Saleydeutsch

S **Saleytitsch** isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vù Saley (ital. Salecchio) gsii. Es ghèèrd doodrmid zem Siidwalsertiitsch.

Di ledschde Yywooner hän Saley im Winder 1963/64 verloo ùn sin di diefer gläägene italieenischschbroochige Dèèrfer zooge. S Saleytitsch isch hid faschd ganz uusgschdoorbe; ane 2008 ùn 2009 hed mer nomool Ùfnaame mid drei Schbrächer chene mache, aber byy me Dail vù dääne isch s Saleytitsch schdaarg vùm Pumattertitsch iberschiichded gsii.

S Saleytitsch isch dr ainzig alemanisch Dialäkt ùn au dr ainzig im ganze ooberdydsche Schbroochruum, wù no bis in di zwood Hälfdi vùm 20. Jh. e lääbig Präteritum ghaa hed. 

## Foorschigsgschiichd
Saley isch e Ùfnaameord vùm Schwyzer Schbroochatlas gsii. D Ùfnaam isch vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle im Oktober 1955 gmachd woore. 

E weng hed scho dr Eduard Schwyzer zämegsamled, wùn er 1907 im Pomatt ùn syne Noochbergmaine gsii isch. Fir s Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri hed dr Wilhelm Doegen im Oktober ane 1929 Tonbandùfnaame gmachd. Die Ùfnaame sin vùm Fritz Gysling, em Rudolf Hotzenköcherle ùn dr Clara Stockmeyer voorberaided ùn vù dr èrschte beede ane 1952 verefendligd woore.    

D Gertrud Frei hed in dr 60er Joor e Doktorarbed iber s Saleytitsch gschriibe. Zwische 1962 ùn 1965 hed si Ùfnaame gmachd derfir bi dr ledschde Yywooner vù Saley. Iiri Dokterarbed „Walserdeutsch in Saley“ hed si derno ane 1970 verefendligd.

Dr Paul Zinsli hed zäme mid em Paul Scheuermeier ùn dr Gertrud Frei ane 1961 d Fluurnäme vù Saley ùfgnùù mid ere Noochùfnaam ane 1981. Dr Paul Zinsli hed die Samlig derno ane 1984 in syym Buech „Südwalser Namengut“ verefendligd.

## Schryybwyys
In däm Artikel sin di saleytitschä Dialektbyyschbel in Dieth-Schryybig gschriibe. Dooderbyy wird dr Buechschdaab  fir d Fortis [k] bruucht, fir d Affrikata [kx] wird  gschriibe.

## Bsùnderhaide us dr Lutig
***Voli Vokal**
:Im Saleytitsch sin wie in andere Walserdialäkt di vole Vokal in ùùbetoonde Silbe nid abgschwèchd woore. 
: *machù* (dt. machen), *Vogil* m. (dt. Vogel), Pl. *Vogla*, *ich bliibù* (dt. ich bleibe)

***Entrùndig**
:Wie im Wallisertitsch sin ü, ö, üü, öö, üe ùn öü entrùnded:
: *Fiks* (dt. Füchse), *hiit* (dt. heute), *kheerä* (dt. hören, fühlen, schmecken), *friäj* (dt. früh)

***mhd. nk > ch**
:Wie in andere hegschtalemanische Dialäkt erschyynd d Verbindig nk as ch.
:*triichä* (dt. trinken), *daachä* (dt. danken)

***mhd. -rn**
:Wie in andere hegschdalemanische Dialäkt erschyynd mhd. –rn as –re.
: *Gaare* m. (dt. Garn)

***mhd. -hs**
:Wie in andere hegschtalemanische Dialäkt erschyynd mhd. –hs as –ks, nid wie in vyyle Schwyzer Dialäkt as –chs:
: *Fùks* m. (dt. Fuchs)

***german. s > sch**
:Wie in alene Walserdialäkt isch s germanisch s in vyyle Wèèrder palatalisierd zue sch
:*schia* (dt. sie), *schì* (dt. sich), *ìnschì* (dt. uns)

