open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dietwil

**Dietel** (usgschproche: ; offiziell: *Dietwil*) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schweizer Kanton Aargau. D Gmeind ligt im Rüüsstal und isch di südlichscht Gmeind vom Kanton.

## Geographii
D Gmeind isch 549 Hektare gross, dodervo sind 94 Hektare mit Wald zuegwachse und 49 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 538 Meter uf em Ibärg, de tüüfschti bi 402 Meter an de Rüüss.

Nochbergmeinde sind Rüti, Risch, Honau, Eibu und Seis.

## Gschicht
Dietel isch zum erschte Mol in ere Schenkigsurkund vom Chloschter Engelbärg us em Johr 1236 in de Form *Tuerwile* erwähnt worde, wo e Falschschriibig vo *Tuetwile* isch. Di höchi Grichtsbarkeit und dodermit d Landesherrschaft isch im Mittelalter bi de Habsburger gläge, wo s Dorf em Amt Meiebärg zuteilt hei.

Nach de Eroberig vom Amt Meiebärg durch d Lozärner hei di d Landesherrschaft übernoh, hei si aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Dietel het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 im Kanton Aargau ufggange isch.

## Lüt
* Xaver Severin Gretener (1952–1933), Juus-Profässer z Bärn und z Breslau (Poole), z Dietel ufgwachse

## Literatur
* Georg Germann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band V: Der Bezirk Muri.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 55). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Dietel
* 

## Einzelnochwis
Mühlau AG

**Mülau** (usgschproche: ); offiziell: Mühlau) ) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind ligt an de Rüüs an de Gränze zum Kanton Zug.

## Geographii
D Gmeind Mülau het mereri Ortsteil. Näbem Dorf Mülau sälber ghöret Krähebühl, Schore und Keschtebärg zur Gmeind.
De Gmeindsbann het e Flächi vo 552 Hektare, dodervo sind 73 Hektare Wald und 60 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 475 Meter ü. M., de tüüfschti uf 387 Meter. D Nochbargmeinde sind di Aargauer Gmeinde Seis, Au, Boiel und Merischwand, und di Zuger Gmeind Hünebärg.

## Gschicht

Mülau isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1274 in de Form *Mulnowe* erwähnt worde. Im Mittelalter sind d Herre vo Hünebärg Landesherre gsi. D Bewohner vom Dorf, wi au d Nachbare vo Bänzischwil und Merischwand, hei sich 1394 vo de Hünebärger loskauft und hei sich friiwillig de Schtadt Lozärn unterschtellt, wo si zwar nöd di gliiche Rächt hei gha, wi d Schtadtbürger, aber gliichwohl me wi d Untertane vo Lozärn. Ihri Untervögt und Richter hei si sälber dürfe wääle.
Au nach de Eroberig vo de Freie Ämter durch d Eidgenosse reschpektiv vom Amt Meiebärg durch d Lozärner im 1415, het an de Situation nüd gändret. Schpöteschtens ab em 1426 isch s Gebiet vo Mülau, Bänzischwil und Merischwand zum Amt Merischwand zämegfasst gsi.
Im März 1798 sind d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Di drü Dörfer vom Amt Merischwand hei in dere Ziit zum Dischtirkt Hochdorf ghört. Im Oktober 1802 het sich s Amt Merischwand eigemächtig em Kanton Zug aagschlosse und im Februar 1803 het de Napoleon beschtimmt, dass s Amt em Kanton Aargau aagschlosse wird. Mülau isch am Aafang en Teil vo de Gmeind Merischwand gsi, het sich aber im 1810i vo de Gmeind trännt und isch unabhängig worde. Vom 1867i bis zum 1879i hets en Schtriit zwüsche Merischwand und Mülau gäh, will di beide Wiler Schore und Keschtebärg vo de Gmeind Merischwand uf Mülau hei welle wächsle. S het en Huufe Rekürs und Beschwerde gäh, bis der Wechsel im 1879i vollzoge worde-n-isch. Schore und Keschtebärg hei bis ins 1913 zämme e eigeni Ortsbürgerschaft bildet, sind also selber für Schtroose, d Schuel und s Armewese zuschtändig gsi.

## Literatur
* Georg Germann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band V: Der Bezirk Muri.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 55). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967, .
* 

## Weblink

* D offiziell Website vo de Gmeind Mülau
* 

## Einzelnochwis
Troistorrents

**Troistorrents** (fp. [a tʀetɔʀɛ̃]) isch e Munizipalgmeind im Kanton Wallis in de Schwiiz. Si ghört zum Bezirk Monthey im Unterwallis und isch französischsprochig.

## Geographii
De vorderi Teil vom Val de Morgins ghört zu Troistorrents. De bekannteschti Ort vo de Gmeind isch Morgins. Vom Gmeinsbiet us gits en Pass in Savoyer Teil vom Chablais, de Pas de Morgins.

## Gschicht
Troistorrents ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1248 als *Trestorrens*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11 % glägu.

## Religion
79,3 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,4 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Troistorrents ischt dr Fabrice Donnet-Monay (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 3567 Iwonru 94,8 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,5 % Titsch, 0,5 % Talienisch und 2,2 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Troistorrents gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Tourismus

Bsunders Morgins isch, scho sit em 1908, en Wintersportort. De erschti Sessellift isch im 1947i bauet worde und im 1961 het Morgins mit em französische Wintersportort Châtel en Veriibarig troffe, zum gmeinsame Usbau vom Skigebiet „Portes du Soleil“, wo uf beidne Siite vo de Schwizerisch-französische Gränze ligt.

## Vercher
Vo Troistorrents uf Morgins hets früener en Saumpfad gäh, wo zwüsche 1864 und 1867 zu ere Serpentine-Fahrschtroos usbauet worde-n-isch. In de 1870er Johr isch au d Passschtroos zum Pas de Morgins usbauet worde, wo bsunders für de Regionalvercher bruucht wird.

## Persönlichkeite
* Didier Défago (* 1977), Skirännfahrer, isch z Morgins ufgwachse

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Troistorrents
* 
* 
* 

## Fuessnote
Gehörknöchelchen

D **Ohrechnöcheli** (lat. *Ossicula auditus*, wörtlig „Chnöcheli vom Ghör“) si chliini Chnoche im Mittelohr vo de Wirbeldier mit Usnahm vo de Fisch, wo mechanischi Schwingige vom Drummelfäll uf s Innenohr wiiterleite. D Ohrechnöcheli dräte evolutionär zum erste Mol bi Amphibie in dr Form vom ene einzelne Chnöcheli uf, wo as Chliini Süüle (''Columella'') oder Stiigbügel (*Stapes*) bezeichnet wird. Bi de Süüger chömme no zwei Ohrechnöcheli drzue, dr Hammer (*Malleus*) und dr Amboss (*Incus*).

## Weblingg
*http://www.iurc.montp.inserm.fr/cric/audition/  (usgezeichneti Siite über s Ohr, ängl./franz.)
Sins

**Seis** (usgschproche: ); offiziell: *Sins*) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt im Rüüsstal an de Gränze zu de Kantön Zug und Lozärn und isch bis Endi 2009 di gröschti Gmeind im Kanton Aargau gsi. Bis ins 1941i het d Gmeind *Meiebärg* gheisse, nach eme Ortsteil.

