open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trobriand-Inseln

D **Trobriand-Insle**, au *Kiriwina Insle*, sin e Inselgruppe im Sidoschte vu Neiginea z Melanesie. Bolitisch ghere si zue dr Provinz Milne Bay z Papua-Neiginea. 

## Geografi
D Inselgruppe umfasstt e Biet vu 440 km². Di greschte Insle sin:
* *Kiriwina* (290,5 km² 46 m hoch, Hauptinsle)
* *Kaileuna*
* *Kitava*
* *Tuma*
* *Vakuta*
D Hauptinsle *Kiriwina* isch rund 50 km lang und an den meisten Stellen sehr schmal und gewunden. Dr Hauptort Losuia lyt an ere Bucht an dr Weschtkischte.

## Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Trobriand-Insle chuu isch, isch dr franzesisch Seefahrer Joseph Bruny d’Entrecasteaux mit em Schiff *Espérance* anne 1793 gsii. Är het d Inselgruppe no syym Leutnant Denis de Trobriand gnännt.

## Bevelkerig
Uf dr Trobriand-Insle läbe rund 20.000 Mänsche. Uf dr Insle wird Kilivila gschwätzt, e auschtronesischi Sproch, wu zue dr Gruppe „Papuan Tip“ ghert. 

D Insle isch Dail vum Kula-Ring gsii. Dr polnisch-britisch Anthropolog Bronisław Malinowski het in dr Zyt vum Erschte Wältchrieg (1914 bis 1916 un nomol 1917 bis 1918) Fäldforschig uf dr Trobriand-Insle bedribe un het vor allem dr Kula untersuecht, aber au andri Aschpäkt vu dr Kultur wie magischi Vorstellige oder s Sexualläbe vu dr Trobriander.


Datei:Bronisław Malinowski among Trobriand tribe 3.jpg|
Datei:Bronisław Malinowski among Trobriand tribe.jpg|
Datei:Wmalinowski trobriand isles 1918.jpg|


## Literatur
* Bronisław Malinowski: *The Trobriand Islands*. 1915
* Bronisław Malinowski: *Argonauts of the Western Pacific: An account of native enterprise and adventure in the Archipelagoes of Melanesian New Guinea*; London 1922
* Bronisław Malinowski, H. Ellis: *The Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia. An Ethnographic Account of Courtship, Marriage, and Family Life Among the Natives of the Trobriand Islands, British New Guinea*. London 1929
* Bronisław Malinowski, E.R. Leach, J. Berry: *Coral gardens and their magic*. Allen & Unwin, London 1935.
* Gunter Senft: *Kilivila. The language of the Trobriand Islanders*; Berlin 1986
* Heiner Wesemann: *Papua-Neuguinea. Niugini. Steinzeit-Kulturen auf dem Weg ins 20. Jahrhundert*; Köln 1985.

## Weblink

* Trobriand Islands uf pacificislandtravel.com
* Chunscht vu Trobriand
* Trobriand uf janesoceania.com
* Sprochcharte vu dr Region uf ethnologue.com
* Trobriand Islands uf oceandots.com
Fresnel-Linse

E **Fresnel-Linse** [] oder genauer e **Fresnelschi Stuefelinse** isch en optischi Linse, wo um 1822 vom franzöösische Füsiker Augustin Jean Fresnel erfunde und ursprünglig für Lüüchtdürm brucht worden isch. Wäge iirem Baubrinzip wärde s Gwicht und s Volume vo groosse Linse chliiner, was bsundrigs bi Linse mit churzer Brennwiti e groosse Underschiid macht, wil Linse mit dr normale Form seer dick und schweer si.

## Ufbau
S Volume vo dr Fresnel-Linse wird chliiner, wil d Linse in ringförmigi Beriich iidäilt wird. In jedem vo dene Beriich wird vo usse gege inne d Dicki verchliineret, sodass d Linse e Räije vo ringförmige Stuefe überchunnt. Wil s Liecht nume an dr Oberflechi vo dr Linse broche wird, isch dr Brächigswinkel nit vo dr Dicki abhängig, sondern nume vom Winkel zwüsche de bäide Oberflechene. D Linse wird dünner und het die gliichi Brennwiti, aber d Kwaliteet vo dr Abbildig wird wäge dr Stuefestruktur schlächter.

Im Wääsentlige underschäidet mä zwäi Bauformen vo Fresnel-Linsen: *Schiinwärferlinse* und *Gürtellinse*. Schiinwärferlinse si rotazioonssümmetrisch zur optische Aggse.
Si bündlet s Liecht in äi Richdig. E Gürtellinse isch e Hoolzylinder, und d Liechtkwelle befindet sich in däm sim Middelpunkt. S Liecht wird in ere Ebeni sänkrächt zur Zylinderaggse bündlet.


Datei:Fresnel-Linse Rücklicht.jpg|Schiinwärferlinse im Hinderliecht vom ene Auti
Image:Fresnel_lens_loschen_hg.jpg|E Däil-Gürtellinse us em ''Loschen-''Lüüchtdurm Bremerhave (Spannwinkel 60°)
Datei:Amrum Leuchtturm 6.jpg|Liechtkwelle und Dräilinse im Lüüchtdurm Amrum bi Wittdün
Datei:fresnelrp.jpg|Abbildig vom ene Frosch (linggs vorne) mit ere dünne Fresnellinse (linggs hinde); Bild und Linse: rächts


## Liddratuur
* 

## Weblingg / Referänze
* Der Studioscheinwerfer als typischer Fresnellinsenscheinwerfer

## Noowiis
Gerard Dou

Dr **Gerard Dou**, au *Gerard Douw* oder *Gerrit Dou*, (* 7. April 1613 z Leiden; begraabe am 9. Februar 1675 z Leiden) isch e niiderländische Mooler us em Barock gsi. Wäge siner Liideschaft für minuziöösi Detäi und siner volländete Technik gältet er as dr Gründer vo dr Leidener Fiinmoolerei, wo wit bis ins 18. Joorhundert iine pflägt worde isch.

## Lääbe
Dr Dou het bi sim Vater Douwe Jansz, eme Glasmooler, e Leer gmacht. 1624 isch er zum Bartholomeus Dolendo gange, denn isch er zwäi Joor bim Glasmooler Pieter Clouwenhorn gsi und schliesslig drei Joor in dr Wärkstatt vom Rembrandt z Leiden. Sit 1632 het er sälbstständig z Leiden gschafft. 1648 isch er Mitgliid vo dr Leidener Lukasgilde worde. Scho zu Läbzite isch er seer berüemt gsi. 

Dr Iifluss vom Rembrandt isch am Aafang grooss gsi. Dr Dou het vo iim vo däm sine Eltere Bortreit gmoolt. Vo 1640 aa si usgezäichneti Schanerbilder vom Dou bekannt, won er in chliinem Format gmoolt het. Die Szeene schbiile sich mäistens in dunkle und änge Rüüm ab. 

Dr Gerard Dou het e Hufe Schüeler und Noochfolger ghaa. Dr bedütendst und dröist isch dr Frans van Mieris gsi.

## D Wärk hüte
Öbbe 200 Wärke vom Dou si bekannt. Die wichdigste Arbäite befinde sich hüte im Rijksmuseum Amsterdam, im Louvre z Bariis und in dr National Gallery z London. Au d Gemäldegalerie Alte Meister het mee as e Dotzed vo sine Gmäld, drunder z. B. s Trompe-l'œil *Stilllääbe mit Lüüchter*.

Au uf em Kunstmärt si d Wärk vom Dou ghandlet worde. 2001 isch s Mäisterwärk *Dr Zaanarzt* bi Van Ham Kunstauktionen z Köln zum Ufruef choo. Die Holzdaafele, wo 38,8 × 26,6 cm grooss isch, isch 1900 im Amsterdamer Stedelijk Museum usgstellt worde und 1923 vom Berliner Kunsthändler Paul Cassirer verstäigeret worde. Vo 1929 aa isch s Gmäld in ere middelrhiinische Brivaatsammlig gsi. Bim Van Ham isch *Dr Zaanarzt* 2001 für 5,7 Millioone DM verchauft worde und isch noch em Handelsblatt vom 3. Juli 2001, s düürste dütsche Aukzioonsbild gsi. Hüte befindet sich das Wärk im Kimbell Art Museum z Texas. 

