open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
12. Oktober

Dr **12. Oktober** isch dr 285. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 286. in Schaltjohr), dodermit blybe no 80 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1492: Entdeckig vu Amerika: Dr Christoph Kolumbus goht uf dr Insle Guanahani uf dr hitige Bahamas un nännt d Insle *San Salvador*.
* 1518: Z Augschburg fangt s Verher vum Martin Luther dur dr päpschtlig Gsandte, Kardinal Thomas Cajetan, aa, wu bis zum 14. Oktober goht (Bild).
* 1694: An dr Limmet wird dr Grundstai fir e nei Rothuus z Züri glait.
* 1932: Zwisch em Hailige Stuel un Bade wird s Konkordat gschlosse.
* 1968: Äquatorialguinea wird noch ere Volksabstimmig unabhängig vu Spanie.
* 1990: Dr CDU-Bolitiker Wolfgang Schäuble wird bin ere Wahlkampfveraastaltig nidergschosse. Dr Schäuble isch syterhär ab em dritte Bruschtwirbel glähmt un an dr Rollstuel bunde.

## Uf d Wält chuu
* 1761: Aloys Wilhelm Schreiber, dytsche Brofässer fir Eschteetik, Schriftsteller un Raisebuechautor
* 1801: Friedrich Frey-Herosé, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1898: Willy Bircher, Schwyzer Dokter
* 1928: Regula Heller, Mänidorfer Chauffrau un Dorforiginal
* 1929: Ernst Schulin, dytsche Hischtoriker
* 1943: Köbi Kuhn, Schwyzer Fueßballspiiler un -trainer
* 1961: Alfred Heer, Schwyzer Bolitiker
* 1978: Georg Hettich, dytsche Skisportler
* 1986: Li Wenliang, chineesische Dokter

## Gstorbe
* 1435: Agnes Bernauer, Gspuusi vum bayerische Herzoig Albrecht III.
* 1802: Samuel Arnold, änglische Komponischt
* 1904: Karl Jauslin, Schwyzer Moler
* 1905: William Thomas Clark, US-amerikanische Bolitiker
* 1948: Alfred Kerr, düütsche Schriftsteller und Schurnalischt
* 1976: Hermann Landerer, dytsche Haimetdichter
* 2011: Dennis Ritchie, US-amerikanische Informatiker
* 2015: Eduard Amstad, Schwyzer Richter un Bolitiker

## Weblink
13. Oktober

Dr **13. Oktober** isch dr 286. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 287. in Schaltjohr), dodermit blybe no 79 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1534: S Konklave wehlt dr Alessandro Farnese zum Papscht, wu sich dr Name Paul III. git.
* 1833: Dr Kanton Schwyz un dr vu ihm 1832 abgfalle Kanton *Schwyz ussers Land* wäre uf dr Grundlag vun ere neie Verfassig widerveraint.
* 1918: In der Schwyz wird e Volksinitiative fir e Proporzwahl vum Nationalrot aagnuu.
* 1945: Z Würzburg wird d CSU grindet.
* 2006: D Generalversammlig vu dr Verainte Natione wehlt dr sidkoreanisch Usseminischter Ban Ki-moon zue ihrem neie Generalsekretär.

## Uf d Wält chuu
* 1925: Margaret Thatcher, britischi Bolitikeri
* 1933: Piergiuseppe Scardigli, italiänische germanistische Filolog
* 1963: Martin Hahn, dytsche Bolitiker
* 1971: Sacha Baron Cohen, britische Komiker un Schauspiler

## Gstorbe
* 54: Claudius, remische Chaiser
* 1937: Balthasar Zimmermann, Schwyzer Aviatikpionier
* 1965: Paul Hermann Müller, Schwyzer Chemiker
* 2007: Hans Kaufmann, Schwyzer Journalischt

## Weblink
Ohrfeige

D **Oorfiige**, au Wasche oder Flättere isch e Schlaag vo dr Site mit dr flache Hand ins Gsicht vo öbber anderem. S Wort *Oorfiige* stammt us em Middelhoochdütsche und isch im 13. oder 16. Joorhundert zum erste Mol erwäänt worde (vgl. holländisch *oorveeg*, zu *veeg*, Schlaag, Sträich). Dr Wortdäil *-fige*  läitet sich äntwääder vo *fääge* ab oder vo dr Frucht Fiige im überdraite Sinn.

D Oorfiige isch früener vil as Middel für d Erziejig vo Chinder iigsetzt worde, gältet aber hüte in meerere Länder as stroofbar, wil si immer wider em Chind e körperlige Schaade zuegfüegt het.

Under Erwäggsene gältet d Oorfiige as e Beläidigung.

D Redesaart *dr Oorfiige naa* mäind ‚gäge Uirzäigersinn‘, also soo, wiä mä mit der rächtä Hand än Oorfiige uistäilt.

## Litratuur
* Henner Reitmeier: *Ohrfeigen und Samthandschuhe*, in: *Die Brücke*, Nr. 162 (Januar–April 2013), S. 98–99.
* Winfried Speitkamp: *Ohrfeige, Duell und Ehrenmord. Eine Geschichte der Ehre*, Reclam, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-15-010780-5, din bsundrigs *Körper und Ehre. Eine kurze Geschichte der Ohrfeige*, S. 25–67.
* Christos Tsiolkas: *The Slap*, Allen & Unwin, Sydney 2008, ISBN 1741753597, Gwünner vom *Commonwealth Writers Prize 2009*; e Roman über d Folge von ere Oorfiige, won e Maa eme fremde Chind git. D Gschicht wird vo acht Persone verzelt, wo in däm Momänt drbii gsi si.

## Fuessnoote
Pantheon (London)

S Londoner **Pantheon** isch en Ort für öffentligi Vergnüegige an dr Oxford Street z London gsi. Dr James Wyatt het s entworfe und es isch 1772 ufdoo worde. D Hauptrotunde isch äine vo de grösste Rüüm gsi, wo s z Ängland bis denn gee het. D Kupple het e bitz an s berüemte Pantheon z Rom erinneret, mä nimmt aber aa, ass es vo dr Hagia Sophia z Istambul inspiriert worde isch. Es het din meereri Rüüm und e groosse Festsaal gee. Spööter isch s für e Zitli lang zum e Theater umbaut worde. 1833 het mä e Basar drus gmacht und denn het s eme Wiihändler ghöört.  1937 isch s abgrisse worde und Marks and Spencer häi dört iiri "Oxford Street Pantheon" Filiale ufdoo.

Datei:Pantheon from Papworth's Select Views 1816.jpg|S Pantheon in dr Oxford Street, London.
Datei:Pantheon painting, probably by William Hodges with figures by Zoffany edited.jpg|D Hauptkupple vo inne, woorschiinlig e Gmäld vom William Hodges
Datei:Pantheon ground floor plan.jpg|Grundriss
Die Weihe des Hauses

**Die Weihe des Hauses** isch e Festspiil, wo bi dr Nöieröffnig vom Wiener Josefstedter Theater am 3. Oktober 1822 ufgfüert worde isch. Dr Ludwig van Beethoven het drfür as Begläitmuusig d Muusig vo sim früenere Wärk *[[Die Ruinen von Athen]]*, op. 113  adaptiert, won er zum e Teggst vom August von Kotzebue komponiert het, und dr Karl Meisl het dr Teggst vom Kotzebue aabasst. 
Wägen em Meisl sine Teggständrige, het d Muusig vo de *Ruine* nüm ganz zum Teggst basst, sodass dr Beethoven si Muusig het müesse aabasse und au nöiji Muusig für dr zuesätzlig Teggst *Wo sich die Pulse* het müesse schriibe (WoO 98).
Sust het dr Beethoven weenig müesse ändere. Er het aber non e Schlusschor mit eme Giigesolo und Ballett drzuegschriibe, e Marsch überarbäitet (op. 114) und e nöiji Uwertüüre (op. 124) gschriibe.

