open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Szabolcs-Szatmár-Bereg

**Szabolcs-Szatmár-Bereg** (Ussproch: , dt. Komitat Sathmar-Berg) isch e Komitat im Nordoste vo Ungarn. Es gränzt im Nordoste an d'Ukraine, im Südoste an Rumänie, im Südweste an Hajdú-Bihar und im Norde an Borsod-Abaúj-Zemplén und d'Slowakei. De Komitatssitz isch Nyíregyháza.

## Geografy
Di topografische Eigeschafte vom Komitat sin verschyde; mer findet sowohl Flachland wie au Hügelland. Es losst sich in zwei Deil ydeile, nämlig d'Nyírség (de östligst Deil vo de Große Ungarische Diefebeni) und s Umland vo de obere Theiß (Felső-Tisza-vidék). Rund 78 Brozänt vo de Nyírség ghöre zu Szabolcs-Szatmár-Bereg; s ober Theiß-Land bstoht uss em ganze Rétköz und em Flachland vo Szatmár, sällem vo Bereg und vom Moor vo Ecsed, woby di letschte drei numme deilwis dezüeghöre. De höchst Punkt vom Komitat isch uff em Kazony-Berg (240 Meter).

S Chlima isch kontinäntal. De Winder isch do de chältscht vo de Große Ungarische Diefebeni.

De gröscht Fluss vom Komitat isch d'Theiß (ung. *Tisza*). Si chunnt z Tiszabecs uss de Ukraine uff Ungarn und verlosst Szabolcs-Szatmár-Bereg z Tiszadob. Witeri wichtigi Flüss sin d'Szamos, d'Túr, d'Kraszna und de Hauptkanal vo Lónya. Größeri stilli Gwässer sin d'Seee vo Nagyvadas (124 Hektar), dä vo Királytelek (23 ha), usserdem de Bujtos-tó und de Sóstó z Nyíregyháza.

In vyle Deil vom Komitat findet mer unberiehrti Natur; es chömme vyli sälteni Pflanze- und Dierarte vor.

## Gschicht
S Komitat isch in sine hüttige Gränze als Folg vo de Komitatsreform entstande; friehner isch sy hüttigs Gebiet uss de historische Komitat (vármegyék) Szabolcs und Szatmár-Bereg bstande. Vo 1950 bis 1989 hät's Szabolcs-Szatmár gheiße.

## Bevölcherig
D'Ywohner sin (vor allem in de 1950er-Johr) in sälli Deil vom Land abgwandert, wo d'Industry witer entwickelt gsi isch. S Hauptzyl isch s benochbert Borsod gsi; in de 1960er-Johr au Budapest. De Grund vo sälle Uswanderige isch gsi, dass vyli Agstellti z Szabolcs-Szatmár-Bereg kei Arbetsblatz meh gfunde hän.

### Religione
E Großdeil vo de Bevölcherig isch reformiert (41 Brozänt). Usserdem git's vyli Katholike, wo mit 24 (römisch-katholisch) blus 18 Brozänt (griechisch-katholisch) di zweitgröschti Religion usmache. Vo de Jude, wo's do friehner emol gee hät, sin numme no wenigi übrig.

## Tourismus

S Komitat isch rych an Dänkmäler. E bsunderi Seheswürdigkeit vo de Region sin d'"Haranglábak" (chleineri Baute (hauptsächlig uss Holz) mit re Glocke dinne, lüeg Bild uff de linke Site), d'Chirch vo Csaroda uss em 13. Johrhundert und di reformierti Chirch vo Tákos.

Heilbäder git's z Nyíregyháza, z Fehérgyarmat und z Kisvárda.

## Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Sathmar-Berg
* *Máthészalka* - Salka
* *Zajta* – Saiten

## Extärni Site

* Offiziälle Netzuffdritt vom Komitat
* Ungarndütschi, mit ere Lischt vo dütsche Ortsnämme
Preuschdorf

**Prischdorf** (frz. *Preuschdorf*, dt. *Preuschdorf*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## D Lag
Prischdorf ligt a de D 28 zwüsche Dieffebach un Marikwiller-Bachelbrunn. S Dorfzentrum isch aber nördlich vo de Schtroos un het Schtrooseverbindige uf Làmpertschloch u Mitschdorf.
S Dorf isch am Südweschthang vom Hochwald gläge, wo eigentlich no zum Pfälzerwald ghört, aber au als Nordvogese bezeichnet wird. 

## Gschicht
Prischdorf isch zum erschte Mol gnännt worde anne 719.

## Politik
 vo Prischdorf isch . D Gmeind ghört zum Gmeindsverband .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsässisch Dialekt vo Prischdorf ghört zum Oberrhiialemannisch.

## Galerii

Datei:Preuschdorf 438.jpg
Datei:Preuschdorf 439.jpg
Datei:Preuschdorf 436.jpg


## Weblinks

## Referanza
Seebach (Unterelsass)

**Seebàch** ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . Wi vili Dörfli im Elsass isch au Seebàch prägt vo de vile Fachwerkhüser, wo noch erhalte sin.

## D Lag
Seebàch ligt weschtlich vo de D 34 zwüsche Trimbach u Waisseburch. S git verschidnigi Verbindigsschtroosse in d Nachbardörfer. So führt d D 249 nach Nordoschte über de Frohnackerhof uf Schlatel u nach Südweschte uf Hunschpach. Südlich vo Seebàch ligt Niderseebach vo wo e Schtrooss uf Trimbach führt u weschtlich dervo Àschbàch.

## Politik
Seebàch beschteht us de ehemol selbschtändige Gmeinde Nider- un (Ober-)Seebach. Di beide Dörfer hei im November 1974 zu einere Gmeind fusioniirt.  isch . Seebàch ghört zum Gmeindsverband .

## Bevölkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr südfränkisch Dialekt vo Seebàch ghört zum Oschtfränkisch (Nordoberdütsch).


Datei:Seebach 383.jpg|Mairie
Datei:Seebach rEglises.jpg|Fachwerchhüser in dr Rue des Eglises
Datei:Seebach-St Martin-06-Ostansicht-gje.jpg|St. Martin


## Weblink

## Referanza
Taurer

D **Taurer** (, ) sind en antiks Volch, wo uf de Krim a de Südchüste und im Krimgebirge glebt het. Noch ene isch ide Antiki d Krim *Taurischi Halbinsle* (*Ταυρικὴ Χερσόνησος, Taurikē Chersonēsos*) und s Krimgebirge *Taurischi Berge* (Ταυρικὰ ὂρεα, *Taurika orea*) gnennt wore. I de Noizitt hets Bistrebige gee, a de Krim as souveräne Staat de Name Taurie (russ. Таврия, *Tavrija*) oder äänlich z gee.

## Gschicht
D Taurer sind s ältist historisch fassbare Volch, wo uf de Krim glebt het. Si hend entlang vo de Südchüste westlich vo Feodosija glebt und im Krimgebirge. Degege hend i de Steppe bis um 720 v.&nbsp;Chr. d Kimmerier glebt, wo denn vo de Skythe verdrängt wore sind. D Archäologii underschaidet vom 8. bis 3.Jh.v.&nbsp;Chr. zwoo Kulture, wo a de Taurer zuegschribe werd. Di nördlich-westlichi Kisil-Koba-Kultur, binennt nochem Fundort Qızıl-Qoba (»Roti Hööli«), erstreckt sich vo Balaklawa und Sewastopol bis uf Simferopol. Di südlichi Kultur goot vom Bajdar-Tal im Weste und verlauft denn entlang vo de Südchüste bis uf Feodosija, wo d Grieche früe e Kolonii ggründet hend.

