open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Freiheitsknaben

D **Freihäitsgnaabe** oder **Freihäite** si sit em spoote Middelalter d Iiwooner von ere Bättlerkolonii gsi, wo dusse vor de Stadtmuure vo Baasel uf em Koolebärg gläbt häi und bsundrigi Rächt (Freihäite) gnosse häi. Sonigi Freistett het s denn im Riich nume in vier Stedt ge: z Baasel, z Hamburg, z Augsburg und in ere vierte, umbekannte Stadt. Zur Bättlerzumft häi d Bättler, Giler, Laami, Blindi, Stirnstöösser, dr Scharfrichder, d Schinder und d Dootegreeber ghöört und sit 1414 au d Zigüüner.

Dr Baasler Koolebärg isch zu sällere Zit vo Duusige vo Lüt bevölkeret gsi, wo d Baasler Bürger nid häi welle, ass si in dr Stadt wooni, wo aber usser em Bättle e Hufe Arbäite gmacht häi, wo dringend nöötig gsi si. Doo drzue het s Butze vo de Kloake ghöört und s Chemmifääge, und s Schleppe vo de Kornsegg sit ass 1438 s Kornhuus im Züüghuus am Petersblatz ufdoo worden isch. Bi de Hiirichdige häi si im Scharfrichder ghulfe, wo sälber au uf em Koolebärg gläbt het und bi Pestepidemie häi si die Doote begraabe und häi drfür für jeede doot Baasler e chliini Abgoob überchoo. D Freihäitsgnaabe si e Korporazioon gsi, mit eme Hauptmaa, si diräkt em Riichsvogt understande und häi iiri äigeni Grichtsbarkäit ghaa.

D Freihäite si befreit gsi vom Wachdienst, wo d Bürger und d Hindersasse häi müesse mache. S Schlebbe vo de Kornsegg isch iiri Arbet gsi und wenn öbber anders Korn in s Kornhuus drait het, häi d Freihäite chönne d Bezaalig verlange, wie wenn si s sälber gmacht hätte; wie si au für jeede Doot, wo in dr Stadt begraabe worden isch, en Obulus häi chönne höische. Wenn s Händel gee het under ene, si si solang käini Waffe brucht worde si, unaadastbaar gsi. Au wäge Schulde het mä sä nid chönne belange.

## Kwelle
* Hsg. Historische und Antiquarische Gesellschaft zu Basel: *Basel im vierzehnten Jahrhundert: Geschichtliche Darstellungen zur fünften Säcularfeier des Erdbebens am S. Lucastage 1356*, Georg's Verlag, 1856,
* Hsg. D. A. Fechter: *Thomas Platter und Felix Platter: Zwei Autobiographien*,  Seul und Mast Basel, 1860

## Fuessnoote
Kohlenberggericht

S **Koolebärggricht** oder **Koolebärgergricht** isch vom spoote Middelalter bis zum Aafang vom 17. Joorhundert s Gricht vo dr Korporazioon vo de Freihäitsgnaabe, wo men ä au Freihäite gsäit het, uf em Baasler Koolebärg gsi. Es isch diräggt em Riichsvogt understande. Dä het in Gäldsache sälber Rächt gsproche, as Friidensgricht sis aber d Freihäitsgnaabe gsi, wo grichdet häi, usser ass dr Vogt am Aafang d Parteije het lo schwööre, ass si dr Richtspruch wurde akzeptiere. Sonigi Gricht, wo riichsummiddelbar gsi si, het s nume z Baasel, z Hamburg, z Augsburg und in ere vierte, umbekannte Stadt gee.

S Gricht het us eme Richter und säggs Schöffe bestande, wo alli Freihäitsgnaabe gsi si ooni Hoose (wie mä dä Strümpf denn zu mol gsäit het) und ooni Mässer, und het under ere Linde uf em Koolebärg dagt. Dr Vogt het d Richder ernennt, und e Freihäit, wo sich gwäigeret het, het sini Briwilegie verloore. Dr Richder het dr Richtstaab ghebt und isch uf eme Stuel ghoggt, die säggs Urteilssprächer uf Bängg lings und rächts von em. Dr Vogt isch hinder em Richter gstande, und hinder de Schöffe die vier Amtslüt vom Stadtgricht. Im Richter sis rächte Bäi - noch em Bricht vom Felix Platter die rächte Bäi vo allne siibe Richder -  isch bis zum Chnöi blutt gsi und het im ene Zuuber voll Wasser gsteggt. E Grichtsschriiber isch au under dr Linde gsässe und het alles ufgschriibe, was men em befoole het. Formal isch d Prozeduur wie die vom e Schulhäissegricht gsi, nume dass Amtslüt de Schöffe gsäit häi, wie si sötte urdäile. Im Allgemäine häi dr Vogt und d Amtslüt dr Richtspruch formuliert, dr Richder het en verkündigt und dr Zuuber umgheit. Dr Vogt, wo d Buesse iizooge het, het denn uf sini Chöste de siibe Freihäite e Viertel Wii spendiert.

D Koolebärger si offesichtlig nid reegelmäässig z Gricht gsässe. Dr Felix Platter verzelt in sinere Autobiografii, wie s am 18. Merz 1559 noch langer Zit under em Lindebaum näben em Huus vom Noochrichder wider emol abghalte worde isch. Dr Noochrichder isch as Aachlääger ufdräte, und het e fremde Noochrichder wäge Verlümdig aaklagt. Bäidi Pardeije häi Fürsprächer vom Stadtgricht ghaa und alli häi sich duzt. Zum Beroote si d Richder in es Huus nääbedraa, wo si vo Amtspersoone beroote worde si, und denn het dr Richder under dr Linde s Urdäil verkündet.

## Kwelle
*  Historische und Antiquarische Gesellschaft zu Basel (Hsg.): *Basel im vierzehnten Jahrhundert: Geschichtliche Darstellungen zur fünften Säcularfeier des Erdbebens am S. Lucastage 1356*, Georg's Verlag, 1856
* D. A. Fechter (Hsg.): *Thomas Platter und Felix Platter: Zwei Autobiographien*,  Seul und Mast Basel, 1860

## Fuessnoote
Spätzle

**Spätzle** (; hochdütschi Ussprooch: ) oder au **Spatze** (i de Schwiz und im Markgräflerland sait me: **Spätzli** oder **Chnöpfli** und im nideralemannische Ruum **Knepfli**), sind schwäbischi bzw. alemannischi Teigware, wo als Bilage oder mit witere Zuetaten als aiges Gricht serviert wärded.

## Zuetate
De Spätzletaig werd us Mähl, Eier, lauwarmem Wasser, mängmol au mit Milch, und Salz gmach.

## Zueberaitig
De fertig Taig werd mit eme Mässer vome Chuchibrättli abe, i fine Schnittli, diräkt is schtrodlig haisse Salzwasser ine gschabed. För d Chnöpfli gits es äxtrigs Chnöpflisiib, wo de Taig i chlinne "Tröpfli" is Wasser ghait.

## Guck au
* Schwäbische Küch
* Chäässpätzle

## Weblink

* www.spaetzle.de
Komplexe Zahl

Die **komplexe Zaale** erwitere d Mängi vo de reelle Zaale eso, ass d Gliichig x^2 + 1 = 0 e Löösig het.
Für daas wird e nöiji Zaal \mathrm i iigfüert, wo d Äigeschaft \mathrm i^2 = -1 het. Die Zaal \mathrm i wird as **imaginääri Äinhäit** bezäichnet.

