open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Basel-Clara

S **Clara**, uf Stadtbaseldütsch **Gloore** oder **Glaare**, isch e Quardier in dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit östlig vom Chleibasler Stadtzentrum und gränzt im Norde bi dr Sperrstrooss an s Mattys-Quardier, im Oste bim Riechering ans Roosedaal, im Süde bi dr Riechestrooss ans Wettstei und im Weste an d Chleibasler Altstadt (Klybistrooss, Claragrabe).

S Clara-Quardier isch mit öbbe 23,66 Hektare s chliinste Vierdel vo Basel. Es het si Name vo dr Clarachille und em Clarablatz, wo grad drvor lit, übercho. Die hai zum früehnere Clara Kloster ghört.

Vor 1870 het s nume wenig Hüüser im Vierdel gha, vor allem an dr Strooss uf Wiil, wo hüte Hammerstrooss heisst, an dr Clarastrooss und an dr Bahnhofstrooss, em hütige Riechering. D Bahnhofstrooss hätt sötte e Boulevard mit Bäum wärde, dä Blan isch aber nume grad in dr Nööchi vom Mässblatz Wirklichkeit worde. Bis zum Aafang vom 20. Johrhundert isch die ganzi Flechi vom Quardier bebaut gsi, usser dr Claramatte, eme rächteggige Park, wo me denn zum Deil in de 1950er e Parkblatz drus gmacht het. Vor Churzem het mä d Parkblätz wider abgschafft, so dass d Claramatte wider ihri ursprüngligi Flechi het. D Parkblätz, wo verlore gange si, het mä in en underirdischs Parkhuus verleit, wo mä uf em Gländ vo dr früehnere Bandfabrik Vischer & Co. baut het. S Zentrum vom Clara-Quardier, vor allem d Clarastrooss, het sich im zwanzigste Johrhundert zum e Gschäftsvierdel entwigglet und in dr Nöchi vom Riechering isch es Kongrässzentrum baut worde und es git e baar Hotel und e Hufe Restaurant.

## Gebäud und Sehnswürdikeite
* Claramatte

## Weblingg
* S Statistische Amt vom Kanton Basel-Stadt - Quartierportrait Clara
Claramatte

D **Claramatte** isch e Park im Clara-Quardier in dr Schwizer Stadt Basel.
## Gschicht
Dr Name Claramatte, e Matte am «Chrumme Dyych», isch scho us em 15. Johrhundert bekannt. Vo 1820 aa isch dört e Durn- und Badblatz für Waisemaitli gsi. in de 1850er Johr het mä afo Blän für d Matte mache und 1864 isch die rächteggigi Parkaalag aagleit worde, wo in dr Middi e Matte und zringsum zwei Baumreihe gha het. An dr Klingedaalstrooss, an dr Droohtzugstrooss und am Claramattwäg het mä Bauparzälle blant. Uf d Schlittschuehbahn het mä müesse verzichde, wo Wasser in d Chäller näbedra gsickeret isch, und wo dr Rase im Park immer vo de Lüt verdramplet worden isch, het mä s Gländ ufgschüttet und dr Stadtgärtner Weckerle het dr Park in de 1870er Johr neu gstaltet noch em Vorbild vom änglische *Square*: e viereggigi Grüenflechi mit Zuegäng an de Egge, wo symmetrisch beflanzt worden isch.

1897 isch es stedtischs Bad baut worde, e Geissemilchbude und e Wärkzüüghütte, drei Johr spöter en öffentligs Pissoir hinder em Brunne an dr Hammerstrooss. S Bad isch in de Johr druf usbaut worde, und denn het mä e Musigpavillon baut. In de 1930er isch d Aalag wider umbaut worde: es het meh Raseflechene gee, e Chinderspiilblatz mit eme Sandhufe und eme Blanschbecki isch iigrichdet worde und an dr Klingedaal- und dr Droohtzugstrooss het s Autoparkblätz gee. 1937 het dr Karl Guetchnächt si «Schlangebrunne» ufgstellt, wo dr alt Drinkwasserbrunne us em Johr 1873 ersetzt het.

In de 1940er Johr het mä e Deil vo de Bäum abgholzt, für dass es meh Sunne uf dr Matte wurd gee, und d Badaastalt Claramatte isch zum e Chindergarte umbaut worde.  Im Johrzähnt druff het mä d Aalag schmeler gmacht und neuji Parkblätz iigrichdet. D Geissemilchbude isch abbroche und no meh Bäum si gfellt worde. 1958 isch en öffentligi Toilette am Egge vo dr Hammerstrooss und dr Droohtzugstrooss baut worde. In de Johrzähnt druf het mä chliineri Ändrige gmacht, neuji Spiilgrät si ufgstellt und e WC für Hünd isch iigrichdet worde.
	
Im Johr 2000 het d Christoph Merian Stifdig e Renovation vo dr Claramatte afo blaane. Mä het beschlosse, ass die ursprüngligi Idee vom *Square* die besti siig und ass d Parkblätz in es underirdischs Parkhuus under dr Klingedaalstrooss sötte verleit wärde. Dr Verein Claramatte het afo Spiilnoomiddäg organisiere, s Baudepartemänt het 2002 dr Musigpavillion gflickt und 2003 het dr Bau vom Parkhuus aagfange.

## Prostitution und Drooge
D Claramatte mit dr Klingedaal- und dr Drohtzugstrooss isch lang e Zentrum vo dr stedtische Prostitution gsi. Wo in de 1970er Johr Massagesalon iigrichdet worde si, isch e groosse Deil vo dr Prostitution us em öffentlige Ruum verschwunde. Hützudags findet mä uf dr Claramatte ehnder Drogeabhängigi, wo d Prostitution für se e Wäg isch, ihri Droge z finanziere, as professionelli Huehre.

## Lingg
* D Website vom Claramatte Verein
Antikenmuseum Basel

S **Antikemuseum Basel und d Sammlig Ludwig** z Basel widme sich usschliesslig dr antike Kunst und Kultur vom Mittelmeerruum. Es befindet sich am Dalbe-Graabe 5-7. 

D Sammlig vom Antikemuseum, d Sammlig Ludwig und au d Woonhüüser vom Melchior Berri, wo s Museum din isch, ghööre zu de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi.

## D Sammlig
S Museum isch s einzige in dr Schwiiz, wo usschliesslig antiki Kunst und Kultur vom Middelmeerruum zeigt und versammlet altägyptischi, griechischi, etruskischi, römischi und vorderasiatischi Objekt. Die si vom 4. Johrduusig v. Chr. bis ins 6. Johrhundert n. Chr. entstande. S Schwergwicht isch uf dr Periode vo 1000 v. Chr. bis 300 n. Chr. Wäsentligi Beständ bilde die altägyptischi Abdeilig und d Sammlig vo griechische Vase und Skulpture. Bsundrigi Akzänt setze d Bronzestatuette, d Terrakotte und dr Goldschmuck.

Zum Antikemuseum ghört au d Skulpturhalle Basel mit Gipsabgüss vo antike Skulpture und vom Parthenon-Fries.

