open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lystal

S **Lystal** (Greschoneititsch: **Walleschu**; franz. **Vallée du Lys**) isch e Siitetal vom Aostatal z Norditalie. De Taaliigang lit bi Martinstäg. De Name het s Tal vom Fluss Lys. 

## Geografii
S Lystal litt südlich vo de Walliser Alpe am Fuess vom Monte Rosa-Massiv und verlauf geg Süüde, wo s noch rund 40 Kilometer is Tal vo de Dora Baltea goot. S Lystal isch vo allne Siite vo höche Berge umgee. Päss verbindet s Lystal geg Ooste mit em Valsesia und im Weste mit em Val d’Ayas.

D Gmaind vom Lystal sind vo obe geg abe: Greschonei Oberteil, Greschonei Underteil, Goaby, Eischeme, Fontainemore, Lillianes und Perloz. Di beede Greschonei, Goaby und Eischeme bildet de Gmaindverband Unité des communes valdôtaines Walser, die andere drai d Unité de communes Mont-Rose.

## Kultur und Sprooch

Im Lystal werd traditionell Valdotanisch und Walsertitsch gredt, hüt ninnt aber s Italienische immer mee öberhand. Vo de Walsertielekt sind no s Eischemetöitschu im mittlere Lystal und s Greschoneitiitsch im obere Lystal lebig.

D Walser hend sich im obere und mitllere Lystal niderloo und bis hüt eri Kultur chöne tradiere. Well si früener de Handel zwöschet em Wallis und Italie bitribe hend, isch s Lystal uf tütsch mengisch au «Krämertal» gnennt wore, e Name wo sich aber nie het chöne döresetze. 

Hüt spillt de Turismus, bsunders im obere Lystal, e wichtigi Rolle.
Frankfurt

**Frankfurt** isch de Näme vo zwei dütsche Städt:
* Frankfurt am Main z Hesse
* Frankfurt (Oder) z Brandeburg
Chuck Liddell

De **Chuck Liddell** (* 7. Dezämbr 1969) isch e US-amerikanische Mixed-Martial-Arts-Kämpfer

## Karriere
De Chuck Liddell het sy MMA-Debüt am 15. Mai 1998 am Ultimate Fighting Championship-Event *UFC 17*. Nach em Siig undr anderem über de Guy Mezger und Kämpf by Vraastalter wie d *International Fighting Championship* und de *[[Pride FC]]*, het er am 6. Juni 2003 an der *UFC 43* gege de Randy Couture um de Titel vum *Light Heavyweight Champions* kämpft. Er het de Kampf verlore, isch aber nach em Siig über de Alistair Overeem, Tito Ortiz, Vernon White un ere Niidrlag geg de Quinton Jackson erneut zuneme Titelkampf gegen Couture aaträte. Desmol, am 16. April 2005 an dr *UFC 52*, isch er erfolgriich gsi. In dr Folg het er könne sy Titel geg de Jeremy Horn, Couture, Renato Sobral un de Ortiz vrteidige, bevor er denn de Titel an dr *UFC 71*, am 26. Mai 2007, an de Quinton Jackson het müesse abträte. Drnoch isch er em Keith Jardine, em Rashad Evans un em Mauricio Rua unterläge und het geg de Wanderlei Silva gwunne. Am 12. Juni 2010 nach em vrlorene Hauptkampf an der *UFC 115* geg de Rich Franklin het si Wettkampfstatistik 21 Siig und 8 Niidrlage betreit.

## Nochwys


## Weblinks
* 
* Offizielle Website
* Sherdog-Profil
Aletschgletscher

Dr **Gross Aletschgletscher** (im Wallis säit mr *Aaletschgletscher,* mit dr Bitoonig uf em lange *A*) isch dr gröschti und dr längschti Gletscher vo dä Alpä. Är isch 23,1 km lang und er het 1973 ä Flächi vo 86,6 km² gha. Sis Schmelzwasser fliesst dur d Massa in d Rhone. Früener hei au no dr Ober- und der Mittelaletschgletscher zum Grossä Aletschgletscher zellt wil si denn no mitenand verbunde gsi si.

Dr Gletscher isch Däil vom UNESCO-Wältnaturerb Schwizer Alpe Jungfrau-Aletsch.

## Firngebiet am Konkordiaplatz
Dr Ursprung vom Grosse Aletschgletscher isch in dr 3800m höche Jungfrau-Region. Dört fliesse drei riisigi Firnström zämme.
* Vo Weschte chunnt dr Gross Aletschfirn. Är het ä Längi vo öppe 9&nbsp;km und isch öppe 1,5&nbsp;km breit. Er isch übere 3173m höche Gletscherpass vo dr Löschtelucke mit em Langgleschter verbunde. Dä fliesst richtig Lötschetal.
* Vo Nordweschte chunt dr Jungfraufirn. Är isch öppe 7&nbsp;km lang und 1-2&nbsp;km breit.
* Vo Norde chunt s Ewigschneefeld. Äs isch öppe 8&nbsp;km lang und öppe 1,2&nbsp;km breit. Gege Norde isches mit em Pass vom untere Mönchsjoch (3529&nbsp;m ü.&nbsp;M.) mit em Izugsgebiet vom untere Grindelwaldgletscher verbunde. Übers Obere Mönchsjoch  (3627&nbsp;m ü.&nbsp;M.) isches mit em Jungfraufirn verbunde.
* Vo Oste chunnt dr Grüeneggfirn. Är isch 3&nbsp;km lang und öppe 600&nbsp;m breit und isch nach Oschte übere Gletschterpass vo dr Grüenhornlucke (3280&nbsp;m ü.&nbsp;M.) mit em Fieschergletscher verbunde.

## Verlauf
Vom Konkordiaplatz us chinnt dä Isstrom, wo öppe 1,5&nbsp;km breit isch, mit ärä Gschwindigkeit vo bis zu 180 Meter pro Joor nach Südoste. Er macht den ä grossi Rächtskurve und biegt immer mehr nach Südweschte ab. Dr undertschti teil vom Gletscher isch bedeckt mit Moräneschutt. D Gletscherzunge isch im momänt uf öppe 1560&nbsp;m. ü.&nbsp;M, also no unter dr Waldgränze. Vo dört chunnt dr Bach Massa wo durd Massaschlucht dures Wasserchraftwärk got und spöter in d Rhone fliesst.

## Gletscherschwankige
In sim Hochstadium währen dr chliine Iiszit - öppe in dr mitti vom 19. Johrhundert - isch dr Gross Aletschgletscher no öpe 2.5&nbsp;km witer ins Tal abe gange as jetze. Wäg dr allgemeine Erwärmig sit öppe 1870 ischer vorallem underhalb vom Konkordiaplatz chlinnerworde und het grossi Flächene an Fels freigeh. Dr ursprünglich (in der Neuzitt) höchsti Gletscherstand chame no guet an de no fascht unbewachsene Sitemoräne abgläse wärde. Sit 1850 het d Dicki vom Gletscher zum Teil über 100&nbsp;m abgno. Früener si sogar d Iisström vom Oberaletschgletscher und vom Mittelaletschgletscher diräkt mit em Grosse Aletschgletscher verbunde gsi.

Churzfrischtige Klimaschwankige hei em Gletscher wäg siner grosse Masse nid vil usgmacht. Während däm dass vili anderi Gletscher am ändi vo dä 70er bis aafangs 80er Joor länger worde si, het sich dr Aletschgletscher fascht gar nid bewegt. Ebefalls bi dr Erwährumg sit 1983 het er fascht nid reagiert. Erscht in de letschte Joor wos jetz ame sehr heiss gsi isch het er sich jetz aber doch stark afe zruggzieh, wi au fill anderi Alpegletscher.

