open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wirmingen

**Wirminge** (lothrìngisch; frànzeesch *Virming*, ditsch *Wirmingen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Wirminge lijt vier Kilimeter nerdlich vun Bénestroff ìm Saulnois uf re Heche zwìsche 221 un 266 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Ibrick, Obrick un Besville (dt. *Besweiler*).

## Gschìcht
Wirminge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1231 àls *Wirmenges* (1326 *Warminga*, 1361 *Wirminguen*). S Dorf ìsch ìm Drissgjehrije Kriej gschlìsse un erscht ànne 1656 e bissel sìdlicher wìder ufgeböit worre.

Ìm Johr 1766 ìsch Virming züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Wirminge ìsch . Wirminge ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wirminge ghert zem Rhinfrankisch.

## Böiwark
* Kìrich Saint-Pierre, neobàrock (1907)
* Kàpall Sainte-Anne

## Weblink

* http://www.virming.fr/

## Referanza
Vitry-sur-Orne

**Vitry-sur-Orne** (lothrìngisch *Walléngen*, ditsch *Wallingen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  ìm Arrondissement Thionville.

## Geogràfi
Vitry-sur-Orne lijt àn dr Orne, elf Kilometer sìdweschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 157 un 360 m ìwer em Meeresspiejel. 

## Gschìcht
Vitry-sur-Orne ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1033 àls *Vitriacum* (1128: *Vitrei*, 1137: *Vitraci*, 1236: *Viteriacus*, 1239: *Vitercum*). Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Züe Vitry-sur-Orne ghert dr Ortsdeil Beuvange-sous-Justemont (lothr. *Bewwéngen*, dt. *Bevingen unter Justberg*), wie ànne 1124 zem erschte Mol gnannt worre ìsch. Zwei historische Ortsdeiler sìn Vallange un Huppigny gsin, wie ìm Drissgjehrije Kriej gschlìsse un nìm wìder ufegböit worre sìn.

Vun 1810 bìs 1907 ìsch àui Clouange e Ortsdeil vun Vitry-sur-Orne gsin. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Vitry-sur-Orne ìsch . Vitry-sur-Orne ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vitry-sur-Orne ghert zem Lorrain.

## Böiwark
* Prämonstràtenseràbtei *Notre-Dame-de-l’Assomption de Justemont*
* Kìrich Saint-Étienne (18. Jh.)


Datei:Porte Justemont.jpg|Àbtei de Justemont, Ingàngsdor
Datei:Eglise de Vitry.jpg|Kìrich Saint-Étienne


## Weblink

* http://www.vitry-sur-orne.com
*Privàte Websitte ìwer Vitry-sur-Orne

## Referanza
Wilsberg (Lothringen)

**Wilschbuerj** (lothrìngisch; frànzeesch *Vilsberg*, ditsch *Wilsberg*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Wilschbuerj lijt rund 17 km eschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 200 un 316 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Grand Pont (dt. *Hochbruck*) un Guérberhoff (*Gerbhof*).

## Gschìcht
Wilschbuerj ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1367 àls *Wildesberg* un *Wylsperch*.

Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Wilschbuerj ìsch . Wilschbuerj ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wilschbuerj ghert zem Rhinfrankisch.

## Böiwark
* Kìrich Saint-Charles (1827)

## Weblink

* Wilschbuerj uf paysdephalsbourg.fr 

## Referanza
Wölflingen bei Busendorf

**Welfling** (lothrìngisch; frànzeesch *Vœlfling-lès-Bouzonville*, ditsch *Wölflingen bei Busendorf*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Welfling lijt eschtlich vun Bouzonville direkt àn dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 237 un 322 m ìwer em Meeresspiejel.

## Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Welfling ìsch . Welfling ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Welfling ghert zem Moselfrankisch.

## Weblink

## Referanza
Wollmeringen

**Wuelmeréngen** (lothrìngisch; frànzeesch *Volmerange-les-Mines*, bìs 1920 *Volmerange-lès-Œutrange*, ditsch *Wollmeringen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Wuelmeréngen lijt rund elf Kilometer nordweschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 294 un 429 m ìwer em Meeresspiejel. 

## Gschìcht
Wuelmeréngen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 980 als *Valembregam villam * (1239: *Garmerange*, 1306: *Warmerange*, 1472: *Wollmeringen*).

Ìm Johr 1769 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Wuelmeréngen ìsch . Wuelmeréngen ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wuelmeréngen ghert zem Moselfrankisch.

## Böiwark
* Kìrich Saint-Denis (1837)


Datei:Maison communale Volmerange les Mines.jpg|Rothüs
Datei:Volmérange les Mines1010016web.jpg|Kìrich Saint-Denis


## Weblink

* https://web.archive.org/web/20110316235114/http://www.volmerangelesmines.com/

## Referanza
Wolsdorf (Lothringen)

**Wolschdrëf** oder **Wolschtrof ** (lothrìngisch; frànzeesch *Volstroff*, ditsch *Wolsdorf*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Wolschdrëf lijt rund nin Kilometer sìdeschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 165 un 238 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui d Derfel Reinange (dt. *Reningen*), Saint-Vitus (*Sankt Veit*), Schell (*Schell*) un Vinsberg (*Weinsberg*).

## Gschìcht
Wolschdrëf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1035 àls *Wollestorf* (1305 *Wollestroff*, 1469 *Wolestorff*, 1510 *Wolstorff*).

Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vinsberg ìsch ànne 1790 ingmeindet worre, Reinange un Schell 1811. Vum 1. Fewer 1971 bìs zem 31. Dezember 1981 ìsch Wolsdorf züe Metzervisse ingmeindet gsin.

## Verwàltung
 vun Wolschdrëf ìsch . Wolschdrëf ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wolschdrëf ghert zem Moselfrankisch.

## Böiwark
* Schloss Vinsberg (19. Jh.)
* Kìrich Saint Michel-L'Archange (15./16. Jh.)
* Kàpall Saint Nicolas, Reinange (16./17. Jh.)


Datei:Chapelle Reinange.jpg|Kàpall Saint Nicolas


## Weblink

* https://web.archive.org/web/20101225034926/http://www.mairie-volstroff.fr/

## Referanza
Vittoncourt

**Vittoncourt** (Patois *Utonco*, ditsch 1915-18 *Wittenhofen*, 1940-44 *Wittenhofen an der Nied*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Vittoncourt lijt àn dr Frànzesche Nied, rund 23 Kilometer eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 221 un 277 m ìwer em Meeresspiejel. 

## Gschìcht
Vun 1126 bìs 1603 hàt s z Vittoncourt e Benediktinerkloschter gan.

Ìm Johr 1769 sch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Vittoncourt ìsch . Vittoncourt ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vittoncourt ghert zem Lorrain.

