open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eschbronn

**Eschbronn** (amtlich *Eschbronn*) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Eschrbonn leit em Oschte vom mittlere Schwarzwald. Nochbergmoede send Schramberg em Norde, Dunningen em Oschte, Zimmern ob Rottweil em Side ond Hardt em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 53,1 % Landwirtschaftsfleche, 33,8 % Wald, 12,9 % Sidlongsfleche ond 0,2 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Eschbronn gheret d Gmoedsdoel Locherhof (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Geigenberg) ond Mariazell (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Rotsee, Teufen ond Untere Mühlbauern ond dr Hef Alte Ziegelhütte, Berken, Burschachen, Gaisfurt, Harzwald, Hirschbühl, Kohlholz, Lehen ond Maden).

## Gschicht
D Gmoed Eschbronn ischt zom 1. Dezember 1972 entstande durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Locherhof ond Mariazell. Locherhof ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1326.

## Verwaltong
Eschbronn hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

Dr Schuldes vo Eschbronn ischt dr Franz Moser.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Eschbronn ghert zom Oberrheialemannisch

## Weblink

* www.eschbronn.de

## Fueßnote
Fluorn-Winzeln

**Fluorn-Winzla** (amtlich *Fluorn-Winzeln*) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Fluorn-Winzla leit am Oschtrand vom Schwarzwald iber em Neggerdal, rond sechs Kilometer weschtlich vo Oberndorf am Neckar. Nochbergmoede send dr Alpirsbacher Stadtdoel Peterzell em Landkroes Fraidestadt em Norde, den Oberndorfer Stadtdoel Beffendorf em Oschte, dr Schramberger Stadtdoel Waldmössingen em Side ond Aichhalden em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 53,6 % Landwirtschaftsfleche, 34,7 % Wald, 11 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Fluorn-Winzla gheret d Gmoedsdoel Fluorn (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Pochenmühle) ond Winzeln (mit em gleichnamige Dorf ond dr Hef Kirchentannen, Staffelbach ond Untere Mühle).

## Gschicht
D Gmoed Fluorn-Winzla isch zom 1. November 1972 entstande durch dr Zammeschaluss vo dr Derfer Fluorn ond Winzla. Fluorn ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1099.

## Verwaltong
Fluorn-Winzla hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

Dr Schuldes vo Fluorn-Winzla ischt dr Bernhard Tjaden.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Fluorn-Winzla ghert zom Schwäbisch

## Weblink

* www.fluorn-winzeln.de

## Fueßnote
Hardt (Schwarzwald)

**Hard** (amtlich *Hardt*) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Hard leit am Oschtrand vom mittlere Schwarzwald uf em waldreiche *Hardt*. Nochbergmoede send d Stadt Schramberg em Norde ond Weschte, Eschbronn em Oschte ond em Side Königsfeld em Schwarzwald-Boor-Kroes em Side.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 49,3 % Landwirtschaftsfleche, 36,4 % Wald, 14 % Sidlongsfleche ond 0,3 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Hard gheret s gleichnamig Dorf, d Sidlonge Teilen ond Tischneck, dr Weiler Hugswald, d Hef Friedrichsberg, Nägelessee, Nonnenberg ond Steinreute ond dr Wohnblatz Neuwelt.

## Gschicht
Bis 1840 hot Hard zue Mariazell ghert.

## Verwaltong
Hard hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

Dr Schuldes vo Hard ischt dr Herbert Halder.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Hard ghert zom Oberrheialemannisch

## Weblink

* www.hardt-online.de

## Fueßnote
Dietingen

**Diadinga** (amtlich *Dietingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Diadinga leit em Obere Neggerdal, zwische Schwarzwald ond dr Schwäbische Alb, rond faef Kilometer vo dr Kroesstadt Rottweil. Nochbergmoede send Epfendorf em Norde, Rosenfeld ond Zimmern unter der Burg em Zollernalbkroes em Oschte, d Kroesstadt Rottweil em Side ond Villingendorf em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 51,1 % Landwirtschaftsfleche, 36,4 % Wald, 10,6 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Diadinga gheret d Gmoedsdoel Böhringen (mit em gleichnamige Dorf ond dr Wohnblätz Böhringer Mühle ond Kapellenhof), Dietingen (mit em gleichnamige Dorf, em Schloss ond Gheft Hohenstein, em Gheft Tierstein ond em Wohnblatz Hasler-Wasen), Gößlingen, Irslingen (mit em gleichnamige Dorf ond dr Heiser ond Kapelle Mariahochheim) ond Rotenzimmern (mit em gleichnamige Dorf ond em Gheft Bettenberger Hof).

## Gschicht
Diadinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 786.

## Verwaltong
Diadinga hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

Dr Schuldes vo Diadinga ischt dr Frank Scholz.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Diadinga ghert zom Schwäbisch

## Weblink

* www.dietingen.de

## Fueßnote
Dornhan

**Doarna** (amtlich *Dornhan*) ischt a Stadt em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Stadt hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Doarna leit ouf ere Hauchebene em Schwarzwaldvorland iber dr Däler vo Negger ond Glatt. Nochbergmoede send Sulz am Neckar em Oschte, Oberndorf em Side (boede Landkroes Rottweil), Alpirsbach ond Loßburg em Weschte ond Glatten ond Schopfloch em Norde (älle Landkroes Fraidestadt)

D Gmarkong setzt sich zemme ous 49 % Landwirtschaftsfleche, 38,1 % Wald, 11,4 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Doarna gheret d Stadtdoel Bettenhausen, Busenweiler (mit em gleichnamige Dorf ond em Weiler Aischfeld), Dornhan (mit dr gleichnamige Stadt, dr Weiler Dobel ond Gundelshausen), dr Hef Friedrichshof ond Oberhart ond dr Wohnblätz Brandeck ond Braunhalden), Fürnsal (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Fürnsaler Sägmühle), Leinstetten (mit em gleichnamige Dorf ond em Weiler Kaltenhof), Markschalkenzimmern ond Weiden.

## Gschicht
Doarna ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 777 als "Turnheim".

## Verwaltong
Doarna hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

Dr Schuldes vo Doarna ischt dr Markus Huber.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Doarna ghert zom Schwäbisch

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* www.dornhan.de

## Fueßnote
Sulz am Neckar

**Sulz** (amtlich *Sulz am Neckar*) ischt a Stadt em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Stadt hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Sulz leit em Obere Neggerdal, zwische Schwarzwald ond Schwäbischer Alb. D Gmarkong setzt sich zemme ous 48 % Landwirtschaftsfleche, 38 % Wald, 12,2 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Sulz gheret d Stadtdoel Bergfelden (mit em gleichnamige Dorf ond dr Wohnblätz Salzbohrhaus ond Untermühle), Dürrenmettstetten (mit em gleichnamige ond em Wohnblatz Ziegelhütte), Fischingen (mit em gleichnamige Dorf, em Gheft Wehrstein ond em Wohnblatz Haltestelle Fischingen), Glatt (mit em gleichnamige Dorf ond em Gheft Oberhof), Holzhausen, Hopfau (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Brachfeld, Neunthausen, Niederdobel ond Reinau ond dr Wohnblätz Nießle ond Sommerhalde), Mühlheim am Bach (mit em gleichnamige Dorf ond dr Wohnblätz Untere Mühle ond Staatsdomäne Weiherhof), Renfrizhausen (mit em gleichnamige Dorf ond dr Hef Staatsdomäne Bernstein ond Staatsdomäne Kirchberg), Sigmarswangen ond Sulz am Neckar (mit dr gleichnamige Stadt, dr Hef Marienhof, Riedelhalde ond Schnaithof ond dr Wohnblätz Geroldstein, herzogliche Domäne mit Ruine Albeck, Ramshalde ond Viehhaus).

