open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
288

|}

## dr Germaanechrieg
* Im Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane macht der Kaiser Dioklezian vo dr Provinz Räzien uus en Fäldzug gäge d Alemanne.
 
## was isch suscht no bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Dr Maximian loot uf dr Nordsee nöji Schiff füre Kampf gäge Carausius z Britannie lo boue.
* Dr Cajus isch Bischof vo Rom.
* Dr häilig Baschtian stirbt als chrischtleche Märtirer *(öppen ane 288)*.

## Weblink

## Fuessnoote
291

|}

## dr Germaanechrieg
* Im Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane isch vo däm Joor nüt speziels überlieferet.
 
## was isch suscht no bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Es isch Chrieg im Land a dr undere Donau.
* Dr Cajus isch Bischof vo Rom.
* Die häiligi Serena stirbt als chrischtlechi Märtirere.
* Dr Chrieg z Nordafrika goot z Änd.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
293

|}

## was isch bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Dr Dioklezian und dr Maximian mache dr Konstantius und dr Galerius zu *Zäsaare*: Das Regierigssischteem vom Röömische Ryych heisst *Tetrarchy*.
* Rom blybt die offizielli Hauptstadt vom ganzen Imperium.
* *Nikomedia* wird d Hauptstadt vom Herrscher über Oschtrom.
* *Sirmium* wird d Hauptstadt vo Illürikum.
* *Mediolanum* wird s Zäntrum vo dr Präfektur *Italia et Africa*. Das isch hüt Mailand.
* *Augusta Treverorum,* s hütige Trier, wird d Hauptstadt vo Gallie.
* Es isch Chrieg zwüschem Constantius und dr abtrünnige Region Britannie; dr Herrscher vo Britannie, dr Carausius, wird umprocht.
* Dr Cajus isch Bischof vo Rom.
* Dr Bischof Rufinus vo Byzantion stirbt.

## Weblink
294

|}

## was isch bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Dr Konstantius und dr Galerius sind *Zäsaare* im nöie Regierigssischteem vom Röömische Ryych, dr *Tetrarchy*.
* Dr Cajus isch Bischof vo Rom.
* Die häiligi Susanna vo Rom stirbt – wil si dr Kaiser Maximian nit het wölle hüroote – als chrischtlechi Märtirere *(öppen anne 294)*.
* Die römischi Provinz Räzie wird *(öppen anne 294)* ufdeilt: D *[[Raetia prima]]* isch s Land i den Alpen oben und het dr Zäntraloort *Curia Raetorum,* s hütige Chur; d *Raetia secunda* isch s Alpevorland vom Bodesee bis a d Donau abe, mit *Augusta Vindelicorum*, hüt Augsburg, als Hauptstadt.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Goote, de Markomannen und anderne Völker.
* Dr Cassius dio wird Prokonsul vo Afrika.
* Im römische Gältsischteem würde nöji Gältsorten ygfüert. dr Argenteus und dr Follis.
* Für d Gschicht vo dr Tächnik isch es guet z wüsse, ass men us em Joor 294 s eltischte Fundstück vom ene Rossschue (me säit däm au öppe *Hipposandaale*) könnt; me het ne i dr römische Villa z Neupotz am Rhy gfunde.
* Es isch Chrieg z Ägipte.

## Bouwärch am römische Limes
* Bi *Vitudurum,* em hütige Winterthur, boue d Röömer als Elemänt vom nöie Rhy-Iller-Donau-Limes e Feschtig. Das weiss me, wil dr Inschriftschtäi vo dozmol no erhalten isch. Die Inschrift isch im 10. Joorhundert uf Konstanz cho und i dr Chile vrbout worde; sid 1967 isch dr Schtäi wider z Winterthur. Öppis vo de Muure vo däm Kaschtell gseet me no hüt z Oberi.Is Düütschen übertreit goot d Inschrift eso:*«Dr Kaiser Gaius Aurelius Valerius Diocletianus, dr gröscht Germanesyger, dr gröscht Sarmatesyger, dr gröscht Persersyger, elf Joor Tribun, zäämol zum Syger uusgrueffe, s füüfte mol Konsul, Vatter vom Vatterland, Prokonsul, dr fromm, glücklich, sygriich Kaiser, und dr Valerius Constantius und dr Galerius Valerius Maximianus, die edle Underkaiser, hän d Muur vo Vitudurum vo Grund uuf und uf iri Chöschte lo boue under em Aurelius Proculus, em fürnääme Provinzstatthalter, sinere Läitig.»*
* Öppen i dr glyche Zyt – me cha s aber nid uf s Joor gnau sääge – wird chly südlich vo Vitodurum au s Kaschtell vo Irgehuuse bout; vo dämm könnt me dr antik latynisch Naame nit; es isch drfüür die römischi Feschtig vo dr Schwiiz, wo me hüt no am mäischte gseet.

## Weblink

## Fuessnoote
295

|}

## was isch bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Dr Konstantius und dr Galerius sind *Zäsaare* im nöie Regierigssischteem vom Röömische Ryych, dr *Tetrarchy*.
* Dr Cajus isch Bischof vo Rom.
* Dr häiligi Menas stirbt als chrischtleche Märtirer *(öppen anne 295)*.
* Die römischi Provinz Bithynia et Pontus wird ufdeilt i drüü nöji Provinze.
* Dr chinesisch Kaiser Shi Hu chunt uf d Wält.
* Z Egipten isch Chrieg.
* Z Armeenien isch Chrieg.

## Weblink
296

|}

## was isch bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Sassanyyde.
* Dr Marcellinus wird Bischof vo Rom.
* Dr häiligi Menas stirbt als chrischtleche Märtirer *(öppen anne 296)*.
* Z Britannie isch Chrieg.
* Britannie wird ufdeilt i vier nöji Provinze.

## Weblink
290

|}

## dr Germaanechrieg
* Im Chrieg zwüsche de Röömer und de Germaane isch vo däm Joor nüt speziels überlieferet.
* I säbere Zyt teilt sich s Volk vo de Gooten uf id *Terwinge,* wo me spöter als Weschtgoote könnt, und d *Greutunge,* wo d Oschtgoote sind.
* Z Britannie boue d Röömer Feschtige gäge d Sachse.

## d Gschicht vo dr «Thebäische Legioon»
* Es git e Berächnig, ass i däm Joor die tragischi Gschicht mit em Martirium vo dr Thebäische Legioon chönt gsi sy (anderi Datierigsvorschleeg sind öppe für 285 oder 303). Do drby sige vil Soldate vo dere ägiptischen Einheit mit em Aafüerer Moritz umprocht woorde, wil si bim ene heidnischen Opfer nit mitgmacht händ. Em Bischof Theodul vo Octodurus isch es spöter glunge, d Greeber vo de Märtirer z finde, und döört isch jetz s Chlooschter Saint-Maurice im Underwallis.
* Vo de Thebäer sind es paar gflüchtet, öpe dr Felix und d Regula uf Turicum; me het se z Züri als Stadtpatröön vereert.
 
## was isch suscht no bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Dr Jin Huidi wird Kaiser vo China.
* Dr Cajus isch Bischof vo Rom.
* Dr häilig Alexander vo Rom stirbt als chrischtleche Märtirer.
* Dr häilig Kiriak stirbt als chrischtleche Märtirer.
* Die häilig Margreet vo Antiochia chunt uf d Wält.

## Weblink
297

|}

## was isch bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Die römischi Provinz Obergermanie («Germania superior») wird bi dr Rychsreform vom Kaiser Dioklezian ufdeilt. Usem obere Teil, also däm Piet, wo südlich vo Stroossburg lyt, wird die nöji Provinz Maxima Sequanorum gmacht. Dären iri Hauptstadt isch *Vesontio,* s hütige Besançon. Die grosse Gmeinbänn i dr Provinz sind: d *Civitas Vesontiensium*, d *Colonia Iulia Equestris* mit em Zäntrum *Noviodunum* (Nyon), d *Civitas Helvetiorum* mit em Hauptoort *[[Aventicum]]* (Avenches) un d *Colonia Augusta Raurica* rund um *[[Augusta Raurica]]* (hüt Augst und Kaiseraugst).
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Sassanyyde. D Perser verlüüre e grossi Schlacht.
* Dr Marcellinus isch Bischof vo Rom.
* Dr chinesisch Dichter Chen Shou stirbt.
* Z Mauretanien isch Chrieg.

