open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rüdiger Manesse der Ältere

Der elter **Rüdiger Manesse**, wo im drizääte Joorhundert uf d Wält choo und am 5. Septämber 1304 z Züri gstorben isch, isch e Ritter und Rootsherr gsi.

Er isch us emene Adelsgschlächt vo Züri gsi, und me weiss, ass er ane 1264 als Stadtbürger ufgnoo worden isch. 1268 isch er in Root vo dr Stadt choo, und er chunt i de Kwelle vo dr Gschicht i säber Zyt immer wider vor.

Dr Manesse isch bekant für syni Fröid a der Kunscht vom Minnesang. Er het bekanti Lieder vo de Sänger us synere Zyt gsamlet. Mit sym Soon het er e bedüütendi Liedersamlig zämegstellt, wo hüt als ''Codex Manesse'' oder ''Heidelberger Liederhandschrift'' berümept isch.

So isch er eini vo de bedüütende Figuure us dr Afangszyt vo dr Stadtzürcher Literaturgschicht.

## Literatur
* 
* 
*
Kraftwerk Letten

S **Chraftwèèrch Lätte** isch es Wasserchraftwèèrch vo de Stadt Züri.

Es staat a de Limet zmitzt i de Stadt, und es isch es schööns Dänkmal vo de Technikgschicht.

Wo ane 1868 d Zürcher Wasserversorgig gründet worden isch, hät die scho gly s mechanisch Wèèrch a de Limet boue zum d Pumpene aztrybe, wos bruucht hät zum s Wasser i die hööch glägne Stadtkwartier ufezpumpe. Am Züribèèrg oben isch als Wasserspycher de Resiweiher usgrabe worde. Sid 1878 hät s Wasserwèèrch dezue ane au scho mit ere Transmission Chraft i d Fabrigge vo de Umgäbig im Induschtrykwartier gliferet. Am Afgang hät s Wèèrch i de Limet es Naadlewehr gha zum de Fluss chly ufzstaue.

Scho 1892 hät me s Lätte-Wèèrch zum ene elektrische Chraftwèèrch uspoue. De Resiweiher isch jetz defüür daa gsi, zum mit de elektrischen Energy i Zyte, wo wenig im Stromnetz pruucht worden isch, Wasser ufezpumpe, wome dänn bi Spitzeverbruuch wider hät uf d Turbyne chönnen abelaa.

D Stadt Züri isch aber jetz so starch gwachse, ass s alte Lättewèèrch nüme glanget hät; sid 1904 isch au na Strom vom Chraftwèèrch i de Beznau a de Aare und sid 1906 vom Albulawèèrch im Pündnerland choo. 1935 staat i de Limet am Platz vom alte Naadlewehr e hööcheri Staumuur, und 1938 und 1952 isch s Chraftwèèrch modernisiert worde. 

## Literatur
* Daniel Kurz: *Kraftwerk Letten.* In: Kattundruckereien, Zahngold für die ganze Welt, Ladensterben. Wipkingen Lebensräume-Verkehrsräume. Geschichte eines Zürcher Stadtquartiers 1893–1993. 1993.

## Weblink

* Website vom Chraftwèèrch
Liste der Gemeinden im Département Cher

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Cher** zellt àlla 287 Gmeina ìm Département Cher uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Cher Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeina bìs 2018

2019:
* Füsion *[[Baugy (Baugy)|Baugy]]*, *[[Laverdines]]* un *[[Saligny-le-Vif]]*  → Baugy
* Füsion *[[Corquoy (Corquoy)|Corquoy]]* un *[[Sainte-Lunaise]]*  → Corquoy
Liste der Gemeinden im Département Indre

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Indre** zellt àlla 241 Gmeina ìm Département Indre uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Indre Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmeina bìs 2015
Département Indre Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeina bìs 2018

2019:
* Füsion *[[Levroux]]* un *[[Saint-Pierre-de-Lamps]]* → Levroux
* Füsion *[[Villentrois]]* un *[[Faverolles (Indre)|Faverolles]]* → Villentrois-Faverolles-en-Berry

2016: 
* Füsion *[[Levroux (Levroux)|Levroux]]* un *[[Saint-Martin-de-Lamps]]* → Levroux
* Füsion *[[Saint-Maur (Saint-Maur)|Saint-Maur]]* un *[[Villers-les-Ormes]]* → Saint-Maur
* Füsion *[[Parpeçay]]*, *[[Sainte-Cécile (Indre)|Sainte-Cécile]]* un *[[Varennes-sur-Fouzon]]* → Val-Fouzon
Unterwasser

**Unterwasser** bezaichnet:
* *unter Wasser*, Gegeständ und Lebiwese, wo under de Wasseroberflächi sind 
* bim ene Wasserbauwärch di tüüfer glägnigi Wasserseite, im Gegesatz zum Oberwasser

Ort:
* Unterwasser SG, es Dorf i de Gmaind Wildhuus-Alt Santihann, Kanton Sanggale, Schwiz
* *Unterwasser*, en Ortstail vo de Gmaind Ottehööfe, Ortenauchrais, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Unterwasser*, es Dorf i de Gmaind Waidring, Bezirk Kitzbüel, Tirol, Öschtriich

wie au:
* Unterwasser (Zeitschrift), e Zitschrift för de Tauchsport 

**Lueg au:**
* Unterwassern, en ehmolegi Gmaind und dänn Ortstail vo Oberwald, wo sit 2009 zur Gmaind Obergoms ghört, Kanton Wallis, Schwiz
* *Underwasser*, en Flurname i de Gmaind Reide, Kanton Lozärn, Schwiz
* *Underwasser*, en Flurname i de Gmaind Innertkirche, Kanton Bärn, Schwiz
Zentralalpen

**Zäntralalpe** seit me däne Piet vom Alpegebirg:
* de Zäntrale Oschtalpe
* em middlere Deil vom Alpeboge
* de kristallyne Hochalpe
* de Öschtrychische Zäntralalpe
* de Schwiizer Zäntralalpe
* de Japanischen Alpe
Konrad von Mure

Dr **Konrad vo Mure**, wo öpe ane 1210 z Muri im Aargau uf d Wält cho und am 30. März 1281 z Züri gstorben isch, isch Theoloog, Autor und Enziklopädischt am Groossmöischter z Züri gsii.

Dr Konrad isch im Piet vom aargauische Oort Muri uf d Wält cho, wie me wäge sim Familiename dänkt. Er isch mit em habsburgische Graf und spötere König Rudolf vertrout gsii. Wo ass er s Studium vo de Künscht und dr Theology gmacht het, weiss me nit, es muess uf all Fäll z Italie oder z Frankrych gsi sii.

Ane 1233 isch dr Mure as Stift vom Grossmöischter z Züri choo, won er dr Leiter vo dr Stiftsschuel und ane 1244 au Chorherr worden isch. Me het en z Züri öppe als Notar und als Schiidsrichter i Striitfäll z Hilf grueffe. Er isch e vilsytigen Autor gsi, syni Wäärch us dr fascht füfzgjöörige Tätikeit am Stift sind für d Schuel und au für kulturell inträssierti Lüüt z Züri nützlech gsi. So git’s vo iim es Leerbuech über d Grammatik und eis über s Schrybe vo Prosategscht, en Schrift über d Naturkund, won er drfüür vil us dr grossen Enziklopädy vom Isidor vo Sevilla gnoo het, es Buech über d Wappekund und es allgemeins Lexikon mit em Titel *Fabularius.* Dr Chorherr Felix Hemmerlin het die Schrift ane 1470 im Truk useprocht.

Sid 1259 isch dr Mure dr Singmeischter, dr *Kantor,* vom Stift gsii. Für das Ampt het er s «Zürcher Singbuech» für d Liturgy am Grossmöischter zämegstellt, wo im Original uf Latynisch *Breviarium chori Turicensis* heisst. Das Buech, wo me z Züri bis zu dr Reformazioon bruucht het, isch hüt i dr Handschriftesamlig vo dr Zäntralbiblioteek Züri.

