open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asa H. Willie

Dr **Asa Hoxie Willie** (* 11. Oktoower 1829 z’ Washington, Georgia; †&nbsp;16. März 1899 z’ Galveston, Texàs) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vun 1873 bis 1875 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Asa Hoxie Willie ìsch ànna 1829 z’ Washington ìm Nordoschta vum Bundesschtààt Georgia-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn vum James un vu dr Caroline E. Willie geborena Hoxie gsìì, un dr jìngera Brüader vum James Willie (1823-1865), wo-n-Àbgoordnet ìm Represantàntahüüs vum Texàs worra-n-ìsch. Siina Müatter hàt üss Barnstable ìm Massachussetts gschtàmmt un ìsch Kwääker gsìì. Sii Vàtter ìsch a Handler üss’m Vermont gsìì. Ànna 1833 ìsch dr Vàtter gschtoorwa; dr Willie ìsch àlso bii siinera Müatter uffgwàcksa. Obwohl d’ Müatter àrm gsìì-n-ìsch, hàt dr Willie ìn siinera Haimet a güata prìwààta Schüalüüsbìldung bikumma. Ànna 1846 hàt’r bii siim Unkel Asa Hoxey uff Independence ìm Texàs gwàndelt.

Dr Willie hàt Racht gschtudiart un ìsch ànna 1848 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Ar hàt àlso ààgfànga, ìm Texàs àls Ànwàlt z’ schàffa. Vun 1852 bis 1854 ìsch’r Schtààtsànwàlt ìm drìtta Grìchtsbezirk vum Texàs gsìì. Àb 1858 hàt’r zamma mìt’m Ànwàlt Alexander Pope z’ Marshall gschàfft. Wahrem Sezässioonskriag hàt’r ìm 7. Infàntrii-Regimant vum Texas ìm Heer vu da Konfederiarta Schtààta bediant. Ìm Hornung 1862 ìsch’r z’ Fort Donelson gfànga gnumma un hàt niina Moneta-n-ìm Camp Douglas ìm Illinois verbràcht. Ar ìsch àwwer ànna 1863 befräit worra un hàt àn dr Schlàcht àm Chickamauga mìtgmàcht. Ànna 1866 hàt’r uff Galveston gwàndelt, wu-n-’r ànna 1871 zamma mìt’m Charles Cleveland a Ànwàltsbüroo grìnda hàt. Ìm Joohr 1867 ìsch’r àls Rìchter ìm oowerschta Gìrcht vum Texàs ärnännt worra. Trotzdam hàt’r uff Druck vum Militäärbefahlshààwer vu da Unioonstruppa müassa fàraloo; siina Ärnännung àls Rìchter säjg a „Hìnderniss zem Wìederuffbàui“ vum Texàs gsìì.

Ìn Politik ìsch dr Willie Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi gsìì. Àn da Kongrasswàhla vum Joohr 1872 ìsch’r ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Daa Wàhlbezirk ìsch grààd ärschtällt worra gsìì. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch dr Willie àb’m 4. März 1873 gsìì. Ànna 1874 hàt’r sìch nìt fìr a Wìederwàhl uffgschtällt. Ar ìsch àlso bis àm 3. März 1875 ìm Kongrass blìewa. 

Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm Represantàntahüüs hàt dr Willie witter àls Ànwàlt 
ìm Texàs gschàfft. Ànna 1875 un 1876 ìsch’r Schtàdtànwàlt vu Galveston gsìì. Vun 1882 bis 1888 ìsch’r vorsìtzender Rìchter vum Oowerschta Grìcht vum Texàs gsìì. Ar hàt mehrera Urtailer gaa, wo-n-ìm Texàs àls Grundsàtzurtailer galta. Doo druff ìsch’r nochamol Rachtsànwàlt gsìì. Dr Asa Willie ìsch àm 16. März 1899 z’ Galveston gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r ìm Trinity Episcopal Cemetery z’ Galveston.

Àm 20. Oktoower 1859 hàt dr Willie d’ Bettie Johnson üss Bolivar ìm Tennessee ghiirootet ghàà. Zamma hann sa zehn Kìnder ghàà, àwwer fìmf sìnn ìn ìhra Kìnderjoohra gschtoorwa. Dr Willie ìsch Sklààvahàlter gsìì.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

*
Marguerite Frick-Cramer

D **Marguerite «Meggy»** **Frick-Cramer** (* 28. Dezämber 1887 z Gämf as *Renée-Marguerite Cramer;* † 22. Oktober 1963 z Gämf; e Bürgere vo Gämf und spööter vo Sennwald) isch e Schwizer Juristin, Historikere und humanitääri Aktivistin gsi, wo andere Fraue in dr Äidgenosseschaft in e Hufe Hiisichte dr Wääg geebnet het:

1910 isch si die dritti Frau gsi, wo d Lizänz übberchoo het, zum as Rächtsaawalt z schaffe. 1917 isch si noch drei Joor in hooche Posizioone bim Internazionaale Komitee vom Roote Chrüz (IKRK) as ersti Frau e Delegierti vo dr Organisazioon worde und 1918 s erste wiiblige Mitgliid im Läitigsgremium. Zur gliiche Zit isch si die ersti Historikere in dr Schwiz gsi, won e Verdrätigsprofessuur überchoo het. D Frick-Cramer isch au e Pionierin für d Gliichstellig vo de Gschlächter in dr Fortentwigglig vom humanitaäre Völkerrächt gsi, vor allem wil si 1929 as ersti Frau Co-Autorin von ere Gämfer Konvenzioon worde isch.

Wääred dr nazionaalsozialistische Terrorherrschaft in Dütschland und bsundrigs wääred em Zwäite Wältchrieg isch d Frick-Cramer as Expärtin für internierti Ziviliste zu äinere vo de wichdigste Stimme worde, wo sich innerhalb vo dr IKRK-Füerig für en entschiideni Haltig gegenüber em NS-Reschiim und schliesslig für en öffentlige Brotest gege däm sim Süsteem vo de Konzentrazioons- und Vernichdigslaager iigsetzt häi  – allerdings ooni Erfolg.

## Liddratuur
* Jean-Claude Favez: *Une mission impossible? Le CICR, les déportations et les camps de concentration nazis.* Payot, Losann 1996.
* Diego Fiscalini: *Des Elites au service d'une cause humanitaire: le Comité International de la Croix-Rouge.* Lizentiat. Gämf 1985.
* Irène Herrmann: *Die brillante Unbekannte: die Genferin Marguerite Frick-Cramer hat ihr Leben den humanitären Organisationen gewidmet.* In: *NZZ Geschichte*, Nr. 6 (Juli 2016), S. 43–55.
* 

## Weblingg

* 
* 
* Briefwäggsel zwüschen em Carl Jacob Burckhardt und dr Marguerite Frick-Cramer, 1935–1949, us em Buurged sim Noochlass in dr Uniwersidäätsbibliothek Baasel

## Fuessnoote
Vernichtungslager

**Vernichdigslaager**, au *Doodeslaager* oder in dr Umgangssprooch emfatisch *Doodesfabrike*, säi mä ere Grubbe vo bsundere Konzentrazioonslaager (KZ), wo in dr Zit vom Nazionaalsozialismus vo SS-Dootechopfverbänd im bsetzte Poole und Belarus speziell für e Massemord an Juude us ganz Öiropa und andere Personegrubbe, wo d Nazi verfolgt häi, brucht worde isch.

Vom Joor 1941, wo si baut worde si, aa bis zu iirer Befreijig dur die Rooti Armee vo dr Sowjetunioon 1944 und 1945 si in deene Vernichdigslaager mee as drei Millioone Mensche vor allem in Gaskammere ermordet worde. D Vernichdigslaager häi doorum näbem Verschiesse dur die bsundere SS-Iisatzgrubbe e zentraali Rolle im Völkermord an de Juude gspiilt.

