open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tannhausen

**Dããhause** (amtlich *Tannhausen*) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Dããhause leit em oberen Dal vo dr Schnoedemer Sechta, rond 20&nbsp;Kilometer eschtlich vo Ellwãng am Rand vom Nearler Rias. D Nochbergmoede vo Dããhause send Stödtlen, Wilburgstetten, Fremdingen, Unterschneidheim ond Ellwangen.

Vo dr Gmarkong send 63,4 % Landwirtschaftsfleche, 23,8 % Wald, 11,8 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Dããhause gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Bergheim, Bleichroden, Ellrichsbronn, Hagenbucherhof, Riepach ond Sederndorf.

## Gschicht
Dããhause ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1100.

## Verwaldong
Dããhause hot sich mit Schteedtle ond Õnderschnoede zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Dããhause ischt dr Manfred Haase.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Dããhause ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.tannhausen.de

## Fuaßnota
Unterschneidheim

**Õnderschnoede** (amtlich *Unterschneidheim*) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Õnderschnoede leit em Dal vo dr Schnoedemer Sechta, rond 20 Kilometer eschtlich vo Ellwãng am Rand vom Nearler Rias. D Nochbergmoede vo Õnderschnoede send Tannhausen, Fremdingen, Marktoffingen, Kirchheim am Ries, Bopfingen, Westhausen ond Ellwangen.

Vo dr Gmarkong send 69,5 % Landwirtschaftsfleche, 20,7 % Wald, 8,9 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Õnderschnoede gheret d Gmoedsdoel Geislingen, Nordhausen, Unterschneidheim, Unterwilflingen, Walxheim, Zipplingen ond Zöbingen.

## Gschicht
Õnderschnoede ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 760 als *Sniten*.

## Verwaldong
Õnderschnoede hot sich mit Stedtle ond Dããhause zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Õnderschnoede ischt dr Johannes Joas.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Õnderschnoede ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.unterschneidheim.de

## Fuaßnota
Wört

**Weert** (amtlich *Wört*) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Weert leit auf em Virngrund em nordeschtliche Vorland vo dr eschtliche Schwäbische Alb, em Dal vo dr Rotach. D Nochbergmoede vo Weert send Fichtenau, Dinkelsbühl, Stödtlen ond Ellenberg.

Vo dr Gmarkong send 43 % Landwirtschaftsfleche, 44,3 % Wald, 9,2 % Sidlongsfleche ond 3,4 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Weert gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Aumühle, Bösenlustnau, Brombach, Dürrenstetten (Wört)|Dürrenstetten, Gaugenmühle, Grobenhof, Grünstädt, Hirschhof, Jammermühle, Königsroter Mühle, Konradsbronn, Mittelmeizen, Pfladermühle, Schönbronn ond Springhof, dr Ort Spitalhof ond dr Wohnblatz Häringssägmühle.

## Gschicht
Weert ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1221.

## Verwaldong
Weert hot mit dr Stadt Ellwãng ond dr Gmoede Adelmannsfelde, Elleberg, Jagschtzell, Nuiler, Raenao ond Roäseberg a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes vo Weert ischt dr Thomas Saur.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Weert ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.gemeinde-woert.de

## Fuaßnota
Alfred Kastler

Dr **Alfred Kastler** (* 3. Mai 1902 z Gebwiler, Elsass; † 7. Januar 1984 z Bandol) isch e französische Füüsiker gsi, wo 1966 dr Nobelbriis in Füsik überchoo het.

## Lääbe und Wärk
Dr Kastler isch uf s Lycée Bartholdi z Colmar gange. 1921 isch er uf d École normale supérieure (ENS) z Bariis. Noch sim Studium het er 1926 as Füsikleerer am Lyzeum (Gümnasium) vo Mülhuuse afo schaffe, denn z Colmar und z Bordeaux. Vo 1931 bis 1936 isch er Assistänt vom Pierre Daure an dr Faculté de Science vo dr Uniwersidäät Bordeaux gsi, denn isch er zwäi Joor lang z Clermont-Ferrand Dozänt gsi und druf vo 1938 bis 1941 Brofässer z Bordeaux. Dört isch zum Spezialist für Atomspektroskopii (Raman-Spektroskopii, Fluoreszänz-Spektroskopii) worde. 1941 het en dr Georges Bruhat uf Bariis iiglaade. Dört het er d Füsik-Abdäilig an dr ENS gläitet. 1952 het er e Brofessur an dr Faculté de Science z Bariis überchoo. 1953/54 isch er Gastbrofässer z Löwen gsi. 

Dr Kastler het zämme mit em Jean Brossel wichdigi spektroskopischi Methode in dr Atomfüsik entwigglet, wie d Dobbelresonanzmethode (Kopplig vo optischer Aareegig und Mikrowälle-Aareegig) und vor allem dr Effäkt vom "optische Bumpe". Dä het d Grundlage gliiferet für d Theorii vom Maser und vom Laser. Dr Kastler isch Diräkter vom Laboratoire de Spectroscopie Hertzienne vom ENS gsi vo 1951 bis zu sim Rückdritt 1972, wo dr Brossel Diräkter worde isch. Hüte isch s Labor noch em Kastler und em Brossel benennt.

Dr Kastler het Eeredoktorat us Pisa (1960), Oxford (1966) und Löwen (1955) überchoo. Er isch Eeremitgliid vo de französische und polnische füsikalische Gsellschafte und vo dr Optical Society of America gsi, und het vo dere 1962 d Mees-Medallie überchoo. 1954 het er dr Holweck-Briis vo de französische und änglische füsikalische Gsellschafte überchoo. Sit 1964 isch er Mitgliid vo dr französische Akademii vo de Wüsseschafte (Académie des sciences) gsi und au vo dr belgische Akademii vo de Wüsseschafte. 1965 het er d Goldmedallie vo dr CNRS überchoo und
1966 dr Nobelbriis für Füsik für si Entwigglig vo nöije spektroskopische Verfaare.

Dr Alfred Kastler isch au e Dichder gsi und het *Europe ma Patrie - Deutsche Lieder eines Französischen Europäers* - Librairie Martin Flinker - Paris gschriibe. 1979 het vor de schädlige globale Folge vo dr industrielle Dierzucht gwarnt.

Dr Kastler isch sit 1924 mit dr Gschichtsleerere Elise Cosset verhürootet gsi, und het mit ere drei Chinder gha, under anderem dr Füsiker Daniel Kastler.

## Publikazioone
*Recherches sur la fluorescence visible de la vapeur de mercure, Bariis: Masson 1935
*La diffusion de la lumiére par les milieux troubles; influence de la grosseur des particules, Bariis: Hermann 1952
*Oeuvre Scientifique, 2 Bänd, Ed. CNRS, 1988
*Optical methods for studying Hertzian resonances, Nobel Lecture 1966
*Kastler ''Optisches Pumpen als Beispiel internationaler Zusammenarbeit'', Physikalische Blätter, August 1967
*Alfred Kastler: *Tiere sind unsere biologischen Brüder*. In: *Unesco-Dienst.* Heft 3. 1979.

