open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Plataforma per la Llengua

D **Plataforma per la Llengua** – das isch uf Düütsch «Plattform für d Sprooch» – isch en Organisazioon, wo sech für s Kataloonische engaschiert.

Si isch anne 1993 von es paar Persoone z Kataloonie gründet worde. Der Filosoof Martí Gasull i Roig (1969–2012) isch der wichtigscht vo dene Sproochaktivischte gsi. Anne 2018 het si scho meh weder achtzäätuusig Mitgliider gha. Es het vill bekante Persoone us der Regioon derby.

Es goot dene Lüüt drum, für iiri Landessprooch z luege, öppis z mache ass me s Kataloonische wider meh bruucht und ide Schule glehrt wird; im Alltag selle öppe d Konsumgüeter uf Katalanisch agschribe wärde, und überhaupt selle d Lüüt meh regionali Produkt chauffe. I de Chino müesste d Film Undertitel uf Katalanisch haa. D Organisazioon tuet de Forschigarbete über d Sproochverhältnis hälfe. Und si verlangt, me sell d Ortsnäme vo Kataloonie sproochlich koräkt schrybe. Mit all däm wott si öppis für s sozial Zämehaa im Land mache.

So wie s die Öiropäischi Charta für d Regional- und Minderhäitesprooche seit, wott d *Plataforma* au s Kataloonische ufwäärte; si chlagt, dr spanisch Staat verletzi d Rächt vo de Lüüt, wo Kataloonisch rede, und si möcht, ass die Sprooch en ofizielli Amtssprooch vo der EU wird.

Bin es paar grosse Firme isch es glunge, die katalanischi Sprooch meh z bruuche, öppe bi Apple, Microsoft, Vodafone, Orange, Telefónica, Carrefour, Nokia, Samsung, Siemens, Facebook, Google, Twitter, IKEA und Codorníu.

Dr Hauptsitz vo der Organisazioon isch z Barcelona, und wyteri Büro het si i de verschidene Piet vo Kataloonie. D *Plataforma* schaffet au mit der Region Nordkataloonie, em Piet a de Pyrenäe ganz im Süüde vo Frankrych zäme. Si git all halb Joor iiri Zytschrift *La Corbella* use.

Anne 2008 het d *Plataforma* der Pryys „Premi Nacional de Cultura“ vo der kataloonische Regionalregierig übercho.

## Weblink
* d Websyte vo dr Organisazioon
Oskar Mangold

Dr **Oswald Mangold** (* 6. September 1928) isch e dytsche Viidokter un alemannische Dialäktautor.

## Lääbe
Dr Mangold isch z Bolschwiil mit segs Gschwischtrig ufgwagse. Im Zweete Wältchrieg isch er anne 1944 mit 17 Johr as Luftwaffehälfer un im April 1945 no zue dr Wehrmacht yyzooge woore. Är isch bal entloo woore un het ab 1948 derno an dr Dierärztlige Hochschuel Hannover aafange Diermediziin studiere. Anne 1954 het er promoviert un 1956 e Praxis as Viidokter z Schlienge ufgmacht. Scho ai Johr speeter isch er uf Wunsch vu dr Viidekterchammere in s Lohrer Ried uf Ichene gange un het deert gschafft. Wu anne 1977 z Staufe ne Praxis-Noofolger gsuecht wooren isch isch mit dr Familie retuurzooge in Bryysgau un het deert derno, unterstitzt vu syre Frau, di aige Praxis gfiert, bis er anne 1994 in Ruestand gangen isch. Sy Suhn Elmar isch sy Noofolger woore. Dr Oskar Mangold isch au Drichyyner im Stedtische Schlachthoof gsii.

Anne 1957 het er sy Juugedliebi ghyroote, wu au vu Bolschwiil gsii isch. Mit syre Frau Lydia het er segs Chinder iberchuu, fimf Deechtere un e Suhn.

Langi Johr het si dr Oskar Mangold ehrenamtli z Staufe engaschiert. Vu 1985 bis 2000 isch er Mitgliid im Bfaargmairoot vu dr kadoolische Chilchegmai gsii un het 21 Johr lang s Alte- un Seniorewäärch St. Martin glaitet. Ab 1995 isch er fir d CDU im Staufemer Stadtroot gsii.

Dr Oskar Mangold schrybt Gediicht uf Alemannisch. En Uuswahl vu syne Gedicht het er in zwai Biechli uusegee: „Heimetkläng“ (1992) un „Freu di doch“ (1995). Är isch Mitgliid bi dr Muettersproch-Gsellschaft un het si langi Johr engaschiert in dr Regionaalgruppe „Zwische Belche un Rhi“, ab 2003 au im Voorstand vu dr Regionaalgruppe.

Anne 2013 isch er vu dr Stadt Staufe fir sy ehrenamtli Engaschmänt mit dr Buurgermedallie gehrt woore.

## Wäärch
* *Untersuchungen über die Verwendbarkeit des biochemischen Schwangerschaftstestes nach G. C. Richardson bei Mensch und Rind.* 1954. 43 S. graph. Darst. Hannover, Tierärztl. Hochsch., Diss. : 1954
* *Heimetkläng. Gedichte der Heimat.* Stückle, Ettenheim 1992. 144 S. Ill.
* *Freu di doch. Gedichte in alemannischer Mundart.* Eigenverlag, Staufen 1995. 111 S. Ill.

## Literatur
* Oskar Mangold – 80 Jahre, In: Alemannisch dunkt üs guet III/IV 2008. S. 34

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersprooch-Gsellschaft
* Oskar Mangold und Roland Eckinger für herausragendes ehrenamtliches Engagement ausgezeichnet, Badische Zeitung, 21. Meerz 2013
* Fleißig und bescheiden das Leben lieben, Badische Zeitung, 8. Septämber 2018
Martí Gasull i Roig

Dr **Martí Gasull i Roig**, wo am 2. April 1969 z Barcelona uf d Wält cho und am 23. Septämber 2012 z Nepal gstorben isch, isch e katalanische Filosoof, Sproochaktivischt und Bärgstyyger gsi.

Er het a der Autonome Uni Barcelona Filosofy und drno au Betribswirtschaft studiert.

1991 het er zäme mit andere d Kulturgruppe *Esbarzer* gründet, wo sech für d Landessprooch vo Kataloonie engaschiert het. Do druus isch anne 1993 die grösseri Sproochorganisazioon Plataforma per la Llengua worde, wo d Situazioon vom Kataloonische als Minderhäitesprooch z Spanie wott verbessere. Dr Martí Gasull i Roig isch es paar Joor lang dr Vordänker vo dere Bewegig gsi. Er het für se Projäkt gmacht und grundlegendi Schrifte zämegstellt.

Als begeischterete Sportler het dr Martí Gasull i Roig bim Bärgschtyygerverein vo Kataloonie mitgmacht. Er isch uf grossi Tuure uf allne Kontinänt, i den Alpe, won er uf die meischte hööche Gipfel ufeklätteret isch, i den Ande, em Himalaya und andere Gebirge. Am 23. September 2012 het er bim ene Lawineunglück z Nepal s Lääbe verloore.

Noch sym Tod het iim die katalanischi Provinzregierig s Sankt-Georgs-Chrüüz und dr Stadtroot vo Barcelona d Guldmedallie für kulturelli Verdienscht gää.

Für sys Adänke het d *Platforma per la Llengua* der Uszeichnig, wo si verdiente Lüüt git, *Martí Gasull i Roig-Pryys* gseit.
Ludwig Hillenbrand

Dr **Ludwig Hillenbrand** (* 28. Meerz 1939 z Offeburg-Fessebach) isch e dytsche Leerer un Dialäktautor.