## Liddratuur
* Adalbert Rückerl (Hrsg.): *Nationalsozialistische Vernichtungslager im Spiegel deutscher Strafprozesse. Belzec, Sobibor, Treblinka, Chelmno*. Deutscher Taschenbuch Verlag, Münche 1977, ISBN 3-423-02904-8.
* Yitzhak Arad: *Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps.* Bloomington and Indianapolis 1987 (Indiana University Press), ISBN 0-253-34293-7 (änglisch).
* Konnilyn G. Feig: *Hitler’s Death Camps: The Sanity of Madness.* Holmes & Meier Publishers Incorporated, Nöiusgoob 181, ISBN 0-8419-0676-9 (änglisch).
* Hans Buchheim, Martin Broszat, Hans-Adolf Jacobsen: *Anatomie des SS-Staates.* Dtv; (1. Uflaag 1965) 8. Uflaag 2005, ISBN 3-423-30145-7 (din: Martin Broszat, *Die Konzentrationslager 1933–1945*).
* Eugen Kogon: *Der SS-Staat – Das System der deutschen Konzentrationslager*. Alber, Münche 1946 (zletzt: Heyne, Münche 2004, ISBN 3-453-02978-X).
* Eugen Kogon: *The Theory and Practice of Hell: The German Concentration Camps and the System Behind Them.* Octagon Books, 1972, ISBN 0-374-94610-8 (änglisch).
* Sheba F. Skirball: *Films of the Holocaust. An Annotated Filmography of Collections in Israel*. New York, NY: Garland, 1990 (änglisch).

## Weblingg
* Auschwitz: „Fotografische Fragmente“
* „Vernichtungslager“ auf deathcamps.org
* Fritz-Bauer-Institut: ''Tonbandmitschnitt des 1.&nbsp;Frankfurter Auschwitz-Prozesses''

## Fuessnoote
Polen-Litauen

**Poole-Litaue** (au *Rzeczpospolita* oder *Köönigligi Republik* und latiinisch *Respublica Poloniae*) isch e Staat in Middel- und Ostöiropa gsi, wo vo 1569 bis 1795 bestande het. Es isch e dualistische föidaale Ständestaat gsi, e föderale Bundesstaat mit Elimänt von ere aristokratische Republik uf dr Baasis von ere parlamentarisch-konstituzionelle Monarchii *(monarchia mixta)* und eme Herrscher as Ooberhaupt, wo meerhäitlig vo dr Aristokratii in freie Waale gweelt worde isch.

Wo d Jagiellone usgstorbe si, isch e Waalmonarchii igfüert worde und s Ständeparlamänt, dr *Sejm,* wo im Wääsentlige d Inträsse vo dr Aristokratii verdräte het, het umfangriichi Kompetänze überchoo. Doorum wrd vilmol von ere Aadelsrepublik greedet, und wenn uf die polnische Staate noch 1918 Bezug gnoo wird, vo dr *Erste Polnische Republik*.

S Köönigriich Poole (polnisch mäistens äifach *Korona* bzw. *d Chroone*) und s Groossfürstedum Litaue si scho 1386 in ere Personaalunioon veräint gsi. S Gebiet wo s am grösste gsi isch um 1618, het dr grösst Däil vom Staatsgebiet vom hütige Poole unfasst, mit em hütige Litaue, Lettland und Belarus, groosse Däil vo dr hütige Ukraine und chliineri Däil vom hütige Russland, Estland, Rumäänie und dr Republik Moldau.

Poole-Litaue isch e Vilvölkerstaat gsi, und sini heterogeene Bevölkerigsethnie häi die underschiidligste Glaubensbekenntnis gha. Katholischi, brotestantischi, orthodoxi und armeenischi Christe, Juude und Musliim häi mit- und näbenenander gläbt und drotz dr Dominanz vom katholische Klerus e politisch gstützti Religionsfreihäit gnosse.

Mit dr Realunion vo 1569 si s Köönigriich Poole und s Groossfürstedum Litaue mit em Kööniglige Pröisse und em Herzogdum Livland zum ene gmäinsaame Staatskörper verschmulze. Au die ländliche Gebiet vom Kööniglige Pröisse si vo polnische Beamte (Staroste) verwaltet worde, d Stadtrepublike Danzig, Thorn und Elbing, und au s Fürstbistum Ermland häi e groosses Maass an Autonomii gnosse. Anderi Gebiet, wie s Herzogdum Pröisse, s Herzogdum Kurland und Semgalle und für e Zit au d Donaufürstedümer vo Moldau und dr Walachei häi nume as Lääche Poole-Litaue ghöört. Zu Poole-Litaue häi bis 1772 au d Zipser Stedt ghöört, wo 1421 vom Köönigriich Ungarn an s Köönigriich Poole verpfändet worde si.

Poole-Litaue um 1618 mit de hüttige Staatsgränze



## Liddratuur
* Almut Bues: *Die habsburgische Kandidatur für den polnischen Thron während des Ersten Interregnums in Polen 1572/73.* Dissertationen. Universität Wien; Verband der wissenschaftlichen Gesellschaften Österreichs, Wien 1984, ISBN 3-85369-559-0.
* Maria Rhode: *Ein Königreich ohne König. Der kleinpolnische Adel in sieben Interregna.* (= *Quellen und Studien.* 5). Harrassowitz, Wiesbaden 1997, ISBN 3-447-03912-4 (Volltext)
* Daniel Stone: *The Polish-Lithuanian State, 1386–1795.* *(= A History of East Central Europe.* 4). University of Washington Press, Seattle 2001, ISBN 0-295-98093-1, .

## Fuessnoote
Litauische Sprache

Die **litauischi Sprooch** (**Litauisch**; litauisch ) isch e baltischi Sprooch innerhalb vo dr Familie vo de indogermanische Sprooche. Knapp 3,2 Millioone schwätze Litauisch. Es isch d Amtssprooch z Litaue und sit em 1. Mai 2004 äini vo de Amtssprooche in dr EU. Minderhäite, wo Litauisch schwätze, git s im Nordweste vo Belarus und im Nordoste vo Poole (Woiwodschaft Podlachien). Gröösseri Grubbe vo Exillitauer lääbe in verschiidene Ländern. Elläi für Irland goot mä vo 120'000 Litauer us, wo in dr Uswanderigswälle sit em Zerfall vo dr Sowjetunioon noch 1990 zuegwanderet si. Bis 1945 isch Litauisch au im nördlige Däil vo Ostpröisse, em sogenannte Chläilitaue oder au Pröissisch-Litaue, gschwätzt worde. Dört isch im 16. Joorhundert die litauischi Schriftsprooch entstande.

E historischi Sproochperioode bzw. Entwiggligsstuefe vo dr litauische Sprooch isch s Altlitauische gsi.

## Liddratuur
* Vytautas Ambrazas (Red.): *Lithuanian Grammar.* Baltos lankos, Vilnius 1997.
* Gertrud Bense: *Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena*. Jena/Erlangen 1994. ISBN 3-925978-38-0.
* Grzegorz Dogil: *The Acoustic Correlates of Word Stress in Lithuanian.* In: van der Hulst, Harry (Hrsg.): *Word Prosodic Systems in the Languages of Europe.* de Gruyter, Berlin 1999.
* Rainer Eckert: *Litauisch.* In: Miloš Okuka, Gerald Krenn (Hrsg.): *Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens* (= *Wieser-Enzyklopädie des europäischen Ostens.* Band 10). Wieser Verlag, Klagenfurt/Celovec 2002, ISBN 3-85129-510-2, S. 615–631 (PDF).
* Katrin Jähnert: *Litauisch – Wort für Wort*. Bielefeld 2003. ISBN 3-89416-244-9.
* Juozas Algirdas Križinauskas: *Vokiečių-lietuvių lietuvių-vokiečių kalbų žodynas. Deutsch-litauisches litauisch-deutsches Wörterbuch.* Vilnius 2003. ISBN 9986-546-94-X.
* Asta Adelė Rėbždaitė (Red.): *Lietuvių kalbos žinynas.* Šviesa, Kaunas 2003. ISBN 5-430-03745-1
* Edmund Remys: *Review of Modern Lithuanian Grammar*. Lithuanian Research and Studies Center, Chicago, 2nd revised edition, 2003.
* August Schleicher: *Handbuch der litauischen Sprache.* 2 Bänd. Prag 1856–57.
* Alfred Senn: *Handbuch der litauischen Sprache.* Band 1: Grammatik. Heidelberg 1966.
* Zigmas Zinkevičius: *History of the Lithuanian Language.* Mokslo ir enciklopedijų leidykla, Vilnius 1996.
* Saulius Žukas: *Das erste litauische Buch im Kulturkontext seiner Entstehung.* Baltos lankos, Vilnius 1997.
* Edmund Remys: *General distinguishing features of various Indo-European languages and their relationship to Lithuanian*. Berlin, New York: Indogermanische Forschungen, Vol. 112, 2007.

