open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1674

|}
## Was isch bassiert?
* 26. April bis 22. Mai: Im Holländische Chrieg belageret un eroberet dr franzesisch Chenig Ludwig XIV. d Stadt Besançon un glideret d Franche-Comté in sy Rych yy. Besançon wird am 1. Oktober d Hauptstadt vu dr neie Grofschaft. 
* 2. Juli: Dr Wilhelm Ludwig wird noch em Dod vu sym Vater Eberhard III. Herzog vu Wirttebärg.

## uf d Wält chuu
* 12. Jänner: Reinhard Keiser, dytsche Komponischt

## gstorbe
* 2. Juli: Eberhard III., Herzog vu Wirttebärg
* 8. Novämber: John Milton, änglische Dichter

## Weblink
1673

|}
## Was isch bassiert?
* 27. April: Uruffierig vu dr Opere *Cadmus et Hermione* vum Jean-Baptiste Lully am Theater in der Rue de Vaugirard z Paris
* Juli: D Franzose unter em Ludwig XIV. erobere im Holländische Chrieg d Feschtig Maastricht. 
* Dr Antonie van Leeuwenhoek fangt mit sälber böute Mikroskop verschideni Untersuechigen aa. Är entdeckt unter anderem Bakterie. 

## uf d Wält chuu
* 6. Jänner: James Brydges, 1. Duke of Chandos

## gstorbe
* 17. Februar: Molière, franzesische Dramatiker

## Weblink
Reinhold Ohngemach

Dr **Reinhold Ohngemach** (* 20. Sebdember 1943 z Stuegert) ischt a deitscher Schauschbiiler.

## Aus seim Leaba
Dr Reinhold Ohngemach ischt em Jôhr 1943 z Stuegert uff d Welt komma. Nôch seira Schuelausbildong hôt’r zerscht amôl a Lehr zom Landvormesser gmacht ond dô drnôch sein Wehrdinscht bei dr Bundeswehr abgleischdet. Wia der rom gwäa ischt, hôt’r sein Lebensondrhalt durch d Ausiabong vo vorschiidene Beruaf vordeant. So hôt’r zom Beischbiil a Zeitlang als Bademoischder ond als Laschtwagafahrer gschaffet. Em Alder vo 22 Jôhr schließlich hôt der Môô en seira Hoimetstadt bei-ra privada Schauschbiil-Schuel a Ausbildong ôôgfanga. Drneaba hôt’r als Bihnaarbeider beim Staatstheader gschaffet, om dui Ausbildong finanziira zo kenna.

Als ferdiger Schauschbiiler hôt dr Reinhold Ohngemach 1968 sei erschts Engagement beim Stuegerter Staatstheater kriagt. Deet ischt’r abr bloß mit kloinere Rolla betraut wôrra. De weitre Staziona en seira Theader-Laufbôh send s *Theater der Altstadt* z Stuegert ond s Stadttheader z Ulm gwäa, gfolgt vo Rolla bei Theader en Esslenga, Düsseldorf, Köln, Dortmund, Castrop-Rauxel ond Recklinghausa. Ab 1995 hôt dr Reinhold Ohngemach bloß noh freiberuaflich gschaffet. So ischt’r beischbiilsweis oft als Gascht bei de Stuegerter Schauschbiil-Bihna (= Altes Schauschbiilhaus ond Komödie em Marquardt) ufftredda. Emmer amôl wiider hôt’r au – uff dr Bihne ond em Film – zeiga kenna, dass’r neaba-ma perfekda Hochdeitsch au sei Muederschbrôch Schwäbisch guat beherrscht, zom Beischbiil em Stick «Hoimetaberau» am Theader Tribühne, en Fernseh-Seria vom Siddeitscha Rundfunk bzw. vom Sidweschtrundfunk ond en mehrere Stuegert-Tatort-Folga.

## A Auswahl vo de Film, wo-nr dren mitgschbiilt hôt
* 1990: *[[Pfarrerin Lenau]]*, TV-Serie (13 Doil)
* 1994: Tatort: *Der schwarze Engel*
* 1995: *[[Drei Tage im April]]*
* 1998: Tierarzt Dr. Engel, Folge *Das Gerücht*
* 1999: *Viehjud Levi*
* 1999: Tatort: *Bienzle und die blinde Wut*
* 2001: Tierarzt Dr. Engel, Folge *Was für ein Zirkus*
* 2003: Tatort: *Bienzle und der Taximord*
* 2004: *Ein Gauner Gottes*
* 2005: *Der Brand*
* 2009: *Die Frau, die im Wald verschwand*
* 2010: *Ein Praktikant fürs Leben*
* 2011: *Tiere bis unters Dach*
* 2013–2014: *Die Kirche bleibt im Dorf*, TV-Serie (13 Doil)
* 2015: Chocolate Darwin (Animationsfilm)
* 2016: Der Opa wohnt jetzt im Himmel (Kurzfilm)

## Weblinks (ond Quella)
*  A kurza Biografii vom Schauschbiil Stuegert
* A Kurzbiografii vo de Stuegerter Schauschbiil-Bihna mit-ma Bildle von-em
*
Nicotin

S **Nicotin**, au **Nikotin**, isch en Alkaloid, wo vo Natur us in dr Dubakpflanze und in ere chliinere Konzentrazioon au in andere Nachtschattegwäggs vorchunnt. Es macht bis zu fümf Brozänt vo dr Masse vo dr ganze Dubakpflanze us. Es isch 1828 zum erste Mol vom Karl Ludwig Reimann und Christian Wilhelm Posselt isoliert worde, und die häi s noch em Jean Nicot benennt. Die chemischi Struktur vo Nicotin, wo uf zwäi verbundene Ring us Pyridin und Pyrrolidin basiert, isch vom Adolf Pinner und vom Richard Wolffenstein ufklärt worde. S Nicotin het e stereogens Zentrum, es isch chiral. In dr Natur chunnt usschliesslig (*S*)-Nicotin vor. S Enantiomer (*R*)-Nicotin het käini pathofüsiologischi Bedütig. Sälte bezäichnet mä Nicotinderiwat as *Nicotinoid*; mäistens mäint mä drmit die sünthetische Neonicotinoide, wo als Insektizid iigsetzt wärde.

## Äigeschafte vo Nicotin
Räins Nicotin isch bi Zimmertämpratur e farblosi, öligi Flüssigkäit, wo an dr Luft rasch bruun wird. Es isch e wasserlösligi Base.

S Nikotin isch e Gift, wo wenn d Pflanze elter wird in d Bletter wanderet und Schadinsekte und anderi Herbiwore abweert. S Nicotin und d Nicotinoid si starki Insektizid.

Wenn dr Mensch Dubak raucht, iischnuuft oder chöit, nimmt er Nicotin uf. Bim Rauche chunnt s noch 10 bis 20 Sekunde im Hirni aa. Dört stimuliert s die nicotinische Acetylcholinrezeptore, förderet d Usschüttig vom Hormon Adrenalin und vo de Nöirotransmitter Dopamin und Serotonin. Dr Härzschlag wird schnäller und die perifere Bluetgfääss wärde änger, so dass dr Bluetdruck uufegoot, dr Hutwiderstand nimmt ab –&nbsp;mä foot liicht afo schwitzen&nbsp;– und d Huttämpratur sinkt. Die psüchomotorischi Läistigsfähigkäit stigt für e churzi Zit und d Ufmerksamkäit und s Gedächtnis wärde besser. Dr Appetit wird chliiner. Dr Mage broduziert mee Saft und dr Darm schafft mee.

In chliine Dose isch s Nicotin in erster Linie e Stimulans. Erst in ere hooche Konzentrazion isch s Nicotin seer giftig für hööcheri Dier, will s denn d Ganglie vom vegetative Närvesüsteem blockiert. Scho 1851 het dr belgischi Chemiker Jean Servais Stas bewiise, ass dr Hippolyte Visart de Bocarmé si Opfer Gustave Fougnies mit Nicotin vergiftet het. E halbs Gramm Nicotin chan e Mensch dööde.