## Lääbe
Dr Hillenbrand isch e Suun vum August Hillenbrand, eme Beck un Gaschtwiirt, un däm syre Frau Hermine. S „Becke“ hän z Fessebach im Gaschthuus »Traube« gwiirtet. Är isch e Kusäng zue dr Brigitte Neidig.

No dr Schuel het dr Ludwig Hillenbrand vu 1958 bis 1963 z Fryburg un z Minche Germanischtik un Anglischtik studiert un isch derno anne 1965 Leerer fir Dytsch un Änglisch am Max-Planck-Gimnasium z Loor woore. Ab 1986 isch er bis zue syre Pänsionierig anne 2003 deert au Schueldiräkter gsii.

Scho in syre Juuged het dr Hillenbrand uf Alemannisch gschriibe, unter anderem Gediicht un Glosse. En Uuswahl het er in drei Biechli uusebroocht. Är isch Mitgliid vum Autorennetzwerk Ortenau un vu dr Muettersproch-Gsellschaft. Bim Dialäktwettbewäärb „s menschelet“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft, dr Badische Zytig un em Sidweschtrundfunk anne 2010 het er in dr Kategori Lyrik mit em Gedicht „Sellerisalad“ en zweete Bryys gwunne.

Bim Dialäktwettbewäärb Loorer Murre isch er syter 2013 all Joor in dr Bryys-Jury gsii.

Dr Ludwig Hillenbrand isch ghyroote un het mit syre Frau Gudrun e Suhn un e Dochter. Si lääbe zäme z Loor.

## Wäärch
* *Des un sell. Iwwer s Alemannische un unseri Zit.* Lahr Verlag, Lahr 2013
* *Ha, so ebbs! Gschichtli, Gedichtli, Glosse in alemannischer Mundart.* Lahr Verlag, Lahr 2012
* *E Kindheit im Dorf - Erinnerunge an Fessebach.* Lahr Verlag, Lahr 2016
* *Alemannen-Rap.* Uf dr CD: D´Gälfiäßler: *´s Gäle vom Ei.* Gälfiäßler Verlag, Friesenheim
* *Lohrerditsch. Gedicht.* Uf dr CD *´s Lohrer Liäd.* Hrsg.von der Stadt Lahr
* *Mundartgedichte.* In: Mechthilde Hurst: D´heim im Fessebach. Hrsg. von der Ortsverwaltung Offenburg-Fessenbach, 1992
* *Turner-Denglisch.* In: Alemannisch dunkt üs guet I/II 2008, S. 80/81
* *Bad Bank.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2009, S. 66/67
* *Gipfel.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2012, S. 60/61

## Weblink
* dr Ludwig Hillenbrand uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* dr Ludwig Hillenbrand bim Autorennetzwerk Ortenau
* dr Ludwig Hillenbrand uf LEO-BW.de
* Die Mundart liegt ihm am Herzen. Der gebürtige Fessenbacher Ludwig Hillenbrand wird 80, Baden Online, 28. Meerz 2019
AirBridgeCargo

**AirBridgeCargo Airlines** () isch e russischi Frachtfluggesellschaft mit Sitz ds Moskau und Basis ufem Flughafen Moskau-Scheremetjewo. Si isch es Tochterunernähme vo der Volga-Dnepr Airlines und d Fluggschellschaft mit Abstand gröchste Frachtufkomme vo Russland.

## Gschicht
Im Jahr 2004 gründet d Volga-Dnepr Airlines e Frachtfluglinie mitem Name AirBridgeCargo, wo ihri Tätigkeit ufem internationale Markt ufgno het. AirBridgeCargo isch d erschti russisch Frachtfluglinie, wo mit Boeing 747-200F Europa mit Asie uber Russland verbinet. Am 27. Januar 2012 bechunt d AirBridgeCargo als eini vo de erste Fluggschellschafte d neu Boeing 747-8F.

2015 isch an der Pariser Luftfahrtschau d Absichtserklärung bekannt worde, dass d Volga-Dnepr Gruppe zu de bereits bestehende sächs Boeing 747-8F 20 weiteri chaufe will und d Gruppe Boeing längerfrischtig e Antonow An-124 vo der Volga-Dnepr Airlines für d logistische Belange vo Boeing mietet.

## Zieli
AirBridgeCargo fligt regelmässig vo Frankfurt am Main, Hahn, Amsterdam, Lüttich und Münche über ds Drächrüz Moskau u.&nbsp;a. uf Shanghai, Peking, Singapur, Tokio und Hongkong. Sit 2007 gits au Transpolarflüg vo Krasnojarsk uf Amerika. In Zämmearbeit mit ATRAN, wo äbefalls e Tochtergschellschaft vo der Volga-Dnepr Airlines isch, wärde sitem 9. Januar 2014 d Flughäfe München und Malmö agfloge. Sit Mai 2014 stürt au AirBridgeCargo de Flughafen Münche viermal wöchentlich mitre Boeing 747-8 direkt aa. Zudem wird au der Flughafen Leipzig/Halle regelmässig agfloge.

## Flotte

Mit Stand April 2019 besteig d Flotte vo der AirBridgeCargo us 18 Flugzüg mit eme Durchschnittsalter vo 6,9 Jahr:

2x Boeing 747-400F

4x Boeing 747-400ERF

12x + 14 bstellt Boeing 747-8F

D Flotte vo der AirBridgeCargo wird in Dütschland vo Volga-Dnepr Technics GmbH am Flughafen Frankfurt am Main und am Flughafen Leipzig/Halle durch d AMTES GmbH ime eigens dafer erbaute Hangar gewartet.

## Lueg au
* Lischte vo Fluggschellschafte

## Links

* Webpräsenz der AirBridgeCargo

## Fuessnote
Beton

Dr **Beton** isch es Material, wo me bruucht zum Sache boue.

Me macht nen esoo: Me nimt Grien und Sand und tuet die mit chly Wasser und emene «Bindemittel» mische. Meischtens isch das dr Zimänt. Je nachdäm was me wott boue, cha me no anderi Stoff drymische wie öppe Gips oder au Farbe.

Me seit dere Mischig *Mörtel* oder ebe *Beton* – und i dr Mundart isch das dr «Betonpfludi». Me macht nen uf de Boustelle ganz früsch, oder de chunt er us grosse Betonwäärch mit spezielle Laschtwääge ufe Platz wo me ne bruucht. Staarchi Betonpumpine oder Krään oder sogar Helikopter lüpfe s Material uf de grosse Boustelle a jeden Oort, wo s Beton bruucht.

Dr Beton wird i ne Form gläärt, wo me vorhäär gmacht het, meischtens mit Brätter us Holz, me seit däm d *Schaalig;* me muess dr Pfludi fibrieere oder rüttle ass er d Form schön füllt – i der Afangszyt vor hundert Joor und meh, wo s no keine Rüttelmaschine gää het, het me der Beton müesse stampfe. I der Form tröchnet dr Zimänt, er tuet «abbinde« und der Beton wird langsam hert, und zletscht nimt me d Brätter wägg und s Bouwäärch isch im *Rohzuestand* fertig. So cha der Architekt mit Beton ganz muetigi Forme lo boue, wo früener mit Muurwäärch us Schtei nit möglech gsi wääre.

Für schwirigi Konstrukzioone leit me Ysestange oder Staalseili i Beton, so dass s fertige Huus oder die wyti Brugg au sicher hebt.

I dr Schwiiz isch dr Ingenieur Robert Maillart e Pionier vom Betonbou gsi.
Dscharylhatsch

**Dscharylhatsch** isch en Inslen im Schwarze Meer.

Si ghöört zum Land Ukraine und isch eini von es paar Insle vo däm Land am Rand vom Meer. Im Südoschte vonnere isch d Halbinsle Krim.