## Weblink
298

|}

## dr Germanechrieg
* D Alemanne chöme mit vil Lüüt übere Rhy uf Gallien ine. Wo si scho wyt im römische Piet sind, chunt s bi de Stedt *Lingonae,* em hütige Langres, und *Andemattunum* z Oschtfrankrych zun ere grosse Schlacht mit dr röömischen Armee, wo dr Zäsaar Constantius tuet füere. Zerscht gwünne d Alemanne es Gfächt, aber denn chunt römischi Versterkig und d Germaane wärde gschlage. Die röömische Gschichtschryber säge, do drby sige sächzgtuusig Alemannen umchoo.
* E zwöite grosse Kampf zwüsche de Röömer und de Alemanne isch – äntwäder i däm Joor oder anne 302, wie teil vermuete – im helvetische Piet bi Vindonissa. Au doo vrlüüre d Alemanne.

## was isch suscht no bassiert?
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* Z Rom foot me mit em Bou vom groosse Baad vom Dioklezian aa.
* Dr Marcellinus isch Bischof vo Rom.
* Dr Kassian vo Tanger stirbt as chrischtliche Märtirer.
* Z Ägipten isch Chrieg.

## Weblink

## Fuessnoote
299

|}

## dr Germanechrieg
* Dr Galerius kämpft mit dr röömischen Armee gäge d Sarmaten und d Karpe.

## was isch suscht no bassiert?
* D Jia Nanfeng isch Kaiserin vo China.
* Dr Dioklezian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Maximian isch «Augustus», also Mitkaiser vo Rom füre Weschte.
* D Röömer und d Perser mache nach em drüüjöörige Chrieg z Nisibis Fride. D Gränze vo de beede Rych isch jetz im Tigris.
* Dr Marcellinus isch Bischof vo Rom.
* Dr Petrus und dr Marzellinus stärbe as chrischtlichi Märtirer.
* Dr Torahlehrer Judah bar Ezekiel stirbt.
* Dr Tyrannion wird Patriarch vo Antiochie.

## Weblink
304

|}

## Was isch bassiert?
* Bi dr Chrischtevrfolgig, wo dr Kaiser Diokletian fäärn – also anne 303 – befole het, stirbt dr Florian as Märtirer.
* Dr Bischof Marcellinus vo Rom stirbt as Märtirer. Wäge dr Vrfolgig vo de Chrischte wird vorderhand kei nöie Bischof ygsetzt.
* Jetz chunt s erschte Mol füre Bischof vo Rom au dr Titel Papa, also «Papscht» vor, wo dänn aber eerscht vom Papscht Siricius am Ändi vom vierte Joorhundert aa algemäin üblech wird.
* D Eulalia vo Merida, d Agape, d Chione und d Irene stäärben as chrischtlechi Märtirere.
* Dr Aaron, d Afra vo Augschbrg, d Kreszentia und d Kyrilla stäärben as chrischtlechi Märtirer.
* Dr Domnius, d Devota und dr Gereon vo Köln stäärben as chrischtlechi Märtirer.
* Dr Bischof Irenäus vo Sirmium, d Juliana, dr Julius, d Lucia vo Sirakuus un dr Modestus stäärben as chrischtlechi Märtirer.
* D Susanna, dr Valentin und dr Bischof Victorinus stäärben as chrischtlechi Märtirer.
* Öppen anne 304 stärbe – so wie gwüss au no anderi, wo me d Nääme vonne nit kännt – au no die Chrischte, wo men as Märtirer vereert: d Daria, dr Pankraz, d Sofia un d Agnes vo Rom, dr Veit und dr Vinzänz.

## Weblink
BOB ABeh 4/4 I

D **BOB ABeh 4/4 I** sind meterspurige Elektrotriebwagen vo der Berner-Oberland-Bahn (BOB) iner Schwiz für gemischten Adhäsions- und Zahnradbetrieb gsi, härgstellt vo der Schweizerische Industrie Gesellschaft (SIG), der Schweizerische Lokomotiv- und Maschinenfabrik in Winterthur (SLM) und vo Brown, Boveri & Cie. (BBC).

## Geschichte
Nach der Inbetribnahm vo de erschte drei Tribwage ABDeh 4/4 im Jahr 1949 het me d Fahrleischtige erhäblich chönne erhöhe. Da me mit drei Tribwage aber nur d Hälfti vo de Leischtige het chöne übernäh, chöme d Lokomotive HGe 3/3 21 bis 28 u 29 witerhin zum Isatz, di aber de Nachteil vore dütlich nidrigere Maximalgschwindigkeit hei gha. Us Chostegründ isch e witeri Ufstockig vom Tribwagebestand ned möglich gsi.

1957 trit es neus Schweizer Eisenbahngesetz in Chraft, wo finanzielli Hilf vo de Kantön und vom Bund vorschribt. Mit der finanziell Verbesserig macht sich d BOB sofort an d Entwicklif und Planig vome passende Fahrzüg. Im Jahr 1965 sind zerst die füf Tribwage 304 bis 308 gliferet worde, was glengt het für zämme mit de drei ABDeh 4/4 de gsamt Betrib mit Tribwage zu übernäh, d Lokomotive wärdent im Normalbetrib nüme brucht.

Im Jahr 1979 sind zwei weiteri baugleichi Tribwage 309 und 310 abglifert worde, wobi der Tribwage 309 im Jahr 1999 an d Bayerische Zugspitzbahn verchauft worde isch.

## Technisch
Bim ABeh 4/4 I isch uf es Gepäckabteil verzichtet worde für es grössers Erstklass-Abteil ibaue z chöne. Äbefalls isch uf de Ibau vore Rekuperationsbremse verzichtet worde, da di bi de ältere Tribwage nie richtig funktioniert het und het müesse usbaut wärde. Als wesentlichi Neuerig chan de abkuppelbar Adhäsionsatrib uf Zahnstangestrecke agseh wärde. Mit 1000&nbsp;kW Leischtig sind d nün Tribwage wesentlich stärcher als d alte gsi.

## Betrieb
Nach der Ablifrig vo de neue ABDeh 8/8-Tribzüg, sind d ABeh 4/4 I schrittwis usem Vercher zoge und usrangiert worde, bis me si im Jahr 2018 alli bis uf 304 und 310 verschrotet het.

## Weblinks

*
Vagonweb.cz
*
JB / BOB Automotrices ABeh 4/4 304 - 310

## Einzelnachweise
Pia Solèr

D **Pia Solèr** (* 1971 z Vrin) isch e Schwyzer Schriftstelleri.

## Lääbe

D Pia Solèr het e Detailhandelslehr in eme Musikgschäft gmacht un het derno im Summer z Alp gschafft un isch im Winter go raise gange. Im rätoromanische Film «Levzas Petras» (‚Bitteri Lippel‘, 1994) het si di wybli Hauptroll gspiilt.

In ihrem autobiografische Buech *Die Weite fühlen* (2011) het si ihre Lääbe as Alphiirti gschilderet. S Buech isch uf Aaregig vum dytsche Verleeger Rainer Weiss entstande, wu s Buech derno au verlait het. Är het d NZZ-Reportasch *Von der Herausforderung, Schafe zu hüten, und von der Distanz zur Welt* glääse ghaa, wu d Solèr din porträtiert wooren isch. S Buech het e Hufe positivi Rezensione iberchuu, u.&nbsp;a. in dr NZZ, SRF, dr Südostschweiz un em Aviva Onlinemagazin fir Fraue. Anne 2013 isch d Däschebuechuusgaab im Diana Verlag uusechuu.

