open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maulbronn

**Maulbronn** isch e Stadt im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Maulbronn lyt an dr Salzach. Dr Baan bstoht us 35,1 % Landwirtschaftsflechi, 47,9 % Wald, 14,7 % Sidligsflechi un 2,3 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Maulbronn ghere d Stadtdail Maulbronn, Schmie un Zaisersweiher.

## Gschicht
Maulbronn isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1147 as *Mulenbrunnen*, Schmie anne 788, Zaisersweiher anne 1100.

## Verwaltig
Maulbronn het mit dr Gmai Sternefels e Verwaltigsgmaischaft veryybart.

Dr Burgermaischter vu Maulbronn isch dr Andreas Felchle.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Maulbronn ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Joseph Stöckle: *Führer durch Maulbronn und Umgebung (Reisehandbuch)*. Würzburg & Wien: Verlag Leo Woerl, 1889.

## Weblink

* www.maulbronn.de

## Fueßnote
Mönsheim

**Mẽẽsa** (amtli *Mönsheim*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Mẽẽsa lyt im Heckegai, rund 15 Kilometer vu Pforze. 

Dr Baan bstoht us 47,1 % Landwirtschaftsflechi, 36,9 % Wald, 12,1 % Sidligsflechi un 3,9 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Mẽẽsa ghere s glychnamig Dorf, s Schloss un Gheft Obermẽẽsa un d Ort Grenzbachhof un Lerchenhof.

## Gschicht
Mẽẽsa isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1140.

## Verwaltig
Mẽẽsa het si mit Frialza, Wearscha, Wimsa, Wurmberg un dr Stadt Heimsa zum Gmaiverwaltigsverband „Heckegai“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Mẽẽsa isch dr Thomas Fritsch.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Mẽẽsa ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.


Bild:MönsheimTurm.jpg|Stainerne Turm
Bild:MönsheimKelter.jpg|Trotte
Bild:MönsheimRathaus.jpg|ehmolig Rothuus


## Literatur
* Gustav Hoffmann u. Karl Seeger: *Chronik der Gemeinde Mönsheim*. Hrsg. von der Gemeinde Mönsheim, Mönsheim 1984.

## Weblink

* www.moensheim.de

## Fueßnote
Neuenbürg

**Neuebürig** (amtli *Neuenbürg*) isch e Stadt im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Neuebürig lyt an dr Enz im Nordschwarzwald. 

Dr Baan bstoht us 9,6 % Landwirtschaftsflechi, 76,5 % Wald, 12,7 % Sidligsflechi un 1,2 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Neuebürig ghere d Stadtdail Arnbach, Dennach, Neuebürig un Waldrennach.

## Gschicht
Neuebürig isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1274.

## Verwaltig
Neuebürig het mit dr Gmai Engelschbrann e Verwaltigsgmaischaft veryybart.

Dr Burgermaischter vu Neuebürig isch dr Horst Martin.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Neuebürig ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink

* www.neuenbuerg.de

## Fueßnote
Neuhausen (Enzkreis)

**Nuihause** (amtli *Neuhausen*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Nuihause lyt uf ere Hochflechi zwische Nagold un Wirm, rund 12&nbsp;km sideschtli vu Pforze. D Nochbergmaine vu Nuihause sin Bad Liebenzell, Pforze, Tiefenbronn, Unterreichenbach un Weil der Stadt.

Dr Baan bstoht us 33,5 % Landwirtschaftsflechi, 55,3 % Wald, 10,3 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Nuihause ghere d Ortsdail Hamberg, Nuihause, Schellbronn un Steinegg.

## Gschicht
Di hitig Gmai isch zum 1. Merz 1973 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Hamberg, Nuihause un Steinegg. Am 1. Januar 1975 isch Schellbronn yygmaindet wore. Nuihause isch zum erscht Mol gnännt wore anne 1150, Schellbronn anne 1073, Steinegg anne 1157 un Hamberg anne 1453.

## Verwaltig
Nuihause het si mit Diafebrunn zum Gmaiverwaltigsverband „Diafebrunn“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Nuihause isch dr Oliver Korz.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Nuihause ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Rund um St. Wendel - Bilder von früher und heute, Eugen Bogner und Erich Schmidl, Geiger-Verlag, Horb am Neckar, ISBN 3-89570-324-9
* Auf Spurensuche - Gemeinde Neuhausen Band I, Eugen Bogner und Erich Schmidl, Geiger-Verlag, Horb am Neckar, ISBN 3-89570-759-7
* Auf Spurensuche - Gemeinde Neuhausen Band II, Eugen Bogner und Erich Schmidl, Geiger-Verlag, Horb am Neckar, ISBN 3-89570-900-X

## Weblink

* www.neuhausen-enzkreis.de

## Fueßnote
Neulingen

**Neilinge** (amtli *Neulingen*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Neilinge lyt rund zeh Kilometer nerdli vu Pforze uf dr Bauschlotter Platte. D Nochbergmaine vu Neilinge sin Pforze, Ispringen, Ölbronn-Dürrn, Königsbach-Stein, Bretten, Eisingen, Kieselbronn un Knittlingen

Dr Baan bstoht us 62,8 % Landwirtschaftsflechi, 22,2 % Wald, 14,5 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Neilinge ghere d Ortsdail Bauschlott, Neilinge un Nußbaum.

## Gschicht
Di hitig Gmai isch entstande zum 1. Jänner 1974 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Bauschlott, Nußbaum un Göbrichen. Bauschlott isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1071 as *Buslat*, Göbrichen anne 1092 as *Gebrichingen* un Nußbaum im Lorscher Codex anne 883 as *Nuzboumen*.

## Verwaltig
Neilinge het si mit Kisselbronn un Elbronn-Diarn zum Gmaiverwaltigsverband „Neilinge“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Neilinge isch dr Michael Schmidt.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Nußbaum ghert zum Sidfränkisch, dr Dialäkt vu Göbrichen un Bauschlott zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Josef Adam: *Nußbaum. Dörfliches Idyll zwischen Pforzheim und Bretten.* Verlag Regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2000, ISBN 978-3-89735-135-6.
* *1100 Jahre Nußbaum.* Festbuch 1983.
* Johannes Canis: *Heimat Bauschlott*, Herausgeber: Gemeinde Bauschlott, 1971
* Tölke, Heinrich: *Göbrichen / Neulingen: Monographie eines Dorfes und einer Landschaft im Norden Pforzheims.* 2 Bdd. Verlag Gengenbach, Bad Liebenzell, 1995

## Weblink

* www.neulingen.de

## Fueßnote
Niefern-Öschelbronn

**Niafern-Eschelbronn** (amtli *Niefern-Öschelbronn*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Niafern-Eschelbronn lyt am Rand vum Nordschwarzwald, rund sibe Kilometer eschtli vu Pforze. D Nochbergmaine vu Niafern-Eschelbronn sin Kieselbronn, Mühlacker, Wiernsheim, Wurmberg un Pforze.

