open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ingenieurwissenschaften

As **Ääscheniöörwüsseschafte** (au **Ääscheniöörwääse**) wärde die Wüsseschafte bezäichnet, wo sich mit dr Forschig und dr technische Entwicklig oder au Konstrukzioon und dr Brodukzioonstechnik beschäfdige. Drbii wärde naturwüsseschaftligi Erkenntniss mäistens aawändigsorientiert erforscht und braktisch aagwändet. 

De äinzelne technische Diszipline säit mä mänggisch  *spezielli [[Technologie]]*, zum sä vo dr allgemäine Technologii abzgränze, wo sich mit de allgemäine Brinzip vo dr Technik beschäfdigt. 

## Übersicht
Die klassische Ääscheniöörwüsseschafte sin s Bauääscheniöörwääse, wo au s Vermässigswääse drzueghöört, dr Maschinebau und d Elektrotechnik. Historisch bedütsam si usserdäm dr Bärgbau, s Hüttewääse (Metallurgii) und s Markschäidewääse. D Archidektuur veräinigt Elimänt vo de Ääscheniöörwüsseschafte mit deene vo dr bildende Kunst. Jüngeri Studiegäng si d Energiitechnik, d Sicherhäitstechnik, Huus- und Geböidtechnik, s Chemiiääscheniöörwääse, d Verfääretechnik, d Umwälttechnik und d Fiinwärktechnik. 

Es git Überschniidige zwüsche dene Diszipline, so dass d Übergäng fliessend si. Bsundrigs dütlig wird das bi dr Füsikalische Technik.

S Wirtschaftsääscheniöörwääse kombiniert Wirtschaftswüsseschafte (Bedriibswirtschaftsleere und Volkswirtschaftsleere), Rächtswüsseschafte und äini oder meereri Ääscheniöörwüsseschafte im ene äigene, interdisziplinäre wüsseschaftlige Studium. Äänlifs gältet für dr Studiegang vom Badäntääscheniöörwääse.

Öb d Informatik bzw. dr Däilberiich Software Engineering scho as  Ääscheniöörwüsseschaft söll gälte, isch nonig usgmacht.

## Litratuur
* W. Beitz, K.-H. Küttner (Hrsg.): *Dubbel. [[Taschenbuch für den Maschinenbau]].* 21. Auflage. Springer, Berlin u.&nbsp;A. 2005, ISBN 3-540-22142-5
* Horst Czichos, Manfred Hennecke (Hrsg.): *[[Hütte – Des Ingenieurs Taschenbuch|Hütte − Das Ingenieurwissen]].* 33. Auflage. Springer, Berlin u.&nbsp;A. 2007, ISBN 978-3-540-71851-2
Elektronenröhre

En **Elektroonerööre** isch en aktivs elektrischs Bauelimänt mit Elektrode, wo im en evakuierte oder gasgfüllte Cholbe us Glaas, Staal oder Keramik iibaut si. Die elektrische Kontakt vo de Elektroode chömme us dr Rööre uuse. En Elektroonerööre het mindestens äi ghäizti Kathode und äi Anode. Elektroonerööre wärde brucht zum elektrischi Signal z erzüüge, gliichzrichde, z versterke oder z moduliere.

Im Innere vo dr Rööre dräte Elektrone us dr Glüekathode as freiji Elektroone us und wärde dur d Wirkig vom ene elektrische Fäld zur Anode bewegt. Mit eme Stüürgitter zwüsche dr Kathode und dr Anode cha mä dr Stroom vo de Elektroone beiiflusse, denn dur underschiidligi Gitterspannige bzw. elektrischi Fälder wird dr Fluss vo de Elektroone sterker oder weniger stark ghemmt. Eso cha mä mit Elektroonerööre Versterker oder Oszillatore baue.

Bis dass dr Dransister iigfüert worde isch, si d Elektroonerööre die äinzige schnälle aktive (stüürbare) Bauelimänt in dr Elektronik gsi. Usser iine het s as aktivs Zwäidoor nume no Dransdukter und Rölä ge. D Rölä häi nume zwäi Zueständ (ii/us) kennt und iiri Schaltgschwindigkäit isch begränzt gsi, wil bim Schalte Masse häi müesse bewegt wärde. D Masse vo Elektroone si seer vil chliiner, dorum cha mä elektronisch seer vil hööcheri Frekwänze verarbäite as mechanisch.

Je noch em Rööretüp het s im Cholbe e Gaas mit eme niidrige Druck, wo s dank em e zuesätzligi Ioneläitig cha gee und wo d Wirkig vo dr Ruumlaadig kompensiert.

Au hüte setzt mä no in vile Gebiet Rööre ii. Starki Sänderaalaage wärde mit Elektroonerööre betriibe, Magnetron wärde in Radaraalaage und Mikrowällehärd iigsetzt. Elteri Färnseagräät und Kompiutermonitor verwände Kathodesträälrööre. Hi-Fi-Versterker wärde mit Elektroonerööre betriibe. Au e Hufe E-Gitarriste und -Bassiste schetze dr charakteristisch Doon vom ene Rööreversterker. Fluoreszänzaazäige signalisiere optisch dr Zuestand vo Gräät wie CD-Spiiler, Videorekorder und so witer, wärde aber immer mee dur Flüssigkristallaazäige und organischi Lüüchtdiode verdrängt.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Aus der Philips Technical Library:
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg
Edison-Richardson-Effekt

Bi dr **Glüeemission** (au **glüeelektrische Effekt**, **Edison-Effekt** oder **Richardson-Effekt**) wärde Elektroone us ere ghäizte Glüekathode usgstoosse.  D Mindesttämpratuure lige über 900&nbsp;K und hänge stark vom Material vo dr Kathodeooberflechi ab.

## Allgemäins

D Elektroone überwinde dank iirer thermische Energii die charakteristischi Usdrittsarbet vom Metall bzw. vo dr Oxidschicht. Wenn die freije Elektroone nit dur en elektrischs Fäld us dr Umgääbig vo dr Kathode entfärnt wärde, bilde si im Vakuum um d Glüekathode ume e Ruumlaadigswulke und laade Elektroode, wo in dr Nööchi si, dr „Kathode“ gegenüber negativ uf. Dä Effekt cha usgnützt wärde, zum thermischi Energii diräkt in elektrischi umzwandle. Dr Wirkigsgraad vom ene sonige thermionische Generator isch allerdings chlii.

Für technischi Aawändige brobiert mä, die nöötigi Tämpratuur vo dr Glüekathode möögligst niidrig z halte, und verwändet dorum Material mit ere chliine Usdrittsarbet. Eso isch mä zur Oxidkathode choo.

## Weblingg
* En animierti Veraaschauligung vom Glüeelektrische Effekt (LEIFI)
Heißdampf

**Heißdampf** isch d Bezeichnig für Wassèrdampf, wo uff è höcheri Temperadur wiè disell Sydetemperadur, wo zum Übberdruck korreschpondyrt. Als Arbètsmittel hèt er dõmit è Temperadur vo 300 bis 600&nbsp;°C.

Heißdampf wörd durch èn Übberhitzer diräkt odder nõch sinerè Entnaam uss èm Broduktionsbrozèss im Dampfkessel witer erwärmt, ohni glychzitig dè Drugg z erhöhè. Je höcher d Temperadur, deschto größer isch au dè Wûrkigsgrad vom Prozèss.

Wörd dè Heißdampf zum Betrièb vo dè Dampfturbinè dirèkt uss èm Wassèr erzüügt, wörd er Frischdampf benamst. Dè Dampf. wo èm Arbètsbrozèss entnõ wörd un in èm Zwischèübberhitzer nõmolls erwärmti Dampf wörd üblicherwys Zwischèdampf benamst.