## Geographii
D Gmeind Seis bstoht us mehrere Dörfer, Wiler und vilne Einzelhöf, wo übers ganze Gmeindsbiet verteilt sind. S Dorf Seis isch di mit Abschtand gröschti Sidlig. Öppe zwee Drittel vo de Iiwohner läbet derte.
De Gmeindsbann het e Flächi vo 2028 Hektare, dodervo sind 354 Hektare Wald und 195 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 751 Meter ü. M., de tüüfschti uf 392 Meter. D Nochbargmeinde sind di Aargauer Gmeinde Apel, Au, Mülau, Rüti und Dietel, di Zuger Gmeind Hünebärg und di Lozärner Gmeinde Eibu, Baubu, und Hoonri.

## Gschicht
Seis isch zum erschte Mol im 1230i in ere Urkund erwähnt worde. Älter reschpektiv früener erwähnt sind Alike (893; *Halahinchova*), Rüüsegg (öppe 1130; *Ruseca*) und Aetteschwil (1179; *Agetiswilare*). S Schtädtli Meiebärg, wo im Mittelalter Sitz von eme Amt isch gsi, isch öppe im 1230i gründt worde.
Di höchi Grichtsbarkeit und dodermit d Landesherrschaft isch bi de Habsburger gläge, wo s Dorf em Amt Meiebärg zuteilt hei.
Nach de Eroberig vom Amt Meiebärg durch d Lozärner hei di d Landesherrschaft übernoh, hei si aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Seis het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 im noie Kanton Aargau ufggange isch.

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Seis

## Einzelnochwis
Boswil

**Bosmel** (usgschproche: ; offiziell: Boswil) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau.

## Geographii
Bosmel ligt im Bünztal am Übergang vom flache Talbode uffe zum Lindebärg.
De Gmeindsbann het e Flächi vo 1178 Hektare, dodervo sind 258 Hektare Wald und 128 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 704 Meter ü. M., de tüüfschti uf 429 Meter. D Nochbargmeinde sind Waltischwil, Bünze, Bäsibüre, Arischtau, Muri, Butel, Bepmel und Challere.

## Gschicht
Bosmel isch zum erschte Mol in ere Urkund vom Grossmoischter z Züri in de Namesform *Bozwila* gnennt. Will di Urkund nöd datiirt isch, ischs genaui Alter nöd bekannt. D Forschig nimmt en Entschtehig vo dere Urkund in de Ziit zwüsche 874 und 887 aa.
D Landesherrschaft über Bosmel isch bi de Habsburger gläge. Im 1415i hei Eidgenosse de Aargau erobert u e so isch Bosmel de Sitz vo eme Amt und en Teil vo de Freie Ämter worde, ere gemeine Herrschaft. Kompliziirt isch es z Bosmel nach em zweite Villmergerchrieg worde. Di reformiirte Kantön Züri, Bärn und Glaris hei im 1712 d Katholike bsiegt und s Freiamt ufteilt. D Gränze isch uf ere grade Linie zwüsche de Chile vo Underlunkhofe und em Galge z Fahrwange verloffe und het Bosmel - zum Teil sogar einzelni Hüser - in zwei Teil ufteilt. 
Im März 1798 sind d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Bosmel het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch. D Dörfer sind im noie Kanton im 1816 zu einer Gmeind zämme cho.

## Literatur
* Georg Germann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band V: Der Bezirk Muri.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 55). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967, .

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Bosmel
* 

## Einzelnochwis
Amt Meienberg

S **Amt Meiebärg** isch es Amt gsi, wo nach em Ussterbe vo de Grafe vo Länzbrg entschtanden isch. Zerscht isch es es Amt vo de Habsburger gsi und ab em 1415 het s Amt Meibärg zu de «Freie Ämter» ghört, ere gmeine Herrschaft vo de Eidgnosse.

Zum Amt Meiebärg hei d Dörfer und Wiler ghört, wo hüt in de Gmeinde Apel, Au, Boiel (ohni Winterschwil), Dietel, Rüti und Seis liget. De Sitz vom Amt isch im Schtädtli Meiebärg gsi, wo hüt zu Seis ghört.

## Gschicht
De Bsitz vo de Länzburger isch nach em Usschtärbe vo dem Gschlecht um die Johr 1170/1171 vo de Habsburger übernoh worde. Si hei zu de Verwaltig vo ihrem Bsitz im Freiamt s Amt Meiebärg iigricht, wo im Johr 1273 s erschti Mol in ere Urkund belegt isch. Näbe de hütige aargauische Gmeinde hei im 14. Johrhundert au Dierike, Root und Mettewil bi Ballwil dezu ghört. D Habsburger hei vor em Johr 1247 z Meiebärg e Burg la baue, wo zum Zentrum vo dem Amt worde-n-isch.

Wo dann de Aargau vo de Eidgnosse im 1415i isch eroberet worde, hei d Lozärner s Amt Meiebärg bsetzt und zunächscht d Landesherrschaft übernoh. Aber scho im 1425i hei si si mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch eis vo de 13 Ämter vo de Freie Ämter worde, ere gmeine Herrschaft.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. S Amt Meiebärg isch zum Dischtrikt Muri cho, wo in dere Ziit zum Kanton Bade ghört het. D Bevölkerig isch nöd defür gsi und hätti en Zämeschluss mit Zug oder mit Lozärn besser gfunde. Aber au en Versuech vo 1802, sich Zug aazschliisse, isch erfolglos blibe. De Kanton Bade isch im 1803i wider ufglöst worde und mit em Fricktal und em Kanton Aargau, wo vo der Helvetik in s Läbe grüeft worden isch, im Rahme vo dr Mediationsakte zum noie Kanton Aargau zämegschlosse worde.

## Literatur
* Pfarramt Sins und Gerechtigkeitsverein Meienberg (Hrsg.): *Meienberg im Freiamt und seine Eligius-Kapelle*

## Einzelnochwiis
Amt Merenschwand

S **Amt Merischwand** isch es Amt gsi, wo zu de Freie Ämter ghört het, ere gmeine Herrschaft vo de Eidgnosse.
Zum Amt Merischwand hei d Dörfer und Wiler ghört, wo hüt in de Gmeinde Mülau, Bänzischwil und Merischwand
liget.

## Gschicht
Site m 1293 sind die Dörfer und Wiler, wo schpöter zum Amt Merischwand si zämegfasst worde, im Bsitz vo de Herre vo Hünebärg gsi. D Bewohner vom Biet hei sich aber im 1394i vo de Hünebärger los chauft und hei sich friiwillig de Schtadt Lozärn unterschtellt, wo si zwar nöd di gliiche Rächt hei gha, wi d Schtadtbürger, aber gliichwohl me wi d Untertane vo Lozärn. Ihri Untervögt und Richter hei si sälber dürfe wääle.
Au nach de Eroberig vo de Freie Ämter durch d Eidgenosse reschpektiv vom Amt Meiebärg durch d Lozärner im 1415, het an de Situation nüd gändret. Im 1426 isch dann zum erschte Mol s Amt Merischwand in ere Urkund erwäänt. Mülau, Bänzischwil, Merischwand und d Wiler und Einzelhöf sind zum Amt Merischwand zämegfasst gsi.
Bsunders di hüfige Überschwemmige, wägem Hochwasser vo de Rüüs, hei em Amt z schaffe gmacht. D Bewohner hei d Verpflichtig gha, d Schutzdämm in Ordning z bhalte. Mit de Ziit hets au Probläm mit Lozärn gäh, will d Schtadt immer weniger s Gfühl het gha, sich an di alte Verträg müesse z halte. Im 1765i het sogar e Revolte gäh, wo aber schnell isch nidergschlage worde.
Im März 1798 sind d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Di drü Dörfer vom Amt Merischwand hei in dere Ziit zum Dischtirkt Hochdorf ghört. Im Oktober 1802 het sich s Amt Merischwand eigemächtig em Kanton Zug aagschlosse und im Februar 1803 het de Napoleon beschtimmt, dass s Amt em Kanton Aargau aagschlosse wird. D Ämter sind im Aargau aber durch d Gmeinde ersetzt worde, so isch s Amt Merischwand zu de Gmeind Merischwand worde. Im 1810i isch dann aber Mülau selbschtändig worde, im 1813i Bänzischwil.
Oberrüti

**Rüti** (offiziell: Oberrüti) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt im Rüüsstal an de Gränze zum Kanton Zug.