## Gschicht
Sulz ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 790 als *villa publica Sulza*.

Sulz war Sitz vo me wirttabergischa Oberamt.

Dr jetzig Stadtteil Glatt war bis 1853 Sitz vo ma hohezollarische Oberamt. S Wasserschloss Glatt aus dr Renaissance isch guat erhalta.

## Verwaltong
Sulz hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

Dr Schuldes vo Sulz ischt dr Gerd Hieber.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Sulz ghert zom Schwäbisch

## Leit
* Lina Hähnle (1851–1941), deitsche Naturschitzere
* Paul Schmid (1895–1977), deitscher Lyriker ond Schriftsteller
* Ulrich Lang (1933–2018), deitscher Bolitiker
* Mirjam Quinte (* 1952), deitsche Filmproduzentin

## Literatur
* *Sulz. Alte Stadt am jungen Neckar.* Festschrift zur 700-Jahrfeier der Stadtrechtsverleihung. Hrsg. von der Stadt Sulz am Neckar. Sulz am Neckar, 1984.
* Christoph Bühler: *Die Herrschaft Geroldseck. Studien zu ihrer Zusammensetzung und zur Familiengeschichte der Geroldsecker im Mittelalter.* In: *Veröffentlichungen der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg.* Band 96. Stuttgart 1981.

## Weblink

* www.sulz.de

## Fueßnote
Villingendorf

**Villingedorf** (amtlich *Villingendorf*) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Villingedorf leit am Oschtrand vom mittlere Schwarzwald iber em Obere Neggerdal. Nochbergmoede send Dunningen em Weschte, die Rottweiler Exklave Hochwald ond Bösingen em Norde, Epfendorf ond Dietingen em Oschte ond Rottweil ond Zimmern ob Rottweil em Side.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 46,4 % Landwirtschaftsfleche, 31,3 % Wald, 21,9 % Sidlongsfleche ond 0,4 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Villingedorf gheret s gleichnamig Dorf ond s Gheft Tannwald.

## Gschicht
Villingedorf ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1139.

## Verwaltong
Villingedorf hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

Dr Schuldes vo Villingedorf ischt dr Karl-Heinz Bucher.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Villingedorf ghert zom Schwäbisch

## Literatur
* *Chronik Villingendorf* Villingendorf 2008 
* Christian Eith: *Ortschronik der Gemeinde Villingendorf.* Villingendorf 1957

## Weblink

* www.villingendorf.de

## Fueßnote
Vöhringen (Württemberg)

**Vehringa** (amtlich *Vöhringen*) isch a Gmaind em Landkroes Rottweil en Bada-Wirdaberg. D Gmaind hôt  Eiwohnô (Stand: ).

## Geografi
Vehringa leit am Oschdrand vom Middlôra Schwarzwald em Korngäu. Nôchbôgmaindena send Sulz am Näggô em Norda, Rausafeld (Zollernalbkroes) em Siadoschda ond Oberndorf am Näggô em Siadweschda.

D Gmarkong setzt sich zemma aus 38,2 % Landwirtschaftsfläche, 41,9 % Wald, 16,3 % Sidlongsfläche ond 3,6 % sonschdichô Fläche.

## Gmaindsgliderong
Zo Vehringa ghert da Gmaindsdoal Vehringa (mit em gleichnamiga Dorf, d Hef Rötenmühle ond Siegelhaus ond em Wohnblatz Ziegelhütte) ond da Gmaindsdoal Vehringa-Widdôschhausa (amtlich Vöhringen-Wittershausen).

## Gschicht
Seid se d Remô vrdriba hen, hen d Allemanna uff em Gebiet vo da Vehringô Gmarkong gläbd. Da Name Vehringa isch dann zom erschda Môl gnannt worra em Jôhr 772. Dômôls sen d Herzeg vo Teck d Herra vo Vehringa gsai. Zo Zeida vom Herzogtum Wirdaberg hôts dann zom Oberamt vo Rausafeld gherd ond ab em Jôhr 1806 zom Oberamt Sulz. Während am Kriag gega Preißa hend Vehringô uff da Seid vô Eschdreich kempfd. Em Jôhr 1938 isch Vehringa dann zom Landkreis Horb komma ond durch d Kreisreform vo 1973 zom Landreis Rottweil.

## Verwaltong
Vehringa hôt a Verwaltongsgmoendschaft mit da Stadt Schramberg ond da Gmaindena Hardt ond Lutterbach vereibart.

Da Schuldes vo Vehringa isch da Stefan Hammer.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Religion
D maischde Vehringô send seid da Reformatio evangelisch. D Kirchagmaindena vo beidana Derfô ghered zo da Evangelischa Landeskirch en Wirdaberg. S'geit abô au Katholika ond Neiaboschdolische.

## Kultur
Vehringa hôt a aktivs Veraisleaba. S'geit ondôandrem zwoa Sportverei on zwoa Blôskapellena. D Blôskapell vo Widdôschhausa macht seid ibô dreißg Jôhr s Backhausfescht, wos Salz- ond Zwieblberda geit. 
Zodem hôts a Narrazunft, mit da Hauptfigur, am sogennanda Broadschua.  Da Boadschua gôht zrig uff an Bauô vo Vehringa wo gherig broade Fias ghett hôt mit deana er sai Henn mitsamt ihre Bibberle vrdabbt hôt. 
Wias Tradition isch, wrd en Vehringa äll Jôhr an Fasnetsboom, an Maiboom ond an Chrischtboom uff am Dorfplatz vor da Kirch uffgschdellt.

## Dialekt
Da Dialekt vo Vehringa gherd zom Schwäbischa

## Weblink

* www.voehringen-bw.de

## Fueßnote
Wellendingen

**Welledinge** (amtlich *Wellendingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Welledinge leit uf em „Gloene Heibärg“ am Fueß vo dr Schwäbische Alb. Nochbergmoede send Rottweil em Weschte, Schömberg em Zollernalbkroes em Nordoschte, Deilinga em Oschte, Gausa em Sidoschte ond Friddlinga em Side, älle drei em Landkroes Duttlinga.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 50,3 % Landwirtschaftsfleche, 35,7 % Wald, 12,7 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Welledinge gheret d Gmoedsdoel Wellendingen (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Stungen ond dr Hef Katzensteig, Untere Mühle ond Ziegelhütte) ond Wilflingen.

## Gschicht
Welledinge ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1258.

## Verwaltong
Welledinge hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

Dr Schuldes vo Welledinge ischt dr Thomas Albrecht.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Welledinge ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.wellendingen.de

## Fueßnote
Zimmern ob Rottweil

**Zimmern** (amtlich *Zimmern ob Rottweil*) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Zimmern leit uf ere Hochfleche iber em em Obere Neggerdal. D Ortsdoel Horgen, Stetten ond Flözlingen liget älle em Dal vo dr Eschach. Nochbergmoede send Eschbronn, Dunningen ond Villingendorf em Norde, d Stadt Rottweil em Oschte, Deißlingen em Side ond Niedereschach ond Königsfeld em Schwarzwald, boede em Schwarzwald-Boor-Kroes, em Weschte.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 50,6 % Landwirtschaftsfleche, 30,9 % Wald, 16,4 % Sidlongsfleche ond 2 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Zimmern gheret d Gmoedsdoel Flözlingen, Horgen (mit em gleichnamige Dorf ond em Gheft Wildenstein), Stetten ob Rottweil ond Zimmern ob Rottweil.

## Gschicht
Zimmern ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1275.

## Verwaltong
Zimmern hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

D Schuldese vo Zimmern ischt d Carmen Merz.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Zimmern ghert zom Schwäbisch

## Leit
* Erwin Teufel, Bolitiker (CDU)

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* www.zimmern-or.de

## Fueßnote
Liste der Kulturgüter von nationaler Bedeutung im Kanton Basel-Landschaft

In dere Liste si alli Kulturgüeter (A-Objekt) im Kanton Basel-Landschaft ufgfüert, wo nazionaal bedütend si und wo in dr Usgoob 2009 vom Schwizerische Inwentaar vo de Kulturgüeter mit nazionaaler und regionaaler Bedütig ufglistet si. Si isch noch bolitische Gmäinde sortiert; din si 36 Äinzelbaute, säggs Sammlige und 22 archeologischi Fundstelle.

## Abchürzige
* A: Archeologii
* Arch: Archiv
* B: Bibliothek
* E: Äinzelobjekt
* M: Museum
* O: Meerdäiligs Objekt

## Inwentar noch Gmäinde

### [[Aesch BL|Ääsch]]

|}

### [[Arlesheim|Arlese]]

|}

### [[Augst]]

|}

### [[Bennwil|Bämbel]]

|}

### [[Birsfelden|Birsfälde]]

|}

### [[Bottmingen|Bobbmige]]

|}

### [[Brislach|Brislech]]

|}

### [[Bubendorf BL|Buebedorf]]

|}

### [[Burg im Leimental|Burg im Läimedaal]]

|}

### [[Buus]]

|}

### [[Duggingen|Duggige]]

|}

### [[Kilchberg BL|Kilchbärg]]

|}

### [[Lampenberg|Lampebärg]]

|}

### [[Langenbruck|Langebrugg]]

|}

### [[Läufelfingen|Löifelfinge]]

|}

### [[Laufen BL|Laufe]]

|}

### [[Lausen BL|Lause]]

|}

### [[Liestal|Liestel]]

|}

### [[Maisprach|Mäisprech]]

|}

### [[Münchenstein|Münchestäi]]

|}

### [[Muttenz|Muttez]]

|}

### [[Nenzlingen|Nenzlige]]

|}

### [[Oltingen|Oltige]]

|}

### [[Ormalingen|Ormalinge]]

|}

### [[Pfeffingen BL|Pfäffige]]

|}

### [[Reigoldswil|Reigetschwyl]]

|}

### [[Rümlingen|Rümlige]]

|}

### [[Sissach|Sissech]]

|}

### [[Waldenburg BL|Waldeburg]]

|}

### [[Ziefen|Ziefe]]

|}

### [[Zunzgen|Zunzge]]

|}

## Weblingg

* KGS-Inventar, Bundesamt für Bevölkerigsschutz
* Kantonsliste Basel-Landschaft (A-Objekt)  vom KGS-Inventar (PDF, 385 KB)
Kontrabass

Dr **Kontrabass** (o **Bassgiiga**, Abk.: *Kb.*) isch s tüüfschte und gröschte Striichinstrumänt und wörd us verschedana Arta vo Holz, meischtens Rottanna- und Ahorn-Holz, gmacht. Er hät entwedr vier odr füüf Saita ((1H –) 1E – A – D – G), wo met amna Boga gschtreha wören odr o met da Fingr zopft. D Kontrabäss wörden vo Kontrabassbauer hergschtellt, wo dr Bruaf Giigabauer glernt händ, sich abr net no met da klina Inschtrumenta bis zom Cello befassend.

Dr Kontrabass isch in vilna verschedana Mosegschtiil verträta, ma schpelt na im klassischa Sinfonieorkeschtr genauso wia im Jazz, im uurschprüngliha Rock’n’Roll und i dr Volksmoseg.

## Ufbau
D Kontrabäss wiisend Element vo dr Gamba und vo dr Giiga uf, sodass ma net genau säga ka, i welhe Famele sie ghören.

S git o verschiedene Usfüahrega met meh odr weniger schtarka Iiflöss vo dr aana oder andera Sita, zom Bischpiel statt em Schnegg wia bir Giiga an Lööwakopf wia bir Gamba.

## Weblink

* Gsellschaft vo de Bassiste z Dütschland
Schenkenzell

**Schenggezäll** (amtlich *Schenkenzell*) ischt a Gmoed em Landkroes Rautweil en Bada-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Schenggezäll leit em Mittlere Schwarzwald am Zammeflussd vo dr Kloene Kinzig ond dr Kinzig. Nochbergmoede send Schiltach, Wolfach, Bad Rippoldsau-Schapbach, Alpirsbach ond Aichhalden.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 8,7 % Landwirtschaftsfleche, 86,7 % Wald, 3,8 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Schenggezäll gheret d Gmoedsdoel Kaltbrunn (mit dr Weiler Kaltbrunn, An der Gütsch, Roßberg, Vortal, Wittichen ond Zundelgraben, dr Zenke Gallenbach, Hinter Heubach, Müllersgrund ond Wüstenbach, dr Hef Auf dem Bühlhof ond Rinkenbach ond dr Wohnblätz Auf der Lay, Bei der Gütegottesgrube, Beim Försterhaus, Brestental, Grausenloch, Heubachmühle, Jägerhaus ond Reilinsberg) ond Schenkenzell (mit em gleichnamige Dorf, dr Zenke An der Witticherstraße, Dachsloch, Grubersgrund, Holzebene, Kaibach, Müllerswald, Tannengrund, Tös ond Vorder Heubach, d Heiser ond Hef Bühl, Haldenhof, Im Löchle, Tannenhof ond Wiedmenhof, dr Hef Auf der Steig, Dürrhof, Erlenberg, Fräulinsberg, Herrenwald, Kuhberg, Neuhaus bei Zollhaus Württemberg, Oberhalden, Rotlehof, Stockhof, Süßlesberg, Waldenbrunn ond Winterhalden ond dr Wohnblätz Brandsteig, Burgstall, Eselgrund, Gelbeckle, Herrenberg, Herrengrund, Kegelriß, Nachtloch, Schloßhof mit Schenkenburg, Stockmühle ond Teufelsküche.

## Gschicht
Em Johr 1244 wird zom erschte Mol a *Schenk von Celle* gnennt.

## Verwaltong
Schenggezäll hot a Verwaltongsgmoeschaft mit dr Stadt Schramberg ond dr Gmoede Hardt ond Lutterbach vereibart.