## Liddratuur
* 

## Weblingg

* ''Gerrit Dou in VAN HAM Lexikon der Kunst.'' VAN HAM Art Publications, Köln.
Salomon-Inseln

D **Salomon-Insle** sin e Inselgruppe im Sidoschte vu Neiginea z Melanesie im Weschtpazifik. Vor dr Grindig vum unabhängige Inselstaat Salomone isch di ganz Inselgruppe au zum Dail „Salomone“ gnännt wore.

## Geografi
D Salomon-Insle gehen vu Nord no Sidoscht iber rund 1.100&nbsp;Kilometer (5°&nbsp;Sid, 154°&nbsp;Oscht bis 11°&nbsp;Sid, 162&nbsp;Oscht). Di nerdlige Insle liege 720&nbsp;Kilometer eschtlig vu Neiginea, di sidlige rund 600&nbsp;Kilometer nerdlig vu dr Hauptinsle vu Vanuatu.

Bolitisch bilde di nerdlige Salomon-Insle hite di Autonom Provinz Bougainville z Papua-Neiginea, di sidlige Insle dr sälbständig Inselstaat vu dr Salomone.

## Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Salomon-Insle chuu isch, isch dr spanisch Seefahrer Alvaro de Mendaña de Neyra anne 1568 gsii. Är het die Inselgruppe noch em jidische Chenig Salomo gnännt, wel er do großi Mängine Gold vermuetet het.

Im Johr 1767 isch dr britisch Seefahrer Philipp Carteret zue dr Salomon-Insle chuu. D Brite hän d Insle anne 1883 in Bsitz gnuu as Reaktion uf di dytsche Expansionsbsträbige in dr Region. Mit em Abschluss vum Samoa-Vertrag vum 14. Novämber 1899 z Berlin isch d Gränz zwische dr baide Inträssebiet im Oschte vu dr Insle Buka un Bougainville zoge wore, wu hite zue Papua-Neiginea ghere.

Im Zweete Wältchrieg sin d Salomon-Insle vu dr dr Japaner bsetzt wore un sin derno in bluetige Kämpf vu dr Alliierte eroberet wore.

Syt 1975 ghere di nerdlige Insle zum unabhängige Staat Papua-Neiginea, di sidlige Insle sin am 7. Juli 1978 as aigeständige Staat unabhängig wore.
Venus von Milo

D **„Venus vo Milo“** isch näbe dr Laokoon-Grubbe und dr Nike vo Samothrake äins vo de bekanntiste Bischbil vo dr hellenistische Kunst.

Si isch woorschiinlig um 100 v. Chr. entstande und isch am 8. April 1820 vom Buur Georgios Kentrotas uf dr Kykladeinsle Milos in dr Umgääbig vo dr Ruine vom ene griechische Theater entdeckt worde. Er het Stäi as Baumaterial gsuecht und won er bearbäitete Marmor und d Statue entdeckt het, het er s e baar Franzoose gsäit, wo antiki Sache gsuecht häi. Dr Buur het nid begriffe, wie wichdig si Fund gsi isch und isch mit e baar Gäldstück zfriide gsi, won em d Franzoose gee häi.

Dr Marquis de Riviere het Kontakt ghaa und het s fertig brocht, d Statue für Frankriich z „chaufe“. Noch eme Duurenander hätt d Statue zerst uf Konstantinopel sötte gschickt wärde, aber d Franzoose häi das rächtzitig chönne verhindere. Dr Marquis het d Venus denn im franzöösische Köönig Ludwig XVIII. gschänkt. Dä het sä im Louvre z Bariis gee, und dört isch d Statue hüte no.

D Skulptuur isch us Marmor us de Stäibrüch uf dr Kykladeinsle Paros gmacht und sümbolisiert s Ideal vo dr wiiblige Schöönhäit. Dorum het men ere dr Naame vo dr römische Göttin Venus gee. Wil d Venus äigentlig die römischi Entsprächig vo dr griechische Afrodite isch, säit mä dr Statue au „Afrodite vo Melos (Milos)“. Aber es isch nit mee as e Vermuetig, ass es sich um e Darstellig von ere Göttin oder ere andere müthologische Figur handlet.

## Weblingg

* Skulpturhalle Basel
* Fundort vo dr Venus vo Milo
Fünfergericht

E **Fümfergricht** isch e Grichtshoof, wo fümf Mitgliider het. Fümfergricht het s in verschidnige middelalterlige Stedt gee, drunder Basel, Schaffuuse, Stroossburg und Nürnbärg.  De Richder het mä hüfig Fümfer oder Fümferher gsäit.

## Basel
Z Basel isch s Fümfergricht im 14.&nbsp;Joorhundert&nbsp; iigrichdet worde. Es het sich vor Allem mit de Aagläägehäite vo de Handwärker abgee. Es isch e Baugricht gsi und isch us baubolizeilige Gründ iigsetzt worde. Ursprünglig isch s us eme Ridder, zwäi Bürger und zwäi Handwärker zämmegsetzt gsi. Dene het mä  Fümferhere&nbsp; gsäit. D Fümfer si vom Root für jewiils äi Joor gweelt worde. Wie im Groossbasel isch denn au im Chläibasel e Fümfergricht iigsetzt worde mit de gliiche Kompetänze im Beriich vom Bauwääse. D Urdäil, wo s Fümfergricht in Meerhäitsentschäid gfellt het, häi Fümferbrief ghäisse.

## Nürnbärg
Z Nürnbärg isch s Fümfergricht e Stroofgricht gsi. 
:*das mit fuenf ratsherren besetzte rugamt oder fuenfergericht zu Nuernberg, vor welchem verleumdung, scheltworte, frefel ... abgestraffet worden.*
In Fümfergrichtssache, das häisst Stritsache, wo s Fümfergricht drfür zueständig gsi isch, isch s Fümfergricht die obersti Instanz gsi, und noch eme Beschluss us em Joor 1704 het au s Stadtgricht sich nid döfe in Fümfergrichtssache iimische.

## Litratuur
* Peter Ochs, *Geschichte der Stadt und Landschaft Basel*, 1796, S.59f

## Fuessnoote
Fünfer

Under em Begriff **Fümfer** verstoot mä:
* e Mitgliid vom e Fümfergricht
* en umgangssproochligi Bezäichnig für fümf richdigi Zaale im Lotto
* en umgangssproochligi Bezäichnig für d „Fünfer“-Modällräije vo dr Autimarke BMW
* en umgangssproochligi Bezäichnig für e 5 m -Sprungdurm
3D

**3D**, **3-D** oder **3d** isch e verbräiteti Abchürzig für **dreidimensionaal** oder **drei Dimensioone** (in dr Konstrukzioon "in 3-D") und e Sünonüm für die rüümligi Daarstellig vo Körper. Es isch e Daarstelligsvariante, wo mäistens, aber nit umbedingt us de Ruumdimensioone Lengi, Bräiti und Hööchi bestoot.