Es isch s erste Wärk vom Beethoven gsi, won er mit sine Studie vom J. S. Bach und vom Georg Friedrich Händel fertig gsi isch, und die häi groosse Iifluss gha druf. Dr Beethoven het d Uwertüüre em Fürst Nikolaus vo Galitzin gwidmet.

## Fuessnoote


## Weblinks
*http://www.musicwithease.com/consecration-house.html
*http://www.answers.com/topic/die-weihe-des-hauses-consecration-of-the-house-overture-for-orchestra-op-124
*
3. Sinfonie (Beethoven)

Im Ludwig van Beethoven si **3. Sinfonii** in Es-Dur (Op. 55) isch au as d ***Eroica*** (Italiänisch für "heroisch") bekannt. Es isch e Wärk us dr middlere Periode vom Komponist, wo e ganzi Serii vo groossformatige Wärk mit emozioneller Diefi und struktureller Strängi drzue ghööre.

D Sinfonii gältet as e rife Usdruck vom klassische Stiil im spoote 18. Joorhundert und wiist au Aazäiche vom romantische Stiil uf, wo im 19. Joorhundert vorgherrscht het.

Dr Beethoven het die Dritti afo schriibe, won er im August 1804 mit dr Zwäite fertig worde isch. Si isch am 9. Juni 1804 in privatem Rame im Wiener Palais vom Fürst Joseph Lobkowitz urufgfüert worde. Di erst öffetli Uffüerig isch am 7. April 1805 im Theater an dr Wien gsi.

Dr jung Beethoven isch e begäisterete Aahänger vo dr Französische Revolution (1789–1799) gsi und het am Aafang au dr Napoleon Bonaparte bewunderet und iim as Befreijer vo de Völker vo Öiropa si 3. Sinfonii gwidmet. Wo dr Napoleon sich aber 1804 sälber zum Kaiser kröönt het, isch er so entdüscht gsi, ass er die Widmig zruggnoo het.

## Fuessnoote


## Litratuur
* Martin Geck/ Peter Schleuning: *„Geschrieben auf Bonaparte“. Beethovens „Eroica“: Revolution, Reaktion, Rezeption*. Reinbek 1989, ISBN 3-499-18568-7
* Renate Ulm (Hrsg.): *Die 9 Sinfonien Beethovens. Entstehung, Deutung, Wirkung*. Vorwort von Lorin Maazel. 6. Auflage. Bärenreiter, Kassel u. a. 2009, ISBN 978-3-7618-1241-9, (*Bärenreiter-Werkeinführungen*)
* Mosaik Opernführer Konzertführer, Mosaik-Verlag, Ausgabe 1979, ISBN 3-570-02582-9

## Weblingg
*  
* Flash-Animation vo San Francisco Symphony Film - Partitur - Muusig
* Vollständigi Partitur
* Musikalischi Analüüse (ängl.)
* Klaus Heitmann Eroica
1. Sinfonie (Beethoven)

Dr Ludwig van Beethoven het im Joor 1799 an dr **1. Sinfoni in [[C-Dur]] op. 21** afo schaffe und isch e Joor spööter fertig worde.  Er het sä em Baron Gottfried van Swieten gwidmet, wo die klassischi Muusig zu sinere Zit gförderet het. D Sinfonii isch am 2. April 1800 im K. K. National-Hof-Theater z Wien  urufgfüert worde und isch für e Komponist e groosse Erfolg gsi.

So wie d Sinfonii ufbaut und instrumentiert isch, cha mä zwar dütlig sini Vorbilder uuseghööre, das si im Beethoven si Leerer Joseph Haydn und dr Mozart gsi, aber s Wärk het Charakteristike, wo für e Beethoven tüpisch si: die hüfige *sforzandi* und wien er d Bloosinstrumänt mee uusestellt und unabhängiger iisetzt.

D Sinfonii isch öbbe 25 Minute lang und bestoot us vier Setz:
#Adagio molto – Allegro con brio, 4/4 – 2/2
#Andante cantabile con moto, 3/8 in F Dur
#Menuetto: Allegro molto e vivace, 3/4
#Adagio – Allegro molto e vivace, 2/4

D Instrumentierig bestoot us 2 Flöte, 2 Oboe, 2 Klarinette, 2 Fagott, 2 Hörner, 2 Drumbeete, Pauke und Striicher.

## Litratuur
* Renate Ulm (Hrsg.): *Die 9 Sinfonien Beethovens. Entstehung, Deutung, Wirkung*. Vorwort von Lorin Maazel. 6. Auflage. Bärenreiter, Kassel u. a. 2009, ISBN 978-3-7618-1241-9, (*Bärenreiter-Werkeinführungen*).
* Günther Massenkeil: *Beethoven. Die neun Sinfonien.* In: *Die neue Musikzeitschrift.*, 1967
* Arnold Werner-Jensen: Reclams Musikführer *Ludwig van Beethoven* ISBN 3-15-010441-6

## Weblingg
* 
* Vollständige Partitur
Sinfonie

**Sinfonii** (vo griechisch  *sýmphōnos* ‚zämme dööne‘, ‚harmonisch‘, au ital. *Sinfonia*) isch e Bezäichnig für Instrumentalwärk, wo über d Joorhundert wägg verschidnigi Forme und Bsetzige ghaa häi, und au für Komposizioone für Dasteinstrumänt. Dr Begriff isch sit em Aafang vom 17. Joorhundert brucht worde. Dr Bach het zum Bischbil im Eröffnigssatz vo sinere zwäite Partita Sinfonii gsäit und au sine dreistimmige Invenzioone.

Im 18.&nbsp;Joorhundert het sich die klassischi Form vo dr Sinfonii uusebildet, wo bis ins 20.&nbsp;Joorhundert d Orchestermuusig dominiert het.
Es handlet sich doodrbii um e Wärk für Orchester ooni Soliste, wo us meerere (vilmol si s vier, sältener drei oder fümf) Setz bestoot. Sit dr 9.&nbsp;Sinfonii vom Ludwig van Beethoven wärde au Gsangsstimme (Soliste und/oder Chor) iigsetzt, s Orchester bhaltet aber immer si dominierendi Funkzioon.

## Litratuur
* Christoph von Blumröder, Wolfram Steinbeck (Hrsg.): *Die Symphonie im 19. und 20. Jahrhundert*. Handbuch der musikalischen Gattungen 3/1 u. 3/2.
** Teilband 1: *Romantische und nationale Symphonik.* Laaber-Verlag, Laaber 2002, ISBN 978-3-89007-126-8
** Teilband 2: *Stationen der Symphonik seit 1900.* Laaber-Verlag, Laaber 2002, ISBN 978-3-89007-542-6
* Ludwig Finscher: *Symphonie*, MGG Prisma, Verlage Bärenreiter (Kassel) und J. B. Metzler (Stuttgart) 2001, ISBN 3-7618-1620-0 und ISBN 3-476-41037-4; mit ausführlichem Literaturverzeichnis zur Symphonie-Geschichte.
* Gernot Gruber, Matthias Schmidt (Hrsg.): *Die Sinfonie zur Zeit der Wiener Klassik*. Handbuch der musikalischen Gattungen 2. Laaber-Verlag, Laaber 2006, ISBN 978-3-89007-284-5
* Rudolf Kloiber: *Handbuch der klassischen und romantischen Symphonie.* 2. erweiterte Auflage. Breitkopf & Härtel, Wiesbaden 1976 (1964), ISBN 3-7651-0017-X
* Stefan Kunze: *Die Sinfonie im 18. Jahrhundert. Von der Opernsinfonie zur Konzertsinfonie*. Handbuch der musikalischen Gattungen 1. Laaber-Verlag, Laaber 1993, ISBN 978-3-89007-125-1
* Ursula Rauchhaupt (Hg.): *Die Welt der Symphonie*, Polydor International GmbH Hamburg und Georg Westermann Verlag Braunschweig 1972, ISBN 3-14-509082-8

## Fuessnoote


## Weblingg
* OpenBook ''Sonate und Sinfonie'' (freis Underrichtsmaterial für allgemäinbildendi Schuele)
14. Oktober

Dr **14. Oktober** isch dr 287. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 288. in Schaltjohr), dodermit blybe no 78 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1066: In dr *Schlacht vu Hastings* sige d Normanne unter em Wilhelm em Eroberer iber s angelsächsisch Heer unter em Harald Godwinson, dr Durbruch bi dr Eroberig vu Ängland dur d Normanne.
* 1702: In dr Schlacht vu Fridlinge im Spanische Erbfolgechrieg wird d Burg Fridlinge gschlisse.
* 1805: In dr *Schlacht vu Elchenge* im Dritte Koalitionschrieg, wu bis zum 19. Oktober goht, sige d Franzose iber d Eschtrycher.
* 1959: Di erscht Uusgob vum Blick erschynt.