## Weblingg

* 
*
Lorch

**Lorch** haißed folgendi geografische Objekt:
* Lorch (Württemberg), a Stadt em Oschtalbkroes, Bade-Wirttebärg, Deitschland
* Lorch (Rheingau), e Stadt im Rhiigau-Taunus-Chrais, Hesse, Dütschland
* Lorch (Oberösterreich), en Ortstail vo Enns, s antike *Lauriacum*, Oberöschtriich, Öschtriich

* Kloster Lorch, en ehemolegi Benediktinerabtei im Remstal, Bade-Würtebärg, Dütschland

**Lorch** isch de Familiename vo folgende Persone:
* e Zirkusfamilie, lueg under Circus Lorch

* Anton von Lorch (1807–1859), en preußische Landrat
* Catrin Lorch (* 1965), e dütschi Kunsthistorikeri und Kunstkritikeri vo de Süddütsche Zitig
* Josef Lorch (1928−1999), en dütsche Moler, Restaurator und Heimatpfläger
* Karl Lorch († 1940), en dütsche SA-Brigadefüerer und Landrat
* Melchior Lorch (1527–1583), en dütsche Moler, Holz- und Kupferstächer
* Rudi Lorch (* 1966), en dütsche Fueßballspiller
* Stefan Lorch (* 1966), en dütsche Theaterschauspiller

**Lueg au:**
* Lorsch
Ruppertshofen

**Ruppertshofen** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* Ruppertshofen (Ostalbkreis), a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg, Deitschland
* Ruppertshofen (Rhein-Lahn-Kreis), e Gmaind im Rhii-Lahn-Chrais, Rhiiland-Pfalz, Dütschland
* Ruppertshofen (Ilshofen), en Stadttail vo Ilshofe em Landkroes Hall, Bade-Wirttebärg
Westhausen

**Westhausen** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* Westhausen (Württemberg), a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg, Deitschland
* Westhausen (bei Gotha), e Gmaind im Landchrais Gotha, Thüringe, Dütschland
* Westhausen (bei Hildburghausen), e Gmaind im Landchrais Hildburghuuse, Thüringe
* Siedlung Westhausen, en Ortstail vo Frankfurt am Main, Hesse
* Westhausen (Remscheid), en Ortstail vo de chraisfraie Stadt Remscheid, Nordrhii-Westfale
* Westhausen (Eichsfeld), en Ortstail vo de Gmaind Bodenrode-Westhausen im Landchrais Eichsfeld, Thüringe

* Westhouse, e Gmaind im Kanton Erstein im Elsass, Frankriich
* Westhouse-Marmoutier, e Gmaind im Kanton Marmoutier im Elsass
Westhausen (Württemberg)

**Weschthouse** (amtlich *Westhausen*) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Weschthouse leit rond 10&nbsp;km vo Olle ond 12&nbsp;km vo Ellwãng. D Nochbergmoede vo Weschthouse send Aalen ond Ellwangen.

Vo dr Gmarkong send 49,1 % Landwirtschaftsfleche, 36 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Weschthouse gheret d Gmoedsdoel Lippach ond Westhausen.

## Gschicht
Weschthouse ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1136.

## Verwaldong
Weschthouse hot sich mit dr Stadt Looche zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Weschthouse ischt dr Markus Knoblauch.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Weschthouse ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.westhausen.de

## Fuaßnota
Waldstetten (Ostalbkreis)

**Waldstett** (amtlich *Waldstetten*) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Waldstett leit am Nordfuaß vom Stuifa em Vorland vo dr eschtliche Schwäbische Alb. Am Rand vom Remsdal.

Vo dr Gmarkong send 56,4 % Landwirtschaftsfleche, 27,2 % Wald, 15,5 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Waldstett gheret d Gmoedsdoel Waldstetten ond Wißgoldingen.

## Gschicht
Waldstett ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1275 als *Walhstetten*, dr Weiler Stoffel 1393:als *ze Stoffeln*.

## Verwaldong
Waldstett hot mit dr Stadt Gmẽẽd a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes vo Waldstett ischt dr Michael Rembold.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Waldstett ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.waldstetten.de

## Fuaßnota
Schloss Wörth

**Schloss Wörth** stoht für:
* *Schloss Wörth an der Donau* im Landchrais Rägesburg, Oberpfalz, Bayern, Dütschland
* *Schloss Wörth am Main* im Landchrais Miltebärg, Underfranke, Bayern
* Schlösschen Wörth, en ehemolegi Burg, hüt Restaurant, bi Neuhuuse, Kanton Schaffuuse, Schwiz

**Lueg au:**
* *Burg Wörth* (en ehemolegi Burg uf ere Insle i de Donau, Nideröschtriich)
* Wörth (Begriffsklärig)
Aberglauben

D Bezäichnig **Aaberglaube** wird mäistens abwärtend für Forme vo Glaube und religiösi Braktike agwändet, wo nit em Süsteem vo kulturelle Überzüügige und Leermäinige entspräche, wo as „richdig“ und „allgemäingültig“ empfunde wärde. Im wüsseschaftlige Sproochgebruuch brucht mä hützudags mäistens dr Begriff Volksglaube.

Dr Aberglaube wird im allgemäine Sproochgebruuch mit Umvernumft und Unwüsseschaftligkäit gliichgsetzt. In Kräis, wo abrahamitisch-religiös brägt si, wird d Bezäichnig verwändet zum drvo z reede, ass öbber sich theologisch nid gnueg uskennt, aber au zum volksdümligi und okkulti Glaubensrichdige aabezmache. Religionskritiker verwände dr Begriff mit sinere negative Konnotierig für alli Glaubensvorstellige und Religione. Wil sich dr Begriff von ere Wält- und Glaubenssicht här definiert, wird dr Inhalt vom wüsseschaftlige oder religiöse Standpunkt vo däm won en verwändet, bestimmt.

## Litratuur
* Hanns Bächtold-Stäubli (Hrsg.): *[[Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens]]*. 10 Bände. De Gruyter, Berlin / Leipzig 1929–1942 (unveränderter Nachdruck 2000, ISBN 3-11-016860-X).
* Ditte Bandini, Giovanni Bandini: *Kleines Lexikon des Aberglaubens* Area, Erftstadt 2006, ISBN 978-3-89996-853-8.
* Augustin Calmet, Abraham & Irina Silberschmidt: *Gelehrte Verhandlung der Materie von den Erscheinungen der Geister, und der Vampire in Ungarn und Mähren,* Edition Roter Drache, Rudolstadt 2007, ISBN 978-3-939459-03-3.
* Nils Freytag: *Aberglauben im 19. Jahrhundert*. Preußen und seine Rheinprovinz zwischen Tradition und Moderne 1815–1918. In: * Quellen und Forschungen zur brandenburgischen und preußischen Geschichte*. Band 22, Duncker und Humblot, Berlin 2003, ISBN 3-428-10158-8 (Au Dissertation an der Universität Trier 1998).
* Karl-Heinz Göttert: *Daumendrücken – Der ganz normale Aberglaube im Alltag*, Philipp Reclam jun., Stuttgart 2003, ISBN 3-15-010533-1.
* Dieter Harmening: *Superstitio*. Überlieferungs- und theoriegeschichtliche Untersuchungen zur kirchlich-theologischen Aberglaubensliteratur des Mittelalters. Schmidt, Berlin 1979, ISBN 3-503-01291-5.
* Dieter Harmening: *Wörterbuch des Aberglaubens*, 2., durchgesehene und erweiterte Auflage, Reclams Universal-Bibliothek 18 620, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-15-018620-6.
* Patrick Hersperger: *Kirche, Magie und ‚Aberglaube‘. Superstitio in der Kanonistik des 12. und 13. Jahrhunderts.* In: *Forschungen zur kirchlichen Rechtsgeschichte und zum Kirchenrecht*. Band 31, Böhlau, Köln 2010, ISBN 978-3-412-20397-9.
* Hanns-Peter Mederer: *Der unterhaltsame Aberglaube*. Sagenrezeption in Roman, Erzählung und Gebrauchsliteratur zwischen 1840 und 1855. In: *Berichte aus der Literaturwissenschaft*. Shaker Verlag, Aachen 2005, ISBN 3-8322-4201-5 (Zugleich Dissertation an der Universität Hamburg 2005)
* Heinrich Bruno Schindler: *Der Aberglaube des Mittelalters*. Ein Beitrag zur Culturgeschichte. Breslau 1858 (Digitalisat, Neuausgabe: BiblioBazaar, LLC, 2009, ISBN 978-1-110-11259-3).

