open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1857

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Constant Fornerod wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 10. Mai: Z Indie fangt dr Sepoy-Ufstand gege di britisch Kolonialherrschaft aa.
* 26. Mai: Uf Vermittlig vum franzesische Chaiser Napoleon III. im Noieburgerhandel verzichtet dr preußisch Chenig Friedrich Wilhelm IV. im Vertrag vu Paris uf syy Rächt an Noieburg un Valangin.
* 27. Mai: Dr Aschtronom Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (44) Nysa. Am 27. Juni entdeckt er (45) Eugenia.
* 15. Augschte: Dr Bärgfierer Christian Almer un drei Beglaiter bstyge as erschti dr Mönch in dr Bärner Alpe.
* 16. Augschte: Dr Norman Robert Pogson entdeckt dr Aschteroid (46) Hestia.
* 15. Septämber: Dr Karl Theodor Robert Luther entdeckt dr Aschteroid (47) Aglaja.
* 28. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* 31. Dezämber: Di britisch Chenigi Victoria entschaidet sich fir Ottawa as Hauptstadt vu Kanada.

## uf d Wält chuu
* 22. Jänner: John Auguste Clerc, Schwyzer Politiker
* 26. Februar: Emma Boos-Jegher, Schwyzer Frauerächtleri
* 31. Mai: Pius XI., Papscht vu 1922 bis 1939
* 11. Juni: Antoni Grabowski, polnische Chemiingenieu un Esperantischt
* 19. Juni: Arthur Hoffmann, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 5. Juli: Clara Zetkin dytschi Bolitikeri
* 9. Juli: Friedrich II., Großherzog vu Bade
* 31. Juli: Ernest Chuard, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 10. Septämber: William Henry Peter Barber, neiseeländische Bolitiker

## gstorbe
* 19. Juli: Stefano Franscini, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1. Augschte: Emilie Zumsteeg, dytschi Komponischti
* 26. Novämber: Joseph von Eichendorff, e dütsche Dichder vo dr Romantik

## Weblink
1856

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jakob Stämpfli wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 12. Jänner: Dr Aschtronom Jean Chacornac entdeckt dr Aschteroid (38) Leda.
* 30. Merz: Mit dr Unterzaichnig vum Dritte Pariser Fride chunnt dr Krimchrieg zum Änd.
* 31. Merz: Dr Aschtronom Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (40) Harmonia. Am 22. Mai endeckt er (41) Daphne.
* 5. Juli: Dr Alfred Escher grindet z Züri d Schwyzerisch Kreditaastalt un macht d Stadt dodermit zum wichtigschte Bankestandort un Wirtschaftszäntrum vu dr Schwyz.
* 2. Septämber: Butschversuech im Schwyzer Kanton Nöieburg: Royalischte wän dr preußisch Chenig wider as Landesherr haa.
* 29. Septämber: D Bahnstrecki Bade–Brugg, e Verlengerig vu dr bishärige Züri-Bade-Strecki vu dr „Spanisch-Brötli-Bahn“, wird ufgmacht.
* 13. Dezämber: Preuße bricht di diplomatische Beziehigen zue dr Schwyz wäg em Stryt um s Firschtetum Neueburg ab un ordnet d Mobilmachig vu Druppe aa. Erscht im Verfrag vu Paris (1857) dr Komflikt byyglait.

## uf d Wält chuu
* 24. April: Philippe Pétain, franzesische Militer un Bolitiker
* 6. Mai: Sigmund Freud, eschtrychische Psycholog
* 12. Mai: Jakob Wirz, Schwyzer Fabrikant
* 15. Mai: Matthias Zurbriggen, Schwyzer Bärgstyger
* 21. Juni: Friedrich Kluge, dytsche Sprochwisseschaftler
* 10. Juli: Nikola Tesla, serbisch-US-amerikanische Erfinder, Physiker un Elektroingenieur
* 13. Septämber: Jakob Ulrich, Schwyzer Romanischt
* 8. Oktober: Karl Borromä Bauknecht, dytsche Volksdichter
* 24. Oktober: Yu Gil-jun, koreanische Bolitiker un Unabhängigkaitsaktivischt
* 29. Novämber: Marie Hart, Elsässischi Mundartautorin
* 9. Dezämber: Ernst Brenner, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## gstorbe
* 17. Februar: Heinrich Heine, dytsche Schriftsteller
* 17. Mai: Bernhard Galura, vordereschtrychische Kleriker
* 29. Juli: Robert Schumann, e dütsche Komponist

## Weblink
1855

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jonas Furrer wird zum dritte Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 6. April: Dr Jean Chacornac entdeckt dr Aschteroid (34) Circe.
* 19. April: Dr Karl Theodor Robert Luther entdeckt dr Aschteroid (35) Leukothea.
* 31. Mai: S Luschtspiil *Leonce und Leona* vum Georg Büchner wird urufgfiert.
* 5. Juli: Z Paris wird d Operette *[[Die beiden Blinden]]* vum Jacques Offenbach urufgfiert.
* 1. Augschte: Ere Sailschaft unter dr Laitig vum Charles Hudson glingt d Erschtbstyygig vu dr Dufourspitze im Monte Rosa-Massiv, dr hegschte Bärgspitze vu dr Schwyz.
* 8. Septämber: D Eroberig vu Fort Malakow dur franzesischi Druppe fiert zum Fall vu Sewastopol im Krimchrieg.
* 5. Oktober: Dr Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (36) Atalante.
* 16. Oktober: D Eidgenössische Polytechnische Schule fangt z Züri mit dr Vorläsigen aa.

## uf d Wält chuu
* 6. Jänner: Robert M. Lively, US-amerikanische Bolitiker
* 31. Jänner: Alexander W. Gregg, US-amerikanische Bolitiker
* 18. Februar: Adolf Frey, Schwyzer Dichter und Literaturprofässer
* 27. Februar: Jean Bonnard, Schwyzer Romanischt
* 1. Merz: Meta von Salis, Schwyzer Frauerächtleri
* 7. Juli: Ludwig Ganghofer, dytsche Schriftsteller
* 27. Septämber: Paul Appell, e französische Mathematiker
* 16. Dezämber: Rufus Hardy, US-amerikanische Bolitiker

## gstorbe
* 6. Februar: Josef Munzinger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 23. Februar: Carl Friedrich Gauß, dytsche Mathematiker, Aschtronom un Physiker
* 15. Merz: Johann Jacob Wehrli, Schwyzer Pädagog
* 29. Merz: Daniel-Henri Druey, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 28. Mai: Christoph Anton Walser, Vorarlgbärger Prieschter un Dialäktdichter

## Weblink
1854

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Friedrich Frey-Herosé wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 7. Februar: Dr Schwyzer Bundesrot verabschidet s Bundesgsetz fir d Yyrichtig vun ere aidgnessische polytächnische Schuel, dr hitige ETH Züri.
* 28. Februar: Z Ripon (Wisconsin) wird di Republikanisch Bartei vu dr Verainigte Staate grindet, wu si gege ne Uusbraitig vu dr Sklaverei wändet.
* 1. Merz: Dr Karl Theodor Robert Luther entdeckt dr Aschteroid (28) Bellona. Am glyche Dag entdeckt dr Albert Marth dr Aschteroid (29) Amphitrite.
* 27./28. Merz: Großbritannien un Frankrych stygen an dr Syte vum OSmanische Rych in dr Krimchrieg gege Russland yy.
* 24. April: Dr Franz Joseph I. vu Eschtrych hyrotet z Wien di 16-jehrig Wittelsbacher Brinzässi Elisabeth in Bayern.
* 26. Mai: Dr Schwyzer Schelm Bernhard Matter wird as letschte Mänsch im Kanton Aargau hiigrichtet.
* 22. Juli: Dr Aschtronom John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid (30) Urania.
* 29. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* 28. Oktober: Dr Jean Chacornac entdeckt dr Aschteroid (33) Polyhymnia.
* 19. Dezämber: Z Basel wird dr provisorische Bahnhof vu dr Schwyzerische Centralbahn ufgmacht.