Dr Ursprung vo dr Theorii vo de imaginääre Zaale, das häisst vo alle Zaale, wo s Kwadrat von ene e negativi reelli Zaal isch, goot uf die italiänische Mathematiker Gerolamo Cardano und Rafael Bombelli im 16. Joorhundert zrugg. D Uufüerig vo dr imaginääre Äinhäit \mathrm i as nöiji Zaal wird im Leonhard Euler zuegschriibe.

Komplexi Zaale wärde mäistens in dr Form a+b\cdot \mathrm i daargstellt.  a und b si doo reelli Zaale und \mathrm i die imaginääri Äinhäit isch. Mit komplexe Zaale won eso daargstellt wärde cha mä die üüblige Rächereegle für reelli Zaale bruuche, und mä cha drbii \mathrm i^2 immer mit −1 ersetze und umkeert. Für d Mängi vo de komplexe Zaale wird s Sümbool \mathbb C (Unicode U+2102: ) verwändet.

Der Beriich vo de komplexe Zaale, wo so konstruiert wird, bildet e Körper und het e Räije vo vordäilhafte Äigeschafte, wo in vile Beriich vo de Natur- und Ääscheniöörwüsseschafte üsserst nützlig si. Äine vo de Gründ für die positive Äigeschafte isch dass die komplexe Zaale algebraisch abgschlosse si. Das bedütet, ass jeedi algebraischi Gliichig vom e Graad gröösser as Null über de komplexe Zaale e Löösig het, was für reelli Zaale nit gältet. Die Äigeschaft isch dr Inhalt vom Fundamentalsatz vo dr Algebra. En witere Grund isch dr Zämmehang zwüsche trigonometrische Funkzioone und dr Exponenzialfunkzioon, wo über die komplexe Zaale cha härgstellt wärde. Usserdäm isch jeedi Funkzioon, wo uf ere offnige Mängi äimol komplex differenzierbar isch, dört vo sälber differenzierbar so vil mä will, andersch as in dr Analüüsis vo de reelle Zaale. D Äigeschafte vo Funkzioone mit komplexe Argumänt wärde in dr Funkzioonetheorie behandlet, wo au komplexi Analüüsis häisst.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Schrifte, Dokumentazioonen, Video
** Wikibooks: Komplexe Zahlen
** Geschichte der komplexen Zahlen
** En Iifüerig in die komplexe Zaale
** Rächne mit komplexe Zaale
** Komplexi Zaale in dr Elektrotechnik
* Brogramm zur diräkte Usfüerig
** Java-Applet zur geometrischen Dütig
** Java-Klasse, zur Beräching vo komplexe Zaale
** Rächner für komplexi Zaale
Das Narrenschiff (Brant)

**Das Narrenschiff** (alternativ: *Daß Narrenschyff ad Narragoniam*) vom Sebastian Brant (1457–1521), 1494 druggt vom Johann Bergmann von Olpe z Baasel, isch s erfolgriichste dütschsproochige Buech vor dr Reformazioon gsi. Es isch e spootmiddelalterligi Moralsatire, won e Tüpologii vo mee as 100 Naarre uf eme Schiff mit Kurs uf *Narragonie* entwirft und so dr vercheerte Wält mit ere underhaltsame Beschriibig vo iire Laster kritisch e Spiegel vor s Gsicht hebt. S Wärk isch 1497 uf Latiinisch übersetzt worde, denn het mä s witer übersetzt in verschidnigi Landessprooche und eso isch s in ganz Öiropa verbräitet worde.

Wichdig für en Erfolg vom *Narrenschiff* si d Illustrazioone gsi. Für em Bergmann von Olpe si Druck im Joor 1494 isch s möögligerwiis dr Albrecht Dürer gsi, won e groosse Däil vo de Holzschnitt gmacht het. 

## Litratuur
* Martin Rothkegel: *Stultifera navis, Navicula sive Speculum fatuorum*. In: U. Andersen (Hrsg.): *Kostbarkeiten der Bibliothek*. Verein der Freunde des Christianeums: Hamburg, 1988; S. 27–34
* Michael Rupp: *"Narrenschiff" und "Stultifera Navis". Deutsche und lateinische Moralsatire von Sebastian Brant und Jakob Locher in Basel 1494–1498*. Studien und Texte zum Mittelalter und zur frühen Neuzeit, Bd. 3; 2002 ISBN 3-8309-1114-9
* *Lexikon der Kunst*
* Friederike Voß: *Das mittelniederdeutsche Narrenschiff (Lübeck 1497) und seine hochdeutschen Vorlagen.* (Niederdeutsche Studien 41) Wien: Böhlau 1994 (Vollteggst as .pdf)

## Weblingg

* Im Locher si latiinischs ''Stultifera navis''
* Bibliotheca Augustana – Das Narrenschiff
* Bayrischi Staatsbibliothek – ''Das Narrenschiff'', Illustratione
Oratorium

**Oratorium** (kirchenlat. *oratorium* = Bäthuus, von lat. *orare* = „bäte“) säit mä in dr musikalische Formeleer ere dramatische Verdoonig in meerere Däil von ere Handlig, wo mäistens gäistlig isch und wo uf meereri Persone, Chor und Orchester verdäilt isch. Es isch e dramatischi Komposizioon, wo e Gschicht verzelt, mit Handligselimänt dursetzt isch und konzertant ufgfüert wird im Geegesatz zur Opere, won e musikalischs Theaterstück isch.

Dr Begriff Oratorium läitet sich vom italiänische „oratorio“ beziehigswiis vom latiinische „oratorium“ ab, wo ursprünglig e Gebätssaal bezäichnet het. Das dütet uf d Aafäng vo dr Gattig aane, wo sich us musikalische Aadachte im römische Oratorium  entwigglet het, wo nit liturgisch gsi si, und iire Naame vom Ort übernoo het, wo si entstande isch.

Im Italiänische, Spanische und Dütsche zum Bischbil häi dr Gebätssaal und die musikalischi Gattig dr gliich Naame. In mängge andere Sprooche isch das andersch: uf Änglisch zum Bischbil häisst dr Gebätssaal „oratory“ und uf Franzöösisch „oratoire“, für die musikalischi Gattig hingege brucht mä in in bäide Sprooche s italiänische „oratorio“.
## Bischbil
Dr "Hallelujah" Chor vom Händel sim Messias Oratorium, ufgnoo 1916:

## Dr Underschiid zwüschen em Oratorium und dr Opere
Äine vo de Underschiid zwüschen eme Oratorium und ere Opere isch, ass s Oratorium wien e Konzärt ufgfüert wird, d Handlig findet also nume in de Teggst und in dr Muusig statt. En andere Underschiid isch, dass d Opere mäistens wältligi Stoff verarbäitet, wääred sich s Oratorium mee uf gäistligi Gschichte konzentriert.

## Litratuur
* Cäcilie Kowald: *Das deutschsprachige Oratorienlibretto 1945–2000.* Dissertation, TU Berlin 2007 (Volltext) – mit einem Verzeichnis deutschsprachiger Oratorien 1945–2007.
* Silke Leopold, Ullrich Scheideler (Hrsg.): *Oratorienführer.* Metzler, Stuttgart 2000, ISBN 3-476-00977-7.
* Imanuel Geiss: *Geschichte im Oratorium. Von der Schöpfung zur Apokalypse. Eine historische Handreichung für die Chorarbeit.* Talpa-Verlag, Berlin 1999, ISBN 3-933689-02-3.
* Günther Massenkeil: *Oratorium und Passion.* 2 Bände. Laaber, Laaber 1998/99, ISBN 3-89007-133-3, ISBN 3-89007-481-2.
* Howard E. Smither: *A history of the oratorio.* 4 Bände. University of North Carolina Press, Chapel Hill 1977-2000.
* *Oratorium.* In: Ludwig Finscher (Hrsg.): *Die Musik in Geschichte und Gegenwart*. Allgemeine Enzyklopädie der Musik, begründet von Friedrich Blume. 26 Bände in 2 Teilen. Metzler, Stuttgart u.&nbsp;a. 1994 ff.
Bezirk La Neuveville

Dr **District de La Neuveville**, uf Tütsch **Amtsbezirk Neuenstadt,** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort La Neuveville gsi. Är het föif Gmeinde umfasst:





Dr Amtsbezirk La Neuveville het 6'183 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 63 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Bärner Jura.