## Weblingg

* Der Glaube an Paranormales: Erklärungsansätze vom Stephan Matthiesen

## Fuessnoote
Abraham a Sancta Clara

Dr **Abraham a Sancta Clara** OEDSA (Ordensname), au **Abraham a Santa Clara**, (* 2. Juli 1644 as *Johann Ulrich Megerle* z Kreenheinstetten bi Messkirch; † 1. Dezämber 1709 z Wien) isch e katholische Gäistlige, Brediger und Schriftsteller gsi. Er gältet mit öbbe 600 Äinzelschrifte as dr bedütendsti dütschi katholische Brediger und Poet vo dr Barockzit mit ere ungwöönlige Sproochchraft und Sproochfantasii.
Er het under anderem Gedicht gschriibe, Sammlige vo Bredigte uusegee und Bidrääg zur Narrelitratur gmacht. Si Hauptwärk *Judas, der Ertz-Schelm* isch in vier Däil in de Joor 1686, 1689, 1693 und 1695 uusechoo. Er het gegen e Aberglaube bredigt, gege d Alchemiste aber au gege s Juudedum und dr Islam.

## Litratuur

* 
* 
* Karl Bertsche: *Die Werke Abraham a Santa Claras in ihren Frühdrucken*. Krieg, Wien 1961.
* Gerhard Dünnhaupt: *Abraham a Sancta Clara (1644–1709)*. In: *Personalbibliographien zu den Drucken des Barock.* Band 1. Hiersemann, Stuttgart 1990, ISBN 3-7772-9013-0, S. 111–166.
* Franz M. Eybl: *Abraham a Santa Clara. Vom Prediger zum Schriftsteller*. Niemeyer, Tübingen 1992, ISBN 3-484-36506-4.
* Gunter Haug: *Abraham a Santa Clara*. In: *Im Schatten eines Denkmals. Geschichte und Geschichten des Geburtsortes von Abraham a Santa Clara. Kreenheinstetten 793–1993*. Hrsg. Gemeinde Leibertingen. Braun, Tuttlingen 1993, S. 41–52.
* Martin Heidegger: *Abraham a Santa Clara* (Bericht zur Denkmalenthüllung 15. August 1910 erschien am 27. August 1910 in „Allgemeine Rundschau“), in: *Aus der Erfahrung des Denkens* (GA 13), S. 1-3.
* Martin Heidegger: *Über Abraham a Santa Clara* (Rede am 2. Mai 1964), in: *Reden und andere Zeugnisse eines Lebensweges, 1910-1976* (GA 16), S. 598-608.
* Robert A. Kann: *Kanzel und Katheder*. Herder, Freiburg i. Br. 1962.
* 
* Jean Schillinger: *Abraham a Santa Clara*. Lang, Bärn 1993, ISBN 3-906751-17-1.
* Anton Philipp Knittel (Hrsg.), *Unterhaltender Prediger und gelehrter Stofflieferant - Abraham a Sancta Clara (1644-1709) - Beiträge eines Symposions anlässlich seines 300. Todestages*, Eggingen 2012, ISBN 978-3-86142-530-4

## Weblingg

* 
* 
* 
* 
* 
* Abraham a Sancta Clara im Literaturportal Bayern
Johann von Venningen

**Johann vo Venninge** isch dr Naame vom

*  e dütsche Riichsritter und Vogt vom kurpfälzische Oberamt Häidelbärg, wo 1425 gstorbe isch
*  e dütsche Riichsritter und Hofmäister am kurpfälzische Hoof z Häidelbärg, wo 1432 gstorbe isch
*  e dütsche Riichsritter und Vitztum vo dr Kurpfalz z Neustadt an dr Wiistrooss, wo 1444 gstorbe isch
* Johann em V. vo Venninge († 1478), em Bischof vo Basel und Uniwersidäätsgründer
Haito

**Haito**, au *Heito* und *Heitto* gschriibe, (* öbbe 762; † 17. Merz 836) isch en Abt im Chloster Riichenau gsi, wo us em alemannische Ruum gstammt het. Vo 805 bis 823 isch er Bischof vo Baasel gsi.
## Si Lääbe
Dr Haito isch fümfi gsi, won er Chlosterschüeler uf dr Insle Riichenau worde isch. Er isch denn äine vo de bedütendste Äbt vom Chloster worde. Under iim isch s Riichenauer Mariamünster nöi baut worde, und wo hüte no existiert; bsundrigs d Vierigsaalaag. Er het au d Bibliothek usbaut. 

As Bischof vo Basel isch dr Haito dr Bauherr vom Gründigsbau vom Baasler Münster gsi. Er het zu de Verdraute vom Karl em Groosse ghöört, won en iin ere diplomatische Mission 811 uf Byzanz gschiggt het, wo aber kä Erfolg gha het. Dr Sanggaller Mönch Notker Balbulus (öbbe 840–912) beschribt en in sine *Gesta Karoli Magni* („Daate vom Karl em Groosse“) im ene witgehend stilisierte Bricht über d Aakumft von ere byzantinische Gsandtschaft am kaiserlige Hoaf sogar as äini vo de Stütze vom Karl:

: *Da stand nun der ruhmreiche Karl an einem hellen Fenster, strahlend wie die Sonne beim Aufgang, geschmückt mit Gold und Edelsteinen, gestützt auf Heitto, so hieß der Bischof, den er einst nach Konstantinopel geschickt hatte.*

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg
*
*Haito, Bischof von Basel, Abt von Reichenau uf www.altbasel.ch
*
*Digitalisierte Handschriften in Schweizer Bibliotheken

## Fuessnoote
Waldo von Reichenau

Dr **Waldo vo Riichenau**, au **Walto** (* um 740; † 814 z Bariis) isch Abt und Bischof gsi.

## Lääbe
Dr Waldo vo Riichenau isch vom ene hooche fränkische Gschlächt abgstammt. 782 isch er Abt vom Kloster Sanggalle worde und het dört e Bibliothek iigrichdet. Vo 786 bis 806 isch er Abt vom Kloster Riichenau am Boodesee gsi, und het dört e Bibliothek und e Klosterschuel ufdoo. Er het dr Egino vo Verona d Cella St. Peter und Paul am Spitz vo dr Insle lo iirichde. S Kloster Riichenau isch e wichdigs Zentrum im Karolingische Riich worde. 791 isch er vom Karl em Groosse zum Bischof vo Pavia und Baasel erhobe worde. Z Baasel isch dr Waldo aber kuum je gsi, wil er z Pavia für d Erziejig vom Soon vom Karl em Groosse, em Pippin, zueständig gsi isch.
805 isch er Riichsabt und Huusbischof vo dr Abtei Saint-Denis z Bariis worde.