## Heißdampf bi Dampflokomotyvè
Bi Dampflokomotyvè hèn im Johr 1896 erschtmolls dè Wilhelm Schmidt un dè Robert Garbe Heißdampf bi dè Preußischè Staatsysebaanè ygfüürt, idèmm si dè Bau vo zwei Vosuèchslokomotyvè vo dè Preußischè S 3 mit èm Flammrohrübberhitzer nõch Bauart Schmidt in Ufftrag gää hèn. Diè beidè Lokomotyvè sin im Johr 1898 gliferèt worrè. Bi dènè irer Erprobig hèn sich folgendi Vordeil vom Heißdampf zeigt:
# Bezogè uff sy Gwicht hèt Heißdampf mee Volumè un so muè wènniger Massè als Dampf erzüügt wörrè.
# D Kondensation von Dampf zrugg zu Wassèr wörd unterbundè un dõmit goot wènniger Energy volorè.
Uffgrund vo dènè Vordeil hèt sich dè Heißdampf bi Dampflokomotyvè weltwit durchsetzè könnè.

## Wyteri Vowendig
Er wörd i dè Neuzit ebbèso zum Dämpfè gnutzt.
Kathodenstrahlröhre

D **Kathoodestraalrööre** (ängl. *cathode ray tube*, abkürzt **CRT**, au **Braunschi Rööre**) isch en Elektroonerööre, wo e bündlete Elektroonestraal erzügt. Dä cha mit magnetische oder elektrische Fälder abglänkt bzw. moduliert wärde, so dass e sichtbars Bild erzügt wird, wenn dr Elektroonestraal d Lüüchtstoff-Schicht drifft, wo uf dr Innesite vo dr Rööre aagmacht isch.

Die bekanntisti Aawändig isch d Bildrööre in Färnseegräät, aber dört isch si hützudags dur Plasma- und LCD-Bildschirm abglööst worde.

Für anderi Zwäck wird dr erzügt Elektroonestraal nit diräkt für d Aazäig verwändet, zum Bischbil im Elektroonemikroskop, Betatron oder dr Rönggerööre.

## Weblingg

* Bildröhrenadapter-Daatebank
* The Cathode Ray Tube site (ängl.)
* Die Braunschi Rööre (animiert)
* Ablänkig in dr Braunsche Rööre (animiert)
Diode

E **Diode** isch en elektrischs Bauelimänt, wo Stroom in äinere Richdig fast ooni Verlust duure loot und in dr andere Richdig fast isoliert. Dorum reedet mä vo dr Dureloorichdig und dr Sperrrichdig. Bi Wäggselstroom cha mä dank dere Äigeschaft mit Diode dr Stroom gliichrichde, also us em Wäggselstroom Gliichstroom mache.

Es git Röörediode, wo Elektroonerööre si und Halbläiterdiode. Dr Edison-Richardson-Effekt isch 1873 entdeggt worde und wird in Röörediode aagwändet. S Verhalte vo dr Hälbläiterdiode het dr Ferdinand Braun 1874 an ere Spitzediode entdeggt, won er e Punktkontakt uf Bleisulfid (Galenit) gmacht het und Stroom nume no in äinere Richdig het chönne fliesse.  

Der Begriff Diode wird hüte mäistens nume no für Halbläiterdiode brucht, wo mit eme p-n-Übergang oder eme gliichrichdende Metall-Halbläiter-Übergang (Schottky-Kontakt) schafft. In dr Umgangssprooch bezieht sich *Diode* sogar nume uf Siliziumdiode mit p-n-Übergang, wäärend anderi Wariante dur Zuesätz zum Naame kennzäichnet wärde (Bischbil: Germaniumdiode, Röörediode).

No in dr Middi vom 20. Joorhundert het mä vilmol vo *Ventilzälle* statt Diode greedet.

Usser em Effekt vo dr Gliichrichdig het e Halbläiterübergang no anderi  Äigeschafte, wo mä  in Zener-, Foto- und Lüüchtdioode usnützt und in Halbläiterdetekter für Straalig.
Triode

D **Triode** oder **Äigitterrööre** isch en Elektroonerööre, wo en Elektrode, s sogenannte Stüürgitter (g1 im Bildli rächts) zwüsche dr Kathode (k) und dr Anode (a) het. Das Gitter het mäistens d Form von ere Spiraale. 

Mit em Stüürgitter cha mä d Mängi vo de Elektroone stüüre, wo zwüsche dr negative Kathode und dr positive Anode fliesse. Das macht mä eso, ass mä dr Wärt vo dr Gitterspannig veränderet und die gegenüber dr Kathode negativ isch. Wil käi Strom für die Stüürig über s Stüürgitter fliesst, isch s e läistigslosi Stüürig. Das gältet aber nume bis zu Frekwänze under öbbe 100&nbsp;MHz. 
Bi hööchere Frekwänze sinkt dr Iigangswiderstand dur d Influänzwirkig vo de Elektroone, wo z langsam verbiifliege. Mit positive Spannige wird bi de üüblige Versterkerrööre nit gstüürt, wil denn e Gitterstrom vo dr Kathode zum Stüürgitter fliesst und d Stüürig nüme läistigslos isch. 

S Gitter lit vil nööcher an dr Kathode as d Anode, dorum cha mä  dr Anodenstroom scho mit chliine Verändrige vo dr Gitterspannig stark ändere. Das chunnt drvo, wil die elektrischi Fäldsterki abnimmt, je gröösser d Entfärnig isch.

D Triode isch dr erst elektronisch Versterker gsi. D Rööretriode isch noch em Zwäite Wältchrieg fast vollständig vom Dransister ersetzt worde. Dä isch chliiner, ruscht weniger, isch ermer an Verlust und muess nid ghäizt wärde.

D Versterkung wird as Stäilhäit in mA/V gmässe. Si isch umso hööcher, je nööcher s Gitter bi dr Kathode isch, je dichder s Gitter gwigglet isch und je gröösser d Kathodeooberflechi isch.

Hüte wärde Triode vor allem in ruscharme Vorversterkerstuefe vo Hi-End-Audiogräät no iigsetzt. In Läistigsversterker vo dr HiFi-Technik si bsundrigs Ändtriode mit eme hooche Durchgriff (zum Bischbil Stroomregelrööre) beliebt.

## Weblingg
Hörfunk

S **Radio** isch s eltiste elektronische Massemedium. Im Gegesatz zum Färnsee sändet s nume Brogramm zum loose, im Dütsche säit men em dorum vilmol Hörfunk oder Donrundfunk. Radio cha uf dr ganze Wält mit Radiogräat empfange wärde.

Radio wird verbräitet:
* über Antenne in verschidnige Wälleberiich
** Langwälle
** Middelwälle
** Churzwälle
** UKW
* über Kabelnetz
* über Noochrichdesatellite
* über s Internet
** as Live-Stream
** as Internetradio
D Radiosignal chönne analog oder digital si. S digitale Verfaare, wo besseri Doonkwalideet het, ersetzt nodino s analoge.

In de mäiste öiropäische Staate häi die erste regelmässige Sändige in de 1920er Joor aagfange,  zum Bischbil in Dütschland 1923. In dr Schwiz si in dere Zit lokali und regionali Sänder ufdoo worde, bis dass 1931 d SRG gründet worde isch und alli regionale Sänder veräinigt het.

## S Radio as Medium

Lang isch s Radio s "schnällste Medium" gsi, hüt isch zum Däil s Internet schnäller, vor allem wil vilmol d Kwalideetskontrolle nid so hooch isch wie bim Radio. S Radio isch uf dr ganze Wält aber immer no am populärste und d Zuehöörer häi starki emozionali Bindige zuen em. Es isch nid nume spontaan, es het bin em sogar Ruum für Browokazioone, was vor allem bi junge Lüt guet aachunnt.
Wil s im Geegesatz zum Färnsee oder zur Zitig e Medium isch, wo mä nääbebii cha loose, cha s sini Zuehöörer mit Theme konfrontiere, wo si sich bim Zitiglääse zum Bischbil nid wurde d Zit nee drfür.

