open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gawain

Dr **Gawain vo Orkney**, **Gwalchmei fab Gwyar** [], **Gawan** oder **Gawein**, isch e Saagegstalt us dr walisische Müthologii und us de Artuslegände, wo von ere abstamme. In de früenere Überliifrige het im Artus si Nöwöö as *Gwalchmei* zerst nume e unwichdigi Rolle as Begläiter bi Abentüür gspiilt. In dr middelalterlige Artusepik vo dr *[[Matière de Bretagne]]* hingege isch si Bedütig as Ridder vo dr Daafelrunde bi dr *Queste*, dr Suechi noch em Häilige Graal, wääsentlig gsi.

In nöijerer Zit isch d Figur vom Gawain in Comics, Film und Färnseeserie daargstellt worde.

## Film und Färnsee

* *Die Ritter der Kokosnuß* – Monty Python 1975
* *König Artus und der Astronaut* – 1979, noch em Mark Twain sim *Ein Yankee am Hofe des König Artus*, mit em John Le Mesurier as Sir Gawain
* *The Legend of King Arthur* - 1979, Reschissöör Rodney Bennett mit em Geoffrey Bateman as Gawain
* *Excalibur* – 1981, Reschissöör John Boorman mit em Liam Neeson as Gawain
* *Merlin* – 1998, Färnseezwäidäiler, Reschissöör Steve Barron mit em Sebastian Roché as Gawain
* *Sir Gawain and the Green Knight* - 2002, Zäichedrickfilm, Reschissöör Tim Fernee mit em James D’Arcy as Gawain (Sprächer)
* *King Arthur* – 2004, Reschissöör Antoine Fuqua, mit em Joel Edgerton as Gawain
* *Merlin – Die neuen Abenteuer* (Gwaine) – Färnseeserii sit 2008, mit em Eoin Macken as Sir Gwaine

## Litratuur
* Helmut Birkhan: *Nachantike Keltenrezeption.* Praesens Verlag, Wien 2009, ISBN 978-3-7069-0541-1.
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Helmut Birkhan: *Keltische Erzählungen vom Kaiser Arthur.* Teil&nbsp;1, Lit-Verlag, Wien 2004, ISBN 3-8258-7562-8.
* Helmut Birkhan: *Keltische Erzählungen vom Kaiser Arthur.* Teil&nbsp;2, Lit-Verlag, Wien 2004, ISBN 3-8258-7563-6.
* Eva Bolta: *Gawain im europäischen Kontext.* In: Ina Karg: *Europäisches Erbe des Mittelalters.* V&R unipress GmbH, Göttingen 2011, ISBN 978-3-89971-828-7. Online Version bei books.google.at (abgrüeft am 10.&nbsp;Juni 2012)
* Ray Dunning: *Die Kelten.* In: Arthur Cotterell: *Mythologie – Götter, Helden, Mythen.* Parragon, Bath 2004, ISBN 1-4054-2108-8.
* W. Lewis Jones: *The Arturian Legend.* In: A. W. Ward (Hrsg.), Alfred Rayney Waller (Hrsg.): *The Cambridge history of English literature.* Cambridge University Press, Cambridge 1907. (, abgerufen am 15.&nbsp;Mai 2012)
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur.* Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* Wolfgang Meid: *Die Kelten.* Reclams Universal-Bibliothek, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3.

## Weblingg

* Veröffentlichungen zu Gawain im Opac vo dr Regesta Imperii
* ''Gawain'' im *Camelot Project* vo dr Uniwersidäät Rochester (änglisch)
* ''Gwalchmei'' In: Thomas Green: *Arthuriana; A Bibliographic Guide to the Characters of the Pre-Galfridian Arthurian Legend.* (änglisch)
Artus

Dr Köönig **Artus** (walisisch **Arthur** []) isch e Saagegstalt, wo in vile literarische Wärk vom öiropäische Middelalter in alle mööglige Zämmehäng und Bedütige ufdaucht.

Si Herrschaftsgebiet isch nöime in Britannie gsi. Sit em spoote 9.&nbsp;Joorhundert häi britischi Chronike vom Artus verzellt, er häig e füerendi Rolle in de Kämpf gege d Angle, Jüte und Saggse (Angelsaggse) um 500 n.&nbsp;Chr. gspiilt.

Sit em 12.&nbsp;Joorhundert isch die Gschicht in dr hööfische Litratuur usgschmückt und in iiri klassischi Form brocht worde. Öb dr Artus e reals historischs Vorbild gha het, wäiss mä nid und d Gschichtswüsseschaftler bezwiifle das eender.

## Litratuur
* Geoffrey Ashe: *König Arthur, Die Entdeckung von Avalon.* Econ, Düsseldorf 1986, ISBN 3-430-11081-5.
* Stephanie L. Barczewski: *Myth and national identity in nineteenth-century Britain: the legends of King Arthur and Robin Hood.* Oxford University Press, Oxford 2000, ISBN 0-19-820728-X.
* Helmut Birkhan: *Keltische Erzählungen vom Kaiser Arthur.* Teil&nbsp;1,  Lit-Verlag, Wien 2004, ISBN 3-8258-7562-8.
* Helmut Birkhan: *Keltische Erzählungen vom Kaiser Arthur.* Teil&nbsp;2,  Lit-Verlag, Wien 2004, ISBN 3-8258-7563-6.
* Norma Lorre Goodrich: *Die Ritter von Camelot – König Artus, der Gral und die Entschlüsselung einer Legende.* Beck, Münche 1994, ISBN 3-406-38171-5.
* Guy Halsall: *Worlds of Arthur: Facts and Fictions of the Dark Ages.* Oxford University Press, Oxford 2013.
* Nicholas J. Higham: *King Arthur. Myth-Making and History*. Routledge, Nöi York 2002
* Edmund Jacoby: *Wer war König Artus?* Verlagshaus Jacoby & Stuart, Berlin 2008, ISBN 978-3-941087-09-5.
* Graham Phillips, Martin Keatman: *Artus, die Wahrheit über den legendären König der Kelten.* Heyne, Münche 1992, ISBN 3-453-14775-8.
* Jürgen Wolf: *Auf der Suche nach König Artus. Mythos und Wahrheit.* Primus Verlag, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-89678-657-9.
* C. Scott Littleton, Linda A. Malcor: *From Scythia to Camelot: A Radical Reassessment of the Legends of King Arthur, the Knights of the Round Table, and the Holy Grail (Arthurian Characters and Themes)*, Routledge, 2. Uflaag, 2000, ISBN 978-0815335665

## Weblingg

* Arthuriana: ''Die Artus-Sage''
* ''The Camelot Project – Arthurian Texts, Images, Bibliographies and Basic Information.'' University of Rochester USA 1995–2006
* ''Held und Messias: König Artus - ein Mythos im Dienst der Krone'', Stefan Berg, *Spiegel-Online*, 29. Juli 2014.
Tristan

**Tristan** stoot für:

* e männlige, sälte au e wiiblige Vornaame 
* literarischi Wärk:
** e Värsroman vom Gopfriid vo Stroossburg
** e Nowälle vom Thomas Mann
** e Lied
*  en Insle im Atlantische Ozean
* Tristan da Cunha, en Inslegrubbe im Atlantische Ozean
* (1966) Tristan, ein Asteroid

