open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mergoscia

**Mergoscia** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Navegna im Bezirk Locarno.

## Geografi
Mergoscia lyt im untere Verzascadal uf dr weschtlige Syte iber em Stausee Lago di Vogorno. Nochbergmaine sin Avegno, Brione sopra Minusio, Corippo, Gordevio, Gordola, Tenero-Contra un Vogorno.

## Gschicht
Mergoscia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1061 as *Mergossia*, 1300 *Mergosia*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Mergoscia isch dr Jacqueline Bianconi Maurer.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Mergoscia ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Gottardo* (1597, Vorgängerböu scho 1338 gnännt, Glockedurm vu 1697) 

## Literatur
* Guglielmo Buetti: *Note Storiche Religiose delle Chiese e Parrocchie della Pieve di Locarno, (1902), e della Verzasca, Gambarogno, Valle Maggia e Ascona (1906).* 2.&nbsp;Auflage, Pedrazzini Edizioni, Locarno 1969.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967.
* Virgilio Gilardoni: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino, volume III: L’alto Verbano II. I circoli del Gambarogno e della Navegna* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 73). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG. Bern 1983, ISBN 3-7643-1500-8, S.&nbsp;182–204.
* Simona Martinoli et al.: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;164–165.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

## Fueßnote
Meride

**Meride** (lombardisch *Merad* oder *Merid*) isch e ehmoligi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si het zum Chrais (circolo) Riva San Vitale im Bezirk Mendrisio ghert. Uf dr 14. April 2013 isch Meride zue Mendrisio yygmaindet wore.

## Geografi
Meride lyt 7,5 km nordweschtli vu Chiasso am Fueß vum Monte San Giorgio.

## Gschicht
Meride isch zum erschte Mol gnännt wore anne 852 as *Melede* (963: *Melade*, 1430 *Merede*, 1443: *Meredo*, 1591: *Merito*).

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Meride isch bsi 2013 dr Pascal Cattaneo gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Meride ghert zum Comasco-Lecchese.

## Kultur un Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Rocco* (1578 gnännt, 1770-72 erwyteret, 1969-70 reschtauriert)
* Kapäll *S. Giorgio* (13. Jh.)
* *Museo dei Fossili*, Paläontologischs Museum

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Meride.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 4: *Maillard – Monod.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;83, 84.
* Giuseppe Martinola: *Lettere dai paesi transalpini degli artisti di Meride e dei villaggi vicini (XVII–XIX).* In: appendice: *L’emigrazione delle maestranze d’arte del Mendrisiotto oltre le alpi XVI-XVIII.* Bellinzona 1963.
* Giuseppe Martinola: *Inventario delle cose d’arte e di antichità del distretto di Mendrisio.* Bellinzona 1975.
* Bernhardt Anderes: *Guida d’Arte della Svizzera Italiana*. Porza-Lugano 1980.
* Emil Kuhn-Schnyder: *Die Fossilien des Monte San Giorgio: Führer zum Paläontolog. Museum Meride (Kanton Tessin).* Paläontolog. Institut und Museum der Universität Zürich 1979.
* Mix Weiss: *Meride Dorf der Steine und Träume.* In: *Neue Zürcher Zeitung.* 21./22.&nbsp;April 1990.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* http://www.meride.ch

## Fueßnote
Mezzovico-Vira

**Mezzovico-Vira** (lombardisch *Mezzvich-Vira*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Taverne im Bezirk Lugano.

## Geografi
D Gmai bstoht us dr zwai Derfer Mezzovico un Vira an dr alte Stroß zum Monte Ceneri. Nochbergmaine sin Capriasca un Monteceneri.

Am 25. Novämber 2007 hän d Stimmburger vu dr sibe Gmaine im Vedeggiondal iber e Fusion zue aire Gmai abgstumme. Isone un Mezzovico-Vira hän die Fusion abglähnt, di andere Gmaine (Bironico, Camignolo, Medeglia, Rivera un Sigirino) hän sich derno zue dr Gmai Monteceneri zämmegschlosse.

## Gschicht
Mezzovico isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Medio Vico*, Vira im nämlige Johr as *Vira*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Mezzovico-Vira isch dr Mario Canepa.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Mezzovico-Vira ghert zum Ibergang zwisch em Ticinese un em Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Abbondio*, Mezzovico
* Bfaarchilche *S. Mamete*, Mezzovico (romanisch, im 12., 15. un 16. Jh. erwyteret)
* Chilche *S. Antonio*, Vira, (syt 1838 Bfaarchilche)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Vira Mezzovico.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Vilarzel – Wallimann.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;272.
* Giuseppe Chiesi, Fernando Zappa: *Terre della Carvina. Storia e tradizioni dell'Alto Vedeggio.* Armando Dadò, Locarno 1991.
* Raimondo Locatelli, Adriano Morandi: *Alto Vedeggio ieri e oggi: i sette Comuni da Sigirino a Isone.* Edizioni Rivista di Lugano,  Lugano 2005.
* Edoardo Villata: *Luigi Reali nel Canton Ticino. Un’autorecensione.* In: *Arte&Storia*, Jahr 8, Nummer 39, Edizioni Ticino Management S.A., Lugano 2008, S.&nbsp;76–82.
* Fabrizio Panzera (Hrsg.): *Piano del Vedeggio. Dalla strada Regina all’Aeroporto.* Salvioni, Bellinzona 2008.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

## Fueßnote
Miglieglia

**Miglieglia** (lombardisch *Mijoia*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Breno im Bezirk Lugano.

## Geografi
Miglieglia lyt uf ere Terrasse am Fueß vum Monte Lema im obere Malcantone an dr Gränz zue Italie. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Aranno, Novaggio un di italienische Gmaine Curiglia con Monteviasco un Dumenza.