Dr Baan bstoht us 43,9 % Landwirtschaftsflechi, 34 % Wald, 19,9 % Sidligsflechi un 2,2 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Niafern-Eschelbronn ghere d Ortsdail Niafern un Eschelbronn.

## Gschicht
Niafern-isch zum erschte Mol gnännt wore um 1082-1091, Eschelbronn anne 835.

## Verwaltig
Niafern-Eschelbronn ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.

D Burgermaischteri vu Niafern-Eschelbronn isch d Birgit Förster.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Niafern-Eschelbronn ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Matthias Köhler: *Evangelische Kirche Niefern*, Schnell Kunstführer Nr. 2193, Schnell & Steiner Regensburg 1996, erhältlich bei der evangelischen Kirchengemeinde

## Weblink

* www.niefern-oeschelbronn.de

## Fueßnote
Ölbronn-Dürrn

**Elbronn-Diarn** (amtli *Ölbronn-Dürrn*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Elbronn-Diarn lyt rund 12 Kilometer vu Pforze zwische Kraichgau un Stromberg. D Nochbergmaine vu Elbronn-Diarn sin Knittlingen, Maulbronn, Ötisheim, Kieselbronn un Neulingen.

Dr Baan bstoht us 60,7 % Landwirtschaftsflechi, 22,4 % Wald, 15,9 % Sidligsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Elbronn-Diarn ghere d Ortsdail Diarn un Elbronn.

## Gschicht
Di hitig Gmai Elbronn-Diarn isch entstande zum 1. Juli 1974 dur dr Zämmeschluss vu dr badische Gmai Diarn un dr wirttebärgische Gmai Elbronn. Elbronn isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1244 as *Elebrunnen*, Diarn anne 1240.

## Verwaltig
Elbronn-Diarn het si mit Kisselbronn un Neilinge zum Gmaiverwaltigsverband „Neilinge“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Elbronn-Diarn isch dr Norbert Holme.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Elbronn-Diarn ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Johannes Haßpacher: *Ein Dorf an der Grenze. Chronik von Ölbronn*
* Barbara Knodel: *Zwerland – Eine Frau, ein Dorf im Schatten der Hakenkreuzfahne*

## Weblink

* www.oelbronn-duerrn.de

## Fueßnote
Ötisheim

**Aitsa** (amtli *Ötisheim*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Aitsa lyt rund zwelf Kilometer ewäg vu Pforze. 

Dr Baan bstoht us 50,7 % Landwirtschaftsflechi, 31,1 % Wald, 17,4 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Aitsa ghere d Derfer Aitsa un Corres, d Wyler Erlenbach un Schönenberg un d Ort Haldenhof un Reithof.

## Gschicht
Aitsa isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex anne 783 as *Autinesheim*. Schönenberg isch 1924 yygmaindet wore.

## Verwaltig
Aitsa het mit dr Stadt Mihlacker e Verwaltigsgmaischaft veryybart.

Dr Burgermaischter vu Aitsa isch dr Werner Henle.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Aitsa ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Konrad Dussel: *Ötisheim. Durch die Geschichte zur Gegenwart.* Verlag Regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2007. ISBN 978-3-89735-503-3
* Karl Henkelmann u. Eduard Antthes: *Das Kloster Lorsch.* Bensheim 1922.

## Weblink

* www.oetisheim.de

## Fueßnote
Remchingen

**Remchinge** (amtli *Remchingen*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Remchinge lyt im Pfinzdal zwische Charlsrue un Pforze. D Nochbergmaine vu Remchinge sin Pfinztal, Königsbach-Stein, Kämpfelbach, Keltern un Karlsbad.

Dr Baan bstoht us 41,1 % Landwirtschaftsflechi, 39 % Wald, 18,9 % Sidligsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Remchinge ghere d Ortsdail Nöttingen, Singen un Wilferdingen.

## Gschicht
Di hitig Gmai Remchinge isch entstande zum 1. Jänner 1973 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Singen un Wilferdingen. Am 1. Jänner 1975 isch Nöttingen yygmaindet wore. Singen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 769 as *Sigincheim im Pfinzgau*. Wilferingen zwische 888 un 893 as *Vulvirincha*.

## Verwaltig
Remchinge ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.

Dr Burgermaischter vu Remchinge isch dr Luca Wilhelm Prayon.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Remchinge ghert zum Sidfränkisch.

## Literatur
* Otto Bickel u.&nbsp;a.: *Remchingen - Geschichte seiner Ortsteile und der Adelsfamilie gleichen Namens*, Remchingen, 1993.
* Günther Wieland: *Vicus Senotensis. Neue Untersuchungen in der römischen Siedlung von Remchingen-Wilferdingen.* In: *Denkmalpflege in Baden-Württemberg*, 32. Jg. 2003, Heft 4, S. 316–320 (PDF)

## Weblink

* www.remchingen.de

## Fueßnote
Sternenfels

**Sternefels** (amtli *Sternenfels*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Sternefels lyt zwische Kraichgau ud Stromberg, rund 20&nbsp;Kilometer nordeschtli vu Pforze. 

Dr Baan bstoht us 37,5 % Landwirtschaftsflechi, 49,5 % Wald, 11,8 % Sidligsflechi un 1,3 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Sternefels ghere d Ortsdail Diefenbach un Sternenfels.

## Gschicht
Di hitig Gmai isch entstande zum 1. Jänner 1974 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Sternenfels un Diefenbach.

## Verwaltig
Sternefels het mit dr Stadt Maulbronn e Verwaltigsgmaischaft veryybart.

Dr Burgermaischteri vu Sternefels isch dr Werner Weber.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Sternefels ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink

* www.sternenfels.de

## Fueßnote
Straubenhardt

**Straubehardt** (amtli *Straubenhardt*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Straubehardt lyt im Nordschwarzwald sidweschtli vu Pforze. 

Dr Baan bstoht us 33,5 % Landwirtschaftsflechi, 51,1 % Wald, 15 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Straubehardt ghere d Ortsdail Conweiler, Feldrennach, Langenalb, Ottenhausen un Schwann.

## Gschicht
Di hitig Gmai Straubehardt isch entstande zum 1. Dezämber 1973 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Conweiler, Feldrennach mit Pfinzweiler un Schwann. Zum 1. Jänner 1974 isch Ottenhausen yygmaindet wore, zum 1. Jänner 1975 Langenalb. D Gmai isch gnännt no dr glychnanmige Burgruine, wu uf em Bann vu Neuenbürg lyt.

## Verwaltig
Straubehardt ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.

Dr Burgermaischter vu Straubehardt isch dr Helge Viehweg.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Straubehardt ghert zum Sidfränkisch.

## Weblink

* www.straubenhardt.de

## Fueßnote
Tiefenbronn

**Diafebrunn** (amtli *Tiefenbronn*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Diafebrunn lyt am Rand vum Nordschwarzwald an dr Wirm, rund 15 Kilometer vu Pforze. 

Dr Baan bstoht us 54,6 % Landwirtschaftsflechi, 27,2 % Wald, 17,3 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Diafebrunn ghere d Ortsdail Lehningen, Mühlhausen un Diafebrunn.