## Grundlaage
Wemm mä en *[[Gegenstand|Objekt]] in 3-D* will daarstelle, muess mä jede Punkt vo däm Objekt und sini Posizioon im Ruum dur e Vektor abbilde, wo d Komponänte von em d Koordinate im dreidimensionaale Ruum festlege. S Koordinaatesüsteem bezäichnet mä eso:
* (x, y, z) – für s karteesische Koordinaatesüsteem
* (r, θ, φ) – für Chuugelkoordinaate
und speziell für zwäidimensionaali Koordinaatensüsteem mit ere zuesätzlige Hööchikoordinaate:
* (B, L, H) – wobii B, L geograafischi Koordinaate bedüte
* (X, Y, H) – mit X, Y als Gauss-Krüger-Koordinaatesüsteem

## Weblingg
Baguette

**Baguette** stoot für: 

* e langs, chnusprigs Wissbroot us Frankriich
* en Art Handdäsche
* Baguette de chef d'orchestre (franzöösisch), Bezäichnig für e Taktstock
* E Rächteggschliff bi Schmuckstäi

**Baguette** isch dr Familienaame vo dene Persoone: 
* Bertrand Baguette (* 1986), e belgische Rennfaarer
Bronze

As **Bronse** bezäichnet mä Legierige mit mindestens 60 Brozänt Chupfer, usser wenn dr Hauptlegierigszuesatz Zink isch, denn reedet mä vo Messing. D Sammelbezäichnig Bronse wird im Allgemäine nume zämme mit em Hauptlegierigszuesatz, wo vor em Wort Bronse chunnt, brucht. As spezifischi Bezäichnig brucht mä dr Begriff Bronse aber immer no für **Zinnbronse**, wo die eltisti technischi Legierig überhaupt isch.

## Etümologii

Die hütigi Bezäichnig für d Legierig isch zum erste Mol im 17. Joorhundert us em Italiänische (*Bronzo*) usgleent worde, spööter no äinisch us em Französische („bronce“). D Vorgschicht isch etümologisch nid klaar. S Wort isch zum erste Mol im 14. Joorhundert us em Oriänt ins Italienische choo. Vermuetlig chunnt s vom persische Wort *birinj* (Birindsch), was äifach Chupfer bedütet.

## Liddratuur

* *Lexikon der Metalltechnik. Handbuch für alle Gewerbetreibenden und Künstler auf metallurgischem Gebiet.* Redigiert von J. Bersch. A. Hartlebens Verlag, Wien/Pest/Leipzig, ohne Jahrgang.
* *Bronze – unverzichtbarer Werkstoff der Moderne.* Deutsches Kupferinstitut (DKI), Düsseldorf 2003.
* T. L. Kienlin: *Frühes Metall im nordalpinen Raum: Eine Untersuchung zu technologischen und kognitiven Aspekten früher Metallurgie anhand der Gefüge frühbronzezeitlicher Beile.* In: *[[Archäologische Informationen]].* 27, 2004, S.&nbsp;187–194.
* Informationsdrucke i15 und i25 des Deutschen Kupferinstituts (DKI), Düsseldorf 2004.
* *Guss aus Kupferlegierungen.* Aus dem amerikanischen von Dipl.Ing. Ernst Brunhuber, Schiele&Schön, Berlin 1986, ISBN 3-7949-0444-3.

## Weblingg

* Bronse – Werkstoff der Moderne

## Fuessnoote
Lithografie

D **Lithografii** (vo griech.: , *lithos*, „Stäi“, und , *grafeïn*, „schriibe“) isch s eltiste Flachdruckverfaare und het im 19.&nbsp;Joorhundert zu de Drucktechnike für ei- und meerfarbigi Drucksache ghöört, wo am mäiste brucht worden isch.

Mit Lithografii bezäichnet mä:
* d *Stäizäichnig* as Druckvorlaag zum se im Stäidruckverfaare z verviilfältige,
* dr *Abzug (Farbüberdrägig)* vom Stäi uf geignets Babbiir in dr Stäidruckpress as s Ergäbnis vo dere Vervilfältigung,
* s handwärklige oder maschinelle *Stäidruckverfaare* an sich.

E *Lithograaf* isch öbber, wo d Stäizäichnig, also d Text und Bilder, wo mä will drucke, uf eme Lithografiistäi manuell und sitevercheert macht.

Dr Stäidruck basiert uf ere Erfindig vom Alois Senefelder us em Joor 1798. Es isch im 19.&nbsp;Joorhundert s äinzige Druckverfaare gsi, wo gröösseri Uflaage vo farbige Drucksache möglig gmacht het. Als Druckdrääger het mä in Dütschland e Chalkschiiferstäi brucht, wo z Solnhofe in Bayre broche worden isch. Bis um 1930 isch dr Stäidruck e Drucktechnik für verschidnigi Drucksache gsi, wo seer hüfig verwändet worden isch, denn isch si aber no di noo vom Offsetdruck abglööst worde und hüte setzt mä sä nume no im künstlerische Beriich für Druckgrafik ii. Für die hütigi Massebrodukzioon vo Drucksache wär dr Stäidruck nid gäignet, wil er im Vergliich zu andere modärne Drucktechnike unwirtschaftlig isch.

## Liddratuur
* Erich Mönch: *Werkstattbuch der Lithographie für Künstlerlithographen und Studierende. Bearbeitet und erweitert von Walter Schautz.* Argenbühl-Ratzenried 1978
* Hiller/Füssel: *Wörterbuch des Buches.* Vittorio Klostermann, Frankfurt a.&nbsp;M. 2002, ISBN 3-465-03220-9
* Mario Derra: *Der Solnhofener Naturstein und die Erfindung des Flachdruckes durch Alois Senefelder. Ein Lithographieführer.* Bürgermeister-Müller-Museum, Solnhofen 2002, ISBN 3-00-009414-8
* Aleš Krejča: *Die Techniken der graphischen Kunst. Handbuch der Arbeitsvorgänge und der Geschichte der Original-Druckgraphik.* Verlag Werner Dausien, Hanau a.&nbsp;M., ISBN 3-7684-1071-4
* Alois Senefelder: *Vollstaendiges Lehrbuch der Steindruckerey.* 1818, http://artsearch.nga.gov.au/Detail.cfm?IRN=75947&PICTAUS=TRUE
* Wilhelm Weber: *Saxa Loquuntur - Steine reden - Geschichte der Lithographie*, Heidelberg/Berlin 1961 (2 Bände)
* R. Armin Winkler: *Die Frühzeit der deutschen Lithographie - Katalog der Bilddrucke von 1796-1821.* München 1975

## Weblingg

* Homepage vom Lithograaf Theo de Smedt
* Gutenberg-Museum Mainz, Museum für Buech-, Druck- und Schriftgschicht
* Internetpräsenz vom Daumier-Register
* Nederlands Steendrukmuseum
Reformierte Kirche Beinwil am See

Di **reformiert Chile vo Böju** isch d Dorfchile vo de aargauische Gmeind Böju in de Schwiiz.

## Gschicht
Böju het ursprünglich zu de lozärnische Pfarrei Pfeffike ghört und wo im Bärner Aargau im 1528 d Reformation isch iigfüert worde, het de Rat vo de Schtadt Bärn sine Untertane, wo zum altgläubige Pfeffike ghört hei, de Bau von erer Chile z Rinach erlaubt. Die Reformierte vo Böju hei dann bis in 1932 zu de Chilegmeind Rinach ghört und sind dann selbschtändig worde. Scho e paar Johr vorher hei si en eigede Friidhof z Böju aagläit und dann im Norde vom Friidhof d Chile poue, wo im 1935 iigweiht worde-n-isch.

## Weblinks

* Informatione zu de Entstehig vo de Chilegmeind und de Chile uf de Website vo de Gmeind Böju
Kirche Bergdietikon

Di **Chile Bärgdietike** isch di reformiirti Dorfchile in de Gmeind Bärgdietike im Schwiizer Kanton Aargau. De Chilebau isch im 1960 aagfange worde und im 1961 isch d Iiweihig gsi.

## Gschicht
Di Reformiirte vo Bärgdietike hei bis im Johr 1940 zu de Zürcher Chilegmeind Dietike-Urdorf ghört. De Grossi Rot vom Kanton Aargau het dann, wo di reformiirti Chilegmeind Schpreitebach gründt worde-n-isch, entschide, dass Bärgdietike als Teilchilegmeind zu dere Chilegmeind chunnt. Sit em 1984 isch di reformiirti Chilegmeind Bärgdietike selbschständig.

## Chilebau
S Gebäud het de Architekten Zschokke entworfe und bauet. De Chileruum het d Form vo eme Zält und de Chileturm stoht frei denebe. Im Turm sind viir Glocke, wo d Näme vo de vier Evangelischte übercho hei. In de Chile het's Glasfaischter vo eme Schpreitebacher Künschtler. D Orgle isch vo de Firma Metzler Orgelbau us em benachbarte Dietike bauet worde. Di letzscht Renovation vo de Chile isch im 1985 gsi.