Dr Schuldes vo Schenggezäll ischt dr Bernd Heinzelmann.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Schenggezäll ghert zom Schwäbisch

## Literatur
* Hans Harter: *Adel und Burgen im oberen Kinziggebiet. Studien zur Besiedlung und hochmittelalterlichen Herrschaftsbildung im mittleren Schwarzwald.* Freiburg / München
* Hans Harter: *Die Schenkenburg* In: *Die Ortenau* Band 64. 1984.
* Gemeinde Schenkenzell (Hrsg.):*Schenkenzell – Ein Blick zurück* 1. Auflage. Geiger-Verlag, Horb am Neckar 2005

## Weblink

* www.schenkenzell.de

## Fueßnote
Fondation Herzog

D Stifdig **Fondation Herzog** isch 2002 gründet worde und isch e Baasler Museum für d Gschicht und Entwigglig vo dr Fotografii und d Gschicht vo dr Industriigsellschaft in fotografische Dokumänt. Si bestoot brimär us dr *Sammlig Herzog* vom Peter Herzog, wo öbbe 300'000 Fotografie zelt. D Sammlig us Wärk us dr Pionierzit, us dr professionelle und dr künstlerische Fotografii und us Amatöörufnaame zäigt alli Technike, wo sit dr Erfindig vom Medium verwändet worde si, und umfasst dr Zitruum vo 1839 bis öbbe 1970.

D Bezäichnig as «Laboratorium» söll dütlig mache, ass d Instituzioon «im umfassendste Sinn und Usmass dr Usenandersetzig mit em Medium Fotografii dient, wo immer wääsentliger wird».

## Lueg au
* Museum z Baasel

## Weblingg
* Fondation Herzog
* Stifdigszwäck
* ''«Eine Art von Esperanto»: Die Sammlung Herzog - ein «Laboratorium für Photographie» in Basel'', in: ''Neue Zürcher Zeitung'', 29. April 2002
Maylin Wende

D **Maylin Wende** geborene Hausch (* 22. Sebdember 1988 z Stuegert) ischt a deitscha Eiskunschtlaifere.

## Aus ihrem Leaba
D Maylin Hausch ischt am 22. Sebdember 1988 z Stuegert uff d Welt komma. Des Mädle ischt grad amôl viir Jôhr alt gwäa, dô hôt-se mit-em Eiskunschtlaufa ôôgfanga, zerscht alloi ond schbäder mit-ma Partner als Paarlaifere. Dr erschde Partner isch dr Steffen Hörmann gwäa. Mit sellem zamma send dia zwoi 2006 Deitsche Moischder em Paarlauf wôrra. S hôt abr et lang dauret, ond dr Steffen Hörmann hôt gnuag vo dera Schbortart kriagt ond seine Schlittschuha an da Nagl ghengt. Weil d Maylin et glei wiidr an Partner gfonda hôt, hôt-se sich zonächst wiider als Solo-Eiskunschtlaifere betädigt. Em Jôhr 2008 aber ischt wiider a Partner fir des Mädle gfonda wôrra: dr Daniel Wende. Mit-em sella hôt-se sich fir d Olympische Wenderschbiil 2010 en Vancouver qualifiziirt. Deet hôt des Paar da 17. Platz gschafft. 

Dr Eislauftrainer vo dem Schliddschuahlaiferpaar isch dr Karel Fajfr vom EC Oberstorf gwea. Fir dean Club send dia zwoi au an da Start ganga. Am 6. Juni 2013 hend-se gheiradet. Seither fihrt d Maylin da Familianama *Wende*.

Zom End vo dr Saison 2013/14 hend d Maylin ond dr Daniel Wende ufghert mit ire Karriere als aktivi Laifer. Boide schaffet seither als Trainer am Eissportzentrum Oberstdorf. 

## Ausflug zom Film
Em Jôhr 2000 hôt d Maylin Hausch em kurza Schbiilfilm *[[Moianacht]]* d Roll vo dr Julia gschbiilt. Dô dren hôt-se ihrn hoimischa Dialekt schwätza däffa: Schwäbisch.

## Weblink
Georg Zinkel

Dr **Georg Zinkel** (gnännt **„Zinkel-Schorsch“**; * 16. Mai 1948 z Bühl; 15. Novämber 2014) isch e schwebische Dialäktdichter gsii.

## Läbe un Wärch
Dr Zinkel isch z Bühl as eltschts vu fimf Chinder uf d Wält chuu. Speter isch er uf Nei-Ulm zoge un het dert gläbt bis zue sym Dod. 

Dr Zinkel Schorsch het insgsamt vier Biecher mit schwebische Gedicht gschribe. Mit däne haitere un au noodänklige Gedicht het er d Mänsche vu ihre Alldagssorge wellen aalänke

In dr Diskussion um Dialäkt in dr an dr bayerische Schuele het er si fir Schwebisch as Unterrichtsfach uusgsproche.

Är isch Mitglid vu dr Matzenhofer Schwabengilde gsii un syter 2013 au dr Vorsitzer vu sällere. Au im Nei-Ulmer Draachteverain „Almrausch“ isch er Mitglid gsii un het dert bin Laietheater mitgspiilt un isch au langi Johr Theaterlaiter gsii.

In dr Adväntszyt het er als fir e guete Zwäck d Raie „Mundart und Musik“ organisiert un moderiert un het dert au Läsige ghalte.

## Biecher
* *S`ganze Leaba isch a Karussell. Lustige ond andre Gedichtla von A bis Z*, Eigenverlag [o. J.]
* *Von Advent bis Heilig Drei König. Gedichte und Geschichten zur stillen Zeit*, Eigenverlag [o. J.]
* *Spaziergang durch´s ganze Jahr. Mundartgedichte über Land und Leute*, Eigenverlag [o. J.]
* *I schenk dir an Sonnaschei. Mundartgedichte zum Nachdenken und Lachen*, Eigenverlag [o. J.]

## Weblink
* Websyte vum Zinkel-Schorsch
* Matzenhofer Schwabengilde
* Abschied vom „Schorsch“, Augsburger Allgemeine, 18.11.2014

## Fueßnote
Chuck Hagel

Dr **Charles Timothy „Chuck“ Hagel** (* 4. Oktober 1946 z North Platte, Nebraska) isch e US-amerikanische Bolitiker (Republikaner) un Vietnam-Veteran. Vu 1997 bis 2009 isch er US-Senator fir dr Staat Nebraska gsii. Är het in Uusschiss vum Usseminischterim gschafft un lehrt syter anne 2009 an dr Georgetown University z Washington, D.C.. Vum 27.&nbsp;Februar 2013 bis zum 24.&nbsp;Novämber 2014 isch er Verdaidigungsminischter vu dr USA gsii.

Dr Chuck Hagel isch ghyrote mit dr Lillibet Hagel un het mit ere zwai Chinder. Si läbe z Virginia.

## Schrifte
* Chuck Hagel (with Peter Kaminsky): *America: Our Next Chapter. Tough Questions, Straight Answers*. Ecco, New York 2008, ISBN 978-0-06-143696-3

## Weblink

* 
* Ibersicht iber em Hagel sy Abstimmigsverhalten im Senat
Basler Kantonalbank

D **Baasler Kantonaalbangg**, kuurz **BKB**, isch en Uniwersalbangg, wo em Kanton Baasel-Stadt gheert un iiri Rächtsgundlaag im Gsetz iiber d Baasler Kantonaalbangg vom 19.&nbsp;Dezämber 2015 het. Si isch e Bangginstidut mit Staatsgarantii.

D BKB betreit iiri Privaatkundschaft iiber e dichts Filiaalnetz im ganze Kantoon. Die bsundere Bediirfniss vom lokaale Gwäärb wäärden im KMU-Center adressiert. Usserdäm bietet d Bangg fir vermeegendi Privaatkunde, grossi Firmekunde, Inschtituzionelli un Bangge e ganzhaitlichi Berootig und umfassendi Dienschtlaischtige. Syt em Joor 2000 het d Baasler Kantonaalbank d Meerhait an dr Bank Cler (dr frienere Bank Coop), wo in dr ganze Schwyz däätig isch und operativ separaat gfiert wird. Siit 2019 gheert zum Konzärn BKB näb dr Bank Cler au no d'Keen Innovation AG. D BKB het e AA+-Rating vo Standard & Poor’s.

Dr Konzäärn BKB gheert dr Bilanzsumme nooch zue de zää greschte Schwyzer Bangge. D Kennzaale vom Stammhuus per 30. Juni 2020 sin die:
* Gschäftserfolg (in Mio. CHF): 45,3
* Halbjooresgwinn (in Mio. CHF): 46,1
* Bilanzsumme (in Mio. CHF): 33'199,0
*Hypothekarforderige (in Mio. CHF): 13'018,7
* Kundeylaage (in Mio. CHF): 16'341,1
* Gsamtkapitalquote: 17.6%
* Gsamtabliiferig an Kanton Baasel-Stadt (in Mio. CHF): 77,0
* Personaalbestand: 842 (Ändi 2019)
* Gschäftsstelle: 15

## Weblinks
* Website vo dr Baasler Kantonaalbangg

## Fuessnoote
Hellmuth Marx

**Hellmuth Marx** (* 17. Juni 1915 z Linz; † 1. Jänner 2002 z Lienz) isch an öschterriichischa Bildhaur gsii.

## Leba
Dr Marx Hellmuth isch z jüngschte vo füf Goga z Linz a dr Donau uf d Welt ko. Siin Vatr, Viktor Marx us Graz (1870–1928), isch k. u. k. Offiziar gsii; siine Muatr, Clara Marx geb. Pichler (1876–1948), kunt us Obrdrauburg (Gaschthof Poscht). 1926 hotr d Mittelschual z Graz, d Hamatstadt vo siiner Großmuatr väterlichersiits (Theresia Pesendorfer usra Gewerkenfamilie), bsuacht. Er hot im Juni 1933 am Marieninstitut maturiart. 

Ab 1933 hotr a dr Technischa Universität z Graz (Technischa Hochschual Graz) siba Semeschtr Architektur gschtudiart - möchlicherwiis da Vorbildr dr Obertrauburgr Pichlr-Verwandtschaft zfolg - und isch gliichziitig a dr Steirischa Landeskunstschual bi da Professora Daniel Pauluzzi, Alfred Wickenburg und Fritz Silberbauer inskribiart gsii. Er dürft döt o bii Wilhelm Gösser, dm Leitr anra Meischterklass für Holz- und Staabildhauerei, gstudiart hoo. Dr Wilhelm Gösser isch dr Soh vom Bildhaur Hans Brandstetter gsii, wo 1909 d Gedenktafla für a Dichtr Friedrich Marx z Oberdrauburg gschaffa hot.

1938/39 ischr zerscht als Präsenzdianr z Klagafurt iizoga wora, drnoch hotr als Soldat ad Nordmeerfront iirucka müasa. Dia Kriegsgschehnisse hon dn noch Lappland, Finnland und Norwega bis Narvik brocht. Dr Militärdianscht hotr vm Mai 1939 bis Jänner 1940 unterbrächa könna, um nooch anra erfolgriicha Ufnahmprüfig als Gascht d Allgemeine Bildhaurschual vo dr Akademii vo dr bildenda Künscht z Wian z bsuacha. Döt ischr o im Wintersemeschtr 1941/42 dank vo ma Studienurlaub iskribiart gsii. 

1946/47 ischr nooch Wian ad Akademii am Schillerplatz, ad Meischtrschual für Bildhauerei zum Müllner Josef, zruck kehrt. 1948 hotr z Heiligabluat am Großglocknr ba sinra Muatr und zwa Schwöschtra Ufnahm gfunda. Noch dr Studienziit z Wian ischr vo Juni 1947 bis Härbscht 1955 z Heiligabluat bliba und hot denn vo 1948 als freischaffendr Künschtlr agfanga schaffa. 

Noch Johra vom Pendla zwüscha Heiligabluat und Oberdrauburg hotr sich do endgültig bis zu siim Tod im Stainernhus am Postplatz (hüt Marktplatz) niiderlo.

Am 1. Jänner 2002 isch dr Marx Hellmuth z Lienz im Osttirol gschtorba.

## Werk
Dr Marx Hellmuth hot als bildendr Künschtlr gegaständliche Werke gschaffa; i siinm Schaffa dominiart dr menschliche Körpr. In erschtr Linie ischr Bildhaur gsii. Abgsacha vo dem Hauptgebiet, neba dr Malerei, hot sich dr Marx Hellmuth im Lauf vo siinem Leba o da übriga bildenda Künscht gwidmet. Zu dera Bildhauerusbildig hots (Akt)-Zeichna und Mola kört, wo er zwüschadurch betriba hot, und schpötr mit Fotografie ergänzt hot. D Negative vo dena Fotos, druntr Portraitufnahma, sind verloraganga.

## Litratur
* Heidi Brunnbauer: *Hellmuth Marx. Bildhauer in Oberdrauburg, Leben und Werke*, 2014, Edition Weinviertel, ISBN 978-3-902589-51-4

## Weblink

* s Leba vom Hellmuth uf austria-forum.org
* Essay "Der Großglockner" uf austria-forum.org
* Stainernhus (links) und Gaschthof Poscht (rechts) wias hüt ausschaut uf gasthofpost.at
Bärenfelserhof (Petersgraben)

Dr **Bärefelserhoof** isch e historischs Geböid in dr Schwizer Stadt Baasel gsi. Er het sich in dr Groossbaasler Altstadt am Petersgraabe befunde. 1956 isch er abbroche worde.

## Baugschicht
Scho um s Joor 1310 chunnt im Zinsbuech zu St. Peter en Aadelshoof vor, wo mä vom Stiftsgässli uss dri khoo isch. Er het «Zum Luttebach» ghäisse und isch an dr Innere Stadtmuure am Petersgraabe aabaut gsi und e hooche Runddurm isch drnääbe gstande. 1488 het dr Rootsherr Ulrich zum Luft dr Luttebacherhoof im Ridder Lütold vo Bärefels ge, wo dr Familiesitz von em e chliini Burg oobe vo Ääsch gsi isch. Säggs Bäärefelser si Bürgermäister vo Baasel gsi. Dr Hoof am Petersgraabe isch bis 1640 im Bsitz vo dr Familie bliibe, vo denn aa isch er immer wider witerverkauft worde, bis 1908 d Veräinshuusgsellschaft d Liigeschaft kauft und umbaut het.

D Baasler Handelsgsellschaft, e Noochfolgere vo dr Baasler Mission, het 1947 dr dr Bärefelserhoof am Petersgraabe kauft und en 1956 lo abbräche und an sim Blatz vom Archidekt Paul Trüdinger e Verwaltigsgeböid lo baue.

## Kwelle
* Bärenfelserhof und Vereinshaussaal, uf basler-bauten.ch, abgrüeft am 27. Novämber 2014

## Lueg au
* E zwäite Baasler Bärefelserhoof git s immer no am Stapflebärg.

## Fuessnoote
Bärenfelserhof am Stapfelberg

Dr **Bärefelserhoof** isch e historischs Geböid in dr Schwizer Stadt Baasel. Er befindet sich in dr Groossbaasler Altstadt am Stapflebärg 9 und stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt.
Es isch e Seminarhuus vo dr Uniwersidäät Baasel worde, söll jetz aber wider zum e Woonhuus umbaut wärde.

## Baugschicht
1602 het dr Johann Lucas Isely, wo men em Hans Lux Isely «dr Riich» gsäit het, s Huus am Egge vo dr Martinsgass und em Stapflebärg lo baue und het s mit em Geböid «Ysenburg» an dr Martinsgasse 16-18 verbunde, wo au iim ghöört het. Wo dr Isely 1626 gstorbe isch, si vo sim Riichdum nume Schulde übrig bliibe. S Geböid isch denn e Zit lang leer gstande und e baar Mol witerverkauft worde. Dr Junker Friedrich Christoph vo Bärefels het s 1748 kauft, und vo denn stammt dr Naame Bärefelserhoof. 1802 isch d Siidebandfabrigg «Gebr. Bischoff» in s Huus khoo und het s zun ere Fabrigg umbaut. Dr hinderi Däil vo dr Liigeschaft am Stapflebärg 7 het d GGG 1879 für d Frauenarbetsschuel kauft. 1895 het dr Staat die bäide Liigeschafte, Stapflebärg 7 und 9, kauft.

1916 het d Uniwersidäät Baasel s Geböid afo bruuche. Im Undere Kollegium het s nüm gnueg Blatz ghaa, wo s Oobere Kollegium gsi isch, het mä s Museum an dr Augustinergass baut und es het usgsee, wie wenn s no lang wurd goo, bis e nöis Kollegiehuus baut wurd, und dorum het mä Seminarie am Stapflebärg afo iirichde, und dr Bärefelserhoof isch äins vo dene Seminarhüüser worde. Zerst si s Theologische und s Filologische Seminar (Latiinisch und Griechisch) iinekhoo, s Seminar für Indogermanischi Sproochwüsseschaft, s Orientalische Seminar, s Historische Seminar, s Juristische Seminar, s Dütsche Seminar, s Änglische Seminar und s Staatswüsseschaftlige Seminar, wo denn im Vergliich zu hüte vil weniger Blatz brucht häi. In de Drissger Joor isch s äng worde und e baar Seminar häi nöji Häim gfunde. Im Bärefelserhoof si no s Dütsche, s Filologische und s Historische Seminar bliibe und s chliine Seminar für Indogermanischi Sproochwüsseschaft. Eso isch s bis in d 1970er bliibe. S Filologische und Indogermanistische Seminar si uszoge und schliesslig isch s Historische Seminar ans Hirschgässli 21 züüglet und s Dütsche und Slavische Seminar an dr Äschegraabe 9. 

Im Bärefelserhoof isch bis 2007 s Romanische Seminar dehäim gsi, bis es an d Maiegass 51 züüglet isch. Denn het s Geböid wider zum e Woonhuus sölle umbaut wärde. 
2016 isch dr Umbau fertig worde und s het din jetz Woonige, Büroo und Ateliee.

## Kwelle
* Der Bärenfelserhof: Ort für die Seminarien der Universität uf dr Website vo dr Uniwersidäät Baasel

## Lueg au
* Es het emol e zwäite Bärefelserhoof am Petersgraabe gee, wo 1956 abgrisse worde isch.

## Fuessnoote
Bärenfelserhof

**Bärefelserhoof** cha mäine
* e Seminarhuus vo dr Uniwersidäät Baasel am Stapfelbärg.
* en ehemoolige Aadelshoof am Petersgraabe z Baasel
Kernwaffentests auf dem Bikini-Atoll

Die erschte amerikanische **Atomwaffetescht uf em Bikini-Atoll** händ im Juli 1946, also churz nach em chriegsmässige Abwurf von zwei Atombombe über Hiroshima und Nagasaki, stattgfunde. Sie händ der US-Army Erkenntnis broocht über die damals ganz neui Art von der nukleare Chriegsfüehrig, händ aber auch d Vertriibig von der einheimische Bevölkerig dört und sehr massivi Schäde an der Natur zur Folg ghaa.

"Was passiert mit ere Marine-Einheit, wo s'Ziil von ere gegnerische Attacke mit Nuklearwaffe wird", isch d Uusgangs-Froog von dere sehr gross angleite Chriegs-Simulation gsii. Zu dem Zweck isch d Zündig von zwei Atombombe in der Nöchi von dem Koralle-Riff zmitts im Pazifik vorgseh worde. Die erschti Bombe isch in der Luft zündet worde, die zweiti, 24 Tag schpäter, ca. 20 Meter unter Wasser. Als Ziilobjekt händ bi beide Versüech uusgmuschtereti Chriegsschiff dient wo in Dischtanze von rund 100 bis 700 Meter von de beide Zündige entfernt verankeret worde sind; alli Kategorie vom U-Boot bis zum riesige Flugzüügträger *Saratoga*.

Die gwaltige nukleare Explosione händ zeigt, dass die vom ene Bomber-Flugzüüg abgworfni, in der Luft explodierti Bombe en gringere Schade angrichtet het als die unter Wasser zündeti: Es sind vor allem chliineri Schiff gsunke, die grosse händ der Detonation mehr oder weniger unbeschadet widerstande. 

En zerschtörerischere Effekt het d Unterwasser-Zündig ghaa: der mächtig Flugzüügträger *Saratoga* z. B. het die erzüügti Flutwelle fasch wie nes Spiilzüüg-Schiffli 800 Meter wegkatapultiert; und er isch denn nach 7 Schtunde gsunke, obwohl er als sehr sinksicher golte het, will er en grossi Zahl von wasserdichte separate Kompartement ghaa het.

## [[Radioaktivität|Radioaktivi]] Folge
En Schwerpunkt von dene Teschts isch auch d Untersuechig von de Schtrahlefolge von so ere explodierende Bombe gsii. Me het zu dem Zweck Tier uf einige von dene Chriegsschiff platziert, was übrigens zu vehemente Proteschte von Tierschutz-Organisatione und uus der Bevölkerig gfüehrt het.

En Ziege z.&nbsp;B., wo me im ene panzerete Gschütz-Turm vom ene Chrüzer platziert het, wo d Luft-Explosion in 700 Meter Dischtanz überschtande het, isch trotz dere Stahl-Abschirmig nachher innert vier Tag an Schtrahlechrankheit gschtorbe.

## Ökologischi Folge
D Folge für Tier und Pflanze in der Umwält sind ebefalls verheerend gsii am Anfang, zumal denn 1954 noch e wiiteri, das Mal sogar Wasserschtoff-Bombe mit 750 mal grösserer Schprengchraft zündet worde isch. Vor allem dank der Verteilig durch de Meeres-Wällegang in däm riisige pazifische Ozean het sich die riisige Mengi von radioaktive Schtoffe im Wasser im Verlauf von Jahrzehnte guet chönne verteile, so dass 1992 nümm so viil Rückschtänd im Wasser gmesse worde sind. Düütlich weniger guet hets allerdings nach wie vor uuf em Landteil von dere Koralle-Insle uusgseh.

## Quelle
*National Geographic* (amerikanischi Monets-Ziitschrift), Juni 1992

## Lueg au
Trinity-Tescht
Eptingerhof (Basel)

Dr **Eptigerhoof** isch e historischs Geböid in dr Schwizer Stadt Baasel. Er befindet sich in dr Groossbaasler Altstadt an dr Riddergass 12. 1936 isch er under Dänggmolschutz gstellt worde und zelt hüte zu de Baasler Kulturgüeter, wo für d Regioon vo Bedütig sin. Dr Hinderi Eptigerhoof befindet sich an dr Böimligass 22 grad hinder em Eptigerhoof an dr Riddergass.

Hüt isch dr Eptigerhoof s Domizil vo dr Bank Ehinger & Cie AG.

## Gschicht
Im spoote Middelalter si d Here vo Eptige en iiflussriichs Aadelsgschlächt in dr Stadt Baasel gsi und häi scho sit em 13. Joorhundert e Stadtsitz uf em Münsterbärg gha, wie vili anderi Aadligi au, wääred s Volk dunde in dr Nööchi vom Birsig gwoont het. Die Aadlige häi sich in iire Hööf vergnüegt und uf em Münsterblatz Durnier abghalte. Wo sich s Baasler Volk 1376 über östriichischi Aadligi vom Herzog Leopold vergelsteret het, sin si zum Eptigerhoof zooge und häi dört e baar vo dene hooche Here umbrocht, was denn as die Böösi Fasnacht in Erinnerig bliiben isch.   

Mä wäiss au us em Joor 1423, ass bim Eptigerhoof e Brunne gstande isch, wo dr spöötere Böimligass dr Naame "in vico ze Eptingerbrunnen" gee het.

Wo dr Rudolf vo Eptige gstorbe isch, het si Soon Ludwig 1456 dr Eptigerhoof gerbt.  S Geböid isch denn immer wider emol witerverkauft worde. 1581 het dr Peter Löffel, e Bürger vo Baasel, dr Hoof vo de Freihere zu Mersperg und Belfort kauft, und es het denn emol au im Bandfabrikant Hans Jakob Frey (1727-1792) ghöört. Dä isch dr Vater vo dr Anna Margaretha Christ-Frey gsi, wo s von ere e Bordret uf Elfebäi git.

## D Renowazioon vo 1915
1915 het mä dr Eptigerhoof vollständig renowiert. Vo dr alte Bausubstanz us em 16. Joorhundert isch nume no d Fassaade zur Gass mit Usnaam vo dr Husdüüre und dr Bauinschrift übrig bliibe, e spootgotische Usgang zum ehemoolige Hoof, wo s Huus zu Gemar isch (Riddergass 14), en Eggezimmer im erste Stogg mit ere Stuckdeggi und ere Deggi us Brätter mit Rönessansmoolereie.

## Anderi Eptigerhööf z Baasel
D Eptiger häi aber no mee Spuure in dr Stadt hinderloo. So het dr Markgroof Friedrich V.  1648 en Eptigerhoof an dr Nöie Vorstadt, dr hütige Hebelstrooss, kauft und dört dr Markgrööflerhoof baut. E dritte Eptigerhoof isch bi dr Martinskiirche gsi. Drzue git s no s Eptigerguet uf em Lysbüechel. Uf dr Liste vo de Baasler Kulturdänggmööler gits au en Eptigerpfrundhuus und en Undere Eptigerhoof.

## Fuessnoote
Eptingerhof

Mit **Eptigerhoof** cha gmäint si
* dr Eptigerhoof an dr Riddergass 12 z Baasel
* dr Eptigerhoof an dr Nöie Vorstadt z Baasel, wo uf em Gländ vom Markgrööflerhoof baut worde isch
* dr Eptigerhoof zu St. Martin, Baasel
Achilles Leissler

Dr **Achilles Leissler** (* 13. August 1723 z Baasel, 14. April 1784 z Baasel) isch e Baasler Rootsherr und Siidebandfabrikant gsi. 

## Lääbe
Dr Achilles Leissler isch as Soon vom Handelsmaa und Baasler Groossroot Achilles Leissler und dr Gertrud Ortmann z Baasel uf d Wält khoo. Vo sine Gschwüsterte häi nume d Schwöstere überläbt, sini bäide Brüeder si jung gstorbe. Wo dr Achilles vierzääni gsi isch, isch si Vater gstorbe. Er het en Usbildig zum Kaufmaa gmacht und isch in d Firma vom Vater iidräte, won er erwaggse worde isch. 1743 het er d Dochder vom Kaufmaa Onophrion Hoffmann, d Maria, ghürootet. 

Vo 1745 bis 1751 häi dr Baasler Archidekt Johann Jacob Fechter und dr Stäimetz Daniel Büchel für iin s Landguet «Sandgruebe» vor de Door vom Chläibaasel baut, wo 1795 noch em Dood vo sinere Frau in Bsitz vom Johann Jakob Burckhardt-Keller khoo isch, und dä het s 1804 im Kaufmaa Johann Jakob Meriaa verkauft. Dr Fechter het au dr Andlauerhoof am Münsterblatz modärnisiert, wo s Leisslers denn gwoont häi.

Si Baudäätikäit het au sini Schwöstere inspiriert. Die eltisti, d Magaretha Weiss-Leissler, häig iire Maa drzueaadriibe, dr Württebärgerhoof abzrisse und en no schööner wider ufzbaue. Si het au iire Landsitz, s Bruggguet Münchestäi, renowiert. Au d Valeria, wo dr Oberstzumftmäister Johannes Faesch ghürootet het, het sich in dr Nööchi vo dr Sandgruebe e chliises Landguet baut.
Aber schon e baar Joor, bevor dr Achilles d Sandgruebe baut het, het dr Maa vo sinere Schwöster Elisabeth, dr Teggstiilfabrikant Emanuel Rhyner, näbe sinere Indienne-Fabrigg sich e Landsitz iigrichdet. Wo dr Achilles denn si Landsitz nid wit äwägg drvo baut het, het en dr Gstank us dr Fabrigg gstöört, und er isch wääge däm vor Gricht gange.

S Leisslers häi käini Söön ghaa und dorum het dr Achilles 1777 si Firma ufglööst. Er het Däil vo sim Bsitz verkauft wie 1781 dr Ernauerhoof, und het sich ganz uf si Landsitz, d Sandgruebe, zruggzooge. Won er 1784 gstorbe isch, isch si Witwe die äinzigi Erbin gsi. Dr Achilles Leissler isch im Chrüzgang vom Münster begraabe.

## Politik
1757 isch dr Leissler Baasler Rootsherr worde und vo 1768 bis 1783 isch er Ooberstzumftmäister gsi. Usserdäm isch er au Bresidänt vom Bau- und Stallamt worde. 

Dr Leissler het zur iiflussriiche Grubbe vo de Siidebandfabrikante ghöört, wo im Root sich drfür iigsetzt het, ass die staatlige Reglementierige vom Handel abgschafft wurde.

## Kwelle
* Niklaus Röthlin: *Basler Beiträge zur Geschichtswissenschaft*, Bänd 152-153, Helbing & Lichtenhahn, 1985, S. 365
* 
* Die Sandgrube uf altbasel.ch

## Fuessnoote
Gerichtsgebäude Basel

S **Baasler Grichtsgeböid** stoot an dr Böimligass 1-3 in dr Groossbaasler Altstadt. Es zelt zu de Baasler Kulturgüeter, wo für d Regioon vo Bedütig sin.

Zwäi Gricht si hüte no an dr Böimligass dehäi: s Zivilgricht und s Appellazioonsgricht und drzue au s Konkursamt.

## Baugschicht
Scho im Middelalter het s unde an dr Böimligass, wo im 19. Joorhundert dr Justizbalast baut worde isch, Hüüser gee. 1762 isch e Grichtsregistratur dört gsi und die isch 1808 zum ene Grichtsgeböid umbaut worde.

In de 1850er Joor het mä en Archidekturwettbewärb usgrüeft für e nöis Grichtsgeböid. Dr Baasler Archidekt Johann Jakob Stehlin dr Jünger het gwunne und het vo 1857 bis 1859 s erste äigeständige Grichtsgeböid in dr Stadt baut. 

Dr hütig Justizbalast bestoot us drei Däil, em Stehlin-Bau an dr Böimligass 3,  eme Erwiterigsbau vom Archidekt Heinrich Reese us em Joor 1896 an dr Böimligass 1, wo s im Hauptgeböid z äng worde isch, und us em Zivilgrichtsgeböid an dr Böimligass 5.

Dr Stehlin-Bau isch us Haustäi baut und het e historizierendi Rönessansfassaade. Dr Reese het d Fassaade vom Nöibau im Stiil, wo dr Stehlin für s Hauptgeböid brucht het, aabasst. Die archidektonische Underschiid im Innere si gröösser.

1968 isch e Vorlaag vor s Volk khoo, ass s Grichtsgeböid vom ene Nöibau sött ersetzt wärde, wil s z chlii worde isch. D Vorlaag isch vom Stimmvolk verworfe worde.
Mä het dorum s Kriminal- und s Jugendgricht an nöiji Standort verläit. S Kriminalgricht isch 1988 brovisorisch in s ehemoolige Spaaleschuelhuus cho, denn isch bis 1991 s Böimli umbaut und saniert worde, und 1994 het mä beschlosse, ass s Stroofgricht definitiv im Spaleschuelhuus wurd bliibe. 

In de 2010er Joor het mä dr Dachstogg vom Appelazionsgricht usbaut. 

## Fuessnoote
Heinrich Reese (Architekt)

Dr **Hans Heinrich Wilhelm Reese** (* 7. Oktober 1843 z Kiel; † 26. April 1919 z Baasel) isch e dütsche und vo 1882 aa e Schwizer Archidekt und bardeiloose Politiker gsi.

Dr Reese het e Leer zum Zimmermaa gmacht, isch denn uf d Baugwärkschuele z Holzminde, Braunschweig und Lüneburg gange, het lengeri Räise gmacht und sich schliesslig 1865 am Polytechnikum Karlsrue iigschriibe. Vo 1866 bis 1870 het er bim Theodor Geiger z Züüri gschafft und denn bin ere Generalundernäämig z Wien, won er Blään für die Ungarischi Westbaan gmacht het und für e e Wiener Justizbalast.

1874 isch dr Reese Stellverdräter vom kantonale Bauinspäkter z Baasel worde und im Joor druf het er dr Boste vom Bauinspäkter übernoo. 1882 isch er Baasler Bürger worde. Vo 1882 bis 1894 isch dr Reese baselstedtische Kantonsbaumäister gsi. Vo 1894 bis 1907 isch er bardeiloose Regierigsroot vom Kanton Baasel-Stadt und Vorsteher vom Baudepartemänt gsi. Im Amtsjoor 1900/1901 isch er Regierigsrootsbresidänt worde. 

Vo 1880 aa het dr Reese d Baasler Stadterwiterig brägt und e Hufe öffentligi Geböid brojektiert, under anderem zää Schuelhüüser, d Erwiterig vom Baasler Grichtsgeböid, d Usserenowazion vom Münster, dr Umbau vom Roothuus und d Iirichdig vom Staatsarchiv. 

1877 het er d Victoria Karolina Pernaux ghürootet.

## Litratuur
* Robert Schiess: *Reese, (Hans) Heinrich (Wilhelm).* In: Isabelle Rucki, Dorothee Huber (Hrsg): *Architektenlexikon der Schweiz – 19./20. Jahrhundert.* Birkhäuser, Basel 1998, ISBN 3-7643-5261-2, S. 438 f.

## Weblinks
*
Burkhard von Fenis

Dr **Burkhard vo Fenis** (au **Burkhard vo Haaseburg**, * um 1040 z Vinelz am Bielersee; † 12. April 1107 z Baasel) isch e burgundische Aadlige und vo 1072 bis zu sim Dood Bischof vo Baasel gsi. Er isch dr Brueder gsi vom Cuno vo Fenis, wo Bischof vo Lausanne worde isch.

## Kindheit und Jugend
Dr Burkhard isch dr Soon vom burgundische Aadelsherr Ulrich vo Fenis gsi und isch an dr Domschuel z Eichstätt zum Gäistlige usbildet worde. Spöötistens um 1069 isch er z Mainz as Kämmerer vom Erzbischof Siegfried I. noochgwiise.

## Erläbniss mit em Heinrich IV.
1072 het dr Heinrich IV. vom Gschlächt vo de Salier dr Burkhard zum Bischof vo Baasel erhobe. Er isch 1076 an dr Synode z Worms drbii gsi, wo dr Papst Gregor VII. für abgsetzt erkläärt worde isch. Er het drfür gschafft, ass s Episkopat uf dr Synode vo Piacenza däm wurd zuestimme. Dr König Heinrich isch mit sine loyale Gfolgslüt, under iine au dr Burkhard, mit em Bann gstrooft worde. Im Herrschergebiet vom Heinrich isch druf dr Rudolf vo Schwoobe zum Geegeköönig gweelt worde.

Dr Burkhard het 1077 dr Heinrich begläitet, won er uf Canossa gange isch, dr Babst demüetig aagfleet und bittet het, ass er dr Bann von em wurd nää. Au spööter isch dr Burkhard em König und spöötere Kaiser Heinrich dröi bliibe, und het drfür  1080 d Landgroofschaft Buchsgau mit em Hauptort Härkinge überkhoo. 1084 s Schloss Rappoltstäi   im Elsass drzue khoo und 1095 het em dr Heinrich d Abtei Pfäfers im hütigen Kanton Sanggalle gee.

## Z Baasel
Dr Burkhard vo Fenis het z Baasel mit em Dalbeklooster s erste Klooster in dr Stadt gründet. Um 1080 het er um Baasel die ersti Stadtmuure baut. Um 1100 het er uf eme Hangvorsprung vom Jolimont d Burg Erlach BE lo baue.

## Litratuur

* 
* 
* 

## Weblingg
* Burkhard von Hasenburg (von Fenis) uf www.altbasel.ch
Reinacherhof

Mit **Rinacherhoof** cha gmäint si
* e klassizistischs Geböid am Münsterblatz 18, Baasel
* e historischs Geböid an dr Augustinergass 6-8
* e dänggmolgschützts Geböid an dr Santihanns-Vorstadt 3, Baasel