open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wikiquote

**Wikiquote** [] isch es freis Online-Projekt wo wie d Wikipedia uf dr Wikimedia-Software basiert. S Ziel vo Wikiquote isch es, uf Wiki-Basis es freis Kompendium vo Zitaate in jeder Schpraach z schaffe, also e freii Zitaatesammlig. Au Sprichwörter werde im Wikiquote gsammlet.

S *Alemannisch Wikiquote* isch am 24. März 2007 gründet wore un im April 2008 noch eme  vo de Alemannische Gmeinschaft mit dr Alemannische Wikipedia, em Wiktionary, em Wikibooks un em Wikisource verschmulze wore. Hite isch s Alemannisch Wikiquote as **** e eigene Namenruum innerhalb vo dr Alemannische Wikipedia.

Di düütschschprachigi Version vo Wikiquote isch am 18. Juli 2004 gschtartet worde. D Artikel über Zitaate büüted (sowiit bekannt) e Quelleaagaab und werded wenns gaat i di düütschi Schpraach übersetzt. Für zuesätzlichi Informatione sorged Links in d Wikipedia.

## Gschicht
* 27. Juni 2003 – Wikiquote wird vorläufig uf dr Wolof-Variante vo dr Wikipedia betribe (wo.wikipedia.org)
* 10. Juli 2003 – Wikiquote chunnt e eigeni Subdomain über: quote.wikipedia.org
* 25. August 2003 – Wikiquote chunnt e eigeni Domäne über: wikiquote.org
* 17. Juli 2004 – anderi Schprache (nebed Englisch) chömmed dezue
* 24. März 2007 -  Start vom alemannische Wikiquote
* 20. April 2008 - Verschmelzig vom alemannische Wikiquote mit dr andere alemannische Projekt

## Kritik

Wiederholt isch bemänglet worde, dass Wikiquote sich a viele Schtelle dr Urheberrechtsverletzig schuldig machi, wil im düütsche Ableger unzähligi unfreii Zitaat vo Urheber, wo no keini 70 Jahr tot sind, enthalte sind, ohni dass die urheberrechtlich gschützte Zitaate imene Kontext stöhnd, wo dene ihri Wiedergaab als Beleg rechtfertige würded. *Nähers lueg* Zitaatesammlung

Aufgrund vo urheberrächtliche Problem isch s französische Wikiquote mit Würkig zum 29. März 2006 vo dr Wikimedia Foundation bis uf wiiters gschlosse worde.

## Weblink
* Internationali Siite
* de.wikiquote.org – Dütschi Hauptsiite
* en.wikiquote.org – Englischi Hauptsiite
Radio SRF 3

**Radio SRF 3** isch es Programm vom Schwiizer Radio. Es hät bis em 15. Dezember 2012 *DRS 3* ghaisse.

## Gschicht
DRS 3 gits sit 1983, nöd zletscht als Reaktion, dass es jetz au i de Schwiiz privati Lokalradio git und dass es en Radiosänder bruucht, wo Musig schpilt, wo eme junge Publikum gfallt. DRS 3 isch em Publikum als «erschte amtlich bewilligte Schtörsender» vorgschtellt worde.

## Bedütig und Inhält
Hüt isch Radio SRF 3 s bedüütendschti Pop-Radio vo dr düütschschpraachige Schwiiz. De Tag über häts de Charakter vomene Begleitprogramm mit Nachrichte, Wetter, Verchehr, Presseschaue und Veraaschtaltigstipps. Am Aabig ab 20 Uhr laufed schpezielli Sendige, wie d Music-Specials (Blues Special, Country Special, Rock Special, Worldmusic Special, Blackmusic Special oder Swiss Music Special), d Musigsendig *[[Sounds!]]* oder d Interviewsendig *Focus* und d Hindergrundsendig *Input*. Zuedem isch Radio SRF 3 dr wichtigschti Live-Sender vo dr Schwiiz, wo zahlriichi Live-Konzert uufzeichnet und sendet (z. B. i dr Sendig *Uf de Gass*). Radio SRF 3 isch denäbed eine vo de wichtigschte Förderer vo (junger) Schwiizer Musig, z. B. mit dr Verleihig vo dr monatliche Kür vomene unbekannte Musigacts zum *Swiss Top*-Kandidat im Rahme vo dr Sendung *Swiss Music Special*, wodruus Endi vom Jahr dr *Swiss Top*-Sieger erkoore wird, dem winkt e bsunderi Förderig.

## Uusrichtig
Dr Sender richtet sich a es Zielpublikum vo 25 bis 45 Jahre. Täglich schalted über 1 Mio. Lüüt Radio SRF 3 ii. Z empfange isch das Programm europawiit über Satellit und i dr gsamte Düütschschwiiz über UKW.

Im Programm vo Radio SRF 3 wird s Hochdüütschi immer meh in Hindergrund drängt, während dr Gebruuch vom Schwiizertüütsch zuenimmt. Nachrichte und Verchehrsmeldige werded als einzigs Programmelement no uf Hochdüütsch verlese. Aber sogar s 15 Minute-Informationsmagazin *Info3*, wo jede Werchtig am Mittag em 12 und em Nomittag em 5 uusgschtrahlt wird, wird inzwüsche konsequent im Dialäkt präsentiert. Das gilt au für journalistischi Inhalt, öppe Korreschpondentebiiträg - allerdings griift Radio SRF 3 ab und zue au uf Korreschpondente vo dr ARD zrugg, die reded dänn natürlich hochdüütsch.

E chliini täglichi Satire-Sendig und s sunntäglichi Hörschpiil Philip Maloney werded au uf hochdüütsch uusgschtrahlt.

## Weblink
* Offizielli Website
Haming

De **Haming** (lat. *Amingus*; 539-554) wird im Zämehang mit em Butilin als Herzog vo de Franke bezeichnet.

Er wird erwähnt as Verwalter vom alemannische Herzogdum im 6. Johrhundert. Er het z Iburninga (hüt: Iberlinge) am Boodesee gwohnt.

Im Joor 539 isch er vom Merowingerkönig Theudebert in Italie zruggloo woren. Im Chrieg zwüschet de Ostgote und em Narses, wo vom oströmische Kaiser de Uftrag gha het, Italie zruggerobere, het er sich gwaigeret em Narses z helfe.
N

**N** bzw. **n** isch dr 14. Buechschtabe vom latiinische Alphabet und en Konsonant. Dr Buechschtabe N hät i düütsche Texte e durchschnittlichi Hüüfigkeit vo 9,78%. Er isch demit nach em E dr zweithüüfigschti Buechschtabe i deutsche Texte.

## Herkunft

Im proto-semitische Alphabet isch dr Buechschtabe s Symbol für e Schlange. Im phönizische Alphabet isch us em Schlangesymbol dr Buechschtabe Nun (Schlange) worde. Bereits im phönizische hät dr Buechschtabe de Luutwert [] ghaa.

D Grieche händ s Nun i ihres Alphabet als Ny übernaah und händ de Luutwert biibhalte. Us dem Blitz-artige Buechschtabe isch bis zum klassisch-griechische dur en zweite Aaschtrich links en Buechschtabe worde, wo bereits d Form vom N ghaa hät. Wie bim M isch dr Aastrich möglicherwiis zur Verbesserig vo dr Schriibig bim Wechsel vo dr Schriibrichtig vo-rechts-nach-links uf vo-links-nach-rechts iigfüegt worde.

D Etrusker händ s N i siinere früehgriechische Form übernaah, ebeso zerscht d Römer. Allerdings isch dr Buechschtabe au im Latiin später mit eme Aastrich links versehe worde.