* Grindig vu dr Großherzoglich Badische Kunstschule Karlsruhe.

## uf d Wält chuu
* 14. Februar: Camille Vidart, Schwyzer Lehreri un Frauerächtleri
* 29. April: Henri Poincaré, franzesische Mathematiker un Physiker
* 29. Mai: Emil Thoma, Oberburgermaischter vu Fryybeg
* 6. Juli: Ida Bindschedler, Schwyzer Chinderbuechautorin
* 2. Augschte: Eugène Ruffy, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 19. Septämber: Alexander Würtenberger, dytsche Haimetdichter un Rosezichter
* 23. Oktober: Heinrich Morf, Schwyzer Romanischt
* 27. Novämber: Johan Ludvig Heiberg, dänische Mathematikhischtoriker un Philolog
* 21. Dezämber: Jules Gilliéron, Schwyzer Romanischt

## gstorbe
* 20. Mai: Karl Ludwig von Haller, Schwyzer Staatsrächtler, Bolitiker, Publizischt un Nationalökonom
* 26. Mai: Bernhard Matter, Schwyzer Schelm un Volksheld
* 22. Oktober: Jeremias Gotthelf, Schwyzer Schriftsteller

## Weblink
1853

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Wilhelm Matthias Naeff wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 5. April: Dr Annibale de Gasparis entdeckt dr Aschteroid (24) Themis.
* 6. April: Dr Jean Chacornac entdeckt dr Aschteroid (25) Phocaea.
* 24. Septämber: Frankrych nimmt di pazifisch Inselgruppe Neikaledonie in Bsitz.
* 16. Oktober: Mit dr Chriegserklerung vum Osmanische Rych an Russland fangt dr Krimchrieg aa. 
* 5. Mai: Dr dytsch Aschtronom Karl Theodor Robert Luther entdeckt an dr Stärnwart Düsseldorf dr Aschteroid (26) Proserpina.
* 8. Novämber: Dr John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid *[[(27) Euterpe|Euterpe]]*.
* 30. Novämber: Di russisch Schwarzmeerflotte vernichtet di osmanisch Flotte im Hafe vu Sinope.

## uf d Wält chuu
* 14. Merz: Ferdinand Hodler, Schwyzer Moler
* 18. Merz: Emilie Kempin-Spyri, erschti Frau, wu in dr Schwyz as Jurischti promoviert un habilitiert woren isch
* 30. Merz: Vincent van Gogh, niderländische Moler
* 18. April: Charles K. Bell, US-amerikanische Bolitiker
* 1. Juni: James Luther Slayden, US-amerikanische Bolitiker
* 18. Juli: Hendrik Antoon Lorentz, niderländische Mathematiker un Physiker
* 14. Septämber: Marc-Emile Ruchet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 18. Septämber: Francesco Filippini, italienische Moler
* 15. Oktober: Caspar Streiff, Schwyzer Staatskassier und Mundartschriftsteller
* 21. Dezämber: Isolde Kurz, dytschi Schriftstelleri

## gstorbe
* 16. Jänner: Matteo Carcassi, italienische Gitarrischt un Kumpenischt
* 6. Februar: Theopil L’Orsa, Schwyzer Unternämer

## Weblink
1852

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jonas Furrer wird zum zwaite Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 20. Merz: Dr Roman *Uncle Tom’s Cabin* (dt. Onkel Toms Hütte) vu dr Harriet Beecher Stowe erschynt.
* 17. April: Dr italienisch Aschtronom Annibale de Gasparis entdeckt dr Aschteroid (16) Psyche. Am 19. Juli entdeckt er (20) Massalia.
* 24. Juni: Dr John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid (18) Melpomene. Am 22. Augschte entdeckt er (19) Fortuna, am 16. Novämber (22) Kalliope, am 15. Dezämber (23) Thalia.
* 28. Juni: Hans Hueber, e Schwizer Komponist, Pianist und Muusigpedagog
* 15. Novämber: Dr Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (21) Lutetia.
* 2. Dezämber: Am Johresdag vu dr Chaiserchrenig vu syym Unkel Napoleon Bonaparte un vu syym aigene Butsch chrent sich dr franzesisch Bresidänt Charles-Louis-Napoléon Bonaparte as Napoléon III. zum Chaiser vu dr Franzose.

## uf d Wält chuu
* 17. Februar: Leonhard Friedrich, Schwyzer Architekt
* 25. Februar: Georg Wenker, dytsche Sprochwisseschaftler
* 4. April: Wilhelm Denz, Schwyzer Bfaarer
* 1. Mai: Santiago Ramón y Cajal, spanische Mediziner
* 25. Juni: Antoni Gaudí, katalanische Architekt
* 18. Juli: Richard Kuder, dytsche Architäkt
* 16. Oktober: Heinrich Würtenberger, dytsche Haimetdichter un badische Ekonomirot
* 28. Oktober: Xaver Severin Gretener, Schwyzer Jurischt
* 29. Oktober: Eustach Robert Gallion, dytsche Musiker un Dialäktdichter

## gstorbe
* 27. Juli: Johann Andreas Schmeller, dütsche Germanischt, Bibliothekar und bayerische Sproochforscher
* 27. Novämber: Ada Lovelace, britischi Mathematikeri

## Weblink
1851

|}

## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Josef Munzinger wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 1. Februar: S Handelshuus *Gebrüder Volkart* wird mit Sitz z Winterthur un z Bombay grindet. S entwicklet sich zue aim vu dr greschte Böuwullehändler vu dr Wält.
* 22. Merz: S Chenigrych Wirttebärg drännt si vu dr private Thurn-un-Taxis-Boscht un richtet e Staastbedrib fir dr Boschtdienscht yy.
* 1. Mai: S Großherzogtum Bade git syni erschte Briefmarken uuse.
* 1. Mai bis 11. Oktober: Im Londoner Hyde Park findet uf Initiative vu dr britische *Royal Society of Arts* di erscht Wältuusstellig statt. Fir die *Great Exhibition* wird dr Crystal Palace böue.
* 19. Mai: Dr John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid (14) Irene.
* 29. Juli: Dr Aschtronom Annibale de Gasparis entdeckt dr Aschteroid (15) Eunomia.
* 4. Augschte: Dr Afrikaforscher David Livingstone chunnt zum Oberlauf vum Sambesi.
* 20. Augschte: Uruffierig vu dr romantische Oper *Aurelia, Herzogin von Bulgarien* vum Conradin Kreutzer z Kassel.
* 24. Oktober: Dr William Lassell entdeckt dr Umbriel, e Mond vum Uranus.
* 26. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* 2. Dezämber: Butsch dur dr Bresidänt Charles-Louis-Napoleon Bonaparte z Frankrych. Är losst si mit mit diktatorische Vollmachten uusstatte.
* 24. Dezämber: Bin ere Brunscht in dr Library of Congress wäre 35.000 Biecher vernichtet.