### Fuessnoote
Ständestaat

Dr **Ständestaat** (au **Korporazionestaat**) isch e politischs Konzept vom 20. Joorhundert, wo antiliberaali Theoretiker und Reschiim sich ideologisch uf e vormodärni Ständeornig gstützt häi. Si häi em Staat noch „ständische“ Brinzipie, wo uf Grubbezueghöörigkäit basiert, e nöiji Ornig welle gee und drbii dr Bardeiepluralismus welle abschaffe, was mäistens gege die sozialistischi Linggi grichdet gsi isch. D Aarbetgääber und d Aarbetnäämer sötte sich gmäinsaam innerhalb vo de Bruefsständ organisiere, und so e sälbstständigi Gwärkschaftsbeweegig ummööglig mache. Das Zil vo dr Überwindig vom Klassekampf het au dr nid grad progressivi Babst Pius XI. in sinere Enzyklika *Quadragesimo anno* (1931) gforderet.

## Dr real-existierend Korporatismus
D Versüech e Ständestaat z Italie under em Mussolini und z Ööstriich under em Dollfuss und Schuschnigg iizfüere si nid richdig glunge. Au dr Salazar het mit sim *Estado Novo* z Portugal (1933–1974) so öbbis brobiert wie au s Reschiim vom Tiso in dr Slowakei (1938–1945). 
Au z Spanie under em Francisco Franco und in Latiinamerika, wo schweer vo dr Wältwirtschaftskriise droffe worde isch, si korporatistischi Struktuure iigfüert worde, so z Mexiko, in Brasilie under 
em Getúlio Vargas und in Argentinie under em Juan Perón, was d Gwärkschafte zum Däil schwecher gmacht het, zum Däil aber sterker. In abgschwechter Form isch e Ständestaat au under dr autoritääre Herrschaft vom Konstantin Päts in Estland iigrichdet worde. Autoritääri oder diktatorischi Reschiim wie die, zellt mä vilmol zum Faschismus.

## Liddratuur
* Carlo Costamagna: *Manuale di diritto corporativo italiano. Fonti e motivi della legislazione sulla disciplina giuridica dei rapporti collettivi del lavoro.* Mit einem Vorwort von Alfredo Rocco. UTET – Unione Tipografico-Editrice Torinese, Turin 1927. 
* Paolo Buchignani: *Fascisti rossi. Da Salò al Pci, la storia sconosciuta di una migrazione politica 1943–53.* Mondadori, Mailand 1998, ISBN 88-04-45144-0.

## Fuessnoote
Großrumänien

**Groossrumäänie** (rumäänisch *România Mare*) isch d Bezäichnig für e histoorische rumäänische Staat, wo vo 1919 bis 1940 existitiert het. In dr Umgangssprooch het men em s Köönigriich Rumäänie gsäit. Es isch entstande, wo Rumänie noch em Erste Wältchrieg und em Ungarisch-Rumäänische Chrieg meereri Territorie überchoo het: vo Ungarn Siibebürge und Däil vo Banat, Kreischland, Sathmar und Maramuresch, vo Ööstriich Bukowina, vo Russland Bessarabie und vo Bulgarie Süddobrudscha. In deene Gebiet häi Volksversammlige dr Aaschluss an Rumäänie gforderet. S Land het mit ere Gröössi vo 295.049&nbsp;km² si gröössti territoriaali Usdeenig erräicht. 

S politische Konzept vo Groossrumäänie isch d Veräinigung vo alle, wo Rumäänisch schwätze, in eme Nazionaalstaat, bsundrigs d Veräinigung vo Rumäänie und dr Moldau.

## Fuessnoote
Irredentismus

Als **Irredentismus** isch zerst die italiäänisch-nazionalistischi Ideologii bezäichnet worde, wo s Ziil von ere gsi isch, noch der Äinigung vo Italie 1861 d Gebiet Trentino und Triest, wo vo Italiääner bewoont gsi si aber bi Ööstriich bliibe si, aazgliidere. Das beaaspruchte Gebiet im Usland wird as ‚Irredenta‘ oder italiäänisch: ‚terra irredenta‘ (s Land, wo [nonig] befreit isch, s verlorene Land) bezäichnet. Von ere politisch isolierte Minderhäit im italiäänischsproochige Schwizer Kanton Tessin isch dr Irredentismus au uf die italiäänischi Schwiz überdräit worde.

Hüte verstot mä under Irredentismus s Veräinige vo möögligst alle Verdräter von ere bestimmte Ethnii in äim Staat mit feste Territoriaalgränze. Die Ideologii isch e Däil vo vile Panbeweegige, wie vom Pangermanismus, vom Panslawismus oder vom Panturanismus.

Im histoorische Sinn bezäichnet s Wort dr italiänisch Irredentismus, wo sälber e Panbeweegig darstellt. Man redet au vo „Panitalianismus“.

## Liddratuur
* Edgar Bonjour: *Geschichte der schweizerischen Neutralität*, Bd.&nbsp;3: *1930–1939*. 4.&nbsp;Uflaag, Helbing und Lichtenhahn, Baasel 1970, ; Churzfassig 1978, ISBN 3-7190-0736-7.
* Kurt Huber: *Der italienische Irredentismus gegen die Schweiz (1870–1925)*. Dissertation an der Universität Zürich, Fehlmann, Seengen 1953, 

## Weblingg

## Fuessnoote
Pangermanismus

Der **Pangermanismus** isch e Panbeweegig, wo ethnisch begründet isch. Im ängere Sinn sträbt er die grösstmöögligi Veräinigung vo alle ethnische Dütsche aa und d Gründig vom ene dütsche Staatebund oder Nazionaalstaat, wo alli Gebiet umfasst, wo vo ethnisch Dütsche bwoont si. Im 19. Joorhundert isch er e starke politische Faktor in vile dütsche Staate gsi und er isch verwandt mit em dütsche Nazionalismus. Uf iin goot die groossdütschi Löösig zrugg.

Vo de dütschnazionaale *Groossdütsche* häi sich die dütschvölkische *Alldütsche* underschiide, wo sich im extreem nazionalistische, expansionistische und militaristische Alldütsche Verband gsammelet häi. 

Im witere Sinn bezäichnet dr Pangermanismus s Gmäinschaftsgfüel, wo über e partikulari Germanismus (dr angelsächsisch Töitonismus, Skandinavismus, dütsche Germanismus) uusegoot und alli germanische Völker umfasst.

Die mäiste Schwizer, Liechtestäiner, Südtiroler, Ostbelgier usw. gseen sich hüte as dütschsproochigs Volk oder Volksgrubbe. Si betoone iiri äigeni Identidäät und Äigeständigkäit Dütschland gegenüüber und pflääge iiri äigene Dialäkt (Lëtzebuergesch, Schwizerdütsch) wo sich langsaam zu Schriftsprooche entwiggle und im Fall vo Luxeburgisch sogar zur amtlige Landessprooch worde si.

