open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Otto Reinacher

Dr **Otto Reinacher** (* 23. Mai 1901 z Broomech; † 19. Septämber 1979 ebe dert) isch e dytsche Fabrikant un Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Reinacher isch z Broomech un z Hììninga im Elsass uf d Schuel gange un het derno Chaufmann glehrt. Anne 1936 het er si as Fabrikant sälbschtständig gmacht. In dr Zyt vum Nationalsozialismus isch er z Löörech Kraiskulturstellelaiter gsii.

Z Broomech, z Hauge un z Haage het er Volksbildigskirs iniziiert. Im Schwarzwaldverain het er si as Wanderfierer un Wanderlehrer engaschiert un isch as Hauptwägwart Mitglid im Bresidum gsii, au isch er langi Johr Vorsitzer vum Löörecher Ortsverain gsii un speter dert Ehrevorsitzer. Sy Suhn, Otto Reinacher junior, isch vu 1967 bis 1994 Vorsitzer vum Löörecher Schwarzwaldverain gsii, ab 1994 bis zue sym Dod 2003 Ehrevorsitzer.

Im Winter het dr Otto Reinacher senior als uf em Bödeli un z Gunzesried im Schwarzwald Skikirs gee. Derzue het bi dr Arbetsgmainschaft Markgreflerland mitgmacht. 

Näbe haimetkundlige Ufsätz het dr Reinacher Gedicht uf Alemannisch gschribe, wu unter anderem im Markgräfler Jahrbuch uusechuu sin. Anne 1976 het er fir sy Schaffe d Johann-Peter-Hebel-Gedenkplakette iberchuu.

Dr Reinacher het au gmolt, zem Byschpel het er „Neuenweg mit Wanderheim und Beleben" in eme Aquarällbild feschtghalte.

## Schrifte
* *Vom Dorfabend und Dorfsingen zum Musterdorf.* In: Markgräfler Jahrbuch 1939, S. 55–58 
* *Jeder Ort bekommt sein „Dorfbuch“.* In: Markgräfler Jahrbuch 1939, S. 58–59
* *Zum Geleit.* In: Markgräfler Jahrbuch 1940/41, S. 3
* *Der toten Mutter (Gedicht).* In: Markgräfler Jahrbuch 1940/41, S. 50
* *Die Kriegsereignisse im Markgräflerland.* In: Markgräfler Jahrbuch 1940/41, S. 65–70
* *Heimat- und Soldatenbriefe.* In: Markgräfler Jahrbuch 1940/41, S. 108-113
* *Weihnachtslied der Kriegsgefangenen 1945.* In: Markgräfler Jahrbuch 1954, S. 122
* *Festrede zum 75. Geburtstag von Hermann Burte.* In: Das Markgräflerland. 16. Jahrgang, 1954, H. 1 (Beilage)
* *Lied und Chor.* In: Markgräfler Jahrbuch 1962, S. 64–65
* *Treue um Treue.* In: Markgräfler Jahrbuch 1962, S. 80–82

## Literatur
* Fritz Schülin: *Otto Reinacher zum Siebzigsten am 23. Mai 1971.* In: Das Markgräflerland. Jg. NF 2(33).1971, H. 1/2, S.
* *Den Toten zum Gedächtnis (Margreth Krieg, Otto Reinacher).* In: Das Markgräflerland. Jg. NF 11, S. 99

## Weblink
* dr Otto Reinacher uf LEO-BW

## Fueßnote
Der liebe Augustin

**Der liebe Augustin** stoht fir:

* dr Volkssänger Marx Augustin
* Der liebe Augustin, Filmbiografy vum E. W. Emo, 1941
* Der liebe Augustin, Romanverfilmig vum Rolf Thiele, 1960
* Der liebe Augustin, Operette vum Leo Fall, 1912
* Der liebe Augustin, Operette vum Johann Brandl, 1887
* Der liebe Augustin, Roman vum Horst Wolfram Geißler, 1921
* e Wiener Chlaichunschtbihni 1931 bis 1938 bzw. 1947/48
Martha Schmidle

D **Martha Schmidle** (* 7. Februar 1925 z Gottene as *Martha Schott*, † 23. Februar 2019 ebedert) isch e dytschi Dialäktdichteri gsi.

## Lääbe
S Schotte-Martha, wie mer si hit no z Gottene nännt, het no dr Schuel e Lehr in ere Metzg gmacht un het dr Abschluss as Gwärbghilfi gmacht. Si het derno as Delifonischti gschafft bi Großvermittlige z Stuegert un z Minche. Im Chrieg het si z Halle an der Saale ne Kurs gmacht, wie mer Delifon reperiert. Anne 1949 het si ghyrote. Mit ihrem Mann het si drei Chinder kriegt.

Syter anne 1952 isch d Martha Schmidle Mitglid vu dr Gottemer Naarezumft „Krutstorze“.

Si het Gedicht im Gottemer Alemannisch gschrybe. Iber s Dichte sait si sälber: „S Dichte isch scho in friähschter Jugend mi Hobby gsi un i bi mit fascht 78 immer noch eweng dra. Hoffentlig noch lang.“  Anne 1997 het si ne Uuswahl vu Gedicht unter em Titel „Driibelbeerli vum Tunibärg“ vereffetligt.

## Wärch
* *Driibelbeerli vum Tunibärg. Alemannische Gedichte.* 1997 
* *Wii un Stei vum Besterai Die Gottenheimer Flurnamen-Steine im Rebgewann Kirchberg, gewürzt mit Gedichten und Trinksprüchen in heimischer Mundart.* Mit Fotos von Günter Schmidt. 2000

## Weblink
* 
* d Martha Schmidle uf dr Websyte vum Harald Noth
* d Martha Schmidle uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Wer spricht das schönste Alemannisch? (1) Martha Schmidle aus Gottenheim, Video uf fudder.de

## Fuessnoote
Schwiizergoofe

D **Schwiizergoofe** sind es Musikprojäkt i dr Schwiiz.

D Nikol Camenzind vo Wettige het das Programm aagfange, zum modärni Chinderlieder i Schwiizer Tieläkt usezggää. Si het sech do derzue lo inschpiriere dur d Musig vo de Schlieremer Chind, und zsäme mid em Georg Schlunegger, em Produzänt vo Hit-Mill, het si Liedli komponiert und die mit ere Gruppe vo öppe 40 Chind us dr Düütschschwiiz ufgnoo und ane 2013 s erschte Mol uf ere CD useggää. Zum Teil häds änglischi Isprängsel und Syntax won ender hochtütsch wien alemanisch isch.

Dr Name vo dem Chinderchoor – *Schwiizergoofe* – chunt vom Schwiizer Mundartwort *Goofe* für es «Chind» wo nöd folge tuet oder schlächt erzogen isch.

D Liedersery 6 isch im Oktober 2017 id Charts vo dr Schwiizer Hitparade choo.

Vom Gäld, wo bim Verchouf vo de Toonträger zsämechunt, wird öpis em Chinderhilfswärch UNICEF ggä.

## Diskografii
* *1* (2013)
* *2* (2013)
* *3* (2014)
* *Herbscht & Winter* (2014)
* *4* (2015)
* *Früehlig & Summer* (2016)
* *5* (2016)
* *Es wiehnachtet* (2016)
* *Abentüür Iischlafe* (2017)
* *6* (2017)

## Weblink
* Offizielli Homepage

## Fuessnoote
St. Peter (Zürich)

De **Sankt Peeter** isch eini vo de drü grosse Chile i de Altstadt vo Züri. Är stoot uf de Süüdsyte vom Hoger, wo linggs oben a de Limet liit, em Lindehoof, nid wyt weg vom Fraumöischter.

## Gschicht
De hütig Sankt Peeter isch zum grosse Deil ane 1706 bout worde. Vorheer häts a dere Stell aber scho sid em früene Middelalter en Chile gha, di erschti isch ane 857 inere gschichtleche Kwelle erwäänt. D Archäolooge händ d Grundmuure von ere Chile gfunde, wo öpe im 8. oder im 9. Joorhundert do gstanden isch. Vo de spootromanische Chile usem 13. Joorhundert sind hüt no de Choor und de Durm vorhande.

