open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schweizersagen aus dem Aargau

D **Schwiizer Saagen us em Aargau** sind e Samlig vo Saage, wo dr Ernst Ludwig Rochholz 1856 i zwöi Bänd useprocht het.

Der Aarauer Kantiprofässer het in alne Regioone vom Kanton Aargau und glägentlech chly über d Kantonsgränzen use die alte Gschichte gsamlet, und denn het er se püschelet und uf die zwöi Büecher verdeilt. D Saage sind über beed Bänd durenummeriert, und es het im Ganze 517 Stück drinn. Derby sind vil teils zimlech usfüerlechi sprooch- und kulturgschichtlechi Kommentäär.

Em Rochholz sini *Schwiizer Saage* sind es monumäntals Wärch ganz am Afang vo dr düütschsproochige Saageforschig, wo churz vorhär mit de Brüeder Grimm irere Märlisamlig und em Basler Germanischt Wilhelm Wackernagel agfange het.

Die meischte Saage het dr Rochholz uf Hochdütsch ufgschribe und publiziert; aber e ganzi Reie sind i dr Mundart i de Büecher abtrukt, also i verschidene Idiom vo de vilfältige Aargauer Tieläkt. So isch das Wärch auf für d Mundartforschig e wärtvolli Grundlaag. Drum sind bim Schwiizerischen Idiotikon d *Schwiizer Saage* und em Rochholz sini andere wüsseschaftleche Schrifte zu dr alemannische Sproochgschicht verzeichnet.

## Kwelle
* *Schweizersagen aus dem Aargau, gesammelt und erläutert von Ernst Ludwig Rochholz.* 2 Bänd, Suurländer, Aarau 1856.
* Nöiusgabe:
** Ernst Ludwig Rochholz: *Schweizersagen aus dem Aargau.* 1 Band, Züri 1980. ISBN 3-283-00030-1
** Ernst Ludwig Rochholz: *Schweizersagen aus dem Aargau.* Mit emene Vorwort vom Hans ten Doornkaat, Züri 1989. ISBN 3-283-00030-1
Theopil L’Orsa

Dr **Theophil L’Orsa** (* 15. Nofämber 1807 z Bärn; † 6. Februar 1853 z Rhyfälde) isch e Schwiizer Undernäämer gsi.

Er isch z Bärn als Soon vom Pfarrer Jeremias L’Orsa, wo vo Silvaplana gsi isch, uf d Wält cho, un er het die chaufmännischi und die technischi Schuel psuecht.

Anne 1843 het er im aargauische Rhyfälde mit drü Partner e Salzfabrigg gründet. Das isch d Salyne Rhyfälde, wo dank ere Konzässion vom Kanton Aargau vom 20. Brachmonet 1844 sit 1844 us em Schteisalz, wo dört gwune wird, Chochsalz und Salz für s Vee gmacht het. Das Wärch isch als Konkuränt vo de Undernääme ufträtte, wo sid 1836 z Muttänz, sid 1837 z Prattele und sid 1841 z Kaiseraugscht Salz us em Bode gnoo händ. 1848 isch no en Salyne z Riburg drzuecho. Anne 1874 isch mit em L’Orsa sim Wärch und de Fabrigge z Kaiseraugscht und z Riburg s grossen Undernääme *[[Schweizer Salinen|Vereinigti Schwiizerische Rhysaline]] bildet worde.

An Theophil L’Orsa erinneret dr Name vo dr *L’Orsa-Straass'' z Rhyfälde.

## Literatur
*
Urs Hofmann

Dr **Urs Hofmann** (* 27. Nofämber 1956 z Aarau) isch en Aargauer Politiker.

Dr Hofmann chunt vo Aarau und er isch bi dr SP. Er het a dr Uni Züri Jus gstudiert. 1986 bis 1996 isch er Stadtroot vo Aarau gsi, sid 1997 Grossroot im Aargau und sid 1999 Nazionalroot.

Sid em 1. April 2009 isch er Regierigsroot vom Kanton Aargau.

## Weblink

* iim sini Website
Bernhard Goldschmidt

Dr **Bernhard Werner Goldschmidt** (* 23. Oktober 1949 z Ebringe) isch e dytsche Dialäktdichter.

## Lääbe
Dr Goldschmidt isch vu 1956 bis 1964 uf d Volksschuel z Ebringe gange un het derno bis 1967 e Lehr bim Färnmäldamt z Fryburg gmacht. Dert het er derno au im mittlere tächnische Verwaltigsdienscht gschafft, zerscht as Aagstellte, ab 1970 derno as Beamte. Vu 1981 bis 1984 het er an dr Fachhochschuel Dieburg e Studium zum Nochrichtetächnikingenieur gmacht un het derno im ghobene tächnische Verwaltigsdienscht gschafft. Vu 1995 bis 1997 het er schließlig au no ne Studium zum Wirtschaftsingenieur an dr Fachhochschuel Dieburg gmacht. 2001 isch er pänsioniert wore. Syterhär isch er „us Lyydeschaft“ Räbbuur.

Scho in dr 1970er Johr het er aafange schrybe, aafangs uf Hochdytsch, bal aber uf Ebringer Alemannisch. Anne 1999 het er unter em Titel „Zwische de Zile un sunscht no neime“ e Biechli mit Gedicht uusebrocht.

Dr Goldschmidt isch Mitgliid vu dr Muettersproch-Gesllschaft un isch zäme mit dr Wiltrud Pfunder Vorsitzer vu dr Regionalgruppe „Schimberg/Batzeberg/Hexedal“ gsii, wu mittlerwyli ufglest wore isch.

Fir d „Bürgerliste“ isch dr Goldschmidt 1989 in dr Ebringer Gmaindrot gwehlt wore. Ab 1998 isch er Stellverträtter vum Vogt wore. 2013 isch er no 24 Johr us em Gmaindrot zruggdrätte. Anne 2009 het er vum Gmaidag Bade-Wirttebärg di Silbrig Ehrenodle iberchuu.

Dr Goldschmidt engaschiert si syt vyl Johr bi dr Malteser. Är isch ghyrote, het drei Chinder un läbt mit syre Frau Pia z Ebringe.

## Schrifte
* *Zwische de Zile un sunscht no neime.* wero press, Pfaffenweiler 1999.

## Weblink
* Zwische de Zile, Websyte zum Buech
* dr Bernhard Goldschmidt uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Tanja Bury: Dein Herz schlägt für Ebringen, Badische Zeitung, 11. Juli 2013
Ernst Laur

Dr **Ärnscht Laur** (* 27. März 1871 z Basel; † 30. Mai 1964 z Effingen) isch e Schwiizer Agronom gsi.

Er isch dr Soon vom Arnold Laur, em Basler Spitalverwalter, und vo dr Zélie Meyer gsi. Er het z Basel mit em Gymi agfange und isch denn aber anne 1886 uf Züri a die landwirtschaftlech Schuel uf em Strickhof ggange. Nach em Studium vo dr Agronomy am Poly isch er 1893 dr Verwalter vom Chlooschterguet Paradyys bi Schaffuuse worde. Sid 1894 isch er uf Brugg als Lehrer vo dr Landwirtschaftleche Schuel go schaffe.

Wo anne 1898 s Schwiizerische Puuresekretariat gründet worden isch, het me ne als däm sin Leiter agstelt, und er isch grad au dr Gschäftsfüerer vom Schwiizerische Puureverband gwäält worde. Er het als nazionale Puurefürer gulte.

1908 bis 1937 isch dr Laur Profässer für Landwirtschaft am Poly gsi. Do het er verlangt, ass me d Puurehöf nach modärne betriibleche Regle sell organisiere.

1948 bis 1950 isch er dr Presidänt vo dr Europäische Agrarunion worde, und er isch drfür gsi, ass d Schwiiz em Völkerpund biträtti.

1968 het men em postum dr Oberrhyynisch Kulturpryys zuegsproche.

