open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Äquator

Dr **Äquator** (lat. "Gliichmacher") isch derjenig Grosschreis vu ere Chugle oder eme Himmelskörper, wo vu beide Pole gliich witt ewegg isch. Es isch dr einzig Breitechreis, wo glichzittig e Grosschreis isch, also die chürzist Verbindig zwische allene sine Punkte darstellt. Ihm isch die geographisch Breiti 0° zuegordnet.

## Erdäquator
Dr Äquator vu dr Erde, Durmesser 12756 km, Umfang 40076 km, durquert Afrika, d'Maledive un dr Indisch Ozean, Indonesie, s'zentralpazifisch Mikronesie sowie Südamerika. Er trennt debi d' Nord- vu dr Südhalbchugle. Dr Middelpunkt vum Äquatorchreis fallt mit em vu dr Chugle zämme. Wäge dr liichte periodische Bewegige vu dr Erdax cha dr momentan Äquator ame Ort bis zue circa 10 Meter vum middlere Äquator entfernt si.

Dr Äquator durquert elf Staate uf Landgebiit:
* Ecuador (het si Namme au vum Äquator)
* Kolumbie
* Brasilie
* São Tomé un Príncipe
* Gabun
* Republik Kongo
* Demokratischi Republik Kongo
* Uganda
* Kenia
* Somalia
* Indonesie
Denebe durquert er noch einigi Inslegruppe jewils zwische dr Insle, lauft aber nit yber dene ihri Landfläche. Dezue ghöre d'Maledive un mehreri Inslegruppe vum Pazifik.

Viir Hauptstädt liige fast gnau uf em Äquator:
* Quito (20 km südlich vum Äquator) - Ecuador
* Libreville (40 km nördlich vum Äquator) - Gabun
* São Tomé (35 km nördlich vum Äquator) - São Tomé un Príncipe
* Kampala (35 km nördlich vum Äquator) - Uganda

E in dr Seefahrt yblichs Ritual bim erstmolige Yberquere vum Äquator isch d'Äquatordaifi.

Im Koordinatesystem vu dr Erde (analog au uf andere Himmelskörper oder Himmels-Globe) zellt die geographisch Breiti vum Äquator nooch Norde positiv, nooch Süde negativ. Im englische Sprachruum wird stattdesse au N oder S agfüegt - z. B. 47°N fer Luzern, 47°S fer Stewart Island in Nöiseeland. Dr gschlosse alemannisch Sprochruum isch vum Äquator 45,9 - 49,2° entfernt.

Entlang vum Erdäquator un dr Meridiane entspricht e Bogeminute etwa ere Seemeile, abchürzt **sm** (oder au vu *nautischer Meile, NM*). Ihr Wert vu 1852 Meter ergit sich us em middlere Erdradius (6370 km). Degege isch die ursprünglich Definition vum Meter am Polumfang vu dr Erde (het 40.000.000 Meter entspreche solle) usgrichtet.

Näbenem do beschriibene geographische Äquator git's au dr dur d'Magnetpole bestimmt magnetische Äquator.

## Himmelsäquator
Dr **Himmelsäquator** isch dr Grosschreis uf dr denkte Himmelschugle, wo si vu dr Ebeni vum Äquator gschnitte wird. 

Wil d'Erdax gegenyber dr Ebeni vu dr Umlaufbahn vu dr Erde um d'Sunne, dr Ebeni vu dr Ekliptik, um 23°&nbsp;27' gneigt isch, schnidet dr Himmelsäquator d'Ekliptik under ebe sällem Winkel. Die beide Schnittpunkte werre als Früehligs- bzw. Herbstpunkt bezeichnet, wil sich in ihne d'Sunne zue dr Äquinoktie im Früehlig bzw. Herbst befindet.

Örter uf em Himmelsäquator hän im äquatoriale Koordinatesystem d'Deklination&nbsp;0°, ihri Rektaszension wird ausgoend vum Früehligspunkt gmesse.

## Weblink
כ

**Kaph** (au **Kaf**) isch de elft Buechschtab im Hebräisch Alphabet. Er het de Zahlewert 20.

Im moderne Ivrit wird Kaph ôm Silbeôfong noch Konsonant un ôm Wortôfong als [] usgsproche (in punktierter Schrybwiis mitem Punkt (Dagesch) in de Mitt vum Buechschtabe dargschtellt), in alli ôndri Fäll als [], ähnlich wie im alemanische ch in *Bach*.

Stoht dr Buechschtab ôm Schluss vum Wort, wird er als Finalbuechschtab ônderst gschriebe. Die Schrybwiis wird mangmol fir de Zahlewert 500 vowendet.

## Gschicht

S Wort Kaph bedytet „Hondfläch“. S alt Bilderschriftzeiche isch ursprynglich fyr ä göffneti Hond gschtonde. Uss m hebräische Kaph leitet sich s griechisch Kappa un in witrer Folg s latynische K ab.

## Beispiel

* כינרת kinneret: See Genezareth (vun כינור kinor in de biblisch Bedytung "Harfe")
* &#1513;&#1473;&#1456;&#1499;&#1462;&#1501; schchem: Sichem

## Zeichekodierung
ל

**Lamed**  isch de zwölft Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 30.

## Gschicht

De hebräisch Buechschtab Lamed het de gliche historische Hintergrund wiä s phönizische Lamed, wu sich s griechisch Lambda un s latynisch L devu bgleitet hen.

## Beispiel

* לאה Lea 
* לבן Laban, biblischr Nôme
* לוט Lot
* לוי Levi 
* לילה (laylah) = Nacht

## Zeichekodierung
ת

**Taw** isch de zweiunzwonzigscht un letscht Buechstab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 400. Im moderne Ivrit wird Taw wie au Thet als [] wie im Alemanische usgsproche. S wird oft als 'th' transkribiert un au umkehrt im Hebräische zur Transkription vun griechische Fremdwörter mit 'th' verwendet.

## Gschicht

S Taw isch e Konsonant, wu di schriftlich Form urspringlich uf e Markierungszeiche (x odr +) zruck geht. Vum Taw leitet sich de griechisch Buechschtab Tau un iber denne s latiinisch T her.

## Biispiil

* תלמוד Talmud "Studium"
* תורה Thora "Lehr"  
* תל אביב Tel Aviv "Fryhlingshygel"
* תאטרון (theatron) Theater (Taw als Transkription fyr 'th')

## Zeichekodierung
ש

**Sin** oder **Schin** isch de einundzwonzigscht Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 300. S Zeiche steht fir zwei Luut, [] un []. E Punkt rechts iberm Buechstab markierts als Schin, e Punkt uf de linke Syte als Sin. Bim althebräische Stommesnome Issachar isch unklar, weli Variant vun de Ussproch richtig isch. Us dem Grund wird s Wort ohni en sonige Punkt gschribe. Dr Punkt wird in unvokalisierte Text, wies im moderne Ivrit ieblich isch, allgmein wegglosse.

## Gschicht

S Sin isch e Konsonant, wu di schriftlich Form im phönizische Alphabet uf d schtilisiert Darstellung vun em Zohne zruck geht. Schen (שן) bedytet 'Zohn' uf Hebräisch. S griechisch Sigma un s lateinisch S gihn uf de gliche Urschprung zruck.

## Bispil

* שמש (schemesch): Sunne
* שבת schabbat, latynisiert: Sabbat
* שלמה Salomo, im hytige Ivrit Schlomo
* שושנה schoschanna = Lilie, umgspr. Rose: Susanna
* שטן Satan ("Widersacher")
* שם schem: Sem
* שמואל schmu'el = Gott het erhört: Samuel
* שמעון Simon 
* שמשון Simson
* שרה Sara ("Prinzessin")

## Zeichekodierung
ר

**Resch** isch de zwonzigscht Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 200.

## Gschicht

S hebräisch Resch het de glich historisch Hintergrund wie s phönizisch Resh, wu s griechisch Rho un s latynisch R drus hervor gonge sin. 