## Uf d Wält chuu
* 1842: John C. Conner, US-amerikanische Bolitiker
* 1888: Oskar Hagen, dytsche Chunschthischtoriker
* 1894: Heinrich Lübke, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 1900: Roland Penrose, änglische Chinschtler
* 1912: Albert Richter, dytsche Radrännfahrer
* 1914: Hanne Landgraf, dytschi Bolitikeri
* 1920: Fritz Herdi, Schwyzer Autor
* 1927: Roger Moore, britische Schauspiler
* 1931: Duško Gojković, serbische Jazzmusiker
* 1932: Wolf Vostell, dytsche Moler
* 1973: Tatjana Geßler, dytschi Färnsehmoderatori
* 1981: Guido Thürig, Schwyzer Schwinger
* 1993: Charlie Kirk, US-amerikanische politische Aktivist
* 1995: Nina Betschart, Schwyzer Beachvolleyballspileri

## Gstorbe
* 1552: Oswald Myconius, Schwyzer Reformator
* 1864: Jean-Georges Mieg, elsässische Unternämer un Autor
* 1865: Jakob Gerster, Schwyzer Tambourmajor
* 1876: George W. Whitmore, US-amerikanische Bolitiker
* 1911: Hans Schmid, Schwyzer Flugpionier
* 1970: Jella Lepman, dytschi Schriftstelleri
* 2001: Robert Schläpfer, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 2010: Benoît Mandelbrot, franzesisch-amerikanische Mathematiker
* 2019: Anke Fuchs, dytschi Bolitikeri

## Weblink
15. Oktober

Dr **15. Oktober** isch dr 288. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 289. in Schaltjohr), dodermit blybe no 77 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1815: Dr Napoléon Bonaparte chunnt uf d Insle St. Helena, wun er di letschte Johr vu sym Läbe verbringt.
* 1862: Mit em *Gewerbegesetz* dritt z Bade di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* 1894: Aafang vu dr Dreyfus-Affäre: Dr franzesisch Offizier Alfred Dreyfus wird wäge Spionage verhaftet.
* 1977: D Cassini-Huygens-Mission startet vu dr Ärd uus.

## Uf d Wält chuu
* 70 v. d. Z.: Vergil, remische Dichter
* 1542: Akbar, Großmogul vu Indie
* 1844: Friedrich Nietzsche, dytsche Philosoph
* 1853: Caspar Streiff, Schwyzer Staatskassier und Mundartschriftsteller
* 1887: Emil Hegetschweiler, Schwyzer Volksschauspiiler
* 1915: Jitzchak Schamir, en israelische Politiker
* 1949: Michael Köhlmeier, eschtrychische Schriftsteller
* 1953: Günther Oettinger, dytsche Bolitiker
* 1979: Anneke Graner, dytschi Bolitikeri
* 1995: Louise Morel, franzesischi Bolitikeri

## Gstorbe
* 898: Lambert vu Spoleto, Chenig vu Italie un remische Chaiser
* 1564: Andreas Vesalius, flämische Anatom
* 1817: Johann Ludwig Burckhardt, e Schwizer Oriänträisende
* 1939: Robert Haab, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1946: Hermann Göring, dytsche NS-Bolitiker
* 1999: Josef Burg, israelische Bolitiker
* 2013: Rudolf Friedrich, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2020: Frank Günther, dytsche Ibersetzer

## Weblink
16. Oktober

Dr **16. Oktober** isch dr 289. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 290. in Schaltjohr), dodermit blybe no 76 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1793: D Marie Antoinette, wu am Vordag zum Dod verurdailt woren isch, wird in dr Zyt vu dr Franzesische Revolution effetlig mit dr Guillotine gchepft.
* 1813: D *Velkerschlacht bi Leipzig* fangt aa, di wichtigscht Schlacht vu dr Befreiigschrieg zwische dr Franzose unter em Napoleon Bonaparte un dr verbindete Eschtrycher, Russe, Preuße un Schwede.
* 1817: Im Dal vu dr Chenig wäre uf Dränge vum Giovanni Battista Belzoni wyteri Grabigsarbete durgfiert, wu zwee Däg speter zum Freilege vun eme Yygang ins Grab vum Pharao Sethos I. fiere.
* 1855: D Eidgenössische Polytechnische Schule fangt z Züri mit dr Vorläsigen aa.
* 1934: Di chinesische Kommunischte unter dr Fierig vum Mao Zedong fange ihre *Lange Marsch* aa.
* 2016: Z Stuegert wird s Oratorium *[[Petrus (Oratorium)|Petrus]]* vu dr Manuela Nägele urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1775: Gottlieb Jakob Kuhn: Schwyzer Pfarrer und Schriftsteller
* 1827: Arnold Böcklin, Schwyzer Moler
* 1837: Eduard Paulus, dytsche Archäolog un Chunschthischtoriker
* 1852: Heinrich Würtenberger, dytsche Haimetdichter un badische Ekonomirot
* 1874: Otto Mueller, dytsche Moler
* 1886: David Ben-Gurion, israelische Bolitiker
* 1889: Reinhold Maier, dytsche Bolitiker
* 1907: Hans Hauser, dytsche Haimetschriftsteller
* 1927: Günter Grass, dytsche Schriftsteller
* 1956: Linard Bardill, Schwyzer Liedermacher un Schriftsteller
* 1968: Silvia Arber, Schwyzer Neurobiologi
* 1980: Barbara Klossner, Schwyzer Sängeri

## Gstorbe
* 1793: Marie Antoinette, franzesischi Chenigi
* 1833: Ildefons von Arx, Schwyzer Mench un Gschichtschryber
* 1920: Cäsar Flaischlen, dytsche Schriftsteller
* 1981: Mosche Dajan, en israelische General und Politiker
* 1983: Willy Ritschard, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1991: Lore Fischer, dytschi Sängeri
* 2010: Lise Girardin, Schwyzer Politikerin
* 2022: Thomas Ammann, Schwyzer Bolitiker
* 2023: Margret Hölle, Mundartdichterin vo Bayern
* 2024: Liam Payne, britische Sänger

## Weblink
17. Oktober

Dr **17. Oktober** isch dr 290. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 291. in Schaltjohr), dodermit blybe no 75 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1604: Dr Aschtronom Johannes Kepler siit im Stärnbild *Schlangetreger* d Supernova 1604 („s Keplers Stärn“). 
* 1797: Dr Fride vu Campo Formio zwische Frankrych un em Hailige Remische Rych, wu vum Napoleon Bonaparte diktiert wird, macht em Erschte Koalitionschrieg en Änd un reglet di bolitische Verhältnis z Oberitalie nei.
* 1990: Di erscht Version vu dr Internet Movie Database (IMDb) wird vereffetligt.