## S Museum

S Antikemuseum stoht wisawii vom Kunstmuseum Basel und isch s jüngste vo de staatlige Museum vo Basel. Antiki Objekt hai scho zum Urbestand vo dr öffentlige Basler Museumssammlig gehört, wo 1661 mit em Chauf vom Amerbachkabinett entstanden isch. D Antikesammlig isch allerdings nid bsundrigs bedütend gsi und isch au wenig pflägt worde. No bis zum Aafang vom 20. Johrhundert het mä d Gipsabgüss, wo mä e Hufe drvo kauft het, meh beachdet, und die si zerst im neue Museum an dr Augustinergass, vo 1887 aa im ene eigene Usstelligsruum in dr Kunsthalle Basel zeigt worde. D Beständ vo dr originale antike Kunst si 1894 zwüschen em Historische Museum (antiki Chliikunst und Münze) und em Kunstmuseum (Grossplastike) ufdeilt worde. Die meiste vo de öbbe zweiduusig Objekt si im Lager bliibe, d Skulpturehalle het mä 1927 zuedoo.

D Konzentration vo de Objekt, wo sit em Ändi vom 19. Johrhundert verstreut gsi si, im ene eigene Huus isch  1961 mit dr Gründig vom Antikemuseum bassiert. Das isch möglig worde dank bedütende Gäld- und Sammligsgschänk. Drei Vierdel vom Usgstellte isch us privatem Bsitz cho. S Antikemuseum isch 1966 im ene klassizistische Wohnhuus vom Melchior Berri vo 1825 mit eme modärne Oberliechtsaal eröffnet worde. D Schänkig 1981 vo dr Antikesammlig vom Peter Ludwig het zum Aaschluss vom e Gebäud näbedra gfüehrt, wo au vom Berri und us dr gliiche Zit isch, und zur Neueröffnig 1986 under em Name «Antikemuseum Basel und Sammlig Ludwig». Die letzte bedütende Erwiitrige si 2001 gmacht worde mit dr permanänte Egyptenabdeilig im ene eigene Saal under em Innehof und 2002 mit dr Abdeilig «Oriänt, Zypere und früehs Griecheland».

## Leitig

Vo 1982 bis 2012 isch dr Peter Blome Diräkter vom Museum gsi. Sit 2013 läitet s d Andrea Bignasca.

## Lueg au
* Museä z Basel

## Litratur
* Annemarie Monteil: *Basler Museen*. Birkhäuser Verlag, Basel 1977, S. 78–82, ISBN 3-7643-0945-8

## Weblingg
* Antikenmuseum Basel und Sammlung Ludwig
Ammerswil

**Ammerschwil** (dt: *Ammerswil*) isch e politischi Gmeind im Kanton Aargau in de Schwiiz. D Gmeind ghört zum Bezirk Länzbrg und ligt öppe drü Kilometer südöschtlich vom Bezirkshauptort.

## Geographii

Ammerschwil isch es Schtroosedorf und ligt in eme Quertal zwüschem Bünz- und em Seetal. De Gmeindsbann isch 319 Hektare gross, dodervo sind 185 Hektare Wald und 29 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 610 Meter am Nordhang vo de Hochwacht, der tüüfschti uf 430 Meter an de untere Krebsbachbrugg.

Nochbargmeinde sind Händschike im Norde, Dintike im Oschte, Egliswil im Süde und Länzbrg im Weschte.

## Literatur
* Michael Stettler, Emil Maurer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band II: Die Bezirke Brugg, Lenzburg.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 29). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1953. .

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Ammerschwil
* 

## Fuessnote
Attelwil

**Attewiu** (dt. *Attelwil*) isch es Dorf im Kanton Aargau. Es ghört zur politische Gmeind Reitnau im Bezirk Zofige zmitts im Suhretal.

## Geographii
S Dorf ligt am weschtliche Rand vo de flache Talebeni uf ere Sitemoräne, wo in de Ziit vo de Würmiisziit entschtande-n-isch. Im Oschte isch d Suhre d Gmeindsgränze. De Dorfbann het e Flächi vo 219 Hektare, dodervo sind 76 Hektare Wald und 29 Hektaren überbaut. Der höchschti Punkt isch bi 679 Meter uf em Tannholzbärg, die tüüfschti uf 474 Metern an de Suhre.

Nochbargmeinde sind – vor der Fusion mit Reitnau – usserdäm gsi: Staffelbach im Norde, Moslerb im Oschte und Wiliberg im Weschte.

## Gschicht
Uf e 1. Jänner 2019 het sech Attewiu, wo bis Endi 2018 en eigni Gmeind gsi isch, mit der Nochbergmeind Reitnau zämetoo; die nöi Gmeind heisst au Reitnau. Bschlosse worde isch die Fusion am 26. Novämber 2017 vo de Stimmberächtigte vo beidne Gmeinde.

## Literatur
* Michael Stettler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band I: Die Bezirke Aarau, Kulm, Zofingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 21). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1948. .
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Bad Zurzach

**Bad Zoorzi** oder inoffiziell eifach **Zoorzi** (au *Zuurzi* und *Zùùrzi* gschribe; amtlich hoochtüütsch *Bad Zurzach*) isch sit 2022 de Hauptort vo de Gmeind Zoorzi im Kanton Aargau. Bis änds 2021 isch es e sälbständigi Gmeind gsi. Es liit am Rhii a de Gränze zu Bade. Känne tuet me Zoorzi für sini Thermalquelle.

## Geografii
D Ebeni am Rhii isch öppe 500 Meter breit und derte isch s Sidligsgebiet vo Bad Zoorzi uf ere Lengi vo öppe 2 Kilometer.

D Flechi vom Gmeindsbann umfasst 652 Hektare, dodervo sind 278 Hektare Wald und 182 Hektaren überbout. Der höchscht Punkt isch bi  uf em Achebärg, die tüüfscht uf 318 Meter am Rhii und.

Die früenerige Nochbergmeinde sind Küssaberg im Norde, Räkige im Oschte, Tägerfäld im Süde, Döttige im Südweschte, Chlingnau im Weschte und Riete im Nordweschte gsi.

## Gschicht
Zoorzi hät in gallo-römischer Zit *Tenedo* gheisse. Zerscht händ d Röömer am Rii es Milidärlaager a dr Gränze bout. Spöter händ si dernäbe es Chaschtell mid starche Muure und ere Brügg übere Rii gha. Det isch d Hauptschtross vom Legioonslaager Vindonissa zu de römische Stedt am Negger un zu der Rychsgränze am Limes duregange.

Uus em 4. Jahrhundert n.&nbsp;Chr isch i dere Burg dr Grundriss von ere chliine Chille uus dr ganz früehe chrischtliche Zit im Mitteleuropa uusgrabe worde.

Vo den Alemanne, wo am Ändi vo der römische Ziit übere Rii cho si, hed me bi Zoorzi e Fridhof gfunde, wo me vom sächste bis zum achte Joorhundert bruucht het.

Uf em eltere Fridhof vo de Römer isch denn scho e Kapälle gschtande, wo d Lüt sid em föifte Joorhundert s Grab vo dr Häilige Verena bsuecht händ. Sid dr Karolingerziit isch i dr Nöchi es chlises Chloschter gsi und im elfte Joorhundert isch dört s romanische Verenamöischter bout worde. S Grab vo der Verena i dr Krüpta under em Chillechor isch im Mitelalter un über d Reformazioon use es wichtigs Ziil vo Wallfaarte gsi. D Verena isch eini vo de beliebtischte Häilige im alte Bischtum Choschtez gsi.