D Solèr het zwai Gschwischter un läbt z Vrin, z Vanescha un uf dr Alp Scharboda.

## Wäärch

## Weblink
* 
* 
* Daniela Kuhn: Von der Herausforderung, Schafe zu hüten, und von der Distanz zur Welt. In: *Neue Zürcher Zeitung*, 31. Juli 2010.
* 
* 

## Fueßnote
305

|}

## d Röömer und d Alemanne
* Bi dr alte Stadt Augusta Raurica am Rhy, wo im spoote dritte Joorhundert bi de Raubzüüg vo de Germaane kabut gmacht worden isch, wird die starchi Feschtig Castrum Rauracense, wo e wichtige Teil vo dr nöie Gränze zum Piet vo den Alemannen isch, fertig bout *(öppen anne 305)*. Die grossi Burg isch grad bi dr römische Brugg übere Rhy.
* Im *Castrum Rauracense* sin Truppe vo dr Erschte römische Legioon, dr *Legio I Martia,* stazioniert, und doo isch sogar s Hauptquartier vo däre Legioon.
* Uf em Tänkmool vo Nikäa, wo öppen anne 305 ufgstelt wird zum a d Syg vom Constanzius über frömdi Völker z maane, stoot bi de figuure ufem Relief dr Naame *Alemannia*.

## was isch suscht no bassiert?
* Dr Kaiser Dioklezian und dr Mitkaiser Maximian trätte zrugg. Dr Dioklezian isch sächzg Joor alt, er het öppe zwänzg Joor lang s Rych regiert.
* Dr Constantius I. und dr Galerius wäärde Kaiser vo Rom.
* Dr Flavius Valerius Severus un dr Gaius Galerius Valerius Maximinus wärde noch em Regierigssischteem vo dr *Tetrarchy* nöi Zäsaare.
* D Hauptstadt vom röömische Rych wird vo Rom uf Mailand verläit.
* Ufem Chilekonzyl vo Eliberitanum – das isch «öppen anne 305» gsi – wird abgmacht, ass men am Samschti söll faschte, as me kei Zins törf nää, ass me d Bilder nit vereeri und ass d Prieschter nit dörfe hüroote.
* Bi dr Chrischtevrfolgig, wo dr Kaiser Dioklezian anne 303 befole het, stirbt dr Pantaleon as chrischtliche Glaubenszüüge (Märtirer).
* Z Egipten isch d Chrischteverfolgig psunders schlimm. Teil Chrischte flüchten i d Wüeschti und läbe döört as Eremite.
* Gwüss näbe vilen andere, wo me nit mit Naaem kännt, stärbe d Dorothea, dr Gorgonius, d Margreet vo Antiochie und dr Soteris as chrischtlechi Märtirer.
* Z Pozzuoli wärde dr häilig Prokulus und dr häilig Januarius im Amfitheater de wilde Dier zum frässe higläit, und drno wärde si z Solfatara gchöpft.
* Die häiligi Katrin bezüügt z Alexandria öfentlich ire chrischtlich Glauben und wird uf eme Raad gfolteret – s Raad isch spöter i dr chrischtlichen Ikonografy iires Attribut – und drno gchöpft.
* Dr griechisch Filosoof Porphyrios stirbt.
* Z Britannie isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Pikte.

## Weblink

## Fuessnoote
Bianca Mayer

D **Bianca Mayer** (* 17. Mai 1979 z Scuol) isch e Schwyzer rätoromanischi Musikeri un Sängeri, wu mer unter ihrem Chinschtlername **Bibi Vaplan** chännt.

## Lääbe
D Bianca Mayer isch z Scuol im Engadin ufgwachse. Ihre Vater Reto Mayer isch Volksmusiker gsii. No d Schuel het si an dr Musikhochschuel Züri (ZHdK) Klavier studiert un anne 2005 mit em Lehrdiplom abgschlosse. 

Scho im Studium het si fir Film un Theater kumpeniert (u.&nbsp;a. fir Vitus), gege Änd vum Studium het si sälber mit Unterrichte aagfange.

Anne 2009 het d Chinschtleri, wu in dr Zwischezyt scho ne braiteri Effetligkait gchännt het, dr Kulturfeerderbryys vum Kanton Graubünde gwunne.

Vu 2013 bis 2014 isch si Radiomoderatori bi Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) gsii.

Ihre eerscht greeßer CD-Projäkt «Alba da la Clozza» (2009) het in di romanisch Musik e neii, ganz aigeni Note broocht. Mit dr Albe «Ingio vasch» (alem. *Wu goosch aane?*), «Eu vegn cun tai» (alem. *Ich chumm mit dir*) un «Sdruogliar» (alem. *Verwache*) het si d Aigenart un Qualitet vu ihre Musik uf e nei, professionäll Level glupft. Ihri Ufdritt sin chraftvoll un voll vu Intimitet.

Mit ihrem Duett mit em Carlos Leal «Vaplan», aber au mit Solo-Stuck wie «Lascha a Mai» isch d Bibi Vaplan reegelmääßig uf Radio SRF 3 z heere gsii.

## Musik

### Film- un Theatermusik
Syter anne 2003 schrybt d Bianca Mayer Kumpesizione fir Theaterstuck un Film, v u 2004 bis 2008 sin s zee Projäkt gsii. Si isch Kumpesizionsassischtänti unter anderem fir d Soundtrack vu dr Film *[[Vitus (Film)|Vitus]]* (Fredi Murer, 2005), *[[I was a Swiss Banker]]* (Thomas Imbach, 2007) un *[[Happy New Year (2008)|Happy New Year]]* (Christoph Schaub, 2008) gsii.

### Alba da la Clozza
Noch em Studium isch d Bianca Mayer bis 2009 Sängeri un Gitarrischti vu dr Rockband *Alba da la Clozza* gsii.

### Bibi Vaplan
Syter 2010 het d Bianca Mayer e ruehigere un bsinnligere Musikstil entwicklet. *Bibi, va plan!* haißt in ihrem romanische Idiom Vallader *Bianca, gang landsem!* ud soll Programm syy. As Bibi Vaplan schrybt si d Täxt un d Musik, singt un spiilt Klavier oder au mol Cembalo. S Album *Sdruogiar* (alem. *Verwache*) vu 2012 isch in Zämenaarbet mit dr Kammerphilharmonie Graubünden entstande.

D Liedtäxt vu dr Bianca Mayer sin uf Vallader. Iber s perseenli Motiv, Musik z mache, sait d Liedermacheri:

## Diskografy
* *Üna jada intuorn* as *Alba da la Clozza*, 2009.
* *Ingio vasch?* as *Bibi Vaplan*, 2011.
* *Eu vegn cun tai* as *Bibi Vaplan*, 2011.
* *Sdruogliar* as *Bibi Vaplan*, 2012.
* *Cul vent* as *Bibi Vaplan*, 2015.

## Bryys
* 2009: Feerfderbryys vum Kanton Graubünde.
* 2014: Wäärchbyydraag vum Kanton Graubünde
* 2015: Wäärchbyydraag vum Kanton Graubünde. 

## Weblink
* Websyte vu dr Bianca Mayer alias Bibi Vaplan

## Fueßnote
306

|}

## d Röömer und d Alemanne
* Wo dr röömisch Kaiser Konstanzius z Britannie gäge d Pikten und d Skoote kämpft, isch au en alemannische Militärkomendant drby, dr Krokus, wo früener bi den Alemannen e Stammeshöiptling gsi isch.
* Am Rhy stoot bi dr nöie Rychsgränze zum alemannische Piet die starchi Feschtig Castrum Rauracense, wo öppen anne 305 fertig bout worden isch.
* Im *Castrum Rauracense* isch s Hauptquartier vo dr Erschte römische Legioon.