## Gschicht
Miglieglia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1214 as *Mullielia*.

Zue dr Gmai ghere im Norde au Dail vum Bann vum ehmolige Dorf Tortoglio (1335 *Tortolio*), wu im 16. Jh. dur e Epidemi uusglescht wore soll syy.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Miglieglia isch dr Marco Marcozzi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Miglieglia ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Chilche *S. Stefano al Colle* (romanisch, im Chor Freske vu 1511)
* Bfaarchilche *S. Stefano* (17. Jh.)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;213–214.
* Celestino Trezzini: *Miglieglia.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Maillard – Monod.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;115.
* Virgilio Chiesa: *Lineamenti storici del Malcantone.* Tipografia Gaggini-Bizzozero, Lugano 1961.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;37, 44, 323, 392, 423, 426–430, 517, 539.
* Agostino Robertini, Silvano Toppi, Gian Piero Pedrazzi: *Miglieglia.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1974, S.&nbsp;211–220.
* Plinio Grossi, *Il Malcantone.* Guida Galli-Tamburini (Neue Auflage), Fontana Print S.A. Pregassona 1984, S.&nbsp;80–82, 144, 147.
* Giovanni Maria Staffieri: *Miglieglia.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985, S.&nbsp;62-65, 67, 69, 95.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;388–390.
* 

## Weblink

## Fueßnote
Minusio

**Minusio** (lombardisch *Minüs*, dytsch veraltet *Maniss*, schwyzerdütsch *Minüüs*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Navegna im Bezirk Locarno.

## Geografi
Minusio lyt zwisch em Langesee un em Monte Cardada. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Borenco, Brighirolo, Cadogno, Ceresol, Ciossi, Fontile, Frizzi, Mappo, Mezzo, Mondacce un Rivapiana. Nochbergmaine sin Avegno, Muralto, Orselina, Brione und Tenero-Contra

## Gschicht
Minusio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1061 as *Menuxio*, 1200 *Menuxio*.

## Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Minusio isch dr Felice Dafond.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Minusio ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Rocco* (1795-1801 nei böue iber eme Vorgängerböu vum Ändi 15. Jh.)
* Chilche *S. Quirico*, Rivapiana (1313 gnännt, Ändi 18. Jh. erwyteret, mit Freske us em 13.-14. un 15.-16. Jh., Fragmänt vun eme galloromanische Votivaltar)
* Chilche *S. Maria delle Grazie* (Aafang 17. Jh.)
* Kapäll *Santo Crocefisso* (18. Jh.)
* Kapäll *S. Maria dei Sette Dolori* (um 1630)


Datei:Minusio02.JPG|Chilche *S. Quirico*
Datei:Ca' di Ferro (Minusio).jpg|Kapäll *S. Maria dei Sette Dolori*
Datei:Stefan George Grave.jpg|Grab vum Stefan George
Datei:Baronata Locarno.jpg|Villa *La Baronata*


## Lyt
* Michail Alexandrowitsch Bakunin, Revolutionär, het vu 1873 bis 1874 in dr Villa *La Baronata* (17. Jh.) gwohnt.
* Hermann Hesse, Dichter, het anne 1919 fir e baar Wuche in eme chlaine Buurehuus am Ortsyygang gläbt.
* Uf em Chilchhof isch s Grab vum Dichter Stefan George.

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, (Rivapiana) S.&nbsp;172, 214–215.
* Giuseppe Mondada: *Minusio. Note storiche.* S.A. Grassi & Co., Bellinzona 1944; Idem, *La «Ca' di ferro» (Minusio).* Editore Pietro Romerio, Locarno 1946.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;430–434.
* Giuseppe Mondada: *Minusio Raccolta di memorie.* Armando Dadò Editore, Locarno 1990; Idem, *Quell’Oratorio del miracolo avvenuto oltre 450 anni fa.* In: *Giornale del Popolo.* Lugano 1990.
* Virgilio Gilardoni: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino, volume III: L’alto Verbano II. I circoli del Gambarogno e della Navegna.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 73).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG.&nbsp;Bern 1983, ISBN 3-7643-1500-8, S.&nbsp;205–266.
* Rolando Ulmi: *Stefan George nel Molino dell’Orso a Minusio.* In: *Bollettino della Società Storica Locarnese.* Tipografia Pedrazzini, Locarno 2004, S.&nbsp;35–50.
* Simona Martinoli und andere, *Guida d’arte della Svizzera italiana.* (Hrsg. GSK), Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;151, 165–168.
* Clotilde Schlayer: *Minusio: Chronik aus den letzten Lebensjahren Stefan Georges.* Wallstein-Verlag, Göttingen 2010.
* 

## Weblink

* http://www.minusio.ch

## Fueßnote
Moleno

**Moleno** isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Moleno lyt im Dal vum glychnamige Fluss nerdlig vu dr Stadt Bellinzona. Nochbergmaine sin Claro, Cresciano, Lodrino un Preonzo gsi.

## Gschicht
Moleno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1213 as *Moleno*, 1256 *a Rivo de Moline*.

D Gmai Moleno het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Ticino ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Moleno isch dr Angelo Jam gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Moleno ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Vittore* (im 13. Jh. gnännt, im 15. Jh. umböue)

## Literatur
* Marina Bernasconi Reusser: *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* II Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010, S.&nbsp;207, 241.
* 
* Virgilio Gilardoni: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;236–239; Idem, *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Band II, Distretto di Bellinzona. Edizioni dello Stato, Bellinzona 1955, S.&nbsp;236–237, con bibliografia; Idem, *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;301, 374, 385, 435.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;17, 57, 58, 59.
* Celestino Trezzini: *Moleno.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5: *Maillard – Monod.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;129.

## Weblink

## Fuessnote
Melide TI

**Melide** (lombardisch *Melì*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Carona im Bezirk Lugano.

## Geografi
Melide lyt unterhalb vum Monte San Salvatore am Weschtstade vum Luganersee am Änd vum glychnamige Damm an dr Gränz zue Italie. Nochbergmaine sin Bissone,  Lugano, Vico Morcote un di italienisch Gmai Campione d'Italia.

## Gschicht
Melide isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1034 as *Melede*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Melide isch dr Aldo Albisetti.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Melide ghert zum Comasco-Lecchese.

