open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matthias Sempach

Dr **Sempach Matthias** (* 10. April 1986), vo Auchischtoorf, isch e Schwyzer Schwinger. Dr Sempach isch Buur un schafft as Metzger bi dr Sommer & Klötzli GmbH z Winige.

## Schwinge
Dr Sempach isch Mitglid im Schwingerklub Chiuperg und im Bärnisch-kantonale Schwingerverband, wo en Teilverband vom Eidgenössische Schwingerverband isch. Är isch 194 cm gross un wigt 110 kg. Bishär (Stand 28. Mai 2014) het er 83 Chränz gwunne. Bim Aidgnessische Schwing- un Älplerfescht anne 2013 z Burdlef isch er mit acht Siig us acht Gäng Schwingerchenig wore. Aafangs September 2014 hät dr Sämpach Matthias dr Chilchbärg-Schwinget ime 5 Sekunde churze Schlussgang gwunne. Als amtierende Schwingerchenig de Chilchbärger gwinne, das hät vor ihm nu de Schläpfer Ernst vor 30 Johr gschafft.

## Ehrige
Dr Sempach isch im 2012, 2013 und 2014 «Schwinger vom Johr» worde und hät dodemit jewils dr «goldig Chranz» überchoo.

## Weblink
* D Website vo de Brüeder Stefan und Matthias Sempach
* Im Matthias Sempach sy Profil uf dr Websyte vum Aidgnessische Schwingerverband

## Fuessnote
Pitcairn

**Pitcairn** isch d Hauptinsle vo de Pitcairninsle () und lit im Pazifik, öbbe 5000&nbsp;km vo Nöiseeland und öbbe 5700&nbsp;km vo Südamerika äwägg. Si isch die äinzigi bewoonti Insle vom Archipel. Anderi Insle in dr Grubbe si Oeno mit em winzige *Sandy Island,* Henderson und s Atoll Ducie. In dr Kreolsprooch, em Pitcairn-Änglisch, häisst d Insle Pitkern.

Pitcairn isch am 2.&nbsp;Juli 1767 vom Seekadett Robert Pitcairn, Soon vom Marineoffizier John Pitcairn, entdeckt worde und isch sit 1838 e britischi Chroonkolonii bzw. e britischs Überseegebiet. D Pitcairninsle si die letschti britischi Kolonii im Pazifik.

D Iiwooner vo dr Hauptinsle si zum grösste Däil Noochfaare vo de Möiterer uf dr Bounty und vo iire polynesische Fraue. Doo isch 1838 s erste noochhaltige Frauewaalrächt iigfüert worde.

## Litratuur
* Caroline Alexander: *Die Bounty. Die wahre Geschichte der Meuterei auf der Bounty*. Berlin Verlag 2004, ISBN 3-8270-0163-3.
* Dea Birkett: *Schlange im Paradies.* Albrecht Knaus 1997, ISBN 3-8135-0123-X
* Herbert Ford: *Pitcairn: Port of Call.* Hawser 1996, ISBN 0-9649642-0-1.
* Henry Lavachery: *Contribution à l’étude de l’archéologique de l’Île de Pitcairn.* I: Bulletin vo dr königlich belgische Gsellschaft für Anthropologii und Vorgschicht, Band V 51, 1936.
* Charles Nordhoff und James Hall: *Meer ohne Grenzen.* Verlag Maritim, Hamburg 2004, ISBN 3-89225-508-3.
* Jared Diamond: *Kollaps. Warum Gesellschaften überleben oder untergehen.* S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2005, ISBN 3-10-013904-6.
* Reinhard Stegen: *Meuterei auf der Bounty. Endstation Pitcairn.* kv Video, Grünwald 1997, ISBN 3-89672-406-1.
* David Marshall: *Pitcairn. Was aus den Meuterern der „Bounty“ wurde.* Saatkorn-Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-8150-0815-8.

## Weblingg

* Offizielli Website (uf Änglisch)
* Profil vo Pitcairn (Britischs Usseministerium)
* Steve Waldren, Naomi Kingston, Michael de L. Brooke: ''The Pitcairn Islands'' (Undersuechig über d Flora und Fauna vo de Pitcairn-Insle; pdf; 64&nbsp;kB)
* Steve Waldren, Naomi Kingston: ''The Plant Communities and Environmental Gradients of Pitcairn Island: The Significance of Invasive Species and the Need for Conservation Management.'' Annals of Botany 92 (2003), S. 31–40.
* Pitcairn Islands Study Center: Informationen über die Pitcairn-Inseln (Pacific Union College)
* Christian Schüle: ''Die Parabel von Pitcairn.'' In: *mare,* Usgoob 58, Oktober 2006.
* Erben des Aufstands FAZ Online 26. Merz 2012.

## Fuessnoote
Schwingen (Begriffsklärung)

**Schwingen** chan folgendes bedüte:
* Schwingen, en Schwizer Nazionalsport
* Schwingen (Faserpflanzen), d Verarbeitig vo Faserpflanze
* d Schwungfedere vomene Vogelflügel, also d Gsamtheit vo de Hand- und Armschwinge
* veraltet oder poetisch för di gsamte Flügel vomene Vogel

**Schwingen** isch de Name vo folgende Ort:
* Schwingen (Neudrossenfeld), en Ortsteil vo de Gmeind Neudrossenfeld, Landchreis Kulmbach, Bayern
* Schwingen (Schwarzenbach an der Saale), en Ortsteil vo de Stadt Schwarzenbach an der Saale, Landchreis Hof, Bayern

**Schwingen** isch de Familiename vo folgende Person:
* Peter Schwingen (1813–1863), en dütsche Genre- und Porträmoler vo de Düsseldorfer Molerschuel
James Weddell

Dr **James Weddell** (* 24. August 1787 z Ostende, Belgie; † 9. Septämber 1834 z London) isch e britische Seefaarer und Robbejeeger gsi.

## Biographii
Dr James Weddell isch mit sim Brueder Charles uf d *Swan* gange, won er erst nüüni gsi isch. Er het e kaufmännischi Leer gmacht und isch 1805 uf eme Handelsschiff zu de Westindische Insle gfaare. Er het mit em Kapitän ghändlet, dä het en gfangegnoo und er isch uf dr Fregatte *Rainbow* as Möiterer uf Jamaika choo. Dört isch er in d Royal Navy und het bis zum Ändi vo de Napoleonische Chrieg uf meerere Schiff dient. 

Dr Weddell het welle go Robbe fange, isch uf d Falklandinsle, won er 1819 bis 1820 überwinteret und d Meeresgebiet um d Insle ume erforscht het. Im Januar 1820 isch er zrugg uf Ängland und isch im Septämber 1821 vo London zum zwäite Mol zu de Falklandinsle gseeglet. Uf de Südlige Shetlandinsle si d Robbe aber scho so stark bejagt worde, ass är und sini Partner nöiji Jagdgründ si go sueche. Si häi die Südlige Orkneyinsle gfunde, wo erst grad vom George Powell (1794–1823) entdeckt worde si. Im Juli 1822 si si wider zrugg in Ängland gsi.

Uf sinere dritte Räis het dr Weddell dr Befääl überchoo, nid nume Robbe z jage sondern au die antarktische Gwässer z erforsche. Am 12. Januar 1823 si si bi de Südlige Orkneyinsle aachoo. D Jagd uf d Robbe uf de Insle isch enttüschend gsi und dr Weddell isch nöis Land witer im Süde go sueche. 
Si si uf e Bräiti vo 71°&nbsp;10′&nbsp;S cho, was dr südligst Punkt gsi isch, wo je e Schiff aane choo isch, si witer gege Süde und am 10. Februar 1823 si bis 74°&nbsp;34′&nbsp;S choo und häi die erste Iisbärg gsee, aber niene käi Land gsichdet. Dr Weddell het denn aagnoo, ass es bis zum Südpol kä Land gääb und isch umkeert. Si häi uf de Falklandinsle überwinteret, si in Richdig Kap Hoorn gseeglet, und dr Weddell het die patagonischi Küste erforscht. 

