Wortschatz der Englischen Sprache

Dr **Wortschatz vum [[Englische Sprache|Änglische]]**, enere weschtgermanische Sprooch zeichnet sich durch e grossi Aazaal vo Lehnwörter us andri Sprooche us. Wege dem wird in dr Volchslinguistik mängmool in Froog gstellt, ob s Änglische überhaupt e germanischi Sprooch isch; stattdesse chunt es aageblich vum Latiinisch. Dass die Vermuetig falsch isch, zeigt sich allerdings wemmer de Grundwortschatz aaluegt, wo germanisch prägt isch. Doodezue ghöre näbe alltäglichi Wörter wie *mother*, *father*, *daughter*, *house*, *water*, *rain*, *storm*, *winter* oder *food* un Grundverbe wie *be*, *live*, *drink*, *eat*, *make*, *speak*, *walk*, *sleep * au d gsamte Strukturwörter vo dr Grammatik wie *the*, *it*, *me*, *you*, *he*, *she*, *and*, *to*, *who*,  *what* usw.

## D germanische Wurzle vum Änglische
D germanische Wurzle vum Änglisch zeige sich, wemmer verschidni Wörter ussem Alltag mit denne uss andri germanischi Sprooche verglycht (Wörter, wo numme sälte uss andri Sprooche entlehnt werde):

So hen vo de hundert hüffigschte Wörter alli ihre Ursprung im germanische Altänglisch, un vo de tuusig hüffigschte immerhy no über 80%. Je wyter mer aber vum Grundwortschatz furtgoot, je grösser isch de Aadeil vo Wörter, wo uss andre Sprooche in s Änglische cho sin. Die Zaale sin Schätzige, wo durch d Analyse vum Wortschatz wo in Zitige vorchunt, erhobe worde sin.

In dr Regel sin d Alltagswörter also germanisch, de Wortschatz vo de Fachsprooche allerdings bestoot uss französischi, vorallem aber latiinischi un griechischi Lehnwörter. Des gilt allerdings nit für alli Fachsprooche. So het de Fachwortschatz vo mangi Beruef wie z. B. de Mechaniker e starchi Tendenz uss germanischi Wurzle eigni Wörter z bilde.

Freili findet sich e Deil Paralelle numme in mangi germanischi Sprooche. So finde sich zwüschem Alemannische un em Änglische Kognate (gmeinsami Erbwörter) wie:

## Erschti Lehnwörter
Scho bevor d Angelsaggse uf dr Insel aacho sin, hen si Wörter ussem Latiinische überno gha, d meischte vo denne Wörter finde sich wege dem in äänlicher Form au in de andre germanische Sprooche. Doodezue ghöre *street* (alem. Stroos, vo lat. *strada*), *cheese* (alem. Chääs, lat. *caseus*) oder *wine* (alem. Wy, lat. *vinum*).

Uss dr Sprooch vo de keltische Urywohner vo England sin numme ganz wenigi Wörter in s Änglische überno worde, so z. B. *bin*, *cradle*, *curse* oder *cross*. Des hängt warschynts demit zämme, dass d Brittanier un ihri Sprooch als unterworfnes Volch kei hoche soziale Stellewärt gha hen.

Mit dr Chrischtianisierig vo de Angelsaggse sin uugfäär 400 neui Wörter ussem Latiinische in s Änglisch cho, wo allerdings numme no en Deil devo hüt no bruucht wird. Dezue ghöre *abbot* (Abt, lat. *abbas*, altäng. *abbod*), *candle* (Cherz, lat. *candela*, altäng. *candel*), *church* (Chilch, lat. *cyriacum*, altäng. *cyrice*), *devil* (Teifel, lat. *diabolus*, altäng. *deofol*), *nun* (Nonne, lat. *nonna*, altäng. *nunne*) oder *priest* (Prieschter, lat. *presbyter*, altäng. *preost*).