De Sankt Peeter isch scho im Middelalter, also vor de Reformazioon, d Chile vo de Stadtpfarrei vo Züri gsi, und au spöter isch r e wichdegi Zürcher Pfarrchile blibe. De Sankt-Peeter-Pfaarer Rudolf Gwalter isch de Schwigersoon vom Ulrich Zwingli und Antistes vo de Zürcher Chile gsi.

D Uur ufem Chiledurm hät 1538 vier grossi Zifferebletter auf allne Syte übercho; si händ mee als 8 Meter Durchmässer und sind die gröschte Durmzifferebletter vo Europa. Bis is 18. Joorhundert isch das s einzig öffentlich Zyt vo Züri gsi.

Im Durm sind föif Glogge, wo de Jakob Keller ane 1880 ggosse hät.

## Bilder

Datei:Iglesia de San Pedro, Zúrich, Suiza, 2023-03-05, DD 19.jpg|d St.-Peeter-Hoofstatt
Datei:St Peter Escher.jpg|dr St. Peeter um 1700
Datei:Zürich - St Peter IMG 6194 ShiftN.jpg|d Chile vo inne
Datei:Zürich - St Peter IMG 6196 ShiftN.jpg|d Orgele vo 1974


## Literatur
* Peter Ziegler: *St. Peter in Zürich. Von den Ursprüngen bis zur heutigen Kirchgemeinde.* Züri 2006.

## Weblink

* Gschicht vo dr evangeelisch-refermierte Chilegmäind Züri
Altenstadt

**Altenstadt** isch de Name vo däne Gmainde:
* Altenstadt (Iller), en Markt im Landchrais Neu-Ulm, Bayern 
* Altenstadt (Oberbayern), e Gmaind im Landchrais Weilheim-Schongau, Bayern
* Altenstadt an der Waldnaab, e Gmaind im Landchrais Neustadt a de Waldnaab, Bayern 
* Altenstadt (Hessen), e Gmaind im Wetterauchrais, Hesse

Verwaltigsgmainschafte:
* Verwaltungsgemeinschaft Altenstadt (Schwaben) im Landchrais Neu-Ulm, Bayern
* Verwaltungsgemeinschaft Altenstadt (Oberbayern) im Landchrais Weilheim-Schongau, Bayern

Ortstail:
* z Deutschland
** *Altenstadt (Cham)*, Ortsteil von Cham (Oberpfalz), Landchrais Cham, Bayern
** *Altenstadt bei Vohenstrauß*, en Ortstil vo Vohenstrauß, Landchrais Neustadt a de Waldnaab, Bayern
** Altenstadt (Geislingen an der Steige), en Ortstail vo Geislingen an der Steige, Landchrais Göppinge, Bade-Würtebärg 
** *Altenstadt*, en früenrige Vorort vo Dieburg, e Sidlig z Hesse

* z Öschtriich
** Altenstadt (Feldkirch), en Ortstail vo Feldkirch, Voralbärg

* z Frankriich
** Altenstadt (Wissembourg), en Ortstail vo Wissembourg im Elsass

**Altenstadt** isch de Familiename vo däne Persone:
* *Christian Adam Altenstadt* (1874–1946), en dütsche Politiker (DNVP), lueg Christian Adam Altstadt
* Eduard Schmidt von Altenstadt (1836–1925), en dütsche Generalmajor
* Hans Georg Schmidt von Altenstadt (1904–1944), en dütsche General
* Nika von Altenstadt (* 1965), e dütschi Schauspileri und Drebuechautori

**Lueg au:**
* Altendorf
* Altstetten
Sophia Ahrens

D **Sophia Ahrens** (* 4. Januar 1996 z Hamburg) isch e dytsch-änglisch Model.

## Lääbe
D Ahrens isch z Hamburg uf d Wält chuu. Wu si zwai Johr alt gsii isch, sin ihri Eltere mit ere uf London gange, wu si derno ufgwachsen isch. Z London isch si uf e Waldorf-Schuel gange. Wu si sächzehni gsii isch, sin d Eltere schließli ins Markgreflerland uf Ballrächte-Dottige zoge. D Sophia Ahrens het derno am Faust-Gimnasium z Staufe Abitur gmacht.

Scho mit zwelf Johr isch si z London vun ere Agänti vu Union Models uf dr Stroß entdeckt un gfrogt wore, eb si wett e Model gee. Si het zerscht d Schuel fertig gmacht, isch aber mit däre Model-Agänti in Kontakt blibe.

No dr Schuel het si bi dr Londoner Model-Agäntur Hive e Verdrag unterschribe. Mit dr Prada-Spotjohr-Kampagne 2013 het si dr Durbruch as Model ghaa. Dr Modedesigner Marc Jacobs het si 2014 zum Gsicht vu sym Parfüm „Daisy“ gmacht, 2015 isch si bi dr Fashion Week z New York uf em Laufstäg gsii. Syterhär het si e Hufe Engaschmänt z Dytschland, z Frankrych, z Ängland, in dr USA un andere Länder ghaa.

## Weblink
* D Sophia Ahrens uf Instagram
* Ein Tag im Leben von Sophia Ahrens, Badische Zeitung, 30. Novämber 2017
* Freiburgs heißestes Nachwuchsmodel: Sophia Ahrens läuft jetzt für Chanel, Chilli, 28. Oktober 2015
* Who's That Girl?, Vogue, 29. Septämber 2015
* Bald reden alle von ihr: Sophia Ahrens wird das nächste Supermodel, Stylight, 4. März 2015
* Model Call: Sophia Ahrens, WWD, 10. Februar 2015
* Marilena Borgna: Sophia Ahrens, Vogue Italia, 22.8.2013
854

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Eardulf wird Bischof vo Lindisfarne.
* De Chaiser Ludwig de Tütsch befreit s Chlooster Sanggale vo allne Ziiszalige an Bischof vo Chostetz.

## s erschte Mol gnännt
* d Stadt Ulm
* d Scherragraafschaft
* Mosnang im Kanton Sanggale
* Roggwil im Kanton Thurgau 
* Herberdinge und Mäßsdedda z Baade-Württebärg
* Lamone im Kanton Tessiin

## gstorbe
* de Bischof Erchanbert vo Freising 
* dr König Horik vo Dänemark
Marbach (Villingen-Schwenningen)

**Mabä**, manche sagä au **Marbä**, amtllich *Marbach*, isch sit dä Gmondreform 1974 än Ortsteil vu Villingä im Schwarzwald-Baar-Kreis.

Der Ort isch s erscht Mol um 1200 erwähnt worä. Damals hätt s Kloschter St. Gallä Besitztümer in Mabä ghet. Dä Ort selber hät etwa 2.000 Iiwohner. An bsondere Sehenswürdigkeiten giits net so viel. Uffällig sind die vier Terra-Hieser, des sind Zelthiiser am öschtlichä Rand vu Mabä, wo in dä 1970er-Johr baut worä sind. Sonscht giits no dä Kirchturm vu dä evangelischä Kirch. Des soll scheinbar dä niedrigschte Kirchturm in Europa si, oder zumindescht in Ditschland. 

In Mabä häts bis Afang vu dä 60er-Johr no die Mabämer Mille gä. Die Mille war sit 1724 im Besitz vu dr Familie Riegger. Dä erschte Müller vu derä Sippe war dä Josefons Riegger, dä letschte dä Albert Riegger. 

## Weblink
* Website vo Mabä uf villingen-schwenningen.de
Schweizerische Nationalphonothek

Di **Schwiizerischi Nazionaalfonoteek** isch en Inschtituzioon, wo Toonträäger vo jeder Art tuet samle und bearbeite, wo mid de Schwiiz z tue händ.

Si isch sid 2016 en Abdeilig vo dr Schwiizerische Nazionaalbiblioteek, wo dr Hauptsitz z Bärn het.

