open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pflanzennamen Berner Seeland

**Näme fo de Pflanze im [[Berner Seeland]]**

D Schriibwiis isch die, wo im Buech (lueg une) bruucht werd, ussert dai, wo e Zaiche nöd zhaa isch.
Acht di druuf, ass **x** de velaar Riibluut /ch/ maint und **k** isch /gg/. Di andere Zaiche söttid klaar sii.

* **ǣbı** f. - Efeu
* **ǣnis** m. - Anis
* **æppērı** n. - Erdbeere
* **ǣrps** f. - Erbse
* **ahōrn** m. - Ahorn
* **bappələ** f. - Pappel
* **bērı** n. - Beere
* **bēttərlıg** m. - Petersilie
* **bıırxə** f. - Birke
* **bınsə** f. - Binse
* **bırə** f. - Birne (**bırlıboum** m. )
* **bluəmə** f. - Blume
* **bōnə** f. - Bohne
* **boum** - Baum
* **bouwələ** f. - Baumwolle
* **brombērı** n. - Brombeere
* **buəxə** f. - Buche
* **bʊtlə** f. - Hagebutte
* **bʊxs** m. - Buchs
* **dǣlə** f. - Föhre
* **dannə** f. - Rottanne
* **dıššlə** f. - Distel
* **eixə** f. - Eiche
* **ērlə** f. - Erle
* **farə** n. - Farn
* **feijəlı** n. - Veilchen
* **fīgə** f. - Feige
* **flaxs** m. - Flachs
* **grās** n. - Gras
* **hærdöpfəl** m. - Kartoffel
* **heitı** n. - Heidelbeere
* **hıntı** n. - Himbeere
* **holdər** m. - Holunder
* **ipšə** f. - Eibisch
* **jæntsənə** f. - Enzian
* **kʊʊršı** f. - Gerste
* **kxaputsīnərlı** n. - Kapuzinerkresse
* **kxarmillə** f. - Kamille
* ** kxoliandər** m. - Koriander
* **lǣrxə** f. - Lärche
* **lındə** f. - Linde
* **mērdrübəlı** n. - Johannisbeere
* **mōs** n - Moos
* **mʊškətnʊss** f. - Muskatnuss
* **nægəlı** n. - Nelke
* **niələ** f. - Waldrebe
* **nʊss** f. - Nuss
* **öpfəl** - Apfel
* **opš** n. - Obst
* **pflantsə** - Pflanze
* **pflūmə** f. - Pflaume
* **phalmə** f. - Palme
* **rǣbə** f. - Weinrebe (**drübəl** m. Traube)
* **rækholdər** m. - Wacholder
* **rǣttə** m. - Rettich
* **rōsə** f. - Rose
* **rübārbərə** f. – Rhabarber
* **rüəbə** f. - gelbe Rübe
* **ruəbə** f. - weisse Rübe
* **salād** m. - Salat
* **šlēdōrn** m. - Schlehdorn
* **špınət** n. - Spinat
* **tsıbələ** f. - Zwiebel
* **tsımət** m. - Zimt
* **tswætškə** f. - Zwetschge
* **wærmuət** n. - Wermut
* **weitsə** m. - Weizen
* **xābis** m. - Weisskohl
* **xeštələ**, **xeštənə** f. - Kastanie
* **xııfəl** m. - Erbsenart
* **xıırsı** n. - Kirsche
* **xlē** m. - Klee
* **xnobləx** m. - Knoblauch
* **xrōslə** f. - Stachelbeere
* **xrut** n. - Kraut
* **xümı** - Kümmel
* **xǖrps** m. - Kürbis
* **xüttənə** f. – Quitte

## Lueg au
Tiernäme vom Berner Seeland

## Literatur
* Heinrich Baumgartner: *Die Mundarten des Berner Seelandes*. Frauenfeld 1922
Tiernamen Visperterminen

**Tiernemu uf Täärbinertiitsch**. S Dorf Täärbinu litt im Wallis.

D Schriibwiis isch die, wo im Buech (lueg une) bruucht werd, ussert dai, wo e Zaiche nöd zhaa isch.
Acht di druuf, ass **x** de velaar Riibluut /ch/ maint und **χ** s palataali Allophon fo demm, und **k** isch /gg/. Di andere Zaiche söttid klaar sii. En Akut ufeme Vokaal bi meesilbige Wörter git Bitoonig aa.

* **mɛntš** m. – Mensch (**ma** m.; **wīb** n.; **χind** n.)
* **ros** n., **pfǣrd** – Pferd
* **ešill** m. – Esel (**mǖl** m., **mǖlti** n. Maultier) 
* **fē** n. – Vieh (**štiər** m.; **xüo** f.; **xalb** n., **rind** n.)
* **šāff** n. – Schaf (**widri** n.; **oww** f.; **lamm** n.)
* **geiss** f. – Ziege (**bokx** m.; **gitsi** n.)
* **šwī** n., **pōrka** f. – Schwein (**pārk** m.; **mōra** f.)
* **hund** m. – Hund
* **xatsa** f. – Katze (**mādri** n. Angorakatze („Märderchen“))

**tiəri** – wildlebende Tiere
* **tiər** n. – wildlebendes Tier, Jagdwild, und Gemse
* **aff** m. – Affe
* **gɛmša**, **gɛmštiər** f. – Gemse
* **leww** m. – Löwe
* **bærr** m. – Bär
* **wolf** m. – Wolf
* **fukš**, **fukštiər** m. – Fuchs
* **māder** m. – Marder
* **wisla** f. – Wiesel
* **mǖs** f. (Pl.: **mīš**) – Maus
* **múrmunda** f. – Murmeltier
* **eiχhōro** m. – Eichhörnchen
* **haso** m. – Hase
* **igill** m. – Igel

**fogla** m. – Vögel
* **fogoll** m. – Vogel
* **hɛnna** f. – Huhn (**hano** m.; **puli** n. us franz. poulet)
* **ɛneta** f. – Ente
* **gukker** m. – Kuckuck
* **jōppi** n. – Eule
* **aro**, **arofogoll** m. – Adler
* **gīr** m. – Geier
* **tsæpfurǣkki** n. – Tannenhäher („Arvenzapfenschreierchen“)
* **ageršta**, **agolštra** f. – Elster
* **xrɛɛja** f. – Krähe
* **rappi** n. – Rabe
* **amšla** f. – Amsel
* **wandxlɛna** f. – Mauerläufer („Wandkleberin“)

* **šlaŋa** f. – Schlange
* **blindšlīχig** m. – Blindschleiche
* **lattüox** m. – Eidechse
* ** griənig** m. – grüne Eidechse
* **frešša** f. – Frosch

* **güogo** m. - Insekt, Wurm
* **pfīffoltra** f. – Schmetterling
* **lǖs** f.  (Pl.: **līš**) - Laus
* **flō** m. – Floh
* **fleiga** f. – Fliege
* **brɛmo** m. – Bremse, Stechfliege
* **mukka** f. – Mücke
* **bīji** n. – Biene 
* **brummoll** m. – Hummel
* **surra** f. – Hummel
* **wæšga** f. – Wespe
* **āmeisa** f. – Ameise
* **štaffoll** m. – Heuschrecke
* **kxāji** n. – Blattwanze
* **xriəsuŋkxāji** n. – Baumwanze
* **špinna** f. – Spinne  (**špinnuwup** n. Spinngewebe)

* **šnækko** m. – Schnecke
* **wurm** – Wurm
* **xǣrdrna** – Regenwurm („Köder“!)
* **blüotsǖger** m. – Blutegel

## Lueg au
* Pflanzenäme vo Täärbinu

## Literatur
* Elisa Wipf: *Die Mundarten von Visperterminen im Wallis*. Frauenfeld 1910
Peter Bloetzer

Der **Peter Bloetzer** (* 16. September 1933 z Brig; † 11. Oktober 2018 z Vischp, Burger va Wiler, Fäärdu und Vischp) isch en Schwizer Politiker (CSP) gsi.

## Läbu
Der Bloetzer het aner ETH Zürich Bauingenieur studiert und het 1959 ds Studium mit dum Diplom abgschlossu. Düe ischer Mitglid vaner Chrischtlichsoziaal Volkspartii Oberwallis (CSPO, hitu heissuntsch *Neo*) woordu.

Va 1969 efort ischer Gmeiraat va Visp gsi und va 1977 bis 1992 öi Gmeipresidänt. Va 1977 ewäg ischer im Groossu Raat vam Kanton Wallis gsi, bis er am 25. November 1991 isch inu Ständeraat gwäälte cho. Daa ischer in verschidune Kommissioone gsi, vaner Üssupolitisch Kommissioo ischer de öi Presidänt gsi. Ds Amt vam Ständeraat het er bis am 5. Dezember 1999 gcha. Va 1992 bis 2000 ischer üsserdem öi nu Abgoordnute vaner Schwiz iner Parlamentaarisch Versammlung vam Europaraat gsi.

Iner Schwizer Armee heter du Graad vam Oberscht gchä.

## Politischi Ämter

* Gmeiraat va Vischp (1969–1976)
* Gmeipresidänt va Vischp (1977–1992)
* Groossraat (1977–1991)
* Ständeraat (1991–1999)

* Der 

## Kwälle
Pflanzennamen Visperterminen

**Pflanzenemu uf Täärbinertiitsch**. S Dorf Täärbinu litt im Wallis.

D Schriibwiis isch die, wo im Buech (lueg une) bruucht werd, ussert dai, wo e Zaiche nöd zhaa isch.
Acht di druuf, ass **x** de velaar Riibluut /ch/ maint und **χ** s palataali Allophon fo demm, und **k** isch /gg/. Di andere Zaiche söttid klaar sii. En Akut ufeme Vokaal bi meesilbige Wörter git Bitoonig aa.

* **ǣrbis** – Erbse (*Pisum sativum*)
* **ǣrper** n. – Erdbeere (*Fragaria vesca*)
* **ahōro** m. – Ahorn (*Acer sp.*)
* **ārba** f. – Arve (*Pinus cembra*) – **tsapfo** m. (Pl. **tsæpfu**) Arvenzapfen
* **balmo** m. – Palmzweig
* **berr** n. – Beere
* **birböim** m., **bira** f. – Birnbaum, Birne
* **birχa** f. – Birke (*Betula sp.*)
* **böim** m. – Baum
* **bōn** f. – Bohne
* **bondās** – Runkelrübe (zu frz. *abondance*)
* **brāmberr** n.  (Pl. **brɛɛmer**) – Brombeere (*Rubus fructicosus*)
* **dištill** f., **dištja** n. – Distel
* **ɛıχa** f. – Eiche (*Quercus sp.*)
* **epfill** m. – Apfel
* **ɛšš** m. – Esche (*Fraxinus excelsior*)
* **ɛɛmriχ** – Aprikose
* **ɛnets** m. – Anis (*Pimpinella anisum*)
* **fīga** f. – Feige
* **fíola** f. Veilchen
* **gǣršta** f. – Gerste
* **gannila** f. – Zimt (frz. *canelle*)
* **gilja** f. – Lilie
* **gras** n. – Gras
* **grīfle** Pl. – Preiselbeeren
* **hælffdōro** m. – Wildrosenbusch  (*Rosa canina*) – **hælffa** f. Hagebutte
* **hasli** – Kätzchen der Haselstaude (*Corylus avellana*)
* **hasumplampa** f. – Berganemone („Hasenlampe“)
* **heitta** f., **heipper** n. – Heidelbeere (*Vaccinum myrtillus*)
* **hiənerlæber** f. – Alpenrose (*Rhododendron sp.*)
* **himper** n. – Himbeere (*Rubus idaeus*)
* **lerx** m. – Lärche (*Larix decidua*)
* **meijo** m. – Blume
* **merweits** m. – Mais („Meerweizen“)
* **mɛnta** f. – Pfefferminze –  (**edji mɛnta** – Gartenminze)
* **miəš** n. – Moos
* **nuss** n. – Nuss
* **pfæffer** – Pfeffer
* **pfǣrsig** – Pfirsich
* **pfrīmill** m., **frǖma** f. – Pflaume
* **ræba** f. – Weinrebe (**trībill** m. Traube)
* **rāfe** Pl. – weisse Rüben
* **ramšfædre** Pl. – Löwenzahn („Rabenfeder“) (*Taraxacum officinale*)
* **rɛɛtriχ** – Runkelrübe
* **riebli** n. – Rübe
* **rōsa** f. – Rose
* **sefi** – Sebenbaum (*Juniperus sabina*)
* **šlaŋuxrǖt** n. – Farn
* **šwiderberr** n. – Berberitze (*Berberis vulgaris*)
* **tanna** – Tanne  (*Picea abies*, *Abies alba*) – **bɛɛjo** m. Tannzapfen; **xris** n. Pl. Tannadeln
* **tēla** f. – Föhre (*Pinus silvestris*)
* **tsibola** f. – Zwiebel (*Allium cepa*)
* **tšikka**, **tsikka** f. – Kürbis
* **tsīttilōsa** f. – Herbstzeitlose (*Colchium autumnale*)
* **χiəmɛnta** f. – wilde Minze, Kuhminze
* **weits** m. – Weizen
* **wida** f. – Weide (*Salix sp.*)
* **xaboss** m. – Kopfkohl
* **xešti** f. – Kastanie
* **xlē** – Klee
* **xnofloxx** – Knoblauch (*Allium sativum*)
* **xriəsböim** m., **xriəsa** f. – Kirschbaum, Kirsche
* **xrǖt** n. – Kraut

## Lueg au
* Tiernäme vo Täärbinu

## Literatur
* Elisa Wipf: *Die Mundarten von Visperterminen im Wallis.* Frauenfeld 1910
Bündner Herrschaft

D **Bündner Herschaft**  isch e histoorische Regioo im Bündnerland zwöschet Khuur und Langgwart entlang vom Rii. Dezue ghööret d Dörffer Malans, Jenins, s Städtli Mäiefeld und Flesch.

I de Bündner Herrschaft werd e hööchalemannische Dialekt gredt, im Gegesatz zom restliche Bündnerland wo Walsertütsch gredt werd und natüürlich no Romaanisch und Italienisch. Zäme mit de Dialekt vo Khuur und Langgwart werd der Dialekt i de Fachliteratuur Khuurerrhiintallertütsch gnennt. S typischti Merkmool vo dem Dialekt isch as s Ka /k/ im Wortaafang nöd zom Riibluut /ch/ verschobe woren isch, sondern as behuuchts Ka /kh/ erhalten isch, aso *Khuhi*, *khohe* statt *Chuchi*, *choche*.

## Literatur
* 

## Lueg au
* Pflanzenäme vo de Bündner Herrschaft
* Tiernäme vo de Bündner Herrschaft
Newcastle upon Tyne

**Newcastle upon Tyne**, allemanisch eigentli  **Newcastle uf em Tyne** isch en Industriestadt im Nordoste vo Ängland. Si isch am Nordufer vom Fluss Tyne und isch die gröscht Stadt in Tyneside. Newcastle isch bekannt für sini rich Gschicht und Kultur, aber e für sini interessante Hüser und s Nachtlebe.

## Gschicht
Newcastle hets scho ide Römerziit ge, wos e Festig am Tyne und e Brugg über de Fluss gä het. Im 11. Jahrhundert het de Normanne Robert Curthose e Burg boue, wo de Stadt de Name gäh het. Während dr Industrielle Revolution isch Newcastle e wichtigs Zentrum für de Schiffsbau gsi und die aller erscht Lokifabrik vo de Welt, d *Robert Stephenson and Company* ist e da gstande.

## Wirtschaft und Kultur
Hüt isch Newcastle e pulsierende Stadt mit verschidene technische Firmene, Schuele, Tourismus- und Underhaltigsabüter. D Stadt het en hufe Museen, Theater und Kunstgalerie, aber au e grossi Musikszene.

## Sehenswürdigkeit
Die bekanntiste Sache zum aluege sind d Tyne Bridge, d Millennium Bridge, die historischi Burg und d Flussufer. Newcastle het au es Fuesballstadion wo d Newcastle United spiled.

## Bildig
In Newcastle gits die bede Universitäte *Newcastle University* und d *Northumbria University*.

## Weblink

* Offizielli Site vo Newcastle upon Tyne (änglisch)
*
CNBC

**CNBC**  (urschprìnglig ìsch dàs a Àbkìrzung fìr *Consumer News and Business Channel* gsìì; ìwwersätzt: „Verbràuichernoohrìchta- un Wìrtschàftskànààl“) ìsch a US-àmerikàànischa Grupp vu Noohrìchtasander. Sa g’heera züa dr Sanderfàmìlia vu NBCUniversal, era Tochterg’sällschàft vu Comcast. CNBC un siina ìnternàzionààla Àbleeger düan Wìrtschàftsnoohrìchta ìwwertrààga un b’rìchta-n-ìwwer àlles, wàs àn da Finànzmarkta pàssiart. Sii Hàuiptsìtz hàt dr Sander z’ Englewood Cliffs ìm Bundesschtààt New Jersey. Dr Hàuiptschtüdio ìsch àui därt z’ fìnda, un a witter Schtüdio lììgt uff’m Nasdaq MarketSite uff Times Square z’ Näi York.

CNBC ìsch ìn Àwrìl 1989 üss’ra Pàrtnerschàft zwìscha NBC un Cablevision äntschtànda. Ànna 1991 hàt NBC dr Sander Financial News Network (FNN) ìwwernumma un hàt’s ìn d’ g’sàmta Orgànisàzioon vun CNBC iiglììdert; ar hàt àui d’ vu Cablevision ìwwernumma un ìsch zitterhaar dr allainiger Ìnhààwer vum Kànààl. Naawa-n-em àmerikàànischa Nätzwark sìnn àui d’ üsslandischa Filiààla CNBC Europe (ìn Öiropà) un CNBC Asia (ìn Ààsia).

Dr Sander hàt hìtt (nooh da aigana Ààgààwa) äbba 390 Millioona Züaschàuijer uff dr Walt. Ànna 2023 hàt CNBC ìm Àllg’maina mehr Züaschàuijer wia dr greeschta Fox Business g’hàà — numma fìr d’ tààgliga Finànzmàrktazààhla un B’rìchta hàt Fox mehr Züaschàuijer.

Uff dr Websitta *CNBC.com* kààt m’r Àrtìkel, Videos un Sandunga züa Wìrtschàftsnoohrìchta laasa un loosa. Ànna 2025 hàt CNBC s’ Premium-Dianscht CNBC+ g’äffnet, wo d’ Àbonnanta fìr mìndeschtens 14,99 US-Dollar pro Moneet un 99,99 US-Dollar pro Joohr känna b’süacha.

## a pààr Bìlder

CNBC entry jeh.jpg|wämmr zem Hàuiptsìtz vu CNBC ìn New Jersey àànakummt
111807g.jpg|ìn dr Noohrìchtazäntrààla ìn New Jersey
CNBC NJ HQ 01.jpg|ìn dr Noohrìchtazäntrààla ìn New Jersey
111807f.jpg|ìn dr Noohrìchtazäntrààla ìn New Jersey
CNBC NJ HQ 04.jpg|ìm Hàuiptschtüdio ìn New Jersey
CNBC NJ HQ Control Room.jpg|ìm Kànààlzäntrààl ìn New Jersey
CNBC SNG 02 - small.jpg|a Sàtelitta-Noohrìchtafààhrziig vu CNBC z’ Edgewater (New Jersey)
CNBC SNG Truck.jpg|a Sàtelitta-Noohrìchtafààhrziig vu CNBC àn dr Wall Street vor dr Näi Yorker Beersa
CNBC News Store - Raleigh-Durham.jpg|s’ CNBC-G’schaft àm Internàzionààla Fluughààfa Raleigh-Durham ìn Nordkaroliina
CNBCStorePhiladelphia.jpg|s’ CNBC-G’schaft àm Internàzionààla Fluughààfa z’ Philadelphia
Fleet Place.jpg|dr Hàuiptsìtz vun CNBC Europe àm Fleet Place z’ London
International Plaza, Jan 06.JPG|dr Hàuiptsìtz vu CNBC Asia àm International Plaza z’ Singapur
CNBC Pakistan HQ at night.jpg|dr Hàuiptsìtz vu CNBC Awaaz z’ Karachi (Pàkischtàn)
CNBC Awaaz News Van.jpg|a Fààhrziig vu CNBC Awaaz
File:CNBC Arabia.jpg|dr Hàuiptsìtz vu CNBC Arabia z’ Dubai


## Weblìnks

* d’ Websitta vu CNBC fìr d’ gànza Walt (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Kukës

**Kukës** (Usspraach: ; bestimmti Form im Albanische: *Kukësi*) isch e Stadt in Albanie. Si isch Hauptort vo de glychnamige Bashkia und vom glychnamigen Qark und s Zäntrum vom Nordoste vom Land. 

I de Umgäbig gits hauptsächlich Bärge und Hochland. D Stadt erstreckt sich uf de Luma-Äbeni i de Albanische Alpe zwüsched em Ufer vom Fierza-See und de Hügel vo de nördliche Korab-Bärge und de westliche Sharr-Bärge. I de Nööchi entstaht de Fluss Drin us em Zämefluss vom Schwarze und Wysse Drin.

## Weblink
Tiernamen Rheintal

Die Liste zellt **Tiernemmə fum Sanggallar Rintil** uuf, ond zwoer fum Piet zwöschet Sammagreeta ond em Hearschesprung.

D Schriibwiis isch die, wo im Buech (lueg une) bruucht werd, ussert dai, wo e Zaiche nöd zhaa isch.
Acht di druuf, ass **x** de velaar Riibluut /ch/ maint und **χ** s palataali Allophon fo demm, und **k** isch /gg/. Di andere Zaiche söttid klaar sii.

* **tīər** – Tier 
* **mɛɛntš** – Mensch (**mā** m.; **frouw** f.; **kχeənd** n.)
* **ross** – Pferd (**hɛŋšt** m.; **štūət** f.; **fülı** n.)
* **esıl** – Esel
* **fɛɛə** – Vieh (**štīər** m.; **kxūə** f.; **kxalp** n.)
* **šɔɔff** – Schaf
* **gɔɔəss** – Ziege (**bokx** m.)
* **sū** f. –  Schwein (**lōəs** f.; **fɛɛrlı** n.)
* **hunt** – Hund
* **kxats** f. – Katze

* **heə**(**r**)**ts** – Hirsch
* **rēə** – Reh
* **gɛms** f. – Gemse
* **löuw** – Löwe
* **luks** – Luchs
* **bɛɛər** m.  – Bär
* **wolf** – Wolf
* **fuks** – Fuchs
* ** wīsəlı** – Wiesel
* **taks** – Dachs
* **mūs** f. –  Maus
* **nüəlmūs**  f. – Wühl-, Feldmaus
* **šɛɛər** m. – Schermaus
* **ɔəxxöənnlı** n. – Eichhörnchen
* **has** m. – Hase
* **kχüŋŋəlı ** – Kaninchen (**lammərə** f.)
* **igıl** – Igel

**fogıl** m. – Vogel
* **pfɔɔuw** f. – Huhn
* **hɛnn** f. – Huhn
* **gās** f. – Gans
* **ɛɛnt** f. – Ente
* **roəgıl** m.  – Reiher
* **štɔərχχ** – Storch
* **gukkər** m. – Kuckuck
* **tūb** f. – Taube
* **ǖlə** – Eule
* **kxuts** – Kauz
* **wikkə** f. – „Weibchen der Nachteule“ (aigetli: Wald-, Steinkauz)
* **hakx**, **tūbehakx** – Habicht
* **hɛəhər** – Häher
* **agəšt** – Elster
* **kχrǣi** f. – Krähe
* **špiəgılmɔsə** f. – Spiegelmeise
* **kχöldərlı** – Tannenmeise
* **leərχχ** – Lerche
* **šwalmm** f. – Schwalbe
* **amslə** f. – Amsel
* **trōəštlə** f. – Drossel
* **štɔɔr** – Star
* **tsīsslı** – Zeisig

* **ɔɔttərə** f. – Schlange
* **kχrot** – Kröte
* **fröšš** m. – Frosch (**hekχmollə** m. Kaulquappe)
* **heəltɛks** – Eidechse

**fišš** m. –  Fisch
* **fɛərənə** – Forelle
* **heχt** – Hecht
* **albəlı** n.  – Maräne
* **grɔɔppə** f. – Groppe
* **riilāŋkxə** - Rheinlanke, en Felchenart

* **pfifoldər** m. – Schmettterling
* **lūs** – Laus
* **hɛslǖs**  Pl. – Kleiderläuse
* **wɛɛntələ** f. – Wanze
* **flǖg** f. – Fliege
* **brēəmm** f. – Bremse, Stechfliege
* **muk** – Mücke
* **īmm** f. – Biene (**īmm** m. Bienenschwarm)
* **wɛšpı** – Wespe
* **hɔə**(**r**)**nnūs** f. – Hornisse
* **emɛɛsə** (Balgach, Rebstein, Marberg), **amɔɔsə** (Au, Rheineck), **amīsə** (Thal) – Ameise
* **kχlammərə** f. – Waldameise
* **kχluppərə** f. – grosse Waldameise
* **mūlkxɔɔəm** – Grille
* **kxɛəfər ** – Käfer
* **flōə** f. – Floh
* **špeənn** – Spinne (**špeənnəbuppe** f., **špiləmukkə** f. Spinngewebe)
* **woə**(**r**)*' f. – Wurm

== Lueg au ==
* [[Pflanzennamen Rheintal|Pflanzeneme fum Rhintil]]

== Literatur ==
* [[Jakob Berger]]: *Die Laute der Mundarten des St. Galler Rheintals und der angrenzenden vorarlbergischen Gebiete'', Frauenfeld 1913.
Pflanzennamen Rheintal

Rhintìl

Die Liste zellt Kwëksnɛmmə fum Sanggallar Rintìl uuf, ond zwoer fum Piet zwöschet em Sammagreeta ond em Hearschesprung.

D Schriibwiis isch die, wo im Buech (lueg une) bruucht werd, ussert dai, wo e Zaiche nöd zhaa isch.
Acht di druuf, ass **x** de velaar Riibluut /ch/ maint und **χ** s palataali Allophon fo demm, und **k** isch /gg/. Di andere Zaiche söttid klaar sii.

* **albərə** – Pappel
* **ašp** f. – Espe
* **baxpummələ**  f.  – *Caltha palustris plumbale*
* **bēəntsə**, z Rhinegg und z Thaal: **bēssə**  – Binse
* **bēər** – Beere
* **beərə** f. – Birne
* **bilkχə** f. – Birke
* **binɛtš** – Spinat
* **bloəmme** – Blume
* **bɔmm** – Baum
* **bɔɔənə** – Bohne
* **brubēr**, **brɔbēr** – Brombeere
* **büllə** – Zwiebel
* **eirlə** – Erle
* **eššə** – Esche
* **ɛərps** f.  – Erbse
* **ɛnıss** – Anis
* **fīgə** – Feige
* **fiœœlı** – Veilchen
* **fɔərə** – Föhre
* **gɛɛə**(**r**)**štə** f. – Gerste
* **grɛɛs** – Gras
* **habər** – Hafer
* **hampf** – Hanf
* **holdər** – Holunder
* **hǖəntəbēr** – Himbeere
* **kmǖəs** – Gemüse
* **kwëks** n.  – Gewächs
* **kxabıss** m.  – Kohlhaupt
* **kχīəholz** n. – Kienholz (Föhre)
* **kχištənə** – Kastanie
* **kχlēə** – Klee
* **kχnoblı** – Knoblauch
* **kχöərpsə** f. – Kürbis
* **kχȫl** – Kohl
* **kχriəsi** – Kirsche
* **kχrut** – Kraut**
* **kχüttənə** – Quitte
* **kχüχχərə**  – Kichererbse
* **leəndə** – Linde
* **mareijəlı** n. – Aprikose
* **masərōə**  m. – Rosmarin (!)
* **meəštlə** f.  – Mistel
* **mīəs** – Moos
* **moərχχə** – Morchel
* **muškətnuss** – Muskatnuss
* **nɛgəlı**  – Nelke
* **niələ** – Waldrebe
* **öpfıl** – Apfel
* **ops** – Obst
* **pēəttərlı** – Petersilie
* **pfɛə**(**r**)**sı**(**g**) m. –  Pfirsich
* **pfiffərə** – Schwämme (Pilze) auf dem Misthaufen
* **pflummə** f. – Pflaume
* **phalmə** – Palme
* **rabarbərə** f. – Rhabarber 
* **rɛəbə** f. – Weinrebe
* **rɛɛbə** f.– weisse Rübe 
* **roəse** f. – Rose
* **roggə** – Roggen
* **ruŋkklə**,  **ruŋkəlrɛɛbə** – Runkelrübe
* **salɔɔt** – Kopfsalat
* **sefı** – ''Juniperus sabina''
* **šleəhə** – Schlehe
* **šnɛdlı**, **šneədlə** – Schnittlauch
* **štrɔɔssboərgərlı** –  Goldlack (''Cheiranthus cheiri'')
* **štuudə** – Staude
* **tannə** f. – Tanne
* **tištlə**  – Distel
* **töərkkə** – Mais
* **trūbə** – Traube
* **übərıg** – Bärenklau
* **wiəkslə** f.–  Weichselkirsche
* **woə**(**r**)**tslə** – Wurzel
* **wɔərmət** – Wermut
* **wɔətsə**, **wɔəssə** m. – Weizen
* **χümmı*' – Kümmel


== Lueg au ==
* [[Tiernamen Rheintal|Tiernemme fum Rhintil]]

== Literatur ==
* [[Jakob Berger]]: *Die Laute der Mundarten des St. Galler Rheintals und der angrenzenden vorarlbergischen Gebiete'', Frauenfeld 1913.
Alliancelles

**Alliancelles**  ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner () ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Sa g’heert zem Kàntoon Sermaize-les-Bains un zem Arrondissement Vitry-le-François so wia zem G’maindaverbànd Communauté de communes Côtes de Champagne et Val de Saulx.

## wu dr Nàmma haar ìsch
Ìm Làuif vu dr G’schìcht hàt sìch dr Dorfnàmma-n-asoo uff Làtiinisch, Àltfrànzeesch, schpeeter uff Frànzeesch äntwìckelt:

Dr Dorfnàmma schtàmmt vum reemischa Pärsoonanàmma **' un vum làtiinischa Wort **', wo „Kloschter“ bediitet.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q744477", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

D’ G’mainda lììgt äbba 25 Kilomeeter neerdlig vu Saint-Dizier àn dr Chée, wo doo zamma mìt’m Ornain a flàcha Flusslàndschàft bìldet.

Umgaa wìrd Alliancelles vu da Noochberg’mainda Bettancourt-la-Longue ìm Norda, Rancourt-sur-Ornain (ìm Maas-Département) ìm Nordoschta, Remennecourt (ìm Maas-Département) ìm Oschta, Sermaize-les-Bains ìm Süüdoschta, Heiltz-le-Maurupt ìm Süüdwäschta, Villers-le-Sec ìm Nordwäschta.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ reemisch-kàthoolischa Remigiuskìrìch *()*. Ìn dr Kìrìch sìnn a Schtaischtàtüüta vu dr „Schmarzhàfta Müatter“ *()* üss’m 16. Joohrhundert so wia d’ Holzschtàtüüta vu dr Màdonna mìt’m Jesüskìnd üss’m 16. Joohrhundert àls Ainzelobjakta bii da Histoorischa Dankmooler klàssifiziart, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann. Üsserdam sìnn d’ zwaita Schtaischtàtüüta vu dr Schmarzhàfta Müatter so wia d’ Holzkànzla üss’m 17. odd’r 18. Joohrhundert bii da Histoorischa Dankmooler iig’schtuuft, wo-n-a regionààla Bediitung hann. Àn dr Üssafàssààda ìsch a wittera Schtaischtàtüüta vu dr Màdonna mìt’m Jesüskìnd eewafàlls bii da Histoorischa Dankmooler iitrajt, wo-n-a regionààla Bediitung hann.


Alliancelles.jpg|wämm’r vu Sermaize-les-Bains haar z’ Alliancelles àànafààhrt
51 ALLIANCELLES (4).jpg|d’ Remigiuskìrìch


## Lìteràtüür zem Ort
* 
* 
* 

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Schtàtistik züa dr G’mainda Alliancelles biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Alliancelles ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Isle-sur-Marne

**Isle-sur-Marne**  ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner (Schtànd: ) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Sa g’heert zem Kàntoon Semaize-les-Bains un zem Arrondissement Vitry-le-François so wia zem G’maindaverbànd Communauté de communes Perthois-Bocage et Der.

## wu dr Nàmma haar ìsch
Ìm Làuif vu dr G’schìcht hàt sìch dr Dorfnàmma-n-asoo uff Làtiinisch un Àltfrànzeesch, schpeeter uff Frànzeesch äntwìckelt:

D’ Iiwoohner nännt m’r **'  (fìr d’ Fràuija) un **'  uff Frànzeesch.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q744210", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

D’ G’mainda Isle-sur-Marne lììgt àn dr Marne, zwelf Kilomeeter süüdeeschtlig vu Vitry-le-François un dräi Kilomeeter nordwäschtlig vum See Der-Chantecoq.

Umgaa wìrd Isle-sur-Marne vu da Noochberg’mainda Matignicourt-Goncourt ìm Norda, Orconte ìm Nordoschta, Larzicourt ìm Oschta, Arrigny ìm Süüda un Moncetz-l’Abbaye ìm Wäschta.

## G’schìcht
Vu 1973 bis 1982 hàt Isle-sur-Marne züa dr G’mainda Larzicourt g’heert.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ reemisch-kàthoolischa Dionysiuskìrìch *()*
* eeschtlig vum Dorf lììgt s’ Schloss Isle-sur-Marne üss’m 18. Joohrhundert. Zamma mìt siim Düüwaturm un ema Tail vum Pàrk drum umma ìsch s’ Schloss zitter 1984 bii da Histoorischa Dankmooler iig’schtuuft, wo-n-a regionààla Bediitung hann. Ìm Schlosspàrk kààt m’r d’ Schtaischtàtüüta vu da viar Joohreszitta üss’m 18. Joohrhundert saah — dia sìnn zwìscha 1982 un 1984 àls Ainzelobjakt bii da Histoorischa Dankmooler iitrajt gsìì, wo-n-a regionààla Bediitung g’hàà hann.
* a klai Kriagerdankmool ìn dr Form vu’ma Krüzifix, mìt da Nàmma vu dräi G’schtoorwana vum Äärschta Waltkriag un ema G’schtoorwana vum Zwaita Waltkriag


Isle-sur-Marne - Entrée.jpg|wämm’r ìn d’ G’mainda iinafààhrt
Isle-sur-Marne - L'église 16.jpg|d’ Dionysiuskìrìch
Isle-sur-Marne Château.JPG|s’ Schloss Isle-sur-Marne
Isle-sur-Marne - La mairie.jpg|s’ Roothüüs
Isle-sur-Marne - Le monument aux morts A.jpg|s’ Kriagerdankmool
Isle-sur-Marne - Maison à pans de bois.jpg|a Fàchwarkhüüs ìm Dorf


## wìchtiga Litt üss’m Dorf
* d’ Sophie Volland (1716–1784), a Vordankera vu dr Uffkläärung un a Frììnda vum Denis Diderot, hàt ìm Schloss z’ Isle-sur-Marne g’laabt

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Schtàtistik züa dr G’mainda Isle-sur-Marne biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Isle-sur-Marne ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Ambrières

**Ambrières**  ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner (Schtànd: ) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Sa g’heert zem Kàntoon Sermaize-les-Bains un zem Arrondissement Vitry-le-François un ìsch Mìtglììd vum G’maindaverbànd Communauté d’agglomération du Grand Saint-Dizier, Der et Vallées. D’ Iiwoohner nännt m’r *Ambriérois*  (fìr d’ Manner) un *Ambriéroises*  uff Frànzeesch.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q751423", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

Ambrières lììgt äbba 10 km wäschtlig vu Saint-Dizier ìn dr fiichta Champagne.

Umgaa wìrd Ambrières vu da säcks Noochberg’mainda Haillignicourt ìm Nordoschta, Laneuville-au-Pont ìm Oschta, Éclaron-Braucourt-Sainte-Livière ìm Süüdoschta, Landricourt ìm Süüdwäschta, Hauteville ìm Wäschta so wia Sapignicourt ìm Nordwäschta.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ romàànischa, reemisch-kàthoolischa Hìmmelfààhrts-Kìrìch *()* üss’m 12. un 13. Joohrhundert, wo friahj ìm 20. Joohrhundert veregreessert worra-n-ìsch. Sa ìsch zitter 1918 bii da Histoorischa Dankmooler klàssifiziart, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann. Ìn dr Kìrìch ìsch dr holziga Triumpfbooga üss’m 16. Joohrhundert mìt’m groossa Krüzifix d’ruff àls Ainzelobjakt bii da Histoorischa Dankmooler klàssifiziart, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann. Üsserdam ìsch dr vergulda Holztàbernààkel àls Ainzelobjakt bii da Histoorischa Dankmooler iig’schtuuft, wo-n-a regionààla Bediitung hann.
* wäschtlig vum Dorf fìndet m’r d’ Ruina vum Zìschterzianserkloschter Haute-Fontaine, wo ànna 1136 ärrìchta worra-n-ìsch. Sa sìnn zitter 1979 bii da Histoorischa Dankmooler iig’schtuuft, wo-n-a regionààla Bediitung hann.


Eglise Ambrière1.JPG|d’ Hìmmelfààhrtskìrìch
Eglise Ambrière2.JPG|s’ Wäschtportààl vu dr Hìmmelfààhrtskìrìch
Eglise Ambrière3.JPG|üssa àn dr Kìrìch
Abbaye de Haute Fontaine.JPG|s’ Kloschtergebäij
Sépulture d'Alfred Loisy (2).jpg|em Alfred Loisy sii Grààb uff’m Frììdhoof z’ Ambrières


## wìchtiga Litt üss’m Dorf
* dr kàthoolischa Theoloog un Histooriker Alfred Loisy (1857–1940) ìsch z’ Ambrières uff d’ Walt kumma un ìsch doo beardigt.

## Lìteràtüür zem Ort un zem Kloschter
* 
* 
* 
* 
* 

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Schtàtistik züa dr G’mainda Ambrières biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Ambrières ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)
* d’ G’mainda Ambrières biim Informàzioonsportààl BANATIC vum frànzeescha Ìnnaminìschteerium (frànzeesch)
* Schtàtistischa Dààta züa dr G’mainda Ambrières, wo düü kààsch ufflààda bii *data.gouv.fr* (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Ceresco (Nebraska)

**Ceresco** ìsch a Büüradorf ìm Saunders County ìm US-Bundesschtààt Nebraska.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q2080853", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

Ceresco lììgt àm U.S. Highway 77, grààd neerdlig vu Lincoln un grààd süüdlig vu Wahoo, un süüdwäschtlig vun Omaha.

## B’schriiwung vum Dorf
Ceresco ìsch ànna 1886 grìnda worra, wu-n-a Iisabààhn bis züa dam Ort ààg’lajt worra-n-ìsch. ’S ìsch noh-n-em Dorf Ceresco ìm Bundesschtààt Michigan g’nännt worra — vu doo hann d’ äärschta Siidler Richard Nelson un Hod Andrus g’schtàmmt.

Ìm Dorf fìndet m’r a a äffentliga Grundschüal, a äffentliga Leehnbüacharäij, a äffentliger Gàrta un dräi evànggeelischa Kìrcha: a lüteerischa Kìrìch, a methodìschta Kìrìch so wia-n-a Fräikìrìch. ’S gìtt àui a klai Polizäireviar un a Pumpiekàsarna mìt dräi Polizìschta un viar Fiihrwehrfàhrziiga.

## d’ Beveelkerung

Biim Zänsüs ànna 2010 hann z’ Ceresco 889 Litt ìn ìnsg’sàmt 333 Hüüshàlta g’laabt — dàs sìnn 256 Fàmìlia ìm Dorf gsìì. Bii da Dorfbewoohner sìnn 98,7 % Wiissa, 0,1 % Àfroàmerikààner, 0,1 % Ìndiààner gsìì, un 0,3 % hann vun àndra Ethnia g’schtàmmt. D’ Schpààniar un Làtiinàmerikààner hann ìnsg’sàmt 0,7 Prozant vu dr Beveelkerung dààrg’schtällt.

Ìn 39,9 % vu da 333 Hüüshàlta hàt a Suhn odd’r Tochter jìnger àls 18 g’laabt. 67,9 % vu da Hüüshàlta sìnn Ehapààra gsìì, 6,0 % sìnn àllainiga Fràuija (ohna Ehamànn d’haim), 3,0 % sìnn àllainiga Manner (ohna Ehafràui d’haim), un 23,1 % hann üss mehrera Litt b’schtànda, wo kää Fàmìlia gebìlda sìnn. Ìnsg’sàmt sìnn 20,1 % vu da Hüüshàlta allaina Litt gsìì, un 8,7 % sìnn allaina Litt älter àls 65. Ìn jeedem Hüüshàlt hann ìm Durschnìtt 2,67 Litt g’laabt, un ìn jeedera Fàmìlia sìnn ìm Durschnìtt 3,06 Litt gsìì.

S’ Mediàànàlter ìm Dorf ìsch um 35,6 Joohra g’laaga gsìì. 28,7 % vu da Iiwoohner sìnn jìnger àls 18 gsìì, 6,2 % sìnn zwìscha 18 un 24 Joohra àlt gsìì, 28,3 % sìnn zwìscha 25 un 44 Joohra àlt, 26,9 % zwìscha 45 un 64, un 9,9 sìnn 65 odd’r älter gsìì. Bii da Dorfbewoohner sìnn 50,3 Prozant Manner un 49,7 Prozant Fràuija gsìì.

## Weblìnks

* d’ Websitta vum Dorf Ceresco (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Arrigny

**Arrigny**  ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner (Schtànd ) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est.

## wu dr Nàmma haar ìsch
Ìm Làuif vu dr G’schìcht hàt sìch dr Dorfnàmma uff Làtiinisch un Àltfrànzeesch, schpeeter uff Frànzeesch äntwìckelt:

D’ Iiwoohner nännt m’r **'  (fìr d’ Fràuija) un **'  (fìr d’ Manner) uff Frànzeesch.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q1216551", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

D’ G’mainda Arrigny lììgt àm Wäschtuufer vum See Der-Chantecoq, em greeschta Schtàuisee vum Frànkrììch. D’ Noochberg’mainda sìnn Larzicourt ìm Nordoschta, Écollemont ìm Oschta, Outines ìm Süüda, Giffaumont-Champaubert ìm Süüdwäschta, Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson ìm Wäschta so wia Moncetz-l’Abbaye un Isle-sur-Marne ìm Nordwäschta.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ reemisch-kàthoolischa Moritzkìrìch *()*. Ìn dr Kìrìch ìsch a fàrwiga Holzkrüzifix üss’m friahja 16. Joohrhundert àls Ainzelobjakt bii da Histoorischa Dankmooler klàssifiziart, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann.


Village d'Arrigny (2).jpg|a Blìck uff Arrigny
Village d'Arrigny (1).jpg|ìm Dorf Arrigny
Arrigny Eglise1.JPG|d’ Moritzkìrìch
Arrigny015.JPG|a ànder Blìck uff d’ Moritzkìrìch
Arrigny, mairie - img 45809.jpg|s’ Bìrgermaischteràmt
Paysage (48).jpg|Falder bii Arrigny
Village d'Arrigny (3).jpg|Falder bii Arrigny


## Lìteràtüür zem Ort
* 

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* d’ Websitta vu dr G’maindaverwàltung (frànzeesch)
* Schtàtistik züa dr G’mainda Arrigny biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Arrigny ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Vavray-le-Grand

**Vavray-le-Grand**  ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner (Schtànd: ) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Sa g’heert zem Kàntoon Sermaize-les-Bains un zem Arrondissement Vitry-le-François so wia zem G’maindaverbànd Côtes de Champagne et Val de Saulx.

## wu dr Nàmma haar ìsch
Ìm Làuif vu dr G’schìcht hàt sìch dr Dorfnàmma-n-asoo uff Làtiinisch un Àltfrànzeesch, schpeeter uff Frànzeesch äntwìckelt:

Dr Nàmma schtàmmt vum romàànischa Wort **vober* (‚Brochlànd‘, ‚Gebìsch‘), wo salbscht vun’ra gàllischa Wurzla mìt dr Noohsìlwa *-etum* schtàmmt.

Wahrend dr Frànzeescha Revoluzioon ìsch s’ Dorf zittawiis aifàch ** g’nännt gsìì.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q1225468", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

Umgaa wìrd Vavray-le-Grand vu da Noochberg’mainda Vavray-le-Petit ìm Nordoschta, Heiltz-l’Évêque ìm Süüdoschta, Changy ìm Süüdwäschta un Bassuet ìm Nordwäschta.

Durs G’maindagebiat fliasst dr Fluss Vière. Üsserdam mìndet z’ Vavray-le-Grand dr Fluss Flancon ìn d’ Vière.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ reemisch-kàthoolischa Supliciuskìrìch *()*. Ìn dr Kìrìch ìsch s’ G’mäld vu dr Ààbeetung vu da Hìrta üss’m 17. Joohrhundert àls Ainzelobjakt bii da Histoorischa Dankmooler iitrajt, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann.


Eglise - Ensemble sud-est - Vavray-le-Grand - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00017196.jpg|wia d’ Sulpiciuskìrìch ànna 1915 üssg’sah hàt
Eglise - Vue intérieure du choeur - Vavray-le-Grand - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00017197.jpg|wia dr Choor vu dr Sulpiciuskìrìch vor dr litürgischa Reform vum Konziil Vàtikàànum II üssg’sah hàt (doo ànna 1915)
51601 VAVRAY LE GRAND 1 (2).jpg|dr Turm vu dr Sulpiciuskìrìch


## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Schtàtistik züa dr G’mainda Vavray-le-Grand biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Vavray-le-Grand ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)
* Schtàtistischa Dààta züa dr G’mainda Vavray-le-Grand, wo düü kààsch ufflààda bii *data.gouv.fr* (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Écollemont

**Écollemont**  ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner (Schtànd ) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Sa g’heert zem Kàntoon Sermaize-les-Bains un zem Arrondissement Vitry-le-François so wia zem G’maindaverbànd Perthois-Bocage et Der.

## dr Dorfnàmma
Dr Ort ìsch z’äärscht ìm 12. Joohrhundert uff Làtiinisch mìt’m Nàmma **' ìn’ra Urkunda ärwäähnt worra, un d’rnooh uff [[Französische Sprache|Frànzeesch]] mìt’m Nàmma **' ànna 1633 un **' ìm 18. Joohrhundert.

D’ Iiwoohner nännt m’r **'  (fìr d’ Fràuija) un **  (fìr d’ Manner) uff Frànzeesch.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q545572", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

D’ G’mainda Écollemont lììgt àm Fluss Blaise, äbba 18 Kilomeeter wäschtlig vu Saint-Dizier. Ìm Süüda hàt d’ G’mainda-n-a klainer Ààtail àm See Der-Chantecoq, em greeschta Schtàuisee vu Frànkrììch. Umgaa wìrd Écollemont vu da Noochberg’mainda Hauteville ìm Nordoschta, Sainte-Marie-du-Lac-Nuisement ìm Oschta, Arrigny ìm Wäschta un Larzicourt ìm Nordwäschta.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ reemisch-kàthoolischa Ärleeserkìrìch *()*. D’rìnn sìnn d’ Holzschtàtüüta vu dr Màdonna mìt’m Jesüskìnd un d’ Holzschtàtüüta vum Krìschtüs mìt dr Waltkugla, wo baida üss’m 16. Joohrhundert schtàmma, àls Ainzelobjakta bii da Histoorischa Dankmooler klàssifiziart, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann.
* a Wàsserturm


Écollemont - Église Saint-Sauveur 1.jpg|d’ Ärleeserkìrìch
Écollemont - Église Saint-Sauveur 3.jpg|d’ Ärleeserkìrìch
Écollemont - Église Saint-Sauveur 2.jpg|a àndra Sìcht vu dr Ärleeserkìrìch
Écollemont - Mairie.jpg|s’ Bìrgermaischteràmt


## Lìteràtüür zem Ort
* 

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Schtàtistik züa dr G’mainda Écollemont biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Écollemont ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Écriennes

**Écriennes**  ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner (ànna ) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est.

## wu dr Nàmma haar ìsch
Ìm Làuif vu dr G’schìcht hàt sìch dr Dorfnàmma-n-uff Làtiinisch un Àltfrànzeesch, schpeeter uff Frànzeesch äntwìckelt:

Daa Nàmma ìsch dr Plurààl vum Oïl-Wort **' odd’r **', wo „Hìttla“, „Schtràuihìtta“ bediitet. Ìm Àltfrànzeescha hàt m’r mìt’m Wort **' odd’r **' unbewoohnta Hiiser odd’r sogààr Kaller bezaichnet, womm’r àls Warkschtàtt b’nutzt hàt.

D’ Dorfbewoohner nännt m’r **' (fìr d’ Fràuija) un **' uff Frànzeesch.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q388815", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

D’ G’mainda Écriennes lììgt àcht Kilomeeter süüdeeschtlig vu Vitry-le-François àm Marne-Saône-Kànààl. Umgaa wìrd Écriennes vu da Noochberg’mainda Vauclerc ìm Norda, Favresse ìm Nordoschta, Thiéblemont-Farémont ìm Oschta, Matignicourt-Goncourt ìm Süüda so wia Luxémont-et-Villotte ìm Wäschta.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ reemisch-kàthoolischa Hilààriuskìrìch *()* üss’m 12. Joohrhundert, wo zitter 1915 bii da Histoorischa Dankmooler schteht, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann. Ìn dr Kìrìch ìsch d’ fàrwiga un vergulda Schtaischtàtüüta vu dr Màdonna mìt’m Jesüskìnd üss’m 17. Joohrhundert àls Ainzelobjakt bii da Histoorischa Dankmooler mìt’ra nàzionààla Bediitung klàssifiziart. S’ Holzkrüzifix, wo friahj ìm 16. Joohrhudert haarg’schtällt worra-n-ìsch, ìsch àls Ainzelobjakt bii da Histoorischa Dankmooler vun’ra regionààla Bediitung g’schìtzt.


Église d'Écriennes 2.JPG|d’ Hilààriuskìrìch
Église d'Écriennes 3.JPG|a àndra Sìcht vu dr Hilààriuskìrìch
Église d'Écriennes 1.JPG|dr Glockaturm vu dr Hilààriuskìrìch


## Lìteràtüür zem Ort
* 

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Schtàtistik züa dr G’mainda Écriennes biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Écriennes ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Tiernamen Glarus

**Tiernämə fum [[Kanton Glarus|Glarnerland]]**.

D Schriibwiis isch die, wo im Buech (lueg une) bruucht werd, ussert dai, wo e Zaiche nöd zhaa isch.
Acht di druuf, ass **x** de velaar Riibluut /ch/ maint und **k** isch /gg/. Di andere Zaiche söttid klaar sii.

* **mæntš** m. – Mensch (**mā** m.; **fræʊ** f.; **xınd** n.)
* ** ross** n. – Pferd (**mærə** f.; **fülı** n.)
* **esəl** m. – Esel
* **fē** n. – Vieh (**štıər** m.; **xuə** f.; **xalb** n.)
* **šaff** n. – Schaf (**æʊ** f.; **lamm** n.)
* **gæıss** f. – Ziege (**gıtsı** n.)
* **šwī** f. – Schwein (**fǣk** n. Ferkel)

* **tıər** n. – Tier
* **aff** m. – Affe
* **kxamēl** n. – Kamel
* **hīrts**, **hıršš** m. – Hirsch
* **rē** n. – Reh
* **gamstıər** n. – Gemse
* **læı** m. – Löwe
* **bǣr** m. – Bär
* **wolf** m. – Wolf
* **mūs** f. – Maus
* **rats** m.  – Ratte
* **mütsər** m. – Spitzmaus
* **šǣr** m.  – Maulwurf (**šærhūffə** Maulwurfhaufen)
* **mʊŋk** m. – Murmeltier
* **hās** m. – Hase
* **xüŋŋgəlı** n. – Kaninchen
* **fledərmūs** f. – Fledermaus

**fögəl** – Vögel
* **fogəl** m. – Vogel
* **hʊə** n. – Huhn (**gükkəl** m.;  **gʊlı** m.; **glʊkkərı** f.)
* **šnæpf** m. – Schnepfe
* **ræıgəl** m. – Reiher
* **štorx** m. – Storch
* **tūbə** f. – Taube
* **gʊggər** m. – Kuckuck
* **ǖəl**, **hǖəl** m.  – Eule
* **læmmərgīr** m. – Geier
* **špærbəl** m. – Sperber
* **ægərštə** f. – Elster
* **nʊssprætšər** m. – Tannenhäher
* **hæxər** m. – Häher
* **tʊlə** f. – Dohle
* **rap** m. – Rabe
* **grāk** m. – Rabe
* **naxtıgall** f. – Nachtigall
* **bofıŋk** m. – Buchfink
* **gǖkkər** m. – Gimpel
* **tsīsslı** n. – Zeisig

* **fıšš** m. – Fisch
* **hext** m. – Hecht

* **āttərə** f. – Schlange
* **egoxs** m. – Eidechse
* **sʊnnəhekkı**  – Eidechse
* **wassərhekkı**  – rotbäuchiger Molch
* **moll** m. – Molch
* **fröšš** m. – Frosch
* **xrötlı** n. – Kröte
* **traxx** – Drache (Fabeltier)

* **ʊtsīfər** n. – Ungeziefer
* **pfīffoltərə**,  **pipoldər**  – Schmetterling
* **lūs** f. – Laus (**nıssı** n.  Lausei)
* **wæntələ** f. – Wanze
* **flǖgə** f. – Fliege
* **rūssə** f. – Summ-, Brummfliege
* **bræmə** f. – Bremse, Stechfliege
* **mʊk** f. – Mücke
* **šnākkə** f. – Schnake
* **ābæıssı**, **æbæıssı** n.  – Ameise
* **bījı** – Biene (**ımmə** f. Bienenvolk)
* **wæšpı** n. – Wespe
* **hʊməl** m. – Hummel
* **xɛfər** m. – Käfer
* **küəŋklı** n. – Käferchen
* **tsɛxx** m. – Zecke, Schaflaus
* **flō** f. – Floh
* **xrɛps** m. – Krebs
* **šnɛk** m. – Schnecke
* **wʊrə** m. – Wurm
* **mɛttəl** m. – Regenwurm
* **larfə** – Larve

## Lueg au
* Pflanzenäme fum Glarnerland

## Literatur
* Catharina Streiff: *Die Laute der Glarner Mundarten*, Frauenfeld 1915.
Courdemanges

**Courdemanges**  ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner () ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Sa g’heert zem Kàntoon Vitry-le-François-Champagne et Der, zem Arrondissement Vitry-le-François so wia zem G’maindaverbànd Vitry, Champagne et Der.

## wu dr Nàmma haar ìsch
Ìm Làuif vu dr G’schìcht hàt sìch dr Dorfnàmma-n-uff Làtiinisch un Àltfrànzeesch, schpeeter uff Frànzeesch äntwìckelt:

Dr Dorfnàmma ìsch d’ Ìwwersätzung vum Làtiinischa Nàmma *Curtis Dominica*, wo „Härrahoof“ bediitet — àlso vu da Wärter **' (‚Hoof‘, ‚Keenigshoof‘) un **' (‚vum Härr‘, ‚härrschàftlig‘, ‚wo zem Härr g’heert‘). Dr frànzeescha Nàmma **' ìsch vìlliicht a Wàrianta vum Vornàmma **', wo ìn Frànkrììch vu vììla Fràuija un Manner trajt wìrd — un wo salbscht vum Làtiinischa ** schtàmmt.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q776284", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

D’ G’mainda lììgt àm Oschtrànd vu dr trockana Champagne, äbba fìmf Kilomeeter süüdweschtlig vu Vitry-le-François. D’ Noochberg’mainda sìnn Huiron ìm Nordwäschta un Norda, Frignicourt ìm Oschta, Châtelraould-Saint-Louvent ìm Süüda so wia Le Meix-Tiercelin un Humbauville ìm Süüdwäschta.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ reemisch-kàthoolischa Dionysiuskìrìch *()*, wo àb’m 11. odder’m 12. Joohrhundert bàuija worra-n-ìsch. Sa zeehlt zitter 1929 bii da Histoorischa Dankmooler, wo-n-a regionààla Bediitung hann. Ìm Gotteshüüs sìnn viar Objakta bii da Histoorischa Dankmooler iitrajt, wo-n-a regionààla Bediitung hann: dr holziga Mària-n-àltààr vum 19. Joohrhundert mìt siinera Schtàtüüta vu dr Màdonna mìt’m Jesüskìnd vum 16. Joohrhundert, d’ Kupferdäckel vum Tàuibäcka üss’m 18. Joohrhundert, so wia d’ fàrwiga Holzschtàtüüta vum hl. Johànnis em Taifer un vum hl. Dionysius, wo baida vum 17. Joohrhundert schtàmma. Zallamols ìsch dr Relief vum Isaak siinera Opferung bii da Histoorischa Dankmooler mìt’ra nàzionààla Bediitung iig’schtuuft gsìì, àwwer ar ìsch ìm Zwaita Waltkriag zärschteert worra.
* a holzig Wàschhüüs vum 19. Joohrhundert, wo ìm Äärschta Waltkriag b’schaadigt worra-n-ìsch


Église Saint-Denis de Courdemanges.jpg|d’ Dionysiuskìrìch
Eglise - Angle nord-est - Courdemanges - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00017727.jpg|d’ Dionysiuskìrìch ànna 1915, vum Nordoschta haar g’saah
Eglise - Vue intérieure de la nef, vers le sud-est - Courdemanges - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00017728.jpg|wia s’ Ìnnera vu dr Kìrìch ànna 1915 gsìì ìsch
Mairie courdemanges.JPG|s’ Bìrgermaischteràmt
Ecole de Courdemanges (2011).jpg|d’ Dorfschüal
Lavoir de courdemanges.JPG|s’ Wàschhüüs


## Wìrtschàft
D’ Gmainda Courdemanges lììgt ìm Wiibàuigebiat Champagne. Uff’m G’maindabooda sìnn a pààr Wìndreeder z’ fìnda.

## Lìteràtüür zem Ort
* 

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Schtàtistik züa dr G’mainda Courdemanges biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Courdemanges ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Dompremy

**Dompremy** ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner () ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est. Sa g’heert zem Kàntoon Sermaize-les-Bains, zem Arrondissement Vitry-le-François so wia zem G’maindaverbànd Perthois-Bocage et Der.

## wu dr Nàmma haar ìsch
Ìm Làuif vu dr G’schìcht hàt sìch dr Dorfnàmma-n-asoo uff Làtiinisch un Àltfrànzeesch, schpeeter uff Frànzeesch äntwìckelt:

D’ Dorfbewoohner nännt m’r **' (fìr d’ Fràuija) un **' (fìr d’ Manner) uff Frànzeesch.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q661397", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

D’ G’mainda lììgt 46 km süüdeeschtlig vu Châlons-en-Champagne, 16 km eeschtlig vu Vitry-le-François, 38 km weschtlig vu Bac-le-Duc um 23 km nordweschtlig vu Saint-Dizier. Sa g’heert offiziäll züa dr Làndwìrtschàftsregioon Perthois.

Umgaa wìrd Dompremy vu da Noochberg’mainda Ponthion un Le Buisson ìm Norda, Blesme ìm Oschta, Haussignémont ìm Süüdoschta, Favresse ìm Süüdwäschta un Brusson ìm Wäschta.

Dur d’ G’mainda fliasst d’ Bruxenelle.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ reemisch-kàthoolischa Remigiuskìrìch *()* üss’m 12. un 13. Joohrhundert. Sa zeehlt zitter 1916 bii da Histoorischa Dankmooler, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann. 
* d’ ehamooliga Mììhla üss’m 18. un 19. Joohrhundert, wo zitter 1984 bii da Histoorischa Dankmooler klàssifiziart ìsch, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann.

Eglise Dompremy.jpg|d’ Remigiuskìrìch
Eglise - Ensemble nord-ouest - Dompremy - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00027781.jpg|wia d’ Remigiuskìrìch noh da Kriagsschaada ànna 1915 üssg’sah hàt
Eglise - Ensemble nord-ouest - Dompremy - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00017176.jpg|wia d’ Remigiuskìrìch noh da Kriagsschaada ànna 1915 üssg’sah hàt
Église Saint-Rémi de Domprémy 2.JPG|dr Glockaturm vu dr Remigiuskìrìch
Moulin de Domprémy.JPG|d’ Mììhla


## Lìteràtüür zem Ort
* 
* 
* 

## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Schtàtistik züa dr G’mainda Dompremy biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Dompremy ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Bassu

**Bassu**  ìsch a frànzeescha G’mainda mìt  Iiwoohner (ànna ) ìm Département Marne ìn dr Regioon Grand Est.

## wu dr Nàmma haar ìsch
Ìm Làuif vu dr G’schìcht hàt sìch dr Dorfnàmma-n-asoo uff Làtiinisch un Àltfrànzeesch, schpeeter uff Frànzeesch äntwìckelt:

D’ Dorfbewoohner nännt m’r **'  (fìr d’ Fràuija) un **'  (fìr d’ Manner) uff Frànzeesch.

## wu ’s lììgt

{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q1223949", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }

D’ G’mainda lììgt ìm Süüdoschta vum Département Marne, äbba 28 km Luftliinia süüdeeschtlig vu Châlons-en-Champagne, 33 km süüdwäschtlig vu Sainte-Menehould, 35 km wäschtlig vu Bar-le-Duc, 29 km nordwäschtlig vu Saint-Dizier un 14 km neerdlig vu Vitry-le-François. Sa g’heert nooh-n-em INSEE zem Bàllungsràuim vu Vitry-le-François.

Umgaa wìrd Bassu vu da Noochberg’mainda Vanault-le-Châtel ìm Norda, Val-de-Vière ìm Oschta, Vavray-le-Petit ìm Süüdoschta, Bassuet ìm Süüda so wia Lisse-en-Champagne ìm Wäschta.

## wia sìch d’ Beveelkerung äntwìckelt hàt

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ reemisch-kàthoolischa Hilààriuskìrìch *()*. Ìn dr Kìrìch sìnn säcks Kunschtwark àls Ainzelobjakta bii da Histoorischa Dankmooler klàssifiziart, wo-n-a nàzionààla Bediitung hann: Dr Holztàbernààkel üss’m 18. Joohrhundert mìt dräi Schtàtüütla d’ruff, dräi holziga Hailigaschtàtüüta üss’m 18. Joohrhundert (vum hl. Hilààrius, vum hl. Stefààn un vum hl. Àntoonius), d’ Holzschtàtüüta vu dr Màdonna mìt’m Jesüskìnd üss’m 17. Joohrhundert so wia-n-a Holzkrüzifix üss’m 18. Joohrhundert.
* s’ Kriagerdankmool, fìr d’ g’schtoorwana Soldààta vum Äärschta Waltkriag eehra


Bassu2.jpg|ìm Dorfzäntrum
Bassu1.jpg|d’ Hilààriuskìrìch
Bassu 17.jpg|s’ Kriagerdankmool


## Làndwìrtschàft
D’ Làndwìrtschàft schpììlt a groossa Rolla ìm wìrtschtàftliga Laawa vum Dorf. Üsserdam g’heert Bassu zem Wiibàuigebiat Champagne. Ìm G’maindagebiat sìnn ìnsg’sàmt 44,3 ha mìt Raabgàrta gepflànzt, d’runter 35,2 ha mìt dr Raabsorta Chardonnay, 0,6 ha mìt dr Sorta Pinot Meunier un 0,3 ha mìt Pinot Noir (Schtànd: 2025).


Bassu11.jpg|ìm Raabgebiat z’ Bassu
Bassu15.jpg|ìm Raabgebiat z’ Bassu
Bassu24.jpg|wia d’ Falderlàndschàft bii Bassu üsssììht
Bassu8.jpg|wia d’ Falderlàndschàft bii Bassu üsssììht
Bassu10.jpg|Falder bii Bassu
Bassu3.jpg|a Fald bii Bassu nooh-n-em Arnta, ìm Àuigscht
Bassu7.jpg|wämm’r vu Lisse-en-Champagne haar uff Bassu fààhrt
Bassu 16.jpg|wämm’r vu Lisse-en-Champagne haar uff Bassu fààhrt
Bassu6.jpg|d’ Schtrooss mìt Falder bii Bassu
Bassu9.jpg|uff’ma Faldwaag bii Bassu


## Lüag àui
* d’ Lischta vu da G’mainda ìm Département Marne

## Weblìnks

* Schtàtistik züa dr G’mainda Bassu biim INSEE (frànzeesch)
* Informàzioona züa dr G’mainda Bassu ìn dr Dààtabànk vu dr LdH/EHESS/Cassini (frànzeesch)
* d’ G’mainda Bassu biim Informàzioonsportààl BANATIC vum frànzeescha Ìnnaminìschteerium (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa