open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schwaderloch

**Schwatterle** (uf hochdütsch: *Schwaderloch*) isch e Gmeind im Kanton Aargau i de Schwiiz.

## Geografii
D Gmeind liit am Hochrhy und a de Gränze zu Dütschland. Das isch der Oort ganz im Nordoste vo der Region Fricktal.
Unden am Dorf isch am Ufer vom Rhy es Stück vom Auewald blibe schtoo, und obedra chöme grad d Bärge vom Jura.

D Nochbergmeinde vo Schwatterle sind Löibschtel und Mettauertal im Aargau und Albbruck uf der andere Syte vom Rhy im Badische.

## Gschicht
Vom Wachtdurm, wo d Römer do am Rhy bout hend, het me ane 1892 uf der Boustell vo der Ysebaan d Inschriftdafele gfunde, wo seit, ass dä Durm vo Soldate vo der römische Legioon *VIII Augusta* ane 371 gmacht worden isch. Die Inschrift mid der Nummere CIL XIII 11538 heisst übersetzt ungfäär so:
::*Zur Eer vo de drü Herre Valentinian, Valens und Gratian, dene Siiger und uf alli Zyte vereerte Manne, het di achti Legioon, wo der Naame [.... ?] treit, under irem Füerer [..... ?] dä Durm bout, im Piet vo de Rauracher (?); das isch wärend em Konsulat vom Gratian und vom Senatoor Flavius Probus gsi.*

## Ortsnaame
S Dorf isch ane 1318 s erschte Mol im ene hischtorische Dokumänt mid em Name *Swatterlo* z finde.

## Vercheer
Schwatterle liit a der Ysebaan vo Stei uf Choblez.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Schwatterle
* 

## Fuessnoote
Arthur Duffner

Dr **Arthur Hans Duffner** (* 1869 z Furtwange; † 1934) isch e dytsche Unternämer un Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Arthur Duffner isch e Suhn vum Karl Gustav Duffner gsii, eme Furtwanger Unternähmer, wu mit Straugflächt ghandlet het, vor allem mit Strauhiet. Är het no ne Brueder ghaa, Josef (1868-1935), wu speter Landdags- und Rychsdagsabgordnete woren isch. D Firma Jos. Duffner Söhne isch vum Großvater vum Arthur, em Joseph Benedikt, wu au Dokter gsi isch, grindet wore. Dr Vater het d Firma noch em Dod vum Großvater 1865 wytergfiert, zerscht zäme mit sym Brueder Oskar, ab 1872 derno elai.

Dr Karl Gustav Duffner isch anne 1895 gstorbe, D Firma het derno dr Arthur ibernuu. Eb sy Brueder au aafangs mitgmacht het, waißt mer nit, anne 1899 isch dr Arthur uf alli Fäll dr elainig Bsitzer. No 1900 verschwindet d Firma us dr Archivalie, wahrschyns isch si um die Zyt ufglest wore.

Iber d Gschicht vu dr badische Strauflächter het dr Duffner im Johr 1899 en Artikel in dr Furtwanger Stadtchronik publiziert. Anne 1900 het er unter em Titel „Schwarzwälder Leben“ e Band mit alemannische Gedicht uusegee. Vor allem sy Gedicht zum Hirschmendig chännt mer z Furtwange au hit no.

Dr Arthur Duffner isch im Johr 1934 gstorbe.

## Wärch
* *Die Strohindustrie im badischen Schwarzwald. Ein Ueberblick über deren Entwickelung bis auf die neueste Zeit.* Dölter, Emmendingen 1899. 24 S.
* *Schwarzwälder Leben. Gedichte in Schwarzwälder Mundart.* Braun, Karlsruhe 1900, 64 S.

## Literatur
* Gerd Bender: *Die Strohflechterei im Raum Furtwangen.* In Stadtchronik Furtwangen I, 294ff 

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* „Arthur H. Duffner“ im Stadtwiki Furtwangen, z. Zt. offline
Monika Schreiber-Loch

D **Monika Schreiber-Loch** (* 11. Septämber 1941 z Löörech-Duemerge as *Monika Loch*; † Dezämber 1986) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii. 

## Lääbe
Si isch z Duemerge uf d Wält chuu un au dert ufgwachsen un uf d Schuel gange. Gschafft het si as Verwaltigsaagstellti. Si isch ghyrote gsii mit em Werner Schreiber un het mit ihm zwee Sihn ghaa. Mit ihre Familie het si in ihrem Haimetort gläbt un isch Huusfrau un Mueter gsii. D Schreiber-Loch isch e Schweschter zum Hajo Loch gsii.

Im Johr 1976 het d Schreiber-Loch mitgmacht bim Mundartwettbewärb „aktion junge mundart“, wu dr „Alemannische Gesprächskreis“ im Regierungspräsidium Fryburg veraastaltet het. Si het en Uuszaichnig iberchuu un het ab do as hoffnigsvolli neii Stimm in dr sidbadische Dialäktliteratur gulte. Zwai Johr speter het si ne Uuszaichnig iberchuu bim Theaterwettbewärb vum Alemannische Gesprächskreis. En Uuswahl vu Gedicht un Gschichte het si 1980 im Lohrer Schauenburg-Verlag publiziert.

Ihre Mann het anne 1983 iber si gschribe:

Im Dezämber 1986 isch d Schreiber-Loch im Alter vu 45 Johr gstorbe. En Uuswahl vu Gedicht un Gschichte us ire Nochloss isch anne 2001 unter em Titel *Bi di Muetter - bisch mi Chind* uusechuu.

## Wärch
* *missverständnis. Mundartspiel.* 1978
* *Chleini Chinder, großi Lüt. Gedichte und Geschichten in Tumringer Mundart.* Zeichnungen von Hermann Wider. Verlag Moritz Schauenburg, Lahr 1980
* *Geburtstagsgschenkli / Weisch no? Mundartspiele.* 1980
* *Bi di Muetter - bisch mi Chind. Mit Bilder zue de Gedicht un Geschichte vom Hermann Wider.* Eigenverlag, Lörrach 2001

## Literatur
* d Monika Schreiber-Loch uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Gerhard Jung: *[https://badische-heimat.de/wp-content/uploads/2019/08/1983_2_mundart.pdf Neue alemannische Dichtung am Hochrhein. Versuch einer Bestandsaufnahme.]* In: Badische Heimat, Heft 2 Juni 1983: S. 331-364
* d Monika Schreiber-Loch uf em Wiesentäler Alemannenweg

## Fueßnote
Unterlunkhofen

**Underlunkofe** (amtlech *Unterlunkhofen*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwyzer Kanton Aargau.

## Geografii
S Dorf ligt im Rüüsstal, am Südweschthang vom Holzbirrlibärg. S Dorfzäntrum ligt rächt nooch bi dr südliche Gränze, öppen en halb Kilometer nördlich dodervo ligt dr Wyyler Huserhof (). Öppe anderhalb Kilometer nordweschtlich isch dr Wyyler Geisshof (), dr Wyyler Bärghof () ligt en Kilometer wyter öschtlech.

D Noochbergmeinde sind Oberwil-Lieli im Norde, Arni im Oschte, Oberlunkofe im Süde, Rotteschwyyl im Weschte un Brämgarte un Zufike im Nordweschte.

## Gschicht

D Gegend um die Wyyler *Geisshof* isch scho währed dr Jungsteizit besidlet gsi. Im *Bärhau,* emen öppen anderhalb Kilometer öschtlich vom Dorf glägene Waudstück, isch dr gröscht Fridhof vo dr friehe Yysezyt, wo me bis jetz i dr Schwyz gfunde het. Die Nekropole us dr Hallstatt-Periodä (ca. 7.&nbsp;Johrhundert v.&nbsp;Chr.) het 63 Grabhügel. Me hät die änds 19. Johrhundert gnauer erforscht und doderbyy diverse Grabbyygoobe gfunde. Dr gröscht Hoger, wo uf em drei Menhir stön, isch öppe vier Meter hoch un het ä Durmesser vo 30 Meter.

