open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hölstein

**Höllschte** (hochdytsch *Hölstein*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Höllschte liggt zwische dr Kantonshauptstadt Lieschtel und em Bezirkshauptort Waldeburg im Tal vo dr hinterä Fränke. Es wird durch d Hauptstroos yber dr Oberi Hauestei vo Lieschtel uss mit em Mittelland verbunde. Au s Waldeburgerli faart durch Höllschte. Nochbergmeinde sin Buebedorf, Ramschbrg, Zunzge, Dännike, Diegte, Bämbel, Niiderdorf und Lampebrg.

## Wappe
S Wappe (sit 1945) zaigt e silbrige Adler mit goldige Fäng uff rotem Grund (um ninzig Grad drait). S Wappe erinnert an d Bsitzer vom Dorf im 14. und 15. Joorhundert.

## Gschicht
Höllschtä isch 1093 s erschti Moll erwäänt worde als *Hulestein*. Dr Name bedytet hohle Stei oder bim hohle Fels und hett nyt mit dr Höll ztue. Im 14. Joorhundert isch Dorf e Lehe vo de Ziefner gsi, emene Zwyyg vo de Eptinger, wos Dorf mehrmolls gege Basler Bsitzesglüscht hän miesse verteidige. 1629, 1830, 1924 und 1926 isch Höllschtä vo Hochwasser vo dr hinderä Fränke heimgsuecht worde. Bis zer Ereffnig vo dr Centralbahnlinie Basel-Olte hän vili Höllschtner vom Transport yber dr Ober Hauestei gläbt. 1904 isch d Uhrefabrik Oris uffgange, wo bis 1982 exischtiert hett. Die hyttig Oris SA verkauft no immer Uhre, aber lot sy nimme z Höllschte produziere.

## Bilder

Datei:Hoelstein 152.JPG|D'Kantonsstraass 12 und Waldäburgerbahn
Datei:Hoelstein Antaua Frenke 145.JPG|Di Fordäri Fränkä in Höllschtä
Datei:Hoelstein preghejo 121.JPG|Di reformiärti Chile
Datei:Hoelstein sunhorlogho sur la preghejo 127.JPG|D'Sunnenuur a dä Chilewand
Datei:Hoelstein tombejo 125.JPG|Dä Fridhoof
Datei:Hoelstein horloghofabriko Oris 135.JPG|D'Uurefabrik Oris
Datei:Hoelstein restoracio Linde 143.JPG|D'Linde


## Literatur
* Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.

## Weblink

* Offizielli Website (vom Kanton betreut)
* 

## Fuessnote
Lampenberg

**Lampäbrg** (hochdytsch Lampenberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Lampäbrg ligt uff 522 m. ü. M. uff emene Hochplato zwische Waldeburger und Reigetschwylertal im Südoschte vom Kanton. Siner Nochbergmeinde sin Höllschtä, Niiderdorf und Buebedorf.

## Wappe
S Wappe vo Lampäbrg bestoot sit 1929 uss enere silbirge Schniide vomene Pflueg uff rotem Grund. Das erinneret ans ursprynglige Buuredorf Lampäbrg.

## Gschicht
1989 hett me im Waldgebiet "Stälzler" Spure vomene jungstaizytliche Silex-Bärgwärk gfunde.
1226 isch Lampäbrg s'erscht Moll urkundlig erwähnt worde. Uff grund vo dr Ändig -brg (berg) nimmt me a, dass dr name alemannischi Urspryng hett.
Im 13. Joorhundert hän d Froburger, wo d Herre vom Dorf gsi sin, mehreri Höf em Kloschter Schöntel bi Langebrugg gschänggt. 1400 isch Lampäbrg mitsamt de Nochbergmeinde a d Stadt Basel ko. Im Mittelalter hett Lampäbrg e Kapälle gha, wo dr heilige Verena gwidmet gsi isch. Sit 1532 isch es aber e Woonhus.

## Sehenswürdigkeite
*Rundsicht vom Egghübel


Datei:Lampenberg 189.JPG|Tüpische baselbiäterhüüsär im Dorfzäntrum
Datei:Lampenberg 158.JPG|Dorfygang fo Nidärdorf her
Datei:Lampenberg 177.JPG|Dorflade
Datei:Lampenberg 168.JPG|Dorfzäntrum
Datei:Lampenberg restoracio Reblaube 167.JPG|Reblaube
Datei:Lampenberg faktrabdomo 173.JPG|Fachwerkhuus


## Perseenligkeite
* David Degen (* 15. Februar 1983), Schwiizer Fuessballnationalspieler 
* Philipp Degen (* 15. Februar 1983), Schwiizer Fuessballnationalspieler 

## Literatur
* Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.

## Weblink

*Offizielli Website
*Infos vom Kanton
*

## Fuessnote
Venus (Planet)

D**'Venus** (Sümbool: ) isch de zweiti Planet vo de Sunne äwagg und isch de sächstgröschti Planet in eusem Sunnesystem. D'Venus het fascht die gliichi Grössi wie d'Ärde und chunt uf irer Umlaufbahn de Ärde am nöchschte. Vo de Ärde uus gsee isch d'Venus nach em Mond s'hellschte Objekt am Himmel wo nid sälber lüchtet. Mer cha d'Venus am beschte am Morge oder am Oobe gsee, dorum heisst si au Morge- oder Oobigstärn. D'Venus ghört zu de vier ärdähnliche (terrestrische) Planete.

S'aschtronomische Zeiche vom Planet Venus isch s'gliiche wie mer au in dr Aschtrologii und dr Biologie bruucht: s'Symbool vom wiibliche gschlächt (lueg bim Lemma). Das symbool schtoot für Wiiblichkeit per se und wird als schtilisierti Daarschtellig vomene Handschpiegel vo de römische Göttin Venus interpretiert.

## Uufbau

Vo allne Planete im Sunnesyschtem sind sich d'Ärde und d'Venus am ähnlichschte. D'Venus het ä Durchmässer vo 12'103.6&nbsp;km, also isch si fascht gliich gross wie d'Ärde (12'756&nbsp;km). Mängisch redet mer au vo de Planetegwüschter oder Zwilling. Währendem sie zwar ähnliche Masse und chemischi Zämmesetzig händ, düend si sich in ihrne Ooberflächene fescht unterscheide.

### Atmosphäre
D'Atmosphäre vo dr Venus beschtoot hauptsächlich us Chooledioxid, mit emene 3,5 %-ige Aateil vo Schtickschtoff. Wäge dr groosse Gsamtmasse vo dr Atmosphäre isch di absoluti Mängi vom Schtickschtoff öppe fünf-mol grösser als in dr Ärdatmosphäre. D'Gsamtmasse vo dr Venusatmosphäre isch öppe 90-mol grösser als d'Masse vo de Lufthülle um d'Ärde, und doodermit isch de mittleri Druck am Bode öppe 92&nbsp;bar. Das isch gliich wie dr Druck uf dr Ärde 910&nbsp;m under Wasser. An dr Ooberflächi isch d'Dichti vo dr Atmosphäre uff dr Venus im Mittel 50-mol so hooch wie uff dr Ärde.

