garn- und Liiwandhändler

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmaind Rhynegg
* 

## Fuessnoote
Castel Goffredo

**Castel Goffredo** isch e Stedtli in der italienische Provinz Mantua in der Region Lombardei. Es het  Iiwooner (Stand ).
D Gmeind lit öbbe 29 Kilometer nordwestlig vo Mantua und öbbe 32 Kilometer südöstlig vo Brescia. Castel Goffredo lit grad an dr Gränze zur Provinz Brescia.

## Gschicht

Vom 9. Joorhundert bis 1115 het s Gebiet zur der Herrschaft vo de Fürstbischöf vo Brescia ghöört. 1137 het sich d Bevölkerig under e Schutz vo de Fürste vo Mantua gstellt. Vo 1348 bis 1404 häi d Visconti vo Mailand e Zitli über d Region gherrscht. 1441 isch d Familie Gonzaga vo Mantua wider an d Macht über s Gebiet choo. Vo 1603 bis 1707 het s zum Herzogdum Mailand und ab 1861 zum Königriich Idalie ghöört. 

2002 isch d Gmäind zun ere *città* (Stadt) erkläärt worde.

## Wirtschaft und Vercheer
D Stadt het in de letschte zwäihundert Joor e wirtschaftligi Blüeti erläbt. Castel Goffredo isch bsundrigs dur d Textilindustrii bekannt worde, wo Strumpfhose broduziert het.

## Fuessnote
Teilung Indiens

D** Däilig vo Indie** bezieht sich uf d Ufdäilig vom ehemoolige Britisch-Indie wäge religiöse und ethnische Komflikt. Si het schliesslig zwüschen em 14. und 15. August 1947 zur Gründig vo zwäi unabhängige Staate gfüert: Pakistan und Indie. Pakistan het bis 1971 us zwäi Däil bestande: Westpakistan (s hütige Pakistan) und Ostpakistan (s hütige Bangladesch).

D Muslim-Liga under em Jinnah het e Däilig verlangt, dr Gandhi isch drgeege gsi, aber dr Nehru het e Drennig schliesslig akzeptiert.
D Ufdäilig vom ehemoolige Britisch-Indie in zwäi Dominions isch im Indian Independence Act 1947 festgläit worde und het s Ändi vo dr britische Kolonialherrschaft uf em indische Subkontinänt markiert.

Im Lauf vom Däiligsbrozäss isch s zu bürgerchriegsäänlige Usenandersetzige choo, wo Hundertduusige vo Lüt s Lääbe kostet häi; es git Autore, wo vo bis zun ere Million Opfer oder mee reede. 
Öbbe 20 Millione Lüt si deportiert, verdriibe oder umgsiidlet worde.

D Däilig isch aber bis hüte nonig ganz abgschlosse und sorgt immer no für Komflikt zwüsche Indie und Pakistan. Das goot vor allem druf zrugg, ass sit em Jinnah d Pakistaner verlange, ass Kaschmir, won e muslimischi Meerhäit woont, aber zur Zit vo dr Däilig vo Hindus regiert worde isch, zu Pakistan müess ghööre. Aber dr Jinnah het doch au Hyderabad und Junagadh welle, wo vor allem Hindus gläbt häi, wil die Gebiet von Muslime regiert worde si.
## Fuessnoote


## Litratuur
* Collins, Larry and Dominique Lapierre: *Gandhi. Um Mitternacht die Freiheit* 1975. ISBN 978-3-442-06759-6 
* Zubrzycki, John. (2006) *The Last Nizam: An Indian Prince in the Australian Outback*. Pan Macmillan, Australia. ISBN 978-0-330-42321-2.
* Patrick French: *Liberty or Death: India’s Journey to Independence and Division*. Harper Collins, 1997

; Wüsseschaftligi Studie
* Hermann Kulke und Dietmar Rothermund, *Geschichte Indiens. Von der Induskultur bis heute* C. H. Beck, ISBN 3-406-54997-7
* Butalia, Urvashi. 1998. *The Other Side of Silence: Voices from the Partition of India*. Durham, NC: Duke University Press. ISBN 0-8223-2494-6
* Gilmartin, David. 1988. *Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan*. Berkeley: University of California Press ISBN 0-520-06249-3.
* Pandey, Gyanendra. 2002. *Remembering Partition:: Violence, Nationalism and History in India*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-00250-8
* Wolpert, Stanley. 2006. *Shameful Flight: The Last Years of the British Empire in India*. Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-515198-4.

## Weblingg

* Select Research Bibliography on the Partition of India Literatuurliste vo dr Gschichtsfakultäät vo dr UCLA über d Däilig vo Indie
* India’s Partition Website vom Imperial War Museum über d Däilig vo Indie mit Audio und Bild Dateie und Augezüügebricht
* Die Teilung Britisch-Indiens 1947 Ardikel über d Däilig vo Indie uf dr Website vo dr Bundeszentrale für politische Bildung, verfasst vom Historiker Dr. Michael Mann
Sun Yat-sen

Dr **Sun Yat-sen**, * 12. Novämber 1866 z Cuiheng bi Zhongshan, Provinz Guangdong *oder* 24. Novämber 1870 uf Hawaii; † 12. Merz 1925 z Peking), in dr Volksrepublik China am bekanntiste as **Sun Zhongshan** (), in dr Republik China uf Taiwan **Landesvater Herr Sun Zhongshan** () gnennt isch e chinesische Revoluzionsfüerer und Staatsmaa gsi. Er het dr Kuomintang (KMT) gründet, isch 1911 dr erst brovisorischi Bresidänt vo dr Republik China gsi und noch e baar Joor im Exil 1921 Bresidänt vo dr sälbstbroklamierte Nazionalregierig in Kanton. Er wird as dr Gründer vom modärne China in dr Volksrepublik China und au in dr Republik China vereert. Si politischi Filosofii isch as die „Drei Brinzipie vom Volk“ bekannt.