Der Ortsname isch ane 853 s erscht Mol i dr Form *Lunchunft* erwäänt.

## Vercheer
Underlunkofe ligt a dr Houptstross zwüsche Brämgarte un Affoltere am Albis, e Brugg füert öber d Rüüss uf Rotteschwyyl. Dür ds Dorf füere zwöi Poschtoutolinie, vo Brämgarte uf Joone und vo Muri uf Züri (Baanhof Wiedike). Im Johr 2008 isch d Autobahn A4 dur Affoltere am Albis un Biirmischstoorf eröffnet worde, sit doo isch d Verkehrsanbindig zu de Grossrüüm Zug un Lozärn vil besser worde. Dr nächschtgläge Baanhof isch z Brämgarte. Vo Underlunkofe gits wyteri Poschtoutoverbindige zu de Baanhöf z Muri un z Affoltere.

## Literatur
* Peter Felder: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band IV: *Der Bezirk Bremgarten.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 54). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967, 

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Underlunkhofe
* 

## Einzelnachwys
Lucie Hirth

D **Lucie Hirth** (* 25. Mai 1928 z Sulzburg as *Lucie Faninger;* † 2. Juli 2016) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.

D Lucie Faninger isch z Sulzburg uf d Wält chuu un au dert ufgwachse. No dr Volksschuel isch si uf d Handels- un Wirtschaftsoberschuel gange. Si het derno zeh Johr lang as Wirtschaftere gschafft, am Bodesee, in dr Schwyz un au in dr USA. Si het ghyrote un drei Chinder iberchuu. Syt 1969 het si mit ihre Familie z Fryburg im Stadtdail Landwasser gwohnt.

Scho in dr Schuelzyt het si aafange Gedicht schryybe. Ihri alemannische Värs het si uf vylne Lääsige vordrait, derzue au Täxt vu andere Autore. Druckt wore sin ihri Gedicht bishär nit, e baar verainzelti sin im Heftli vu dr Muettersproch-Gsellschaft publiziert wore. Bi dr Muettersproch isch si au langi Johr Mitglid gsii.

Di Badisch Zytig het 2004 iber d Hirth gschribe:

Anne 2016 isch d Lucie Hirth im Alter vu 88 Johr gstorbe.

## Weblink
* Täxtprobe uf alemannisch.de
Hermann Landerer

Dr **Hermann Landerer** (* 16. Mai 1896 z Niderrotwil; † 12. Oktober 1976 z Löörech) isch e dytsche Finanzbeamte un Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Landerer isch z Rotwiil ufgwachse. Är isch Beamte in dr Rychfinanzverwaltig wore un het unter anderem z Hamburg un z Lohr gschafft. Im Alter het er z Löörech gwohnt, wun er derno 1976 mit 80 Johr gstorben isch. Är isch vergrabe woren uf em Fridhof z Löörech.

Är het zwee Romän gschribe, Gschichte, Theaterstuck, Heerspiil un Gedicht. Publiziert het er drei Biecher mit Churzgschichte un Gedicht. Näbe Sachen uf Hochdytsch het er vor allem im Kaiserstieler Dialäkt vu Rotwil gschribe. Dr Harald Noth schrybt iber dr Landerer, är heb wie vyl andri alemannischi Autore d Haimet un d Muettersproch in dr Färni glehrt gärn haa.

## Wärch
* *Der Nonnenmacher von Markolsheim.* In: Die Markgrafschaft. Beiträge aus Geschichte, Kultur und Wirtschaft des Markgräflerlandes. Monatszeitschrift des Hebelbundes. Müllheim 1964, 11, S. 14 ff.
* *Großmutters gutes Hutzelbrot.* In: Die Markgrafschaft. Beiträge aus Geschichte, Kultur und Wirtschaft des Markgräflerlandes. Monatszeitschrift des Hebelbundes. Müllheim 1965, 12, S. 7 ff.
* *Es war am Heiligabend vor 20 Jahren.* In: Die Markgrafschaft. Beiträge aus Geschichte, Kultur und Wirtschaft des Markgräflerlandes. Monatszeitschrift des Hebelbundes. Müllheim 1965, 12, S. 14 ff.
* *Ä scheene Gruaß vum Kaiserschduahl. Haimet-Versli.* Selbstverlag, Lörrach 1966
* *Mach's Müül uff, Lüsbua. Heiteres aus meiner Bubenzeit.* Kehrer, Freiburg i. Br. 1967
* *Das Geheimfach. Lustige Geschichten aus alemannischem Land.* Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1969 (Silberdistel-Reihe 59/60)

## Weblink

* Hermann Landerer uf dr Websyte vum Harald Noth
* Hermann Landerer uf Leo-BW
Hans Bauer (Heimatdichter)

Dr **Hans Bauer** (* 30. Juni 1881 z Sulz; † 20. Merz 1945 z Lohr) isch e dytsche Litograf un Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Bauer isch 1881 in sym Elterehuus uf d Wält chuu. Sy Vater het au Hans Bauer ghaiße un isch Staihauer gsii. Mit 24 isch er vu Sulz uf Lohr zoge un het dert as Litograf gschafft. Speter isch er au Verwaltigsrot gsii.

Är het Gedicht uf Alemannisch gschribe, mer het em z Lohr dr „dichtende Lithograf“ gsait. Sälber publiziert het er kaini Gedicht. Anne 1994 het dr „Förderverein Sulzer Heimatgut e.&nbsp;V.“ e Band mit Gedicht vum Bauer uusegee.

Ändi Merz 1945 isch dr Bauer im Alter vu 64 gstorbe. Z Sulz isch e Stroß noch em Bauer gnännt wore.

## Wäärch
* *Holderbeere. Heitere und besinnliche Gedichte in niederalemannischer Mundart.* Förderverein Sulzer Heimatgut e.&nbsp;V., Sulz 1994

## Weblink
* Bauer, Hans uf LEO-BW
Soral

**Soral** isch de Name vo:
* Soral GE, e politeschi Gmaind im Kanton Gämf, Schwiz
* Soral (Flechte), en Oberflächestruktur bi Flechte

**Soral** isch de Familiename vo däne Persone:
* Agnès Soral (* 1960), e französeschi Schauspilere
* Alain Soral (* 1958), en schwizerisch-französische rächtsextreme Essayist und Schauspiler
Hans Bauer

**Hans Bauer** isch dr Name vu däne Persone:

* *Hans Bauer*, mer chännt en as Johannes Agricola (1494–1566), dytsche Reformator
* Hans Bauer (1881–1945), badische Haimetdichter
* Hans Bauer (1892–1951), wirttebärgische Oberamtmann
* Hans Bauer (1901–1995), Schwyzer Wirtschaftshischtoriker
* Hans Bauer (1904–1988), dytsche Biolog un Genetiker
* Hans Bauer (1914–1970), dytsche Regisseur
Niederwil AG

**Niderwil** (amtlech *Niederwil*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind het drei Ortsteil: Niderwil, Nesselnbach un Gnadethal. De Ortsteil Nesselnbach isch bis zum Johr 1901 e eigeschtändigi Gmeind gsi.

D Gmeind het vor 1890 zur Abgränzig vo *Niderwil (Zofinge)* (em hüttige Rootrischt) au *Niderwil (Brämgarte)* gheisse.

## Geografii
Dr öschtlich Teil vo dr Gmeind ligt in ere langzogene Ebeni am lingge Ufer vo dr Rüüss. D Hauptsidlig Niderwil ligt nooch bi dr südliche Gmeindsgränze, öppe en halb Kilometer vom Fluss ewägg, un isch fascht mit em Noochberdorf Fischbach-Göslike zämegwachse. Öppe anderhalb Kilometer nördlech vo Niderwil ligt dr öppe halb so gross Ortsteil Nesselnbach (). Chli witer nordöstlich im Wiiler Gnadethal a de Rüüss isch s ehemolig Zisterzienserinnechloster Gnadethal und s Pflägezentrum Rüüsspark.

