open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nespresso

**Nespresso** isch e vom Schwiizer Läbensmittelkonzärn Nestlé lanziertes Kafisystem. Nestlé verchouft Kafi, wo in Aluminiumchapsle bortioniert isch; d Chapsle chönne nur in spezielle Kafi- oder Espressomaschine zuebereytät werde, wo die Chapsle driipasse.

## Vertribskonzäpt

Dr Fachhandel verchouft d Kafimaschine; d Chapsle sind lange Ziit usschliesslich durch Nespresso diräkt vertriebe worde. Syt em vierte Quartal 2011 git s au kompatibli Chapsle vo andere Aabieter, wo in Supermärt bzw. Handelschette erhäutlich sind. Zum de Absatz vo dr Maschine z fördere, koopriert Nespresso met Unternähme, wo d Marke von ene für ghobeni Qualität solle bürge. Daby variiere die Vertribsmarkepartner vo Land zue Land - nit jedi Marke isch in jedem Land bekannt. So werde alli Gräte, wo z Dütschland aus Krups-Gräte verchouft werde, z Östrrich und in dr Schwiz untet äm Name *Turmix* verchouft. Wiitere bekannti Partner im düütschsprachige Beriich sind De’Longhi, Miele, Siemens und in dr Schwiiz Choenige. Ehmalegi Vertribspartner sind Alessi, Saeco und Jura.

## Weblink

* Nespresso Homepage für Privatkunde
* Nespresso Professional
Miele

D **Miele & Cie. KG** isch e dütsche Huushaltsgrät-Härsteller met Sitz z Gütersloh (Nordrhein-Westfalen). S Unternähme bschäftigt nach eigene Aagabe wältwyt 20.100 Mitarbeiter (Stand Gschäftsjahr 2017/2018).
Gschäftsführer sind Markus Miele, Reinhard Zinkann junior, Stefan Breit, Axel Kniehl und Olaf Bartsch. Syt dr Gründig isch d Firma, mettlerweile in dr vierte Generation, im Bsitz vo dr Familie Miele (51,1 %) und Zinkann (48,9 %). S Unternähme isch e Kommanditgsellschaft.

## Weblink

* Website vo Miele
* Website vo Miele Professional

## Fuessnote
Shell plc

D **Shell plc** (**Royal Dutch Shell**) isch s grösste Mineralöu- und Ärdgas-Unternähme uf dr Wäut und isch im Juli 2012 im Umsatz naach s grösste Unternähme überhoupt gsi. 

Dr Konzärn isch in mähr aus 140 Länder aktiv und beschäftigt wäutwyt öbbe 92.000 Mitarbeiter. 

Öbbe e Million Aaleger häi in ca. füf Milliarde Aktie inveschtiert. S Unternähme isch aus *Royal Dutch Shell plc* im Handelsregister z London iidräit. Dr Sitz vo dr Houptverwaltig befindet sich in Den Haag.

## Fuessnoote
Interpretatio Graeca

**Interpretatio Graeca** isch e Bigriff us de Religioforschig. Er isch noch em Uusdrugg Interpretatio Romana bildet, wo de römisch Schriftsteller Tacitus i de Germania bruucht, woner di germanische Alcis mit de Dioskure vergliicht.

Scho i de Bronzezitt isch de Bruuch entstande, i Wörterliste Götternäme wie gwönlichi Wörter z öbersetze. S ältiste Zügnis bi de Grieche sind d Historie vom Herodot, wo d Religioone vo merere Völker bischribe wered, wi die vo de Ägypter, Araber, Babylonier oder Skythe. Debii isches nöd immer offesichtlich, wege wa zwai Gotthaite mitenand vergliche wore sind. Da cha ahand vo de Funktion, vom Attribut oder Aigeschafte aber au ahand vo de Role wone Gotthait i Mythe ininnt oder well de Kult und d Ritual vo zwai Gotthaite sich starch ggliche hend. Die Gliichige sind nöd kanonisch greglet gsii und onöd konsequent, de Mithras het so chöne mit Apollon aber au mit Helios öbersetzt were chöne. Mengisch isch onöd bikannt, weli iihaimisch Gotthait mitem griechische Name gmaint isch.

D Interpretatio het nonöd bidüttet, as di baide Gotthaite as identisch bitrachtet wore sind. Woll aber isches nodisno zu Aagliichige choo bis zonere Verschmelzig, wa bsundrigs i de Röömische Religio passiert isch. Trotzdem hend sich alti iihaimischi Züüg ghalte, wi bim Mars oder anderne Gotthaite. 

## Personenäme
I de Antiki sind mengisch au Personenäme öbersetzt wore. So het sich de Chaiser Vaballathus "Gschengg vo de Allat", de Soo vo de Zenobia uf griechisch Athenodorus "Gschengg vo de Athene" gnennt. De Herodot degege het di gliich Göttin mit de Aphrodite gliichgsetzt. Inere lykische Bilingue haisst de gliich Maa uf Lykisch Natrbbijẽmi "Ggee vom Natri", uf Griechisch aber Apollodotos "Ggee vom Apollon". Mengisch chunnts au vor, as de Vatter miteme iihaimische Name a sim Soo sin Name uf Griechisch öbersetzt ggee hett.

## Biispiil
Biispil vo de Interpretatio Graeca us de altgriechische Literatur und vo Inschrifte. Di römische Vergliich sind kanonisch gsii, die ägyptische hett zom Tail de Herodot aaggee, zom Tail sind si vo anderne antiike Quelle, di phönizische sind bikannt vor alem vom Philon vo Byblos und wenigi vo Inschrifte, di sykthische findet mer bim Herodot und di parthische zom Tail vo antiike Autore und Inschrifte, denn no arabischi, syrischi, mesopotamischi, chliiasiatischi, thrakischi und keltische maist us Notize bi verschidnige antiike Autore. D Näme wered i de Form aagge, wie si i de Gliichige vorchömed, Gliichsetzige, wo nume i de moderne Literatuur vorchömed wered nöd uufglistet.

## Lueg au
* Interpretatio Romana
Nike (Unternehmen)

**Nike Inc.** (ängl. offiziell  /ˈnaɪki/;  aaglehnt an gr.  *nike*  „Siig“; bzw. „Nike, d Siiggöttin“) isch e amerikanische Sportartikelaabieter, wo 1964 bzw. 1971 grindet worde isch. S Undernääme isch uf dr ganze Wält dätig, sy Firmesitz isch Beaverton im US-Bundesstaat Oregon. Nike isch syt 1989 wältwyt fierende Sportartikelaabieter.

## Gschicht
Dr Bill Bowerman, en ehemalige Sporttrainer an dr University of Oregon z Eugene, het im Juni&nbsp;1964 zämme mit em Philip Knight s Unternähme *Blue Ribbon Sports* gründet. D Firma het aafangs Sportschue vu dr Marke *Onitsuka Tiger* (hite: Asics) verdribe, voreb si sälber ab 1971 unter em Name *Nike* Schue härgstellt het.

## Produkt

Datei:Nike Shoes.jpg|Fuessballschue vo Nike
Datei:Airmax.jpg|Air Max, Classic BW


## Weblinks

* ''Nike, Inc.'': Nike-Unternehmensinformationen

## Fuessnoote
Liste der neohethitischen Könige

Di neohethitische Staate sind ahand vo de geographische Laag sortiert. Ali Joor sind vorem Aafang vo de westliche Zittrechnig, drom werd „v.&nbsp;Chr.“ nöd gschribe. Di maiste Näme sind us luwische Inschrifte bikannt, vili au us assyrische Quelle. Seltniger sinds anderi Tegscht.