Me luegt dr Konrad vo Mure als en wichtige Meischter vom Bluescht vo dr Kultur z Züri im 13. Joorhundert aa.

## Wäärch
* *Novus Graecismus*
* *Libellus de naturis animalium*
* *Libellus de sacramentis*
* *Clipearius Teutonicorum*
* *Fabularius*
* *Summa de arte prosandi*
* *Breviarium chori Turicensis*

## Literatur
* 
* Heidi Leuppi (Usegäberi): *Der Liber ordinarius des Konrad von Mure: die Gottesdienstordnung am Grossmünster in Zürich,* Freiburg 1995.
* Wolfgang Maaz: *Konrad von Mure*, in: Lexikon des Mittelalters, Band 5, München 2000, Spalte 1362–1363.
* Walter Kronbichler: *Die Summa de arte prosandi des Konrad von Mure*. Zürich 1968.
* Franz Bendel: *Konrad von Mure, Chorherr und erster Cantor am Grossmünsterstifte in Zürich*. Innsbruck 1909.
* Tom van de Loo, *Mittelalterliche Gelehrsamkeit im Zürich des 13. Jahrhunderts: der Enzyklopädist und Mythograph Konrad von Mure im Lichte der neueren Forschung*, in: Mittellateinisches Jahrbuch 50 (2015), S. 123–136.
* 
*
Annemarie Huber-Hotz

D **Annemarie Huber-Hotz** (* 16. Augschte 1948 z Baar, Kanton Zug; haimetberäächtigt au dert; † 1. Augschte 2019 bi Schwarzsee, Kanton Fryburg) isch e Schwyzer Beamti gsii. Vu 2000 bis 2007 isch si Bundeschanzleri un di eerscht Frau in däm Amt gsii. Si isch Mitgliid vu dr FDP gsii.

## Lääbe
D Huber-Hotz isch z Baar uf d Primaar- un Sekundaarschuel gange un derno uf d Kantoonsschuel z Zuug. An dr Universideete Bäärn, Uppsala (Schweede) un Gämf het s Soziology, Ethnology un Bolitikwisseschaft studiert. An dr ETH Züri het si 1976/77 en Noodiploomleergang in Ruumblaanig absolviert. In ihre Studiezyt het si nääbehäär as Ibersetzeri bi dr Internationale Arbetsorganisazion z Gämf gschafft un im Amt fir Ruumblaanig vum Kantoon Zuug

Anne 1978 isch d Huber-Hotz in d Bundesverwaltig yydrätte un het zeerscht im Generaalsekretariaat vu dr Bundesversammlig gschafft. Ab 1981 het si s Sekretariaat vum Ständsroot gfiert, zuesetzli het si ab 1989 dr wisseschaftli Barlemäntsdienscht glaitet. Anne 1992 isch si zur Generaalsekreteeri vu dr Bundesversammlig ufgstiige. Wu dr Bundeschanzler François Couchepin sy Ruggdritt aagchindet het, het d Bundesversammlig am 15. Dezämber 1999 sy Noofolg bstimmt. D Huber-Hotz het si im vierte Wahlgang geg dr Vizechanzler Achille Casanova (CVP) duuregsetzt un isch doodermit di eerscht Frau an dr Spitz vu dr Bundeschanzlei woore.

D Huber-Hotz het iire Amt aafangs 2000 aadrätte. Si het d Bundeschanzlei reorganisiert un si in vier Fierigsberaich unterdailt (Bundesroot, Blaanig/Strategy, Information/Kommunikation un Intäärni Dienscht). Unter iire Laitig isch s E-Government ufböue un d Räächtsgrundlaage fir s E-Voting gschaffe woore. Im Februar 2007 het si iire Verzicht uf e dritti Amtszyt aagchindet un isch per Ändi Johr zruggdrätte. As Bundeschanzleri het si ex-officio dr Gschäftslaitig vu dr FDP un em Vorstand vu däre Bundeshuusfraktion aagheert.

Vu 2007 bis 2011 isch d Huber-Hotz Bresidänti vu dr Schwyzerische Gmainnitzige Gsellschaft gsii, ab 2008 isch si Mitgliid vum Schwyzer Bärghilfroot gsii, vu 2008 bis 2010 Bresidänti vu dr Insel Foundation, ab Juli 2008 Bresidänti vu dr Stiftig Schwyzerische Bankenombudsman un ab 2011 Mitgliid vum Stiftigsroot vum Graduate Institute IHEID z Gämf. Vu 2011 bis 2019 isch d Annemarie Huber-Hotz Bresidänti vum Schwyzerische Roote Chryz gsii.

D Annemarie Huber-Hotz isch uf ere Wanderig mir iire Familie im Biet am Schwarzsee im Kanton Fryburg im Alter vu 70 Johr an akutem Häärzversaage gstoorbe. Si isch ghyroote gsii un het drei Chinder ghaa. Nääbe Schwyzerdytsch un Dytsch het si aa Änglisch, Franzeesisch un Schweedisch gschwätzt.

## Weblink

* Biografy uf dr Websyte vu dr Bundeschanzlei

## Fueßnote
Adeodatus I.

Dr **Adeodatus I.** (mer chänt en au as **Deusdedit I.**; † 8.Novämber 618 z Rom) isch vum 19. Oktober 615 bis zue sym Dood Papscht gsii.

## Lääbe
Är isch z Rom as Suhn vum Subdiakon Stephanus uf d Wält chuu, s gnau Datum waißt mer nit. S haißt, dr Adeodatus sei Benediktinermench gsii, des isch aber nit sicher. Vor dr Wahl zum Papscht isch er rund 40 Johr lang Presbyter z Rom gsii. Är isch am 8. Novämber 618 iz Rom un im Petersdom vergraabe woore. An waas er gstoorbe isch, waißt mer nit, vermuetli an dr Pescht.

## Pontifikat
Är isch dr Eerscht, wu me päpschtli Siigel (*bulla*) uf offiziälle Dokumänt bruucht het. S isch us Blei gsii un het dr Chrischtus as guete Hiirt zaigt, s Alpha un s Omega un d Ufschrift „Deus dedit Pape“. Us däre Zyt stammt au dr Uusdrck Päpschtligi Bulle. Im Gegesatz zue syne Vorgänger het er d Chilcheämter nit nume an Adligi un ryychi Buurger vergee, nai, är het aa dr aifach Klerus gfeerderet un di Gaischtlige gee bolitischi Ibergriff gschitzt. Umstritte isch sy Anornig „Hic constituit secundam missam in Clero“, wun er aageebli dr Bruuch soll ufglupft haa, ass in aim Gotteshuus nume ai hailig Mässopfer pro Daag derf gfyyrt wääre.

## Legänd
Chuurz no syre Wahl, anne 615, het s z Rom e Lepra-Epidemy gee. Dr Adeodatus het Soorg ghaa zue dr Chranke. Im Martyrologium Romanum haißt s, ass er en Uussätzige mit eme Schmutz soll ghailt haa.

## Verehrig
Är wird in dr reemisch-kadoolische Chilche as Hailige verehrt. Dr kadoolisch Mahndaag isch sy Doodesdaag, dr 8. Novämber. Är wird im Papschthees dargstellt mit dr Tiara un eme Chryzstäcke mit 3 Querbalke als Attribut.

## Literatur
* 
*Lexikon der Heiligen, S. 16/17, Verlagsgruppe Weltbild, Augsburg, 2005, ISBN 3-8289-4980-0.

## Weblink

*Chilchegschiicht bi VaticanHistory
*68. Papst der katholischen Kirche
*CRUX – Covering all things Catholic

## Fueßnote
Quaibrücke

D **Quaibrugg** isch e Brugg z Züri.

Si stoot a dere Stell zwüschem Bellevue und em Bürkliplatz, wo dr Zürisee uufhört und d Limet afoot. Si isch öpe 120 Meter läng.