D Insle isch 56 Kwadratkilometer gross. E Teil drvoo isch en ukrainische Nazionalpark.

Es woont niemmer uf dere Insle.
Cassius Dio

Dr **Kassius Dio**, wo öppen anne 163 z Nikaia in Bithynie z Chlyasie uf d Wält cho und nach em Joor 229 gstorben isch, isch e römische Politiker und Gschichtschryber gsi. *Dio* isch e Zuename, won er für siich sälber usgwält het.

Er isch vonnere ryche Famlie us em Oschte vom Röömische Rych gsi. Si Vatter het Cassius Apronianus gheisse. Er het Griechisch als Muettersprooch gredt und syni Schriften au i dere Sprooch ufgsetzt, er hat aber au guet d Sprooch vo dr Hauptstadt, s Latynisch chönne; er isch uff Rom gange, won er e schööni politischi Karriere gha het. Er isch Senator, Verwalter vo verschidene Stedt, Prokonsul vo Afrika, Statthalter vo de Provinzen Oberpannoonie und Dalmazien und zwöimol Konsul woorde. Öppen im Alter vo Föifesächzgi isch er is sys Heimetland Bithynie zrugg, won er es paar Joor drufabe gstoorben isch.

Näbe synere prestyschträchtigen Arbet i den öfentlichen Ämter het der Kassius vil Zyt bruucht zum es grosses Gschichtswäärch z schrybe. I däm ryche, usfüerliche Bricht über die Römischi Gschicht, wo im Original uf Griechisch isch, verzellt dr Kassius, was alls bassiert isch vo doo, wo dr Aeneas uf Itaalie choo isch, und de vo däm Momänt, wo me d Stadt Rom gründet het, und bis zu sym Regierigsjoor als Konsul anne 229. Das Wäärch isch ydeilt i achzg Büecher.

Das bedüütende Wäärch isch leider nümme ganz erhalte; die Teili, wo me no könnt, het men i ganz verschidene Schriften us em Mittelalter gfunden und wider zämetreit. Vill Abschnitt vo dämm, wo me hüt no cha lääse, sind aber wichtigi und teils äinzigartigi Kwelle für die Römischi Gschicht bsunders am Ändi vo der Republik und i dr Chaiserzyt. Dr Kassius muess en huuffe elteri Schrifte gha haa zum d Informazioone druus usezie, und er het gwüss au s ryche römische Staatsarchyv bim Forum Romanum chönne bruuche, nume weiss me hüt fasch nüüt me vo dene früenere staatliche Schriften und de private Wäärch.

Es gitt verschideni neui Büecher mit em Kassius Dio synere Römische Gschicht, teils mit em griechische Tegscht und teils mit Übersetzigen i modäärni Sprooche.

## Literatur
* Cassius Dio: *Römische Geschichte*. Übersetzig vom Leonhard Tafel, bearbeitet vo dr Lenelotte Möller. Wiesbaden 2012, ISBN 978-3-86539-293-0
* Valérie Fromentin u. a. (Hrsg.): *Cassius Dion. Nouvelles lectures.* 2 Bänd. Bordeaux 2016, ISBN 978-2-35613-175-1
* Fergus Millar: *A Study of Cassius Dio*. Oxford 1964.

## Weblink

* Em Kassius Dio sys Gschichtbuech mit em griechische Tegscht und dr französischen Übersetzig
Pledari Grond

S **Pledari Grond** isch es modärns Wörterbuech vom Rätoromanische, gnöier vom Bünderromanische. Die nöji Versioon cha men online über s Internet abriöffe.

## was der Name bedüütet
Der romanisch Buechtitel heisst is Düütschen übertreit «Grosses Wörterbuech». Der Uustruk “pledari” chunt vom Grundwort “pled” (im Sursilvan isch es “plaid”), wo «Wort» heisst (und au no d Bedüütig «s Rede» het); “pledantar” heisst «mit öpperem rede», und im Engadin könnt men au no d Form “plider”. S Romanischen Etymologische Wörterbuech leitet s Wort vom latynische *placitum* häär, wo «Rede vor em Gricht» und äänlechs bedüütet het.

Au in es paar andere romanische Sprooche wie öppen em Katalanische chunt s Wort *plet* mit der äänliche Bedüütig vor. S französische *plaidoyer* isch als juristischs Fachwort sogar in anderi Sprooche wytergwanderet.

## wie s em Wörterbuech gangen isch
Me het mit däm Wäärch anne 1980 agfange. Doo isch me bi der Bündner Kulturgselschaft Lia Rumantscha derzue choo, es bruuchi Lischte vo de teils nonig algemein glöifige Wörter i dr nöie romanische Einheitssprooch Rumantsch Grischun, wo me probiert het als so öppis wien en Tachsprooch oder en nöji Standardsprooch zu de füüf regionaale romanischen Idioom oder Dialäkt vom Bündnerland z etabliere. Die sproochpolitischi Idee wird bis hüt immer no kontroväärs agluegt, bsunders sit anne 2001 in ere Volchsabstimmig s Rumantsch Grischun als Amtssprooch agnoo worden isch und d Kantonsregierig sit anne 2003 hätti welle d Schuelbüecher nume no uf Rumantsch Grischun usegää; mit em Wörterbuech het men aber äinewääg konsekwänt wytergmacht.

A der Datebank vom *Pledari Grond* händ früener gschaffet: der Fryburger Rätoromanischprofässer Georges Darms, d Anna-Alice Dazzi Gross, der Manfred Gross und d Annetta Zini. I der nöiere Zyt sind i der Redakzioon: der Daniel Telli, d Marietta Cathomas Manetsch, d Gabriela Holderegger Pajarola, d Angela Schmed Bass un d Marina Wyss. Für s technische Sischteem het me s Institut für Linguistik vo dr Uni Köln byzoge.

Sit 1993 isch s *Pledari Grond* als trukts Buech usecho, und scho gly het me s meh als Online-Lexikon organisiert. D Lia Rumantscha luegt zäme mit der Bündner Jugendorganisation GiuRu der aktuelli Sproochgebruuch a zum vo Zyt zu Zyt der Wortschatz uszboue. Derzue ghören au Neologisme us der aktuellen Alltagssprooch. Me findt im *Pledari* schynts scho meh weder zwöihunderttuusig Wörter.

Uf der Internet-Syte vom Pledari git d Lia Rumantscha au Link uff d Wörterbüecher vo de füüf tradizionelle bünderromanische Dialäkt.

## Weblink
* D Websyte vom Pledari Grond

## Fuessnoote
Agathabrot

S **Agatebröötli** isch es Gebäck, wo men am Maantag vo dr Häilige Agate, das isch dr 5. Februar, oder grad vorhäär i dr Chile tuet sägne und de Lüüt mitgää. Es git i de katolische Gägende bsunders i de Regioonen a den Alpe vill Brüüch mit däm Brot; es paar Sache derzue cha me bim schwiizerdüütsche Mundartwörterbuech Idiotikon nochelääse.

S Agathebrot chunt s erschte Mol anne 1466 im ene Rächnigsbuech vom Chlooschter Klingetal z Basel vor.

A vilnen Oorte goot dr Pfaarer zum Beck und weiht s Määl für s Bache vo dene Bröötli, wo me je nach Regioon mit verschidene Forme macht. Es gitt au *Agateringli.*

Vo däm spezielle chlyne Broot seit me, es hälfi bi Fieber und andere Chranketen und öppen au no wemme Häiwee het. Bi de Puure het me früener a mängem Oort so Bröötli de Chüe z frässe ggää, wo me mit ne z Alp isch, und dr Senn het eis i dr Alphütte hiigleit; das heig em Vee ghulfe.