## Litratuur
* Frank Böckelmann: *Hörfunk in Deutschland. Rahmenbedingungen und Wettbewerbssituation. Bestandsaufnahme 2006.* Hrsg. vom Verband Privater Rundfunk und Telemedien e.&nbsp;V. Vistas, Berlin 2006, ISBN 3-89158-441-5.
* Axel Buchholz, Walther von La Roche (Hrsg.): *Radio-Journalismus. Ein Handbuch für Ausbildung und Praxis im Hörfunk.* 10. Auflage. Springer VS, Wiesbaden 2013, ISBN 978-3-658-01772-9.
* Hans-Jürgen Krug: *Radio.* UVK, Konstanz 2010, ISBN 978-3-8252-3333-4.
* Peter Overbeck (Hrsg.): *Radiojournalismus. Ein Handbuch.* UVK, Konstanz 2009, ISBN 978-3-89669-573-4, (Handbuch Journalismus).
* Konrad Dussel: *Deutsche Rundfunkgeschichte. Eine Einführung.* 2. Auflage. UVK, Konstanz 2004, ISBN 3-8252-2573-9.
* Jürg Häusermann: *Radio.* Niemeyer, Tübingen 1998, ISBN 3-484-37106-4.
* Frank Schätzlein: ''Radio-Bibliographie.''

## Weblingg

* Senderliste UKW/MW/LW/DRM/DAB
* Deutsches Rundfunkarchiv
* Deutsches Rundfunkmuseum Berlin
* ARD-Radio
* Bundesverband Freier Radios
* Radiopanne in Doonbischbil

## Fuessnoote
Fernsehen

Als **Färnsee** (au churz **TV**, vom griechisch-latiinische Kunstwort **Television**) bezäichnet mä zerst emol e Massemedium, wo zentral konzipiert und produzierti audiovisuelli Sändige unidirekzional und sünchron an e dispärses Massepublikum vermiddlet.

Under Färnsee wird aber au e soziotechnische Komplex vo Organisazioone (öffentlig-rächtligi oder brivatwirtschaftligi Sänder) und Technike (Ufnaam-, Ufzäichnigs-, Brodukzions-, Sänd- und Empfangstechnike) verstande.

Usserdäm bezäichnet s Wärb *färnsee* d Däätigkäit vo de Zueschauer, wo mit eme Empfangsgräät s Massemedium konsumiere.

## Litratuur

* Michael Grisko (Hrsg.): *Texte zur Theorie und Geschichte des Fernsehens.* Reclam, Ditzingen 2009.
* Albert Abramson: *Die Geschichte des Fernsehens.* Wilhelm Fink Verlag, Münche 2002, ISBN 3-7705-3740-8.
* Bommert, Dirksmeier, Kleyböcker: *Differentielle Medienrezeption.* Münster 2000, ISBN 3-8258-4897-3.
* Pierre Bourdieu: *Über das Fernsehen*. Suhrkamp, Frankfurt 1998.
* Guy Debord: *Die Gesellschaft des Spektakels.* Berlin 1996.
* Ralf Kaumanns, Veit Siegenheim, Insa Sjurts: *Auslaufmodell Fernsehen? – Perspektiven des TV in der digitalen Medienwelt.* Gabler, Wiesbade 2008, ISBN 978-3-8349-1215-2.
* Jerry Mander: *Schafft das Fernsehen ab. Eine Streitschrift gegen das Leben aus zweiter Hand.* Rowohlt-Verlag, 1979, ISBN 3-498-04265-3.
* Karl Nikolaus Renner: *Fernsehen*, 1. Auflage. UTB Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8252-3685-4.
* Siegfried Zielinksi: *Audiovisionen: Kino und Fernsehen als Zwischenspiele in der Geschichte.* rororo-Verlag, Reinbek b. Hamburg 1989.
* Horace Newcomb (Hrsg.): *Encyclopedia of television.* Fitzroy Dearborn, Nöi York 2004, ISBN 1-57-958394-6.
* Christian Ferrara: "Die Gestaltungsebenen eines Fernsehbeitrages: Bild, Text, O-Ton, Ton, Musik", Grin Verlag, 2007, ISBN 978-3-656-01941-1

## Weblingg

* Das "Fenster zur Welt": Fernsehen – kindergesundheit-info.de: unabhängiges Informationsangebot der Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung (BZgA)
* tvprogramme.net: *TV-Programme von Gestern und Vorgestern.* – Näbe Färnseebrogramm vo de dütsche, östriichische und Schwizer Färnseesänder sit de 1950er Joor het s a dr Website au en umfangriichi TV-Chronik vo dr dütsche Färnseegschicht.
* Wirtuells Färnseemuseum

## Fuessnoote
Radar

**Radar** isch d Abchürzig für ***Ra'''dio '''D'''etection '''a'''nd '''R'''anging'' (frei übersetzt: „Radioortig und -abstandsmässig“), e Zitli lang au ***R**adio **A**ircraft **D**etection **a**nd **R*'anging* (frei übersetzt: „funkbasierti *Flugzüüg*ortig und -abstandsmässig“) und isch d Bezäichnig für verschiideni Erkennigs- und Ortigsverfaare und -gräät uf dr Basis vo elektromagnetische Wälle im Radiofrekwänzberiich (Funkwälle).

## Allgemäins

E Radargräät isch e Gräät, wo bündleti elektromagnetischi Wälle as sogenannts Primärsignal ussändet, und d „Echo“, wo vo Objekte reflektiert wärde, as Sekundärsignal empfangt und noch verschiidene Kriterie uswärtet. So chönne Informazioone über die Objekt gwunne wärde. Mäistens handlet es sich um en Ortig (Bestimmig vo dr Entfärnig und vom Winkel). Es git je noch em Zwäck unterschiidligi Radarprinzipie wie s Wätterradar, s harmonische Radar und s Überhorizontradar. 

Us de Wälle, wo vom Objekt reflektiert und vom Ragargräät empfange wärde, cha mä u.&nbsp;a. die Informazioone überchoo:
* dr Winkel bzw. d Richdig zum Objekt
* d Entfärnig zum Objekt (wo us dr Zitverschiebig zwüschen em Sände und em Empfange usgrächnet wird, lueg Liechtgschwindigkäit)
* die relativi Beweegig zwüschen em Sänder und em Objekt – si cha dur e Doppler-Effekt us dr Verschiebig vo dr Frekwänz vom reflektierte Signal berächnet wärde
* wenn äinzelni Mässige in Serii aagluegt wärde, cha d Wäägstrecki und eso die absoluti Gschwindigkäit vom Objekt berächnet wärde
* wenn d Uflöösig vom Radar guet isch, cha mä Konture vom Objekt gsee (z.&nbsp;B. dr Flugzüügtüp) oder sogar Bilder gmacht wärde (Ärd- und Blaneteerkundig).

S Brinzip vo dr Reflexion vo elektromagnetische Wälle an metallische Ooberflechene isch scho im spoote 19. Joorhundert bekannt gsi und 1904 het dr Christian Hülsmeyer sogar e Badänt für d Ortig mit Radiowälle überchoo. Denn isch d Technik aber bis churz vor em zum Zwäite Wältchrieg in Vergässehäit groote, bis dass dr Sir Robert Alexander Watson-Watt, FRS FRAeS (1892–1973) und anderi dr modärn Radar entwigglet häi. E groosse Schritt isch am Aafang vo 1940 d Erfindig vom Magnetron an dr Uniwersidäät Birmingham gsi, wo denn in alle spöötere Radaraawändige iigsetzt worde isch.

Häit send die meischt Radar Sekundärradar, wo Ziele wo an Transponder hänt a kodiirte Andword zrückschicket, zom sich identifiziera.