Im 10. Joorhundert sin durch d Glehrte in de Chlöschter wytri latiinischi Wörter in d Sprooch ygange, so z. B. *plant*, *purple*, *radish*, *history*, *paper*, *school*, *fever*, *polite*, un Verbe wie *describe*, *discuss* oder *translate*; d meischte vo denne Wörter sin hüt fescht in de Alltagswortschatz integriert. Viile Wörter, wo vum Latiinische in s Änglisch cho sin, hen d Römer sälber ussem Griechische überno. So goot *school* über s Latiinisch *schola* uf s Altgriechisch *scholeion* zrugg.

## De skandinavisch Yfluss
De erschti grossi Yfluss uf de änglische Wortschatz isch allerdings de vum Altnordische, wo vo de Wikinger gsproche worde isch, wo England im spöte 8. Joorhundert mit Beitezüg heimgsuecht hen un in dr zweite Hälfti vum 9. Joorhundert schliessli en Grossdeil vo England erobret un bsiidelt hen. Es wird vermuetet, dass s Altänglisch un s Altnordische sich no äänlich gnue gsi sin, dass sich beidi Gruppe hen chönne verständige un usserdäm im Alltag mitenand verkehrt hen. Deswege fällt bi de skandinavische Lehnwörter au bsunders uf, dass es meischt Alltagswörter sin. Verbe wie *ill*, *take*,  *hit* oder *die*, Grundnahrigsmittel wie *bread* un *eggs* un sogar d Pronome *they*, *them* un *their* chömme ussem Skandinavische.

Andri Wörter mit skandinavischem Ursprung sin *bag*, *cake*, *flat*, *law*, *knife*, *skin*, *sky* un *wrong*, alles Wörter ussem alltägliche Grundwortschatz. Zum Deil sin sogar etymologisch verwandti Wörter, wo es im Änglische scho gää het, entlehnt worde. Doodezue ghöre *shirt* (altänglisch) un *skirt* (skandinavisch), beids het im Germanische ursprüngli „churzes Gwand” bedütet.

Di alte (altänglische) Wörter hän zum Deil überläbt, sin aber bedütigsmeeßig starch ygschränkt worde: S nordgermanisch *take* isch s normal Wort für „nää“ worde, weschtgermanisch *nim* heißt numme no „stibitze“; nordgermanisch *sky* isch s normaal Wort für „Himel“ worde, weschtgermanisch *heaven* isch numme no dr religiös Himel, oder nordgermanisch *cast* hät mitghulfe, dass s weschtgermanisch *warp* numme no „si verwärffe (vom Holz)“ meint. Anderi alti weschtgermanischi Wörter sind numme no umgangssprochlich, öbbe *hem* „ihnen“ (Objektiv Plural vo „sie“) as *em:* me schrybt mit em nordgermanische Wort *we love them* „mir händ si gärn“, aber uspräche cha me alewyl no *we love em* – hüt meint me, *em* seg gchürzt us *them,* aber des isch nid richtig, des isch s alt *hem*.

## De französisch Yfluss
Mit dr Erobrig vo England durch de normännischi Herzog Wilhelm de Eroberer im Joor 1066 het sich d Entwigglig vo dr änglische Sprooch un vor allem em Wortschatz massgeblich verändret. Durch d Erobrig isch s Französisch bis zum Änd vum 13. Joorhundert d Sprooch vo dr gsellschaftliche Elite worde. Doodurch het sich de Wortschatz vum Änglische grundlegend verändret: er isch vumene homogene, germanische Wortschatz zumene gmischt germanisch-romanische Wortschatz worde. So sin im Altänglische bloss 3% vo de Wörter Lehnwörter gsi, bis zum 15. Joorhundert allerdings scho 25%.