**Tristan** oder **Tristán** isch dr Familienaame vo deene Persoone: 
* Diego Tristán (* 1976), e spanische Schutter
* Dorothy Tristan (* 1942), en amerikanischi Dräibuechautorin und Schauspiilere 
* Flora Tristan (1803–1844), e franzöösischi Schriftstellere, Frauerächtler und Sozialistin
* Luis Tristán (au Luis Tristán de Escamilla; * um 1586, † 1624), e spanische Mooler
* Pío de Tristán (1773–1860), en Offizier und Politiker

**TRISTAN** stoot für:
* *Transposable Ring Intersecting Storage Accelerator in Nippon*, en ehemoolige Däilibeschlöiniger am japanische Forschigszentrum KEK

**Lueg au:**
* Tristan und Isolde, e literarische Stoff
* Tristan und Isolde (Begriffsklärung)
Prolog (Literatur)

Dr **Prolog** (griechisch  */prólogos/* «Vor-Wort») bedütet so vil wie «Vorwort». Es bestoot us de Bestanddäil „pro“ (griechisch „vor“) und „logos“ (griechisch „Wort“). Entsprächend bezäichnet dr *Epilog* s Noochwort.

E Prolog isch en Iiläitig, Vorreed oder au e Vorwort. Bekannt für sini Vorwort isch zum Bischbil dr Erich Kästner gsi, wo vor sini „häitere Romän“ für Erwaggseni gärn en usfüerligs, ironischs und zum Däil sälbstkritischs Vorwort gstellt het.

Im Drama isch d Rolle vom Prolog vilmol d Absicht vom Stück z erklääre. D Handlig vom Prolog cha mit em Stück verbunde si, oder separat vom äigentlige Drama in d Thematik iifüere. Dr Prolog cha us eme Dialog zwüsche zwäi oder meerere Figure vom Drama bestoo, aber au Monolöög von ere Person, wo mänggisch gar nüt mit em Stück z due het, chömme vor. 

## Verwandti Begriff

* s Abstract in dr Dokumentazioon (zum Bischbil bi Referaat)
* d Präambel bi Verdrääg
* s Proömium in dr antike Litratuur
* s Editorial im Schurnalismus
* dr Vorspann bim Film
* d Introduktion bzw. s Intro in dr Muusig
* d Uwerdüüre in ere Opere

## Litratuur
* Juliane Vogel: *Schattenland des ungelebten Lebens. Zur Kunst des Prologs bei Hugo von Hofmannsthal.* In: *Hofmannsthal Jahrbuch* 1 (1993), , S.&nbsp;165–181.
* Uwe Wirth: *Das Vorwort als performative, paratextuelle und parergonale Rahmung.* In: *Rhetorik. Figuration und Performanz.* Hrsg. von Jürgen Fohrmann. Metzler, Stuttgart/Weimar 2004, ISBN 3-476-02009-6, S.&nbsp;603–628.
Prolog

**Prolog** stoot für:
* in dr Litratur: en Iiläitig oder Vorgschicht, bsundrigs in Theaterstück
* en Iiläitig bi Färnseefilm
* d Eröffnigsaasprooch vom Christchind bim Nürmbärger Christkindlesmarkt
* bi Welorenne: en Uftaktrenne im ene Etapperenne
* e logischi Brogrammiersprooch
* e slawischs Häiligeverzäichnis
Nachwort

As **Noochwort**, *Noochreed*, **Schlussreed**, *Schlusswort* oder au **Epilog** (griech.  *epílogos*, mit *epi-* ‚nochhäär‘ und *logos* ‚ Wort‘) bezäichnet mä Bemerkige am Ändi vom ene literarische oder rhetorische Wärk. Dr Epilog cha au am Ändi vom ene äinzelne Kapitel stoo. 

Wie s *[[Prolog (Literatur)|Vorwort]] (Prolog)* wird s Noochwort verwändet, zum bim ene Vordraag oder im ene Buech bi dr Interpretazioon z hälfe, d Intenzioon z erklääre oder s Wärk öbberem z widme. Schlusswort si bsundrigs bi dramatische Wärk gebrüüchlig und sölle mäistens d Gedanke vom Dichder usdrucke oder Antworte uf Frooge gee, wo im Buech oder im Theaterstück offe bliibe si, oder si gäbe dr Gschicht e Moral.

## Verwandti Begriff
Nid s gliiche wien e Epilog isch s *[[Nachspiel|Noochspiil]]* as literarischi Form im Drama, won en erbaulichs Chliiwärk am Ändi vom e Stück isch und vilmol kä Zämmehang mit em het. Ursprünglig isch si Zwäck gsi, de Lüt bim Uusegoo us em Theater d Zit z verdriibe.

Bi Film entspricht em Epilog dr *[[Abspann]]*.
Tristan und Isolde (Begriffsklärung)

**Tristan und Isolde** bezäichnet:
* e literarische Stoff, wo sit em Middelalter hüfig bearbäitet worde isch
** e Värsroman vom Gopfriid vo Stroossburg
** e Värsroman vom Heinrich vo Freibärg
** *Tragedia mit 23 Personen von der strengen Lieb Herr Tristrant mit der schönen Königin Isalden* vom Hans Sachs
** e Roman vom Karl Immermann und Ludwig Tieck
* en Opere vom Richard Wagner, 1865
* e Film uf Änglisch us em Joor 2005, Reschii: Kevin Reynolds, Daarsteller: James Franco als Tristan und Sophia Myles als Isolde.
Obersaxen Mundaun

**Obersaxe Mundaun** isch a politischi Gmaind i da Region Surselva im Bündnerland.

## Geografii

Obersaxe Mundaun lit uf ere Terasse uf da rächta Talsite vom Vorderrii, a da Nordflanka vom Piz Mundaun zmizt i da Surselva. Noochbergmainda sind; Somvix und Trun, im Weschte, Brigels, Waltensburg im Norde, Ilanz/Glion im Oschte, und uf da Südsita vom Piz Mundaun d Gmaind Lumnezia im Lugnezertal.

## Gschicht
Am Fritig 12. Dezember 2014 händ di stimmberächtigta Bürger vo da damaliga Gmainda Obersaxe und Mundaun a da jewiliga Gmaindsversammliga bschlossa, as d Volksschuel vo baidna Gmainda ab em Schueljohr 2015/16 gmainsam söll organisiert wärde. Ebeso isch feschtglait worda, as i da neua Gmaind Dütsch und Romanisch sölled Amtssproche sii. A da Gmaindsversammliga vom Fritig 19. Juni 2015 händ dänn d Bürger vo Obersaxe mit 105 zu 11 Stimme und die vo Mundaun mit 82 zu 9 Stimme em Zämmaschluss zuegstumma. Ma hät früener emol vo da Schribig «Obersaxen-Mundaun» oder «Obersaxen/Mundaun» greded, hät sich dänn aber uf «Obersaxen Mundaun» gainiged. Gemäss am Fusionsvertrag söll s bishäriga Wappe vo Obersaxe öberno wärda. Da Bündner Grossi Root hät i da Dezembersession 2015 dem und drü witere Fusionsprojet zuegstumme (vgl. Surses, Luzein, Klosters). D Gmaind Obersaxe Mundaun isch somit uf de 1. Jänner 2016 dur d Fusion vo da ehemoliga Gmainda Obersaxe (dütschsprochig) und Mundaun (romanisch) entstanda.

