open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eisengasse (Basel)

D **Iisegass** isch e Strooss in dr Baasler Altstadt. Si goot vom Määrtblatz bis zur Middlere Brugg und isch e Fortsetzig vo dr Freije Strooss.

## Dr Naame
Dr Naame chunnt vermuetlig vo de Schmiid und Schlosser, wo im Middelalter dört gwoont und gschafft häi. Uf jeede Fall isch si scho in ere Urkunde us em Joor 1190 as «Isingazza» erwäänt worde.

## Gschicht
S Gebiet zwüschen em Fuess vom Münsterhüügel und em Birsig isch scho ums Joor 1000 besiidlet gsi. Lääderhandwärker und Schmiid, Chröömer und Duechhändler häi sich do uf em Wääg vom Määrtblatz zur Schiffländi niidergloo. Wo 1225 d Rhiibrugg baut worde isch, isch dr Standortvordäil no gröösser worde. Vor allem Bäize und Gasthüüser häi vo dr Laag an äinere vo de wichdigste Verkeersachse am Ooberrhii brofitiert, dr Felix Platter verzelt in sine Daagebüecher, ass es 1610 siibe von ene dört ghaa häig.

D Gass isch aber grüüslig äng gsi, und wo sich d Stadt im 19. Joorhundert stark het afo entwiggle, het mä ä Löösig für dr waggsendi Verkeer müesse finde. Wil zwäi Fuerwärk nid häi könne anenander verbiifaare, het mä immer nume in d Gass iine döfe, wenn nüt us dr andere Richdig entgeege koo isch. D Gass isch aber grumm und vom äinte Ändi ka mä s andere nid gsee. Wäge däm het mä in dr Middi vo dr Gass dr erst Baasler Verkeersbolizist ufgstellt, und dä het dr Verkeer reguliert. Lengerfristig isch das aber käi Löösig gsi und 1838 isch im Groosse Root e Kostevoraaschlaag vorgläit worde. So het mä denn 1839 zerst emol s Rhiidoor, wo no änger as d Gass gsi isch, abgrisse, denn het mä bi de Hüüser uf dr rächte Site vo dr Gass wemm mä zur Middlere Brugg aabe faart, d Fassaade gege hinde versetzt und eso d Gass uf nüünehalb Meter verbräiteret. E Däil vo de Hüüser si zämmegheit, wo d Fassaade abbroche worde isch und drei Hüüser uf dr andere Stroossesite het mä ganz nöi müesse baue. 250'000 Frangge hätt die nöi Gass mit Drottwar sötte koste, schliesslig isch si aber dobblet so düür koo.

## Fuessnoote
Queen

**Queen** ( för Königin) chan folgendes bedüte:
* queen consort, d Frau vome regierende König (Monarch)
* queen regnant, e Frau, wo us aigenem Rächt als Souverän vome Staat regiere chan
:* maischt als Synonym di amtierend britisch Königin, zur Zyt d Elisabeth II.

i Musig, Film und Literatur:
* Queen (Band), e änglischi Rockband 
:* Queen (Album), eres erscht Album 
:* Queen II, eres zwait Album
* Die Queen, en Film über d Elisabeth II. vom Stephen Frears 
* Queen (Zeitschrift), es britischs Modemagazin 
* *Alex Haley’s Queen*, de zwait Roman vom Alex Haley, 1993 als TV-Miniserie verfilmt worde

Ortschafte i de Verainigte Staate:
* Queen (Montana)
* Queen (New Mexico)
* Queen (Bedford County, Pennsylvania)
* Queen (Forest County, Pennsylvania)
* Queen (Warren County, Pennsylvania)

**Queen** isch de Name vo folgende Persone:
* Alvin Queen (* 1950), en amerikanische Jazzmusiker
* Carol Queen (* 1957), e amerikanischi Autori und Sexualwüsseschaftleri
* Ellery Queen, Pseudonym vom *Frederick Dannay* (1905–1982) und em *Manfred Bennington Lee* (1905–1971), US-amerikanischi Autore
* Ivy Queen (* 1972), e puerto-ricanischi Reggaeton-Musikeri
* Stuart Alfred Queen (1890–1987), en US-amerikanische Soziolog

Dis und das:
* *HMS Queen*, s letscht Dreideckerlinieschiff vo de britische Marine (Baujohr 1839)
* *Queen*, de Name vonere U-Bahn-Station z Toronto
* uf Englisch d Dame im Schach
* uf Englisch d Dame i mehrere Chartespiili
* en maischtens rotn Spiilstai bim Carrom
Wildt’sches Haus

S **Wildt’sche Huus** isch e Patrizierhuus z Baasel.

S Huus isch im 18. Joorhundert vom Archidekt Johann Jacob Fechter am Petersblatz 13 im Ufdraag vom Siidebandfabrikant Jeremias Wildt-Socin (1705–1790) baut worde. Dr Wildt-Socin het in dr an dr Nöje Vorstatd, dr hütige Hebelstrooss, si Woon- und Gschäftshuus gha.

S Stadtpalä isch für d Dochder vom Wildt, d Margaretha, baut worde. Es isch iigrichdet mit Spiegel, Schmineeiifassige und Konsoldisch vom Bärner Bildhauer Johann Friedrich Funk (I.). Im Salon und im Ässzimmer stöön Durmööfe us dr Fayence-Manufaktur Frisching z Bärn.

S Wildt’sche Huus ghöört sit 1951 ere Stifdig und isch hüte dr Sitz vo dr Schwizerische Akademii vo de Medizinische Wüsseschafte. Mä brucht s au für Aaläss vom Baasler Regierigsroot, vo dr Uniwersidäät Baasel und vo Brivaate.

## Litratuur
* Hermann von Fischer: *FONCK A BERNE. Möbel und Ausstattungen der Kunsthandwerkerfamilie Funk im 18. Jahrhundert in Bern.* 2. Uflaag. Stämpfli, Bärn 2002, S. 181–190.
* Andreas Staehelin, Brigitte Meles: *Das Wildt’sche Haus in Basel.* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bärn 1995, ISBN 3-85782-583-9.

## Weblingg

* Website öber s Wildt’schen Huus
* Bilder vom Wildt’sche Huus in dr ''Bilder-Daatebank vom Kanton Basel-Stadt''
Albula/Alvra

**Albula/Alvra** isch a politischi Gmaind i da Region Albula im Schwizer Kanton Graubünda.

## Geografii
D Gmaind Albula/Alvra ligt im undera Albulatal, am Zämafluss vo da Albula und da Gelgia (Julia). De Ort Tüfakaschta ischt an Verkehrsknotapunkt und ligt zwüscha Thusis und Filisur (und witer i Richtig Albulapass), aber au zwüscha dr Lenzerhaid und Savognin (und witer i Richtig Julierpass). D Gmaind bestoot us da Frakziona (Dörfer) Alvaneu, Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Mon, Surava, Stierva und Tüfakaschta.

Da tüüfscht Punkt vo da Gmaind isch underhalb vo da Solis-Brugge, döt wo da *Rain digl Lai* vo rächts i d Albula mündet, uf  une. Öpa 200 Meter nordweschtlich vom *Piz Mitgel* isch uf  da högscht Punkt vom Gmaindsgebiet. Bi da Brugg öber d Albula im Dorf vo Tüfakaschta wird uf de Landcharte a Meereshöchi vo 850 m aagee. Im Gegesatz dezue liit d Haltstell vom Postauto z Stürvis uf 1'365 m obe.

## Gschicht
Di politisch Gmaind Albula/Alvra isch am 1. Januar 2015 us da bishäriga Gmainda Alvaneu, Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Mon, Surava], Stierva und Tüfakaschta entstanda. Dia betroffna Gmainda hän am 28. Februar 2014 ama entsprächena Beschluss zuegstumma.
Uursprüngli hetti Lantsch/Lenz au sölla mitmacha, hät sich dänn aber im September 2013 us dena Fusionsverhandliga zruggzoga.

