open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nikiasfrieden

As **Nikiasfriide** wird dr Friidensverdraag vo 421 v. d. Z. zwüsche Athen und Sparta bezäichnet, wo dr Peloponnesisch Chrieg für e Zit underbroche het. Im überdräite Sinn wird dr Begriff au für e "fuule Friide" brucht.

Wo dr Athener Kleon und dr Spartaner Brasidas in dr Schlacht vo Amfipolis im Joor 422 v. d. Z. gfalle si, häi d Politiker in de bäide Stedt, under iine dr athenisch Politiker und General Nikias und dr spartanisch Köönig Pleistoanax Friidensverhandlige chönne aafoo. Noch em Thukydides isch dr Friide am 9. April 421 v. d. Z. abgschlosse worde. 

Er hätt 50 Joor lang sölle duure und het sich am Status quo ante orientiert: Die athenische Stützpünkt Pylos und Kythera hätte gege Amfipolis, wo d Spartaner bsetzt ghaa häi, usduscht wärde. Alli Gfangeni, au d Spartiate wo in dr Schlacht vo Sfakteria gfange gno worde si, hätte sölle usduscht wärde.  Skione, wo zu Sparta überdräte isch, het müesse usgliiferet wärde, und anderi thrakischi Stedt häi sölle Abgoobe zaale (*phoroi*) und drfür in Rue gloo wärde. Theebe het Platää döfe bhalte und Athen e Haafe vo Megara. Und alli häi freije Zuegang zu de panhellenische Häiligdümer ghaa.

Dr Nikiasfriide isch au as „fuule Friide“ bezäichnet worde, wil er d Ursache vom Komflikt nit us dr Wält gschafft het und d Inträsse vo de spartanische Verbündete nit berücksichtigt worde si (Megara het e Haafe verlooer und Korinth nit das überchoo, wo si druf ghofft het). Scho am Aafang het s Händel gee: es isch usgloost worde, ass Sparta müess aafoo, aber die spartanische Drubbe z Amfipolis häi d Stadt nit welle zrugggee, und denn het Athen Pylos bhaltet.
Korinth het überhaupt nid zuegstimmt und Theebe und Megara nit in alle Pünkt. D Freiheit wo Sparta sine Verbündete versproche ghaa het, isch e leers Versprache gsi und es het scho bald Unrueje im Peloponnesische Bund gee und nöiji Koalizione si entstande. 

## Kwelle
* Thukydides, *Geschichte des Peloponnesischen Krieges*, 5, 16–24.

## Litratuur
* Donald Kagan: *The Peace of Nicias and the Sicilian Expedition*. Ithaca, Cornell University Press, London/New York 1981, ISBN 0-8014-1367-2.

## Weblingg
*
Alkibiades

Dr **Alkibiades** (; * woorschinlig 451 v. d. Z. z Athen; † 404 v. d. Z. im chläiasiatische Früügie) isch e bedütende athenische Staatsmaa, Redner und Fäldher in dr Antike gsi. Er isch us dr berüemte aristokratische Familie vo de Alkmaionide choo, wo denn noch em Peloponnesische Chrieg an Bedütig verloore het. Dr Alkibiades het in dr zwäite Helfti vom Komflikt en üsserst wichdigi Rolle as strategische Berooter, milidäärische Befäälshaaber und Politiker gspiilt.

Wääred em Peloponnesische Chrieg het dr Alkibiades e baae Mol d Site gwäggslet. In sinere Geburtsstadt Athen het er um 420 v. d. Z. en aggressivi Ussepolitik undestützt und het die Sizilische Expedizioon befürwortet. Won en sini politische Gegner aaklagt häi, ass er Herme gschändet häig, het er de Gegner vo Athen z Messina d Blään vo de Athener verrootet und isch uf Sparta gflüchdet. Dört isch er e strategische Berooter gsi und het e baar gröösseri Fäldzüüg gege Athen vorgschlaage oder sogar gläitet. Er het sich aber au z Sparta mächdigi Find gmacht und isch zu de Perser überglofe. Dört isch er Berooter vom Satrap Tissaphernes gsi, bis es sini politische Verbündete under de Athener fertig brocht häi, ass er wider het häim chönne. Er isch denn e baar Joor lang en athenische General (strategos) gsi, bis sini Find in schliesslig im Joor 407 zum zwäite Mol häi chönne verbanne. Dr Alkibiades isch denn uf Thrakie go lääbe; wo aber d Spartaner Athen im Chrieg besigt häi, isch er vor de Spartaner an dr Hoof vom persische Satrap Farnabazos z Daskyleion gflüchdet. Dr spartanisch Befäälshaaber Lysander het mit dr Understützig vo de Drissig Türanne, wo denn Athen regiert häi, dr Alkibiades 404 v. d. Z. in dr frügische Ortschaft Melissa lo ermorde.

## Litratuur
* Walter M. Ellis: *Alcibiades.* Routledge, London u. a. 1989, ISBN 0-415-00993-6 (*Classical Lives*).
* David Gribble: *Alcibiades and Athens. A Study in Literary Presentation.* Clarendon Press, Oxford 1999, ISBN 0-19-815267-1 
* Jean Hatzfeld: *Alcibiade. Étude sur l'histoire d'Athènes à la fin du 5. siècle.* 2. Édition. Presses Universitaires de France, Bariis 1951.
* Herbert Heftner: *Alkibiades. Staatsmann und Feldherr*. WBG, Darmstadt 2011, ISBN 978-3-89678-732-3. 
* Donald Kagan: *The Peloponnesian War.* Viking, Nöi York u. a. 2003, ISBN 0-670-03211-5.
* Gustav Adolf Lehmann: *Alkibiades Nr. 3*. In: Hubert Cancik, Helmuth Schneider (Hrsg.): *Der Neue Pauly. Enzyklopädie der Antike.* Band 1: *A–Ari.* Metzler, Stuttgart u. a. 1996, ISBN 3-476-01471-1, Sp. 500–502.
* Wolfgang Schuller: *Alkibiades.* In: Kai Brodersen (Hrsg.): *Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra.* Beck, Münche 1999, ISBN 3-406-44893-3, S. 337–346 und 481f.

## Weblingg

* Biografii vom Cornelius Nepos (latiinisch und dütsch)
Sizilienexpedition

Die **[[Sizilien|sizilianischi]] Expedizioon** und die vergääbligi **Belaagerig vo [[Syrakus]]** dur en athenischi Armee 415 bis 413 v.&nbsp;d. Z. isch mit ere vernichtende Niiderlaag für Athen z Änd gange. Si isch e draagische Höhepunkt im Peloponnesische Chrieg gsi und für Athen dr Aafang vom Ändi in däm Komflikt.

Die wichdigsti Kwelle für s Eräignis isch s Gschichtswärk vom griechische Historiker Thukydides (VI. und VII. Buech). Au dr Diodor und dr Plutarch und – as soziokulturelli Kwelle – *[[Die Vögel (Aristophanes)|D Vöögel]]* vom Aristofanes und *[[Die Troerinnen|D Drojanerinne]]* vom Öiripides befasse sich mit em.

Dr Thukydides isch e Zitzüüge vo dr Expedizioon gsi und het von ere gsäit, ass si s bedütendste Eräignis im Chrieg und sogar in dr ganze griechische Gschicht sig.

