Keltische Religion

Under **Keltische Religioo** werdet di religiööse Aasichte, de Kult und d Göttervereerig vo de antike Kelte oder Gallier und de früemittelalterliche Ire und Waliser (au Kymrer) bischribe. Au wenn Tail vo de keltische Religioo i noizittliche Brüüch fortlebe möged, ghöret die nöd zu dem Thema. S Gliiche gelt au för noikeltischi Glaubesusrichtige, wo sitem 19. Joorhundert ufchoo sind.

## Kelte
D Kelte sind noch Uuswiis vo de antike Zügnis e zimli religiöses Volch gsii. Si hend i de Römerzitt wie fast kai anders Volch i de Antiki massewiis Statue, Altöör und Stai för eri Gotthaite gspendet. Bim Opfere vo Sache, Tier und Mensche sind si zimli grosszügig gsii und d Druide, d Priester vo de Kelte, hend en groosse Iifluss uf s Lebe ghaa.

Zu de Kelte ghöret d Biwoner vo de Insle Irland und Britannie. Ufem Festland hend Kelte in Gallie, i de Poebini, i de Alpe, und entlang a de Donau bis abe zu de Karpate gsidlet. D Nordgrenze het s tütschi Mittelgebirge bildet, spöter sind si vo de Germane südwärts drängt wore. I de hütige Türkai hend no d Galater glebt. D Kelte sind bis zu de Zittwendi d Träger vo de Latène-Kultur gsii.

D Kelte hend en aigni indoeuropäischi Sprooch gredt, s Keltische (kelt.). D Sprooch vo de Festlandkelte isch s Gallische (gall.) gsii. S Britannische (brit.) uf de Insle isch de Vorläufer vom Kymrische (kymr.), wo hüt no z Wales gredt werd. Uf Irland isch s Altirische (air.) de Vorläufer vom Neuirische (nir.) gsii.

## Öberliferig
D Religioo vo de Kelte werd in erster Lini vo antike Autore vermittlet, dezue chömet hunderti vo Widmige a d Götter, wo maist i Stai inegmaisslet wore sind. Weniger hüüfiger sind antiki epigraphischi Zügnis mit anderem religiösem Inhalt, wie Fluechtafle oder e Stiftig vomene Hailige Hain. Di irischi Öberliferig findet sich i mittelalterliche Saage, allne voraa die vom sagehafte Volch vo de *Tuatha Dé Dannan* (»Volch vo de Danu«), wo aidütig e Fortlebe vo de alte Götter im Sageguet vo Irland bizügt.  In Wales isch de *Mabinogion* s wichtigste Zügnis vo de alte Gotthaite.

## Priester und Seher
Am prominentische sind d Druide (air. drui; lat. druidae **Hänge**
S Hänge vom Opfer amene Bomm bis de Körper ganz verfallt isch s Opfer an Esus gsii, wo mitem römische Gott Merkur vergliche woren isch. Au em nordische Gott Odin, wo ebefalls mitem Merkur glichgsetzt woren isch, sind Mensche dur Hänge amene Bomm gopferet wore. Da luftigi Opfer isch z erchläre as e Sinnbild vom Atem und vo de Inspiration. No im hütige Irland werdet a gwüssne Bömm Chlaider und Stoffstraife uufghängt.
**Verbrene**
Em Donnergott Taranis sind Mensche und Tier gopferet wore, indem si die in en Koloss us Strau verpackt und ase verbrennt hend. Da füürigi Opfer isch e Symbol vom füürige Blitz.
**Ertränke**
De Stammgott Teutates isch bisempftigt wore, indem mer Mensche chopforaa inen gfüllte Chübel gsteckt het, bis si verstickt sind. De Opferakt isch au ufem Chessel vo Gundestrup abbildet. Do de Teutates au de Gott vo de Schlachte isch, cha s Ertränke symbolisch mit em Lebessaft, em Bluet, ii Verbindig broocht werde. 