## Bispil

* רבקה (rivkah): Rebekka 
* רב (rav): Rabbi

## Zeichekodierung
Abbe (Mondkrater)

**Abbe** isch e chleine Mondkrater uf dr Südhemisphäri vu dr Mondrucksite. Er lit südlich vum Hess-Krater un östlich vum Poincaré.

Dr usser Kraterrand isch liicht erodiert un einigi chleini Krater liige uf em nordwestliche un südwestliche Rand. Die inner Flächi isch relativ ebe, het aber einigi chleineri Krater.

## Satellitekrater

Normalerwiis findet mer dr Buechstab uf sällere Site vum Kratermittelpunkt, wo am nächste an Abbe lit.
ץ

S **Sade**, **Tsade** oder **Zade** isch de achtzehnt Buechstab im Hebräische Alphabet. Sine Ussproch entspricht zimli gnau em alemannische "Z" wie in de "Zit" (IPA: //), nit em englische weiche "Z". Er het de Zahlewert 90.

Stoht de Buechstab om Schluss vum Wort, wird er als Finalbuechstab ondersch gschribe. Die Schrybwys wird monchmol fir de Zahlewert 900 verwendet.

S Sade het als einziger hebräischer Buechschtab kei historisch Entsprechung im griechische oder latynische Alphabet. Numme s griechisch Zahlzeiche Sampi goht druf zruck. Im Arabische entschbricht em s ص.

## Biispiil

* ציון (*tzijon*): Zion
* צפת (*tzefat*): Safed

## Zeichekodierung
ס

**Samech** isch de fimfzehnt Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 60.

Im griechische Alphabet entschpricht em s Ξ un (indirekt) s Χ, im latynische s X. S Samech wird umschriibe as 's'.

## Beispiel
* סידור: Siddur (jüdischs Gebetsbuech)
* סדום (sedom): Sodom
* סין (sin): China
* ספרד (sefarad): Spônie

## Zeichekodierung
ק

**Koph** odr **Qoph** isch de nünzehnt Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 100.

Im griechische Alphabet entspricht em Koph s Koppa, wo aber bal numme noo als Zahlzeiche verwendet worre isch. S'latynisch Q, wo drus abgleitet isch, het sich dergege bis hit als Buechstab erhalte.

## Beispiel

* קין Kain
* קרח Kerach (Is)

## Zeichekodierung
ן

**Nun** isch de vierzehnt Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 50.

Steht de Buechschtab ôm Schluss vum Wort, wird er als Finalbuechschtab ôndersch gschriebe. D Schrybwys wird mônchmol fir de Zahlewert 700 verwendet.

## Gschicht

S hebräisch Nun het de glich historisch Hintergrund wia s phönizisch Nun, wu s griechisch Ny un s latynisch N drus hervorgonge sin.

## Beispiel

* נח Noach 
* נעמי Naomi ("d Angenehmi")  
* נתן Nathan ("Gschenk")

## Zeichekodierung
ם

**Mem** isch de drejzehnt Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 40.

Steht de Buechschtab ôm Schluss vum Wort, wird er als Finalbuechschtab ôndersch gschriebe. Die Schrybwys wird monchmôl fir de Zahlewert 600 verwendet.

## Gschicht

S hebräisch Mem geht uf de gliche Ursprung zruck wiä s phönizisch Mem, wu sich s griechisch My un s latynisch M drus entwickelt hen.

## Beispiel

* משה Moshe: Moses
* משיח mashíah = de Gsalbt: Messias
* מתושלח Metushélah: Methusalem

## Zeichekodierung
Kanarische Inseln

Die **Kanarische Insle** oder churz au d **Kanare** sin ä  Inselgruppe im Atlantik, wo geographisch zue Afrika, politisch aber zue Schpanie ghört. Si ligge öbbe 150 km weschdlich vo Südmarokko. Drzue ghöre d Insle Teneriffa, Fuerteventura, Gran Canaria, Lanzarote, La Palma, La Gomera, El Hierro un etlichi chliineri und teils unbwohnti Insle.

D Bezeichnig "Kanare" chunnt vermuetlich vom latinische Wort Canis (»Hund«), wil de Sag noch d Insle vo grosse Hünd bewacht worde sin.
Kurów

**Kurów** , dt. *Kurau*, isch e Ort in dr Lublinesche Woiwodschaft im südöschtliche Pole.

## Geographi
Kurów lit guet 30 Kilometer nordweschtlich vu Lublin.

### Verchehr
Kurów isch e wichtige Strossechnotepunkt im Lubliner Land, wo sich d'E372 un d'Staatsstrosse 12 un 17 chrize.

## Gschicht
Kurau wird in dr um 1115 uf Latin gschribene *Cronica Poloniae* vum Gallus Anonymus *castrum Galli* gnennt (Burg vum Giggel). 1185 unterstoht dr Ort Kurau im Leszek vo Masovie.

Im 14. Johrhundert isch dr Ort in Privatbesitz kumme un isch zwische 1431 un 1442 zuer Stadt noch Magdeburger Rächt erhobe worre. D'Stadt het sich zum Zentrum fier dr Lebensmittelhandel vu dr Umgäbig entwicklet. Verarbeitig vu Pelze un Läder het sich ebefalls etabliert. Im 16. Johrhundert isch Kurów no eins vu dr Zentre vum Calvinismus in Pole gsi. Um 1680 het d'Pescht am Ort gwüetet un d'Ort het s'Stadträcht voribergehend verlore.

Bi dr dritte Teilig vu Pole anno 1795 isch dr Ort an Öschtriich gfalle, 1809 isch er zum Grossherzogtum Warschau kumme, 1815 no zum Köngriich Pole, wo in Personalunion mit Russland bim Wiener Kongress gschaffe worre isch. Bim Novemberufstand 1830/31 het im Februar 1831 bi Kurów e chleineri Schlacht stattgfunde, wo polnischi Strittchräft underem General Józef Dwernicki die russisch Armee gschlage hän. Trotzdem hän d'Russe schliesslich d'Oberhand gwunne un Pole in Reaktion uf dr Ufstand zue ere russische Provinz degradiert. In dr Folg vum Jännerufstand 1870 het dr Ort si Stadträcht endgiltig verlore. 1918 isch Kurów Teil vum wiidererrichtete Pole worre.

Gli am Afang vum 2. Weltkrieg het am 9. September 1939 die ditsch Luftwaffe dr Ort schwer bombardiert un debi au e mit rote Chrizer kennzeichnets Chrankehüs zerstört, was no viili Opfer gä het. Im Zweite Weltchrieg hän die Ditsche zwei Arbeitslager fier Sklavearbeite un 1942 au e chleiners Ghetto errichtet.

## Söhn vu dr Stadt un mit Kurów verbundeni Persönlichkeite
* Wojciech Jaruzelski - ehemolige polnische Staatspräsident (uf d Welt cho 1923 z'Kurów)
* Jacek Janczarski - polnische Satiriker, Schriftsteller (uf d Welt cho 1945 z'Kurów, gstorbe 2000 z'Warschau)
* Czesław Janczarski - polnische Dichter (uf d Welt cho 1911 in Hruschwitz, gstorbe 1971 z'Warschau)
* Grzegorz Piramowicz - polnische Priester, Schriftsteller, Philosoph (uf d Welt cho 1735 z'Lemberg, gstorbe 1801 z'Międzyrzec Podlaski)
* Ignacy Potocki - polnische Politiker (uf d Welt cho 1750, gstorbe 1809 z'Wien)
* Piotr Kurowski (Peter vu Kurau) - Burggraf vu Nowy Sącz un Lublin

## Fuessnote


## Weblink

* Website vo dr Gmina (polnisch)
* Wiki über Kurów (polnisch)
Albin Braig

Dr Albin Braig (* 1951 en Schduagert) isch dr Sohn vom Otto Braig der wo anno 1968 dia Komede-Scheuer en dr Mäulesmühle grendet hot. Vorher henn se en dr benachbarten Burkhardtsmühle g'schpielt. 

Aufgwachsa isch dr Albin en Weilimdorf. Heit lebd dr glernte Schriftsetzer en Herraberg.

