open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stetten (Schwaben)

**Stetta** (amtlich *Stetten*) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Stetta leit rond 20 km eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 47,5 % Landwirtschaftsfleche, 39,7 % Wald, 11,2 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Stetta ghered d Derfer Stetta, Erisried ond Wipfel ond d Weiler ond Gheft Gronau, Walchs ond Weiherhaus.

## Gschicht
Stetta haut friar zua dr Herrschaft Mindelheim ghert, mo 1714 zom Kurfirschtetom Bayern komma ischt.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,3&nbsp;% gleage.

## Religion
91,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 6,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Stetta haut mit em Markt Dirlewang ond dr Gmoende Apfeldrach ond Unterägg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Stetta isch dr Richard Linzing.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Stetta ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* stetten-schwaben.de
* 
* 

## Fuaßnota
Trunkelsberg

**Trunkelsberg** isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Trunkelsberg leit direkt an dr Stadtgrenze vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Oberschwoba. Vo dr Gmarkong send 42,3 % Landwirtschaftsfleche, 23,2 % Wald, 34,5 % Sidlongsfleche ond 0 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Trunkelsberg ghert au no s Gheft Geishof .

## Gschicht
Trunkelsberg isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 972.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,9&nbsp;% gleage.

## Religion
71&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 24,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Trunkelsberg haut mit dr Gmoende Benninge, Holzgenz, Lache, Mengemerberg ond Ungerhausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Trunkelsberg isch dr Roman Albrecht.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Trunkelsberg ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* trunkelsberg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Türkheim

**Tirke** (amtlich *Türkheim*) isch a Markt em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Tirke leit an dr Wertach, em Side vom Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder an dr Grenze zua Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 58,7 % Landwirtschaftsfleche, 18,9 % Wald, 18 % Sidlongsfleche ond 4,4 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Tirke ghered au no d Derfer Berg ond Irsingen ond d Weiler ond Gheft Kugelmann, Ludwigsberg, Schönbrunn, Unterirsingen (Zollhaus) ond Webermühle.

## Gschicht
Tirke isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 1090.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5,2&nbsp;% gleage.

## Religion
84,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Tirke haut mit dr Gmoende Amberg, Ramminga ond Wiedergeltinga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Tirke isch dr Sebastian Seemüller.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Tirke ghert zom Oschtschwäbisch.

## Bekannte Luit

* Ludwig Aurbacher (1784-1847), Leahrer und Schriftsteller (D Sieba Schwoba) 

## Literatur
* *Chronik von Türkheim*, Türkheim 1957
* Alois Epple und Patricia Hintner: *Festschrift 900 Jahre Türkheim*, Türkheim 1990
* Alois Epple (Hrsg.): *Die Geschichte von Türkheim, Türkheim in der Barockzeit*, Türkheim 2000, ISBN 3-932974-03-4
* Alois Epple (Hrsg.): Anton Frei *Türkheim im 20. Jahrhundert, Irsingen im 20. Jahrhundert*, Türkheim 2005, ISBN 3-932974-13-1
* Alois Epple: *KZ Türkheim. Das Dachauer Außenlager Kaufering VI*, Bielefeld 2009, ISBN 978-3-938969-07-6

## Weblink
* 
* www.tuerkheim.de
* 
* 

## Fuaßnota
Tussenhausen

**Tussenhause** (amtlich *Tussenhausen*) isch a Markt em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Tussenhause leit rond 35 km eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 54,1 % Landwirtschaftsfleche, 35,9 % Wald, 8,7 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Tussenhause ghered d d Derfer Mattsies, Zaisertshofen ond Ziegelstadel ond d Weiler ond Gheft Angelberg, Haas, Hellziegl, Lohmühle, Mattsiesmühle ond Schloss Mattsies.

## Gschicht
Tussenhause isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 943 als Tuzinhusa.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5&nbsp;% gleage.

## Religion
93,1&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 3,8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Tussenhause ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Tussenhause isch dr Johannes Ruf.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Tussenhause ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.tussenhausen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Ungerhausen

**Ungerhausa** (amtlich *Ungerhausen*) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Ungerhausa leit rond acht Kilometer eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 74,9 % Landwirtschaftsfleche, 6,4 % Wald, 17,2 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Ungerhausa ghered koene weitere Ortsdoel.

## Gschicht
Ungerhausa isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 972 als Husen.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 5&nbsp;% gleage.

## Religion
84,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 10,2&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Ungerhausa haut mit dr Gmoende Benninge, Holzgenz, Lache, Mengemerberg ond Trunkelsberg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Ungerhausa isch dr Josef Fickler.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ungerhausa ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.ungerhausen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Unteregg

**Unterägg** (amtlich *Unteregg*) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Unterägg leit rond 35 km sideschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 74,5 % Landwirtschaftsfleche, 18,5 % Wald, 6,4 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Unterägg ghered d Derfer Unteregg, Oberegg, Rappen ond Warmisried ond d Weiler ond Gheft Bittenau, Eßmühle, Höllbauer, Lausbihl, Salzstraß-Mühle ond Schlottermühle.

## Gschicht
Unterägg haut friar dr Reichsabtei Ottobeire ghert ond isch 1803 mit em Reichsdeputationshauptschluss zua Bayern komma.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,1&nbsp;% gleage.

## Religion
94,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 3,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Unterägg haut mit em Markt Dirlewang ond dr Gmoende Apfeldrach ond Stette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

D Birgermoeschtere vo Unterägg isch d Marlene Preißinger.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Unterägg ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.unteregg-online.de
* 
* 

## Fuaßnota
Westerheim (Unterallgäu)

**Weschterhui** (amtlich *Westerheim*) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Weschterhui leit rond 10 km eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 65,5 % Landwirtschaftsfleche, 21,7 % Wald, 10,9 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Weschterhui ghered d Derfer Oberwesterheim, Unterwesterheim, Günz ond Rummeltshausen ond d Weiler Allewindschneider, Heutle, Holzbauer ond Scherle.

## Gschicht
Weschterhui haut friar dr Reichsabtei Ottobeire ghert ond isch 1803 mit em Reichsdeputationshauptschluss zua Bayern komma.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2&nbsp;% gleage.

## Religion
90,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 8,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Weschterhui haut mit em Markt Erke ond dr Gmoende Kammla ond Lauba a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

D Birgermoeschtere vo Weschterhui isch d Christa Bail.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Weschterhui ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.gemeinde-westerheim.de
* 
* 

## Fuaßnota
Oberrieden (Schwaben)

**Oberriada** (amtlich *Oberrieden*) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Oberriada leit rond 30&nbsp;km nordeschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 68,3 % Landwirtschaftsfleche, 21,6 % Wald, 8,4 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Oberriada ghered d Derfer Oberriada, Hohenreuten, Mittelrieden, Ohnsang ond Unterrieden ond dr Weiler Spitzisbui.

## Gschicht
Oberriada haut friar zua dr Herrschaft Mindelhoi ghert, mo 1714 zom Kurfirschtetom Bayern komma ischt.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,5&nbsp;% gleage.

