open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
18. Dezember

Dr **18. Dezämber** isch dr 352. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 353. in Schaltjohr), dodermit blybe no 13 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1948: Z Berlin findet d Uruffierig vu dr Oper *Circe* vum Werner Egk statt.
* 1966: Dr Richard L. Walker entdeckt dr Saturn-Mond Epimetheus (Bild).

## Uf d Wält chuu
* 1813: David Spangler Kaufman, US-amerikanische Bolitker
* 1878: Josef Stalin, sowjetische Bolitiker un Diktator
* 1879: Paul Klee, dytsch-schwyzerische Moler
* 1906: Emma Paolini, dytschi Haimetdichteri
* 1913: Willy Brandt, dytsche Bolitiker
* 1924: Wolfgang Leppert, dytsche Radiomoderator un Schauspiiler
* 1933: Laura Mancinelli, italienischi Schriftstelleri un Mediawischti
* 1939: Jean-Pierre Chaline, franzesische Hischtoriker
* 1942: Karl Napf, dytsche Schriftsteller
* 1946: Steven Spielberg, US-amerikanische Regisseur
* 1951: Volker Bouffier, dytsche Bolitker
* 1963: Brad Pitt, US-amerikanische Schauspiiler
* 1980: Christina Aguilera, US-amerikanischi Popsängeri
* 1983: Janez Brajkovič, slowenische Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1796: Wilhelm Bernhard von Muralt, Schwyzer Militer un Bolitiker
* 1803: Johann Gottfried Herder, e dütsche Dichder, Übersetzer, Theoloog und Gschichts- und Kultur-Filosoof vo dr Weimarer Klassik
* 1955: Park Heon-young, nordkoreanische Bolitiker
* 1968: Maria Beyerle, dytschi Lehreri un Bolitikeri
* 1998: Max Wehrli, Schwyzer Literaturwisseschaftler un Germanischt
* 2001: Gilbert Bécaud, franzesische Chansonnier
* 2011: Václav Havel, tschechische Schriftsteller un Bolitiker
* 2016: Zsa Zsa Gabor, US-amerikanisch-ungarischi Schauspileri
* 2019: Marron Curtis Fort, US-amerikanische Germanischt un Saterfrisischforscher

## Weblink
Korallenmeer

S **Korallemeer** oder d **Korallesee** isch e Näbemeer vum Pazifische Ozeans zwische Auschtralie, Neiginea, dr Salomoninsle un Vanuatu. 

Im Nordoschte gränzt s an d Salomonesee un im Siden an d Tasmansee, iber d Torres-Stroß stoht s im Nordweschte mit dr Arafurasee in Verbindig. Im Norde vum Korallemeer lyt dr Golf vu Papua un im Nordweschte d Torres-Stroß mit ihre Insle.

S Meer isch bregt dur e Huffe Koralleriff. Di greschte Riffkompläx sin d Great Barrier Reef vor dr auschtralische Kischte un s Neukaledonisch Barriereriff rund um Neikaledonie

## Insle
Innerhalb vu dr iber 4.791.000&nbsp;km² vum Korallemeer lige d Belep- un d Chesterfieldinsle, wu zue Neikaledonie ghere, un no dr Definition vu dr International Hydrographic Organization (IHO) au d Hauptinsle Grande Terre, d Loyalitetsinsle un d Île des Pins), derzue vor dr auschtralische ischte d Korallemeerinsle, syt 1969 e auschtralisch Ussebiet. Bis uf e bemannti Wätterstation uf *Willis Islet* sin die Insle nit bewohnt. Zue ihne ghert aus Lihou Reef, wu mit ere Lagune vu rund 2500&nbsp;km² ais vu dr greschte Atoll vu dr Ärd isch. Zwische Great Barrier Reef un dr auschtralische Kischte, in dr Kischtegwässer vu Queensland, lige d Cumberland Islands mit dr turistisch wichtige Whitsunday Islands. Dr Louisiade-Archipel, wu zue Papua-Neiginea ghert, bildet d Gränze zue dr Salomonesee, lyt aber zum greschte Dail nerdli vu dr Gränzlinie, wu vu dr IHO fir s Korallemeer definiert woren isch. Dergege lige d Insle vu Vanuatu – di Neie Hebride, Banks- un Torres-Insle – no IHO-Definition im Korallemeer un bilde mit ihre Oschtkischte sy Oschtgränze.

D Gränze zue dr Tasmansee goht no dr IHO am 30. Sidlige Braitegrad lang vum auschtralische Feschtland zum Elizabeth Reef. In dr Praxis wird dergege zmaischt d Gränze zwische dr Kischtegwässer vu Queensland un New South Wales (eppe ai Grad nerdliger) au as Gränze zwische dr baide Meer aagsää, so dass je no Definition d Elizabeth and Middleton Reefs am Rand vum Korallemeer oder in dr Tasmansee lige.

## Gschicht
Anne 1942 het s im Korallemeer e Seeschlacht zwische japanischen un alliierte Flotteverbänd gee, wu derzue gfiert het, ass d Japaner d Invasion vu Port Moresby abbroche hän.

## Weblink

## Fueßnote
Salomonensee

D **Salomonesee** oder **Salomonsee** isch e Näbemeer vum Pazifische Ozean zwische Neiginea im Weschte, Neibritannie im Norde un dr Salomon-Insle im Oschten. Im Side stoht si mit em Korallemeer in Verbindig, im Nordweschte mit dr Bismarcksee. Zwische dr Salomonesee un em Korallemeer lyt s Louisiade-Archipel. D Flechi vu dr Salomonesee lyt bi rund 720.000&nbsp;km². Im Zweete Wältchrieg isch d Salomonesee dr Schaublatz vu große Schlachte zwische dr Alliierte un em Chaiserrych Japan, dodrunter d Schlacht um Guadalcanal uf dr Salomone.

Im Norde vu dr Salomonesee verlauft dr Neibritannie-Bougainville-Grabe mit em Planetdief.

## Abgränzig
No dr Definition vu dr International Hydrographic Organization (IHO) bildet die Gränze zue dr Bismarcksee im Nordweschte ne Linie vum sidlige Änd vu Neiirland uf 4°50' sidlige Braiti bis zue dr Kischte vu Neibritannie, wyter an dr nerdlige Kischte vu däre Insle lang zue ihrem weschtligschte Punkt, vu dert uus zum nerdligschte Punkt vu dr Insle Umboi un schließli bis zum Teliata Point (). D Abgränzig im Nordoschte zum Sidpazifik verlauft vum Sidspitz vu Neiirland zum Nordspitz vu dr Insle Buka, vu dert uus zum nordweschtligschte Punkt vu Bougainville, wyter an dr Sidsyte vu däre Insle un vu Choiseul, Santa Isabel, Malaita un Makira. D Gränze zum Korallemeer wird im Sidweschte dur Neiginea bildet.

## Fueßnote
Bismarcksee

D **Bismarcksee** isch e Randmeer im Pazifische Ozean im Norde vu dr Insle Neiginea. 

Di sidweschtlig Gränze bildet s Bismarck-Archipel, wu d Bismarcksee vum Pazifik drännt. No Nordweschte zues isch s Meer uffe. Im Side wird s dur Insle Neibritannie un Neiginea begränzt. Iber e Meerängi zwische Neiginea un Neibritannie, bildet vu dr Dampierstroß un dr Vitiaz-Stroß, isch d Bismarcksee mit dr Salomonesee verbunde.

D Bismarcksee het e Oscht-Wescht-Uusdehnig vu 1213&nbsp;km un e Nord-Sid-Uusdehnig vu 577&nbsp;km. D Flechenuusdehnig lyt no verschidene Quälle bi 225.000&nbsp;km² bis 320.000&nbsp;km². Si isch iber wyti Streckine 2000 Meter dief un het im Manus-Becki ihri grescht Diefi vu 2800 Meter.

