open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robert Quincy Lee

Dr **Robert Quincy Lee** (* 12. Janner 1869 bii Coldwater, Tate County, Mississippi; †&nbsp;18. Àwrìl 1930 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Ìn da Joohra 1929 un 1930 hàt’r Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa
Dr Robert Quincy Lee-n-ìsch ànna 1869 ìm Tate County-n-ìm Bundesschtààt Mississippi-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch z’äärscht ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga. Ìm Joohr 1891 hàt’r mìt siim Vàtter uff Caddo-n-ìm Texas gwàndelt. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu Fort Worth gànga un hàt a Schüalàbschluss vu dr Sekundàrschüal vu Fort Worth bikumma. Drnooh hàt’r z’ Caddo a Wààrahüss glaita, un ìsch àui doo Vìehzìchter gsìì. Drzüa hàt’r fìr a kurza Zitt s’ Poschtàmt vu Caddo glaita. Àb 1913 hàt’r z Cisco glabt, wu-n-’r Büüraräija bwìrtschàftet hàt un glichzittlig vu 1915 bis 1930 Presidànt vum Cisco Banking Company gsìì-n-ìsch. Ànna 1919 hàt’r d’ *Cisco & Northeastern Railroad Co.* grìnda un ìsch vu 1919 bis 1927 Presidànt vu dara Gsällschàft gsìì. Ìn da Joohra 1926 un 1927 ìsch’r Presidànt vum Hàndelskàmmer vum Wäschttexas gsìì. Züadam ìsch’r Mìtglìed vum Schüalroot vu Cisco gsìì.

Ìn Politik ìsch dr Lee Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Bii da Kongrasswàhla vu 1928 hàt ma-n-ìhn ìm 17. Wàhlbezirk vum Texas àls US-Represantànt gwählt. Ìm Kongrass ìsch’r àb’m 4. März 1929 àls ìm Thomas L. Blanton sii Noohfolger gsassa. Doo ìsch’r Mìtglìed vum Üssschuss vu da Ranta gsìì. Sii Àmt hàt’r bis züa siim Tood àm 18. Àwrìl 1930 üssiawt. Drnooh ìsch sii Vorganger Blanton nochamol gwählt worra. Dr Robert Lee hàt ma uff’m Oakwood Cemetery z’ Cisco beardigt.

Ànna 1895 hàt dr Lee d’ Ada Magdeline Cook ghiiroota, wu-n-ìm Joohr 1875 uf d’ Walt kumma-n-ìsch. Mìt ìhr hàt’r zwai Kìnder ghàà. Nohdam àss sa-n-ànna 1902 gschtoorwa-n-ìsch, hàt dr Robert d’ Clara Edna Lee (geborena Lee, 1883–1933) ghiiroota. Dr Lee hàt mìndeschtens zwai Teechter un dräi Seehn ghàà, wo noch noh siim Tood glabt han.

## Lìteràtüür
*
*
*

## Weblinks

*
Aargauer Literaturpreis

Dr **Aargauer Literatuurbryys** isch anne 1978 vu dr Aargauische Kantonaalbank zum 175-Johr-Jubiläum vum Kantoon Aargau gstiftet un bis 2006 all zwai Joor vun ere Jury an en Autoor oder e Autoori mit Bezuug zum Kantoon Aargau vergee woore. Är isch mit 25'000 Schwyzer Franke dotiert gsii. Anne 2007 het d Aargauer Kantonaalbank bschlosse, ass dr Bryys nimi vergee wiird.

## Bryysdreeger*ne (Uuswaal)
*1978 Jean-Rodolphe von Salis
*1980 Erika Burkart
*1984 Hermann Burger
*1986 Hansjörg Schneider
*1988 Martin R. Dean
*1990 Willi Gautschi
*1992 Klaus Merz
*1994 Anton Krättli
*1996 Matthias Zschokke
*1998 Margrit Schriber
*2000 Ernst Halter
*2002 Pirmin Meier
*2004 Anna Felder
*2006 Christian Haller
William Spenser

Dr **William Spenser** (* z’ Ghisburn, Yorkshire; † 24. Septamber 1589 z’ York) ìsch a anglischer reemisch-kàthoolischer Priaschter gsìì, wo-n-àls kàthoolischer Gmàrtertr betràchtet wìrd. Ar ìsch ànna 1987 seeliggschproocha worra.

## sii Laawa
Dr William Spenser ìsch z’ Ghisburn, ìm anglischa Gràfschàft Yorkshire, uf d’ Walt kumma. Sii Unkel müatterliigersitts, dr William Horn, hàt ìhn ànna 1572 ìns Trinity College vun Oxford gsanda, wu-n-’r ànna 1579 Mìtglìed worra-n-ìsch un ànna 1580 a Maischterpriafung (M.A.) bschtànda hàt. Ìn dara Zitt ìsch dr Spenser schu vu dr kàthoolischa Glàuiwa ìwwerziigt gsìì un hàt siina Schtudanta-n-ìn dara Rìchtung iigflossa. Trotzdam hàt’r sìch numma-n-ìm Joohr 1582 züa dr Kàthooligkait bekehrt: mìt viar àndra Manner vum Trinity College (dr John Appletree, dr William Warford, dr Anthony Shirley un dr John Fixer) ìsch’r uff a Schìff üss dr Ìnsel Wight iigschtìega. Sa han bii Cherbourg ìm Frànkrìch àn dr Kìschta-n-ààgleegt un sìn àm 2. Nowamber z’ Reims kumma. Fìmfa Tààga schpeeter hàt ìhn d’ kàthoolischa Kìrich offiziäll ämpfànga. Dr Spenser ìsch àm 7. Àwrìl 1583 vum Bischoof vu Laon Valentine Douglas àls Sübdiàkon un Diàkon gwäijt worra. Àm 24. Septamber hàt ìhn z’ Reims dr Kàrdinàl-Arzbischoof Ludwig II. vu Lothrìnga-Guise àls Priaschter gwäijt.

Àm 29. Àuigscht 1584 hàt ma dr Spenser uff d’ anglischa Missioon gsanda. Ar hàt siina Ältra mìt siim Unkel verseehnt, wo-n-ìm Joohr 1593 noch kàthoolischer Priaschter gsìì-n-ìsch. Drnooh hàt’r sìch z’laid ìm Schloss vu York iigmüürt, fìr doo ìn da Gfànganer halfa. 

Wial’r kàthoolischer Priaschter gsìì-n-ìsch, ìsch’r unter dr Härrschàft vu dr Keeniga Elisabeth I. durs Gsätz „27 Eliz.1, c. 2“ verurtailt worra. Ìhn hàt ma-n-àm 24. Septamber 1589 z’ York hììgrìchtet. Zamma mìt ìhm hàt ma dr Laijer Robert Hardesty hììgrìchtet, dänn’r hàt ìm Spenser Unterkunft gboota.

Dr William Spenser gheert züa da 85 Gmàrterta vun Anglànd un Wales, wo dr Pàpscht Johànnis Pooli II. àm 22. Nowamber 1987 seeliggschproocha hàt. Ìm reemischa Rìtüs vu dr kàthoolischa Kìrch wìrd dr Spenser zamma mìt’m Robert Hardesty àm 12. Hornung so wia-n-àm 24. Septamber gfiirt.

## Lìteràtüür
* 

## Ainzelnohwiisa
Ellen Ringier

D **Ellen Renée Ringier-Lüthy** (* 7. Dezämber 1951 z Lozärn) isch e Schwyzer Mäzeni. D Ringier isch Bresidänti vu dr Stiftig „Elteresyy“ (dt. *Elternsein*) un git s Eltere-Magazin *Fritz + Fränzi* uuse. 

## Lääbe un Karriere
D Ellen Ringier isch mit zwoo Schweschtere z Lozärn ufgwagse. Iri Mueter stammt us ere Bankiersfamilie vu London, ire Vater isch Belzgroßhändler vu Lozärn gsii. Si het Rächtswisseschaft studiert un anne 1980 bim Manfred Rehbinder an dr Universitet Züri mit dr Promotion abgschlosse. D Ringier het as Auditori am Bezirksgricht gschafft. Anne 1976 het si dr Verleger Michael Ringier ghyrote. Si hän zäme zwoo Dechtere.

In dr Zytschrift Bilanz, «Die 300 Reichsten», vum Dezämber 2020, uusegee vu Ringier Axel Springer isch unter em Titel *Familie Ringier* e Vermege vu 900 bis 1000 Millione Schwyzer Franke aagee.