## Litratuur
* Marie-Claire Bergère: *Sun Yat-sen*. Edition Fayard, Paris 1994, ISBN 2-213-03190-8.
* Karl August Wittfogel (Hrsg.): *Sun Yat Sen. Aufzeichnungen eines chinesischen Revolutionärs.* Hrsg. u. eingel. durch eine Darstellung der Entwicklung Sun Yat Sens und des Sun-Yat-Senismus von K. A. Wittfogel. (Ins Deutsche übers. von G. Iversen) Wien/ Berlin, Agis-Verlag, 1927.
* Heinrich Herrfahrdt: *Sun Yatsen. Der Vater des neuen China*. Drei-Türme-Verlag, Hamburg 1948.
* Gottfried-Karl Kindermann (Hrsg.): *Sun Yat-sen. Founder and symbol of China's revolutionary nationbuilding*. Olzog, München 1982, ISBN 3-7892-9874-3.
* Paul Myron Anthony Linebarger: *The Political Doctrines of Sun-Yat-Sen: An Exposition of the San Min Chu I*, The Johns Hopkins Press, Baltimore, 1937
* Audrey Wells: *The political thought of Sun Yat-sen. Development and impact*. Palgrave, Basingstoke, Hampshire 2001, ISBN 0-333-77787-5.
* Weyrauch, Thomas: *Chinas unbeachtete Republik. 100 Jahre im Schatten der Weltgeschichte. Band 1 (1911–1949) *. 350 Seiten, Longtai 2009, ISBN 978-3-938946-14-5

## Weblingg

* Magisterarbeit über Sun Yatsens Mitwirkung am eigenen Mythos
Tamerlan

Dr **Timur** (äigentlig **Temür**) **ibn Taraghai Barlas** (, Tīmūr, vo middeltürkisch *temür* „Iise“; in dr oobeländische Gschichtsschriibig besser bekannt as **Tamerlan** bzw. **Timur Lenk**, vo persisch *Timur-i Lang* „Timur dr Laami“; * 8. April 1336 z Kesh, hüte Shaxrisabz; † 19. Februar 1405 z Schymkent) isch e zentralasiatische muslimische Eroberer am Ändi vom 14.&nbsp;Joorhundert gsi. Er het d Timuride-Dünastii in Persie und Dransoxanie gründet.

Er isch in dr nomadische Stammkonföderazioon vom Tschagatai-Chanat ufgwaggse, het s Mongolische Riich wider welle härstelle. Im Timur si Heerschaft isch kennzäichnet gsi dur Brutalidäät und Türannei. Gliichzitig isch er as groosszüügige Kunst- und Litratuurförderer bekannt.

## Sini Erobrige
Vo 1380 aa het dr Emir dr Süüde vo Chorasan, Middel- und West-Persie und vom Irak erooberet, und het die lokale Dünastie wie d Kartide, d Sarbadare, d Muzaffaride und d Dschalairide enthroont.
1394 het dr Timur schon e Gebiet kontrolliert, wo Däil vom hütige Irak (mit Bagdad), Iran (s domoolige Persie), Aserbaidschan, Usbekistan, Armenie und Georgie umfasst het. Im Oste si sini Drubbe über s rästlige Tschagatai-Gebiet in Moghulistan bis zur Gränze vo dr Mongolei choo (öbbe 1389).

In d Joor 1391 und 1395 het dr Timur d Mongole zwäimol entschäidend gschlaage, und deren iir Riich isch vo denn aa mee und mee zerfalle. 1398 het er Delhi erooberet, 1401 si Damaskus und Bagdad in sini Händ gfalle. Am 20. Juli 1402 –&nbsp;er isch denn scho fast blind gsi&nbsp;– het er dr osmanische Armee under em Sultan Bayezid I. in dr Schlacht bi Ankara (Angora) äini vo de schwerste Niiderlaage in iirer Gschicht zueberäitet. Dr Timur isch denn au in Öiropa bekannt worde. Dr Bayezid isch in dr mongolische Gfangeschaft gstorbe. Dr Emir het aber Anatolie verloo und isch nid uf Konstantinopel vorgstoosse. D Gründ für die Entschäidig si nit bekannt.

## Litratuur
* Beatrice Forbes Manz: *The Rise and Rule of Tamerlane*. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1989, ISBN 0-521-34595-2 (*Cambridge studies in Islamic civilization*).
* Gerhard Herm: *Der Balkan. Das Pulverfaß Europas*. Econ Verlag GmbH, Düsseldorf u.&nbsp;a. 1993, ISBN 978-3-430-14445-2, S. 164.
* Tilman Nagel: *Timur der Eroberer und die islamische Welt im späten Mittelalter*. Beck, Münche 1993, ISBN 3-406-37171-X.
* Jean-Paul Roux: *Tamerlan*. Fayard, Bariis, 1991, ISBN 2-213-02742-0.

