open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Landkreis Donau-Ries

Der **Landchrais Donau-Ries** isch e Landchrais z Bayre. Är isch dr nèèrdligschd Landchrais im Regierigsbezirk Schwaabe.

Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Ansbach ùn dr Landchrais Weißeburg-Gunzehause, im Noordoschde an dr Landchrais Eichstätt, im Oschde an dr Landchrais Neuburg-Schrobehause ùn im Siide an dr Landchrais Aichach-Friedberg, dr Landchrais Augschburg ùn dr Landchrais Dillenge. Im Weschde gränzd er an Baade-Wiirdebäärg, an dr Landchrais Hoedne ùn dr Oschtalbchrais.

## Schded und Gmaine
Zem Landchrais Donau-Ries ghèère siibe Schded, zwee Määrd, 35 Gmaine ùn drèi gmaifreii Bied.

## Literatur
* Walter Barsig, Hermann Keßler, Bernd Lerch, Emmeran Meyer, Klemens Stannek u.&nbsp;a.: *Landkreis Donau-Ries*, Donauwörth 1991, 832 Seiten, ISBN 3-403-02118-1
* Lutz Simon: *Aquarelle aus dem Donau-Ries*, Rain 1994, ISBN 3-927496-24-3
* Wilfried Sponsel u.&nbsp;a.: *Landkreis Donau-Ries, Natur und Kultur einer einzigartigen Landschaft*, Donauwörth 2008, ISBN 978-3-935438-60-5

## Weblink

* Offizielle Internetufdritt vum Landchrais
* Online-Magazin vum Landchrais
* 
* 

## Fueßnote
Landkreis Aichach-Friedberg

Der **Landchrais Aichach-Fridberg** isch e Landchrais z Bayre. Är isch dr eschdligschd Landchrais im Regierigsbezirk Schwaabe.

Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Neuburg-Schrobehause, im Oschde an dr Landchrais Dachau ùn dr Landchrais Firschtefeldbruck ùn im Siide an dr Landchrais Landsberg. Im Weschde gränzd er an di chraisfrèi Schdad Augschburg ùn dr Landchrais Augschburg ùn im Noordweschde an dr Landchrais Donau-Ries.

## Schded und Gmaine
Zem Landchrais Aichach-Fridberg ghèère zwoo Schded, fimf Määrd ùn 17 Gmaine.

## Dialäkt
Dr Landchrais Aichach-Fridberg isch dr ainzig Landchrais im Regierigsbezirk Schwaabe, wù bairischi Dialäkt gschwäzd wääre ùn kaini schweebische (oder boodeseealemannischi wie im Allgai).

## Literatur
* Martin Kluger: *Wittelsbacher Land. Ziele im Landkreis Aichach-Friedberg*, context, Augsburg 2013, ISBN 978-3-939645-64-1.
* Landratsamt Aichach-Friedberg (Hrsg.): *Der Landkreis Aichach-Friedberg stellt sich vor.* WEKA-Verlag, Mering 2003.
* Erich Hoffmann: *Luftbilder aus dem Wittelsbacher Land*, Verlag Mayer & Söhne GmbH, Aichach 2002, ISBN 3-923778-05-8.
* Landschaftspflegeverband Aichach-Friedberg e. V.: *Naturschätze im Wittelsbacher Land – Eine Entdeckungsreise zu den Kostbarkeiten vor unserer Haustür*, Aichach 2014.

## Weblink

* 
* 

## Fueßnote
Landkreis Neu-Ulm

Der **Landchrais Nei-Ulm** isch e Landchrais z Bayre. Är lyd im Weschde vùm Regierigsbezirk Schwoobe.

Er gränzd im Oschde an dr Landchrais Genzburg ùn im Siide an dr Landchrais Unterallgai. Im Noorde ùn im Weschde gränzd er an Baade-Wiirdebäärg, im Noorde an an dr Alb-Donau-Chrais ùn im Weschde an dr Landchrais Bibra ùn di chraisfrèi Schdad Ulm. Mid Ulm ùn em Landchrais Biberach bilded er d Region Donau-Iller.

## Schded und Gmaine
Zem Landchrais Nei-Ulm ghèère fimf Schded, vier Määrd, aachd Gmaine ùn vier gmaifrèii Bied.

## Literatur
* Anton H. Konrad: *Zwischen Alb und Allgäu – Der Landkreis Neu-Ulm*. Anton H. Konrad Verlag, Weißenhorn 2002
* *Landkreis Neu-Ulm*. Kunstverlag Josef Bühn, München 1985

## Weblink

* Offizielli Websyte vum Landchrais
* 
* 

## Fueßnote
Landkreis Oberallgäu

Der **Landchrais Oberallgai** isch e Landchrais z Bayre. Är isch dr siidligschd Landchrais vùm Regierigsbezirk Schwaabe, dr siidligschd Landchrais z Dydschland un dr siidlischd Dail vom Allgai.

Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Unterallgai ùn im Oschde an dr Landchrais Oschtallgai. Im Siide gränzd er an Eeschdryych, an Vorarlberg ùn Tirol, im Weschde an dr Landchrais Linde ùn dr baade-wiirdebäärgisch Landchrais Raveschburg. Kempte lyd as chraisfrèii Schdad zmids im Bied vùm Landchrais Oberallgai.

## Schded und Gmaine
Zem Landchrais Oberallgai ghèère zwoo Schded, zee Määrd, säächzee Gmaine ùn ai gmaifrei Bied.

## Literatur
* Norbert Herrmann: *Kempten und das Oberallgäu. Bilder aus der Geschichte der Stadt und des Landkreises.* 2. erweiterte Auflage, Verlag für Heimatpflege im Heimatbund Allgäu, Kempten (Allgäu) 1984 (Titel der 1. Auflage 1963: *Kempter Geschichtsbuch*).
* Gerhard Willi (Hrsg.): *Volks- und landeskundliche Beschreibungen aus den Landkreisen Lindau und Oberallgäu mit Kempten - die Physikatsberichte der Stadt- bzw. Landgerichte Lindau, Weiler, Kempten, Immenstadt und Sonthofen (1858-1861)*. Wißner-Verlag 2016

## Weblink

* Offizielli Websyte vum Landchrais
* 
* 

## Fueßnote
Landkreis Ostallgäu

Der **Landchrais Oschtallgai** isch e Landchrais z Bayre. Är lyd im Siidoschde vùm Regierigsbezirk Schwaabe.

Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Unterallgai, im Oschde an dr Landchrais Landsberg, Landchrais Weilheim-Schongau und Landchrais Garmisch-Partekirche ùm im Weschde an Landchrais Oberallgai. Im Siide gränzd er an Eeschdryych, an s Bùndesland Tirol. Kaufbeire lyd as chraisfrèii Schdad zmids im Bied vùm Landchrais Oschtallgai.

## Schded und Gmaine
Zem Landchrais Oschtallgai ghèère drèi Schded, siibe Määrd ùn 35 Gmaine.

## Weblink

* 
* 

## Fueßnote
Landkreis Unterallgäu

Der **Landchrais Unterallgai** isch e Landchrais z Bayre. Är ghèèrd zue dr Region Donau-Iller im Regierigsbezirk Schwaabe.

Er gränzd im Noordweschde an dr Landchrais Nei-Ulm, im Noorde an dr Landchrais Genzburg, im Noordoschde an dr Landchrais Augschburg, im Oschde ùn Siidoschde an dr Landchrais Oschtallgai ùn im Siide an dr Landchrais Oberallgai. Im Weschde gränzd er an Baade-Wiirdebäärg mit de Landchrais Raveschburg ùn Bibra.

Die Exklav Buxe wird im Weschde vù dr chraisfrèi Schdad Memmenge vùm iibrige Bied vùm Landchrais abdränd.

