open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schoner

E **Schoner**, au **Schooner** oder **Schuner**, isch ursprünglig e Segelschiff mit zwäi Mäst gsi, wo dr vorderi Mast chliiner als oder gliich grooss gsi isch wie dr hinderi (achteri) Mast. Spööter het mä au Schiff mit mee as zwäi Mäst as Schoner bezäichnet; vor allem in de Veräinigte Staate het mä im spoote 19. und im früeje 20. Joorhundert meermastigi Schoner baut.

Em vordere Mast, em Fockmast, vom ene Schoners säit mä au **Schonermast**. S Gaffelsegel am Schonermast häisst **Schonersegel**, s Gaffelsegel am hindere Mast, Groossmast,  Groosssegel. Vor em Schonermast wärde mäistens zwäi Klüversegel und e Focksegel gfaare.

**Stagsegelschoner** häi statt de Rah- oder Gaffelsegel dreieggigi Stagsegel und am achtere Mast e Bermudasegel (Hoochsegel). Zuesätzlig cha mä zwüsche de Masttopp e Segel setze, wo kmen em „Fischermaa“ säit. Am Fockmast wärde die üüblige Vorsegel (Usseklüver, Klüver, Vorstagsegel) gfaare. Dank dere Takelig chönne die Schiff seer hooch am Wind segle. Die mäiste Stagsegelschoner si Dreimaster. 

Zwäimaster, wo dr hinderi Mast dr chliineri isch, häissen im Gegesatz zum Schoner Ketsch oder Yawl.

## Weblingg
* Sailing Ships - Schooners (änglisch)
* Die Terminologie des Schonerriggs (vom Jürgen Rabbel) (PDF; 258&nbsp;kB), veröffentligt vom Schiffshistorische Archiv Flensburg 

## Litratuur
* Herbert Karting: *Deutsche Schoner* (in vier Bänden). Hauschild, Bremen, ISBN 978-3-89757-104-4, ...127-3, ...178-5, ...193-8
* Otmar Schäuffelen: *Die letzten großen Segelschiffe.* 5. völlig neu bearbeitete und verbesserte Auflage. Delius Kläring Verlag, Bielefeld 1986, ISBN 3-7688-0483-6.
Venustransit

E **Venustransit** (vo  ‚Durchgang‘, ‚Vorübergang‘), au **Venusdurchgang** oder **Venuspassaasche**, isch wenn dr Blaneet Venus vor dr Sunne vrbiigoot. Die Erschiinig cha mä mit eme Färnroor beobachte und mänggisch längt sogar e Filterbrülle. In öbbe 243 Joor bassiert das nume viermol (8 Joor druf, denn 121½ Joor spööter, non e mol 8 Joor und no 105½ Joor druf), wil d Baan vo dr Venus und die vo dr Ärde gegenander e chli scheps stönde.

Noch de Venusdurchgäng in de Joor 1874, 1882 und 2004 het dr letschti am 6.&nbsp;Juni 2012 zwüsche öbbe zwölfi z Nacht und sibni am Morge MESZ stattgfunde. Dr neggst bassiert erst wider am 11. Dezämber 2117.

D Venus het bim Transit e schiinbare Durchmässer vo 1' (1/30 vo dr Sunneschiibe) und gseet im Geegesatz zu de Sunnefläcke ganz schwarz us. 
Historisch het die prezisi Mässig vo sonige Durchgäng groossi Bedütig ghaa, für zum d Distanz vo dr Ärde zur Sunne (Astronomischi Äinhäit) mässe. Si isch dr Grund für vili Expedizioone und Mässkampanie vo bedütende Institut und Wüsseschaftler gsi. Sit 1900 misst mä Distanze im Sunnesüsteem mit Hilf vo Asteroide in dr Nööchi vo dr Ärde (NEA), hüte mit Ruumfaart- und Radar-Methode.

## Litratuur

* S.J. Dick: *Venus vor der Sonne*, Spektrum der Wissenschaft 6/2004, S.&nbsp;24–32.
* Marco Peuschel: *Konjunktionen, Bedeckungen und Transits – Das kleine Almanach der Planeten*. 1.&nbsp;Auflage. Engelsdorfer Verlag, Leipzig 2006, ISBN 3-939144-66-5. 
* Andrea Wulf: *Die Jagd auf die Venus: und die Vermessung des Sonnensystems*, Bertelsmann, Münche 2012, ISBN 3-470-10095-0.

## Fuessnoote
Keplersche Gesetze

Die drei **Gsetz vom Kepler** si noch em Astronom und Naturfilosof Johannes Kepler benennt. Er het die fundamentale Gsetzmäässigkäite für d Umlaufbaane vo de Blaneete um d Sunne gfunde, won er si in Bezug brocht het zun ere gsuechte Harmonik und d Abwiichige vom Mars von ere Kräisbaan mathematisch analüsiert het. D Setz beschriibe d Beweegig vo *[[Idealisierung (Physik)|ideale]]* Himmelskörper.

; 1.&nbsp;Kepler-Gsetz
: D Blaneete beweege sich uf elliptische Baane, und d Sunne stoot in äim vo de Brennpünkt.
; 2.&nbsp;Kepler-Gsetz
: E „Faarstraal“, wo vo dr Sunne zum Blaneet zooge wird, striicht in gliiche lange Zite über gliich groossi Flechene.
; 3.&nbsp;Kepler-Gsetz
: D Kwadrat vo de Umlaufzite vo zwäi Blaneete verhalte sich wie die dritte Potänze (Kub) vo de groosse Baanhalbaggse.

D Bedingige für die drei Kepler-Gsetze si underschiidlig. S zwäite Gsetz gältet für alli Zentralchreft und die müesse nit emol konservativ si, s dritte Gsetz hingeege gältet für alli 1/r^2-Chreft. Abwiichige vom erste Gsetz gseet mä aber scho in unserem Sunnesüsteem: Komete beweege sich hüfig uf parabeläanlige Baane, d Aggse vo dr Merkurbaan dräit sich wäge de Iiflüss vo de andere Blaneete langsam um d Sunne.

## Litratuur
* 
* 
* 

## Weblingg

* Walter Fendt: Erstes Keplersches Gesetz, Zweites Keplersches Gesetz (Java-Applets)
* Keplersche Gesetze (LEIFI)
* Joachim Hoffmüller: Zweites Keplersches Gesetz (Flächensatz): Beweis mit dynamischen Arbeitsblättern selbst nachvollziehen Geometrisch-anschaulicher Beweis nach Newton, ohne höhere Mathematik (Java-Applet)
Charles Green (Astronom)

Dr **Charles Green** (* Dezämber 1735 z Swinton bi Rotherham, South Yorkshire, Ängland; † 29. Januar 1771 uf dr Faart vo Batavia zum Kap vo dr Guete Hoffnig) isch e britische Astronom gsi.

Vo 1760 isch er Assistänt vom *[[Astronomer Royal]]* James Bradley am Observatorium vo Greenwich gsi und denn vo däm sim Noochfolger Nathaniel Bliss. Er hät äigentlig au für e Nevil Maskelyne sölle schaffe, wo dä im Merz 1765 noch em Dood vom Bliss zum *Astronomer Royal* ernennt worde isch. Dr Green het s aber vorzooge, e Schiffszaalmäisterboste z übernee.

Dr Maskelyne het en 1768  für die ersti Südseeräis vom James Cook empfoole. Si Ufgoob isch s gsi, zämme mit em Joseph Banks für d Royal Society uf Otaheite dr Venustransit vom 3. Juni 1769 z mässe. Dr Green isch uf dr Häimräis vo Batavia noch 12 Dääg uf See an Dysenterii gstorbe.

## Weblingg
* Green, Charles (1734 - 1771) – biographische Iidraag im *South Seas Companion* (änglisch)
* Researching Charles Green After Kippis (änglisch)
Safiental

S **Safietal** (hochdütsch *Safiental*, rätoromanisch ) isch e Tal im Kanton Graubünda.