## Weblinks

* Informatione über d Chile uf de Website vo de Gmeind Bärgdietike
* Informatione über d Chile uf de Website vo de reformiirte Landeschille
Cennino Cennini

Dr **Cennino Cennini** (* um 1370 z Colle di Val d’Elsa, Floränz; † um 1440 z Floränz; au *Cennino d'Andrea Cennini*) isch en italiänische Mooler gsi. Er isch in dr Dradizioon vom Giotto di Bondone gstande, wo mä as dr Gründer vo dr italiänische Rönessans Moolerei aaluegt. In de Urkunde daucht er 1388 zum erste Mol uf as Mooler vo Freske über s Lääbe vom Häilige Stefan in dr Chille San Lucchese bi Poggibonsi.

Aber er isch as Verfasser vom ene Handbuech über d Moolerei, em **Libro dell'arte o trattato della pittura**, berüemt worde. Er het s gege 1400 gschriibe und es isch zerst dur Abschrifte verbräitet worde. Es isch s iiflussriichste Leerbuech über d Moolerei im Spootmiddelalter worde. Au hüte het s no riisigi kulturgschichtligi und kunstgschichtligi Bedütig.

## Liddratuur
* Victoria Finlay: *Das Geheimnis der Farben, Eine Kulturgeschichte*. Berlin 2005,  7. Auflage 2007, ISBN 978-3-548-60496-1, Site 20–23, 437, 438
* Marion Elias: *Indisciplinabile*. Wien 2008
* Cennino Cennini: *Il libro dell'Arte.* Commentato da Franco Brunello. Vicenza 1971.
* Latifah Troncelli: *Cennino Cennini and Leon Battista Alberti: two parallel realities in the Italien Quattrocento.* 2001.
* *Das Buch von der Kunst oder Traktat der Malerei des Cennino Cennini da Colle di Valdelsa*, übersetzt, mit ere Iiläitig, Noote und Register vom Albert Ilg, Wien 1871 (= Quellenschriften für Kunstgeschichte und Kunsttechnik des Mittelalters und der Renaissance, 1)

nöijeri Usgoob:
* Cennino Cennini übersetzt vom Albert Ilg: *Das Buch von der Kunst oder Tractat der Malerei des Cennino Cennini da Colle di Valdelsa* (1871), Osnabrück 1970, Otto Zeller Verlag

## Weblingg
* Dr vollständig Text vom ''Libro dell'Arte''  uf Änglisch
Louis Schittly

Dr **Louis Schittly** (* 7. Àuigscht 1938 z Bärnwiler; † 1. Janner 2025 z Milhüsa) isch e französische Arzt us em elsässische Sundgau gsìì. Er isch Mitbegründer vo Médecins Sans Frontières (MSF, Ärzt ohni Grenze).

## Läbe
Dr Louis Schittly isch uf em elterliche Burehof in Bärnwiler ufg'wachse. Als junge Arzt isch er anne 1969 im Uftrag vom Rote Chrüz nach Biafra gange, wo sech vo Nigeria het welle lööse. D Kriegsgräuel in Biafra hän en zsämme mit em Bernard Kouchner und andere zur Gründig vo Médecins Sans Frontières 1971 veralasst. Unter dr Leitig vom Malteser-Orde isch er drno zue n eme medizinische Iinsatz nach Vietnam, wo n er die riesige "Kollateral-Schäde" vo dr amerikanische Kriegsfiehrig für d Zivilbevölkerig kenneg'lehrt het. Die Kriegshandlige im Zsämmehang mit em sowjetische Iinmarsch in Afghanistan 1980 hän en drzue brocht, sich vor Ort für d medizinischi Versorgig vo dr afghanische Landbevölkerig iiz'setze. Drnoch het er bis 1996 als Arzt in siinere elsässiche Heimet praktiziert. Zsämme mit em Bernard Kouchner isch er 1996 in de Südsudan gange un isch ärztliche Verantwortliche für s Busch-Spital in Boma worde, speziell für d' örtlichi Organisation un d Rekrutierig vo emigrierte Fachkräfte isch er zueständig gsi. Dr Louis Schittly hàt sina letschta Johra mit siinere Familie in Bärnwiler verbrocht. Ar ìsch àm 1. Janner 2025 gstorwa.

## Wärcher
* *L'homme qui voulait voir la guerre de près. Médecin au Biafra, Vietnam, Afghanistan, Sud-Soudan*. Paris: Arthaud, 2011, ISBN 978-2-0812-5841-9
* *Fyirr et Nadala*. Conte bilingue [Französisch/Elsässisch]. Mulhouse: Editions du Rhin, 1996, ISBN 2-86339-115-1
* *Näsdla ou Un automne sans colchiques*. Roman à lire à voix haute. Editions Hortus Sundgauviae, 1976, ISBN 2-86339-011-2,  Neuusgob Strossburj: La Nuée Bleue, 2013, ISBN  978-2-7165-0810-0. Dütschi Übersetzig: *Näsdla oder Ein Herbst ohne Herbstzeitlosen.* Roman, mit lauter Stimme zu lesen. Hamburg: tredition, 2019, ISBN 978-3-7482-1790-9 
* 
* *La raison lunatique*. [mit René Ehni]. Presses d'Aujourd'hui, 1978

## Externa Links
* Berìcht ìn dr Sandung ''Rund Um'' vu France 3 Alsace, uf youtube.com

## Referanza
Reformierte Kirche Birr

Di **reformierti Chile Birr** isch di reformierti Dorfchile in de aargauische Gmeind Birr in de Schwiiz. Si isch im Johr 1662 bout worde, het aber älteri Vorgängerbaute. Di erscht Erwähnig in ere Urkund von ere Chile z Birr isch us em 1370i. Mit de Iiführig vo de Reformation z Bärn isch au Birr und dodermit d Chile reformiert worde.

## Gschicht
Di älteschti Chile z Birr, wo an de selbe Schtell gschtande-n-isch, isch us de Zit ums Johr 1000. Di hütig Chile het mindescht 3 Vorgängerbaute, wo me bi de Grabige im 1972i gfunde het. Di erschti Chile isch öppe halb so breit und halb so lang gsi, wi di hütigi. An de Wendi vom 12. zum 13. Johrhundert het me di Chile mit ere Apsis erwiteret. Vermuetlich im 14. Johrhundert isch dann s Chileschiff um die gliichi Lengi, wo si scho gha het, verlängeret worde. Im 16. Johrhundert het me de Chileturm aabout, und im 1662 isch di hütig Chile errichtet worde und zwar vom Baumeischter Abraham Dünz, wo au di praktisch bouglich Chile z Gräniche bauet het.

## Weblinks
* Informatione zu de Baugschicht vo de Chile uf de Website vo de reformierte Chilegmeind
Belgien-Rundfahrt

D **Belgie-Rundfahrt** (ndl. *Ronde van België*, frz. *Tour de Belgique*, syt 2013 offiziäll *Baloise Belgium Tour*) isch e belgisch Radränne.

D Rundfahrt wird in mehrere Etappe uusdrait un findet alljohr im Mai statt. S erscht Mol isch s Etapperänne anne 1908 gfahre wore. Syter 2005 ghert s Ränne zue dr UCI Europe Tour in dr Kategori 2.1. 

Rekordsiiger sin nyyn Fahrer, wu s Ränne je zwaimol gwunne hän: d Belgier Louis Mottiat (1914, 1920), Emile Masson (1919, 1923), René Vermandel (1921, 1922), Henri Van Kerckhove (1952, 1954), Noël Foré (1958, 1962), Eddy Merckx (1970, 1971), Roger Swerts (1972, 1974), Stijn Devolder (2008, 2010) un dr Niderländer Frans Maassen (1988, 1990). Mee wie zwai Mol het s no niemer gwunne.