## Bedüütige

* i dr Mathematik
** isch \mathbb{N} s Symbol für d Mengi vo de natürliche Zahle
** isch *n* oft e Variable, wo d Wert uf natürlichi Zahle beschränkt sind (*es Viileck mit *n* Ecke*)

* i dr Physik
** schtaht *n* für s Neutron
** isch *n* s Zeiche für d Brechzahl
** bezeichnet *n* d Hauptquantezahl
** isch *N* s Zeiche für de Entmagnetisierigsfaktor
** isch *N* s Zeiche für de Entelektrisierigsfaktor
** isch N_{\rm A} s Zeiche für d Loschmidt-Zahl oder Avogadrozahl
** schtaht *n* für d Windigszahl vonere elektrische Schpuele
** isch *n* s Formelzeiche vo dr Molekülzahldichti (Teilchenzahl/Volume)

* im SI-Einheitensystem
** isch *n* d Abchürzig für d Vorsilbe Nano und schtaht für Milliardschtel
** isch *N* s Einheitesymbol für Newton

* i dr Chemie
** isch *N* s Zeiche für s Element Schtickschtoff (Nitrogenium)
** isch *N* s Formelzeiche vo dr Teilchenzahl 
** isch *N* s Formelzeiche vo dr inzwüsche abgschaffte Normalität
** im stöchiometrische (chemische) Rechne isch *n* s Symbol für d Schtoffmengi

* als Kfz-Kennzeiche schtaht *N*
** in Düütschland für Nürnberg
** f internationale Kennzeiche für Norwege

* i dr Numismatik schtaht dr Kennbuechschtabe *N*
** für Montpellier vom 16. bis 18. Jahrhundert uf französische Münze.

* als Währigszeiche schtaht *N*
** für Ngwee us Sambia
** für Naira us Nigeria

* als internationals Luftfahrzüügkennzeiche für di Vereinigte Schtaate vo Amerika
* i dr Geografie schtaht *N* für Norde
* *N* isch e Spurwiiti bi Modellbahne, lueg bi Massstääb vo de Modellisebahne
* *N* schtaht au für d Batterietype Lady
* *N* isch im Wiitere dr Name für es Computerschpiel
* i Pläne vo dr Elektrotechnik bezeichnet *N* de Neutralleiter

## Variante
Im Schpanische hät sich us em N dr Buechschtabe Ñ (enje) entwicklet, wo für de Luutwert [] schtaht.

*Lueg au:* Abchürzig, Akronym, aafangend mit em Buechschtabe **N** oder **n**
* Funkalphabet

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20080517075022/http://www.wam.umd.edu/%7erfradkin/alphapage.html
* https://web.archive.org/web/20090227063819/http://ancientscripts.com/greek.html
Kelvin

S' **Kelvin** (Symbol: K) isch d'SI-Basiseiheit vu dr Temperatur un eini vu dr siibe SI-Basiseiheite. S'Kelvin isch e Eiheitemass vu dr Temperatur uf dr thermosdynamische (absolute) Temperaturskala.

D'Eiheit “Kelvin” un ihr Skala sin nooch internationalem Yberichumme dur zwei Punkte definiert: Dem absolute Nullpunkt, wo zue 0 K definiert isch un em Tripelpunkt vum Wasser, wo zue 273,16 K festglegt isch.

Bi 0 K isch die kinetisch Bewegig vu Materie null un d'Materie enthaldet keinerlei Wärmeenergi.

Dur die Definition vu dr beide Fixpunkte vu dr Kelvinskala handelet es sich bi sällere um e um 273,15 Grad verschobeni Celsiusskala. Fer d'Umrechnig zwische Celsius, Kelvin un Fahreheit (in dr USA gebrüchlich) lueg in dr Tabelle obe rechts.

Einige wichtige Temperature uf dr Kelvin- un Celsiusskala sin in dr Tabelle unde nooch ufgfüehrt:

 Fer Wiiner Standard Durchschnittsozeanwasser bi einere Standardatmosphäri (101.325 kPa), einzig kalibriert dur d'Zweipunktdefinition vu dr thermodynamische Temperatur.

S'Kelvin isch daift uf dr britisch Physiker un Ingenieur Lord Kelvin; Si Grafschaft isch noochem Kelvin daift, wo au dur s'glände vu dr Universität Glasgow verlauft. 

## Typographischi Konventione
Bis zue dr 13. Allgmeine Konferenz iber Gwichte un Masse (AKGM) 1967/68, isch d'Kelvineiheit wie die andere Temperatureiheite au als e "Grad" bezeichnet worre, also "Grad Kelvin" oder au "absoluti Grad".
Wie im dytsche bi Temperatureiheite yblich, isch d'Mehrzahl vu Kelvin au Kelvin.

Uf sällere Konferenz isch au festglegt worre, dass d'Eiheite vu Kelvin un Grad Celsius identisch sin.

S'Kelvinsymbol isch immer e grosses K in Normalschrift. S chlei k isch degege SI-Vorzeiche fer 1 × 103, also Dausend bzw. kilo. SI-Eiheite werre grundsätzlich mit *kursiv* gschribe. Säll isch Veraiable vorbehalte. Zwische numerischem Wert un Klevinzeiche stot in dr Regel au e Leerzeiche.

Unicode enthaldet s' "Kelvinzeiche" als U+212A (was im Browser wie e K ussiht), was aber dur U+004B - also s'gwöhnlich K - ersetzt werre soll.

## D'Kelvin- un d'Celsius-Skala

In dr Natur- un Imgenieurswisseschafte werre Temperaturagabe im Kelvin un Celsius oft wild dureander benutzt, was devu herrüehrt, dass Temperaturintervalle in beide Skale die glich Eiheit benutze un Agabe in Celsius au noch dr SI erlaubt sin. 

Degege wird in an e breiters Publikum grichtete Veröffetlichige d'Mischig vu dr Skala vermiide un im in dr Regel bekanntere Celsius dr Vorzug gäbe.

## Weblink
* Das Kelvin – Schwizer Bundesamt für Metrologii METAS

## Quelle
* [1] Resolution 3 vu dr 13. AKGM (1967/68)
* BIPM Bruschüre zum Kelvin
* Barry N. Taylor, *Guide for the Use of the International System of Units (SI)*, Washington, D.C.:Government Printing Office, 1995 HTML-Version PDF-Version
* Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, Eleventh Ed., 2003.

*Dr Bitrag iber * **Kelvin** *basiert uf ere freie Ybersetzig vum englische Bitrag* ''Kelvin'' *vum 29.06.2006. Fer d'Versionsgschicht un d'Diskussion lueg dert.*
Ũ

S **Ũ** bzw. **ũ** isch en Buechschtabe wo früeher im latiinische Alphabet vom Nauruische vorchoo isch; sowiit bekannt, isch er nur im Nauruische vorchoo.

Es isch es U mit Tilde und isch em düütsche Ü gliichgsetzt, wobii d Uusschpraach mängisch au e Mischung us u und ü hät sii chönne. Hüt wird s i dr neue nauruische Schriibwiis als normals „u“ gschribe. Wil s i europäische Alphabete nöd 'bruucht wird, wird s nebe andere akzentuierte U-Zeiche geschtellt.

Usserdem schtaht s im phonetische Alphabet für de U-Nasal im Portugiesische.
Œ

Dr Buechschtabe **Œ**, Chliibuechschtabe **œ**, isch e Ligatur us O und E. Urschprünglich us em Mittellatiin schtammend, wird er hüt im Französische no verwendet. Siin Luutwert entschpricht dem vom düütsche Umluut Ö.

Typografisch gseeh isch s E nöd *über* s O gwanderet und isch wie bim Ö zu zwei diakritische Pünkt schtilisiert worde, sondern isch siitlich mit em O (OE → Œ) verschmulze.

## Œ in Computertexte

Im Zeichesatz ISO 8859-1 (Latin-1) isch er nöd vorhande – wohl aber im DEC Multinational Character Set. Au i de Zeichensätz Windows-1252 und ISO 8859-15 (Latin-9) und in Unicode isch s Œ z finde.

In HTML chann mer Œ mit `&amp;OElig;` und œ mit `&amp;oelig;` kodiere.

In TeX und LaTeX wird s grosse Œ durch \OE und s chliine œ durch \oe dargschtellt.

## Verwendig
*I dr Mathematik wird d Ligatur Œ als Abchürzig vom Uusdruck »ohni Iischränkig« verwendet.
*Im Düütsche gits s Fremdwort Œuvre (vo franz. *Arbet* f, *Lebeswerch* m).

