Polen

D **Republik Pole** (uuf polnisch *Rzeczpospolita Polska*) isch en Staat vo Mitteleuropa.

Pole isch en Mitgliidstaat vo de Europäische Union sit em 1. Mai 2004.

Pole isch e chli chliner als s weschtleche Nochberland Dütschland und es hät öppe 40 Milione Ywohner.

## Nochberländer
S Land het ringsume e Gränze, wo 3.582 Kilometer lang isch. Es chunt im Norde uf 210 Kilometer Lengi a di russischi Exklave Kaliningrad und mit 103 Kilometer a Litaue, im Oschte uf 416 Kilometer a Wiissrussland und mit 529 Kilometer a d Ukraine, im Süde uf 539 Kilometer a d Slowakej und mit 790 Kilometer a Tschechie und denn no im Weschte uf dr lengi vo 467 Kilometer a Dütschland.

## Geografii
### Gröössi
Vo Norde gäge Süde isch Pole 790 Kilometer gross, vo Oschte gäge Weschte sind s 680 Kilometer.

528 Kilometer lang sind di polnische Ostseechüschte.

### Regioone
Pole setzt sich uus füf verschiidene Gebiät zämme. Im Nordweschte vom Land liit die Pommersch Bucht, wo bis ane zue de Bucht vo Danzig gaht, s Land gränzt drum aa de Oschtsee. Im Norde und em Zäntrum tuet sich s Tüüfland a d mitteleuropäische Ebeni aaschlüsse, wo die vier grosse Seeplattene, nämli d Masurischi Seeplatte, d Kaschubischi Seeplatte, d Pommerschi Seeplatte und d Grosspolnisch Seeplatte liiged. Im südliche Teil vom Tüüfland befinded sich d Gägende Schlesie und Masowie, wo dur d Uurstschromtäler vo de grosse Flüss zeichnet sind. Bsunders d Lubliner Region a de mittlere Weichsel mit de Lössböde isch fescht dur Hohlwäge zeichnet. Noo wiiter im Süde liit s polnische Mittelgebirge, de Krakauer-Tschenstochauer Jura, s Heiligchrüzgebirge, d Beskide, d Waldkarpate und noo d Sudeten. Die höchschte Bärge befinde sich i de d Tatra.

### Flüss
Di längschte Flüss vo Pole sind d Weichsel (uf polnisch *Wisła*) mit 1.047 Kilometer Lengi, de Gränzfluss Oder (uf polnisch *Odra*) mit 854 Kilometer, d Warthe (polnisch *Warta*) mit 808 Kilometer und de Weschtlich Bug, wo 772 Kilometer läng isch. De Fluss Bug isch Teil vo de polnische Oschtgränze. D Weichsel und d Oder münde zäme mit bar chlinere Flüss z Pommere i d Ostsee. De Fluss Alle (plnisch *Łyna*) und d' Angerapp (plnisch *Węgorapa*) flüssed in de Pregel, vo det wiiter i d Hańcza und aschlüssend über d [Memel i d Oschtsee. Einigi chlineri polnischi Flüss flüssed noo i d Nordsee, i d Donau und is Schwarze Meer.

Scho syt langem tuet me uf de polnische Flüss mit Schiff fahre. Im früene Middelalter sind d Wikinger  mit ihrne Langschiff uf ihrne wyte Reise au dur d Weichsel und d Oder gfahre. Im Mittelalter und de Nüüziit, wo Pole-Litaue noo e Chornchammere vo Europa gsi isch, hät d Verschiffig vo Landwirtschaftsgüeter uf de Weichsel i d Richtig vo Danzig und wiiter nach Weschteuropa e sehr grossi Bedütig gunne, womer noo a de zahlriiche Spycher us de Renaissance und de Barockzyt gseh chan.

### Grossi Stedt und Aglomerazioone
D Hauptschtadt isch Warschau (uuf Polnisch *Warszawa*). Andri wichtigi Schtädt sind Krakau (uuf Polnisch *Kraków*), Lodsch (uuf Polnisch *Łódź*), Breslau (uuf Polnisch *Wrocław*), Danzig (uuf Polnisch *Gdańsk*) und Stettin (uuf Polnisch *Szczecin*).