D Noochbergmeinde sind Stette im Norde, Chünte im Oschte, Fischbach-Göslike im Südoschte, Wole im Süde, Hägglige im Weschte un Tägerig im Nordweschte.

## Weblingg

* Offizielle Website vo dr Gmeind Niderwil
* 

## Einzelnachwys
Tomasee

Der **Tomasee**, wo uf Rätoromanisch *Lag da Toma* oder au *Lai da Tuma* heisst, isch en See i de Schwiizer Alpe. Er ligt ganz im Weschte vom Bünderland im Gotthardmassiiv uf de Höchi vo 2345 Meter und het e Flechi vo zwöiehalb Hektaare. Dä Oort ghört zu de Bündner Gmeind Tavetsch.

Der See isch nume ei Kilometer vo der Kantonsgränze vom Bünderland zum Kanton Uri wäg. Er ligt inere Mulde uf der öschdleche Flanke unden a de Bärgchetti mid em Badus, wo uf Romanisch *Six Madun* heisst, und em Tumaspitz *(Piz Tuma)* und em Rossbodestock. Noch bim See isch d Badus-Hütte, wo d Zürcher Sekzion Manegg vom SAC ane 1967 bout het. Das Piet i däm höche Sytetaal heisst Tomaalp *(Alp Tuma)*. Die isch oben a der Milezalp ganz z hinderscht im Bärgtaal, wo der Tomarhy *(Rein da Tuma)* us vil verschidene Kwelle a de Bärge ringsume entspringt.

Drü Kilometer nördlech vom See goot der Oberalpbass vo Sedrun i der Gmeind Tavetsch uf Andermatt im Urner Urscheretaal übere.

Öpen anderthalb Kilometer oben am See foot bi de Martschallücke uf 2620 Meter Höchi als eine vo dene Kwellbech der Tomarhy a, wo in See flüsst und denn dur nes steils Tobel uf d Alp Pllidutscha abe ruuschet. Dört chunt der Sytebach vom Urlaunsee in Tomarhy, und zwei Kilometer wyter unde, näbe der Bassstrooss vom Oberalp, flüsse bi *Crest Darvun* uf 1690 Meter der Bach vo der Basshöchi und di andere Bech vo der Milezalp in Tomarhy, und erscht vo doo a het der Fluss der Name Vorderrhy.

Es gilt bi de Geograafe als Konvänzioon, de Tomasee als di äigetlechi Kwelle vom Vorderrhy aazluege, wil der Tomabach im oberschte Abschnidd vom Taal vo de Surselva ligt. Der Sytebach us em nögschde Taal, wo bi Tschamut undedra an Vorderhy abe chunt, der Maigelsrhy *(Rein da Maighels)*, isch zwar a dere Stell scho lenger als der Oberlouf vom Vorderrhy sälber, er chunt aber ebe us emene Sytetaal und gilt drum nid als erschte Kwellfluss vom Rhy.

D Gägend vom Tomasee isch eini vo de Landschafte vom BLN, em Inväntaar vo de Schwiiz über d Landschafte und Naturobjekt, wo nazionale Bedütig hend. 

## Weblink

* De Wäg zu de vier Kwelle vo grosse Flüss uf wandersite.ch

## Fuessnoote
Niederwil

Dr Naame **Niederwil** stoot für verschiideni Ort in dr Schwiiz:
* Niederwil AG, e Gmeind im Kanton Aargau (bis 1890 offiziäll: *Niederwil (Bremgarten)*)
* *Niederwil BE*, e Wyler ir Gmeind Waukringe, Kanton Bärn
* *Niederwil SG*, en Ortschaft vo dr Gmeind Oberbüüre im Kanton St. Gallen
* Niederwil SO, es Dorf und en ehemolegi Gmeind im Kanton Soledurn (sit 2011 Gmeind Riedhouz)
* *Niederwil TG*, en Ortschaft vo dr Gmeind Gòòchlinge im Kanton Thurgau
* *Niederwil ZG*, en Ortschaft vo dr Gmeind Cham im Kanton Zug
* *Niederwil ZH*, en Ortschaft im Zürcher Wyland, Gmaind Adlike
* *Niederwil (Zofingen)*: bis 1890 dr offziäll Name vo Rootrischt im Kanton Aargau

**Lueg au:**
* Niederwihl, en ehemolegi Gmeind im Landchrais Waldshuet und hüt en Ortstail vo Gerbel
Tamina (Fluss)

D **Tamina**, wo früener au der dütsch Name **Tamingebach** gha het, isch e Fluss im Kanton Sanggalle i der Schwiiz. Si isch 24 Kilometer lang und en Näbefluss vom Rhy. S Taal vo der Tamina liit im Sarganserland.

Uf der Oschtsyte vom Bärg Sardona foot der Bach i der Gmeind Pfäfers bi es baar Kwelle under em Sardonagletscher uf der Höchi vo 2680 Meter aa.

Zerscht flüsst der Bärgbach dur s Calfeisetaal a der Walsersidlig Sankt Martin verby und chunt denn in Gigerwaldsee. Das isch e Stausee mit ere Betonmuur, wo 147 Meter höch isch. Mit däm See sammlet s Chraftwärch vom Sarganserland, wo houptsächlech de Axpo und zumene ganz chlyne Aadeil em Kanton Sanggalle ghört, s Wasser im obere Taminataal und us em Wyssdannetaal.

Z Vättis flüsst vo Süde, also vo der rächte Syte, der Görbsbach, wo vom Kunkelsbass oben abe chunt, i d Tamina. Wyter unden im Taminatal isch der Mapraggsee, en zwöite Stausee vom Chraftwärchsischteem. Bim See händ d Chraftwärch Sarganserland es Maschinehuus, zum us em Wasser vom Gigerwaldsee Strom z mache, wenn im Leitigsnetz vil Strom verbruucht wird, und süsch wider Wasser i dä höch Spiicher ufezpumpe. Und denn louft der Fluss dur ne töifi Schlucht, won er us em Felse grabe het, gäge Norde. Das isch di berüemti Taminaschlucht, wo drin s alte Pfääferserbaad isch und wo me uf emene Felsewääg cha go aluege. Über d Schlucht goot di nöji Taminabrugg, wo im 2017ni eröffnet worde isch. Bim Ändi vo der Taminaschlucht stoot s Dorf Bad Ragaz, und underhalb vo däm mündet d Tamina uf der Höchi vo 496 Meter in Alperhy.


Taminaschlucht.jpg|i de Taminaschlucht
Tamina Mündung.jpg|d Mündig vo de Tamina in Rhy


## Weblink

## Fuessnoote
Tamina

**Tamina** isch:

* Tamina (Fluss), en Fluss i der Schwiiz
* Tamina (Schiff), es Rettigsschiff
* Tamina (Vorname), en Frouename

**Lueg au**:
* Tahmine, en persische Frouename und e Figuur vo der persische Mütologii
* Taminatal, es Taal im Kanton Sangalle
Fahrzeugsignal

È Zug- odder **Faarzüügsignaal** isch è Signaal, wo an èm Faarzüüg vo dè Ysèbaa, z.&nbsp;B. an èm Waggon odder Drybfaarzüüg, aabrocht isch.

Im Berych vo dè Dütschè Baan exischtyrèd diè folgendè vyr Faarzüügsignaal:

* **Signaal Zg 1 - Spitzèsignaal** *Kennzeichnung vo dè [[Dreilicht-Spitzensignal|Zugschpitzè]]*: Sèll Signaal isch a dè Spitzè von èm faarendè Zug aabrocht un zeigt, wenn s sich bim füürendè Faarzüüg um è Drybfaarzüüg odder èn Stüèrwagè handlè duèt, drei wyßi Lièchter, wo wiè nè glychschenkligs Dreiegg aagordnèt sin, odder im andrè Fall zwei wyßi Lièchter horizontal näbbènand. Bis zum Johr 1957 hèt s Zg 1 us dè zwei horizontalè Lièchter bschtandè. Allerdings hèn d Lokomotyvè scho s dritte Spitzèliècht inschtallyrt ghaa, demit mò s Signaal Zg 7 hèt chönnè aazeigè, wo für Sonderzüüg ygsetzt worrè isch. Weg èm zuènämmendè Strõßèvokeer, wo jò bis hüt zwei horizontali Lièchter a dè Spitzè bzw. Front zeigèd, hèt mò s Spitzèsignaal bi dè Ysebaan ab 1957 mit èm Dreiliècht aazeigt.

