open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hiwwe wie Driwwe

**Hiwwe wie Driwwe** (alem. „Hääne wie dääne“) isch di ainzig Zytig, wu ganz im pensilfaanische Dialäkt gschriibe isch. Si erschiint syter anne 1997 zwaimol im Johr in ere Uuflag vu 2.000 Exemplare un wird in dr USA, z Kanada un z Dytschland glääse. 90 % vu dr Uflag wäre in d USA verschickt, 2 % uf Kanada, 8 % blybe z Dytschland. Syt 1997 hän iber 100 zytgnessischi pennsylvaniadytschi Autore in dr Zytig publiziert. Rusgeeber isch s  *Privatarchiv pennsylvaniadeutscher Literatur* („Michael-Werner-Archiv“) z Ober-Olm bi Mainz, Schriftlaiter isch dr Michael Werner.

## Internetsyte
Syt 2002 git s e Internetaagebot, wu zue dr Zytig ghert. S isch zurzyt dr umfangrychscht Internetufdritt zum Pennsylvaniadytsch, wu au durgängig im Dialäkt gschribe isch. Rund 40.000 Bsuecher (Stand: 2011) riefe alljohr d Inhalt ab, wu u. a. au ne Online-Sprochkurs ghert. 50 % vu dr Bsuecher stamme us dr USA, 2 % vu Kanada. Us em dytsche Sprochruum stamme 40 % vu dr Bsuecher, dodervu 36 % vu Dytschland un je 2 % us dr Schwyz un Eschtrych.

## Hiwwe wie Driwwe Award
Syt 2011 vergit di pennsylvaniadytsch Zytig in Kooperation mit dr Kutztown University (Pennsylvania) un em Förderkreis Mundarttage Bockenheim e.&nbsp;V. alljohr im Oktober im Ramme vum Pfälzische Mundartdichterwettstryt z Bockenheim an dr Wyystroß e Bryys an dr bescht unter dr pennsylvaniadytsche Text, wu dervor im Juli bim Kutztown Folkfestival bi dr "Pennsylvania German Dialect Writers Presentation" vorgstellt wore sin. 

## Weblink
* Hiwwe wie Driwwe
Hüttikon

**Hüttike** isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Züri. D Gmeind ligt im Furttal und ghört zum Bezirk Tielschtoorf.

## Geographi
Hüttike ligt am Fuess vom Altbärg an de Schtroos vo Würelos uf Rägeschdorf. Nochbargmeind sind s aargauischi Würelos und di Zürcher Gmeinde Otelfinge, Dänike und Oetwil an der Limmat. Hüttike isch di Gmeind im Kanton Züri, wo de chlinscht Gmeindsbann het.

## Gschicht
S erschti Mol in ere Urkund isch Hüttike im Johr 883 uftaucht als *Huttinchova*. En Adalbert het in dere Urkund sin Bsitz de Abtei vom Fraumöischter z Züri abträte und het dodefür anderi bsitztümer am Türlersee übercho. Sowohl s höchi, wi au s Nidergricht isch im 14. Johrhundert bi de Habsburger gsi und de Ort het zum Amt Siggethal ghört. En Teil vo de Höf im Ort hei scho früeh zum Chloschter Wettige ghört, anderi de Badener Spitalverwaltig. Wo mit de Eroberig vo de Habsburger Territorie im 1415 d Grafschaft Bade entschtande isch, isch Hüttike en Teil dervo gsi, bis ins Johr 1798. Bis ins 1803 isch Hüttike dann en Teil vom Kanton Bade gsi, bevor es zum Kanton Züri cho isch. Bis ins Johr 1868 hei d Hüttiker zu de reformiirte Chilegmeinde Würelos ghört, sind dann aber Otelfinge zuteilt worde. De Status von ere eigede Gmeind het Hüttike 1814 übercho.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 16,3 % (Stand 2011).

## Religion
42,2% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31,9% sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 1,0 %, CVP 2,4 %, EDU 1,3 %, EVP 0,7 %, FDP 7,1 %. GLP 6,5 %, GP 4,1 %, SP 7,9 %, SVP 68,7 %, Suschtigi 0,3 %.

Gmäindspresidänt isch de Markus Imhof (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,1 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Hüttike ghört zue de Unterländer Mundarte.

## Sehenswürdigkeite
Z Hüttike stoht s Huus mit em letschte Dach, wo im Kanton Züri mit Stroh iideckt isch, s Stohdachhuus Hüttike. Es isch öppe im 1682 bauet worde und ghört sit em 1940i em Kanton Züri. 

## Galerii

Datei:Hüttikon - Strohdachhaus, Oetwilerstrasse 12 2011-10-02 13-38-58 ShiftN.jpg|Strohdachhuus
Datei:Hüttikon01.jpg|Altes Schpritze- und Gmeindshuus
Datei:Hüttikon03.jpg|Gaschthof Alti Post


## Literatur
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band II: Die Bezirke Bülach, Dielsdorf, Hinwil, Horgen und Meilen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 15). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1943. 

## Weblinks

* Offizielli Website vo de Gmeind Hüttike
* 

## Fuessnote
El Greco

Dr **El Greco** ( ‚dr‘,  ‚Griech‘; *&nbsp;um 1541 uf Kreta in Candia (hüte Iraklio) oder z Fodele; †&nbsp;7. April 1614 z Toledo; äigentlig *Domínikos Theotokópoulos,* ) isch e Mooler, Bildhauer und Archidekt vo griechischer Häärkumft gsi und dr Hauptmäister vom schbanische Manierismus bezieigswiis vo dr usklingende Rönessãs.

## Lääbe
Dr El Greco het z Kreta, wo denn dr Republik Venedig ghöört het, as Ikonemooler gschafft, bevor er uf Italie usgwanderet isch. Er isch e Verdräter vo dr Kretische Schuel gsi und in sim Wärk gseet mä d Dradizioone vo dr büzantinische Mooltechnik wie au Nöierige vo dr Rönessãs. Vo öbbe 1565 aa het er im Ateliee vom Tizian z Venedig gschafft und isch under em Iifluss vom Jacopo Bassano und vom Tintorettos gstande. 1570 isch er uf Rom und spööter uf Schbanie. 1577 isch er z Madrid gsi und denn z Toledo, won er e groossi Wärkstatt ghaa und für e schbanisch Hoofaadel gmoolt het. Zu sine Fründ z Toledo het dr Humanist Antonio Covarrubias y Leyva ghöört. Für d Chlosterchille dörte vo de Zisterzienserinne vo S. Domingo de Silos (el Antiguo) het er äins vo sine letschte und bedütendste Bilder gmoolt: d *Aabätig vo de Hirte*. Spööter isch er in dere Chille begraabe worde. Im Bode vo dr Chille het s e chliises Loch, wo mä si Sarkophag in dr Gruft cha gsee.

## Wärk
Z Rom het er vor allem Bordret gmoolt und isch under em Iifluss vo de Wärk vom Florentiner Bildhauer, Mooler, Archidekt und Dichder Michelangelo gstande. Dr El Greco het aber im Stiil vom Michelangelo, wo dört vorgherrscht het, nit welle folge, und dorum isch er us Rom wider furt. Z Schbanie het er nid numme Ufdraagsarbäite für d Chille gmacht und Bordret gmoolt, er isch au e Zitlang no dr Hoofmooler vom Philipp II. gsi. In dr Zit vo 1580 bis 1584 isch si Altargmäld mit em Ditel „S Martürium vom häilige Maurizius und vo dr thebaische Legioon“. Däm Bild si Stiil het e Skandaal usglööst. Wie dr Greco religiöösi Themene interbretiert het und d Figuure überlang und in grelle Farbe gmoolt het, das het im Gschmack vo dr Zit und vo sine Ufdraaggääber nid entsproche. Vo denn aa het er käini Ufdreeg vom Köönigshoof me überchoo. Druf het er sini Hauptwärk gmoolt, wo ganz im Sinn vo dr Geegereformazioon gsi si. Zu de bekannte Wärk zele dr *Blick uf Toledo* und *S fümfte Siigel vo dr Apokalüpse*.

