open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waggis

Dr **Waggis** isch e traditionells Goschtyym bi dr Basler Fasnacht, wonen Elsässer Tagleener ir Wärktigstracht vomene Gmiesbuur us em Elsass sell darstelle: e blaaus Hemli, wyssi Sogge, rooti Grawatte, wysse Kraage, (zue) grossi Holzschue und mängisch e Zipfelmutz. Typischi Assessoirs sin d Kokarde in de Farbe vor franzeesische Trikolore (blaau-wyss-root) und e Yykaufsnetz mit Gmies, mängisch au e Gnoche (in letschter Zytt hyffiger z gsee) oder e andere Knippel.

Die friener rooti Naase hett solle verdyttlige, ass d Elsässer gäärn aarg dief ins Wyyglas gluegt hän. Mit dr Zytt isch aber die numme lyycht greesseri Naase aleyyl greesser und greesser woorde, so dass si jetzt zumene zimlige Monschter verkoo isch. Die hyttig Fasnachtslarve isch doodrmit aigentli e Persiflaasch uff d Persiflaasch.

Dr Waggis isch e eender groobi Figuur und wird drumm vor allem vo Waageclique und Ainzelmasgge drait. Aber au d Bynggis hän si aarg gäärn. Bi de Drummler und Pfyffer isch d Waggislarve drgeege nid yyblig.

## Etymologyy
*Waggis* – es Woort, wos i de dytsche Dialäggt wytt umme git, kunt kuum vo latyynisch *vagus* «Landstryycher»), wie mer au scho gmaint het. Vyl eender kunts vum dytsche Dialäggtwort *wagge(n), wacke(n)* «sich hin und häär biweege, waggle, schwanke». E *Waggis* isch also aine, wo ummewagglet, ummeziet, ummelungeret, nyt daugt. S Wort bidytet nämli nid numme «Elsässer», nai, i männge Mundaarte haissts au «Bleeterlibueb, Nytskärli, Stryzi, Grobian, Strolch».

S Woort, wo erschtmols 1870 im Ruum Basel ka belegt wäärde (noch em Rudolf Suter: *Baseldeutsch-Wörterbuch*, Basel, 1984) und hyffig abschetzig bruucht wiird, isch e umgangssproochlige Begriff fir d Bewooner us em Elsass (franzeesisches Département 68 „Haut-Rhin“ bzw. Oberelsass). Hytte aaber wiird dr Begriff vo de Baasler in deere Bedyttig numme no sälte und wenn im Gspaass bruucht.

Im Zämmehang mit em hyffige Staatewächsel vom Elsass goots Bonmot ume, die Dytsche hätte vo 1871 bis 1919 de Elsässer *Wackes* gsait, worus d Franzoose vo 1919 bis 1940 *vaches* (Kieh) gmacht hege. Druffabe hege die Dytsche vo 1940 bis 1945 *Küh* gsait und drumm haisse syt 1945 d Elsässer bi de Franzoose *culs* (Ärsch).

Fir wytteri Erlytterige lueg bim niideralemannische Wackes.

## Weblinks

* Basler Fasnacht Online
* kl. Lexikon der Fasnacht im Basler-Journal
* Schwyzerischs Idiotikon, Band XV Spalte 984f., Artikel ''Waggis''.
* Christoph Landolt: ''Waggis.'' Wortgschicht vom 30.&nbsp;März 2015, usegää vo dr Redaktion vom *Schwyzerischen Idiotikon*.
Wackes

**Wàckes** od´r *Waggis* ésch e bekànnt´r pejorativer Üssdruck f´r de Nochbere üss Frànkrich, speziell de – tràditionell ditschsprochigi – Bevellikerung àn de Grenz, àlso d´ Elsasser und (Ditsch-)Lothringer, wo  àm Ow´rrhin un de ditsch-frànzeesch Grenz làng bis éns Saarland – un wie´s schiint selbsch noch àn de belgisch Grenz g´brüchli isch. (Franzeeschsprochigi were d´rgeje ém Allgemàine àls *[[Welsch]]e* b´zeichnet.) S Wort kunnt kum üs latiinisch *vagus* „Làndstricher, Schiirebérzler“, wie mer öi scho gmeint het; viil eener vum ditsche Dialäggtwort *wagge, wacke* „sich hin und haar biweje, wàggle, schwànke“. E Wàckes ésch also eine, wo ummewàgglet, ummeziet, ummelungeret, nit daugt.

Drolement ésch´s Wort ém Elsass selbscht öi ziemli courant un wurd do z´meischt ém Scherz ém Kontext mét G´sellichkeit b´nutzt. Elsasser iww´rsetze *Wàckes* spontan mét ( – fer se ésch´s synonym – ) *voyou* - àlso uff Hochditsch „Schlingel, Strolch, Tunichtgut“ od´r öi „Spitzbube“. Wie selli ditsch Synonyme kànn *Wàckes* öi humorvoll, mét Sympathie od´r-`me Augenzwinker, licht provoziirend g´meint sin. Ém Elsass nannt m´r öi kleini Buewe efters *Wàckes* - wie ém Ditschlànd zem Bispiil „kleiner Racker“ o.ä.

Normal´rwis steht´s Wort ém Alemannische f´r e Person, wo m´r nit so vertraue kànn. E witeri Bedütig vom *Waggis* isch è Variantè vom *Wagge,* wa im obber-/hochalemannischè Gränzgebièt bruucht wörd für èn großè Stei odder Flußkiselschtei.

De Elsasser selbsch nenne – gràd wi de (Ditsch-)Schwizer – di Ditsche kollektiv „Schwabe“: *Schwob*, pl. *Schwowwe* od´r widdersch südli *Schwoba* od´r *Schwaabe*. Diss ésch nit àls e Kompliment g´meint, f´r sich schun, öi ohni ass m´r diss dur de Verbindunge *Söjschwob* oder *Dracksschwob* ditlich màcht. Ditschi heere glich de klàri geischtig Verwàndtschaft zuem bayrisch *Saupreissn*. In Lothringe sawe d Lit fér de Ditsche `s Wort *Pifeköp(f)*. 

De Expression *Wàckes* het öi schun – àls devaloriséerend B´zeichnung fer Elsasser v´rstande – zue e politisch Krise g´fihrt: 1913 ém ditsch Kaiserreich zuer Saverer Affär – *l´Affaire de Saverne*.

## Sunschtigs
E b´sondri (kulturell) Inschtitution ésch de *Elsasser Wackes* bi de Basler Fasnacht, wo-`r àls *[[Waggis]]* (baseldytsche Form) eini vun d´wichtigschte traditionelle Maske ésch. De Basler Waggis stellt e Karikatür vum elsasser Gemiesbüür dar mét e pààr typischi Accessoires, wie uff elsassischi (Arbeits-)Tracht weise, od´r uff sine (revoltionär) franzeesche Art: `s blöii Hemd, wissi Hosse, roti Cravatt, wiss´r Krage, décoréert mét e Kokarde én de Fàrwe vun d´franzeesch Trikolore (blöi-wiss-rot), (ze) grossi Holzschueh un manchmal e Zipfelmütz, e Einkaufsnetz mét Gemies un manchmal öi e Knoche od´r andrer Knüppel. De roti Naas zeigt de starik Winkonsum.

## Weblink
* Schwyzerischs Idiotikon Band XV Spalte 984f., Artikel ''Waggis''.
* Christoph Landolt: ''Waggis.'' Wortgschicht vom 30.&nbsp;März 2015, uusegää vo dr Redaktion vom *Schwyzerischen Idiotikon*.