Öppe 90 Prozent vo dr Atmosphäremasse isch in de erschte 28&nbsp;km vo dr Ooberflächi us aagsammlet. D' Masse vo däm Gasozean entschpricht öppe eim Drittel vo dr Masse vo de Wältmeer uf dr Ärde. Verschideni Sonde händ elektro-magnetischi Impuls regischtriert, wo wahrschinlich vo hüüfige Blitzentlaadige chömme, wo sich in dere dichte Dunschtschicht wiit underhalb vo de Wolketecki abschpile. Wenn die Blitzentlaadige in dr Wolkeschicht schtattgfunde hätte, so hätti mer d'Blitz in dr Nacht müesse gsee, aber uff dr Nachtsiite vo dr Venus het mer die Lüüchterschiinige nid chönne beobachte. Über de Wolke het's Dunschtschichte bis uff d'Höchi vo öppe 90&nbsp;km. Öppe 10&nbsp;km wiiter oobe hört denn d'Troposphäre uff. Wiiter oobe liit denn di 40&nbsp;km dicki Mesosphäre, wo d'Temperatur bis zu -100&nbsp;°C erreiche cha. No wiiter oobe, i dr Thermosphäre stiigt d'Temperatur, wäg dr Absorption vo de Sunneschtraalig wider. Temperature im Minusbereich git's insgesamt nur am Grund vo dr Thermosphäre bis aabe in di oobere Wolkeschichte. D'Exosphäre isch di üsserschti Atmosphäreschicht und erschtreckt sich bis zunere Höchi vo öppe 220-250&nbsp;km.
Lauwil

**Louel** (hochdytsch *Lauwil*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Louel liggt im üsserschte Südweschte vom Oberbaselbiet. Nochbergmeinde sin Reigetschwyl und Brätzbl. Im Süde und und Weschte gränzt d Gmeind an die soledurnische Gmeinde Mümliswil-Ramiswil und Beiwil. D Gmeind isch inere kleine Mulde am Faltejura uff 634 m. ü. M. Louel isch nur vo dr Verbindigsstroos Reigetschwyl-Brätzbl uss z'erreiche und hett keinerlei Durchgangsverkehr.

## Wappe
S Wappe, wos sitt 1943 offiziell git, zaigt drei roti Flamme über emene grieni Fünfbärg uff silbrigem Grund. S Wappe erinnert ans frienere Woorzeiche vom Ort, d Hochwacht. In de Trennigswirre vom Kanton Basel afangs 1830er Joor hän verschideni Oberbaselbieter Gmeinde bir Stadt bliibe welle. Damit die stadtreue Ort hän kenne kommuniziere unterenand, v. a. um sich z'warne vor Baselbieter Freiheitskämpfer, hett me vo 1832-1833 uffem Vogelbärg en stark bewachte Wachposchte mit emene Höhefyyr errichtet.

## Gschicht
1194 wird Louel als Luiwilre s'erschti Moll urkundlig erwäänt. S Dorf hett zur froburgische Herrschaft Waldeburg gheert. Aber au d Herre vo Ramstei und em Kloschter Schöntel bi Langebrugg hän Bsitz im Dorf gha. Im Mittelalter isch z Louel e Chile namens St. Romai gstande, wo vo de Reigetschwyler und Brätzbler brucht worde isch. Hytte hetts Chile in Brätzbl und Reigetschwyl, aber nymm in Louel.

## Sehenswürdigkeite
* Ussicht vom Vogelbärg und vo de Hohwacht

## Literatur
* Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.

## Weblink

*Offizielli Website
*Infos vom Kanton
*

## Fuessnote
Niederdorf BL

**Niiderdorf** (hochdytsch *Niederdorf*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Niiderdorf isch es langzoges Bachziledorf im Tal vo dr hindere Fränke (Waldeburgertal) und wird vom Waldeburgerli und dr Hauptstroos Lieschtel–Oberi Hauestei–Soledurn erschlosse. Es liggt uff 472 m ü. M. Nochbergmeinde sin talabwärts Höllschte und talufwärts Oberdorf. Wägem sehr verzettlete Gmeinibann gränzt Niiderdorf zuedäm au an Bämbel, Dittere, Arbetschwyl, Buebedorf und Lampebrg.

## Wappe
S Wappe gitts sit 1938. Es isch schreeg in e blaui und silbrigi Helfti teilt. In gwächselte Farbe isch druff en uffrächte gotische Schlüssel mit emene «O» im Schlüsselgriff abbildet. Dä Schlüssel isch e Attribut vom Patron vo dr Talchile St. Peter, wo am undere Ortstrand vo Oberdorf zwische Ober- und Niiderdorf stoot. D Schregi erinneret an Bärgsturz vo 1295, wo näb dr Chile dure goot und Ober- und Niiderdorf trennt het.

## Gschicht
Scho sitt de Römer isch s Gebiet besiidlet gsi, wie Streufund uss dr Römerzyt und friehmittelalterligi Steiplattegräber zeige. Im friene Mittelalter isch Niiderdorf mit Oberdorf zämme als Onoldswil dr Mittelpunkt vom obere Fränketal gsi. 835 wärde Ober- und Niiderdorf als Honoltesvillare s erschti Moll erwähnt. Dr Name Honolt selli uff dr althochdytschi «Hunwalt» zrugg go, was sich us Hun (Tierkind, jungs Bärli) und waltan (walte, über eppis Macht ha) zämmesetzt. Im 9. Joorhundert hett Onoldswil em elsässische Kloschter Murbach gheert, spöter denn de Froburger. Die hän Leenslyt gha, wo sich «de Onoldswilere» gnennt hän. Im 10. und 11. Joorhundert hett me denn em hyttige Niiderdorf immer hyffiger «de inferiori Onoltzwil» (unters Onoldswil) gsait. Durch dr schweri Bärgsturz vo 1295 hett d Trennig vo Onoldswil ins hyttige Ober- und Niiderdorf versterkt. Ab öppe 1453 hett me denn em undere Dorfteil «Onoldswil im nidere Dorf» gsait, währenddäm Oberdorf no bis öppe 1600 witer Onoldswil gheisse hett. Beidi Siidlige sin um 1400 an d Stadt Basel ko. Z Niiderdorf isch im Mittelalter e St. Niklaus-Kapälle gstande, wo noch dr Reformation in e Wohnhus umbaut worde isch und im 17. Joorhundert durch e Dorfbrand zersteert worde isch.

## Sehenswürdigkeite
* d Mihli, s eltischt Gebäud
* s Barysche Hus, Schuelhuus bis 1900
* alts Schuelhuus vo 1900
* Buure- und Herrschaftshus Arxhof, hytte e Arbetserziehigsastalt fyr jugendlichi Stroftäter und Schwererziehbari (usserhalb vom Dorf, Zuefahrt vo Buebedorf här)


Datei:Niederdorf BL trajnhaltejo 349.JPG|d Haltstell vom Waldeburgärli
Datei:Niederdorf BL 353.JPG|d Poscht
Datei:Niederdorf BL Antaua Frenke 352.JPG|di Fordäri Fränke
Datei:Niederdorf BL restoracio Ochsen 343.JPG|dr Ochse


## Weblink

* Offizielli Website (vom Kanton betreut)

## Fuessnote
Niederdorf

Dr schriftdytschi Ortsname **Niederdorf** bezeichnet:

Gmeinde:
* d Gmeind Niiderdorf im Kanton Basel-Landschaft, Schwiiz, lueg: Niederdorf BL 
* d Gmeind Niderdorf im Südtiroler Pustertal, Italie, lueg: Niederdorf (Südtirol)
* d Gmeind Niderdorf im Landchreis Stollberg in Sachse, Dytschland, lueg: Niederdorf (Sachsen)