Dr Albin hot Johrzehnde lang an dr Seit von seim Vaddr en dr Komede-Scheuer gschbild. Seit 1994 tritt er mit´m Karlheinz Hartmann reglmäsich en dr Komedereih "Hannes und der Bürgermeister" uff.

Sei Sohn, dr Bastian Braig, produziert enzwischa dia ganze Sendunga ond Theatrschtickla.

Seit 2004 gibds jetzt a oigene reglmäsiche Färnsähsendong em SWR: "Freunde in der Mäulesmühle", wo dr Albin mit seim Fraind Karlheinz Hartmann Gäschd eilada duat, mit Sketch, ond Mussig, die Herrn Stumpfes Zieh- und Zupfkapelle spilt.

## Weblink
* Komede-Scheuer Mäulesmühle
* Mundart sollte auch gescheit sein (Stuttgarter Zeitung, 08.12.2009)
* „Oifach gut glaufe un Glick ghet!“ (Pfalz-Echo, 15.07.2015)
Otto Braig

Dr **Otto Braig** († 1996) isch a schwäbischer Volksschauschpiler ond Autor.
1970 hot er die Mäulesmühle em Siebenmühlental bei Leifelda-Echterdenga zur Komede-Scheuer erklärt.

Er hot mit seim Sohn onder anderem so Theaterschtickla vrfasst wie "Der Siebenmühlentaler" ond "Bei ons verklemmt nix". 

1996 isch dr Otto no gschtorba. Sei Sohn, dr Albin Braig, leitet seither die Komede-Scheuer. Er fihrte die Arboit von seim Vattr fort. 2023 isch or dann in Rende ganga.

## Ekschterni Syte
*Komede-Scheuer Mäulesmühle
Uli Keuler

Dr **Uli Keuler**  (* 3. Dezember 1952 en Kirchheim unter Teck) isch a deitscher Kabarettist on Comedian.

Dr Uli Keuler hot sei Karriere bereits 1973 begonna, wo er meischt en Jugendhaiser ufftretta isch. 10 Johr lang hot er sei Programm "Geduld Geduld, das schlimmste kommt noch" gschbielt. Seine Uffdritt fendet meischt nur em Schwäbischa statt, weils die andere warscheins schlecht verschtandet. Ähnlich wie dr Kabarettischt Rolf Miller tritt dr Uli Keuler emmr solo mit amma Stuhl auf. Sonscht braucht er koine Kulissa odr Requisita.
Was veil it wissad isch, dass dr Uli Keuler beim Walter Jens a Dokterarbeit über Häberle und Pfleiderer gschriba hät.

## Werk
### seine Liveprogramm
* 1989 "Geduld Geduld, das schlimmste kommt noch" (hot er 10 Jahre lang gschpielt)
* 199x "Camillo"
* 2004 "Uli Keuler spielt ..."

### seine CDs
* 1989 "Der Betriebsausflug"
* 199x "Camillo"
* 2004 "Uli Keuler spielt ... 1973 - 2003"

### seine Vidjos/DVDs
* 2005 "Uli Keuler spielt ... LIVE" (DVD)

## Auszeichnonga
* 1981 Kleinkunstpreis Baden-Württemberg
* 1991 Oberschwäbischer Kleinkunstpreis
* 2017: Kleinkunstpreis Baden-Württemberg, Ehrepreis
* 2021: Sebastian-Blau-Preis für Schwäbische Mundart, Ehrepreis

## Schrifte
* *Häberle und Pfleiderer. Zur Geschichte, Machart und Funktion einer populären Unterhaltungsreihe*. Tübinger Vereinigung für Volkskunde, Tübingen 1992 (Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts der Universität Tübingen 78) ISBN 3-925340-77-7. Zugl.: Tübingen, Univ., Diss., 1989
	
## Weblink
* Offizielle Webseite von Uli Keuler
ע

**Ajin** oder **Ayn** isch de sechzehnt Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 70.

## Usschproch
Im Althebräische bezeichnet s Ajin e Luut, wu gonz tief in de Kehl gschproche wird, wu em Rülpse entfernt ähnlich klingt (de stimmhaft pharyngal Frikativ, IPA: /ʕ/). Im Neuhebräisch wird die Usschproch numme noch vun de Jemenitische Jude pflegt, in de neuhebräische Standardusschprich bezeichnet de Buechschtab de gliiche Knackluut wie s Aleph.

## Gschicht

S hebräisch Ajin het de gliche historische Hintergrund wia s phönizisch Ajin, wu urspringlig di bildlig Darstellung vu eme Aug mit eme Punkt in de Mitte gsi isch. Usem semitische Konsonant isch im Griechische de Vokal Omikron, wu sich s griechisch Omega un s latynisch O drus entwickelt hen.

## Biispil

* עשו 'eśāw: Esau
* עזה 'Asah: Gaza

## Zeichekodierung
פ

**Pe** isch de siebzehnt Buechschtab im Hebräische Alphabet. 
Im moderne Ivrit wird Pe ôm Silbeofong noch Konsonant un om Wortofong als [] gsproche (in punktierter Schrybwys mit em Punkt (Dagesch) in de Mitte vum Buechschtabe), in alli ondri Fäll als [].
Er het de Zahlewert 80.

Steht de Buechschtab ôm Schluss vum Wort, wird er als Finalbuechschtab ôndersch gschribe. 
Pe-sofit het ällewell d Ussproch [].
Die Schrybwys wird mangmol fir de Zahlewert 800 verwendet.

## Gschicht

De hebräisch Buechschtab Pe het di gliich Wurzel wie de Buechstab Pe vum phönizische Alphabet, wu sich s griechisch Pi un s latiinisch P drus ableite.

## Biispiil

*  פלשטין (palestin) Palästina, vgl. de Nôme vum alttestamentliche Philister Volk
* פוטיפר Potiphar (altägyptisch: "vun Ra gäben"
* פרעה Pharao (altägyptisch: "grosses Hous")
* פורים Purim vun פור pur: "Los"

## Zeichekodierung
Komede-Scheuer

Die Komede-Scheuer isch a Volksbihn, wo dr Otto Braig 1985 en dr Mäulesmühle grindet hot. Se ligt em Sibamihladal bei Leifelda-Echderdenga.  

Die Komede-Scheuer isch so populär, dass d Vorschtellunga a halbs Johr on no lenger em Voraus ausverkauft sen.

En dr Komede-Scheuer senn die boide Konschtfigura Hannes und der Bürgermeister entschtanda. Zu Lebzeita vom Otto Braig hot s bloss zwoi Sketch gebba mit Hannes ond em Bürgermoischter, ond zwar en denne Programm "Kraut ond Riaba" oin, ond em Programm "Kartoffelschnitz ond Spätzla" oin.

Seit 1994 tritt dr Albin Braig mit´m Karlheinz Hartmann reglmäsich en dr Komedereih "Hannes und der Bürgermeister" uff.

Enzwischa produziet dr Bastian Braig (dr Enkl vom Otto Braig) dia ganze Sendunga ond Theatrschtickla.

## Die Bühnaprogramm
* "Der Siebenmühlentaler" (Autor: Otto Braig)
* "Bei Ons verklemmt nix" (Autor: Otto Braig)
* "Kraut ond Riaba" (a Sammlong von oinzelne Sketch)(Älle 3 Braig-Generationa uff oimol)
* "Kartoffelschnitz ond Spätzla" (a Sammlong von oinzelne Sketch)
* "Rutsch mr doch da Buggl nuff" (Autor: Albin Braig)
* "Ausverkauft" (Autor: Albin Braig)

## Ekschterni Syte
*Komede-Scheuer Mäulesmühle
Ulmer Zelt

S **Ulmr Zeld** isch a großes Zeld-Feschdivel, wo jeds Johr en dr Ulmr Friedrichsau schdadd fend.

Des Feschdivel gibds seit 1987. S fendad emmr so von Mai bis Juli schdadd. Träger vom Feschdivel isch dr *gemeinnützige Verein zur Förderung der freien Kultur Ulm e. V.*

2005 zom Beischbil sen so Bands wia "Saga", "Schandmaul", "Biermösl Blosn", "Chris Thompson", "Krokus" on "Adam Green", abr au so Leit wia "Georg Schramm" on "Ganz schön feist" uffdredda. Im 2008 war dr Alan Parsons und 2009 dr Gary Moore am Zeld-Feschdivel.