## Einzelnochwys
Poltawa

**Poltawa** (ukrainisch, russisch *Полтава*, polnisch *Połtawa*, englisch *Poltava*) isch e Stadt in de Zentralukraine am Fluss Worskla. Si isch s Zentrum vo de gliichnamigen Oblast un Verwaltigssitz vom Rajon Poltawa. D Stadt ligt ugfähr 350 km südöschtlich vo de ukrainische Hauptstadt Kiew.
Poltawa het über 300.000 Iiwohner. 
## Gschicht
D Gegend um die hütig Stadt isch scho in de Mittel- und Jungsteizit bsiidelt gsi.
In bulgarische Schrifte us em 7. Jh. isch von ere Stadt Baltawar am Worskla d Red und in em Dokument vom Kiewer Rus us em Jahr 1174 wird e Stadt Ltava erwähnt, beides bezieht sich vermutlich uf Poltawa, genauso wie de Name Oltava, wo in andre Quelle vorchunnt. S isch net sicher, ob de Ort au während der Mongolezit (13. - 14. Jh.) durchgängig bsiidlet isch gsi. De hütige Name Poltawa taucht zum erschte mal 1430 in eme Dokument vom litauische Fürstetum uf. 1641 het Poltawa durch de polnisch-litauische Staat d Stadtrechte verliehe übecho. Damals het d Stadt 812 Iiwohner gha un es het 11 Mühlräder gäh.
Patrick Lo Giudice

De **Patrick Lo Giudice** (* 20. August 1959 z Züri) isch en italiänischschtämmige Schwiizer Künschtler mit de Schwerpünkt Malerei, Collage,  Fotografii und Enkaustik.  Ennere breitere Öffentlichkeit isch er bekannt worde mit em Bilderzyklus „Der Lo Giudice Code”, wo wäge sim Motiv umschtritte isch: Äs sind Wachsbilder ufgrund vo Fotografii vo berüehmte Mafiamörd.

## Läbe
De Lo Giudice het drü Jahr z Graniti, Sizilie (Taormina) gläbt. 
Bim Uufenthalt z Italie isch es zumene traumatische Erläbnis cho, wo de Lo Giudice schpöter i sine Mafia-Bilder verarbeitet het: Wärend sin Vatter es Gschchpröch miteme Holzhändler gefüert het, isch de chli Bueb en Reihe parkierti Autos entlanggloffe, und het zum Zytvertriib uf de Tachometere di aagäbnigä Höchschtgschwindigkeite abgläse. Uuf einisch isch är zumene 
Auto cho, wonner de Tacho nid hed abläse chönne. Uf de zweiti Blick het är gmerkt, dass d’Zahle vonnere Liiche verdeckt worde sind, emene Mordopfer vo de Mefia. D’Lo Giudices sind wäggange, ohni d’Carabinieri z’hole. Über ihri Erläbnis händs aagäblich nid emal im änge Familiechreis gredet, will d’Mafia derart vill Iifluss gha het. Dennoch het em Lo Giudice sin Vatter, wo en Aahänger vo kommunistische/sozialistische Ideä gsi isch, kei Schutzgäld für sini Schrinerei zahlt. Aber will meh en Brandbombe-Blindgänger gfunde het, wo gäge d’Schrinerei grichtet gsi isch (Vili Liter Lack sind dört glageret gsi!) , het meh beschlosse, i de Schwiiz aasässig z’wärde. (Zur erschte künstlerische Arbeit isch es aber no in Italie cho - 1973 isch es Fresko im Chloschter Orfanotrofio Antoniano entschtande.) 

I de Schwiiz folgt en Uusbildig zum Zahtechniker in
Winterthur. 1977 sind erschti Ölbilder entschtande, 1983 chunnts zur erschte kreative Begägnig mit Glas, de Lo Giudice lernt Bleiverglase bim John Forbes (USA). Vo 1985 bis 1988 folged diversi Aufenthält bi Glasbläser und Künschtler in Murano, Venedig.
1993, erschti Versuech mit Polycarbonat (Lexan) als Wärchschtoff, 1996 mit Wachs (enkaustisch). 
I de Jahr 2002/2003 hed de Lo Giudice im Kunschthuus Glarus usgschtellt, während ere Uuschtellig namens „Künstler aus dem Linthgebiet“, im „Museum Amde“ (Kantoo Sanggalle), sowie i de „Galerie Marie-Louise Wirth“, Hochfälde, wo au scho Bilder vom Freiämter Schriftschteller Silvio Blatter z’gseh gsi sind.
2004 sind em Lo Giudice sini "Encaustik paintings" i de Galerie Andy Jllien z Züri gsi. 2005 het är am Projekt „Kunst liest“ teilgnoh z Herrliberg-Feldmeile. 2006 het er wieder bim Andy Jllien uusgschtellt, dasmal d’Serie „Mafia“ (Cosa Nostra). Uusserdäm isch er au scho bi „art felchlin – zeitgenössische Kunst“ gsi.

Vor allem mit de kontroverse Mafia-Bilder het de Lo Giudice übers Färnseh (u. a. Uuftritt bim Kurt Aeschbacher uf SRF 1) und über d’Press es breits Publikum becho.

## Weblingg
* Lo Giudices offizielli Website
Infinitiv

Dr Infinitiv (vom Latinische *infinitus*, nit fertig) isch ä Begriff uus dr Grammatik vo de meischte Schbrooche und bezeichnet d Grundform vom Ziitwort, em Verb. Im Dütsche und au im Alemannische isch er unkonjugiert, unabhängig vo dr Person und weder im Singular no im Blural. 

Im Änglische wird dr Infiniv im allgemeine bildet mit dr Grundform vom Verb und dr Breposition *to*. Bischbil: „Sii oder nit sii“ — *To be or not to be*. 

Im moderne Hebräisch isch s ähnlich, dört wird d Breposition *li* mit dr Bedütig „zue“ em Verb voraagschtellt. Bischbil: *hiot* het d Bedütig vo „Sii“, as „Sii oder nit sii“ — *Lihiot o lo lihiot*. 

Die romanische Schbrooche hai ihri Infinitivforme vom Latinische gerbt:
* Französisch: ~er &nbsp;*chanter* (singe), ~re &nbsp;*prendre* (nä), ~ir &nbsp;*venir* (cho)
* Schbanisch: ~ar &nbsp;*cantar* (singe), ~er &nbsp;*prender* (feschtnä), ~ir &nbsp;*venir* (cho)
* Italienisch: ~are &nbsp;*cantare* (singe), ~ere &nbsp;*prendere* (nä), ~ire &nbsp;*venire* (cho), 
* s Rumänische bruucht drzue ane d Breposition *a:* *a cînta* (singe), *a face* (mache), *a veni* (cho)

S Neugriechische kennt dr Infinitv nit.
## Alemannisch
### Infinitiv Präsens Aktiv
Dr Infinitiv Präsens Aktiv het as Schlusslutt ~e, i gwüsse Mundarte au ~a, ~i und/oder ~u.

Bischbil:
* ~e *mache*
* ~le *zapple*
* ~re *klappre*

### Infinitiv Präsens Passiv
Dr Infinitiv Präsens Passiv wird mit em Hilfsverb *wärde,* i alpine Mundarte auch mit em Hilfsverb *choo* bildet. Er isch zwar grammatikalisch möglig, wird aber numme sälte bruucht. As Mundart zieht s Alemannisch Umschriibige im Aktiv vor, wie im Bischbil unde: Er will ass mä en gseht.

Bischbil:
* Er wett gseh wärde.
Martin-Luther-Kirche (Ulm)

D **Martin-Luther-Kirch** z Ulm isch baud worda em Johr 1928, vom Architekda Theo Veil. Er hod se enna fascht ganz aus Holz gmacht, draußa hod r donkle Backstoin verwendet. Sein Durm hod r gromm (vürdräht) drufgsetzt, so dass des ällas zemlich neimodisch drherkommt. En dr Kirch drenna hod dr Martin Scheible zemlich viel Figura aus Dannaholz gschnitzd. Au dr große Heiland am Greiz isch von am gmacht.

Dui Kirch isch guat bsuacht weil se em Gegasatz zom Münschter, au im Wenter ghoizt isch. Bsonders schea isch emmer d Albaländischa Weihnacht, weil do uff Schwäbisch ond Alemannisch geschwätzt ond au erzehld wird. Drzwischa gibds Stuabamusik zom ahära.

Au dr Uli Keuler kommd vorbei und spield sei schwäbisches Programm. Ond dr Mondard-Pfarrer Rudolf Paul war do ond hot a *Schwäbischa Kirch* mit em Schwäbischa Albverei zamma ghalda.