## Weblink

* d Website vo Obersaxe Mundaun (dütsch und romanisch)
* 
* 

## Fuessnoote
Hilfe, ich hab meine Lehrerin geschrumpft

**Hilfe, ich ha miini Leererin gschrumpft** isch en Film vom Sven Unterwaldt, wo nachem gliichnaamige Chinderbuech vo de Sabine Ludwig benennt worde isch. De Kinostart in Düütschland isch de 17. Dezember 2015 gsii.

## Handlig
En Musterschüeler isch de 11-jäärig Felix nöd grad und jetzt chunnt er, nachdem er vo meerere Schuele gfloge isch, siini letschti Chance über.

Er findet zwar i de Ella schnell e Fründin, aber siini Klasseleererin, d'Frau Dr. Schmitt-Gössenwein isch überhaupt nöd nett zu ihm.
Zum bi de andere Buebe id Klass ufgnaa zwerde muss de Felix meereri Muetprobe bestaa. So sött er am Abig id Schuel iibreche, dodäbii ertappt ihn d'Frau Schmitt-Gössenwein. I dem Momment wünscht er sich, dass siini Lehrerin üf d'Grössi vomene Güfeli schrumpft, was denn au passiert.

D'Lehrerin suecht denn Zueflucht im Rucksack vom Felix und zämme suechets nach em Grund fürs Schrumpfe. Bsunders de Mario und däm siin Vater, de Schuelrat Henning stönd iine debii im Weg. Wäärend de Nachforschige find de Felix e hundertjäärigi Gschicht, wo mit em Geist vom Schuelgründer i Verbindig staat.

## Weblink

* 
* ''Hilfe, ich hab meine Lehrerin geschrumpft'' bei filmportal.de 

## Fuessnote
Hochstift

D Usdrück **Hoochstift** (as Metropolitanbistum **Erzstift**) und spööter im Zuug vo dr territoriale Emanzipazioon **Fürstbistum** oder **Fürsterzbistum** bzw. **Fürststift** oder **Fürsterzstift** bezäichne im Häilige Römische Riich bis 1803 im Allgemäine e gäistligs Territorium, wo die staatligi Suweränidäät din vom ene Bischof as Landesfürst, em Fürstbischof, usgüebt worde isch. Zitgenössisch het mä dene Territorie vilmol au nume **Stift** gsäit, oder, wenn si im Riich glääge si, au spezieller Riichsstift. D Hoochstift häi Riichsständ bildet und e Sitz und e Stimme uf dr Gäistlige Bank im Riichsdaag vom Alte Riich gha.

Lang het mä die Begriff as Sünonüüm brucht, aber hützudags brucht mä mäistens dr Begriff Fürstbistum, für zum s historische Territorium z bezäichne, wo bis zum Riichsdeputazioonshauptschluss 1803 e Riichsstand vom Häilige Römische Riich bezäichnet het.

## Dr Ursprung vom Begriff
Dr zwäit Däil vom Wort Hoochstift, *Stift*, isch für d Ländereie gstande, wo as Stift im Sinn vo Stifdige vo Köönig und Herzöög an e Kathedra, das häisst an e Sitz vom ene hooche religiööse Würdedrääger wie e Bischoff usw., vergee worde isch. Dr erst Däil vom Wort underschäidet si vo Chlooster- und andere Stifdige oono staatligi Suweränidäät.
Kabinett Kretschmann II

S **Kabinett Kretschmann II** isch d Landesregierig vu Bade-Wirttebärg zwische 2016 un 2021 gsii.

Dr Winfried Kretschmann het in syre zwooten Amtszyt as Minischterbresidänt e grien-schwarzi Koalition („Kiwi-Koalition“) us Bindnis 90/Di Griene un CDU gfiert, wu no dr Landdagswahl 2016 bildet woren isch. S di erscht Koalition vu dr Griene mit dr CDU as Juniorpartner uf Landesebeni gsii.

Dr Koalitionsverdrag vum 9. Mai 2016 drait dr Titel „Baden-Württemberg gestalten: Verlässlich. Nachhaltig. Innovativ.“ Dr Entwurf isch am 2. Mai vorgstellt wore. Am 6. Mai het dr CDU-Landesbarteidag z Ludisburg un am 7. Mai 2016 di Grien Landesdelegiertekonferenz z Lãẽfelde-Echderdenge em Koalitionsverdrag zuestimmt. D Kabinettslischt isch am 10. Mai 2016 vorgstellt wore. D Wahl vum Minischterbresidänt un d Veraidigung vu dr Minischter isch am 12. Mai 2016 gsii.

## Kabinett

## Weblink
* Ibersicht vum Kabinett vu dr LpB Bade-Wirttebärg

## Fueßnote
Literatursprache

Mit **Litratuursprooch** (au *literarischi Sprooch* oder *Dichdersprooch*) mäint mä e Sproochform innerhalb von ere Sprooch, wo sich dur e Räije vo Merkmol vo dr sustige geschriibene Sprooch vo andere Teggstgattige («Alldaagslitratuur», d.&nbsp;h. Zitigsteggst, Gebruuchsaawiisige, Chochrezäpt usw.) underschäidet. 

D Underschiid zu andere Warietääte von ere Sprooch basiere vor Allem uf dr bsundrige Funkzioon vo dr Litratuur: Deren iiri Sprooch muess nit dr zwäckorientierte Kommunikazioon diene und äidütig zum Verstoo si, sondern si erfüllt in erster Linie esthetischi Funkzioone. Es bestoot in vilem «dichterischi Freihäit».

E **Dichdersprooch** im ängere Sinn isch e Sprooch in orale Kultuure gsi, wo bsundrigi Reegle gha het und mündlig überliiferet worde isch. Zu deene Reegle het vilmol ghöört, ass s dichderische Wärk wie en Epos usw. uf e bsundrigi Art vordräit worde isch, zum Bischbil in dr Form vom ene Sprächgsang, ere Melodii oder ere bestimmte Intonazioon.
Alexander Van der Bellen

Dr **Alexander Van der Bellen** (* 18. Jänner 1944 z Wien) isch e eschtrychische Wirtschaftswisseschaftler un Bolitiker (Grieni) un syt em 26. Jänner 2017 Bundesbresidänt vu dr Republik Eschtrych.

## Us sym Läbe
Dr Finanzwisseschaftler het in dr 1970er bis 1990er Johr as Profässer fir Volkswirtschaftslehr an dr Universitet z Innschbruck un z Wien glehrt. Vu 1997 bis 2008 isch er Bundessprächer vu syre Bartei gsii un vu 1999 bis 2008 Klubobmann vum Griene Klub im Eschtrychische Nationalrot, wun er ab 1994 aaghert het. Vu 2012 bis 2015 isch er Mitglid vum Wiener Gmaindsrot un Landdag gsii.