S isch also koi reins Musikfeschdivel, sondrn durchaus au mol mit Comedy odr Kabrett gschbickd. Jeds Johr schnupped über 70.000 Bsuecher d Zeldluft uf em Feschtgländ.  

## Weblingg
* Offiziella Website vom Ulmr Zeld
Langenau

**Langenau (Wirdâberg)** isch a Schtadt, wo ogfähr 16 km nord-öschtlich von Ulm (Donau) ligt. Obwohl d Schdadt et arg gross isch, isch se oinâ von de greeschde em Alb-Donau-Krois. Schdatt Langenau (wiâ em hochdeitschâ) sagât oine au *Langânau* odr *Langnau*.

Zur Gmoid drzuâ gherâd nebr dr Schdat Langânau au d Derfr Albeck mit zwoi Weilr Oschdrschdett ond Schduubâlau, Geddengâ ond Herflsengâ (älle drei seid 1972).

Nôchbrgmoidâ send Närâschdett ond Ellengâ em Nordâ, Rammengâ em Oschdâ, Leibhoim ond Elchengâ em Siidâ, d Schadt Ulm em Siidweschdâ ond Boimrschdett ond Bärâschdadt em Weschdâ.

Zom Gmoidsvrwaldongsvrband Langenau, wo mâ bei dr Gmoidsreform en de 1970 eigrichdâd hôd, gheerâd nebâ dr Schdadt Langenau au de ooabhengige Gmoidâ Aaldâ, Asslfengâ, Ballâdorf, Bärâschdadt, Bêrslengâ, Brôidengâ, Holzkirch, Neâschdett, Närâschdett, Ellengâ, Rammengâ, Setzengâ ond Weidâschdett.

## Landschaft ond Leid
Langenau ligt am Rand von dr Schwäbischâ Alb. Durch Langenau fliâßt d Nau (von de Langenaur Aach gnannt), woher ao dr Name kommt. 'S **Langenauer Ried** gilt als oes von de quellreichschde Gebiete en ganz Deitschland. Meh als 3 Milljona Leid werrad von dr Hauptfassung vom Zweckverband Landeswasserversorgung mit Trinkwassr versorgt. 'S Wahrzoecha von Langenau isch dr Kirchturm von dr **Martinskirche** im Schdadtzentrum, wo ma von weit weg seah kah. 

## Gschichd
Langenau hat 2003 sei 1000-jährigs Jubiläum gfeirad. D Schdadt isch an â 1003 zerschde Môl erwähnd wôrâ, ond zwar als *Nawe*. 

En dr Zeid drnôôch hôd abr dr jetzdige Schdadtdoil Albeck moischdens de greesr Roll gschbiild. Dô hôds â kloinâ Burg ghed, ond de Frei Reichsschdadt Ulm hôd von dô aus ihrân Bsitz en dr Gegend vrwaldet, wo au älle 4 heidige Langnauer Schdadtdoil drzuâ gheerd hend. An â 1802 isch s ganze Gebiâd an Bôirâ ganga, ond seid 1810 gheerâd d Schadt Langenau ond d Derfr zu Wirddâberg. Von 1810 bis 1819 hôds â oiges Obramt Albeck geâ, seidher isch d Obramts- (ond schbädr Krois-)Vrwaldong en Ulm.

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Feschtlichkoeta
En Langenau wird jeds Johr em Sommr abwechslend s**'Turmfescht** (am Langenaur Kirchturm) odr d**'Aachhoggatse** (abgloedet von „An dr Aach hoggat se“) gfeirad. Beim **Kinderfescht** em Juli ziehad elle Kendr von de Schuâla aus am Langenaur Kroes verkloedet durch Langenau. Drnoch wed uf dr Reitte gfeschtad.

## Fuaßnote


## Weblink

* Internetpräsenz der Stadt Langenau
* Offizielle Internetpräsenz des Musikvereins Langenau
* Internetpräsenz des Modellsportvereins Langenau
* Internetpräsenz Kinderhaus-Freunde e.&nbsp;V. Langenau
* Internetpräsenz Oldtimerfreunde Langenau e.&nbsp;V.
API

D'Abchürzig **API** stot fer

* *Active Pharmaceutical Ingredient*, englischi Bezeichnig fer e Wirkstoff ime Pharmapräparat.
* *Allgmeinarzt, Praktiker un Internist*, im Sinn vu Arzt mit Huusarztfunktion
* Adaptivi Planigsintelligenz, mathematischi Methode fer industrielli Planigsufgabe.
* American Petroleum Institute,  Interesseverband vu dr Öl-, Gas- un petrochemische Industri in dr USA.
* Analytical Profile Index, Testmethode fer d'Identifikation vu Bakterie uf biochemischem Wäg. 
* Application Programming Interface, in dr Informatik e Programmschnittstelle.    
* **A**lphabet **p**honétique **i**nternational (frz. abchürzt **API**), also Internationals Phonetischs Alphabet, lueg IPA   
* Automated Process, Inc., e in dr USA asässige Hersteller vu Outboardkomponente in dr Tontechnik (lueg Weblink)
Herrn Stumpfes Zieh- und Zupfkapelle

**Herrn Stumpfes Zieh- & Zupfkapelle** isch a schwäbische Band (odr au Kapell) vo dr Ostalb rond om Aala. 
S senn bloss vier Leit: Manfred Arold, Benny ‚Banano’ Jäger, Michael ‚Flex’ Flechsler und Marcel ‚Selle’ Hafner. 
Se spielet Tuba, Posaune, Akkordeon, Waschbrett, Kontrabass, Bassflügelhorn, Gitarra, Banjo, Kindersaxophone, Melodica, Tenorhorn, Trompet, Ziehflöt ond so weidr. On älle den au senga, ond zwar älle Liader uff schwäbisch, moischtens en dr Variante vo dr Ostalb. 

## Gschicht vo dr Band
1992 hot älles ogfanga mit Ufftritt en Schwäbisch Gmendd. 

1994 hent se ihrn ersta Fernsähufftritt ghet, uffzeichet en dr Mäulesmühle beim Albin Braig ond 1997 isch de erscht CD rauskomme. 1999 hot s dritt Programm em Südwesta (SWR) a halbstendige Sendong mit enna gmacht. Dr Namensgäber, dr *Stephan Stumpf*, hot bis ens Johr 2000 selbr au mitgschpielt, nämlich an dr Gitarr. 

Ofangs (bzw. so etwa bis 1998) senn se emmer zamma mit em Albin Braig on em Karlheinz Hartmann ufftretta. Se senn also mit em Hannes ond em Bürgermeischter uff Tour gwä. Mittlerweile touret se au alloi. 

Em Dezämbr 2001 het dr SWR wiedr a Konzärt uffzeichnad, en dr Seminarturnhalle en Nagold. Dr Mitschnitt davo isch als DVD erheltlich.

## Diskografie
* 1997 "Badenkele 'n' Klee"
* 1998 "Unterwegs im Silberrausch" (Live)
* 2001 "Drhoim" 
* 2002 "Live aus Nagold", uffzeichnad en Nagelt (VHS-Video, 2009 als DVD) 
* 2002 "Frummzigg"
* 2004 "abandasee" (Maxi Single)
* 2005 "Sei wie Du"
* 2005 "Wir haben eine Fahne" (Maxi Single)
* 2007 "Stumpfes Live", uffzeichnad en Laoba (Doppel CD / DVD), 
* 2008 "Henderscheviersche"
* 2011 "Wohlwär"
* 2012 "20 Lieder aus 20 Jahren"
* 2014 "Ogottogott"
* 2014 "20 Jahre Jubel-Tour Live" (DVD)
* 2017 "sehr sogar"

## Weblink
* Stumpfes offizielle Homepage
Schwoißfuaß

**Schwoißfuaß** isch a 1979 vom Alex Köberlein gegrindete Rockgrupp gwä, wo Lieder mit schwäbische Text gsonga hot. 
Als ihr greeschdr Hit gilt *Oinr Isch Emmr Dr Arsch*.

