open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peseux NE

**Peseux NE** (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf i der Gmeind Nöieburg im Kanton Nöieburg. Bis 2020 isch Peseux e eigeni bolitischi Gmeind gsi.

## Geografi
Peseux im Weschte vu dr Stadt Nöueburg am Jurafuess und a dr Kantonsstrooss is Val de Travers ufe.

Dr Bann umfasst 3&nbsp;Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 70&nbsp;% Wald un 27&nbsp;% Sidligsflechi.

## Gschicht
Peseux isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1191 as *Pusus* (1195 *apud Pusoz*, 1278 *de Posoys*, 1466 *Peseux*).

Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Quella: Bundesamt för Statistik

## Religion
45,9&nbsp;Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 24,6&nbsp;Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).

## Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,2&nbsp;Prozänt, CVP 2,2&nbsp;Prozänt, FDP 25,7&nbsp;Prozänt, Grüeni 8,8&nbsp;Prozänt, PdA 1,2&nbsp;Prozänt, SP 29,6&nbsp;Prozänt, SVP 24,1&nbsp;Prozänt.

## Wirtschaft
Peseux isch früener es Wybuuredorf gsi. Denn isch im 19. Joorhundert d Induschtry cho, und Änds 20. Joorhundert isch Peseux e Vorort vo Nöieburg worde. Jetz het’s fasch keine Wybärge mee.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 5387 Yywohner 92,3&nbsp;Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,5&nbsp;Prozänt Dytsch, 1,7&nbsp;Prozänt Italienisch un 2,5&nbsp;Prozänt anderi Sproche.

Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.

## Literatur
* 

## Weblink

* d Website vu de Gmai

## Fueßnote
Rochefort NE

**Rochefort** (frankoprovenzalisch ) isch e Dorf und e bolitischi Gmai vom Kanton Nöueburg.

## Geografi
S Piet vo Rochefort lyt im Nöieburger Jura. Es goot vom Fluss Areuse im stotzige Tobel unde bis uf d Jurahöchi uf der Kreete vom *Tablettes* und ufs Platoo vo der Alp *Métairie du Grand Coeurie* ufe.

Zue Rochefort ghere näb em glychnamige Dorf d Sidlige *Chambrelien* (), *Montézillon* (), * Les Grattes de Vent* (), *Les Grattes de Bise* () un *La Tourne* (). Dr Bann umfasst 33&nbsp;Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 62&nbsp;Prozänt Wald, 4&nbsp;Prozänt Sidligsflechi un öppe 1&nbsp;Prozänt sunschtigi Flechi. D Nochbergmaine vu Rochefort sin Boudry, Brot-Plamboz, La Sagne, Val-de-Ruz, Val-de-Travers, Corcelles-Cormondrèche un Milvignes.

## Gschicht
I de Jurafelse unden am Dorf im Areusetobel isch d Hööli vo *Cotencher,* wo en berüempte Fundort vo Räschte us der Urgschicht isch. Me het dört Gibei vo Höölibääre und au vo Neandertaler entdeckt.

Rochefort isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1184 Rupeforti, 1236 Rochifort.

Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.

Bis Endi 2017 hät Rochefort zum Bezirk Boudry gheert.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 16,1&nbsp;Prozänt gläge.

## Religion
40,8&nbsp;Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,8&nbsp;Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).

## Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,0&nbsp;Prozänt, CVP 5,4&nbsp;Prozänt, FDP 28,2&nbsp;Prozänt, Grüeni 13,8&nbsp;Prozänt, PdA 1,7&nbsp;Prozänt, SP 14,4&nbsp;Prozänt, SVP 31,0&nbsp;Prozänt.

## Wirtschaft
D Juragmeind Rochefort isch tradizionell en Ort, wo s bim Dorf und uf de Juraweiden obe vor allem d Landwirtschaft git.

Durs Areuse-Taal goot d Kantonsstrooss vo Nöieburg is Val de Travers und au d Ysebaanlinie vo Bärn über Nöieburg uf Pontarlier z Frankrych ääne. Bim Dorf *Chambrélien* macht d Baanlinie vo Nöieburg uf La Chaux-de-Fonds en Spitzcheeri. Das isch im Schwiizer Ysebaannetz e zimlechi Sälteheit; me het sech do bim Bou vo dere Baan 1859 es Cheerdunäll ygspart.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1036 Yywohner 90,3&nbsp;Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4&nbsp;Prozänt Dytsch, 1,1&nbsp;Prozänt Italienisch un 4,6&nbsp;Prozänt anderi Sproche.

Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.

## Literatur
* 

## Weblink

* rochefort.ch 

## Fueßnote
Saint-Blaise NE

**Saint-Blaise** (frankoprovenzalisch , uf dytsch früener: *Sankt Blasie*) isch es Dorf i der Gmeind Laténa im Kanton Nöieburg. Bis 2024 isch Saint-Blaise e eigeni bolitischi Gmeind gsi.

## Geografi
Saint-Blaise lyt am Stade vum Nöueburgersee am Fueß vum Chaumont. Zue Saint-Blaise ghere au no d Wyler *Voëns* () un *Le Maley* (). Dr Bann umfasst 27&nbsp;Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 54&nbsp;Prozänt Wald, 18&nbsp;Prozänt Sidligsflechi un öppe 1&nbsp;Prozänt sunschtigi Flechi.

## Gschicht
Saint-Blaise isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1011 as *Arins*, 1209 *Sanctus Blasus*. Voëns un Maley sin im Johr 1888 zue Saint-Blaise chuu.

Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 7,9&nbsp;Prozänt gläge.

## Religion
52,4&nbsp;Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 19,4&nbsp;Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).

## Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,4&nbsp;Prozänt, CVP 2,9&nbsp;Prozänt, FDP 32,5&nbsp;Prozänt, Grüeni 11,5&nbsp;Prozänt, PdA 0,2&nbsp;Prozänt, SP 19,2&nbsp;Prozänt, SVP 27,5&nbsp;Prozänt.

## Wirtschaft
Saint-Blaise isch früener es Winzerdorf gsi. Hüt het’s zimli vil Gwärb und Induschtry i der Gmeind, und si isch eine vo de Vorort i der Aglomerazioon vo der Stadt Nöieburg.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 3117 Yywohner 92,9&nbsp;Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,7&nbsp;Prozänt Dytsch, 0,6&nbsp;Prozänt Italienisch un 2,8&nbsp;Prozänt anderi Sproche.

Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.

## Literatur
* 
* Olivier Clottu: *Histoire de Saint-Blaise.* Saint-Blaise 1995.
* *Saint-Blaise, 1890–1930: un village ou cœur d’une région.* Saint-Blaise 1987.

## Weblink

* www.saint-blaise.ch

## Fueßnote
Saint-Aubin-Sauges

**Saint-Aubin-Sauges** (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf im Kanton Nöieburg.

Es ghört zu dr Gmeind La Grande Béroche. Früener isch s en eigeti Gmeind gsii.