## Litratuur

* *Waldo*. In: *[[Helvetia Sacra]]*, III/1/2 (1986), S. 1270 f.
* Donald A. Bullough: *„Baiuli“ in the Carolingian „regnum Langobardorum“ and the Career of Abbot Waldo († 813)*. In: *[[The English Historical Review]]*, Bd. 77 (1962), Nr. 305 (Oktober), S. 625–637, 
* 
* 

## Weblingg

* http://www.altbasel.ch/fussnoten/waldo.html
* ''Abt Waldo (782-784)'' im Stadtlexikon der Stadt Wil

## Fuessnoote
Response (Judentum)

**Response** (hebr. *She'elot uTeshuvot* „Frooge und Antworte“, vo lat. *responsa* „Antworte“) si im Middelalter und in dr Nöizit Frooge vo dr rächtlige Art an e jüdischi halachischi Autoritäät gsi mit em Ziil, e normativi Entschäidig (*[[Posek|Psak din]]*) uf d Froog überzchoo.

Sonigi Bschäid, wo zur Findig vo dr Halacha diene, duet mä immer no in „Responsesammlige“ sammle. Vili vo dene Frooge häi e hüpothetische Charakter gha und Rabbiner häi si an bekannti jüdischi Rächtsgleerti gstellt,  zum iiri äigeni Uffassig abysichere. Historisch-kritisch aagluegt, cha mä us de Response uf Brobleem und Lääbensumständ vo de Juude in iirer nitjüdische Umwält schliesse. Zum Bischbil behandle Response Beziejige mit nitjüdische Handelspartner oder Aagstellte, wie mä sich Zwangsdaufte gegenüber söll verhalte etc.

E baar Formle und iiri Blatzierig si noch em Goldziher us dr Dradizion vo de islamische Fatwas choo.

## Litratuur
* Hans-Georg von Mutius: *Rechtsentscheide rheinischer Rabbinen vor dem ersten Kreuzzug: Quellen über die sozialen und wirtschaftlichen Beziehungen zwischen Juden und Christen (Judentum und Umwelt 13).* Lang, Frankfurt/M. u. a.
* Hans-Georg von Mutius: *Rechtsentscheide Raschis aus Troyes (1040 - 1105). Quellen über die sozialen und wirtschaftlichen Beziehungen zwischen Juden und Christen (Judentum und Umwelt 15).* Lang, Frankfurt/M. u. a.
* Hans-Georg von Mutius: *Rechtsentscheide jüdischer Gesetzeslehrer aus dem maurischen Cordoba: Quellen zur Wirtschafts- und Sozialgeschichte der jüdischen Minderheit in Spanien und Nordafrika im 10. und 11. Jahrhundert (Judentum und Umwelt 28).* Lang, Frankfurt/M. u. a. 1990, ISBN 3-631-42956-8.
* Hans-Georg von Mutius: *Rechtsentscheide Mordechai Kimchis aus Südfrankreich. 13./14. Jahrhundert (Judentum und Umwelt 31).* Lang, Frankfurt/M. u. a. 1991, ISBN 3-631-43757-9.
* Hans-Georg von Mutius: *Rechtsentscheide mittelalterlicher englischer Rabbinen (Judentum und Umwelt 60).*  Lang, Frankfurt/M. u. a. 1995, ISBN 3-631-48493-3.
* Hans-Georg von Mutius: *Rechtsentscheide Abraham Ben Davids von Posquières (Judentum und Umwelt 70).*  Lang, Frankfurt/M. u. a. 2001, ISBN 3-631-36922-0.
* Hans-Georg von Mutius: *Weitere Rechtsentscheide Abraham Ben Davids von Posquières (Judentum und Umwelt 73).* Lang, Frankfurt/M. u. a. 2002, ISBN 3-631-38690-7.
* Zvi Zohar: *Responsen*, in: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur* (EJGK). Band 5, Metzler, Stuttgart/Weimar 2014, S. 196–202

## Weblingg
*Jewish Encyclopedia

## Fuessnoote
Rabbinen

***Rabbine*** (Blural) isch e Bezäichnig für die jüdische Gleerte im Alterdum, im ängere Sinn für die sit em Esra, wo 458 v. d. Z. vo Babylon uf Jerusalem isch zum dört d Rächtssprächig z reformiere. Vor allem mit Rabbine gmäint si d Tannaite, d Gsetzesleerer, wo spööter as Autoritääte aagluegt worde si und d Leere von ene in dr Mischna zammegfasst worde si, und d Amoräer, wo vo 200 bis 500 n. d. Z. in Babylonie und in Palestina s mündlige Gsetz usgläit häi, und wo d Diskussione von ene in dr Gemara kodifiziert worde si. 

S Wort isch e Bluralform vo *[[Rabbi]]* (hebräisch רַבִּי), vo hebräisch *Raw* (רַב), „Groosse“, plus Possessivsuffix -i (י-), dütsch wörtlig „mi Leerer“ oder „mi Mäister“.

## Lueg au
* Rabbi
* Rabbiner
Babylonisches Exil

As **babylonischs Exil** (vilmol au *babylonischi Gfangeschaft*) wird en Epoche in dr jüdische Gschicht bezäichnet. Si het 597 v. d. Z. aagfange wo dr babylonisch Köönig Nebukadnezar II. Jerusalem und s Köönigriich Juda erooberet het.

So wie s d Babzlonier an vile Ort gmacht häi, si au e wääsentlige Däil vo dr Bevölkerig vo Judäa, vor allem Aaghörigi vo dr Oberschicht, uf Babylon exiliert und dört aagsiidlet worde. Wie s im Buech Jeremia  verzelt wird, het s bis 582 drei Uswiisigsakzione gee und 4600 Juude häi iiri Häimet müesse verloo. Anderi historischi Kwelle für d Zaal vo de Exilierte git s nid. Sicher wäiss mä aber, dass noch 597 v. d. Z. Nääme vo Hebräer us dr briwilegierte Oberschicht in babylonische Urkunde ufdauche.

S Babylonische Exil isch z Änd gange, wo dr Perserköönig Kyros II. Babylon 539 v. d. Z. erooberet het und im e Dekreet äinzelne Personegrubbe d Erlaubnis gee het, zrugg noch Judäa z goo. D Juude häi 517 aagfange, dr Tämpel z Jerusalem wider ufbaue, im Merz vom Joor 515 v. d. Z. häi si dört wider chönne Gottesdienst abhalte.

## Litratuur
* Herbert Donner: *Geschichte des Volkes Israel und seiner Nachbarn in Grundzügen 2.* ATD.Erg 4/2, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1986, ISBN 3-525-51666-5.
* Antonius Hermann Josef Gunneweg: *Geschichte Israels bis Bar Kochba.* Kohlhammer, Stuttgart 1976, ISBN 3-17-002989-4.
* Ernst Axel Knauf: *Die Umwelt des Alten Testaments.* NSK.AT 29, Verlag Katholisches Bibelwerk, Stuttgart 1994, ISBN 3-460-07291-1.
* Markus Sasse: *Geschichte Israels in der Zeit des Zweiten Tempels. Historische Ereignisse, Archäologie, Sozialgeschichte, Religions- und Geistesgeschichte.* Neukirchener Verlag, Neukirchen-Vluyn 2004 / 2. Auflage 2009, ISBN&nbsp;3-7887-1999-0.
* Werner H. Schmidt: *Einführung in das Alte Testament.* de Gruyter, Berlin 1995, ISBN 3-11-014102-7.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Konversion (Religion)

**Konwersion** (lat.: *conversio* ‚Umwändig, Umcheer‘) bedütet ass d Person, wo konwerdiert, nöiji Glaubensgrundsetz, religiösi Dradizione und Brüüch und mögligerwiis au anderi Däil vo dr Kultur, wo mit dr fremde Religion verbunde si, übernimmt.