Zrugg in Ängland het er e Buech über sini Abentüür gschriibe. Er het wider Handel afo driibe, het sis Schiff underwägs aber müesse ufgee (1829), und isch uf eme andere Schiff zrugg in Richdig Ängland gfaare, wo daas an dr Insle Pico Schiffbruch gmacht het. Dr Weddell het sich chönne uf e Felse rette. Wil er sis Schiff verloore het, isch er finanziell ruiniert gsi und isch vo 1830 bis 1832 wider Kapitän für anderi Schiffsbsitzer worde.

1834 isch dr James Weddell z London gstorbe und isch uf em Friidhoof St. Clement Danes begraabe worde.

### Eerige
Noch em James Weddell het s Weddellmeer im Südligen Ozean si Naame überchoo und au d Weddellrobbe.

## Wärk
* James Weddell: *A voyage towards the South Pole performed in the years 1822-24. Containing an examination of the Antarctic Sea, to the seventy-fourth degree of latitude; and a visit to Tierra del Fuego, with a particular account of the inhabitants. To which is added, much useful information on the coasting navigation of Cape Horn, and the adjacent lands*, London, 1825; 2. erwitereti Usgoob, London, 1827 (Reprint:David & Charles, Newton Abbot, 1971)

## Weblingg
* D Biographii vom Ray Howgego
Hornussen (Begriffsklärung)

**Hornussen** chan folgendes bedüte:
* Hornusse, e beliebti Mannschaftssportart i de Schwiz
* Hornusse, e Gmeind im Kanton Aargau, Schwiz

## Lueg au
* Hornuss, e Wäschpenart
Juan-Fernández-Archipel

D **Juan-Fernández-Insle** oder dr **Juan-Fernández-Archipel** si en Inselgrubbe (Archipel) im südlige Pazifische Ozean, wo zu Chile ghört. Dr Archipel lit zwüsche 601&nbsp;km (Robinsón Crusoe) und 747&nbsp;km (Alejandro Selkirk) westlig vom chilenische Festland, öbbe uf dr Bräiti vo Valparaíso und bestoot us drei Insle:

* Robinsón Crusoe, (span. *Isla Robinsón Crusoe*, früener *Isla Más a Tierra*), 96,4&nbsp;km², as äinzigi vo dr Gruppe bewoont. Hauptsiidlig San Juan Bautista, öbbe 600 Iiwooner
* Alejandro Selkirk, (span. *Isla Alejandro Selkirk*, früener *Isla Más Afuera*), 44,6&nbsp;km², 160&nbsp;Kilometer westlig vo Isla Robinsón Crusoe
* Santa Clara, 2,2&nbsp;km², e baar Kilometer südwestlig vo dr Insle Robinsón Crusoe

D Inselgrubbe ghöört verwaltigstechnisch zur chilenische Región de Valparaíso.

Dr Ursprung vo de Insle isch vulkanisch.

## Litratuur
* 
* Hugo Weber: *Signalmaat Weber. Zehn Jahre auf der Robinsoninsel,* Reutlingen (Ensslin & Laiblin) um 1940

## Weblingg

* Universidäät Cambridge: Bricht über d Veränderig vo dr Vegetation (änglisch)
Hornussen

**Hornusse** isch en Mannschaftssport, wo hauptsächlich i de Schwizer Mittelland Kantön Bärn, Soledurn und Aargau betribe werd.

Zum Hornusse bruchts en Nouss oder Hornuss, en Bock, wo de Nouss mit Lätt platziert werd, en biegsame Stäcke mit eme Trääf vornedra, um de Hornuss chöne furt z schloo. Im Ries (Spielfäld) hät jede Fänger e Schindle, wo bim Spiil i d Luft ufe ghebt oder gworfe werd. D Mannschaft, wo uf de ganze längi vom Ries verteilt ufgstellt isch, versuecht mit de Schindle de Nouss abztue (berüere), bevor er uf de Bode gheit.

Bi de Mannschaft wo de Hornuss schloot, isch d Leischtig vom Einzelne gfrogt, bi de Mannschaft, wo de Nouss abtuet isch d Gruppeleischtig wichtig.

Hornusse werd i lokale Verein glärnt u güebt. Wettkämpf gits uf Kantonaler u Eidgenössischer Äbeni. S Hornusse isch näbed Schwinge ou e Bestandteil vom Eidgenössische Schwing- u Älplerfäscht.

## Weblink

* Eidgenössische Hornusserverband (Dachverband)
*
Höchst (Vorarlberg)

**Höescht** oder **Hüüscht** (amtlich *Höchst*) ischt a Gmoand in Öschteriich in Vorarlbearg im Bezirk Bregaz mit  Iinwohner (Schtand ). 

## Geografi
Höescht lit am Rhii südlich vom Bodesee. Zue Höescht ghöret d Ortstoal Brugg, Hasefeld, Kirchdorf, Oberdorf und Unterdorf. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 52,7 % Landwirtschaftsfläch, 1,4 % Wald, 10,8 % Sidlungsfläche und 35,1 % sunschtige Fläche gsi. 

## Gschicht
Höescht ischt zum erschte Mol gnennt worde in ere Urkund vom 22. Juni 808 als *Hostadio* (881 *Hostetharro marcha*).

## Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Höescht ischt dr Herbert Sparr.

## Iinwohner

## Dialekt
Dr Dialekt vo Höescht khört zum Bodeseealemannisch.

## Weblink

* 
* 

## Fuaßnota
Osterinsel

D **Osterinsle** (, rapanui *Rapa Nui*) isch en Insle im Südostpazifik, wo isoliert gläägen isch, politisch zu Chile ghöört, geografisch aber zu Polynesie. Si lit südlig vom südlige Wändikräis. Dr Hauptort Hanga Roa isch 3526&nbsp;km vo dr chilenische Küste (oder 3833&nbsp;km genau gege Oste bis zur Küste) und 4251&nbsp;km vo Tahiti äwägg. Die nöggsti Insle, wo bewoont isch, isch Pitcairn im Weste, 2078 Kilometer äwägg. 2012 häi uf dr Osterinsle 5806 Menschen gläbt. D Insle isch vor allem wäge de monumentale Stäiskulpture, de Moai, bekannt. Sit 1995 isch d Osterinsle as *Nazionalpark Rapa Nui* Däil vom UNESCO-Wälterb.

## Litratuur
* Karlo Huke Atán: *Mündliche Überlieferungen der Osterinsel.* Eine Botschaft der Maoris von Rapa Nui. Freiburg-Köln 1999. ISBN 3-932248-08-2 (Sagen und Mythen der Osterinsel)
* Thomas Barthel: *Grundlagen zur Entzifferung der Osterinselschrift.* Cram, de Gruyter, Hamburg 1958.
* Fritz Felbermayer: *Sagen und Überlieferungen der Osterinsel*. Carl, Nürnberg 1971. 
* Hermann Fischer: *Schatten auf der Osterinsel – Plädoyer für ein vergessenes Volk.* Oldenburg 1998. ISBN 3-8142-0588-X 
* Thor Heyerdahl: *[[Aku Aku]]. Das Geheimnis der Osterinsel.* Frankfurt M/Berlin/Wien 1974. ISBN 3-550-06863-8 (populärwissenschaftliches Werk, spannend zu lesen, doch veraltet)

## Weblingg

* Schätze der Welt: Osterinsel, mit RealVideo (14&nbsp;Min.)

