open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Savièse

**Savièse** (fp. [ʃaˈvjeʒə, ʃɑˈɛːʒə]; dt. *Safiesch*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sittu im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Savièse lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Saint-Germain, Chandolin, Granois, Drône, Roumaz und Ormone. Vannr Ggmeindsflechi sint 22,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 15,2 % Wald, 3,9 % Sidligsflechi und 58,8 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Savièse ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar Vor 1200 als *Saviesi*, 1224 *Savisia*

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11,7 % glägu.

## Religion
86,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,7 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Savièse ischt dr Sylvain Dumoulin (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 5341 Iwonru 93,9 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3,5 % Titsch, 0,5 % Talienisch und 2,1 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Savièse gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Literatüür
* Maria Freudenreich: *Lautlehre der Mundart von Savièse (Wallis).* Zürich 1937.
* Christophe Favre et Zacharie Balet: *Lexique du parler de Savièse.* Bern 1960 (Romanica Helvetica 71).
* Fondation Anne-Gabrielle, Nicola-V. Bretz-Héritier: *Lexique du parler du Savièse.* Édition revue, augmentée et illustrée, Savièse, 2013.

## Liit
* Basile Luyet (1897–1974), en Volkskundler, Natürforscher und Ordensprieschter, z Savièse üf d Wält cho

## Weblink

* www.saviese.ch
* 

## Füassnote
Das Leben drehen – Wie mein Vater versuchte, das Glück festzuhalten

**Das Leben drehen – Wie mein Vater versuchte, das Glück festzuhalten** isch e Schwizer Dokumentarfilm us em Johr 2015. Är isch 2017 as beschte Dokumentarfilm für e Schwizer Filmpris nominiert worde.

D Eva Vitija het vo ihrem Vater Joschy Scheidegger, wo si volljährig worde isch, e Film über ihr eignigs Läbe bercho. Di obsessivi Art vom Dokumentiere vom Läbe vo sinere Tochter het uf d Eva e traumatischi Wirkig. Nach sim Tod schafft si s, sis Filmarchiv und sini Kamera z übernäh. So het d Eva ihri Intimität, wo ihre der Vater mit sinere Kamera gno het, wider übercho.

Dr Film isch e psychoanalytisch motivierti Kritik am Home movie und „e glänzend verzellti“ autobiographischi Erkundigsreis.

## Weblink
* 
* Offizielli Website
* Stefan Gubser: «Das Leben drehen» – Wenn der Vater es nicht lassen kann.'' In: Schweizer Radio und Fernsehen, 4. Mai 2016.
* Hannes Nüsseler: ''«Das Leben drehen»: Mein Vater, der Kameraheld.'' In: *[[TagesWoche]]*, 27. April 2016.

## Kwelle
Lucas Bernoulli

Dr **Lucas Bernoulli-Gries** (* 19. April 1907 z Berlin; † Oktober 1976 z Basel) isch e Schwiizer Architekt und Politiker (LdU) us der Familiedynastie Bernoulli gsi.

As Sohn vom Architekt Hans Bernoulli isch dr Lucas mit fünf Johr nach Basel zoge, won er s Humanischtische Gymnasium und di Oberi Realschuel bsuecht het. A de Technische Hochschuele vo Berlin-Charlottenburg und Münche het er Architektur schtudiert und het denn as Architekt z Berlin, Paris und z Zürich gschaffed. Ab 1940 het er a der Allgmeine Gwärbschuel Basel as Lehrer für konschtruktivs Zeichne gschafft. Vo 1960 bis 1963 isch dr Bernoulli Presidänt vo dr Basler Schuelsynode gsi.

Dr Bernoulli isch der Partei vo sim Vater bidrätte, em Landesring vo de Unabhängige (LdU), für die er vo 1941 bis 1944, vo 1950 bis 1953, vo 1956 bis 1968 und in de 1970er Johr as Freiwirtschaftler Mitglied im Grosse Rat vom Kanton Basel-Stadt gsi isch und in verschidne Kommissione mitgwirkt het. In sinere Wohngmeind Rieche isch er vo 1966 bis 1974 Mitglid vom *Witere Gmeindrot* gsi. Zwüsche 1966 und 1969 isch er z Basel au Partei- bzw. Fraktionspresidänt vo sinere Partei gsi.

## Literatur
* Gustaf Adolf Wanner: *Lucas Bernoulli zum Gedenken.* In: *[[Basler Nachrichten]]*, 7. Oktober 1976.
* ef: *Lucas Bernoulli 60jährig.* In: *[[National-Zeitung (Basel)|National-Zeitung]]*, 19. April 1967.

## Weblink
* Lucas Bernoulli im Staatsarchiv Basel-Stadt.

## Einzelnochwiis
Erna Jansen

D **Erna Jansen** (* 10. Septämber 1932 z Dodtmis-Rüti as *Erna Kaiser,* † 23. Jänner 2019 ebedert) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.

## Lääbe
D Erna Kaiser isch im Hotzewald uf d Wält chuu un dert mit vier eltere Schweschtere ufgwachse, ihre Vater isch e Hotzewälder gsii, ihri Mueter isch vum Chaiserstuel chuu.

Si isch ghyrote mit em Rainer Jansen (* 1936) us em Sauerland, mit ihm het si vier Chinder, zwoo Dechtere un zwee Sihn. Elf Johr het si z Zäll as Verchaiferi un in ere Fabrik gschafft, derno isch si mit ihre Familie wider retuur gange in s Dodtmis un wohnt syterhär wider in ihrem Elterehuus z Rüti. Dert hän si un ihre Mann zäme buurt.