## Weblingg

* S. A. M. Adshead: ''Tamerlane and the Global Arsenal, 1370–1405''
* Clavijo’s Embassy to Tamerlane

## Fuessnoote
Karl Leo

De **Karl Leo** (* 10. Juli 1960 in Friburg im Brisgau) isch en dütsche Physiker.

## Läbe
De Leo isch in Sanderge im Schwarzwald uffgwachse und hot 1979 sin Abidur g'macht. Sit 1980 hett er a der Universität Freiburg Physik schtudiert und hett 1985 e Diplomorbeid am Fraunhofer-Institut für Solare Energiesysteme g'mocht. 1986 isch er fir a Doktorarbeit aas Max-Planck-Institut für Festkörperforschung in Stuegert gange un hedd 1988 an de Universität Stuttgart sin Doktor g'macht. Vo 1989 bis 1991 isch er als Otto-Hahn-Stipendiat bi de AT&T Bell Laboratories in Holmdel (New Jersey) gsi. 1991 isch er no aas Inschdidud fir Halbleidertechnik vo de RWTH Aachen gange und hedd sich habilitiert. Seid 1993 isch er Inhober vo a C4-Professur für Optoelektronik am Institut für Angewandte Photophysik vo de Technische Universität Dresden, usser 2003-2006 isch er sither au de Inschdidudsleider gsi. Vo 2001 bis 2013 isch er au bi de Fraunhofer-Gsellschaft gsi und wor am End Inschdidudsleider vo de 
Fraunhofer-Einrichtung für Organik, Materialien, und Elektronische Bauelemente COMEDD in Dresden.

## Leistige
S Orbedsgebied vom Leo sin Halbleider, inbsondere mit optische Methode. Im Johr 1992 hett er zeigt, dass Blochoszillation in em Halbleiter-Übergitter möglich sin, was mer für lange Zit nid fir meglich g'halte hedd. In de letschte Zit hett er mehr a de organische Halbleider gorbeided, des sin Halbleider, wo fascht ganz us Kohlestoff sin. Zsamme mit sine Schdudende un Kollege hett er zeigt, dass mer reladiv guede Solarzellen und organische LED, wo mer Organischi Halbleider demit mache ka. Fir sine Orbede hett er under annerem 2002 de Leibnizpris un 2011 de Zukunftspris vom Bundespräsidend kriegt. Er hedd au zsamme mid andere e paar Firme gründet, unter anderem di Novaled AG, wo 2013 vo de Koreaner kauft worre isch, und di Heliatek GmbH, wo Solarzelle machd.

## Uszeichnige
* Otto-Hahn-Medaille, Max-Planck-Gesellschaft, 1989
* Rudolf-von-Bennigsen-Förderpreis des Landes Nordrhein-Westfalen, 1992
* Akademie-Preis der Berlin-Brandenburgischen Akademie, 2002
* Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Preis, Deutsche Forschungsgemeinschaft, 2002
* Manfred-von-Ardenne-Preis, Europäische Fördergemeinschaft Dünne Schichten, 2006
* Deutscher Zukunftspreis, 2011
* Rudolf-Jäckel-Preis, Deutsche Gesellschaft für Vakuum, 2012
* Dr. techn. h.c., Syddansk Universitet, 2013

## Weblink
* Homepage von Karl Leo am IAPP
Jungfrau (Begriffsklärung)

**Jungfrau** chan folgendes bedüte:
* Jungfrau, e Frau, wo no nie Gschlächtsvercheer gha hät
* Jungfrau, en Bärg i de Schwiz
* Geweihte Jungfrau, e Aaghöregi vom cherchliche «Stand der Jungfrauen»
* Jungfrau (Kirchentitel), en Titel vo de katholische und de orthodoxe Chile för bestimmti Hailegi
* Jungfrau (Sternbild), es Stärnbild am nördliche Sternehimmel
* Jungfrau (Tierkreiszeichen), es Tierchraiszaiche
* Jungfrau (Typografie), e fäälerfrei gsetzti Site, wo me nöd korrigiere hät müese
* Eiserne Jungfrau, es Folterinstrumänt

**Lueg au:**
* Jungfrau Maria, en Titel för d Mueter vo Jesus
Epos

S **Epos** (altgriechisch  „Wort, Värs“, denn au „d Erzäälig, s Gedicht“; Pl.: *Eepe*) isch in dr Antike näben em Drama und dr Lürik e Hauptform vo dr Dichdig gsi. Dichdig, won e Gschicht verzellt, wird under em Begriff Epik zämmegfasst. Im allgemäinste Sinn isch en Epos hüte e witlöifigi oder usschwäifendi Gschicht.

## Dr Begriff

Dr Begriff stammt vo de antike Poetike, wo im Hesiod si *[[Theogonie|Theogonii]]* und im Homer si *[[Ilias]]* und *[[Odyssee]]* zum Vorbild gnoo häi. Noch dr Definizion vom Aristoteles in sinere *[[Poetik (Aristoteles)|Poetik]]* verzelt s Epos, wäärend s Drama noochmacht. 

S Epos ghört zur Dichdig, isch aber nit umbedingt Litratuur. Vor allem s Epos in Värsform isch vilmol nid schriftlig festgläit gsi, und d Värs häi ghulfe sich draa z erinnere bim deklamiere. In dr Antike si d Eepe im „erhaabene“ Stil verfasst worde, wo s Värsmaass dr Hexameter und dr Verzeller unparteiisch und allwissend gsi isch.

