Zürichdeutsch

**Züritüütsch** () isch de hööchalemanisch Dialäkt vo de Stadt Züri und irer Umgäbig. Daademit ghöört er zum Schwiizertüütsch.

## Gebiet
S Gebiet, wo Züritüütsch gredt wird, isch de Kanton Züri, aber ooni d Regione nördlich vo de Tuur (s Wiiland, mit de Wiiländer Mundart), um Elgg umen und nördlich vom Rii (s Rafzerfäld), wo zum ostschwiizerische Dialäkt ghööred. Züritüütsch undertäilt mer i sächs Undermundaarte:
* Stadt-Mundaart, i de Stadt Züri
* Wintertuurer Mundaart, im Nordoschte vom Kanton, im Gebiet vo Wintertuur
* Oberländer Mundaart, im Züri-Oberland
* See-Mundaart, am Zürisee
* Ämtler Mundaart, im Söiliamt
* Underländer Mundaart im Nordweschte, süüdlich vom Rii, im Gebiet vo Büüli und Dielschdorf

En Äigeschaft vom Züritüütsch (ussert dèm im Oberland) isch, das me zwaar *Gfaar, braate, gaa* aber *gfö̀ö̀rli, brö̀ö̀tle, (mir) gönd* säit. Suscht ghäissts nämli äitwäders *Gfaar, braate, gaa, gfäärli, bräätle, gänd* (öppen im Bèèrnpiet, im Friburgische, im Walis, i der Uurschwiiz) oder aber *Gfòòr, bròòte, gòò, gfö̀ö̀rli, brö̀ö̀tle, gönd* (öppen im Aargöi, im Luzèèrnische, z Schafuuse, im Tuurgi und im Sanggalische). De hischtoorisch Hindergrund für die «unloogisch» Kombinazioon isch, das mer im Mittelalter au im Ruum Züri wie fascht i de ganze nördliche Helfti vo de Schwiiz s althoochtüütsch lang /a:/ zumene langen offenen /ò:/ vertumpft hät, me hät aso au z Züri früener *Gfòòr, bròòte, gòò* usw. gsäit, wie i ale Naachberbiet. Im 16.&nbsp;Jarhundert isch die Luutentwicklig aber zruggtrèèt woorde – werum, hät na niemert chöne säge. Zruggtrület hät mer aber nu s unumgluutet /ò:/, s umgluutet nööd, drum säged d Zürcher hüt ebe *Gfaar, braate, gaa,* aber *gfrö̀ö̀rli, brö̀ö̀tle, gönd*. Im Zürioberland degäge isch s lang offen /ò:/ nöd wider zumenen /a:/ woorde, sunder zumene lange gschlossenen /ó:/ (aso wie im Nordweschtschwiizertüütsch), aber au daa händ s s umgluutet offen /ò:/ gliich bhaltet, drum säged s deete *Gfóór, bróóte,* aber *gfrö̀ö̀rli, brö̀ö̀tle*.  Bi dem «Zruggtrüle» sind vill «Fèèler» oder sognännti Hiperkoräktuure passiert: im Züritüütsch vom 19. Jarhundert häts drum öppe ghäisse (und ghäissts bin e paar wenige Wöörter bi männgem Sprächer au hütt na) *gnaa* statt *gnoo;* *na* statt *no;* *chaa* statt *choo;* *gschtaarbe* statt *gschtoorbe;* *Gwanet* statt *Gwonet;* *Laab* statt *Loob;* *Marge* statt *Morge;* *Praab* statt *Proob;* *Traag* statt *Troog* – au wänn i dènen und wiitere Fäll gaar nie e Vertumpfig stattgfunde ghaa hät, die /o/ und /o:/ gönd nämli ali uf en alts churzes /o/ und nöd en alts /a:/ zrugg. Die Hiperkoräktuure sind früener edèrewääg uufgfale, das mer im Zürioberland über d Lüüt am See, i de Stadt, im Underland und z Wintertuur gspöttlet hät, si sägid: *De Maa schiint dur de haal Baum a s Salemaas Tännstaar* (degägen im Oberland: *De Moo schiint dur de hool Baum a s Salemoos Tännstoor*). Im hüttige Züritüütsch sind die Hiperkoräktuure aber fascht all verschwunde.