## Literatur
* Werner Baumann: *Bauernstand und Bürgerblock: Ernst Laur und der Schweizerische Bauernverband 1897–1918.* Orell Füssli, Zürich 1993, ISBN 3-280-02306-8.
*
Wyna

D **Wyyne** isch e Fluss i de Kantöön Luzärn und Aargau.

Si isch 32 Kilometer lang. D Wyyne ghört zum Flusssyschteem vom Rhy.

Dr Fluss foot bim luzärnische Nöidorf im *Chegelwald* a und flüsst gäge Noorde durs Wyynetaal ab. Nach nüün Kilometer chunt er über d Kantonsgränze in Aargau und denn lauft si underwägs bi de Dörfer Mänzike, Rynech, Underchulm, Töüffetu und Gräniche verby; und bi Suhr mündet si id Suhre, wo churz drufabe id Aare flüsst.

## Weblink
Zum Pfauen

S Huus *Zum Pfaue* isch es alts Huus i dr Altstadt vo Brugg.

A dr Hauptstrooss vom alte Aargauer Stedtli, wo me vom Bahnhof zu dr Aarebrugg abe goot, stoot e ganzi Reie vo schöne alte Hüüser. S Huus *Zum Pfaue* het d Nummere 30.

S Huus zelt im Schwizer Infäntaar vo de Kulturgüeter zu den Objäkt mit regionaler Bedüütig. Es isch im gotische Stil bout und i dr Brockzyt chly veränderet worde. Es het schöni Fänschter a dr Gassefront und uf dr Nordsyte zwöi grossi barocki Portaal mit us em Schtei ghauene Verzierige. Amene Chällerfänschter cha mes Datum *1710* ygraviert gseh.

## Literatur
* ZSO Brugg Region, KGS-Inventarnummer 15295.
Yann-Alexandre Fillion

Dr **Yann-Alexandre Fillion** (* 14. Februar 1996 z Ottawa) isch e Tschütteler vom FC Aarau.

Dr Yann-Alexandre Fillion isch e Kanadier. Er isch 1996 z Ottawa uf d Wält cho. 2015 het er bim *FC Montreal* als Profigooli agfange tschutte. I sim erschte Mätsch het Montreal gäge de *FC Toronto Zwöi* zwöizunull verloore.

Wo dr FC Montreal anne 2016 ufghört het z spiile, isch dr Fillion uf Züri ggange, won er bim FCZ en Zwöijooresvertraag übercho het. D Zürcher händ en 2017 em schwedische Klub *Umeå FC* usglehnt und im April 2018 denn em Klub *Nest-Sotra*.

Sid em Juli 2018 spilt dr Kanadier, wider als Läigaab vom FC Züri, bim FC Aarau als Gooli. Er isch i dr erschte Mannschaft ydeilt und het d Nummere 96.

## Weblink
*FC Aarau
Xaver Severin Gretener

Dr **Xaver Severin Gretener** (* 28. Oktober 1852 z Dietwil, † 27. Augschte 1933 z Breslau) isch e Schwiizer Jurischt gsi.

Dr Gretener isch z Dietwil im Kanton Aargau uf d Wält cho. Er isch Bürger vo Cham gsi. Der Vorname Xaver isch bsunders i katolische Piet beliebt gsi.

S Gymi het er z Aarau und z Schwyz psuecht, und z Würzburg, z Leipzig, z St. Petersburg und z Heidelberg het er Rächtswüsseschaft gstudiert. 1883 isch er a dr Uni Bärn Privatdozänt worde. I säbere Zit het er sini Frou, d Margrit Binder, wo us Brienz cho isch, ghürootet. 1890 isch er ordentleche Profässer vo dr Uni Bärn worde, und anne 1900 het men en uf Pole a d Uni vo Breslau berueffe. 1921 isch er i d Pänsion ggange.

Am 27. Augschte 1933 isch dr Aargauer und Zuger Jurischt z Breslau gstorbe.

## Wärch
* *Strafgesetzbuch für Russland.* St. Petersburg 1882
* *Über die italienische positive Schule des Strafrechts.* in: Zeitschrift des Bernischen Juristenvereins 20, Heft 1, Bern 1884
* *Zum Entwurfe eines Militärstrafgesetzbuches für die Schweizerische Eidgenossenschaft.* Bern 1886
* *Zur Beurteilung des Entwurfs eines Strafgesetzbuches für den Kanton Aargau.* in: Zeitschrift für Schweizer Strafrecht 6, Bern 1893
* *Die Zurechnungsfähigkeit als Frage der Gesetzgebung, mit besonderer Rücksicht auf den Schweizerischen Strafgesetzentwurf. Eine Replik.* Stuttgart 1899
* *Die Zurechnungsfähigkeit im Vorentwurf zu einem Deutschen Strafgesetzbuch, mit besonderer Rücksicht auf den Österreichischen und den Schweizerischen Vorentwurf.* Leipzig 1910
* *Ursprung und Bedeutung der soziologischen Schule des Strafrechts.* Leipzig 1911

## Literatur
* *Vom Industrierecht, Rechtssystematische Fragen. Festgabe für Xaver Gretener zum 50-jährigen Doktorjubiläum am 26. April 1926, dargebracht von der rechts- und staatswissenschaftlichen Fakultät der Schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universität.* Berlin 1926

## Weblink
* [Xaver Severin Gretener](https://www.chamapedia.ch/wiki/Gretener_Xaver_Severin_(1852–1933)) uf chamapedia.ch
Gianuario Carta

Dr **Gianuario Carta** (* 1. Januar 1931 z Bitti uf Sardinie; † 14. Februar 2017 z Cagliari) isch en italiänische Jurischt und Bolitiker gsi.

Är het s Rächt a dr Katolischen Universität vo Mailand studiert und isch zum Presidänt vo de Rächtsawält i de Provinz Nuoro gwäält worde. Sid 1965 isch är Regionalroot vo Sardinie gsi.

Är isch vo 1968 bis 1983 für d *Democrazia Cristiana* i dr italiänische Abgordnetechammere, de *Camera dei deputati,* und vo 1983 bis 1992 im *Senato della Repubblica* gsässe. Är het parlamäntareschi Kommissione gleitet, so au die, wo d Skandal von ere Filiale vo dr *Banca Nazionale del Lavoro* undersuecht het.

Nach verschidene andere staatlichen Ämter isch är vo 1983 bis 1986 Minister für d Handelsmarine im Kabinett *Craxi I* gsi.

## Weblingg
* Gianuario Carta uf storia.camera.it

## Fuessnote
Michael Kohn

Dr **Michael Kohn** (* 23. Dezämber 1925 z Züri; † 7. Septämber 2018 ebe dert) isch e Schwyzer Ingenieur, Lobbyischt un Unternämer gsii. Wäg sym Engaschmänt fir d Chärnenergy in dr Schwyz het mer em dr Spitzname «Atompapscht» gee.

## Lääbe
Dr Michael Kohn het anne 1948 sy Studium an dr ETH Züri as diplomierte Böuingenieur abgschlosse, wun ere derno au in dr Forschig gschafft het. 1953 isch er Projäktingenieur bim Energyunternäme Motor-Columbus AG wore, wun ere au elf Johr speter Diräkter dervu woren isch. Au Staummdammprojäkt het er glaitet.

Ändi vu dr 1950er-Johr isch er e baar Johr z Israel as Böulaiter vun eme Kanalsischtem gsii, wu Wasser vu dr Region vum See Genezareth in dr drucke Side vum Land gfiert het *(National Water Carrier)* – e vum Bund bolitisch unterstitzt Vorhaa, wu au Schwyzer Firme mitgmacht hän.

Ab 1964 isch er im Verwaltigsrot vu Motor Columbus ghockt un het dää vu 1975 bis 1985 bresidiert. In däne Johr het er aa dr Verwaltigsrot vu dr Aare-Tessin AG für Elektrizität bresidiert un isch dodermit Gschäftslaiter vum Chärnchraftwärch Gösge un dur sy effetli Engaschmänt s Fyndbild vu dr Atomchraftgegner gsii.