## Weblink

*
Bezirk Nidau

Dr **Amtsbezirk Nidou** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Nidou gsi. Är het 25 Gmeinde umfasst:




Dr Amtsbezirk Nidou het 41'036 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 113&nbsp;km² gha.

Zum 1. Jänner 2010 hei d Gmeinde Gmeinde Tüscherz-Alfermée u Twann fusioniert. Zum gliche Datum si d Gmeinde vom Amtsbezirk uf zwee Verwautigsbezirk ufteilt worde:
* Ägerte, Bämung, Brügg, Ipse, Ligerz, Mörge, Nidou, Orpung, Poort, Saafnere, Schüüre, Schwaadernou, Sutz-Lattrige, Twann-Tüschez Verwautigskreis Biel/Bienne.
* Büeu, Epse, Hagni, Hermerige, Jäiss, Meerzlige, Stude, Töiffele, Wauperswiu u Worbe zum Verwautigskreis Seeland.

## Veränderigen im Gmeindsbstand sit 2000

Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Nidau 2009.png|Gmeinde bis 2009


### Fusione
* 2010: *[[Tüscherz-Alfermée]]* u *[[Twann]]*  → Twann-Tüscherz

## Weblink

* Regierigsstatthalteramt Nidou
*
Bezirk Niedersimmental

Dr **Amtsbezirk Nidersimmetal** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Wimmis gsi. Är het nüün Gmeinde umfasst:




Dr Amtsbezirk Nidersimmetal het 21'735 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 319 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre Niderstocke, Oberstocke u Röitige zum Verwautigskreis Thun, Däärstette, Diemtige, Eerlebach, Oberwiil, Spiez u Wimmis zum Verwautigskreis Frutige-Nidersimmetal.

## Quälle
* Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 1: Das Statutarrecht des Simmentales bis 1798 von Ludwig Samuel von Tscharner, 2. Halbband: Das Niedersimmental, Aarau 1914https://web.archive.org/web/20120519115439/http://www.ssrq-sds-fds.ch/online/BE_II_1.2/index.html#p_III.

## Weblink
*
Bezirk Oberhasli

Dr **Amtsbezirk Oberhasli** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Meiringe gsi. Är het sächs Gmeinde umfasst:




Dr Amtsbezirk Oberhasli het 7'771 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 550 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Inderlache-Oberhasli.

## Quälle
* Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 7: Das Recht des Amtes Oberhasli von Josef Brülisauer, Aarau 1984. (Online-Version)

## Weblink

*
Bezirk Obersimmental

Dr **Amtsbezirk Obersimmetal** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Zwüüsimme gsi. Är het vier Gmeinde umfasst:




Dr Amtsbezirk Obersimmetal het 8'052 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 333 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Obersimmetal-Saane.

## Quelle
* Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 1: Das Statutarrecht des Simmentales bis 1798 von Ludwig Samuel von Tscharner, 1. Halbband: Das Obersimmental, Aarau 1912. (Online-Version)

## Weblink

*
Bezirk Saanen

Dr **Amtsbezirk Saane** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Saane gsi. Är het drii Gmeinde umfasst:





Dr Amtsbezirk Saane het 8'732 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 241 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Obersimmetal-Saane.

## Quälle
* Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 3: Das Statutarrecht der Landschaft Saanen bis 1798 von Hermann Rennefahrt, Aarau 1942. (Online-Version)

## Weblink

*
Kammermusik

Dr Begriff **Kammermuusig** het ursprünglig Muusig bezäichnet, wo im Geegesatz zur Chillemuusig für die fürstligi „Kammere“ bestimmt gsi isch, also wältligi Muusig in ere representative Umgääbig. Erst im Lauf vom Barock isch dr Begriff für räini Instrumentaalmuusig für e chliini Bsetzig brucht worde. Vo dr Klassik aa wird si au explizit gegenüber dr Konzärtmuusig abgränzt, wo denn ufchoo isch. D Gattige vo dr klassische Kammermuusig, wo woorschiinlig am bekanntiste si,  si d Striichkwardett und d Klaviertrio. In dr Romantik si die musikalische Middel vo dr Kammermuusig erwiiteret worde und si isch konzertanter und virtuoser worde.
## D Kammermuusig hüte
Hüte verstoot mä under Kammermuusig Muusig für chliini Instrumental-Ansambel im Geegesatz zur Muusig für Orchester. Dr Übergang isch aber fliessend. D Kammeropere zum Bischbil bestöön vilmol us eme chliine Opereansambel (e Kammerorchester, e chliine Choor und Soliste us de wääsentligste Gsangsfächer). Si wärde mäistens us groosse Opereansambel für Turneä zämmegstellt und füere Büünewärk uf, wo für son e Zämmesetzig gäignet si.
Traktandenliste

E **Traktandeliste** oder au **Tagesornig** isch e Uflistig vo dene Themene wo inere Sitzig oder Versammlig besproche werded. Maistens fönd si a mitem Traktandum "Bigrüessig" aa und endet mitem Traktandum "Varia". Die Liste werd i de Regle zäme mit de Iiladig verschickt. De Sii isch, ass jede Tailnemer waiss, öber wa as mer rede tuet und sich denn entsprechend vorberaite cha und au, ass die wichtigste Themene zerscht draa chömet.

## Verwändig
E Traktandeliste wörd bruucht innere Sitzig vome Verainsvorstand, annere Hoptversammlig (HV) vome Verain, binnere Arbetsgruppe för e Projekt, bi de Akzionärsversammlig vome Konzärn, för e Gmainds- oder Bürgerversammlig usw. Wänn e Akziegsellschaft (AG) eri obligatorisch Generalversammlig (GV) abhalte will, so mos d Tranktandeliste früezitig allne Betailigte zuegschickt wärde.

## Üblechi Form vonnere Traktandeliste
Bi Sitzige oder Versammlige isch di üblich Raiefolg öpe wie folgt:
# Begrüessig dor de Präsident oder Vorsitzendi
# Feststellig vo de Aawäsende
# Feststellig vo de Beschlussfähigkait
# Wahl vo de Stimmezähler und vom Protokollfüerer
# Pricht vom Vorsitzende / Präsident mit Johresrückblick
#* Entlastig / Décharge
# Pricht vom Kassier mit Johresrächnig
#* Gschäftsprüefigskomission
#* Entlastig / Décharge
# allefals inhaltlichi / fachlichi Themene
# allefals Johresplanig, Ehrige, Totegedänke usw.
# Aaträg vo Mitglider oder Aawäsendi
# Varia, Diwärses, spontani Wortmäldige usw.
# allefals de Termin vo de nöchste Sitzig / Versammlig
# Abschluss vo de Sitzig / Versammlig, Schlusswort vom Präsident oder Vorsitzende

## Literatur
* Hermann Meier: *Zur Geschäftsordnung. Technik und Taktik bei Versammlungen, Sitzungen und Diskussionen.* 3. Auflage. VS-Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2011, ISBN 978-3-531-17835-6.
Impresario

En **Impresario** (vo italiänisch *impresa*: Undernääme) isch bsundrigs im 17. bis ins 19. Joorhundert dr Läiter und mänggisch au dr Bsitzer vom ene Operehuus oder vom ene Theater gsi bzw. vom ene Opere- oder Theaterundernääme. Im dütsche Sproochruum wird dr Begriff nüm brucht, im änglische hingeege wärde freiji Theaterbroduzänte au hüte no as Impresario bezäichnet.