Ond au sonscht send oinige nädde Konzert dren mit alder ond nuier Musik aus älle Johrhonderd. Äll zwoi Johr kommed Posauna aus am ganza Lendle zom Landesposaunadag au end Martin-Luther-Kirch, moischt de Jonge. 

D Orgel ischd scho ald (1928) ond se hod ab ond zua aus am letschda Loch pfeifd, se ischd drom zwischa 2008 ond 2010 griechded wore. Glogga send vier uf am Durm. Uff dr kloinschda Glogg stohd a Spruch von Jesus druff: "Lannd doch au dia Kenderla zo mer komma ond wehret ehne ed!". Dui Glogg läuded emmer, wenn a Dauf grad isch. Wenn ma aber S Vatteronser grad mitnander bäded, dann gibs dofir au a Glogg, a greasere.

Ganz oba auf dr Spitz hots a scheans Kreiz; do fliagat – wenn ma gnau naguckt – goldig ahgmohlde Sternla drom rom.

## Weblingg

* d Website vo de „Martin-Luther-Kirchengemeinde Ulm“
* WALCKER/LENTER 1928/2010 III/P 45 über d Walcker-Orgel vo de Martin-Luther-Kirch z Ulm, uf www.ulmer-orgeln.de
* d Homepage vo de „Freunde der Orgel und der Kirchenmusik an der Martin-Luther-Kirche Ulm e.&nbsp;V.“
Greif

De **Vogel Gryff** (ahd. grîfo, < lat. gryphus < agr. γρύψ, gryps) isch e Fabelwese. E witeri Herfüerig vo dem Name us de hebräische Cherubim isch us sachliche Gründ völig abwegig.

## Wese
De Gryff isch e Mischwese us Loi und Adler, wobi de Hindertail und de Rumpf vom Loi sind, de Vordertail, d Flügel und de Chopf heter aber vom Adler. De Griech Aristeas verzellt i sim Gedicht *Arimaspeia* vomene Gryff wo z Indie und uf de Rhipäische Berge lebt und d Goldgruebe vom ghaimnisvolle Volch vode ainöigige Arimaspe biwacht.

As de Vogel Gryff tatsächli en alti Erinnerig a d Dinosaurier sig, isch fast ase fantasiivoll, wie da Fabelwese au. D Vertreter vo dere Theorii nemet a, as die Alte dozmol Fossilie vom Protoceraptos gfunde ghaa hebit und druss denn ebe de Griff kreiert hebet.

Die ältiste Darstelige vom Gryff stamet beraits usde Bronzezit und die alte Ägypter hend de Gryff miteme Falkechopf dargstellt.

Spöter werdet d Tor vo Persepolis, d Hoptstadt vode Perser vo Gryffe biwacht und da Tierli werd den recht hüfig au uf Münze, Helm, Harnische und und und dargstellt. I de Antiki isch de Gryff s Symbol för Wiitblick, Gschiidi und Hellblick gsii.

Im Mittelalter isch de Gryff nöd weniger beliebt gsii und er het mengs Buech über s Tierrich bivölkeret. Und d Aier vom Griif sind höchst wertvolli Chostbarkaite gsii und me findet sötigi i Inventarie vo Cherchene und Schatzchamere vo weltliche Fürste. Die maiste sind Struusenaier, wo i wertvolli Pokal umbaut wore sind.

Ide christliche Mystik gelt de Gryff as Symbol för ehilichi Troiji, wel de Vogl Gryff sis lebe lang troi blibi und au nochem Tod vo sim Gspönli nöd e nois Gspusi suechi. D Hildegard vo Binge het vomene Gryffewiibli gschribe, wo e spezielli, vo Wind und Wetter gschützti Höli gsuecht het und dai drüü Aier lait, wo si den biwacht.

D Brüeder Grimm hend e Märli im Argauerdialekt öberliferet, wo de Märliheld Hans am "Vogelgrif", wo Christe fresse tuet, e Federe usrisse mue.

## Heraldik
I de Heraldik isch de Gryff ebefalls recht beliebt, so voralem im südliche Ostseegebiet. De Gryff isch aber au s Wappetier vo de Markgrafschaft bzw. em Grossherzogtum Bade; chunt aber au vor zum Bispil im Wappe vo Balzers und Griiffesee.

## Büecher
* Gebhardt, Harald und Ludwig, Mario: *Von Drachen, Yetis und Vampiren - Fabeltieren auf der Spur.* BLV-Verlag, München, 2005. ISBN 3-405-16679-9 
* Stephani: ''Der Greif (in "Compte rendu de la commission archéologlque de St-Pétersbourg"). 1864

## Lueg au
*Basler Vogel Gryff
Gemeinden des Kantons Basel-Stadt

Dr Kanton Basel-Stadt umfasst drei politischi Gmäinde, wo Yywoonergmäinde gnennt wärde (Stand Februar 2005):

## D Gmäinde




## Gschicht
Bi dr Kantonsdäilig vo 1833 si alli Baselbieter Gmäinde zum nöije Kanton Basel-Landschaft cho, däilwiis mit wenig Begäisterig wie Gälterchinde und Riinech. Nume die rächtsrhiinische Gmäinde Rieche, Bettige und Chläihünige si bi dr Stadt bliibe. Zwüsche 1893 und 1908 het d Stadt Chläihünige schrittwiis iigmäindet, aber Bettige und Rieche si bis hüte sälbständigi Gmäinde mit alle politische Organ, won e Gmäind eso het. Im Kantonsparlamänt, em Groosse Root, het Rieche elf Verdrätter und Bettige äine. Die übrige achtenachzig Rööt chömme us dr Stadt sälber.

## Weblink

* Basel: ein Kanton, drei Gemeinden d Gmäinde vom Kanton Basel-Stadt uf bs.ch
Bezirk Liestal

Dr **Bezirk Lieschtel** isch e Verwaltigseinheit im Kanton Basel-Landschaft (Baselbiet) mit dr Hauptstadt Lieschtel, wo au Kantonshauptstadt isch.

Dr Bezirk Lieschtel liggt in dr Mitti vo de ybrige vier Bezirk vom Baselbiet und isch drumm zentral gläge. D Gmeinde vom Bezirk Lieschtel wärde normalerwyys no zem Oberbaselbiet grächnet (wie d Bezirk Waldeburg und Sissach). Dr Bezirk Lieschtel gränzt im Norde an Dytschland (Landkreis Lörrach, Bade-Wyrttebärg), im Nordoschte an Kanton Aargau (Bezirk Rhyfälde), im Oschte an Bezirk Sissech, im Süde an Bezirk Waldeburg, im Weschte an Kanton Soledurn (Bezirk Dorneck) und im Nordweschte an Bezirk Arlise. Är isch dodrmit nur mit em Bezirk Laufe nid verbunde. Dä hett aber no bis Aafang vo de 1990er Joor zum Kanton Bärn gheert.

Dr Bezirk Lieschtel isch noch Arlise dr noch Yywooner (56'388 Ändi 2006) zweitgröscht und zweitiflussriichscht Bezirk vom Kanton.

D Gemeinde vom Bezirk sin noch Lieschtel usgrichtet (Brattele und Augscht, wo mängisch au zu Unrächt zem Unterbaselbiet zellt wärde, au noch Basel). Lieschtel als Kantonshauptstadt isch au dr wichtigscht Ort im Bezirk. Lieschtel isch au flechemessig am greeschte. Am meischte Mensche wohne syt em Baubuum vo de 1970er Joor in Brattele, dr üsserschte Agglomerationsgmeind vo Basel. An 2. Stell kunnt denn Lieschtel.

Dr Bezirk isch seer unterschiidlig prägt: In Brattele und Augscht dominiere Industrie und Woonsiidlige, Lieschtel mit sinere Agglomeration (Fränkedef, Füllschdrf, Lause, Buebedorf, Sältisbärg) mit faschd 30'000 Iiwohner isch stedtisch prägt, in de andere Gmeinde herrscht e ländligs Bild vor.