## Fuessnoote


## Liddratuur
* Brigitte Hamann: *Hitlers Wien. Lehrjahre eines Diktators.* 8. Uflaag. Piper, Münche u. a. 1998, ISBN 3-492-22653-1.
* Tomáš Garrigue Masaryk: *Das neue Europa. Der slawische Standpunkt.* Us em Tschechische vom Emil Saudek. Verlag Volk und Welt, Berlin 1991, ISBN 3-353-00809-8.
* ''Pangermanismus''. In: *Meyers Großes Konversations-Lexikon.* Band 15, Leipzig 1908, S. 360.
Christopher C. Upson

Dr **Christopher Columbus Upson** (* 17. Oktoower 1829 z’ Syracuse, New York; †&nbsp;8. Hornung 1902 z’ San Antonio, Texàs) ìsch a àmerikànischer Politiker vu dr Demokrààtischa Pàrtäi gsìì. Vun 1879 bis 1883 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Christopher Columbus Upson ìsch ànna 1829 z’ Syracuse ìm Bundesschtààt New York uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Oren Upson (1792–1865) un vu dr Betsy Snow Upson geboorena Wilson (1792–1865). Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet so wia z’ Boston gànga, un schpeeter ìns Williams College z’ Williamstown ìm Massachusetts. Ar hàt drnooh Racht gschtudiart un ìsch ànna 1851 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Syracuse gschàfft. Ànna 1854 hàt’r sii Ànwàltsbüroo un sii Wohnsìtz uff Castroville ìm Texàs loo wàndla, un schpeeter ànna 1859 z’ San Antonio. Wahrem àmerikànischa Bìrgerkriag hàt’r fräiwìllig ìm Heer vu dr Konfederàzioon bediant, wu-n-’r Owerscht worra-n-ìsch. Ìn dr Zwìschazitt ìsch’r ànna 1862 ìm Gebiat vum hìttiga Schtààt Arizona àls konfederiarter Rìchter ärnännt worra. Noh-n-em Kriag hàt dr Upson siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Àn dr Presidàntschàftswàhl vu 1876 ìsch’r demokrààtischer Wàhlmànn gsìì.

Noh-n-em Tood vum Àbgoordnet Gustav Schleicher ìsch ìm 6. Wàhlkrais vum Texàs a Nàchwàhl gsìì. Doo ìsch dr Upson àls sii Noohfolger gwählt worra. Ìm Represantàntahüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 15. Àwrìl 1879 gsìì. Ar ìsch ainmol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1883 ìm Kongrass blìewa. Ànna 1882 hàt ìhn siina Pàrtäi nìt fìr a Wìederwàhl uffgschtällt. Noh-n-em And vu siim Àmtszitt ìm Represantàntahüüs hàt dr Upson witter àls Ànwàlt z’ San Antonio gschàfft. Ìn dara Schtàdt ìsch’r àm 8. Hornung 1902 gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Schtàdtfrìedhoof Nr. 1 vu San Antonio –dàs ìsch dr „konfederiarta Frìedhoof“.

Dr Christopher Upson ìsch sitter’m 27. Dezamber 1865 mìt dr Martha Vance (1846–1911) verhiirootet gsìì.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 

## Weblìnks

*
Emanuela von Frankenberg

D **Emanuela von Frankenberg** (* 20. Februar 1961 z Basel) isch e Schwyzer Schauspiileri, wu in dr Schwyz, z Dytschland un z Eschtrych schafft.

## Lääbe
D Emanuela von Frankenberg het iri Uusbildig am Max-Reinhardt-Seminar z Wien iberchuu un isch no ase Studänti an s Wiener Burgtheater engaschiert wore. Derno het si Engaschmänt an verschidene Theaterbihne ghaa, dodrunter am Schauspiilhuus Köln, am Schauspiilhuus Hamburg, am Schauspiilhuus Züri, am Residänztheater München, an dr Staatsopere Stuegert, an dr Chammerspiil Hamburg, am St. Pauli Theater Hamburg, am Renaissancetheater Berlin, an dr Freie Volksbihni Berlin, am Theater in der Josefstadt un dr Wiener Staatsopere un bi dr Bad Hersfelder Feschtspiil un dr Wiener Feschtwuche. Si het zämegschafft mit Regisseur wie Hans Neuenfels, Bartlett Sher, Peter Zadek, Luc Bondy, Jürgen Flimm, Achim Benning, Benno Besson, Jean-Claude Berutti, Hans Lietzau un andere.

Im Färnseh het mer d Von Frankenberg ab 2001 vor allem dur iri Roll vu dr Nonne *Agnes Schwandt* in dr ARD-Serie *Um Himmels Willen* chänneglehrt. Si het d Roll vu dr Nonne, wu fir s Chloschter chocht, unter anderem näb dr Jutta Speidel, dr Janina Hartwig un em Fritz Wepper in allne Stapfle vu dr Serie bis zue irem Änd 2021 gspiilt. Dernääbe het si au in andere dytsche Serie wie *Tatort*, *In aller Freundschaft*, *Die Rosenheim-Cops* un *Ku’damm 56* mitgspiilt.

In dr Schwyz chännt mer si dur d Serie *Die Direktorin*, d Verfilmig vu dr Kommissär-Hunkeler-Raire vum Schwyzer Dramatiker Hansjörg Schneider, dr SRF Krimi-Raie *[[Wilder (Fernsehserie)|Wilder]]* un vyl andere Färnsehufdritt.

D Emanuela von Frankenberg het ire Erschtwohnsitz z Berlin.

## Uusgläseni Filmografy

## Pryys un Uuszaichnige
* 2010: Bambi – Publikumspryys fir d Serie *Um Himmels Willen*
* 2011: Schwyzer Filmpryys fir dr Film *Hunkeler und der Fall Livius*
* 2012: Uuszaichningspryys fir Schauspiil, Kanton Solothurn / Schwyz
* 2013: Cinema tous ecrans Swissperform as beschti Schauspiileri fir dr Film *Verstrickt und zugenäht*
* 2016: Prix Walo fir dr Färnseh-6-Dailer *Wilder* vu SRF

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* Offiziälli Websyte
* Agänturprofil bi dr Agäntur *Inka Stelljes*
* Emanuela von Frankenberg bi *castupload.com*

## Fueßnote
Olin Wellborn

Dr **Olin Wellborn** (* 18. Jüüni 1843 z’ Cumming, Georgia; †&nbsp;6. Dezamber 1921 z’ Los Angeles, Kàlifornià) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1879 bis 1887 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Olin Wellborn ìsch ànna 1843 z’ Cumming ìm Norda vum Bundesschtààt Georgia-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Chapleigh B. un vu dr Mary Ann Wellborn geboorena Foster. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimet gànga, so wia schpeeter ìn d’ Emory-Hoochschüal. Drnooh hàt’r àn dr Üniwärsitäät vum North Carolina z’ Chapel Hill gschtudiart. Wahrem Bìrgerkriag hàt’r ìm Heer vu dr Konfederàzioon bediant, wu-n-’r Hàuiptmànn worra-n-ìsch. Ànna 1865 ìsch’r àwwer bii Knoxville àn dr Hufta verlätzt worra un hàt s’ Heer müassa fàraloo. Noh-n-em Kriag hàt’r sìch z’ Atlanta nìedergloo. Ar hàt drnooh Racht gschtudiart un ìsch ànna 1866 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Atlanta gschàfft. Ànna 1871 hàt’r sii Ànwàltsbüroo un Wohnsìtz uff Dallas ìm Texàs loo wàndla. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi.