## Uf d Wält chuu
* 3. Februar: Lina Hähnle, dytschi Naturschitzeri
* 26. Merz: Marguerite Duvillard-Chavannes, Schwyzer Frauerächtleri
* 26. Merz: Johannes Meyer-Rusca, Schwyzer Sideninduschtrielle und Kantons- und Gmäindsbolitiker

## Gstorbe
* 31. Jänner: David Spangler Kaufman, US-amerikanische Bolitker
* 10. Juli: Louis Jacques Mandé Daguerre, franzesische Moler un Erfinder vu dr Daguerreotypi
* 14. Septämber: James Fenimore Cooper, en amerikanische Schriftsteller vo dr Romantik

## Weblink
1850

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Daniel-Henri Druey wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 31. Jänner: Bin ere Revision vu dr Preußische Verfassig wird s Dreiklassewahlrächt yygfiert.
* 7. Mai: D Schwyzer Bundesversammlig erlosst d erscht Aidgnessisch Minzgsetz, doderno wird dr Franken, yydailt in 100 Rappe, zur Ainhaitswährig in dr Schwyz.
* 11. Mai: Dr italienisch Aschtronom Annibale de Gasparis entdeckt dr Aschteroid (11) Parthenope. Am 2. Novämber entdeckt er (13) Egeria.
* 28. August: Unter dr Laitig vum Franz Liszt wird z Weimar d Oper *Lohengrin* vum Richard Wagner urufgfiert.
* 13. Septämber: Dr John Russell Hind entdeckt dr Aschteroid (12) Victoria.
* 1. Oktober: Z Bärn erschynt zem erschte Mol d Dageszytig *[[Der Bund]]*.

## uf d Wält chuu
* 7. Merz: Tomáš Garrigue Masaryk, Philosoph, Schriftsteller un erschte Staatsbresidänt vu dr Tschechoslowakei
* 7. April: Julius Schüler, badische Buur un Bolitiker
* 11. Mai: Hans Sandreuter, e Schwizer Künstler vom Symbolismus und vom Fin de siècle
* 30. Mai: Samuel B. Cooper, US-amerikanische Bolitiker
* 3. Oktober: Rudolf Schoch (Philologe), Schwyzer Germanischt und Lehrer
* 1. Novämber: Pauline Chaponnière-Chaix, Schwyzer Frauerächtleri
* 27. Novämber: Helene von Mülinen, Schwyzer Frauerächtleri

## gstorbe
* 1. Februar: Carl Burckhardt, Schwyzer Bolitiker
* 6. Merz: Jean Baptiste Girard, Schwyzer Franziskanermench un Pedagog
* 23. April: William Wordsworth, britische Dichter
* 8. Juni: Hieronymus Hess, e Schwizer Zäichner und Mooler
* 9. Juli: Sayyid Ali Muhammad al-Bab, iranische Religionsstifter (Babismus)
* 4. Novämber: Gustav Schwab, dytsche Schriftsteller

## Weblink
1849

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jonas Furrer wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 9. Februar: Im Chilchestaat wird im Ramme vum Risorgimento d Republik uusgruefe, wu aber sofort dur franzesischi un spanischi Druppe nidergschlaa wird.
* 12. April: Dr Annibale de Gasparis entdeckt dr Asteroid (10) Hygiea.
* 11. Mai: As Folg vu *Rychsverfassigskampagne* meuteret di badisch Garnison in dr Feschtig Raschti. Dr Ufstand wytet sich landeswyt uus un zwingt dr Großherzog Leopold e baar Däg speter zur Flucht us Charlsrue.
* 21. Juni: Im Gfächt bi Waghäusel bsigt di Badisch Revolutionsarmee di preußische Invasionsdruppe, bricht aber d Verfolgig z frie ab, wäge däm cha sich dr Gegner wider nei formiere.
* 23. Juli: Raschti wird vu preußische Druppen yygnuu. Dodermit isch dr noch em Heckerufstand zweet Versuech, im Zug vu dr Badische Revolution im Großherzogtum Bade ne Republik z errichte, wider gschyteret.
* 13. Augschte: Im Unabhängigkaits-Chrieg z Ungarn kapituliert d Armee unter em General Artur Görgey gegeniber russische Druppe. Im Rame vu dr Hailige Allianz schleen si zämme mit eschtrychische Ainhaite d Revolution vu dr Magyare nider.
* 23. Augschte: D Niderschlagig vu dr revolutionäre Republik Venedig dur eschtryychischi Druppe markiert dr Siig vu Eschtrych iber d Märzrevolution in syyne Vasallestaate.

## uf d Wält chuu
* 24. Jänner: Urs Eggeschwyler, Schwyzer Künschtler
* 30. Jänner: Josef Anton Schobinger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 19. Mai: Adrien Lachenal, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 20. Mai: Georg Bötticher, dütsche Grafiker und Schriftsteller
* 22. Mai: Louis Perrier, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 13. Septämber: Adolf Heer, dütsche Bildhauer
* 4. Novämber: Franz Fröhlich, Schwyzer Historiker und Lehrer
* 15. Dezämber: Carl Albert Handschin, Schwyzer Unternämmer un Bolitiker

## gstorbe
* 9. April: Julius Maximilian Schottky, dytsche Autor un Volgskundler
* 10. Mai: Katsushika Hokusai, japanische Moler
* 16. Juni: Wilhelm Martin Leberecht de Wette, proteschtantische Theolog
* 23. Juli: Gottlieb Jakob Kuhn: Schwyzer Pfarrer und Schriftsteller
* 13. Augschte: Friedrich Wilhelm Hitzig, dytsche Theoloog
* 17. Oktober: Frédéric Chopin, polnische Komponischt
* 14. Dezämber: Conradin Kreutzer, deutscher Komponist

## Weblink
1847

|}
## Was isch bassiert?
* 30. Januar: Di kalifornische Stadt *Yerba Buena* wird in San Francisco umgnännt.
* 11. Hornig: D Société jurassienne d’émulation wird z Pruntrut ggründet.
* 8. April: S Bischtum Sanggalle wird grindet.
* 14. April: Bim Böu vu dr Spanischbrötlibahn wird s Tunäll am Schlossbärg durgstoche.
* 1. Juli: Dr Amateuraschtronom Karl Ludwig Hencke entdeckt dr Aschteroid (6) Hebe.
* 7. Augschte: Di Schwyzerisch Nordbahn macht dr erscht Abschnitt vu dr Strecki Züri-Basel zwische Züri un Bade uf. Die erscht Yysebahnstrecki vu dr Schwyz chunnt bal dr Name Spanischbrötlibahn iber.
* 13. Augschte: Dr John Russel Hind entdeckt dr Asteroid (7) Iris. Am 18. Oktober entdeckt er (8) Flora.
* 3. Novämber: S Yydringe vu Druppe vum Sonderbund in dr Kanton Tessin lest dr Sonderbundschrieg in dr Schwyz uus.
* 23. Novämber: Im Sonderbundchrieg wäre d Druppe vum katholische Sonderbund Johann-Ulrich von Salis-Soglio bi Gisike un Chappu dur di aidgnessische Druppe unter em Guillaume Henri Dufour entschaidend gschlaa. Dodermit hert dr bis hite letscht bewaffnet Konflikt uf em Biet vu dr Schwyz uf.
* 24. Novämber: Ai Dag no dr entschaidende Niderlag bi Gisike un Chappu im Sonderbundchrieg kapituliert dr katholisch Kanton Lozärn as erschts Mitglid vum Sonderbund in dr Schwyz.
* 29. Novämber: Mit dr Kapitulation vum Kanton Wallis chunnt dr Sonderbundschrieg zum Änd.