## Dr Underschiid zwüschen em Epos und em Roman

Die früeje Romään bis öbbe zum 16. Joorhundert si mäistens no in Värsform verfasst gsi und si zum Däil no mündlig überliiferet worde. Dorum isch s e chli schwiirig dr Roman vom Epos abzgränze.  Die Nowälle het aktuelli Theme ghaa, isch churz gsi im Geegesatz zum Epos und ufgschriive worde. Dr Buechdruck het denn die verzelledi Dichdig zur „Litratuur“ gmacht.

Noch em Georg Lukács wird im Epos e „gschlossnigi Lääbesdotalidäät“ mit feste Lääbens-, Wärt- und Sozialordinge und eme verbindlige Wältverständnis gstaltet, wääred dr Roman e brivate Wältusschnitt daarstellt und in em s Verständnis vo dr Wält und dr Ornig broblematisch worde si.

Noch em Franz Borkenau isch s Epos e literarischi Form vo dr Sälbstfindig noch barbarische Zitalter (zum Bischbil noch dr Völkerwanderig) und wäge däm het s abentüürligi Handlige. In dr hööfische Litratur um 1200 git s Elimänt, wo tüpisch für s Epos und für e Roman si, und mä cha sä dorum, speziell dr Artusroman, as en Übergangserschiinig aaluege in dr Entwigglig zum Roman as dr „epische Läitgattig“ vo dr Nöizit.

## Litratuur
* 
* 
* 
* *Handbuch des frühgriechischen Epos.* 4 Bänd vo 1979 bis 2010. Band 4, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2010, ISBN 978-3-525-25529-2.

## Weblingg
Griechische Kolonisation

Dr Begriff **Griechischi Kolonisazioon** bezäichnet d Gründig vo griechische Pflanzstedt (Apoikie) vor und in dr archaische Epoche vo dr griechische Antike, wo vom Festland und vo de Insle vo dr Egeeis usgange isch. Mit dere Kolonisazioon si vor allem im Küsteberiich vom Middelmeer und em Schwarze Meer die griechischi Sprooch, Kultur und Polis-Ornig verbräitet worde. Das isch im Wääsentlige in zwäi Faase bassiert, nämlig d Faase vo dr „Ionische Kolonisazioon“, wo im 11. und 10. Joorhundert v. d. Z. noch em Zämmebruch vo dr mykenische Palastkultur choo isch und vor allem die chläiasiatische Küsterüüm betroffe het, und d Faase vo dr „Groosse Kolonisazioon“ vom 8. bis ins 6. Joorhundert v. d. Z., wo dr griechisch Siidligsruum vo Spanie bis zum Kaukasus und vo Südrussland bis Egüpte erwiteret worde isch.

Die antiki griechischi Kolonisazioonsbeweegig isch en offnigs Forschigsfäld, wo sich im Fluss befindet dank ere intensive Usgrabigsdäätigkäit. D Wirkige, wo vo dr Kolonisierig usgange si, si vo ere historische Draagwiti, wo mä kuum cha überschetze. Si het nid nume d Völker in de kolonisierte Gebiet beiifluss, sondern au d Entwigglig uf em griechische Festland und het alli Hellene bewusst gmacht, ass si zämmenghööre. Vo doo isch u.&nbsp;a. d Bedütig cho wo zentrali Örter, wo in deere Zit ufchoo si, für e Kult und d Begegnig vo alle Grieche mitenand ghaa häi. Under dene stöön Delphi und Olympia uuse.

## Litratuur
* John Boardman: *The Greeks overseas. Their early colonies and trade.* Thames & Hudson, London. New and enlarged edition 1980, 4. Uflaag 2003. ISBN   0-500-28109-2
* Oswyn Murray: *Das frühe Griechenland.* dtv, Münche 1982.
* Theresa Miller: *Die griechische Kolonisation im Spiegel literarischer Zeugnisse.* Narr, Tübingen 1997, ISBN 3-8233-4873-6
* Wolfgang Schuller: *Griechische Geschichte.* (Oldenbourg Grundriss der Geschichte, Bd. 1), 5. Uflaag, Münche 2001.
* Karl-Wilhelm Welwei: *Die griechische Frühzeit.* C. H. Beck, Münche 2002
* Raimund Schulz: *Die Antike und das Meer.* Primus, Darmstadt 2005, ISBN 3-89678-256-8, S. 35-50
* Gocha R. Tsetskhladze (Hrsg.): *Greek colonisation. An account of Greek colonies and other settlements overseas.* Bd. 1-2, Brill, Leiden 2006-2008.

## Fuessnoote
Akropolis (Athen)

D **Akropolis z Athen** (, *hē Akrópolis t[[Gerundeter halboffener Hinterzungenvokal|ôn]] Atʰēn[[Gerundeter halboffener Hinterzungenvokal|ôn]]*; , *i Akrópoli tis A[[Stimmloser dentaler Frikativ|θínas]]*; das häisst „d Oberstadt vo Athen“) isch woorschinlig die bekanntisti Stadtfestig us em antike Griecheland. Es stöön druf bemerkenswärti Geböid, wo uf dr ganze Wält bekannt si, und dorum säit mä dr Athener Akropolis vilmol nume „d Akropolis“.

