open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hardware

**Hardware** [ bzw.  (AE)] isch dr Oberbegriff für die mechanischi und elektronischi Usrüschtig vom ene System z.&nbsp;B. em ene Computersystem. Er muess sich aber nit usschliesslig uf System mit eme Prozässer bezieh. Es chönnen au rein elektromechanische Grät wie bispilswiise e Stägehuus-Liechtautomat si. Ursprünglig isch s änglische *hardware* öbbe bedütigsgliich mit „Iiseware” gsi und wird au hüt no im änglischsproochige Ruum in däm Sinn bruucht – also nit nume für *computer hardware*.

## Abgränzig vo Hardware und Software
Eifachi System chönne diräkt mit ere unveränderlige Hardware implementiert wärde. D Funktion vo dene System isch denn fescht dur d Struktur vo dr Hardware vorgee, "fescht verdrahtet" (z. B. bim Tascherächner).

Komplexeri Hardwaresystem enthalte aber meistens au programmierbari Elimänt, z. B. Prozässer. Die Bauelimänt, wo in ihrer Struktur ebefalls festgleit si, füehre en Abfolg vo Instruktione us, wo vom Mönsch manipuliert wärde cha. Drzue chömme Bauteil, wo au in ihrer Struktur chönne definiert wärde. Eso cha d Funktion vom Gsamtsystem liecht apasst wärde. D Konfigurations- und Instruktionsdate wärde do allgemein als Software bezeichnet - bi weniger komplexe Grät, wo nume Struktur und eifachi Abläuf festgleit wärde, sait mer e meistens Firmware. Zur Hardware zelle drgege Baugruppe (Komponänte: Prozässer, Arbeitsspeicher, Grafikkartä,   Feschtplatte usw.) und Peripheriegrät wie - bim PC - Bildschirm, Taschtatur, Drucker, Muus, Scanner, usw. Vereifacht gsait ghört alles, wo me cha alänge, zur Hardware. Computer-Hardware isch aber usschliesslig mit ere entsprächende Software benutzbar. 

Mit *[[Software]]* bezeichnet me im Gegesatz drzue Programm und Date, wo me nit cha alänge. 
D Datetreger, wo sech d Software druf befindet, z.&nbsp;B. Feschtplatte, CD-ROM/DVD/BR-D/HD-DVD, RAM-Speicherbauschtei, Cache-Speicher, Flash-Speicher usw., si drgege Hardware.
Software

**Software** [] isch e Sammelbegriff für d Gsamtheit vo usfüehrbare Dateverarbeitigs-Programm vom ene Computer und d Date wo drzue ghöre. Es isch ihri Ufgob, d Arbeitswiis vo softwaregstüürte Grät, won e Deil vo dr Hardware bilde, z beiiflusse.

In däm Sinn isch dr Begriff zum erste Mol 1958 vom John W. Tukey bruucht worde.

## Überblick

Im allgemeine Sproochgebruuch und in dr Literatur zur Softwaretechnik wird d Definition iigschränggt uf Computerprogramm und uf d Ressource, wo mit ene äng verbunde si, wie z.&nbsp;B. Konfigurationsdate näbe Icons und Schriftarte, wo zum Bedriib notwändig si. Date, wo sötte verarbeitet wärde (z.&nbsp;B. digitalisierti Musigstück), wärde meistens nit as Software verstande. Die Definition wird au as *Softwaresystem* oder *Softwareprodukt* agluegt, wo zuesätzligi Bestanddeil wie z.&nbsp;B. d Softwaredokumentation in ere digitale oder druggte Form vom ene Handbuech cha enthalte.

Die allgemeini Definition beschriibt Software as Gegestück zur Hardware, wobii Software do jedi Art vo digitale Date umfasst, wo uf Hardware cha gspiicheret si, vo dr Firmware und eme (mögliche) BIOS (BIOS heisst sowohl e Hardware-Bauschtei wie es Programmteil dört drin), em Betriebssystem, de I/O-Date, Awändigsprogramm wie s MS-Office-Paket bis zu alle (mögliche) Dateie vom ene softwaregstüürte Apparat. Dere Definition nooch ghöre zur Software au z.&nbsp;B. Musigdate uf ere CD, wobii d CD sälber dr Datedräger (d Hardware) isch, wo d Software, wo für e softwaregstüürte Apparat, em CD-Spiiler, bestimmt isch, druf gspiicheret isch.

Computerprogramm sind immer dur Programmier-Fachlüt programmiert. Dodrzue gits diversi sog. Programmier-Sproche, z.&nbsp;B. Visual Basic und C oder Fortran (für technischi Programmierig) .

## Nowiis
Random-Access Memory

S **Random-access memory** (dt.: *Spiicher mit [[Wahlfreier Zugriff|wahlfreiem Zuegriff]]*), abkürzt **RAM**, isch e Datespiicher, wo vor allem bi Computer as Arbetsspiicher iigsetzt wird. Die gängigste Forme ghöre zu de Halbleiterspiicher. RAM wird as integrierte Schaltkreis hauptsächlich in dr Silizium-Technologii realisiert und in allen Arte vo elektronische Apparät iigsetzt.

## Charakteristik
D Bezeichnig vom Spiichertyp as „wahlfrei“ bedütet in däm Zsämmehang, ass jedi Spiicherzelle über ihri Spiicheradrässe diräkt cha agsproche wärde. Dr Spiicher muess aso nit sequenziell oder in Blöck usgläse wärde. Bi groosse Spiicherbaustei wird d Adressierig aber nit über die einzelne Zälle, sondern über e Wort gmacht, wo d Breiti drvo vo dr Spiicherarchitektur abhängt. Das unterscheidet s RAM vo Spiicher, wo as blockwiis beschriibe wärde, de so genannte Flash-Spiicher. 

Dr Begriff „random-access memory“ wird hüte immer im Sinn vo „read-write random-access memory“ (RWRAM, „Schriib-Läs-RAM“) bruucht. Es git anderi Spiicherarte mit wahlfreiem Zuegriff, bsundrigs Nume-Läs-Spiicherbaustei (Festwärtspiicher, ROM). Wil d Bezeichnig RAM missverständlig isch, het me brobiert dr Begriff „read-write memory“ (RWM, Schriib-Läs-Spiicher) iizfüehre. Dä het sich aber nit chönne duresetze.
Logarithmentafel

**Logarithmedafele** sait m enere Dabälle vo de Mantisse vo Logarithme (meistens zur Basis 10) vo Zahle im e gwüsse Beriich, im Allgemeine vo 1,00 bis 9,99. 

Logarithmedafele si über Johrhunderti e wichtigs Rächehilfsmiddel gsi, bsundrigs in de Natur- und Ingenieurwüsseschafte. Vili Berächnige in dr Schuelmathematik, z.&nbsp;B. s Zieh vo schwiirige Wurzle, hai nume mit ihrer Hilf chönne usgfüehrt wärde. 

D Erfindig und die wiiti Verbreitig vo Kalkulatore und Computer het d Verwändig vo Logarithmedafele innerhalb vo wenige Johr praktisch völlig überflüssig gmacht, ähnlig wie s mit em Rächeschieber bassiert isch.
Rechenschieber

E **Rächeschieber**  isch en *analogs* Rächehilfsmiddel zur mechanisch-optische Usfüehrig vo de Grundrächenarte  Multiplikation und Division. Je noch dr Usfüehrig chönne au kompläxeri Rächenoperatione gmacht wärde, under anderem Wurzlezieh, Quadratierig, Logarithmus und trigonometrischi Funktione oder parametrisierti Umrächnige. 

Rächeschieber bestöhn us eme feste und eme beweglige Deil. Si si im Allgemeine eme Lineal ähnlig, es git se aber au in dr Form von Schiibe. S Prinzip vom ene Rächeschieber bestoht in dr Addition oder Subtraktion vo physische Streckene, wo sich as Skale uf em feste und em beweglige Deil vom Rächeschieber befinde. 