Gmeindsteil:
* *Niederdorf (Aresing)*, en Ortsteil vo de Gmeind Aresing, Landchreis Neuburg-Schrobenhausen, Bayern, Dytschland
* *Niederdorf (Brochterbeck)*, en Ortsteil vo de Gmeind Brochterbeck, Landchreis Steinfurt, Nordrhii-Westfale
* *Niederdorf (Hilgertshausen-Tandern)*, en Ortsteil vo de Gmeind Hilgertshausen-Tandern, Landchreis Dachau, Bayern
* *Niederdorf (Morsbach)*, en Ortsteil vo de Gmeind Morsbach, Oberbergische Chreis, Nordrhii-Westfale
* *Niederdorf (Rammenau)*, dr Ortsteil Niderdorf vor Gmeinde Rammenau im Landkreis Bautzen, Sachse
* Niederdorf (Obermaiselstein), en Ortsteil vo de Gmeind Obermaiselstein, Landchreis Oberallgäu, Bayern
* *Niederdorf (Steinau)*, e Wüestig im Bereich vo de hütige Stadt Steinau, Hesse
* *Niederdorf (Straelen)*, en Ortsteil vo de Stadt Straelen, Chreis Kleve, Nordrhii-Westfale
* Niederdorf (Wolfertschwenden), en Ortsteil vo de Gmeind Wolfertschwenden, Landchreis Underallgäu, Bayern

* *Niederdorf (Aigen)*, en Ort bi Aigen im Ennstal, Bezirk Lieze, Steiermark, Öschtriich
* *Niederdorf (Ebenthal in Kärnten)*, en Ortsteil vor öschtriichische Marktgmeind Ebenthal in Kärnten, Kärnte
* *Niederdorf (Sankt Stefan)*, en Ortschaft und Katastralgmeind vo Sankt Stefan ob Leoben, Bezirk Leobe, Steiermark
* *Niederdorf (Sankt Veit an der Glan)*, e Katastralgmeind vom öschtriichische Sankt Veit an der Glan, Kärnte

* Niederdorf (Stadt Zürich), dr nördlig Teil vor Zürcher Altstadt, Schwiiz

**Lueg au:**
* Niederndorf (Begriffsklärung)
Oberdorf

Dr Begriff **Oberdorf** stoot allgemein fyr e oberi, hecher glägene Teil vomene Dorf, isch aber au dr Name vonere ganze Reihe vo Ortschafte und au sälbstständige Gmeinde:

## im alemmanische Sproochruum
### in dr Schwiiz
* Oberdorf BL, e Gmeind im Kanton Basel-Landschaft
* Oberdorf SO, e Gmeind im Kanton Solothurn
* Oberdorf NW, e Gmeind im Kanton Nidwalden
* Oberdorf (Stadt Zürich), dr südlig Teil vor Zürcher Altstadt

### in Dütschland
* Oberdorf (Langenargen), en Ortsteil vor Gmeind Langenargen im Bodenseekreis, Bade-Württeberg
* Oberdorf am Ipf, en Ortsteil vor Gmeind Bopfingen im Ostalbkreis, Bade-Württeberg
* Oberdorf, früenere Name vor Schtadt Marktoberdorf im Oberallgäu, Bayern

### in Frankreich
* Oberdorf (Oberelsass), e Kommune im Oberelsass 
* en Ortsteil vor Kommune Oberdorf-Spachbach im Unterelsass

### in Öschtriich
* dr 3. Stadtbezirk Oberdorf als Teil vor Stadt Dornbirn

## sunschtigi Ort

### in Dütschland
* Oberdorf (Much), en Ortsteil vor Gmeind Much im Rhein-Sieg-Kreis, Nordrhein-Westfalen

### in Öschtriich
* d Gmeind Oberdorf im Burgenland
* d Gmeind Oberdorf am Hochegg
* d Ortschaft Oberdorf vor Gmeinde Gai in dr Steiermark
* e Katastralgmeinde vo Rennweg am Katschberg

## Ähnligi Ort
* d Kommune Oberdorff iim Département Moselle
Reigoldswil

**Reigetschwyl** (hochdytsch *Reigoldswil*), umgangssprochlich au *Reigeli,* isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag / Porträt
Reigetschwyl liggt inere natyrlige Mulde z'hinderscht im Tal vo dr hindere Fränke am Fuess vo dr Wasserfalle. D Gmeind isch wird sitt yber hundert Joor mit dr erschte konzessionierte Buslinie vo dr Schwiiz (durch d Autibus AG Lieschtel (AAGL)) vo Lieschtel här erschlosse. Reigetschwyl isch Talstation vor Wasserfallebahn, wo uff 928 m. ü. M. uff d Wasserfalle, emene Höhezug vom Faltejura, fiehrt. Die Gondelbahn isch 2006 neu baut worde und isch die einzigi Gondelbahn vo dr Nordweschtschwiiz.

Reigetschwyl gheert zu de gressere Gmeinde vom Bezirk Waldeburg und duet ihn im Oschte vo Nord bis Süd langzoge usfylle. Nochbergmeinde vo Reigetschwyl gitts vili (im Norde agfange, yber Oschte): Ziefe, Arbetschwyl, Ditterte, dr Tschoppehof, Waldeburg, Louel, Brätzbl und die soledurnische Mümliswil-Ramiswil im Süde und Seewe im Nordweschte.

## Wappe
S Wappe gitts sit 1937 und isch in zwei Helftene teilt. Unte isch uff blauem Grund e silbrige wälleartige Schregbalke abbildet, in dr obere Helfti uff goldigem Grund en Adler mit rote Fäng und Schnabel, wone villfarbigs Fäderkleid hett. Die under Helfti wiist uff d Lag vor Gmeind hi: unterhalb vo dr Wasserfalle, vo wo uss vili Bächli ins Tal fliesse, Reigetschwyl isch au Quellort vo dr hindere Fränke. Dr oberi Teil erinneret a die ehemoligi Zuegheerigkeit vor Gmeind zur Herrschaft Froburg (Froburger Wappe).

## Gschicht
Fund und Flurnäme belegge, ass scho zer Zyt vo de Römer und im frieni Mittelalter Lyt z Reigetschwyl gläbt hän. Dr Ortsname wird 1152 als Rigoltswilre (Wiiler vom Rigolt) s erschti Moll erwähnt. Erschti bekannti Bsitzer vom Dorf sin d Herre vo dr Froburg gsi. Ihri Leensherre, die Edle vo Rifestai, hän uff ihrer schwer zuegänglige Burg öschtlig vom Dorf gläbt. 1366 glangt dr Ort zämme mit em ganze Amt Waldeburg an Bischof vo Basel und 1400 an d Stadt Basel sälber. Friener hett Reigetschwyl zämme mit Louel und Brätzbl e Chile z Louel gha. Nochdäm die abbrennt isch, hett me 1562 e eigni Chile baut, sitt 1765 bilet Reigetschwyl mit Dittere e Chilegmeind. Im 19. Joorhundert hän vieli Reigetschwyler wie vili Oberbaselbieter vo dr Siidebandwäberei gläbt. Will d Siidebandherre z Basel d Lytt hyffig mit Fynf-Frangge-Styck (Foifliber) zahlt hett und im Reigetschylertal d Siidebandwäberei bsunders stark usprägt gsi isch seit me em Tal no hytte glägentlig Foiflibertal.

## Sehenswürdigkeite / Turismus
Hauptsehenswürdigkeit und touristische Aziehigspunkt witherum isch d Wasserfalle und d Wassefallebahn (Gondelbahn). Friener im Winter e Skigebiet, isch hytte no Schneewandere und Schlittle im Winter meglig. Im Summer isch d Wasserfalle e beliebts und sehr scheens Wandergebiet. 
Drnäbe ka me folgends aluege:
* Ref. Kirche St. Remigius vo 1562. 
* Ehemolige St.-Hilarius-Kapelle, hyte e Wohnhus (Chilchli mit Ussestützmuur)
* Ruine Rifestei

## Weblink

* Offizielli Website
* Infos vom Kanton
* Website vor Gondelbahn uff d Wasserfalle

## Fuessnote
Waldenburg BL

**Wolb(e)rg**, **Wolbeg**, **Waldeburg** oder **Waldebuug** (hochdytsch *Waldenburg*) isch e Yywoonergmeind und Hauptort vom glyychnaamige Bezirk im Kanton Basel-Landschaft.