Anne 1977 het d Jansen aafange Gedicht uf Alemannisch schrybe. „Sither schriib i mänks, wa mi bewegt, begeischteret, oder freut in mire Muettersproch“, schrybt si uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft.

Dr Andreas Schuller het anne 2009 iber d Jansen gschribe: 
 

D Jansen isch Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii, „well die alemannisch Sproch e Herzenssach“ fir si isch. Vu 2008 bis 2009 isch si Vorsitzeri vu Regionalgruppe Hochrhyy gsii.

Iber ihre Engaschemänt fir s Alemanisch schrybt s Markgräfler Tagblatt 2014: 

D Jansen het zwai Biechli mit Gedicht im aigeverlag publiziert, anne 1995  „E Chrömli us em Schwarzwald“ un 2004 „Söömli für Söömli us em Schwarzwald“.

Im Dodtmis het si d Jansen 20 Johr lang im Vorstand vu dr Räntnergmainschaft engaschiert. Vu 1998 bis 2016 isch si Vorsitzeri vum Verain gsii.

## Wärch
* *E Chrömli us em Schwarzwald.* Aigeverlag, Todtmoos-Rüti 1995
* *Söömli für Söömli us em Schwarzwald.* Aigeverlag, Todtmoos-Rüti 2004

## Weblink
* d Erna Jansen uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Jansen, Erna uf LEO-BW.de
* Alemannisch bestimmt ihr ganzes Leben, Südkurier, 3. Merz 2009

## Fueßnote
Saxon VS

**Saxon** (fp. [a sasɔ̃, ʃaˈʃɔ̃] ) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Martigny im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Saxon lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Saxon und Gottefrey. Vannr Ggmeindsflechi sint 31,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 50,6 % Wald, 9,3 % Sidligsflechi und 8,1 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Saxon ischt zum erschtu Mal gnennt choo im Jaar 1153 als *de Saxone*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2014 bi 31,4 % glägu.

## Religion
77,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 7,2 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Saxon ischt dr Christian Roth (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 3312 Iwonru 1,7 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 85,9 % Franzeesisch, 1,8 % Talienisch und 10,6 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Saxon gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.saxon.ch
* 

## Füassnote
Mathilde Flury-Lieb

D **Mathilde Flury-Lieb** (* 22. Mai 1902 z Iischtai; † 1995) isch e dytschi Haimetdichter gsii.

D Flury-Lieb het z Iischtai gläbt. Anne 1987 het si unter em Titel „Allbott han i gluuschteret“ e Biechli mit alemannische Gedicht publiziert.

## Wärch
* *Allbott han i gluuschteret.* Christian Frenzel, Neuenburg 1987

## Literatur
* *Kosch deutsches Literaturlexikon, Bd. 2 Fischer-Abendroth - Fries.* S. 171
* Hubert Baum: *Freude am alemannischen Gedicht.* 1968
* *Alemannische Gedichte von Hebel bis heute. Heiteres und Besinnliches.* Hg. Von H. Lehmann. 1989

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muet-tersproch-Gsellschaft
* Flury-Lieb, Mathilde uf Leo-BW
St. Niklaus VS

**Saniglaas** (amtlich *St. Niklaus*; frz. *Saint-Nicolas*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Saniglaas lit im Mattertal. Zer Ggmeind gcheerunt Riedmatten, Dorf, Stalu, Ze Schwidernu, Mattsand, Herbriggen, Breitmatten und d Bergschaft Gasenried am Osthang. Vannr Ggmeindsflechi sint 9,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 21,5 % Wald, 1,5 % Sidligsflechi und 67,2 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Saniglaas ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1233 als *chousun* (1272 *ecclesia Sancti Nicholai de Chouson*, *Gebreitun de Gazun*, 1388 *in villa sti nicolai de chosun*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,7 % glägu.

## Religion
93,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,9 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Saniglaas ischt dr Paul Biffiger (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2304 Iwonru 97 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,4 % Franzeesisch, 0,7 % Talienisch und 1,9 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Saniglaas gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.st-niklaus.ch
* 

## Füassnote
Stalden VS

**Schtaalu** (amtlich *Stalden*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Schtaalu lit im Mattertal am Iigang vam Saastal. Zer Ggmeind gcheerunt Schtaalu Dorfmark, Chinegga und Neubrück. Vannr Ggmeindsflechi sint 10 % landwirtschaftlechi Flechi, 71,9 % Wald, 6,4 % Sidligsflechi und 11,7 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Schtaalu ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1213 als *Morgi* (1224 *Staldun*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 5,8 % glägu.

## Religion
93,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,2 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Schtaalu ischt dr Egon Furrer (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1149 Iwonru 97,3 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,5 % Franzeesisch, 0,6 % Talienisch und 1,6 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Schtaalu gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.stalden.ch
* 

## Füassnote
Staldenried

**Staaluried** (amtlich *Staldenried*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Staaluried lit im Vischpertal. Vannr Ggmeindsflechi sint 23,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 42,9 % Wald, 2,2 % Sidligsflechi und 31,7 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Staaluried ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1389 als *am ryede* (1638 *Stalden Riedt*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 2 % glägu.