D Brugg isch vo 1882 bis 1884 bout worde. Si isch e Deil vo dr Zürcher Seepromenade. I de 1980er Joore isch d Bruggeplattform nöi gmacht worde.

## Literatur
* Richard Heierli, Fritz Hirt, Heinrich Hofacker, Willi Hofmann, Urs Schneider, Erich Möschler: *Quaibrücke Zürich*. In: *Schweizer Ingenieur und Architekt* 10, 1985, S. 183–195.

## Weblink
Olga Meyer

D **Olga Meyer** (* 30. April 1889 z Züri; † 19. Januar 1972 au daa) isch e Schwiizer Schriftstellerin gsy.

## s Läbe
D Olga Meyer isch d Dochter vom Johann Emil Meier und vo dr Anna Barbara geb. Lüssi gsy; si isch z Züri ufgwachse. Nach derel het si s Lehrerinneseminar am Grossmöischter psuecht. Drno isch si Lehrerin z Windlach und z Horge worde.

Wo si de Schuelchind vo iirere Chindheit verzelt het, het si agfange die Gschichte ufschrybe. Ane 1918 sind die Verzellige vom Verein vo de Zürcher Schuelbibliothekaare trukt usepracht worde. Dr Hans Witzig het derfür Zeichnige gmacht. Das Buech isch au z Düütschland vil glääse worde. Und au mit iirne andere Schrifte het sech d Olga Meyer e Name als Autorin vo Jugendbüecher gmacht. Derzue ane het si als Journalischtin gschaffet, so öpe für die *Schwiizerischi Lehrerinne-Zytig*.

Ane 1959 het si dr Schwiizerisch Jugendbuechprys – als erschti vo dere Reie überhaupt – übercho und zwöimol – 1945 und 1956 – dr Prys vo dr Schwiizerische Schillerstiftig.

## Wäärch
* *Anneli. Erlebnisse eines kleinen Landmädchens.* 1919.
* *Der kleine Mock. Aus dem Leben eines Stadtbübleins.* 1925.
* *Anneli kämpft um Sonne und Freiheit.* 1927.
* *Katrinchens Hasenpantöffelchen: Erzählung für die Kleinen.* Useggää vom Schwiizerische Jugendschriftewärch 1932.
* *Anneli am Ziel und am Anfang.* 1934.
* *Tapfer und treu. Aus dem Leben des Hans Mötteli. Eine Geschichte für Buben und Mädchen.* Suurländer 1942.
* *Der verlorene Brief. Eine Geschichte aus unseren Tagen.* 1945.
* *Sabinli. Eine Geschichte aus dem Tösstal.* 1950.
* *Gesprengte Fesseln.* 1962.
* *Käthi aus dem Häuserblock.* 1967.
* *Olga Meyer erzählt aus ihrem Leben.* 1968.

## Literatur
* 
* Anna Stüssi: *Meyer, Olga.* In: *Deutsches Literatur-Lexikon. Biographisch-bibliographisches Handbuch.* Band 10: *Lucius – Myss.* Ug. vom Heinz Rupp und em Carl Ludwig Lang. Francke, Bern 1986, Sp.&nbsp;991&nbsp;f.
Arnold Bürkli

Dr **Arnold Bürkli** (* 2. Februar 1833 z Züri; † 6. Mai 1894 au daa) isch e Schwiizer Bauingenieur und Politiker gsy.

## s Läbe
Dr Bürkli het sid 1850 bim Stadtbouamt vo Züri und vo 1853 aa bi dr Nordoschtbahn gschaffet. Denn het er sech z Berlin und uf ere Studiereis uf Belgien, Ängland und Frankrych wyterbildet.

1858 isch er bi de Vereinigte Schwiizerbahne agstellt gsi, bevor er Stadtingenieur vo Züri worden isch. A dere Posizioon het er wäsentlech es paar grossi stedteboulichi Projäkt chönne gstalte: Under iim sin d Bahnhofbrugg, d Bahnhofstraass, ganzi Kwartieralaage, di stedtisch Wasserversorgig und d Seepromenade mit der Quaibrugg plaanet und bout worde.

Am See lyt dr Bürkliplatz, wo an iin erinneret.

Dr Arnold Bürkli isch vo 1883 bis 1892 Zürcher Kantonsrat, vo 1888 bis 1892 för di Freisinnige Nationalroot und vo 1876 bis 1893 Presidänt vom Schwiizerischen Ingenieur- und Architekteverein (SIA) gsy.

## Literatur
*
* Walter Baumann: *Arnold Bürkli: 1833–1894. Aufbruch in eine neue Zeit. Schweizer Pioniere der Wirtschaft und Technik*. Verein für wirtschaftshistorische Studien, Meilen 1994, ISBN 3-909059-05-8

## Weblink

* dr Bürkliplatz
Platzspitz

De **Platzspitz** isch e Park im Zäntrum vo Züri.

Es isch das Landstuck oben a de Mündig vo de Limet i d Syl. I de Schwiiz seit men au an andernen Oorte dene Flechine bi de Flussmündige *-spitz*.

Sit em 15. Jaarhundert händ d Zürcher uf däm Fäld, wo usserthalb vo de Stadtmuure glägen isch, iires Schützehuus gha. De Chnaabeschüüsset hät am Afang au daa stattgfunde.

Im 18. Jaahundert hät me de beede Flüss naa Böim pflanzt, und so isch de Park entstande, wo z’eerscht na *Platzpromenade* ghäisse hät. Druff staat bis hütt s Tänkmaal vom Dichter Salomon Gessner. Wo nach em Schlysse vo de alte Stadtmuure und de Schanze ane 1846 näbedra de Zürcher Hauptbahnhof und am Änd vom 19. Jaahundert dänn au na s Landesmuseum poue woorde sind, isch de Park hinedra so wie versteckt gsy.

Scho für d Schwiizer Landesuusstelig vo 1883 hät d Stadt s Areaal uf em Spitz und au na en Täil vom Sylfäld ussedra zum ene wyte Park gmacht, wo sid dänn zmitzt i de Stadtquartier lyt.

I de 1980er Jaare isch uf em Platz en chuum kontrolierti Droogeszeene entstande, wo Lüüt vo wyt hèèr hii choo sind und wo d Polizei und d Sanitèèt vil demit z tue gha händ. Erscht ane 1992 hät d Stadt dere schlimme Gschicht es Änd gmacht.

Sid dänn isch de Platzspitz wider en beliepte öfentleche Park. Für de Bou vom Erwyterigstrakt vom Landesmuseum häpme vonnem alerdings es zimli grosses Stuck abgschnitte.

## Literatur
* Judith Rohrer-Amberg. *Der Platzspitz: Chronik eines Gartendenkmals.* Useggèè vom Gartebouamt Züri ane 1995.
* Grün Stadt Zürich (Hrsg.): *Platzspitz. Insel im Strom der Zeit.* Usegg èè vo Grüen Stadt Züri ane 2016, ISBN 978-3-03810-179-6.

## Weblink

## Fuessnoote
Zürichsee-Schiffahrtsgesellschaft

D **Zürisee-Schifffaartsgselschaft**, abgchürzt ZSG, isch es schwiizerischs Undernääme, wo Schiff uf em Zürisee hät. D Firma hät iren Sitz z Züri. D Schiff faared uf em Zürisee, em Obersee und i de Stadt Züri uf de Limet.

Sid ane 1834 git’s uf em Zürisee Transportfirmene, und scho 1835 isch s eerschte Tampfschiff ufe See choo; es hät *Minerva* gheisse.

Im 19. Jaarhundert sind grad es baar verschideni Schiffgselschafte am See und auf uf em Waalesee gründet woorde. Ane 1890 isch d *Zürcher Tampfbootgselschaft* entstande, wo druus ane 1957 d ZSG woorden isch.

Hütt macht d ZSG bim Zürcher Vercheersverbund, em ZVV, mit.

Vo de ZSG sind zwei alti Radtampfer, d *Stadt Züri* und d *Stadt Rapperschwyl*, und zwölf Motoorschiff und drüü nidrigi Limetboot uf em Wasser underwägs. Iiri Wèrft hät d Firma z Wolishofe.