D Ringier engaschiert si in dr Beraich Kultur, Antirassismus, Fraue un Pfadfinder. Si schafft in dr Stiftig *Humanitas* un het 13 Johr lang as Stiftigsrotsbresidänti vum Museum Huus Konschtruktiv z Züri gamtet. Anne 2001 het si d Stiftig Elteresyy grindet, wu s Eltere-Magazin *Fritz + Fränzi* uusegit. Die Zytschrift soll no dr Aagobe vu dr Ringier bi Eltere un au bi dr Bevelkerig e Bewusstsyy schaffe fir Erzieigsufgobe. Derzue isch si Co-Broduzänti vum Dokumäntarfilm *[[Female Pleasure|#Female Pleasure]]* vu dr Reschisseeri Barbara Miller.

## Uuszaichnige
* 2014: Bildigsbryys vu dr Pedagogische Hochschuel Züri un dr Stiftig Pestalozzianum

## Weblink
* Jana Avanzini: ''50 Fragen an Ellen Ringier.'' In: Zentralplus, 1. April 2018.
*''Rebellion für die weibliche Lust.'' In: TeleZüri, 15. November 2018.

## Fueßnote
Helgo Bran

Dr **Helgo Bran** (* 23. April 1937 z Kallsruu; † 22. Oktober 2025) isch e ehmolige dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene) gsii.

## Lääbe
Dr Helgo Bran isch e Suhn vum Schurnalischt Friedrich Bran un däm syre Frau Gisela, geb. Brettschneider. Dr Bran het z Ettlinge s Abitur gmacht un derno Naturwisseschafte mit Hauptfach Biology, Främdsproche un evangelischi Theology studiert. Är het as Lehrer un Ibersetzer gschafft. Vu 1980 bis 1984 isch er ain vu dr erschte griene Landdagsabgordnete z Bade-Wirttebärg gsii. Bi dr Landdagswahl am 16. Merz 1980 isch er mit 10,2 % uf s prozäntual hegscht Ergebnis vu allne 70 Wahlkrais fir di Griene z Bade-Wirttebärg chuu. Är het s Zwaitmandat im Wahlkrais Fryburg&nbsp;II gwunne. As Räntner bscheftigt er si mit verschidene biologische Themene, vor allem Mykology un dr Forschig an biologische Rächts-Links-Merkmol (RLM).

## Weblink

* Gerhard M. Kirk: ''Was macht eigentlich …? … Helgo Bran?'' Badische Zeitung, 12. Jänner 2009.

## Fueßnote
The Carpenters

**The Carpenters** sin e US-amerikanisch Pop-Duo gsii. Bstande isch s us dr Gschwischter *Richard Carpenter* (* 15. Oktober 1946 z New Haven, Connecticut) un *Karen Anne Carpenter* (* 2. Merz 1950 z New Haven, Connecticut; †&nbsp;4. Februar 1983 z Downey, Kalifornie). D Carpenters hän dr Hegschtpunkt vu ire Karriere in dr 1970er Johr ghaa.

## Diskografii

### Studioalbe
* *Offering/Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)

### Singlehit
* *(They Long to Be) Close to You* (1970)
* *We’ve Only Just Begun* (1970)
* *For All We Know* (1971)
* *Rainy Days and Mondays* (1971)
* *Superstar* (1971)
* *Hurting Each Other* (1972)
* *Goodbye to Love* (1972)
* *Sing* (1973)
* *Yesterday Once More* (1973)
* *Top of the World* (1973)
* *I Won’t Last a Day Without You* (1974)
* *Please Mr. Postman* (1974)
* *Only Yesterday* (1975)
* *There’s a Kind Of Hush (All Over the World)* (1976)
* *Calling Occupants of Interplanetary Craft* (1977)
* *Sweet, Sweet Smile* (1978)
* *Beechwood 4-5789* (1982)

## Literatur
* Stambler, Irwin: *The Encyclopedia of Pop, Rock and Soul*. 3. überarbeitete Auflage, St. Martin’s Press, New York 1989, ISBN 0-312-02573-4, S. 100–103.

## Weblink

* Offizielli Homepage
Saoirse-Monica Jackson

D’**Saoirse-Monica Jackson** (* 24. Novämber 1993 in Derry, Nordirland)  isch ä nordirischi Schouspilerin. Bekanntheit het si mit ihrere Rolle als Erin Quin i dr Coming-of-Age-Serie *[[Derry Girls]]* erlangt. 

## Läbe
D’Saoirse isch i ihrem Geburtsort Derry und ou in Donegal in Irland ufgwachse. Si het ar Arden School of Theatre z’Manchester Schouspielerei gstudiert.

Ihri erschti Rolle im Fernseh isch ä Gastrolle über vier Episode als Sascha ir britische Krimiserie *The Five* (2016) gsi. 2018 het si ihri ersti Houptrolle i *[[Derry Girls]]* übernoh.

## Filmografii (Uuswahl)
* 2016: The Five (Miniserie, 4 Episoden)
* 2017: Broken (Fernsehserie, Episode 1x06 *Father Michael*)
* 2018–2019: Derry Girls (Fernsehserie, 12 Episode)
* 2020: Unprecedented (Fernsehserie, Episode 1x01)
* 2020: Urban Myths (Fernsehserie, Episode 4x04 *Orson Welles In Norwich*)
* 2020: Liverpool Ferry (Churzfilm)
* 2021: Finding You

## Weblinks
* Saoirse-Monica Jackson i dr Internet Movie Database (englisch)

## Fuessnote
Derry Girls

**Derry Girls** isch e nordirischi Coming-of-Age-Serie us 2018. Si isch vor Lisa McGee erfunde worde. D'Serie zeigt ds Alltagslebe vonere Teenagergruppe während em Nordirlandkonflikt am Afang vo de 1990-Jahre. Di ersti Staffle het am 4. Jänner 2018 Premiere gha, die zwöiti Staffle isch vom 5. März 2019 bis am 9. April 2019 uusgstrahlt worde. Dr Sender Channel 4 het am abe vom zwöite Staffelfinal akündigt, das d'Serie fürne dritti Staffle verlängeret isch worde.

## Handlig
D'Serie spilt i dr nordirische, katholisch prägte Stadt Derry. Dört zeigt säch dr Alltag vo dr Teenagerin Erin, ihrere Cousine Orla u ihrne Fründe Clare u Michelle u Michelles britischem Cousin James.

## Bsetzig

## Weblink
* ** i dr Internet Movie Database (englisch)
* *[https://www.rottentomatoes.com/tv/derry_girls/ Derry Girls]* bi Rotten Tomatoes (englisch)
* *[https://www.fernsehserien.de/derry-girls Derry Girls]* bi Fernsehserien.de
Joseph Atanga

Dr **Joseph Atanga** (* 14. Àuigscht 1952 z’ Akok-Bekoe, Kamerun) ìsch a kamerunischer jesüitischer Ordagaischtliger. Vu 1999 bis 2009 ìsch’r Bischoof vu Baffousam gsìì, un sitter 2009 ìsch’r Arzbischoof vu Bertoua.

## sii Laawa
Dr Joseph Atanga-n-ìsch Mìtglìed vu dr Oordagmainschàft vu da Jesüita worra un hàt àm 11. Jüüli 1987 d’ Priaschterwäih ämpfànga. Àm 22. Jüüni 1999 hàt ìhn dr Pàpscht Johànnis Pooli II. àls Bischoof vu Bafoussam ärnännt. Dr Atanga-n-ìsch àm 18. Septamber 1999 vum Félix del Blanco Prieto àls Bischoof gwäijt worra. Doo drbii sìn d’ Mìtkonsekràtoora dr André Wouking, Arzbischoof vu Yaoundé, un dr Athanase Bala, Bischoof vu Bafia, gsìì.

Àm 3. Dezamber 2009 ìsch dr Atanga vum Pàpscht Benedikt XVI. àls Arzbischoof vu Bertoua-n-ärnännt worra, un ìsch àm 30. Janner 2010 ìn daa Bischoofsìtz iigfiahrt worra. Àls Bischoof hàt’r àn dr Grìndung vu dr Kàthoolischa Üniwärsiteet vu Bertoua mìtgmocht. Ìm Oktoower 2018 hàt dr Atanga àn dr Bischoofssynooda ìwwer Jugend, Glàuiwa un Berüafungsäntschaidung mìtgmocht. Doo hàt’r dr Bìldungsmàngel, d’ Àrmüat un d’ Àrwetsloosikait vu da junga Lìtt ìm Oscht-Kamerun ärwäähnt.