## Böiwark
* Kìrich Saint-Grégoire, neogotisch (1876)
* Kàpall Notre-Dame, romànisch 

## Weblink

## Referanza
Waldhausen (Lothringen)

**Waldhuuse** (lothrìngisch; frànzeesch *Waldhouse*, ditsch *Waldhausen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Waldhuuse lijt ìm Bitscher Lànd àm Hornbàch ìn dr Nordvogese ìn dr Neche vun dr Granz züe dr Pfàlz uf re Heche zwìsche 248 un 381 m ìwer em Meeresspiejel. Uf em Bànn vun Waldhouser mìndet d Trualbe ìn dr Hornbàch.

## Gschìcht
Waldhuuse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1257 àls *Waldhusse* (1314 *Waldhausen*, 1550 *Walshausen*, 1596 *Walthaussen*). Dr Ortsdeil *Dorst* ìsch àm Ànfàng vum 18. Johrhundert vun Mennonite grìndet worre, wie d Herrschàft vun Zweibrücken-Bitsch ìn dr Schwiz àngwore hàt.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Waldhuuse ìsch . Waldhuuse ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Waldhuuse ghert zem Rhinfrankisch.

## Böiwark
* Kàpall Saint Pie X (1957)


Datei:Waldhouse2.jpg|Waldhuuse


## Weblink

* Waldhuuse uf bitscherland.fr 

## Referanza
Walscheid

**Walscheid** (lothrìngisch *Wolscheid* oder àui *Walsched*, ditsch *Walscheid*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Walscheid lijt rund 11 km sìdeschtlich vun Sarrebourg ìn dr Vogese uf re Heche zwìsche 294 un 983 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere d Ortsdeiler Eigenthal, Sitifort, Saint-Léon (dt. *Leonsberg*), Netzenbach, Beimbach, Nonnenbourg (*Nonnenburg*) un Rothstein. 

## Gschìcht
Walscheid ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 880 àls *Walterescett* (1050: *Ecclesia Walscheidt*, 15. Jh.: *Walschit*, 1589: *Walschult*, 1594: *Walschedt*, 1595: *Walscheys prope Salbourg*, 1786: *Wahlschutt*).

Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Walscheid ìsch . Walscheid ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Walscheid ghert zem Rhinfrankisch, nume dr Patois vum Ortsdeil Eigenthal ghert zem Lorrain.

## Böiwark
* Kìrich Notre-Dame de l'Assomption (1836)
* Kàpall Saint-Léon (1950)
* Hustenkapellele (Chapelle de la Coqueluche)
* Kàpall Eigenthal

## Literàtür
* Dagobert Fischer: "L'ancien prieuré de Dürrenstein, près de Walscheid (comté de Dabo)", In: *Mémoires de la Société d'Archéologie Lorraine*, Bd. 2 14, 1872, S. 301-324 (frz.)
* Jean-Baptiste Boog: *Les Annales de Walscheid, village lorrain au pied des Vosges*, Pierron, Sarreguemines, 1972

## Weblink

* La chapelle Saint Léon à Walscheid

## Referanza
Willerwald

**Willerwald** (lothrìngisch; frànzeesch *Willerwald*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Willerwald lijt zwìsche Sarralbe un Sarreguemines ìwer em Dàl vun dr Sààr uf re Heche zwìsche 206 un 265 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine vun Willerwald sìn Hambach ìm Norde, Herbitzheim (Elsàss) ìm Oschte un Sarralbe ìm Sìde un Weschte.

## Gschìcht
Willerwald ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1240 àls *Wilre* (1751 *Villervaldt*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Willerwald ìsch . Willerwald ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Willerwald ghert zem Rhinfrankisch.

## Böiwark
* Kìrich Saint-Nicolas (1955)

## Weblink

## Referanza
Wintersburg (Lothringen)

**Winterschbuerj** (lothrìngisch; frànzeesch *Wintersbourg*, ditsch *Wintersburg*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Winterschbuerj lijt rund 12&nbsp;km nordeschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 254 un 334 m ìwer em Meeresspiejel. Uf em Bànn lijt d Qualle vun dr Sìdlije Zinsel, me Züefluss vun dr Zorn.

## Gschìcht
Winterschbuerj ìsch zem erschte Mol gnannt worre um 1540 àls *Wintesperch*.

Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Winterschbuerj ìsch . Winterschbuerj ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Winterschbuerj ghert zem Rhinfrankisch.

## Böiwark
* Proteschtàntische Kìrich (restauriert 1884)

## Weblink

## Referanza
Waldwiese (Lothringen)

**Waldwis** (lothrìngisch; frànzeesch *Waldwisse*, ditsch *Waldwiese*, 1940-44 *Waldwiesen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Waldwis lijt rund 27 Kilometer eschtlich vun Thionville direkt àn dr Granz zem Sààrlànd uf re Heche zwìsche 247 un 374 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere zitter ànne 1812 d Derfel Betting (dt. *Bettingen*) un Gongelfang (*Gongelfangen*) un dr Hof Henting (*Hintingerhof*). Waldwisse lijt àn dr ehmolije Bàhnstrecke Merzig-Bettelainville, wie 1948 stillgleit worre ìsch. 

## Gschìcht
Waldwis ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1317 àls *Waldwiza*.

Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Waldwis ìsch . Waldwis ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Waldwis ghert zem Moselfrankisch.

Ìn dr Nochbergmeine heißt mer d Inwohner vun Waldwis *Di Wiisser Kueben* un d Inwohner vun Betting *Di Betténger Schlecken*.

## Böiwark
* Kìrich Sainte-Catherine (1829)
* Kàpall Sainte-Apolline (18. Jh.)
* Kàpall Notre-Dame-du-Perpétuel-Secours, Betting
* Kàpall Saint-Marc, Gongelfang
* Kàpall Sainte-Catherine, Welchenhof
* Jìdischer Frìdhof (18. Jh.)


Datei:Eglise Waldwisse.JPG|Kìrich Sainte-Catherine
Datei:Chapelle Betting Waldwisse.JPG|Kàpall Notre-Dame-du-Perpétuel-Secours
Datei:Chapelle Gongelfang Waldwisse.JPG|Kàpall Saint-Marc
Datei:Chapelle Welschenhof Waldwisse.JPG|Kàpall Sainte-Catherine
Datei:Jüdischer Friedhof Waldwisse.jpg|Jìdischer Frìdhof


## Weblink

* Privàte Websitte ìwer Waldwis

## Referanza
Walschbronn

**Walschbronn** (lothrìngisch; frànzeesch un ditsch *Walschbronn*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Walschbronn lijt àn dr Trualbe, wie do àui „Schwartzbach“ gnannt wurd, me Nawefluss vum Hornbàch, àn dr Granz züe dr Pfàlz ìm Bitscher Lànd uf re Heche zwìsche 247 un 387 m ìwer em Meeresspiejel.