***Signaal Zg 2 - Schlusssignaal** *Kennzeichnung vom [[Zugschluss]]*: Sèll Signaal wörd am letschtè Wagè von èm Zug aabrocht un bschtòt entwedder uss einèrè odder zwei rot-wyßè Daflè, woby dõ è roti Markyrung in Form vo zwei sich a dè Spitzè dräffendè Dreiegg uff wyßem Untergrund uusgfüürt isch, odder us zwei horizontal näbbènand aagordnetè rotè Lièchter. Wörrèd au nachts (z.&nbsp;B. a Güèterzüüg) Daflè statt Lièchter bruucht, so müèn sèbbi reflektyrènd sy.
* **Signaal Fz 1 - Rangyrlokomotyvsignaal** *Kennzeichnung von èrè Lokomotyvè im Rangyrdiènscht*: Sèll Signaal, wo è einzelnes wyßes Liècht hèt, kennzeichnèt bi Nacht è Rangyrlokomotyv.
* **Signaal Fz 2 - Gääli Faanè** *Kennzeichnung vo Wägè, wo still stôn un mit Personè bsetzt sin*: Sèll Signaal, wo us ein odder zwei gäälè Faanè an èm abgschtelltè Waggon bschtòt, warnt s Personal von èrè Rangyrabteilung dèvor, sèlli Wagè z bewegè, well er mit Personè bsetzt isch. S glyche Signaal wörd au vowendet, um èn Wagè, wo z.&nbsp;B. an è Stromkabel odder èn Wasserschluuch aaschlossè isch, vor irrtümlichem Bewegè z schützè. Nachts wörd s Tageszeichè gfüürt, zuèsätzlich isch dè Wagè nôch ußè erkennbar im Interieur z belüüchtè.

## Luèg au
* Zugsignaal

## Weblinggs
* Faarzüüg- un Zugsignaale bi stellwerke.de
* Signalbuch vo dè DB Netz AG, Ril 301 Bekanntgaab 5 (PDF; 2,0&nbsp;MB), gültig sit èm 9. Dezembèr 2012

## Fuèßnotè
Burg Berauerhorn

D **Burg Berauerhorn**, au *Berauer Horn* odder *Berauer Hörnle*, isch è abgangeni Höèburg uff èm  hochè Horn vom Brändemer Bärg zwǜschè m Unterlauf vo dè Schwarza un èm Mittellauf vo dè Schlüècht bi Bèrau, èm Ortsdeil vo dè Gmeind Üülingè-Birchèdorf im Landchrais Waldshuèt (Baddè-Württèbärg). D Burg uff èm Berauerhorn isch nordwestlich vo dè Witznau un nördlich vo dè Schwarza-Mündung i d Schlüècht 90 m witer obbè am Bärg glegè.

Bi dè Burg hèt s sich um è großi dreiglydrigi Burgaalaag ghandlèt, wo vomuètlich vo dè Hèrrè vo Bèrau im 12. Johrhundert baut worrè isch. S handlèt sich um è großi dreiglydrigi Burgaalaag, vo dèrrè keini Rescht mee vorhandè sin.

S Wappè vo dè Ritter vo Berau wyst drei Bärègrind uff. È Vowandtschaft mit dè Hèrrè vo Sellèbürè, wo ebbèfalls èn Bärègrind im Wappè füürèd un Bsitzungè a s Kloschter St. Bläsy voschenkt hèn, isch aaznää. Reginbärt vo Seldèbürè gildèt als Gründer vom Kloschter St. Bläsy.

## Einzelnõchwys
Meşale Tolu

D **Meşale Tolu** (* 1984 z Ulm) isch e dytschi Schurnalischti.

## Lääbe
Si isch z Ulm ufgwachse un het dert s Abitur am Anna-Essinger-Gymnasium gmacht. Z Frankfurt am Main het si uf Lehramt fir Gimnasie mit dr Fächer Ethik un Spanisch studiert. Anne 2007 het si di dytsch Staatsburgerschaft iberchuu un derno di tirkisch ufgee. D Tolu het ehrenamtlig as Schurnalischti un Ibersetzeri fir di sozialistisch Nochrichtenagentur ETHA gschafft. Vorhär het si fir dr Radiosänder Özgür Radyo gschafft, bis dää am 4. Septämber 2016 dur e Dekret vum Staatsbresidänt Recep Tayyip Erdoğan verbote woren isch. D Tolu isch ghyrote mit em Schurnalischt Suat Corlu un het mit ihm e Suhn (* 2014). Wu dr Suhn uf d Wält chuu isch, isch d Familie in d Tirkei zoge.

Ihre Mann isch am 4. April 2017 verhaftet wore un in Untersuechigshaft chuu. Am 30. April 2017 isch au d Meşale Tolu verhaftet wore. Ihre wird vorgworfe, si sei Mitglid vun ere »terroristische Organisation« un heb fir die Propaganda gmacht. Am 6. Mai het e Richter Haftbefähl erloo, drnoo isch si im Istanbuler Frauegfängnis inhaftiert gsi. Dr Dytsch Schurnalischteverband het des e „dreiste Willkürakt der türkischen Autokratie gegen die freie Presse“ gnännt.

Am 18. Dezämber 2017 isch d Meşale Tolu us dr Haft entloo wore, het aber d Tirkei nit derfe verloo. Ihre Mann isch scho Ändi Novämber vorlaifig uf freie Fueß gsetzt wore, wel e Gricht z Istanbul dr Haftbefähl gege ne glupft het. Am 20. Augschte 2018 het e Gricht d Uusraisespeeri gege d Tolu ufglupft, nit aber die gege ihre Mann. Am 26. Augschte isch si uf Dytschland retuurchuu.

## Weblink
* ''Journalistin aus Ulm in Türkei verhaftet'', SWR, 11. Mai 2017.
* ''Deutsche Journalistin verhaftet'', Deutschlandfunk, 11. Mai 2017.
* ''Deutsche Journalistin in der Türkei verhaftet''. Neues Deutschland, 11. Mai 2017.
* ''Willkürliche Festnahme'': Interview mit dr Gülay Tolu, dr Schweschter vu dr Meşale Tolu. Neues Deutschland, 11. Mai 2017
* ''Linke Journalistin im Knast'', Junge Welt, 11. Mai 2017.
* ''Bundesregierung fordert Zugang zu inhaftierter Deutscher'', Spiegel, 12. Mai 2017

## Fueßnote
Seeschlacht bei Männedorf

De **Seeschlacht bi Mänidorf** isch di letschti grossi Schlacht im Alte Zürichrieg gsi. D Zürcher händ am 29. Oktober 1445 uf em Zürisee bi Mänidorf d Schwyzer gschlage gha. En Waffestillstand häds aber erscht im Juni 1446, en Fride am 24. August 1450 gee.

## Vor de Schlacht
Eidgenössischi Truppe sind über de See is Züripiet inecho und händ Zürcher Dörfer a bedne Ufer agriffe, zum Täil Hüser aazündt und Fälder und Räbbärg verwüeschted. Mängisch isch d Wümmet nume mögli gsi, wänd d Stadt Züri mit irne Chriegsschiff vor em Ufer patrouilliert häd. Das isch i de erschte Phase vom Zürichrieg passiert und häd mit em Chilchbärger Fride am 1. Dezember 1440 ufghört. Rapperschwil isch aber immer no belageret gsi und häd nume überläbt, wils vo Züri über de See versorget worden isch. Schwyz häd versuecht, das zverhindere.