## Euphrat-Region
**[[Karkamis]]**

**[[Malida]]** (assyrisch: *Melid*; griechisch: *Melitene*)

**[[Kumaha|Kummaha]]** (assyrisch: *Kummuḫ*; griechisch: *Kommagene*)

**[[Masuwara]]** (assyrisch *Til-Barsip*)

## Antitaurus-Region, Westsyrischi Regioo
**[[Gurgum|Kurkuma]]** (assyrisch: *Gurgum*)

**[[Walastina]]** (assyrisch: *Pattina-Unqi*)

**[[Imatu]]** (aram. *Ḥamat*)

## Zentralanatolie
**[[Tabal]]** / Bit-Burutaš (griechisch: *Kappadokia*)

**Tuna** (Atuna)

**Ištunda**

**Šinuḫtu**

**Tuwana**(altgriechisch: *Tyana*)

**Ḫubišna** (griechisch: *Kybistra*)

**Nahida** (assyrisch: *Naḫita*)

**Til-Garimmu**

**Kaška**

## Kilikie
**[[Hiyawa]]** (assyrisch: *Que*; altgriechisch: ''Kilikia Pedias'')

**[[Hilika]]**, *Hirika* (assyrisch: *Ḫilakku*)

**Tanakun**

**Illubru**

**Kundu** und **Sissu**

**Pirindu** (Raus Kilikie)

## Aramäischi Staate
**[[Samʼal]]** (Yaʼudi)

**Bit-Agusi** (Arpad)

**Kasku** (*Kaska*; aramäisch: *ktk*)

**Soba** (*Zobah*)

**Aram-Damaskus**

## Anzelnoowiis


## Literatur

* Trevor Bryce: *The World of the Neo-Hittite Kingdoms; A Political and Military History.* Oxford University Press, Oxford/ New York 2012, ISBN 978-0-19-921872-1.
* Christian Marek, Peter Frei (Althistoriker)|Peter Frei : *Geschichte Kleinasiens in der Antike.* Verlag C.H.Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-59853-1.
* Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland : *Die Hethiter und ihr Reich. Das Volk der 1000 Götter.* Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 3-8062-1676-2.
* Gwendolyn Leick: *Who’s Who in the Ancient Near East.* Routledge, London 1999, 2002, ISBN 0-415-13231-2.
* Jean-Jaques Glassner: *Mesopotamian Chronicles.* Society of Biblical Literature, Atlanta 2004, ISBN 1-58983-090-3.
* Annick Payne: *Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions.* Society of Biblical Literature, Atlanta 2012, ISBN 978-1-58983-269-5.
* Anna Margherita Jasnik, Mauro Marino: *The West-Anatolian origins of the Que kingdom Dynasty.* In: *VI Congresso Internazionale di Ittitologia.* Rom 2005.
* Mark Weeden: *After the Hittites: The Kingdoms of Karkamish and Palistin in Northern Syria.* In: *Bulletin of the Institute of Classical Studies.* 56(2) (2013), S. 1–20.
* Susanne Berndt-Ersöz: *The Chronology and Historical Context of Midas.* Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte 57(1) (2008), S. 1–37.
* Stephanie Dalley: *Sennacherib and Tarsus.* Anatolian Studies 49, Anatolian Iron Ages 4. Proceedings of the Fourth Anatolian Iron Ages Colloquium Held at Mersin, 19–23 May 1997 (1999), S. 73–80.
* Alessandra Gilibert: *Syro-Hittite Monumental Art and the Archaeology of Performance*. De Gruyter, Berlin 2011, ISBN 978-3-11-022225-8.

## Lueg au
* Liste vo de hethitische Groosskönige
FIFA

D **Fédération Internationale de Football Association** (), churz **FIFA** oder *Fifa*, isch dr Wältfuessballverband. Er het sin Sitz z Züri.

D FIFA isch e gmeinnützige Verein im Sinn vom Artikel&nbsp;60&nbsp;ff. vom Schwizerische Zivilgsetzbuech und si isch im
Handelsregischter ytreit. Ire Präsident isch sit em 26. Februar 2016 de Gianni Infantino.

D FIFA organisiärt Fuessballwettbewärb, drunter d Manne-WM- und d Fraue-Fuessball-WM.

## Gschicht
D FIFA isch anne 1904 z Paris gründet worde. D Gründigsmitgliider sind d Tschuttverbänd vo dr Schwiiz, vo Dütschland, Dänemark, Frankrych, Holland, Belgie, Schweeden und Spanie gsi.

Anne 1930 isch die erschti Tschutt-Wältmeisterschaft usträit worde.

Sit de 2000er Joor isch d FIFA mee und mee in d Kritik cho. Es isch vo Korrupzioon d Reed gsi, aber erst im Mai 2015 isch s zun ere Stroofverfolgig cho, wo s amerikanische Justizministerium hoochi FIFA-Funktionär het lo festnee. Am 8. Oktober 2015 het d Ethikkommission vo dr FIFA bekannt gee, ass dr FIFA-Bresidänt Sepp Blatter und au si Verdräter, dr Michel Platini, gspert sige. Am 21. Dezämber 2015 isch dr Sepp Blatter vom FIFA-Ethik-Komitee für acht Joor vo alle Ämter usgschlosse worde.

## Literatur
* Bruno Affentranger: *Sepp – König der Fussballwelt. Das System Joseph S. Blatter: seine Tricks, seine Tore.* Xanthippe, Zürich 2007, ISBN 978-3-905795-01-1.
* Christiane Eisenberg, Pierre Lanfranchi, Tony Mason, Alfred Wahl: *FIFA 1904–2004: 100 Jahre Weltfußball*. Die Werkstatt, Göttingen 2004, ISBN 3-89533-442-1.
* Günther Furrer, Claudio Klages (Redaktion): *Der verspielte Ball: Rückblick auf 150 Jahre Fussballgeschichte*. NZZ, Zürich 2010, ISBN 978-3-03823-590-3.
* Lord Peter Goldsmith; Mark Pieth (Hrsg.): *Die FIFA-Reform*. Dike, Zürich / St.&nbsp;Gallen, Facultas, Wien und Nomos, Baden-Baden 2014, ISBN 978-3-8487-1570-1 (Nomos) / ISBN 978-3-03751-633-1 (Dike) / ISBN 978-3-7089-1156-4 (Facultas); englische Parallel-Ausgabe: *Reforming FIFA* 2014, ISBN 3-8487-1571-6.
* Andrew Jennings:* FOUL! The Secret World of FIFA: Bribes, Vote-Rigging and Ticket Scandals.* Harper Collins, New York, NY 2006, ISBN 0-00-720811-1.
* Thomas Kistner: *FIFA-Mafia – Die schmutzigen Geschäfte mit dem Weltfußball*. Droemer, München 2012, ISBN 978-3-426-27586-3.
* David Yallop: *Wie das Spiel verlorenging. Die korrupten Geschäfte zwischen FIFA und Medien*. Econ, Düsseldorf 1998, ISBN 3-430-19875-5.

## Weblink

* Website vo de FIFA
Marke

**Marke** stoot für:
* e Markezäiche, e rächtlig gschützts Zäiche
* alli Äigeschafte vo Brodukt und Broduktlinie, wo im Wettbewärb en Underschiid mache
* Briefmarke, d Bestätigung vom ene postalische Beförderigsundernääme ass für s Verschicke zaalt worde isch
* Erkennigsmarke (i dr Soldatesprooch «Grabstäi»), e Marke us Metall mit iibrägte Date für d Identifizierig von ere Person, wo cha in zwäi Stück verbroche wärde
* Hundemarke, e Metallmarke as Bewiis, ass für e Hund d Stüür zaalt worde si
* Läbensmiddelmarke, e Dokumänt, wo vom Staat usegee wird und em Bsitzer s Rächt git, Läbensmiddel z chaufe

**Marke** isch dr Name vo dene geografische Objekt:
* en Ortsdäil vo dr Stadt Raguhn-Jeßnitz im Landkräis Anhalt-Bitterfäld in Saggsen-Anhalt
* en Ortsdäil vo dr Stadt Hückeswagen
* en Ortsdäil vo dr Stadt Osterode am Harz
* en Ortsdäil vo dr Stadt Kortrijk

**Marke** isch dr Name vo dene Persone:
* Isgaard Marke, e dütschi Sängere mit em Künstlername Isgaard
* Lize Marke, e belgischi Sängere
* König Marke vo Cornwall, e literarischi Figur vom Tristan-Thema
Pegasus

**Pegasus** isch de Name
* vomene mythische Ross, lueg Pegasos
* vomene Sternbild, lueg Pegasus (Sternbild)
* vomene römische Jurist im 1.Jh.n.&nbsp;Chr. Pegasus (Jurist)
* vonere Schwiizer Band, lueg Pegasus (Band)
Anatolische Sprachen

Di **anatolische Sprooche** sind e Zwiig vo de indogermanische Sprooche. Si sind scho us em  19. Joorhundert v.&nbsp;Chr. öberliferet und sind dodemit die ältiste indogermanische schriftliche Zügnis. Uusgstorbe isch de Sproochzwiig i de Römerzitt. Gredt wore sind si z Anatolie ond tailwiis au z Syrie.