## Politischi Gmainde
D Raiefolg vo de Gmainde richtet sich noch dr hochdytsche Schryybwyys.


## Weblingg

*
Gemeinden des Kantons St. Gallen

De Kantoo Sanggale hät 77 politischi Gmainde (Stand Mitti 2015). Die Gmainde sind bis Endi 2002 i Bezirk zämmegfasst gsii. Ufgrund vo de neue Kantonsverfassig vom 10. Juni 2001 sind die 14 Bezirk dur 8 Waalchrais ersetzt worde. Die noie Waalchrais hend im Gegesatz zu de ehemolige Bezirk kenn Hoptort me. De Kantoo isch erst als Folg vo de Französische Revolutzioo entstande, drum het mer för s Woppe d Farbe Grüe und Wiiss vo de Revolutzioo gwäält und d Fascia (s Liktore- oder Ruetebündel), won au e Symbol vo de Revoluzzer gsii isch. Die föf Stäb stönd för die föf Landschafte, wo de Kantoo bildet: 
**[[Fürstenland|Förschteland]]** (Waalchrais: Rorschach, Sanggale, Wil, ooni d Gmainde, Floowil, Oberozwil, Ozwil, Jonschwil und Thal), **[[Toggenburg|Toggeborg]]** (Waalchrais Toggeburg und d Gmainde Floowil, Oberozwil, Ozwil, Jonschwil), **[[St. Galler Rheintal|Rintl]]** (Waalchrais: Rintl, Werdeberg und d Gmaind Thal), **[[Sarganserland]]** (Waalchrais: Sarganserland) und **[[Linthebene|Lintebini]]** (Waalchrais See-Gaster).

## A





## B





## D





## E





## F





## G





## H





## J





## K





## L





## M





## N





## O





## P





## Q





## R





## S





## T





## U





## V





## W





## Z





Bimerkig zu de Uusprooch vo de Dielektnäme: /è/ und /ò/ sind offnigs /e/ und /o/. Die andere Vokäl sind us praktische Grönd nöd gnoiers bizaichnet.

## Ändrige im Bestand vo de Gmainde sit em Johr 2000
* 2005: *[[Nesslau (Dorf)|Nesslau]]* und *[[Krummenau SG|Chrummenau]]* → Nesslau-Chrummenau

* 2007: *[[Rapperswil SG|Rapperschwil]]* und *[[Jona SG|Joone]]* → Rapperschwil-Joone

* 2009: *[[Brunnadern SG|Brunodere]]*, *[[Mogelsberg|Mogelsbärg]]* und *[[St. Peterzell|Peterzäll]]* → Neckertal

* 2010: *[[Alt St. Johann]]* und *[[Wildhaus SG|Wildhuus]]* → Wildhuus-Alt Santjohann

* 2013: *[[Bronschhofen|Bronschhofe]]* und *[[Wil SG|Wil]]* → Wil
* 2013: *[[Rieden SG|Riede]]*, *[[Ernetschwil]]* und *[[Gommiswald]]* → Gommiswald
* 2013: *[[Eschenbach SG|Eschebach]]*, *[[Goldingen SG|Goldinge]]* und *[[St. Gallenkappel|Chappele]]* → Eschebach
* 2013: *[[Bütschwil]]* und *[[Ganterschwil]]* → Bütschwil-Ganterschwil
* 2013: *[[Stein SG|Stai]]* und *[[Nesslau-Krummenau]]* → Nesslau
* 2013: *[[Krinau]]* und *[[Wattwil]]* → Wattwil

## Lueg no
* Walchrais vom Kantoo Sanggale
Bezirke des Kantons Appenzell Innerrhoden

De Kantoo Appezöll Inneroode häd sächs Bezirk, aber ke Gmëënde. Allerdings öbernemmid d Bezirk en Tääl Funktione vo de Gmëënde. Dä ander Tääl öbernennt de Kantoo.

De Hoptort isch Appezöll, wo hoptsächlich uf em Gebiet vom Bezirk Appezöll, aber en Tääl o uf em Gebiet vo Rüüti ond Schwendi liid. Dromm giids döt ono d Füürschaugmëënd, wo fö s ganz Gebiet vom Hoptort zuestendig ischt. Im ganze Kantoo häts oogfoor 16'000 Iiwohner.

## Exklave
De Bezirk Oberegg ischt en Exklave ond ischt sölbe i dröi Gebiet uftäält, wo ali ke diräkti Veböndig zom restlige Kantoosgebiet hönd. E wiiteri Exklave isch ono s Chlooste Wonnestää, wo zom Bezirk Schlatt-Hasle ghööt. Dai ischt rondomi Tüüfe AR.
Bezirk Waldenburg

Dr **Bezirk Wolbrg** isch e Verwaltigseinheit im Kanton Basel-Landschaft (Baselbiet) mit em Hauptort Wolbrg (Waldeburg). Dr Bezirk zellt 15'877 Yywooner (Ändi 2015), wo in 15 Gmainde wohne. Vo der Iiwohnerzahl us gseh isch s dr chliinst, vo der Flechi us dr zweit grösst Bezirk vom Kanton. Mit 151 Iiwohner pro Quadratkilometer isch s dr Bezirk, wo am wenigste dicht besiidlet isch.

## Politischi Gmainde
D Raiefolg vo de Gmainde richtet sich noch dr hochdytsche Schryybwyys.


## Weblink

* 

## Fuessnoote
Flagge

s Wort **Flaggä** isch ä hochdytsch Lehnwort. Im Alemannische heisst des eigetli **[[Fahne|Fahnä]]**, z. B. *Schwizerfahnä*.

Vo «Flaggä» redt me ender no bi de Schiff ufem Meer.
  
Die meischte Flaggä –oder ebe Fähne – sin normalerwiis rechteggig, aber nyt gwadratisch (bis uf die vo dr Schwiiz und vom Vatikan, die sin gwadratisch).

E Fahnä repräsentirt ä Gruppezuegherigkeit wi e Land (Staat), en Organisation odr en Verein. Uf em Tuech hets je noch Verein e anders Muschter oder Bild, wo ziimli indiwiduell isch. Die Symbol, wo druff sind, stönd au für öbbis, wo i indirektem odr direktem Zämähang zum Verein oder siner Gschicht stoht. Uf Länderfähne zeige meischtens diä verwendete Farbe öpis vom Land sinere Gschicht.

## Verschideni Flaggä und Fähne

* IOC: d Ring uf de Fahnä vom Internazionale Olympische Komitee symbolisiered die füüf Kontinänt und es seged ali Farbe debii, wo s uf de Nazionalfähne vo de Wält gebi.

* Pirate: dä «Jolly Roger» isch diä schwarz Flaggä mit Totechopf, wo d Pirate obe uf em Mascht hend

* Rotchrüüz: d Fahnä vom Rote Chrüüz zeigt sumgcherte bild vo dä Schwiizer Fahnä, d. h. si isch inne rot und usse wiis, wa z Amerika glägentlich Verwächsligä gitt.

## Lueg au
* Fahne

## Weblink
Gemeinden des Kantons Appenzell Ausserrhoden

De Kantoo Appezäll Osseroode het 20 politeschi Gmëënde. De Kantoo werd hüt no tradizionell i drei Landestääl iitäält: Vorderland, Mittelland ond Henderland. Die Gliderig ischt 1858 iigfüet ond 1995 wider abgschafft woorde.





## Gschecht
Di hütig Gliderig vom Kantoo i zwenzg Gmeende ischt innerhalb vo rond honderföfzg Johr noch de Landtäälig entstande.
Ond zwor us ursprünglig sechs Gmeende.
* Gääss
* Herisau
** 1649 Schwöllbronn abtrännt
** 1720 Waldstatt abtrännt
* Hondwil
** 1749 Stää abtrännt
* Tüüfe
** 1723 Büeler abtrännt
* Troge
** 1614 Spicher abtrännt
** 1638 Walzehuuse abtrännt
** 1669 Rechtobel abtrännt
** 1688 Wald abtrännt
** Grueb
** Reute
** Chorzebärg (1666 noch Abspaltig vo Hääde und Wolfhalde aufglööst)
*** 1658 Hääde abtrännt (Cherchebau 1652, Grenzbereinigung bis 1667)
*** 1658 Wolfhalde abtrännt (Cherchebau 1652, Grenzbereinigung bis 1667)
*** 1666 Lutzebärg noch Uuflösig vo Chorzebärg e sälbständigi Gmeind worde, aber noch wi vor cherchgnössig uf Thal abe
* Urnäsch
** 1720 Schönegrond abtrännt

## Weblink
Australien

**Australie** (engl. und lat. *Australia*, abgleitet vo lat. terra australis ‚südligs Land‘; offizielle Name Commonwealth of Australia) isch vo dr Flechi us dr sächstgrössti Staat uf dr Wält. Er lit uf dä Südhalbchuglä vo dä Erde, uf em Kontinänt Australie.