## Gschìcht
Walschbronn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1080 àls *Galesburas*, 1170 àls *Walsburn*. Vum 15. bìs zem 17. Jh. ìsch dr Ort e bekànnter Bàdeort gsin waje dr Heilqualle.

Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Walschbronn ìsch . Walschbronn ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Walschbronn ghert zem Rhinfrankisch.

## Zem Ànlüeje
* Ruine vum Jàgdschloss *Weckerburg* (15. Jh.)
* Kìrich Saint-Benoît (1785)
* Kàpall Notre-Dame-de-Pitié, Dorst (1706)


Datei:Walschbr.jpg
Datei:Walschbr2.jpg


## Weblink

* walschbronn.fr
* Walschbronn uf bitscherland.fr
* Information über Walschbronn

## Referanza
Wölflingen bei Saargemünd

**Welflinge** (lothrìngisch; frànzeesch *Wœlfling-lès-Sarreguemines*, ditsch *Wölflingen*, 1940-44 *Wölflingen bei Bliesbrücken*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Welflinge lijt àm Schwartzbach, me Züefluss vun dr Sààr, eschtlich vun Sarreguemines in dr Neche vun dr Granz züe Ditschlànd uf re Heche zwìsche 270 un 357 m ìwer em Meeresspiejel.

## Gschìcht
Welflinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1143 àls *Wülbelingen* (1143 *Wielfing*, 1178 *Grangia Wolvelingen*, 1179 *Walvelingen*, 1295 *Wulbelingen*, 1445 *Wolffelingen*, 1681 *Wölflingen*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Welflinge ìsch . Welflinge ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Welflinge ghert zem Rhinfrankisch.

## Faschter
* La fête de la pomme de terre, uf Platt *Grumberefescht* (September)
* La fête de la route romaine, (Juni/Jüli)

## Weblink

## Referanza
Woippy

**Woippy** (ditsch 1915-18 un 1940-44 *Wappingen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Woippy lijt direkt àm nordweschtliche Stàdtrànd vun Metz uf re Heche zwìsche 160 un 228 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Maizières-lès-Metz ìm Norde, Hauconcourt un Argancy ìm Nordoschte, La Maxe ìm Oschte, Metz ìm Sìde, Lorry-lès-Metz ìm Sìdweschte, Saulny un Plesnois ìm Weschte un Norroy-le-Veneurun Fèves ìm Nordweschte.

## Gschìcht
Woippy ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1123 àls *Guapeio*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Woippy ìsch . Woippy ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Verkehr
Z Woippy hàt s dr grescht Ràngierbàhnhof vun gànz Frànkrich.

## Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Woippy ghert zem Lorrain.

## Böiwark
* Château de Woippy (13./14. Jh.)
* Haute-Maison de Cléry (15. Jh.)
* Kìrich Saint-Étienne (neogotisch, 1848-50)
* Kàpall Nativité de la Très-Sainte-Vierge-Marie


Datei:Chapelle ladonchamps Woippy.JPG|Kàpall Nativité de la Très-Sainte-Vierge-Marie
Datei:Tour Woippy.jpg|Haute-Maison de Cléry


## Weblink

* http://www.mairie-woippy.fr/

## Referanza
Wustweiler (Lothringen)

**Wuschwiller** (lothrìngisch; frànzeesch *Woustviller*, ditsch *Wustweiler*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Wuschwiller lijt direkt sìdwschtlich vun Sarreguemines in dr Neche vun dr Granz zem Sààrlànd uf re Heche zwìsche 209 un 275 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine vun Woustviller sìn Ippling ìm Norde, Sarreguemines ìm Nordoschte, Neufgrange ìm Oschte, Hambach ìm Sìdoschte, Grundviller ìm Sìde, Ernestviller ìm Weschte un Hundling ìm Nordweschte.

## Gschìcht
Wuschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1606 àls *Westweiller* (17. Jh.: *Westwyler*, 18. Jh.: *Wutzweiller, Wustwiller*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Wuschwiller ìsch . Wuschwiller ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wuschwiller ghert zem Rhinfrankisch.

## Böiwark
* Kìrich (1965)

## Weblink

## Referanza
Jeutz

**Jäitz** (lothrìngisch; frànzeesch *Yutz*, ditsch *Jeutz*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Jäitz lijt àn dr Mosel vis-à-vis vun Thionville uf re Heche zwìsche 147 un 217 m ìwer em Meeresspiejel.

## Gschìcht
Jäitz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Jh. àls *Comitatus Judiacensis*, 844 àls *Judicium*. 

Vun 1871 bìs 1918 hàt Jäitz zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. D hiti Gmein Jäitz ìsch ànne 1970 entstànde durich dr Zammeschluss vun dr Derfer Basse-Yutz (dt. *Niederjeutz*) un Haute-Yutz (*Oberjeutz*).

## Verwàltung
 vun Jäitz ìsch . Jäitz ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Jäitz ghert zem Moselfrankisch.

## Böiwark
* Kìrich Saint-Joseph, Haute-Yutz (1963)
* Kìrich Sainte-Ursule, Haute-Yutz (19. Jh.)
* Kìrich Saint-Nicolas, Basse-Yutz (1958)
* Kìrich Sainte-Croix, Yutz-Cité (1930)
* Proteschtàntische Kìrich (1928)


Datei:Eglise Haute Yutz.jpg| Kìrich Saint-Joseph


## Litt
* Wilhelm Emrich (* 1909 z Nieder-Jeutz; † 1998 z Berlin) Literàtürwìsseschàftler
* Elisabeth Grümmer (* 1911 z Niederjeutz; † 1986 z Warendorf/Nordrhin-Weschtfàle), Opernsangerin.
* Paul Joseph Schmitt (* 1911 z Oberjeutz; † 1987 zn Metz), Bischof vun Metz

## Weblink

* http://www.mairie-yutz.fr

## Referanza
Zimmingen

**Zéming** (lothrìngisch; frànzeesch *Zimming*, ditsch *Zimmingen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). 

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Zéming lijt nordweschtklich vun Saint-Avold uf re Heche zwìsche 285 un 411 m ìwer em Meeresspiejel. 

## Gschìcht
Zéming ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1476 àls *Semanges * (1499 *Semenges*, 1594 *Simingen*, 1644 *Zimmingen*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Zéming ìsch . Zéming ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Zéming ghert zem Moselfrankisch.