S Agatebrot sig au guet für d Hüüser und d Huushaltige: es hälfi gäges Füür, d Agate isch jo d Schutzpatronin vo dr Füürweer, und wäär so nes Bröötli het, dä heig deheime immer gnueg Broot.

S Agatebroot stoot uf dr Lischte vo de tradizionelle Sache zum Ässe vo dr Schwiiz.

## Weblink
* 
* ''Heilbrote'' uf mittelalter-lexikon.de

## Fuessnoote
Ruth Müri

D **Ruth Müri**, wo am 22. Dezämber 1970 z Mänzike uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Politikerin.

Si het a dr Uni Züri Geografy studiert und denn a dr Uni, bim ene Ruumplanigsbüro und bi dr Zürcher Kantonalbank gschaffet.

D Müri, wo z Baade-Dättwil woont, isch anne 1994 Ywoonerröötin und anne 2013 Stadtröötin vo Baade woorde. Sit em Joor 2016 isch si im aargauische Groossroot. Si politisiert bi de Grüene.

## Weblink
* d Ruth Müri uf dr Websyte vom Groosse Root vom Kanton Aargau
* iiri Websyte
Flond

**Flond** isch es Doorff i dr Gmeind Obersaxen Mundaun im Kanton Graubünde.

Bis zum Joor 2008 isch Flond en eigeti politischi Gmeind gsi. Ufe eerscht Jänner 2009 het si sech mit dr ehemolige Gmeind Surcuolm zämetoo, und do druus isch di nöji Gmeind Mundaun woorde, wo sälber de ufe eerscht Jänner 2016 mit Obersaxen zäme die hütigi Gmeind Obersaxen Mundaun bildet het.

Der Oort lyt i dr Surselva, bi Obersaxen im Tal vom Vorderrhy. Es woone döört öppe zwöihundert Lüüt.

## Literatur
*
Schams

S **Schams** () isch es Tal im Kanton Graubünde.

Es isch dr middler Teil vom Hinderrhytal. Es isch under em Rhywald und oben am Domleschg.

Im Schams sind es paar Ortschafte, wo zu de Gmeinde Andeer, Zillis, Donat, Casti-Wergenstein,  Lohn und Mathon ghööre. I dr Viamala-Schlucht unden am Schams isch no d Gmeind Ronggelle.

Dur s Tal laufft d Strooss zum Splüügepass und zum Vogelbäärg ufe.

## Literatur
* 

## Weblink
Via Mala

**Via Mala** chan eini vo däne Bedütige ha:
* Via Mala (Roman) (1934), en Roman vom John Knittel
* Via Mala (1945), en dütsche Film vom Josef von Baky, noch em Roman vom John Knittel
* Via Mala (1961), en dütsche Film vom Paul May
* Via Mala (1985), en Fernseh-Mehrteiler vom Tom Toelle, noch em Roman vom John Knittel

**Lueg au:**
* Viamala, e Schlucht im Bündnerland, Schwiz
Schweizerischer Verein für die deutsche Sprache

Dr **Schwiizerisch Verein für die düütschi Sprooch** – abgchürzt **SVDS** — isch en Organisazioon i dr Schwiiz, wo für d Sproochkultur vom Tüütsche tuet luege.

## was er isch und macht
Früener, sid men en anne 1904 gründet het, isch syn Name *Deutschschweizerischer Sprachverein* gsii. Das het me anne 1993 ggänderet zu dr hütige Bezeichnig. Es isch Verein, wo gmäss em gängige Vereinsrächt, wie s im ZGB stoot, organisiert isch.

Dr SVDS wott i dr Düütschschwiiz hälfen e gueti Aart pfleege, wie me s Hoochdüütsch und derzue au s Schwiizerdüütsch bruucht. Bi der bsundere kulturelle Situazioon vo der Düütschschwiiz isch die nit immer eifachi und glych schööni Zwöisproochikeit mit em Standarddütschen oder gnöier em «Schwiizerhochdüütschen» und de yheimische Mundarten e Sach, wo em SVDS vill wäärt isch.

Er het drum en inträssanti offizielli Funkzioon als Schwiizer Aasprächpartner für d Redakzioon vom Rächtschrybwörterbuech Duude. Sit langem, nämlich sit 1939, schickt er die spezielle Forme, wo men i der Schwiiz im regionale Hochdüütsch bruucht, em Duude-Verlaag für däm sys Wörterbuech, me seit ne d «Helvetisme».

## Publikazioone vom Verein
* *Sprachspiegel.* 1945&nbsp;ff.; chunt sächsmool im Joor use (Digitalisat).
* Hans Bickel, Christoph Landolt: *Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz.* 2., vollständig überarbeitete und erweiterte Aufl. Hrsg. vom Schweizerischen Verein für die deutsche Sprache. Dudenverlag, Berlin 2018, ISBN 978-3-411-70418-7.
* Johannes Wyss: *Richtig oder falsch? Hitliste sprachlicher Zweifelsfälle.* Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2016, ISBN 978-3-03810-136-9.
* Peter Heisch: *Worthülsenfrüchte. 83 Sprachbetrachtungen.* Friedrich Reinhardt Verlag, Basel 2009, ISBN 978-3-7245-1615-6.
* Hans Bickel, Christoph Landolt: *Duden. Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz.* Schweizerischer Verein für die deutsche Sprache, Mannheim/Zürich 2012, ISBN 978-3-411-70417-0 (als E-Book: ISBN 978-3-411-90268-2).
* Jürg Niederhauser, Johannes Wyss (Hrsg.): *Deutsch in der Schweiz. Hundert Jahre Schweizerischer Verein für die deutsche Sprache (SVDS).* verlag sprachverein.ch, Thalwil 2007, ISBN 978-3-905681-30-7.
* Paul Zinsli: *Vom Werden und Wesen der mehrsprachigen Schweiz. Rückblick und Ausblick.* Feuz, Bern [1964] (Schriften des Deutschschweizerischen Sprachvereins&nbsp;1).
* Paul Zinsli: *Ortsnamen. Strukturen und Schichten in den Siedlungs- und Flurnamen der deutschen Schweiz.* Huber, Frauenfeld 1971, 2. Uuflaag 1975 (Schriften des deutschschweizerischen Sprachvereins&nbsp;7).

## Lueg au
* Mundartforum (früener *Bund Schwyzertütsch* und *Verein Schweizerdeutsch*), wo die schwiizerdüütsche Dialäkt pflägt.

## Weblink
* d Websyte vom Schwiizerische Verein für die düütschi Sprooch
Venosten

D **Venoschte** sind es keltischs Volch gsi, wo i den Alpe gläbt het.

Iire Lääbensruum isch der oberscht Teil vom Etschtal gsi. Vo iine het das Bärgtal der Naame übercho: es isch s Vintschgau im Südtirol. Uf Iteliänisch isch das *Val Venosta.*

Me weiss vo däm alte Volk fascht nüüt. Die einzige schriftliche Züügnis, wo’s vonne git, sin d Inschrift uf em grosse röömische Maanzäiche vo *La Turbie* z Süüdfrankrych, em *[[Tropaeum Alpium|Tropäum Alpium]],* wo men anne 7 oder 6 vor üserere Zyträchnig ufgstellt het als es Tänkmol für e militärisch Erfolg bim Chrieg i den Alpe, un de no dr Plinius, wo die Schriftdafele i sym Wäärch abgschribe het.

## Literatur
* Reimo Lunz: *Venosten und Räter. Ein historisch-archäologisches Problem.* Calliano 1981.
* .
Trumpliner

D **Trumpliner** sind es altertüümlichs Volch.