## Kultur un Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Quirico e Giulitta* (1525, um 1590 vum Domenico Fontana umböue)
* Kapäll *S. Croce* (1626) 
* Swissminiatur, e Freiliechtmuseum mit ere miniaturisierte Schwyz


Datei:Melide-SS Quirico e Giulitta.jpg|Bfaarchilche *SS. Quirico e Giulitta*
Datei:Swissminiatur Übersicht3.jpg|Swissminiatur


## Lyt
* Giovanni Fontana (1540–1614), Architekt un Ingenieur z Rom
* Domenico Fontana (1543–1607), Stadtplaner fir dr Papscht Sixtus V. z Rom
* Matteo Castelli (um 1560-1632), Architekt z Rom un z Warschau
* Filiberto Lucchese (1606–1666), Hofböumaischter z Wien

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Melide.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Maillard – Monod.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;73.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;267, 413–414, 415, 533.
* 
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

* http://www.melide.ch

## Fueßnote
Monteceneri

**Monteceneri** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Taverne im Bezirk Lugano.

## Geografi
D Gmai lyt im Vedeggiodal am Fueß vum Monte Ceneri. Nochbergmaine sin Alto Malcantone, Cadenazzo, Camorino, Capriasca, Gambarogno, Isone, Mezzovico-Vira, Pianezzo, Ponte Capriasca un Torricella-Taverne.

Innerhalb vo de Gmai sin d Dörfer Bironico, Camignolo, Medeglia, Rivera und Sigirino. Zue Rivera ghere d Ortsdail Soresina, Sorencino un Capidogno.

## Gschicht
D Gmai Monteceneri isch entstande am 21. Novämber 2010 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Bironico, Camignolo, Medeglia, Rivera un Sigirino. Scho am 25. Novämber 2007 hän d Stimmburger vu däne fimf Gmaine iber e Zämmeschluss abgstumme, wu au no d Gmaine Isone un Mezzovico-Vira umfasst gha het. Wel die zwoo Gmaine aber d Fusion abglähnt ghaa hän un dr Staatsrot nit het welle ne Zwangsfusion vorschlaa, het s Kantonsbarlemänt am 2. Dezämber 2008 entschide, dass di nei gmai nume us fimf Gmaine sott bildet wäre. Dodergege hän e Dail Yywohner Yyspruch vor em Bundesgricht erhobe, wu die Bschwärde im Novämber 2009 guetghaiße het, derno isch in däne fimf Gmaine nomol extra abgstumme wore. 

Bironico isch zum erschte mol gnännt wore anne 1296 as *Bironico*, Camignolo anne 1296 as *Camigiollo*, Medeglia anne 1195 as *Medellia*, Rivera anne 1348 as *Rivera*, Sigirino anne 1335 as *Sezelino*, Sorencino anne 1296 as *Sorenzino*.

Bis 1805 isch Robasacco, wu hite zue dr Gmai Cadenazzo ghert, Dail vu dr Gmai Medeglia gsii. S Biet um d *Alpe di Caneggio*, wu rund fimf Kilometer eschtlig vu Cadenazzo lyt, ghert as Gmainschaftbiet (*Kommunanz*, ital. *Comunanza*) zue Robasacco un Medeglia.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Monteceneri isch dr Emilio Filippini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
; Yywohnerentwicklig vu 

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Monteceneri ghert zum Ibergang zwisch em Ticinese un em Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Martino*, Bironico (1267 gnännt)
* Bfaarchilche *S. Pietro e Paolo*, Camignolo (im 15. Jh. gnännt, um 1670 umböue)
* Kapäll *S. Ambrogio*, Camignolo (10. Jh., 1348 gnännt mit Freske us dr Spotromanik un us em 15. Jh., reschtauriert 1976-79)
* Bfaarchilche *S. Bartolomeo*, Medeglia (1328 gnännt, im 15. un 17. Jh. umböue)
* Bfaarchilche *S. Spirito*, Rivera (1779-93)
* Chilche *S. Andrea*, Sigirino (1296 gnännt, im 16. Jh. nei böue, im 18. Jh. reschtauriert)

## Literatur
* Raimondo Locatelli, Adriano Morandi: *Alto Vedeggio ieri e oggi: i sette Comuni da Sigirino a Isone.* Edizioni Rivista di Lugano,  Lugano 2005.

## Weblink

* http://www.monteceneri.ch
* 
* 
* 
* 
* 

## Fueßnote
Monteggio

**Monteggio** (lombardisch *Montégg*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sessa im Bezirk Lugano.

## Geografi
Monteggio lyt im im untere Malcantone an dr Gränz zue Italie. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Bosco, Bruciata, Busino, Cassinone, Castello, Crocivaglio, Fonderia, Fornasette, Genestraio, Isole, Lisora, Molinazzo, Persico, Pirla, Ponte Cremenaga, Ramello, Rancina, Ressiga, Roncaccio, Ronchetto, Rovedera, Selvacce, Suino, Termine un Tiradelsa. Nochbergmaine sin Croglio, Sessa un di italienische Gmaine Cadegliano-Viconago, Cremenaga, Dumenza un Luino.

## Gschicht
Monteggio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1466 as *da Montegio*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Monteggio isch dr Vittorino Papa.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Monteggio ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Kapäll *S. Adalberto* (1428 gnännt)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Monteggio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Monopole – Neuenkirch.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;143.
* Virgilio Chiesa: *Monteggio.* In: *Lineamenti storici del Malcantone.* Tipografia Gaggini-Bizzozero, Lugano 1961.
* Plinio Grossi: *Monteggio.* In: *Il Malcantone.* Guida Galli-Tamburini (neue Auflage), Fontana Print S. A. Pregassona 1984, S.&nbsp;103–106, 149.
* Giovanni Maria Staffieri: *Monteggio.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985, S.&nbsp;41, 48–49, 51, 109.
* Redaktion: *Monteggio.* In: *Bollettino storico della Svizzera italiana.* (BSSI), 2004, S.&nbsp;245 ff.
* Simona Martinoli und andere: * Monteggio.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;412.
* Inge Beckel, Christof Kübler: *Ferien für alle. Zu den Anfängen eines sozialen Tourismus in der Schweiz.* In: *Arte e Architettura in Svizzera.* 62. Jahrgang, Nummer 2, SSAS, Bern 2011.
* 

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20191111230426/http://sociale@monteggio.ch/

## Fueßnote
Morbio Inferiore

**Morbio Inferiore** (lombardisch *Morbi da Sott*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Balerna im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
Morbio Inferiore lyt an dr Breggia nerdlig vu Chiasso. Nochbergmaine sin Balerna, Breggia, Castel San Pietro, Chiasso un Vacallo.