## Uf d Wält chuu
* 1741: Heinrich Zimmermann, dytsche Entdeckigsraisende
* 1813: Georg Büchner, dytsche Dichter un Dramatiker
* 1814: Johann Wirz, Schwyzer Lehrer
* 1829: Christopher C. Upson, US-amerikanische Bolitiker
* 1877: Emil Klöti, Schwyzer Bolitiker
* 1912: Johannes Paul I., Papscht vu dr remisch-katholische Chilche
* 1913: Edi Bär, Schwyzer Musiker
* 1913: Verena Rentsch, Schwyzer Jurischtin un Dichterin
* 1937: Winfried Bertsch, dytsche Haimetforscher un Mundartdichter
* 1940: Hedi Wyss, Schwyzer Schrifstelleri un Journalischti
* 1943: Hanna Sahlfeld-Singer, Schwyzer Bolitikeri
* 1951: Christoph Marthaler, Schwyzer Reschiseer
* 1953: Roger de Weck, Schwyzer Journalischt un Färnsehmoderator
* 1958: Gianmaria Testa, italienische Liedermacher
* 1972: Eminem, US-amerikanische Rapper
* 1988: Lisa Maria Bärenbold, Schwyzer Schauspileri

## Gstorbe
* 1849: Frédéric Chopin, polnische Komponischt
* 1934: Santiago Ramón y Cajal, spanische Mediziner
* 1982: Werner Wollenberger, Schwyzer Schriftsteller

## Weblink
Messias (Klopstock)

**Der Messias** isch en Epos in 20 Gsäng vom Friedrich Gottlieb Klopstock.

Dr Klopstock het die erste drei Gsäng vom *Messias* 1748 mit em Underditel "Ein Heldengedicht" uusegee. Nodinoo het er die andere Gsäng veröffentligt, zämme mit revidierte Fassige vo de Däil, wo scho publiziert gsi si. Die ersti vollständigi Usgoob isch 1772 erschiine, überarbäiteti Fassige si 1781 und 1798 uusechoo. Dr Klopstock het as erste in dr dütsche Litratuurgschicht im ganze Epos Hexameter brucht und het sich eso an d Epe vom Homer (Ilias und Odyssee) aagläänt. Mit sim Inhalt het dr *Messias* z Dütschland d Epoche vo dr Empfindsamkäit iigläitet.

S Wärk isch e Vorbild für d Messiade gsi, wo vom 18.&nbsp;Joorhundert aa entstande si.

## Weblingg
* Erster Gesang bim Projekt Gutenberg-DE
* Zweiter Gesang bim Projekt Gutenberg-DE
* Dritter Gesang bim Projekt Gutenberg-DE
* Der Messias bi www.zeno.org
19. Oktober

Dr **19. Oktober** isch dr 292. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 293. in Schaltjohr), dodermit blybe no 73 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 439: D Vandale unter em Chenig Geiserich erobere Karthago. D Stadt wird ihri nei Hauptstadt un dr Stitzpunkt vu ihre Flotte.
* 1781: D Kapitulation vu dr Brite unter em General Charles Cornwallis in dr Schlacht vu Yorktown entschaidet dr Amerikanisch Unabhängigkaitschrieg.
* 1798: In dr Helvetische Republik wird dr Zumftzwang ufglupft un di allgmain Gwärbfreihait yygfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1847: Aristide Baragiola, italiänische (und au i de Schwyz täätige) Lehrer, Germanischt und Volchskundler
* 1877: Käte Schaller-Härlin, dytsche Moleri
* 1930: Adrien Finck, elsässische Germanischt un Dichter
* 1932: Martin Bundi: Schwyzer Historiker und Politiker
* 1969: Dieter Thoma, dytsch Skispringer
* 1980: Irene Schindele, dytschi Folksängeri

## Gstorbe
* 993: Konrad dr Dritt, König vo Burgund
* 1745: Jonathan Swift, irische Schriftsteller un Satiriker
* 1810: Jean-Georges Noverre,  franzesische Dänzer un Choreograph
* 1936: Lu Xun: chinesische Schriftsteller
* 1937: Ernest Rutherford, neiseeländische Physiker
* 2003: Guido Bachmann, Schwyzer Schriftsteller
* 2014: Rudolf Ernst Keller, Schwyzer Germanischt

## Weblink
18. Oktober

Dr **18. Oktober** isch dr 291. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 292. in Schaltjohr), dodermit blybe no 74 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1081: In ere Schlacht bi Durrës (im hitigen Albanie) sige d Normanne unter em Robert Guiskard iber d Byzantiner unter em Chaiser Alexios Komnenos.
* 1356: Bin ere Serie vu gwaltige Ärdbidem wird d Stadt Basel fascht ganz gschlisse.
* 1801: Z Dierachere bi Thun wird di Groß schwyzerisch Verbríederig grindet, e Gheimbund, wu dr Sturz vu dr Helvetische Republik aagsträbt het. 
* 1847: Dr John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid (8) Flora.
* 1918: Dr braslianisch Fueßballverain Fortaleza Esporte Clube wird grindet.
* 1989: D Ruumsonde *[[Galileo (Raumsonde)|Galileo]]* startet uf ihrem Wäg zum Jupiter.
* 1991: Aserbaidschan wird unabhängig vu dr Sowjetunion.

## Uf d Wält chuu
* 1330: Zhu Xi, chinesische Neokonfuzianer
* 1405: Pius II., Bapscht, Humanischt, Schriftsteller, Hischtoriker, Poet un Uniwersalgleerte
* 1926: Chuck Berry, US-amerikanische Rock ’n’ Roll-Sänger
* 1938: Frank Dietsche, dytsche Lehrer un Liedermacher
* 1939: Flavio Cotti, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1939: Eleonore Frey, Schwyzer Literaturwisseschaftleri un Schriftstelleri
* 1940: Jacques Higelin, franzesischer Sänger
* 1946: Carlo E. Lischetti, Schwyzer Moler un Aktionschinschtler
* 1947: Monika Helfer, Vorarlbärger Schriftstelleri
* 1949: Erwin Sellering, dytsche Bolitiker
* 1965ː Marcela Krinke Susmelj, schwyzerisch-tschechoslowakischi Dressurryteri
* 1967: Matthias Aebischer, Schwyzer Politiker

## Gstorbe
* 1931: Thomas Alva Edison, US-amerikanische Erfinder un Unternämmer
* 1934: Rudolf von Tavel, Schwyzer Schriftsteller
* 1955: José Ortega y Gasset, spanische Philosoph, Soziolog un Essayischt
* 1961: Rodolphe Rubattel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1993: Félix Houphouët-Boigny, Bresidänt vu dr Elfebaikischte
* 2001: Arthur F. Utz, schwyzerisch-dytsche Ordesgaischtlige un Philosoph
* 2003: Manuel Vázquez Montalbán, spanische Schriftsteller
* 2020: René Felber, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
Die Schöpfung

**Die Schöpfung** isch en Oratorium vom Joseph Haydn (Hob. XXI:2). S Wärk isch vo 1796 bis 1798 entstande und thematisiert d Schöpfig vo dr Wält, wie si in Genesis (1. Buech Mose) vo dr Bible verzelt wird.

## Komposizioon und Brömieere

Dr Haydn isch 1791–92 und 1794–95 z Ängland gsi, won er Oratorie vom Georg Friedrich Händel ghöört het. Das het en drzue inspiriert, sälber en Oratorium z schriibe.

Er het im Oktober 1796 aagfange und bis zum April 1798 draa gschafft und isch denn so erschöpft gsi, ass er chrank worde isch.

*Die Schöpfung* isch am 29. und 30. April 1798 im Stadtpalais Schwarzebärg am Neue Määrt vor gschlossniger Gsellschaft ufgfüert worde. Dr Haydn het denn non e baar Korrekture gmacht und am 19. Merz 1799  isch s Oratorium am Burgtheater öffentlig urufgfüert worde und seer erfolgriich gsi.