## D Schlacht
Am 29. Oktober 1445 sind d Zürcher mit ire ganze Seemacht gäge Rapperschwil ufe zoge, zum die belagereti Stadt es vierts Mal z verproviantisiere. D Flotte isch 12 Schiff gross gsi: Chriegsschiff und Proviantschiff. Chum händ d Schwyzer d Flotte gse, sind s ere entgäge gfaare. Vor Mänidorf isch es zur Schlacht cho. D Schiff sind inenand ine gfaare und händ versucht sich gägesitig Löcher in Rumpf z schüüsse. De Kampf isch lang unentschide plibe. Da sind d Rapperschwiler de Zürcher z Hilf cho mit de bede Bregänzerschiff, wo si am 24. Septämber vo Habsburg-Öschtriich übercho händ. D Schlacht häd bis am Aabig tuured. D *Gans* vo Schwyz isch verschosse und am sinke gsi. S grosse Chriegsfloss *Bär* häd kä Pulver zum schüüsse und kä Stäi zum übererüere me gha und sich au gäge Pfäffike zruggzoge. S zwäite Schiff vo Schwyz, de *Kiel*, häd bis spat in Aabig ine witerkämpft, wäred en Täil vo de Zürcher scho zwüschetine uf Rapperschwil ufe gfaren isch. Erscht wos ignachted gha häd, isch d Schlacht färtig gsi. D Schwyzer händ beträchtlichi Verlüscht gha: vil Verletzti, und sächzä Toti.

## Nach de Schlacht
D Zürcher sind zwe Täg z Rapperschwil plibe und am 31. Oktober wider uf Züri zrugg gfaare. Schwyz isch gschlage gsi und Züri häd de See behärrscht. D Schwyzer händ aber immer no e havarierti Flotte gha. Die händs hinder Hurde gäge Altedorf zu as Land zoge gha. D Zürcher händ befürchted, d Schwyzer würded die über de Winter wider richte und de Striit göchi im nögschte Früelig wider los. Drum isch am Hälig Abig es Komando in Obersee ufe gfare und hät di trochegläiti Flotte vo Schwyz mit Bieli zämegschlage und aazündt. Erscht wo d Bätziitglogge glüüted häd, sind si wider häizu.

Vo dem Schade häd sich Schwyz nüme erholt. De Chrieg uf em See isch färtig gsi. En Waffestillstand häts aber erscht im Juni 1446 gee, en Fride nach lange und komplizierte Verhandlige am 24. August 1450.

## Lueg au
* Alte Zürichrieg

## Quäle
* Kriegs-Bilder vom Zürichsee (E. Stauber 1904)
* Die Kriegsflotte auf dem Zürichsee (A. Heer, Zollikon, 1914)
Peter Vogel (Objektkünstler)

De **Peter Vogel** (* 9. Merz 1937 z Friburg; † 8. Mai 2017 au dert) isch e ditsche Gstalter vu interaktiver *elektronischer Kunscht* vu de Moderni gsii. 

## Lewe
Mit sim Schaffe het si de Vogel in de Beriich zwische Kunscht, Philosophi un Neurophysiologi bewegt. Interaktion isch di zentral Absicht vum Kinschtler gsii, de Bschauer wird zum Dailnämer, zum Mitspiler, wu dur sini Impuls kaa Iifluss neme uf s Werk. De Vogel isch dodemit e Exponent vun ere Kinschtlergeneration gsii, wu d Partizipation vum Bschauer in de Mittelpunkt vu ihre Arwet gstellt het. Auch im Umfeld vu konschtruktiv-konkreter un kinetischer Kunscht bstoht s Ziil in de Verainigung vu Kunscht un Leewe go em Rezipient e aktiv un sinnlig-ästhetisch Erlebnis z biete, wu iwer s rain Bildbschaue nusgoht.

No sim Physikstudium het si de Peter Vogel in de Schwiz mit Hirnforschig un de Entwicklig vu medizinische Grät bschäftigt. Si Intressi het vor allem de Kybernetik un neurobiologische Vorgänge gulte. Newe de elektronische Musik isch des de Zuegang zue sim kinschtlerische Konzept gsii. Grundpfiiler fir si Handle sin d Kybernetik, d Musik un de Performance gsii. De Vogel het scho frie elektronischi Musik kumpeniert, am Theater gschafft un elektronischi Inschtrument böut.

Si Arwet as Physiker in de Hirnforschig un si Schaffe as Musiker un Performer hän zue sire Kunscht gfiert, wu si erscht in de Interaktion zwische Werk un Bschauer entwicklet. Em Vogel sini Objekt, wu klinge un lychte, solle d Mensche zum Spiil bringe un ene d Verbindig zwische Kunscht un Technik klar mache. Ei s vu dr Werk, wu d Verbindig vu Kunscht un Technik un au d Partizipation vum Bschauer in de Fokus ruckt, isch *Minimal Music Piece* (1985). S handlet si um interaktivi Klanginschtallation, wu uf Liibbewegige vum Rezipienten reagiert, indem Tonfolge erzigt were. Wänn si de Bschauer em Objekt necher kunnt, wirft er Schatte uf inschtallierti Fotozelle un dodemit kunnt er in in Liechtschranke, wu Tonfolge produziere.

## Uuszaichnige
* 2004: Reinhold-Schneider-Priis vu de Stadt Friburg
* 2017: Oberrhiinische Kunschtpriis vu dr Stadt Offeburg

## Weblink
* Homepage vum Peter Vogel
* Spiel auf einer „Klangwand“ – Youtube-Video, Skulpturenmuseum Glaskasten, Marl
* The Sound of Shadows (2011) Film von Jean Martin, auf Vimeo

## Fueßnote
Ruine Untereggingen

D **Ruinè Untereggingè** isch è abgangeni Höèburg uff èrè Muschelkalchterrassè öppè 60 Meter übber Untereggingè (Flurnammè „Burghaaldè“), èm Ortsdeil vo dè Gmeind Eggingè im Landchrais Waldshuèt (Baddè-Württèbärg).

D Burg isch vomuètlich vo dè Hèrrè vo Küssèbärg im Chleggau baut worrè un stòt villicht im Dischput bi dè Entschtehung vo dè Landgrõfschaft Stüèlingè. 1251 wörrèd d Grõfè vo Lupfè als Bsitzer vom Dorf erwäänt. È „Burg Untereggingè“ odder è Gschlecht „vo Unterggingè“ erschint allerdings niènè urkundlich. Vo dè ehemòligè un vom Burgèforscher Heinz Voellner vomuètetè un begangenè Burgaalaag sin mit Vor- un Hauptburg no minimi Mauerräscht erhaaltè.

## Literadur
* Heinz Völlner: *Die Burgen und Schlösser zwischen Wutachschlucht und Hochrhein.* In: *Heimat am Hochrhein,* hrsg. vom Hochrhein-Geschichtsverein, 1975.

## Einzelnõchwys
Fritz Wolfsberger

Dr **Fritz Wolfsberger** (* 10. Merz 1902 z Mille; † 12. Februar 1959 z Fryburg isch e dytsche Haimetdichter gsii. Är het as Druckereilaiter gschafft 

Är het Artikel zue regionale Theme in Zytschrifte gschribe un Gedicht uf Alemannisch verfasst. En Uuswahl vu syne Gedicht isch anne 1956 unter em Titel „Zwische Blaue un Rhy“ uusechuu, e Neiuflag vum Gedichtband isch 1984 druckt wore. Verschideni vu syne Gedicht sin au vertont wore. Är het si im Millemer Hebelbund engaschiert un isch au „Hebelvogt“ vun em gsii.

Noch em Wolfsberger isch z Mille ne Stroß gnännt wore.

