open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christian Kühn

Dr **Christian Kühn** (* 9. April 1979 z Diibenge), vylmol au churz **Chris Kühn**, isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syt Februar 2024 isch er Bresidänt vum Bundesamt fir d Sicherhait vu dr nukleare Entsorgig. Dervor isch er vu 2013 bis 2024 Mitglid vum Dytsche Bundesdag un vu 2021 bis 2024 Barlemäntarische Staatssekretär bi dr Bundesminischteri fir Umwält, Naturschutz, nukleari Sicherhait un Verbruucherschutz gsii. Vu 2009 bis 2013 isch er Landesvorsitzer vum Landesverband Bade-Wirttebärg vu Bindnis 90/Di Griene gsii.

## Lääbe
No dr Schuel un em Zivildienscht z Geppenge het dr Kühn z Diibenge Bolitikwisseschafte un Soziologi studuert un isch syter anne 2009 Studieberoter an syre Universitet.

Dr Kühn isch in syre Schuelzyt im Jugedgmairot un in dr Naturschutzjuged aktiv gsii. Syt 1998 isch er Mitglid bi Bindnis 90/Di Griene. Vu 2002 bis 2006 un wider ab 2008 isch er Mitglid vum Chraisvorstand im Diibenger Chraisverband vu dr Griene. Är isch Mitarbaiter im Wahlchraisbiro vum Bundesdagsabgordnete Winfried Hermann gsii. Uf dr Landesdelegiertekumferänz (LDK) im Novämber 2009 z Biibra hän e di bade-wirttebärgische Griene zämme mit dr Silke Krebs zue aim vu dr zwai glychbrächtigte Landesvorsitzer*ne gwehlt. Uf der LDK im Oktober 2011 z Oole isch er, näbe syre neigwehlte Mitvorsitzeri Thekla Walker mit eme Rekordergebnis vu 95,7 Brozänt im Amt bstetigt. 

Bi dr Bundesdagswahl 2013 isch er iber di bade-wirttebärgisch Landeslischt uf Blatz 6 in dr Bundesdag yyzoge. Bi dr Bundesdagswahl 2017 un bi dr Bundesdagswahl 2021 isch er iber di grien Lischtze wider in Bundesdag gwehlt wore. Vu 2013 bis 2021 isch er Sprächer fir Böu- un Wohnigsbolitik vu dr Bundesdagsfraktion vu syre Bartei gsii un fir sy Bartei au ordeli Mitglid un Obmann im Uusschuss fir Böu, Wohne, Stadtentwicklig un Kommune. Dernäbe isch er stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Umwält, Naturschutz un nukleari Sicherhait un im Uusschuss fir Rächt un Verbruucherschutz gsii. Vu 2018 bis 2021 isch er au stellverdrättend Mitglid im Huushaltsuusschuss gsii.

Ab em 8. Dezämber 2021 isch er Barlemäntarische Staatssekretär bi dr Bundesminischteri fir Umwält, Naturschutz, nukleari Sicherhait un Verbruucherschutz, Steffi Lemke, gsii.

Am 15. Februar 2024 isch dr Kühn as Noofolger vum Wolfram König Bresidänt vum Bundesamt fir d Sicherhait vu dr nukleare Entsorgig wore. Sy Abgornetemandat het er niderglait, fir iin isch dr Jürgen Kretz in Bundesdag noogruggt. Im Amt vum Barlemäntarische Staatssekretär isch dr Jan-Niclas Gesenhues sy Noofolger wore.

Är läbt z Eemahausa, isch ghyrote un het zwee Sihn un e Dochter.

## Weblink

*
Heiliger Ibis

De **Hailig Iibis** (latynisch: *Threskiornis aethiopicus*) isch e Schriitvogel, wo im Nööche Oste und z Afrika vorchunnt.  Er het sin Name, wel er im Altertum s hailige Tier vom ägyptische Schriibergott Thot gsii isch.

## Verbraitig
De Hailig Iibis chunnt hüt no im Iran und im Irak und z Afrika südlich vo de Sahara und z Madagaskar vor. Z Ägypte selber isch er uusgstorbe.

## Uussie
De Iibis isch e groosse uuffälige Vogel. Sin lange Hals und sin Körper und au d Flügel sind mit wiisse Federe bideckt, am Rand vo de Flügel und vom Schwanz sind schwarzi Federe. Au de Chopf isch schwarz. Bi ältere Tier feelet d Federe am Hals. De langi chrummi Schnabel isch schwarz, so wi au sini lange dünne Bai. Im Fluug erschiinet federloosi Stelle underem Flügel as rosarooti Flecke.

De Hailigi Iibis werd zwösched 65 und 75 cm grooss, sini Spannwiiti bitrait 112 bis 124 cm. Mandli sind e bitzeli gröösser as Wiibli.

## Lebeswiis
De Hailig Iibis lebt i sumpfige Piet a de Chüste oder im Binneland, im Süess- oder Brackwasser. Er chunnt nu bis zonere Meereshöchi vo 150 Meter über Meer vor. Er stelzt im flache Wasser umenand und stocheret mit sim Schnabel im Schlamm, won er Wörmer, Schnegge, Schaletierli, Fisch, Frösch und Reptilie suecht. Mengisch fresst er au jungi Vögeli.

De Iibis baut sis Nest im Papyruswald, i Büsch oder uf Bömm. S Wiibli lait zwai wiissi Aier, wo vom Vatter und vo de Muetter uusbrüetet wered.

De Iibis lebt elai oder i chliine Gruppe. Er isch kan schüüche Vogel. Er isch i de Regle stumm, nume selte git er am Bruetplatz haiseri ruuchi Chräächzer vo sich.

## Kulturelli Bidüütig
Im Altertum isch de Hailig Iibis z Ägypte as s hailige Tier vom Thot vereert wore und s gitt vili bildlichi Darstellige vom Iibis. D Ägypter hend Iibis gfange, iibalsamiert und ufeme aigne Fridhof bi Sakkara bistattet.

De Name (altägypt. *hbj*; altgr. *ibis*) isch früe is Tütsche choo und de Name het im früene Noihochtütsche luutgsetzlich *Eib* gluutet.


Threskiornis aethiopicus - Durban -South Africa-8.jpg|en Iibis im Flug
IbisCopenhagenMuseum.jpg|en ägyptischi Statue vomene Iibis
Threskiornis aethiopicus MHNT.ZOO.2010.11.63.1.jpg |Aier vom Ibis


## Lueg au
*Waldrapp, en Iibisart, wo friender i de Alpe haimisch gsii isch.

## Literatur
* Bernhard Grzimek (Hrsg.): *Grzimeks Tierleben*. 1. Auflage. Deutscher Taschenbuch Verlag, Frankfurt 1979/80, Band 7, S. 229 ff.

## Weblink

* 
* 
* Sacred Ibis (birdingworld.co.uk)
* Informatione öber de Hailigi Ibis als invasivi Art z Europa  (DAISIE European Invasive Alien Species Gateway)
Moschtschena

**Moschtschena** (ukrainisch *Мощена*, russisch *Мощёная*, polnisch *Moszczana*) isch e Dorf in dr Rajon Kowel, Oblast Wolhynien im Nordweschte vu dr Ukraine. Zämme mit em sidlig glägene Nochberdorf Tscherkassy (Черкаси) bildet s di glychnamig Landrotsgmai. 

## Geografi
Moschtschena lyt guet 70 Kilometer nordweschtlig vu Luzk. D Rajonshauptstadt Kowel lyt rund fimf Kilometer eschtlig vu dr Gmai.

## Gschicht
Moschtschena isch zem erschte Mol gnännt wore anne 1543.


Datei:Centr Moschena.jpg|Zäntrum
Datei:Tserkva.JPG|Chilche
Datei:Moshchena School.jpg|Schuel


## Weblink
Theresia Bauer

D **Theresia Bauer** (* 6. April 1965 z Zweibrücken/Pfalz) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Vu Mai 2011 bis Septämber 2022 isch si Minischteri fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht vum Land Bade-Wirttebärg gsii.