## Weblink
Þ

**Þ** bzw. **þ** (**Thorn**) isch en Buechschtabe im alte englische und isländische Alphabet.  Dr Buechschtabe isch us dr gliichnamige Rune Thurisaz entschtande.

**þ** schtaht für de interdentali Frikativ, so wie s hütige englische *th*. Nach dr moderne Konvention wird s *þ* üblicherwiis nur für de stimmlosi dentali Frikativ [θ] verwendet. Im Altenglische isch jedoch dr stimmhafti dentali Frikativ [ð] nöd vom stimmlose underschiede worde.

Im englische isch dr Thorn ab em 14. Jahrhundert immer hüüfiger dur de Digraph th ersetzt worde; gliichziitig hät sich d Form vom Buechschtabe immer wiiter dere vom Buechschtabe Y agnäheret. Als Resultat isch s Y (z. B. im Druckereiwese) als Ersatz benutzt worde. Daas schpieglet sich no hüt i alte Name wider, z. B. im Präfix "ye olde" (gsproche "the old") für viili Pubs.

## Darstellig uf em Computer

### Unicode

Im Zeichesatz Latin-1 ninnt s Þ d Position 0xde ii und s þ 0xfe.
Im internationale Zeichekodierigssyschtem Unicode ninnt s grose Thorn d Position U+00DE ii, s chliine Thorn liit uf U+00FE.

### HTML

In HTML chann s Thorn au dur Entitäte dargschtellt werde – s grosse Thorn dur &amp;THORN; und s chliine Thorn dur &amp;thorn;.

### LaTeX

Mit dr Cork-Kodierig chann s Thorn i LaTeX dur \TH (Grossbuechschtabe) und \th (Chliibuechschtabe) dargschtellt werde.

*Lueg au:* Ð, Yogh, Œ, Ŧ, Wynn

## Weblink

* Bericht On the status of the Latin letter þorn and of its sorting order vom Michael Everson(engl.)
Ø

Dr Buechschtabe **Ø** (Chliibuechschtabe **ø**) chunnt im Dänische, Norwegische und im Färöische vor. Dr Buechschtabe und siini Uusspraach entspricht em düütschen und schwedische „Ö“, und chann als „Ö“ oder „OE“ transkribiert werde.

## Alphabetischi Sortierig

Im Dänische, Norwegische und Färöische wird s „Ø“ am Endi vom Alphabet hinder em „Z“ iisortiert, wobii s dänische und s norwegische Alphabet uf „Æ“, „Ø“, „Å“ ended, s färöische Alphabet endet uf „Æ“, „Ø“.

„Ø“ wird als selbschtändige Buechschtabe (Ligatur us „O“ und „E“) und nöd als „O“ mit Schrägstrich aaglueget.

I Düütsche wirds under „O“ iisortiert.

## Darschtellig auf Computersyschteme

### Kodierung

D Zeiche werded folgendermasse definiert und kodiert:

Im ASCII-Zeichensatz sind di Zeiche nöd enthalte, drum händ sie viili älteri Computersyschtem nöd darschtelle chönne. Allerdings hät bereits d ASCII-Erweiterig ISO 8859-1 (au als Latin-1 bekannt) 1986 di beide skandinavische Buechschtabe „Ø“ und „ø“ enthalte. Fascht alli moderne Computer verwended de im Jahr 1991 iigfüehrti Unicode-Schtandard und chönnd daher di obe uufgfüehrte Zeiche problemlos verarbeite und darschtelle.

Uf Apple-Computer mit düütscher Taschtaturbelegig chann mer s Zeiche „ø“ au dur s Drücke vo Alt-O (au mit druckter Umschalt-Taschte) iigeh.

### TeX

In TeX wird s grosse „Ø“ dur `\O` und s chliine „ø“ dur `\o` dargschtellt.

## Weblink
Ñ

S **Ñ** bzw. **ñ** isch en Buechschtabe vom Latiinische Alphabet vom Spanische und einige wiitere Schpraache. Es isch es N mit Tilde. Siin Name im Schpanische isch *eñe* []. Es bezeichnet een palatale nasale Konsonant und wird i dr alphabetische Reihefolg zwüsched N und O iigordnet. Er befindet sich uf dr Taschtatur rechts vom Buechschtabe L, a dr Schtell, wo der sich uf ere düütsche Taschtatur s Ö befindet.

Dr Buechschtabe isch us eme *n* mit drübergschriebenem chliinem *n* entschtande, wo i dr Orthographie vom mittelalterliche Latiin als Abchürzig für dopplets *n* dient hät. wil sich s dopplete *n* vom Latiinische im Schpanische zumene palatale Nasal entwicklet hät (z. B. latiin. *annus*&nbsp;→&nbsp;span. *año*), hät s *n* mit Querstrich deet der Luutwert aagnaah. Ufgrund vo siim eigeschtändige Luutwert isch es mit dr Zit als selbschtändige Buechschtabe betrachtet und schliesslich au als en dertige iigordnet worde.

Er wird hüt nach em Vorbild vom Schpanische mit em gliiche Luutwert in einige wiitere Schpraache verwendet, so im Galicische, Asturische, Baskische, Quechua, Aymara, Guaraní, Mapudungun, Tagalog und Chamorro. Im Nauruische wird s Ñ für de Luut **ng** verwendet (lueg Biischpiil Meneng). In einige Schpraache, wie em Katalanische, wird dr schpanischi ñ-Luut dur es **ny** ersetzt (z. B. in *Catalunya* aschtatt *Cataluña* (Katalonie), im Portugiesische dur es **nh** (z. B. *Espanha* schtatt *España* oder *Piranha*) und im Italienische dur **gn** (wie in *lasagne*). Im Bretonische wird s Ñ selber nöd uusgschproche, nasaliert aber de voruusgehendi Vokal.

Fehlt dr Buechschtabe Ñ uf dr Taschtatur vom PC, chann er under Microsoft Windows mit druckter ALT-Taschte und 209 (Ñ) bzw. 241 (ñ) uf em Ziffereblock iitippt werde. Sött daas nöd di gwünschte Zeiche produziere (biischpiilswiis under Windows 2000 bzw. Windows XP und höher), so muess d ALT-Taschte und 0209 (Ñ) bzw. 0241 (ñ) uf em Ziffereblock iitippt werde (mit füehrender Null). Funktioniere sötted au no d Taschtekombinatione bzw. ALT und 164 (ñ) bzw. 165 (Ñ). Under Mac OS X wird dr Buechschtabe mit druckter ALT-Taschte und N, gfolgt vomene nochmalige Druck uf N (ohni ALT-Taschte) erzüügt. In LaTeX chann s Zeiche mit \~n erzüügt werde.

## Weblink
Æ

D Buechschtabe **Æ**, Chliibuechschtabe **æ** isch e Ligatur us A und E.

Vom Luutwert her entschpricht er i de meischte Schpraache, wo ihn verwended, em düütsche Umluut Ä. Typographisch gseeh isch aber im lateinische Alphabet s E nöd *über* s A gwanderet und isch wie bi Ä zu zwei diakritische Pünkt schtilisiert worde, sondern in Schriibrichtung *nebe* s A.