## Proselytismus

Für e Konwersion müesse d Aafordrige vo dr nöije Glaubensgmäinschaft verinnerligt wärde. Ere Person, wo dr Brozäss vo dr Konwersion duuregmacht het, säit mä *Konvertit* oder Proselyt (griechisch προσήλυτος ‚ äine wo drzuechoo isch‘.)

In mängge Religione, wie im Juudedum, bedütet *Konwersion* ass mä sich an en ethnischi Grubbe aaschliesst und iiri Gschicht und Kultur und au iiri religiös Braxis und iir Schiggsal aanimmt.

## Brobleem mit dr Konwersion
Noch em Ardikel 18 vo dr Allgemäine Erklärig vo de Menscherächt het jede Mensch s Rächt uf Gedanke-, Gwüsse- und Religionsfreiheit; das bedütet ass er au darf konwertiere. 

Es git aber au hüt no Staate, vor allem islamischi, wo d Konwersion e Verbräche isch, wo mänggisch sogar mit em Dood bestrooft wird.

Es isch au vilmol vorchoo, ass Gsellschafte Andersglöibigi zwunge häi, z konwertiere. In Öiropa isch das immer wider vor allem de Juude bassiert, wo zwangsdauft worde si, und no im 20. Joorhundert het zum Bischbil die katholischi Chille verlangt, ass bin ere Hüroot zwüschen eme Katholik und eme Nidkatholik dä muess konwerdiere, sust wurd s kä chirchligi Hüroot gee.

## Litratuur
* Fedja Buric: *Pragmatic Conversions: Mixed Marriage and Flexibility of Shari'a in Interwar Yugoslavia*. Badia Fiesolana: Europ. Univ. Inst., 2012. Hier online verfügbar: http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/24915/MWP_2012_33_Buric.pdf
* Elisheva Carlebach: *Divided Souls: Converts from Judaism in Germany, 1500-1750.* New Haven/ London 2001, ISBN 0-300-08410-2.
* Gesine Carl: *Zwischen zwei Welten? Übertritte von Juden zum Christentum im Spiegel von Konversionserzählungen des 17. und 18. Jahrhunderts.* Wehrhahn, Hannover 2007, ISBN 978-3-86525-069-8. (Rezension)
* Philipp A. Enger: ''Proselyten''. In: Michaela Bauks, Klaus Koenen (Hrsg.): *Das wissenschaftliche Bibellexikon im Internet.* (WiBiLex) 2011.
* Hubert Knoblauch, Volkhard Krech, Monika Wohlrab-Sahr (Hrsg.): *Religiöse Konversion: systematische und fallorientierte Studien in soziologischer Perspektive.* Konstanz 1998, S. 91–122.
* Christian Heidrich: *Die Konvertiten. Über religiöse und politische Bekehrungen*. C. Hanser, München 2002, ISBN 3-446-20147-5.
* Christian Heidrich: *Geistiges Entzücken. Über Konversionen und Konvertiten.* In: *Sinn und Form.* 1/2000, S. 5–31.
* Danièle Hervieu-Léger: *Pilger und Konvertiten. Religion in Bewegung.* Ergon, Würzburg 2004, ISBN 3-89913-384-6.
* Ute Lotz-Heumann, Matthias Pohlig, Jan-Friedrich Missfelder (Hrsg.): *Konversion und Konfession in der Frühen Neuzeit.* Gütersloh 2007, ISBN 978-3-579-05761-3.
* Martin Mulsow, Richard H. Popkin (Hrsg.): *Secret Conversions to Judaism in early modern Europe.* Leiden 2004, ISBN 90-04-12883-2.

## Fuessnoote
Jüdische Diaspora

Die **jüdischi Diaspora**  bzw.  *galut* isch d Verströijig (=&nbsp;griech. Diaspora) vo de Juude, wo bis hüte existiert. 

## Gschicht
D Diaspora het mit dr erste babylonische Eroberig vom Riich Juda im Joor 597 v. d. Z. aagfange, wo vili Judäer uf Babylon exiliert worde si. Wo dr babylonisch Statthalter Gedalja ben Achikam im Joor 586 v. d. Z. ermordet worde isch, si e Hufe Juude us Angst vor Vergältig vo Juda uf Egüpte ins Exil gflüchdet. Au wo 539 dr persisch Köönig Kyros II. s babylonische Riich erooberet und de Juude dört erlaubt het, zrugg uf Juda z goo, isch e bedütende Däil von ene z Babylon bliibe.  

Im Joor 6 n. d. Z. isch s Köönigriich vom Herodes em Groosse vom Kaiser Augustus in die römischi Browinz Judäa umgwandlet und vo Rom us regiert worde. 
Dr jüdisch Gschichtswüsseschaftler Salo W. Baron het gschetzt, ass zu sällere Zit öbbe zwäi Millione Juude in Palestina gläbt häi, aber vier Millione im Römische Riich usserhalb vo Palestina und mindestens non e Million in Babylonie und in andere Länder, wo nit vo Rom regiert worde si.
Wo si dr Jüdisch Chrieg vo 66 bis 74 n. d. Z. verloore häi, si vili palestinensischi Juude versklavt worde oder häi iiri verwüesteti Häimet verloo und sich in alli Däil vom römische Riich und vom nidrömische Oriänt verströit.

In dr Diaspora si d Juude vo dr Willkür vo de jewiilige Herrscher abhängig gsi und immer wider Opfer vo Verfolgige worde. 1290 si alli Juude us Ängland verdriibe worde, 1306 us Frankriich und in de 1490er Joor us Spanie, Ööstriich und Bordugal. Im 19. Joorhundert isch d Diaspora in Ostöiropa immer herter under Druck choo und im 20. Joorhundert häi d Nazionalsozialiste öbbe e Driddel vom jüüdische Volk in dr Schoa vernichdet.

Im 19. Joorhundert häi sich Beweegige afo entwiggle, wo zum Ziil gha häi, d Juude us dr Diaspora in en äignige Staat zruggzfüere. Si häi sich in dr Zioniste Wältorganisazion zämmedoo und uf d Gründig vom ene jüüdische Staat aanegschafft. Noch dr Vernichdig vom e groosse Däil vo dr öiropäische Diaspora het am 29. Novämber 1947 d UNO d Erschaffig vom ene jüdische Staat in Palestina beschlosse, wo am 14. Mai 1948 denn formell under em Naame *Medinat [[Israel]]* gründet worde isch. Drotz de Chrieg, wo d Findschaft vo de arabische Noochberstaate usglööst het, si mee und mee Juude uf Israel cho und s Land isch hüte under de Juude as s Zentrum vom Juudedum anerkennt, au wenn immer no dr gröösser Däil von ene in dr Diaspora läbt.

## Fuessnoote
Marcel Marceau

Dr **Marcel Marceau** (* 22. Merz 1923 z Stroossburg, Frankriich; † 22. Septämber 2007 z Bariis, äigentlig *Marcel Mangel*) isch e berüemte französische Pantomim gsi. S Publikum het en as „Bip“ kennt, e tragikomische Gloon im e Sträifehemmli mit eme wiss gschminkte Gsicht, eme verbüülte Siidehuet und ere rote Blueme.