## Gschicht
Diafebrunn isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1105 im Codex Hirsaugiensis.

## Verwaltig
Diafebrunn het si mit Nuihause zum Gmaiverwaltigsverband „Diafebrunn“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Diafebrunn isch dr Frank Spottek.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Diafebrunn ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Judith Knöbel-Methner: *900 Jahre Tiefenbronn. Streiflichter einer Gemeinde*. Verlag Regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2005. ISBN 978-3-89735-427-2.

## Weblink

* www.tiefenbronn.de

## Fueßnote
Wiernsheim

**Wearscha** (amtli *Wiernsheim*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Wearscha lyt im Heckegai uf dr *Platte* rund 150m iber em Enzdal. 

Dr Baan bstoht us 57,9 % Landwirtschaftsflechi, 27,1 % Wald, 14,1 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Wearscha ghere d Derfer Iptingen, Pinache, Serres un Wearscha.

## Gschicht
Wearscha un Iptinga sin zum erschte Mol gnännt wore im 12. Johrhundert. S Dorf Pinache isch anne 1699 grindet wore vu Waldenser, wu us em Chisonedal dohär flichtet sin. Au Serres isch e Waldenserdorf un um des Zyt grindet wore.

## Verwaltig
Wearscha het si mit Frialza, Mẽẽsa, Wimsa, Wurmberg un dr Stadt Heimsa zum Gmaiverwaltigsverband „Heckegai“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Wearscha isch dr Karlheinz Oehler.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Wearscha ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink

* www.wiernsheim.de

## Fueßnote
Wimsheim

**Wimsa** (amtli *Wimsheim*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Wimsa lyt im Heckegai, rund 12&nbsp;Kilometer sideschtli vu Pforze. D Nochbergmaine vu Wimsa sin Wurmberg, Mönsheim, Friolzheim, Tiefenbronn un Pforze.

Dr Baan bstoht us 38,7 % Landwirtschaftsflechi, 42,4 % Wald, 18 % Sidligsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Wimsa ghere kaini wytere Ortsdail.

## Gschicht
Wimsa isch zum erschte Mol gnännt wore anne Wimsheim 1229.

## Verwaltig
Wimsa ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft. het si mit Frialza, Mẽẽsa, Wearscha, Wurmberg un dr Stadt Heimsa zum Gmaiverwaltigsverband „Heckegai“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Wimsa isch dr Mario Weisbrich.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Wimsa ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink

* www.wimsheim.de

## Fueßnote
Wurmberg

**Wurmberg** isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Wurmberg lyt im Heckegai uf dr *Platte*, rund zeh Kilometer vu Pforze. 

Dr Baan bstoht us 55,4 % Landwirtschaftsflechi, 21,5 % Wald, 22,3 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Wurmberg ghere s glychnamig Dorf un dr Wyler Neubärental.

## Gschicht
Wurmberg isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1221.

## Verwaltig
Wurmberg het si mit Frialza, Mẽẽsa, Wearscha, Wimsa un dr Stadt Heimsa zum Gmaiverwaltigsverband „Heckegai“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Wurmberg isch dr Jörg-Michael Teply.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Wurmberg ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink

* www.wurmberg.de

## Fueßnote
Heuliecher

Ä **Hailiëcher** (au **Hailiächer**, **Hoiliächer**, **Heiliächer**, **Heulücher**, uf hochdütsch *Heuliecher* oder *Heuhaken*) isch ä Werkzig, wummer brücht, zum feschttramplets Hai uffem Haistock rüss z'zupfe.

## S Grät
De Hailiëcher isch so umme Meter bis e Meterfufzig lang, het vorne ne Widerhooge vu 10 cm, ähnlich wie ne Harpune, unn hinde hetter e Handhebi, wo meischt üss Lindeholz gsi isch. De Liëcher isch friejer verwendet worre, will mr s Hai bim Iilagere uffm Haistock feschttramplet het, asses meh Platz het. Unn will mr s Hai im Haistock fascht bis under d Firschdpfädde uffbige het, isch des Hai ganz unde durch de Druck mit de Monet immer dichter worre. Dr Liëcher het mr ins Hai nigrammt, widder rüsszoge un dann d Liëchet vum Haistock durch d Hailugge in Fueddergang nagworfe. De Grund fir die Arwet war, as s dichte Hai nit so guet firs Vieh war, im Brisgöi hett mr gseit, s dät nit badde, wänns nit gloche worre isch.  

Hitt wirds Hai meischt zue Quader- odder Rundballe prässt, wägge däm brücht mr kei Hailiëcher meh.

## Dr Namme
De namme leidet sich vum Verb *liëche* ab (au *liäche, liiche, lüche*) un bediddet „rüssziëge, rüssrupfe, rüssrisse“. Üsser Hairüszupfe seit mr au liëche, wämmer Flags üssem Bode risst.

S Partizip perfekt heißt *gloche* odder *gliëcht,* des was mr rüssgrupft un in Fueddergang nagworfe het heißt *Liëchet*. Im Middelhochditsche gits do defir de Verbe *liechen* odder *lüchen*.
 
## Sunschdigs
In Unadinge (Leffinge) heißt mr einer, wu dr nur einfachi Sache heiße kannsch, *Heiliecher*. De Hailiëcher het aü in de alemannisch Lideradür Spure hinderloh. So het de Rolf Asal e Gediëcht *Hailiecher* geschriiwe unn de Markus Manfred Jung hett anne 1987 ne alemannischi Anthologii mit em Titel *[[D Hailiecher]]* rüssgäh.

D Gmai Haebach im Oschtalbkreis het zwai krizti Hailiëcher im Wappe. Driwer nüs sin Hailiëcher in andri Wappe uffgnumme worre; z.&nbsp;B. vu Grafenao, Döffinge (Dorf i de Gmai Grafenao) und Heidorf im Hegau (Gmai Oageltinga).

Hailiëcher gits nit nur in Ditschland odder Middeleuropa. In Island im Freiliëchtmuseum Skógar isch so ne Grät üssgschdellt.

## Literatur
* Heu(w)lǖcher, i: Schweizerisches Idiotikon, Bd. 3, Sp. 1043f.

## Quälle
Die Kunst des Krieges

**Die Kunst des Krieges** bezäichnet:

* s Buech *[[Die Kunst des Krieges (Machiavelli)|Dell'Arte della Guerra]]* vom Niccolò Machiavelli
* s Buech *[[Die Kunst des Krieges (Sunzi)|Sūnzǐ bīngfǎ]]* vom chinesische General Sunzi
Die Kunst des Krieges (Machiavelli)

***Über d Kunst vom Chrieg*** oder im Original ***Dell’Arte della Guerra*** vom Niccolò Machiavelli isch en Abhandlig über Taktik, Strategii, Politik und hauptsächlig s Milidäärwääse, wo zwüsche 1519 und 1520 entstande isch.