Wo ane 513 v.&nbsp;Chr. de Perserkönig Dareios I. gege d Skythe zogen isch, hend d Taurer sich gwaigeret a de Skythe z helfe. Si sind denn aber vo dene underworfe wore und ab em 2.Jh.v.&nbsp;Chr. mit ene verschmolze, werum si denn au Tauroskythe (Ταυροσκύθαι) gnennt wore sind. De bosporanisch König Aspurgos (8 v.&nbsp;Chr.-38n.&nbsp;Chr.) het d Taurer bisigt und de Sauromates II. (174-210) het s Land vo de Taurer dör e Vertrag as Bosporanische Riich bunde. Wo d Boraner und d Gote ane 255 uf d Krim iigfale sind, sind d Taurer vom Bosporanische Riich abgfalle. Si sind denn im Verlauf vo de wittere Gschicht assimiliert wore.

## Wertschaft
D Taurer hend Acherbau bitribe und Vee züchtet, denebet hend si au Raubzüüg und Piratezüüg undernoo. Erst abem 4.Jh.v.&nbsp;Chr. hend si afange mit de griechische Kolonie uf de Krim Handel triibe, woll well d Könige vom Bosporanische Riich a de Piraterii en End gschafft hend.

## Religioo
D Taurer hend i de Nööchi vom hüttige Sewastopol ufem *Jungfrauekap* (agr. *Παρθένιον ἅκρον, Parthenion akron*) e Hailigtum vonere jungfroiliche Göttin ghaa, wo vo de Grieche Artemis Tauropolos (*Ταυροπόλος*) gnennt woren isch und im griechische Epos mit de Heldin Iphigenia verschmolzen isch. A dere Göttin sind Mensche gopferet wore. 

D Graabsitte vo de Taurer sind uuffällig, well si eri Toote i Massegräber ufenand gschichtet hend.

## Sprooch
S Taurische isch alefalls grad i drai Näme öberliferet. Do isch emol de Name vo de *Taurer* (agr. *Ταῦροι, Tauroi*) selber, denn brichtet antiki Quelle no, as d Stadt Theodosia (agr. *Θεοδοσία, Theodosía* "Gottstadt"; hüt: Feodosija) uf Taurisch oder Alanisch *Ardabda* (*᾿Αρδάβδα*) ghaisse het, wa "Sibegott" bidüüti. S Kap Criu Metopon (agr. *Κριοῦ μέτωπον* "Widderchopf"; hüt: Aj Todor) söll en Öbersetzig vom iihaimische Name *Brixaba* (*Βριξάβα*) sii. A de modern Forschig isches nöd glunge, die Näme anere bikannte Sprooch zueornne.

## Büecher
*Der Neue Pauly*, Bd. 12/1: **Tauroi**

## Quelle
* Herodot: *Gschichte* 4,99ff
* Strabon: *Geographii* 7,308. 309. 311
* Plinius: *Naturgschicht* 4,85

## Referenze
Schleithal

**Schlatel** (frz. *Schleithal*, dt. *Schleithal*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . Wi vili Dörfli im Elsass isch Schlatel prägt vo de vile Fachwerkhüser, wo noch erhalte sin. 

## D Lag
Schlatel isch es öpper 3 Kilometer langs Schtrassedorf, wo sich entlang de D 244, wo vo Lüterburi uf Waisseburch führt, zieht. De öschtlich Nachbarort isch Sàlembàch, de weschtlich Waisseburch. Im Südweschte führt d D 249 über de Frohnackerhof uf Seebàch un im Norde vo de Gmeind isch d Pfalz, wo durch d Lauter vom Elsass trennt isch.

## Gschicht
Schlatel isch zum erschte Mol gnännt worde im 8. Jh.

## Politik
 vo Schlatel isch . D Gmeind ghört zum Gmeindsverband .

## Bevölkeringsentwicklig

## Dialekt
Dr südfränkisch Dialekt vo Schlatel ghört zum Oschtfränkisch (Nordoberdütsch).


Datei:Schleithal 346.jpg|Mairie
Datei:Schleithal 355.jpg|Kirich


## Weblinks

## Referanza
Rott (Unterelsass)

**Rott** (frz. *Rott*, dt. *Rott*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## D Lag
Rott ligt an de D 77 wo vo Prischdorf uf Waisseburch führt, zwüsche Kleeburi un Waisseburch. D Gmeind ghört zum Biosphärereservat Pfälzerwald-Nordvogese. 

## Gschicht
Rott isch zum erschte Mol gnännt worde anne 745.

## Politik
 vo Rott isch . D Gmeind ghört zum Gmeindsverband .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr südfränkisch Dialekt vo Rott ghört zum Oschtfränkisch (Nordoberdütsch).


Datei:Rott 468.jpg
Datei:Rott 465.jpg


## Weblink

## Referanza
Lobsann

**Lüsann** (frz. und dt. *Lobsann*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . D Iiwohnerzahl schwankt sit de 60er Johr vom 20. Johrhundert um öpper 500 Lüt. 

## D Lag
S Dorf Lüsann ligt zwüsche Làmpertschloch un Sulz. Au nach Norweschte gits e Schtroos, wo Richtig Kleeburi u Klimbàch führt. Lüsann isch am Südweschthang vom Hochwald gläge, wo eigentlich no zum Pfälzerwald ghört, aber au als Nordvogese bezeichnet wird.

## Gschicht
Lüsann isch zum erschte Mol gnännt worde im 9. Jh.

## Politik
 isch . D Gmeind ghört zum Gmeindsverband .

## Bevölkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr elsässisch Dialekt vo Lüsann ghört zum Oberrhiialemannisch.

## Weblink

## Referanza
Salmbach

**Sàlembàch** (frz. *Salmbach*, dt. *Salmbach*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . Wie vìle Derfel ìm Elsàss ìsch àui Sàlembàch prägt vun dr vìle Fàchwarkhiser, wie noch erhàlte sìn.

## Geogràfi
S Dorf Sàlembàch lijt zwìsche Niderlauterbach und Schlatel àn dr D 244. Ìn d sìdlige Nochberderfer Sije und Owerlauterbàch gìt s àui direkte Stroßeverbindunge.

## Gschìcht
Sàlembàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1049.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Sàlembàch ìsch . Sàlembàch ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Sàlembàch ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).


Datei:Salmbach Eglise 319.jpg|D Kirich vun Sàlembàch
Datei:Salmbach 318.jpg|Fàchwarkhiser


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Alt-Pfirt

**Àlt-Pfìrt** (frz. *Vieux-Ferrette*, dt. *Altpfirt*) isch e Gmeind im Arrondissement  () im Owerelsàss (Haut-Rhin). Im Dorf hets vili erhalteni Fachwerkhüser.

## Gschicht
Im Johr 1124 isch s Schloss vo Àlt-Pfìrt s erschte Mol in ere Urkunde gnennt worde, s Dorf sälber erscht me wi hundert Johr schpöter, im 1269i. Immer wider sin Plünderige un Zerstörige vom Schloss un em Dorf belegt, so au im 1445 durch d Basler un im 1633, also wärend em Driisigjöhrige Chrieg, vo de Schwede.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vo Àlt-Pfìrt isch . D Gmeind ghört zum Gmeindsverband .

## Bevölkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àlt-Pfìrt ghert zem Hochàlemànnisch.

## Weblink

## Referanza
Kloster Lützel

S **Chloschter Lítzel** isch es Chloschter vo de Zisterzienser gsi, wo im Johr 1123/24 gründt worde-n-isch. S Muetterchloschter isch Bellevaux gsi. Im 1792i isch es ufglöst worde.

## D Lag
S Chloschter Lítzel isch genau uf de Schproochgränz zwisch em germanische un em romanische Sproochruum gründt worde. Nördlich vom Chloschter, im Sungau het mer alemannisch gredt, südlich – im hütige Kanton Jura – Franc-comtois. Au d Wasserscheide zwüsche de Rhône un em Rhy isch ganz i de Nöchi.

