open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lenk

D **Lengg**, amtlich **Lenk**, mängisch ou *Lenk im Simmental*, isch e Ywonergmeind im Vrwaltigskreis Obersimmental-Saanen im Kanton Bärn, Schwyz.

## Geografi
D Lengg isch die högst glägeni Gmeind im Simmetal. S Gmeindgebiet umfasst mehreri Bärg, der högsti heisst Wildstrubel (). E bitzeli unterhalb vom Wildstrubel, bi de Sibebrünne, död entspringt d Simme. In d Simme münde etlichi Siitebäch, so au dr Iffigbach. D Lengg ligt öbbe 80 km vo Bern entfärnt und ungfär 100 km vo Montreux. Der tiefsti Punkt ufm Gmeindsgbiet isch s Niderdorf uf . 

## Gschicht
D Lengg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1370 als *An der Leng*. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Obersimmetal ghört.

Dr Name chunt wahrschyndli vo däm lange Bärggrat, wo *Lengi Egge* gheisst u vom Oberloubhore bis i Talgrund geit. Drum seit me bis hüt im Ortsdialäkt «an der Lengg» u nid öppe «z Lengg».

## Ywohner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,5 % gläge.

## Religion
81,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7,7 % si römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,0 %, CVP 1,1 %, EVP 2,7 %, FDP 8,8 %. GLP 3,1 %, GP 4,0 %, SP 9,3 %, SVP 48,3 %, Suschtigi 6,7 %.

Gmeindspresidänt vor Lengg isch dr Christian von Känel (Stang 2013).

## Wirtschaft
D Gmeind Lengg läbt vor allem vom Tourismus, namentlich vom Wintersport. Usserdem gitz zahlrichi Landwirtschafts- und Gwerbbetrieb. So gitz 6 Säg-/Zimmereibetrieb, 4 Schrinereie, 6 LKW-Transportunternähme, 5 Autobetrib und 12 Hoch- und Tiefbauunuternähme. Um Planig und Vrkauf vo de errichtete Objekt kümmere sich 8 Architektur- und Immobilieunternähme (Stand Dezember 2008).

D Lengg het knapp übr 2000 Iwohner. Es git aber über 5000 Übernachtigsplätz, dervo 800 Hotelbetter. 30 Restaurants biete Ässe und Getränk a (ohni jeglichi Restaurants uf der Schipischte/Wanderpischte).

Näbst em Bätelberg, wo au als Husberg bezeichnet wird, gits an der Lengg e Liftverbund mit der Region Adelbode. Insgsamt 56 Liftalage erschliesse 185 Pistekilometer.

D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,7 % gläge.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2337 Ywohner 94,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,6 % Französisch u 0,2 % Italienisch. Dr Dialäkt vor Lengg ghört zum Höchstalemannisch.

## Biuder

Datei:Picswiss BE-96-03 Kirche von Lenk.jpg|di Reformierti Chilche
Datei:Picswiss BE-96-04 Katholische Kirche in Lenk.jpg|di Katholischi Chilche
Datei:Lenk_Poeschenried.jpg|s Chalet im Pöscheried
Datei:Lenk_Iffigfall.jpg|de Wasserfall vom Iffigbach unterhalb vor Iffigenalp


## Weblink u Literatur

* Offizielli Website vo Lengg
* 

## Fuessnote
Ortenberg (Baden)

**Ordäberig** (dt. *Ortenberg*) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het  Iiwohner (Stand: ).

## Geografi
Ordäberig leit in dr Vorbärig vum Schwarzwald am Uusgang vum Kinzigdal an dr Badische Winstroß. Dr Bann bstoht us 53,9 % Landwirtschaftsflechi, 14,5 % Wald, 25,3 % Sidlungsflechi un 6,4 % sunschtiger Flechi.

Nochbergmaine sin Offeburg un Ohlschbach.

## Gmaindsgliiderung
Zue Ordäberig ghere as Dorf Ordäberig, d Wiiler Freschlach, Käferschberig un Staigrueb un d Wohnblätz Bachgrabe un Schloss. In Ordäberig ufgange isch d Ortschaft Fraidedal.

## Gschicht
Ordäberig isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1148 als *Dottenwiler*/*Tatenwilre*. Ab dr Mitti vum 14. Johrhundert isch dr Name vun dr Burig, wu s erscht Mol anne 1233 als *castrum Ortinberg* gnännt worre isch, au fir s Dorf brucht worre.

## Verwaltung
Ordäberig het mit dr Stadt Offäburig un dr Gmaine Durbach, Hohberig un Schudderwald e Verwaltungsgmainschaft verinbart. 

### Burgermaischter
* 1969–2008: Hermann Litterst
* sitt 2008: Markus Vollmer

### Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:

### Partnerschafte
*  Stotze, Elsass, Frankrich, sitt 1965
*  Ortenberg, Hesse, Ditschland, sitt 1976

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Ordäberig ghert zum Owerrhinalemannisch.

## Bauwerik
* Schloss Ordäberig, hit e Jugendherberg, 1838 bis 1843 vum livländische Kaufmann Gabriel Leonhard von Berckholtz no Blän vum Architekt Friedrich Eisenlohr baut wore an dr Stell vun dr Burg Ordäberig, wu 1678 gschlisse wore isch.
* Bihlwägkapell (1497 baut, sitt 1972 ökumenisch brucht)
* Pfarrkirch St. Bartholomäus (1824)


Ortenberg-Baden.jpg|Ordäberig
Schloss-ortenberg.jpg|Schloss Ordäberig
Kirche Ortenberg1.jpg|Kirch St. Bartholomäus


## Ehreburger
* 2008: Hermann Litterst, Burgermaischter vun 1969 bis 2008
* 2009: Richard Huber, Gmaibfarrer vun 1991 bis 2009

## Weblink

* http://www.ortenberg.de

## Fueßnote
Rheinfränkisch

**Ryyfränkisch** haißt me ne Gruppe vu weschtmitteldytsche Dialäkt. Si wäre vor allem in eme Biet zwische Lothringe un Hesse gschwätzt.

## Abgränzig
Vum mittelfränkische Moselfränkisch im Norde un Nordweschte unterschaide sich di ryyfränkische Dialäkt dur d Sankt Goarer Linie oder „dat/das-Linie“, wu vu Völklingen an dr Saar iber Simmern, Sankt Goar un Limburg bis uf Dillenburg goht. Im Norde goht s ryyfränkisch Dialäktbiet bis an d Benrather Linie („maken/machen“-Linie), wu nerdlig vu Kassel verlauft, un dodermit an dr Niderdytsch Sprochruum. Vu dr sidfränkische, dr alemannische un dr oschtfränkische Dialäkt im Side un Oschte unterschaide si sich dur d Speyerer Linie („appel/apfel-Linie“) un d Germersheimer Linie („Pund/Pfund-Linie“), wu vu Waisseburch iber Wörth am Rhein, Speyer, Sinsheim, Eberbach, Mudau bis uf Wertheim goht.