Bis zur Erfindig vom Kalkulator und dr wiite Verbreitig vo PCs si Rächeschieber für vili Berächnige in dr Wüsseschaft und dr Technik unentbehrlig gsi und ihre Gebruuch isch uf Schuele, wo uf Brüef in dene Beriich vorbereitet hai, glehrt worde.
Eingebettetes System

En **iibettets System** (au ängl. **embedded system**) isch e Computer, wo in eme technische Kontext iibunde (iibettet) isch. Drbii het dr Computer äntwäder d Ufgobe, s System, won er din iibettet isch, z stüüre, z regle oder z überwache, oder er isch für e Form vo dr Date- bzw. Signalverarbeitig zueständig, bispilswiis Ver- oder Entschlüssle, Decodiere, Codiere oder Filtere.

Iibetteti Systeme funktioniere – praktisch unsichtbar für e Benutzer – in ere Vilzahl vo Awändigsberiich und Apparät, z.&nbsp;B. in Grät vo dr Medizintechnik, Wöschmaschine, Flugzüüg, Auti, Chüehlschrängg, Fernseher, DVD-Player, SetTopBoxe, Mobiltelefon oder allgemein in Grät vo dr Unterhaltigselektronik. Im Fall vo komplexe Gsamtsystem handlet s sech drbii meistens um e Vernetzig vo vile iibettete System, wo sunst autonom si (z.&nbsp;B. im Auti oder Flugzüüg).

Hüfig wärde iibetteti System speziell an en Ufgobe abasst. Us Chostegründ wehlt me en optimierti, gemischt Hardware-Software-Implementierig. Drbii vereinigt e sonigi Konstruktion die grossi Flexibilität vo Software mit dr Leistigsfähigkeit vo dr Hardware. D Software cha drbii nit nume System sälber stüüre, es cha under Umständ d Interaktion vom Systems mit dr Ussewält über definierti Schnittstelle oder Protokoll (z.&nbsp;B. LIN-Bus, CAN-Bus oder IP über Ethernet) sichere.
Größter gemeinsamer Teiler

Dr **grösst gmeinsami Deiler** (**ggT**) isch e mathematische Begriff. Si Pendant isch s *[[Kleinstes gemeinsames Vielfaches|chliinste gmeinsame Vilfache]] (kgV)*. Beidi spiile under anderem in dr Bruchrächnig und dr Zahletheorii e Rolle.

Dr grösst gmeinsami Deiler vo zwei ganze Zahle m und n isch die grössti natürligi Zahl, wo me drmit m und au n ohni Räst cha deile. Für m = n = 0 isch dr grösst gmeinsami Deiler nit definiert; für die algebraischi Definition gälte anderi Eigeschafte.

Die änglischi Bezeichnig *gcd* (*greatest common divisor*) für ggT isch in mathematische Text ebefalls verbreitet.

Hüfig wird au (m,\, n) as Churzschriibwiis für \operatorname{ggT}(m, n) verwändet.

## Bispil
*12 isch dur die folgende Zahle ohni Räst deilbar: 1, 2, 3, 4, 6, 12.
*18 het die Deiler: 1, 2, 3, 6, 9, 18.
Die gmeinsame Deiler vo 12 und 18 si also 1, 2, 3, 6 und dr grösst vo dene isch 6; in Zeiche: 
\operatorname{ggT}(12, 18) = 6 .

## Berächnig
### Berächnig mit Hilf vo dr Primfaktorzerlegig

GgT und kgV cha me über d Primfaktorzerlegig vo de beide Zahle wo ge si bestimme. Bispil:

:3528 = 2^{\color{Red}3} \cdot 3^{\color{Red}2} \cdot 7^{\color{Red}2} 
:3780= 2^{\color{OliveGreen}2} \cdot 3^{\color{OliveGreen}3} \cdot 5^{\color{OliveGreen}1} \cdot 7^{\color{OliveGreen}1} 

Für e ggT nimmt me d Primfaktore, wo in beide Zerlegige vorchömme, und as Exponänte wo drzueghöre dr jewiils chliiner vo de Usgangsexponänte:

:\operatorname{ggT}(3528,3780) = 2^{\color{OliveGreen}2} \cdot 3^{\color{Red}2} \cdot 7^{\color{OliveGreen}1} = 252

Effizienz: Des Verfahre isch bsonders aifach, wenn d Primfaktorzerlegong vo de baide Zahle bekannt isch. Wenn nit, na no muas mr dia ersch berechne, zom des Verfahre ahzwende. S isch aber (no) kai schnelles Verfahre bekannt mit demm mr em Allgemaine d Primfaktorzerlegong vorre große Zahl berechne kah, wenn dia Zahl en amma Stellewertsyschtem ageah isch. Do damit isch des Verfahre im allgemeine Fall firr große Zahle et praktikabel.

### Em Euklid sen Algorithmus
Mit em euklidische Algorithmus gits en effizients Verfahre, zum dr grösst gmeinsami Deiler vo zwei Zahle, welle en em Stellewertsyschtem ageah send, z berächne. 

Bim euklidische Algorithmus wird schrittwiis jewiils ei Division mit Räst usgfüehrt, wobii dr Räst im neggste Schritt zum neue Divisor wird. Dr Divisor, wo kei Räst hinderloot, isch dr grösst gmeinsam Deiler vo de Usgangszahle. Bispil:

:\begin{align}
1071 &: 1029 &= \ &1  &\ \operatorname{Rest} &\ 42\\
1029 &: 42   &= \ &24 &\ \operatorname{Rest} &\ 21\\
  42 &: 21   &= \ &2  &\ \operatorname{Rest} &\ 0
\end{align}

Das heisst 21 isch dr grösst gmeinsami Deiler vo 1071 und 1029.

### Em Stein sen Algorithmus
Em Stein sen Algorithmus isch a Variant vom Euklidsche Algorithmus, wo bsonders gaignet isch zum de ggT vo Zahle em Binärsyschtem schnell z berechne. De Steinsche Algorithmus vermaidet allgmaine Divisione und verwendet no Divisione dur zwai. Do damit aignet er sich zom Aisatz e moderne Rechnemaschine, welle met dem Binärsyschtem schaffet.
Sinussatz

In dr Trigonometrii stellt dr **Sinussatz** e Beziehig zwüsche de Winkel vom ene allgemeine Dreiegg und de Siite, won em gegenüberlige, här. Dr Abu Nasr Mansur, e persische Mathematiker und Astronom (öbbe 960 bis 1036 n. Chr.) het en as Erste bewiise, aber dr erst Bewiis wird in e baar Quelle em Al-Battani, in andere em Abu Mahmud al-Chudschandi zuegschriibe.

Si *a*, *b* und *c* d Siite vom ene Dreiegg, *α*, *β* und *γ* d Winkel, wo dene Siite jewiils gegenüber liige, und *r* dr Radius vom Umkreis, denn gültet mit dr Sinusfunktion \sin:

: \frac{a}{\sin \alpha} = \frac{b}{\sin \beta} = \frac{c}{\sin \gamma} = 2r 

Hüfig wird dr Sinussatz au as e Verheltnisgliichig formuliert:

:\sin \alpha : \sin \beta : \sin \gamma = a : b : c \!

Wenn mit Hilf vom Sinussatz Winkel im Dreiegg sölle berächnet wärde, muess me ufbasse, ass es im Intervall [0°;180°] im Allgemeine zwei verschiideni Winkel mit em gliiche Sinuswärt git; die Zweidütigkeit entspricht dere vom Kongruenzsatz SSW.

In dr sphärische Trigonometrii git s en entsprächende Satz, wo au as Sinussatz bezeichnet wird.
Alemannische Pflanzennamen

Fir vil yyheimischi Pflanzearte git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige **alemannische Pflanzenämme** gsammlet wäre.