## Geographii
Zur Gmeind Rüti ghört näbem Dorf sälber au d Wiler Wide, An de Rüss und Beugge und e paar Einzelhöf.
De Gmeindsbann het e Flächi vo 537 Hektare, dodervo sind 82 Hektare Wald und 53 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt vo de Gmeind isch uf 495 Meter ü. M., de tüüfschti uf 400 Meter. D Nochbargmeinde sind di Aargauer Gmeinde Seis und Dietel und di Zuger Gmeind Hünebärg.

## Gschicht
Rüti isch zum erschte Mol in eme Schutzbrief vom Papscht ans Chloschter Engelbärg us em Johr 1236 in de Form *Ruty* erwähnt worde. Scho im Johr 1231 isch en Freiherr vo Rüthi erwähnt, wo en Schtifter vom Chloschter Frauethal gsi isch. Di höchi Grichtsbarkeit und dodermit d Landesherrschaft isch bi de Habsburger gläge, wo s Dorf em Amt Meiebärg zuteilt hei.

D Lozärner hei s Amt Meiebärg 1415 eroberet un d Landesherrschaft übernoh, hei die aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Rüti het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört. In de helvetische Verfassig vo 1802 isch planet gsi, Rüti zum Kanton Zug z schlaa, aber de Napoleon het verfüegt, dass Rüti zum noie Kanton Aargau cho isch, wo im 1803 gründt worden isch.

## Literatur
* 
* Georg Germann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band V: Der Bezirk Muri.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 55). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gemeinde Rüti (Oberrüti)
* 

## Einzelnochwis
Oberkiefer

Dr **Oberchiifer** (lat. *Maxilla*) isch e Chnoche vom Gsichtsschädel, wo us eme Chnochebäärli bestoht. Er bildet dr Bode vo dr Augehöhli (*Orbita*), dr Bode und d Siitewand vo dr Nasehöhli (*Cavum nasi*) und e Deil vom Guume und eso s Dach vo dr Muulhöhli (*Cavum oris proprium*). Im Oberchiifer isch au d Chiiferhöhli *(Sinus maxillaris).*

## Flechene
 
Am Oberchiiferkörper löön sich vier Flechene lo underscheide:
D Gsichtsflechi (*Facies anterior*) befindet sich vorne am Oberchiiferkörper. D Underschlööfeflechi (*Facies inftratemporalis*) schliesst noch hinde an d Gsichtsflechi aa und wird vo dr Underjochbeileiste gege d Gesichtsflechi drennt. D Augehöhleflechi (*Facies orbitalis*) bildet dr grössti Deil vom Augehöhlibode. D Naseflechi (*Facies nasalis*) bildet die siitligi Wand vo de Nasehöhlene.

## Fortsetz und Öffnige

Dr Stirnfortsatz (*Processus frontalis*) isch d Verbindig zwüschen em Nasebei, em Dränebei und Stirnbei.
Dr Jochfortsatz (*Processus zygomaticus*) het e dreieggigi Form und befindet sich under dr Augehöhliflechi.
Dr Alveolarfortsatz (*Processus alveolaris*) dräit d Zehn und isch entsprächend bogeförmig. Dr Guumefortsatz (*Processus palatinus*) isch e woogrächti Blatte und befindet sich zwüsche dr Naseflechi und em Alveolarfortsatz.

Bi Dier het dr Oberchiiferkörper e mehr oder weniger usprägti Chnocheleiste, d *Crista facialis*. Si isch bi Ross bsunders markant und mä cha se dur d Huut gspüüre. D Crista facialis isch dr oberi Rand wo dr *[[Musculus masseter]]* aasetzt.

Dur en Oberchiifer zieht dr *[[Nervus infraorbitalis]]* (en Ast vom *[[Nervus maxillaris]]* vom *[[Nervus trigeminus]]*) und innerviert dä Chnoche zsämme mit alle Oberchiiferzehn. Er chunnt am *[[Foramen infraorbitale]]* underhalb vo dr Augehöhli us em Oberchiifer an d Oberflächi. Drüber si no meh Est vom *Nervus maxillaris* Deil vo dr Innervation vom Guume.

## Bluetversorgig

D Bluetversorgig erfolgt dur d *[[Arteria maxillaris]]*.

## Dr Guumechnoche

Dr Guumechnoche (*Palatum osseum*) bestoht us em Alveolarfortsatz vom Oberchiifer und em Guumebei. Drei Chnochenöht bilde d Begränzig vo de einzelne Deil:

Die mittleri Guumenoht (*Sutura palatina mediana*) goot vom Schniidzahnloch bis zum hindere Nasedorn. Die queri Guumenoht (*Sutura palatina transversa*) chrüzt die mittleri Guumenoht hinde zwüschen em erste und zweite Stockzahn. D Zwüschechiifernoht (*Sutura incisiva*) verbindet s Zwüschechiiferbei (*Os incisivum*) mit em Oberchiiferbei. D Löcher im Guumechnoche si für d Närve und d Bluetgfäss, wo d Guumeschliimhuut versorge.

## Fuessnoote
Tränenbein

S **Dränebei** (*Os lacrimale*) isch eine vo de Schädelchnoche bi de Wirbeldier und Deil vom Gsichtsschädel. Es handlet sich um e dünns Chnocheplättli, wo as Baar vorchunnt und e Deil vo dr Augehöhli und vo dr siitlige Nasehöhliwand bildet.

S Dränebei bildet (bim Menschen zsämme mit em Oberchiifer) d Dränesackgruebe (*Fossa sacci lacrimalis*, wo au als „Dränedrichter“ bezeichnet wird), wo dr Dränesack din liit. Usserdäm bildet s e Deil vom Dräne-Nase-Kanal (*Canalis lacrimalis*), wo dr Dräne-Nase-Gang (*[[Ductus nasolacrimalis]]*) din isch. Dr Iigang zum Dräne-Nase-Kanal isch s *Foramen lacrimale*. Bi Wiiderchäuer isch s Dränebei ventrokaudal wien e Blootere zur *Bulla lacrimalis* ufdriibe.

Bi Baarhuefer isch s Dränebei pneumatisiert. Dere Nasenäbehöhli sait mä Dränebeihöhli (*Sinus lacrimalis*). Bi Ross chunnt d Chiiferhöhli, wo sehr gross isch, bis in s Dränebei ine.

D Lengi vom Dränebei wird bin e baar Dierarte zur Identifikation vo Underarte bruucht. Das isch zum Bispil bi de Wildsäu dr Fall.

## Litratur und Quelle
* F.-V. Salomon: *Knöchernes Skelett*. In: Salomon, F.-V. u. a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin.* Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 37-110. ISBN 3-8304-1007-7
Unterkiefer

Dr **Underchiifer ** (lat. *Mandibula*, vo *mandere* „chäue“) isch e Chnoche vom Gsichtsschädel.  Bi Süüger isch er dr bewegligi vo de beide Chiiferchnoche.

## Ufbau

Dr Underchiifer bestoht us em huefiiseförmige Underchiiferkörper (*Corpus mandibulae*), wo s vorderen Änd drvo s Chiini stützt, und de Underchiiferäst (*Ramus mandibulae*), wo uf beide Siite vom Chiifer ufstiige. Am Underchiiferast befindet sich dr Muskelfortsatz (*Processus coronoideus*), wo dr *[[Musculus temporalis]]* dra festgmacht isch und dr Glänkfortsatz (*Processus condylaris*) mit em Chiiferglänkchöpfli (*Caput mandibulae*), wo s Chiiferglänk bildet. D Iischnitt zwüschen em Muskelfortsatz (noch dr alte anatomische Nomenklatur früehner as *Processus muscularis* bezeichnet) und em Glänkfortsatz (früehner dr *Processus articularis*) heisst *Incisura mandibulae*.

Am Underchiifer setze die vier Chäumuskle aa, wo für e Chiiferschluss (Okklusion) sorge.

An dr Innesiite vom Underchiiferast sitzt e Chnochezunge (*[[Lingula]]*), wo s *[[Foramen mandibulae]]* (s Underchiiferloch) überdeckt. Das Loch isch d Iidrittsstell vom *[[Nervus alveolaris inferior]]* (us *[[Nervus mandibularis]]* vom *[[Nervus trigeminus]]*) und dr *Arteria* und *Vena alveolaris inferior*. Dr Närv verlauft im *[[Canalis mandibulae]]* (Mandibularkanal) under de Wurzeländi vo de Siitezehn und innerviert d Zahnfächer und d Zehn im Underchiifer. Dr Ändast verloot as *Nervus mentalis* dr Underchiiferkörper am *[[Foramen mentale]]* (Chiniloch) im Beriich vo de Prämolare. D Bluetversorgig vom Underchiifer bassiert über d *Arteria alveolaris inferior*.


Datei:mandibula_lateral.png|Dr Underchiifer vo dr Siite us gseh
Datei:Unterkiefer_dorsal.png|Dr Underchiifer vo hinde


## Litratur
* Klaus D. Mörike et al.: *Lehrbuch der makroskopischen Anatomie für Zahnärzte*, Gustav Fischer Verlag, Stuttgart

## Quelle
Zungenbein

S **Zungebei** (*Os hyoideum*) isch e chliine bogene Chnoche am Muulbode under dr Zunge. Es isch nit mit em rästlige Skelett verbunde, sondern nume an Muskle und Bänder ufghängt und mä cha s dur d Huut gspüre. S Zungebei het d Form vom ene U und isch bim Mensch öbbe 2 bis 3&nbsp;cm gross. Embryonal entstoht s Zungebei us de Chnorpel vom 2. und 3. Kiemeboge.

Bi de Süüger bestoht s us eme Mittelstück (Körper) und zwei Baar siitlige Fortsetz (Hörner). S hindere Baar vo dene Fortsetz isch chlii und mit em Chehlchopf verbunde, s vordere isch grösser und am Schlööfebei agmacht. Bi Affe und Mensche verschmilzt sogar s obere Drittel vom vordere Horn mit em Schlööfebei und bildet däm si so genannte Griffelfortsatz, währed dr Räst oder wenigstens s zweite Drittel unverchnöcheret bliibt und as *Ligamentum stylohyoideum* s Zungebei und dr Griffelfortsatz verbindet. Beidi Bäärli vo Hörner si bi de niidere Wirbeldier grösser und si mögligerwiis d Räst vom erste Kiemeboge und em Zungebei, wo bi de Fisch no voll entwicklet gsi isch, währed dr so genannti Körper, wo mänggisch us meh as eim Deil bestoht, wo hinderenander lige, s Mittelstück vom Zungebeiboge repräsentiert.

## Funktion
S Zungebei isch mit Bänder und Muskle im Beriich vo dr Schädelbasis festgmacht. Wäge däm het s en Art Schaukelfunktion. An dr Undersiite vo dr Schaukle si mit Bewegigsoptimierig dr Chehlchopf und d Luftröhre ufghängt. Das wirkt sich günstig ufs Schwätze, Schlucke, Schnuufe und Hueste us.

## Muskle
Am Zungebei setze vili Muskle aa, wo je noch dr Lag vo ihrem Ursprung zum Chnoche in zwei Gruppe chönne iideilt wärde:

**Suprahyali Muskulatur:** Si zieht s Zungebei ufwärts und hilft bim Schlucke.
**Musculus geniohyoideus*, Ursprung: Chiini (Underchiifer), Innervation: *Ansa cervicalis* und *Nervus hypoglossus* (XII)
**Musculus digastricus* mit *Venter anterior*, Ursprung: Underchiifer, Innervation: *Nervus mylohyoideus* (V3) und *Venter posterior*, Ursprung: *Processus mastoideus*, Innervation: *Ramus digastricus* (*Nervus facialis*)
**Musculus mylohyoideus*, Ursprung: Underchiifer, Innervation: *Nervus mylohyoideus*
**Musculus stylohyoideus*, Ursprung: *Processus styloideus* vom Schlööfebei, Innervation: *Ramus stylohyoideus* (VII)

**Infrahyali Muskulatur:** Si zieht s Zungebei abwärts. Alli Muskle vo dr Gruppe wärde vo dr *Ansa cervicalis* innerviert.
**Musculus omohyoideus*, Ursprung: Schulterblatt
**Musculus sternohyoideus*, Ursprung: d Hindersiite vom *Manubrium sterni* am Brustbei
**Musculus sternothyroideus*, Ursprung: wie dr *Musculus sternohyoideus*. Er setzt as dr einzig Muskel vo dr Gruppe nit am Zungebei, sondern am Schildchnorpel aa.
**Musculus thyrohyoideus*, Ursprung: Schildchnorpel. Er dient as Fortsetzig vom *M. sternothyroideus*.

## Weblingg
* Bild des Zungenbeins
Burg Neu-Tannegg

D **Burg Nej-Dannegg**, au *Burg Boll* gnännt, isch e Burgruine uf eme Bärgrucke iber dr Wueteschlucht bi Boll, eme Ortsdeil vu dr Stadt Bonndorf, im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg.

## Gschicht
Wahrschyns isch die Hechburg vu dr Herre *von Boll* im 12. Johrhundert böue wore, wu um 1160 as Dienschtmanne vu dr edelfreje Familie von Krenkingen gnännt wäre. In dr Mitti vum 14. Johrhundert isch d Burg in dr Bsitz vu dr Herre *von Tannegg* chuu. D Herre von Tannegg sin dervor uf dr Burg Alt-Tannegg gwohnt. Wu si d Burg Boll gchauft gha hän, hän si si in *Nej-Danneg* umgnännt. No 1476 isch si verfalle, e Zersterig isch nit iberliferet.

## Aalag
Di ehmolig Burgaalag zeigt no Räscht vu Umfassigsmuure, eme Ecke vu dr Palasmuure un e Grabe zum hecher glägene Bärghang. D Burg isch urspringli rund 70 Meter lang un 30 Meter breit gsi.

## Literatur
* Förderkreis Burgruine Wieladingen e.&nbsp;V. (Hrsg.): *Burgruinen im Landkreis Waldshut*. o.A.
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. 3. Auflage. Verlag des Südkurier. Konstanz 1987. ISBN 3-87799-040-1
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen des deutschen Mittelalters*. Weltbild Verlag GmbH. Würzburg 1998. ISBN 3-86047-219-4
* J. Schmidt-Brücken: *Land Baden-Württemberg. Burgen, Schlösser und Ruinen*. Aus der Schriftenreihe: *Belser Ausflugsführer*. Christian Belser Verlag. Stuttgart 1980. ISBN 3-7630-1290-7

## Weblink
* D Burg Nej-Dannegg uf burgenwelt.de
* D Burg Nej-Dannegg uf alemannische-seiten.de
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
Burg Tannegg

D **Burg Dannegg**, au *Alt-Danneg* oder *Schloss Dannegg* gnännt, isch e abgangeni Burg iber dr Wueteschlucht bi Boll, eme Ortsdeil vu dr Stadt Bonndorf, im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg.

## Gschicht
D Burg Alt-Dannegg isch um 1160 s erscht Mol urkundli gnännt wore. Si isch dr Stammsitz vu dr Herre *von Tannegg* gsi. Die hän speter d Burg Boll ufgchauft, hän die in Burg Nej-Dannegg umgnännt un sin derno dert gwohnt. Wyteri Bsitzer vu dr Burg Alt-Danneg sin d Herre *von Blumberg*, d Grofe *von Lupfen* un d Herre *[[Rechberg (Adelsgeschlecht)|von Rechberg]]* gsi. Um 1517 isch d Burg Alt-Dannegg gschlisse wore.

Hite isch vu dr ehmolige Burgaalag nyt me erhalte. D Gegnig zwische dr ehmolige Burg un dr Wuete wird bis hite *Burgwald* gnännt.

## Weblink
* D Burg Nej-Dannegg uf alemannische-seiten.de
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
Bastian Gugel

Dr **Bastian Gugel** odder *Gugel-Bastian* (* z Altschwiir bi Bihl; † 1514 z Friburg im Brisgau) isch e alemannische Steihaüer gsi. Er het sich en Arme Kunrad ghaiße un isch dr Afiährer vum Bihler Buure-Uffschdond gsi. Anne 1514 isch er z' Friburg kepft worre.

Noch em Bastian Gugel isch z Bihl d *Bastian-Gugel-Straße* gnännt.

## Literatur
* Michael Rumpf: *Bastian Gugel und der "Arme Konrad" zu Bühl*, Bühl, 1988
Scheitelbein

S baarige **Scheitelbei** (lat. *Os parietale*) isch e Deil vom Hirnschädel. Es bildet s Schädeldach und d Siitewand vo dr chnochige Hirnkapsle. Bi de Däuer wird, wil s Stirnbei sehr grooss isch, nume dr Siitedeil vom Schädeldach vom Scheitelbei bildet. 

Bim Mensch wird s Scheitelbei von e baar Schädelnööht begränzt: *Sutura sagittalis* (zwüschen em linke und em rächte Scheitelbei), *Sutura coronalis* (vorne, zum Stirnbei) und *Sutura lamboidea* (hinde, zum Hinderchopfbei). Bi Neugeborene het s Fontanelle zwüschen em Scheitelbei uf dr einte Siite und em Stirn- (*Fonticulus major*), Keil- (*Fonticulus sphenoidalis*), Hinderchopfbei (*Fonticulus minor*) und em Schlööfe- und Hinderchopfbei (*Fonticulus mastoideus*) uf dr andere Siite.

Nach unde isch s Scheitelbei bi alle Süüger mit em Schlööfe- und em Keilbei dur e Chnochennoht verbunde.

An dr Siiteflechi vom Scheitelbei setzt dr* [[Musculus temporalis]]* (Schlööfemuskel) aa, eine vo de Chäumuskle. Die oberi Begränzig vo siim Ursprung bildet e dütligi Linie, d *Linea temporalis*. Usser bim Mensch und bi Wiiderchäuer vereinige sich d Lineae temporales vo beide Siite zun ere chreftige mediane Chnocheleiste (*Crista sagittalis externa*) am obere Schädeldach.
Penisknochen

Dr **Penischnoche** (lat. *Os penis*, *Os priapi* oder *Baculum*) isch e Chnoche im männlige Begattigsorgan (Penis) vo vile Süüger. 

Dr Penischnoche isch e Verchnöcherig vom Penisschwellkörper (*Corpus cavernosum penis*). E Penischnoche hai die meiste Primate (usser em Mensch, e baar Chlammerschwanzaffe und d Sulawesi-Koboldmaki), fast alli Raubdier (usser de Hyäne und Musangs), Meersäuli- und Muusverwandti, d Biber, d Insektefrässer, d Fläderdier, d Riisegleiter, d Borstenigel und e baar Muulwürf. Mänggisch isch s au nume e verchnorpleti Struktur. Fossil isch d Struktur bsunders vom Höhlebär (*Ursus spelaeus*) bekannt.

D Morphologii vom Penischnoche dient mänggisch zum noch verwandti Arte z underscheide. E Struktur, won eme Penischnoche ähnlig isch, cha bi Mensche ufdräte, wo an gwüsse sältene Erbchraneite liide.

## Dr Verlust vom Baculum bim Mensch

Dr Evolutionsforscher Richard Dawkins het die kontrovärs diskutierti Hypothese ufgstellt, ass dr Mensch dr Penischnoche im Lauf vo dr Evolution verlore haig, wil s Fähle vom Penischnoche bi de Manne es de Fraue möglig gmacht haig, d Gesundheit vom Ma z brüefe. Erektionsstörige siige hüfig e Folg vo verschiidene physische oder psychische Krankheite und Faktore (bispilswiis Diabetes mellitus oder Stress). Wil en Erektion, wo vom e Penischnoche abhangt kei sonigi Beurdeilig zueloot, isch s möglig, ass d Fraue s vorzoge hai, sich mit Manne z paare, wo si d Gsundheit von ene besser hai chönne iischetze. Das siig dr nötigi Selektionsdruck zur Reduktion vom Penischnoche gsi.

## Litratur
* Richard Dawkins: *Das egoistische Gen. Ergänzte und überarbeitete Neuauflage.* 2. Auflage. Heidelberg, 1994 (ISBN 3-86025-213-5)
* Scott Gilbert, Ziony Zevit: *Congenital human baculum deficiency: The generative bone of Genesis 2:21-23* American Journal of Medical Genetics 101:284-285 (2001)
* W. R. Bett: ''The Os Penis in Man and Beast.'' In: *Proc R Soc Med* 44, 1951, S.&nbsp;433–434.
Hoden

D **Hode** (v. mittelhochdt.: *hode*, us althochdt.: *hodo*, zu ) chömme baarwiis vor und si die männlige Gschlächtsorgan vo vile Gwäbdier, wo sich gschlächtlig furtpflanze. Si ghöre, wie d Eierstöck vo de wiiblige Wäse, zu de sogenannte Keimdrüese (*Gonade*) und produziere d Soomefäde (Spermie). Drzue chunnt, ass in de Hode männligi Gschlächtshormon (Androgen), vor allem s Testosteron, bildet wärde. D Hode entstöhn bi de Wirbeldierembryo in deren ihrer Buuchhöhli. Bi de meiste Süüger wandere si in dr Hodesack.

## Litratur
* A.J.P van den Brock: *Gonaden und Ausführungswege*. In: Bolk u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Handbuch der vergleichenden Anatomie der Wirbeltiere*. Band 6. Urban & Schwarzenberg, Berlin 1933, S. 1–154
* W. Busch, A. Holzmann (Hrsg.): *Veterinärmedizinische Andrologie.* Schattauer, Stuttgart 2001, ISBN 3-7945-1955-8.
* U. Gille: *Männliche Geschlechtsorgane*. In: F.-V. Salomon u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke, Stuttgart 2004, S. 389–403, ISBN 3-8304-1007-7.
* R. Hautmann, H. Huland: *Urologie*. Springer, Berlin 2006, ISBN 3-540-29923-8.
* H.-G. Liebich: *Funktionelle Histologie der Haussäugetiere*. Schattauer, Stuttgart 2003 (4. Auflage), ISBN 3-7945-2311-3.
* J. D. Neill (Hrsg.): *Knobil and Neill’s Physiology of Reproduction*. Academic Press, Amsterdam 2005 (3. Aufl.), ISBN 0-12-515400-3.
* P. E. Petrides: *Endokrine Funktionen IV. Hypothalamisch-hypophysäres System und Zielgewebe.* In: G. Löffler, P. E. Petrides (Hrsg.): *Biochemie und Pathobiochemie*. Springer, Berlin 2003 (7. Auflage), S. 865-908, ISBN 3-540-42295-1.
* U.-N. Riede u.&nbsp;a.: *Männliches Genitalsystem*. In: U.-N. Riede u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Allgemeine und spezielle Pathologie*. Thieme, Stuttgart 1989, S. 768-779, ISBN 3-13-683302-3.
* B. Vié: *Testicules. Fête de paires, mythologie, les dessous, d’une curiosité culinaire, les attributs du sujet, lexique*. Edition de l’Epure, Paris 2005, ISBN 2-914480-58-X (Zahlreiche Kochrezepte, angereichert mit kulturgeschichtlichen Informationen)
* R. Wehner, W. Gehring: *Zoologie*. Thieme, Stuttgart 1995 (23. Auflage), ISBN 3-13-367423-4.
* U. Welsch: *Sobotta Lehrbuch Histologie*. Urban & Fischer, München 2002, ISBN 3-437-42420-3.

## Weblingg

* Differenzierung der Gonaden
* Elektronenmikroskopischer Atlas des Hodens
Burg Steinegg (Bonndorf)

D **Burg Steinegg** isch e Burgruinè uf eme Bärgrucke bi Wittlekofe, eme Ortsdeil vu dè Stadt Bõõdorf im Landchreis Waldshuèt z Bade-Wirttebärg. Si lyt  400 Meter wyt ewäg vu dr Ruine vu dè Burg Rogèbach. D Burg Steinegg un d Burg Rogèbach wäre hit z Bõõdorf vilmol *[[Roggenbacher Schlösser|Rogèbacher Schlösser]]* gnännt.

Die Hecheburg isch im 12. Johrhundert vu dr Herre *von Steinegg* böue loo wore, wu Minischtriali vu dr Herzög vu Zährige gsi sin. Wu d Herre von Steinegg uusgstorbe sin, isch d Burg an d Grofe von Nellenburg chuu. Anne 1525 isch d Burg Steinegg im Buurechrieg wie au d Burg Roggebach gschlisse wore. Si isch derno nimi uffbaut wore.

## Aalag
Vu dè ehmolige Burgaalag sin hüt no dè Bärgfrid mit ere Grundflächi vu 9 x 9 m un ere Muursterki vu 3 m erhalte, dè Räscht vun ere segs Meter hochi Muurè un dè 20&nbsp;Meter düèfè Halsgrabbè.

## Literatur
* Finanzministerium Baden-Württemberg (Hrsg.): *Burgen, Schlösser und Ruinen*. Stuttgart 1980.
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Verlag des Südkurier, Konstanz 1987, ISBN 3-87799-040-1.
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen des deutschen Mittelalters*. Weltbild, Würzburg 1998, ISBN 3-86047-219-4, S. 582.

## Weblink
* D Burg Rogèbach un d Burg Steinegg uf alemannische-seiten.de
* D Burg Steinegg uf burgenwelt.de
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
Ryburg

D **Ryburg**, au *Rihburg* oder *Iburg* gnännt isch e Burgruine bi Buech, eme Ortsdeil vu dr Gmei Albbruck am Hochryy im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. D Burg lyt bim Buecher Wyyler Steibach.

D Ryburg isch aafangs 13. Johrhundert dur di *Edle von Steinbach* böue loo wore. Si isch anne 1272 gschlisse un derno nimi wider ufböue wore.

Vu dr Burgaalag sin hite nume no gringi Räscht erhalte.

## Weblink
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
Winterschlaf

As **Winterschloof** oder **Hibernation** bezeichnet mä e schloofähnlige Zuestand, wo bestimmti endothermi oder homoiothermi Dier während dr chalte Johreszit dri verfalle. Die mäiste von ene si Süüger, es git aber au e baar Vögel wie z.&nbsp;B. die amerikanischi Winternachtschwalbe, wo das mache. E baar Arte vo Winterschlööfer wie Flädermüüs, Siibeschlööfer und Haselmüüs wurde stärbe, wenn mä se mit Gwalt am Schloofe wurd hindere. Dachs und Hamster chönne ohni d Winterschloofphase überläbe.

Dr ächt Winterschlööfer verwandlet sich im Herbst sozusäge vom ene Warmblüeter in e Chaltblüeter, und si Körpertemperatur fallt öbbe bis uf d Umgäbigstemperatur ab. Währed dere Zit wärde s Schnuufe und dr Härzschlag langsamer. D Energi, wo s bruucht zum d Läbensfunktione vom Winterschlööfer während dr johreszitlige Schloofphase ufrächt z erhalte, chunnt us de Fettdepo, won er sich währed em Summer aagfrässe het.

Einzelni Süüger (wie d Flädermüüs) halte e underbrochnige Winterschloof, anderi (wie dr Siibeschlööfer, d Haselmuus, dr Igel oder s Murmeli) hai e Winterschloof wo lang duurt und numen e baarmol churz underbroche wird. 

Im Gegesatz zu de Winterschlööfer git s anderi Dier, wie d Wiibärgschnägge, won e Summerschloof halte wäge dr Wermi und em Mangel an Wasser.

Mit dr zitlige Organisation vom Winterschloof beschäftigt sich d Chronobiologi.