***mhd. tw-**
:Wie in andere hegschtalemanische Dialäkt isch d Verbindig tw- nid verschoobe.
:*Twìlliätjì* Pl. (dt. Zwillinge)

***Diphthongierig**
:S mhd. î (s lang i) isch wie in alene hegschdalemanische Dialäkt au im Uuslud ùn im Hiatus as Monophthong erhalde.
: *niiw* (dt. neu), *schniijä* (dt. schneien)

:S mhd. û (s lang u) isch im Saleytitsch diphthongierd zue ui.
:*Huis* s. (dt. Haus)

***Uusludverhertig**
:Im Saleytitsch gid s no wie in andere Walserdialäkt di mhd. Uusludverhertig.
:*Tak* m. (dt. Tag), Pl. *Taga*

## Bsùnderhaide us dr Morphologyy
### Genus
Bi ne Dail Wèèrder hed sich im Saleytitsch s ald Genus erhalde:
:*Wang* m. (dt. Wange), *Niärä* m. (dt. Niere), *Gsang* n. (dt. Gesang), *Cholä* m. (dt. Kohle)

### Substantivdeklination

Indräsand isch, as es im Saleytitsch au no ne lääbige Genitiv gee hed. 
:*Äs steit an tsch Attùsch Wìllä. * (dt. Es hängt von Vaters Willen ab.)
:*Är geit ùf tsch Eschilsch Rìk. * (dt. Er reitet auf des Esels Rücken.)
:*Ìch weis nìmme där Storjù Livrätù.* (dt. Ich weiß das Ende der Geschichte nicht mehr.)
:*ts Schnepfjì tsch Ouksch* (dt. Ohrläppchen)

S hed au Verbe, wù vùm Genitiv regiert wääre: 
:*Ìch psìnnùm mì dessì nìmmì.* (dt. Ich kann mich dessen nicht mehr erinnern.)
:*Ìch häm mì alschì värgässä.* (dt. Ich habe alles vergessen.)

### Adjektivdeklination
Adjektiv wääre au prädikativ deklinierd.
:*Där Ennù ischt siächä* (dt. Der Großvater ist krank.)
:*Wär wan de ou nò chliinì.* (dt. Wir waren damals auch noch klein.)

### Verbkonjugation im Saleytitsch
Wel im Saleytitsch s Präteritum no erhalde isch, sin di indogermanische Ablutchlasse no gued z sää. Zue jeedem Verb chaa im Saleytitsch e Präteritum bilded wääre.

#### Schdaarchi Verbe
***Ablutchlass I**
:*bliibä* (dt. bleiben)
:Präs.: *ich bliibù*, *du bliibscht*, *är bliibt*, *wier bliibän*, *ier bliibät*, *schi bliibän*
:Prät.: *ich plìb*, *du plìbùscht*, *är plìb*, *wier plìbùn*, *ier plìbùt*, *schi plìbùn*
:Part. Perf.: *plìbä*
:No däm Mùschder au z. B. *striichä* (dt.streichen), *liidä* (dt. leiden), *schriibä* (dt. schreiben), *biissä* (dt. beissen), *zerschriissä* (dt. zerreissen)

:*schriijä* (dt. schreien)
:Präs.: *ich schriijù*, *du schriischt*, *är schriit*, *wier schriijän*, *ier schriijät*, *schi schriijän*
:Prät.: *ich schrui*, *du schruijùscht*, *är schrui*, *wier schruijùn*, *ier schruijùt*, *schi schruijùn*
:Part. Perf.: *kschriit*
:No däm Mùschder au *schniijä* (dt. schneien), *khiijä* (dt. fallen).