Àn da Kongrasswàhla vu 1878 hàt maa dr Wellborn ìm drìtta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1879 gsìì, àls Noohfolger vum James W. Throckmorton. Ar ìsch dräimol wìedergwählt worra un ìsch àlso àb’m 3. März 1887 ìm Kongrass blìewa. Àb 1883 hàt’r dr säckschta Wàhlbezirk vum Texàs vetratta, àls Noohfolger vum Christopher C. Upson. Zwìscha 1883 un 1887 ìsch dr Wellborn Vorsìtzender ìm Ìndiànerüüsschuss gsìì. Ànna 1886 hàt ìhn siina Pàrtäi nìmm fìr a Wìederwàhl nominiart. 

Ìm folgenda Joohr hàt dr Wellborn uff San Diego-n-ìm Kàlifornià gwàndelt, wu-n-’r Ànwàlt gsìì-n-ìsch. Sitter 1893 hàt’r z’ Los Angeles glabt. Àm 25. Hornung 1895 hàt ìhn dr àmerikànischa Presidànt Grover Cleveland àls Rìchter àm Bundesbezirksgrìcht fìr dr süüdliga Dischtrikt vum Kàlifornià ärnännt. Dia Ärnännung hàt dr US-Senààt àm 1. März 1895 bschtaadigt. Àm 31. Janner 1915 ìsch dr Wellborn ìn Rüajschtànd gànga. Gschtoorwa-n-ìsch’r àm 6. Dezamber 1921 z’ Los Angeles; ar ìsch uff’m Angelus-Rosedale Frìedhoof z’ Los Angeles beardigt worra.

Ìm Wellborn siina Tochter hàt dr Bàuitraager Burton E. Green ghiiroota, wo d’ Schtàdt Beverly Hills grìnda hàt.

## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks

* Olin Wellborn im *Biographical Directory of Federal Judges*
*
Joseph Abbott (Politiker)

Dr **Joseph O. „Jo“ Abbott** (* 15. Janner 1840 bii Decatur, Alabama; † 11. Hornung 1908 z’ Hillsboro, Texàs) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1887 bis 1897 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüus vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Joseph Abbott ìsch ànna 1840 bii Decatur ìm Norda vum Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum William un vu dr Mary Abbott geboorena McMillan. Ar hàt älf Gschwìschterta ghàà. Ànna 1853 ìsch’r mìt siina Äältra ìns Freestone County-n-ìm Oschta vum Texàs kumma. Doo ìsch’r ìn a prìwààta Schüal gànga. Wahrem Sezessioonskriag hàt’r àls Owerschtlöitnànt ìm Heer vu dr Konfederàzioon bediant. Ar ìsch àwwer verlätzt worra un hàt fìr a kurza Zitt müassa rüaja; drnooh hàt’r witter bis àm Kriagsand gekampft. Noh-n-em Kriag hàt’r ìns Limestone County gwàndelt. Ar hàt sii Schtudium vum Racht z’ Springfield wittergmàcht un ìsch ànna 1866 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Ar hàt àlso ààgfànga, ìn dam Berüaf z’ schàffa. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Ànna 1870 un 1871 ìsch’r Àbgoordnet’r ìm Represantàntahüüs vum Texàs gsìì. Ìm Hornung 1879 hàt ìhn dr Gouverneur vum Texàs Oran M. Roberts àls Rìchter vum 28. Grìchtsbezirk ärnännt, wo d’ Hill, Johnson, un Bosque Countys umfàsst. Ànna 1880 hann Wahler dr Abbott àn dara Schtälla bschtaadigt. Züadam hàt maa-n-ànna 1886 ärfolgloos versüacht, dr Abbott fìrs Owergrìcht vum Texàs z’ nominiara.
 
Àn dr Kongrasswàhl vu 1886 hàt maa dr Abbott ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüus gwählt. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1887 gsìì, àls Noohfolger vum Olin Wellborn. Ar ìsch viarmol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1897 ìm Kongrass blìewa. Ànna 1896 hàt’r sìch nìt fìr a Wìederwàhl uffgschtällt. Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm Kongrass hàt dr Abbott witter àls Ànwàlt z’ Hillsboro gschàfft. Doo ìsch’r àm 11. Hornung 1908 gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m àlta Frìedhoof z’ Hillsboro.

Dr Abbott hàt àm 15. Dezamber 1868 d’ Rowena W. Sturgis (1843-1908) ghiiroota ghàà. Zamma hann sa fìmf Kìnder ghàà.

D’ klaina Schtàdt Abbott ìm Hill County ìm Texàs ìsch noh-n-ìhm gnännt.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 

## Weblìnks

* 
* Joseph Abbott bii dr *Legislative Reference Library of Texas* (anglisch)
*
Robert E. Burke

Dr **Robert Emmett Burke** (* 1. Àuigscht 1847 bii Dadeville, Alabama; †&nbsp;5. Jüüni 1901 z’ Dallas, Texàs) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vun 1897 bis 1901 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Robert Emmett Burke ìsch ànna 1847 bii Dadeville ìm Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum James M. un vu dr Narcissa J. Burke geboorena Holmes. Ìm Àlter vu 16 Joohra-n-ìsch’r ànna 1863 wahrem Bìrgerkriag Soldàt ìm Heer vu dr Konfederàzioon worra. Bediant hàt’r ìm 10. Infàntrii-Regimant vum Georgia. Noh-n-em Kriag hàt’r ànna 1866 uff Jefferson ìm Texàs gwàndelt. Ar hàt Racht gschtudiart un ìsch ànna 1870 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Dallas gschàfft. Doo ìsch’r Mìtglìed ìm Schtàdtroot gsìì vun 1874 bis 1875. Vun 1878 bis 1888 ìsch’r Rìchter ìm Dallas County gsìì. Drnooh hàt’r dàs Àmt bis 1896 ìm 14. Grìchtsbezirk vum Texàs üssiawt.

Naawadràà hàt dr Bruke siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Àn da Kongrasswàhla vun 1896 ìsch’r ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1897 gsìì, àls Noohfolger vum Joseph Abbott. Ar ìsch zwaimol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis züa siim Tood àm 5. Jüüni 1901 ìm Kongrass blìewa. Wu-n-’r Àbgoordnet gsìì-n-ìsch, ìsch dr Schpànisch-Àmerikànischa Kriag vun 1898 gsìì. Nooh siim Tood ìsch a Sunderwàhl gsìì, wo dr Demokràt Dudley G. Wooten gwunna hàt.

Gschtoorwa-n-ìsch dr Burke z’ Dallas. Ar ìsch doo àm Greenwood-Frìedhoof beardigt worra.

Dr Robert Burke ìsch mìt dr Mary L. Henderson verhiirootet gsìì. S’ Pààr hàt dräi Kìnder ghàà.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

*
Metrò alpino Bosco Gurin – Formazza

D **Metrò alpino Gurin–Pumatt** isch es Bouprojäkt von ere Isebaanstrecki i de Tessyner Alpe.

Sit öppe de Jartuusigwändi gits Ideee, zwüsched em Schwyzer Walserdoorff Bosco/Gurin im Kanton Tessyn und em italiänische Walsertaal Pumatt im Piemont e «Metrò alpino» z boue. Bäidi Oort sind e geograafischi Sackgass, und me hofft, das e Vercheersverbindig Uufschwung brèècht. Im Summer 2022 sell s Projäkt a s schwyzerisch Bundesamt für Vercheer gschickt woorde sy.

D Baan vo Gurin uf Pumatt wèèr vollständig underiirdisch, au di beeden Ändhaltitstele wèèred im Bode. Es wèèr e Traatsäilbaan imene Tunel; si wèèr äispuurig und 5,8 Kilomeeter lang. D Taalstazioon wèèr z Staafelwald/Fondovalle z Pumatt, d Bèèrgstazioon, wo 257 Meeter hööcher lèèg, z Gurin. I äinere Kabyne hetted 50 Lüüt Platz, und d Faarzyt wèèr 8 Minuute. Im Jaar chönnt me 115&nbsp;200 Passaschier transportiere.