## Litratuur
* 

## Weblingg
Dan Henderson

De **Daniel Jeffery Henderson** (* 24. Auguscht 1970 z Downey) isch e US-amerikanische Mixed Martial Arts-Kämpfer un ehemalige olympische Ringer.

De Henderson isch im kalifornische Downey uf d Welt cho und het dört d'High School z Victorville bsuecht, wo er em Ringteam angehört het. Spöter het er an dr Arizona State University studiert. Im Johr 1988 isch er Siegr vu de amerikanische Juniorenmeischtrschafte worde, sowohl im Freistil wie au im griechisch-römische Stil. 1990 isch dr Titel *FILA Junior World Greco Roman Champion* gfolgt. Näbe wiitere Titel het er für d'USA an de Olympische Sommerspiil 1992 in Barcelona un an de Olympische Sommerspiile 1996 in Atlanta dailgnoh, wo är zähnte und zwölfte im griechisch-römische Stil worde isch. 

De Henderson läbt mit sinere Frau Allison und sine Chinder z Temecula. Sini Spitznäme sin Hollywood un Hendo.

## Einzelnachwiis


## Weblinks
* Offizielle Website
* Profil bi Sherdog
Herren von Lägern

D **Herre vo Lägern** sind es Adelsgschlecht in de Schwiiz gsi, wo me gar nöd vil devo weiss. Si sind numme im 13. Johrhundert belegt, wo si Dienschtlüt vo de Rägeschbärger z Rägeschbärg si gsi. Vermuetlich hei si in de Ziite vo de Gründig vo dem Schtädtli in de Johr 1244 bis 1246 ihri Burg, vo dere me hüt no Überräscht uf de Lägere findt, laa baue. D Burg isch scho vor em 1300 zerstört und nüm noi ufbaut worde. D Herre vo Lägern sind in dere Ziit vermuetlich verarmt und usschtorbe. Jedefalls tauchet si schpöter in keiner Urkund me uf.
Mirko Filipovic

**Mirko „Cro Cop“ Filipović** (* 10. Septämbr 1974 z Vinkovci, Kroatien) isch e kroatische MMA- sowie e K1-Kämpfr, wo am 10. Septämbr 2006 am Pride-„Open-Weight“-Grand-Prix Sieger worde isch.

Filipović isch eine vu de wenige Kampfsportler, wo im K-1 un au im MMA erfolgriichi un spektakuläri Kämpf abglieferet het. Er isch vor sinere Kampfsport-Karriere brueflig bi dr Polizei un dr Anti Terror Einheit „Lučko“ tätig gsi, vu do här chunnt au si Spitzname Cro Cop. Er läbt mit sinere Frau un sim Sohn in Zagreb.

## Filmkarriere
Im Johr 2005 het er die erschti Hauptrolle im Actionfilm *Ultimate Force* übernoh. Es isch sini bishär einzigi Tätigkeit als Schauspieler gsi.

## Titel und Anerkennige
### [[Kickboxen]]
* IKBF Vollkontakt Schwergwichts - Wältmeischtr
* K-1 Grand Prix 1999 - Finalischt
* K-1 World Grand Prix 2000 - Finalischt

### [[Mixed Martial Arts]]
* Pride Final Conflict Absolute - Finalischt
* Pride Open Weight Grand Prix 2006 - Siegr

## Netzgliicher
* Offizielle Homepage von Mirko Filipovic
* Fanpage von Mirko Filipovic
* K-1 & MMA-Kampfbilanz von Mirko Filipovic
* MMA-Kampfbilanz von Mirko Filipovic

## Quälle
Silbe

E **Selbe** (v. lat.: syllaba, griech.: συλλαβή "Zusammenfassung". Do: Zfg. vo Lute oder Phoneme) esch e grammatische beziehigswis linguistische Begreff, wo för e Einheit us enemene oder mehrere ufenanderfolgende Lut (Phoneme) stat, wo sich in eneme Zug usspräche lönd (Sprächeinheit). Si stellt die chlinschti Lutgroppe im natürleche Sprächfloss dar. Si esch e phonetischi ond kei Senneinheit. Das bedüted, dass die Iteilig in Selbe oft ned met de Iteilig i bedütigstragende Einheite (Morpheme) öberiistemmt. Au wenn im Dütsche oft de Idrock entstohd, dass die Morphemgränze met de Selbegränze öberistemmt, esch das ned de Fall, wel e Selbe e eigene inhärenti Struktur bsetzt. Mängisch wärdid Morpheme au Sprochselbe gnennt ond denn die do beschribene Selbe zor Verdütlechig als Sprächselbe. Danäbe werd mängisch au e Schriibselbe definiert.
Om

**Om** (Sanskrit: ॐ oṃ. auṃ; ओंकार oṃkāra *m.* "Om-Silbe" und प्रणव praṇava *m.* gnennt) esch e Silbe, wo be de Hindueschte, Jainas und Buddhischte als heilig gelt. 

## Klang
De Klang stohd för de transzendenti Urklang; us sine Vibratione esch noch hinduistischem Verständnis s gesamte Universum entstande. Es bezeichnet die höchschti Gottesvorstellig, s formlose Brahman, di onpersönlechi Wältseele. Die omfasst s Riich vo de sechtbare Erschiinige ond s Riich vom Transzendänte.

Om esch s omfassendschte ond erhabenschte Symbol vo de hinduistische Metaphysik ond esch s erschtemol ide Upanishade verwändet worde. Spöter esch Om als d Verbendig vo de drü Kläng a, u, m zum Objekt mystischer Meditation worde. Onder anderem symbolisiert es d'Triade vom Brahma, Vishnu ond Shiva. Es korreschpondiert met de Zueständ vom Wache, Träume ond de tiefschte Rueh. I allne hinduistische Religione gilt s als s heiligschte vo allne Mantras.

## Gägewart vom Absolute
Om spelt au im Buddhismus, vor allem im Vajrayana als mantrischi Selbe e grossi Rolle. 
Om esch sowohl es Symbol vo de Form als au es Symbol vom Klang ond bezeichnet d Gägewart vom Absolute. 
Die heiligi Selbe esch Gägestand vo onzählige philosophische Spekulatione vo de verschedene Glaubensströmige. De Joachim Ernst Berendt vergliicht es met em chreschtleche Amen. 

## Om (Zeichen)
Im indische Schrefte werd d Selbe Om dor es spezielles Zeiche dargstellt. Das Om-Zeiche i de Devanagari-Schreft (ॐ) werd oft als Symbol vom Hinduismus wohrgno. 

## Lueg au

* Mantra

## Literatur
* *Philosophie ond Religion vo Indie*, Heinrich Zimmer, 1. Uflag, Frankfurt am Main 1973, S. 333-339. 
* *Hindu Symbology and other Essays*, Sri Ramakrishna Math, Madras, India
* *Hindu Shastras and Samskaras*, by V.A.k. Ayer, Bharatyia Vidya Bhavan, Bombay

## Weblinks
* Shankaracharya zom OM
Alveolarer lateraler Approximant

De **alveolari laterali Approximant** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch .

## Artikulation
*Es isch en Approximant, er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet.
*Es isch en Lateral; mit de Mitte vo de Zùng wird e Verschlùss bildet, aber aa de Syte blybt e Öffnig, wo d Lùft cha ussegoo.
*De Artikulationsort isch alveolar; d Zùng duet sich de Alveole aanööchere.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Hohentwiel (Begriffsklärung)

**Hohentwiel** stoht fir

* Hontes, e Bärg im Weschte vum Bodesee mit eme glychnamige Landschafts- un Naturschutzbiet
* Feschtig Hontes, e Feschtig uf em glychnamige Bärg
* Hohentwiel (Schiff), e Schufleraddampfer uf em Bodesee
* e Studänteverbindig z Stuegert, wu anne 1997 in d *A.V. Alania Stuttgart* integriert woren isch
* FuG 200 Hohentwiel, e dytsche WK2 Seeziilradar fir Flugzyyg
Lushnja

**Lushnja** (Ussprooch: ; unbestimmti Form im Albanische: *Lushnjë*) isch e Stadt in Mittelalbanie mit öbe 41.000 Ywohner. 

Gründet worde isch Lushnja im Spöötmittelater vun ere türkische Witwe als Raschtplatz. Es het dertemool „Lusme“ gheisse. De Name Lushnja wird im Joor 1850 zum erschte Mool erwäänt.

Bekannt isch di Stadt vorallem für de Kongress vo Lushnja im Joor 1920, wo Verträter uss allene Landesdeil vo Albanie d Unabhängigkeit vum Land gegenüber de Teiligsplän vo Italie un Griecheland bestärcht hen, e neui Regierig un Verfassig ygsetzt un Tirana als Hauptstadt bstimmt hen. S Huus wo de Kongress stattgfunde het isch hüt e Museum. Wytri Sehenswürdigkeite sin s Chloschter vo Adenica 10km nördlich un d Lagune vo Karavasta.

Wääred em Kommunismus hets z Lushnja e weng Industri gee, hüt isch d Gegend eini vo de wichtigschte Landwirtschaftsregione vo Albanie.

Es isch au d Heimetstadt vo eine vo de bekannteschte Sängerinne vo Albanie, de Vaçe Zela.

Lushnja isch mit de Ysebaan aa de Rescht vum Land aagschlosse, un syt 2008 au mit enere Autobaan.

## Weblink

## Fuessnote
Julie Fowlis

D **Julie Fowlis** (* 20. Juni 1979 z North Uist) isch e schottischi Sängeri ùn Musikeri. Si singt überwiigend ùff Schottisch-Gälisch.
Ùffgwaggse isch si ùff de Insel North Uist (Schottisch-Gälisch: ), wo zue de Üssere Hebride ghört. North Uist isch meeheitlig gälischsproochig. Si duet syt ihrer Chindheit singe, danze ùn meereri Inschtrumänt spiile.

Si isch e Mitgliid vo de schottische Musikgrùpp Dòchas.
2005 het si ihr erschts Solo-Album, *Mar a Tha Mo Chridhe* (Gälisch: ‚Wie myn Härz isch‘) ussegee. Mit däm Album isch si wältwyt bekannt worde.

S zweiti Album, *Cuilidh*, isch im März 2007 erschiine. Es isch en internationale Erfolg gsi, ùn het es ùff Topplatzierige vo de Wältmusik ùn Traditionelle Charts gschafft.

Im Oktober 2009 isch ihr dritts Album *Uam* (Gälisch: ‚Vo mir‘) erschiine ùn 2014 deno *Gach sgeul - Every story*.

Si läbt zur Zyt mit ihrem Maa Éamon Doorley, wo zur irische Band Danú ghört, z Schottland. Die beide hen zwei Döchter, Éabha (2010 ùff d Wält cho) ùn Niamh (2012 ùff d Wält cho).

## Diskographi
### Solo Ùffnaame
**Albe**
**Mar a Tha Mo Chridhe* (2005)
**Cuilidh* (2007)
**Uam* (2009)
**Live at Perthshire Amber* (2011)
**Gach sgeul - Every story* (2014)

**Single**
**Turas san Lochmor* (2007 - uss *Cuilidh*)
**Hùg Air A' Bhonaid Mhòir* (2008 - uss *Cuilidh*)
**Lon Dubh / Blackbird* (2008)

### Mit andre zämme
**Dual* (2008 - mit de Muireann Nic Amhlaoibh)

**Dòchas**
**Dòchas* (2002)
**An Darna Umhail* (2005)
**TBC* (2009)

### Gaschtùfftritt & Sùnschtigi
**Evolving Tradition 3* - Verschiidnigi  (2003)
**Best in Show* - Verschiidnigi  (2003)
**Ceòlmhor Ostaig* - Verschiidnigi  (2004)
**Braighe Loch Iall* - Rachel Walker (2004)
**When All is Said and Done* - Danú (2005)
**Orain nan Rosach* - Fiona Mackenzie (2006)
**Fáinne An Lae: Daybreak* - Muireann Nic Amhlaoibh (2006)
**Òg-Mhadainn Shamhraidh* - Kathleen MacInnes (2006)
**Everything You See* - Runrig (2007)
**An Cailín Rua* - Kathleen Boyle (2008)
**Transatlantic Sessions 3 Vol. 1 (CD)* - Verschiidnigi (2008)
**Transatlantic Sessions 3 Vol. 2 (CD)* - Verschiidnigi  (2008)
**Transatlantic Sessions 3 (DVD)* - Verschiidnigi  (2008)

## Pryys
* BBC Radio 2 Folk Music Awards 2008 - Folk Singer Of The Year
* Scots Trad Music Awards 2008 - Album Of The Year (Cuilidh)
* Scots Trad Music Awards 2008 - Gaelic Singer Of The Year
* Best Folk Band (Dòchas) Scots Trad Music Awards 2006
* BBC Radio 2 Horizon Award 2006
* Gaelic Singer of the Year Scots Trad Music Awards 2005
* Best Up and Coming Artist (Dòchas) Scots Trad Music Awards 2004
* Traditional Singer of the Year Pan Celtic Nations Festival 2003
* La Trophe La Bolee de Corrigans – Festival Interceltique de Lorient, 2000

## Weblink
* Offizieli Syte
* Offizieli MySpace Syte
* Offizieli Facebook Syte

## Fuessnote
Ho-Chi-Minh-Stadt

**Ho-Chi-Minh-Stadt** (früener **Saigon**, Vietnamesisch: *Thành phố Hồ Chí Minh*) isch e Stadt an dr Ostküste vo Vietnam. Si leit äm Saigon-Fluss, im Südoschte vo Vietnam und isch di grösschti Schtadt vo Vietnam mit ere Bevölkerig vo 7'138'837 Iiwohner im 2009. D Agglomeration hät sogar übär 9 Millionä Iiwohnär.

D Stadt isch scho im 1698 unter de Nguyễn-Dynastie erwähnt worde. Ab em 1956 isch si e Freihafe gsi und vo 1956 bis  1975 as Saigon d Hauptschdadt vo Südvietnam. Noch dr Iinaam vo dr Stadt dur Nordvietnam isch si uf e Naame vom nordvietnamesische Vater vo dr Revoluzioon, Ho Chi Minh, dauft worde.

Di ökonomischi Basis vo Ho-Chi-Minh-Stadt isch di selbi wie die vo ganz Vietnam: Schiffbau, Fischerei un Perltauche. Z Ho-Chi-Minh-Stadt gits en Universität, wo im 1961i gründet wôre isch.