Noch siba Johr hot sich die Grupp uffglöst. 1996 sin se na no uff ra Revival-Tour gwä.
A weitere Tour soll s nemme gebba, weil zwoi Mitglieder von dr Urbsetzung nemme lebet: Jürgen *Sulla* Bratke (†1987) on André Schnisa (†1999).

Die Köberlein-Brieder Alex on Georg sen zuedem seit 1978 mit dr Grupp Grachmusikoff aktiv.

## Diskographie
Alben:
* 1980 Schwoba-Rock Laif
* 1981 Oinr Isch Emmr Dr Arsch
* 1982 Mir Suached Jetz Dr Dialog
* 1983 Du Glaubsch Des War A Spiel
* 1985 Mach was!?
* 1986 Sieba Johr... (Best of)
* 1996 Auf dr Stroß (live)
* 1996 Rattakarma

Singles:
* 1985 Mach Was!?/Bloß An Film

## Weblink

*  Offizielle Seite, mit Hörproben
* German Rock e.&nbsp;V.
* Offizielle Seite, Grachmusikoff
* Youtube: Oinr isch emmr dr Arsch
Karlheinz Hartmann

Dr **Karlheinz Hartmann** (* 29. April 1950 in Affalterbach;† 29. August 2023) isch a schwäbischr Volksschauschpilr on Komödiant gwe.
Aufgwachsa isch er em Stadtdoil Weilimdorf vo Stuagert. Er hot in Herraberg glebt.

Er hot Elektroniker glernt. Mit seim Freind, am Albin Braig hot er sehr lang en dr Komede-Scheuer gschpilt. Unter anderem beim *Siebenmühlentaler* ond *Bei ons verklemmt nix*. 
Seit 1994 isch er emmr dr Birgermoischter bei Hannes und der Bürgermeister gwe.

## Weblink
* Komede-Scheuer Mäulesmühle
* Martina Zick: "Mundart sollte auch gescheit sein": Interview mit em Albin Braig un em Karlheinz Hartmann (Leonberger Kreiszeitung, 08.12.2009)
Amtssprache

A **Amtssproch** isch a Sproch, wo mr hauptsächlich braucht bei de Behörda, bei dr Polizei, em Krankahaus ond so weitr.

A Amtssproch isch a Sproch wo manchmol (odr oft) net dort gschprocha wird wo mr se hot.
Zom Beischpiel isch en Algerie d Amtsschproch Franzesisch. 
Die verbreitetschte Amtssprocha sen wohl Englisch, Spanisch on Franzesisch.

## Lendr, Amtssprocha ond weitere Sprocha
Es folged a paar Beispiile:

## Weblink
* Amtssprachen uf laenderdaten.de
* Vielsprachige Schweiz uf switzerland.org
Manfred Rommel

Dr. h. c. Senator e. h. **Manfred Rommel** (* 24. Dezember 1928 en Schtuegert; † 7. November 2013) ischt von 1974 bis 1996 Oberbürgermeister von Schtuegert gwä. Er gilt als oiner von de beliebteschte Kommunalpolitiker von dr CDU.

Er isch dr Sohn vom Generalfeldmarschall Erwin Rommel. Er hot sei Abitur 1947 en Biberach an der Riß gmacht ond aschließend en Dibenga  Rechts- on Staatswissenschafta studiert. 1956 hot er sei erschte Aschtellung en dr Landesverwaldong ghet. Dort isch er 1959 Regierungsrat ond no persenlicher Referent vom domoliga Innenminister Hans Filbinger worda. 1971 hot er no als Ministerialdirektor ens Finanzministerium gwechslt on isch na schpäter dort Staatssekretär worda. 

1974 isch dr Rommel als Nochfolger vom Arnulf Klett zom Oberbirgermeischter dr Stadt Schtuegert gwählt worda.

Er isch seit 1996 Ehrabirger von Schtuegert gwä. Au em Ruheschtand isch er no emmer a beliebter Redner on gfrogter Autor gwä.

Überregional bekannt worde isch er als Präsident vom Deitsche Schtädtetag.

## Auszeichnonga
* Präsident der Freiherr-vom-Stein-Gesellschaft
* Orden wider den tierischen Ernst (1982)
* Orden des Großoffiziers im Orden von Oranien-Nassau (1982)
* Ehrensenator der Fachhochschule für Technik Stuttgart (1982)
* **Ehrendoktor** der University of Missouri-St. Louis (1983),
: der Maryland University und 
: der University of Wales
* Ritter der Ehrenlegion der Französischen Republik (1985)
* Kommandeur der Ehrenlegion der Französischen Republik (2002)
* Guardian of Jerusalem (1987)
* Commander of the Order of the British Empire (1990)
* Verdienstmedaille des Landes Baden-Württemberg
* Theodor-Heuss-Medaille
* General-Clay-Madaille
* Dolf Sternberger-Preis
* Karry Preis
* Großes Verdienstkreuz mit Stern und Schulterband des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland
* Friedrich-E.-Vogt-Medallie (1996)

## Seine Biacher (a Auswahl)

* Trotz allem heiter - Erinnerungen, Ullstein-Taschenbuch, 2003, ISBN 3548365965
* Soll und Haben, Ullstein-Taschenbuch, 2003, ISBN 3548364527
* Wir verwirrten Deutschen, Ullstein-Taschenbuch, 1989, ISBN 3548346146
* Abschied vom Schlaraffenland. Gedanken über Politik und Kultur., Deutsche V.-A., 1987, ISBN 3421060819
* Holzwege zur Wirklichkeit, Hohenheim Verlag, 2001, ISBN 3898500268
* Das Land und die Welt, Hohenheim Verlag, 2003, ISBN 3898500993

:außerdem Sammlonge vo seine Sprich, Gedicht ond Witz, rausgeba vom Frank-Ulrich Planitz.

## Biacher iber Ihn
* Manfred Rommel - Bilder einer Ära.  Von Horst Rudel und Thomas Borgmann, DRW-Verlag, 2000 1. Auflage, 110 Seiten mit 150 s/w-Fotos, ISBN 3871814563 

## Weblink

* Dokumentation des mdr über Manfred Rommel
* Reden anlässlich der Ernennung zum Ehrenbürger der Universität Stuttgart am 18. Mai 2005 (PDF, 9,8&nbsp;MB)
* [//www.stuttgart.de/item/show/300506 Manfred Rommel uf dr Homepage vo dr Landeshauptstadt Stuegert]
* Nachruef auf Manfred Rommel: Ein Glücksfall für Stuttgart
Saure Kutteln

**Saure Kuttla** senn a sowohl em schwäbischa als au em badischa Teil von Baden-Württemberg beliebts Essa. 

Dr Begriff *Kuttla* kommt vom lateinischa *calduna* (Eingeweide), woraus em Deitscha die *[[Kutteln|Kaldaunen]]* worda senn. Die Schwaba henn no eifach ihre Kuttla draus gmacht. Des Gricht isch au en andere Landstrich onder andre Bezeichnonga (z. B. Flecksuppe en Eschtreich) bekannt. S isch frihr a typischs *Arme-Leute-Essen* gwä. Kuttla mog zwar no net jeder Schwob, für manche ischs allerdengs a ausgschprochene Leibspeis.

Kuttla werdet aus m greinichta on gebrühta Vormaga von de Render gmachd. S Fleisch wird en Schtreifa gschnitta on en ra Mehlschwitze ogfähr a Stond lang weichkocht. Als Gwürz werdet a Lorbeerblatt, Wacholderbeera sowie a bissle Pfeffer dazuageba. Dr saure Gschmack wird durch die Zugab von Essich odr Wei erreicht.

Am beschta schmecket Kuttla zu Bratkartoffla, aber mr ko au a Brot drzua essa.

## Luag au
* Froschkuttelessa

## Weblink

* Saure Kutteln uf schmeck-den-sueden.de
Linsen mit Spätzle

**Lensa ond Spatza**  isch a traditionells Gricht aus dr Schwäbischa Kich, heifig gilds sogar als des *Schwäbische&nbsp;Nationalgericht*. Drzua geids moischdens Soidawirschdle.