## Religion
96,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,1 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Staaluried ischt dr Jürgen Brigger (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 554 Iwonru 99,1 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,2 % Franzeesisch, 0,2 % Talienisch und 0,5 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Staaluried gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.staldenried.ch
* 

## Füassnote
Steg-Hohtenn

**Schtäg-Hòòtää** (amtlich *Steg-Hohtenn*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Weschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Schtäg-Hòòtää lit im Rottutal am Iigang zum Leetschtall. Vannr Ggmeindsflechi sint 10,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 38,1 % Wald, 9,6 % Sidligsflechi und 42,1 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Schtäg-Hòòtää ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1300 als *stegue* bzw. *benke*, Hohentenn 1438 als *a dem Hotenne*, Benken 1304 als *zen Benken* (1310 *ad Bancos*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 8,5 % glägu.

## Religion
87,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,8 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Schtäg-Hòòtää ischt dr Philipp Schnyder (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 95,8 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,3 % Franzeesisch, 0,5 % Talienisch und 3,4 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Schtäg-Hòòtää gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.weibil.ch
* 
* 
* 
* 

## Füassnote
Täsch

**Täsch** ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Täsch lit im Mattertal. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Tösch und d Wiiler Zermettjen und Täschberg. Vannr Ggmeindsflechi sint 11,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 9,3 % Wald, 0,9 % Sidligsflechi und 78,1 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Täsch ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1302 als *Tech*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 49,9 % glägu.

## Religion
85,3 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,8 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Täsch ischt dr Mario Fuchs (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 831 Iwonru 85,4 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,8 % Franzeesisch, 0,8 % Talienisch und 13 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Täsch gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.gemeinde-taesch.ch
* 

## Füassnote
Termen

**Tärmu** (amtlich *Termen*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Brig im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Tärmu lit üf mu Hochplateau eschtlich va Brig. Zer Ggmeind gcheerunt ds Dorf Tärmu, d Wiiler Hasel und z'Matt und ds Skigebiet Rosswald. Vannr Ggmeindsflechi sint 42,2 % landwirtschaftlechi Flechi, 27,2 % Wald, 3,3 % Sidligsflechi und 27,4 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Tärmu ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1201 als *terman*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,2 % glägu.

## Religion
88,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Tärmu ischt dr Achim Gsponer (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 781 Iwonru 95,1 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 1,3 % Franzeesisch, 0,4 % Talienisch und 3,2 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Tärmu gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.termen.ch
* 

## Füassnote
Törbel

**Teerbìl** (amtlich *Törbel*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Teerbìl lit im Vischpertal hoch uber Schtaalu. Vannr Ggmeindsflechi sint 33,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 37,6 % Wald, 2,8 % Sidligsflechi und 26 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Teerbìl ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1034 als *Dorbia*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 1,8 % glägu.

## Religion
95 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,2 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Teerbìl ischt dr Urs Juon (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 498 Iwonru 99,2 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0 % Franzeesisch, 0 % Talienisch und 0,8 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Teerbìl gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.toerbel.ch
* 

## Füassnote
Trient VS

**Trient** (fp. [trəˈjɛ̃]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Martigny im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Trient lit im obru Trienttal üfer linke Sita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 12,4 % landwirtschaftlechi Flechi, 31,2 % Wald, 0,8 % Sidligsflechi und 55,6 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Trient ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar zwischu 1025 und 1031 als *Trioncia* (1298 *Triens*)

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,5 % glägu.

## Religion
82,3 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,2 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Trient ischt dr Bertrand Savioz (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 130 Iwonru 96,2 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,5 % Titsch und 2,3 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Trient gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.trient.ch
* 

## Füassnote
Turtmann-Unterems

**Tùrpma-Unneräms** (amtlich *Turtmann-Unterems;* frz. *Tourtemagne*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Leigg im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Tùrpma-Unneräms lit üfer linke Sita vaner Rottu am Üsgang vam Tùrpmatal. Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Tùrpma und Unneräms und d Wiiler Tännu, Ried, Ze Schmidu, Feldishaus und Prupräsu. Vannr Ggmeindsflechi sint 45 % landwirtschaftlechi Flechi, 39,3 % Wald, 13 % Sidligsflechi und 2,7 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Tùrpma-Unneräms ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1050 als *Curtmannonis* (1210 *Torthemanei*, *Tortemagny*), Unterems 1270 als *inferiorem hemesa*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 9,1 % glägu.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Tùrpma-Unneräms ischt dr Marcel Zenhäusern (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 93,6 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 1,4 % Talienisch und 4,3 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Tùrpma-Unneräms gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.turtmann-unterems.ch
* 
* 
* 

## Füassnote
Unterbäch

**Unnerbäch** (amtlich *Unterbäch*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Weschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Unnerbäch lit üfer linke Sita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 27,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 27,7 % Wald, 1,6 % Sidligsflechi und 43 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Unnerbäch ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar um 1280 als *Underbechque*, Holz 1299 als *im Holz*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 2,2 % glägu.

## Religion
87,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,1 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Unnerbäch ischt dr Bernhard Wyss (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 426 Iwonru 96,2 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 0 % Talienisch und 3,1 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Unnerbäch gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.unterbaech.ch
*
*

## Füassnote
Venthône

**Venthône** (fp. [a vɛnˈtona, a vɛnˈtouna, a vɛnˈtɔ̃na]; dt. *Venthen*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sierre im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Venthône lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Venthône, d Wiiler Anchettes, Le Moulin und en Teil va Darnona. Vannr Ggmeindsflechi sint 50,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 22,8 % Wald, 24,4 % Sidligsflechi und 2 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Venthône ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar Venthône 1131 als *Venthona*, Anchettes um 1300 als *Anset-Allamant*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 13,1 % glägu.