## Bundesbresidäntewahl
Dr Van der Bellen isch bi dr Bundesbresidäntewahl 2016 as offiziäll unabhängige Kandidat aadrätte. As ain vu sechs Bewärber isch er im erschte Wahlgang am 24.&nbsp;April Zweete wore. Im zweete Wahlgang am 22.&nbsp;Mai 2016 het er gege dr FPÖ ufgstellte Kandidat Norbert Hofer gwunne.  Am 1. Juli het s eschtrychisch Verfassigsgricht die Stichwahl wäge Uuregelmäßigkaite fir uugiltig erklert. D Widerholig vo dr Stichwahl isch uf dr 2. Oktober aagsetzt wore. Am 12. September isch bekannt wore, as dr Wahltermin uf dr 4. Dezember verschobe wäre mues, wil de Liim bi gwüssne Briefumschleg, wo d Wahlunderlage drmit verschickt wore sin, nöd guet gsi isch und drum d Guwer nöd richtig kläbt heted. Bi dr Widerholig vo dr Stichwahl am 4. Dezember isch dr Norbert Hofer em Alexander Van der Bellen wider unterläge. Am 26. Jänner 2017 isch dr Van der Bellen aaglobt wore.

Bi dr Bundesbresidäntewahl am 9. Oktober 2022 isch er drotz verschidene Konkurränte im erschte Wahlgang mit ere absolute Meehait im Amt bstetigt wore. Am 26. Jänner 2023 isch dr Van der Bellen fir e zwooto Amtszyt aaglobt wore.

## Literatur
* Mitchell G. Ash: *Alexander Van der Bellen. Ökonom und Parteiobmann der Grünen. Interview.* In: Mitchell G. Ash, Josef Ehmer (Hrsg.): *Universität – Politik – Gesellschaft* (=&nbsp;*650 Jahre Universität Wien – Aufbruch ins neue Jahrhundert.* Bd.&nbsp;2). V&nbsp;&&nbsp;R Unipress, Vienna University Press, Göttingen 2015, ISBN 978-3-8471-0413-1, S.&nbsp;389&nbsp;ff.
* Christian Neuwirth: *Alexander Van der Bellen. Ansichten und Absichten.* Molden, Wien 2001, ISBN 3-85485-057-3.
* Charles E. Ritterband: *Schwerer Abschied von  „Sascha“ (Oktober 2008).* In: Ders.: *Dem Österreichischen auf der Spur. Expeditionen eines NZZ-Korrespondenten.* Mit Karikaturen von Michael Pammesberger, Böhlau, Wien u.&nbsp;a. 2009, ISBN 978-3-205-78399-2, S.&nbsp;152&nbsp;ff.
* Georg Thiel, Johannes Tichy: *Alexander Van der Bellen, Wirtschaftswissenschafter und Politiker.* In: Ders.: *Rauchende Köpfe: 40&nbsp;Porträts.* Pustet, Salzburg 2013, ISBN 978-3-7025-0724-4, S.&nbsp;52 ff.

## Weblink

* 
* 
* 
* 

## Fueßnote
Susanne Eisenmann

D **Susanne Eisenmann** (* 28. Novämber 1964 z Stuegert-Bad Cannstatt) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Si isch vum Juli 2005 bis zum Mai 2016 Burgermaischteri fir Kultur, Schuel un Sport vu dr Landeshauptstadt Stuegert gsii. Vu 2016 bis 2021 isch si im Kabinett Kretschmann&nbsp;II Minischteri fir Kultus, Juged un Sport gsii.

## Lääbe
D Eisenmann isch z Bad Cannstatt uf d Wält chuu un z Stuegert-Heumade ufgwachse. Noch em Abitur am Geschwister-Scholl-Gymnasium z Stuegert-Sillebuech het si an dr Universitet Stuegert Germanischtik, Linguischtik un Bolitikwisseschaft studierte un 1990 dr Magister Artium gmacht. Derno het si im Fachberaich Philosophy mit ere Dissertation zum Thema *„Sed corde dicemus: das volkstümliche Element in den deutschen Predigten des Geiler von Kaysersberg“* promoviert. Syt 1997 het si an dr Universitet Stuegert e Lehrufdrag fir Bolitikwissenschaft ghaa.

Scho mit 16 Johr isch si in di Jung Union yydrätte. Syt 1990 isch si Bezirksbyreti vu Stuegert-Sillebuech gsii. Anne 1991 isch si persenligi Referänti vum domolige Vorsitzer vu dr CDU-Landdagsfraktion Bade-Wirttebärg, Günther Oettinger, wore. Mit 29 Johr, anne 1994, isch si in dr Stuegerter Gmairot gwehlt wore, mit 38 Johr isch si Vorsitzeri vu dr sterkschte Rothuusfraktion wore. Ab 1999 isch d Eisenmann stellverdrättendi, vu 2004 bis 2005 erschti Vorsitzeri vu dr CDU-Fraktion im Gmairot vu dr Stadt Stuegert gsii.

Anne 2005 isch si zue dr Burgermaischteri fir Kultur, Bildig un Sport gwehlt wore.

Im Kabinett Kretschmann II isch d Eisenmann syt Mai 2016 Minischteri fir Kultus, Juged un Sport wore. Im Amtsjohr 2017 isch si Bresidänti vu dr Kultusminischterkumferänz gsii.

Bi der Landdagswahl 2021 isch d Eisenmann CDU-Spitzekandidati fir s Amt vu dr Minischterbresidänti vum Land Bade-Wirttebärg gsii. Wel s Landdagswahlrächt dodmol kai Landeschlischte gchännt het, hän Spitzebolitiker*ne in Barteihochburge mieße aadräte go ne Mandat gwinne. D Eisenmann het im Wahlkrais Stuegert II kandidiert, het mit 21,7 % vu dr Stimme aber Landdagsmandat verfählt. Zwee Däg no dr Wahl het d Eisenmann ire Ruggzug us dr Bolitik aagchindet.

D Eisenmann isch ghyrote mit em Gschäftsfierer vu dr Bade-Wirttebärg-Stiftig, Christoph Dahl, wu fimf Chinder in d Eh mitbrocht het.

## Weblink

* 
* [http://www.alumni.uni-stuttgart.de/service/

## Fueßnote
Statue

E **Statue** oder es **Standbild** isch e freistehendi Skulptuur oder Blastik, wo mäistens vom e Bildhauer gmacht isch und wo e Person, e göttligi Figuur oder e Dier daarstellt.

Dr Hauptzwäck isch die symbolbehafteti Repräsentazioon vo dene Persoone oder Wääse. I der Nöizit sind Statue vilmol Deil vom ene Dänkmol.

Sonderforme si d Sitzstatue – me seit em au «Sitzbild» – und d Statue vom ene Riter oder s Riterstandbild. Statue stelle im Allgemäine dr ganz Körper daar, im Gegesatz zu de Büste und Herme, wo sich uf e Chopf, Hals und Däil vom Ooberkörper beschränke. Mä muess s Standbild au vom *Gisant,* der Abbildig von ere Persoon wo ligt, underschäide. 