Ggründet worde isch d Nazionaalfonoteek ane 1987 als Stiftig vo sächs Tregerschafte: em Kanton Tessin, dr Stadt Lugano, dr Schwiizerische Radio- und Färnseegsellschaft SRG SSR idée suisse, dr Schwiizerische Gsellschaft für d Rächt vo de Urheber vo musikalische Wärch SUISA, dr Schwiizerische Interpreetegsellschaft SIG und dr *International Federation of Producers of Videograms and Phonograms, Schweiz [[IFPI]]*.

D Nazionalfonoteek schaffet au mid de Memoriav und de Swissperform zsäme. Ire Sitz het si z Lugano.

## Lueg au
* Fonogrammarchyv Züri

## Weblink
* Offizielli Website
Igajanumenechligalose

**Igajanumenechligalose** isch en Antologii vo modärne Mundarttegscht us dr Tüütschschwiiz.

Es isch en Uuswaal ufere CD us dene churze Tieläktarbete, wo dr Limet-Verlag z Züri ane 2007 im Buech «Igajanumenechligaluege. – Poetische Schweizerreise in Mund-Arten» useggää het.

D Ursula Fölmli tuet d Tegscht lääse, und vom Balts Nill isch d Musig – Perkussioon und Muulgyge – derzue uufgnoo worde.

Dr Limet-Verlag het für die zimli repräsentatyvi Reie vo Schwiizer Tegscht Bischpiil vo 28 Autoore und vo föif Mundartdichterinne us dr zwöite Helfti vom 20. und em Aafang vom 21. Joorhundert uusgwäält. I däm Samelband sind die meischte Düütschschwiizer Kantöön verträte.

## Inhalt

## Lueg au
* Alemanneschi Literatur

## Weblink
* igajanumenechligalose uf limmatverlag.ch

## Fuessnoote
St. Peter und Paul (Zürich)

**Sankt Peeter und Paul** isch e katoleschi Pfarrchile z Züri.

Es isch di eerscht Chile, wo d Katolike z Züri sid dr Refermazioon ganz nöi hend töörfe poue. Wo im Kultuurkampf d Meerhäit vo de Zürcher Katolike chrischtkatolisch woorden isch, hend sech die Katolike i dr Stadt, wo röömisch-katolisch plibe sind, früsch müessen organisiere.

I dr Noochbergmäind Ussersyl (sid 1893 en Stadtdeil vo Züri) het dr Poumäischter Rudolf Gottlieb Gull (1832–1911), wo spööter z Züri au s Landesmuseeum gmacht het, ane 1874 d Chile im nöigootische Stiil pout, wo sid dr Yweijig ane 1885 s Patrozinium Peeter und Paul het.

Erscht 1895 isch dr Chileturm, wo au neugootisch isch, dranane gstellt worde. Er isch sächzg Meeter höch und im Kwartier zimli imposant gsi, bis dän, wo ganz naach näbe de Chilemuure d Weerd-Hochhüüser vo de UBS pout worde sind; hüt isch da drin e Deil vo dr Stadtverwaltig. Dr Chiledurm isch es Wärch vo de Architekte Alfred Chiodera (1850–1916) und Theophil Tschudy (1847–1911); die hend z Züri de no anderi bekannti Geböid zäichnet, öpe d Sinagooge, d Villa Patumbah und s Schauspiilhuus.

Wo gly drufabe au di refermiert Chilegmäind vo Ussersyl e nöji Chile pruucht het, isch s ere wichtig gsi, ass ire Turm na hööcher wird weder dää vo de Katolike: Dr Sankt Jakobs-Chileturm vo Ussersyl am Stauffacher, nume grad 200 Meter vo Peeter und Paul ewägg, het drum e Hööchi vo 80 Meter überchoo.

1980 isch di neugootisch Chile Sankt Peeter und Paul under Bundesschutz gstellt woorde.

Hüt isch näbedra au no s Altershäim St. Peeter und Paul.

## Literatur
* Guido Kolb: *100 Jahre St. Peter und Paul.* Züri 1974.
* Hans Jörg Rieger, Walter Rieger: *Kath. Kirche St. Peter und Paul Zürich-Aussersihl.* Bärn 1982, ISBN 3-85782-305-4.

## Weblink

* Website vo dr Pfarrei St. Peeter und Paul
Peter und Paul

**Peter und Paul** *(Hl. Petrus und hl. Paulus)* isch de Name vom Fest vo de Apostel Petrus und Paulus. S Fest wird i villne christliche Konfessione am 29.&nbsp;Juni gfiiret. I de römisch-katholische Chile häts de Rang vom ene Hochfest.

S Fest goot nöd uf de Todestag vo de Hailige zrugg – es hät mit de Öberliferig ztue, as zur Zit vo de Christeverfolgig under em römische Kaiser Valerian (253–260) a dem Tag d Reliquie vo de beede Heilige i d Sebastians-Katakombe a de Via Appia z Rom öbertrait worde seged. Di ältischt Fiir vo dem Gedächnis isch us em Johr 354 belait.

Wil die baide Hailige e bsunderi Bedütig i de Chilegschicht händ, wärded si mängmol au ehrevoll as „Apostelfürst“ (, vo *princeps*; de Erst, Füerer, Fürst) bezaichnet.

Es git es paar Chirche, wo s Patrozinium Peter und Paul händ; z. B. z Bärn, z Züri, z Hirsau usw. Z Sanggalle isch de Name vom Wildpark *Peter und Paul*.

I de noo katholische Diözese isch a däm Fest d Spändig vom Weihesakrament, aso d Weih zum Diakon, Priester oder Bischof. Im Kanton Tessin, in es paar italienischsprochige Gmainde vom Bündnerland und in es paar Gmainde vom Kanton Lozärn isch Peter und Paul en gsetzliche Fiirtig.

## Weblink

## Fuessnote
Kirche Saatlen

D **Chile Saatle** isch en refermierti Chile vo dr Stadt Züri.

Es isch eini vo de jüngschte Chile i dr Stadt. Si isch i de 1960er Joore pout worde.

Wo nach em Zwäite Wältchrieg alli Kwartier am Rand vo dr Stadt Züri starch gwachse sind, isch au dr Chreis 12, wo us em ehemolige Dorf Schwamedinge usegwachsen isch, immer wie grösser worde.  Zu der alte Schwamedinger Niklaus-Chile ane isch 1955 d Stefanschile vo Hirzebach pout worde, und es baar Joor spööter het di refermiert Chilegmäind Schwamedinge im Gebiet Saatle scho wider e nöji Chile lo ufstelle. Ane 1964 het me se chänne yweije.

Als Architäkt isch dr Claude Paillard zum Zuug cho, wo z Züri au dr Aabou vom Ooperehuus plaanet het.

S Pouwärch z Saatle isch us Beton, Staaltreeger und Bachschtei und isch deils mit Blääch verchleidet. Es het e bsunders ydrüklechi Gstalt, wo us Muure, Würfle, Flachtecher und Kwaderforme zsämegsezt und id Höchi gstaflet isch. Es isch eini vo de bidüütende Zürcher Chilene vo dr modärne Architektuur. Für iry exprässyvi Form het si ane 1965 d «Uuszächnig für guets Boue» vo dr Stadt Züri überchoo.

## Weblink

* Website vo dr Chilegmeind
Liste der Kirchen in Zürich

Das isch d Lischte vo de Chile i dr Stadt Züri.