In dr Bismarcksee isch im Pazifikchrieg (Zweete Wältchrieg) vum 2. bis 4. März 1943 d Schlacht in dr Bismarcksee uusdrait wore.

S Meer isch noch em erschte Chanzler vum Dytsche Rych Otto von Bismarck gnännt, wel dr Bismarck-Archipel un s noch gläge Chaiser-Wilhelm-Land (Nordoscht-Neiginea) im spoten 19. Johrhundert Dail vu dr dytsche Koloni Dytsch-Neiginea gsi sin.

## Fueßnote
Golf von Papua

Dr **Golf vu Papua** oder **Papua-Golf** isch e 400&nbsp;km brait Meerbiet an dr Sidkischte vu Papua-Neiginea. Är lyt im Nordweschte vum Korallemeer, eme Näbemeer vum Pazifische Ozean. Dr Golf vu Papua gränzt an d Western Province, d Gulf-Provinz un d Central Province. D Hauptstadt Port Moresby lyt 70&nbsp;km sideschtli vu Kap Suckling, em eschtligschte Punkt vum Golf vu Papua. S weschtlig Änd wird wird markiert dur Parama Island, em sidweschtligschte Pukt vum Fly River-Delta. D Verbindigslinie vu dr beede Pinkt giltet as Sidgränze vum Golf. Die March schließt e Meerbiet yy mit ere Greßi vu rund 35.000&nbsp;km².

E Dail vu dr greschte Fliss vu Neiginea minde in dr Golf vu Papua, zem Byschpel dr Fly, dr Turama, dr Kikori un dr Purari.

## Weblink
* Papuan Gulf Map (engl.)
Dennis Ritchie

De **Dennis MacAlistair Ritchie** (* 9. September 1941 i Bronxville, New York; † am 12. Oktober 2011 i Berkeley Heights, New Jersey (tot uufgfunde)) isch en amerikanische Informatiker gsi. Er het zeme mit em Ken Thompson und anderne di erscht Version vu Unix-Betriebssystem entwicklet und s erste *Unix Programmer’s Manual* gschribe. Zeme mit em Thompson und em Brian W. Kernighan entwicklet er d Programmiersprooch C. Kernighan und Ritchie schrieben gemeinsam das Buch *[[The C Programming Language]]*, weles hüüfig mitem Chürzel „**K&R**“ zitiert wird. Bekannt und berüehmt sind au sini Initiale „**dmr**“, wo de Ritchie als Benutzername fürd System Login brucht het.

## Lebe

De Dennis Ritchie isch am 9. September 1941 als Sohn vum Alistair E. Ritchie gebore worde. Er het a de Universität Harvard Physik und agwendeti Mathematik studiert. 1968 isch em für sini Dissertation *Program Structure and Computational Complexity* de Doktorgrad () vu de Universität Harvard verleiht worde.

Ab 1967 het de Ritchie i de Bell Telephone Laboratories (churz „Bell Labs“) im *Computing Sciences Research Center* gschaffet. Er het sich mit Multics, BCPL, ALTRAN und schlussendli mit de Programmiersprachene B und C sowiä de Betriebssystem Unix und Plan 9 beschäftigt. Zletscht isch er de Leiter vu de Forschigsabteilig für System-Software bi Lucent Technologies/Bell Labs gsi.

2007 isch de Ritchie in Ruehstand gange und het ab un zue mal witerhin als Berater gschaffet.

De Ritchie isch 2011 im Alter vu 70 Johre i sim Huur tot ufgfunde worde, d Todesursach isch unklar.

## Uuszeichnige
Zeme mit em Ken Thompson het er 1983 de Turing Award erhalte, 1990 d Richard-W.-Hamming-Medaille vum IEEE, 1999 d National Medal of Technology. 2005 isch de Ritchie mit em *IRI Achievement Award* vum Industrial Research Institute uuszeichnet worde.
2011 het er de Japan-Priis für d Entwicklig vo Unix und C übercho.

## Werch
* 

## Weblinks

* Dennis Ritchies Homepage bei Bell Labs 
* Lucent-Pressemitteilung zur National Medal of Technology vom 27. April 1999
* Lucent-Pressemitteilung zum IRI Achievement Award vom 15. November 2005
* The Limbo Programming Language by Dennis M. Ritchie
* Unix ist einfach – zum Tode von Dennis Ritchie, heise online, 13. Oktober 2011.
* Dennis Ritchie 1941–2011: Message from Jeong Kim, President of Bell Labs (Englisch), Alcatel-Lucent, 13. Oktober 2011

## Einzelnachwiis
Bismarckgebirge

S **Bismarckgebirg** isch e Gebirg z Papua-Neiginea. S isch noch em Otto von Bismarck gnännt, em erschte Rychschanzler vum Dytsche Rych. Dr Nordoschte vu Neiginea isch vu 1885 bis 1914 e dytschi Koloni gsii (Chaisel-Wilhelm-Land).

S Bismarckgebirg ghert zue dr zäntrale Chette vu Gebirg z Neiginea un lyt in dr Hauptsach in dr Provinz Madang. Dr hegscht Gipfel isch dr Mount Wilhelm mit 4.509&nbsp;m, glychtzytig au di hegscht Hebig vu Papua-Neiginea. Im Nordweschte lyt dr Mount Aiome mit ere Hechi vu 2.845&nbsp;m. Im Oschten vum Gebirg entspringt dr Ramu, dr wichtigscht Fluss in dr Provinz Madang, wu im Unterlauf schiffbar isch. Im Weschten entspringt dr Yuat, e wichtige Zuefluss vum Sepik, wu s Gebirg im Weschte un Norde umrundet.

Im Bismarck-Gebirg git s nume sälte Schnee.

Dail vum Gebirg sin im Bayir-River-Nationalpark gschitzt. Zue dr greschte Sidlige ghere Bundi un Samiri am Nordrand vum Gebirg.

## Literatur
*
19. Dezember

Dr **19. Dezämber** isch dr 353. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 354. in Schaltjohr), dodermit blybe no 12 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1625: Uf Initiativ vum pfälzische Kurfirscht Friedrich V. schließe verschideni broteschtantischi Rychsständ mit Dänemark, Ängland un dr Niderlande z Den Haag d Haager Allianz, wu gege d Habsburger grichtet gsii isch.
* 1854: Z Basel wird dr provisorische Bahnhof vu dr Schwyzerische Centralbahn ufgmacht.
* 1936: Di Philosophisch Fakultet vu dr Universitet Bonn erchännt em Thomas Mann d Ehredoktorwirde ab, wun er vum Dytsche Rych uusburgeret woren isch.
* 1958: Z Bärn bschließt dr Schwyzer Nationalrot s *Strasseverchehrsgsetz* (SVG) SR-Nr. 741.01.
* 1996: Dr Schwyzer Bundesrot setzt d *Bergier-Kommission* yy, wu im Ramme vum Verfahre um jidischi Vermege bi Schwyzer Banke dr Verblyb vu Vermegeswärt soll untersueche, wu im Zweete Wältchrieg in d Schwyz transferiert wore sin.
* 2011: Liechtestaa dritt as 26.&nbsp;Mitglidsstaat em *Schengener Abchuu* byy.