## Teggst

D Kwelle für e Teggst si s Buech Genesis, s Buech vo de Psalme und im John Milton si Genesis-Epos *[[Paradise Lost]]*. E Lidley (oder Linley), wo sust umbekannt isch, het drus e Libretto gmacht, ursprünglig villicht für e Händel. Dr Johann Peter Salomon, wo dr Haydn bin em gwoont het, het e Kopii gha und die im Haydn gee. Z Wien het dr Haydn si uf Dütsch lo übersetze und denn noch däm Libretto wider en änglischi Versioon lo schriibe.

## D Muusig
*Die Schöpfung* isch für drei Gsangssoliste (Sopran, Tenor und Bass), e vierstimmige Chor (Sopran, Alt, Tenor und Bass) und e groosses spootklassischs Orchester komponiert, wo us drei Flöte, zwäi Oboe, zwäi Klarinette, zwäi Fagott, äi Kontrafagott, zwäi Waldhörner, zwäi Drumbeete, drei Posuune, Pauke, und dr üüblige Striichergrubbe mit erster und zwäiter Giige, Bratsche, Dschello und Kontrabass. Für d Rezitativ wird e Dschembalo oder e Hammerklavier iigsetzt.

## Litratuur

* H. C. Robbins Landon: *Haydn: the Years of The Creation 1796–1800*. Thames and Hudson Ltd, ISBN 0-500-01166-4
* Georg Feder: *Joseph Haydn. Die Schöpfung*, Bärenreiter: Kassel usw. 1999, ISBN 3-7618-1253-1

## Weblingg
* 
* S komplette Wärk mit Muusigk (in 3 Fassige) und Libretto
* Die Schöpfung: MIDI/MP3-Format, mit Üebigsdateie für Choriste
* S vollständige Libretto
Samuel Arnold (Komponist)

Dr **Samuel Arnold** (* 10. August 1740 z London; † 12. Oktober 1802 z London) isch en änglische Komponist gsi.

## Biografii
Dr Arnold isch in dr königliche Vokalkapälle under em Gates und Rares usbildet worde und isch scho mit sinere erste Opere *The Maid of the Mill* (1764) 
und mit em Oratorium *The Cure of Saul* (1767) bim Publikum beliebt worde.

1783 er königliche Hoofkomponist worde, 1789 Diräkter vo dr *Academy of Ancient Music*, 1793 Organist an dr Westminsterabtei. Er isch am 12. Oktober 1802 z London gstorbe.

## Wärk
Dr Arnold het mee as 40&nbsp;Opere und Intermezzi gschriibe, wo alli populäär gsi si, aber nit so bedütend si wie sini Chillekomposizioone, vor allem sini siibe Oratorie.

Si wichdigsts Wärk isch d *Cathedral Music*, e Sammlig vo de beste chirchlige Komposizioone vo änglische Mäister (1790, vier Bänd), wo dr Rimbault 1847 nöi uusegee het. Au en Usgoob vo de Wärk vom Händel in 36&nbsp;Foliobänd het er under de Auspizie vom Köönig (London 1786 ff.) in ere brachtvolle Usstattig uusebrocht.

## Kwelle
*
Anaklet

Dr **Anaklet** (au **Anenkletus**, **Anakletus**, **Anacletus**, **Cletus**, **Anencletus**) (* Rom; † 13. Juli 88 (?) z Rom) isch dr dritt Bischof vu Rom gsii, wahrschyns au idäntisch mit em **Papscht Kletus**.

## Läbe
Anaklet isch unter Sklave ne seli verbraitete Name gsii, doderdur cha mer zmindescht ebis iber syy soziali Stellig vor syym Pontifikat as Papscht sage.

Dr Eusebius vu Caesarea, dr Irenäus vu Lyon, dr Augustinus un dr Optatus vu Mileve hän Kletus un Anaklet as di nämlig Person aagluegt, sin sich aber nit ainig gsii iber d Raiefolg vu dr erschte Bischef vu Rom: dr Irenäus nännt Linus, Anaklet, Clemens. Dr Augustinus un Optatus dergege nänne Linus, Clemens, Anaklet. Dr Liberianisch Katalog, *Carmen contra Marcionem*, dr Liber Pontificalis un s katholisch Mässbuech gän aa, dass Anaklet un Kletus verschideni Persone sin. No ihnen isch dr Kletus dr Noofolger vum Linus vu 76 bis 89 gsii, dr Anaklet däm sy Noofolger as Papscht un sei anne 91 gstorbe.

No ander Katalog isch dr Anaklet zwelf Johr Bischof vu Rom gsii (eppe 77 bis 88, no andere Quälle scho syt 76) un isch as Märtyrer am 13. Juli 88 gstorbe. Des isch aber e Legänd; sälbscht dr Mythos, är heeb 25 Presbyter uf Rom chuu loo, wu iber em Grab vum Petri e Dänkmol errichte loo heebe, isch scho lang dur wisseschaftligi Chänntnis widerlait. Vum Anaklet här chunnt di no hite giltigi Bstimmig, ass Bischef vu drei andere Bischef sotte d Weie iberchuu, d Prieschter dergege vu ihrene aigene Bischef.

Syni Reliquie wären in d Chilche vum Hailige Linus (Vatikanstadt) ufbhalte.

E mänkmol wird er au mit dr remische Zahl I. nummeriert; des isch aber unnetig, wel sy ainzige Noofolge im Name, dr Anaklet II., e Gegepapscht gsii isch.

## Gedänkdag
Dr Feschtdag vum Hl. Kletus isch dr 26. April, fir dr Anaklet wird au dr 13. Juli gnännt.

Syy Name bedytet: dr Erläse (griech.-latyn.)

## Literatur
* 
* 
* J. N. D. Kelly: *Reclams Lexikon der Päpste*. Verlag Reclam. ISBN 3-15-010588-9

## Weblink

* Ökumenisches Heiligenlexikon
* Enciclopedia dei Papi (italienisch)
20. Oktober

Dr **20. Oktober** isch dr 293. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 294. in Schaltjohr), dodermit blybe no 72 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1955: Z Großbritannie erschynt mit *Return of the King* dr dritt Dail vu s Tolkiens *[[Der Herr der Ringe|The Lord of the Rings]]*.
* 1983: Dr Meter wird z Paris vu dr 17. Generalkonferänz fir Maß un Gwicht nei definiert as Strecki, wu s Liecht im Vakuum in 1/299.792.458 Sekunde zrucklait.
* 2011: D ETA verchindet s ändgiltig Änd vu ihre bewaffnete Aktivitete.

## Uf d Wält chuu
* 1801: Melchior Berri, Schwyzer Architäkt
* 1809: Eduard Degener, dytsch-amerikanische Bolitiker
* 1819: Bab, iranisch Religionsstifter
* 1898: Hilde Mangold, dytschi Entwickligsbiologi
* 1912: Wendel Langenegger, Schwyzer Lehrer un Haimetforscher
* 1917: Stéphane Hessel, franzesische Widerstandskämpfer, Diplomat un Autor
* 1923: Otfried Preußler, dytsche Schriftsteller
* 1923: Emilio Stainer, idaliänische Lehrer un Ferderer vu Alagna
* 1934: Adolf Pfrengle, dytsche Haimetautor
* 1943: Heidi Maria Glössner, Schwyzer Schauspileri
* 1959: Lorenz Keiser, Schwyzer Kabarettischt
* 1964: Kamala Harris, US-amerikanischi Bolitikeri

## Gstorbe
* 1815: Johann Christoph Burckhardt, Basler Händler
* 1951: Otto Plattner, Schwyzer Mooler
* 1984: Paul Dirac, britische Physiker
* 2011: Muammar al-Gaddafi, libysche Bolitiker

## Weblink
21. Oktober

Dr **21. Oktober** isch dr 294. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 295. in Schaltjohr), dodermit blybe no 71 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1680: D Comédie-Française wird grindet.
* 1888: D Sozialdemokratisch Partei vu dr Schwyz wird grindet.
* 1945: Z Frankrych wird s Frauewahlrächt yygfiert.
* 1986: D Marshallinsle z Mikronesie wäre unabhängig vu dr USA.