## Religion
96,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 1,8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Oberriada haut mit em Markt Pfaffehause ond dr Gmoende Broitebronna ond Salge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Oberriada isch dr Wilhelm Robert.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Oberriada ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.oberrieden.de
* 
* 

## Fuaßnota
Wiedergeltingen

**Wiedergeltinga** (amtlich *Wiedergeltingen*) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Wiedergeltinga leit an dr Wertach, rond 40 km eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller. Vo dr Gmarkong send 71,1 % Landwirtschaftsfleche, 13,9 % Wald, 12,1 % Sidlongsfleche ond 3 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Wiedergeltinga ghert au no d Wiedergeltinger Mühle.

## Gschicht
Wiedergeltinga isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 1172.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,2&nbsp;% gleage.

## Religion
89,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 6,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Wiedergeltinga haut mit em Markt Tirke ond dr Gmoende Amberg ond Ramminga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Wiedergeltinga isch dr Norbert Führer.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wiedergeltinga ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.wiedergeltingen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Winterrieden

**Winterriada** (amtlich *Winterrieden*) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Winterriada leit rond 15 km nerdlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 70,8 % Landwirtschaftsfleche, 17,3 % Wald, 9,6 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Winterriada ghered koene weitere Ortsdoel.

## Gschicht
Winterriada haut friar em Reichsstift Ochsenhausen ghert ond isch mit dr Rheibondakte (1806) zom Kenigreich Bayern komma.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,7&nbsp;% gleage.

## Religion
93,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 4,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Winterriada haut mit em Markt Babahausa ond dr Gmoende Egg, Hasla, Kettershausa ond Oberschenegg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Winterriada isch dr Hans Peter Mayer.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Winterriada ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.winterrieden.de
* 
* 

## Fuaßnota
Wolfertschwenden

**Wolfertschwenda** (amtlich *Wolfertschwenden*) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Wolfertschwenda leit rond 15&nbsp;Kilometer sidlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 63,5 % Landwirtschaftsfleche, 21,6 % Wald, 12,2 % Sidlongsfleche ond 2,8 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Wolfertschwenda ghered d Derfer Wolfertschwenda, Dietratried ond Niederdorf ond d Weiler Bossarts ond Klessen.

## Gschicht
Wolfertschwenda isch zom erschte Mol gnennt worda em 9. Jaurhundert, Dietratried 1365. Ab 1699 haut Wolfertschwenda dr Reichsabtei Ottobeire ghert ond isch 1803 mit em Reichsdeputationshauptschluss zua Bayern komma.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5&nbsp;% gleage.

## Religion
87,4&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 9,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Wolfertschwenda haut mit em Markt Grenabach ond dr Gmoend Woaringa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Wolfertschwenda isch dr Karl Fleschhut.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wolfertschwenda ghert zom Oschtschwäbisch.

## Literatur
* Karl Schnieringer: *Siedlungs- und Hofgeschichte Wolfertschwenden*. Ottenbeuren: K. Schnieringer, 1937, 67 Bl.
* Anna Maria Wrzesinski: *Es darf nicht sein — Der Bericht einer Allgäuer Magd über eine lebensgefährliche Liebe — aufgezeichnet von Erdmuthe von Baudissin*, Wißner Verlag, Augsburg 2007, 128 Seiten

## Weblink
* 
* www.wolfertschwenden.de
* 
* 

## Fuaßnota
Legau

**Legau** isch a Markt em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Legau leit an dr Iller, rond 15&nbsp;km sidlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 75,3 % Landwirtschaftsfleche, 14,3 % Wald, 7,1 % Sidlongsfleche ond 3,3 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Legau ghered d Derfer Bettrichs, Engelharz, Greiters, Hofstatt, Kaltbronn, Maria Steinbach, Oberlandholz, Oberwitzenberg ond Straß ond d Weiler ond Gheft Aicher, Aigholz, Ampo, Außerlandholz, Benger, Benggen, Bihls, Bronnenmahd, Bummlers, Ehrensberg, Entenmoos, Felben, Fluhmühle, Graben, Greut, Grub, Haibel, Haid, Hohmanns, Holztheis, Hub, Hummels, Katzenmoos, Kraivogels, Kur, Lausers, Lausers am Moos, Lehenbühl, Lenzmühle, Loch, Maien, Mannschwenden, Mair, Metzger, Moos, Neidegg, Neumühle, Oberau, Oberwaldegg, Oberwies, Roßschenkels, Sack, Streichers, Strimo, Unterau, Unterlandholz, Unterwaldegg, Unterwitzenberg, Voglers, Weno, Willburger, Witzigmann.

## Gschicht
Legau isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 766.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,8&nbsp;% gleage.

## Religion
92,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 4,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Legau haut mit dr Gmoende Krõburg ond Lautra a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Legau isch dr Franz Abele.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Legau ghert zom Weschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.legau.de
* 
* 

## Fuaßnota
Woringen

**Woaringa** (amtlich *Woringen*) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.

## Geografi
Woaringa leit en dr Region Donau-Iller en Oberschwoba an dr Stadtgrenze vo Memmenga. Vo dr Gmarkong send 60,5 % Landwirtschaftsfleche, 26,3 % Wald, 10,5 % Sidlongsfleche ond 2,7 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Woaringa ghered au no s Dorf Darast ond d Weiler ond Gheft Eglofs, Enzers, Frohnhart, Holder, Holzmühle, Lippenbauer Pfaule, Molzen, Obersteinbühl, Ölmühle, Rappenloh, Rohr ond Untersteinbühl.

## Gschicht
Woaringa isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 948.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 24&nbsp;% gleage.

## Religion
23,3&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 73,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Woaringa haut mit em Markt Grenabach ond dr Gmoend Wolfertschwenda a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Woaringa isch dr Volker Müller.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Woaringa ghert zom Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.woringen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Kinematik

D **Kinematik** isch d Lehr vo de Bewegige, wo im physikalische Sinn messbar sind. Es handlet sich in erschter Linie um gliichförmigi Bewegige mit konschtanter Gschwindigkeit, um gliichfömig beschleunigti sowie zuenehmend oder verzögeret beschleunigti Bewegige. 

S typische Biischpil von ere gliichförmig beschleunigte Bewegig isch die rollendi Kugele uuf ere schiefe Ebeni. Si beschleunigt (vom Uusgangspunkt 0 m/s her), allei von dr Schwerchraft triibe, in harmonisch-gliichförmiger Wiis. D Momentangschwindigkeit im Punkt t ergibt sich dur erschti Ableitig (Analysis) von dr durch die jewiiligi Neigig von dr schiefe Ebeni und durch d Kugelemasse empirisch definierte Quadratfunktion. Doderbii sind die mittleri Gschwindigkeit vom jewiils betrachtete (gmessne) Ziitabschnitt und d Momentangschwindigkeit im Mittelpunkt vo dem Ziitabschnitt gliich gross.