Zum erschta Gmaindspräsidänt isch an ara Abstimmig am 28. September 2014, mit 235 vo 271 gültiga Stimma, da Daniel Albertin worda. Er isch CVP-Grossroot und damals no Gmaindspräsidänt vo Mon gsi.

Bis Endi 2015 hät d Gmaind zum Krais Alvaschain im Bezirk Albula ghört. Dur d Bündner Gebiatsreform sind d Krais ufghoba und us da Bezirk sind Regiona gmacht worda.

## Sprocha
Amtssproche sind gemäss Verfassig, wo am 24. August 2014 an ara Urnaabstimmig i allna betroffana Gmainda beschlossa und vo da Bündner Regierig gnemigt worda isch, Dütsch und Rätoromanisch. Für s Romanisch gilt, dass d Verwaltig s Idiom Surmiran brucht, aber d Schuelsproch isch Rumantsch Grischun.

## Weblink

* Albula/Alvra Offizielli Websita vo da Gmaind (dütsch und rätoromanisch)

## Fuessnoote
Gerbergasse (Basel)

D **Gärbergass** isch e Strooss in dr Baasler Altstadt und ghöört zum wirtschaftlige Zentrum vo dr Stadt. Si goot vom Barfüesserblatz bis zum Määrtblatz uf dr lingge Site em Birsig nooch, wo aber scho sit mee as hundert Joor in dr Stadt ganz iidoolt isch.

## Gschicht

Im Middelalter häi die Aadlige und anderi Meebesseri oobe uf de Bärg gwoont (Münsterhüügel, Noodlebärg) und die äifache Lüt si dunde im Birsigdaal dehäi gsi, und dört isch d Gärbergass wäge iirer Nööchi zum Birsig entstande. E Hufe Handwärker häi fliessends Wasser brucht wie d Gärber, wo dr Gass iire Naame gee häi, oder d Metzger, wo iiri Abfäll äifach in Bach iine gheit häi.

Bis ins 19. Joorhundert isch d Gärbergass zimlig äng bliibe. Wo d Baasler denn ändlig gmerkt häi, ass die middelalterlige Strössli für e modärne Vercheer z äng wärde, häi si d Stadtdoor und d Stadtmuure abgrisse, d Stadtgrääbe ufgfüllt und bräiti Stroosse afo baue. D Verbräiterig vo dr Gärbergass im Joor 1874 isch Däil vo dere Modärnisierig gsi.

### Gmäinschaftshüüser an dr Gärbergass
An dr Gärbergass häi meereri Gmäinschafte iiri Hüüser ghaa.
D Juude, wo scho sit em 12. Joorhundert z Baasel gläbt und vili von ene an dr Gärbergass gwoont häi, häi woorschinlig iiri ersti Synagoge bim Rindermäärt an dr undere Gärbergass ghaa, bis si im Pogrom vo 1349 zum e groosse Däil ermordet worde si. D Kürschner häi 1353 iir Gsellschaftshuus an dr Gärbergass iigrichdet, und d Gwürzhändler häi 1423  dr Ballhoof an dr Gärbergass 11 näben em stedtische Kaufhuus kauft. D Zumft ze Schniider isch bis 1874 an dr Nummere 36 dehäi gsi, und iir Huus isch bi dr Korrektur vo dr Gärbergass abbroche worde. Grad nääbedraa isch s Zumfthuus ze Gartner gstande. D Zumft zu Schmiid isch an dr Gärbergass 24 glääge, bis ass s Geböid an d GGG verkauft worde isch und e Stadtbibliothek drii cho isch. D Zumft het aber immer no iir Lokal im Schmiidhoof. D Wissgärber si e zitlang im Huus zum Lange Pfäffer an dr Gärbergass dehäi gsi, bis si in die Wissi Gass züüglet si.

## Dänggmolgschützti Bauwärk an dr Gärbergass

Datei:Basel 2012-08 Mattes 1 (128).JPG|D SafrezumftGärbergass 11
Datei:11-11-24-basel-by-ralfr-201.jpg|D HauptbostGärbergass 13
Datei:Basel Statue Isaak Iselin.jpg|S Standbild vom Isaak Iselin vor dr StadtbibliothekGärbergass 24


## Fuessnoote
Zunft zu Schmieden

**[[Basler_Korporationen#E.E.|E. E.]] Zumft zu Schmiid** isch en öffentlig-rechtligi Korporazioon in dr Stadt Baasel und äini vo de Baasler Handwärkerzümft. Historisch isch si d Veräinigung vo de Schmiid und Schlosser gsi, hüte isch si für alli Bruefsständ offe, wo Metall verarbäite.

S Zumfthuus vo dr Zumft zu Schmiid am Schmiidhoof 10 isch e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.
## Gschicht
D Zumft isch isch zu Läbzite vom Bischof Heinrich vo Thun gründet worde, und dä isch 1238 gstorbe. Die eltisti Urkunde, wo si din erwäänt wird, isch us em Joor 1255, wo dr Zumftmäister vo de Schmiid as Züüge uf ere Erburkund vorchunnt.

Zu dr Zumft zu Schmiid häi under anderem au d Uuremacher ghöört und äine vo deene, dr Mäister Heinrich Halder, het 1373 am Münster e nöiji Schlaaguur aagmacht im Lauf vom Wiiderufbau vo dr Stadt noch em Ärdbeebe vo 1356.
1411 het d Zumft für 350 Gulde in Gold am alte Rindermäärt wisawii vom Kaufhuus d Liigeschaft kauft, wo hüte s «Schmiidzumfthuus» stoot.

Zu de Ufgoobe vo de Zümft het d Wach uf dr Stadtmuure ghöört. 1444 si zum Bischbil die vo «Zu Schmiid» für en Abschnitt vom Durm uf em Luginsland (bi dr hütige Bernoullistrooss) bis zum domoolige Eglofsdoor uf dr Lyss verantwortlig gsi. Zum Bränd lösche het d Zumft 12 bis 16 usgrüsteti Manne müesse stelle.

1650 het d Zumft vo dr Stadt s Rächt uf en äignige Brunne überchoo. Dr Meergottbrunne stoot immer no im Hoof vom Geböid, und mä chann en gsee, wemm mä vo dr Gärbergass in Schmiidhoof iine goot.

1887 het dr Zumftvorstand vo dr Bürgergmäind d Erlaubnis überchoo, iir Zumfthuus an d «Gsellschaft zur Förderig vom Guete und Gmäinnützige in Baasel» z verkaufe. Au wenn s Huus nüme dr Zumft ghöört, het si dört aber immer no iire Zumftsaal mit Wandmoolereie vom Hans Sandreuter. Vor em Schmiidhoof an dr Gärbergass 24 stoot e dänggmolgschützts Standbild vom Gründer vo dr GGG, em Isaak Iselin.

## Weblingg
* Website der Zunft
* Porträt bei der Bürgergemeinde Basel
* Zunft zu Schmiid uf altbasel.ch
## Fuessnoote
A Day at the Races

**A Day at the Races** isch s fimft Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch anne 1976 uusechuu und isch in dr britische Hitliste uf dr erst Blatz choo. 

Wie dr Ditel vom Album *[[A Night at the Opera]]*, wo 1975 erschiene isch, beziet sich au dä Albumnaame uf e Filmditel vo de Marx-Brothers. D Umschleeg vo bäide Blatte si komplementär: dr ersti isch wiss (stoot für „Daag“, isch aber s „Nachtalbum“), und dr zwäiti isch schwarz („Nacht“ - und isch s „Daagalbum“).