Sid em 14. Joorhundert isch d Zurzimäss e wichtige Handelsblatz für d Nordschwiz und s süddütsche Gebiet gsi. Dr dütsch König Ruprecht ane 1408 un au anderi König händ dere Mäss ghulfe wachse. Sid em 1415i isch si im Biet vo de Acht alte Ort vo dr Schwizer Eidgnosseschaft un zwaar i dr gmeine Herschaft Baade gläge und hed vo dene Hilf übercho.

Bi der Abstimmig über s Projäkt vo der Fusion mit es paar Nochbergmeinde zun ere nöie Gmäind – dr Projäktname isch «Rheintal+» – am 8. Septämber 2019 het me z Zoorzi zuegstumme: Es hät 755 Jo-Stimme gäge 252 Näi-Stimme ggää.

## s Thermalbad
Sid em 1955i gids z Zoorzi es Thermalbad mid em warme Wasser wo me dört bi der Suechi noch Steisalz gfunde hed.

## Kultur
* MundArt Erzählkunst + Volxtöne Bad Zurzach

## Literatur
* 

## Weblink

* D offiziell Website vo de Gmeind Bad Zoorzi

## Fuessnoote
Wilder Mann

Dr **Wildi Maa** isch vom früehne Middelalter bis zum Aafang vo dr Neuzit im Volksglaube vom germanische und slawische Sproochruum en anthropomorphs Wäse gsi. Er isch as einzelgängerische Urmensch, wo Riisechreft gha het und stark behoort gsi isch, blutt oder nume mit Moos oder Laub bedeckt gsi isch, beschriibe oder dargstellt. Si Läbenswiis sig einersits halbdierisch und primitiv gsi, andrersits aber au paradiisisch und naturverbunde. Er haig s vorzoge in unbewohnte oder unbewohnbare Wald- und Bärggebiet z läbe.

Wildi Manne si e spezifisch middeleuropäischi Form vo halbmenschlige Waldbewohner, wo wältwit in alle Kulture in mythische oder abergläubische Vorstellige vorchömme. Die Wäse chömme zerst as Wildlüt (mlat. *silvani*) oder Wilds Volk vor, spöter personifiziert as Wilde Maa und Wildi Frau oder au as Wilds Frölein:

In de Text und Darstellige het dr Wild Maa hüfig e metaphorischi Bedütig. Er stoht für s Wilde, die bedrohligi Natur aber au für die überwundeni Natur, für kulturelli Entwickligsstuefe vom Mensch, won er drüber ewäg cho isch, und für bestimmti Charaktermerkmol vom Maa, wo as urdümlig empfunde wärde. Dr Wild Maa wird im Middelalter vom ene Mythos vom Volksglaube, eme Archetypus vom Chaos, zum ene Symbol für wünschenswärti Charaktereigeschafte in de Gschichte vo dr gsellschaftlige Oberschicht.

## Lueg au
* D Rolle vom Wilde Maa bim Basler Vogel Gryff
## Literatur
* Robert-Henri Bautier (Hrsg.): *Lexikon des Mittelalters.*
* Norbert Bormann: *Lexikon der Monster, Geister und Dämonen.* Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin 2000, ISBN 3-89602-233-4.
* Peter Dinzelbacher (Hrsg.): *Sachwörterbuch der Mediävistik.* Kröner, Stuttgart 1992, ISBN 3-520-47701-7.
* Michael Görden (Hrsg.): *Das Buch vom wilden Mann: der uralte Mythos&nbsp;– neu betrachtet.* Heyne-Sachbuch Nr. 211, München 1992, ISBN 3-453-05803-8.
* Ulrich Müller, Werner Wunderlich (Hrsg.): *Dämonen, Monster, Fabelwesen* (= *Mittelalter Mythen.* Band 2). Universitäts-Verlag Konstanz, St.&nbsp;Gallen, 1999 ISBN 3-908701-04-X.
* Leander Petzoldt: *Kleines Lexikon der Dämonen und Elementargeister.* 3. Auflage. München 2003, ISBN 3-406-49451-X, S.&nbsp;190–192 (Lemma *Wilde Leute*).

## Weblingg
Sagen und Märli

* Wilder Mann schaut sein Bild, Sage, Tirol
* Der Wilde Mann von Wildon, Sage, Steiermark
Alti Lexika
* ''Wildemann'', Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm
* 
*
Wilder Mann (Begriffsklärung)

**Wilder Mann** stoht für:
* Dr Wild Maa,  en anthropomorphs Wäse im Volksglaube
* e Bärg im Hauptkamm vo de Allgäuer Alpe
* e Bärg im Montafon  (Vorarlbärg)
* e Dresdner Stadtviertel
* e stillgleits Bärgwärk bi Hilchebach-Müse im Siegerland
* e konstruktivs Elemänt vo Fachwärkhüüser
Stephanie Glaser

D **Stephanie Glaser** (* 22. Februar 1920 in z Noieburg; † 14. Januar 2011 z Zollikerberg) isch e Schwiizer Schauspiilerin gsi.

Si isch z Wien in de Schauspilschuel gsi und het dann in Theater in de Schwiiz und z Dütschland gschaffet. Schpöter isch si Mitglied bim Cabaret «Floigefänger» gsi und isch an de Site vom Walter Roderer zu einere vo de grosse Schwiizer Volksschauspilerinne worde. Bekannt worde isch si durch ihri Rolle in de Verfilmig vo Gotthelf-Romän. Zwüsche 1974 und 1981 het sie d «Tante Elise» in de Fernsehshow Teleboy vom Kurt Felix gschpilt. Au in de Fernsehserie *Motel* und *Die Direktorin* het si mitgschpilt. Ihri erschti Hauptrolle het sie erscht im 2006 übercho, im Film *[[Die Herbstzeitlosen]]*. 

## Filmographii (Uswahl)
* 1954: Ueli der Knecht
* 1955: Ueli der Pächter
* 1955: Polizischt Wäckerli
* 1957: Taxichauffeur Bänz 
* 1984: Motel (Fernsehserie)
* 1988: Klassezämekunft
* 1989: Leo Sonnyboy
* 1990: Der Tod zu Basel
* 1994: Die Direktorin (Fernsehserie)
* 2000: Komiker
* 2001: Spital in Angst
* 2001: Birdseye 
* 2004: Sternenberg
* 2005: Mein Name ist Eugen
* 2006: Die Herbstzeitlosen
* 2007: Wen der Berg ruft
* 2008: Hunkeler und der Fall Livius (TV)
* 2009: Das Fräuleinwunder - als Frida Borel

## Uszeichnige
*2006: Spezial-Leopard bim Filmfestival Locarno
*2006: SwissAward in de Kategorii Kultur
*2006: Prix Walo

## Literatur
* "Stephanie Glaser". In: Susanna Schwager. *Das volle Leben: Frauen über achtzig erzählen.* Wörterseh Verlag, Gockhausen b. Zürich, 2007. S. 45–67.