Ìn dr frànzeescha Farnsahsandung *[[Cash Investigation]]*, wo-n-àm 21. März 2017 uff France 2 üssgschtrààhlt worra-n-ìsch, hàt ma-n-ìm Bischoof Atanga Frooga-n-ìwwer a Kìnderschandung-Sàch gschtällt, vor àllem ìn dr Sekundààrschüal François-Xavier-Vogt z’ Yaoundé, wu Priaschter vu dr Gmainschàft vum hailiga Johànnis Kìnder missbrüücht hatta. Àls Bischoof hatt dr Atanga mehrera Priaschter vu dara Gmainschàft gschìtzt, wo mìt säxüällem Missbràuich ààklàgt worra sìn: ar hatt sìe ìn àndra Lander gsanda, fìr d’ kamerunischa Juschtiz umgeeh.

Ìm Sommer 2017 han Kàthoolika vor’m Mìnschter vu Bertoua demonschtriart, fìr gega-n-ìm Atanga siina Verwàltung vum Bìschtumm protäschtiara. Ìhm han sa Härrschsìchtigkait un Gschàftsmàcheräi vorgwoorfa.

Dr Atanga reedet fliassend Frànzeesch un Anglisch.

## Lìteràtüür
*

## Weblinks
* 

## Ainzelnohwiisa
Christelle Baldeck

D **Christelle Baldeck** (*1976 z Milhüüsa) ìsch a Wellness-Masseuse un a Schrìftstellera.

Sa ìntressiart sìch um fremda Kültüra, àwer aui um ìhra lokàla elsassischa Kültür. Ìn dr Zitt wo s Elsàss dur d Region Grand Est ersetzt worra ìsch, hàt sìch d Christelle Baldeck fescht fer d elsassischa Identität igstellt. Sa hàt ìm Àlltàg d Schlupfkàppa vu dr elsassischa Tràcht trajt. Sa ìsch a Symbol vu dr elsassischa Identität worra, a Àrt Jeanne d'Arc, wia's d Basler Zeitung gschrìewa hàt.

D Christelle Baldeck hàt mìt em Jean-Noël Kempf a Büech gschrìewa: „Elsass frei“, wo sa dr Sìnn vum Kàmpf fer s frèia Elsàss expliziart. Dàs Büech ìsch ìn zwei Sprocha – Elsassisch un Frànzeesch – gschrìewa.

D àndera Biacher, wo sa scho gschrìewa hàt, bewiisa àss's nìt um a Àblehnung vu da fremda Kültüra geht: Enfin moi (2008), Hot Mail (2008), Sujets tabous (2011).

## Referanza
Roger Pirenne

Dr **Roger Pirenne** (* 9. Àuigscht 1934 z’ Clermont-sur-Berwinne, Prowìnz Lüttlich) ìsch a belgischer reemisch-kàthoolischer Oordagaischtliger vu dr Kongregàzioon vum Unbefleckta Harz vu Mària. Ar ìsch vu 1994 bis 1998 Bischoof vu Batouri-n-ìm Kamerun gsìì, un vu 1999 bis 2009 Arzbischoof vu Bertoua-n-ìm gliicha Lànd.

## sii Laawa
Dr Roger Pirenne ìsch ànna 1934 z’ Clermont-sur-Berwinne, ìm Oschta vu Belgia, d’ Walt kumma. Ar ìsch ìn siinera Haimetschtàdt ìn d’ Primàrschüala gànga, un hàt schpeeter griachischa un làtiinischa Lìteràtüür gschtudiart àn dr Sekundààrschüal Collège Royal Marie-Thérèse vu Herve.

Dr Roger Pirenne ìsch Mìtglìed vu dr Kongregàzioon vum Unbfläckta Harza vu Mària worra un hàt àm 3. Àuigscht 1958 d’ Priaschterwäih ämpfànga.

Àm 3. Hornung 1994 ìsch dr Pirenne vum Pàpscht Johànnis Pooli II. àls Bischoof vu Batouri ärnännt worra. Dr Pirenne hàt àm 22. Mai 1994 d’ Bischoofwäih vum Àpostoolischer Nuntz ìm Kamerun, Gabun un Äkwàtoriàlguineà Santos Abril y Castelló ämpfànga. Doo drbii sìn d’ Mìtkonsekràtoora dr Paul Mbiybe Verdzekov, Arzbischoof vu Bamenda, un dr Jean Zoa, Arzbischoof vu Yaoundé, gsìì. Àls Bischoof vu Bafoussam hàt dr Pirenne d’ Missionnàrgmainschàft vu Kana kànoonisch gnamigt.

Àm 3. Jüüni 1999 ìsch dr Pirenne vum Johànnis Pooli II. àls Arzbischoof vu Bertoua ärnännt worra. Àn dara Schtälla hàt dr Pirenne s’ Kàthoolischa-n-Ìnschtitüt vu Bertoua grìnda. Àm 3. Dezamber 2009 hàt dr Benedikt XVI. sii àltersbdìngter Rucktrìtt ààgnumma. Noh siim Rucktrìtt ìsch dr Pirenne ìn siina Gmainschàft z’ruckgànga.

## d’ Biacher, wo-n-’r gschrìewa hàt
* 
* 

## Weblinks
* 

## Ainzelnohwiisa
Faustin Ambassa Ndjodo

Dr **Faustin Ambassa Ndjodo** (* 26. Jüüli 1964 z’ Ekouda, Kamerun) ìsch a kamerunischer reemisch-kàthoolischer Oordagaischtliger vu dr Kongregàzioon vum Unbefleckta Harz vu Mària. Vu 2009 bis 2016 ìsch’r Bischoof vu Batouri gsìì, un sitter 2016 ìsch’r Arzbischoof vu Garoua.

## sii Laawa
Dr Faustin Ambassa Ndjodo hàt Filosoofii àn dr Kàthoolischa Üniwärsiteet vu Louvain ìm Belgia gschtudiart, wu-n-’r a Maischterpriafung bschtànda hàt. Drzüa hàt’r vu 2001 bis 2001 àm Kàthoolischa Theoloogischa Bund z’ Chicago gschtudiart.

Dr Ambassa Ndjodo ìsch Mìtglìed vu dr Oordagmainschàft vu da Scheut-Missionàra un hàt àm 26. Jüüli 1997 d’ Priaschterwäih ämpfànga. Ar ìsch z’äärscht Vikàr un Pfàrrer gsìì, un ìsch Generàlseketäär worra vum Dischtrikt Senegal vu dr Kongregàzioon vum Unbefleckta Harz vu Mària. Drzüa hàt’r d’ Filosoofii unterrìchtet àm Auguschtin-Ìnschtitüüt vu Dakar. Noh siina Schtudia z’ Chicago ìsch’r Profasser fìr Filosoofii gsìì àm Ìnschtitüüt vum hailiga Joseph Mukasa z’ Yaoundé ìm Kamerun. Ar ìsch àui Prowìnz-Superior vu siinera Oordagmainschàft gsìì, so wia Vorsìtzender vu dr Kumferanz vu da Owersuperioora vun Àfrikà un Madagaskar (dr COSMAM). Ìn siim Bìschtumm ìsch’r züadam Bischoofsvikàr fìrs gwäijta Laawa gsìì.

Àm 3. Dezamber 2009 ìsch dr Ambassa Ndjodo vum Pàpscht Benedikt XVI. àls Bischoof vu Batouri ärnännt worra. D’ Bischofswäih hàt’r àm 31. 2010 vum Arzbischoof vu Douala Samuel Kleda ämpfànga; doo drbii sìn d’ Mìtkonsekràtoora dr Roger Pirenne, Àltarzbischoof vu Bertoua, un dr Joseph Atanga, Arzbischoof vu Bertoua, gsìì.