## Unterdailig
* Lothringisch (Frankrych im Département Moselle)
* Pfälzisch (Ryyland-Pfalz), doderzue au s Pennsilfaanisch (in dr US-Bundesstaate Pennsylvania, Ohio, Indiana un im kanadische Ontario)
* Hessisch (Nord- un Oschthesse (um Kassel, Bad Hersfeld un Fulda), Mittel- un Sidhesse, Nordryy-Weschtfale (Wittgenstein), Ryyland-Pfalz (Ryyhesse) un Bayre (weschtligs Unterfranke)

## Wortschatz
Dr Wortschatz vu dr ryyfränkische Dialäkt isch bschribe im Rheinische Werterbuech (ryyfränkischi Dialekt in dr ehmolige preußische Provinz Rheinland), im Pfälzische Werterbuech (pfälzischi Dialäkt), im Werterbuech vu dr dytsch-lothringische Mundarte (lothringischi Dialäkt), im Hessen-Nassauischen Werterbuech (Dialäkt z Hesse-Nassau) un im Sidhessische Werterbuech (ryyhessischi Dialäkt).

## Literatur
* *dtv-Atlas zur deutschen Sprache*, 13. durchgesehene Auflage, München 2001
Bodensee-Kilch

De **Chilch** oder **Chropffelche** (*Coregonus gutturosus*; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch. Er ghört wie de Blaufelche, de Gangfisch und de Sandfelche zo de endemische Felchenarte im Bodesee und isch vermuetli i de 1970er Joore uusgstorbe.
 
## Uussie
De Chilch isch isch wie all Felche e längliche Fisch. Er cha maximal 30&nbsp;cm lang were und wögt denn e halbs Pfund. Er het e wiissliche Buuch, de Rugge isch grüenlich-oliiv. Sini Auge und Flosse sind eener grooss.

Sini erst Erwäänig isch im Fischbuech vom Mangolt usem Joor 1557. Er schribt zom *Kirchlin*: 
:*»Dis sind weiss schupfisch und geformiert wie die Gangfisch, habend gross beüch, werdend als gross als halb Felchen. Ir wonung ist in der tieffe, und ir leich zur Sommers zeyt, sind zu kochen wie die Felchen«.*

De gross Buuch, wo i de ältere Literatur as e typisches Merchmool gnennt werd, isch e Folg vo de Verformig, wo de Chilch erliidet, wener us de groosse Tüüfi a d Oberflächi zoge werd. Debii werd nemli de Fisch wegem starche Druckabfall - meeriri Bar! – uufbloose. Us dem Grund werd er au Chropffelch gnennt.

## Verbraitig
De Chilch isch en endemische Fisch vom Bodesee und isch i andere Gwässer nöd vorchoo. Sit de 1970er isch er nüme gsichtet wore und s werd agnoo, as er uusgstorben isch. Er isch bsunders hüüffig im Überlingersee gfange wore, aber im ganze Bodesee vorchoo.

## Lebeswiis
De Chilch isch e Fisch wo i de Tüüffi lebt und nöd hööcher as 25 Meter underem Wasserspiegel vorchunnt. Er laicht vom September bis Oktober und öberwinteret bis zo Tüüffene vo 140 Meter. Im Märze und Aprile stiigt er zonere Hööchi vo 50 bis 60 Meter uuf, und isch denn guet zfange. De Summer verbringt er wider inere grössere Tüüffi. De Chilch isch e Bodefelch, wo sich vo Würmer, Schnegge und Muschle ernäärt, wo ufem Bode und im Schlamm lebet.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater fishes. An heuristic checklist of the freshwater fishes of Europe (exclusive of former USSR), with an introduction for non-systematists and comments on nomenclature and conservation*. Biologia (Bratislava) Sect. Zool., 52 (Suppl.). 1997.
* Maurice Kottelat & Jörg Freyhof: *Handbook of European Freshwater Fishes*. 2007, ISBN 978-2-8399-0298-4.
* Ross D. E. MacPhee: *Extinctions in Near Time: Causes, Contexts, and Consequences*. Kluwer Academic/Plenum Publishers, 1999, ISBN 0306460920.
* Wilhelm Nümann: *The Bodensee: Effects of exploitation and eutrophication on the Salmonid community*. In: Journal of the Fisheries Research Board of Canada. Ausgabe 29: S. 833–847, 1972.
* Christian Ruhlé & Theodor Kindle: *Morphological comparison of river-spawning whitefish of the Alpine Rhine with the whitefish of Lake Constance* In: *Polish Archives of Hydrobiology* Ausgabe 39: S. 403–408, 1992.
* Erich Wagler: *Die Coregonen in den Seen des Voralpengebietes. VII. Der Kilch des Bodensees (Coregonus acronius von Rapp)*. In: *Internationale Revue der gesamten Hydrobiologie und Hydrographie*, Ausgabe 30: S. 1–48, 1933.

## Weblink

*
*
Germersheimer Linie

**Germersheimer Linie** oder **Pund/Pfund-Linie** wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene p im Aalut vum uuverschobene p drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer *Pund*, *Paif*, *Parrer*, sidlig sait mer *Pfund*, *Pfaif*, *Pfarrer* (im Weschte) bzw. *Fund*, *Faif*, *Farrer* (im Oschte). D Germersheimer Linie verlauft zem Dail parallel zue dr Speyerer Linie (Appel/Apfel-Linie), in dr Literatur wird nit immer klar unterschide zwische däne bode Isoglosse. D Germersheimer Linie isch näbe dr Speyerer Linie aini vu dr wichtige Abgränzige vu dr oberdytsche zue dr westmitteldytsche Dialäkt. 

## Verlauf
D Germersheimer Linie isch Dail vum Ryynische Fächer. Si goht vu dr Vogese uus, fascht idäntisch mit dr Speyerer Linie bis zum Ryy im Side vu Germersheim. Dert dränne sich di bode Linie, d Germersheimer goht derno iber Phillipsburg – Wiesloch– Adelsheim – Buchen – Walldürn bis zum Main im Oschte vu Stadtprozelten. Bi Gemünden drifft si wider uf d Speyerer Linie un verlauft derno zämme mit däre bis uf Vacha, wu si sich wider dränne. Im Oschte vu Kassel drifft d Germersheimer uf Benrather Linie, wu di mitteldytsche vu dr niiderdytsche Dialäkt drännt un verlauft zämme mit däre bis an d Oschtgränze vum dytsche Sproochruum, hite an dr Oder, friejer bis uf Oschtpreuße.
Speyerer Linie

**Speyerer Linie** oder **Appel/Apfel-Linie** wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene pf im Inlut vum uuverschobene pp drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer *Appel*, *kloppen*, *stoppen*, sidlig sait mer *Apfel*, *klopfen*, *stopfen*. D Speyerer Linie goht e baarmol iber dr Main, wäge däm isch si zem Dail au *Main-Linie* gnännt wore.

Die Isoglosse wird hit in dr Germanistik as Gränze zwische dr mitteldytsche un dr oberdytsche Dialäkt aagsääne.

D Speyerer Linie verlauft zem Dail parallel zue dr Germersheimer Linie (Pund/Pfund-Linie), in dr Literatur wird nit immer klar unterschide zwische däne bode Isoglosse. 

## Verlauf
D Speyerer Linie isch Dail vum Ryynische Fächer. Si goht vu dr Vogese uus, fascht idäntisch mit dr Germersheimer Linie bis uf Germersheim. Dert dränne sich di bode Linie, d Speyerer goht derno im Side vu Speyer iber dr Ryy un bi Eberbach iber dr Neckar. Bi Gemünden drifft si wider uf d Germersheimer Linie un verlauft derno zämme mit däre bis uf Vacha, wu si sich wider dränne. Bi Faulbach, Freudenberg un Großheubach goht d Speyerer Linie e baar mol iber dr Main, derno uf dr linke Spessartsyte bis zue dr Rhön. Iber dr Thüringer Wald, s Elstergebirg un s Erzgebirg, chunnt si im Side vu Karlsbad an di dytsch-tschechisch Gränze un doermit an di hitig Oschtgränze vum dytsche Sproochruum. Friejer isch si no wyter gange bis uf Pilsen.
Rudolf Suter

Dr **Rudolf Suter-Christ** (ùff d Wält koo am 3. Februar 1920, gstòòrbe z Baasel am 17. April 2011, Bùrger vo Baasel) isch e Schwyzer Schurnalischt ùnd Dialäktfoorscher gsii. Beriemthait als «Dialäkt-Phaapscht» hèt er bsùnders in dr Regioon Baasel gnosse, wil är mèèreri Standardwäärgg zùm baaseldytsche Dialäkt gschriibe hèt.