## Böiwark
* Kìrich Sainte-Trinité (18. Jh.)

## Weblink

## Referanza
Suftgen

**Suftge** (lothrìngisch; frànzeesch *Zoufftgen*, ditsch *Suftgen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Suftge lijt rund 11 km nerdlich vun Thionville direkt àn dr Granz züe Luxeburi uf re Heche zwìsche 200 un 395 m ìwer em Meeresspiejel. 

## Gschìcht
Suftge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1246 àls *Scoway* (1384 *Soufich*).

Ìm Johr 1769 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Suftge ìsch . Suftge ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Suftge ghert zem Moselfrankisch.

## Böiwark
* Kìrich Saint-Rémi, neogotisch (1823/1900)


Datei:Zouffgen Gemeng w.jpg|Mairie


## Weblink

## Referanza
Kichererbse

D **Kichererbse** (*Cicer arietinum*; alemannischi Näme) isch e Nutzpflanze us Chliasie, wo vor alem z Mexiko und z Indie gässe wird.

## Verbreitig

Kichererbse steled kei grossi Asprüch an Bode und chömed mit wenig Wasser us. I gmässigte Klimazone isch's ne aber z'chalt, drum werded's det chum apflanzt.

Indie isch mit Abstand de gröscht Produzänt mit öppe sächs Milione Tone pro Jahr. Nachane chömed Pakistan, Türggei, Australie, Iran, Myanmar, Kanada, Äthiopie, Mexiko und Irak.

Kichererbse ghöred z Indie und z Mexiko zu de Grundnahrigsmittel. Z Indie werded's vor alem als Dal gässe, das heisst gschelt, i zwei Hälfte gspalte und dänn kochet bis si echli wiänen Brei werded. Me cha si aber au gröstet ässe. Si sind en wichtige Bestandteil vo Falafel und Humus (e orientalischi Paschte) und chömed au im Couscous vor.

## Chemischi Inhaltsstoff

D Zämesetzig vo de Kichererbsesame hanget vo verschidne Faktore ab, zum Bispil Bode, Klima und Düngig.

 
De gröscht Teil vo de Cholehydrat isch Stärchi (>50%). De Rescht sind verschidni Zucker und Fasere. D Gelatinisierigstämperatur vo de Stärchi isch 63-68&nbsp;°C.
I de Kichererbse hät's au en rächt höche Ateil a Oligosaccharid, wo Flatulänz verursached. Wänn mer di rohe Erbse vorem Choche iiweicht, werded vil vo dene unerwünschte Zucker im Wasser glöst und dademit cha mer s Problem vo de Flatulänz reduziere.


File:Cicer arietinum20100417 08.jpg
File:Cicer arietinum 003.JPG
File:Chickpea pods.jpg


## Weblink

* 

## Fuessnoote
Dottikon

**Dottike** (amtlich *Dottikon*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Bünztal.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 389 Hektare gross, dodervo sind 87 Hektare Wald und 115 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 549 Meter, der tüüfschti uf 406 m.
Nochbargmeinde sind Hägglige im Nordoschte, Wohle im Südoschte, Villmerge im Süde, Händschike im Weschte und Otmarsinge im Nordweschte.

## Gschicht
S erschti Mol taucht s Dorf in ere Urkund us em Johr 1179 uf. In eme Schutzbrief vom Papscht Alexander III. für s Chloscher Muri wird *Totinchon* gnennt. Wo d Herre vo Tottikon im 13. Johrhundert in d Innerschwiiz abgwandert sind, hei si ihre Bsitz an d Habsburger verchauft. Im 1415 hei d Eidgnosse de Aargau erobert und Dottike isch en Teil vo de Freie Ämter, ere gmeine Herrschaft worde. 

Im März 1798 sind d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Dottike isch zum Kanton Bade cho und bi sinere Uflösig im 1803 zum noie Kanton Aargau.

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Dottike
* 

## Fuessnoote
Settingen

**Settinge** (lothrìngisch; frànzeesch *Zetting*, ditsch *Settingen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Settinge lijt àn dr Sààr, sìdeschtlich vun Sarreguemines rund fìmf Kilomter vun dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 195 un 293 m ìwer em Meeresspiejel. Vis-à-vis vum Dorf mìndet dr Schwartzbach ìn d Sààr. Züe dr Gmein ghert àui no dr Willer Didinge (fr. *Dieding*, dt. *Diedingen*).

## Gschìcht
Settinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1440 àls *Zödingen* (1606 *Zettingen*, 18. Jh. *Seding*), Didinge ànne 1393 àls *Didingen* (1445 *Düdingen*).

Ìm Johr 1795 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme, drvor hàt sa züe dr Grofschàft Nassau-Saarbrücken ghert. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Settinge ìsch . Settinge ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Settinge ghert zem Rhinfrankisch.

## Böiwark
* Kìrich Saint Marcel (12. Jh.)

## Weblink

* Office de Tourisme Sarreguemines: Kirche St Marcel Zetting

## Referanza
Zillingen

**Zillinge** (lothrìngisch; frànzeesch *Zilling*, ditsch *Zillingen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).

D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Zillinge lijt rund 13 Kilometer eschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 238 un 304 m ìwer em Meeresspiejel. 

## Gschìcht
Zillinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 966 àls *Zuselingen* (1557 *Zielingen*).

Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Zillinge ìsch . Zillinge ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Zillinge ghert zem Rhinfrankisch.

## Böiwark
* Proteschtàntische Kìrich

## Weblink

* Zillinge uf paysdephalsbourg.fr

## Referanza
Villmergen

**Villmärge** (amtlich *Villmergen*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am Weschtrand vom Bünztal.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 1194 Hektare gross, dodervo sind 415 Hektare Wald und 264 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf , der tüüfschti uf 408 m.
Nochbargmeinde sind Dottike im Norde, Wole im Oschte, Büttike im Südoschte, Sarmistorf im Süde, Seenge und Egliswil im Weschte sowie Dintike und Händschike im Nordweschte.

## Gschicht
Historisch am bedütendschte sind di beide Villmärgerchrieg, wo mit zwei Schlachte in de Johr 1656 und 1712 hiir schtattgfunde hei.

## Literatur
* Peter Felder: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band IV: *Der Bezirk Bremgarten.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 54). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967

## Weblink

* Offiziell Website vo de Gmeind Villmärge
* 

## Fuessnote
Effingen

**Efige** (amtlich *Effingen*) isch es Dorf und früehner en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau gsi. S Dorf ligt vo Brugg us ännet em Bözberg im obere Fricktal, wo s geografisch derzu ghört, historisch sträng gno aber nöd. Am 1. Jänner 2022 hend d bishärige Gmeinde Bööze, Efige, Elfige (vom Bezirk Brugg) und Hornusse (vom Bezirk Laufeburg) zu de Gmeind Bööztal fusioniert, wo zum Bezirk Laufeburg ghört.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 685 Hektare, dodervo sind 323 Hektare Wald und 58 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 634 Meter, di tüfschti uf 424 Meter.