## Religion
80 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,9 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Venthône ischt dr Grégoire Clavien (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 935 Iwonru 87,7 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 9,3 % Titsch, 0,9 % Talienisch und 2,1 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Venthône gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.venthone.ch
* 
* 

## Füassnote
Vernayaz

**Vernayaz** (fp. [a vernaˈja, œy plɑ̃]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Saint-Maurice im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Vernayaz lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Vernayaz und d Wiiler Miéville und Gueuroz. Vannr Ggmeindsflechi sint 12,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 54,9 % Wald, 17,3 % Sidligsflechi und 14,9 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Vernayaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1279 als *Verneye*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 24,7 % glägu.

## Religion
85,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,6 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Vernayaz ischt dr Blaise Borgeat (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1597 Iwonru 88,5 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,4 % Titsch, 3 % Talienisch und 7,1 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Vernayaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.vernayaz.ch
* 

## Füassnote
Vérossaz

**Vérossaz** (fp. [a vɛˈroça]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Saint-Maurice im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Vérossaz lit üf ru Terrasse uber Saint-Maurice. Vannr Ggmeindsflechi sint 25,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 46,8 % Wald, 2,6 % Sidligsflechi und 25,1 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Vérossaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar Die Gem. entstand 1822 durch die Abtrennung von Saint-Maurice und umfasst mehrere Weiler: Les Haussex als Zentrum der Gem., Les Bassex, La Doey, Chavanne und Vésenaud. 1046 *Verolsa*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 6,3 % glägu.

## Religion
86,1 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 7,1 % evangelisch-reformierti.

## Politik
D Ggmeindspresidentin va Vérossaz ischt d Muriel Favre-Torelloz (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 439 Iwonru 97,9 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Titsch und 1,4 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Vérossaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.verossaz.ch
* 

## Füassnote
Vétroz

**Vétroz** (fp. [a ˈvetrɔ]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Conthey im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Vétroz lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Vétroz und Magnot. Vannr Ggmeindsflechi sint 50,2 % landwirtschaftlechi Flechi, 19,2 % Wald, 16,7 % Sidligsflechi und 13,9 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Vétroz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 11. Jh. als *Vertriacum* (1417 *Vetro*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 23,3 % glägu.

## Religion
83,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 4,8 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Vétroz ischt dr Olivier Cottagnoud (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 3691 Iwonru 88,1 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3,3 % Titsch, 2,9 % Talienisch und 5,7 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Vétroz gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.vetroz.ch
* 

## Füassnote
Vex VS

**Vex** (fp. [ɛ̃ viː]) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Ering im Kanton Wallis, Schwiz.

## Geografii
Vex liggut ufer lingg Sita vam Rottu am Igang zum Eringertaal (fr. *Val d'Hérens*). Zer Gmei gcheerunt ds Doorf Vex, d Wiiler Les Prasses und Ypresses und di Turischtueerter Les Collons und Thyon. Vaner Gmeiflächi sind 36,6 % landwirtschaftlichi Flächi, 44,7 % Wald, 11,1 % Sidligsflächi und 7,5 % annri Flächine

## Gschicht
Vex isch im 11.–13. Jh. zum eerschtu Mal erwäänts choo als *Ves* (1302 *Vex*), Thyon 1260 als *Tyons*.

## Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005

Dr Üsländerateil isch 2010 bi 12,1 % glägu.

## Religioo
79,9 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 5,9 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeipresident va Vex ischt dr Daniel Defago (Stand Oktoober 2017).

## Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 1311 Iwoner 92,8 % Französisch als Höiptspraach agigä, 2,9 % Titsch, 0,3 % Italienisch und 4 % annri Spraache.

Dr tradizionell Dialäkt va Vex gcheert zum Frankoprovenzalischu.

## Weblink

* www.vex.ch
* 
* 

## Füessnoote
Val-d’Illiez

**Val-d’Illiez** (fp. [ɛ̃ la vodəˈli, vodəˈʎe]; dt. *Vadelier*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Monthey im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Val-d’Illiez lit nerdlich vaner Dents du Midi. Vannr Ggmeindsflechi sint 38,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 36,1 % Wald, 4,6 % Sidligsflechi und 20,8 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Val-d’Illiez ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1180 als *apud Yliacum*

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 14,6 % glägu.

## Religion
79,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,7 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Val-d’Illiez ischt dr Ismaël Perrin (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1428 Iwonru 94,6 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,8 % Titsch, 0,6 % Talienisch und 3 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Val-d’Illiez gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.valdilliez.ch
* 

## Füassnote
Veysonnaz

**Veysonnaz** (fp. [a ɛ̃ˈʒɔ̃na]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sittu im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Veysonnaz lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Veysonnaz und dr Wiiler Beaupérier. Vannr Ggmeindsflechi sint 36,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 37,8 % Wald, 23,4 % Sidligsflechi und 1,8 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Veysonnaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar Um 1200 als *Veisona*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 14,8 % glägu.

## Religion
87,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,8 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Veysonnaz ischt dr Patrick Lathion (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 467 Iwonru 94,4 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,9 % Titsch, 0,4 % Talienisch und 3,3 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Veysonnaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.veysonnaz.ch
* 

## Füassnote
Vionnaz

**Vionnaz** (fp. [a ˈjɛna, jena]; dt. *Vienen*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Monthey im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Vionnaz lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Vionnaz im Tal, d Bärgdeerfer lit Mayen, Revereulaz und Torgon und es paar Wiiler – uner anderem Bonne Année. Vannr Ggmeindsflechi sint 32,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 50,6 % Wald, 6,2 % Sidligsflechi und 10,6 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Vionnaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1282 als *Viona*

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,1 % glägu.