## Litratuur
* Donald Kagan: *The Peace of Nicias and the Sicilian expedition.* Ithaca NY 1988, ISBN 0-8014-1367-2 
* Donald Kagan: *The Peloponnesian War. Athens and Sparta in savage conflict 431–404 BC.* London 2003, ISBN 0-00-711505-9, S. 253ff. 
* Raimund Schulz: *Athen und Sparta.* Reihe Geschichte kompakt. Antike. Darmstadt 2003, ISBN 3-534-15493-2, S. 108-121 
* Karl-Wilhelm Welwei: *Das klassische Athen. Demokratie und Machtpolitik im 5. und 4. Jahrhundert.* Darmstadt 1999, ISBN 3-89678-117-0, S. 200ff. 
* John Warry: *Warfare in the Classical World.* Norman (Oklahoma) 1995, ISBN 0-8061-2794-5, S. 41, 49

## Weblingg
Birsstadt

D **Birsstadt** isch e informelle Zämmeschluss vo Gmäinde im undere Baaselbiet, wo gmäinschaftlig Ruumblaanig wäi betriibe.

Drzue ghööre d Baaselbieter Gmäinde Birsfälde, Muttez, Münchestäi, Riinach, Arlese, Ääsch und Pfäffige und s soledurnische Dornach, wo alli im undere Birsdaal ligge.

Die Gmäinde si hüte so zämmegwaggse, ass si e praktisch e gschlosseni Siidlig worde si, wo hüte fast 90'000 Iiwooner drin lääbe. Es isch der Südoschtdeil vo der Agglomerazioon vo Baasel.

Wil d Vorschaue vom Bevölkerigswaggsdum vorussääge, ass im Baaselbiet vor allem die Gmäinde noch bi Basel in dr Zuekumft no mee wärde waggse, häi si sich entschlosse, dr Ruum gmäinsam z blaane. Under anderem wäi si e Gliichgwicht finde zwüsche de mööglige Arbetsblätz und de Duusige vo Woonige, wo wäge de unkoordinierte Zooneblään fääle.

Am Brojekt schafft s ETH Studio Baasel mit, wo sich uf vier Pünkt konzentriert:
* dr öffentlig Vercheer mit ere Ringdramlinie, wo s Gebiet zun ere äinzige Siidlig wurd zämmeschliesse
* Kweerverbindige zwüsche de Gmäinde, wo bis hüte z churz cho si, wil sich dr Vercheer in dr Region uf Richdig Baasel konzentriert, und wo zu Bulewaar sölle usbaut wärde
* eme Park in dr Middi und
* dr punktuelle Verdichdig vo dr Siidlig.

## Weblingg
* ''«Birsstadt» plant ohne Kanton weiter'' Artikel uf dr Website vo dr Baasler Zitig vom 6. August 2013

## Fuessnoote
Dekeleia

**Dekeleia** ( *f. Sg.*) isch in dr Antike e chliini Stadt im Norde vo Attika gsi, wo wäärend em Peloponnesische Chrieg en entschäidendi strategischi Bedütig ghaa het, und wäge däm säit mä dr letschte Faase vom Chrieg au dr *dekeleisch*-ionischi Chrieg.

Dr Athener Alkibiades isch wäärend em Siziliefäldzuug 415 v.&nbsp;d. Z. wäge dr Schändig vo Herme uf Sparta gflüchdet. Er het vo denn aa de Spartaner im Chrieg gege si Häimetstadt Rootschleeg gee. Äine vo deene isch gsi, ass si die chliini Stadt Dekeleia in Attika sötte bsetze und befestige. Dekeleia isch an de Nordgränze vo Attika zu Böozie glääge und mä het vo dürt Athen chönne gsee. D Spartaner si bis zum Ändi vom Peloponnesische Chrieg 404 v.&nbsp;d. Z. in Dekeleia bliibe.

Uf em Gebiet vo dr antike Stadt, wo näbe em offizielle nöigriechische *Dekelia* au *Tatoi* (gr. Τατόι) häisst und zur Gmäind Acharnes ghöört, het sich dr Summersitz Tatoi vom Köönigshuus befunde. Er isch hüte zämme mit dem Friidhoof vo dr griechische Köönigsfamilie offe für s Publikum. 

Dr Flughaafe Dekelia isch bis in d 1930er Joor dr Flughaafe vo Athen gsi und denn e Milidäärflugblatz worde. Hüte befindet sich dört s Museum vo de Griechische Luftstritchreft.

## Weblingg
* 
* Porträt des heutigen Ortes auf kathimerini.gr (griech.)
Tag des Gedenkens an die Opfer des Nationalsozialismus

Dr **Dag vum Mahnen an d Opfer vum Nationalsozialismus** (dt. *Tag des Gedenkens an die Opfer des Nationalsozialismus*) am 27. Jänner isch z Dytschland syter anne 1996 e bundeswyte, gsetzli verankerete Mahndag. Är isch as Johresdag bezogen uf dr 27.&nbsp;Jänner 1945, dr Dag, vu s Konzentrationslager Auschwitz dur di Rot Armee im letschte Johr vum Zweete Weltchrieg befreit woren isch. Zum Internationale Dag vum Mahne an d Opfer vum Holocaust isch dr 27.&nbsp;Jänner vu dr Verainte Nationen anne 2005 erklert wore.

## Mahndag z Dytschland
Dr Dag vum Mahne an d Opfer vum Nationalsozialismus mahnt an alli Opfer vun eme byschpellose totalitäre Reschiim in dr Zyt vum Nationalsozialismus: „Jude, Chrischte, Sinti un Roma, Mänsche mit Behinderig, Homosexuälli, Mänsche, wu bolitisch andersch dänkt, un Manne un Fraue vum Widerstand, Wisseschaftler, Chinschtler, Schurnalischte, Chriegsgfangeni un Deserteur, Alti un Chinder an dr Front, Zwangsarbaiter un an di Millione Mänsche, wu unter dr nationalsozialistische Gwaltherrschaft enträchtet, verfolgt, quält un ermordet wore sin.“

Dr Mahndag isch am 3. Jänner 1996 dur Proklamation vum Bundesbresidänt Roman Herzog yygfiert un uf dr 27. Jänner feschtglait wore. 

In syre Proklamation het dr Herzog uusgfiert:

In dr Bundesrepublik wären an däm Dag an effetlige Gebei Druurfahne ufghänkt. In vyle Veraastaltige wie Läsige, Theateruffierige oder Gottesdienscht wird bundeswyt d Mahnig an d Verbräche vu dr Nationalsozialischte wachghalte. Im Bundesdag findet e Mahnstund statt.

## Weblink
* Proklamation vum Bundesbresidänt (1996)
* Wissenschaftliche Dienste des Deutschen Bundestages: Tag des Gedenkens an die Opfer des Nationalsozialismus (PDF; 63&nbsp;kB)
* 

## Fueßnote
Internationaler Tag des Gedenkens an die Opfer des Holocaust

Dr **International Dag vum Mahnen an d Opfer vum Holocaust** am 27. Jänner isch as Holocaust-Mahndag anne 2005 vu dr Verainte Nationen yygfiert wore.

Dr Dag, wu uf dr Johresdag vu dr Befreiig vum KZ Auschwitz-Birkenau dur di Rot Armee anne 1945 verwyst, isch vor dr UN-Proklamation unter anderem scho z Großbritannien un z Dytschland (Dag vum Mahne an d Opfer vum Nationalsozialismus, syt 1996) as Mahndag begange wore. Israel het syter anne 1951 mit em Jom haScho'a en aigene Mahndag mit eme andere Datum.

Am 18. Oktober 2002 hän d Bildigsminischte vu dr im Europarot verdrättene Staate bschlosse, e Dag vum Mahne an dr Holocaust un vu dr Verhietig vu Verbräche gege d Mänschligkait yyzfiere. Dr Mitglidsstaate isch s iberloo blibe, wele Dag uusgwehlt wird. Vu dr maischte Staate, dodrunter au Dytschland un d Schwyz, isch dr 27. Jännert gwehlt wore. Im Zämmehang mit em Mahndag sollen im Schuelunterricht Verbräche gege d Mänschligkait, Velkermord un speziäll dr Holocaust thematisiert wäre, wu dr Europarot au Unterrichtsmaterialie derzue z Verfiegig stellt.