Im fümfte Joorhundert vor dr Zitewändi het dr Perikles dr eltist Däil vo dr Stadt Athen, wo vo de Perser zerstöört worde isch, under dr Läitig vom berüemte Bildhauer Phidias vo de Archidekte Iktinos, Kallikrates und Mnesikles nöi lo ufbaue. Uf eme flachen Felse, wo 156 Meter hooch isch, stöön d Propyleä, s Erechtheion, dr Niketämpel und dr Parthenon-Tämpel, wo zwüsche 467 v. d. Z. und 406 v. d. Z. baut worde si. Im Parthenon sig emol e Statue vo dr Göttin Athene gstande, won e Kopii von ere hüte im Akropolis-Museum z Athen stoot.

D Akropolis z Athen isch sit 1986 Däil vom UNESCO-Wältkulturerb. Noch em Theodor Heuss isch si näben em Golgota und em Kapitol äine vo de Hüügel, wo Europa uf ene gründet worde isch. Dr griechisch Staat het wäge däm d Akropolis mit em Öiropäische Kulturerb-Siigel uszäichnet.

## Litratuur

* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* Informazioone vom griechische Kulturministerium (änglisch)
* Akropolis 4d uf Archipelagus.de
* (Unter anderem) interaktive 360°-Panorame vo de Geböid uf dr Akropolis (änglisch)
* 

## Fuessnoote
Olympische Spiele der Antike

Die **Olympische Spiil vo dr Antike** () si e bedütends Sporteräignis im Altertum gsi und äins vo de vier Panhellenische Spiil. Si häi vo öbbe 880 v. d. Z. bis 393 n. d. Z. alli vier Joor, wenn e Olympiade umegsi isch, im Summer im häilige Wäldli vo Olympia in dr Landschaft Elis uf dr Peloponnes-Halbinsle stattgfunde. Spöötistens im 6. Joorhundert isch d Dradizion ändgültig verschwunde.

## D Bedütig vo de Spiil
Die Olympische Spiil vo dr Antike häi kulturell und politisch e riisigi Bedütig ghaa. Si si e politischs Forum gsi, wil s Volk und d Diplomate und politischi Verdräter us alle Däil vo dr griechische Wält sich dört droffe häi.
Noch de Perserchrieg häi d Grieche, wo die ganz Zit mitenand ghändlet häi, afo begriffe, ass si e Sümbol bruuche für s Zämmelääbe vo alle Hellene, mit eme Orakel und eme Schiidsgricht. Olympia isch zu däm Symbol worde.

Näbe de Wettkämpf het s au Theateruffüerige gee und Underhaltige zwüsche Buude mit Volksfestcharakter wie Uffüerige vo Drumbeeter und Schonglöör. S *gmäine* Volk het wääred de Spiil in äifache Zältstedt gwoont.

## Litratuur
* Henri Willy Pleket, Moses I. Finley: *The Olympic Games. The first thousand years*. Chatto & Windus, London 1964.
** Dütschi Übersetzig: *Die Olympischen Spiele der Antike*. Wunderlich, Tübinge 1976, ISBN 3-8052-0263-6.
* Michael B. Poliakoff: *Kampfsport in der Antike. Das Spiel um Leben und Tod.* Artemis, Züri/ Münche 1989, ISBN 3-7608-1015-2.
* Ulrich Sinn: *Das antike Olympia - Götter, Spiel und Kunst.* Beck'sche Reihe Wissen. Beck, Münche 2004, ISBN 3-406-51558-4.
* Judith Swaddling: *Die Olympischen Spiele der Antike.* Reclam, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-018293-X.
* Ingomar Weiler: *Der Sport bei den Völkern der Alten Welt.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1981, ISBN 3-534-07056-9.
* Raimund Wünsche (Hrsg.): *Lockender Lorbeer. Sport und Spiel in der Antike.* Ausstellungskatalog. Staatlichen Antikensammlungen und Glyptothek, Münche 2004, ISBN 3-933200-09-1.
* Wolf-Dieter Heilmeyer, Hans Joachim Gehreke (Hrsg.): *Mythos Olympia. Kult und Spiele in der Antike.* Prestel, Münche 2012, ISBN 978-3-7913-5212-1.

## Fuessnoote
55 PB

Mit **55 PB** bezeichnet mr da erschda beweglicha Schbiilzeigbära vo dr Firma Steiff.

## Gschicht
Dr Richard Steiff (1877 bis 1939), oiner vo de Neffa vo dr Firmagrindere Margarete Steiff, hôt des Kenderschbiilzeig nôch-em Vorbild vo-ma Braunbära entworfa, wo-nr dômôls em privada Zoo „Tiirgarda Nill“ en Stuegert gseha hôt. Wia-mr vo dr Tipabezoichnong her seha kô, ischt seller Bär 55&nbsp;cm grauß gwäa ond us-em Gewebematrial Plisch gmacht. Seine Ärm ond Fiaß send mit Bendfäde uffghängt, sodass des Stoffdiirle zemlich beweglich gwäa ischt. 
	
Em Jôhr 1903 hôt z Leipzig a graußa Schbiilwara-Messe staddgfonda. Deet hôt dr Richard Steiff au sein Plisch-Bära präsendiirt. De deitsche Eikaifer uff dera Mess hend dean Bära abr kaum beachdet. A amerikanischer Hendler abr ischt voll begeischtret gwäa, wia-nr dean Bära gseha hôt. Drom hôt’r glei älle Ausstellongs-Exemplar uffkauft on noh weidere 3.000 Stick drvoo bschdellt. Drei Jôhr schbätr hôt des Schbiilzeig da Nama „Teddy-Bär“ odr kurz „Teddy“  kriagt, benannt nôch-em amerikanischa Präsidenda Theodore „Teddy“ Roosevelt.