## Religion
74,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 14,3 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Vionnaz ischt dr Laurent Lattion (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1562 Iwonru 92,4 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3,6 % Titsch, 1,3 % Talienisch und 2,7 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Vionnaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.vionnaz.ch
* 

## Füassnote
Visperterminen

**Täärbinù** (amtlich *Visperterminen*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Täärbinù lit im Vischpertal und geit uber ds Nanztal bis zum Mattwaldhoru und zum Simelihoru. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Täärbinù und d Wiiler Oberstalden, Unterstalden, Bitzinen, Niederhäusern, Parmili und Sattolti. Vannr Ggmeindsflechi sint 32,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 31,5 % Wald, 1,6 % Sidligsflechi und 34,7 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Täärbinù ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 11. Jh. als *Termenum* (1221 *Terminum*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 2,9 % glägu.

## Religion
96,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Täärbinù ischt dr Rainer des Fidelis Studer (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1357 Iwonru 97,9 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,2 % Franzeesisch, 0,4 % Talienisch und 1,5 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Täärbinù gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch. A Lüüt- und Formeleer vam Täärbinertiitsch het d Elise Wipf gschribu.

## Lueg au
* Pflanzenemu va Täärbinu
* Tiernemu va Täärbinu

## Literatur
* 
* Elisa Wipf: ''Die Mundart von Visperterminen im Wallis.'' Huber, Frauenfeld 1910 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik 2).
* Fides Zimmermann-Heinzmann: *Die Mundart von Visperterminen, wie sie im Jahr 2000 von der älteren Generation gesprochen wurde.* Bearb. und hrsg. von P.&nbsp;E. Heinzmann. Visperterminen 2000 (online).

## Weblink

* www.heidadorf.ch

## Füassnote
Vouvry

**Vouvry** (fp. [vœˈvri]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Monthey im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Vouvry lit im Tal vaner Rottu am Grammont. Zer Ggmeind gcheerunt ds Dorf Vouvry und d Porte du Scex im Tal und d Bärgdeerfer Miex und Taney. Vannr Ggmeindsflechi sint 35,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 36 % Wald, 5,3 % Sidligsflechi und 22,9 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Vouvry ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1018 als *Vobreium*, *Wovregium*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 24,3 % glägu.

## Religion
61,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 18 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Vouvry ischt dr Reynold Rinaldi (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2960 Iwonru 86,1 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3,4 % Titsch, 1,8 % Talienisch und 8,7 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Vouvry gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.vouvry.ch
* 

## Füassnote
Wiler (Lötschen)

**Wiiler** (amtlich *Wiler*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Weschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Wiiler lit im Leetschtall. Vannr Ggmeindsflechi sint 20,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 21,6 % Wald, 1,8 % Sidligsflechi und 56,2 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Wiiler ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1363 als *Wyllere* (1396 *Wiler*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 5,5 % glägu.

## Religion
96,7 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,7 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Wiiler ischt dr Hans-Jakob Rieder (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 488 Iwonru 98,2 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0 % Franzeesisch, 0 % Talienisch und 1,8 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Wiiler gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.wilervs.ch
* 

## Füassnote
Veyras VS

**Veyras** (fp. [a veˈrɑ, veiˈrɑ]; dt. *Vesch*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sierre im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Veyras lit nordeschtlich va Siders. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Veyras und dr Ortsteil Muzot. Vannr Ggmeindsflechi sint 64,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 7,6 % Wald, 26,9 % Sidligsflechi und 0,7 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Veyras ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1612 als *Veras*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 13,8 % glägu.

## Religion
80,5 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 7,9 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Veyras ischt dr Stéphane Ganzer (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1422 Iwonru 84,1 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 11,6 % Titsch, 2,6 % Talienisch und 1,7 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Veyras gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.veyras.ch
* 

## Füassnote
Varen VS

**Varu** (mu seit *Faru* [fɑrʊ]; amtlich schribt mu *Varen;* frz. *Varonne*) ischt en Munizipalgmeind im Bizirk Leigg im Kanton Wallis, Schwiz.

## Geografi
Varu liggut ufer rächtu Sita vam Rottu uber dum Pfywald. Vaner Gmeiflächi sind 30,8 % landwirtschaftlichi Flächi, 34,2 % Waald, 2,6 % Sidligsflächi und 32,4 % suschtigi Flächi.

## Gschicht
Varu chunnt zum eerschtu Maal inera Rächtsquälla üsum Jaar 1225 als *Varonam* (iner latinisch Fiegig *apud Varonam*) erwäänt.

## Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005

Dr Üsländerateil ischt 2010 bi 6,9 % glägu.

## Religion
90,4 % vannu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 3,8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeipresidänt va Varu ischt dr Manfred Bayard (Stand Dezember 2022).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 602 Iwoner 94 % Titsch als Höiptspraach agigä, 1,3 % Französisch, 0,5 % Italienisch und 4,2 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Dialäkt va Varu gcheert zem weschtlichu Dialäkt vam Wallisertiitschu.

## Weblink

* www.varen.ch
* 

## Füessnoote
Zeneggen

**Zeneckù** (aalt öi **Eckuderfji**; amtlich *Zeneggen*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Zeneckù lit uf ru Hochterrasse am Iigang vam Vischpertal. Zer Ggmeind gcheerunt d Wiiler Alt Zeneckù, Egga, Im Esch, Gstei, Schulmatta, Sisetsch, Stadlu, Trolera, Unnerbiel, Widum und Wiichelried und d Alp Hellela. Vannr Ggmeindsflechi sint 22,2 % landwirtschaftlechi Flechi, 69,5 % Wald, 3,7 % Sidligsflechi und 4,5 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Zeneckù ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1283 als *Eccun* (1297 als *Zen eccon*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 6,2 % glägu.