## was isch suscht no bassiert?
* Dr Kaiser Konstanzius stirbt uf em Fäldzug z Britannie.
* Dr Flavius Valerius Severus wird Kaiser. 
* Dr Gaius Galerius Valerius Maximinus isch im Regierigssischteem vo dr *Tetrarchy* Zäsaar.
* Dr Flavius Valerius Constantinus, wo me hüt as „Konstantin der Grooss“ kännt, wird Zäsaar.
* D Hauptstadt vom röömische Rych wird vo Rom uf Mailand verläit.
* Z Rom wird me mit em Bou vom grosse Dioklezianbad fertig.
* Dr Li Xiong wird Kaiser vo China.
* Bi dr Chrischtevrfolgig, wo no dr Kaiser Dioklezian anne 303 befole het, stärbe dr Theodor Tiro, dr Adrian von Nikomedien und dr Probus, Bischof vo Byzanz, as chrischtliche Glaubenszüüge (Märtirer).

## Weblink
307

|}

## d Röömer und d Alemanne
* Am Rhy stoot bi dr nöie Rychsgränze zum alemannische Piet die Erschti römischi Legioon.

## was isch suscht no bassiert?
* Dr Flavius Valerius Severus stirbt. 
* Dr Gaius Galerius Valerius Maximinus un dr Flavius Valerius Constantinus, wo me hüt as „Konstantin der Grooss“ kännt, sind Zäsaare.
* D Hauptstadt vom röömische Rych isch jetz Mailand.
* Dr Konstantin macht *Augusta Treverorum,* s hütige Trier, zu synere Hauptstadt. Me foot aa mit de monumäntale Bouwärch vo dere Stadt.
* Dr Marzellus wird Bischof vo Rom.
* Dr Jin Huaidi wird Kaiser vo China.
* Dr chineesisch Schryber Wang Xizhi chunt uf d Wält.

## Weblink
308

|}

## d Röömer und d Alemanne
* Am Rhy stoot bi dr nöie Rychsgränze zum alemannische Piet die Erschti römischi Legioon.
* D Röömer gwünnen am Rhy en Kampf gäge d Germaane.

## was isch suscht no bassiert?
* Dr Licinius wird Kaiser vo Rom. 
* Dr Gaius Galerius Valerius Maximinus un dr Flavius Valerius Constantinus, wo me hüt as „Konstantin der Grooss“ kännt, sind Zäsaare.
* Z Afrika wird dr Domitius Alexander zum Gägekaiser uusgrueffe.
* Dr Marzellus isch Bischof vo Rom.
* Z rom foot dr Bour vo dr Maxenziusbasilika bim Forum aa.
* Dr Jin Huaidi isch Kaiser vo China.
* Dr häilig Eubulus stirbt as chrischtliche Märtirer..

## Weblink
Tasse

Es **Chacheli** isch es Gfäss zum öpis druus trinke.

Die meischte Chacheli sind us Cheramik. Es isch eini vo den eifachschte Forme, wo dr *Chachler* – das isch im Hochdüütsch dr Töpfer – us em Toon macht, und me cha se au als e chlyni Schaalen aaluege. Früener het me Chacheli au vom Drächsler us Holz lo mache. I dr nöiere Zyt git s Chacheli au us vil anderne Materialie, öppn us Glas, Bläch und Plastigg.

Me hebt s Chacheli eifach zwüsche beede Händ zum s uuflüpfen und druus trinke.

A de bessere Chacheli het s en chlyne Hänkel, ass me se gäbig mit einere Hand cha uuflüpfe. Dr nöier Naame für die Gfäss mit emene Hebi isch *Tassli*. Das Wort könnt men im Düütsche sit em 16. Joorhundert, womes as Leenwort usem Französischen übernoo het.

S schwyzerdüütsche Wort *Chachle* het me früener algemein für verschideni Cheramikgfäss bruucht, wie me bim Schwyzerischen Idiotikon gseet.

Im Öschtrychische seit men zu däne Gfäss au *Häferl;* im Schwyzerdüütsche isch es *Häfeli* aber meischtens a chlyni Channe.

Wemmen es Chacheli odr au es anders Cheramikgfäss vrbricht, goot me zum Chacheliflicker, wo s wider ganz macht. Wie die fyni Arbet vom Chacheliflicker goot, het dr Simon Gfeller uf bärndüütsch beschribe.

## Weblink

* Schweizerisches Idiotikon: Chachleⁿ, Chacheleⁿ, Chachtleⁿ , Bd. 3, Sp. 118 ff.; Tasseⁿ, Tatzeⁿ I, Bd. 13, Sp. 1746 ff.
Astrid Alexandre

D **Astrid Alexandre** (* 5. April 1981 z Port-au-Prince, Haiti) isch e Schwyzer Liedermacheri un Radioschurnalischti.

## Lääbe
D Astrid Alexandre isch z Belgie un in dr Schwyz in ere belgisch-schwyzerische Familie ufgwachse, isch in dr Schwyz uf d Schuel gange. Derno het si s Lehrerseminar z Khuur absolviert un am Musikwisseschaftlige Seminar vu dr Universitet Baasel studiert. Si schafft as Redaktori bi Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. 

D Alexandre singt vor allem uf Sursilvan, aber au uf Änglisch, Franzesisch un Schwyzerdütsch. Im Spootjohr 2014 isch ihre eerscht Soloalbum uusechuu. Vorhär het si zäme mit dr Corin Curschellas d CD *Triada* un *Origins* yygspiilt.

As Musikeri duet si bi Feschtival un uf Bihne in dr ganze Schwyz un au z Frankrych ufdrätte, as Solochinschtleri, Ensemblemitgliid un vylmol au zäme mit em Mario Pacchioli un dr Corin Curschellas. Si het fir Radiotelevisiun Rumantscha s erfolgrych Projäkt *chant au tour* iniziiert, wu rätoromanischi Sänger in dr Schwyz uf Tournee gange sin.

Mit dr Corin Curschellas un dr Ursina Giger het d Alexandre s Trio „La Triada“ grindet, wu rätoromanische Volkslieder sammlet un dreistimmig uffiert.

## Diskografy
* *astrid alexandre*, R-tunes, 2014
* *Umbrivas*, R-tunes, 2018

## Uuszaichnige
* 2015: Mediebryys SRG.R fir d Sändig *Med Ursina i København*
* 2016: Feerderbryys vu dr Stadt Khuur wäge „ihrer bezaubernden Stimme und ihrer mehrsprachigen, eigenkomponierten Lieder“

## Weblink
* Offiziälli Websyte
* Lieder vu dr Astrid Alexandre uf Mx3

## Fueßnote
BOB ABeh 4/4 II

D **BOB ABeh 4/4 II** sind meterspuregi Elektrotriibwage vo der Berner-Oberland-Bahn (BOB) iner Schwiz für gmischten Adhäsions- und Zahnradbetriib, härgstellt vo der Schwizerische Loki- und Maschinefabrik und vo Brown, Boveri & Cie.

## Gschicht
Bi der BOB het me drei witeri Triibwage bstellt als Nachfolger für d ABeh 4/4 I us de Jahr 1965 und 1979.
Im Jahr 1986 sind di drei neue ABeh 4/4 II (311-313) Tribwage abgliferet worde. So cha me zämme mit de Stürwage BDt 401-403 als Pendelzüg verchere und i der Näbesaison im Frühling und Herbscht fast de ganz Betriib allei abwickle. Durch d Ablifrig vo de drei ABeh 4/4 II sind di drei ABDeh 4/4 us em Jahr 1949 nüme brucht worde und sind us em reguläre Personevercher zrugzoge worde.

## Betriib
Wo im Jahr 2017 di neue ABDeh 8/8-Triibzüg abglifert worde sind, sind au d ABeh 4/4 us em fahrplanmässige Isatz zrügzoge worde. Falls mal eine vo de neue Triibzüg usfalle sötti, übernimmt eine vo de ABeh 4/4 II sini Fahrleistig.