## Gschicht
 
Gschtiftet worde isch s Chloschter im Johr 1123/24 vo de Grafe vo Montfaucon. Es isch e Tochtergründig vom Chloschter Bellevaux gsi. S Chloschter isch spöter a d Grafschaft Pfirt cho, ma weiss aber hüt nümm, wann des gsi isch. Bekannt isch aber, dass de Elsgau u de Sornegau zwüsche 1270 u 1278 ans Fürschtbistum Basel cho isch. D Gränze zwüsch em Fürschtbistum u de Grafschaft Pfirt isch ab do Mitte durchs Chloschter gange. Erscht im 1757 het me e Gränzkorrektur vorgnoh, wo defür gsorgt het, dass wenigschtens de Chloschterbezirk ganz uf einere Site gsi isch, nämlich uf de elsässische. Wo im Johr 1789 d französisch Revolution usbroche isch, isch de Bsitz vom Chloschter beschlagnaamt un im 1791 verchauft worde. S Chloschter het als solches no exischtiirt, bis es im Herbscht 1792 gschlosse worde-n-isch.
Am Aafang vom 19. Johrhundert sin d Chile un anderi Näbegebäud abtrage worde. Aber en Teil vo de Hüser sin bis hüt erhalte blibe.

## Litratuur
*  

## Weblink

*
Hunspach

**Hunschpàch** (IPA: ; frz. *Hunspach*, dt. *Hunspach*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . Wi vili Dörfli im Elsass isch au Hunschpàch prägt vo de vile Fachwerkhüser. S Dorf gilt als eis vo de schönschte Dörfer z Frankriich un het de Titel vo eme *Plus beau village de France*. 

## D Lag

Hunschpàch ligt weschtlich vo de D 263 wo vo Waisseburch uf Hàwenau führt. Direkti Schtrosse gits uf Ìngelse, Seebàch, Hoffe u Scheeneburi.

D Gmeind ghört zum *Parc naturel régional des Vosges du Nord* em französische Teil vom Biosphärereservat Pfälzerwald-Nordvogese.

## Name
S erscht Mal gnännt wird Hunschpàch 1324 als *Hunespach*. Dr Name chunnt vomene voreuropäische Wort *(W)UN ("Hügel, Büel") mit em gallo-romanische Suffix -acum > *Un(i)acum. Sekundär isch e /h/ vorgstellt und s Suffix durch s dt. -bach ersetzt worde.
Nach ere lokale Sag chunnt dr Name vomene Riis, wo "Huno" (dt. Hüne) heig gheisse.

## Gschicht
Im Jahr 1324 gaht s Dorf als Gschenk an s Herrschaftsgschlecht Puller vo dr Hohenburg. Sit 1504 het Hunschpàch zum Herzogtum Pfalz-Zweibrücke ghört. S Verwaltigszentrum isch Kleeburi gsi. 1611 isch Pfalz-Zweibrücke unter dr Söhn vom Herzog Johann I. ufteilt worde in drü Linie: Pfalz-Zweibrücken-Veldenz, Pfalz-Zweibrücken-Landsberg u Pfalz-Kleeburg. Hunschpach het zue dr letschtere ghört. Wel dr Herzog Johann Kasimir vo Pfalz-Kleeburg 1615 d Katharina, Prinzessin vo Schwede ghirate het, isch d Gmeind 1619 unter schwedische Herrschaft cho. 1633 isch Hunschpàch im Drissigjährige Chrieg vo chaiserliche Truppe niderbrennt worde. Noch em Chrieg hän Sidler us dr Schwyz Hunschpàch wider ufbout. 1788 het Schwede alli Recht uf d Herrschaft an Frankrich übergää. In dr französische Revolution isch s Biet am 4.&nbsp;März 1790 Teil vom nöie Département Bas-Rhin worde.

## Politik
Maire vo Hunschpàch isch de Bertrand Wahl. D Gmeind isch Mitglid im Gmeindsverband .

## Galerii

Datei:Hunspach Ortsschild 389.jpg|D Ortstafle vo Hunschpàch
Datei:Hunspach 399.jpg|Fachwerkhüser im Dorf
Datei:Hunspach 394.jpg|Fachwerkhüser im Dorf
Datei:Hunspach 390.jpg|Fachwerkhüser im Dorf


## Literatur
* Hermann Gerst: *Histoire de Hunspach et de la Paroisse de Hunspach, Hoffen, Ingolsheim*. Oberlin, Strasbourg 1975
* Michael Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace*. Édistions du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Hunspach uf quid.fr

## Referanza
Tolna

**Tolna** (Ussproch: , dt. d Tolnau) isch e Komitat im Südweste vo Ungarn. Es gränzt im Norde an Fejér, im Oste an Bács-Kiskun, im Süde an Baranya und im Weste an Somogy. De Komitatssitz isch Szekszárd.

## Geografy
Z Tolna git's verschydeni Hügel. De höchst devo isch de Dobogó, wo d'Spitze uff 593 Meter über em Meer litt. S Komitat isch arm an Bodeschätz.

S Chlima vo Tolna bildet e Übergang zwüsche de Chlimas vo de Große Ungarische Diefebeni und Dransdanubie.

Di gröschte Flüss sin d'Donau, de Kapos und de Sió.

De Wald vo Gemenc isch bekannt für sini Rothirsch-Bständ. Im Reservat vo Gyulaj git's usserdem vyl Damwild.

## Gschicht
E (hütt historischs) Komitat Tolna hät's scho zur Zit vom Stephan I. gee. Es isch um s Schloss vo Simontornya umme entstande. Wo i-n-re Blietezit d'Türke ygfalle sin, isch s Komitat fast vollständig entvölchert worre. S Wappe hät's im Johr 1699 vom Chönig Lipót I. griegt. Bis 1779 isch Simontornya de Komitatssitz gsi, ab dänn Szekszárd (wo allerdings d'Stadträcht erscht im Johr 1905 d'Stadträcht griegt hät. In sine hüttige Gränze isch s Komitat im Johr 1950 als Folg vo de Komitatsreform entstande.

## Wirtschaft

Z Paks (im Oste vom Komitat) stoht s einzig Atomchraftwärk vo ganz Ungarn. Do wird d'Hälfti vo de eläkdrische Energy broduziert, wo z Ungarn verbrucht wird. De Rychdum an Flüss stellt e güeti Bedingig für d'Landwirtschaft dar.

Di beide gröschte Undernämme noch Erdrag sin im Johr 2006 gsi:

1. Paksi Atomerőmű Zrt. (s Atomchraftwärk; landeswit Blatz 110), 2. Tolnagro Kft. (landeswit Blatz 423).

## Bevölcherig
In relativ vyle Dörfer spyle d'Draditione für s Volk no e wichtigi Rolle. Säll isch bsunders usbrägt in de Dörfer Őcsény, Decs, Sárpilis und Alsónyék (alli im Südoste vo Tolna), wo mit em Oberbegriff "Sárköz-Dörfer" zämmegfasst werre.

## Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Tolna

## Weblink

* www.tolnamegye.hu - Offiziälle Uffdritt im Netz
* Ungarndütschi, mit ere Lischt vo dütsche Ortsnämme
Weilheim

**Weilheim** isch dr Namme vo denne Ortschafte:
* Weilheim (Baden) (Wyle), e Gmeind im Landchreis Waldshüet, Bade-Württebärg
* Weilheim an der Teck (Weile an de Teck), e Gmeind im Landchreis Esslige, Bade-Württebärg
* Weilheim in Oberbayern, e Chreisstadt vom Landchreis Weilheim-Schongau, Bayern

* Weilheim (Balingen), en Ortsteil vo de Stadt Balingen, Zollerealbchreis, Bade-Württebärg
* Weilheim (Blindheim), en Ortsteil vo de Gmeind Blindheim, Landchreis Dillingen a de Donau, Bayern
* Weilheim (Hechingen) (Weile), en Ortsdeil vo Hechenge, Zollerealbchreis, Bade-Württebärg
* Weilheim (Monheim), en Ortsteil vo de Stadt Monheim, Landchreis Donau-Ries, Bayern
* Weilheim (Rietheim-Weilheim) (Weile), en Ortsdeil vo Riete-Weile, Landchreis Tuttlige, Bade-Württebärg
* Weilheim (Tübingen), en Ortsdeil vo Diibenga im glychnamige Landchreis, Bade-Württebärg

**Weilheim** isch de Name vo me Schiff:
* Minejagdboot *Weilheim* (M 1059) (Frankenthal-Klasse) vo de Dütsche Marine
Lützel (Oberelsass)

**Lìtzel** (frz.: Lucelle, dütsch: Lützel) isch e Gmeind im ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin). D Gmeind ligt direkt a de Gränz zum Schwiizer Kanton Jura.