Folgendi Schprache verwended s Æ:
* Mittellatiin: Im mittelalterliche Latiin isch AE zu Æ zäme gfüegt worde.
* Altänglisch: Im Altänglische hät de Büechstabe de Lut  widderge. De Makron (ǣ) hät en zu me  verlängert.
* Dänisch: Vermuetlich über s Altenglische isch die Ligatur is Dänische gwanderet. Æ isch deet dr 27. (drittletschti) Buechschtabe im Alphabet, wenn mer W dezue rechnet. *Æ!* chann als Uusruef für Ekel schtah, vergliich Düütsch *bäh!*. I de Dialekte vo Füne, Jütland und Sønderjylland schtaht s  oft au für d Wörter *jeg* (ich), *er* (bin, bist, ist,...) und de beschtimmti Artikel, wo suscht hinder s z beschtimmend Hauptwort gsetzt wird. Daher chann mer deet de Satz bilde: *æ æ å æ [[ø]] i æ [[å]]* uf Riichsdänisch *jeg er på øen i åen* (ich bin uf de Insle a dr Flussau).
* Färöisch: Im färöische Alphabet isch s  dr 27. und vorletschti Buechschtabe. Wenn s æ lang gschproche wird, isch es dr Diphthong [ɛa:], wo aber in dr färöische Spraachwüsseschaft (wie au s á) zu de Monophthonge zellt wird. Churz wird s [] uusgschproche. S æ hät i dere Schpraach somit di gliiche Eigeschafte wie dr Buechschtabe a, isch also *gliichluutend*. Beidi werded dur s Phonem // repräsentiert.
* Isländisch: Im isländische Alphabet isch s  dr 35. und vorletschti Buechschtabe. Andersch als i de andere skandinavische Schpraache signalisierts de Diphthong [].
* Norwegisch: Wie im Dänische repräsentiert s Æ de gliich Luut wie s Ä im Düütsche. In nordnorwegische Dialekte schtaht s  (wie einigi dänischi Dialekt) au für s Wort *jeg* (ich).
* Ossetisch, wo eigentlig mit em kyrillische Alphabet gschribe wird, verwändet s  für de Lut [ɐ].
* IPA: S  stoht für e ungrundete fast offene Vorderzungevokal (hells a) wie in de änglische Wörter *rat* und *fat* , .

## Æ uf em Computer
Im Latin-1- und Unicode- Zeichesatz sind d Codes für 'Æ' und 'æ' 198 beziehigswiis 230, oder hexadezimal C6 und E6.

In HTML chann mer au `&amp;AElig;` und `&amp;aelig;` verwende.

In TeX wird s grosse AE dur `\AE` und s chliine æ dur `\ae` erzüügt.

Uf Apple-Computer mit düütscher Taschtaturbelegig chann mer au Alt-Ä (au mit druckter Umschalt-Taschte) iigeeh. Under Microsoft Windows tippt mer nachenand bi druckt ghaltener Alt-Taschte d Zifferekombination 0198 bzw. 0230.

## Weblink

*Alli Artikel aazeigen, wo mit Æ aafönd
Pascal (Einheit)

S **Pascal** isch d SI-Eiheit vum Druck. Si heisst zue Ehre vum Blaise Pascal eso. Si isch definiert as

;1 Pa = 1 kg/(m·s²) = 1 N/m².
Ei Pascal isch also dr Druck, wo e Chraft vu eim Newton uf e Flächi vu eim Quadratmeter usüebt.

Dr Luftdruck wird meistens in Hektopascal (hPa) agä, wil so zum eine die gsetzlich vorgeschribe Eiheit Pascal verwendet werre cha un mer zum andere e Eiheit het, wo im gwohnte Millibar (mbar) entspricht. In dr Forschig wird insbesundere bi dr Vakuumtechnik vilfach s Millibar als Eiheit verwendet. Anstatt aber uf Pascal umzstige isch aber dr vollständig Verzicht uf Torr e Thema. S Torr isch anderst wie s bar nit dur e eifachi Verschiebig vu Dezimalstelle ins Pascal zyberfüehre.

In dr Lüftigstechnik wird hüffig d Eiheit Dekapascal (daPa) verwendet, wobi ei Dekapascal 0,1&nbsp;mbar entspricht.

* 100 Pa = 10 daPa = 1 hPa = 1 mbar
* 100 000 Pa = 0,1 MPa = 1 bar  = 1000 mbar
* 1 000 000 Pa = 1 MPa = 10 bar = 1 N/mm²

Dr middler Luftdruck vu dr Atmosphäro uf Meereshöchi un Standarddruck bzw. Normdruck isch 101325 Pascal = 1013,25 hPa oder 101,325 kPa bzw. 1,01325 bar.

## Weblink
* Umrechnig vu Pa in anderi Druckeiheite
Eisen

**Iise** isch e chemisches Element im Periodesystem vu dr Elemente mit em Symbol Fe (lat. *ferrum,* Iise) un Ordnigszahl 26. Es isch e Metall vu dr 4. Periode in dr 8. Näbegruppe im Periodesystem. Dr Namme Ise isch goot uf  zrugg und isch en alts Leenwort usem Keltische.

Dr Iisechern 56Fe isch dr stabilst un energiärmst Atomchern. Des heisst, sowohl e Fusion wie e Spaltig vu Iisecherne verlangt Energizuefüehrig un isch demit endotherm. Sälle Umstand isch fer d'Sternentwicklig vu allergrösster Bedütig.

## Entstehig
Im Universum sin bi sinere Entstehig numme Wasserstoff un Helium vorchumme. Alli andere Elemente sin bi thermonukleare Reaktione in Sterne entstande.

Iise entstoht im Endstadium vu dr Chernfusionsprozesse in masseriiche Sterne. Wil d'Fusion vu Iisecherne wie au ihr Spaltig Energi bindet un nit frisetzt, entstehn in Sterne zuenächst keini schwerere chemische Elemente wie Iise.
Es bildet sich dorum im Endstadium vu dr Chernfusion in Sterne e Iisechern as e Art thermonukleari Äsche, wo sich langsam abchüehlt (e relative Begriff bi Temperature im Beriich vu mehrere Milliarde Kelvin) un sich debi under dr eigene Schwerchraft zämmeziegt. Yberschrittet die Iisechugle vu öppe Erdgrössi e kritischi Masse, die sognennt Chandrasekhar-Grenze (öppe 0,9 Sunnemasse), so fallt si binne Sekunde under ihrer eigene Schwerchraft in sich zämme. Die no friwerdend, gwaltig potentiell Energi ermöglicht no d'Fusion vu Iisecherne zue schwerere Elemente bis hi zum Uran (un noch schwerer, doch sin sälli Elemente vil z'churzläbig, um in dr Natur usserhalb vu Supernovae vorzchumme). Glichzittig heizt sich dr Stern so starch uf, dass in grosse Deile e schlagartigi Chernfusion isetzt un die usser Hülle als e Supernova-Explosion absprengt. Supernovae erreiche debi e Energiusstoss vu mehrere 100 Milliarde normale Sunne.

Viili im Stern entstandene schwere Elemente chumme eso wiider in dr Weltruum un bilde bi dr Entstehig vu ere nöie Sternegeneration nit nur nöii Sterne, sundern au Planete, Asteroide un Mönd.

## Vorchumme
### Universum
Iise isch as s'Endprodukt vu dr Chernfusion in massive Sterne s'zehnthüffigst Element im beobachtbare Universum.

### Sunnesystem
Im Sunnesystem nimmt mer fer die meiste grössere planetare Objekte mit iber 3000 km Durmesser e Iisechern a. Säller isch bim Merkur mit 0,8 Planeteradie sehr gross, degege bim Erdmo ufgrund vu sinere Entstehig relativ chlei. Au Asteroide vom M-Typ wie (16) Psyche bestehn hauptsächlich us Iise.
Dr Planet Mars verdankt si roti Farb im Iiseoxid (Rost) uf sinere Oberflächi. Degege isch
jensits vum Asteroidegürtel Iise (as Erz oder Oxid) an dr Oberflächi vu Himmelskörper rächt selte.

### Erde
D'Erde het e Iise-Nickel-Chern. Au suscht isch Iise relativ hüffig im Erdkörper un an dr Erdoberflächi aztreffe, meistens allerdings oxidiert.
Ä (Begriffsklärung)

**Ä** isch

* Ä, e Buechstab
* Ä (Buch), es Buech vom Max Goldt

* e Interjektion, wo liechte Ekel oder suscht es unaagnehms Berüehrtsii uusdruckt,
* mit em Aafüege vomene h (=Äh) en Verlegeheitsluut
Ö

**Ö** isch e Umlut wo unter anderem in de Dütsche und Alemannische Schribwyse vorkunnt. Durchschnittlig isch in alemannische Tekschte etwa jede 250. Büchstabe e *ö*.