D Bezäichnig *Statue* wird gwöönlig für Daarstellige brucht, wo öbbe in dr natüürlige Gröössi oder überlääbensgrooss si. Figure wo dütlig chliiner si, wärde as *[[Statuette]]* oder *Figurine* bezäichnet. De seer groosse Statue säit mä *Monumentalstatue* oder *Kolossalstatue*.

## Bilder

Loerrach Hebeldenkmal.jpg|d Figuur vom Dichter Johann Peter Hebel, es Wärch vom Wilhelm Gerstel, z Löörech
FN Marktfrauengruppe 1.jpg|d Figuuregrppe vo de Määretfraue z Friedrichshafen, vom Ingo Koblischek
Statue of Johannes Gutenberg on Place Gutenberg, Strasbourg.jpg|d Bronzefiguur vom Johannes Gutenberg ufem Guetebärgplatz z Stroossburg, vom Pierre-Jean David d'Angers
Il viandante, Gotthardpass 01 11.jpg|d Figuur «der Wanderer» vom Pedro Pedrazzini ufem Gottertpass


## Literatur
* Hans-Walter Hedinger: *Bismarck-Denkmäler und Bismarck-Verehrung.* In: Ekkehard Mai, Stephan Waetzoldt (Hrsg.): *Kunstverwaltung, Bau- und Denkmal-Politik im Kaiserreich* (= *Kunst, Kultur und Politik im Deutschen Kaiserreich.* Bd. 1). Mann, Berlin 1981, ISBN 3-7861-1321-1, S.&nbsp;277–314.
* Thomas Nipperdey: ''Nationalidee und Nationaldenkmal in Deutschland im 19. Jahrhundert.'' In: *Historische Zeitschrift.* Bd. 206, 1968, S.&nbsp;529–585.
* Volker Plagemann: *Bismarck-Denkmäler.* In: Hans-Ernst Mittig, Volker Plagemann (Hrsg.): *Denkmäler im 19. Jahrhundert. Deutung und Kritik* (= *Studien zur Kunst des neunzehnten Jahrhunderts.* Bd. 20). Prestel, Münche 1972, ISBN 3-7913-0349-X, S.&nbsp;217–252.
* 

## Weblingg
Ambraser Heldenbuch

S **Ambraser Heldebuech** isch e handschriftligi Sammlig vo middelalterlige Heldenepos und chliinere höfische Gschichte us em 12. und 13. Joorhundert; es umfasst u.&nbsp;a. s Nibelungelied, s Kudrunlied, im Hartmann vo Aue si *[[Erec]]*, *[[Biterolf und Dietleib]]* und s Chlagebüechli und *[[Meier Helmbrecht]]*. E hufe Wärk in dr Sammlig si sust niene anders überliiferet – und vo do chunnt die riisigi Bedütig vom Kodex für d Gschicht vo dr dütsche Litratuur. 

Dr Kodex isch im Riiseformat vo 46 x 33,5 cm und umfasst 243 Pergamäntbletter. Jeedes Blatt het drei Spakte und an de Ränder het s blüemledi Dekorazioone. D Sammlig isch im Ufdraag vom Kaiser Maximilian I. 1504–1516/17 vom Zollschriiber Hans Ried z Booze im Südtirol gsammlet und kalligraafisch ufgschriibe worde. Zerst isch dr Brachtkodex uf Schloss Ambras im Tirol ufbewaart worde; sit 1806 befindet sich d Handschrift in dr Ööstriichische Nazionalbibliodek z Wien (Signatur Cod. Ser. nova 2663).

## Litratuur
* *Ambraser Heldenbuch. Vollständige [[Faksimile|Faksimile-Ausgabe]] im Originalformat des Codex Vindobonensis Series Nova 2663 der österreichischen Nationalbibliothek*, Kommentar von Franz Unterkircher (= Codices selecti, 43), Graz: Akademische Druck- u. Verlagsanstalt 1973
* Hans Wierschin: *Das Ambraser Heldenbuch Maximilians I.*, 3 Tle., Booze: Athesia 1976
* Johannes Janota: Artikel 'Ambraser Heldenbuch'. In: Verfasserlexikon, 2. Uflaag, Bd.1, Sp. 323–327.
* Waltraud Fritsch-Rößler (Hg.): *cristallîn wort.* Hartmann-Studien 1. Rahmenthema: Das Ambraser Heldenbuch. Wien, Berlin: Lit-Verlag 2008.

## Weblingg

* Digitalisat
* Handschriftencensus

## Fuessnoote
Gole

**Gole** chan folgendes bedüte:
* *Gole*, d Hauptfigura vo da schwäbisch-alemannische Fasnet z Riedlenga, Oberschwabe
* *Gole*, a Fasnetfigur, wo s au en Konschdanz geit
* Narrezumft Gole, d Narrezumft, wo z Riedlenga d Fasnet prägt

**Gole** isch de Name vo däne Ortschafte:
* *Gole (Kujawien-Pommern)*, es Dorf i de Woiwodschaft Kujawie-Pommere, z Pole
* *Gole (Masowien)*, es Dorf i de Woiwodschaft Masowie, z Pole

**Gole** isch da Familiename vo däne Persone:
* *Jacob Gole* (1660–1737), an niderländischa Zaichner, Kupferstächer und Verleger
Nicole Hoffmeister-Kraut

**Nicole Hoffmeister-Kraut** (* 9. Oktober 1972 z Balenga) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Si isch Abgordneti im Landtag vu Bade-Wirttebärg un syt Mai 2016 Landesminischteri fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu.

## Uusbildig un Beruef
Noch em Abitur am Gymnasium Balenga het d Hoffmeister-Kraut ab 1992 an dr Universitet Dibenga BWL studiert. Si het as Diplom-Chauffrau abgschlosse un 2001 an dr Universitet Würzburg mit dr Dissertation *Unternehmensanalyse in mittelständischen Industrieunternehmen. Konzepte – Methoden – Instrumente* promowiert. 

2001 bis 2002 isch si Praktikanti bi dr Investmentbank Morgan Stanley z London gsii, derno bis 2005 Beroteri im Beraich Mergers & Acquisitions bi Ernst & Young z London un Frankfurt.

D Hoffmeister-Kraut isch syter anne 1998 Gsellschafteri un syt 2014 Mitglid vum Ufsichtsrot vu dr Bizerba GmbH & Co. KG, wu im Bsitz vu dr Grinderfamilie Kraut isch.

## Bolitischi Laufbahn
D Hoffmeister-Kraut isch 2009 in d CDU yydrätten un isch im nämlige Johr Mitglid vum Gmairot vu dr Stadt Balenga wore. Syt 2014 isch si Mitglid im Chraisdag vum Zollrealbchrais. 

Im Vorfäld vu dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 isch d Hoffmeister-Kraut im Juli 2015 erscht im dritte Wahlgang mit 2,8 Brozäntpinkt as CDU-Kandidati fir dr Wahlchrais Balenga nominiert wore. Bi dr Landdagswahl dälber het si s Erschtmandat knapp mit 311 Stimme Vorsprung (0,4 Brozäntpinkt) gegeniber em Kandidat vu Bindnis 90/Di Griene gwunne. Am 10. Mai isch d Hoffmeister-Kraut as iberraschend Wirtschaftsminischteri vum neie Kabinett vum Winfried Kretschmann bekannt gee.