***Ablutchlass IIa**
: *fleigä* (dt. fliegen)
:Präs.: *ich fleigù*, *du fliigscht*, *är fliigt*, *wier fleigän*, *ier fleigät*, *schi fleigän*
:Prät.: *ich flùg*, *du flùgùscht*, *är flùg*, *wier flùgùn*, *ier flùgùt*, *schi flùgùn*
:Part. Perf.: *kflogä*
:No däm Mùschder au *liigän* (dt. lügen), *schliiffä* (dt. schliefen, schlüpfen)

***Ablutchlass IIb**
: *biätä* (dt. bieten)
:Präs.: *ich biätù*, *du biätäscht*, *är biätät*, *wier biätän*, *ier biätät*, *schi biätän*
:Prät.: *ich bùt*, *du bùtùscht*, *är bùt*, *wier bùtùn*, *ier bùtùt*, *schi bùtùn*
:Part. Perf.: *pottä*
:No däm Mùschder au: *siädä* (dt. sieden), *ziä* (dt. ziehen), * iischiässä* (dt. Brot in den Ofen schiessen)

: *kfriärä* (dt. frieren)
:Präs.: *ich kfriärù*, *du kfriirscht*, *är kfriirt*, *wier kfriärän*, * ier kfriärät*, *schi kfriärän*
:Prät.: *ich kfrùr*, *du kfrùrùscht*, *är kfrùr*, *wier kfrùrùn*, *ier kfrùrùt*, *schi kfrùrùn*
:Part. Perf.: *kfroorä*
:No däm Mùschder au: *värliärä* (dt. verlieren)

***Ablutchlass IIIa**
: *spinnä* (dt. spinnen)
:Präs.: *ich spinnù*, *du spinnscht*, *är spinnt*, *wier spinnän*, *ier spinnät*, *schi spinnän*
:Prät.: *ich spùn*, *du spùnnùscht*, *är spùn*, *wier spùnnùn*, *ier spùnnùt*, *schi spùnnùn*
:Part. Perf.: *spùnnä*
:No däm Mùschder au *schwingä* (dt. schwingen), *singä* (dt. singen), *springä* (dt. springen), *kwinnä* (dt. gewinnen), *rinnä* (dt. rinnen), *brinnä* (dt. brennen, intrans.), *schwimmä* (dt. schwimmen), * binnä* (dt. binden), *winnä* (dt. winden), *finnä* (dt. finden), *triichä* (dt. trinken), *stiichä* (dt. stinken)

***Ablutchlass IIIb**
:*hälfä* (dt. helfen)
:Präs.: *ich hilfù*, *du hilfscht*, *är hilft, *wier hälfän*, *ier hälfät*, *schi hälfän*
:Prät.: *ich hùlf*, *du hùlfùscht*, *är hùlf*, *wier hùlfùn*, *ier hùlfùt*, *schi hùlfùn*
:Part. Perf.: *kholfä*
:No däm Mùschder au: *värbäärgä* (dt. verbergen), *stäärbä* (dt. sterben), *wäärdä* (dt. werden), *stäälä* (dt. stehlen)

**'Ablutchlass IV**
: ''brächä'' (dt. brechen)
:Präs.: ''ich brìchùn'', ''du brìchscht'', ''är brìcht'', ''wier brächän'', ''ier brächät'', ''schi brächän''
:Prät.: ''ich braach'', ''du braachùscht'', ''är braach'', ''wier braachùn'', ''ier braachùt'', ''schi braachùn''
:Part. Perf.: ''prochä''
:No däm Mùschder au: ''äntsprächä'' (dt. antworten), ''stächä'' (dt. stechen)

: ''choo'' (dt. kommen)
:Präs.: ''ich chùmùn'', ''du chùnscht'', ''är chùnt'', ''wier chòmän'', ''ier chòmät'', ''schi chòmän''
:Prät.: ''ich chaam'', ''du chaamùscht'', ''är chaam'', ''wier chaamùn'', ''ier chaamùt'', ''schi chaamùn''
:Part. Perf.: ''choo''