## Lueg au da
* D Schiff vom Zürisee
* D Schiffstazione vom Zürisee

## Weblink

* Website vo dr Zürisee-Schifffaartsgselschaft
Hans und Annemarie Hubacher

Dr **Hans Hubacher** und d **Annemarie Hubacher** sind es Architäktepaar vo Züri gsi.

Dr **Hans Otto Hubacher** isch am 18. Septämber 1916 z Oberhofen am Thunersee uf d Wält cho und am 11. Mai 2009 z Züri gstorbe; d **Annemarie Hubacher-Constam** isch e Zürcherin gsi; si isch am 25. März 1921 z Züri uf d Wält cho und dört am 8. Juli 2012 gstorbe.

Beidi händ a dr ETH Züri d Architäktur studiert. 1945 isch ires eigeten Atelier z Züri uufgange.

Hauptwäärch vos Hubachers i dr Region Züri sind d Gwächshüüser vom Botanische Garte, s Strandbad Mythequai am Zürisee und d Wohnüberbouig Rietholz.

D Annemarie Hubacher isch d Scheffarchitäktin vo dr Schwiizerischen Uusstellig für Frauenarbet SAFFA z Züri ane 1958 gsy.

## en Uuswahl vo irne Wärch
* d *Diasporachile*, Hergiswil NW, 1947
* *Huussildig*, Zolike, 1952
* s *Landhuus Reinhart*, Winterthur, 1952
* s *Landhuus Farner*, Stäfa, 1953
* ires eigete Woonhuus, Züri, 1954
* s *Strandbad Mythequai*, Zürich, 1954
* d *Primarschuel im Hofacker*, Schliere, 1955
* d *Diasporachile*, Schwyz, 1956
* die refermierti chile Zolikerbärg, Zolikerbärg, 1960
* d *Wohnsidlig Rietholz*, Zolikerbärg, 1961
* s *Schüelerheim Heimgarte*, Bülach, 1962
* dr *Fridhof Eichbühl*, Züri, 1964
* s *Hotel Atlantis*, Züri, 1970
* s *Sporthotel Stoos*, Stoos, 1977
* d *Schau- und Gwächshüüser* im Botanische Garte Züri, 1977
* s Völkerkundemuseum z Züri, 1980
* s *Kurhotel*, Bad Zurzach, 1985
* d *Schwiizer Botschaft* z Brasília, 1986
* s *Parkhotel*, Bad Zurzach, 1987

## Literatur
* 
* 
* Monika Lauber: *Hans und Annemarie Hubacher.* In: Isabelle Rucki und Dorothee Huber (Hg): *Architektenlexikon der Schweiz – 19./20. Jahrhundert.* S. 281. Basel: Birkhäuser 1998. ISBN 3-7643-5261-2
Ida Bindschedler

D **Ida Bindschedler** (* 6. Juli 1854 z Züri; † 28. Juni 1919 au da) isch e Schwiizer Lehrerin und Jugetbuechautorin gsi.

## Leben
D Ida Bindschedler isch d Dochter vom Friedrich Rudolf Bindschedler und vo der Anna Elisabeth geb. Tauber gsy. Si het sech z Küsnacht und z Bärn uf d Arbet als Lehrerin vorbereitet und z Paris en Sprachufenthalt gmacht. Dänn het si a dr private Meitlischuel Tobler z Züri gschaffet. Ane 1897 het si wägem schwache Härz d Schuelarbet müessen ufgää und isch denn uf Augsburg ggange. Si isch ledig blibe.

Doo het d Bindschedler us der Erinnerig an iiri Jugendzyt z Züri d Gschichte vo de *Turnachchind* gschribe, wo i dr Schwiiz vo vil Chind und Jugendliche glääse worde sind. Das wo d Goofen i dene Gschichten erläbe, spiilt im Garte vom alte Landolt-Summerhuus i dr *Seeweid* am Zürisee z Riesbach. Drum het e Teil vo dr Seefäldstrooss iire Name.

D Zeichnige für d Büecher vo de Turnachchind het d Ursula Gmünder-Müller gmoolet.

## Wäärch
* *Die Turnachkinder im Sommer.* 1906
* *Die Turnachkinder im Winter.* 1909
* *Die Leuenhofer,* 1919

## Literatur
* 

## Weblink

* es Porträt vo dr Ida Bindschedler vom Charles Linsmayer
Elsa Muschg

D **Elsa Muschg** (* 4. Juni 1899 z Zolike; † 4. Oktober 1976 z Schliere) isch e Schwiizer Schriftstellerin gsy.

Si isch d Dochter vom Lehrer Friedrich Adolf Muschg und vo dr Hermine geb. Isler gsi. Ire Brueder isch dr Germanischt Walter Muschg gsi und ire Halbbrueder us dr zwöite Ee vom Vatter dr Autor und Literaturwüsseschaftler Adolf Muschg (* 1934). Si isch uf s Lehrerinneseminaar ggange und hät denn z Züri Schuel ggää. Mit ere Familie isch si als Privatlehrerin uf e zwöijöörigi Wältreis ggange.

Vo dere Erfahrig het si Gschichtebüecher vo *Hans und Ume* gschribe. Und si het Theaterstuck für Chinder gschribe.

1942 het er dr Kanton Züri für iires Wärch d Eeregaab gää.

## Wärch
* *Hansi und Ume unterwegs" 1937
* *Hansi und Ume kommen wieder,* 1938
* *Oka und Nicolette,* 1941
* *Komm, Busi, komm,* [[Schweizerisches Jugendschriftenwerk]], 1928
* *Eveli und die Wunderblume,* 1928
* *Hansdampfli und sein Tomi,* SJW, 1937
* *'s Fineli aus der Altstadt,* 1940
* *Daheim in der Glockengasse,* 1940
* *Kunterbunt. Geschichten und Sachen zum Lesen und Lachen,* 1946
* *Bettmümpfeli,* 1951
* *Tante Annis Taufgeschenk,* 1952
* *Bummerli. Eine Geschichte für kleine Tierfreunde,* SJW 1952
* *Der Silberregen,* 1955
* *Vaters Fränzi,* [[Verlag Huber]], 1959
* *Wer läutet? nach einer wahren Begebenheit erzählt für Mädchen und Buben von 9-11 Jahren,* [[Theologischer Verlag Zürich|EVZ-Verlag]], 1961
* *Tschau Joggeli!* SJW, 1973

== Literatur ==
* 
* [[Adolf Muschg]]: *Hansi, Ume und ich. Ein Lesestück für ein japanisches Schulbuch.'' in: NZZ, 29./30. März 1986.
Monika Stolz

D **Monika Stolz** (*&nbsp;24. Merz 1951 z Worms) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Si isch vu 2001 bis 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii un vu 2006 bis 2011 bade-wirttebärgischi Arbeis- un Sozialminischteri.

## Uusbildig un Beruef
D Stolz isch z Worms uf d Volksschuel un s Gimnasium gange. Noch em Abitur het si an dr Universitet Fryburg Volkswirtschaftslehr studiert un anne 1974 mit em Diplom abgschlosse. Derno het si vu 1974 bis 1977 as wisseschaftligi Referänti bi dr Konrad-Adenauer-Stiftig gschafft. Vu 1976 bis 1983 het si an dr Universitete Gießen, Würzburg un Bonn Humanmedizin studiert un anne 1985 zum Dr. med. promoviert. Nocherdani het si ne Zytlang as Dokteri gschafft.