*WICHTIG: Do solle numme dradizionälli Volksnämme yydrait wäre, keini alemannische Ibersetzige vu hochdysche Nämme!* 

Pilznämme wäre uf ere eigene Projäktsyte gsammlet, wel d Pilz vu dr biologische Syschtematik här nit zue dr Pflanze ghere. Uf dr Pilzsyte wäre au Nämme vu Fläächte gsammlet.

* Pflanzenämme gordnet no botanische Nämme
* Pflanzenämme gordnet no dr botanische Syschtematik.
* Pflanzenämme gordnet no hochdytsche Nämme
* Pflanzenämme gordnet no einzelne Dialäkt

## Lueg au
* Alemannischi Diernämme
* Alemannischi Pilznämme
Alemannische Pflanzennamen (nach Dialekten)

Fir vil yyheimischi Pflanzearte git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige **[[Alemannische Pflanzennamen|alemannische Pflanzenämme]]** gsammlet wäre gordnet no einzelne Dialäkt.

## Lischte vu Pflanzenäme
### Höchstalemannisch
#### Tessin und Itaalie (Süüdwalser)
*Pflanzenäme vu Arrimmu
*Pflanzenäme vu Eischeme
*Pflanzenäme vu Greschoney
*Pflanzenäme vu Gurin

#### Wallis
*Pflanzenäme vo Lagsch
*Pflanzenäme vo Täärbinu

#### Friburg und Berner Oberland
*Pflanzenäme vo Jou
*Pflanzenäme vo Chanderstäg

#### Innerschwitz
*Pflanzenäme vom Urscheletall
*Pflanzenäme vo Üüri
*Pflanzenäme vo Äisele

#### Bündnerland
*Pflanzenäme vo Obersaxä
*Pflanzenäme vo Mutte

### Hochalemannisch
#### Westschwitz
*Pflanzenäme vom Berner Seeland
*Pflanzenäme vom Äntlibuech

#### Ostschwitz
*Pflanzenäme us em Appizellerland
*Pflanzenäme us de Bündner Herrschaft
*Pflanzenäme vo Chesswil am Bodesee
*Pflanzenäme vo Flums
*Pflanzenäme vom Försteland
*Pflanzenäme us em Toggeburg

#### Dütschland
*Pflanzenäme vo Obfige
*Pflanzenäme vo Dotmis-Schwaardsebach
*Pflanzenäme vo Saderlach z Rumäänie

### Mittelalemannisch
*Pflanzanäma us em Liachtastää

### Nideralemannisch
*Pflanzenäme vo Rhinai-Besche
*Pflanzenäme vo Sandjerge im Briisgi
*Pflanzenäme vu Villinge

### Elsaassisch
*

### Schwääbisch
*Pflanzenäme vo Hauefels im Hegi
*Pflanzenäme vo Milenge im Hegi
*Pflanzenäme vo Ulm
*Pflanzenäme vom Zollernalbkreis

### Sustigi
* Badische Volksnämme vu Pflanze (Walther Zimmermann 1913/1915)

## Lueg au
*Alemannische Pflanzenämme
*Pflanzenämme gordnet no botanische Nämme
*Pflanzenämme gordnet no dr botanische Syschtematik.
*Pflanzenämme gordnet no hochdytsche Nämme
Berechenbarkeit

In dr Berächebarkeitstheorii sait men von ere Funktion si siig **berächebar**, wenn es en Algorithmus git, wo die Funktion berächnet. D Funktion, won en Algorithmus berächnet, isch definiert dur d Usgob (*Output*), wo dr Algorithmus drmit uf en Iigob (*Input*) reagiert. D Funktion isch definiert über dr Mängi vo de Iigobe, wo dr Algorithmus drfür überhaupt e Usgob produziert. Wenn dr Algorithmus nit terminiert, d. h. zu keim Resultat chunnt, denn lit d Iigob nit im Definitionsberiich vo dr Funktion.

Dr Algorithmusbegriff basiert uf eme Berächnigsmodäll. Verschidnigi Berächnungsmodäll si entwigglet worde, es het sich aber usegstellt, ass die sterkste drvo gliich stark si wie s Modäll vo dr Turingmaschine, d. h. si si Turing-mächtig. D Church-Turing-These behauptet dorum, ass d Turingmaschine dr intuitivi Begriff vo dr Berächebarkeit wiidergän.

Zu de Berächnigsmodäll, wo schwecher si as Turingmaschine, ghöre under anderem d Loop-Programm. Die chönne zum Bispil d Ackermann-Funktion, wo Turing-berächebar isch, nit berächne.

E Begriff, wo mit dr Berächebarkeit äng verwandt isch, isch d Entscheidbarkeit. E Deilmängi von ere Mängi (zum Bispil e formali Sprooch) heisst entscheidbar, wenn ihri charakteristischi Funktion (im Wäsentlige s Prädikat, wo drzue ghört) berächebar isch.
Alemannische Pilznamen

Fir e Deil yyheimischi Pilzarte (Schwimm) git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige **alemannische Pilznämme** gsammlet wäre. Au alemannischi Nämme vu Fläächte wäre do gsammlet.

*WICHTIG: Do solle numme dradizionälli Volksnämme yydrait wäre, keini alemannische Ibersetzige vu hochdysche Nämme!*

Die Pilznämme wäre nit uf dr Projäktsye  gsammlet, wel d Pilz (Schwimm) vu dr biologische Syschtematik här nit zue dr Pflanze ghere. 

*Pilznämme gordnet no dr wisseschaftlige Nämme
*Pilznämme gordnet no hochdytsche Nämme
*Pilznämme gordnet no einzelne Dialäkt

## Lueg au
*Alemannischi Diernämme
*Alemannischi Pflanzenämme
Alemannische Tiernamen

Fir vil yyheimischi Dierarte git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige **alemannische Diernämme** gsammlet wäre.

*WICHTIG:*
:*Des soll kei Sammlig syy vu Nämme vu Huusdierer (wie Nämme fir Chatze oder Hind), sundern vu Bezeichnige fir verschideni Dierarte.*
:*Do solle numme dradizionälli Volksnämme yydrait wäre, keini alemannische Ibersetzige vu hochdysche Nämme!* 

*Diernämme gordnet no zoologische Nämme
*Diernämme gordnet no em zoologische Syschtem
*Diernämme gordnet no hochdytsche Nämme
*Diernämme gordnet no einzelne Dialäkt

## Lueg au
*Alemannischi Pflanzenämme
*Alemannischi Pilznämme
Guriner Pilznamen

**[[Alemannische Pilznamen|Pilznämme]] im [[Gurinerdeutsch|Dialäkt]] vu [[Bosco/Gurin|Gurin]]**:
* **Chrauwwälti** s. – 1. *Calocera viscosa* (Klebriger Hörnling) 2. *Ramatia aurea* (Goldgelbe Koralle)
* **di Gälwu** Pl. - *Cantharellus cibarius* (Pfifferling)
* **Ggraagguhüätsi** s. - *Agaricomycetidae* (Hutpilze)
* **Graaws Ragg** - *Cladonia sp.* (Rentierflechte). Syn.: Schteinuragg
* **Griäns Läärchuragg** s., **Griäns Ragg** s., **Läärchuragg** s. - *Letharia vulpina* (Wolfsflechte)
* **Ragg** s. - *Lichen* (Flechte)
* **Schteinuragg** s. - *Cladonia sp.* (Rentierflechte). Syn.: Graaws Ragg
* **Tannuragg** s. - *Usnea barbata* (Bartflechte)
* **Värflüäkchts Chrüit** s. - *Cetraria islandica* (Isländisch Moos)
* **Wättärhüät** m. – *Macrolepiota procera* (Parasolpilz)
* **Zegärli** s. - *Calvatia utriformis* (Hasenstäubling)

## Lueg au
Guriner Pflanzenämme

## Literatur
*Emily Gerstner-Hirzel: *Guriner Wildpflanzenfibel* Chur 1989
Alemannische Pilznamen (Botanische Namen)

**[[Alemannische Pilznamen|Alemannischi Pilznämme]], gordnet no dr wisseschaftlige Nämme** (alfabetischi Lischt), vgl. au di Lischt no dr Syschtematik.