Dr Machiavelli het das Wärk für sis wichdigste ghalte. Es wird aber, vergliche mit andere vo sine Wärk wie Der Fürst oder d Discorsi weniger glääse.
## Dr Inhalt
Im Machiavelli si *Kunst vom Chrieg* isch in ere Zit entstande, wo Italie vo Chrieg, Intrige und usländische Bsetzer brägt worde isch. Dr Machiavelli het glaubt, ass d Laag vo sim Land hauptsächlig uf Fääler vo dr politische und milidärische Füerig zrugggoot. 

D *Arte* cha mä in zwäi Däil iidäile, wo sich iirem Inhalt noch underschäide: e milidäärisch-taktischi Abhandlig und e politischi.
Im erste Däil beschribt er under anderem die verschiidene Mögligkäite, wie mä en Armee in Zite vo Chrieg und vo Friide cha iisetze. So mäint er zum Bischbil, ass mä sä gliichermaasse as Middel zum Eroobere cha verwände, zum Schutz, zum d Bevölkerig z beruejige und zum dr Fürst und d Gsetz z understütze. Die politische Ideä, won er im zwäite Däil vom Buech behandlet, si im Groosse und Ganze äänlig zu dene in de *[[Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio|Discorsi]]* und im *[[Der Fürst|Fürst]]*.

## Litratuur
* Gesammelte Werke: Vom Staate, Vom Fürsten, Geschichte von Florenz, Die Kunst des Krieges, Kleine Schriften, Komödien, Dialog über die Sprache, Die Belfagor-Novelle. Zweitausendeins, 2. Uflage 2006. ISBN 3861507749 / Dörfler, Eggolsheim 2011, ISBN 3895557021
John de Lancie

Dr **John Sherwood de Lancie, Jr.** (* 20. März 1948 z Philadelphia, Pennsylvania) isch en amerikanische Schauspiiler, Produzänt, Musiker und Schriftsteller.

Er isch unter anderem in Film wie *Legacy*, *The Thorn Birds (dt. Die Dornenvögel)*, und *The Hand That Rocks the Cradle (dt. Die Hand an der Wiege)* ufdräte. Au in Serie wie *The Six Million Dollar Man (dt. Der Sechs-Millionen-Dollar-Mann)*, *Battlestar Galactica (dt. Kampfstern Galactica)*, *Nero Wolfe*, und *MacGyver* het er mitgspiilt. Usserdem het er zämme mit em Richard Dean Anderson d Hauptrolle in der Steampunk-Serie *Legend* gspiilt. Berüemt worde isch er aber mit sinere Rolle als s allmächtige Wääse „Q“ in der Serii *Star Trek: The Next Generation (dt.Raumschiff Enterprise – Das nächste Jahrhundert)*. Unter anderem het er au Ufdritt als Q in dr Star-Trek-serii *Star Trek: Voyager (dt. Raumschiff Voyager)* und *Star Trek: Deep Space Nine* gha und het bi *Andromeda* dr Sid und in mehrere Folge vo *Stargate SG-1 (dt. Stargate – Kommando SG-1)* dr Colonel Simmons verkörperet. In vier Episode vo *Charmed* het er dr Odin gspiilt. Vo 2011 isch er au dur sini Sprächrolle vom Discord in *My Little Pony: Friendship is Magic* (dt. *My Little Pony - Freundschaft ist Magie*) bekannt.

Bis zum Dood vom Leonard Nimoy het er mit däm e Broduktionsfirma mit em Name *Alien Voices* gha, wo Science-Fiction-Hörspiil produziert het. 

## Weblinks

*
Philadelphia

**Philadelphia** isch e Stadt im amerikanische Bundesstaat Pennsylvania. Si het 1'526'006 Iiwooner (Stand: 2010) und isch die fümftgrössti Stadt in de Veräinigte Staate und die grössti im Bundesstaat Pennsylvania. An dr Ostküste isch Philadelphia noch Nöi Zork am zwäitgrösste. D Stadt lit am Delaware River im Zentrum vo dr Metropolregion Delaware&nbsp;Valley.

In dr Gschicht vo de USA isch Philadelphia äini vo de bedütendste Stedt. Noch Nöi York und vor Washington isch si vo 1790 bis 1800 d Hauptstadt vo dr Nazioon gsi. Si isch die grössti Stadt vo de USA gsi und noch London die zwäitgrössti änglischsproochigi Stadt uf dr Wält. Z Philadelphia het dr ersti und zum Däil au dr zwäiti Kontinentalkongräss dagt und dr Verfassigskonwänt vo 1787. Die Amerikanischi Unabhängikäitserkläärih isch do verkündet und d Verfassig beschlosse worde.

In dr Umgangssprooch häisst Philadelphia vilmol nume *Philly*. Au *City of Brotherly Love* säit män ere, was von ere Übersetzig vom griechische Naame Philadelphia chunnt (φιλíα *philia* ‚Liebi‘ und ἀδελφός *adelphos* ‚Brueder‘).

## Galeriie

Datei:Skyline Philadelphia.JPG|D Skäiläin vo dr New-Jersey-Site vom Delaware River (2009)
Datei:PennCityHall.png|D Innestadt
Datei:PhiladelphiaBourseBuilding.jpg|D Börse vo Philadelphia, die eltist in Amerika
Datei:Philadelphia City Hall (from Art Museum).JPG|Philadelphia City Hall
Datei:Betsy-Ross-House.JPG|D Vordersite vom Betsy Ross House (2009)
Datei:NationalConstitutionCenterPH.jpg|S *National Constitution Center*
|One & Two Liberty Place
Datei:Mellon Bank Center (Philadelphia)-wide.JPG|S *Mellon Bank Center*
Datei:Germantown2.jpg|Bilder us dr alte *Germantown*
Datei:Philly Street Commons.jpg|D Quince Street im *Old City Historic District*
Datei:ItalianMarketPhiladelphia.jpg|Dr historisch *Italian Market* in South Philly


## Litratuur
* Russell Frank Weigley, Nicholas B. Wainwright, Edwin Wolf (Hrsg.): *Philadelphia: A 300 Year History*. W. W. Norton & Company, New York City 1982, ISBN 9780393016109

## Weblingg

* Fremdenverkehrsamt Philadelphia (Uskumft für Turiste uf Dütsch)
* Philadelphia Visitors (Uskumft für Turiste)
*
* Annual German-American Steuben Parade
* Night-Life Guide für Philadelphia
*
Bundesstaat der Vereinigten Staaten

E **Bundesstaat** in de Veräinigte Staate vo Amerika, churz au *US-Bundesstaat* (), isch e Gliidstaat. Si si das, was ir Schwiz d Kantön und z Dütschland d Länder si, hei aber vil mee Autonomii.

Die Veräinigte Staate si e Bundesstaat, wo zur Zit 50 däilsuweräni Äinzelstaate het. Die erste drizää Bundesstaate si 1776 us de Drizää Kolonie entstande, wo d Verfassig vo de USA ratifiziert worde isch. Nöiji Bundesstaate si drzuechoo, wo sich d USA gege Weste erwiteret het, dur e *Louisiana Purchase,* wo d Republik Texas bidräte isch und wo Hawaii und Alaska in Bundesstaate umgwandlet worde si. Zämme mit em Bundesdistrikt und de Ussegebiet bilde d Bundesstaate s Staatsgebiet vo de Veräinigte Staate.