*Gliichförmig* beschleunigti Bewegige werde immer durch Quadratfunktione abbildet, das isch auch biim freie Fall eso. *Zuenehmend* beschleunigti Bewegige andrersiits werde durch Funktione höcherer Ordnig, z. B. Kubikfunktione, abbildet.

Die natürlich-physikalische Bewegige sind in dr Regel gliichförmig beschleunigt. Zuenehmend beschleunigti Bewegige andrersiits werde viilfach dur technisch-kognitivi Syschtem erzüügt. 

## Literatur
* Trautwein Handbuch-Edition: *Physik - Grundwissen, Formeln, Gesetze*
* Seiler/Hardmeier: *Lehrbuch der Physik*, 1. Band
* Lambacher/Schweizer: *Analysis*
Empirie

Unter **Empirie** verschtoht me en wisseschaftlichi Herangehenswiis an Problem. Si verloht sich nit bloss uuf logischi Theorie, sondern suecht faktischi Realitäts-Erfahrige wie Experiment, Messig und Beobachtig, zum uuf schlüssigi und erhärteti Ergebnis z glange. Die empirischi Forschig findet im Labor oder denn als sogen. Feldforschig direkt in der reale Umwelt statt. Meischtens isch Datenerhebig demit verbunde. D Ergebnis von dr empirische Forschig müesse widerholbar sii. 

## Lueg au
* Positivismus

## Literatur
* H. Leisegang: *Einführung in die Philosophie*

## Weblink
* Rudolf Eisle: ''Empirisch'', in: Wörterbuech vo de philosophische Begriff, 1904
Simon Petrus

Dr **Simon Petrus** (Geburtsdatum unbekannt; † öppe 64 z Rom) isch en wichtige, wenn nit dr wichtigscht Jünger vom Jesus vo Nazaret gsii. Er ghört zu de Aposchtel.

Dr Simon, wie men em gseit het, isch Fischer am See Genezareth z Judäa gsii und het i dr Ortschaft Kafarnaum gwohnt, bevor er sich em Jesus und sine Jünger agschlosse het. Dr Jesus het ihn nach siire Beruefig *Kephas* gnennt, was wie *Petrus* au *Fels* heisst. 

Sehr wichtig isch dr Petrus für die römisch-katholischi Kirche: Gemäss Matthäus 16,18 het ihm dr Jesus gseit: "Du bist Petrus [also ebe *dr Fels*], und auf diesem Felsen will ich meine Gemeinde bauen. […] Ich will dir des Himmelreiches Schlüssel geben. […]" Negativ in Erschiinig träte isch dr Petrus nur eis Mol, churz vor dr Chrüzigung vom Jesus. Wie dä ihm prophezeit het, het er ihn verlügnet, indem er, um sich sälber z rette, de Gegner gseit het, er heigi mit Jesus nüt z tue ghaa. Er hets denn aber schnell bereut, wie me im Markusevangelium cha läse. (Markus 14, 66 bis 72). Dr Petrus gilt als Augezüüge vo dr Uuferschtehig vo Jesus, und es heisst, dr Evangelischt Markus seig siin Schüeler gsii, wo s Petrus-Wort relativ wortgetreu niedergschriibe heig.

Gschtorbe isch dr Petrus gmäss nit ganz sichere Informatione ane 64 noch Chrischtus als Märtyrer bi de Chrischteverfolgige under em Kaiser Nero z Rom, won er die erschti Chrischtegmeind gründet gha het.

Wil dr Petrus ebe vermuetli z Rom am Hoger Mons Vaticanus dr Märtyrertod gschtorben isch, het dr Bischof vo Rom scho im 3. Johrhundert dr Vorrang in dr ganze chrischtleche Kirche für sich verlangt, und im 5. Johrhundert het er vom ene Konzil denn au dr Papscht-Titel zuegsprochen überchoo.

Z Rom stoot dr Petersdom sid em 16. Jorhhundert a dere Stell, wo me sit dr Spotantike s Grab vom Petrus pflegt.

Chile mit em Patrozinium vom Heilige Petrus het’s au z Dillinga, z Bärn, z Stroossburg und z Löörech. Dr Rägenschburger Dom isch e wichtigi Chile, wo em Petrus gweit isch. Z Basel stoot d Peterschile und z Züri dr Sankt Peeter.

## Literatur
* Düütschi Bibelstiftig Stuttgart: *Die Bibel nach der Übersetzung [[Martin Luther]]s*      
* Rene Pfeilschifter: *Die Spätantike - Der eine Gott und die vielen Herrscher*

## Weblingg

* 
* Jewish Encyclopedia
* Nöitestamäntlichi Bibeltext zum Nocheläse
Gottesbeweis

Mit **Gottesbewiis** het me philosophisch versuecht, d Exischtenz vo Gott verschtandesmässig z bewiise. Es giit 4 Kategorie devo:
* Dr *ontologisch Gottesbewiis:* Bewiisfüehrig uus em Gottesbegriff
* Dr *kosmologisch Gottesbewiis:* Bewiisfüehrig uus em Dasiin von dr erschaffene Welt
* Dr *teleologisch Gottesbewiis:* Bewiisfüehrig uus dr Zweckmässigkeit von dr Welt
* Dr *moralisch Gottesbewiis:* Bewiisfüehrig uus em sittliche Bewusstsii

Nachfolgend drei Biischpil uus dr Spätantike, uus em Mittelalter und uus dr düütsche Klassik:

* Dr Boethius (480 bis 525) isch en schpätrömische Staatsmaa und Philosoph gsii. Im Gegesatz zum Augustinus wo Theologii betriibe het und nur gfüehlsmässigi Hingab an Gott, nit aber Neugier befürwortet het, het dr Boethius die theologischi Philosophii begründet. Gott, het er gsagt, chönni nebscht em Glaube auch dur verschtandesmässigi Analyse erfasst und ergründet werde. Eine vo dene Bewiise: *Dr Mensch erreicht irdisch nur unvollkommnigs Glück. Uus dr Exischtenz vo unvollkommnigem Glück chann aber logisch abgleitet werde, dass es auch s vollkommene muess gää, und das in dr innige Verbindig mit Gott.* Siini Schrift dezue: *De consolatione philosophiae.*

* Dr Thomas von Aquin het z. B. en teleologische Bewiis entwicklet: *Gott als Geschtaltigskraft und Bewegigskraft von dr Materie. Er isch dr unbewegti Beweger, wo die letschti Ursach vo allem Bewegte uuf dr Welt isch.* Dr Thomas will z. B. so die schiinbare Widerschprüch vo Glaube und Wisse überwinde. *[[Inkarnation]] vom menschliche Geischt und Bewusstsii dur Gott, über d Vermittlig vom [[Trinität|Heilige Geischt]]*, isch en wiitere scholastische Gottesbewiis.