## Lag
Wolbrg liggt am obere Änd vom Tal vo dr vordere Fränke, wo au Waldeburgertal heisst, am Fuess vom Obere Hauestai. Wolbrg isch die oberi Ändstation vom «Waldeburgerli», dr Ysebaan vo Lieschtel här.

D Nochbergmeinde sin Oberdorf, Langebrugg, s soledurnische Mümliswil-Ramiswil, Reigetschwyl und dr Tschoppehof.

Im Weschte vom Gmeindbann isch dr höchscht Närg vom Baselbiet, di Hinteri Egg.

## Wappe
Sit 1926 hett Wolbrg e Wappe. Es zeigt en Adler mit blau-wyss gmuschterte Fädere, rotem Schnabel, roter Zunge und rote Kralle uff eme goldige Schild. Es isch dr Adler vom Schild vo de Grafe vo dr Frohburg. Denne hett friener moll dr ganz hyttig Bezirk Wolbrg und no meh gheert.

## Gschicht
1244 wird Wolbrg s erschti Moll urkundli erwäänt als *Waldenburch*. Dr Name isch vermuetli e Umdytig vo Walenburg, was «Burg vo de Walche (Wälsche)» bedytet, vilicht aber au e Zämesetzig mit em althochdytsche Personename *Waldo*.

Die erschti Besiidlig isch aber woohrschyyns zu Zytte vo de Römer gsi, wo zur Sicherig vo ihrer Stroos iber dr Hauestai z Wolbrg vilecht e Wehralag baut hän. Im friene Mittelalter hetts Dorf no zue Onoldswil (hytte Ober- und Niiderdorf) gheert. No hytte gheert Wolbrg kirchlig zue Oberdorf, au wenn z Wolbrg syt em 13. Joorhundert e Kapälle gstande isch und syt 1833 e Chile stoot.

Wo dr Gotthardpass ereffnet worde isch, hett dr Hermann vo Frohburg s Stedtli Wolbrg grindet. D Stadt isch zur Sicherig vom Handelsverkehr iber dr Oberi Hauestai massiv gsicheret worde und von ere Burg bewacht gsi. Dr Ort hett au s Stadträcht bikoo.

1366 isch d Stadt an Bischof vo Basel und 1400 vo däm an d Stadt Basel koo. 1525 hett Wolbrg scho e Hammerwärk und e Yseschmiidi gha.

Anne 1833 isch Wolbrg der Hauptort vom glichnamige Bezirk im neu grindete Kanton Basel-Landschaft worde. Wo me d Centralbahn vo Basel über Sissech und Läufelfinge uf Olte baut hett, isch dr Verkehr iber dr Hauestai weniger worde. Drumm hett d Gmeind 1853 d Uhreinduschtrie im Ort yygfiehrt. De Uhrefabrikante isches au zumene grosse Teil z verdanke, dass s «Waldeburgerli» baut worden isch. Hytte isches fascht e Vorortstram, aber friener isch es e wichtegi Persone- und Gietertransportbahn gsi (mit gresserem Rangierbahnhof z Lieschtel).

## Sehenswürdigkeite
* d Pfarrchile vo 1833, mit farbige Glasschyyben
* s Pfarrhus, mit Deckemolereie
* der mittelalterligi Ortskärn (s «Stedtli»)
* d Burgruine

## Bilder

Datei:Waldenburg-Stadt-2.jpg|z Wolbrg
Datei:Waldenburg BL preghejo 388.JPG|d Altstadt mit Chile
Datei:Waldenburg BL supra urbopordego 399.JPG|s Obertor
Datei:Waldenburg BL stacidomo 362.JPG|der Bahnhof
Datei:Waldenburg BL lernejo 369.JPG|s Schuälhuus


## Lüüt
* Elisabeth Thommen, Schriftstellerin

## Literatur
* 
* *Heimatkunde Waldenburg.* Verlag des Kantons Basel-Landschaft, Basel 2011.

## Weblink

* Offizielli Website (vom Kanton betreut)

## Fuessnote
Waldenburg

Dr Name **Waldenburg** bezeichnet: 

im alemannische Sprochruum
* Waldenburg BL, e Gmeind im Kanton Basel-Landschaft, Schwiiz
* Waldenburg (Württemberg), e Stadt im Hohelohechreis z Bade-Würtebärg, Dytschland
* Bezirk Waldenburg, en Bezirk im Kanton Basel-Landschaft, Schwiiz

anderi
* *Waldenburg (Sachsen)*, e Stadt im Landkreis Chemnitzer Land in Sachse, Dytschland
* *Waldenburg*, e Gmeind in Arkansas, USA
* *Waldenburg*, de dütsch Name vo de Stadt *Wałbrzych* z Schlesie, Pole
* *Waldenburg*, de dütsch Name vo de Gmeind *Bělá pod Pradědem* im Altvatergebirge, Tschechie
* *Waldenburg*, e Burgruine z Attendorn im Sauerland, Nordrhy-Westfale, Dytschland
* *Waldenburg*, es dütsches Adelsgschlächt, wo 1473 usgstorbe isch
* *Grafschaft Waldenburg*, e ehemolegi Grafschaft im hütige Chrais Olpe z Nordrhy-Westfale, Dytschland
* *Amt Waldenburg*, es ehemoligs Amt im Sauerland, Nordrhy-Westfale, Dytschland

**Waldenburg** isch de Familiename vo folgende Persone:
* *Hermann Prinz von Schönburg-Waldenburg* (1865–1943), en dytsche Diplomat, Fideikommissherr und Ritterguetsbsitzer
* *Hermann Waldenburg* (* 1940), en dytsche Künstler und Designer
* *Karoline Friederike von Waldenburg* (1781–1844), d Läbesgfährti vom Prinze August von Preuße
* *Louis Waldenburg* (1837–1881), en dytsche Internist
* *Otto Friedrich von Schönburg-Waldenburg* (1819–1893), de Fürst vo Schönburg und sächsische Landtagsabgordnete
* *Sophie von Schönburg-Waldenburg* (1885–1936), e dytschi Adeligi, Fürstin vo Albanie, Sängeri

**Lueg au:** 
* Waldburg
* Wallenburg
Hamburger Symphoniker

D **Hamburger Symphoniker** sy 1957 gründet worde. Dr erscht Houptdirigänt vom Hamburger Orcheschter isch dr Robert Heger gsy. Unger syne Nachfolger sy dr Imre Kertesz, dr Carlos Kalmar und dr Miguel Gómez-Martinez gsy. Am Afang vo der Sesong 2004/2005 isch der Andrey Boreyko dr nöi Houptdirigänt vom Orcheschter worde. Zwüsche ihm und de Hamburger Symponiker het sech en eimaligi und künschtlerisch ufregendi Zämearbeit entwicklet.  

D Hamburger Symphoniker hei ds Privileg, dass si ds einzige Orcheschter mit Sitz i dr Laeiszhalle Hamburg sy. Ds Orcheschter het mit namhafte Dirigänte wi em Charles Mackerras, Christian Thielemann, Peter Ruzicka, Horst Stein, Ralf Weikert und Sebastian Weigle zämegschaffet. Es paar vo de wältbeschte Solischte, wi dr Christian Tetzlaff, d Elisabeth Leonskaja, dr Frank Peter Zimmermann, d Edita Gruberova, dr Placido Domingo und d Grace Bumbry sy mit em Orcheschter i de letschte Jahr ufträtte. 