## Gschicht
Morbio Inferiore isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1148 as *Morbio Subteriori*, 1198 *Morbio inferiori*.

Am 25. Novämber 2007 hän d Stimmburger vu Morbio Inferiore gege ne Fusion mit Chiasso un Vacallo gstumme.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Morbio Inferiore isch dr Angelo Albisetti.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Morbio Inferiore ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maria dei Miracoli* (no 1595 böue, 1613 gweit, 1974 un 1999-2001 renoviert)
* Chilche *S. Giorgio* (1309 böue, 1975-78 reschtauriert)
* Kapäll *S. Rocco* 1578 gnännt, 1760 nei böue, um 1985 renoviert)


Datei:Morbio Inferiore - S Maria dei Miracoli.jpg|Chilche *S. Maria dei Miracoli*
Datei:Morbio Inferiore - San Giorgio 01.jpg|Chilche *S. Giorgio*
Datei:Morbio Inferiore - San Rocco.jpg|Kapäll *S. Rocco*


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Morbio Inferiore.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Monopole – Neuenkirch.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;158, 159.
* Giuseppe Martinola (Hrsg.): *Morbio Inferiore*. In: *Invito al Mendrisiotto*. Lions Club del Mendrisiotto, Bellinzona 1965, S.&nbsp;47-50; Idem, *Inventario d’arte del Mendrisiotto*. Band I, Edizioni dello Stato, Bellinzona 1975, S.&nbsp;350-381, 490-497.
* Bernhard Anderes, *Morbio Inferiore*. In: *Guida d'Arte della Svizzera Italiana*. Edizioni Trelingue, Porza-Lugano 1980, S.&nbsp;376-379.
* Simona Martinoli und andere: *Morbio Inferiore*. In: *Guida d’arte della Svizzera italiana*. Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;470-472.
* 

## Weblink

* http://www.morbioinf.ch

## Fueßnote
Morcote

**Morcote** (lombardisch *Murcò*, dytsch veraltet *Marchon*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Carona im Bezirk Lugano.

## Geografi
Morcote lyt zeh Kilometer sidweschtlig vu Lugano am Luganersee vis-à-vis vum italienische Porto Ceresio, am Fueß vum 822 Meter hoche Monte Arbòstora. Nochbergmaine sin Brusino Arsizio, Lugano, Vico Morcote un di italienische Gmaine Brusimpiano un Porto Ceresio.

## Gschicht
Morcote isch zum erschte Mol anne 926 as *Murcao* (1353 *Murchoe,* 1453 *Murchote*) gnännt wore. Im Hochmittelalter und bis wyt is 19. Johrhundert ine isch es e wichtigs Ort fir d Schiffahrt un d Fischerei gsi, und vo syre Burg us hed mr dr Verchehr uf em See yberwacht. Noch em Pestjohr 1432 hän z Morcote nume no siibe Familie gläbt. 1517 isch es an di Alt Aidgnosseschaft chu. Zue dr Gmai het bis 1588 au Vico Morcote ghert un vu 1803 au 16 Carabietta. Bi me Ärdrutsch anne 1862 sin siibe Hyyser im See versunke. Hitte läbt Morcote vum Fremdeverchehr.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Morcote isch dr Fausto Bizzini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Morcote ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Maria del Sasso* /(13. Jh., 1462 nei böue, 1758 umböue)
* Bättkapäll *S. Antonio Abate* (vor 1591 gweit)
* Kapäll *S. Antonio da Padova* (1676)
* Monumentalfridhof (1750) 


Datei:Morcote Santa Maria.jpg|Chilche *S. Maria del Sasso*
Datei:FriedhofMorcote.jpg|Fridhof
Morcote ved Luganosøen.JPG|Morcote


## Lyt
* Domenico Rossi (1657–1737), Architekt z Venedig
* Gaspare Fossati (1809–1883), Architekt
* Gerhard Winkler (1906–1977), dytsche Schlagerkomponischt *(Capri-Fischer),* hät e Villa z Morcote als Summerresidänz gha
* Richard Winkler (1898–1972), dytsche Induschtrielle, hät e Feriehus z Morcote gah
* Giorgio Massari (1687–1766), Architekt vu Venedig
* Peter Alexander (1926–2011), öeschtrychische Sänger, Schauspiler un Showmaster, hät e Feriehus z Morcote gha 
* Eugen d’Albert  (1864–1932), dytscher Komponischt un Pianischt, isch uf em Fridhof vo Morcote begrabe

## Literatur
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;319, 437–438, 582.
* *Kunstführer durch die Schweiz.* Vollständig neu bearb. Ausgabe. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. Band 2. GSK, Bern 2005, ISBN 3-906131-96-3, S.&nbsp;750–754.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 
* Adolf K.&nbsp;Placzek: *Macmillan Encyclopedia of Architects.* 1982, S.&nbsp;613–614.
* Celestino Trezzini: *Morcote.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5: *Monopole – Neuenkirch.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;159.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20191227061233/http://www.morcote.ch/

## Fueßnote
Monte Carasso

**Monte Carasso** isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.

## Geografi
Monte Carasso lyt sidweschtlig vu dr Stadt Bellinzona am rächte Stade vum Fluss Tessin uf eme Schuttchaigel. Nochbergmaine sin näbe Bellinzona au no Cugnasco-Gerra, Giubiasco, Gorduno, Preonzo un Sementina gsi.