Die gröschte Balligszäntre sind s Oberschlesische Induschtriegebiät, di Balligsrümme by Warschau und Łódź und noo s Weichseldelta mit de *Drüüschtadt* wie Danzig, Sopot und Gdynia.

### Ydeilig
In erschter Linie isch Pole in 16 Woiwodschafte glydert gsi. Sälli git s etwa sit em 14. bis 15. Johrhundert; d Landchreis, wo s 314 devo git, sin zum Deil elter. Ab 1975 hät s 49 Woiwodschafte und keini Landchreis meh ge. 1998 isch s alte System widderhergstellt worre. S git jetz sechzäh Woiwodschafte, di gröschti devo isch Opple mit 96,21&nbsp;km². S git aber Forderige, neui Woiwodschafte z gründe. Vo de Stadtchreis isch Warschau de gröscht, de chleinst (Świętochłowice) hät glychzitig di höchsti Bevölkerigsdichti.


polen topo.jpg|d Topographie vo Pole
Castle Square (22346p).jpg|Warschau
Weichsel in Graudenz.jpg|d Weichsel by Grudziądz


## Gschicht
Am Afang, öpe im 10. Johrhundert, isch Pole es regionals Herzogtum gsi. Under de Piaste isch es e Königrych worde und in de Folgezit isch das Königrych immer grösseret worde. 1569 isch es under de Herrschaft vo de Jagiellone eine vo de gröschte Staate vo Europa gsi und es hät dozmol züesätzlig zum hüttige Gebiet au d Ukraine und Wyssrussland umfasst.

Wo d Jagiellone usgstorbe sin, hät Pole vil vo siner Macht verlore. Ab 1772 sin wyti Deil zu Russland, Preusse und Öschtrych choo. S hät drei sötigi Deilige gee; 1815 hät de Wiener Kongräss s ganze räschtlige Gebiet Russland züegsproche und es isch derno in Personalunion Däil vom Russische Kaiserrych gsi (lueg «Kongrässpole»).

Noch em Erschte Wältchrieg het Pole si Suweränität zruggüberchoo. Im Friidensverdraag vo Versailles isch d Unabhängigkeit vo dr Republik Pole 1919 im internationale Raame bestätigt worde und es isch e Gründigsmitgliid vom Völkerbund gsi.

1939 hät de Zweit Wältchrieg mit de Bsetzig vom westliche Dail vo Pole dur di Dütsche und vom öschtliche Däil dur d Sowjetunion agfange. Noch em Chrieg isch Pole lang under em Yfluss vo dr Sowjetunion gstande. Di politischi Lag hät sich noch em Fall vom Stalinisimus im Allgemeine entspannt, in de 1980er-Johr hät s aber innepolitischi Unruhi gege di kommunistischi Herrschaft gee, wo vo dr Gwärkschaft «Solidarność» unter em Lech Wałęsa organisiert worde si. Zum Dail durch d Vermiddlig vom polnische Bapst Johannes Paul II. hät sich d Regierig uff Gspräch yglo und d Lag hät sich bessert. D Sowjetunion het in de letschte Joor vo de 1980er Johr ussepolitisch mee und mee an Iifluss verloore. Am 4. und am 18. Juni 1989 häi d Pole die erschte demokratische Waale im sogenannte Ostblock abghaltet und aagfange, iiri Wirtschaft noch em Balcerowicz-Plan in e Määrtwirtschaft umzwandle. Am 2. April 1997 isch vom Sejm und vom Senat e nöiji Verfassig verabschiidet worde und die isch vom Volk am 25. Mai 1997 aagno worde.

1999 isch Pole dr NATO bydräte und 2004 au dr Europäische Union.