Dr Schriftsteller Stefan Andres het in siner Novälle „El Greco malt den Großinquisitor“, wo 1936 erschiine isch, d Bedingige vo dr Kunst in ere Diktatuur anhand vom Bordret vom Kardinalinquisitor Fernando Niño de Guevara beschriibe, wo dr Greco um 1600 gmoolt het.

## Fuessnoote


## Liddratuur
* 
* 
* 

## Weblingg

* Übersicht vo Kwelle bi artcyclopedia.com (änglisch)
* 
* Web Gallery of Art
* Offizielli Website für dr Turismus in Schbanie: Museum El Greco z Madrid (dütsch)
* Biografische Schbiilfilm über s Lääbe vom El Greco
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez

Dr **Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (dauft am 6. Juni 1599 z Sevilla; † 6. August 1660 z Madrid), mäistens as **Diego Velázquez** bezäichnet, isch e spanische Mooler vom Barock gsi. Er het zu de wichdigste Pordreemooler vo sinere Zit ghöört. As Mooler am Hoof vom spanische Köönig Philipp em Vierte het er e huuffe Mitgliider vo dr königliche Familie und Aaghöörigi vom Hoof pordretiert.

## s Läbe
Dr Velázquez isch vo Sevilla gsi. Si Vater, dr Juan Rodríguez de Silva, isch e Jurischt gsi. Sini Mueter het Jerónima Velázquez gheisse, und der Soon het wie dozmol üblech iire Name übercho. Sevilla isch es kulturells Zäntrum vo Spanie gsi.

Dr Velasquez het bim Mooler Francisco Herrera dr Bruef glert und isch denn zum Francisco Pacheco del Rí gange zum no me Syte vom Moole lere könne. Ane 1618 het er däm sini Dochter Juana ghürotet.

Als Mooler het me dr Velasquez z Spanie gly als der gröscht Naturalischt agluegt; sini Portree si bsunders beliebt gsi, erscht rächt won er ane 1623 als Hofmooler vom König Philipp em Vierte berueffe worden isch. 1627 het dr Velasquez en Moolweppewärb vom König gwunne. Er het denn no vil Gält verdient mit dene Bilder, wo hütte als kunsthistorisch bedütsam gälte. S Bild von em, wo woorschiinlig am bekanntiste isch, isch *[[Las Meninas]]* us em Joor 1656.

## spöteri Würkig
Sit em früeje nüünzäänte Joorhundert isch im Velázquez si Wärk e Vorbild für vili Mooler gsi. Sini Gmäld häi under anderem dr Francisco de Goya und dr Impressionist Édouard Manet beiiflusst. Mooler vom 20. Joorhundert, wie dr Pablo Picasso, dr Francis Bacon und dr Salvador Dalí, häi im Velázquez iire Respbäkt zollt, wo si sini Gmäld moolerisch nöi interpretiert häi.

## Liddratuur
* Carl Justi: *Diego Velázquez und sein Jahrhundert.* [1903]. Leipzig 1983.
* Rose-Marie und Rainer Hagen: *Bildbefragungen – Meisterwerke im Detail*, Köln: Benedikt Taschen Verlag, 1994
* Norbert Wolf: *Velázquez*, Köln: Benedikt Taschen Verlag, 1999, ISBN 3-8228-6376-9
* Richard Muther: *Diego Velázquez*, ABOD 2006, ISBN 3-8341-0179-6
* José Lopez-Rey: *Velázquez. Maler der Maler.* Catalogue raisonné. 2 Bde. Köln 1996. ISBN 3-8228-8723-4
* Jonathan Brown: *Velazquez: The Technique of Genius*, Yale University Press, Neuausgabe 2003, ISBN 0-300-10124-4
* Wolf Moser: *Der Fall Velázquez. Antworten.* München: Allitera Verlag, 2005, ISBN 3-86520-138-5
* Martin Warnke: *Velázquez. Form und Reform*. Köln: Dumont Literatur und Kunst Verlag, 2005, ISBN 3-8321-7642-X.
* Jonathan Brown: *Collected Writings on Velazquez*, Yale University Press 2008, ISBN 0-300-14493-8
* Wolf Moser: *Diego de Silva Velázquez. Das Werk und der Maler*. 2 Bde. Lyon: Edition St. Georges, 2011, ISBN 978-3-00-032155-9

## Film
*Diego Velázquez, Hofmarschall und Maler*, BR 1999, e Dokumentarfilm vom Bernhard Graf

## Weblingg

* 
* Diego Velázquez: Biografischi Daate
* Biografischi Daate
* Bildergalerii bi Artchive.com
* Diego Velázquez - die fümf düürste Wärk
Sima Qian

Dr **Sima Qian** (chin. 司馬遷/司马迁; *Sīmǎ Qiān/Ssŭma Ch'ien*), Großjehrigkaitsname **Zichang** (chin. 子長/子长; Zǐcháng/Tzu-ch'ang; * um 145 v. Chr.; † um 90 v. Chr.) isch e chinesische Hischtoriker un Schriftsteller gsii.

## Shiji
Dr Sima Qian isch dr Verfasser vum *Shiji* (史記), em erschte Iberblick iber meh wie zwaidöusert Johr vu dr chinesische Gschicht vum legendäre *Geele Chaiser* bis zum Chaiser Wudi us dr Han-Dynaschti un giltet as Begrinder vu dr chinesische Gschichtsschryybig. Är isch wie sy Vater Sima Tan Hofaschtrolog am Hof vum Chang'an gsii un het wäge däm Zuegang zue allne chaiserlige Archiv ghaa.

Drotz ass d Form vu dr Gschichtsschryybig bis dert im Lauf vu dr Johrhundert stark variiert ghaa het, hän sich speteri Gschichtsschryyber am Stil vu s Sima Qians *Shiji* orientiert. Des isch au dodra glääge, ass dr Ban Gu (班固) in syym „Han Shu“] (漢書) d Form vum *Shiji* as Standard ufgriffe het. Dää Standard het au uf d *Gschicht vu Korea* un uf di japanisch Gschichtsschryybig yygwirkt. 

Dr Sima Qian un syy *Shiji* hän eso ne große Yyfluss uf di chinesisch Gschichtsschryybig un dr chinesisch Prosastil ghaa, dass mer duruus cha verglyyche mit dr Wirkig vu Alte Teschtamänt in dr Bibel un s Herodots *Historiai*.