Àm 22. Oktoower 2016 ìsch dr Ambassa Ndjodo vum Pàpscht Frànzisküs àls Arzbischoof vu Garoua ärnännt worra. Ar ìsch àwwer bis àm 7. Jüüli 2018 Àpostoolischer Àdminischtràtoor vum Bìschtumm Batouri blìewa. Ìm Jüüni 2021 hàt’r dr Àpostoolischa Nuntz ìm Kamerun un Äkwàtoriàlguineà Julio Murat ìm Arzbìschtumm vu Garoua-n-ämpfànga. Ìm Septamber vum gliicha Joohr hàt’r mìt fìmf àndra Bischääf un em Regionàlgouverneur Jean Abate Edi’i dr 65. Joohrestààg vum Arzbìschtumm gfiirt. Drzüa hàt sìch dr Ambassa Ndjodo vorgnumma, ìn siim Arzbìschtumm a Àbtailung vu dr Kàthoolischa Üniwärsiteet vum Zentràlàfrikà z’ äffna.

Ìm Faustin Ambassa Ndjodo sii bischääfliga Motto uff Frànzeesch ìsch „Qu’ils soient un“ („Sa solla ains sìì“).

## siina Schrìfta
* 
* 
* 

## Lìteràtüür
*

## Weblinks
* 
* Laawesbschriiwung vum Faustin Ambassa Ndjodo uff dr Websitta vum Arzbìschtumm Garoua (frànzeesch)

## Ainzelnowhiisa
François Joseph Gobel

Dr **François Joseph Gobel** (* 27. Dezamber 1731 z’ Kolmer, Owerelsàss; † 24. Hornung 1818 z’ Röschenz, Kànton Bärn) ìsch a elsassischer kàthoolischer Oordapriaschter gsìì, wo Pfàrrer ìm Département Owerelsàss gsìì-n-ìsch. Wahrend dr Frànzeescha Revolüzioon ìsch’r veraidigter Priaschter gsìì.

## sii Laawa
Dr François Joseph Gobel ìsch àm 27. Dezamber 1731 z’ Kolmer ìm Owerelsàss uff d’ Walt kumma, àls Suhn vum François-Antoine-Joseph Gobel un vu dr Marie-Thérèse geborena Haus. Sii Vàtter ìsch Mìtglìed ìm Hochhaitliga Root vum Elsàss gsìì. Sii Brüader Jean-Baptiste ìsch kàthoolischer Wäihbischoof vu Bàsel gsìì, un schpeeter konschtitüzionäller Bischoof vu Pàris. Sii àndra Brüader Jean-Jacques Ignace ìsch Domhärr z’ Moutier-Grandval ìm hittiga Bärner Jura worra.

Àm 1. Hornung 1751 ìsch dr Gobel bii da Benediktiiner vun Awerschmìnster ìm Unterelsàss iinakumma. Doo hàt’r dr Oordanàmma Ildefons gnumma. Ar ìsch àm 24. Mai 1755 àls Priaschter gwäijt worra un hàt àm gliicha Tààg siina Friajmass ghàlta.

Vu 1762 bis 1779 ìsch dr Gobel Pfàrrer z’ Sànt Johànn bii Zàwra gsìì, un hàt ìm Kloschter vun Awerschmìnster so wia-n-àn dr Bischääfliga-n-Üniwärsiteet vu Schtroossburi d’ Gotteslehr unterrìchtet. Wahrend dr Frànzeescha Revolüzioon hàt’r àm 16. Àwrìl 1792 dr Ziwila-n-Aid àbglajt un hàt uff Ewersulzbàch bii Màsmìnschter ìm Owerelsàss gwàndelt. Àm 22. Nowamber vum gliicha Joohr hàt ma-n-ìhn àls konschtitüzionäller Pfàrrer vu Nìedersulzbàch gwählt. Obwohl’r veraidigter Priaschter gsìì-n-ìsch, ìsch’r ìm Jüüli 1794 z’ Baffert verhàfta un iigschpärrt worra. Ìm Oktoower 1794 ìsch’r bfräijt worra un ìsch z’ Nìedersulzbàch z’ruckkumma. Àm 22. Septamber 1795 hàt ma-n-ìhn àls Mìtglìed vum Presbyterium vum Owerelsàss z’ Sulz gwählt. Drnooh ìsch’r àm 11. Hornung 1796 Pfàrrer z’ Ewerburnhàuipt ìm Sundgàui worra. Àls Pfàrrer vun Ewerburnhàuipt hàt’r ìm Jüüli 1797 z’ Unteràschbàch àn dr Wàhl vum Àbgoordneter vum Bìschtumm Owerelsàss fìrs Konzil vu Pàris mìtgmocht. Züadam ìsch’r ìm Àwrìl 1796 z’ Unteràschbàch Schtìmmazehler bii da baida Wàhla gsìì, wu ma dr Marc-Antoine Berdolet àls konschtitüzionäller Bischoof vum Owerelsàss gwählt hàt.

Schpeeter ìsch dr Gobel z’ Dälschberg gsìì, wu sallamols zem Frànkriich gheert hàt. Wu dr Klerüs ìm Joohr 1802 umgschtällt worra-n-ìsch, hàt dr Gobel àm 14. Septamber ìm Frànzeescha Konkordàt züagschtìmmt. Ànna 1803 ìsch’r z’ Haidwiller bii Àltkìrich gsìì. Ar hàt nìt fliassend ditsch grädd, àwwer ìsch doch àls Pfàrrer vu Röschenz ìm hittiga Bàselbiat ärnännt worra, wu-n-’r àm 24. Jüüli 1805 s’ Aid àbglajt hàt. Z’ Röschenz ìsch’r àm 24. Hornung 1818 gschtoorwa. Ar ìsch àm 27. Hornung beardigt worra.

## Lìteràtüür
* 

## Ainzelnohwiisa
John Levi Sheppard

Dr **John Levi Sheppard** (* 13. Àwrìl 1852 z’ Bluffton, Chambers County, Alabama; †&nbsp;11. Oktoower 1902 z’ Texarkana, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Vu 1899 bis 1902 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr John Levi Sheppard ìsch ànna 1852 z’ Bluffton ìm Oschta vun Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Nohdam àss sii Vàtter gschtoorwa-n-ìsch, ìsch’r ìn siinera Kìndhait mìt siinera Müatter ìns Morris County ìm Nordoschta vum Texas gwàndelt, wu-n-’r ìn d’ äffentliga Schüala gànga-n-ìsch. Doo hàt àui sii Groossvàtter müatterliigersitts glabt. Drnooh hàt dr Sheppard Racht gschtudiart un ìsch ànna 1879 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Wahrend siina Schtudia hàt’r a Wààrahüss bwìrtschàftet. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Daingerfield gschàfft, wu-n-’r ànna 1880 a Ànwàltsbüroo grìnda hàt. 

Dr Sheppard ìsch vu 1882 bis 1888 Bezirksschtààtsànwàlt ìm fìmfta Grìchtsbezirk vum Texas gsìì, un vu 1888 bis 1896 ìsch’r Bezirksrìchter gsìì. Gliichzittlig hàt’r àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi siina politischa Kàrriar ààgfànga. Ànna 1892 ìsch’r zittwìlliger Vorsìtzender vu dr Demokràtischa Nàzionààlversàmmlung gsìì, un ar ìsch vum Jim Hogg àls Biigoordneter àn dr Bimetàllischta Versàmmlung vu 1893 ärnännt worra. Ìm Joohr 1896 ìsch’r nochamol Biigordneter àn dr Demokràtischa Nàzionààlversàmmlung gsìì.

Bii da Kongrasswàhla vu 1898 hàt ma dr Sheppard ìm viarta Wàhlbezirk vum Texas ìns àmerikànischa Repräsantàntahüss gwählt, wu-n-’r àb’m 4. März 1899 dr Noohfolger vum John W. Cranford gsìì-n-ìsch, wo-n-àm vordriga Tààg gschtoorwa gsìì-n-ìsch. Dr Sheppard ìsch ainmol wìdergwählt worra un ìsch àlso bis züa siim Tood àm 11. Oktoower 1902 ìm Kongrass blìewa —noh dr Umschtällung vor dr Wàhl vu 1902 ìsch dr viarta texanischa Wàhlbezirk dr äärschta Bezirk worra gsìì. Noh-n-em Tood vum Sheppard ìsch sii Suhn Morris àls sii Noohfolger gwählt worra, un ìsch schpeeter US-Senàtoor worra.