## Weblink
* 
* Lebenslauf (Swissfilms)
* Stephanie Glaser: ein filmischer Rückblick zum 90. Geburtstag (3 Minuten) in: glanz & gloria vom 22. Februar 2010
* Eine kleine Winterreise – Unterwegs mit Stephanie Glaser Video in: Reporter (SF) vom 30. Dezember 2009 (24 Minuten)

## Einzelnochwiis
Kleinbasel

S **Chlaibasel** (baseldytsch mit Ardikel: *s Glaibasel* früehner s *mindere Basel*; Ussprooch ) isch dr rächtsrhiinischi Deil vo dr Stadt Basel, wo im Nordweste vo dr Schwiiz lit.

S Chlaibasel umfasst d Chlaibasler Altstadt und d Quardier Clara, Roosedaal, Mattys, Klybi, Wettstei, Hirzbrunne und Chlaihünige, wo früehner amol eigeständig gsi isch.

S Chlaibasel het as dr Stadtdeil vo de „eifache Lüt“ gulte, während d Basler Oberschicht im Groossbasel gwohnt het. Hüte het s im Chlaibasel relativ meh Usländer as im linggsrhiinische Deil vo dr Stadt.

## Gschicht
Ursprünglig isch s Chlaibasel en eigeni Stadt gsi. Es isch im 13. Johrhundert gründet worde uf Grund, wo vo altershär besiidlet gsi isch. So het mä Spure gfunde, wo bis in d Steizit zrugggöhn, und in dr römische Zit het zwüschen em erste und em dritte Johrhundert noch dr Zitewändi uf dr rächte Site vom Rhii e wichdigi Verchehrsachse vo Augusta Rauracorum in dr oberrhiinisch Ruum gfüehrt. Im 5. Johrhundert het s dört Germane gha, und ihr Siidligsgebiet entspricht wohrschiinlig dr *villa Baselahe* (Dorf Basel), wo im Johr 788 urkundlig erwähnt wird. E chli witer rhiiab isch im 10./11. Johrhundert denn non e Siidlig entstande, s Dorf *Niiderbasel*, und dr „villa Baselahe“ het mä *Oberbasel* gsait. Zwüsche dene beide Dörfer isch d Pfarrchille St. Theodor gsi, wo em Bischof vo Basel ghört het, aber nid in däm siiner Diözese glägen isch. S ganze Gebiet het chirchlig zum Bistum Konstanz ghört. Für d Gründig vo dr Stadt Chlaibasel het mä kei gnaus Datum, aber dr Bau vo dr Rhiibrugg im Johr 1225 het sicher en Ufschwung für d Gebiet uf dr rächte Rhiisite, em *jensitige* oder *mindere* Basel, brocht. D Stadt het scho e Befestigungsaalag gha, wo us Gräbe bestande het. S Isteiner- oder «niidere Door», wo spöter Bläsidoor ghäisse het, isch zum erste Mol 1256 erwähnt worde, und s Riechedoor, s «oobere Door», 1265. D Gründig vo de beide Frauechlöster St. Clara und Klingedaal (1274) hai wäsentlig zum Ufblüehje vom Chlaibasel biidrait. Um 1280 het s e Stadtmuure um s ganze Stadtareal gee, wo vom 14. Johrhundert aa vo de Brüeder vo de Ehregsellschafte bewacht worde si.

Herrschaftlig isch s Chlaibasel mit siine eigene Behörde vom Groossbasel drennt gsi, aber wirtschaftlig si vo Aafang aa die beide Stedt äng verflochte gsi. As Datum vom politische Zsämmeschluss vom Grooss-und Chlaibasel gältet allgemein s Johr 1392, wo am 6. April dr Bischof Friedrich vo Stroossburg die *minderi Stadt* für 29'800 Gulde ans Groossbasel verchauft het.

## Vogel Gryff
: *Lueg au dr Hauptardikel [[Vogel Gryff]] aa*

E draditionells Fest vo de Chlaibasler (ohni Chlaihünige, wo erst am Aafang vom zwanzigste Johrhundert in dr Stadt Basel iigmeindet worden isch und historisch nit zum Chlaibasel ghört) isch dr Umzug vom Vogel Gryff, wo vo de Chlaibasler Ehregsellschafte organisiert wird und jedes Johr im Januar stattfindet.
Bläsitor

S **Bläsidoor** isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestanddeil vo dr Basler Stadtmuure gsi. Es isch näben em Riechedoor s zweite Stadttor im Chleibasel gsi. Si Name chunnt vom Bläsi-Kloster, wo dr Verwalter drvo in dr Nöchi si Hof gha het. Es isch urkundlig 1256 zum erste Mol erwähnt worde und het zerst Isteinerdoor gheisse. Es isch au s «niidere Door» gsi im Gegesatz zum «oobere Door», wie män em Riechedoor au gsait het. Wäge dr St. Anna-Kapälle, wo sit 1407 vor em Door gstande isch, het män em vo dere Zit aa au St. Annadoor gsait.

S Bläsidoor isch 1867  abgrisse worde, wo mä s Basler Stadterwiiterigsgsetz vo 1859 het afo umsetze.
## Fuessnote

## Weblinks
* mybasel.ch - Die Stadt der sieben Tore
Riehentor

S **Riechedoor** (au "Riechemerthor") isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestandteil vo dr Basler Stadtmuure gsi. Es isch näben em Bläsidoor s zweite Stadtdoor im Chleibasel gsi. 

S Riechedoor isch 1265, e baar Johr spöter as s Bläsidoor, urkundlig erwähnt worde. Es het au s «oobere Door» gheisse, s St. Theodorsdoor oder s Heiligchrüzdoor, noch em Heilige Chrüz vor em Door, wo mä 1403 drnäbe d Eländchrüzkapälle baut het. Noch em Isteiner Chrieg het mä Steiblöck vo dr gschleifte Isteiner Burg brucht, zum s Door usbaue. Bis zur Basler Reformation isch usse nooche e Bild vom Johannes und dr Maria ufghänggt gsi, wo dr Doorwächter iine gnoh het, wenn s Wätter schlächt gsi isch. Sit mindestens 1443 hets vor em Grabe e Vorwärk gha, im 17. Johrhundert het mä non e Schanze drzue do.

1840 isch s Door no umbaut worde. Mä het s Dach über em Vorwärk abgrisse, en Uhr, die ersti im obere Chleibasel, iibaut und dr Zinnechranz mit eme Stuefegiibel ersetzt.

Es het näbem Spaaledoor as schönsts Basler Door gulte, isch aber fümf Johr noch dr Verabschiidig vom Basler Stadterwiiterigsgsetz vo 1859, im Juni 1864, doch abgrisse worde.

## Weblingg
* Die Stadt der sieben Tore uf *mybasel.ch*
* Riehentor uf *basler-bauten.ch*

## Fuessnote
Aeschentor

S **Äschedoor** isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestanddeil vo dr Basler Stadtmuure gsi. Es isch 1859, zwei Johr noch dr Verabschiidig vom Basler Stadterwiterigsgsetz vo 1859 abgrisse worde.