A de Kelte sind Quele, Flussmündige und Flussuusläuf hailig gsii und si hend a dene Ort oft massewiiss Schmuck, Münze und Waffe versenkt. I Brune het mer au Reste vo Tier- und Menschechnöche gfunde, wo gopferet wore sind.
**Vergrabe**
Archäologisch isch bizügt, as Mensche i Bhälter igschlosse wore sind, wo mer denn vergrabe het. Da erdig Opfer isch a die chthonische Mächt ggange, as es Symbol vo de Gibärmuetter vo de Muetter Erde, wo ales Lebe us sich ggee het, aber au vom Grab, well die chthonische Chräft ales wa si gend au wider nend.
**Chriegopfer**
D Gallier hend de Chrieg as e hailige Akt empfunde und hend bevor si is Feld zoge sind, bim Siig d Büüti und die Chriegsgfangne a de Götter versproche. Si hend denn d Schätz und d Waffe vo de besigte Find ufeme Feld uufghüüft und jede het die chöne aaluege. Wer sich aber dra het wöle vergriife, isch uf s grausamsti gfolteret wore. D Tier vo de Find sind gopferet wore und a de Chriegsgfangne sind d Chöpf abgschlage wore und d Körper sind denn samt de Rüstige uufbige wore, wo si lige blibe sind, bis si vo de Archäologe wider ussgrabe wore sind. Die Zurschaustellig vo de Büüti und vo de gopfrete Gegner isch natürli au e Prestigeobjekt gsii, wo di militärischi Macht vomene Stamm demonstriert het.

Mit em Chöpfe vo de Chriegsgfangene isch au de Schädelkult verbunde. Di abghackte Chöpf sind nämli a Huuspföste gnaglet oder an Hals vo de Ross ghenkt wore. D Chöpf vo Noble hend si aber ibalsamiert und inere Chiste ufbiwaart, demit si si erne Gäst zaige hend chöne.

## Widergiburt
D Kelte hend a d Widergiburt globt. D Druide hend glehrt, as nochem Tood d Seel nochere gwüsse Aazaal vo Joore inen noie Körper goot. Drum hend d Gallier a de Tote Briefli mit is Graab ggee, wo die denn hend chöne lese.

## Eschatologii
Öber s Weltbild isch fast nünt bikannt. D Druide hend glehrt, as d Welt ewig sai, aber Wasser und Füür werdid emole d Oberhand haa. Trotzdem hend d Kelte em Alexander em Grosse erchlärt, as si vor nüntem Angst hebid, usser as ene de Himel öber de Chopf ghaie chönnt. 

## Gotthaite

D Kelte hend meriri Gotthaite vereert. E Bsunderhait isch, as meriri Götterpaar vorchömet und as gwüssi Gotthaite vervillfacht were chönet. So erschiinet nebet de *Sulis* au d *[[Suleviae]]* und nebetem *Lug* erschiinet d *Lugoves*. I de irische Öberliferig hets drai *Brigit* oder drai *Macha* ggee. Di antike Autore, wo öber di keltische Götter brichtet hend, hend maistens de römisch Name (Interpretatio Romana) aggee, e Sitte wo d Kelte öbernoo hend. I de maiste Inschrifte folgt uf de römische Name de Gallisch.

Vereert hend d Gallier eri Götter indem si sich bim Bete geg Oste grichtet hend und natürli hend Opfer nöd gfeelt. Nebet Sache und Tier sind au Mensche gopferet wore.

### Händlergott
Noch em Julius Cäsar hend d Gallier de Mercurius am maiste vereert: »Er het die maiste Bilder und si haltet en för de Erfinder vo allne Künscht. Er sig de Füerer uf de Stroosse und Weege und heb di höchsti Macht öber Geld und Handel.« Von em sind öppe 40 Näme bikannt. D Forschig ninnt a, as sin aigetlichi Name **Lugus* gsii isch, d Ire hend en *Lug* und d Waliser *Lleu Llaw Gyffes* »Lug Gschickthand gnennt. De Name isch aber i de Antiki nume im Plural as *Lugoves* öberliferet, vermuetli e Verfillfachig vom Lug oder e respektvolli Aareed. De Name isch aber i vill Ortsnäme erhalte, allne voraa i dem vom französische Lyon (lat. Lugudunum).  Öberlifreti Näme sind: *[[Esus]]* »Herr«, *[[Cissonius]]* »Wagegott«,  ''Toutenus'' »König«, *[[Arvernorix]]* »Arvernerkönig«, *[[Vassocaletis]]* »Vasallebischützer«, *Visucius* »Rapp« oder *Moccus* „Eber“.

Sini Beglaiteri isch d *[[Rosmerta]]* »Fürsorgeri« gsii. Si isch miteme Füllhorn dargstellt wore und symbolisiert ase de Woolstand.

Bi de Ire isch de *Lug* en gschickte Maa, wo nöd nu ali möglichi Arte vo Handwerch, sondern ono s Musiziere und d Magii verstoot, Aigeschafte, woner mitem römische Merkur und mitem nordische Odin tailt. Noch em isch s Fest Lugnasad binennt, wo i de Nacht uf de 1. Augste gfiiret woren isch.