## Litratuur
* Helmut Schievelbein (Hrsg.): *Nikotin – Pharmakologie und Toxikologie des Tabakrauches*. Thieme Verlag, Stuttgart 1968, 

## Weblingg

## Fuessnoote
Chemikalie

**Chemikalie** si Stoff mit ere definierte Zämmesetzig, wo in dr Chemii relewant si. Es cha sich drbii um Räinstoff oder um Stoffgmisch handle. Im ängere Sinn zele drzue *alli chemische Verbindige, wo dur chemischi Verfaare im Laboratorium oder industriell härgstellt wärde*. Öb öbbis as Chemikalie bezäichnet wird, hängt aber stark vom Kontext ab.

## Fuessnoote


## Weblingg

* OCP Chemikaliensuche
SRF

**SRF** isch en Abchörzig för:
* s Schweizer Radio und Fernsehen
::mit de Färnseh-Sänder; SRF 1, SRF zwei, SRF info
::und de Radio-Sänder; Radio SRF 1, Radio SRF 2 Kultur, Radio SRF 3, Radio SRF 4 News, Radio SRF Virus, Radio SRF Musikwelle
* es *schwärs Rüstfahrzüg* bi den öschtrichische Füürwehre
* *Self-Realization Fellowship*, e spirituelli Organisazion, wo wältwit aazträffe isch und eren Hoptsitz im kalifornische Los Angeles hät
* *Serum Response Factor*, i de Biologii en Transkriptionsfaktor
* *Spitzenrefinanzierungsfazilität*, i de Finanzwält d Möglichkait för d Gschäftsbanke i de Eurozoone, sich churzfrischtig Gäld bi de Europäische Zentralbank (EZB) z bschaffe
* *Superconducting Radio Frequency*, i de Beschlünigerphysik für e supraleitendi Hochfrequenzbeschlünigertechnik
Großmacht

E **Grossmacht** bezeichnet en Staat, wo en wesentliche geopolitische und teilwis wirtschaftliche Ifluss uf anderi Staate hät. Witeri Merkmal chönd es starchs Militär (unter anderem mit Atomwaffe (was aber nöd immer so isch) und e gueti Wirtschaft si.

I de Gschicht häts vili Grossmächt gä. Im spoote Mittelalter isch es im Mittelmeerruum s Byzantinische Riich und denn au d Republik Venedig ksi. Dänn sind Spanie, Portugal und s Osmanische Riich zu Grossmächt ufgstige. Die iberische Mächt sind dänn aber mit de Koalitionschrieg (1792 bis 1815) nidergange und Frankriich, Grossbritannie, Russland, Österriich und Preusse sind zu Grossmächt ufgstige. Spöter isch no Italie dezuecho. S 20. Joorhundert isch mee und mee vo de USA und dr Sowjetunion dominiert worde. Die beide Staate sind nach em Ändi vom Zweite Wältchrieg (1945) zu Supermächt ufgstige, während Frankriich, s Vereinigte Königriich und Italie schrittwis ihri Kolonie händ müesse ufgä und i de Wältpolitik starch a Bedütig verlore händ.

Hüt werdet allgemein Staate als Grossmächt bezeichnet, wo en ständige Sitz im Sicherheitsrot vo de Vereinte Natione händ. Japan und Dütschland, wo bis zum Ändi vom Zweite Wältchrieg Grossmächt ksi sind, beaaspruche hüt wie au Indie und Brasilie e Sitz im Sicherheitsrot, und chönne so als potenzielli Grossmächt aagluegt wärde.

## Literatur
* Karl-Georg Faber: *Von den ‚Großen Mächten‘ zu den ‚Weltmächten‘*. Abschnitt 5 des Lemmas *Macht, Gewalt*. In: Otto Brunner, Werner Conze, Reinhart Koselleck (Hrsg.): *Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland*. Band 3, Stuttgart 1982, S. 930–935.
* Paul Kennedy: *Aufstieg und Fall der großen Mächte*, 1987, ISBN 3-596-14968-1.
* Henry A. Kissinger: *Das Gleichgewicht der Großmächte. Metternich, Castlereagh und die Neuordnung Europas 1812-1822.* 2. Auflage, Zürich 1990.
* Egmont Zechlin: *Bismarck und die Grundlegung der Deutschen Grossmacht.* Stuttgart 1930.
* O. Redlich: *Österreichs Aufstieg zur Großmacht.* 4. Aufl. 1962.

## Fuessnote
Fußball-Weltmeisterschaft 1934

D **[[Fußball-Weltmeisterschaft|Fuessball-Wältmeisterschaft]] 1934**, *[[Italienische Sprache|ital.]] Campionato Mondiale Di Calcio*, isch die Zweiti ksi und hät vom 27. Mai bis zum 10. Juni 1934 im Königriich Italie und demit erstmals in Europa stattgfunde. D WM isch wäge de propagandistische Werbig für de Faschismus, ähnlich wie bim Hitler die Olympische Sommerspiil 1936, und de Siig vo Italie für vili es inszenierts Spektakel ksi, wo em Benito Mussolini sini Popularität enorm gsteigeret hät.

Italie hät chönne wie vier Jahr vorhär Uruguay de Heimvorteil nutze und hät sin erste Weltmeistertitel im entscheidende Spiil gäge d Tschechoslowakei chönne hole. Die dütschi Fuessballnationalmanschaft isch Dritte, Österriich Vierte worde. D Schwiz hät s Viertelfinale erreicht.

Für d Usrichtig vo de WM 1934 händ sich zunächst Schwede, Spanie und Italie intressiert. Bim Träffe vom Exekutivkomitee vo de FIFA am 14. Oktober 1932 in Züri hät Italie de Zueschlag übercho.

## Spilort
Die WM isch i acht Stadie usträge worde. In Florenz, Neapel, Triest und Turin sind eigens dezue neui Stadie erbaut worde. Die Stadie in Mailand und Rom sind umbaut, die in Bologna und Genua sind für d WM renoviert worde. Als Folg vo dem Bauboom hät d Lira massiv a Wert verlore und de Arbeiter händ müsse d Löhn kürzt werde. 

## Teilnähmer

## Spiilplan
1 Siig noch Verlängerig2 Siig im Widerholigsspiil

### Achtelfinale

### Viertelfinale

**Widerholigsspil:**

### Halbfinale

### Spil um Platz 3

### Finale

## Literatur
* Hans J. Müllenbach: *Fussball-Weltmeisterschaft Italien 1934*, 1991, ISBN 3-86125-001-2
* Raphael Keppel: *WM 34 – 2. Fussball-Weltmeisterschaft 1934 in Italien*, 1990, ISBN 3-928562-00-2
* Hardy Grüne: *Fußballweltmeisterschaft 1934 Italien*, Agon Verlag, 2002, ISBN 3-89784-198-3
* IFFHS: Weltmeisterschaft 1934 – World Cup 1934. In: Fußball-Weltzeitschrift, Kassel, 28+29+30 (1995/96)

## Weblink

* Offizielli Site vo de FIFA zu de WM vo 1934
* Alli Details uf fussballdaten.de
Valens (Begriffsklärung)

**Valens** chan folgendes bedüte:
* Valens (364–378), en römische Kaiser
* Fabius Valens (1. Jh.), en römische Legat
* Vettius Valens (120–175), en griechische Astronom
* Iulius Valens Licinianus (250/251), en römische Gegekaiser
* Valens Thessalonicus (261), en römische Gegekaiser
* Valerius Valens (316–317), en römische Mitkaiser
* Valens (Koroplast) (3. Jh.), en griechische Koroplast
* Ritchie Valens (1941–1959), en US-amerikanische Musiker
* Anton Valens (* 1964), en niderländische Schriftsteller und Mooler

* Valens SG, en Ortschaft i de Gmaind Pfäfers, Kanton Sanggalle, Schwiz

* *Valens*, e Variante vom Name Valentin
Dernières Nouvelles d’Alsace

Les **Dernières Nouvelles d'Alsace** ìsch a elsassischa Zittung, aui güet bekànnt unter dr Àbkìrzung **DNA**. Sa ìsch d Zittung wo ìm Elsàss àm meischta glasa wìrd.