## Lääbe
Dr Rudolf Suter isch z Baasel am Humanistische Gimnaasium («HG») in d Schuel gange. Drùfaabe hèt er an dr Uni z Baasel Germanischtigg, Gschicht ùnd Latyynisch studiert ùnd iber d Baasler Mùndart-Dichtig promoviert. Vo 1945 bis 1950 hèt er als Mittellèèrer ùnd derno Schurnalischt gschafft, ùnter anderem bim Raadio ùnd ab 1956 bi der «Basler Nachrichten», wo speeter mit der «National-Zeitung» zùr Baasler Zytig fusioniert hèt. Vo 1972 bis 1977 hèt dr Suter au no an der Inschenieerschuel vo baide Baasel Schuel gää ùnd isch Viizebresidänt vo der kantonaale Heimatschutzkommission (hitte Stadtbildkommission) ùnd bis zùm Dood Stiftigsroot vo dr Basler Hebelstiftig gsii.

Syy greescht Vermächtnis isch d Biwoorig und d Dokumentazioon vom dradizionälle Baaseldytsch. Im Ùffdraag vo der Christoph-Merian-Stiftig (CMS) hèt er – noch em Vòòrbild von em Albert Weber syyre Grammatik – e Baaseldytsch-Grammatik verfasst, wo 1976 erschiine isch. 1978 isch er Redaktor bim Christoph-Merian-Verlag wòòrde. 1984 isch syy Baaseldytsch-Wèèrterbuech in d Lääde koo. Boodi Wäärgg sin in der Schryybwyys vom Eugen Dieth verfasst und liige derwyyl scho in dr 3. Ùfflaag vòòr. 2010 isch – au vom CMS-Verlaag – s nei Baaseldytsch Wèèrterbuech erschiine. Das Buech basiert zwar no ùff de Ùfflaage vom Suter, ùnterschaidet sich aber dytlig, ganz bsùnders hèt sich dr Schwäärphunggt verlaageret wäg vom Versuech, die etabliert Sprooch z bewoore, hii zùmene Abbild vom hütt gsprochene Baseldütsch (statt: em hitt gschwätzte Baaseldytsch). 1995 hèt er d Johann-Peter-Hebel-Plakette bikoo.

D Biecher vom Suter hän z Baasel groossi Akzeptanz dèèrfe erfaare ùnd bald hän si als Standardwäärgg vom Baaseldytsch gùlte, me hèt de Biecher au «Suter-Biible» gsait. Bsùnders bi de Zeedel ùnd de Schnitzelbängg vo dr Baasler Faasnacht leege vyl Lyt Wäärt drùff, dass ihr Baaseldytsch de Empfäälige vom Suter folgt.

## Wäärgg (Uuswaal)
* *Die baseldeutsche Dichtung vor J. P. Hebel: Basler Mundart und Mundartforschung im 17. und 18. Jahrhundert.* Vineta, Basel 1949. (Dissertation)
* *Baseldeutsch-Grammatik.* Christoph Merian Verlag, Basel 1976, ISBN 3-85816-001-6. 3. Auflage 1992, ISBN 3-85616-048-5.
* *Baseldeutsch-Wörterbuch.* Christoph Merian Verlag, Basel 1984, ISBN 3-85616-019-1. 3. Auflage 2006, ISBN 978-3-85616-305-1.
* *Uff baaseldytsch. 100 baaseldytschi Täggscht us 200 Joor.* Friedrich Reinhardt Verlag, Basel 1988, ISBN 3-7245-0637-6.

## Literatuur
* .
* Nochruef bi dr Basler Zytig (19.04.2011).
* «Der Fasnächtler ist in der Regel ein Esprit Conservateur»: Interview mit em Rudolf Suter über Verändrige im Basler Dialekt (Basler Zytig, 02.03.2009).
* Balz Engler: Museumsreifes Baseldeutsch? (Basler Nachrichten, 18./19.&nbsp;Februar 1967, Nr.&nbsp;74, S.&nbsp;7).
Benrather Linie

**Benrather Linie** oder au **maken-machen-Linie** wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene k im Inlut vum uuverschobene k drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer *maken*, sidlig sait mer *machen*. D Benrather Linie isch näbe dr Uerdinger Linie (*ik/ich*-Linie) aini vu dr wichtigeschte Abgränzige vu dr niiderdytsche zue dr mitteldytsche Dialäkt. Si isch aini vu dr nerdligschte Linie vu dr Zwoote Lutverschiebig un dodermit zwische Niiderdytsch un Hoochdytsch.

Gnännt isch d Benrather Linie noch em Ort Benrath, wu si iber dr Ryy goht.

## Verlauf
D Benrather Linie isch Dail vum Ryynische Fächer. Si fangt im Sidoschte vu dr belgische Stadt Eupen aa un verlauft derno in eme Halbboge in Richtig niderländischi Gränze, wu si bi Broekhuizen driber goht un nerdlig vu Kerkrade uf di dytsch Syte chunnt. D Isoglosse goht derno iber Aachen – Hünshoven – Linnich – Odenkirchen – Neuss – Düsseldorf-Benrath – Merscheid – Solingen-Burg – Wipperfürth – Gummersbach – Freudenberg – Hilchenbach – Schmallenberg – Sachsenberg – Sachsenhausen – Zierenberg – Immenhausen – Hedemünden bis uf Worbis. Vu dert uus goht si e Stuck no Norde un ab Sachsa wider no Oschte iber Benneckenstein – Ballenstedt – Aschersleben – Calbe bis uf Barby, wu si an d Elbe chunnt. Derno verlauft d Benrather Linie an dr Elbe lang bis uf Roßlau, wu si derno wyter no Oschte goht iber Zahna – Seyda – Dahme – Märkisch Buchholz bis uf Königs Wusterhausen. Dert macht si ne große Boge no Norde um d Stadt Berlin mit dr Stadtdail Köpenick – Charlottenburg – Spandau as Weschtgränze. Im Oschte vu Berlin goht d Benrather Linie derno iber Fürstenwalde bis uf Frankfurt/Oder un dodermit an di hitig Oschtgränze vum dytsche Sproochruum. Friejer isch si vu dert uus in Richtig Küstrin – Landsberg – Obersitzko gange. Im Oschte vu dr Stadt Posen het d Benrather Linie an dr dytsch-polnische Sprochgränz ufghert. Z Oschtpreuße het d Furtsetzig derno d Gränze zwische Niiderpreußisch un Hochpreußisch bildet: Vu Deutsch Eylau uus in Richtig Nordweschte bis churz vor Marienwerder, derno no Nordoschte iber Christburg uf Elbing, in Richtig Oschte iber Mühlhausen bis uf Mehlsack un in Ricitg Side, bis si im Sidoschte vu Rößel wider an di dytsch-polnisch Sprochgränze chuu isch.

