Lausanne

**Lausanne** ([], uf frankoprovenzalisch *Losena* []) isch e politischi Gmai und d Hauptstadt vom Waadtland in de Schwiiz. S isch au de Hauptort vom Bezirk Lausanne. Früener het me für Lausanne de dütsch Name *Losanen* bruucht, hüt sait des kaum meh öpper. Lausanne isch di viertgröscht Stadt vo de Schwiiz, numme Züri, Gämf und Basel hei meh Iiwohner. Lausanne ghört zu de Metropolregion Gämf-Lausanne und isch e wichtigi Wirtschafts-, Kultur- und Bildungsstadt und für d Weschtschwiiz de grööscht Vercheersknotepunkt. Wältwit bekannt isch Lausanne psunders, will s Internazional Olympisch Komitee (IOC) sin Sitz derte het.

## Geografi
D Stadt Lausanne lyt am Nordstade vum Gämfersee. Si het a däm See en Uferstreife, wo öpe föif Kilometer läng isch. Em See noo sind z Lausanne grossi Päärk, Promenaade, es Strandbad bi Vidy, und de öfentlech Hafe vo Ouchy und dèè für privati Schiff bi Bellerive. Di ehemolig Gmaind Ouchy, wo grad am See lyt, isch ane 1798 en Deil vo dr Stadt Lausanne worde.

Dr Bann vu dr Gmai goht vum Seestade bim Hafe vu Ouchy bis uffe zue dr Wälder vum Jorat. Zue dr Stadt ghere au d Stadtdail Vidy, Cour, Ouchy, Mornex, Chailly, La Sallaz, Vennes, Montblesson, Vers-chez-les-Blanc, Montheron un Chalet-à-Gobet und Vernand. D Gmaiflechi umfasst 17,3 % landwirtschaftligi Flechi, 39,5 % Wald, 43 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi. D Tobel vo de Bech *Louve* und *Flon* verschnyde dr Bärghang und forme im Stadtzäntrum die drei Hügel *Cité*, *Le Bourg* und *Saint-Laurent*. Di historisch Altstadt vo Lausanne ghört zu de Ortsbilder vo dr Schwiiz, wo nazionali Bedütig hend.

Bi Chalet-à-Gobet im Stadtgebiet vo Lausanne gaat d Straass Numero 1, wo vo Gämf uf Lausanne chunt und vo da uus wyter uf Moudon, Murte und Züri gaat, über di kontinentaal Wasserscheidi zwüschet em Yzugsgebiet vo dr Rhone und dem vo dr Aare.

Näbem Kwartier *Bosson-Bois-Gentil* lyt dr Flugplatz vo Lausanne, wo *Lausanne-La Blécherette* heisst. Nit wyt wäg dervo isch s Olympiastadion *Pontaise*, wo dr Tschuttklub *[[FC Lausanne-Sport|Lausanne-Sport]]' dehei isch.

Wyter gäge Nordweschte het Lausanne en Exklaafe mitem Kwartier *Vernand*. Das Gebiet het scho sid em Middelalter em Domkapitel vo Lausanne ghört.

== Gschicht ==
Lausanne wird zum erschte Mol gnännt uf ere [[Lateinische Sprache|latynische]] Inschrift usem 2. Joorhundert, wo me ane 1793 am See gfunde het. Uf dere Dafele, wo em Römische Museum vo Lausanne ghört, isch dr Publius Clodius Cornelia Primus ufgschribe, wo *curator vikanor[um] Lousonnensium*, also so öpis wie dr Bürgermeischter vo dr [[Römisches Reich|römische]] Stadt gsi isch. Es anders Dokumänt vo öpe 280 erwäänt dr Gämfersee als *lacu Lausonio*, um 400 heisst dr Ort *civitas Lausanna*, ane 990 denn *Losanna*.

Im [[Mittelalter|Middelalter]] isch Lausanne dr Sitz vomene [[Bischof]] gsi, und d Kathedraale het d Funkzioon vo dr Hauptchile vom [[Bistum Lausanne, Genf und Freiburg|Bischtum Lausanne]] gha. D Stadt het zäme mid em ganze Waadtland im Spootmiddelalter de [[Savoyen|Grafe vo Savoye]] ghört.