## Herkunft
S *ö* isch eigetlig e o mit em Akzänt Trema. S wird aber oft nit als des wohrgnoh, unter anderem wyl mer bim Büchstabiere nit "o mit Trema", sondern eifach "ö" sait.

S Trema isch drum uegrächnet uff em *o*, wyl s i me Wort oft dört stoht, wo anderi Wörter e *o* hän, z.&nbsp;B.:

T**o**chter -  T**ö**chter

L**o**ch - L**ö**cher

Des funktioniert au in andere Sproche. So hät zum Bispyl uff Ungarisch, wo s oft helli und dunkli Suffix git, s helle Suffix dört e **ö** oder **ő**, wo s dunkle e **o** bzw. **o** hät:

Ház**o**n	-	Bőrönd**ö**n

## Sproche, wo s ''ö'' verwende
Unter anderem:
* Dütsch
* Ungarisch
* Finnisch
* Estnisch
* Türkisch
* Ysländisch
* Schwedisch

## Darstellig uff em Computer
Mit de dütsche und östrychische Tastatur sin s große und s kleine *ö* mithilf vo de Taste rächts vom *l* darstellbar. Mithilf vo de Taste "Shift" wird de Großbüchstabe dargstellt. Uff de Schwizer Tastatur isch anstell vom große "ö" de Akzäntvokal e. S große "ö" wird entweder mit de Taste "CAPS LOCK" + "ö" oder durch d Taste "Trema" (rächts vom "ü") und "ö" dargstellt.

We mer s "ö" uff re Tastatur nit darstelle cha oder s für e Zeichesatz nit vorgseh isch (z. B. bi Internetadresse), no wird "oe" statt "ö" gschribe.

## Anderi Forme vom ''ö''
* **ø**: Wird in de Sproche Norwegisch, Schwedisch und Dänisch verwändet. S stoht dört oft für [ø] und [ø:], seltener für [œ].
* **œ**: Isch e Ligatur uss o und e und e Büechstabe vo de Französische Orthografy. Ursprünglig chunnt er uss em Mittellatyn.
* **ő**: Wird numme für di Ungarischi Sproch verwändet und stoht dört immer für de Lut [ø:].

In de phonetische Schrift stoht [ø] für e helles ö (wie bi "höre", allerdings kurz). S [œ] isch e offes "ö" wie bi Hochdütsch *ich m*'ö*'chte*.

## Weblink
Unterrock

Dr **Underrock**, fälschlicherwiise oft au als Bezeichnig für es Underchleid benutzt, ghört zur Underwösch und isch eigentlich s Chleidigschtuck under eme Rock, wo em Körperwärmeerhalt und em Sitz vom Rock dient. Dr Überrock gleitet dur di glatt Oberflächi vom Underrock (Siide, Polyeschter, Polyamid/Dederon) liechter um di (oft bestrumpfte) Bei vo dr Trägerin. Es git sehr eifachi Modell und au settigi, wo a Dessous erinnered.

## Gschicht
Vom 16. bis zur erschte Hälfti vom 18. Jahrhundert hät dr Underrock "Kotillon" gheisse. Zu dere Ziit sind vo adlige und guetbürgerliche Fraue under em Chleid meischtens mehreri Underröck überenand treit worde; dr Underrock isch sogar es Schtandessymbol worde. Im 17. Jahrhundert sind im Summer bis zu acht, im Winter bis zu zwölf Underröck gliichziitig treit worde. Dr oberschti, oft mit ere Schleppe verziert gsii, hät "la modeste" (frz. "die Sittsame") gheisse, dr mittleri "la friponne" ("die Schelmische"), dr underscht "la secrète" ("die Geheime"). Di beliebtischti Farb isch rot gsii. Im Rokoko isch dr Underrock, wo bim Aahebe vom Reifrock sichtbar worde isch, bi de feine Dame us Siide und um de Saum beschtickt gsii.

Um 1820 hät mer aagfange, de Underrock as Liibli aaznäihe und isch so zum Underchleid choo. Zu dere Ziit isch au d Krinoline uufchoo. Under dr Turnüre bzw. em Cul de Paris isch dr Underrock über em Po grafft worde. 1897 isch e "Underrockhose" uufchoo. Zu dere Ziit isch au dr Underrock mit Schleppe und Rüsche wieder Mode worde. 

Image:USpatent42677 1864.gif|   Krinoline, 1864
Image:USpatent290505 1883.gif| Cul de Paris, 1883
Datei:Underwear1913.JPG|  Underchleider, 1913

### Schwiiz
Während de Jugendunruehe Aafangs vo de 80er Jahr isch d Zürcher Schtadträtin Emilie Lieberherr under anderem au durch s immer wider unde füre luegende Underrock bi ihrne öffentliche Uuftritt bekannt worde. Ihri Underröck sind au uf zahlriiche Flyers vo damals verewigt worde.
Eisensulfide

**Iisesulfide** sin chemischi Verbindige vu dr Elemente Iise un Schwäfel. Dr Schwäfel lit in sälle Verbindige as Anion (Sulfid) vor.

Folgendi Iisesulfide sin bekannt:
* Iise(II)-sulfid (FeS): In sällere Verbindig trättet Iise als Fe2+-Ion uf. Dr Schwäfel lit as S2- vor.
* Pyrit (FeS2): Schwäfelricheri Verbindig, wo us Fe2+ un em Disulfid-Anion S22- bestoht.
* Iise(III)-sulfid (Fe2S3): Do isch Iise in Form vu Fe3+ verträtte, Schwäfel as S2-.

As witteri Iise-Schwäfel-Verbindige, wo nit zue dr Iisesulfide zellt werre, sin d'Iise-Schwäfel-Cluster z'nenne.

Bi dr Stahl-Herstellig gelte Iisesulfide as Stahlschädling. Die nidrigschmelzend Verbindig lageret sich an dr Chorngrenze ab un verursacht bi Warmumformig dr sognennt Rotbruch
Gebundene Rotation

Mit **bundener Rotation** bezeichnet mer in dr Astronomi dr speziell Fall vu ere Spin-Bahn-Kopplig, wo e Himmelskörper sich während eim Umlauf um e andere Himmelskörper gnau einmol um si eigeni Ax drillt. Also e Rotationsperiode (engl. *spin*) un e Umlaufzit um dr Muederkörper im Verhältnis 1:1.

So umlauft dr Mo d'Erde in bundener Rotation. Deswäge zeigt er uns immer die gliiche Site. Au die bi dr andere Planete im Sunnesystem trättet in dr Regel bi ihre Mönd e bundeni Rotation uf, wo wohrschins uf die gliich Art wie bim Erdmo entstande isch. E Usnahm isch numme dr Hyperion bim Saturn, als eme reguläre Mond vu eme innere Satellitesystem. Die witt entfernte Zwergmönd vu dr Gasriise zeige degege kei bundeni Rotation.

Bundeni Rotation entstoht dur Gezittechräfte, wo d'Eigerotation vu kleinere Himmelskörper im Schwerefeld vu grössere abbremse. Ähnlich wie sich im Wasser vu dr Erde sichtbari Fluetberge zeige, däte sich au bi ere Eigerotation vum Mo relativ zue dr Ax Erde-Mo d'Gsteinsoberflächi vum Mo gringfüegig hebe un senke. Säll dät Ribig erzüge, wo d'Eigerotation bremse dät. 

Gnau säll isch au iträtte. So isch es nooch Johrmillione zue eme (relative) Stillstand vu dr Eigerotation, chumme wie mir si am Mo beobachte chänne. Andererseits bremst au dr im Verhältnis zue dr Erde rächt gross Mo nooch wie vor d'Erdrotation ab, so dass d'Däg allmählich, wenn au sehr langsam, immer länger werre. In dr Kridezitt isch dr Dag numme bi öppe 22 bis 23 Stund Längi gläge. Bi dem Vorgang ybertrait d'Erde Drillimpuls uf dr Mo, wo defir sorgt, dass säller sich dodur um öppe 4cm im Johr vu dr Erde entfernt. Dr Mo isch also früeher dr Erde nächer gsi.