Anne 1974 isch er fir vier Johr Vorsitzer vu dr Aidgnessische Kummission fir d Gsamtenergykunzäption (GEK) gsii, was uf dytligi Kritik gstoßen isch. Är isch e wichtige Lobbyischt fir d Strommäärtliberalisierig vu dr Schwyz un het si derfir uusgsproche, ass neii Chärnchraftwärch böue wäre.

Vu 1988 bis 1992 isch dr Michael Kohn Bresidänt vum Schwyzerische Israelitische Gmaibund (SIG) gsii. No syre Pänsionierig het er fir dr Arbetschraius Kapital un Wirtschaft (akw.) gschafft, uinter anderem as Bresidänt, ere Verainigung fir liberali Stelligname un Publikatione. Dr Kohn het au aa an Klimakumferänze d Positionen vu dr Wirtsachaft verdrätte un isch in Kummissione vu Economiesuisse derzue ghockt. Är het d Michael-Kohn-Stiftig bresidiert, wu u.&nbsp;a. Gäld fir armi Jude sammlet. Anne 2015 het d Kohn-Stiftig e halbi Million Franke fir d Quantum-Engineering-Initiative vu dr ETH Züri gspändet. D ETH Züri het em anne 1996 d Ehredokterwird verlihe.

## Publikatione (Uuswahl)
* *Energie- und Klimapolitik 2007 – Die 2000-Watt-Gesellschaft – Von der Faszination zu den Realitäten.* Sonderdruck *[[Schweizer Monat|Schweizer Monatshefte]]*, Mai 2007.
* *Energieszene Schweiz.* Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 1990, ISBN 3-85823-198-3.
* Ursula Koch, Michael Kohn / Patrizia Noémi Franchini (Hrsg.): *Titanic oder Arche Noah: Gespräche zu Energie, Technik und Gesellschaft.* Rauhreif, Zürich und Villigen 1987, ISBN 3-907764-07-2.
* *Die schweizerische Gesamtenergiekonzeption: Grundzüge, Optionen, Konsequenzen, Kurzfassung.* Kantonalbank von Bern, Bern 1979.

## Weblink
* 

## Fueßnote
Knabenschiessen

S **Chnaabeschüüsse** – oder wie me früener im Tialäkt gsäit hät: de **Chnaabeschüüsset** – isch es Volksfäscht z Züri. Das Fäscht findt all Jaar im Hèrpscht statt, und zwar im Septämber am Wuchenändi vor em Bätttaag.

Das tradizionell Fäscht gits i der aktuelle Form sit 1899. Im Zäntrum stönd d Schüüsswettkämpf, wo öppe 5000 Buebe und sit 1991 au Mäitli um de Titel vom *Schützekönig* reschp. vo de *Schützekönigin* kämpfed. Mitmache törfed ali Jugetliche, wo im Kanton Züri woned oder deet i d Schuel gönd. Für s Startgält vo zwölf Franke chunt mer Munizioon und e Bradwurscht über. 

Gschosse wird mit em Sturmgwehr 90. Dèè, wo am mäischte Pünkt macht, chunt es Priisgält vo 5000 Franke über (Stand 2020).

De Fäschtplatz isch im Albisgüetli under em Üetlibèèrg. Bis is 19. Jarhundert isch de Chnaabeschüüsset im Siilhölzli gsii.

Dezue ane cha mer uf em Fäschtplatz e Chilbi bsueche – di grööscht vo de ganze Tüütschschwiiz.

## Weblink

* d Website vom Chnaabeschüüse
* Christoph Landolt: ''Chilbi und Knabenschiessen''. Woortgschicht vom 23.&nbsp;Septämber 2020, useggèè vo de Redakzioon vom Schwiizerischen Idiotikon.

## Fuessnoote
Kanton Hönheim

Dr **Kànton Heene** ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Dr Kànton ìsch àm 1. Janner 2015 grìndet wora. Hauiptort (frz. *bureau centralisateur*) vum Kànton ìsch Heene.

## Gmeinde
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Heene 10 Gmeinde:
Kanton Brunstatt-Didenheim

Dr **Kanton Brunstàtt** ìsch a Kanton ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est z Frànkrich. Hauiptort (frz. *bureau centralisateur*) vum Kànton ìsch Brunstàtt-Dìdene.

## Gschìcht
Dr Kanton isch zem 22.&nbsp;März 2015 nej grinda worra.

## Gmeine

## Referanza
Seewis im Prättigau

**Seewis im Prättigau** isch e Gmeind i dr Püntner Talschaft Prättigau.

## Geografy
D Gmeind Seewis ghöört zur Region Prättigau/Davos und isch zunderscht im Prättigau. S Dorf Seewis lyt mee weder 300 Meter über dr Landquart uf ere sunnige Terrasse, grad vor dr Chlus, wo s Prättigau vom Rhytaal abtrännt.

D Gmeind het drüü Frakzioone: Seewis Dorf, Schmitte und Pardisla. Am Bärghang zum Vilan ufe sind vil chlyneri Wyler und Einzelhöf. Im Norde vom Gmeindgebiet ligge d Alpe *Sadrein, Alpnova* und *Fasons*. Oben a dr grosse Fasonsalp goot dr Gmeindbann bis uf d Kreete vo dr Schesaplana (Rätikon), wo d Landesgränze zum Voralbärg drüber lauft.

Bi Pardisla unde isch dr Bahnhof *Seewis-Valzeina* vo dr Rhätische Bahn.

## Gschicht
S erschte Mol chunt dr Ortsname vom Dorf Seewis anne 1224 im ene Dokumänt vor.

## Bevölkerig

## Lüüt
* Johann Gaudenz von Salis-Seewis (1762–1834), en Dichter und Militär, wo sin ursprüngliche Stammsitz z Seewis gha hed
* Michael Kuoni (1839–1891), en Chefbeamte und Mundartautor, wo z Seewis si Läbesabe verbracht hed

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Seewis

## Fuessnoote
Au SG

D **Au** isch es Dorf und e politeschi Gmeind vom Kanton Sanggalle.  

## Geografy
D Gmeind lyt im Sanggaller Rhintl uf de lingge Syte vom Rhy. Si ghört politisch zum Waalchrais Rhintl.

Im Gmeindgebiet liget d Ortsdeil *Au*, *Haslach*, *Hard*, *Monstein*, *Oberfahr* und *Heerbrugg*. D Au lyt bim Ängnis zwüschet em Rhy und em Heldsbärg.

Dur d Gmeind goot dr Rhintaler Binnekanal, wo bi dr Rhykorrekzioon bout worden isch, und dr Littebach mündet bi Monschtei in Kanal. Uf em schmale Schtreife Land zwüschet em Kanal und em Rhy louft d Autobahn dure, wo bi de Au en Uusfahrt het; vo dört gits e Brugg über e Rhy uf Luschtnou, wo en Zollposchte deby isch.

## Gschicht
Dr Ort Heerbrugg isch anne 1078 s erschte Mol gnänt, und anne 1316 s Dorf *Diken Auwe*, wo denn no zum Hof Lustenau ännet em Rhy ghört het. 1858 sind d Bahnhööf vo de Au und vo Heerbrugg bout worde.

Uf em Taalbode sind im 20. Joorhundert grossi Wohn- und Gwärbkwartier entstande.

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Au
* 

## Fuessnoote
Geisweiler-Zöbersdorf

**Gäiswiller-Zäwerschdorf** (frz. *Geiswiller-Zœbersdorf*, dt. *Geisweiler-Zöbersdorf*) ìsch a frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Gäiswiller-Zäwerschdorf ìsch àm 1. Janner 2018 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Zäwerschdorf un Gäiswiller.

## Verwàltung
 vu Gäiswiller-Zäwerschdorf ìsch . Gäiswiller-Zäwerschdorf gheert zum Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Gäiswiller-Zäwerschdorf ghert zum Owerrhinàlemànnisch.