In de 200 Joor nooch dr Erobrig sin no relativ wenigi französischi Wörter in s Änglische überno worde, uugfäär 900 sin vor 1250 bekannt. Doodezue ghöre zum Byspil *air*, *beauty*, *danger*, *feast*, *flower*, *jealous*, *judge*, *liquor*, *peace*, *soil* oder *story*. Dr Grossdeil vo de Wörter isch warschynts ersch in d Änglische Sprooch überno worde, wo d Oberschicht aagfange het Änglisch als Muettersprooch z rede, un debi ihre französische Fachwortschatz mit überno het.

Bi viilene französische Lehnwörter vorem 13. Joorhundert cha mer erkenne, dass si ussem normänische Dialäkt vum Französische, wo d Erobrer gsproche hen, überno worde sin. So hen viili änglischi Wörter dört de normänisch Diphthong *ei*, wo im Französisch vo Zentralfrankriich *oi* ussgsproche un gschriibe worde isch: *prey*, *strait* oder *veil* zum Byspil vo Normänisch *preie*, *estreit* un *veile*, statt Zentralfranzösisch *proie*, *étroit* un *voile*. En wytres Byspil sin Wörter, wo mit /ga/ un /ka/ aafange, wo im Zentralfranzösische zue  un  verschobe gsi sin. So findet mer im Änglische d normänischi Ussproch in Wörter wie *garden* oder *catch*, statt Zentralfranzösisch *jardin* un *chasser*.

In mangi Fäll isch s glych Wort in normänischer un zentralfranzösischer Ussproch zweimool mit verschidnigi Bedütige überno worde: *ward* (nor.) un *guard* (frz.) oder *warranty* un *guarantee* 
. Dr Grossdeil vo de französische Lehnwörter isch allerdings noochem 13. Joorhundert ussem zentralfranzösisch Dialäkt vo un um Paris ume überno worde.

De Yfluss vum Französische het mehreri Themeberych erfasst. So findet mer französischi Wörter im Wortschatz für d Verwaltig: *court*, *crown*, *people*, *country*, *duke*, *empire*, *parliament*, *tax*, em religiöse: *baptism*, *cardinal*, *cathedral*, *prayer*, *religion*, *virgin*, em Militär: *arms*, *army*, *battle*, *defend*, *enemy*, *soldier*, dr Chleidig: *button*, *boots*, *coat*, *fashion*, *dress*, *robe*, dr Kunscht: *art*, *dance*, *literature*, *music*, *colour*, *paint*, dr Bildig: *anatomy*, *medicine*, *noun*, *geometry*, un em Heim: *blanket*, *ceiling*, *curtain*, *cushion*, *towel*.

Oft isch e französischs Wort überno worde un s germanische Wort, wo e äänlichi Bedütig gha het, isch bybhalte worde. In so Fäll wird s französisch Wort in dr Regel in formeleri Stilebene bruucht, d germanische Wörter sin degäge alltäglicher un heimeliger:

::*„A person who falls into the water has far better chances of being rescued by shouting *Help! Help!* rather than *Aid! Aid!* or *Assistance! Assistance!* And, as Simeon Potter says, ‘We feel more at ease after getting a hearty welcome than after being granted a cordial reception'.“*.
::„Öber wo in s Wasser gheit het vil bessri Schoonse dass er grettet wird wenner *Help! Help!* rueft, statt *Aid! Aid!* oder *Assistance! Assistance!* [*aid* un *assistance* sin französischi Lehnwörter]. Un, wie der Simeon Potter sait, 'mir sin entspannter wemmer miteme *hearty welcome*, statt enere *cordial reception* empfange worde sin.'“
 
Intressant isch d Entwigglig bi Tiername. In dr Regel isch s Wort für s Tier sälber e germanischs Erbwort: *calf*, *deer*, *ox*, *pig*, d Wörter für s Fleisch vum Tier hen allerdings en französische Ursprung: *veal*, *venison*, *beef*, *pork*. Es wird oft aagno, dass des doodruf zruggzfüere isch, dass d Tier vo de änglischsproochige Buure ufzoge worde, s Fleisch deno aber für d französischsproochige Adlige vorgsänne gsi isch. Luut em R. W. Burchfield isch des allerdings e hartnäckigi Legende, im Mittelalter hätte d Wörter d glychi Bedütig gha un syge ersch im 18. Joorhundert uf s Tier bzw. uf s Fleisch bschränkt worde.