Die bekanntiste Stück si *Somebody to Love*, wo z Ängland uf Blatz 2 cho isch und z Amerika uf Blatz 11 und *Tie Your Mother Down*.

## Titellischt
Syte 1:
# *Tie Your Mother Down* (May) – 4:47
# *You Take My Breath Away* (Mercury) – 5:08
# *Long Away* (May) – 3:33
# *The Millionaire Waltz* (Mercury) – 4:54
# *You and I* (Deacon) – 3:25

Syte 2:
# *[[Somebody to Love]]* (Mercury) – 4:56
# *White Man* (May) – 4:59
# *Good Old-Fashioned Lover Boy* (Mercury) – 2:54
# *Drowse* (Taylor) – 3:45
# *Teo Torriatte* (Let Us Cling Together) (May) – 5:57

## Weblinks
* ''A Day at the Races'' uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band
* Song Analysis: Drowse (www.queensongs.info)
Uriah Heep

**Uriah Heep** isch e britischi, progressivi Hardrock-Band, gnännt noch ere Figur us em Roman *[[David Copperfield (Roman)|David Copperfield]]* vum Charles Dickens. Zämme mit Black Sabbath, Deep Purple un Led Zeppelin zelle Uriah Heep zue dr früieje un erfolgryychschte Verdrätter vum Hardrock. Si hän bis hite iber 30 Millione Dondreeger verchauft.

Kommerziell isch d Band vo 1972 bis 1975 am erfolgriichste gsi. D Bsetzig het zu sällere Zit us em Kerslake, Byron, Hensley, Mick Box und Gary Thain bestande. D Album *[[Demons and Wizards]]*, *The Magician’s Birthday*, *Uriah Heep Live 1973*, *Sweet Freedom* und *Wonderworld* mit d Singles *The Wizard*, *Easy Livin′* und *Stealin′* si vor allem in Europa, aber au in Japan und de USA seer erfolgriich gsi.

## Studioalbe
* *… very ’eavy … very ’umble* (1970)
* *Salisbury* (1971)
* *Look at Yourself* (1971)
* *Demons and Wizards* (1972)
* *The Magician’s Birthday* (1972)
* *Sweet Freedom* (1973)
* *Wonderworld* (1974)
* *Return to Fantasy* (1975)
* *High and Mighty* (1976)
* *Firefly* (1977)
* *Innocent Victim* (1977)
* *Fallen Angel* (1978)
* *Conquest* (1980)
* *Abominog* (1982)
* *Head First* (1983)
* *Equator* (1985)
* *Raging Silence* (1989)
* *Different World* (1991)
* *Sea of Light* (1995)
* *Sonic Origami* (1998)
* *Wake the Sleeper* (2008)
* *Celebration* (2009)
* *Into the Wild* (2011)
* *Outsider* (2014)
* *Living The Dream* (2018)
* *Chaos & Colour* (2023)

## Literatur
* Markus Ott, Ken Hensley: Uriah Heep - 10 Jahre Rockmusik, Bergisch Gladbach 1980.
* Dave Ling: Wizards and Demons - The Uriah Heep Story,  Stratford-upon-Avon 2002.
* Jeff Perkins: David Byron - Born to Perform, Tiptree 2003.
* Ken Hensley: Blood On The Highway: When Too Many Dreams Come True; the Ken Hensley Story. Grosser & Stein 2007, ISBN 978-3-86735-319-9.
* Uwe Reuters: Easy Livin' - The Story of Uriah Heep Vol.1, Aachen 1997.
* Uwe Reuters: Can't Keep a Good Band Down - The Story of Uriah Heep Vol.2, 1998.
* Uwe Reuters: It Ain't Easy - The Story of Uriah Heep Vol. 3, Jahrbuch 1999.
* Uwe Reuters: Carry on - The Story of Uriah Heep Vol. 4, Jahrbuch 2000.
* Uwe Reuters: Sell Your Soul - The Story of Uriah Heep Vol. 5, Jahrbuch 2001.
* Uwe Reuters: Different World - The Story of Uriah Heep Vol. 6, Jahrbuch 2002.
* Uwe Reuters: Hold Your Head Up - The Story of Uriah Heep Vol.7, Jahrbuch 2003.
* Uwe Reuters: Running All Night - The Story of Uriah Heep Vol. 8, Jahrbuch 2004.
* Uwe Reuters: One Way Or Another - The Story of Uriah Heep Vol. 9, Jahrbuch 2005.
* Uwe Reuters: What Should be Done - The Story of Uriah Heep Vol. 10, Jahrbuch 2006.

## Weblink

* Offiziälli Homepage vu Uriah Heep
* 
* Uriah Heep bi Laut.de
Urbanbrunnen

Dr **Urbanbrunne** isch e middelalterlige Brunne am Bluemerain näben em Huus Nummere 24 in dr Baasler Altstadt. Dr Brunne stoot sit 1915 under Dänggmolschutz.

## Gschicht
Dr Brunne isch 1448 bim Huus "zum Lauffeburg" baut worde und het dr Naame vom Häilige Urban überchoo. Weele Urban gmäint isch, wäiss mä nid. Am Aafang vom 16. Joorhundert het mä d Statue zum erste Mol usgwäggslet. Dr hütig Brunnedroog isch us em Joor 1874, wo dr alt achteggig Staidroog het müesse usgwäggslet warde, und d Statue vom Urban oobe uf em Brunnestock isch e Kopii vo 1911. S Originaal isch im Historische Museum. Wo mä 1938 im Bluemerain Ornig gmacht het, het mä dr Brunne e chli verschoobe. 1953 isch dr Urban mit ere Kopii vom Carl Gutknecht usgwäggslet worde.

## Dr Urban
Dr Urban isch dr Schutzpatron vo de Winzer und z Baasel vo dr Zumft zu Rääblüt. Au hüte no häi si e Statue von em in iirer Stuube. D Wiilüt häi sit 1500 e Daarstellig vom Urban uf iirem Banner. Bis um 1830 häi d Lüt jeedes Joor am 25. Mai, das isch dr Urbansdaag, d Tiara vom Häilige mit Blueme gschmüggt und iim e veieletti Stola aazooge. Mä het no Ärm an d Statue aagmacht, so dass er zwäi Gleeser Wii het chönne heebe, äins mit Rootwii in dr rächte, und äins mit Wisswii in dr lingge Hand.
1952 häi d Zümft zu Wiilüt und zu Rääblüt dä Bruuch widerbeläbt. Sithäär schmücke d Zumftbrüeder dr Urban wider an sim Naamensdaag, mache aber käini Ärm me draa.

## Weblingg
* Zwei Seiten derselben Gespenstergeschichte? uf baselinsider. ch

## Fuessnoote
Strassburger Denkmal

S **Stroossburger Dänggmol** stoot in Baasel uf em Zentralbaanblatz bim Baanhoof Baasel SBB und erinneret an die humanitääri Rolle, wo d Schwizer bi dr Belaagerig vo Stroossburg im Dütsch-Franzöösische Chrieg gspiilt häi.

S Dänggmol isch vom Frédéric Auguste Bartholdi 1895 gmacht worde. Gstifdet het s dr franzöösisch Baron Hervé de Gruyer zum Dank drfür, ass d Schwizer de Iiwooner vo Stroossburg ghulfe häi, wo d Stadt im Dütsch-Franzöösischen Chrieg schwer bombardiert worde isch. Verdräter vo de Stedt Baasel, Bärn und Züüri häi mit dr badische Regierig so lang verhandlet, bis si d Erlaubnis überchoo häi, 1400 Fraue, Chinder und Alti us dr belaagerete Stadt in d Schwiz z bringe.