## Schded und Gmaine
Zem Landchrais Unterallgai ghèère zwoo Schded, zwelf Määrd, 35 Gmaine ùn ai gmaifrei Bied.

## Literatur
* Landkreis Unterallgäu (Hrsg.): *Unser Landkreis Unterallgäu – Im Herzen Bayerisch-Schwabens.* 4. Auflage. Heinrichs, Bamberg 2005, S160 S.
* Hermann Haisch (Hrsg.): *Landkreis Unterallgäu.* 2 Bände. Memminger Zeitung Verlagsdruckerei GmbH, Memmingen 1987, ISBN 3-9800649-2-1.

## Weblink

* Offizielli Websyte vum Landchrais
* 
* 

## Fueßnote
Giurtelecu Şimleului

**Giurtelecu Şimleului** (dütsch: *Wüst Görgen*, ungarisch: *Somlyógyőrtelek*) isch e Stadt z Rumänie.
Umgangssprochlich wird sie in Rumänie au Giurtelec oder Giurtelecu gnennt.

## Geographie
D'Stadt ligt im nordweschtliche Teil vom Kreis Salaj.

## Iwohner

## Gschicht
D Stadt isch 1351 als *Gyurgteluke* erwähnt worre. Si hät sällemols im Simon Medgyesi ghört. 1352 hät er si an sini Schwöstre, d Bereckné Báthori und d Anna Medgyesi, witerge. Noch de Meinig vo de Diplomate isch es nocher in de Bsitz vo de Famile Győrtelek (1356), de ungarisch König Zsigmond (1429) und witere übergange. Lut re Volkszällig vo 1890 hät's 1059 Ywohner gha, dodevo sin 54 Ungare, 996 Rumäne und 9 vo neume anderscht gsi. 1881isch de Ort zum Königriich Rumänie cho.

## Bilder

Former Train Station of Giurtelecu Simleului.jpg 
Halta Giurtelecu Simleului.jpg


## Weblink
 
* Giurtelec uf donau-archaeologie.de
* Somlyó-Győrtelek uf mek.oszk.hu
Schloss Chillon

S **Schloss Chillon** isch es Schloss am Gänfersee. Sicher nachwiise cha ma s Schloss ab em 9. Johrhundert, wo vom Chloschter St. Maurice Befieschtigungsaalgae bauet worde sin, um d Verbindigsstrass vom Waadtland ins Wallis z überwache. Im 12. Johrhundert isch d Feschtig dann in de Bsitz vo de Bischöf vo Sitte cho un bal druf an d Grafe vo Savoye.

De Graf Peter II. vo Savoyen, wo d Lag vo Chillon schints guet gfalle het, het derte net numme e Feschtig welle, sondern e Residenz. Mit em Usbau het er de Pierre Mainier beuftrait. Der het d Baute, wo scho do si gsi, zu eme Ganze verbunde.

## Weblink

* D offiziell Site vom Schloss (uf Dütsch, Französisch un Englisch)
Heves

**Heves** (IPA: , ungarndütsche Name: *Hewesch*) isch e Komitat vo Ungarn. S litt im Nordoste vom Land und gränzt an d Komitat Nógrád (Weste), Borsod-Abaúj-Zemplén (Nordoste), Jász-Nagykun-Szolnok (Süde) und Pest (Weste). De Komitatssitz isch Eger.

## Geografy
S Komitat setzt sich us zwei wesentlige Deil zämme, nämlig uss em Nördlige Ungarische Mittelgebirge im nördlige Gebiet und de Große Ungarische Diefebeni im südlige.

### Topografischi Eigeschafte
S Komitat bstoht uss re ussergwöhnlige Landschaft. Im Norde bilde de Mátra und de Bükk e hügeligi Landschaft; im Süde isch di flachi Landschaft vo de Große Ungarische Diefebeni. Uff em Mátra isch au de höchst Punkt vo ganz Ungarn, de sognännte *Kékes tető* (1014 Meter).

De diefst Punkt vom Komitat isch uff 86 Meter, in de Stadt Kisköre im Süde vo Heves.

### Chlima
Di jöhrligi Durchschnittstemperatur litt zwüsche 8 und 10 Grad, je nochdem, ob's de Norde oder de Süde vo Heves betrifft.

## Underdeilig in Chleigebiete

## Wirtschaft
Im Flachland vo Heves cha Wy abaut werre; er isch di wichtigsti Exportwar vom Komitat. Bsunderi Bedütig hän in derre Branche d Umgebige vo Eger, Gyöngyös und Nagyréde. Di wichtigste Wysorte sin de Egri Bikavér, de Egri Leányka, de Egerszóláti Olaszrizling und de Debrői Hárslevelű. Dezüe chunnt in de Große Ungarische Diefebeni d Kultivierig vo Wassermelone.

Z Heves findet mer relativ wenigi Industrybetrieb. Am meiste produziert werre
* Maschine
* Verpackigsgräte
* Nahrigsmittel
* Zemänt
* Zygelstei
* Elektrizität

## Tourismus
D'Stadt Eger wird oft als eini vo de schönste barocke Städt bezeichnet; näbe de Dänkmöler vo dört sin au de Wy, d'Heilbäder vo de Region und de Theiß-See bekannti Touristezyl. Z Mátra und z Bükk git's usserdem Touristestroße, wo zu Toure ylade.

### Heilbäder
* S *Markhot Ferenc Kórház Törökfürdő* z Eger wird 1448 zum erschte Mol i'me Dokumänt erwähnt; es hät sällemols no *karthausi fürdő* (Karthauser Bad) gheiße. Di hüttigi Alag isch vo 1610 bis 1617 vo de Türke baut worre und wird sither au als Heilbad brucht. Es isch s einzig Bad vo Ungarn, wo Radon im Wasser enthalte isch. S Bad wird vor allem für d'Behandlig vo Glänkchrankhete benutzt.
* S *Mátraderecskei Széndioxid Gyógygázfürdő* z Mátraderecske isch 1992 baut worre. Sy gashaltigs Wasser chunnt vo 1000 Meter under de Erdoberflächi. Es wird für d'Heilig vo Mänsche mit Blüetgfäßchrankhete und deilwis au gege Rheuma brucht.

## Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Heves
* *Aldebrő* - (Unter-)Debrö
* *Kápolna*  - Kapolna
* *Kompolt* - Kompolt

## Weblink

* Heves megye (Internetufftritt)
* Ungarndütschi, mit ere Lischt vo dütsche Ortsnämme
Höchenschwand

**Höcheschwand** (IPA: ; amtlig "Höchenschwand") isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg.

## Geografischi Lag
Höcheschwand litt uff durchschnittlig 1015 Meter über NHN uff me Hochplateau im Naturapark Südschwarzwald zwüschem Albdal und em Schwarzadal. Höcheschwand lyt uff enem Bärgrugge, wo nõch em gröschte und högscht glegene Ort benamst isch, em Höcheschwander Bärg. D Entfernig zu Waldshüet-Dienge isch etwa 20 Kilometer. D Gmeind isch als heilklimatischer Kurort im südlige Hochschwarzwald staatlig aerkännt.

## Gmeindeglyderig
Zu de Gmeind Höcheschwand mit Amrigschwand und Diefehüsere, friehner selbständigi Gmeinde, ghöre 13 Dörfer Höf und Hüser.

Zu de ehemolige Gmeind Amrigschwand ghöre s glychnamige Dorf, Amrigschwand, Attlisberg, Ellmenegg, Segale und Strittberg, s Ghöft Lynegg (Schürhof) und d Hüser Steirüsche.