Gschtoorwa-n-ìsch dr John Levi Sheppard ìm Àlter vu 50 Joohra àn’ra Niarakrànkhait z’ Texarkana, àn dr Granz mìt’m Arkansas. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Rose Hill-Frìedhoof vu Texarkana. Dr Sheppard hàt ànna 1873 d’ Margaret Alice Eddins ghiiroota ghàà un hàt mìt ìhr sewana Kìnder ghàà. Ar ìsch dr Urgroossvàtter vum Senàtoor Connie Mack III un vu da Rìchter Richard S. Arnold un Morris S. Arnold gsìì, so wia dr Ur-Urgroossvàtter vum Kongrassàbgoordneter Connie Mack IV.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblinks

*
Gent

**Gent** (niderländisch , französisch *Gand* ) isch e Stadt i de Regioon Flandere z Belgie und isch d Hauptstadt vo de Provinz Oschtflandere. Wä-mer e Stadt as Verwaltigsäinhäit gseet (was ja gwöndli de Fall isch), isch Gent nach Antwèrpe di zwäitgrööscht Stadt im Land, wil Brüssel us ere ganze Räie Gmäinde zämegsetzt isch.

## Gschicht
D Aafäng vo Gent sind keltischi und früegermaanischi Sidligen am Zämefluss vo de Schelde und de Leie gsy. Im Mittelalter isch das Oort tank em Tuechhandel und em Flachs- und Lynegwäärb zu äinere vo de grööschten und wichtigschte Stedt vo Europa woorde. Wil di niderländisch Reformazioon vo de Spanier zämetätscht woorden isch, isch es dänn lengeri Zyt wirtschaftlich bäärgab ggange, bis Gent uusgänds 18.&nbsp;Jaarhundert as e früe-induschtrialisierti Stadt wider wichtig woorden isch.

## Wiirtschaft
De Hafe vo Gent isch über de *Zeekanal Gent–Terneuzen* mit de Nordsee verbunde; 2015 sind deet Güeter umgschlage woorde, wo 46,5 Millioone Tone schwäär sind. Wichtig isch au d Bluemezucht rund um d Stadt ume. Und wil s e Stadt mit vil Gschicht und vilen alte Hüüser isch, läbt si au starch vom Turismus.  En groosse Täil vo de mittelalterlichen und früenöizytliche Boute stönd au hüt na – Gent hät über 9800 hischtoorischi, zmäischt tänkmaalgschützti Boute, und de *Belfried* ghöört –&nbsp;zäme mit andere Türm z Belgien und z Nordfrankrych&nbsp;– zum UNESCO-Wälteerb. S isch daademit e groossi Konkuränz für d Naachberstadt Brügge, wo aber na bikannter isch für syni guet erhalten Altstadt.

## Bilder


Gent vanuit Meestentoren1.JPG|d Türm vo Gent
Belfort van Gent 2.jpg|mini|hochkant|de *Belfried,* s Simbool vo de stedtische Macht
Sint-Niklaaskerk1.jpg|mini|de Turm vo de Sint-Niklaaskerk, de *Belfried* und de Turm vo de St.-Bavo-Katedraale
Gravensteen, Gent.jpg|mini|Gravensteen, d Burg vo de Graafe vo Flandere
Gent summer 2007 03.JPG|mini|hochkant|de St.-Joris-Hof oder *Cour St-Georges,* s eltischt Hotel vo Europa
Kanal Gent.JPG|mini|äine vo de Genter Kanääl mit eme Sightseeing-Schiff – rächts de Nöibou vom alte Fischmäärt
Gent Volkshuis.JPG|mini|links|hochkant|de Frytigsmäärt mit em Standbild vom Jacob van Artevelde
Jan and Hubert van Eyck - Ghent Altarpiece.jpg|mini|hochkant=1.2|de *Genter Altaar* vom Jan van Eyck i de Katedraale St.&nbsp;Bavo
Margot Müller

D **Margot Müller** (* 30. Merz 1948 z Renche) isch e dytschi Dialäktautori.

## Lääbe
D Müller isch z Urloffe mit drei Brieder, zwee eltere un aim jingere, ufgwagse. Si isch ghyrote un het e Dochter. Mit irem Mann Bernd Müller, eme friejere Vermässigsingenieur, läbt si im Offeburger Stadtdail Fessebach.

Si isch Mitglid in dr Muettersproch-Gsellschaft (MSG) un syt 2012 Vorsitzeri vu dr Regional-Gruppe Offeburg. Vu 2011 bis 2019 isch si Bysitzeri im Gsamtvorstand vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii.

Si schrybt Gedicht un Prosatäxt uf Hochdytsch un uf Ortenauer Alemannisch, derzue au Märli, Fable un Anekdote. Entdeckt wore isch si anne 2005 vum langjehrige Bresidänt vu dr Muettersproch-Gsellschaft, em Klaus Poppen, wun ere Muet gmacht het mit ire Täxt in d Effetligkait z goh. Anne 2007 het si dr Lyrikband „Rose – Du Schöne“ mit hochdytsche un alemannisch Rose-Gedicht publiziert. Derzue het si au Gedicht un Gschichte in verschidene Anthologie un im Heftli vu dr MSG vereffetligt.

Iber ire Schrybe verzellt si sälber:

D Müller het bi verschidene Wettbewärb mitgmacht, 2010 un 2012 het si bim Churzgschichte-Wettbewerb „Windschläg-ART“ gwunne. 2013 het si bi dr erschte Uusgab vu dr Lohrer Murre dr erscht Bryys in dr Kategory Prosa gwunne. Mit dr Gschicht „Ins Fettnäpfli dabbt...“ het si 2020 dr zweet Bryys bim Leserabe-Wettbewärb gwunne. un mit *´s Gschichtel vum Krabbevogel* dr zweet Bryys bim Leserabe-Wettbewärb 2021.

D Müller isch Mitglid im Autorekrais „Das offene Buch“ vu dr Bischenberger Literaten z Saschwalle un im Arbetskrais „Mundart in der Schule“. Derzue engaschiert si si im „AutorenNetzwerk Ortenau/Elsass“.

Mit ihrem Mann duet d Müller Kulturveraastaltige un Uusflig mit em Haimetverain z Fessebach Uusflig organisiere, derzue luege si no dr Dorfverschenerig. Aagfang hän si dodermit anne 1992 mit dr 750-Johr-Fyyr un ere Uusstellig iber dr Haimetmoler August Litterst. 

## Schrifte
* *Rose – Du Schöne*. Selbstverlag, Offenburg 2007

Si het au Bydreg vereffetligt im *Ortenaubuch* vum Drey-Verlag (uf Hochdytsch), in dr Anthology *CORONA-Decamerone 2020* (Verlag Edition Blaue Stunde, Oberkirch), in Alemannisch dunkt üs guet un au in Zytige (z. B. Offenburger Tageblatt, Acher-Rench-Zeitung).

## Weblink
* d Margot Müller uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* d Margot Müller uf dr Websyte vum Autorennetzwerk Ortenau-Elsass
* Vita Margot Müller
* Künstlerinnen & Künstler uf dr Websyte vum Projäkt „Mundart in der Schule“
* Margot Müller aus Fessenbach malt in Mundart-Worten, Baden Online, 21. Augschte 2021
* Michael Hass: Serie: Fundstücke - Zweiter Weltkrieg. »Still jetzt, der Vater erzählt!« Nachkriegskind Margot Müller weiß, dass der Krieg bis heute in die Familien hineinregiert, Baden Online, 21. Mai 2015

## Fueßnote
Verbrennungsmotor

De **Verbrennigsmotor** isch e Verbrennigschraftmaschine, wo chemischi i mechanischi Arbeit umwandelt. Dezue bruchts en Brennstoff und Luft, wo zeme es zündfähigs Gmisch bildet, das wird im Brennruum entzündet und so entstoht durch d Usdehnig e Bewegig.

Di bekannteschte Arte sind de Ottomotor (Fremdzünder) und de Dieselmotor (Selbstzünder), wo vor allem I Fahrzüüg wie Autos, Töff, Lastwage, Schiff und bi chliine Flugzüg zum Iisatz chunt.