S Äschedoor het die alti Heerstrooss gege Süde beherrscht, in Richdig Jura und dr Alte Eidgnosseschaft und isch eso eis vo de wichdigste, wenn nid s wichdigste vo alle Basler Stadtdoor gsi. Dorum isch s au, zsämme mit em Spaledoor s einzige Stadtdoor gsi, wo in Chriegszite offe bliiben isch. 

S Äschedoor isch e quadratische Durm mit eme Zältdach gsi und eme Barrierehof, wo mit zwei Dürmli versterkt gsi isch. As Verzierige het s numen e baar Bilder gha, wo dr Meister Lawelin 1429 gmoolt het. Bis 1801 het sich nid vil dra veränderet, bis dr Bärewirt und dr Stärnewirt verlangt hai, ass me die beide Dürmli im Hof wurd abrisse, wil si mit ihre Wiiwäge wägen e en Umwäg hai miesse mache. 1813 hätt die holzigi Fallbrugg sötte repariert wärde, wil das aber z düür ko weer, het mä eifach dr Grabe ufgfüllt. In de 1830er Johr, wo dr Komflikt mit em Baselbiet eskaliert het, het män es Offiziersstübli am Stadtdoor aabaut. Wo 1841 dr Äscheschwibbooge abroche worden isch, isch däm si Uhr am Äschedoor aagmacht worde, und wil s Zältdach nümen em Gschmack entsproche het, het mä s 1842 für 3500 Franke dur e Zinnekanzle mit eme künstlerische Fries ersetzt. Dr Verchehr isch aber in dene Johr immer grösser worde, und s Door het en behinderet. Wo mä dr Centralbahnhof het afo baue, si 1858 s Äschebollwärk und s Zollhüüsli abbroche worde.
S ganze Door het aber s Baukollegium nid welle abrisse, wil s dr Stadt Charakter gäb. Si het aber schliesslig doch em wirtschaftlige Druck miesse nochgee und 1861 isch s Äschedoor abgrisse worde.

## Weblingg
* 
* 
* Die Stadt der sieben Tore uf mybasel.ch

## Nowiis
Steinentor

S **Steinedoor** isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestandteil vo dr Basler Stadtmuure gsi. 1866 isch s im Zug vo dr Umsetzig vom Basler Stadterwiiterigsgsetz vo 1859 abgrisse worde.

S Steinedoor isch zum erste Mol 1387 as *Herthor am Steinen* erwähnt worde. Vermuetlig het s an sim Blatz vorhär scho e Door dört gha as Deil von ere Vorstadtbefestigung. Öbbe 1440 het mä vor em Doordurm im Stadtgrabe es brovisorischs Vorwärk, 1473 denn en überdachts Vorwärk baut. Zur gliiche Zit isch wohrschiinlig au dr Doorvorhof entstande, wo bis zur hütige "Innere Margarethestrooss" gangen isch. Noch eme Bild us de 1740er Johr het s Steinedoor denn no e Zältdach und e Vorwärk gha. S Durmdach isch noch 1842 verschwunde und mä het s mit ere Zinnechrone mit Gloggedürmli ersetzt. D Lengi vom Vorhof isch in sällere Zit halbiert worde.

1858 isch dr Vorhof mit em Wachhuus und dr Brugg über e Stadtgrabe abbroche und dr Grabe ufgfüllt worde. S Vorwärk am Durm isch 1865 und im Oktober 1866 dr Durm sälber mit dr Stadtmuure dörte abgrisse worde. Hützudag isch d BVB-Dramstation *[[Heuwaageplatz|Heuwoog]]* grad näbedra.

## Weblingg
* altbasel.ch - Das Steinentor
* mybasel.ch - Die Stadt der sieben Tore
* Tramclub Basel - Streckengeschichte
Schwyz (Gemeinde)

**Schwyz** isch e politischi Gmeind und de Hauptort vom Kanton Schwyz i de Schwiiz. Gliichzitig isch Schwyz au de Hauptort vom Bezirk Schwyz. 

## Geographii
D Gmeind Schwyz liit am Südhang vo de Mythe zwüsch em Lauerzer- und em Vierwaldstättersee uf ere Höchi vo öppe 

Zu de Gmeind ghöred d Ortsteil Schwyz, Rickebach, Ibach und Seewe. Alli Ortsteil hei es eiges Dorfläbe, eigeni Chile und Wappe, au wenn d Überbauig vo de Dörfer hüt inenand übere goht. Zu de Gmeind Schwyz ghöred au no verschidnigi Wiler, wo aligs zu eim vo de Ortsteil ghöred.

### Flechi
* Gsamtflechi: 5317,4856 ha
** Gebäud:  82,7173 ha
** Höf, Gärte, Aalage: 202,5706 ha
** Äcker,  Matte: 1959,0092 ha
** Riedland: 202,3382 ha
** Weide:  979,8214 ha
** Wald: 1377,2768 ha
** Weidwald:  52,6501 ha
** Bahne, Strosse, Wäg: 146,8840 ha
** Gwässer:  125,4892 ha
** Unkultivierts Gebiet: 188,7288 ha

## Gschicht
Schwyz isch zum eerschte Maal gnennt worde Mitti 10. Jh. als *in Suuittes* (vor 972 *Switz*).

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 16,8 % gläge.

## Religion
81,6 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 5,4 % evangelisch-reformiert.

## Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 13802 Iiwoner 90,1 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 9,9 % anderi Spraache. De Tieläkt vu Schwyz ghöört zum Höuchschtalemannisch.

## Lueg no
* s Herchoo vo de Schwyzer

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Schwyz
* 
* 
* 
* 
* 

## Fuessnote
St. Johanns-Tor

S **Santihansdoor** isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel an dr Santihannsvorstadt und emol Bestanddeil vo dr Basler Stadtmuure gsi. Es isch eins vo de drei Stadtdoor, wo s hüt no git, und stoht under Dänggmoolschutz.

S Santihansdoor het d Strooss uf Mülhuuse und s Elsass bewacht und isch zwüsche 1367 und 1375 baut worde am en Ort, wo s früehner scho en Aalag gha het, wie mä bi Usgrabige im Johr 1984 usegfunde het. Noch ere Zeichnig vom Matthäus Merian isch das aber nid e Door gsi, sondern en Art Halle mit Giibeldach und eme Rundboogeiigang. Dr Name vom Santihansdoor wird in dr Wachornig vo 1374 erwähnt.
## S Usgseh
Dr Durm het en öbbe quadratische Grundriss, isch 25 Meter hooch und het anderthalb Meter dicki Muure. Dr Vorbau nördlig drvo isch rächteggig.
D Fänster uf dr Stadtsite si wohrschiinlig zwüsche 1431 und 1448 uusebroche worde, wo mä d Stadtmuure umbaut het. 1482 het d Stadt s Door mit Moolereie lo schmücke. Zum dr Durm nid zum ene aaziehende Ziil für findligi Kanone z mache, het mä s Dach zum e Pyramidedach umbaut, 1582 isch s mit eme Pultdach mit Zinnechranz ersetzt worde. In däm Johr het mä au e Rammpfahlaalag iibaut. S Vorwärk, wo mä kennt, isch in einere Linie mit dr Muure und stoht nid vor, wie mä s von ere Verdeidigungsaalag wurd erwarte. Vom sim erste Stock het mä s Fallgatter bedient. 1669-70 het mä uf dr Stadtsite e Terrasse baut, wo d Muure lings und rächts vom Door mitenander verbunde het. Am Nordwestegge vom Vorwärk het mä e chliine Erker mit Schiessscharte aabaut, wo mit groteske Fratze verziert gsi isch. Das isch 1921 renoviert worde.