## Gschìcht

Dia Zittung ìsch ìm Novamber 1877 grìnda worra, in'ra Zitt wo s Elsàss ditsch gsìì ìsch. Dr Verlàger un Drucker Heinrich Ludwig Kayser hàt sa „Neueste Nachrichten“ gnennt. Àm Ààfàng ìsch dia Zittung ummasunscht gsìì; ànna 1878 ìsch sa zum Verkàuifa worra.

Ìhra Hàuiptsìtz befìndet sìch zitter 1871 ìn dr rue de la Nuée Bleue, z Stroßburi.

Ànna 1921 ìsch d Zittung s erschta Mol uf Frànzeesch veräffentligt worra. Ìm gliicha Johr hàt sa sìch aui ìm Owerelsàss, z Colmer, ìnstàlliart.

Wahrend em zweita Waltkriag han d Nàzi a Propàgànda-Zittung ìm Sìtz vu da DNA druckt. Gliichzittig han Àrweiter vu da DNA ìm Ìnnerfrànkrìch ìhra eigena Zittung veräffentligt: le „Journal des Réfugiés“ z Bordeaux bis ànna 1940, un dernoh „L'Echo des réfugiés“ z Montpellier.

Ànna 1995 ìsch d DNA-Zittung d erschta ìm Frànkrìch wo-n-a on-line Version uf em Ìnternet ààbota hàt.

## Hìttiger Züestànd
Àn da DNA schàffa ungfahr 150 Journàlischta. D Zittung wìrd nìt numma ìn da Gschafter verkàuift, àwer aui jeder Morga bi da Àbboniarta dheim üsteilt.

Àm 25. November 2010 sìn d DNA vum „Crédit Mutuel“ (dur sina Bànka BFCM) àbkàuift worra. Dr Crédit Mutuel besìtzt scho mehrera àndra regionàla Zittunga (L'Alsace-Le Pays, l'Est républicain, Vosges Matin, Le Bien public, Le Journal de Saône-et-Loire, le Journal de la Haute-Marne, Le Dauphiné libéré, le Progrès, le Républicain lorrain).

## Externa Links

## Referanz
Ethanol

**Ethanol** (au *Äthanol*, Trivialname *Alkohol*) isch en alifatische, äiwärtige Alkohol mit dr Summeformle C2H6O. Die räini Substanz isch e farbloosi Flüssikäit, wo bi Ruumtämpratur liicht foot afo brenne. Si het e brennende Gschmack und e charakteristische, würzige (süesslige) Gruch. Es isch e Droge, wo as Gift für d Lääbere iigstueft isch und isch vor allem als Bestanddäil vo Gnussmiddel und alkoholische Getränk wie Wii, Bier und Spirituose bekannt.

D Vergärig vo Zucker zu Ethanol isch äine vo de eltiste bekannte biochemische Reakzione. In dr Nöizit wird Ethanol für industrielli Zwäck us Ethen härgstellt. Ethanol isch wit verbräitet as Löösigsmiddel für Stoff, wo für medizinischi oder kosmetischi Zwäck iigsetzt wärde, wie Duftstoff, Arome, Farbstoff oder Medikamänt und als Desinfekzionsmiddel. Die chemischi Industrii verwändet s as Löösigsmiddel und au as Usgangsstoff für d Sünthese vo witere Brodukt wie Carbonsüüriethylester.

Ethanol wird energetisch as Biochraftstoff, in dr Form vo Bioethanol verwändet. Im Ethanol-Kraftstoff *E85* zum Bischbil macht s Ethanol 85&nbsp; Brozänt vom Wolume us.

## Litratuur
* Allinger, Cava, de Jongh, Johnson, Lebel, Stevens: *Organische Chemie.* 1.&nbsp;Uflaag, Walter de Gruyter, Berlin 1980, ISBN 3-11-004594-X, S.&nbsp;125–127.
* Beyer, Walter: *Lehrbuch der Organischen Chemie.* 19.&nbsp;Uflaag, S.&nbsp;Hirzel Verlag, Stuttgart 1981, ISBN 3-7776-0356-2, S.&nbsp;115–117.
* Morrison, Boyd: *Lehrbuch der Organischen Chemie.* 3.&nbsp;Uflaag, VCH, Weinheim 1986, ISBN 3-527-26067-6, S.&nbsp;526–527.
* Beilstein: ''Handbuch der Organischen Chemie.'' 1.&nbsp;Band, S.&nbsp;292–314.

## Weblingg

* ''Wie wirkt Alkohol im Gehirn?'' Bidraag vom 10.&nbsp;Februar 2004 bi Quarks&nbsp;& Co.
* ''„Alkohol“ Ethanol.'' En Artikel über s Thema vom Peter Bützer (PDF-Datei; 966&nbsp;kB).

## Fuessnoote
Einfamilienhaus Erlacher, Widmer

S **Huus an dr Wettstäiallee 40** befindet sich im Chläibaasel. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. 

S Huus isch 1912/13 vom Baasler Archidekturbüro Widmer, Erlacher und Calini as Äifamiliehuus baut worde. Es het zwäi Stöck und e Walmdach mit Mansarde und isch im Juugedstiil baut. Bsundrigs fallen uf d Lisene oder Pilaster an de Huusegge, äänlig wie bim Calini-Huus nääbedraa. In dr Middi vo dr Stroossefassaade het s e gröössers Fänster mit eme verzierte Booge drüber.

2012 het mä en Umbau für Stockwärkäigedum beaadragt. 

S junge theater baasel het si Sitz im Huus.

## Fuessnoote
Richard Calini

Dr **Richard Calini**  (* 9. Februar 1882 z Züüri; † 19. April 1943 z Baasel) isch e Schwizer Archidekt und Baasler Politiker gsi.

Dr Richard Calini isch 1882 z Züüri uf d Wält choo.  Er isch uf d Gwärbschuel Züüri gange, het denn am Technikum z Winterthur und an dr Technische Hochschuel z Karlsrue bim Schäfer, Ratzel und Läuger studiert. Er het e Muurer- und Zimmermaabraxis gmacht und het d Bauläitig bi dr Restaurierig vom ene Schloss im Piemont ghaa. Noch ere Studieräis dur Italie het er im Büro Pfiegehard u. Häfeli z Züri afo schaffe. Vo 1906 bis 1910 isch er Büroschef bi Alfred Romang gsi. 1910 isch er Partner in dr Firma Widmer und Erlacher worde, wo vo denn a Widmer, Erlacher und Calini ghäisse het. 

Dr Calini isch Mitgliid vo dr Freisinnig-Demokratische Bardei gsi und isch 1920–1923, 1929–1935 und 1938–1941 im Baasler Groosse Root gsässe. Vo 1923 bis 1925 isch er Regierigsroot gsi und het s Baudepartemänt gläitet.

## Kwelle
* Biografische Angaben über die Architekten
Widmer, Erlacher & Calini

**Widmer, Erlacher & Calini** isch en Archidekturbüro z Baasel am Aafang vom 20. Joorhundert gsi. 1907 het sich dr Emanuel Erlacher mit em Alfred Widmer zämmedoo und d Firma Widmer und Erlacher gründet. 1910 isch dr Richard Calini Partner in dr Firma worde und dr Naame isch zu Widmer, Erlacher & Calini gänderet worde.

Meereri vo iire Geböid in dr Stadt und dr Umgääbig gälte as Kulturgüeter, drunder d Äifamiliehüüser an dr Wettstäiallee 42 und 40 im Gläibaasel und s dänggmolgschützte Kiechli.

## En Uswaal vo iire Bauwärk

### Woonhüüser
* Marschalkestrooss 53 (1910/11)
* Undere Rhiiwääg 40/42 (1911)
* Amslestrooss 15/17 (1911/12)
* Wettstäiallee 40/42 (1912/13)
### Anderi Geböid
* S Kiechli zämme mit em Lörracher Archidekt Max Läuger (1911/12)
* Dr Bolizeiboste am Wielandblatz (1914)
* Renowazion vom Schützehuus (1915)
* S Verwaltigsgeböid vo dr Schwizer Mustermäss, Clarastrooss 61 (1923-1926)
Emanuel Erlacher

Dr **Emanuel Erlacher** (*13. Merz 1878 z Béziers, † 5. Februar 1952 z Baasel) isch e Schwizer Archidekt gsi.

Dr Erlacher isch 1878 z Béziers in Frankriich uf d Wält cho. Er isch z Baasel uf d Schuel und het vo 1893 bis 1896 e Leer bi de Brüeder Kelterborn gmacht. Bis 1901 het er bi verschiidene Firme z Baasel und in Dütschland gschafft. Denn het er an dr Technische Hoochschuel z Karlsrue bim Carl Schäfer, Friedrich Ratzel und Max Laeuger studiert. Vo 1902 bis 1904 isch er dr Schef vom ene Archidekturbüro z Freiburg im Brisgau gsi. 1904-1905 het er as Assistänt vom Brofässer Paul Bonatz gschafft und isch e Schüeler vo de Brofässer Theodor Fischer und Gustav Halmhuber z Stuttgart gsi. 1906 het er sich sälbständig gmacht und im Joor druf mit em Alfred Widmer zur Firma Widmer und Erlacher zämmegschlosse. 1952 isch dr Emanuel Erlacher z Baasel gstorbe.

## Kwelle
* Biografische Angaben über die Architekten
Einfamilienhaus Calini

S **Calini-Huus** befindet sich an dr Wettstäiallee 42 im Chläibaasel. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.

S Huus isch 1912/13 vom Richard Calini (1888–1943) baut worde, wo sit 1910 mit em Alfred Widmer und em Emanuel Erlacher z Baasel en Archidekturbüro gha het.. Es het zwäi Stöck und e Walmdach mit Mansarde und isch im Heimetstiil baut. Bsundrigs fallen uf d Lisene oder Pilaster an de Huusegge. Über em Hauptiigang het s e gröössers Ornamänt und nääbedraa en Erker mit drei Fänster.

## Kwelle
* Einfamilienhaus Calini – Basel, Switzerland

## Fuessnoote
Alfred Widmer

Dr **Alfred Widmer** (1879–1942) isch e Schwizer Archidekt gsi.

Dr Alfred Widmer isch 1879 z Bärn uf d Wält cho. Er isch uf Baasel, won er sich 1907 mit em Emanuel Erlacher zämmedoo und d Firma Widmer und Erlacher gründet het, wo 1910 au dr Richard Calini Partner worde isch. 1920 isch er Bürger vo Baasel worde. 1942 isch er z Baasel gstorbe.

## Kwelle
* ''Alfred Widmer'' uf de PDF-Datei *Biographische Angaben über die Architekten* uf link.springer.com
* ''Widmer Alfred'' uf architekturbasel.ch
Ton

**Ton** chan folgendes bedüte:

vo altgriechisch *tónos* „Spannig, Ton, Klang“:
* Klang, e Sorte vo akustische Wohrnehmige
* Ton (Musik), es Schalleraignis
* Ganzton, en Tonhöhenintervall
* Sinuston, e sinusförmegi Schallschwingig
* Tonart, s Tongschlächt plus Tonlaiter
* *Tonlage*, es anders Wort för d Stimmlag
* *Tonlage*, di bedütigsträgendi Stimmhöhemodulation vo Silbe, lueg Tonsprooch
* Tonumfang, d Spannwiiti zwüsched em högschste un em tüüfschte Ton vom ene Inschtrumänt oder enere Stimm
* Ton (Literatur), d Stropheform i de mittelalterliche dütsche Litratur

* Farbton, d Abstufig von ere Farb
* (guete) Ton, (aagnehmi) Umgangsforme

vo germanisch *þanhōn, þāhōn* „Tonärde, Lehm“:
* Ton (Bodenart), en mineralische Bode mit sehr gringe Chorngrössi
* Tonminerale, di verschidene kristalline Bstandtail vo Tonböde
* *Ton* oder Leem als Wärkstoff in ere Töpferei

englisch för „Tonne“ (Gwichtsmaass):
* *long ton*, *Britischi Tonne*
* *short ton*, *Amerikanischi Tonne*

**Ton** haissed folgendi geografische Objekt:
* Ton (Trentino), e Gmaind i de Provinz Trentino, Italie
* *Burg Ton*, e Burgruine im Trentino, Italie

* *Ton (Chiers)*, en Fluss im belgisch-französische Gränzgebiet, Näbefluss vo de Chiers
* *Ton (Oise)*, en Fluss z Frankriich, Näbefluss vo de Oise

**Ton** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Matteo Ton (* 1990), en italienische Fuessballspiler
* Petr Ton (* 1973), en tschechische Iishockeyspiler
* Svatoslav Ton (* 1978), en tschechische Hochspringer

**TON** isch d Abchürzig för:
* *Tarif Oberpfalz Nord*, e Tarifgmainschaft im bayrische Bezirk Oberpfalz
* Tonga, s Länderchürzel noch ISO 3166
* *Turn Over Number*, s Maass för d Aktivität vo me Katalysator

**Lueg au:**
* Thon (Begriffsklärig)
* Toon (Begriffsklärung)
* Tonn (Begriffsklärig)
* Tone (Begriffsklärig)
Sandy Leah Lima

D **Sandy** (aigetli *Sandy Leah Lima*; * 28. Jänner 1983 z Campinas, Brasilien) isch e brasilianischi Popsängerin un Songwriteri. Si isch vu 1989 bis 2007 im Duo Sandy & Junior ufdrätte. Anne 1998 het si s Duett "Vivo por ela" mit em Andrea Bocelli gsunge - ne Version vu sym Hit "Vivo per lei", wu z Brsilie rächt erfolgrych gsi isch. Syt 2007 isch si as Solosängerin aktiv.

## Diskografi
### Solo-Albe
* *Manuscrito* (2010)
* *Manuscrito - Ao Vivo* (Live, 2011)
* *Princípios, Meios e Fins* - EP (2012)
* *Sim* (2013)
* *Meu Canto* (2016)

### Single
Uuskoppligen us *Manuscrito*:
**Pés Cansados* ("Tired Feet")
**Quem Eu Sou* ("Who I Am")

Uuskoppligen us *Manuscrito Ao Vivo":
**Tempo*
**Sem Jeito (feat. Lenine)*

Uuskoppligen us *Princípios, Meios e Fins*:
**Aquela dos 30*

Uuskoppligen us *Sim*:
**Escolho Você*
**Morada*
**Segredo*

=== Albe mit Sandy & Junior ===
*1991 - *Aniversário do Tatu* - BRA: 307.500 verchaufti Albe
*1992 - *Sábado a Noite* - BRA: 409.500
*1993 - *Tô Ligado em Você* - BRA: 457.000
*1994 - *Pra Dançar Com Você* - BRA: 506.500
*1995 - *Você é D+* - BRA: 550.000
*1996 - *Dig-Dig-Joy* - BRA: 700.000
*1997 - *Sonho Azul* - BRA: 762,.00
*1998 - *Era Uma Vez* (Ao Vivo) - BRA: 1.718.500
*1999 - *As Quatro Estações* - BRA: 2.586.000
*2000 - *As Quatro Estações - O Show* - BRA: 3.000.000
*2001 - *Sandy e Junior 2001* - BRA: 1.500.000
*2002 - *S&J Internacional* - BRA: 1.238.500
*2002 - *Ao Vivo no Maracanã/Internacional Extras* - BRA: 450.000
*2003 - *Identidade* - BRA: 600.000
*2006 - *Sandy e Junior* - BRA: 250.000
*2007 - *Acústico MTV* - BRA: 250.000

== Tournee ==
* *Turnê Solo* (2007)
* *Turnê Manuscrito* (2010-2012)
* *Turnê Sim'' (2013–2014)

## Weblink

* Offiziälli Websyte
* 

## Fueßnote
Usfahrt Oerlike

**Usfahrt Oerlike** isch de Titel vo mene Schwizer Spilfilm, wo de Paul Riniker drait hät.

Am 23. Januar 2015 hät de Film Prömiere a de 50. Solethurner Filmtäg und am 29. Januar i de Dütschschwiz sin Kinostart gha.

## Inhalt
Em Hans sis gliebte Martheli isch sit zwoo Johr tot und jetzt chunt sin Hund *Miller* nüme läbig vom Tierarzt zrugg. Er mag immer weniger guet sin Hushalt im chline Hüsli z Oerlike erledige. Mit sim Sohn hät er käs guets Verhältnis. Nu sin johrelange Fründ und Musigkoleg, de Willi understützt en no. De Hans mue noch eme Schlegli in es Altershaim zum sich erhole. Jetzt werd die Männerfründschaft uf e herti Prob gstellt; de Hans verlangt vom Willi, er söll em es Mitteli bsorge, won em Hans hälfe söll, mögli rasch und schmärzlos us em Läbe z verschwinde.

## Kritik

## Nochtrag
Bim draie vom Film «Usfahrt Oerlike» isch scho klar gsi, as de Jörg Schneider schwär chrank isch und me hät ghofft, as me de Film no vor sim Tod cha fertig mache. De Gnädinger sait im Film zum Schneider; „I stirb wohrschiinli vor Dir“. De Gnädinger isch am 3. April 2015, de Schneider am 22. Augschte 2015 gstorbe.

## Uszaichnige
* «Prix du Public» a de Solethurner Filmtäg 2015

## Weblink
* Usfahrt Oerlike, Informazione bi Frenetic Films
* Usfahrt Oerlike uf cineman.ch
* Usfahrt Oerlike uf IMDB

## Fuessnoote
Gustav Kelterborn

Dr **Gustav Kelterborn** (* 7. Dezämber 1841 z Baasel; † 29. Dezämber 1908 z Baasel) isch e Schwizer Archidekt gsi, wo vor allem z Baasel zämme mit sim Brueder Julius däätig gsi isch.

Dr Kelterborn isch 1841 as Soon vom Kunstmooler Ludwig Adam Kelterborn us Hannover z Baasel uf d Wält cho. Vo 1863 aa het er an dr Polytechnische Schuel z Hannover studiert. Druf isch er zrugg uf Baasel und het bim Johann Jacob Stehlin em Jüngere gschafft. Denn isch er an d Berliner Bauakademii go witerstudiere, und isch dört Baufüerer vom erste Berliner Aquarium vom Wilhelm Lüer worde. Druf het er e Zitli z Kassel gschafft und isch schliesslig 1872 uf Baasel zrugg, won er sis äignige Büro ufdoo het. 1889 isch si Brueder Julius in sis Büro cho schaffe.

## E baar vo sine Wärk

**Villa Burckhardt*, 1874, Hardstrooss 1
**[[Zoo Basel|Baasler Zolli]]*, 1874, Birsigstrooss 51
**[[Friedmatt|Heil- und Pflegeanstalt Friedmatt]]*, 1884-86, Wilhelm Klein-Strooss 27

## Litratuur
* Rolf Brönnimann-Burckhardt: *Die Architekten Gustav und Julius Kelterborn und die Villa Burgstrasse 117 in Riehen.* In: *[[Jahrbuch z’Rieche]] 1982 ([https://web.archive.org/web/20141231141424/http://www.riehener-jahrbuch.ch/de/archiv/1980er/1982/zrieche/die-architekten-gustav-und-julius-kelterborn-und-die-villa-burgstrasse-117-in-riehen.html online]).
* Romana Anselmetti: *Kelterborn, Gustav und Julius.* In: Isabelle Rucki und Dorothee Huber (Hrsg): *Architektenlexikon der Schweiz – 19./20. Jahrhundert.'' Birkhäuser, Basel 1998, ISBN 3-7643-5261-2, S. 310 f.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Julius Kelterborn

Dr **Gustav Kelterborn** (* 1. Dezämber 1857 z Baasel; † 29. August 1915 z Baasel) isch e Schwizer Archidekt gsi, wo vor allem z Baasel zämme mit sim Brueder Gustav däätig gsi isch.

Dr Kelterborn isch 1857 as Soon vom Kunstmooler Ludwig Adam Kelterborn us Hannover z Baasel uf d Wält cho. Er het zerst e chli im Büro vo sim Brueder Gustav gschafft, denn isch er 1878 an die Technischi Hoochschuel Stuttgart go studiere. 1880 isch er als Bauzäichner bi dr Ufnaam vom Baasler Münster drbii gsi und sini Detäizäichnige si 1895 vom Münsterbauveräin veröffentligt worde.  1885 het er z Berlin bi Kayser & von Großheim gschafft, het 1887 e Studieräis uf Italie gmacht und isch denn zrugg uf Baasel, won er 1889 mit sim Brueder het afo zämmeschaffe.

E groosse Däil vo sinere Zit het dr Julius verschiidene Ämter gwidmet. Er isch in dr Baukommission gsi, dr Baubolizei und dr Museumskommission. Usserdäm isch er meereri Joor lang dr Vorsitzend vom Baasler Archidekte- und Ääscheniöör-Veräin gsi.

## Litratuur
* Rolf Brönnimann-Burckhardt: *Die Architekten Gustav und Julius Kelterborn und die Villa Burgstrasse 117 in Riehen.* In: *[[Jahrbuch z’Rieche]] 1982 ([https://web.archive.org/web/20141231141424/http://www.riehener-jahrbuch.ch/de/archiv/1980er/1982/zrieche/die-architekten-gustav-und-julius-kelterborn-und-die-villa-burgstrasse-117-in-riehen.html online]).
* Romana Anselmetti: *Kelterborn, Gustav und Julius.* In: Isabelle Rucki und Dorothee Huber (Hrsg): *Architektenlexikon der Schweiz – 19./20. Jahrhundert.'' Birkhäuser, Basel 1998, ISBN 3-7643-5261-2, S. 310 f.

## Fuessnoote
Gebrüder Kelterborn

D **Brüeder Kelterborn** si e Baasler Archidekturbüro gsi, wo im spoote 19. und früeje 20. Joorhundert z Baasel däätig gsi isch und vor allem im Stiil vom Spoothistorismus, bsundrigs vo dr Nöigotik baut het. Dr Gustav isch dr elter vo de Brüeder gsi und het 1872 s Büro ufdoo, dr jünger Brueder Julius isch 1889 Partner worde.

## S Büro
1872 het dr Gustav Kelterborn z Baasel en Archidekturbüro ufdoo. Vo dr Usbildig här isch er em Historismus vo dr norddütsche Bachstäigotik verbunde gsi, und s Büro het solang s bestande het, blastischi, asümmetrischi Wärk mit de tüpisch neogotische Verzierige und Bauforme wie Erker, vilfältigi Dachforme und stark gliidereti Baukörper und de Fänster- und Düüreforme, wo drzueghöört häi, entworfe. Nume e baar Bauwärk ghööre zur Neorönessans, wo denn äigentlig üübliger gsi isch, nume d Freimuurerloosche zum Neoklassizismus, und im Spootwärk cha mä au dr Iifluss vom Juugedstiil gsee. Dr Kelterborn het z Baasel uf äigeni Fust zum Bischbil die neogotischi Schlössli-Willa an dr Hardstrooss 1 baut, d Erstaalaag vom eltiste Schwizer Zolli und zämme mit em Paul Reber und em Kantonsbaumäister Heinrich Reese d Häil- und Pfläägaastalt Fridmatt. Er het au bi dr Restaurierig vom Münster und vo dr Bredigerkiirche mitghulfe.

1889 isch si Brueder Julius zun em gstoose und iir gmäinsams Büro het e Räije vo Woonhüüser, Willene und Gschäftshüüser baut. Under de Bauwärk isch d Freimuurerloosche an dr Byfangstrooss und öffentligi Geböid wie s Brimarschuelhuus am Rhii oder s Baasler Sanatorium z Davos. S Büro het die Senn'schi Bandfabrik baut und d Chraftstazioon vom Elektrizidäätswärk vo 1898, wo äins vo de wenige Zügniss vo dr früeje Energiiversorgig in dr Schwiz isch, wo no existiert. Au iiri Dramwarthalle im Jugedstiil am Äscheblatz vo 1908 git s no.