## Religion
89,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,5 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Zeneckù ischt dr Andreas Imstepf (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 235 Iwonru 95,3 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,4 % Franzeesisch, 0,4 % Talienisch und 3,9 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Zeneckù gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.zeneggen.ch
* 

## Füassnote
Ernst Matthias Friedrich

Dr **Ernst Matthias Friedrich** (* 1953 z Berlin) isch e dütsche Schauspieler.

## Karriere

Dr Friedrich isch am Starnberger See ufgwachse, het sini Laufbahn nach sinere Schauspielusbildig z Münche mit feschte Engagements z Kaiserslautern (ab 1978), z Ulm (ab 1981) und z Düsseldorf (ab 1985) agfange. Schböter isch no e Gsangsusbildig drzuecho. Är het as as Gast unter anderem am Münchner Volkstheater, am Metropoltheater gschaffed und und het dr *Cesare* bi dr Uruffüerig vom *Cabinet des Dr. Caligari* am Südoschtbayrische Städtetheater Landshut und dr Mackie Messer z Eggefälde gsunge. I de letschte Jahr isch er hüfiger Gascht am Stadttheater Regensburg gsi.

Är het Bühnemusig (zum Bischpil für *Der Müll, die Stadt und der Tod* am Schauspilhus Frankfurt) komponiert und het in verschidene Bands gspilt (bis 2006 as Sänger und Giger Frontman bi dr niderbayrische Formation *Unterland*, wo d CD *O'gricht is* usegä het), sit 2014 as Giger und Sänger bim Garmischer Metropolorchester.

Vo 1993 bis 2008 het er a der Neue Münchner Schauspielschuel, sit 2013 a der Akademie für Darstellendi Kunst z Regensburg unterrichtet.

Sit 2001 schafft er au as Regisseur. 2005 het er em Kurt Tucholsky sis *[[Schloß Gripsholm]]* am Teamtheater München inszeniert, wo ner au d Musig sälber derzue gschribe het. Es eignigs Chinderstück isch derzue cho, mit däm er und drü witeri Kollege und Musiker unterwägs gsi sy, e heiter-anarchischi bayrischi „Zauberflöte“. I der Zwüschezit sis meh as zwänzg Inszenierige. Für s niederbayrischi *Kulturmobil* het er *Die Kathi von Pfarrkirchen* gschribe, in dere är sälber in verschidene Rollen mitwirkt.

I de letschte Johr si ettlechi literarischi Projäkt entschdange, unter anderem zwöi Heinrich Heine-Öbig mit em Musiker C.L. Meyer, Läsige mit der Schauspielerin Vera Lippisch vo Autore wie em Erich Kästner, em Christian Morgenstern und em Joachim Ringelnatz und immer wider Projäkt mit em Autor und Literaturwüsseschaftler Gerd Holzheimer, houptsächlech für e Literarisch Herbst im Füfseeland. Sit 1978 schafft er au fürs Färnseh. Sit 2005 isch er Coach und Seminarschouspiler für d Lufthansa, E.ON und d SBK.

## Prise und Uszeichnige

Mit dem Metropol-Theater Ensemble het dr Friedrich 2003 dr Bayrischi Theaterpris für *[[Die drei Leben der Lucie Cabrol]]* gwunne, im Johr druf het er dr Publikumspris vom Gautinger Theaterforum für d Produktion *For Lovers& Friends* (ere Beatleshommage mit der Jazzpianistin Antje Uhle) gwunne. 2011 isch er mit em Günther Klinge Kulturpriis uszeichnet worde..

## Weblink
* Theaterengagements und Färnsehufdritt vom Ernst Matthias Friedrich uf filmmakers.de

## Kwelle
Ardon

Dr Name **Ardon** stoot fir:

* e Gmai im Kanton Wallis, Schwyz: Ardon VS
* e Gmai im Département Jura, Frankrych: Ardon (Jura)
* e Gmai im Département Loiret, Frankrych: Ardon (Loiret)
* ne Ortschaft in dr Gmai Châtillon-en-Michaille im Département Ain, Frankrych
* e Fluss z Frankrych, Nääbefluss vu dr Ailette: Ardon (Ailette)
Bürchen

**Bürchen** stoot fir:
* e Gmai im Kanton Wallis, Schwyz: Bürchen VS
* ne Ortsdail vu dr Gmai Falkenberg, Landchrais Rottal-Inn, Bayern
Chalais

Dr Name **Chalais** stoht fir

* e Gmai im Kanton Wallis in dr Schwyz: Chalais VS
* e Gmai im Département Charente in Frankreich: Chalais (Charente)
* e Gmai im Département Dordogne in Frankreich: Chalais (Dordogne)
* e Gmai im Département Indre in Frankreich: Chalais (Indre)
* e Gmai im Département Vienne in Frankreich: Chalais (Vienne)
* en ehmolige Kanton im Département Charente: Kanton Chalais
Collonges