D Figuregrubbe uf em Dänggmol stellt en Ängel daar, wo Fraue und Chinder beschützt. Die bäide Reliefdaafele if em Soggel zäige d Hilf in dr zerstöörte Stadt mit dr Inschrift: „A la Suisse hommage reconnaissant d'un enfant de Strasbourg 1871“ und d Faart mit em Hirsebreidopf vo 1576 mit dr Inschrift: „Le culte des traditions d'amitié honore les peuples comme les hommes“. Im Joor 1576 häi d Äidgenosse nämlig e Rekordfaart vo Züüri bis uf Stroossburg gmacht, zum z zäige, wie schnäll iiri Hilf im Notfall chönn sii. 

## Litratuur
Über d Kwelle vo de bäide historische Hirsebreifaarte orientiert:
* Jakob Baechtold: *Das glückhafte Schiff von Zürich. Nach den Quellen des Jahres 1576.* Zürich: Orell Füssli 1880 (=Mittheilungen der Antiquarischen Gesellschaft in Zürich, 20, Abtheilung 2, Heft 2 und Neujahrsstück, 44/1880).

## Weblingg

* «Das Strassburgerdenkmal» uf altbasel.ch
Matthäuskirche (Basel)

D **Matthyskiirche** in dr Stadt Basel isch e evangelisch-reformierti Kiirche im nöigotische Stiil, wo zmidzt uf em Matthysblatz im Matthys-Gwardier stoot. Iir Durm isch 80 Meter hooch und eso isch si die höggsti Kiirche z Baasel, hööcher as s Münster (62.7 Meter), d Antoniuskiirche (62 Meter) und d Elisabethekiirche (72 Meter).

D Kiirche isch vo 1893 bis 1895 noch Blään vom Felix Henry us Breslau baut worde. Si bestoot us Sandstäi, wo dennzumol hüfig brucht worde isch und wo in de Vogese nid wit äwägg abbaut worde isch. Dr Soggel bestoot us Gotthardgranit und druf si Bruchstäi und Ziegelstäimuurwärk ufbaut. S Üssere orientiert sich an dr Gotik vo dütscher Bräägig, wäärend mä im Innere d Iiflüss vom Wiesbadener Programm dütlig cha gsee. D Dachflechene, wo uffellig grooss si, si mit Ardenneschiefer abdeckt.

2001 isch mä mit ere umfassende Usserenovazion fertig worde.

## Weblingg

* Fotene in dr Bilder-Daatebank vom Kanton Basel-Stadt

## Fuessnoote
Israelitischer Friedhof Basel

Dr **israelitisch Friidhoof Baasel** isch e jüüdische Friidhoof  an dr Theodor Herzl-Strooss z Baasel.

Dr Friidhoof isch im August 1903 iigweiht worde und lit nooch an dr franzöösische Gränze im Weste vo dr Stadt. Wil s jüdische Gsetz Ewigi Rue für die Doote vorschribt und mä dorum e jüdische Friidhoof nie söt ufheebe, isch s bis 1902 gange, bis d Baasler Juude en äigene Friidhoof überchoo häi.

Er isch scho e baar mol erwiteret worde, het sit 1969 en Abdankigshalle und es het Blatz für öbbe 4800 Greeber, vo deene si 3700 belegt.

## Gschicht
Im Middelalter het s scho Juudefriidhööf gee z Baasel. Dr ersti isch 1264 zum erste Mol in ere Verkaufsurkunde vom Stift St. Peter erwäänt. Dangg Graabstäi, wo mä gfunde het, isch belegt, ass er denn scho lengeri Zit existiert het. Er het sich zwüschen em domoolige Kloster Gnaadedaal und em hütige Petersblatz befunde, öbbe am Blatz vom Vesalianum und vom Kollegiehuus vo dr Uniwersidäät Baasel. Im Basler Judenpogrom 1348 isch er zerstöört worde.

Dr Friidhoof vo dr zwäite jüüdische Gmäind z Baasel isch 1394 vor em domoolige Spiddaalschüredoor aagläit worde, öbbe bim hütige Hirschgässli (hinder de Grundstück Aeschegraabe 18, 20 und 22). Er het nume e churzi Zit existiert, wil d Juude eso aagfindet worde sii, ass si scho 1397 d Stadt wider verloo häi, und bis jetz het me dr Friidhoof noonig mit archeologische Befund chönne beleege. Vo 1673 aa häi die weenige Baasler Juude iiri Doote uf em jüüdische Friidhof z Hégehäim im Elsass müesse begraabe.

## Litratuur
* Christoph Philipp Matt: *Der mittelalterliche Judenfriedhof unter dem Kollegienhaus. Ein Zeuge der jüdischen Gemeinde von Basel*. In: *Basler Stadtbuch*. Bd. 124, Berichtsjahr 2003, 2004 erschiine, , S. 142–146.
* Christoph Philipp Matt, Cornelia Adler: *Schlaglicht - archäologische Ausgrabungen auf dem ersten Basler Judenfriedhof*. In: Heiko Haumann (Hrsg.): *Acht Jahrhunderte Juden in Basel. 200 Jahre Israelitische Gemeinde Basel*. Schwabe AG, Baasel 2005, ISBN 3-7965-2131-2, S. 57–61.

## Weblingg
* ''Die jüdischen Friedhöfe in Basel'' Artikel uf alemannia-judaica.de (Stand: 30. Dezember 2016)

## Fuessnoote
Charles Trenet

Dr **Charles Trenet** (* 18. Mai 1913 as Louis Charles Augustin Georges Trenet z Narbonne, Département Aude; † 19. Februar 2001 z Créteil) isch e franzöösische Sänger, Schauspiiler, Komponist, Dichder und Mooler gsi.

## Lääbe und Wärk
1930 isch dr Trenet uf Bariis und het in de Filmstudio z Joinville-le-Pont afo schaffe. Er het sich in de Künstlerkräis in Montparnasse um e Jean Cocteau und um e Max Jacob bewegt und het sini erste *[[Chanson]]*teggst ver'ffentligt (d Muusig zum Film *Bariole*). Er het dr jung Schwizer Muusiker Johnny Hess kennegleert und zämme häi si s Duo *Charles et Johnny* gründet. Mit Lieder wie *Vous Qui Passez Sans Me Voir* häi si schnäll Erfolg ghaa. 

S Duo het sich drennt, wo dr Trenet iizooge worde isch. Spööter isch dr Trenet zrugg uf Bariis. Wäärend dr Bsatzig het er Schwiirigkäite mit dr Gestapo ghaa, woorschinlig wil er Juud und homosexuell gsi isch. Mä nimmt aa, ass er wäge däm für die Dütsche in Frankriich und au in Dütschland het müesse ufdräte. Noch em Chrieg het men en wäge Kollaborazioon  verdächdigt, er isch aber vo dr Süüberigskommission freigsproche worde.

In de drissger und vierzger Joor si *Chansons* wie *[[Douce France]]*, *[[Que reste-t-il de nos amours?]]*, *[[L’âme des poêtes]]* und *[[La mer (Chanson)|La Mer]]* entstande und mit deene het er witer Erfolg ghaa und er het au e baar nöiji Hit ghaa, wo uf dr ganze Wält bekannt worde si. Z Frankriich, in de USA und z Dütschland prominänti Sänger wie d Juliette Gréco und dr Johnny Mathis sini Lieder nöi interpretiert. Er isch uf Wältturneä gange, aber in d Académie française isch er nid cho wien er ghofft het.

Dr Charles Trenet isch bis ins hooche Alter ufdräte. Si Urne isch im Graab vo sinere Mueter z Narbonne begraabe worde.