## Literatur
* David K. Barton (Hrsg.): *Radar evaluation handbook.* Artech House, Boston MA 1991, ISBN 0-89006-488-1, (*Artech House radar library*).
* Guy Kouemou (Hrsg.): *Radar Technology.* InTech, 2010, ISBN 978-953-307-029-2, (online).
* 
* 
* J. D. Schirman: *Theoretische Grundlagen der Funkortung.* Militärverlag der DDR, Berlin 1977.
* 

## Weblingg

* ''Grundlagen der Radartechnik'' uf radartutorial.eu
* ''FGAN-FHR feiert 100 Jahre Radar'' uf 100-jahre-radar.fraunhofer.de
* Fraunhofer-Institut für Hochfrequenzphysik und Radartechnik FHR
* ''Weltraumbeobachtungsradar TIRA'' uf fhr.fraunhofer.de
Made in Heaven

**Made in Heaven** isch s fufzääte Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. Es isch s letschte, wo under em Naame „Queen“ veröffentligt worde isch. S isch 1995 erschiine.
Uf em Album si die letschte Lieder, wo dr Freddie Mercury, wo 1991 gstorbe isch, gsunge het. Das si *You Don’t Fool Me*, e Popsong, wo vom Disco beiiflusst isch, *A Winter’s Tale*, won e winterligs Idüll beschribt, und *Mother Love*, wo explizit sich druf bezooge het, wie s em Freddie Mercury gange isch: „I’m a man of the world and they say that I’m strong / But my heart is heavy and my hope is gone.“ „I long for peace before I die.“ Wil dr Mercury *Mother Love* nüm het chönne fertig ufnee, het dr Brian May die letschti Stroofe gsunge.
## Titellischt
# *It's A Beautiful Day* - 2'32
# *Made In Heaven* - 5'25
# *Let Me Live* - 4'45
# *Mother Love* - 4'49
# *My Life Has Been Saved* - 3'15
# *I Was Born to Love You* - 4'49
# *Heaven for Everyone* - 5'36
# *Too Much Love Will Kill You* - 4'20
# *[[You Don't Fool Me]]* - 5'24
# *A Winter's Tale* - 3'49
# *It's A Beautiful Day (reprise)* - 3'01
# *Yeah* - 0'04
# *Untitled Hidden Track* - 22'33

## Weblink
*in Heaven'' uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band
Babylonische Gefangenschaft

**Babylonischi Gfangeschaft** stoot für: 

* en Epoche in dr jüdische Gschicht (öbbe 597 bis 539 v. d. Z.), au s Babylonische Exil.
* die *Babylonischi Gfangeschaft vo dr Kiirche*, en Epoche in dr Gschicht vom Bapstdum under französischem Iifluss zwüsche 1309 und 1377 
* e Gmäld vom Eugène Delacroix (1798–1863).
Gesang

Mit **Gsang** (au: **Singe**) beäichnet mä, was dr Mensch macht, wenn er mit sinere Stimm Muusig macht. Woorschinlig isch s die eltisti und ursprüngligsti musikalischi Usdrucksform vom Mensch.

Dr Gsang existiert in seer underschidlige Forme und umfasst e wits Spektrum vo musikalische Mögligkäite, vo Vokal inde verschiidenste Doonhööchene, Lutsterkene und Rhüthme, wo völlig frei anenander gräit si, über liedhafte, volksdümlige Gsang bis aane zum virtuos verzierte Kunst-Gsang (Belcanto). Dr Gsang orientiert sich drbii hüfig äntwääder an ere Doonesthetik, wo für en entsprächende Zitruum, en entsprächendi Kultur oder für e bestimmte Muusigstil üüblig isch.

Bim Gsang wie bim Schwätze wärde s Zwärchfäll, d Lunge, d Stimmlippe und dr Vokaltrakt brucht, aber bim Singe si s Doonspektrum, die dünamische Underschiid und d Underschiid in dr Doonhööchi gröösser. S Singe het au e rhüthmischi Struktur, wo mee oder weniger genau definiert isch, und vilmol wärde brezis definierti Doonhööchene im Raame von ere Skala oder Räije iigsetzt.

Für d Muusig het dr Gsang e hervorragendi Bedütig, wil er s mööglig macht, uf dr äinte Site Würter in e musikalischi Linie iizbinde und uf dr andere dur die indiwiduelli Äigenart vo dr menschlige Stimm seelischi und emozionali Inhalt au nonverbal ummiddelbar zum Usdruck z bringe.

Für Bruefssänger spiile d Stimmbildig und d Koordinazioon vo de Gsangsregister e groossi Rolle.

## Litratuur
* Jens Malte Fischer: *Große Stimmen. Von Enrico Caruso bis Jessye Norman*. Metzler, Stuttgart 1993, ISBN 3-476-00893-2.
* Jürgen Kesting: *Die großen Sänger*. 4 Bände. Hoffmann und Campe, Hamburg 2008, ISBN 978-3-455-50070-7.
* Franz Brandl: *Die Kunst der Stimmbildung auf physiologischer Grundlage*. Eigenverlag, München 2002, ISBN 3-00-008593-9.
* Hans-Josef Kasper: *Singen und Flugzeuge. Stimmhygiene und Stimmregeneration mit dem Bernoulli-Effekt*. Burr, Otzenhausen 2008, ISBN 978-3-9806866-9-3.
* Carl Ludwig Merkel: *Anatomie und Physiologie des menschlichen Stimm- und Sprach-Organs (Anthropophonik) nach eigenen Beobachtungen und Versuchen wissenschaftlich begründet*. Ambr. Abel, Leipzig 1857.
* Bernhard Richter: *Die Stimme. Grundlagen, künstlerische Praxis, Gesunderhaltung.* Henschel Verlag, Leipzig 2013, ISBN 978-3-89487-727-9
* Ferdinand Sieber: *Katechismus der Gesangskunst*. 2. Auflage. Weber, Leipzig 1871, (Digitalisat).
* 

## Weblingg

*Warum singt der Mensch auf *[[Planet Wissen|planet-wissen.de]]*
*Evolution: Singen bringt Menschen Überlebensvorteil uf *Spiegel Online*
*tvthek.orf.at: ''Hochleistungssport Operngesang''
Keyboard

E **Kiibord** (ängl. *Electronic Keyboard*) (vo ängl. *keyboard* []: Dastatur) im witere Sinn isch en elektrofons Dasteinstrumänt, wo sich us de elektronische Piano und Orgle entwigglet het und wo d Döön von em elektro-mechanisch, elektronisch oder digital erzügt und versterkt wärde. 

Im ängere Sinn bezäichnet Kiibord nume sälli Instrumänt, wo tüpischerwiis mee as 61 Daste häi, wo vo dr Orgle-Klaviatur abgläitet si, und s charakteristische Merkmol von ere Begläitautomatik, d *Arranger Keyboards*. Dene, wo das Instrumänt spiile, säit mä hüfig "*Elläiunderhalter*" (oder öifemistisch "*[[Unterhaltungskünstler|Entertainer]]*").

Wil mä wäge dr historische Entwigglig nid genauer zwüschen em Kiibord und de elektronische Piano, Synthesizer oder Häimorgle im Bezug druf, wie dr Doon erzügt oder wie s Instrumänt usgstattet isch, cha underschäide, brucht mä dr Begriff hüte mäistens im ängere Sinn, aber Kiibord wird mänggisch au für Masterkeyboard und allgemäin für alli elektronische Dasteninstrumänt as Anglizismus in sinere ursprünglige Bedütig verwändet. In de Bezäichnige vo de Instrumentaliste von ere Bänd stoot "*Keyboarder*" für alli, won e Dasteinstrumänt spiile, wo kä Klavier oder Flügel isch.

D Kiibord im ängere Sinn si, wil iiri Dastatur im Vergliich zum ene E-Piano weniger umfangriich und liichter isch, im Ganze chliiner und liichter, so dass mä sä cha umedrääge und vo do isch dr änglisch Begriff *Portable Keyboard* (dragbari Dastatur) cho. Wil mäistens mit Begläitautomatik gspiilt wird, si s Spiilkonzept und d Dastatur anders als bim ene Klavier, au eme elektronische.