## Bevölkerig

ImageSize = width:620 height:250
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40000000
ScaleMajor = unit:year increment:40000000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:10000000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1370 from:0 till: 1900000
  bar:1582 from:0 till: 7500000
  bar:1634 from:0 till: 11000000
  bar:1800 from:0 till: 9000000
  bar:1921 from:0 till: 27177000
  bar:1938 from:0 till: 34849000 
  bar:1946 from:0 till: 23930000
  bar:1960 from:0 till: 29776000
  bar:1978 from:0 till: 35061000
  bar:1995 from:0 till: 38610000
  bar:2009 from:0 till: 38167329

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1370 at: 1900000 text: 1,9 shift:(0)
  bar:1582 at: 7500000 text: 7,5 shift:(0)
  bar:1634 at: 11000000 text: 11 shift:(0)
  bar:1800 at: 9000000 text: 9 shift:(0)
  bar:1921 at: 27177000 text: 27,2 shift:(0)
  bar:1938 at: 34849000 text: 34,8 shift:(0)
  bar:1946 at: 23930000 text: 23,9 shift:(0)
  bar:1960 at: 29776000 text: 29,8 shift:(0)
  bar:1978 at: 35061000 text: 35,1 shift:(0)
  bar:1995 at:  38610000 text: 38,6 shift:(0)
  bar:2009 at: 38167329 text: 38,2 shift:(0)
  

Die polnischi Srpooch ghört zu de Gruppe vo de Weschtslawischwe Sprooche und do drmit zu der Familie vom Indogermanische. Me glideret s Polnisch tradizionell in füüf Dialäktgruppe. (lueg au: Schlesisch)

Sid ane 2005 sind z Pole es bar anderi Sprooche offiziell als Minderheitesprooche anerchannt: Kaschubisch, Armenisch, Düüsch, Hebräisch, Jiddisch, Litauisch, Russisch, Slowakisch, Tschechisch, Ukrainisch, Wyssrussisch, Karaimisch, Lemko, Romani und Tatarisch.

Di römisch-kaddolischi Chile isch dir gröschti Religionsgmeinschaft vo Pole; zu ihre ghöre offiziell öppe 87 Prozänt vo der Bevölkerig.

## Wirtschaftspolitik
Under anderem soll z Pole s BIP sy Wachsdum vo föif Prozänt jöhrlig widder erreiche; d Beschäftigungsrote soll styge. E wichtige Schritt für sälli Entwicklig isch de Usbau vo de Infrastruktur. So solle z. B. d Verkehrswäg verbessert werde, was d Bedingige für d Undernehmer verbessert und Arbetsplätz schafft. De Dienschtleistigssektor soll usbaut werre.

Dass sälli Vorgäng finanziert werde chönne, will d Regierig überflüssigi staatligi Behörde ufflöse; Privatisierige werre witer praktiziert, wyl de Verchauf vo staatlige Undernehme Ynahme bringt. Finanziälli Understützig soll au d EU biete. Durch d EU-Mittel solle de Steikohlebergbau, de Strom, s Erdöl und anderi Branche d Wirtschaft fördere und nit wie bisher belaste.

D Landwirtschaft hät in de polnische Wirtschaft e wichtigi Rolle. Si soll ertragrycher sy und in Züechunft besseri Methode zur Verfiegig gstellt kriege. Mer will folgendi 4 Zyl erreiche:
* höcheri Erträg sichre
* de primär Sektor wettbewerbsfähiger mache
* d Landwirtschaft fördere
* d Wirtschaft an d EU abasse

## Beriehmti Pole
* Magdalena Abakanowicz, Bildhauerin und Professorin an de Kunstakademy Poznan
* Frédéric François Chopin, uf polnisch *Fryderyk Franciszek Szopen* (1810–1849), Komponischt und Pianischt
* Marie Skłodowska Curie, (1867–1934), Füsikerin, Nobelbriisdregere
* Tadeusz Kantor, Moler, Grafiker, Regisseur, Drehbüechautor und Professor an de Kunstakademy vo Krakau
* Nikolaus Kopernikus, uf polnisch *Mikołaj Kopernik* (1473–1543), Astronom, Astroloog, Mathematiker, Dokter und Domherr
* Adam Małysz, Skispringer
* Lech Wałęsa (* 1943), Gwärkschaftler, Staatsbresidänt, Nobelbriisdreger
* Karol Wojtyła (1920–2005), dr Papscht Johannes Paul II.
* Ludwik Lejzer Zamenhof (1859–1917), Augenarzt und Filoloog, dr Erfinder vom Esperanto