* Dr Georg Wilhelm Friedrich Hegel, en wegem dialektische Materialismus, won er nur s *methodische Grüscht* drzue gliiferet het, viilfach als Vorriiter vom materialistische Atheismus verkannte Philosoph, isch im Grund en religiöse Mensch gsii, wo ebefalls en metaphyisische Gottesbewiis formuliert het: *Gott vor de Schöpfig isch de rein logisch Begriff. De säb Gott muess sich, wil sis Wese i me logisch notwendige Prozess bestoht, [[Offenbarung|offebare]]. Die Offebarig oder Entüsserig vo sich selber isch d Welt und isch em Gott sin Sohn.* 

## Literatur
* Kurt Flasch: *Kampfplätze der Philosophie*, 2008
* Anton F. Koch: *Die klassische deutsche Philosophie*

## Weblink
* Gottfried Gabriel: ''Gottesbeweis, ontologischer.'' Artikel im Historische Wörterbuech vo de Philosophii
Hans Küng

Dr **Hans Küng** (* 19. März 1928 z Sursee, Kanton Lozärn; † 6. April 2021 z Dibenga) isch en Schwiizer Theolog, römisch-katholische Prieschter und Autor gsii.

Er isch unter anderem Professer für ökumenischi Theologii und Direkter vom Institut für ökumenischi Forschig an dr Universität Tübinge gsii. Er het sich mit siinere römisch-katholische Kirche kritisch uusenandergsetzt, v.&nbsp;a. mit de Werk „Die Kirche“ und „Unfehlbar?“. Dodermit het er denn au die offizielli Lehrerlaubnis vom Vatikan aberchennt überchoo. Grossi Verdienscht het sich dr Küng in de schpätere Jahr vo siinere Laufbahn mit em ökumenische Dialog mit de Welt-Religione gholt.

## Literatur
* Karl-Josef Kuschel: *Hans Küng – Denkwege (ein Lesebuch)*

## Weblink

* 
* 
* Vollständige Läbeslauf und Uuszeichnige uf de Website vo de Universität Tübinge
* Audiofeature über s Läbe und Wärch vom Hans Küng uf Bayern2 Radiowissen Mediathek
* Mitschnitt vo Vorträg und Vorläsige a de Universität Tübinge
* Dossier uf Spiegel-Online

## Einzelnachwys
Mathisleweiher

__NOTOC__

Dr **Mathisliweier** isch e fascht 2&nbsp;ha große Moossee im Schwarzwald. Är lyt im Hochschwarzwald zwisch em Fälberg im Weschte un em Ditisee im Oschte uf em Baan vu dr Gmai Hinterzarte uf rund  sidweschtli vum Hauptort im Naturschutzbiet Eschegrundmoos. Dr Weier wird vu Weschtsidwescht no Oschtnordoscht vum Zartebach durflosse. Dä Bach het sy Ursprung am Oschthang vu dr Ramsilihechi () uf rund  un nimmt vu rächts us em gschitzte Moos dr Eschegrundmoosbach uf. Bis zum see het er e Lengi vu villicht aim Kiliometer. E chirzere Bach chunnt vu Norde här us em Stuckwald in dr See.

Mer chunnt vu Hinterzarten här nume z Fueß zum See. Zwee Wanderwäg, wu im Norde un im Side am See dure gehen, sin iber e Spange verbunde, wu am Oschtstade vum See duregoht.

Zäme mit em Mathislihof, dr Mathislimihli un em Mathisliwald ghert dr Weier dr Müller-Fahnenberg-Stiftig vu dr Universitet Friburg. 

## Name
Dr Mathisliweier isch noch em Mathislihof gnännt, wu in dr Nechi lyt. Dä Hof het sy Name vum Buur Mathias Rombach, wu dr Hof anne 1736 ibernuu het, wun er d Witrfrau vum Hof ghyrote het.

## Fueßnote
### LUBW
: Amtligi Online-Gwässercharte mit bassendem Uusschnitt un dr do bruchte Layer: Karte von Mathisleweiher und Umgebung
: Allgmaine Yystiig ohni Voryystellige un Layer: 

Seeflechi:
   
Dimensione:
   
Hechi:
   
YZG:
   


### Sunschtigi Fueßnote




## Weblink

* Charte vum Mathisliweier un dr Gegnig uf: 
* Charte vum Mathisliweier un dr Gegnig mit Wander- un Radwäg uf:
Gottesstaat

Dr Begriff **Gottesschtaat** oder **Theokratii** händ bereits verschiideni Religione für sich beanschprucht, am bekanntischte wohl s gegewärtige, uus demokratiipolitischer Sicht nit ideale Schtaatsgebilde vom Iran. 

Biim Chrischtetum sind d Beschtrebige nur noch vo historischer Natur. Die erschti Poschtulierig vom ene Gottesschtaat goht uf de Auguschtinus zrück. Uusgangpunkt sind verschiideni Bibel-Schtelle mit Uussage vom *Riich Gottes*, dört klar metaphysisch gmeint: *Miis Reiich isch nöd vo däre Wält*. Im Paulus an d Römer, 8,19 bis 21: Befreie *vo de Chnächtschaft vo de Vergänglichkeit*.

Dr Auguschtinus gseht in siim *De civitas Dei* (*Vom Gottesstaat*) s Königriich Gottes in dr Kirche, s Welt-Königriich im römische Imperium. Vor dem römische Riich sölli me die "wahri Religion" (s Chrischtetum) schütze. Einigi mittelalterlichi Päpscht händ sich dr Auguschtinus zur Richtschnuer gnoh und versuecht, es *Gottesriich uf Erde* gäge die weltliche Herrscher z etabliere, was meischtens misslunge isch. Am wiitischte drmit isch no dr Innozenz III. (1198 bis 1216 Papscht) choo, siis Riich het allerdings zwangsläufig uufgrund vo viile Widerschtänd relativ weltlichi Uusprägig ghaa.

## Literatur
* Jostein Gaarder: *Sophies World* (en Philosophii-Gschicht)
* K. Schib et al.: *Weltgeschichte vom Mittelalter bis zum Beginn des 18. Jahrhunderts*
Papyrus 66

S **Papyrus 66** isch eins vo de ältischte erhaltne Bibelfragment, en relativ vollschtändig erhaltne Kodex vom Johannes-Evangelium. D Entschtehig wird rund uufs Jahr 200 n.&nbsp;Chr. datiert. S Papyrus 66 isch eins vo de Bodmer-Papyri, en Kollektion vo vom Schwiizer Sammler Martin Bodmer erworbne alte Papyri. Si werde in dr Bibliotheca Bodmeriana in Cologny (Kanton Gänf) uufbewahrt. S Papyrus 66 beschtoht uus 39 "Folia", was 156 mit durchschnittlich 20 Ziile beschriibne Siite entschpricht. Es isch sehr wahrschiinlich vo ältere, nümme exischtierende Tegschte uf Griächisch abgschriibe worde.