## Lääbe
1942 het sich dr Marceau, wo Juud gsi isch, dr Résistance aagschlosse, het ghulfe, jüdischi Chinder in d Schwiz schmuggle, und schliesslig in dr franzöösische Armee gege die dütsche Bsatzer kämpft. Si Vater isch vo de Nazi z Auschwitz ermordet worde. 1946 het dr Marceau si Usbildig im Bariiser *[[Sarah Bernhardt]] Theater* aagfange. Denn het er in dr *Compagnie* vom Barrault dr „Harlekin“ in dr Pantomime *Baptiste* gspiilt und druf äigeni Mimodrama afo uffüere. 1947 isch er z Bariis zum erste Mol as „Monsieur Bip“ ufdräte. In dere Rolle isch er wältberüemt worde und het sä mee as 40 Joor lang uf dr ganze Wält gspiilt.

Erfolg het dr Marceau au as Mooler und Zäichner gha. Sini Wärk si u.&nbsp;a. z Dütschland, Frankriich, Japan und in de USA usgstellt worde. Er het meereri Büecher gschriibe und illustriert, drunder *Die Geschichte des Bip* und *Pimporello,* d Gschicht vom ene alte Stroossemim und däm si Zuenäigig zum ene chliine verwilderete Mäitli, en Ommaasch an *[[Der Vagabund und das Kind|The Kid]]* vom Charlie Chaplin.

## Iifluss
Dr Marceau het e Hufe Künstler us alle Schaner bis hüte beiiflusst. Dr Samuel Beckett het er zum pantomimische Finale im *[[Endspiel (Beckett)|Endspiel]]* inspiriert. Dr Samy Molcho, Milan Sladek und Jango Edwards verzelle vo sim Iifluss uf iiri Karriere. Dütschi Mime wie dr JOMI, Peter Makal und Rolf Mielke häi bi iim glert. Dr Schauspiiler Anthony Hopkins und dr Dänzer Rudolf Nurejew häi sich uf si Vorbild berüeft. Dr Michael Jackson isch zum *[[Moonwalk]]*, wo spööter zu sim Markezäiche worde isch, dur em Marceau si *Marsch gegen e Wind* inspiriert worde.

## Publikazione
* *Die Geschichte von Bip* („The story of Bip“). Betz Verlag, Münche 1976, ISBN 3-7641-0064-8.
* *Pimporello*. Owen Books, London 1991, ISBN 0-7206-0813-9.
* *Bip in a Book*. Stewart, Tabori & Chang, Nöi York 2001, ISBN 1-58479-130-6.

## Weblingg

* Mime Centrum Berlin (Informazionszentrum mit Buech- und Videomaterial über e Marcel Marceau)
* Kurzporträt
* „Das Gute zeigen“, taz, 11. Juli 2005, Interviuu
* Marchel Marceau uf dr Website vo dr Académie des Beaux-Arts (französisch)
* Le mime Marcel Marceau, Interviuu (französisch)

## Fuessnoote
Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle

S **Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle** ìsch sit em 1. Janner 2015 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est. S ìsch grinda wora üs dr Füsion vu dr Arrondissements Forbach un Boulay-Moselle. Höiptort (Sìtz vu dr Unterpräfektür) isch Forbach.

S bsteht üs àcht Kanton mìt 169 Gmeine.

## Kanton
* Kanton Boulay-Moselle
* Kanton Forbach
* Kanton Freyming-Merlebach
* Kanton Saint-Avold
* Kanton Stiring-Wendel
* dr Sìde vum Kanton Bouzonville
* dr Oschte vum Kanton Faulquemont
* dr Weschte vum Kanton Sarralbe
Sura (Babylonien)

**Sura** isch en antiki Stadt im südlige Babylonie am westlige Ufer vom Euphrat gsi. Si het bis öbbe zum 11. Joorhundert existiert.

Z Sura het sich e jüdischi Akademii befunde, wo näbe Pumbedita s wichdigste Zentrum vo dr jüdische Gleersamkäit in Babylonie gsi isch. Dr grösst Däil vom Babylonische Talmud isch do entstande. 

## D Stadt
D Umgääbig isch für iiri groossi Fruchtbarkäit bekannt gsi. In dr Region vo Sura het mä Rääbe, Obst, Wäize und Rogge aabaut und Veezucht betriibe; d Fälder si us em Euphrat bewässeret worde. 

## D Akademii
Im Joor 225 het dr Rav Abba Arikha z Sura en Akademii gründet. Bis zum Ändi vom 3. Joorhundert het si e füerendi Stellig gha, isch denn aber vo Pumbedita überdroffe worde. Zur Zit vom Rav Aschi (352–427) het Sura wider an Bedütig gwunne. Noch em Dr Rav Aschi isch äine vo de wichdigste Autore vom Babylonische Talmud gsi und noch sim Dood isch die religiösi Bedütig vo Sura immer chliiner worde. Under de Perserköönig Peroz I. und Yazdegerd II. si d Juude verfolgt worde und d Zaal vo de Gleerte und Studänte het abgnoo.

Noch dr islamische Eroberig het d Akademii Sura an Bedütig gwunne, wo dr Exilarch Salomo ben Chisdai dr Läiter vo dr Akademii vo Pumbedita, Samuel, im Joor 730 zum Gaon vo Sura ernennt het. E Biinaame vo Sura us dere Zit isch *Jeschiwat Resch Galuta* (aram. „Jeschiwa vom Exilarch“) gsi. Am Aafang vom 10. Joorhundert isch d Akademii vo Sura uf Bagdad züüglet, het aber under em Saadia Gaon, wo 928 zu iirem Läiter ernennt worde isch, no äinisch e füerendi Rolle afo spiile. Bis zum 10. Joorhundert isch d Meerhäit vo dr Bevölkerig vo Sura jüdisch gsi. Wo denn aber dr Benjamin vo Tudela um 1170 dur d Gegend gräist isch, het er kä jüdischi Siidlig me gfunde und het d Stadt as e Ruinefäld beschriibe.

## Litratuur
*Encyclopaedia Judaica, Bd. 15, S. 521–523

## Fuessnoote
Exilarch

Dr **Exilarch** (aramäisch *resch galuta*, „Chopf vo dr Diaspora“) isch dr Füerer vo dr jüdische Gmäind in Babylon gsi. Er het si Härkumft uf e Köönig David zruggfüert. As dr erst jüdisch Herrscher in Babylon wird in dr Bible dr Köönig Jojachin erwäänt. S Exilarchat het im Perserriich under de Parther und Sassanide bestande. Es isch noch dr islamische Eroberig witergfüert worde und isch schliesslig under dr Herrschaft vom Timur im Joor 1401 ufghoobe worde.

## Litratuur
* Encyclopaedia Judaica, Bd. 6, S. 1023–1034.
Jerusalemer Tempel

Under em **Jerusalemer Tämpel** (hebr. בֵּית־הַמִּקְדָּשׁ, Bet HaMikdasch) verstoot mä uf dr äinte Site dr Tämpel vom Salomo, wo am Aafang vom 6. Jh. v. d. Z. wo de Babylonier zerstört worde isch, uf dr andere Site dr sognennti Zwäit Tämpel, wo 515 v. d. Z. baut und 70 n. d. Z. vo de Römer zerstöört worde isch.