Nochbargmeinde sind Müendl im Norde, Bözbrg im Oschte und im Südoschte, Zeihe im Süde, Böze im Weschte und Elfige im Nordweschte.

## Gschicht

S erschti Mol taucht *Efingen* in ere Urkund us em Johr 1284 uf. 
Im Mittelalter isch s Dorf en Teil vom Dinghof Elfige gsi u het zum Chloschter Murbach im Elsass ghört. De Dinghof het verschidnigi Rächt i de nöchere Umgebig gha un isch im 1291i a d Habsburger verkauft worde. D Agnes von Ungarn het dann im 1322i de Bsitz em Chloschter Königsfälde gschenkt. 
Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, wo au Efige derzu ghört het, eroberet. So hei si sich de Pass über de Bözbärg chönne sichere, wo in de Nöchi vo de Gränze zu Vorderöschtriich gläge-n-isch. Efige isch zu eme Teil vom Grichtsbezirk Böze vom Amt Schänkebärg worde. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Efige ghört sither zum Kanton Aargau.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Efige

## Fuessnote
Mönthal

**Müendl** (amtlich *Mönthal*) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 181 Hektare, dodervo sind 34 Hektare Wald und 34 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 674 Meter, di tüfschti uf 440 Meter.
Nochbargmeinde sind Gansige im Norde, Remige im Oschte, Oberbözberg im Süde, Efige im Südweschte, Elfige im Weschte und Laufeburg im Nordweschte.

## Gschicht
S erschti Mol taucht *Muenuntal* in ere Urkund us em Johr 1273 uf. 
Im Mittelalter isch Müendl im Bsitz vo de Habsburger gsi und het zum Gricht Bözberg ghört. Derte hei d Habsburger di höchi Grichtsbarkeit gha, z Müendl au di nidrig. Ab em 1348 hei d Bsitzer vom Gricht immer mol wider gwächslet, wils verpfändet worde-n-isch. Ab em 1377 het s Dorf dann zu de Herrschaft Schänkebärg ghört. 
Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, eroberet. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. Müendl isch bis ins 1566i bim Grichtsbezirk Bözberg blibe. Dann sind d Grichtsfäll z Stilli verhandelt worde. 
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Müendl ghört sither zum Kanton Aargau.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Müendl

## Fuessnote
Oberbözberg

**Oberbözberg** isch bis Endi 2012 en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau gsi. Uf de 1. Jänner 2013 isch Oberbözberg in de noi gründete Gmeind Bözberg ufgange.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 545 Hektare, dodervo sind 240 Hektare Wald und 26 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 643 Meter, di tüfschti uf 402 Meter.

## Gschicht
S erschti Mol taucht *Bozeberch* in ere Urkund us em Johr 1189 uf. 
Im Mittelalter isch Oberbözberg im Bsitz vo de Habsburger gsi und het zum Gricht Bözberg ghört. Derte hei d Habsburger di höchi Grichtsbarkeit gha. Ab em 1348 hei d Bsitzer vom Gricht immer mol wider gwächslet, wils verpfändet worde-n-isch. Ab em 1377 het s Dorf dann zu de Herrschaft Schänkebärg ghört. 
Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, eroberet. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. Im 1566i isch de Grichtsbezirk Bözberg teilt worde. Ober-, Underbözberg und Linn sind zämme im Gricht Bözberg blibe, de unteri Bezirk het sini Grichtsfäll ab do z Stilli verhandlet.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Oberbözberg isch en Teil vo de Gmeind Bözberg gsi und ghört sither zum Kanton Aargau. Im 1872 isch d Gmeind Bözberg in Under- und Oberbözberg teilt worde. Sit em 1. Januar 2013 sinds wider zäme i de Gmeind Bözberg.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Bözberg

## Fuessnote
Stärke

**Stärchi** isch es Polysaccharid, wo d Formle (C6H10O5)n hät und us hunderte bis tuusige vo α-D-Glucosemolekül zämegsetzt isch. Drum ghört si zu de Cholehydrat. Si chunt nume i pflanzliche Zäle vor und wird vo de Pflanze als Spiicher für Cholestoff und Energii brucht.

Es git zwei Arte vo Stärchimolekül: Amylose und Amylopektin.

Amylopektin isch es verzwiigts Molekül und eis vo de gröschte wo i de Natur vorchömed. Amylose isch chliiner und linear und hät es molekulars Gwicht vo öppe 500'000.
De Aateil vo Amylopektin und Amylose a de ganze Stärchi hanget vo de Quäle (Pflanze) ab. Di meischte Arte vo Stärchi beschtönd us öppe 25 % Amylose und 75 % Amylopektin.

Stärchimolekül sind nöd eifach i de Zäle verteilt, sondern i Chörner packt. Diä Chörner bestönd us Schichte, wo mer underem Elektronemikroskop dütlich gseht. Di einzelne Schichte underscheided sich i de Aaornig vo de Molekül: i de einte Schichte sind d Molekül amorph agordnet, i de andere chrischtalliin.

## Literatur
* International Starch Institute (Hrsg.): *Technical Memorandum on Production of Potato Starch*. Link.
* Chulaporn Kamnerdpetch: *Enzymatic Hydrolysis and Peptide Mapping of Potato Pulp Protein*. Hannover 2006. Link.
* National Starch: *Food starch technology*. PDF, 1,4&nbsp;MB
* Acrylamid – wie kommt es in Lebensmittel?. Link.
Marmelade

A **Marmelade**, a **Konfidür**, a **Gomfi, Gumfi** oder a **Gsels** isch älles fascht ds gleiche, aber doch a bissle andrsch.

A Gsels ka ma aus oener Frucht oder au aus vrschiedane Früchtla macha (Breschdleng, Dreibla, Zwedschga odr was da schonscht so sias em Garda fendasch). 
Em Schwäbischa wird net nach dr EU-Vrordnung zwischra Marmelade ond ra Konfidür ondrschieda. Mr erwardat hegschdens von ra Konfidür a baar gresre Breggala von dene Frücht ond dass net alles so vrmanscht isch wia bei dr Marmelad. 

A Gsels wird normalrweise selbr kocht ond net oefach em Suprmarkt eikauft. Do drzua vrwendat ma ogfähr d Hälfte frisch butzde Frücht (koe alds Glomb) ond de andr Hälfte Zuggr. Des kocht ma dann zwoe Minudda ond füllds dann glei hoess en Gläsr ab. Giast an gloena Schluck Rum drauf ond vrschliasst des dann meglichst luftdicht mit ma passenda Deggl. 
Zom Friaschdig duat ma des no en a Gselshäfale nei, damid des am Disch schea aussieht.
Doher kommt dann au der Begriff „Breschdlengsgselshäfele“ (= Erdbeerkonfitürenschälchen), mid dem ma ällamol die Netschwoba auf des Vrständnis onsrr Sproch briafa will.