## Geografi
Der ehemoolig Gmeindbann vu Saint-Aubin-Sauges isch vum Stade vum Nöueburgersee bis uf 1436 m Hechi uf en Jura ufeggange. D Gmai het di baide Ortsdail Saint-Aubin un Sauges gha. Dr alt Gmeindbann het 46&nbsp;Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 50,9&nbsp;Prozänt Wald un drüü&nbsp;Prozänt Sidligsflechi umfasst. d Nochbergmaine vu Saint-Aubin-Sauges sin dozmol gsii: Vaumarcus, Fresens, Montalchez un Gorgier.

## Gschicht
Anne 1888 hän sich di ehmolige Gmaine Sauges un Saint-Aubin zämmegschlosse. Saint-Aubin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1176 as *Sancti Albini*, Sauges anne 1340 as *villa de Sauges*.

Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 5,7&nbsp;% gläge.

## Religion
69,3&nbsp;Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 6,9&nbsp;Prozänt sin römisch-katholisch gsii (Stand 2000).

## Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0&nbsp;%, CVP 1,3&nbsp;%, FDP 27,9&nbsp;%, Grüeni 15,0&nbsp;%, PdA 1,2&nbsp;%, SP 18,5&nbsp;%, SVP 32,7&nbsp;%.

Dr Gmaindsbresidänt isch dr Hubert Brunner gsii (Stand 2012).

## Wirtschaft
Saint-Aubin-Sauges isch es Piet mit vil Landwirtschaft und au echly Gwärb. Es het Räbbärgen am Hang über em Nöieburgersee, und a dämm sim Ufer en Hafe für privati Schiff.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2426 Yywohner 89,6&nbsp;Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 9,5&nbsp;Prozänt Dytsch un 0,9&nbsp;Prozänt anderi Sproche.

Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fueßnote
Savagnier

**Savagnier** (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf im Kanton Nöieburg.

Früener isch Savagnier an eigeni Gmeind gsi. Si het zum ehemolige Bezirk Val-de-Ruz ghört. Zum 1. Jänner 2013 het si mit dr Gmaine Boudevilliers, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Dombresson, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Fontainemelon, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier un Villiers zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert.

## Geografi
Savagnier lyt am Fluss Seyon und uf der Nordsyte vom Bärg Chaumont (1270 m).

Savagnier bstoht us dr baide Derfer *Petit Savagnier* () un *Grand Savagnier* (). Dr Bann umfasst 50&nbsp;Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 44&nbsp;Prozänt Wald un 6&nbsp;Prozänt Sidligsflechi.

D Nochbergmaine vu Savagnier sin Chézard-Saint-Martin, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Neueburg, Enges, Villiers un Dombresson gsii.

## Gschicht
Savagnier isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1143 as *Savaigner*.

S Gmeindwappe zeigt en Löi, wo en Schilt mit em Nöieburger Wappe het.

Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 22&nbsp;Prozänt gläge.

## Religion
44&nbsp;Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27&nbsp;Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).

## Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,1&nbsp;%, CVP 3,3&nbsp;%, FDP 29,7&nbsp;%, Grüeni 13,9&nbsp;%, PdA 0,3&nbsp;%, SP 23,0&nbsp;%, SVP 21,3&nbsp;%.

## Wirtschaft
Savagnier isch tradizionell es Puuredorf gsi. Im 20. Joorhundert isch es als wie meh es Wohndorf worde für Lüüt, wo usswärts schaffe.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 903 Yywohner 87&nbsp;Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,5&nbsp;Prozänt Dytsch, 2,5&nbsp;Prozänt Italienisch un 7&nbsp;% anderi Sproche.

Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn..

## Literatur
* 
* L. Perrin: *La commune de Savagnier.* In: Musée Nuchüatelois, 1900, 1901.

## Weblink

## Fueßnote
Valangin

**Valangin** (frankoprovenzalisch , uf dytsch früener: *Valendis*) isch es Dorf i der Gmeind Nöieburg im Kanton Nöieburg. Bis 2020 isch Valangin e eigeni bolitischi Gmeind gsi. 

## Geografi
Valangin lyt im Nöieburger Jura am nerdlige Yygang vu dr Seyon-Schlucht. Zue Valangin ghere au no d Wyler *La Borcarderie* () un *Bussy* (). Dr Bann umfasst 40&nbsp;Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 51&nbsp;Prozänt Wald, 8&nbsp;Prozänt Sidligsflechi un öppe 1&nbsp;Prozänt sunschtigi Flechi. Mit em Aschlusss a d Gmeind Nöieburg het Valangin vo der Region Val-de-Ruz i d Region See gwächslet.

## Gschicht
Valangin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1241 as *de Valengiz*.

D Herrschaft vo Valangin het im Middelalter mit der Burg uf em Felse z Valangin ir Zäntrum gha. Si isch anne 1215 a d Graafe vo Aarbärg cho. 1296 isch es wäge dere Herrschaft zum ene Chrieg cho. Sid 1592 het s Piet vo Valangin ganz zu Nöieburg ghört.

Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Quella: Bundesamt för Statistik

Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 7,1&nbsp;Prozänt gläge.

## Religion
68,4&nbsp;Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 11,2&nbsp;Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).

## Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7&nbsp;Prozänt, CVP 3,1&nbsp;Prozänt, FDP 26,3&nbsp;Prozänt, Grüeni 6,5&nbsp;Prozänt, PdA 1,0&nbsp;Prozänt, SP 12,5&nbsp;Prozänt, SVP 44,2&nbsp;Prozänt.

Dr Gmaindsbresidänt isch dr Etienne de Tribolet (Stand 2018).

## Wirtschaft
Valangin isch traidzionell es Puuredorf gsi. Hüt hets Gwärb im Dorf, und vil Lüüt woone dört und schaffe als Pändler z Nöieburg unde.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 400 Yywohner 93,8&nbsp;Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,2&nbsp;Prozänt Dytsch, 0,4&nbsp;Prozänt Italienisch un 1,6&nbsp;Prozänt anderi Sproche.

Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.

## Lyt
* Robert Comtesse (1847–1922), vo 1900 bis 1912 Bundesrot gsii

## Bilder

2014-08-28 Neushatelo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 023.JPG|Blick vom Schädtli dur s Toor uf s Schloss
2014-08-28 Neushatelo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 027.JPG|s Schtädtli
2014-08-28 Neushatelo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 031.JPG|s Schloss Valangin
2014-08-28 Neushatelo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 043.JPG|Blick vo dä Schlossterrassä


## Literatur
* 

## Weblink

* valangin.ch

## Fueßnote
Vaumarcus

**Famergü**, wo uf Französisch **Vaumarcus** und im frankoprovenzalische Dialäkt  heisst, isch en Ortschaft im Kanton Nöieburg.