D Generalversammlig vu dr Verainte Natione het scho mit ihre 28. Sundersitzig am 24. Jänner 2005 an dr 60. Johresdag vu dr Befreiig vu dr Konzentrationslager gmahnt, uf ihre 42. Plenarsitzig am 1. Novämber 2005 het si 27. Jänner dur ihr Resolution 60/7 zum *International Dag vum Mahnen an d Opfer vum Holocaust* erklert. Syter anne 2006 wird er wältwyt begange.

## Weblins
* 
* 
* 

## Fueßnote
Belagerung von Melos

D **Belaagerig vo Melos** isch en Episode im Peloponnesische Chrieg gsi, wo sich im Joor 416 v. d. Z. abgspiilt het, im fümfte Joor vom Zwüschefriide, wo d Groossmächt Athen und Sparta abgschlosse häi. Dr Historiker Thukydides het dr Kampf um Melos im sogenannte Melierdialog in sim Gschichtswärk beschriibe.

D Athener si mit ere Flotte vo 38 Triere (drunder au Verbündeti us Chios und Lesbos) uf Melos glandet, zum d Insle z underwärfe, wo bis denn im Chrieg nöitral bliibe isch und nid het welle Mitgliid im Attische Bund wärde, wil si e Kolonii vo Sparta gsi isch. 

D Oligarche, wo Melos beherrscht häi, häi d Bedingige vo de Athener abgleent und die häi Melos belaageret. Wo d Melier schliesslig kapituliert häi, häi d Athener alli erwaggsene melische Manne umbrocht und d Fraue und d Chinder in d Sklaverei verchauft.

## Übersetzige
* *Thukydides. Der Peloponnesische Krieg*. Herausgegeben von Georg Peter Landmann. Artemis & Winkler, Düsseldorf 2002 (ND), ISBN 3-7608-4103-1.

## Litratuur

* Michael G. Seaman: *The Athenian Expedition to Melos in 416 B. C.* In: *[[Historia (Zeitschrift)|Historia]]* 46, 1997, S. 385–418.
* Nicolas Stockhammer: *Die Dialektik politischer Macht. Der Melierdialog im Lichte aktueller Machttheorien.* In: *Internationale Zeitschrift für Philosophie* (IZPh) 15, 2006, S. 23–43, 
* Wolfgang Will: *Der Untergang von Melos. (Machtpolitik im Urteil des Thukydides und einiger Zeitgenossen)*. Habelt, Bonn 2006. ISBN 3-7749-3441-X. 

## Weblingg
*Synopse vom Egon Gottwein, latiinisch/griechisch/dütsch
*Sixteenth Year of the War - The Melian Conference - Fate of Melos (änglisch)
Melierdialog

Dr **Melierdialog** isch e Bezäichnig für e berüemti Episode im Gschichtswärk „Dr Peloponnesisch Chrieg“ vom antike griechische Historiker Thukydides. Dr Dialog zwüsche de Verdräter vo Athen und deene vo Melos gältet, wie alli Dialog noch em Methodekapitel (1,23), nit as wörtligi, sondern, je noch Interpretazioon, as sinngmäässi Widergoob oder as Argumentazioon vom Thukydides sälber. 

Dr Melierdialog (Buech V. Kap. 84-116) isch im Umfang nooch nume e seer chliine Däil vom ganze Wärk. Si Bedütig isch aber riisig, wil er dütlig macht, was d Hegemonialpolitik vom antike Athen aadriibe het und zäigt, was d Situazioon vo „Drittstaate“ gsi isch, wo sich wie Melos us em Chrieg zwüsche Athen und Sparta häi welle uusehalte. D Athener häi Melos belaageret und noch dr Kapitulazioon vo dr Insle alli melische Manne umbrocht und alli Fraue und Chinder versklavt. D Verrohig und d Verachdig für Sitte und Wärt, wo e Folg vom Chrieg si, stöön klaar uuse und au d Gränze vo dr Macht dur dr Fäldzug in Sizilie, wo denn choo isch.

## Übersetzige
* *Thukydides. Der Peloponnesische Krieg*. Uusegee vom Georg Peter Landmann. Artemis & Winkler, Düsseldorf 2002 (ND), ISBN 3-7608-4103-1.

## Litratuur

* Michael G. Seaman: *The Athenian Expedition to Melos in 416 B. C.* In: *[[Historia (Zeitschrift)|Historia]]* 46, 1997, S. 385–418.
* Nicolas Stockhammer: *Die Dialektik politischer Macht. Der Melierdialog im Lichte aktueller Machttheorien.* In: *Internationale Zeitschrift für Philosophie* (IZPh) 15, 2006, S. 23–43, 
* Wolfgang Will: *Der Untergang von Melos. (Machtpolitik im Urteil des Thukydides und einiger Zeitgenossen)*. Habelt, Bonn 2006. ISBN 3-7749-3441-X. 

## Weblingg
*Synopse vom Egon Gottwein, latiinisch/griechisch/dütsch
*Sixteenth Year of the War - The Melian Conference - Fate of Melos (änglisch)
Der Peloponnesische Krieg (Thukydides)

***Dr Peloponnesisch Chrieg*** isch dr Ditel, wo mä im Dütsche für s Gschichtswärk über e Peloponnesisch Chrieg  vom antike griechische Historiker Thukydides brucht.
S Wärk gältet as e Klassiker und äins vo de eltiste Gschichtsbüecher im modärne Sinn. 
 
*Dr Peloponnesisch Chrieg* behandlet d Eräignis in dr Usenandersetzig zwüschen em Attische Seebund under dr Füerig vo Athen und em spartanische Peloponnesische Bund  bis zum Joor 411 v. d. Z. Dr Xenofon het denn in sinere *Hellenika* die letschte Joor vom Chrieg beschriibe. 

Hüte gits Wüsseschaftler, wo s Wärk as en objektivs und wüsseschaftligs Gschichtswärk aaluege, anderi wie dr W. R. Connor gseen s as e literarischs Wärk, und dr Thukydides isch in iire Auge e Künstler, wo sis Material sorgfältig usliist und zämmesetzt und eso s sümbolische und emozionelle Potenzial usschöpft.
## Dr Inhalt vom Wärk
S Wärk isch in dr Spootantike in acht Büecher iidäilt worde.

S erste Buech behandlet d Zit vor em Chrieg und d Gründ für e Chrieg (433-432 v. d. Z.), s zwäite (431-428) beschribt dr Aagriff vo Theebe uf Plataiai, d Iifäll vo de Spartaner in Attika und d Epidemii in Athen. Im dritte Buech (428-425) goot s um die jöörlige Iifäll in Attika, um dr Ufstand vo Mytilene, dr Fall vo Plataiai und d Reakzioon vo Athen. Im vierte Buech (425-423) isch die athenisch Bsatzig vo Pylos uf em Peloponnes beschriibe, e Waffestillstand und spartanischi Friidensaagebot, wo dr Athener Kleon ableent, d Erooberig vo Amfipolis dur e Spartaner Brasidas, d Eräignis in Sizilie. Im fümfte Buech (422-415) chömme dr Athener Kleon und dr Spartaner Brasidas um, dr Nikiasfriide wird abgschlosse und Athen versklavt d Insle Melos. S säggste Buech beschribt d Zit vo 415 bis 414 mit em athenische Fäldzuug gege Sizilie und em Verroot vom Alkibiades, s sibte (414-413) d Niiderlaag vo Athen in Sizilie und d Vernichdig vo sinere Armee und Flotte und s achte (413-411) dr Ufstand in Ionie, d Iimischig vo de Perser, die politischi Instabilidäät vo Athen udn d Schlacht vo Kynossema, wo die athenisch Flotte die spartanisch gschlaage het.