## Refermierti Chile
* Alti Chilen Albisriede
* Neui Chilen Albisriede
* Alti Chilen Altstette, Züri-Altstette
* Neui Chilen Altstette, Züri-Altstette
* Andreas-Chile, Siilfäld
* Refermierti Chile Balgrischt, Züri-Balgrischt
* Büelchile, Wiedike
* Bullingerchile, Züri-Hard
* Chilen Ängi
* Alti Chile Fluentere
* Neui Chile Fluentere
* Fraumöischter, Altstadt, Möischterhoof 
* Refermierti Chile Friesebärg
* Chile Glaubte, Züri-Affoltere
* Groossmöischter, Altstadt, Groossmöischterplatz 
* Groossmöischterkapälle, Altstadt, Zwingliplatz 
* Chilegmäindhuus Grüenau, Züri-Altstette
* Chile Höngg
* Johannes-Chile, Induschtriikwartier
* Chrüüzchile, Hottinge
* Refermierti Chile Läibach
* Chile Lätte
* Markus-Chile, Seebach
* Matthäus-Chile, Understraass
* Neumünschter, Riesbach/Hirslande
* Chilen Oberstraass 
* Chilen Oerlike
* Paulus-Chile, Understraass
* Predigerchile, Altstadt
* Chile Saatle, Schwamedinge
* Chile Schwamedinge
* Alti Chile Seebach
* Sankt Jakob, Ussersiil
* Sankt Peeter, Altstadt, St.-Peeter-Hoofstatt 
* Stefans-Chile, Schwamedinge-Hiirzebach
* Chile Suuteracher, Altstette
* Thomas-Chile im Guet, Wiedike
* Chilen Underdorf, Züri-Affoltere
* Refermierti Chile Understraass
* Wasserchile, Altstadt, Limetggèè/Münschterbrugg
* Bäthuus Wiedike
* Refermierti Chile Wipkinge
* Alti Chile Witike
* Neui Chile Witike
* Alti Chile Wolishofe
* Neui Chile Wolishofe, Uf dr Egg 
* Zwinglihuus Züri, Wiedike

## Katolischi Chile
* Allerhäilige, Züri-Neuaffoltere
* Brueder Chlaus, Understraass
* Chile Don Bosco, Ussersiil
* Dreikönig, Ängi
* Erlööserchile, Riesbach
* Chile Guethirt, Wipkinge
* Chile Häilig Gäischt, Höngg
* Härz Jesu, Oerlike
* Härz Jesu, Wiedike
* Chile Häilig Chrüüz, Züri-Altstette
* Liebfrauechile
* Maria Chröönig, Witike
* Maria Lourdes, Seebach
* Maria-Hilf, Läibach
* Sainte Famille, Hottinge
* Sankt Anton, Hottinge
* Chile Felix und Regula, Züri-Hard
* Franziskus-Chile, Wolishofe
* Gallus-Chile, Schwamedinge
* Sankt Josef, Induschtriikwartier
* Chile Sankt Katharina, Affoltere
* Konradchile, Albisriede
* Sankt Martin, Fluentere
* Chile Peeter und Paul, Ussersiil
* Chile Sant Theresia, Friesebärg

## Anderi
* Augustinerchile, Altstadt, Augustinerhoof (chrischtkatolisch)
* Christus-Chile, Oerlike (chrischtkatolisch)
* Baanhoofchile im Hauptbaanhoof 
* Siilcity-Chile
* Chile vom Unispitaal
Johann Martin Usteri

De **Johann Martin Usteri** (* 14. Februar 1763 z Züri; † 29. Juli 1827 z Rapperswil) isch en Schwiizer Mundartschriftsteller, Mooler und Zäichner gsi.

## Läbe
De Usteri isch de Soon gsi vom Hans Martin Usteri (* 1738). Er hät sich für d Weerch vo bikanti Chünschtler vo Züri intressiert und hät sech den sälber zum Chünschtler lo uusbilde. Ane 1786 hät er d Johanna Catharina Stockar ghüraate. Er isch bi de Zürcher Zouft zur Waag gsi.

## Sys Schaffe
De Johann Martin Usteri hät as eine vo de eerschte i de Zürcher Mundart tichtet und gschribe. Ofebaar hät er das gmacht, wil er em Johann Peter Hebel syni *Alemannische Gedicht* gchänt hät. Em Usteri syni Weerch händ spööter en Yflus gha uf anderi Mundartdichter, de Jonas Breitenstein, de August Corrodi und au de Meinrad Lienert.

Au uf Hochtüütsch hät de Usteri tichtet. Syn Tegscht *Freut euch des Lebens* isch bis hüt es bikants Volchslied.

De Naachlass vom Usteri isch ide Zäntraalbiblioteek Züri.

## Weerch
* *De Herr Heiri (Städtische Idylle in Zürcher-Mundart)*
* *De Vikari (Ländliche Idylle in Zürcher-Mundart)*
* *Lieder in Schweizer-Mundart*
:* *Zwölf Kinderlieder*
:* *Berglied*
:* *Sennelied*
:* *De verliebt Rechemeister*
:* *Was i gern möcht*
:* *De Pfarrer und s’Breneli*
:* *’s Gredelis Gheimnuß*
:* *’s Spinnermaidlis Chlag*
:* *’s Arm Elfeli uf de Ysefluh*
* *Der Maler*
* *Gott beschert über Nacht*
* *Der Erggel im Steinhus*
* *Zeit bringt Rosen*
* *Thomann zur Lindens Abentheuer auf dem großen Schießen zu Straßburg 1576*
* *Liebesabentheuer eines Zürichers vom glückhaften Schiff auf dem Freischiessen zu Straßburg*
* *Der Schatz durch den Schatz. Biographie Hans Breidbachs des Goldschmidt’s zu Fryburg aus dem XVI. Jahrhundert*

## Literatur
* 
* Ulrich Conrad (Hrsg.): *Johann Martin Usteri: Der Maler.* Buchverlag Berichthaus, Zürich 1989.
* 
* Paul Suter: *Die Zürcher Mundart in J.&nbsp;M.&nbsp;Usteris Dialektgedichten.*  Diss. Univ. Zürich. Zürcher & Furrer, Zürich 1901 (Abhandlungen hrsg. von der Gesellschaft für deutsche Sprache in Zürich, 7).

## Weblink
* 
* Weerch vom Johann Martin Usteri im Kataloog vo de Zäntraalbiblioteek Züri
* de Nachlass i de Zäntraalbiblioteek Züri
Hesso von Reinach

Dr **Hesso vo Rynech** (* 1234 vermuetli z Burg; † öppe 1280) isch e Ridder und e Minnesänger usem Aargöi gsi.

Vo sym Läbe weis me nid vil. Im Codex Manesse sind zwöi vo syni Lieder ufgschribe. Es heisst i däm Buech, er sig en vornääme Adlige gsi und är wird als eine zeigt, wo de Bätler i dr Noot hilft. Vo ane 1265 bis 1276 isch dr Hesso im Stift vo Schöönewerd Probst gsi.

## Es Lied

::*Klagelîche nôt*
::*klage ich von der minne,*
::*daz si mir gebôt*
::*daz ich mîne sinne*
::*dar bewante dâ man mich verderben wil.*
::*hey minnen spil,*
::*durch dich lîde ich sendes kumbers alze vil.*

::*Wengel rôsenvar,*
::*wol gestellet kinne,*
::*ougen lûter klâr,*
::*minneclîchiu tinne*
::*hât si, diu mir krenket leben und lîp.*
::*hey sælic wîp,*
::*dur dîn besten tugende mir mîn leit vertrîp.*

::*Süeze trœsterîn,*
::*trœste mîne sinne*
::*dur die minne dîn.*
::*in der minne ich brinne,*
::*von der minne fiure lîde ich sende nôt.*
::*hey mündel rôt,*
::*wilt du mich niht trœsten, sich, sô bin ich tôt.*

## Literatur
* 
*
Zürichgau

De **Zürigau** oder elter **s Zürigöi** isch im Middelalter e Naame vo de Landschaft gsi, wo vo de Innerschwiiz im Süüde und de Linthebeni im Südoschte über Züri bis zum Rhy gaat. Das isch ursprünglig e Deil gsi vom alte Gebiet vom Herzogtum Alamannia.

S erschte Mol chunt de Naame inere Kwäle us de 740er Jaare vo. Me hät de Naame dän *Zurihgauuia* gschribe. Im früene nüünte Jaarhundert hät me s Züripiet, wo bis dän no ganz zum alte Tuurgau ghöört hät, us dem useglööst und als eigeständige Gau aagluegt. Er isch dän zwüschet em Tuurgi und em Aargau ine glääge.