D Hamburger Symphoniker schpile regelmässig öppe 20 Opere und Ballet i jeder Sesong i dr Hamburger Staatsoper. Ds Orcheschter het internationali Anerkennig dür vil Konzärttournees nach Ängland, Italie, Frankrych, Schpanie, Skandinavie, Pole und id Türkei gwunne.

Ufnahme mit de Hamburger Symphoniker sy bi Dabrinsghaus und Grimm, edel classics und der Deutsche Grammophon erschine (Dütsche Schallplattepriis ECHO Klassik).

Syt vilne Jahr offeriert ds Orcheschter e sehr erfolgrychi Serie vo Chinderkonzärt. Di legendäre jährleche open-air Konzärt im Innehof vom Hamburger Rathuus sy immer usverchouft. 

D Hamburger Symphoniker sy e sehr reschpektierti Komponänte vom europäische Kulturläbe.

## Weblink
* Aktuelle Konzertkritiken, Presseartikel u.v.m. zu den Hamburger Symphonikern
* Imagefilm über die Hamburger Symphoniker und Andrey Boreyko
* www.hamburgersymphoniker.de
* Aktueller Spielplan
* Diskographie der Hamburger Symphoniker
Peter Steiner

De **Peter „Cool Man“ Steiner** (* 22. Januar 1917 z Walestadt, Kanton Sanggalle; † 12. November 2007 au dört) isch en Schwiizer gsi, wo i de 90er Jahr als musikalische Werbeträger unter em Name „Cool Man“ Berüemtheit erlangt het, i bereits fortgschrittnem Alter und mit sim Bart als Markezeiche. Sini erschte Singel "It's cool man" und "Geierwally" händ sich über 1 Million Mal verchauft, de Steiner het i de Schwiiz und z Dütschland je en goldnigi CD iigschpillt.  

## Läbe
De Steiner isch Vatter vo 10 Chind und Grossvatter vo 9 Änkel gsi. Sini Chind heissed Mario, Bernadetta, Arno, Andrin, Urs (de Dirigent vom Symphonieorchester „Sinfonietta“ z San Francisco), Rea, Rita, Irene, Silvio und Patrik. Sini Frau Katharina isch au sini Manageri gsi. Sis gröschte Hobby isch ds Bsueche vo Viehusschtellige gsi. 

De Steiner hed Färnsehwerbig für „Milka“-Schoggi gmacht. I däre Werbig isch är de „Cool Man“ gsi. Dezue isch under de Interpretebezeichnig „XXL feat. Peter 'Cool Man' Steiner“ d Singel „It’s Cool Man“ erschine.  

Ds Lied hed aagfange mit em Steiner sim Spruch „Ah - ein Stadtmensch .... / Sie glauben wohl auch, dass wir hier Oben etwas altmodisch sind .... / Aber Vorsicht: It’s cool man!“. De Teil "It's cool man!" isch während em Lied immer wider widerholt worde. 

De Steiner het Autogrammschtunde gäh und d Schweizer Illustrierte het ihm en Reportage gwidmet. Wo är im Jahr 2007 si 90. Geburtstag gfiiret het, händ ihm de UNO-Sonderbotschafter Adolf Ogi und de Ex-Boxer Stefan Angehrn gratuliert. Früener het de Steiner z San Bernardino-Villaggio gwohnt. Gstorbe isch är z Walenstadt SG.

## Singel

* Geierwally (mit „XXL“)
* It’s Cool Man (mit „XXL“)
* „Sie Will Nur Mich“, 1999, Ewoton 
* "Oh You Fröhliche" 
* "Von den Bergen tönt es so" 
* «Nur ein Kuss»

## Album
* "Ah - ein Stadtmensch"  

## Weblink
* En churzi Hörprob vo "It's cool man" uf musicservice-zh.com
* De Steiner als Tourismus-Werbeträger für Schiers
Fribourg-Gottéron

Fribourg-Gotteron isch e Ishockey-Club us Fryburg.

## Gschiicht

* 1. Dezember 1937: Gründig vom HC Gottéron
* 1941: Erschte offizielle Mischterschaftsschpöu
* 1946/47: Gottéron wird Siiger vo de Serii B. Uufstig i d Serie A
* 1950: Ischbahn im Schwarzseh wird buut
* 1953: Uufstig i d NLB
* 1967: HC Gotteron würd umbenennt: nüa name isch HC Fribourg-Gotteron
* 1980: Fribourg schafft de uufschtig i d NLA
* 1982: Gotteron zieht i di nüüi ischhalla "Patinoire Saint-Léonard"
* 1982/83: Fribourg wird underum Paul André Cadieux Vize-Schwizermeischter
* 1986/87: Jean-François Sauvé würd NLA Topskorer mit 91 Pünkt, trotzdem schafft de Club nume de 7. Platz. Endi Saison wiist d Bilanz vom Club a Verluscht vo Fr. 900'000.- us, Endi Januar 1988 bereits 1,3 Mio Fr. Innerhaub vo eim Monet hei 500'000 Fr. müesse gfune cho schüsch hetti de HCFG i di 4. Liga müesse abstige. Dürna grossi Spendeaktion het de Club gnüegend Mittu für z witera überläbe i de NLA gfune
* 1987/88 Negativrekord: I 36 Schpöu het Gotteron 9 Stängeli kassiert.
* 1990/91: Fribourg verpflichtet z'Dream-Team' Slava Bykov u Andrej Chomutov.
* 1991/92: 1. Platz i de Qualifikation. De Club schiiteret aber im Finau am SC Bern mit 3:2
* 1992/93: 2. Platz i de Qualifikation. Schomi gschiiteret im Finau – dismau gäge Chlote 3:0
* 1993/94: Gottéron dominiert d'Mischterschaft, schiiteret aber zum 2. mau i Foug im Finau gäge Chlote, dismau mit 3:1
* 1995/96: Zum erschte mau NLA Playouts. di 4 Ustragigsschpöu göh aber klar a d Friburger. Ligaerhaut isch somit gschafft gsi.
* 1997/98: 23 Runde lang d Leaderposition vom Klassement, am Endi de zweit Platz. Im Haubfinau schiiteret Fribourg am HC Davos, si qualifiziere sich aber für d Euroliga.
* 1998/99: Zum 2. mau i de Playouts, schafft aber de Ligaerhaut ummi.
* 2004/05: Playouts, Rettig vorum Abschtig erfougt ersch im Playoutfinau gäge de HC Lausanne.
* 2005/06: D Kapitauerhöiig vo bishär CHF 3’744’200.- uf nüu CHF 4’744’200. Nachum schlächte Saisonsuftakt Entlassig vom Sportdirektor Roland von Mentlen, uf Druck vo Sponsore u Fans. Playouts, de Ligaerhaut würd ersch i de Ligaqualifikation gäge de EHC Biel erreicht.
Bühler AG

De **Büeler** oder offiziell d **Bühler AG** isch en bedütende schwizer Technologikonzern. De Familibetriib isch weltwiit Martfüerer för Maschine i de Naarigsmittelindustrii, im Druckguss und i de chemische Verfahrestächnick. Er hät sin Hauptsitz z Uzwil.

## Gschicht
Im Joor 1860 hät de Adolf Bühler e Isegüsserei gründet. Elf Joor spöter isch a die Güsserei e mechanischi Werkstatt aglideret worde. Döt sind bald di erste Gusswalzene agfärtiget worde, und 1890 isch den di erst Getraidemüli us Büeler-Teil zämebaut worde. Spöter isch de Büeler uf vill verschidene Märt aktiv gsi, unter anderem sind Taigware-, Schoggi-, Brauerai- und Farbmaschine baut worde. 