## Fuessnoote
Garip Adaları

**Garip Adaları** (, *Arginousses*) isch dr Naame von ere chliine Inselgrubbe in dr Egäis, wo zur Türkei ghööre. Si lit vor dr chläiasiatische Küste östlig vo dr griechische Insle Lesbos. D Grubbe bestoot us de Insle Garip und Kalem und ere seer vil chliinere dritte Insle westlig vo Garip.

In dr Antike si d Insle as **Arginuse** (, *Arginoussai*) bezäichnet worde; in dr Schlacht bi de Arginuse (406 v. d. Z.) im Peloponnesische Chrieg häi d Athener d Flotte vo de Spartaner gschlaage.
Schulamit Aloni

D **Schulamit Aloni** (; * 29. Nüvämber 1928 z Tel Aviv; † 24. Januar 2014 z Kfar Shmaryahu) isch en israelischi Rächtsaawältin, Menscherächtspolitikere, Schriftstellere und Politikere gsi.

## Lääbe
D Schulamit Aloni isch 1928 z Tel Aviv uf d Wält choo. Iiri Eltere si us Pole gsi und häi im Zwäite Wältchrieg in dr britische Armee kämpft. D Schulamit Aloni isch Mitgliid vo dr Hagana und vo dr Hashomer Hatzair worde. Noch dr Schuel isch si zur israelischi Armee und het im Unabhängigkäitschrieg kämpft. Denn isch si Leerere worde und het nääbebi Jura und Wirtschaft studiert. 1959 isch si Mitgliid vo dr Arbäiterbartei worde und vo 1965 in dr Knesset gsässe. Si het sich mit dr Füerig vo iirer Bardei verstritte und het d Bartei Ratz gründet, wo drei Mandat für d Knesset überchoo het. 1991 häi sich Ratz, Schinui und Mapam zur Bardei Meretz zämmedoo und häi 12 Sitz überchoo. D Aloni isch Erziejigsministere worde, het aber scho noch eme Joor müesse zruggdräte. 1996 het si sich us dr Politik zruggzooge.

D Aloni het as scharfi Kritikere vo dr israelische Politik gegenüber de Palästinänser gulte. 2005 het si zämme mit andere Prominänte d Organisazion Jesch Din gründet, wo sich gege d Verletzig vo de Menscherächt vo Palästinänser iigsetzt het. Si het au dr Jimmy Carter understützt, wo dä gsäit het, Israel braktizieri gegenüber de Palästinänser en „Apartheidspolitik“.

D Aloni het dr Israel-Briis üüberchoo und 1998 dr Emil-Grünzweig-Menscherächtsbriis für ir Läbeswärk.

## Literarischs Wärk
* *Der Bürger und sein Staat*
* *Hesder - Vom Gesetzesstaat zum [[Halacha]]-Staat*
* *Frauen als Menschen*
* *Ich kann nicht anders*
* 22 Jahre lang schrieb Schulamit Aloni eine Kolumne

## Weblingg

* http://jwa.org/encyclopedia/article/aloni-shulamit

## Fuessnoote
Schlacht von Aigospotamoi

D **Schlacht bi Aigospotamoi** (griechisch *Gäisseflüss*) het im Septämber 405 v. d. Z. gege s Ändi vom Peloponnesische Chrieg stattgfunde und het Athen iiri ganzi Flotte kostet. 
## D Schlacht
Dr spartanisch Admiral Lysander het die athenischi Flotte überrascht, wo si am ene ungschützte Strand bi Aigospotamoi glääge isch und vili vo de Ruederer und Soldate an Land noch Ässe gsuecht häi.D Spartaner häi die halb bemannte athenische Triere ooni vil Brobleem chönne eroobere. Dr Lysander het au 3000 Athener an Land ufgriffe und nume nüün athenische Triere under em Konon häi sich chönne zruggzie. Dr Konon het s vorzooge nid sälber uf Athen zruggzgoo und isch uf Züpere gflüchdet.

Noch dr Schlacht het dr Lysander e Gricht vo de Verbündete iiberüft, wo gfunde het, ass d Athener Verbräche begange häige und die athenische Stratege und die gfangene attische Bürger zum Dood verurdäilt het. So wie s dr Xenophon daarstellt, isch das woorschinlig s erste Dribunal gegen e besigt Find wäge dr Verletzig vom Völkerrächt und wäge Verbräche gege d Menschligkäit in dr Gschicht gsi. 

## D Folge

D Seemacht vo Athen isch in dere Schlacht vollständig vernichdet worde, und wo dr Lysander mit sinere Flotte dr Piraeus blockiert het, isch s Attische Riich verloore gsi, d Stadt het sich nüme chönne verdäidige und het bedingungslos kapituliert. Das isch s Ändi vom Peloponnesische Chrieg gsi.

## Litratuur
* Reyhan Körpe & Mehmet Fatih Yavuz, *The Location of Aigospotamoi*, in: Cigdem Ozkan Aygun (Hg.), *SOMA 2007. Proceedings of the XI Symposium on Mediterranean Archaeology*, Istanbul Technical University, 24 and 29 April 2007, Oxford 2009, S. 226-227.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Lysander

Dr **Lysander** (); † 395 v. d. Z. bi Haliartos) isch e spartanische Staatsmaa und Fäldheer zur Zit vom Peloponnesische Chrieg und vom Korinthische Chrieg gsi.

Dr Lysander het 408 v. d. Z. s Oberkommando über die spartanischi Flotte übernoo und sich s Verdraue vom Perserbrinz Kyros em Jüngere und die finanzielli Understützig vom Perserriich gsicheret.  407 oder 406 v. d. Z. (d Datierig isch umstritte) het er denn bi Notion d Athener besigt. Denn isch dr Kallikratidas Befäälshaaber worde, wo wääsentlig schlächteri Beziehige zum Kyros ghaa het. Noch dr spartanische Niiderlaag bi de Arginuse isch dr Lysander inoffiziell wider Kommandöör vo dr spartanische Flotte worde (offiziell hätt er dä Boste nüm döfe überchoo). Er het denn die letschti Flotte vo de Athener in dr Schlacht bi Aigospotamoi (405 v. d. Z.) gschlaage, und die Verbündete vo Athen si vo Athen abgfalle.

404 v. d. Z. het nume no Samos Athen understützt und dr Lysander het mit ere Blockade vom Piräus Athen zur Kapitulazioon zwunge und het in dr Stadt en Oligarchii iigfüert; vo de Samier isch er vo denn aa wie e Gott vereert worde, und das isch s erste Mol gsi, ass so öbbis bassiert isch.  E Hufe Forscher gseen das as e früeji Form vom Herrscherkult, wo spööter im Hellenismus üüblig worde isch und in Rom zum Kaiserkult gfüert het.

Au in de ehemoolige athenische Bündnispoleis si spartafründligi Reschiim (d "Drissig") ufchoo. Wil aber die spartanischi Regierig im Lysander si Politk nid understützt, het Athen wider zrugg zur Demokratii chönne. Das isch zar für e Lysander en innepolitischi Niiderlaag gsi, aber er het sust si Macht chönne verdäidige und het under anderem dr spööter spartanisch Köönig Agesilaos 399 v. d. Z. uf e Droon brocht.

Dr Lysander isch im Herbst 395 v. d. Z. am Aafang vom Korinthische Chrieg im ene Scharmützel vor Haliartos gfalle. Er het as äine vo de grösste spartanische Fäldheere gulte, wo aber wäge sim Eergiz e Hufe Find gha het.