## Weblink

* Christoph Landolt: ''Konfitüre – einst und heute''. «Wortgschicht» vom 26.&nbsp;Oktober 2016, rg. von dr Redaktion vom Schweizerischa Idiotikon – ibr di verschidna Werder ond Zueberoadigsarda.
Kantonsschule Küsnacht

D **Kantonsschuel Chüsnacht** isch e kantonals Gymnasium mit ere neusproochlige und musische Usrichtig z Chüsnacht im schwiizerische Kanton Züri. Früehner het si *Seminar Chüsnacht* gheisse. Si isch 1832 gründet worde und isch die eltisti Lehrerbildigsastalt im Kanton. Im Johr 2009 hai an dr KSK  516 Schüelerinne und Schüeler glehrt. Dr Räkter isch dr Christian Grütter und es git zwee Proräkter, dr Markus Hanhart und d Sandra Pittel.

## Weblink

* Website vo dr Kantonsschuel Küsnacht
* Website vo der Gnosseschaft Solécole
* Immersionsunterricht an der KSK (PDF-Datei; 73 kB)
* Interview mit em Räkter Ritzmann zur Iiweihig vom neue Trakt PDF (275 kB)
WWE

D **World Wrestling Entertainment, Inc. (WWE)** isch äs Mediäunternähmä, wo a dä **Wall Street** notiert isch und bekannt isch für **Wrestling**Shows und **TV** Sendigä. 
Sit 1980 verchauft es sich offiziel als *Show-Entertainment*.

Hauptateilseigner vo dä WWE isch dä Vincent Kennedy McMahon.

## Gschicht
Dr *Roderick James „Jess“ McMahon* het 1933 aagfange, Wrestlingshows im „Municipal Stadium“ z Freeport, Long Island z organisiere. 1948 isch si Sohn Vince Manager vo dr Turner Arena z Washington, D.C. worde, und het sä 1952 kauft. 1953 isch si **Capitol Wrestling Federation**  em Dachverband National Wrestling Alliance bidrätte und het 1955 dr Arena dr Name *Capitol Arena* gee. 1956 si die erste Match im DuMont-Network gsändet worde.

Im McMahon si Organisation wird as *Capitol Wrestling Corporation (CWC)* in s Register z Washington iidrait und 1961  z New York.

## Weblink
* 
* wwe.com

## Fuessnote
Reto Zanni

Dr **Reto Zanni** (* 9. Februar 1980 z Buochs) isch e ehemalige Schwyzer Fuessballer. Z letscht het är für dr SC Buochs gspylt.

## Karriere
Er het für GC, Sanggalle, FC Thun und Vaduz gschpylt. Bis är im Januar 2005 zum FC Basel gwächselt het. Zwische 2005–2010 isch är mit em FCB je drey mol Meister und Cup Siiger worde. Im Februar 2011 isch är denn ins Ländli zum FC Vaduz transfäriert worde. 2012 isch er zrugg zum SC Buochs gange.

## Erfolg
**Mit em [[FC Basel]]**
* Schwyzer Meischter: 2005, 2008, 2010
* Cup Siiger: 2007, 2008, 2010

## Weblink
* Dr Reto Zanni uf hattrick.ch
Hookesches Gesetz

**S´Hooksche Gsetz** (noch Sir Robert Hooke) bschreibt s´Verhalte von oinem festa Gegastand z. B. e Fäder, wenn ma dra ziat. Donoch verformt sich d´Gegastand. 

S Gsetz wird aagwändet bi Festkörper, wo d Verformig proportional zur iiwirkende Belastig isch (linear-elastischs Verhalte). Das Verhalte isch z. B. typisch für Metall bi chliiner Belastig und für herti, sprödi Stoff hüfig bis dass si bräche (Glas, Keramik, Silizium).

Anderi Materialie verhalte sich plastisch bzw. duktil (z. B. Metall, wenn d Fliessgränze überschritte wird) oder nit-linear elastisch (z. B. Gummi).

S´Hooksche Gsetz stellt an linearen Sonderfall vom Elastizitätgsetz do.

## Die eidimensionali Verformig

D´Formel, mit där mas ausrechent, ischt F=D*S

wobii
F= Kraft in Newton
D= Fäderhärte in Newton/Meter
S= Sträcke in Meter
## Literatur
* Schnell, Gross, Hauger: *Technische Mechanik 2 (Elastostatik).* Springer, ISBN 3-540-64147-5
Gleichschenkliges Dreieck

E **gliichschänkligs Dreiegg** isch e Dreiegg mit wenigstens zwäi Site, wo gliich lang si. Dorum si au die bäide Winggel gliich grooss, wo wisawii vo de bäide gliich lane Site si. E Spezialform isch s gliichsite Dreiegg, wo alli drei Site gliich lang si. Zum es gliichschänkligs Dreiegg vollständig z bestimme, brucht mä zwäi Bestimmigsstück, vo deene muess mindestens äis e Site si.

Die bäide gliich lange Site häisse *Schänkel*, die dritti Site häisst *Basis*. Dr Egge wo wisawii vo dr Basis lit, häisst *Spitz*. D Winggel züsche dr Basis und de Site häisse *Basiswinggel*.

Jedes gliichschänklige Dreiegg isch aggsesümmetrisch. Es cha spitzwingglig, rächtwingglig oder stumpfwingglig sein, wobii mit däm Winggel dr Winggel zwüsche de bäide Site gmäint isch.

## Weblingg

*
Plus- und Minus-Klammern

D **Chlammerereegle** beschriibe in dr Arithmetik und dr elementare Algebra Vorschrifte, wie Chlammre in räine Summe und Differänze, also in Usdrück, wo din nume plus und minus vorchömme, uflööse muess. Umgangssproochlig wärde as Chlammrereegle au anderi Reegle bezäichnet, wo beschriibe, wie mä mit Chlammre in mathematische Usdrück umgoot, wie s s Distributivgsetz zueloot.

## Plusklammra
Plusklammra send klammra, vor dene kai minus stoht, wil im allgemeina das pluszoicha net gschriiba werrat.  Alle zoicha en da klammer bleibet gleich, wenn ma se auflöst.

Zom beischbiel: 
+(5-3) = (5-3) = 5-3 = 2
+(5-3)*2 = (5-3)*2 = 5*2 - 3*2 = 10-6 = 4 

## Minusklammra
Minusklammra send klammra, vor dene a minus stoht. Alle zoicha in dera klammr werrat rumträt, wenn ma se auflöst: Plus werd zu minus und minus zu plus.