## Fuessnoote
Tuamotu-Archipel

Dr **Tuamotu-Archipel** (früeneri Nääme: *Paumotuinsle*, *Dangerous Islands*, *Low Archipel*) isch en Inselgrubbe im Südpazifik, wo zu Franzöösisch-Polynesie ghöort. Er lit östlig vo de Gsellschaftsinsle. Es isch die grössti Grubbe vo Koralleatoll uf dr ganze Wält und umfasst 78 Atoll vo verschidlige Gröösse mit e Hufe Äinzelinsle (Motu) und drei hoochi Koralleinsle. 45 Atoll si bewoont. Es lääbe dört öbbe 17'000 Lüt, wo die mäiste von ene Polynesier si. Wirtschaftlig und politisch si d Insulaner vo Frankriich abhängig und lääbe vo Subvenzioone, dr Brodukzioon vo Kopra, dr Zucht vo schwarze Perle und vom Turismus.

## Litratuur
* Jacques Bonvallot et al.: *Les Atolls des Tuamotu.* Paris 1994, ISBN 2-7099-1175-2. (Die umfangreichste Veröffentlichung über diesen Archipel, mit zahlreichen Literaturhinweisen; Französisch)

## Weblingg

* Liste vo de historische Nääme vo de Tuamotus (*änglisch*)
Kolik

As **Kolik** (vo lat. *cōlicus* „was s Kolon betrifft“)  wärde seer starki Schmärze bezäichnet, wo nid von ere Beweegig usglööst wärde und mäistens äänlig wie d Weä si. Si entstöön wenn sich die glatti Muskulatur vom ene Hoolorgan chrampfhaft zämmeziet, wil si gegen e groosse Widerstand oder e Blockade muess reagiere, wie zum Bischbil wenn e Nierestäi im Harnläiter steckeblibt. Wie bi de Geburtsweä chömme d Schmärze vilmol in Wälle und drzwüsche git s Faase wo mä relativ käini Beschwärde het. Ursprünglig het sich dä medizinisch Fachbegriff uf Schmärze im Dickdarm bzw. exakter im Kolon bezooge. Vo dr latiinische Bezäichnig *Colon* isch spööter s Adjektiv *colicus* as Substantiv brucht worde und het s lengere *dolor coli* „Schmärz im Dickdarm“ ersetzt.

Kolike chönne sich organbezoge as Nierekolik, Gallekolik oder Darmkolik üssere, bi Buschi git s die sogenannti Dreimönetskolik. Kolike si sältener im Beriich vo dr Blootere, vom Maage, vo dr Buuchspiicheldrüese, dr Gebäärmueter, de Soomewääg und vo dr Spiicheldrüese. Verbunde drmit si Beschwärde wie erhööte Bluetdruck, Härzraase, Schwäissusbrüch, Schlächtsii und Chotze, mänggisch au Kräislaufkollaps. 

Kolike zele zu de Sümptom vo de chronisch-entzündlige Darmchrankhäite Colitis ulcerosa und Morbus Crohn.
Germanische Ursprache

**Urgermanisch** (au *Protogermanisch*) säit mä dr hüpothetische Vorlöifersprooch vo alle germanische Sprooche, gwüssermaasse d Ursprooch vo dr germanische Sproochfamilie, wo under anderem die hütige Sprooche Dütsch, Änglisch, Niiderländisch oder Schwedisch drzue ghööre. Es isch mööglig, ass s Urgermanisch sich rund um die westligi Ostsee im 2. Joorduusig v. d. Z. entwigglet het, spöötistens aber im 1. Joorduusig.

## D Sprächer und die wichdigste Merkmol vo dr Sprooch
D Sprächer vo dere Sproochstuefe wärde unabhängig vo ethnologische und geografische Beleg as Germane bezäichnet. Über d Datierig vom Urgermanisch cha mä wil Teggstzügniss feele nüt Gnaus sääge. D Sprooch, wo sich s Urgermanisch drus entwigglet het, wird als Vorgermanisch (ängl. *Pre-Germanic* und frz. *pré-germanique*) bezäichnet und bi dere het die Ersti Lutverschiebig mit em Stimmhaftwärde (Sonorisierig) vo de nöi entstandene stimmlose Riiblut (Vernersches Gsetz) und d Verlaagerig vom Akzänt uf d Stammsilbe nonig stattgfunde.

Zu de charakteristischste Merkmol vom Urgermanisch zelt im Beriich vo dr Fonologii s nöije Verschlusslut-*([[Obstruent|Obstruänte]])*-Sisteem, wo us dr erste Lutverschiebig uusechoo isch. Im Beriich vo dr Morfologii si s Süsteem vo de starke Wärb, wo uf Ablut basiert, d Iifüerig vom ene Zaanlut zum d Vergangehäit kennzäichne *([[Dentalpräteritum]])* und d Iifüerig von ere schwache Adjektivflexion uffelligi Merkmol vom Urgermanische.
Neue Hebriden

D Inselgrubbe **Nöiji Hebride** isch e Chetti vo Insle im Südpazifik. Si isch öbbe 700 km lang und lit 300 km südlig vo de Salomon-Insle, 460 km nordöstlig vo Nöikaledonie und 960 km westlig vo de Fidschi Insle.

## Geografii
Geopolitisch ghööre die Nöije Hebride mit iire öbbe 60 Insle zum Inselstaat Vanuatu. Si bilde die nordöstligi Gränze vom Korallemeer zum offene Pazifik. D Insle Espiritu Santo isch am witiste im Norde und Anatom am witiste im Süde vo allne Insle in de Nöije Hebride.

D Inselgrubbe grad nördlig bzw. nordöstlig vo Espiritu Santo (Banks-Insle und Torres-Inslen) ghööre geografisch nit zu de Nöije Hebride, aber doch zum Staat Vanuatu (Browinz Torba).

Das isch au richdig für die umstrittene Matthew- Und Hunterinsle, wo südlig vo de Nöije Hebride lige.

## Gschicht
Dr erst Öiropäer wo die Insle entdeckt het, isch dr änglisch Seefaarer James Cook im Joor 1774 gsi. Dr Naame häi si vermuetlig überchoo wil si e chli wie die schottischi Inselgrubbe Üsseri Hebride usgseen.
Neukaledonien

**Nöikaledonie** (frz. ** „Neuschottland“) isch en Inselgrubbe im südlige Pazifik, wo zu Frankriich ghöört. D Aahänger vo dr Unabhängigkäit vo Nöikaledonie säge dr Inselgrubbe au „Kanaky“. Geografisch ghööre d Insle zu Melanesie. Nöikaledonie het dr Sonderstatus von ere *Collectivité [[sui generis]]* noch de Ardikel 76 und 77 vo dr franzöösische Verfassig. Bi me Referändum am 4. November 2018 häi 56,4 % vu dr Wähler gege d Unabhängigkäit vo Frankriich gstimmt. Au bim Referendum am 4. Oktober 2020 stimme s Mee (53,3 %) gege d Unabhängikäit.

Noch dr letschte Volkszelig im Joor 2009 het Nöikaledonie 245'580 Iiwooner. Sit 2008 ghöört s Nöikaledonische Barriereriff zum Wältnaturerb vo dr UNESCO.

## D Wirtschaft
D Wirtschaft bestoot vor allem us Handwärk, Bärgbau, Industrii und Turismus. E groossi Nickel mine isch d'Koniambo Mine. 40 Kilometer vo dr Hauptstadt Nouméa äwägg isch dr internazionali Flughaafe La Tontouta, dr Flughaafe Megenta für lokali Flüg zu alle nöikaledonische Insle isch grad näbe Nouméa. S Stroossenetz isch guet usbaut. Dr grösst Haafe isch dr Haafe vo Nouméa. 

## D Bevölkerig
Öbbe 44 Brozänt vo dr Bevölkerig si Melanesier, die Wisse mache öbbe e Drittel us. Fast e Zääntel si vo Wallis und Futuna im südlige Pazifik. Fast alli Iiwooner schwätze Franzöösisch.