Me weiss vonne zimli wenig. Si händ halt dänk nüüt bruucht ufzschrybe vo siich sälber. Der Oort, wo me se gseh het, isch wyt hinden i de Bäärge. Und wie s ene gangen isch, do dervo isch nüüt me überliferet ussert iires Ändi als Stamm, wo doch gwüss eifach i sym schööne Taal hätti welle lääbe.

Iire Naame chunt vermuetlich vo iirem alte Höiptling, wo *Trump* oder äänlich töörfft gheisse ha, wie me cha dänke. Me chan iine vilecht au öppe so wie *Trump-Lüüt* oder *Trumpli* sääge.

Am Änd isch es mit iine so wie mit vilnen anderne chlyyne Völker usecho: Wo die nöji Groossmacht die ganzi Wält, so wie me se zu säbere Zyt könnt het, isch go erobere, isch au s Piet vo de Trumpliner draacho; me ghöört nüüt dervo, dass dr Ymarsch is Trumplinerland für die nöie Herre bsunders schwirig gsi wäär. Für die sind aber, wie d Archäolooge wüüsse, d Bodeschetz i de Bäärge döört oben öppis wärtvolls gsii. Und wäär no gläbt het vo de Lüüt im Taal nach der Eroberig, dää het me schynts als Sklav vrchaufft.

Derno sind d Trumpli vo der Gschicht zimli vergässe worde. Iires Land het kei bsunderi Bedüütig me gha, die nöji Wält isch dra verbygange. Öpper nöis isch als Scheff vom Trumplipiet ygsetzt worde. Hüt maanet fasch nume no der modärn Naame vo däm Bäärgtaal a die uralte Lüüt: es isch s *Val Trompia* z Itaalie.

Und wyyt ääne z Südfrankrych stoot es uralts, antiks Tänkmool, me seit em d *«[[Tropaeum Alpium|Alpetrofäe]]»,* wo scho öppen im Joor 6 vor üserere Zyträchnig ufgstellt worden isch und wo uf ere längen Inschriftdafele drvoo vrzellt, wie s Trumplinertaal und d Länder vo villnen andere Lüüt i den Alpen under die röömischi Herrschaft cho sind.

## Fuessnoote
Gallia cisalpina

D **Gallia cisalpina** isch fasch zwöihundert Joor lang e röömischi Provinz gsi.

Dr latynisch Name bedüütet uf Düütsch: «Gallie vor den Alpe». En andere Name für d Provinz isch **Gallia citerior** gsi.

Anne 203 vor üserere Zyträchnig het Rom die Landschaft vo de Poebeni und de Bärgländer ringsume als Kolony in siis Herrschaftspiet integriert. Das isch öppe d Gägend, wo hütt Oberitaalie heisst, und si isch bis zu den Alpe gange. Vo de Alpesüdtääler, wo dozmol zum röömische Territorium choo sind, ghöören es paar hütt zum Land vo dr Schwiiz so wie s Südtessin und s Bergell.

Es het i dr Provinz es paar chlyneri Regioone gää; me könnt die antike Nääme *Aemilia, Liguria, Venetia et Histria* und *Gallia transpadana.*

Dr Name vo dr Provinz isch anne 59 vor Chrischtus s eerschte Mol erwäänt. Im Joor 49 het Rom de Lüüt i der Provinz s röömische Bürgerrächt ggää, und acht Joor spööter isch d Provinzverwaltig ufglööst woorden und s Land bis a d Alpe het jetz zum ängere römische Land ghöört.

## Literatur
* 

## Weblink
37 v. Chr.

## Was isch bassiert?
* Dr Herodes wird Chönig vo de Juude; sys Land isch im römische Rych.
* Dr Oktavian, dr Markus Antonius und dr Markus Aemilius Lepidus verlengeren iires Triumvirat.
* Z Korea foot s Chönigrych Goguryeo aa. 
* Dr Varro seit, Chrankete gäbs wäge winzig chlyne Läbewääse.
* Dr Vergil schrybt a sym Wäärch *[[Georgica]]*.

## Weblink
14 v. Chr.

## Was isch bassiert?

* Der langjöörig Alpechrieg vo de Röömer goot z Änd. S Volch vo de Ligurer chunt au no under di röömischi Herrschaft.
* D Röömer erobere s Keltedoorff *Borbetomagus,* döört wo hütt Worms isch. 
* A dr Strooss zum Brennerpass bout d Röömer s Doorff *Vibidenum*.
* D Agrippina chunt uf d Wält, d Muetter vom römische Chaiser Caligula.

## Weblink
58 v. Chr.

## was isch bassiert?
* Dr Iulius Caesar wird Statthalter vo de Provinze Illüürie, Gallia cisalpina und Gallia Narbonensis.
* Es chunt zum Kampf vo de Röömer mit de Helvezier bi Bibracte. D Helvetier verlüüre, ganz vill vo iine stäärbe.
* D Helvezier wärde vo de Röömer zwungen, in iires Land zrugg z goo.
* Im Elsass kämpfe d Röömer mit de Sueebe.
* D Livia Drusilla chunt uf d Wält. Si isch spööter em röömische Chaiser Auguschtus syni Frau.

## Weblink
446

## Was isch bassiert?
* Dr Flavius Aëtius isch Konsul vo Rom. 
* Es isch Chrieg z Britannie.
* E Chileversamlig verurdeilt dr Irrglaube vom Priscillianismus.
* Dr Flavianus wird Erzbischof vo Konstantinopel.
* Dr Abt Hypatios vo Bithynie stirbt.
440er

* 29. Septämber 440: Dr Leo wird Bischof vo Rom. Er gilt au der gschichtliche Sicht als dr Leo dr Grooss und het öppe nach zää Joor der Rang als eerschte vo de Bischöf ygnoo.
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.
* D Wandaale underem König Geiserich gryyffe vo Afrika uus die röömischi Insle Sizilien aa.
Freiämter Sagenweg

De **Freiämter Sagewäg** isch en Wäg im aargauische Freiamt, wo mit Kunschtwerch und Infotafle de Spaziergänger und Wanderer d Sage us de Region wot vermittle.

## Entstehig
Nach zwöi Bildhauer-Symposie bim Erdmannlistei und im Steibruch Mägewil, wo uf e grossi Ressonanz gstosse sind, hend d Bildhauer Alex Schaufelbühl und Rafael Häfliger d Idee gha, zämme mit andere Bildhauer öppis z gstalte, wo blibd. Inspiriert vom Erdmannlistei und de Sag um ihn umme, hend si di vile Sage us em Freiamt fürs Projäkt gwählt. D Behörde sind am Aafangs keptisch gsi, aber i de Öffentlichkeit hat d Idee vom Sagewäg vil Unterstützig gfunde. Schnell sind Bar- und Sachspende vo 100'000 Franke zammecho. Bim zwöite Freiämter Bildhauersymposium im Juni 2010 hend dann zwölf Künschtlerinne und Künschtler us de verschidenschte Materialie Kunschtwerk zu de einzelne Sage gschaffe, wo im Wald zwüschem Tierpark Waltischwyl und em Erdmannlistei ufgschtellt worde sind. Im August 2010 isch de Wäg iigweiht worde. Uf Infotafle find me e kurz Version vo de Sage und Aagabe zum Künschtler vom jewilige Werk.