D Gau sind sid em Früemiddelalter die einzelne Regioone im karolingische und dän im tüütsche Königrych gsi, wo vo de Gaugraafe verwaltet worde sind. Für de Zürigau sind öppe d Nääme vo de Graafe Pebo im achte Jaarhundert und vom Ruadker im nüünte Jaarhundert bikant. Spööter sind d Graafe zytewys us de adlige Familie vo de Eberhardinger cho, dän sind d Näleburger und d Burchardinger Zürigraafe gsi und vom elte is zwölfte Jaarhundert d Länzbrger. Wän d Graafe i de Stadt gsi sind, händs di grossi Pfalz uf em Hügel a de Limet pruucht zum drin z woone und z taage, das isch hüt de Lindehoof; und i däre Burg händs au de Chönig empfange, wän dee mid sym Aahang uf Züri choo isch; de Chönig hät de Graafe s Amt i de Gaulandschafte jo eigetli nur uf Zyt ggä und si händ d Pfalze für iin ghüetet.

Als letschti Graafe vo Züri sind d Zääringer im Amt gsi. Wo de letscht Herzog us däre Dünaschty ane 1218 gstorben isch, hät d Stadt Züri de Rang vonere rychsunmiddelbaare, also praktisch sälbständige Stadtgmeind überchoo. I de glyche Zyt sind starchi Adelsgschlächter immer wie bedüütender woorde, und die händ d Herschaftsrächt vo de alte Gau abglöst und sozsäge privaat ufdeilt. Im Tuurgi und im Aargau sind das vor alem d Raperswyler, d Rägischpeerger, d Kyburger und d Habspurger gsi, wo grossi Deil vom früenere Zürigau übernoo händ. I de Innerschwiiz sind nodisnoo d Landgmäinde unabhängig woorde und händ spööter en Pund ggründet, di Alti Äidgnosseschaft. Und im Chäärn vom alte Zürigau hät vom vierzääte Joorhundert aa d Stadt Züri rundume d Landschaft vo de Adelsgschlächter übernaa zum es eigets Herschaftsbiet z ha, wo dän spööter de Kantoon Züri woorden isch. Bis im achzääte Jaarhundert hät me defüür de Naame *Zürigau* no ganz normaal pruucht. Sider gilt er as veraltet.

## Literatur
* 
* Reinhold Kaiser: *Vom Früh- zum Hochmittelalter.* In: *Geschichte des Kantons Zürich.* Bd.&nbsp;1, Frühzeit bis Spätmittelalter. Zürich 1995, S.&nbsp;130–171, S. 131f.
* Adolf Gasser, Ernst Keller: *Die territoriale Entwicklung der Schweizerischen Eidgenossenschaft 1291–1797.* Aarau 1932.
Mundarttage Bad Bellingen

D **Mundartdääg Bad Bellinge** finde syter anne 2010 all Johr z Bellige am e Wuchenänd im Friejohr statt.

Grindet wore sin d Mundartdäg vu dr Ulrike Ebinger-Zöld (1949-2016). Si het all Johr bekannti Mundartchinschtler us dr Region uf Bellige yyglade, vu Siddytschland, us em Elsass un us dr Schwyz. Wu d Ebinger-Zöld chrank woren isch, sin d Mundartdäg 2016 vu dr Gmai abgsait wore. Noch em Dod vu dr Ebinger-Zöld im Juli 2016 isch s nit sicher gsii, eb des Mundartwuchenänd nomol stattfindet. Im Mai 2017 het d Gmai aber wider e Wuchenänd unter em Titel „Mundarttage“ veraastaltet.

Ufdrätte sin im Lauf vu dr Johr unter anderem d Liliane Bertolini, s Duo Karl David un Martin Lutz, d Ulrike Derndinger un dr Heinz Siebold, dr Uli Führe, Goschehobel, d Colette Greder, d Carola Horstmann, dr Markus Manfred Jung, dr Claude Mesmer, dr Max Mundwiler, dr Stefan Pflaum, dr Martin Schley un dr Ruedi Stuber, aber au jungi Musiker, Schuelklasse, Chinderschuele, Drachtegruppe un Musikschuele. Derzue git s Vordreg, e Gottesdienscht un e Chunschtuusstellig.

Wäg dr Koronavirus-Pandemy het s zwische 2020 un 2022 kaini Mundartdäg gee. Im Johr 2023 het mer derno wider e MundArtTag gmacht.

## Termin syt 2010
* 2010: 18. bis 20. Juni: 1. Mundarttage Bad Bellingen
* 2011: 3. bis 5. Juni: 2. Mundarttage Bad Bellingen
* 2012: 15. bis 17. Juni: 3. Mundarttage Bad Bellingen
* 2013: 5. bis 9. Juni: 4. Mundarttage Bad Bellingen
* 2014: 4. bis 8. Juni: 5. Mundarttage Bad Bellingen
* 2015: 12. bis 14. Juni: 6. Mundarttage Bad Bellingen
* 2017: 13./14. Mai: 7. Mundarttage Bad Bellingen
* 2018: 8. bis 10. Juni: 8. Mundarttage Bad Bellingen
* 2019: 11./12. Mai: 9. Mundarttage Bad Bellingen
* 2023: 14. Mai: MundArtTag Bad Bellingen

## Weblink
* Mundarttage Bad Bellingen
* Alti Websyte (offline, im Webarchiv)
Klingen (Adelsgeschlecht)

D **Freiheere vo Klinge** sind es Adelsgschlächt vom Middelalter usem Tuurgau.

D Burg Alteklinge bi Wigoltinge isch dr Stammsitz vo dr Familie, wo dezue ane au d Burg Hoheklinge und vo 1239 a d Burg i dr Stadt Chlingnau gha het.


Codex Manesse 052r Walther von Klingen (detail 2).jpg|dr Walther vo Klinge im Codex Manesse
Schloss Altenklingen.JPG|s Schloss Alteklinge


## Persoone
* Fides vo Klinge († 1358), Äptissi vom Fraumöischterchloster z Züri
* Ulrich vo Klinge, Gründer vo dr Stadt Chlingnau
* Walther vo Klinge († 1286), Minnesänger

## Literatur
* *Walther von Klingen und Kloster Klingental zu Wehr*. Jan Thorbecke Verlag, 2010, ISBN 978-3-7995-0850-6.
* J. A. Pupikofer: *Geschichte der Freiherren zu Alten-Klingen, Klingnau und Hohenklingen.* In: *Thurgauische Beiträge zur Vaterländischen Geschichte.* Band 10.

## Weblink

*
Ulrich II. von Klingen

Dr **Ulrich II. vo Klinge** isch um 1180 im Thurgau uf dr Stammburg vo synere Familie, der Alteburg, geboore und vor em 21. Oktober 1248 gstorbe.

Eer isch dr Soon gsi vom Ulrich I. us em Gschlächt vo de Freiheere vo Klinge. Öppe 1206 het er d Ita vo Tägerfälde, wo um 1184 z Tägerfälde gebooren und am 15. Juni 1255 gstorben isch, ghürootet. Si isch d Tochter gsi vom Walther III. vo Tägerfälde im Surbdaal. Vo sim Schwigervadder het dr Ulrich vil Land im Gebiet a dr undere Aare gerpt. Am 26. Dezämber 1239 het eer mid em Chloschter Sankt Bläsi im Schwarzwald es Stuck Land an dr Aare tuuschet, und ufem Hügel, woner so überchoo het, isch den uf sin Befääl d Stadt Chlingnau bout woorde.

Dr Ulrich und d Ita hend sibe Chind gha:
* dr Walther III. vo Klinge (* vor 1240, † 1. Meerze 1286), Minnesänger, wo d Sophie vo Frohburg, d Tochder vom Hermann III. vo Frohburg und vo der Heilwig vo Habsburg, ghürootet het
* dr Ulrich vo Klinge
* d Willibirg vo Klinge
* d Bertha vo Klinge
* d Ita vo Klinge
* NN
* NN

Me kännt es Bild vom Ulrich vo Klinge, wil im Chlooschter Klingedaal z Basel dr Chopf vo sinere Figuur erhalte pliben isch.