## Litratuur
* Detlef Lotze: *Lysander und der Peloponnesische Krieg*, Berlin 1964.
* Karl-Wilhelm Welwei: *Lysandros*. In: *[[Der Neue Pauly]]* Bd. 7, 1999, Sp. 596f.
* Karl-Wilhelm Welwei: *Sparta. Aufstieg und Niedergang einer antiken Großmacht*. Klett-Cotta, Stuttgart 2004.

## Weblingg
* 
* Biografii vom Cornelius Nepos (latiinisch und dütsch)

## Fuessnoote
Abendland

As **Oobeland** (au: **Christligs Oobeland**) oder **Okzidänt** isch ursprünglig dr westligi Däil vo Öiropa bezäichnet worde, bsundrigs Dütschland, Ängland, Frankriich, Italie und die Iberischi Halbinsle. Hüte brucht mä dr Begriff vilmol au as Sünonüüm für die westligi Wält. Sit dr Romantik het sich vor allem im dütschsproochige Ruum e bsunderi Dradizionslinie um e Oobelandbegriff entwigglet, wo e letschte Höhepunkt in de 1950er Joor in ere regelrächte Oobeland-Ideologii gfunde het.

Dr Begriff Oobeland isch vo dr antike und middelalterlige Vorstellig vo Europa as em westligste Ärddäil choo, wo am nöggste zu dr Oobesunne lit. S Antonym, won em entspricht, isch dorum s Morgeland oder dr Oriänt, wo griechisch-orthodox und islamisch brägt isch. Die griechisch-orthodoxi Chille wird dorum au as die Morgeländischi bezäichnet.

## Literatur
* Richard Faber: *Das ewige Rom oder: die Stadt und der Erdkreis. Zur Archäologie „abendländischer“ Globalisierung*, Königshausen und Neumann, Würzburg 2000
* Richard Faber: *Abendland: Ein politischer Kampfbegriff*, 2. Aufl. Berlin, Wien: Philo-Verl.-Ges., 2002 (Kulturwissenschaftliche Studien, Bd. 10); 1. Ufl. Hildesheim: Gerstenberg, 1979.
* Heinz Herz: *Morgenland – Abendland*. Fragmente zu einer Kritik abendländischer Geschichtsbetrachtung, Leipzig 1963.
* Heinz Hürten: *Der Topos vom christlichen Abendland in Literatur und Publizistik nach den beiden Weltkriegen*. In: Albrecht Langner (Hg.): *Katholizismus, nationaler Gedanke und Europa seit 1800*. Paderborn [u. a.] 1985, S. 131-154,
* Otto Kallscheuer: *Zur Zukunft des Abendlandes. Essays*. zu Klampen Verlag, Springe 2009, ISBN 978-3-86674-040-2.
* 
* Dagmar Pöpping: *Abendland. Christliche Akademiker und die Utopie der Antimoderne 1900-1945*, Berlin 2002.
* Axel Schildt: *Zwischen Abendland und Amerika. Studien zur Westdeutschen Ideenlandschaft der 50er Jahre*. Münche 1999.

## Fuessnoote


## Weblingg
Korinthischer Krieg

Im **Korinthischi Chrieg** (395–387 v. d. Z.) häi Argos, Athen, Thebe und Korinth gege Sparta kämpft. Dr Chrieg isch ooni Entschäidig bliibe und d Perser häi de Grieche e Friide diktiert.
## Gründ für e Chrieg
Dr Grund für e Chrieg isch d Entdüschig vo de spartanische Bundesgenosse Theebe und Korinth gsi drüber, ass iiri Inträsse noch em Ändi vom Peloponnesische Chrieg nit berücksichtigt worde si. Die bäide *Poleis* häi sich mit iire ehemoolige Gegner Athen und Argos zämmedoo, zum verhindere, ass Sparta in dr Egeis si Vormachtstellig chönn usbaue. Gliichzitig si au in Chläiasie Kämpf zwüsche Sparta und em persische Achämenideriich usbroche, wil sich d Spartaner gwäigeret häi, die griechische Stedt de Perser z überloo, wie es no im Verdraag vo 412/11 v. d. Z. vorgsee gsi isch.

## Dr Verlauf vom Chrieg
Zerst isch s de Thebaner glunge,  395 v. d. Z. in dr Schlacht vo Haliartos in Böotie e spartanischi Bsetzig vo dr Stadt Haliartos z verhindere. Bi däm Überfall isch dr spartanisch Chriegsheld und Fäldher Lysander umchoo. Aber Sparta het 394 v. d. Z. in dr Schlacht vo Nemea dr Vormarsch vo iire Gegner uf die peloponnesischi Halbinsle gstoppt und im gliiche Joor häi d Spartaner under em Köönig Agesilaos II. d Schlacht vo Koroneia am Helikon gwunne. Dr Agesilaos isch schweer verwundet worde und het zrugg uf Sparta müesse. D Athener häi aber wenig chönne usrichde, wil iiri Fäldhere Konon und Thrasybulos mitenand ghändlet häi. Es het denn e baar chliineri Fäldzüüg vo de Spartaner vor allem im Gebiet vo dr Stadt Korinth gee, mit ere Schlacht bi Korinth im Joor 392. 390 v. d. Z. häi d Athener under em Iphikrates d Spartaner in dr Schlacht bi Lechaion gschlaage. Persie het sich denn wider mit Sparta verbündet und dr Athener Haafen Piräus blockiert, bis dass Athen, wie scho am Ändi vom Peloponnesische Chrieg, d Friidensbedingige het müesse aanee, wo dasmol vo Persie diktiert worde si. 
## D Folge
Nume für Persie het öbbis us däm Chrieg uusegluegt. D Grieche si erschüpft gsi und im Köönigsfriide (au Antalkidasfriide) isch iiri Oberhohäit über die griechische Stedt in Chläiasie anerkennt worde, wääred im griechische Mueterland dr Status quo ante wider häärgstellt worde isch.

## Litratuur
* Charles D. Hamilton: *Sparta's bitter victories. Politics and diplomacy in the Corinthian war*. Cornell University Press, Ithaca, N.Y. 1979, ISBN 0-8014-1158-0.
* Simon Hornblower: *The Greek World. 479-323 Bc*. Routledge, London 2006, ISBN 0-415-15344-1 (Routledge History of the ancient world), S. 210 ff. 
* Karl-Wilhelm Welwei: *Das klassische Athen. Demokratie und Machtpolitik im 5. und 4. Jahrhundert*. Primus-Verlag, Darmstadt 1999, ISBN 3-89678-117-0.
Kleruch

Im antike Griecheland isch e **Kleruch** e Siidler gsi, won e Stück Land, wo im Chrieg erooberet worde isch, vom Staat in ere Usloosig überchoo het. D Kleruche häi s Bürgerrächt vo iirem Heimetstaate bhalte und häi iirer *[[Polis]]* Stüüre müesse zaale und Milidäärdienst läiste. Bürgerkolonie, wo eso gründet worde si, häi **Kleruchie** (κληρουχία / klêrouchía) ghäisse. E Kleruchii isch im Geegesatz zun ere normale Kolonii vo dr Mueterstadt abhängig bliibe.

S athenische Kleruchie-Süstem het im 6. Joorhundert v. d. Z. aagfange, wo Kleruchie in Sigeion und Salamis iigrichdet worde si. Im Lauf vom 5. und 4. Joorhundert häi sich Kleruche in Chalkis uf Euböa (506) niidergloo, uf Lemnos (um 499), Imbros (um 499), Skyros (476/75), in Hestiaia auf Euböa (446), auf Lesbos (427), Melos (416/15), Samos (365/64) und uf e baar andere Insle in dr Egeis. Drbii isch fast immer d Urbevölkerig verdriibe, umbrocht oder versklavt worde.