Ufgfiert sin Pilznämme vum Appezellerland, vu Eischeme, Greschoney, Gurin, Lagsch, Äisele, Obfige, Rhinai-Besche und vom Kantoo Uri.

## Pilz
* *Agaricomycetidae* (Hutpilze) - **Ggraagguhüätsi** (Gurin); **schwàmm** (Rimmu); **Schwamm, Schwemm** (Lagsch); * **Schwumm** (Äisele)
**Schwimm** (Obfige)
* *Agaricus sp.* (Champignon, Egerling) - **Ààierli** (Rhinai-Besche); **Chrottehüsli**, **Tüfels**-**Chüechli** (Sanggale); **Chrottetach** (Undertoggeborg); **Chrottadeggel**, **Tüfels**-**Chappa** (Werdeberg); **Chrottastual** (Sargaas)
* *Amanita muscaria* (Fliegenpilz) - **Flüügeschwumm** (Horge)
* *Bovista plumbea* Pers. (Bleigrauer Bovist) - **Tüüfelsseckli** (Äisele); **Schnee-Eier**, **Bodeneier** (Werdeberg)
* *Calocera viscosa* (Klebriger Hörnling) - **Chrauwwälti** (Gurin)
* *Calvatia utriformis* (Hasenstäubling) - **Zegärli** (Gurin)
* *Cantharellus cibarius* (Pfifferling) - **di Gälwu** (Gurin); **Schwämm**, **Schwömm** *m.Pl.* (Appezell)
* *Coprinus* (Tintlinge) - **Mistlig** (Horge)
* *Disciotis venosa* (Aderiger Becherling) - **Hasenoore** (Pfäfike ZH, Stalike)
* *Elaphomyces muricatus* Fries. (Stachelige Hirschtrüffel) - **Stocknoss** (Sanggale)
* *Lycoperdon sp.* (Flockenstäubling) - **Stüüber** (Affoltere im Soiliamt); **Staubbüütel** (Hedige); **Stüber**, **Tüfelsäscha** (Obertoggeburg); **Tüfelstabaksack** (Sargaas)
* *Lycoperdon caelatum* (Hasen-Stäubling) - **ziggermal** (Eischeme); **zégermoal, kuckòeier** (Greschoney)
* *Macrolepiota procera* (Parasolpilz) - **Wättärhüät** (Gurin)
* *Morchella esculenta* (Speise-Morchel) - **Mure** (Hedige); **Moroche** (Pfäfike ZH); **Möörech** (Chesswil); **Morlacha** (Sanggale); **Mörech** (Under-, Noitoggeborg); **Morech** (Appezell)
* *Fomes fomentarius* (Zunderschwamm) - **Zundel** (Kanton Züri)
* *Ramaria sp.* (Korallenpilze) - **Fingerli** (Pfäfike)
* *Ramaria aurea* (Goldgelbe Koralle) - **Chrauwwälti** (Gurin)
* *Saccharomyces cerevisiae* (Hefe) - **Hèpf** (Chesswil); **Hebel** *m.* (Appezell)
* (Baumpilz) - **Schwammerna** (Lagsch)

## Fläächte
* *Lichen* (Flechten) - **Flächtä** (Uri); **Fläächde** (Obfige)
* *Cetraria islandica* (Isländisch Moos) - **licken** (Eischeme); **licken** (Eischeme); **mòsekò** (Greschoney); **usländisch moos** (Rimmu); **Värflüäkchts Chrüit** (Gurin); **Blattria** (Lagsch); **Wurgs** (Uri)
* *Cladonia sp.* (Rentierflechte) - **Schteinuragg, Graaws Ragg** (Gurin); **Tyyfels-Chrüt** (Uri)
* *Letharia vulpina* (Wolfsflechte) - **Läärchuragg, Griäns Ragg, Griäns Läärchuragg** (Gurin)
* *Usnea barbata* (Bartflechte) - **Tannuragg** (Gurin); **Rag**, **Grag** (Uri)
* (Baumflechte) - **Gragg** (Lagsch)

## Literatur
* Emily Gerstner-Hirzel: *Guriner Wildpflanzenfibel* Chur 1989
* Jürgen Sutter: *Opfinger Wörterbuch*. Freiburg 2008

## Lueg au
* Pilznämme gordnet no hochdytsche Nämme
* Pilznämme gordnet no einzelne Dialäkt
Nordtangente (Basel)

D **Nordtangente** isch e Stadtautibahn z Basel und Deil vo dr A3. Si verbindet die schwiizerischi Autibahn A2 und die dütschi A 5 mit dr französische A35.

Dr Streckenabschnitt vo der Nordtangente zwigt vo dr A2 uf em Erlemattgebiet nördlig vom Badische Bahnhof Basel ab und verlauft westwärts über die doppelstöckigi Dreirosebrugg. En underirdische Dunnel verlauft uf dr Westsiite under em Voltaplatz in nördliger Richdig noch Frankriich zue und drifft am Grenzübergang Saint-Louis/ Santihans uf die französisch Autibahn A35.

Öbbe 50 Johr lang isch d Nordtangänte blant und denn baut worde, bis si Middi 2007 für e Individualverchehr eröffnet worden isch. Die letzte Aschlussstelle si 2008 eröffnet worde.

D Bauchoste vo dr rund 3.2 Kilometer lange Strecki hai öbbe 1.55 Milliarde Schwiizer Franke bedrait. D Nordtangänte isch s düürste Stroossestück in dr Schwiiz, wo je baut worden isch. Die hoche Chöste si druf zrugg z füehre, ass 87&nbsp;% vo dr Strecki unterirdisch verlaufe und ass dr Rhii het müesse überquert wärde.

## Weblingg
*Informatione zur Baugschicht
*Luftbild vo dr Nordtangente uf dr Kleibasler Siite
*Charakterisierendi Aagobe zur Nordtangente (PDF; 776 KB)
Maus (Computer)

D **Muus** isch eins vo de wichtigste Iigobegrät (Inputgrät) vo modärne Computer.
Die grafische Benutzeroberflächene hai sich vor allem Dank dr Muus chönne entwiggle, wo intuitiv cha bruucht wärde und dank ihrem niidrige Briis wiit verbreitet isch.

D Bewegig vo dr Muus (normalerwiis mit dr Hand) uf em Disch oder uf ere spezielle Underlag, ere Muusmatte (Muuspad), wird über e Sensor in dr Muus ufgno, digitalisiert und über e Schnittstell an dr agschlosse Computer überdrait. Über Funktione vom Bedriibssystem wird die zweidimensionali Bewegigsinformation in e gliichartigi Bewegig vom Muuszaiger (Cursor) uf em Bildschirm umgsetzt. Mit Daste oder zuesätzlige Elemänt vo dr Muus cha dr Nutzer verschiidnigi Aktione im Betriibssystem oder Aawändigsprogramm usfüehre. D Iifüehrig vo dr Computermuus cha as en entscheidende Durchbruch in dr Verbesserig vo dr Benutzerfründlikeit vo Computer agluegt wärde. Im Johr 2005 si schätzigswiis scho meh as e Milliarde Müüs wältwiit verchauft worde.

Sit bald zwei Johrzähnt isch d Muus für fast alli Computertätigkeite zsämme mit em Bildschirm (Monitor) und dr Tastatur eini vo de wichtigste Mensch-Maschine-Schnittstelle.