## Literatur
* David Butler: *The Fall of Saigon. Scenes from the sudden end of a long war.* Simon & Schuster, New York 1985, ISBN 0-671-46675-5.
* Börries Gallasch (Hrsg.): *Ho-Tschi-Minh-Stadt, die Stunde Null. Reportagen vom Ende eines 30-jährigen Krieges.* Rowohlt, Reinbek 1975, ISBN 3-499-11948-X.
* Rita Schneider-Sliwa: *Städte im Umbruch. Neustrukturierung von Berlin, Brüssel, Hanoi, Ho Chi Minh Stadt, Hongkong, Jerusalem, Johannesburg, Moskau, St. Petersburg, Sarajewo und Wien.* Reimer, Berlin 2002, ISBN 3-496-01245-5.
* Peter Scholl-Latour: *Der Tod im Reisfeld. 30 Jahre Krieg in Indochina.* Ullstein, Berlin 1981, ISBN 3-548-33022-3.
* Tiziano Terzani: *Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon.* St. Martin's Press, New York 1976, ISBN 0-207-95712-6.
* Harry Thürk: *Saigon. Tatsachenbericht über das Ende des amerikanischen Krieges in Indochina.* Militärverlag der DDR, Berlin 1985, ISBN 3-327-00430-7.
* Michael Waibel (Hrsg.): *Ho Chi Minh MEGA City.* Regiospectra Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-940132-55-0.

## Weblink

* Offizielli Homepage
Stimmhafter bilabialer Frikativ

De **stimmhafti bilabiali Frikativ** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch .

Es isch fascht kei Sprooch bekannt, wo en bilabiale Frikativ vo eme bilabiale Approximant ùnterscheidet. Eini Ussnaam isch d Sprooch Mapos Buang vo Papua-Neuguinea. Wemmer klar zeige wott, dass mer de Approximant meint, bruucht mer s Zeiche .

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch bilabial; d Ùnterlippe bildet mit de Oberlippe e Engi.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lùnge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Bernhard Galura

Dr **Bernhard G. Galura** (* 21. Auguscht 1764 z'Härwelze im Brisgau † am 17. Mai 1856 z'Brixen in (Süd-)Tirol isch e vorderöschterrichische Kleriker gsi. 

## Läbe
Dr Galura het us eifache bürgerliche Verhältnisse gstammt un isch nooch sinere Gymnasialzit ins Minoritekloschter z'Altbrisach iträtte. Säll isch aber vom Kaiser Joseph im Zug vu ere allgmeine Kloschterufhebig in dr habsburgische Länder ufglöst worre un so isch er anno 1783 ins Friburger Generalseminar iträtte, um Theologi z'studiere. Er het mit eme Doktorgrad abgschlosse. Dr praktisch-theologisch Kurs het er anno 1787 im Generalseminar z'Wien gmacht, wo er au am 27. Juli 1788 zum Prieschter gwihe worre isch. Er isch deno ans theologisch Seminar z'Friburg as Dozent zruckkehrt. Anno 1791 isch er no Pfarrer z'Altoberdorf worre, aber gli druf as Pfarrer vum Münschter - domols noch kei Bischofschilche - wiider uf Friburg gange. Dr Kaiser Franz het ihn zum Titulardomherr vu Linz ernennt un ihn no anno 1805 as geischtliche Rot uf Günzburg an dr Done beruefe. D'Habsburger hän aber 1806 alli vorderöschterrichische Länder verlore un dr Galura isch sällewäg amtlos worre un offebar wiider in dr jetz badisch Brisgau zruckkehrt, denn 1808 isch dr Galura badischer geischtlicher Roth worre. 1815 het ihn aber dr Kaiser Franz as Gubernialrot un geischtliche Referent uf Innsbruck beruefe. Anno 1818 isch er no Generalvikar vum Brixener Fürschtbischof z'Fealdkirch in Vorarlbearg worre un het in sällere Eigeschaft sit Dezember 1819 dr Titel *Bischof in partibus* gfüehrt. Vum 7. April 1829 bis zue sinem Dot isch er no Fürschtbischof vu Brixen gsi.

## Werch
Dr Galura het mehreri Schrifte verfasst, so iber die „Sokratische Katechisirmethode“ (2. Aufl. 1796). E „Lehrbuch der christlichen Wohlgezogenheit“ isch ebefalls mehfach ufglegt worre. Bemerkenswert isch, dass er au d'Wercher vu protestantische Schriftsteller fier sini theologische Schrifte gnutzt het, so in: „Sturm’s Betrachtungen über die Werke Gottes im Reiche der Natur und der Vorsehung, bearbeitet für katholische Christen“ (1813, 2 Bde., 2. Aufl.). As literarischs Hauptwerch giltet sini „Neueste Theologie des Christenthums“ (1800 ff., 6 Bde.), wo die biblisch Idee vum Gottesriich im Middelpunkt het.

Dr Galura het sich au sozial engagiert un isch au in dr höchere Politik e respektierte Ma gsi. So het mer ihn au in sinere sit 1805 badische Heimet nit vergesse ihn mit em badische "Orde vom Zähringer Laie" uszeichnet - näbe mehrere öschterrichische Uszeichnige un Würde. Zuedem isch er zum Ehrepräsident vum "Pariser Verein zur Ächtig vum Sklavehandel" ernennt worre.

## Quelle
Grundlag vum Artikel isch „Galura, Bernard“ vu Karl Werner in: Allgemeine Deutsche Biographie, herausgegeben von der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Band 8 (1878), S. 356–357, Digitale Volltext-Ausgabe in Wikisource, URL: http://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Galura,_Bernard&oldid=1090861 (Version vum 23. Juli 2010, 20:25 Uhr UTC)
Dentaler Nasal

De **dentali Nasal** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch s Zeiche für de alveolare Nasal, mit em Diakretik für dentali Luut: .

De Luut /n/ wird in viile Sprooche als dental bschriibe, so zum Byspil im Französische. De Luut isch aber viilmool änder en laminale alveolare Luut, wo d Zùngespitz glychzytig aa de Zään isch. Akustisch isch aber de Kontakt vùm Zùngeblatt (=laminal) wichtiger, wie de Kontakt vo de Zùngespitz mit de Zään.

## Artikulation
* Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert. Im Gägesatz zue orale Verschlùssluut wird d Lùft aber nit ùff eimool dur s Muul glööst, sùndern ohni Ùnterbrächig dur d Noos abgloo.
*De Artikulationsort isch dental; er wird dur diräkte Kontakt vo de Zùngespitz mit de Zään produziert.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
* Es isch en nasale Konsonant; d Lùft goot dur d Noos usse.

## Verbreitig

## Fuessnote
Stimmhafter glottaler Frikativ

De **stimmhafti glottali Frikativ** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch .

Trotz dass de Luut als „stimmhafte glottale Frikativ“ bezeichnet wird, isch de Luut weder en richtige Frikativ, noch isch glottal als Artikulationsort e bsùnders träffendi Beschrybig, ùn er isch au nit stimmhaft. Foneetisch isch de Luut änder e Art stimmlose Vokal wie en Frikativ. Wyl de Luut aber fonologisch in de meischte Sprooche wie en Frikativ bhandlet wird, wird er meischt au eso bschriibe. In de meischte Sprooche isch er en Allophon vo // zwüsche Vokal.