Zu de Gmeind Höcheschwand in de Gränze vo vor de Gmeindereform vo de 1970er-Johr ghört numme s Dorf Höcheschwand.

Zu de ehemolige Gmeind Diefehüsere ghöre s glychnamige Dorf, Frohnschwand, Heppeschwand, Oberweschnegg und Underweschnegg.

Im Gebiet vo de Gmeind Höcheschwand in de Gränze vo vor de Gmeindereform vo de 1970er-Johr liige d Wiestige Heideschloss und Tombrugg, usserdem di abgangeni Burg Tombrugg.


Datei:Wappen Amrigschwand.png|Wappe vo de ehemolige Gmeind Amrigschwand
Datei:Wappen Tiefenhaeusern.png|Wappe vo de ehemolige Gmeind Diefehüsere


## Gschicht
Höcheschwand isch im Johr 1173 zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre. Scho sällemols hät de Ort zum Chloster St. Blasie ghört und isch bis zu de Säkularisierig 1806 im Chloster gsi. Sit 1806 isch es badisch.

2600 Meter östlig vo Höcheschwand cha mer no Spure vo-n-re friehe Turmburg, de Burg Tombrugg seh.

## Bolitik
Höcheschwand ghört zum Gmeindeverwaltigsverband St. Blasie mit Sitz z St. Blasie.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Partnerschafte
Höcheschwand hät sit 1988 partnerschaftligi Beziehige zu Arradon in de Bretagne, Frankrych.

## Weblink

* höchenschwand.de — Internetufftritt

## Fueßnote
São Paulo Futebol Clube

**São Paulo Futebol Clube** (churz: *FC São Paulo*) isch ä Fuesballverein us da brasilianischa Stadt São Paulo. Sini Fans wärde "São Paulinos" gnennt.

## Gschicht
### D Gründig
De Verein isch zum erschte mou am 25. Januar 1930 gründet worde und isch füf Johr spöter nomou gründet worde. Är isch us de Zämelegig vom Club Athletico Paulistano und de Associação Atlética das Palmeiras entstange. D Vereinsfarbe si vo de beidne vorhergangnige Vereine übernoh worde: rot und wiis vo Paulistanho und wiis und schwarz vo Palmeiras.

### D Driisgerjohr
I sinere erste Saison isch de Verein Zwöite worde, i de zwöite het er Meisterschaft vo São Paulo ghout. Wäge finanzieue Problem het sich de Club 1935 ufglöst und isch nume wäg em Isatz vo de Fans neu gründet worde.

## Weblink

* Offizielli Website vom FC São Paulo
Neftenbach

**Näftebach** (salopp au **Näfti**, amtlich *Neftenbach*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Wintertuur im Kanton Züri, Schwiiz.

## Wappe
Blasonierig:
: *Schräg gviert vo Silber und Blau*

S Wappe gaht uf d Freiherre vo Wart zrugg und isch sit 1921 s Gmeindswappe.

## Geografii
Näftebach isch es Dorf diräkt bi Winti im undere Tösstal, 19&nbsp;km Luftlinie vo Züri ewägg. S liit uf ere Schotterterrasse am Südhang vom Irchel. Vo de Gmeindflächi – 1495&nbsp;ha – tiened 55 % de Landwirtschaft, 30 % isch Wald, 10 % isch Sidligsgebiet und 4 % tiened em Verchehr.

Uf de 1. Jänner 2013 isch de Wiiler *Oberhueb* (au *Obere Hueb*) vo de Gmeind Buech abtrännt und Näftebach aagschlosse worde.

## Gschicht

In de römische Ziit isch i de Steimöri (underhalb vom Fridhof) en römische Guetshof gsi, wo hüt überbout isch (Sattleracherstrass und Aspacherstrass). Bi den Uusgrabige hät mer da 1986 imene Bronzegfäss e Münzhort gfunde mit 1'243 römische Silbermünze us de Jahre 197–265 n.&nbsp;Chr. Di erscht urchundlich Erwähnig stammt us em Jahr 1209, wo en Lütpriester vo *„Neftinbach“* bimene Rächtsgschäft mitgwürkt hät. D Gäget hät de Freiherre vo Wart ghört. Dene ires Wappe isch au sit 1921 s offiziell Gmeindswappe. Im Mai 1799 isch es im Dorf zumene Gfächt zwüschet de Franzose und den Österriicher cho, wo no e verirrti Chugle im Chor vo de Chile dra erinneret.

## Iiwoner

De Uusländeraatäil liit bi 10,4 % (Stand 2011).

## Politik
Im 7-chöpfige Gmeindrat sitzed vier Mane und drei Fraue, mit dere Parteizämesetzig: 2 Freii Wähler, 2 SVP, 2 Parteilosi und 1 GLP. Aktuelli Gmeindspresidäntin isch d Maja Reding Vestner vo de Freie Wähler (Stand 2025).

Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggää: BDP 3,6 %, CVP 2,7 %, EDU 4,4 %, EVP 3,6 %, FDP 13,8 %. GLP 10,7 %, GP 9,0 %, SP 11,9 %, SVP 38,8 %, Suschtigi 1,6 %.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,3 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Näftebach ghört zu de Winterthurer Mundarte.

## Literatur
* 
* Eugen Ott, Hans Kläui, Otto Sigg: *Geschichte der Gemeinde Neftenbach.* Neftenbach 1979.
* Hans Martin Gubler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich – Der Bezirk Winterthur, Nördlicher Teil.* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK, Bern 1986, ISBN 3-7643-1812-0. S.&nbsp;31–87 (= *Kunstdenkmäler der Schweiz*, Band 79.)
* Jürg Rychener: *Der römische Gutshof in Neftenbach.* 2 Bde. Zürich/Egg 1999 (= *Monographien der Kantonsarchäologie Zürich*, 31/1-2).

## Weblink

* Internetufftritt vo dr Gmeind Neftebach

## Fuessnote
Landkreis Lindau (Bodensee)

Dr **Landchrais Linde** isch e Landchrais z Bayre. Är lyd im Siidweschde vùm Regierigsbezirk Schwaabe.

Er gränzd im Noorde an Baade-Wiirdebäärg, an dr Boodeseechrais ùn dr Landchrais Raveschburg. Im Oschde gränzd er an dr Landchrais Oberallgai ùn im Siide an Eeschdryych, an Vorarlberg. Di siidweschdli Gränz bilded dr Boodesee.

## Schded und Gmaine
Zem Landchrais Linde ghèère zwoo Schded, drèi Määrd ùn 14 Gmaine.

## Literatur
* Anton Gruber: *Der Landkreis Lindau.* Verlag des Heimatpflegers von Schwaben, Kempten (Allgäu) 1956.
* Heinrich Löffler: *Stadt- und Landkreis Lindau* (Historisches Ortsnamenbuch von Bayern, Schwaben 6), München 1973, XXXV+143 S., 2 Kt.
* Günther U. Müller, Emil Kroher: *Unser Landkreis. Lindau, Bodensee.* Landratsamt, Aichach 1969.
* Hugo Schnell: *Der Landkreis Lindau. Landschaft, Geschichte, Kunst.* 1982.
* *Daheim im Landkreis Lindau.* 1994.
* Gerhard Willi (Hrsg.): *Volks- und landeskundliche Beschreibungen aus den Landkreisen Lindau und Oberallgäu mit Kempten – die Physikatsberichte der Stadt- bzw. Landgerichte Lindau, Weiler, Kempten, Immenstadt und Sonthofen (1858–1861).* Augsburg 2016.

## Weblink

* Offizielli Websyte vum Landchrais
* 
* 

## Fueßnote
Landkreis Günzburg

Der **Landchrais Genzburg** isch e Landchrais z Bayre. Är ghèèrd zem Regierigsbezirk Schwaabe.

Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Dillenge, im Oschde an dr Landchrais Augschburg, im Siide an dr Landchrais Unterallgai ùn im Weschde an dr Landchrais Nei-Ulm. Im Weschde gränzd er an Baade-Wiirdebäärg, an dr Alb-Donau-Chrais ùn dr Landchrais Hoedne.

## Schded und Gmaine
Zem Landchrais Genzburg ghèère segs Schded, siibe Määrd, 21 Gmaine ùn zwai gmaifrei Bied.

## Weblink

* Offiziälli Websyte vum Landchrais Genzburg
* 
* 

## Fueßnote
Ibach (Schwarzwald)

**Ibach** isch di chleinsti selbständigi Gmeind im Landchreis Waldshüet z Bade-Württeberg.

D Gmeind ghört zum Gmeindeverwaltigsverband St. Blasie mit Sitz z St.&nbsp;Blasie.

## Lag
Ibach, als Erholigsort staatlig aerkännt, litt zwüsche St.&nbsp;Blasie und Todtmoos im Hotzewald un im Naturpark Südschwarzwald. D Gmeind litt uff 870 bis 1215 Meter i me wite Dal, wo in de letschte Yszit vom Fäldberggletscher gformt worre isch.

Über 65 % vo de Gmeindeflächi bstönn uss Wald.

D Gmeind gränzt im Norde an Bernau, im Oste an d Stadt St.&nbsp;Blasie und Dachsberg, im Süde an Gerbel und im Weste an Todtmoos.

## Gmeindegliiderig
Zu de Gmeind Ibach ghöre d Dörfer Ober- und Underibach, d Wyler Müeterslehe, s Ghöft Lindau und s Hus Ibachersägi. Im Gmeindegebiet litt d Wiestig Neuezäll.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wirtschaft
E asässigs Undernehme isch s Blockbandsäg- und Hobelwerch Kaiser z Müeterslehe.

Überregional bekannt isch Ibach aber durch de „Hotzeblitz“ worre: Ab 1989 isch z Ibach under de Leitig vom Thomas Albiez und in Zämmearbet mit me Schwizer Rännwagekonstrukteur de *Hotzeblitz 2000* (eigetlig *EL SPORT*) entwickelt worre, e hochinnovativs Elektro-Lychtfahrzüg. Produziert isch's bi Simson (Suhl) worre. D Firma isch 1996 Konkurs gange, wyl d Banke nit gnüeg Gäld für e Seriefertigung gha hän. D Namesrächt sin vo me private Konsortium erworbe worre, mit em Zyl vo-n-re Widderuffnahm vo de Produktion.

Sit 1995 wird z Ibach vo de Firma COMminiCATION in Einzelfertigung de „Evergreen“ baut, no mol e innovativs Elektro-Lychtfahrzüg uff Basis vom „Mini“.

### Tourismus
Durch di relativ schneesicher Lag isch fast s ganz Johr Tourismussaison. Im Winder isch s wyt Hochdal e Paradys für Langläufer, d Fründ vom alpine Windersport chömme am Dalrand uff ihri Koste. Im Summer ziehe di usdehnte Wälder und chleini Hochmoor mit sältene Dier und Pflanze Nadurfründ a.

## Bruuchtum
Ändi Juli, noch em Heuet, fyred me z Ibach s Heugeißfeschd.

## Weblink

* www.ibach-schwarzwald.de Offiziälli Internetsite

## Fueßnote
Stimmloser dentaler Frikativ

De **stimmlosi dentali Frikativ** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo relativ sälte isch. S Zeiche im IPA defür isch . Im alemannische Sproochruum isch de Luut meischt als de „th-Luut“ vo Änglisch *thin* bekannt. Ùnter de kontinentaleuropäische Sprooche isch er zimli sälte. Als Phonem chùnt er im Albanische, Galizische, Griechische, Spanische, Sardische, verschidne norditalienische Sprooche ùn bstimmte Dialäkt vùm Frankoprovenzalische vor. Im Alemannische sin di dentale Frikativ dur d hochdütschi Luutverschiebig scho im Altalemannische verschwùnde. Vo de germanische Sprooche git es de Luut nùmme no im Änglische ùn Isländische.

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch dental; d Zùngespitz bildet mit de Zään e Engi.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
US-Dollar

De **US-Dollar** (*United States Dollar,* kurz USD, Symbol: $) isch d Wärig, wo i de Vereinigte Staate vo Amerika bruucht wird. Ein Dollar het 100 Cent. Usser in de USA isch dr amerikanisch Dollar au d Währig in a baar andere Staate wie Palau, Osttimor, Mikronesie, Ecuador und de britische Jungfreinsle. Dr Dollar isch die wichdigst internationali Transaktions- und Reservewährig.

De US-Dollar isch am 6. Juli 1785 als erschti dezimali Währig i de Staate iigfüärt worde. S Wort chunt vo *Daler,* dr niderdütsche Form vo Taler.

Uf de bekanntischte Dollarnote, de Ei-Dollar-Note, gseht me de George Washington. Wäge ihrer Farb sait mä dere Note au „Greenback“.

Z Costa Rica cha me näbe der dert gültige Währig äbefalls mit US-Doller Zahle. Z Costa Rica wird das öppe so ghandhabt wi i der Schwyz u z Lieschtestei mit em Zahle mit Euro. Nume das me z Costa Rica ds Usegäld i Doller über chunnt.

## Weblingg
*
Susanne Hochuli

D **Susanne Hochuli** (* 26. Auguscht 1965, heimatberechtigt z Reitnau) isch e Schwiizer Politikerin vo de Grüene Partei. Vo 2009 bis 2016 isch si Regirigsrötin im Aargau gsi.

## Biografischs
D Susanne Hochuli isch uf em Buurehof vo ire Eltere z Reitnau mit drei Gschwüschterte ufgwachse. D Primar- un d Bezirksschuel het si z Reitnau bsuecht, dann d Diplommittelschuel z Aarau un s Chindergärtnerinneseminar z Brugg. Si isch dann Journalischtin worde un het zwei Johr bi de Bärner Zitig gschaffet. 1990 isch si dann retour cho uf de Hof vo irne Eltre, wo sie 1994 übernoh het.

Si füert zämme mit irem Läbespartner de Hof als Biobetriib un Rithof. D Susanne Hochuli het e Tochter.

2017 isch d Hochuli zur Präsidentin vo de *Stiftung für Patientenschutz* gwehlt worde. 

## Politischs
Sit em 2. März 2004 isch d Susanne Hochuli Grossrötin im Aargau un isch derte Mitglid in de Kommissione für *öffentlichi Sicherheit* un *Volkswirtschaft un Abgabe*. Am 30. November 2008 isch si zur erschte grüene Regirigsrötin im Aargau gwählt worde. Irs Amt het si im April 2009 as Vorstehere vom Departement für Gsundheit und Sozials agfange. Für d Waale vo 2016 isch si nümmen aträtte.

## Weblink
* d Website vo de Susanne Hochuli

## Fuessnote
Jász-Nagykun-Szolnok

**Jász-Nagykun-Szolnok** (Ussproch:   isch eins vo de 19 Komitat vo Ungarn. De Komitatssitz isch Szolnok.

Nochberkomitat sin Heves im Norde, Borsod-Abaúj-Zemplén i me chleine Deil vom Nordoste, Hajdú-Bihar und Békes im Oste, Csongrád im Süde, Bács-Kiskun im Südoste und Pest im Weste.

## Geografy
S Komitat ghört zu de Große Ungarische Diefebeni, s Land isch drum zimlig flach. S Chlima isch zimli troche; d Sunne schynt überdurchschnittlig vyli Stunde pro Dag.