## Läbe
Scho in junge Johr het sich d Theresia Bauer in dr chilchlige Jugtedarbet engaschiert. Noch em Abitur het si Bolitikwisseschaft, Volkswirtschaft un Germanischtik z Manne un z Heidelberg studiert. As Studänti isch si hochschuelbolitisch aktiv gsii as studäntischi Verdrätteri im Große un Chlaine Senat un im Verwaltigrot vu dr Universität

Vu 1993 bis 1995 het si Referänti fir bolitischi Bildig in dr *Gsellschaft fir bolitischi Ökologi* gschafft, derno vu 1995 bis 2001 as Gschäftsfiereri vu dr *Heinrich-Böll-Stiftig Bade-Wirttebärg*. Syt Juni 2024 isch si Gschäftsfierei vu dr Bade-Wirttebärg-Stiftig.

D Theresia Bauer isch ghyrote un het zwee Sihn. Si läbt mit ihre Familie z Heidelberg.

## Bolitik
Syter anne 1999 isch d Theresia Bauer Mitglid im Chraisvorstand vu dr Heidelberger Griene, syt 2003 isch si Vorsitzendi vum Chraisverband Heidelberg. Si isch syt Juni 2001 Abgordneti vum Landdag vu Bade-Wirttebärg un verdritt dert dr Wahlchrais Heidelberg. Um des Zyt isch si au in dr Landesvorstand vu dr Griene z Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Vu Mai 2002 bis 2011 isch si derzue stellverdrättendi Vorsitzendi vu dr griene Landdagsfraktion gsii. Si engaschiert sich in dr Theme Hochschuelbolitik, Forschig un Demokrati. Bis 2011 isch si Mitgliid im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un au Mitglid im Ufsichtsrot vu dr Landesstiftig Bade-Wirttebärg gsii.

Bi dr Landdagswahle am 27. Merz 2011 het si mit 36,7 Brozänt vu dr Stimme zum erschte Mol s Diräktmandat in ihrem Wahlchrais gwunne. Am 12. Mai 2011 isch d Theresia Bauer im Landdag as neji Minischteri fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht im Kabinett Kretschmann I veraidigt wore.

Wel si bi dr Oberburgermaischterwahl z Haidelberch am 6. Novämber 2022 kandidiert het, het si si ire Amt as Minischgter niderglait. Iri Noofolger isch am 28. Septämber 2022 d Petra Olschowski wore.

Bi dr Haidelbercher OB-Wahl isch d Bauer im erschte Wahlgang uf 28,6 % der Stimme chuu, ium zweete Wahlgang isch si mit 42,4 % vu dr Stimme em Amtsinhaber Eckart Würzner untereläge, wu uf 54 % chuu isch.

## Weblink

* Websyte vu dr Theresia Bauer
* Abgordnete-Syte vu dr Theresia Bauer
* Uuszug us em Abgordnete-Handbuech vum Landdag vu Bade-Wirttebärg (PDF-Datei; 114&nbsp;kB)

## Fueßnote
Edith Sitzmann

D **Edith Sitzmann** (* 4. Jänner 1963 z Regensburg) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). 

Vu 2002 bis 2021 isch si Aborneti sie Abgeordnete im Lnddag vu Bade-Wirttebärg gsii, wu si dr Wahlchrais Fryybeg II verdrätte het. Vu 2011 bis 2016 isch si Fraktionsvorsitzeri vu dr Griene-Landdagsfraktion un vu Mai 2016 bis Mai 2021 Finanzminischteri im Kabinett Kretschmann II gsii.

## Uusbildig un Beruef
D Edith Sitzmann het Gschicht un Chunschtgschicht an dr Universitete Fryybeg, Regensburg un Heidelberg studiert. Im Johr 1989 het si dr Abschluss Magister Artium gmacht. Vu 1989 bis 1991 het si as Raiselaiteri gschafft un het u.&nbsp;a. Bildigsraise fir amerikanischi Schueler un Schuelerne organisert. Vu 1989 bis 1992 het d Sitzmann ehreamtlig im *Feministische Archiv Fryybeg* mitgschafft. Vu 1991 bis 1993 isch si Gschäftsfiereri vu Bindnis 90/Di Griene Fryybeg gsii. Vu 1993 bis 2001 isch si derno persenligi Referänti vum Landdagsabgordnete Dieter Salomon gsii. Ab 1994 het si au freiberueflig as Moderatori, Traineri un Beroteri vu Non-Profit-Organisatione gschafft. 

Si isch ghyrote un läbt z Fryburg.

## Bolitischs Schaffe
Zyter anne 1992 isch d Edith Sitzmann Mitglid vu Bindnis 90/Di Griene. Vu 1993 bis 1994 isch si Mitglid im Chraisvorstand vu Bindnis 90/Di Griene gsii, vu 1995 bis 1999 im Länderrot. Vu 1995 bis 2000 isch si au Mitglid im Vergaberot vum Landesökofond gsii. Vu 1994 bis 1998 het si as Aastaltsbyyreti vu dr JVA Fryybeg gschafft. Syt 1996 isch si Ersatzbewärberi fir dr Landdag vu Bade-Wirttebärg im Wahlchrais Fryybeg II (Wescht) gsii un isch schließli am 30. Augschte 2002 in dr Stuegerter Landdag noogruckt fir dr uusgschidene Abgordnete Dieter Salomon, wu dää Oberburgermaischter vu dr Stadt Fryybeg woren isch.

D Edith Sitzmann isch zwische 2006 un 2009 stellverdrättendi Fraktionsvorsitzendi gsii. Thematisch isch si as Landdagsabgordneti fir Wirtschaft, Arbetsmärt un Wohnigsböu zueständig gsii. Si isch Mitglid in dr Enquete-Kommission „Demografischer Wandel – Herausforderungen an die Landespolitik“ vum Landdag gsii un Mitglid im Wirtschaftsuusschuss un stellverdrättend Mitglid im Finanz-, Sozial un Europauusschuss. Im Juni 2009 isch d Edith Sitzmann in dr Fryybeger Gmairot gwehlt wore.

Am 27. Merz 2011 het si bi dr Landdagswahle 2011 z Bade-Wirttebärg mit 39,9 % s Diräktmandat im Wahlchrais Fryybeg II gwunne. Vu 2011 bis 2016 isch si Fraktionsvorsitzeri vu dr Griene-Landdagsfraktion gsii. Bi dr Landdagswahl 2016 het d Edith Sitzmann s Ergebnis no chenne uusböue un  het mit 40,5 % wider s Diräktmandat gwunne. 

Im Mai 2016 isch d Edith Sitzmann bade-wirttebärgischi Finanzminischteri wore. Iré Landdagsmandat het si bhalte. Bi dr Landdagswahl 2021 het si nimi kandidiert un het si druf us dr Bolitik zruggzoge.

Anne 2022 isch si in Ufsichtsrot vum SC Fryburg gwehlt wore.

## Weblink

* 

## Fueßnote
Oliver Zaugg

Dr **Oliver Zaugg** (* 9. Mai 1981 z Lache) isch e Schwizer Velorennfahrer.

## Karriere
Dr Oliver Zaugg het si Brofikarriere 2004 bim spanische Rennsport-Team Saunier Duval-Prodir aagfange.

Bi dr Vuelta a España 2007 und 2008 het er hervorragendi Leistige zeigt und isch 14. bzw. 11. im Gsamtklassemänt worde. Vo 2009 bis 2010 isch dr Oliver Zaugg im italiänische Rennsport-Team Liquigas gfahre. Im Novämber 2010 het s nöje luxeburgischi Team um d Schleck-Brüeder bekannt gee, ass dr Oliver Zaugg mit ihne e Zweijooresverdraag underschriibe het.

Si erste Brofisiig het er 2011 chönne fiire, won er bi dr Lombardei-Rundfahrt, eins vo de  "Monumänt vom Veloport",  gwunne het.