## Schrifte
* *Zwische Blaue un Rhy. Alemannische Gedichte.* Hebelbund, Müllheim (Baden) 1956. 86 S.

* *Herbst.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1964, 11, S. 3 ff.
* *Unsre Reggehager.* In: Das Markgräflerland. Geschichtsverein Markgräflerland, Schopfheim Bd. 23 (1961), 1, S. 165 Digitalisat bi dr UB Friburg
* *Die Ernte.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1959, 9, S. 5ff.
* *Des Markgräflers Heimweh.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1959, 9, S. 10ff.
* *Muedersproch - Was bleibt.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1958, 2, S. 3–4
* *Zu Hebels Geburtstag (1760-1826).* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1958, 5, S. 2
* *Des Markgräflers Heimweh.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1958, 10, S. 6 ff.
* *Die Reformation in Müllheim: durch Befehl von Markgraf Karl II. von Baden wird das Markgräflerland evangelisch.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1956, 2, S. 9–11
* *Das Kirchlein im Tale - aus der Geschichte der Margarethenkirche in Müllheim.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1953, 6, S. 8–9
* *Müllheim - unser Turnhälleli.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1952, 4, S. 13–15
* *Jeremias Gmelin - eine markante Gestalt des Markgräflerlandes: 1678 ging das Röttel'sche Oberamt in Flammen auf, französische Soldateska.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1950, 10, S. 3–4
* *Aus der Chronik des Weinortes Schliengen: der Dreißigjährige Krieg.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1950, 9, S. 2–3
* *140 Jahre Stadt Müllheim.* In: Die Markgrafschaft. Hebelbund, Müllheim 1950, 5, S. 15–16

## Literatur
* Fritz Fischer: *Fritz Wolfsberger.* In: Das Markgräflerland. Geschichtsverein, Schopfheim Jg. 1985, H. 1, S. 168–169 Digitalisat bi dr UB Friburg
* Leopold Börsig: Fritz Wolfsberger. In: Die Markgrafschaft, Heft 2/1959, S. 2 Digitalisat bi dr UB Friburg
* Hebelbund Müllheim: Nachruf auf Fritz Wolfsberger. In: Die Markgrafschaft, Heft 2/1959, S. 2 Digitalisat bi dr UB Friburg
* Richard Nutzinger: Meinem Freund Fritz Wolfsberger zum Gedenken. In: Die Markgrafschaft, Heft 4/1959, S. 9 Digitalisat bi dr UB Friburg 
* Leopold Börsig: *Sein Platz blieb leer. Gedanken zum ersten Todestag Fritz Wolfsbergers.* In: Die Markgrafschaft, Heft 2/1960, S. 3-4 Digitalisat bi dr UB Friburg

## Weblink

* Fritz Wolfsberger uf LEO-BW
* Textprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Waldschloss (Waldshut)

S **Waldschlössle**, au *Waldschlössle-Brauerei *odder *Brauerei-Waldschlössle*, isch è Gaschthuus im Chaletschtyl mit èrè Brauerei im Styl vom Hischtorismus z Waldshuèt gsi.

## Laag
S Waldschlössle isch wèg dè Uussicht uff dè Rhy z vorderscht vornè uff èm Ochsèbuckel gschtandè. Dè Ochsèbuckel isch dè weschtlichschte Spitz vom Plateau, wo öppè 40 m übber m Rhy lyt, un au dè Waldshuèter Innè- un Altschtadt, im Waldshuèter Baanhof un in zwǜschè dè Altschtadt un èm Ochsèbuckel au im Vyymärktblatz ebeni Flächi zum Bau botè hèt. S Waldschlössle isch wèg dè exponyrtè Laag vo Säckingè hèr odder au übber dè Hochrhy èwäg vom Fuller Fäld hèr guèt zum Sää gsi, hèt also è ortsbildbrägends Gebäude für Waldshuèt dargschtellt.

## Gschichte
Dè Brauereibsitzer Reinhart Härle hèt uff èm Waldshuèter Ochsèbuckel d *Waldschlössle-Brauerei* bedribbè. Vo sinè 13 Gschwǜschter sin drei vo sinè Brüèder ebbèfalls als selbschtändigi Brauer un Mälzer dätig gsi. Sin Bruèder Clemens Härle hèt diè no hüt eksischtyrendi Brauerei Clemens Härle gründèt.

Um 1899 hèt dè Härle Reinhart dè Architègt Jacques Gros mit dè Blaanung für è Gaschthuus nõch èm Vorbild vom Grand Hotel Dolder beuffdrait. Im Johr 1903 isch s Waldschlössle ygweit worrè. S isch èn belièbtè Ort übber m nördlichè, rächtè Ufer vom Hochrhy gsi. Um 1920 isch es i dè Bsitz vo dè Stadt Waldshuèt cho, wo dört voschideni Schuèlè un letschtlich denn d *Waldschlössle Realschuèl* ygrichtet hèt. Zämmè mit dè no räschtlichè Brauereibautè isch am Èndi vo dè 1970er Johr für 1,2 Millionè DM a dè Landchrais Waldshuèt vokauft worrè. 

## Abriss
Nõch vill Diskussionè un Bürgerbrotescht, wo sich durch è Unterschriftèaktion un è Demonschtration manifeschtyrt hèt, hèt sich dè Abriss vom Chraisdagsbeschluss anno 1978 bis in Hèrbscht 1980 usèzögerèt. Wègè Grücht, d Gegner vom Abriss würdèt è Huusbsetzung vom Waldschlössle blaanè, isch dè Abriss uff dè 18. Oktobèr 1980 terminyrt un durrègfüürt worrè. Im Morgègrauè vo sellèm Dag isch denn s Waldschlössle handstrychartig übber dè Huufè gschobè worrè. 
Dōdemit hèt s Blatz für s neue Landròtsamt Waldshuèt uff èm Ochsèbuckel obbè gää. Dè Entwurf zum Neubau, wo am 3.&nbsp;Mai 1984 ygweit worrè isch, stammt vom Waldshuèter Architègt Otto Thoß.

## Einzelnõchwys
Fides von Klingen

D **Fides vo Klinge** († am 28. Februar 1358 z Züri) isch vom Joor 1340 bis ane 1358 Äbtissi vom Fraumöischter z Züri gsi. Do dermit het si dört au als Stadtherrin gulte.

D Fides isch e Tochter vom Walter vo Klinge usem Thurgi gsi. Wo s Fraumöischter im Joor 1340 e nöii Äbtissi z bestimme gha get, sind grad zwo vo de Nonne gwält worde, d Fides vo Klinge und au d Beatrix vo Wolhuse. Dä Striit isch vore Kaiser Ludwig brocht worde, wo dä Fall em Berchtold vo Greyspach zum lööse gää het. Am 18. Dezämber 1341 het der Greyspach zu Gunschte vo de Fides entschyde.

Es isch e schwäri Zyt gsi für di nöi Vorsteheri. Wäge dr länge Vakanz het d Stadt Züri d Guetsheerschafte vom Fraumöischter lo überprüefe und d Uufsicht übers Chloschter a sich zoge. D Fides het sech als Äbtissi do dermit müesse abfinde. S Fraumöischtr het so wie d Stadt i sälere Zyt jo au vil duregmacht. D Pescht isch im 1348i cho, und Züri isch ine Chrieg verwicklet worde. Ane 1350 hets en Überfall i dr so gnänte *Mordnacht vo Züri* ggä, 1351 hend d Öschtriicher d Stadt belageret und 1352 s kaiserlige Heer. Das alls het derzue gfüert, ass us de Güeter ufem Land immer weniger Abgobe cho sind.

Drum het d Äbtissi alte Psitz vom Fraumöischter müesse verchaufe, zum Bischpil d Chile vo Horge un d Pfaarchile vom Sankt Peter z Züri. Ane 1358, ganz churz bevor d Fides gstorben isch, het ere wenigschtens dr Papscht Innozänz für ire Konvänt es Privileeg usgstellt, zum alle Psitz vom Fraumöischter z sichere.