## Wärch
* *Records of the grand historian*, CUP, Hongkong 1993, ISBN 0-231-08167-7
* *Vies de Chinois illustres*, Picquier, Arles 2002, ISBN 2-87730-611-9

## Literatur
* Stephen W. Durant: *The cloudy mirror. Tension and conflict in the writing of Sima Qian.* State University of New York Press, Albany NY 1995, ISBN 0-7914-2655-6.
* Grant Hardy: *Words of bronze and bamboo. Sima Qian's conquest of history.* Columbia University Press, New York NY 1999, ISBN 0-231-11304-8.
* Fritz-Heiner Mutschler: *Tacitus und Sima Qian. Eine Annäherung.* In: *[[Philologus]].* 150, 2006, S. 115–135.
* Fritz-Heiner Mutschler: *Tacitus und Sima Qian. Persönliche Erfahrung und historiographische Perspektive.* In: *Philologus.* 151, 2007, S. 127–152.
* Fritz-Heiner Mutschler: *Sima Qian and his Western Colleagues: On Possible Categories of Description.* In: *History and Theory.* 46, 2007, , S. 194–200.
* Sima Qian: *Records of the Grand Historian of China.* Translated from the Shi Chi of Ssu-Ma Ch'ien. Übersetzung des Shiji von Burton Watson. 2 Bände. Columbia University Press, New York NY u. a. 1961 (*Records of Civilization* 65).

## Weblink

* Tomb and Ancestral Temple of Sima Qian
Ulrich III. von Württemberg

Dr **Ulrich III.** (* zwische 1286 un 1296; † 11. Juli 1344) isch vu 1325 bis 1344 Grof vu Wirttebärg gsii.

Dr Ulrich isch scho in dr Regierigszyt vu syym Vater Grof Eberhard I. stark in d Bolitik yybunde gsii. Anne 1319 het er mit em Chenig Friedrich em Schene ne Bindnisverdrag uusghandlet. Des Bindnis het er no syym Amtsaadritt 1325 wider erneiert, noodäm sich Wirttebärg zwischedure uf d Syte vum Ludwig IV. gwägslet isch. Dr Ludwig un dr Friedrich hän zue sällere zyt alli zwee Aaspruch uf d Herrschaft im Ryych ghoobe. Dur d Uussehnig vu dr beede isch s em Ulrich megli gsii, au noch em Dod vum Friedrich anne 1330 äng mit em Ryych verbunde z blyybe. Des un syy regionali Bindnis- un Erwärbsbolitik hän derzue stark byydrait, dass dr Ulrich s wirttebärgisch Territorium in syre Regierigszyt het chenne dytli vergreßere. Näbe verschidene Erwärbige im Elsass sin vor allem dr Chauf vu Dibenge anne 1342 un d Belähnig mit Merkgreanenge dur dr Chaiser Ludwig dr Bayer anne 1336 z nänne.

Dr Ulrich isch mit dr Sophie vu Pfirt ghyrote gsii. Sihn us däre Eh sin dr Grof Eberhard II. dr Greiner un Grof Ulrich IV.

## Literatur
* Wilfried Schöntag: *2.0.13 Ulrich III.* In: Sönke Lorenz, Dieter Mertens, Volker Press (Hrsg.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon*. Stuttgart 1997, S. 29–30, ISBN 3-17-013605-4.

## Weblink
Yvonne Feri

D **Yvonne Feri** (* 21. März 1966 z Bade, vo Hedige) isch e Schwiizer Politikerin vo de (SP). Sit em 2011 isch si Nationalrötin.

## Läbe
Vom 1998 bis ins 2008 isch d Yvonne Feri Grossrötin im Kanton Aargau gsi und von 2001 bis 2005 Iiwohnerrötin z Wettige. Sit em 2006 isch si derte im Gmeindrot mit em Ressort «Sozials, Vormundschaft und Gsundheit». In de SP isch si sit em 2008 Präsidentin vom Bezirk Bade. Am 23. Oktober 2011 isch si bi de Schwiizer Parlamentswahle mit 28'255 Stimmen uf em vierte Platz vo de Aargauer SP-Kandidate cho, wo drü Sitz im Nationalrot eroberet het. Wil d Pascale Bruderer, wo s beschti SP-Ergäbnis im Aargau gha het, in de Ständerot gwählt worde-n-isch, isch d Yvonne Feri in de Nationalrot nachgrückt. Bi de Nationalratswahle im Oktober 2015 hat sie im Aargau uf em zweite Listeplatz grad hinter em Cédric Wermuth gstande. Si het ihn stimmemässig aber überholt und het so ihre Nationalrotssitz verteidiget. Aafangs 2016 het si mitteild, dass si bi de kommunale Gsamterneuerigswahle im Oktober 2017 nüm für de Wettiger Gmeindrot wird kandidiire und im März het si de Rücktritt um es Johr vorverschobe uf Ändi 2016. Am 12. Auguscht 2016 het d SP vom Kanton Aargau bekannt geh, dass d Yvonne Feri bi de Wahle am 23. Oktober 2016 für de Regiirigsrot kandidiirt.

## Weblinks
* 
* Website vo de Yvonne Feri
* Portrait uf de Website vo de Gmeind Wettinge

## Einzelnochwis
Claude Lorrain

Dr **Claude Lorrain**, au bekannt as *Claude Gellée* oder *Claude Le Lorrain*, (* 1600 z Chamagne, Lothringe; † 23. Novämber 1682 z Rom) isch e franzöösische Mooler vom Barock gsi, won en äigene lürisch-romantische Stiil vo dr klassizistische Landschaftsmoolerei entwicklet het.

## Lääbe
Scho mit drizääni het er z Rom gläbt und het e Leer bim Agostino Tassi gmacht. Spööter isch er woorschiinlig z Neapel bim fläämische Landschaftsmooler Gottfried Wals gsi, 1625 z Frankriich bim Claude Deruet, won er a de Freske vo dr Karmeliterchille z Nancy gschafft het. Denn isch er für immer zrugg uf Rom.

Um 1630 het er dört im Palazzo Crescenzi zum letschte Mol Freske gmoolt, vo denn aa het er nume no an dr Staffelei gschafft und het sich as dr füerend Landschaftsmooler etabliert. Für e Köönig Philipp IV. vo Schbanie het er mindestens siibe groossi Landschaftsbilder gmoolt.

Im Allgemäine häi sini Ufdraaggääber s Süsche sälber uuseglääse und dorum si d Themene, won er verarbäitet het, sälte wenn nid äimoolig in dr Kunstgschicht. 

1682 isch dr Lorrain gstorbe und isch in dr Sanctissima Trinità dei Monti Chille begraabe worde.

## Wärk (Uswaal)
;London, Duke of Westminster Collection
:Capriccio mit Konstantinbooge (1651)

;London, National Gallery
:Landschaft mit em Narziss und dr Echo (1644)
:Dr Hafe wo sich d Köönigin vo Saba iigschifft het (1648)
:Landschaft mit dr Hochzit vom Isaak und dr Rebekka (1648)
:Landschaft mit dr Psüche vor em Balast vom Amor (1664)

;Münche, Alte Pinakothek
:D Verstoossig vo dr Hagar (1668)
:D Hagar und dr Ismael in dr Wüesti (1668)
:Hirtelandschaft wo d Sunne undergoot (1670)
:Seehaafe wo d Sunne ufgoot (1674)

;Oxford, Ashmolean Museum
:Dr Ascanius döödet dr Hirsch vo dr Silvia (1682)

;Neapel, Museo di Capodimonte
:Landschaft mit dr Nümfe Egeria und em Köönig Numa (1669)

;Bariis, Musée National du Louvre
:Haafen bim Sunneundergang (1639)
:Haafe wo d Kleopatra z Tarsus aachoo isch (1642)

;Dresde, "Alte Meister" Gemäldegalerie
:Küstelandschaft mit em Acis und dr Galatea (1657)
:Landschaft mit dr Flucht uf Egüpte (1647)

;Züri, Kunsthuus
:Landschaft mit em Danz vo de Jooreszite (1662)

## Liddratuur
* Günther Bergmann: *Claude Lorrain. Das Leuchten der Landschaft*. Prestel, München 1999, ISBN 3-7913-2055-6.
* Kurt Gerstenberg: Claude Lorrain. Landschaftszeichnungen*, Woldemar Klein, Baden-Baden 1952.
* Marcel Roethlisberger (Hrsg.): *Im Licht von Claude Lorrain*. Hirmer, München 1983, ISBN 3-7774-3500-7.
* Werner Schade (Hrsg.): *Claude Lorrain. Gemälde und Zeichnungen*. Schirmer Mosel, München 1996, ISBN 3-88814-769-7.
* Werner Schade: *Claude Lorrain''. Edition Nationale, Paris 1999, ISBN 2-7433-0271-2.