Mä cha dr historisch Impresario mit em hütige Intendant vergliiche. Er isch dr Gschäftsfüerer gsi und het d Verantwortig ghaa für d Finanze und d Reputazioon vom Huus.
## Bekannti Impressario
Äine vo de bekanntiste Impresario isch dr Komponist Georg Friedrich Händel gsi, wo z London sini Opere im äigene Huus ufgfüert het und au dr künstlerisch Läiter und Gschäftsfüerer in äim gsi isch. Eson e Personalunion isch aber nit üüblig gsi. Vilmol isch dr Impresario e Mezeen gsi, wo mit Gäld usgholfe het.

En andere bekannte Impresario isch dr Sergei Djagilew gsi, dr Gründer und Läiter vo de Ballets Russes.

Dr Florenz Ziegfeld Jr. het mit de *Ziegfeld Follies* am Aafang vom 20. Joorhundert am Broadway groossi Erfolg gfiirt, wie au dr Miusiklkomponist und -broduzänt Andrew Lloyd Webber.

## Litratuur
*Jutta Toelle: *Oper als Geschäft. Impresari an italienischen Opernhäusern 1860–1900*. Bärenreiter, Kassel 2007, ISBN 978-3-7618-1365-2 (Rezension)
Händel

**Händel** oder **Haendel** isch dr Familienaame vo deene Persoone:

* Bernd Händel (* 1956), e dütsche Kabarettist und Entertainer
* Georg Händel (1622–1697), e dütscher Hoofchirurg und Diener vom wettinische Herzog Johann Adolf I. im Herzogdum Sachse-Wissefels
* Georg Friedrich Händel (1685–1759), e dütsch-britische Komponist us em Barock
* Gottfried Händel (1644–1698), e dütsche evangelische Theoloog und Lieddichter
* Ida Haendel (* 1928), e britischi Violinistin vo polnischer Härkumft
* Paul Händel (1927–2011), en österiichische klassische Filoloog
* Thomas Händel (* 1953), e dütsche Gwärkschafter und Politiker (WASG/ Die Linke)

**Händel** isch au e Bezäichnig für Schleeglete oder Strit.
Bezirk Schwarzenburg

Dr **Amtsbezirk Schwarzeburg** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Schwarzeburg (doozmaal Teil vo Waalere) gsi. Är het vier Gmeinde umfasst:





Dr Amtsbezirk Schwarzeburg het 9'950 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 157 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Bärn-Mittuland.

## Weblink

* 
*
Bezirk Seftigen

Dr **Amtsbezirk Seftige** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Bäup gsi. Är het 25 Gmeinde umfasst:




Dr Amtsbezirk Saane het 36'739 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 189 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre Burgistei, Gurzele, Chienerschrüti, Seftige, Uttige u Wattewiu zum Verwautigskreis Obersimmetal-Saane, di übrige Gmeinde zum Verwautigskreis Bärn-Mittuland.

## Veränderigen im Gmeindsbstang sit 2000

Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Seftigen 2003.png|Gmeinde bis 2003
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Seftigen 2008.png|Gmeinde bis 2008


### Fusione
* 2004: *[[Englisberg|Englischbärg]]* u *[[Zimmerwald|Zimmerwaud]]* → Waud
* 2009: *[[Riggisberg|Riggisbäärg]]* u *[[Rüti bei Riggisberg|Rüti]]* → Riggisbäärg

## Weblink
*
Fruchtbarkeit

As **Fruchtbarkäit** oder **Fertilität** wird im Allgemäinen d Fähigkäit vom ene Organismus, Noochkomme (also *Frücht*) z haa.

## Definizioone
* **[[Frucht (Botanik)|Frücht]]** in dr Botanik si Orgaan, wo d Soome vo de de Pflanze din si und wo drus denn iiri Noochkomme waggse. Dr Begriff wird au uf anderi meerzelligi Organisme überdräit. Früener het män emol s Wort „Liibesfrucht“ brucht für e menschlig Embryo bzw. Fötus. In dr Medizin und Biologii wird au s Sünonüüm **Fertilidäät** (vom latiinische *fertilis* = fruchtbar, ergiibig, befruchtend) brucht. 
* Als **Fekundabilidäät** bezäichnet mä d Woorschinligkäit, ass es a Schwangerschaft im ene Menstruationszyklus git und si wird in Brozänt usdruckt.
* D **Fekundidäät** git d Zaal vo *erfolgriiche* Schwangerschafte pro wiibligs Individuum aa.
* Im überdraagene Sinn stoot d **Fruchtbarkäit** von ere Person oder eme Volk für dere bzw. däm si Schaffenschraft, Kreatiwidäät und Sterki.
* In dr Demografii isch die totali **[[Fertilitätsrate|Fertilidäätsroote]]** (TFR) e berächneti Durchschnittsgröössi, wo aagit, wivil Chinder im Durchschnitt e Frau im Lauf vo iirem Lääbe - d. h. vom Alter vo öbbe 15 bis 45 - uf d Wält bringt.
* In dr Geologii reedet mä vom ene **fertile** Mantel, wenn dä nonig däilwiis ufgschmolze  isch und eso Däil vo sine chemische Komponänte verloore het.

## Litratuur
* Thomas Weiss: *Ökonomische Bestimmungsgrößen der Fertilität in westlichen Industrieländern* Bundesinstitut für Bevölkerungsforschung, Sonderheft 5. Wiesbaden 1986, 
* Ulla Rahn-Huber: *Kursbuch Wechseljahre*, Südwest-Verlag, 4. Aufl. 2005, ISBN 3-517-06399-1
* Gerhard Thews, Peter Vaupel: *Vegetative Physiologie.* 5. Auflage. Springer, Heidelberg 2005 ISBN 3-540-24070-5
* Rainer Wehrhahn; Verena Sandner Le Gall: *Bevölkerungsgeographie.* WBG (Wissenschaftliche Buchgesellschaft), Darmstadt 2011, ISBN 978-3-534-15628-3, S. 26-36.

## Weblingg
* Artikel im Online-Handbuch des Berlin-Instituts für Bevölkerung und Entwicklung "Fertilität und Geburtenentwicklung"
* Fertility Calculator Tool zur Berechnung der fruchtbaren Tage der Frau (engl.)
* Kinderwunsch-Lexikon - zum Thema Fruchtbarkäit vo Maa und Frau
* BiB-Demographie.de - Internetsite vom Bundesinstitut für Bevölkerigsforschig
* familienplanung.de - Fruchtbarkäit: S Informazioonsportal vo dr Bundeszentrale für gsundhäitligi Ufkläärig (BZgA)
Chormusik

**Choormuusig** isch Wokaalmuusig, wo vom ene Choor gsunge wird. Choormuusig cha äistimmig oder meerstimmig si, äntwääder mit instrumentaler Begläitig oder a&nbsp;cappella, d. h. ooni äigeständigi Begläitig.

Chöör im hütige Sinn si groossi Gsanggrubbe, wo vilmol mit Laie bsetzt si. In deere Form git s sä erst sit em 19.&nbsp;Joorhundert. D Muusigwüsseschaft wäiss hüte, ass die mäisti Wokalmuusig, wo vor em Spootbarock entstande isch, solistisch ufgfüert worde isch, wil si aber spööter vo Chöör gsunge worde isch, hüte vilmol as „Choormuusig“ gältet.