Syt 2016 isch d Hoffmeister-Kraut Vorsitzeri vum CDU-Kraisverband Zollernalb un syt 2017 Bysitzeri im Landesvorstand vu dr CDU Bade-Wirttebärg.

Bi dr Landdagswahl 2021 het si ire Diräktmandat mit 32,6 Brozänt vu dr Stimme chenne verdaidige. Si isch au im Kabinett Kretschmann III Wirtschaftsminischteri.

## Sunschtigs
D Hoffmeister-Kraut engaschiert si as Elterebyrotsvorsitzeriam Gymnasium Balenga, im Ferderverain Sichelschuel Balenga, as Chilchegmaireti vu dr evangelische Gsamtgmai Balenga un im Byrot vu dr Balenger Dafele.

## Privatläbe
D Hoffmeister-Kraut isch ghyrote, het drei Dechtere un wohnt z Balenga.

## Weblink
* Websyte vu dr Nicole Hoffmeister-Kraut
* 

## Fueßnote
Minnerede

D **Minnereed** isch e Form vo dr spootmiddelalterlige Riimreed. Im Gegesatz zu de chürzere Minnelieder in Kanzoneform het si us meerere hundert Värs in Riimbaar bestande und isch nit gsunge, sondern gsproche vordräit worde. E hufe Minnereede si Reflexioone über d Liebi Minne) oder Verzelige vo allegorische Begääbehäite und Dröim, wo in dr Iich-Form verfasst si.

S eltiste überliiferete Bischbil isch im Hartmann vo Aue si *Büechli*, wo men em au d *Chlaag* oder s *Chlagebüechli* säit. Minnereede si no bis ins 15. Joorhundert verfasst worde, vom Meister Altswert, vom Heinrich de Teichner und vom Peter Suchenwirt. Bedütend isch d Reed *Der werden Minne Lehre* (Ändi vom 13. oder Aafang vom 14. Joorhundert) vom Johann vo Konstanz, wo 2'500 Värs umfasst, und die drastisch-groobi *Graserin*.

## Litratuur
* Tilo Brandis: *Mittelhochdeutsche, mittelniederdeutsche und mittelniederländische Minnereden. Verzeichnis der Handschriften und Drucke*. Münche 1968.
*Kurt Matthaei: *Mittelhochdeutsche Minnereden*. 2 Bänd. (1913, 1938). Noochdruck Dublin/Züri 1967.
*Ingeborg Glier: *Artes amandi. Untersuchung zu Geschichte, Überlieferung und Typologie der deutschen Minnereden*. Münche 1971. ISBN 3-406-02834-9.
*Ronald Michael Schmidt: *Studien zur deutschen Minnerede. Untersuchungen zu Zilies von Sayn, Johann von Konstanz und Eberhard von Cersne*. Göppinge 1982. ISBN 3-87452-553-8.
*Michael Mareiner: *Mittelhochdeutsche Minnereden und Minneallegorien der Wiener Handschrift 2796 und der Heidelberger Handschrift Pal. germ 348*. Bärn 1984.
*Michael Mareiner: *Mittelhochdeutsche Minnereden und Minneallegorien der Prager Handschrift R VI Fc 26*. Bärn 1998
*Jacob Klingner, Ludger Lieb, Iulia-Emilia Dorobanțu: *Handbuch Minnereden*. 2 Bänd, Berlin u. a. 2013.

## Weblingg
* Minnereden in der Bibliotheca Augustana.
Libertas (Film)

**Libertas** esch e kroatische Film usem Jahr 2006 vom Reschissöör Veljko Bulajić. Es isch e biografische Film über e kroatisch Schriftsteller Marin Držić us Dubrovnik, wo im 16. Joorhundert gläbt het und stellt si Komflikt mit dr Oobrikäit vo dr Republik vo Ragusa, dr hütige Stadt Dubrovnik daar, wo s Motto von ere *Libertas* isch.

Dr Film isch s *Come back*  vom Veljko Bulajić noch ere Pause vo sibzää Joor gsi. Si Brodukzioon isch lang und schwiirig gsi und wo dr Film schliesslig uusechoo isch, si d Erwartige hooch gsi. Grad so grooss isch denn aber d Entdüschig vo de Kritiker und vom Publikum gsi und d Iinaame si entsprächend miggrig uusechoo.

## Weblingg
*
Perpignan

**Perpignan** (katalanisch: ) isch e Stadt mit öbbe 120'000 Iiwooner in Südfrankriich und e Präfektur vom Departemänt Pyrénées-Orientales.

I de Universitätsstadt Perpignan gits es paar historeschi Gebäu, wo maischtens im gotische Stiil baut sind. D Stadt isch es Handelszentrum för Wii und anderne landwertschaftliche Produkt.

Scho zur Zit vo de Römer häts östlich vom hütige Perpignan s Oppidum *Ruscino* gee. Perpignan sälber wird aber erst 927 erstmols urkundlich erwähnt.

Maire isch Louis Aliot.

## Geografii

## Iiwooner

## Weblingg

* französischsprochegi und katalanischsprochegi Website vo de Stadtverwaltig vo Perpignan

## Fuessnoote
Libertas

**Libertas** isch s latiinische Wort für *[[Freiheit|Freihäit]]*. Es cha sich bezieh uf

* die antiki röömischi Göttin, wo d Freihäit personifiziert het
* en öiropäischi politischi Bardei, wo us dr irische Bürgerbeweegig vom Declan Ganley entstande isch
* e kroatische Film vom Veljko Bulajić us em Joor 2006
* as *Libertas ecclesiae* (latiinisch für *Chillefreihäit*) d Freihäit und Unabhängigkäit vo dr katholische Chille
* as *Libertas praestantissimum donum* en Enzyklika vom Bapst Leo XIII. (1888) (dütsche Ditel „Die Freiheit ist das vorzüglichste unter den natürlichen Gütern“)
* as FC Libertas Wien en ehemoolige ööstriichische Schuttveräin
* s Motto vo dr Stadt Dubrovnik

**Libertas** isch dr Naame
* von ere schwedische Insle 
* vom ene Stärn im Stärnbild vom Adler

**Libertas** isch dr Vornaame vo deene Persoone:
* Libertas Schulze-Boysen (1913–1942), Mitgliid vo dr Roote Kapälle und d Frau vom Harro Schulze-Boysen
Alerheim

**Alera** (amtlich *Alerheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Alera leit an dr Wörnitz em Nearler Rias en dr Blanongsregion Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 80,5% Landwirtschaftsfleche, 6,6 % Wald, 10,9 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Alera gheret d Pfarrderfer Alerheim ond Bühl im Ries, d Kirchderfer Rudelstetten ond Wörnitzostheim, d Weiler Anhauserhöfe ond Schloßruine ond s Gheft Wennenmühle.