Geiswiller_EgliseProt_01.JPG|Proteschtàntische Kìrch vu Gäiswiller
Zoebersdorf_EgliseProt_01.JPG|Proteschtàntische Kìrch vu Zäwerschdorf
Zoebersdorf_rMont%C3%A9e_20_(1).JPG|Güetshof Wendling


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Kunst in der Steinzeit

** Kunschd en dr Schdoizeid ** fended se em Schwäbischa en de Hehla vo dr Schwäbischa Alb.

## Fundord
; Achdal-Höhla
* Sirgenstein (Blaubeira)
Do hod ma Nasenkratzer ond en Haufa Abschläg (Doil vo ama ganza Schdoi) haufaweis gfonda. Geschoßspitza Glättr und Pfriem, driebr naus warad Grädschafda aus Elfaboi drbei. Doil vo gjagde Viechr wia Wollnashorn, Höhlalöwa, Rothirsch ond Wölf warad au drbei.
* Brillenhöhle (Blaubeira -Seißa)
A Lochstab, mo aus Elfaboi geschnidsd worra isch. Au tropfaförmige Elfaboiaahenger, Perlea ond Knocharöhrle, durbohrde Fuchzeeh und a graoßr Aahengr aus Knocha odr Kalkschdoi.
* Geißenklösterle
A Flöt aus ama Voglknocha (Schwaan)

; Lonetal (Hoidna)
* Vogelherd (Niderschtotzenge-Stette)
Knochenpfriem, Lochstäb aus Elfaboi ond Elfaboi stäb, en Hufa dobbld Elfaboiperla mid zwoi Löchr. Scho 1931 send zeha Elfaboifigura gfonda worra.

; Hohlen Fels bei Schälglenge
Venusfigurine aus Elfaboi.

## Ausschdellonga
* Urgeschichtliches Museum en Blaubeira

## Guck au
* Steiziit

## Lidradur
* 

## Nedsadressa
* Urgeschichtliches Museum Blaubeuren

## Aamergonga


## Mo s her isch
202

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Caracalla hürootet d Fulvia Plautilla.
* Dr Septimius Severus verbüütet, ass me dr chrischtlech Gloube törf anèè.
* Es Gsetz verbüütet de Froue, Gladiatoor z wäärde.
* Dr Vesuv bricht uus.
* Dr chinesisch General Jiang Wei chunt uf d Wält.

## Weblink
203

|}

## Was isch bassiert?
* 7. März: D Chrischtinne Perpetua und Felicitas wärde wägem Gloube umprocht; me verehrt sen als Märtürerinne. 
* Z China isch Chrieg.
* Z Rom wird dr Septimius-Severus-Boge bout.
* S Septizodium, e grosse Brunne z Rom, wird bout.
* Dr chinesisch Politiker Zhuge Ke chunt uf d Wält.

## Weblink
204

|}

## Was isch bassiert?
* Am Kaiserhof vo China chunt’s zun ere Verschwöörig.
* Z Rom wird e grossi «Säkularfyyr” gmacht.
* Dr römisch Kaiser Elagabal chunt uf d Wält.
* Dr chinesisch Gäneral Gongsun Du stirbt.

## Weblink
205

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Caracalla loot sind Schwigervatter lo tööde und verbannt sini Frau, d Fulvia Plautilla.
* Z China isch Chrieg.
* Dr griechisch Filosoof Plotin chunt uf d Wält.
* Dr römisch Politiker Plautian stirbt.

## Weblink
206

|}

## Was isch bassiert?
* Z Britannie loot dr römisch Statthalter, dr Lucius Alfenus Senecio, dr Hadrianswall lo versterche.
* Z China isch Chrieg.
* Dr chinesisch Chriegsherr Sun Quan eroberet mit sinere Armee wyteri Gebiet.
* Dr römisch Kaiser Trebonianus Gallus chunt uf d Wält.

## Weblink
200

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Bischof Irenäus vo *Lugdunum,* em hütige Lyon, wo i säber Zyt eine vo de bedüütendschte chirschtleche Theolooge gsi isch, stirbt *(öpen ane 200)*. 
* Z China isch Chrieg.
* Es chunt zm ene Attentat uf e chinesisch Kanzler Cao Cao.
* Dr japanisch Kaiser Ōjin chunt uf d Wält.
* Die heiligi Cäcilia chunt uf d Wält *(öpen ane 200)*.
* Dr chinesisch Gäneral Sun Ce stirbt.

## Weblink
201

|}

## Was isch bassiert?
* I dr römische Augusta Treverorum, em hütige Trier, wird s grosse Barbarabad fertig.
* Dr Lucius Annius Fabianus und dr Marcus Nonius Arrius Mucianus sind Konsule z Rom.
* Osrhoene isch s erschte Land, wo s Chrischtetum ofiziel zu sinere Staatsreligion macht.
* Z Edessa chunt’s zun ere grosse Überschwmmig, und öppe zwöituusig Lüüt stärbe.
* Z China isch Chrieg, und bi Cangting chunt’s zunere grosse Schlacht.

## Weblink
207

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Vologases wird dr nöi Herrscher vom Ryych vo de Parther.
* Z China isch Chrieg.
* Z China chunt dr Kaiser Liu Shan uf d Wält.
* Dr chinesisch Chriegsherr Zhang Xiu stirbt.

## Weblink
208

|}

## Was isch bassiert?
* Dr heilig Andeolus stirbt.
* Dr röömsich Kaiser Septimius Severus goot uf Britannie.
* Dr römisch Kaiser Severus Alexander chunt uf d Wält.
* Z China isch Chrieg.
* Eini vo de grosse Schlachte vom chinesische Chrieg bassiert bi Chibi.
* Nach dr Schlacht vo Chibi wird China i drüü Ryych ufdeilt.

## Weblink
209

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Sun Quan wird dr Herrscher vom chinesische Ryych vo Jiangxia.
* Dr chinesisch Gäneral Chen Deng stirbt.
* Dr koreanisch Herrscher Dongcheon chunt uf d Wält.
* Z Rom chunt dr Publius Septimius Geta dr Titel *Imperator* über.
* Dr Kaiser Sepitimius Severus loot sini Armee s schottische Gebiet lo agryffe.
* D Schotte mache en Guerillachrieg gäge d Röömer.
* Z Indie wird dr Chandashri dr König vo Andhra.

## Weblink
210

|}

## Was isch bassiert?
* Z China underwirft dr Sun Quan d Regioon Jiao.
* Dr chinesisch Tichter Ruan Ji chunt uf d Wält.
* Dr chinesisch Gäneral Zhou Yu stirbt.
* Dr römisch Kaiser Claudius dr Zwöit chunt uf d Wält.
* Dr chineesich Astronoom Liu Hong stirbt.
* Dr griechisch Hischtoriker Dexippus chunt uf d Wält.

## Weblink
Ried (Landschaft im Elsass)

S **Ried** isch e Naturlandschaft im Elsass.

Das Gebiet treit grossi Wydewälder, wo früener immer wider bi de Hochwasser vom Rhy überschwemmt worde sind. Es isch en Auelandschaft mit ere ryche Pflanzewält. Das Naturschutzpiet lyt am Oberrhy und am Fluss Ill, im ene länge Streife näbet em Rhykanal im Unterelsass zwüsche Markelse bi Schlettstadt und Lüterburi ganz im Norde vom Elsass. 

S *Ried* isch in zwei Beraich ufdeilt:
* s *Chlyne Ried* im Norde
* s *Grosse Ried* im Süde

Bi der Regulierig vom Rhy im 19. Jaarhundert isch der Fluss in es neus, grads Flussbett zwüsche höche Dämm gleited worde und cha der Auewald drum nümm guet wässere. So tröchne d Waldgebiet i der Umgäbig z fescht us. Vo vilne alte Rhyärm isch hüt nume no en See im Waldgebiet übrig.

Bi Strossburg het’s im ehemolige Riedgebiet grossi Hääfe für d Rhyschiff.

## Lueg au
* Riedwihr

## Weblink
*E Charte vom ''Ried''
*S´Große Ried, ä scheeni, bedrohdi Landschaft
Liste der Kulturgüter in Brugg

D **Lischte vo de Kulturgüeter z Brugg** zeigt schützenswärti Sache i der Gmeind Brugg im Kanton Aargau.