## Kunschtwerk und Sage

# «De Tanzplatz vo Zufike»
# «De Tüfel uf de Iseburg», vo dr Urner Künschtlerin Bertha Shortiss
# «De rot Wyssebacher»
# «S Rüssegger-Liecht a de Rüüss»
# «De Wohler Eichme»
# «De Zwärg vo Muri»
# «Di drü Angelsachse»
# «De Stifelryter», vom Wettiger Künschtler Alex Schufelbüel
# «De Kegler im Uezmeler Wald»
# «Häxemusig im Maiegrüen»
# «D Waltischwyler Häx»
# «Brennendi Manne»

## Lueg au
* Schwiizer Saagen us em Aargau vom Ernst Ludwig Rochholz

## Weblink

* De Freiämter Sagewäg uf de Website vo aargautourismus
* De Freiämter Sagewäg uf de Website vom Verein «Erläbnis Freiamt»
Alex Schaufelbühl

De **Alex Schaufelbühl** isch en Schwiizer Künschtler mit Atelier z Gnadethal. Er schaffd Skulpture us Holz, Stei und Bronze.

## S Läbe
De Alex Schaufelbühl isch z Brämgarte ufgwachse und het ursprünglich Murer glehrt und isch nach de Lehr zerscht selbständige Murer gsi. Vo 1989 bis 1995 het er in Abigkürs a de Kunschtgwerbschuel z Züri e Bildhauerlehr gmachd und isch dann vo 1993 bis 1995 als Bildhauer uf de Stör gsi. Sit em 1995 schaffed er als freischaffende Bildhauer und im 1998 het er im ehemolige Schlachthof Bade z Wettige sis erschti Atelier gha. Im 1999 isch er mit em Atelier dann is Gnadethal zügled.
Vom Schaufelbühl stönd vili Kunschtwerk im öffentliche Ruum, wi zum Bispiil d Raabe uf em Wettiger «Rabechreisel» oder de «Stifelriter» vom Freiämter Sagewäg. 
Er läbt z Wettige.

## Weblink

* d Website vom Alex Schaufelbühl

## Fuessnote
Bertha Shortiss

D **Bertha Shortiss**, wo anne 1968 z Schattdorf uf d Wält cho isch, isch en internazional bekanti Urner Künschtlerin.

## iires Lääben und Wäärch
Si isch d Dochter vom Francis Shortiss us Irland und vo dr Urnerin Margrit Shortiss geb. Stadler; deren iiri Eltere sind dr Pius Stadler (1901–2000) un d Agatha Muheim (1897–1997) vo Flüelä. D Bertha Shortiss isch i dr Familie mit siben andere Chind ufgwachse.

Si het dr Preuff vo der Schteibildhauerin glehrt und isch au no ufs Gimnasium gange. Iires Atelier het si z Altdorf. Für d Arbete, wo si cha mache, reist si i vilne Länder uf dr ganze Wält ume, es paar Mol isch si scho z Japan gsi. Si macht grossi Wäärch us Schtei und us Holz, teils als freji Arbete und teils für privati Chunde und au für Firmene und Gmeinde. Z Lieschtel het si für d Stadt, die reformierti un di katolischi Chilegmeind ufem Friidhof es Tänkmool für d Chind chönne gstalte, wo tot uf d Wält cho sind und für die ungeborene, wo me abtribe het.

Anne 2008 het d Shortiss iiri grossi Skulptur «leaving a chamber» us Schnee am Kunschtwettbewäärb z Nayoro z Japan – das isch der Japancup für d Schneebildhauer – grad es paar Pryysen übercho. Me luegt sen internazional für eini vo de beschten Yschkünschtler aa: anne 2017 het men ufem wichtige chineesische *Harbin International Ice and Snow Sculpture Festival* d Arbet, wo si zäme mit em Marc Egger gmacht het, mit emene Pryys für en hervorragendi Leischtig uszeichnet.

Anne 2001 het d Bertha Shortiss mit em Bildhauer Volker Scheurer zämen es alts Induschtrybourwäärch i der Stadt Weil am Rhy zum ene Kunschtoort umfunkzioniert: dr *Kunstraum Kieswerk*. Und si het i dr Schwiiz und im Ussland iiri Sache in Galeriè und im Usseruum chönne zeige, öppen au idr Galerie am Leewasser z Brunnen im Kanton Schwyz. Und ja: au im Kunschthuus Uri.

D Bertha Shortiss het am *Hong Kong International Sculpture Symposium 2012* mitgmacht. Anne 2017 isch si bi der Usstellig vom Verband vo de Schwiizer Bildhauer- und Schteimetzmäischter und dr Schuel für Gstaltig z Bäärn derby gsi. Und 2013 het si bin ere Uustellig vo der Künschtlergruppe *Trioptikon* z Kanderen im Wiisetal mitgmacht, zum nume von es paar erfolgrychen Uftritt z rede.

Wäärch vo dr Urner Künschtlere cha men uf «Skulpturewääg» go aluege: öppen i dämm vom ElfenauPark z Bäärn und ufem Freiämter Saagewääg im Aargau und im Skulpturepark *Legenda* im russische Ramzai. Anne 2013 het si e Figuur ufs 3. Internazionale Bildhauersymposion uf Schloss Albeck gmacht, 2014 en anderi für s *2014 Schoodic International Sculpture Symposium Artists*, 2016 eini für s Bildhauerträffe z Büüre.

## Literatur
* Jessica Bamford: *Kunst: «Diese Arbeit ist kein Zuckerschlecken».* In: Luzerner Zeitung, Artikel vom 28. Dezämber 2016.

## Fuessnoote
Ria Schröder

D **Ria Schröder** (* 7. Meerz 1992 z Boppard) isch e dytschi Bolitikeri (FDP). Vu 2018 bis 2020 isch si Bundesvoorsitzeri vu dr FDP-nooche Juugedorganisazioon Jungi Liberaali gsii. Syt 2019 isch si Byysitzeri im Bundesvoorstand vu dr FDP.

## Lääbe
D Schröder isch im Hunsrück z Rhyyland-Pfalz ufgwagse un isch uf d CJD Christophorusschuel Königswinter gange. Ab 2010 het si an dr Bucerius Law School z Hamburg Räächtswisseschaft studiert un 2016 mit em eerschte Staatsexaame abgschlosse. Syter 2016 studiert si Chunschtgschiicht an dr Universiteet Hamburg un schafft in ere Hamburger Chanzlei.

## Bolitik
D Schröder isch syter anne 2014 Mitgliid im Landesvorstand vu dr FDP Hamburg, syt 2015 Mitgliid im Bundesvoorstand vu dr Junge Liberaale un sy am 27. April 2018 Bundesvoorsitzeri vum FDP-nooche Juugedverband. Si het si uf em 56. Bundeskungräss vu dr Junge Liberaale z Gütersloh mit 58,08 Borzänt vu dr Stimme geege ne Geegekandidaat duuregsetzt. D Schröder isch Noofolgeri vum Konstantin Kuhle woore, w uno syre Waal in Dytsche Bundesdaag nimi as Voorsitzeri aadrätten isch. Dervor isch si vu 2014 bis 2016 stellverdrättendi Landesvorsitzeri fir Organisazioon vu dr Junge Liberaale Hamburg gsii un aafangs Byysitzeri un speeter stellverdrättendi Bundesvoorsitzeri fir Organisazioon im Bundesvoorstand. Uf em Bundeskungräss 2019 isch si mit 56,6 Brozänt ooni Geegekandidaat wiidergweelt woore. Uf em Bundeskongräss im Augschte 2020 z Bielefeld isch dr Jens Teutrine zue irem Noofolger gweelt woore.

Zue dr Bundesdaagswaal 2017 isch d Schröder fir d FDP uf Blatz 4 vu dr Landeslischt Hambrug aadrätte, wu vu dr Katja Suding aagfiert wooren isch. Derzue het si si in dr Bartei mit ire Bewäärbig um d Dirälktkandidatuur fir d FDP im Wahlchrais Hamburg-Eimsbüttel geg dr Burkhardt Müller-Sönksen duuregsetzt, wu bis anne 2013 Mitgliid vum Dytsche Bundesdaag gsii isch. Si het het aber dr Yyzuug in Bundesdaag verbasst. Fir d Wahl zue dr Hamburger Buurgerschaft 2020 isch d Schröder uf Blatz 7 vu dr Landeslischt vu dr FDP Hamburg gweelt woore.

## Weblink

## Fueßnote
447

|}

## D Röömer un d Germaane
* Der säben Epoche seit me d Völkerwanderigszyt.
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.

## Was isch bassiert?
* D Hunnen under em Höiptling Attila mache die röömischi Stadt *Serdica,* s hütige Sofia, kabut.
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtroom.
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Weschtroom.
* Dr Leo isch Papscht.
* Bim ene Ärdbeebe goot die grossi Stadtmuur z Konstantinopel kabut.
* *(öppen anne 447):* Dr britannisch Chönig Vortigern holt Chrieger vo de Sachse füre Kampf gäge d Pikte.

## Weblink
Syagrius

Dr **Syagrius**, wo bis öppen anne 486 gläbt het, isch der letscht röömisch Fürscht vo Nordgallie gsi.

Er isch dr Soon vom röömische Gäneraal Aegidius. Dä isch e Komandant vom röömische Militäär gsi und schynts e guete Fründ vom weschtröömische Chaiser Majorian, wo no es letschs Mol i grosse Teil vom weschtröömiche Rych en äinigermaasse stabyli Regierig duregsetzt het, aber denn anne 461 nach emene Staatsschtreich vom Gäneraal Ricimer tötet worden isch. Do druufabe het dr Aegididus z Gallien es regionals Herrschaftspiet ygrichtet, wo vo Rom unabhängig gsi isch. Me het döört no nach dr röömischen Art gläbt und was vo dr röömische Armee am Rhy, wo men ere *exercitus Gallicanus* gseit het, no umme gsi isch, het jetz em Aegidius syni Macht usgmacht. Dr Aegidius isch öppen anne 464 gstorbe.

D Hauptstadt vom Aegidius sym regionale Rych isch *Augusta Suessionum*, die hütigi nordfranzöischi Stadt Soissons gsi. Das Piet, wo dr Aegidius drüber regiert het, isch bis an Atlantik gange; im Süüde sind d Weschtgoote, im Südoschte d Burgunder und im Nordoschte, i der alte röömische Provinz *Belgica*, d Franke gsi, alles germanischi Völker, wo jetz uf altem röömischem Bode sin cho woone.

Dr Syagrius isch öppen anne 465 sym Vater syn Noochfolger als Fürscht vo Nordgallie woorde. Was me vo iim hüt no weiss, het s meischte dr Bischof Gregor vo Tours ufgschribe, wo im sächste Joorhundert gläbt het.

Em Syagrius isch die röömischi Tradizioon öppis wichtigs gsi. Drum het är sys Land als Teil vom ganz röömische Rych agluegt und gseit, er sig en Undergäbene vo de oscht- und de weschtrömische Chaiser, wo vonne aber kei praktischi Hilf me für Gallie choo isch.

Anne 481 oder 482 isch dr Frankechönig Childerich gstoorbe, wo dr Syagrius mit em guet uscho isch. Bim Childerich sym Soon, em Chlodwig, isch das öppis anders gsi. Anne 486 oder 487 isch dr Chlodwig em Syagrius sys gallische Rych cho agryffe und er het dr Kampf gwunne. Uf ei Schlaag isch s letschte gallisch-röömische Piet au no germanisch woorde und de Franken iires Territorium isch jetz vill gröösser gsi. Das isch der Afang vo dr Vorgschicht vom hütige Frankrych.

Dr Syagrius het sich uf Südfrankrych chönne rette. Dr weschtgotisch Chönig Alarich het en aber den em Chlodwig uusgliferet; und dänn het ne lo tööde.

Die Gschicht luegt men als s Ändi vo der spootantike Zyt z Gallien und dr bedüütendscht Momänt vom Uufstiig vo de Merowinger aa.

## Literatur
* Penny MacGeorge: *Late Roman Warlords.* Oxford University Press, Oxford 2002.
Matthias Grünert

**Matthias Grünert** isch de Name vo däne Persone:
* Matthias Grünert (Romanist) (* 1966), en Schwizer Romanist
* Matthias Grünert (Musiker) (* 1973), en dütsche Chirchemusiker
448

|}

## D Röömer un d Germaane
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.
* Dr Rechiar wird Chönig vo de Sueebe.
* Dr röömisch Gäneral Flavius Aetius gwünnt z Gallie en Kampf mit de Franke under iirem Höiptling Chlodio.

## Was isch bassiert?
* Dr Valentinian isch Chaiser vo Weschtroom.
* Dr Leo isch Papscht.
* Z Konstantinopel isch e grossi chrischtlechi Chileversamlig.
* Dr oschtrömisch Chaiser Theodosius befilt, me miöss alli nit-chrischtliche Büecher vrbrönne.
* Dr Bischof German vo Auxerre stirbt.

## Weblink
Liste der Redaktoren und Redaktorinnen des „Dicziunari Rumantsch Grischun“

Uf dr **Lischte vo de Redaktooren un de Redaktoorinne vom „Dicziunari Rumantsch Grischun“** findt me die Lüüt, wo im Uuftrag vo dr Societad Retorumantscha sid em Afang vom grosse Wörterbuech Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) dr Wortschatz vom Bündnerromanische aluege, püschelen und beschrybe.

Dr Redakzioon hälfen es paar Persoone, wo für d Dokumäntazioon, als Assischtänten und Assischtäntinnen algmein, für die elektroonischi Verwaltig vo de Daate und s Sekretariat luege. Vil vo dene wäärde spöter sälber id Redakzioon gwäält; drum isch uf dere Lischte do s Datum, wo iiri Arbet bim DRG agfange het ufgschribe und nid eerscht s Datum vo der Wahl id Redakzioon. Gnöiers zu dr Arbet vom Inschtitut fürs DRG chamen i däm sym Jooresbricht i de Joorbüecher *[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]* oder hüt au uf dr Websyte vom Inschtitut go nochelääse.

## d Lüüt
* Robert vo Planta (1864–1937), Projäktleiter
* Florian Melcher (1875–1913), Redakter bim DRG sid em Afang anne 1904 und bis 1913
* Chasper Pult (1869–1939), bim DRG vo 1914 bis 1939
* Andrea Schorta (1905–1990), bim DRG vo 1935 bis 1975, sid 1956 erschte Scheffredakter
* Alexi Decurtins (1923–2024), bim DRG sid 1955, vo 1975 bis 1988 Scheffredakter
* Hans Stricker (* 1944), bim DRG vo 1971 bis 1984
* Ricarda Liver (* 1941), bim DRG vo 1972 bis 1975
* Felix Giger (* 1946), bim DRG vo 1976 bis 2010, vo 1989 bis 2003 Scheffredakter
* Kuno Widmer (* 1950), bim DRG vo 1980 bis 2015
* Carli Tomaschett (*1958), bim DRG vo 1985 bis 2023, vo 2004 bis 2023 Scheffredakter
* Marga Annatina Secchi (* 1954), bim DRG vo 1987 bis 2017
* Claudio Vincenz, bim DRG vo 1995 bis 2005
* Sidonia Klainguti (* 1978), bim DRG vo 2005 bis 2008
* Ursin Lutz (* 1981), bim DRG sid 2006, sid 2023 Scheffredakter
* Silvana Derungs (* 1982), bim DRG sid 2010, sid 2013 als Redakteeri 
* Matthias Grünert (* 1966), bim DRG vo 2010 bis 2014
* Michele Badilatti (* 1987), bim DRG sid 2014, sid 2018 als Redakter 
* Annetta Janka-Zini (* 1985), bim DRG vo 2014 bis 2023
* Angelica Blumenthal (* 1990), bim DRG sid 2018, als wüsseschaftlichi Assischtänti i de Redakzioon sid 2023
* Daniel Telli, bim DRG sid 2024 als wüsseschaftliche Assischtänt i de Redakzioon
* Stefano Negrinelli, bim DRG sid 2024 als wüsseschaftliche Assischtänt i de Redakzioon

## Weblink
* d Websyte vom Dicziunari Rumantsch Grischun
Raimon Galí i Herrera

Dr **Raimon Galí i Herrera**, wo anne 1917 z Barcelona uf d Wält choo und anne 2005 gstorben isch, isch e katalanische Dichter und Sproochaktivischt gsi.