## Literatur
* Hans-Hermann Braess *Vieweg Handbuch Kraftfahrzeugtechnik.* 6. Uflag. Vieweg+Teubner Verlag, Wiesbaden 2011, ISBN 978-3-8348-1011-3.
* Wolfgang Kalide: *Kolben und Strömungsmaschinen.* 1. Uflag. Carl Hanser Verlag, München/ Wien 1974, ISBN 3-446-11752-0.
* Wilfried Staudt: *Handbuch Fahrzeugtechnik.* Band 2, 1. Uflag. Bildungsverlag EINS, Troisdorf 2005, ISBN 3-427-04522-6.
* Peter A. Wellers, Hermann Strobel, Erich Auch-Schwelk: *Fachkunde Fahrzeugtechnik.* 5. Uflag. Holland + Josenhans Verlag, Stuttgart 1997, ISBN 3-7782-3520-6.
* Gernot Greiner: *Verbrennungsmotoren im Auto- und Flugmodellbau.* Franzis Verlag, Poing bei München 2012, ISBN 978-3-645-65090-8.
* Helmut Hütten: *Motoren: Technik – Praxis – Geschichte.* 10. Uflag. Motorbuch Verlag, Stuttgart 1997, ISBN 3-87943-326-7.

## Weblink
Elektrofahrzeug

**Elektrofahrzüg** beweged sich mithilfe vo elektrischer Energie vorah. Es beinhaltet elektrischi Züüg, Autos, Lastwage, Busse, Schiff und Flugzüg.
Luddi

**Luddi** (aigeni Schryybwyys: **LUDDI**) isch e Rockband us em Schwaarzwald, wu sälber gschriibeni Lieder uf Alemannisch spiilt.

## Gschiicht
Luddi isch um d Brieder Manuel un Christopf Dörflinger vu Birchedorf entstande. Di beede un di andere drei Bandmitgliider, dr Jürgen Schmidt, dr Thilo Rebmann un dr Simon Frommherz, chänne si, syter as si Chinder gsii sin und hän friejer zäme in dr Draachtekapäll Birchedorf gspiilt.

Ire eerscht Ufdritt as Rockband hän si am 25. April 2002 vor Schueler*ne vum Klettgau-Gimnasium z Düenge im Rame vum 50-jehrige Landesjublieum vu Baade-Wiirtebäärg ghaa. Scho im eerschte Johr hän si au ire eerscht Album „FÜÜRIOO“ uusebrocht.

Stilistisch spiile si ne Mischig us Rock, Blues, Brass, Funk un Ballaade. Im Lauf vu dr Johr hän si Hunderti vu Ufdritt z Baade-Wiirtebäärg, aber au in dr Schwyz un z Frankryych ghaa.

Anne 2005/2006 hän si bim Gerhard-Jung-Wettbewäärb mitgmacht und en erschte Bryys in dr Kategory Lied gwunne. Im Johr 2014 hän si bim renommierte Chlaichunschtbryys Baade-Wiirtebäärg en Feerderbryys iiberchuu.

## Bandmitgliider
* Manuel Dörflinger, Gsang, Gitarre, Mandoline & Trompete
* Christoph „Chris“ Dörflinger, Gsang, Saxophon, Klarinette & Akkordeon
* Jürgen „Mad“ Schmidt, Gitarre
* Thilo „Tiffler“ Rebmann, Schlagzeug & Gsang
* Simon Frommherz, Posaune & Percussion

Mänkmol spiilt au dr Martin Bürger am Bass as „Verstärkungs-LUDDI“ mit.

## Albe
* *Uf hoher See (LIVE).* 2020
* *ReTour de France (LIVE).* 2019
* *Wieberschmöcker (LIVE).* 2016
* *Annemarie.* 2014
* *Hauptsach gsund.* 2011
* *Terminal 3.* 2007
* *Halbi Händsche.* 2005
* *FÜÜRIOO.* 2002

## Uuszaichnige
* Gerhard-Jung-Bryys 2006
* Goldener Tourio fir „Birkendorfer Hagehole“ 2007
* 2. Blatz bim Wettbewärb Alemannerock grenzelos
* Chlaichunschtbryys Baade-Wiirtebäärg 2014

## Weblink
* Websyte vu LUDDI
* Bianca Flier: Mal hart, mal zart, Badische Zeitung, 16. Septämber 2019
This Fetzer

De **This Michel Fetzer** (* 2. Septämber 1976 z Khuur) isch en Schwyzer Spraachwüsseschafter. Hüt schaffet er as Redakter am Schwyzerischen Idiotikon.

## Läbe
De Fetzer isch z Mäiefäld uufgwachse. D Matuur hät er a der Evangeelische Mittelschuel Schiersch gmachet. Vo 1996 bis 2001 hät er a der Uniwèrsitèèt Züri und dezwüschet äis Jaar a der Uni Wien Soziology, gèrmanischtischi Linguischtik und Publizischtik gstudiert. Drufabe hät er es paar Jaar verschideni Praktika und Wolontariaat abgläit, öppe bim Verlaag *Wissenschaft und Politik* z Köln, bim *Unionsverlag* z Züri, bi de zäntraale Spraachdienst vo de Bundeskanzlei z Bèèrn und bi de tüütschspraachige Zytschrift *PEP!* z Budapest.

Ab 2006 isch er dänn as Toktorand an der Uniwèrsitèèt Bèèrn aagstelt gsy; promowiert woorden isch er deet 2009. Wäret dère Zyt und bis 2015 hät er am *Oortsnamebuech vom Kanton Bèèrn* mitgschaffet. 2015 isch er dänn a s *Schwyzerisch Idiotikon* choo und isch deet zeerscht wüsseschaftliche Mitarbäiter gsy. 2016 isch er dänn Redakter woorde. Denäbet schaffet er au am Roland Ris sym Buech über populèèri Bèèrner Oortsnäme mit. Öppe zää Jaar lang hät er dezue ane as Koräkter am schwuule/queere *Mannschaft Magazin* gwürkt.

## Publikazioone (en Uuswaal)
**Monografye**
* *Aspekte toponymischer Volksetymologie. Das Beispiel des Kantons Bern (deutschsprachiger Teil).* Dissertation Uni Bèèrn. Dybinge 2011.
* *Flurnamen Bündner Herrschaft.* Ug. vo Kultur Herrschaft. Namedüütige vom This Fetzer, romanistischi Beraatig Valentin Vinzenz. Mäiefäld 2013.

**Woortartikel**
* Artikel i de Bänd 3, 4 und 5 vom *Oortsnamebuech vom Kanton Bèèrn*.
* Artikel im Band XVII vom *Schwyzerischen Idiotikon*.

**Uufsätz**
* *Alpnamen im Kanton Bern: Benennungsmotive und aussersprachliche Zusammenhänge.* I: *Proceedings of the 24th International Congress of Onomastic Sciences September 5–9, 2011. Barcelona.* (online).
* *Namenwahl bei Schweizer Gemeindefusionen 1852 bis 2012: Rahmenbedingungen, Motive und Vergleichsnamen.* I: Ojārs Bušs, Renāte Siliņa-Piņķe, Sanda Rapa (Ug.): *Onomastikas pētījumi. Vallijas Dambes 100. dzimšanas dienai veltītās konferences materiāli / Onomastic Investigations. Proceedings of the International Scientific Conference to commemorate the 100th anniversary of Vallija Dambe.* Rīga 2014, S.&nbsp;63–107.
* *Toponymische Komposita in einem schweizerdeutschen Dialekt: vom nichttoponymischen Sprachgebrauch abweichende Wortakzentverhältnisse.* I: Elke Hentschel (Ug.): *Wortbildung im Deutschen. Aktuelle Perspektiven.* Frankfurt 2016, S.&nbsp;137–165.
* *Triine ‹einfältige, ungeschickte Person› und Hung-Ueli ‹wer jedermann süsse Worte gibt›: appellativisch verwendete Personennamen im Wörterbuch.* I: *Schweizerisches Idiotikon. Jahresbericht 2018.* [Züri 2019], S.&nbsp;21–32 (Digitalisaat).
* *Appellativischer Gebrauch von Personennamen im Schweizerdeutschen.* I: *Beiträge zur Namenforschung,* Neue Folge 54, 2019, 157–188.

## Weblink
* This Fetzer uf idiotikon.ch
Josef Wilhelm (Autor)

Dr **Josef Wilhelm** (* 1942 z Owerkirch) isch e dytsche Buur, Kommunalbolitiker un Dialäktautor.

## Lääbe
Dr Wilhelm isch uf em Buurehof vu syne Eltere, em Lochhof, z Achre-Mäschbach ufgwagse, wun er hite no wohnt. Är het Buur gleert un het au dr Landwirtschaftsmaischter gmacht. Im Dorf chännt mer en as „’s Lochbuure Seppl“.

Är isch vu 1977 bis 1999 Ortsvorsteher vu Mösbach gsii, vu 1973 bis 1999 Stadtroot z Achere un bis 1999 au Mitglid im Chraisdaag.

Dr Wilhelm schrybt Gedicht un Gschichtli uf Alemannisch. En Uuswahl het er in drei Biecher vereffertligt. Är isch Mitglid bim Autorenetzwärch Ortenau.

## Wäärch
* *Krut un Ruewe durchenonder. Gedichte, Gedanken zum Schmunzeln und zum „Briele“. Mundart von „s’Lochbuure Seppl“.* Eigenverlag „Rebhüsl im Lochhof“, Achern-Mösbach 2002. 110 S. Ill.
* *s isch alles menschlig, menschenkinder. Mundartgedichte von „s’Lochbuure Seppl“. Sinniges und Unsinniges mol rein menschlig gsehne.* Eigenverlag „Rebhüsl im Lochhof“, Achern-Mösbach 2006. 127 S. Ill. 2. Uflaag 2008 (au as Heerbuech uf 2 CD, 2008)
* *Schwarzwälders Schwarzbrot.* Roland Klöpfer GmbH, Ottersweier [o.&nbsp;J.]

## Weblink
* dr Josef Wilhelm uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft (mit Täxtprobe)
* dr Josef Wilhelm bim Autorenetzwärch Ortenau
* Roland Spether: Ein Hörbuch voller Mundart, Baden Online, 1. Juli 2008
Walter Jung (Autor)

Dr **Walter Jung** (* 6. April 1923 z Löörech; † 2004) isch e dytsche Beamte un Haimetautor gsii.

## Lääbe
Dr Walter Jung isch e Suhn vun eme Beck gsii un Brueder vum CDU-Bundesdagsabgordnete Wilhelm Jung. Anne 1938 isch er as Lehrbue in Dienscht vu dr Stadt Löörech drätte un het do iiber 40 Johr lang gschafft. Im Zweete Wältchrieg isch er mit 19 Johr as Soldat z Russland gsii. Anne 1963 isch er Rotsschryber woore un dodermit Laiter vum domolige Hauptamt, ainewäg het er si nie sälber „Hauptamtslaiter“ welle nänne. Är het si in dr Dradizion vu dr badische Rotsschryber gsää, wu au im Amt Mänsch blibe sin un loyal zum oberschte Dienschtherr gsii sin, in syre Zyt langi Johr dr OB Egon Hugenschmidt. Är het nit nume s Hauptamt mit syne Abdailige glaitet, dodrunter Personal un Kultur, är het au Fescht un Veraastaltige organisiert un isch fir d Effetligkaitsarbet zueständig gsii. Anne 1987 isch er in Ruestand gange.

Dr Jung het langi Johr zue dr Gschicht vu dr Stadt Löörech un vu dr Region gforscht un doderzue Ufsätz in Fachzytschriftte un Artikel in Zytige publiziert un au in Feschtschrifte fir Verains-, Pfarrei- un Firmenjubiläum. Zäme mit em Gerhard Moehring het er 25 Bänd vum Johrbuech „Unser Lörrach“ uuegee.

As „Müpfi“ het er im Oberbadische Volksblatt ab 1956 bis zue sym Dod di alemannisch Kolumne „Zwüsche Dülliger un Güggel“ gschribe. Där Name het er us em Gedicht „Müpfi. der Prophet“ gnuu, wu dr Hermann Burte anne 1908 gschribe ghaa het. Wun er mit däre Kolumne anne 1964 ufghert het un gschribe het, s sei jetz „gnueg Heu dunte un e Jüngere soll witerschriibe“, hän d Läser lut proteschtiert un ab 1968 het er schließli wytergschribe mit dr Wort „Der neu Müpfl will nit Sproochrohr si für anderi. Er will sälber schwätze und schriibe [...] un er will dem Wunsch vo sine Läser, ab un zue wieder emol öbbis Alemannisches in der Heimetzyttig z‘seh, gern entgegecho. Meh nit.“ Zum 100-jehrige Juibleum vum Oberbadische Volksblatt het dr Schurnalischt Oskar Jung iber dr „Müpfi“ gschribe:

Dernäbe het si dr Jung au ehrenamtlig engaschiert. Är isch Vizebresidänt vum Hebelbund gsii un Schriftfierer bim Museumverain un Verwaltigsrotysmitglid bi dr Stadtmusik.

Anne 1989 het er s Bundesverdienchtchryz iberchuu un 1975 dr Hebeldank vum Löörecher Hebelbund.

Är isch ghyrote gsii mit dr Ingeborg Jung geb. Schwärzel un het mit ire ne Dochter ghaa. Är isch vergrabe uf em Hauptfridhof z Löörech.

## Literatur
* *Autoren aus dem Dreiländereck.* In: Alemannisch dunkt üs guet I/II 2000, S. 40–41
* Nikolaus Trenz: Aus Liebe zu seiner Heimatstadt und ihren Menschen, Badische Zeitung, 2. Juli 2004
* Sabine Ehrentreich: Walter Jung: Chronist und Gedächtnis der Stadt, Badische Zeitung, 10. Novämber 2006
* Guido Neidinger: Zum Tode von Walter Jung. 1923-2004. Den Müpfi kann es nicht mehr geben, In: Das Markgräflerland. Beiträge zu seiner Geschichte und Kultur. Geschichtsverein Markgräflerland, Schopfheim 66.004, Heft 2.2004, S. 161-162
Claudia Ramsteiner

D **Claudia Ramsteiner** (* 1959 z Konschtanz) isch e dytschi Schurnalischti.

## Lääbe
D Ramsteiner het Drägsleri glehrt un d Maischteri gmacht. No dr Hochzyt mit em Anton Ramsteiner anne 1980 het si z Huuse ne neii Haimet gfunde, wu si zäme syter 1981 e Drägslerwärchstatt fiere. Si hän zäme vier Dechtere.

As Sytenyystygeri isch si in Schurnalismus chuu un schrybt syter 2000 as Lokalredakteeri fir s Offeburger Tagblatt. Vu 2006 bis 2017 isch si dert Laiteri vu dr Kinzigtalredaktion gsii. Fir s Offeburger Tagblatt schrybt si di alemannisch Kolumne „Schönes Wochenende“.

## Weblink
* d Claudia Ramsteiner uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Johann Georg Schultheiß

Dr **Johann Georg Schultheiß** (* 1809; † 1872) isch e dytsche Unternämer, Autor un Freigaischt gsii.

## Lääbe
Dr Schultheiß isch z Sanderge ufgwagse. Är het zerscht an dr Universitet Haidelberch drei Semeschter Theology studiert un derno z Minche Natur- un Staatswisseschaft. In syre Haimetstadt het dr Schultheiß as „ebige Studänt“ gulte.

Är het Kontakt ghaa zue wichtige liberale Chepf vu syre Zyt, wie em Karl von Rotteck oder em Lorenz Oken. In syre Minchner Zyt in dr 1830er Johr isch er wäge Majeschtetsbelaidigung in eme Gedicht vun em aagchlagt un zue sibe Monet Haft verurdailt wore (in dr Zyt vu dr domolige  „Demagogeverfolgig“), het aber as Mench verchlaidet in d Schwyz uf Züri chenne flichte. Dert het er dr Louis Napoléon, dr speter franzesisch Chaiser Napoleon III., chänneglehrt. Anne 1852 isch er uf Paris gflichtet. Noch ere Amneschty isch dr Schultheiß wider uf Sanderge retuurchuu. Ab 1856 isch er Dailhaber vu d Emailfabrik gsii, wu sy Brueder grindet ghaa het. Us Frankrych het dr Schultheiß e nei Verfahre fir d Emaillierig vu Yyse mitbrocht ghaa, dodermit hän si Zifferbletter fir d Schwarzwälder Uhre chenne härstelle ohni s dyyr Chupfer. 

Dr Schultheiß het z Sanderge dr Gwärbverain grindet un 1870 het er aagregt, fir d Kadolike in dr Stadt e kadolischi Chilche z böue. Derzue het er fir e Aaschluss vu syre Haimetstadt an d Schwarzwaldbahn kämpft.