## Bolitik
Vu 1989 bis 2005 isch d Monika Stolz Gmaireeti z Ulm un Ortschaftsreeti z Ulm-Unterweiler gsii, dodervu vu 1991 bis 1999 as Vorsitzeri vu dr CDU-Gmairootsfraktion 

Bi dr Landdagswahl 2001 het si im Wahlchrais 64 – Ulm s Diräktmandat gwunne. Au bi dr Landdagswahle 2006 un 2011 isch si wider iber s Erschtmandat in Landdag gwehlt wore. Dert isch si vu Juli 2004 bis Oktober 2005 stellverdrättendi Fraktionsvorsitzeri vu dr CDU-Landtagsfraktion gsii. Am 5. Oktober 2005 isch si bolitischi Staatssekreteeri im Minischterium fir Kultus, Juged un Sport wore un am 1. Februar 2006 derno Minischteri fir Arbet un Sozials (ab Februar 2010 Minischteri fir Arbet un Sozialornig), Mit em Aadritt vu dr grien-rote Regierig 2011 isch si us em Amt uusgschide. Bi dr Landdagswahl 2016 het si nimi kandidiert un isch derno us dr Bolitik ganz uusgschide.

## Sunschtig Engaschmänt
* Vorsitzeri vum Bundesverband katholischer Vorsorge- und Rehabilitationseinrichtungen für Kinder und Jugendliche e. V.
* Vorsitzeri vum Byroot vu dr Stiftig „Singen mit Kindern“
* Mitglid vum Stiftigsoot vu dr Stiftig „Kinderland Baden-Württemberg“
* Mitglid vum Vorstand vu dr Familiebildigsstätte Ulm
* Mitglid vum Vorstand vu dr Veronika-Stiftig
* Mitglid vum Zäntralkomitee vu dr dytsche Kadolike
* Mitglid vu dr Missbruuchskommision vum Bischtum Rauteburg-Stuegert
* Mitglid im Caritas-Root
* Mitglid in dr Stiftig St. Elisabeth

## Privats
D Monika Stolz isch remisch-kadolisch un ghyrote. Si het vier Chinder.

## Literatur
* Abgeordneten-Handbuch des Landtags von Baden-Württemberg für die 15. Wahlperiode (PDF-Datei; 2,9&nbsp;MB)]

## Weblink
*
Gilberte de Courgenay

D **Gilberte Montavon** (eigetli **Gilberte Schneider-Montavon**) – me kännt se i de Schwiiz hüt under em Naame **Gilberte de Courgenay** – isch am 20. März 1896 z Courgenay im Jura (dozmol no im Kanton Bärn) uf d Wält cho und am 2. Mai 1957 z Züri gstorbe. Si het im Bahnhofhotel, em *Hôtel de la Gare,* wo irnen Eltere ghört het und a dr internazionale Ysebaanlinie vo Bärn uf Belfort stoot, serviert und isch im Eerschte Wältchrieg bi de Soldaate vo dr Schwiizer Armee wytume bekant woorde.

D Milidärmusiker Robert Lustenberger und Oskar Portmann händ ane 1916 für sii s Lied *La petite Gilberte de Courgenay* dichtet und komponiert, wo bim Milidäär schnäll populäär woorden isch. Dank em Sänger und Volchsliedersamler Hanns In der Gand het me das Lied gly i dr ganze Schwiiz kännt.

D Gilberte Montavon het spööter ghüroote und isch uf Züri ggange, wo si 1957 gstorben isch. Me het se uf em Zürcher Fridhof Nordheim begrabe.

S Lääbe vo dr bekante Servierdochter us em Jura isch s Thema vom ene Theaterstuck und eme Roman worde, wo dr Rudolph Bolo Mäglin 1939 gschribe het. Uruffgfüert worde isch das "Singspiil" am 24. August 1939 am Schauspilhuus Züri, numme ei Wuche vor Kriegsbeginn. Bis hütt hets das Stück uf über 450 Uffüerige brocht. Gfolgt sin 1941 zwöi Film, em August Kern sis Wärch *Marguerite et les soldats* und em Franz Schnyder sin Film *Gilberte de Courgenay*. Im Schnyder sim Film het d Anne-Marie Blanc (1919-2009) d Hauptrolle gspiilt und s Bild, wo me sech vo dr junge Frau us em Jura macht, prägt. Dr Film, wo vo dr Zürcher Praesens-Film AG gmacht worden isch, het am 17. April 1942 im Kino Urban z Züri d Urfuffüerig gha.

## Literatur
* 
* Damien Bregnard: *Gilberte de Courgenay. les années 1914–1918.* Courgenay 2001.
* Janine Schmutz: *Idéal de femme suisse. Die Heldin des Schweizer Spielfilms «Gilberte de Courgenay» (1941) als Frauenleitbild.* In: *[[Schweizerische Zeitschrift für Geschichte]].* 53, 2003, S. 174–196
* Franz Burgert: *Das Lied von Courgenay. Die wahre Entstehungsgeschichte; das wundersamste Liederschicksal.* Schüpfheim  2016, ISBN 978-3-906832-02-9

## Weblink
* s Lied über d Gilberte de Courgenay
* Gilberte de Courgenay (1941) uf srf.ch
Züri Fäscht

S **Züri Fäscht** isch s Stadtfäscht vo Züri.

D Stadt Züri organisiert s all drüü Joor drüü Tääg lang im Juli. Drfüür tuet si d Innestadt und s underi Seebecki speere. Am Fritig- und am Samschtigoobe git’s es Füürwärch uf em Zürisee.

I de Gasse, a de Quai, uf em Bellevue und em Bürkliplatz cha me go Musig lose, es git Vorfüerigen uf em See zum aaluege und a vilne Ständ und i de Beize es vilsytigs Aagebott vo Sache zum ässe.

Mit dem Fäscht hät me aagfange, wo ane 1951 dr Aaschluss vo dr Stadt Züri a di alt Äiggnosseschaft sächshundert Joor häär gsi isch. Do drfüür isch denn s Fäscht *Zürich 600 Jahre im Bund der Eidgenossen* uf d Bäi gstellt worde. Drüü Joor spöter isch s *2. Züri Fäscht* gsi, vo 1976 bis 1988 het men em *Zürcher Seenachtsfäscht* gseit, und vo 1991 aa isch es ebe s *Züri Fäscht*, wo immer öppe zwöi Milioone Lüüt hii chöme.

## Weblink

* d Website vom Züri Fäscht
Zürich-Marathon

Dr **Züri Marathon** isch e Marathonlauf i dr Schwiiz.

Dr Lauf isch z Züri all Joor im April. Me het drmit ane 2003 agfange; es het aber scho früener, vo 1984 bis 1989, emol en Marathonlauf i dr Stadt ggää.

Für d Organisazioon gälte d Vorschrifte vo dr AIMS und dr IAAF. Dr Startruum und au s Zyl isch am Mythequai i dr Ängi. D Laufstrecki goot em Zürisee noo und dur d Zürcher Innestadt.

Dr schnällscht Löifer vom Züri-Marathon isch bis jetz dr Kenianer Mark Kiptoo ane 2023 gsi.

## Weblink
* d Website vom Züri Marathon
Paul Karrer

Dr **Paul Karrer** (* 21. April 1889 z Moskau; † 18. Juni 1971 z Züri isch e Schwiizer Chemiker gsy. Er isch Nobelprystreeger für Chemii.

## Leben
Dr Karrer het a dr Uni Züri d Chemii studiert. Denn isch er a dr Uni Assischtänt gsy, und vo 1912 bis 1918 het er im ene Medizinlaboor z Frankfurt am Main gschaffet. 1918 isch er a dr Uni Züri Profässer woorde; im akademische Joor 1950 bis 1915 isch er au dere ire Räkter gsy.

Dr Paul Karrer het sech mit syne Forschige zu Pflanzefarbe, Vitamin und medizinisch würksame Stoff a Naame gmacht, und doo drfüür het er ane 1937 dr Nobelprys überchoo. Sys Lehrbuech *„Lehrbuch der organischen Chemie“* vo 1927 isch es Standardwärch vom Fach.

Er isch ane 1971 gstorbe; sys Grab isch uf em Fridhof Fluentere.

## Literatur
* 
*
Augusto Giacometti

Dr **Antonio Augusto Giacometti** (* 16. Augschte 1877 z Stampa im Bergell; † 9. Juni 1947 z Züri) isch e Schwiizer Mooler gsy.