E Sunderfall vu dr bundene Rotation isch d' **Korotation**, bi dem sich **beidi** Himmelskörper während eim Umlauf gnau eimal um ihr eigeni Ax drille. Säll isch bim Zwergplanetepaar Pluto-Charon bispilswiis dr Fall, wo beidi mit eme Masseverhältnis vu öppe 7:1 e sehr chleine Masseunderschid ufwiise.

Bi starch elliptische Umlaufbahne chänne au anderi, chleini ganzzahligi Verhältnisse vu Rotationsperiode un Umlaufzit (Spin-Bahn-Kopplige) aufträtte. So drillt sich dr Merkur während zwei Umlaife um d'Sunne gnau dreimol um die eige Ax.
Konsonant

Under **Konsonant** (v. lat.: *con* = mit + *sonare* = tönen; au *Mittöner* oder **Mitluut**) verschtaht mer einersiits en Luut, wo siini Artikulation e Verengig vom Schtimmtrakt beinhaltet, so dass dr Atemluftschtrom ganz oder teilwiise blockiert wird und so zu hörbare Turbulenze (Luftwirbelige) chunnt. Konsonante sind Hemmnis überwindendi Luut. Zu dem zelled im Düütsche d Gruppe vo de Obstruente (Plosive, Frikative, Affrikate) und d Gruppe vo de Sonorante (Liquide/Laterale, Nasale) sowie dr Halbvokal oder Halbkonsonant //.

Es werded under Konsonante gmeinhin au d Buechschtabe verschtande, wo derartigi Luut repräsentiered. Um dr verbreitete Verwechslig bzw. Gliichsetzig vo Luute und Buechschtabe vorzbüüge, isch es sinnvoll, de Begriff **Konsonantebuechschtabe** z verwende. Linguistisch korrekt sind d Begriff **Konsonantegraphem** bzw. **Randgraphem** (Graphem, wo für de Silberand, nöd de Silbeechern verwandt werded, so z.&nbsp;B. i dr *Grammatik vo dr düütsche Schpraach*, Berlin 1997, Bd. 1, vgl. S. 246ff). 

Im Düütsche entspreched si meischtens de Buechschtabe:&nbsp; B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, ß, T, V, W, X, Z. 

Si schtönd de Vokalbuechschtabe (Selbschtluute, Vokalgrapheme/Cherngrapheme) A, Ä, E, I, O, Ö, U, Ü, Y gegeüber. 

Zur artikulatorische Beschriibig vo Konsonante werded di folgende Kriterie verwendet:

* Schtimmbeteiligung (schtimmhaft oder schtimmlos)
* Artikulationsort
* Artikulationsart

Biischpiilswiis laat sich es // wie in *Oma* gmäss dene Kriterie als *schtimmhafte [[Bilabialer Konsonant|bilabiale]] [[Nasaler Konsonant|Nasal]]* charakterisiere.

Under akustisch-auditive Kriterie betrachtet, underscheided sich Konsonante vo Vokale im Grad ihrer Sonorität. Under Sonorität verschtaht mer d Schallfülli, d. h. di underschiedlich akustisch Riichwiiti vo de Luut.

Wil jedi Silbe en Luut uufwiist, wo siini Sonorität di vo siine Nachbarsluut übertrifft, händ Vokal e grösseri Schallfülli als Konsonante. De Konsonante falled dur das beschtimmti Positione i dr Silbeschtruktur zue, allgemein am Silbeaafang und -Endi, d. h. Konsonante sind normalerwiis kei Silbeträger.
Als Uusnahme devoo sind allerdings d Sonorante:
Approximante (Vokal in eigentlich konsonantischer Position, öppe *jung* // aber phonetisch [] und nasali und laterali Konsonante (Konsonante als Sonoritätsmaximum im Silberiim wie öppe in *Matten* [] z gseeh. 

Im Düütsche luutet s Wort mit r längschte Konsonantebuechschtabefolg -- wenn mer nur Wörter mitzellt, wo in übliche Wörterbüecher verzeichnet sind -- vermuetlich *[[Angstschweiss]]* (föif Konsonante-Phonem bzw. -Luut in Folg, wo mit Hilf vo acht Konsonantebuechschtabe dargschtellt werded).

*Lueg au*: Vokal, Konsonanz, Konsonantehüüfig, Knackluut, Schnalzluut, Kürzezeichen
ISO 8859-8

**ISO 8859-8**, gnauer **ISO/IEC 8859-8** au bekannt als *ISO-Hebräisch*, isch en vo dr ISO zletscht 1999 aktualisierte Schtandard für di Informationstechnik zur Zeichekodierig mit acht Bit und dr achti Teil vo dr Normefamilie ISO/IEC 8859.

Die Zeiche, wo mit siibe Bit kodierbar sind, entspreched US-ASCII mit füehrendem Nullbit. Zuesätzlich zu de 95 darschtellbare ASCII-Zeiche (0x20–7E) kodiert d ISO 8859-8 60 wiiteri (0xA0, A2–BE, DF, E0–FA, FD–FE), also insgesamt 155 vo theoretisch mögliche 256 (= 28). De Positione 0x00–1F und 0x7F–9F sind i ISO/IEC 8859 und demit ISO/IEC 8859-8 kei Zeiche zuegwiise. **ISO-8859-8** bsetzt aber alli Schtelle mit nöd darschtellbare Schtüürzeiche.

ISO 8859-8 enthaltet alli Konsonante vom hebräische Alphabet, aber nöd d Vokalzeiche.

## Tabelle

*SP* (0x20, "space") isch s Leerzeiche, *NBSP* (0xA0, "non-breaking space") s feschte Leerzeiche und a 0xAD isch dr bedingti Trennschtrich (*SHY*, "soft hyphen"), wo normalerwiis nur am Zeilenendi sichtbar isch.
An Position 0xFD–FE sitzed d Links-nach-Rechts- und Rechts-nach-Links-Marke (U+200E und U+200F).

## Lueg au

MacHebrew

## Weblink
* [ftp://ftp.unicode.org/Public/MAPPINGS/ISO8859/8859-8.TXT Mapping bei Unicode.org]
Hot-Spot (Geologie)

As **Hot-Spot** (engl.: *heisse Flecke*) werre Zentre vu intensiver vulkanischer Aktivität in ere planetare Rinde bezeichnet, wo nit direkt dur plattetektonische Prozesse verursacht werre.

Hot-spots sind doher nit an Platteränder bunde, au wenn si uf sonige liige chänne. Plattetektonik trättet usserdem im Sunnesystem numme uf dr Erde uf. D'Mars- un Venus-Vulkane sin dorum alles Hot-Spot-Vulkane. Ganz Hawaii esch dur ne Hot-Spot enstande.

E besundere Fall isch dr Jupitermond Io. Säller isch ybersait vu Schwäfel-Vulkane mit Lavatemperature um öppe 500&nbsp;°C. Es trättet aber vereinzelt au silikatische Vulkanismus mit Temperature vu iber 1800&nbsp;°C uf. Dr Begriff "hot spot" isch dorum im Fall vu dr Io uf sälli Art vu Vulkanismus beschränkt.

Uf dr Erde underschidet sich dr Hot-Spot-Vulkanismus vu dr vulkanische Aktivität an Plattegrenze, wo mit plattetektonische Vorgänge wie Ozeanbodespreizig un Subduktion zämmehängt. D'Theori vum Hot-Spot-Vulkanismus isch erstmols anno 1963 vum Geolog John Tuzo Wilson formuliert worre.