## Weblingg
* 
* 
* Web Gallery of Art
* Claude in dr National Gallery, London
Chanakya

Dr **Chanakya** (Sanskrit: चाणक्य Cāṇakya) (* um 350 v. Chr.; † um 283 v. Chr.) isch e Minischter un ängschte Beroter vum Chandragupta Maurya (* um 340 v. Chr.; † um 293 v. Chr.), em erschte Chaiser vum altindische Maurya-Ryych, gsii un het e großi Roll gspiilt bim Ufstiig vum Chandragupta Maurya.

## Wärch
Zwai Biecher wäre em Chanakya zuegschriibe: **Arthashastra** un **Nitishastra**. S *Arthashastra* isch e bolitisch Lehrbuech, wu iber Gäld- un Finanzbolitik, internationali Beziehige, militerischi Strategie un anderi Staatsaagläägehaite dischpetiert. Dr Verfasser vu däm Buech nännt sich „Kautilya“, wu mit em Chanakya identifiziert wird. S wird aber vermuetet, dass no ne andere Autor Dail byydrait het. S *Nitishastra* isch e Schrift iber di ideal Lääbeswyys, wu vil iberliferet iber di indisch Kultur in sällere Zyt.

## Literatur
* Roger Boesche: *The first great political realist: Kautilya and his Arthashastra.* Lanham: Lexington Books, 2002.
* Hermann Kulke, Dietmar Rothermund: *Geschichte Indiens. Von der Induskultur bis heute.* Aktual. Sonderaufl., Verlag C. H. Beck, München 2006, ISBN 3-406-54997-7.
Verwaltungsgliederung Liechtensteins

S Förstetum Liachtaschta ischt uftaalt i zwo Wahlkrais mit total ölf Gmonda.

## Wahlkrais
D Uuftailig vom Liachtaschta is Undr- und Oberland isch gschechtlech gwachsa und goht bis is 14. Johrhundert zrogg. Dia Struktur isch ono hüt ir Bevölkerig verworzlet wil jeda Wahlkrais a bestimmte Aazahl vo Abgordnete im Landtag (Parlamänt) hät. S Oberland hät 15 und s Untrland 10 Mandat im Landtag.

### Undrland
Zom nördleg glägne Wahlkrais Undrland ghören föf Gmonda vor historischa Herrschaft Schellabärg. Do dezue ghören Escha, Gamprii, Muura, Ruggäll und Schellabärg. Dia ehemolig Rychsherrschaft Schellabärg isch Anno 1699 dor da Först vo Liachtaschta kooft wore. De höttig Wahlkrais hät ko Verwaltigsfunkzione meh.

### Oberland
Zum flähamässig grössara Wahlkrais Oberland ghöran sächs Gmanda vo da historischa Grofschaft Vadoz. Do dezua ghöran Baalzers, Planka, Schaa, Tresa, Tresabärg und Vadoz. Dia ehemolig Rychsherrschaft Vadoz isch im Johr 1712 dor da Först vo Liachtaschta erworba wora. Da hüttig Wahlkrais hät ka Verwaltigsfunkzione meh.

## Gmonda / Gmanda
D Glederig vor Gmonda (Undrland) oder Gmanda (Oberland) mit erna Dörfer, Exklave und Enklave im Ländle send under Gmonda vom Förschtatum Liachtaschtaa beschreba.

## Weblink
* ''Gemeinden'' uf liechtenstein.li

## Einzelnochwes
Mauren (Begriffsklärung)

**Mauren** meint: 

* es muslimisches Berbervolk z Nordafrika
* vo de Römer und Byzantiner meistens synonym au för d Stämm vo de antike *Mauretanier*, di sogenannte „Mohre“ (Schwarze) brucht 

**Mauren** heissed folgendi Ort:
* Mure, e Gmond im Untrland vom Förstetum Liachtasta
* Mure, e Ortschaft i de Gmeind Berg im Kanton Thurgau, Schwiz
Zhu Xi

Dr **Zhu Xi** (chin. 朱熹 Zhū Xī/Chu Hsi; * 18. Oktober 1130 z Youxi, Fujian-Provinz, China; † 23. April 1200) isch dr wichtigscht Neokonfuzianer vu China gsii. Är het in dr Song-Dynaschti an dr beriemte *Akademi vu dr Wysse Hirsch-Grotte* glehrt un isch Lehrer un Beroter vum Song-Chaiser gsii.

Dr Zhu Xi het iber 70 Wärch gschriibe. In dr Wuyi-Bärg un an andere Ort het er iber 50 privati hecheri Lehraastalte grindet un het as Privatlehrer e baar Döusert Schueler uusbildet. Vil vu syne Schueler sin beriemti Theoretiker wore. In e jedere Stadt, wun er gschafft het, het er e Lehraastalt grindet.

Unter dr Wärch vum Zhu Xi isch syy Buech *Die Familiennormen der Familie Zhu* e wichtig Wärch iber d Regelig vu Familienaaglägehaite wore. Churz vor syym Dod het er syni Aamerkige zum Buech „Das Große Lernen“ (大學 dàxué) korrigiert, wu bis in s 20. Johrhundert as Standard fir d Beamtebriefig dient ghaa het. Dr Zhu Xi het *Das Große Lernen* zämme mit dr „Gspräch vum Konfuzius“ (論語 / 论语 lùn yǔ oder lún yǔ), em Buech „Mitte und Maß“ (中庸 / 中庸 zhōng yōng) un em Buech vum Mencius (孟子 Mèngzǐ) zue dr sognännte „Vier Biecher“ zämmegfiegt.

## Literatur
* Chan, Wing-tsit: *CHU HSI*. In: Herbert Franke (Hrsg.), *Sung Biographies*, Wiesbaden 1976 ISBN 3-515-02412-3, Band 1, S.282–290.
* Kenji Shimada: Die neo-konfuzianische Philosophie. Die Schulrichtungen Chu Hsis und Wang Yang-mings. 2. Aufl. Reimer, Berlin 1987. (= Marburger Studien zur Afrika- und Asienkunde, Ser. B; 9.)

## Weblink
* 
* 
*
Louvre

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

Dr **Louvre** (frz. *Palais du Louvre*) z Bariis isch früener e franzöösische Köönigsbalast gsi und het zämme mit em zerstöörte Palais des Tuileries s Bariiser Stadtschloss bildet. S Geböid lit im Zentrum vo Bariis zwüschen em rächte Ufer vo dr Seine und dr Rue de Rivoli. Si Innehoof lit uf dr *historische Aggse,* wo bim Gloggedurm vo dr Chille St-Germain-l’Auxerrois aafoot und über d Iigangspüramide us Glaas vom Louvre bis zur Grande Arche in La Défense goot; iir Kärnstück si d Champs-Élysées.