## Litratur
* Martin Eisentraut: *Der Winterschlaf mit seinen ökologischen und physiologischen Begleiterscheinungen*. Jena 1956.
* Ralf Elvert: *Kardiorespiratorische und metabolische Reaktionen während des Eintritts in den Winterschlaf beim Siebenschläfer *Glis glis*.* Görich und Weiershäuser, Marburg 2001, ISBN 3-89703-480-8
* Gerhard Körtner: *Winterschlaf und seine Auswirkungen auf den Energiehaushalt beim Alpenmurmeltier (Marmota marmota)*. Diss. Marburg 1991.
* Erwin Kulzer: *Winterschlaf.* Mit 7 Tabellen. Staatliches Museum für Naturkunde, Stuttgart 1981.
* Paul Raths: *Tiere im Winterschlaf*. Leipzig ²1977, 1979.

## Weblingg
* Linkliste zu Winterschloof und Winterrueh vo dr ETH Züri
* "Leben auf Sparflamme" *Naturschutz heute* – Usgob 4/01 vom 26. Oktober 2001
* "Die zeitliche Organisation des Winterschlafs beim Europäischen Feldhamster (Cricetus cricetus L.)" uf dr Websiite vo dr Uni Mainz
Burg Tiefenstein

D **Burg Diefestei** isch e Burgruine bi Rüeßell, eme Ortsdeil vu dr Gmei Gerbel im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. D Burg lyt iber eme Steibruch bim Rüeßeller Ortsdeil Diefestei, si het däm Dorf au dr Namme gee. 300 Meter wyter sidlig lige d Räscht vun ere friejere Wallburg, dr Wallburg Diefestei.

## Gschicht
Die Hecheburg isch im 12. Johrhundert vu dr Herre *von Tiefenstein* fir d Sicherig vum Alb-Ibergang böue loo wore. Anne 1271 isch si s erscht Mol urkundli gnännt wore. Im Johr 1272 isch d Burg Diefestei vum Rudolf von Habsburg gschlisse wore, si isch derno nimi ufböue wore. Anderi Bsitzer sin au no d Bischef vu Basel gsi. 

## Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no zwei Muurstuck erhalte. Im 16. Johrhundert het s no greßeri Deil vu dr Aalag gee, au wänn si dert scho ne Ruine gsi isch. Des het dr dertig Abt Caspar vu St. Bläsi bschribe: "*noch das Gemeuer des Schlosses zum thail, aber unbehauset und zergangen*".

## Literatur
* Horst Wolfgang Böhme (Hrsg.): *Burgen der Salierzeit Teil 1 und 2*. Publikationen zur Ausstellung "Die Salier und ihr Reich". Monographie des Römisch-Germanischen Zentralmuseum, Forschungsinstitut für Vor- und Frühgeschichte. Thorbecke, Sigmaringen 1991. ISBN 3-7995-4134-9
* ZGORh Band 9, 1858 Abschnitt "Die Neuenzelle, der Freiwald und die Freileute im niedern Albgau"

## Weblink
* Burge im Landchreis Waldshuet uf burgeninventar.de
Hasenartige

Die **Hasenartige** (Lagomorpha) si en Ornig vo de höchere Süügdier, wo zur Überornig vo de Euarchontoglires ghöre. Si si nooch verwandt mit de Nagdier  (Rodentia) und bilde mit dene d Ornig *Glires*. Si underscheide sich vo de Nager im Bau vo de Hinderbei, vom Schädel und vom Gebiss.

D Ornig vo de Hasenartige bestoht us zwei Familie, de Pfiifhase (Ochotonidae) und de Hase (Leporidae)), wo zsämme 70 bis 80 Arte hai. As Huusdier us dere Ornig si d Chüngel, wo zur Familie vo de Hase ghöre, vo Bedütig, wo us em Wildchüngel in die verschiidenste Rasse züchdet worde si. 

## Litratur
* Renate Angermann: *Lagomorpha, Hasentiere* in: W. Westheide und R. Rieger: *Spezielle Zoologie.  Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere.* Spektrum Akademischer Verlag, München 2004. ISBN 3-8274-0307-3

## Weblingg
* 
* Hasenartige im Animal Diversity Net (englisch)
* IUCN/SSC Lagomorph Specialist Group Home Page (englisch)
* Liste gefährdeter Arten der Hasenartigen der IUCN
Hubkolbenmotor

E **Huebcholbemotor** isch e Motor, wo d Änderig vom Volume vom ene Gas über e Cholbe, wo das Gas hi- und härschiebt, in e Dreihbewegig umsetzt. Er zehlt zu de Cholbemaschine.

## S Funktionsprinzip
D Usdehnig vom Gas im ene Zylinder verrichtet Arbet am ene Cholbe, wo von ere Pleuelstange uf d Kurbelwälle überdrait wird. So wird die oszillierendi Bewegig vom Cholbe in e Dreihbewegig umgsetzt, wobii prinzipiell zwei kinematischi Bauforme möglig si:

Die ersti isch dr **Standmotor**, bi welem d Zylinder fixiert si und d Kurbelwälle sich dreiht. Eso chönne d Cholbe Arbet über d Pleuel an d Kurbelwälle abge (Abb. 1).

Die zweiti Form isch as Umlaufmotor bekannt. Bim **Umlaufmotor** isch d Kurbelwälle fixiert und d Huebzapfe und d Zylinder si dreihbar glageret. Drbii rotiere d Zylinder uf enere andere Achse als dr Huebzapfe (exzentrisch), eso chunnt dr Hueb vo de einzelne Cholbe in de Zylinder zstand.

## Litratur

* Richard van Basshuysen; Fred Schäfer: *Handbuch Verbrennungsmotor Grundlagen, Komponenten, Systeme, Perspektiven*. Wiesbaden: Vieweg, 3. Auflage 2005, ISBN 3528239336
* Eduard Köhler: *Verbrennungsmotoren. Motormechanik, Berechnung und Auslegung des Hubkolbenmotors.* Wiesbaden: Vieweg, 3. Auflage 2002, ISBN 3528231084

## Weblinghg
*Massenausgleich von Hubkolbenmotoren (Animiert)
Eusozialität

**Eusozialität** (vo griech. *ευ* „guet“ und lat. *socialis* „kameradschaftlig“) isch d Bezeichnig für s Verhalte vo dr Staatebildig im Dierriich. Si isch bsunders uffellig bi de Huutflügler, z. B. bi Ameise, Honigbiine, Wäspi, chunnt aber au bi andere soziale Insekte wie de Termite, bi andere Arthropode und sogar bin e baar Garnelearte vor. Eidütig eusoziali Süüger si d Nacktmull; bi de Graumull si nid alli sicher öb si eusozial siige. Mänggisch sait mä ass au gwüssi Hünd (lat. *[[Canidae]]*) eusozial siige. Au wenn do kei biologischi Sterilität vo Gruppemitgliider vorlit, paare sich meistens nume d Alpha-Tier unter de Männli und Wiibli.

Für ächti Eusozialität müesse vier Bedingige erfüllt si. Das si

* e kooperativi Bruetpfläge dur mehreri Dier
* e gmeinsami Nahrigsbeschaffig und au -verdeilig
* e Deilig vom Verband in fruchtbari und unfruchtbari Dier 
* s Zsämmeläbe vo mehrere Generatione

Isch nume die ersti Bedingig erfüllt, redet mä von ere quasi-soziale Art, wenn nume die letzti nit erfüllt isch, handlet es sich um e semi-soziali Art. D Übergäng chönne aber fliessend si. D Eusozialität umfasst e strängi Rangornig, wo d Ufgobe wie d Begattig, Bruetpfläg, Bau, Abwehr vo Find und Füehrig für einzelni Gruppe festschriibt.