***Ablutchlass V**
: ''ässä'' (dt. essen)
:Präs.: ''ich ìssùn'', ''du ìsscht'', ''är ìsst'', ''wier ässùn'', ''ier ässùt'', ''schi ässùn''
:Prät.: ''ich aass'', ''du aassùscht'', ''är aass'', ''wier aassùn'', ''ier aassùt'', ''schi aassùn''
:Part. Perf.: ''kässä''
:No däm Mùschder au ''gääv (dt. geben), ''värgässä'' (dt. vergessen), ''läsä'' (dt. lesen), ''ksää'' (dt. sehen), ''wäbä'' (dt. weben)

***Ablutchlass VI**
: ''grabä'' (dt. graben)
:Präs.: ''ich grabùn'', ''du grabscht'', ''är grabt'', ''wier grabän'', ''ier grabät'', ''schi grabän''
:Prät.: ''ich griäb'', ''du griäbùscht'', ''är griäb'', ''wier griäbùn'', ''ier griäbùt'', ''schi griäbùn''
:Part. Perf.: ''krabä''
:No däm Mùschder au ''farä'' (dt. fahren), ''waksä'' (dt. wachsen), ''bachä'' (dt. backen)

: ''staa'' (dt. stehen)
:Präs.: ''ich staan'', ''du steischt'', ''är steit'', ''wier stään'', ''ier stäät'', ''schi stään''
:Prät.: ''ich stiän'', ''du stiänùscht'', ''är stiän'', ''wier stiänùn'', ''ier stiänùt'', ''schi stiänùn''
:Part. Perf.: ''kstanä''

: ''schlaa'' (dt. schlagen)
:Präs.: ''ich schlaan'', ''du schlaascht'', ''är schlaat'', ''wier schlään'', ''ier schläät'', ''schi schlään''
:Prät.: ''ich schliäg'', ''du schliägùscht'', ''är schliäg'', ''wier schliägùn'', ''ier schliägùt'', ''schi schliägùn''
:Part. Perf.: ''kschlagä''

***Ablutchlass VII**
: ''fallä'' (dt. fallen)
:Präs.: ''ich fallùn'', ''du fallscht'', ''är fallt'', ''wier fallän'', ''ier fallät'', ''schi fallän''
:Prät.: ''ich fiäl'', ''du fiälùscht'', ''är fiäl'', ''wier fiälùn'', ''ier fiälùt'', ''schi fiälùn''
:Part. Perf.: ''kfallä''
:No däm Mùschder au ''schlaaffä'' (dt. schlafen), ''laa'' (dt. lassen), ''faa'' (dt. fangen)

: ''gaa'' (dt. gehen)
:Präs.: ''ich gaan'', ''du geischt'', ''är geit'', ''wier gään'', ''ier gäät'', ''schi gään''
:Prät.: ''ich giäng'', ''du giängùscht'', ''är giäng'', ''wier giängùn'', ''ier giängùt'', ''schi giängùn''
:Part. Perf.: ''kangä''

==== Schwachi Verbe ====
***jan-Verbe**
mid eme ächde Rùgùmlud
:''setzä'' (dt. setzen)
:Präs.: ''ich setzùn'', ''du setzscht'', ''är setzt'', ''wier setzän'', ''ier setzät'', ''schi setzän''
:Prät.: ''ich satzt'', ''du satztùscht'', ''är satzt'', ''wier satztùn'', ''ier satztùt'', ''schi satztùn''
:Part. Perf.: ''gsatzt''
:No däm Mùschder au z. B. ''värbrennä'' (dt. verbrennen, trans.), ''fellä'' (dt. fällen), ''etzä'' (dt. Heu verfüttern)