## Gschicht
Monte Carasso isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1348 as *Monte Carassio*.

D Gmai Monte Carasso het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Ticino ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.

## Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Monte Carasso isch dr Flavio Guidotti gsi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Monte Carasso ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Bernardino e Girolamo* (Ändi 15. Jh., 1905-06 reschtauriert)
* Chilche *S. Bernardo* (12.-13. Jh., mit Freske vu dr Seregneser Maischter us em 15. Jh.)
* Kapäll *Madonna della Valle* (17. Jh.) 
* Kapäll *SS. Trinità* (1655)
* Runddurm un Muure, en Dail vu dr *Fortini della fame*, an dr Häng vum Dal zwische Monte Carasso un Camorino
* sit em Früelig 2015 verbindet di Tibetanisch Hängebrugg Carasc im Sementinatal di baide ehmolige Gmaine Monte Carasso und Sementina

Datei:Chiesa di San Bernardo (Monte Carasso) IV.jpg|Chilche *S. Bernardo*
Datei:Chiesetta Santa Trinità Monte Carasso.jpg|Kapäll *SS. Trinità*
Datei:Fortini della Fame (Monte Carasso) II.jpg|Wehrdurm (19. Jh.)


## Lyt
* Massimo Busacca (* 1969), FIFA-Schiedsrichter

## Literatur
* Virgilio Gilardoni: *Monte Carasso.* In: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, S.&nbsp;241–255.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;48, 51, 52, 53, 54.
* Luigi Snozzi: *Monte Carasso, die Wiedererfindung des Ortes.* Birkhäuser Verlag, Basel 1995.
* 
* Celestino Trezzini: *Monte Carasso.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Monopole – Neuenkirch.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;142&nbsp;f. 

## Weblink

* http://www.montecarasso.ch

## Fuessnote
Muzzano TI

**Muzzano** (lombardisch *Müzàn*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Agno im Bezirk Lugano.

## Geografi
Muzzano lyt weschtlig vu Lugano am *Lago di Muzzano*. Zue dr Gmai ghere d Fraktione *Muzzano*, *Agnuzzo*, *Piodella* un *Molini*. Nochbergmaine sin Agno, Bioggio, Collina d’Oro, Lugano un Sorengo.

## Gschicht
Muzzano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1189 as *Muciano*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Muzzano isch dr Oliver Korch.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Muzzano ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Maria dell'Annunciazione* (16. Jh.)
* Kapäll *S. Andrea*, Agnuzzo (1208 zum erschte Mol gnännt)

## Lyt
* Donato Polli (* 1663 z Muzzano; † 1738 z Nürnberg), Barock-Stuckateur z Franke

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Muzzano.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5: *Monopole – Neuenkirch.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;225.
* Francesca Matasci: *L’inimitable et l’exemplaire Marie Boschetti Alberti: histoire et figures de l’école sereine.* Bern 1987.
* Simona Martinoli und andere: *Muzzano* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

* d Websyte vu dr Gmai Muzzano

## Fueßnote
Neggio

**Neggio** (lombardisch *Negg*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Magliasina im Bezirk Lugano.

## Geografi
Neggio lyt im untere Malcantone uf ere Aahechi iber Magliaso zwische Lugano un Ponte Tresa. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Guasti, Mulini, Careggio un Maglio di Neggio. Nochbergmaine sin Agno, Caslano, Curio, Magliaso, Pura un Vernate.

## Gschicht
Neggio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 807 as *Nego*, 1335 *Negio*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Neggio isch dr Luigi Albisetti.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Neggio ghert zum Bosino.

## Kultur un Böuwärch
* Chilche *S. Maria dell'Annunciata* (1620, mit Freske us em Vorgängerböu us 14. Jh.)
* Kapäll *S. Giorgio* (18. Jh.)
* Dominikanerne-Chloschter (syt 1938)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Neggio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Monopole – Neuenkirch.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;240.
* Virgilio Chiesa: *Lineamenti storici del Malcantone.* Francesco Bertoliatti, Profilo storico di Sessa, 1961.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;398, 460.
* Plinio Grossi: *Il Malcantone.* Guida Galli-Tamburini, 2. Auflage, Fontana Print S.A. Pregassona 1984, S.&nbsp;117–119, 144, 147.
* Giovanni Maria Staffieri: *Neggio.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985, S.&nbsp;104–107. 
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

* Websyte vu Neggio

## Fueßnote
Novaggio

**Novaggio** (lombardisch *Nuvasc*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Breno im Bezirk Lugano.

## Geografi
Novaggio lyt im im mittlere Malcantone. Nochbergmaine sin Aranno, Astano, Bedigliora, Curio, Miglieglia un di italienisch Gmai Dumenza.
 
## Gschicht
Novaggio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1244 as *Novagio*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Novaggio isch dr Felice Campana.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Novaggio ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Chilche *S. Siro* (1625, syt 1632 Bfaarchilche)
* Evangelischi Chilche (1902)

## Literatur
* Felice Gambazzi: *Novaggio e la sua gente*. 1981.
* Celestino Trezzini: *Novaggio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 6, *Neuenschwander – Picot.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;311.
* Flavio Gambazzi: *Novaggio e la sua gente.* Bernasconi, Agno 1981.
* Giovanni Maria Staffieri: *Novaggio.* In: *Malcantone. Testimonianze culturali nei comuni malcantonesi.* Lugano-Agno 1985, S.&nbsp;37, 39, 60–61, 95. 
* Hans Jörg Leu: *Dort, wo der Berg brennt: Tessiner Kurzgeschichten.* Edizioni Tiramisù, Novaggio 1997.
* 
*  Aldo Massarotti: *I Delmenico: raccolta genealogica, storica di immagini*. Hrsg. Claudio Delmenico, Tecnografica Varese, Varese 2004.