## Erfolg
;2011
* Mannschaftszitfahre Vuelta a España
* Lombardei-Rundfahrt

## Weblingg

* Offizielli Website
* 

## Fuessnoote
Arrondissement Château-Salins

S **Arrondissement Château-Salins** ìsch bìs zem 31. Dezember 2015 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Lothringe gsin. Sit em 1. Janner 2015 ìsch s Deil vum Arrondissement Sarrebourg-Château-Salins.

S bsteht üs fìmf Kanton un 128 Gmeine.

## Kanton
* Albestroff
* Château-Salins
* Delme
* Dieuze
* Vic-sur-Seille
Arrondissement Forbach

S **Arrondissement Forbach** ìsch bìs zem 31. Dezember 2014 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Lothringe gsin. Sit em 1. Janner 2015 ìsch s Deil vum Arrondissement Forbach-Boulay-Moselle. Höiptort (Sìtz vun dr Unterpräfektür) isch Forbach gsin.

S Arrondissement ìsch üs sìwe Kanton un 73 Gmeine bstànde. 

## Kanton
* Behren-lès-Forbach
* Forbach
* Freyming-Merlebach
* Grostenquin
* Saint-Avold-1
* Saint-Avold-2
* Stiring-Wendel
Arrondissement Metz-Campagne

S **Arrondissement Metz-Campagne** (Metz-Lànd) ìsch bìs zem 31. Dezember 2014 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Lothringe gsin. Sit em 1. Janner 2015 ìsch s Deil vum Arrondissement Metz. Höiptort (Sìtz vun dr Präfektür) ìsch Metz.

S bsteht üs nin Kanton un 142 Gmeine.

## Kanton
* Ars-sur-Moselle
* Maizières-lès-Metz
* Marange-Silvange
* Montigny-lès-Metz
* Pange
* Rombas
* Verny
* Vigy
* Woippy
Franz Untersteller

Dr **Franz Untersteller** (* 4. April 1957 z Ensheim bi Saarbrücken) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Är isch vu 2011 bis 2021 Minischter fir Umwält, Klima un Energiwirtschaft vum Land Bade-Wirttebärg gsii.

## Läbe un Beruef

Dr Untersteller isch z Ensheim/Saar im Saarland ufgwagse un dert uf d Volksschuel gange, speter uf d Realschuel z St. Ingbert. Anne 1977 het er am Stedtische Wirtschaftsgymnasium z Saarbrücken Abitur gmacht. Im Johr 1978 het er e Landschaftsblanigsstudium an dr FH Nirtenge aagfange un 1981 dr Abschluss as Dipl.-Ing. (FH) gmacht. Ab 1981 het er z Fryybeg am Öko-Institut gschafft, zerscht as Praktikant, speter as wisseschaftlige Mitarbaiter. Im Johr 1982 isch er as Stipendiat vu dr *Carl-Duisberg-Gesellschaft* z Kolumbie gsii, wun er an eme Brojäkt vum kolumbianische Umwältminischterium mitgschafft het. Syt 1983 het er as Barlemäntarische Beroter fir d Beraich Umwält- un Energibolitik fir d Landtagsfraktion vu dr Griene gschafft, syt 2002 au as Beroter fir d Agrarbolitik. Vu 2002 bis Mai 2011 isch er Vorstandsmitglid vum Öko-Institut gsii.

Dr Franz Untersteller isch ghyrote un het zwai Chinder.

## Bolitik
Syter anne 1983 isch dr Untersteller Mitglid vu dr Griene, vu 1998 bis 2000 isch er Mitglid im Chraisvorstand vum griene Chraisverband Esslenge gsii.

Im Merz 2006 isch er im Wahlchriais Bietge-Bissenge in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Vu Dezämber 2006 bis Mai 2011 isch er stellverdrättende Vorsitzende vu dr Landdagsfraktion gsii. Fir d Fraktion heter au as energibolitische Sprächer fungiert. 

Dr Untersteller isch bi dr Landdagswahl am 27. März 2011 im Wahlchrais Stuegert III mit 28,04 Brozänt vu dr Stimme gwehlt wore

Am 12. Mai 2011 isch dr Franz Untersteller as Mitglid im Kabinett Kretschmann I as neje Minischter fir Umwält, Klima un Energiwirtschaft vu Bade-Wirttebärg veraidigt wore.

Bi dr Landdagswahl 2016 het er zum erschte Mol s Diräktmandat im Wahlchrais Stuegert III gwunne. Au im Kabinett Kretschmann II isch er Umwältminischter blibe.

Bi dr Landdagswahl 2021 het er nimi kandidiert un het si druf us dr Bolitik zruggzoge.

## Mitglidschafte
* Mitglid im Vorstand vum Öko-Institut e.&nbsp;V. (2002 bis 2011)
* Mitglid im Byyrot vum *Holzenergie Fachverband Baden-Württemberg e. V.*
* Mitglid im Vorstand vum *Vereins der Freunde und Förderer der Wilhelma e. V.*
* Mitglid bi Plan International e. V.
* Mitglid im TTF Tischtennisfreunde Neckarhausen e. V.
* Mitglid im Dytsche Skiverband e. V. (DSV).

## Weblink

* Stammlischt vu dr Familie Untersteller, X. Generation

## Fueßnote
Arrondissement Sarreguemines

S **Arrondissement Sarreguemines** ìsch e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Grand Est. Höiptort (Sìtz vun dr Unterpräfektür) ìsch Sarreguemines (lothr. Sààrgeminn, dt. Saargemünd).

S bsteht üs drei Kanton un 83 Gmeine.

## Kanton
* Kanton Bitche
* Kanton Sarralbe
* Kanton Sarreguemines
Arrondissement Sarrebourg

S **Arrondissement Sarrebourg** ìsch e ehemoliger Verwàltungbezirk gsin vum Département Moselle ìn Lothringe, wi zitr`m 1. Jannr zue d´ frànzeesche Adminischtrativregion Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine füsioniert wore-n-isch. 

Àm namlige Daa isch`s Arrondissement Sààrburi mit`m Arrondissement Château-Salins zuem Arrondissement Sarrebourg-Château-Salins zsàmmegschlosse wore. `S Arrondissement Sààrburi isch eine vun de Gejende, wo noch àm stärkschte ditsch- un fränkischsproochig sin in de ditschsproochige Moselle un im gànze Gebiet Elsàss-Moselle. `S Arrondissement Château-Salins isch im Süde vun dr Sproochgrenz in dr Moselle un isch fàscht ganz frànzeesch-/lothringischsproochig.

Höiptort (Sìtz vun dr Unterpräfektür) ìsch Sààrburi gsin - un blibt`s.

S het fìmf Kantone un 102 Gmeine ghet.

## Kanton
* Fénétrange
* Lorquin
* Phalsbourg
* Réchicourt-le-Château
* Sarrebourg
Arrondissement Thionville-Ouest

S **Arrondissement Thionville-Ouest** ìsch bìs zem 31. Dezember 2014 e Verwàltungbezirk vum Département Moselle ìn dr frànzesche Region Lothringe gsin. Sit em 1. Janner 2015 ìsch s Deil vum Arrondissement Thionville. Höiptort (Sitz vun dr Unterpräfektür) ìsch Thionville (dt. Diedenhofen).

S bsteht üs sechs Kantonen un 30 Gmeine.

## Kanton
* Algrange
* Fameck
* Florange
* Fontoy
* Hayange
* Moyeuvre-Grande
Frickgau

Dr **Frickgau** isch im Middelalter e geograafischi und politischi Region gsi. Er het sich im Nordweste vom hütige Kanton Aargau befunde. 

## Gschicht
No im 8. Joorhundert, wo d Karolinger ir Herrschaftsgebiet in Gau iidäilt hai, het dr Frickgau zum Augstgau ghöört. Öbben im 10. Joorhundert isch dr Augstgau denn in dr Sisgau im Weste, dr Buchsgau im Südweste und dr Frickgau im Osten ufdäilt worde. Ane 926 isch dr Gau s erschte Mol erwäänt, mit dr Namensform *Frichgowe*.

