open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schwändi

**Schwändi** isch de Name vo folgende Orte i de Schwiz:
* Schwändi GL, e ehemaligi politischi Gmeind im Kanton Glarus, sit em 1. Januar 2011 Teil vo de nüe politische Gmeind Glarus Süd
* Schwändi ZH, e Ussewacht i de Gmeind Wisslinge im Kanton Züri
* Schwändi BE, en Wiiler ob Bigenthal im Kanton Bern
* Schwändi LU, en Wiiler i de Gmeind Schüpfe im Kanton Luzern

**Lueg au:**
* Schwendi
* Schwende
* Schwenden, da isch s Roode vo Wald, zumen urbar z mache
* Schwanden
Recht

S **Recht** reglet d Beziehige unter de Mensche, sofern sii zu interpersonell unlösbare Konflikt füehre. Es sind sowohl Beziehige *zum [[Staat|Schtaat]]* wie Beziehige von *Private (natürlichi wie juristischi Persone) unter sich* angschproche. In demokratische Rechtsschtaate/Sozialschtaate schtönd d Rechts-Regle in relativ wiitgehender Überiischtimmig mit ethische Grundsätz.

Grob unterscheidet me zwüsche *öffentlichem resp. zwingendem Recht* und *privatem resp. dispositivem Recht*. En Verwaltigsrechts-Norm z. B. chann bi Notwendigkeit mit unmittelbarer Polizeigwalt düüregsetzt wärde, öppe durch Uuflösig von ere nitt bewilligte oder gwalttätige Demonschtration. Au s Schtrafrecht gilt als zwingends öffentlichs Recht, will der Staat (d Staatsanwaltschaft) bii vilne Delikt von sich uus Untersuechigs-Handlige iileitet. S Zivilrecht hingege isch dispositiv, d. h. d Gricht wärde nur aktiv, wenn sie von de betroffene Parteie mit ere Chlag angruefe wärde. Zwingend wird s Zivilrecht erscht subsidiär bii Notwendigkeit, v. a. auch denn, wenn sich en Partei nitt an es Grichtsurteil haltet. Denn chann au das Grichtsurteil mit Zwang (z. B. Betriibig, Schtraf-Sanktione und notfalls sogar Polizeigwalt) duuregsetzt wärde.

D Schtaats-Allmacht wird in demokratische Rechtsschtaate in erschter Linie auch durch d Freiheitsrecht oder Grundrecht iigschränkt, won der Bürger/d Bürgerin in siine Beziehige zum Schtaat, also im Bereich vom öffentliche Recht, chan geltend mache. 

## Literatur
H. R. Schwarzenbach: *Grundriss des allgemeinen Verwaltungsrechts*
Schwanden

**Schwanden** isch de Zuesatzname vo folgende Persone:
* Anselm von Schwanden, Abt vom Kloster Eisidle (1233−1266) 
* Burchard von Schwanden († 1310) isch de 12. Hochmeister vom Dütsche Orde gsi (1283−1290), nochhär Komtur vom Johanniterorde

**Schwanden** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* z Dütschland
** Schwanden (Blaichach), en Ortsteil vo de Gmeind Blaichach, Landkreis Oberallgäu, Bayern
** Schwanden (Böhen), en Ortsteil vo de Gmeind Böhen, Landkreis Unterallgäu, Bayern
** Schwanden (Isny), en Ortsteil vo de Gmeind Isny, Landkreis Ravensburg, Bade-Würteberg
** Schwanden (Lindau), en Ortsteil vo de Stadt Lindau, Landkreis Lindau (Bodesee), Bayern
** Schwanden (Oy-Mittelberg), en Ortsteil vo de Gmeind Oy-Mittelberg, Landkreis Oberallgäu, Bayern
** Schwanden (Stiefenhofen), en Ortsteil vo de Gmeind Kottweiler-Schwanden, Landkreis Kaiserslautern, Rheinland-Pfalz 
** Schwanden (Tettnang), en Ortsteil vo de Stadt Tettnang, Bodenseekreis, Bade-Würteberg

* i de Schwiz
** Schwanden GL, e ehemoligi Gmeind im Kanton Glarus
** Schwanden bei Brienz, e Gmeind im Amtsbezirk Interlake vom Kanton Bern (bis 1911 offiziell *Schwanden*)
** Schwanden bei Schüpfen, en Ortsteil vo de Gmeind Schüpfen, Kanton Bern
** Schwanden bei Köniz, en Ortsteil vo de Gmeind Köniz, Kanton Bern
** Schwanden bei Wynigen, en Ortsteil vo de Gmeind Wynigen, Kanton Bern
** Schwanden bei Rüderswil, en Ortsteil vo de Gmeind Rüderswil, Kanton Bern
** Schwanden bei Sigriswil, en Ortsteil vo de Gmeind Sigriswil, Kanton Bern
** Schwanden NW, en Ortsteil vo de Gmeind Oberdorf NW, Kanton Nidwalde
** Schwanden UR, en Ortsteil vo de Gmeind Unterschächen, Kanton Uri
** Schwanden ZH, en Ortsteil vo de Gmeind Richterswil, Kanton Züri

*Lueg au:*
* Schwand
* Schwende
* Schwendi
* Schwändi
José Luzán

Dr **José Luzán y Martínez** (* 1710 z Saragossa; † 1785) isch e spanische Mooler us em Barock gsi. 

Er isch dr Soon vom Mooler und Retablevergolder Juan Luzán gsi und vo dr Teresa Zabalo, ere Dochder vom Mooler Juan Zabalo. Er het z Neapel bim Giuseppe Mastroleo studiert und eso dr italiänisch Barock kennegleert. Öbbe 1730 isch er zrugg uf Saragossa und het dört en Moolakademii ufdoo. 1741 het en dr Filip V. zum Hoofmooler ernennt. Er isch denn vo Madrid wider uf Saragossa, won er 1784 gstorbe isch.

Er isch äine vo de beste Mooler vo religiööse Themene im 18. Joorhundert gsi. Dr bekanntischt vo sine Schüeler isch dr Francisco de Goya gsi.

## Weblingg

* Luzán Martínez, José en la Gran Enciclopedia Aragonesa
* Goya.Unizar.es
* Livronet.com.br
* Artehistoria.com
Rokoko

S **Rokoko** isch e Stil in dr öiropäische Kunst. Es het sich us em spoote Barock entwicklet und isch vo öbbe 1720 bis 1790 gange. Si Usgangspunkt isch Frankriich gsi. Dr Naame Rokoko chunnt vom franzöösische Wort Rocaille («Grotte- und Muschelwärk») noch eme Ornamäntmotiv, wo immer wider vorchoo isch und wo sich dur si Asümmetrii und dodrduur wie sich festi Vorbilder uflööse, vom Barock unterschäidet.


 Datei:Stuttgart_SchlossSolitude.jpg|S Schloss Solitude z Stuttgart, d Südfassade
 Datei:Peterhof cascade 2048px.jpg|Dr Balast vom Peterhof, d Fassade zur Ostsee mit dr Groosse Kaskade im Vordergrund
 Datei:Ottobeuren-basilika flickr-2.jpg|Die bäbstligi Basilika z Ottobeuren (1750)


## Litratuur
* Alfred Anger: *Literarisches Rokoko*. Metzler, Stuttgart 1990, ISBN 3-476-10025-1.
* Hermann Bauer, Hans Sedlmayr: *Rokoko: Struktur und Wesen einer europäischen Epoche.* Dumont, Köln 1992.
* Matthias Luserke-Jaqui u.&nbsp;a.: *Literatur und Kultur des Rokoko*. Vandenhoeck & Ruprecht, Stuttgart 2001, ISBN 3-525-20700-X.
* Hans Rose: *Spätbarock. Studien zur Geschichte des Profanbaus in den Jahren 1660–1760.* München 1922.
* Martin Schieder: *Rokoko*. In: *Theologische Realenzyklopädie.* Berlin und New York 1998, Bd. XXIX, S. 345–349.
* Friedrich Sengle: *Aufklärung und Rokoko in der deutschen Literatur.* Winter, Heidelberg 2005, ISBN 3-8253-5010-X.

## Weblingg

## Fuessnoote
Fresko

D **Fresko-** oder **Früschmoolerei** (it.: *a fresco*, *affresco* „ins Früsche“) isch e Form vo dr Wandmoolerei, wo d Pigmänt drbii in Wasser ufgwäicht wärde und denn uf dr früschi Chalchverbutz ufgmoolt wärde. Bim Carbonatisierigsbrozäss vom Chalch wärde d Pigmänt fest im Verbutz integriert. D Fachlüt sääge däm Vorgang au Isinterig. S fertige Wand- oder Deckibild wird as *Fresko* oder sältener as *Freske* bezäichnet. Eme Künstler wo Freske moolt säit mä *Freskemooler* oder *Freskant*.

D Bezäichnig Fresko het sich in dr Umgangssprooch für Wandmoolereie vo alle Arte iibürgeret, so dass si im normale Sproochgebruuch vilmol au für Moolereie brucht wird, wo im Geegesatz zur füechte *al fresco*-Usfüerigswiis au für die drochnigi (*al secco*) Moolerei mit Tempera-, Kasein- oder Acrylatfarbe brucht wird. Sogar bi Moolereie uf Liinwand, wo an Wandfleche aagmacht wärde, git s sonigi wo die felschligerwiis, mänggisch sogar in dr Fachlitratuur, as Freske bezäichne.

## Litratuur
* Bertini, Francesca (2011): *Affresco e Pittura Murale. Tecnica e Materiali.*, Firenze: Edizioni Polistampa, ISBN 978-88-596-0910-0
* Hale, Gardiner (1966): *The Technique of Fresco Painting.*, New York: Dover Publications Inc.
* Kurt Wehlte(1938): *Wandmalerei. Praktische Einführung in Werkstoffe und Techniken.* Maier, Berlin
* Wehlte, Kurt (1967 / 2009): *Werkstoffe und Techniken der Malerei.* Otto Maier, Ravensburg (auch: Englisch u.&nbsp;a.), Wiesbaden, ISBN 978-3-86230-003-7
* Pintarelli, Sivia Spada (1997): *Fresken in Südtirol.* Aufnahmen von Mark E. Smith. Hirmer Verlag, München, ISBN 3-7774-7380-4.

## Weblingg

* www.wandmalerei-restaurierung.de: Restaurierung und Konservierung von historischer Wandmalerei

## Einzelnachweise
Bordeaux

**Bordeaux** [] (okzitanisch *Bordèu*) isch en Universidäätsstadt und e politischs, wirtschaftligs und gäistigs Zentrum im Südweste vo Frankriich. 

Iiri Iiwooner nenne sich *Bordelais*. D Stadt isch bsundrigs wägen em Bordeauxwii und iirer Chuchi berüemt worde, aber au wäge iirem baulige und kulturelle Erb. Bordeaux isch dr Sitz vo dr Prefektuur vom Departemänt Gironde und d Hauptstadt vo dr Regioon Neu-Akwitanie. Au e Erzbischof het si Residänz dört.

Bordeaux sälber het 236'725 Iiwooner (Stand 1. Jan. 2009)). Dr ängeri Balligsruum Bordeaux chunnt uf öbbe 720'000 Iiwooner und umfasst 26 Kommune zringsume, wo im Kommunalverband Communauté Urbaine de Bordeaux (CUB) organisiert si. 
Dä Verband isch sälber Däil von ere Agglomerazioon mit eme Iizugsberiich vo 51 Kommune und so uf fast 840'000 Iiwooner chunnt. D *aire urbaine*, wo mä mit ere Metropolregion cha vergliiche, het sogar mee as 1,11 Mio. Iiwooner. Bordeaux isch die grössti Stadt im Departemänt Gironde und in dr Regioon Neu-Akwitanie und die nüüntgrössti Stadt in Frankriich. D Agglomerazioon isch die säggsgrössti z Frankriich. Vo Bordeaux us wird au s * [[Arrondissement Bordeaux]]* verwaltet, wo us 33 Kantöön bestoot.

## Litratuur
* Graneri-Clavé, Mario (Hrsg.): *Le Dictionnaire de Bordeaux.* Nouvelles Editions Loubatières, Portet-sur-Garonne 2006, ISBN 2-86266-478-2
* Robert Coustet, Marc Saboya: *Bordeaux - La conquête de la modernité.* Editions Mollat, Bordeaux 2005, ISBN 2-909351-85-8
* Don Kladstrup, Petie Kladstrup: *Wein & Krieg.* Deutscher Taschenbuchverlag, München 2004, ISBN 3-423-34152-1
* Michel Figeac, Pierre Guillaume (Hrsg.): *Histoire des Bordelais.* Editions Mollat, Bordeaux 2003, ISBN 2-909351-75-0
* Robert Joseph: *Bordeaux und seine Weine.* Hallwag, München 2003, ISBN 3-7742-0978-2
* Gérard Nahon, *Juifs et judaïsme à Bordeaux*, Paris 2003
* Manfred Görgens: *Bordeaux & Atlantikküste.* DuMont Reiseverlag, Köln 2002, ISBN 3-7701-5851-2
* René Terrisse: *Bordeaux 1940-1944.* Editions Perrin, Paris 1993, ISBN 2-262-00991-0
* Paul Butel: *Les négociants bordelais, l’Europe et les îles au XVIIème siècle.* Aubier Montaigne, Paris 1992, ISBN 2-7007-1975-1

## Fuessnoote


## Weblingg

* Website vo dr Stadt
* Fremdevercheersamt
* Hauptsite vo dr Universidäät
* Kommunalverband CUB
Saragossa

**Saragossa** (spanisch und aragonesisch *Zaragoza* []; katalanisch *Saragossa*) isch d Hauptstadt vo dr spanische Autonome Gmäinschaft Aragonie und vo dr Browinz Saragossa und em Kräis (Comarca de Zaragoza). Si lit am Middellauf vom Ebro öbbe in dr Middi vo dr Regioon Aragonie in ere Hööchi vo öbbe 240&nbsp;m.

S Woorzäiche vo Saragossa isch d Basílica del Pilar. Z Saragossa het d Expo 2008 stattgfunde. D Universidäät Saragossa isch 1542 gründet worde und het hüte mee as 32'000 Studänte. 

## Litratuur
* 

## Weblingg

* Turismus-Site vo Saragossa
* Expo 2008 z Saragossa

## Fuessnoote
Giovanni Battista Tiepolo

Dr **Giovanni Battista Tiepolo** (au *Giambattista Tiepolo*; * 5. Merz 1696 z Venedig; † 27. Merz 1770 z Madrid) isch äine vo de bedütendste venezianische Mooler vom spoote Barock und em Rokoko gsi. Si Wärk umfasst Daarstellige vo Heldeepos, Historie, Opereszene, Götterfest und au Altäär.

## Si Wärk
In siner früeje Faase vo 1715 bis 1730 het er z Venedig und z Udine gschafft. In sinere erste Rifizit vo 1730 bis 1749 het er Groossufdrääg us Bergamo, Mailand und andere Stedt usgfüert. Die dritti Faase vo 1741 bis 1757 isch die vo dr klassische Blüete gsii, wo dr Tiepolo uf Würzburg gangen isch, am Palazzo Labia z Venedig und dr Villa Valmarana ai Nani bi Vicenza gschafft het. In d Zit vo 1757 bis 1762 si die letschte fümf venezianische Joor vom Mooler gfalle und vo die fümfti Faase isch vo 1762 bis 1770 gange, won er z Madrid gschafft het.

Zu sine Wärk ghööre

* *D Aanbätig vo de Köönig* (Alte Pinakothek, Münche)
* *Dr Apoll und d Daphne* (Louvre, Bariis)
* *Dr Christus am Öölbärg* (Nationalgalerie, Athen)
* *D Apotheose vo dr Familie Barbaro* (Metropolitan Museum, Nöi York)
* *D Apotheose vom Admiral Pisani* (Palazzo Pisani, Venedig)
* *S Wunder vom Häilige Huus vo Loreto* (Accademia, Venedig)
* *S Deckifresko im Stäägehuus vo dr Würzburger Residänz
* *Dr höiligi Jakobus d. Ä.* ([[Szépművészeti Múzeum]], Budapest)
* *Dr Kampf vo Vercellae* (Metropolitan Museum, Nöi York)
* *Dr Lauf vom Sunnewaage* (Palazzo Clerici, Mailand)
* *Dr Driumf vom Aurelian* ([[Galleria Sabauda]], Turin)
* *Dr Driumph vom Marius* ([[Metropolitan Museum]], Nöi York)
* *D Aasprooch vo dr Zenobia vor de Soldate* ([[National Gallery of Art]], Washington)
* *D Apostel Thomas und Johannes* (Chiesa del Ospedaletto, Venedig)
* *Dr Eliezer und d Rebecca* ([[Nationalgalerie (Athen)|Nationalgalerie]], Athen)


== Litratuur ==
* Roberto Calasso: *Das Rosa Tiepolos*, aus dem Italienischen übersetzt von Reimar Klein, Carl Hanser Verlag, München 2010 ISBN 978-3-446-23576-2.
* Chantal Eschenfelder: *Tiepolo. Giovanni Battista Tiepolo, 1696 - 1770*. Könemann, 2001. ISBN 3-8290-0698-5.
* Beverly Louise Brown, Terisio Pignatti, Oreste Ferrari, Teresa Longyear: *Giambattista Tiepolo: Master of the Oil Sketch*. Abbeville Press, 1994. ISBN 1-55859-284-9.
* Keith Christiansen: *Giambattista Tiepolo: 1696-1770*. Harry N. Abrams, 1997. ISBN 0-8109-6505-4.
* Svetlana Alpers, Michael Baxandall: *Tiepolo and the Pictorial Intelligence*. Yale University Press, 1994. ISBN 0-300-05978-7.
* George Knox: *Tiepolo: A Bicentenary Exhibition 1770-1970 Exhibition Catalogues from the Fog Art Museum: A Bicentenary Exhibition, 1770-1970*. Garland Publishing, New York 1978. ISBN 0-8240-1954-7.
* Antonio Morassi: *G. B. Tiepolo*, Phaidon-Verlag, Köln 1955.
* Maria Elisa Avagnina: *Tiepolo. Die vicentinischen Villen*. Electa, Mailand 1990. ISBN 88-435-3104-2.
*Institut für Kunstgeschichte der Universität Würzburg (Hrsg.): *exemplum virtutis: Zwei Historiengemälde des Giambattista Tiepolo''. Sandstein Verlag, Dresden 2011, ISBN 978-3-942422-45-1.

## Weblingg

* 
* Restaurierung der Tiepolo-Fresken
* Das Werk Tiepolos
Staffelei

E **Staffelei** isch e Gstell, wo mäistens us Holz oder Metall gmacht isch und wo d Mooler bim Moole iiri Bilder dra befestige. Eme Gmäld, wo uf ere Staffelei gmoolt worden isch, säit mä  *Staffeleibild*  im Geegesatz zur Wand- und Deckimoolerei, wo s Gmäld diräkt uf dr Wand oder Decki ufgmoolt wird. S Wort chunnt vo dr veraltete Bezäichnig *Staffle* für e Sprosse von ere Läitere.

## Wie d Staffelei gmacht isch
Für dass d Staffelei uf jedem Boode sicher cha stoo het si drei Bäi, zwäi vorne nooche, wo fest mitenander verbunde si und wo mä s Bild cha draa aamache und e dritts, wo mit de andere bäide mit eme Scharnier verbunde isch so, dass mä d Staffelei meer oder weniger schreeg cha ufstelle.  An dr vordere Site het s e Kweerholz. Das lit uf Bolze, wo im lingge und rächte Bäi stecke. Uf das Kweerholz stellt mä d Liinwand. Die Bolze cha mä uufe und aabe verschiebe und eso d Hööchi vom Bild vom Boode us verändere.

## Arte
Staffeleie in Ateliee si mäistens seer schweer und dorum nimmt mä sä sälte uuse zum in dr freije Natuur z moole. Für das git s liichteri Fäldstaffeleie, wo mä cha zämmeklappe.

## Verwändig

E Hufe Mooler bordretiere sich sälber, wie si an dr Staffelei moole. Dr Goya oder dr Diego Velázquez (in "Las Meninas") häi sich uf groosse Ufdraagsgmäld hinder iirer Staffelei daargstellt as subjektivi Beobachter vo de Persoone, wo si gmoolt hai. Die befründete Mooler Camille Pissarro, Claude Monet und Pierre-Auguste Renoir häi vilmol iiri Staffeleie näbenenander ufgstellt und jeede het in sim äigene Stiil s gliiche Motiv gmoolt.

## Wüssenswärts
S Stärnbild *[[Maler (Sternbild)|Mooler]]* isch 1752 vom franzöösische Astronoom Nicolas Louis de Lacaille iigfüert worde. Uf eltere Stärncharte wird s mäistens as **Staffelei** mit Bimsel daargstellt.

## Weblingg
Ärzte ohne Grenzen

**Ärzte ohne Grenzen** isch di dütsch Übersetzig vom medizinische Nothilfswärch **Médecins Sans Frontières**, wo 1971 gründet worde isch. D Abchürzig isch *MSF* und chunt vom französische Name, uf englisch heissts *Doctors Without Borders*.

## Struktur
Dia privat und unabhängig Organisazion leistet medizinischi Nothilf i Krise- und Chriegsgebiet.
D Ziil vo Ärzt ohni Grenze sind:
* de Zuegang zunere medizinische Grundversorgig gwärleiste
* Krise-Iisätz bi Konflikt und Naturkatastroofe
* über d Situazion vo de Nootliidende prichte
D Organisazion läbt vo Spändegälder und d Hälfer, da sind Ärzt, Pfägefachchräft und Logistiker, die leisted iren Iisatz freiwillig und chömed nu e chlinni Entschädigung über.

## Gschicht
Am 20. Dezember 1971 isch s Hilfswärch vo Ärzt und Schurnalischte gründet worde. Eine vo de Mitbegründer isch de Elsässer Arzt Louis Schittly gsi. 1999 isch Ärzt ohni Gränze as Anerchännig vo de humanitäre Pionierarbet uf merere Kontinent mit em Fridesnobelpriis uszeichnet worde.

## Personal
55 % sin medizinisch Persona. 24 % Logistik un Technik, 11 % Proäktorganisatio un 10 % Verwaltung.

## Aktivitäte
Ärzt ohni Grenze arbeit mit 53 % in Afrika, 40 % in Asie, 4% in Europa un 3% in Südamerika. Ärzt ohni Grenze het i 2017 10,725.800 ambulati Konsultatine, 110.000 Operatione durchgfiehrt.

## Finanze
Ärzt ohni Grenze finanziert se us Spende. En Dütschland het s Iinahme vu 153,6 Millione. 88 % devu gehe in Projäkt.

## Sekzione
Wil da Hilfswärch internazional isch, gits au z Dütschland, z Frankriich und i de Schwiiz je e Sekzion. Au en Australie, Belgie, Brasilie, Dänemark, Griecheland, Großbritannie, Hongkong, talie, Japan, Kanada, Luxeburi, Niederlande, Norweege, Eschtrych, Schwede, Spanie, im Südlichen Afrika und in den USA sin se vertrete.

### Sekzion Schwiz
Sit 1981 gits au e Schwizer Sekzion, wo i öpe 20 Länder aktiv isch.

### Sekzion Dütschland
Ärzt ohni Grenze, sit 1993, isch i öpe 42 Länder aktiv.

## Litratuur
* 

## Weblinks

* D Charta vo ''Ärzte ohne Grenzen''
* Internationali Site vo de Médecins Sans Frontières (äglisch)
* Ärzt ohni Grenze z Dütschland, z Öschtriich und i de Schwiz (dütsch/französisch)
* 

## Quälle
Geschichte der politischen Ideen

Unter **Gschicht von de politische Ideä** sind do sowohl uusgarbeiteti Schtaatstheoriä z verschtoh als au historisch wichtigi politischi Einzel-Üsserige vor allem vo Philosophe. D Lischte isch nitt vollschtändig.

* Die griechischi Verfassig vom Solon, 594 vor Chrischtus, mit eme 4-Klasse-Zensuswahlrecht; d Volksversammlig het au d Gsetz verabschiidet.
* D Verfassig vom Kleisthenes, 509 bis 507 v. Chr.; au si isch nitt voll demokratisch gsii, der Einzig, wo damals auch en Iibezug von de Sklave gforderet het, isch der Antiphon gsii.
* Der Theolog Augustinus will 396 nach Chrischtus in "De civitate Dei" en Gottesschtaat uf Ärde errichte
* Der Niccolo Machiavelli publiziert 1513 "Il Pricipe", d Theorie vom Machtschtaat, wo sich rücksichtslos düüresetzt. Hett schpöter im Absolutismus en gwüssi praktischi Umsetzig gfunde.
* Der englisch Uufklärer John Locke (gläbt bis 1704) forderet d Gwalteteilig im Schtaat zwische Parlamänt, Regierig und Grichtsbarkeit zum di persönlichi Freiheit und s Eigetum von de Bürger z sichere.
* Der Uufklärer Charles-Louis de Montesquieu poschtuliert 1748 in "De l' esprit des lois" e konschtitutionelli Monarchii, wo der König durch ne Verfassig, also durch Bürgerrecht und es Parlament, iigschränkt wird.      
* Der Uufklärer Voltaire schpottet z. B. gäge d Kirche und s Chrischtetum, er möcht en verwältlichte Schtaat, wo d Kirche zrückdrängt isch.
* Der Uufklärer Jean-Jacques Rousseau forderet 1762 im "Contrat Social" en radikal direkti Demokratii, wo sogar d Gsetz und d Regierig sälber durch Volksversammlige gmacht wärde. Er orientiert sich derbii teils an de antike griechische Volksversammlige.
* Der dütschi Uufklärer Immanuel Kant (gläbt bis 1804) forderet z. B. der "Uusgang vom Mensch us siinere sälber verschuldete Unmündigkeit", hin zum freie Bürger.
* Der Karl Marx und der Friedrich Engels fordere in der zweite Helfti vom 19. Jahrhundert en völlig neui Staatsform, wo s Privateigetum v. a. an de Produktionsmittel kollektiviert isch, d. h. em Schtaat ghört und der Schtaat sälber en "Diktatur vom Proletariat" (von der Arbeiterschaft) isch (z. B. "Kommunistisches Manifest" und "Das Kapital"). Das 'Experiment' isch denn aber, am drastischste in der Sowjetunion, im 20. Jahrhundert gschiiteret.
* Der Friedrich Nietzsche verachtet in de 1880er Jahr, z. B. in siim "Also sprach Zarathustra", die schwache Mensche und setzt ihne der "Wille zur Macht" gegenüber. Er chnüpft dodermit wiitgehend an de Machiavelli an und üebt erhebliche Iifluss uff die nachmalige faschistische Diktatore vom 20. Jahrhundert uus.
* Der Soziolog Herbert Marcuse forderet in de 1960er/1970er Jahr en Bekämpfig von manipulativer "Ghirnwäsch durch d Konsum-Werbig" und "Masseverdummig durch d Kulturindustrie" in de kapitalistische Schtaate.
* 1972 poschtuliert der Club of Rome um de Denis Meadows uffgrund von de Umweltproblem in "Die Grenzen des Wachstums" en Abchehr vom schtändige Wirtschaftswachstum.
* Unter andere d Alice Schwarzer forderet ab de 1970er Jahr d Gliichschtellig von de Fraue.   

## Literatur
* *dtv-Atlas Weltgeschichte*, 2 Bänd
* J. Médina et al.: *Du Contrat Social - Texte et Contextes*
Han-Dynastie

D **Han-Dünastii** (chinesisch 漢朝 / 汉朝 Hàn cháo) het s Kaiserriich China vo 206 v. d. Z. bis 220 n. d. Z. regiert. Mä underschäidet zwüsche dr Perioode vo de Früeje Han (202 v.&nbsp;d.&nbsp;Z. bis 6/9 n.&nbsp;d.&nbsp;Z.) und vo de Spoote Han (23/25–220 n.&nbsp;d.&nbsp;Z.). Zwüscheninne het dr Wang Mang regiert.

## Die Früeje Han
Am Ändi vom 3. Joorhundert v.&nbsp;d.&nbsp;Z. het s meereri Buurerevolte gee gege d Qin-Dünastii, wo s Volk brutal behandlet het. Dr Beamti Liu Bang isch äine vo de Aafüerer vom Ufstand gsi und het sich noch em Sturz vo de Qin zum Herrscher ufgschwunge. D Han häi Reforme iigfüert, dr Aadel abgschafft und s Riich zentralisiert. Si häi 111 v.&nbsp;d.&nbsp;Z.  Kanton erooberet und denn au d Dian z Yunnan underworfe. S Land het e kulturelli und wirtschaftligi Blüetezit erläbt. D Leere vom Konfuzius si staatlig anerkennt worde, au wenn dr Daoismus immer no dominiert het, und dr Buddhismus, wo us Indie cho isch, het sich z China afo usbräite. 

## D Xin-Dünastii
Die Früeji Han-Dynastii isch vo dr Familie Wang gstürzt worde. D Käiserin, wo e Wang gsi isch, het iirem Növöö Wang Mang d Regierig überloo und dä het sich im Joor 9 zum Kaiser ernennt. Noch em Buureufstand vo de „Roote Augebraue“  häi en drei Han-Brinze im Joor 23 gstürzt. Vo dene het dr Liu Xiu as Kaiser Guang Wu im Joor 25 dr Droon bestiige und die Östligi (Spooti) Han-Dynastii gründet.

## Die Spooti Han-Dünastii
Under de ehemoolige Nomaade wie de Süd-Xiongnu und de Proto-Tibeter het s Unrueje gee und d Bevölkerig isch drwääge us em Norde uf Szechuan und zum Jangtsekiang gwanderet. D Buure häi käi äignigs Land im Süüde gfunde und si vo de Groossgrundbsitzer abhängig worde, wo eso no riicher und mächdiger worde si und äigeni Milize häi afo ufstelle.

In dr Regierigsziit vom Kaiser Ling (168–189) het s Unrueje und Banditedum gee, dann häi 184 d Zhang-Brüeder dr religiös-soziali Buureufstand vo de Gääle Turban aagfüert. Dr Kaiser het de lokale Machthaber mee Macht gee, zum dr Ufstand z bekämpfe und het eso si äigeni Posizioon gschwecht. Denn het die sozial-religiöösi Beweegig *[[Fünf Scheffel Reis|Fümf-Riisscheffel]]* vom Zhang Daoling im Joor 190 sich im Gebiet um Hanzhong unabhängig gmacht. Im Bürgerkrieg wo denn usbroche isch, isch dr Kaiser nume no e Mationette vo sine Generääl gsi, zerst vom Dong Zhuo, bis dä ermordet worden isch, und vo 196 aa vom Cao Cao. Dä het brobiert s Riich wider z veräinige, isch aber 208 in dr Schlacht vo Chibi gschlaage worde und het dr Jangtsekiang as Südgränze vo sim Machtberiich müesse akzeptiere. Dört häi sich zwäi unabhängigi Riich etabliert. Wo dr Cao Cao im Früelig vom Joor 220 gstorbe isch, het si Soon Cao Pi zerst im Naame vom Kaiser regiert, denn het er dr Kaiser abgsetzt und sich sälber zum Kaiser ernennt und d Wei-Dünstii gründet. 

Eso het z China d Zit vo de Drei Riich aagfange.

## Litratuur
* Denis Twitchett, Michael Loewe (Hrsg.): *The Cambridge History of China.* Band 1: *The Ch'in and Han Empires, 221 BC–AD 220*. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1986, ISBN 9780521243278.

## Weblingg

* Texte über die Han-Dynastie
* Englisch geschriebene Ostasienseite
*
Morphem

**Morfeem** isch e Begriff us dr Wortleer. Morfeem si as die chliinste sproochlige Äinhäite definiert, won e Bedütig oder grammatischi Funkzioon häi.

Zum Bischbil isch s Wort *Chinder* us zwäi Morfeem ufbaut: ; dodrbii isch  dr Wortkärn mit dr Bedütig ‚e nid erwaggsnige Mensch‘ und  isch d Ändig mit dr Funkzioon ‚Meerzaal‘, . S Wort *wälder*,  , cha ebefalls in zwäi Wortdäil iidäilt wärde: . Dodrbii chunnt s Morfeem, wo dr Wortkärn usmacht, in zwäi verschiidene Forme vor, sogenannti Morf:  und  für  bzw. . 

E Morfeem het uf dr Site vom Inhalt immer e Bedütig oder grammatischi Funkzioon. Es cha uf dr Site vom Usdruck äntwääder immer in dr gliiche Form daargstellt wärde (vgl. „Chind“), oder aber au meereri Forme haa (vgl. „Wald – Wäld“ oder : ).
Dilma Rousseff

D **Dilma Vana Rousseff** (* 14. Dezember 1947 z Belo Horizonte, Minas Gerais) isch e brasilianischi Politikerin. Vom 1. Jänner 2011 bis 31. August 2016 isch si Staatsbresidäntin gsi. Si isch e Gründigsmitgliid vo dr brasilianische Arbeiterpartei Partido dos Trabalhadores gsi. 2010 isch si zur Staatsbresidäntin gwehlt worde. Am 26. Oktober 2014 isch si widergwehlt worde. Wel ere Verstöss bi de Füerig vo de Staatsfinanze vorgworfe worde si, isch si am 12. Mai 2016 vo ihrem Amt suspendiert worde. Am 31. August 2016 het de Senat mit de notwendige Zwei-Drittel-Mehheit endgültig für ihri Absetzig gstumme.

In de brasilianische Medie und sogar in offizielle Communique wird d Dilma Rousseff vilmol nume „Dilma“ gnennt. Vor- oder Spitznäme z bruuche für Persönlichkeite isch z Brasilie üblig, au iirem Amtsvorgänger Lula da Silva het mä hüfig nume „Lula“ gsait.

## Weblink

* Offizielli Syte vo dr brasilianische Präsidentschaft (portugiesisch)
* Wahlkampfsyte vo dr Dilma Rousseff (portugiesisch)
Südostasien

**Südostasie** isch e Däil vom asiatische Kontinänt und umfasst d Länder, wo sich östlig vo Indie und südlig vo China befinde. D Regioon wird iidäilt in s südostasiatische Festland *([[Hinterindische Halbinsel|Hinderindischi Halbinsle]])* und s insulare Südostasie *([[Malaiischer Archipel|Malaiisch Archipel]]),* wo Indonesie, d Andamane und Nikobare, d Filippine, Brunei, Osttimor und Däil vo Malaysia umfasst.

## Hütigi Staate

## Fuessnoote


## Litratuur
* Reginald le May: *Südostasien. Das Erbe Indiens.* Züri, 1967
* Mary Somers Heidhues: *Southeast Asia - A concise history*. London, 2001
* Bernhard Dahm, Roderich Ptak: *Südostasien Handbuch - Geschichte, Gesellschaft, Politik, Wirtschaft, Kultur*. Münche, 1999
* Hans-Dieter Kubitscheck: *Südostasien - Völker und Kulturen*. Berlin, 1984
* Johannes Glembek: ''"Einblicke nach Südostasien"''. Trier, 1995
* Fritz Schulze/Holger Wernk (Hrsg.): *Islam und Staat in den Ländern Südostasiens*, Harrassowitz, Wiesbade 2010 ISBN 978-3-447-06408-8

## Weblingg

* Berkley Library: Southeast Asia
* Südostasien Informationsstelle
* Südostasien
* "Arbeitskreis Südostasien" in dr Dütsche Gsellschaft für Geographii (DGfG)
* Projekt Ost-/Südostasie im IfSF
* Dütschi Gsellschaft für Asiekund
* Studium vo de Südostasiewüsseschafte an dr Universidäät Passau
Geschichte der Musik

D **Gschicht vo der Musik** isch sehr alt. Zum Bischpiel spiilet die australische Uriiwohner, d Aboriginees, siit Urziite s "Didgeridoo", es Blosinschtrumänt us Holz. D Ziittafele do beginnt erscht im Mittelalter und fokussiert sich vor allem uffs Abendland.

* D Troubadoure und Minnesänger vom Mittelalter händ nebscht em Singe vielfach auch scho Inschtrument gschpiilt. D Theme sind vor allem d Ritterlichkeit und d Liebi gsii. Au d Kirchemusik mit Orgel het s bereits geh.
* 1685: In der Ziit vom Barock isch der Johann Sebastian Bach gebore, er het die mehrschtimmigi Komposition meischterlich beherrscht.
* Der Wolfgang Amadeus Mozart isch 1756 gebore. Er het die klassischi Musik massgeblich prägt.
* 1887 isch die erschti Schallplatte (hütigi Form: CD) uf e Markt choo, was em Musikschaffe Uuftrieb verliehe het.
* Um 1900 isch in de USA der Ur-Jazz erfunde worde. Do druus sind schpäter zahlriichi neui Schtilrichtige entschtande.
* 1923 isch die erschti Radio-Sendig uusgschtrahlt worde, ebefalls guet für d Musik-Verbreitig.
* In de 1920er Jahr isch in de USA bii de Afro-Amerikaner der Ur-Blues entschtande
* Uus em Blues het sich in de USA in de 1950er Jahr der Rock ’n’ Roll entwicklet
* Anfangs von de 1960er Jahr sind die legendäre The Beatles berüehmt worde
* 1970 isch der legendärscht und virtuosischst Rock-Gitarrischt, der Jimi Hendrix, an Droge gschtorbe.
* In de 1980er Jahr isch der Ur-Rap entschtande
Weiningen

**Weiningen** isch de Name vo folgende Ort i de Schwiz:
* Weiningen ZH, e Gmeind im Kanton Züri
* Weiningen TG, e ehemoligi Gmeind im Kanton Thurgau, hüt en Teil vo de Gmeind Warth-Weiningen
Skoltsamische Sprache

Di **skoltsamisch Sproch** isch e Sproch us dr eschtlige Gruppe vu dr samische Sproche un ghert zue dr finno-ugrische Hauptgruppe vu dr uralische Sprochfamilie. S wird gschetzt, dass 320-330 Lyt d Sproch no schwätze, 300 dervu z Finnland un 20-30 z Russland. D i negschtverwandt Sproch isch s Akkalasamisch.

Skoltsamisch wird vu dr Skoltsame gschwätzt, ere samische Volksgruppe, wu em orthodoxe Glaube aaghere. Di maischte Sprächer lääbe in dr Derfer Sevettijärvi un Nellim in dr Gmai Inari z Finnisch-Lappland. Urspringli hän si im Biet vu Petschenga gläbt.

## Literatur
* Feist, Tim: *[https://web.archive.org/web/20120324235150/https://www.escholar.manchester.ac.uk/api/datastream?publicationPid=uk-ac-man-scw:123128&datastreamId=FULL-TEXT.PDF A grammar of Skolt Saami].* Manchester, 2010.
* Jouni Mosnikoff; Pekka Sammallahti: *Uʹcc sääm-lääʹdd sääʹnnǩeârjaž / Pieni koltansaame-suomi sanakirja*. Utsjoki 1988
* Korhonen, Mikko, Jouni Mosnikoff, and Pekka Sammallahti. 1973. Koltansaamen opas, Castrenianumin toimitteita, 4. Helsinki.
* Sammallahti, Pekka, and Jouni Mosnikoff. 1991. Suomi-koltansaame sanakirja. Ohcejohka: Girjegiisá.

## Weblink
* Syte vum Samemuseum Siida z Inari iber di skoltsamisch Sproch (ängl.)
* Skoltsamisch-änglisch Vokabular (rund 500 Werter)
* Finnisch-samisch Verzaichnis vu Vogelnäme
Qing-Dynastie

D **Qing-Dünastii** (mandschurisch *daicing gurun*; ), au **Mandschu-Dünastii**, isch 1616 vo de Mandschu under em Nurhaci gründet worde. Si het vo 1644 aa im Kaiserriich China gherrscht. Si het d Ming-Dünastii abglööst und iir Ändi isch 1911 choo, wo d Republik China am 1. Januar 1912 errichdet worde isch.

D Qing-Dünastii isch noch dr mongolische Yuan-Dünastii die zwäiti Dünastii z China gsi, wo nit vo Han-Chinese gründet worde isch. Si het uf em Ufstiig vom Volk vo de Dschurdsche basiert, wo as Jin Dünastii vo 1125 bis 1234 und spööter as die *Spöötere Jin* () in Nordchina gherrscht häi. 1635 häi d Dschurdsche sich afo Mandschu nenne. Vo 1636 aa het d Dünastii sälber *Qing* ghäisse.

## Litratuur
* Jacques Gernet: *Die chinesische Welt. Die Geschichte Chinas von den Anfängen bis zur Jetztzeit.* Insel-Verlag, Frankfurt am Main 1979, ISBN 3-458-05503-7.

## Weblingg

* Alfons Mumm von Schwarzenstein: Ein Tagebuch in Bildern (1902)
*
Lohn

S Wort **Lohn** maint:
* es vertraglich greglets und regelmässig uuszallts Entgelt för s Uusüebe vonere Tätigkeit bi Arbeiter, me sait au *[[Gehalt|Ghalt]]*, *[[Arbeitsentgelt|Arbetsentgelt]]* oder früener au *Zahltag*
* im Volksmund cha s Resultat vonere Handlig de Lohn sii, oder e Belohnig (z. B. Der Welt Lohn)
* d Abchürzig för **L**eistungs**o**rientierte **H**aushaltswirtschaft **N**iedersachsen, es Rechnigssystem vo de Hushaltswirtschaft Nidersachse, LoHN
* d Währig vo de Freistadt Christiania z Kopehage, LØN

**Lohn** isch de Name vo folgende Örtlichkaite:
* Lohn GR, e Gmeind im Kanton Graubünde, Schwiz
* Lohn SH, e Gmeind im Kanton Schaffuuse, Schwiz
* Lohn SO, en Ortstail vo de Gmeind Lohn-Ammannsegg im Kanton Soledurn, Schwiz
* Landsitz Lohn, en Herrschaftssitz vo de Schwizer Regierig bi Bärn, Kanton Bärn, Schwiz
* Lohnhof, isch en historische Geböidekomplex z Basel, Kanton Basel-Stadt, Schwiz
* Lohnstorf (Looschterf), e politischi Gmeind im Verwautigskreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwiz

usserhalb vom Alemannische Sprochruum:
* en ehemolige Ortstail vo de nordrhein-westfälische Stadt Eschweiler, Dütschland
* e Katastralgmeind z Schönbach, Nideröschtriich, Öschtriich
* e Stadt z Texas, USA

**Lohn** isch de Name vo folgende Persone:
* Ursula Lohn (* 1966), e dütschi Fuessballspilleri
* Werner Lohn (* 1958), en dütsche Politiker (CDU)

**Lueg au**
* Lon
* Loon
Paternoster

**Paternoster** bezeichnet
* es Gebätt, lueg Vaterunser
* e liftähnligs Transportsystem mit mehrere Kabine, wo vorne offe sin und wo gliichzitig ufe und abe laufe, lueg Paternosteraufzug
Shang-Dynastie

D **Shang-Dünastii** () isch die zwäiti Dünastii in dr chinesische Gschicht gsi. Si het China zwüschen em 16. Joorhundert v. d. Z. bis öbbe zum 11. Joorhundert v. d. Z. regiert. Si isch noch dr Xia-Dünastii cho, wo mä drüber sich nid öinig isch, öb s sä überhaupt gee het, und isch vo dr Zhou-Dünastii abglööst worde. D Shang-Dünastii het as ersti chinesischi Dünastii zitgenössischi schriftligi Dokumänt hinderloo. Bsundrigs die spööteri Periode vo dr Shang-Dünastii, d Yin-Zit (), isch hüte seer guet undersuecht. Im Ganze si d Nääme vo 30 Köönig us 17 Generazioone überliiferet. Alli die Nääme het mä au uf de Orakelchnoche us Yinxu wider gfunde, so dass die mäiste Historiker drvo usgöön, ass die Köönig au daatsächlig gläbt häi.
## D Herrscher vo dr Shang-Dünastii
D Herrscher vo dr Shang-Dünastii si wääred iirer Regierigszit Köönig gsi und erst noch iirem Dood Kaiser worde.

 D Jooresaagoobe stamme us Dokumänt, wo erst vil spööter entstande si; dorum si si historisch nit gsicheret.
 Die Nääme si möögligerwiis nit die richdige Nääme vo de Köönig. Es isch mööglig, ass es Eerenääme si, wo si posthum überchoo häi.

## Litratuur
* Keightley, David N.: *Sources of Shang History: The Oracle-Bone Inscriptions of Bronze Age China.* Berkeley: University of California Press, 1985, Paperbackausgabe. ISBN 0-520-05455-5. 
* Keightley, David N.: *The Ancestral Landscape: Time, Space, and Community in Late Shang China (ca. 1200 – 1045 B.C.)*. China Research Monograph 53, Institute of East Asian Studies, Berkeley: University of California Press , 2000, Paperbackausgabe, ISBN 1-55729-070-9
* Thorp, Robert L. : *China in the Early Bronze Age: Shang Civilization* (Encounters with Asia), University of Pennsylvania Press, 2005, ISBN 0-8122-3910-5
 
## Weblingg

*
Qin-Dynastie

D **Qin-Dünastii** () isch die ersti Dünastii vom chinesische Kaiserriich gsi und het vo 221 bis 207 v. d. Z. gherrscht. 
## Gschicht
D Qin-Dünastii isch im Staat Qin entstande. Das isch dr westligst vo de siibe Staate gsi, wo in dr Zit vo de kämpfende Riich um d Vorherrschaft grunge häi. De Qin isch s bis zum Joore 221 v. d. Z. glunge, alli andere Riich z eroobere und so zum erste Mol s ganze Territorium, wo Chinese gläbt häi under äinere Chroone z veräinige. Das isch dr Höhepunkt von ere Entwicklig gsi, wo scho in de Joorhundert vorhäär aagfange het und äins vo de wichdigste Eräigniss in dr Gschicht vo China isch. Noch dr Äinigung vom Riich het dr Qin-Köönig Zheng dr Kaiserditel aagnoo; er isch dorum as Qin Shihuangdi bekannt. As dr äigentlig Archidekt vom Äihäitsriich gältet aber si Kanzler Li Si. S Territorium, wo d Qin-Dünastii drüber gherrscht het, isch vil gröösser gsi as das, wo iiri Vorgänger, wie öbbe d Shang- oder Zhou-Dünastii kontrolliert häi.

D Qin-Dünastii het nime e baar Joor existiert, aber die ghööre zu de Abschnitt in dr chinesische Gschicht, wo politisch am kreativste gsi si. D Qin häi uf dr Filosofii vom Legalismus d Grundzüüg vom chinesische Staatswääse ufbaut, wo denn Joorhunderti lang bestande het: die kaiserligi Bürokratii, die süstematischi Erfassig vo dr Bevölkerig und de Ländereie zum sä chönne bestüüre, d Legitimierig vom Kaiserdum, dr Bau von ere Muure zum Schutz gege d Völker vo Innerasie und d Verwändig vo äihäitlige Määss, Schrift und Wäärig im ganze Riich. Nit zletscht chunnt dr Naame *China* vom Wort *Qin*.

Noch em Dood vom erste Kaiser im Joor 210 v. d. Z. si im ganze Land Unrueje usbroche. Drotz iirer milidäärische Sterki het dr Bürgerchrieg, wo usbroche isch, d Qin zum Fall brocht. Im Joor 207 v. d. Z. het dr Rebell Xiang Yu dr dritt Qin-Kaiser Ziying lo hiirichte, und churz nochääne het dr Liu Bang d Han-Dünastii gründet.

## Historischi Bewärtig
Lang het die chinesischi Gschichtsschriibig d Qin-Dünastii as barbarisch und milidarischdisch verurdäilt. Au under westlige Wüsseschaftler häi d Qin lang as e tüpischs Bischbil für e Totalitarismus gulte. D Analüüse vo archeologische Fund het aber in de letschte Joorzäänt s Bild usgwoogniger gmacht.

## D Kaiser vo der Qin-Dünastii

## Litratuur

* Bodde, Derk: *The state and empire of Ch'in*, in: *The Cambridge History of China*, Band 1 *The Ch'in and Han Empires, 221 B.C.-A.D.220*, Cambridge 1986, ISBN 978-0-521-24327-8.
* Lewis, Mark Edward: *The Early Chinese Empires: Qin and Han*, London 2007, ISBN 978-0-674-02477-9.
* Helwig Schmidt-Glintzer: *Geschichte Chinas bis zur mongolischen Eroberung 250 v. Chr. – 1279 n. Chr.* Oldenbourg, München 1999, ISBN 3-486-56402-1.
* Michael Strähle: *Bücherverbrennungen und Zensur im alten China und ihre Folgen.* in: *Mitteilungen des Vereins Österreichischer Bibliothekare* Wien 56.2003, , S. 41-42.
* Jacques Gernet: *Die chinesische Welt*. Suhrkamp, Frankfurt 1994, ISBN 3-518-38005-2.

## Weblingg

* Michael Strähle: ''Bücherverbrennungen und Zensur im alten China und ihre Folgen'' (PDF-Datei; 98 kB)
* Interaktivi Microsite über dr erst Kaiser vo China Qin Shi Huangdi
* 
## Fuessnoote
Kantonesische Sprache

Die **kantonesischi Sprooch** (vereifachti Schriftzeiche: 广东话, traditionelli Schriftzeiche: 廣東話; kant. *Gwóngdūngwah;* hoochchinesisch *Guǎngdōnghuà*) oder **Yue** (trad. 粵語, ver. 粤语; kant. *Yuhtyúh,* hoochch. *Yuèyǔ*) isch e chinesischi Sprooch, wo vor allem im Süde vo China z Guangxi, Wuzhou und in groosse Däil vo dr Browinz Guangdong (au *Kanton,* drum *kantonesisch*) gschwätzt wird. En Usnaam bildet d Sonderwirtschaftszone Shenzhen. Dört het s e Hufe Zuewanderer us de südöstlige Däil vo China und die mäiste Lüt schwätze Mandarin (Hoochchinesisch). In de bäide Sonderverwaltigszoone Hongkong und Macau schwätzt mä ebefalls kantonesisch. Kantonesisch wird au vom e Däil vo de usgwanderete chinesische Minderhäite z Singapur, Malaysia und Vietnam gschwätzt.

S Kantonesisch underschäidet sich im Wortschatz, im Lutsisteem und in dr Grammatik vom Hoochchinesisch. Es het zem Biispil nüün verschiideni Döön, s Hoochchinesisch aber nume vier. En witere Underschiid isch dee, ass Silbe am Schluss chönne e Verschlusslut haa (z.&nbsp;B. Sun Ya'''t'''-sen - uff Hoochchinesisch *Sūn Yìxiān,* Pa'''k''' Choi - Hoochchinesisch *báicài*). De Unterschid zwüsche em Kantonesisch und em Hoochchinesisch isch öbe verglychbar mit em Unterschid zwüsche de verschiidne romanische oder germanische Spraache. Sprächer vum Hoochchinesische oder ere andre chinesische Spraach, chönne s Kantonesisch so au nit äifach eso verstaa.

Für zum s Kantonesische in die latiinischi Schrift z umschriibe, git s d Yale-Romanisierig, Jyutping und anderi Transkripzioonssüsteem.

## Litratuur
* Oi-kan Yue Hashimoto: *Phonology of Cantonese.* University Press, Cambridge 1972 (*Studies in Yue Dialects* 1,  = *Princeton-Cambridge Studies in Chinese Linguistics* 3).
* Robert S. Bauer, Paul K. Benedict: *Modern Cantonese Phonology.* de Gruyter, Berlin 1997. ISBN 3-11-014893-5, ISBN 978-3-11-014893-0
* 張欣： 粵語會話三月通 （上海海文音像出版社）
* 饒秉才： 廣州音字典 —— 普通話對照 （廣東人民出版社）
* 劉扮盛： 廣州話普通話詞典 （商務印書館）
* 鄭定歐： 香港粵語詞典 （江蘇教育出版社）
* Christopher Hutton, Kingsley Bolton: *A Dictionary of Cantonese Slang. The Language of Hong Kong Movies, Street Gangs and City Life.* Hurst & Company, London 2005, ISBN 1-85065-419-0.

## Weblingg
* Wesentliche Unterschiede zwischen Kantonesisch und Mandarin
* Lydia K.H. So: ''Tonal Changes in Hong Kong Cantonese''
* Wörterbuch English–Chinesisch in Pinyin und Jyutping
* http://usa.mdbg.net/
Elis (Band)

**Elis** isch e Gothic-Metal-Band us Liechtestei. Si isch 2003 gründet worde vo dr Sabine Dünser und em Pete Streit, nochdem sich Erben der Schöpfung im 2002 drennt hei. D Band isch 2012 für e Zit usenandergheit, wo d Sängere Simone Christinat se verloo het. E Moonet spööter häi si öbber nöis gfunde, häi aber si Identität nit bekanntgee. D Mitgliider vo Elis häi denn zämme mit dr Schwizer Sängere Kathrin Schlumpf e nöiji Band, Zirkonium, ufdoo.

## Discografi

### Albää
* *[[God's Silence, Devil's Temptation]]* (2003)
* *[[Dark Clouds in a Perfect Sky]]* (2004)
* *[[Griefshire]]* (2006)
* *[[Catharsis]]* (2009)

### Singles
* *For Such a Long Time* (2003)
* *Der Letzte Tag* (2004)
* *Show Me the Way* (2007)

## Weblingg
* Websiite
Wildberg

**Wildberg** chan för folgendi geografischi und astronomischi Objekt stoo:
* Wildberg (Schwarzwald), e Stadt im Landkreis Calw, Bade-Würtebärg
* Wildberg (Vorpommern), e Gmeind im Landkreis Mecklenburgische Seenplatte, Mecklenburg-Vorpommern
* Wildberg ZH, e Gmeind im Kanton Züri

Gmeindsteil:
* Wildberg (Görisried), en Ortsteil vo de Gmeind Görisried, Landkreis Ostallgäu, Bayern
* Wildberg (Klipphausen), en Ortsteil vo de Gmeind Klipphausen, Landkreis Meißen, Sachse
* Wildberg (Reichshof), en Ortsteil vo de Gmeind Reichshof, Oberbergischer Kreis, Nordrhein-Westfale
* Wildberg (Teisendorf), en Ortsteil vom Markt Teisendorf, Landkreis Berchtesgadener Land, Bayern
* Wildberg (Temnitztal), en Ortsteil vo de Gmeind Temnitztal, Landkreis Ostprignitz-Ruppin, Brandeburg
* Wildberg (Tettau), en Ortsteil vom Markt Tettau, Landkreis Kronach, Bayern
* Wildberg (Velden), en Ortsteil vo de Gmeind Velden, Landkreis Landshuet, Bayern
* Wildberg (Weißensberg), en Ortsteil vo de Gmeind Weißensberg, Landkreis Lindau (Bodesee), Bayern

* Wildberg (Gemeinde Unterweißenbach), e Ortschaft vo Unterweißenbach, Bezirk Freistadt, z Oberöschtriich

Bärge:
* Wildberg (Berg), 2'788 m, en Gipfel im Rätikon, Vorarlbärg
* Wildberg (Jonschwil), 795 m, e Erhebig z Jonschwil, Kanton Sangalle