## Quella
* D Gschicht vo dr Firma Steiff em playmo-portal
* S gleiche Thema bei stern.de

## Fuaßnoda
Epikureismus

Dr **Epikureismus** isch e filosofischs Süsteem, wo sich uf d Leere vom Epikur  (öbbe 341–270 v.&nbsp;d.&nbsp;Z.), stützt. Zämme mit dr Stoa, dr Akademii und em aristotelische Peripatos isch er äini vo de vier groosse filosoofische Schuele in dr noochklassische Antike gsi.
## D Leer
Dr Epikur isch en Atomist und Materialist gsi, wo die Ideä vom Demokrit übernoo het. Dr Epikureismus het göttligi Intervenzioone abgleent und anstatt vo Aberglaube Erkläärige gsuecht, wo sich uf d Vernumft stütze. Vom Aristippus häi d Epikureer d Idee übernoo, ass d Lust und d Lääbesfröid s höggste Guet isch. Aber si häi glaubt, ass mä für zum d Lust z erräiche, beschäide müess lääbe, müess leere z verstoo wie d Wält funkzioniert und müess siini Wünsch iischrängge. Eso bechiem mä Seelefriide (Ataraxia) und wurd frei vo Ängst und körperlige Schmärze (Aponia).

Dr Epikureismus isch zwar e Form vom Hedonismus, wo d Lust zum äinzige Guet an sich erkläärt, aber wil für d Epikureer es s grösste Glück isch, schmärzfrei und äifach z lääbe, underschäidet er sich doch seer vo däm, wo mä im Allgemäine under em Hedonismus verstoot.  

D Schuel isch zerst im Geegesatz zum Platonismus gstande, het sich spööter aber vor allem mit dr Stoa usenandergsetzt. D Epikureer häi sich, im Geegesatz zu de Stoiker, us dr Politik uuseghalte.
## Blüeti und Undergang
Noch em Dood vom Epikur het dr Hermarchus d Schuel gläitet und dr Epikureismus het sich in dr ganze hellenistische und spööter au dr römische Wält usbräitet. Dr bekanntist Verdräter vo dr Schuel isch dr römisch Dichder Lukrez gsi und wichdigi Zentre het s z Antiochia, Alexandria, Rhodos, und Ercolano ghaa. In dr Spootzit vom Römische Riich het sich dr Epikureismus immer weniger nöije naturwüsseschaftlige Erkenntnis aabasst und isch schliesslig vor allem vom Nöiplatonismus verdrängt worde und verschwunde. Im 17. Joorhundert het dr Atomist Pierre Gassendi dr Epikureismus widerbeläbt und en an die christligi Doktrine aabasst.
## S epikureische Schriftdum
Vom Epikur häi e baar Schrifte überläbt und im Poem vom Lukrez *De rerum natura (Vo dr Natuur)* si die wichdigste Argumänt und Theorie vom Epikureismus daargstellt. E Hufe vo de Schrifte wo mä in dr Villa vo de Papyri z Herculaneum gfunde het si epikureischi Teggst. Vo wenigstens eme Däil von ene dänggt mä, ass si im Epikureer Philodemus ghöört häi.

## Litratuur

* Malte Hossenfelder: *Antike Glückslehren:* Kynismus und Kyrenaismus, Stoa, Epikureismus und Skepsis; Kwellen in dütscher Übersetzig mit Iifüerige. Stuttgart (Kröner) 1996, ISBN 3-520-42401-0
Richard Steiff

Dr Richard Steiff (* 7. Februar 1877 z Giinga an dr Brenz, † 30. März 1939 en Jackson em amerikanischa Bundesstaat Michigan) isch dr Neffe vo dr berihmda Schbiilzeigherstellere Margarete Steiff ond sowohl a Erfender wia au a Gschäftsmôô gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Richard Steiff kommt am 7. Februar 1877 z Giinga an dr Brenz uff d Welt. Nôch dr „normala“ Schual bsuacht’r noh en Stuegert d Kunschtgewerbeschual. En dera Stadt gôht’r en seira freia Zeit emmr môl wiidr en da „Nill’scha Tiirgarda“. Dô dren hôt’r’s hauptsächlich uff d Bära abgseha. Stondalang sitzt’r vôr deane ihrem Gehege ond zoichnet vo selle Viicher Skizza uff-nen Block. Wia der Kerle nô 20 Jôhr alt ischt, tridd’r en da Betriib ei, wo vo seira Tande Margret grindet wôrra ischt. Uff Grond vo seine Bära-Skizza entwicklet’r em Jôhr 1902 da so gnannda Steiff-Bära mit dr Bezoichnong „55 PB“ als Schbiilzeig fir d Kender. 