## Gschicht
1963/964 hät es Team um de Douglas C. Engelbart und de William English am Augmentation Research Center (ARC) vom Stanford Research Institute (SRI) a verschidnige experimentelle Zeigegrät gschaffet, es isch au d Computermuus debii gsi. Im Dezämber 1968 isch si uf de Herbsttagig vo de American Federation of Information Processing Societies (AFIPS) a de Öffentlichkeit präsentiert worde. Si het aber nur wenig Beachtig gfunde, wills no kei grafischi Benutzeroberflächene geh hät und die Mensche wo mit Computer gschaffet hend, mit de Iigab vo Churzbefehl mit de Tastatur vertraut gsi sind. Für das Prinzip, wo zwei Räder rächtwinklig zunenand stönd, het de Engelbart am 17. November 1970 s Patent US3541541 becho.

## Weblink
Ronald Golias

Dr **Ronald Golias** (1929 - 2005) isch e brasilianische Film- und Färnsehschauspiiler gsi.

## Läbe
Dr Ronald Golias isch am 4. Mai 1929 z São Carlos, im brasilianische Staat São Paulo, uf d Wält cho. Er het under anderem as Schniider gschafft und as Versicherigsagänt, bis er in de 1950er Johr vom Manoel de Nóbrega entdeggt worden isch. Dä het em Rolle as Komiker im Radio und Färnsehe verschafft. Mit siim Charakter Pacífico het er groosse Erfolg gha und me het em Filmrolle afo abiete. Vo 1967 bis 1971 het er as Bronco, e Charakter won er im Film gspiilt gha het, au im Färnsehe in *A Familia Trapo* reüssiert. Sit de früehje 1990er het er d Rolle vom Pacífico, aber mänggisch au vom The Master und vo dr Isolda in dr Färnsehshow *A Praça é Nossa* gspiilt, wo vom Carlos Alberto de Nóbrega ghostet worden isch.

Er isch am 27. September 2005 z São Paulo gstorbe.

## Wärk
### Film
* Golias Contra o Homem das Bolinhas (1969)
* Agnaldo, Perigo à Vista (1968)
* Marido Barra Limpa (1967)
* O Homem Que Roubou a Copa do Mundo (1963)
* Os Cosmonautas (1962)
* O Dono da Bola (1961)
* Os Três Cangaceiros (1961)
* Tudo Legal (Bronco) (1960)
* Vou Te Contá (1958)
* Um Marido Barra Limpa (1957)

### TV Shows
* "A Praça da Alegria" (1956) - Pacífico
* "Quatro Homens Juntos" (1965) - Carne de Pescoço/Tony Frank
* "Ceará Contra 007" (1965) - Bartolomeu
* "A Família Trapo" (1967) - Bronco
* "Superbronco" (his only unsuccessful show) (1979) - Bronco
* "Bronco" (1986) - Bronco
* "A Praça É Nossa" (1990 - 2005) - Pacífico, Bartolomeu Guimarães, The Master, Isolda and Profeta
* "Escolinha do Golias" (1991 - 1996) - Pacífico
* "Meu Cunhado" (2004) - Bronco

## Weblink
*
Dreispitzareal

S **Dreispitz** isch s grösste geschlossene Gwärb- und Dienstleistigssgebiet in dr Schwiizer Stadt Basel.

S Areal het e Flechi vo öbbe 50&nbsp;ha und mehreri Hundert Bedrieb si dört niiderglo. Dr Grund, wo noch eme Baurächtsverdrag gnutzt wird, ghört dr Christoph Merian Stifdig. Er lit je zur Helfti im Dalbe Quardier vo dr Stadt Basel und in dr Baselbieter Gmeind Münchestei. 

En öffentligi Entwiggligsplanig, wo uf ere Studie vo de Archidekte Herzog & de Meuron basiert, söll das industriell brägti Areal in de neggste ei bis zwei Johrzähnt in e Deil vo dr Basler Agglomeration verwandle, wo dütlig urbaner isch.

## Weblingg
* Website vo dr Dreispitzverwaltig (10-07-2006)

## Literatur
* Ernst Miescher: *Die Christoph Merian'sche Stiftung in Basel.* Basel 1936.
* Herzog & de Meuron: *Vision Dreispitz – Eine städtebauliche Studie.* Christoph Merian Verlag, Basel 2003, ISBN 3-85616-208-9.
Alemannische Pilznamen (Deutsche Namen)

**[[Alemannische Pilznamen|Alemannischi Pilznämme]], gordnet no dr hochdytsche Nämme**.

Ufgfiert sin Pilznämme vum Appezellerland, vu Gurin un vu Obfige.

## Pilz
*Goldgelbe Koralle (*Ramatia aurea*) - **Chrauwwälti** (Gurin)
*Hasenstäubling (*Calvatia utriformis*) - **Zegärli** (Gurin)
*Hefe (*Saccharomyces cerevisiae*) - **Hebel** *m.* (Appezell)
*Hutpilze (*Agaricomycetidae*) - **Ggraagguhüätsi** (Gurin), **Schwimm** (Obfige)
*Klebriger Hörnling (*Calocera viscosa*) - **Chrauwwälti** (Gurin)
*Speise-Morchel *Morchella esculenta* - **Morech** (Appezell)
*Parasolpilz (*Macrolepiota procera*) - **Wättärhüät** (Gurin)
*Pfifferling (*Cantharellus cibarius*) - **di Gälwu** (Gurin); **Schwämm**, **Schwömm** *m.Pl.* (Appezell)

## Fläächte
*Bartflechte (*Usnea barbata*) - **Tannuragg** (Gurin)
*Flechten (*Lichen*) - **Fläächde** (Obfige), **Ragg** (Gurin)
*Isländisch Moos (*Cetraria islandica*) - **Värflüäkchts Chrüit** (Gurin)
*Rentierflechte (*Cladonia sp.*) - **Schteinuragg, Graaws Ragg** (Gurin)
*Wolfsflechte (*Letharia vulpina*) - **Läärchuragg, Griäns Ragg, Griäns Läärchuragg** (Gurin)

## Literatur
*Emily Gerstner-Hirzel: *Guriner Wildpflanzenfibel.* Chur 1989
*Jürgen Sutter: *Opfinger Wörterbuch*. Freiburg 2008

## Lueg au
*Pilznämme gordnet no dr wisseschaftlige Nämme
*Pilznämme gordnet no einzelne Dialäkt
*St. Galler Pilznäme
Commodore 64

Dr **Commodore 64** (churz: **C64,** umgangssproochlig au dr **64er**) isch e 8-Bit-Heimcomputer mit 64&nbsp;KByte Arbetsspiicher, wo in de 1980er wiit verbreitet gsi isch.

Sit ass er im Januar 1982 uf dr *[[Consumer Electronics Show|Winter Consumer Electronics Show]]* vorgstellt worden isch, isch dr C64, wo vo Commodore baut worden isch, vo dr Middi bis zum Ändi vo de 1980er Johr as Spiilkonsole und au für d Softwareentwigglig üsserst populär gsi. Er isch mit über 30 Millione verchaufte Grät dr meistverchaufti Heimcomputer wältwiit. Dr C64 het en umfangriichi Hardwareusstattig gha und isch, noch ere düürere Iifüehrigsphase, erschwinglig worde und het ere ganze Generation vo Jugendlige dr erst Zuegang zum ene Computer ge, wo für die Ziit leistigsstark gsi isch.

Dr Computer isch in dr Tastatur iibaut gsi. As Aazeigapparat het me e Färnseher oder e Monitor chönne bruuche. Für d Datespiicherig het s e spezielle Kassettespiiler oder Diskettelaufwärk ge.