## s Läbe
Dr Augusto Giacometti isch i dr Nööchi vo sym Cousin Giovanni Giacometti uufgwachse. Vo 1894 bis 1897 het er a dr Kunstgwärbschuel Züri gleert zäichnen und moole. Dänn het er z Paris und z Floränz gläbt und isch drno uf Züri cho.

1917 het dr Giacometti mit de Dadaischte z tue gha, und er het zu dr Künschtlergruppe „Das Neue Leben“ ghört. Z Züri het er d Ygangshalle vo dr Polizeiwach im Amtshuus 1 chönnen usmoole; me seit er na hütt d *Giacometti-Halle.* Er het grossi farbegi Fäischter für d Stadtchile z Frauefäld, d Dorfchile vo Adelbode und s Groossmöischter und d Fraumöischterchile z Züri und na für anderi Oort gstaltet.

## Bilder

In Bergell 2 Augusto Giacometti (1915).jpg|*Im Bergell*
Grossmünster - Innenansicht IMG 6431 ShiftN.jpg|Giacometti-Fäischter im Grossmöischter
Fraumünster - Innenansicht - Giacometti-Fenster 2010-08-27 17-02-52 ShiftN.jpg|es Fäischter vo dr Fraumöischterchile
Giacometti-Fenster_in_St_Johann_Davos_1.jpg|drüü Chilefäischter z Davos


## Literatur
* 
* Beat Stutzer, Lutz Windhöfel: *Augusto Giacometti. Leben und Werk*. Bündner Monatsblatt Verlag Desertina 1991, ISBN 3-9052-4122-6

## Weblink
Rathausbrücke (Zürich)

D **Raathuusbrugg** isch e Brugg über d Limet z Züri.

Me seit ere au *Gmüesbrugg*. Früener isch es die *Underi Brugg* gsy, zum se underschäide vo de *Obere Brugg* zwüschet em Grossmöischter und de Wasserchile uf de rächte Flusssyte und em Fraumöischter änedraa, daa wo jetz sit em 19. Jaarhundert d *[[Münsterbrücke (Zürich)|Möischterbrugg]] isch;* die elter *Ober Brugg* isch aber na gar kei grossi Brugg, sondern numen en eifache Holzschtääg gsy.

A der Stell vo de Raathuusbrugg isch scho sit em Mittelalter e Brugg us Holz gsy, und es isch die eltischti Brugg z Züri gsy, wo me mit Fuerwèèrch hät chöne drüberfaare. Scho im 14. Jaarhundert hät men aagfange, d Brugg uf der Syte breiter z mache; so hät me druuf Mèèrt chöne haa, und vo de Gmüesmèèrt chunt de Brugg ire zwäit Naame.

Me cha vermuete, as uf dem Platz bim Hügel vom Lindehoof scho i der antike Zyt e Brugg vo de Röömer gsy isch; nume hätme daa schynts vo sonere alte Brugg bis jetz käini Spuure gfunde.

1881 isch statt der alte Holzbrugg en ysegi poue worde, wo dänn ane 1893 de Naame *Raathuusbrugg* übercho hät, wil si grad näbem Zürcher Raathuus duregaat. 1973 hätme die hütig Betonbrugg poue. Ane 2019 isch s Projäkt für die näschscht nöi Raathuusbrugg vorgstellt woorde.

## Weblink
Karl Coelestin Moser

Dr **Karl Moser** (* 10. Augschte 1860 z Bade; † 28. Februar 1936 z Züri) isch e Schwiizer Architäkt u Hochschuällehrer gsy.

## sys Läben und Wèèrch
Dr Karl Coelestin isch dr Soon vom Architäkt Robert Moser gsy. Er het a dr ETH Züri und z Paris Architäktur studiert, und ane 1888 het er zäme mit em Robert Curjel z Karlsrue es Architäkturbüro uftoo. Die beide händ es baar grösseri Chile chönne boue und au anderi bedüütendi öfentliche Geböid usgfüert. Z Züri het dr Moser s Kollegiegeböid vo dr Uni plaanet; 1914 hät em d Uni dr Eeredokter gää. 1915 isch dr Moser Profässer für Boukunscht a dr ETH woorde; syn Nachlass wird hütt au bi der ETH ufbewahrt. Dr Karl Moser isch 1928 Gründigspräsidänt vo Congrès Internationaux d’Architecture Moderne gsi.

## es baar usgwälti Projäkt und Bouwäärch vo Curjel und Moser
* 1892–1893: d Johanneschile z Bärn
* 1895: d Sankt-Sebaschtianschile z Wetige
* 1896–1897: d Villa Boveri z Bade
* 1899–1900: s Museum Langmatt z Baden
* 1898–1901: d Pauluschile z Basel
* 1902–1905: d Pauluschile z Bärn
* 1904–1910: s Kunschthuus Züri
* 1906–1908: die katolisch Chile Sankt Anton z Züri
* 1911: d Chile z Flawil
* 1910–1913: dr Badisch Bahnhof z Basel
* 1910–1912: d Chile Sankt Paul z Luzern
* 1911–1914: s Haupthuus vo dr Uni Züri
* 1912–1914: di katolisch Chile Sankt Josef z Züri
* 1913–1915: d Stadthalle und s Konzärthuus z Karlsrue
* 1918–1920: di nöi Chile Fluentere z Zürin
* 1925–1927: d Chile Sankt Antonius z Basel

## Literatur
* 
* Dorothea Christ, Dorothee Huber; Römisch-Katholische Kirche Basel-Stadt (Hrsg.): *Die Antoniuskirche in Basel. Ein Hauptwerk von Karl Moser.* Birkhäuser, Basel / Boston / Berlin 1991, ISBN 3-7643-2600-X.
* Ulrike Jehle-Schulte Strathaus: *Das Zürcher Kunsthaus. Ein Museumsbau von Karl Moser.* In: *Geschichte und Theorie der Architektur.* Band 22, Birkhäuser, Basel / Boston / Stuttgart 1982, ISBN 3-7643-1242-4.
* Stanislaus von Moos, Sonja Hildebrand (Hrsg.): *Das Zürcher Universitätsgebäude von Karl Moser*, Scheidegger & Spiess, Zürich 2014, ISBN 978-3-85881-422-7.
* Werner Oechslin, Sonja Hildebrand (Hrsg.): *Karl Moser. Architektur für eine neue Zeit: 1880 bis 1936.* 2 Bände, gta, Zürich 2010, ISBN 978-3-85676-250-6.

## Weblink
Urs Eggenschwyler

Der **Urs Eggeschwyler** (* 24. Jänner 1849 z Subingen; † 8. Dezämber 1923 z Züri) isch e Schwiizer Künschtler gsy.

## Läbe
Der Eggeschwyler het z Subinge d Volchsschuel bsuecht und drno bim Joseph Pfluger d Lehr als Bildhauer gmacht. 1869 het er bim Heinrich Spiess z Züri chönne schaffe, und denn isch er uf Münche a d Kunschtakademy ggange. S Moole und Modelliere het er sech deils sälber byprocht.

Sit 1878 isch dr Eggeschyler wider z Züri gsy. Er het Sache für d Zürcher Zöift gmacht, und denn het er mit Löieskulptuure agfange. Er het drfüür läbigi Dier gha, won er z Züri in ere eigete Menaschery ghalte het. Me het ne us verschidene Länder gärn z Hilf grueffe, wenn e Diergarte künschtlechi Felse für d Diergheeg bruucht het.

Z Züri gseht me no hüt em Eggeschwyler syni Löiefiguure uf de Süüle bi dr Stauffacherbrugg und bim Hafe Ängi. S Grab vom Künschtler isch im Zürcher Fridhof Nordhäim.

## Literatur
* Museum Solothurn: *Urs Eggenschwyler* (Katalog für d Uusstellig ane 1978)

## Weblink
* 
*
Münsterbrücke (Zürich)

D **Möischterbrugg** oder **Helmhuusbrugg** isch e Brugg über d Limet z Züri. Es isch die eltischti Brugg vo Züri, wo na im originale Bouzuestand isch.