I dr Lischte sind die Objäkt, wo me gmäss em *Bundesgsetz vom 20. Juni 2014 über de Schutz vo de Kulturgüeter in bewaffnete Komflikt* in es Infäntaar ufgnoo het, und au no anderi Sache, wo als wichtegi Kulturgüeter und Dänkmööler für d Brugger und d Aargauer Gschicht – und deils sogar für d Schwiizer Gschicht – gälte und müesse blibe stoo.

Wil d Stadtgmeind Brugg sech in jüngschter Zyt mit de ehemolige Nochbergmeinde Uumike zämetoo het, isch d Zahl vo de wärtvolle Kulturgüeter grösser worde, und s glyche bassiert am 1. Jänner 2020 nomol, wenn Brugg und d Gmeind Schinznach-Bad wie bereits pschlosse tüend fusioniere.

## d Kulturgüeter

## Weblink
263

|}

## Was isch bassiert?
* Em Kaiser Postumus sis römische Deilryych, s *Imperium Galliarum,* chunt zu sinere gröschte Usdehnig.
* Dr Eusebius vo Caesarea chunt uf d Wält.
* Z China isch Chrieg.
* Dr chinesisch Kaiser Liu Shan muess sech de Agryyfer ergää.

## Weblink
Woerdz

**Woerdz** isch es Festival für Spoken Word, wo jewyle z Luzärn über t Büüni goot.

Es heisst ofiziel *Woerdz – Das erste internationale Spoken Word Festival.*

## s Festival
Für s Festival, wo i de Joor 2014, 2016 und 2018 organisiert worden isch, het am Afang dr Verein *Barfood Poetry* gsorgt. Sid 2012 isch dr nöi Verein *woerdz* drfür verantwortlech; sid 2013 git’s au e Festivalleitig, do drfür isch d Kulturmanagerin Aline Pleth angaschiert.

Am *Woerdz* trätte bekanti Persoone vo dr Spoken Word-Szene und au nöji Künschtler uuf. S Festival organisiert Büneprogramm, git Wärchufträäg und es macht Workshop. Und so tuet s hälfe, ass sech die Kunschtform cha wyter entwickle.

I de Programm sind Poetry Slam, Luutpoesy, Lyrik und au musikalischi Lääsige, und es git no anderi, nöji Forme vo dr Sprochkunscht.

Dr Hauptspiilort isch s nöie Luzärner Kulturhuus *Südpol* näbe dr Allmänd, a dr Arsenalstrooss z Chriens, wo anne 2008 uftoo het.

## Woerdz 2018
Vom 17. bis zum 21. Oktober 2018 findt s Woerdz-Festival zum dritte Mol statt. Am 17. Oktober stoot *20 Joor Poetry Slam i dr Schwiiz* uf em Programm; d Show wird vo de Hazel Brugger gleitet. Wärend em Festival wird dr Wetkampf *U 18 Dichterwettstryyt* duregfüert, wo für Schuelklasse isch. Und es wärde vo drüü Künschtlerduo Stück vortreit, won dank eme Wärkuuftraag zum Thema *Zukunft der Sprache – Sprache der Zukunft* entstande sind. Im Neubad z Luzärn git’s es *Spoken Word für Chind ab 6 Joor.*

## Weblink
* Website vom Spoken-Word-Festival Woerdz

## Fuessnoote
Wasserkirche

D **Wasserchile** isch e Chile vo Züri.

Si stoot am rächten Ufer vo dr Limet i dr Zürcher Altstadt. Früener isch a dere Stell e chlyni Insle i dr Limet gsi, und dört druff isch sid em Middelalter d Chile gsi.

Uf dr Insle seled nach dr uralte Legände i dr Spootantike Zyt zwei Flüchtling vo dr Thebäische Legion vo de Röömer enthauptet worde sy: Felix und Regula sind sid em früene Middelalter als Märtyrer verehrt worde, und si sind d Zürcher Stadtpatron.

Chly obe dra isch spöter s Grossmöischter bout worde.

Die erschte Chile am Wasser isch i dr Zyt vo dr Romanik bout worde. Me list s erschte Mol von ere im ene Dokumänt vo 1250, wo si uf Latynisch *ecclesia Aquatica Turicensi* heisst. Scho 1256 stoot in ere andere Schrift denn dr düütsch Name *wazzirkilcha.* Im 13. Joorhundert isch d Chile starch umbout und vo 1477 bis 1489 isch si nöi bout worde, so dass si jetz ganz im spootgotische Stil ghalten isch.

Nach dr Zürcher Reformazioon isch s Geböid am Afang nur no als Lagerhuus bruucht worde, und anne 1643 het me drinn d Stadtbiblioteek ygrichtet; die isch do plibe bis 1917 d Zäntralbiblioteek uftoo het.

Im 20. Jaarhundert isch d Chile wider in en Zuestand zrugg bout worde, wo öppe der alte Struktur entspricht, und jetz isch si wider es refermierts Gotteshuus.

## Lueg au
* Lischte vo de Chile z Züri

## Literatur
* Dieter Nievergelt, Jürg E. Schneider: *Wasserkirche und Helmhaus zu Zürich.* (Schweizerischer Kunstführer, Serie 44, Nr. 435/436). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2003, ISBN 978-3-85782-435-7.
* E. Vogt und H. Herter: *Wasserkirche und Helmhaus in Zürich. Baugeschichte im Auftrag der Stadt Zürich verfasst von E. Vogt und H. Herter.* Zürich 1943.

## Weblink

* Website über d Wasserchile
Literaturhaus Zürich

S **Literaturhuus Züri** isch es Huus, wo me drin Literatur tuet vermiddle.

Es stoot i dr Stadt Züri, am Limmetggee im *[[Niederdorf|Dörfli]].* Anne 1999 het d Museumsgselschaft Züri die Inschtituzioon gründet. S Literaturhuus wird sid 2002 vo dr Stadt Züri treit, und sid 2001 chunt s au no Gält über vo der Zürcher Kantonalbank.

S Zürcher Literaturhuus macht Lääsige, Diskussioone, Schrybwepeweerb, Literatur-Workshop und anderi Verastaltige. Es tuet Schriftsteller und süscht no Lüüt us dr Kultur zue sich ylaade.

S Literaturhuus het e dopleti Leitig mit de beede Gschäftsfüererinne Mirjam Schreiber und Gesa Schneider.

Es git i däm Huus au e Biblioteek.

## Weblink
* Website vom Literaturhuus Züri

## Fluessnoote
Aarbergen

**Aarbergen** isch e Gmeind uf dr Nordsyte vom Taunusgebiet im düütsche Bundesland Südhesse.

D Gmeind lyt nördlech vo dr Chreisstadt Bad Schwalbach und südlech vo Limburg an der Lahn. Dur s Gmeindgebiet flüsst dr Fluss Aar. Uf em gröschte Deil vo dr Gmeindflechi het’s Wald.

D Nochbergmeinde vo Aarbergen heisse *Mudershausen, Schiesheim, Burgschwalbach, Kaltenholzhausen, Hünfelden, Hünstetten, Hohenstein, Heidenrod, Reckenroth, Eisighofen, Dörsdorf* und *Berghausen*.

D Gmeind het sächs Ortsdeil:
* Daisbach
* Hausen über Aar
* Kettenbach
* Michelbach
* Panrod
* Rückershausen

## Weblink
* Website vo dr Gmeind Aarbergen
262

|}

## Was isch bassiert?
* Dr römisch Senat pschlüüst, as dr Kaiser Valerian, wo scho lang i persischer Gfangeschaft isch und wo me dänkt er sig gstorbe, in «Götterhimmel» chunt.
* D Röömer erobere d Provinz Mesopotamie vo de Sassanyyde zrugg.
* Dr römisch Gäneral Aurelius Theodotus eroberet mit sinere Armee d Provinz Ägüpte zrugg.
* Dr ägüptisch Gägekaiser Mussius Aemilianus stirbt.
* Bim ene Plünderigszuug vo de Goote wird z Efesus dr antik Artemistämpel kabut gmacht.
* Dr chinesisch Filosoof und Tichter Xi Kang stirbt.