Nit nume in dr eschtlige Biet vum ehmolige dytsche Sproochruum bschrybt d Benratehr Linie hite e historische Sproochzuestand. Vor allem im eschtlige Niiderdytsch im nerdlige Sachse-Anhalt un Brandeburg im greßere Umfäld um Berlin hän d Dialäkt hite ender e mitteldytsche Karakter.

## Lueg au
* Speyerer Linie
* Germersheimer Linie
Hägling

S **Albeli** oder de **Heglig**  (*Coregonus heglingus*; alemanischi Näme) isch e chllini Felchenart, wo im Walesee und im Zürisee  vorchunnt. S gliicht starch em Albeli wo im Vierwaldstättersee lebt, aber en anderi Felchenart isch und e dunklere Rugge hett.
 
## Uussie
S Albeli isch e chliine silbrige Fisch, wo öppe 25 cm lang werd. De Rugge cha liecht brüünlich sii. Es het chliini Auge und chliini Flosse, di dünkleri Schwanzflosse isch starch ggablet.

## Verbraitig
S Albeli chunnt nume im Walesee und im im Zürisee vor. S reagiert recht empfindli uf Wasserverschmutzig und ghört drum zu de gföördete Fischarte.  

## Lebeswiis
S Albeli isch e Schwebfelche, wo i fraiem Wasser underhalb vonere Tüüffi vo 10 Meeter “schwebt” und sich vo Plankton, aber au vo Wasserschnegge ernäärt.

D Laichzitt vo de Albeli im Zürisee isch im Summer ab em Juli und findet inere Tüüfi vo 20 bis 80 Meter ufem Seebode statt. Di wichtigste Laichplätz sind bim Seedamm bi Rapperschwiil und bi de Halbinsle Au. Do s aber au Albeli gitt, wo im Dezember laichet, werd vermuetet, as es vermuetli zwoo verschidnigi Albeliarte im Zürisee gitt, wo aber optisch nöd underschide were chönd. D Albeli im Walesee laichet vom Oktober bis November. Vor 1900 hets zwoo Arte gee, d Summerlaicher (Juli-Sept.) und d Winterlaicher (Dez.-Fb.). Nochem Bau vom Linthkanal in Walesee isch di ganzi Albelipopulation im Walesee zämebroche. Spööter isch den de Herbstlaicher entdeckt wore, ooni as klaar isch, woher die chunnt. Vermuetlich het sich e hybridi Mischform entwicklet, wo mit de noie Wasserverhältnis im Walesee zrang chunnt.

## Büecher
* Maurice Kottelat & Jörg Freyhof: *Handbook of European Freshwater Fishes*. 2007, ISBN 978-2-8399-0298-4.

## Weblink
*
*
Albeli (Coregonus zugensis)

S **Albeli**  (*Coregonus zugensis*; alemanischi Näme) isch e chllini Felchenart, wo im Vierwaldstättersee  vorchunnt. S gliicht starch em Albeli wo im Walesee und im Zürisee vorchunnt, aber en anderi Felchenart isch, und wo e hellere Rugge hett.
 
## Uussie
S Albeli isch e chliine silbrige Fisch, wo öppe 20 cm lang werd. De Rugge isch brüünlich und düttli dunkler. Es het chliini Flosse, di starch gableti Schwanzflosse isch dunkelbruu.

## Verbraitig
S Albeli chunnt nume im Vierwaldstättersee vor, het früener aber au im Zugersee glebt, isch aber dai wege de miise Wasserqualität uusgstorbe. 

## Lebeswiis
S Albeli fresst voralem Plankton und Insektelaarfe. D Laichzitt goot vom November bis in Dezember und de Laich werd a de Seehalde innere Tüüffi vo 20 bis 80 Meter abglait.

## Literatur
* Maurice Kottelat: *European Freshwater fishes. An heuristic checklist of the freshwater fishes of Europe (exclusive of former USSR), with an introduction for non-systematists and comments on nomenclature and conservation*. Biologia (Bratislava) Sect. Zool., 52 (Suppl.). 1997.
* Maurice Kottelat & Jörg Freyhof: *Handbook of European Freshwater Fishes*. 2007, ISBN 978-2-8399-0298-4.
* Paul Steinmann: *Monographie der schweizerischen Koregonen. Beitrag zum Problem der Entstehung neuer Arten. Spezieller Teil.*. Schweizerische Zeitschrift für Hydrologie 12: S. 340-491. 1950.

## Weblinks
*
*
Albeli

S **Albeli**  isch d Bizaichnig vo zwoo Felchenarte i de Schwiiz:
* Albeli (Coregonus heglingus) lebt im Walesee und im Zürisee
* Albeli (Coregonus zugensis) lebt im Vierwaldstättersee
Groppe

De **Gropp** (*Cottus gobio*; alemanischi Näme) isch e chliine Fisch, wo starch gföördet isch und empfindlich uf Wasserverschmutzig reagiert.
 
## Uussie
De Gropp isch e längliche bruu marmorierte Fisch, wo lokal verschide uussiet. Er het e groosse braite Chopf mit eme braite Muul und Auge, wo geg ufe lueget. Sini stachlige Brusrflosse sind recht gross. Groppe hend kai Schuppe. Si weret 8 bis 12 cm lang und wöget öppe 10 bis 20 Gramm.

## Verbraitig
De Gropp isch i Mitteleuropa verbraitet, i de Iizugspiet vom Po, Rotte, Rhii oberhalb vo Mannem, denn vo de Donau, Elbe, Weser und Ems. Dezue chunnt er au z Schwede und z Finnland vor. I de Alpe stiigt er bis i d Hööchi vo 1600 müM. De Gropp lebt nu i chalte, klare und subere suurstoffriiche Flüüsgwässer, aber au i Standgwässer, wone sandige und zom Tail e stainige oder felsige Grund hend. Er isch e schlechte Schwümmer und cha au chliini Hindernis fast nöd öberwinde. Öberhopt wechslet er siin Standort nöd gern und het Müe mit moderne verbaute Gwässer. All da füert dezue, as er zo de starch gföördete Fisch ghört.

## Lebeswiis
De Gropp isch e nachtaktive Bodefisch, wo sich dör de Tag döre i Hoolrüüm under de Stai oder i de Bommworzle, wo is Wasser lueget, versteckt und i de Dämmerig före chunnt. Er fresst Inselktalaarfe, Wirbelloosi und Floochrepsli. Er selber werd vom Bachförnli gjagt.

D Laichzitt goot vom Märze bis in Mai, wenn d Wassertemperatur öber 12 Grad stiigt. S Mandli richtet under de Stai e Hööli ii, wo s Wiibli 100 bis 300 Aier ablait und as e Chlümpli a d Stai achlebt. S Mandli biwacht de Laich bis d Laarfe gschloffe sind. Groppe wered geschlechtsriif, wenn si zwaijöörig sind und e Grössi vo öppe 5 cm hend. Si chöned zee Joor alt were.

## Groppefasnacht
Z Ermatinge, emene Fischerdorf am Bodesee werd traditionell d Groppefasnacht döregfüert.

## Büecher
* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen*; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblink

* Bundesamt für Naturschutz: Cottus gobio Linnaeus,1758
* 
*
Seeforelle

D **Seeforele** oder **Seeforn**  (*Salom trutta lacustris;* alemanischi Näme) isch e europäische Süesswasserfisch, wo äänlich wie de Lachs zom Laiche Flüss ufewanderet. Well si recht empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert ghört si zo de starch gfördete Fisch. D Seeforn isch grösser as s Bachförnli.
 