## Gschicht
Lìtzel ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1125 àls *S. 'Mariae monasterium qui Lucicella vocatur*. De Ursprung vo de Gmeind ligt im Chloschter Lìtzel, wo direkt uf de ehemalige dütsch-franzesische Sproochgrenz glege-n-isch. Doderwäge gits au en Wiler mit Näme Lìtzel uf de Schwiizer Site vo de Gränz.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Lìtzel ìsch . Lìtzel isch Mitglid im Gmeindsverband .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Lìtzel ghert zem Hochàlemànnisch.

## Lueg au
* Chloschter Lìtzel
* Lucelle JU

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* 

## Referanza
Burg Zähringen (Freiburg)

D **Bùùrg Zäärige** isch e Bùùrgruine bi Fryybeg ooberhalb vùm Schdaddail Zäärige. Si hed em Aadelsgschlächd vù dr Zääriger dr Name gee.

## Laag
D Bùùrg Zäärige lyd hide ùf em Baan vù Gundelfinger Oordsdail Wildtal ùf eme Uuslaifer vùm 
Ros-Chobf.

## Gschiichd

Ùf em Zääriger Bùùrgbäärg hed s vùm 3.&nbsp;bis am Änd vùm 5.&nbsp;Joorhùnderd e alemannische Hèèchesiidlig gee vùn eme alemannische Chlaicheenig. Fir die isch dr Bùùrgbäärg groosflèchig yygeebned woore.

S èèrschd Mool gänd wird dr Oord Zäärige scho chùùrz noch em Joor&nbsp;1000. S isch aber nid chlaar, eb dodermid scho ne Bfeschtigung oder dr hidig Fryybeger Schdaddail Zäärige gmaind gsii isch. D Bùùrg Zäärige isch s èèrschd Mool gnänd ane 1080 im Zämehang mid em Herzog Berthold II. vù Zäärige.

Noch em Uusschdäärbe vù dr Zääriger ane 1218 hed dr Chaiser Friedrich II. d Zääriger Bùùrg as Ryychslèèche yyzooge. Zwische 1275 ùn 1281 isch d Bùùrg e baar Mool niiderbränd woore in dr Bsizschdridigkaide zwischen em Ryych, dr Groofe vù Urach ùn dr Schdad Fryybeg. Si isch aber als wider ùfböue woore.

Ane 1327 hän d Groofe vù Fryybeg d Bùùrg verchaufd ghaa, 1422 good e Dail vù dr Aalag in dr Bsiz vù dr Marggroofe vù Baade iiber. 

Im Buurechrieg isch d Bùùrg Zäärige ane 1525 niiderbränd woore ùn derno nimi ùfböue woore.

Ane 1815 isch di ganz Aalag in dr Bsiz vùm Huus Baade iibergange. Hid ghèèrd d Bùùrg Zäärige dr Schdad Fryybeg.

Erhalde isch vù dr Ruine no dr Rùnddùùrm us em 13.&nbsp;Joorhùnderd mid ere vù Zine ùmringde Uussichdsplattform.

## Literatur
* Alfons Zettler, Thomas Zotz: *Die Burgen im mittelalterlichen Breisgau. I. Nördlicher Teil, Halbband A-K*. Jan Thorbecke Verlag, Ostfildern 2003, ISBN 3-7995-7364-X, S. 160-174.
* J. B. Fischer: *Geschichtlicher Überblick*, in: *Freiburg im Breisgau. Die Stadt und ihre Bauten*, H. M. Poppen & Sohn, Freiburg im Breisgau 1898

## Weblink
* 
* Bùùrg Zäärige
Schwarzes Meer

S **Schwarze Meer** isch e Binnemeer zwöschet Europa und Asie und e Nebemeer vom Mittelmeer. E Nebemeer vom Schwarze Meer isch s Asowsche Meer, wo im Norde litt.

## Name
I de Antiki het s Schwarze Meer bis öppe um 700 v.&nbsp;Chr. *Pontos Axeinos* (agr. Πόντος Ἄξεινος) ghaisse, wa volksetymologisch as »Ungastlichs Meer« dütet woren isch, aber as en Entleenig usem Iranische Wort *axšaenas* »dunkel« aagluegt werde mue. Spööter hend d Grieche s Meer denn *Pontos Euxeinos* (Πόντος Εὔξεινος) gnennt, aso »Gastlichs Meer«. Selte isch degege de Name *Pontos Melas* (Πόντος Mέλας) »Schwarzes Meer« gsii.

Di moderne Näme bidütet all »Schwarzes Meer«: türk. *Karadeniz*; krimtat. *Qara deñiz*; ukr. Чорне море, *Čorne more*; russ. Чёрное море, *Čornoje more*; bulg. Черно море, *Černo more*; rum. *Marea Neagră* etc.

## Geographii

S Schwarze Meer isch dör de Bosporus, s Marmarameer und d Dardanelle mit de Ägäis verbunde.

Im Uurzaigersinn grenzet die Länder as Schwarze Meer: In Europa*:* Türkai, Bulgarie, Rumänie, Ukraine; In Asie*:* Russland, Georgie und d Türkei.

D Flächi vom Schwarze Meer bitrait 424.000 km², di längst Uusdeenig vo Ost uf West bitrait 980 km und vo Nord uf Süüd 530 km. Di tüüfsti Stell isch 2244 m underem Meeresspiegel. Im asiatische Tail erhebt sich de Kaukasus öber de Chüste und im Süüde fallt s Nordanatolischi Gebirge stail is Meer ab. Di europäisch West- und Nordchüste isch degege flach und wiist im Gegesatz zu de asiatische Chüste Lagune und au meriri Insle uuf. S Schwarze Meer werd vo Europa uus vo groose Ström mit Süesswasser versorgt: d Donau, de Bug, de Dnepr, de Dnestr und de Don. Z Georgie isch de Rioni und i de Türkai sind de Kisilirmak und de Sakarya d Hoptflüss, wo is Schwarze Meer mündet.

S Schwarze Meer het wenig Insle, wo vor alem im Nordweste liget. Eini dervo isch Dscharylhatsch. Uuffällig isch d Halbinsle Krim, wo im Weste und Süüde vom Schwarze Meer umspüelt werd, im Oste aber vom Asowsche Meer.

## Wasserhuushalt

Uf de Oberflächi gits e Ströömig, wo schwach im Uurzaigersinn chraist, aber s git fast kai Wasseruustuusch mit de tüüfere Schichte. Fluet und Ebbi sind im Schwarze Meer nur schwach.

De Salzghalt uf de Oberflächi vom Schwarze Meer isch mit 17 Promill recht nidrig. I de Tüüfi ninnt er aber zue und zäme mitem nidrige Suurstoffghalt werd so dai höchers Lebe verhinderet. De Salzghalt vom Asowsche Meer, emene Nebemeer vom Schwarze Meer im Nordoste, lit bi 11 Promill.

## Klima
D Südchüste het milds mediterrans Wätter, im Norde isch s Klima kontinental, mit chalte Winter und haisse Sümmer, uusert a de Krimchüste, wo au mediterrans Wätter ufwiist, dezwösche isch s Wätter gmässigt. De Hauptwind bloost usem Nordweste. Im Winter feget ufem Schwarze Meer starchi Störm und s gitt vill Nebel. Im Norde chases au Yis gee. D Rägemengi nimmt vo Georgie richtig Ukraine starch ab.