De starchi Yfluss vum Französische zeigt sich sogar in dr Morphologi vum Änglische. Französischi Morphem chönne aa germanischi Wörter aaghängt were un umgekehrt. So finde sich französischi Lehnwörter mit germanische Suffix wie *beauti-ful*, *faith-less*, *gentle-ness*, *ungrac-ious*, *gentle-man*, *colour-less*, oder *cheer-ful*, un au französischi Affix aa germanischi Wörter wie in *talk-ative* oder *unknow-able*.

## Dr Yfluss vo dr Renaissance
Durch de Yfluss vo dr Renaissance isch de änglisch Wortschatz no emool starch aagwaggse. D bildeti Schicht het in derre Zit als Deil vunere Ussbildig au Latiinisch un Griechisch glehrt, un bim Übersetze vo Teggscht in s Änglische oft Wörter lieber überno statt neii z bilde. Statt französischi Wörter sin jetz ab em 16. Joorhundert meh un meh latiinischi un altgriechischi Wörter in de Wortschatz ufgno worde. S Französisch het trotzdäm en grosse Yfluss bhalte, vorallem im Militärische un dr Medizin (*anatomy*, *muscle*), aber au Alltagswörter wie *invite* oder *enter* sin zu dere Zit überno worde.

Bi vilene Wörter isch freili nit ganz sicher, ob si ussem Französische, diräkt ussem Griechische oder ussem Latiinische entlehnt worde sin, wyl viili latiinischi Wörter sälber ussem Griechische stamme.

Durch d verschidnige Schichte vo Entlehnige gits hüt vilmool mehreri Wörter mit äänlicher Bedütig, wo aber uss verschidnigi Sprooche stamme. Byspil defür sin *ask* (altänglisch), *question* (französisch) un *interrogate* (latiinisch), oder *rise* (altänglisch), *mount* (französisch), *ascend* (latiinisch).
 
Au uf d Morphologi hen s Latiinisch un s Griechisch en grosse Yfluss gha, so sin Suffix wie *–ence*, *-ancy*, oder *-ia*, *-ium*, *-ious* un *-ate* un Prefix wie *post-*, *sub-* un *super-* hüt Deil vo dr produktive Morphologi vum Änglische, des heisst si chönne aa andri Wörter (au germanischi) aaghängt were zume neii Wörter bilde.

Usser latiinischi un griechischi Wörter sin aber au Wörter uss andri Sprooche in s Änglisch cho. Ussem Holländisch sin vorallem Alltagswörter wie *pickle*, *yacht*, *rant*, *trigger*, *bully*, *cookie*, *crap*, *gin*, *kid*, *booze*, *scoop* oder *track* cho. Ussem Italienisch sin Wörter ussem kulturelle Berych cho, vorallem uss dr Musik, wie *piano*, *duet* oder *opera*, aber au Wörter wie *architecture* oder *balcony*.

Was uffällt, isch dass ussem Holländische, wo wie s Änglisch e germanischi Sprooch isch, Subschtantiv wie au Verbe entlehnt worde sin, uss Sprooche wie em Italienische, Spanische oder Portugiesische allerdings fascht numme Subschtantiv.

## Entlehnige vum Zitalter vo de Entdeckige
Durch d Erkundig un Kolonialisierig vo Amerika durch d Europäer sin no emool bsunders vili Wörter in s Änglische cho. En Grossdeil devo chömme ussem Spanisch oder Portugiesisch, sin aber vo denne Sprooche zum Deil sälber uss Sprooche vo de Urywohner überno worde. Doo dezue ghöre zum Byspil Wörter wie *chocolate* (vo Spanisch *chocolata*, ursprüngli Nahuatl *xocolatl*), *avocado* (span. *aguacate*, vo Nahuatl *ahuacatl*), *tomato* (span. *tomate*, Nahuatl *xitomatl*), *cigar* (span. *cigarro*, ursprüngli Maya *sicar*), *hurricane* (span. *haracán*, vo Taino *hurákan*), *ranch* (vo span. *rancho* = Hütte) oder *rodeo* (vum spanische Verb *rodear* = yfange).