## Gschicht

Entschtanda isch des Essa – wie so viel von de heit no typische schwäbische Gricht – als „Arme-Leit-Essa“ in ra Zeit vo Mangl. Wie Floisch fir da Großdoil vo de Schwôba no oerschwenglich gwea isch, sin Lensa a beliebts on nahrhafts Grundnahrungsmittel gwea, wo au iber da Wender hot kenna glagrt werda. Außerdem kommt des Essa no aus rer Zeit, wo mer Lensa no uf dr Alb aabaut hôt, was se zu em echta oihoimischa Essa gmacht hôt.

Heit stoht des Wentergricht en viele gutbirgerlich-schwäbische Wirtschafta auf dr Speiskart, wird aber vor allem en Kantina on Mensa abota oder als Alltagsessa dehoim kocht.

## Zubroidong

Griane odr braune Tellerlensa werdet meglichscht fenf bis zeh Stond en Wasser eigwoicht, zom se drnoch en ra Floischbria (Fleischbrühe) kechla lassa, bis se woich senn. Bei de neie, zom Beischpil ausm Supermerkt, gohts au ohne Oiwoicha, mr ka se glei ens Wasser doa, aber mr sott se au et so grausig kocha lassa. En boide Fäll sodd mr se et sprudled koche lassa, weil sich des enthaltene Oiweiß sonscht so verändra duat, dass se hart bleibet. Wenn mr se mit rer Bria macha will, sott mr se drvor oiwoiche, egal ob neie oder alde, weil se weagenem Salz suscht au hart bleibed – also zom Kocha koi Salz ond it so gwaldädig kocha. Noch em Kocha d’Fond it weglehra!

Wenn se na kochet senn, geits an haufa verschiadene Rezept zom se vollends fertig z’macha. En eller Regel duat mer z’ersch an Butter oder s’Schmalz em Hafa verlaufa lassa, um na je noch em Rezept Zwibla, moischtens au Speck ond Röschtgmües (Sellerie, Karotta, Lauch) a bisle azomdämpfa. Wenn älles nah so a bisle ahganga isch, duat mr a bisle Mehl drüberd streua ond so lang reschta, bises holzbrau isch (vgl. dunkle roux). Wenn dia Farb erreicht isch, löscht mer es mit dem Fond ab und lässt des ganza no a Weile kechla. Aber Obachd, des brennt gern nei!

Die fertige Lensa werdet mit Rotweiessig agschmeckt, zom des deftige on kohlehydratreiche Essa leichtr vrdaulich z macha. Oft wird dr Essig au separat groicht on ko je noch Gschmack selber dosiert werda. 

Dia moischte essad gern d’Lensa mit Spätzla ond Soidawirschtla, mr ka na au no Kassler, (grauchte) Baurabratwurscht, Bauch, an harda Zipfl Schwarzwälder Schenka oder so ebbas neidoa, manche kochet au no Schwarta mit, damit nix omkommt.

## Verweis

* Schwäbische Küche

## Ekschterni Syte

* ''Linsen mit Spätzle'' Rezept mit ausführliche Beschroibong vo de Zubroidongsschritt uf single-kochbuch.de
* ''Linsen mit Spätzle und Saitenwürstle'' verfeinerts Rezept uf kochbaeren.de
Aach

**Aach**, abgleitet vu ere indoeuropäische Wortwurzle (ahd. *aha*) un verwandt mit lat. *aqua* (alem. *Wasser*) isch de Namme vo verschidene Flüss und Ortschafte, wo an ere Aach ligged.

**Flüss**
* Aach (Arbon), en südliche Zuefluss vom Bodesee bi Arbon im Kanton Thurgau
* Aach (Romanshorn), en südliche Zuefluss vom Bodesee zwüsched Romanshorn und Salmsach im Kanton Thurgau
* Deggenhauser Aach, en nördliche Zuefluss vo de Linzer Aach, Bade-Würtebärg
* Linzer Aach (au: *Hintere Aach, Salemer Aach, Seefelder Aach*), en nördliche Zuefluss vom Bodesee uf em Gebiet vo Bade-Würtebärg
* Radolfzeller Aach (au: *Hegauer Aach, Singener Aach*), en weschtliche Zuefluss vom Undersee (Bodesee), Bade-Würtebärg
* Stockacher Aach, en weschtliche Zuefluss vom Bodesee, Bade-Würtebärg
* Zwiefalter Aach, en nördliche Zuefluss vo de Donau, Bade-Würtebärg

**Ortschafte**
* Aach (Hegau), e Stadt bi Singe, Bade-Würtebärg
* Aach (bi Trier), e Gmei bi Trier, Rhyland-Pfalz
* Aach im Allgäu, e Gmeideil vu Oberstaufe im Oberallgäu, Bayern
* Aach (Dornstetten), e Stadtdeil vu Dornstette, Bade-Würtebärg
* Aach (Pfullendorf), en Ortsdeil vo de Stadt Pfulladorf im Landchreis Sigmaringe, Bade-Würtebärg

**Aach** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Christoph Wilhelm von Aach, en dütsche Gießer
* Hans Günther Aach (* 1919), en dütsche Botaniker
* Johann Georg von Aach, en dütsche Gießer im 18. Johrhundert

**Lueg au:**
* Aachtopf
* Ache
* Ach
Gonzo

Mit dr Bezeichnig **Gonzo** verbindet sich e Viilzahl vu Sachinhalte:

* im US-amerikanische e Person mit exzentrischem, ussergewöhnlichem Verhalte;
* e Art entfesselts, subjektivs journalistischs Schriibe/Filmemache, lueg Gonzo-Journalismus; 
* *Gonzo dr Gross*, e Figur us dr Muppet Show;
* e japanischs Zeichetrickstudio, lueg GONZO (Studio);
* e Stuegerter Rock-Band, lueg GONZO (Rock-Band);
* e österriichischs Kabarett-Duo, lueg Gonzo & Qualle;
* e Variante vum Pornofilm
* e im dytsche Sproochruum beliebter Spitznamme (Konnotation: „verruckter, vitaler Cherli“);
* Matthias „Gonzo“ Röhr, Gitarrist vu dr Band *[[Böhse Onkelz]]*, lueg Matthias Röhr
GONZO (Rock-Band)

**Gonzo** isch a schwäbische Rockband aus Schtuegert gwee. Se senn em Sommr 1989 en Backnang beim Musikwettbewerb "Talente ans Mikrofon" vom SDR erstmolich live ufftretta. 1993 spielet Gonzo live uff dr IGA en Schtuegert, zamma mit Wolle Kriwanek on Grachmusikoff. En dr folgenda Zeit senn se hin un widdr em regionala Radio on Färnsäh ufftretta. 1995 kommt die zwoit CD "Schwobaland" raus. 2013 hot sich d Band ufglest.

## Bandmitglieder
* Falk Scheuber (Gesang)
* Olli Petersen (Gitarre/Gesang)
* Jörg Eberhardt (Bass/Gesang)
* Andreas Epple (Keyboard)
* Jörg Häußermann (Keyboard)
* Dieter Meyle (Schlagzeug)

## Discographie
* 1993 "Transpirativ"
* 1995 "Schwobaland"
* 1999 "En Dein'r Näh"
* 2003 "Gonzo live" (Live-2CD)
* 2008 "Weit, weit weg"
* 2010 "20 Jahre live" (DVD)
Aach (Hegau)

**Aach** isch e Stadt im Landkreis Konstanz in Süde vu Baden-Württemberg. D'Stadt isch bekannt dur die grösst Quelle vu Dytschland (Aachquelle oder Aachhafe).

## Geographi
### Geographischi Lag
Aach lit am Rand vum Hegau, ere vulkanisch prägte Landschaft zwische Bodesee un em Schwyzer Kanton Schaffhuse. Nördlich schliesst sich hinder der obere Done die Schwäbisch Alb a. Wänigi Kilometer östlich bzw. südöstlich liige die Bodesee-Ärm Überlinger See un Zeller See. D Grenze zue dr Schwyz isch im Südoste ca. 14&nbsp;km eweg.