Vo 1536 bis 1798 isch Lausanne e Landstadt vo [[Bern|Bärn]] gsi. Wo d Bärner ane 1536 s savoyische Waadtland eroberet hend, isch vone im ganze Gebiet sofort d [[Reformation|Reformazioon]] duregsetzt worde; dr Bischof vo Lausanne, dr Sebastian vo Montfalcon (1489-1560), isch uf Savoye gflüchtet. Lausanne isch derno im wälsche Deil vom Bärnbiet en Landvogtei gsi. Es het nid alne Waadtländer und Lausanner bast, ass si nur no Undertane vo Bärn gsi sind, und es barmol het’s Ufständ ggä, wo d Bärner jewyls mit Gwalt underdrückt hend. Dr Jean Daniel Davel (1670-1723) vo [[Morrens]], wo e Major vo de wälsche Truppe vo Bärn gsi isch, het ane 1723 sonen Revolte aagfüert; er isch gly uf Befääl vo dr bärnische Obrigkeit gfange gnoo und enthauptet worde. D Akzioon vom ”Major Davel“ isch es guet bekants Motyv in dr Waadtländer Gschicht, und es git verschideni Dänkmööler, wo a dää Freiheitsheld erinnere, z Lausanne hangt en Schriftdafele für de Major Davel i dr Kathedrale, und es Dänkmol vo iim stoot an prominänter Stell vor dr Stadtburg *Saint-Maire*.

Ane 1798 isch d Stadt Lausanne i dr Zyt vo dr [[Helvetik]] dr Hauptort vom [[Kanton Léman]] worde, und ane 1803 d Hauptstadt vom nöje Kanton Waadt.

2002 isch nach em Jean-Jacques Schilt dr [[Daniel Brélaz]] vo de [[Grüne Partei der Schweiz|Grüene]] Stadtpresidänt woorde. Si Nochfolger isch sit 2016 dr Grégoire Junod.

== Sproch un Dialäkt ==
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 124.914 Yywohner 78,8 Prozänt [[Französische Sprache|Franzesisch]] as Hauptsproch aagee, 4,3 Prozänt [[Deutsche Sprache|Dytsch]], vier Prozänt [[Italienische Sprache|Italienisch]] un 12,9 Prozänt anderi Sproche.

Dr alt [[Frankoprovenzalische Sprache|frankoprovenzalisch]] Patois isch wahrschyns aafangs 19. Joorhundert uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr [[Français régional|Regionalfranzesisch]] verstehn

== Bevelkerig ==
Quälle: [[Bundesamt für Statistik]] 2005

Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 40,4 %, Endi November 2012 bi 41,4 % gläge.


== Religion ==
28,9 Prozänt vo dr Yywooner sin [[Reformierte Kirche|evangelisch-reformiert]], 37,8 Prozänt sin [[Römisch-katholische Kirche|römisch-katholisch]] (Stand 2000).

== Politik ==
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: [[Bürgerlich-Demokratische Partei|BDP]] 0,5 %, [[Christlichdemokratische Volkspartei|CVP]] 4,4 %, [[FDP.Die Liberalen|FDP]] 12,5 %, [[Grünliberale Partei|GLP]] 4,6 %, [[Grüne Partei der Schweiz|GP]] 15,3 %, [[Sozialdemokratische Partei der Schweiz|SP]] 32,1 %, [[Schweizerische Volkspartei|SVP]] 16,5 %, Sunschtigi 1,9 %.

Dr Burgermaischter vu Lausanne isch dr Grégoire Junod (Stand 2018).

Z Lausanne isch s [[Bundesgericht (Schweiz)|Bundesgricht]] vo dr Schwiiz.

== Kultur ==
* s Stadttheater *Opéra de Lausanne*
* s Théâtre de Beaulieu
* s Théâtre Vidy-Lausanne
* d Cinémathèque suisse
* s Stadtarchyv
* d Stadtbiblioteek
* d Kantons- und die Universitätsbibliothek
* s Kunschtmuseum
* s Musée de l’Elysée
* s Römermusuem
* s Stadtmuseum
* s Internazionale Olympische Museum
* d Hérmitage

Z Lausanne isch dr Sitz vom [[Internationales Olympisches Komitee|Internazionale Olimpische Komitee]].