## Gliderig
* Hethitisch (*nesili*, 18.–12.Jh.v.&nbsp;Chr.) isch em beste öberliferet. S isch di offizielli Sprooch vom Hethitische Riich gsii. S isch i de Kailschrift gschribe wore.
* Palaisch (*palaumnili*, 16.–15.Jh.v.&nbsp;Chr.) isch nume i wenige Ritualtegscht i de hethitische Kailschrift öberliferet.
* Lydisch (5.–4.Jh.v.&nbsp;Chr.) isch vo guet 50 Inschrifte imene aigne Alphabet bikannt.
* Luwoid
**Luwisch (*luwili*, 18.–7.Jh.v.&nbsp;Chr.) mit zwee Hoptdielekt, em Kailschrift- und em Hieroglypheluwische. Isch di anatoolischi Sprooch, wo am zwaitbeste erforscht isch.
**Karisch (7.–3.Jh.v.&nbsp;Chr.) isch vo guet 180 Inschrifte imene aigne Alphabet bikannt, e Tail vo Karie (4.–3.Jh.v.&nbsp;Chr.) und en andere Tail vo karische Sidler z Ägypte (7.–5.Jh.v.&nbsp;Chr.).
**Lykisch (Lykisch A; *trm̃mili*, 5.–4.Jh.v.&nbsp;Chr.) isch vo guet 190 Inschrifte und merere Münze imene aigne Alphabet bikannt.
***Milyisch (Lykisch B; 4.Jh.v.&nbsp;Chr.) nu zwoo Inschrifte, s isch en archaischi, velicht e poetischi Form, vom Lykische.
**Sidetisch (3.–2.Jh.v.&nbsp;Chr.) isch nu vomene Totzed Inschrifte imene aigne Alphabet bikannt und schlecht erforscht.
**Pisidisch (1.–3.Jh.n.&nbsp;Chr.), nume wenigi Personenäme und und chuum erforscht, und da nume vo de ältere Forschig.

Sicher isch au z Kilikie no e luwoide Tielekt bis i d Römerzitt ine gredt wore, wiemer us Personenäme schlüsse cha. Au z Kataonie, z Lykaonie und z Isaurie chöntet anatolischi Sprooche bis i d Antiki ine gredt wore sii.

Nöd zom Anatolische ghöred s Hattische und s Hurritische, baides nödindogermanischi Sprooche vo de Bronzezitt. Au s Phrygische und s Galatische, baid sind indogermanischi Sprooche, ghöret nöd zom anatolische Zwiig.

## Merchmool
Di typischte Merchmool sind de Erhalt vom indogermanische Laryngal *h2 (transkribiert as /ḫ/ oder /h/) im Luutliche und e *Genus commune* nebetem *Neutrum* statt *Maskulinum*, *Femininum* und *Neutrum*. S Verbsystem isch im Vergliich zo anderne indogermanische Sprooche relativ aifach und starch uusgliche woore.

## Literatur
* Gert Klingenschmitt: *Sprachverwandtschaft in Europa.* In: *Gene, Sprachen und ihre Evolution.* Hrsg. v. Günter Hauska. Universitätsverlag, Regensburg 2005, S. 112. ISBN 3-930480-46-8
* Sylvain Patri: *L'alignement syntaxique dans les langues indo-européennes d'Anatolie (Studien zu den Boǧazköy-Texten 49).* Harrassowitz, Wiesbaden 2007. ISBN 978-3-447-05612-0
* Maciej Popko: *Völker und Sprachen Altanatoliens.* Harrassowitz, Wiesbaden 2008. ISBN 978-3-447-05708-0
Pegasos

De **Pegasos** () isch e mythisches Ross bi de alte Grieche. Es trait de Dunner und Blitz vom Zeus.

## Saage
Noch de antike Saage isch de Poseidon de Vatter vom Pegasos und sini Muetter isch d Medusa. Wo de Perseus a dere de Chopf aghaue hett, sind de Chrysor und de Pegasos usem Hals ggumpet. De Held Bellorophon het mitt Hilff vo de Athene de Pegasos zäämt. Z Lykie het er gege d Chimaira gchämpft und gege d Solymer, emene lykische Volch. De Bellerophon isch drufabe öbermüetig wore und hett wöle de Himel stürme. Er isch aber abgstörzt, de Pegasos aber isch zom Zeus choo, und trait sitt denn sin Dunner und Blitz.

## Name
I de Antiki isch de Name mit  „Quelle“ verbunde wore, well au verzellt woren isch, as de Pegasos mit sim Hufschlag meriri Quelle erzügt hett. Di noieri Forschig sait, ass de Name e Entleenig vom luwisch *piḫasassa/i-* isch, emene Epithet vom luwische Wettergott Tarḫund und en Erwitterig vo luwisch *pihas-* „Blitz, Glanz“.

## Sternbilder
De Sagezyklus vom Perseus isch mit merere Sternbilder verbunde. S Sternbild Pegasus stoot zwöschet de Andromeda und em Perseus mitem Gorgonechopf.

## Rezeption
De Gottfrid vo Stroossburg dichtet i sim *Tristan*, as d Quelle vom Pegasus Wiishait gebi. I de Noizitt isch denn de Pegasus zomene Dichterross stilisiert wore, well er d Quelle Hippokrene mitemem Huufschlaag erzügt hett. Die Quelle litt ufem Berg Helikon, wo o d Muse haimisch sind.

## Literatur
* 
* 
* Nikolaos Yalouris: *Pegasus. Ein Mythos in der Kunst.* Philipp von Zabern, Mainz 1987, ISBN 3-8053-0890-6.
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
* 

## Weblink
Kurkuma

**Kurkuma** oder **Geelwurz** isch e Pflanze und ghört zo de Impergwächs. As e Kulturpflanze chas as Gwörz und Farbstoff iigsetzt were. Im Currypulver häts vill Kurkuma dinne. Vom Uussie här wörds mängmol mit em Safran vewägslet, wo o starch gääl färbe tuet, aber vill günstiger isch. Kurkuma förderet d Verdauig. D Pflanze chunnt us Süüdasie und wachst i de Troope bsunders guet.

## Literatur
* Delin Wu & Kai Larsen: *Zingiberaceae*: ''Curcuma longa'', In: Wu Zheng-yi & Peter H. Raven (Hrsg.): *Flora of China*, Volume 24 – *Flagellariaceae through Marantaceae*, Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 2000, ISBN 0-915279-83-5

## Weblink
Kumaha

**Kumaha** (assyr. *Kummuḫ*; urart. *Qumaḫa*; ) isch e neohethitische Stadtstaat im 9. und 8.&nbsp;Jh. v.&nbsp;Chr. gsii.

## Laag
S Land Kumaha isch im Süüde vom Fluss Euphrat bigrenzt wore, im Norde isches a Malida grenzt, im Oste a Kurkuma und im Süüde a Karkamis. D Hoptstadt werd bim hüttige Samsat vermuetet. I de Antiki het da Land Kommagene ghaisse.