D Gmarkig vo Aach setzt sich zämme us 42,6 % landwirtschaftlicher Flechi, 41,8 % Wald, 13,3 % Sidligsflechi un 2,3 % suschtiger Flechi.

### Noochbergmeie
D Stadt grenzt im Norde an Eigeltinge, im Oste an Orsinge-Nenzinge, im Süde an Volkertshuse un im Weste an Mühlhuse-Ehinge un d'Stadt Enge.

## Gschichte
Aach isch anno 1100 zum erste Mol urkundlich erwähnt worre. Us em Johr 1150 isch dr Namme *Oppidum Ach in Hegovia* bezügt. S Stadträcht isch Aach anno 1283 dur König Rudolf I. verliihe worre. Aach isch fer die nächste Johrhundert e Deil vu Vorderöstriich bliibe.

Anno 1499 isch do im Schwobekrieg zwischenem Schwäbische Bund un dr Schwyz um d Vorherrschaft in dr Region kämpft worre. Numme 26 Johr später, 1525, isch Aach Schauplatz im Dytsche Burekrieg gsi: Dr Hegauer Adel isch vor ufständische Bure in d Stadt gflohe, dodruf isch sälli vu dr Ufständische bsetzt worre. Scho im September vum Johr sin die Ufständ aber niidergschlage worre.

Am 25. März 1799 hän do Gfecht zwische dr Östriicher un dr Franzose in dr Koalitionskrieg stattgfunde. Nooch dr Niiderlag vu Östriich im 3. Koalitionskrieg 1805 isch Aach zerst zue Württeberg, im Johr druf nooch ernöiter Gebietsänderig schliesslich zue Bade kumme.

## Politik
D Stadt ghört dr Veribarte Verwaltigsgmeinschaft vu dr Stadt Engen a.

### Burgemeischter
* Severin Graf: 2001 bis 2017
* Manfred Ossola: sit 2017

### Wappe un Flagge
Blasonierig: In Rot e doppelgschwänzter goldene Löi mit dri zwische dr Pranke verdeilte sexstahlige silberne Sterne.

D Aacher Stadtfarbe sin Wiss-Rot.

## Wirtschaft un Infrastruktur
### Verkehr
Dr nächst Bahnhof lit 5&nbsp;km entfernt in Mühlhuse-Ehinge. Aschluss an Fernzüge het mer vum 12&nbsp;km entfernte Singe. Aach lit uwitt vum Autobahnkrüz Hegau. Yber d A 81, d A 98 sowie die zweispurige B 33 besten schnelli Verbindige in alli Richtige. D Stadt lit ausserdem an dr B 31 (Friburg im Brisgau–Lindau).

## Sähenswürdigkeite

Im Stadtgebiit vu Aach befindet sich dr Aachhafe, di grösst Quelle vu Dytschland, d Quelle vu dr Radolfzeller Aach, wo in dr Bodesee münded. 

Dr Quellteich wird vum Wasser vu dr Done gspiist, wo in Richtig Norde ebba 12&nbsp;km (Luftlinie) vu dr Aachquelle entfernt zwische Immedinge un Fridinge im verkarstete Kalch vum Wisse Jura versickeret (Doneversickerig) un im Aachhafe mit durschnittliche 8.300 l/s (Minimum 1.300&nbsp;l/s, Maximum 24.100&nbsp;l/s) Schüttig usträttet.

Obwohl d Aachquelle e rächt iidrucklich Naturschauspil isch, wird sie numme vu relativ wänige Touriste bsuecht.

## Weblink
* Website vo de Gmei Aach
* Aachquelle
* Aachhöhli

## Fueßnote
Radolfzeller Aach

D **Radolfzeller Aach** (au *Hegauer Aach* gnennt) isch e Fluss im Süde vu Bade-Württeberg (Dytschland). 

Si entspringt bi Aach im 475 m ü. NHN glägene Aachhafe, dr grösste Quelle vu Dytschland. Denooch durchfliesst si dr Hegau, wo si zahlriichi Naturschutzbiite, under anderem s Radolfzeller Aachried un d Aachmündig, passiert. Erst in südlicher Richtig nooch Singe un no nooch Oste fliessend mündet si nooch 32 km mit ere middlere Abflussmengi vu 10 Kubikmeter pro Sekunde als viertgrösster Zuefluss vum Bodesee zwische Radolfzell am Bodesee un Moos in dr Nordwestdeil vum Undersee. 

D Radolfzeller Aach entwässeret e Izugsbiit vu 261 km². Rechnet mer ufgrund vum Aachhafe s Izugsbiit vu dr Done dezue, entwässeret si an dr Vollversickerigsdäg vu dr Done e Izugsbiit vu ebba 1.560 km². 

An dr Radolfzeller Aach liige d Städte un Gmeie Aach, Volkertshuse,  Singe, Rielasinge-Worblinge un Radolfzell am Bodesee.

## Nutzig
In früehere Zitte isch d Wasserchraft vu dr schnell fliessende Radolfzeller Aach fer zahlriichi Müelene verwendet worre. Hüt befinde sich mehreri Wasserchraftwercher an ihrene Ufer. Usserdem versuecht mer in jüngerer Zitt, d Radolfzeller Aach erfolgriich z renaturiere.

## Weblingg

## Fuessnoote
Ba (Arabischer Buchstabe)

**Bāʾ** oder **Ba** (باء) isch de zweit Buechstab im arabische Alphabet. Er isch usem phönizische Beth hervorgonge un dertduerch mitem latynische B, em griechische Beta un em hebräische Beth verwandt. Ihm isch de Zahlewert 2 zugordnet.

## Luutwert un Umschrift
S Ba bizaichnet de stimmhafti labiali Plosiv (IPA: //) und entsprecht em Hochtütsche "b" im Name "Berta". S wird in de DMG-Umschrift mit „b“ widergebe.

S Ba isch en Moobuechstabe, da haisst, der Artikel *al-* werd nöd assimiliert: *al-baytu* »s Huus«.

## Graphisch Abwondlunge
Um de //-Luut schrybe z kinne wo im Hocharabische nit vorkommt, isch im persische Alphabet de Buechschtab Pe usm Ba entwickelt worre. Des Pe wird zuem Teil au in arabische Lexika, Atlante etc. verwendet, um d richtig Ussproch vun usländische Nome sicherzschtelle.

## Ba in Unicode
Ta (Arabischer Buchstabe)

**Tāʾ** oder **Ta** ( تاء ) isch de dritt Buechschtab vum arabische Alphabet. Er isch usm phönizische Taw hervorgonge un doduerch mitm latynische T, em griechische Tau un em hebräische Taw vowandt. Ihm isch de Zahlewert 400 zuegordnet.

## Luutwert un Umschrift
S Ta stoot för de stimmloosi dentali Plosiv (IPA //) und isch liecht bihuucht. Er entsprecht dodemit em Hochtütsche "t" im Wort "Türe". S wird in de DMG-Umschrift mit „t“ wiedergä.

S Ta isch e Sunnebuechschtab, somit wird de Artikel *al-* assimiliert: *at-tuffaḥ* »de Öpfel«.

## Unicode
Ñef (Osmanischer Buchstabe)

**Ñef** isch e Buechstab im osmanisch-türkische Alphabet gsi, wu bis 1928 verwendet worre isch, wu nit zum hocharabische Alphabet ghert het. Er isch zuesätzlich zue de vier Persische Buechstabe (Pe, Tche, Zhe und Gaf) igfiert worre, zum de velare n-Lut (in de turkologische Umschrift mit *ñ* gschriwe, (IPA: []) schriiwe z kinne. S Ñef wird wie e Kaf gschribe, aber mit drey Pinkt driwer. S het kei Zahlewert.

In osmanische Text findet sich s Ñef selte. Wie bim Gef sind d diakritische Zeiche vilmol weggluu un de *ñ*-Lut mitem Kef wiidergewe worre.

Bi de Umstellung uff d latynisch Schrift 1928 isch d Unterscheidung zwische velarem *ñ* un normalem (dentalem) *n* verlore gonge, wil s *ñ* im İstanbuler Dialekt, wu Maßschtab gsi isch, nit exischtiert het. 