## Dr erst Tämpel
Dr erst Jerusalemer Tämpel isch noch dr Daarstellig in dr Bible vom Salomo uf em Zion baut worde. Archeologe näme allerdings aa, ass dä Tämpel grad wie die „salomonische“ Baläst erst öbbe zwäihundert Joor noch dr Herrschaft vom Salomo baut worde isch. Sälle Tämpel isch zämme mit dr ganze Stadt Jerusalem zerstöört worde, wo d Babylonier under em Nebukadnezar II.  s Riich Juda 586 v. d. Z. eroberet häi.

## Dr zwäit Tämpel
Noch em babylonische Exil isch z Jerusalem e zwäite Tämpel baut worde, so wie s d Bible verzellt under dr Herrschaft vom persische Köönig Dareios I. Dä Tämpel isch um 170 v. d. Z. vo de Helleniste für e Zit zum Zeushäiligdum umfunkzioniert worde. Vom Joor 21 v. d. Z. het en dr Herodes dr Grooss vo Grund uf umbaut und erwiteret. Wo d Römer schliesslig dr Ufstand vo de Juude häi chönne zämmeschloo, häi si dr Tämpel im Joor 70 n. d. Z. zerstört. Die westligi Umfassigsmuure vom zwäite Tämpel isch bis hüte erhalte, und isch as Chlaagemuure bekannt. Uf em Tämpelbärg sälber stöön hüte dr Felsedom und d al-Aqsa-Moschee, wo noch de häilige Stette z Mekka und Medina zu de bedütendste Häiligdümer für Muslim ghööre.

## Litratuur
* Theodor A. Busink: *Der Tempel von Jerusalem. Von Salomo bis Herodes – eine archäologisch-historische Studie unter Berücksichtigung des westsemitischen Tempelbaus.* Bd. 1, Leiden 1970; Bd. 2, Leiden 1980.
* Israel Finkelstein, Neil A. Silberman: *Keine Posaunen vor Jericho. Die archäologische Wahrheit über die Bibel.* C.H.Beck, Münche 2002, ISBN 3-40-649321-1.
* Paul von Naredi-Rainer: *Salomos Tempel und das Abendland. Monumentale Folgen historischer Irrtümer.* DuMont, Köln 1994, ISBN 3-77-011870-7.
* Helmut Schwier: *Tempel und Tempelzerstörung. Untersuchungen zu den theologischen und ideologischen Faktoren im ersten jüdisch-römischen Krieg (66–74 n. Chr.).* Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1989, ISBN 3-525-53912-6.
* Wolfgang Zwickel: *Der salomonische Tempel (Kulturgeschichte der Antiken Welt 83).* von Zabern, Mainz 1999, ISBN 3-8053-2466-9.

## Weblingg

## Fuessnoote
Liste der Äbte des Klosters Wettingen

I de **Lischte vo de Äbt vom Chloschter Wettige** sind alli ehemoligen Äbt vom Chloschter Wettige und – sit 1854 – di ehemolige und de aktuelli Abt vo de Territorialabtei Wettige-Mehrerau (z Öschtriich) ufgführt:

* Konrad (1227) (vorher Prior vom Chloschter Salem) 
* Heinrich vo Murbach (1256–1261)
* …
* Volker vo Fulach (1278–1305) 
* Ulrich Wolleb (1306–1308)
* Konrad vo Müllheim (1310–1316)
* Heinrich vo St. Galle (1316–1324)
* Jakob vo Schaffhuse (1324–1335)
* Eberhard vo Tenge (1335–1337)
* Albrecht vo Menge (1338)
* …
* Heinrich Sitti (1343–1351)
* Johann Murer (1351–1352)
* …
* Berthold Tutz (1356–1358)
* Albrecht Hector (?) (1358–1379)
* Johann Paradyser (1379–1385)
* Burkart Wiss (1385–1407)
* Johann Türr (1407–1427)
* Johann Schwarzmurer (1427–1433)
* Rudolf Wülflinger (1433–1445)
* Johann Schwarzmurer (1445–1455) 
* …
* Albrecht Haas (1462–1486)
* Johann Müller (1486–1521)
* Andreas Wengi (1521–1528)
* Georg Müller (1528–1531)
* Johannes Schnewly (1534)
* Johann Nöthlich
* Peter I. Eichhorn, OSB (1550–1563)
* Christoph Silberysen (1564–1594)
* Peter II. Schmid (1594–1633)
* Christoph Bachmann (1633–1641)
* Niklaus vo Flüe (1641–1649)
* Bernhard Keller (1649–1659)
* Gerhard Bürgisser (1659–1670) (erst im 1662i gweiht)
* Benedikt Staub (1670–1672)
* …
* Nikolaus Göldlin vo Tiefenau (1676–1686) (1664–1679 Abt vom Chloschter Tennebach im Schwarzwald)
* Ulrich Meyer (1686–1694)
* Basilius Reuty (1695–1703)
* Franziskus Baumgartner (1703–1721)
* Alberich I. Beusch (1721–1745)
* Peter Kälin (1745–1762)
* …
* Sebastian Steinegger (1768–1807) 
* Benedikt II. Geygis (1807–1818)
* Alberich II. Denzler (1818–1840)
* Leopold Höchle (1840–1854)
***er het mit em Konvent im 1841 s Chloschter müesse verlah und d Wettiger Mönch hei im 1854 z Mehrerau s Chloschter noi gründt, sither hei d Äbt vo Wettige au de Titel vo eme Prior vo Mehrerau* 
* Leopold Höchle (1854–1864)
* Martin Reimann (1864–1878)
* Maurus Kalkum (1878–1893) 
* Laurentius Wocher (1893–1895) 
* Augustin Stöckli (1895–1902) 
* Eugen Notz (1902–1917) 
* Kassian Haid (1917–1949) 
* Heinrich Suso Groner (1949–1968) 
* Kassian Lauterer (1968–2009)
* Anselm van der Linde (sit 2009)

## Weblink
*
Institut Sup’Biotech de Paris

D **Institut Sup'Biotech de Paris** isch e Technischi Hochschuel mit Schwärpunkt Biotechnologie z Villejuif und z Lyon (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *IONIS Education Group* und vo der *Industries & Agro-Ressources*. 

## Lehrstiel
S het fimf Lehrstiel:
* Agrar-, Forscht-, Wasser- un Umwältwisseschafte un Technology;
* Biowisseschaft un Gsundhait;
* Läbesmittelwisseschaft un Biomaterial;
* Sozial- , Wirtschaftswisseschaften un Management;
* Mathematik, Informatik un Physik.

## Dr Campus
D *Institut Sup'Biotech de Paris* lit im *Cancer Campus* uf em Campus IONIS Education Group.

## Weblink

* www.supbiotech.fr (frànzeesch)

## Fueßnote
Eliana Burki

D **Eliana Burki** (* 13. Septämber 1983 z Fäubrunne, Kanton Soledurn; † 24. April 2023) isch e Schwyzer Musikeri gsii. Si het dr Uusdruck „Funky Swiss Alphorn“ fir s Alphorn in Funk-, Pop- un Jazz-Lieder bruucht.

## Lääbe
D Eliana Burki het Alphorn gspiilt, syter ass si sechs Johr alt gsii isch. Ain vu ihre erschte effetlige Ufdritt het si as Nyynjehrigi am nordweschtschwyzerische Jodlerfescht z Schönewerd ghaa. Wel ere s draditionäll Due um s Alphorn nit gfalle het, het si nit in ere Draacht gspiilt, wie s sunscht gängig gsii isch. As Teenager het si ihri Vorlieb fir Blues- un Jazz-Kompositionen entdeckt.