## Uf d Wält chuu
* 1594: Gustav II. Adolf, Chenig vu Schwede
* 1881: King Oliver, US-amerikanische Jazzmusiker
* 1884: Antonín Zápotocký, tschechoslowakische Bolitiker
* 1915: Édith Piaf, franzesischi Chansonsängeri
* 1938: Peter Schopfer, dytsche Biolog
* 1941: Lee Myung-bak, sidkoreanische Bolitiker
* 1946: Peter Holenstein, schwizer Journalist
* 1947: Danielle Crévenat-Werner, franzesischi Sprochwisseschaftleri
* 1952: Paul-Siméon Ahouanan Djro, ivorische katholische Bischof
* 1977: Samy Deluxe, dytsche Rapper
* 1994: Estelle Balet, Schwyzer Snowboarderi

## Gstorbe
* 401: Anastasius I., Papscht vu 399 bis 401
* 1111: Agnes vo Rhyfälde, Herzogin vo Schwoobe
* 1111: Al-Ghazali, persische Theolog, Philosoph un Myschtiker
* 1741: Vitus Bering, dänisch-russische Marineoffizier un Entdecker
* 1941: Karl Berner, dytsche Dialäktdichter
* 2008: Vi Hilbert, US-amerikanischi indigeni Sproochaktivischtin
* 2012: Peter Struck, dytsche Bolitiker
* 2016: Mix et Remix, Schwyzer Cartoonischt

## Weblink
20. Dezember

Dr **20. Dezämber** isch dr 354. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 355. in Schaltjohr), dodermit blybe no 11 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1790: Dr Gross Rot vum Kanton Basel hebt d Lyybaigeschaft uf.
* 1812: D Brieder Grimm bringe d Erschtuflag vu dr  uuse.
* 1947: Bi re Serie vu Explosione in eme Munitionslager oberhalb vu Mitholz in dr Gmai Chandergrund im Bätrner Oberland stärbe nyyn Mänsche, siibe wäre verletzt, großi Dail vum Dorf Mitholz wäre gschlisse.
* 1955: D Bundesrepublik Dytschland schließt mit Italie s erscht sognännt *Anwerbeabkommen* fir d Aawärbig un Vermittlig vu italienische Arbetschreft („Gaschtarbaiter”). Bis 1968 wäre au Verdreg abgschlosse mit Spanie, Griechland, dr Tirkei, Portugal, Tunesie, Marokko un Jugoslawie.
* 1908: Dr Papscht Pius X. spricht z Rom d „Jumpfere vu Orleans”, d Jeanne d’Arc, selig.
* 1971: S medizinisch Nothilfswärch Médecins Sans Frontières grindet.
* 1983: Z Darmstadt wird d Oper *Die Fastnachtsbeichte* vum Giselher Klebe urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1795: Peter Merian, Schwyzer Naturforscher un Bolitiker
* 1922: Nelly Naumann, dytschi Japanologi
* 1926: Kurt Rommel, schwebische Bfaarer un Komponischt
* 1945: Jürg Laederach, Schwyzer Schriftsteller
* 1946: Benno Malfèr, Südtiroler Theoloog, Apt vom Chloschter Muri-Gries
* 1946: Georges Darms, Schwiizer Indogermanischt und Romanischt
* 1955: Martin Schulz, dytsche Bolitiker
* 1965: Wolfram Graf, dytsche Komponischt, Organischt un Musikwisseschaftler
* 1977: Lilian Studer, Schwyzer Bolitikeri
* 1998: Kylian Mbappé, franzesische Fueßballer

## Gstorbe
* 1355: Stefan Uroš IV. Dušan, Herrscher vu Serbie
* 1478: Johann V. vo Venninge, Bischof vo Baasel
* 1931: Scott Field, US-amerikanische Bolitiker
* 1943: Albert Greiner, dytsche Musigpädagog un Autor vu Sachliteratur
* 1968: Max Brod, jidische Schriftsteller

## Weblink
21. Dezember

Dr **21. Dezämber** isch dr 355. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 356. in Schaltjohr), dodermit blybe no 10 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1602: Dr Karl Emmanuel I. versuecht in dr Nacht zum 22. Dezämber mit syne savoyische Druppe d Stadt Gämf z erobere. Dr Gämfer glingt s aber d *Escalade de Genève* zruckzschlaa, was hite no alljohr gfyyrt wird.
* 1813: Alliierti Druppe vu dr sechste Koalition rucke zwische Basel un Schaffuuse in d Schwyz yy, d Gränzdruppe zien sich kampflos zruck. Mit dr Bsetzig chunnt s Änd vu dr Mediation im Alpestaat.
* 1991: Di ehmolige Sowjetrepublike Aserbaidschan, Armenie, Kasachstan, Kirgisistan, Moldawie, Tadschikistan, Turkmenistan un Usbekistan drätte dr Gmainschaft vu Unabhängige Staate byy.

## Uf d Wält chuu
* 1639: Jean Racine, franzesische Schriftsteller
* 1828: Johann Jakob Schaub, Schwyzer Lehrer un Haimetkundler
* 1853: Isolde Kurz, dytschi Schriftstelleri
* 1854: Jules Gilliéron, Schwyzer Romanischt
* 1866: Rudolf von Tavel, Schwyzer Schrifsteller
* 1880: Karl Bender, dytsche Bolitiker
* 1891: Philipp Etter, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1910: Hannes Taugwalder, Walliser Mundartautor
* 1911: Paul Burkhard, Schwyzer Komponischt
* 1917: Heinrich Böll, dytsche Schriftsteller
* 1937: Klaus Baumgartner, Schwyzer Bolitiker
* 1938: Felix Huby, dytsche Autor
* 1947: Paco de Lucía, spanische Gitarrischt
* 1958: Rolf Lappert, Schwyzer Schriftsteller
* 1965: Cem Özdemir, dytsche Bolitiker
* 1969: Julie Delpy, franzesisch-amerikanischi Schauspileri

## Gstorbe
* 1375: Giovanni Boccaccio, italienische Dichter
* 1871: Louise Aston, dytschi Schriftstelleri un Frauerächtleri
* 1932: Emma Boos-Jegher, Schwyzer Frauerächtleri
* 2014: Udo Jürgens, eschtrychische Sänger

## Weblink
22. Dezember

Dr **22. Dezämber** isch dr 356. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 357. in Schaltjohr), dodermit blybe no 9 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1481: Di Acht Alte Ort vu dr Aidgnosse bsigle s *[[Stanser Verkommnis]]* zum dr Konflikt zwische dr Stadt- un Landort byzlege.
* 1789: Per Gsetz wäre im Frankrych vu dr Revolutionszyt an dr Stell vu dr historische Provinze d Département yygfiert.
* 1894: E franzesisch Militergricht verurdailt dr jidisch Artilleriehauptmann Alfred Dreyfus wäge Spionasche zuen ere läbeslange Verbannig uf d Deifelsinsle. Des antisemitisch Urdail lest vier Johr speter d Dreyfus-Affäre uus.
* 1979: Di spanisch Region Katalonie chunnt dr Autonomistatus iber.

## Uf d Wält chuu
* 1735: Ulrich Bräker, Schwyzer Schriftsteller
* 1825: Johannes Bussinger, Schwyzer Bolitiker
* 1858: Giacomo Puccini, italienische Komponischt
* 1859: Gordon J. Russell, US-amerikanische Bolitiker
* 1875: Florian Melcher, Schwyzer Romanischt
* 1898: Karl Geiser, Schwyzer Bildhauer
* 1917: Marthe Gosteli, Schwyzer Frauerächtleri
* 1918: Heinz-Eugen Schramm, dytsche Autor
* 1934: Viktor Schobinger, Schwyzer Schriftsteller
* 1934: Christian Wägli, Schwyzer Lychtathlet
* 1963: Karin Keller-Sutter, Schwyzer Bolitikeri
* 1964: Katrin Böhning-Gaese, dytschi Biologi
* 1970: Ralph Neininger, dytsche Mathematiker
* 1970: Ruth Müri, Schwiizer Politikerin
* 1993: Meghan Trainor, US-amerikanischi Sängeri
* 1998: Latto, US-amerikanischi Rapperi

## Gstorbe
* 1419: Johannes (XXIII.), Gegepapscht
* 1530: Willibald Pirckheimer, dytsche Humanischt
* 1977: Konrad Lobeck, Schwyzer SDS-Explorator und Lehrer
* 1988: Adolf Hermann Ribi, Schwyzer Sproochwüsseschaftler und Redakter
* 1998: Heinz-Eugen Schramm, dytsche Autor
* 2014: Joe Cocker, britische Rock- un Bluessänger
* 2025: Walter Schultheiß, dytsche Schauspiler

## Weblink
23. Dezember

Dr **23. Dezämber** isch dr 357. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 358. in Schaltjohr), dodermit blybe no 8 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 679: Dr Dagobert II., Chenig vu Austrasie us em Gschlächt vu dr Merowinger, wird vum Ebroin, em Huusmaier vu Neustrie, bi dr Jagd in dr Nechi vu Stenay umbrocht.
* 1865: Frankrych, Belgie, Italie un d Schwyz schließe di *latynisch Minzkonvention*. Ihri Gold- un Silberminze sin in Gwicht, Metallghalt, Form un ihrem Kurs uf dr Basis vum franzesische Syschtem chimftig verainhaitligt.