**Collonges** isch dr Name vu däne Ort:

* Collonges VS, e Gmai im Kanton Wallis, Schwyz
* Collonges (Ain), e Gmai im Département Ain, Frankrych
* Collonges-au-Mont-d’Or, e Gmai im Département Rhône, Frankrych
* Collonges-la-Rouge, e Gmai im Département Corrèze, Frankrych
* Collonges-lès-Bévy, e Gmai im Département Côte-d'Or, Frankrych
* Collonges-lès-Premières, e Gmai im Département Côte-d'Or, Frankrych
* Collonges-sous-Salève, e Gmai im Département Haute-Savoie, Frankrych
* Kanton Collonges, Kanton im Département Ain, Frankrych
* Collonges, Ortschaft in dr Gmai Frangy im Département Haute-Savoie, Frankrych
* Collonges, Ortschaft in dr Gmai Ruffieux im Département Savoie, Frankrych
* Collonges, Ortschaft in dr Gmai Vétraz-Monthoux im Département Savoie, Frankrych
Eisten

**Eisten** isch dr Name vu:

* Eisten VS, Gmai im Kanton Wallis, Schwyz
* eme Ortsdail vu dr Gmai Sögel, Landchrais Emsland, Nidersachse, Dytschland
Inden

**Inden** stoot fir:

* Inden VS, e Gmai im Kanton Wallis, Schwyz
* Inden (Rheinland), e Gmai im Chrais Düren, Nordrhy-Weschtfale, Dytschland
* Inden/Altdorf, dr Hauptort vu dr dytsche Gmai Inden
Bitsch

**Bitsch** stoot fir:
* Bitsch, e Stadt im Département Moselle z Lothringe, Frankrych
* Bitsch, Gmai im Kanton Wallis, Schwyz

**Bitsch** isch dr Name vu däne Lyt:
* Charles L. Bitsch (1931–2016), franzesische Regisseur, Regieassischtänt, Draibuechautor, Kameramann un Kameraassischtänt
* Ludovica Margaretha von Zweibrücken-Bitsch (1540–1569), dytschi Adligi
* Marcel Bitsch (1921–2011), franzesische Komponischt
* Walther Meier-Bitsch (1894–1952), Schwyzer Moler und Res´chtaurator
Bister

**Bister** stoot fir:
*e Gmai im Kanton Wallis, Schwyz: Bister VS
*e Art Dinte in dr Molerei

**Bister** isch dr Familiename vu:
*Ulrich Bister (1948–2008), dytsche Theolog, Chilchehischtoriker un Pedagog
Beckenried

**Beggäried** (amtlich *Beckenried*) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.

## Geografi
Beggäried leyd am Vierwaudstettersee und het e Stazion vu dr SGV. Zur Gmeind gheerid Oberdorf, Niderdorf und Dorf. Vu dr Gmeindflechi sind 49,2 % landwirtschaftlechi Flechi, 36,5 % Waud, 5,6 % Sidligsflechi und 8,7 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Beggäried isch zum eerschte Mau im Jaar 1314 aus *Beggenriet* gnennt wordä.

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 12,5 % gläge.

## Religion
80,5 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 9,2 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Beggäried isch dr Bruno Käslin (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 2825 Eywoner 95,3 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 4,7 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Beggäried gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Kuriooses
Me säid, z Beggäried gäb s usserordentlich vil Leyt mid rootä Haar.

## Literatur
* *Beckenried: von Land und Leuten, Kirchen und Künstlern.* Hrsg. vom Historischen Verein Nidwalden mit Unterstützung der Gemeinde Beckenried. Historischer Verein Nidwalden, Stans 1976. 63 S. Ill.
* 

## Weblink

* www.beckenried.ch

## Fuessnote
Kapellenhalde - Wüster See

**Kapèllèhaaldè - Wüèschtè See** isch è Naturschutzgebièt im Chleggau bi Dettighoffè im Landchrais Waldshuét un gränzt im Nordè a dè Kanton Schaffuusè.

Mit dè Nr. 3.114 isch s Naturschutzgebièt Kapèllèhaaldè - Wüèschtè See mit 17,3 ha sit èm 2. Oktobèr 1981 als Naturschutzgebièt uusgwisè. S isch è Füèchtgebièt mit Märzèbechervorchò un Waaldbeschtand. Uff dé aagränzendè Schwizer Sitè lyt s Wangèdal, ebbèfalls è Naturschutzgebièt.

## Schutzzwèck
Wesèntlichè Schutzzwèck isch d Erhaaltung vo dè Waaldbeschtänd im Gwann »Kapéllèhaaldè« als Stell, wo dè Märzèbecher *(Leucojum vernum)* wachsè duèt, un wo d Amphibiè übberwintèrè chönnèd. Ußerdèmm söllèd d Rièdflächè im Gwann »Wüèschtè See« als regional bedütsames Füèchtgebièt erhaaltè wörrè.

## Literadur
* Regyrungsbräsidium Fryburg (Hrsg.): *Die Naturschutzgebiete im Regierungsbezirk Freiburg*. Thorbecke, Stuègètt 2011, ISBN 978-3-7995-5177-9

## Weblingg
* 
* Schutzgebiétschartè vom Umwältamt für Nadurschutz uf geodienste.bfn.de
Dallenwil

**Dallweyl** (amtlich *Dallenwil*) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaldä.

## Geografy
Dallweyl leyd a dr aute Kantonsstraass vo Stans uf Woufärschiässe. Vu dr Gmeindflechi sind 53,7 Prozänt landwirtschaftlechi Flechi, 38 Prozänt Waud, 4,6 Prozänt Sidligsflechi und 3,7 Prozänt suschtigi Flechi.

Uf s Wirzweli uife und uf Chärns ibere gaat der Ächerlipass.

## Gschicht
Dallweyl isch s eerschte mal gnennt wordä vor 1199/1210 aus *Tellewilare/Telliwilare*.

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2017 bi 6,03 % gläge.