In Athen het mä zwar zwüsche Apoikie und Kleruchie en Underschiid gmacht (wie öbbe uf Inschrifte), in de literarische Kwelle verschwindet dä Underschiid nid sälte und mä het en woorschinlig vom 4. Jahrhundert v. Chr. aa nüme gmacht. Die athenische Apoikie si au eng mit Athen verbunde gsi, was bi Apoikie vo andere *poleis* nid immer eso gsi isch, und dr Grund für das isch vor allem gsi, ass Athen mit sine Kleruchie im Gebiet vom Seebund si Herrschaft gsicheret het. D Bürger vo de athenische Kleruchie häi zwar s Bürgerrächt ghaa, häi s aber in Athen kuum no chönne usüebe.

## Litratuur

* Jack Cargill: *Athenian settlements of the fourth century B.C.* Leiden 1995.
* Eberhard Erxleben: Die Kleruchien auf Euböa und Lesbos und die Methoden der attischen Herrschaft im 5. Jh., in: *Klio* 57 (1975), H. 1, S. 83-100.
* Alfonso Moreno: *Feeding the Democracy. The Athenian Grain Supply in the Fifth and Fourth Centuries BC*, Oxford u. a. 2007, bs. S. 77-143.
* Alfonso Moreno: 'The Attic Neighbour'. The Cleruchy in the Athenian Empire, in: *Interpreting the Athenian Empire*, uusegee vom John Ma u. a., London 2009, S. 211-221.
* Nicoletta Salomon: *Le cleruchie di Atene*, Pisa 1997.
* Karl-Wilhelm Welwei: *Die griechische Polis*, 2. erw. Ufl. Stuttgart 1998.
* Karl-Wilhelm Welwei und Walter Ameling: Kleruchoi, in: *Der Neue Pauly*, Bd. 6, Stuttgart 1999, Sp. 598-601.

## Weblingg
* [Die eltisti Attischi Kleruchii](http://links.jstor.org/sici?sici=0002-9475(1933)54%3A1%3C39%3ADAAK%3E2.0.CO%3B2-T)

## Fuessnoote
Dionysios I. von Syrakus

Dr **Dionysios I.** (; * um 430 v. d. Z.; † Früelig vo 367 v. d. Z.) isch Tyrann vo Syrakus gsi. Er het zu de mächdigste Tyranne in dr Antike ghöört und het vo allne am lengste regiert. Si Herschaft isch vo 405 bis zu sim Dood im Joor 367 gange. Wäge däm und wäge de Umständ wien er zur Macht cho isch, isch er zum Musterbischbil vom ene Gewaltherscher worde. Er het si Karriere im Raame vo de demokratische Instituzioone aagfange und isch zerst emol Volksredner und Agitator gsi. Won er in s Kollegium vo de Fäldheere gweelt worde isch, het er alli sini Kollege süstematisch afo diskreditiere, het sich vo dr Volksversammlig Sondervollmachte lo gee, het si Liibgarde zun ere brivate Miliz usbaut und het sich schliesslig mit eme Staatssträich an d Macht putscht. Formal isch Syrakus e Demokratii bliibe, in Wirkligkäit het d Herschaft vom Machthaaber monarchischi Züüg aagnoo.

S Bild vom Tyrann in dr Antike isch stark vo dr Persönlichkäit vom Dionysios brägt gsi und vo de Anekdote über en. Dr sizilisch Staat, won er ufbaut het, isch äine vo de erste griechische Territorialstaate gsi und zu sällere Zit die sterksti griechischi Milidäärmacht. Dr Dionysios het Syrakus zur grösste Stadt und zur gwaltigste Festig in dr domoolige griechische Wält gmacht. Zentrali Elimänt vo dr Ussepolitik vom Tyrann si die verheerende Chrieg gege d Karthager gsi, d Underwärfig vo de griechische Stedt uf Sizilie und sini milidäärische Übergriff uf s Festland vo Underitalie. As Staatsgründer het er iidrückligi Erfolg ghaa und het in mängger Hiisicht die spöötere Riichsbildige vo hellenistische Herscher vorusgnoo, er isch aber nid in dr Laag gsi, sim Lääbeswärk en ideelli und instituzionelli Basis z verschaffe, so dass es iin lengeri Zit hät chönne überlääbe.

## Kwellenusgoobe und -übersetzige
* Friedrich Vogel (Hrsg.): *Diodori bibliotheca historica*, Band 3, Teubner, Stuttgart 1964 (Nachdruck der 3. Auflage von 1893; kritische Ausgabe)
* Diodoros: *Griechische Weltgeschichte, Buch XI-XIII*, übersetzt von Otto Veh, Hiersemann, Stuttgart 1998, ISBN 3-7772-9739-9
* Diodoros: *Griechische Weltgeschichte, Buch XIV-XV*, übersetzt von Otto Veh, überarbeitet von Thomas Frigo, Hiersemann, Stuttgart 2001, ISBN 3-7772-0125-1

## Litratuur
* Helmut Berve: *Die Tyrannis bei den Griechen.* 2 Bände, Beck, München 1967 (Band 1 S. 221–260, Band 2 S. 637-656)
* Brian Caven: *Dionysius I. War-Lord of Sicily.* Yale University Press, New Haven und London 1990, ISBN 0-300-04507-7
* Eduard Frolov: *Organisation und Charakter der Herrschaft Dionysios’ des Älteren*. In: *Klio* 57, 1975, S. 103–122 und 58, 1976, S. 377–404
* Lionel J. Sanders: *Dionysius I of Syracuse and Greek Tyranny.* Croom Helm, London 1987, ISBN 0-7099-5403-4
* Karl Friedrich Stroheker: *Dionysios I. Gestalt und Geschichte des Tyrannen von Syrakus.* Franz Steiner, Wiesbade 1958

## Weblingg

## Fuessnoote
Königsfrieden

Dr **Köönigsfriide** (au dr **Friide vom [[Antalkidas]]** noch em spartanische Verhandligsfüerer) isch 387/386 v. d. Z.  zwüsche Sparta und sine Gegner abgschlosse worde und het im Korinthische Chrieg en Änd gmacht. S Perserriich under em Groossköönig Artaxerxes II. isch d Garantiimacht gsi. S Abkomme gältet as s früeste Bischbil von ere *koiné eiréne*, eme allgemäine Friide.

D Iniziative isch vo de Spartaner usgange, wo sit Joore in e Chrieg mit de Perser und au mit e baar griechische *[[Polis|Poleis]]* verstrickt gsi isch, wo äini drvo Athen gsi isch, wo noch em Peloponnesische Chrieg wider an Macht gwunne het. Es isch drbii um d Idee vom ene allgemäine Friide gange, wo de ewige Kämpf im Mueterland en Änd hätt sölle mache. Vor allem isch Sparta dra intressiert gsi, wil si draa gsi isch, iiri Ressurse z erschöpfe. 

Dr Antalkidas het im Winter 388/387 v. d. Z. mit em persische Groossköönig Artaxerxes II., wo d Macht über die griechische Stedt in Chläiasie zruggüberchoo, afo verhandle. Denn het e spartanisch-persischi Flotte dr Hellespont und dr Haafe vo Piräus blockiert, so dass Athen iiri Bedingige het müesse aanee.

Im Joor 387 het mä denn in Sardes dr so genannt Köönigsfriide verkündet, wo mit em Chläiasie und Züpere wider de Perser ghöört häi und die andere griechische Stedt autonom hätte sölle wärde usser Lemnos, Imbros und Skyros, wo athenischi Kleruchie hätte sölle si, wie in alte Zite.

Dä Friide isch im Joor druf, 386 v. d. Z. z Sparta beschwore worde. Mit em isch au dr Böotisch Bund, wo vo Theebe aagfüert worde isch, ufglööst worde und au dr Synoikismos zwüsche Korinth und dr Erzriwalin vo Sparta Argos.  Sparta het d Rolle vom Schiidsrichter welle übernee, scho bald isch si an d Gränze vo iirer Macht choo. 