Vo der Stadt am Gämfersee uus sändet s frankoprovänzalische Radio *Radiô Arpitania* über s Internet syni Programm.



== Bildig und Instituzioone ==
D Stadt Lausanne isch im Waadtland, was d Primar- und d Sekundarschuel agaat, en eigete Schuelchreis. Si het 15 Stadtschuele. Und es git dezue ane au divärsi Privatschuele.

Dr Kanton het z Lausanne drü Gimnasie, d Kunstschuel *Ecole cantonale d’art de Lausanne ECAL*, di höcheri Gsundhäitsschuel *Ecole supérieure de la santé*, d Wirtschaftsschuel *Ecole professionnelle commerciale de Lausanne EPCL*, d Musighochschuel, d Schuel für Kunscht und Gstaltig und no anderi Bildigsinstitut.

Z [[Ecublens VD|Ecublens]] im Bezirk [[Bezirk Ouest lausannois|Westlausanne]], chly usserhalb vo Lausanne am Flüssli *La Sorge*, isch di wälsch Technisch Hochschuel, d [[École Polytechnique Fédérale de Lausanne]] EPFL. I dr Nechi dervo, deils uf Bode vo Ecublens und deils z Dorigny im Gmaindbann vo [[Chavannes-près-Renens]], stoot sid öpe 1970 d [[Universität Lausanne|Uni Lausanne]], wo vorheer im Zäntrum vo dr Stadt gsi isch; d Uni gaht uf d Lausanner Akademy zrugg, wo im 16. Jaarhundert gründet worden isch. D Kantons- und Uni-Biblioteek *BCU Lausanne* het dr Hauptstandort au z Dorigny, und s Waadtländer Staatsarchyv isch ganz noch derby.

S Unispital vom Waadtland, wo *Centre hospitalier universitaire vaudois*, churz *CHUV* heisst, isch z Lausanne zimli im Stadtzäntrum. Es isch näbem Gämfer Unispital, wo aber wyt wäg ännet em Gämfersee lyt, s grosse Zäntralspital vo dr Weschtschwiiz.

Z Lausanne isch e grossi Hotelfachschuel, wo 1893 gründet worden isch.

== Wirtschaft ==
Z Lausanne sind grossi Firmene dehei, zum Bischpiil d *AGEN Holding*, d *Compagnie financière Tradition*, d *Edipresse*, d *EOS Holding*, d *Golay-Buchel Holding*, d *Landolt & Cie*, d *Publigroupe* und d *Vaudoise Assurances*.

Öpe 70 Meter höcher als dr Gämfersee lyt d Ysebaanlinie, wo dur de Baanhof vo Lausanne gaat. Vo Nordweschte chömet d Strekine vo Gämf, [[Yverdon-les-Bains|Ifferte]] und [[Vallorbe]] uf Lausanne und vo Südoschte d Linie dur d [[Alpen|Alpe]], wo vo [[Mailand]] us dur de Simplon und über [[Sitten VS|Sitte]] chunt, und d Strekine, wo vo Bärn über [[Freiburg im Üechtland|Friburg]] und vo [[Payerne]] über [[Moudon]] chömet und den zäme dur s *Lavaux* laufe. Die churzi Schmaalspurbaan vo Lausanne uf [[Echallens]] und [[Bercher]] *Chemin de fer Lausanne–Echallens–Bercher* foot nid am Baanhof vo Lausanne aa, sondern im Kwartier Flon öpen en halbe Kilometer vom Baanhof ewägg mit ere eigete Stazioon.

Bim Hafe vo Lausanne-Bellerive het d Gselschaft ”Persooneschifffaart uf em Gämfersee“ (uf französisch: *Compagnie générale de navigation sur le lac Léman – CGN'') sid ane 1888 iry Basis und d Wärchstatt.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Website vo dr Stadt Lausanne
* Stadtplan vo Lausanne

## Fuessnote