## Nowiis

## Weblingg
* mybasel.ch - Die Stadt der sieben Tore
* Tramclub Basel - Streckengeschichte
Baldingen AG

**Baldige** (amtlich *Baldingen*) isch e politischi Gmeind im Zurzibiet, wo zum Kanton Aargau in de Schwiiz ghört. Vo Baldige zum Rhii und dodermit zu de Gränze zu Dütschland sind s öppe zwei Kilometer.

## Geographii
D Gmeind het zwei Ortsteil: Oberbaldige und Underbaldige. Sit e paar Johr isch d Überbouig vo de beide Ortsteil zämegwachse.

De Gmeindsbann umfasst 282 Hektare vo dene 88 Hektare Wald sind und 32 Hektare überbout. De höschti Punkt isch bi  uf de Güllehau-Hochebeni und de tüüfschti uf 400 Meter in de Schlucht vom Chrüzlibach.

Nochbergmeinde sind Räkige, Böbike, Längnau, Underändige und Tegerfäld.

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Baldige
* 

## Fuessnoote
Spalentor

S **Spaledoor** isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestanddeil vo dr Basler Stadtmuure gsi. Es isch eins vo de drei Stadtdoor, wo s hüt no git, und stoht under Dänggmolschutz. Es gältet as eins vo de schönste Stadtdoor in dr Schwiiz.

## Gschicht
Im Oktober 1356 hai e grosses Ärdbebe und dr Groossbrand, wo denn no usbrochen isch, s alte Basel zerstört. Wo si d Stadt wider ufbaut hai, hai d Basler e neui hochi Stadtmuure mit eme Wassergrabe drvor um d Altstadt und d Vorstedt umebaut. Die Ringmuure hai si mit über 40 Wehrdürm versterkt, sächs drvo si Doordürm gsi und s Spaledoor eine drvo. S Spaledoor het dr Wäg uf Frankriich kontrolliert und isch zsämme mit em Aeschedoor s einzige Stadtdoor gsi, wo in Chriegszite offeghalte worden isch.

In dr zweite Helfti vom 19. Johrhundert het d Stadtmuure s Wachsdum vo Basel gstört und si isch as überholt bedrachtet worde. So het mä agfange, d Ringmuure z schliffe und die meiste Dürm, Door und Muure het mä abbroche und si si us em modärne Stadtbild verschwunde. Usser em Spaledoor het mä nume no s Santihansdoor und s Dalbedoor und e baar Stückli vo dr Muure lo si. D Muure näb em Spaledoor isch uf beide Site abgrisse worde.

## S Door
Hützudags cha mä nume no z Fuess dur s Spaledoor goh. Die üssere Muure vom Door si zwei Meter dick und die uf d Stadt zue immerhi no ei Meter sächzig. Zwei rundi, 28,15 m hochi Dürm flankiere s 40,3 Meter hoche Spaledoor. Bis zum ene Sturm im Johr 1842 hai die beide Runddürm pyramideförmigi Zältdächer gha. S spitzige Dach vom Door sälber isch mit farbige Ziegel deckt und s Ensemble vom viereggige Dordurm und de aabaute Runddürm, wo wie zwei Wächter näben em Durchgang stöhn, mache s Bsundrige an däm Door us.  S Door isch dur e niidrigs Vordoor ergänzt worde und het ursprünglig e Fallbrugg über e Stadtgraabe gha. D Durchfahrt het mä mit zwei Fallgatter chönne verhindere.

An dr Fassade vom Spaledoor het s e Hufe Skulpture, wo sä verziere. Diräkt über em Doorbooge cha män e Baslerwappe gseh, wo us rotem Sandstei ghaue und vo zwei Leue umrahmt isch.

S Spaledoor isch 1933 vom Kanton Baselstadt mit dr Hilf vom Bund restauriert und under Dänggmolschutz gstellt worde.

Hützudags het d Vorstadtgsellschaft zur Kräije iire Sitz in dr Doorwächterdstuube vom Spaledoor.

## Fuessnote

## Webligg
* altbasel.ch - Das Spalentor
* Besteigung des Spalentors als Diavortrag
* mybasel.ch - Die Stadt der sieben Tore
* Tramclub Basel - Streckengeschichte
Biberstein

**Büberschtei** (amtlich *Biberstein*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Aarau, wo zum Kanton Aargau in de Schwiiz ghört. S Dorf ligt öppe drü Kilometer nordöschtlich vo Aarau uf em linke Ufer vo de Aare.

## Geographii
Büberschtei ligt uf eme schmale Streife zwischem Südhang vom Homberg und em Nordufer vo de Aare. D Bebauig isch nöd breit, aber öppe zweiehalb Kilometer lang de Aare noche. Im Weschte isch de Ortsteil Wisse, im Oschte de Ortsteil Cholgruebe. 

De Gmeindsbann umfasst 410 Hektare vo dene 213 Hektare Wald sind und 55 Hektare überbaut. De höschti Punkt isch bi 768 Meter uf em Grat vom Homberg und de tüüfschti uf 360 Meter an de Aare. 

Nochbergmeinde sind Tale, Gauestei, Aarau und Küttige.


Datei:Biberstein01.JPG|Iigang Schloss Büberschtei mit Burggrabe
Datei:Biberfrass01.JPG|Biberfrass a de Aare bi Büberschtei
Datei:WalliserLandschaf01.JPG|Walliser Landschof bim Schloss


## Literatur
* Michael Stettler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band I: Die Bezirke Aarau, Kulm, Zofingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 21). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1948. .

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Büberschtei
* 

## Fuessnoote
Beinwil am See

**Böiu** (oder au *Böju* gschribe, im Scherz au *Scheichewil a de Glungge;* dt. und offiziell: *Beinwil am See*) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Choom, wo zum Kanton Aargau ghört.

S Doorff heisst i de Mundart anderscht wi Boiel im Bezirk Muri, aber uf schriftdütsch isch beides «Beinwil» gschribe. Bis ane 1950 het Böiu offiziell *Beinwil (Bezirk Kulm)* gheisse.

## Geographii
Böiu ligt im Seetal uf dr Weschtsyte vom Hallwilersee a de Gränze zum Kanton Lozärn höch am Hoger obe. I dr Gmeind hets e paar Ortsteil, wo mit de Ziit zämegwachse sind. Aber di gsamthafti Siidligsflächi isch nöd numme uf Böiu iischränkt. Es bildet zäme mit de Gmeinde Riinech, Mänzike, Burg und em lozärnische Pfäffike  en Agglomeration mit me wi 17'000 Iiwohner.

De Gmeindsbann umfasst 578 Hektare. Uf 76 Hektare het’s Wald und 122 Hektare sind überbout. De höchschti Punkt isch bi 660 Meter über Meer am Oschthang vom Hombärg und de tüüfschti uf 449 Meter am Hallwilersee.