## Lueg au
* Papyrus 46
* Papyrus 52

## Weblingg

* Papyrus 66 bi *Bible Research*
Anschlag in Nizza am 14. Juli 2016

A **Ààschlàg z [[Nizza]]** hàt àm Owa vum 14. Juli 2016, gega 22:40, vìel Opfer gmàcht: 86 Menscha sìn umbrocht worra un mehr às 300 Menscha sìn verletzt worra. Dr Terrorischt Mohamed Lahouaiej Bouhlel ìsch mìt'ma Lkw ìn d Litt gfàra, uf dr „Promenade des Anglais“. Gliichzittig hàt'r aui uf d Litt gschossa.

Àn dam Momant ìsch da Ort güftig voll gsìì, vu Litt wo s Fiirwark vum frànzeescha Nàtionàlfascht ààglüegt ghàà han, dur dàs ìsch d Zàhl vu da Opfer bsunderscht hoch.

Dr Terrorischt hàt 2 Kilometer làng a so gfàhra, un ìsch schliaßlig vu dr Polizèi verschossa worra.

## Opfer
Bi da Züeschàuier vum Fiirwark sìn vìel Tourischta gsìì. D Opfer han verschìedena Nàtionalitäta. Zeh Kìnder gheera zu da Todesopfer.

## Teeter
Àm Morga vum 15. Juli 2016 hàt d Zittung Nice Matin veräffentligt àss dr Terrorischt identifiziert worra ìsch: as ìsch dr Mohamed Lahouaiej Bouhlel, ànna 1985 ìn Tunisia uf d Walt kumma, un wo z Nizza gwohnt hàt. Ar ìsch vu dr Polizèi scho bekànnt gsìì, àwer ohna Vermüetung uf Terrorismus un ohna bekànnta Verbìndung mìt em Islàmischa Stààt.

Àls Berüef, ìsch's Lkw-Fàhrer gsìì, un hàt Lìeferunga gmàcht. Àm 11. Juli hàt'r a *Renault Midlum* glehnt, wo-n'r drèi Tag speeter àls teedliga Wàffa benutzt hàt.

Dr Ìslàmischa Stààt hàt àm 16. Juli 2016 da Terrorààschlàg vìndiziart.

## Reàktiona
Scho friaih àm Morga vum 15. Juli hàt dr Präsidant François Hollande verkìndigt àss bsundera Sìcherheitsmàßnàhma ìm Frànkrìch igstellt wara. Vum 16. Juli bis àm 18. Juli 2016 gìtt's drèi Tag Stààtstrüür.

Reaktiona üs Solidarität sìn vu Stààtsdiriganta üs dr gànza Walt kumma.

## Weblink

## Füeßnote
Nizza

**Nizza** ( [], nissart *Niça* oder *Nissa*, ) isch e Hafestadt im Sidoschte vu Frankrych in dr Region Provence-Alpes-Côte d’Azur (PACA). Si lyt, wu 30 Kilometer wyt ewäg vu dr italienische Gränze an dr Côte d’Azur am Mittelmeer zwische Cannes un em Firschtetum Monaco. Nizza isch Sitz vu dr Präfektur vum Département Alpes-Maritimes. Zäme mit 48 andere Gmaine bildet Nizza d Métropole Nice Côte d’Azur. Nizza isch mit 342.295 Yywohner (Stand 2013) no Marseille di zwootgrescht Stadt vu dr provenzalische Region PACA un di fimftgrescht Stadt vu Frankrych. Mir em Umland lyt d Bevelkerigszahlk bi 930.000. Dur di gschitzt Lag isch Nizza au im Winter ain vu dr wermschte Ort an dr Côte d’Azur. 

Nizza goht zrugg uf e Stadtgrindig vu dr Phokäer im vierte Johrhundert v.&nbsp;Chr., si hän *Nikaia* no dr griechische Siigesgettin Nike gnännt.

## Bluemeparad


File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-43-52.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-47-17.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-50-16.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-53-48.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-56-44.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-00-53.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-18-29.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-23-33.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-15-01.jpg


## Weblink

* Offiziälli Websyte vu dr Stadt Nizza
* Fremdeverchehrsbiro Nizza
* Dytschsprochigi Informationssyte iber Nizza

## Fueßnote
Konjunkturpolitik

Unter **Konjunkturpolitik** verschtoht me d Mittel und Massnahme entweder von dr Zentralbank sälber oder denn vom Schtaat, um d Konjunktur von ere Volkswirtschaft in die gwünschti Richtig z beiiflusse, z. B. Unterbeschäftigung oder Inflation z besiitige. Das chann Verringerig oder Vergrösserig von dr Geldmengi durch z. B. Zinspolitik oder Offemarktpolitik von dr Zentralbank (z. B. Europäischi Zentralbank EZB oder Schwiizerischi Nationalbank SNB oder Bank of England) sii, das chönnd aber au Beschäftigungsprogramm (zuesätzlichi vorzogni schtaatlichi Inveschtitione) reschpektive fürs Gegeteil, zur Inflationsbekämpfig, Reduktion vo Inveschtitione vo de einzelne betroffene Schtaate sii.

## Lehrmeinige dezue

In dr Wirtschaftswisseschaft gits verschiedeni Uuffassige, welches die beschti Konjunkturpolitik isch. Die sog. *Neoklassiker* säge, me söll uuf d Selbschtheilig von dr Marktwirtschaft setze und gar nüüt unterneh, d Geldpolitik seig unwirksam. D *[[Monetarismus|Monetarischte]]* wiederum vertraue ebefalls uuf d Selbschtheilig, sind aber dr Meinig, aktivi Zentralbank-Geldpolitik chönni die Selbschtheilig begrenzt effizient guet unterschtütze. Denn gibts no d *[[John Maynard Keynes|Keynesianer]]*, wo dr Uuffassig sind, Krisesituatione müessi me durch aktivi Beschäftigungsprogramm vom Schtaat hälfe z besiitige, gegebenefalls au durch längeri Defizitwirtschaft vom Schtaat, wo sich denn andrersiits bii gueter Konjunkturlag söll bemüehe, Überschüss z erziele, um es nöchschts "Deficit-spending" bii neuer Rezession chönne z finanziere (sog. antizyklischi Finanzpolitik).

## Quelle
* A. Woll: *Allgemeine Volkswirtschaftslehre*
* H. Schelbert: *Konjunkturtheorie und Stabilisierungspolitik*; in: *Neue Zürcher Zeitung*, 27./28. Juni 1992

## Lueg au
* Konjunkturtheorii
* Schtrukturkrise
Kaufkraft

Unter **Chaufchraft** verschtoht me d Möglichkeite, wo sich mit eme gwüsse Betrag von ere Währig biete, wirtschaftlichi Güeter (Produkt, Dienschtleischtige) z chaufe. Oder s Iikomme *im Verhältnis* zu de Güeterpriise. 