## Litratuur
* Peter Gorges, Alex Merck: *Keyboards, MIDI, Homerecording.* 5. Auflage. Carstensen, Münche 2003, ISBN 3-910-09826-6.
* Wolfgang Fiedler: *Die AMA-Keyboard-Grifftabelle.* Ama, Brühl bi Köln 1994, ISBN 3-927-19030-6.
* Frank Spannaus: *Modern Keyboard.* Voggenreiter, Bonn 2004, ISBN 3-802-40418-1.
* Christoph Klüh: *Mehr Spaß mit Tasten.* PPV-Medien, Bärgkirche 2001, ISBN 3-932-27528-4.
* Reinhold Pöhnl: *Styles & Patterns.* PPV-Medien, Bärgkirche 2003, ISBN 3-932-27560-8.
* E. Gehrer, *Synthesizer Workstation Pro*, Franzis Verlag, Münche, ISBN 978-3-645-70094-8.

## Weblingg
* Synthesizer Workstation
Universität St. Gallen

D **Universität St. Galle** (mit ganzem Name **Universität St.Gallen – Hochschule für Wirtschafts-, Rechts- und Sozialwissenschaften sowie Internationale Beziehungen (HSG)**; kurz *HSG*) liit uf em Roseberg i de Ostschwizer Stadt Sanggalle. I de Schwiz zellt d Universität St. Galle zu de chlinere Universitäte, het aber trotzdem die gröscht wirtschaftswüsseschaftlichi Fakultät vom ganze dütschsprochige Ruum. Träger vo de Uni isch de Kanton Sanggalle. D Uni isch unter anderem bim AACSB sowie EQUIS akkreditiert und ghört zu de CEMS, PIM, APSIA und Internazionali Bodesee-Hochschuel.

## Gschicht

Am 28.&nbsp;Mai 1898 het de gross Rat vom Kanton St. Galle beschlosse, dass e Verchersschuel und e höcheri Schuel (Akademii) für Handel, Verchehr und Verwaltig baut wird. Als eigentliche Gründer giltet de damalig Landammann und Vorsteher vom Volkswirtschaftsdepartement Theodor Curti. 1899 het d *Handelsakademii* mit de Vorlesige agfange. Asewäg isch si eini vo de eltischte Hochschuele uf de Welt. Ab 1911 het si *Handels-Hochschuel* gheisse. Im Jahr 1938 isch si vonere privatrechtliche Stiftig zunere staatliche Aastalt worde und het 1939 s Promotionsrecht übercho.

1963 isch d Universität in Neubau iizoge und de Name *Hochschuele für Wirtschafts- und Sozialwüsseschafte* agnah. De Neubau isch für 900 Studente denkt gsi, im Winter 1963/64 hets aber scho 1150 Immatrikulierti gha.

Wegem neue Hochschuelgsetz vo 1989 heisst d HSG *Hochschule St. Gallen für Wirtschafts-, Rechts- und Sozialwissenschaften*. Dereweg sind d Fachgebiet in Name vo de Uni ufgnah worde: Siit 1978 het d HSG au en eigene juristische Lehrgang. Im 1989 het mer au e neui Bibliothek chöne iiweihe, zunere Ziit, wo scho meh als 3000 Studente a de HSG gstudiert hend.

Im Wintersemester 2001/02 het d Universität mit de *Neukonzeption der Lehre* aagfange. D Usbildig isch umgstellt worde uf s Bologna System mit Bachelor und Master. Det dure isch d HSG en Pionier gsi i de Schwiiz.

## Literatur
* Gabriele Boller: Schweizerische Kunstführer GSK, Band 651/652: *Die Universität St. Gallen HSG*, Bern 1998, ISBN 3-85782-651-7

## Weblink

* Website vo de Universität Sanggalle
* 
* D HSG im Portrait – Zahle und Fakte
* Witerbildig a de HSG: Website vo de ''Executive School'' a de Uni Sanggalle

## Fuessnoote
Licht

S **Liecht** isch dä Däil vo dr elektromagnetische Strahlig, wo für s menschlige Aug sichtbar isch.

## D Natur vom Liecht
Im elektromagnetische Spektrum umfasst dr Beriich vom Liecht Wällelengene vo öbbe 380&nbsp;nm bis 780&nbsp;nm. Das entspricht Frekwänze vo öbbe 789&nbsp;THz bis 384&nbsp;THz. E gnaueri Gränze cha mä nit aagee, wil d Empfindligkäit vom Aug an de Gränze vo dr Woornäämig nit uf äi Chlapf sondern nodino abnimmt. D Berich vo dr Infrarot- (Wällelengene zwüsche 780&nbsp;nm und 1&nbsp;mm) und Ultraveielettstraalig (Wällelengene zwüsche 10&nbsp;nm und 380&nbsp;nm), wo oobe resp. unde vom *sichtbare Liecht* lige, wärde vilmol eebefalls as *Liecht* bezäichnet.

In dr klassische Füsik het s zwäi Uffassige vo dr Natur vom Liecht gee, im Newton si Korpuskeltheorii, wo gsäit het, Liecht wurd us chliine Däili bestoo, und d Wälletheorii vom Christiaan Huygens, wo alli die Fenomeen erkläärt het wie die optischi Büügig und d Interferänz, wo d Däilitheorii sich schweer do het drmit. 

Bis im Einstein sini Theorii cho isch, wo gsäit het, ass Liecht e duali Natur häig, het d Wälletheorii d Naase vorne ghaa. Dr Einstein het in sinere Relatiwidäätstheorii au festgläit, ass Materie mit Masse d Gschwindikäit vom Liecht im Vakuum nid chönn erräiche.

## S Liecht as Lääbensgrundlaag
S Liecht isch für d Natur, wie si hüte uf dr Wält existiert, überlääbenswichdig. Fast alli Pflanze, wo d Überlääbensbasis für die pflanzefrässende und indiräkt au für die fläischfrässende Organisme si, bruche sichtbars Liecht as Energiikwelle.

## Litratuur
* Albert Einstein: *Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt.* In: *Annalen der Physik.* 1905, S. 132–148. Mit däm Biidraag het dr Einstein dr Wälle-Däili-Dualismus vom Liecht erkläärt.
* Klaus Hentschel: *Einstein und die Lichtquantenhypothese.* In: *Naturwissenschaftliche Rundschau.* 58, 6, 2005, , S. 311–319.
* Thomas Walther, Herbert Walther: *Was ist Licht? Von der klassischen Optik zu Quantenoptik.* Beck, München 1999, ISBN 3-406-44722-8.
* Sidney Perkowitz: *Eine kurze Geschichte des Lichts. Die Erforschung eines Mysteriums.* Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1998, ISBN 3-423-33020-1.
* George H. Rieke: *Detection of Light – From the Ultraviolet to the Submillimeter.* Cambridge Univ. Press, Cambridge 2003, ISBN 0-521-81636-X.

## Weblingg

* D Füsik vom Liecht (uf Welt der Physik)
* Enzyklopedischi Gschicht vom Begriff Liecht  
* Baunetz Wissen Tageslicht (Online-Lexikon zu Tageslicht- und Kunstlichtnutzung)
Elektrophon

As **Elektrofoon** bezäichnet mä Muusiginstrumänt, wo mä zum ene zueloose, äntwääder e Chopfhöörer benützt oder d Muusig mit Versterker versterkt und über Lutsprächer abspiilt. Dr Doon cha drbii uf akustischi oder elektronischi Wiis erzügt wärde. Mä underschäidet drei Grubbe vo Instrumänt: akustischi, wo elektrisch in Gang gsetzt wärde, akustischi, wo elektrisch versterkt wärde und Instrumänt, wo d Schwingige elektrisch erzügt wärde.