D Nochbergmeinde vo Böiu sind im Aargau Mänzike, Riinech, Birrbu, Mäischterschwande und Fahrwange und im lozärnische Mose und Möischter.

Dur Böiu goot s Seetalbaan.

## Literatur
* 
* Michael Stettler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band I: Die Bezirke Aarau, Kulm, Zofingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 21). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1948. .

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Böiu

## Fuessnoote
Auenheim (Unterelsass)

**Auenem** (frz. *Auenheim*, dt. *Auenheim*) ìsch bìs 2018 e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). Sit em 1. Janner 2019 ghert sa züe dr neie Gmein Runzenem-Auenem.

## Geogràfi
D Nochbergmeine sìn Rountzenheim ìm Norde, Rœschwoog ìm Nordoschte, Soufflenheim ìm Weschte, Fort-Louis ìm Oschte, Sessenheim ìm Sìdoschte un Stattmatten ìm Sìde.

## Gschìcht
Auenem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1359 àls *Oweheim*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Auenem ìsch dr Joseph Ludwig gsin.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Diàlakt
Dr elsassisch Dialekt vun Auenem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Litt
* Henri Loux (* 20. Februar 1873 z Auenem ; † 19. Jänner 1907 z Stroßburi, elsassischer Moler. 

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* www.auenheim.fr/

## Referanza
Drusenheim

**Drösem**, àui **Drüsenem** oder **Drüsene** (frz. *Drusenheim*, dt. *Drusenheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Drösem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 758.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Drösem ìsch . Drösem ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Diàlakt
Dr elsassisch Dialekt vun Drösem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Litt
* Jacques Gachot (1885-1954): Elsasser Moler, Mitglìd vun dr *Groupe de Mai*

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.drusenheim.fr
* Ìwer dr Jacques Gachot (frz.)

## Referanza
Aeschenschwibbogen

Dr **Aescheschwibbooge** (mä het em zerst *Aeschedoor*, spöter au s *Innere Aeschedoor* gsait) isch en ehemoligs chlises Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestanddeil vo dr innere Basler Stadtmuure gsi. Er isch dr Vorläufer vom Aeschedoor gsi, wo noch dr Stadterwiiterig im 14. Johrhundert witer usse baut worde isch, und isch 1841 abgrisse worde.

Dr Aescheschwibboge isch zum erste Mol im Johr 1261 as "Eschmerdoor" urkundlig erwähnt worde. Dä Name goht vermuetli zrugg uf e Doorwärter, wo Eschmar gheisse het und in dr Nöchi vom Door gwohnt het. Scho in dr Middi vom 16. Johrhundert het s am Door schon en Uhr gee. Dr Doordurm isch bis 1545 dopplet so hoch gsi, aber es het Riss im Muurwärk gee und mä het en müesse weniger hooch mache. Mit em Bau vo dr üssere Stadtmuure und vom Aeschedoor het dr Aescheschwibbooge sini ursprüngligi Funktion verlore. Er isch aber einewäg bis 1841 erhalte bliibe, und denn het men en abgrisse.

## Weblingg
* altbasel.ch - Frage zum Aeschenschwibbogen
* mybasel.ch - Die Stadt der sieben Tore
St. Alban-Schwibbogen

Dr **Dalbeschwibbooge** (au *Kunos Door*, spöter au s *Innere Dalbedoor* gnennt) isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestanddeil vo dr innere Basler Stadtmuure gsi. Er isch dr Vorläufer vom Dalbedoor gsi, wo scho vor dr Stadterwiiterig im 14. Joorhundert witer usse as Wachdurm gstanden isch. S Kunos Door, e Durm mit meerere Stöck, het sicher scho 1254 bestande, aber wil es uf dr Hööchi vo dr erste, dr innerste Stadtmuure vom Bischof Burkhard vo Fenis gstanden isch, also e baar Meter hinder dr Innere Muure us em früeje 13. Joorhundert, isch s mööglig, ass es as Door in dr eltere Muure baut worde isch. Vor em Door isch dr Ärddamm, wo as Zuefaart über e Dalbegraabe dient het, usgrabt und mit ere Brugg ersetzt worde. Dr Dalbeschwibbooge het sini ursprüngligi Funktion mit de Aarbede an dr üssere Stadtmuure wo us em freistehende Wachdurm e Stadtdoor gmacht het, verlore, er isch aber no langi Zit erhalte bliibe und erst 1878 abgrisse worde. 

E zitlang isch er as Gfängnisdurm brucht worde. Sini Zälle häi Nääme gha wie Bääreloch und si im Winter nid ghäizt worde. Im Bääreloch iigspert z wärde isch offesichtlig fast so schlimm wie e Folterig gsi. E Bärnere, wo 1693 im Spaaleschwibbooge gfolteret worde isch und doch nüt zuegee het, isch in s Bääreloch im Kunos Durm gheit worde und het sich bald druf s Lääbe gnoo. 1746 het men en Uur mit drei Zifferbletter installiert und im Muurechranz zwäi Giibel iibaut und dört d Glogge ufghänggt, wo d Stund gschlaage häi. Und wil s jetz en Uuredurm gsi isch, het men en au nid abbroche, wo 1821 s Gfängnis ufghoobe worde isch, au wenn e Hufe Lüt dr Durm häi welle loos si. Erst wo d Wettstäibrugg baut worde isch und mä die üsseri Riddergass uf e niidrigers Niwoo het müesse bringe, het s letschte Stündli vom Kunos Door gschlaage. Im August vom Joor 1878 het en d Basler Firma Holzmann & Cie abbroche. D Durmuur het mä 1879 im soledurnische Metzerle gschänggt für d Dorfchille, wo vom ene Füür beschäädigt worde isch und s Rölief mit em Maa uf em Löi über em Dorbooge het dr Vorsteher vo dr Middelalterlige Sammlig, dr Moritz Heyne, grettet. 

## Lueg au
* D Baasler Riddergass, wo s en Uschnitt us dr Stadtaasicht vom Merian vo dr Riddergass us em Joor 1642 het.
## Kwelle
* mybasel.ch - Die Stadt der sieben Tore
* Der St. Alban-Schwibbogen uf altbasel.ch
St. Johanns-Schwibbogen

Dr **Santihansschwibbooge** (au *Chrüzdoor*, spöter het män em au s *Innere Santihansdoor* gsait) isch en ehemoligs chliis Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestanddeil vo dr innere Stadtmuure gsi. Er isch dr Vorläufer vom Santihansdoor, wo bi dr Erwiiterig vo dr Stadtmuure im 14.Joorhundert witer usse baut worde isch.

## Gschicht
Dr Durm isch öbbe im Joor 1200  baut worde und wien er ursprünglig usgsee het, waiss mä nit.
1233 het dr Bischof Heinrich vo Thun de Dominikaner erlaubt, sich vor em Door niiderzloo und die häi dört denn s Breedigerkloster baut. Im 15. Joorhundert isch uf dr Muure vom Laiefriidhoof vom Kloster dr Basler Dotedanz gmoolt worde. 