:''leitä'' (dt. leiten)
:Präs.: ''ich leit'', ''du leitscht'', ''är leitet'', ''wier leitän'', ''ier leität'', ''schi leitän''
:Prät.: ''ich lait'', ''du laitùscht'', ''är lait'', ''wier laitùn'', ''ier laitùt'', ''schi laitùn''
:Part. Perf.: ''kleität''
:No däm Mùschder au z. B. ''beizä'' (dt. beizen), ''heizä'' (dt. heizen), ''bleikchä'' (dt. bleichen)

ooni Rùgùmlud
:''stroupffä'' (dt. ausreissen)
:Präs.: ''ich stroupffùn'', ''du stroupffscht'', ''är stroupfft'', ''wier stroupffän'', ''ier stroupffät'', ''schi stroupffän''
:Prät.: ''ich stroupfft'', ''du stroupfftùscht'', ''är stroupfft'', ''wier stroupfftùn'', ''ier stroupfftùt'', ''schi stroupfftùn''
:Part. Perf.: ''kstroupfft''
:No däm Mùschder au z. B. ''schnuizä'' (dt. schneuzen), ''ruummä'' (dt. räumen), ''chouffä'' (dt. kaufen)

mid eme falsche Rùgùmlud
: ''kheerä'' (dt. hören, schmecken, riechen, fühlen)
:Präs.: ''ich kheerùn'', ''du kheerscht'', ''är kheert'', ''wier kheerän'', ''ier kheerät'', ''schi kheerän''
:Prät.: ''ich khoort'', ''du khoortùscht'', ''är khoort'', ''wier khoortùn'', ''ier khoortùt'', ''schi khoortùn''
:Part. Perf.: ''khoort''
:No däm Mùschder au z. B. ''treechä'' (dt. tränken), ''cheerä'' (dt. kehren), ''leerä'' (dt. lernen, lehren)

***ên- ùn ôn-Verbe**
ên-Verbe
: ''ärmiädä'' (dt. ermüden)
:Präs.: ''ich ärmiädùn'', ''du ärmiädescht'', ''är ärmiädät'', ''wier ärmiädän'', ''ier ärmiädät'', ''schi ärmiädän''
:Prät.: ''ich ärmiädät'', ''du ärmiädätùscht'', ''är ärmiädät'', ''wier ärmiädätùn'', ''ier ärmiädätùt'', ''schi ärmiädätùn''
:Part. Perf.: ''ärmiädät''
:No däm Mùschder au z. B. ''vollä'' (dt. voll werden), ''hertä'' (dt. hart werden), ''trochnä'' (dt. trocken werden)

ôn-Verbe
: ''wärchù'' (dt. werken, arbeiten)
:Präs.: ''ich wärchùn'', ''du wärchùscht'', ''är wärchùt'', ''wier wärchän'', ''ier wärchät'', ''schi wärchän''
:Prät.: ''ich wärchùt'', ''du wärchùtùscht'', ''är wärchùt'', ''wier wärchùtùn'', ''ier wärchùtùt'', ''schi wärchùtùn''
:Part. Perf.: ''gwärchùt''
:No däm Mùschder au z. B. ''borù'' (dt. bohren), ''fiälù'' (dt. feilen), ''näschtù'' (dt. nisten), ''gärwù'' (dt. gerben), ''daachù'' (dt. danken)

Ùùreegelmääsig
: ''machù'' (dt. machen)
:Präs.: ''ich machù'', ''du machùscht'', ''är machùt'', ''wier machùn'', ''ier machùt'', ''schi machùn''
:Prät.: ''ich miäch'', ''du miächùscht'', ''är miäch'', ''wier miächùn'', ''ier miächùt'', ''schi miächùn''
:Part. Perf.: ''kmachùt''

==== Modalverbe ====
''chùnnä'' (dt. können)
:Ind. Präs.: ''ich chann'', ''du chanscht'', ''är chann'', ''wier chùnnän'', ''ier chùnnät'', ''schi chùnnän''
:Ind. Prät.: ''ich chont'', ''du chontùscht'', ''är chont'', ''wier chontùn'', ''ier chontùt'', ''schi chontùn''
:Part. Perf.: ''chùnnä''
:Konj. Präs.: ''ich chìnnì'', ''du chìnnìscht'', ''är chìnnì'', ''wier chìnnì'', ''ier chìnnìt'', ''schi chìnnì''
:Konj. Prät.: ''ich chentì'', ''du chentìscht'', ''är chentì'', ''wier chentì'', ''ier chentìt'', ''schi chentì''