## Uf d Wält chuu
* 1544: Christian Wurstisen, Basler Mathematiker, Theolog un Historiker
* 1845: Gustave Ador, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1866: Albert Ehrenstein, jüdische Dichter
* 1884: Emil Baer, Schwyzer Theolog un Orientalischt
* 1889: Emil Brunner, Schwyzer Theolog
* 1893: Hugo Marti, Schwiizer Germanischt, Schriftsteller und Journalischt 
* 1918: Helmut Schmidt, dytsche Bolitiker
* 1925: Michael Kohn, Schwyzer Ingenieur, Lobbyischt un Unternämer
* 1941: Sigrun Mattes, dytschi Mundartschauspileri un Fasnachteri
* 1949: Jean-Noël Rey, Schwyzer Manager un Boltiker
* 1974: Jürg Fleischer, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1984: Renée Weibel, Schwyzer Schauspileri un Unternämeri

## Gstorbe
* 558: Childebert I., fränkische Chenig vu Paris
* 679: Dagobert II., fränkische Chenig vu Auschtrasie
* 1792: Johann Ulrich Büchel, Schwyzer Böumaischter
* 1835: Hans von Reinhard, Schwyzer Bolitiker
* 1878: Johann Jakob Scherer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1895: John R. Hind, britische Aschtronom
* 1964: Jean Bourgknecht, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1977: Philipp Etter, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1979: Peggy Guggenheim, US-amerikanischi Chunschtsammleri
* 1986: Heidi Abel, Schwyzer Moderatori
* 1992: Guido Baumann, Schwyzer Färnsehjournalischt
* 2025: Tula Roy, Schwyzer Filmmacheri

## Weblink
Tour de Suisse 2013

Die **77. [[Tour de Suisse]]** het am 8. Juni z Quinto und höört 1.319 Kilometer mit eme Bärgzitfaare vo Bad Ragaz uf Flumserbärg uf.

## D Mannschafte
}   Ag2r La Mondiale (ALM)
  Team Argos-Shimano (ARG)
  Astana Pro Team (AST)
  Blanco Pro Cycling Team (BLA)
  BMC Racing Team (BMC)
  Cannondale Pro Cycling (CAN)
  Euskaltel Euskadi (EUS)
   FDJ (FDJ)
  Garmin Sharp (GRS)
   Katusha (KAT)
|
  Lampre-Merida (LAM)
  Lotto Belisol (LTB)
  Movistar Team (MOV)
  Omega Pharma-Quick-Step Cycling Team (OPQ)
  Orica GreenEdge (OGE)
  RadioShack Leopard (RLT)
   Team Saxo-Tinkoff (TST)
  Sky ProCycling (SKY)
  Vacansoleil-DCM Pro Cycling Team (VCD)
&nbsp;
|-
|
;Professional Continental Team
   IAM Cycling (IAM)
|
;&nbsp;
  Sojasun (SOJ)
|}

Die 19 ProTeam mache immer mit. Drzue het mä no zwäi Professional Continental Team iiglaade.

## Etappeübersicht
Dr Etappeblaan isch am 16. Juni 2012 voorgstellt worde. 

Wil s Schnee ghaa het isch die 2. Etappe gänderet worde. Mä het nid über e Nuufenebass chönne und so isch d Etappe 42,1 Kilometer verchürzt worde und no 119,2 Kilometer lang gsi. 

} Cameron Meyer (OGE) || style="background:#fff68f;" rowspan=2|  Cameron Meyer (OGE)
|-
| align="center"| 2.  || So, 9. Juni || Quinto – Crans-Montana|| 119.2 ||  
|  Bauke Mollema (BLA)
|-
| align="center"| 3.  || Mo, 10. Juni || Montreux – Meiringen|| 204.9 || 
|  Peter Sagan (CAN) || style="background:#fff68f;" rowspan=6|  Mathias Frank (BMC)
|-
| align="center"| 4.  || Di, 11. Juni || Innertchirche – Buochs|| 174.4 ||   ||  Arnaud Démare (FDJ)
|-
| align="center"| 5.  || Mi, 12. Juni || Buochs – Leuggere|| 178.4 ||  ||  Alexander Kristoff (KAT)
|-
| align="center"| 6.  || Do, 13. Juni || Leuggere – Meile|| 187.9 ||   ||   Grégory Rast (RLT)
|-
| align="center"| 7.  || Fr, 14. Juni || Meile – La Punt|| 206.0 ||  ||  (MOV)
|-
| align="center"| 8.  || Sa, 15. Juni || Zernez – Bad Ragaz|| 180.5 ||  ||  Peter Sagan (CAN)
|-
| align="center"| 9.  || So, 16. Juni || Bad Ragaz – Flumserberg|| 26.8 ||  || (MOV) || style="background:#fff68f;"|  (MOV)
|}

## Weblingg
* Offizielli Website

## Fuessnoote
24. Dezember

Dr **24. Dezämber** isch dr 358. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 359. in Schaltjohr), dodermit blybe no 7 Däg bis zum Änd vum Johr.

* **Hailigoobe**: Chrischte in aller Wält fyre d Geburt vum Jesus Christus.

## Was isch bassiert?

* 1794: Dr Wäberufstand gege s Verlagssyschtem in dr Freie Rychstadt Augschburg wird dur wirttebärgischi Druppe nidergschlaa.
* 1951: Italiänisch-Libye wird als Königriich Libye unabhängig vu Italie.
* 1990: Belgie erkännt Pikardisch as Regionalsproch aa.
* 1991: Russland chunnt as Rächtsnoofolger vu dr Sowjetunion e ständige Sitz im Sicherheitsrot vu dr Verainte Natione iber.

## Uf d Wält chuu
* 1818: James Prescott Joule, britische Physiker
* 1836: Peter Emil Huber-Werdmüller, Schwyzer Industrielle
* 1859: Cyprien Ruffieux, Schwyzer Mundartautur
* 1882: Rudolf Riggenbach, Schwyzer Chunschthischtoriker
* 1892: Nathan Katz, elsässische Dichter
* 1909: Robert Mächler, Schwyzer Schriftsteller
* 1909: Robert Jolidon, Schwyzer Pfaarer und Dialäktoloog
* 1928: Manfred Rommel, dytsche Bolitiker
* 1940: Jan Stráský, tschechische Bolitiker
* 1945: Lemmy Kilmister, britische Rockmusiker
* 1959: Irene Fischer, dytschi Schauspileri
* 1960: Peter Hauk, dytsche Bolitiker
* 1990: Kuzco, Schwyzer Musiker

## Gstorbe
* 1524: Vasco da Gama, portugiesische Seefahrer
* 1538: Anna Reinhart, Züürcher Bürgerfrau
* 1922: Emil Frey, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1963: Tristan Tzara, rumänische Schriftsteller
* 1981: André Ragot, franzesische Architäkt
* 1986: Severin Kern, dytsche Bolitiker
* 1992: Peyo, belgische Comiczaichner
* 1997: Toshiro Mifune, japanische Schauspiiler

## Weblink
25. Dezember

Dr **25. Dezämber** isch dr 359. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 360. in Schaltjohr), dodermit blybe no 6 Däg bis zum Änd vum Johr.