S Tal verlauft vo Süde nach Norde, und d Rabiusa flüüsst dur s dure und münded bi Versam noch em Versamertobel im Gebiet vo de Ruinaulta, de grosse Rhiischlucht, vo rächts in Vorderhy.

Z hinderst im Tal isch de Safierbärg, en Übergang mit eme Saumpfad uf Splüge. Vo Safie-Platz us goot de Glaspass uf Tschappina übere und witer uf Thusis abe, und vo Thalkirch us de Tomülpass uf Vals dure.

S Safietal ghört politisch zum grösste Tail zur Gmaind Safietal und nu en chlinne Egga im Nordoste ghört zur Gmaind Bonaduz. Bis am 31. Dezember 2012 häts im Safietal drü aigeständigi Gmainde gee; Safie z hinderst im Tal, Tenna uf ere Aahöchi i de Mitti und Versam am Iigang vom Tal.

## Weblink

* www.safiental.ch
* ''Safiental'' Website vo de Tourismusregion «Safiental-Rheinschlucht-Naturpark Beverin»
* [''Safiental''](https://www.surselva.info/Ferienregionen/Safiental-Rheinschlucht/(season)/summer) uf de Website vo de Tourismusregion Surselva
* Stiftig «Walserhaus Safiental»
Endeavour (Schiff)

D ***Endeavour*** ([]) isch s Schiff vom Seefaarer und Entdecker James Cook gsi. Zwüsche 1768 und 1771 het er uf ere si ersti Entdeckigsräis in d Südsee gmacht. Si isch s sibte Schiff in dr britische Marine gsi, wo dä Naame ghaa het.

Die britischi Marine het für en Expedizion im April 1768, wo vo dr Royal Society usgange isch, s Chooleschiff *Earl of Pembroke* für 2'800 Pfund kauft, het s lo umbaue und het em dr Naame *HM Bark Endeavour* (dt.: Ufgoob, Aasträngig) gee. Zum Kommandant isch dr Lütnant James Cook ernennt worde, wo sich scho as Navigator und Kartograaf bewäärt ghaa het. Dr Cook het die Art vo Schiff no us sinere Zit as Stüürmaa in dr Handelsschifffaart in dr Nordsee kennt.

## Litratuur
* James Cook, A. Grenfell Price (Hrsg.): *Entdeckungsfahrten im Pazifik. Die Logbücher der Reisen 1768-1779*. Ed. Erdmann, Lenningen 2005, ISBN 3-86503-024-6
* Georg Forster: *Entdeckungsreisen nach Tahiti und in die Südsee 1772-1775*. Edition Erdmann, Lenningen 1988, ISBN 3-86503-134-X
* Karl Heinz Marquardt: *Endeavour*. Delius Klasing, Bielefeld 1995

## Weblingg

* Journals of James Cook's First Pacific Voyage, 1768-1771) Tagebücher und Reiseberichte von James Cook, Joseph Banks, Sydney Parkinson und John Hawkesworth (ängl.)
* Walter Bersinger: ''James Cook und die Vermessung des Sonnensystems'' im PDF-Format mit mit eme usfüerlige Däil über d Endeavour-Expedizioon (238&nbsp;kB)
Terra Australis

**Terra Australis** (lat. *[[Erde|terra]]* „Ärde“, „Land“; *australis* „südlig“) isch d Bezäichnig vom ene hüpotetische Südkontinänt, wo in dr Antike bostuliert worde isch. Dr Claudius Ptolemäus (100–175) het dr Naame in sim Wärk *[[Geographike Hyphegesis]]* brägt. Er het glaubt, ass rund um alli Meer Land müess si, so wie das bim Middelmeer dr Fall isch. Dr Ptolemäus het dorum vorusgsäit, ass im Süde e groossi Landmasse, **Terra australis incognita** (altgr.: ἄγνωστος γῆ (*ágnostos gé*)), müess ligge, wo dr Indisch Ozean wurd begränze und mit Afrika verbunde sig (lat. *incognita*, „umbekannt“ – wil no niemer daas Land gsee het). Antiki und middelalterligi Chartezäichner häi denn uf iiri Wältcharte e fiktive Kontinänt zäichnet, wo bis zum Südpol gange isch. Es het soonigi gee, wo uf dere Landmasse au no Gebirg und Flüss iizäichnet häi.

Noch dr domoolige Vorstellig het s sich um e Kontinänt mit eme aagnääme, warme Klima ghandlet,  mit riiche Boodeschetz und ere zivilisierte Bevölkerig, wo mä mit ere Handelsbeziehige hätt chönne ufnee.

Gege s Ändi vom Middelalter häi sich d Lüt under em Iidrugg vo de groosse Entdeckigsfaarte wider me mit dr These vo dr Existänz vom ene riisige, saagehafte Südkontinänt afo beschäftige. So het dr Magellan glaubt, ass d Magellanstrooss, won er 1520 entdeggt het, d Durchfahrt zwüsche Amerika und em Südkontinänt sig. Mä het däm muetmaaslige Südkontinänt denn au **Magallanica** gsäit. Dr Francis Drake isch denn aber 1577–80 um d Wält gseeglet, und het bewiise, ass d Magellanstrooss käi Kanal zwüsche zwäi Kontinänt isch: im Süde vo Südamerika het er e Hufe Insle entdeggt, und won er schliesslig am Kap Hoorn aachoo isch, isch vor im nume no die offeni See gsi.

Au dr Abel Tasman het zerst glaubt, er chönni s umbekannte Südland finde. Er het aber 1642 mit sinere Entdeckigsfaart rund um Australie bewiise, ass dä Kontinänt bi witem nit bis zum Südpol goot.
Dr Charles Bouvet d Bouvetinsel, won er 1739 gsichtet het,  für e Däil vom Südkontinänt ghalte, und wägen em Alexander Dalrymple sine Schrifte het die önglischi Navy dr James Cook gschiggt, zum d Gebiet um e 60.&nbsp;Bräitigrad Süd genauer go z erforsche. 1772 isch dr Cook denn rund um d Antarktis gseeglet und het bewiise, ass dr Indisch und dr Atlantisch Ozean verbunde si und d Landmasse seer vil chliiner muess si, dass also die bostulierti *Terra Australis* nit existiert.

Das und und wil sich dr Naame *[[Australien|Australie]]* iibürgeret het, si woorschinlig d Gründ, ass d Antarktika, wo dr äinzig ächti Kandidat für e Terra australis gsi isch, schliesslig e ganz andere Naame überchoo het.

## Fuessnoote
1728

## Was 1728 bassiert isch

### Politik
* 20. Juli; E franzöösischi Flotte foot Tripolis afo bombardiere und zerstöört die nordafrikanischi Korsarestadt fast vollständig.
* 20. August: Dr Dään Vitus Bering entdeggt en Insle zwüsche Russland und Alaska, und git ere zu Eere vom Daageshäilige dr Naame Sankt-Lorenz-Insle.
* 23.Dezämber: Im ghäime Berliner Verdraag zwüschen em Köönig Friedrich Wilhelm I. und em dütsche Kaiser Karl VI. git Pröisse si antiööstriichischi Politik uf, drfüür anerkennt dr Kaiser die pröissische Aasprüch uf s Herzogdum Bärg.

### Wirtschaft

* 25. Mai: Dr Ludwig XV. erlaubt de Franzoose im ene Dekreet, ass si Wii nit nume in Fässer sondern au in Fläsche döfe dransportiere. Dä Erlass isch d Grundlaag für s Ufblüeje vom Champagnerhuus Ruinart z Reims.

### Wüsseschaft und Technik

* Dr Quäker John Bartram läit z Philadelphia dr eltist Botanischi Garde z Nordamerika aa.