## Weblink
261

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Postumus isch Gägekaiser im Römische Ryych. Er befilt über die gallische, germanische, rätische und britannische Provinze.
* Uf em Balkan chunt’s zum Chrieg zwüsche de römische Legioone vo de verschidene Gägekaiser.
* Dr Gägekaiser Macrianus Minor stirbt.
* Z Ägüpte macht sich dr Provinzguvernöör Mussius Aemilianus sälber au zum Gägekaiser.
* Dr chinesisch Kaiser Sun Xiu hürootet d Zhu.

## Weblink
Karl Werner Glättli

Dr **Karl Werner Glättli** (* 29. April 1906 z Baume; † 26. April 1972) isch e Schwiizer Lehrer und Schriftsteller gsi.

## s Läbe
Dr Glättli het als Lehrer z Hiwyl gschaffet. Vo sim Läbe weiss me nid viil. Für d Arbet i dr Schuel und bsunders füre Heimetkundeunderricht het er, so wie’s im Kanton Züri mit de Ortsarchyv und de lokale Gschichtsverein zäntume dr Bruuch gsi isch, alli gryffbaren Underlage über d Dörfer vo dr Umgäbig gsamlet. Sid 1924 het Hinwil en Chronikstube, und au z Bauma isch dozmol es Chronikarchyv gründet worde. So sind vil Kwelle für d Ortsgschicht zämecho, und dr Glättli het über d Gschicht vo dr Region rund um de Bachtel und vom Tösstal gforschet und Büecher useprocht. Bin einere vo sine Schrifte goot’s um d Afäng vo dr Burgruyne *Altlandebärg* bi Bauma. Näbe de Monografye het me vo iim au chlynere Tegscht, won er us verschidene Aläss gschribe het.

Vom *K. W. Glättli,* wie-n er meischtens zitiert worden isch, git’s au es bar Mundartschrifte im Züri Oberländer Tieläkt. Grad zwee vo sine Gschichte het dr Traugott Vogel i d Mundartantology Schwizer Schnabelweid uufgnoo, die eint isch d Saag “Wie ’s Gyrebad etdeckt worde-n-ischt” und die anderi “De Undeler-See”, wo erklärt wie me afangs vom zwänzigscht Joorhundert Porträäfotine gmacht het.

Im Joor 1971 het er mit dr Schuel ufghört und isch i d Pänsion ggange.
Und scho im Joor druuf, am 26. April 1972, isch dr Glättli es bar Dääg vor sim sächsesächzigschte Geburtstag gstorbe.

## Wärch
* *Geschichtliche Studie über die Kirche von Bauma,* 1928
* *Di beide H. Es Schüelertheater i drei Ufzöge,* 1939
* *Sagen us em Züri-Oberland,* 1940
* *Di wichtigscht Züritütsch-Literatur. Es Nachschlagwerch vom K. W. Glaettli u.&nbsp;a. zämmegstellt,* in: Schwyzerlüt, 1941-1942
* *Aus der Frühzeit der Gemeinde Hinwil. *Ergebnisse einer Flurnamensammlung*,* 1945
* *Heimatkunde von Bauma,* 3 Teile, 1951-1967 (Teil 1: *Gründung von Kirche und Kirchgemeinde Bauma;* Teil 2: *Undel. Eine siedlungskundliche Betrachtung;* Teil 3: *Wie unser Gemeindegebiet besiedelt wurde*)
* *Zürcher Sagen,* 1970
* *Die Rätische Strasse im Zürcher Oberland.,* in: Zürcher Chronik 3-6 (1972), S. 40-42.
* *Alt Landeberg. E Rittergschicht,* e Historische Roman, 1950
* *Nörgelbach*

## Fuessnoote
Barbara Egli

D **Barbara Egli** (* 19. Mai 1918 z Wiile; † 10. April 2005 z Züri) isch e Schwiizer Mundartschriftstellerin gsi.

Si isch als Dochter vom Hermann Egli und vo dr Anna Hedwig Egli-Rampe im Tösstal uf d Wält cho. Nach de Schuelzyt isch si Primarlehrerin woorde und het anne 1939 dr Geograaf Emil Egli ghürootet. Drno het si z Züri als Huusfrau und Schriftstellerin gläbt.

Si isch bekannt worde mit irne Gschichte und Gedicht, wo si im Tieläkt vom Züri Oberland gschribe het. Drzue git’s vonnere au hochdütschi Tegscht.

## Wärch
**Himel und Höll und Hüpfistäi,* 1976
**Byswindharfe. Gedichte und Erzählungen,* 1978
**Wildi Chriesi. Lyrik und Prosa in Zürcher Oberländer Mundart,* 1980
**Wildi Chriesi.* In: Schweizerische Lehrerinnen-Zeitung 86, 1982
**Säiltänzler. Lyrik und Prosa in Zürcher Oberländer Mundart,* 1982
**Uuströimt. Lyrik und Prosa in Zürcher Oberländer Mundart,* 1984
**Gfunde, gstole, pättlet, gchauft: Is Läben iegloset* (= Lebendige Mundart, 7), Suurländer Verlag, Aarau Frankfurt a.&nbsp;M. Salzburg 1994
* *Es geschah ganz leise,* 1985 (standarddütsch)
**Die bösen Mimosen. Eine Kindheit,* 1986 (standarddütsch)
**Schattenhalb die Wälder,* 1988 (standarddütsch)
**Verschwiegenes Land, zwei Erzählungen,* 1992 (standarddütsch)
**Cordelia mit Handicap: Tagebuchaufzeichnungen im Leben meiner behinderten Tochter,* 1995 (standarddütsch)

## Literatur
* 
* Madeleine Lüscher Bünzli: *Wildi Chriesi und Böse Mimosen: zum 85. Geburtstag der Zürcher Oberländer Schriftstellerin Barbara Egli am 19. Mai 2003.* In: Heimatspiegel, 2003, Nr. 5, S. 34–39.

## Fuessnoote
Eleonore Frey

D **Eleonore Frey** (* 18. Oktober 1939 z Frauefäld) isch e Literaturwüsseschaftlerin und Schriftstellerin vo dr Schwiiz.

## s Läbe
D Eleonore Frey isch d Dochter vom Germanischt Emil Staiger. Si het z Züri und z Paris d Germanistik, d Romanistik und d Komparatistik studiert und anne 1966 promoviert und 1972 habilitiert. Si isch vo 1982 bis 1997 Profässorin für Nöieri Düütschi Literatur a dr Uni Zürich gsi.

Näbe dr wüsseschaftlechen Arbet het si au als Schriftstellerin verschideni Tegscht publizert, und si schaffet drzue ane als Übersetzerin. Si isch mit em Literaturwüsseschaftler Hans-Jost Frey ghüroote.

Ane 2007 het si imene Uufsatz über s Verheltnis zwüschem Schwiizerdüütschen und em Hochdüütsche gschribe.

D Frey isch bim Verband Autorinne und Autore vo dr Schwiiz derby. Si het 2002 en Wärchpryys vo dr Schwiizerischen Schillerstiftig und 2007 dr Schillerpryys vo der Zürcher Kantonalbank übercho.

## Wärch
* *Grillparzer. Gestalt und Gestaltung des Traums,* 1966 
* *Poetik des Übergangs. Zu Mörikes Gedicht „Göttliche Reminiszenz“,* 1977
* *Notstand. Erzählungen,* 1989
* *Schnittstellen. Erzählung,*1990
* *Gegenstimmen. Erzählungen,* 1994
* *Das Siebentagebuch. Erzählung,* 1996
* *Kindheit zu zweit,* 1998
* *Lipp geht,* 1998
* *Aus Übersee. Ein Bericht,* 2001
* *Das Haus der Ruhe. Erzählung,* 2004
* *Siebzehn Dinge. Biographie,* 2006
* *Muster aus Hans. Ein Bericht,* 2009
* *Zu Besuch bei Franz,* in Aris Fioretos (Hg.): *Babel. Für Werner Hamacher.* 
* *Aus der Luft gegriffen,* Graz 2011
* *Unterwegs nach Ochotsk,* 2014
* *Waldleute,* 2018

## Weblink
* Eleonore Frey bi dr Stiftig Bibliomedia

## Fuessnoote
Maria Lauber

D **Maria Lauber** (* 25. Augschte 1891 z Frutige; † 4. Juli 1973 au dört) isch e Schwiizer Schriftstellerin gsi.