## uf d Wält chuu
* 26. Jänner: Scott Field, US-amerikanische Bolitiker
* 11. Februar: Thomas Alva Edison, US-amerikanische Erfinder un Unternämmer
* 3. Juli: Jakob Buser, Schwyzer Bolitiker
* 24. Juli: Margarete Steiff, dytschi Unternämmeri un Grinderi vu dr Spilwarefabrik Steiff
* 1. Augschte: Robert E. Burke, US-amerikanische Bolitiker
* 14. Augschte: Robert Comtesse, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 19. Oktober: Aristide Baragiola, italiänische (und au i de Schwyz täätige) Lehrer, Germanischt und Volchskundler
* 22. Novämber: John Hall Stephens, US-amerikanische Bolitiker

## gstorbe
* 29. Merz: Micurà de Rü, ladinische Sprochwisseschaftler
* 3. Augschte: Jakob Freivogel, Schwyzer Chnäächt un Revolutionär
* 4. Novämber: Felix Mendelssohn Bartholdy, dytsche Komponischt
* 21. Novämber: Albert Schott, dytsche Sprochforscher, Gschichtsforscher und Volchskundler

## Weblink
1846

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Mai: Di Verainigte Staaten erklere Mexiko dr Chrieg.
* 19. Juni: Z Hoboken (New Jersey) wird s erscht Baseball-Spiil no dr churz vorhär entwicklete un hit no giltige Regle uusdrait.
* 30. Juni: Baiern wird jetz offiziäll «Bayern» gschribe.
* 13. Juli: Dr Chenig Karl I. vu Wirttebärg hyrotet d Olga Nikolajewna Romanowa.
* 25. Augschte: Mit em Segelschiff *Catalina* cheme di erschte dytschen Uuswandere in s sidamerikanisch Land Chile.
* 23. Septämber: Dr Johann Gottfried Galle un dr Heinrich Louis d’Arrest entdecke dr Planet Neptun.
* Di Großi Hungersnot z Irland haltet aa.

## Uf d Wält chuu
* 11. Jänner: Arthur Guinness, neiseeländische Bolitiker
* 3. April: Auguste Schepp, dytschi Moleri
* 9. Novämber: Emma Coradi-Stahl, Schwyzer Frauerächtleri

## Weblink
1845

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Februar: An dr Mailänder Scala wird d Oper *[[Giovanna d’Arco (Oper)|Giovanna d’Arco]]* vum Giuseppe Verdi urufgfiert. S Libretto vum Temistocle Solera basiert uf em Druurspiil *Die Jungfrau von Orléans* vum Friedrich Schiller.
* 1. April: S provisorisch Gebei vum Franzesische Bahnhof z Basel brännt ab.
* 1. Juli: Dr Kanton Basel-Stadt git d Briefmarke Basler Düübli uuse.
* 2. Oktober: Z Leipzig wird di Dytsch Morgeländisch Gsellschaft grindet.
* 22. Oktober: Di erscht Yysebahnstrecki im Chenigrych Wirttebärg zwische Cannstatt un Ondertirke wird ufgmacht.
* 8. Dezämber: Dr Karl Ludwig Hencke entdeckt dr Aschteroid (5) Astraea.
* 11. Dezämber: Wäge zwee Freischarezig zum Sturz vu dr Regierig z Lozärn schließe si di sibe katholische Kanton zuen eme Sonderbund zämme. Des fiert zuen ere Polarisierig in Schweiz un zwai Johr speter zum Sonderbundschrieg.
* Z Irland fangt no Missärne dur d Härdebfelfyli di Groß Hungersnot (irisch *An Gorta Mór*, ängl. *Great Famine*) aa.

## uf d Wält chuu
* 9. Februar: Ludwig Forrer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 12. Februar: Wilhelm Senn, Schwyzer Lehrer und Dichter
* 23. April: George C. Pendleton, US-amerikanische Bolitiker
* 24. April: Carl Spitteler, Schwyzer Schriftsteller, Nobelprystreeger
* 30. April: Georg Fient, Schwyzer Beamte und Mundartautor
* 15. Mai: Ilja Iljitsch Metschnikow, e russische Zoolog
* 7. Oktober: Marie Heim-Vögtlin, erschti Schwyzer Dokteri
* 23. Dezämber: Gustave Ador, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 27. Dezämber: Susanna Orelli-Rinderknecht, Schwyzer Abstinänzlerin

## Weblink
Flüssigkeit

E **Flüssikäit** isch Materie im *flüssige [[Aggregatzustand|Aggregatzuestand]]*. Noch ere makroskopische Definizion handlet es sich um e Stoff, wo bin ere Formänderig fast käi Widerstand läistet, aber bin ere Wolumeänderig e seer groosse, d. h. der Stoff isch fast inkompressibel). Noch ere mikroskopische Definizion isch e Flüssikäit e Stoff, wo d Däili von em sich die ganz Zit nitperiodisch bewege und kä Färnornig kenne aber e Noochornig und wo die middleri freiji Wäglengi in dr Gröössenornig vom Durchmässer vom ene Däili isch. 

Flüssikäiten bhalte also iir Wolume aber nid iiri Form und d Däili füere die ganz Zit e Brownschi Beweegig us. Dr flüssig Zuestand isch nit numme stoffspezifisch, sondern hängt au vo üssere Faktore wie dr Tämpratur und em Druck ab. Wenn e Flüssikäit iire Aggregatzuestand anderet, so reedet mä von ere Faasenumwandlig. Dr Begriff vo dr Faase isch en Überbegriff zum Aggregatzuestand.

Mit de Gaas wärde d Flüssikäite zu de Fluid zämmegfasst.

## Litratuur
* J. P. Hansen, I. R. Mcdonald: *Theory of simple Liquids*. Elsevier Academic Press, 2006, ISBN 978-0-12-370535-8
* M. P. Allen, D.J. Tildesly: *Computer Simulation of Liquids*. Oxford University Press, 1989, ISBN 0-19-855645-4

## Weblingg
1844

|}
## Was isch bassiert?
* 27. Februar: Dr spanisch Dail vu dr Karibikinsle Hispaniola, Santo Domingo, wird unter em Name Dominikanischi Republik unabhängig vu Haiti.
* 4. Juni: Z Schlesie fangt dr Ufstand vu dr Wäber statt. Är wird innerhalb vu zwee Däg bluetig nidergschlaa.
* 19. Augschte: Noch em Aargauer Chloschterstryt stellt dr Kanton Aargau uf dr Dagsatzig dr Aadrag, ass d Jesuiten us dr Schwyz verdriibe wäre, was d Dagsatzig aber ablähnt.
* 8. Dezämber: Dr erscht Freischarezug gege d Beruefig vu Jesuiten an d Hochschuelen im Kanton Lozärn isch schlächt organisiert un wird vu Regierigsdruppen ussenanderdribe.

## uf d Wält chuu
* 27. Jänner: Numa Droz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 20. Februar: Ernesto Monaci, iteliänische Romanischt
* 14. Merz: Umberto I., Chenig vu Italie
* 15. Oktober: Friedrich Nietzsche, dytsche Philosoph
* 22. Oktober: Sarah Bernhardt, franzesischi Schauspiileri

## gstorbe
* 15. Jänner: Vinzenz Rüttimann, Schwyzer Bolitiker
* 23. Februar: Friedrich August Köhler, dytsche Pfarrer un Autor vu Sachliteratur
* 5. Mai: Johann Jakob Buser, Basler Gaschtwirt un Bolitiker
* 7. Juli: Alexander von Württemberg, dytsche Lyriker
* 21. Novämber: Philipp Emanuel von Fellenberg, Schwyzer Pedagog un Agronom

## Weblink
1843

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Jänner: Z Dresden wird d Oper *[[Der fliegende Holländer]]* vum Richard Wagner mit mäßigem Erfolg urufgfiert. No vier Uffierige wird si scho wider vum Spiilblaan gnuu.
* 1. Merz: Dr Kanton Züri bringt d Briefmarke Züri 4 un Züri 6 uuse.
* 8. April: 358 Burger us dr Gegnig um dr Chaiserstuel grinde z Venezuela d Colonia Tovar.
* 30. Septämber: Dr Kanton Gämf git syni erscht Briefmarke uuse, d Doppelgämf.
* 1. Oktober: Di britisch Wuchezytig *[[News of the World]]* erschynt zum erschte Mol.
* 11. Novämber: Z Dänemark wird em Hans Christian Andersen sy Märli *Den grimme Ælling* («S wiescht Äntli») vereffetligt.
* Portugal dritt d Komoren an Frankrych ab.