## Uussie
D Seeforele isch e längliche Fisch, wo öppe 80 cm lang werd und denn 15 kg wögt. Si isch silbriggrau und het schwarzi Tupfe. I de Laichzitt verformt siche de Underchifel bim Mandli zomene Hoogge, wo geg abe luegt.

## Verbraitig
De Seeforele chunnt i Mitteleuropa, uf de Britische Insle und z Skandinavie vor. Si lebt i tüüffe subere und chüele Seeje bis zonere Hööchi vo 1100 müM.

## Lebeswiis
Zom Laiche wanderet d Seeforelle abem Augste Flüss und grösseri Bäch ufe. D Laichzitt goot vom Oktober bis in Jänner binere Wassertemperatur zwösched 4 und 8 Grad. S Wiibli schloot in Chiisbode e Muelte mit em Schwanz und lait 1000 bis 20000 Aier. Di junge Förnli wanderet noch aim oder zwai Joor zrugg in See und lebet i fraiem Wasser i mitllere Tüüffi und wered denn Schwebforele gnennt. Wenn si gschlechtsriiff wered suechets tüfferi Stele uuf und tauchet fast 30 Meter tüüff. Vor de Laichwanderig fresset si sich voll. Seeforne wered öber 10 Joor alt.

## Büecher
* Uwe Hartmann: *Süßwasserfische. Erkennen & bestimmen* (= *Steinbachs Naturführer*). 2., unveränderte Auflage. Ulmer, Stuttgart 2003, ISBN 3-8001-4296-1.
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen*; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4

## Weblink

*
*
Europäische Äsche

D **Äsche**  (*Thymallus thymallus*; alemanischi Näme) isch Süesswasserfisch, wo starchi Ströömig liebt. Si isch de Laitfisch vo de Äscheregion. Well si empfindli uf Wasserverschmutzig reagiert, ghört si zo de gfördete Fisch. Si reagiert aber au schlecht uf Flussverbauige, wo d Ströömig abschwächet.
 
## Uussie
D Äsche isch e dünne längliche Fisch, wo 30 bis 70 cm lang werd und 2 kg wöge cha. Si het e silbrige Körper mit groosse Schuppe. De Rugge isch eener grau und het dunkli Tupfe wo i Raie aagornnet sind. S Muul isch eener chlii. Typisch isch di groossi faaneförmigi Ruggeflosse, wo bim Mabndli grösser isch as bim Wiibli und i de Laichzitt rötlichi Flecke uufwiise cha.

## Verbraitig
De Äsche chunnt i Mitteleuropa, z England, z Skandinavie und im Baltikum voor. Si lebt i chalte, suurstoffriiche und subere Flüüssgwässer mit eme chiisige oder sandige Grund. I de Alpe chunnt si bis zonere Hööchi vo 1800 müM vor. 

## Lebeswiis
D Äsche lebt vo Insekte, Würmer und Schnegge, wo ufem Flussbode lebet. Ann vo de stärchste Find isch de Kormoran. 

D Laichzitt goot vom Märze bis in Mai bi Wassertemperature geg 8 Grad. S Wiibli schloot inere Tüüffi vo 20 bis 40 cm mit de Schwanzflosse e Muelte in Chiisbode und lait am Nomitaag denn 600 bis 14000 Aier, interessanterwiis hüüffig wenn Vollmoo isch. Mandli wered im zwaite, d Wiibli im dritte Joor gschlechtsriiff und sind denn öppe 25 cm lang. Äsche chönd 14 Joor alt were.

## Büecher
* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen*; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblink

* 
*
Schleie

D **Schlaie** (*Tinca tinca*; alemanischi Näme) isch en aapassigsfääige Süesswasserfisch, wos gern echli warm het.
 
## Uussie
D Schlaie het en goldige bis bruuggrüene Körper mit groosse dunkle bloiliche Flosse. Si werd 30 bis 50 cm gross und cha 8 Kilo wöge. Si hett chliini Schuppe und au e chliises Muul mit zwee Bartle.

## Verbraitig
De Schlaie chunnt i fast ganz Europa vor, ooni de Britische Insle, Skandinavie und Griecheland. Si liebt warmi pflanzeriichi Standgwässer mit eme schlammige Grund und bivorzugt flachi Stele. Si cha au i langsame groosse Flüss vorchoo, vor alem i Altloif. 

## Lebeswiis
D Schlaie lebt vo Wasserpflanze, Würmer und Schnegge. Si vertrait problemloos Temperatuure bis zu 30 Grad. Werds wärmer, grabt si sich in Schlamm ii. Au im Winter, wenns chalt isch, grabt si sich in Schlamm ii und fallt i d Winterstarri. Debii bruucht si fast kann Suurstoff. Im Summer versammlet sich d Schlaie, wo eener en Ainzelgängeri isch, i schattige Plätz i de Nööchi vom Uufer.

D Laichzitt goot vom Juni bis in Augste, bi Wassertemperature vo 19 bis 24 Grad. S Wiibli lait denn bis zonere halbe Milioon Aier, wo a de Wasserpflanze chlebe bliibet. Noch drai bis fööf Tääg schlüüffet denn d Laarfe, wo zwöschet de Wasserpflanze umeschwümet. Äsche wered im dritte Joor gschlechtsriif und chönd 17 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfaune, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* R. Donoso-Büchner: *Heimische Fische – Die Schleie-* In: *Aquarium-live.* Juni/Juli 2007.
* Paul Vogel: *Neues illustriertes Lehrbuch der Teichwirtschaft*. Spezialwerk über Karpfen-, Schleien- u. Forellenzucht in Teichen: a) im Naturalbetrieb und b) intensivem Fütterungsbetrieb, ein weiterer Ergänzungsband zu dem dreibändigen "Ausführlichem Lehrbuch der Teichwirtschaft" (1898-1904), mit einem Anhang über Landseenbewirtschaftung und Wildfischerei, Emil Hübners Verlag, Bautzen 1913.
* O Heuschmann: *Die Schleienzucht.* Handbuch der Binnenfischerei Mitteleuropas, 1939.
* W. Müller: *Schlechtes Schleienwachstum bei intensiver Karpfenteichwirtschaft.* In: *Deutsche Fischereizeitung.* 1961.
* E. Probst: *Die Zucht auf Leistung bei Karpfen und Schleien.* In: *Fischerei Zeitung.* (Neudamm), 1937.
* W. Wunder: *Die Schleie, das Stiefkind der modernen Teichwirtschaft.* In: *Allgemeine Fischerei-Zeitung.* 1958.
* Günther Sterba: *Süßwasserfische der Welt*. Weltbild Verlag, Augsburg 2002, ISBN 3-89350-991-7.
* Karl Anwand: *Die Schleie. Tinca tinca (Linné).* 2. Auflage. Westarp Wissenschaften, 2005, ISBN 3-89432-748-0.
* Robin Illner: *Grossfisch Angeln: Karpfen, Barbe, Schleie & Co.* Müller Rüschlikon, 2009, ISBN 978-3-275-01692-1.
* Harry Brotherton: *So fängt man Schleien.* Verlag Paul Parey, Hamburg, 1977, ISBN 3-490-18814-4.

## Weblink

* 
*
Blaalig

De **Blaalig**  (*Coregonus zuerichensis*; alemanischi Näme) isch e Felchenart wo im Walesee und im Zürisee endemisch isch.
 