## s Läbe und s Schaffe
Si isch in ere Puurefamilie z Frutige ufgwachse und het chönne s Lehrerseminaar z Bärn psueche. Vo 1910 bis 1951 het si Schuel ggä, zerscht z Adelbode, drno i dr Länk und no z Chien bi Rychebach.

D Maria Lauber het Gschichte gschribe, die meischte sind i dr Mundart vom Frutigtaal, anderi uf Hoochtüütsch. Si schript deils vom Bärner Oberland, es het au Romään drby, und d Lauber het au Gedicht ufgsetzt. S Buech *Chüngold,* wo zwöi Bänd het und 1950 und 1954 usecho isch, gilt als dr erscht Schwiizer Mundartroman über ne Frouegschicht.

D Lauber het anne 1951 dr Buechpryys vo dr Schwiizerische Schillerstiftig und  1966 dr Literaturpryys vom Kanton Bärn übercho. 

Am 30. Augschte 2018 het d Schnabelweid vom Schwiizer Radio e Sändig über d Maria Lauber procht.

## Wärch
* *Alpen-Legenden,* 1920
* *D’ Wyberschlacht uf de Langermatte. Ein Schauspiel aus der Zeit der Sage in 3 Akten,* 1922
* *Wa Grossatt nug het gläbt. Skizzen über das Brauchtum der Talschaft Frutigen in ihrer Mundart dargestellt,* 1939
* *Eghi Brügg: Gschichti us em innere Frutigtal,* 1942
* *Hab Sorg derzue. Sagen aus der Talschaft Frutigen nach mündlicher Ueberlieferung,* 1940
* *Chüngold,* 1950
* *Chüngold in der Stadt,* 1954
* *Mis Tal,* 1955
* *Bletter im Luft,* 1959
* *Unter dem gekrönten Adler. Die Talschaft Frutigen,* 1961
* (postum:) *Frutigdeutsche Wörter und Redensarten,* 1984
* *Ischt net mys Tal emitts. Maria Lauber (1891–1973). Lesebuch.* 2016.
* *Gedichte in Frutiger Mundart* (mit Komäntar). 2023.

## Literatur
* Erich Blatter: *Maria Lauber (1891–1973). Eine Lebensbeschreibung.* Frutigen 1994.
* 
* Anna Stüssi: *Lauber, Maria.* I: *Deutsches Literatur-Lexikon. Biographisches und bibliographisches Handbuch.* Band 9: *Kober – Lucidarius.* Ug. vom Heinz Rupp und em Carl Ludwig Lang. Francke, Bern/München 1984, Sp.&nbsp;997&nbsp;f.

## Fuessnoote
Werner Morf

Dr **Werner Morf** (* 11. Augschte 1902 z Züri, † 26. Februar 1982 au dört) isch e Schwiizer Lithograaf, Zeichner und Mundartschriftsteller gsi.

## s Läbe
Er isch dr Soon vom Karl Emil Morf und vo dr Emma Morf-Wegmann gsi. Anne 1938 het er d Christine Sibbesen ghürootet.

Dr Werner Morf het Wärch vom Poul Hoffmann und vom Peter Freuchen us em Däänische is Tüütschen übersetzt. Und er het uf Züritüütsch eigeni Wärch gschribe.

Sin Nachlass wird hütt im Stadtarchiv vo Züri ghüetet.

## Wärch
* *Es bitzeli Wält. Vëërs und Gschichte,* 1936
* *De Hannes: E chliises Hirtespiel,* Theater, 1937
* *Jakobeli und Meyeli. Es Spiil nach em [[Jeremias Gotthelf]],* 1938
* *De Puur im Paradiis. Es Spiil nach em Hans Sachs,* 1939
* *Under Liecht. Vers und Gschichte,* 1939
* *Di heilig Hütte. Es Wienachtsspiil,* 1941
* *Sing mys Heerz. Züritüütschi Vers mit Zäichnige,* 1948
* *Bruder Räuber. Ein Legendenspiel, 1951
* *De Wirt i der Chlämmi. Ein lustiges Spiel nach Hans Sachs,* 1951
* *Das Sieben-Raben-Spiel,* [[Verlag Sauerländer|Suurländer Verlag]] Aarau 1959
* *De letscht Räige: En chlyne Tootetanz,* Theater, 1959
* *Im Stall. Es Chrippespiil,* 1963
* *Gönd uuf – iir gwaltige Toor. 20 Psalme uf Züritüütsch,* 1970
* *De Wääg uus. Vëërs und Gschichte mit Zäichnige,'' 1982

## Literatur
* 

## Fuessnoote
Josef Hug

Dr **Josef Hug** (* 7. Dezämber 1903 z Untervaz, † 6. Oktober 1985 z Waalestadt) isch en Arbeiter und Mundartschriftsteller gsi.

Dr Hug isch am 7. Dezämber 1903 als Soon vom Trukereiarbeiter und Volksmusiker Josef Anton Hug uf d Wält cho, und er het bis anne 1918  i verschidene Gmeinde d Schuel psuecht. Denn isch er uf Flums go woone und het dört als Arbeiter i dr Spinnerei Spoerry gschaffet. Wägen ere Chranket het er dr Arbetsplatz verloore, und so ischer so wie scho si Vatter Chorbflächter woorde. Mit däm Gwärb het er langi Zyt erfolgrych e grossi Chundschaft als Huusierer beliferet. Vo 1939 bis 1943 isch er zytewys vom Schwiizer Milidäär als Sanitätssoldat zum Aktyvdienscht ufbotte worde. Sid 1949 het er z Waalestadt gläbt.

Dr Chorber het scho sid dr jugend immer vil glääse und sech für vil Sachen inträssiert. So isch er druf cho, sälber au öppis z schrybe, und er het es baar Sache i dr Bünder Mundart verfasst und deils au am Radio chönne vorlääse. Sini *Erinnerungen eines Korbmachers* sind 1977 uf Hochdüütsch bi dr Sargaaserländische Buechtrukerei usechoo. Dr Hug isch eine vo de sältene Schwiizer Autoore us ganz eifache soziale Verhältnis. Er verzelt i sine Schrifte vom Läbe i de Dörfer mit de Sorge vo de ermere Lüüt. Au d Volchskundler sind zu iim gange, wil er e guete Gwäärsmaa für s Gwärb vom Chorber gsi isch, und so het au s Historische Lexikon vo dr Schwiiz en Artikel über iin ufgnoo.

1974 het dr Josef Hug dr Kulturpryys vo der Sargaaserländer Talgmeinschaft übercho. Anne 1985 isch e Schallplatte usecho, wo’s Mundarttegscht vo iim druff het.

Am 6. Oktober 1985 isch dr Josef Hug gstorbe; er lyt uf em Fridhoof vo Waalestadt.

D Verena Maria Wyss, wo t Gründerin vo dr Schwiizerische Märligselschaft isch, het zäme mit em Oscar Eckhardt dr Nachlass vom Sarganserländer Dichter duregluegt. 

## Wärch
* *S Viöleli,* 1950
* *Haidaggergreet*
* *S Gmaiguet,* 1959
* *Der Valtilenz,* 1961
* *Dunggli Wolgga ob Salaz,* Roman, 1967
* *Statthalter Bernold,* 1972
* *Der [[Rhein|Rhy]] chunnt hoch,* 1973
* *Freuden und Leiden eines Bücherschreibers,* 1974
* *Erinnerungen eines Korbmachers,* 1977
* *Der Geisshirt von Zweikirchen,* 1980
* Gsamtuusgab: Verena Maria Wyss und Oscar Eckhardt: *Hug, Josef. Gesammelte Werke. 2 Bände.* Chur 2003

## Literatur
* 
* B. Lipp: ''Josef Hug, ein Mundartdichter, 1903–1985.'' In: Jahresbericht des Untervazer Burgenvereins, 8, 1987.
* Fabian Brändle: *Josef Hug im Sarganserland.* In: Terra plana, 2012, S. 8–12.