## Weblink

* Ysebahn.ch 4/2003

## Fuessnoote
309

|}

## d Röömer und d Alemanne
* Am Rhy stoot bi dr nöie Rychsgränze zum alemannische Piet die Erschti römischi Legioon.

## was isch suscht no bassiert?
* Dr Licinius isch Augustus vo Rom. 
* Dr Gaius Galerius Valerius Maximinus un dr Flavius Valerius Constantinus, wo me hüt as „Konstantin der Grooss“ kännt, sind Zäsaare.
* Dr Eusebius wird Bischof vo Rom. Won en dr Maxänzius us rom verbannt, blibt dr Bischofssitz e Zyt lang vakant.
* Dr jüdisch Gleerti Rab Chisda stirbt.
* Dr Eremit Menas vo Ägipte stirbt *(äntwäder i däm Joor oder vilicht scho anne 295)*.
* D Pescht wüetet im Röömische Rych.
* Eine vo den eltischte Böim vo Amerika, wo *Twister* heisst, foot a wachse *(öppen ane 309)*.
* Z Persie isch Chrieg.

## Weblink
Emilie Kuster-Weder

D **Emilie Kuschter-Weder**, wo vo anne 1893 bis 1970 z Dipilzou  gläbt het, isch e Oschtschwiizer Mundartdichteri gsi.

Dipilzou isch im im Sanggaller Rintl, es isch s Doorff wyt ussen i dr Ebeni i dämm groosse Boge, wo dr Rhy gägen Oschte macht. Dr Alperhy, wie me dämm Abschnidd säit, isch grad zu Läbzyte vo dr Emilie Kuschter-Weder bi dr grosse Rhyregulierig korigiert woorde; iires Doorff isch mit em grade *Dipilzouer Duurstiich* vom Räschte vom Sanggallerland abgschnitte woorde; es isch jetz wien en Insle zwüsche nöie Flussbett und em Altlouf.

D Kuschter-Weder het im Dipilzouer Ortsteil *Schmitter* gläbt, wo es grosses Gebiet uf dr Nordsyte vo dr Dorffsidlig isch. Das Kwartier lyt a dr Kantonsstrooss, wo zu dr Zollbrugg übere alt Rhy goot, wemme diräkt uf Dornbirn wott. Es het z Schmitter und im ganze Doorff scho sit es paar Gänerazioone vil Lüüt vo dr Familie *Kuschter* gha. Dr Kuschter-Weder het me bi de Lüüt im Doorff Dipilzau dr Naame «Wissemas Emilie» gää.

Wo si vil füüf Joor alt gsi isch, het d Emilie iri Muetter vrloore, und si isch lang bim Vatter dihäi bliben und het iim ghulfe im Huus, im Stall und im Gaarte.

In irere freie Zyt het d Emilie Kuschter agfange dichte. Zu vil Glägehäite het si immer wider schöni Gedicht und Theaterstuck im Rhinteler Dialäkt gschribe. I gwüssne Stuck isch öppis vom Lääben im Doorff am Rhy z lääse. Zum Bischpel cha me Gedicht finde zu so Sache wie em Schmugglen a dr Landesgränze, em Lääben uf dr «Rhyinsle», dr Gloogenuufzuug i dr Doorffchile, und wie s gangen isch wenn öpper gstoorben isch.

D Chinder vo dr Emilie Kuschter-Weder, dr Emil Kuschter und d Marlis Schmidheiny-Kuschter, händ anne 1990 die verströite Gedicht vo irere Muetter gsamlet und lo abtruke. Dr Titel vo dämm Buech isch *I bi a Dichtari vum Rhie,* und eso häisst au s eerschte Gedicht, wo drin stoot. Humorvoll zeigt d Dipelzauerin do drinn emol, wohär ass si chunt, und grad au no wie dr Ortsdialäkt für d Mundartliteratur guet töönt; si het aber au öppe hochdüütschi Gedicht gschribe. Zum Gedicht vo dr alte Trambrugg übere Rhy, wo men e ganz e nöji Rhybrugg bout het, het s Zeichnige vo dene beede Bouwärch uf dr Titelsyte vom Gedichtband; gamcht het die Bildli em Emil Kuschter sini Frou Elisabeth Kuschter-Frei.

Wie bii vil Stuck im Wäärch vo dr Emilie Kuschter dr Rhy vorchunt, gseet men au a däm Värs doo:


«Grüess Di Gott, o Heimat mi,
Dipilzou umgea vum Rhie.
Bescht so lieb mer, und so wärt,
häscht mer s’Allerschönschti b’schärt:
Mini Kinder-Juget-Zyt,
wo i Dina Gaua liet.
Allzyt will dr dankbar sie,
Dipilzou, umgea vum Rhie!»


## Wärch
* Emil Kuster, Marlis Schmidheiny-Kuster: *I bi a Dichtari vum Rhie.* Rebstein 1990.

## Literatur
* Lorenz Lipp-Frei: *[https://www.ogdiepoldsau.ch/wp-content/uploads/2019/06/Folder-Die-Kuster.pdf Die Kuster. Geschichte und Geschichten einer Familie.]* uf ogdiepoldsau.ch
* Herbert Markovits: *Familien-Zusatznamen aus Diepoldsau-Schmitter.* Diepoldsau 2016.

## Fuessnoote
310

|}

## d Röömer und d Germaane
* Dr Zäsaar Konstantin, wo me hüt as „Konstantin der Grooss“ kännt, chunt uf Colonia Agrippina (s hütige Köln), won er die eerschti gmuureti Rhybrugg loot lo boue.
* Am Rhy stoot bi dr nöie Rychsgränze zum alemannische Piet die Erschti römischi Legioon.

## was isch suscht no bassiert?
* Dr römisch Dichter Ausonius chunt uf d Wält.
* Dr Licinius isch Augustus vo Rom. 
* Dr Gaius Galerius Valerius Maximinus un dr Konstantin sind Zäsaare.
* Dr japanisch Kaiser Ōjin stirbt.
* Dr Miltiades wird Bischof vo Rom.

## Weblink
311

|}

## was isch bassiert?
* Mit der Chrischteverfolgig im Oschte vom Röömische Rych isch es umme, wo dr Kaiser Galerius es «Toläranzedikt» erloot. Jetz isch s Chrischtetuum as Religion erlaupt.
* Dr Maximinus macht mit dr Verfolgig vo de Chrischte wyter.
* Dr Kaiser Galerius stirbt.
* Dr früener Kaiser Dioklezian stirbt.
* Dr Maximinus Daia wird nöie Kaiser.
* Z Rom wird dr Maxänzius-Zirkus bout.
* Z Afrika isch s Schisma vo de Donatischte.
* Z China isch Chrieg. 
* Dr gootisch Bischof Wulfila chunt uf d Wält *(öppen ane 311)*.

## Weblink
312

|}

## was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Italie. Dr Kaiser Konstantin kämpft mit ere grossen Armee gägen Usurpator Maxenzius. Nach erschten erfolgryche Schlachte z Norditalie chunt dr Konstantin bi Rom zu dr Milvische Brugg, wo übere Tiber goot. Do gseet dr Kaiser schynts am Himel es Wunderzäiche – so isch es d Überliferig – mit em Symbol vom Chrischtusmonogramm, und es wird wyters gseit, e Schtimm heig em zuegrueffe: «wänn das Zäiche nimmsch, so gwinnsch!» Und won er doo das Bild bi sine Soldaate heig lo uf d Schilder moole, heig er wäge dämm au die Schlacht gwunne. Drufabe stirbt dr Maxenzius.
* Dr Kaiser Konstantin tuet d Prätorianergarde uufhebe, wil si em Maxenzius ghulfe het.
* Me weiss nit sicher, öb dr Konstantin grad scho sälber au e Chrischt woorden isch.
* Z Rom wird dr Konstantinboge bout.
* Z Karthago isch e Chileversamlig gäge d Donatischte.
* Dr gootisch Bischof Wulfila chunt uf d Wält *(öppen ane 311)*.
* Dr Buddhischtemönch Dao'an chunt uf d Wält.
* Die chineesischi Kaiserin Huyan stirbt.
* Z China isch Chrieg. 

## Weblink
315

|}

## was isch bassiert?
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und frömde Völker a dr undere Donau.
* Z Rom wird dr Konstantinsboge fertig.
* Dr Kaiser Konstantin loot im Lateraan es Daufhuus lo boue.
* Dr Kaiser Konstantin loot vo säbere Zyt a z Rom s Konstantinsbaad lo boue.
* D Maxenziusbasilika z Rom, wo me hüt no vil drvo gseht, wird fertig.
* D Stroof vom Chrüzige wird im Römische Rych abgschafft.
* Z *Treveris* (Trier) wird i säbere Zyt es grosse Baadhuus bout.
* Dr Bischof Valerius vo Saragossa stirbt.
* Dr Bischof Maternus vo Köln stirbt.
* Dr Silvester I. isch Bischof vo Rom.

## Weblink
316

|}

## was isch bassiert?
* Z China isch Chrieg.
* Z Armeenie wird s Chrischtetum die ofizielli Staatsreligion.
* dr Bischof Martin von Tours chunt uf d Wält *(öpen anne 316)*.
* Dr Konstantin isch Kaiser vo Rom.
* Dr Silväschter isch Bischof vo Rom.
* Dr häilig Blasius stirbt as chrischtliche Märtirer.

## Weblink
317

|}

## was isch bassiert?
* Dr Konstantin und dr Licinius sind Kaiser vo Rom.
* Dr Kaiser Konstanzius dr Zwooti chunt uf d Wält.
* Dr Silväschter isch Bischof vo Rom.
* D Valentina stirbt as chrischtlichi Märtirere.

## Weblink
318

|}

## was isch bassiert?
* Dr Konstantin und dr Licinius sind Kaiser vo Rom.
* D Stadt Drepanum überchunt wäge dr Muetter vom Kaiser dr nöi Name Helenopolis.
* Dr Silväschter isch Bischof vo Rom.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
313

|}

## was isch bassiert?
* Dr Kaiser Konstantin, wo Weschtrom regiert, un dr Kaiser Licinius vo Oschtrom mache z Mailand ab, ass jede Möntsch die Religion törf ha won är wott.
* Do drmit isch es mit de joorzäntelange Chrischteverfolgige im Römische Rych umme.
* Es isch Chrieg im Römische Rych zwüschem Zäsaar Maximius und em Kaiser Licinius.
* Dr Nintoku wird Kaiser vo Japan.
* Dr Kaiser Jin Huaidi vo China stirbt.
* Dr Miltiades isch Bischof vo Rom.
* Z Rom isch e Chileversamlig.
* Dr Maternus wird Bischof vo Köln.

## Weblink
314

|}

## was isch bassiert?
* Es isch Chrieg im römische Rych.
* Dr Kaiser Konstantin, wo Weschtrom regiert, gwünnt mit sinere Armee e grossi Schlacht gäge Kaiser Licinius vo Oschtrom.
* Dr griechisch Gschichtschryber Libanios chunt uf d Wält.
* Dr Silvester I. wird Bischof vo Rom.
* Z *Arelate* (Arles) z Südfankrych isch e Chileversamlig.
* Dr Maternus isch Bischof vo Köln.
* Dr Oresius isch Bischof vo *Massilia,* em hütige Marseille. Es isch dr eerscht Bischof vo dere Stadt, wo me könnt.

## Weblink
320

|}

## d Röömer und d Germaane
* Dr Krispus kämpft mit ere römischen Armee gäge d Franke.

## was isch bassiert?
* Dr 25. Dezämber wird as dr Geburtstaag vom Jesus Chrischtus feschtgleit.
* Dr Konstantin und dr Licinius sind Kaiser vo Rom.
* Dr Licinius foot wider mit dr Vrfolgig vo de Chrischen aa.
* Z Nordindie foot d Gupty-Dinaschty aa.
* Z Rom foot me mit em Bou vo dr alte Petersbasilika aa *(öpen anne 320)*.
* Me gseht e Sunnefeischternis.
* Dr Silväschter isch Bischof vo Rom.

## Weblink
322

|}

## was isch bassiert?
* Dr Konstantin und dr Licinius sind Kaiser vo Rom.
* Dr Silväschter isch Bischof vo Rom.
* Dr griechisch Filosoof Iamblichos stirbt *(öpen anne 322)*.
* Dr chinesisch Kaiser Jin Kangdi chunt uf d Wält.

## Weblink
323

|}

## d Röömer undd Alemanne
* Dr römisch Zäsaar Krispus macht mit sinere Armee e Fäldzug gäge d Alemanne und gwünnt dr Kampf.
* Dr Krispus überchunt doo drfüür dr Zuenaame «Alemannicus».

## was isch bassiert?
* Dr Konstantin und dr Licinius sind Kaiser vo Rom.
* Dr Kaiser Konstantin kämpft mit dr römischen Armee gäge d Gooten und d Sarmaate.
* Dr Silväschter isch Bischof vo Rom.
* Dr Jin Mingdi wird Kaiser vo China.
* Dr Arius schrypt i sym Buech *Banquet,* ass Jesus Chrischtus e stärbliche Möntsch und nid wäsensglych mit Gottvatter isch.
* D Leer vom Arius wird vo vilnen abgläänt.
* Dr Bischof Eusebius vo Nikomedia macht z Bithynie e Chileversamlig zum em Arius z hälfe.

## Weblink
328

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin isch römische Kaiser.
* d Konstantinsbrugg über d Donau bi *Sucidava* und * Oescus* goot uuf.
* Dr römisch Kaiser Valens chunt uf d Wält.
* Dr chinesisch Wüsseschaftler Yuan Hong chunt uf d Wält.
* Dr Bischof Alexander vo Alexandria stirbt.
* Dr König Lakhmid stirbt. Syni Grabdafele isch es wichtigs alts Züügnis für d Gschicht vo dr arabische Sprooch.
326

|}

## Was isch bassiert?
* Z Rom goot d Petrusbasilika uuf.
* Dr römisch Kaiser Konstantin macht d Stadt Byzantion zu dr nöie Hauptstadt vom römische Rych.
* Dr Konstantin loot sin soon Krispus lo tööte, wil sini zwöiti Frou Fausta schlächt vonnem gredt het.
* Wo dr Konstantin merkt, ass sii gloge het, loot er au sii lo tööte.
* D Helena, d Muetter vom Kaiser Konstantin, loot die Häiligi Schtäge vo Jerusalem uf Rom lo bringe.
* Dr Jin Chengdi wird Kaiser vo China.
327

|}

## Was isch bassiert?
* Dr römisch Kaiser Konstantin schränkt dr Sklavehandel y.
* Dr Kaiser Konstantin trifft sech mit em Arius.
* Z Antiochie foot me mit em Bou vo dr Bischofschilen a.
* S Chlooschter Stavrovouni z Züpere wird gründet *(öpen anne 327)*.
* Dr häilig Urban vo Langres chunt uf d Wält.
* Dr Bischof Gaudänz vo Novara chunt uf d Wält.
* Die häilig Kleopatra stirbt.
* Dr Bischof Betause vo Reims stirbt.
* Dr Jin Chengdi isch Kaiser vo China.
331

|}

## d Röömer und d Alemanne
* Dr Kaiser Konstantin überchunt wäge syne Kämpf gäge d Alemanne dr nöi Eeretitel «Alemannicus».