## Literatur
* Neal Ascherson: *Schwarzes Meer*. Berlin Verlag, Berlin 1996. ISBN 3-8270-0201-X.

## Weblink

* Black Sea Environment and Marine Life – Learning Pages (Russisch und Englisch)
Tschufut-Kale

**Tschufut-Kale** (ukr. und russ. Чуфут-Кале Čufut-Kale; krimtat. Çufut Qale; karaim. Джуфт Къале, Dschuft Kale) isch e historischi Stadt uf de Krim und isch chorzi Zitt d Hoptstadt vom Krimchanat gsii.

Tschufut-Kale isch hüt e Touristeattraktion und vill Baute sind restauriert wore. Nebet de Stadtmuure sind no Bethüser vo de Karaime erhalte und s Mausoleum vo de Nenekedschan Chanim, de Tochter vom Tochtamisch († 1405), emene Chan vo de Goldige Horde.

## Name
De krimtatarisch Name Çufut Qale bidütet »Jude-Festig«, well sich underem Krimchanat vill Jude i de Stadt niderloo hend. En ältere Name vo de Stadt isch Qırq Yer »Vierzg Ort« oder Qırq Er »Vierzg Maa«.

## Gschicht

Tschufut-Kale lit ufeme Tafelberg im Krimgebirge öppe 2,5 km östlich vo Bachtschisaraj. De Ort isch scho im 6.Jh. bisidlet gsii, wien e alano-gotisches Gräberfeld zaigt. Vermuetli sind d Biwonner Alane gsii. En Aanaam vo de Forschig isch, as Tschufut-Kale mit de Stadt Phullai (Φουλλαι) z identifizieren isch, wo de krimgotischi Bischof Joannes ane 785 vo de Chazare isch d Gfängnis gsteckt woren isch. Denn wär de Ort im Mittelalter e Bischofsitz gsii.

Nochdem d Tatare d Krim underworfe hend, het de Ort Qirq-Yer ghaisse. De ältist Bileg vo dem Name *Qirqri* isch vom arabische Geograph Abu al-Fida ane 1321, wo schribt, as de Ort im Land vo de As ligi, womit d Alane gmaint sind. 1440 het sich de Hatschi Girej as unabhägige Chan vo de Krimtatare uusgrueffe und Qirq-Yer zu sinere Hoptstadt gmacht. Si Soo, de Mengli Girej († 1515) het denn aber i de Nöchi de Palast Bachtschisaraj (krimtat. Bağiçasaray »Gartepalast«) baue loo. Qirq-Yer isch den zum Ort wore, wo unliebsami Persone und Gaisle ghalte wore sind oder is Gfängnis gsteckt wore sind. I de Stadt sind au d Münze vom Krimchanat gschlage wore. Scho früe hend sich Karaime niderloo, e jüdischi Sekte, wo no hüt uf de Krim lebt, de Grund, wiso de Ort abem 17.Jh. au Tschufut-Kale gnennt woren isch. Die Jude, wo im nöche Bachtschisaraj as Diener vom Chan gschaffe hend, hend müese spötistens aber bi Iibruch vo de Dunkelhait uf Tschufut-Kale zrugg müese.

Nochdem Russland ane 1783 d Krim annektiert het, hend d Karaime afange d Stadt verloo und sich i de noije Städt niderloo. Im 19.Jh. isch de Ort denn ganz verloo wore und verfalle.


 Datei:Chufut Kale1.jpg|*alti Bifestigunge*
 Datei:ChufutKale1.JPG|*s Grab vo de Nenekedschan Chanim*
 Datei:Cufut Qale kenassa.jpg|*renovierti Kenasse*
 Datei:Карло Боссоли. Чуфут-Кале. Остатки генуэзских укреплений.jpg|*alti Postcharte*


## Lueg au
* Mangup-Kale
* Eski-Kermen
Laufen BL

**Laufe** isch ä historischs Stettli und ä Gmeind im Baselbiet und dr Hauptort vom glychnamige Bezirk i dr Schwyz. Am 31. Dezämber 2015 het Laufe 5544 Ywohner ghaa.

## Geografy

S Stettli Laufe lyt am Uufer vo dr Birs im sogenannte Laufetaal, im ene Taal südlich vo dr Blauechetti im Jura.

## Vercheer
Dur Laufe verlauft die sogenannti Jurabahn vo dr SBB vo Basel nach Dälschbrg und Biel.

## Wirtschaft
In Laufe befindet sich dr Stitz vo dr bekannte Bummelifabrigg Ricola AG und dr Keramik Laufen AG, wo Keramik vorallem für s Baadzimmer produziert.

## Gschicht
Die erschti urkundliche Erwähnig vo Laufe datiert us em Joor 1141 als *Loufen*.

Archeologischi Fünd uf em Gmeindsgebiet sy zwöi Greeber us dr Jungsteizyt, Keramik us dr spootä Bronzezyt und ä römische Guätshof mit emene Lehmbrennofä und ere Isäschmelzerey, wo im Joor 1917 entdeggt wordän isch.

Im Joor 1295 het dr Bischof vo Basel *Peter Reich von Reichenstein* Laufe s Stadträcht gwährt.

Im Joor 1525 het Laufe d Reformation aagnoo, aber scho ä halbs Jaarhundert schpöter isch im Joor 1588 dur dr Fürschtbischof Jakob Christoph Blarer von Wartensee, wo zu sälber Zyt über d Region Laufe regiert het, wider dr katholisch Glaube zruggbrocht worde.

*Für die jüngeri Gschicht lueg unter em [[Bezirk Laufen|Bezirk Laufe]].*

## Weblink

* Offizielli Websyte vom Stettli Laufe
* 

## Fuessnote
Laufen

**Laufen**  oder **Laufe** bezeichnet:
* e Art zum sich fortzbewege 
** im Alemannische normalerwys in normaler Schrittgschwindigkeit, schriftdütsch *gehen*
** sältener in schnäller Gschwindigkeit, rennend
* Laufsport, e Disziplin in dr Lichtathletik 

**Laufe** isch dr Name vo däne Ort i dr Schwiiz:
* Bezirk Laufen, e Bezirk im Kanton Basel-Landschaft
* Laufen BL, e Gmeind und Bezirkshauptort im Kanton Basel-Landschaft
* *Laufe*, en Ortsteil vo de Gmeind Laufe-Uhwise im Kanton Züri

**Laufe(n)** isch dr Name vo däne Ort z Dütschland:
* Laufen (Salzach), e Stadt im Landkreis Berchtesgadener Land z Bayern
* Laufen am Kocher, en Ortsteil vo Sulzbach-Laufen, Stadt im Landkreis Schwäbisch Hall z Bade-Württeberg
* Sulzburg-Laufen, e Stadtteil vo Sulzburg im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald z Bade-Württeberg
* Laufen an der Eyach, e Stadtteil vo Albstadt im Landkreis Zollernalb z Bade-Württeberg
* Laufen (Durach), en Ortsteil vo Durach im Landkreis Oberallgäu z Bayern

**Laufe** stoot au no für:
* Stromschnellene, drus abgleitet zem Bispil Laufenburg
* Schloss Laufen, e Schloss uf em Gebiet vo Laufe-Uhwise
* *Obervogtei Laufen* (1544–1798), e Vogtei vo dr Grafschaft Kyburg 
* Laufen Bathrooms, e Schwizer Unternähme us Laufe BL
* Aluminium Laufen, e Schwizer Unternähme us Laufe BL

**Lueg au:**
* Lauf
* Lauffen
Wutach (Gemeinde)

**Wüetach** (uff Dütsch *Wutach*) isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet z Bade-Württeberg.

## Geografy
### Geografischi Lag
Wüetach litt im Nordoste vom Landchreis Waldshüet an de Gränze zum Schwarzwald-Baar-Chreis und em Landchreis Brysgau-Hochschwarzwald. Westlig devo isch de Rande. S Gmeindgebiet litt uff 592 bis 850 Meter über em Meer.