Vu dr 81 Uflage (bis 2011) sin 63 dur Belgier gwunne wore, dr ainzig Siiger vu Dytschland isch dr Tony Martin gsii, wu mit drei Siig vu 2012 bis 2014 au Rekordsiiger isch. Siiger us dr Schwyz het s no kaini gee.

## Siigerlischt

## Weblink

* Offiziälli Websyte
Reformierte Kirche Auenstein

Di **reformiert Chile vo Gauestei** isch di reformiert Dorfchile von de aargauische Gmeind Gauestei in de Schwiiz. Im Johr 1302 isch si zum erschte Mol in ere Urkund erwähnt worde.

## Gschicht
De hütig Chilebou isch in gotischem und spotgotischem Stil und uf de Fundament von ere romanische Chile bout worde. Si isch nach de erschte Erwähnig vom 1302 immer wider veränderet worde, so zum Bischpil im 15. Johrhundert durch de aaboute Chorruum oder in de Mitti vom 17. Johrhundert, wo me s Chilleschiff erwiteret het. Immer wider isch d Chile renoviert worde. Dokumentiert sind Renovatione in de Johr 1572/73, 1893 (usse), 1943 (usse), 1951/52 (inne), 1966 (usse) und 2004 (inne) und im 1984 het d Chilegmeind de Chileturm laa saniere.

## Usstattig
Im Chor vo de Chile het's Wappeschiibe, wo in de Ziit um 1500 hergschtellt worde sind. Di Schibe ghöre im Kanton Aargau. D Wappeschiibe, wo im Schiff vo de Chile sind, sind dütlich jünger. Zwei sind us de Ziit vo de Erwiterig vo de Chile ums Johr 1652 und eine us em 1952. Letschteri het de Aargauer Künstler Felix Hoffmann gschaffe. Alli drü Schibe ghöre de Chilegmeind. Sit em August 1966 hanged vier in f, a, c″ und d″ gschtimmti Glocke im Turm. D Orgel, wo vo de Firma Metzler Orgelbau errichtet worde-n-isch, isch us em Johr 2008.

## Weblinks

* D Gauesteiner Chile uf de Website «Reformierte Kirchen im Aargau» vo de reformierte Landeschille
Appenzeller Siedwurst

D **Appezäller Südworst** (au **Grüeni Worst** oder aifach **Südwooscht**) isch e hälli Brüeworst, wo grüe (roh), kocht oder pasterisiert als Spezialität us de Ostschwiiz verchauft werd. Si gseht fascht us wi a grossi Münchner Wiisworst.

## Gschicht
Scho 1873 isch ime Brief inne gschribe gsi, as im Appezällische Rindsdärm als Worsthüt bruucht worde segid. Zum s ganz fiine Brät vo de Südworst z mache bruchts Maschinene als Hilfsmittel. Us dem Grund werd d Enstehig vo de Appezäller Südworst im 19. Johrhundert aagsidlet.

## Härstellig
För d Härstellig vo de Appezäller Südworst brucht me Rinds-, Schwii- und Chalbflaisch. Da Flaisch werd mit em Flaischwolf ganz fii gmale. I da Brät chunnt no Späck, Iis, Chochsalz und Gwörz (Chümmi, Chnoble und so witer). Dia Masse werd inen Rindsdarm abgfüllt. A jedem Endi vo de Worst gits en Chnopf in Darm, mit ame Holzspiessli, wo verhinderet as de Chnopf wieder uufgoht. Je noch Metzger werds au aifach mit ere Schnuer zue punde, öperemol werds mit Metallspangen zuegmacht, wia bi anderne Wurstwaren (wia mängmol bim Särwela).

## Zueberaitig
D Appenzäller Südworst, wo maistens als Päärli verchauft wärded, muess me öpa 20 bis 25 Minute i uugfär 70 Grad heissem Wasser züche loo (nöd z haiss - susch verjagt ses). Dia wo bim Chaufe scho koched oder pasterisiert sind, müend nu no haiss gmacht wärde. D Südworst werd als Hoptmohlzit, als Znüüni oder z Väsper gässe.

## Varia
D Appenzäller Südworst hät en tüpische Chümi- und Chnoblegschmack und werd tradizionell mit Chäshörnli, Chäschnöpfli oder Älplermagrone, zäme mit Öpfelmues gässe. Zum Znüüni langed e Püürli dezue und Sänf isch nöd nötig, wil d Wurst sälber gnueg gwürzt isch.

D Fachlüt send si nöd ainig wie mer d Südworst söll richtig ässa. Di ainte schniided ais Endi aa und drucked de Inhalt uf de Täller use, di andere schniided si längs uf (dänn rutscht d Huut fasch vo sälber ewägg) oder wider anderi schniided d Worst i Rädli und lösed d Huut ainzeln ewägg. Wichtig isch, as me de Südworst sofort noch dem me si us em haisse Wasser use hät, d Huut wäg ninnt. Je länge me warted, je schwiriger isches.

## Weblink

* 
* Um die Wurst -- Die Appenzeller Siedwurst Artikel im NZZ-Folio 02/04

## Ainzelnochwiis
Atom

D **Atom** si Grundbaustäi vo dr Materie. Dr Name läitet sich vom griechische  *átomos* ab, was „s Unverschnidbare“ bedütet (vo  *a* ‚un-‘ und  *témnein* ‚schniide‘, hüfig au übersetzt mit „s Undäilbare“). En Atom isch die chliinsti Äihäit, wo mä d Materie mit mechanische oder chemische Mittel cha zerleege.

Fast zämme mit dr wüsseschaftlig gsicherete Entdeckig vo de Atom am Aafang vom 20. Joorhundert het mä gmerkt, ass au sii nit undäilbar si, sondern us ere Atomhülle mit negativ ufgladene Elektrone und eme positiv glaadene Atomkärn bestöön. Spööter het mä uusegfunde, ass dr Atomkärn us positiv glaadene Protone und unglaadene Nöitrone ufbaut isch. Alli Atomsorte, wo im nöitraalen Zuestand die gliichi Zaal vo Elektrone und Protone häi, ghööre zu gliiche chemische Elemänt. D Zaal vo de Nöitrone in de Atomkärn vom ene Elemänt cha verschiide si, mä reedet vo de Isotop vom ene Elemänt.

D Elektrone chönne dur die elektrischi Anzieig statt an äin au an meereri Atomkärn gliichzitig bunde si und eso sonigi Süsteem zämmeheebe: Si bilde Molekül, die chlinste Däil, won e chemischi Verbindig darstelle.

Vergliche mit daagdääglige Geegeständ si d Atom mit eme Durchmässer vo öbbe 0,1&nbsp;nm winzig chlii und dütlig chliiner as d Wälleleng vom Liecht. Äinzelni Atom cha män dorum nume mit spezielle Hilfsmiddel wie em Rasterdunnelmikroskoop aaluege. Entsprächend chlii isch d Masse vom ene Atom. E Wasserstoff-Atom isch öbbe 10−27&nbsp;kg schweer. Mee as 99,9 % vo dr Masse vom en Atom si im Atomkärn konzentriert, dr Räst möche d Elektrone us.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* HydrogenLab: Wie sieht ein Atom aus?
* Das Atom im Jugendportal vom Informazioonskräis Kärnenergii
* Übersicht über die verschiidene Atommodäll
Bezirk Blenio

Dr **Bezirk Blenio** (ital. *Distretto di Blenio*, dt. veraltet *Landvogtei Bollenz*) isch ain vu dr acht Bezirk im Kanton Tessin in dr Schwyz. Hauptort isch Acquarossa.

## Chrais
Dr Bezirk bstoht su drei Chrais (*circoli*).













## Änderige im Bstand
; syt 1803 
* Anne 1836 hät sich Ghirone vo de Gmai Aquila abgspalte und hät sich mit de Gmai Bottino zur nöie Gmai Ghirone zämmegschlosse.
* 1842 respektiv 1846 hät sich Ghirone wider för e paar Joor mit Aquila zämegschlosse.
* 1853 hät sich Ghirone endgültig vo Aquila trännt und nennt sich wider Ghirone gnännt.
* Mit Dekret vum 25. Novämber 1927 isch d Gmai Grumo zue dr Gmai Torre yygmaindet wore.