Di gröschte Flüss vo Jász-Nagykun-Szolnok sin d Theiß, d Zagyva und d Tápió. Usserdem litt de Theiß-See im Südoste vom Komitat.

## Gschicht
S historische Komitat Jász-Nagykun-Szolnok, wo's vo 1876 bis 1950 ge hät, isch im hüttige Komitat sy diräkte Vorläufer. De Namme setzt sich zämme uss dem vom Jaße- (*jász*) und em Kyptschake-Volk (*kunok*), wo uff dem Gebiet gsydelt hän, und em Wort *szolnok*. S letschte chunnt wahrschints vo-n-re Figur uss de Gellért-Sage.

Im Johr 1950 sin au Deil vom historische Komitat Heves (hütt Komitat Heves) zu Jász-Nagykun-Szolnok cho. Dodezüe ghöre d Stadt Tiszafüred und ihri Umgebig.

## Chleigebiet

## Wirtschaft
S troche, warm Chlima vo Jász-Nagykun-Szolnok wird vo de Landwirtschaft gnutzt. Hauptsächlig werre Weize, Rys, Mais und Sunneblüeme abaut. Au wird Rinder-, Schof- und Schwynsfleisch produziert.

Im Industrysektor sin Maschineindustry un d Läbesmittelverarbeitig am wichtigste.

## Tourismus
Wichtigi Touristeattraktione stelle d Thermalbäder dar, wo in de Städt Szolnok, Tiszafüred, Abádszalók, Berekfürdő, Cserkeszőlő, Jászberény, Mezőtúr und Túrkeve z'finde sin. Underchünft sin hauptsächlig Campingplatz, wo d Touriste wäge ihrer Nöchi zu de Bäder aziehn.

## Weblink

* Offiziälli Internetsite
St. Ursen

**Santùùrsche** (amtlich *St. Ursen*; franzöösisch *Saint-Ours*; Patois ) isch a Gmiin im mittlere Seisebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.

## Geografii
Santùùrsche het 1239 Iiwohner un isch e Streusiidlig. Des heisst s het keis ursprünglichs Dorf, numme e Hufe Wiiler, wo sich zu ere Gmiin zämegschlosse hei. Vo Wescht nach Oscht sin des, Römerschwiu, Brünisbärg, Hattebärg, Balterswiu, Chrischtlibärg, Tasbärg, Obertasbärg, Engertswiu, Etiwiu, Struus, Wolperwiu, Baletswiu, Mediwiu, Äschlebärg un Geretach. Va de Gmiinflechi si 76 % landwirtschaftlichi Flechi, 18,6 % Waud, 5,2 % Sidligsflechi ù 0,3 % schüschtigi Flechi. D Nachbargmiine vo Santùùrsche sin Tafersch, Alterswiu, Brünisried, Rächthaute, Tentlinge, Pierrafortscha un Fryburg.

## Gschicht
Site m Mittelauter hets hütig Gmiingebiet zu de Pfarii Tafersch ghört. Es het Enet-dem-Bach-Schrot gheisse, wius vo Tafersch us enet em Galterebach gsi isch. Im 1831i isch s Gebiet e eigeni Gmiin cho. Als Chiucha vo de Pfarii het me d Sankt-Ursus-Chapelle bruucht, wo im Wiler St. Ursche gläge isch, mitts i de Gmiin.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 4,6 % gläge.

## Religion
77,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 16,8 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1162 Yywoner 89,9 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 8,9 % Franzöösisch ù 1,2 % anderi Spraache.

De seislertüütsch Tialäkt va Santùùrsche ghöört zum Hööjschtalemannisch.

## Weblink

* Homepage va de Gmiin Santùùrsche 
* 

## Fuessnote
Ű

De Büechstabe **ű** (*u* mit Doppelakut) isch e Büechstabe uss em ungarische Alphabet und bezeichnet de lang Vokal [y:] (im Gegesatz zu **ü**, wo [y] usgsproche wird). S setzt sich zämme uss em Büechstabe **ü** und em Akzänt Akut (wie bi **ú**), wo im Ungarische zur Bezeichnig vo de Vokallängi benutzt wird. Usser em Ungarische verwände keini andere Sproche s **ű**. 'S stoht in de alphabetische Reihefolg zwüsche **[[ü]]** und **[[v]]** an 38. Stell.

Do bi uff Internetsite d Darstellig vom **ű** oft zu Problem fiehrt, verwändet mer dört oft de Büechstabe **[[û]]** als Ersatz. Bi korräkter Codierig cha de Büechstab aber verwändet werre.

In ungarische Tekscht isch jede 800. Büechstabe (Digraphe werre mitzällt) e **ű**. Dodemit stoht's vor *[[Zs (Digraph)|zs]], [[ú]]* und *[[c]]* uff em viertletschte vo de 37 Plätz.

Obwohl ab em 15. Johrhundert de Akzänt Akut normalerwis uff lange Vokal gsetzt worre isch, hät mer erscht im 18. Johrhundert agfange, uff de Umlut  au Akzänt z setze. Di dörtmoligi Version **ǘ** isch im 19. Johrhundert durch d Doppelakut-Form ersetzt worre.

*Lüeg au: [[Ő]]*

## Quälle
Ő

De Büechstabe **ő** (*o* mit Doppelakut) isch e Zeiche vom ungarische Alphabet. Er stoht in de alphabetische Ordnig zwüsche **[[ö]]** und **[[p]]** an 27. Stell. Usser de ungarische verwände keini andere Sproche dä Büechstabe. Dört stoht er für de Lut [ø:] (im Gegesatz zum **[[ö]]**, wo für e churzes [ø] stoht).

De Büechstabe chunnt vo-n-re Kombination vom Büechstabe **ö** und em Akzänt Akut, wo im Ungarische immer für langi Vokal benutzt wird. E erschti Version hät wie *´ö* usgseh und isch im 18. Johrhundert entstande; im 19. Johrhundert isch säll durch de Doppelakut ersetzt worre.

Uff Internetsite wird oft de Büechstabe **[[õ]]** ersetzt, do er zu Darstelligsproblem fiehre cha. Bi korräkter Codierig trättet des Problem aber nit uff.

In ungarische Tekscht isch öbbe jede 113. Büechstabe e **ő**. Dodemit stoht's an 23. Stell.

*Lüeg au: [[Ű]]*

## Quälle
Mammut (Erlebnispark Tripsdrill)

**Mammut** isch e Holzachterbahn im Erlebnispark Tripsdrill in Bade-Württebärg. Sie isch 2008 eröffnet worde und mit ihre e neue Themeberych. 

## Technischi Date
*Mammut* bsitzt 2 Züg. Jede Zug bsitzt 4 Wage. Jede Wage bsitzt 2 Reihe und in jedere Reihe hän 2 Persone Platz. Das macht 14 Persone pro Zug. D'Bahn isch insgesamt 30 Meter hoch und 860 Meter lang. 4 Drops (Hügel) het's insgesamt, aber keini Inversione (Was bi Holzachterbahne au sehr sälte isch). D'Bahn het mit dem neue Themeberych ca. 6 Millione Euro koschtet.
Für dr Bau, wo vom Oktober 2007 bis am 28. April 2008 duurt het, sind 70'000 Holzteil, 2'000'000 Nägel und 1'000'000 Schruube benötigt worde.

## Gschicht
D'Bahn isch am 28. April 2008 noch 6 Monet Bauzyt unter em Name ***Mammut*** eröffnet worde. Dr Name stammt vo dr Pflanze Mammutbaum und nit vo dr ehemaligi Tiergattig *Mammut*. Thematisiert isch d'Bahn noch em Themeberych *Sägewerk*, wo im Joor 2010 wird fertig sy.