Baute:
* Burg Wildberg, e Schlossaalag mit Ruine, nördlich vo Linz, Öschtriich
* Schloss Wildberg (Messern), e Schloss z Irnfritz-Messern, Nideröschtriich
* Gut Wildberg, z Klipphausen, Sachse
* Ruine Wildberg (Haßberge), e Ruine i de Haßbärge am Rennweg, Bayern
* Burgwall Wildberg (Kastorfer See), en Burgwall i de Gmeind Wildberg, Mecklenburg-Vorpommern
* Burgwall Wildberg (Temnitztal), en Burgwall i de Gmeind Temnitztal, Brandeburg

wie au:
* (117506) Wildberg, en Asteroid

**Wildberg** isch de Name vo folgende Persone:
* Bodo Wildberg (1862–1942), dütsche Autor
* Friedrich Wencker-Wildberg (1893–1970), dütsche Schriftsteller, Übersetzer, Historiker und Redakter

**lueg au**
* Wildburg
* Wildenberg
* Wildberger
Florianópolis

**Florianópolis** (Kosename *Floripa*) isch d Hauptstadt vom brasilianische Bundesstaat Santa Catarina. De Hauptteil vo de Stadt (97,3 %) mit em Stadtzentrum ligt uf de *Ilha de Santa Catarina*, ener vorglagerete Insle.

D Stadt (Município) Florianópolis hät knapp 410 000, d Metropolregion Florianópolis (portugisisch *Região Metropolitana de Florianópolis*) knapp 850 000 Iiwohner. D Stadt hät am 23. März 2006 s 280-jährig Bestoo gfyred.

Es git au es Erzbistum Florianópolis.

## Weblink

* Christian Ludger: Florianópolis SC - Ilha de Santa Catarina (uf Dütsch)
Gustav (Musiker)

De **Gustav** (* 29. April 1975 als **Pascal Vonlanthen** z Fryburg im Üechtland) isch en Schwizer Musiker und Sänger.

## Musikalischi Kariere
De Pascal Vonlanthen hät sich scho 1998 als Pseudonym *Gustav* gnännt. Er spillt verschidnigi Instrumänt und singt, wil er us em zweisprochige Kanton Fryburg chunnt, uf Mundart (Seislertütsch) und Französisch. Er singt in es paar Lieder au Hochdütsch.

I de ganze Schwiz bekannt worde isch de Gustav im Joor 2010, wil er i de Färnseesändig „Kampf der Chöre“ mitgmacht hät. Döt hät er mit sine eigewillige und uugwöönliche Interpretazione vo Lieder mit „sim Chor“ de Wettkampf gwunne.

S Album *GUSTAV* (2 CD – Trésors & Trouvailles), won er im August 2011 usebroocht hät, isch i de Schwizer Albumtscharts grad uf Platz 2 gstarted.

## Diskografi
### Albe
* 1998: *Die Erste* (Gustav & das Kummerorchester)
* 2000: *Gegen Süden>Vers le sud* (Gustav & Polterensemble)
* 2002: *Rosemary’s Bar* (Gustav & Elektric Noise Club)
* 2005: *Ultra’Vista* (Gustav & L’Ultra’Vista Social Club)
* 2007: *Les jardins de mon cœur* (Gustav & son Lonely Heart Attack Band)
* 2010: *666*
* 2011: *Gustav* (Gustav & les Black Poets) und (Trésors&nbsp;& Trouvailles) Best of Doppel-CD
* 2013: *The Holy Songbook*
* 2016: *9 – neuf – neun – nün*

### Singel
* 2007: *Di Wäg / Ton chemin*
* 2011: *Ritter*
* 2012: *100'000 gouttes d’eau* (Jede Rappe zellt)
* 2013: *Gin*
* 2016: *Tous ensemble*

## Videoclip
* Offizielle Videoclip ''Tous ensemble'' (isch de offizielli EM Song vo de SRG zur Uefa Euro 2016 gsi)

## Weblink
* d Website vom Gustav (gustavmanufactur.ch – früener gustav.ch)
* ''Gustav'' Künstlerporträ inkl. Plazierige i de Schwizer Hitparade, uf hitparade.ch

## Fuessnote
Fuzhou

**Fuzhou** (), oder **Futschou**, isch d Hauptstadt vo dr chinesische Browinz Fujian. Fuzhou isch e bezirksfreiji Stadt und e wichdigi Haafestadt an dr Südostküste vo China. Si het Zuegang zum Pazifik  über d Taiwanstrooss. Z Fuzhou befinde sich die wichdigste Universidääte und Behörde vo Fujian. Mä säit Fuzhou au Banyan-Stadt wäge de vile Banzan-Fiige, wo mä dört scho 900 Joor bflanzt und wo s iidrucksvolli Exemplar drvo im Innestadtgebiet git.

Fuzhou isch s Zentrum vo dr Mindong (闽东, lit. Oste vo Fujian) Regioon, wo sich sproochlig und kulturell vom Räst vom Land underschäidet.

## Weblingg
Morphologie (Linguistik)

Under **Morfologii** (vom griechische μορφή, morphé, „Gstalt, Form“, und λόγος, lógos, „Wort, Leer, Vernumft“), au: **Morfematik** oder **Morfemik**, verstoot mä in dr Sproochwüsseschaft e Däilgebiet vo dr Grammatik. D Morfologii befasst sich mit dr innere Struktuur vo Wörter und erforscht die chlinste Elimänt von ere Sprooch, won e Bedütig und/oder e Funkzioon häi: d Morfeem. Wäge däm wird d Morfologii au as  „Wortgrammatik“ bezeichnet, so wie mä dr Süntax au „Satzgrammatik“ säit.

D Darstellig vo dr Morfologii häisst in dr dradizionelle Grammatik «Formeleer». Si goot vom Wort us und analisiert d Flexionsforme, d Wortbildig und d Wortarte. Doodrbii goots um d Biegig vom Wort (woo hänggt me wenn weli Ändig aa oder woo duuscht me wele Vokaal uus?), um Wortabläitige (wie macht me us eme Substantiv e Verb oder us eme Verb e Substantiv oder us eme Adjektiv e Verb?) und um Wortzämesetzige (hänggt me d Wörter äifach zäme oder bruuchts en Bindeluut dezwüsche?).

## Litratuur
* Henning Bergenholtz, Joachim Mugdan: *Einführung in die Morphologie.* Kohlhammer, Mainz u.&nbsp;a. 1979. ISBN 3-17-005095-8.
* Christa Bhatt: *Einführung in die Morphologie.* Gabel, Hürth-Efferen 1991. ISBN 3-921527-21-X.
* Geert Booij, Christian Lehmann, Joachim Mugdan & Stavros Skopeteas (Hgg.): *Morphologie. Ein internationales Handbuch zur Flexion und Wortbildung.* 2 Halbbände. de Gruyter, Berlin&nbsp;/ New York 2000/2004 (Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft, 17).
* Joan L. Bybee: *Morphology. A Study of the Relation between Meaning and Form.* John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 1985. ISBN 90-272-2877-9.
* Walter Henzen: *Deutsche Wortbildung.* Halle/Saale 1947, Tübingen 31965 (Sammlung kurzer Grammatiken germanischer Dialekte&nbsp;B; Ergänzungsreihe Nr.&nbsp;5).
* P. H. Matthews: *Morphology.* Second Edition, Cambridge University Press 1991. ISBN 0-521-41043-6.
* Christine Römer: *Morphologie der deutschen Sprache.* Francke, Tübingen/Basel 2006. ISBN 3-8252-2811-8.
* Hans-Jörg Schmid: *Englische Morphologie und Wortbildung. Eine Einführung.* Erich Schmidt Verlag, Berlin 2005. ISBN 978-3-503-07931-5.

## Weblingg
* Segmenti − Brogramm zum Rächtschriibdrääning mit Morfeem (Freeware)
* „L;nkolon“ Leermodul zur Iifüerig in d Morfologii
* E linguistische Grundkurs in Morfologii und Süntax