;syter 2000

Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Blenio 2003.png|Gmaine bis 2003
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Blenio 2006.png|Gmaine bis 2006


;Fusione
* 2004: *[[Castro TI|Castro]]*, *[[Corzoneso]]*, *[[Dongio]]*, *[[Largario]]*, *[[Leontica]]*, *[[Lottigna]]*, *[[Marolta]]*, *[[Ponto Valentino]]* un *[[Prugiasco]]* → Acquarossa
* 2006: *[[Aquila TI|Aquila]]*, *[[Campo (Blenio)]]*, *[[Ghirone]]*, *[[Olivone]]* un *[[Torre TI|Torre]]*  → Blenio
* 1. April 2012: *[[Ludiano]]*, *[[Malvaglia]]* un *[[Semione]]*  → Serravalle

## Fueßnote
Bezirk Bellinzona

Dr **Bezirk Bellinzona** (it. *Distretto di Bellinzona*, dt. veraltet. *Landvogtei Bellenz*) isch ain vu dr acht Bezirk im Kanton Tessin in dr Schwyz. Hauptort isch Bellinzona.

## Chrais
Dr Bezirk bstoht us drei Chrais (*circoli*).













## Kommunanze
Di ainzige Kommunanz, wu s im Dischtrikt Bellinzona no het, isch d Kommunanz Medeglia-Cadenazzo (BFS-Nr. 5391). Bis Merz 2005 isch si *Kommunanz Medeglia-Robasacco* gnännt wore un het bis zum 31. Dezämber 2003 d BFS-Nr. 5020 gfiert.

## Änderige im Bstand
; syt 1803 
* Mit Dekrete vum 18. bis 20. Novämber 1907 sin di friejere Gmaine Carasso, Ravecchia un Daro zue dr Stadt Bellinzona yygmaindet wore.
* Mit Dekret vum 23. Novämber 1831 isch di friejer Gmai Vallemorobbia ufdailt wore in d Gmaine Pianezzo, Sant’Antonio un Vallemorobbia in piano. Di letscht isch mit Dekret vum 2. Dezämber 1867 mit Giubiasco fusioniert wore.

; syt 2000

Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Bellinzona 2004.png|Gmaine bis 2004
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Bellinzona 2010.png|Gmaine bis Novämber 2010
Datei:Karte Bezirk Bellinzona Gemeindeveraenderungen 2017.png|Gmaine bis April 2017


; Fusione
* 2005: *[[Cadenazzo]]* un *[[Robasacco]]* → Cadenazzo
* 2010: *[[Bironico]]*, *[[Camignolo]]*, *[[Medeglia]]*, *[[Rivera TI|Rivera]]* un *[[Sigirino]]* → Monteceneri
* 2017: *[[Bellinzona]]*, *[[Camorino]]*, *[[Claro TI|Claro]]*, *[[Giubiasco]]*, *[[Gnosca]]*, *[[Gorduno]]*, *[[Gudo TI|Gudo]]*, *[[Moleno]]*, *[[Monte Carasso]]*, *[[Pianezzo]]*, *[[Preonzo]]*, *[[Sant’Antonio TI|Sant’Antonio]]* un *[[Sementina]]* → Bellinzona

## Weblink

* 

## Fueßnote
Bezirk Leventina

Dr **Bezirk Leventina** ( *Distretto di Leventina*,  veraltet *Livinen*) isch ain vu dr acht Bezirk im Kanton Tessin in dr Schwyz. Er erstrekt sich über s chlinner Val Bedretto und s grösser Valle Leventina. Hauptort isch Faido. 

## Chrais
Dr Bezirk bstoht us vier Chrais (ital. *circoli*) mit ihrne Gmaine (ital. *comune*).

















## Änderige im Bstand
; syt 1803 
* Mit Dekret vum 9. Mai 1853 isch Campello, wu bis dert zue Calpiogna ghert het, e aigeständigi Gmai wore.

;syt 2000

Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Leventina 2005.png|Gmaine bis 2005


;Fusione
* 29. Januar 2006: *[[Calonico]]*, *[[Chiggiogna]]*, *[[Faido]]* un *[[Rossura]]*  → Faido
* 1. Aprile 2012: *[[Anzonico]]*, *[[Calpiogna]]*, *[[Campello TI|Campello]]*, *[[Cavagnago]]*, *[[Faido]]*, *[[Mairengo]]* un *[[Osco]]*  → Faido
* 10. April 2016: *[[Faido]]* un *[[Sobrio]]* → Faido

## Weblink
* 

## Fueßnote
Bezirk Locarno

Dr **Bezirk Locarno** (ital. *Distretto di Locarno*, dt. veraltet *Landvogtei Luggarus*) isch ain vu dr acht Bezirk im Kanton Tessin in dr Schwyz. Hauptort isch Locarno.

## Chrais
Dr Bezirk bstoht us sibe Chrais (*circoli*).





























## Änderige im Bstand
; syt 1803 
* Mit Dekret vum 19. Mai 1840 isch Tenero zum Chraishauptort wore.
* Mit Dekret vum 24. Jänner 1882 isch Gresso e aigeni Gmai wore.
* Mit Dekret vum 9. Juni 1904 sin d Gmaine Tegna, Verscio un Cavigliano vum Chrais Locarno zum Chrais Melezza chuu un Losone vum Bezirk Melezza zum Circolo delle Isole.
* Mit Dekret vum 8. Mai 1928 isch d Gmai Solduno zue dr Stadt Locarno yygmaindet wore.
* Mit Dekret vum 12. Juni 1929 sin d Gmaine Casenzano un Vairano zue dr neie Gmai San Nazzaro fusioniert.
* Mit Dekret vum 6. März 1972 isch d Gmai Rasa zue Intragna yygmaindet wore.
* Mit Dekret vum 27. Juni 1994 sin d Gmaine Crana, Russo un Comologno zue dr neie Gmai Onsernone fusioniert.

;Fusione syt 2000

Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Locarno 2001.png|Gmaine bis 2001
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Locarno 2008.png|Gmaine bis 2008
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Locarno 2009.png|Gmaine bis 2009
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Locarno 2010.png|Gmaine bis 2010


* 2001: *[[Auressio]]*, *[[Berzona (Valle Onsernone)|Berzona]]* un *[[Loco TI|Loco]]* → Isorno
* 2008: *[[Cugnasco]]* un *[[Gerra (Verzasca)]]* → Cugnasco-Gerra
* 2009: *[[Borgnone]]*, *[[Intragna TI|Intragna]]* un *[[Palagnedra]]* → Centovalli
* 25. Abrile 2010: *[[Caviano]]*, *[[Contone]]*, *[[Gerra (Gambarogno)]]*, *[[Indemini]]*, *[[Magadino]]*, *[[Piazzogna]]*, *[[San Nazzaro TI|San Nazzaro]]*, *[[Sant’Abbondio TI|Sant’Abbondio]]* un *[[Vira (Gambarogno)]]* → Gambarogno
* 14. Abrile 2013: *[[Cavigliano]]*, *[[Tegna]]* un *[[Verscio]]* → Terre di Pedemonte
* 10. Abrile 2016: *[[Gresso]]*, *[[Isorno TI|Isorno]]*, *[[Mosogno]]*, *[[Onsernone]]* un *[[Vergeletto]]* → Onsernone

## Fueßnote
Riedikon

**Riedike** (amtlich: *Riedikon*) isch än ehemaligi Zifilgmeind und än Ussäwacht fo dä Stadt Uschter im Kanton Züri.

## Geografy
Riedike isch äini fo dä sogenannte Ussäwachte vo dä Gmäind Uschter. Riedike hät sin ländliche Charakter total bewaart und schtaat äsoo im föllige Kontrascht zur Induschtryschtatt Uschter. S Dorf befindät sich am südöschtliche Uufer fom Gryfäsee. Durs Dorf flüsst dä Tüfenbach, wo nordweschtlich fom Dorf in Gryfäsee flüsst. Id de Bach flüsst fo Nossike her dä Klusbach. Die weschtlichi Gränze fo Riedike bildet d Mönchaltorfer Aa. Riedike gränzt im Nordä a Nideruschter, im Oschte a Nossike, im Süde und Sudwescht a Mönchaltorf und im Nordweschte an Gryfäsee.