''wellä'' (dt. wollen)
:Ind. Präs.: ''ich wìll'', ''du wìlt'', ''är wìll'', ''wier wellän'', ''ier wellät'', ''schi wellän''
:Ind. Prät.: ''ich wolt'', ''du woltùscht'', ''är wolt'', ''wier woltùn'', ''ier woltùt'', ''schi woltùn''
:Part. Perf.: ''wellä''
:Konj. Präs.: ''ich wellì'', ''du wellìscht'', ''är wellì'', ''wier wellì'', ''ier wellìt'', ''schi wellì''
:Konj. Prät.: ''ich weltì'', ''du weltìscht'', ''är weltì'', ''wier weltì'', ''ier weltìt'', ''schi weltì''

<br />''tùrffä'' (dt. dürfen)
:Ind. Präs.: ''ich tarf'', ''du tarfscht'', ''är tarf'', ''wier tùrffùn'', ''ier tùrffùt'', ''schi tùrffùn''
:Ind. Prät.: ''ich torft'', ''du torftùscht'', ''är torft'', ''wier torftùn'', ''ier torftùt'', ''schi torftùn''
:Part. Perf.: ''tùrffä''
:Konj. Präs.: ''ich tìrffì'', ''du tìrffìscht'', ''är tìrffì'', ''wier tìrffì'', ''ier tìrffìt'', ''schi tìrffì''
:Konj. Prät.: ''ich terfti'', ''du terftischt'', ''är terfti'', ''wier terfti'', ''ier terftit'', ''schi terfti''

''sùllä'' (dt. sollen)
:Ind. Präs.: ''ich sol'', ''du solscht'', ''är sol'', ''wier sùllùn'', ''ier sùllùt'', ''schi sùllùn''
:Ind. Prät.: ''ich solt'', ''du soltùscht'', ''är solt'', ''wier soltùn'', ''ier soltùt'', ''schi soltùn''
:Part. Perf.: ''sùllä''
:Konj. Präs.: ''ich sìlì'', ''du sìlìscht'', ''är sìlì'', ''wier sìlì'', ''ier sìlìt'', ''schi sìlì''
:Konj. Prät.: ''ich selti'', ''du seltischt'', ''är selti'', ''wier selti'', ''ier seltit'', ''schi selti''

''miässä'' (dt. müssen)
:Ind. Präs.: ''ich muäs'', ''du muäscht'', ''är muäs'', ''wier muässùn'', ''ier muässùt'', ''schi muässùn''
:Ind. Prät.: ''ich miässt'', ''du miästùscht'', ''är miässt'', ''wier miässtùn'', ''ier miässtùt'', ''schi miässtùn''
:Part. Perf.: ''miässä''
:Konj. Präs.: ''ich miässì'', ''du miässìscht'', ''är miässì'', ''wier miässì'', ''ier miässìt'', ''schi miässì''
:Konj. Prät.: ''ich miässtì'', ''du miässtìscht'', ''är miässtì'', ''wier miässtì'', ''ier miässtìt'', ''schi miässtì''

''mùgä'' (dt. können, vermögen)
:Ind. Präs.: ''ich mak'', ''du makscht'', ''är mak'', ''wier mùgùn'', ''ier mùgùt'', ''schi mùgùn''
:Ind. Prät.: ''ich mocht'', ''du mochtùscht'', ''är mocht'', ''wier mochtùn'', ''ier mochtùt'', ''schi mochtùn''
:Part. Perf.: ''mùgä''
:Konj. Präs.: ''ich mìgì'', ''du mìgìscht'', ''är mìgì'', ''wier mìgì'', ''ier mìgìt'', ''schi mìgì''
:Konj. Prät.: ''ich mechti'', ''du mechtischt'', ''är mechti'', ''wier mechti'', ''ier mechtid'', ''schi mechti''

