Weimarer Republik

D **Weimarer Republik**, amtlig **Deutsches Reich**, die erschti würklech rein demokratischi Staatsform in Dütschland, het vo 1918/1919 bis 1933 äxischiert, aso vom Ändi vo der Monarchii (lueg Dütschs Cheiserriich) bis zur Machtergriiffig dur d Nazi (lueg Dütsches Riich (1933–1945)).

## Rychsverfassig
D Rychsverfassig isch z Weimar vo de Nationalversammlig am 31. Juli 1919 bschlosse, am 11. Augschte 1919 uusgfertiget und am 14. Augschte 1919 verchündt woorde. Si isch räin demokratisch, republikanisch und es Stuck wyt föderativ gsy.

D Volchsverträttig, de *Rychstaag,* isch vom Volch uf vier Jaar gwäält woorde. Es hät au gwüssi Elemänt vo de diräkte Demokraty ghaa: 10 Prozänt vo de Waalbirächtigte händ em Rychstaag chönen es Gsetz voorlegge, und en Drittel vom Rychstaag hät mir der Understützig vo föif Prozänt vo de Waalbirächtigten es Gsetz chöne vor s Volch bringe.

De *Rychspresidänt* isch au vom Volch uf sibe Jaar gwäält woorde. D Stelig vom Presidänt isch rächt starch gsy. Im Nootfall hät er chönen am Rychstaag verby Veroornige mit de Chraft vo Gsetz erlaa, und das isch ab 1930 eso zimli de Normaalfall woorde. Daademit hät de Rychspresidänt vil mee Macht ghaa weder vorane de Käiser.

Im *Rychsraat* sind d Verträtter vo de Länder gsässe. Andersch as früener im Bundesraat vom Käiserrych hät er gägenüber em Rychsraat und de Rychsregierig e schwachi Stelig ghaa. Überhaupt isch de starch Föderalismus, wien er i de Zyt vorane ggulte hät, starch abgschwächt woorde. Fascht überall hät jetz au s Rych chöne Gsetz erlaa, und finanziell gsee sind d Länder am Tropf vom Rych ghanget.

## Gschicht
D Weimarer Republik het 1919 – nach em Wältchrieg und nach em Schturz vo der Monarchii und doodrmit vom Dütsche Kaiserriich – mit rächt vill Schwung und guete Vorzeiche agfange. Di sog. Weimarer Koalitione, Koalitionsregierige us usschliesslich demokratisch gsinnte Parteie, hei di erschte Wahle, wo übrigens erschtmols au d Fraue hei dörfe teilnäh, für sich entschiide. Di nationalistische Chräft, wo s Kaiserriich wider hei welle härstelle und d Fridensbedingige vo de Chriegs-Siigermächt hasserfüllt bekämpft hei, sind parlamentarisch in d Defensive drängt worde. Um so militanter hei si sich allerdings usserparlamentarisch in Szene gsetzt: Politischi Mörd a Lüüt, wo si als Verantwortlechi vo der „Dolchstosslegände“ („Wäg der Novämber-Revolution isch der Chrieg verlore gange“) gseh händ, Kapp-Putsch und Hitler-Putsch (beidi gschiteret) sind nur einigi Schlagliechter drfür.

Erschti Azeiche, dass s demokratische Elemänt au i der gsamt-dütsche Gsellschaft trotz däm rächtleche Überbau vo der Republik nitt würklech gfeschtigt gsii isch, hets bi de erschte Reichspräsidente-Wahle gää. Der preussisch Junker Paul von Hindenburg, Monarchischt und füehrende Chopf in der Oberschte Heeresleitig während em vergangene Wältchrieg, isch 1925 zum Reichspräsident gwählt worde – und das gege än Kandidat vo der katholische Zentrumspartei, und s no problematischere dra isch gsii, dass d Schtimme vo der Dütsche Volkspartei (DVP) und vo der Bayrische Volkspartei (BVP) wiitgehend an Hindenburg und nitt a di demokratischi Siite gange sind. Erschti Azeiche von ere Erosion vo der Republik.

Di parteipolitische Fronte hei sech i der Folg immer stärker polarisiert, d Pol-Parteie NSDAP vom Hitler (öppis igschränkter au d Monarchischte-Partei DNVP) und uff der Linke di kommunistischi KPD sii immer stärker worde, d Mitti-Parteie hei Wähleranteil verlore. Das vor allem denn in de 1930er Johr, wo d Wältwirtschaftskrise grossi Arbeitslosigkeit und soziali Not zur Folg gha het. Politik isch au uff dr Strass uustreit worde, in Form vo viile Schlägereie, und au politischi Mörd hets wiiterhin gää. D Regierige sii nümm stabil gsii, s het vili Wächsel gää – churz, d Weimarer Republik het nümm us der politische Krise uusegfunde.

Di wohl letschti reali Chance, der Hitler no z verhindere, hets nach de Reichstagswahle vo 1932 gää. Der designiert Reichskanzler Franz von Papen, au är en Monarchischt, het Reforme plant, wo d Wirtschaft sölltet us der Krise füehre. Er het unter andere au der SPD und der Zentrumspartei es Koalitions-Aagebot unterbreitet, mit dene Parteie hätt sech no ä Mehrheits-Regierig lo bilde, wo der Hitler wiiterhin vo der Macht färnghalte hätt. S Verhältnis vor allem mit der SPD isch allerdings vorbelaschtet gsii, will der Papen vorher, won er au scho Reichskanzler gsii isch, bim „Preusseschlag“ d SPD-Regierig vo Preusse wägputscht gha het, will er si als Gfahr gseh het. Das het em d SPD nitt entschuldigt ghaa, si het em uf s Koalitionsangebot schlichtwäg im Vornheri s Gschpräch verweigeret. Aber au s Zentrum het keis Interässe am Papen sim Koalitionsagebot zeigt. Emotionali politischi Stimmige si do wichtiger gsii als wiitblickends Dänke, e gfährlechi Figur wie der Hitler vo der Macht färnzhalte. Derbi het me em Hitler sini extreme Ideeä uus sim Pamphlet „Mein Kampf“ uus de 1920er Johr längschtens kennt, aber offebar zwenig ärnscht gnoo.

Schliesslich ischs afangs 1933 zun ere Koalitionsregierig zwüsche der NSDAP und der Monarchischte-Partei DNVP choo, und der Hindenburg het der Hitler zum Kanzler ernennt. Das isch glichbedütend mit em Ände vo der Weimarer Republik gsii: Mit em Ermächtigungsgsetz, wo unter anderem, aber nitt nur, dur Ischüchterig vo de demokratische Parteie z Schtand cho isch, het der Hitler i der folgende Ziit systematisch alli Opposition eliminiert und unterdrückt und sini Diktatur errichtet.

## Länder
1925 häts i de Weimarer Republik die 18 Länder mit däne Kännzaale ggää:

## Literatur
* Hans Boldt (Hrsg.): *Reich und Länder. Texte zur deutschen Verfassungsgeschichte.*
* Erich Eyck: *Geschichte der Weimarer Republik,* 2 Bänd.
* Christoph Gusy: *Die Weimarer Reichsverfassung.* Mohr Siebeck, Tübingen 1997, ISBN 3-16-146818-X.
* R. A. C. Parker: *Fischer-Weltgeschichte. Europa 1918 bis 1945.*

## Fuessnoote