## E baar vo de Wärk

* D *Freimuurerloosche*, 1889, Byfangwäg 13
* Die *Senn'schi Bandfabrik*, 1895, Spiddaalstrooss 12
* D *Basler Heilstätte für Brustkranke*, 1895-96, Baaslerstrooss 5, Davos
* S *Gschäftshuus Zum Blaue Maa*, 1896, Freiji Strooss 44
* S *Elektrizidäätswärk vo dr Stadt Baasel*, 1898, Voltastrooss 29
* S *Gschäftshuus Zum Goldige Ort*, 1899–1900, Freiji Strooss 101
* S *Brimarschuelhuus am Rhii*, 1899–1902, Undere Rhiiwäg 160
* S *Woonhuus Wäffler*, 1904-05, Arnold-Böcklin-Strooss 11
* D *Dramwarthalle Aescheblatz*, 1908, Dalbe-Aalaag 12a
* S *Gschäftshuus zum Platanebaum*, 1910, Freiji Strooss 72

## Litratuur
* Rolf Brönnimann-Burckhardt: *Die Architekten Gustav und Julius Kelterborn und die Villa Burgstrasse 117 in Riehen.* In: *[[Jahrbuch z’Rieche]] 1982 ([https://www.zrieche.ch/jahrbuch/die-architekten-gustav-und-julius-kelterborn-und-die-villa-burgstrasse-117-in-riehen/ online]).
* Romana Anselmetti: *Kelterborn, Gustav und Julius.* In: Isabelle Rucki und Dorothee Huber (Hrsg): *Architektenlexikon der Schweiz – 19./20. Jahrhundert.'' Birkhäuser, Baasel 1998, ISBN 3-7643-5261-2, S. 310 f.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Königreich Ägypten

S **Königriich Ägypte** () isch en Staat im nordöstliche Afrika ksi und hät die hütige Republike Ägypte, Sudan und Südsudan umfasst. D Monarchii isch 1922 vom Vereinigte Königriich i d formelli Unabhängigkeit entla worde und isch de bislang flächemässig grössti Staat vo Afrika ksi. 1952 isch de de König gstürzt worde und d Moarchii isch 1953 abgschaft worde. 1956 isch de Sudan unabhängig worde.

## Entwicklig
### Unabhängigkeit
Am 28. Februar 1922 isch Ägypte von sinere Schutzmacht Grossbritannie i de *Declaration to Egypt* i d Unabhängigkeit entla worde.

Das isch aber unter gwüsse Ischränkige gschehe. Im Land sind witerhi britischi Truppe stationiert ksi (bsunderigs bim Sueskanal und em Nil). Usserdäm hät Ägypte zämme mit Grossbritannie de Sudan verwaltet.

### Züwschechriegsziit und Zweiti Wältchrieg

Kurz nach de Unabhängigkeit hät sich am 15. März 1922 de bisherig Sultan, de Sohn vom Khediv Ismail Pascha, als *Fu’ad I.* zum *König vo Ägypte* proklamiert. S Land hät e Verfassig als konstitutionelli Monarchii erhalte. Disi isch am 19. April 1923 in Kraft träte.

Als de *Fuad I.* 1936 gstorbe isch, hät sin sächzäjährige Sohn *Faruq* d Nachfolg übernoh.

Am 26. August 1936 händ Ägypte und d Brite en neue Bündnisvertrag unterzeichnet. Ägypte hät nach dem fast d völligi Souveränität übercho.

1937 isch Ägypte, näbe Ethiopie (bis 1936) und Liberia de einzig unabhängigi Staat vo Afrika, i de Völkerbund ufgnoh worde.

Obwohl Ägypte mit em Beginn vom Zweite Wältchrieg sini Neutralität erklärt hät, isch s Land im Septämber 1940 vom faschistische Italie agriffe worde. De Fäldzug hät nur mit Mühe und britische Hilf 1942 chönne abgwehrt werde. So isch Ägypte im Zweite Wältchrieg wieder besetzt worde und es wichtigs Ufmarschgebiet vo de Brite im Kampf gäge d italiänisch-dütsche Truppe us Italiänisch-Libye ksi. Nach em Zweite Wältchrieg hät s Königriich zwar zu de Sieger khört, isch aber wirtschaftlich am Bode ksi. Das hät sich dänn aber bis 1947 wider erholt.

Am 22. März 1945 isch Ägypte Gründungsmitglied vo de Arabische Liga ksi.

Im Palästinachrieg vo 1948/49 händ ägyptischi Truppe chönne in Israel idrige und de Gazastreife bsetzt.

### S Ändi vom Königriich
1951 hät de *Faruq I.* de Titel *König vo Ägypte und vom Sudan* agno. Nach Korruptionsvorwürf und Misswirtschaft isch de *Faruq I.* dur en Militärputsch under em Muhammad Nagib und Gamal Abdel Nasser am 23. Juli 1952 gstürzt worde. Er hät müesse zu Gunste vo sim sächs Monet alte Sohn *Fu’ad II.* abdanke und isch is Exil nach Italie. Es Jahr später isch am 18. Juni 1953 in Ägypte d Republik usgrüeft worde und de *Fu’ad II.* isch zu sinere Familie is Exil gschickt worde.

## Lueg au
* Ägypte - Abschnitt Gschicht

## Literatur
* 
* Rainer Büren: *Die Arabische Sozialistische Union. Einheitspartei und Verfassungssystem der Vereinigten Arabischen Republik unter Berücksichtigung der Verfassungsgeschichte von 1840–1968.* Leske, Opladen 1970.

## Weblink

## Einzelnachweise
Thalheim

**Thalheim** haissed folgendi Ortschafte:
* Thalheim/Erzgeb., e Stadt im Erzgebirgskreis, Sachse
* Thalheim bei Wels, e Marktgmeind im Bezirk Wels-Land, Oberöschtriich
* Thalheim AG, e Gmeind im Kanton Aargau 
* Thalheim an der Thur, e Gmeind im Kanton Züri

Gmeindsteil:
* *Thalheim (Leibertingen)*, en Ortsteil vo de Gmeind Leiberdenga, Landkreis Sigmaringe, Bade-Würtebärg
* *Thalheim (Bissingen)*, en Ortsteil vo de Gmeind Bisse, Landkreis Dillinge a de Donau, Bayern
* *Thalheim (Happurg)*, en Ortsteil vo de Gmeind Happurg, Landkreis Nürnberger Land, Bayern
* *Maria Thalheim*, en Ortsteil vo de Gmeind Fraunberg, Landkreis Erding, Bayern
* *Thalheim (Hessen)*, en Ortsteil vo de Gmeind Dornburg, Landkreis Limburg-Weilburg, Hesse
* *Thalheim (Mittweida)*, en Ortsteil vo de Gmeind Mittweida, Landkreis Mittelsachse, Sachse
* *Thalheim (Oschatz)*, en Ortsteil vo de Gmeind Oschatz, Landkreis Nordsachse, Sachse
* *Thalheim (Bitterfeld-Wolfen)*, en Ortsteil vo de Stadt Bitterfeld-Wolfen, Landkreis Anhalt-Bitterfeld, Sachse-Aahalt

* *Thalheim (Gemeinde Kapelln)*, e Katastralgmeind vo Kapelln, Bezirk Sankt Pölte-Land, Nideröschtriich
* *Thalheim (Gemeinde Pöls-Oberkurzheim)*, e Katastralgmeind und Ortschaft vo Pöls-Oberkurzheim, Bezirk Murtal, Steiermark

historisch:
* *Thalheim (Wüstung)*, e Wüestig im Lahn-Dill-Kreis, Hesse
* *Dziurdziewo*, en Ortschaft i de Wojewodschaft Ermland-Masure, Pole (i de NS-Zit *Thalheim im Landkreis Neidenburg, Ostpreuße*)
* *Przyrowie*, en Ortschaft i de Wojewodschaft Pommern, Pole (NS-Zit *Thalheim im Landkreis Karthaus, Pommern*)
* *Daia (Sibiu)*, bi Sibiu (Hermannstadt), Rumänie

**Thalheim** isch de Name vo folgende Persone:
* Armin Thalheim (* 1944), en dütsche Cembalist, Organist und Improvisator
* Barbara Thalheim (* 1948), e dütschi Liedermacheri
* Bernhard Thalheim (* 1952), en dütsche Informatiker
* Gerald Thalheim (* 1950), en dütsche Politiker (SPD)
* Hans-Günther Thalheim (1924–2018), en dütsche Litraturwüsseschaftler
* Karl Thalheim (1900–1993) en, dütsche Nationalökonom
* Robert Thalheim (* 1974, Berlin), en dütsche Filmregisseur
* Theodor Thalheim (1847–1921), en dütsche Rächtshistoriker

**Lueg au:**
* Talheim, Thalham
Talheim

**Talheim** isch de Name vo folgende Ortschafte z Bade-Würtebärg:
* Talheim (Landkreis Heilbronn), e Gmeind im Landkreis Heilbronn
* Talheim (Landkreis Tuttlingen), e Gmeind im Landkreis Tuttlinge
* *Talheim (Horb)*, en Stadtteil vo Horb am Neckar im Landkreis Freudestadt
* *Talheim (Mössingen)*, en Stadtteil vo Mössingen im Landkreis Tübinge
* *Talheim (Tengen)*, en Stadtteil vo Tenge im Landkreis Konstanz
* *Talheim (Vellberg)*, en Stadtteil vo Vellberg im Landkreis Schwäbisch Hall
* *Talheim (Lauterach)*, en Ortsteil vo Lauterach im Alb-Donau-Kreis

**Talheim** isch de Name vo folgende Persone:
* Hans von Talheim († 1534), en würtebärgische Adlige und Soldat

**Lueg au:**
* Talheim (Adelsgeschlecht)
* Thalheim
* T(h)alheimer Treffen
* Dalheim
* Dahlheim (Begriffsklärung)
Benedikt VII.

Dr **Benedikt VII.** (* z Rom; † 10. Juli 983 ebedert) isch vu 974 bis 983 Papscht gsii.

Är isch dr Suhn vum Deodat gsii un dodermit e Änkel vum Alberich II. vu Spoleto un e Näffe vum Johannes XII.. Är isch dr viert Papscht us em Gschlächt vu dr Grofe vu Tusculum gsii.

Dr Benedikt isch Bischof vu Sutri gsii un isch anne 974 Noofolger vum Benedikt VI. wore, wu vum Gegepapscht Bonifatius VII. umbrocht woren isch. Är isch uf Dränge vum Otto&nbsp;II. gwehlt wore, wu dr Bonifatius VII. vor em uf Byzanz gflichtet isch. Dr Benedikt het d Missionierig vu dr Slawe un Chilchereform gferderet. Unter em Yyfluss vum Chloschter Cluny het er die innerchilchli Reform duregfiert un het unter anderem dr Verchauf vu chilchlige Ämter (Simoni) verdammt. Är isch am 10. Juli 983 gstorben un in dr Chilche zum hl. Chryz vu Jerusalem z Rom begrabe wore.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink

## Anmerkungen
Stöckli (Begriffsklärung)

**Stöckli** chan folgendes bedüte:
* Stöckli, es chlises Näbedhuus vo me Hoof
* *Stöckli*, de Kosename för de Schwizer Ständerot (lueg under Stöckli)
* *Fort Stöckli*, en ehemolegi Feschtig im Ruum Andermatt, Schwiz
* *Stöckli Swiss Sports*, en Schwizer Sportartikelhärsteller
* *Zigerstöckli*, d Grundform vom glarner Schabziger

**Stöckli** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Arnold Stöckli (1909–1997), en Schwizer Architekt
* Hans Stöckli (* 1952), en Schwizer Politiker (SP)
* Oliver Stöckli (* 1976), en Schwizer Fuessballspiler
* Paul Stöckli (1906–1991), en Schwizer Moler und Glasmoler
* Peter Paul Stöckli (* 1941), en Schwizer Landschaftsarchitekt
* Ralph Stöckli (* 1976), en Schwizer Curlingsportler
* Ramona Stöckli (* 1982), e Schwizer Reality-TV-Darstelleri
* Xaver Stöckli (1888–1975), en Schwizer Politiker

**Lueg au:**
* Stöck
Stöck

**Stöck** oder **Stoeck** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Gerhard Stöck (1911–1985), en dütsche Liechtathlet
* Jutta Stöck (* 1941), e dütschi Liechtathleti
* Martin Stoeck (1964–2021), en dütsche Musiker
* Wilhelm Stöck (1922–1997), en dütsche Journalist und Nochrichtesprächer
* Wolfgang Stoeck (1921–2007), en dütsche Jurist und Syndikus

**Stöck** isch en Begriff us em Chartespiil Jass: König und Ober vom Trumpfblatt bilded zämme d „Stöck“

'''Luge au:
* Stöckli
Benedikt VI.

Dr **Benedikt VI.** (* z Rom; † Juli 974 ebedert) isch vum 19. Jänner 973 bis Juni oder Juli 974 Papscht gsii.

Vor sym Pontifikat isch dr Benedikt Kardinaldiakon vu San Teodoro gsii. Är isch en Aahänger vum Chaiser Otto I. un isch gege d Hoffnige vu dr Crescentier us em Huus Tusculum, ere remische Adelsfamilie, wu unter em Johannes XIII. uffechuu isch, no däm sym Dod im Spotjohr 972 zum Papscht gwehlt wore. Wel d Wahlbstetigung vum Chaiser het mießen abgwartet wäre, isch er erscht im Jänner 973 gweit wore. Noch em Dod vum Otto im Mai 973 isch er z Rom d Unterstitzig verlore un im Johr druf het en e Gruppe vu remische Adlige unter dr Fierig vum Crescentius de Theodora, eme Suhn vum Johannes Crescentius un dr Theodora dr Jingere, un dodermit Brueder vum Papscht Johannes XIII., abgsetzt un het en in dr Ängelsburg yygspeert. Dr Crescentius de Theodora het derno dr Bonifatius VII. zum Gegepapscht glupft, wu dr Benedikt VI. im Juli 974 het verworgse loo. Wu dr Suhn vum verstorbene Chaiser Otto I., dr Chaiser Otto II., aagruckt isch, isch dr Gegepapscht uf Byzanz gflichtet. 

E Papscht „Damasus II.“, wu in e Dail Papschtlischte zwisch em Benedikt VI. un em Benedikt VII. stoht, het s nie gee.
	
Us sym Pontifikat isch wenig bekannt, nume d Bstetigung vu dr Grindig vum Erzbischtum Prag isch no wichtig.

Uf em Campo Santo Teutonico isch bi Böuarbete anne 1885 e Grabstaifragmänt entdeckt wore, wu vu dr Grabplatte vum Benedikt chennt stamme.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink

## Fueßnote
Leid

S **Liide** isch e Grunderfaarig und bezäichnet als Sammelbegriff alles, was e Mensch körperlig und seelisch belastet. Under anderem liidet mä dra, wenn Bedürfniss, Hoffnige und Erwartige nid erfüllt wärde, wemm mä e Individuum, wo äim noochstoot, verliert, wemm mä von soziale Grubbe drennt wird, wemm mä vo usse zwunge oder begränzt wird, wemm mä alt oder chrank wird,  Schmärze empfindet oder sich mit em Dood muess usenandersetze.
S Liide isch immer subjektiv. Was mä as Liide empfindet, hängt vom Individuum ab, also vo de äigene Erfaarige und Iistellige.