Im Louvre isch hüte s Museum *Musée du Louvre* dehäi, wo 8,3 Millione Bsuecher im Joor het. Es het mee Bsuecher as jedes andere Museum und isch dr Usstelligsflechi nooch s drittgrösste Museum uf dr ganze Wält. 

Im Nordflügel vom Louvre isch d Instituzioon Les Arts Décoratifs mit drei Museum: Musée des Arts décoratifs, Musée de la Mode et du Textile, Musée de la Publicité und de Bibliothèque des Arts décoratifs.

## Liddratuur
* Sylvia Jurewitz-Freischmidt: *Herrinnen des Louvre. Frankreichs Regentinnen Maria de' Medici und Anne d’Autriche.* Casimir Katz, Gernsbach 2005, ISBN 3-925825-98-3.
* Michael Petzet: *Claude Perault und die Architektur des Sonnenkönigs. Der Louvre König Ludwigs XIV. und das Werk Claude Perraults.* Deutscher Kunstverlag, München u.&nbsp;a. 2000, ISBN 3-422-06264-5.
* Pablo Schneider, Philipp Zitzlsperger (Hrsg.): *Bernini in Paris. Das Tagebuch des Paul Fréart de Chanteloup über den Aufenthalt Gianlorenzo Berninis am Hof Ludwigs XIV.* Akademie, Berlin 2006, ISBN 3-05-004162-5.
* Fritz Stahl: *Paris. Eine Stadt als Kunstwerk.* Rudolf Mosse Buchverlag, Berlin 1929.
* Heinfried Wischermann: *Architekturführer Paris.* Hatje, Ostfildern 1997, ISBN 3-7757-0606-2, S. 35.

## Film
* *La ville Louvre.* Dokumentarfilm, 1990, 85 Min., e Film vom Nicolas Philibert Wie entstoot en Usstellig im Louvre? Dr Film wirft e Blick hinder d Kulisse vom Louvre, zäigt die underirdische Archiiv und git en Iiblick in d Organisazioon.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Musée du Louvre
* 
* Multimedia-Guide im Louvre
Chiaroscuro

**Chiaroscuro** (italiänisch: „hell-dunkel“), *Hell-Dunkel-Moolerei*, au franz.: **clair-obscur**, bezäichnet e Gestaltigsmiddel vo dr Grafik und dr Moolerei, wo in dr Spootrönessans und im Barock entwicklet worden isch. Es zäichnet sich dur starki Hell-Dunkel-Kontrast us und isch iigsetzt worde zum s *Rüümlige* und dr *Usdruck* z stäigere.

## Verwändig und Wirkig
Dr Künstler het s Liecht und dr Schatte brucht, zum Körper und Forme dütliger modelliere und in iirer Rüümligkäit bedoone. Eso si die dramatische Effekt gstäigeret oder d Stimmig isch usdrucksvoller worde. D Nüanse in dr Abstuefig vo de Helligkäitswärt si vo erhööte Däil bis zu Schbitzliechter und Schlagschatte gange.

### Moolerei
Dr Leonardo da Vinci isch äine vo de erste Künstler gsi, wo sich mit em Verheltnis vo dr Liechtkwelle zum belüüchdete Geegestand und de Bedingige vo Liecht und Schatte intensiv usenandergsetzt häi. Er het en Underschiid gmacht zwüsche *luce* (Lüüchtliecht) für s Liecht wo belüüchdet, und *lumen* (Körperliecht) für s Liecht, wo vom Belüüchdete reflektiert wird, und natürligem und künstligem Liecht. Über d Effekt vom Helldunkel het dr Leonardo dr Körper und s Gsicht uuseghoobe, wäärend er für die dransparänti Atmosfääre e rauchig-nääblige Schleier vo wäichem Liecht iigsetzt het. Mit däm *Sfumato* het er Abstuefige vom Hindergrund bis zur Uflöösig vo de Kontuure üüberchoo. 

E bsunders dramatischi Form, wo men em *[[Tenebrismo]]* säit, het dr Caravaggio churz vor 1600 entwicklet. Er het herts, grichtets Liecht iigsetzt, zum d Figuure us dr Umgääbig uusebringe und iiri innere Spannige sterker usdrucke. Dr Rembrandt het d Helldunkeleffekt in e Hufe vo sine Grafiken und Gmäld brucht, bsunders zum die seelischi Verfassig usdrucke. Dr Georges de la Tour, dr Peter Paul Rubens, dr Francisco de Zurbarán und dr Diego Velazquez si au Mäister vo deere Technik gsi.

## Liddratuur
* *Licht und Schatten.* In: *Lexikon der Kunst.* Band III. Berlin 1981, S. 7ff.
* Marcus Stilegger: *Film noir.* In: Thomas Koebner (Hrsg.): *Sachlexikon des Films.* Stuttgart 2007, S. 224ff.

## Fuessnoote


## Weblingg
Cranach

**Cranach** isch dr Familienaame vo deene Persoone:

* Augustin Cranach (1554–1595), e Mooler und Grafiker, Soon vom Lucas Cranach em Jüngere
* Eberhard von Cranach-Sichart (1886–1967), e dütsche Germanist, Lektor und Kunstsachverständige
* Hans Cranach († 1537), e Mooler und Grafiker, Soon vom Lucas Cranach em Eltere
* Hans Lukas von Cranach (1855–1929), e dütsche Offizier und Burghauptmaa vo dr Wartburg
* Lucas Cranach dr Jüngeri (1515–1586), e Mooler und Grafiker, Soon vom Lucas Cranach em Eltere
* Mario von Cranach (* 1931), e dütsche Psücholog und Hochschuelleerer
* Michael von Cranach (* 1941), e dütsche Psüchiater und Autor
* Rudolph Anton Lucas von Cranach (1823–1879), e dütsche Politiker und Mitgliid vom Riichsdaag
Pieter Claesz

Dr **Pieter Claesz** (* 1596/1597 z Berchem bi Antwärpe in de schbanische Niiderland; † vor em 1. Januar 1661 z Haarlem, Holland) isch e niiderländische Mooler vo Stilllääbe im Barock gsi und mä zelt en zu de bedütendste Verdräter vo däm Schãr.

## Lääbe und Wärk
Dr Pieter Claesz isch öbbe 1596/1597 z Berchem bi Antwärpe uf d Wält choo. S Datum vo siner erste Hüroot isch umbekannt; si Frau het vermuetlig Hillegont ghäisse. 

Er het si Learzit woorschiinlig z Antwärpe gmacht. Sini früeje Wärk häi vor allem zu dr Clara Peeters und zum Osias Beert stilistischi Äänligkäite. Mä vermuetet aber, er häig au d Haarlemer Stilllääbemooler Nicolaes Gillis, Floris van Dyck und Floris van Schooten kennt. Im Joor 1634 isch dr Pieter Claesz as Mitgliid vo dr Haarlemer St.Lukas-Gilde beläit, wo d Mooler din zämmegschlosse gsi is. Sini Bildkonstrukzioonen si nöiartig gsi und häi us em äine vo de innovativste Stilllääbemooler gmacht, so dass en 1628 au dr Samuel Ampzing in sim Rüemgedicht uf d Stadt Haarlem erwäänt het. 

Ärnsthafte Konkurränz het dr Pieter Claesz z Haarlem erst vo 1628 aa überchoo, wo dr Willem Claesz. Heda, wo sich stark an iim orientiert het, alli sini Nöierige noochgmacht het. In sine früeje Wärk het dr Claesz no mit ere monochrome Balette in Grau-, Bruun- und Grüendöön gschafft, sini spoote Brunkstilllääbe si dütlig farbiger.