## Weblink
*E Video vo Mammut uf YouTube by E-Coasters
*Erlebnispark Tripsdrill
Brünisried

**Brünischried** (amtlich *Brünisried*) isch a Gmiin im obere Seisebezirk. 

## Geografii
D Gmiin het numme 588 Iiwohner, wo im Dorf u drüü Wiiler u Einzelhöf läbe. D Wiiler hiisse Bärg (933 m ü. M.), Menzisbärg (930 m ü. M.) u Houzgassa (850 m ü. M.). Nachbargmiine vo Brünisried sin Auterschwüu, Plaffeie, Rächthaute u Santursche.

## Gschücht
Z erscha Mau isch de Name vam Ort inera Urkunda va 1294 ufgschrüübe cho. Det het de Ort no *Brunisriet* ghiisse. De Ort isch iine va de vier Schröt va de Pfarii Rächthaute gsii u isch 1445 under de Herrschaft va de Schtadt Fryburg cho. Ab 1831, wo mu im Kanton Fryburg d Gmiine un d Pfariie trennt het, isch Brünisried a iigeständigi Gmiin gsi. 

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeratüu isch 2010 bi 0,6 % gläge.

## Religion
76,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 16,6 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 561 Yywoner 98,4 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 1,1 % Franzöösisch ù 0,5 % anderi Spraache.

De seislertüütsch Tialäkt va Brünischried ghöört zum Hööjschtalemannisch.

## Weblink

* www.bruenisried.ch
* 

## Fuessnote
Mammut

**Mammut** stoht für
* Mammuts (Gattigsnamme Mammuthus), e usgstorbeni Gattig vo de Elefante
* d Mammutbäum, e Underfamilie vo de Zyprässegwächs
*d Mammutboum, e Gattig vo de Mammutböum
* e ehemoligi Nürnberger Modorradmarke
* e Holzachterbahn im Erläbnispark Tripsdrill, lüeg Mammut (Erlebnispark Tripsdrill)
* e Stahlachterbahn im Gardaland, lüeg Mammut (Gardaland)
Oberschrot

**Oberschrot** isch a ehemaligi Gmiin im obere Seisebezirk vom Kanton Fryburg.

## Geografii
Oberschrot hät knapp 1'200 Iiwohner, wo in verschidnige Wiiler läbet. De Wiiler Niderried isch vom Dorf Plaffeie numme durch de Tütschbach trännt. Näbe Niederried gits d Wiiler *Ried*, *Sahli*, *Gansmatte* u *Plötscha*. Nachbargmiine sin Brünisried, Zumhouz, Plaffeie, Plasseub, Giffersch un Rächthaute gsii.

## Gschicht

S erscht Mol isch eine vo de Wiiler in ere Urkunde vo 1148 ufgschribe cho, wo *Ried* gnennt wird. S Gebiet vo de hütig Gmiin isch de *oberi Schrot* vo de Pfarii Rächthaute gsi. Ab 1831, wo ma im Kanton Fryburg d Gmiine un d Pfariie trennt het, isch Oberschrot e eigeständigi Gmiin gsi. S Gebiet vo de Gmiin hät aber ging no zu de Pfarii Rächthaute ghört un isch – uf Wunsch vo de Bevöukerig – im 1896 Teil vo de Pfarii Plaffeie cho.

Sit em 1. Januar 2017 ghört Oberschrot zäme mit Zumhouz zu de Gmiin Plaffeie.

## Weblink

* Website vo de ehemalige Gmiin Oberschrot
*
G'sengte Sau

**G'sengte Sau** isch e Achterbahn im Erlebnispark Tripsdrill in Bade-Württebärg. Sie isch 1998 eröffnet worde und isch domols e Wältneuheit gsi. 

## Technischi Date
*G'sengte Sau* bsitzt 7 Wage. Dervo sind 6 in Betrieb (2 in dr Station und 4 uf dr Bahn). Jede Wage bsitzt 2 Reihe und in jedere Reihe hän 2 Persone Platz. Das macht 4 Persone pro Zug. Pro Schtund bsueche ca. 720 Persone d' Bahn. *G'sengte Sau* isch 16 Meter hoch und 480 Meter lang. Insgesamt het's 4 Hügel, aber keini Inversione.

## Gschicht
*G'sengte Sau* isch im Joor 1998 vom Härsteller *Gerstlauer Amusement* als Wältneuheit eröffnet worde: E Mischig us *Wilde Maus* und *YOUNGStar Coaster*. Im Joor 2001 het d'Bahn als Kulisse dient bi dr Sändig Wetten dass..?. Domols isch dr Teilnähmer Dirk Auer mit Rollschueh über d'Strecki g'fahre.

## Weblink
*E Video vo G'sengte Sau uf YouTube by E-Coasters
*Erlebnispark Tripsdrill
Twann

**Twann** (frz. *Douanne*) isch bis Endi 2009 e politischi Gemeind im Bezirk Nidou vom Kanton Bärn i dr Schwiz gsi.

## Überblick
Ungerem Name Twann-Tüscherz isch e Fusion uf de 1. Jänner 2010 mit dr Iwohnergemeind Tüscherz-Alfermée agsträbt worde. Gemeindspresi isch dr Alfred Schweizer gsi (1. Jänner 2007).

Näbe dr Iwohnergemeind gits ou e evangelisch-reformierti Kirchgemeind (zäme mit Tüscherz-Alfermée) sowie e Burgergemeind. 

Twann isch zu 86,9 % e dütschsprachige Ort. 6 % vor Ywohner spräche Französisch.

## Gägend
Twann ligt im Bärner Seeland am Nordufer vom Bielersee. Es besteit us de Ortsteile Twann u Gaicht. D Nachbargemeinde vo Norde agfange im Uhrzeigersinn si Lamboing, Tüscherz-Alfermée, Ligerz u Prêles. Äbefauls zum ehemalige Gemeindsgebiet hät dr vorderi Teil vo dr St. Petersinsel ghört, wo a Erlach BE gränzt sowie dr Twannbärg.

## Bahn u Schiff
Twann het e Bahnhof vo dr SBB. Zudäm het’s e Schiffslänti für d Schiff vo dr Bielerseegsellschaft.

## Schuel
Twann het e Schuel, wo vo dr 1. bis 9. Klass (Real-, u Sekundarstufe) unngerrichtet wird. Wäge de kline Schuelklasse vo de Gemeinde Twann, Ligerz u Tüscherz-Alfermée si die drü Schule vor langer langer Zit zämegfasst worde zu de SchuleTLT. Während d Ungerstufe (1. bis 4. Kl.) i Twann u Ligerz ungerrichtet wird, findet der Ungerricht für d Oberstufe (5. bis 9. Kl.) nume z Twann statt.

## Literatur
* *Twann.* In: Andres Moser: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern.* Landband III: *Der Amtsbezirk Nidau.* 2. Teil. Basel 2005, ISBN 3-906131-80-7, S. 263–340. (PDF;6,2&nbsp;MB)

## Weblink

* www.twann.ch Offizilli Website vo de Gmeind Twann-Tüscherz
* 
* www.aufdembielersee.ch
* www.bielerseetourismus.ch
Murten

**Murte** (dütsch: *Murten,* frz. *Morat,* Patois ) isch e Schtadt im Schwiizer Kanton Fryburg. S isch dr Hauptort vom Seebezirk u het e wunderschöni Altschtadt.

Es historischs Ereignis, d Schlacht bi Murte, isch für d Gschicht vo dr Eidgnosseschaft wichtig gsi: Doderbi hei d Eidgenosse gäge dr Burgunderchünig Karl gwunne u de Machtglüscht vo de Burgunder i dr Region es Änd gsetzt.