Zom beischbiel: 
-(5-3)= -5+3 = -2 
-(5-3)*2 = -5*2 + 3*2 = -10+6 = -4 

## Chlammerereegle im witere Sinn
Wenn s Chlammere in mathematische Usdrück het, so wärde d Operazioone (z. B. plus oder mol) innerhalb vo de Chlammere immer vor dene usserhalb vo de Chlammere usgfüert.

### Bischbil 1
(2 + 5) · 3 = 7 · 3 = 21,       (zerst s "+", denn s "·" wäge dr Chlammere), aber

2 + 5 · 3 = 2 + 15 = 17,       ooni Chlammere Punkt- vor Strichrächnig.

### Bischbil 2

(2 · 3)² = 6² = 36, aber

2 · 3² = 2 · 9 = 18.
Pascalsches Dreieck

S **pascalsche Dreiegg** isch e geometrischi Darstellig vo de Binomialkoeffiziente \tbinom{n}{k}. Si wärde im Dreiegg eso aagordnet, ass jede Iidrag d Summe vo de beide Iidreg wo drüberstöhn, isch. Das wird dur d Gliichig
: \binom{n+1}{k+1} = \binom{n}{k} + \binom{n}{k+1}
beschriibe. Drbii chönne die Variable n als Ziileindex und k as Spaltenindex interpretiert wärde, wobii mä bi Null foot afo zelle (also die ersti Ziile isch n=0, die ersti Spalte k=0).

## Wia benutzt ma des?

Nemma ma (a \pm b)^2

# ma sucht sich die dritte Zeil beim paskalscha Dreieck raus.
# der erste Koeffizient ischt da 1, also muss ma 1 \cdot x^2 \cdot y^0 = x^2 ausrechna
# der zweite Koeffizient isch 2, also \pm 2 \cdot x^1 \cdot y^1 = \pm 2 \cdot x \cdot y
# der dritte Koeffizient isch wieder 1, also 1 \cdot x^0 \cdot y^2 = y^2
das gibt:
:(a \pm b)^2 = a^2 \pm 2\cdot a\cdot b + b^2.

Dieses Vorgehen funktioniert bei allen Gleichunga mit Hochzahla. In der vierta Zeil findet ma die Koeffizienta für (a \pm b)^3:

:(a \pm b)^3 = a^3\pm 3\cdot a^2\cdot b^1 + 3\cdot a^1 \cdot b^2 \pm b^3.

Mä cha eso witermache, sött aber ufbasse, ass mä für s Binom  (a - b)  immer s Minuszäiche us „ \pm “ muess nee und dass, wäärend dr Exponänt vo  a  in jedere Formle immer um 1 chliiner wird, dr Exponänt vo  b  um 1 gröösser wird. 

Wenn mä s Pascalsche Dreiegg uf s Binom (a - b) mit irgend eme Exponänt aawändet, wäggsle sich d Vorzäiche – und + regelmäässig ab (es stoot immer denn e Minus, wenn dr Exponänt vo b ungrad isch). Das häisst z.&nbsp;B.
:(a - b)^4 = a^4 - 4\cdot a^3\cdot b^1 + 6\cdot a^2 \cdot b^2 - 4\cdot a^1 \cdot b^3 + b^4. 

## Litratuur
* John H. Conway und Richard K. Guy: *The Book of Numbers*. ISBN 0-387-97993-X

## Weblingg

* Muster im Pascalschen Dreieck (änglisch)
* Das Pascalsche Dreieck
Gaußsches Eliminationsverfahren

S **Gauß-Verfahre** oder s **Eliminationsverfahre vom Gauss** isch en Algorithmus  im mathematische Deilgebiet vo dr lineare Algebra und dr Numerik. Es wird brucht zum lineari Gliichigssystem z löse. Es fuesst uf elementare Umformige, wo zwar s Gliichigssystem ändere, aber d Lösig erhalte. Eso isch s möglig jedes Gliichigssystem uf Stuefeform z bringen, so dass mä dur ei Elimination von ere Unbekannte noch dr andere d Lösig cha uusefinde oder d Lösigsmängi cha abgläse wärde. 

D Zahl vo de Operatione wo s brucht isch bin ere n\times n-Matrix vo dr Grössenornig n^3. In siiner Grundform isch dr Algorithmus aafellig für Rundigsfähler, aber mit chliine Abändrige (Pivotisierig) isch er für allgemeini, lineari Gliichigssystem s Standardlösigsverfahre und isch e Deil vo alle wäsentlige Programmbibliotheke für numerischi lineari Algebra wie NAG, IMSL und LAPACK.

## Beispiil

X-3Y+2Z=-4

-X+Y+3Z=11

-X-2Y+2,5Z=-2,5

Lösungswääg 
# Vorwärtselimination: s Gliichigssystem wird uf Stuefeform brocht, das heisst, in jeder Ziile het s mindestens ei Variabli weniger weniger as in dr Ziile obedra
# Ruckwärtsisetze: mä foot bi dr letschte Ziile aa, wo s nume no ei Variabli het, und mä dr Wärt von ere aso kennt, ersetzt die Variabli in dr Ziile obedraa mit ihrem Wärt, so dass in au in dere Ziile nume no ei Variabli stoht. Mä macht eso wiiter, bis in alle Ziile nume no en einzigi Variabli stoht und ihre Wärt.

Lösung:

Zerscht d Vorwärtselimination. Mä loot die ersti Ziile lo stoh:

X - 3Y + 2Z = -4

zellt die ersti und zweiti Ziile zämme und bechunnt as nöji zweiti Ziile

-2Y + 5Z = 7

zellt die ersti und dritti Ziile zämme (-5Y + 4,5Z = -6,5) und subtrahiert vo däm 2,5 mol die neu zweiti Ziile (-5Y + 12,5Z =  17,5) was e nöji dritti Ziile git:

8Z = 24

d. h. Z=3.

Denn chunnt s Ruckwärtsisetze. Mä ersetzt Z in dr zweite Ziile mit 3 und bechunnt 

-2Y + 15 = 7

das macht Y=4. Die ersti Ziile wird zu 

X - 12 + 6 = -4

d. h.  X=2.
Additionsverfahren

S'Additionsverfahren isch e Verfahre mit dem mr lineare Gleichongssyschteme uflöse kah. S'bekannte Gaußsche Eleminationsverfahre basiirt do druf.

## Grundprinzip

S Additionsverfahre basiert uf dem Folgerongsprinzip, dass wenn A=B ond C=D dann au A+C=B+D isch.
 