## Weblink

* http://www.novaggio.ch

## Fueßnote
Novazzano

**Novazzano** (lombardisch *Novazzan*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Stabio im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
S Dorf lyt zeh Kilometer weschtli vu Chiasso an dr italienische Gränz. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Brusata, Boscherina, Casate, Canova, Castel di Sotto un Pobia. Nochbergmaine sin Balerna, Chiasso, Coldrerio, Mendrisio un di italienische Gmaine Bizzarone, Ronago un Uggiate-Trevano.

## Gschicht
Novazzano isch zum erschte Mol gnännt wore anne 875 as *Nepotiano*, 1152 *Novezano*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Novazzano isch dr Adriano Piffaretti.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Novazzano ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Quirico e Giulitta* (romanische Glockedurm us em 12. Jh., 1330 zum erschte Mol gnännt, 1776-79 nei böue, 1998-99 renoviert)

## Lyt
* Dario Robbiani (1939 - 2009), Bolitiker (SP)

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, 69 (Boscherina), S.&nbsp;243.
* Renato Zariatti: *Briciole di storia novazzanese.* Band I, Consiglio parrocchiale Novazzano, Novazzano 1971.
* Rinaldo Giambonini, Agostino Robertini, Silvano Toppi: *Novazzano.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1971, S.&nbsp;225–238.
* Tarcisio Bernasconi: *Briciole di storia novazzanese.* Band II, Municipio di Novazzano, Novazzano 1991.
* 
* Marcello Fagiolo, Giuseppe Bonaccorso (Hrsg.), *Studi sui Fontana una dinastia di architetti ticinesi a Roma tra Manierismo e Barocco*, Gangemi Editore, Roma 2009, ISBN 9788849216639.

## Weblink

* http://www.novazzano.ch

## Fueßnote
Onsernone

**Onsernone** (lombardisch *Onsernom*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Onsernone im Bezirk Locarno.

## Geografi
Onsernone lyt im obere Dail vum Valle Onsernone. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Russo, Crana, Vocaglia, Corbella, Comologno, Cappellino un Spruga. Nochbergmaine sin Centovalli, Maggia un Terre di Pedemonte un di italienische Gmaine Craveggia un Re.

## Gschicht
D Gmai Onsernone isch entstande am 1. Jänner 1995 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Comologno, Crana un Russo. Am 10.&nbsp;April 2016 hän d Gmaine Gresso, Mosogno, Vergeletto und Isorno mit Onsernone fusioniert.

Comologno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1438 as *Comolognium*, Crana anne 1228 as *Grana* (1265 *Crana*), Russo anne 1231 as *de Ruxi* (1277 *Rusio*).

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Onsernone isch dr Fernando Poncioni.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Onsernone ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Giovanni Battista*, Comologno (1668-97)
* Chilche *SS. Pietro e Paolo*, Craba (1676)
* Bfaarchilche *S. Maria Assunta*, Russo (1365 zum erschte Mol gnännt, 1995-2002 renoviert)

## Literatur
* Johannes Bär: *Die Vegetation des Val Onsernone (Kanton Tessin).* Rascher, Zürich 1918
* Laurentius Zawadyński: *Geologisch-petrographische Untersuchungen in der Valle Onsernone (Tessin): Zur Petrographie der Kataklasite.* Aus: *Schweizerische mineralogische und petrographe Mitteilungen.* Band 32, Heft 1, Zürich 1952. 
* Alfred Canale: *Geomorphologie der Valle Onsernone.* Bellinzona 1956.
* Peter Knup: *Geologie und Petrographie des Gebietes zwischen Centovalli-Valle Vigezzo und Onsernone.* Aus: *Schweizerische mineralogische und petrographische Mitteilungen.* Band 38, Heft 1, Zürich 1958, 
* Hetty De Beauclair und andere: *Dal Monte Verità di Ascona... a Berzona in Onsernone: Hetty De Beauclair racconta il meraviglioso mondo della sua infanzia.* Edizioni Serodine, Ascona 2004
* Stef Stauffer: *Steile Welt. Leben im Onsernone.* Lokwort Verlag, Bern 2012, ISBN 978-3-906786-44-5.
* Luciano Chiesa und andere: *Onsernone: das Tal und sein Museum.* Hrsg. Museo Onsernonese, Loco 2012
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* Websyte vu dr Gmai Onsernone

## Fueßnote
Origlio

**Origlio** (lombardisch *Urij*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Capriasca im Bezirk Lugano.

## Geografi
Origlio nerdlig vu Lugano im Valle Capriasca am *Lago di Origlio*, wu unter Naturschutz stoht. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion Carnago. Nochbergmaine sin Capriasca, Comano, Cureglia, Lamone, Ponte Capriasca un Torricella-Taverne.

## Gschicht
Origlio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Orellio*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Origlio isch dr Ernestina Mascioni.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Origlio ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Chilche *SS. Giorgio e Maria Immacolata*, Origlio (17. Jh., ab 1812 Bfaarchilche)
* Chilche *S. Vittore Mauro*, Carnago (syt 1570 Bfaarchilche)
* Kapäll *della Madonna*


Datei:Immag484.jpg
Datei:Origlio01.jpg
Datei:Origlio02.jpg
Datei:OriglioEingang.JPG


## Literatur
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;470.
* Celestino Trezzini: *Origlio.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5: *Neuenschwander – Picot.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;354.
* Agostino Robertini, Silvano Toppi, Gian Piero Pedrazzi: *Origlio.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1974, S.&nbsp;239–252.
* Federica Bianchi, *Scheda n. 32.* In: Rudy Chiappini (Hrsg.), *Giuseppe Antonio Petrini.* catalogo della mostra di Lugano, Milano 1991, S.&nbsp;170–171.
* Simona Martinoli und andere.: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, S.&nbsp;370–372.
* 
* Edoardo Villata, *Petrini inedito e seriale. Un nuovo Cristo crocifisso al Bigorio.* In: *Arte&Storia.* 11. Jahrgang, Nummer 49, Edizioni Ticino Management, Lugano 2010.
* Franco Binda: *Il mistero delle incisioni.* Armando Dadò editore, Locarno 2013, ISBN 978-88-8281-353-6.