En schiinbar höche Lohn allei chann ohni Hintergrundwisse allefalls en Irrtum, en sogenannti Geldillusion, sii. Nämlich denn, wenn's nur en Nominallohn isch. Für ne realistischi Uussag muess vielmeh au s Priis-Niveau vo dem betreffende Land oder Wirtschaftsruum berücksichtigt werde. Wenn das relativ hoch isch, denn isch dr reali Lohn vo dere Betrachtig ebe doch nümme so hoch wie gmeint. 

Deshalb müesse au bii Lohn-Vergliiche unter verschiidene Länder immer auch no Chaufchraft-Vergliiche gmacht werde, sonscht isch d Analyse nit viil wert.

Es Bischpiil, wo d Chaufchraft en grossi Rolle gschpiilt het, isch die Induschtrielli Revolution in England gsii, wo ja als erschti überhaupt schtattgfunde het. Zum d Produktionserhöhig chönne abznäh, wo durch die neue, viil produktivere Maschine bereitgschtellt worde isch, händ d Lüüt meh Chaufchraft ghaa. Die isch gschaffe worde durch ne Agrarreform im 18. Jahrhundert, wo en billigeri Versorgig von dr Bevölkerig mit Lebensmittel ermöglicht het. Vor allem dr Mittelschtand het dodermit mehr Geld zur Verfüegig ghaa, zum anderi Ware z chaufe und die im Huushalt vorhandene Ware schneller z ersetze.  

## Literatur
* A. Woll: *Allgemeine Volkswirtschaftlehre*
* J. Altmann: *Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre*

## Einzelnachwiis
Wertschöpfung

D **Wertschöpfigs**-Analyse in dr Wirtschaft beantwortet d Frog: Wie viil Wert isch im ene Produkt drin, wo uuf em Markt chann erworbe werde? 

De Wert wird z. B. ermittlet in Form von dr Verrechnig vo Rarität vom Grundschtoff (z. B. wertvolls Metall) und vom Arbeits- und Realkapital-Uufwand, wo im ene Produkt drin isch. Berechnet wird de Wert in Geld-Einheite, und betriebswirtschaftlich manifeschtiert er sich in dr Priis-Kalkulation vom betreffende Produkt. Wobii dr Endpriis letschtlich immer au abhängig isch von dr jewiilige Angebots-Nachfrag-Situation am Markt. Auch Dienschtleischtige schtelle natürlich en Wertschöpfigs-Akt dar. 

Volkswirtschaftlich gaht d Wertschöpfig vom ene *ganze Land* immer ins Bruttoinlandsprodukt iine.

## Literatur
* A. Woll: *Allgemeine Volkswirtschaftslehre*
* J. Altmann: *Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre*
Währungsreserven

D **Währigsreserve** sind dr Beschtand vo Fremdwährige (Devise und Banknote), wo bii dr Zentralbank vom ene Land oder em ene Wirtschaftsruum wie em Euro-Ruum (dört also bi dr Europäische Zentralbank EZB) lagere.

Dr Beschtand vo de Währigsreserve isch abhängig von dr Zahligsbilanz- und dr Währigs-Situation vom betreffende Land oder Wirtschaftsruum. D Schwiiz z. B. het en relativ uusglicheni Zahligsbilanz mit em Uusland. Und zuedem het sii s grosse Problem, dass viili usländischi Aaleger und Schpekulante wege dr allgemeine Schtabilität vom Land ihres Geld im Franke wend aalege. Di Schwiizerischi Nationalbank muess drum d Fremdwährige teils uufchaufe, zum nit mit eme zu schtarke Franke d Priise von dr Exportwirtschaft im Uusland künschtlich z erhöhe und dodermit ihri Konkurrenzfähigkeit z gfährde. Was dezue füehrt, dass si sehr höchi Währigsreserve het. Länder mit Zahligsbilanz-Defizit andrersits, was vor allem, aber nit nur (z. B. d USA) weniger wirtschaftsschtarki Länder sind, händ verhältnismässig gseh gringeri Währigsreserve.

## Quelle
* A. Woll: *Allgemeine Volkswirtschaftslehre*
* J. Altmann: *Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre*
* Aktuelli Schwiizer Wirtschaftspress
Buochs

**Buächs** (amtlech *Buochs*) isch ä Gmäind im Kanton Nidwaudä i dä Schweyz.

## Geografii
D Gmeind ligt am Siiduifer vom Vierwaldschtettersee, am Nordabhang vom Buächserhorn und i dr Äbeni nördlech drvo, wo d Ängubärger Aa uifgfillt het.

## Nachbargmeindä
D Gmäind Buächs gränzt im Nordweschtä an Änettbirgä, im Nordoschte uf dä anderä Siitä vom Vierwaldschtettersee a Gersai (im Kanton Schwyz), im Siidoschte a Beggäriäd, im Siide a Oberdorf und im Weschtä a Stans.

## Gschicht
Buächs isch zum eerschte Mau gnennt wordä im Jaar 1124 aus *Boches* (1184 *Buoches*, 1210 *Buches*, 1229 *Buchs*).

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 15,2 % gläge.

## Religion
75,9 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 11,7 % evangelisch-reformiert.

## Politik
D Gmeindspresidäntin vu Buächs isch d Helene Spiess (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 4856 Eywoner 90,9 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 9,1 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Buächs gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Biuder

Datei:2014-Buochs-Gemeindehaus.jpg|Gmeindhuis, Beggäriäderschtraass
Datei:2014-Buochs-Ennetbuergerstrasse.jpg|Änepirgeschtrass
Datei:2014-Buochs-Quai.jpg|Quai
Datei:2014-Buochs-Ref-Kirche.jpg|Reformiärti Chilä
Datei:2014-Buochs-Schulhaeuser.jpg|Schuelhiiser 04 un Baimgaarte
Datei:2014-Buochs-Turnhalle-Breitli.jpg|Durnhalle Breitli
Datei:2014-Buochs-Nothelferkapelle.jpg|Nodhäuferchappälä
Datei:2014-Buochs-Kath-Kirche.jpg|Pfarrchilä St. Martin
Datei:2014-Buochs-Pfarrhof.jpg|Pfarrhoof
Datei:2014-Buochs-Maler-Wyrsch.jpg|Johann-Melchior-Wyrsch-Dänkmau
Datei:2014-Buochs-Dorfstrasse.jpg|Doorfschtraass
Datei:2014-Buochs-Hotel-Krone.jpg|Hotel Chrone
Datei:2014-Buochs-Loretokapelle.jpg|Loretochappälä, Ännerbärg


## Weblingg

* Wäbsite vo dr Gmeind Buächs
* 

## Kwellä
Werturteilsstreit

Dr **Werturteils-Schtriit** isch en Schtriit unter renommierte Ökonome und Soziologe gsii, wo 1909 uuf dr internationale Tagig vom *Verein für Socialpolitik* unvorhergseh uusbroche isch.

Dr Schtriit het sich um d Frog dreht, ob die wisseschaftlich betriibeni Wirtschafts- und Sozialpolitik über *Ziil* vo dere Politik söll dörfe urteile, oder ob si die Ziil nur sölli von dr Politik müesse überneh und lediglich die wisseschaftlichi Uufgab het, über d *Mittel zur Verwirklichung* vo politisch vorgebne Ziil z forsche. 