Anderi, inoffizielli Näme für Australie si Down Under oder Oz, Bezeichnige, wo vor allem vo de Australier sälber bruucht wärde.

## Geografii
S Land umfasst die kontinentali Landmasse,  d Insle Tasmanie und e baar chliineri Insle in dr Nööchi vom Kontinänt. Es het no Bsitz im Pazifische Ozean, d Norfolkinsle, d Kokosinsle, d Wienachtsinsle und im Indische Ozean d Ashmore- und Cartierinsle und au die subantarktische Insle Macquarieinsle und d Heard und McDonaldinsle si Ussegebiet vo Australie. Dr australischen Staat erhebt sit 1933 Aaspruch uf s Australische Antarktis-Territorium und betrachdet au daas as Ussegebiet.

Dur s Northern Territory goht de südlich Wendekreis. Drum sind döt d Trope z finde.

Eis vo de bekanntischte Wohrzeiche vo Australie isch de Uluru, bekannt au under em Name *Ayers Rock*.

## D Bevölkerig
D Hauptstadt vo Australie isch Canberra und het 356'100 Iiwooner. D Wirschaftszentre sind aber d Millionestädt Sydney (4,1 Millione Iiwooner) und Melbourne (3,6 Millione Iiwooner). Die grössti Stadt in Westaustralie isch Perth (1,4 Millione Iiwooner), im Nordoste in Queensland Brisbane (1,8 Millione Iiwooner) und Adelaide (1,1 Millione Iiwooner) in Südaustralie. 80% vo de rund 20,6 Millione Aussis (Australier) wohned in de Nööchi vo de Küste.  92 % vo dr Bevölkerig lääbe in Stedt. Im Zentrum vo de Insle isch Wüeschti und nur sehr wenig menschlichs Läbä.

410'000 Australier (Stand 2001), also 2,4 % vo dr Bevölkerig, gseen sich as Däil vo de Uriiwooner,  92 % stamme vo Öiropäer ab und 7 % vo Asiate.  Mee as e Viertel vo dr Bevölkerig isch nit im Land uf d Wält choo. Die australisch Geburteroote isch 1,8 Chinder bro Frau. D Lääbenserwartig isch 75 Joor für Manne, 81 Joor für Fraue, bi de Aborigines si s 20 Joor weniger (WHO, 1999). D Chinderstärblikäit isch 4,7 pro 1000 Geburte.

## Externi Syte

* di offizielli Syte vo Perth (Änglisch)
* Australie Reisefüehrer speziell für alle Ziehfegg un Backpacker gdacht (Ditsch)
Gemeinden des Kantons Glarus

Im Kantuu Glaris gits sit em 1. Januar 2011 nume nuch drüü politischi Gmainde:





## Historischi Gmainde
Bis 2011 hets 25 politischi Gmainde gee, wo Ortsgmainde gnennt worde sind:



## Weblink
Bezirk Zofingen

De **Bezirk Zofige** isch en Bezirk im Kanton Aargau i de Schwiiz. Er bstoht us em südweschtlichschte Zipfel vom Kanton. De Houptort isch Zofige. De Bezirk het 17 Iiwohnergmeinde, isch 142,01 km² gross un het öpe 71'000 Iiwohner (Endi 2017).

## Iiwohnergmeinde

  


## Verändrige im Bestand vo de Gmeinde

Datei:Karte Bezirk Zofingen Gemeindeveraenderungen 1890.png|Gmeinde bis 1889
Datei:Karte Bezirk Zofingen Gemeindeveraenderungen 1901.png|Gmeinde bis 1900
Datei:Karte Bezirk Zofingen Gemeindeveraenderungen 2002.png|Gmeinde bis 2001
Datei:Karte Bezirk Zofingen Gemeindeveraenderungen 2019.png|Gmeinde bis 2018

* 1803: Abspaltig vo *Rike* → Balzewil und Rike

* 1804: Abspaltig vo *Oftrige* → Mühlethal und Oftrige

* 1890: Namesänderig vo *Niderwiu (Zofige)* → Rothrist

* 1901: Fusion *[[Balzenwil|Balzewiu]]* und *[[Riken AG|Rike]]* → Murgethal
* 1901: Fusion *Stafubach* und *[[Wittwil]]* → Stafubach

* 2002: Fusion *[[Mühlethal]]* und *Zofige* → Zofige

* 2019: Fusion *[[Attelwil|Attewiu]]* und *Reitnou* → Reitnou

## Weblink

## Fuessnoote
Gemeinden des Kantons Schaffhausen

De Kanton Schafuuse hät 26 politischi Gmaande, wo me Iiwohnergmaand saat: (Stand Januar 2013)

## Änderige im Bestand vo de Gmeinde
* 1947 isch d Gmeind Buechtale i d Stadt Schafuuse iigmeindet worde. 
* 1964 isch d Gmeind Herblinge au i d Stadt Schafuuse iigmeindet worde.
* 2004 händ d Gmeinde Baarze und Thäynge fusioniert → Thäynge.
* 2005 händ d Gmeinde Osterfinge und Wilchinge fusioniert → Wilchinge.

* 2009 isch d Gmeind Hämmedal (542 Iw. / 10,78 km²) a d Stadt Schafuuse aaglideret worde.
* 2009 händ au Gmeinde Aaltdorf (188 Iw. / 3,04 km²), Bibere (242 Iw. / 1,8 km²), Hofe (137 Iw. / 1.05 km²) und Opfertshofe (134 Iw. / 2,11 km²) mit Thäynge (4'232 Iw. / 11,92 km²) funsioniert → Thäynge.

* 2013 händ Beringe und Guntmadinge fusioniert → Beringe.
Bezirk Zurzach

S **Zùùrzibiet** oder amtlich de **Bezirk Zurzach** isch en Bezirk im Kanton Aargau i de Schwiiz. S Zùùrzibiet isch ganz im Nordoschte vom Kanton. Hauptort isch Zùùrzi. De Bezirk hät 15 Iiwohnergmäinde, isch 130,01 km² grooss und hät 35'041 Iiwohner (Ändi 2020).

S Zùùrzibiet liit zwösched Züri un Basel, am Zämefluss vo der Aare un em Rhy. Im Norde isch de Rhy d Gränze zu Tütschland (Landchräis Waldshuet).

## Iiwohnergmäinde
  




## Veränderige im Gmeindstand

Karte Bezirk Zurzach Gemeindeveraenderungen 1899.png|Gmeinde bis 1898
Karte Bezirk Zurzach Gemeindeveraenderungen 1945.png|Gmeinde bis 1944
Karte Bezirk Zurzach Gemeindeveraenderungen 2006.png|Gmeinde bis 2005
Karte Bezirk Zurzach Gemeindeveraenderungen 2014.png|Gmeinde bis 2013
Karte Bezirk Zurzach Gemeindeveraenderungen 2022.png|Gmeinde bis 2021

* 1806: Abspaltung von *[[Böttstein|Böötschde]]* → Böötschde, Lüggere und Oberlöibschlet

* 1832: Abspaltig *[[Oberleibstadt|Oberleubschlet]]* → Full-Reulete und Oberlöibschlet

* 1866: Fusion *[[Oberleibstadt|Oberleubschlet]]* im Bezirk Zurzach und *[[Unterleibstadt|Unterleubschlet]]* im Bezirk Laufeburg→ Löipschled im Bezirk Zùùrzi

* 1899: Fusion *[[Mellstorf]]* und *[[Wislikofen|Wislike]]* → Wislike

* 1945: Namesänderig *Oberändige* → Ändige

* 2006: Namesänderig *Zùùrzi* → Bad Zùùrzi

* 2014: Fusion *[[Endingen AG|Ändige]]* und *[[Unterendingen|Unterändige]]* → Ändige

* 2022: Fusion *[[Bad Zurzach|Bad Zùùrzi]]*, *[[Baldingen AG|Baldige]]*, *[[Böbikon|Bööbike]]*, *[[Kaiserstuhl AG|Chäiserschtuel]]*, *[[Rekingen|Räkinge]]*, *[[Rietheim AG|Riete]]*, *[[Rümikon|Rümike]]* und *[[Wislikofen|Wislikofe]]* → Zùùrzi

## Weblink
* s Portal vo de Region Zurzibiet
Gemeinden des Kantons Solothurn

De Kanton Soledurn hät 109 politeschi Gmeine, wo *Iiwohnergmeine* gnennt wärde (Stand: 1. Januar 2014). D Bezirkshouptort sind fett gschribe.