Vier Staate – Kentucky, Massachusetts, Pennsylvania und Virginia – bezäichne sich formell as «Commonwealth», aber do drus entstöön käni witere Rächt oder Pflichte – im Gegesatz zu de Commonwealth-Territorie Puerto Rico und Nördligi Mariane.

## Litratuur
* Jörg Annaheim: *Die Gliedstaaten im amerikanischen Bundesstaat. Institutionen und Prozesse gliedstaatlicher Interessenwahrung in den Vereinigten Staaten von Amerika.* Duncker und Humblot, Berlin 1992, ISBN 3-428-07441-6.
* Daniel Elazar: *American Federalism. A View from the States.* 3. Auflage. Harper & Row, Nöi York 1984, ISBN 0-06-041884-2.
* Christoph M. Haas: *Die Regierungssysteme der Einzelstaaten.* In: Wolfgang Jäger, Christoph M. Haas, Wolfgang Welz (Hrsg.): *Regierungssystem der USA. Lehr- und Handbuch.* 3. Auflage. Münche 2007, ISBN 978-3-486-58438-7, S.&nbsp;459–496.
* Wolfgang Welz: *Die bundesstaatliche Struktur.* In: Wolfgang Jäger, Christoph M. Haas, Wolfgang Welz (Hrsg.): *Regierungssystem der USA. Lehr- und Handbuch.* 3. Auflage. Oldenbourg, Münche 2007, ISBN 978-3-486-58438-7, S.&nbsp;69–98.

## Weblingg

* nationalatlas.gov – Hochufglöösti Charte vo de US-Bundesstaate und iire Hauptstedt (änglisch, PDF, 1,1&nbsp;MiB)
* nationalatlas.gov – Hochufglöösti Charte vo dr historische Entwigglig vo de USA (änglisch, PDF 1,9&nbsp;MiB)
* State Government, USA.gov
* State Government and Politics, University of Michigan Library Documents Center
* State Agency Databases, American Library Association
Bogen (Architektur)

As **Booge** bezäichnet mä in dr Archidektuur e Konstrukzion wo in ere krümmte Linie Öffnige im Muurwärk überspannt, oder as Bländbooge vor allem dekorative Zwäck dient.

En *ächte* Booge vermiidet im Sinn von ere Stützlinie Zugspannige, wo Baumaterial nume schlächt mit ene z Rank chömme. Er überdräit d Druck- und Schubchreft uf die sitlige Laager. E *[[Kragbogen|falsche Booge]]* isch en Erwiiterig oder Verlengerig vom ene Balke, 
ächti Bööge dräge sich nit sälber, bis dass si fertig baut si, und wärde wääred dr Konstrukzioon vom ene Grüst gstützt.

S *[[Gewölbe|Gwölb]]* isch e bsundrigi Form vom Booge, won d Decki vom ene Geböid nid wien e Balkedecki flach uf de Wänd oder uf Süüle lit, sondern d Form vom ene Booge het.

Dr Booge wird in dr Architektur an e Hufe Bauwärk in de verschidnigste Forme verwändet. Mit em cha mä Öffnige für Düüre und Fänster überspanne, Brugge baue, Halle zuedecke oder Dunnel baue. E Vordäil vom Booge isch ass im Vergliich zun ere massive Bauform enorm vil Material gspart und s Gwicht chlii ghalte wird.

## Weblingg
* Bogenarte
Ohlsbach (Begriffsklärung)

**Ohlsbach** chan folgendes bedüte:
* Ohlsbach, e Gmaind im Ortenauchrais, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Ohlsbach (Dernbach)*, en Bach im südöstliche Pfälzerwald im Landchrais Südlichi Wystross, Rhyland-Pfalz, Dütschland
* *Ohlsbach (Kinzig)*, rächte Zuefluss vo de Kinzig (Schwarzwald) bi Ortebärg im Ortenauchrais, Bade-Würtebärg
Pennsylvania

**Pennsylvania** (ängl. Ussprooch , dütsch au **Pennsylvanie**) isch e Bundesstaat im Oste vo de Veräinigte Staate vo Amerika, wo vom von William Penn gründet worde isch, und isch äine vo de drizää Gründerstaate. Dr offiziell Naame isch *Commonwealth of Pennsylvania* („Gmäinwääse vo Pennsylvanie“). Zämme mit Nöi York und New Jersey wird Pennsylvania zu de Middelatlantikstaate zelt.

Dr Naame bedütet wörtlig „Im Penn sis Waldland“ (lat. *silva* „Wald“). Pennsylvania het dr Binaame „Keystone State“ (Schlussstäi-Staat, noch em zentrale käilförmige Stäi in dr Middi vom ene Booge).

## Geografii

Pennsylvania gränzt im Oste an New Jersey, im Südoste an Delaware, im Süde an Maryland, im Südweste an West Virginia, im Weste an Ohio und im Norde an Nöi York und dr Eriesee. Dr Bundesstaat isch vo Norde uf Süde 274&nbsp;km bräit und vo Oste uf Weste 455&nbsp;km lang. D Flechi isch 119'283&nbsp;km²; doodrvo si 116'075&nbsp;km² Landflechi; 3'208&nbsp;km² si Gwässeroberflechene, vo dene entfalle uf en Eriesee 1'940&nbsp;km². Im Ganze isch Pennsylvania e bitz gröösser as Bulgarie. Dr höggst Punkt isch uf 979&nbsp;Meter über em Meerspiegel uf em Mount Davis, wo noch sim Äigetümer benennt worde isch, eme Leerer, wo uf dr Site vo dr Union an dr Schlacht vo Gettysburg kämpft het. Dr niidrigst Punkt vo Pennsylvania lit uf Meereshööchi am Delaware River; die durchschnittligi Hööchi isch 336&nbsp;m.

Dr Hauptfluss im Land isch dr Susquehanna River. Pennsylvania isch brägt vo Laubwälder und Hügelland. Im Oste vom Land isch s Middelgebirg vo de Appalatsche.

Im Süde vom Bundesstaat lit dr archeologisch interessanti Usgrabigsort Meadowcroft.

## D Bevölkerig
Pennsylvania het 12'418'756 Iiwooner (Stand: U.S. Census 2007), vo deene si 83,8 % Wissi, 10,4 % Afroamerikaner, 4,2 % Hispanics, 2,3 % Asiate, 0,1 % Indianer.

## Lidraduur
* Vincent P. Carocci: *A Capitol Journey: Reflections on the Press, Politics, and the Making of Public Policy in Pennsylvania.* Pennsylvania State University Press, University Park 2005, ISBN 978-0-271-05857-3 — .
* Randall M. Miller, William A. Pencak (Hrsg.): *Pennsylvania: A History of the Commonwealth.* Pennsylvania State University Press, University Park 2002.