1903 fendet en Leipzig a indrnazionala Schbiilzeigmesse stadd. D Firma Steiff präsendiirt deet au ihre nuie Plisch-Bära. An de erschde baar Däg wend de selle abr kaum vo ebbr beachdet. Erscht kurz bevôr dui Messe em Ende zuagôht, kommt a Amerikaner an da Messestand ond kauft älle hondert Ausstellongsstick. Gleichzeidich bschdellt’r noh weitre 3.000 Exemplar. Des isch dr Ôfang vo-ma weltweida Erfolg. Jetzt hôt d Firma Steiff au gnuag Geld, om a ganz moderna Fabrikhall aus Bedoo ond Stahl baua zo lau. S dauret et lang, ond des Gebeide kriagt vo de Giingener Eiwohner da Nama „Jongfraua-Aquariom“, weil de meischde Beschäfdigte ledige Fraua send. Om dr Chefin zo ermeglicha, au zor Produkzioo ens obere Stockwerk zo komma, lôht dr Richard fir sei Tande a Rampe baua, wo se mit ihrem Rollstuahl nuffahra kôô. Em Jôhr druff (1904) kriagt Firma Steiff bei dr Weltausstellong en St. Louis nomôl a Bschdellong, desmôl ibr 12.000 Stick. Dô drfir wuud d Margarete Steiff zamma mit ihrem Neffa mit-ra Goldmedallje auszoichnet, was dr hechschde Preis bei dera Vrôstaldong ischt.

Dr „Bär PB 55“ bleibt abr et de oinzig Erfendong vom Richard Steiff. Schbäter entwicklet’r noh da so gnannda „Rolloplan“. Des ischt a Dracha, wo mr Luftaufnahma drmit macha kôô, zom Beischbiil vo dr Steiff’scha Fabrik ond ihrer Omgeabong sowia vo ganz Giinga. Uff dui Erfendong wuud schliaßlich au d Fihrong vo dr kaiserlicha Armee uffmerksam ond teschdet se, ob mr-se villeicht au zo milidärische Zweck eisetza kôô. Abr bald stellt sich raus, dass dô drfir dui Erfendong et en Frôg kommt, weil der Dracha z langsam ischt.

Am 30. März 1939, 30 Jôhr nôch-em Ableaba vo seira Tande, schliaßt dr Richard Steiff z Jackson en de USA, wo-nr sich grad gschäftlich uffhelt, seine Auga fir emmer. 62 Jôhr alt isch’r wôrra.

## Litradur
* Günther Pfeiffer: *125 Jahre Steiff Firmengeschichte – Die Margarethe Steiff GmbH*, Heel Verlag GmbH, Königswinter 2005, ISBN 3-89880-387-2

## Quella
* ''Firmenhistorie'' uf steiff.com
* 
* ''Wie man einen Freund herstellt'' Artikel uf stern.de vom 9. Dezember 2003
Binau

**Binau** (sidfränk. *Bina*) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ). Si ghert zur europäische Metropolregion Rhein-Neckar (bis 20. Mai 2003 *Region Unterer Neckar* un bis 31. Dezämber 2005 *[[Region Rhein-Neckar-Odenwald]]*).

## Geografi
Binau lyt am Necker zwisch em *Hoche* un em *Chlaine* Odewald. D Gmai lyt im Naturpark Neckartal-Odewald.

Dr Baan bstoht us 38,3 % Landwirtschaftsflechi, 34,8 % Wald, 18,4 % Sidligsflechi un 8,5 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliderig
Zue Binau ghere s Dorf Binau un d Ortschafte Bahnstation Binau un Chemische Fabrik.

## Gschicht
Binau isch zum erschte Mol gnännt wore anne 769 as *Benenheim* oder *Bienenheim* (772 *Beonanheim*, 774 *Beninheim*, 1536 *Buenaw*, 1629 *Binheimb* un im 18. Johrhundert *Neckarbinau*).

Binau het syt em Mittelalter zum freiadlige Ritterguet vu dr Burg Dauchstein ghert. Anne 1765 hän zum Ritterguet näbe Schloss, Guets-, Jeger- un Schofhuus e Grundbsitz vu 123 Morge Ackerfälder, 47 Morge Matte, 8 Morge Chrut- un Obstgärte, 4 Morge Rääbe un 650 Morge Wald ghert. Wu d Rychritterschaft 1802 ufglest woren isch, isch Binau zue dr Markgrofschaft Bade chuu (ab 1803 Kurfirschtedum Bade, ab 1806 Großherzogdum Bade). S het zum Amt Mosbach un ab 1936 zum Landkrais Mosbach ghert. Im Rame vu dr Kraisreform isch dr Landkrais Mosbach zum 1. Jänner 1973 ufglest wore, Binau isch derno zum neie Odenwaldkrais chuuu, ab 10. Septämber 1974: Neckar-Odenwald-Kreis.

## Verwaltig
Binau het sich mit dr Gmaine Neckargerach, Waldbrunn un Zwingeberg zum Gmaiverwaltigsverband „Neckargerach-Waldbrunn“ mit Sitz z Neckargerach zämmegschlosse.

### Burgermaischter
* 1835–1839: Johann Adam Bender
* 1839–1848: Adam Groskopf
* 1848–1860: Johann Georg Dollinger d. Ä.
* 1860–1868: Johann Georg Seppich
* 1868–1873: Johann Georg Dollinger d. J.
* 1873–1879: Karl Großkopf
* 1879–1910: Johann Georg Dollinger d. J.
* 1910–1931: Wilhelm Brand
* 1931–1945: Wilhelm Pfisterer
* 1945–1946: Max Großkopf
* 1946–1954: Ernst Dollinger
* 1954–1986: Ludwig Pfisterer
* 1986–2018: Peter Keller
* 2018–2023: René Friedrich
* syt 2024: Dominik Kircher (CDU)

### Partnergmai
* Lindau im Eichsfeld

## Wirtschaft un Infrastruktur
Binau lyt an dr Neckartalbahn (Heidelberg–Bad Friedrichshall).

Im Ort het s e Grundschuel.