## Färcheer
Dur Riedike füärt d Kantonsschtraass Nr. 716 vo Uschter uf Egg, wo äu zur Uufaart uf d Schnällschtraasss über d Forch uf Züri gaat. Ussärdem gits fo Riedike Schtrasse uf Nideruschter, Nossike und Mönchaltorf. As öffäntlichi Färcheersnetz ischt Riedike dur d Buslinie 842 fom Bahnhof Uschter nach Ötwil aagschlosse. Die Buslinie isch bis 1953 äs Tram gsy, di sogenannti Uschter-Ötwil-Bahn.

## Wirtschaft
Än Grosstäil fo dä Ywonner fo Riedike sind Pändler, wo in Züri oder in Uschter schaffäd. S Dorf sälber hät sin Puurädorfcharakter erhaltä und es git in Riedike no färschidäni Puuräbetryb. Näbed äm öschtliche Färcheerschräisäl hät s ä Tankschtell mit ämänä Ladä, wo täglich bis z Nacht am zähni offe hät. Im Nordä git s links fo dä Schtraas nach Nideruschter ä Chyssgruäb und rächts än Golfplatz.

## Gschicht
Di erschti schriftliche Erwäänig fo Riedike datiert us äm Jaar 741 inäre Schänkigsuurkundä fom Chloschtär Sanggallä. Riedike isch somit de Täil fo Uschter, wo als erschtä schriftlich erwäänt worden isch no for Uschter sälber.

Bis Aafang nünzänts Jaarhundärt isch Riedike än äigäti Zifilgmäind gsy. Am 9. Juli 1927 sind di ehemalige Zifilgmäinde fo Uschter zur hüttige politische Gmäind Uschter zämägläit worde.

## Sehäswürdigkäite
Di gröschti Sehäswürdigkäit fo Riedike isch natürlich s Naturschutzgebiät rund um dä Gryfäsee. Im Schilf am See läbäd zaalrichi Tier- und Fogälartä, wo zum Täil fom Uusschterbe bedroot sind, untär andärem Wysschtörch.

## Bilder

Datei:2010-05-23-Riedikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 101.jpg|de Dorfbrunne fo Riedike
Datei:2010-05-23-Riedikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 094.jpg|s alti Füürweerhuus(s Lokal fom Quartierfäräin)
Datei:2012-02-12-Lagofrostigho (Foto Dietrich Michael Weidmann) 024.JPG|d Seegrörni 2012
Datei:2010-05-23-Riedikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 095.jpg|s Dorfzäntrum fo Riedike
Datei:2010-05-23-Riedikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 105.jpg|es Rigälhuus


## Weblink

* 
* de Quartierverain Reidike uf de Website vo Uschter

## Referänze und Quälle
Kunstgewerbe

S **Kunstgwärb** umfasst die handwärkligi, maschinelli oder industrielli Herstellig vo Gebruuchsgeegeständ mit künstlerischem Aaspruch.

Dr Begriff **aagwändeti Kunst** umfasst alli Beriich vom kunstgwärblige Schaffe: Witeri Begriffe für Geegeständ, wo au as Kunstgeegeständ chönne verstande wärde, si *Gebruuchskunst* oder *dekoratiivi Kunst*.

## Gschicht
Im 19. Joorhundert si zum erste Mol Gwärb-Museum, Kunstgwärbmuseum und Kunstgwärbschuele gründet worde, zum Aaschauigsbischbil für künstlerisch gstalteti Gebruuchsgegeeständ z sammle und z bresentiere und Mensche im Handwärk uszbilde, wo sonigi chönne härstelle.

Zu de bekanntiste Schuele vo dr aagwändete Kunst zelt s Bauhaus. Es het vo 1919–1933 bestande und gältet wältwit as Häimstett vo dr Avantgarde vo dr Klassische Modärne uf alle Gebiet vo dr freije und aagwändete Kunst.

S Kunstgwärb cha as Vorlöifer vom Broduktdisäin verstande wärde.

## Broblematisierig
Im Geegesatz zum Kunsthandwärk, wo Unikaat oder Wärk in chliine Serie herstellt, wärde im Kunstgwärb Gebruuchsgeegeständ au in gröössere Serie, maschinell und noch fremde Entwürf reproduziert. Wäge däm het noch em Walter Benjamin siner Schrift *[[Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit]]* s äinzelne Brodukt käi Aura, und dorum isch dr Kunstcharakter vo dere Art vo dr Produkzioon in Froog gstellt.

Usserdäm git s au Broduzänte mit „künstlerischem Aaspruch“, wo Wärk herstelle, wo von vile as kitschig empfunde wärde. Au sonigi Wärk sött mä zum „Kunstgwärb“ zelle, si si aber nid umbedingt Kunstwärk.

Dorum brucht mä dr Begriff *Kunstgwärb* vilmol im ene abwärtende Sinn. E tüpischi Iischetzig dönt öbbe eso: „Mäisterhaft usgfüert und doch nume Kunstgwärb“. S Brodukt sig zwar handwärklig solid gmacht, aber nid originell. Äänlig wird argumentiert, wenn Kunst aagääblig im ene falsche Kontext verwändet wird.

Wäge de negatiive Konnotazioone vom Begriff *Kunstgwärb* bruche e Hufe Lüt lieber d Sünonüüm *aagwändeti Kunst* oder *Kunsthandwärk*.

## Richdige
* Jugetstiil
* Arts and Crafts Movement
* Art déco

## Fuessnoote


## Litratuur
* Carl Friedrich Adolf von Lützow: ''Kunst und Kunstgewerbe auf der Wiener Weltausstellung 1873'', Leipzig 1875.
* Werner Sombart: *Kunstgewerbe und Kultur*. Berlin 1908.
* Gustav E. Pazaurek: *Guter und schlechter Geschmack im Kunstgewerbe.* Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart/Berlin 1912.
* Alain Gruber: *The History of Decorative Arts.*
** Band I: *The Renaissance and Mannerism in Europe 1480-1630*, München, Hirmer Verlag, 496 S. mit 830 Abb., davon 480 farb., ISBN 1-55859-821-9.
** Band II: *Classicism and Baroque in Europe 1630-1760*, München, Hirmer Verlag, 496 S. mit 830 Abb., davon 480 farb., ISBN 0-7892-0017-1.
** Band III: *From Neoclassicism to Art Noveau 1760-1930*, München, Hirmer Verlag, ISBN 3-7774-1022-5.
Robert Descharnes

Dr **Robert Descharnes** (* 1. Januar 1926 z Nevers, Frankriich; † 15. Februar 2014 im Département Indre-et-Loire) isch e Fotograf, Filmmacher vo dr Avantgarde und äine vo de wichdigste Biograafe vom Mooler Salvador Dalí. 

Dr Descharnes het d Gala und dr Salvador Dalí 1950 uf em Passaschierschiff *America* uf ere Räis in d USA kennegleert. Es het sich en ängi Zämmenarbäit zwüsche em Dalí und em Descharnes entwicklet, bsundrigs im Beriich vom Film. 1954 häi si zämme dr Film *Die ungewöhnliche Geschichte von der Spitzenklöpplerin und dem Rhinozeros*, wo im Dalí sini Theorie über die logarithmischi Spiraale zum Inhalt ghaa het. Dr Descharnes isch en änge Fründ und Sekretäär vom Mooler worde und gältet as dr füerend Expärte vom Dalí sine Wärk. 

Wo s in de 1980er Joor e Lawiine vo Felschige vom Dali sine Wärk gee het, het dr Dalí dr Descharnes 1986 zum Läiter vom Undernääme Demart gmacht, won er drmit sini Uurheeberrächt het welle schütze. Dr Descharnes het dä Boste bis zu siner Bangsionierig im Joor 2004 ghaa. 