## E baar vo sine Wärk

Datei:Still Life with Turkey Pie 1627 Pieter Claesz.jpg|Stilllääbe (1623)
Datei:Pieter Claesz 002.jpg|Stilllääbe, Vanitas (1630); Mauritshuis
Datei:Claesz2.jpg|Stilllääbe (1633)
Datei:Pieter Claesz Stillleben m Römer.JPG|Stilllääbe mit Römer und Silberschaale (1635)Berliner Gmäldegalerii
Datei:Pieter Claesz 004.jpg|Stilllääbe (1645); 1987 z Nöi York versteigeret


## Liddratuur
* *Pieter Claesz - Stilleben*. Usstelligskatalog vom Kunsthuus Züri 2005. ISBN 3-7630-2450-6.
* Martina Brunner-Bulst: *Pieter Claesz - der Hauptmeister des Haarlemer Stillebens im 17. Jahrhundert: kritischer Oevrekatalog*. Lingen: Luca, 2004. ISBN 3-923641-22-2.
* Allgemeines Künstlerlexikon Bd. 19, 1998, S. 353.

## Weblingg
* 
* Wärk vom Pieter Claesz

## Aamerkige
Freilichtmalerei

D **Freiluftmoolerei** oder **Pleinairmoolerei** (französisch: *en plein air*: under freiem Himmel) bezäichnet e Moolerei, wo dr Künstler drbii in natürligem Liecht und natürligem Umfäld sis Objekt moolt. Die Form vo dr Moolerei stoot im Geegesatz zur Atelieemoolerei.

## Bedütig

Scho in dr Rönessãs häi sich d Künstler mit em natürlige Liecht beschäfdigt. Dr Leonardo da Vinci het sich mit em Thema in sim „Traktat über die natürligi Moolerei“ befasst.  Die niiderländische Mooler vom 16. und 17.&nbsp;Joorhundert häi zwar noch Studie im Freie gschafft, aber alli witere Arbäite am Gmäld häi si im Ateliee gmacht. D Darstellig vo dr Landschaft isch drbii witgehend unabhängig vom Vorbild vo dr Natur noch Komposizioonsregle ufbaut worde.

Aagfange mit dr Freiliechtmoolerei häi am Aafang vom 19.&nbsp;Joorhundert z Ängland dr John Constable und dr Richard Parkes Bonington. Noch dr Usstellig vom Constable sim Wärk 1824 z Bariis häi e Hufe franzöösischi Mooler dusse afo schaffe. Vor allem si die franzöösische Impressioniste vom Constable inspiriert worde.
Künstler wie dr Jean-Baptiste Camille Corot, Jean-François Millet, Camille Pissarro, Pierre-Auguste Renoir, Giovanni Segantini und nit zletscht dr Claude Monet häi mit iire Wärk vil gmacht, ass sich d Pleinairmoolerei etabliert het. 

Under de Künstler vo dr Schuel vo Barbizon und vom Impressionismus het die Moolwiis e nöiji, groossi Bedütig überchoo. Nit ganz unwichdig für s Moole *en plein air* isch au gsi, ass Künstlerfarbe in Duube entwicklet worde si. Vorhär het jede Künstler sini Farbe mit vil Ufwand sälber müesse mische, aber jetzt si d Farbe baraat zum Moole in Duube härgstellt worde, wo mä het chönne umedrääge und wider zue mache.

E dänischi Künstlergrubbe im Fischerort Skagen –  wie zum Bischbil dr Peder Severin Krøyer und d Anna Ancher, wo am Ändi vom 19. Joorhundert mee as nume e regionali Bedütig gha höi, häi sich Skagenmooler gnennt. Si häi sich vor allem dr Freiluftmoolerei noch em Vorbild vo dr Schuel vo Barbizon verschriibe. Witeri Bischbil für Freiliechtmoolerei in dere Zit si d Künstler vo dr Newlyn School, de Künstlerkolonie Dachau und Worpswede und vom Hamburgische Künstlerklub.

## Liddratuur
* Peter Galassi: *Corot in Italien. Freilichtmalerei und klassische Landschaftstradition.* Hirmer, München 1996, ISBN 3-7774-5490-7.
* Petra Belli (Red.): *FreiLichtMalerei. Der Künstlerort Dachau 1870–1914.* Zweckverband Dachauer Galerien und Museen, Dachau 2001, ISBN 3-930941-26-0.

## Fuessnoote
Heimatlosenplatz

De **Heimetloseplatz** oder au **In der Freyheit** isch es noitrals Gebiet zwüsche de Kantön Aargau, Soledurn und em Baselbiet gsi. S Biet het e Flächi vo 63 Are gha und het bis 1931 zu keim vo dene drü Kantön ghört und au nöd zu de aagränzende Gmeinde Wittnau, Anwil und Chiembrg. Uf eme Plan vo 1837 wird s Biet *In der Freyheit* gnennt, uf ere eidgnössische Charte us em Johr 1877 heissts *Heimatlosenplatz*. Di drü Kantön hei um s Johr 1930 umme Verhandlige über d Ufteilig vom Biet gfüert und de Bundesrot het am 28. Augschte 1931 de Bschluss zu de Ufteilig vom Heimetloseplatz gfasst.

## Weblingg
* Michael Blatter, "Der Heimatlosenplatz – staatenloses Land zwischen den Grenzen", in *Traverse: Zeitschrift für Geschichte*, vol. 2, 2007, S. 125ff.

## Fussnoote
Grosses Moos

Ds **Groosse Moos** isch e Teil vom Seeland. Es ligt zwüsche Murtesee, Nöüeburgersee, em Seerügge vor em Bielersee, em Jensbärg und em Molasseplateau im Oste. Es isch mit über 60 km2 ds grööste Flachmoor vor Schwyz gsy bis zur Juragwässerkorrektion. Syder isch es es wichtigs Gmües-Abougebiet.

## Gschicht
Ds Groosse Moos isch entstande, wo sech nach em Rückzug vom Rhônegletscher ds Gebiet nahdisnah mit Gschieb het gfüllt. Im Wächsel vo Abtröchne, Bewalden u Wider-Versumpfe sy bis zu 4m mächtigi Torfschichten entstande.

Di früechi Besidlig isch uf d Seeufer u d Flüss beschränkt gsy. Verschidnige Höger am Groosse Moos sy Kelte bewont gsy, so der Mont Vully, der Jolimont, Ins u Jens. D Ränder vom Groosse Moos sy syt der römische Zyt besidlet. Ds Grosse Moos isch aber unbewont ’blibe mit Usnahm vo einzelnen Erhöchige wi by Finsterhenne, Siselen oder Witzwil.

Ersch im Hochmittelalter het me Teile vom Groosse Moos afa mähjen u beweide. Syt öppe 1500 isch es vo den umligende Dörfer u Stedt als Allmänd bewirtschaftet worde. Der Kanton Bärn het di meiste Gebiet um ds Groosse Moos umen erworbe, 1375 d Herrschaft Aarbärg erworbe, 1388 bzw. 1393 d Herrschaft Nidou u 1476 d Herrschaft Erlach. Är het di diräkti Hoheit übere grööst Teil vom Groosse Moos für sech beasprucht, so das di aligende Gmeinde nume Nutzigsrächt hei gha.