## Uf d Wält chuu
* 1738: Georg Marcus Stein, badische Orgeleböuer
* 1833: Alfred Nobel, schwedische Erfinder un Industriälle
* 1860: Josef Jörger, Schwyzer Psichiater, Schriftsteller un Rassehigieniker
* 1870: Ernst Tappolet, Schwyzer Romanischt
* 1874: Henri Guisan, Schwyzer General
* 1917: Dizzy Gillespie, US-amerikanische Jazzmusiker
* 1923: Aenne Franz, dytschi Dialäktdichteri
* 1930: Gerhard Seiler, dytsche Bolitiker
* 1949: Benjamin Netanjahu, israelische Bolitiker
* 1963: Thomas Poreski, dytsche Bolitiker
* 1968: Kerstin Andreae, dytschi Bolitikeri
* 1995: Doja Cat, US-amerikanischi Rapperi

## Gstorbe
* 1841: Aloys Wilhelm Schreiber, dytsche Brofässer fir Eschteetik, Schriftsteller un Raisebuechautor
* 1907: Benno Schwabe, Schwyzer Verleger
* 1962: Rudolf Bernhard, e Schwizer Schauspiiler
* 2010: Loki Schmidt, dytschi Botanikeri un Naturschitzeri
* 2014: Victor Erne, Generaldirektor vu dr Schwyzerische Kreditaastalt
* 2016: Manfred Krug, dytsche Schauspiiler
* 2020: Ulrich Fischer, dytsche Theolog un evangelische Landesbischof

## Weblink
22. Oktober

Dr **22. Oktober** isch dr 295. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 296. in Schaltjohr), dodermit blybe no 70 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 741: Wo dr Karl Martell gstorben isch, wird s Frankeriich under syne Söön Pippin und Karlmann ufdeilt; de Karlmann chunt Auschtrie, Alemannie und Thüringe über, dr Pippin Neuschtrie, Burgund und d Provence.
* 1845: Di erscht Yysebahnstrecki im Chenigrych Wirttebärg zwische Cannstatt un Ondertirke wird ufgmacht.
* 1940: Bi dr *[[Wagner-Bürckel-Aktion]]* wären iber 6.000 Juden us dr Saarpfalz un us Bade vu dr Nationalsozialiste in s Lager *Camp de Gurs* z Frankrych deportiert.
* 1990: Turkmenistan verchindet d Suveränitet vu dr ufgleste Sowjetunion.
* 2006: D Tessiner Gmaine Aquila, Campo, Ghirone, Olivone un Torre fusioniere zue Blenio. Bignasco un Cavergno fusioniere mit Cevio.

## Uf d Wält chuu
* 1688: Nadir Schah, Schah vo Persie vo 1736 bis 1747
* 1729: Johann Reinhold Forster, dytsche Naturwisseschaftler un Entdecker
* 1809: Volney Howard, US-amerikanische Bolitiker
* 1844: Sarah Bernhardt, franzesischi Schauspiileri
* 1811: Franz Liszt, eschtrychisch-ungarische Pianischt un Komponischt
* 1882: Hermine Maier-Heuser, dytschi Schriftstelleri
* 1910: Maurice Zermatten, Schwyzer Schriftsteller
* 1913: Hans-Peter Tschudi, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1919: Doris Lessing, britischi Schriftstelleri
* 1921: Georges Brassens, franzesische Chansonnier un Dichter
* 1929: Ida Schöpfer, Schwyzer Skirännlaiferi
* 1938: Pierre Dubois, Schwyzer Bolitiker
* 1961: Dietmar Woidke, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 741: Karl Martell, fränkische Huusmaier
* 1519: Bruno Amerbach, Suhn vum Basler Drucker Johann Amerbach
* 1683: Christoph Faesch, Basler Hischtoriker
* 1854: Jeremias Gotthelf, Schwyzer Schriftsteller
* 1859: Louis Spohr, dytsche Komponischt
* 1861: Georg Gottlob von Gutbrod, dytsche Bolitiker
* 1902: Walter Hauser, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1906: Paul Cézanne, franzesische Moler
* 1953: Albert Meyer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1963: Marguerite Frick-Cramer, Schwyzer Jurischti
* 1973: Eduard Baader, Schwyzer Unternämmer
* 1977: Franz Beyerle, dytsche Rächtshistoriker
* 1980: Paula Hollenweger, dytschi Dichteri
* 2006: Choi Kyu-ha, sidkoreanische Bolitiker
* 2009: Carole Roussopoulos, Schwyzer Filmregisseuri un Feminischti
* 2025: Helgo Bran, dytsche Bolitiker

## Weblink
Vincent Novello

Dr **Vincent Novello** (* 6. Septämber 1781 z London; † 9. August 1861 z Nizza) isch en änglische Musiker und Muusigverleeger gsi.

## Lääbe
Dr Novello isch e Soon vom ene Italiäner und ere Ängländere gsi. As Bueb het er im Chor vo dr Sardinian Chapel in dr Duke Street, Lincoln’s Inn Fields gsunge und au gleert, Orgle spiile. Vo 1796 bis 1822 isch er zerst Organist an ere Chille am Manchester Square gsi, denn am Grosvenor Square und vo 1840 bis 1843 an dr St Mary Moorfields. Er het d *[[Royal Philharmonic Society|Philharmonic Society]]* mitgründet, d *Classical Harmonists* und d *Choral Harmonists* und het vilmol as Dirigänt gschafft. 1849 isch er z Nizza in d Bangsioon gange.

## Wärk
Dr Novello het e Hufe gäistligi Wärk komponiert, vor allem aber het er umbekannti Wärk vo groosse Komponiste z Ängland bekannt gmacht. D Mässe vom Haydn und vom Mozart si z Ängland vollkomme umbekannt gsi, bevor er si ediert het, wie au d Wärk vom Palestrina.

Sis erste Wärk isch e Sammlig vo gäistliger Muusig gsi, wie si an dr Royal Portuguese Chapel ufgfüert worde isch, und mit däm het er e Muusigverlaag ufdoo. 1829 het si Soon Joseph Alfred Novello (1810–1896) der Verlaag übernoo und het aagfange Nooteusgoobe z veröffentlige, wo sich d Lüt häi chönne läiste. Vo 1841 aa het dr Henry Littleton im Verlaag gschafft und isch 1861 Partner worde und vo denn aa het d Firma "Novello & Co."  ghäisse. Wo dr J.A. Novello in Bangsioon gange isch, het dr Littleton dr Verlaag witergfüert.

## Familie
Usser em Joseph Alfred het dr Vincent Novello non e baar Chinder ghaa. Vier vo sine Döchder si begabti Sängere gsi. Die berüemtisti von ene isch d Clara Novello (1818–1908), won e schööni, hoochi Sopranstimm ghaa het und vo 1833 a in Opere, Oratorie und uf dr Konzärtbüüni ufdräte isch. Die jüngst Dochder, d Mary, het dr Charles Cowden Clarke ghürootet.
Crystal Palace

**Crystal Palace** stoot für:
* e Kwardier z London
* en ehemoolige Basketballveräin vo dr British Basketball League
* e Fuessballveräin vo dr änglische Football League Championship
* e Fuessballveräin vo dr amerikanische USL Second Division
* s Geböid für d Wältusstellig 1851 z London
* s Geböid von ere äänlige Usstellig z New York City, 1853
* e Sport- und Liichtathletikstadion z London
* e Sänder im Londoner Kwardier Bromley
* dr Spitzname für e NORAD-Komplex z Cheyenne Mountain, Colorado, USA
* e Rennstrecki z London
Linus (Bischof)

Dr **Linus** (* in dr Toskana; † 79 z Rom (?)) isch wahrschyns vu 67 (?) bis 79 (?) Bischof vu Rom un dodermit villicht dr Noofolger vum Petrus gsii. In friechristlige Lischte wird dr Linus as erschte Papscht gnännt, erscht ab em spote 2. oder frieje 3. Johrhundert het sich d Uffassig duregsetzt, dr Petrus as erschte Papscht vu dr Chilche z nänne, un dr Linus dodermit as sy Noofolger un zweete Papscht.