==== Hilfsverbe ====
haa (dt. haben)

<small> **Part. Perfekt:** ''khäbä''</small>

''siin'' (dt. sein)

<small> **Part. Perfekt:** ''gsiin''</small>

''tuä'' (dt. tun)

<small> **Part. Perfekt: *' *taa*</small>

==== Plusquamperfekt ====
Wel s Präteritum no erhalde isch, gid s im Saleytitsch au ne ächd Plusquamperfekt. In andere alemanische Dialäkjt gid s näb em Perfekt I (ich haa gäse) au no s Perfekt II oder Superperfekt (ich haa gäse ghaa). Im Saleytitsch hed s aber e richdig Plusquamperfekt gee: *ich hat gässä*, *schi wass plìbä*.

==== „Gerundium“ (Infinitiv II) ====
Im Saleytitsch gid s e „Gerundium“, wù bruuchd wird bi me Infinitiv mid *z:*
:Infinitiv: *Ìch weltì s gääre machù.* (dt. Ich wollte es gerne machen.)
:Gerundium: *Äs gfiälì mär wol, s z machùn. * (dt. Es gefiele mir wohl, es zu machen)

== Bsùnderhaide us dr Syntax==
=== Relativsatz ===
Im Saleytitsch wird dr Relativsatz nid mid *wo* yyglaided, sundere no mid em Artikel.
**Där Hergùt het äreert t Lùft ùnd där Häärt, Ùnd där Hìmmìl ùbär där Lùft, ts Lann ùnd ts Mer, all Waalda, ùn als Vee ìn allär Wäält, d Fìschä ùn t Vogla, dì daa an där Lùft fleigän*.
**Dennä Wiibrù, dììù da di schwäär Bùrdì trägän*

== Byyschbel us em Woordschaz==
;Wùchedääg
*Määntak*, *Ziischtak*, *Mitwùchù*, *Donschtak*, *Friitak*, *Samschtak*, *Sùnnùtak*

;Wèèrder, wù in in andere Bied sùnschd maischd uusgschdoorbe sin
* *Braatä* (dt. Wade) us altalem. brado
* *ärchoo* (dt. erschecken) us mittelalem. erkommen, 
* *Spìlìnä* (dt. Märchen, Fabeln), vgl. altalem. spel (dt. Erzählung, Fabel), 
* *Antlìch* (dt. Antlitz)

;Wèèrder, wù sich im Saleytitsch e aldi Bedydig ghalde hed
* *Liich* (dt. Körperoberfläche, lebendiger Körper), 
* *Fäl* (dt. menschliche Haut), 
* *suächä* (dt. erstreben, begehren), 
* *schwach* (dt. schlecht, gering), 
* *toub* (dt. besinnungslos, wahnsinnig), 
* *schlächt* (dt. aufrecht, gerade)

== Yyflis us em Italienisch ==
Nadyyrli gid s im Saleytitsch vyyl Främd- ùn Läänwèèrder us em Italienisch:
**kùnweengä* (dt. sich lohnen) < ital. convenire
**kùndannä* (dt. verurteilen) < ital condannare
**propì* (dt. wirklich, wahrhaftig) < ital propio
**Schkiisù* w. (dt. Rechtfertigung) < ital scusa
**peensù* (dt. über etw. nachdenken) < ital. pensare
**Kheerä* (dt. hören) isch nid aifach nùme hèère. S schdood fir ali Empfindige user em Sää, d.&nbsp;h. au fir schmege  (dt. schmecken, riechen), gschbiere (dt. fühlen), die Bedydige sin endleend us em ital. sentire.