In dr zwaite Helfti vom 14. Joorhundert het mä die üsseri Stadtmuure mit em Santihansdoor baut. Au wenn dr Santihansschwibbooge sini ursprüngligi Funktion verlore het, isch er doch langi Zit erhalte bliibe. In dr zwäite Helfti vom 16. Joorhundert het men en bis uf die zwäi Doorbööge über d Strooss, wo mä uf em Matthäus Merian sinere Stadtaasicht vo 1642 cha gsee, abbroche. Spööter het mä s Door aber wider ufbaut. 1747 het män e Uur draa aagmacht, was vilne Lüt gaar nid gfalle het, und 1836 isch dr Durm renowiert und vom Ludwig Adam Kelterborn aagmoolt worde.

Dr Schwibbooge isch im Septämber 1873 abgrisse worde.

## Weblingg
* mybasel.ch - Die Stadt der sieben Tore
* St. Johannschwibbogen uf Basler Bauten

## Fuessnoote
Schirrhein

**Schirraan** oder **Schirrain** (frz. *Schirrhein,* dt. *Schirrhein,* vun 1871 bis 1918 *Schirrheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Schirraan isch e Dorf uff de Làndstros 37, zwische Süfflum un Bischwiller. D'Isebàhnlinie zwische Hawenau und Ràstàtt geht durich s Dorf, awer isch zitter de 60er Johre nimmi benutzt. Schirraan legt àm südlische Raan vom Hawenauer Wàld, iwer dem Ried (d iwerschämmbàr Zon àm Rhin entlàng). S Dorf bsteht àlso üss zwei Taaler, s unterschte Taal isch de Ried, s iwerschte isch d Hàrdt. Schirraan het e bsundersch làngi Hauptstros von 2.5 kilometer un het friehjer wie e Strosedorf üssgsehn. Durich 's untere Taal vom Dorf lauft e Bàch, de Fallgraben (au. Bàdbàch), un noch ànderi klaani Bächer. De hechst Punkt im Dorf steht 141 meter iwer dem Meer, d Place du Tumulus, un de tiefst steht 118 meter iwer dem Meer, im sogenànnte Bosch. Schirraan isch mit dem Schirhoft gànz àngrenzend, mir merickt iwerhaupt nit dàss mir von aanem Dorf in s àndere geht. Vor Zitte sin d' Hiser numme uff aanere Sitt von de Hauptstros geböje worre, doher kommt de Spruch: «In Schirraan were d' Eierküeche numme uff aanere Sitt gebàche».

D Nochbergmeine sìn Drösem, Ewerhoffe, Schirroft, Süfflum un Hàwenàu.

## Gschìcht
Schirraan ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1257 àls *Rieth* (1313: *Schürrieth*, 1521: *Schirriet*, 1601: *Schürrain*, 1631: *Schürrein*, 1656: *Scheureut*, 1753: *Schierem*, 1756: *Giraine*, 1769: *Schirème*, 1791: *Schirreit*, 1795: *Schirrein*, 1796: *Schierheim*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Schirraan ìsch . Schirraan ghert zem Kommünàlverbànd .

;Maires zitter 1800

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schirraan ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Urmein

**Urmein** (; rätoromanisch *Urmagn*) isch e politischi Gmeind in de Region Viamala vùm Kanton Graubünde. Vor de Chreisreform vo 2016 het Urmein zum Kreis Thusis im Bezirk Hinterrhy ghört. Es isch mit fascht 1300 Meter über em Meer nooch Tschappina di Gmeind am Heinzeberg, wo am hööggschte gläge isch. 

## Gschicht
De Name vo Urmein wird zum erschte Mool im Joor 1156 als *curtim de Ormen* erwäänt.

In de Mitti vùm 12. Joorhundert het Urmein zum Grosshof Flerde vùm Chloschter Cazis ghört. Bis 1337 sin d Vazer d Landherre gsi, deno d Werdeberger ùn Rhäzünser, ùn schliessli ab 1475 de Bischof vo Chur. De Usschauf vo de bischöfliche Rächt het 1709 stattgfùnde. Urmein isch zwüsche 1530 ùn 1540 zur Reformation überträtte. Bis 1670 het Urmein zämme mit Flerde ùn Portein e Chilchegmeinschaft bildet, ùn het sich deno mit Flerde vo Portein glööst; syt 1725 isch Urmein deno bis 1877 chilchlich unabhängig gsi. Deno het Urmein zämme mit Tschappina ùn Flerde e Pastorationsgmeinschaft bildet. Vercheerstechnisch isch de Ort syt 1901 mitenere Strooss ùff Thusis aabunde. Wirtschaftlich isch Aggerbau ùn Viewirtschaft betrybe worde, wo au hüt no en wichtige Erwerbszwyyg isch.

S Wappe vo Urmein zeigt ùffeme rote Grùnd en halbe goldene (gääle) Leu, wo en goldene Pfyyl mit enere silbrige Spitz in de rächte Doobe het.

## Bevölcherig

Di ursprüngli Sprooch vo Urmein isch s Sutselvisch gsi, e Mùndart vùm Rätoromanische. S Romanisch isch z Urmein aber warschynts scho im 19. Joorhùndert ussgstorbe. Im 18. Joorhùndert isch de Ort wohl no ganz romanisch gsi, ùn im Schuelbericht vo 1838 wird erwäänt, dass d Schuel vor chùrzem ganz zum Dütsche gweggslet hät. De Mathias Kundert goot devo uss, dass s Dütsch öbe in de 1830er s Romanisch als Ùmgangssprooch abglööst het. Scho in de erschte Volchszäälig vo 1860 isch de Aadeil vo Dütschsproochige über 90%. Mer goot devo uss, dass Urmein vo de Walsersiidlig Tschappina uss germanisiert worde isch. Näbe de geographische Nööchi zue Tschappina, wo dertemool de einzig dütschsproochig Ort in de unmittelbare Ùmgäbig gsi isch, spricht au defür, dass di dütsch Mùndart vo Urmein als einzigi ehemooligi romanischi Gmeind, en starche Yyflùss vùm Walserdütsch het.

## Literatur
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940.
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5
* Mathias Kundert: *Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert).* Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Sufflenheim

**Süfflum** (frz. *Soufflenheim*, dt. *Sufflenheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . Sa ìsch bekànnt fìr ìhra Hàfnerei un wìrd waje dam àui *Cité des Potiers* gnannt.

## Gschìcht
Süfflum ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1147 àls *Suvelnheim*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Süfflum ìsch . Süfflum ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Süfflum ghert zem Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Soufflenheim_Michaelskirche.JPG|Michaelskirich (1825)
Datei:Soufflenheim_Fachwerkhaus.JPG|Fàchwarikhüs in dr Grand Rue vun 1775


Datei:Soufflenheim_Töpferwappen.JPG|Wàppe vun dr Hàfnerzumft
Datei:Soufflenheim_Töpferdekor.JPG|Dier-Keramikdekor


## Literàtür
* Soufflenheim - Terre de Potiers Mémoire de vies, hrsg. vom Tourismusverband Soufflenheim 2006
* Emile Decker, Olivier Haegel, Jean-Pierre Legendre, Jean Maire (Collectif): La Céramique de Soufflenheim, 150 ans de production en Alsace 1800-1950, Lieux Dits 2003, ISBN 2-914528-05-1
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.mairie-soufflenheim.fr
* Süflemer Hàfner-Confrérie

## Referanza