Choschte tèèt die Baan 52 Milioone Franke. Abgsee vo 15 Milioone müesst si privaat finanziert wèèrde.

D Idee vo dèren underirdische Baan wird vom Helikopterundernämer Giovannni Frapolli voraatribe. Er mäint, die Baan chönnt scho 2027 uufgaa. Im ghööred au d Schiilift, es Hotel und d Jugedhèrbèèrg z Gurin. D Gmäinden im Maggiataal sind defüür und d Baan isch drum au im Masterplan für s ober Maggiataal drinn (zu dèm Masterplan ghöört au e Luftsäilbaan zwüschet Fusio und Ambrì-Piotta). Si hoffed, es brèècht em struktuurschwache Taal wiirtschaftlichen Uufschwung. Machbaarkäitsstuudien erwaartet e Wèèrtschöpfig für Gurin und Pumatt von 26,5 Milioone Franke und 235 nöii Aarbetsplätz (wän au fascht all i de Bouwiirtschaft). D Guriner sälber sind aber skeptisch. Si händ Angscht, das im Döörffli nu na Jubel-Trubel hèrscht, wänn die Baan emaal daa isch. Trotzdèm hät de Guriner Gmäindraat zäme mit em Pumatter Gmäindraat 2019 e schriftlichi Abspraach gschlosse, das Projäkt nèècher aazluege.

Am 20.&nbsp;Dezämber 2022 hät de Tessyner Staatsrat chundtaa, das d Metro in kantonaale Richtplaan uufgnaa wiird. Drufabe hät d Stiftig Landschaftsschutz Schwyz e Stelingnaam useggèè, das si das völig denäbe findi. Es gäb ekäi Detäistuudie über d Folge für d Umwält, für d Ruumplaanig, für der Aarbetsmèèrt und für de Wirtschaftsstandoort, und überhaupt sei das Projäkt überdimänsioniert.

## Quäle
* Gerhard Lob: *Eine Metrò alpino für Bosco Gurin.* I: *Tessyner Zytig* vom 27.&nbsp;Mäi 2022, S.&nbsp;3.
* mb: *Projekt einen Schritt weiter. Metro alpino in kantonalen Richtplan aufgenommen.* I: *Tessyner Zytig* vom 23.&nbsp;Dezämber 2022, S.&nbsp;13.
* mk: *Kritik am geplanten Metro Alpino. Stiftung Landschaftsschutz Schweiz ergreift Stellung gegen Tunnel zwischen Bosco Gurin und Italien.* I: *Tessyner Zytig* vom 27.&nbsp;Jäner 2023, S.&nbsp;7.
* ''Comini Walser di Bosco Gurin e di Formazza: Dichiarazione d’intesa interessante la progettazione e la costruzione di un’infrastruttura di trasporto pubblico ferroviario o simile in galleria tra Bosco Gurin e la Val Formazza,'' 27.&nbsp;settembre 2019, uf bosco-gurin.ch; gläsen am 29.&nbsp;Mäi 2022.
* ''Un metrò alpino tra Bosco Gurin e Formazza.'' Pricht uf tvsvizzera.it vom 20. Dezämber 2022 (italiänisch)
Panbewegung

Mit **Panbeweegig**, au *Pannazionalismus* oder *Panideologiii*, isch e politisch-kulturelli Beweegig gmäint, wo s Ziil von ere isch, s Gfüel vom Zsämmeghööre von ere bestimmte Nazioon oder Religioonsgmäinschaft z sterke. Mäistens wäi Panbeweegige alli, wo zun ere bestimmte Ethnii, Religioon oder Sproochgrubbe ghööre und in verschiidene Staate lääbe, in äim Staat veräine. Panbeweegige si mäistens in dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert oder spööter ufchoo.

Die griechischi Vorsilbe *Pan-* stoot doo für *All-,* zum bedoone, ass d Beweegig mee as nume en äinzelni Nazionalidäät will umfasse. Panbeweegige stöön mäistens im ene erbitterete Geegesatz zuenander, wil si vilmol die gliiche Gebiet beaaspruche. Au vo dr Ideologii us het s Underschiid gee, so si die öiropääische Panbeweegige mäistens imperialistisch, die usseröiropääische mäistens gege dr öiropääisch Imperialismus gsi. Hüfig häi d Aahänger von ere Panbeweegig über dr göttlige Ursprung oder die göttligi Missioon vo iirer Ethnii greedet.

E baar vo de Panbeweegige
* Panafrikanismus
* Panbulgarismus
* Pangermanismus
* Paniranismus
* Panislamismus
* Pankatalanismus
* Pankeltizismus
* Panmesopotamismus
* Panmongolismus
* Pansemitismus 
* Neoslawismus
* Pansomalismus
* Panindianismus

## Liddratuur
* Hannah Arendt: *Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft.* Münche 1986, ISBN 3-492-11032-0. 
* Tilman Lüdke: ''Pan-Ideologien'', in: Europäische Geschichte Online, uusegee vom Institut für Europäische Geschichte (Mainz), 2012, abgrüeft am 17. Dezämber 2012.

## Fuessnoote
Lusevera

**Lusevera** (sloweenisch *Bardo*, furlànisch *Lusèvare*) ìsch a itàlianischa Gmainda ìn dr Regioon Friaul-Julisch Venezia. Sa zeehlt  Iiwoohner (Schtànd ). Sa lìegt äbb 23 Kilomääter nordäschtlig vun Udine àm Fluss Torre. D’ Gmainda bfìndet sìch grààd àn dr sloweenischa Granz un gheert àlso zem „friulischa Slààwalànd“. Z’ Lusevera un ìn da nochbeerliga Därfer reeda m’r a aiganer sloweenischer Diàläkt.

## Geogràfii
D’ Gmainda Lusevera bschteht üss mehrera Wiiler:
* *Cesariis* (Podbardo)
* *Lusevera* (Bardo)
* *Micottis* (Sedlišča)
* *Musi* (Mužac)
* *Pers* (Brieh)
* *Pradielis* (Ter)
* *Vedronza* (Njivica) —’s ìsch s’ Verwàltungszäntrum
* *Villanova delle Grotte* (Zavarh)

## Gschìcht
### ìm Kàlta Kriag
Wahrem Kàlta Kriag hàt maa-n-uff’m Gmaindabooda vu Lusevera mehrera Bfäschtigungswark bàuia, wo Tail vum „Gorizianer Schwälla“ gsìì sìnn —ìn dara Zitt ìsch Lusevera grààd àn dr jugoslààwischa Granz gsìì. Salla Bfäschtigunga sìnn ìn da Wiiler Micottis un Musi un àm Tanamea-Pàss gsìì. D’ klaina Bfäschtigung vu Micottis hàt sìch àn dr Schtrooss vu Lusevera uff Villanova bfunda, àn dr Kritzung mìt dr Schtrooss uff Taipana. D’ Bfäschtigunga vu Musi un Tanamea hann s’ Vertaidigungsyschtääm vum Torre-Hoochtàl un vum Udine-Ewana bìldet. S’ Wark vu Musi ìsch àm Üüsfàhrt vum Uccea-Tàl un àm Iifàhrt vum Torre-Tàl gsìì. S’ Wark vum Tanamea hàt maa-n-ìm Gschtai grààd hìnter àm Pàss gedulwa, àm heechschta Punkt vum Isonzo-Tàl, geega-n-ìwwer dr jugoslàwischa Granz. Dr Uffbàui vu da Bfäschtigungswark hàt dr 52. Infàntrii-Regimant „Àlwa“-n-ìwwerwàcht. Noh-n-em Kriagsand àm Ààfàng vu da Joohra 1990 hàt maa d’ Bfäschtigungswark àbbàuia.