## Litratuur
* David Marrani: *Principle of Indivisibility of the French Republic and the People's Right to Self-Determination. The „New Caledonia Test“* In: *Journal of Academic Legal Studies.* Nr. 2, 2006, , S. 16–29.
* Matthias Kowasch: *Neukaledonien zwischen Staatenbildung und Ressourcenausbeutung. Neue Nickelprojekte als Hebel für einen politischen Emanzipierungsprozess und zum Abbau von Disparitäten?* In: *Pacific News.* Nr. 32, Juli/August 2009, , S. 8–11 (PDF-Datei; 0,5 MB)

## Weblingg

* Neukaledonien: ein postkartengebiet – Die offizielli Website (dütsch)
* D Website vo dr Regierig vo Nöikaledonie (Franzöösisch)
* CIA World Factbook (änglisch)

## Fuessnote
Südgeorgien und die Südlichen Sandwichinseln

**Südgeorgie und die Südlige Sandwitschinsle** si e Britischs Überseegebiet im Südatlantik. D Insle si nume 3677 km vom Südpol äwägg. Si lige no nördlig vom südlige 60. Bräitigraad, usserhalb vom Gebiet, wo dr Antarktisvertrag gültig isch, wo in sim 4. Ardikel dr Status-quo ratifiziert. 

S Gebiet wird vo Argentinie beaasprucht, wo sich as Erb vo Spanie gseet, und sich druf stützt, ass d Spanier d Insle scho früener gsee häige. Woorschinlig isch aber Südgeorgie zum erste Mol im April 1675 vom britische Kaufmaa Anthony de la Roché gsichdet worde. 

## D Fauna

Südgeorgie gältet as äins vo de wichdigste Bruetgebiet vom Königspinguin. Mä schetzt, ass dört öbbe 400'000 Königspinguin lääbe. Dr Bestand vo Goldschopfpinguin wird uf öbbe 5 Millione Dier gschetzt. Südgeorgie isch au e wichdige Lääbensruum für See-Elifante und Seelöije. In der Brumftzit chömme bis zu 350'000 See-Elifante an d Küste vo dr Insle, wäärend mä d Zaal vo Seelöije uf öbbe 2 Millione schetzt.
Berüemt si d Gebiet St. Andrew's Bay, Gold Harbour, Salisbury Plain und Fortuna Bay.
Mensche häi au Süüger iigschlebbt: Rendier, Ratte und Müüs.

## Weblinks

* South Georgia Island Offizielli Website vo Südgeorgie (änglisch)
* South Georgia and South Sandwich Islands Wiki Wiki für d Insle (änglisch)
* K5TR visits Southern Thule, South Georgia and the Falkland Islands Fotene vo Südgeorgie und de Südlige Sandwitschinsle Southern Thule
* Offizielli Netzpublikation vom Commonwealth (änglisch)
Fernando de Noronha

**Fernando de Noronha** isch e brasilianischi Inselgrubbe im Atlantik. Iire Ursprung isch vulkanisch. D Insle ligge öbbe 350&nbsp;km östlig vom brasilianische Festland und ghööre zum Bundesstaat Pernambuco. Dr Naame vom Archipel chunnt vom portugiisische Händler Fernão de Noronha, wo d Insle vo dr portugiisische Chrone gschänkt überchoo het für sini Verdienst um e Holzimport us Brasilie. 

## Geografii
D Inselgrubbe bestoot us 21 separate Landflechene mit ere Gsamtflechi vo 26&nbsp;km². D Hauptinsle, won dr gliich Naame wie dr Archipel het, isch die grössti Insle und die äinzigi, wo bewoont isch. Si het e Flechi vo 17&nbsp;km². Dr Morro do Pico isch die höggsti Erhebig uf dr Insle und isch 321&nbsp;m hooch.

Näbe dr Hauptinsle het s non e baar chliini Insle:

## S Klima
S Klima isch s ganze Joor lang dropisch häiss. Die durchschnittligi Tämpratur isch 28&nbsp;°C. Es git zwäi Jooreszite, d Drochezit (September bis Februar) und d Räägezit (Merz bis August).

## D Bevölkerig
D Hauptinsle isch sit öbbe 400 Joor besiidlet und het jetz fast 3'000 Iiwooner. Die mäiste lääbe im Hauptort Vila dos Remédios.

## D Wirtschaft
Vor zää Joor het d Bevölkerig no fast usschliesslig vom Fischfang und vo dr Landwirtschaft gläbt. Hüte schaffe nume no öbbe 40&nbsp;Persone in dene Beriich, wäärend 500 im Turismussektor beschäfdigt si.

## Kwelle
*  

## Weblingg
* 
* 
* Offizielli Site (portugiisisch, englisch)
*
Azoren

D **Azore** (port. *Ilhas dos Açores* [], uf Dütsch: *Habichtsinsle*) si e Grubbe vo nüün gröössere und meerere chliinere portugiisische Atlantikinsle. D Hauptinsle isch São Miguel. D Azore lige 1'369&nbsp;km westlig vom öiropäische Festland (Cabo da Roca) und 4.382&nbsp;km ostwärts vo Nordamerika (US-Bundesstaat Virginia). D Insle Flores isch am nöggste zum nordamerikanische Festland, 2'342&nbsp;km vo Nöifundland in Kanada äwägg. 

Verwaltigstechnisch bilde d Azore en autonomi Region vo Portugal, d *Região Autónoma dos Açores*. Si si zwar zimlig wit vom öiropäische Festland äwägg, aber as Däil vo Portugal ghööre si zur Öiropäische Union.

Es läbe fast e Viertel Million Lüt uf de Azore, wo Landwirtschaft betriibe und Milch, Rindfläisch, Tee und Ananas broduziere oder im Turismus schaffe.

## Litratuur
* Michael Bussmann: *Reiseführer Azoren*. Michael Müller Verlag, 5. Uflag 2013, ISBN 978-3-89953-576-1.
* Roman Martin: *Azoren – die 77 schönsten Küsten- und Bergwanderungen*. Rother Bergverlag, 3. Uflag 2012, ISBN 978-3-7633-4367-6.
* *Autokarte: Azoren*. Freytag + Berndt, 2012, ISBN 978-3-7079-1060-5.
* Andreas Stieglitz: *Azoren: das subtropische Inselparadies*. Books on Demand, 1. Uflag 2009, ISBN 978-3-8370-3443-1.

## Weblingg

* Governo Regional dos Açores – Website vo dr Regionalregierig (portugiisisch, änglisch)
Old Royal Naval College

S **Old Royal Naval College**, früener  **Royal Naval College** und ursprünglig  **Greenwich Hospital**, z Greenwich isch äins vo de bedütendste Barockbauwärk z Ängland und ghöört sit 1997 zum Wältkulturerb vo dr UNESCO.
 
Dr William&nbsp;III. het s 1696 as Hospital für alti und verwundeti Seelüt noch em Vorbild vom Hotel des Invalides z Bariis lo baue.Dr Christopher Wren und si Assistänt Nicholas Hawksmoor häi d Blään gmacht und uf e Bezaalig verzichdet. Die erste Bangsionär si 1705 iizooge, d Kapälle isch aber erst 1752 fertig worde.

Vo 1873 bis 1998 si d Geböid as *Royal Naval College* brucht worde, wo us Portsmouth do aane verläit worde isch. Hüte si si Däil vo dr Universidäät Greenwich, im King Charles’ Block befindet sich s Trinity College of Music. 

## Weblingg

* UNESCO World Heritage Centre: Maritime Greenwich
* Website vom Old Royal Naval College

## Fuessnoote
Vitus Bering

Dr **Vitus Jonassen Bering** (au *Behring*; russisch Витус Ионассен Беринг oder Иван Иванович Беринг *Iwan Iwanowitsch Bering*; dauft am 21. Augustjul./31. Augustgreg. 1681 z Horsens in Jütland; † 8. Dezemberjul./19. Dezembergreg. 1741 uf dr Insle Awatscha, dr Beringinsle) isch e Marineoffizier und Entdecker vo dänischer Herkumft gsi, wo in russische Dienst gstande isch. Mä het em au dr „Kolumbus vom Zar“ gsäit. Er het under anderem bewiise, ass Asie und Nordamerika nit mitenander verbunde si.