## Artikulation
*Es wird traditionel als en Frikativ bschriibe. Tatsächli wird in de meischte Sprooche aber niene im Muul e Engi bildet.
*De Artikulationsort wird viilmool als glottal definiert. Tatsächli aber chönne d Artikulatore alli möglichi Positione yynee, ohni dass d Luutqualität sich duet verändre.
*D Phonation isch „*breathy voiced*“ bzw. „gmurmlet“; d Stimmbänder vibriere bi dr Artikulation ganz lycht. 
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Bilabialer Vibrant

De **bilabiali Vibrant** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo als Phonem zimli sälte isch. S Zeiche defür im Internationale Phonetische Alphabet isch . Im Alemannische chùnt de Luut zwar in keim Wort vor, mer bruucht en aber mängmool wemmer zeige wott, dass eim chalt isch, ùn mer deno „brrr“ macht.

## Artikulation
*Es isch en Vibrant, d Artikulatore schlönn meereri Mool gägenand.
*De Artikulationsort isch bilabial; er wird mit de Ùnter- ùn Oberlippe artikuliert.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Ungerundeter fast geschlossener Vorderzungenvokal

De **ungrundet fascht-gschlossnig Vorderzungevokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch. S Zeiche im IPAdefür isch . In vile alemannische Dialäkt gits de Luut. Mer bezeichnet en im Alemannische meischt als „offnigs-i“.

## Artikulation
*Es isch en Vorderzungevokal. D Zung isch also so wyt füre wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
*Es isch en fascht-gschlossene Vokal. D Zung isch also e chly wyt weniger obe im Mundruum wie bimene gschlossnige [].
*Es isch en ungrundete Vokal. D Lippe sin also nit grundet (gspreizt).

## Verbreitig

## Fuessnote
Ungerundeter halboffener Vorderzungenvokal

De **ungrundet halboffnig Vorderzungevokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch . In de alemannische Dialäkt chunt de Vokal in zwei Forme, lang un churz, vor. In bstimmti alemannischi Dialäkt au numme als Allophon vo //. Mer bezeichnet de Luut im Alemannische meischt als „offnigs-e“.

## Artikulation
* Es isch en Vorderzungevokal. D Zung isch so wyt füre wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
* Es isch en halboffene Vokal. D Zung isch uff halbem Wäg zwüsche eme offnige un eme mittlere Vokal.
* Es isch en ungrundete Vokal. D Lippe sin also nit grundet (gspreizt).

## Verbreitig

## Fuessnote
Ungerundeter fast offener Vorderzungenvokal

De **ungrundet fascht-offnig Vorderzungevokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch . De Vokal gits numme in mangi Dialäkt vum Alemannische. Im Hochdütsche gits en überhaupt nit. Mer bezeichnet de Luut im Alemannische meischt als „überoffnigs-e“ oder „hells-a“.

D Transkription vo däm Luut isch im Alemannische nit ganz eiheitlich. In Transkriptione vum Elsässische findt mer au s Zeiche  für de Luut. Des Zeiche wird aber in vili Transkriptione für en „a-Luut“ bruucht, wo wyter hinte im Mund ussgsproche wird.

## Artikulation
* Es isch en Vorderzungevokal. D Zung isch so wyt füre wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
* Es isch en fascht-offene Vokal. D Zung isch fascht so wyt unte im Mund wie bimene offnige Vokal, aber nit ganz.
* Es isch en ungrundete Vokal. D Lippe sin also nit grundet (gspreizt).

## Verbreitig

## Fuessnote
Fast offener Zentralvokal

De **fascht-offnig Zentralvokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch .

Imene Deil alemannischi Dialäkt tritt de Vokal als Luutung vum Schwa uff. Im Hochdütsche gits de Vokal als Vokalisierig vum -er in „Vatt**a**“ oder „ab**a**“. Im Alemannische gits des ursprüngli numme ganz im Oschte, in Gegende vo Vorarlberg. Z Dütschland isch es hüt aber unter em Yfluss vum Hochdütsche au verbreitet.

## Artikulation
* Es isch en Zentralvokal. D Zung isch also in dr Mitti vum Mund, uff halbem Wäg zwüscheme Vorderzungevokal un eme Hinterzungevokal .
* Es isch en fascht-offene Vokal. D Zung isch fascht so wyt unte im Mund wie bimene offnige Vokal, aber nit ganz.
* Di Lippe-Rundig für de Vokal isch im IPA nit definiert.

## Verbreitig

## Fuessnote
Loveparade

D **Loveparade** (au **Love Parade** oder **Love-Parade** gschribe) isch e Technoparade gsi, wu alljohr durgfiert woren isch. Mit rund zwelf Millione Bsuecher syt ihre Grindig isch si di grescht Danzveraastaltig vu dr Wält gsi. Vu 1989 bis 2006 het si z Berlin stattgfunde, in dr Johre 2007, 2008 un 2010 in verschidene Stedt im Ruhrgebiet. 2004, 2005 un 2009 isch d Parade uusgfalle. Bi dr 19.&nbsp;Loveparade am 24.&nbsp;Juli 2010 z Duisburg isch s im Yygangsberaich zuen eme Uuglick un ere Massepanik chuu, wu s 21&nbsp;Dodesopfer derbyy gee het, 511&nbsp;Lyt sin zem Deil schwär verletzt wore. Dää Vorfall het international Bedroffeheit uusglest un isch wältwyt in dr Medie bhandlet wore. Dr Organisator vu dr Loveparade 2010, dr Unternämmer Rainer Schaller, het am Dag no dr Katastrof mitdeilt, ass es zuechimftig kei Loveparade me git in dr bishärige Form.

## Gschicht
Di erscht Loveparade isch im Summer 1989 vum Matthias Roeingh alias Dr. Motte in Zämmearbet mit syyre dertige Fryndi Danielle de Picciotto iniziiert wore. Vu urspringli 150 Bedeiligte isch die Veraastaltig uf rund 1,5 Millione Bsuecher anne 1999 aagwagse. Noch ere Paus in dr Johre 2004 un 2005 het d Loveparade mit eme gänderete Konzäpt 2006 wider z Berlin stattgfunde, no Aagabe vum Veraastalter *Loveparade Berlin GmbH* un em Senat mit iber eire Million Bsuecher. Di negscht Loveparade het eigetli am 7. Juli 2007 sotte stattfinde, isch aber im Februar vum Veraastalter abgsait wore. As Grund doderfir isch aagee wore, ass dr drotz dr absgchlossene Blanig un dr gsicherete Finanzierig no kei Gnähmigung dur d Stadt Berlin vorgläge sej.

Dr Veraastalter het in ganz Europa e neji Partnerstadt gsuecht. Am 15. Juni 2007 het d Wirtschaftsferderigsgsellschaft metropoleruhr GmbH mitdeilt, ass d Loveparade fir fimf Johr in s Ruhrgebiet umziech. Am 25.&nbsp;Augscht 2007 het si mit rund 1,2&nbsp;Millione Bsuecher z Essen stattgfunde, am 19.&nbsp;Juli 2008 mit rund 1,6&nbsp;Millione Bsuecher z Dortmund un am 24.&nbsp;Juli 2010 z Duisburg mit 1,4&nbsp;Millione Bsuecher. 2011 hätt d Loveparade z Gelsenkirchen stattfinde solle.

## Lueg au
Street Parade

## Fueßnotte
 

## Weblink

* Offiziälli Syte Loveparade/Lopavent GmbH
* Love Parade 1989–2002 un Street Parade 1992–2001 im Verglyych
* Dr. Motte zum 20. Jubiläumsjohr vu dr Loveparade: ''Wir donnerten unseren Sound in die Stadt''. In: *Spiegel Online*
* Artikel "Die Loveparade-Panik im Internet" uf heise.de
Ungerundeter halboffener Hinterzungenvokal

De **ungrundet halboffnig Hinterzungevokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch .

Des Zeiche wird in Transkriptione vum Änglische für de Vokal in Wörter wie *but* oder *love* verwändet. In de meischte Dialäkt vum Änglische wird de Vokal hüt aber wyter füre im Mund ussgsproche. S Zeiche  wird uss Gwohnheit bybhalte.

## Artikulation
* Es isch en Hinterzungevokal. D Zung isch so wyt hinte wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
* Es isch en halboffene Vokal. D Zung isch uff halbem Wäg zwüsche eme offnige un eme mittlere Vokal.
* Es isch en ungrundete Vokal. D Lippe sin also gspreizt (nit grundet).

## Verbreitig

## Fuessnote
Ungerundeter offener Hinterzungenvokal

De **ungrundet offnig Hinterzungevokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch . Im Alemannische bezeichnet mer de Luut meischt als „dunkels-a“ oder „verdumpfts-a“, im Volchsmund au als „Mittelstugg zwüsche a un o“. In vile Dialäkt vum Alemannische wird s /a/ änder hinte im Mund ussgsproche, so dass s Zeiche  gerechtfertigt wär. Warschynts wyl es eifacher zum ygee isch, wird für de Luut aber vilmool eifach e normals  bruucht.

## Artikulation
* Es isch en Hinterzungevokal. D Zung isch so wyt hinte wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
* Es isch en offene Vokal. D Zung isch so wyt unte im Mund wie mögli, ohni dass e Engi entstoot.
* Es isch en ungrundete Vokal. D Lippe sin also gspreizt (nit grundet).

## Verbreitig

## Fuessnote
Gerundeter halbgeschlossener Zentralvokal

De **grundet halbgschlossnig Zentralvokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch .

De Vokal chunt in mangi alemannischi Dialäkt als Deil vum Diphthong /ue/ in Wörter wie „guet“ oder „sueche“ vor.

## Artikulation
* Es isch en Zentralvokal. D Zung isch also in dr Mitti vum Mund, uff halbem Wäg zwüscheme Vorderzungevokal un eme Hinterzungevokal.
* Es isch en halbgschlossnige Vokal. D Zung isch uff halbem Wäg zwüsche eme gschlossene un eme mittlere Vokal.
* Es isch en grundete Vokal. D Lippe sin also grundet.

## Verbreitig

## Fuessnote
Ungerundeter geschlossener Zentralvokal

De **ungrundet gschlossnige Zentralvokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo imene Deil Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA isch .

## Artikulation
* Es isch en Zentralvokal. D Zung isch also in dr Mitti vum Mund, uff halbem Wäg zwüscheme Vorderzungevokal un eme Hinterzungevokal.
* Es isch en gschlossene Vokal. D Zung isch also so wyt obe wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
* Es isch en ungrundete Vokal. D Lippe sin also gspreizt (nit grundet).

## Verbreitig

## Fuessnote
Ungerundeter offener Vorderzungenvokal

De **ungrundet offnig Vorderzungevokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch .

Fascht jedi Sprooch uff de Wält het en „a-artige“ Vokal, wo je nooch Sprooch wyter füre oder wyter hinte im Mund ussgsproche wird. Wyl Sprooche mit zwei verschidene a-Luut relativ sälte sin, wird s Zeiche  wäge däm vilmool au für Zentral- oder Hintervokal bruucht. Wenn e Unterscheidig wichtig isch, cha en offnige Zentralvokal im IPA mit  kennzeichnet werde. S Hochdütsch a wie in „Hand“ isch zum Byspil änder en Zentralvokal, einewäg wird es meischt mit eme normale  transkribiert.

In Transkriptione vum Alemannische wird s Zeiche  wäge däm für verschidni Vokal bruucht. In Transkriptione vum Elsässische findt mer  vilmool für s „überoffnig-e“ wie in „Gränz“. De Luut wird sunscht aber meischt mit  transkribiert. Di hüüfigeri Verwändig vum  isch für s normali /a/, wie in „Hand“, wo je nooch Dialäkt verschide wyt hinte im Mund ussgsproche wird. Zum Deil wird de Vokal aber au mit  transkribiert.

## Artikulation
* Es isch en Vorderzungevokal. D Zung isch so wyt füre wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
* Es isch en offene Vokal. D Zung isch so wyt unte im Mund wie mögli, ohni dass e Engi entstoot.
* Es isch en ungrundete Vokal. D Lippe sin also gspreizt (nit grundet).

## Verbreitig

## Fuessnote
Schwäbisches Wörterbuch

S **Schwäbische Wertrbuach** isch a Werk en siiba grauße Bend (I bis VI/2) em Lexiko-Format ibr da ganza Wortschatz vom schwäbischa Dialekt. D Vorfassor send dr Hermann Fischer (1851 bis 1920) ond dr Wilhelm Pfleiderer (1878 bis 1953). 

## A bissle Gschicht
Ôgfanga hot ällas en de 70r-Johr vom 19. Johrhondrt. Dr Professr fir d germanischa ond romanischa Philologie a dr Uni Diibenga, dr Adelbert von Keller (1812 bis 1883), isch uf dui Idee komma, a Wertrbuach ibr da gesamda schwäbischa Dialekt zo schaffa. Zerscht hot’r ôgfanga, an Haufa Matrial zo sammla. Bis 1883 send so rond 400.000 Zettl mit Ufzoichnonga ond 400 Ufsätz vo schwäbische Volksschuellehrer zammakomma. Wo nô de eigentlich Arbet zo deam Wertrbuach hett losganga kenna, hot dr Keller s Zeitliche gsegnet. Vôrher hot’r abr noh seim Schialer Hermann Fischer da Uftrag gäa, sein graußa Plâ zo vorwirklicha. Der hot sich mit ma enorma Eifr dera Sach ôgnomma ond noh meh Matrial zammatraga, bis us deane 400.000 Zettl 650.000 worra send. Em Johr 1904 schliaßlich isch dr erscht Band vom *Schwäbischa Wertrbuach* rauskomma. Ganz fertig macha hot’r des riisige Werk nemme kenna; nôch-em Erscheina vom fuffda Band hôt au dean dr Daud hoimgsuacht, wia-nr grad ibrem Buachstaba „U“ gschafft hot.

Zom Glick hot dr Fischer an tichtiga Mitarbeitr ghet, wo scho viil Johr mit-em zammagschafft hot: da Wilhelm Pfleiderer. Der hot dui Arbet weitrgfihrt ond se 1936 mit-em sibta Band *Nachträge* zom guada Schluss brocht.

## Dr Enhalt ond sei Bedeidong
Bei dr Auswahl vo de Wertr hend sich dia Autora hauptsächlich an des Schwäbische ghalda, wo em Land Wirdaberg gschwätzt worra ischt. Berichsichtigt hend se abr au noh s boirische Schwoba, s obre Allgai, da hohazollorische Doil vo dr Bodaseeregioo ond des nemme ganz reine Schwäbisch, wo en Hohalohe, also em frenkischa Doil vo deam domoliga Kenigreich Wirdaberg, vorbroidet gwäa ischt. 

Zammagnomma hot des Werk 13.027 Schbalda. Em Lauf dr Zeit isch’s fir viil Schbrochwissaschaftlr a nitzlichs Werkzeig fir ihr Forschong worra, ond des et bloß fir d Dialektforschong. Weaga seira vorhältnismäßig kloina Uflag isch des Schwäbische Wertrbuach fir da Normalbirgr a bissle arg deier. Drzua kommt noh, dass des Werk fir de meischde Leit au viil z wissaschaftlich ischt, so dass se et viil drmit ôfanga kenndet. Drom fendet mr’s au kaum e-ma Privathaushalt, sondrn fascht bloß en wissaschaftliche Biachoreia.

## Quella
* Hermann Fischer und Hermann Taigel: *Schwäbisches Handwörterbuch*, 1. Uflag 1986, H. Laupp’sche Buchhandlung/J. C. B. Mohr (Paul Siebeck) Diibenga 1986, S. 5 ond 431, ISBN 3-16-444814-7
* Thaddäus Troll: *Preisend mit viel schönen Reden, Deutschland deine Schwaben für Fortgeschrittene*, Hoffmann und Campe Verlag Hamburg 1972, S. 105, ISBN 3-455-07739-0

## Lueg au
*[[Schwäbisches Handwörterbuch]]*, a wenziga Zammafassong vom graußa *Schwäbischa Werterbuach*

## Weblink

* Us dr Sammlong vo dr Uni Diibenga
* Ausziig
Känozoikum

S **Känozoikum** (griech. καινος „nej“, ζωον „Dier“), au **Ärdnejzyt** gnännt, isch s Ärdzytalter, wu im Äon Phanerozoikum noch em Mesozoikum (Ärdmittelalter) chunnt un wu bis hite goht. E veraltete Name isch *Neozoikum*. Dr Aafang vum Känozoikum wird vor rund  Millione Johr aagsetzt, noch em Masseuusstärbe vu dr Chryydezyt, wu unter anderem alli Dinosaurier uusgstorbe sin.

S Känozoikum umfasst di geologisch Entwicklig vum hitige Europa un vu dr andere Kontinänt mit dr Uffaltig vu dr Alpe un vum Himalaya (Alpidische Orogenese) bis zue ihre hitige Form un d Radiation un Entwicklig vu dr hitige Bflanze- un Dierwält, vor allem vu dr Suger (Mammalia). Derwylscht s Klima am Aafang vu dem Ärdzytalter no seli warm gsi isch, het vor rund 2,6 Million Johr s jingscht Yyszytalter aagfange mit dr Veryysig vum Nordpol. D Inlandveryysig am Sidpol het scho vor 38 Mio. Johr aagfange.

## Gliderig vum Känozoikum
Stellig vum Känozoikum im Phanerozoikum: 
* Äon: Phanerozoikum (–&nbsp;mya)
** Ära: **Känozoikum** (Ärdnejzyt) (–&nbsp;mya) 
** Ära: Mesozoikum (Ärdmittelalter) (–&nbsp;mya)
** Ära: Paläozoikum (Ärdaltertum) (–&nbsp;mya)
 
S Känozoikum wird in die Syschtem unterglideret (obe s jingscht, unte s eltscht):
** Ära: **Känozoikum** (–&nbsp;mya) 
*** Syschtem: Quartär (–&nbsp;mya) 
*** Syschtem: Neogen (–&nbsp;mya) 
*** Syschtem: Paläogen (–&nbsp;mya

S Känozoikum isch friejer in zwei Syschtem unterdeilt wore: in s Tertiär (mit dr Serie Paläozän, Eozän, Oligozän, Miozän un Pliozän) un in s Quartär (mit dr Serie Pleistozän un Holozän). Syt 2004 giltet d Yydeilig in drej Syschtem: s Paläogen (mit Paläozän, Eozän un Oligozän) isch dr eltscht Zytabschnitt, derno chunnt s Neogen (mit Miozän, Pliozän). D Serie-Yydeilig vum jingschte Syschtem vum Känozoikum, em Quartär, isch nit gänderet wore, syt em Juni 2009 wird aber s Gelasium in s Pleistozän gstellt as jingschti Stapfleu.

### „Tertiär“

Scho anne 1759 sin em italienische Geolog Giovanni Arduino di wenig verfeschtigte Gsteiformatione ufgfalle, wun er as *montes tertiarii* (dritti Bärg) dr *montes secundarii* (zweete Bärg) us Chalch un dr *montes primitivi* (urspringlige Bärg) us Granit, Basalt oder Schiifer gegenibergstellt gha het. Us däne Bezeichnige het si scho ne Reihefolg im dr Entstehig un im Alter ergee. D Gebirg, wu im „Tertiär“ entstande sin, sin alpidisch. D Bezeichnig „Tertiär“ wird aber syt 2004 in dr Geologische Zytskala nimi brucht.

## Weblink

* International Chronostratigraphic Chart 2020/03

## Fueßnote
Lipice

**Lipice** isch äs Dorf i de Gspanschaft Lika-Senj z Kroatie, mit 254 Iiwohner. S`erschte Mol schriftlich erwähnt isch es 1638 worde. D` Ortschaft ghört zur Grossgmeind Brinje.

## Geographi
Lipice liit im Nordä vo dä Region Lika und im nordöstliche Teil vom Bezirk Brinje. Da Gmeindsgebiet grenzt aa Dörfer Glibodol, Križpolje, Letinac und Stajnica.

## Demographi

Lut dä Volkszählig vom 2001 häts i dä Gmeinde 254 Iiwohner.
Fachhochschule Nordwestschweiz

D' **Fachhochschueu Nordweschtschwiz** FHNW isch e zentral gfüehrti Fachhochschueu. Si umfasst nün Hochschuele mit 50 Institut i de Kantön Aargau, Basu-Land, Basu-Stadt u Solothurn.

## Gschicht
D'Gründig vor FHNW isch am 1. Januar 2006 gsi. Si isch entstande durch d'Fusion vor Fachhoschueu Aargau (FHA), dr Fachhoschueu beider Basu (FHBB), dr Fachhochschueu Solothurn (FHSO), dr Pädagogische Hochschueu Solothurn u dr Hochschueu für Pädagogik u Soziali Arbeit beider Basu. Sit em 1. Janauar 2008 ghöre au die beide Musighochschuele vor Musik-Akademie dr Stadt Basu zur FHNW.

## Organisation
Träger vor Hochschueu si d'Kantön Aargau, Basu-Land, Basu-Stadt u Solothurn. D'Füehrig vor Hochschueu Nordweschtschwiz wird sichergsteut zwüsche de Trägerkantön u em Fachhochschuelrat, wo d'FHNW strategisch füehrt. Ar FHNW steit e Direktionspräsidänt/in vor.

Us de füf fusionierte Hochschuele wärde nün neui fachspezifische Hochschuele bildet (* = Hauptstandört):

* Hochschueu für Agwändeti Psychologie (Olte)
* Hochschueu für Architektur, Bau und Geomatik (Muttenz)
* Hochschueu für Gstaltig u Kunscht (Basu*)
* Hochschueu für Life Sciences (Muttenz)
* Musigakademii vo der Stadt Basel (Basel)
* Pädagogischi Hochschueu (Brugg*, Muttenz, Solothurn)
* Hochschueu für Soziali Arbet (Olte*, Muttenz)
* Hochschueu für Technik und Umwäut (Windisch*, Muttenz, Olte)
* Hochschueu für Wirtschaft (Basu, Brugg, Olte*)

Mittelfrischtig isch e Konzentration uf die vier Standört vorgseh. So isch bispiuswis z Brugg u z Windisch bis 2010 e Campus für sämtlichi technischi Fachrichtige entstande.