Nochbergmeinde sin im Nordweste Löffige (Landchreis Brysgau-Hochschwarzwald), im Nordoste Hüfige, im Oste an Blüemberg (beidi im Schwarzwald-Baar-Chreis) und im Süde an Bonndorf im Schwarzwald.

### Gmeindeglyderig
D Gmeind bstoht uss Ebedinge (808 Ywohner am 31. Dezember 2005), Lembach (185 Ywohner) und Münchige (270 Ywohner); alli drei sin friehner selbständigi Gmeinde gsi. Zu de ehemolige Gmeind Ebedinge ghöre s glychnamig Dorf, d Höf Bachdalmiehli, Brüederhof und Wüetachmiehli und s Hus Gipsmiehli. Zu de ehemolige Gmeinde Lembach und Münchige ghöre jewyls numme di beide glychnamige Dörfer.

Im Gebiet vo de ehemolige Gmeind Ebedinge liige di abgangeni Burg Göggelsberg und d Wiestige Miehlefinge, wo wohrschints mit de Ortschaft Wilolvige (1293 zum erschte Mol urkundlig erwähnt und spöter abgange) übereigstumme hät, und Weschdorf.

## Gschicht
Spure züge vo-n-re friehe Bsydlig; z Ebedinge und Lembach findet mer Überrest vo de Urnefälder-Kultur, wo dört um 1200 v. e. Chr. gsydelt hät, usserdem uss de Hallstatterzit im Johr 800 v. e. Chr. Sälli Überrest sin Grabhügelfälder, wo meistens no güet erhalte sin. Au d Römer hän in de hüttige Gmeind Wüetach gsydelt, wie Münzfünd bewyse. Als Folg vo de Völcherwanderig und de germanische Landnahm hän sich Alemanne agsydelt.

Bis zum Änd vom Zweite Wältchrieg häts z Wüetach vor allem Bure gha. D Ywohner sin aber scho im 19. Johrhundert "gflüchtet" (de Großdeil uff Amerika), wyl durch d Landwirtschaft nümmi alli hän chönne güet versorgt werre. D Brandkatastroph vo 1875 hät sälli Abwanderig verstärkt; vyli Uswanderer hän deno im Industrysektor gschafft.

Sälli Entwicklig isch am Afang vom Erschte Wältchrieg vorby gsi. Säll losst sich durch d Neugründig vo Züeerwerbsbedrieb und chleinere Fabrike in de nöchere Umgebig begründe. Noch em Zweite Wältchrieg hät de Tourismus de Gmeind wenig ybrocht, was sich aber denoch gändert hät.

Am 1. Januar 1975 sin d Gmeinde Ebedinge, Lembach und Münchige freiwillig zämmeglegt worre.

;D Wappe vo de friehnere Gmeinde:

Datei:Wappen Ewattingen.png|Ebedinge
Datei:Wappen Lembach.png|Lembach
Datei:Wappen Muenchingen.png|Münchige


## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Tourismus
Wüetach litt im Naturpark Südschwarzwald. De Tourismus hät sich in de vergangene Zit witerentwickelt und isch zum Bispyl durch d'Mögligkeit zum wandere agstyge; s beliebtest Zyl vo de Region isch dodeby d Wüetachschlucht. Au d Vorussetzige zum Velo fahre sin güet.

## Lüt
* Alois Burger (1908–1959), Haimetschrifsteller

## Weblink

* www.wutach.de - offiziälle Uffdritt im Netz

## Fueßnote
Krimtatarische Sprache

S **Krimtatarische** (krimtat. *Qırımtatarca, Qırımtatar tili*) isch e Sprooch, wo vo de Krimtatare uf de Halbinsle Krim und z Usbekistan gredt werd. En anderi Bizaichnig vo dere Sprooch isch no Krimtürkisch (krimtat. *Qırım Türkçesi*). S Krimtatarisch isch aini vo de drai Amtssprooche uf de Krim.

## Verbraitig
D Krimtatare hend bis zu de Deportation vom Stalin uf de Krim glebt und ab 1944 z Usbekistan, wo si vom Stalin noi agsidlet wore sind. Erst ane 1988 hend d Krimtatare d Erlaubnis öbercho, wider uf de Krim z wone.

D Aazaal vo de Sprecher vom Krimtatarische werd uf e halbi Millioo gschätzt. Devo lebet hüt rund 260'000 Krimtatare uf de Krim, 150'000 im Deportationspiet z Usbekistan und i anderne zentralasiatische Länder. E Minderhait vo Krimtatatare lebt i de Türkai, allerdings cha die Aazaal nöd gnau eruiert werde, me as 100'000 dörftets aber nöd sii. Z Bulgarie sind s no öppe 6'000 und z Rumänie 25'000.

## Tielekt
S Krimtatarische isch e Zwiig vom Kiptschak (krimtat. Qıpçaq) und ghört zu de Turksprooche. S nimmt debii e Mittelstellig zwöschet em Tatarische und em Türkische ii. Drai Tielekt werdet historisch underschide, wo sich vor de Deportation uf de Krim ase vertailt hend:

I de Steppe (krimtat. Çöl) vo de Krim isch de Nogai-Tielekt (Noğay) gredt wore, en Zwiig vom Kiptschak-Tatarische. D Sprecher vo dem Tielekt hend ere Tielekt as rain aaglueget, und d Sprecher vo de andere Tielekt hend si eener abschätzig Tat gnennt. A de Südchüste (krimtat. Yalıboyu) isch s Krimtatarische starch vom Osmanisch-Türkische beiiflusst wore, wo zum Ogusische Zwiig vo de Turksprooche ghört. Im Krimgebirge (krimtat. Yaila) isch e Mischtielekt us baidne gredt wore. S moderni Krimtatarische basiert uf em Tielekt vom Krimgebirge.

## Schrift
Vor de Annektierig vo de Krim dör Russland ane 1783 isch s Krimtatarische i de Arabische Schrift gschribe wore i de osmanisch/persische Variante. Di offiziell Sprooch vom Krim-Chanat isch aber i de Regle s Osmanisch-Türkische und s Tschagatai gsii. Ane 1876 het de İsmail Gaspıralı as erste s Krimtatarische zunere greglete Schriftsprooch gmacht. 1928 isch di arabischi Schrift dör di latiinisch Schrift ersetzt wore, i de Version vo de offizielle türkische Orthographii. D Russe hend zee Joor spööter di Kyrillischi Schrift vorgschribe. 

1993 isch s Krimtatarische nebetem Ukrainische und em Russische zu de dritte Amtssprooch vo de Krim erhobe wore. Ab 2002 werd wider di latinischi Schrift bruucht wie i de Türkai, aber mit zwee zuesätzliche Buechstabe, em /Ñ ñ/ und em /Q q/.

### Hüttigi Krimtatarischi Schrift

S **Â â** werd nöd as separate Buechstabe aaglueget.

## Externi Siite
Wutöschingen

**Öschige** (dt. *Wutöschingen*) isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet.

## Geografy
### Lag
Öschige litt am südöstlige Rand vom Schwarzwald zwüsche 365 und 583 Meter über em Meer. D Chreisstadt Waldshüet-Düenge isch numme e baar Kilometer devo eweg. Im Oste gränzt Öschige an de Chleggi (Schaffuse, Schwiz). De Verchehr vo de ganze Region verlauft hauptsächlig em Wütachdal entlang, wo noch Südsüdweste zum Rhy ane fließt. Im Dal liige d Ortschafte, Obschtwyse und Gwärbfläche; de Astyg zu de höchere Fläche mit Fälder, einzelne Höf und Wälder isch steil.