Früener het der Ort **Vaumarcus-Vernéaz** gheisse und es isch en eigeni Gmeind gsi, wo sech denn mit de anderne Gmeinde vo der Gägend uf e 1. Jänner 2018 zämetoo het zum die grossi Gmeind La Grande Béroche z bilde.

Bis 2017 het’s im Kanton Nöieburg der Bezirk Boudry ggää, wo Vaumarcus derzue ghört het.

## Geografi
Vaumarcus lyt am Stade vum Nöueburgersee an dr Gränze zum Kanton Waadt. Zue Vaumarcus ghert au no dr Wyler *Vernéaz* (). Dr Bann bstoht us 62&nbsp;Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 26&nbsp;Prozänt Wald und 12&nbsp;Prozänt Sidligsflechi.

Die alte Nochbergmaine vu Vaumarcus sin gsii: Saint-Aubin-Sauges un Fresens im Kanton Nöueburg un Mutrux un Concise im Kanton Waadt.

## Gschicht
Vaumarcus isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1227 as *Valmarcuel*. Dä Ortsname wird erklärt us der ursprüngliche Form, wo uf düütsch «s Taal vom Markold» heisst.

Z Vaumarcus stoot en alti Burg.

Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.

Im Gmeindwappe vo Vaumarcus gseht me uf Blau en silbrige Sparre mit drüü Roose druff und dernäbe drüü silbrigi Chrüüzli.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 5,8&nbsp;Prozänt gläge.

## Religion
51&nbsp;Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 26,1&nbsp;Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).

## Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3&nbsp;%, CVP 0,6&nbsp;%, FDP 34,4&nbsp;%, Grüeni 3,2&nbsp;%, PdA 0,3&nbsp;%, SP 18,4&nbsp;%, SVP 40,6&nbsp;%.

## Wirtschaft
Vaumarcus isch es traidzionells Puuredorf; es het schöni Wyvärge dört, und es git au Fälder bim Dorf. Es het Gwärbbetriib und s Ferielager und Tagiszäntrum *Le Camp*.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 191 Yywohner 89,9&nbsp;Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,4&nbsp;Prozänt Dytsch, 0,5&nbsp;Prozänt Italienisch un 4,8&nbsp;Prozänt anderi Sproche.

Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo der Gmeind La Grande Béroche

## Fueßnote
Villiers NE

**Villiers** (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf vom Kanton Nöieburg.

Früener isch es en eigeti Gmeind gsii. Zum 1. Jänner 2013 het die mit dr Gmaine Boudevilliers, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Dombresson, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Fontainemelon, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier un Savagnier zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert.

## Geografi
S alte Gmeinpiet vo Villiers het näb em glychnamige Dorf no dr Wyler *Clémesin* () gha. Dr ehemoolig Bann het 42&nbsp;Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 51&nbsp;Prozänt Wald un 7&nbsp;Prozänt Sidligsflechi gha. D Nochbergmaine vu Villiers sin dozmol gsii: Le Pâquier, Dombresson, Savagnier, Enges un Lignières im Kanton Nöueburg un Nods, Villeret un Saint-Imier im Kanton Bärn.

## Gschicht
Villiers isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1191 as *in Vilar*, 1308 *de Villier*.

Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 18,2&nbsp;Prozänt gläge.

## Religion
47,5&nbsp;Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 29,6&nbsp;Prozänt sin römisch-katholisch gsii (Stand 2000).

## Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9&nbsp;%, CVP 2,3&nbsp;%, FDP 28,8&nbsp;%, Grüeni 4,5&nbsp;%, PdA 1,5&nbsp;%, SP 24,3&nbsp;%, SVP 31,9&nbsp;%.

## Wirtschaft
Villiers isch es tradizionells Puuredorf.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 394 Yywohner 88,9&nbsp;Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,7&nbsp;Prozänt Dytsch, 3&nbsp;Prozänt Italienisch un 5,4&nbsp;Prozänt anderi Sproche.

Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn..

## Literatur
* 

## Weblink

## Fueßnote
Darmstädter Madonna

D **Darmstädter Madonna** (au **D Madonna vom Bürgermäister Meyer**) isch e Gmäld vom Hans Holbäi em Jüngere (1497–1543). S Bild isch 1526 z Basel entstande. Es zäigt dr Basler Bürgermäister Jakob Meyer zem Haas, wo s Bild in Ufdraag gee het, zämme mit sinere erste Frau, wo denn scho dood gsi isch, mit sinere domoolige Frau und mit sinere Dochder, wo alli um d Maria mit em Jesuschind grubbiert si, wo in dr Middi uf eme Droon sitzt. D Bedütig vo de andere männlige Persone uf dr lingge Site isch nonog ändgültig kläärt, wie au die ganzi Ikonografii vom Bild. S Bild gältet as Glaubensbekenntnis vom katholische, antireformatorisch iigstellte Bürgermäister.

S Gmäld veräinigt Iiflüss vo dr italiänische religiööse Rönessangsmoolerei mit Elimänt vo dr altniiderländische Bortretmoolerei. Es isch emol im Schlossmuseum Darmstadt usgstellt gsi, und vo do läitet sich si populääre Titel ab. Vo 2004 aa isch s as befristeti Leihgoob im Städelsche Kunstinstitut z Frankfurt am Main gsi. 2011 het die Hessischi Huusstifdig s Wärk an dr Undernäämer und Kunstsammler Reinhold Würth verchauft. Sit em Januar 2012 hängt s Gmäld in dr Johanniterhalle z Schwäbisch Hall. 

S Gmäld isch as Kulturguet im baade-württebärgische Verzäichnis vo nazional wärtvolle Kultuurgüeter registriert und darf doorum nit us Dütschland usgfüert wärde. 

## Litratuur

* Gabriele Kopp-Schmidt : *Die Madonna des Bürgermeisters Jacob Meyer zum Hasen von Hans Holbein d. J.* Swiridoff-Verlag, 2012
* *Hans Holbeins Madonna im Städel. Der Bürgermeister, sein Maler und seine Familie*. Ausstellungskatalog, Petersberg 2004, ISBN 3-937251-24-3. – Dieser Ausstellungskatalog enthält neben Originalbeiträgen auch fünf bereits zuvor in Zeitschriften erschienene Beiträge. Zahlreiche großformatige Abbildungen.
* Oskar Bätschmann, Pascal Griener: *Hans Holbein d. J. Die Darmstädter Madonna. Original gegen Fälschung*. Fischer, Frankfurt am Main 1998. – Kurze Einführung in Geschichte und Deutung des Gemäldes.
* Christl Auge: *Zur Deutung der Darmstädter Madonna*. Lang, Frankfurt am Main 1993. – Dissertation, ausführliche Analyse des Gemäldes.
* Günther Grundmann: *Die Darmstädter Madonna*. Eduard Roether, Darmstadt 1959. 2. erweiterte Auflage: *Die Darmstädter Madonna. Der Schicksalsweg des berühmten Gemäldes von Hans Holbein d.J.*. Eduard Roether, Darmstadt 1972
* Theodor Gaedertz: *Hans Holbein der Jüngere und seine Madonna des Bürgermeisters Meyer. Mit den Abbildungen der Darmstädter und der Dresdener Madonna*. Bolhoevener, Lübeck 1872.
* Gustav Theodor Fechner: *Ueber die Aechtheitsfrage der Holbein’schen Madonna: Discussion und Acten*. Breitkopf & Härtel, Leipzig 1871. – Zeitgenössische Dokumentation des Dresdner Holbeinstreits Digitalisat
* Georg Haupt: *Der Darmstadter Museumsstreit. Eine Verteidigungsschrift*. Jena, Diederichs 1904.