Er isch dr Soon vom Alexandre Galí i Coll gsi. Er het a dr *Autonome Uni vo Barcelona* Filosofy und Literatur agfange studiere, und er het scho gly bi dr patriotische katalanische Bewegig Palestra mitgmacht. I dr Zyt vom spanische Bürgerchrieg isch er uff d Militärschuel *Escola Popular de Guerra de la Generalitat de Catalunya.* Er isch de Offizier im Zääte republikanische Militärkoor woorde und anne 1939 isch er is Exil uf Kuba und spööter uf Mexiko, won er vo 1040 bis 1944 Antropology und Gschicht studiert und bi archäologischen Usgrabige mitghulfe het.

Im Joor 1948 isch dr Galí i Herrera uf Kataloonie zrugg. Er isch e wichtigi Figuur vo der autonome Kulturbewegig und vo den Antifrankischte i dämm Land gsi und het bi der *Acadèmia de Llengua Catalana* mitgmacht. Er het au dr regionali Pfadfinderbewegig ghulfe.

As Schriftsteller het me nen i Zytigen und Zytschrifte chönne lääse. 1983 het er für syni Arbet s *Sankt-Georgs-Chrüüz* übercho.

## Wäärch
* *Senyals de camí,* 1963
* *Els camins de l'estimar,* 1981
* *Recalada,* 1984
* *Signe de contradicció,* 1985–1996
* *El brancatge, dins el recull Jordi Pujol, un polític per a un poble,* 1984
* *La ciutat. Les arrels de la democràcia,* 1995
* *La mística i la política. La terra: per una doctrina moral,* 1997
* *L'amor en la història,* 1997
* *Memòries,* 2004
Silvana Derungs

D **Silvana Derungs** (* 20. Meerz 1982; vu Surcasti) isch e Schwyzer Romanischti.

## Lääbe
D Derungs het an dr Universiteet Friburg Romanischtik un Umwältwisseschafte studiert un anne 2009 s Lizenziat mit dr Arbet *«Hey, mann, Punts goes on!» cun tge meds vegn il linguatg da giuventetgna reproducì ed imità en la gasetta «Punts»?* abgschlosse.

Zum 1. April het si as wisseschaftligi Assischtänti bim Dicziunari Rumantsch Grischun aagfange, syter em 1. April 2013 schafft si deert as Redaktoori.

Vum Jänner 2014 bis zum Meerz 2016 isch si Mitgliid in dr Kulturkommission vu dr Stadt Khuur gsii.

Si isch Bresidänti vu dr «uniun per la litteratura rumantscha» gsii un het rund zee Joor lang di romaanische Literatuurdääg «Dis da litteratura» z Domat/Ems organisiert.

Für d *Radiotelevisiun Svizra Rumantscha* het d Anna Serarda Campell anne 2013 mit dr Derungs e Sändig gmacht über d Arbet bim *Dicziunari*.

## Weblink
* em Dicziunari Rumantsch Grischun syni Websyte

## Fuessnoote
Derungs

**Derungs** isch e Bündner Familiename.

Es paar bekanti Lüüt:

* Gion Antoni Derungs (1935–2012),  Komponischt
* Gion Giusep Derungs (* 1932), Musiker
* Isabel Derungs (* 1987), Snowboarderin
* Kurt Derungs (* 1962), Kulturanthropoloog
* Martin Derungs (* 1943), Komponischt und Musiker
* Silvana Derungs (* 1982), Romanischtin und Lexikografin bim Dicziunari Rumantsch Grischun
* Ursicin G. G. Derungs (* 1935), Schriftsteller un Theoloog
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha

D **Radiotelevisiun Svizra Rumantscha** (RTR) isch e Radio- und Färnsehsänder i dr Schwiiz

Es isch e Dochter vo dr SRG SSR. Dr Sänder isch z Chur dehei, und er macht für die bünderromanischi Bevölkerig vo dr Schwiiz dr Service public vo de elektronische Medie.

Sid em 1. Jänner 2020 isch als Nochfolger vo dr Ladina Heimgartner dr Pius Paulin der Diräkter vo RTR. Dr Scheffredakter isch dr Flavio Bundi.

S *Radio Rumantsch* git’s sid 1925. Ufem Programm isch bsunders au d Musig us em romanischsproochige Piet.

S Färnseh *Televisiun Rumantscha* het anne 1963 agfange. D Bytreeg chöme i dr nöie Zyt uf em Kanal vo SRF 1. Populääri Sändige sind *Telesguard*, *Minisguard* und *Cuntrasts*.

## Weblink
* Der Radiotelevisiun Svizra Rumantscha iiri Websyte
Tomaschett

**Tomaschett** isch e Bündner Familiename.

Bekanti Lüüt:
* Carli Tomaschett, Romanischt und Lexikograf
* Lucas Tomaschett, Künschtler
* Marietta Tomaschett, Journalischtin
* Maurus Tomaschett, Politiker
* Michael Tomaschett, Kunschthistoriker
* Pius Tomaschett, Dokter und Autor
* Selina Tomaschett, Sängerin
* Walter Tomaschett, Fotograf

## Weblink
* Tomaschett – Sohn des Tomasch, e Sändig vo *Schwiiz und dütlich,* uf srf.ch
Caretene

D **Caretene** isch e Chönigin vo de Burgunder gsi i säbere Zyt, wo men als s Ändi vo dr Antike aluegt.

Si het am Ändi vom füüfte Joorhundert und no chly über d Joorhundertwändi use gläbt und isch am 16. Septämber 506 gstorbe. Me weiss das, wil iires Grabtänkmool no lang erhalte bliben isch. Das isch es latynischs Gedicht mit 26 Zyle gsi.

D Caretene isch, so dänkt me hüt bi de Hischtoriker, d Frou vom Burgunderchönig Gundobad gsi. Iire Soon isch dr Chönig Sigismund.

Uf dr Inschrift bi iirem Grab het me chönne lääse, si sig e Katolikin gsi; si heig brobiert iire Maa, wo bim arianische Glaube gsi isch, au zum katolische Wääse z bringe; iiri Chind hegi si uf all Fäll katolisch lo ufwachse. Vo iirem Gält heig si zimli vill em Heilige Michael gschänkt für nes Chlooschter bi *Lugdunum,* em hütige Lyon. Wo si gstorben isch, het me se a dämm Oort begrabe. D Chile het me spöter abgrisse, und das für säbi Zyt ganz sältene Grabgedicht könnt me nume no von ere Abschrift usem nüünte Joorhundert.

## Literatur
* Gerd Kampers: Caretena – Königin und Asketin. Mosaiksteine zum Bild einer burgundischen Herrscherin, in: Francia 27, 1, 2000, S. 1–32.