## Weblink

## Nowiis
Sinclair ZX80

Dr **Sinclair ZX80** isch e Heimcomputer vo dr britische Firma Sinclair us em Johr 1980. Er isch dr diräkti Vorgänger vom Sinclair ZX81, wo in sehr vil höchere Zahle verchauft worden isch. Däm si Hardware isch ähnlig, aber höcher integriert (nume fümf Chip anstatt 21 wie bim ZX80) und dorum chostegünstiger. S Ghüüs vom ZX80, wo vom Industriidesigner Rick Dickinson entworfe isch, isch wiiss und chlobiger as das vom schwarze ZX81. D Z80-CPU schafft mit eme 3,25&nbsp;MHz Takt, was em domolige Stand vo dr Technik entsproche het. S ROM isch nume 4kB grooss, was siis Sinclair BASIC uf relativ wenigi Befähl reduziert het.
Heimcomputer

**Heimcomputer** isch d Bezeichnig gsi, wo in de 1980er-Johr bruucht worden isch für Computer, wo vor allem privat bruucht worde si. Zwar hätte d Heimcomputer dr Definition vom ene Personal Computer entsproche und si vo de Härsteller zum Deil au eso bezeichnet worde, si si aber im Briis und dr Usstattig vor allem uf dr privat Awänder und uf d Verwändig für Unterhaltigszwäck zuegschnitte gsi. Dr Begriff *Heimcomputer* isch in de 1980er-Johr dorum vor allem bruucht worde zur Underscheidig vom düürere *Personal Computer* (IBM-PC), wo vorwiegend gschäftlig iigsetzt worden isch.

D Entwigglig vom Heimcomputer isch parallel gloffe zur Entwigglig vo dr Spiilkonsole und de Computerspiil. Zun e baar Heimcomputermodäll het s sogar Spiilkonsole ge, wo technisch fast idäntisch gsi si, nume d Tastatur het ene gfehlt.

## Weblink

* Heimcomputergschicht
* Gröschts dütsches virtuells Computermuseum
* Homecomputermuseum
Sinclair ZX Spectrum

Dr **Sinclair ZX Spectrum** isch e Heimcomputer gsi wo 1982 vo dr britische Sinclair Research entwigglet und härgstellt worden isch. Er isch dr Nochfolger vom Sinclair ZX81 gsi. 

As Prozässer isch e Zilog Z80 (Z80A mit 3,5 MHz) iigsetzt worde. S Spectrum het 16, 48 oder, as *ZX Spectrum 128*, 128kByte Arbetsspiicher und 16kByte ROM gha. As Datespiicher isch e gwöhnlige Compact Cassette-Recorder agschlosse worde. Dr Computer het e Slot gha für zum Hardwareerwiterige azschliesse.

Dr Ufbau vom Computer isch, wie bi allne Sinclair-Computer us dere Ziit, druf usgrichtet gsi, mögligst wenig z choste. So het me nume e Minimum an Baudeil für e komplett Apparat bruucht, was dr Briis gsänggt het. Au bi dr Uswahl vo de Baudeil isch gspart worde. Bim 48K-Spectrum si z. B. defekti 64-kilobit-RAM-Baustei iigsetzt worde, wo nume die funktionierendi Helfti agschlosse gsi isch.
Atari ST

Dr **Atari ST** isch e Heimcomputer-Serii vo Atari, wo vo 1985 bis 1994 produziert worden isch. D ST-Serie isch au für professionelli Büroaawändige geeignet gsi und isch dank de MIDI-Schnittstelle, wo seriemässig vorhande gsi si, dr meist bruuchti Standardcomputer in chliine und groosse Tonstudio gsi. D Abchürzig „ST“ stoht drbii für *Sixteen/Thirty-Two* (16/32), wil dr verwändet Hauptprozässer, dr Motorola 68000, e 16 Bit breite Datebus het und intern mit 32 Bit schafft. Dr Adressbus isch 24 Bit breit.

## Weblink
* Atari ST im Atarimuseum
* Computer-Magazin-Archiv: ''ST-Computer'', ''Atari Inside'' und anderi
* atari-home.de Di dütschsprochigi Community für ATARI Homecomputer
Amiga 1000

Dr **Amiga 1000** isch s erste Modäll vo dr populäre Amiga-Computerreihje, wo vo Commodore entwigglet worde isch. Mit em Amiga 1000 isch 1985 im Beriich vo de Heimcomputer dr Schritt vo 8-Bit uf 16-Bit (im Bedriibssystem sälber sogar uf 32-Bit) gmacht worde. Zu siiner Ziit isch er revolutionär gsi: si Architektur het vili Merkmol gha, wo in andere System erst sehr viil spöter integriert worde si. So isch er s erste Homecomputersystem gsi, wo präemptivs Multitasking beherrscht het. D Systemarchitektur über "Customchip" und die grafischi Leistigsfähigkeit si eimolig gsi im Homecomputerberiich.

## Weblink

* Amiga & Phoenix Community
* technischi Details, Gschicht und Bilder zum Amiga 1000
IBM-PC

Dr **IBM-PC** (änglisch IBM&nbsp;PC) stoht as Oberbegriff für dr erst Personal Computer (PC) vo dr Firma IBM, siini Wiiterentwicklige und die mehr oder weniger ähnlige Nochbaute und Fortfüehrige vo dere Computerfamilie dur anderi Undernähme, wo au as IBM-PC-kompatibel oder PC-kompatibel bezeichnet wärden. Dr erst IBM-PC het dr Name *IBM&nbsp;5150 Personal Computer* gha und isch vo 1981 a fast sächs Johr lang unveränderet produziert worde. Er het no kei Festblatte gha, sondern nume ei oder zwei Diskettelaufwärk.

De Nochfolgersystem mit ere optionale Festblatte het me IBM PC XT gsait und spöter, dene mit eme i286-Prozässer, IBM PC AT. In dr Fachsproch zieht me em Begriff „IBM-PC“ dr Begriff „IBM-PC kompatible Computer“ oder churz „IBM-kompatibel“ vor. Bi IBM sälber het me d Klon as *IBM PC-konvertibel* bezeichnet. Noch dr unglücklige Iifüehrig vo de IBM PS/2-Modäll, wo vo dr Hardware us nit PC-kompatibel gsi si, und mit em Erschiine vo Microsoft Windows 3.x isch dr Usdrugg IBM-PC scho vo 1990 aa ehnder e historische Begriff gsi. Sit dr Iifüehrig vo Microsoft Windows 95 het me im PC-Märtsegmänt praktisch nume no vo Windows-Kompatibilität gschwätzt.

## Weblink
World Wide Web

S **World Wide Web** [] (churz **Web**, **WWW** oder *dütsch:* Wältwiits Netz, au *s Netz*) isch e Hypertext-System, wo über s Internet cha abgrüeft wärde. Me het s am 6. August 1991 wältwiit freigee zur allgemeine Benutzig. 

Für zum s World Wide Web z bruuche, benützt me e Webbrowser wo uf em eigene Computer installiert isch, und wo d Date vom Webserver holt und zum Bispil uf em Bildschirm aazeigt. Dr Benützer cha de Hyperlink im Dokumänt folge, wo uf anderi Dokumänt verwiise, öb si jetzt uf em gliiche Webserver oder uf eme andere gspiicheret si. Dodrduur bechunnt me e *wältwiits Netz us [[Webseite|Websiite]]*. Em Aklicke vo de Hyperlink sait me hüfig Internetsurfe.

S WWW wird im allgemeine Sproochgebruuch hüfig mit em Internet gliichgsetzt, au wenn s jünger isch und nume eini vo de möglige Nutzige vom Internet isch (so wie s Internet siinersiits nume eine vo verschiidnige möglige Serververbünd isch). Es git durchus Internet-Dienst, wo nit in s WWW integriert si (am bekanntiste isch d E-Mail, aber z.&nbsp;B. au IRC und Telnet). D Webbrowser hai zu däm Duurenander biidrait, wil si nit nume s eigentlige HTTP-Protokoll chönne bruuche, sondern au no anderi Dienst wie Mail und FTP zuegänglig mache.