## Fuessnoote
1001

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Otto III. tuet z Itaalie d Stadt Tivoli belaagere. Eer git acht Graafschafte em Papscht Silväschter.
* Dr Werner I. wird Bischof vo Straassburg.
* Dr Purchart I. wird Apt vo Sanggale.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* D Burg Burgsinn.
* Cuarnens, Chardonne, Chéserex und Eysins i dr Waadt, dozmol im Königrych Burgund.
* Wuppenau im Thurgau.
* Riddes im Wallis.

## Gschtorbe
* Dr Alawich II., Apt vom Chlooschter Rychenau und Bischof vo Straassburg
* dr Aribo, Pfalzgraaf vo Bayern.

## Weblinks
1002

|}

## Was isch bassiert?
* Nach em Tood vom Kaiser Otto III. wird am 7. Juni dr Heinrich II. zum Köönig gwäält und gchröönt. D Schwoobe sind gege die Waal gsi, und dr Hermann II. vo Schwoobe tuet de nöi Köönig erscht am 1. Oktober anerkenne.
* Dr Aadel vo Burgund hend sech dergeege gweert, wo Frankrych nach em Tood vom Kaiser Burgund hätt welle erobere.
* Dr Friedrich I. stiftet s Chlooschter Lorch als Huuschloschter vo de Staufer.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Sunthe im Baade-Württebärgische.
* Aclens i dr Waadt, dozmol im Königrych Burgund.
* Längnou im Bärnbiet

## uf d Wält choo
* dr Bruno vo Eguisheim-Dagsburg (1002–1054), dr Paabst Leo IX.

## Gschtorbe
* dr Kaiser Otto III.
* dr Almansor, Fürscht vo Córdoba

## Weblinks
1003

|}

## Was isch bassiert?
* Wo de Hermann II. vo Schwoobe gstorben isch, nimmt dr König Heinrich II. d Leitig vom Herzogtum Schwoobe sälber a d Hand und hinderet de Soon vom Hermann dra, d Macht z übernää. 
* Z Itaalie chunts zum Chrieg zwüsche de Stedt Pisa und Lucca.
* Z Rom wird dr Papscht Johannes XVII. gwäält, er stribt aber nach chuum emene halbe Joor.
* Derno wird als syn Nochfolger dr Papscht Johannes XVIII. gwäält
* Bi Turin wird s Chlooschter Fruttuaria ggründet.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* d Stadt Esse
* d Stadt Langenau und d ortschaft Kirche im Baade-Württebärgische.

## uf d Wält choo
* dr Ibn Zaidun, en arabische Dichter z Spanie

## Gschtorbe
* dr Papscht Silvester II.
* dr Papscht Johannes XVII.
* dr Herzog Hermann II. vo Schwoobe
* dr Herzog Vladivoj vo Bööme

## Weblinks
1004

|}

## Was isch bassiert?
* Dr tüütsch König Heinrich II. git s Herzogtum Bayern em Heinrich V., eme Lützelburger.
* Dr König goot mid eme Heer über d Alpe und loot sech z Pavia zum König vo Itaalie gchrööne.
* Dr König tuet z Bamberg dr Grundschtei für en neue Dom legge.
* D Sarazeene überfalle und plündere d Stadt Pisa.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Roggehuuse im Elsass
* Cadempino im Kanton Tessiin
* Thierrens im Waadtland
* Binnige im Baselbiet

## uf d Wält choo
* dr Wilhelm V., Herzog vo Akwitaanie

## Gschtorbe
* Königin Adelheid vo Frankrych
* dr Ärzbischof Giselher vo Magdeburg
* dr Herzog Otto vo Kärnte

## Weblinks
1005

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Malcolm II. wird König vo Schottland.
* Dr König Robert vo Frankrych eroberet d Stadt Auxerre, und derno muess dr Graf Otto Wilhelm uf s Herzogtum Burgund verzichte.
* Dr Kalif al-Hākim bi-amr Allāh gründet z Kairo s *Huus vo dr Wysheit* mit ere grosse Biblioteek. 

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Arle, Schwennenga, Rootfälde und Hilzinge im Baade-Württebärgische
* Bolsene im Underelsass
* Yens im Waadtland

## uf d Wält choo
* dr Macbeth, König vo Schottland

## Weblinks
1006

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Ruedolf III. vo Burgund goot mid em tüütsche König Heinrich II. en Vertrag y; dää sell em Ruedolf hälfe bim Kampf um d Macht im burgundische Rych, und derfür würd er noch em Tood vom Ruedolf ganz Burgund übercho. D Stadt Basel und de Augschtgau git dr Ruedolf em Heinrich sofort.
* Dr Immo wird Apt vo dr Rychenau.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Obfige, hüt e Stadtdeil vo Fryybeg
* Bellige im Baade-Württebärgische

## Gstoorbe
* dr Graf Berthold II. vom Briisgau und vom Tuurgau

## Weblinks
1007

|}

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Fürth
* Dammerscha und Degga z Bayern
* Bofflens im Waadtland
* Hildrizhause, Holzgerlenge und Kerche im Baade-Württebärgische

## uf d Wält choo
* dr König Hugo vo Frankrych

## Gstoorbe
* d Gisela vo Burgund, Herzogin vo Bayern

## Weblinks
1008

|}

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Gundelfinge im Briisgau
* Crans und Ursins im heutigen Kanton Waadt
* Herdere, hüt e Stadtdeil vo Fryybeg

## uf d Wält choo
* dr König Heinrich vo Frankrych
* dr Herzog Gotzelo vo Underlothringe

## Gstoorbe
* dr Ärzbischof Ludolf vo Trier
* dr Mönch Notker vom Chlooschter Sanggale

## Weblinks
1009

|}

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Litaue
* Ins und Lyss im Bärnbiet

## uf d Wält choo
* di häilegi Adele, Gräfin vo Flandere

## Gstoorbe
* dr Graf Dedo vom Hassegau

## Weblinks
1010

|}

## Was isch bassiert
* Dr Wikinger Thorfinn Karlsefni goot ufene Schiffreis nach Vinland. Am Sankt-Lorenz-Stroom bout er d Siidlig *Hoop*.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Aubing, hüt en Stadtdeil vo Münche
* Choblez im Aargau
* Baserschtoorf im Züripiet (öpe 1010)

## uf d Wält choo
* dr Kaiser Michael IV. vo Byzanz
* dr Graf Sieghard vom Chiemgau

## Weblinks
1011

|}

## Was isch bassiert
* Dr Bernhard II. wird Herzog vo Sachse.
* Di iteliäänischi Stadt Bari fallt wider as Byzantinische Rych.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Chüniz im Bärnbiet
* Moiry im Waadtland
* Neueburg und Saint-Blaise
* Aix-les-Bains
* d Alp Remmalju im Seschrutol i dr Provinz Vercelli

## uf d Wält choo
* dr Herzog Robert vo Burgund

## Gstoorbe
* dr Ärzbischof Willigis vo Mainz
* dr Mönch Hartker vom Chlooschter Sanggale

## Weblinks
Kraftwerk Klingnau

S **Chraftwärch Chlingnau** isch es Wasserchraftwärch a dr Aare.

Ane 1929 isch d *Aarewerke AG* ggründet worde, wo dr Sitz z Brugg gha het. Die Firma het am 2. Novämber 1929 d Konzessioon übercho zum an dr Aare underhalb vo dr Stadt Chlingnau vis-à-vis vo Gippige es Chraftwärch z boue. Das Wärch isch vo 1931 bis 1935 entstande. Me het d Aare uf e Lengi vo öppe 5 Kilometer ufgschtaut. Vorheer isch dr Fluss i dere Landschaft vo Döttige bis zur Felsenau dur nes wyts, flachs Gebiet mit Schachewälder und Chiisinsle gloffe. Mit Sytedämm isch e küschtleche See pildet worde, de Stausee vo Chlingnau, wo bim Chraftwärch es Gfäll vo 6,6 Meter vom See bis zum Underwasser abe het. Do cha me mid em Wasser vo dr Aare vil Stroom mache. S Maschinehuus vom Chraftwärch stoot kweer zum Fluss am Ändi vom Stausee. Es het drei Maschinegrubbe mit Turbine und Generatoore din.