## Sini Räise
1728 isch dr Bering vo Kamtschatka us dr Küste vo Sibirie nooch ins Nordpolarmeer gseeglet. 1730 isch er zrugg uf St. Petersburg und isch 1733 dr Läiter vo dr Zwäite Kamtschatka-Expedizioon worde, wo au as die Groossi Nordischi Expedizion bekannt worde isch (1733–1743). 1741 isch er bis uf Alaska choo, het sich scho bald uf d Zruggräis gmacht und isch an dr Küste vo dr Awatscha-Insle, wo mä rä spööter dr Naame Beringinsle gee het, gstrandet. Am 19. Dezämber 1741 isch er dört gstorbe, woorschinlig an Skorbut.

## Litratuur
* Raymond H. Fisher: *Bering’s Voyages, Whither and Why*, 1977.
* Orcutt William Frost: *Bering: The Russian Discovery of America*, Pacific Northwest Quarterly 86, No. 1, Winter, 2003.
* Frank A. Golder: *Bering’s Voyages. An Account of the Efforts of the Russians to determine the Relation of Asia and America*, 2 vols., Polar Geography and Geology 7 (July-September), 1922-1925.
* V. D. Lenkov, Silantev: *The Komandorskii Camp of the Bering Expedition*, edited by O. W. Frost, translated by Katherine L. Arndt, American Anthropology 87, No. 4 (December), 1992.
* Georg Wilhelm Steller: *Reise von Kamtschatka nach Amerika mit dem Commandeur-Capitän Bering*, Sankt Petersburg 1793, uusegee vom Peter Simon Pallas (online)
* P. Werner Lange: *Zum Land hinter den Nebeln. Das Leben des Vitus Bering und die zwei Kamtschatka-Expeditionen*, VEB F. A. Brockhaus Verlag, Leipzig 1985

## Weblingg

* Bering uf dänisch, Universität Kopenhagen (dänisch)
* Biografien, *Chronos* (russisch)

## Fuessnoote
Ascension

**Ascension** (au **Himmelfaartsinsle**) isch e chliini dropischi Insle im Südatlantik zwüsche Afrika und Südamerika, wo zum britische Überseegebiet St.&nbsp;Helena, Ascension und Tristan da Cunha ghöört. Iiri Hauptstadt isch Georgetown.

## Geografii
Dr Ursprung vo dr Insle isch vulkanisch. Si lit 80&nbsp;km westlig vom Mittelatlantische Rugge. Vo Norde ud Süüde isch si öbbe  12&nbsp;km grooss, vo Oste uf Weste öbbe 14&nbsp;km. D Flechi isch öbbe 91&nbsp;km² und dr höggsti Punkt („The Peak“, Green Mountain) isch 859&nbsp;m über em Meer.

Uf dr Insle lääbe weniger as duusig Lüt.

## Litratuur
* Reginald Aldworth Daly: *The geology of Ascension Island.* In: *Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences*, 1925 (60), 3–80.
* Philip Ashmole und Myrtle J. Ashmole: *St Helena and Ascension Island. A natural history.* Nelson, Oswestry 2000, ISBN 978-0-904614-61-9.

## Weblingg

* Offiziell Website (änglisch)
* Ascension Conservation Office
* Rageetestart vo Ascension us
* Spiegel.de: Großbritannien erhebt Anspruch auf riesiges Atlantik-Gebiet
* Economist.com: Ascension as Bischbil für Terraforming (änglisch)
Jugoslawien

**Jugoslawje** (serbokroatisch Југославија/*Jugoslavija*, ; werdlich ybersätzt *Südslawie*) isch vu 1918/1929 bis 1992 bzw. vu 1992 bis 2003 en Schdaat im Südoschde vu Europa gsi. Er hät s Gebiet vu de hütige Schdaate Slowenie, Kroazie, Bosnie und Herzogowina, Serbie, Montenegro und Mazedonie umfasst.

Mr mueß drbyy zwischem erschde **chenigliche Jugoslawje** (zwische 1918 un 1944), em zwaide **sozialistische Jugoslawje** (zwische 1943/45 un 1991/92) un dr **Bundesrepublik Jugoslawje** (1992–2003), wo us Serbie und Montenegro bschdande hät, undrscheide.

Entschdande isch Jugoslawje als "Viilvölkerstaat" dür di Zerschlagig vu Österreich-Ungarn. Im Zweite Wältchrieg isch s Land vo Italie und Nazi-Dütschland bsetzt worde. Zerfalle isch där Schdaat aber z Lätscht dür di Autonomiibewegige vu dene einzelne Völker, was denn au dä Balkanchrieg usglöst hät.

D Lüt sind Slawe, wo zu de ethnische Gruppe vo Serbe, Kroate, Slowene, Albaner, Mazedonier usw. ghöred. D Bevölkerig redt verschidnigi slawischi Sproche und ghört zu underschidlige Religione.

## Literatur
* Marie-Janine Calic: *Geschichte Jugoslawiens im 20. Jahrhundert*. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-60646-5.
* Alex N. Dragnich: *The First Yugoslavia. Search for a Viable Political System.* Hoover Press, Stanford (CA) 1983, ISBN 0-8179-7841-0.
* Johannes Grotzky: *Balkankrieg. Der Zerfall Jugoslawiens und die Folgen für Europa*. Serie Piper, München [u.&nbsp;a.] 1993, ISBN 3-492-11894-1.
* Kurt Hielscher: *Jugoslavien: Slovenien, Kroatien, Dalmatien, Montenegro, Herzegowina, Bosnien, Serbien. Landschaft – Baukunst – Volksleben*. Ernst Wasmuth, Berlin 1926.
* Diana Johnstone: *Fools' Crusade: Yugoslavia, NATO and Western Delusions*. Monthly Review Press, New York 2002, ISBN 1-58367-084-X.
* Peter Radan: *The Break-up of Yugoslavia and International Law*. Routledge, New York/London 2002, ISBN 0-415-25352-7.
* Holm Sundhaussen: *Experiment Jugoslawien. Von der Staatsgründung bis zum Staatszerfall*. BI-Taschenbuchverlag, Mannheim 1993, ISBN 3-411-10241-1.
* Holm Sundhaussen: *Jugoslawien und seine Nachfolgestaaten 1943–2011: Eine ungewöhnliche Geschichte des Gewöhnlichen*, Böhlau, Wien [u.&nbsp;a.] 2012, ISBN 978-3-205-78831-7.
* Klaus Peter Zeitler: *Deutschlands Rolle bei der völkerrechtlichen Anerkennung der Republik Kroatien unter besonderer Berücksichtigung des deutschen Außenministers Genscher.* Tectum-Verlag, Marburg 2000, ISBN  3-8288-8184-X

## Weblink

* CIA Intelligence Report. „Yugoslavia: The Outworn Structure“ (englisch; PDF; 3,7&nbsp;MiB)
Íñigo Ortiz de Retez

Dr **Íñigo Ortiz de Retez** isch e spanische Seefahrer un Entdecker im 16. Johrhundert gsii.

Am 16. Mai 1545 isch dr Ortiz de Retez as Kommandant vu dr *San Juan* vum Hafe vu Tidore, ere Insle vu dr Molukke, losgsäglet. Im Juni isch er zue dr Insle Neiginea chuu un isch an dr Nordkischte lang gsäglet. Am 16. Juni isch er an drei Insle verbychuu, wun er *La Sevillana* (Supiori Island), *La Callega* (Biak Island) un *Los Martyre* (Numfor Island) gnännt het.

Am 20. Juni isch er dr Mindig vum Mamberamo glandet, wun er *San Augustin* gnännt het. Är het d Insle fir di spanisch Chrone in Bsitz gnuu un si *„Nueva Guinea“* gnännt, wel ihn d Kischte un d Yywohner an die vum weschtafrikanische Ginea gmahnt het. 