## Läbe
Dr Linus soll z Volterra in dr Toskana uf d Wält chuu syy. Iber sy Läben waißt mer fascht nyt, alli ihm zuegschribene Ufzaichnige si as Felschige oder Irrtimer erkännt wore. Dr Johann Heinrich Zedler het d e Claudia as Mueter vum Linus gnännt, e Herculeanus as Vater. Dr Linus sei vum Petrus zum Bischof ernännt wore. Dervor soll er bim Petrus Vikar gsii syy. D Aagabe zue syre Bischofszyt gehn stark uusenander. Di maischte Quälle leen si 67 aafange. Di katholisch Enzyklopedy haltet au 64 fir megli. Dr Liber Pontificalis nännt 56, dr Liberianisch Katalog 55, dr Eusebius von Caesarea 69. D Abwychig vu dr Date chunnt villicht doderhär, ass dr Linus em Petrus as Vikar dient het, wu dr Aposchtel no gläbt het, u nass e Dail Quälle sich uf die Zyt bezien.

Dr Linus isch elf bis 15 Johr lang Bischof vu Rom gsii, dr Liberianisch Katalog nännt zwelf Johr, vier Monet un zwelf Däg. Är isch anne 79 gstorbe no dr Mehzahl vu dr Quälle, 76, 23. Septämber 67 (Liber Pontificalis), 78 (Zedler) oder 81 (Eusebius). Di maischte Quälle –&nbsp;vor allem dr Lber Pontificalis, nit aber dr Irenäus vu Lyon&nbsp;– schrybe vun eme Märtyrerdod, wel zue dr Zyt vun sym Dod aber kai Chrischteverfolgig z Rom gnännt wird, halte des di maischte Hischtoriker fir ender uuwahrschynlig. Dr Tertullian nännt dr Clemens vu Rom as Noofolger vum Aposchtel Petrus, alli suschtige Quälle sin sich aber ainig, ass dr Linus dr diräkt Noofolger gsii isch, drotz ass si bi dr Date es vunenander abwyche.

Au di apokryphe latynische Bschrybige vu dr Dod vu dr Aposchtel Petrus un Paulus wäre felschligerwys em Linus zuegeschribe, stammen aber us em 6. Johrhundert. Dass er s Dekret verhänkt heeb, wu d Frau derno ihri Chepf in dr Chilche mien zuedecke, wird au aazwyflet. Syy Fyyrtig isch dr 23. Säptember, dr Dag vu sym Martyrium noch em Liber Pontificalis. Dr Irenäus het en mit däm Linus idäntifiziert, wu dr Paulus im 2.&nbsp;Brief vum Timotheus  nännt. Noch em Liber Pontificalis isch im Vatikan e Linus begrabe wore. Im 7. Johrhundert isch en Inschrift in dr Nechi vum Grab vum Aposchtel Petrus gfunde wore, wu s dr Name Linus dine gha heeb; do het s aber wahrschyns e Fähler bi dr Entzifferig gee.

## Gedänkdag
Dr Linus isch e Hailige vu dr katholische Chilche. Sy Gedänkdag isch dr 23. Sptämber.

## Fueßnote


## Literatur
* J. N. D. Kelly: *Reclams Lexikon der Päpste*. Reclam, ISBN 3-15-010588-9
* 
* M. Ziegler: *Successio. Die Vorsteher der stadtrömischen Christengemeinde in den ersten beiden Jahrhunderten*. Habelt, Bonn 2007, ISBN 978-3-7749-3496-2
* 

## Weblink

* Ökumenisches Heiligenlexikon
Crystal Palace (Gebäude)

Dr **Crystal Palace** (dütsch *„Kristallbalast“*) isch en Usstelligsgeböid, wo dr britisch Archidekt Joseph Paxton bsundrigs für die ersti Wältusstellig 1851 z London (Great Exhibition) entworfe und dr Charles Fox baut het. Es isch im viktorianische Baustil  im Hyde Park baut worde und wo d Wältusstellig ume gsi isch het mä s uf Sydenham in s Londoner Kwardier Lewisham versetzt, het s e bitz vergröösseret und 1854 wider eröffnet. Es isch ganz us Iisedreeger und Glaasblatte konstruiert gsi und vo doo isch dr Naame *Crystal Palace* cho, wo s Satiremagazin Punch für en erfunde het. 1936 isch dr Crystal Palace im en Brand vollkomme zerstöört worde.

## Litratuur
* Patrick Beaver: *The Crystal Palace*. A Portrait of Victorian Enterprise. Phillimore, Chichester 1986, ISBN 0-85033-622-8.
* Wolfgang Friebe, Manfred Kahlert (Illustrator): *Vom Kristallpalast zum Sonnenturm* Die Kulturgeschichte der Weltausstellungen [1851–1970], Edition Leipzig, Leipzig 1983 (ohne ISBN, englischsprachige Ausgabe: *Buildings of the World Exhibitions* übersetzt von Jenny Vowles und Paul Roper).
* Chup Friemert, Philip Henry Delamotte: *Die Gläserne Arche*. Kristallpalast London 1851 und 1854. Verlag der Kunst, Dresden 1984 (DDR-Originalausgabe, ohne ISBN), Prestel, München 1988, ISBN 3-7913-0675-8 (*„Lizenzausgabe für Bundesrepublik Deutschland, Berlin (West), die Schweiz und Österreich“*).
* Susanne Kippenberger: ''Der Palast der Monarchie''. In: *Der Tagesspiegel* vom 29. Januar 2006.
* Ian Leith: *DeLamotte's Crystal Palace*. A Victorian Pleasure Dome Revealed. English Heritage, London 2005, ISBN 978-1-8507-4949-3.
* Ernst Werner: *Der Kristallpalast zu London 1851*, Werner, Düsseldorf 1970 (ohne ISBN).
* Bill Bryson: *Kristallpalast*. In: *Eine kurze Geschichte der alltäglichen Dinge*, S. 16–25; 24f; 36; 38; 42f; 46; 357. Goldmann Verlag, München 2011, ISBN 978-3442301225.
## Weblingg

* Crystal Palace uf www.GreatBuildings.com (änglisch)
* The Crystal Palace uf www.VictorianStation.com (änglisch)
* The Crystal Palace Museum (änglisch)
* Crystal Palace Foundation (änglisch)
Maulwurffänger

De **Schärmuuser** isch e Person, wo Schärmüüs jagt.

## Urschprung
Früener sin d'Schärmüüs noh vill zahlrycher gsi, usserdem hät s'Burè noh èn vil grösserè Stellèwert ka. D'Schärmüüs sin dorum als Schädling massiv bekämpft worrè. D'Spezialischtè für sell Bekämpfè sin d'Schärmuuser gsi. Für jedi Schärmuus hät d'r Schärmuuser è klyni Fangprämiè chriègt, wenn er d Schwänz vo dè Schärmuus abgää hèt, sèllèwäg sait mò sèllèrè d *Schwanzprämiè*. Nadürlich hät m'r mit sellènè Schärmüüs nüt mee aafangè chönnè, dorum isch d Schwanzprämiè so chly gsi. En Schärmuuser isch deshalb unter allènè Jäger als zimli gring aagluegèt worrè.