D Gränze vom Frickgau im Süde und im Norde si d Flüss Aare und Rhii gsi, und im Weste isch s Gebiet vom Gau bis zum Möhlibach ggange. Zwüsche dr Aare und em Möhlibach isch die alti Gränze mit dr hütige Kantonsgränze braktisch idäntisch. Im 12. Joorhundert si d Herre vo Alt-Hombärg d Groofe vom Frickgau gsi, aber Rhiifälde im Weschte dervo het de Zähringer ghöört, wo dr Ortschaft ires Stadträcht gee häi. D Groofschaft isch im 13. Joorhundert an d Habsburger gfalle. 1386 isch au d Pfandschaft über s Schloss und d Stadt Rhiifälde in ihri Händ choo und ane 1408 au die laufeburgische Bsitz. Bis zur Middi vom 15. Joorhundert hai d Gebiet vom ehemoolige Frickgau zu de habsburgische Herrschafte Rhiifälde und Laufeburg ghöört.

## Dr Begriff Frickdaal
Dr Begriff **[[Fricktal|Frickdaal]]** stammt nid vom Begriff Frickgau ab, sondern isch erst in dr Napoleonische Zit in Moode choo. Im Vorderöstriich het mä dr Begriff Frickdaal numme für s Gebiet zwüsche Hornusse und Eike brucht. Wo d Franzoose d Gebiet vom Vorderöstriich, wo südlig vom Rhii glääge si, vom Räscht abdrennt häi, häi si e Name für das ganze Gebiet welle, wo denn in drei Ämter iidäilt gsi isch. Wil s Frickdaal in dr Middi gsi isch, häi si si Naame für s ganze Gebiet afo bruuche.

## Weblingg
*
Augstgau

Dr **Augstgau** isch e historischi Landschaft und e Gau im Herzogdum Schwoobe gsi. Er het d Gebiet im Winkel zwüsche dr Aare und em Rhii umfasst, d Gränze im Weste isch bi dr Birs und dr Lüssel bzw. dr Siggere gsi. Si Naame het dr Augstgau vo dr Ortschaft Augst überchoo, em römische Augusta Raurica, wo bis ins 7. Joorhundert e Bischof residiert het. 

Die eltisti Urkunde, wo dr Naame Augstgau din voorchunnt, stammt us em Joor 752. Es isch umstritte, öb s dr Augstgau scho immer as äigeständige Gau gee het, oder öb er sich vom Aargau abgspaltet het. Dr Augstgau siinersits isch in dr Sisgau (öbbe 835), dr Frickgau (926) und dr Buchsgau (1080) zerfalle. Mä vermuetet, ass d Groofe vo Hombärg d Noochkomme vo de Groofe vom Augstgau gsi si. Zum letschte Mol isch dr Augstgau in ere Urkunde us em Joor 1041 beläit, wo dr König Heinrich III. d Groofschaft Augst im Augstgau und Sisgau em Basler Bischof Theodoricus gschänggt het.

## Weblingg
*
St. Martin GR

**St. Martin** (rätoromanisch *Sogn Martin* ) isch a Dorf i da politischa Gmaind Vals im Schwiizer Kanton Graubünde. D Dorf ligt in de überwiigend rätoromanischsprochige Surselva, isch aber dütschsprachig. 

## Geographii
St. Martin ghört zum Valsertal und ligt oberhalb vo de *Luchnern*. D Gmeind bstoht us versschidnige Streusidlig, wo hüt nüm alli bewohnt sind. De Wiler am witeschte im Norde isch St. Martin, wo uf  ligt und de ehemoliga Gmeind de Name gäh het. S Nachbartal im Oschte isch s Safietal.

## Gschicht
St. Martin isch vo Walser gründt worde und isch us dem Grund dütschsprochig. Bis ins 1878 het St. Martin zu de Gmeind Tersnaus ghört. D Gmeind isch erscht in de Johr 1972/73 ans s Schtromnetz aagschlosse worde, als letschti Gmeind vo de Schwiiz. Am 31. Dezember 2010 sind 37 Iiwohner zellt worde.

Uf es bsunders Medieecho isch St. Martin nach de Schwiizer Parlamentswahle vo 2011 gschtosse, wil vo de 24 Stimmberechtigte numme 2 gwählt hei und di Gmeind di letschti isch gsi, wo s Wahlergebnis de Standeskanzlei z Chur gmeldet het.

## Literatur
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Chur/Zürich 2003, ISBN 3-7253-0741-5.
* 

## Weblink

* Website vo de Gmeind St. Martin

## Fuessnote
Webbrowser

E **Webbrauser**, oder allgemäin au **Brauser** (ängl. *to browse*, ‚umeluege‘, au ‚abgrase‘) isch e Kompiuterbrogramm, wo Website us em World Wide Web oder allgemäin Dokumänt und Date cha aazäige. Wemm mä im World Wide Web über Hyperlink mit eme sonige Brogramm vo Website zu Website wäggslet, säit mä däm Internetsörfe. Usser HTML-Site chönne Webbrauser verschidnigi anderi Arte vo Dokumänt aazäige. Si si au d Benutzeroberflechene für Webäpps.

## Weblingg

* Wele Brauser? – Informazioone über Webbrauser und Hilf bi dr Wahl vom en äigene Webbrauser
* Informazione zu aktuelle Brauser und Brauserarchiv (dütsch)
* Brauser-Archiv, wo mä cha alti Brauser aabelade (änglisch)
* Multi-Bedriibssystem-Brauser-Test
* www.dejavu.org: Online Brauser-Emulator für d Darstellig vo Website in alte Brauser sit de früehje 1990er Joor
Wuxia qi gongzhu

**Wuxia qi gongzhu** (, änglisch: **Holy Weapon**, me kennt en au as *Seven Maidens* oder *The Seven Princesses*) isch e Wuxia-Film us Hongkong. Er isch 1993 vom Reschissör Wong Jing zäme midem Dennis Chang (vo däm stoht aber nüt i de Credits) dräit worde.

## Handlig
I dr Zyt vo dr Ming-Dünaschtii tuet der Held *Mo Kake*, däm dr *Ghost Doctor* mit ere gföhrliche Drooge, wo d Persönlichkeit verändere tuet, übermenschlichi Kreft gää het, dr japanisch Schwertkämpfer *Super Sword*, wo ne ganze Huufe chinesischi Kung-Fu-Kämpfer umbrocht het, besiige. Dr Super Sword säit denn, dass er in drei Joor wider uftauche wärdi, zum sich räche. Well dr Mo Kake vo dr Drooge wahnsinnig worden isch und er es Gmetzel gmacht het, woner sini Hochzyt mit dr *Ching Sze* hät sölle fiire, zieht sini Frau nochhär mit em Name *To Col Ching* als Schwertkämpfer dur d Wält und spezialisiert sich druuf, «härzlosi Männer» umzbringe. Wo der Super Sword zruggchunt, muess me dringend e Kur für e Mo Kake finde; usserdäm muess d Ching Sze no sächs anderi Jungfraue finde, well der Super Sword nume mit der Kraft vo siibe Jungfraue cha besiegt wärde. Am Schluss vom Film gits e lange Kampf zwüsche de siibe Jungfrauen und em Super Sword.

Dr Film isch imene komödiantische Ton mit vile slapstickartigen Iilage ghalte.

## Kritik
Dr Joey O'Brian schriibt 1995 i dr Austin Chronicle, dass *Holy Weapon* sehr unterhaltsam sigi. Er sig en «verruckte Film», däm sini Darschteller denn au passend gschpunne tieget. Di gradlinig Darschtellig vo der Michelle Yeoh und em Damian Lau verschtärki d Komödie wägem ganze Wahnsinn rundum si ume. D Maggie Cheung sig as verwöhnti Prinzässin köschtlich, d Sandra Ng as ihri lüschterni Liibwächteri aber närvuufriibend. Di üblich Unusgwoogeheit vo der Reschii vom Wong Jing falli i däm Film wäge sinere episodische Gschicht weniger uf als süscht.