## Gschicht
D Ursprüng vom neohethitische Land sind uugwöss, sitt sinnere Erwäänig im Joor 866 v.&nbsp;Chr. isches e troie Vasall vo Assyrie blibe. De König Qatazilu vom Kumaha hett ane 858 em Heer vom Salamessar&nbsp;III. erlobt dör sis Piet z marschiere, demit de Kurkuma aagriffe cha und de König Ušpilulme het de assyrisch König Adadnirari&nbsp;III. im Krieg gege de Ataršumki von Arpad understützt. As Dank het de Adadnirari d Grenze zwöschet Kumaha und Kurkuma noi festgsetzt, zo Gunste vom Kumaha, die Grenze isch an 733 noi bistäätigt woore. Aber vorene hett um 750 v.&nbsp;Chr. de Sarduri&nbsp;II. vo Urartu de König Kuštašpi vo Kumaha bisigt und meriri Städt eroberet. Nochdem de Tiglatpilesar&nbsp;III. 743 v.&nbsp;Chr. d Urartäer bisigt und vertribe hett, isch de Kuštašpi wider e troie assyrische Vasall wore. De Tiglatpilesar hett o de Sulumal vo Malida und de Tarḫulara vo Kurkuma bisigt. Ane 711 isch de Mutallu vo Kumaha ono König vo Malida wore. Doch de Sargon II. het en bischuldigt, gmainsami Sach mit Urartu z mache. De Mutallu het sich ane 708 v.&nbsp;Chr. usem Staub gmacht und Kumaha isch as Provinz Kummuḫ is assyrische Riich iiglideret wore.

### König vo Kumaha
I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v.&nbsp;Chr.

* Qatazilu (866, 858, 857)
* Kundašpi (853)
* Ušpilulme (805, 773), Maa vo de Panamuwatti, enere Töchter vom Flussherr Azzammi.
* Hattusili (8.Jh.), Soo vom Ušpilulme und vo de Panamuwatti
* Kuštašpi (750, 738, 732)
* Mutallu (711, 708)
assyrischi Provinz Kummuḫ sitt 708.

## Literatur
* Peter Dubovský: *Hezekiah and the Assyrian spies. Reconstruction of the Neo-Assyrian Intelligence Services and its significance for 2 Kings 18–19*. Pontifical Biblical Institute, Rom 2006, ISBN 9788876533525, bsonders S.&nbsp;50–60.
* John David Hawkins: *North Syria and South-East Anatolia*. In: M. Liverani (Hrsg.): *Neo-Assyrian geography*. Università di Roma, Dipartimento di scienze storiche, archeologiche e antropologiche dell'Antichità, Rom 1995 (*Quaderni di geografia storica*. Bd.&nbsp;5), S.&nbsp;87–101.
* John David Hawkins: *Hieroglyphic Hittite Inscriptions of Commagene.* Anatolian Studies, 1970, Nr. 20, S.&nbsp;69–110.
* Bradley J. Parker: *At the edge of empire: conceptualizing Assyria’s Anatolian frontier ca. 700 BC*. In: *Journal of anthropological Archaeology*, 2002, Nr.&nbsp;21, S.&nbsp;371–395.
Imatu

**Imatu** (assyr. *Amat*, *Ḫamatu*; aram. *Ḥamat*; hebr. *Ḥamāth*, zu aram. *ḥmt* „Muur“) isch e neohethitische Stadtstaat gsii.

## Laag
Imatu isch am Mittellauf vom Fluss Orontes glege, di gliichnamig Hoptstadt isch identisch mitem hüttige Ḥama z Syrie. Im Oste het de Libanon (hieroglypheluwisch: *Labrana*) s Land gege s Mittelmeer abgrenzt, gege Oste het d Wüesti aagfange. Im Süüde isch s Land Aram mit de Hoptstadt Dimašq (Damaskus) glege und im Norde Walastina.

De nördlich Tail vo Imatu, wo a Halpa (Aleppo) aagrenzt het, isch Luḫuti (hethit.: *Nuḫasse*, aram. *lˁš*) gsii mit de Hoptstadt Ḫadarik. 

## Gschicht
S neohethitische Land Imatu/Hamat het sich öppe mit de bronzezittliche Provinze Nuḫasse und Amurra teckt, wo de südlichst Tail vom Hethiterriich bildet hend.

Im Alte Testament werd brichtet, wie um 980 v.&nbsp;Chr. de de König Toˁi von Hamath sich mit em König David vo Israel gege Damaskus verbündet het. De i de Bible öberlifreti Name werd as hurritisch aaglueget (hurr. *taḫe* „Maa“). Si Soo Jeroam het aber e hebräische Name, wa problematisch isch.

Um 870 v.&nbsp;Chr, het de assyrisch König Assurnasirpal II. s Land Luḫuti verwüestet, wo zo Imatu ghört het. Ane 853 het de Salmanessar&nbsp;III. de König Irḫuleni vo Imatu aagriffe, wo sich mitem Adadidri vo Damaskus, Ahab vo Israel und anderne Könige gege Assyrie verbündet het. De Chrieg het meriri Joore duuret. Doozmol het de König Uratami öber Imatu gherrscht.

Um 800 v.&nbsp;Chr. drufabe het en aramäischi Dynastii d Herrschaft öber Imatu ergriffe, de erst isch de Zakkur gsii. De het mitere Allianz vo neohethitische Förste e Chrieg gfüert und isch i de Stadt Ḫadarik bilageret wore. Um 720 v.&nbsp;Chr. het de Sargon&nbsp;II. Hamat as e Provinz is assyrische Riich iiglideret.

### König vo Imatu
I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v.&nbsp;Chr.
* Toˁi (um 980)
* Urhilina (ass. *Urḫileni*, *Irḫuleni*, 853, 845), Soo vom Parita
* Uratami (ass. Rudamu, um 830)

*Aramäer*
* Zakkūr (796)
* ˁAzrī-Yāu (738)
* Ēni-ˀil (738, 732)
* Yāu-biˀdi (bis 720)

Assyrischi Provinz ab 720.
Masuwara

**Masuwara** (hethit. *Masuwada*; assyr. *Til-Barsip*; ) isch e neohethitische Stadtstaat gsii.

## Laag
Masuwara isch e Stadt am Ostufer vom Euphrat gsii, er isch identisch mit de assyrische Stadt Til-Barsip und em antike Bersiba und mit de Uusgrabig vo Tall Aḥmar („Rote Hügel“). Zom Piet vo Masuwara het Hadatta (ass. *Ḫadattu*; us aram. *ḥdṯ-t* „die Noi“) ghört, wo identisch isch mit de Uusgrabig Arslantaş („Loiestai“). Masuwara isch umgee gsii vo aramäische Stämm, gegenöber em Euphrat isch de neohethitischi Stadtstaat Karkamis glege. 

## Gschicht
Us hieroglypheluwische Inschrifte vo Masuwara isch bikannt, ass im spoote 10. Joorhundert v.&nbsp;Chr. sich zwoo Königsfamilene um de Thron gstritte hend. Ane 899 werd zerstmool de aramäischi Stamm Bit-Adini gnennt, wo bald drufabe d Macht öber Masuwara öbernoo het, wo denn i assyrische Quelle Til Barsip gnennt werd. De assyrisch König Assurnasirpal&nbsp;II. hett e längere Chrieg gege de König Aḫuni vo de Bit-Adini gfüert und 856 v.&nbsp;Chr. isch Til-Barsip underem Salmanessar&nbsp;III. en assyrischi Provinz wore und Til-Barsip isch noi Kar-Salmanessar gnennt wore.

### König vo Masuwara
I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v.&nbsp;Chr.

*neohethitischi König*
* Hapandila (10. Jh.)
* Ariyahina (10. Jh.), Enkel vom Hapatandila
* Vatter vom Hamiyatta (10. Jh.), Usurpator
* Hamiyatta (10. Jh.), Brüeder vom Arpa
* Soo vom Hamiyatta (10. Jh.)
* Soo vom Ariyahina (10. Jh.)

*aramäischi König vo de Bit-Adini*
* Aḫuni (877, 856)
assyrischi Provinz sitt 856.