## Stellèbeschryb
Hützdaag (Stand: März 2019) git s datsächlich no aktivi Schärmuuser i dè Alemannia, z.&nbsp;B. z Buèchbärg. Vo sèllèm Schärmuuser git s èn Stellèbeschryb.
Èn Schärmuuser hèt als Wärchzüg Schärmuusfallè, Schuuflè un Markyrungsschteckè dèby, wenn er übber d Flur schliicht, um Schärmuushüüfè z findè. Früè am Morgè stellt dè Schärmuuser d Muusfallè, idèm er èn Stugg vum Gang unter m Huufè freylegè duèt, un dört d Fallè stellt. Aaschlièßend deggt dè Schärmuuser s Loch zuè un markyrt s mit ènèm Steckè. Um d Mittagszit ummè sammlèt dè Muuser diè dotè Müüs widder y un schniidèt dè Schärmüüs für d Prämiè dè Schwanz ab. Für jeddè Schwanz git hützdaag è Prämiè vo öppè 150 Schwyzer Rappè. 

## Wärchzüüg vum Schärmuuser
Wichtigscht Wärchzüüg vum Schärmuuser isch d Muusfallè. Früèner hèt èn Schärmuuser è klassischi Muusfallè bruucht, è sog. *Schlagfallè*, wo-nèn gschpanntè Metallbügel dè Schärmuus èn Schlag gää hèt. In neuerer Zit wörrèd *Zangèfallè* un *Zǜlinderfallè* statt dè Schlagfallè bruucht. Well d Zangèfallè dütlich wènniger koschtet wiè-nè Zǜlinderfallè, wörrèd meischtens Zangèfallè ygsetzt. 
Um d Schärmuusgäng frey z legè, bruucht dè Schärmuuser è Schuuflè, zum Markyrè vo dè (zuèdeggtè) Fallè eifachi Steckè. Nit z letscht muè dè Schärmuuser au è Messer im Sack haa, um d Schwänz abschniidè z chönnè.

## Bruèfsschterbè
S Dotèglöggli für dè Bruèfsschtand vum Schärmuuser isch glütet worrè, sit d Buèrè Kreiselmaayer statt Balchèmaayer zum Häuè bruuchèd un uff Ackerflächè d Schärmuus mit Räucherpatronè vogast wörrèd.

## Hütigi Aawendig
Well dè Bruèf vum Schärmuuser fascht völlig uusgschtorbè isch, wörd dè Uusdrugg nu no im übberdraitè Sinn bruucht. D'Gringschätzig vom Schärmuuser hät sich abber im Sinn bis hütt ghaaltè. Als *Schärmuuser* gilt è Person, wo alli no so gringi Iinamè mitnimmt. Bi dè Schnellschwätzer hèt mo vor è bar Johr dodèzuè s'Verb *wulffen* erfundè, noch em ehemoligè dütschè Bundespräsident Wulff. Öppert, wo *wulfft*, nimmt alles mit, wann-er chriègè cha, un qualifizyrt sich als èn Schärmuuser. Dè Uusdruck *Schärmuuser* hèt also ès Gschmäggli, öpè wiè'nè moderaats Schimpfwort.

## Weblinggs
* Idiotikon: Schërmūser, Bd IV, Sp. 481
* Els. Wb.: Schërmuser, Bd. 1, Sp. 726a

## Fuèßnotè
23. Oktober

Dr **23. Oktober** isch dr 296. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 297. in Schaltjohr), dodermit blybe no 69 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 42 v. Chr.: In dr Schlacht bi Philippi verliere d Caesar-Attetäter Brutus un Cassius mit ihre Heer gege d Verbänd vum Triumvirat unter em Oktavian un em Marcus Antonius.
* 1924: Dr Walter Baade entdeckt dr Aschteroid (1036) Ganymed. 
* 1955: Bi dr Volksabstimmig lähnt d Bevelkerig vum Saarbiet s *Europäisch Saarstatut* ab. In dr Folg dritt dr Minischterbresidänt Hoffmann zruck un s Saarland wird am 1. Jänner 1957 in d Bundesrepublik Dytschland yyglideret.
* 1958: Im franzesische Magazin *Spirou* vereffetligt dr Zaichner *[[Peyo]]* zum erschte Mol e Comic mit dr *[[Die Schlümpfe|Schlimpf]]* in ere Näberoll.

## Uf d Wält chuu
* 1796: Stefano Franscini, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1854: Heinrich Morf, Schwyzer Romanischt
* 1925: Horst Junker, dytsche Unternämer un Kommunalbolitiker
* 1949: Bernhard Goldschmidt, dytsche Dialäktdichter
* 1954: Heidi Knoblich, dytschi Schurnalischti un Schriftstelleri
* 1963: Liseron Boudoul, franzesischi Schurnalischti
* 1970: Andrea Tagwerker, eschtrychischi Rännschlittleri

## Gstorbe
* 1913: Florian Melcher, Schwyzer Romanischt
* 1989: Marcel Luipart, elsässische Choreograf un Dänzer
* 1984: Gottfried Schafbuch, dytsche Dialäktdichter un Haimetforscher
* 2020: Christel Peschke, dytschi Schauspiileri

## Weblink
Völkermord an den Pontosgriechen

In dr Johr 1914 bis 1923 isch im Osmanische Rych s zuen **Völkermord an de Pontosgrieche** (; uf ) chuu. Im Erschte Wältchrieg un dr Johr dernoo het d Regierig vum Osmanische Rych d Verfolgig vu griechische Yywohner aagordnet, s isch zue Massaker chuu, Deportatione mit Dodesmärsch un schließli zur Verdryybig vu däne, wu iberläbt hän. No verschidene Quälle sin doderby mehreri hunderttausend osmanischi Grieche um des Zyt um s Läbe chuu. E Dail vu dr Iberläbende un Flichtling, vor allem vu sällene in dr eschtlige Provinze *(Vilâyets),* sin in s benochbart Russisch Rych gflichtet. Noch em Griechisch-Türkische Chrieg 1919 bis 1922 sin di maischte Grieche im Osmanische Rych unter dr Bedingige vum Verdrag vu Lausanne 1923 uf Griecheland ibergsidlet. Im sin di maischte Türke z Griecheland in d Türkei ibersidlet.

D Regierig vu dr Republik Türkei – dr Rächtsnoofolgeri vum Osmanische Rych – behauptet, ass d Verfolgigen un Verdrybige dur di domolig Aanahm uusglest wore seie, ass di griechisch Bevelkerig d Chriegsgegner vum osmanische Staat unterstitzt heebe. D Alliierte vum Erschte Wältchrieg hän e anderi Uffasig verdrätten un hän d die Massaker as Verbräche gege d Mänschligkait verurdailt. Anne 2007 het di International Verainigung vu dr Velkermordforscher e Resolution verabschidet, wu d Kampagne gege di griechisch-orthodoxen un anderi chrischtligi Minderhaite vum Rych e Velkermord gsii isch. Au anderi Organisationen un Inschtitutione hän die Kampagne as Velkermord anerkännt, zem Byschpel d Barlemänt vu Griecheland, Zypern, Armenie, Schwede un verschideni US-Bundesstaate.

## Fueßnoote


## Literatur
* Wilhelm Baum: *Die Türkei und ihre christlichen Minderheiten: Geschichte – Völkermord – Gegenwart.* Kitab Verlag, Klagenfurt-Wien 2005, ISBN 3-902005-56-4.
* Tessa Hofmann (Hrsg.): *Verfolgung, Vertreibung und Vernichtung der Christen im Osmanischen Reich 1912–1922.* LIT, Münster 2004, ISBN 3-8258-7823-6.
* David Gaunt: *Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia during World War I.* Gorgias Press LLC, 2006, ISBN 1-59333-301-3.
* Jacques Rhétoré: *Les chrétiens aux bêtes. Souvenirs de la guerre sainte proclamée par les Turcs contre les chrétiens en 1915.* Les éditions du cerf, Paris 2005, ISBN 2-204-07243-5.

## Weblink

* Christliche Minderheiten in der Türkei, von Tessa Hofmann, 1. Juli 2004 (Gesellschaft für bedrohte Völker)