### s’ Ardbeewa vu 1976
Àm 6. Mai 1976 sìnn vìela Gebäijer z’ Lusevera durs Ardbeewa vum Friaul schwar bschaadigt worra. Fìr dr Wìederuffbàui ìsch d’ Gmain mìt dr guldiga Medàlia vum Ziwilverdianscht üsszaichent worra:

## Beväälkerungsäntwìcklung

Noh-n-em Zänsüs vu 1971 sìnn 86,4 Prozant vu da Iiwoohner Sloweena gsìì.

## dr lokààla Dialäkt
Z’ Lusevera reeda m’r d’ slààwischa Mundàrt *Po našin* odd’r *Po nasen*. ’S ìsch a àltertìmmliger Dialäkt vu dr sloweenischa Schprooch, wo numma ìn a pààr Därfer ìm Torre-Tàl un ìm üüsserschta Wäschta vum Sloweenia grädd wìrd.

## Weblìnks

* D’ offiziälla Websitta vu dr Gmainverwàltung (itàlianisch)

## Ainzelnoohwiisa
Scott Field

Dr **Scott Field** (* 26. Janner 1847 z’ Canton, Madison County, Mississippi; †&nbsp;20. Dezamber 1931 z’ Calvert, Texàs) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1903 bis 1907 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Scott Field ìsch ànna 1847 z’ Canton ìm Zäntrààl-Mississippi-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Henry un vu dr Jane Field geboorena Bates. Ar ìsch ìn d’ McKee-Schüal ìn siinera Haimetkàntoon gànga. Schpeeter hàt’r trotz siinera Jugend àm Bìrgerkriag tailgnumma, àls Soldàt ìm Heer vu dr Konfederàzioon. Bekampft hàt’r ìm Georgia unter’m Joseph E. Johnston un ìm Atlanta-Faldzug unter’m John Bell Hood. Noh-n-em Kriag hàt’r bis 1868 àn dr Üniwärsitäät vum Virginia z’ Charlottesville gschtudiart. Drnooh hàt’r zwai Joohra làng àls Lehrer gschàfft. Ar hàt Racht gschtudiart un ìsch ànna 1872 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Calvert ìm Texàs gschàfft. Vu 1878 bis 1882 ìsch’r Schtààtsànwàlt ìm Robertson County gsìì. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Vu 1887 bis 1891 ìsch’r Mìtglìed ìm Senàt vum Texàs gsìì. Ànna 1892 ìsch’r Delegiart’r uff dr Demokrààtischa Nàzionààlkumferanz z’ Chicago gsìì, wu dr Grover Cleveland àls Kàndidàt fìr d’ Presidàntschàftswàhl nominiart worra-n-ìsch.

Àn da Kongrasswàhla vu 1902 hàt maa dr Field ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C.-n-ìsch dr Field àb’m 4. März 1903 gsìì, àls Noohfolger vum Dudley G. Wooten. Ar ìsch ainmol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1907 ìm Kongrass blìewa. Ànna 1906 hàt’r sìch nìt fìr a Wìederwàhl uffgschtällt. Noh-n-em And vu siinera Zitt ìm Represantàntahüüs hàt dr Field witter àls Ànwàlt gschàfft. Ànna 1913 hàt’r daa Berüaf fàraloo, fìr intänsiv ìn dr Làndwìrtschàft schàffa.

Gschtoorwa-n-ìsch dr Field àn’ra Wäänaverschtupfung àm 20. Dezamber 1931 z’ Calvert. Ar ìsch doo uff’m Schtàdtfrìedhoof beardigt worra.

Dr Scott Field hàt sìch dräimol verhiirootet: z’äärscht mìt dr Victoria Luckey-n-üss’m Mississippi —wo zwai Joohra schpeeter gschtoorwa-n-ìsch—, drnooh mìt dr Lucy E. Garrett Randolph üss Calvert —mìt wäller ar dräi Seehn ghàà hàt— un schliasslig mìt dr Maude Harlan Green üss Calvert.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

* 

## Ainzelnoohwiisa
Ḫattusa

**Ḫattusa** (Ḫattuša, /χat:usa/; heth. URU*ḫa-at-tu-ša*), uf tütsch o *Hattuscha* gschrebe, isch d Hoptstadt vom Hethitische Riich gsii. D Ruuine liged oberhalb vom Dorf Boğazkale (früenner Boğazköy) i de Törggai, öppe 180 Kilometer östlich vo Ankara. D Flächi vo de Stadt, wo ummuuret isch, bitrait 180 Hektaare. Si bistoot usere Understadt und ennere Oberstadt. De Palast vo de hethitische Könige isch ufem staile Högel Büyükkale gstande. D Ruine sind sittem 19. Joorhundert bikannt, im Joor 1893 hett mer aafange de Ort systemaatisch z undersueche. Sitt ane 1986 ghört Ḫattusa zäme mitem Hailigtum Yazılıkaya, wo i de Nööchi litt, zom UNESCO-Weltkulturerb.

## Literatur
* *Bogazköy-Hattusa. Ergebnisse der Ausgrabungen des Deutschen Archäologischen Instituts und der Deutschen Orient-Gesellschaft.* 21 Bände. Gebr. Mann, Berlin 1952 ff., Zabern, Mainz 1996 ff. .
* Kurt Bittel: *Hattuscha – Hauptstadt der Hethiter. Geschichte und Kultur einer altorientalischen Großmacht.* DuMont, Köln 1983, ISBN 3-7701-1456-6 (3. Auflage. ebenda 1991)
* *Die Hethiter und ihr Reich – das Volk der 1000 Götter.* Ausstellungskatalog. *Die Hethiter. Das Volk der 1000 Götter* vom 18. Januar bis 28. April 2002 in der Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland in Bonn. Theiss, Stuttgart 2002, ISBN 3-8062-1676-2.
* Jürgen Seeher: *Die Lehmziegel-Stadtmauer von Hattusa. Bericht über eine Rekonstruktion.* Ege Yayınları, Istanbul 2007, ISBN 978-975-8071-94-4.
* Jürgen Seeher: *Hattuscha-Führer. Ein Tag in der hethitischen Hauptstadt.* 4., überarbeitete Auflage. Ege Yayınları, Istanbul 2011, ISBN 978-605-5607-57-9.
* Andreas Schachner: *Hattusa – Hauptstadt der Hethiter. Entstehung, Entwicklung und Niedergang einer bronzezeitlichen Metropole.* In: *[[Antike Welt]]* 1/2012, S. 8–15 (online)
Birgit Klaus

D **Birgit Klaus** (* 17. Novämber 1964 z Bade-Bade) isch e dytschi Schurnalischti, Rundfunk- un Färnsehmoderatori un Autori. Di braiter Effetligkait chännt si vor allem dur s Magazin *Planet Wissen*, wu vum SWR Färnseh, vu BR-alpha un em WDR Färnseh all Dag vu Mentig bis Frytig uusgstrahlt wird.

## Lääbe
Ase chlai isch d Birgit Klaus z Bade-Bade ufgwagse. Anne 1971 sin iri Elter mit ere uf Sao#Paolo z Brasilie zoge, wu s di negschte segs Johr vu ire Chindhait verbrocht het. Noch em Abitur z Bade-Bade anne 1984 het si vu 1985 bis 1987 Psichology, Bolitik un Germanischtik an dr LMU München studiert. Noch ere Hoschpitanz bim Bayerische Rundfunk het di Dreiezwanzgjehrig zum erschte Mol chenne moderiere, nämli d Sändig „Live aus dem Schlachthof“. 1987/1988 het si d Klaus ire Sprächerzieig gwidmet, 1988 het si bim Radiosänder „Welle Fidelitas“ z Charlsrue ne Volontariat gmacht un 1991 e Redaktions-Volontariat bim Sidweschtfunk z Bade-Bade.

Näbe ire Arbet as Redakteri un Moderatori vu dr Heerfunkprogramm SWF3 un speter SWR1 chännt me d Klaus vor allem dur s Magazin *Planet Wissen*, wu vum SWR Färnseh, vu BR-alpha un em WDR Färnseh im Wägsel all Dag vu Mentig bis Frytig uusgstrahlt wird. Si moderiert syt 2002 d Uusgabe vum SWR zäme mit em Dennis Wilms.