## Literatur
* François Thureau-Dangin, Maurice Dunand: *Til Barsip.* P. Geuthner, Paris 1936. Haut-commissariat de la République française en Syrie et au Liban, Service des antiquités. Bibliothéque archéologique et historique 33.
* Guy Bunnens: *Tell Ahmar: 1988 season.* (= Publications of the Melbourne University Expedition to Tell Ahmar 1; Abr-Nahrain Supplement Series 2). Leuven 1990, ISBN 90-6831-322-3.
* Guy Bunnens: *Tell Ahmar II: a new Luwian stele and the cult of the Storm-God at Til Barsib-Masuwari.* Peeters, Louvain 2006. (Publications de la Mission archéologique de l'Université de Liège en Syrie), ISBN 978-90-429-1817-7.
* Stephanie Dalley: *Neo-Assyrian Tablets from Til Barsib.* In: *Abr-Nahrain.* 34 (1996/97), S.&nbsp;66–99.
* Elisabeth Fontan: *Les peintures murales de Til Barsip.* In: *Dossiers d'Archéologie.* Nr. 171, 1992, S.&nbsp;83.
* Fred C. Woudhuizen: *The Recently Discovered Luwian Hieroglyphic Inscription from Tell Ahmar.* In: *Ancient West & East.* 9 (2010), S.&nbsp;1–19.
* Andrew Jamieson: *Tell Ahmar III. Neo-Assyrian Pottery from Area C.* (= Ancient Near Eastern Studies Supplement Series 35). Peeters, Leuven 2012, ISBN 978-90-429-2364-5.
Samʼal

**Samʼal** oder **Yaʼudi** isch en aramäische Stadtstaat gsii, wo wege sinnere Laag und Gschicht zo de neohethitische Stadtstaate grechnet werd. S isch mit de Uusgrabig vo Zincirli i de Törggai identisch. De Name Yaʼudi isch woll de älteri und Samʼal (aram. *šmʼl* „Norde“) de jüngeri Name. Samʼal hett im Norde a Kurkuma, im Süüde a Walastina und im Ooste d Stadt Azzatiwadiya, wo zo Hiyawa ghört, grenzt.

## Gschicht
Um 920 v.&nbsp;Chr. hend sich ufem Högel Karatepe Aramäer niderloo und d Stadt Samʼal gründet. Öbs scho e Vorgängersidlig ggee hett, isch umstritte, chönnt aber nu e chliine Flegg oni Bidüttig gsii sii. De erst König isch de Gabbar gsii, noch dem sich di spöötere König Bit-Gabbar gnennt hend. Um 840 v.&nbsp;Chr. het sich de Kulamuwa under de Schutz vom assyrische König gstellt. De König Salmanessar&nbsp;V. (726–722 v.&nbsp;Chr.) hett denn Samʼal as e Provinz is Assyrerriich iiglideret.

### König vo Samʼal
I Chlammere stönd d Joore, wo die Könige bilait sind. Ali Joorzaale sind v.&nbsp;Chr.
* Gabbār (*gbr* „Held“; ass. Gabbar, um 920)
* Bānihu (*bnh*), Soo vom Gabbār
* Ḥayyānu (*ḥyʼ* „Lebe“; ass. Ḫayanu), Soo vom Bānihu.
* Šaʼīl (*šʼl*), Soo vom Ḥayyānu
* Kulamuwa (*klmw*, um 840 bis 815/10), Soo vom Ḥayyānu und vo de *tml*. De Name isch luwisch und bidüttet „Heerchraft“
* Qurala oder Qarli (*qrl*)
* Panamuwa I. (*pnmw*, 780–743), Soo vom Qurala, au de Name isch luwisch
* Bar-Ṣūr (*brṣr* „Felsesoo“)
* Usurpator
* Panamuwa II. (*pnmw*, ass. Panammu, 743-732), Soo vom Bar-Ṣūr. au dee Name isch luwisch und bidüttet „Ganzi Chraft“
* Bar-Rākib (*brrkb*, luw. Parrakiba, ab 732 bis öppe 725)
ab öppe 725 assyrischi Provinz.

## Literatur
* Walter Andrae: *Die Kleinfunde von Sendschirli. Ausgrabungen in Sendschirli V.* de Gruyter, Berlin 1943.
* Thomas Friedrich: *Die Ausgrabungen von Sendschirli und das bit hillani.* In: *Beiträge zur Assyriologie und semitischen Sprachwissenschaft.* Bd. 1–10. Hinrichs, Leipzig 1889–1913/27, S.&nbsp;227&nbsp;ff.
* Benno Landsberger: *Sam'al*. Druckerei der Türkischen Historischen Gesellschaft, Ankara  1948. 
* Felix von Luschan, Robert Koldewey, Carl Humann: *Ausgrabungen in Sendschirli I–III.* Orient-Comité, Berlin 1893&nbsp;ff.
* Felix von Luschan, Jacoby: *Ausgrabungen in Sendschirli IV*. Orient-Comite, Berlin  1911.
* Herbert Niehr: *Bestattung und Ahnenkult in den Königshäusern von Sam’al (Zincirli) und Guzāna (Tell Ḥalāf) in Nordsyrien.* In: *Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins 122*. 2006, S.&nbsp;111–139.
* Winfried Orthmann: *Der alte Orient.* Propyläen-Kunstgeschichte 18. Propyläen, Frankfurt 1985, ISBN 3-549-05666-4.
* Josef Tropper: *Die Inschriften von Zincirli. Neue Edition und vergleichende Grammatik des phönizischen, sam'alischen und aramäischen Textkorpus.* Ugarit, Münster 1993, ISBN 3-927120-14-6.
* Ralph-B. Wartke: *Sam'al. Ein aramäischer Stadtstaat des 10. bis 8. Jahrhunderts. v. Chr. und die Geschichte seiner Erforschung.* Zabern, Mainz 2005, ISBN 3-8053-2918-0.

## Weblink

*
Galicien

**Galicie** (span. *Galicia*, galic. *Galicia* oder *Galiza*; offiziell galic. *Comunidade Autónoma de Galicia*, span. *Comunidad Autónoma de Galicia*) isch e Autonomi Gmainschaft im Nordweschte vu Spanie. Si glideret si in di vier Provinze A Coruña, Lugo, Ourense un Pontevedra.

Dr Name goht uf di keltische Gallaeker () zrugg, e kelto-iberisch Volk, wu im Altertum in däre Region gläbt ghaa het. 

## Literatur
* Tobias Büscher: *Galicien & Jakobsweg.* Dumont-Reise-Verlag, Ostfildern 2014, ISBN 978-3770173976 (Neuuflag).

## Weblink

* Galicischs Statistischs Institut
Illtal

**Ìlltàl** (frz. *Illtal*, dt. *Illtal*) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).

## Gschìcht
Ìlltàl ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Granzìnge, Haiflìnge un Oberdorf. Dia Fusion ìsch àm 4. Dezamber 2015 gwählt worra. Dr Nàmma vu dr Gmein ìsch a Referanz àn d Ìll, dr Fluss wo dur d drèi friahiera Gmeina duralàuift.

Vun 1871 bìs 1918 han d Derfer zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vu Ìlltàl ìsch . Illtal gheert zum Kommünàlverbànd .

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Ìlltàl ghert zum Hochàlemànnisch.


Datei:Grentzingen, Eglise Saint-Martin 2.jpg|Kìrch St. Martin


## Weblink
* 
* Une nouvelle commune nommée Illtal, uf france3 Alsace, 02.01.2016

## Referanza
Le Haut Soultzbach

**Le Haut-Soultzbach** ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).

## Gschìcht
Le Haut-Soultzbach ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Dia Gmein kummt vu dr Fusion vu Ewersulzbàch un Morzwiller.

## Verwàltung
 vum Haut-Soultzbach ìsch . Le Haut-Soultzbach gheert zum Kommünàlverbànd.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vum Haut-Soultzbach ghert zum Owerrhinàlemànnisch.


Soppe-le-Haut, Eglise Sainte-Marguerite 2.jpg|Kìrch Ste Marguerite


## Weblink
* 
* l'écho du Soultzbach - N°51 - Summer 2015 (fr)

## Referanza
Sarrumma

De **Sarrumma** isch en altsyrische Berggott, wo denn vo de Hurriter in iires Pantheon uufgnoo woren isch.

Er isch de Soo vo de Ḫebat und vom Wettergott Tessub. Er hett au s Epithet „Stierchalb vom Tessub“ (hurritisch: *hobidi Tessob=ve*) öberchoo. Öber hurritischi Vermittlig isch er denn au zo de Hethiter choo. Er isch immer eng mit sinnere Muetter vereert wore und o im hethitische Felshailigtum Yazılıkaya wert er hinder sinnere Mutter Hebat, a de zwaite Stell vo de wiibliche Göttineprozession, abbildet, vor sinnere Schwöster Allanzu.