## Weblingg

* Offizielli Webseite vom Staat Pennsylvania (änglisch)
* VisitPA (Uskumft für Turiste)

## Fuessnoote
Kuppel

As **Kupple** (vo lateinisch *cupula* „chliini Donne“) oder **Dom** bezäichnet mä en oobere Däil vom ene Ruum, wo d Form von ere Halbchuugele oder Glogge het. Kupple si mäistens us Stäi, Ziegel, Beton, Holz oder verschidnige Metall baut. Die äigentligi Kupple isch d Decki, wo dr Raum undedraa, wo zum Däil oder ganz voMuure umschlosse isch, frei überdeckt.

## Äigeschafte
Kupple si e bsundrigi Form vom Gwölb, hai nume äi Schäitelpunkt und iire Grundriss, wo kräisförmig, owal oder vileggig cha si, dient in sim ganze Umfang as Widerlager. 

Kupple, wo kontinuierlig krümmt si, wärde vo de Ääscheniöör zu de dobblet krümmte Schale zelt, segmentierti Kupple zu de Faltwärk.

Solang nume dradizionelli Baumaterial wie Ziegel und Stäi verwändet worde si, isch d Gröössi vo de Kupple beschränkt bliibe. Bis in s 20. Joorhundert isch eso s Pantheon z Rom us em Joor 125 n.&nbsp;d.&nbsp;Z. mit 43,3 Meter Durchmässer dr grösst Kuppelbau bliibe. Wo denn dr Staalbeton iigfüert worde isch und spööter dr Richard Buckminster Fuller die geodätischi Kupple erfunde het, si gröösseri Bauwärk mööglig worde. So isch dr grösst Kuppelbau hüte mit eme Durchmässer vo 207 Meter dr Superdome z New Orleans.

## Litratuur
* Oscar Schneider: *Kampf um die Kuppel. Baukunst in der Demokratie.* Bouvier Verlag, Bonn 2006, ISBN 3-416-03076-1.
## Weblingg

* Beatrice Härig: Die Schwerelosigkeit der Steine. Von der Faszination der Kuppeln als Bauelement, in: Monumente Online 6.204
Dom

**Dom** cha si:
* e Kupple in dr Archidektur
* e wichdigi Chille
* en Ethnii im Nooche Oste, wo Domari schwätzt
* e niidrigi Kaste vo Hindus in Westbengale
* dr Naame vom ene Bärg in de Walliser Alpe

**Dom** isch dr Familiename vo dene Persone:
* Arthur Dom, e niiderländisch-dütsche Döffrennfaarer
* Jeanny Dom (* 1954), e luxeburgischi Dischdennisspiilere und -funkzionärin
* Michael Dom, e Lüriker us Papua-Nöiguinea
New Orleans

**New Orleans** ( oder , lokal au: ) het 343'829 Iiwooner (2010) und isch die grössti Stadt im Bundesstaat Louisiana in de Veräinigte Staate. Si isch en Industriizentrum mit eme bedütende Haafe am Mississippi. D Stadt isch bekannt für iiri lokali kreolischi Chuchi und iiri historischi Altstadt *(French Quarter)*, wo s e Hufe Geböid im spanische und französische Kolonialstil het. New Orleans gältet as d „Wiege vom Dschääs“.

In d Noochrichte isch New Orleans 2005 cho, wo dr Hurrikan Katrina und d Überschwemmige, won er usglööst het, groossi Däil vo dr Stadt verwüestet häi und alli Iiwooner häi müesse ewakuiert wärde. Im Raame vom Widerufbau het d Stadt beschlosse, d Sozialwoonigsgebiet, wo vor dr Katastroofe vili Schwärzi gläbt häi, ufzgee. No vor 2005 häi e Hufe Lüt d Stadt verloo, vilmol wäge Brobleem mit dr Armuet, noch em Hurrikan si denn vili gar nüm zrugchoo und im Joor 2010 het New Orleans öbbe e Viertel weniger Iiwooner gha as vor de Überschwemmige.

## Litratuur
* Jerroldyn Hoffmann, Roland Hoffmann: *Im Auge des Orkans – Wie der Hurrikan von New Orleans uns heimatlos machte.* Lübbe Verlag, 2006, ISBN 3-404-61595-6.
* Christian Jakob, Friedrich Schorb: *Soziale Säuberung. Wie sich New Orleans seiner Unterschicht entledigt.* Unrast Verlag, Münster 2008, ISBN 978-3-89771-484-7.
* John Logan: *The Impact of „Katrina“: Race and Class in Storm-Damaged Neighborhoods.* Center for Spatial Structures in the Social Sciences, Providence 2006, .
* Tom Piazza: *City of Refuge.* Roman. HarperCollins Publishers, Nöi York 2008, ISBN 978-0-06-167361-0.
* Tom Piazza: *Why New Orleans Matters.* Regan Books, New York 2005, ISBN 0-06-112483-4.
* Robert Polidori: *After the flood – Ein Fotobildband.* Steidl Verlag, 2006, ISBN 3-86521-277-8.
* Josh Neufeld : *A.D.: New Orleans After the Deluge.* Pantheon Verlag, Nöi York 2009, ISBN 978-0-307-37814-9.
* Sibylle Zerr: *Blues für einen Schmetterling. Begegnungen in New Orleans.* BOD, Norderstedt 2006, ISBN 3-8334-5289-7.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Stadt New Orleans
* Satellitebilder vo dr Region New Orleans vor und noch dr Überfluetig
* Website vo New Orleans
* Offizielli Turismussite vo New Orleans
* New Orleans Convention and Visitors Bureau

## Fuessnoote
Schiefer Turm von Pisa

**Dr schief Durm vo Pisa** () isch woorschinlig s bekanntiste schefe Bauwärk uf dr Wält und s Woorzäiche vo dr Stadt Pisa z Italie.
## Gschicht
Dr Durm isch as e freistehende Gloggedurm (Campanile) für e Dom vo Pisa blant worde. Mä het dr Grundstäi am 9.&nbsp;August 1173 gläit, und 12 Joor spööter, wo mä bim dritte Stock aachoo isch, het sich dr Durm in Richdig Südoste afo näige. Druf het me 100 Joor lang nüm dra witergschafft. Die neggste vier Stöck het mä denn schreeg baut, um d Schieflaag uszgliiche. Mä het denn non emol e Pause gmacht, und d Gloggestube isch erst 1372 fertig worde.

Der Grund wiso dr Durm in d Schieflaag cho isch, isch ass er uf Leem und Sand baut worden isch und sich dä Undergrund under em Gwicht vom Durm het afo verforme. Hüte wäiss mä, ass er am Rand von ere ehemoolige Insle stoot, diräkt näben eme antike Haafebecki, wo scho lang versandet gsi isch. Mä het e baar Mol brobiert, dr 55 Meter hoochi Durm z saniere, s letscht Mol in de 1990er Joor und het si Schieflaage vo fümfehalb Graad uf öbbe vier Grad chönne verchliinere. Oobe het mä im Innere vom Durm in dr Middi e Pändel ufghänkt, wo unde bim Boode fast an dr Sitewand aachunnt.