## uf d Wält chuu
* 25. Februar: Friedrich Schneeberger, Schwyzer Gsanglehrer un Komponischt
* 30. April: Eduard Schönenberger, Schwyzer Lehrer, Redakter, Politiker un Autor
* 9. Juni: Bertha von Suttner, eschtrychischi Pazifischti
* 18. Juni: Olin Wellborn, US-amerikanische Bolitiker
* 7. Juli: Camillo Golgi, italienische Mediziner
* 8. Septämber: John B. Long, US-amerikanische Bolitiker
* 7. Oktober: Heinrich Reese, e Baasler Politiker und Archidekt
* 11. Dezämber: Robert Koch, e dütsche Mediziner und Mikrobiolog

## gstorbe
* 7. Juni: Friedrich Hölderlin, dytsche Dichter
* 25. Augschte: Friedrich Leuckart, dytsche Zoolog

## Weblink
1842

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Augschte: E Gruppe vu Bärgstyger um dr Giovanni Gnifetti bstyge zum erschte Mol d Signalkuppe.
* 14. Augschte: Dr vu dr US-Armee z Florida gfiert Zweet Seminolechrieg hert uf mit dr fascht vollständige Uusrottig vu dr Seminole-Indianer.
* 19. Dezämber: D USA erkänne d Unabhängigkeit vu Hawaii aa.
* Dr Carl Wilhelm von Nägeli entdeckt d Chromosome.

## uf d Wält chuu
* 4. Februar: Hugo Schuchardt, dytsche Romanischt
* 16. Februar: Arnold Baader, Schwyzer Mediziner
* 20. Februar: Josef Viktor Widmann, Schwyzer Dichter und Journalischt
* 25. Februar: Karl May, dytsche Schriftsteller
* 10. Juni: Caroline Farner, Schwyzer Dokteri un Frauerächtleri
* 29. Juni: Eduard Presser, dytsche Haimetdichter
* 14. Oktober: John C. Conner, US-amerikanische Bolitiker
* 9. Dezämber: Pjotr Alexejewitsch Kropotkin, russische Anarchischt

## gstorbe
* 9. Merz: Abel Merian, Schwyzer Bolitiker
* 5. Juni: Jean de Montenach, Schwyzer Bolitiker un Diplomat

## Weblink
1841

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Jänner: D Ufhebig vu allne Chleschter im Schwyzer Kanton Aargau fiert zum Aargauer Chloschterstryt.
* 26. Augschte: Dr August Heinrich Hoffmann von Fallersleben volländet syy Lied der Deutschen, wu  dervu dr Text vu dr hitige dytsche Nationalhymne isch.
* Der Schwyzer Abenteurer Johann August Sutter grindet no syre Aachumft z Kalifornie d Privatkolonyy Nei-Helvetie. Doderzue verdrybt er d Uryywohner vu ihrem Land un chauft fir 30.000 Piaster di russisch Kolony Fort Ross.

## uf d Wält chuu
* 11. Jänner: Wilhelm Fürchtegott Niedermann, Schwyzer Jurnalischt und Mundartdichter
* 14. Jänner: Berthe Morisot, franzesische Moler
* 27. Jänner: Peter Theophil Bühler, Schwyzer Politiker
* 28. Jänner: Victor Ernst Nessler, elsässische Komponischt
* 3. Februar: Rosina Gschwind-Hofer, Schwyzer Lehreri un Frauerächtleri
* 25. Februar: Pierre-Auguste Renoir, franzesische Moler
* 21. Juli: Benno Schwabe, dytsch-schwyzerische Buechverleger
* 8. Septämber: Antonín Dvořák, behmische Komponischt

## gstorbe
* 19. Februar: Sebastian Fahrländer, düütschen und Schwiizer Dokter und Politiker
* 27. Mai: Pierre Jobert-Lucas, franzesische Bolitiker
* 18. Augschte: Jonathan Friedrich Bahnmaier, dytsche Pfarrer, Lyriker un Hochschuellehrer
* 21. Oktober: Aloys Wilhelm Schreiber, dytsche Brofässer fir Eschteetik, Schriftsteller un Raisebuechautor

## Weblink
1840

|}
## Was isch bassiert?
* 1. April: Mit dr *Gewerbeordnung* dritt z Hauezollre-Hächenga di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* 1. Mai: Im Verainigte Chenigrych vu Großbritannie un Irland fangt dr Verchauf vu dr *[[One Penny Black]]* aa, dr wältwyt erschte Briefmarke.
* 5. Novämber: D *Ruswiler Erklärung* wird in dr Schwyz vu katholisch-konservative Burger verabschidet. S Manifescht, wu uf dr Erhalt vu dr alten Ornig uusgrichtet isch, isch ai Wurzle vu dr Christlichdemokratische Volkspartei im Land.
* Mit em Dailstuck Mannem–Haidelberg vu dr Badische Hauptbahn wird di erscht Yysebahnlinie z Baden ufgmacht.
* An dr 1833 grindete Universitet Züri wäre zum erschte Mol Heererne offiziäll zuegloo.

## uf d Wält chuu
* 15. Jänner: Joseph Abbott, US-amerikanische Bolitiker
* 22. Februar: August Bebel, dytscher Fierer vu dr sozialdemokratische Arbaiterbewegig
* 2. April: Émile Zola, e franzöösische Schriftsteller und Schurnalist
* 19. April: Fritz Mühlberg, Schwyzer Naturforscher
* 7. Mai: Pjotr Iljitsch Tschaikowski, russische Komponischt
* 4. Septämber: Emil Pümpin, Schwyzer Yysebahningenieur
* 4. Novämber: Auguste Lustig, elsässische Dichter
* 12. Novämber: Auguste Rodin, e franzöösische Bildhauer und Zäichner
* 14. Novämber: Claude Monet, franzesische Moler
* 30. Novämber: Fanny Oschwald, Schwyzer Schriftstellerin

## gstorbe
* 16. Februar: Johannes Merz, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 2. Merz: Heinrich Wilhelm Olbers, dytsche Dokter un Aschtronom
* 27. Merz: Philipp Albert Stapfer, Schwyzer Bolitiker, Diplomat un Theolog
* 1. Oktober: Friedrich Glück, dytsche Pfarrer un Liedkomponischt

## Weblink
1839

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Jänner: Dr Louis Daguerre bschrybt s Prinzip vu dr Daguerreotypy vor dr franzesische Akademy vu dr Wisseschafte.
* 23. Augschte: Mit dr Bsetzig Hongkong dur d Brite fangt dr Erscht Opiumchrieg gege s Chaiserrych China aa.
* 6. Septämber: Reaktionäri Chreft im Kanton Züri fiere geg di nei liberal Verfassig vu dr Regenerationszyt dr *[[Züriputsch]]* dure. Dur d Brichterstattig in dr dytsche Medie chunnt dr alemanisch Uusdruck *[[Putsch]]* in dr dytsch Sprochgebruuch.