Hüt ghöört s Wärch dr Firma *Aarekraftwerk Klignau AG*, und d Psitzer vo dem Undernääme sind sid 2012 d AEW Energii AG und d Axpo Power AG.

## Weblink

* s Chraftwärch Chlingnau
* de Stausee vo Chlingnau

## Fuessnoote
1101

|}

## Was isch bassiert?
* Chrüüzfaarer us Europa erobere im Häilige Land di antike Stedt Cäsarea und Haifa.
* E Deil vo de Chrüüzfaarer eroberet d Stadt Ankyra für s Byzantinische Rych zrugg.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Buch am Ahorn
* Gamertinge
* Hofweier
* Hunzeschwiil
* Lauterbach im Schwarzwald
* Reute im Hegau
* Schiers
* Thüürne
* Willisau
* Wirmighuuse

## uf d Wält choo
* dr König Stefan vo Ungarn

## Gschtorbe
* dr tüütsch König Konrad
* dr Herzog Welf vo Bayern

## Weblinks
Adolph Saurer AG

D **Adolph Saurer AG** isch de gröscht Härsteller vo Laschtwäge i de Schwiiz gsi. Di hütig Nochfolggsellschaft **Saurer AG** isch e groosse Produzänt vo Tegschtiilmaschine; si ghört sid 2013 em chineesische Undernääme *Jinsheng*.

Ane 1853 hät de Franz Saurer z Sanggale en Ysegiesserei ggründet. Die isch gly drufabe uf Arbon im Kanton Thurgau verleit worde und hät vo ane 1869 aa Stickereimaschine afo poue. De Adolph Saurer hät us de Firma e grossi Maschinefabrigg gmacht. 1897 hät die aagfange, Autoo mit Verbrännigsmotoore z poue. Vil vo de Saurer-Chassis sind uf Züri id Garrosserii Geissbärger broocht und do als Personewäge fertig gmacht worde.

Ane 1903 hät d Fabrigg vom Adolph Saurer agfange Laschtwäge z konschtruiere. Vo 1914 a hät si sech ganz uf die Fahrzüg und uf e Bou vo Autobüs konzäntriert. Die sind grad au als Poschtauto i de Schwiiz wyt verbreitet gsi. Und scho im Erschte Wältchrieg hät de Saurer de Schwiizer Armee Laschtwäge gliferet, und au spööter isch s Milidäär en groosse Chund vo de Arboner Laschtwagefabrigg plibe.

1982 hät sech d Adolph Saurer AG mit de FBW z Wetzike zsämetoo, und do druus isch die nöi Firma *Nutzfahrzeuggesellschaft Arbon & Wetzikon (NAW)* entstande. Daimler-Benz hät 40 Prozänt vo däm Undernääme gha. Ane 1983 hät de Saurer de letscht Laschtwage für en Privaate usgliferet, und 1987 au de letscht für d Schwiizer Armee. Und ane 2002 isch au d NAW verschwunde. D Motoore-Abtäilig vo de Adolph Saurer isch vo de iteliänische Firma IVECO übernaa worde.


Ziviler Saurer 5 CM in Trubschachen.jpg|en Saurer-Laschtwage 5 CM
Saurer Hauber Kipper vl.jpg|en Saurer-Kipper
Saurer1038.jpg|en Saurer-Oldtimer
Saurer D 290 B Dreiseitenkipper (2018).jpg|Saurer D290B 
Saurer D330 Frontlenker-Kipper mit Ladekran.jpg|Saurer D330
Car-Alpine.jpg|es Postauto Saurer öppe 1930
Saurer Postbus Altstätten Schweiz.jpg|en Bus z Altstette ane 1984
TL01wiki.jpg|en Saurer-Bus vo de *Tramway Lausanne*
Postauto Saurer RH525.jpg|Postauto Saurer RH525
Saurer 1923.jpg|en Tankwage fürs Milidäär vo 1923
1954 saurer 4 mh 1.jpg|es Mannschafts- und Schleppfahrzüg, 1954
Saurer Gottwald - Schweizer Armee - Steel Parade 2006.jpg|en Saurer 10DM
Schützenpanzer Saurer Tartaruga.jpg|en Schützepanzer Saurer Tartaruga


## Literatur
* Kurt Sahli: *Saurer. Geschichte einer Nutzfahrzeugfabrik*. Stämpfli-Verlag, Bern 1987, ISBN 3-7272-9625-9.
* Hans Ulrich Wipf, Mario König, Adrian Knoepfli: *Saurer. Vom Ostschweizer Kleinbetrieb zum internationalen Technologiekonzern.* hier+jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte, Baden 2003, ISBN 3-906419-55-X.
* Markus Mäder: *Drei Generationen Saurer. Franz Saurer (1806–1882), Adolph Saurer (1841–1920), Hippolyt Saurer (1878–1936).* (Schweizer Pioniere der Wirtschaft und Technik, Band 48). Verein für wirtschaftshistorische Studien, Meilen 1988.

## Weblink

* Saurer AG
* Saurer Club
* ''Saurer Museum'' z Arbon und ''Oldtimer Club Saurer''
Axpo

**Axpo** chan bedüte:
* *Axpo*, d Churzform vom Schwizer Elektrizitätsversorger Axpo Power AG
* Axpo Trading AG, en Schwizer Elektrizitätserzüger
* Axpo Holding AG, en Schwizer Energiidienstleischtigskonzern
* Axpo Super League, vo 2003 bis 2012 de offizielli Name vo de högschte Spiilklass im Schwizer Fuessball
Seh Calaz

Dr **Seh Calaz** (* 2. August 1990 z Simbabwe als *Tawanda Mumanyi*) isch e simbabwische Rapper.

## Läbe
Dr Seh Calaz isch bi Harare ufgwachse und het d St. Peter's Primary School, d Mutendi High School und d Trust Academy z Harare bsuecht. Är het d Thembelihle Moyo ghürote und het mit ihre e Tochter. 2013 het er sini Karriere mit em Song *Mabhanditi* agfange, wo i de Slums viral gange isch, aber ned vo Radiosänder abgspilt worde isch. Ersch sin Song *Mumota Murikubvira* isch vo de meischte Radiosänder abgspilt worde. 2013 isch dr Seh Calaz am King-of-the-Dancehall-Wettbewärb zum beschte männliche Dancehall-Künstler („Best Male Dancehall Artist“) gwählt worde. Im gliche Johr het dr Seh Calaz mit em Turbulence zämme e Remix vom Seh Calaz sim Song *Mumota Murikubvira* veröffentlicht.

2016 isch dr Seh Calaz sächsfach für di simbabwische Zimdancehall Awards nominiert worde.

## Albe
* *Bhanditi Rebirth* (2015)
* *Jamba Ngoma November* (2016)
* *Bholato Bholato* (2020)
* *Bvopfiro Pariro* (2022)

## Quelle
Yannick Buttet

Dr **Yannick Buttet** (* 12. Juli 1977 z Monthey) isch e Schwyzer Bolitiker (CVP). Mit dr Wahle vum 23. Oktober 2011 bis zum 17. Dezämber 2017 isch er Nationalrot gsii.

## Bolitik
Dr Buttet isch vu 2002 bis 2005 Bresidänt vu dr JCVP im Bezirk Monthey gsii un ab 2005 bis 2009 Bresidänt vu dr JCVP Valais romand. Syt Jänner 2009 isch dr Buttet im Gmaitrot, dr Exekutive vu dr Gmai Collombey-Muraz un ab 2013 isch er au Gmaibresidänt gsii. Vu 2008 bis 2012 isch er Vize-Bresidänt vu dr CVP Valais romand.

Dr Buttet het Yysitz in dr *Kummission fir Umwält, Ruumblanig un Energy* un dr *Redaktionskummission* ghaa. Syni bolitische Schwärpinkt ligen in dr Regional-, Sozial-, Verchehrs-, Familien- un Jugedbolitik.

In Novämber 2017 isch dr Buttet im Zug vu Vorwirf wäge Stalking un sexuäller Beleschtigung as Vizebresidänt vu dr Schwyzerische Offiziersgsellschaft un dr CVP Schwyz zruggdrätte, d Staatsaawaltschaft vum Kanton Wallis het wäge Verdacht uf Neetigung e Strofverfahren ufgmacht. Am 17. Dezämber 2017 isch dr Buttet au as Nationalrot zruggdrätte.