## A





## B





## D





## E





## F





## G





## H





## K





## L





## M





## N





## O





## R





## S





## T





## U





## W





## Z





## Änderigen im Gmeindsbstand siit 2000

Karte Gemeinden des Kantons Solothurn farbig 2006.png|Gmeine bis 2009
Karte Gemeinden des Kantons Solothurn farbig 2010.png|Gmeine bis 2010
Karte Gemeinden des Kantons Solothurn farbig 2011.png|Gmeine bis 2011
Karte Gemeinden des Kantons Solothurn farbig 2012.png|Gmeine bis 2012
Karte Gemeinden des Kantons Solothurn farbig 2013.png|Gmeine bis 2013
Karte Gemeinden des Kantons Solothurn farbig 2014.png|Gmeine bis 2015
Karte Gemeinden des Kantons Solothurn farbig 2016.png|Gmeine bis 2020
Karte Gemeinden des Kantons Solothurn farbig 2021.png|Gmeine bis 2023
Karte Gemeinden des Kantons Solothurn farbig 2024.png|Gmeine bis 2025


* 2003: Iiwohnergmein *[[Metzerlen]]* und Burgergmein Metzerlen → Metzerlen-Mariastein

* 2006: *[[Niedererlinsbach]]* und *[[Obererlinsbach]]* → Erlinsbach SO

* 2010: *[[Balm bei Messen]]*, *[[Brunnenthal SO|Brunnenthal]]*, *[[Messen SO|Messen]]* und *[[Oberramsern]]* → Messen

* 2011: *[[Niederwil SO|Niederwil]]* und *[[Riedholz SO|Riedholz]]* → Riedholz

* 2012: *[[Aeschi SO|Aeschi]]* und *[[Steinhof SO|Steinhof]]* → Aeschi

* 2013: *[[Lüsslingen]]* und *[[Nennigkofen]]* → Lüsslingen-Nennigkofen
* 2013: *[[Heinrichswil-Winistorf]]* und *[[Hersiwil]]* → Drei Höfe

* 2014: *[[Aetigkofen|Ätikofe]]*, *[[Aetingen|Ätige]]*, *[[Bibern SO|Bibere]]*, *[[Brügglen|Brüggle]]*, *[[Kyburg-Buchegg|Chibberg-Buechi]]*, *[[Küttigkofen|Chüttigkofe]]*, *[[Gossliwil|Gossliwiu]]*, *[[Hessigkofen|Hessigkofe]]*, *[[Mühledorf SO|Mülidorf]]* u *[[Tscheppach|Schäppech]]*  →  Buechegg

* 2021:
** *[[Gänsbrunnen]]* und *[[Welschenrohr]]* → Welschenrohr-Gänsbrunnen
** *[[Rohr SO|Rohr]]* und *[[Stüsslingen]]* → Stüsslingen

* 2024: *[[Buchegg SO|Buchegg]]* und *[[Lüterswil-Gächliwil]]* → Buchegg

* 2026: *[[Halten SO|Halten]]*, *[[Kriegstetten]]* und *[[Oekingen]]* → Kriegstetten
Moksha-Patamu

**Moksha-Patamu** isch es Brettspiil wo ursprünglich us Indie chunnt. Es isch ähnlich wis Leiterlispiel, wo me i de Schwiiz kennt. S Brett isch iiteilt i 100 nummerierti quadratischi Fälder. Alli Spiiler started bim Feld 1 und gwunne het, wer zerscht s Feld mit de Nummere 100 erreicht.

## Gschicht
S Moksha-Patamu isch es Spiel für Chind und isch in Indie entstande und het en moralische Hintergrund gha. Tugende wie Zuverlässigkeit, Grosszügigkeit, Glaube und Askese sind de Leitere zuegordnet. Zu jeder Schlange ghört e schlechti Charaktereigeschaft wie Eitelkeit, Ungghorsam, Habgier oder Böses wie Lüge oder Diebstahl. S Ziilfeld symbolisiert Nirvana.

Um 1890 isch das Spiel uf Europa bracht worde. De moralisch Hintergund het me allerdings weg glaa. In England kennt mes under em Namä „Snakes and Ladders“.

## Spiilablauf
Zum Spile bruucht mer näbem Spilbrett e Spilfigur für jede Spiler und en Würfel.

Am Afang muess mer abmache, wer afangt. Alli Spiler started vom Feld mit de Nummere 1. Denn würflet de erst Spiler und zieht sovili Felder vorwärts, wie d Zaal, won er gwürflet het. Nach ihm würflet de nöchscht und e so gahts zringsum.

Wenn en Spiler nach sim Zug uf eme Feld mit ere Leitere staht, denn zieht er sini Figur d Leitere duruf bis zum oberste Feld, wo d Leitere anezeigt. Zieht en Spiler nach eme Wurf uf es Feld mit em Chopf vonere Schlange, so gaht er entsprechend zrugg bis zum Feld mit em Schwanz vo de Schlange.

Wer als erschts im Ziilfeld achunnt, het gwunne.

Es git verschideni Versione vo dem Spiel und d Regle chönd variire. D Leitere und d Schlange sind nöd immer uf de gliiche Fälder und es git au nöd immer gliich vil Leitere oder Schlange. Je nachdem dörf mer namal würfle, we mer äs 6i würflet, oder me muess mit em letschte Wurf genau ufs Ziilfeld cho. Drum söt mer vor em Spiil d Regle abmache.

## Ekschterni Syte
* E Beschriibig uf http://www.tradgames.org.uk/games/Moksha-Patamu.htm (englisch)
Gemeinden des Kantons Neuenburg

De Kanton Nöieburg hät 24 Gmainde. Ane 2008 sinds no 62 Gmainde gsii. Bis Ändi 2017 sind die uf sächs Bezirk (Distrikt) vertailt gsi. Es gitt für d Statistik bi de Waale no wyterhi vier Regioone im Kanton.

## Verändrige sit em Joor 2000

Karte Bezirk Val-de-Ruz Gemeindeveraenderungen 2013.png| Gmeinde im Bezirk Val-de-Ruz bis 2012
Karte Bezirk Boudry Gemeindeveraenderungen 2013.png| Gmeinde im Bezirk Boudry bis 2012
Karte Bezirk Boudry Gemeindeveraenderungen 2016.png| Gmeinde im Bezirk Boudry bis 2015
Karte Bezirk Boudry Gemeindeveraenderungen 2018.png| Gmeinde im Bezirk Boudry bis 2017
Karte Kanton Neuenburg Gemeindeveraenderungen 2021.png| Gmeinde bis 2020
Karte Kanton Neuenburg Gemeindeveraenderungen 2025.png| Gmeinde bis 2024