## Literatur
* I. O. Norton: *Plate motions in the North Pacific: The 43 Ma nonevent* (1995), Tectonics, Vol 14(5), pp. 1080-432 (englisch)
* A. Davaille, F. Girard & M. L. Bars: *How to anchor hotspots in a convecting mantel?* (2002), Earth and Planetary Science Letters, Vol. 203, pp. 621-634 (englisch)
* J. A. Tarduno & R. D. Cottrell: *Paleomagnetic evidence for motion of the Hawaiian hotspot during formation of the Emperor seamounts* (1997), Earth and Planetary Science Letters, Vol. 153, pp. 171-180 (englisch)

## Weblink
* Maria Antretter: ''Moving hotspots - Evidence from paleomagnetism and modeling'' (4,5 MB pdf-Datei)
Januar

Dr **Jänner** (standarddütsch *Januar*;  vo *iānua* „Tür, Zuegang“) isch dr erschti Monet vom Jahr im Gregorianische Kalender. Dr uurschprünglichi Name *Jänner/Jenner* isch nur no im süddüütsche Schprachruum üblich, in Öschterriich und Südtirol heisst er offiziell, in Bayern umgangsschpraachlich **Jänner**. Au im Schwiizerdüütsche seit men em Monet *Jänner*.

Er hät 31 Tääg und isch nach em römische Gott Janus benännt, wo luut dr Sage zwei Gsichter hät. Bezoge uf di hütigi (temporali) Laag vom Jänner lueget eis Gsicht is neue und eis is alte Jahr (Gueti Vorsätz zum Jahreswechsel).

Alti düütschi Näme sind *Hartung*, *Eismonat*, *Schneemonat* und *Wintermonat* üblich. Di letschti Bezeichnig isch vom Karl em Grosse im 8. Jahrhundert iigfüehrt worde. Z Oscheuropa isch dr Januar früeher au *Wolfsmonat* gnännt worde, wil i dere Ziit d Wölf ihri Ranzziit händ und liechter z jage gsii sind.

Im römische Kalender isch dr Jänner urschprünglich dr elfti Monet gsii. Mit dr Umschtellig vom Jahresbeginn vom 1. März uf de 1. Jänner im Jahr 153 v. Chr. isch dr Januar nach em Gott Ianus, em doppelgsichtige Gott vom Aafang und vom Endi, benännt.

Dr Januar fangt immer mit em gliiche Wuchetag wie der Mai vom Vorjahr aa. In Schaltjahre usserdem mit em gliiche Wochentag wie dr April und dr Juli vom gliiche Jahr, suscht wie dr Oktober.

Welli Wuche als erschti Kalenderwoche vom neue Jahr gilt, hangt vom Wuchetag vom 1.&nbsp;Jänner ab. Wenn er uf Mäntig bis Dunnschtag fallt, ghört er zur erschte Kalenderwuche vom neue Jahr (ISO&nbsp;8601), will die Wuche dänn mindeschtens vier Tääg im neue Jahr hät.

D Bezeichnig **Jänner** für de erschte Monet vom Johr hät di gliiche Wurzle wie *Januar* und isch z Öschterriich und Südtirol es Wort vo dr Hochschpraach und kein Dialektuusdruck. D Bezeichnig *Januar* isch aber vor allem dur de Iifluss vo de Medie vom übrige düütsche Schpraachruum ebefalls gläufig.

Bis Endi vom 19. Jahrhundert isch *Jenner/Jänner* als hochdüütsches Wort im gsamte süddüütsche Schpraachruum üblich gsii. Dur d Gründig vom (chlii-)düütsche Kaiserriich im Jahr 1871 isch dr Name *Jänner* aber zuenehmend vo dr us em klassische Latiin neu entlehnte Form *Januar* verdrängt worde, wo im norddüütsche Schpraachruum üblich isch.

Z Bayern sind bis nach em Endi vom Erschte Weltchrieg d Begriffe *Jänner* wie au *Feber* für de Februar di offizielle Monetsbezeichnige gsii. Au hüt no isch dr Name *Jänner* im süddüütsche Schpraachruum zmindscht umgangsschpraachlich verbreitet.

Au wenn *Jänner* z Öschterriich als Wort vo dr Hochschpraach offiziell biibhalte worde isch, isch d Bezeichnig *Feber* i dr Schriftform nümme üblich.

## Lueg au
* Fiirtig 
* beweglichi Fiirtig

## Weblink
* Fescht vo de Religioonen im Jänner uf feste-der-religionen.de
* Januar uf feste-der-religionen.de
*
Voyager 2

**Voyager 2** isch e Ruumsonde vu dr NASA, wo 16 Däg vor Voyager 1 am 20. August 1977 vum Cape Canaveral mit ere Titan 3E-Centaur-Rakete in dr Weltruum gschosse worre ischt.

In dr 60er Johre vum zwanzigste Johrhundert hän Astronome festgestellt, dass die grosse Planete vu unserem Sunnesystem - die vier Gasriise (Jupiter, Saturn, Uranus un Neptun) zum End vu dr 70er Johre in ere Konstellation stehe würde, wo si mit ere einzige Sonde uf ere sognennte *Grand Tour (Grosse Tour)* nochenander besuecht werre chönnte.

Dorufhi sin zwei Sonde baut worre, Voyager 1 un Voyager 2. Dr ursprünglich Namme vu Voyager 2 isch Mariner 12 gsi. Voyager 1 isch zwar 16 Däg später gstartet gsi, het aber e chürzeri Fluegbahn zum Jupiter gnu, so dass die Nummerierig wogl wäge dr plante Anchümft so gmacht worre isch. 

Während Voyager 1 nooch em Passiere vum Saturn d'Ebene vu dr Erdbahn Ekliptik verlo het, het Voyager 2 si Flueg zum Uranus un Neptun furtgsetzt un demit s'gsetzt Zil erreicht. D'Sonde het dr Jupiter am 9. Juli 1979 passiert, dr Saturn am 25. August 1981, dr Uranus am 24. Jänner 1986 un dr Neptun schliessli am 25. August 1989.

D'Sonde het auf ihrem Flueg vili Daten gsammlet, wo zum Verständnis vu unserem Sunnesystems bitrage hän. Debi sin under anderem 22 nöii Mönd, d'Ringe vum Jupiter, zwei witteri Ringe vum Uranus un s'Ringsystem vum Neptun entdeckt.

D'Voyager-2-Mission zellt zue dr erfolgriichste Weltruumprojekte vu alle Zitte. D'Sonde funktioniert immer noch un isch nooch Voyager 1 un Pioneer 10 s'am drittwittiste vu dr Erde entfernt vu Mensche baut Objekt. Am 14. Oktober 2005 het d'Entfernig zue dr Sunne 77.8 Astronomischi Eiheite (AE) betrage. Prognose gehn devu us, dass d'Sonde noch bis zum Johr 2020 Date zue dr Erde sende chännte, bevor no die nuklear Energiquelle (Radioisotopegenerator) nimmi gnüegend Strom liferet, um kritischi Systeme mit Energi z'versorge.

Wie d'Schwestersonde trait au Voyager 2 e goldeni Platte wo *[[Sounds of Earth]]* heisst mit sich, wo Bilder, Gruessbotschafte, Musik un Gräusche vu dr Erde beinhaldet.

## Trivia
Dr Film Star Trek I handelet vu ere e fiktive NASA-Sonde *Voyager VI*, wo als Hommage vu dr Filmmacher ans Voyager-Programm so daift worre isch.

## Weblink

* Die Voyager Raumsonden Teil 1 (dt.)
* Die Voyager Raumsonden Teil 2 (dt.)
* Bericht iber die nöieste Messdate (engl.)
* Status vu dr Voyager-Sonde (engl.)
* Voyager Ufnahme im Saturnsystem e Bildergaleri vu dr Fachrichtig Planetologi un Fernerchundig an dr FU Berlin (dt.)
Eruption

**Eruption** (vu latinisch *eruptio*) bedütet Usbruch, Hervorbreche. In sällem Zämmehang findet dr Begriff Verwendung
*fer die underschidliche vulkanische Usbruchsdätigkeite, unabhängig vum Aggregatzuestand vu dr usgstossene Materie:
: – dr Usstoss vu Lava, Gstei, Gase oder Äsche (Vulkanusbruch).
: – d'Uswerfig vu Wasser dur e Geysir.
*in dr Astronomi fer e Gas- oder Strahligsusbruch uf dr Sunneoberflächi (Sunneeruption, Eruptivi Protuberanz).
*in dr Medizin fer s'plötzlich Ufträtte vume Hüttusschlag sowie fer dr Usschlag selber.
Bahnresonanz

In dr Himmelsmechanik schwätzt mer vu ere **Bahnresonanz**, wenn zwei Himmelskörper Umlaufzitte besitze, wo ime ganzzahlige Verhältnis stehn (z.&nbsp;B. 2:1 oder 3:2). In sällem Fall addiert sich die regelmässig Wexelwirkig zwische dr Objekte iber langi Zittrüüme un cha zue dramatische Bahnveränderige (Exzentrizität un Inklination) vu dr Körper füehre.