## Juragwässerkorrektion

Syt em 17. Jahrhundert sy dür d Ablagerig vo Gschieb us der Aare d Seespiegle gstige, so das ds Groosse Moos geng stercher isch versumpfet. Das het sech ersch gänderet, wo i der 1. Juragwässerkorrektion vo 1868 bis 1891 mit der Umleitig vor Aaren i Bielersee und em Bou vo nöüe Kanäl d Seespieglen um 2.5 m sy gsänkt worde. Dür ds tieffere Grundwasser isch es a vilnen Orte zure Zersetzig vo de Moorböde und eren Absänkig cho, so das vo 1962 bis 1973 di 2. Juragwässerkorrektion isch nötig worde.

Syt de Gwässerkorrektionen isch ds Groosse Moos zumne wichtigen Abougebiet für Gmües worde, bekannt für der schwarz Härd. Es isch vo chlyne, mit Boumreie gsöümte Kanäl dürzoge. Näbe den Ächer het’s wenigi Waldpflanzigen u Räste vo Füechtgebiet.

Vo 1945 bis 1972 isch by Siselen u Finsterhenne der *Kontinäntalflughafe Groosses Moos* planet worde. Das Projekt isch aber a der Urnen abglehnt worde, wil vil Kulturland wär verlore ’gange.

## Weblinks
* 
* 
*
Claude Monet

Dr **Claude Monet** [] (* 14. Novämber 1840 z Bariis; † 5. Dezämber 1926 z Giverny, uf d Wält cho as *Oscar-Claude Monet*) isch e franzöösische Mooler gsi, wo die middleri Schaffensperiode von em zur Stilrichdig vom Impressionismus zelt wird. Sis Früewärk bis zur Middi vo de 1860er-Joor umfasst realistische Bilder, vo dene het dr Monet e baar im Pariser Salon chönne usstelle. Am Ändi vo de 1860er-Joor het er aagfange afo impressionistischi Bilder zu moole. E Bischbil für d Bilder us dere Faase isch d Hafenaasicht vo Le Havre *Impression, Sunnenufgang*, wo dr ganze Beweegig dr Naame gee het. Won er nüme em Gschmack vom dr Zit, wo vo de dradizionelle Kunstakademie brägt worden isch, entsproche het, het sich sini finanzielli Laag verschlächteret. In de 1870er-Joor het dr Monet an e baar vo de Impressioniste-Usstellige mitgmacht, wo au Künstler wie dr Pierre-Auguste Renoir oder dr Edgar Degas drbii gsi si, und isch vor allem vom Kunsthändler Paul Durand-Ruel gförderet worde. Im Monet si finanzielli Situazioon isch bis in d 1890er-Joor brekäär bliibe. In dere Zit het er s Konzept vo dr Serii entwicklet, wo s gliiche Motiiv in verschiidene Liechtstimmie zäigt het. Drnääbe het er z Giverny aagfange, si berüemt Garde aazleege, won er denn au as Motiiv in sine Bilder brucht het.

## E baar vo sine Wärk
In dere Liste het s 39 Wärk vom Monet, won e representative Kweerschnitt dur si Wärk daarstelle. D Uswaal orientiert sich an de Büecher *Claude Monet* vo dr Karin Sagner us em DUMONT-Verlaag und *Monet* vom Christoph Heinrich us em Taschen-Verlaag.

## Liddratuur
* Christoph Heinrich: *Monet*. Taschen-Verlag, Köln 2006, ISBN 3-8228-6368-8
* Karin Sagner-Düchting: *Claude Monet und die Moderne*. Prestel-Verlag, München 2001, ISBN 3-7913-2614-7
* Karin Sagner: *Claude Monet*. DUMONT, Köln 2005, ISBN 3-8321-7598-9
* Karin Sagner: *Claude Monet in Giverny.* 4. Auflage. Prestel-Verlag, München 2006, ISBN 978-3-7913-3438-7
* Karin Sagner: *Claude Monet. 1840-1926. Ein Fest für die Augen.* Taschen, Köln 2006, ISBN 978-3-8228-5021-3. (Originalausgabe: 1990)
* Daniel Wildenstein: *Monet.* 4 Bände. Taschen-Verlag, Köln 1996, ISBN 3-8228-8725-0
* Matthias Arnold: *Claude Monet.* 2. Auflage. Rowohlt-Verlag, Reinbek 2003, ISBN 3-499-50402-2
* Janice Anderson: *Monet.* Verlag EDITION XXL, 2005, ISBN 3-89736-332-1
* Dorothee Hansen (Hrsg.), Wulf Herzogenrath (Hrsg.): *Monet und Camille – Frauenportraits im Impressionismus*. Hirmer Verlag GmbH, München 2005. ISBN 3-7774-2705-5

## Weblingg

* 
* 
* 
* Infos und Wärk vom Monet bi ibiblio
* Claude Monet Biografii
* Monet-Usstellig im Von der Heydt-Museum Wuppertal 11. Oktober 2009 bis 28. Februar 2010
Hundwil

**Hondwil** isch e politischi Gmäänd i de Region Henderland vom Kanton Appezäll-Osseroode i de Schwiiz.

## Geografii
Hondwil lit a de Strecki vo Appezäll noch Herisou. Zwösched Hondwil und Waldstatt flüüsst d Urnäsch ime Tobel, wo d Hoptstrooss über e imposanti Bogebrogg öberi füert. Südlich vo Hondwil isch Hondwiler Höchi, en 1'305 m höche Bärg mit ere Wertschaft dobe. Bekannter und höcher isch secher de Säntis, wo aber Hondwil mit anderne Gmäände tääle mos. S langzoge Gebiet vo de Gmäänd Hondwil goht vo de Urnäsch bes uf d Schwägalp ui. 

D Nochbergmäände send im Uhrzeigersenn ommi; Urnäsch, Waldstatt, Herisou und Stää im Kantoo Appezäll Osserroode, Schlatt-Hasle, Gonte und Schwendi im Inneroode, dezue no d Sangaller Gmäände Wildhuus-Alt Santihann und Nesslou.

## Gschecht
Im Johr 921 taucht de Name *Huntwilare* s erstmol uf. D Gmäänd bestoht näbet em Dorf no us äme Huffe chlinne Wiiler und Hööf. Bis 1749 hät ono Stää dezue ghört. Vo 1611 bes 1997 hät jedes zwoote Johr, abwägsligswes mit Troge, d Landsgmäänd uf em Platz vor de Cherche im Dorf Hondwil stattgfonde.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 5,6 % gläge.

## Religion
22 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 66 % evangelisch-reformiert.

## Politik
D Gmäändspresidäntin vo Hòndwiil isch d Margrit Müller-Schoch (Stand November 2017).

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 0,4 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1038 Iiwoner 97,2 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,2 % Franzöösisch, 0,2 % Italienisch ond 2,4 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Hòndwiil ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Persönlichkeite
* Jakob Künzler (1871 – 1949), Arzt und Katastrofehölfer
* Jakob Alder (1915 – 2004), Komponist
* Marlies Schoch (1940 – 2016), Werti uf de Hondwiler Höchi, Frauerechtlere und parteilosi Politikeri

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmäänd Hondwil
* 

## Fuessnoote
Universidade Estadual de Feira de Santana

D' **Uni vo Feira de Santana** (port.: **Universidade Estadual de Feira de Santana**, abkürzt **UEFS**) isch di gröschti Universität vo Feira de Santana, Bahia, Brasilie. Si isch 1976 gründet worde und isch bis in d 1990er Joor die einzigi Universität in dr Stadt gsi.