Dr Legände nooch het dr Galileo Galilei, wo us Pisa gstammt het, füsikalischi Versüechen uf em Durm gmacht und drbi d Fallgsetz entdeckt.

Im Joor 1987 isch s Ansämbel us em Durm, dr Kathedrale nääbedraa, em Baptisterium und em Friidhoof vo dr UNESCO zum Wältkulturerb erklärt worde.

## Weblingg

* Offizielli Website
* Technischi Informazione über e Durm
* UNESCO World Heritage List: ''Piazza del Duomo, Pisa'' (änglisch)
* Hanno Rauterberg: ''Ein Leuchtturm für Pisa'' (Artikel in dr *[[Die Zeit|Zeit]]* 23/2001)
* Als vom Schiefen Turm von Pisa noch die Glocken läuteten

## Fuessnoote
Erdöl

**Erdeel** isch e in de oware Erdkruscht inglagerts, hauptsächlich us Kohlewasserstoffe bstehends Stoffgmisch, wo bii Umwandlungsprozesse vo organische Stoffe entsteht. S als Rohstoff bii de Ferderung us Spichergstinne gwonnene un no net widdersch bhandelte Erdeel wird au als **Roheel** bzaichent.

## Gschicht
Obwool Erdeel scho in de Antik gnutzt worre isch, het d systematischi Erschliissung vum Rohstoff erscht in de zwaite Hälft vum 19. Joorhundert aagfange. In Ditschland hän d erschte Bohrunge 1856 un 1858 in Nordditschland stattgfunde. Bekannter sin d Bohrung noch Eel worre, wo de Edwin L. Drake am 27. Auguscht 1859 am Oil Creek in Titusville (Pennsylvania) durchgfiirt het.

## Verwendung
Erdeel isch e fossiler Energiidräger un diint zu de Erzeugung vo Elektrizität un als Driibstoff vo fascht alli Varkehrs- un Transportmittel. Wichtig isch Erdeel ussadäm in de chemische Induschtrii, s wird zu de Herstellung vo Kunschtschtoffen un andere Chemiiprodukte bneedigt. Wege dem riirt unter anderem d Bezaichnung „Schwarzes Gold“ wii au d Beditung vo zumaischt politisch bedingte Eelkrise fir d Weltwirtschaft.

## Verbruch
Ällai in de Joor vo 2000 bis 2009 sin weltwit rund 242 Milliarde Barrel&nbsp;– e Barrel entspricht ungfähr 159 Liter&nbsp;– geferdert worre. D IEA gibt fir s 1. Quartal 2015 e Daaverbruch vo 93,45 Millione Barrel an. Des sin 14.856.681.000 Liter däglich. Fir s 4. Quartal 2015 schätzt ma de Bedarf sogar uf 95 Millione Barrel, iwer 15,1 Milliarde Liter däglich. Dennoch bsteht e großer Iwerschuss an Erdeel uf em Weltmarkt, wo vor allem durch naiji Ferdertechnike verursacht worre isch.

## Beditung
Erdeelfirme wii BP keere zu de greeschte Wirtschaftsunternämme weltwit. Unfäll wii bi de Eelpescht im Golf vo Mexiko 2010 hän beditende Umweltuswirkunge. Erdeeltransportwaai un denne iiri Bwirtschaftung sin wii bi Nord Stream odda de Erdeelleitung Freundschaft Gaijestand vo politischi Energiistritigkiten wi Basis vo witraichende Wirtschaftsentwicklunge. D Eelpriss sin wichtigi Indikatore fir d Wirtschaftsentwicklung. Unterm Stichwort Globals Eelferdermaximum wird e Erschepfung vo de weltwite wirtschaftlich usbitbare Vorrät diskutiirt. D Marion King Hubbert het in de 1950er-Joor emol de Heehepunkt vo de amerikanischi Erdeelferderung korrekt firs Joor 1970 vorus gsaait. 1974 het er jedoch fälschlicherwiis gsaait, dass ma s weltwite Maximum bi glichbliiwende Bedingunge 1995 erraicht.

## Wäblink

* Jahresrückblick „Erdöl und Erdgas in der Bundesrepublik Deutschland“, jewails vereffentlicht in de Zitschrift *Erdöl Erdgas Kohle* (Liste mit Artikel-Downloadlinks ab dem Joor 2002 uf de Websit vum LBEG)
* Leonardo Maugeri: „Öl: Falscher Alarm – Warum das Zeitalter des Öls noch längst nicht vorüber ist“ ditschi Iwersetzung vum Artikel in *Science* vum 21. Mäi 2004 (PDF; 292&nbsp;kB)

## Fueßnoot
Rod Stewart

**Roderick David Stewart**, CBE (* 10. Januar 1945 in Highgate, London) isch e britischer Rock- un Pop-Sänger. Er keert mit määr als 100 Millione verkaufte Tontraajer zu de erfolgrichschte britische Sänger.

## Lääwe
In de 1960er un 1970er Joor het er in verschiideni Bands, wii "Jimmy Powell and the Five Dimensions", "Long John Baldrys Hoochie Coochie Men", "The Soul Agents", "Shotgun Express", "The Steampacket der Jeff Beck Group" un "The Faces a Small Faces" mitgschbiilt.1969 het er sin erschdes Soloalbum "An Old Raincoat Won’t Ever Let You Down" vereffentlicht. 1970 isch no scho s zwaite nomens "Gasoline Alley" komme un mit em dritte Album "Every Picture Tells a Story" het er vor allem waajem Liid "Maggie May" de Durchbruch gschofft.

Anderi international bekannti Liider, wo in de Joor druf nuskomme sin, sin "Sailing" (1975), "Don't Ya Think I'm Sexy?" (1977), "Baby Jane" (1983) so wii "Downtown Train" un "Waltzing Matilda" gsin. Letschteri sin baidi vum Coverversione gsinn, wo mää Umsätz gmacht hän wii d Orginal vum Tom Waits. 

De letscht Welthit vum Rod Stewart isch de Soundtrack vum Film "Three Musqueteers" (1993) gsinn, wo er zamme mitm Bryan Adams un em Sting gmacht het.