Wil d Eusozialität e hochs Mass an Altruismus bruucht, wird in ihrem Zämmehang hüfig d Theorii vom egoistische Gen diskutiert.

## Litratur
* Peter Kappeler: *Verhaltensbiologie*, Springer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-540-24056-X
Hamster

D **Hamster** (*Cricetinae*; alemannischi Näme) si Nager us dr Gruppe vo de Muuseartige und wärde meistens zu de Wüehler zehlt. 

Ihri Verbreitigsgebiet si drocheni und halbdrocheni Gebiet in Eurasie. In Mitteleuropa chunnt nume dr Fäldhamster vor. Fossil si Hamster sit em mittlere Miozän us em nördlige Afrika und us Eurasie bekannt. Die meiste Hamster si nid gfährdet. En Usnahm bildet dr Syrischi Goldhamster, wo wien e baar anderi Hamster as Versuechs- und Heimdier vo Bedütig isch.

D Hamster si muus- bis rattegross, hai d Gstalt vo Wüehlmüüs, aber meistens e churze Schwanz. Si hai in jeder Chiiferhelfti drei Stockzehn mit Wurzle und mit Höcker, wo in zwei Reihe dr Lengi nooch agordnet und dur Schmelzleiste meistens chrüzwiis mitenander verbunde si.
D Backedäsche, wo inne lige, diene zum Nahrig z dransportie.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* Umfassendi Informatione zum Halte vo Zwärghamster
Mäuse

D **Müüs** (*Mus*) si e Nagdiergattig us dr Gruppe vo de Altwältmüüs (Murinae). D Gattig umfasst knapp 40 Arte, von dene isch d Huusmuus die bekanntisti und die wo am wiiteste verbreitet isch. Die meisten anderen Arte läben in Afrika und in Süd- und Südostasie.

## Merkmol
Müüs hai e Chopf-Rumpf-Lengi vo 4,5 bis 12,5 Santimeter, drzue chunnt e Schwanz vo 3 bis 11 Santimeter. S Gwicht, sovil mä weiss, ligt zwüsche 12 und 35 Gramm. S Fäll isch je noch Art weich, rau oder stachlig, si Färbig an dr Obersiite goht vo hellgrau über verschiideni Grau- und Bruundön bis zum Schwarzbruune, d Undersiite isch heller. Dr Schwanz gseht us wie wenn er keini Hoor hät, isch aber mit fiine Höörli bedeckt.

## Litratur
* Emilie Lecompte, Ken Aplin, Christiane Denys, François Catzeflis, Marion Chades und Pascale Chevret: *Phylogeny and biogeography of African Murinae based on mitochondrial and nuclear gene sequences, with a new tribal classification of the subfamily.* In: BMC Evol. Biol. 8:199 (2008), S. 1-21. Fulltext
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999, ISBN 0-8018-5789-9
* Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (Hrsg.): *Mammal Species of the World*. 3. Uusgab. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 0-8018-8221-4.
*

## Weblingg
Reptilien

D **Chriechdier** (Reptilia) oder **Reptilie** (lat. ** „chriechend“) bilden e Klass vo de Wirbeldier, genau am Übergang zwüsche de niidrige und de höchere Vertebrate. As phylogenetischs Taxon oder as gschlosseni Abstammigsgruppe müesste si au d Vögel (Sauropsida) enthalte. In dr klassische Zsämmestellig, wo do ge isch, si d Reptilie kei natürligi Gruppe, sondern e paraphyletischs Taxon, wil si nit alli Nochkomme vo ihrem letzte gmeinsame Vorfahr enthalte.

D Reptilie hai e Schwanz, Hornschuppehuut und vier Bei (allerdings bi de Schlangen und e baar Ächse si die zruggbildet). Si hai Lunge zum Schnuufe. Si lege Eier oder bringe läbendi Jungi uf d Wält (*ovovivipar*) und entwickle sich, im Gegesatz zu de Amphibie, diräkt, das heisst ohni Larvestadium. Si si ektotherm und wächselwarm (poikilotherm) und reguliere ihri Körpertämpratur sowiit wie möglig dur ihr Verhalte (z.&nbsp;B. werme si sich mit Sunnebade).

Die wüsseschaftligi Beschäftigung mit Reptilie fallt in s Gebiet vo dr Herpetologii. S Wüsse wie me se in Terrarie pflägt und züchtet bezeichnet mä als Terraristik oder Terrariekunde, won e Deil vo dr Vivaristik isch.

## Systematik
Wil d Reptilie hüte nüme as Taxon gälte, sött mä äigentlig s Taxon Sauropsida, wo 1873 iigfüert worde isch, bruuche. Das umfasst alli rezänte und usgstorbnige Reptilie und Vögel. Aber au hüte säit mä dere Klade mänggisch no Reptilia.
* Schildchrote (Testudines)
* Bruggenächse (Sphenodontidae)
* Schuppechriechdier (Squamata) 
** Schlangeschliiche (Dibamidae)
** Leguanartigi (Iguania) 
** Geckoartigi (Gekkota)
** Skinkartigi (Scincomorpha)
** Doppelschliiche (Amphisbaenia)
** Schliichenartigi (Anguimorpha)
** Schlange (Serpentes) 
* Chrokodil (Crocodylia)

## Verschiidnigi Reptilie

Datei:Australia Cairns 18.jpg|En australischs Chrokodil (*Crocodylus johnsoni*)
Datei:Sphenodon_punctatus_in_Waikanae,_New_Zealand.jpg|Bruggenächse (*Sphenodon punctatus*), läben in Neuseeland
Datei:Emys orbicularis 2009 G1.jpg|Europäischi Sumpfschildchrot (*Emys orbicularis*), die einzig Schildchrotenart wo z Dütschland dehei isch
Datei:Natrix natrix (Marek Szczepanek).jpg|E Ringelnattere (*Natrix natrix*), wo in Europa verbreitet isch
Datei:Anguidae.jpg|E Blindschliiche (*Anguis fragilis*), s Reptil wo in Mitteleuropa am meiste vorchunnt
Datei:Iberian worm lizard.jpg|Zwei Maurischi Netzwüehle (*Blanus cinereus*), chömme z Spanie vor
Datei:Lacerta_viridis02.jpg|E Westligi Smaragdeidechse (*Lacerta bilineata*), läben im Südweste vo Dütschland und in dr Schwiiz
Datei:MC GruenerLeguan.jpg|E Grüene Leguan (*Iguana iguana*)
Datei:Taggecko Phelsuma madagascariensis 060114 1.jpg|Daggecko (*Phelsuma madagascariensis grandis*)


## Quelle
* Wilfried Westheide / Reinhard Rieger: *Spezielle Zoologie Teil 2: Wirbel und Schädeltiere*, 1. Auflage, Spektrum Akademischer Verlag Heidelberg • Berlin, 2004, ISBN 3-8274-0307-3
* The Tree of Life Web Project

## Weblingg

* Deutsche Gesellschaft für Herpetologie und Terrarienkunde
* Reptilien-Videos – Videoaufzeichnungen online anschauen
* www.herpetofauna.at Die Reptilien Österreichs
* Österreichische Gesellschaft für Herpetologie ÖGH
Larve (Begriffsklärung)

**Larve** stoht für:
* Larve, in dr Zoologii e Zwüscheform in dr Metamorphose
* Larve, e Maske, vor allem im alemannische Sproochruum