## Religion
85,7 Prozänt vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 6,9 Prozänt evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Dallweyl isch dr Hugo Fries (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszelig 2000 hend vu dr 1649 Eywoner 95,8 Prozänt Teytsch aus Haiptspraach aagää und 4,2 Prozänt anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Dallweyl gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Leyt
* Jakob Joseph Matthys (1802–1866), Kaplan, Dialäktolog und Sprachgenie

## Literatur
* 

## Weblink

* www.dallenwil.ch

## Fuessnote
Emmetten

**Ämättä** (amtlich *Emmetten*) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.

## Geografi
Ämättä leyd a de Kantonsstraass Beggäried – Seelisberg am Vierwaudstettersee. Vu dr Gmeindflechi sind 37,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 45,8 % Waud, 2,6 % Sidligsflechi und 13,7 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Ämättä isch zum eerschte Mau gnennt wordä um 1160 aus *Empnoten*.

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 18,9 % gläge.

## Religion
70,5 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 16,5 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Ämättä isch dr Anton Mathis (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 1184 Eywoner 91,8 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 8,2 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Ämättä gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Weblink

* www.emmetten.ch
* 

## Fuessnote
Oberdorf NW

**Oberdorf** isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.

## Geografi
Zur Gmeind gheerid s Ober Dorf (Wil, Ennerberg und Waltersberg,) und Büren (nid dem Bach) un Niederrickenbach. Vu dr Gmeindflechi sind 53 % landwirtschaftlechi Flechi, 38,3 % Waud, 6,7 % Sidligsflechi und 1,9 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Oberdorf isch zum eerschte Mau gnennt wordä vor 1199 aus *Obirndorf* (1275 *Oberndorf*), Walterberg 1199/1210 aus *Waltirsperch*.

Bi Wil het sid em 14. Joorhundert und bis ane 1996 im *Ring*, wo hüt es Dänkmool isch, d Nidwaudner Landsgmein taget. 

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 7 % gläge.

## Religion
82,5 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 8,1 % evangelisch-reformiert.

## Politik
D Gmeindspresidäntin vu Oberdorf isch d Judith Odermatt-Fallegger (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 2872 Eywoner 95,2 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 4,8 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Oberdorf gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Weblink

* www.oberdorf-nw.ch
* 

## Fuessnote
Stansstad

**Stanschtaad** (amtlich *Stansstad*) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.

## Geografi
Stanschtaad leyd am Fuess vum Birgestock zwische Aupnachersee und Vierwaudstettersee. Zur Gmeind gheerid ai Kehrsiten, Obbürgen, Fürigen und dr Weyer Rotzloch. Vu dr Gmeindflechi sind 33,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 49,9 % Waud, 14,9 % Sidligsflechi und 1,4 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Stanschtaad isch zum eerschte Mau gnennt wordä um 1160 aus *Stansstad* (1199 *in littore Stannis*).

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 16 % gläge.

## Religion
68,6 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 15,4 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Stanschtaad isch dr Beat Plüss (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 4325 Eywoner 90,1 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 9,9 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Stanschtaad gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Literatur
* Stefan Länzlinger, Martin Lengwiler: *Die Festung Fürigen*. GSK, Bern 2001, ISBN 3-85782-689-4 (= *Schweizerische Kunstführer GSK*, Band 689).
* Christoph Berger: *Das kleine Buch vom Stanserhorn*. Odermatt, Dallenwil 2005, ISBN 3-907164-12-1.
* Romano Cuonz, Hanspeter Niederberger: *Hotelkönig, Fabrikant: Franz Josef Bucher – Bergbahnbauer, Erfinder: Josef Durrer – Kunstmaler, Phantast: Beda Durrer.* Brunner, Kriens 1998, ISBN 3-905198-45-2.

## Weblink

* www.stansstad.ch
* 

## Fuessnote
Wolfenschiessen

**Woufärschiässe** oder ai **Woufäschiässe** (amtlich *Wolfenschiessen*) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.

## Geografi
Woufärschiässe leyd im Ängubärgertau. Zur Gmeind gheerid ai d Fraktione Altzellen und Oberrickenbach, dr Weyler Dörfli und d Aupe Trüebsee, Arni, Lutersee, Kernalp, Steinalp, Sinsgäu und Bannalp. Vu dr Gmeindflechi sind 40,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 33 % Waud, 1,2 % Sidligsflechi und 24,9 % suschtigi Flechi.

## Gschicht
Woufärschiässe isch zum eerschte Mau gnennt wordä um 1200 aus *Wolvinscizin*, Altezellen 1267 aus *Altzeldun* (1327 *Altseldon*).

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 10,7 % gläge.

## Religion
82,8 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 5,4 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Woufärschiässe isch dr Wendelin Odermatt (Stand Novämber 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 1973 Eywoner 93,6 % Teytsch aus Haiptspraach aaggää und 6,4 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Woufärschiässe gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Leyt
* Jakob Joseph Matthys (1802–1866), Kaplan, Dialäktolog und Sprachgenie
* Erika Hess (* 1962), en ehemaligi Schiirännfahreri, isch z Woufärschiässe uifgwachse

## Literatur
* *Wolfenschiessen. Von seinen ersten Bewohnern, von seinen Kirchen und Kapellen, von Bürgern, die das Bild der Gemeinde prägten.* Hg. Kirchgemeinde Wolfenschiessen & Historischer Verein Nidwalden. Stans 1977, 139 S.

## Weblink

* www.wolfenschiessen.ch
* 

## Fuessnote