* **[[Weihnachten|1. Wynächtsdag]]**

## Was isch bassiert?

* 498: Dr Chlodwig I., dr Chenig vu dr Merowinger, losst sich vum Bischof Remigius vu Reims daife un sicheret sich dodermit d Unterstitzig vu dr katholische Chilche im Frankrerych.
* 800: Z Rom wird dr Karl dr Groß, Chenig vum Frankerych, dur dr Papscht Leo III. zum Chaiser gchrent.
* 875: Dr weschtfränkisch Chenig Karl dr Kahl wird zum remische Chaiser gchrent.
* 1880: Dr Schwyzer Bundesrot Fridolin Anderwert, wu e baar Däg dervor zum Bundesbresidänt vum negschte Johr gwehlt woren isch, nimmt sich s Läbe.
* 1978: Vietnamesischi Druppe marschiere z Kambodscha yy go dr Pol Pot z verdrybe.

## Uf d Wält chuu
* 1250: Johannes IV. Dukas Laskaris, byzantinische Chaiser
* 1514: Johann Amerbach, Basler Drucker un Verleger
* 1717: Giovanni Angelo Graf Braschi, as Pius VI. Papscht vu 1775 bis 1799
* 1728: Johann Adam Hiller, dytsche Komponischt
* 1797: Xavier Stockmar, Schwyzer Politiker
* 1867: Alfred Kerr, düütsche Schriftsteller und Schurnalischt
* 1925: Ossi Reichert, dytschi Skirännlaiferi
* 1927: Manfred Marquardt, dytsche Dichter
* 1927: Ram Narayan, indische Sarangispiiler
* 1929: Omkarananda, indische Mench
* 1935: Sylvia Michel, Schwyzer Chilcherotsbresidänti
* 1937: Konde Bila, kongolesische Chinschtler
* 1961: Eva Herzog, Schwyzer Kulturmanageri un Bolitikeri
* 1986: Alex Hepburn, britischi Sängeri

## Gstorbe
* 795: Hadrian I., Papscht
* 820: Leo V. dr Armenier, byzantinische Chaiser
* 1514: Johann Amerbach, Basler Buechdrucker
* 1880: Fridolin Anderwert, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1921: Hans Hueber, e Schwizer Komponist, Pianist und Muusigpedagog
* 1956: Robert Walser, Schwyzer Schriftsteller
* 1977: Charles Chaplin, britische Schauspiiler
* 1983: Joan Miró, katalanische Moler un Bildhauer
* 1990: Lena Maurer, dytschi Bolitikeri
* 2006: James Brown, amerikanische Musiker
* 2007: Grete Heger, eschtrychischi Schauspileri
* 2021: Alfred Egli, Schwyzer Leerer, Hischtooriker und Dialäktliebhaber

## Weblink
26. Dezember

Dr **26. Dezämber** isch dr 360. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 361. in Schaltjohr), dodermit blybe no 5 Däg bis zum Änd vum Johr.

* **[[Stephanstag|2. Wynächtsdag (Stäffisdag)]]**

## Was isch bassiert?
* 1606: D Tragedie *King Lear* vum William Shakespeare wird am änglische Hof urufgfiert.
* 1825: Z Russland verwaigere d Dekabrischte dr Aid uf dr nei Zar us Brotescht gege Autokraty, Lybaigeschaft un Zänsur. D Aafierer wäre ghänggt un rund 600 uf Sibiere verbannt un zue Zwangsarbet verurdailt.
* 1991: Dr Michail Gorbatschow dritt vu sym Amt as Staatsbresidänt vu dr Sowjetunion zruck. D Sowjetunion isch dodermit ändgiltig ufglest.
* 1999: De Orkan Lothar fägt mit öber 200 km/h zmitzt dur Öiropa. Starch betroffe sind under anderem Tail vo Frankrych, de Schwarzwald, de Norde vo de Schwiz (vom Jura bis i d Ostschwiz), s Liechtestai und Tail vo Öschtrych.
* 2004: Es schwärs Ärdbebe mit de Stärchi 9,1 vor de indonesische Insle Sumatra und de Tsunami, wos usglöst hät, verwüested Dörfer und Städt a de umligende Küstene. Bi dem Uuglück stärbed öber 230'000 Mänsche und Millione wärded obdachlos.

## Uf d Wält chuu
* 1194: Friedrich II., remisch-dytsche Chaiser
* 1762: Johann Gaudenz von Salis-Seewis, Schwyzer Dichter
* 1767: Friedrich Wilhelm Hitzig, dytsche Theoloog
* 1864: Yun Chi-ho, koreanische Bolitiker un Unabhängigkaitskämpfer
* 1877: Adam Remmele, badische Bolitiker
* 1883: Eduard Baader, Schwyzer Gärbereibsitzer
* 1891: Henry Miller, US-amerikanische Schriftsteller
* 1893: Mao Zedong, chinesische Bolitiker
* 1923: Robert Schläpfer, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1956: Sarah Springman, änglische Ingenieurin, Profässorin vom Poly z Züri
* 1971: Jared Leto, US-amerikanische Schauspiiler un Schriftsteller
* 1981: Armelle Faesch, franzesischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 268: Dionysius, Bischof vu Rom
* 1624: Simon Marius, dytsche Aschtronom
* 1985: Dian Fossey, US-amerikanischi Zoologi
* 2006: Gerald Ford, US-amerikanische Bolitiker un Bräsident
* 2012: Gerhard Wolfram Baur, dytsche Germanischt un Dialäktforscher
* 2023: Wolfgang Schäuble, dytsche Bolitiker

## Weblink
27. Dezember

Dr **27. Dezämber** isch dr 361. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 362. in Schaltjohr), dodermit blybe no 4 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1831: Dr Charles Darwin fangt syy fimfjehrigi historischi Rais an Bord vu dr *HMS Beagle* aa.
* 1949: Indonesie wird unabhängig vu dr Niderlande.

## Uf d Wält chuu
* 1571: Johannes Kepler, dytsche Aschtronom
* 1753: Johann Ulrich Büchel, Schwyzer Baumaischter
* 1822: Louis Pasteur, franzesische Chemiker un Mikrobiolog
* 1845: Susanna Orelli-Rinderknecht, Schwyzer Abstinänzlerin
* 1860: Karel Kramář, tschechoslowakische Bolitiker
* 1889: Rose Woldstedt-Lauth, elsässischi Schriftstelleri
* 1901: Marlene Dietrich, dytschi Schauspiileri
* 1947: Mariella Mehr, jenischi Schriftstelleri
* 1961: Guido Westerwelle, dytsche Bolitiker
* 1974: Aurelia Burckhardt, Schwyzer Regisseuri un Schauspileri

## Gstorbe
* 1931: Walter Courvoisier, Schwyzer Komponischt
* 1957: Karl Rudolf Wirz, Schwyzer Moler
* 1962: Auguste Cammissar, elsässische Moler
* 1977: Paul Schmid, dytsche Lyriker un Autor
* 2017: Günther Richard Burger, dytsche Lehrer, Haimetdichter un Naturschitzer

## Weblink
28. Dezember

Dr **28. Dezämber** isch dr 362. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 363. in Schaltjohr), dodermit blybe no 3 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 418: Der Bonifatius der Erscht wird Papscht.
* 484: Der Alarich der Zwöit wird König vo de Weschtgote.
* 856: E Raubzug vu dr Wikinger drifft Paris.
* 1385: D Schwyzer Stadt Rotheburg wird vu dr Lozärner eroberet, d Burg gschlisse.
* 1478: Bi Giornico chunnt s im Rame vu dr Ennetbirgische Fäldzig zuen ere Schlacht zwische dr Aidgnosse un em Herzogtum Mailand. Insgsamt rund 600 Urner un Yyhaimischi chenne ne Mailänder Heer, wu e baar döusert Mann umfasst, in d Flucht schlaa. D Leventina wird derno duurhaft vum Kanton Üri uus regiert.
* 1612: Dr Galileo Galilei siht as erschte Aschtronom dr Planet Neptun in sym Teleskop, haltet e aber fir e Fixstärn.
* 1831: Im Großherzogtum Bade wird gege d Karlsbader Bschliss d Prässezänsur im *«Preßgesetz»* ufghobe. Im Johr derno wird des Gsetz wider abgschafft.
* 1846 Iowa wird der 29. Bundesstaat vo den USA.
* 1895: Z Paris wärde s erschte Mol Film vo de Brüeder Lumière ufgfüert; das gilt as Geburtsstund vom Chino.
* 1947: De ehemalig italiänisch König Viktor Emanuel III. stirbt under unklärte Umstand im ägyptische Exil z Alexandria. Bi de Licht sin zahlrichi usländischi Staatschefe debi.