## Rezepzioon
Au noch sim Dood si sini Lieder in Frankriich beliebt. Dr Doon vo sine Lieder isch mänggisch häiter, mänggisch melancholisch aber immer eligant. Si beschäftige sich vilmol mit em Urlaub, dr Chindhäit oder dr Liebi. Si ghööre in Frankriich und im franzöösischsproochige Ruum zum kulturelle Allgemäinguet.

## Daarsteller in Film
* 1938	*Je chante*
* 1938	*La Route enchantée*
* 1941	La Romance de Paris
* 1942	*Frédérica*
* 1943	*Adieu Léonard (La Bourse ou la vie)*
* 1943	*La Cavalcade des heures* (Love Around the Clock)
* 1952	*Bouquet de joie*
* 1953	*Les Chansons ont leur destin*
* 1954	*An jedem Finger zehn* (Ten on Every Finger)
* 1954	*Boum sur Paris*
* 1957	*C'est arrivé à 36 chandelles* (It Happened on the 36 Candles)
* 1957	*Printemps à Paris* (Springtime in Paris)

## Dokumentarfilm
* *Frankreichs Chanson-Legende Charles Trenet.* (OT: *L'ombre au tableau, Charles Trenet.*) Dokumentarfilm, Frankreich, 2013, 53:30 Min., Buch und Regie: Karl Zéro und Daisy d'Errata, Produktion: arte France, La mondial de productions, Troisième Oeil Productions, INA, deutsche Erstsendung: 16. Februar 2014 bei arte, Inhaltsangabe von ARD.

## Weblingg

* Portail des amis de Charles Trenet - Biographii, Diskografii, Teggst vo de *Chansons*.
* Fonds pour la mémoire de Charles Trenet (franz.)
* Geburtshaus von Charles Trenet in Narbonne (dütsch)
* Charles Trénet uf *José Guillermo Carrillo Fundacion* (spanisch)
Liste der Kulturgüter in Basel/Grossbasel West

In dr **Liste vo de Kulturgüeter in Baasel/Westgroossbaasel** si alli Objekt im westlige Däil vom Groossbaasel in dr Stadt Baasel im Kanton Basel-Stadt enthalte, wo noch dr Haager Konvenzion zum Schutz vom Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em *Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* und dr *Verordnig vom 17. Oktober 1984 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* under Schutz stöön.

Die Liste umfasst d Gwardier Am Ring, Bachlätte, Gotthälf, Iseli, Santihanns und Vorstedt (westlig vo dr Elisabethestrooss).  Alli Objekt vo de Kategorie A und B si vollständig in dr Liste enthalte, Objekt us dr Kategorii C feele no (Stand: 1. Januar 2013).
## Kulturgüeter

## Weblingg

* Kantonsliste Basel-Stadt (A-Objekte) des KGS-Inventars (PDF, 357 KB)
* Kantonsliste Basel-Stadt (B-Objekte) des KGS-Inventars (PDF, 445 KB)

## Fuessnoote
Johanneskirche (Basel)

D **Johanneskiirche** (au **Kwardiergmäind St. Johannes**) isch e evangelisch-reformierti Kiirche in dr Stadt Baasel. Si befindet sich im Kannefäld-Kwardier im Santihanns. Im Joor 1996 isch si under Dänggmolschutz gstellt worde.

Im Joor 1936 häi dr Karl Egender und dr Ernst Friedrich Burckhardt as Gwünner vom ene Wettbewärb d Johanneskiirche afo baue, wo dennzumol hooch modärn gsi isch, mit em Gmäindidrakt und eme Pfarrhuus. Si isch noch em Apostel Johannes benennt worde. 
Dr Baukörper vom Kiirchedrakt isch lang und rächteggig und het e flachs Dach. Er orientiert sich zum Kannefäldblatz aane, lit aber hinde uf em Areal und so entstoot e Zesuur zwüschen em Kiirchehoof und em Woonkwardier, wo e chli witer unde lit.

D Archidektuur vo dr Johanneskiirche folgt de klaare Richtlinie, wo existiert häi zu sällere Zit. D Archidektuursprooch vo dr «Nöije Sachligkäit» brägt dr Bau mit Beton, sichtbare Staaldreeger und Glaasbaustäi. Bsundrigs stoot dr Gloggedurm uuse, wo mä vo drei Site cha in en iineluege, und er setzt as räin funktionals Elimänt dr entschäidendi Akzänt in dr Überbaujig. Im Innere demonstriere d Pfiffe vo dr Orgle, dr Spiildisch vo dr Orgle, wo vorne stoot, und die schwarze Klappstüel dr innenarchidektonischi Zitgäist vo de 1930er Joor.

D Johanneskiirche mit em Gmäindidrakt, wo drzue ghöört, isch sit denn zuesätzlig zum kirchlige Betriib für alli mööglige Aaläss brucht worde.

## Weblingg
* Fotene in dr Bilder-Daatebangg vom Kanton Basel-Stadt

## Fuessnoote
Feuerschützenhaus Basel

S **Füürschützehuus** isch e historischs Geböid an dr Schützemattstrooss 56 in dr Stadt Baasel. Es isch für sini gmoolte Glaasfänster bekannt und stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi.

## Gschicht
D Baasler Zümft, wo sit em spoote Middelalter bis in d Nöizit für d Verdäidigung vo dr Stadt verantwortlig gsi si, häi 1466 d Gsellschaft vo de Füürschütze gründet, zum d Schiesskunst vo iire Mitgliider z verbessere. 1498 häi s bim Döichelweijer dusse vor em Spaaledoor e Schiessblatz überchoo. Zwüsche 1561 und 1564 isch denn s Schützehuus baut worde, wo d Schütze häi chönne go ässe. D Gsellschaft het uf dr Schützematte vor em Huus güebt, bis dass dr Schiessblatz 1899 an dr Allschwiiler Weijer verläit worde isch.

1915 het d Firma Widmer, Erlacher & Calini s Geböid renowiert.

S Schützehuus isch sit 1845 e Wirtshuus, und wird immer no vo dr Gsellschaft vo de Füürschütze pflägt.

## Fuessnoote


## Lueg au
*  D Gsellschaft vo de Füürschütze
Hohenfirstenhof

Dr **Hoochefirstehoof** isch e middelalterligs Geböid an dr Riddergass 19 in dr Groossbaasler Altstadt. 
## Gschicht
Mä nimmt aa, ass d Here vo Ramstäi dr Chläi Ramstäinerhoof noch em Äärdbeebe vo 1356 häi lo baue. Wo dr Kaiser Ferdinand I. as letschte dütsche Kaiser offiziell z Baasel gsi isch, isch er im Hoof, wo denn zumol Utestäinerhoof ghäisse het, abgstiige. 1583 isch d Liigeschaft vo dr gebürtige Eptigere Clara vo Hoochefirst erwiteret und d Gäärde si aapflanzt worde. Sit 1786 het dr Hoof dr Familie Vischer ghöört, wo 1808 s Gaardekabinet iigrichdet het, e Ruum, wo hooch über em Rhii lit und e groossartigi Ussicht uf e Fluss und uf s Chläibaasel het. Er het e Kassettedecki mit Kwadraat, wo gege oobe änger wärde. Dr Mooler Maximilian Neustück het en in dr „antike Manier“ aagmoolt.
1985 het dr Fritz Vischer dr Hoochefirstehoof vom Paul Denfeld lo restauriere.
Ferdinand I. (HRR)

Dr **Ferdinand I.** (* 10. Merz 1503 z Alcalá de Henares bi Madrid; † 25. Juli 1564 z Wien) us em Gschlächt vo de Habsburger isch vo 1558 bis 1564 Kaiser vom Häilige Römische Riich gsi. Vo 1521 aa isch er Erzherzog vo Östriich gsi und ab 1526/1527 Köönig vo Böhme, Kroatie und Ungarn. No zu Läbzite vo sim Brueder, em Kaiser Karl V., isch er 1531 zum römisch-dütsche Köönig gweelt worde.