Mr benutzt des Prinzip um d Anzahl vo de Variable i de lineare Gleichonge z reduziirä. Wenn e Variable x i A mit Vorfaktor a vorkoht ond i C mit Vorfaktor -a, no koht x en A+C mit Vorfaktor 0, also nimme, vor. 

Damit dia Vorfaktore sich gegeseitig aufhebet mo mr d Gleichunge evtl. ersch no met emma gaignete Wert durchmultipliziire.

## Beischpiil

:\begin{matrix}
(1) & 2x & + & 3y & = & 7\\ 
(2) & x & - &  3y & = & 5
\end{matrix}

Addiert mr beide Gleichonge kriagt mr d Gleichong   

:\begin{matrix}
(3) & x &  &  & = & 4.
\end{matrix}

I folgendem Beischpiil miased Gleichonge z ersch no mit eme Faktor durchmultipliziart werre, damit bei dr Addition e Variable eleminiirt wird.

:\begin{matrix}
(4) & 2x & - & 3y & = & 12\\ 
(5) & 4x & + &  5y & = & 2
\end{matrix}

Damit sich d Vorfaktore vorm y ufhebet multipliziert mr d'erschte Gleichong mit 5 ond d zweite mit 3.

:\begin{matrix}
(4') & 10x & - & 15y & = & 60\\ 
(5') & 12x & + &  15y & = & 6.
\end{matrix}

Durch d Addition vo de Gleichung kriagt mr 
:\begin{matrix}
(6) & 22x &  &  & = & 66.
\end{matrix}
Ond nach errä weiterä Multiplikation met 1/22 s Ergebnis 
:\begin{matrix}
(6') & x &  &  & = & 3.
\end{matrix}
Lichtfarben

D **Liechtfarb** isch dr Farbiidruck vo Liecht, wo diräkt us ere Liechtquelle stammt, wo sälber lüchdet. Dr Farbreiz chunnt vo dr spektrale Zsämmesetzig vo dere Strahlig. In Verbindig mit de Fotorezeptore im Aug und dr Verarbeitig vom Reiz im Närvesystem und im Hirni het denn jedes „farbige Liecht“ e bestimmti Charakteristik, d Farbvalänz. 

S Liecht, wo vom ene erlüchtete Körper reflektiert und wo d Farb von em veränderet wird, wird als Körperfarb wohrgnoh. Zum e Körperfärbig chönne erkenne, muess dr Körper mit wissem Liecht belüchdet wärde. 

D Farbvalänz vom Liecht setzt sich äntwäder us diskrete einzelne Farbe, wo jewils e bestimmti Wällelengi hai, us eme „Gmisch vo Liecht“ vo mehrere Wällelengene oder Wällelengeberiich oder us kontinuierlige Spektralberiich zämme. D Intensitätsverdeilig über d Wällelengene vom (sichtbare) Spektrum entstoht in dr Liechtquelle. Im technische Vorgang wird d Liechtfarb allerdings au dur Filterig no veränderet. E Mässig vo dr Valänz vo dr Liechtfarb orientiert sich an de physiologische Eigeschafte vom menschligen Aug, wie s s Liecht wohrnimmt.

## Grundfarbe

Spektralfarbe si die reine Farbe, wo stark lüüchte, wie si sich im Sunnespektrum, am Rand vo CDs oder bim Räägeboge zeige. Dr Newton het wäge dr *heilige* Zahl Siibe däm Kontinuum siibe Grundfarbe zuegordnet: Veielett, Indigo, Blau, Grüen, Gääl, Gäälrot, Rot. 

## Mischfarbe
Dia Grondfarba koh ma mitanandr mischa. Wenn ma des macht, kriagt ma Mischfarba: rot + grian = gäll, rot + blau = magenta, blau + grian = türkis.

Wisses Liecht, wo as Sunneliacht us ama kontinuierliche Spektralberiich bestoot, wird in dr Technik hüfig mit nume drei Grondfarba erzügt und das send rot, grian und blau.

## Fuessnote
Brechung (Physik)

**Brächig** oder **Refraktion** (änglisch *refraction*) bezeichnet d Änderig vo dr Usbreitigsrichtig von ere Wälle wägen ere rümlige Änderig vo ihrer Usbreitigsgschwindigkeit, wo speziell für Liechtwälle dur e Brächigsindex *n* vom ene Medium beschriibe wird. Allgemein duet d Brächig bi jeder Art vo Wälle ufdräte, wo sich in mehr als einer Dimension usbreite, öbbe Schallwälle und Wasserwälle.

D Brächig isch im Gegesatz zur Beugig (ängl. *diffraction*), Gegestand vo dr Strahlenoptik, wo für Strukture gältet, wo gross si im Vergliich zur Wällelengi. An Gränzflechene duet dur d Brächig e Knick im Strahl ufdräte, wo dur s Brächigsgsetz beschriibe wird. Wenn d Usbreitigsgschwindigkeit sich kontinuierlig änderet, wärde d Strahle krümmt, lueg öbbe bi dr Astronomische Refraktion. In beide Fäll gältet s Fermatsche Prinzip, wodrnoch Strahle Wäg von ere extremale, meistens minimale Laufziit bzw. Lengi näme.

D Abhängigkeit vo dr Brächig vo dr Wällelengi (bi Liecht also vo dr Farb) nennt mä Dispersion.

Anisotropi Materialie si doppelbrächend, das heisst, d Aadeil von ere Wälle werde je noch ihrer Polarisation underschiidlig (stark) broche.
Ungleichung

En **Ungliichig** isch wie d Gliichig en Ussag, wo zwei Term vergliicht. Während bi dr Gliichig die beide Terme dr gliich Wärt hai, isch bin ere Ungliichig eine vo de Terme chliiner beziehigswiis chliiner-gliich em andere.

Symbolisch schribt mä das mit Verheltniszeiche:
*  a  bedütet a isch chliiner als b
*  a > b  bedütet a isch grösser als b
*  a \le b  bedütet a isch chliiner oder gliich b 
*  a \ge b  bedütet a isch grösser oder gliich b 
*  a \neq b  bedütet a isch nid gliich  b )
Wenn d Ussag von ere Ungliichig für alli Wärt, wo si definiert isch drfür, die gliichi isch (z.&nbsp;B. n>-1 für n us \N), heisst d Ungliichig *absolut* oder *unbedingt*. Gältet d Ungliichig nume für e baar Wärt vo de verwändete Variable, wird aber für anderi Wärt umkehrt oder isch ungültig, so heisst si *bedingt*. 

Sobald in ere mathematische Ungliichig d Betragsfunktion enthalten isch, redet mä
von ere Betragsungliichig.

Ungliichige chönne e Ordnigsrelation definiere, wo d Elimänt von ere Mängi mit enander vergliicht.