Früener isch daa die *Oberi Brugg* gsy, wo me underschide het vo de *Undere Brugg,* de Rathuusbrugg. Das isch aber na gar kei grossi Brugg, sondern numen en eifache Holzschtääg gsy.

D Möischterbrugg staat zwüschet em Grossmöischter und de Wasserchile (mit em Helmhuus] uf dr rächte Flusssyte und em Fraumöischter uf dr andere.

Für die steinigi Bogebrugg het dr Alois Negrelli drfüür d Plään zeichnet. Bout händ se d Zürcher Boumeischter Conrad Stadler und Johann Jakob Locher-Oeri.

Bi dr Brugg stoot s Tänkmal füre Hans Waldmann.

## Weblink
Agnes Mirtse

D **Agnes Mirtse** (* 1938 z Budapest; † 21. Juli 2000) isch en ungaarischi Schriftstellerin gsy.

Si het scho i dr Jugendzyt agfange Gedicht schrybe.

Ane 1956 isch d Mirtse als politische Flüchtling is Exil ggangen und uf Züri choo. Jetz het si iri Wäärch – Gedicht, Gschichte und Theaterstuck – teils au uf Düütsch gschribe und isch so als zwöisproochigi Autorin bekant woorde. Si het au Schrifte is und us em Ungaarischen übersetzt. Vil vo irne Gedicht sind i Zytschrifte und nid in eigete Samelwärch usecho und d Theaterstuck vo dr Mirtse sind schynts gar nie trukt woorde.

1971 het me si i dr Schwiiz ypürgeret. 1978 het si s Studium vo dr Psychology und dr Religionsgschicht a der Uni Züri mit ere Diss abgschlosse.

Dr Agnes Mirtse ire dichterisch Nachlass isch i dr Zäntralbiblioteek Züri.

## Wäärch
* *Fluchtversuche. Skurrile Skizzen und Geschichten,* 1990
* *Küsse und eilige Rosen,* Limet Verlag, 1998
* *Dichtung im Orginalton. Elisabeth Wandeler-Deck – Agnes Mirtse. Klangtransfer – Sprachtransfer. Lyrik, gelesen von den Autorinnen. Lenzburger-Lyrik-Lesung 7. Februar 2000,* CD, 2000
* *wunschbrüchig – vágy-zavar, Limmat Verlag, Zürich 2004

== Literatur ==
* [[Ute Kröger]]: *«Zürich, du mein blaues Wunder». Literarische Streifzüge durch eine europäische Kulturstadt.'' Zürich 2004. Syte 395–396.

* Agnes Mirtse uf limmatverlag.ch
Jakob Heinrich Meister

Dr **Jakob Heinrich Meister**  (* 6. Augschte 1744 z Bückeburg, Schaumburg-Lippe; † 9. Nofämber 1826 z Züri) isch e Theoloog, Schriftsteller und Journalischt gsy.

## s Läbe
Dr Jakob Heinrich Meister isch dr Soon vom tüütsche reformierte Pastor Johann Heinrich Meister und dr hugenottische Franzöösin Marie Malherbe gsy. Dr Vatter het a verschidenen Oorten als Pfaarer gschaffet, sid 1757 z Küsnacht. Doo het dr Jakob Heinrich z Züri am Collegium Carolinum studiert, ane 1763 isch er zum Pfaarer ordniert woorde.

Er het mit de Uufkläärer Johann Jakob Bodmer, Voltaire und Rousseau z tue gha. Won er s religionskritische Wäärch *De l'origine des principes religieux* gschribe het, het en d Obrikäit vo Züri uusbürgeret und das Buech öfentlech lo verbränne.

Jetz het dr Meister langi Zyt z Paris gläbt, won er anderi Schrifte uf Französisch verfasst und e Zytschrift redigiert het; i dere isch s um s kulturelle Lääbe z Paris vo säber Zyt ggange. Er het au mit em Filosoof und Schriftsteller Denis Diderot zämegschaffet. Wäge der französische Revoluzioon het dr Meister vo Paris müesse wägggoo, und er isch denn wider uf Züri zrugg. 1806 het er dört d Ursula Anna Schulthess (1748–1834) ghürootet.

## Wäärch
* *De l’origine des principes religieux.* 1768
* *À la mémoire de M. Diderot.* 1786
* *De la morale naturelle.*  1788
* *Des premiers principes du système social appliqués à la révolution présente.* 1790
* *Lettres sur l'imagination.*  Züri 1794; uf tüütsch *Briefe über die Einbildungskraft*. Züri 1794
* *Betzi ou L'amour comme il est. roman qui n'en est pas un précédé d'entretiens philosophiques et politiques.*  Paris 1801
* *Essai de poésies religieuses.*  1801
* *Sur la Suisse à la fin du dix-huitième siècle.* 1801; uf tüütsch *Ueber die Schweitz am Ende des 18. Jahrhunderts.* 1801
* *Cinq nouvelles helvétiennes.* Paris 1805
* *Euthanasie ou Mes derniers entretiens avec elle sur l'immortalité de l'âme.* 1809
* *Heures ou Méditations religieuses à l'usage de toutes les communions de l'Église.* 1820
* *Mélanges de philosophie, de morale et de littérature.* 1822
* *Souvenirs de mon dernier voyage à Paris.* 1795

## Literatur
* 
* Paul-Otto Bessire: *Jacob-Henri Meister. Sa vie et ses œuvres.* Imprimerie Boéchat, Delémont 1912
* 
* Yvonne de Athayde Grubenmann: *Un cosmopolite suisse: Jacques-Henri Meister.* Droz, Genève 1954
* Maria Moog-Grünewald: *Jakob Heinrich Meister und die „Correspondance littéraire“. Ein Beitrag zur Aufklärung in Europa*. De Gruyter, Berlin 1989, ISBN 3-11-011872-6
* 
* Zurbuchen Simone: *Les Philosophes et la Révolution. L’analyse de Jacques Henri Meister.* In: *Carrefour*, Vol. 24 (2002), n° 1, S.&nbsp;85–98.

## Weblink
* Heinrich Meister. Die Bibliothek von Jakob Heinrich Meister
Staatsarchiv Aargau

S **Staatsarchiv Aargau** isch s zäntralen Archiv vom Kanton Aargau.

Es gilt as es Kulturguet, wo nazionali Bedüütig het.

Wo dää Kanton noch em Ändi vo dr Helvetik mit dr nöie Mediazioonsverfassig ane 1803 als sälbständige Täil vo dr Schwiiz entstanden isch, het d Staatskanzlei au d Uufgab überchoo, s Schriftguet vo de nöie Behöörde z samle. Am Afang het me für die chlyni Zäntralverwaltig vom Kanton no Platz gha im stedtische Roothuus z Aarau. 1820 het d Kantonsregierig im Regierigsgeböide chönne wyterschaffe, wo jetz au fürs Staatsarchiv dry choo isch. Sid 1832 hät s Archiv au no es Aktedepot im Grossrootsgeböide grad näbedra gha.

S Staatsarchiv isch dänn zeerscht e Zyt lang Zuesatzuufgab vom Kantonsbibliotekaar gsi, und spööter isch s wider zu dr Staatskanzlei choo. 1959 het für s Archiv und d Biblioteek en Nöibou am Rand vom Roothuusgarte ggää, und 1998 isch s Archiv vo dört wäggchoo is nöie kantonale Verwaltigsgeböide *Buechehoof*. Do het s Kantonsarchiv jetz i eim vo de modärnschte Archivgeböide vo dr Schwiiz chönne schaffe.

2005 het dr Kanton wider e gmäinsami Abtäilig «Biblioteek und Archiv Aargau» gmacht, wo zum Departemänt Bildig, Kultur und Sport ghört.

Im Archiv sind au aargauischi Dokumänt us dr Zyt vor 1803.