## Uf d Wält chuu
* 1887: Marguerite Frick-Cramer, Schwyzer Jurischti
* 1902: Oskar Kohler, dytsche Lehrer un Haimetautor
* 1911: Emil Müller-Ettikon, dytsche Lehrer un Haimetautor
* 1943: Roger Pfund, Schwyzer Grafiker
* 1950: Helen Heberer, dytschi Bolitikeri
* 1953: Dora Lardelli, Schwyzer Chunschthischtorikeri un Kulturvermittleri
* 1955: Liu Xiaobo, chinesische Schriftsteller un Fridesnobelbryysdreger
* 1962: Britta Engelhardt, dytschi Immunbiologi

## Gstorbe
* 1937: Joseph-Maurice Ravel, franzöösische Komponist 
* 1947: Fritz Fischer, Schwyzer Physiker
* 1947: Viktor Emanuel III., Chenig vu Italie
* 2016: Max Knecht, Schwyzer Bolitiker
* 2025: Brigitte Bardot, franzesischi Schauspileri un Model

## Weblink
29. Dezember

Dr **29. Dezämber** isch dr 363. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 364. in Schaltjohr), dodermit blybe no 2 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 418: Der Bonifatius der Erscht wird zum Papscht usgrueffe.
* 1813: Z Züri bschließe zä alti Kantöön vu dr Schwyz d Ufhebig vu dr Mediationsverfassig. Wel glychzytig d Untertaneverhältnis abgschafft blybe, git s Spannige in dr Wuche dernoo.
* 1845: Texas wird der 28. Bundesstaat vo de USA.
* 1890: Bi Wounded Knee im Bundesstaat South Dakota massakriere US-amerikanischi Druppe iber 350 Indianer vum Stamm vu dr Lakota.
* 1911: Der Sun Yat-sen wird Presidänt vo China.
* 1978: Spanie chunt en nöji Verfassig über; der Juan Carlos der Erscht wird König.
* 2008 S Schwiizer Radio schaltet d Sändige uf dr Middelwällefrequänz ab.

## Uf d Wält chuu
* 1871: Giuseppe Motta, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1912: Peter Boschung, Schwyzer Mediziner un Dialäktforscher
* 1913: Otto Hiltbrunner, Schwyzer Altphilolog
* 1937: Dieter Thomas Heck, dytsche Moderator un Entertainer
* 1940: Hans Rudolf Gysin, Schwyzer Bolitiker
* 1949: Wolle Kriwanek, schwebische Rockmusiker
* 1953: Thomas Bach, dytsche Sportfunktionär
* 1966: Christian Kracht, Schwyzer Schriftsteller
* 1976: Sandee, Schwyzer Sängeri

## Gstorbe
* 1835: Catherine Lefèbvre, Herzogi vu Danzig
* 1869: Victor Ruffy, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1924: Carl Spitteler, Schwyzer Schriftsteller, Nobelprystreeger
* 1926: Rainer Maria Rilke, dytsche Dichter
* 1935: «Zyböri» (Eduard Bucher), Schwyzer Gschäftsmaa und Dichter
* 1962: Albert Meyer, Schwyzer Lehrer und Übersetzer
* 1995: Nello Celio, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2016: Ferdy Kübler, Schwyzer Velorännfahrer
* 2024: Jimmy Carter, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt

## Weblink
1651

## Was bassiert isch

### Politik

#### Ängland / Irland

Irischi Konföderazionschrieg, d Zruckeroberig vo Irlands (1649–1653)
* 1. Januar: Dr Karl II. wird zum Köönig vo Schottland kröönt.
* Juni bis Oktober: D Drubbe vom Parlamänt eroobere Limerick. 
* Juli: D Drubbe vom änglische Parlamänt schlöön die Konföderierte Drubbe under em Donagh MacCarthy in dr Schlacht vo Knocknaclashy.

* August: D Belaagerig vo Galway foot aa.
* 25. August: D New Model Army under em Oberst Robert Lilburne schloot d Rozaliste in dr Schlacht vo Wigan Lane.

* 3. Septämber: D New Model Army under em Oliver Cromwell schloot d Drubbe vom nöije Köönig Karl II. in dr Schlacht vo Worcester. Dr Köönig goot ins Exil.
* 1. Dezämber: Die änglischi Navigazioonsakte reguliert d Schifffaart und dr Seehandel, was dr Ufstiig vo Ängland zur füerende See- und Handelsmacht mööglig macht.

#### Frankriich

* 6. Februar: Dr Jules Mazarin flüchdet vor dr Fronde us Bariis.
* Dr Louis XIV. wird für volljeerig erkläärt.

#### Pole-Litaue

* 28. Juni bis 30. Juni: In dr Schlacht bi Beresteczko besigt d Aadelsrepublik Pole-Litaue en Armee vo Saporoger Kosake und Tatare. Dr Chmelnyzkyj-Ufstand bricht zämme.

#### Häiligs Römischs Riich

* 27. Septämber:  Dr Ferdinand Maria folgt sim Vater Maximilian I. uf em bayrische Droon.

#### Japan

* Dr zääjöörigi Tokugawa Ietsuna wird noch em Dood vom Tokugawa Iemitsu dr 4. Shōgun z Japan. Im Keian-Ufstand wo denn usbricht, brobiere Samurai ooni Heere under dr Füerig vom Yui Shōsetsu und Marubashi Chūya d Tokugawa-Shogune z stürze.

### Wüsseschaft und Technik

* Dr änglisch Filosof Thomas Hobbes git si *[[Leviathan (Thomas Hobbes)|Leviathan]]* uuse.

### Kultur

* D Kopii vom ene Wärk vom islamische Müstiker Bāyazid Ansāri, wo uf e 6. Septämber 1651 datiert isch, isch s eltiste bekannte Wärk uf Paschtu.

* Dr Gian Lorenzo Bernini wird mit em Vierstroombrunne uf dr Piazza Navona z Rom fertig.

* Dr Diego Velázquez moolt s Gmäld *Venus vor em Spiegel*.

### Gsellschaft

* Dr Fürstbischof Christoph Bernhard vo Galen gründet d Junggselleschützeschaft Wettringe.

### Katastroofe

* 22. Februar: D Petrifluet verwüestet d Insle und Küste vo Friesland, vo dr Dütsche Bucht und vom Alte Land.

## Uf d Wält choo

* 9. Januar: Petronio Franceschini, en italiänische Komponist († 1681)

* 25. Februar: Quirinus Kuhlmann, e dütsche Schriftsteller († 1689)

* 31. Merz: Karl II., Kurfürst vo dr Pfalz († 1685)

* 4. April: Georg Friedrich Meinhart, e dütscher evangelische Theoloog ( † 1718)
* 10. April: Ehrenfried Walther von Tschirnhaus, e dütsche Naturwüsseschaftler († 1708)

* 27. Mai: Louis-Antoine de Noailles, Kardinal und Erzbischof vo Bariis († 1729)

* 12. Juni: Johann Georg Ahle, e dütsche Komponist, Organist, Dichter und Chillemusiker († 1706)

* 5. Septämber: William Dampier, e britische Freibüter, Wältumseegler, Entdecker und Geograaf († 1715)

## Gstorbe

* 27. Septämber: Maximilian I., Kurfürst vo Bayre (* 1573)

## Weblingg
Felix I.

Dr **Felix I.** (* z Rom; † 30. Dezämber 274 ebedert) isch am 5. Jänner 269 zum Bischof vu Rom gwehlt wore, churz nodäm sy Vorgänger Dionysius am 26. Dezämber 268 gstorben isch. Sy Name maint dr „dr Glickli“.

S git nume wenig authentischi Quällen zue sym Episkopat. Mer schrybt ihm zue, dass er in dr jehrlige Mässe an dr Greeber vu dr Märtyrer dr chlilchli Sääge gee het, ere Dradizion, wu scho lang bflägt woren isch. Au s Gsetz zue dr Yysäägnig vu Chilche wird uf ihn zruckgfiert. Är soll sich stark fir Chrischte, wu vum Chaiser Aurelian verfolgt wore sin, yygsetzt haa, wäge däm wird er au as Märtyrer gfiert, wahrschyns zue Uurächt.

E Fragmänt in eme Brief an dr Maximus, dr Bischof vu Alexandria, wu sich fir d Doktrin vu dr Dreifaltigkait uusspricht, stammt villeicht vum Felix, drei anderi Briefe wären ihm aber wohl zue Uurächt zuegschribe.

Dr Felix isch am 30. Dezämber 274 gstorben un in dr Calixtus-Katakomb byygsetzt wore. Sy Gedänkdag isch dr 30. Dezämber.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink

* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
31. Dezember

Dr **31. Dezämber** isch dr 365. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 366. in Schaltjohr) un dr letscht Dag vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 406: Rhyibergang vu 406: Im Zug vu dr Velkerwandrig falle Vandale, Alane un Suebe gmainsam in s weschtremisch Gallien yy.
* 1650: Aager wird vun ere große Lawine gschlisse un derno wyter sidlig nei ufböue.
* 1857: Di britisch Chenigi Victoria entschaidet sich fir Ottawa as Hauptstadt vu Kanada.
* 1991: D Sowjetunion wird offiziäll ufglest.

## Uf d Wält chuu
* 1491: Jacques Cartier, franzesische Seefahrer un Entdecker
* 1514: Andreas Vesalius, flämische Anatom
* 1699: Johann Jacob Spreng, Schwyzer Germanischt und Lexikograaf
* 1869: Henri Matisse, franzesische Moler
* 1882: Ida Frohnmeyer, Schwyzer Schriftstellerin
* 1889: Marcel Pilet-Golaz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1894: Ernst Niefenthaler, dytsche Buur un Dialäktdichter
* 1919: Artur Fischer, dytsche Erfinder un Unternämer
* 1927: Vishnu-devananda, indische Yogamaischter
* 1937: Wiltrud Pfunder, dytschi Dialäktdichteri
* 1937: Dieter Vogellehner, dytsche Botaniker
* 1937: Ron Winkler, dytsche Schriftsteller.

## Gstorbe
* 335: Silvester I., Papscht vu 314 bis 335
* 594: Marius von Avenches, Bischof von Avenches und Lausanne
* 1742: Karl III. Philipp, Pfalzgrof un Kurfirscht vu dr Pfalz
* 1877: Adolphe Braun, franzesische Fotograf un Unternämer
* 1968: Fritz Träris, dytsche Buur un Dialäktdichter
* 1991: Eugen Keidel, dytsche Bolitiker
* 2016: Dietz-Werner Steck, dytsche Schauspiler
* 2022: Benedikt XVI., Papscht vu 2005 bis 2013
* 2025: Peter Faller, dytsche Architäkt
* 2025: Peter-Lukas Graf, Schwyzer Fletischt

## Sunschtigs
* Silveschter

## Weblink
30. Dezember

Dr **30. Dezämber** isch dr 364. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 365. in Schaltjohr), dodermit blybe no 1 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1632: Fryybeg im Bryysgau ergit sich im Dryssgjehrige Chrieg dr schwedische Druppe unter em General Gustaf Grof Horn.
* 1922: Di Russisch Federativ Sowjetrepublik, d Ukrainisch SSR, di Wyssrussisch SSR un di Transkaukasisch SFSR schließe sich zue dr Union vu dr Sozialistische Sowjetrepublike (UdSSR) zämme.
* 1993: Israel un dr Hailig Stuel bschließe d Ufnahm vu diplomatische Beziehige.

## Uf d Wält chuu
* 1879: Ramana Maharshi, indische Mystiker
* 1929: Marcel Schwander, Schwyzer Journalischt
* 1963: Witalij Skomarowskyj, ukrainische Bischof
* 1970: Andrea Schütze, dytschi Chinderbuechautori
* 1971: Lukas Bärfuss, Schwyzer Schriftsteller
* 1975: Scott Chipperfield, australisch-schwyzerische Fueßballspiler
* 1983: Christophe Naegelen, franzesische Bolitiker

## Gstorbe
* 274: Felix I., Papscht vu 269 bis 274
* 1880: Henry Yule, schottische Orientalischt
* 1999: Fritz Leonhardt, dytsche Architekt un Hochschuellehrer
* 2010: Peter Dalcher, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Lexikograf
* 2017: Hanery Amman, Schwyzer Musiker
* 2024: Herbert Burkhardt, dytsche Haimetdichter

## Weblink
1. Januar

Dr **1. Jänner** isch dr 1. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 364 (in Schaltjohr 365) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Fyrtig
Tradizionell wörd a däm Tag im westliche Kulturruum s Neujohr gfyred.

## Was isch bassiert?

* 1700: Dr Zar Peter dr Groß ersetzt di byzantinisch Johreszellig, wu bis dert z Russland gulte het mit dr Zellig ab dr Erschaffig vu dr Wält, dur dr julianisch Kaländer mit dr Johreszellig ab dr Geburt Christi.
* 1739: Dr Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier entdeckt s Kap Circoncision uf dr Bouvetinsle.
* 1804: Haiti wird unabhängig vu Frankrych.
* 1891: Uf dr Grundlag vum Helgoland-Sansibar-Verdrag wird Dytsch-Oschtafrika e dytsch „Schutzgebiet“. 
* 1902: D Schwyzerische Bundesbahne wäre grindet.
* 1912: D Republik China wird grindet.
* 1948: In dr Schwyz wird d Alters- un Hinterlosseneversicherig (AHV) yygfiert.
* 1956: Sudan wird unabhängig vu Egypte un Großbritannie.
* 1962: Samoa wird unabhängig vu Neiseeland.
* 1966: Dr Jean Bedel Bokassa ibernimmt mit eme Militerbutsch gege dr David Dacko d Regierig in dr Zäntralafrikanische Republik.
* 1979: Dr Kanton Jura wird de 26. Kanton vo de Schwiz.
* 1984: Brunei wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1993: D Tschechoslowakei wird in di beede Staate Tschechischi Republik un Slowakischi Republik dailt.
* 2000: In dr Schwyz dritt di nei Bundesverfassig in Chraft.
* 2007: Rumänie un Bulgarie wäre Mitglider vu dr Europäische Union.
* 2011: S Schwyzer Radio (SR DRS) un s Schwyzer Färnseh (SF) wären as Unternäme unter em Name «Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)» zämegschlosse.
* 2014: Dr Nationalpark Schwarzwald wird grindet.

## Uf d Wält chuu
* 1484: Huldrych Zwingli, Schwyzer Reformator
* 1655: Christian Thomasius, dytsche Philosoph
* 1896: Hermann Schilli, dytsche Zimmermann un Buurehuusforscher
* 1914: Edith Picht-Axenfeld, dytschi Cembalischti, Pianischti un Organischti
* 1926: Robert Descharnes, franzesische Fotograf un Filmmacher
* 1931: Gianuario Carta, iteliänische Politiker
* 1957: Tignous, franzesische Cartoonischt
* 1972: Yan Greub, Schwyzer Romanischt
* 1972: Christine Tröstrum, dytschi Manageri in dr Filmbranche
* 1988: Christina Bauer, franzesisch-norwegischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 1748: Johann Bernoulli, Schwyzer Mathematiker
* 1985: Hermann Reutter, dytsche Komponischt
* 2008: Emmy Diemer-Nicolaus, dytschi Bolitikeri
* 2010: Lhasa de Sela, US-amerikanischi Sängeri
* 2012: Madeleine Will, elsässischi Organischti un Kumpenischti
* 2016: Sigrun Mattes, dytschi Mundartschauspileri un Fasnachteri
* 2019: Pio Corradi, Schwyzer Kameramann
* 2020: Martin Bundi: Schwyzer Historiker und Politiker

## Nationalfyrtig
* Brunei
* Haiti
* Kuba
* Republik China
* Samoa
* Slowakei
* Sudan
* Tschechie

## Weblink
2. Januar

Dr **2. Jänner** isch dr 2. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 363 (in Schaltjohr 364) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Fyrtig
Tradizionell wörd a däm Tag i de Schwiz und im Liechtestai de Bächtelistag gfyred. I denoo Kantön isch es en Fyrtig, i anderne en Wärchtig.

## Was isch bassiert?
* 1492: Mit dr Kapitulation vum letschte Sultan vu Granada, Boabdil, vor em Heer vu dr katholische Chenig Ferdinand II. vu Aragón un Isabella I. vu Kastilie hert di maurisch Herrschaft uf dr iberische Halbinsle ändgiltig uf un d *[[Reconquista]]* isch z Änd.
* 1835: Dr Schwarzwälder Bote erschynt zum erschte Mol.
* 1843: Z Dresden wird d Oper *[[Der fliegende Holländer]]* vum Richard Wagner mit mäßigem Erfolg urufgfiert. No vier Uffierige wird si scho wider vum Spiilblaan gnuu.
* 1905: Dr Aschtronom Charles Dillon Perrine entdeckt dr Jupitermond Elara.

## Uf d Wält chuu
* 1403: Basilius Bessarion, byzantinische Theolog un Humanischt
* 1727: James Wolfe, britische General
* 1861: Jakob Wagner, Schwyzer Moler
* 1869: Chasper Pult, Schwyzer Romanischt
* 1881: Martin Wackernagel, Schwyzer Chunschthischtoriker
* 1943: Bernd Merkle, dytschi Mundartdichter
* 1945: Adolf Seger, dytsche Ringer
* 1952: Konrad Steffen, Schwyzer Glaziolog
* 1966: Muhterem Aras, dytschi Bolitikeri
* 1969: Marie-Claude Chappuis, Schwyzer Sängeri
* 2006: Nathalie Armbruster, dytschi Nordischi Kumbiniereri

## Gstorbe
* 1783: Johann Jakob Bodmer, e Schwizer Filoloog und Autor
* 1801: Johann Caspar Lavater, Zürcher Pfarrer und Ufkläärer
* 1895: Auguste Lustig, elsässische Dichter
* 1940: Albert Richter, dytsche Radrännfahrer
* 1960: Fausto Coppi, italienische Radrännfahrer
* 1978: Michel Maier, dytsche Dialäktautor

## Weblink
3. Januar

Dr **3. Jänner** isch dr 3. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 362 (in Schaltjohr 363) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1521: Mit dr Bulle *Decet Romanum Pontificem* exkommuniziert dr Papscht Leo X. dr dytsch Reformator Martin Luther.
* 1814: Z Stuegert wird d Operette *Die Nachtmütze des Propheten Elias* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.
* 1983: Dr erscht Biro-Computer mit Muus, *Lisa*, wird vu Apple vorgstellt.
* 2019: D Chinese landed mit ere Ruumsonde uf em Moo. Si sind, noch de Russe und de Amerikaner, di dritti Nazion, wo uf em Moo landed – aber di Erschte, wo da uf de Rucksite schaffed.

## Uf d Wält chuu
* 1698: Pietro Metastasio, italienische Dichter
* 1760: Niklaus Rudolf von Wattenwyl, Schwyzer General
* 1882: Rosalie Küchler-Ming, Schwyzer Haimetschriftstelleri
* 1887: August Macke, dytsche Moler
* 1891: Albert Bächtold, Schwyzer Schriftsteller
* 1892: J. R. R. Tolkien, britische Schriftsteller un Sprochwisseschaftler
* 1893: Frida Hilty-Gröbly, Schwyzer Mundartschriftstellere
* 1894: Anette Langendorf, dytschi Bolitikeri
* 1897: Friedrich Roth, dytsche Schriftsteller
* 1898: Gottfried Schafbuch, dytsche Dialäktdichter un Haimetforscher
* 1921: Claude Vigée, elsässische Dichter
* 1924: Hans Guggebüel, Schwyzer Schriftsteller
* 1926: George Martin, e britische Muusigbroduzänt
* 1969: Nicola Spaldin, britischi Chemikeri
* 1974: Alessandro Petacchi, italienische Radrännfahrer
* 1978: Matthias Friedli, Schwyzer Sproochwisseschafter
* 1992: Delphine Wespiser, Miss France 2012
* 2003: Greta Thunberg, schweedischi Klimaschutzaktivisti

## Gstorbe
* 1858: Rachel, franzesisch-jidischi Schauspiileri
* 1985: Margarete Ruckmich, dytschi Chrankebflaägeri un Begrinderi vum Fraueberuef in dr Seelsorg
* 2008: Oskar Saier, Erzbischof vu Friburg
* 2013: Marianne Grunberg-Manago, franzesischi Biochemikeri

## Weblink
4. Januar

Dr **4. Jänner** isch dr 4. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 361 (in Schaltjohr 362) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1798: D Republik Mìlhüse, wu bis dert zue dr Schwyzer Aidgnosseschaft ghert het, stimmt fir dr Byydritt zue dr Franzesische Republik.
* 1948: Myanmar wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1950: Israel erklert Jerusalem zue dr Hauptstadt un verstoßt dodermit gege Bschliss vu dr UNO.
* 1960: Großbritannie, Dänemark, Norwege, Eschtrych, Portugal, Schwede un d Schwyz unterzaichne d Stockholmer Konvention zur Grindig vu dr *[[Europäische Freihandelsassoziation|Europäische Freihandelszone]]* (*EFTA*).
* 1964: Dr Papscht Paul VI. bsuecht as erschte Papscht Israel. D Rais goht bis zum 6. Jänner.

## Uf d Wält chuu
* 1643: Isaac Newton, änglische Mathematiker un Physiker
* 1785: Jakob Grimm, dytsche Sproch- un Literaturwisseschaftler
* 1896: André Masson, franzesische Moler
* 1904: Karl Walker, dytsche Sozialwisseschaftler
* 1949: Alfred Heizmann, dytsche Lehrer un Fasnetsdichter
* 1950: Daniel Brélaz, Schwyzer Politiker
* 1956: Corina Casanova, Schwyzer Bundeschanzleri
* 1958: Werner Luginbühl, Schwyzer Bolitiker
* 1963: Edith Sitzmann, dytschi Bolitikeri
* 1996: Sophia Ahrens, dytsch-änglisch Model

## Gstorbe
* 1786: Moses Mendelssohn, dytsche Philosoph
* 1878: Auguste Mathieu, franzesische Bolitiker
* 1928: Johan Ludvig Heiberg, dänische Mathematikhischtoriker un Philolog
* 1960: Albert Camus, franzesische Schriftsteller
* 1961: Erwin Schrödinger, eschtrychische Physiker
* 1965: T. S. Eliot, US-amerikanisch-britische Schriftsteller
* 1986: Lisi Mangold, Schwyzer Schauspileri
* 1996: Rosa Kamm, dytschi Bolitikeri
* 2000: Omkarananda, indische Mench
* 2019: Daniel Lüönd, Schwyzer Kontrabassischt

## Weblink