## Litratuur
* Robert Descharnes & Gilles Néret: *Salvador Dalí. 1904–1989*. Benedikt Taschen Verlag 2005, ISBN 3-8228-1210-2. Sonderusgoob 2006 bi Taschen under dr ISBN 3-8228-5005-5

## Fuessnoote


## Weblingg
* Website Robert Descharnes mit zahlreichen Fotos aus dem Leben Dalís
Bezirk Riviera

Dr **Bezirk Riviera** (ital. *Distretto di Riviera*, dt. veraltet *Landvogtei Riviera*) isch ain vu dr acht Bezirk im Kanton Tessin in dr Schwyz. Hauptort isch Biasca. 

## Chrais
De Bezirk Riviera bstoht nu us aim Chrais.




## Änderige im Bstand vo dr Gmaine
* d Gmaine Pontirone un Loderio sin in d Gmai Biasca yygmaindet wore
* d Gmai Prosito isch zue Lodrino yygmaindet wore
* uf de 2. April 2017 sin Cresciano, Iragna, Lodrino und Osogna zur neue Gmai Riviera fusioniert
* uf s gliiche Datum fusioniert Claro mit anderne Gmaine zu Bellinzona und hät dodrmit au dr Bezirk gwächslet

## Weblink

* 

## Fueßnote
Bezirk Vallemaggia

Dr **Bezirk Vallemaggia** ( *Distretto di Vallemaggia*, dt. veraltet *Landvogtei Maiental*) isch ain vu dr acht Bezirk im Kanton Tessin in dr Schwyz. Hauptort isch Cevio.

## Chrais
Dr Bezirk bstoht us drei Chrais (*circoli*).













## Änderige im Bstand syt 1803
* Di friejere Gmaine Niva, Campo (Vallemaggia) un Cimalmotto sin zue dr neie Gmai Campo (Vallemaggia) fusioniert.
* Mit Dekret vu 1858 isch d Gmai Cevio in di neie Gmaine Cevio un Linescio drännt wore.
* Mit Dekret vu 1864 sin d Gmaine Prato un Sornico zue dr neie Gmai Prato-Sornico fusioniert wore.
* Di friejere Gmaine Someo un Riveo zue dr neie Gmai Someo fusioniert wore.
* Mit Dekret vum 10. Juni 1936 sin d Gmaine Mogno un Fusio zue dr neie Gmai Fusio zämmegschlosse wore.
* Mit Dekret vum 8. Oktober 2003 sin d Gmaine Aurigeno, Moghegno, Maggia, Lodano, Coglio, Giumaglio un Someo zue dr neie Gmai Maggia zämmegschlosse wore.
* Mit Dekret vum 8. Oktober 2003 sin d Gmaine Brontallo, Menzonio, Broglio, Prato-Sornico, Peccia un Fusio zue dr neie Gmai Lavizzara fusioniert wore.
* Zum 22. Oktober 2006 isch Cevio mit dr Nochbergmaine Cavergno un Bignasco zämmegschlosse wore. D Fusion isch scho uf dr 23. Jänner 2005 blant gsii, het aber no mieße zruckgstellt wäre, wel d Gmai Bignasco gege die Zwangsfusion gchlagt het. Im April 2006 isch die Chlag vum Bundesgricht abgwise wore.
* Mit Dekret vum 20. April 2008 sin d Gmaine Gordevio un Avegno zue dr neie Gmai Avegno-Gordevio fusioniert wore.


Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Vallemaggia 2003.png|Gmaine bis 2003
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Vallemaggia 2006.png|Gmaine bis 2006
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Vallemaggia 2008.png|Gmaine bis 2008


## Fueßnote
Kanton Klierf

Dr **Kanton Klierf** isch e Kanton im Großherzogtum Luxeburg. Är lyt im Norde vum Land. Im Norde un Weschte gränzt er an Belgie, im Oschte an s dytsch Land Rhyland-Pfalz un im Side an d Kanton Wolz, Dikrech un Veianen. Hauptort vum Kanton isch Klierf. Bis anne 2015, wu z Luxemburg d Distrikt abgschafft wore sin, het dr Kanton zum Distrikt Dikrech ghert.

## Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Klierf ghere fimf Gmaine (Yywohnerzahle vum ).

# Ëlwen ()
# Klierf ()
# Parc Housen ()
# Wäiswampech ()
# Wëntger ()

Zum 5. Dezämber 2011 sin di bishärige Gmaine Hengescht un Munzen zue Klierf yygmaindet wore.

Zum 1. Jänner 2012 hän si d Gmaine Konstem, Houschent un Housen zue dr neie Gmai Parc Housen zämegschlosse.

## Weblink

## Fueßnote
Bezirk Mendrisio

Dr **Bezirk Mendrisio** (ital. *Distretto di Mendrisio* oder *Mendrisiotto*, dt. veraltet *Landvogtei Mendris*) isch ain vu dr acht Bezirk im Kanton Tessin in dr Schwyz. Hauptort isch Mendrisio.

## Chrais
Dr Bezirk bstoht us fimf Chrais (*circoli*).





















## Änderige im Bstand syt 1803
* Mit dr Verfassig vu 1814 isch dr Chrais Riva San Vitale vum Bezirk Lugano zum Bezirk Mendrisio chuu.
* Mit Dekret vum 24. November 1975 sin d Gmaine Chiasso un Pedrinate zue dr neie Gmai Chiasso zämmegschlosse wore.

## Fusione syt 2000

Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Mendrisio 2003.png|Gmaine bis 2003
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Mendrisio 2009.png|Gmaine bis April 2009
Datei:Karte Gemeinden des Bezirks Mendrisio 2009_2.png|Gmaine bis Oktober 2009
Datei:Karte Bezirk Mendrisio Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmaine bis 2013


* 2003: *[[Mendrisio]]* un *[[Salorino]]*  →  Mendrisio
* 2003: *[[Casima]]*, *[[Castel San Pietro TI|Castel San Pietro]]* un *[[Monte TI|Monte]]*  →  Castel San Pietro
* April 2009: *[[Arzo]]*, *[[Capolago]]*, *[[Genestrerio]]*, *[[Mendrisio]]*, *[[Rancate]]* un *[[Tremona]]* →  Mendrisio
* Oktober 2009: *[[Bruzella]]*, *[[Cabbio]]*, *[[Caneggio]]*, *[[Morbio Superiore]]*, *[[Muggio]]* un *[[Sagno]]* →  Breggia
* 14. April 2013: *[[Besazio]]*, *[[Ligornetto]]* un *[[Meride]]* →  Mendrisio

## Fueßnote
Arma Christi

D **Arma Christi** (Latiin: »Waffe vom Christus«) oder **Liideswerchzüüg** und **Passiooswerchzüüg** sind d Utensilie, wo bim Martyrium vom Jesus Christus bruucht wore sind und för d Liide Christi stönd. D Arma Christi sind im Mittelalter i de Volksfrömmigkait recht biliebt gsii. 

* s Chrütz mit de Inschrift INRI (lat.: „Jesus vo Nazareth, König vo de Jude“)
* 30 Silberlig, d Summe, wo de Jesus veroote woren isch
* de Chelch vom Oobemool
* e Fackle, well de Jesus znacht verhaftet woren isch
* Fessle und Strick
* Gaissle und Ruete
* de Marterpfool
* de Güggel wo d Verlügning Christi vom Petrus azaigt het
* e Fuust, wege de Oorfiige vom Hoopriester bim Verhöör
* d Ficcahand as Zaiche as de Jesus verspottet woren isch
* s Schwaisstuech vo de Veronika
* d Tornechroone
* drai Nägel
* de Hamer zum Ischloo vo de Nägel
* d Lanze för s föfti Wundmool
* e Roor mitem Essigschwamm
* s Schwert, wo de Mantel vom Jesus tailt woren isch
* drai Wörfel, wo d Soldate um de Rock gwörflet hend
* de Purpurrock vom Jesus
* d Laitere
* d Zange vo de Chützabnaam
* s Felsegraab