## Gschicht
Alera ischt zom erschte Mol gnennt worda em 8. Jh. als *Villa Alarheim*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
11,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 83,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Alera hot mit dr Gmoede Ädern, Amerdinge, Deina, Foara, Alde, Degga, Reimling ond Wecha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Alera ischt dr Christoph Schmid.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Alera ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Bernhard Erhard: *Alerheim im Ries. Ein historisches Mosaik vom 8. Jahrhundert bis zur Gegenwart*. Gemeinde Alerheim, 2000, ISBN 3-00-007186-5

## Weblink
* 
* 
* www.alerheim.de
* 
* Amtliche Gemeindestatistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Amerdingen

**Amerdinge** (amtlich *Amerdingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Amerdinge leit en dr Riasalb en dr Blanongsregion Augschburg an dr Kessel.

Vo dr Gmarkong send 51,2% Landwirtschaftsfleche, 40,5 % Wald, 7,6 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Amerdinge gheret d Gmoeddoel d Pfarrderfer Amerdingen ond Bollstadt ond d Gheft Seelbronn ond Sternbach.

## Gschicht
Amerdinge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1270.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
92,8&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Amerdinge hot mit dr Gmoede Ädern, Alera, Deina, Foara, Alde, Degga, Reimling ond Wecha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Amerdinge ischt dr Hermann Schmidt.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Amerdinge ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.gemeinde-amerdingen.de
* 
* 

## Fuaßnota
Asbach-Bäumenheim

**Aschbe-Boime** (amtlich *Asbach-Bäumenheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Aschbe-Boime leit rond 40&nbsp;km nerdlich vo Augschburg an dr Schmutter.

Vo dr Gmarkong send 63,8% Landwirtschaftsfleche, 2,1 % Wald, 27,9 % Sidlongsfleche ond 6,2 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Aschbe-Boime gheret s Pfarrdorf Asbach, s Dorf Hamlar, dr Ort Bäumenheim, d Kolonie Meyfried ond s Gheft Königsmühle.

## Gschicht
Aschbe ond Boime send zom erschte Mol gnennt worda om s Johr 1250.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 11,2&nbsp;% gleäge.

## Religion
77,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 10,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Aschbe-Boime ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Aschbe-Boime ischt dr Martin Paninka.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Aschbe-Boime ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.asbach-baeumenheim.de
* 
* Amtliche Gemeindestatistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Auhausen

**Ahausa** (amtlich *Auhausen*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Ahausa leit am Rand vom Nearler Rias eschtlich vo dr Wörnitz.

Vo dr Gmarkong send 74,8% Landwirtschaftsfleche, 10,8 % Wald, 10,9 % Sidlongsfleche ond 3,5 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Ahausa gheret d Gmoeddoel s Pfarrdorf Auhausen, d Kirchderfer Dornstadt ond Hirschbrunn, s Dorf Lochenbach, d Weiler Wachfeld ond Zirndorf, d Gheft Heuhof ond Pfeifhof ond s Forsthaus Linkersbaindt.

## Gschicht
Ahausa ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 959.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2&nbsp;% gleäge.

## Religion
23&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 76&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Ahausa hot mit dr Stadt Eadi ond dr Gmoede Äching, Hoasfarth, Meggesa ond Munning a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Ahausa ischt dr Martin Weiß.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ahausa ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Meyer-Auhausen, Otto: *Wenn auch das Licht erlosch*. Leipzig 1936.
* Meyer, Otto: *Als das Dorf noch meine Welt war*. Nördlingen o. J.
* Großkopf, Hans: *Die Herren von Lobdeburg bei Jena. Ein Thüringisch-Osterländisches Dynastengeschlecht vom 12. bis zum 15. Jahrhundert*. Neustadt an der Orla 1929.
* Sturm, Klaus: *Geschichte des Klosters Auhausen an der Wörnitz*. Sammelblatt des Historischen Vereins Eichstätt, 63. Jg. 1969/70. Eichstätt 1970.
* Kudorfer, Dieter: *Nördlingen*. Historischer Atlas Bayerns. Teil Schwaben. Heft 8. München 1974.
* Reindl, Peter: *Loy Hering*. Basel 1977.
* *Landkreis Donau-Ries*. Donauwörth 1991, S. 270–273 und 727/728.
* Schlagbauer, Albert und Kavasch Wulf-Dietrich (Hrg.): *Rieser Biographien*. Nördlingen 1993.
* Schorr, Willi (Hrg.): *1500 Jahre Franken in Westheim*. 4 Bände. München 1996 ff.
* Müller, Arndt: *Hartmann von Auhausen – sein Stiftergrabmal in der evangelischen Pfarrkirche zu Auhausen an der Wörnitz*. In: *Rieser Kulturtage*. Dokumentation Band XIII/2000. Nördlingen 2001, S. 429–463.
* Metzger, Christof: *Hans Schäufelin als Maler*. Berlin 2002.
* Dettweiler, Herbert: *Alte Grenzsteine im Ries. Bodendenkmäler besonderer Art*. Nördlingen 2003.
* Müller, Arndt: *Bilder des Volto Santo und der hl. Kümmernis im Ries und in seiner Umgebung*. In: *Rieser Kulturtage*. Dokumentation Band XVI/2006. Nördlingen 2007, S. 309–349.
* Dehio, Georg: *Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler*. Bayern III: Schwaben. München/Berlin 2008.
* *400 Jahre Protestantische Union von Auhausen 1608–2008*. Festschrift. Auhausen 2008.
* *Mit Trompeten und Posaunen …*. 60&nbsp;Jahre Posaunenchor Auhausen 1948–2008. Festschrift. Auhausen 2008.
* Müller, Arndt: *Von der Wörnitz an die Saale. Zur frühen Geschichte der Herren von Auhausen bis um das Jahr 1130*. In: Jahrbuch des Historischen Vereins für Nördlingen und das Ries. Band 32 (2009). Nördlingen 2009, S. 135–175.

## Weblink
* 
* www.auhausen.de
* 
* Amtliche Gemeinde-Statistik (PDF-Datei; 1,24&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Buchdorf

**Buachdorf** (amtlich *Buchdorf*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Buachdorf leit en dr Blanongsregion Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 56,2% Landwirtschaftsfleche, 30,5 % Wald, 12,8 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Buachdorf gheret d Gmoeddoel d Pfarrderfer Baierfeld ond Buchdorf.

## Gschicht
Buachdorf ischt zom erschte Mol gnennt worda em 12. Jh.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,6&nbsp;% gleäge.

## Religion
95,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Buachdorf hot mit dr Stadt Mona ond dr Gmoede Duadi, Räidli ond Dammerscha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Buachdorf ischt dr Georg Vellinger.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Buachdorf ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.gemeinde-buchdorf.de
* 
* Amtliche Gemeinde-Statistik (PDF-Datei; 1,24&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Daiting

**Duadi** (amtlich *Daiting*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Duadi leit an dr Ussel en dr Region Donau-Rias.

Vo dr Gmarkong send 54,9% Landwirtschaftsfleche, 37 % Wald, 7,3 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Duadi gheret d Gmoeddoel s Pfarrdorf Daiting (mit Nachermühle), d Kirchderfer Hochfeld (Daiting)|Hochfeld (mit Reichertswies ond Unterbuch) ond Natterholz (Daiting)|Natterholz.

## Gschicht
Duadi ischt zom erschte Mol gnennt worda em 13. Jh. als *Teytingen*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,4&nbsp;% gleäge.