Andri Wörter sin vum Änglische diräkt überno worde, so zum Byspil Bezeichnige für Tier un Pflanze wo d Europäer nit kennt hen wie *skunk* (Stinktier), *raccoon* (Waschbär) oder *squash* (Kürbis) uss de Algonkinsprooche.

Andri Byspil sin Wörter ussem Hindi (*karma*, *thug*, *loot*, *shampoo*) oder australischi Urywohnersprooche wie em Wort *kangaroo* uss dr Guugu-Yimithirr-Sprooch.

Über de Umwäg vum Spanische sin au vili arabischi Wörter entlehnt worde, wie zum Byspil *admiral* (أميرالبحار, *amīr al-bihār*, Kommandant vo de See), *assassin* (vo dr arabische Bezeichnig für d Assassine-Sekte حشاشين *ḥashshāshīn*), *mattress* (مطرح *matrah*) oder orange (نارنج *naranj*, ursprüngli über s Persische ussem Sanskrit).

## Neieri Entwigglig
In dr neiere Zit werde Wörter uss allene möglichi Sprooche in d Alltagssprooch überno. Ussem Dütsche zum Byspil Wörter wie *kindergarten*, *edelweiss*, *gesundheit*, *rucksack*, *streusel* oder *schnapps*.

Vili Wörter bezeichne kulturelli Gegeständ oder kulinarischi Bsunderheite wie *[[sushi]]* ussem Japanische oder *quesadilla* ussem Spanische.

Ussem Alemannische schliessli sind d Wörter Müesli als *muesli* ( oder  ussgsproche) und Putsch als *putsch* () überno worde.

## Wortschöpfige
Näbe Entlehnige bildet s Änglische uf verschidi Wäg eigni Wörter. Durch Komposition wird zum Byspil uss alti Wörter e neis bildet. Aktueli Byspil defür sin z.&nbsp;B. *[[software]]* oder *skyscraper*. In neischter Zit isch au s Verschmelze vo Wörter hüffig; so *[[smog]]* uss *smoke* un *fog*, *[[blog]]* vo *web log* oder *brunch* vo *breakfast* un *lunch*.

Durch d Volchsetymologi were mangi Wörter nei analysiert. So goot s Wort *hamburger* zwar uf d Stadt Hamburg zrugg, isch aber in dr Zwüschezit als *ham* (Schinke) + *burger* nei analysiert worde. Doodurch isch e neis Wort *burger* entstande, wo jetz als produktivs Morphem neii Wörter mit bildet were: *cheeseburger*, *fishburger* usw.

Usserdäm verändre alti Wörter mangmool ihri Bedütig. So isch d Bedütig vo Wörter historisch oft abgschwächt worde: s Wort *soon* z.&nbsp;B. het ursprüngli „sofort“ bedütet, hüt allerdings bloss no „bald“. In neierer Zit verändret zum Byspil s Wort *wicked* (ursprüngli „bös“, „verdorbe“) sy Bedütig: in dr Sprooch vo jüngeri Sprecher meint mer demit „bsunders toll“. E wytres Byspil isch s Wort *gay*, wo früener „froh“, „glücklich“ bedütet het, speeter denn in s Negetiv dreeit „läbesluschtig, liederlich, promisk“ – und hüt „homosexuel“ meint, woby me dodrby wider an di alt Bedütig „fröhlich“ aaschließt. Inzwüsche het sich d Bedütig aber no emool verändret: jüngri Sprecher meine mit gay vilmool „langwiilig“.

## Fuessnote