O ide neuhethitische Zitt isch de Sarrumma vereert wore und er het de Titel „Bergkönig“ (luwisch: *watti-handawatti*) trait. Er isch mengisch zäme mit de Hibuta dargstellt wore, si stoot ufere Stadtmuur und er ufeme felsige Berg. Wil i hieroglypheluwische Inschrifte d Hibuta o mitem Wettergott Tarhunza e Paar bilde cha und de Sarrumma mit de Allanzu, cha men anee, ass di hurritischi Götterfamili mitem Wettergott as Vatter und de Ḫebat/Hibuta as Muetter, und de Sarrumma as Soo und d Allanzu as Töchter, witter vereert woren isch.

## Literatur
* Volkert Haas: *Geschichte der hethitischen Religion*. (= *Handbuch der Orientalistik*. Band 15). Brill, Leiden 1994, ISBN 90-04-09799-6.
* Einar Schuler: *Kleinasien. Die Mythologie der Hethiter und Hurriter*, i:  Hans Wilhelm Haussig: *Götter und Mythen im Vorderen Orient.* Ernst Klett Verlag, Stueggert 1965.
* Piotr Taracha: *Religions of Second Millennium Anatolia*. Harrassowitz, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-447-05885-8.
Sekundogenitur

**Sekundogenitur** bizaichnet e Nebelinie vonere Adelsfamili wo mee Recht as e gwöönlichi Nebelini hett. So cha e König e Soo oder Brüeder as Vasallekönig oder Prinz öber e bistimmts Piet iisetze. Wenn denn dem sini Noochome da Amt witterträäged, isches e Sekundogenitur. D Mitglider vo dere Nebelini stönd aber immer inere Abhängigkait vo de Stammlini.

E frües historisches Biispiil isch di hethitischi Königsfamili. Nochdem de Grosskönig Suppiluliuma I. um 1330 v.&nbsp;Chr. di syrischi Stadt Karkamis eroberet hett, hett er sin Soo Piyassili no zu sinene Lebzitte as Vizekönig öber die Stadt iigsetzt, Grooskönig isch aber de Arnuwanda&nbsp;I. wore, en andere Soo vonem. D Noochome vom Piyassili sind au witter Vizekönig vo Karkamis blibe, sind aber vo de Grooskönig us de Stammlini abhängig gsii. Nochdem s Hethiterriich um 1180 v.&nbsp;Chr. zämebrochen isch und di alt Stammlini verschwunde isch, hett de Kuzi-Tessub, Vizekönig vo Karkamis, de Titel Grosskönig öbernoo. De hett den ann vo sinene Söö as Landherr öber Malida iigsetzt und so en anderi Skundogenitur gschaffe. En andere Soo vonem isch Groosskönig vo Karkamis wore. Beed Lini hend länger nebenand existiert.
Aramäer

Mit de **Aramäer** sind gmaint:

* e Volch z Syrie und z Mesopotamie; lueg: Aramäer (Volk)
* e christlichi Religionsgmainschaft, wo sich as Noofaare vo de historische Aramäer gsiend; lueg: Aramäer (Christentum)
Ḫebat

D **Ḫebat**  (z Ugarit: *ḫbt*) isch e hurritschi, urprüngli aber en altsyrischi Göttin, wo scho z Ebla underem Name Ḫabatu vereert woren isch. S werd agnoo, as de Name en Ablaitig vom Ortsname Halba (hütt: Aleppo) isch, won en alts Kultzentrum vom Wettergott vo Aleppo isch. Si wäär denn vo Aafang a d Frau vom Wettergott. 

D Hurriter hend d Ḫebat as Göttin öbernoo. Si isch d Frau vom Wettergott Tessub gsii und d Muetter vom Sarrumma und vo de Allanzu. D Hethiter hend de Kult vo de Ḫebat vo de Hurriter öbernoo. Si isch denn au im hethitische Felshailigtum Yazılıkaya abbildet, wo si d Prozession vo de Göttine aafüert, hinder ere stoot aber de Sarrumma und vor ere de Tessub, wo d Prozession vo de männliche Götter aafüert.

I de neohethitische Zitt isch si uf hieroglypheluwisch as Hiputa oder Hipatu gnennt woore. Si isch zäme mitem Sarrumma abbildet wore, werd aber au zäme mitem luwische Wettergott Tarhunza gnennt.

## Literatur
* Einar Schuler: *Kleinasien. Die Mythologie der Hethiter und Hurriter*, i:  Hans Wilhelm Haussig: *Götter und Mythen im Vorderen Orient.* Ernst Klett Verlag, Stueggert 1965.
* Piotr Taracha: *Religions of Second Millennium Anatolia*. Harrassowitz, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-447-05885-8.
Allanzu

D **Allanzu** isch e hurritischi Göttin gsii. Si isch d Töchter vo de Ḫebat und vom Wettergott Tessub gsii und d Schwöster vom Sarrumma. Si isch au vo de Hethiter öbernoo wore und im hethitische Felshailigtum Yazılıkaya abbildet wore, noch erem Brüder Sarrumma. Si stoot ufem vordere Flögel vomene Doppeladler, ufem hindere stoot d Kunzisalli, wo d Groosstöchter vom Wettergott isch.

I de neohethitische Zitt isch so witter vereert wore und werd i hieroglypheluwische Inschrifte immer zäme mitem Sarrumma gnennt.

## Literatur
* Volkert Haas: *Geschichte der Hethitischen Religion*. Hdo 15 (1994), ISBN 90-04-09799-6.
* Maciej Popko: *Völker und Sprachen Altanatoliens*. Harrassowitz, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-447-05708-0.
* Piotr Taracha: *Religions of Second Millennium Anatolia*. Harrassowitz, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-447-05885-8.
Astarte

D **Astarte** isch en altsyrischi Göttin vo de Liebi, Fruchtbarkait und vom Chrieg gsii. Si isch äänlich wi di mesopotamischi Ištar, beed Göttine sind au urverwandt.

## Name
De Name Astarte isch e Gräzisierig vomene semitische Name und chas uf ursemitisch *ˁAṯtartu zruggfüert were, wo d Femininfirm vo *ˁAṯtaru. Do devoo sind de yemenitisch Gott ˁAṯtar, de axumitisch ˁAstar und de ugaritisch ˁAṯtaru entstande, ales männlichi Fruchtbarkaitsgötter. Au de Name Ištar isch vo de Form her männlich. Di wiiblichi Form findet sich im Yemen und z Ugarti as ˁAṯtartu. Baid Gotthaite sind nöd immer scharf trennt und sind moll as männlich moll as wiiblich agluegt woore und baid sind mitem Morge- und Oobestern verbunde.

## Wese
Z Ebla isch d ˁAštar mit de Ištar gliichgsetzt woore, vill bikannt vo erem Kult und Wese isch aber nööd. Z Ugarit isch d ˁAṯtartu e wichtigi Göttin gsii, zwor chunnt si i de Mythe nöd hüüffig vor, werd aber i Ritual vill gnennt. Eri Schhöhait isch sprichwörtlich, si het aber au chriegerischi Züüg.

Syrischi Händler hend de Kult vo de ˁAṯtartu is Alte Ägypte broocht, wo si e uusgsproche chriegerische Charakter ghha het, si isch dromm „ˁAṯtartu, Herrin vo de Schlachte, Göttin vo de Asiate“ bizaichnet woore. Si auch de Herrin vo de Ross und Striitwäge gsii und si sich as e blutti Göttin dargstellt wore, wo ufeme Ross riitet.

I de Antiki isch si mit de Aphrodite gliichgsetzt woore. 

## Bible
Im Alte Testament isch d Astarte vertüüflet wore und drum nochem Wort *bōšeṯ* „Schändlichkait“ as ˁAštōreṯ vokalisiert wore. De Plural *ˁaštārôṯ* isch as Kollektivwort för haidnischi Göttin bruucht wore. De König Salemo hett för si z Jerusalem e Tempel baut.