Dr Ferdinand isch lang im Schatte vo sim Brueder gstande, het aber scho bevor er Kaiser worde isch, e wichdigi Rolle gspiilt. Bi dr Erbdäilig vo 1521 het er die habsburgische Erbland überchoo und dr Karl V. die spanische Bsitz und d Niiderland. In sine Herrschaftsgebiet het dr Ferdinand e Behördeorganisazion ufbaut, wo d Grundlaag vo dr Verwaltig in de Joorhundert druf worde isch. Er het au Bööme und Ungarn gerbt, säll isch aber vo de Osmane bsetzt gsi und er het s Land nume zum e chliine Däil beherrscht. Das het aber glängt as Grundlaag für d Stellig vo de Habsburger im Donauruum. Im Häilige Römische Riich isch dr Ferdinand im Kaiser si Stellverdräter gsi, wil dä langi Zit nid umewääg gsi isch. E wichdigi Rolle het er bim Augsburger Religionsfriide gspiilt.
## Literatur
Monografie:
* Franz-Bernhard von Bucholtz: *Geschichte der Regierung Ferdinands I*, 9 Bänd, Schaumburg, Wien 1831–1838.
* Paula Sutter Fichtner: *Ferdinand I. Wider Türken und Glaubensspaltung*, Styria, Graz 1986, ISBN 3-222-11670-9.
* Tibor Simanyi: *Er schuf das Reich: Ferdinand von Habsburg*, Amalthea, Wien 1987, ISBN 3-85002-224-2.
* Ernst Laubach: *Ferdinand I. als Kaiser. Politik und Herrscherauffassung des Nachfolgers Karls V*, Aschendorff, Münster 2001, ISBN 3-402-05165-6.
* Alfred Kohler: *Ferdinand I. 1503–1564. Fürst, König und Kaiser*, C. H. Beck, Münche 2003, ISBN 3-406-50278-4.

In Kompendie:
* .
* 
* 
* Bernhard Sicken: *Ferdinand I.*, in: Anton Schindling, Walter Ziegler (Hrsg.): *Die Kaiser der Neuzeit*, Münche, 1990, S. 55-78.
* Richard Reifenscheid: *Die Habsburger in Lebensbildern*, Piper Verlag 2007, ISBN 978-3-492-24753-5.

## Weblingg

* Biografii uf dr Site vo dr Residänze-Kommission
*
Basel Sinfonietta

S Orchester **basel sinfonietta** isch 1980 vo junge Musiker gründet worde. Iir Ziil isch s, zitgenössischi Muusig, bekannti, nöiji und experimentelli Wärk eme offene Publikum  in nöije Zämmehäng z vermiddle.

## Organisazioon und Sälbstbestimmig
D basel sinfonietta het het vo Aafang aa beschlosse, ass sie e demokratischs Orchester well si. Die Idee isch dennzumol as öbbis Nöis aagluegt worde. Alli wo mitgmacht häi, häi mit iirem Idealismus und iirem Angaaschemänt drzue biidräit, ass d basel sinfonietta in däm Sinn bis hüte überläbt het. Si isch bis jetzt s äinzige Orchester in dere Gröössenornig in dr Schwiz, wo sich sälber verwaltet und kä Arbetgääber het.

## Brojekt
Für iiri Brojekte stellt d basel sinfonietta renommierti Gastdirigänte aa, wie dr Stefan Asbury, dr Fabrice Bollon, dr Mark Fitz-Gerald, dr Emilio Pomàrico, dr Steven Sloane oder dr Jonathan Stockhammer. Si bringt jöörlig fümf bis säggs Äigebrodukzioone uuse, wo si as Konzärtveraastaltere zämme mit lokale Veraastalter in dr ganze Schwiz und au im nooche Usland uffüert. Si bechunnt Iilaadige zu vile Festival in dr Schwiz und im Usland, was bewiist, ass si en intressants Elimänt in dr schwizerische Kulturlandschaft isch. S Orchester isch scho an dr Biennale di Venezia ufdräte,  de Dääg für Nöiji Muusig Züüri, de Internationale Feriekürs für Nöiji Muusig Darmstadt, de Kunstfestspiil Herrehuuse, am Festival d’Automne Paris, am Kunstfest Weimar und e baar Mol am Lucerne Festival. D basel sinfonietta isch s äinzige Schwizer Orchester, wo vier Mol zu de Salzburger Festspiil iiglaade worde isch.

## D Finanzierig
S Büdsche vo dr basel sinfonietta stoot uf öbbe CHF&nbsp;2&nbsp;Millione. Do drvo si CHF&nbsp;500'000 kantonali Subwenzioone und Gälder vo dr Gmäind; CHF&nbsp;500'000 chömme vo Sponsore, Stifdige, vo Gönner und vo de Mitgliiderbiidrääg vom Förderveräin; CHF&nbsp;1'000'000 verdient d basel sinfonietta diräkt. D Muusiker si gliichzitig au Mitgliider.

## Weblingg
* baselsinfonietta.ch
Liste der Kulturgüter in Bettingen

In dere **Liste vo de Kulturgüeter z Bettige** si alli Objekt in dr Gmäind Bettige im Kanton Baasel-Stadt, wo noch dr Haager Konwenzioon zum Schutz vo Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em *Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* und dr *Verornig vom 17. Oktober 1984  über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* under Schutz stöön.

Alli Objekt vo de Kategorie A und B si in dr Liste, d Objekt vo dr Kategorii C feele no (Stand: 1. Januar 2013).

## Kulturgüeter

## Weblingg

* Kantonsliste Basel-Stadt (A-Objekt) vom KGS-Inventar (PDF, 357 KB)
* Kantonsliste Basel-Stadt (B-Objekt) vom KGS-Inventar (PDF, 445 KB)

## Fuessnoote
Stadthaus (Basel)

S **Stadthuus** isch e barocks Geböid an dr Stadthuusgass 13 in dr Stadt Baasel. Es ghöört zu de bedütende Baasler Geböid us em 18. Joorhundert. Es isch dänggmolgschützt und wird as Kulturguet, wo nazionali Bedütig het, iigschetzt.
## Gschicht
S spöötere Stadthuus isch 1773 vom Archidekt Samuel Werenfels (1720–1800) uf dr Liigeschaft «Zum Gäist», wo under anderem vo 1689 bis 1706 im Rootsher Andres Buurget ghöört het, as Bosthuus baut worde. Es isch äigentlig dr Sitz vom Diräggtorium vo dr Kaufmaaschaft gsi, won e iiflussriichi Inträssigmäinschaft vom Baasler Groosshandel gsi isch und mit dr hütige Handelskammere cha vergliche wärde. Die het sich vo 1682 bis zum Undergang vo dr Alte Äidgenosseschaft 1798 um d Bost kümmeret. Bis dass d Äidgenosseschaft 1853 d Bostgschäft in dr ganze Schwiz übernoo het und an dr Rüüdegass e nöiji Hauptbost iigrichdet het, isch dr Sitz vo dr Basler Bost im Stadthuus bliibe. Doo isch s «Basler Dybli», die ersti Briefmargge vo dr Stadtbost, wo dr Melchior Berri entworfe het, 1845 für 2 Rappe verkauft worde. 

S Geböid isch au für allerhand Aalääss brucht worde. Noch em Ändi vo dr Helvetik het 1806 und 1812, in de Joor, wo Baasel dr Direktorialkanton gsi isch, die äidgenössischi Daagsatzig doo dagt. In de brächdige Sääl häi immer wider stedtischi Fiire stattgfunde, wie 1811 e Geburtsdaagsfiir, wo dr Napoleon e Bueb überchoo het.