## Bilder us Pole

Views from Palace of Culture and Science in Warsaw, Poland, 2019, 13.jpg|Warschau
Wilanów Palace.jpg|Warschau
Warszawa Pałac Prezydencki 2011.jpg|Warschau
Warszawa, ul. Nowy Świat 72-74 20170517 003.jpg|Warschau
Museum of the History of Polish Jews in Warsaw building 0010.jpg|Warschau
Katedra p.w. św. Jana.jpg|Warschau
Warszawa - Plac Saski z lotu ptaka (1919).jpg|Warschau 1900
Krakow - Cloth Hall from Basilica - 1.jpg|Krakau
Krakow-_Kosciol_Mariacki.jpg|Krakau
Wawel_castle.jpg|Krakau
2015 Kraków, Zamek Królewski na Wawelu 31.jpg|Krakau
Kraków_-_Collegium_Novum_01.JPG|Krakau
2015 Kraków, Synagoga Tempel 03.jpg|Krakau
20110514 Krakow Teatr Slowackiego 9264.jpg|Krakau
Wyspianski Pavilion Krakow IMG 1034- fot K Ingarden 01.jpg|Krakau
AuschwitzBirkenau 21.jpg|Auschwitz
Stare_Miasto_w_Lublinie_-_kaplica_św._Trójcy_i_donżon_na_zamku.jpg|Lublin
5 Lublin 04.jpg|Lublin
Lublin Castle 5 Lublin 28.jpg|Lublin
Corte Artus, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 04.jpg|Danzig
Danzig Krantor Lange Brücke-20070402-RM-100451.jpg|Danzig
Bazylika mariacka gdansk ubt.jpeg|Danzig
Ayuntamiento Principal, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 10.jpg|Danzig
Oliwa kathedraal.jpg|Danzig
Wrocław - Rynek 2015-12-25 12-44-18.JPG|Breslau
Ratusz wroclaw.JPG|Breslau
Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg|Breslau
Uniwersytet Wrocławski – Aula Leopoldina The University of Wroclaw – Aula Leopoldina (32006423730).jpg|Breslau
Zamek Sulkowskich 2020.jpg|Bielitz-Biala
Ayuntamiento, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 73-75 HDR.jpg|Posen
Castillo_Imperial,_Poznan,_Polonia,_2014-09-18,_DD_47.jpg|Posen
7-11 Grodzka Street in Bydgoszcz 01.jpg|Bromberg
Pałac w Rogalinie (4).jpg|Rogalin
Pulawy palac czartoryskich.jpg|Pulawy
Ksiaz - zamek 01.jpg|Ksiaz
Szczecin Philharmonic Hall 3304 (cropped).jpg|Stettin
Jasna Góra 20050919.JPG|Tschenstochau
20130421 Kielce Palac Biskupow Krakowskich 3127.jpg|Kielce
Zamojski ratusz 10.jpg|Zamosch
Poland Baranow - Castle.jpg|Baranow Sandomierski
Kazimierz Dolny (kamienica pod sw Mikolajem i Krzysztofem) 01.jpg|Kazimierz Dolny
Janowiec dziedziniec.jpg|Janowitz
Nowy Wiśnicz.jpg|Nowy Wisnicz
Ogrodzieniec_gothic_castle_ruins.jpg|Ogrodzieniec
Rzeszów zamek 2004b.jpg|Rzeszow
Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg|Marienburg
Frauenburg02.jpg|Frauenburg
Golub-Dobrzyn2.jpg|Gollub
Kwidzyn zamek.JPG|Marienwerder
CzarnyStawZakopane.jpg|Tatry
Dunajec and Lesnica.jpg|Kronenberge
Beskidy Bieszczady.jpg|Beskiden
Nieslysz SunSet.JPG|Masure
Brosen clouds lake1.jpg|Kaschubie


## Weblink

## Quelle