## Nowiis
Supercomputer

E **Supercomputer** oder **Superrächner** isch e Hochleistigsrächner, wo zum Ziitpunggt won er iigfüehrt wird im oberste realisierbare Leistungsberiich schafft. Drbii isch s nid wichdig, wien er ufbaut isch. 

E typischs Merkmol vom ene modärne Supercomputer isch die grossi Zahl vo Prozässer, wo uf gmeinsami Peripheriigrät und uf e Hauptspiicher, wo deilwiis gmeinsam isch, chönne zuegrife. Die groossi Zahl vo Prozässer chunnt drvo, ass me d Gschwindigkeit vom ene einzelne Prozässer nid cha beliebig höcher mache. Dorum wärde vili einzelni Rächner parallel gschaltet, wo jede drvo öbbe gliichziitig e chliine Deil vo dr Arbet macht. Alli Rächner wärde zentral gstüürt mit Programm wo bsundrigs uf Parallelitet usgrichdet si.
Quantencomputer

E **Quantecomputer** bzw. **Quanterächner** isch e Computer, wo noch de Gsetz vo dr Quantemechanik funktioniert. Im Underschiid zum Digitalcomputer schafft er nit uf dr Basis vo de Gsetz vo dr klassische Physik bzw. Informatik, sondern uf dr Basis vo quantemechanische Zueständ (Qubit), was sich wäsentlig vo de Regle vo de klassische Theorie underscheidet. Die Zueständ wird noch quantemechanische Prinzipie verarbeitet. Dodrbii si vor allem 

#s Superpositionsprinzip (d. h. die quantemechanischi Koheränz, analog zu de Koheränzeffekt in dr Optik, wo sust inkohärent isch, lueg z.&nbsp;B. Holographie) und 
#die sogenannti Quanteverschränggig 

vo bsundriger Bedütig.

Theoretischi Studie löön lo vermuete, ass me mit dene Effekt bestimmti Problem in dr Informatik wäsentlig effizienter chönnt löse as mit klassische Computer. Bispil vo sonige Broblem si d Suechi in extrem groosse Datebanke (Grover-Algorithmus) und d Produktzerlegig vo extrem lange Zahle (Shor-Algorithmus) - e Broblem, wo für d Sicherheit vo dr e-Mail-Übermittlig von ere erheblige Relevanz isch (Quantekryptographii).

Dr Quantecomputer isch zur Ziit e Konzäpt, wo im Grosse und Ganze immer no theoretisch isch. Me het aber scho vili Vorschleg gmacht, wie me e Quantecomputer chönnt realisiere, und im ene chliine Massstab si schon e baar vo dene Konzept im Labor usbrobiert worde, und me het Quantecomputer mit e baar Qubit realisiert. Vom ene praktische Nutze isch me aber no wiit ewäg.
Stimmhaftigkeit

**Stimmhaft** isch e Begriff in dr Phonetik und beschriibt, weli Rolle d Stimmbänder bi dr Uschbrooch vom ene Luut spiile. *Stimmhaft* bedüütet, ass d Stimmlippe sich verschliesse und denn vom Luftstrom us dr Lunge „ufgsprängt“ wärde und das so schnäll hinderenander, ass si schwinge. Die *stimmlose* Luut wärde mit ere offene Glottis gsait, so dass d Luft frei bis ins Asatzrohr cha ströme.

Stimmhafti Luut si in de meiste Sprooche die Sonorante: Vokal und Nasal (z.&nbsp;B. [, , ]), Liquide ([, ]) und Approximante (z.&nbsp;B. [, , ]). In vile Sprooche git s au stimmhafti Obstruente (z.&nbsp;B. [, , , , , ]).

Im Dütsche git s stimmhafti Obstruente nume in de mittlere und nördlige Varietäte, währed in fascht allne südlige Varietäten alli Obstruente stimmlos si. Dorum redet me bim Dütsche hüfig nit vo stimmhafte und stimmlose Obstruente, sondern vo Fortis und Lenis. Stimmhafti Obstruente git s im Alemannisch z. B. (unter romanischem Yyfluss) in dr Südwalserdialäkt vo Arrimmu un Remallju, im Bairisch ebefalls unter romanischem Yyfluss im Zimbrisch.

Wenn me bim Schwätze vom ene stimmhafte Luut d Hand an dr Chehlchopf hebt (zum Bispil bim *Muu* im Wort *Muus*), denn spürt me e Vibration, und wenn me sich d Ohre verstopft, denn ghört me e Dröhne. Bim stimmlose *s* im Wort *Muus* bassiert beides nit.
Plosiv

**Plosiv** (au **Plosivluut**, **Explosiv[luut]**) sait me de Konsonante, wo wenn me si usspricht, dr Luftstrom vom Schnuuf vollkomme blockiert wird; mit em blötzlige Ufmache vom Luftstromverschluss, wo sofort druf chunnt, entstoht e chliine, „explosionsartige“ Klang. Die Benennig bruucht me aso noch dr Artikulationsart.

In dr eltere Literatur findet me no d Bezeichnig *Explosiv(luut)* statt *Plosiv*. Dr modärneri Begriff goht zrugg uf dr änglisch Iifluss. Die traditionelle Bezeichnige wärde immer no bruucht.

Die folgende Plosiv chönne bildet wärde:

D Plosiv, d Affrikate und d Nasale bilde zsämme d Klasse vo de Okklusive oder Verschlussluut.

## Literatur
* Ladefoged, Peter; & Maddieson, Ian (1996): *The sounds of the world´s languages*. Oxford: Blackwell Publishers.

## Weblink
* Spektrale Eigenschaften von Plosiven
Oberschlesien (Begriffsklärung)

**Oberschlesien** stoht für

* Oberschlesie, e Region z Pole
* Oberschlesien, e Ziitig
* Provinz Oberschlesie, e früehnrig preussischi Provinz
Helvetische Gesellschaft

Die **Helvetisch Gsellschaft** isch en überkonfessionelli Schwiizerische Vereinigung vo Persone, wo aufklärerischi Ideal gha hai, im 18. Johrhundert gsi.

E Kreis um dr Isaak Iselin, dr Hans Caspar Hirzel, dr Joseph Anton Felix vo Balthasar und dr Daniel vo Felleberg het se 1761 z Schinznach-Bad gründet. Wiiteri Mitgliider si dr Johann Georg Zimmerma, dr Salomon Gessner, dr Johann Rudolf Tschiffeli, dr Vinzenz Bernhard Tscharner und dr Niklaus Emanuel Tscharner. Au Usländer hai d Gsellschaft understützt wie dr Brinz Ludwig Eugen vo Württebärg, dr Johann Georg Schlosser und dr Gottlieb Konrad Pfeffel.

Jedes Johr het d Gsellschaft e Dräffe organisiert, wo vo 1780 aa z Olte und in de Johr 1795 bis 1797 z Aarau stattgfunde het. D "Verhandlige" si vom ene Sekretär publiziert worde. Von 1797 bis 1807 isch si nit dätig gsi und isch ändgültig 1858 verschwunde.

An d Ideal vo dr Helvetische Gsellschaft het die Neui Helvetischi Gsellschaft aaknüpft, wo 1914 churz vor em Usbruch vom Erste Wältchrieg gründet worden isch, für zum d Einigkeit zwüsche de alemannische und wälsche Schwiizer z sterke, wo denn stark gfährdet gsi isch, wil vili Dütschschwiizer ehnder Dütschland understützt hai, währed d Romands mit Frankriich sympatisiert hai.