De Spartaner het mä vorgworfe, ass si die chläiasiatischen Grieche an d Perser verroote häige und eso s Brinzip vo dr Autonomii, wo si wägen em im Peloponnesische Chrieg gege Athen und si Seebund kämpft häi. Dr Friide het denn d *koiné eiréne* nit brocht, wie mä ghofft ghaa het. Spööter het sich dr Philipp II. vo Makedonie uf d Idee vom allgemäine Friide gstützt, zum si Expansionspolitik z rächtfertige.

## Litratuur

* Karl-Wilhelm Welwei: *Das klassische Athen. Demokratie und Machtpolitik im 5. und 4. Jahrhundert.* Primus-Verlag, Darmstadt 1999, ISBN 3-89678-117-0, S. 274ff. mit den dortigen Verweisen.
* Hermann Bengtson: *Griechische Geschichte von den Anfängen bis in die römische Kaiserzeit.* 5. durchgesehene und ergänzte Auflage. Beck, Münche 1977, ISBN 3-406-06660-7, S. 269ff. (*Handbuch der Altertumswissenschaft* Abt. 3, 4).

## Weblingg

* Englischsprachiger Aufsatz zum Antalkidasfrieden und der Idee der koine eirene (PDF-Datei; 55 kB)
Schlacht von Leuktra

Mit dr **Schlacht bi Leuktra** het dr Thebanisch Chrieg zwüsche Sparta mit sine Verbündete und Theebe mit sine Verbündete im Joor 371 v. d. Z. aagfange Dr thebanisch Fäldher Epaminondas het zum erste Mol die Schiefi Schlachtornig iigsetzt und eso die spartanischi Armee gschlaage, wo as umbesigbar gulte het. 

Die bäide Armeä si bi Leuktra ufenanderdroffe. Das isch e chliine Stadt in Böozie in dr Nööchi vo Thespiai und öbbe 10 km vo Theebe äwägg. De spartanischi König Kleombrotos I. isch i de schlacht gfalle. Mit däm Siig häi d Thebaner die spartanischi Vorherschaft über Griecheland broche, wo existiert het, sit dass d Spartaner dr Peloponnesisch Chrieg gwunne häi. 

Aber au d Machtstellig vo Theebe het nid lang ghebt. Under em Philipp II. het sich Makedonie zur Hegemonialmacht in Griecheland ufgschwunge.

## Fuessnoote
Philipp II. (Makedonien)

Dr **Philipp II.** (; * um 382 v. d. Z.; † 336 v. d. Z. z Aigai) isch vo 359 bis 336 v. d. Z. Köönig vo Makedonie gsi. Er isch dr Vater vom Alexander em Groosse.

Dr Philipp het die makedonischi Armee reformiert, die aadlige Familie hinder sich brocht und het denn wääred Joorzäänt gege d Illyrer, d Thraker und die griechische *[[Polis|Poleis]]* Chrieg gmacht. Schliesslig isch Makedonie zur Vormacht in Griecheland worde. Im Joor 338 het er d Athener und d Thebaner in dr Schlacht vo Chaironeia gschlaage und denn dr Korinthisch Bund gründet, wo alli *Poleis* usser Sparta Mitgliid von em gsi si. Dr Philipp het sich zum Hegemon vom Bund lo weele. Er het Blään ghaa zum s Perserriich aazgriffe, isch aber ermordet worde, bevor er sä het chönne umsetze. 

D Läistige vo dr makedonische Armee under sim Soon und Noochfolger Alexander si im Wääsentlige e Folg vo dr Milidäärreform vom Philipp II. gsi.

## Litratuur
* Elizabeth Carney, Daniel Ogden (Hrsg.): *Philip II and Alexander the Great: Father and Son, Lives and Afterlives*. Oxford University Press, Oxford/New York 2010
* George Cawkwell: *Philip of Macedon.* Faber, London 1978, ISBN 0-571-10958-6.
* J. R. Ellis: *Macedon and north-west Greece* und *Macedonian hegemony created.* In: *The Cambridge Ancient History.* Bd 6. Cambridge 1994, S. 723ff., ISBN 0-521-23348-8 
* Johannes Engels: *Philipp II. und Alexander der Große.* WBG, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-15590-4 
* Volker Fadinger: *Das Attentat auf König Philipp II. von Makedonien in Aigai 336 v. Chr.* In: P. Neukam (Hrsg.): *Vermächtnis und Herausforderung, Dialog Schule und Wissenschaft.* Klassische Sprachen und Literaturen. Bd 31. München 1997, S. 101–145, ISBN 3-7627-8366-7.
* Nicholas G. L. Hammond, G. T. Griffith: *A History of Macedonia II.* Clarendon Press, Oxford 1979, ISBN 0-19-814814-3 
* Nicholas G. L. Hammond: *Philip of Macedon.* London 1994, ISBN 0-7156-2604-3.
* Waldemar Heckel: *Who’s Who in the Age of Alexander the Great. Prosopography of Alexander’s Empire.* Blackwell, Oxford 2006, S. 208–211, ISBN 1-4051-1210-7 * Gerhard Wirth: *Philipp II.* Kohlhammer, Stuttgart 1985, ISBN 3-17-008820-3.
* Ian Worthington: *Philip II of Macedonia*. Yale University Press, New Haven-London 2008 .

## Weblingg

* 
* ''S Lääbe vom Alexander'' vom Plutarch bi LacusCurtius
* Reede vom Demosthenes (änglisch)
Phokis

**Fokis** () isch e Gebirgslandschaft in Middelgriecheland. Si het e Flechi vo öbbe 1615&nbsp;km². 

Fokis het nume weenig natürligi Ressurse. Si Bedütig in dr Antike isch vor allem religiöös gsi: s Orakel vo Delfi und s Orakelhäiligdum vom Apollon z Abai häi zu de wichdigste griechische Kultzentrum ghöört.

## Geografii

Fokis befindet sich in dr Middi vom südlige Festland vo Griecheland und wird im Süde vom östlige Däil vom Golf vo Korinth begränzt. Im Weste si d Landschafte Lokris und Doris an, im Norde Lokris und im Oste Böozie. 

Landschaftlig wird Fokis vo de hooche Gebirg vom Giona (Hööchi bis zu 2.510 m über N.N.) und vom Parnass (Parnassos; Hööchi 2.455 m über N.N.) dominiert. S Parnassos-Massiv däilt Fokis in zwäi Däil. Dr Süde und Oste si ooni Wald und vor allem stäinig und felsig im Charakter. Im Geegesatz wird s Daal, wo vom Golf vo Korinth und dr Chläistadt Itea gege Norde uf Amfissa goot, überall landwirtschaftlig gnutzt. Grüen- und Waldflechene het s im Weste, Norde und im zentrale Däil vo Fokis.

## Litratuur
* John M. Fossey: *The Ancient Topography of Eastern Phokis.* J. C. Gieben, Amsterdam 1986, ISBN 90-70265-87-7.
* Friedrich Schober: *Phokis.* In: RE Bd. 20,1 A, 1941, Sp. 474-496.
* Giovanna.Daverio Rocchi: *Phokis, Phokeis.* In: Der Neue Pauly Bd. 9, 2000, Sp. 944-947. (mit Litratuur)
* Jeremy MacInerney: *The Folds of Parnassos: land and ethnicity in ancient Phokis.* Austin, Tex. 2000, ISBN 0-292-75229-6.
* Mogens Herman Hansen, Thomas Heine Nielsen: *An Inventory of Archaic and Classical Poleis.* Oxford 2004, ISBN 0-19-814099-1.
* Annamarie Felsch-Klotz: *Frühe Reisende in Phokis und Lokris. Berichte aus Zentralgriechenland vom 12. bis 19. Jahrhundert.* Göttinge, Göttinger Universitätsverlag 2009, ISBN 978-3-941875-00-5 (online) (PDF; 5,1&nbsp;MB).