## Literatur
* Heribert Allen, Hans Gebhard: *Chorsinfonik Werkkunde*. Schriftenreihe des Verbandes Deutscher Konzertchöre, Bd. 3. 3. Auflage, Weimar 2007, ISBN 978-3-929698-03-9.
* Hans Gebhard (Hrsg.): *Harenberg Chormusikführer*. Harenberg, Dortmund 1999, ISBN 3-611-00817-6.
* Silke Leopold, Ullrich Scheideler: *Oratorienführer*. Metzler, Stuttgart 2000, ISBN 3-476-00977-7.
* Werner Oehlmann, Alexander Wagner: *Reclams Chormusik- und Oratorienführer.* 8. Auflage. Reclam, Stuttgart 2003, ISBN 3-15-010550-1.
* Kurt Pahlen: *Oratorien der Welt*. Heyne, München 1987, ISBN 3-453-00923-1.
* Erich Valentin: *Handbuch der Chormusik*. 3 Bände. Gustav Bosse, Regensburg 1953-1968.

## Weblinks
* MUSICA – seer umfangriichi Choornootedatebank
* www.cpdl.org – Website vo dr Choral Public Domain Library mit mee as 3'500 Choorpartiture zum gratis aabelaade
* Website vom dütsche Choorzentrum z Limburg (Lahn) – mit 275'000 verschidnige Choorwärk isch s die grössti Presenzbibliothek uf dr ganze Wält.
Marktkirche Unser Lieben Frauen

D **Määrtchille Unser Lieben Frauen**, au **Mariechirche** gnennt, isch die jüngsti under de middelalterlige Chille in dr Stadt Halle an dr Saale. Si isch äini vo de bedütendste Baute us dr Spootgotik in Middeldütschland. Si het vier Dürm und zämme mit em Roote Durm si si s Woorzäiche vo Halle, d *Stadt vo de fümf Dürm*. D Chille het im Joor 2004 iir 450-jöörigs Jubileum gfiirt.
## D Orgle
Uf dr Westempore isch sit 1984 e groossi Orgle vom Schuke und uf dr Ostempore en Altarorgle vom Orglebauer Georg Reichel. Das isch äini vo de eltiste in Middeldütschland, und uf ere het scho dr jung Georg Friedrich Händel gleert Orgle spiile. Am 24. Februar 1685 isch dr Händel in dr Määrtchille dauft worde, won e grooss gsi sich isch er Organist im Dom vo Halle worde.
## Litratuur
* Reinhard Rüger: *Die Marktkirche Unser Lieben Frauen zu Halle.* Deutscher Kunstverlag, München u. Berlin 2006, ISBN 3-422-02028-4
* Achim Todenhöfer: *Steinernes Gotteslob. Die mittelalterlichen Kirchen der Stadt Halle.* In: *Geschichte der Stadt Halle, Bd. 1, Halle im Mittelalter und der Frühen Neuzeit.* Mitteldeutscher Verlag, Halle 2006, S. 207-226, ISBN 978-3-89812-512-3
* Peggy Grötschel; Matthias Behne: *Die Kirchen der Stadt Halle.* Mitteldeutscher Verlag, Halle 2006, ISBN 3-89812-352-9
* Sabine Kramer; Karsten Eisenmenger (Hrsg.): *Die Marktkirche Unser Lieben Frauen zu Halle.* Stekovics, Halle 2004, ISBN 3-89923-071-X
* Holger Brülls; Thomas Dietsch: *Architekturführer Halle an der Saale.* Dietrich Reimer, Berlin 2000, ISBN 3-496-01202-1
* Ute Bednarz; Folkhard Cremer; Hans-Joachim Krause: *Dehio – Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler. Sachsen-Anhalt II. Regierungsbezirke Dessau und Halle.* Deutscher Kunstverlag, München u. Berlin 1999, ISBN 3-422-03065-4

## Weblingg

* Die Marktkirche Unser Lieben Frauen in marktkirche-halle.de
* Die Sanierung der Hausmannstürme uf www.aki-halle.de
Bezirk Thun

Dr **Amtsbezirk Thun** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Thun gsi. Är het 26 Gmeinde umfasst:




Dr Amtsbezirk Thun het 92'248 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 267 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde vom Amtsbezirk Thun zum Verwautigskreis Thun.

## Veränderigen im Gmeindsbstand sit 2000

Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Thun 2006.png|Gmeinde bis 2006


### Fusione
* 2007: *[[Forst BE|Forscht]]* und *[[Längenbühl|Länggebüeu]]*  → Forscht-Länggebüeu

## Weblink
Bezirk Trachselwald

Dr **Amtsbezirk Trachsu** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Trachsu gsi. Är het zäh Gmeinde umfasst:




Dr Amtsbezirk Thun het 23'279 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 191 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre Affoutere, Düreroot, Lützeflüe, Rüegsou, Sumiswaud u Trachsu zum Verwautigskreis Ämmitau un Eriswiu, Huttu, Wauterswiu u Wiisseche zum Verwautigskreis Oberaargou.

## Quälle
* Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen, II. Abteilung: Die Rechtsquellen des Kantons Bern, Zweiter Teil: Rechte der Landschaft, Band 8: Das Recht der Landschaft Emmental (Seit 1803 Amtsbezirke Signau und Trachselwald) von Anne-Marie Dubler, Aarau 1991. (Online-Version)

## Weblink

*
Bezirk Wangen

Dr **Amtsbezirk Wange** isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Wange gsi. Är het 23 Gmeinde umfasst:




Dr Amtsbezirk Thun het 26'853 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 129 km² gha.

Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde vom Amtsbezirk Thun zum Verwautigskreis Oberaargou.

## Veränderigen im Gmeindsbstand sit 2000

Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Wangen 2007.png|Gmeinde bis 2007
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Wangen 2008.png|Gmeinde bis 2008


### Fusione
* 2008: *[[Herzogenbuchsee|Herzogebuchsi]]* un *[[Oberönz]]*  → Herzogebuchsi
* 2009: *[[Heimenhausen|Heimehuse]]*, *[[Röthenbach bei Herzogenbuchsee|Röötebach]]* u *[[Wanzwil|Wanzbu]]*  → Heimehuse

## Weblink

* Regierungsstatthalteramt Wangen
Verwaltungskreis Oberaargau

Dr **Verwautigskreis Oberaargou** isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargou un umfasst 44 Gmeinden uf 330,86 km² mit zämme  Ywohner (Stang: ). Dr Kreis bsteit us auuene Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Aarwangge u Wange u vier Gmeinde vom Amtsbezirk Trachsu (Eriswiu, Huttwu, Wauterswiu u Wiisseche).

## d Gmeinde

## Veränderigen im Gmeindsbestang sit 2010

Karte Verwaltungskreis Oberaargau Gemeindeveraenderungen 2011.png|Gmeinde bis 2010
Karte Verwaltungskreis Oberaargau Gemeindeveraenderungen 2016.png|Gmeinde bis 2015
Karte Verwaltungskreis Oberaargau Gemeindeveraenderungen 2020.png|Gmeinde bis 2019
Karte Verwaltungskreis Oberaargau Gemeindeveraenderungen 2021.png|Gmeinde bis 2020
Karte Verwaltungskreis Oberaargau Gemeindeveraenderungen 2024.png|Gmeinde bis 2023

* 2011: *[[Kleindietwil|Chliidietwiu]]*, *[[Leimiswil|Leimiswiu]]* u *[[Madiswil|Madiswiu]]*  →  Madiswiu
* 2011: *[[Bettenhausen BE|Bettehuse]]* u *[[Bollodingen|Bolodinge]]*  →  Bettehuse

* 2016: *[[Hermiswil|Heermiswiu]]* u *[[Seeberg BE|Seeberg]]*  →  Seeberg

* 2020: *[[Niederbipp|Niderbipp]]* u *[[Wolfisberg|Wouwischbrg]]* → Niderbipp

* 2021: *[[Langenthal|Langete]]* u *[[Obersteckholz|Obersteckhouz]]* → Langete

* 2024 *[[Wangen an der Aare|Wange]]* u *[[Wangenried|Wangeried]]* →  Wange

## Weblink

* Gemeinden und Regierungsstatthalteramt Verwaltungskreis Oberaargau uf dr Website vom Kanton Bärn

## Fuessnote
Verwaltungskreis Berner Jura

Dr **Verwautigskreis Bärner Jura** (frz. *Arrondissement administratif Jura bernois*) isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Bärner Jura un umfasst 40 Gmeinden uf 541,75&nbsp;km² mit zämme  Ywohner (Stang: ). Dr Kreis bsteit us auuene Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Courtelary, Moutier u La Neuveville .