## Wiiteri Mitgliider
* Dr Politiker Johann Heinrich Fischer wo dr Afüehrer vom Freiämtersturm gsi isch, eme Ufstand, wo 1830 zum Sturz vo dr Aargauer Regierig gfüehrt het.
* Dr Abraham Emanuel Fröhlich, e reformierte Theolog und Schriftsteller
* Dr Alois Fuchs, e römisch-katholische Priester us Schwyz
* Dr Historiker Salomon Hirzel
* Dr reformiert Pfarrer Jeremias Lorza, e Schuelreformer us em Kanton Graubünde
* Dr Johann Heinrich Pestalozzi
* Dr Arzt Albrecht Rengger, won e bedütende Politiker in dr Helvetische Republik gsi isch
* Dr Zürcher Johann Heinrich Schinz, won e Gschicht vo Züri gschriibe het
* Dr Politiker, Diplomat und Theolog Philipp Albert Stapfer, wo Bildigsminister in dr Helvetische Republik gsi isch
* Dr Schaffhuuser Johann Georg Stokar, wo scho 1777 für e helvetische Eiheitsstaat und Bürgerrächt plediert het
* Dr Peter Ochs, wo d Verfassig vo dr Helvetische Republik gschriibe het

## Literatur
* Karl Morell: *Die Helvetische Gesellschaft, aus den Quellen dargestellt.* Winterthur 1863.
* Ulrich Im Hof/François de Capitani: *Die Helvetische Gesellschaft, Spätaufklärung und Vorrevolution in der Schweiz.* 2 Bände, Frauenfeld/Stuttgart 1983.
* Sigrid-Ursula Follmann: *Gesellschaftsbild, Bildung und Geschlechterordnung bei Isaak Iselin in der Spätaufklärung*, LIT Verlag, Münster 2002, ISBN 3-8258-6432-4, S. 89
* Peter Genner: *Die Gastgeber der Helvetischen Gesellschaft. Die Familie Schwachheim-Renner als Besitzerin von Bad Schinznach und ihre Auswanderung nach Bayern.* In: *Argovia,* 124/2012, S. 126–179 ().

## Weblingg
* 
*Homepage der Neuen Helvetischen Gesellschaft
Oberschlesien (Zeitung)

***Oberschlesie*** isch e Ziitig mit em Theme Oberschlesie, wo hüt in Pole isch. 

D Ziitig *Oberschlesie* chunnt jede Monet zweij mal in Dütschland und Pole use. De polnischi Verlagsort isch Góra Świętej Anny (Sankt Annaberg) in Oberschlesie. D Zittig hät Bilage und lokali Sitte für d verschidene Heimetchreis (biispielswis Kattowitz, Königshütte, Gleiwitz, Hindenburg OS, Bytom (Beuthen), Opole (Oppeln), Schwientochlowitz und Laurahütte.

Näbed em dütsche *Oberschlesie* gits au noo e polnischi Uusgab, wo sich syt em 2001 a polnischi Läser tuet wände. D Uuflag isch im Jahr 2005 12'200 Stuck gsi, devo 4'200 i Pole. I Dütschland gits d Ziitig numme über es Abo, i Pole chönd d Chunde au noo witers am Kiosk poschte.  

## Weblink
* Schlesie hüt und Oberschlesie
* Archiv vo de Ziitig
Cisalpinische Consulta

Die **Cisalpinisch Consulta**, au d **Consulta vo Lyon**, isch e Versammlig vo Deputierte us dr Cisalpinische Republik gsi, wo im Januar 1802 z Lyon as Konstituente vo dr neue Italiänische Republik fungiert het.
## Hindergrund
Noch dr Niiderlag vo Frankriich im Zweite Koalitionschrieg im April 1799 isch die Cisalpinisch Republik ufglöst worde. Dr Napoleon het aber scho im Johr druf d Schlacht vo Marengo gwunne und het die Cisalpinisch Republik am 4. Juni 1800 (15. Prairial vom Johr VIII) widergründet. Am 17. Juni (18. Prairial) het er e nüünchöpfigi usserordentligi Regierig und e legislativi Consulta ernennt. Am 16. Juli 1800 (16. Messidor) si alli Gsetz wo under dr Östriichische Bsatzig erloo worde si, annulliert worde, und die cisalpinisch Trikolore isch wider d Staatsflagge worde.

## D Consulta
Am 12. Novämber 1801 (12. Brumaire vom Johr X) isch die usserordentligi Cisalpinischi Consulta z Lyon zsämmedrätte. Am 24. Januar 1802 het sich dr Napoleon het zum Presidänt vo dr Republik lo wehle. Zwei Dag druf isch dr Napoleon, begleitet vom Murat, Berthier, Louis Bonaparte, vo dr Hortense and dr Joséphine de Beauharnais im Collège de la Trinité of Lyon vor dr Consulta erschiine und die italiänische Deputierte hai die Italiänischi Republik usgrüeft. Am 10. Februar (21. Pluviose) isch die konstitutionelli Regierig z Mailand vom Sommariva und vom Ruga usgrüeft worde.
Amerikanische Revolution

Die **Amerikanischi Revolution**, au dr **Unabhängikeitschrieg vo de Vereinigte Staate**, isch dr Ufstand währed de Johr 1775 bis 1783 gsi, wo drizäa vo de nordamerikanische Kolonie vo Grossbritannie ihri Unabhängikeit vo ihrem Mueterland gwunne und die Vereinigte Staate vo Amerika bildet hai.

## Vorgschicht
Dr Chrieg isch usbrooche noch eme Johrzähnt vo politische Händel, wo sich d Koloniste meh und meh vo dr Britische Chrone entfremdet hai, wil die brobiert het, ihri Kontrolle über d Kolonie z versterke. 1773 isches z'Boston zur Boston Tea Party cho, amnä Protest wo Bostoner Bürger Tee is Wasser grüeret hei. 

## Gschicht
Vo 1775 bis 1778 isch es e Bürgerchrieg innerhalb vom Britische Riich gsi. Denn hai sich anderi europäischi Mächt afo iimische, wo die ufständische Kolonie understützt hai: Frankriich im Johr 1778, Spanie im Johr druf und Holland 1780. Dr Chrieg isch uf em Land vor allem gege d Koloniste gfüehrt worde, und uf de Meer gege die europäische Seemächt. Grossbritannie het dank siner Flotte lang d Understützig, wo vor allem d Franzose gschiggt hai, chönne iischrängge. Dr britische Söldnerarmee si schlächt usbildeti, amerikanischi Soldate und Milize under em George Washington gegenübergstande, wo aber mit dr Hilf vo Duusige vo französische Soldate schliesslig am 19. Oktober 1781 d Kapitulation vo de Änglander z Yorktown hai chönne erzwinge. Die letzte britische Soldate hai New York am 25. Novämber 1783 verloo, nochdäm am 3. Septämber 1783 dr Friide vo Paris abgschlosse worden isch. In däm het Grossbritannie d Unabhängikeit vo de Vereinigte Staate bis zum Mississippi anerkennt und Florida an Spanie abdrätte.
Helvetische Consulta

Die **Helvetischi Consulta** (ital. *consulta* = Rotsversammlig), au **Helvetischi Konsulta**, isch e Versammlig vo Notable und Deputierte us dr Helvetische Republik gsi, drunder die Delegierte vom Helvetische Senat, dr Karl von Müller-Friedberg, dr Auguste Pidou und dr Vinzenz Rüttimann, wo z Paris under dr Aleitig und Vermittlig vo dr französische Regierig unter em erste Konsul Napoléon Bonaparte zwüschen em 10. Dezämber 1802 und em 19. Februar 1803 d Mediationsakte, e neui Verfassig für d Schwiz und ihri Kantön, usgarbeitet het. 

S Vorbild für die Helvetischi Consulta isch die Cisalpinischi Consulta vom Oktober 1801 bis Januar 1802 z Lyon gsi, wo d Verfassig für die Italiänischi Republik gschriibe und dr Napoléon Bonaparte zum Bresidänt vo Italie gmacht het.