S Ñef isch us em Osmanisch au in d arabisch-basierte Schrifte vun de zentralasiatische Turksprochen wie Kasachisch, Turkmenisch, Kirgisisch, Usbekisch un Uigurisch iwernumme worre.

## Ñef in Unicode
Norden

**Norden** isch a Haupthimmelsrichtung, wo in da Navigation vawendet wird und zum Agea vo Koordinata. Dia andra Himmelsrichtunga sind Weschta, Oschta und Süda.

Norda isch vo übarall uf da Erde dia Richtung, in dera da Nordpol liit. O uf da andra Planeta vo üsam Sunnasyschtem gits dia Himmelsrichtung Norden, o döt isch se jedsmol uf an definierta Nordpol grichtet.

D Nadl vo nam Kompass isch magnetisch und zoagt imma uf n magnetischa Nordpol, wo net gnau mit m geographischa Nordpol zämschtimmt. In Mitteleuropa langt so an Kompass aba zum sich ungefähr z orientiera. In da Fachschproch hoasst da Untaschiid zwüscha deana zwoa Pole „Deklination“. Zum dia Deklination gnau uszreachna gits zum oana Agaba uf topographischa Karta oda aba ma nimmt spezielle Karta zum Magnetfeld (Isoklinen-Karten).
 
Bis uf Karta vom Polargebiet weren alle Landkarta als Rahmenkarten so zoachnet, dass Norda imma am obara Blattrand isch. Wird amol a Karta andasch usgrichtet, sött ma des irgendwo durch a Windrose azoaga.

Im gröschta Toal vo Westeuropa und Mitteleuropa kummt da Wind fasch imma us m Norda.

In China schtoht da Erdzweig Maus bzw. Ratte und im Feng Shui s Trigramm „Wasser“ symbolisch für Norden.
Schwobifying Proxy

Dr **Schwobifying Proxy** vu dr UNiMUT isch e gleins Programm, wu mer jedi Websitte in e kinschtligs Schwebisch drmit het kenne ibersetze. D UNiMUT isch d Zittig vu dr Heidelbärger Stüdänteverdrättung.

Do isch eifach dr hochditsch Satz gnumme wore, d Wortfolg biibhalte wore un alli Werter sin in e schwebischi Lütform (Luutform) iberdrait wore. 
*Konsonante: Do sin eifach d End-n ewäg glo wore (*komme* anschtatt "kommen"), alli herte Konsonante vum Hochditsche (p, t, k) sin weich gschriibe wore (b, d, g), usw. Dur des het diä Kunschtsproch tatsächlig e entfernti Ähnligkeit mit Schwebisch gha.
*Diphthong: Dr Schwobifyer ka nit unterscheide, wu s hochditsch ei im Schwebische **oi** (oder **oa** usw.) heiße mueß un wus ei blibt. So miän "eins, zwei, Geiß, Fleisch, Maien, Leiter, Teig" alli **oi**, **oa** oder ähnlig ha, also z. B. /Fl**oi**sch/, aber nit "Fleisch". Dr Broxy ibersetzt "ois, zwei, Geiß, Fleisch, Maie, Leidr, Teich" ...
*Des Brogramm het ke Rucksicht uf dr schwebisch Wortschatz gnumme: "Marmelade" isch zum Biispiil mit "Marmelad" ibersetzt wore anschtatt mit *Gsälz*. 
*Diä "schwebische" Sätz hän hochditschi Grammatik gha - hochditsche anschtatt alemannische Satzboi, hochditschi Genitiv, Präteritum, Relativpronome usw., wiäs halt eso isch bi nere Wort-fir-Wort-Ibersetzung.

Änewäg isch des Brogramm arg beliäbt gsii. In dr beschte Zitte het dr Proxy 300.000 Ufriäf (Hits) pro Dag gha. Der Zuegang zum Schwobifying Proxy het mer kenne uf dr eigene Heimsitte inschtalliäre, un drno het mer zum Biispiil kenne d eige Heimsitte in ere "schwebische" Version abiäte oder Heimsitte vu "Die Zeit" ufriäfe un des Bildungsblatt uf Schwebisch läse. Im Prinzip hätt mer aü kenne d hochditsch Wikipedia iber dr Schwobifyer laüfe lo, d alemannisch Wikipedia wär dur des - näbe dr Hochditsche - mit einem Schlag zu dr zweitgreschte vu dr Wält wore. 

Allerdings hän sich mänki Autore, wu ihrini Text jetz uf einmol im e soi-miserablige Schwebisch vorgfunde hän, uf dr Arm gnumme gfiählt un d Uni Heidelberg het sich bschwert, ass aü Nazi- un Sexsitte iber dr Proxy gloffe sin. Wäge däm het d UNiMUT dr Schwobifyer begränzt, jetz ka numme no uf dr UNiMUT-Websitte sälber Text iigää un ibersetzt wäre.

E Biispiil üs dr Braxis (alemannische Biispiilsatz):
*Hochditsch: 
**Mutter: Warst du auf dem Markt einkaufen? 
**Fritzchen: Ja, ich habe drei Kilogramm Kartoffeln, 250g Butter, ein Glas Johannisbeer-Marmelade und eine Packung Spaghetti gekauft.
*Schowbifying Proxy:
**Muadder: Warsch auf dem Markd oikaufe? 
**Fridzchen: Ja, i hend drei Kilogramm Kardoffeln, 250g Buaddr, oi Glas Johannisbeer-Marmelad und oi Paggung Schbagheddi kaufd.
*Schwebisch (Auledorf): 
**D Muoder: Bisch uf em Markt gwäa ge eikaufa?
**S Fritzla: I hon segs Bfund Bodabira, a halbs Bfund Budder, a Glas Johannesbeergsälz ond e Bhäggla Spageddi kaufd.

## Weblink
* UNiMUT Schwobifying Proxy
Auggen

**Augge** isch e Gmei am Rand vum Oberrhigrabe un Schwarzwald im süd-westliche Deil vu Bade-Württeberg, in dr Nächi vu dr französische Gränze.

## Gliderig
Näbem Hauptort git's nooch dr Ortdeil Hach, ebba 1,5&nbsp;km nördlich vu Augge un d'Richtbergsidlig zwische Nöieburg un Mülle un Zizige, nordöschtlich vu Augge an dr Banngränze zue Mülle ghörige Vögese.

## Klima
Augge zellt zue dr wärmste Gegende vu Dytschland mit eme fir dr Oberrhigrabe typische Klima.

## Gschichte
Augge isch erstmols als Anghom 752 n.&nbsp;Chr. nammentlich erwähnt worre. Mer got aber devu us, dass ersti Asidlige scho im 1. Johrhundert nooch Christus entstande sin. Hüt läbt des Dorf, wo  Iiwohner (Stand: ) het, vor allem vum Tourismus un em Wiabau. Nachberstädt sind u.&nbsp;a. Mülle, Badewiler un Nöieburg. Die nächste Grossstädte sin Milhouse, Friburg im Brisgau un Basel.

### Iwohnerentwicklig

## Politik

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Gmeipartnerschafte
* Chateauneuf-du-Pape, Frankriich
* Schellerhau, Erzgebirg

## Wirtschaft un Infrastruktur
Augge isch insbsunder dur si Wilag „Schäf“ bekannt. Auggener Schäf isch ein vu dr bekannteste Gutedel-Wi vum Markgräflerland.

D'Auggener Winzerhalle isch eini vu dr grösste Mehzweckhalle in dr Gegend.

Augge het e eigene Haltepunkt an dr Rhidalbahn.

## Persönlichkeite
### Söhn un Döchtere vu dr Gmei
* Brunwart vu Augheim (13. Johrhundert), Minnesänger
* Fritz Gugelmeier (1901-1978), Buur un Heimetdichter
* Herbert Wernicke (1946-2002), dytscher Opernregisseur
* Dieter Müller (* 1948), Dreistärnechoch

## Fueßnote


## Weblink
* Site vu dr Gmei Augge