## d Gmeinde

## Veränderige im Gmeindsbestang

Karte Verwaltungskreis Berner Jura Gemeindeveraenderungen 2014.png|Gmeinde bis 2013
Karte Verwaltungskreis Berner Jura Gemeindeveraenderungen 2015.png|Gmeinde bis 2014
Karte Verwaltungskreis Berner Jura Gemeindeveraenderungen 2026.png|Gmeinde bis 2025


* 2014: Fusion *[[Plagne BE|Plagne]]* u *[[Vauffelin]]*  →  Sauge
* 2014: Fusion *[[Diesse]]*, *[[Lamboing]]* und *[[Prêles]]*  →  Plateau de Diesse
* 2015: Fusion *[[La Heutte]]* u *[[Péry]]*  →  Péry-La Heutte
* 2015: Fusion *[[Châtelat]]*, *[[Monible]]*, *[[Sornetan]]* u *[[Souboz]]*  →  Petit-Val
* 2015: Fusion *[[Bévilard]]*, *[[Malleray]]* u *[[Pontenet]]*  →  Valbirse
* 2026: Kantonswächsel vo Moutier zum Kanton Jura

## Weblink

* Gemeinden (Communes) und Regierungsstatthalteramt (Préfecture) Verwaltungskreis Berner Jura (L'arrondissement administratif du Jura bernois) uf dr Website vom Kanton Bärn

## Fuessnote
Verwaltungskreis Bern-Mittelland

Dr **Verwautigskreis Bärner Mittuland** isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Bärner Mittuland un umfasst 76 Gmeinden uf 943,5 km² mit zämme  Ywohner (Stang: ). Dr Kreis bsteit us auuene Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Bärn, Froubrunne, Chonufinge, Loupe, Schwarzeburg u Seftige u dr Gmeinde Meikirch (früener Amtsbezirk Aarbärg) u Bäriswiu (früener Amtsbezirk Burdlef). 

## d Gmeinde

## Veränderigen im Gmeindsbstang sit 2010

Karte Gemeinden des Verwaltungskreis Bern-Mittelland 2010.png|Gmeinde bis 2010
Karte Gemeinden des Verwaltungskreises Bern-Mittelland 2011.png|Gmeinde bis 2011
Karte Verwaltungskreis Bern-Mittelland Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmeinde bis 2012
Karte Verwaltungskreis Bern-Mittelland Gemeindeveraenderungen 2014.png|Gmeinde bis 2013
Karte Verwaltungskreis Bern-Mittelland Gemeindeveraenderungen 2017.png|Gmeinde bis 2016
Karte Verwaltungskreis Bern-Mittelland Gemeindeveraenderungen 2018.png|Gmeinde bis 2017
Karte Verwaltungskreis Bern-Mittelland Gemeindeveraenderungen 2019.png|Gmeinde bis 2018
Karte Verwaltungskreis Bern-Mittelland Gemeindeveraenderungen 2020.png|Gmeinde bis 2019
Karte Verwaltungskreis Bern-Mittelland Gemeindeveraenderungen 2021.png|Gmeinde bis 2020
Karte Verwaltungskreis Bern-Mittelland Gemeindeveraenderungen 2022.png|Gmeinde bis 2021
Karte Verwaltungskreis Bern-Mittelland Gemeindeveraenderungen 2023.png|Gmeinde bis 2022


* 2011: *[[Albligen|Aublige]]* u *[[Wahlern|Waalere]]*  →  Schwarzeburg

* 2012: *[[Belp|Bäup]]* u *[[Belpberg BE|Bäupberg]]*  →  Bäup

* 2013: *[[Münsingen BE|Münsige]]* u *[[Trimstein|Trimstei]]*  →  Münsige 

* 2014: *[[Büren zum Hof|Büüre]]*, *[[Etzelkofen|Etzukofe]]*, *[[Fraubrunnen|Froubrunne]]*, *[[Grafenried BE|Graferied]]*, *[[Limpach BE|Limpech]]*, *[[Mülchi|Möuchi]]*, *[[Schalunen|Schaluune]]* u *[[Zauggenried|Zauggeried]]* → Froubrunne
* 2014: *[[Jegenstorf|Iegischtoorf]]*, *[[Münchringen|Münchringe]]* u *[[Scheunen|Schüne]]* → Iegischtoorf
* 2014: *[[Bleiken bei Oberdiessbach|Bleike]]* u *[[Oberdiessbach|Diessbech]]* → Diessbech

* 2017: *[[Münsingen BE|Münsige]]* u *[[Tägertschi]]* → Münsige

* 2018: *[[Gelterfingen|Gäuterfinge]]*, *[[Kirchdorf BE|Chiuterf]]*, *[[Mühledorf BE|Mülidoorf]]* u *[[Noflen BE|Noofle]]* → Chiuterf
* 2018: *[[Grosshöchstetten|Grosshöchschtette]]* u *[[Schlosswil|Schlosswiu]]* → Grosshöchschtette

* 2019: *[[Golaten|Golate]]* u *[[Kallnach|Chaunech]]* → Chaunech (ghört drum nöi zum Verwautigs-Chreis Seeland)

* 2020: *[[Kirchenthurnen|Chiuchetuurne]]*, *[[Lohnstorf|Looschterf]]* u *[[Mühlethurnen|Mületurne]]* → Tuurne

* 2021: *[[Riggisberg|Riggisbäärg]]* u *[[Rümligen|Rümmlige]]* → Riggisbäärg

* 2022: *[[Clavaleyres]]* → Murte im Kanton Fryburg

* 2023: *[[Münchenbuchsee|Münchebuchsi]]* u *[[Diemerswil|Diemerswiu]]* → Münchebuchsi

## Weblink

* ''Gemeinden und Regierungsstatthalteramt Verwaltungskreis Bern-Mittelland'' uf dr Website vom Kanton Bärn

## Fuessnote
Verwaltungskreis Frutigen-Niedersimmental

Dr **Verwautigskreis Frutige-Nidersimmetal** isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Oberland un umfasst 13 Gmeinden uf 773.93 km² mit zämme  Ywohner (Stang: ). Houptort isch Frutige. Dr Kreis bsteit us Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Frutige u Nidersimmetal.

## d Gmeinde

## Weblink

*Gemeinden und Regierungsstatthalteramt Verwaltungskreis Frutigen-Niedersimmental uf dr Website vom Kanton Bärn

## Fuessnote
Verwaltungskreis Biel/Bienne

Dr **Verwautigskreis Bieu** isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Seeland un umfasst 19 Gmeinden uf 97.63 km² mit zämme  Ywohner (Stang: ). Houptort isch Bieu. Dr Kreis bsteit us zwoo Gmeinde vom ehmalige Amtsbezirk Biel, drii Gmeinde vom Amtsbezirk Büre u 14 Gmeinde vom Amtsbezirk Nidou.