## Gschicht
Tiräkti Züügnis für s zürcherisch Alemanisch vom Mittelalter git s chuum. Doozmaal hät s en äidgnössischi Kanzleispraach ggèè, wo mee oder weniger äinhäitlich gschribe woorden isch. Die isch dänn im 17.&nbsp;Jarhundert wider underggange, wil sich alewiiil mee e tüütschi Standardspraach duregsetzt hät.

Em Eberhard Müller siini Chronik us em 14.&nbsp;Jarhundert öppe isch i dère Kanzleispraach gschribe. De Titel luutet:
:*diess buoch hiess Herr eberhart müller Ritter schultheiss der statt zu zürich schriben und sind die krieg und louff so die von zürich gehept hand in der jarzal als die hinnach geschriben staut des ersten von der mordnacht*
Und en Iitraag, wo d Zürcher grad Rümlang verwüeschted:
:*Item ain sant ulrichs abent Do man zalt CCCLXXXV jar do gewunnent wir rümlang und brachtend vil genss und hüner und tuben und stauchend durch Better und stampfetend häfen und kessi und liessend den win uss.*
I dère Chroonik wird vom Ruedolf Brun siinere Zouftrevoluzioon vo 1336 prichted und vo den Eräigniss vo de Ziit nach em Biitritt vo Züri zu der Äidgnosseschaft bis 1386.

Us de 1520er Jaar hämmer dänn d Bible, wo de Zwingli zäme mit em Leo Jud und anderne übersetzt hät. De Zwingli isch aber us Wildhuus im Toggeburg gsii und ekän gebüürtige Zürcher, und de Leo Jud isch sogaar us em Elsass choo. Aber au d Züribible isch nöd öppen uf Züritüütsch gschribe gsii, und bi jedere Revisioon hät si sich de Lutherbible aagnööcheret.

Vil mee tialäktaali Iiflüss git s i de Wèèrch vom Wundaarzt Jakob Ruef (öppe 1505 bis 1558). Dèm siini Draame sind in ere Spraach gschribe, wo zwaar au nöd äifach Mundaart isch, aber glych vil Mundaartlichs zuelaat. Das gseet me zum Biispil a de tipisch zürcherische «a», wo anderi Mundaarte und au d Kanzleispraach «o» händ, öppe *gnan* für *genommen* – wie hüt na *gnaa*.

## Fonologii
### Vokääl
Wie bi den andere schwiizertüütsche Mundaarte isch d Vokaallengi dischtinktiv. I de Schwyzertütsche Dialäktschrift vom Eugen Dieth – a dère orientiert sich d Schriibwiis vo Weber und Bächtold (1983) – wärded d Langvokal mit Doppelbuechschtabe aaggèè. S Züritüütsch gchännt 15 fonoloogisch dischtinktiivi Vokaalfarbe. *i, o, ö, u* und *ü* gchäned zwoo fonoloogisch verschideni Seriie vo Langvokääl, *ii, oo, öö, uu, üü* und *ìì, òò, ö̀ö̀, ùù, ǜǜ*. Hüt wèèrded die aber nu na zum Täil underschide. Scho de Weber und Bächtold regischtriered *òò* nu na i Äigenäme, und au *ìì, ùù, ǜǜ* sind wiitume verloore. Nu *ö̀ö̀,* de Umluut vo *aa* (em mittelhoochtüütsche lange /a:/), isch au hüt na überal läbig, öppen i *brö̀ö̀tle* (bräteln, braten), *rö̀ö̀tle* (rät(s)eln, raten), *Nö̀ö̀t* (Nähte), *spö̀ö̀ter* (später) usw. Sis churz Gägeschtuck *ö̀,* wo vo Weber und Bächtold aagsetzt wird, chunt nu i wenige Wöörter voor, öppen i *hö̀* (hä? wie bitte?) und *hö̀re* (aufhören).