## De Büeler hüt
Hüt isch de Büeler i vilne verschidene Gschäftsfälder tätig. Die sind i drei Produktionsdivisione glideret:

**Division Grain Processing:* Getraidemüllerei, Brauerai, Riismüllerai etc.
**Division Engineered Products*: Schoggi & Gaggo, Taigware, Farbe, Lagg und Chemikalie etc.
**Division Die Casting*: Druckguss

De Büeler hät hüt i über 100 Länder uf de ganze Welt Niderlassige und er beschäftigt öppe 7'800 Mitarbeiter, dävo knapp 2'500 i de Schwiz. Im gsammte sind zuedäm no fascht 500 Lehrling.
Zur Ziit isch de Urs Bühler Verwaltigsrotspräsident, de Calvin Grieder isch dä CEO. 
Im Johr 2010 hät de Büeler en Umsatz vo zirka 1,9 Milliarde Franke gmacht.

## Weblinks

* Bühler
Landkreis Rottweil

Dr **Landchrais Rautweil** (verhochdytscht *Rottweil*) isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg ùn bschdood us ehemals Wiirdebärgische, Baadische ùn Hohezollerische Oordschafde. Är ghèèrd zue dr Region Schwaarzwald-Baar-Heubärg im Regierigsbezirk Fryybeg. D'Kraisstadt isch Rautweil. 

## Geographische Lag
De Landchreis Rautweil erstreckt sich von da eme kleine Deil vo de Schwäbischi Alb im Oschde, bis zum Schwarzwald im Weschda. Im Eschdliche Deil flieaßt de Neckar.

Dä Landkrais gränzd im Norde an dr Landchrais Frèideschdad, im Oschde an dr Zolerealbchrais, im Siide an dr Landchrais Duttlinge ùn an dr Schwaarzwald-Baar-Chrais ùn isch Weschde an dr Ortenauchrais.

## Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Rautweil ghèère 6 Schded ùn 15 Gmaine.

## Literatur
* *Das Land Baden-Württemberg.* Band VI: *Regierungsbezirk Freiburg.* Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden). Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg. Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2.
* *Der Landkreis Rottweil.* (= Baden-Württemberg, das Land in seinen Kreisen). Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg in Verbindung mit dem Landkreis Rottweil; 2 Bände. Jan Thorbecke Verlag, Stuttgart 2003, ISBN 3-7995-1365-5.

## Weblink

* Offizielli Internetsyte vum Landchrais

## Fueßnote
Gedichte Voltaires

Dr ditsch un alemannisch Dichter Hermann Burte het 1934 si Buech **Gedichte Voltaires** vereffentligt - un zwar im R. Oldenbourg Verlag München-Berlin-Zürich. Dr het des Buech mit ere Widmig versähne: *Werner Reinhart in Freundschaft*; dr Werner Reinhart (1884–1951) isch e Kaüfmann un Mäzen üs Winterthur gsii.

In däm Buech het dr Burte uf 70 Sitte 46 Gedicht vum Voltaire vereffentligt, wun er ab 1930 üs em Franzesische ins Ditsch ibersetzt gha het. Anderscht wiä in sinem spetere franzesisch-ditsche Ibersetzigswärch, in Adler und Rose (1949), sin do numme diä ditsche Ibersetzige ohni d franzesische Orginaltext abdruckt.  

Dr Voltaire (1694 - 1778) isch fir dr Burte *"Herrscher im Haus des europäischen Geistes"* gsii, eins vu dr *"hellsten und heitersten Genien aller Zeiten"*. Dr Burte nännt-e im Vorwort aü *"Kämpfer für die Herrschaft des Geistes auf der Erde"* - diä Floskel het dr Burte speter aü fir dr eige Kampf brücht, wun er mit dr Nazi mitgloffe isch un sich aber änewäg het welle absetze vun ene.

**Textbiispiil:** In sinem Gedicht *"An Friedrich"* (wohl an dr Friedrich II vu Preuße) sait dr Voltaire (in dr Ibersetzig vum Burte):

:*Wie soll ich nun zuletzt die langen Sätze schließen?*
:*An Vorurteile glaubt der Dumme als bewiesen.*
:*Sie sind nicht Wert, daß Krieg um sie entfesselt werde:*
:*Die Wahrheit kommt von Gott, der Irrtum von der Erde.*
:*Durch Distelköpfe hin, von keinem auszuraufen,*
:*Muß auf geheimem Pfad zum Ziel der Weise laufen.*
:*Der Friede aber, den man stört und doch begehrt,*
:*Kauft sich wie Wahrheit nur zu gleichem hohen Wert.*

Des Ibersetzigswärk vum Burte het nit ganz in d Zit basst, wus drin vereffentligt wore isch - Verständnis fir d franzesisch Kültür isch nit agsait gsii. Dr Max Dufner-Greif, wu suscht in viilem nationalsozialischtischi Positionen verdrätte het, nimmt dr voltaire-freindlig Burte in sinem Buech "Der Wiltfeberdeutsche Hermann Burte" 1939 in Schutz, wänn er schribt: "(...) Wer Voltaire herabsetzt, sollte sich klar darüber sein, daß er in ihm eine ganze Nation aburteilt." Nit ohni Gritik an herrschende Geischtesverfassig z Ditschland ischs, wänn dr Dufner-Greif witerschribt: "In einer Zeit, wo so viel Unkraut vom bösen Feind ausgestreut word, der den schönen Kulturgarten in Europa zu verderben droht, wissen wir jeden Dienst am Geist, der einmal Meister in der Welt werden soll, besonders hoch zu werten."
Anwil

**Ammel** (hochdytsch Anwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Ammel ligt uff 600 m ü.M. in ere Mulde vom Tafeljura. Es isch die öschtligschti Gmeind vom Baselbiet. Sini Nochbergmeinde sin Oltige, Wäislinge und Roteflueh plus d Aargauer Gmeind Wittnau und d Gmeind Chienbärg im soledurnische.

S Dorf wird vo Gälterchindä us per Poschtauti erschlosse.

## Wappe
Als eis vo de wenige Baselbieter Wappe isch s Ammeler Wappe sträng geometrisch: E goldige Querstreife und drunter links e schwarzi und rächts e silbrige Helfti. S goldige Schildhaupt dyttet uff die ehemoolig Herrschaft vo dr Homburg hi und s Schwarz bzw. Silber erinnere an d Stadt Basel bzw. d Herre vo Chienbärg.

## Gschicht
Ammel isch 1276 als Weiler des Arno serschti Moll in ere Urkunde uftaucht. Im Mittelalter ischs Dorf im Bsitz vo de Grafe vo dr alte Homburg gsi. Vo 1400 bis 1534 isch es schrittwys an d Stadt Basel ybere gange. Bis 1801 isch Ammel e wichtige Zollort gsi, wills diräkt an dozemol no öschtriichische (habsburgische) Aargau gränzt hett. Bi dr Kantonstrennig hett Ammel mit Härzbluet de Stadtbasler d Stange ghalte. Wo die aber verlore hän, hän sich d Ammeler de Baselbieter miesse aschliesse. Vo däm här isches fascht es bizzeli en Hohn, wenn im Baselbieterlied – dr inoffizielle Hymne vom Kanton – die erschti Strophe mit "Vo Schönebuech bis Ammel" afoht. Das hett zwar geografischi Gründ (Ammel isch die öschtliggsti Gmeind), entbehrt abr trotzdäm nid enere gwisse Ironii.