## d Gmeinde

## Fusione
* 2010: *[[Tüscherz-Alfermée]]* u *[[Twann]]*  →  Twann-Tüscherz

## Weblink

*Gemeinden und Regierungsstatthalteramt Verwaltungskreis Biel/Bienne uf dr Website vom Kanton Bärn

## Fuessnote
Verwaltungskreis Emmental

Dr **Verwautigskreis Ämmitau** isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargou un umfasst 39 Gmeinden uf 690,45 km² mit zämme  Ywohner (Stang: ). Houptort isch Langnou. Dr Kreis bsteit us de politische Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Buurdlef, Froubrunne, Signou u Trachsu.

## d Gmeinde

## Fusione

Karte Verwaltungskreis Emmental Gemeindeveraenderungen 2016.png|Gmeinde bis 2015
Karte Verwaltungskreis Emmental Gemeindeveraenderungen 2021.png|Gmeinde bis 2020

* 2016: *[[Ersigen|Ersige]]*, *[[Niederösch|Niderösch]]* un *[[Oberösch]]* → Ersige

* 2021: *[[Mötschwil|Mötschwiu]]* u *[[Hindelbank|Hingubank]]* → Hingubank

## Weblink

* Gemeinden und Regierungsstatthalteramt Verwaltungskreis Emmental uf dr Website vom Kanton Bärn

## Fuessnote
Friedrich I. (Preußen)

Dr **Friedrich I., Köönig z Pröisse** (* 11. Juli 1657 z Königsbärg; † 25. Februar 1713 z Berlin) isch vo 1701 aa dr ersti *Köönig z [[Preußen|Pröisse]]* und Markgroof vo Brandeburg, Erzkämmerer und Kurfürst vom Häilige Römische Riich gsi. Vo sinere Inthronisierig as Kurfürst 1688 aa bis zur Köönigschröönig het er sich **Friedrich III.** gnennt.

Mit sinere Standeserhöhig zum Köönig am 18. Januar 1701 isch Brandeburg-Pröisse, wo bis denn in Personalunion regiert worde isch, zum nöije Köönigriich Pröisse gmacht. Eso het er die politischi Bedütig vo sim Land vergröösseret und dr Grundstäi für en Äinhäitsstaat Pröisse gläit, wo under sine Noochfolger zun ere öiropäische Groossmacht ufgstiige isch.

## Noochkomme

Ersti Ee: Im Joor 1679 het er z Potsdam d Brinzässin Elisabeth Henriette vo Hesse-Kassel (1661–1683) ghürootet.
* 1. Chind: Luise Dorothee (1680–1705) ∞ 1700 Landgroof Friedrich vo Hesse-Kassel

Zwäiti Ee: Im Joor 1684 het er z Herrehuuse d Brinzässin Sophie Charlotte vo Hannover (1668–1705) ghürootet.
* 2. Chind: Friedrich August (1685–1686)
* 3. Chind: Friedrich Wilhelm I. (1688–1740) ∞ 1706 Brinzässin Sophie Dorothea vo Hannover

Dritti Ee: Im Joor 1708 het er z Berlin Herzogin d Sophie Luise vo Meckleburg-Schwerin (1685–1735) ghürootet, wo chinderlos bliibe isch.

## Vorfaare

## Litratuur
* 
* 
* Heinz Ohff: *Preußens Könige.* Piper Verlag Münche,1999
* Werner Schmidt: *Friedrich I. Kurfürst von Brandenburg. König in Preußen*, Heinrich Hugendubel Verlag, Münche 2004.
* Daniel Bellingradt: "Das Entscheidungsmomentum 1688. Gestaltende Kräfte der kurbrandenburgischen Aussenpolitik am Vorabend der Glorreichen Revolution in England". In: Forschungen zur Brandenburgischen und Preussischen Geschichte N.F. 16 (2006), 139–170.
* Linda Frey, Marsha Frey: *Friedrich I., Preußens erster König.* Graz u.&nbsp;a. 1984.
* Heide Barmeyer (Hrsg.): *Die preußische Rangerhöhung und Königskrönung 1701 in deutscher und europäischer Sicht.* Frankfurt/Main u.&nbsp;a. 2002.
* Karl Friedrich Pauli: *Allgemeine Preußische Staatsgeschichte*, Sibte Band, Verlag und Druck Christoph Peter Franckens, Halle 1767.
* Ingrid Mittenzwei, Erika Herzfeld: *Brandenburg-Preußen 1648–1789*, Verlag der Nation, Berlin, 1. Auflage 1987.
* Hans Bentzien: *Unterm Roten und Schwarzen Adler – Geschichte Brandenburg-Preußens für jedermann.* Verlag Volk & Welt, Berlin 1992.
* Wolfgang Neugebauer: *Friedrich III./I. (1688–1713)*. In: Frank-Lothar Kroll (Hrsg.): *Preußens Herrscher. Von den ersten Hohenzollern bis Wilhelm II.*, Münche 2000, 113–133.
* Hans-Joachim Neumann: *Friedrich I. Der erste König der Preußen*, Berlin 2001, ISBN 978-3-86124-539-1.
* Johann Gustav Droysen: *Friedrich I. König von Preußen*, 3. Aufl., Berlin/New York 2001.
* *Preußen 1701 - eine europäische Geschichte, Bd 2: Essays*. Hg. v. Deutschen Historischen Museum, Berlin 2001.
* Johannes Kunisch (Hg.): *Dreihundert Jahre Preußische Königskrönung. Eine Tagungsdokumentation (Forschungen zur brandenburgischen und preussischen Geschichte, Beiheft; N.F., 6)*, Berlin 2002.
* Frank Göse: Friedrich I. Ein König in Preußen. Räägensburg 2012.

## Weblingg

## Fuessnoote
Georg Philipp Telemann

Dr **Georg Philipp Telemann** (* 14. Märzjul./24. Märzgreg. 1681 z Magdeburg; † 25. Juni 1767 z Hamburg) isch e dütsche Komponist im Barock gsi. Mit nöije Impuls het er in dr erste Helfti vom 18. Joorhundert d Wält vo dr Muusig in dr Komposizioon wie au in dr Muusigaaschauig maassgääblig brägt.

Dr Telemann het sich d Muusig fast eläi sälber biibrocht. Die erste gröössere Erfolg as Komponist het er wääred sim Jurastudium z Leipzig ghaa, won er en Amatöörorchester gründet het, Opereuffüerige gläitet het und zum Muusigdiräkter vo dr domoolige Universitdätschille ufgstiige isch. Denn het er e zitlilang an de Hööf vo Sorau und Eisenach gschafft und 1712 isch dr Telemann z Frankfurt am Main zum stedtische Muusigdiräkter und zum Kapällmäister vo zwäi Chille ernennt worde. Zu deere Zit het er Wärk im Sälbstverlag afo veröffentlige. Vo 1721 aa isch er *Cantor Johannei* und *[[Musikdirektor|Director Musices]]* vo dr Stadt Hamburg gsi, wo äine vo de aagseenste musikalische Böste in Dütschland gsi isch, churz druf het er d Läitig vo dr Opere übernoo. Au do isch er immer no mit uswärtige Hööf in Verbindig gstande und het für die stedtischi Oberschicht regelmäässigi öffentligi Konzärt veraastaltet. Won er 1737/38 für acht Mönet z Bariis gsi isch isch er internazionaal berüemt worde.