### Kultur
* 29. Jänner:  D Ballad Opera *[[The Beggar’s Opera]]* vom John Gay (Teggst) und Johann Christoph Pepusch (Muusig) wird am Lincoln’s Inn Theatre z London urufgfüert.
* 17. Februar: D Opere *[[Siroe]]* vom Georg Friedrich Händel mit eme Libretto vom Pietro Metastasio wird z London rufgfüert. 
* 24. Septämber: D Opere *The Quaker's Opera* vom Henry Carey wird z London urufgfüert.
* Die ersti vollständigi Übersetzig vo dr Bible uf Sorbisch chunnt uuse.
* S *[[Captivity narrative]]* vo dr Elizabeth Hanson erschiint.

### Katastroofe

* 31. August: Groossbrand z Schwäbisch Hall

* 20.-23. Oktober: Groossbrand z Kopehaage

## Uf d Wält choo

* 11. Februar: Carl Eugen, Herzog vo Württebärg († 1793)
* 21. Februar: Peter III., russische Zar († 1762)
* 7. Merz: Isaak Iselin, e Schwizer Gschichtsfilosoof († 1782)
* 12. Merz: Anton Raphael Mengs, e Mooler, wo in Rom, Dresde und Madrid gschafft het († 1779)
* 23. April: Samuel Wallis, e britische Marineoffizier, Wältumsegler und Entdecker vo Tahiti († 1795)
* 26. August: Johann Heinrich Lambert, e dütsche Mathematiker und Füsiker († 1777)
* 7. Novämber: James Cook, e britische Seefaarer und Entdecker († 1779)
* 22. Novämber: Karl Friedrich, Großherzog vu Bade
* 26. November: Jules Crozet, e franzöösische Entdecker († 1782)
* 25. Dezämber: Johann Adam Hiller, dytsche Komponischt

## Gstorbe
* 12. Februar: Agostino Steffani, en italienische Komponischt
* 23. Septämber: Christian Thomasius, e dütsche Philosoph

## Weblingg
E-Mail

Es **E-Mail** [] (churz *Mail*;  *electronic mail* „elektronischi Post“)  isch e briefähnlichi Nachricht, wo uf elektronischem Wäg in Computernetzwärk verschickt wird.

Um E-Mail schicke oder empfange z chöne, muess me näbed em Zuegang zum Internet, eme E-Mail-Programm uf em Computer oder eme Konto bim ene Webmail-Dienst natürli e E-Mail-Adrässe ha, wo öpe eso chönt usgseh: Hans.Muster@bluewin.ch

E-Mail wird als dr wichtigst Dienst vom Internet aagluegt, wichdiger no as s World Wide Web, und er wird mee brucht als alli andere. Ei Grund für daas isch, wil mä per E-Mail Text-Nachrichte und digitali Dokumänt (also z. B. Grafike oder Office-Dokumänt) in e baar Sekunde uf die anderi Site vo dr Wält cha schicke.

E-Mail chame erst sit aafangs vo de 80-er Johr verschicke. Vorhär hät me Nochrichte per Brief, Telegramm oder Fax übermittled.

## Literatur
*
Jules Crozet

Dr **Jules (Julien Marie) Crozet** (* 26. Novämber 1728 z Port-Louis, Département Morbihan, Bretagne, Frankriich; † 24. Septämber 1782 z Bariis) isch e franzöösische Seefaarer und Entdecker gsi. 

Noch iim si d Crozetinsle benennt, won er under em Kommando vom Marc-Joseph Marion du Fresne 1772 entdeggt het.

Dr Crozet isch dr Zwäit Kommandant uf dr Expedizioon vom du Fresne gsi, wo underwäggs vo Maori döödet worde isch. Dr Crozet het s Kommando übernoo und 1775 dr Entdecker James Cook droffe und däm vo de Insle won er entdeggt het, verzelt.

## Weblingg
* Biografie Crozets (franzöösisch)
Torres-Straße

D **Torres-Strooss** (au *Strooss vo Torres*; Änglisch: *Torres Strait*) isch e Meerängi zwüsche dr nordostaustralische Halbinsle Cape York und dr Südküste vo Neuguinea, gnauer vo dr Western Province vom Staat Papua-Neuguinea. Si isch öbbe 150&nbsp;km bräite aber maximal nume 12&nbsp;m dief.

Im Weste vo dr Torres-Strooss lit dr Golf vo Carpentaria, wo sälber maximal nume 53 Meter dief isch.

In dr Torres-Strooss het s überall Koralleriff, Klippe, Sandbänk und Insle. Im Iigang vo Oste und vo Weste si d Klippe so nooch zämme, ass nume e schmale Wääg frei isch. Uf dr Ostsite lit s Great Barrier Reef. An de westlige Iigäng, us em Golf vo Carpentaria und dr Arafurasee, lit d Endeavour-Strooss. Dr Kanal nördlig vo dr Prince-of-Wales-Insle, wo 1803 vom Matthew Flinders entdeckt worde isch, isch sicherer.

## Weblingg

* Regionalverwaltig vo de Torres Strait Islands
1779

## Was 1779 bassiert isch
### Politik

* 14. Februar:  Dr James Cook wird uf sinere dritte Räis um d Wält vo Iihäimische uf de Sandwitsch-Insle döödet, won er mit sine Lüt brobiert het, dr Köönig as Gäisle z nee.
* 10. Merz: Russland und s Osmanische Riich schliesse dr Verdraag vo Aynalıkavak ab, wo d Ottomane din dr Chan anerkenne, wo d Katharina die Groossi im Krimkhanat iigsetzt het. 
* 13. Mai: Im Friide vo Teschen beände Pröisse und Ööstriich dr Bayrisch Erbfolgchrieg.
* 6. Juli: In dr Seeschlacht vo Grenada im Amerikanische Unabhängigkeitschrieg zwüsche Groossbritannie und Frankriich git s käi Siiger.
* 11. Septämber: Dr pröissisch Köönig Friedrich II., dr Groossi, haltet z Küstrin e Reed über d Gliichhäit vo alle Underdaanen in
* 15. Septämber: Spanier uf dr Halbinsle Yucatán zerstööre s britische Belize Town.
* Spanie mischt sich uf dr Site vo de Amerikaner im amerikanische Unabhängigkeitschrieg ii.

### Wüsseschaft und Technik
#### Archidekduur

* 2. Juli: The Iron Bridge, die ersti Brugg us Gussiise uf dr ganze Wält wird über dr britisch Fluss Severn baut.

#### Leer und Forschig

* Dr erst Leerstuel für Pädagogik z Dütschland wird iigrichdet an der Universidäät Halle.

#### Astronomii

* 23. Merz: Dr britisch Astronom Edward Pigott gseet as erste d *[[Messier 64|Blackeye-Galaxii]]* im Stärnbild Hoor vo dr Berenike.
* 11. April: Dr Johann Gottfried Köhler findet im Virgo-Galaxiehufe d Galaxie *Messier 59* und *Messier 60*.
* 15. April: Dr Charles Messier entdeckt im Stärnbild Jungfrau e Galaxii und git ere dr Naame Messier 58.

### Kultur

* 17. Januar: Uruffüerig vo dr komische Opere Das Grab des Mufti oder Die beiden (zwei) Geizigen vom Johann Adam Hiller
* 14. Februar: Uruffüerig vo dr Opere Gli Astrologi immaginari (Die eingebildeten Astrologen) vom Giovanni Pacini z Sankt Petersburg
* 25. April: Uruffüerig vo dr Opere La vera costanza (Der flatterhafte Liebhaber) vom Joseph Haydn z Esterház
* 20. September: Uruffüerig vom Melodram Pygmalion vom Georg Benda z Gotha
* 6. Dezämber: Uruffüerig vo dr Opere L’isola disabitata (Di nödbiwonnti Insle) vom Joseph Haydn z Esterház

* Eröffnig vom Fridericianum z Kassel as ersts öffentligs Museum uf em öiropäische Kontinänt

* Im Gotthold Ephraim Lessing si Drama *[[Nathan der Weise]]* chunnt uuse.
* Dr Wolfgang Amadeus Mozart foot s Singspiil *[[Zaide]]* aa, schribts aber nid fertig. 
* D *[[Krönungsmesse|Chröönigsmäss]]* vom Wolfgang Amadeus Mozart
* Baasel het d Baasler Zit abgschafft.