1803 isch d Stadtgmäind entstande und die isch denn vo dr Bürgergmäind abglööst worde, wo 1876 s ehemoolige Bosthuus übernoo het. Vo 1966 bis 1968 isch s Geböid renowiert worde.

S Stadthuus isch hüte dr Sitz vo dr Baasler Bürgergmäind. Es het doo au s Wärkateliee, wo psüchisch chranke Lüt e regelmässigi Arbet aabietet und e Laade, wo d Chläider, dr Schmuck und alles andere, wo si mache, verchauft wärde.

## Fotene

File:Basel 2012-08 Mattes 1 (99).JPG
File:Basel 2012-08 Mattes 1 (108).JPG
File:Basel 2012-08 Mattes 1 (110).JPG
File:Basel 2012-08 Mattes 1 (111).JPG
File:Basel 2012-08 Mattes 1 (112).JPG

## Litratuur
* Markus Fürstenberger: *Das Basler Stadthaus: Von der Post zum Sitz der Bürgergemeinde*, Komm. Helbing & Lichtenhahn, 1972
## Fuessnoote
Seidenhof (Basel)

Dr **Siidehoof** isch e barocks Geböid am Bluemerain 34 in dr Groossbaasler Altstadt. S Huus und d Statue vom Köönig Rudolf vo Habsburg si dänggmolgschützt und stöön uf dr Liste vo de Kulturgüeter, wo nazionali Bedütig häi.

## Gschicht
Dr Rudolf I. isch 1273 zum Köönig gweelt worde, won er grad Baasel belaageret het. Dr Bischof het druf si Widerstand gegen en ufgee und dr Rudolf isch in d Stadt iizooge und häig, so verzellt mä, im Siidehoof gwoont. S lääbensgroosse Bildnis von em im Innehoof stammt vo öbbe 1370.
S Huus wird zum erste Mol 1363 erwäänt und het im Duechhändler Johann vo Wallbach ghöört und het in sällere Zit «zum Wallbach» ghäisse.

Im spoote 15. Joorhundert het die letschti Rootbärgere, d Gredanna Rich vo Richestäi, s «zum Wallbach» im Johannes Textor vo Mörnach verchauft und vo denn aa häi Studänte vo dr *bursa leonis*, wo an dr Uniwersidäät studiert häi, im Siidehoof bim Sanntihanns Schwibbooge e Burse, das häisst e Woongmäinschaft, ghaa. Dr Naame vom Hoof isch denn «zur Löwenpurs» gsi. 1544 häi s im Textor sini Noochkomme an dr Rootsschriiber Heinrich Falkner verkauft.

1573 häi sich die bäide lombardische Händler Claudio und Cornelio Pelizzari z Baasel niidergloo und d Bürgerschaft überchoo. Si häi d Liigeschaft kauft, wo wäge iine dr Naame Siidehoof überchoo het.
1575 häi si e Siidefärberei ufdoo. Scho bald häi si drissig Aagstellti ghaa und e Monopolstellig. Wo die bäide Pelizzari uf Gämf und Lyon witergräist si, isch iire Unggle Stefano z Baasel bliibe und het s Gschäft witergfüert. Er het im Root vorgschlaage, e Siideindustrii ufzbaue, das isch aber zu nüt choo, und d Pelizzaris häi s Huus verchauft.

Vo 1617 aa het s Huus, wo denn wider «Wallbach» ghäisse het, dr Ursula Burckhardt ghöört. Am 27. Dezämber 1643 isch dr Turenne, wo grad zum *Marechal de France* ernennt worde isch und die franzöösischi Armee im Elsass nöi het müesse organisiere, uf Baasel choo und het zwäi Wuche lang im Siidehoof loschiert.

Dr Stroossburger Kaufmaa Hans Niklaus Herff het s Huus im Joor 1700 kauft und vo denn aa het s für immer Siidehoof ghäisse. Er het s lo umbaue und restauriere. 1764 het dr Händler Johannes Faesch dr Siidehoof kauft und elf Joor spööter sim Brueder vererbt. Dä isch depressiv worde und 1796 isch er vom ene Fänster in Rhii gumpt und verdrungge. Dr Hans Franz Passavant het dr Siidehoof 1809 kauft und wo 1813/14 russischi Drubbe in Baasel stazioniert gsi si, isch dr Zar Alexander I. bin em z Gast gsi. Spööter häi d Iselins s Huus kauft, und es isch iirs gsi bis ins 20. Joorhundert.

## Fotene vom Siidehoof

File:Basel 2012-10-05 Batch (47).JPG
File:Basel 2012-10-05 Batch (48).JPG
File:Basel 2012-09-16 Batch (86).JPG
File:Basel 2012-10-05 Batch (46).JPG


## Fuessnoote
Ruedi Sommerhalder

De **Ruedi Sommerhalder** (* 1947 z Wettige) isch en Schwiizer Künstler. 

## Läbe
Er isch im Chloschterquartiir z Wettige ufgewachsen. In de RS isch er zum Militärtaucher usbildet worde und het uf di Art s Wasserschloss kenneglernt, wo ihn immer wider künschtlerisch inschpiriirt. Sit Endi vo de 1970er Johr läbt er z Undersiggedal, wo er sit em 1995i im Stroppel-Areal sis Atelier het. Er schaffet als Kunsthandwerker und Lehrer an de Kanti Wettige. De Ruedi Sommerhalder isch ghürote und het mit sinere Frau Tonia erwachseni Chind.

## Kunscht

De Ruedi Sommerhalder bearbeitet Holz, Stahl, Stein und witeri Materialie. Im Aargau, bsunders in de Umghebig vom Wasserschloss, sind sini Chunschtwerk im öffentliche Ruum sehr präsent, so het er bischpilswis de Chreiselschmuck vo de Verchehrskreisel z Lauffohr und z Undersiggedal gestaltet. Eini vo sine Holzarbeite, e drüteiligi Figuregruppe mit Obigmolstisch, wo er 1995 zämme mit em Otto Strauss für di reformiert Chile Birmenschtorf gschaffe het, stoht hüt no in dere Chile.

## Weblink

## Einzelnochwis
Basel-Gasfabrik

**Baasel-Gaasfabrik** isch dr Naame, wo mä ere bedütende keltische Groosssiidlig us dr spoote Latèneziit im Norde vo Baasel gee het.

Dr Naame vo dr Siidlig chunnt vo dr domoolige Baasler Gaasfabrik an dr Voltastrooss, wo mä 1911 d Siidlig uf em Areal von ere entdeggt het. D Iiwooner si keltischi Rauriker gsi, d Siidlig isch vo öbbe 150 bis 80 v. d. Z. bewoont gsi und het e Flechi vo 150'000 m² ghaa. Meereri Färnhandelswääg si doo zämmedroffe, und Waare si vo so wit wie us em Middelmeerruum importiert worde. Au Gäld het mä in gröössere Mänge gfunde, es isch äine vo de grösste Fünd vo keltische Münze gsi.

D Hüüser si us Holz und Leem baut gsi. Mä het Überräst vo Pföste gfunde und gstampfti Leembööde. D Richdig vo de Hüüser isch äihäitlig gsi und mä nimmt dorum aa, ass d Siidlig blaant worde isch. Es isch au die ersti Siidlig in dr Region gsi, wo e Zentrum ghaa het, wo Handel und Handwärk driibe worde si, und en Umfäld mit eme büürlige Charakter. D Parzellierig isch groosszüügig gsi und mä dänggt, ass d Grääbe, wo mä gfunde het, d Gränze vo de Parzälle gsi si. D Stroosse si öbbe in rächte Winggel zunenander verloffe. Wichdigi Fünd si die öbbe fümfhundert Gruebe gsi, wo zerst as Chäller, Silo für Gedräid und oder Wärkstett brucht worde si und wo mä denn spööter mit Abfall ufgfüllt het. Was mä dört gfunde het cha erklääre, wie s daagdääglige Lääbe vo de Kelte usgsee het.