Prominentischte Befürworter von dr werturteilsfreie Position isch dr Soziolog Max Weber gsii, d Gegeposition het z. B. dr Gustav Schmoller vertrete. En gemeinsami Position isch nit gfunde worde.

De Schtriit wird teils au hüüt no wiitergfüehrt.

## Literatur
* H.G. Schachtschabel: *Geschichte der volkswirtschaftlichen Lehrmeinungen*
Substitutionsgut

Es **Subschtitutionsguet** isch in dr Wirtschaft es Guet (Produkt oder Dienschtleischtig), wo anschtell vom ene andere chan iigsetzt werde. Bii Priis-Schteigerig vom ene Guet konzentriert sich en grosse Teil vo dr Nachfrag uuf es anders, zu gliiche Zwecke iisetzbars Guet, sofern s billiger isch. Bi Produktionsmittel isch es s gliiche: En vergliichwiis tüürer produzierendi Maschine z. B. wird durch ne choschtegünschtiger produzierendi ersetzt. Allerdings wird hüützutag immer wichtiger, dass die billiger produzierendi Maschine en gliichwertigi Qualität produziert. Nit z verwechsle isch de Begriff Subschtitution mit em Begriff Subsischtenz, wo "Lebensunterhalt" bedüütet.

## Literatur
* J. Altmann: *Arbeitsbuch Volkswirtschaftslehre*
Marienburg

**Marieburg**, polnisch *Malbork*, isch en Kreisschtadt in Pole, ehemals Oschtpreusse. Si ligt am Weichsel-Flussarm Nogat. S Schloss Marieburg isch die gröschti erhalteni Burg in Europa und schtammt us em 13. Jahrhundert. 1309 bis 1457 isch si Sitz vom Düütsch Orde gsii. Siit 1999 isch si Weltkulturerb.

## Weblink
Zar

**Zar** isch vo 1562 bis 1917 dr Titel gsii für die russische Herrscher (vor allem Kaiser). Dr Begriff isch abgleitet vo *Cäsar* uus em früehere römische Imperium. Vo 1613 bis 1762 sind d Romanow d Inhaber vom Titel gsii. Dr bedüütendschti vo ihne isch dr Peter der Grosse gsii. 1730 isch dr Mannesschtamm erlosche. Drum isch 1762 s Huus Holstein-Gottorp-Romanow gfolgt. Dr letschti Zar bis zur Februarrevolution 1917 isch dr Nikolaus II. gsii.

## Weblink
Zeitstudien

**Ziitschtudie** sind Ziit-Uufnahme für Arbeitsvorgäng vor allem in Induschtriibetriibe. Mit dene Messige chamme präzisi Date erhebe zur Feschtlegig vo Lohn-Syschtem. Teils werde die Messige hüüt au mit Informatik-Mittel duregfüert. In Düütschland isch d REFA, dr *Verband für Arbeitsgestaltung, Betriebsorganisation und Unternehmensentwicklung* die wichtigschti Organisation defür. Sowohl d *Betriibswirtschaftslehr* wie die technischer orientierti *Betriibswisseschaft* befasse sich wisseschaftlich mit dene Schtudie.

## Weblink
* REFA Bundesverband e.&nbsp;V.
Papyrus 52

S **Papyrus 52** gilt als ältischts bekannts Originaldokument vom Neue Teschtament. Entschtande isch es um 125 nach Chrischtus. Uufbewahrt wird s hüüt im englische Manchester. Es isch nur es sehr chliins Papyrus-Fragment, wo uf dr Rücksiite au beschriibe isch. Es enthaltet Uusschnitt us em Johannes-Evangelium, uf dr Vordersiite wiitgehend d Vers  und uf dr Rücksiite wiitgehend d Vers . Das Dokument isch ziitlich nit wiit weg vom Originaldokument vom Johannes-Evangelium, wo me d Entschtehig uf rund 90 nach Chrischtus aanimmt. Es handlet sich um en Abschrift devo.

## Lueg au
* Papyrus 46
* Papyrus 66

## Weblingg

* Papyrus 52 bi *Bible Research*
Roubaix

**Roubaix** ([],  []) isch e alti industrielli Stadt mit  Iiwooner (Stand ) im Département Nord un Région Hauts-de-France, z Frankriich. Roubaix isch vo dr Bevölkerig här di drittgröscht Stadt vo de Région isch no Lille un Amiens. Si isch de Hauptort vo zwee Kantöön. Zämme mit Lille, Tourcoing, Villeneuve-d'Ascq un 86 andre Gmeinde bildet Roubaix de Gmeindsverband Métropole européenne de Lille.

Roubaix isch guet bekannt as Ziil vun dr Radränne Paris-Roubaix. Hüt isch d Stadt au für syni berüehmti Kunstmuseum bekannt. S wichdigste und so gnannte „*La Piscine*“ befindät sich im alte Schwimmbad vo dr Stadt.

## Geografii
Roubaix liit nordöstlich im Gmeindsverband vo Métropole européenne de Lille, gàr nïtt so witt vun de belgische Gränz. Nochbergmaine sin Tourcoing im Norde un Nordweschte, Wattrelos im Nordoschte, Croix im Weschte un Sidweschte, Leers im Oschte, Lys-lez-Lannoy im Sidoschte un Hem im Side. D Flächi isch 13,23 Quadratkilometer. De höchst Punkt isch uff 52, de niedrigst uff 17 Meter über NN.

## Gschicht
Roubaix isch in ere Urkund vo 863 mit em Näme *Villa Rusbaci* uftaucht. Sit dr Middi vom 19. Johrhundert bis Aafang 20. Johrhundert, hät sisch d Stadt stark entwikelt. Wäred dr Industrielle Revoluzioon isch Roubaix e Zentrum vo dr französische Wulla- un Textilindustrii un s „*Manchester vu Frankriich*“ gnannt worde. Zwüsche 1846 un 1896 isch d Zaal vo de Iiwooner vo  uf  gwaggse. Wäge de Wirtschaftskrise vo de 70er-Johr het d Stadt vile soziale Brobleem beschäfdigt.

## Bevölkerig
Dr traditionell Dialäkt vun Roubaix ghert zer Varietät vum Ch'ti. Iiri Iiwooner nenne sich *Roubégnos* im lokale Dialäkt, *Roubaisiens* uf franzöösisch un *Roubaiser* oder *Roubaixer* uf düütsch.