## Uf d Wält choo

Datum nit bekannt:
* Johann Rudolf Feyerabend: Schwyzer Moler

## Gstorbe

* 20. Januar: David Garrick, e britische Schauspiiler (* 1717)
* 14. Februar: James Cook, e britische Entdecker und Seefaarer (* 1728)
* 29. Juni: Anton Raphael Mengs, e dütsche Mooler (* 1728)
* 22. August: Charles Clerke, britische Seefahrer (* 1741)

## Weblink
Joseph Banks

Dr Sir **Joseph Banks, 1. Baronet** (* 2. Februarjul./13. Februargreg. 1743 z London; † 19. Juni 1820 z London) isch en änglische Naturforscher gsi. Er het sich bsundrigs dr Botanik gwidmet. In dr Middi vom 18. Joorhundert het er dr James Cook uf sinere erste Räis und Wältumseglug (1768–1771) begläitet.  Wäärend die andere Naturforscher uf Tahiti mit em Mässe vom Venustransit beschafdigt gsi si, häi är und sini zää Hälfer e Hufe naturwüsseschaftligi Entdeckige gmacht. Si offiziells botanischs Autorekürzel isch „“.

Dr Banks isch 32 Joor lang Bresidänt vo dr Royal Society gsi und het Kontakt mit de füerende Forscher vo sinere Zit ghaa. Er het dr Aastooss gee für d Brotfrucht-Expedizioon vo dr *[[Bounty]]* under dr Läitig vom Lütnant William Bligh.

## Litratuur
* Georges Cuvier: *Eloge Historique de M. Banks*. In: *Mémoires du Muséum d’histoire naturelle*. Band 13, 1825, S. 297–326  (PDF).
* Patrick O’Brian: *Joseph Banks. A Life*. University of Chicago Press, Chicago 1997, ISBN 0226616282.
* Edward Smith: *The life of Sir Joseph Banks, president of the Royal society, with some notices of his friends and contemporaries*. John Lane, London 1911 (online).

## Weblingg

* 
* The Papers of Sir Joseph Banks in dr State Library of New South Wales
* Guide to the Papers of Sir Joseph Banks in dr National Library of Australia 

## Fuessnoote
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** [] isch die zwäitgrössti Stadt z Brasilie und d Hauptstadt vom Bundesstaat Rio de Janeiro. Si lit an dr Guanabara-Bucht im Südoste vom Land. Dr Naame (portugiisisch für „Januar-Fluss“) chunnt drvo, ass dr Seefaarer Gaspar de Lemos, wo d Bucht am 1.&nbsp;Januar 1502 entdeggt het, si für d Mündig vom ene groosse Fluss ghalte het.

Im administrative Stadtgebiet lääbe öbbe 6,3 Millione Lüt (2010). D Metropolregion het 11,9 Millione Iiwooner (2010).

Bis 1960 isch Rio de Janeiro d Hauptstadt vo Brasilie gsi, denn het Brasília die Funkzioon übernoo. Rio isch aber noch São Paulo s bedütendste Handels- und Finanzzentrum im Land. De Iiwooner vo dr Stadt säit mä Cariocas. Das chunnt vom ene Wort us dr Sprooch vo de Tupinambá, wo zum Tupí-Guaraní ghört. Es bedütet „Hütte vom wisse Maa“.

D Woorzäiche vo Rio de Janeiro si dr Zuckerhuet, die 38 Meter hoochi Christusfigur uf em Gipfel vom Corcovado und dr Strand vom Stadtdäil Copacabana, wo äine vo de berüemtiste uf dr Wält isch. D Stadt isch au bekannt wägen em Karneval vo Rio, wo jeedes Joor stattfindet. D Paraade vo de Sambaschuele ghöört zu de gröösste Paraade uf dr Wält.

## Litratuur
* Elisabeth Blum, Peter Neitzke: *FavelaMetropolis. Berichte und Projekte aus Rio de Janeiro und Sao Paulo.* Birkhäuser Basel 2004, ISBN 3-7643-7063-7.
* Jürgen Dietz: *Stadtentwicklung, Wohnungsnot und Selbsthilfe in Rio de Janeiro. Bewertung und Evaluierung von Favela-Programmen und -Projekten.* Brasilienkunde-Verlag, Mettingen 2000, ISBN 388559076X.
* Heike Werner: *Rio de Janeiro für Architekten.* Werner, München 2003, ISBN 3-00012-540-X.

## Weblingg

* Website vo de Stadtverwaltig (portugiesisch)
* Generalkonsulat vo de Bundesrepublik Dütschland
* Goethe-Institut Rio de Janeiro
* Statistike zur Stadtentwicklig (portugiesisch)

## Fuessnoote
Le-Maire-Straße (Kap Hoorn)

D **Le Maire-Strooss** () isch e Seewääg zwüsche dr Isla de los Estados und em östligste Uslöifer vom argentinische Däil vo Füürland. Si isch 34 sm lang und an dr ängste Stell 30,6&nbsp;km bräit.

D Holländer Jacob Le Maire und Willem Cornelisz Schouten häi d Strooss am 24. Januar 1616 entdeggt, wo si e Verbindig zwüschen em Atlantik und em Pazifik gsuecht häi, wo si mit em Schiff duure häi chönne. Si häi e nöije Seewääg müesse sueche, wil ene die Niederländischi Ostindie-Kompanii verbote het, dur d Magellanstrooss z seegle. E baar Dääg spööter, am 29. Januar, häi si s Kap Hoorn entdeggt und im dr Naame Hoorn gee häi noch dr Heimetstadt vom Schouten. D Strooss sälber het spööter iire Naame zu Eere vom Le Maire überchoo.

## Fuessnoote
Tahiti

**Tahiti**, elteri Nääme *Otaheite, King George Island*, *Isla de Amat* oder *Sagittaria*, isch en Insle im Südpazifik, wo politisch zu Franzöösisch-Polynesie ghöört. Si het e Flechi vo 1'042&nbsp;km² und 186'909 Iiwooner (Stand: 2012). D Hauptstadt und grössti Stadt vo dr Insle isch Papeete. Tahiti lit in dr Zitzone UTC−10.

## Geografii

Tahiti ghöört geografisch zu de Gsellschaftsinsle (), gnauer zu de Insle über em Wind (). Si isch die grössti und bevölkerigsriichsti Insle im Archipel. Tahiti isch e Dobbelinsle us *Tahiti Nui* (Grooss-Tahiti) und em chliinere *Tahiti Iti* (Chläi-Tahiti), wo au weniger besiidlet isch. Die bäide Däil si dur e Isthmus vo Taravao verbunde.

Uf dr Insle het s stäili Gipfel, dr höggst von ene isch dr Mont Orohena uf Tahiti Nui und isch 2'241&nbsp;m hooch. Die höggsti Erhebig uf Tahiti Iti isch dr Mont Ronui mit 1'332 Meter. Fliessgwässer häi diefi Dääler usgrabt, vo um sä umme schroffe Felsgrat stönde. S Innere vo dr Insle isch umbewoont und isch dicht mit dropischer Vegetazion bewaggse und isch nume doo und dört vo umbefestigte Wääg und Fuesswääg erschlosse. D Siidlige befinde sich im schmale Küstesträife, dr Norde und dr Weste vo Tahiti si am dichtiste besiidlet.

Tahiti het nume weenig natüürligi Stränd und die bestöön vor allem us schwarzem, basaltischem Sand und nid wie vili dängge us wissem. Si si hauptsächlich dr Westküste nooch verdäilt. Die pflägte, wisse Stränd vor de Hotel si mäistens künstlig.