## Sehenswürdigkeite

* dr Dorfbrunne, ein vo de greeschte vom ganze Baselbiet
* dr witgehend intakti alt Dorfkärn

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;9–13.

## Weblink

* Offizielli Website vo Ammel
* 

## Fuessnoote
Buckten

**Buckte** (hochdytsch Buckten) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Buckte ligt uff 480 m. ü. M. am Fuess vom Untere Hauestai im mittlere Homburgertal. Es liggt an dr alte Hauestailinie vo dr SBB, wo 1858 eröffnet worde isch. Hytte hett Buckte no immer en - bizz abglägene - Bahnhof, wo all Stund d S 9 vo dr S-Bahn Basel haltet. D Streggi isch besser als "Läufelfingerli" bekannt.

Nochbergmeinde vo Buckte sin talabwärts Rümlike und taluffwärts Läufelfinge. A de Häng gränze Wittschbrg, Chärnerchindä und Häfelfinge an Buckte.

## Wappe
S Wappe stammt vo 1944 und isch ganz in gäl (gold) und schwarz ghalte. Es isch in dr Mitti durch en woogrächte Strich in zwei Hälftene teilt. Obe wird e goldigs Poschthorn uff schwarzem Grund zeigt, unde e schwarzes Wagerad uff goldigem Grund. Die Symbol erinnere dra, dass friener Buckte als Passfussort am Fuess vom Hauestai e gresseri Bedytig gha hett: Z'Buckte hett me fyr d Passyberquerig meh Rösser zer Verstärkig vor d Wäge gspannt und dr Stroossezoll ikassiert.

## Gschicht
Scho in voralemannischer Zyt hän wohrschiins Mensche i däm Gebiet gläbt. Buckte wird 1323 als Butkon erwähnt, druffabe Buttikon und 1417 als Butken. Uffgrund vonere Konsonanteverschiebig wie z'Böckte isch denn Buckte druss worde. S'allererschti Moll wird Buckte aber am 18. Juli 1266 als Butuchon imene Kaufvertrag erwähnt. Me nimmt a, dass die Ortsbezeichnig uff dr erscht Siidler zrugg gfiehrt wärde ka.

## Bilder

Datei:Buckten 279.JPG|Ortsygang fo Buckte wemä fo Känerchinde her chunnt
Datei:Buckten komunuma domo 253.JPG|Gmäindhuus
Datei:Buckten - komunuma domo 254.JPG|Gmäindhuus
Datei:Buckten 260.JPG|Dorfzäntrum
Datei:Buckten 272.JPG|Volg
Datei:Buckten 261.JPG|Blick uf d'Bahnhofstraass


## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;23–25.

## Weblink
* Offizielli Website
* Infos vom Kanton
* 

## Fuessnoote
Buus

**Buus** (hochdytsch glichlutend) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lage
Buus isch mit sine knapp nün Quadratkilometer Flechi die drittgreschti Gmeind im Bezirk Sissech. Sii liggt uff 445 m ü. M. ganz im Oschte vom Kanton im ene Sitetal vom Fricktal zoberscht im ene Talbode, wo mehreri anderi glaini Täli münde. 
Vom übrige Baselbiet - usser Maisprch isch Buus durch Hügelzüg trennt. Witeri Nochbergmeinde näbe Maisprch sin Wintersinge, Rickebach, Ormalinge, Hemmike und die aargauische Gmeinde Zeinige und Zuzge.

## Wappe
S Wappe vo 1945 zeigt e rote Räbstäcke mit eme Wyystock mit blaue Trübel uff eme schwarze Bode vor wyssem Hintergrund. S Wappe stoot fyr dr bys hyt kultivierti Räbbau, wo vor allem Glaiproduzänte uff enere Flechi vo total 8 Hektare betriibe düen.

## Gschicht
Archäologischi Fünd hän zeigt, dass d Gegend um Buus bereits zer Bronzezyt bsidlet gsi isch. Me nimmt a, dass dr Ort im Mittelalter zem Kloschter Beromünster ghört hett und denn iber d Grafe vo Länzburg, dene vo dr Frohburg, vo Habsburg-Laufeburg schliesslig a d Thiersteiner ibergange isch. 1461 isch Buus a d Stadt Basel verkauft worde und iber 300 Joor vo de Basler Landvögt regiert worde.

Vom ursprynglige Name vo Buus, "Bus", leitet sich dr Familiename Buser ab. Dr Name Bus isch allerdings nid z dytte.

## Sehenswürdigkeite
* Witherum isch d *Ruine Farnsburg* im Gränzgebiet vo Ormalinge und Buus bekannt, eini vo de beschterhaltene und gröschte Burgruine vor Region. 1798 isch d Burg vo uffständische Buure plünderet und brandgschatzt worde. D Burg sälber stoht uff Ormalinger Bode.
* Pfarrchile St. Michael


Buus-Kirche.jpg|Chile St.Michael
Buus-Pfarrhaus.jpg|Pfarrhuus
Buus-Gemeindeverwaltung.jpg|Gmeindverwaltig
Buus-Kreuzung.jpg|Dorfzentrum
Buus-Bauernhaus.jpg|Dreisässehuus
Buus-Bauernmuseum.jpg|Ständerhuus


## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;26–44.

## Weblink

* Offizielli Website
* Infos vom Kanton
* 

## Fuessnoote
Känerkinden

**Chärnerchindä** (hochdytsch Känerkinden) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Chärnerchindä isch e Buuredorf und Wohngmeind uffeme Hochplatau yberem Homburgertal uff 552 m. ü. M. Nochbergmeinde sin Wittschbrg, Buckte, Läufelfinge und Diegte.

## Wappe
S Wappe, wos sit 1939 gitt, zaigt e goldigi Sunne yber-em-e-ne silbrige Pflueg uf blauem Grund. S Wappe stoht fyr dr fruchtbari Aggerbau vo dr Gmeind.

## Gschicht
1359 wird dr Ort als Kennichingen s'erschti Moll erwähnt, 1455 denn als Kenrkingen. Uffgrund vo dr Ändig uf -ingen goht me vonere friehmittelalterlige Gründig us. Chärnerchindä isch eis vo de siibe Dörfer vo dr Herrschaft Homburg gsi, wo 1305 in Bsitz vom Bischof vo Basel und 1400 an d Stadt Basel sälber cho isch. Sit 1814 gheerts Dorf aber zem Bezirk Sissach und nid Waldeburg wie die andere Homburger Deerfer.

## Sehenswürdigkeite
* Nördlig vom Dorf, uffenere Hochebeni zwische Chärnerchindä und Wittschbrg hetts en einzigartige Usichtspunkt, vo wo us me vier Schlösser vo de Landvogt vo dr alte Landschaft Basel gseh ka: Homburg, Farnsburg, Waldeburg und Ramstei. 
* S Walter Eglin-Museum zaigt d Wärk vo däm lokale Moler und plastische Kynschtler (1895-1966). S Museum isch sit 1995 im alte Gmeinhüsli unterbrocht und 2001 erwiteret worde. Offe isch es jede erscht Sunntig im Monet vom 10i bis am 12i am Morge.

## Bilder

Datei:Kaenerkinden 317.JPG|Platz im Dorfzäntrum fo Känerchinde
Datei:Kaenerkinden Walter-Eglin-Muzeo 295.JPG|Walter-Eglin-Museum
Datei:Kaenerkinden Krishona Komunumo 290.JPG|Chile fo dä Chrischona-Gmäind
Datei:Kaenerkinden komunuma domo 296.JPG|Gmäindhuus
Datei:Kaenerkinden 312.JPG|Woonhuus im Dorfzäntrum


## Weblink
* Offizielli Website
* Infos vom Kanton
* 

## Fuessnoote
Kilchberg BL

**Chilchbrg** (hochdytsch Kilchberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz. Sie isch noch Yywohner die glainscht Gmeind vom Baselbiet.