Hützudags brucht mä dr Begriff au für Dier, mindestens für die hööchere, und mit Gsetz zum Dierschutz brobiert mä, s Liide vo Dier z verhindere oder wenigstens so wit wie mööglig z verchliinere.
## Litratuur
;Verschiideni Religione
* John Bowker: *Problems of suffering in religions of the world*, Cambridge University Press, Cambridge 1975, ISBN 052109903X.
* Andreas Renz/ Hansjörg Schmid/ Jutta Sperber/ Abdullah Takım (Hrsg.): *Prüfung oder Preis der Freiheit? Leid und Leidbewältigung in Christentum und Islam*, Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2008, ISBN 978-3-7917-2113-2 (*Theologisches Forum Christentum – Islam*).
;Christedum
* Donald A. Carson: *Ach Herr, wie lange noch? Gedanken über das Leiden und andere Nöte.* Esras.net 2. Uflaag 2009. ISBN 978-3-90589-900-9
;Islam
* U. Austin: *Suffering in Muslim religious thought*, in: Islamic Quarterly 26 (1982), 28-39.
* M. M. Ayoub: *The Problem of Suffering in Islam*, in: Alserat 8/2-4 (1982), 11-21. 26-35.
* Ders.: *Redemptive Suffering in Islam*: A Study of the Devotional Aspects of ‘Ashura’ in Twelver Shi’ism, Mouton, The Hague 1975 (Diss. bi A. Schimmel).
* John Bowker: *The Problem of Suffering in the Qur’an*, in: Religious Studies 4 (1968), 183–202.
* Margaretha T. Heemskerk: *Suffering in Mu‘tazilite Theology*, E. J. Brill, Leiden 2000.
;Judedum
* Oliver Leaman: *Evil and Suffering in Jewish Philosophy*, Nöi York 1995.

## Weblingg

## Fuessnoote
Christlich-soziale Partei

**Christlich-soziali Partei** chan folgendes bedüte:
* Christlich-soziale Partei (Deutsches Kaiserreich) z Dütschland (1878–1918)
* *Christlich-Soziale Partei*, vo 1920 bis öpe 1925 de Name för di Christlich-Soziale Reichspartei gsi
* Christlichsoziale Partei (Österreich) z Öschtriich (1893–1933)
* Christlich-soziale Partei (Schweiz) i de Schwiz (sit 1997)
* Christlichsoziale Partei (CVP), e Gruppierig innerhalb vo de Christlichdemokratische Volkspartei i de Schwiz
* Christlichsoziale Partei Obwalden, im Schwizer Kanton Obwalde
* *Christlich Soziale Partei* z Belgie
* *Christlich-soziale Partei Liechtensteins* im Fürschtetum Liechtestai (1961–1974)
* *Christelijk-Sociale Partij* i de Niderlande (1907–1926)

**Lueg au:**
* Christlich Soziale Volkspartei
* Christlich-Soziale Union in Bayern
Christlichsoziale Partei (CVP)

Di **Christlichsoziali Partei (CVP)** isch e politischi Partei i de Schwiz, wo e Sekzion vo de CVP isch.

## Gschicht
I de zwaite Hälfti vom 19. Johrhundert hät sich die katholisch Chile vermehrt mit de christliche Soziallehr agfange befasse. E Christlichsoziali Bewegig hät sich dänn aafangs 20. Johrhundert au i de Schwiz formiert. 1903 isch de *Zentralverband vo christlichsoziale Organisazione vo de Schwiz* gründed worde. E paar Johr spöter händ sich di christliche Bruefsverbänd zum *Christlichsoziale Gwärkschaftsbund vo de Schwiz* zämegschlosse und de *Christlichsoziali Arbeiterbund vo de Schwiz* isch gründed worde.

Di *Schwizerisch Konservativi Volkspartei* (KVP), eso hät d CVP damols no ghaisse, hät Problem gha, die konservative und soziale Strömige under ain Huet zbringe. Drum sind 1917 im dütschsprochige Tail vom Wallis, 1919 im Kanton Lozärn und 1966 im Kanton Friburg aigeständigi christlichsoziali Parteie gründed worde. I anderne Kantön sind si Gruppierige innerhalb vo de CVP blibe.

## Weblink
* Christlichsoziali Partei als Vereinigung innerhalb vo de CVP
* 

## Fuessnoote
Ramsen

**Ramsen** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* Ramsen (Pfalz), e Gmeind im Donnersbärgchrais, Rhyland-Pfalz 
* Ramsen (Rot), en Ortsteil vo de Gmeind Rot a de Rot, Landchrais Biberach, Bade-Würtebärg
* Ramsen SH, e Gmaind im Kanton Schaffuuse, Schwiz
* *Ramsen*, en Ortstail vo de Gmaind Herisau, Kanton Appezäll Usseroode, Schwiz

* *Ramsen*, de dütsch Name von ere preußische Landgmeind im Chreis Königsbärg, hüt ghörts zu *Saretschnoje* (Kaliningrad, Bagrationowsk), Russland

* *Ramsenburg*, en andere Name för d Roseburg oberhalb vo Ramse bi Herisau, Schwiz
Johannes XIV. (Papst)

Dr **Johannes XIV.**, aigetli **Petrus Canepanova**, († 20. Augschte 984 z Rom) isch vu 983 bis 984 Papscht gsii.

Är isch Erzchanzler vum Otto II. gsii un ab 966 Bischof vu Pavia. Im Novämber oder aafangs Dezämber 983 isch er Papscht wore. Wu dr Otto im no nämlige Johr gstorben isch, het dr Gegepapscht Bonifatius VII., wu anne 974 uf Byzanz verbannt woren isch, im April 984 retuur chenne chuu uf Rom. Mit dr Hilf vu dr Crescentier het er dr Johannes gfangenee un in dr Ängelsburg yyspeere loo, wun er am 20. Augschte 984 verhungeret isch. Dr Otto&nbsp;III. isch as Chenig unter dr Regäntschaft vu syre Mueter Theophanu Noofolger vu sym verstorbene Vater, em Chaiser Otto II., wore.

Dur e speteri Fählinterpretation vu syre „aktive“ Herrschaft un syre Haftzyt as zwai Pontifikat vu unterschidlige Personen isch er Verwirrig bi dr Zellig vu dr Päpscht mit Name Johannes entstande. Wäge däm isch dr Name Johannes XX. as Korräktur vum vermuetete Fähler nit brucht wore.

Dr Johannes XIV. het sy richtige Name abglait un si ne andere Papschtname gee, wel er si nit as wirdig gnue empfunde het, unter sym Geburtsname Petrus wyter z agiere un si dodermit uf ai Stapfle mit em Aposchtel Petrus z stelle.

## Weblink

## Literatur
* 
*
Erwin Monterin

Dr **Erwin Monterin** (* 29. Merz 1913 z Greschonei-Sent-Johann; † 15. Septämber 2006) isch e italienische Gaschtwirt, Buur un Dialäktdichter vu Greschonei gsii.

## Lääbe
No dr Schuel isch er drei Johr uf s Prieschterseminar z Aosta gange, het s Studium us gsundhaltlige Grind aber abbroche, isch retuur in sy Haimetdorf un het uf em Buurehof vu syne Eltere mitghulfe.

E baar Johr lang isch er Hittewart vu dr Capanna Regina Margherita uf dr Signalkuppe im Monte-Rosa-Massiv gsii. 

Wänn Saison gsii isch, het er als in dr Chällerei vu dr Greschoneier Wyyhandelsfamilie Scaler z San Severo z Apulie gschafft.

Z Greschonei het er mit syre Frau ne Reschtaurant bedribe.

## Walsertitsch
Dr Monterin het si aktiv engaschiert fir s Greschoneititsch, sy Muetersproch. Är het s Walser-Kulturzentrum mitgrindet un isch dert (zäme mit em Heinrich Welf) ais vu dr aktivschte Mitglider gsii.

Är het mitgmacht mit Zämmedrage vum Matrial fir s Greschoneititsch-Werterbuech. Vor allem topografischi Näme vu dr Gegnig sin syni Sterki gsii, wel er vu allene Waide, Hitte un Ecke no di titsche Näme gwisst het.

Derzue het au Gedicht uf Greschoneititsch gschribe, nyyn dervu sin publiziert wore vum Walser-Kulturzentrum im Band *Orizzonti di poesia*.

Au am *Calendario Walser* het er all Johr mitgschafft.

## Literatur
* *In merioriam Erwin Monterin*. In: Augusta 2007
* Walser Kulturzentrum des Aostatals (Hrsg.): *Orizzonti di poesia. Testi e composizioni nell’idioma di Gressoney e Issime.* Tipografia Valdostana, Aosta 1995