## Weblingg

* „Schutzmantelmadonna“ auf der Webseite der *Sammlung Würth*

## Fuessnoote
Papiertechnologe

**Babbiirtechnoloog** (Dütschland, Schwiz) bzw. **Babbiirtechniker** (Ööstriich) isch e Bruef und Usbildigsbruef in dr Zällstoff- und Babbiirindustrii. Babbiirtechnolooge schaffe vor allem in dr Brodukzioon vo Babbiir, Tischuu, Karton oder Zällstoff.

## Bruefsbild
Die früeneri Bruefsbezäichnig *Babbiirmacher* isch z Dütschland, Ööstriich und in dr Schwiz gänderet worde, wil dr Grad vo dr Technisierig- und Automatisierig vo dr Brodukzioon immer mee gstiige isch. Hüte isch d Überwachig vo komplexe Brodukzioonsaalaage e Hauptufgoobegebiet vo de Babbiirtechnolooge. Si richte vor em Aafang vo dr Brokzioon die elektronisch gstüürte Babbiir- und Zällstoffmaschine ii, überwache denn d Brodukzioon und brüefe d Kwalideet vo de fertige Brodukt. Si kümmere sich um Stöörige und s Servis vo de Maschine.

## Litratuur
* BiBB (Hrsg.): *Papiertechnologe/Papiertechnologin – Ausbildung gestalten* 1. Auflage 2011. W. Bertelsmann Verlag GmbH & Co. KG, Bielefeld, 2011, ISBN 978-3-7639-4871-0.

## Weblingg
**Dütschland:**
* http://www.papiertechnologe.de Website über e Bruef vom Babbiirtechnolog vom Verband vo de Dütsche Babbiirfabrike und dr Veräinigung vo de Arbäitgääberverbänd vo dr Dütsche Babbiirindustrii

**Schwiiz:**
* http://www.papiertechnologe.ch Website über e Bruef vom Babbiirtechnolog vom Arbäitgääberverband vo de Schwizerische Babbiir-Industrielle (ASPI)
* http://www.bbt.admin.ch/bvz/grundbildung/index.html?detail=1&typ=EFZ&item=811&lang=de

**Ööstriich:**
*Berufs- und Brancheninfos für Papiertechniker der Wirtschaftskammer Österreich
* Ausbildungs-und Weiterbildungsinfos des Instituts für Bildungsforschung der Wirtschaft: BerufsInformationsComputer (BIC)
Geldwechsler

**Gäldwäggsler** isch e kaufmännische Bruef wo bekannt isch sit dass d Münze im Alterdum ufchoo si. Wie dr Naame säit, duscht dr Gäldwäggsler für e Brovisioon fremdi Zaaligsmiddel in orts- oder landesüübligs Gäld um. In de Industriistaate si s hützudags Wäggselstuube und Gäldwäggselautomaate, wo sonigi Gschäft mit Chunde mache. D Entwicklig vom Bruef vo de Gäldwäggsler isch äng mit dr Münz- und Gäldgschicht verbunde. E Blüetezit z Öiropa isch s spöötere Middelalter gsi, wo dr Handel wider het afo uflääbe und Münze von e Hufe verschiidene Autoridääte brägt worde si. Allgemäin goot mä drvoo us, ass d Ursprüng vo de modärne Kreditinstitut in deere kaufmännische Däätigkäit lige.  

## Litratuur
* Helmut Kahnt: *Das große Münzlexikon von A bis Z.* Gietl u. a., Regenstauf u. a. 2005, ISBN 3-924861-84-6.
* Elisabeth Nau: *Epochen der Geldgeschichte.* Kohlhammer, Stuttgart u. a. 1972, ISBN 3-17-210101-0.
* Wolfram Weimer: *Geschichte des Geldes. Eine Chronik mit Bildern.* Lizenzausgabe. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1994, ISBN 3-518-38807-X (*Suhrkamp-Taschenbuch* 2307).
* Peter Spufford: *Handbook of medieval exchange.* Boydell and Brewer u. a., London 1986, ISBN 0-86193-105-X (*Royal Historical Society Guides and Handbooks* 13), (englisch).

## Weblingg

* Belgische Nationalbank: Der Wechseltisch
* Jahrmarktmuseum in Medina del Campo: ''Der Geldwechsel und das Geldgeschäft''
* Money Museum: ''Geld- und Tauschhandel im Mittelalter''
* Money Museum: ''Geld im Mittelalter – Als der Pfennig noch aus Silber war ...''
* Heimat Kleve: ''Lombardische Kaufleute am Niederrhein''
Pyramide (Geometrie)

D **Püramide** isch e (dreidimensionale) Körper in dr Geometrii. Es isch e Polyeder, wo us meerere ebene Flechene bestoot, wo anenander lige, und vo deene isch äini e Polygon und alli andere si Dreiegg. Die Dreiegg (Siteflechene) bilde d *Mantelflechi*.

## Konstrukzioon
Vom ene Punkt, em Spitz vo dr Püramide, goot e Büschel vo Straale us, wo alli Straale von em en Ebeni schniide. Die Schnittpünkt si d Eggepünkt vo dr Grundflechi vo dr Püramide.
Mä cha d Konstrukzioon au mit irgend ere Grundflechi afoo, won es Vilegg (Polygon) in ere Ebeni isch, und mit eme Punkt usserhalb vo deere Ebeni, wo denn dr Spitz vo dr Püramide wird. Wemm mä jeede Eggepunkt vo dr Grundflechi mit em Spitz verbindet, entstoot s erwäänte Straalebüschel. D Pünkt vo jeder äinzelne Grundflechekante si über d Dreieggflechi mit em Spitz vo dr Püramide verbunde. Eso erfüllt d Püramide au d Definizioon vom ene Chäigel.

## Äigeschafte
Wenn d Grundflechi von ere Püramide *n* Egge het, so isch d Zaal vo de (dreieggige) Siteflechene au gliich *n*. Zämme mit dr Grundflechi het d Püramide denn im Ganze *n*+1 Flechene. D Zaal vo de Egge isch au gliich *n*+1, nämlig *n* Eggen vo dr Grundflechi und dr Spitz. D Grundflechi het *n* Kante und d Sitelinie vom Straalebüschel, wo d Egge vo dr Grundflechi mit em Spitz vo dr Püramide verbinde, si genau so vil, das macht im Ganze 2*n* Kante. Eso isch dr eulerschi Polyedersatz über d Zaale vo Egge (*e*), Flechene (*f*) und Kante (*k*) erfüllt:

:e + f = (n+1) + (n+1) = 2n + 2 = k + 2.

Für d Berächnig vom Volume von ere Püramide isch dr Begriff vo dr *[[Höhe (Geometrie)|Hööchi]]* wichdig. Mä verstoot drunder dr (chürzist) Abstand vom Spitz zu dr Ebeni, wo d Grundflechi din ligt.

## D Berächnig vom Voluume

### D Formle
S Voluume *V* von ere Püramide wird us em Inhalt vo dr Grundflechi (*G*) und dr Hööchi (*h*) berächnet

: V = \frac{1}{3} \cdot G \cdot h

Die Formle gältet für alli Püramide. Es schbiilt also käi Rolle, öb d Grundflechi e Dreiegg, Vieregg, Fümfegg, ... isch. D Formle isch au gültig, wenn dr Fuesspunkt vo dr Hööchi nit dr gliich isch wie dr Middelpunkt vo dr Grundflechi oder d Grundflechi gar käi Middelpunkt het. Im Spezialfall von ere kwadratische Püramide bechunnt mä V = \frac{1}{3} \cdot a^2 \cdot h, wo *a* d Lengi vo dr Site vo dr Grundflechi isch und *h* d Hööchi. Die allgemäini Formle V = \frac{1}{3} \cdot G \cdot h entspricht übrigens dr Volumeformle V = \frac{1}{3} \cdot r^2 \cdot \pi \cdot h für e Kräischäigel. Das lit dodra, dass jeedi Püramide d Definizioon vom ene allgemäine Chäigel erfüllt.

## Weblingg
* Pyramide uf Mathworld (ängl.)
PostFinance

**PostFinance** isch e sälbständige Gschäftsberaich vo de Schwizer Post. Iire Sitz isch z Bärn.

D Hauptufgob vo PostFinance isch de Zaligsvercheer vo de Post und irne Chunde im nazionale wie au im internazionale Vercheer. Verwalted und bearbaited werded die Transakzione i de verschidnige Zentralene vo PostFinance, wo früener *Postcheckämter* ghaisse händ. S Internet-Aagebot haisst E-Finance.

Aafangs Dezember 2012 hät d Finanzmarktuufsicht FINMA d Verfüegig zur Bankbewilligung för d PostFinance erloo. Drumm werd im zweite Quartal vom Joor 2013 d PostFinance in e AG umgwandlet und chan dänn e Bank wärde. Wiiterhin chan sii aber keini Kredite vergeh.

## Weblink
* Website vo de PostFinance

## Fuessnoote
Radio X (Basel)

**Radio X** isch e nitkommerzielle Radiosänder, wo mä drootloos z Basel und in de nööchere Agglomerazioonsgmäinde uf 94,5 MHz und z Lieschdl und dr Umgääbig uf 93,6 MHz, in meerere Kabelnetz in dr Nordwestschwiz und via Läivstriim cha empfoo.

Dr regulääri Sändbedriib vom Radio X het am 19. April 1998 aagfange. Sithäär bietet dr Radio X e 24-Stundebrogramm. Dr Sänder het meereri Redakzioone, wo äigeständig organisiert si, und mee as  200 eerenamtlige Mitarbäiter. En chliises Team wird zaalt und kümmeret sich um d Administrazioon, Akquisizioon, Praktikante, Projektbedröijig usw. Dr Sänder verstoot sich as Jugend- und Kultuursänder und isch as Stifdig organisiert.
As äinzigs Radio in dr Regioon sändet s au in fremde Sprooche. Reegelmäässig loose jeede Daag öbbe  50'000 Lüt zue.

S Radio X sändet e Brogramm mit mee as 4'000 Muusigdiddel us de verschidnigste Stilrichdige. Aktuelli Bidrääg, Veraastaltigskaländer, Kulturtipp, Spezialräije und s Bolitspeschl ergänze s dääglige Brogramm.

Früe am Oobe isch vom Määndig bis Fritig „d Wält z Basel“ z Gast uf Radio X: Die meersproochige Sändige si uf Änglisch, Italiänisch, Spanisch, Bortugiisisch, Türkisch, Kurdisch, Bosnisch, Kroatisch und Serbisch und biete Noochrichde, Muusig und Wüssenswärts. Vom nüüni z Oobe aa und am Wuchenänd scho früener wird Muusig gsändet. Die Muusigspeschels befasse sich mit Basler Interprete, mit Metal, Indie, Electronica, Drum'n'Bass, Reggae, Hip Hop, House und Trance.

S Radio X isch Mitgliid in dr Union vo de nit-kommerzorientierte Lokalradio (UNIKOM).

Es git käi organisatorischi Verbindig zum Radiosänder mit em gliiche Naame z Frankfurt am Main, wo äänlig usgrichdet isch.

## Weblingg
* Website vom Radio X

## Fuessnoote
Energy Basel

**Energy Basel** isch e Brivaatradio us dr Schwiz.

Er het am 13.&nbsp;Jänner 2012 afo sände.

Energy Basel bietet e Radiobrogramm, wo vor allem Jugendligi und jungi Erwaggseni söll aaspräche. D Uswaal vo dr Muusig konzentriert sich uf die aktuelle Hit.

D Hauptfrekwänz vo Energy Basel isch 101,7&nbsp;MHz.

## Weblingg
* Offizielli Website vo Energy Basel
* Energy Basel onläin loose

## Fuessnoote
Gesellschaft der Feuerschützen (Basel)

**[[Basler_Korporationen#E.E.|E. E.]] Gsellschaft vo de Füürschütze** z Basel isch 1466 vo de Zümft gmäinsam gründet worde, zum iiri Mitgliider usbilde, ass si d Stadt besser bewache und verdäidige chönne.  S «E.E.» stoot bi Korporazioone vo dr Stadt Basel vor em äigentlige Korporazioonsnaame und bedütet „Eine (zu) Ehrende“.
Im Joor 2010 het d Gsellschaft öbbe 340 Mitgliider ghaa. Si isch die äinzigi Basler Korporazioon, wo au Persoone ooni s Basler Bürgerrächt ufnimmt.

## Organisazioon
D Gsellschaft het e Voorstand, wo us zwäi Oberschützemäister, wo jeedes Joor underenander abwäggsle, und zää bis fufzää Schützemäister bestoot. Dä Voorstand wird vo dr Mitgliiderversammlig gweelt. Dr Voorstand ernennt äine vo iine zum Seckelmäister, anderi zum Gsellschaftsschriiber, Chronikredaktüür und Archivaar. Es git Kommissione für s Schiesswääse, s Schützehuus und für d Finanze. Dr Irtemäister isch für s Ässe und Drinke bi de Gsellschaftsaaläss verantwortlig.