## Religion
97,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 1,8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Duadi hot mit dr Stadt Mona ond dr Gmoede Buachdorf, Räidli ond Dammerscha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Duadi ischt dr Roland Wildfeuer.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Unterbuach ghert zom Schwäbisch, d Dialekt vo dr andere Ortsdoel zom Bairisch.

## Literatur
* Albert de Lange/Kathrin Utz Tremp (Hgg.): Friedrich Reiser und die „waldensisch-hussitische Internationale“ im 15. Jahrhundert (Waldenserstudien 3), Ubstadt-Weiher u.&nbsp;a. 2009.

## Weblink
* 
* www.gemeinde-daiting.de
* 
* Amtliche Gemeinde-Statistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Deiningen

**Deina** (amtlich *Deiningen*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Deina leit em Nearler Rias, rond 6&nbsp;km eschtlich vo Nearla.

Vo dr Gmarkong send 80,0% Landwirtschaftsfleche, 6,5 % Wald, 12,2 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Deina gheret s Pfarrdorf Deina ond d Gheft Hohhof, Klosterzimmern ond Möderhof.

## Gschicht
Deina ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 760 als *Villa Thininga*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3,8&nbsp;% gleäge.

## Religion
47,6&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 51,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Deina hot mit dr Gmoede Ädern, Alera, Amerdinge, Foara, Alde, Degga, Reimling ond Wecha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Deina ischt dr Wilhelm Rehklau.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Deina ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Walter Barsig (Hrsg.): *Deiningen inmitten des Rieses.* Missionsverlag Mariannhill, Reimlingen 2004, ISBN 3-935700-20-2.

## Weblink
* 
* www.deiningen.de
* 
* Amtliche Gemeinde-Statistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Donauwörth

**Donawerd** (amtlich *Donauwörth*) ischt a Stadt em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Donawerd leit an dr Mendonga vo Kessel ond Wörnitz en d Donau.

Vo dr Gmarkong send 47,7% Landwirtschaftsfleche, 28,1 % Wald, 18,5 % Sidlongsfleche ond 5,6 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Donawerd gheret dr Hauptort Donauwörth, d Pfarrderfer Auchsesheim, Berg, Parkstadt, Riedlingen, Schäfstall, Wörnitzstein ond Zirgesheim ond Kirchderfer Nordheim ond Zusum.

## Gschicht
Em Johr 1193 hot Donawerd vom Koeser Heinrich VI. s Stadtreacht kriagt.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 7,4&nbsp;% gleäge.

## Religion
75,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 17,6&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Donawerd ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Oberbirgermoeschter vo Donawerd ischt dr Armin Neudert.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Donawerd ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Friedrich Ditterich: *Geographische Lage von Donauwörth.* Augsburg 1915
* Landkreis Donauwörth (Hrsg.): *Landkreis Donauwörth. Werden und Wesen eines Landkreises* München/Aßling 1966
* Johann Knebel: ''Chronik von Donauwörth'', Donauwörth 1529.
* Max Lossen: *Die Reichsstadt Donauwörth und Herzog Maximilian* Diss. phil. Heidelberg 1866.
* Max Mayer: *Das Zivilprozessrecht der Reichsstadt Schwäbisch-Wörth im 16. Jahrhundert* Donauwörth: Auer-Verlag 1914. VI+123 S.
* Joseph von Sartori: *Geschichte der Stadt Donauwörth. Aus Reichs- und Craisshandlungen, dann tüchtigen Urkunden verfaßt.* 1778 (Digitalisat)
* Felix Stieve: *Der Kampf um Donauwörth im Zusammenhang der Reichsgeschichte.* München 1875.

## Weblink
* 
* 
* www.donauwoerth.de
* 
* Amtliche Gemeinde-Statistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Ederheim

**Ädern** (amtlich *Ederheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Ädern leit am Rand vom Nearler Rias en dr Blanongsregion Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 36,1% Landwirtschaftsfleche, 54,2 % Wald, 9,1 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Ädern gheret d Pfarrderfer Ederheim ond Hürnheim, s Kirchdorf Christgarten, s Dorf Thalmühle, dr Weiler Anhausen, d Gheft Betzenmühle, Hoppelmühle, Pulvermühle ond Reismühle ond d Ruine Niederhaus.

## Gschicht
Ädern ischt zom erschte Mol gnennt worda em 8. Jh.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,1&nbsp;% gleäge.

## Religion
17,4&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 80,8&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Ädern hot mit dr Gmoede Alera, Amerdinge, Deina, Foara, Alde, Degga, Reimling ond Wecha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

D Birgermoeschtere vo Ädern ischt d Caroline Zehnpfennig.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ädern ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.ederheim.de
* 
* Amtliche Gemeinde-Statistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Ehingen am Ries

**Äching** (amtlich *Ehingen a.Ries*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Äching leit am Rand vom Nearler Rias en dr Blanongsregion Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 84,8% Landwirtschaftsfleche, 4,4 % Wald, 9,5 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Äching gheret s Pfarrdorf Ehingen am Ries, s Kirchdorf Belzheim ond d Gheft Beutenmühle, Jägerhaus, Riedmühle, Schaffhausen ond Weihermühle.

## Gschicht
Belzheim ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1053 als *Villa Bellesheim*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,7&nbsp;% gleäge.

## Religion
75,1&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 23,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Äching hot mit dr Stadt Eadi ond dr Gmoede Ahausa, Hoasfarth, Meggesa ond Munning a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Äching ischt dr Erhard Michel.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Äching ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* 
* www.ehingen-am-ries.de
* 
* Amtliche Gemeinde-Statistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Forheim

**Foara** (amtlich *Forheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Foara leit en dr Blanongsregion Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 38,9% Landwirtschaftsfleche, 55,4 % Wald, 5,2 % Sidlongsfleche ond 0,4 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Foara gheret d Pfarrderfer Aufhausen ond Foara.

## Gschicht
Foara ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1144.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,7&nbsp;% gleäge.

## Religion
7,7&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 92,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Foara hot mit dr Gmoede Ädern, Alera, Amerdinge, Deina, Alde, Degga, Reimling ond Wecha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Foara ischt dr Werner Thum.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Foara ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.forheim.de
* 
* Amtliche Gemeinde-Statistik (PDF-Datei; 1,24&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Fremdingen

**Fremda** (amtlich *Fremdingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Fremda leit en dr Region Augschburg am Nordrand vom Nearler Rias.

Vo dr Gmarkong send 51,2% Landwirtschaftsfleche, 39,1 % Wald, 8,3 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Fremda gheret d Pfarrderfer Fremdingen, Hausen, Hochaltingen ond Schopflohe, d Kirchderfer Herblingen ond Seglohe, d Derfer Bühlingen ond Enslingen, d Weiler Raustetten, Eitersberg ond Hochstadt ond d Gheft Grünhof, Nonnenbergmühle (Jonasmühle), Oppersberg ond Uttenstetten.

## Gschicht
Am End vom 12. Jh. wird zom erschte Mol en *Gotefrit de Frometingen* gnennt.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,9&nbsp;% gleäge.

## Religion
91&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Fremda ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Birgermoeschter vo Fremda ischt dr Frank Merkt.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Fremda ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.fremdingen.de
* 
* Amtliche Gemeinde-Statistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota