open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Golf von Bengalen

Dr **Golf vo Bengale** (; ; ; ; ) isch e nordöstligs Randmeer vom Indische Ozean mit ere Flechi vo öbbe 2'171'000 km². Er isch 2090&nbsp;km lang und bis zu 1610&nbsp;km bräit und het grob gsee d Form vom ene Dreiegg. Im Durchschnitt isch dr Golf 2600 Meter dief und maximal 4694 Meter. Er drennt d Landmasse vom indische Subkontinänt vo dr Halbinsle Hinderindie. S Klima isch vom Monsun brägt. Bsundrigs in dr Region si e Räije vo Schlammvulkan und die grösste Mangrovewälder uf dr Wält, wie d Sundarbans.

Dr Golf vo Bengale wird im Weste vo Sri Lanka und Indie begränzt, im Norde vo dr Region Bengale, wo im Golf dr Naame gee het und wo us em Staat Bangladesch und em indische Bundesstaat Westbengale bestoot, und im Oste vo Myanmar, Thailand und Indonesie. Im Süde isch er mit em Indische Ozean verbunde; as Gränze zwüschen em Golf und em Ozean cha mä d Linie zwüschen em Südspitz vo Sri Lanka und em Nordspitz vo dr indonesische Insle Sumatra nee.

## Hääfe
Chittagong und Mongla in Bangladesh, Chennai (Madras)  und Kolkata (Kalkutta) z Indie und Yangon (Rangun) in Myanmar, si die grösste Hääfe. Witeri indischi Hääfe befinde sich in:
* Kakinada im Distrikt Ost Godavari
* Pondicherry
* Visakhapatnam
* Odisha (Orissa)

## Weblingg
Jules Meininger

Dr **Jules Ernest Meininger** (* 4. Àwrìl 1848 z'Milhüsa; † 1929 z'Milhüsa) ìsch a elsassischer Dìchter un Zittungschriiwer gsìì.

Ar ìsch dr Suhn vu'ma Schlosser gsìì, un dr ältschta Brüeder vum Ernest Meininger (Dìchter, Zittungschriiwer un Historiker).

Noh sina Studia ìsch dr Jules Meininger àls Hàndelsbeàmta gànga ge schàffa, bis àm Kraig vu 1870. Noh-n-em Kriag ìsch'r Schlosser worra, un ar hàt sìch aui um lokàla Zittunga mìt sim Brüeder Ernest bekìmmert.

## Litteràrisch Wark

Dr Jules Meiniger hàt Gedìchta un Theàterstìckla uf Elsassisch gschrìewa.

Àb 1875 hàt'r Gedìchtla ìn milhüüser Zittunga veräffentligt („Der Hausfreund“, „Stadtnazi“, „Spitznàsle“...). Speeter hàt'r aui ìns Blätla vum ETM (**E**lsassicha **T**heàter vu **M**ilhüüsa) gschrìewa.

Ar zeehlt bi da milhüüser Dìchter, àwer doch nìt bi da greeschta beriahmta. Vu sim Wark ìsch folgendes veräffentligt worra:

1885: Sammlung von Gedichtlà un Fawlà in Milhüserditsch

1885: Der Ràbbàrg un s'Dollàràwasser

1890: Glickwunsch an dr Herr Gustave Zengerlin zum fufzigjàhrige Jubilaemstag vo sim Itritt in's Hues Dollfus-Mieg und Cie an dem vo sine Chefs am 1. Février im Hôtel Central Veranstaltete Banquet vortràit im Name vo de Juengere Employerte, 1840-1890

1890: zwei Luschtstìckla:
*E Verwàchslung
*E G'plogter Maire

## Lüeg aui
*  in dr àlemannischa Textsàmmlung (Wikisource)

## Externa Links

## Referanz
Umm Kulthum

D **Umm Kulthum** (* zwüsche 1898 und 1910, vermuetlig am 4. Mai 1904 z Tammai az-Zahaira; † 3. Februar 1975 z Kairo; , Ägyptisch-Arabisch *ʾUmm Kalsūm*, Alternativschriibwiise under anderem *Oum Kalsoum* und *Umm Kultum*; äigentlig *ʾUmm Kulṯūm Fātima ʾIbrāhīm as-Sayyid al-Baltaǧī*) isch en egüptischi Sängere und Musikere gsi. Iire Ruem in dr arabische Wält cha mä mit däm vo dr Maria Callas und de Beatles in dr westlige Wält vergliiche.

## Lääbe
Si isch as Fatima Ibrahim uf d Wält cho und uf em Land ufgwaggse. 1923 het si dr Scheich Abu l-Ila kennegleert, wo e füerende religiöse Sänger in Egüpte gsi isch und dr Hauptverdräter vo dr klassische islamische Gsangsdradizion. Dä het ere Underricht gee und si understützt, wo si uf Kairo het welle goo. Iire Vater isch zerst nid iiverstande gsi, aber schliesslig si si z dritt, dr Vater, d Fatima und e Brueder uf Kairo gange. Dört het si d Ud gleert spiile und iir Repertuar modärnisiert.  1928 isch si äini vo de füerende Sängerinne in dr Stadt gsi.

1932 het si iiri ersti internazionali Durnee gmacht, under anderem uf Damaskus, Bagdad, Beirut und Tripolis. 1935 het si in Film afo spiile. D 1940er und 1950er Joor gälte as iir „Goldigs Zitalter“. In dere Zit isch s ere au glunge,  die vollständigi künstlerischi Kontrolle über iiri Karriere überzchoo und si het im Muusiggschäft wichdigi Funkzione übernoo.

D Umm Kulthum isch in dr ganze arabische Wält berüemt und beliebt gsi, und wo si 1975 gstorbe isch, si Millione zu iirer Beärdigung choo.

## Litratuur
* Gabriele Braune: *Umm Kultūm: Ein Zeitalter der Musik in Ägypten. Die moderne ägyptische Musik des 20. Jahrhunderts.* Lang, Frankfurt 1994. ISBN 3-631-47145-9
* Virginia Danielson: *The Voice of Egypt – Umm Kulthūm, Arabic Song, and Egyptian Society in the Twentieth Century.* University Press, Chicago 1997. ISBN 0-226-13611-6
* Stefanie Gsell: *Umm Kulthum - Persönlichkeit und Faszination der ägyptischen Sängerin.* Lang, Frankfurt 1994. ISBN 3-631-47145-9

## Weblingg
* 
* Umfangriichi Fäänpeidsch (änglisch)
Strawinski

**Strawinski** oder **Strawinsky** isch dr Naame vo deene Persone:

* Igor Fjodorowitsch Strawinski (1882–1971), russisch-französisch-amerikanische Komponist
* Soulima Strawinski (1910–1994), russisch-schwizerische Komponist und Pianist
* Stanislaw Strawinski (* öbbe 1736; † noch 1773), e polnische Aadlige und Patriot und Däilnäämer an dr Konföderazioon vo Bar
* Théodore Strawinsky (1907–1989), russische Kunstmooler
Steigungsmaß

S **Stygigsmaß** isch:
*Dè Tangens vom Stygigswinkèl von èrè Tangentè
*È Parametèr, wo d Stygig von èm Funktionsgraphè beyflusst
*È Maß für d Steilheit un Bequemlichkeit von èrè Stègä, luèg Maß für d Stègäschtygig
Widerlager (Brückenbau)

Als **Widderlager** wörd im Bruggèbau è Baudeil bezeichnet, welles dè Übbergang zwischè dè Bruggèkonschtruktion un èm Èrddamm hèrschtellt. 

## Widderlager
S Widderlager trait s Ènd vom Bruggèübberbau un leitet diè senkrächtè un etwaigè horizontalè Kräft uss èm Bruggèübberbau i dè Baugrund ab. Zuèsätzlich sichert s im Übergangsberych zum Bruggèübberbau dè Èrddamm i sini Laag durch Uffnaam vo dè Erddruckkräft.

Widderlager vo Balkèbruggènè beschtönn meischt us èm Fundament un dè Widderlagerwänd, evtl. mit èrè Ufflagerbank für d Lager sowiè meischtens mit sitlichè Flügelwänd. 

D Bezeichnig kunnt urschprünglich vo dè Bogèbruggènè, bi dennè sich am Bogèènd zu dè Abträgig vo dè horizontalè un vertikalè Kräft uss Gewölbeschub Widderlager, hüt üblicherwys Kämpferfundament benamst, am Baugrund abstützè. 

## Ufflagerquader
È Widderlager us èm Naturschtei für Bruggènè wörd als *Ufflagerquader* bezeichnet. Es isch èn Steiquader, wo d Ufflascht zum Byschpil è Staal- odder Holzbrugg uffnimmt. A sellen Wèrkschtei vom historischè Bruggèbau wörred bsunders qualititav hochstehendi Aaforderigè hysichtlich Druck- un Vowitterigsbeschtändigkeit gschtellt. Diè Größi vom jewyligè Quader muèn entsprechend dè z erwartendè Kräft bschtimmt wörrè. 

## Einzelnõchwys
Reim

Dr **Riim** isch im witere Sinn e Verbindig vo Wörter, won äänlig dööne. Im ängere Sinn isch es e Riim wenn e bedoonte Vokal und d Lut umenumme äänlig dööne. Dä Lut cha je noch dr Dichdigsdradizion am Aafang vom Wort (Aalut) stoo, in dr Middi oder am Ändi. Bischbil: lauf – chauf; laufe – chaufe. In dr linguistisch orientierte Lüüriktheorii wärde Riim as fonologischi Überstrukturierig ufgfasst.

S middelhochdütsche Wort *rim* isch us em Franzöösische usgleent: S Substantiv *rime* für Riim isch e Zruggbildig vom Värb *rimer* für „in Räije ordne, riime“ (fränkisch und althochdütsch *rim* „Räije“). Die änglischi Schriibwiis *rhyme* chunnt drvo, ass wo s modärne Änglisch sich entwigglet het, mä felschligerwiis glaubt het, ass es mit em griechische *rhythmos* wurd zämmehänge.

## Riimfolge
### Baarriim
Vom e Baarriim reedet mä, wenn sich zwäi Värs, wo äine grad noch em andere chunnt, riime. Zwäi Värs, wo eso dur e Baarriim verbunde si, säit mä e *Riimbaar*.

Schema: 


## Gschichtligs
In dr altgermanische Värsdichdig isch nume dr Stabriim brucht worde, d. h. d Wörter vom ene Värs, wo am sterkste bedoont worde si, häi die gliiche Lut am Aafang ghaa (Aalut). Im hütige Sproochgebruch chunnt dr Stabriim fast nume no in gsetzte Wortwändige vor wie in
: *mit Hut und Hoor*

Dr Stabriim isch im Dütsche vom Ändriim abglööst worde, wo sich s letschte (oder die letschte) Wörter vom ene Värs riime. So het dr Hebel dichdet:
: * Z'Basel an mym Rhy,*
: * Jo, dert mecht i sy!*

## Litratuur

* Friedrich Ferdinand Hempel (Pseudonym „Peregrinus Syntax“): *Allgemeines deutsches Reimlexikon*. Brockhaus, Leipzig 1826 (Digitalisat)
* Ulrich Ernst, Peter-Erich Neuser (Hrsg.): *Die Genese der europäischen Endreimdichtung*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1977, ISBN 3-534-06717-7
* Gerhard Grümmer: *Spielformen der Poesie*. Bibliographisches Institut, Leipzig 1988 (2. Aufl.). 243 Seiten, ISBN 3-323-00204-0
* Willy Steputat (Begr.), Angelika Fabig (Bearb.): *Reimlexikon*. Reclam, Stuttgart 1997, ISBN 3-15-029620-X
* Harald Fricke, Rüdiger Zymner: *Einübung in die Literaturwissenschaft. Parodieren geht über Studieren.* Ferdinand Schöningh, Paderborn 2007, ISBN 978-3-8252-1616-0
Fridolin Tschudi

Dr **Fridolin Tschudi** (* 11. Juni 1912 z Züüri; † 5. Januar 1966 z Klosters, Kanton Graubünde) isch e Schwizer Schriftsteller gsi.

## Biografii
Dr Fridolin Tschudi het Rächts- und Staatswüsseschaft studiert und denn as freije Schurnalist gschafft. Nääbebi het er humoristischi, mänggisch e bitz kritischi Gedicht in konventioneller Riimform gschriibe. Am bekanntiste isch er dur d Gedicht worde, wo vo 1944 bis 1966 uf dr Diddelsite vo dr Zitig *[[Die Weltwoche|Wältwuche]]* erschiine si. Er het au Teggst für dütschi und Schwizer Kabarett gschriibe.

## Wärk
* *Der Suchende,* Züüri 1944
* *Tic-Tac*. Operette (zusammen mit Fritz Schulz). Zürich u. a. 1947. Musik: Paul Burkhard. UA 1944 Züüri 
* *Das kleine Märchentheater,* Luzärn 1949
* *Heißgeliebte Karoline,* Züüri 1955
* *Sie liebt mich, sie liebt mich nicht …,* Züüri 1955
* *Guter Mond …,* Züüri 1957
* *Die Pariserin*. Musikalische Komödie (zusammen mit N. O. Scarpi). Musik: Paul Burkhard. UA 1957 Züüri 
* *Handbuch der Heiterkeit,* Züüri 1958
* *Lächle lieber statt zu lachen,* Züüri 1960
* *Die Bergbahn,* Baasel 1962 (zämme mit em Moritz Kennel)
* *Lyrisches Leierkästchen,* Züüri 1962
* *Dir zuliebe,* Züüri 1964
* *Vom genüßlichen Lesen,* Offebach am Main 1964
* *Die fünfzehn Fabeln,* Züüri 1965
* *Ausgewählte Verse,* Züüri 1966
* *Statt Blumen,* Züüri 1967
* *Wolkenlatein,* Züüri 1968
* *Sieben sanfte Turteltauben,* Züüri 1969
* *Medizin des Lächelns,* Züüri 1976
* *Es lebe das Leben,* Stäfa 1985
* *Zürich 2000,* Stäfa, Schweiz 1986
* *Unsere Tiere,* Stäfa 1988
* *Froh sein, daß wir leben dürfen,* Stäfa 1989
** Lächle lieber statt zu lachen,* Stäfa 2003

### Übersetzige
* Edward Gorey: *Der zweifelhafte Gast,* Züüri 1961
* Ron Spillman: *Kätzchen klein …,* Rüschlikon-Züüri 1962
* Ron Spillman: *Kätzchen sind Schätzchen,* Rüschlikon-Züüri 1964
* Ron Spillman: *Katzensprünge,* Rüschlikon-Züüri 1965

## Litratuur
* 

## Weblingg
* Fridolin Tschudi bi linsmayer.ch, (Charles Linsmayer) abgrüeft am 7. Merz 2010
*
Preußische T 14

Diè **T 14** vo dè Preußischè Staatsysèbaanè un dè Rychsysebaanè isch è Güterzugtenderlokomotiven
mit dè Achsfolg 1'D1'. Si sin spòter vo dè Dütsche Rychsbaan als Baureiè 93.0–4 in iren Nummerèblaan ygordnet worrè.

## Gschichtè
D Lokomotyv sin für dè Güèterzugdiènscht un dè sunndäglichè Uusflugsvokeer uff dè Streggè vo dè Berliner Stadtbaan vorgsää. Spôter sin d T&nbsp;14 au vo anderè Direktionè für dè Güèterzugdiènscht uff Hauptbaanè un au dè Personèzugdiènscht beschafft worrè. Insgsamt sin für diè Preußischè Staatsysèbaanè i dè Johr 1914 bis 1918 insgsamt 457, für diè Elsässisch-Lothringischè Ysèbaanè 40 Loks vo sellèm Tûp baut worrè.

Durch è unglücklichi Laschtvodeilig isch d Achslascht voo dè hinterè Laufachsè mit 169,7&nbsp;kN höcher wiè selli vo dè Drybachsè.

Vo dè Dütschè Rychsbaan sin 400 T&nbsp;14 uss Preußè un 6 T&nbsp;14 dè Elsässisch-Lothringischè Ysebaanè als 93 001–406 übbernõ worrè. D T&nbsp;14 uss èm Elsaß hèn s Nummerè 93&nbsp;094, 188–191 un 237 drait. Im Johr 1927 sin zwei T&nbsp;14 vo dè Farge-Vegesacker Ysèbaa als 93 407 un 408 sowiè 1935 d Lokomotyvè 93 409–417 uss èm Saarland dezuè cho. Im Zweitè Wältchrièg sin einigi Faarzüüg uss Polè un Belgiè als 93 418 - 450 i dè Beschtand vo dè Dütschè Rychsbaan cho. Nõch èm Zweitè Wältchrièg hèt diè Dütsch Rychsbaan witeri T&nbsp;14, wo uss Frankrych un Belgiè gschtammt sin, als 93 451–459 ygreit.

D Uusmuschterig isch bi dè Dütschè Bundesbaan 1960 abgschlossè worrè. Bi dè Rychsbaan sin diè letschtè Lokomotyvè no nõch èm neuè EDV-Nummerèschema vo 1970 als Baureiè 93.8 bezeichnèt worrè. Diè letscht Maschinnè sin dört 1971 uusgmuschterèt worrè.

Nõch èm Zweitè W$ltchrièg sin d 93&nbsp;058, 324 un 405 z Öschterrych blibbè. Dõdruus hèt d ÖBB unter Bybhaaltig vo dè Ordnungsnummerè d **ÖBB Reiè 693** bildet. D 693.058 isch scho 1953 uusgmuschterèt worrè, diè beidè rèschtlichè Maschinnè sin bis 1958 im Beschtand vo dè ÖBB blibbè.

Die Lokomotyvè vo dè Gattig T 14, wo z Polè voblibbè sin, hèt d PKP unter dè Bezeichnig **TKt 1** ygfüürt.

## Erhaalteni Maschinnè

Erhaaltè sin zwei Maschinnè blibbè :

* **93 108** als Tkt 1-63 z Chabowka (Polè)
* **93 230** im Ysebaamuseum Dyringhuusè *(Dauerleihgaab vom [[Verkehrsmuseum Dresden|Vokeersmuseum Dresdè]], ex [[Deutsche Reichsbahn (1945–1993)|DR]]-Traditionslok)*

## Literadur
*Gerhard Moll, Hansjürgen Wenzel: *Die Baureihe 93 - Die preußischen Tenderlokomotiven der Gattungen T 14 und T 14.1.* EK-Verlag, Freiburg 1999, ISBN 3-88255-193-3 

## Weblinggs
*
DR-Baureihe 64

Diè Dütsch Rychsbaan hèt è Einheits-Personèzugtendèrlokomotyv mit dè Achsfolg 1'C1' mit nydriger Achslascht in irem Nummerèblaan als **Baureiè 64** ygordnet. Diè Baureiè 64 isch ab dem Johr 1926 entwickelet worrè. D Hèrschtellig isch zwischè 1928 un 1940 erfolgt. A irè hèn zaalrychi Hèrschteller us Dütschland mitbroduzyrt.

Deil vom Drybwärch un èm Kessèl sin vo dè Baureiè 24 übbernõ worrè. Sie hèt, bis uff zeen Exemblaar, welli übber è Krauss-Helmholtz-Gschtell vofüèt hèn, Risselgschtell. D Faarzüüg ab dè Betrièbsnummerè 64 368 sin 10 cm länger als diè vorherigè. Fälschlicherwys wörred diè Faarzüüg nõch èm dõmòls modischè Damè-Haarschnitt oft mit èm Spitznamè *„Bubichopf“* bezeichnèt, eigentlich handlet s sich bim Bubichopf um diè Baureiè 62.

Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin no 393 Faarzüüg übrig blibbè, vo dènnè 278 a diè Dütsch Bundesbaan un 115 a diè Dütsch Rychsbaan gangè sin. D 64 311 isch nõch 1945 z Öschterrych blibbè un hèt bi dè ÖBB d Reiè 64 bildet. Z Polè voblibbeni Exemblaar hèn vo dè PKP d Bezeichnig OKl2 erhaaltè, i dè ČSR, im ehemòligè Sudetèland, vorhandeni Loks hèn vo dè ČSD d Baureiè 365.4 erhaaltè, è baar bi dè sowjetischè SŽD ygreitè Loks d Baureiè ТУ. 1968 sin bi dè Bundesbaan no 60 Maschinnè vorhandè gsi. 20 Lokomotyvè vo dè BR 64 sin, meischtens z Dütschland, museal erhaaltè blibbè.

Derzit git s no mindeschtens sibbè betrièbsfähigi „64er“, vir devò z Dütschland:
* 64 250 bi Chemin de fer à vapeur des trois vallées (Mariembourg, Belgiè)
* 64 289 zellt sit èm 12. Oktober 2005  als Leygaab vo dè EfZ bis zum Aafang vo dè Widderinbetrybnaam zum Beschtand vom Süddütschè Ysèbaamuseum Heilbronn 
* 64 344 bi dè Passauer Ysebaafründ e.&nbsp;V. (PEF), ex. Denkmõllok z Waldkirchè a dè Ilzdalbaan, betrièbsfähigi Widderuffarbeitig sit 2013
* 64 415 bi dè Veluwsche Stoomtrein Maatschappij z Beekbergen, Holland
* 64 419 bi dè DBK Historischi Baan&nbsp;e.&nbsp;V. z Crailsheim
* 64 491 bi dè Dampfbaan Fränkischi Schwiz&nbsp;e.&nbsp;V. z Ebermaaschtadt
* 64 518 bim Vorein Historischi Ysebaan Emmèdal (VHE) z Huttwyl, Schwiz

## Literadur
* Rudolf Opitz: *1C1-Zweizylinder-Heißdampf-Personenzug-Tenderlokomotive Reihe 64 der Deutschen Reichsbahn-Gesellschaft*. In: AEG-Mitteilungen, 24. Jahrgang, Nr. 5 (Mai 1928), S. 205–211.
* Peter Melcher: *Die Baureihe 64. Der legendäre Bubikopf*. EK-Verlag, Freiburg 1988, ISBN 3-88255-872-5
* Andreas Braun: *Baureihe 64. Portrait einer Deutschen Dampflokomotive*. Bayerisches Eisenbahn-Museum, Nördlingen 1986, ISBN 3-925120-04-1
* Horst J. Obermayer, Manfred Weisbrod: *Die Baureihe 64. Eisenbahn-Journal Sonderausgabe II/98* Hermann Merker Verlag, Fürstenfeldbruck 1998, ohne ISBN

## Weblinggs

* https://web.archive.org/web/20130519021210/http://www.eisenbahnmuseum-heilbronn.de/html/geschichte_64_289.html Ysèbaanmuseum Heilbronn 64 289
* 64 419 bei der DBK Historische Bahn&nbsp;e.&nbsp;V.
* 64 491 bei der Dampfbahn Fränkische Schweiz&nbsp;e.&nbsp;V.
* Liste in Deutschland vorhandener Dampflokomotiven

## Einzelnõchwys
Nils Althaus

Dr **Nils Althaus** (* 10. Mai 1981 z Bärn) isch e Schwizer Liedermacher und Schauspiiler.

## Lääbe
Dr Althaus isch z Bärn und z Gümlige ufgwaggse. Mit säggsi het er gleert Dschello spiile. Er het a dr Uni z Züri Biochemii studiert, ir Freiziit Lieder afo schriibe und vordraage, debii het er sich sälber uf dr Gitarre begläitet. Denn isch er as Schansonniee z Bärn und z Sanggalle ufdräte und het in Wärbigsfilm mitgspiilt. Er het 2007 si ersts Muusigalbum *Fuessnote* mit Schansons uusegee, wo alli sächzää Lieder din läiv iigspiilt worde si.  

Im 2007 het er im umstrittene Kinofilm Breakout vom Reschissöör Mike Eschmann d Hauprolle gspiilt. D Swiss Films het en für daas zum *Shooting Star 2007* ernennt und uf dr Berlinale eme gröössere Publikum vorgstellt.

Noch em Hip-Hoper in *Breakout* het dr Nils Althaus witeri Rolle i Film gspiilt; under anderem e Stallbursch in *Räuberinnen* und e Taxifaarer in *[[Happy New Year (2008)|Happy New Year]]*. Für sini schauspiilerische Läistige in *Breakout* und *Happy new Year* isch er für e Schwizer Filmbriis *Quartz* nominiert worde.

Im Merz 2009 het dr Althaus mit *Ändlech* si zwäits Brogramm as Liedermacher ufgnoo. 

2012 het er im Film Eine wen iig, dr Dällebach Kari s Bärner Stadtoriginal gspiilt, und zwor d Rolle vom junge Dällebach Kari.

### Filmografii
* 2007: Breakout
* 2007: Der Boden unter den Füssen (Diplomkurzfilm)
* 2007: Jimmie
* 2007: Vandalen (Diplomkurzfilm)
* 2008: Happy New Year
* 2009: Räuberinnen
* 2009: Im Sog der Nacht
* 2009: Tannöd
* 2010: Halbschlaf
* 2010: Mary & Johnny 
* 2012: Eine wen iig, dr Dällebach Kari
* 2014: Pause
* 2015: Dog Men

### Diskografii
* 2007: Fuessnote (Musigalbum)
* 2009: Ändlech (Musigalbum)
* 2016: Aussetzer (Musigalbum)

## Weblink
* Offizielli Website
* Nils Althaus uf swissfilms.ch
* 

## Fuessnoote
Linard Bardill

Dr **Linard Bardill** (* 16. Oktober 1956 z Chur) isch e Schwizer Liedermacher und Schriftsteller.

## Lääbe
Dr Linard Bardill isch im dütschsproochige Bündner Dorf Cazis ufgwaggse. Über si Mueter het er Wurzle ins rätoromanischsproochige Underengadin und Val Müstair.

Z Cazis het er vo chli uf im Chillechor gsunge. Mit drizääni het er aagfange bi Hochzite und Familiefiire ufzdräte. Dr Bardill het d Matur an dr Evangelische Middelschuel Schiers gmacht und het denn Evangelischi Theologii an dr Uniwersidäät Züüri studiert.

Si ersti Schallblatte isch *Meine Wege führen zu den Dichtern* gsi. Er het sä äigentlig nume für d Familie gmacht, aber es het druf e baar Stück ghaa, won er spööter uf dr Blatte *Lieder verbrannter Dichter* (1988) veröffentligt het, zämme mit Gedicht vo bekannte Dichder, wo dr Linard Bardill Muusig für sä gschriibe het. Sit sim Erfolg *Luege was der Mond so macht*, wo dr Bärner Chindergärtner Lorenz Pauli dr Teggst drfüür gschriibe het, macht er Karriere as Schwizer Chinderliedermacher.

S Atelieehuus vom Linard Bardill z Scharans isch vom Bündner Archidekt Valerio Olgiati baut worde (2007).

## Wärk
Im Linard Bardill sini Wärk si CDs und Romään für Erwaggseni wie au für Chinder und Jugendligi. Si ersts Brogramm *Cul asen pel muont aint* vo 1985 isch e Liederräis vo Dorfblatz zu Dorfblatz gsi, s erste Büünibrogramm 1986 het *Das Feuerwasser der Rätoromanen heisst Marenghin* ghäisse. Sithäär drätter er mit Lieder und Gschichte uf, solo und au mit andere Künstler wie em Pippo Pollina, em Walter Lietha, em Roland Zoss oder dr Corin Curschellas zämme.

D Wärk si uf Dütsch, Vallader und Rumantsch Grischun. Drunder si

**Nachtgesichte*. Lürik, Bärn 1984
**[[Tamangur]]*. CD mit Text vom Men Rauch und Peider Lansel, Zytglogge 1996
**Fortunat Kauer*. Roman (Dütsch und Rumantsch grischun), Bärn 1998
**Das geheimnisvolle Buch. Aus dem Rucksack von Andri*. Chinderbuech, Bärn 1998
**Das gelbe Ding*. Chinderbuech mit Illustrazioone vo dr Miriam Monnier, Gossau 2001
**Ro und die Windmaschine*. Jugendroman, Gossau 2001
**Ro und Gambrin*. Jugendroman, Gossau 2002
**Die Baumhütte Falkenburg*. Chinderbuech mit Illustrazioonen vo dr Miriam Monnier, Gossau 2002
**Ro Ramusch*. Jugendroman, Gossau 2003
**Beltrametti kann nicht schlafen*. Chinderbuech mit Illustrazioonen vo dr Miriam Monnier, Gossau 2003
* Doppelhas-Geschichten

## Uszäichnige
* 1989 Dütsche Chliikunstbriis
* 1990 Salzburger Stier

## Litratuur
* 

## Weblingg

*Website vom Linard Bardill

## Fuessnoote
Witznautalsperre

D **Witznaudalschperri** bzw. dè **Stausee Witznau** (*Witznaubeggi*) isch è Bumpspycher-Stausee im Dal vo dè Schwarza bi Witznau, Üülingè-Birchèdorf, im Süèdschwarzwald.

## Geografy

Dè *Stausee Witznau* lyt im Dal vo dè Schwarza öppè 1,25&nbsp;km obberhalb vom nammensgebendè Ort *Witznau* bzw. vo dè Mündig i d Schlüècht (Koordinaten luèg obbè) uff ca. 475 m ü. NN. S Kraftwärk un dè Stausee liget uff èm Gebièt vo dè *Gmeindè Wylè* un *Üülingè-Birchèdorf*. Uumittelbar öschtlich uff èm Buckel befindet sich d Ortschaft Berau, Gmeind Üülingè-Birchèdorf, mit èm zu dè Bumpspycheraalaag ghörendè Wasserschloss.

Èm Stausee nõch füürt d Kreisstrõß 6561 vo dèrè uus è Gmeindestrõß uff dè Buckel im Weschtè gu Nöggèschwyl, Gmeind Wylè, füürt.

## Funktion
Dè *Stausee Witznau* isch s Unterbeggi vom Bumpspycherwärk Witznau bi dè Schluchseewärk&nbsp;AG zwischè m Schluchsee un èm Hochrhy.

D Dalschperri übernimmt für d *Mittelschtufè*, s Bumpspycherkraftwärk Witznau d Funktion vom Unterbeggi mit èm Stausee Schwarzabrugg als Obberbeggi.

Glychzitig isch si für d *Unterschtufè*, s Kraftwärk *Waldshuèt*, s Obberbeggi mit èm Rhy als *natürlichs* Unterbeggi (Rückschtauberych vom Flusskraftwärk *Rhykraftwärk Albrugg-Dogerè AG* (*RADAG*)).

D Obberschtufe bildet dè Schluchsee (Obberbeggi) zämmè mit èm *Stausee Schwarzabrugg* (Unterbeggi).

Dè *Stausee Witznau* wörd durch è Weer a dè *Schlüècht*, i dè Nòchi vo dè Mettma-Mündig, zuèsätzlich mit Wasser vosorget.

## Technischi Merkmõl
S Kraftwärk Witznau hèt als *Mittelschtufè* vo dè drei Stufè diè gröscht Fallhöchi vo 250&nbsp;m. Sini Uusbauleischtung betrait 220&nbsp;MW *Turbinèleischtung* un 128&nbsp;MW *Bumpèleischtung*.

S Absperrbauwärk isch è Gwichtsschtaumuèr us Bedong. S Kraftwärksgebäude isch uff d Muèr uffgsetzt worrè.

## Geschichtè
D Bauzit vo dè Staumuèr hèt vo 1939 bis 1943 duèret, als es Kraftwärk mit èm erschtè Maschinnèsatz in Betrièb gnõ worrè isch. Chriègsbedingt sin d Bauarbetè unterbrochè worrè. Erscht 1950 isch s Kraftwärk mit insgsamt vir Maschinnè vollschtändig in Betrièb gnõ worrè.

## Literadur
*Peter Franke, Wolfgang Frey: *Talsperren in der Bundesrepublik Deutschland*. DNK – DVWK 1987, ISBN 3-926520-00-0.
Kraftwerk Witznau

S **Chraftwärch Witznau** isch è Bumpspycherchraftwärch mit 220&nbsp;MW Erzüger- un 128&nbsp;MW Bumpleischtung bi Witznau, èm Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf, im Süèdschwarzwald. 

S Chraftwärch isch, obwoll s am Fuèß vom Damm lyt, wo s Witznaubeggi bildet, übber èn 9,3&nbsp;Kilometèr langè Druckschtollè durch dè im Generatorbetrièb 133&nbsp;Kubikmetèr un im Pumpbetrièb 40 Kubikmeter Wassèr flüèßè könnet, mit dè Schwarzadalschperri vobundè. S Witznaubeggi selbscht isch glychwoll s Oberbeggi vom Kraftwärk Waldshuèt un Unterbeggi vom Kraftwärk Witznau.


Datei:Witznaubecken StaumauerUndKraftwerk.JPG|Staumuèr un Umschpannwärk vo Kraftwärk Witznau
Datei:Witznaubecken Abends.JPG|Witznau-Beggi us dè Nöchi Staumuèr obsi
Datei:Witznaubecken Bachzufluss Linksseitig.JPG|Linkssiigè Zuèfluss i s Witznau-Staubeggi
Datei:Witznaubecken Kraftwerk Seeseite.JPG|Staumuèr vum Witznau-Staubeggi vo dè Seesitè uus


## Luèg au
* Lischtè vo Dalschperrè z Badè-Württèbärg

## Weblingg
* S Kraftwärk Witznau, Sitè vo dè Schluchseewärk
Albbecken

Dè **Albschtausee** bzw. s **Albbeggi** *(Albdalschperri)* isch è Bumpschpycher-Stausee im Dal vo dè Alb bi St. Bläsi im Süèdschwarzwald.

## Geography

Dè Albschtausee lyt im Dal vo dè Alb uff ca. . Dè nägschti Ort isch d Stadt St. Bläsy (), wo s Gwerbegebyt im Süèdè bis a s Ènd vom Stausee reicht.

Dè Stausee lyt zum gröschtè Deil vo sinerè Flächi uff èm Gebièt vo dè Stadt St. Bläsy, èn chlynè Deil vom See im Weschtèe sowiè fascht diè ganz Staumuèr liget uff èm Gebièt vo dè Gmeind Dachsbärg.

Diè Landesstrōß 154, d *Albdalstrõß*, füürt vo Albrugg am Rhy durch s Albdal nõch St. Bläsy un volauft ca. 1,4&nbsp;km entlang vom Oschtufer vom Albbeggi, bevor si d Stadt St. Bläsy erreicht.

## Funktion

Dè Albstausee isch èn Deil vom Bumpspycher-Netzwärk vom Schluchseewärke&nbsp;AG Laufèburg zwischè m Schluchsee un Rhy bi Waldshuèt.

Dè Stausee bildet im Netzwärk, nebbè m Mettmaschtausee im Dal vo dè Mettma, ein vo dè zwei Sitèärm in Vobindig mit èm Stausee Schwarzabrugg (Unterbeggi für s Kraftwärk vo dè *Oberschtufè* bzw. Oberbeggi vo dè *Mittelschtufè*) im Schwarzadal.

## Technischi Merkmõl
S Abschperrbauwärk vom Albbeggi isch è 28&nbsp;m hochi Gwichtsschtaumuèr.
S gschtaute Wassèr wörd im Kraftwärk Witznau zu dè Stromerzügig gnutzt. Selli Nennleischtig betrait 220&nbsp;MW.

## Bsunderheitè
Im Albbeggi sin bi nerè Stauraumsanyrig d Sediment nit uff Deponiè vobrôcht worrÈ, sondern im Spüèlvofaarè zuè nèrè Vogelinsel uffgschüttet worrè.


Datei:Albbecken MitGasthausAlbblick.JPG|Albbeggi vo rächts neb dè Staumuèr obsi
Datei:Albbecken StaumauerSeeseite.JPG|Staumuèr vom Albbeggi vo dè Seesitè hèr
Datei:Albbecken Grundablass II.JPG|Staumuèr vom Albbeggi mit Grundablass vo dè Flusssitè hèr


## Luèg au
* Lischtè vo Dalschperrè z Badè-Württèbärg

## Weblingg
* Schluchseewerk AG
* Mehrfachnutzung von Stauseen, luèg dört Folie 3 (PDF; 561 kB)
Eggbergbecken

S **Eggbärgbeggi** isch s Obberbeggi vom Bumpspycherkraftwärk Säckingè vom Schluchseewärk. S Eggbergbeggi lyt uff èm Eggbärg bi Säckingè im Kreis Waldshuèt-Düèngè z Badè-Württèbärg.

Zuèsätzlich hèt s Beggi au natürlichi Zuèflüss, welli übber Beileitigè us dè Flüss Murg, Ibach un Dorfbach annègfüürt wörrè. Dodefür isch èn 12,5&nbsp;km langè Freischpygelstollè aaglait worrè.

S Beggè hèt èn Ringdamm us Steischüttig mit ènèrè Asphaltbedong-Ußèdichtig.

Als Unterbeggi diènt dè durch è Weer uffgschtaute Hochrhy. Bi nèm Wasserschtand vo 289,28 m ü. NN im Rhy betrait diè maximaal Fallhöchi 410,72&nbsp;m.
Am Rhynweer befindet sich zuèsätzlich è Laufwassèrkraftwärk, s Rhykraftwärk Säckingè.

## Literadur
*Peter Franke, Wolfgang Frey: *Talsperren in der Bundesrepublik Deutschland*. DNK – DVWK 1987, ISBN 3-926520-00-0.
Liste von Talsperren in Baden-Württemberg

D **Lischtè vo Dalschperrè un Stauseè z Badè-Württèbärg** zeigt è Uuswaal z Badè-Württèbärg befindlichè Dalschperrè un Vorschperrè sowiè Stauseè, Staubeggi un Hochwasserrückhaltibeggi.

Bi dèrè Uffzellig handlet s sich nu um è alphabetische Lischtè, us dèrè au d Flächi und s Volumè vo Stauseè ersichtlich isch.

## Dalschperrè un Stauseè im Übberblick
Diè i dè Uusgangsaasicht alphabetisch nõch Nammè sortyrti Tabelle isch durch Klick uff d Simbol bi dè SpaltèübberschriftÈ sortyrbar. Einigi Erlüterungè un Abkürzungè zum Voschtändnis vo dè Tabellè befindet sich unnè.

## Erlüterungè
Erlüteret sin nõch alphabetisch sortyrtè Spaaltèübberschriftè einigi Infos zum jewyligè Spaaltèinhalt (für i dè Tabellè vowendeti Kürzel luèg unnè im Absatz *[[Liste von Talsperren in Deutschland#Abkürzungen|Abkürzigè]]*):
* **Bauzit**:Johreszaal vom Aafang un BauèndiAamerkig: D Aagabè vo dè Johreszaalè schwanket i dè Literadur, well dört d Datè vo bekanntè Fixpünkt wiè Blanigsaafang, erschtè Spôtèschtich, Ibetrièbnaam, Fèrtigschtellig odder offizielli Yweihig hüfig nit konkretisyrt sin.
* **Flüèßgwässer** (mengmol isch dört nu è Drochèdal aagää): ygschtauts, ygleitets odder (bi dè Obberbeggi) yèbumpts Haupt-(flièß-)gwässer, wo dè Stausee, s Staubeggi odder s Hochwassèrrugghaaltèbeggi bildet
* **Kronèhöchi**:(Gröschti) Höchi vom Abschperrbauwärk übber Gründigssollè (GrüSo; wenn mo s weiß, suscht Gwässer- odder Talsollè) in Metèr (m).Dè **fett**druckti Wèrt kennzeichnet s högschst Abschperrbauwärk z Badè-Württèbärg.Aamerkig: D Aagaab vo dè Kronèhöchi schwanket i dè Literadur stark, well Autorè dè Bezugspunkt in iri Höèaagabe seltè nennè.
* **Kronèlängi**:Längi vom Abschperrbauwärk in Metèr (m).Dè **fett**druckti Wèrt kennzeichnet d längschti Kronèlängi z Badè-Württèbärg.
* **Nammè**:Nammè vom Objekt
* **Nutzigsart**:D Nutzigsart isch alphabetisch sortyrt un i dè Tabellè in Klammerè ufffüürt, wenn si vo untergordnetèr Bedütig isch.
* **Stauseeflächi**:Wasserobberflächi bi Vollschtau in Quadratkilometèrn&nbsp;(km²).Der **fett**druckti Wèrt kennzeichnet dè flächèmäßig gröschti Stausee z Badè-Württèbärg.
* **Stauseevolumè**:Vollschtau-Stauraum (au *Normal-Stauraum* gnennt; nit z vowechslè mit èm Gsamtschtauraum, wo in Einzelfäll gnannt isch, wenn dè Vollschtau-Stauraum unbekannt bzw. no nit recherchyrt isch) in Millionè Kubikmetèr (Mio.&nbsp;m³).Dè **fett**druckti Wèrt kennzeichnet dè volumèmäßig gröschtè Stausee z Badè-Württèbärg.Aamerkig: Dè Vollstau-Stauraum isch dè Stauraum bi Erreichè vom Niveaus vo dè Hochwassèrentlaschtigsaalaag un dè Gsamtschtauraum isch sellè bi extremem Hochwassèr, wenn d Dalschperri extreem übberlauft.

## Abkürzigè
I dè Tabellè vpwendeti Abkürzigè bedütet:

## Weblinggs

* Dalschperrè z Dütschland
* Dalschperrè z Dütschland bim DTK mit aaklickbarè Positionè vo dè Dalschperrè

## Einzelnõchwys un Aamerkigè
Hornbergbecken

S **Hornbärgbeggi** isch s Obberbeggi vom Bumpspycherkraftwärk Wehr, welles Unterbeggi vo dè Wehradalschperri darschtellt. Es lyt bi Herrischryd (Ortsdeil Hornbärg) un bi dè Stadt Wehr im Landkreis Waldshuèt z Badè-Württèbärg uff dè Kuppè vom Langè Eck, èm högschstè Bärg vom Hotzèwald. S Beggi isch 1975 in Betrièb gnõ worrè, un diènt allei dè Stromerzügig im Bumpschpycherbetrièb un wörd vo dè Schluchseewärk AG betribbè.

È baar hundert Metèr süèdlich vom Hornbärgbeggi soll als Deil vom zuèkünftigè Bumpspycherkraftwärk Atdorf bis 2021 s Hornbärgbeggi II entschtô. Mit fascht 1&nbsp;km Längi un 9&nbsp;Millionè&nbsp;m³ Spycherraum soll s dütlich größer uusfallè als es bereits vorhandene Hornbärgbeggi.

## Bauwärk
S Hornbärgbeggi isch mit sim Stauzyl uff  diè högchstglegeni Stauaalaag vo Dütschland. S 700&nbsp;m lange, 300&nbsp;m breite un 46&nbsp;m düèfe Beggi hèt èn Ringdamm mit èrè Grundrissform wiè nè Stadion (Halbkreis mit graadè Stuck). Dè Staudamm beschtôt uss Fels- un Èrdmassè. Er isch uff dè Innèsitè durch Asphaltbedong abdichtet un d Ußèsitè isch durch d Begrünig vor Erosion gschützt. Im Beggi stönn zwei Türm, dè Ylaufturm un dè Uffzugsturm. Beidi Türm sin a irem Kopfènd mitenand vobundè. Dè Zuègang zum Uffzugsturm erfolgt übber èn Gang, wellè unter dè Beggèsollè volauft.

## Bumpschpycherbetrièb
S Wasserkraftwärk mit èm Wasserschloss isch als Kavernenkraftwerk uusgfüürt. Diè elegtrischi Nennleischtig vo dè vir Turbinè betrait zämmè 910&nbsp;MW, bim Bumpè 980&nbsp;MW.
Im Bumpbetrièb wörd èn Volumèschtrom vo bis zu 144&nbsp;m³/s erzylt, womit 7,9&nbsp;Schtundè benötigt wörred, um 4,1&nbsp;Millionè&nbsp;m³ Wassèr us èm 625&nbsp;m düèfer glegenè Unterbeggi i s Hornbärgbeggi z beförderè. Sy Gsamtfassigsvomögè reicht uus, um im Volllascht-Turbinèbetrièb Strom für 6,8&nbsp;Stundè z erzügè (Uusbauwassermengi 180&nbsp;m³/s ). Dè Wassèrschpygel im Staubeggi sènkt sich dodurch um 36&nbsp;m.

## Luèg au
* Lischtè vo Dalschperrè z Badè-Württèbärg

## Literadur
* Festschrift *Hornbergstufe der Schluchseewerk AG*. November 1976
* Peter Franke, Wolfgang Frey: *Talsperren in der Bundesrepublik Deutschland*. DNK – DVWK 1987, ISBN 3-926520-00-0.

## Einzelnachweise
Absperrbauwerk

Ès **Abschperrbauwärk** isch èn Deil von èrè Stauaalaag, èmène Bauwärk, wo vo Menschè gschaffe worde isch. Ès wörd meischtens im Lauf vo Flièßgwässer errichtet, um èn Stausee entschtô z lõ un in Kraftwärk Elegdrizität z erzüügè chöne. 

**Abschperrbauwärk-Artè:**
* Dalschperri oder Hochwassèrruckhaaltibeggi
** Staudamm 
** Staumuèr 
* Stauschtufè 
* Wehr
Wehratalsperre

D **Wehradalschperri** isch è Dalschperri vo dè Wehra bi Wehr im Landkreis Waldshuèt z Badè-Württèbärg.  Als Unterbeggi vo dè Hornbergschtufè (Kraftwärk Wehr) isch si èn Deil vom Schluchseewärk. S Obberbeggi vom Pumpschpycherkraftwärk isch s Hornbärgbeggi; d Kavernè mit èm Kraftwärk lyt im Bärg öppè uff halber Streggi zwischè Obber- un Unterbeggi.

Dè Abfluss vo dè Wehra us èm Stausee erfolgt übber èn Ylaufbauwärk durch èn Stollè i dè Haaldè öschtlich nebbè m Abschperrbauwärk. Znägchst isch d Wassèrkraft dodeby nit zu dè Stromerzügig gnutzt worrè. I dè Johr 1998 bis 2000 isch è zuèsätzlichs Chlywassèrkraftwärk mit ènèrè Ossberger-Turbinè ybaut worrè. Selli hèt è maximali Leischtig vo 1,135 MW. D Fallhöchi variyrt je nõch Wasserschtand im Stausee zwischè 16 un 36 Metèr. D mittleri Fallhöchi betrait 29 Metèr.

S Abschperrbauwärk vo dè Wehradalschperri isch èn Staudamm us Steischüttmatriaal mit èrè Asphaltbedong-Ußèdichtig. Er isch vo 1971 bis 1974 baut und 1975 in Betrièb gnõ worrè. Zu dè Hochwassèrentlaschtig diènt èn zweitè Stollè weschtlich vom Staudamm.

A dè Stauwurzel befindet sich è Vorschperri.

## Luèg au
*Lischtè vo Dalschperrè z Badè-Württèbärg

## Einzelnõchwys


## Literadur
*Peter Franke, Wolfgang Frey: *Talsperren in der Bundesrepublik Deutschland*. DNK – DVWK 1987, ISBN 3-926520-00-0.
Mettmabecken

S **Mettmabeggi** bzw. d Mettmadalschpèrri (; *Mettmastausee*) isch è Bumpspycher-Stausee im Dal vo dè Mettma bi Brendè, Gmeind Üülingè-Birchèforf, im Süèdschwarzwald.

## Geografy

Dè Mettmaschtausee lyt im Dal vo dè Mettma uff ca. . Dè nägschte Ort isch Brendè (896&nbsp;m), èn Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf, wo im Weschtè uff èm Bergruckè zwischè Mettma un Schwarza lyt. Dè Stausee lyt uff èm Gebièt vo dè Gmeind Üülingè-Birchèdorf.

Uff èm Bergruckè im Oschtè lyt dè Ort Hürrlingè, èbbèso èn Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf.

Vo beidè Bergruckè un durch s Mettmadal füüret untergordneti Strõßè zum Stausee, diè nu bedingt für dè Vokeer freigää sin.

## Fungtion
Dè Mettmaschtausee isch èn Deil vom Bumpschpycher-Netzwärch vom Schluchseewärch&nbsp;AG Laufèburg zwischè m Schluchsee un èm Hochrhy.

Dè Stausee bildet im Netzwärk, nebbè m Albbeggi im Albdal, ein vo dè zwei Uusglychsbeggi im Netzwärch. Wôrend s Albbeggi für dè Zuèschtupf zum Stausee Schwarzabrugg sorgè duèt, isch dè Mettma-Stausee s Obberbeggi un dõdemit dè Zuèschtupf zum Witznaubeggi. S Mettma- un Albbeggi fungyred dõdeby nu als Reservoir für d Mittel-/Obberschtufè, falls nit gnuèg Wasser übber dè Hauptzuèfluss, dè Schwarza, vum Schluchsee durab chunnt.

## Technischi Merkmõl
S Abschperrbauwärk vom Mettmaschtausee isch è 45&nbsp;m hochi Gwichtsschtaumuèr.
S gschtaute Wasser wörd für d Mittelschtufè, im Kraftwärk Witznau, zu dè Stromerzügig gnutzt. Sellem sini Nennleischtig betrait 220&nbsp;MW.


Datei:MettmaStaumauer ImAbendlicht.JPG|D Mettmastaumuèr im Obedlicht
Datei:Mettmasee VonStaumauerAufwaerts.JPG|S Mettmabeggi vo dè Staumuèr obsi
Datei:Mettmasee Spiegelung IV.JPG|Achsesimmetry aaschaulich illuschtryrt vo dè Obedsunnè am Mettmabeggi
Datei:Mettmasee AussichtpunktAmBaenkle.JPG|Poschtkartè-Idûllè am Ufer vom Mettmabeggi
Datei:Mettmasee IdylleMitSpiegelung.JPG|Ein allei glaubts nit, s hèt kaum Turischtè am Mettmabeggi


## Luèg au
* Lischtè vo Dalschperrè z Badè-Württèbärg

## Weblinggs

* Schluchseewärk AG
* Meefachnutzig vo Stauseè... luèg dört Foliè 3 (PDF-Datei; 561 kB)
Quadrat (Arithmetik)

In dr Arithmetik isch s **Quadrat** vonere Zahl definiert as s Produkt vo dr Zahl mit sich sälber, das heisst me bekunnt s Quadrat vonere Zahl, indämm me se mol sich sälber rächnet (Multiplikation). Oder me definierts as d Pottänz vo derä Zahl mit em Exponänt 2. Dämentsprächend schribt mes Quadrat als e hochgstellti 2.
Byspiil: "3 (im) Qudrat" oder "3 hoch 2"
: 3^2 = 3 \cdot 3 = 9
## D Quadratfunktion und d Quadratwurzlefunktion
D Funktion x \mapsto x^2, wo jedere reelle Zahl x ihr Quadrat x^2 zueordnet, heisst *Quadratfunktion* und ghört zu de quadratische Funktione. Ihr Graph isch die sogenannti Normalparable. 

D Umkehrfunktion vo der Quadratfunktion, wo uf nit-negativi reelli Zahle iigschränkt isch, isch d (Quadrat-)Wurzlefunktion, wo jedere Zahl x \in \mathbb{R}^+_0 ihri Quadratwurzle \sqrt{x} zueordnet.
Roald Amundsen

Dr **Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (* 16. Juli 1872 in Borge, hüte Fredrikstad, Norwääge; † vermuetlig 18. Juni 1928 in dr Arktis in dr Näächi vo dr Bääreninsle) isch en erfolgriiche norwäägische Polarforscher gsi.

Dr Amundsen und säggs anderi si vo 1903 bis 1906 as Ersti uf em Schiff Gjøa dur d Nordwestpassaasche gfaare. 

Am 14. Dezämber 1911 si är und vier Begläiter as ersti Mensch bim geografische Südpol aachoo, no vor sim britische Rival Robert Falcon Scott, wo am am 18. Januar am Pol gsi isch und denn uf dr Räis zrugg umchoo isch. 

1918 isch er vom norwäägische Tromsø us dur d Nordostpassaasche uf Nome z Alaska gfaare, und isch dört 1920 aachoo. Vor iim het das nume dr Adolf Erik Nordenskiöld fertigbrocht.

Wil weder dr Robert Peary no dr Frederick Cook oder dr Richard Byrd chönne bewiise, ass si am geografische Nordpol gsi si, isch s mööglig, ass dr Amundsen au zu de erste Mensche ghöört, wo dört aachoo si. Zämme mit 15 andere Expedizionsmitgliider isch er am 12. Mai 1926 uf eme transarktische Flug im Luftschiff *[[Norge (Luftschiff)|Norge]]* am Nordpol aachoo. 

Dr Amundsen isch 1928 umchoo, won er e Rettigsflug gmacht het, zum em italiänische Polarforscher Umberto Nobile go z hälfe, wo mit sim Luftschiff in dr Arktis in Noot groote isch. Mä het si Liiche nie gfunde.

## Litratuur
* Amundsen, Roald: *The South Pole*, Vol. I und Vol. II, John Murray, London 1912 (abgrüeft im Internet Archive am 11. Septämber 2009).
* Riffenburgh, Beau: *Nimrod*. (Übersetzt vom Sebastian Vogel). Berlin Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-8270-0530-2.
* Brennecke, Detlef: *Roald Amundsen*; Reinbek bei Hamburg (Rowohlt) 1995, ISBN 3-499-50518-5
* Huntford, Roland: *Scott & Amundsen*; München (Heyne) 2000, ISBN 3-453-17790-8
* Langner, Rainer-K.: *Duell im ewigen Eis*; Frankfurt am Main (Fischer) 2005, ISBN 3-596-14908-8
* Bomann-Larsen, Tor: *Amundsen. Bezwinger beider Pole*; Hamburg (Mare) 2007, ISBN 3-86648-068-7
* Peter Laufmann; *[[Robert Falcon Scott|Scott]] und Amundsen. Der tödliche Wettlauf zum Pol*, Frederking & Thaler, München 2011 ISBN 978-3-89405-905-7
* Christian Jostmann: *Das Eis und der Tod: Scott, Amundsen und das Drama am Südpol*. C. H. Beck Verlag, München 2011, ISBN 978-3-406-62094-2

## Weblingg

* Amundsen-Bilddatebank vo dr norwäägische Nazionalbibliothek
* Wärk vom Amundsen bi Gutenberg
Down-Syndrom

S **Down-Syndrom** isch e Syndrom bim Mensch, won e Genommutation bassiert isch und wäge deere s ganze 21. Chromosom oder Däil drvo dreimol vorchunnt *([[Trisomie|Trisomii]])*. Dorum häisst s Sündrom vilmol au **Trisomii 21**. Früener het men em mäistens **Mongolismus** oder *Mongoloismus* gsäit, was hüte aber as veraltet und abschetzig gältet. Mensche mit em Down-Syndrom häi mäistens tüpischi körperligi Merkmol und iiri kognitive Fähigkäite si mäistens so stark beiidrächtigt, ass si gäistig behinderet si.

D Verdreifachig vom entsprächende Erbguet bassiert wäärend dr Zälldäilig im Stadium vo dr Meiose oder Mitose. Das füert in underschiidligem Maass zun ere verzögerete kognitive und körperlige Entwicklig.

Die verschiidene Forme vo dr Trisomii 21 entstöön spontan und chönne nume denn im Sinn von ere Erbchranket vererbt wärde, wenn d Mueter sälber scho s Down-Syndrom het. Äi Form vom Down-Syndrom cha aber in gwüsse Familie vermeert vorchoo, wenn s bi äim Elteredäil ooni Down-Syndrom e balancierti Translokazion vom ene 21. Chromosom git. Eso isch d Ussicht gröösser, ass bim Chind e Translokations-Trisomii 21 ufdrätet.

## Fuessnoote


## Litratuur
* Zeitschrift: *Mitteilungen - Selbsthilfe von Menschen mit Down-Syndrom, von ihren Eltern und Geschwistern in Deutschland.* Arbeitskreis Down-Syndrom e.&nbsp;V., 
* Marion Baldus: *Von der Diagnose zur Entscheidung. Eine Analyse von Entscheidungsprozessen für das Austragen der Schwangerschaft nach der pränatalen Diagnose Down-Syndrom.* 2006, ISBN 3-7815-1454-4
* Karolin Borlinghaus: *Vorurteile... und Antworten.* 2002, ISBN 3-925698-20-5
* Karen Stray-Gundersen (Hrsg.): *Babys mit Down-Syndrom - Erstinformationen für Eltern und alle anderen Interessierten.* 3. Aufl., 2003, ISBN 3-925698-71-X
* *Leben mit Down-Syndrom.* 
* Norbert J. Pies: *John Langdon-Haydon Langdon-Down. Ein Pionier der Sozialpädiatrie.* 1996, ISBN 3-7650-1739-6
* Wolfgang Storm: *Das Down Syndrom - Medizinische Betreuung vom Kindes- bis zum Erwachsenenalter.* 1995, ISBN 3-8047-1407-2
* Hermann Stüssel (Hg.): *Das Puzzle muß vollständig sein. Alle - auch Menschen mit Down-Syndrom - haben ihren Platz.* 2002, ISBN 3-926278-45-5
* Etta Wilken: *Sprachförderung bei Kindern mit Down-Syndrom.* 10. Aufl., Kohlhammer, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-17-020148-4
* Etta Wilken: *Menschen mit Down-Syndrom in Familie, Schule und Gesellschaft.* 2004, ISBN 3-88617-308-9
* Beatrix Wohlfahrt: *Gründe und beeinflussende Faktoren für die Fortsetzung der Schwangerschaft nach der Diagnose eines Down-Syndroms.* 2002, ISBN 3-936231-50-8

## Weblingg
Middlesbrough

**Middlesbrough**  isch e Groossstadt  im Nordoste vo Ängland und sit 1996 e sälbstständigi Unitary Authority, wo zur Zeremonielle Groofschaft  North Yorkshire ghöört. D Stadt het im Joor 2012 138'744 Iiwooner ghaa.

## D Geografii
Middlesbrough befindet sich in dr Region Nordostängland am Südufer vom Fluss Tees grad bevor er in d Nordsee mündet. Si isch dr Middelpunkt vo dr industriell brägte Konurbazioon Teesside, wo im Joor 2001 noch ere Volkszelig 365'323 Lüt gläbt häi. D Distanz uf London isch öbbe 380 Kilometer.

### S Klima
S Klima vo Middlesbrough isch für britischi Verheltniss relativ kontinental. Wil d Stadt östlig vo de Pennine und vom Lake District lit, isch dr Iifluss vo de Diefdruckgebiet vom Atlantik chliiner. Es git öbbe 625&nbsp;mm Niiderschlag im Joor und dorum ghöört Middlesbrough zu de drochnigste Gegende z Groossbritannie. D Tämprature si im Winter niidriger und im Summer hööcher as dr landeswiti Durchschnitt.

## Fuessnoote


## Weblingg
* 
* Website vo dr Stadt (änglisch)
Marton (Middlesbrough)

**Marton**, offiziell **Marton-in-Cleveland**, isch hüte e Stadtdäil vo Middlesbrough in Ängland. Es lääbe dört fast 10'000 Lüt.

D Chille St. Cuthbert isch normannisch us em 12. Joorhundert.
Bekannt isch dr Ort vor allem as dr Geburtsort vom britische Seefaarer und Entdecker James Cook. Es het dört au e Naturschutzgebiet, dr *Stewart Park*, wo sich s "Cook Birthplace Museum" befindet.

## Weblingg
Hawaii (Insel)

**Hawaii** (hawaiisch: *Hawaiʻi*, früener au *Owyhee*), au as **Big Island** bekannt, het e Flechi vo öbbe 10'430&nbsp;km² und isch die grössti Insle im US-Bundesstaat Hawaii und in de Veräinigte Staate überhaupt.

2007 häi öbbe 173'000 Lüt uf Big Island gwoont. Die häi hauptsächlig vom Turismus gläbt, aber au vom Aabau vo Banane und Kaffi. Uf dr *[[Parker Ranch]]* wärde Rinder züchdet.

S Sümbol vo dr Insle isch d Blüete vom ene Baum, wo ʻŌhiʻa häisst. Das isch dr ersti Baum, wo uf nöije Lavafälder waggst, und er ghöört zu de Iisehölzer (*Metrosideros*). Dr Blüete sälber säit mä *[[Lehua (Begriffsklärung)|Lehua]]*.

Uf em Gipfel vom Vulkan Mauna Kea isch s Mauna-Kea-Observatorium, äins vo de bedütendste astronomische Observatorie hützudags.

## Bildli

Datei:Haw-Paintet-Church-Keoke.jpg|St. Benedict's Catholic Church (*Painted Church*) z Hōnaunau
Datei:City of-refuge at sunset - Puʻuhonua o Hōnaunau National Historical Park.jpg|*Puʻuhonua o Hōnaunau* (City of Refuge)
Datei:Hawaii-Kona-Sonnenuntergang.jpg|Sunneundergang z Kona
Datei:Waipio waterfall.jpg|Hi'ilawe-Wasserfäll im Waipiʻo Valley
Datei:Hawaii-Kamehameha.jpg|S Dänggmol vom Köönig Kamehameha I. z Kapaʻau
Datei:Lehua blossoms hawaii 02.jpg|Lehua, d Blüte vom ʻŌhiʻa-Baum
Datei:Hawaii-Kona-Kaffee.jpg|Kona-Kaffi


## Weblingg

* Suzanne Taylor Muzzin: ''New Technology Allows Geophysicist To Test Theory About Formation of Hawaii'', PysOrg, December 11, 2009
* ''Hawaiian hot spot has deep roots''; PhysOrg, December 3, 2009

## Fuessnoote
Sankt-Lorenz-Strom

As **Sankt-Lorenz-Strom** (; ; Tuscarora: *Kahnawáˀkye*; Mohawk: *Kaniatarowanenneh*, „groosse Wasserwääg“) wird dr Underlauf und dr Ästuar vom e Fluss in Nordamerika bezäichnet, wo die Groosse Seä zum Atlantik entwässeret. Es isch dr drittgrösst Fluss in Nordamerika und het e middlere Abfluss vo 10'080&nbsp;m³/s. 

Er fliesst gege Nordoste und bildet zerst d Gränze zwüsche dr kanadische Browinz Ontario und em US-Bundesstaat Nöi York, und fliesst denn dur die kanadisch Browinz Québec. Dr Naame wird für dr 580 Kilometer lang Fluss brucht und au für dr 660 Kilometer lang Ästuar (drichterförmigi Meerbucht). S Iizugsgebiet vom Strom umfasst im Wääsentlige s Gebiet vo de Groosse Seä, und eso chunnt s Flusssüsteem uf e Gsamtlengi vo 2900 Kilometer.

## Weblingg

* Great Lakes St. Lawrence Seeway System
* International St. Lawrence River Board of Control

## Fuessnoote
Homo (Begriffsklärung)

D Bezäichnig **Homo** (vo lat. *homo* „Mensch, Maa“) wird verwändet as 
Gattigsnaame vom Mensch, lueg *[[Homo]]*. 
Vo däm si under anderem die Bezäichnige abgläitet:
* Homo clausus: dr „verschlossnigi Mensch“, e Begriff in dr Soziologii, wo dr Norbert Elias iigfüert het
* Homo faber: dr schaffendi Mensch
* Homo inermis: dr „weerlosi Mensch“, s Bild vom Mensch as Mangelwääse, wo vom Arnold Gehlen brägt worde isch
* Homo ludens: dr spiilendi Mensch
* Homo oeconomicus: dr Mensch, wo wirtschaftet
* Homo oecologicus: dr Mensch, wo ökologisch dänkt und handlet 
* Homo reciprocans: dr Mensch, wo zruggit
* Homo ridens: dr lachendi Mensch
* Homo sociologicus: dr soziali Mensch
* Homo superior: dr Übermensch, dr Idealmensch

D Vorsilbe **homo** (vo griech. ὁμός *homós* „gliich“) stoot in Fachusdrück für „gliich“. 
Vo däm läite sich under anderem die Bezäichnige ab:
* homosexuell; „Homo“ as Churzwort für Homosexuelle (zum däil abschenzend); au as Bestanddäil vo Zämmesetzige wie Homo-Ehe (mäistens nöitral brucht)
* homogen oder Homogenität; für *gliich entstande* oder *gliichi Beschaffeheit*
* In dr organische Chemii git d Vorsilbe *Homo* aa, ass e Verbindig e Grundgrüst het, wo um äi Methylengrubbe [CH2] verlängeret isch, z.&nbsp;B. Homoserin vs. Serin.

**HOMO** stoot für:
* Highest Occupied Molecular Orbital
* *HOMO. Journal of Comparative Human Biology*, dr Naame vo dr anthropologische Fachzitschrift vo dr *Australasian Society for Human Biology*
James Wolfe

Dr **James Wolfe** (* 2. Januar 1727 z Westerham, Kent; † 13. September 1759) isch e britische General gsi. Si Rolle bi dr Eroberig vo Kanada dur Groossbritannie im Siibejöörige Chrieg isch vo groosser Bedütig gsi. Won er am 13. Septämber 1759 d Stadt Quebec in dr Schlacht uf dr Abraham-Eebeni iignoo het, isch das dr Wändipunkt in de Franzoose- und Indianerchrieg gsi, wo de Brite d Herrschaft über Kanada brocht het. Dr Wolfe isch in dere Schlacht schweer verwundet worde und no am gliiche Daag gstorbe. Er isch in dr St Alfege Chille z Greenwich begraabe worde und me het em e Dänggmol in dr Westminster Abbey ufgstellt.

Dr Wolfe isch vo sine Soldaate vereert worde, au vo de schottische Hoochländer, won er no 1745/46 gege sä kämpft het. Si Dood isch e groosse Verlust für die britischi Armee gsi, wo in deere Zit fast käini fähige Kommandöör ghaa het, wie es sich spööter im amerikanische Unabhängigkäitschrieg (1775 bis 1783 ) zäigt het.

## Litratuur
* Robert Wright: *Life of Major General James Wolfe*. – London: Chapman & Hall, 1864
* Francis Parkman: *Montcalm and Wolfe*. – Boston: Little, Brown & Co, 1885 &lt;reprinted 1964&gt;
* Beckles Willson: *The Life and Letters of James Wolfe*. – London: Heinemann, 1909
* William Templeton Waugh: *James Wolfe: Man and Soldier*: – Montreal: L. Carrier & Co, 1928
* Robin Reilly: *The Rest to Fortune: The Life of Major General James Wolfe*. – London: Cassell, 1960
* Stephen Brumwell: *Paths of Glory: The Life and Death of General James Wolfe.* Montreal 2007, ISBN 978-0-7735-3261-8.

## Weblingg

* Eintrag in der Classic Encyclopedia (änglisch)
* Parkman "Montcalm and Wolfe", englisch