## Lueg au
* Lischte vo de Äptissinne vom Fraumöischter z Züri

## Literatuur
* Peter Vogelsanger: *Zürich und sein Fraumünster. Eine elfhundertjährige Geschichte (853–1956).* Zürich 1994, S. 173–188.
* *Helvetia Sacra*, Abteilung III, *Die Orden mit Benediktinerregel*, Band 1, Dritter Teil. Francke Verlag, Bern 1986, S. 2008.

## Weblink
*
1358

|}
## Was isch bassiert?
* D Stadt Breme wird es Mitgliid vo de Hanse.
* Der Chaiser Karl IV. loot a däm Ort, wo spööter Karlsbad heisst, es Schloss lo boue.
* Der Leopold III. wird Herzog vo Öschtriich
* D Dörfer Häfelfinge, Wytschbrg, Rümlike und Zeglige im Baselbiet wärde zum erschte Mol imene Tegscht erwäänt.
* Haslibärg im Kanton Bärn wird s erschte Mol inere Urkunde erwäänt.
* D Gmeinde Rossfald im Unterelsass und Sànkriz im Oberelsass wärde s erscht Mol erwäänt.
* D Gmeind Untrasried im Allgäu wird s erscht Mol erwäänt.
*  Der Bonifacio Rotario d’Asti stiigt ufe Rocciamelone, wo me denzmol für e höchscht Bärg vo de Alpe agluegt het.

## Weblink
Oberrheinischer Kunstpreis

Dr **Oberrhiinisch Kunschtpriis Offeburg** isch e Kunschtpriis, wu sit 2011 all drei Johr vu dr Stadt Offeburg un em *Förderkreis Kunst + Kultur e.  V.* üsglobt wird. Dr Priis wird an Kischtlerne un Kischtler vun Ditschland, Frankrich oder üs dr Schwiz vergää, wu mit ihrem Wärk „einen wesentlichen Beitrag zur Kunst am Oberrhein“ glaischtet hän un isch mit 10.000 Euro dotiert. D Priisdreger wäre üsgwehlt vun ere Jury üs renomierte Kunschtkuratore un Museumsdirektore.

## Priisdregerne un Priisdreger
* 2011: Corinne Wasmuht, Berlin/Karlsrue
* 2014: Miriam Cahn, Basel/Bergell
* 2017: Peter Vogel, Friburg
* 2020: Peter Bosshart, Efrige-Chilche
* 2024: Claudia un Julia Müller, Basel

## Weblink
* Oberrhiinische Kunschtpriis uf dr Website vu dr Städtische Galeri Offeburg

## Fueßnote
1309

|}
## Was isch bassiert?
* Der Papscht Clemens V. goot mit der Kurie uf Avignon.
* Der Heinrich VII. wird z Aache zum dütsche Chünig gchrönt.
* D Marieburg im ehemolige Oschtpreusse wird der Sitz vom Dütsche Orde.
* D Ridder vom Johanniterorde erobere d Stadt Rhodos.
* Der Otto vo Grandson, Bischof vo Basel, stirbt.
* Der Lütold II. vo Röttele wird Bischof vo Basel.
* D Gmeind Gessling-Hemering z Lothringe chunt s erschte Mol inere Urkunde vor.

## Weblink
1191

|}
## Was isch bassiert?
* Der Berchtold vo Zäringe gründet d Stadt Bärn.
* Der Heinrich VI. wird vom Papscht Coelestin III. zum dütsche Chünig gchrönt.
* Der Rudolf vo Zäringe, Erzbischof vo Mainz, stirbt.
* D Gmeind Wiiler im Oberelsass isch s erschte Mol inere Urkunde erwäänt.
* Uf em Dritte Chrüzzug erobere d Ridder us em Obeland d Stadt Akkon. Vor der Stadt stirbt der Herzog vo Schwoobe, der Friedrich VI.
## Weblinks
Heinz Reiff

Dr **Heinz Reiff** (* 16. Dezämber 1921 z Löörech; † 26. Juli 1997 au dert) isch e dytsche Dichter gsii.

## Lääbe
Dr Reiff isch mit 18 Johr Soldat im Zweete Wältchrieg wore un isch speter in Chriegsgfangeschaft chuu un erscht mit 27 Johr wider haimchuu. Är het noch em Chrieg as Chaufmann gschafft, 1987 isch er in Ruestand gange.

Dernääbe het er aafange chinschtlerisch mit Laim un Polyester z schaffe un het au Bilder gmolt. Scho frie het er au Gedicht un Gschichte gschribe, uf Hochdytsch un uf Alemannisch. As chlaini sälber druckti Broschüre het er Gedicht uf Dytsch, uf Alemannisch („E weng vergäutscht. Alemannische Gedichte“) un Churzgschichte („Briefe an Mme. X. Kurzgeschichten“) uusegee. Anne 1987 het er en Uuswahl vu Gedicht un Gschichte unter em Titel „Zwischen Kernholz und Rinde“ publiziert. Gedicht vun em sin au in dr Anthology „weleweg selleweg“ uusechuu. Gwohnt het dr Reiff z Rümmige. Im Juli 1997 isch er im Alter vu 75 Johr gstorbe. Är isch e Kusäng gsii zue dr Ingeborg Schütze.

## Wäärch
* *Zwischen Kernholz und Rinde. Gedichte und Geschichten.* Daniela Reiff, Rümmingen 1987

## Weblink
* Dreylanddichterweg: Heinz Reiff
* Reiff, Heinz uf Leo-BW
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
1074

|}
## Was isch bassiert?
* Der Hermann I. vo Bade, der erscht Marggrof vo Bade, stirbt im Chloschter Cluny.
* D Benediktinerabtei vo Wàlburi im Underelsass wird vom Dietrich vo Moussons gründet.
* Der Burkhard, Bischof vo Losann, gründet d Stadt Avenches.
* D Gmeinde Bossedorf, Scharle, Wilse im Underelsass chömet s erscht mol in ere schriftleche Kwelle vor.
* D Gmeind Heilikriz im Oberelsass, wo bim ene alte Benediktinerinnechloschter entstanden isch, chunt s erscht mol in ere schriftleche Kwelle vor.

## Weblink
Arica

**Arica** isch e Stadt ganz im Norde vo Chile.

Arika hät öpe 186'000 Iiwohner und liit knapp 20 Kilometer vo de Gränze zu Peru am Pazifik. D Hafestadt wörd öberragt vom 260 Meter höche *Morro de Arica*, eme felsige Hügel, won en Uusicht öber d Stadt und de Hafe büted. S Klima i de Region vo Arica isch trochen und warm. Dank de Wasserzuelaitig us den Ande gits aber gnueg Trinkwasser und es chönd sogär d Parkaalage demit bewässered wärde. Arbetsplätz häts z Arica wäg em Hafe, de Industrii und em Tourismus. D Touriste chömed underanderem wäg de aagnehme Wassertemperature.

## Sport
Im 1962, wo z Chile e Wältmaischterschaft im Fuessball stattgfunde hät, isch underanderem s Eröffnigsspiil im Stadion vo Arica ustrait wore. S Stadion hät me Mitti April, aso churz vor de WM eröffne chöne.

## Weblink
Concepción

**Concepción** (spanisch för *Empfängnis*) chan aini vo däne Bedütige ha:
* *Concepción*, de spanisch Name vom Fäschttag *[[Unbefleckte Empfängnis]] Mariens*, wo am 8. Dezember gfiired wörd

**Concepción** isch en spanische Vor- und Familiename

**Concepción** isch de Name oder Namesbestandtail vo verschidnige Verwaltigsgebiet und Ortschafte: (en Uuswahl)
* Provinz Concepción (Chile), e Provinz i de Region Biobío, Chile
* Erzbistum Concepción, es Erzbistum mit Sitz z Concepción, Chile
* Concepción (Chile), d Hopstadt vo obe gnännte Provinz und Region z Chile

witers:
* *Concepción*, en Vulkan z Nicaragua
* *Concepción*, de Name oder Namesbestandtail vo villne Cherche im spanischsprochige Ruum
1046

|}
## Was isch bassiert?
* Der Clemens II. vo Hornburg wird zum Papscht gwäält.
* Der Heinrich III. wird vom Clemens II. zum Chaiser vom Heilige Römische Riich gchrönt.
* D Heilwig vu Dagsburg, Gràfin vu Eghisha un Müeter vum Pàpscht Leo IX., gründet s Kloschter vum Eelaberg, a Auguschtiner-Chorherra-Prioràt, im Owerelsass.
* Der Bischof Eberhard vo Konschtanz stirbt.
* D Stadt Mindelhoi z Bayern chunt s erschte Mol in ere Urkunde vor.
* D Gmeind Wenderbach vo Bade-Württebärg wird s erschte Mol inere Urkunde erwäänt.