Bis 2010 het si im SWR Färnseh am Sunntig als d Sändig *Dreiland aktuell* mit Nochrichte us em Dreiländereck Elsass, Schwyz un Bade-Wirttebörg moderiert. Im Spotjohr 2010 het si s offiziäll Programm zum 20. Dag vu dr Dytsche Ainhait vor em Rychsdag z Berlin moderiert, wu vum ZDF iberdrait woren isch. Syt 2020 moderiert si s 3sat-Ländermagazin fir Bade-Wirttebärg un Rhyland-Pfalz.

Im Juni 2011 isch ire erscht Buech *Tier zuliebe. Vegetarisch – eine Kostprobe* im Diederichs Verlag uusechuu.

D Birgit Klaus het e volljehrige Suhn.

## Weblink
* Websyte vu dr Birgit Klaus
* 
* 

## Fueßnote
Sylheti

**Sylheti** (ꠍꠤꠟꠐꠤ odder সিলেটি) isch a Sprooch wo von äpper 11,8 Millione Mänsche waltwiit gschwätzt wird, vor allem in der Division Sylhet vo Bangladesch und z Indie im Barak-Tal z Assam und in Teil vo Tripura. 

So wie Alemannisch gilt Sylheti als Dialäkt (a Dialäkt vom Bengalisch), au wenn viili Lüt meinet, es sigi an eigeständigi Sprooch. Sylheti isch a tonali Sprooch. In Indie und Bangladesch isch Sylheti näd als offizielli Sprooch anerkannt.

Sylheti hat an eigeni Schrift, Sylheti Nagari. Wie Alemannisch hat's abber kei standardisierti Orthographie. Sylheti teilt äpper 70 % vo sim Vokabular mit Standard-Bengalisch.
Volk

Mit em Wort **Volk** (mittelhochdütsch *volc* us althochdütsch *folc*, vo urgermanisch *fulka* „Abdäilig vo dr Armee“) wärde allgemäin (groossi) Grubbe vo Mensche bezäichnet, wo dur kulturelli Gmäinsamkäite, reali oder fiktivi gmäinsami Abstammig oder e politisch und rächtlig organisierte Persooneverband zun ere underschäidbare Äihäit zs#mmegfasst si. E Definizioon, wo alle wurd basse, git s nit.

Dr Begriff umfasst e bräits Spektrum vo alle mööglige soziologische, ethnische, nazionaale und vornazionaale politische, demokratiitheoretische, staatsrächtlige und theologische Bedütige. Sit em 18. Joorhundert isch er emozionaal hooch ufglaade und wird brucht zum Revoluzioone, Chrieg und verschidnigi Herschaftsforme z legitimiere. Und immer wider goot s drum, wär zum Volk gehöört und wär nit. Hüte goot mä drvo us, ass e Volk e sozials Konstrukt isch, das häisst, dass es erst entstoot, wenn im Diskurs entschiide wird über d Fremd- und Sälbstzueschriibig vo de Mitgliider.

Verwandti Begriff mit Bedütige, wo sich zum Däil überschniide, si Ethnii, Stamm, Nazioon, Bevölkerig und Staatsvolk.

## Liddratuur
* Peter Brandt: *Volk*. In: *[[Historisches Wörterbuch der Philosophie]]*, Bd. 11, Schwabe Verlag, Basel 2001, S. 1080–1090 (online).
* Peter Brandt: *Volk*. In: *Staatslexikon der Görres-Gesellschaft|Staatslexikon. Recht, Wirtschaft, Gesellschaft*. 8., völlig neu bearbeitete Auflage, Bd. 6: *Volk–Zweites Vatikanisches Konzil*. Herder, Freiburg 2022, ISBN 978-3-451-39516-1, Sp. 1–9.
* Franz-Josef Deiters: *Auf dem Schauplatz des „Volkes“. Strategien der Selbstzuschreibung intellektueller Identität von Herder bis Büchner und darüber hinaus.* Rombach Verlag, Freiburg im Breisgau/Berlin/Wien 2006.
* Emerich K. Francis: *Ethnos und Demos. Soziologische Beiträge zur Volkstheorie.* Duncker & Humblot, Berlin (West) 1965.
* Patrick J. Geary: *Europäische Völker im frühen Mittelalter. Zur Legende vom Werden der Nationen.* Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 2002, ISBN 3-596-60111-8.
* Fritz Gschnitzer, Reinhart Koselleck, Karl Ferdinand Werner: *Volk, Nation, Nationalismus, Masse.* In: Otto Brunner, Werner Conze, Reinhart Koselleck (Hrsg.): *Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland.* Band 7, Klett-Cotta, Stuttgart 1992, ISBN 3-12-903912-0, S. 141–431.
* M. Rainer Lepsius: *„Ethnos“ oder „Demos“. Zur Anwendung zweier Kategorien von Emerich Francis auf das nationale Selbstverständnis der Bundesrepublik und auf die europäische Einigung.* In: Ders.: *Interessen, Ideen und Institutionen.* Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, ISBN 978-3-531-11879-6, S. 247–255.
* Martin Schaffner: *Furcht vor dem Volk.* Schwabe Verlag, Basel 2020, ISBN 978-3-7965-4003-5.
* Reinhard Stauber und Florian Kerschbaumer: *Volk.* In: *Enzyklopädie der Neuzeit.* Bd. 14: *Vater–Wirtschaftswachstum*. J.B. Metzler, Stuttgart 2011, S. 376–384 (online).
* Michael Wildt: *Volk, Volksgemeinschaft, AfD.* Hamburger Edition, Hamburg 2017, ISBN 978-3-86-854309-4.

## Fuessnoote
Resslirytti

D **Resslirytti** isch vo 1935 bis 1939 e politischs Gabare in dr Stadt Baasel gsi.

## Gschicht
S Gabare Resslirytti (baaseldütsch für *Karussell;* vollständig Naame: *Das kleine Zeittheater ‹Resslirytti›*) isch 1935 vom Willy Ackermann, Charly Terffola (äigentlig Affolter) und em Naum Mitnik-Gauss z Baasel gründet worde as politischs, antifaschistischs Gabare, wo aber au anderi aktuelli Thema us em Schwizer Alldaag behandlet het. S erste Brogramm isch am 16.9.1935 im Gambrinus-Saal z Basel ufgfüert worde. Vo denn aa het d Resslirytti dört und im Kiechli ufgfüert: «Eingang verboten», «Immer luschtig!», «Kaibe Zytte!» und anderi. Si isch au regelmäässig uf Durnee in dr Schwiz gsi, wie im Zürcher «Hirschen» und im «Corso-Theater» z Bärn. 

Mitgspiilt häi under anderem dr Alfred Rasser, d Sylvia Wagner, dr Walter Hoffmann, d Claire Kaiser, dr Ettore Cella, d Lotti Krauss, d Margrit Rainer, dr Peter W. Staub, d Bessie Hoffart, d Gretl Henar, d Gretl Bömly, dr Willy Ackermann und dr Marc Doswald. Dr Charly Treffola, dr Jakob Stebler, dr Rudolph Bolo Maeglin, dr Hans Wilhelm Keller und dr Charles Ferdinand Vaucher häi d Text gschriibe. As Komponiste und Begläiter am Klavier häi dr Erich Ziegler und vo  1937 aa dr Robby Frey gschafft, wo au die künstlerischi Läitig übernoo het. Dr Charly Treffola isch au dr technisch Läiter gsi, dr Mitnik-Gauss dr administrativ Läiter und dr Charles Hindenlang het d Ustattig gmacht. 1939 het sich d Resslirytti ufglööst.

## Kwelle
* Stefan Koslowski/Tanja Stenzl: «Resslirytti, Basel BS» im ''Theaterlexikon der Schweiz online''