Archivaar im Aargauer Archiv: Franz Xaver Bronner, Hektor Ammann, Walther Merz, Nold Halder, Georg Boner, Roman Brüschweiler, Piroska Máthé, Andrea Voellmin.

## Literatur
* Piroska R. Máthé: *Vom Pergament zum Chip. Kulturgüter im Staatsarchiv Aargau*. AT Verlag, Aarau 2003, ISBN 3-85502-886-9.

## Weblink

* d Website vom Staatsarchiv Aargau

## Fuessnoote
Israelitische Cultusgemeinde Zürich

Die **Israelitisch Cultusgmäind Züri**, abgchürzt ICZ, isch e jüüdischi Gmäind z Züri.

Es isch die grööschti jüüdischi Gmäind i dr Schwiiz. Si isch ane 1862 vo Juden us em Surbtal gründet woorde. Im spoote 19. Jorhundert hend sich aber di *Israelitisch Religioonsgsellschaft Züri* und im spöötere 20. Jorhundert di liberal Gmäind Or Chadasch vo dr ICZ abgspalte.

Iri Synagooge isch im Quartier City a dr Löwestrooss, ires Gmäindszäntrum im Quartier Ängi a dr Lavaterstrooss. D Lüüt vo dr Gmäind bruuche die beide Fridhööf *Undere Friesebäärg* und *Obere Friesebäärg*.

D Biblioteek vo de ICZ, wo 1920 agfange het, isch eini vo de bedüütendschte Samlige vo jüdische Schrifte z Europa. Dr *Verein für jüdische Kultur und Wissenschaft* mit em Charles Lewinsky hilft dr Biblioteek.

D Sprooch- und Kulturforscherin Florence Guggenheim-Grünberg het die Dokumäntazioon, wo si bi irne Arbete zämeträit gha het, de ICZ als «Florence Guggenheim-Archiv zur Gschicht, Spraach und Volchskund vo de Juden i de Schwyz und zur Genealogy vo de Suurbtaalerjude» übergää. Wo die wärtvolli Samlig uufgschaffet gsi isch, isch si ane 2013 is Staatsarchiv Aargau cho. 

## Literatur
* Alfred Bodenheimer (Hrsg.): *«Nicht irgendein anonymer Verein&nbsp;…» Eine Geschichte der Israelitischen Cultusgemeinde Zürich.* NZZ Libro, Zürich 2012, ISBN 978-3-03823-759-4.
* Yvonne Domhardt, Kerstin A. Paul: *Quelle lebender Bücher. 75 Jahre Bibliothek der Israelitischen Cultusgemeinde Zürich.* Biel 2014. ISBN 978-3-905297-58-4

## Weblink

* d Website vo dr ICZ
* ''Die Israelitische Cultusgemeinde Zürich (ICZ) und ihre Synagoge in der Löwenstraße.'' uf alemannia-judaica.de
Staatsarchiv Zürich

S **Staatsarchiv Züri** – oder wie’s ofiziell heisst: **Staatsarchiv vom Kanton Züri** – isch s Archiv vom Kanton Züri.

Es isch d Verwaltigsabtäilig, wo d Schrifte vo dr Zürcher Kantonsverwaltig und au d Gschichtskwelle vom Kanton sine Rächtsvorgänger uufbewahrt, samlet und dokumäntiert. Es isch e Täil vo dr *Diräkzioon vo dr Justiz und vom Innere'.

Wo i dr [[Schweiz|Schwiiz]] ane 1803 mit der [[Mediationsakte|Mediazioonsverfassig]] d Kantöön als eigeständigi Gliider vom Bundesstaat entstande sind, het jede für d Archivdokumänt i sim Hoheitsgebiet müesse luege. Das isch einersyts für die nöie Veraltigsdokumänt eso gsii und es het au für die eltere Rächtsquelle gulte, wo dr Kanton drmit z tue gha het.

Bi de alten [[Urkunde]] vom Archiv het’s Stück, wo die eltischte drvo us em früene [[Mittelalter]] sind. Bi de elteren Archivbeständ sind öppe d Schrifte vo dr ehemolige Stadtzürcher Landesverwaltig, vom [[Grossmünster|Grossmöischter]] und vom [[Kloster Rheinau|Chlooschter Rhynau]].

1837 isch s Staatsarchiv im ehemolige [[Fraumünster|Fraumöischterchlooschter]] i dr Stadt [[Zürich|Züri]] ygrichtet worde. 1876 het’s es eerschts Mol züglet, 1919 isch’s in Choor vo dr Predigerchile choo. Und 1982 isch dr Nöibou fürs Archiv bim [[Irchelpark]] und bi dr [[Universität Zürich|Uni Züri]] uufggange.

== Literatur ==
* Christian Sieber: *Die gedruckten Bestände im Staatsarchiv des Kantons Zürich.* Zürich 2007.
* Werner Schnyder, Ernst Winkler: *Die kulturgeographisch bedeutsamen Quellen des Staatsarchivs Zürich.* In: *Mitteilungen der Geographisch-Ethnographischen Gesellschaft Zürich.'' Band 42, 1943–1944.

## Weblink

* Website vom Staatsarchiv Züri
Zarli Carigiet

Dr **Zarli Carigiet** – äigentlich **Balthasar Anton Carigiet** –, wo am 5. Augschte 1907 z Trun im Bündnerland uf d Wält cho und am 6. Mai 1981 z Mänidoorf gstoorben isch, isch e Schwiizer Schauspiler gsy.

## sis Läbe
Dr Zarli Carigiet isch e Puuresoon us dr Surselva gy. Si Vatter hät Alois Carigiet und d Muetter Barbara Antonia Lombriser ghäisse. Dr Zarli hät e Moolerleer gmacht und isch wie si Brueder, dr Alois Carigiet, is Underland uf Züri abe ggange. Er het em Alois ghulfe bi dem syne Moolerarbete. 1940 hät er d Jacqueline Moillet ghürootet, und wo sich die beide händ lo scheide, ane 1949 d Doris Eberli.

Ane 1927 isch dr Zarli Carigiet zum Theaterspiile choo. Vo 1934 bsi 1947 isch er im Cabaret Cornichon ufträtte und sit 1949 im Cabaret Fédéral. Z Züri isch er au uf dr Büüni vom Rudolf Bernhard sym Theater ufträtte.

Im Werner Wolebèèrger sym Theaterstuck *Eusi chliini Stadt* hät er s Lied  *Miis Dach isch dr Himmel vo Züri* gsunge, wo tank iim gly en Tüütschschwiizer Evergreen woorden isch. Vom Theaterspiile isch dr Carigiet mit sinere markante Schtimm als Sprächer au zum Radio choo.

Und er hät es paar Role i Schwiizer Filmprodukzioone ghaa. Er isch eine vo de reglmässige Filmschauspiiler vom früene Mundartfilm gsy.

Dr Carigiet isch öppedie Gascht im Hotel Krafft z Basel gsy.

## i was für Film as er gspiilt hät
* Die Entstehung der Eidgenossenschaft, 1924
* Jä-soo! 1935
* Füsilier Wipf, 1938
* Wachtmeister Studer, 1939
* Gilberte de Courgenay, 1941 (über d Gilberte de Courgenay)
* Landammann Stauffacher, 1914
* Der Schuss von der Kanzel, 1942
* Matto regiert, 1947
* Swiss Tour, 1949
* Palace Hotel (Film)|Palace Hotel, 1952
* SOS – Gletscherpilot, 1959
* Hinter den sieben Gleisen, 1959
* Wenn d'Fraue wähle, 1960
* Der Teufel hat gut lachen, 1960
* Wilhelm Tell, 1960
* Es Dach überem Chopf, 1962
* Finden Sie, daß Constanze sich richtig verhält? 1962
* Schneewittchen und die sieben Gaukler, 1962
* Bonditis, 1966

## Literatur
* 
* Doris Carigiet-Eberli: *Miis Dach isch dr Himmel vo Züri. Zarli Carigiet 1907–1981.* Zürich 2007, ISBN 978-3-03823-307-7.
*