### Stamm- und Chrieggott
De Cäsar schribt, as de gallischi Mars Chrieg füeri. En verbraitete Name vonem isch *[[Teutates]]* »Stammgott«; im ganze sind öppe 80 Näme bikannt. Oft isch en Name ufen bestimmte Stamm konzentriert und au de Name vo sinere Beglaiteri wechselt: d Helvetier hend en *[[Caturix]]* »Champfkönig« gnennt, d Lingone  hend de *[[Cicollos]]* »Muskelprotz« zäme mit de *[[Litavis]]* vereert und d Treverer hend da Paar *Lenus* »Haingott« und *Amnaca* gnennt, oder au *[[Loucetius]]* »Lüüchter« und *[[Nemetona]]* »die vom Hain«. Anderi Neme sind *Albiorix* »Weltkönig«, *Camulos* oder *Segomo* »de wo Siig git«.

Uf de Brittische Insle isch er as *Nodons* vereert wore, e Name wo im irisch Gott *Nuadu Argatlám* »Nuadu Silberhand« und im kymrische *Lludd Llawereint* »Ludd Silberhand« witerlebt.

### Donnergott
»De Iuppiter«, schribt de Cäsar, »heb d Herrschafft öber die Himmlische.« Von em sind rund 25 Näme bikannt, die maiste noch groosse Berge wie *[[Poeninus]]* im Wallis oder *Ladicus* i de Pyrenäe. De keltisch Name isch *[[Taranis]]* »Donnerer«. Anderi Näme sind *[[Bussurigios]]* »Königlichi Lippe«, *[[Teutates#Iuppiter Teutanus|Teutanus]]* »König« und *Uxellimus* »Höchste«. Sis Symbol isch e höchi Aiche und s Rad. Mit so aim isch er au ufem Chessi vo Gundestrup abbildet. 

De gallischi Name vo sinere Beglaiteri isch nöd bikannt und erschiint mengisch i de Interpretatio Romana as *[[Iuno]] Regina* »Königi Juno«.

### Hailgott
»De Apollo vertriibi Chrankete«, sait de Cäsar. Von em sind öppe 20 Näme bikannt: *[[Belenus]]* »Quellgott«, *[[Grannus]]* »Warme« und *[[Bormo]]* »Haisse« sind sini hüfigste Näme gsii. Er isch bundrigs a Hail- und Thermalquele vereert wore, zäme mit de *[[Sirona]]* oder *[[Damona]]* »Chue«. As *[[Maponos]]* »Soo, Bueb« isch er s Chind vo de Grosse Muetter, wie au de kymrischi *Mabon fab Modron*. Wiiteri Näme sind *Amarcolitanus* »Wiitblick«, *[[Teutates#Apollo Toutiorix|Toutiorix]]* »Hailkönig« und *Vindonnus* »Wiisse«.

### Gotthaite vo de Handwerker
De Gott vo de Schmiid isch de *[[Gobanos]]* gsii, wo bi de Ire *Goibniu* und bi de Kymrer *Gofannon* ghaisse het. Em isch e Göttin gegenöber gstande, wo mit de römische Minerva glichgsetzt woren isch. De Cäsar schribt öber si: »D Minerva begründi und bewaari s Handwerch und d Künst.« Si isch vo de Südgallier *[[Belisama]]* gnennt wore, vo de Britannier *Sul* und i de chriegerische Variante *[[Brigantia]]*. Aini vo de drai *Brigit* bi de Ire isch d Schützeri vo de Schmiid gsii.

### Muettergotthaite

De Name vo de Grosse Muetter, **Matrona*, isch no im Name vom französische Fluss Marne enthalte und i de kymrische Sagegstalt vo de *Modron*. S werd vermuetet, as d Rossgöttin *[[Epona]]* e Form vo de Grosse Muetter gsii sai, well di kymrischi *Rhiannon* (

## Primärquelle
* C. Julius Cäsar: *Gallische Chrieg* 6,13-18.
* Diodoros vo Sizilie: *Historischi Bibliothek* 5,31.
* M. Annaeus Lucanus: *Pharsalia* 1, 444-446; (inkl. de *Adnotationes Lucani* und de *Commenta Bernensia*).
* Plinius: *Naturgschicht*16,249-251.
* Poseidonios vo Apameia: *Historie*.

## Büecher
* Jan de Vries: *Keltische Religion*; Bern 2006. ISBN 3-905581-20-5
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*; Kröner 1994. ISBN 3-520-46601-5.*
* Bernhard Maier: *Die Religion der Kelten. Götter, Mythen, Weltbild*; Beck, München 2001, ISBN 3-406-48234-1
* Wolfgang Meid: *Die Kelten*; Reclam 17053, Stuttgart 2007. ISBN 978-3-15-0107053-3.
* Wolfgang Meid: *Keltische Religion im Zeugnis der Sprache*

## Lueg au
* Helvetischi Religion