* *a, aa:* [], i *Hand, Haar*
* *ä, ää:* [], i *schlächt, Määl*
* *e:* unbetonts Schwa []
* *e, ee:* betonts [], i *Bett, leere*. De Luut cha men au mit *é, éé* notiere, zur Underschäidig vo Schwa bi ungwonter Betoonig, z.&nbsp;B. i Frömdwöörter wie *Buggé, Porpmonéé, mausé(tot)*
* *è, èè:* [], i *fèrtig, mèrke, fèèle*
* *i, ii:* [], i *Rinde, riite*
* *ìì:* offes [], in *Rììs*
* *o, oo:* [], i *Ofe, root, Roose*
* *òò:* offes [], nu i Näme
* *ö, öö:* [], i *Öpfel, Rööti*
* *ö̀, ö̀ö̀:* offes [], i *hö̀re, brö̀ö̀tle, nö̀ö̀ch*
* *u, uu:* [], i *rund*, *Uufer*
* *ùù:* offes [], i *Pùùrscht*
* *ü, üü:* [], i *Büsi, tüür* (teuer)
* *ǜǜ:* [] i *tǜǜr* (dürr), *Tǜǜr*

Diftöng:
* *ai, ei, äi, ou, öi, au, ö̀i, ie, ue, üe*. *öi* und *ö̀i* sind hüt aber i *öi* [] zämegfale, wo hüt eerscht na vo vilne Lüüt als *oi* [] uusgsproche wird.

### Konsonante
S Züritüütsch hät 28 Konsonantefoneem. Zue de Alofoon ghööred di uvulaare Frikatiiv [] un [] als freii Alofoon vo de velaare [] un []. S Fonemme /r/ chunt als Zungespitze- oder (vil sältener) Zäpfli-r voor.

S Konsonanteninväntaar vom Züritüütsch bestaat, wie au suscht im Alemanisch, us Fortis und Lenis und gchännt ekäi stimmhafti Obstruänte. D Fortis (/p t k/ usw.) tuuret lenger wie d Lenis (/b d g/) und chönd au mit Doppeltkonsonante (/pp tt kk/) oder miteme ː (/pː tː kː/) gchännzäichnet wèèrde. Usserdèm sind d Fortis im Gägesatz zum Standardtüütsch nöd behuucht usser i Leenwöörter. Wil d Konsonantelengi au am Änd vom Wort erhalte bliibt, git s im Züritüütsch ekäi Usluutverhärtig wie im Standardtüütsch.

Andersch weder im Nöihoochtüütsch, wo d Vokaallengi zwingend vo de Silbeschtruktur abhanged, cha s Züritüütsch au nach churze Vokaal äifachi Konsonante und nach lange Vokaal doppleti Konsonante (Geminate) haa. Biischpiil sind *schile* (schielen), *schare* (scharren) un *Chele* (Kelle).

D Plosiv chönd am Aafang, i de Mitti und am Änd vomene Wort sowool als Fortis wie au als Lenis uufträtte. D Frikatiiv sind im Aaluut aber alewiil Lenis.

*Quelle: Fleischer, Jürg un Schmid, Stephan. (2006). Illustrations of the IPA: Zurich German. Journal of the International Phonetic Association, 36/2.*

## Woortschatz
Wöörter, wo tipisch für s Züritüütsch sind (Quäle: Sprachatlas vo de tüütsche Schwiiz und Schwiizerischs Idiotikon):

## Ortografii
Die Notazioon isch vom Weber und em Bächtold und gaat uf der Eugen Dieth zrugg. Gwöndli wèèrded d Gravis ewäggglaa, mer verzichtet also uf di orthographisch Underschäidig vo *è* und *e* (oder *ä*), *èè* und *ee* (oder *ää*), *òò* und *oo, ö̀ö̀* und *öö, ùù* und *uu, ǜǜ* und *üü*. Es muen äim aber bewusst sii, das daademit di fonoloogisch Informazioon im Täggscht fèèlt, wo dur lexikalischs Wüsse mues uufpracht wèèrde. Au uf d Setzig vom Diphthong *äi* wird vil verzichtet und me schriibt äifach *ei,* analoog zum Hoochtüütsch. Au daa gaat Informazioon verloore, wil i *gheit* s *ei* würkli für  staat, aber *eigetli* staat äigetli für *äigetli*.

D Underschäidig vo *f, v* und *ph* isch nöd fonoloogisch und orientiert sich au am Hoochtüütsch. S *y* sett me nöd mit em y i griechische Wöörter verwächsle, s isch nämli zum Teil gängig, dèè Buechstabe für e langs und gschlosses () oder au sekundär gchürzts gschlosses  *ii/i* z schriibe (öppe Schwyz, Baseldytsch). Das hät hischtorischi Gründ: Scho im 16. Jarhundert hät me *Schwytzerland, wyss, wyt* und èènlich gschribe. I dène Fäll sind aber d Lengene vo den anderne Vokäl nöd marggiert. Wä me d Vokaallengi sischtemaatisch wott feschthalte, aso mit *aa, ee, uu, oo, ää, öö* etc., machts wenig Sinn, daadenäbet *y* statt *ii* z bruuche – ussert i Dialäkt, wo näbed em gschlossene lange [i:] au e langs offes [ɪ:] händ (z.&nbsp;B. Baseltüütsch), oder aber umgcheert i Dialäkt, wo näbed em offene churze [ɪ] au e churzes gschlosses [i:] händ (z.&nbsp;B. Basel- und Bärntüütsch), wo also d Lengi nöd vo de Qualitèèt abhanget.

D Gruppe *st, sp* werded immer als *scht, schp* realisiert. Bim Schriiben aber schriibt mer am Aafang vomene Woort (au in ere Zämesetzig) gèèrn trotzdèm *st* und *sp,* wil deet d Uuspraach im Hoochtüütsch ja gliich isch wie i de Mundaart. *z* isch fonoloogisch wie *ts*. Es git e Stimmtonassimilazioon vor *s,* so das *ds* fonoloogisch wie *ts* isch (z.&nbsp;B. *d Sach* chönnt fonoloogisch äidüütig au *tSach* oder *Zach* gschribe werde, me ziet aber di eerscht Schriibwiis im Inträsse vo de Klaarhäit voor). 

De feminiin Artikel *d* und s Partizipial-Prèfix *g* (Hoochtüütsch *ge-*) füered im Sandhi zu Geminaate: Bim feminiine Artikel isch de Sandhi fakultatiiv. Zum Biischpiil cha «die Kirche» bi tüütlicher Uusschpraach als [] realisiert werde, normaalerwiis aber als []. Us dèm Grund wird di klaarer Schriibwiis *d Chile* voorzoge. Andersch bim Partizip. S Partizip vo *träffe* isch im Züritüütsch *ttroffe* (gwönli *troffe* gschribe) und nie **gtroffe*.  S Partizip vo *bache* isch *bbache* (au *pache* gschribe) und nie **gbache*. S Partizip vo *gumpe* isch *ggumpet* und wird am beschten au esoo gschribe. Bi Vèrbe, wo mit *ch-* aaluuted, füert d Gruppe *gch* phonologisch zu *k,* aber zur Klaarheit vom Schriftbild und für di morfoloogisch Durchsichtigkäit schriibt me besser *gch:* So cha me s Partizip vo *chauffe* als *gchaufft* oder (sälte, wil s hoochtüütsch uusgseet) als *kauft* schriibe.

D Vokalisierig cha zwüschet de Underdialäkt variiere, vor alem bi archaaischere Wörter. Biischpilswiis «Mond» gits als *Maa, Moo* oder (Pluraal) *Mö̀ö̀,* all die Luutige sind im 20.&nbsp;Jarhundert aber wiitume vo *Moond* (pl. *Möönd*) verdrängt woorde.

## D Mäinig vom Auguscht Corrodi
De Zürcher Zäichner und Schriftsteler August Corrodi hät 1860 e rächti Ooden as Züritüütsch publiziert, wo au d Läser und Läserine vo dèm Artikel chönnt intressiere:
::D Spraach? Die laa mer nid schälte, das hiess der Mueter en Schimpf tue.
::Züritüütsch, dich grüez i wider mit fröidigem Hèèrze,
::Baaden und schwadere wider i diine stèrkede Fluete!
::Züritüütsch, du umhüllscht mi wider as gschmäidige Schlaaffrock,
::Schmiegscht di iedem Gidanken aa und schüttischt es Füllhorn
::Woort vor mer uus für ales und iedes; und wèèr i en Spraachmaa,
::Wett i vu diir e Gramatik schriibe, mer wettid dänn luege,
::Weli Spraach e riicheri hett, die griechisch nid uusgnaa! –
::S *Imperfectum indicativi,* das manglet is friili! –
::Bischt au es bitzeli ruuch und säged d Naachbere vu der,
::Seigischt en Flüechlichratte, en eebigs Gwitter mit Hagel,
::Blitz und Tunder und gstoorbenem Vèèch und dèrige Gwalte –
::Möged s ja rächt haa echlii – aber wäischt, s ischt luuter Vergöischtig,
::Gaar nüt anders, verguned di Chraft und di markigi Spraachgwalt.
::Las es du mache und chrach du furt dis hèrt Konsonantgwalch!
::Bhalt dem Wintertuurer sis *a,* so tunkel wie s Füürhorn,
::Bhalt dem Zürcher sis *a,* so hell und lang wien en Dampfpfiff,
::Schränz dem Seebueb s Muul usenand mit sim *äi-* und sim *ä-*Schrei –
::Ales ischt guet, was d häscht, und braav und urchig und wèèrschaft.
::Hau nu zue, mis Züritüütsch, mi chalti Verstandspraach!