Im Momänt bestöi Irichtige a nün Standört. Abote wärde Bachelor- u Master-Studiegäng, Nachdiplomstudie, Witerbilidige, awändigsorientierti Forschig u Entwicklig sowie Dienschtleischtige zu gunschte vo Dritte. Gsammthaft zeut d'FHNW rund 13'900 Studierendi.https://www.fhnw.ch/de/die-fhnw/facts-und-figures/jahresbericht

## Weblinks
* Offizielli Website
* Weiterbildig Wirtschaftsinformatik u E-Business ar FHNW in Basu und Olte
* Hochschueu für Angewandte Psychologie
* Hochschueu für Architektur, Bau u Geomatik
* Hochschueu für Gestaltig u Kunst
* Hochschueu für Life Sciences
* Hochschueu für Musig
* Pädagogische Hochschueu
* Hochschueu für Soziali Arbeit
* Hochschueu für Technik und Umwäut
* Hochschueu für Wirtschaft
Reaktor (Band)

**Reaktor** isch ä dütschi Band, wo 1997 z Saarbrügge im Saarland gründet wore isch. Reaktor mische Elektro, Drum´n´Bass, Jazz und Funk und singe meischt in dütscher Sproch. D´Band het scho 4 Tourneea gmachet und insgesamt über 200 Konzerte gää. 2004 isch dann s Album *Hyperdimension* wältwiit veröffentlicht worde. Si sin z Dütschland, z Frankrich und in dr Schwiiz uf Festivals ufdräte.

## Aktuelli Bsetzig
*Flo:Pee (Bass, Gsang)
*Tromla (Schlagzüüg, Gsang)
*Goldfinger (Keyboard, Gsang)

## Albe
* 2000: elektrosuperstars
* 2004: Hyperdimension

## Weblinks
* Homepage
Philippe Woodtli

De **Philippe Woodtli** (* 1964) isch en Schwiizer Pfarrer, Zimmermaa und Bärgführer. Sit em 1. Jänner 2011 isch er Gschäftsleiter vom Schwiizerische Evangelische Chilebund. Uf de 1. April 2016 isch er freigstellt vo sinere Tätigkeit bim Chilebund.

De Philippe Woodtli het evangelischi Theologii studiirt und wärend sim Studium en Usbildig zum eidgnössische Bärgführer gmacht. Nach eme Studieunterbruch und ere Stifti zum Zimmermaa, isch er wider zu de Theologii zruck cho, het sis Studium abgschlosse und isch im 2002 zum Pfarrer ordiniirt worde. Sini erschti Gmeindspfarrstell het er z Walperswil im Kanton Bärn gha. Im März 2008 het er dann in di Reformierti Landeschile vom Aargau gwächslet, wo er d Stabsstell vom Chileroot als Leiter *Theologie und Recht* übernoh het. Am 17. August het de Rat vom SEK de Philippe Woodtli zum Nachfolger vom Theo Schaad gwählt. Sini Schtell als Gschäftsleiter vom Chilebund het er am 1. Jänner 2011 aaträte.
Im Juni 2012 het er für d Nochfolg vo de Aargauer Chilerotspräsidentin Claudia Bandixen kandidiirt, d Synode het bi de Sitzig vom 6. Juni 2012 z Sohr aber de Christoph Weber-Berg gwählt.

De Philippe Woodtli isch ghürote, het zwei Töchtere und wohnt z Gränichen. Derte isch er Präsident vo de örtliche FDP.

## Weblink
*Portrait vom Philippe Woodtli uf de Website vo de Aargauer Landeschile

## Einzelnochwiis
Föderalisten (Helvetik)

D **Föderaliste** in dr Helvetik si d Gegner vom zentralistische Eiheitsstaat gsi, wo am Afang vo dr Helvetische Revolution 1798 iigfüehrt und denn vo dr Partei vo de Unitarier verdeidigt worden isch. D Föderaliste hai sich us Gruppe mit verschiidene politische Ideologie zsämmegsetzt, wo Ahänger von ere föderalistische Staatsstruktur für d Schwiiz gsi si, wobii sich im Lauf vo de Johr dr Deil vo de Reaktionäre vergrösseret het, wo d Restauration vo de vorrevolutionäre Zueständ agsträbt hai, wie si in dr Alte Eidgenosseschaft gherrscht hai.

Dr Napoleon Bonaparte, dr Erst Konsul vo dr französische Schutzmacht sit 1799, het scho früeh gmerkt, ass dr Föderalismus bi de Schwiizer dief verankeret isch und ass men em muess Rächnig dräge. Er het die gmässigte Republikaner de radikale Patriote vorzoge und het scho im Früehlig 1800 zuegloo, ass d Föderaliste ihri Meinig frei döfe verdrätte. Au d Unitarier und au d Föderaliste hai für Understützig für ihri Idee bi de Franzose gworbe. E grosse Befürworter vom Schwiizer Föderalismus isch dr französisch Gsandti in dr Helvetische Republik, dr Karl Friedrich Reinhard, gsi. D Verfassig vo Malmaison vom 29.Mai 1801 hai d Föderaliste as z zentralistisch abglehnt, und wo d Unitarier denn no witer in dere Richdig hai welle go mit ihre Vorschleg, hai sich d Föderaliste, understützt vom französische Gsandte, am 27./28. Oktober 1802 mit eme Staatsstreich an d Macht brocht. Si hai sich aber denn mit de Franzose verchracht, wil si gege die französischi Annexion vom Wallis gsi si, und hai im April 1802 d Macht wider verlore. Im «Stäcklichrieg», eme churze Bürgerchrieg im Septämber/Oktober 1802, hai si denn d Macht vo de Unitarier ändgültig broche. Dr Napoleon het druf bi dr Pariser Consulta Abgordneti vo beide Parteie drzue brocht, siini Mediationsakte, wo d Forderige vo de Föderaliste wiitgehend befriidigt het, azneh.

## Bekannti Föderaliste
*Rudolf Ludwig vo Erlach
*Andreas Merian
*Hans vo Reinhard
*Emanuel vo Wattewyl
*David vo Wyss

## Weblingg
*
CPU

CPU stoht als Abchürzig für:
* Central Processing Unit, en Bestandteil vom Compiuter. Är wird oft au als Prozzessor bezeichnet.
* d'Chaophraya-Universität (Chaophraya-University) z Nakhon Sawan, Thailand
* Chest Pain Unit, Team/Station für Brustschmärz-Behandlig in de Kardiologii
Serie des Periodensystems

E **Serie vom Periodesystem** isch e Gruppe vo chemische Elemänt, wo ihri physikalische u chemische Eigeschaftä sich innerhalb vor gliche Serie, bis uf wenigi Usnahme, kontinuirlich ändere.
Zum Bischpiu: Dr Siedepunkt nimmt zu, d'Stabilität vo de Surstoffverbindige nimmt ab.

D'Entdeckig vo dene Elemänt-Serie isch dr erscht Schritt gsi, wo zur Entwicklig vom Periodesystem gfüert het.

Es paar Serie si exakt e Gruppe vom Periodesystem.
Föderalisten

As **Föderaliste** bezeichnet me under anderem:
* D Partei vo de Föderaliste in dr Helvetische Republik.
* D Verfasser vo de Federalist Papers („Federalists“) – Gründigsväter vo de Vereinigte Staate vo Amerika
* D Ahänger von ere föderale Struktur z Argentinie und z Kolumbie am Afang vom 19. Johrhundert.  
* Ahänger und Verdräter von ere bundesstaatlige Struktur vo Europa
* Ahänger vom ene Gmeinwäse, wo nit zentral isch und uf gliichberächtigte Kommune basiert (Anarchiste)