Dr Ortiz de Retez isch derno no Norde un schließli wider uf Tidore zruckgsäglet, wun er am 3. Oktober 1545 aachuu isch.

## Literatur
* J. L. Whittaker, N. G. Gash, J. F. Hookey, R. J. Lacey: *Documents and Readings in New Guinea History*. The Jacaranda Press, Milton, 1975
George Vancouver

Dr **George Vancouver** (* 22. Juni 1757 z King’s Lynn, Norfolk; † 10. Mai 1798 z Petersham bi Richmond upon Thames, Surrey) isch en Offizier in dr britische Royal Navy gsi und en Entdecker. Er isch für d Erforschig vo dr Pazifikküste vo Nordamerika vo Kalifornie über Oregon, Washington und British Columbia bis uf Alaska bekannt worde. Er het au d Südwestküste vo Australie erforscht und mit em Kamehameha I., wo spööter Köönig vo Hawaii worde isch, Verhandlige gfüert. Noch iim si d Groossstedt Vancouver in dr kanadische Browinz British Columbia, Vancouver im US-Bundesstaat Washington und d Insle Vancouver Island benennt.
## Biografii
Dr Vancouver isch Midshipman uf em Cook sim Schiff *[[HMS Discovery (1774)|HMS Discovery]]*, won dä si dritti Südseeräis (1776–1779/1780) gmacht het. 1780 isch er zum Lütnant befürderet worde. 1782 isch er bi dr Schlacht vo Les Saintes drbii gsi. 1791 isch er mit dr HMS Discovery und und dr HMS Chatham d Südwestküste vo Australie go kartografiere und drbii häi si d Snaresinsle und d Chatham-Insle entdeggt. denn si si über Tahiti uf Hawaii. Vo 1792 bis 1794 het er d Westküste vo Noramerika erforscht und isch jede Winter uf Hawaii go überwintere. Dört het er em Kamehameha I. ghulfe d Inselgrubbe politisch z veräinige. Über s Kap Hoorn isch er denn häimgfaare. Dört isch er für si Verhalte stark kritisiert worde. Er isch chrank worde, het sich im Novämber 1795 vo dr Royal Navy lo bangsioniere und isch uf Petersham, eme chliine Dorf bi Richmond upon Thames go woon, und het dört si Expedizionsbricht gschriibe. Er isch am 10. Mai 1798 gstorbe.

## Wärk
* *Voyage Of Discovery To The North Pacific Ocean, And Round The World In The Years 1791–95*. Original gschriiben vom Vancouver, vervollständigt vo sim Brueder John und 1798 veröffentligt. Überarbäitet 1984 dur dr W. Kaye Lamb und under em Naame *The Voyage of George Vancouver 1791–1795* uusechoo. ISBN 0-7812-5100-1.

## Litratuur
* John E. Roberts: *A Discovery Journal of George Vancouver's first Survey Season on the Coasts of Washington and British Columbia, 1792. Including the Work with the Spanish Explorers Galiano and Valdés.* Trafford, Victoria 2005, ISBN 1-412070-97-X.
* Sam McKinney: *Sailing With Vancouver. A Modern Sea Dog, Antique Charts and a Voyage Through Time.* TouchWood Editions, Victoria 2004, ISBN 1-894898-12-5.
* E. C. Coleman: *Captain Vancouver. North West Navigator.* Tempus Publishing, Stroud 2006, ISBN 0-752438-92-1.
* Robin Fisher: *Vancouver's Voyage. Charting the Northwest Coast, 1791–1795.* With Photographs by Gary Fiegehen. University of Washington Press, Seattle WA 1992, ISBN 0-295971-91-6.

## Weblingg
Heinrich Zimmermann (Entdeckungsreisender)

Dr **Heinrich Zimmermann** (* 17. Oktober 1741 z Wiesloch; † 3. Mai 1805 z Starnberg) isch bi dr letschte Räis vom James Cook drbii gsi.

Dr Zimmermann het Gürtler gleert und isch scho jung us siner kurpfälzische Häimet drvo. Er isch zerst uf Gämf, denn uf Lyon und spööter uf Bariis. Im Joor 1776 isch er uf London und isch Matroos uf em Cook sim Schiff worde, wo d Nordwestpassaasche vo Asie uf Öiropa het welle go sueche.

Die änglischi Admiralidäät het s zwar verbote, aber dr Zimmermann het äinwääg uf dr Räis Notize gmacht. 1781 isch er wider z Dütschland gsi und het s Buech *Heinrich Zimmermanns von Wissloch in der Pfalz, Reise um die Welt, mit Capitain Cook* veröffentligt. Das het Erfolg ghaa und dr Kurfürst Karl Theodor het dr Zimmermann zum „Churfürstliche Liibschiffmäister“ ernennt.

Im Joor 1787 het dr Zimmermann e zwäijöörigi Räis uf Ostasie gmacht, und isch z China und z Bengale gsi.

## Fuessnoote


## Wärk
* *Heinrich Zimmermanns von Wissloch in der Pfalz, Reise um die Welt, mit Capitain Cook*. Mannheim, Schwan, 1781 Digitalisat Staatsbibliothek Bamberg (PDF), Digitalisat Internet Archive − Neuausgaben:
** Hans Bender (Hrsg.): *Heinrich Zimmermanns von Wissloch in der Pfalz, Reise um die Welt, mit Capitain Cook*. Edition Erdmann, Stuttgart, 1978, ISBN 3-7711-0290-1
** *Reise um die Welt mit Capitain Cook*, Albatross Verl., Düsseldorf, 2001, ISBN 3-491-96017-7

## Litratuur
* Inamarie Kottmeier, „Das ungewöhnliche Leben des Heinrich Zimmermann, kurfürstl. Leibschiffmeister am Starnberger See”, *Vom Einbaum zum Dampfschiff,* Bd.2, Starnberg, Münche, Förderverein Südbayerisches Schiffahrtsmuseum Starnberg e.&nbsp;V., 1982, S.7-21.
* Robert J. King, "Heinrich Zimmermann and a Proposed Voyage", *Cook’s Log,* vol.33, no.2, 2010, pp.14-16.
* Manfred Kurz, “Heinrich Zimmermann of Wiesloch”, *Cook’s Log,* vol.33, no.1, 2010, pp.3-12.
* Georg von Vollmar Papers, Anhang: Nachlass von Johann Heinrich Zimmermann (A1-123), Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG), Amsterdam.

## Weblingg
* Dr Heinrich Zimmermann bi dr Captain Cook Society
John Webber

Dr **John Webber**, äigentlig **Johann Wäber** (* 6. Oktober 1751 z London; † 29. April 1793 z London), isch en änglische Mooler vo schwizerischer Härkumft gsi.

## Lääbe
Dr John Webber isch dr Soon vom Bärner Bildhauer Abraham Wäber gsi, wo uf London usgwanderet isch, und isch dört uf d Wält choo. Vo 1757 aa het er z Bärn gläbt bi sinere umverhürooteti Dante Rosina Wäber, wo d Schwöögere vom Ebenist Mathäus Funk gsi isch. Vo 1767 bis 1770 isch er Leerling bim Landschaftsmooler Johann Ludwig Aberli gsi und het denn an dr Académie Royale z Bariis studiert. E groosse Däil vo sinere Zit het dr Webber z London gläbt.

Vo 1776 bis 1780 isch er as Zäichner uf die dritti Südsee-Expedizioon vom James Cook gange.
Zrugg us dr Südsee het dr Webber bi Ustellige vo dr Royal Academy sini Wärk zäigt, und isch 1791 en R.A. (Köönigliche Akademiker) vo dr Royal Academy worde. Er het vor allem Landschafte gmoolt, mänggisch mit Gstalte din wie im Bild *A Party from H.M.S. Resolution shooting sea horses*, wo 1784 in dr Royal Academz usgstellt worde isch, und si *The Death of Captain Cook* isch as Stich bekannt worde. 