Nochbergmeinde sin Egginge im Norde, Chlettgau im Oste, Lauchringe im Süde und Waldshüet-Düenge und Üehlige-Birkedorf im Weste.

### Gmeindeglyderig
Im Gmeindegebiet liige di ehemolige Gmeinde Dègèrnau, Horrè, Ofteringè un Schwerzè. Es ghöred insgsamt 15 Dörfer, Wyler, Zinkè, Hööf un Hüser dezüè.

Zu de ehemolige Gmeind Degernau ghöre s glychnamig Dorf, s Ghöft Vogelhof/Vogelhöf und s Hus Schattemiehli. Zu de ehemolige Gmeind Horrè ghöre s glychnamig Dorf, de Zinke Höf (Horrèer Höf) und d Höf Hölzlihöf (Linsebodehof) und Löchlihof (Hofgüet Dörneck). Zu de ehemolige Gmeind Ofterige ghöre s glychnamig Dorf und s Hus Rewedal (Reuedal). Zu de ehemolige Gmeind Schwerze ghöre s glychnamig Dorf und s Dorf Willmendige und s Ghöft Bohlhof. Zu de Gmeind Öschige mit de Gränze vor de Gmeindereform (1. Januar 1975) ghöre s glychnamig Dorf, d Sydlig Silberwyse und d'Hüser *Wohnhäuser an der Bundesstraße*.

## Gschicht

Zämme mit em Umland vom Hochrhy und em Chlettgau isch au s under Wüetachdal scho frieh besydelt worre. Säll isch am günschtige Chlima gläge. D Sydler hän an de Stroß zwüsche Dägernau und Erzige e Großsteigrab hinderlo.

Di hüttigi Gmeind Öschige isch am 1. Januar 1975 durch d Gmeindereform enstande; sällemols sin d Gmeinde Öschige, Horrè und Schwerze zämmeglegt worre. Ygmeindige hät s am 1. Januar 1971 (Ofterige) und am 1. Januar 1975 (Dägernau) gee.

### Wappe
Uff em Wappe siht vor me goldige Hindergrund e Mihlerad mit fümf Speiche; drunder isch e hällblaue Fluss. Sälli Objäkt verwyse uff d Wüetach, d Mihle, wo s friehner vyli devo gee hät, und d fümf Deilgmeinde.

;D Wappe vo de ehemolige Gmeinde

Datei:Wappen Degernau.png|Dägernau
Datei:Wappen Horheim.png|Horrè
Datei:Wappen Ofteringen.png|Ofterige
Datei:Wappen Schwerzen.png|Schwerze 
Datei:Wappen Wutoeschingen-alt.png|Öschige (alt)


## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wirtschaft
Z Öschige hät d Aluminiumindusty im Hochrhygebiet agfange: do isch 1902 s Aluminiumwalzwärk gründet worre. Hütt werre vom "Härz vo de Aluminiumregion" diversi Aluminiumbrodukt in di ganzi Wält exportiert.

### Verchehr
Öschige litt an de Wüetachdalbahn vo Waldshüet uff Immedinge. Im Momänt goht dört aber numme de Glägeheitsverchehr ane, wo als Aschluss an d Museumsbahn vo de Wüetachdalbahn ab Weize diene.

## Sehenswürdigkaite
* Schloss Willmendinge, im Dorf Willmendinge bi Schwerze

## Weblink

* www.wutoeschingen.de – Uffdritt im Netz

## Fueßnote
Vas

**Vas** (Ussproch: , ungarndütsche Name: Eisenburg) isch e Komitat im Weste vo Ungarn. Es gränzt im Norde an Győr-Moson-Sopron, im Oste an Veszprém, im Süde an Zala, im Südweste an Slowenie und im Weste an Östrych. De Komitatssitz isch Szombathely.

## Geografy
Vo de geografische Eigeschafte her isch Vas eins vo de vylfältigste Komitat vo Ungarn. D'Hälfti devo isch Flachland (z. B. di Chleini Ungarischi Diefebeni im Norde), im Weste isch s Komitat bergig, im Südweste chleineri Hügel. S Chlima isch chiehler und nyderschlagsrycher wie de Durchschnitt vo Ungarn. S Komitat hät wenig Bodeschätz.

Vas isch rych an Gwässer und Thermalbäder.

## Gschicht
S Gebiet isch scho frieh bsydelt gsi. D'Stadt Szombathely isch scho zu de Römerzit entstande; si hät sällemols "Savaria" ghieße und isch s Zändrum vo de Verwaltig, em Verchehr und de Religion gsi. Im 5. Johrhundert hän sich Hunne agsydelt, spöter au Gote und no spöter Langobarde. In de zweite Hälfti vom 6. Johrhundert hän sich Aware nyderglo. Im 9. Johrhundert hän d'Franke gherrscht. Noch de Landnahm vo de Magyare isch s Land für militärischi Zwäck gnutzt worre. Im mittelalterlige Chönigrych hät fast s ganz Gebiet vom hüttige Komitat zum sällemolige historische Komitat Vas ghört; numme Csepreg und sy Umland (im Norde vom hüttige Vas) isch z Sopron (hütt: Komitat Győr-Moson-Sopron) gsi. Um d'Festlegig vo de Gränze hät's aber scho im 12. Johrhundert ständig Chrieg gee. Nochdem d'Türke Ungarn überfalle gha hän, sin di ungarische, dütsche und slowenische Sydler gflüchtet; im 16. Johrhundert sin vyli Kroate ygwandert.

Noch em Frydesverdrag vo Trianon sin d'Gränze stark verändert worre. Dodurch sin d'Murrepublik (Ung. *Vendvidéki Köztársaság*) und Leitha-Banat (Ung. *Lajtabánság*) entstande.

## Ungarndütschi Ortsnäme

## Externi Site

* www.vasmegye.hu – Bräsänz im Internet
* Ungarndütschi, mit ere Lischt vo dütsche Ortsnämme
Waldshut

**Waldshut** (alem. **Waldshüet**) isch
* e Deil vo de Stadt Waldshüet-Düenge
* e Landchreis im Süde vo Bade-Württeberg, lüeg Landchreis Waldshüet (au *Landchreis Waldshüet-Düenge* gnännt)
Kimmerier

D **Kimmerier** (; akk. *Gimirru*; hbr. *Gomer*) sind en antiks Nomadevolch gsii, wo i de Steppe nördlich vom Schwarze Meer gsidlet het und um 715 öber de Kaukasus i Mesopotamie und Chliiasie iigfalle sind.

## Gschicht
Im 8.Jh.v.&nbsp;Chr. hend d Kimmerier im Steppeland vo de hütige Ukraine und uf de Krim nördlich vo de Taurer glebt. Bidrängt vo de Skythe hend si noch 720 v.&nbsp;Chr. eri Woonsitz verloo und sind öber de Kaukasus is Riich vo Urartu zoge, wo si ane 714 de urartäisch König Rusa I. bisigt hend. Us Schmach öber die Niderlag het de Rusa drufabe Selbstmord gmacht.

E Generation spööter sind d Kimmerier underem König Teušpa (agr. Τεΐσπης, Teïspes) is Assyrische Riich iigfalle, sind aber vom assyrische König Assarhaddon bisigt wore. D Kimmerier sind denn öbere uf Medie und hend di uufständische Meder (674-672) understützt. En andere Tail vo de Kimmerier isch westwärts zoge und is Phrygische Riich iigfalle und hend da zum Fall broocht und de phrygisch König Midas het sich umbroocht, indem er Stierebluet trunke het. De Vormarsch vo de Kimmerier gege Lydie isch aber vom lydische König Gyges abgwerrt wore. Doch 644 isch es a de Kimmerier glunge di lydischi Hoptstadst Sardeis iiznee und hend drufabe afange di griechische Städt a de Chüste öberfalle. Au d Piet a de Südchüste vom Schwarze Meer sind dozmol plünderet wore. 