Dr Sascha Garthof findet uf sinere Website *Cinema Far East*, dass der Film zwar einigi «hervorragende Actionszenen zu bieten» heigi, die aber «wieder im hinlänglich bekannten und wenig befriedigenden Chaos münden». Nach em Kampf am Afang, wo «allererste Sahne» sig, chömi für sibzg Minuten e Huufe «unglaublich dämlicher Kalauer», dur die me sich «mit aller Macht ... quälen» miessi, damit me dr Schlusskampf gniesse chöing. Im Garthof gfallt nid, dass s Talänt vo de Darschtellerinne Michelle Yeoh und Maggie Cheung verschänkt wärdi und di andere Darschteller findet er schlächt, mit dr Usnahm vom Ng Man-Tat, wo i sinere Rolle als gschpunnige Dokter für «den ein oder anderen wirklich heiteren Moment» sorgi.

## Fuessnote


## Weblinks
* 
* ''Holy Weapon'' uf ''Michelle Yeoh Web Theatre'' (änglisch)
* ''Holy Weapon'' uf LoveHKFilm.com (änglisch)
Indischer Ozean

Dr **Indisch Ozean** (churz: **Indik**, us lat. *oceanus indicus*) isch mit 74,9 Millione&nbsp;km² Flechi (ca. 14,7 % vu dr Ärdoberflechi) dr drittgrescht Ozean vu dr Ärd. Är gränzt an dr Antarktisch Ozean, dr Afrikanisch, asiatisch un dr australisch Kontinänt un fasst e Volume vu ca. 291,9&nbsp;Mio&nbsp;km³. Im Gegesatz zum Atlantische un zum Pazifische Ozean, wu zue relativ glyche Aadail uf dr Nord- un au uf dr Sidhalbchugle vu dr Ärd lige, lyt dr grescht Dail vum Indische Ozean uf dr Sidhalbchugle.

## Meeresbode
Im Indische Ozean het s uf em Meeresbode e hoche un langgstreckte Mittelozeanisch Rucke, e Huffe nidereri Schwelle, Diefseebeckine, Diefseerinne un verschideni Meerediefine.

Zue dr Mittelozeanische Rucke ghert dr Zentralindisch Rucke, wu sich ugfehr in dr Mitte vu Nord no Sid dur dr Ozean ziet. Zue dr Diefseerinne ghert dr bis 7.455&nbsp;m dief Sundagrabe, zue dr Meeresdiefine d Diamantinadiefi, wu mit 8.047&nbsp;m unter em Meeresspiegel di diefscht Stell vum Indische Ozean isch.

## Näbemeer
Zur dr Näbemeer ghere d Andamanesee, s Arabisch Meer, dr Golf vu Bengale, di Groß Australisch Bucht, dr Golf vu Aden, dr Golf vu Oman, dr Kanal vu Mosambik, dr Persisch Golf, s Rot Meer un d Stroß vu Malakka.

## Insle

Im Indische Ozean lige di bolitisch aigeständige Inselstaate Indonesie, Madagaskar un Sri Lanka. Äigeständigi Inselgruppe sin d Komore (mit em franzesische Iberseedepartement Mayotte), d Seychelle, Sansibar (mit dr Insle Pemba) un d Maledive. D Inselgruppe vu dr Maskarene bilde Mauritius mit dr Insle Rodrigues un s franzesisch Iberseedepartement La Réunion.

D Inselgruppe Sokotra ghert zue dr Republik Jemen. S indisch Unionsterritorium Andamane un Nikobare bilde di glychnamige Inselgruppe Andamane un Nikobare. D Inselgruppe Lakkadive un Amindive un d Insle Minicoy bilde zämme s indisch Unionsterritorium Lakshadweep.

Dr Chagos-Archipel mit dr Hauptinsle Diego Garcia isch s letscht britisch Territorium im Indische Ozean. D Insle Phuket ghert zue Thailand.

Zue Auschtralie ghere d Wynächtsinsle, d Kokosinsle, Heard un d McDonaldinsle un d Ashmore- un Cartier-Insle.

Wyteri Insle, wu zem Indische Ozean ghere, sin d Kerguele, wu zue dr Franzesische Sid- un Antarktisbiet zelle.

## Hafestedt am Indische Ozean
* Chennai (Indie)
* Colombo (Sri Lanka)
* Dar es Salaam (Tansania)
* Durban (Sidafrika)
* East London (Sidafrika)
* Jakarta (Indonesie)
* Karatschi (Pakistan)
* Kalkutta (Indie)
* Melbourne (Auschtralie)
* Mombasa (Kenia)
* Mumbai (Indie)
* Perth (Auschtralie)
* Port Elizabeth (Sidafrika)
* Richards Bay (Sidafrika)

## Ärdbidem im Indische Ozean

Verheerendi Uuswirkige het e Ärdbidem im Indische Ozean am 26. Dezember 2004 ghaa. S het d Sterki vu 9,2 uf dr Richterskala ghaa. S Epizäntrum isch im Meer in dr Nechi vum Nordspitz vu Sumatra gläge. Dr vum Bidem uusglest risig Tsunami het iber 300.000 Dodesfäll verursacht. In dr Hauptsach sin d Länder Indonesie, Thailand, Indie un Sri Lanka bedroffe gsii. D Wälle sin aber sogar bis Somalia chuu, wu 5.200&nbsp;km wyt ewäg isch.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink

* 
* Aktuälli Satellitenufnahme
* Diagramm vum Indische Ozean
Kronwicken-Dickkopffalter

De **Dunkli Dickchopffalter** (*Erynnis tages*) isch e chliine Summervogel.

## Vorchoo
De Dunkli Dickchopffalter chunnt i ganz Europa voor, feelt aber im nördliche Skandinavie. I de Alpe chan er bis 2000 müM biobachtet were.  Er isch uf Magerwise, uf de Haide und am Waldrand z finde. Er suugt vor alem a de Blüete vom Törnli (*Ajuga reptans*).

## Uussie
De Dunkli Dickchopffalter het e Spannwiiti vo 25 bis 30 mm. Er isch e uuschiibare bruune Summervogel, ooni bsundrigi Zaichnig, nume de Rand vo de Flügel isch mit wiise Tüpfli gsöömlet. D Undersiite vo de Flügel sind hellbruu. De Körper isch hoorig. 

## Jooreszyklus
D Raupe öberwinteret und verpuppt sich denn im Früelig, ooni vorene z fresse. De Falter schlüüfft im Mai und paart sich. D Aier wered uf de Blattobersiite ainzeln abglait und d Raupe schlüüffed noch zwoo Wuche. Si sind nachtaktiv. Im Augste bauet si us Fäde e Nest zom öberwintere.

## Raupe
D Raupe werd 18 mm lang. Si isch grüe und het e dunkle Ruggestraiife, de Chopf isch schwärzlich. Si isch spezialisiert uf Schlössli (*Lotus corniculatus*), Chronwicke (*Coronilla*), und Mannstroi (*Eryngium campestre*).

## Literatur
* Günter Ebert, Erwin Rennwald: *Die Schmetterlinge Baden Württembergs* Band 2, Tagfalter II (Augenfalter (Satyridae), Bläulinge (Lycaenidae), Dickkopffalter (Hesperiidae)), Ulmer Verlag Stuttgart 1993. ISBN 3-8001-3459-4
* Manfred Koch, Wolfgang Heinicke: *Wir bestimmen. Schmetterlinge. Tagfalter, Eulen, Schwärmer, Spinner, Spanner.*, Neumann Verlag Radebeul 1991, ISBN 3-7402-0092-8
* Tom Tolman, Richard Lewington: *Die Tagfalter Europas und Nordwestafrikas*, S. 267, Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart 1998, ISBN 3-440-07573-7
* Hans-Josef Weidemann: *Tagfalter: beobachten, bestimmen*, Naturbuch-Verlag Augsburg 1995, ISBN 3-89440-115-X

## Weblink

* www.lepiforum.de
* www.schmetterling-raupe.de
* www.insektenbox.de
* Markku Savela: Lepidoptera and some other life forms (englisch)
* Moths and Butterflies of Europe and North Africa (englisch)
*
Rundturm

E **Runddurm** isch e Durm, won e runde Grundriss het. Er cha frei stoo oder Däil vom ene gröössere Baukomplex si.