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin isch römische Kaiser.
* Dr Silväschter isch Bischof vo Rom.
* Konstantinopel isch die nöi Hauptstadt vom römische Rych.
* Dr römisch Kaiser Jovian chunt uf d Wält.
* Dr häilig Gegor, wo s Chrischtetum uf Armeenie brocht het, stirbt *(öppen anne 331)*.
333

|}

## Was isch bassiert?
* E Pilger goot vo Gallien uf Jerusalem und schrybt drüber es Buech.
* Dr Konstantin isch römische Kaiser.
* Dr Konstans wird römische Zäsaar.
* Z Züüperen isch Chrieg.
* Dr Silväschter isch Bischof vo Rom.
* Konstantinopel isch die nöi Hauptstadt vom römische Rych.
334

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin isch römische Kaiser.
* Z Züüperen isch Chrieg.
* Es isch Chrieg im Donaugebiet.
* Dr Silväschter isch Bischof vo Rom.
* Z Bethlehem wird me mit em Bou vo dr Geburtschile fertig.
* Dr römisch Dichter Virius Nicomachus Flavianus chunt uf d Wält *(öppen anne 334)*.
335

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin isch römische Kaiser.
* Dr Dalmazius wird Zäsaar.
* Dr Hannibalianus regiert überen Oschte vom Römische Rych.
* Z Tyros isch e Chilevrsamlig. Dört wärde Bischöf, wo gäge dr Arianismus sind, abgsetzt.
* Dr Bischof Silväschter vo Rom stirbt am 31. Dezämber.
* Z Bethlehem wird me mit em Bou vo dr Geburtschile fertig.
329

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin isch römische Kaiser.
* D Helena, d Muetter vom Konstantin, stirbt.
* Dr chinesisch Kaiser Liu Xi stirbt.
* Z China isch Chrieg.
330

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin isch römische Kaiser.
* Dr Konstantin macht dr nöi Kaiserpalascht z Konstantinopel uuf.
* D Vanadaale wärde vo de Röömer i d Provinz Pannoonie gloo.
* Dr römisch Gschichtschryber Ammianus Marcellinus chunt uf d Wält *(öpen anne 330)*.
BOB ABDeh 4/4

D **BOB ABDeh 4/4** sind meterspurige Elektrotribwage vo der Berner-Oberland-Bahn (BOB) iner Schwiz für gmischte Adhäsions- und Zahnradbetriib gsi, härgstellt vo der Schweizerische Lokomotiv- und Maschinefabrik und vo der Brown, Boveri & Cie.

## Gschicht
Nach em Zweite Weltchrieg het me sich bi der Berner-Oberland-Bahn (BOB) erstmals Tribwage beschafft. Im Jahr 1949 chöne drei neui Tribwage bi der BOB in Betrib gnoh wärde. Es wärde drei ABDeh 4/4 (301-303) abglifert. Me cha somit d Fahrleistige erhäblich erhöche und e Teil vo de Leistige vo de Lokomotive HGe 3/3 überneh, jedoch cha me mit nur drei Tribwage ned alli Leistige vo de Loks überneh. Wo im Jahr 1965 d neue ABeh 4/4 I de Betriib ufgnoh hend, cha me zämme mit de ABDeh 4/4 de gsamti Betrib mit Tribwage abwickle.

Im Jahr 1988 isch der ABDeh 4/4 301 an d Meiringen-Innertkirchen-Bahn (MIB) vermietet worde, bis er im Jahr 1996 als Ersatzteilspender uf Zweilütschine zrugkehrt isch.

## Betriib
Im Jahr 1986, als d ABeh 4/4 II in Betriib gesetzt worde si, wärde d ABDeh 4/4 in d Reserve gestellt. Der 302 isch zum Dienschtfahrzüg worde und em 303 het me e Schneepflueg amontiert. Wo 1996 der Tribwage 301 vo Meiringe zrugkehrt isch, isch er als Ersatzteilspender abbroche worde.

Wo im Jahr 2017 d ABeh 4/4 I usrangiert worde si und d ABeh 4/4 II in d Reserve verschobe worde si, hend d ABDeh 4/4 kei Tätigkeit meh gha und stönd no im Depot Zweilütschine, vo dene eine usghöhlt worde isch und als Ersatzteilspender dient, obwohl plant gsi isch beidi Tribwage 2018 abbzbräche.

## Weblink

* Rollmaterialliste uf jungfrau.ch (PDF-Datei)
* Markus' classic trains - BOB specials
* BOB Automotrices ABDeh 4/4 301–303 uf trains-suisses.ch

## Fuessnoote
336

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin isch römische Kaiser.
* Dr japanisch Kaiser Hanzei chunt uf d Wält.
* Dr Bischof vo Ostia wird im Jänner as Marcus nöie Bischof vo Rom. Er isch dr vieredryssigschti i dr Reie vo de Bischöff vo Rom, de Vorgänger vo de Päpscht. Er stirbt scho am 7. Oktober vo dämm Joor.
* Am 25. Dezämber fyret die chrischtlechi Gmeind vo Rom s eerschte Mol, wo me sicher drvo öppis weiss, d Wienachte.
* Dr Theoloog Arius stirbt, wo vonn em die chrischtlechi Glaubensrichtig vom Arianismus uusggangen isch.
* Z Rom foot me mit em Bou vo dr Markuschilen aa.
* Z Dakie isch Chrieg.
Kanaan (Biblische Person)

Der **Kanaan** (hebräisch כְּנַעַן) isch e Figur us em Alte Testamänt u us em Tanach. Är isch der Sohn vom Ham, ds Grosschind vom Noah u der Stammvater vo de Kanaaniter.

## Biblischi Überliiferig
Der Kanaan isch ds erschte Grosschind vom Noah wo üs i der Bibel vorgstellt wird. Lut der Bibel isch är nach der Sintfluet uf d Wält cho. Will aber d Bibel nur bim Stammboum vom Sem Altersagabe macht, isch es sehr schwirig das nache z prüefe. Der Kanaan het no es paar Brüetsche gha, der Kusch, der Mizrajim u der Put.

Nach der Sintfluet isch der Kanaan der leidtragendi vom ne Zwüschefall zwüschem Noah u em Ham gsi. Der Noah het e Räbbärg pflanzt. Woner vom Wy probiert het, het ne der Wy psofe gmacht u der Noah isch blut im Zält blybe lige. Der Ham, der Vater vom Kanaan, het du sy blut Vater gseh, u het das em Sem u em Japhet verzellt. Die hei es Tuech gno, hei je es Ändi uf ihri Schultere gleit u sy rückwärz i ds Zält. So hei si ihre Vater zuedeckt. Wo der Noah erfahrt was der Ham ihm ata het, verfluecht är der Kanaan. Vo jitz a muess der Kanaan der Chnächt vom Sem sy. (1Mose 9,20–27 ELB)

Der Kanaan het lut der Völkertafele zwee Söhn gha, der Sidon u der Het. Zudäm muess är no wyteri Chind gha ha.

Är gilt nämlech als Stammvater vo denä Völker: (1Mose 10,15–21 ELB)
* d Jebusiter
* d Amoriter
* d Girgaschiter
* d Hiwiter
* d Arkiter
* d Siniter
* d Arwaditer
* d Zemariter
* d Hamatiter

D Gschlächter wärde aber ou sehr gärn under em Begriff Kanaaniter zämegfasst.

Wenn das der Kanaan gstorben isch seit d Bibel nid.

## Literatur
* Fritz Reinecker, Gerhard Maier, Alexander Schick, Ulrich Wendel: *Lexikon zur Bibel* CSM R. Brockhaus, 2. Auflage, Witten 2015 ISBN 978-3-417-26550-7 Syte 662-663
* Karl Tümpel: *Chanaanos.* In: *Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft* (RE). Band III,2, Stuttgart 1899, Sp. 2109.
Bregenzer Festspiele

D **Breagazer Feschtspiil** sin e Kulturfeschtival, wu syter anne 1946 all Johr im Juli un Augschte in dr Vorarlberger Landeshauptstadt Breagaz veraastaltet wird. Näbe klassische Kunzärt wäre Opere, Operette, Musiktheater, Singspiil, Spiilopere, Musical un Theaterstuck ufgfiert.