## Büecher und Uufsätz
* Viktor Schobinger: *Zürichdeutsch kurz und bündig.* Züri 2006. ISBN 3-908105-66-8.

**Gramatik und Woortschatz:**
* Albert Weber: *Zürichdeutsche Grammatik.* Hans Rohr, Züri 1987 (= Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung I). ISBN 3-85865-083-8.
* Albert Weber: *[https://www.e-helvetica.nb.admin.ch/de/view/monografie/991017979054303976/CH-002157-5:5913660 Die Mundart des Zürcher Oberlandes.]* Frauefäld 1923 (= Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik XV).
* [R[udolf] E. Keller](https://als.wikipedia.org/wiki/Rudolf_Ernst_Keller): *Schwyzertütsch: Züritüütsch.* I: *German Dialects. Phonology & Morphology, with selected texts.* Manchester 1961, S.&nbsp;30–86.
* Johannes Reese: *Swiss German. The Modern Alemannic Vernacular in and around Zurich.* München 2007 (= Languages of the World/Materials 462).
* Viktor Schobinger: *Zürichdeutsche Kurzgrammatik.* 3. überarbäiteti Uuflaag Zürich 2007 (s eerscht Maal 1984 usechoo). ISBN 978-3-908105-65-7.

**Woortschatz:**
* Albert Weber und Jacques M. Bächtold: *Zürichdeutsches Wörterbuch.* Hans Rohr, Züri, dritti Uuflaag 1983 (= Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung III). ISBN 3-85865-054-4.
* Heinz Gallmann: *Zürichdeutsches Wörterbuch.* Verlag vo de Neue Züriziitg (NZZ), eerschti und zwäiti Uuflaag Züri 2009 (= Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung III). ISBN 978-3-03823-555-2.
* Adolf Guggenbühl: *Uf guet Züritüütsch. Ein kleines Wörterbuch für den täglichen Gebrauch.* Züri 1953.
* Häxebränz (= Jacques M. Bächtold): *99 × Züritüütsch. Wie me Züritüütsch tänkt, redt, schrybt.* Hans Rohr, Züri 1975. ISBN 3-85865-033-1.
* Walter Höhn-Ochsner: *Pflanzen in Zürcher Mundart und Volksleben.* Hans Rohr, Züri 1972.
* Walter Höhn-Ochsner: *Tierwelt in Zürcher Mundart und Volksleben.* Hans Rohr, Züri 1976. ISBN 3-85865-037-4.
* Viktor Schobinger: *Zweifelsfälle – säit me soo oder andersch? dialäkt zum naaschlaa wien im wörterbuech.* Züri 2006. ISBN 3-908105-63-3.
* Viktor Schobinger: *Grundwortschatz. Di nöötigschte wörter.* 3 Bänd. Züri 2011. ISBN 978-3-908105-69-5.