## Ufbau, Form und Wirkig
D Form cha us esthetische oder us funktionelle Gründe eso gwehlt si. So si bi Befestigungsaalaage eggigi Dürm meh und meh von de Runddürm verdrängt worde wo d Kanoone ufchoo si, wil e Runddurm, wenn en e Kanoonechuugele vo dr Site drifft, weniger stark beschädigt wird. Hüfig si dr Donjon oder dr Bärgfriid uf ere Burg as Runddurm baut worde. Im Allgemäine si si Weeraalaage und Rückzugsort vo dr Burgbesatzig im Fall von ere Belaagerig gsi. In mängge Burge isch in ene aber au d Woonig vom Burgherr gsi (Woondurm). E sonigs Bischbil si d Burg Bonaguil und d Burg Coucy z Frankriich oder Bothwell Castle in Groossbritannie. Runddürm het mä au as Däil vo Stadtbefestigunge und Ringmuure baut. Si si Eggpünkt vo dr Verdeidigung gsi oder häi häikli Pünkt beschützt wie öbbe s Door. Für das häi si hüfig Weergäng und Weererker ghaa.

## Fuessnoote


## Litratur
* Chris Gravett: *Atlas der Burgen*. Tosaverlag, Wien 2001, ISBN 3-85492-470-4.
Passwort

**Passwörter** send persönlichi Sicherhäitselemänt vomäne elektronischä Produkt und grad för en Maestrocharte odär im Internet die erscht Massnahm gäge kriminelli Personä. Äs esch sehr wechtig äs einzigartigs ond persönlechs Passwort z' bruchä ond sech för diä Dienstläischtigä au jewils verschedäni Passwörter uszdänkä. Met äm regälmässige Änderä vo sinä Passwörter, erhöht mer au no zuäsätzlich d' Sicherhäit. 

1. Jewils än individuälls Passwort för diä wechtigstä Kontä iirechtä
Nähmed Sie för jedäs einzelnä Konto äs anders Passwort. Bsondärs wechtigi Konti send eMail ond Onlinebanking. Vermuätlich händs Sie beräits au vergässäni ond settig Konti, wo sii scho lang nöm bruchäd, odär brucht händ. Kriminelli Personä konzentriäred sech uf settig Internetsiitä wo liächt z' knachä send ond bruchäd diä gfondenä Benutzäraagabä, denn för diä bi bessär gschötztä Dienstläischtigä uszprobiärä. Wänn mär also immer s' glichä Passwort brucht gha het, chan jedä met äim Sicherthäitselemänt uf alli Konti zuägriffä.

2. Äs Passwort söll vo Vortäil, lang gwählt sii
Je länger s' Passwort esch, desto schwerär chan das vomäne Drittä erratä werdä. För Passwort wo Zäh Stellä händ, ged äs insgesamt fascht äi Trillion möglechi Kombinationä met Buechstabä ond Numerischi Zeichä.

3. För s' Passwort Buechstabä, Zahlä ond Sonderzäichä wählä
Förs erratä vomäne Passwort wo met Zahlä, Symbol, und Chli- bzw. Grossbuechstabä usgwählt esch, werd äs för en Häcker no schwerigär. Äs ged insgesamt fascht sechs Trillion möglechi Kombinationä för Passörter, wo bestehänd us acht Buechstabä, Numerischi Zeichä ond Symbol usgwählt chönd werdä.

4. Was för än Benutzär wechtig för än sicherställig zom Zuegang zu sinäre Dienstläischtig esch
Luegäd Sie druf, dass diä eMailadrässe won Sie bruchäd, immär aktuell esch, domet Sie sech au immär als Inhabär zumenä Konto chönt uswiesä. För än Erinnärig zu persönlichä Sicherheitselemänt, cha mär mängisch au Händynummäre erfassä, um den für äs vergässnigs Passwort, d' Info per SMS wedär zuägschickt öberzcho. Au ged äs uf dä mäischtä Internetsiitä, z. B. bi Google, zuäsätzlich zom persönlichä Passwort au än persönlichi Sicherhäitsfrog
um för än Erinnärig zum vergässenä Passwort nomol än individuälli Personalisiärig z' erfassä. Wählid Sie sech än Antwort wo numä Sie chönd wüssä.

5. Än zuesätzlichä Schotz esch sehr wechtig
Immär wänn Sie vo Dihäime weg gönd ond Sie sechär send, dass enä nüt gstohlä werdä chan, händ sii än Sicherhäitselemänt, bzw. än Sicherhäitvorrechtig benüzt. Vellächt send för Sie die Sicherhätsmassnahmä z' ergriffä jetz no ungwohnt, abär eri zuesätzlichi Vorsicht esch i eräm Sinn vo ämenä sechäre Usschloss vo ernä Aktivitätä vor Andernä im Internet.
Delmenhorst

**Delmehorst** (plattdütsch *Demost*) isch e kreisfreii Stadt in Niidersachse.

## Geografii
Delmehorst lyt zwische Breme un Oldeburg. Dur s Stadtgebiet fließt d Delme.

## Sehenswürdigkeite
Bsundrigs zum aaluege z Delmehorst isch de Maartplatz mit em im Jugedstil paute Rothus un em Wasserturm, wo under Dänkmolschutz stönd. De Wasserturm isch 44 Meter höch un hät zoberst en Uusichtsplattform. Er hät es Fassigsvermöge vo 500 Kubikmeter Wasser, isch aber sit em Februar 2011 nüme i Betriib. Südwestlich devo isch d Burginsle mit sine Graftaalage; da sind Wassergräbe, wo vo de Delme gspise wäred.

## Literatur
* Nils Aschenbeck: *Delmenhorst. Eine Stadt im Grünen.* Aschenbeck und Holstein, Delmenhorst 2005, ISBN 3-932292-45-6.
* Liesel Wittenberg: *Die Jahre 1976–1990 in Delmenhorst. Eine Stadtchronik.* Isensee, Oldenburg 2002, ISBN 3-89598-838-3.

## Weblink

* di offiziell Website vo de Stadt Delmenhorst

## Fuessnote
Opfikon

**Opfike** (amtlich *Opfikon*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Büüli im Kanton Züri, Schwiiz.

Zu de politische Gmäind ghört die glichermasse bekannt Ortschaft Glattbrugg, dur das wird Gmäind hüfig inoffiziell au als Opfike-Glattbrugg bezeichnet.

## Geografi
Opfike isch en Vorort vo Züri im mittlere Glattaal. S Piet vo de Gmäind umfasst 20 % landwirtschaftlichi Flèchi, 15,5 % Wald, 42,6 % Sidligsflèchi, 19,6 % Vercheersflèchi und 2,1 % Gwässerflèchi.

## Gschicht
Opfike isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1153 als *Obfinchoven*.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 43,3 % (Stand 2011).

## Religion
18,4 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

I Dorf z Opfike hätts kä Chile me, nu no en Turm, de «Chappeleturm» (Bild). Di reformiert und di katholisch Chile sind z Glattbrugg.

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,5 %, CVP 6,0 %, EDU 0,8 %, EVP 4,3 %, FDP 10,9 %. GLP 10,3 %, GP 4,5 %, SP 16,2 %, SVP 41,7 %, Suschtigi 1,9 %.

Gmäindspresidänt isch de Paul Remund (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 6,9 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Opfike ghört zue de Unterländer Mundarte.