## Uussie
De Blaalig ghört zo de groosse Felche und werd öppe 40 bis 60 cm lang. Er isch e graue längliche Fisch, sini chliine Flosse sind e bitzeli dünkler gfärbt, d Schwanzflosse isch gablet. Er hett groossi Auge und groossi Schuppe, siis Muul isch eener chlii.

## Verbraitig
De Blaalig isch en endemischi Felchenart im Walesee und im Zürisee. Früener isch er au im Griiffesee und im Pfäffikersee haimisch gsii. Die beede Seeje sind i de Chriegszitt starch uusgfischet woore und d Industrilisierig het denn no de Rest ggee, well Blaalig recht empfindlich uf Wasserverschmutzig und Öberdüngig reagieret. Ab 1974 sind wider Blaalig usem Zürisee i dene zwee Seeje uusgsetzt wore und sind drum hüt wider i dene beede Seeje z finde. 

## Lebeswiis
De Blaalig isch e Sandfelch, wo ufem Seebode umeschwümmt und gern Wasserschnegge fresst. Er taucht selte tüüffer as 10 Meter.

D Laichzitt goot vom Novemeber in Dezember ine. Wichtige Laichplatz im Zürisee liged bim Seedam z Rapperschwiil und a saichte Stel im Becki vo de Stadt Züri. Noch öppe drai Joor wered Blaalig gschlechtsriiff, und sind denn rund 30 cm lang.

## Büecher
* Maurice Kottelat & Jörg Freyhof: *Handbook of European Freshwater Fishes*. 2007, ISBN 978-2-8399-0298-4.

## Weblink
* 
*
Uerdinger Linie

**Uerdinger Linie** oder au **ik-ich-Linie** wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene k im Uuslut vum uuverschobene k drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer *ik*, sidlig sait mer *ich*. D Uerdinger Linie isch näbe dr Benrather Linie (*maken/machen*-Linie) aini vu dr wichtigeschte Abgränzige vu dr niiderdytsche zue dr mitteldytsche Dialäkt. Si isch aini vu dr nerdligschte Linie vu dr Zwoote Lutverschiebig un dodermit zwische Niiderdytsch un Hoochdytsch.

Des Dialäktbiet im Weschte zwische dr Benrather Linie im Side un dr Uerdinger Linie im Norde nännt mer Siidniiderfränkisch (Limburgisch), d Dialäkt nerdlig vum Siidniiderfränkisch ghere derno zum Niidersächsisch, siidlig dervu zum Ripuarisch. Des Siidniiderfränkisch isch e Ibergangsberaich zwisch dr niiderdytsche un dr mitteldytsche Dialäkt.

Gnännt isch d Uerdinger Linie noch em Krefelder Stadtdail Uerdingen, wu si iber dr Ryy goht.

## Verlauf
D Uerdinger Linie fangt aa bim belgische Leuven (Löwen) un chunnt iber s niiderländisch Roermond un Venlo uf Viersen z Dytschland, goht zwische Krefeld-Uerdingen un Duisburg-Mündelheim iber dr Ryy, verlauft nerdlig vu Mintard an dr Ruhr, dur Bergisch Land un drifft bi Wuppertal uf d Benrather Linie. Ab do verlauft si im Große un Ganze idäntisch mit dr Benrather Linie un wycht nume an wenige Stelle vu sällere ab. Erscht z Brandeburg drännt si sich dailwyys vu dr Benrather Linie, wel si dr Boge vu däre um d Stadt Berlin nit mitmacht, dert sait mer „ick mache“. Wyter eschtlig verlaufe die boode Linie aber wider zämme.
Rheinischer Fächer

**Ryynische Fächer** (dt. **Rheinischer Fächer**) nännt mer in dr Sprochwisseschaft e Biet im Weschte vum dytsche Sproochruum zwisch em Siidniiderfränkisch im Noorde un em Ryyfränkisch im Siide. In däm Biet isch di Zwoot Lutverschiebig, gnauer d Tenues-Verschiebig, nume dailwyys durgfiert, je wyter in Richtig Noorde umso weniger. Dr Ryynisch Fächer bstoht us ere Serie vu Isoglosse, wu as Hauptkriterium fir d Yydailig vu dr weschtmitteldytsche Dialäkt diene.

D Dialäkt, wu im Ryynische Fächer liige, ghere zum Mitteldytsch, uußer dr Dialäkt zwische dr Uerdinger Linie un dr Einheitsplurallinie im Norde (Kleverländisch, Oschtbergisch), wu zum Niiderfränkisch zelle.

Dr Name *Ryynische Fächer* chunnt dohär, ass d Isoglosse vu dr Tenuesverschiebig vu Oschte här (Oschtniiderdytsch/Oschtmitteldytsch) mee oder weniger idäntisch verlaufe mit dr Benrather Linie un sich derno aber bi Kassel in Richtig Ryy allmee uffächere no Noorde un Siide. Dr Uusdruck stammt vum Theodor Frings, wu ne in syym Wärch *Sprache und Geschichte* vu anne 1956 zem erschte Mol brucht het.

Dr Ryynisch Fächer goht vu Krefeld-Uerdingen, Düsseldorf-Benrath, Köln, Bonn, Bad Honnef, Linz, Bad Hönningen, Koblenz un St. Goar bis uf Speyer, geografisch vum Niideryy iber d Kölner Bucht, d Eifel, dr Westerwald, dr Hunsrück bis in Oberryyebeni. 

## Literatur
* Hadumod Bußmann: *Lexikon der Sprachwissenschaft*. 3., aktualisierte und erweiterte Auflage. Kröner, Stuttgart 2002. Stichwort: „Rheinischer Fächer“. ISBN 3-520-45203-0
* Theodor Frings: *Sprache und Geschichte*. 2 Bänd. Halle 1956.
* Jan Goossens: *Niederdeutsche Sprache - Versuch einer Definition*; in: *Niederdeutsch - Sprache und Literatur*, hsrg. v. Jan Goossens, Band 1 - Sprache, Neumünster1973
* Johannes Venema: *Zum Stand der zweiten Lautverschiebung im Rheinland. diatopische, diachrone und diastratische Untersuchungen am Beispiel der dentalen Tenuis (voralthochdeutsch /T/)*. F. Steiner, Stuttgart 1997 (Mainzer Studien zur Sprach- und Volksforschung 22)
*Georg Wenker: *Das rheinische Platt* (abdruckt in: Sammlung deutsche Dialektgeographie Heft 8, Marburg, 1915.) 1877
## Weblink
* Rheinischer Fächer (Landschaftsverband Rheinland)
Alet

De **Alet**  (*Squalius cephalus*, früener au *Leuciscus cephalus*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch, wo vor alem i Flüss lebt. Er isch nööch verwandt mit em Cavedano (Squalius squalus), wo im Tessin und i de Poebni voorchunnt.
 
## Uussie
De Alet isch e längliche Fisch mit eme braite Chopf, wo öppe 30 bis 60 cm lang werd un 9 kg wöge cha. Er het e brüünliche Körper mit groosse herte Schuppe. Sini Schwanzflosse het hüüffig e dunkle Rand.

## Verbraitig
De Alet chunt i fast ganz Europa vor und feelt im Süüde und im hööche Norde. Er lebt i Flüüssgwässer, won e mittelstarchi Strömig hend und streckewiis e sandige oder chiisige Bode uufwiiset. Er bruucht au guet biwachsni flächeri Stelle und ruigi Gumpe. Im Früelig und im Summer cha de Alet au im Uuferberiich vo Standgwässer biobachtet were.