Bahnresonanze chönne e stabilisierende Ifluss uf menki Orbits usüebe:
* Dr Planet Pluto un zahlriichi chleineri Objekte im Kuipergürtel, wo als Plutino (italienisch fer *chleini Plutos*) bezeichnet werre, befinde sich in ere 3:2-Resonanz mit em Neptun, d.&nbsp;h. während drei Neptunumlaif umrunde si d'Sunne zweimol.
* E Sonderform vu dr Bahnresonanz mit em Verhältnis 1:1 bilde die koorbitale Objekte. S'bekanntist Bispil defür sin die so gnennte Trojaner. Si befinde sich ime Lagrange-Punkt bezüglich vu dr Sunne un eme Planet (meistens dr Jupiter). Usserdem hän einigi Saturnmönd koorbitali chleini Mönd.

Bahnresonanze bewirke au d'Deilige zwische dr Saturnring un d'Kirckwoodlucke im Asteroidegürtel. Letzteri gelte as dr wohrschinlichst Ursprung vu dr erdnohe Asteroide.

D'Umlaufzitte vu dr Jupitermönd Io, Europa un Ganymed stehn in ere Resonanz vu 4:2:1.  zuenander.

Säll füehrt zue licht elliptische Bahne vu dr drei Mönd un demit im Schwerefeld vum Jupiter zue starche Gezittechräfte, wo s'Inner vu dr Europa un insbesundere vu dr Io ufheize un as Ursache fer dr uf dr Io beobachtet extrem starch Vulkanismus gelte.

Au d'Iismönd Enceladus un Dione vum Planet Saturn stehn in ere 2:1-Resonanz. Obwohl dr Enceladus e kryovulkanischi Aktivität zeigt, sotte die vu dr Dione usgehende Gezittechräfte fer e Ufheizig vum Enceladus eigetlich z'schwach si.

*Lueg au:* Bahnstörig
Nomenklatur

E **Nomenklatur** (latinisch *nomenclatura*) isch e Sammlig vu Richtlinie, nooch dene sich d' Benennig vu Objekte ime bestimmte Themegebit richte soll. D'Gsamtheit vu dr Benennige ime Fachgebit bildet e Terminologi.

## Nomenklatur nooch Themegebite
In dr Astronomi isch die International Astronomisch Union zueständig (IAU)
* Planetari Nomenklatur

In dr Biologi:
* Wisseschaftlichi Nomenklatur
* Nomenklatur vu dr Bakterie
* Botanischi Nomenklatur 
* Zoologischi Nomenklatur
* Nomenklatur-Codes
In dr Chemi isch die International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) zueständig
* IUPAC-Nomenclatur fer chemischi Verbindige
In dr Medizin
*Anatomi
*SNOMED

## Anderi Ableitige vum Wort
In dr Politik bezeichnet s'Wort *Nomenklatura* als iber s'Russisch ybernummeni latinischi Bezeichnig die Grosskopfete un ihr Hierarchi in Staat un Partei, bsunders in sozialistische bzw. planwirtschaftlich organisierte Staate.
Februar

Dr **Februar** ( vo februare "reinige") isch sit dr Julianische Kalenderreform im Jahr 45 v.&nbsp;u.&nbsp;Z. dr zweiti Monet vom Jahres-Kalender. Er isch nach em römische Reinigungsfescht Februa benännt worde. Im süddüütsche Schpraachruum, insbesonderi in Öschterriich, Südtirol und dr Pfalz, wird er au **Feber** gnännt.

Dr Monet umfasst sit dr Auguschteische Kalender-Reform im Jahr 8 in Gemein-Jahre 28 Tääg und in Schaltjahre 29 Tääg. Bis dänn hät dr Februar in Schaltjahre 30 Tääg und in Gmeinjahre 29 Tääg umfasst.

Dr Schalttag isch eigentlich dr 24.&nbsp;Februar, d.&nbsp;h. in Schaltjahre wird nach em 23. Februar en Tag iigschobe, was jedoch nur für di chirchliche Fiirtääg und Namestääg vo Bedüütig isch, wo sich vom 24.&nbsp;Februar und de folgende Tage in Schaltjahre uf de 25.&nbsp;Februar etc. verschiebed.

Dr alti düütschi Name wo i viili Deil vum alemannische Sprochruum no bruucht wird isch ***Hornig***, wil dr riifi Rothirsch in dem Monet siis "Ghörn" (Gweih, Schtange) abwirft und demit aafangt es neus Gweih z schiebe. Wiiteri gebrüüchlichi Näme sind *Schmelzmond* und *Sporkel* oder *Spörkel* gsii. Bi de Gärtner isch früeher d Bezeichnig *Taumonat (Taumond)* üblich gsii. 

D Bezeichnig *Narrenmond* für de Februar rüehrt daher, dass in dere Ziit di alte Vorfrüehligs- und Fruchtbarkeitsritual abghalte worde sind, um d Dämone vom Winter z vertriibe. Under em Iifluss vo dr Chrischtianisierig sind die uusglassene Fiirlichkeite als Fasnacht uf d Tääg vor em Aschermittwoch beschränkt worde, so dass d Narreziit immer im Februar endet. 

Im römische Kalender isch dr Februar uurschprünglich dr letschti Monet gsii. Us dem Grund sind genau dem Monet damals überzähligi Schalttage aaghängt worde, en Bruuch, wo sich dur di julianischi und gregorianischi Kalenderreform dure erhalte hät.

Dr Februar fangt in Nöd-Schaltjahre mit em gliiche Wuchetag wie dr März und dr November aa, in Schaltjahre wie dr August.

Dr Februar fangt immer mit em gliiche Wuchetag wie dr Juni vom Vorjahr aa.

Banktechnisch hät dr Februar wie jede anderi Rechnigsmonet 30 Zinstääg.

## Dr Feber in Öschterriich
Feber isch di offizielli Bezeichnig vom zweite Monet vom Jahr in Öschterriich und wird biischpiilswiis vo de Bhörde verwendet. Dur düütschi Iiflüss isch d Verwendig vom Uusdruck sit em Zweite Weltchrieg teilwiis zrugg drängt worde, sodass sich im Gegesatz zum Januar hüt Februar bereits hüüfig verwendet wird und sich i d Umgangsschpraach iigschliche hät.

## Lueg au
* Fiirtig 
* beweglichi Fiirtig

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20090221091309/http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/Februar.html
März

Dr **März** () isch dr dritti Monet com Jahr im Gregorianische Kalender.

Er hät 31 Tääg und isch nach em römische Chriegsgott Mars benännt, drum händ en d Römer *Martius* gnännt.

Dr alti düütschi Name isch *Lenzing* bzw. *Lenzmond*, e veralteti Schriibig isch *Märzen*.

Am 20. März (früeher au 21. März) isch d Tagundnachtgliichi - d Sunne schtaht gnau über em Äquator und gaht demit gnau im Oschte uf und gnau im Weschte under.

Dr römischi Kalender hät uurschprünglich mit em März als erschtem Monet aagfange.

Dr März fangt mit em gliiche Wuchetag wie dr November und in Nöd-Schaltjahre au wie dr Februar aa.

## Lueg au
* Fiirtig 
* beweglichi Fiirtig

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20090207074140/http://feste-der-religionen.de/Kalender/Maerz.html