Im erwiterete Sinn chönnte au MIDI-Gräät zu de Elektrofoon ghööre, wo kä äigeni Dooniigoob-Vorrichdig häi oder nume brucht wärde,  zum entsprächendi MIDI-Befääl (Sekwänzer) z spiichere. Wil do d Gränze zur Kompiuter-Technologii fliessend si, isch e genaui Kategorisierig nit mööglig und mä brucht sä äigentlig au nid.

## Weblingg

 
* Das Denis d´or: Urahn der elektroakustischen Musikinstrumente? uf de Site vo dr Universität Köln (PDF-Datei; 297 kB)
Integrierter Schaltkreis

En **integrierte Schaltkräis** (au *integrierti Schaltig*, , churz *IC*) isch en elektronischi Schaltig, wo uf eme Halbläiter sitzt und us elektronische Bauelimänt bestoot, wo mitenander verdrootet si. Er wird dorum au as *Festkörperschaltkräis* oder *monolithische Schaltkräis* bezäichnet. 

En äinzelns Halbläiterblättli häisst *Tschip* (änglisch *Chip*), bsundrigs zämme mit em Schaltkräis au **Mikrotschip**. Eme Tschip ooni s Ghüüs drumume säit mä änglisch .

## Gschicht
Dr erst integrierti Schaltkräis isch e Flipflop gsi und isch im Septämber 1958 vom Jack Kilby entwigglet worde. Er het us zwäi Bipolardransister bestande, wo uf eme Germanium-Substrat aagmacht gsi si und mit Golddrööt verbunde worde si. 

Dr erst „monolithisch“ IC, d.&nbsp;h. er isch uf eme äinzige äikristalline Substrat broduziert worde, isch 1959 vo Robert Noyce batentiert worde. S Entschäidende an dr Erfindig vom Noyce isch gsi, alli Bauelimänt zämme mit iirer Verdrootig uf eme Substrat härgstellt worde si. Mä het scho denn für das fotolithografischi Verfaare und Diffusionsprozäss usgnützt, wo Fairchild Semiconductor churz vor fürhär entwigglet gha het.

Vo dere *small-scale integration* (SSI) mit e baar Dotzed Dransister bro Tschip, isch s über d *medium-scale integration* (MSI) zur *large-scale integration*  in de 1970er Joor cho, won e baar duusig Dransister uf eme äinzige Tschip blaziert worde si. In de 1980er isch d *very-large-scale integration* (VLSI) iigfüert worde mit hundertduusige vo Dransister und mä het Spiichertschip (RAM) von ere Gröössi von eme Megabit chönne broduziere. In de 2010er Joor si s scho Milliarde Dransister bro Tschip gsi und mä het die technologische Gränze vo dere Entwigglig afo gsee.


Bild:Chips1_old.jpg|Tschips us eme Rächner
Bild:Chips2_old.jpg|Tschips uf Keramikdrääger (IBM Thermal Conduction Module, TCM) us eme IBM Mainframe.
File:Power-DIP Power-SO20.jpg|Integrierti Schaltkräis im Kunststoffghüüs
Bild:Integrated circuit optical sensor.jpg|En integrierte Schaltkräis mit Aaschlussdrööt im e Tschipghüüs


## Aawändige
* Brozässer in Rächnigs- und Stüüräih#ite vo Kompiuter
* Halbläieterspiicher für digitali Daate
* Standard-Logik-ICs vo verschiidene Logikfamilie
* ASICs, aawändigsspezifischi Entwicklige (z.&nbsp;B. in Tooster, im Auti, in Wöschmaschine)
* Sensor-ICs, wo nitelektrischi Gröösse (z.&nbsp;B. Beschlüüigung, Liecht, Magnetfälder) wandle und verarbäite
* DSPs (digitali Signalbrozässer), wo digitali ode analogi Signal in digitaler Form verarbäite
* D/A- und A/D-Wandler, wo digitali Wärt in analog umwandle oder umkeert
* FPGAs (ängl. **), digitali ICs, wo dr Kund cha konfiguriere und us e Hufe Funkzionsäihäite bestöön, wo chönne zämmegschaltet wärde
* Mikrocontroller (µC), wo alli Däil vom ene chliine Kompiuter (Brogrammspiicher, Rächewärk, Arbetsspiicher und Register) din si
* Läistigs-ICs, wo hoochi Strööm und Spannige chönne verarbäite (z.&nbsp;B. as kompletti Läistigs-Versterker oder in Netzdäil)
* System-on-a-Chip (SoC), wo gröösseri Süsteem uf äim Tschip si.

## Fuessnoote
Halbleiterspeicher

E **Halbläiterspiicher** isch e Spiicher für Daate, wo us eme Halbläiter bestoot.

In und uf eme Halbläiterkristall wärde mikroelektronischi Spiicherstrukture realisiert, sodass e **Spiichertschip**  entstoot. Die Tschip wärde zu integrierte Schaltkräis zämmegsetzt oder au unverkappt witerverarbäitet.

D Daate wärde in dr Form vo binäre elektronische Schaltzueständ in de integrierte Schaltige gspiicheret. D Vorgänger vo de Halbläiterspiicher si d Kärnspiicher gsi, wo uf Magnetismus basiert gsi si. In de früeje 1970er Joor si die vo de Halbläiterspiicher abglööst worde. Nöijeri Entwicklige brobiere, s magnetische Spiicherbrinzip mikroelektronisch dichder z mache und sä eso zu nit flüchtige Spiicher z kombiniere (MRAM).
## Weblingg
* Jürgen Plate: *[http://www.netzmafia.de/skripten/dvs/dvs7.html Einführung Datenverarbeitungssysteme – 7. Speicherwerk (Arbeitsspeicher)].* FH München.
* Interaktive CMOS 6T SRAM CELL

## Fuessnoote
Halbleiter

**Halbläiter** si Festkörper, wo abhängig vo iirem Zuestand elektrischi Läiter oder Nidläiter si. Halbläiter chönne verschiideni chemischi Strukture hä. Mä underschäidet zwüsche **Elimänthalbläiter**, wo us eme äinzige chemische Elämänt ufbaut sin (vor allem Silicium, Germanium, Selen),  und **Verbindigshalbläiter**, zu dene ghööre au die organische Halbläiter.

Die elektrischi Läitfähigkäit vo Halbläiter hängt stark vo dr Tämpratur ab. In dr Nööchi vom absolute Tämpraturnullpunkt si Halbläiter Isolator. Bi Ruumtämpratur sin si je noch em materialspezifische Abstand vom Läitigs- und Valänzband läitend oder nitläitend. Die elektrischi Läitfähigkäit vo Halbläiter wird gröösser, wenn si wermer wärde, si ghööre also zu de Häissläiter. Mä cha d Läitfähigkäit in wite Gränze ziilt beiiflusse, wemm mä s Material mit Fremdatom us ere andere chemische Hauptgrubbe dotiert.

Halbläiter wärde in äikristalliner, polykristalliner und amorfer Form verwändet.
Bedütig häi Halbläiter für d Elektrotechnik und bsundrigs für d Elektronik. Doo cha iiri Läitfähigkäit veränderet wärde, wenn mä,  wie zum Bischbil bim Dransister, an gäignete Strukture e Stüürspannig oder e Stüürstrom aaläit, oder mä nützt s us, ass iiri Läitfähigkäit vo dr Richdig vom Stroom abhängig isch und cha eso Wäggselstroom in Gliichstroom umwandle (Diode, Gliichrichder).
Witeri Aawändige sin Häissläiter, Wariater, Straaligssensore (Fotoläiter, Fotowiderständ, Fotodiode beziejigswiis Solarzälle), thermoelektrischi Generatore, Peltierelimänt und Straaligs- beziejigswiis Liechtkwelle (Leiserdiode, Lüüchtdiode, Einzelphotone-Erzüügig).