## Weblinks
Adlikon

**Adlikon** isch de Name vo däne Ortschafte im Kanton Züri, Schwiz:
* *Adlike*, es Dorf i de gliichnamige Gmaind bi Andelfinge und drumm uf de Landcharte *Adlikon b. Andelfingen*
* *Adlike*, es Dorf i de Gmaind Rägischtoorf und drumm uf de Landcharte *Adlikon b. Regensdorf*
Albulapass

Der **Albulapass** () isch en Wäg über en Bärgsaddel im Bündnerland.

Der Pass het d Höchi vo 2312 Meter über Meer. D Strooss goot vo der Ortschaft Thiefakaschta im Albulataal, wo d Rute übere Julierpass abzwäigt, über Filisur, Bergüün und Preda ufe Bärg und uf der Südsyte über d Alp *Alvra* uf La Punt im Engadiin abe. D Passhöchi liit zwüsche de Bärge *Piz Üertsch* im Norde und *Piz da la Blais* im Süüde.

Ane 1695 het me am *Bergüünerschtei*, em höche Felse, wo früener kei guete Wäg dureggangen isch, en erschti Strooss für d Säumer gmacht.

Uf der Weschtsyte vom Pass isch d Kwelle vo der Albula.

Sid em Johr 1904 goot d Albulabaan, wo ne Linie vo de Räätische Baan isch, vo Thusis mit Cheerdunnel und schöne Viadukt und em Albuladunnel is Taal vom Beveriinbach und uf Bever im Engadin ufe. D Baan isch bis uf Preda i der Nöchi vo der Passstrooss. Der Dunnel vo de Baan isch 5865 Meter lang. Ane 2008 isch die Bahnstreki id Lischte vom Wältkultuurerb vo de UNESCO ufgnoo worde.


Albula Hospiz.jpg|Hoschpiz
Albulastrasse.jpg|D Passstross
Albulapass-116-Berguen bis Passhoehe-Viadukte-2006-gje.jpg|Räätische Baan
Albulapass-124-Berguen bis Passhoehe-Bergwald-2006-gje.jpg
Albulapass-134-Berguen bis Passhoehe-Palpuognasee-2006-gje.jpg|Palpuognasee
Albulapass-154-Berguen bis Passhoehe-Bergspitzen-2006-gje.jpg
Albulapass-174-Berguen bis Passhoehe-Berghang-2006-gje.jpg
Albulapass-212-Passhoehe-Kuehe-2006-gje.jpg


## Weblink

* 
* Schweizerseiten: Albulapass
* Mit dem Fahrrad über den Albulapass
1100

|}
## Was isch bassiert?
* Der Bischof Otto vo Strossburg, wo us em Riesgau a der Donau cho und en Soon vom Friedrich vo Büren, em Stammvater vo de Staufer, gsi isch, stirbt am 3. Augschte.
* Sy Nochfolger, der Balduin vo Strossburg, isch am 23. Augschte Bischof worde, aber scho am 30. Oktober vom glyche Joor gstorbe. In der Chronik vo Strossburg heissts: *…was nuwent sehs wuchen bischof.*
* Radolfzäll am Bodesee chunt vom Abt vom Chloschter Riichenau mit ere Urchund s Markträcht über; das isch s eltischte bikannte Stadträcht vo Südweschtdütschland.
* Am 18. Juli stirbt der Gottfried vo Bouillon, wo ufem Erschte Chrüzzug vo 1096 bis 1099 en Aafüerer vo de europäische Ridder und denn dr erscht Chönig vo Jerusalem gsi isch. Als Nochfolger wird sin Brueder, der Balduin I., Graf vo Verdun, Chönig z Jerusalem.

## Weli alemannische Ort sind s erschte mol in historische Kwelle erwäänt?
* Wìlde ìm Unterelsàss
* Merze ìm Owerelsàss
* Aach em Landkreis Konstanz vu Bade-Wirttebärg
* Weissich em Landkreis Beblenga vu Bade-Wirttebärg
* Reischatshause im Rhy-Necker-Chrais vu Bade-Wirttebärg
* Beeghiile em Alb-Done-Kreis vu Bade-Wirttebärg
* Dããhause em Oschtalbkreis vu Bade-Wirttebärg
* Kisselbronn im Enzkreis vu Bade-Wirttebärg

## Weblink
Albula (Fluss)

D **Albula** (uf Rätoromanisch *Alvra*) isch der gröscht Näbefluss vom Hinterrhy im Bündnerland.

Im Romanische het der Fluss au “Alma” gheisse; das bedüütet uf Düütsch «der wyss Fluss», wie men im Dicziunari Rumantsch Grischun online cha nocheläse: ALMA.

Der Fluss het syni Kwelle am Albulapass. Im Albulataal goot er dur ne Reje vo änge Tobel und Schluchte und über Gländstuefe abe. A dene Stelle, wo s Taal chly breiter isch, sind Dörfer entstande. Unden a Filisur chunt vo der rächte Syte der Fluss Landwasser vo Tavaas abe i d Albula; bi Thiefakaschta vo der lingge Syte d Julia (*Gelgia*), wo vom Julierpass här chunt. D Albulastreki vo der Räätische Baan goot im ganze Taal es baar Mol hin und här über de Fluss.

Ane 1898 isch der Stausee *Palpuogna* oben em Wiiler Preda bout worde; es zwöits Wasserchraftwärch a der Albula stoot bi Filisur, und es dritts, wo em EWZ ghört, oben a der Schiinschlucht bi Alvaschein; das het bi der Solisbrugg e Staumuur, wo ane 1986 gmacht worden isch, und s Maschinehuus bi Sils unde. Bi dr Solisbrugg chunt vo der Länzerheid der Bach *Rain digl Lai* abe (uf Dütsch: *Heidebach*; wörtlech wär das *Heide-Rhy*).

Bi Sankt Agatha i der Gmeind Scharans und em Wiiler Fürschtenaubruck (Romanisch: *La Punt*), wo zu dr Gmeind Fürschtenau ghört, mündet d Albula in Hinterrhy. A däre Stell isch bis is 19. Joorhundert en Zollbrugg übere Rhy gstande, wo füre Vercheer wichtig gsi isch.

## Weblink

* 
* Beschribig vom Fluss für die, wo druff Wildwasserfaarte mache

## Fuessnoote
Punt Ota (Cinuos-chel-Brail)

D **Punt Ota** () isch en alti Strossebrugg im Engadiin im Bündnerland.

Der Name *Punt Ota* isch rätoromanisch und bedütet *Höchi Brugg*.

D Brugg goot über de Bach *Ova de Punt Ota*, wo in Fluss Inn mündet. Si lyt bi de Engadiiner Gmäinde S-chanf und Zernez und het als markante Ort e geografischi Bedütig, wil si als Gränzpunkt gnoo wird zum s Oberengadiin vom Underengadiin z trenne.

En Brugg hets det sid em Middelalter ggä. Di nöi Brugg isch ane 2008 wi die eltere a däre Stell us Holz bout worde und darf hüt nur no vo langsame Vercheersmiddel, vo Puure und vo Fahrzüg vom Forschtdienst pruucht wärde.

## Weblink

* Swiss Timber Bridges