Im Joor 2009 het si 952 Dozänte gha und 7'121 Studänte, drvo 664 Doktorante.
Zur Zit bietet si 27 Kürs aa, 14 Kürs uf e Batscheler und 13 uf s Lizenziat, und het 765 Blätz für Doktorante. D Aafrog noch Studieblätz isch seer grooss. Im Durchschnitt bewärbe sich fast 18 Kandidate für jede Blatz.

## Weblinks
* Homepage vo dere Universidät

## Fuessnote
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais

D' **Uni vo Minas Gerais** (port.: **Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais**, abkürzt **Cefet-MG**) isch di gröschti Universität vo Belo Horizonte, Minas Gerais, Brasilie.

Im Joor 2009 het d Uni 1'009 Dozänte gha, 13'623 Studänte, drvo 5'300 Doktorante und 	970 Postgraduierti.
S CEFET-MG bietet Kürs und Usbildigsprogramm uf verschiidene Ebene vo dr sekundäre und tertiäre Bildig in nüün Campus in siiben verschiidene Stedt vom Bundesstaat aa. D Campus&nbsp;I, II und VI befinde sich an dr Avenida Amazonas, z Belo Horizonte, die andere Standort si in de Stedt Leopoldina, Araxá, Juiz de Fora, Varginha, Timóteo und Nepomuceno.

D Institution as Schuel unterstoot uf der Bundesebeni em brasilianische Ministério da Educação (Bildigsministerium).

## Weblinks
* Homepage vo dere Universidät

## Fuessnote
Berthe Morisot

D **Berthe Marie Pauline Morisot** (* 14. Januar 1841 z Bourges; † 2. Merz 1895 z Bariis), au **Berthe Manet**, isch e franzöösischi Moolere vom Impressionismus gsi.

D Morisot isch us ere woolhabende franzöösische Familie cho und het Brivatunderricht im Moole und Zäichne überchoo. In de 1860er Joor isch si e Schüelere vo, Camille Corot gsi. Si het aber dr konvenzionelli Stiil vo iirem Leerer abgleent undhet sich für die impressionistischi Art vo dr Moolerei entschiide. Mit em Mooler Édouard Manet het si en ängi Fründschaft verbunde, und dä het si zwüsche 1868 und 1874 e baar mol bordretiert. Si het aber immer e sälbständige Stiil ghaa, wo vo liechthaltige Farbe brägt gsi isch, eme fiine Bimselstrich, ere starke Bedoonig vo de grafische Middel und eme zarte Gfüülsusdruck. D Berthe Morisot isch die ersti Frau in dr Grubbe vo de Impressioniste gsi. Vo 1874 aa isch s e baar Mol bi de Impressionisteusstellige drbii gsi, wo denn organisiert worde si. 1877 het si dr Eugène Manet, dr Brueder vom Édouard Manet, ghürootet. Im Joor druf isch iiri Dochder Julie uf d Wält choo.

D Berthe Morisot het Familieszeene bevoorzugt, Fraue- und Chinderbordret, Innenaasichde und Landschafte, drunder e Hufe Küstebilder. Si gältet zämme mit dr amerikanische Künstlere Mary Cassatt as die bedütendsti Moolere vom spoote 19. Joorhundert.

Iiri Wärch *Der Vogelkäfig* und * See am Bois de Boulogne* sind im National Museum of Women in the Arts z Washington z gseh.

## E baar vo iire Wärk

Datei:Berthe Morisot The Harbor at Lorient.jpg|*Dr Haafe vo Lorient*, 1869, The National Gallery of Art, Washington, DC
Datei:Berthe Morisot 001.jpg|*E Frau und e Mäitli uf em Balkon*, 1872, Sammlig Ittleson Nöi York
Datei:Berthe Morisot 008.jpg|*D Wiege*, 1873, Musée d’Orsay, Paris
Datei:1875 Morisot Laundry.jpg|*D Wösch dusse zum Dröchne ufhänke*, 1875, National Gallery of Art, Washington, D. C.
Datei:Berthe Morisot - Dans les blés.jpg|*Im Chornfäld*, 1875, Musée d'Orsay, Bariis
Datei:Berthe Morisot The Bath.jpg|*S Baad*, 1885/86, Sterling and Francine Clark Art Institute, Williamstown, Mass. USA
Datei:1893 Morisot Jeune fille etendue.jpg|*Liigends Mäitli*, 1893, Gallery Richard Green, London


## Liddratuur
* Dominique Bona: *Berthe Morisot, Le Secret de la femme en noir.* Le Livre de Poche, 2002, ISBN 2-253-15347-8.
* Bernard Denvir: *The Chronicle of Impressionism: An Intimate Diary of the Lives and World of the Great Artists*. Thames & Hudson, London 2000, OCLC 43339405.
* Anne Higonnet: *Berthe Morisot*. University of California Press, Berkeley 1995, ISBN 0-520-20156-6.
* Ingrid Pfeiffer und Max Hollein (Hrsg.): *Impressionistinnen. Berthe Morisot, Mary Cassatt, Eva Gonzalès, Marie Bracquemond*. Ausstellungskatalog. Hatje Cantz, Ostfieldern 2008, ISBN 978-3-7757-2078-6.
* Jane Turner: *From Monet to Cézanne: late 19th-century French artists*. Grove Art. St Martin's Press, New York 2000, ISBN 0-312-22971-2.

## Weblingg

* 
* WebMuseum, Paris E Hufe Wärk vo dr Berthe Morisot in gueter Kwalideet
* FemBiografii vo dr Berthe Morisot vo dr Renate Rochner mit Zitaat, Lingg und Liddratuuraagoobe
Rolf Beeler

De **Rolf Beeler** (* 1954) isch de bekanntischt Schwiizer *[[Maître Fromager]] affineur*. Er veredlet Rohmilchchäs und schafft dadefür mit verschidnige chline Chäsereie zämme, wo noch s meischte vo Hand machet. Di Chäs duet er in sim Chäller zur Riife bringe. Immer wider kreiirt er au in Zämmenarbet mit Chäser noii Produkt. Sine Vorträg und und andere Veraastaltige, führet au über d Schwiizer Gränze usse. Er het au mit de Aastoss zum Buech Schwiizer Chäs gäh und derte s Vorwort gschribe.

## Weblink
* D Website vom Rolf Beeler
* Artikel vom Wolfgang Fassbender über de Rolf Beeler und sin Iisatz für de Sbrinz
Ulrich IV. von Württemberg

Dr **Ulrich IV.** (* no 1315; † 1366 uf Haueneiffa, Neiffa) isch zämme mit syym Brueder Eberhard II. Grof vu Wirttebärg vu 1344 bis 1362 gsii.

Dr Ulrich IV. sich in syre Regierigszyt im Schatte vu syym Brueder Eberhard II. gstande. Är het wäge däm zytwyys d Dailig vum Land aagsträbt. Dr Eberhard het e am 3. Dezämber 1361 zuen eme Huusverdrag zwunge, wun er d Uudailbarkait vum Land bstetigt het. Dr Ulrich het derno am 1. Mai 1362 uf d Regierig verzichtet.

Dr Ulrich IV. het vor 1350 d Grefi Katharina vu Helfestei ghyrote. D Ehe isch chinderlos blibe.

## Weblink
Renoir

**Renoir** isch dr Familienaame vo dene Persoone:

*Pierre-Auguste Renoir (1841–1919), e franzöösische Mooler
*Pierre Renoir (1885–1952), e franzöösische Schauspiiler, Soon vom Pierre-Auguste 
*Jean Renoir (1894–1979), e franzöösische Filmreschissöör, Soon vom Pierre-Auguste
*Claude Renoir (1914–1993), e franzöösische Kameramaa, Soon vom Pierre