## Weblingg
Landquart

**Landquart** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Landquart (Fluss), en Näbefluss vom Rhii, wo us em Prättigau kunnt, Kanton Graubünde, Schwiz
* Landquart GR, e politeschi Gmaind, wo am 1. Januar 2012 us da baida Bündner Gmainde Igis und Mastrils entstande isch
* Landquart (Igis), en Ortstail vo de ehemolige Gmaind Igis, Graubünde, Schwiz
* Bezirk Landquart, en ehmolige Bezirk im Kanton Graubünde, wo vo 2001 bis 2015 e Verwaltigsainhait gsi isch
* Region Landquart, sit 2016 e Verwaltigsainhait im Kanton Graubünde
* Bezirk Unterlandquart, vo 1851 bis 2000 en Zivilgrichtssprengel im Kanton Graubünde
* Bezirk Oberlandquart, vo 1851 bis 2000 en Zivilgrichtssprengel im Kanton Graubünde

**Lueg au:**
* Landqart, e Papierfabrik z Landquart, Kanton Graubünde, Schwiz
* Lanquart, de historisch Name vo de Glanfurt bi Klagefurt, Kärnten
Brigantium (Begriffsklärung)

**Brigantium** isch i de antike Geographii de alti Name vo folgende Städt:
* Brigantium i Räzie am Bodesee, hüt Bregenz
* Brigantio oder Brigantium in Gallie, hüt Briançon z Frankrych
* Flavium Brigantium in Gallizie, hüt Betanzos z Spanie
Albtal

**Albtal** chan folgendes bedüte:
* Albtal (St. Blasien), en Stadttail vo Sankt Bläsy im Südschwarzwald
* s Tal vom Fluss Alb (Oberrhein)
* s Tal vom Fluss Alb (Hochrhein)
Ulrich Fischer (Theologe)

Dr **Ulrich Fischer** (* 11. Februar 1949 z Lüneburg; † 21. Oktober 2020 z Karlsrue) isch en evangelische Theolog un Landesbischof vu dr Evangelische Landeschilche z Bade gsi. 

## Läben un Beruef
Dr Fischer isch im nidersächsiche Stelle ufgwachse, wun er au uf d Volksschuel gangen isch. Är het si scho frie im Chilchechoor un im Posuunechoor engaschiert un isch akjtiv gsii bi dr chrischtlige Pfadfinder. Speter isch er uf s Johanneum z Lüneburg un uf s Gymnasium z Winsen gange, wun er s Abitur gmacht het.  Noch em Grundwehrdienscht het er evangelischi Theology an dr Universitete Göttingen un Heidelberg studiert. Anne 1976 het er mit dr Arbet „Studien zur Eschatologie des hellenistischen Diasporajudentums“ promoviert, wu speter unter em Titel „Eschatologie und Jenseitserwartung im hellenistischen Diasporajudentum“ erschinen isch (BZNW 44, Berlin/New York 1978). Ab 1977 isch er Bfaaser z Sandhausen un z Heidelberg-Kirchheim gsii, voreb er anne 1989 d Stell vum Landesjugedbfaarer z Bade ibernuu het. Ab 1993 isch er fir drei Johr Vorsitzer vu dr Arbetsgmainschaft vu dr Evangelische Juged in dr Bundesrepublik Dytschland (aej) gsii. Anne 1996 isch dr wurde Fischer zum Dekan vum Chilchebezirk Manne gwehlt wore.

Am 25. Juli 1997 het d Synod vu dr Evangelische Landeschilche z Bade dr Fischer im fimfte Wahlgang zum Landesbischof un Noofolger vum Klaus Engelhardt gwehlt, wu im Friejorh 1998 us us Altersgrind em Amt gschiden isch. D Amtsyyfierig vum Fischer isch am 31. Merz 1998 gsii. Ab Septämber 2000 isch dr Fischer au Vorsitzer vu dr Arnoldshainer Kumferänz gsii, wu anne 2003 in dr Union vu Evangelische Chilche (UEK) ufgangen isch. Dr Fischer isch am 18. Oktober 2003 z Erfurt zum 1. Vorsitzer vu dr UEK gwehlt un am 1. Mai 2009 z Würzburg nomo fir sechs Johr bstetigt wore.

Im Oktober 2009 isch dr Fischer in dr Rot vu dr EKD gwehlt wore.

Dr Fischer het e baar theologischi Schrifte verefffetligt, unter anderem *Konfirmanden gestalten Gottesdienst* (1990), *Der Gottesdienst soll fröhlich sein* (1992) un *Ver-rückte Zeiten* (1995). Är isch en engaschierte Befirworter vum Naachtmohl fir Chinder.

Är isch au Kuratoriumsmitglid vum evangelikale Verain ProChrist. Syt Merz 2011 isch dr Fischer Mitglid vu dr Ethikkommission fir sicheri Energyversorgig.

Zum 1. Juni 2014 isch dr Ulrich Fischer us em Bischofsamt uusgschide und isch sither im Ruestand. Sy Noofolger as Bischof vu dr Badische Landeschilche isch dr Jochen Cornelius-Bundschuh.

Dr Fischer isch syter anne 1973 mit dr Brigitte geb. Valeske ghyrote gsi un het mit ere drei großi Deechtere gha.

## Weblink

* Biografy uf dr Syte vu dr Badischen Landeschilche
* 

## Fueßnote
Elfriede Kastner

D **Elfriede Kastner** (* 3. Februar 1924 z Muulburg as *Elfriede Maria Boos*) isch e dytschi Dialäktdichteri.

## Läbe
D Elfriede Boos isch z Muulburg uf d Wält chuu. Wu si drei Johr alt gsii isch, isch ihre Vater gstorbe, ihri Mueter isch derno mit dr Elfriede un ihre Schweschter uf Mille zoge.
No dr Schuel het si ne Uusbildig as Lehreri aagfange, het die aber mieße abbräche, wu dr Chrieg aagfange het. Ab 1944 het si vier Johr lang uf dr Landkraiskasse vum Landrotsamt gschafft.

Anne 1947 het si dr Hermann Kastner gyhrote, wu anne 1976 gstorben isch. Si hän zämme ne Suhn ghaa, wu mit 54 Johr gstorben isch. Vu 1957 bis 1987 het d Elfriede Kastner mit ihre Familie im Remstal bi Stuegert gläbt.

Anne 2006 isch d Kastner in s Elisabethehaim z Millen umzoge, zerscht in s bedreite Wohne, speter in s Bflääghaim.

## d Dichteri
Scho in ihre Juged het si Gedicht un Gschichte gschribe. In dr Zyt, wu si im Remstal gläbt het, het si aagfangen uf Alemannisch z schrybe, ass si ihre Markgrefler Dialäkt nit verliert.

Wu si in s Markgreflerland retuur chuu isch, isch ihre erschte Gedichtband *Um mi umme* uusechuu. Gedicht vun ere sin au in dr Badische Zytig un im Millemer Stadtkurier erschine.
Iber s Läbe vu ihre Mueter het si au ne Buech gschribe (*Das schwere Leben meiner Mutter*), wu aber nume fir ihri Verwandte bstimmt un nit druckt woren isch.

D Kaster isch Mitglid in dr Muettersproch-Gsellschaft.

## Schrifte
* *Um mi umme. Gedichte in alemannisch und hochdeutsch*. Selbstverlag, Müllheim 1988. 116 S.

## Weblink
* Sigrid Umiger: Festtag für eine Heimatdichterin, Badische Zeitung, 4. Februar 2014