* 2009:
** *[[Marin-Epagnier]]* und *[[Thielle-Wavre]]*  → La Tène
** *[[Boveresse]]*, *[[Buttes]]*, *[[Couvet]]*, *[[Fleurier]]*, *[[Les Bayards]]*, *[[Môtiers]]*, *[[Noiraigue]]*, *[[Saint-Sulpice NE|Saint-Sulpice]]* und *[[Travers NE|Travers]]*  → Val-de-Travers
* 2013:
** *[[Auvernier]]*, *[[Bôle]]* und *[[Colombier NE|Colombier]]* → Milvignes
** *[[Boudevilliers]]*, *[[Cernier]]*, *[[Chézard-Saint-Martin]]*, *[[Coffrane]]*, *[[Dombresson]]*, *[[Engollon]]*, *[[Fenin-Vilars-Saules]]*, *[[Fontainemelon]]*, *[[Fontaines NE|Fontaines]]*, *[[Les Geneveys-sur-Coffrane]]*, *[[Les Hauts-Geneveys]]*, *[[Montmollin]]*, *[[Le Pâquier NE|Le Pâquier]]*, *[[Savagnier]]* und *[[Villiers NE|Villiers]]* → Val-de-Ruz
* 2016: *[[Brot-Dessous]]* und *[[Rochefort NE|Rochefort]]* → Rochefort
* 2018: *[[Bevaix]]*, *[[Fresens]]*, *[[Gorgier]]*, *[[Montalchez]]*, *[[Saint-Aubin-Sauges]]* und *[[Vaumarcus]]* → La Grande Béroche
* 2021:
** *[[Corcelles-Cormondrèche]]*, *[[Neuenburg NE|Neuenburg]]*, *[[Peseux NE|Peseux]]* und *[[Valangin]]* → Neuenburg
** *[[Les Brenets]]* und *[[Le Locle]]* → Le Locle
* 2025:
** *[[Enges]]*, *[[Hauterive NE|Hauterive]]*, *[[La Tène NE|La Tène]]* und *[[Saint-Blaise NE|Saint-Blaise]]* → Laténa

## Weblink

## Fuessnoote
Gemeinden des Kantons Genf

Zum Kanton Gämf ghöre 45 politischi Gmeinde wo nid wyter i Bezirk zämegfasst si.

Ir Gsamtflächi uf der underste Zile isch o der Ateil vom Gämfersee drinne, wo zum Kanton ghört.

## Fuessnoote
Gemeinden des Kantons Jura

De Kanton Jura hät 51 politischi Gmeinde verteilt uf vier Bezirk (Stand 2026). D Bezirkshauptort sind unde i de Tabälle amigs fätt gschribe.

**Hiwiis:** Die dütsche Näme vo de Ortschafte sin – mit folgende Usnaame – komplett ungebrüüchlich worde. No brucht wärde Delsberg, Pruntrut, Ederswiler (die einzig dütschsprochigi Gmeind im Kanton Jura), Mettebärg und Saugere (französisch: *Soyhières*).

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## L

## M

## P

## R

## S

## V

**Hiwiis:** Die dütsche Näme vo de Ortschafte sin – mit folgende Usnaame – komplett ungebrüüchlich. No brucht wärde Delsberg, Pruntrut, Ederswiler (die einzig dütschsprochigi Gmeind im Kanton Jura), Mettemberg (französisch fascht gliich wie de dütschi Name) und Saugern (sehr sälte no im Laufetal bruucht).

## Fusione sit 2000
* 2009:
** *[[Montfaucon JU|Montfaucon]]* und *[[Montfavergier]]* → Montfaucon
** *[[Goumois JU|Goumois]]*, *[[Les Pommerats]]* und *[[Saignelégier]]* → Saignelégier
** *[[Buix]]*, *[[Courtemaîche]]* und *[[Montignez]]* → Basse-Allaine
** *[[Chevenez]]*, *[[Damvant]]*, *[[Réclère]]* und *[[Roche-d’Or]]* → Haute-Ajoie
** *[[Epauvillers]]*, *[[Epiquerez]]*, *[[Montenol]]*, *[[Montmelon]]*, *[[Ocourt]]*, *[[Saint-Ursanne]]* und *[[Seleute]]* → Clos du Doubs
** *[[Le Peuchapatte]]* und *[[Muriaux]]* → Muriaux
** *[[Asuel]]*, *[[Charmoille JU|Charmoille]]*, *[[Fregiécourt]]*, *[[Miécourt]]* und *[[Pleujouse]]* → La Baroche
* 2013:
** *[[Bressaucourt]]* und *[[Fontenais]]* → Fontenais
** *[[Bassecourt]]*, *[[Courfaivre]]*, *[[Glovelier]]*, *[[Soulce]]* und *[[Undervelier]]* → Haute-Sorne
** *[[Montsevelier]]*, *[[Vermes]]* und *[[Vicques JU|Vicques]]* → Val Terbi
* 2018:
***[[Corban]]* und *[[Val Terbi JU|Val Terbi]]* → Val Terbi
** *[[Haute-Ajoie]]* und *[[Rocourt JU|Rocourt]]* → Haute-Ajoie
* 2019: *[[Courrendlin]]*, *[[Rebeuvelier]]* und *[[Vellerat]]* → Courrendlin
* 2023:
** *[[Les Breuleux]]* und *[[La Chaux-des-Breuleux]]* → Les Breuleux
** *[[Damphreux]]* und *[[Lugnez JU|Lugnez]]* → Damphreux-Lugnez
* 2024: *[[Beurnevésin]]* und *[[Bonfol]]* → Basse-Vendline

## Fuessnoote
Waldsee (Freiburg im Breisgau)

**Waldsee** isch e Stadtdeil vu Friburg im Brisgau mit öppe 5.400 Iwohner  im Oste vu dr Stadt. Daift isch er nooch em gliichnammige Noocherholigsgebiet uf sinere Gmarkig. Er lit zwische dr Stadtdeile Wiehri un Oberau im Weste un dr Stadtdeile Littewiiler und Ebnet im Oste. Im Norde un Süden wird er vu dr Randberge vum Dreisamdal begrenzt. D'Dreisam durfliesst dr Stadtdeil vu Oste nooch Weste un isch dert die nördlich Grenze vu dr Bebauig.

## Gebäudi un Irichtige
Im Stadtdeil sin zahlriichi Sportalage. So befindet sich im Südweste d'Friburger Fuessballschuel vum Sportclub Friburg uffem Glände vum ehemolige Möslistadion, im Nordoste s'Dreisamstadion (derzitt "badenova-Stadion" daift). ebefalls vum Sportclub Friburg. Näbenem Stadion lit s'Strandbad.
Carlos Leal

Dr **Carlos Leal** (* 9. Juli 1969 z Losann) isch e Rapper und Schauspiler us dr Romandie. Är isch Mitglid vo Sens Unik gsi und hät zytewys de Künstlername **MC Carlos** gha. Syni Eltere chöme us Galicie, in aim Stügg nennt är sich sogar "galego pura raza". Unterdesse hed är sich au als Schauspiler e Name gmacht, si erschte groosse Film, "Snow White" (Regie: Samir), isch vor allem in dr Dütschschwytz bi Publikum und Kritigg guet aachoo. Är hed sogaar im James-Bond-Film "Casino Royale" e chlaini Rolle als Croupier gha.

## Filmografi
### Fernsehfilm
* 2013: Ein Sommer in Amalfi
* 2016: Gotthard

### Kinofilm
* 2003: Love Express
* 2003: Trinivel
* 2004: Hildes Reise
* 2005: Snow White
* 2006: James Bond 007: Casino Royale
* 2007: Tarragona – Ein Paradies in Flammen
* 2009: Verso
* 2009: Zerrissene Umarmungen
* 2010: Boulevard du Palais
* 2010: Sennentuntschi
* 2010: The Way
* 2011: There be Dragons
* 2013: Who Killed Johnny
* 2014: Les 20 règles pour Silvie

### Fernsehserie
* 2005: EastEnders (2 Episode)
* 2006: El Comisario (3 Episode)
* 2007: Los Serrano (1 Episod)
* 2007: Femmes de Loi (1 Episod)
* 2007: R.I.S. Científica
* 2008: El Internado
* 2010: Boulevard du Palais
* 2011: Chaos (1 Episod)
* 2013: Devious Maids (2 Episode)
* 2013: Covert Affairs (Episod 4x07)
* 2013: Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. (Episod 1x02)
* 2014: Der Bestatter (12 Episodel)
* 2014: Perception (Episod 3x01)
* 2015: The Team (Episode 1x01–1x08)
* 2015: The Last Ship (Episode 2x03–2x05)
* 2016: Criminal Minds: Beyond Borders (Episod 1x12)
* 2018: Better Call Saul (Episod 4x05)
* 2019: Mac Gyver (Episod 3x17)

### Churzfilm
* 2001: Week End Break
* 2005: Visite médicale
* 2006: Coupé court
* 2007: Univers Paralits
* 2008: The Art of Kissing
* 2009: Brandstifter
* 2010: Lester
* 2011: Grace

## Weblink
* 
* Offizielli Website vom Carlos Leal
Franken

**Franke** (hoochdütsch *Franken*) stoht für:
* e westgermanischi Volksgruppe
* e Region z Dütschland
* Naame für d Chrüzfaarer im Nooche Oste
* s Herzogtum Franke

**Franke** isch di dütschi Bezeichnig für Währige:
* Schwizer Franke (SFr./CHF), d Schwizer Währig
* Belgische Franke (fr), die ehemoligi Währigseiheit vo Belgie
* Französische Franc (FF), di ehemoligi Währigseiheit vo Frankrych
* Luxeburgische Franc (Flux), di ehemoligi Währigseiheit vo Luxeburg
* Goldfranke, e internationali Verrächnigseiheit.