## Gschicht

D Basler Bürgerschaft het immer mee d Verwaltig vo dr Stadt übernoo, wo früener in de Händ vom Bischof gläägen isch, und eso si noo di noo d Zümft für d Verdäidigung vo dr Stadt verantwortlig worde. Bis in s 14. Joorhundert si si vor allem mit Hiib- und Stichwaffe,  Pfiilbööge und Armbrüst bewaffnet gsi. Wo denn aber Kanoone und churz druf Büggse iigfüert worde si, het mä d Bürger müesse leere, wie die richdig brucht wärde. Dorum het dr Root e Schützenornig erloo, wo die eltisti bekannti im Joor 1466 uusechoo isch. Din isch beschriibe, wie mä die Füürwaffe söll aaschaffe und zun e luege, und wie mä d Schütze söll usbilde. D Zümft häi denn d Eeregsellschaft vo de Büggseschütze gründet und äinänachzig Maa us alle Zümft si Mitgliid worde. Dr gweelti Oberstschützemäister het müesse e Zumftmäister oder e Rootsheer si und dr Bürgermäister het d Stadt bi dr Waal verdräte.

## Dr Schiessblatz
Dr Schiessblatz isch zerst am Leonhardsgraabe gsi, 1498 het dr Root dr Gsellschaft d «Schützematte» bim Döichelweijer usserhalb vom Spaaledoor zur Verfüegig gstellt, und das isch eso bliibe bis ins 20. Joorhundert. In de Joor 1561–1564 isch bi dr Schützematte s Schützehuus baut worde, und dört het sich e Schützechnächt um d Verpfläägig vo de Schütze kümmeret.  D Gsellschaft het das dänkmolgschützte, historische Geböid immer no, es isch aber jetz e Gastronomiibedriib, wo vom ene Pächter bewirtschafdet wird. Schiesse düen d Füürschütze hützudags uf dr Aalaag Lachmatt z Muttez/Brattele.

## S Hooseschiesse
Vo dr Gründig bis 1887 het d Stadt Basel jedi Wuche em beste Schütz Duech für e Baar Hoose zaalt. Mä het d Hoose im Joor aber numme äinisch chönne gwünne. Dr Bruuch vo dr Goob vo Hoose isch au noch 1887 vo dr Gsellschaft witergfüert worde und jede Donstig wärde d Hoose uusegschosse, was denn mit eme Mööli und eme Humpe gfiirt wird.

## Litratuur
* Paul Kölner: *Die Feuerschützen-Gesellschaft zu Basel.* Birkhäuser, Basel 1946.
* Theodor Michel: *500 Jahre Gesellschaft der Feuerschützen, Basel, 1466-1966.*

## Kwelle
* Offizielli Website
## Fuessnoote
Museum für Gegenwartskunst (Basel)

S **Kunstmuseum Basel | Geegewart**, früener **Museum für Geegewartskunst**, am Dalbe-Rhiiwääg 60 z Basel isch 1980 as erste öffentlige Usstelligsbau in Europa eröffnet worde, wo usschliesslig dr zitgenössische Kunstbrodukzioon und -braxis gwidmet isch. S Museum isch käi sälbständigi Instituzioon, sondern ghöört administrativ zum Kunstmuseum Basel, wo under em rächtlige Oberbegriff *Öffentligi Kunstsammlig Basel* lauft. Es zäigt Wärk us em Kunstmuseum und us dr Emanuel Hoffmann-Stifdig. S Geböid isch e Baasler Kulturguet mit regionaler Bedütig und d Sammlig stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter, wo nazionali Bedütig häi.

S Museum goot ursprünglig uf e Leihgoob vom italiänische Kunstsammler Giuseppe Panza di Biumo zrugg, Wo Basel in dr Middi vo de 1970er Joor aabote het, e Hufe vo sine zitgenössische Wärk uszleene, wenn mä geigneti Rüümlikäite für sä wurd finde. Druf isch im Basler Dalbedaal s Museum für Geegewartskunst entstande. D Christoph Merian Stifdig het paralleel zur umfassende Sanierig vo däm Kwardier 1978–1979 en ehemooligi Babbiirfabrik mit eme Nöibau noch Blään vom Basler Archidekturbüro Steib+Steib zum zwäidäilige Museum umbaut. S Brojekt isch zu wääsentlige Däil vo dr Mäzenin Maja Sacher-Stehlin finanziert worde mit dr Bedingig, ass die Öffentligi Kunstsammlig dört Kunstobjekt vo dr Emanuel Hoffmann Stifdig wurd usstelle. Dr Kanton Basel-Stadt het s Grundstück und s Baurächt gstifdet und zaalt sit 1991 die ganze Bedriibschoste. 2005 isch dr Bau umfassend renoviert worde.
## D Sammlig

S Museum bresentiert Kunst, wo vo de 1960er Joor bis in d Geegewart entstande isch. Es sammlet scho sit 1971 näbe de klassische Medie wie Moolerei oder Plastik au Videokunst. D Schwerpünkt vo dr Sammlig si d Wärk vom Joseph Beuys, Bruce Nauman, Rosemarie Trockel, Jeff Wall und die aktuelli amerikanischi Kunst (Robert Gober, Elizabeth Peyton, Matthew Barney). Wärk vo dr Emanuel Hoffmann-Stifdig, wo nid usgstellt wärde, wärde sit 2003 im Schaulager z Münchestäi ufbewaart.

## Weblingg
* Website es vom Museum für Geegewartskunst
Grand Prix Midi Libre

Dr **Grand Prix Midi Libre** (churz: *GP Midi Libre*) isch e franzesischi Radrundfahrt iber mehrer Etappe gsii, gsponseret vu dr franzesische Dageszytig *Midi Libre*, wu vu 1949 bis 2002 54 Mol stattgfunde het. Vyl hochklassigi Radsportler hän des Ränne im Mai gnutzt as Verberaitig uf d Tour de France, dr letscht Midi-Siiger isch dr Lance Armstrong gsii. Anne 2003 isch s wäge wirtschaftlige Probläm vum Hauptsponsor un wäg dr Dopingaffäre im Radsport yygstellt un dur d **Tour du Languedoc-Roussillon**, organisiert vu dr Amaury Sport Organisation (u. a. au Veraastalter vu dr Tour de France), ersetzt. Die Rundfahrt isch aber au no aire Uusgab wider yygstellt wore. Dr ainzig Siiger isch dr Christophe Moreau gsii.