## Literatur
* Hans Bonnet: *Astarte.* In: *Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte*. Hamburg 2000, ISBN 3-937872-08-6, S.&nbsp;55–57.
* Stephanie L. Budin: *A Reconsideration of the Aphrodite-Ashtart Syncretism*. In: Numen 51/2, 2004, S.&nbsp;95–145.
* 
* Charles Virrolleaud: *La déesse Anat-Astartè dans les poèmes de Ras-Shamra.* In: *Revue des Études Semitiques,* 1937, S.&nbsp;4–22.

## Weblink

*
Rašap

De **Rašap** isch en altsyrische Pestgott.

## Mesopotamie und Ägypte
Scho z Ebla isch de Rasap mitem wo mitem mesopotamische Underweltgott Nergal gliichgsetzt wore. Noch em isch e Stadttoor vo Ebla gnennt.

Imene ugaritische Mythos werd de Rašap dodeför verantwortlich gmacht, as e Föftel vo de Königsfamili umchoo isch.

Au d Phönizier hend de Rašap vereert und e griechisch-phönizischi Bilunge uf Zypere setzt en mitem Apollon gliich. Baid Götter sind nämlich mit Boge und Pfill biwaffnet, wo Chranggete und plötzlich Tood verursache chönd. De Name isch denn as Arsippos gräzisiert wore. I de phönizisch-luwische Bilingue vo Karatepe isch er degege mitem luwische Gott Runtiya gliichgsetzt wore.

Händler und Söldner hend de Kult vom Rašap au is Alti Ägypte broocht. Di anzige Darstelig vom Rašap chömed ali us Ägypte.

## Bible
I de Bible werd bizachnet s Wort *rešef* "Füür, Süüch".

## Literatur
* Judit M. Blair: *De-Demonising the Old Testament. An Investigation of Azazel, Lilith, Deber, Qeteb and Reshef in the Hebrew Bible* (= *Forschungen zum Alten Testament.* 2. Reihe, Bd. 37). Mohr Siebeck, Tübingen 2009, ISBN 978-3-16-150131-9 (Zugleich: Edinburgh, Univ., Diss., 2008).
* Hans Bonnet: *Reschef.* In: Hans Bonnet: *Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte.* Nikol, Hamburg 2000, ISBN 3-937872-08-6, S.&nbsp;638.
* Diethelm Conrad: *Der Gott Reschef.* In: *Zeitschrift für alttestamentliche Wissenschaft.* Bd. 83, 1971, , S.&nbsp;157–183.
* Mitchell Dahood, Giovanni Pettinato|G. Pettinato: *Ugaritic „ršp gn“' and Eblaite „rašap gunu(m)<sup>ki</sup>“.* In: *Orientalia.* Neue Serie Band 46, 1977, , S.&nbsp;230–232.
* Wolfgang Helck: *Betrachtungen zur Großen Göttin und den ihr verbundenen Gottheiten* (= *Religion und Kultur der alten Mittelmeerwelt in Parallelforschungen.* Band&nbsp;2). Oldenbourg, München/Wien 1971.
* Willam J. Fulco: *The Canaanite god Rešep* (= *American Oriental Series.* Essay 8). 2. Auflage, American Oriental Society, New Haven (CT) 1986, S.&nbsp;46.
* Wolfgang Helck: *Die Beziehungen Ägyptens zu Vorderasien im 3. und 2. Jahrtausend v. Chr.* (= *Ägyptologische Abhandlungen.* Band 5). 2., verbesserte Auflage. Harrassowitz, Wiesbaden 1971, ISBN 3-447-01298-6 (zu „Reschef z Ägipte“ lueg S.&nbsp;450–454).
* Martin Klingbeil: *Yahweh Fighting from Heaven. God as Warrior and as God of Heaven in the Hebrew Psalter and Ancient Near Eastern Iconography* (=&nbsp;*Orbis Biblicus et Orientalis.* Band 169). Vandenhoeck & Ruprecht u.&nbsp;a., Göttingen u.&nbsp;a. 1999, ISBN 3-525-53678-X (Zugleich: Stellenbosch, Univ., Diss., 1995).

## Weblink
* 
* Diethelm Conrad: ''Der Gott Reschef''
Allgemeine Musikgesellschaft Basel

Die **Allgemäini Muusiggsellschaft Baasel** (kurz **AMG**) isch 1876 gründet worde mit em Ziil, d Muusig in dr Stadt Baasel z pflääge und z fördere, vor allem dur s Veraastalte vo Konzärt. Dr Schwerpunggt vo de Veraastaltige lit uf klassische Simfoniikonzärt, wo mäistens im «Muusigsaal» vom Stadtcasino ufgfüert wärde.

D «Concertgesellschaft» und dr «Capell-Verein» häi sit 1826 beziejigswiis 1855 s öffentlige Muusiglääbe in dr Stadt dominiert. 1876 isch denn d AMG entstande, wo sich die bäide Veraastalter veräinigt häi. Dr Aaloss für d Fusioon isch dr Bau vom e nöije Muusigsaal gsi. Dä d Rüüm vom Stadtcasino ersetzt, wo bis denn brucht worde si, aber akustisch nid zfriide gstellt häi. 

D AMG  het bis 1921 d Rolle vom e Veraastalter vo Konzärt und Drääger vom ene Orkester gspiilt. Wirtschaftligi Brobleem häi sä noch em Erste Wältchrieg zwunge, en anderi Löösig z finde. S Orkester, wo sit 1996 *[[Sinfonieorchester Basel]]* häisst, isch vo denn aa vo dr staatlig subvenzionierte «Basler Orchester-Gesellschaft» (sit 2011 «Stiftung Sinfonieorchester Basel») dräit worde. 

Die Allgemäini Muusiggsellschaft isch sit iirer Gründig bis hüte under em Naame **Konzertgesellschaft** dr wichdigst Veraastalter für klassischi Konzärt z Baasel. Sit 2014 isch dr Christophe Sarasin iire Bresidänt.

## Litratuur
*Tilmann Seebass: *100 Jahre AMG – Die Allgemeine Musikgesellschaft 1876–1976.* Basel 1976.
*Rudolf Häusler: "Allgemeine Musikgesellschaft Basel 1876-2001." Eine Festschrift zum 125-Jahr-Jubiläum verfasst von Rudolf Häusler.

## Weblingg
* Website vo dr Allgemäine Muusiggsellschaft
* Iidraag vo dr «Allgemeine Musikgesellschaft» im Handelsregister vom Kanton Basel-Stadt
Indogermanische Ursprache

Di **Indogermanischi Uursprooch** isch e rekonstrukturierti Sprooch, sozsäge as d Muettersprooch vo allne indogermanische Sprooche. Die Urspriooch werd nöd aihaitlich gnennt, si cha aifach as **Indogermanisch** oder **Urindogermanisch** bizachnet were, au as **Protoindogermanisch**, wobii *germannisch* au dör *europäisch* ersetzt were cha, wa im angelsäächsische Ruum üblich isch; dai werd d Uursprooch maist *Proto-Indo-European* („Protoindoeuropäisch“, abgchörzt PIE) bruucht.

## Phonologii

### Konsonante

D Nasal *m und *n und di beede Liquid *r und *l chönd au silbisch uusgsproche were, si weered denn as *m̥ *n̥ *r̥ oder *l̥ notiert. Si chönnt au wie Vokääl de Too trääge. D Uussprooch vo de drai Laryngal isch umstritte. Allgimain werd aagnoo ass *h₁ wie s arabische Hamza oder s däänische Stød uusgsproche woren isch, aso e glottale Stop (IPA [⁠ʔ⁠]). *h₂ het vermuetli äänlich wie s Arabische Ain töönt, wo e stimmhafte pharyngale Frikativ (IPE [⁠ʕ⁠]) isch. Bi h₃ ischmer nöd sicher, vili Forscher nemet aa, ases e labiale hindere Frikatiiv gsii isch, velicht öppe [ḥʷ]. 