Im Telemann si musikalisch Noochlass isch usserordentlig umfangriich und umfasst alli Muusiggattige, wo zu sinere Zit üüblig gsi si. Tüpisch für e Telemann si gsangligi Melodie, Klangfarbe, wo iifallsriich iigsetzt wärde, und vor allem im Spootwärk au ungwöönligi harmonischi Effekt. D Instrumentalwärk si vilmol stark vo franzöösische und italiänische, gläägentlig au vo folkloristische polnische Iiflüss brägt. Wo sich s kulturgschichtlige Ideal im 19. Joorhundert veränderet het, het mä im Telemann si Wärk kritisch bedrachtet. Erst in dr zwäite Helfti vom 20. Joorhundert het mä sis Gsamtwärk süstematisch afo erforsche und das goot immer no witer, wil si Umfang schweer überschaubar isch.

## Litratuur
**Monografie:**
* Gilles Cantagrel: *Georg Philipp Telemann ou Le célèbre inconnu* (=Mélophiles 14). Éditions Papillon, Genève 2003, ISBN 2-940310-15-7
* Karl Grebe: *Georg Philipp Telemann.* Rowohlt, Reinbek 2002 (10.&nbsp;Aufl.), ISBN 3-499-50170-8
* Eckart Kleßmann: *Georg Philipp Telemann*. Hamburger Köpfe. Ellert und Richter, Hamburg 2004, ISBN 3-8319-0159-7
* Werner Menke: *Georg Philipp Telemann: Leben, Werk und Umwelt in Bilddokumenten.* Heinrichshofen, Wilhelmshaven 1987, ISBN 3-7959-0399-8
* Richard Petzoldt: *Georg Philipp Telemann – Leben und Werk*. VEB Deutscher Verlag für Musik, Leipzig 1967.
* Erich Valentin: *Georg Philipp Telemann*. Bärenreiter, Kassel-Basel 1952.

## Weblingg

* Litratuur über e Georg Philipp Telemann in dr Bibliographii vom Muusigschriftdum
* Dokumente zu Telemann unter www.telemann-archiv.de

**Wärk:**
* 
* 
* Wärkverzäichnis vom Telemann bi *klassika.info*
* Verzäichnis vo de Wärk vom Telemann (franzöösisch)

## Fuessnoote
Verwaltungsregion Emmental-Oberaargau

D **Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargau** im Kanton Bärn isch zum 1. Jänner 2010 gründet worde. D Region umfasst zwei Verwautigskreis mit zämme 1051,4 km².


Karte_Kanton_Bern_Verwaltungsregion_Emmental-Oberaargau.png|Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargau
Karte_Verwaltungsregion_Emmental-Oberaargau.png|Verwautigskreis vor Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargau


## Fuessnoote
Verwaltungsregion Oberland

D **Verwautigsregion Oberland** im Kanton Bärn isch zum 1. Jänner 2010 gründet worde. D Region umfasst vier Verwautigskreis mit zämme 2899,64 km².


Datei:Karte_Kanton_Bern_Verwaltungsregion_Oberland.png|Verwautigsregion Oberland
Datei:Karte_Verwaltungsregion_Oberland.png|Verwautigskreis vor Verwautigsregion Oberland


## Fuessnoote
Verwaltungsregion Seeland

D **Verwautigsregion Seeland** im Kanton Bärn isch zum 1. Jänner 2010 gründet worde. D Region umfasst zwei Verwautigskreis mit zämme 432,6 km².


Karte_Kanton_Bern_Verwaltungsregion_Seeland.png|Verwautigsregion Seeland
Karte_Verwaltungsregion_Seeland.png|Verwautigskreis vor Verwautigsregion Seeland


## Fuessnoote
Verwaltungsregion Bern-Mittelland

D **Verwautigsregion Bärn-Mittuland** im Kanton Bärn isch zum 1. Jänner 2010 gründet worde. D Region umfasst dr glichnamig Verwautigskreis. Si hed e Flechi vo  km².



Datei:Karte Kanton Bern Verwaltungsregion Bern-Mittelland.png|d Verwautigsregion Bärn-Mittuland innerhaub vom Kanton
Datei:Karte Verwaltungsregion Bern-Mittelland.png|d Verwautigskreis vor Verwautigsregion Bärn-Mittuland


## Fuessnoote
Verwaltungsregion Berner Jura

D **Verwautigsregion Bärner Jura** im Kanton Bärn isch zum 1. Jänner 2010 gründet worde. D Region umfasst dr glichnamige Verwautigskreis Bärner Jura.


Datei:Karte Verwaltungsregion Berner Jura 2026.png|Verwautigsregion Bärner Jura
Datei:Karte Verwaltungskreis Berner Jura 2026.png|Verwautigskreis vor Verwautigsregion Bärner Jura


## Fuessnoote
Ratswaage (Halle)

D **Rootswaage** isch vo 1571 bis 1581 baut worde und isch äins vo de bedütendste Rönessans-Geböid z Halle (Saale) gsi. Si het zämme mit em Alte Roothuus und dr Rootskapälle s Bild vo dr Ostsite vom historische Määrtblatz bestimmt. Mee as 140 Joor lang isch d Rootswoog s Hauptgeböid vo dr Friedrichs-Universität Halle gsi. D Rootswoog isch bim ene Luftaagriff am 31. Merz 1945 zum Däil zerstöört und 1948 abgrisse worde. Hüte stoot uf em Grundstück e Waarehuus. An sinere Ussewand het s sit 2008 e Bronserölief, wo an d Rootswoog erinneret.

## Litratuur
* *Das Alte Rathaus zu Halle (Saale)*. Hrsg.: Kuratorium Altes Rathaus Halle (Saale) e.&nbsp;V. Mitteldeutscher Verlag, Halle 2008. ISBN 978-3-89812-497-3. Darin: Andreas Rühl: Zur Bau- und Nutzungsgeschichte des Rathauses vom Mittelalter bis ins 19. Jahrhundert. Hans-Christian Riecken: Das Alte Rathaus in seinem letzten Jahrhundert. Andreas Rühl: Schicksalsjahre - die Zerstörung des Alten Rathauses 1945 bis 1950.
* Renate Kroll: *Halle (Saale)*. In: Schicksale deutscher Baudenkmale im zweiten Weltkrieg. Hrsg. Götz Eckardt. Henschel-Verlag, Berlin 1978. Band 2, S. 326-327
* W. Bressel: *Der Klotz von Halle*. Micado-Verlag GmbH, Köthen 2006, ISBN 3-931891-40-2

## Weblingg
* Erinnerigsdaafele am Markt 24 (Kaufhof)
* Bilder vom Alte Roothuus und dr Woog
* Bürgerinitiative Historische Rathausseite Halle (Saale) e.&nbsp;V.
Organist

E **Organist** isch e Musiker, wo d Orgle spiilt. In e Hufe Länder wie Dütschland, d Schwiz usw. wird dr Gsang bim Gottesdienst in katholische und in evangelische Gmäinde vo Chillemusiker an dr Orgel begläitet. Au bi Druurfiire in Friidhofkapälle wird vilmol Orglemuusig gspiilt. Organiste git s aber au im Konzärtberiich.  Für zum Organist im Hauptbruef wärde, muess mä vier Joor lang an ere Muusighoochschuel studiere. Im Dschääs und in dr Underhaltigsmuusig bezäichnet dr Begriff Organist mäistens e Hämmondorgle-Spiiler. Vilmol spiilt er dört d Rolle vom ene Bassist.

## Litratuur
* Arnfried Edler: *Der nordelbische Organist. Studien zu Sozialstatus, Funktion und kompositorischer Produktion eines Musikerberufes von der Reformation bis zum 20. Jahrhundert* (= *Kieler Schriften zur Musikwissenschaft.* Bd. 23). Bärenreiter, Kassel u.&nbsp;a. 1982, ISBN 3-7618-0636-1 (Zugleich: Kiel, Univ., Habil.-Schr., 1978).

## Weblingg