## Litratuur
* Peter Y. Yu, Manuel Cardona: *Fundamentals of Semiconductors: Physics and Materials Properties*. 3. Uflaag. Springer 2004, ISBN 3-540-41323-5.
* Marius Grundmann: *The Physics of Semiconductors. An Introduction Including Device and Nanophysics*, Springer 2006, ISBN 3-540-25370-X.
* Simon M. Sze, Kwok K. Ng: *Physics of Semiconductor Devices*. 3. Uflaag. John Wiley & Sons 2006, ISBN 0-471-14323-5.
* Michael Reisch: *Halbleiter-Bauelemente*, Springer 2004, ISBN 3-540-21384-8.
* Ulrich Hilleringmann: *Silizium-Halbleitertechnologie*, Teubner 2004, ISBN 3-519-30149-0.
* Bernhard Hoppe: *Mikroelektronik 1.*, Vogel Fachbuch Kamprath-Reihe. 1997. ISBN 3-8023-1518-9.
* Werner Gans: *Die Kunst, Kunststoffe unter Strom zu setzen. Nobelpreis für Chemie 2000.* In: *Spektrum der Wissenschaft* Nr. 12, 2000, S. 16–19.
*  

## Weblingg

* Ioffe-Institut St.Petersburg – Füsikalischi Daate vo Halbläitermaterial (ängl.)
* Flash-Animazioon zur Stromläitig bi Halbläiter (dwu-Unterrichtsmaterial)
* 3D-Animazioonen zum Thema

## Fuessnoote
Solarzelle

E **Solarzälle** oder **fotovoltaischi Zälle** isch en elektrischs Bauelimänt, wo churzwälligi Straaligsenergii, mäistens Sunneliecht, diräkt in elektrischi Energii umwandlet. D Aawändig vo dr Solarzälle isch d Fotowoltaik. Die füsikalischi Grundlaag vo dr Umwandlig isch dr fotowoltaischi Effekt, won e Sonderfall vom innere fotoelektrische Effekt isch.

Wenn mä äinzelni Solarzälle in Serii schaltet und denn abkapslet, bechunnt mä d Solarmodul, wo verwändet wärde, zum Energii z erzüüge. Bi Dünnschichtmodul isch d Räijeschaltig in dr Brozäss vo dr Härstellig vo de Zälle integriert, bi de wit verbräitete kristalline Modul macht mä sä dur s Uflööte vo Verbinder uf fertigi Solarzälle.

Mänggisch wärde au Elimänt vom ene Sunnekolläkter as Solarzälle bezäichnet. Si erzüüge aber kä elektrische Strom, sonder Brozässwermi und ersetze zum Bischbil Warmwasser-Boiler.

Die mäiste Solarpanel, wo hüte installiert wärde, chömme us China. Bi de biligste Zälle, dene us amorfem Silicium, won e Wirkigsgraad vo 5 bis 10 Brozänt häi, si 2012 d Modulchöste under 0,6 Euro bro Watt gsi, polykristallini und monokristallini Silicium-Zälle mit eme Wirkigsgrad vo 14 bis 22 Brozänt häi e chli weniger as 90 Cent pro Watt kostet.
## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblinks

* Die Solarmaus – Wie d Solarzälle funkzioniere und härgstellt wärde mit em Armin Maiwald (YouTube-Video)
* PV-Education –  Vorlääsig über d Fotowoltaik mit Grundlaage und Aawändige (änglisch)
* Photovoltaik – Innovationen (BINE Informationsdienst)

## Fuessnoote
Waiting for the Sun

**Waiting for the Sun** isch s dritt Studioalbum vu dr US-amerikanische Rockband The Doors. S isch am 11. Juli 1968 bi Elektra Records uusechoo. S isch s erscht Nummere-ais-Album vu dr Band in dr USA gsii. Di glychnamig Single isch erscht anne 1970 uf em Studioalbum *[[Morrison Hotel]]* vereffetligt wore.

## Titelliste
# "Hello, I Love You" (2:22)
# "Love Street" (3:06)
# "Not To Touch The Earth" (3:54)
# "Summer's Almost Gone" (3:20)
# "Wintertime Love" (1:52)
# "The Unknown Soldier" (3:10)
# "Spanish Caravan" (2:58)
# "My Wild Love" (2:50)
# "We Could Be So Good Together" (2:20)
# "Yes, The River Knows" (2:35)
# "Five To One" (4:22)

## Weblink
Silicium

**Silicium** (au **Silizium**) isch e chemischs Elimänt mit em Sümbol Si und dr Ordnigszaal 14. Es stoot in dr 4. Hauptgrubbe (Choolestoffgrubbe) und 3. Periode vom Periodesüsteem vo de Elimänt.

Silicium isch e klassischs Halbmetall. Es het Äigeschafte vo Metall und au vo Nitmetall und isch e Elimänthalbläiter. Räins, elementars Silicium isch grau-schwarz und glänzt wien e tüpischs Metall, vilmol bronsefarbig bis blöilig.

Elementars Silicium isch für e menschlige Körper ungiftig, in bundniger silicatischer Form isch Silicium für e Mensch wichdig. Im menschlige Körper het s öbbe 20&nbsp;mg Silicium uf äi Kilo Körpermasse; die Mängi nimmt ab. je elter mä wird.

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg

* Rutherford online: Silicium

## Fuessnoote
Frequenz

D **Frekwänz** (vo lat. *frequentia*, Hüfigkäit) isch in dr Füsik und dr Technik e Määss drfür, wie schnäll bim ene periodische Vorgang d Widerholige ufenander chömme, z.&nbsp;B. bin ere Schwingig. D Frekwänz isch dr Cheerwärt vo dr Periodeduur.

D Äihäit vo dr Frekwänz isch die abgläiteti SI-Äihäit mit em bsundrige Naame Hertz (Einheitenzeichen Hz), dodrbii isch 1&nbsp;Hz = s−1. Gläägentlig wärde aber au anderi Äihäite verwändet, wie z.&nbsp;B. min−1 oder h−1. Bi dr Frekwänzaagoob us Zaalewärt und Äihäit säit dr Zaalewärt, wie vili Periode wäärend ere gweelte Zitäihäit stattfinde.

Bi mängge Vorgäng wärde au d Bezäichnige **Folgfrekwänz**, Impulsfolgfrekwänz oder Huubfrekwänz verwändet, bi Dräibeweegige Dräizaal.

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg

*Umrächnig vo Frekwänz in Wällelengi und zrugg bi Schallwälle (Schall in Luft) und Radiowälle (Liecht)
*Umrächnig vo Frekwänz f in Periodeduur T und zrugg
*Frekwänze mit Notenääme – Klavierdastatur

## Fuessnoote
St. Jakobsbrücke (Basel)

D **Joggelibrugg** (offiziell **St. Jakobsbrücke**) isch e Stroossebrugg über d Birs, wo d Stadt Baasel und iire Vorort Muttez verbindet. D Brugg lit zimlig dief, so dass es cha bassiere, ass bi Hoochwasser wie im August 2007 d Brugg muess gspert wärde für e Vercheer. Vo 1921 bis 1951 isch au d Dramlinie uf Muttez über d Brugg gange. Hützudags het s Drämli sis äigene Brüggli e baar Meter bachuf.
## Gschicht
Scho in römische Zite het s dört e Brugg über d Birs ghaa. Au im Middelalter het braktisch dr ganz Handel us em Schwööbische und Elsässische, wo über Baasel gange isch, d Joggelibrugg benützt, und vo dört isch s über e Hauestäi ins Middelland gange. Zum erste Mol wird 1102/03 e Brugg erwäänt, aber das isch woorschinlig eender e Basserelle für Fuessgänger gsi. 1425 het d Stadt Baasel, wo 1295 de Groofe vo Frohburg s Furt- und Bruggerächt abkauft het, e chli bachab vom alte Brüggli e Brugg us Stäi lo baue, wo grooss gnueg gsi isch für Waaredransbort.  Woorschinlig denn het mä die ursprüngligi Bezäichnig vom Ort, wo Birsbrugg oder äänlig gsi isch,  dur St. Jakob  ersetzt (zum erste Mol 1418 as „ze sant Jacob an der Birsse“ belegt). Näbe dr Brugg het s woorschinlig scho vo Aafang aa e Zollhuus gha. Dr Läächemaa vom Wirtshuus vo St. Jakob isch gliichzitig au dr Zöllner gsi, bis 1847/48 mit dr Gründig vom Schwizerische Bundesstaat die interkantonale Zollgränze ufghoobe worde si.