Um 640 isch de kimmerisch König Dugdamme (agr. Λύγδαμις, Lygdamis) is Assyrische Riich iigfalle. De Dugdamme isch aber im Champf umchoo und si Soo, de Šandakšatru het de de Chrieg wittergfüert.

Glii drufabe sind d Kimmerier vom lydische König Alyattes bisigt wore und us Chliiasie vertribe wore, und as Folg devo glii us de Weltgschicht verschwunde.
Partenit

**Partenit** (ukr. Партеніт, Partenit; russ. Партенит, Partenit; krimtat. Partenit) isch e Ferieort a de Südchüste vo de Krim. Hüt het de Ort öppe 6400 Iiwooner.

## Laag
Partenit litt zwöschet Aluschta und Jalta a de Chüste vom Schwarze Meer, nördlich am Fuess vom Berg Aju-Dag, e vulkanische Chegel, wo as e Kap is Meer useluegt. Im Weste erhebt sich öberem Ort de Roman-Kosch, de grööscht Berg vom Krimgebirge.

## Gschicht

De Ort isch spötistens im 7.Jh. bifestigt wore und werd im 8. Jh. z erstmool *Parthenitai* (Παρθενῖται) gnennt, e Name, wo vermuetli vo altgr. *parthenos* (παρθένος) »Jungfrau« abglaitet werde cha. Dozmol isch de krimgotischi Bischof Ioannes († 26. Juni 792) z Partenit uf d Welt cho, wo e chliine Handelshafe gsii isch. De Ioannes het d Basilika vo de Apostel Petrus und Paul baue loo. Im 10. Joorhundert isch die aber zerstört wore. 1427 isch d Apostelchile vom gotische Bischof Damian wider uufbaut wore. De Hafe het dozmol zum krimgotische Förstetum vo Theodoro ghört, zittewiis au zu de Genuese. 

1474 isch de Ort zum Osmanische Riich choo und 1774 zum Krimchanat. Ane 1778 het d Zarin Katherina di christlichi Bivölkerig, wo Grieche gsii sind, deportiere loo und 1783 isch der Ort zu Russland choo. Er isch vo Krimtatare biwont gsii, wo ane 1944 deportiert wore sind. 1945 hend d Russe de Ort *Frunzenskoje* (Фрунзенское) gnennt. 1991 isch de Ort zu de Ukraine cho und het wider sin alt Name Partenit öbercho.

## Woppe

S Woppe vo Partenit zaigt de Bischof Ioannes vo Gotthia und drunder e Chopf vonere Jungfrau und e Bäär, wa uf de Berg Aju-Dag (»Bäreberg«) hiiwiist.
Röschenz

**Röschenz** isch ä Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft i dä Schwyz. Si hät am 31. Dezämber 2008 insgesamt 1823 Ywonnär ghaa. 

## Geografi
Röschenz lyt imänä Sytätaal vom Laufätaal am Uufär vo dä *Lützel*, ämänä Zuäfluss vo dä Birs.

## Nachbargmeinde
D'Gmeind Röschenz gränzt a Burg im Leimetal, Metzlere, Chleilützel, Dittige, Laufe und Lieschberg.

## Vercheer
D'Gmeind Laufe lyt fern vo dä wichtige Vercheerswäg. As öffentlichi Vercheersnetz isch d'Gmein durd Poschtautoliniä 112 vo Laufe uus aabunde.

## Gschicht
Di erschti urkundliche Erwähnig vo Röschenz datiert us äm Jaar 1290 als *Roeschentzo*.

Im Mittelalter hät Röschenz zur Herrschaft Zwingen, wo dä Sitz vo dä Freiherre vo Ramstei gsii isch. Nach äm Uussterbe vo derä Adälsfamilie isch d'Herrschaft as Fürschtbistum Basel übergange. Di fürschtbischöfliche Vögt händ in Röschenz bis zur Französische Revolution im Jaar 1792 gherrscht. Dänn isch Röschenz für churzi Zyt zur Raurachische Republik choo und dänn mit äm Kanton Laufe Teil vom französische Departämänt Mont-Terrible worde. Im Jaar 1815 isch Röschenz vom Wiäner Kongräss äm Kanton Bern zuteilt wordä und 1994 mit äm ganze Bezirk Laufe zum Kanton Basel-Landschaft gwächslät.

Im Jaar 2005 isch Röschenz wäg äm Stryt zwüschäd äm Pfaarär Franz Sabo und äm Bischof Kurt Koch i d'Mediä choo. Nachdem dä Pfarrär d'Chilä öffentlich kritisiärt hät, hät dä Bischof am Pfarrär Sabo d *missio canonica* entzogä, woruf d'Gmeind dä Chilä dä Ghorsam verwäigärät und dä Pfarrär wytär aagstellt hät. Im Früälig 2009 händ dä Pfarrär Sabo und dä Bischof Koch sich widär versöönt und gmäinsam d'Firmmäss gfyrät.

## Weblink

*Offizielli Websyte vo dä Gmeind Röschenz

## Fuessnote
Breitenfeld (Waldshut-Tiengen)

**Breitefäld** (dt. *Breitenfeld*) isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet.

Breitefäld litt im Südschwarzwald am Übergang zum Chlettgau, am westlige Hang vom undere Steinadal uff 490 Meter über de NN. De höchst Punkt isch uff em Bergrucke im Weste (640 m), de diefst in de Dalsohle (355 m). D'Steina litt aber nit im Gmeindegebiet.

Di ehemoligi Gmeind isch am 1. Januar 1971 zerscht in di sällemoligi Stadt Düenge ygmeindet worre, sälli hät mer spöter mit Waldshüet-Düenge zämmeglegt.

D'Chreisstroß 6554 verbindet Breitefäld mit em Waldshüet-Düengemer Stadtdeil Düenge und noch 3,7 Kilometer mit de Bundesstroß 34. D'Chreisstroß 6565 schließt 1,6 Kilometer östlig im Steinadal an d'Landstroß 159 a.

## Quälle
Detzeln

**Detzle** (Dt. *Detzeln*) isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet.

## Geografy

Detzle litt am südöstlige Rand vom Südschwarzwald im Steinadal uff ca. 404 Meter über em Meerspiegel. S Gmeindegebiet umfasst d'Dalaue und Bergaschnitt vom undere Steinadal, wo vo Norde noch Süde verlauft, und de Wyler Dierberg.

## Gschicht
Di erschti urkundligi Erwähnig vo Detzle chunnt uss em Johr 844; de Ort hät sällemols *Tezzilnheim* gheiße und hät de Freiherre vo Kränkinge ghört. E witeri Erwähnig chunnt uss em Johr 1480, wo d'Herre *Detzelhaim* vo Rumlang an s Chloster St. Bläsi verchauft hän, nochdem's zerscht d'Herre vo Hochefäls und verschydeni Schwizer Patrizierfamilie gha hän. Noch de Ufflösig vom Chloster isch de Ort an s Großherzogtum Bade cho.

Detzle isch 1971 in Düenge yglydert worre. Sälli ehemoligi Stadt isch 1975 sälber mit Waldshüet zämmeglegt worre.

;Ywohnerentwicklig

## Bolitik
Detzle entspricht als Ortschaft im Bade-Württebergische Kommunalrächt und hät drum e begränzti Selbschtverwaltig, wo de Ortschaftsroot und de Ortsvorsteher als Organ hän. De Ortschaftsroot hät sechs Mitglyder; de Ortsvorsteher isch de Erwin Schlegel.

## Verchehrsabindig
Durch Detzle verlauft d'Landstroß 159, wo vom Stadtdeil Düenge chunnt und, nochdem si de Ort durchquert hät, entlang de Steina uff Bonndorf fiehrt. D'Chreisstroß 6556 fiehrt über de Bergrucke im Weste durch d'Ortschafte Kränkige und Aiche ins Schlüchtdal.

## Weblink
* www.detzeln.de - Internetbräsänz

## Quälle