## Lebeswiis
D Laichzitt got vom Mai bis in Juli, wenn d Wassertemperatur öber 12 Grad stiigt und findet a flachere Stele, hüüffig i chlinnere Nebebäch, statt. S Wiibli lait abertuusigi vo Aier, wo am Chiis chlebe bliibet. D Laarfe und di junge Aletli lebet i groosse Schwärm i Uufernööchi und lebet vo Pflanze. Si wered mit vieri gschlechtsriiff, wenn si öber 20 cm lang sind. Älteri Alet bildet chliini Gruppe oder wered zo Ainzelgänger und fresset au Tier, wie Schnegge oder Würmer und au Fischlaich. Alet chönd 15 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* R. P. Smith: *The distribution and habitat requirements of chub (Leuciscus cephalus L.) in several lowland rivers of eastern England.* PhD Thesis, University of East Anglia, Norwich, 1989.
* Günther Sterba: *Süßwasserfische der Welt*. Weltbild Verlag, Augsburg 2002, S. 313 ISBN 3-89350-991-7.
* Bent J. Muus und Preben Dahlström:  *Süßwasserfische*, BLV Verlagsgesellschaft mbH, 8. Auflage, 1998, ISBN 978-340-511867-9.
* Christian Teubner, Kerstin Mosny: *Das große Buch vom Fisch*, Teubner Edition, ISBN 3-7742-2053-0.

## Weblink

* 
*
Wels

**Wels** stoot för:

* Echte Welse (Siluridae) e Fischornnig
* Wels (Fisch), Waller (Silurus glanis), e Süesswasserfisch
* Aristoteles-Wels

* Wels (Stadt), e Stadt z Oberöösterriich

* Der Wels, e Roman vom Hansjörg Schneider 

**Wels** isch de Familiname vo:
* Andreas Wels (* 1975), tütsche Wasserspringer
* Charles Wels (1825–1906), US-amerikanische Komponist
* Frank Wels (1909–1982), holändische Tschütteler
* Franz Wels (1873–1940), öösterriichische Militärfechtmeister und Flugpionier
* Otto Wels (1873–1939), tütsche Politiker (SPD)
* Paul Wels (1890–1963), tütsche Pharmakologe und Straalebiolog
* Peter Wels (* 1946), tütsche Architekturzeichner
* Rudolf Wels (1882–1944), tschechische Architekt
Karlsruher Linie

**Karlsruher Linie** wird in dr Sprochwisseschaft d Zämmefassig vu Isoglosse gnännt, wu in dr eltere Literatur as Gränze zwische dr mitteldytsche un dr oberdytsche Dialäkt aagsääne wore isch. 

D Karlsruher Linie isch gnännt wore no dr Stadt Charlsrue, wu si sidlig dervu iber dr Ryy goht.

Im Weschte bstoht d Karlsruher Linie us dr Ainhaitsplurallinie (''mähe/mähet''-Linie), wu di siidfränkische zwoofermige Pluralforme (*mähe* - *mäht* - *mähe*) vum Ainhaitsplural im Oberryyalemannisch (*mähe* - *mähe* - *mähe*) bzw. im Schwebisch (*mähet* - *mähet* - *mähet*) drännt, un im Oschte us dr ''euch-enk''-Linie, wu s oschtfränkisch *euch* vum bairische *enk* drännt. Weschtlig vu Charlsrue/Ettlinge wird d Karlsruher Linie furtgfiert mit dr Speyerer Linie.

D Uffassig, ass die sprochlige Unterschid d Gränze zwisch em Mitteldytsch un em Oberdytsch bilde, isch zem erschte Mol vum Gottsched anne 1748 verdrätte wore. No däre Yydailig vu dr dytsche Dialäkt ghere di siid- un oschtfränkische Dialäkt zem Mitteldytsch. Die Aasicht giltet in dr Dialäktforschig mittlerwyyli as veraltet, wel die Dialäkt dr glyche Stand vu dr Lutverschiebig wie s (Nord- un Mittel-)Bairisch un s (Nord-)Alemannisch, derwylscht in dr mitteldytsche Dialäkt d Verschiebig vu p im Aalut bzw. pp im Inlut nit durgfiert hän. Wäge däm wird hite as Gränze zwische Ober- un Mitteldytsch d Speyerer Linie (*Appel-Apfel*-Linie) aagsääne. Ainewäg findet mer au hite in e Dail Biecher e mänkmol no d Formulierig, ass s Oschtfränkisch e Ibergang zwisch em Oberdytsch un em Mitteldytsch sei.

## Verlauf
D Karlsruher Linie drännt sich bi Waißeburch vu dr Speyerer Linie un goht derno zwische Charlsrue un Ettlinge iber dr Ryy un dodermit iber di dytsch-franzesisch Gränze. Vu Ettlinge uus goht si iber Neuenbürg - Esslenge-Weil – Sachsenheim – Bönningheim – Murrhardt bis uf Oettingen. Dää Abschnitt entspricht dr *mähe/mähet*-Linie.

Eschtlig vu Oettingen goht d Karlsruher Linie dr ''euch/enk''-Linie noo iber Weissenberg – Abenberg – Allerberg – Nürnberg – Hersbruck – Auerbach un Goldernach. Bi Wunsiedel chunnt si an di dytsch-tschechisch Gränze un dodermit an di hitig Oschtgränze vum dytsche Sproochruum. Friejer isch si no wytergange iber Asch – Eger – Graslitz – Duppau bis uf Karlsbad.

E Dail Germanischte verlege d Karlsruher Linie au uf e nerdligeri Näbelinie vu dr *euch/enk*-Linie, di sognännt *fränkisch-bairisch Plural-Linie*. Die Näbelinie isch in dr Charte gstrichlet dargstellt.

## Lueg au
* Germersheimer Linie
* Ryynische Fächer
Sandfelchen

De **Sandfelche**  (*Coregonus arenicolus*; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch und ghört wie de Blaufelche, de Gangfisch und de Chilch zo de endemische Felchenarte im Bodesee. 

## Uussie
De Sandfelche gliicht em Blaufelche. Er isch e slibrige längliche Fisch, wo 55 bis 60 cm lang werd. Sin Rugge isch heller as bim Blaufelche und sini Flosse sind eener grau gfärbt.

## Verbraitig
De Sandfelche isch en endemischi Art, wo nume im Bodesee haimisch isch. Er chunnt bsunders im Undersee vor, aber au im Obersee,

## Lebeswiis
De Sandfelche isch e Bodefisch, wa a flache Stelle i Uufernööchi lebt und Würmer, Schnegge, Muschle und Insekte fresst. D Laichzitt goot vo Endi November bis in Dezember und de Laich werd a flache Stele abglait, won e chiisige Grund hend.

## Büecher
*Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4

## Weblink
*
Blaufelchen

De **Blaufelche**  (*Coregonus wartmanni;* alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch und ghört wie de Sandfelche, de Gangfisch und de Chilch zo de endemische Felchenarte im Bodesee. 

## Uussie
De Blaufelche isch e silbrige längliche Fisch, wo 45–50 cm lang werd und guet e Pfund wögt. Siin Buuch isch wiisslich und de Rugge blaugrüe oder hellblau. Er het chliini Auge und e chliis Muul.

## Verbraitig
De Blaufelche isch en endemischi Art, wo nume im Bodesee haimisch isch. Er ghört zo de Schwebfelche, wo im offne Wasser lebet und bis 40 Meter tüüf abetaucht.