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Binau ghert zum Sidfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Schloss Binau (1742)
* Burg Dauchstein
* Kirche (mittelalterlig, Wandmolereie us em 14. Jh., anne 1783 umböue)
* Jidische Fridhof vu 1851


Binau-schloss-web.jpg|Schloss un Chilche
Dauchstein-update-web.jpg|Burg Dauchstein
Binau-rathaus-web.jpg|Rothuus
Binau-fachwerk-keller1569-web.jpg|Rigelhuus vu 1569
Binau-altbau2-web.jpg|Historisch Gebei
Juedischer Friedhof Binau.jpg|Jidische Fridhof


## Literatur
* Ernst Brauch: *Binau – Kleinod am Neckar*. Privatdruck der Gemeinde Binau, 1969

## Weblink

* Websyte vu Binau
* Binau uf LEO-BW
* Dr jidisch Fridhof vu Binau
* Collenbergsches Schloss Bödigheim- Gschicht vu dr Freiherre Rüdt von Collenberg

## Fueßnote
Fahrenbach

**Fahrenbach** (sidfränk. *Fahmoch*) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ). Si ghert zur europäische Metropolregion Rhein-Neckar (bis 20. Mai 2003 *Region Unterer Neckar* un bis 31. Dezämber 2005 *[[Region Rhein-Neckar-Odenwald]]*).

## Geografi
Fahrenbach lyt uf 249–520 m&nbsp;ü.&nbsp;NN im Sandstai-Odewald im Naturpark Neckartal-Odewald. D Gmai isch Mitglid im UNESCO Geopark Bärgstroß-Odewald. Dr Baan bstoht us 52,3 % Landwirtschaftsflechi, 36 % Wald, 11,3 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtiger Flechi.

Nochbermgmaine sin Limbach im Norde, Elztal im Oschte un Mosbach im Side un Weschte.

## Gmaigliderig
Zue Fahrenbach ghere d Ortsdail Fahrenbach mit dr Hyyser Im Trienzgrund, Robern mit dr Hyyser Im Mühlengrund (Robernmühle) un Trienz.

Robern un Trienz sin Ortschafte im Sinn vu dr bade-wirttebärgische Gmaiornig mit aigenem Ortschaftsrot un Ortsvorsteher.

;Wappe vu dr Ortsdail

Datei:Wappen Robern.png|Robern
Datei:Wappen Trienz.png|Trienz


## Gschicht
Fahrenbach isch anne 1306 zum erschte Mol gnännt wore. S Dorf het zerscht dr Herre vu Hirschhorn ghert un isch iber verschideni Bsitzer schließlig an d Kurpfalz chuu. Wu d Kurpfalz anne 1803 im Rame vum Rychsdeputazionshauptschluss ufglest woren isch, isch s Dorf an s Firschtedum Leiningen chuu un 1806 schließli an s Großherzogdum Bade. Scho in dr kurpfälzische Zyt het Fahrenbach zum Oberamt Mosbach ghert, wu ab 1806 s Bezirksamt Mosbach drus wore isch. Anne 1938 isch us em Bezirksamt dr Landchrais Mosbach wore. Im Rame vu dr Kraisreform isch dr Landkrais Mosbach zum 1. Jänner 1973 ufglest wore, Fahrenbach isch derno zum neie Odenwaldkrais chuuu, ab 10. Septämber 1974: Neckar-Odenwald-Kreis.

Robern isch anne 813 zum erschte Mol gnännt wore, Trienz anne 1395 im Urbar vum Chloschter Amorbach. Am 1. Jänner 1975 isch Robern zue Fahrenbach yygmaindet wore. Am 19. Juli 1975 isch dur d Fusion vu dr Gmaine Fahrenbach un Trienz di hitig Gmaie Fahrenbach bildet wore.

## Religion
D Herre vu Hirschhorn hän im 16. Jorhundert d Reformation yygfiert. Dur dr Wägsel vu dr Herrschaft het d Konfession no ne baar Mol gwägslet, hite git s e evangelischi un au ne remisch-kadolischi Gmai.

## Verwaltig
Fahrenbach het mit dr Gmai Limbach e Verwaltigsgmaischaft veryybart.

Dr Burgermaischter isch syt 2000 dr Jens Stefan Wittmann.

### Partnergmai
* Heiligengrabe, Brandenburg (syt 1992)

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Fahrenbach ghert zum Sidfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Remischi Chlaikaschtäll z Robern un z Trienz am Odewaldlimes
* Katholischi Chilche St. Jakobus (Durm 1703, Durmsockel us em Mittelalter, Schiff 1790, 1962/63 renoviert)
* Evangelischi Chilche (klassizistische Weinbrenner-Stil, 1830)
* Katholischi Chilche St. Pius X., Robern (1956/58)
* Katholischi Chilche St. Maria, Trienz (1960)

Fahrenbach_-_Kirche_im_Weinbrenner-Stil.jpg|Evangelischi Chilche
Fahrenbach-jakobus-2015-001.JPG|St. Jakobus
OdenwaldexpressFahrenbach.jpg|Ehmolige Bahnhof
200910260958MEZ KK Robern 14.jpg|Chlaikaschtäll Robern


## Weblink

* www.fahrenbach.de
* Fahrenbach uf LEO-BW

## Fueßnote