Dytschi Siiger het s kaini gee, dr ainzig Schwyzer, wu s Ränne gwunne het, isch dr Laurent Dufaux anne 1998 gsii.
## Siigerlischte
**Grand Prix Midi Libre**

**Tour du Languedoc-Roussillon**
* 2004  Christophe Moreau

## Weblink
* Palmarès uf *memoire-du-cyclisme.net*
Résistance (Begriffsklärung)

**Résistance**, frz. (us lat. *resistens* «Widerstand») stoht fir:

; Bolitik un Gschicht
* *[[Résistance]]*, Sammeluusdruck fir Widerstandsbewegige im Zweete Wältchrieg, vor allem in weschteuropäische frankophone Länder
* *La Résistance*, mehreri franzesischi Zytige vum *Maquis*, wu hählige in dr Zyt vu dr dytsch Bsetzig (1940 bis 1944) publiziert wore sin.
* *Resistance* au „Young BNP“, d Jugendorganisation vu dr rächtsextreme British National Party
* *[[Resistance Records]]*, Label vun ere rächtsextrem orientiere US-amerikanische Plattefirma *»Resistance LLC.«*
* *[[White Aryan Resistance]]*, e rächtsextremi Gruppierig in dr USA.

; Film
* *[[Résistance (1945)|Resistance]]* au *Peloton d'execution*, französische Film vu 1945 vum André Berthomieu
* *[[Resistance (1976)|Resistance]]*, britische Film vu 1976 vum Ken McMullen
* *[[Resistance (1992)|Resistance]]*, auschtralische Film vu 1992 vum Hugh Keays-Byrne
* *[[Resistance (2003)|Resistance]]*, niiderländisch-US-amerikanische Film vu 2003 vum Todd Komarnicki
* *[[Resistance (2011)|Resistance]]*, britisch-dytsche Film vu 2011 vom Amit Gupta

; Sunschtigs
* *[[The Resistance]]*, Album vu dr Band Muse
* *[[Resistance D]]*, elektronische Live-Act
* ** e Videospiil
Geschichte des Eigentums

Die nachschtehendi Lischte von der **Gschicht vom Eigetum** beschränkt sich uuf d Entwicklig vom philosophische und rechtliche Eigetums-Gedanke in Europa in der Phase ab de antike Hochkulture.

* Die antike Grieche händ s Eigetum bereits rechtlich etabliert ghaa, aber auch der Gedanke vom *Gemeineigetum*, em Eigetum, wo der gsamte Gsellschaft und nit nur em Einzelne z Nutze chunnt, isch vor allem vom Platon überlieferet. Allerdings isch nie beschtritte gsii, dass mit de Sklave auch Mensche dörfe zu Eigetum ghalte wärde
* S Recht von de antike Römer denn isch auch bezüglich Eigetum wegleitend worde auch für die hüütige Rechtsordnige. Z.&nbsp;B. im *Zwölftafel-Gsetz* um 450 v. Chr. isch s Eigetum gschützt worde. Auch d Römer händ Sklave ghalte.
* D Bibel denn isch recht schtark uf d Gmeinnützigkeit vom Eigetum uusgrichtet gsii. In Matthäus 19,23 ff. z. B. heissts unter anderem: *Die Menge aber der Gläubigen war ein Herz und eine Seele; auch keiner sagte von seinen Gütern, dass sie sein wären, es war ihnen alles gemeinsam ... und man gab einem jeglichen, was ihm not war*
* S Früeh-Chrischtetum het sich schtark an die biblische Grundlage anglehnt. Der Bischof Ambrosius von Mailand z. B. schriibt im 4. Jahrhundert: *Die Erde ist für alle da. Das Gut, das du an dich reisst, ist ein gemeinsames Gut, das allen zum Gebrauch gegeben wurde*
* S mittelalterliche Feudalsyschtem denn het s Eigetum kennt, in Form von der Grundherrschaft auch s Eigetum an sog. leibeigene Buurefamilie. Auch in de Schtedt, wo Handel triibe händ, isch s Eigetum etabliert gsii.
* In der Uufklärig denn isch der Brite John Locke die triibendi Chraft vom hüütige Eigetums-Gedanke gsii. Er het gforderet, dass en bsunderi gsetzgebendi Gwalt derfür müess sorge, dass Läbe, Freiheit und Eigetum von allne gsicheret sind.
* Ganz anderer Meinig isch allerdings der Jean-Jacques Rousseau, en andere Uufklärer, gebore in Genf, gsii: *Der erste, dem es in den Sinn kam, ein Grundstück einzuzäunen und zu behaupten "Das gehört mir", und der Menschen fand, einfältig genug, ihm zu glauben, war der eigentliche Begründer der abgehobenen bürgerlichen Gesellschaft*.
* Auch der dütschi Philosoph Hegel het im 19. Jahrhundert gwüssi Iischränkige vom Privateigetum gforderet: *Die Bestimmungen, die das Privateigentum betreffen, können höheren Sphären des Rechts, einem Gemeinwesen, dem Staate, untergeordnet werden*.
* Der Karl Marx denn het s Privateigetum in Form vom Kommunismus wölle ganz abschaffe: *Keines der sogenannten Menschenrechte geht über den egoistischen Menschen hinaus ... Das einzige Band, das sie zusammenhält ist das Privatinteresse, die Konservierung ihres Eigentums*.
* Auch die neueri Kirche het immer an die soziali Verantwortig vom grundsätzlich befürwortete Eigetum erinneret, z. B. der Papscht Pius XI. 1931: *... beim Eigentums-Gebrauch nicht nur an den eigenen Vorteil zu denken, sondern auch auf das Gemeinwohl Bedacht zu nehmen ist. Der Staat kann also - im Rahmen des göttlichen Gesetzes - mit Rücksicht auf das allgemeine Wohl anordnen, was die Eigentümer dürfen und was nicht*.

## Literatur
F. Forwick (Hrsg.): *Eigentum und Freiheit* (dtv-Dokumente)
AG

**AG** stoot för:
* Chevrolet AG, es Auto-Modell
* de Kanton Aargau i de Schwiz
* Ad Gentes, e Verordnig vom Zweite Vatikanische Konzil über d Missionstätigkeit vo de katholische Chirche (1965)
* Agrargenossenschaft, e Wirtschaftsform
* Air Contractors, e irischi Frachtfluggsellschaft (IATA-Code)
* Aktiengesellschaft, e Rächtsform för Unterneme
* Die Aktiengesellschaft, e Zytschrift för Aktienwese, Unternemens- und Kapitalmarkträcht
* AktionsGemeinschaft, e Fraktion vo de Öschtrichische Hochschüelerschaft
* Allgemeinbildendes Gymnasium, e Gymnasialform
* Altstätten–Gais-Bahn, e ehemoligi Bahngsellschaft, hüt en Tail vo de Appenzeller Bahnen
* Amtsgericht
* Antigua und Barbuda, noch de Ländercode vo de ISO 3166-1
* Arbeitgeber
* Arbeitsgemeinschaft oder Arbeitsgruppe
* Assoziativgesetz
* Astronomische Gesellschaft
* Aufbaugymnasium, en Schueltyp
* Aufenthaltsgestattung, z Dütschland d Befuegnis vomene Asylbewerber, sich för s Asylverfahre im Bundesgebiet ufzhalte (§ 55 vom AsylVfG)
* Auftraggeber
* Salomonen noch em ICAO-Code