## Weblingg

* Offizielli Website 
* Offizielli Website vom Kunstmuseum – La Piscine 

## Fuessnoote
Papyrus 46

S **Papyrus 46** isch es umfangriichs Originaldokument i griechischer Sproch mit eme grössere Teil vo de Paulus-Brief vom Neue Teschtament. Siini Entschtehig wird ungefähr uf s Jahr 200 nach Chrischtus datiert. Glageret wird das Papyrus hüüt i de irische Hauptschtadt Dublin. Bemerkenswert dran isch, dass es sich ums ältischte überliiferete Dokument handled, wo d Uuferschtehig vom Jesus mehrmals erwähnt. Zum Biischpiel sind beidi Briefe an d Korinther sehr wiitgehend erhalte. Im erschte devo heissts in Nr. 15,20: "Nun aber *ist* Christus auferstanden von den Toten und...". Au z. B. im zweite Korinther isch si erwähnt. Die neuere Forschige ergebet en Datierig vo dem Papyrus mit ere "Vertrauensintervall-Wahrschiinlichkeit" vo 95 Prozent (B. Griffin) ums Jahr 200 nach. En einzelne Autor datiert s sogar ins erschte Jahrhundert nach Chrischtus.

## Lueg au
* Evangelium
* Papyrus 52
* Papyrus 66
      
## Weblingg

* Papyrus 46 bi *Bible Research*
Schächten

**Schächte** isch es schpeziells Schlacht-Verfahre bim Judetum und bim Islam. Uus "Koscherheits- und Reinheitsgründ" verträttet die Religione de Schtandpunkt, dass Schlachttier bi vollem Bewusstsii gschlachtet werdet. Das heisst es wird ihne mit wenige schnelle Schnitt mit eme scharfe Messer d Kehle durschnitte. Mit em Schächte söll es möglichscht rückschtandsloses Uusblüete vom Tier gwährleischtet werde. De Verzehr vo Bluet isch im Judetum und im Islam verbote. Verträtter vo de beide Religione bhaupte, das seigi fürs Tier schmerzlos und beruefe sich au uf d Religionsfreiheit. Das beschtriitet allerdings vieli Tierschutz-Organisatione, wo au mit heimlich gfilmtem Video-Material probieret z bewiise, dass die Tier nit selte no länger nach dene Schnitte bi Bewusstsii sind und läbet. Sie forderet dorum es Schächte nur mit Betäubig, was aber vo dr andere Siite abglehnt wird. 

In dr Schwiiz darf me sit em 19. Jahrhundert nur Gflügel betäubigslos schächte. S Schächtfleisch wird deshalb in dr Regel importiert. Aber nit selte wird s Verbot au illegal umgange. Dr Verein gege Tierfabrike unterem Erwin Kessler het deshalb en Nazi-Vergliich mit de Jude angschtellt, und dr Kessler isch deshalb gschtützt uuf d Antirassismus-Schtrafnorm zu Gfängnis verurteilt worde.
Einhard

Dr **Einhard** (* um 770 in dr Main-Gegend, † 14. März 840 z Seligenstadt) isch dr Hofhistoriker vom Kaiser Karl em Gross gsii. Er het d Erziehig im Kloschter Fulda überchoo. Ab 792 het er d Wiiterbildig in dr Palaschtschuel vom damals no König Karl absolviert. Dr Vorschteher vo dere Schuel isch dr Alkuin gsii. Vom Einhard sind zahlriichi Briefe erhalte. Es längers Werk isch vor allem die latiinisch gschriibeni Vita (Biographie) vom Karl, *Vita Karoli Magni*.

## Literatur
* Einhard: *Vita Karoli Magni* (Reclam-Verlag), s Nachwort von dr Evelyn S. Firchow

## Weblink
Currywurst

D **Curryworst** [ und ähnlich] isch e dütsches Gricht us Bratworst oder en andere Brüeworst, wo ganz oder gschnitte an ere tomatehautige Sosse met Currypolver oder met eme Curry-Kätchöp särviert wird. Bi de Wörst handlet s sich meist um fyni, vorgarti Brüehwörst met oder ohni Darm. Särviert wird das syt de Nachchriegszyt bekannte Gricht vor auem i dr Imbissgastronomie. Es isch usserdäm es beliebts Aagebot i dütsche Betriebskantinene und ou aus Fertiggricht für Privathushäut erhäutlech. 

Am bekannteste isch d Curryworst z Berlin, wo sie 1949 vo de Herta Heuwer (1913–1999) erfunde worde sig. D «Erfinderi vo de Curryworst» het 1958 es Warezeiche för ihri Spezialsosse ydrääge loh. Z Berlin gits syt 2009 ou es Curryworst-Museum. 

Z Deutschland wärded jöhrlech über 800 Millione Currywörst ggässe. Aus Currywurst wärded unabhängig devoo ou Wörst bezeichnet, wo s Currypolver als Zuesatz im Brät enthalten isch.

## Literatur
* Petra Boden: *Die Berliner Currywurst*. Sachbuch Edition q im be.bra Verlag, 2010, ISBN 3-8148-0180-6.
* Petra Foede: *Wie Bismarck auf den Hering kam. Kulinarische Legenden.* Kein&nbsp;& Aber, Zürich 2009, ISBN 978-3-0369-5268-0 ().
* Marc Reisner: *Currywurst — Alles, was man wissen muss.* BoD, Norderstedt 2009, ISBN 3-8370-9871-0.
* Gerd Rüdiger, Lars Reimann (Fotograf): *Currywurst. Ein anderer Führer durch Berlin.* be.bra, Berlin 1995, ISBN 3-930863-03-0
* Werner Siegert: *Der kleine, aber absolut unentbehrliche Currywurst-Knigge.* Mit Cartoons von Michael Möllers. Herbert Utz, München 2005, ISBN 3-8316-1179-3.
* Uwe Timm: *Die Entdeckung der Currywurst.* Kiepenheuer und Witsch, Köln 1993 (Erstausgabe), ISBN 3-462-02461-2, als TB: dtv, München 2008, ISBN 978-3-423-08394-2.

## Wäblingg

## Einzelnochwys
Gregor VII.

Dr **Gregor VII.** (* um 1023 vermuetlich z Sovana i de Toskana; † 25. Mai 1085 z Salerno) isch Papscht vo 1073 bis 1085 gsi. Är gilt als eine vo de bedüütendschte Päpscht.

Als Mönch *Hildebrand* isch er länger im Reform-Chloschter Cluny gsii. Als Papscht het er denn diversi Reforme duuregsetzt, wo wiitgehend no bis hüüt Beschtand händ. So de Zölibat (d Ehelosigkeit vo de katholische Prieschter) und d Abschaffig vo dr Simonie (Handel vo geischtliche Ämter). Im Inveschtiturschtriit het er en Teilerfolg gege s düütsche Kaiser-/Königtum erziilt, wo nach lange Schtriitereie und wiit nach siim Tod im Wormser Konkordat vo 1122 feschtgschriibe worde isch, dass dr Papscht es gewichtigs Wort mitzrede het bii dr Inveschtitur (Iisetzig) vo de Bischöf. Vor em Gregor händ das d Kaiser vom Heilige Römische Riich in alleiniger Kompetenz gmacht.

## Literatur
* K. Schib et al.: *Weltgeschichte vom Mittelalter bis zur Frühneuzeit*
* Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit

## Weblink