## Weblink

## Fueßnote
Mosogno

**Mosogno** isch es Dorf i de Gmai Onsernone im Kanton Tessin in dr Schwyz. Es ghert zum Chrais (circolo) Onsernone im Bezirk Locarno.

## Geografi
Mosogno lyt im obere Onsernonedal. Zue dr Gmai hen d Fraktione Chiosso, Al Bairone un Mosogno-sotto ghert. Nochbergmaine sin bis am 9. April 2016 Centovalli, Isorno un Onsernone gsii.

## Gschicht
Mosogno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1277 as *Mosogno*, 1352 *Muxognio*.

Uf dr 10. April 2016 het Mosogno, Gresso, Isorno un Vergeletto zur noie Gmai Onsernone fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Mosogno isch dr Mario Ferrari gsii (Stand 2012).

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Mosogno ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *S. Bernardo* (1596)
* Kapäll *S. Maria Addolorata*, Mosogno-sotto (1684)
* Kapäll *S. Maria della Natività*, Bairone (1657)
* Kapäll *S. Giacomo*, Chiosso (2. H. 17. Jh.)


Datei:Chiesa mosogno.jpg|Chilche *S. Bernardo*
Datei:Chiesa mosogno sotto.JPG|Kapäll *S. Maria Addolorata*, Mosogno-sotto
Datei:Chiesa bairone.JPG|Kapäll *S. Maria della Natività*, Bairone
Datei:Chiesa chiosso.JPG|Kapäll *S. Giacomo*, Chiosso
Datei:Nucleo mosogno.JPG|Mosogno
Datei:Chiosso.JPG|Chiosso


## Literatur
* Celestino Trezzini: *Mosogno.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5: *Monopole – Neuenkirch.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;172. 
* Elfi Rüsch: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino. Distretto di Locarno IV: La Verzasca, il Pedemonte, le Centovalli e l’Onsernone.* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 123).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte SKG.&nbsp;Bern 2013, ISBN 978-3-03797-084-3, S.&nbsp;337–357.
* 

## Weblink

* Websyte vu Onsernone

## Fuessnote
Orselina

**Orselina** (lombardisch *Urselina*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Locarno im Bezirk Locarno.

## Geografi
S Dorf lyt am Hang oberhalb vu Muralto. Zue dr Gmai ghert au no d Fraktion *San Bernardo*.

## Gschicht
Orselina isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1182 as *Concilio Meziano*, 1323 *Orsarina*. Vu 1803 bis 1881 hän Orselina un Muralto ai Gmai bildet.

## Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Orselina isch dr Luca Pohl.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Orselina ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Wallfahrstchilche *Madonna del Sasso* (erschti Kapäll 1485-87, hitige Böu im Neurenaissance-Stil anne 1890 vum Architekt Alessandro Ghezzi vu Lamone, 1977-84 renoviert)
* Chilche *S. Bernardo* (im 16. Jh. gnännt)


Datei:101OrselinaMadonnaSasso.jpg|Wallfahrstchilche *Madonna del Sasso*
Datei:Chiesa di orselina.jpg|Chilche *S. Bernardo*


## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, (Castello e oratorio di San Biagio), S.&nbsp;161–163.
* Siro Borrani, *Il Ticino Sacro. Memorie religiose della Svizzera Italiana raccolte dal sacerdote Siro Borrani prevosto di Losone.*, Tipografia e Libreria Cattolica di Giovanni Grassi, Lugano 1896, S.&nbsp;300.
* Padre Leone da Lavertezzo: *Santuario della Madonna del Sasso, guida illustrata.* 2. Auflage, Edizione Messaggero Serafico, Tipografia alla Motta SA, Locarno 1951.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967. 
* Virgilio Gilardoni: *I monumenti d’arte e di storia del Canton Ticino, volume I: Locarno e il suo circolo (Locarno, Solduno, Muralto e Orselina).* (= *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 60).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1972, S.&nbsp;65, 339, 356, 405, 409–478. 
* Giovanni Pozzi (Hrsg.): *La Madonna del Sasso fra storia e leggenda.* Armando Dadò editore, Locarno 1980.
* Franco Binda: *Archeologia rupestre nella Svizzera Italiana.* Armando Dadò editore, Locarno 1996.
* Simona Martinoli und andere: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* (Hrsg. GSK), Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;172–176.
* 

## Weblink

* http://www.orselina.ch

## Fueßnote
Osco

**Osco** (lombardisch *Vosch*) isch bis Endi Merz e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.

## Geografi
Osco lyt uf eme Boode am linke Hang vu dr Valle Leventina uf  an dr Strada Alta. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione *Vigera*, *Freggio*, *Brusgnano* un *Modrengo*.

## Gschicht
Osco isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1171 as *Hoscho*, 1237 *Osco*.

E Zämmeschluss mit dr Gmaine Faido, Cavagnago, Mairengo, Calpiogna, Campello, Rossura, Anzonico, Chiggiogna, Calonico un Sobrio hän d Stimmburger vu Osco in ere Abstimmig im Merz 2004 abglähnt.

Am 1. April 2012 hät d Gmai mit de Gmaine Anzonico, Calpiogna, Cavagnago, Chironico und Mairengo zu de bestehende Gmain Faido fusioniert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Osco isch bis Endi Merz dr Fabiano Canonica gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Osco ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maurizio* (1171 gnännt, dr hitig Böu soll vu 1673 stamme)

## Weblink

* http://www.osco.ch
* 

## Fuessnote
Osogna

**Osogna** (lombardisch *Osögna*, dytsch veraltet *Usonien*) isch e Dorf in dr politische Gmai Riviera im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Riviera im Bezirk Riviera.

## Geografi
Osogna lyt 15&nbsp;km nerdlig vu Bellinzona un 5&nbsp;km sidlig vu Biasca, am linke Stade vum Fluss Tessin. Dur s Dorf fließt dr Fluss Nala, dr hegscht Bärggipfel isch dr Torrone d’Orza (2952 m). Nochbergmaine sin Cresciano, Lodrino, Iragna un Biasca im Tessin un Arvigo im Kanton Graubinde.