## Fuessnoote
Max Wehrli

Dr **Max Wehrli** (* 17. Septämber 1909 z Züri; † 18. Dezämber 1998 au daa) isch e Schwiizer Literaturwüsseschaftler und Germanischt gsi. 

## s Läbe
Dr Wehrli het vo 1928 bis 1935 Germanistik und Griechisch a dr Uni Züri und z Berlin gstudiert. Z Züri sind dr Emil Ermatinger, dr Albert Baachme und dr Ernst Howald sini Lehrer gsi. Anne 1935 isch er z Züri mit ere Arbet übere Johann Jakob Bodmer promoviert worde. Zerscht het er als Privatdozänt und vo 1947 a als Nachfolger vom Robert Faesi und als Profässer für elteri dütschi Literatur glehrt. 1953 isch er Profässer für d Gschicht vo dr düütsche Literatur bis 1700 worde. Das Fachgeibet isch denn nöi gsi.

1965 bis 1967 isch dr Max Wehrli dr Dekan vo dr Filosofische Fakultäät und vo 1970 bis 1972 dr Rektor vo dr Uni Züri gsi.

Dr Wehrli het sech bsunders für d Forme vo der düütsche Literatur vor em 18. Joorhundert intressiert. Do derby isch s em trum ggange au der Rahme vo dr latinisch prägte Kultur und vo dr früenere mundartlechen Umgangssprooch azluege. Und er het d Bedüütig vo Züri als alti Kulturstadt sid em Middelalter undersuecht. Er het e Zylete litererischi Wärch nöi useggää.

Es isch em wichtig gsi z zeige, ass alli literarische Wärch immer au klar vo de üssere gschichtleche Zueständ vo dr Zyt, wo si drin gschribe worde sind, bedingt sind.

## Wärch
* *Johann Jakob Bodmer und die Geschichte der Literatur.* Leipzig 1936.
* *Das barocke Geschichtsbild in Lohensteins Arminius.* Frauenfeld, Leipzig 1938.
* *Allgemeine Literaturwissenschaft.* Bern 1951.
* *Formen mittelalterlicher Erzählung: Aufsätze.* Zürich 1969.
* *Geschichte der deutschen Literatur von den Anfängen bis zum Ende des 16. Jahrhunderts.* Stuttgart 1980.
* *Literatur im deutschen Mittelalter: eine poetologische Einführung.* Stuttgart 1984.

## Literatur
* Stefan Sonderegger, Alois M. Haas, Harald Burger: *Typologia litterarum. Festschrift für Max Wehrli.* Zürich 1969.
* Peter von Matt: *In memoriam Max Wehrli.* In: *Mittellateinisches Jahrbuch.* Bd. 34,1, 1999, S. 1–6.
* Wolfgang Harms, Max Wehrli: *Wehrli, Max.* In: Christoph König (Hrsg.): *Internationales Germanistenlexikon 1800–1950.* Band 3: *R–Z.* De Gruyter, Berlin&nbsp;/ New York 2003, ISBN 3-11-015485-4, S.&nbsp;1989–1990.
Schweizer Heimatschutz

Dr **Schwiizer Heimetschutz** (abgchürzt: SHS) isch ane 1905 under em Name *Schweizerische Vereinigung für Heimatschutz* gründet worde.

## sis Zyl
Dr Verein luegt für d Boukultuur und di gueti Architektuur i dr Schwiiz. Är hed öppe 17'000 Mitglieder. I jedem Schwiizer Kantoon git’s en eigeti Sekzioon vom Heimetschutz.

Es goot em SHS trum, wärtvolli Bouwärch us alne Zyte z schütze und für d Zuekumpft z erhalte. Au hüt, wo d Kantöön Dänkmolpfleeger händ, isch d Arbet vom Heimetschutz no nöötig. Är seit dr Bevölkerig uf anderen Wääg, was für wärtvolli Bouwärch im Land z gsee sind, prichtet drüber mid sine Schrifte und erinneret dra mid dr *Schoggidaalerakzioon*, wo n er sid em 1946i jedes Joor macht.

Expärte vom Heimetschutz hälfe mid, wenn alti guete Gebäud umbout wärde. Und dr Verein hilft, dass politische Vorlage und Gsetz, wo d Architektuur beträffe, besser usechöme.

## Uuszeichnige, wo der Heimetschutz git
* Jedes Joor tuet der Heimetschutz sini spezielli Uuszeichnig, dr *[[Wakkerpreis|Wakkerpryys]]*, ere Schwiizer Gmeind überggä, wo guet zu irere Architektur luegt.
* Dr *Heimatschutzpryys* git’s für privati Organisazioone.
* Und sid am 1998i chunt dr *Schulthess-Gartepryys* jewylen öpperem z guet, wo sech für Grüenzoone und Gärte igsetzt het. 

## Rooti Lischte
Wil au no witer söttigi Hüüser, wo für d Architektuurgschicht äigentlech wärtvoll sind, kabutt gmacht wärde und für immer us dr Kulturlandschaft verschwinde, schribt der Heimetschutz die bedüütendschte drvo uf ene Lischte, so dass me se wenn mögli doch no chönnt erhalte. Das Verzeichnis schtoot im Internet.

## Literatur
* Madlaina Bundi: *Chronik 100 Jahre Schweizer Heimatschutz*, Schweizer Heimatschutz, 2004. Online (PDF; 493&nbsp;kB)
* 

## Weblink

* d Website vom Schwiizer Heimatschutz (heimatschutz.ch)
* Rooti Lischde vo de bsunders gföördete guete Gebäude (roteliste.ch)
Gross- und Mittelstädte im alemannischen Gebiet

Es git e ganzi Zylete **Groossi Stedt im alemannische Sproochruum.**

Wie me d Grossstedt und d Middelstedt i dr gegrafische Landeschund und dr nazionale Statistik ydeilt, isch vo Land zu Land verschide.

En üblechi Aart isch die, dass me Stedt mit mee als hunderdtuusig Ywooner zu de Grossstedt zelt. Anderi säged, scho d Stedt mit mee als füfzgtuusig Lüüt siged Grossstedt; meischtens gälte die aber als Middelstedt. Und bi dene findet me au Syschteem, wo denn no die gröössere vo de chlynere Middelstedt trönne.

Sigs trum, im alemannischsproochige Gebiet, zäme mit em Schwööbische, findet me e schööni Reie grossi Stedt. Es sind öppe drüü Dotzed. Die sind do ufgschribe, mit dr Aazahl vo Ywooner, wie si anne 2017 oder 2018 gmäldet sind, so uf Tuusig gnau:

* Stuttgart: 629'000 Ywooner
* Züri: 403'000
* Karlsrue: 308'000
* Augschsburg: 290'000
* Stroossburg: 277'000
* Fryybeg im Bryysgau: 228'000
* Basel: 172'000
* Bärn: 134'000
* Pforze: 124'000
* Ulm: 123'000
* Reutlinge: 116'000
* Milhuuse: 110'000
* Winterthur: 108'000
* Ludisburg: 94'000
* Esslenga: 93'000
* Dibinge: 89'000
* Villinge-Schwenninge: 85'000
* Konstanz: 83'000
* Lozärn: 81'000
* Sanggale: 76'000
* Colmar: 71'000
* Oole: 68'000
* Kempte: 68'000
* Sendlfenga: 65'000
* Gmend: 61'000
* Fridrichshafe: 61'000
* Offeburg: 59'000
* Biel/Bienne: 55'000
* Raveschburg: 51'000
* Dorabera: 50'000
* Memminge: 44'000
* Thun: 44'000
* Chüniz: 42'000
* Friburg i dr Schwiiz: 39'000
* Schaffuuse: 36'000