## Spiiloort
Vor allem d Opere-Uffierige uf dr Seebihni bim Ufer vum Bodesee, dr greschte Bihni uf eme See uf dr ganze Wält, zien s Publikum aa. Bi schläächtem Wätter goot mer in s Feschtspiilhuus, wu anne 1980 ufgmacht woren isch, un wu dernäbe au ne Opere un Kunzärt ufgfeirt wäre.

D Theaterstuck wäre syter dr 1950er Johr im Theater am Kornmarkt zaigt. Zuesätzligi Veraastaltige git s uf dr „Werkstattbühne“ un au im Chunchhthuus Breagaz.

## Produktione uf dr Seebihni un im Feschtspiilhuus

## Intendante
* 1946–1952/1954: Gremium vu dr Breagazer Feschtspiilgmai
* 1952/1954–1982: Ernst Bär
* 1983–2003: Alfred Wopmann
* 2004–2014: David Pountney
* syt 2015: Elisabeth Sobotka

## Bresidänte
* 1963–1968: Walter Rhomberg
* 1968–1981: Albert Fuchs
* 1981–2012: Günter Rhomberg
* seit 2012: Hans-Peter Metzler

## Literatur
* Ernst Bär: *Spiel auf dem See. Die Bregenzer Festspiele von der Gründung bis zur Gegenwart*. Österreichischer Bundesverlag, Wien 1984, ISBN 3-215-05705-0.
* Annemarie Bösch-Niederer: ''Die Bregenzer Festspiele''. In: Land Vorarlberg (Hrsg.): *Vorarlberg Chronik*.
* Dagmar Stecher-Konsalik (Hrsg.): *Musik auf dem See – verzaubertes Bregenz*. Hestia, Bayreuth 1986, ISBN 3-7770-0310-7.
* Andrea Meuli (Hrsg.): *Die Bregenzer Festspiele*. Residenz-Verlag, Salzburg/Wien 1995, ISBN 3-7017-0950-5.
* Wolfgang Willaschek (Hrsg.): *Bühnenwelten. Werkstatt Bregenz*. Ueberreuter, Wien 2003, ISBN 3-8000-3955-9.

## Weblink

* Websyte vu dr Breagazer Feschtspiil
Thomas Cook

Dr **Thomas Cook** (* 22. Novämber 1808 z Melbourne, Derbyshire, Ängland; † 18. Juli 1892 z Leicester) isch en änglische Prieschter und e bedüütende Pionier vom Reisevercheer gsi.

## s Lääbe
Dr Thomas Cook isch as Soon vom John un dr Elizabeth Cook uf d Wält cho. Won er drüü gsi isch, isch em dr Vatter gstorben un d Muetter het grad wider ghürootet. Mit zääni het er müesse d Schuel uufgää und go schaffe, er isch Schryner woorde. 1828 het er as Wanderprediger vo de Baptischten und Aktivischt gäge dr Alkoholkonsum aagfange. Anne 1833 het er d Marianne Mason ghürootet

Mit meh weder füüfhundert Lüüt vo dr Abstinänzbewegig het er am 5. Juli 1841 d Fahrt vo Leicester uf Loughborough organisiert. Me lueget hüt die Reis als die erschti i dr Gschicht vom Masseturismuss aa.

1845 isch dr Cook mit grosse Reisegruppe uf Liverpool, 1846 uf Schottland und 1851 uf London und anne 1855 s erschte Mol vo Ängland mit dr Bahn und em Schiff uf Paris. Do drby het er für d Reisegescht au s Übernachte und s Ässe i dr französische Hauptstadt organisiert, und das bedüütet, ass es die erschti Pauschalreis gsi isch.

Anne 1863 het dr Cook e Reis id Schwiiz plaanet, er het ere «First Conducted Tour of Switzerland» gseit. Do drmit het s grosse Zytalter vo den änglische Reise i d Alpen und vo de Hotäll i dr Schwiiz agfange. Am Afang isch das rächt kompliziert gsi, dr Cook het mit Ysebahne, Tampfschiff, Poschtgutsche, Treeger und Muultier müesse schaffe. D Fahrt vo anne 1863 isch mit acht Gescht, nach dr Faart dur Frankrych, vo Gämf uf Chamonix und vo döört überen is Wallis uf Leukerbad ggangen un denn über t Gemmi is Bärner Oberland und i dr Zäntralschwiiz uf d Rigi. D Jemima Morrell het vo dere Reis es Tagebuech gschribe, wo ghulfe het, d Reis id Schwiiz bi den Ängländer (wo se sech hän chöne läischte) populäär z mache.

1866 isch dr Cook uf Amerika. Syni erschti ganz wyti Pauschalreis mit Lüüt vo Ängland und Amerika het dr Thomas Cook anne 1869 uf Ägipte gmacht. 1782 isch er mit ere Gruppe uf e langi Wältreis.

Scho anne 1845 het dr Cook es Reisebüro gründet, wo sit 1879 syn Soon John Mason Cook wyter gfüert het. Mit däm syne Söön isch d Firma *Thomas Cook and Son* afangs zwänzigschts Joorhundert dr wältwyt füerend Abüüter vo Pauschalreise woorde. 1928 isch si a d Gselschaft Compagnie Internationale des Wagons-Lits et des Grands Express Européens verchauft worde, spöter het si dr British Railways ghört und sit 2001 isch es d Thomas Cook Group gsi.
 
Dr Thomas Cook würd sich im Grab umdräje, wenn er ghörti, ass die Gselschaft am 23. Septämber 2019 mit alne Gschäft het müessen uufhöre und dass do drby meh weder e halbi Milioon Turischte irgendwo uf dr Wält sind blibe hocke.

## Literatur
* Jörn W. Mundt: *Thomas Cook. Pionier des Tourismus*, UVK, Konstanz 2014, ISBN 978-3-86764-496-9

## Weblink

## Fuessnoote
Thomas Cook Group

D **Thomas Cook Gruppe** isch es grosses änglischs Undernääme vom Frömdevrcheer mit Sitz z London gsi.

Es isch uf s Räisebüro vom Pionier Thomas Cook zrugggange.

D Gselschaft, wo dr Thomas Cook ane 1841 gründet gha het, isch drno under sym Soon und drufabe under dämm syne Söön irere Läitig gsi, bis es 1928 a d Compagnie Internationale des Wagons-Lits et des Grands Express Européens verchauft worden isch. Es isch e Zyt lang dr gröscht Abüüter vo Pauschalreisen uf dr Wält gsi.

D Thomas Cook Group het am Schluss eigeti Fluggselschafte und Dochterfirmene i verschidene Länder gha.

Wäge vil z ufwändigen Inväschtizioone het d Thomas Cook Gruppe am 23. Septämber 2019 mit alne Gschäft müessen uufhöre, und do drby sin meh weder e halbi Milioon Turischte irgendwo uf dr Wält blibe hocke.

## Weblink
* Website vo dr Thomas Cook GmbH

## Fuessnoote
338

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin dr Zwöiti isch römische Kaiser.
* Dr *Tigranes dr Achti* isch König vo Armeenie.
* Z Rom foot me mit em Bou vo dr Sankt-Konstanza-Chilen aa.
* Im Römische Rych gälte d Nit-Chrischte öppe vo jetz aa als «Häide».
* D Röömer sichere d Rychsgränzen a dr Donau gäge d Germaane.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.
339

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin dr Zwöiti isch römische Kaiser.
* Dr häilig Ambros chunt uf d Wält.
* Di chinesischi Kaiserin He Fani chunt uf d Wält.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Dr chrischtlech Theoloog und dr erscht Gschichtschryber vo dr Chilegschicht Eusebius stirbt.
* Z Rom wird d Sankt-Konstanza-Chilen bout.
* D Röömer sichere d Rychsgränzen a dr Donau gäge d Germaane.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.