Dr Buttet isch ghyrote, het zwai Chinder un läbt mit syre Familie z Collombey-Muraz. In dr Schwyzer Armee isch er Oberschtleutnant (zurzyt suschpändiert).

## Weblink
* 
* Websyte vum Yannick Buttet

## Fueßnote
Zimdancehall

**Zimdancehall**, au **Zimbabwe Dancehall**, isch es Subgenre vom Reggae/Dancehall und chonnt us Simbabwe.

Zimdancehall het agfange i de schpäter 1980er Johr mit lokale Stars, wo sech vo jamaikanische Musiker händ inspiriere lo und glichzitig ihre eigene simbabwische Stil entwicklet. In de 1990er Johr isch e grösseri Generation vo Zimdancehall-Artiste entschdande, und Startime Supa Power isch eine vo de erste gsi, wo d Künstler drzue brocht het, ihri Songs ufznäh. Dr Ifluss uf e simbabwischi Musigmärt isch konstant gwachse, wird hüt vo Jung und Alt glost und nimmt e grosse Prozäntsatz vom simbabwische Radio ii. Drzue träge au di regelmässige *Zimdancehall Awards* bi.

Dr Zimdancehall gilt as politisches Ventil für di wirtschaftlech unterdrückti Bevölkerig vo Zimbabwe.

## Weblinks

* 
* 

## Kwelle
Franz Brozincevic Wetzikon

D **FBW**, eigetli **Franz Brozincevic & Cie.**, isch e Fabrikant vo Laschtwääge i dr Schwiiz gsi.

De Franz Brozincevic, wo ane 1892 us Kroazie id Schwiiz ygwanderet isch, hät 1910 z Züri aagfange Laschtwääge boue. Die Faarzüüg händ de Naame * Franz* gha und sind i de Schwiiz als Poschtauto pruucht worde.

1916 hät de Brozincevic d Motoorefabrigg z Wetzike gchauft, und vo 1918 aa hät di nöi Firma FBW z Wetzike Laschtwääge und Autobüs bout. Im Zwäite Wältchrieg hät d Schwiizr Armee vil Laschtwääge vo de FBW ygsetzt. Und sid de 1950er Joore sind i de Autofabrigg z Wetzike au Trolleybüss konstruiert worde.

1978 hät de Konzärn Oerlikon-Bührle d FBW übernaa, und 1982 isch die mid em Saurer z Arbon zsämegläit worde. D Fabrigg z Wetzike hät ane 1985 de letscht FBW-Laschtwage gliferet.

## Bilder

FBW Bus 293.jpg|FBW Poschtauto vo 1951
FBW1010.jpg|FBW-Frontlänker
Postauto FBW C40U.jpg|FBW C40U Poschtauto
AFA-9.JPG|Buss vom Automobilvercheer Frutige-Adelbode 
FBW 40VH (1978, 255 PS).jpg|FBW Poschtauto vo 1978
FBW Ramseier&Jenzer BNU618-71U EU3AR-1.jpg|FBW 71U Trolleybus vo 1983
FBW L50V-E3 4x2 Flugzeugtankwagen, zivil genutzt.jpg|FBW Flugzüügtankwage


## Weblink

* Website vom FBW-Club
Attalens

**Attalens** (patois [taˈlɛ̃]) isch a politischi Gmiin im Vivisbachbezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.

## Geografi
Attalens liit imene Tal zwüschem Mont Vuarat ùn em Mont Pèlerin. Zue de Gmiin Attalens ghööre d Dörfer Vuarat ù Tatroz ù d Wyyler Corcelles ù Rombuet. Va de Gmiinflechi si 62,4 % landwirtschaftlichi Flechi, 26,5 % Waud, 11 % Sidligsflechi ù 0,1 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Attalens si Bossonnens, Granges (Veveyse) ù Remaufens im Kanton Fryybùrg ù Chardonne, Jongny, Corsier-sur-Vevey ù Oron im Waadtland.

## Gschicht
Attalens isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 867 aus *Haltningum*.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 14,2 % gläge.

## Religion
63,6 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 20,5 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 2252 Yywoner 92,2 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 3,5 % Tüütsch ù 4,3 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 12 va de 2252 Yywohner ggredt.

## Weblink

* www.attalens.ch
* 

## Fuessnote
Châtel-Saint-Denis

**Châtel-Saint-Denis** (Freiburger Patois ) isch e Gmeind vom Distrikt Vivisbach im Kanton Friburg.

Früener het me fürs Stedtli de dütsch Ortsname *Kastels Sankt Dionys* bruucht.

## Geografii
Châtel-Saint-Denis liit uf der Wasserscheide zwische de Yzugsgebiet vo dr Rhone und em Rhy. Der Bach *Veveyse de Châtel* flüsst gäge Südweschte in Gämfersee und do dermit is Gebiet vo dr Rhone, und dr Bach *Tatrel*, wo en Sytebach vo der Broye isch, flüsst gäge Norde is Gebiet vo der Aare und dodrmit vom Rhy. I de Hügel weschtlech vom Dorf liit der See *Lac de Lussy*. I de Bärge uf der Südsyte isch s Naturschutzpiet midem See *Lac des Joncs*.

Im Sytedaal vo der *Veveyse de Châtel* stoot s Feriedorf *Les Paccots*. Zu dr Gmeind ghöre no d Dörfer *Fruence, Prayoud, Villard, Prautey, La Frasse* und *Le Chaussin*.

Im Oschte lyt d Gränze vom Gmeindbann vo Châtel-Saint-Denis uf der Bärgchetti vom Moléson. D Gipfel vo dem Bärgzug heisse *Teysachaux*, *Dent de Lys* (2014 Meter über Meer), *Folliu Borna* und *Vanil des Artses*.

D Nochbergmeinde vo Châtel-Saint-Denis sind Semsales, Haut-Intyamon und Remaufens im Kanton Friburg und Blonay, Saint-Légier-La Chiésaz, Corsier und Maracon im Kanton Waadt.

## Gschicht
Im 11. Joorhundert isch uf emene Felse über em Spitz zwüsche der *Veveyse de Châtel* und dr *Veveyse de Fégire* e Burg bout worde, wo ane 1244 zu der Herrschaft vo de Grafe vo Savoie cho isch. Ane 1296 het der Graf Amadeus V. vo Savoie nid wyt dervo ewägg dr Märt vo Châtel-Saint-Denis gründet. Die alti Burg isch derno nümm bewoont gsi. Scho 1336 isch Châtel-Saint-Denis e chlyni Stadt gsi. Ane 1461 het d Stadt Friburg dr Ort übernoo, und 1574 het si d Landvogtei vo *Kastels-Sankt-Dionys* ygrichtet.

D Pfarrei vo Châtel-Saint-Denis isch s erschte Mol inere gschichtleche Kwelle vo 1228 erwäänt.

Durs s Dorf goot die alti Hauptstrooss vo Vivis uf Bulle und sid 1981 d Autobahn A12 vo Bärn uf Vivis. 1901 isch d Ysebaanstreki vo Palézieux-Gare uf Châtel-Saint-Denis, 1903 die vo Châtel-Saint-Denis uf Bulle und 1904 die vo Vivis uf Châtel-Saint-Denis in Betriib cho.

## Sache zum Aaluege
*d Pfarrchile vom Heilige Dionysius (die isch im Verzeichnis vo de Kulturgüeter, wo nazionali Bedüütig händ)
*d Rochus-Chappele
*d Chappele *Notre-Dame-du-Scex*
*d Chappele vom Sankt Bläsi,
*d Chappele vo der Maria im Schnee z Les Paccot
*dr Baanhof

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 24,3 % gläge.

## Religion
71,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 12,4 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 4389 Yywoner 89,1 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,7 % Tüütsch ù 8,2 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 56 va de 4389 Yywohner ggredt.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Châtel-Saint-Denis
* 

## Fuessnoote