## Literatur
* Gabriela Barman-Krämer u.&nbsp;a.: *Handbuch Zum Stadtrand. Gestaltungsstrategien für den suburbanen Raum.* Hrsg.: Vittorio Magnago Lampugnani, Matthias Noell. Birkhäuser, Basel / Berlin / Boston 2007. ISBN =978-3-7643-8369-5
* Flora Ruchat-Roncati: *Opfikon-Glattbrugg – von der Verkehrslandschaft zur Stadtlandschaft.* Abteilung für Architektur der ETH-Zürich, Zürich 1998. ISBN 3-9521268-1-0 (Diplomarbeiten an der ETH Zürich, Abteilung für Architektur)
* *Opfikon, Glattbrugg, Oberhausen – einst und jetzt.* Maag, Glattbrugg 1969
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band II: Die Bezirke Bülach, Dielsdorf, Hinwil, Horgen und Meilen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 15). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1943. 

## Weblink

* Offizielli Internet-Syte vo de Gmäind Opfike
* 

## Fuessnote
Großer Heuberg

Dr **Haibärg** (amtl. *Großer Heuberg* odr bloß *Heuberg*) isch a denn bsiedelte Hochfläch uf dr Schwäbischa Alb. Är isch dr haischte ond sid-wäschtlichschte Doal vo dr Schwäbischa Alb. Dr haischt Bärg isch dr Lemberg mit .
 
Äs isch strittig, wohär dr Nama Haibärg konnt. Oa Theorie isch, dass sich dr Nama vo dr Grafschaft Hohabärg ableitet, wo em Mittelalter Besitzunga uf em Haibärg  ghet hòt. Di ander Theorie isch, dass dr Haibärg sein Nama em Hai verdankt, wo det doba vo bsonders guater Qualität sei soll ond s Landschaftsbild uf'm Haibärg prägt. 

## Bsiedlong
Sälle Gmoada gheeret zom graußa Haibärg: 

Landkroas Duttlenga: Bärenthal (Bäradal), Böttingen (Bettenga), Bubsheim (Bubsa), Egesheim (Egesa), Gosheim (Gausa), Irndorf, Kolbingen (Kolbenga), Königsheim (Kingsa),  Reichenbach am Heuberg (Reichabach), Renquishausen, Wehingen (Wähenga), Mahlstetten (Mòhlstetta)

Landkroas Semmerenga: Leibertingen (Leiberdenga), Schwenningen (Schwenenga), Stetten am kalten Markt (Schtetta)

Zollera-Albkroas: Meßstetten (Meschtetta, mit da Oartsdòal Hoaschdetta, Harta, Hossenga, Direnga, Oberdigasa, Ontrdigasa), Nusplingen (Nuschplenga), Obernheim (Oberna)

## Dialäkt
Dr Haibärg gheert zom schwäbischa Spròchraum. Är leit a dr Grenz zom Niederallemanischa. Ge Wäschta na nämmet die allemanischa Merkmal zua. So sait ma zom Beispiel uf em eschtlicha Haibärg "du hòscht", "Sonna" ond "I be gsei", während ma em Wäschta "du häscht", "Sunna" ond "I bi gsi" sait.

## Gschiicht
Dr grauß Haibärg hot zo Baada, Wirttabärg ond Praißa gheert.

Bis afang vom 20. Johrhondert isch dr Haibärg òne vo da eermschta Regiona z Deitschland gsei. Vil Haibärger send ge Siebabürga, Amerika oder e'd Schweiz ausgwanderet. Mit em Bau vom Lochapass ond dr Haibärgbah hät sich dees genderet. Nòch em erschta Wältkriag häts uf em Haibärg a kleis Wiartschaftswonder gea, wo vil kleine ond mittelständische Onternehma grendet worra send. No huit häts det doba e dänna kleina Derfer erstaunlich vil Induschtriebetrieb.

Seid 1908 isch zwischa Schdedda ond Meßschdedda dr Truppaiabongsplatz Heuberg.
Apollofalter

De **Apollo** (*Parnassius apollo*) isch e groosse Summervogel wo i de Alpe haimisch isch. S gitt meriri lokaali Underaarte, wo e bitzeli andersch uusgsiend.

## Verbraitig
De Apollo chunnt nume i de Alpe und i de Voralpe vor und isch bis uf 2000 müM z finde. Im Noorde goot sis Verbraitigspiet bis zu de Donau und de Schwööbische Alb. Er mag sunnigi Häng, felsigi Gegete und bivorzugt chalkigi Böde. Er suugt a de Blüete vo Tistle (*Carduum sp.*) und Gaisszötteli (*Centaurea sp.*).

## Uussie
De Apollo isch e wiisse Summervogel, wo uf de Vorderflügel schwarzi Tupfe het. Uf de Hinderflügel het er rooti Tupfe mit eme schwarze Rand und eme wisse Fleck i de Mitti. Bi de Wiibli sind di hindere Flecke eener oraasch. De Körper isch grau. Sini Spannwiiti bitrait 70 bis 85 mm.

Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3female Aragnouet dos.jpg|♀
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 female Aragnouet ventre.jpg|♀△
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens dos.jpg|♂ 
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens ventre.jpg|♂ △


## Jooreszyklus

Im Augste wered d Aier glait. E Tail vo de Raupe schlüüfft no im Herbst, de ander Tail schlüfft erst im Aprile. Si fressed nume wenn d Sune schiint und hocked de Rest vo de Zitt under Stai. Im Juni verstecked si sich under Stai und Mies und tüend sich verpuppe. De Falter schlüüfft i zwoo bis vier Wuche und flügt bis in September.

## Raupe
D Raupe werd 50 mm lang und isch schwarz und het uf de Siite e Raie vo oraasche Tupfe und chorzi schwarzi Hoor.
D Raupe isch uf d Wiissi Muurpfeffer (*Sedum album*) spezialsiert, mengisch fresst si au a de Huusroose (*Sempervivum tectorum*). Si fresst nume wenn d Sune schiint.

## Lueg no
* Alpe-Apollo

## Literatur
* Günter Ebert, Erwin Rennwald (Hrsg.): *Tagfalter I (Ritterfalter (Papilionidae), Weißlinge (Pieridae), Edelfalter (Nymphalidae))*. In: *Die Schmetterlinge Baden-Württembergs*. Band 1, Ulmer Verlag, Stuttgart 1993, ISBN 3-8001-3451-9.
* Tom Tolman, Richard Lewington: *Die Tagfalter Europas und Nordwestafrikas*, Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart 1998, ISBN 3-440-07573-7.
* Hans-Josef Weidemann: *Tagfalter: beobachten, bestimmen*, Naturbuch-Verlag Augsburg 1995, ISBN 3-89440-115-X.

## Weblink

* www.lepiforum.de: Taxonomie und Fotos
* www.schmetterling-raupe.de
* funet.fi
* Moths and Butterflies of Europe and North Africa
* Naturkundliches Informationssystem: ''Parnassius apollo brittingeri''
* 
*
Mord von Greifensee

As **Mord vo Griiffesee** – au as «Bluetnacht» oder «Bluetdaat vo Griiffesee» bekannt – isch dr Massemord vo Innerschwizer Gwalthufe an dr Besatzig vo dr Zürcher Festig Griiffesee während em Alte Züürichrieg in d Gschicht iigange. 

Am 27. Mai 1444, noch ere Belaagerig vo 4 Wuche, häi no 62 Verdäidiger gläbt. Die mäiste von ene si Buure gsi und dr Wildhans vo Bräitilandebärg het s kommandiert. Noch iirer Kapitulation isch die ganzi Besatzig usser zwäi, äi Zitzüüge säit zää, Maa am 28. Mai 1444 ooni Erbarme vo de siigriiche Innerschwizer uf dr «Bluetmatte» z Nänike mit em Schwärt köpft worde. Vermuetlig isch das dr grösst Däil vo dr Bevölkerig vom Amt Griiffesee im «Mannesalter» gsi und deren ihri Familie si em ene ungwüsse Schicksal überloo worde.

Dr Schwyzer Chronist und Augezüüuge Hans Fründ het drüüber gschriibe, ass es s Erbärmliggste gsi sig, wo mä je gsee haig, und ass die Hiigrichdete zum ene guete Däil nuume armi Buure gsi sige, wo am Chrieg käi Schuld gha häige. 

## Litratur
* Staatsarchivs Freiburg/Fribourg (Hrsg.): *Die Grosse Freiburger Chronik des Franz Rudella (1567/1568)*. Edition nach dem Exemplar des Staatsarchivs Freiburg/Fribourg, 2005
* Thomas Böning et al.: *Gottfried Keller, Sämtliche Werke. Neue kritische Edition, umfassend kommentiert*, 7 Bände (=BDK 41-48), Bdand 5: Züricher Novellen. Frankfurt a.&nbsp;M. 1989
* Alfred Cattani: *Zürich 600 Jahre im Bunde der Eidgenossen*, 1951
* Ernest Gagliardi: *Histoire de la Suisse*, 1925 
* Pfr. Heinrich Bühler: *Die Geschichte der Gemeinde Nänikon*, 1922
* Karl Dändliker: *Schweizergeschichte*, 1885
* Eusèbe Henri A. Gaullieur und Charles Schaub, übersetzt von Gotthilf Adam Heinrich Graefe: *Die Schweiz, ihre Geschichte, Geographie und Statistik*, 1856
* Johann Heinrich Daniel Zschokke: *Der Freihof von Aarau*, historischer Roman, 1823
* E. Lötscher: *Der Tod von Greifensee*, Historische Erzählung, Zürich 1941
* Werner Schodoler: *Eidgenössische Chronik* 1510-1535
* Gerold Edlibach: *Zürcher Chronik* 1485/1486 (Druck 1847)
* Bendicht Tschachtlan und Heinrich Dittlinger: *Tschachtlanchronik*, 1470
* Hans Fründ: *Chronik des Alten Zürichkriegs* (Druck 1875)

## Weblingg
* 
* Website vo dr Gmäind Grifesee
Felssporn

As **Felsespore**, **Felsnaase**, **Gländspore** oder **Bärgspore** bezäichnet mä e Felse, wo schroff us eme Berghang uusestoot. Er stoot us em Gländ umen ume nit nume wäge siner Form uuse, sondern hüfig au wäge siner Geologii (Art vom Gstei, Tektonik).

Felsnaase oder -Spore häi nid umbedingt e Gipfelpunkt. Au eme Bärgrugge, wo nume uf zwei oder drei Site scharf abfallt, cha mä as Spore bezäichne.

In dr Vergangeheit het mä an sonige Stelle am Spore oder Steilhang, wo stotzig über eme Daal lige und wo män ä Sporelaage säit, gärn Burge baut, wil mä die liicht het chönne verdeidige und wil mä vo dört us d Vercheerswääg im Daal het chönne kontrolliere und Signaal zu benoochberte Burge sände. S grösste Brobleem, wo mä im Fall von ere Belaagerig gha het, isch d Drinkwasserversorgig gsi. 

Bischbil für sonigi *Burgfelse* findet mä vor allem in de Alpe. In de dütsche Middelgebirg si sonigi scharfi Felsespore sälte.
* z Kärnte und in dr Stäiermark:
** d Burge Hochosterwitz und Riegersburg (d Riegersburg stoot uf eme Vulkanit)
** d Ebbestäi (Chalchfelse)
* in dr Schwiz:
** d Wildeburg im Kanton Zug
** d Farnsburg im Baselbiet
* in Süddütschland und Saggse:
** Burg Wildestäi und d Hangburg Ehrefels 
** d Kriebstäi z Saggse.
Halsgraben

Mit **Halsgraabe** bezäichnet mä e künstlige Graabe, wo nid ganz um e Burgaalaag umegoot, sondern nume an deene Site vom Areal, wo nit dur natürligi Hinderniss gschützt si. Er isch e wichdige Bestanddäil vom Wehrsystem vo vile Höheburge.

Ursprünglig het mä dr Begriff Halsgraabe in dr Burgekund nume für Burge in Spornlaage brucht. Wäge iirer Laag si die uf drei Site vo stotzig abfallende Bärgabhäng gschützt. Mä het dä dorum immer nume vo dr Bärgsite aagriffe. Mä het d Aalaag us braktische Gründ immer an dr ängste Stell vom Bärgsporn  vom Landrugge drennt, em „Fläschehals“, und vo doo chunnt dr Naame. Mä het denn nume no über e Brugg – mäistens e Zuugbrugg – in d Burg chönne.

Hützudaags wird dr Begriff Halsgraabe mänggisch au bi andere Arte vo Burgaalaage brucht, wenn die an äinere oder zwäi vo iire Site e diefe Drochegraabe häi, währed si uf de übrige Site dur unzuegängligs Gländ gschützt si.

E Hufe ehemooligi Halsgrääbe si hüte dicht bewaggse und es isch schwiirig, si überhaupt no z gsee.

Bischbil für Burge mit Halsgrääbe im klassische Sinn si d Burg Liebestäi, das Schloss Rochlitz, d Burg Kriebstäi und d Farnsburg.

Wenn no anderi Däil von ere Burg, zum Bischbil d Vor- und Kärnburg mit eme sonige Graabe vonenander drennt si, reedet mä vom ene Abschnittsgraabe.

## Litratur
* Horst Wolfgang Böhme, Reinhard Friedrich, Barbara Schock-Werner (Hrsg.): *Wörterbuch der Burgen, Schlösser und Festungen*. Reclam, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-010547-1, S. 145–146.
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen des deutschen Mittelalters. Grundriss-Lexikon*. Flechsig, Würzburg 2000, ISBN 3-88189-360-1, S. 24.
Reinhold Gall

Dr **Reinhold Gall** (* 31. Oktober 1956 z Sülzbach) isch e dytsche Bolitiker (SPD). Vu Mai 2011 bis Mai 2016 isch er Inneminischter vum Land Bade-Wirttebärg im Kabinett Kretschmann I un vu 2001 bis 2021 Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Läbe
Dr gleert Färnmäldetächniker Reinhold Gall het syy bolitischi Laufbahn in dr Kommunalbolitik aagfange. Anne 1984 isch er in dr Gmairot vu dr Gmai Obersulm (Landchrais Haalbrunn) gwehlt wore, 1989 isch er Ortsvorsteher vu syym Haimetort Obersulm-Sülzbach wore, 1994 isch er in dr Chraisdag yyzoge. Bi dr Landdagswahl 2001 isch er fir dr Wahlchrais Neckarsulm in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore, bi dr Wahle 2006, 2011 un 2016 isch er widergwehlt wore. Syt 2006 isch er Barlemäntarische Gschäftsfierer vu dr SPD-Landdagsfraktion gsii. Är isch inne- un bolizeibolitische Sprächer vu dr Fraktion gsii, vu 2004 bis 2006 derzue au Vorsitzende vum Innenuusschuss.

Dr Gall isch syter anne 2009 Vorsitzende vum Chraisfyyrwehrverband Haalbrunn un syt 1984 Chraisuusbilder vu dr Fyyrwehre im Landchrais Haalbrunn. Bis Juni 2007 isch er au Landesgschäftsfierer vu dr Sozialdemokratische Gmainschaft fir Kommunalbolitik (SGK) gsii. 

Am 12. Mai 2011 isch dr Gall as Inneminischter vu dr grien-rote Regierig z Bade-Wirttebärg veraidigt wore. Syyni Ämter as Ortsvorsteher vu Sülzbach (1989–2011), Mitglid vu dr SPD-Fraktion im Chraisgad (1994–2011, ab 1999 as Vorsitzende) un Mitglid vuim Gmairot vu Obersulm (1984–2011) het er doderfir mieße ufgee.

No dr Veraidigung vum Kabinett Kretschmann II im Mai 2016 isch er us em Amt as Innenminischter uusgschide. Bi dr Landdagswahl 2021 het er nimi kandidiert.

Dr Reinhold Gall isch ghyrote un het zwee Sihn.

## Weblink

* 

## Fueßnote