Dr Webber isch 1793 z London gstorbe.
## Galerii

  Datei:FrauEaoo.jpg|E Frau us Eaoo (Eua Island)
  Datei:John Webber's oil painting 'A Chief of the Sandwich Islands', 1787.jpg|E Höiptling uf de Sandwitsch Insle, 1787
  Datei:John Webber's oil painting 'Abbey Mill, Shrewsbury'.jpg|Abbey Mill, Shrewsbury


## Belletristik
* Lukas Hartmann: *Bis ans Ende der Meere*. Roman. Diogenes, Zürich 2009. ISBN 3-257-06686-4

## Literatur
* William Hauptman e.a.: *John Webber 1751-1793. Landschaftsmaler und Südseefahrer. Pacific voyager and landscape artist* (Ausstellungskatalog), Bern/Manchester 1996.
* William Hauptman: *Henry Webber and Johann Friedrich Funk: Observations on two Portraits by John Webber*. Zeitschrift für schweizerische Archäologie und Kunstgeschichte, Bd. 56 (1999) Digitalisat

## Weblingg
Ibach

**Ibach** isch de Name vo folgende Ort:
* Ibach (Schwarzwald), e Gmaind im Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg
* Ibach SZ, en Gmaindstail vo Schwyz im Kanton Schwyz, Schwiz
* Ibach (Oppenau), en Gmaindstail vo Oppenau im Ortenauchrais, Bade-Würtebärg
* Ibach (Wipperfürth), en Ortschaft vo Wipperfürth, Oberbergische Chrais, Nordrhy-Westfale

* Ibach (Remscheid), en Hof i de Stadt Remscheid, Nordrhy-Westfale 
* Ibach (Wuppertal), en Hof im Bezirk Uellendahl-Katernberg vo de Stadt Wuppertal, Nordrhy-Westfale

**Ibach** isch de Name vo folgende Flüss:
* Ibach (Alb), Zuefluss vo de Alb (Hochrhein), Südschwarzwald (Bade-Würtebärg)
* Ibach (Birs), Zuefluss vo de Birs, Schwizer Jura
* Ibach (Losse), Zuefluss vo de Losse, Werra-Meißner-Chrais und Landchrais Kassel, Hesse
* Ibach (Rot), Zuefluss vo de Rot (Murg) (Murg (Aare)), Schwiz
* Ibach (Wupper), Zuefluss vo de Wupper, Wipperfürth-Ibach, Oberbergische Chrais, Nordrhy-Westfale

**Ibach** isch de Name vo folgende Persone:
* Alfred Ibach (1902–1948), dütsche Dramaturg, Schauspiler, Verleger und Autor
* Johannes Adolph Ibach (1766–1848), Orgelbauer und Gründer vo de Barmer Klavierbauerdynasti Ibach
* Peter Adolph Rudolph Ibach oder Rudolf Ibach der Ältere (1843–1892), Barmer Klavierfabrikant und Instrumäntesammler, Enkel vom vorgnannte
* Albert Rudolf Ibach oder Rudolf Ibach der Jüngere (1873–1940), Wuppertaler Klavierfabrikant und Kunstsammler, Sohn vom vorgnannte
* Hartmann Ibach (* um 1487–1533 oder spöter), Theolog und evangelische Prediger vo de Reformazionszyt
* Johannes Ibach (1825–1908), katholische Priester, Limburger Domherr, Zentrums-Politiker, Historiker und Publizist
* Karl Ibach (1915–1990), Schriftsteller, jüngste Insass im KZ Kemna und spötere Vorsitzende vom Zentralverband Demokratische Widerstandskämpfer- und Verfolgtenorganisatione
* Karl Ibach (FCB), Präsident vom FC Basel 1913, 1922–25 und 1927

**Ibach** bezaichnet :
* Ibach (Unternehmen) (1794–2007) z Schwelm, Ennepe-Ruhr-Chrais, Nordrhy-Westfale, ehemols älteste Klavierhärsteller vo de Wält
Arrondissement Brest

S **[[Arrondissement]] Brest** (frz. *Arrondissement de Brest*, bret. *Arondisamant Brest*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Finistère in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Brest.

S bstoht us 12 Kanton un 77 Gmaine.

## Kanton
*Brest-1 
*Brest-2
*Brest-3 
*Brest-4 
*Brest-5
*Guipavas
*Landerneau 
*Landivisiau 
*Lesneven
*Plabennec 
*Pont-de-Buis-lès-Quimerch (13 vu 17 Gmaine)
*Saint-Renan
Arrondissement Châteaulin

S **Arrondissement Châteaulin** (frz. *Arrondissement de Châteaulin*, bret. *Arondisamant Kastellin*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Finistère in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Châteaulin.

S bstoht us vier Kanton un 58 Gmaine.

## Kanton
*Briec (13 vu 18 Gmaine)
*Carhaix-Plouguer 
*Crozon (17 vu 18 Gmaine)
*Pont-de-Buis-lès-Quimerch (4 vu 17 Gmaine)
Arrondissement Morlaix

S **Arrondissement Morlaix** (frz. *Arrondissement de Morlaix*, bret. *Arondisamant Montroulez*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Finistère in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Morlaix.

S bstoht us vier Kanton un 60 Gmaine.

## Kanton
*Landivisiau
*Morlaix 
*Plouigneau 
*Saint-Pol-de-Léon
Arrondissement Quimper

S **Arrondissement Quimper** (frz. *Arrondissement de Quimper*, bret. *Arondisamant Kemper*) isch e Verwaltigbezirk vum Département Finistère in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Quimper.

S bstoht us 11 Kanton un 84 Gmaine.

## Kanton
*Briec (5 vu 18 Gmaine)
*Concarneau 
*Crozon (1 vu 18 Gmaine)
*Douarnenez
*Fouesnant
*Moëlan-sur-Mer
*Plonéour-Lanvern 
*Pont-l’Abbé 
*Quimper-1
*Quimper-2 
*Quimperlé
Kanton Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers

Dr **Kanton Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers** (breton. *Kanton Brest-Ar Gazeg Wenn-Boc'harzh-Gwiler-Leon*, frz. *Canton de Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers*) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. 

Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Pascale Mahé gsii.

## Gmaine
Dr Kanton het Dail vu dr Stadt Brest umfasst, wu au Hauptort vum Kanton gsii isch, un d Gmaine Bohars un Guilers.

## Gschicht
D Stadt Brest isch vu 1793-1801 ai Kanton gsii. Anne 1801 isch d Stadt in d Kanton Brest-Ville, Brest-2 un Brest-3 ufdailt wore. Im Johr 1973 isch Brest-Ville in Brest-1 umgnännt wore un derzue sin d Kanton Brest-4, Brest-5, Brest-6 un Brest-7 gschaffe wore, anne 1985 au no dr Kanton Brest-8. Di hitig Unterdailig vu dr Stadt Brest un e baar Vorortgmaine in d Kanton Brest-Bellevue, Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers, Brest-Centre, Brest-Kerichen, Brest-Lambezellec, Brest-L'Hermitage-Gouesnou, Brest-Plouzané, Brest-Recouvrance, Brest-Saint-Marc un Brest-Saint-Pierre isch anne 1991 gschaffe wore gsii.
1754

## Was bassiert isch

### Politik

* 17. April: Nordamerikanischi Kolonie: D Franzoose verdriibe die britische Drubbe us dr Gegend vom hütige Pittsburgh (Pennsylvania) und baue dört s Fort Duquesne.
* 29. Mai: Mit em Gfächt vo Jumonville Glen foot dr Franzoose- und Indianerchrieg in Nordamerika aa.
* 19. Juni–11. Juli: Kongress vo Albany (Nöi York): Verhandlige über s Verheltnis vo de britische Kolonie zu de indianische Stämm und zu de Franzoose, dr erst Versuech e Unionsverdraag abzschliesse.
* In Indie goot dr Zwäit Karnataka-Chrieg zwüsche Groossbritannie und Frankriich z Änd mit ere Niiderlaag vo de Franzoose. Im franzöösisch Oberbefäälshaber Joseph François Dupleix wird befoole zrugg uf Frankriich z goo.