Dr Johann Georg Schultheiß het Gedicht uf Alemannisch un Hochdytsch gschribe un au en Fierer zue dr Tribärger Wasserfäll. Iber sy Buech „Hebels Erben“ in alemannische Hexameter het dr Wolfgang Menzel 1831 kritisch gschribe:

## Wärch
* *Tanzschritt zwische Hansjörg un Christinli. Alemannische Gedichte.* um 1830
* *Hebels Leben. Eine Idylle in des Schwarzwalds alemannischer Mundart.* Groos, Heidelberg 1831
* *Widerhall der Hoffnungen und Wünsche für Großherzog Leopold.* 1831
* *Das Pfingstfest am Rhein.* 1831
* *Badens Abgeordneten. Gedichte.* 1831
* *Führer zu dem Wasserfalle bei Tryberg und zu den Alpenansicht bietenden Urquellen der Donau, bei St. Georgen und Martinskappel.* Förderer, Villingen 1867 (Nachdruck Verein für Heimatgeschichte, St. Georgen/Schwarzwald 1991)

## Weblink
* Der ewige Student, Südkurier, 16. Juni 2020
* Schultheiss, Johann Georg uf LEO-BW
Bruno Schäuble

Dr **Bruno Schäuble** (* 11. Mai 1929 z Wäär; † 28. Juli 2020 z Gundelfinge im Bryysgau) isch e dytsche Dokter un Autor gsii. Mer chännt en in dr Region vor allem fir sy Werterbuech vum Wäärerdütsch.

## Lääbe
Dr Bruno Schäuble isch e Suhn vum Wilhelm Schäuble un syre Frau Rosa gsii, wu z Wäär dr Manufakturwarelade „Mutter & Schäuble“ gfiert ghaa hän. Dr Bruno isch no dr vierte Klass uf s Gimnasium z Schopfe gange. As Chind isch er Minischtrant un in dr kadolische Jungschar gsii. S Abitur het er no in dr Zyt vu dr franzesische Bsatzig gmacht. No dr Schuel isch er mit em Velo uf Paris gfahre. derno het er an dr Uniwersideet Fryburg Humanmedizin studiert.

Är isch Assischtänzdokter z Mannem un z Frankfurt am Main gsii. Ab 1957 isch er Dokter im Loretto-Chrankehuus z Fryburg gsii. Dert het er au d Hanna Hellmuth chänneglehrt. Si hän anne 1959 ghyrote un drei Chinder mitenander ghaa. Dr Schäuble het mit syre Frau z Gundelfinge gwohnt. Anne 1963 het dr Schäuble ne Internistischi Praxis z Fryburg ufgmacht un do bis 1997 gschafft.

Dr Schäuble isch mit em alemannische Dialäkt vu Wäär ufgwagse un het no syre Pensionierig aagfange dr Wortschatz vum Wäärerdütsch z sammle. Unter em Titel *Wäärerdütsch – Mundart in Wehr* het er anne 2002 im Drey-Verlag e Werterbuech uusegee. Anne 2021 het mer z Wäär im Rame vum Projäkt „Rettet das Wäärerdütsch“ aagfange, zue dr Werter im Werterbeuch Donufname z mache.

## Wäärch
* *Wäärerdütsch – Mundart in Wehr.* Drey-Verlag, Gutach 2002.

## Weblink
* In Wehr herrscht Trauer um Bruno Schäuble, Südkurier, 3. Augschte 2020
* Dodesaazaig vum Bruno Schäuble, Badische Zeitung, 7. Augschte 2020
* Wäärerdütsch für die Nachwelt, Badische Zeitung, 3. Februar 2021
* Wäärerdütsch wird konserviert, Badische Zeitung, 31. Augschte 2021
Claudia Scherer

D **Claudia Scherer** (* 1954 z Wanga) isch e dytschi Schriftstelleri un Fotochinschtleri, wu in ihrem lyrische Schaffe au uf Alemannisch schrybt. Si het Gedichte, Geschicht, Verzellige, e Roman un Rezänsione u. a. in dr Berliner Dageszytig *[[die tageszeitung|taz]],* in dr Zytschrifte *[[Allmende – Zeitschrift für Literatur|Allmende]]* un *Nachtcafé* un au in Anthologie vereffetligt.

## Lääbe
D Scherer het as Buechhändleri gschafft un as Stipändiati vu dr Hans-Böckler-Stiftig Dytsch un Chunschterzieig an dr Pedagogische Hochschuel z Reidlenga studiert, derzue het si as Fotoredakteri fir d *taz* gschafft. E Uuslandspraktikum het si uf Lyon gfiert.

Syter anne 1993 läbt d Scherer wider in ihre Geburtsstadt Wanga, wu si bis 2015 as halb ehrenamtligi Mitarbaiteri vu dr Stedtische Galery gschafft het. Si isch Mitglid im Verband deutscher Schriftsteller (VS), im „Internationale Dialekt-Institut“, Innsbruck/Wien (IDI) un im Projäkt *[[Mundart in der Schule]]*. Vu 2005 bis 2015 isch si Mitglid vu dr *Meersburger Autorenrunde* gsii. In dr Region het si Uusstellige vu Fotografie, Collage un Molerei gmacht.

In dr Johr 2007, 2011 un 2019 het si Stipändie vum *Förderkreises Deutsche Schriftsteller* z Bade-.Wirttebärg un 2013 un 2015 Stipändie vu dr Geschwister-Mohr-Stiftig iberchuu.

## Bryys
Anne 2011 het d Claudia Scherer dr 3. Bryys bim 9. Feldkircher Lyrikpreis gwunne.

## Wäärch
* *seiteschteche.* Drey-Verlag, Gutach 2002, ISBN 3-933765-12-9 (Dialäktgedicht)
* *vielliebchenspiel. Gedichte.* Klöpfer & Meyer, Tübingen 2003, ISBN 3-421-05763-X
* *streiobscht.* Drey-Verlag, Gutach 2005 (Dialäktgedicht)
* *zuchtperle.* Hecht, Hard 2006, ISBN 3-85298-137-9 (Verzellige)
* *Die Kürze. Eine Mitschrift.* Hecht, Hard 2006, ISBN 978-3-85298-143-7 (Roman)
* *zungenfüßler.* Drey-Verlag, Gutach 2009, ISBN 978-3-933765-46-8 (Gedicht)
* *Jeder Lidschlag. Die Fiktion der Erinnerung.* Drey-Verlag, Gutach 2014, ISBN 978-3-933765-74-1 (Verzellige)
* *ungestüm. Gedichte in Hochdeutsch.* Drey-Verlag, Gutach 2015, ISBN 978-3-933765-81-9 (Gedicht)
* *Geheimnis der Normalität.* Drey-Verlag, Gutach 2016, ISBN 978-3-933765-85-7 (Prosa)
* *Der Gruß – Erzählung im Kammerton*, edition miolonga, 2018 ISBN 978-3-00-059509-7 (Verzellig)
* *Heimat poetisches Wunder*, Hg. Claudia Scherer, Das Eigene im Fremden und Das Fremde im Eigenen, edition miolonga, 2019, ISBN 978-3-00-062853-5
* *Das Tor zum Nie*, Erzählprosa, edition miolonga, 2020, ISBN 978-3-00-064208-1
* *ugreimt treimt. Gedichte in Mundart mit 6 Farbfotografien.* edition miolonga 2022

Derzue:
* Privatdruck in chinschtlerischer Gstaltig
* *kuehnacht odrauit.* Mundartgedichte (CD)
* Vereffentlichunge in verschidene Anthologie un Literaturzytschrifte

## Weblink
* Websyte vu dr Claudia Scherer
* d Claudia Scherer uf autoren-bw.de
* 

## Fueßnote
Gottfried Schweickhardt

Dr **Gottfried Schweickhardt** (* 1949) isch e dytsche Lehrer un Autor.

## Lääbe
Dr Schweickhardt het bis 2012 as Realschuellehrer am „Geroldsecker Bildungszentrum Seelbach“ unterrichtet. Vu 2013 bis 2017 het er zäme mit dr Brigitte Panther un dr Monika Opitz d Laitig vum kadolische Bildigswärch Säälbach ibernuu.

Anne 2020 het er bim Dialäktwettbewärb Lohrer Mure e Sonderbryys in dr Kategory Prosa gwunne mit ere alemannische Ibersetzig vun ere Gschicht, wun er im Mai 2020 im *Stadtanzeiger Ortenau* uf Hochdytsch vereffetligt ghaa het.

Dr Schweickhardt läbt mit syre Frau Rita z Säälbach.

## Fueßnote