**Franken** bezeichnet sälli Ort:
* Frànke, Oberelsass, Frankrych
* Stadtdeil vo Weißenstadt, Landkreis Wunsiedel im Fichtelgebirge, Bayere, Dütschland

**Franken** isch dr Familienaame vo däne Persone:
* Al Franken (* 1951), amerikanischer Senator, Autor und Satiriker
* Andrea Franken (* 1963), Hamburger Politikerin (GAL, PDS, Die Linke)
* Anne Franken (1890−1958), dütschi Pädagogin und Politikerin (Zentrum, CDU)
* Hermann Franken (1846–1931), Industrieller und Mitglid vom Dütsche Richstag
* Joseph Paul Franken (1900–1980), dütscher Jurist, Verwaltigsbeamter und Politiker (CDU)
* Paul Franken (1894–1944), dütscher Politiker
* Paul Franken (1903–1984), dütscher Historiker
* Paul von Franken (1818–1884), dütscher Moler
* Rose Franken (1895–1988), amerikanischi Autorin
Landwasser (Freiburg im Breisgau)

**Landwasser** isch e westliche Stadtdeil vu Friburg im Brisgau, wo sit 1965 nooch em Konzept vu ere Satellitestadt entstande isch. 

## Lag

Landwasser isch umgäbe vu dr Friburger Stadtdeile Hochdorf im Norde, Brüehl im Nordoste, Mooswald im Südoste un Lehe im Weste. Dr Stadtdeil lit hauptsächlich im Mooswald un grenzt im Weste an dr Moosweiher. Nordöstlich wird er begrenzt dur d'Bahnstrecki Friiburg-Brisach vu dr Kaiserstuehlbahn, im Weste dur e chleine Buckel, s'„Lehener Bergli“.

## Weblink
* Hus vu dr Begegnung Landwasser*
* Landwasser Friburg
Plattentektonik

Bi de **Plattetektonik** gahds um de Uufbau vode Erdchruschteplatte und um d'Bewegig vode Erdchruschteplatte.
## Begriffserklärige
### Uufbau
Erdchruschteplatte bestönd us ozeanischer Chruschte und kontinentaler Chruschte.
### Bewegig

* *divergierendi Platte*: Platte, wo sich usenand bewege, z. B. Folge: Ozeanbode entstahd, wird grösser, Bsp.: Mittelatlantische Rugge
* *konvergierendi Platte*: Platte, wo sich ufenand zue bewege, z. B. Folge: Gebirg entstönd, ii dem Fall mid Vulkanismus; d'Ande (Gebirge)
* Platte beweged sich anenand verbii; Horizontalverschiebig, z. B. Folge: Erdbebe ; Kalifornie ; San Andreas-Verwerfig

### Subduktion
Subduktion ischs Iitauche vonere ozeanische Erdchruschteplatte ide Erdmantel.

## Gebirgsbildig und Vulkanismus

Hützudag dänkt mä, ass dr Ufbau vo Gebirg und dr Uusbruch vo Vulkan meischdens an de Platteränder bassiert. Das si au im allgemeine au d Örter, wo Ärdbebe usglöst wärde, wo, wenn si under emä Ozean bassiere Tsunami chönne verursache.
 
D Plattegränze si Linie wo zwei tektonischi Platte ufenanderdräffe. Die so genannti *Triple Junction* isch dr Ort wo drei Platte sich berüehre. 

Die so genannte *[[Hot-Spot (Geologie)|Hot Spots]]* hai nüt mit de Plattegränze zdue, si wärde dur thermischi Anomalie im undere Ärdmantel verursacht. So chas heisse Magma dur dr Ozeanbode uusefliesse und underozeanischi Vulkan ufbaue, wo mänggisch, wie im Fall vo de Insle im Südpazifik, us em Wasser uuseschdiige.

## Verschiedeni Erdchruschteplatte

### Grossi Platte
* Eurasischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)
* Nordamerikanischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)
* Südamerikanischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)
* Afrikanischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)
* Indisch-Australischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)
* Pazifischi Platte (praktisch nume ozean. Platte)
* Antarktischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)

### Chlini Platte (wichtigeri)
* Phillipine Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)
* Cocos Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)
* Karibischi Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)
* Nazka Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)
* Scottia Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)
* Arabischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)
* Türkischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)
* Adriatischi Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)
* Juan de Fuca Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)

### Die hüütige Platte
Wie d'Eierschale vomne Hüehnerei bildet d'Lithosphäre die relatv dünni (im Durchschnitt öppe 100km dicki) Schale vode feschte Erdchugle - abr mit "Sprüng" (=Riss)! Die Riss underteiled d'Lithosphäre hüüt in 7 Haupt- und öppe 10 chlineri Platte.
Die meischte Platte bestönd sowohl us kontinentaler als au us ozeanischer Chruschde, es gitt abr au Uusnahme.
Carmen Fenk

D **Carmen Fenk** (* 12. Novämber 1979) isch e Schwiizer Sängeri und Songwriter vo Sevele im Sanggaller Rhytal.

## Person
D Carmen Fenk isch 2004 di erschte Gwünneri vo de Schwiizer Castingshow MusicStar gsy. Sy hed d Schüry und s Publikum mit ihrere chreftige, ruuche Schtimm (ganz im Sinn vom Schüry-Mitglied Chris von Rohr, wo vo de Teilnähmere *"Meh Dräck!"* gfordered hed) und ihrem Power-Uuftritt (*"Fenk-Motor"*) chönnen überzüüge. Mit ihrem Album *Fenkadelic* isch sie gad a d Schpitze vo de Schwiizer Hitparade vorgschtosse. Em enorme Erwartigsdruck hed die glehrti Radio-Färnseh-Elektrikeri und Moderatorin vo Radio-Sändige aber nur teilwys chönne schtandhalte.

Nach ihrem Solo-Album isch si 2005 und 2006 mit em Goschpelchoor *Shelomith* uf Turnee ggange.

Im Gägesatz zur zwoite MusicStar-Siigeri Salome Clausen wott si Musigprofi blybe. Zu ihrem Siig hed si im Jänner 2007 imene Interview mit dr Basler Zitig gmeint, er sig für sii  "Sägen und Fluech glychzytig" gsy, häigi ihre "so vili Türen uuftaa wie au zuegschperrt", si sig derwäge "langi Zyt belächled" worde. *Hero* isch im 2008 ihren bisher letste Song gsi.

## Diskografii
* 2004 Album *FENKADELIC* (Universal 986 675-0 (UMG) / EAN 0602498667507)
* 2004 Single *IN LOVE WITH YOU AGAIN* (CD-Maxi Universal 986 634-6)
* 2007 Album *Fandangos in Space* (Comet AK 378 / EAN 8026575378117)
* 2015 Album *eleven* (Carmen Fenk / EAN 642738984124)

## Weblink
* Website vo de Carmen Fenk
* Ihri Präsenz i de Schwizer Hitparade
* Carmen Fenk im Interview über ihren Glaube
* Infos zu ihrem Engagement bim Gospelchor Shelomith