### Vokääl
Grundsätzli hett s Urindogermanischi nume zwee Vokääl ghaa, nämmli *e un *o, denebet no *i und *u, wo mit *y bzw. mit *w zwai allophonischi Paar bildet, je noch de luutliche Umgebig. E Tail vo de Forscher postuliert au en *a, vili leenet da aber ab. Die Erschiinige chönd mit de Laryngaltheorii guet erchläärt were. För d Erforschig vom Germanische isch die aber nöd wichtig und dromm werd do no hüüffig e nöd laryngalischi Urform agee, deno hets im (spoote) Urindogermanische fööf Vokääl ge, *e, *o, *i, *u und *a und all hend chöne lang oder chorz sii. För d Erforschig vo de Anatolische Sprooche oder em Griechische und em Mykenische, e bonzezittliche Tielekt vom Griechische, isch die Laryngaltheorii enorm wichtig. Au Bsunderhaite im Armenische oder Albanische chönd mit de Laryngaltheorii guet erchlärt were.

## Lueg au
* Abluut
* Indogermanischi Sproochfamili
Robert Naegele

Dr **Robert Naegele** (* 23. Juni 1925 z Nattehause; † 9. Jänner 2016 z München) isch e dytsche Schauspiiler, Schriftsteller un Herspiilautor gsii.

## Läbe
Dr Robert Naegele isch as Soldat im Chrieg gsii un het noch dr Ruggchehr us dr Gfangeschaft e Chaufmannslehr gmacht. No privatem Schauspiilunterricht z Stuegert un z Minche het er sy erscht Engaschmänt am Stadttheater Memmenge iberchuu.

Vu 1950 bis 1973 isch er uf däne Bihne ufdrätte: Landestheater Coburg, Theater Ulm, Theater Trier, Stadttheater St. Galle, Städtische Bühnen Mainz, Städtische Bühnen Dortmund, Staatstheater Oldenburg, Fritz-Rémond-Theater im Zoo z Frankfurt am Main, Komödie im Marquardt z Stuegert, Kammerspiele Hamburg, Kammerspiele München, Bayerisches Staatsschauspiel.

Zue syne Rolle hän d Titelroll in *Don Carlos*, Bleichenwang in *Was ihr wollt*, Armand in *Colombe* vum Jean Anouilh, Prinz vu Guastalla in *Emilia Galotti* un Richard Ratcliff in *Chenig Richard III.* ghert.

Dr Naegele het in Kinofilm mitgwirkt un het iber 200 Rollen in Färnsehproduktionen ibernuu. As Autor het er acht Biecher uf Schwebisch un iber Schwobe gschribe. Är het au Theaterstuck un e Huffe Herspiil verfasst, derzue het er d LP *Abenteuer der sieben Schwaben* vereffetligt.

In 100 Sändige „Bairisch Herz – Ausgabe Schwaben“ isch er verantwortli gsii fir d Zämestellig und Reschy.

Dr Naegele isch mit em Wilhelmine Lübke Herspiilpryys un dr Goldmedallie vum Bayerische Rundfunk uuszaichnet wore. Är isch Mitglid vu dr Münchner Durmschryyber gsii.

## Filmografy (Uuswahl)

## Schrifte
* *Bäsla und Vetterla. Heitere und besinnliche Rundfunk-Sonntagswecker-Geschichten*. Allgäuer Zeitungsverlag, Kempten 1989, ISBN 3-88006-140-8. 
* *Damals in unserem schwäbischen Dorf. Heitere Geschichten von alten Handwerkern, Handelsleuten u.&nbsp;a. Siacha*. 2. Aufl. Dietrich, Memmingen 1983, ISBN 3-87164-093-X. 
* *Nägele mit Köpf*. Ludwig, München 1993, ISBN 3-7787-3455-5. 
* *Schwäbisch g'schnaufet. Geschichten und Schwätzla*. Allgäuer Zeitungsverlag, Kempten 1987, ISBN 3-88006-125-4. 
* *Schwäbische Lausbubengeschichten* 2. Aufl. Dietrich, Memmingen 1982, ISBN 3-87164-070-0.
* *Schwäbische Weihnachtsgeschichten. Aus vergangener und heutiger Zeit*. 3. Aufl. Dietrich, Memmingen 1994, ISBN 3-87164-129-4. 
* *Um rührende Erinnerungen. Geschichten von Schwaben und anderen Leut’*. Dietrich, Memmingen 2007, ISBN 978-3-87164-168-8. 
* *Vakanz beim Opa*. Dietrich, Memmingen 1984, ISBN 3-87164-110-3. 
* *Vom Lausbub zum Gottvater. Heiter und hintersinnige Geschichten*. Dannheimer, Kempten 2000, ISBN 3-88881-037-X.

## Weblink
* 
* Interview
* Er hat der schwäbischen Mundart zu literarischem Rang verholfen (Augsburger Allgemeine, 26. Mai 2015)
* Aus dem kleinen Ebershausen auf die große Bühne (Augsburger Allgemeine, 20. Juni 2015)
* Nooruef: Im Herzen ist er immer ein Schwabe geblieben (Augsburger Allgemeine, 13. Jänner 2016)
Orchester

En **Orkester** ( *[[Orchestra (Kunst)|orchēstra]]* ‚Danzblatz‘, d.&nbsp;h. e halbrunde Blatz vor dr Büüni vom ene griechische Theater, won e Koor druf danzt het) isch en Instrumentalansambel, wo gröösser besetzt isch und zum Kennzäiche het, ass mindestens äinzelni Stimme meerfach („koorisch“) bsetzt si. Im Beriich vo dr klassische Muusig underschäidet mä s grooss bsetzte *Sinfoniiorkester* vom chläinere *Kammerorkester*. Es git au Orkester, wo nume us Instrumänt von ere bestimmte Gattig bestään, z.&nbsp;B. Bloosorkester, Striichorkester, Zupforkester oder s indonesische Gamelan. Dschääs-Orkester und äänligi Formazioone vo dr Danz- und Underhaltigsmuusig wärde mäistens as Big Bänd bezäichnet.

## Simfoniiorkester

S Simfoniiorkester isch dr üüblig Klangkörper zum Orkesterwärk vo öbbe dr zwäite Helfti vom 18. Joorhundert aa z spiile.

D Stimme vo de Striicher si meerfach bsetzt (z.&nbsp;B. Berliner Philharmoniker: 23 ersti Wioline, 20 zwäiti Wioline, 16 Bratsche, 13 Tschelli, 11 Kontrabäss), stöön de andere Instrumäntegrubbe gegen[ber, wo solistisch bsetzt si.

D Instrumänt si uf em Podium noch ere bestimmte Ornig ufgstellt. Die sogenannti amerikanischi Ufstellig isch hützudags üüblig, es git aber au Orkester, wo in dr Dütsche Ufstellig spiile, bsundrigs im Raame vo dr historische Ufführigsbraxis. Bis am Aafang vom 20. Joorhundert isch die dütschi Sitzorni gängig gsi.

## Litratuur
* Peter Raabe: *Stadtverwaltung und Chorgesang*, Rede bei einem Chorkongress in Essen (1928), in: Peter Raabe: *Kulturwille im deutschen Musikleben, Kulturpolitische Reden und Aufsätze*, Räägeschburg, 1936, S. 26-41.
* Malte Korff (Hrsg.): *Konzertbuch Orchestermusik 1650–1800*. Breitkopf und Härtel, Wisbaade 1991, ISBN 3-7651-0281-4. 
* Nina Okrassa: *Peter Raabe – Dirigent, Musikschriftsteller und Präsident der Reichsmusikkammer (1872–1945)*, Köln 2004, ISBN 3-412-09304-1.
* *Orchester, Spezialensembles und Musiktheater*. In: Deutscher Musikrat (Hrsg.): *Musik-Almanach. Daten und Fakten zum Musikleben in Deutschland*, Bd. 7 (2007/08), 2006, S. 733–823, . 
* Gerald Mertens: *Kulturorchester, Rundfunkensembles und Opernchöre*, Deutsches Musikinformationszentrum 2014 (Volltext; PDF; 471&nbsp;kB)
* Arnold Jacobshagen: *Musiktheater*, Deutsches Musikinformationszentrum 2013 (Volltext; PDF; 594&nbsp;kB)