## Weblingg
* 
* Offizielli dütschi Site vo Tahiti Tourisme
* Tahiti (dütsch/franzöösisch)
* Patrimoine naturel et culturel de Tahiti (franzöösisch)

## Fuessnoote
Kap Hoorn

S **Kap Hoorn** (au **Kap Horn**, span. *Cabo de Hornos*, ängl. *Cape Horn*) isch e Landspitze uf dr chilenische Felseninsle Isla Hornos. Es isch dr südligsti Punkt vo Südamerika abgsee vo de abgelegene Diego-Ramirez-Insle und de Südseesandwitschinsle, wo mänggisch au zu Südamerika zelt wärde.

S Kap Hoorn isch von ere Expedizion vo dr Hoorner *Austraalse Compagnie* vom niederländische Seefaarer Willem Cornelisz Schouten am 29. Januar 1616 entdeggt worde und er het em zu Eere vom Root vo dr Stadt *Capo Hoorn* gsäit. D Behauptig, ass dr Ängländer Francis Drake S Kap Hoorn scho im Oktober 1578 entdeggt häig und im als Kap Elisabeth gsäit häog, isch erst noch 1618 gmacht worde, wo dr Drake scho zwanzig Joor lang dood gsi isch. Aber däm sini Notize und d Bricht vo sinere Mannschaft understürze die Behauptig nid. 

Bis dass dr Panamakanal im August 1914 eröffnet worde isch, isch d Rute um s Kap Hoorn e wichdigi Schiffaartsrute gsi. Usser dr Magellanstrooss e chli witer gege Norde isch das dr äinzig Wääg für Schiff gsi, zum vo Öiropa us über e Atlantik an d Westküste vo Amerika – z.&nbsp;B. uf Chile oder Kalifornie – z choo. 

## Litratuur
* Wolf-Ulrich Cropp: *Goldrausch in der Karibik – Auf den Spuren von Sir Francis Drake.* Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2000, ISBN 3-7688-1175-1.
* Wolfram Engelhard: *Cap Horniers, Die letzten Seeleute von Kap Hoorn.* DSV-Verlag, Hamburg 2001, ISBN 3-88412-350-5.
* Eigel Wiese: *Männer und Schiffe vor Kap Horn*. Koehler Verlag, Hamburg 1997, ISBN 3-7822-0689-4
* Fritz Brustat-Naval: *Die Kap-Hoorn-Saga. Auf Segelschiffen am Ende der Weltf* Ullstein Taschenbuch-Vlg., Frankfurt am Main/Berlin, 1987, ISBN 3-548-20831-2
* Hans Peter Jürgens, Stefan Krücken: *Sturmkap, um Kap Hoorn und durch den Krieg – die unglaubliche Reise von Kapitän Jürgens.* Ankerherz Verlag, Hollenstedt 2008, ISBN 978-3-940138-01-9

## Weblingg

* Vollständig digitalisierti Beschriibig vo dr Räis vom Jacob Le Maire vo 1621 mit Originalcharte und Abbildige
* Charte, indigeni Bevölkerig vom Gebiet (National Library of Australia)
* [Seecharte noch de Vermässigsarbäite vo dr HMS Beagle, 1830–1834; National Maritime Museum, Greenwich](https://web.archive.org/web/20040811085931/http://www.nmm.ac.uk/collections/collectionsDetail.cfm?ID=STK244%3A2%2F2%20(3)) .
Em Bebbi sy Jazz

**Em Bebbi sy Jazz**  isch en äidäägigs Dschääsfest z Baasel, wo sit 1984 jeedes Joor im August stattfindet. Mit sine 50'000 bis 70'000 Bsuecher ghöört s zu de grösste Dschääsaaläss in dr Schwiz. S Wort «Bebbi» im Naame isch dr Baasler Usdrugg für «Baasler».

Bim erste *Em Bebbi sy Jazz* im Joor 1984 häi 16 Grubbe an acht Blätz rund um s Hotel Basel Muusig gmacht. Hützudags si s mee as 70 Bänds, wo siibe Stunde lang an öbbe 30 Blätz vom säggsi am Oobe aa ufdräte. E Hufe vo de Formazioone si us dr Regioon, won e Hoochburg vom Dschääs in dr Schwiz isch; aber au Grubbe us em öiropäische Usland und us Übersee si verdräte. Verschiideni Schaner vo Dschääs wärde gspiilt: Ragtime, Dixie, Bebop, Blues, Funk, Latin, Swing, e Bigband spiilt uf dr Määrtblatzbüüni am Roothuus, Gospelchör singe in Kiirche, Jazzrock- und Streetbands dräte uf öffentlige Blätz und in Gasse uf und Gläinstgrubbe in Lokaal und Innehööf.  Daas alles spiilt sich am Spaalebärg und drum ume ab, in dr Groossbaasler Altstadt zwüschen em Fischmäärt, Haibärg und Noodlebärg bis zur Lienerdskiirche. D Uffüerige si gratis und d Veraastaltig wird dur Sponsore, Gönner und Biidrääg vo de Bäize wo mitmache, finanziert. D Organisazioon isch bis hüte eerenamtlig. 2013 het dr Ärnst Mutschler d Läitig vom Festival abgee.

Am Daag noch *Em Bebbi sy Jazz* het sich non e Dschääsaalass etabliert, d Benefizveraastaltig *Em Bebbi sy Burgergmaind* für e soziali Iirichdig, wo d Burgergmäind mithilft bim organisiere.

## Litratuur
* *25 Jahre Em Bebbi sy Jazz*. In: *B wie Basel* (Spezialusgoob). Spalentor Verlag, Baasel, August 2008, S. 4-39.

## Weblingg
* Website vo «Em Bebbi sy Jazz»
* «Em Bebbi sy Jazz» in dr Bilder-Datebangg vom Kanton Baasel-Stadt
* Basel Insider Website: Em Bebbi si Jazz

## Fuessnoote
Botany Bay

D **Botany Bay** isch e groossi Bucht im Stadtgebiet vo Sydney, öbbe sibe Kilometer südlig vom *Central Business Districts* (Stadtzentrum). Am 29. April 1770 si dört die erste Brite under em James Cook in Australie glandet.

D Portugiise si scho im 16. Joorhundert immer wider äinisch z Australie aachoo, und d Holländer si zum erste Mol 1606 dört glandet. Wo dr Cook in dr Botany Bay aachoo isch, isch er uf sinere erste Wältumseglig mit dr Endeavour gsi. Er het d Bucht und die australischi Ostküste genau vermässe, und sini Daate si zum Däil bis in d Middi vom 20. Joorhundert brucht worde.

Zerst het d Bucht dr Naame *Stingray Bay* überchoo, denn dört si e Hufe Stachelroche as Broviant gfischt worde. Dr hütig Naame, wo uf Dütsch öbbe *Botanik-Bucht* bedütet, verdankt d Bucht em Umstand, ass dr Botaniker Sir Joseph Banks und si Zäichner Daniel Solander, d Naturwüsseschaftler vo dr Expedizion, vo dr Artevilfalt vo de Pflanze, wo si dört gfunde häi, unghüür begäisteret gsi si. Dr Cook het de Kap uf de Site vo dr Bucht denn *Cape Banks* (N) und *Point Solander* (S) gsäit. Die bäide Landzunge und s Land nääbedraa bilde dr chlii *[[Botany-Bay-Nationalpark|Botany Bay Nationalpark]]*, wo s uf dr Südsite von em Gedänkstette für d Landig und Entdeckig vo 1770 het.

Dr Cook het spööter dr Regierig z London empfoole,  deportierti britischi Strööfling vo 1788 aa nit in dr Botany Bay lo an Land goo, sondern in ere Bucht witer im Norde, wo spööter dr Naame Port Jackson ünerchoo het.

Churz noch dr First Fleet isch au e franzöösischi Expedizion under em Jean-François de La Pérouse in dr Botany Bay aachoo. Im zu Eere häisst e Vorort vo Sydney an dr Nordsite vo dr Bucht La Perouse.

Hüte befindet sich in dr Bucht dr ufgschütteti Conteinerhaafe *Port Botany*, en Ärdöölraffinerii und dr grösst Flughaafe in Australie, dr *[[Kingsford Smith International Airport]]*. In de Düüne uf dr Südsite isch under anderem dr Film Mad Max 3 dräit worde.

S Stadtgebiet im Norde vo dr Bucht häisst Botany Bay City.

## Trivia

In dr SciFi Serii Star Trek wird dr Name Botany Bay für s Ruumschiff vom Khan brucht (*[[Star Trek II: Der Zorn des Khan]]*, Raumschiff Enterprise, Staffel 1, Episode 22: ''Der schlafende Tiger'').

Im Teggst vom irische Volkslied „Fields of Athenry“ häisst s: „As that prison ship sailed out against the sky; sure she'll wait and hope and pray, for her love in Botany Bay“. Dä Värs beziet sich uf e Frau, wo dr Maa von ere wäärend dr irische Hungersnoot in dr Middi vom 19. Joorhundert uf Australie deportiert worde isch, wil er Geträid gstoole het.

## Weblingg
Tetiaroa

**Tetiaroa** isch en Atoll im Pazifik, wo 42&nbsp;km nördlig vo Tahiti lit. Es bestoot us 13 Äinzelinsle, wo sich um d Lagune grubbiere. Die ganzi Landflechi vom Atoll isch öbbe 6&nbsp;km² grooss. Tetiaroa ghöört geografisch zu de Insle über em Wind (franzöösisch: *Îles du Vent*) vo de Gsellschaftsinsle, administrativ zelt s zu Franzöösisch-Polynesie und dört zur Gmäind Arue uf Tahiti. S Dorf Tetiroa und e Landbaan lige im Nordoste vo dr Insle Onetahi. 

1904 het die kööniglichi Familie vo Tahiti d Insle em Zaanarzt Johnston Walter Williams vermacht. Bis 1965 het si e baar Mol iire Bsitzer gwäggslet. Wo dr Spiilfilm *[[Meuterei auf der Bounty]]* in däm Joor fertig dräit worde isch, het dr Marlon Brando d Insle für 99 Joor pachdet. 

## Weblingg

* Tetiaroa uf NASA Earth Observatory (änglisch)
* Tetiaroa uf Tamburello Magazin (dütsch)
Moorea

**Moorea** (tahitianisch Mo’orea), elteri Nääme *Aimeho* oder *Eimeo* (Cook), *Santo Domingo* (Boenechea) und *York Island* (Wallis), isch en Insle im Süd-Pazifik, wo politisch zu Franzöösisch-Polynesie ghöört. Si het e Flechi vo 133&nbsp;km² und öbbe 16 Duusig Iiwooner.

## Geografii
Moorea ghöört geografisch zu de Gsellschaftsinsle (), gnauer zu de Insle über em Wind (frz. ). Si isch die chliineri Schwöster vo Tahiti und mä cha sä vo Tahiti us gsee. Zwüschene isch e Meerängi wo 17 km bräit isch.

In dr Legände häisst s, ass Moorea d Ruggeflosse vom ene groosse Fisch sig. D Insle het öbbe d Form vom ene gliichsitige Dreiegg. Uf sinere nördlige Site het s zwäi diefi Buchte, d Baie de Cook (Cook’s Bay) und d Baie d’Opunohu. E Gebirgszug wo d Form vom ene V het und im Durchschnitt 800&nbsp;m hooch isch, däilt d Insle in e Nord- und e Südhelfti und isch d Wasserschäide. E Hufe Fliessgwässer häi stäili Dääler usgrabt. Die höggsti Erheebig isch dr Mont Tohiea (au Tohivea gschriibe) mit ere Hööchi vo 1'207&nbsp;m.

Vor em Nordwestspitz lige die bäide umbewoonte Insle, Motu *Tiahura* und *Fareone*.
## Wirtschaft
Vili Lüt halte Moorea für die schönsti Insle vo ganz Polynesie und e Hufe Turiste chömme sit de 1960er Joor uf d Insle. Hützudags het s vor allem Luxushotel dört.

D Iiwooner bedriibe au e chli Landwirtschaft und broduziere Tahiti-Vanille , e chli Kopra , Brotfrücht, Yams, Taro, Süesshärdöpfel, Banane, Kokosnüss und anderi dropischi und subdropischi Frücht.
## Weblingg

## Fuessnoote
Huahine

**Huahine** isch en Atoll im Pazifische Ozean und ghört zu de Gsellschaftsinsle, eim vo de fümf Archipel vo Franzöösisch_Polynesie. Es isch s östligste Atoll vo dr Grubbe vo de Insle under em Wind ().

## Geografii
Huahine lit öbbe 175 Kilometer nordwestlig vo Tahiti, wo die grösst Insle vo Franzöösisch-Polynesie isch, und öbbe 50&nbsp;km östlig vo Raiatea. S Atoll bestoot vor allem us zwäi zentrale Vulkaninsle, wo nume dur e seer schmaale und säichte Kanal vonenander drennt si: Die gröösseri häisst *Huahine Nui* und die chliineri *Huahine Iti*. Die Landflechi vo de Insle isch öbbe 74&nbsp;km². Die höggsti Erheebig uf *Huahine Iti* isch 460&nbsp;m über em Meer, uf Huhine Nui isch s dr Mont Turi, wo 669 Meter hooch isch.

## Gschicht
Die franzöösischi Kolonialmacht het d Insle über em Wind mit Tahiti in de 1880er Joor übernoo, d Insle under em Wind erst im Joorzäänt druf. S *Köönigriich vo Huahine und Maia'o*, wo bis denn unabhängig gsi isch, isch erst 1895 annektiert und Däil vom hütige Franzöösisch-Polynesie worde.

## D Bevölkerig
Huahine het 5'999 Iiwooner (Stand: August 2007) und isch e Gmäind (frz. ) in de Gsellschaftsinsle. Dr Hauptort vo dr Gmäind und dr grösst Ort uf dr Insle isch Fare an dr Nordküste vo *Huahine Nui*. Dört in dr Nööchi isch dr Flughaafe Huahine-Fare.

## Wirtschaft
D Insulaner bedriibe Ackerbau und Fischfang. Zu de landwirtschaftlige Brodukt ghööre Vanille, verschiideni Melonesorten und Kopra. 

Dr Turismus isch isch au e bed[tende Wirtschaftszwiig.

## Weblingg

* Huahine uf dr offizielle Website vo Tahiti Tourisme

## Fuessnoote
Raiatea

**Raiatea**, polynesisch *Havai’i*, alti Nääme *Ulietea* (James Cook), *Uriatea* (William Ellis) und *Princess* (Domingo de Boenechea), isch en Insle im südlige Pazifik znd ghöört geografisch zu de Gsellschaftsinsle, gnauer zu de Unsle under em Wind (). Si isch die zwäitgrössti Insle vo de Gsellschaftsinsle und het e Flechi vo 194&nbsp;km². Politisch ghört Raiatea zu Franzöösisch-Polynesie und lit öbbe 220&nbsp;km nordwestlig vo Tahiti, wo die grössti Insle und s Verwaltigszentrum vom Archipel isch.
 
## Geografii

Raiatea isch en Atoll und lit zämme mit dr Insle Tahaa nääbedraa im gliiche Koralleriff. Dr Ursprung vo dr Hauptinsle isch vulkanisch und si bestoot vor allem us magmatischem Gstäi. Uf em Riff zringshum und in dr Lagune si e Hufe Motus us wissem Korallesand und Korallestückli.

Tahaa isch nördlig vo Raiatea, zwüsche de bäide Insle het s e 3&nbsp;km schmaale Sund. D Saag verzelt, ass es s Werk von ere Murääne isch, wo vom Gäist von ere doote Brinzässin bsässe isch. Mit em Boot brucht mä vo Raiatea über d Lagune uf Tahaa öbbe 20 Minute.

Uf Raiatea het s schroffi Gipfel und e stark zerklüfteti Küstelinie mit Buchte, wo dief iigschnitte si, und in dr Lagune si e Hufe chliini und chliinsti Insle. Uf deene Motus si die schönste Sandstränd, wäärend d Küste vo dr Hauptinsle felsig isch und käi Blatz het für Stränd. Dr Gipfel höggst Gipfel isch dr Toomaru mit 1032&nbsp;m, zum Meer aabe git s stäili Dääler und Schluchte, und zwüschen e schmaali Felsrugge. Es het e Hufe Fliessgwässer mit zum Däil spektakuläre Wasserfäll. Am 1017&nbsp;m hooche Tefatoatiti isch d Kwelle vom Apoomau River, wo gege Oste in d Faaroa Bay fliesst. Das isch dr äinzigi schiffbari Fluss in Polynesie und je noch em Wasserstand cha mä druf mit chliine Böötli e baar Kilometer wit faare.

S kultivierte Land und d Siidlige lige im ene schmaale Küstesträife, s Innere vo Raiatea isch fast ganz umbewoont.

## Weblinks

## Fuessnoote
Feuerland

**Füürland** (, uf Dütsch „Land vom Füür“) isch e Grubbe vo Insle am Südspitz vo Südamerika. Zwüschen em Festland und em Füürland goot d Magellanstrooss duure. D Inslegrubbe het e Landflechi vo 73'746&nbsp;km², d Hauptinsle Isla Grande de Tierra del Fuego isch 47'000&nbsp;km² grooss. Im östlige Däil, wo zu Argentinie ghöört, lääbe öbbe 127'000 Lüt, im westlige, chilenische Däil öbbe 8'000. Füürland isch 1881 dur e Meridian 68°&nbsp;36′ westligi Lengi in en östlige Däil für Argentinie (hüte d Browinz Tierra del Fuego) und e westlige Däil für Chile (hüte d Magallanes) däilt worde.

## Litratuur
# Eduardo Galeano: *Die offenen Adern Lateinamerikas. Die Geschichte eines Kontinents.* Hammer, Wuppertal 1988, ISBN 3-87294-162-3
# Historia de Tierra del Fuego República Argentina.
# Roberto Hosne: *Patagonia. History, Myths and Legends.* Duggan-Webster, Buenos Aires 2001, ISBN 987-98626-0-0
# Johannes Hemleben: *Darwin.* Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2004, ISBN 3-499-50137-6
# R. Krisai: *Die Moore Feuerlands.* In: G. M. Steiner (Hrsg.): *Moore von Sibirien bis Feuerland.* Biologiezentrum der Oberösterreichischen Landesmuseen, Linz 2005, ISBN 3-85474-146-4, S.373–378
# Mateo Martinic: *Brief History of the Land of Magellan.* Punta Arenas 2002
# Jürgen Vogt, Argentinien mit Patagonien und Feuerland, 8., aktualisierte Auflage 2012/13, Reise Know-How ISBN 3-8317-2112-2

## Weblingg

* Turistewebsite
* Tierra del Fuego Argentina
* Historical Materials from Southern Patagonia.
Bora Bora

**Bora Bora** isch en Atoll, wo zur Grubbe vo de Gsellschaftsinsle in Franzöösisch-Polynesie ghöört, gnauer zu de Insle under em Wind, im Süd-Pazifik. S Atoll lit öbbe 260&nbsp;km nordwestlig vo Tahiti bi 151°&nbsp;44'&nbsp;West und 16°&nbsp;29'&nbsp;Süd und het e Landflechi vo im Ganze 38&nbsp;km2.

## Geologii und Geografii

Bora Bora isch en Atoll, wo die klassischi Atollform het mit eme Bärg in dr Middi und eme Ring vo Koralle mit e Hufe Motus zringsum het, wie s dr Charles Darwin beschriibe het. S Atoll het sich scho wit entwigglet: D Caldera vom Zentralvulkan isch scho versunke und nume no Däil vom Rand vom verwitterete Krater stönde no us em Meer uuse, drunder die höggste Erhebige vo dr Insle: dr Mont Otemanu mit 727&nbsp;m, dr Mont Pahia mit 661&nbsp;m und dr Mataihua mit 314&nbsp;m.

D Zentralinsle Bora Bora bestoot zum grösste Däil us basaltischer Lava. Die chliinere Motus si flachi, sandigi Koralleinsle. D Hauptinsle isch 9&nbsp;km lang und an iirer bräitiste Stell 5&nbsp;km bräit. D Siidlige befinde sich alli an dr Küste, s Innere vo dr Insle isch fast ganz unerschlosse. Um d Insle ume dr Küste nooch goot e Ringstrooss, wo 32&nbsp;km lang isch. 

Bora Bora het 9'610 Iiwooner (Stand: 2012). Dr grösst Ort isch Vaitape und het öbbe 4'600 Iiwooner. Er lit uf dr Westsite vo dr Insle, wisawii vo dr Hauptpassaasche in d Lagune, dr Passe Teavanui, wo au für grösseri Chrüzfaartschiff dief gnueg isch.  Anderi Ortschafte si s Dörfli Faanui im Nordweste, wo früener d Herrscherfamilie gwoont het, und Anau im Oste. 


Datei:Vaitape.jpg|Vaitape
Datei:Faanui.jpg|Faanui
Datei:BoraBora Marae1.jpg|Marae Fare Opu
Datei:BoraBora Marae2.jpg|Schildchrotemotiv uf em Marae Fare Opu


## Weblingg

* Bora Bora Fotene
* Luftufnaame
* Offizielli dütschi Site vo Tahiti Tourisme (dütsch)
## Fuessnoote
Cape Tribulation

S **Cape Tribulation** (änglisch: „Kap vom Unglück“ oder „Kap vo dr Noot“) isch e Landzunge an dr Ostküste vo Australie. Si befindet sich öbbe 45 km nördlig vo Port Douglas und 110 km nördlig vo Cairns in Queensland. Dört chömme dr Räägewald und s Great Barrier Reef zämme. 

Dr Naame chunnt drvo, ass im James Cook si Schiff uf sinere erste Südseeräis am 11. Juni 1770 dört uf Grund gloffe isch und fast verlore gange wäär. D Repratuur het e Moonet brucht und erst denn het dr Cook chönne witerfaare.

Es het e Siidlig uf em Kap mit öbbe 150 Iiwooner. Mäistens cha mä mit eme normale Auti aanefaare. Dr Wääg goot mit ere Fääri über e Daintree River. Dr Ort sälber bestoot us meerere Resorts bzw. Unterkümft und e baar Restorant. Nördlig vom Kap lit Cooktown, wo mä en Allrad-Faarzüg brucht für zum aanezchoo.

Cape Tribulation ghört zum UNESCO-Wälterb vo de Wet Tropics of Queensland.

## Weblink
Perth

**Perth** isch die grössti Stadt im Weste vo Australie mit cirka 1,5 Mio Iwohner und isch d Hauptstadt vo Western Australia.  D Stadt wird düre Swan River i North u South Perth trennt. Eine vo de schönschte Plätz isch dr Kings Park. Gläge ufemne Hügu het mr e gueti Ussicht uf dr Swan River ud Stadt. Er bietet Möglichkeite für Barbis (BBQs) u schöni Ligewiesene. Mit Gratisbussene oder z Fuess ischer problemlos vom Stadtzentrum erreichbar.

Perth isch a beliebts Reiseziil für Sprachschüeler us Europa (vor allem Schwizer), Asie (Japaner u Koreaner) und Südamerika (Kolumbier und Brasilianer).

## Weblingg

* Internetpräsenz der Stadt Perth (änglisch)
* Tourismus-Informationen für Perth (änglisch)
* Deutsche in Perth – Website vo dr dütsche Community z Perth (Dütsch)
## Fuessnoote
Beringen

**Beringen** chan folgendes bedüte:
* Vogelberingung, wämme ame Vogel als Kennzeichnig en Ring an es Bei macht
* Beringen SH, e Gmaand im Kanton Schaffuuse, Schwiz
** Beringen (Dorf), en Ortstaal i de glichnaamige Gmaand
* Beringen (Belgien), e Gmeind i de Provinz Limburg, Region Flandern, Belgie

**Beringen** isch de Familiename vo:
* Glenn Beringen (* 1964), australische Schwimmer
Rechberg

**Rechberg** isch de Ortsname vo:
* Rechberg (Bad Grönenbach), en Ortstail vo de Marktgmaind Bad Grönenbach, Landchrais Unterallgäu, Bayern
* Rechberg (Beratzhausen), en Ortstail vo de Marktgmaind Beratzhausen, Landchrais Regensburg, Bayern
* Rechberg (Hauingen), en Wailer vom Dorf Hauingen, wo hüt en Ortstail vo de Stadt Lörrach isch, Bade-Würtebärg
* Rechberg (Klettgau), en Ortstail vo de Gmaind Chleggi, Bade-Würtebärg
* Rechberg (Schwäbisch Gmünd), en Ortstail vo de Stadt Schwäbisch Gmünd, Bade-Würtebärg

* Rechberg (Herisau), en Ortstail vo Herisau
* Rechberg (Schönenberg), en Ortstail vo Schönenberg ZH
* Rechberg (Wald), en Ortstail vo Wald AR
* Rechberg (Waldstatt), en Ortstail vo Waldstatt

* Rechberg (Oberösterreich), e Gmaind in Oberöstriich
* Rechberg (Gemeinde Eisenkappel-Vellach), en Ortstail vo de Marktgmaind Eisenkappel-Vellach, Kärnte
* Rechberg (Gemeinde Semriach), en Ortstail vo de Marktgmaind Semriach, Bezirk Graz-Umgebig, Steiermark

wie au
* e ehemolegi Burg bi Rechbergreuthen, Winterbach (Schwaben), Landchrais Günzburg, Bayern
* Rechberg (Pass), en Pass im Grazer Bärgland, Steiermark
* Rechberg (Berg), en Bärg i de Schwäbische Alb bi Schwäbisch Gmünd, Bade-Würtebärg

**Rechberg** isch de Name vo folgende Persone:
* vonnere Familie us em schwäbische Uuradel, lueg under Grafen von Rechberg und Rothenlöwen

* Albrecht Graf von Rechberg und Rothenlöwen zu Hohenrechberg (* 1920), dütsche Jurist
* Anton von Rechberg (1776–1837), bayrische General und Hofmeister
* Arnold Rechberg (1879–1947), dütsche Bildhauer und Publizist
* Bernhard von Rechberg (1806–1899), öschtriichische Uußeminister und Ministerpräsident
* Fritz Rechberg (1868–1939), dütsche Undernehmer und Kommerzienrat
* Hans von Rechberg (~1410–1464), dütsche Adlige
* Johann Rudolf von Rechberg und Rothenlöwen zu Hohenrechberg (1606–1660), Fürstpropst vo de Fürstpropstei Ellwange und Administrator vom Hochstift Augsburg
* Otto von Rechberg (1833–1918), Standesherr vo Würtebärg und Bayern
Neufundland

**Nöifundland** (, ) isch en Insle vor dr Nordostküste vo Nordamerika im Atlantische Ozean. Si isch dr Däil vo dr kanadische Browinz Nöifundland und Labrador, wo am dichtiste besiidlet isch.

## Geografii
Nöifundland isch vo Labrador dur d Belle-Isle-Strooss drennt, vo dr Kap-Breton-Insle dur d Cabotstrooss. D Insle het e Flechi vo 108'860 km² (mit alle vorglaagerete Insle wie Twillingate, Fogo und Bell Island im Ganze 111'390&nbsp;km²) und wird von e chli weniger as 500'000 Iiwoonern bewoont.

D Browinzhauptstadt St. John’s befindet sich ganz im Südoste uf dr Halbinsle Avalon. Vor dr Stadt lit s Cape Spear. Das isch nit nume dr östligst Punkt vo dr Insle, sondern au vom ganze nordamerikanische Kontinänt ooni Grönland. Öbbe 25&nbsp;km südlig vo Nöifundland lit d Inslegrubbe Saint-Pierre und Miquelon, e franzöösischs Überseegebiet (*collectivité d’outre-mer*, offiziell mit *COM* abkürzt).

Dr höggst Punkt uf dr Insle isch dr 814 m hoochi Bärg The Cabox in de Long Range Mountains an dr Westküste bi Corner Brook. Dr längst Fluss isch dr 322&nbsp;km langi Exploits River, wo vom Red Indian Lake us gege Nordoste fliesst.

## Litratuur
* Newfoundland and Labrador Tourism (Hrsg.): *Newfoundland & Labrador: Travel Guide*, jährlich
* Bernard D. Fardy: *John Cabot - The Discovery of Newfoundland*, Creative Book Publishing, 1994
* Daniel Woodley Prowse: *A History of Newfoundland* (Neuausgabe), Boulder Publications Ltd., Portugal Cove, 2002
* Margaret Elphinstone: *Der Weg nach Vinland*, List, München, 2002 (org. The Sea Road)
* Mark Kurlansky: *Der Fisch, der die Welt veränderte*, Claassen, München, 1997 (org. Cod. A Biography of the Fish That Changed the World)
* Story, Kirwin und Widdowson: *Dictionary of Newfoundland English*, University of Toronto Press, Toronto, 1982
* Wayne Johnston: *[[Die Kolonie der unerfüllten Träume]]*, Hoffmann und Campe, Hamburg 1999 (orig. The Colony of unrequieted dreams)

## Weblingg

* D Regierig vo dr Browinz Nöifundland und Labrador
* D Turismusbehörde vo Nöifundland und Labrador
Gesellschaftsinseln

D **Gsellschaftsinsle** () si en Inslegrubbe im Pazifische Ozean, wo zu Franzöösisch-Polynesie ghöört. 

Uf iine läbt e groosse Däil vo dr Bevölkerig vo Franzöösisch-Polynesie.

## Geografii
D Gsellschaftsinsle si e dropischi Südseeinselgrubbe vo vulkanischen Ursprung. Wirtschaftlig si si dr wichdigst vo de fümf Archipel vo Franzöösisch-Polynesie. 

Si wärde in zwäi Grubbe iidäilt: 
# in d Insle über em Wind, *Îles du Vent*
# und in d Insle under em Wind, *Îles sous le Vent*. 
Uf dr Hauptinsle Tahiti, wo uf ere 50 % vo de Iiwooner vom Archipel lääbe, befindet sich au d Hauptstadt vo Franzöösisch-Polynesie, Papeete.

D Insle si vor allem in dr Region vo dr Küste besiidlet. Im Innere, wo gebirgig und schweer zuegänglig isch, läbe nume wenig Lüt.

### Die äinzelne Insle
#### Îles du Vent
*Tahiti
*Moorea
*Tetiaroa 
*Mehetia
*Maiao

#### Îles sous le Vent

* Bora Bora
* Huahine
* Maupiti
* Raiatea
* Tahaa
* Tupai
* Manuae
* Maupihaa
* Motu One/Bellingshausen

## S Klima
S Klima uf de Insle variiert je noch dr geografische Laag zwüsche dropisch und subdropisch. Dank dr Hitz, dr seer hooche Luftfüechtikait und em fruchtbare vulkanische Boode si uf de Insle dichti Räägewälder gwaggse. Mä underschäidet zwäi Jooreszite: e häissi Jooreszit vom Novämber bis zum Merz e chüeleri Jooreszit vom April bis zum Oktober.

## Litratuur
* Prager, Chr.; Bette-Wengatz, C.: *Traumziele im Pazifik*, Artcolor Verlag, 1996
* Prager, Chr.; Diezemann E.: *Südsee. Marquesas, Tahiti, Bora Bora, Samoa, Tonga, Fidschi, Vanuatu*. Reich Verlag, 1998
* Regel, A.; Schyma, R.: *Südsee. Richtig Reisen*. DuMont, 1997
* Stanley, David: *Südsee-Handbuch*. Walther Verlag, 1994

## Weblingg

*Offizielli dütschi Site vo Tahiti Tourisme