## Fuessnoote
Elektrische Stromstärke

Die **elektrischi Stroomsterki** oder churz **Stroomsterki** git aa, wie vil elektrischi Laadig dur e definierte Kwerschnitt duuregoot, bezooge uf d Zit, wo si drfür brucht het. Dr Dransbort vo dr Laadig cha mä as grichdeti Beweegig von ere Zaal vo Elementarlaadige beschriibe, wo im Allgemäine vo Elektrone oder Ione dräit wärde; lueg au Elektrische Stroom.

D Stroomsterki wird im internazionale Äihäitesüsteem (SI) in dr Maassäihäit Ampere mit em Äihäitezäiche A aagee, noch em franzöösische Füüsiker und Mathematiker André-Marie Ampère. S Formlezäiche isch s I&thinsp;, es chunnt vo „Intensidäät“ (gmäint isch d Sterki vom Stroom). Zum r Zitabhängigkäit kennzzäichne, verwändet mä dr Chliibuechstaabe i für en Augeblickswärt.

## Definizioon
Für e Laadigsfluss, wo *zitlig konstant* isch, gilt
:I=\frac {\Delta Q}{\Delta t}= \int\limits_A\vec J\cdot\mathrm d\vec A
mit dr Laadigsmängi \Delta Q, wo in dr Zit \Delta t verschoobe wird, bzw. dr Stroomdichdi \vec J, wo dur e Flechenelimänt \mathrm dA duurefliesst.

Dr elektrischi Stroom wird as Dransport vo Elementardäili aagluegt, also as quantisierti Gröössi. Wenn iiri Zaal z grooss isch, zum sä abzzelle, denn gseet mä d Stroomsterki as stetigi und differenzierbari Gröössi; lueg Elektrischi Laadig. Für e Stroomsterki, wo sich *zitlig veränderet*, gilt also
:i(t) =\lim_{\Delta t\to 0} \frac{\Delta Q(t)}{\Delta t} =\frac{\mathrm dQ}{\mathrm dt}

E *zitlig [[Periode (Physik)|periodisch]]* veränderligi Stroomsterki (z. B. bi Wäggselstroom) het e *zitlig konstante* Effektivwärt, wo au dur s Formlezäiche I kennzäichnet wird.

## Fuessnoote


## Weblingg
Bruggen

**Bruggen** haissed folgendi Ortschafte:
* Bruggen (Bräunlingen), en Ortstail vo de Stadt Briilinge, Schwarzwald-Baar-Chrais, Bade-Würtebärg

* Bruggen (Greifenburg), e Ortschaft vo Greifenburg, Bezirk Spittal an der Drau, Kärnte
* Bruggen (Landeck), en Stadttail vo de Stadt Landeck, Bezirk Landeck, Tirol
* Bruggen (Längenfeld), e Rotte i de Ortschaft Huben, Gmaind Längenfeld, Bezirk Imst, Tirol
* Bruggen (Matrei in Osttirol), en Ort bi Matrei, Bezirk Lienz,  Osttirol
* Bruggen (Sankt Veit), e Frakzion vo *St. Veit in Defereggen*, Osttirol

* Bruggen SG, en Ortstail vo de Stadt Sanggalle

**Bruggen** isch de Familienname vo folgende Persone:
* Carry van Bruggen (1881–1932), niderländischi Schriftstelleri
* Coosje van Bruggen (1942–2009), niderländisch-amerikanischi Bildhaueri, Kunsthistorikeri und Kunstkritikeri
* Heinrich van Bruggen (1927–2010), niderländische Botaniker
Holzapfelweg

Dr **Holzöpfelwääg** isch die obersti Baasler Rhiibrugg. D Brugg verbindet Birsfälde mit em Gläibaasel und isch e Fuessgänger- und Welobrugg. Si füert vo dr rächte Rhiisite über s Weer vom Chraftwärk Birsfälde, wo 1954 in Bedriib gnoo worde isch, zur Chraftwärkinsle. Dört bechunnt dr Wääg dr Naame Hoofstrooss über und goot über d Schlöise im Nääbenarm vom Rhii uf Birsfälde.

D Chraftwärkaalaag stoot uf dr Liste vo de kulturelle Güeter in dr Schwiz, wo nazionali Bedütig häi.

Uf dr Chraftwärkinsle het s e grossi Matte und zämme mit em Birsköpfli e chli witer im Weste bildet si e Baasler Noocherhooligsgebiet.
Kraftwerk Birsfelden

S **Chraftwärk Birsfälde** isch e Niiderdruck-Laufchraftwärk über em Rhii und lit zwüsche Birsfälde und em Chläibaasel. Es wird vo dr Schwizer Akziegsellschaft Kraftwerk Birsfelden AG mit Sitz z Birsfälde im Kanton Basel-Landschaft betriibe. S Chraftwärk liiferet e durchschnittligi Läistig vo öbbe 100&nbsp;MW.

## Gschicht und Bau
Sit em Ändi vom 19. Joorhundert häi sich verschiideni Undernäämergrubbe mit dr Brojektierig vom ene Chraftwärk befasst. Aber erst 1942 häi Basel-Stadt und Basel-Landschaft, wo d Stauaalaag zwüsche iire Rhiiufer hät sölle baut wärde,  de zueständige Schwizer und badische Behörde iiri Blään underbräitet. Es isch denn no acht Joor gange, bis s Brojekt d Konzession überchoo het und d Chraftwärkgsellschaft am 16. Septämber 1950 gründet worde isch.

1951 het dr Archidekt Hans Hofmann dr Ufdraag überchoo, d Hoochbaute z blaane, und dr Stadtgärtner R. Arioli isch für die landschaftligi Gstaltig verantwortlig gsi.

D Chraftwärkgsellschaft het sich müesse verpflichte, ass Schiff zu jeder Zit zwüsche Baasel und Augst chönni vercheere und het wäge däm Schlöise müesse iiblaane. Wääred s Weer dr Hauptarm vom Rhii staut, si südlig vo dr Chraftwärkinsle im Nääbenarm zwäi Schlöise baut worde, wo 12 Meter bräit und 180, beziejigswiis 190 Meter lang si.

Über s Weer het mä e Fuessgänger- und Welowääg baut, dr Holzöpfelwääg, wo dr obersti Rhiiübergang z Baasel isch.

Die groossi Matte uf dr Chraftwärkinsle wird vo de Baasler as Noocherhooligsgebiet benützt.

## Weblingg

* Kraftwerk Birsfelden AG
* Informationsblatt (PDF)
Kaspar Wetli

De **Chaschper Wetli** (* 1. Septämber 1822 im Allebärg (Mänidorf); † 30. Märze 1889) isch Ingenieur gsi. Är hät a de Universität z Zürich gschtudiert und isch Zürcher Kantonsingenieur worde. Deet isch er vor alem für de Strassebou zueständig gsi.

Bekannt isch de Chaschper Wetli aber vor alem wäge de Isebaan. Er isch de Initiant vo de rächtsufrige Züriseebaan (Züri-Mäile-Rapperschwiil) und vo de Wädischwiil-Äisidele-Bahn (hüt SOB). Dän isch er a no Oberingenieur vo de Glattalbahn (Öörlike-Uschter) gsi und hät s Orthogonalplanimeter verbesseret, won drum *Orthogonalplanimeter-Bouart Wetli-Hansen* ghäisst.

## Weblink
* Orthogonalplanimeter

## Quälle