Mit 16 Johr het si ihri Uusbildig zur Diermedizinische Fachaagstellte (TPA) abbroche. Si het Klavier un Gsang an dr Basler Musikhochschule studiert, wel s kai Fächer mit em Alphorn gee het. Zwischedure het d Burki als mit verschidene Orcheschter klassischi Alphorn-Konzärt as Solischti gspiilt.

Näben ihre Arbet as Musikeri het d Eliana Burki in ere Chinderklinik z Tafaas as freii Musiktheraputi gschafft. Mit ihrem Alphorn-Unterricht het si Chinder ghulfe, wu an Mukoviszidose lyyde. D Schnuuftächnik, wu si bruucht het, isch fir d Chinder hailsam gsii.

D Eliana un ihri Band sin wältwyt fir Ufdritt buecht woore. Bsunderi Ufdritt het si ghaa bi dr Mannschaftsuuslosig zue dr Euro 2008 un as Botschafteri fir schwyzerischi Musik ghaa. Anne 2007 isch ihri CD *Heartbeat* uusechuu, wu mit em David Richards in dr Mountain Studios produziert woren isch. Anne 2011 isch s Album *Travellin’ Root* uusechuu, produziert vum John Boylan.

D Eliana Burki het z Soledurn un z Los Angeles gläbt. Am 24. April 2023 isch sim Alter vu 39 Johr an eme Hiirntumor gstorbe. Si het mit irem Partner, em US-Schriftsteller Blas Ulibarri, zwai chinder ghaa.

## Uuszaichnige
* Prix Walo 2012 in dr Sparte Jazz/Blues/World Music.

## Weblink

*Websyte vu dr Eliana Burki
* 
* 
* Diskografi uf *hitparade.ch*

## Fueßnote
Antoninus Pius

Dr **Antoninus Pius** (* 19. Septämber 86 bi Lanuvium; † 7. Merz 161 bi Lanuvium) isch vom 10. Juli 138 bis zu sim Dood dr Kaiser vo Rom gsi. Er isch dr viert vo de säggs Adoptivkaiser gsi und dr Gründer vo dr Antoninische Dünastii. Si Geburtsnaame isch *Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus* gsi. As Kaiser het er sich *Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius* gnennt.

## Härkumpft
D Familie vom Antoninus het z Nemausus im südliche Gallie gläbt; das isch hütt d Stadt Nîmes. Bi de Römer isch das im Gebiet vo dr Provinz Gallia Narbonensis gsi. Er het z Rom e Karriere als Senator gmacht und isch ane 135 Prokonusl vo dr Provinz Asie gsi. Öpe im Joor 110 het er d Annia Galeria Faustina ghürootet.

## D Regierig
Z Britannie het er die nördligi Gränze hundertsächzg Kilometer uf Norde verläit; das isch dr *Antoninuswall*, wo me hütt no d Räschte drvo gseht. Und in Obergermanie het er dr Limes im Joor 159 um 25 bis 30 Kilometer gege Oste verschoobe. Im Oste sind sich gege s Ändi vo sinere Regierigszit Spannige mit de Parther entstande; aber erst noch sim Dood isch dr Chrieg usbroche. Es het zwar Unrueje und chliineri Komflikt in Mauretanie, Oberegüpte und Dakie gee, aber s Römische Riich het under ihm doch si letschti lengeri Friidensperiode erläbt.

Im Innere het dr Antoninus im Gegesatz zu sim Vorgänger Hadrian e demonstrativ guets Verheltnis zum Senat gha. Er het au die mäiste repressive Massnaame vom Hadrian gege d Juude wider ufghobe.

## Litratuur
* Michael Grant: *The Antonines. The Roman Empire in Transition.* London 1994.
* Willy Hüttl: *Antoninus Pius.* 2 Bände, New York 1975 
* Bernard Rémy: *Antonine le Pieux, 138–161. Le siècle d’or de Rome.* Fayard, Paris 2005, ISBN 2-213-62317-1.
* Hildegard Temporini-Gräfin Vitzthum: *Antoninus Pius*. In: Manfred Clauss (Hrsg.): *Die römischen Kaiser. 55 historische Portraits von Caesar bis Iustinian.* 4. Uflaag. Beck, Münche 2010, ISBN 978-3-406-60911-4, S. 137–144.
* Sabine Walentowski: *Kommentar zur Vita Antoninus Pius der Historia Augusta* (= *Antiquitas.* Reihe 4: *Beiträge zur Historia-Augusta-Forschung*, Serie 3: *Kommentare*, 3). Habelt, Bonn 1998, ISBN 3-7749-2835-5.
* Peter Weiß: *Die vorbildliche Kaiserehe. Zwei Senatsbeschlüsse beim Tod der älteren und der jüngeren Faustina, neue Paradigmen und die Herausbildung des „antoninischen“ Prinzipats.* In: *Chiron* 38, 2008, S. 1–45.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Pumbedita

**Pumbedita** isch e Stadt in Babylonie am Fluss Euphrat gsi, am ene Kanal, wo Schunja-Schumvata gäisse het und dr nördligst Verbindigskanal zwüschen em Euphrat und em Tigris gsi isch. Si het zämme mit Sura vom 3. bis zum 11. Joorhundert as füerends Zentrum vo dr jüdische Gleersamkäit gulte. Hüte lit uf däm Gebiet die irakisch Stadt Falludscha.

Wo dr Talmud abgfasst worde isch, isch d Bedütig vo Sura no gröösser gsi, aber spööter under em Scherira Gaon und sim Soon Chai Gaon, wo d Akademii vo Pumbedita 968–998 bzw. 998–1038 gläitet hä, het si die füerendi Rolle übernoo.

D Region isch für iire Wasserriichdum, iir aagnääms Klima und iire blüejende Handel bekannt; in iirer Nööchi si d Karawane vo Babylonie uf Sürie verbizooge. Geträid und Dattelpalme si aapflanzt worde, und dr Flaggs, wo do zooge worde isch, het d Grundlaag für e blüejendi Textilindustrii bildet. Bis zum Aafang vo dr Epoche vo de Geonim isch d Stadt eender für iire materielle Riichdum as für iiri Gleersamkäit bekannt gsi. Wo im 3. Joorhundert d Akademii vo Nehardea zerstört worde isch, häi die Gleerte vo dört uf Pumbedita züüglet.

Am Ändi vom 10. Joorhundert isch d Akademii vo Pumbedita uf Bagdad verläit worde. Kwelle, wo in dr Kairoer Genisa gfunde worde si, und arabischi Kwelle verzelle, ass d Bagdader Akademii bis zum 13. Joorhundert bestande het. Us em 12. und 13. Joorhundert si d Nääme vo nüün *Geonim* bekannt, wo sich as d Noochfaare vo dr Akademii vo Pumbedita gsee häi. Dr Benjamin vo Tudela, wo um 1170 dur Babzlonie gräist isch, het gschriibe, ass zu sällerer Zit z Pumbedita öbbe 3000 Juude gläbt häige. Die Zaal isch villicht überdriibe, aber ass es denn dört e jüdischi Gmäind gee het, isch umbestritte.

## Litratuur
*Encyclopaedia Judaica, Bd. 13, S. 1383–1386