**Luutsischteem:**
* Jürg Fleischer und Stephan Schmid: *[https://doi.org/10.1017/S0025100306002441 Illustrations of the IPA: Zurich German.]* I: *Journal of the International Phonetic Association* 36/2, 2006.
* D. Robert Ladd, Stephan Schmid: *[https://doi.org/10.1016/j.wocn.2018.09.003 Obstruent voicing effects on F0, but without voicing: Phonetic correlates of Swiss German lenis, fortis, and aspirated stops.]* I: *Journal of Phonetics* 71, 2018, S.&nbsp;229–248.
* Martin Salzmann: *Resumptive Prolepsis: A study in indirect A'-dependencies*. Utrecht: LOT, 2006 (= LOT Dissertation Series 136). Mit *Chapter 4: Resumptives in Zurich German relative clauses.* online under  (uf änglisch).
* Stephan Schmid: *[https://bop.unibe.ch/linguistik-online/article/view/1428/2426 Zur Vokalquantität in der Mundart der Stadt Zürich.]* I: *Linguistik online* 20, 2004, S.&nbsp;93–116.
* Albert Weber: *[https://www.e-helvetica.nb.admin.ch/de/view/monografie/991017979054303976/CH-002157-5:5913660 Die Mundart des Zürcher Oberlandes.]* Frauefäld 1923 (= Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik XV).
* Urs Willi: *Die segmentale Dauer als phonetischer Parameter von ‚fortis‘ und ‚lenis‘ bei Plosiven im Zürichdeutschen. Eine akustische und perzeptorische Untersuchung.* Steiner, Stuegert 1996 (ZDL-Beiheft 92).
* Kathrin Würth: ''Consonant quantity and positional neutralisation: Heusler’s law and Winteler’s law in Zurich German.'' Zürcher Disseration. Züri 2020.
* Franka Zebe: *[https://doi.org/10.1515/phon-2022-0017 Vowel and consonant quantity in two Swiss German dialects and their corresponding varieties of Standard German: effects of region, age, and tempo.]* I: *Phonetica* 80(3-4), 2023, S.&nbsp;185-223.

**Spraachwandel:**
* Christoph Landolt: *[https://www.idiotikon.ch/Texte/Landolt/ZuerichdeutscherMundartwandel1_ZDL-B_141.pdf Dialektale Morphologie und Morphonologie im Wandel – Beispiel Zürichdeutsch.]* (PDF; 449&nbsp;kB). I: Helen Christen, Sibylle Germann, Walter Haas, Nadia Montefiori, Hans Ruef (Hrsg.): *Alemannische Dialektologie: Wege in die Zukunft. Beiträge zur 16. Tagung für alemannische Dialektologie in Freiburg/Fribourg vom 07.–10.09.2008.* Steiner, Stuegert 2010 (ZDL-Beiheft 141), S.&nbsp;97–113.
* Heinz Wolfensberger: *[https://www.e-helvetica.nb.admin.ch/de/view/monografie/991017980243603976/CH-002157-5:5917683 Mundartwandel im 20. Jahrhundert. Dargestellt an Ausschnitten aus dem Sprachleben der Gemeinde Stäfa.]* Huber, Frauefäld 1967 (= Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung 14).

**Leerbüecher:**
* Ann Beilstein-Schaufelberger: *Züritüütsch*, es Lehrmittel für Framdsprachigi mit zwoo Höör-CD; me cha s online bstele under http://www.zuerich-deutsch.ch/. 2005. ISBN 978-3-033-01173-1.
* Renate Egli-Wildi: *[http://www.blex.ch/zueritueuetsch/verstaa-rede-laese Züritüütsch verstaa, Züritüütsch rede].* Leerbuech mit 2 CD. Chüsnacht 2007, 7. Uuflaag 2025, ISBN 978-3-033-01382-7.

## Lueg au

* Züritüütschi Schriftsteller
* Zürcher Ortsnamen

## Weblink
* ''«Dialektratis» Zürich'' uf srf.ch, Sändig vom 23. Augschte 2024.
* Tonbispiil, Website vom Schwyzerische Idiotikon
* Züritüütschi Tonbispiil, Stiftig Pro-Züritüütsch
* Slängwörtersammlig Züritüütsch, zum sälber ergänze
* Veräin Züritüütsch
* Empfelige zur Schriibwiis für s Züritüütsch, vom Veräin Züritüütsch (mit Fèèler, wil s lang ö im HTML nöd richtig aazäiget wird).
* «Empfehlungen für die zürichdeutsche Schreibung» vo de Daniela Zimmermann (uf srf.ch im Zämehang mit de Sändig Schnabelweid vom 12. Dezember 2019)

## Fuessnoote