## Diskografii

### Albe
* An Old Raincoat won't ever let you down (1969)
* Gasoline Alley (1970)
* Every Picture Tells a Story (1971)
* Never a Dull Moment (1972)
* Smiler (1974)
* Atlantic Crossing (1975)
* A Night on the Town (1976)
* Foot Loose and Fancy Free (1977)
* Blondes Have More Fun (1978)
* Foolish Behaviour (1980)
* Tonight I'm Yours (1981)
* Body Wishes (1983)
* Camouflage (1984)
* Every Beat Of My Heart (1986)
* Out Of Order (1988)
* The Best of Rod Stewart (Greatest-Hits-Album, 1989)
* Vagabond Heart (1991)
* Unplugged... and Seated (Live-Album, 1993)
* Lead Vocalist (1993)
* A Spanner in the Works (1995)
* If We Fall in Love Tonight (Compilation, 1996)
* When We Where the New Boys (1998)
* Human (2001)
* It Had to Be You... The Great American Songbook (2002)
* As Time Goes By... The Great American Songbook Vol. II (2003)
* Stardust... The Great American Songbook Vol. III (2004)
* Thanks for the Memory... The Great American Songbook Vol. IV (2005)
* Still the Same... Great Rock Classics of Our Time (2006)
* Merry Christmas, Baby (Weihnachtsalbum, 2012)
* Time (2013)
* Another Country (2015)
* Blood Red Roses (2018)
* The Tears of Hercules (2021)
* Swing Fever with Jools Holland (2024)

## Wäblink

* Literatur von und über Rod Stewart im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek
* Offizielle Seite (englisch)
* ''Storyteller'', Rod-Stewart-Portal
* Seite einer Fernseh-Musik-Dokumentation über Rod Stewart

## Quelle
Affalterbach

**Affelterbach** (amtlich *Affalterbach*) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Affelterbach leit onder em Lemberg, rond vier Kilometer sideschtlich vo Marbach am Neckar.

Vo dr Gmarkong send 67,8% Landwirtschaftsfleche, 11,6 % Wald, 19,9 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschtiche Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Affelterbach gheret s gleichnamig Dorf Affalterbach, d Weiler Steinächle ond Wolfsölden ond s Gheft Birkachhof.

## Gschicht
Affelterbach ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 972.

## Verwaltong
Affelterbach hot sich mit dr Stadt Marbach ond dr Gmoede Bẽnnenge ond Erdmeschhouse zom Gmoedverwaltongsverband *Marbach am Neckar* zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Affelterbach ischt dr Steffen Döttinger.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Affelterbach ghert zom Schwäbisch. Affelterbach ischt a Aufnahmeort vom Sprochatlas vo Nord-Bade-Wirttebärg gwea.

## Weblink
* 
* 
* www.affalterbach.de

## Fuaßnota
Benningen am Neckar

**Bẽnnenge** (amtlich *Benningen am Neckar*) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Bẽnnenge leit am Necker vis-à-vis vo dr Eimendong vo dr Murr.

Vo dr Gmarkong send 54,0% Landwirtschaftsfleche, 1,4 % Wald, 32 % Sidlongsfleche ond 12,5 % sonschtiche Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Bẽnnenge gheret koene weitere Ortsdoel.

## Gschicht
Bẽnnenge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 779 als *Bunninga*

## Verwaltong
Bẽnnenge hot sich mit dr Stadt Marbach ond dr Gmoede Affelterbach ond Erdmeschhouse zom Gmoedverwaltongsverband *Marbach am Neckar* zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Bẽnnenge ischt dr Klaus Warthon.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Bẽnnenge ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* 
* www.benningen.de

## Fuaßnota
Bönnigheim

**Bẽngge** (amtlich *Bönnigheim*) ischt a Stadt em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Bẽngge leit am Rand vom Stromberg ond em Zabergäu.

Vo dr Gmarkong send 60,5% Landwirtschaftsfleche, 21,7 % Wald, 16,8 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschtiche Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Bẽngge gheret gheret d Stadtdoel Bẽngge, Hofen ond Hohenstein.

## Gschicht
Bẽngge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Lorscher Codex em Johr 793.

## Verwaltong
Bẽngge hot sich mit dr Gmoede Erlge ond Kirche zom Gmoedverwaltongsverband *Bẽngge* zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Bẽngge ischt dr Kornelius Bamberger.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Bẽngge ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet. Bẽngge ischt a Aufnahmeort vom Sprochatlas vo Nord-Bade-Wirttebärg gwea.

## Weblink
* 
* 
* 
* 
* www.boennigheim.de

## Fuaßnota
Eberdingen

**Eberdenge** (amtlich *Eberdingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Eberdenge leit am Ibergang vom Strohgäu ond em Heckegäu.

Vo dr Gmarkong send 61,3% Landwirtschaftsfleche, 24 % Wald, 13,2 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschtiche Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Eberdenge gheret d Ortsdoel Eberdengea, Hochdorf ond Nussdorf.

## Gschicht
D heitich Gmoed ischt entstanda zom 20. September 1975 durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Eberdenge, Hochdorf ond Nussdorf. Hochdorf ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 779, Eberdenge ond Nussdorf om 1100

## Verwaltong
Eberdenge hot mit dr Städt Vaehinge, Oberriexenge ond dr Gmoed Serse a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes vo Eberdenge ischt dr Peter Dietmar Schäfer.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Eberdenge ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.


Datei:Eberdingen Martinskirche.jpg|Martinskirch Eberdenge 
Datei:Michaelskirche Hochdorf Enz.jpg|Michaelskirch Hochdorf 
Datei:Nussdorf Kirche zum Heiligen Kreuz (2).jpg|Heilig-Kreuz-Kirch, Nussdorf
Datei:Nussdorf Schloss (3).jpg|Schloss en Nussdorf


## Literatur
* Ernst Kranich: *Eberdingen: Ein Dorf im Wandel der Zeit.* Gesamtgemeinde Eberdingen (Hrsg.). IPa-Verlag, Mühlacker-Mühlhausen 2012, ISBN 978-3-933486-74-5.

## Weblink
* 
* 
* www.eberdingen.de

## Fuaßnota
Erdmannhausen

**Erdmeschhouse** (amtlich *Erdmannhausen*) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Erdmeschhouse leit zwische Necker ond Murr, rond 10 Kilometer eschtlich vo Ludisburg, D Nochbergmoede vo Erdmeschhouse send Marbach am Neckar, Affalterbach, Kirche ond Steinheim an der Murr.

Vo dr Gmarkong send 59,0% Landwirtschaftsfleche, 18,5 % Wald, 20,7 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschtiche Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Erdmeschhouse gheret s gleichnamig Dorf ond dr Wohnplatz Bugmühle.

## Gschicht
Erdmeschhouse ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 816.

## Verwaltong
Erdmeschhouse hot sich mit dr Stadt Marbach ond dr Gmoede Affelterbach ond Bẽnnenge zom Gmoedverwaltongsverband *Marbach am Neckar* zammagschlossa.

D Schuldese vo Erdmeschhouse ischt d Birgit Hannemann.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Erdmeschhouse ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* 
* www.erdmannhausen.de

## Fuaßnota
Erligheim

**Erlge** (amtlich *Erligheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Erlge leit em Ensbachtal an dr eschtliche Auslaifer vum Stromberg, rond.17&nbsp;Kilometer nordweschtlich vo Ludisburg.

Vo dr Gmarkong send 60,9% Landwirtschaftsfleche, 19,2 % Wald, 19,1 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Erlge gheret koene weitere Ortsdoel.

## Gschicht
Erlge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Lorscher Codex em Johr 793.

## Verwaltong
Erlge hot sich mit dr Stadt Bẽngge ond dr Gmoed Kirche zom Gmoedverwaltongsverband *Bẽngge* zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Erlge ischt dr Rainer Schäuffele.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Erlge ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink
* 
* 
* www.erligheim.de

## Fuaßnota