### Historischi Charte und Aasichte

### Wüsseschaft

* 6. Mai: D Dorothea Christiane Erxleben bestoot iiri Dokterbrüefig und wird as ersti bromowierti Frau au die ersti Ärztin in Dütschland.
* Dr John Canton entdeckt zämme mit em Johan Carl Wilcke die elektrischi Influänz.
* Dr Joseph Black entdeckt s Chooledioxid.
* D Columbia-Uniwersidäät z Nöi York wird gründet.
* Die Diplomatischi Akademii Wien wird vo dr Maria Theresia gründet.

### Kultur

* 23. Oktober: Uruffüerig vo dr Opere *[[Anacréon]]* vom Jean-Philippe Rameau in Fontainebleau.
* 10. Novämber: Uruffüerig vom musikalische Drama *L'Issipile* vom Ignaz Holzbauer z Mannheim.
* Gründig vom Herzog Anton Ulrich-Museum z Braunschweig
* Die Kööniglich Dänischi Kunstakademii wird gründet.
* Dr Moses Mendelsohn drifft zum erste Mol dr Gotthold Ephraim Lessing.
* Dr 64. und letscht Band vom Zedlers Universal-Lexion erschiint.

## Uf d Wält choo
* 28. Merz: Lucius Pol, Schwyzer Pfaarer und Naturwüsseschaftler
* 30. März: Auguste Pidou, Schwyzer Bolitiker
* 6. April: Frédéric-César de la Harpe, Schwyzer Bolitiker
* 17. August: Ignaz Felner, dytsche Theolog un Schriftsteller
* 23. August: Augustin Keller, Schwyzer General
* 23. August: Ludwig XVI., franzöösische Köönig († 1793)
* 9. Septämber: William Bligh, britische Seeoffizier und Guwernöör († 1817)
* 16. Novämber: Andrea Rosius à Porta Schwyzer Theoloog, Schriftsteller und Lehrer

## Gstorbe
* 15. April: Jacopo Riccati, italienische Mathematiker

## Weblingg

* Ööstriichischi Zitige us em Joor 1754 in AustriaN Newspaper Online (ANNO) vo dr Ööstriichische Nazionalbibliothek
Kanton Daoulas

Dr **Kanton Daoulas** (breton. *Kanton Daoulaz*, frz. *Canton de Daoulas*) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. 

Hauptort vum Kanton isch Daoulas gsii. Verdrätteri im conseil général vum Département isch d Françoise Péron gsii.

## Gmaine
Dr Kanton Daoulas isch us nyyn Gmaine bstande:

## Bevelkerigsentwicklig
HMS Discovery (1774)

D **HMS Discovery** isch s Begläitschiff uf im James Cook sinere dritte Entdeckigsräis in dr Zit vo 1776 bis 1779 gsi. 

Wie au die andere Schiff vom James Cook isch d *Discovery* e Chooledransbortdschiff gsi, wo z Whitby baut worde isch. Dene Schiff het mä denn zumol *collier* gsäit. D *Discovery* het d Takelig von ere Brigg ghaa. 

Wo d Expedizion aagfange het, isch s vom Kapitän Charles Clerke kommandiert worde. Dr George Vancouver isch Midshipman uf em Schiff gsi. Noch em Dood vom James Cook het dr Kapitän Clerke s Kommando über s Schiff *[[Resolution (1771)|Resolution]]* übernoo und dr John Gore  das über d *Discovery*. Wo dr Clerke im August 1779 gstorbe isch, isch dr Gore Kommandöör vo dr *Resolution* worde und dr Lütnant James King vo dr *Discovery*. Am 4. Oktober 1780 isch d *Discovery* zrugg in Ängland gsi.

Denn isch d *Discovery* as Dransbortschiff in dr Wärft z Woolwich iigsetzt worde, bis si schliesslig im Oktober 1797 uf dr Wärft z Chatham abgwrackt worde isch.

D *HMS Discovery* het dr Ruumfääri Discovery dr Naame gee.

## Weblingg
*https://www.captaincooksociety.com/cooks-life/cooks-ships/the-ships-cook-sailed-in/discovery
Tasmanien

**Tasmanie** (, in dr rekonstruierte Aborigines-Sprooch Palawa Kani *Lutriwita* und uf Australisch-englisch vilmol *Tassie*; bis 1853 *Van-Diemens-Land*) isch en Insle am östlige Rand vom Indische Ozean. Si befindet sich öbbe 240&nbsp;km südlig vom australische Festland. 

Dr gliich Naame wird au für e australisch Bundesstaat **Tasmanie** brucht. Dä umfasst usser dr Hauptinsle Tasmanie no meereri chliini Inselgrubbe in dr Region, wo mäistens umbewoont si. Si Hauptstadt und grössti Stadt isch Hobart, die zwäitgrössti Stadt isch Launceston.

## Litratuur
* Dirk Halfmann: Die Tasmanischen Aborigines – Quellenkritische Bestandsaufnahme bisheriger Forschungsergebnisse, 1998, ISBN 3-638-10031-6
* Lloyd Robson & Michael Roe: *A Short History of Tasmania*, 2. Auflage 1997, Oxford University Press, Melbourne, ISBN 0-19-554199-5
* 
* Nicholas Shakespeare: *In Tasmanien (Roman)*, 2005, Marebuchverlag, Hamburg, ISBN 3-936384-40-1

## Weblingg

* Site vo dr tasmanische Landesregierig
* Geografii, Klima, Flora und Vegetazion vo Tasmanie

## Fuessnoote
Kanton Guipavas

Dr **Kanton Guipavas** (breton. *Kanton Gwipavaz*, frz. *Canton de Guipavas*) isch e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Guipavas.

## Gmaine
Dr Kanton Guipavas bstoht us drei Gmaine:

## Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Guipavas (Hauptort) un Le Relecq-Kerhuon.

## Bevelkerigsentwicklig
Abel Tasman

Dr **Abel Janszoon Tasman** (* 1603 z Lutjegast, Browinz Groningen; † 10. Oktober 1659 z Batavia, Java) isch e niiderländische Seefaarer gsi. Er het Entdeckigsräise gmacht, isch drbii um e australisch Kontinänt gseeglet und isch am 13. Dezämber 1642 as erste Öiropäer uf Nöiseeland choo.

Usser Entdeckigsfaarte het er 1648 s Kommando über acht Chriegsschiff ghaa und mit ene in de Philippine spanischi   Stützpunkt aagrife und deren iire Handel gstöört.

Noch em Abel Tasman si under anderem die australischi Insle Tasmanie (früener *Van Diemen’s Land*) benennt worde, die australischi Tasman-Halbinsle, d Tasmansee zwüsche Australie und Nöiseeland und dr nöiseeländisch Abel Tasman National Park und d Tasman Bay. Au en Asteroid, dr (6594) Tasman het si Naame überchoo.

## Litratuur
* 

## Weblingg

* Undersuechige über im Tasman sini Daagebüecher (änglisch)
* ''Entdeckung eines Entdeckers.'' In: *Süddeutsche Zeitung.* 29. Novämber 2006.
Kanton Ouessant

Dr **Kanton Ouessant** (breton. *Kanton Eusa*, frz. *Canton d'Ouessant*) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Brest im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii. 

Dr Kanton Ouessant isch us dr Insel Ouessant (frz. Île d'Ouessant) un dr nerdligere Île de Keller, wu in Privatbsitz isch. Hauptort vum Kanton isch Ouessant gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Jean-Yves Cozan gsii.

## Gmaine
Zum Kanton ghert ai Gmai:

## Bevelkerigsentwicklig