== Schbroochbyyschbel: d Fabel vùm Graager ùn em Fùgs ==
*Ä faart weijì s ä Rappù ùn ter Fùks. Ùn tär Rappù hätti ä hìpschä Stùkch Chääs ùn te weij är uuf ùf änä Läärch. Där Fùks saitì mù: Oo, welä hipschä Vogìl bìsch duu! Wäär weiss, wiä channscht hìpsch sìngä! Där Vogìl wolt tiän z kheerän, wiän är hìpsch sùng, dù da är där Schnabìl uuftaa ùn tù wass mù där Chees ängkkangä ùn där Fùks hat mù nä kässä.*

== Literatur ==
* [[Elisabetta Fazzini]], Costanza Cigni: *Vocabolario comparativo dei dialetti Walser in Italia.* Bd. 1–6. Edizioni dell’Orso, Alessandria 2004–2022 (Alemannica 1, 5–7, 9, 10).
* [[Gertrud Frei]]: *Walserdeutsch in Saley. Wortinhaltliche Untersuchung zu Mundart und Weltsicht der altertümlichen Siedlung Salecchio/Saley (Antigoriotal).* Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1970 (Sprache und Dichtung. Sonderreihe Berner Arbeiten zur Dialektologie und Volkskunde 18).
* [[Fritz Gysling]] und [[Rudolf Hotzenköcherle]] (1952): *Walser Dialekte in Oberitalien in Text und Ton. Begleittexte zu den Sprachplatten des Phonogramm-Archivs der Universität Zürich.* Frauenfeld. 48 S. und 1 Karte.
* Fritz Gysling: *Walserdeutsch in Saley. Hinweise zu einer wertvollen Dissertation von Gertrud Frei, Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1970.* In: *Wir Walser. Halbjahreszeitschrift für Walsertum.* 8. Jaargang, Nr.&nbsp;2 (Novämber 1970), S.&nbsp;26–30.
* Rudolf Hotzenköcherle: *Umlautphänomene am Südrand der Germania.* In: Fragen und Forschungen im Bereich und Umkreis der germanischen Philologie, Festgabe für Theodor Frings zum 70. Geburtstag. Berlin 1956 (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veröffentlichungen des Instituts für deutsche Sprache und Literatur), S. 221–250.
* Rudolf Hotzenköcherle: *Die südwalserisch-ernetbirgischen Mundarten im Spiegel ihrer Verbalformen.* In: Maria Bindschedel, Rudolf Hotzenköcherle & Werner Kohlschmidt (Hrsg.), Festschrift für Paul Zinsli, 79–98. [[A. Francke Verlag|Francke]], Bern 1971.
* Hans Kreis: *Die Walser. Ein Stück Besiedlungsgeschichte der Zentralalpen.* Francke Verlag, Bern 1958.
* *Sprachatlas der deutschen Schweiz.* Begr. von Heinrich Baumgartner und Rudolf Hotzenköcherle. In Zusammenarbeit mit Konrad Lobeck, Robert Schläpfer, Rudolf Trüb und unter Mitwirkung von Paul Zinsli herausgegeben von Rudolf Hotzenköcherle. 8 Bde, Einführungsband, Abschlussband. [[A. Francke Verlag|Francke]], Bern bzw. Basel 1962–2003. – D Originaalùfnaame vùm Schbroochatlas cha mer syd 2018 online aaluege: [https://digital.sprachatlas.ch/scans/?ortlist=IT+7&fblist=#page/1/mode/thumb sprachatlas.ch – Saley].
* Monica Valenti (Hg.): *Tracce Walser. La parlata walser die Salecchio ieri e oggi.* Vercelli 2011 (mit CD).
* [[Paul Zinsli]]: *Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Italien.* Verlag Huber, Frauenfeld 1968.
* Paul Zinsli: *Südwalser Namengut. Die deutsche Orts- und Flurnamen der ennetbirgischen Walsersiedlungen in Bosco-Gurin und im Piemont.'' Verlag Stämpfli, Bern 1984.

## Einzelnachweise