## Geographii
Mùùrte lyyt ùf , 14 km nördlich va dr Kantonshùùptstadt Fryybùrg am Südoschtufer vam Mùùrtesee. Zu Murte ghööre d Döörffer *Altavilla, [[Büchslen|Büchsle]], Burg, [[Courlevon]], [[Galmiz]], [[Gempenach]], [[Jeuss]], [[Lurtigen]]* und *[[Salvenach]],* drzue ane d Wyyler *[[Clavaleyres]], Eri, Leuebärg, Prehl* und *Siechematt* – die si alli zwüsche 1975 und 2022 yygmiindet woorde.

Nachbargmeinde sin Courtepin, Greng, Grissach, Gurmels, Gurwolf, Merlach, Muntelier, Ried, Ulmiz un Wischtelach im Kanton Fryburg un Münchewiler un Müntschemier im Kanton Bärn.

## Gschicht

S eerschti Mol isch Murte in ere Urkund im Johr 515 gnennt. Derte isch vo eme Hof mim Näme *Muratum* d Red, wo em Chloschter vo Saint-Maurice gschenkt worde-n-isch. Us em Johr 1228 isch d Bezeichnig *Murat* überlifert.

Nach de Völcherwanderig het Murte zum Königriich Burgund ghört, 1127 sin d Rächt i de Region bi de Zähringer gläge. De Berthold IV. het d Schtadt zwüsche 1157 un 1177 in de typische zähringische Rechteckform ufbaue laa. Wo d Zähringer 1218 usgschtorbe sin, isch d Ziit für Murte nöd eifach gsi. D Schtadt isch zwar riichsfrei worde, aber uf em Gränzgebiet zwüsche de Savoyer un de Kyburger isch d Herrschaft über d Schtadt immer umschtritte gsi. Zur Sicherig vo de Schtadt het Murte ab em Johr 1238 e Ringmuur übercho.

Vo 1255 bis 1475 isch Murte mit wenige Usnahme unter de Schutzherschaft vo de Savoyer gsi, het sich aber es Schtück Selbschtändigkeit könne erhalte. Ei Grund defür isch sis Bündnis mit de Schtadt Bärn im 1351 gsi. So het Murte sit 1353 als Zugwandter Ort vo de Eidgenossenschaft ghört.

Mit dr Mediationsakte isch d Schtadt 1803 gege de Wille vo de meiste Schtadtbewohner zum Kanton Fryburg cho.

### Jüngsti Gschicht
Am 1. Jänner 1975 isch die bis dänn sälbständig Gmeind Burg und uf Aafang 1991 di ehemolig Gmeind Altavilla noch Murte iigmeindet worde. Per 1. Jänner 2013 het Büchsle mit de Stadt Murte zur Gmeinde Murte fusioniert, sitm 1. Jänner 2016 ghöre o *[[Courlevon]]*, *[[Jeuss]]* u *[[Salvenach]]* zu Murte, u am 1. Jänner 2022 si *[[Gempenach|Gämpene]]*, *[[Galmiz|Gaumiz]]* u s früecher bärnische *[[Clavaleyres|Klavaleire]]* drzue cho. 

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 16,8 % gläge.

## Religion

55,6 % va de Yywoner si im Jaar 2000 evangelisch-reformiert gsii, 26,7 % römisch-katholisch.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 6965 Yywoner 80,1 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 10,8 % Franzöösisch ù 9,1 % anderi Spraache.

De seislertüütsch Tialäkt va Mùùrte ghöört zum Hööjschtalemannisch.

## Panorama

## Literatur
* 

## Weblink

* Di offizielli Website vo dr Schtadt Murte

## Fuessnote
Ueli Maurer

De **Ueli Maurer** (* 1. Dezember 1950 z Wetzike, Kanton Züri; bürgerlich *Ulrich Maurer*, schwizertütsch *Ueli Muurer*) isch en Schwiizer Politiker (SVP). Er isch sit em 1. Jänner 2009 eine vo de sibe Bundesröt vo de Eidgnosseschaft.

## Läbe
De Maurer het e kaufmännischi Lehr gmacht un s eidgnössisch Buchhalterdiplom gmacht. Vo 1994 bis 2008 isch er Gschäftsführer vom Zürcher Buureverband gsi. De Maurer wohnt z Wernetshuse (en Teil vo de Gmeind Hiwil), isch ghürate un het sechs Chind. Er isch Bürger vo Adelbode un Hiwil.

## Politischi Karriere
Vo 1978 bis 1986 isch de Maurer Gmeindrot z Hiwil gsi. Im 1983i isch er i de Zürcher Kantonsrot gwählt worde un derte blibe bis zu sinere Wahl i de Nationalrot im 1991.
Vo 1996 bis 2008 isch er Präsident vo de SVP Schwiiz gsi, wo unter sinere Führig zu de wählerschtärkschte Partei vo de Schwiiz worden isch. Am 10. Dezember 2008 isch er als Nachfolger vom Samuel Schmid i de Bundesrot gwählt worde un het am 1. Jänner 2009 sis Amt aaträtte un s Departement für Verteidigung, Bevölkerigsschutz un Sport (VBS) übernoh. Am 5. Dezember 2012 isch de Maurer mit 148 vo 237 mögliche und 202 gültige Stimme zum Bundespräsident für s Johr 2013 gwählt worde. Uf de 1. Jänner 2015 hät er sis Departement, s VBS, an neue Bundesrot Guy Parmelin öberge und vo de zruggträtene Bundesröti Eveline Widmer-Schlumpf s Finanzdepartement (EFD) öberno. Im 2019 isch er (noch 2013) zum zweitemol Bundespräsident gsii.

Am 30. September 2022 hät de Ueli Maurer bekannt gee, as er uf Endi vom Johr us em Bundesrot zruggträte werdi. Zu sim Nochfolger isch am 7. Dezember 2022 de Albert Rösti gwählt worde.

## Wäblingg
* de Ueli Maurer uf efd.admin.ch
* 
* 

## Fuessnoote
Republik

**Republik** (über z französische *république* usem latinische *res publica*, "öffentlichi Aglägeheit") isch ä Staatsform, wo sech aus Gägemodäu zur Monarchii und zur Despotii gseht. 

Des isch nöd immer so gsi: I de früehromantische Schrifte vom Friedrich Schlegel, wo i de Ziit vo de französische Revolution entschtande sin, isch de *Republikanismus* aus öppis definiert, wo sich am Gmeinwohu orientiert un so mit ere Monarchii z veriibare wär..

Hüt verstoht me unter ere Republik normalerwiis e Staat, wo nit e Monarchii oder e Despotii isch. Im engere Sinn handlet sich s derbi um en Schtaat, wo s Schtaatsoberhaupt gwähut wird un nach de Amtsziit vo dem Oberhaupt ou s noi Schtaatsoberhaupt uf di gliich Wiis bschtimmt wird. In de meiste Fäu isch das hützutag e President.

## Nowiis
FIFA-Weltrangliste

D **FIFA-Fuessball-Wältranglischt** isch anne 1993 vo de FIFA ins Lebe gruefe worde. Gsponseret wird si mittlerwili vom Getränkekonzern Coca Cola.