## Lebeswiis
De Blaufelche lebt vro alem vo Plankton und Insekte, grösseri Tier essed au Laich, Würmer und Schnegge und alti grossi Blaufelche jaget im Summer gär chliini jungi Egli.

D Laichzitt goot vo end November bis mitti Dezember, wenn d Wassertemperatur under 7 Grad ghait. D Wiibli leget 10000 bis 50000 Aier, wo vo de Mandli brifuchtet wered und denn uf de Bode sinket, je noch Stell nu wenigi Meeter, aber au bis i grossi Tüffene abe. D Laarfe schlüüffet im Märze und stiged denn a d Oberflächi. Blaufelche wered noch zwai Joor gschlechtsriiff.

## Büecher
*Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes*; Cornol 2007. ISBN 978-2-8399-0298-4
Gangfisch

De **Gangfisch** (*Coregonus macrophthalmus;* alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch und ghört wie de Sandfelche, de Blaufelche und de Chilch zo de endemische Felchenarte im Bodesee. 

## Uussie
De Gangfisch isch e silbrige länglische Fisch, wo 25 bis 30 cm lang werd und öppe 300 g wögt. De Rugge isch echli dünkler, aber nöd ase starch gfärbt, wie bim Blaufelche. Sini Rugge- und Buuchflosse gönd is hend e geele Farbton. De Gangfisch het groossi Auge aber e chliis Muul.

## Verbraitig
De Gangfisch isch en endemischi Art, wo nume im Bodesee haimisch isch. Er ghört zo de Schwebfelche, und lebt im offne Wasser und taucht bis 40 Meter tüüf. Noiji Gangfischpopulatione sind i de Noiziit i merere norditalienische Seeje agsidlet wore, so z.&nbsp;B. im Gardasee.

## Lebeswiis
De Gangfisch isch e Schwebfelche wo im offnige Wasser lebt und Plankton und Insekte fresst. Er laicht vom November bis in Dezember i flache Wasserstele i de Uufernööchi.

## Büecher
* Maurice Kottelat: *European Freshwater Fishes.* Cornol 2007, ISBN 978-2-8399-0298-4.
* Adolf Ribi: *Die Gangfischsegi. Ein Beitrag zur Ermatinger Fischersprache.* In: *Thurgauer Jahrbuch 1975.* Band 50 (1974), S.&nbsp;28–52 ().

## Weblink
*
Brachsen

De **Brachsme**  (*Abramis brama*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch und de Laitfisch vo de Brachsmeregion. Er gliicht a de Blicke, isch aber gröösser. Mengisch chunnts zu Chrüüzige mit em Rotaug.

## Uussie
De Brachsme isch e silbriggraue braite Fisch, wo 50 bis 60 cm lang werd. Er het e chliine Chopf miteme chliine Muul, sini Afterflosse isch recht grooss.

## Verbraitig
De Brachsme chunnt i Mitteleuropa, uf de Britische Insle, i Skandinavie und Osteuropa vor.  Er lebt i warme, langsaame Flüüssgwässer mit eme schlammige Grund, wie Altloif, wo näärstoffriich sind, cha aber au i flache Standgwässer vorchoo und vertrait au Brackwasser.

## Lebeswiis
De Brachsme fresst Insektelaarfe, Würmer, Schnegge und Muschle. Jungi Brachsme und Laarfe lebet vo Plankton. Im Winter bildet Brachsme groossi Schwärm wo inaktiv a tüüffe gschützte Stele uf de Früelig wartet.

D Laichzitt goot vom Mai bis in Juni, wenn d Wassertemperatur öber 15 Grad stiigt. S Wiibli lait abertuusigi vo Aier a flache biwachsne Stele und de Laich bliibt denn a de Wasserpflanze chlebe. Brachsme wered mit drüü oder vieri gschlechtsriiff und chönd 20 Joor alt were.

## Büecher
* Wilhelm Busch & Heinrich Kreymann: *Brassen und Güster.* 1993.
* Erwin Fechner: *Wachstum und Ernährung des Brachsen (Abramis brama) im Federsee.* 1978.
* Herbert Löffler: *Zur Ökologie des Brachsen (Abramis brama (L.)) im Bodensee.* Tübingen 1982.
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblink

*
Gressling

De **Gresslig** (*Gobio gobio*; alemanischi Näme) isch e aapassigsfääige Süesswasserfisch, wo i Schwärm lebt.
 
## Uussie
De Gresslig isch e längliche dünne Fisch, wo 10 bis 15 cm lang werd. Er isch silbrig und het uf de Siite e düttliche underbrochne Straiffe us dunkle Tupfe. Am Muul het er zwee Baartle.

## Verbraitig
De Gresslig chunnt i Mitteleuropa, England, Süüdskandinavie und im nördliche Osteuropa bis an Ural ane vor. Er lebt i klaare subere suurstoffriiche Flüüssgwässer mitere langsaame Ströömig, wo e sandige Grund hend. Er cha au i flache Stele vo Standgwässer vorchoo.

## Lebeswiis
De Gresslig isch tagaktiv, im Gegesatz zor Grundle, wo mengisch mit em Gresslig verwechslet werd. Mitem Chopf geg d Ströömig suecht er de Grund noch Alge, Wasserpflanze, Schnegge und Würmer ab. 

Laichzitt goot vom vom Aprile bis in Augste binere Wassertemperatur vo 13 bis 24 Grad. S Wiibli lait zwöschet 500 und 7000 Aier a klare flache Stele, wo nu wenigi Santimeeter tüüf sind und e chiisige Gund hend. D Laarfe schlüüffet noch 3 bis 20 Taag. Im zwaite Joor wered Grundle gschlechtsriiff. Si chönd 6 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7

## Weblink

*
Barbe

D **Barbe**  (*Barbus barbus*; alemanischi Näme) isch e europäische Süesswasserfisch und de Laitfisch vo de Barberegion.

## Uussie
D Barbe isch e wiissliche dünne lange Fisch mit vile dunkle Tüpfli.  Si het spitzigi Ruggeflosse und e spitzige Chopf mit vier Bartle a de Oberlippe. Vo doo chunnt au ere Name, do »Bart« uf latiinisch *barba* haisst.  Barbe weret 30 bis 60 cm lang

## Verbraitig
D Barbe chunnt i Mitteleuropa, z England und i Osteuropa bis zum Dnepr vor. Si mag warmi Flüüssgwässer mitere starche Ströömig und mit eme abwechsligswiis chiisige oder waiche schlammige Grund. Si bruucht aber au gschützti Buchte zum ruebe.

## Lebeswiis
D Barbe isch e Bodefisch, wo erst i de Oobeddämmerig aktiv werd. Si fresst Insektelarve, Würmer, Schnegge und Chrepsli wo ufem Bode lebet. Im Winter versammlet sich d Barbe i tüüffe, gschützte strömigsfraie Stele und wartet passiv anenand dränglet uf de Früelig.

D Laichzitt goot vom April bis in Juni bi 15 Grad warmem Wasser. D Barbe wanderet denn de Fluss duruuf und s Wiibli lait dai 3000 bis 32000 Aier uf e stainige Grund. Di junge Fischli verstecket sich im erste Joor under de Stai und wanderet deno de Fluss abe. Barbe chönd 15 Joor alt were.

## Büecher
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Günther Sterba: *Süsswasserfische der Welt*. Urania-Verlag, 1990, ISBN 3-332-00109-4
* Steinbachs Naturführer: *Süßwasserfische.* Ulmer, Stuttgart 2003, ISBN 3-8001-4296-1

## Weblink

*