## Lag
S Buredorf Chilchbrg ligt überem Aitel uf 580 m. ü. M. Nochbergmeinde sin im Tal unde Däggnau und uff dr Hechi Rünebrg und Zeglige. Mit Rünebrg und Zeglige zämme bildet Chilchbrg au e Verwaltigsverbund. Öffentlige Irichtige sin in dene beide Dörfer zfinde.

## Wappe
S Wappe vo 1944 stellt s Siigel vo de Herre vo Chilchbrg dar. Es isch dur en schwarze Fade schreg teilt: Obe silbrig, unde viermol umgekehrt schreg teilt in silber und schwarz abwäggselnd

## Gschicht
Einzelni Fund uss dr Steizyt und dr Römerzyt zaige, dass scho frieh Lyt in däm Gebiet gläbt hän. Im friehne Mittelalter isch d St. Martins-Chile baut worde. Noch ihre isch d Sidlig Chilperch (1226) gnennt worde. Vermuetlig hett dr Ort em Bischof vo Basel gheert und isch spöter an d Grafe vo Froburg cho. Die häns Dorf an e Adelsgschlächt übergeh, wo sich "nach Kilchberg" gnennt hän und wohrschiins deert, wo hytte s Pfarrhuus stoht, e Burg bewohnt hän. 1376 wärde d Grafe vo Thierstai als Bsitzer vom Dorf gnennt. S Patronatsrächt, also s Rächt, dr Pfarrer z bestimme und dr Zähnti (10% Prozänt vom Ertrag als Stüür) izkassiere, hän vo 1400 bis 1870 s Chorherrestift St. Martin z' Rhyfälde gha. Erscht denne isch das Rächt an d Stadt Basel ibergange, obwohl dene dr Ort sälber scho syt 1461 ghört hett.

## Sehenswürdigkeite
* D Chile vo 1867 (Neubau), erbaut im neugotische Stil mit hübsche Glasgmäld im Chor. Bi dr Reschtaurierig 1975 hett me e Gloggegiessgruebe gfunde und e vierti Glogge uffzooge
* Wasserfall Giesse

## Galerii

Image:Kilchberg-Dorf.jpg|Bligg uf Chilchbrg
Image:Kilchberg-Kirche.jpg|Dorfygang mit Chile


## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;99–117.
* Ueli O. Kräuchi: *Die reformierte Kirche St. Martin in Kilchberg /BL.* Schweizerischer Kunstführer GSK, Bern 2002
* Doris Huggel: *Die Zwilchenbarts in Basel und Liverpool und Der Bau der neugotischen Kirche von Kilchberg, Baselland (1866–1868).* Michel Verlag. Petersberg 2011

## Weblink

* Offizielli Website (vom Kanton betreut)
* 

## Fuessnoote
Kilchberg

Dr Name **Kilchberg** bezeichnet 
* Kilchberg BL, e Gmeind im Kanton Basel-Land, Schwiiz
* Kilchberg ZH, e Gmeind im Kanton Züri, Schwiiz
* Kilchberg (Tübingen), e Ortsteil vo Tübingen, Dütschland

**Lueg au:**
* Kirchberg
Tecknau

**Däggnau** (hochdytsch Tecknau) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Däggnau liggt am Ändi vom flachere Dail vom Aitel uff 438 m. ü. M. am Nordportal vom Haustai-Basistunnel vo dr SBB. Nochbergmeinde sin talabwärts Gälterchindä und Ormalinge und uff de umliigende Hügel Wäislige, Chilchbrg und Rünebrg. Däggnau wird vo dr Ysebahnlinie Basel-Olte erschlosse und hett e eigene Bahnhof - dr letschti im Kanton uff däre Linie, bevor dr Zug ins Nordportal vom Hauestaibasistunnel inefahrt, wo grad nochem Bahnhof stoht.

## Wappe
S Wappe stammt vo 1945. Es symbolisiert dr Eibach, wo umgeh isch vo griene Wiise. Drumm isch s Wappe au ganz grien, usser in dr Mitti, wo sänkrächt e breiti Wällelinie s Wappe durchzieht.

## Gschicht
Zue Urzyte hän Höhlebäre in dr Gegend gläbt. 1296 isch dr Ort als Tegnow s'erschti Moll erwähnt worde. Im Mittelalter hett dr Ort zu de Grafe vo dr Homburg und dr Frohburg gheert, spöter zu Thierstei und Farnsburg. 1461 isch Däggnau an Basel ko. Bekannt worde isch Däggnau vo 1912 bis 1916, wo me vo Däggnau us dr Hauestai-Basistunnel baut hett. Während däre Zyt isch d Bevelkerigszahl vo Däggnau um e Vielfachs hecher gsi als hytte. Ähnlich wie bi de andere Tunnelderfer in de Alpe (z. B. am Gotthard oder Lötschberg sin d Wohnverhältnis prekär gsi und s emporspriessende Gwärb nid über alli Zwiifel erhabe gsi.

## Sehenswürdigkeite
* Erratische Block us em Dent Blanche-Massiv
* Ruine Scheideck, afangs vom 14. Joorhundert zerfalle

## Weblink
* Däggnau, offizielli Website
* Infos vom Kanton

## Fuessnoote
Diepflingen

**Diepflike** (hochdytsch Diepflingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Diepflike ligt im Homburgertal uff 411 m. ü. M. an dr SBB-Bahnlinie Basel-Sissech-Läufelfinge-Olte, also an dr alte Hauestailinie (Scheitellinie), au Läufelfingerli gnennt. Nochbergmeinde sin Dürne, Gälterchindä, Wittschbrg und Dännike.

## Wappe
S Wappe isch vo 1945. Es zeigt uffemene griene Bode e silbrigi Muur miteme rote Tor und Dach voreme schwarze Hintergrund. S Wappe wiist uff dr alt Schwibboge hi, wo wohrschiins zer frienere Zollstell gheeret het.

## Gschicht
Dr Name vom Dorf isch 1251 als Dyephlinchon s'erschti Moll erwähnt worde. Dr "Hof der Dietphalinge" isch zu Dietphalinchova, Dietphlikon zue Diepflike worde. Im Mittelalter hetts Dorf, wone niiders Gricht, e Mihli und e Steigruebe gha hett, de Grafe vo Thierstei, spöter vo Falkestei gheert. 1363 hän d Grafe vo Froburg, Thierstei und Habsburg e Zollstell z'Diepflike errichtet.
1461 isch dr Ort an Basel ibergange. 1671 hett en Brand e grosse Teil vom Dorf zersteert. In de Wirre vo dr Kantonstrennig het Diepflike zämme mit Gälterchindä (und andere Ort) zerscht treu zue Basel ghalte und isch durch das Agriff vo de Gegner usgsetzt gsi. Um däm z'entgoh, hett sich Diepflike noch enere knappe Abstimmig am 20. Mai 1833 zur neutrale Republik Diepflike erklärt. Das hett aber die eidgenössisch Tagsatzig nid akzeptiert und scho am 29. Mai 1833 isch die "Republik" widr untergange. No hytte nennt me lokal d Diepfliger im Scherz Republikaner.

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;45–48.

## Weblink
* Offizielli Website (Achtig: s Design isch stark gweehnigsbedürftig!)
* Infos vom Kanton
* 

## Fuessnoote