## Gschicht
Osogna isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210-58 as *Usonia*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Osogna isch dr Alberto Pellanda.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Osogna ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Bfaarchilche *SS. Felino e Gratiniano* (belait im 13. Jh., 1979-84 renoviert)
* Chilche *S. Pietà* (16. Jh.)
* Chilche *S. Maria del Castello* (18. Jh.)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Osogna.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 5, *Neuenschwander – Picot.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;360.
* Eligio Pometta: *Il Comune libero di Osogna nel 1400.* In: *Bollettino storico della Svizzera Italiana.* 1935, S.&nbsp;282–85.
* Agostino Robertini und andere: *Osogna.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1978, S.&nbsp;2282–292.
* 

## Weblink

* http://www.osogna.ch

## Fueßnote
Paradiso TI

**Paradiso** (lombardisch *Paradìs*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Carona im Bezirk Lugano.

## Geografi
Paradiso lyt am Stadtrand vu Lugano am Luganersee vis-à-vis vu dr italienische Exklave Campione d’Italia,  am Fueß vum Monte San Salvatore. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Paradiso, Fontana, Geretta, Boggia, Calprino, Carzo, Corona, Guidino superiore, Guidino inferiore, Morchino un San Martino e Valle.

## Gschicht
Paradiso isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Calprino*, 1835 zum erschte Mol unter em Name *Paradiso*, wu syt 1929 dr offiziäll Name isch.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Paradiso isch dr Ettore Vismara.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Paradiso ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Kapäll *Beata Vergine alla Geretta* (16. Jh.)

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Calprino.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz,* Band 2: *Brusino–Caux.* Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;475 (Digitalisat; abgerufen am 15. Juli 2017).
* *Guida generale della città di Lugano e dei comuni limitrofi di Paradiso, Castagnola, Viganello, Massagno.* Arnold, Lugano 1932.
* Virgilio Gilardoni: *Il Romanico. Catalogo dei monumenti nella Repubblica e Cantone del Ticino.* La Vesconta, Casagrande S.A., Bellinzona 1967, S.&nbsp;256, 474.
* Carlo Silla: *Il Comune di Paradiso con la sua gente e la parrocchia San Pietro Pambio.* Verlag Carlo Silla, Paradiso 1997.
* Simona Martinoli und andere: * Paradiso.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* 

## Weblink

* https://paradiso.ch

## Fuessnote
Muralto

**Muralto** (lombardisch *Müralt*) isch e Gmai im Schwyzer Kanton Tessin. Si ghert zum Chrais (circolo) Locarno im Bezirk Locarno.

## Geografy
Muralto lyt am Langesee am Oschtrand vum Maggia-Delta un isch Dail vu dr Agglomeration Locarno. Zue dr Gmai ghere au no d Fraktione San Vittore un Burbaglio.  Nochbergmaine sin näbe Locarno Minusio, Orselina un Gambarogno.

## Gschicht
Muralto isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1235 as *Muralto*.

Muralto isch langi Zyt wichtiger gsy weder Locarno. I de Römerzyt isch deet en grooße Vicus gläge, mit Wonviertel, Gschäftsviertel, Nekropoole und Truppelaager. E Chile gits syt em 5. oder 6. Jarhundert, und di hüttig Stifts-Chile vo 1190/1200 isch bis 1816 au d Pfarchile vo Locarno gsy. Im früene 19. Jarhundert häts aber sy Bidüütig a di nööchgläge Stadt verloore, wo die 1825/26 en nöie Hafe poue ghaa hät. Mit der Ysebaan, wo z Muralto 1874 aachoo isch, isch d Bidüütig wider gstige: De Tourismus hät afa blüe, und s Grand Hôtel Locarno vo 1874/76 lyt uf Muralter Bode. Hüt isch es mit sym Meerzwäck-Kongrässzäntrum wider es Oort vo regionaaler Bidüütig.

Vo 1803 bis 1881 hät Muralto zue Orselina ghöört ghaa, hät sich dän aber nach eme Stryt sälbständig gmachet.

## Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Muralto isch dr Stefano Gilardi.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Muralto ghert zum *Tesines,* ere Mundartgruppe vum Weschtlombardisch.

## Böuwärch
* Chorherrestift *S. Victoris de Locarno* mit dr Chilche *San Nicolao di Giornico* (zum erschte Mol gnännt anne 1152, romanische Freskezyklus us em 12. Jh., gotische Freskezyklus us em 14. un 15. Jh., reschtauriert 1965–84, Glockedurm 1524–27, 1932 ufgstockt, Dootekapäll (Baihuus) vu 1745, Molereie vu 1857 vum Giacomo Antonio Pedrazzi un em Giovanni Antonio Vanoni)
* Chilche *Santa Maria Annunciata* (1502, neogotische Umböu 1883–85)
* Kapäll *San Giuseppe*
* di letschte Ville us de Belle Epoque, wo d Abrissbire überläbt händ


Datei:Muralto San Vittore 2011-07-12 15 55 49 PICT3411.JPG|Chorherrestift *S. Victoris de Locarno*
Datei:Muralto Grand hotel 2011-07-12 15 53 54 PICT3408.JPG|Grand Hotel


## Lyt
* Paul Klee (1879–1940), Moler, gstorbe z Muralto
* Richard Katz (1888–1968), Journalischt un Raiseschriftsteller, gstorbe z Muralto
* Erich Fromm (1900–1980), Psychoanalytike, Philosoph un Sozialpsycholog, gstorbe z Muralto
* Flavio Cotti (* 1939 z Muralto), Bundesroot
* Diego Bianconi (* 1957 z Muralto), Chinschtler
* Franco Forini (* 1958 z Muralto), Formel-1-Rännfahrer

## Literatur
* 
* Elfi Rüsch: *Schweizerischer Kunstführer,* Band 766: *San Vittore in Muralto.* ISBN 3-85782-766-1

## Weblink

* http://www.muralto.ch

## Fueßnote