Mä het zwäi Friidhööf gfunde, aber Dooti si e chli überall im Gebiet vo dr Siidlig begraabe worde.
## D Laag vo dr Siidlig
Basel-Gasfabrik lit uf dr lingge Site vom Rhii und het käini Verdäidigungsaalaage gha. Mä vermuetet, ass dr Ort uuseglääse worde isch, wil sich dört e «Sunne-» und e «Mondlinie» schniide, wo die äint dr Blaue im Jura mit em badische Blaue verbindet und die anderi dr Belche im Jura mit em Chliine Belche, em Petit Ballon im Elsass.

D Rauriker häi Baasel-Gaasfabrik woorschinlig im Joor 58 v. d. Z. ufgee, wo d Kelte uf Gallie zooge si. Noch dr Niiderlaag in dr Schlacht bi Bibracte si si in iir ursprüngligs Siidligsgebiet zruggzooge und häi uf em Münsterhüügel e befestigts Oppidum gründet.

## Kwelle
* «Basel-Gasfabrik  –  eine bedeutende Siedlung der späten Latènezeit» uf nike-kultur.ch
## Fuessnoote
Rocky Mountains

D **Rocky Mountains** [] (, in dr Umgangssprooch säit men e au *Rockies*) si e usdeents Faltegebirg im westlige Nordamerika. D Bärgchetti isch, je noch Definizion, mee as 4500–5000&nbsp;km lang und göön vo New Mexico dur die kontinentale Veräinigte Staate bis uf Kanada. Si bilde äini vo de wääsentlige geografische Browinze vo de USA.

Nit zu de Rocky Mountains ghööre d Coast Mountains, d Kaskadechetti und d Sierra Nevada. Dr Mount Elbert in Colorado isch   hooch und isch dr höggsti Bärg in de Rocky Mountains. 

D Rocky Mountains si Däil vo de Kordillere, wo vo Füürland bis Alaska göön. Es git in de Rockies bedütendi Nationalpark wie dr Yellowstone-Nationalpark odr dr Banff Nationalpark in dr Provinz Alberta und verschidnigi Wintersportzentre. Si sin au riich an Bodeschetz. Dr Region vo de amerikanische Bundesstaate, wo in de Rockies ligge, säit mä Mountain States.

## Litratuur
* Urs W.D. Tell et. al: *Rocky Mountains*, Avanti Verlag, Nöieburg 1975

## Weblingg

* Blue Plant Biomes: Pflanze, Dier, Klima (änglisch, Kopii us em Internet Archive)
* Thomas J. Stohlgren: Rocky Mountains (PDF; 3,7&nbsp;MB), U.S. Geological Survey: Geologii, Vegetationszone (änglisch)
* U.S. Geological Survey: Geologii (änglisch)
* Fotene vom Waldstärbe im Rocky Mountains National Park / Colorado, USA http://www.facebook.com/album.php?fbid=438724387550&id=249607362550&aid=222465
Regierungsrat

**Regierungsrat** chan folgendes bedüte:
* z Dütschland e Amtsbezeichnig, Regierungsrat (Amtsbezeichnung)
* z Öschtriich en Ehretitel för bsunderi Verdienscht, lueg au under Berufstitel
* i de Schwiz d Kantonsregierig und eri Mitglider, vo de maischte dütschsprochige Kantön
* im Förschtetum Liechtestai d Mitglider vo de Regierig, näbem Regierigschef und sinem Stellverträter
* im Irak di vorübergehend Regierig i de Johr 2003/04, Irakischer Regierungsrat
Schwarzbubenland

S **Schwarzbuebeland**, amtlig Amtei **Dornegg-Thierstäi**, bestoot us de bäide soledurnische Bezirk Dornegg und Thierstäi. S umfasst 23 Gmäinde mit 35'219 Iiwooner (2017) und het dorum 13 Mandat für e Soledurner Kantonsroot. Sit 2005 gältet d Amtei as Waalkräis für d Kantonalwaale. 

Dr Ursprung vom Naame *Schwarzbuebeland* isch nid bekannt. Mä dänggt er chiem villicht vo dr schwarze Dracht oder vom Schmuggle («schwerze»), wo mä dä Lüt so nooch zur Gränze noochgsäit het. Anderi glaube er chiem drvo, ass wääred dr Reformazioon s Baselbiet protestantisch worde isch, aber s Schwarzbuebeland, wo sit em Middelalter zum Kanton Soledurn ghöört het, wie dr Räst vom Kanton katholisch bliibe isch, und d Baasler denn dr Übernaame erfunde häi. D Schwarzbuebe ghööre vo dr Sprooch us eender zum Baaslerische aber wääred dr liberale Revoluzioon vo 1830 häi si sich ganz andersch benoo as d Baselbieter, wo sich im ene bluetige Kampf vo dr Stadt drennt und 1833 dr Kanton Baasel-Landschaft gründet häi; vo de Schwarzbuebe si zwar e baar am *[[Balsthaler Tag|Balsthaler Daag]]* drbii gsi, wo mee Demokratii und Gliichberächdigung für d Landbevölkerig im Kanton gforderet het, häi aber nid zu de Aafüerer vom liberale Umbruch in Soledurn ghöört. 

Vo 1735 aa, wo s Fürstbistum Basel nüme e zuegwandte Ort vo dr Äidgenosseschaft gsi isch, und denn spööter wäärend dr Helvetik und dr Mediazioon si die bäide Exklave vo dr Amtei, Chliilützel und s soledurnische Läimedaal, zerst Exklave im dütsche Riich und denn, wo s Bistum Baasel zum napoleonische Frankriich ghöört het, öbbe 15 Joor lang Exklave in Frankriich gsi.

Wirtschaftlig gsee git s e baar Gmäinde mit Industrii und beliebti, ländlig brägti Woonort für d Region Baasel.

Dr Alt-Bundesrat Otto Stich isch us Dornech im Schwarzbuebeland choo.

## Weblingg
* 
* Verein Schwarzbubenland

## Fuessnoote
Quodlibet

Dr Begriff **Quodlibet** (lat. „was beliebt isch“) bezäichnet:
* e Veräin z Baasel, wo 1858 gründet worde isch und as erste d Fasnacht im Groossbaasel organisiert het
* e Muusigstück, wo din gliichzitig zwäi oder mee äigeständigi Lieder (bzw. Däil vo Lieder) gspiilt wärde.
* e musikalischi Form vom Alt-Wiener Volkstheater
* in dr klassische Logik äi Aspäkt vo dr Bewiisfüerig
* in dr Moolerei grafischi Arbäite, wo d Sache wo daargestellt si, so natürlig usgseen, ass mä dr Iidruck cha bechoo, es sige reali Objäkt, lueg Trompe-l’œil;
* e Diskussion im ene chliine Kräis oder an Universidääte („disputatio de quodlibet“): en usgweelte Kandidat het uf d Frooge zum ene bestimmte Thema, wo men em gstellt het, ooni Vorberäitig mögligst schnäll müesse en Antwort gee. Wäge dr Spontaneidäät überchunnt mä zum allgemäine Vergnüege immer wider komischi Ussaage
* in dr Filosofii bin e baar Scholastiker en Abhandlig mit allerläi Inhalt, wo mäistens wien e Katechismus us Frooge und Antworte bestande het (quaestiones et responsiones quodlibeticae
* en italiänische Verlag mit em Nrogrammschwerpunggt uf dr Filosofie
* e Chartespiil vo Kulöörstudänte
* e christlig brägti Kabarettgrubbe
* e digitale Musikplayer