## uf d Wält chuu
* 19. Jänner: Paul Cézanne, franzesische Moler
* 29. Jänner: Michael Kuoni, Schwyzer Beamte und Mundartautor
* 8. Merz: Josephine Cochrane, US-amerikanischi Erfinderi
* 9. Augschte: Gaston Paris, französische Sproochwüsseschaftler
* 2. Oktober: Hans Thoma, düütsche Moler
* 30. Oktober: Alfred Sisley, franzesische Moler

## gstorbe
* 1. Juli: Mahmud II., Sultan vom Osmanische Riich vo 1808 bis 1839
* 18. Augschte: David von Wyss, Schwyzer Bolitiker

## Weblink
1838

|}
## Was isch bassiert?
* Uflesig vu dr Zäntralamerikanische Federation: Am 30. April dritt Nicaragua us dr Federeation uus, am 26. Oktober Honduras un am 14. Novämber Costa Rica.
* 20. Mai: Dr Johannes Niederer grindet z Gämf dr *[[Grütliverein]]* as Diskussionsverain fir Handwärchsgselle.
* 24. Septämber: Im Theater am Kärntnertor z Wien wird d Operette *Die Verjüngerungs-Essenz* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.
* 30. Novämber: Uf Pitcairn wird s erscht noohaltig Frauewahlrächt vu dr Wält yygfiert.

## uf d Wält chuu
* 6. Jänner: Max Bruch, dytsche Komponischt
* 21. April: Édouard Roederer, elsässische Stadtböuinschpäkter
* 1. Mai: Caspar Brennwald, Schwyzer Chaufmann un Unternämmer
* 11. Juni: Marià Fortuny, spanische Moler
* 24. Oktober: Emil Frey, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## gstorbe
* 30. Merz: Frédéric-César de la Harpe, Schwyzer Bolitiker
* 4. Mai: Johann Heinrich Wieland, Schwyzer Bolitiker
* 5. Augschte: Johann Rudolf von Frisching, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 10. Augschte: Andrea Rosius à Porta, Schwyzer Theoloog, Schriftsteller und Lehrer
* 10. Dezämber: Cosmus Freuler, Glarner Mundartschriftsteller

## Weblink
1837

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Juni: Noch em Dod vu ihrem Unkel, em britische Chenig Wilhelm IV. wird d Victoria Chenigi vu Großbritannien un Irland, dodermit hert au di 123-jehrig Personalunion mit em Chenigrych Hannover uf.
* Septämber: Mit dr *[[Stadt Luzern (Schiff, 1837)|Stadt Luzern]]* fahrt s erscht Dampfschiff vu dr *[[Schifffahrtsgesellschaft des Vierwaldstättersees]]* uf em Vierwaldstettersee. D Fahrt fiert in drei Stund vu Lozärn uf Flüelä. 
* 18. Novämber: D Professoregruppe vu dr «Göttinger Sibe» gän schriftlig ihre Protescht gege d Ruggnahm vu dr liberale Verfassig dur dr Chenig Ernst August I. vu Hannover yy. Am 12. Dezämber entlosst dr Ernst August I. alli sibe. Är wirft ene Hochverrot vor.

## uf d Wält chuu
* 3. April: John Burroughs, US-amerikanische Naturforscher un Schriftsteller
* 1. Mai: Walter Hauser, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 16. Oktober: Eduard Paulus, dytsche Archäolog un Chunschthischtoriker
* 26. Oktober: Thomas P. Ochiltree, US-amerikanische Bolitiker
* 9. Dezämber: Émile Waldteufel, elsässische Komponischt

## gstorbe
* 19. Februar: Georg Büchner, dytsche Schriftsteller
* 1. Juni: Jost Bernhard Häfliger, Schwyzer Pfarrer und Mundartschriftsteller
* 26. Juni: Karl Christian Gmelin, dytsche Botaniker un Naturforscher

## Weblink
1836

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Grindig vu dr *[[Schifffahrtsgesellschaft des Vierwaldstättersees]]*
* 10. Februar: In dr änglische Stadt Derby wird s Derby Museum and Art Gallery ufgmacht.
* 19. Juli: Noch eme Uusliferigsbegähre vum franzesische Botschafter in dr Schwyz chunnt d Conseil-Affäre ins Laufe.
* 2. Oktober: Noch ere fimfjehrige Wältumsäglig an Bord vu dr *[[HMS Beagle (1820)|HMS Beagle]]* chunnt dr Naturforscher Charles Darwin retuur uf Ängland. Sy Matrialsammlig un syni Yydrick vu däre Rais fiere speter zue dr Entwicklig vu dr Evolutionstheory.
* Z Gabun wird dr Sklavehandel offiziäll verbote.

## uf d Wält chuu
* 14. März: Louise Odin-Pilliod, Schwiizer Leererin und Wörterbuechredaktoorin
* 12. April: Henri Delassus, franzesische katholische Prieschter
* 6. Mai: Max Eyth, dytsche Schriftsteller, Ingenieur un Zaichner
* 30. Mai: Charles Stewart, US-amerikanische Bolitiker
* 9. Augschte: William P. McLean, US-amerikanische Bolitiker
* 23. Novämber, Emil Kauffmann, dytsche Musikpedagog, Komponischt un Dirigänt
* 24. Dezämber: Peter Emil Huber-Werdmüller, Schwyzer Industrielle

## gstorbe
* 4. Oktober: Johann Lukas Legrand, Schwyzer Fabrikant un Bolitiker
* 26. Dezämber: Hans Georg Nägeli, Schwyzer Komponischt

## Weblink
1835

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Jänner: Dr Schwarzwälder Bote erschynt zum erschte Mol.
* 23. Februar: Im Opéra-Haus z Paris wird d Oper *[[La Juive]]* (*Die Jüdin*) vum Jacques Fromental Halévy urufgfiert.
* 17. Mai: In syre Enzyklika *Commissum divinitus* verurdailt dr Papscht Gregor XVI. d *[[Badener Artikel]]* zum Verhältnis zwische Chilche un Staat in dr Schwyz.
* 17. Augschte: In dr Schwyz wird s «Konkordat yber e gmainsami schwyzerischi Maß- un Gwichtsornig» bschlosse; dodrmit blybt me zwor bi de traditionelle Mäß, definiert si aber metrisch (lueg alti Maßainhaite).
* 15. Septämber: Dr Charles Darwin chunnt uf syre Wältumsäglig an Bord vu dr *[[HMS Beagle (1820)|HMS Beagle]]* zue dr Galápagos-Insle.
* Z Paris wird d Agence France-Presse, di eltscht international Nochrichtenagäntur, grindet.

## uf d Wält chuu
* 26. Merz: Valentin Bühler, Schwyzer Jurischt und Lexikograph
* 5. Mai: Anton Hermann Albrecht, dytsche Bfaarer un Haimetdichter
* 2. Juni: Pius X., Papscht
* 17. Juni: Eugène Borel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 25. Juli: Johann Jakob Bausch, dytsch-US-amerikanische Unternämmer
* 27. Novämber: William S. Herndon, US-amerikanische Bolitiker
* 30. Novämber: Mark Twain, US-amerikanische Schriftsteller

## gstorbe
* 2. Merz: Franz II., letschte Chaiser vum Hailige Remische Rych un erschte Chaiser vu Eschtrych
* 8. April: Wilhelm von Humboldt, dytsche Glehrte un Staatsmann
* 13. Mai: Elizabeth Cook, Frau vum britische Seefahrer James Cook
* 11. Septämber: Sigmund von Wagner, Schwyzer Künschtler
* 23. Dezämber: Hans von Reinhard, Schwyzer Bolitiker
* 29. Dezämber: Catherine Lefèbvre, Herzogi vu Danzig

## Weblink
Suriyakati-Kalender

Dr **Suriyakati-Kaländer** (Thai: , au: **Thailändische Sunnekaländer**) isch s Kaländersischtem, wu zurzyt z Thailand brucht wird. Är basiert uf em wältwyt maischtbruuchte gregorianische Kaländer, brucht aber fir d Zellig vu dr Johr di buddhistisch Zyträchnig (BE). Dodermit sin d Johreszahlen um 543 greßer wie in dr chrischtlige Zyträchnig. 

Yygfiert woren isch dr Kaländer vum Chenig Chulalongkorn *(Rama V.)* anne 1888, dertemol isch dr Neijohrsdag no uf dr 1. April vum jewylige Johr gfalle. 1941 (2484 BE) isch dr Neijohrsdag derno dur dr domolig thailändisch Premierminischter Phibul Songkhram uf dr 1. Jänner verlait wore, dodermit isch s Johr 2483 BE nume nyyn Monet lang gsii.

Vor dr Yyfierig vum Suriyakati-Kaländer isch s offiziäll Kaländersischtem z Thailand dr thailändisch Mondkaländer gsii, wu allno fir d Bstimmig vu dr buddhistische Fyyrtig bruucht wird. 

In Kaländer z Thailand het s hite baidi Kaländersischtem. D Johreszahl no dr buddhistische Zyträchnig wird doderby in thailändische Ziffere gschribe, derwylscht di gregorianisch Johreszahl in arabischen un au in chinesische Zifferen ufgfiert wird.

## Literatur
*  John Christopher Eadeː *The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia*. E. J. Brill, Leiden and New York 1995 (Handbuch der Orientalistik: Dritte Abteilung, Südostasien 9)
Ster

De **Steer** (st; dütsch *Ster*, französisch *stère*, italienisch *stero*) oder **Ruummeter** (rm) isch es Ruummaass för Holz und di gebrüchlichschti Maassainhait bim Handel mit Brännholz. En Ruummeter (1&nbsp;rm bzw. 1&nbsp;Steer) entsprecht amene Würfel vo aim Meter (1&nbsp;m) Sitelängi, also amene Ruuminhalt vo aim Kubikmeter (1&nbsp;m³), gschichteti Holzstuck (unbestimmti Längi), mit sammt de Zwüscherüüm i de Schichtig. De Steer isch es älters Ruummaass, wo vorallem i de Dütschschwiz und im Süde vo Dütschland bruucht wörd. Es entsprecht amene Ruummeter Holzschitter (vo 1 Meter Längi), wo gschichted im Wald oder bim ene Holzhändler glaagered send. Frisch gfällts Holz im Wald hät öpe 50 % vom Gwicht no Wasser dinne, noch sächs Mönet Laagerig häts nu no öpe 20 % Wasseraatail.

De **Schüttruummeter** (srm) entsprecht ennere los gschüttete Holzmängi vo aim Kubikmeter.

En Kubikmeter Holz ohni Zwüscherüüm isch de sogenannti Festmeter (fm). Wil en Steer Holz äbe Zwüscherüüm hät, entspräched eme Steer öpe 0,65 bis 0,75 m³ Holzmasse und händ e Gwicht im tröchnete Zuestand vo öpe 450 kg.

Früener isch au s Chlofter als Ruummaass för s Schichtholz bruucht worde. Je noch Region entspräched 3 oder 4 Steer emene Chlofter.

## Lueg au
* Alti Schwizer Määss und Gwicht

## Fuessnoote
Festkörper

**Festkörper** (au **Feststoff**) bezäichnet in de Naturwüsseschafte Materie im *feste [[Aggregatzustand|Aggregatzuestand]]*. Im ängere Sinn verstoot mä drunder au e Stoff, wo bim ere Tämpratuur vo 20&nbsp;°C im e feste Aggregatzuestand isch. Dodrbii isch d Bezäichnig Feststoff in däm Fall stoffspezifisch, aber nit tämpraturspezifisch. Festkörper häi im technische Sproochgebruuch e gwüssi 'Mindest-Usdeenig*, die isch aber nit scharf definiert. Si si also makroskopischi Körper – im Geegesatz zu mikroskopische Körper. Zum Bischbil gältet mäistens e [[Makromolekül]] für sich elläi nonig as Festkörper. Materie im Übergangsberiich bezäichnet mä as [[Cluster (Physik)|Cluster]].

*Reali Festkörper* si dur Chreft e chli [[verformbar]] (elastisch oder blastisch), im Geegesatz zu idealisierte [[Starrer Körper|*starre Körper*]].
Denn vo alle Festkörper cha mä sich vorstelle, ass si us Baustäi zämmegsetzt si. Sonigi Elementardäilu chönne äinzelni [[Atom]] oder [[Molekül]] si, aber au Grubbe von ene. Wenn alli Baustäi gliichartig si, so sschwätzt mä vo *Monostrukture*, im andere Fall vo *Heterostrukture*. D Äigeschafte vo de Festkörper underschäide sich wäge dr gegesitige Wäggselwirkig vo de Baustäi vo dr Materie erheblig vo de Äigeschafte vo freije Däili oder [[Lösung (Chemie)|Löösige]]. E besunders Kennzäiche vo Festkörper isch ass d Ornig ([[Amorphes Material|amorph]] oder [[kristallin]]) vo iire Baustäi beständig isch. En andere Ufbau vo de gliiche Baustäi – d *Modifikazion'' – beiiflusst d Äigeschafte vom Festkörper maassgääblig.

D Festkörperfüsik befasst sich mit dr Füsik vo Materie im feste Aggregatzuestand, as Spezialfall vo dr kondensierte Materie, wo Flüssikäite iischliesst. D Materialwüsseschaft beschäftigt sich hauptsächlig mit de füsikalische und chemische Äigeschafte vo Festkörper. D Festkürperchemii isch näbe dr chemische Zämmesetzig vo Materialie intressiert, bsundrigs aber au   an dr Sünthese vo nöije Stoff. D Diszipline si underenander nid scharf abgränzt und au nid zur Mineralogii, zur Metallurgii und zur Kristallografii.

## Fuessnoote
Bose-Einstein-Kondensat

S **Bose-Einstein-Kondensat** (noch Satyendranath Bose und Albert Einstein; Abchürzig **BEK**, ängl. **BEC**) isch en extreme Aggregatzuestand vom ene Süstem vo Däili, wo mä nid cha vonenander underschäide. Bim BEK isch dr grösst Däil vo de Däili im gliiche kwantemechanische Zuestand. Das isch nume mööglig, wenn d Däili Bosone si und dorum sich noch dr Bose-Einstein-Statistik benämme.

Bose-Einstein-Kondensat si makroskopischi Kwanteobjekt, wo die äinzelne Bosone in ene vollständig delokalisiert si. D Woorschinlikäit ass mä jedes Boson am ene bestimmte Punkt cha aadräffe, isch also innerhalb vom Kondensate  überall gliich grooss. Dr Zuestand cha doorum mit ere äinzige Wällefunkzioon beschriibe wärde.

Vo doo chömme Äigeschafte wie Suprafluididäät, Supraläitig oder Koheränz über makroskopischi Distanze. Dank dere Koheränz cha mä Interferänzexperimänt mit Bose-Einstein-Kondensat mache und   Atomleiser baue, wo druf basiert, ass mä e Däil vo dr Materiewälle us dr Falle, wo s Kondensat din isch,  kontrolliert uskopplet.

## Litratuur
* Satyendranath Bose: *Plancks Gesetz und Lichtquantenhypothese*. In: *[[Zeitschrift für Physik]]* Nr. 26, S. 178, Springer, Berlin / Heidelberg 1924 (änglischi Übersetzig erschine in *American Journal of Physics*, Vol. 44, No. 11, Novämber 1976).
* Albert Einstein: *Quantentheorie des einatomigen idealen Gases – Zweite Abhandlung*. In: *Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften*. Berlin, 1925, S. 3–10.
* Kai Bongs, Jakob Reichel, Klaus Sengstock: *Bose-Einstein-Kondensation: Das ideale Quantenlabor*. In: *Physik in unserer Zeit.* Joorgang 34, Nummere 4, Wiley-VCH, Weinheim / Berlin 2003, , S. 168–176.

## Weblingg

* Max-Planck-Institut für Quantenoptik
* Aaschauligi Erklärige
* Onläin Skript mit ere usfüerlige theoretische Häärläitig
* Vordraag vom dütsche Füsiknobelbriisdrääger Wolfgang Ketterle über Bose-Einstein-Kondensat (1998) (änglisch)
* Video von Wolfgang Ketterles Lesung „Bose-Einstein Condensates: The Coldest Matter in the Universe“ – Massachusetts Institute of Technology, 11. Oktober 2001 (änglisch)
Politik

**Politik** isch en Begriff, wo schwer zom eigrenzen isch. Politik moint de Herställung ond Durchsetzung vo allgemein verbendliche Entscheidonga im e Gmeiwäse, wie im e Staat, im e Bundesland, im e Kanton oder in ere Gmai. Ganz allgemeoi gsprocha ka a jede Einflussnahm, Gschtaltong oder Durchsetzong vo Foderonga ond Ziil em Privata wie em Effentlicha als Politik bzeinet wära. Heifig moint dr Begriff aber s Effentlicha net s Private.
En em a engere Senn ka dr Begriff Politik uf Struktura vo dr Politik (Polity) uf politische Prozess (Politics) oder au uf de Enhalt vo dr Politik (Policy) bzoga werda.
Di Definition vo Politik isch au onder wissenschaftliche Fachleut umstritta. De Definintion oba ond de Dreideilong vo dem Begriff wird abr allgemoin recht heifig en de politische Wisseschafte verwendet.

## Lueg au

## Weblink
Bundesland

**Bundesland** stoot für en Gliidstaat vo folgende Bundesstaate:
* vo de Bundesrepublik Dütschland, lueg Land (Deutschland) 
* vo de Republik Öschtrych, lueg Land (Österreich)
* vom Dütsche Rych zwüsche 1920 und 1945, lueg Weimarer Republik 

**Lueg au:**
* Land
* Kanton (Begriffsklärig)
Land (Österreich)

Es **Land** oder **Bundesland** isch en Gliidstaat vom bundesstaatlich organisierta Öschtrych. S Bundes-Verfassigsgsetz vo Öschtrych und au d Verfassige vo da ainzelna Bundesländer bruuchand hoptsächlich da Begriff *Land* a Stell vo *Bundesland*. I da Umgangssprooch und i da Präss wörd je noch Situazion aber beeds bruucht.

## Organisazion
D Länder send Gebietskörperschafte, also rächtlich oageständagi Gebilde. Jedas Land hät a Landesverfassig, wo d Rächtsgrundlag vom Land isch, a Landesregierig, wo d Gsetz usfüert und d Verwaltig loatet, und an Landtag, wo d Gsetz bschlüüsst und d Regierig und d Verwaltig überwacht. Oagni Landesgricht hand di öschtrychische Länder aber – andersch as di tütsche Länder – nüd (mit der Uusnaam vom Landesverwaltigsgricht), wil d Gricht a raini Bundessach send.

## Gschicht
Füf vo da nün Länder z Öschtrych send scho im Mittelalter entstanda: Nideröschtrych, Kärnta, Staiermark, Tirol und Salzburg. Oberöschtrych isch unter em Joseph&nbsp;II. 1783/84 sälbständig wora. S Vorarlbärg isch a Zit lang en Landestoal vo Tirol gsi, 1861 aber oagaständig wora. S Burgaland, wo früener an Toal vo Ungarn gsi isch, isch 1921 dazua ko. 1922 isch schlussendlich d Stadt Wien vo Nideröschtrych abtrännt und zum a oagna Bundesland erhoba wora.

## Weblink
1834

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: 18 dytschi Firschtetimer grinde mitenander dr Dytsch Zollverain.
* 27. Jänner: Verdrätter vu dr liberale Schwyzer Kanton Lozärn, Bärn, Zug, Solothurn, Basel-Land, St. Galle, Aargau un Thurgau bschließe z Bade d *[[Badener Artikel]]*. D Bstimmige lese ne heftige Protescht vu dr katholische Chilche uus un sin ai Chyym fir dr Sonderbundschrieg anne 1847.
* 20. Februar: Z Wien wird s Zaubermärli *Der Verschwender* vum Ferdinand Raimund mit Musik vum Conradin Kreutzer urufgfiert.
* 31. Juli: Em Georg Büchner sy revolutionäri un sofort vu dr Obrigkait verfolgti Strytschrift *Der Hessische Landbote*, wu soziali Missständ im Vormärz aaprangeret, wird häälingen im Großherzogtum Hesse verdailt.
* Z Doarabira wird d Mohrenbrauerei grindet, dodermit isch si di eltscht Bröuerei z Vorarlberg.
* Mit dr Entdeckig vu dr Stadt Ḫattusa un em zuegherige Felshailigtum Yazılıkaya fangt d Erforshig vu dr Hethiter aa.

## uf d Wält chuu
* 8. Februar: Dmitri Iwanowitsch Mendelejew, russische Chemiker
* 17. März: Gottlieb Daimler, dütsche Ingenieur
* 28. April: Antoine Louis John Ruchonnet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 19. Juli: Edgar Degas, franzesische Moler un Bildhauer
* 2. Augschte: Frédéric Auguste Bartholdi, elsässische Bildhauer un Schepfer vu dr Freihaitsstatue
* 2. Septämber: Joseph Zemp, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## gstorbe
* 29. Jänner: Johann Gaudenz von Salis-Seewis, Schwyzer Dichter
* 4. Septämber: Peter Welti, Schwyzer Prieschter, Boschtraiber un Brandstifter
* 9. Septämber: James Weddell, britische Seefahrer un Robbejeger

## Weblink
1833

|}
## Was isch bassiert?
* 29. April: Bi dr Ereffnigsfyyr vu dr nei grindetet Universitet Züri nimmt dr Lorenz Oken as ihre erschte Rektor d Stiftigsurkund entgege.
* 31. Juli: Altschwyz dänkt draa, Kantonsdail, wu im Vorjohr as „Schwyz ussers Land“ abgfalle sin, mit Waffegwalt z unterwärfe. D Dagsatzig losst s Kantonsbiet wäge däm militärisch bsetze.
* 12. Augschte: In dr Schwyz lest e Mehrhait vu dr Kanton dr Sarnerbund uf, wel er nit mit em Bundesvertrag veryybar sei.
* 28. Augschte: S britische Empire schafft d Sklaverei ab.
* 13. Oktober: Dr Kanton Schwyz un dr vu ihm 1832 abgfalle Kanton Schwyz ussers Land wäre uf dr Grundlag vun ere neie Verfassig widerveraint.
* Basler Kantonsdailig: dr Kanton Basel wird ufdailt in e Kanton Baselschtadt un e Kanton Baselland.

## uf d Wält chuu
* 2. Februar: Arnold Bürkli, Schwyzer Ingeniöör
* 7. Mai: Johannes Brahms, dytsche Komponischt
* 21. Oktober: Alfred Nobel, schwedische Erfinder un Industriälle
* 9. Novämber: Karl Muser, dytsche Dialäktdichter

## gstorbe
* 25. Juli: Franz Joseph Stalder, Schwyzer Gaischtliche und Dialäktolog
* 14. Augschte: Placidus a Spescha, Schwyzer Benediktiner und Forscher
* 16. Oktober: Ildefons von Arx, Schwyzer Mench un Gschichtschryber

## Weblink