**AG** als **Auto-Kennzeiche** stoot:
* i de Schwiz för de Kanton Aargau
* z Italie för d Provinz Agrigent
* z Rumänie för de Kreis Arges

**Ag.** isch d Abchörzig vo:
* Silber, *Argentum*, noch em chemische Elemäntesymbol-Kennzeiche

**.ag** stoot för:
* .ag, die länderspezifische Top-Level-Domain von Antigua und Barbuda
Haus für elektronische Künste Basel

S **Huus für elektronischi Künst Basel** (churz **HeK** oder au **H3K**) isch e Zentrum für zitgenössischi Kunst, wo elektronischi Medie verwändet und reflektiert, wie si brucht wärde. Es isch 2011 eröffnet worde und befindet sich uf em Dreispitzareal z Basel/Münchestäi.

## Strukduur und Däätigkäit
S Huus für elektronischi Künst Basel veräinigt d Aktividääte vom *Forum für nöiji Medie [[plug.in|[plug.in]]]*, wo iigstellt worden isch und vom *Festival vo de elektronische Künst Shift*, wo immer no veraastaltet wird, und erwiterrt sä um Frooge vo dr Sammligsmethodik vo digitaler Kunst. D Instituzioon wird vo dr *Stifdig Huus für elektronischi Künst Basel* dräit, wo d Christoph Merian Stifdig und d Veräin vo de Vorgängerinstituzioone [plug.in] und Shift mit em Kanton Basel-Stadt am Aafang vo 2011 gründet häi.

S HeK schafft mit Künstler, Forscher und verwandte Iniziative und Instituzioone im In- und Usland zämme und bietet e Büüni, zum sich mit dr elektronische und digitale Kultuur usenanderzsetze. Si Hauptufgoob si zitgenössischi Kunstbrojekt, wo nöiji Medie bzw. Technologie verwände und wo s Thema von ene isch, wie sich dr alldääglig Mediegebruuch kulturell und gsellschaftlig uswirkigt, die Brojekt vorzstelle und z vermiddle.  Es beschäftigt sich au no mit em Konserviere, em Archiviere und em Dokumentiere vo digitaler Kunst. Näbe de permanänte Aktividääte organisiert s Huus für elektronischi Künst au s *Festival Shift*, wo sit 2007  jeedes Joor stattfindet und mit Usstelligs- und Vorfüerigsbrogramm und mit Gsprööch mit Künstler und mit wüsseschaftlige Vordrääg uf die aktuelle Ändrige im Beriich vo dr elektronische Kultuur ufmerksam macht.

## Lueg au
* Museum z Basel

## Weblingg
* Huus für elektronischi Künst Basel
* Festival vo de elektronische Künst Shift
Niedersachsen-Rundfahrt

Di **International Nidersachse-Rundfahrt (LOTTO-Rundfahrt)** isch e mehdägig Radränne, wu syter anne 1977 alljohr im April z Nidersachse uusdrait wird. Uusrichter vu däm Etapperänne isch dr *Verein Internationale-Niedersachsen-Rundfahrt*.

Bis anne 2007 isch s Ränne as Eliteränne durgfiert wore un isch Dail vu dr Dytsche Maischterschaft (TUI-Cup) gsii, un im UCI-Kaländer in d Kategori 2.1 yygstapflet gsii. Wäg dr Dopingskandal im Radsport hän sich e Huffe Sponsore zruckzoge, wäge däm isch s Ränne as Profiränne yygstellt wore. D Rundfahrt wird syterhär as Junioreränne wytergfiert.

D Nidersachse-Rundfahrt isch anne 1977 entstande dur d Zämmelegig vu zwai Radränne, wu z Hildesheim un z Braunschweig an dr Oschtere uusdrait wore sin. In dr erschte baide Johr het s Ränne no *Niedersachsen-Harz-Rundfahrt* ghaiße, ab 1979 derno *Niedersachsen-Rundfahrt (*Tour de Basse-Saxe'').

Je zwai Ränne gwunne hän dr Jens Vogt (1994, 1997), dr Thorsten Schmidt (1999, 2000) un dr Alessandro Petacchi (2006, 2007). Anne 2006 het dr Alessandro Petacchi vum Team Milram e Rekord ufgstellt, wun er alli Etappe un d Gsamtwärtig gwunne het.

## Siiger

## Juniore
*2016  Iver Knotten
*2015  Leo Appelt
*2014  Sven Reutter
*2013  Mads Baadgaa Rahbek
*2012  Piotr Havik
*2011  Martijn Degreve
*2010  Jasha Sütterlin
*2009  Lasse Norman Hansen
*2008  Mark Christian
*2007  Michael Hümbert
*2006  Patrick Nuber
*2005  Sebastian Hans 
*2004  Blel Kadri
*2003  Carlo Westphal
*2002  Heinrich Haussler
*2001  Jordane Chazal
*2000  Mathieu Boiche

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20070919113928/http://www.internationale-niedersachsen-rundfahrt.de/
* Portrait vu dr Nidersachse-Rundfahrt 1977–2006
Basler Kunstverein

Dr **Basler Kunstveräin** isch e Kunstveräin in dr Stadt Basel und dr Drääger vo dr Kunsthalle Basel. Er gseet si Ufgoob in dr Vermiddlig zwüsche de Künstler und de Fründ vo dr Kunst.

## Gschicht
Dr Veräin isch 1839 gründet worde. 1864 het er sich mit dr Basler Künstlergsellschaft veräinigt. Im Joor 1872 het er en äignigi Kunsthalle ufdoo, wo Usstellige stattgfunde häi. Zu de wichdigste Usstellige vom Veräin ghööre früeji Äinzelusstellige vom Ernst Ludwig Kirchner, Edvard Munch, Vincent van Gogh, Marc Chagall, Paul Klee, Emil Nolde und Piet Mondrian. Mit dr Usstellig "Neue amerikanische Malerei" het er 1958 zum erste Mol in Öiropa Wärk vo zitgenössische Abstrakte Expressioniste zäigt.

Hüte het dr Veräin öbbe 1580 Mitgliider und si Sammlig umfasst öbbe 500 Wärk.

## Litratuur
* Lukas Gloor, Thomas Kellein, Margrit Suter: *Die Geschichte des Basler Kunstvereins und der Kunsthalle Basel 1839-1988: 150 Jahre zwischen vaterländischer Kunstpflege und modernen Ausstellungen*. Basler Kunstverein, 1989

## Weblingg
* Kunsthalle Basel

## Fuessnoote