## Manne-Weltranglischd
Das sind die 20 beschtplatzierte Nationalmannschafte im Manne-Fuessball:

## Gschicht
Uf em erschte Platz vu dr Wältranglischt sin scho vyl Länder gsi:

* Dütschland (Erschter vu dr erschte Ranglischt 1993)
* Brasilie (z erscht Mol 1993)
* Idalie (z erscht Mol 1993)
* Frankrych (z erscht Mol 2001)
* Argentinie (z erscht Mol 2007)
* Spanie (z erscht Mol 2008)
* Niderland (z erscht Mol 2011)
* Belgie (z erscht Mol 2015)

## Fraue-Weltranglischd
S git au a Fraue-Weltranglischd. Si isch 2003 ins Lebe gruefe worre.

Das sind die 20 beschtplatzierte Nationalmannschafte im Fraue-Fuessball:
Dampfnudeln

**Dampfnudlâ** send a Art Doigwahrâ, wo aus âma Hefâdoig mit Milch, Mehl, Oier, Hefâ, Salz, Buddr ond a bissle Zucker gmacht send. S geit s vor ällem en Süddeitschland ond Eschderreich, mô se *Germgnedl* hoissât. Dampfnudlâ wännt emmâ Topf gleichzeitig dämpft ond brôhta, so dass se âm Bodâ a bissle gnuschbrig wännt. Dampfnudlâ send am Beschdâ warm aussam Ofâ mit Vanillesoss. Dampfnudlâ kôh s gfüllt ond augfüllt geah.

S Bsondre beim Dampfnudla macha isch, dass dr Topf da Dampf halta kenna muass und dass ma ohne nei z gucka wissa muass wenn se soweit send. Fir da gnuschbriga Boda muass ma a bissle Milch mit Zucker verkleppert über d Nudla geba.

## Weblink

## Mo s her isch
Biglen

**Bigle** (dütsch *Biglen*) isch ä politischi Gmeind im Verwaltigskreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.

D Gmeind ghört zur Region Ämmitau. Dr Biglebach wo zwar ir Nachbargmeind Arni entspringt fliesst bi Hasle i d Ämme. Bigle isch 361 ha gross. Dr höchscht Punkt isch  D Zau vo de Iwohner isch öpis me aus 1'700 Lüt.

## Gschicht
Nach verschidene äutere Quelle söu Bigle scho 894 n. Chr. z erschte Mau ire Urkunde erwähnt wärde; das isch aber nid sicher. 1236 wird Bigle sicher z erschte Mau u ire Urkunde erwähnt, u zwar unger em Name *«Biglun»*.

Bigle het nach 900 zum Stammguet vo de Freiherre vo Signou ghört. 1406 het d Stadt Bärn ds Landsgricht vo Chonolfinge überno u het di höchi Grichtsbarkeit usgüebt.

Dr gröscht Teil vor Ywohner het dennzumau vor Landwirtschaft gläbt.

Scho früech hei sech entlang vom Bach verschideni Gewärbbetribe agsidlet. Di oberi Mühli isch scho 1338 boue worde. Mit dr Zit si Ribe, Stampfe, Oele, Sägereie u Walke derzuecho. O Wule- u Linewäber, Blattmacher, Holzbödeler, Schmide u Zimmerlüte hei sech agsidlet. 

Ab 1529 het dr Ort zur Landvogtei Signou ghört u vo 1798 bis 1803 zu Grosshöchstette.

1611 isch d Pest nach Bigle cho. Wüu ds Dorf mehreri Missärnte het gha, si d Lüüt bsungers afällig gsi. 330 Opfer si i Massengräber näbe dr Chiuche begrabe worde. Ä witeri Epidemi isch 1795 usbroche. 

Ds Eländ isch aber no witer gange. Ändi 1797 si d Chriegsunruhe usbroche, wo schlussändlech zum Ungergang vom alte Bärn hei gfüert. Derbi isch e Teil vo de Bigler um z Läbe cho u es het sehr lang tuuret, bis sech z Dorf wider erhout het.

Siit 1630 hei d Ching vo Bigle chönne i d Schueu ga. Aber nume sehr wenigi richi Eltere hei sech das chönne leiste. Ungerrichtet isch nume im Winter worde. Ersch 1850 hets e gregleteri Schuel gä mit usbildete Lehrer.

Nach 1803 isch Bigle ä Gmeind vom Bezirk Chonufinge.

Ä Ufschwung für die ganzi Gägend het 1899 d Eröffnig vor Burgdorf–Thun–Bahn bracht.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,7 % gläge.

## Religion
81,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 24,0 %, CVP 0,9 %, EVP 5,3 %, FDP 7,5 %, GLP 2,8 %, GP 7,3 %, SP 12,2 %, SVP 32,6 %, Suschtigi 7,4 %.

Gmeindspresidänt vo Bigle isch dr Peter Habegger (Stang 2013).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1790 Ywohner 94,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 1,5 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Bigle ghört zum Hochalemannisch.

## Persönlechkeite
* Ludwig Rütimeyer (1825–1895), Paläontolog
* Michael Schüppach (1707–1781), «Wunderdoktor»

## Literatur
* Regina Bühlmann: *Kirche Biglen*(= *Schweizerische Kunstführer. Nr. 418*). Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, 1987, ISBN 3-85782-418-2, S. 24.

## Weblink

* Website vor Gmeind Bigle
* 

## Fuessnote
Ë

S **Ë/ë** isch e Büechstabe uss em Latynische Alphabet, wo uss me E und me Trema bstoht.

In de Dieth-Schrybig wird s **ë** für de Lut  (offes *e*) verwändet. In de Ufflag vom Schmid-Cadalbert wird de Büechstabe **[[è]]** anstell vom **ë** verwändet.

Im Normalisierte Mittelhochditsch, wo dr Karl Lachmann fir d Sprochwisseschaft entwicklet het, stoht ë fir e germanisch e (z. B. in Gerschte) im Gegesatz zuem Primärumlut e (z. B. in Cherze) oder em Sekundärumlut ä (z. B. in Gärtli).

In de Ungarische Dialäktschrybige isch s **ë** immer züe. Im Transdanubische und Westtransdanubische Dialäkt verwändet mer's für de Lut , wo in de Standardsproch  (gschribe durch e normals *e*) gsait wird (Bispyl: *gyer*'e**k > gyer**ë**k'' ['ɟɛr**e**k]). De Palócze- oder Nordwestdialäkt kännt de Diphthong [ie:], wo in de Dialäktschrybige normalerwis  gschribe wird (z. B. ''beszél > besz**ië**l'' ['bɛs**ie:**l]).

Im [[Albanische Sprache|Albanische]] isch s **ë** de acht Büechstabe vom Alphabet und mit 10% in Albanische Tekscht dä Büechstabe, wo am öftste vorchunnt. Er stoht dört für s [[Schwa]] (IPA: ) Im Kaschubische wird de Büechstabe mit em glyche Lutwert verwändet.

In de meiste Sproche ([[Französische Sprache|Französisch]], [[Niederländische Sprache|Niderländisch]], [[Afrikaans]]) isch s **ë** zwar kei eigene Büechstabe, zeigt aber a, dass e **E** mit me Vokal vornedra nit zu me [[Diphthong]] oder Umlut verschmilzt, sondern einzeln usgsproche wird.

Uff [[Luxemburgische Sprache|Luxeburgisch]] wird de Büechstabe meistens für e unbetonts Schwa verwändet, mer verwändet en aber au dört wo drei **e** hinderenand uffträtte, z. B. "leeën" (lege).

== Darstellig uff em Computer ==
De Unicode enthaltet s **ë** an de Codepunkt U+00CB (Großbüechstabe) und U+00EB (Chleibüechstabe). Di glyche Stelle belegt's in ISO 8859-1.

Im HTML git's di benännte Zeiche <code>&Euml;</code> und <code>&euml;</code> für de Groß- bzw. Chleibüechstabe.

Im TeX cha mer s **ë** im Tekschtsatz mit de Befehl <code>\"E und \"e</code> und im grafische Satz mit <code>\ddot E</code> und <code>\ddot e</code> yfiege.

Im Mac OS erschynt s **ë''' durch d Ygab vo alt+u+e bzw. alt+u+E.