Isaak Luria

Dr **Isaak Luria** (* 1534 z Jerusalem; † 5. August 1572 z Safed in Galiläa) isch e Rabbiner gsi und dr Begründer vo dr nöizitlige Kabbala (*lurianischi Kabbala*).

## Dr Naame
Dr hebräisch Naame יִצְחַק לוּרְיָא wird uf Dütsch mäistens as *Isaak Luria* gschriibe, mänggisch aber au as Jizchak Lurja, Jizchaq Lurja oder Lurje, wenn sich d Dranskripzioon sterker am Hebräische orientiert. Dr vollständig Naame vom Luria isch *Rabbi Jizchaq ben Schlomo Aschkenasi Lurja* („Rabbi Isaak, Soon vom Salomo Aschkenasi Luria“). Dr Biinaame Aschkenasi, wo scho si Vater dräit het, isch e Hiiwiis druf, ass si Härkumft us Poole oder Dütschland isch. Si Mueter isch sefardisch gsi.

In dr jüüdische Dradizioon isch dr Luria bekannt under em eerevolle Biinaame **ARI**. Für das Akronüm gits verschiideni Erkläärige:
* *(ha-)*'E**lohi **R**abbi **J**izchaq'' („dr göttlig/himmlisch Rabbi Isaak“)
* ***A*'schkenasi **R**abbi **J**izchaq* („Dr aschkenasisch Rabbi Isaak“)
* ***A**donenu **R**abbi **J**izchaq* („Unser Herr Leerer Isaak“)
ARI bedütet im Hebräische „Löi“. Dorum wird dr Luria au as „Dr Löi“ oder „Dr Häilig Löi“ bezäichnet.

== Biografii ==
Dr Luria stammt us ere Rabbiner- und Gleertefamilie, wo iire Naame vo Luria in [[Oberitalien|Ooberitalie]] überchoo het. Er isch 1534 z [[Jerusalem]] uf d Wält choo.
Si Vater isch früe gstorbe und druf isch d Mueter mit em uf [[Kairo]], wo si Unggle Grundbsitzer gsi isch. Dä het sich au um sini jüüdischi Usbildig kümmeret. Won er 22 gsi isch, het er sich mit em [[Zohar|Sohar]] afo beschäftige und het siibe Joor lang uf ere äinsame Insle im Nil gläbt. Er het si Familie nume am [[Sabbat]] bsuecht, het seer sälte öbbis gsäit und denn nume uf [[Hebräische Sprache|Hebräisch]]. As Asket het er e hufe Wisione ghaa, und het sich eso mit em [[Prophetie|Brofeet]] [[Elija]] underhaltet.

1569 isch dr Luria zrugg ins [[Heiliges Land|Häilige Land]], het sich churz z Jerusalem ufghaltet und isch denn uf [[Safed]] go woone. Dört isch er e Schüeler vom [[Moses Cordovero]] (1522–1570) worde und het sini kabbalistische Studie verdieft. D Erkenntniss vom Luria si aber nume im e seer chliine Kräis mündlig witerverzelt worde. Erst wo si ufgschriibe worde si vom Luria sim bedütendste Schüeler, em [[Chajim Vital]] (Safed 1543 – Damaskus 1620), häi sich sini Leere gege s Ändi vom 16. Joorhundert afo verbräite.

== D Leere über d Schöpfig und Erlöösig ==
Dr Luria het die theoretischi und braktischi [[Kabbala]] nöi interbretiert. Mä redet vo dr lurianische Liechtmüstik. Zentrali Pünkt vo sinere Leer si:
* Dr *Tzimtzum*, wörtlig s *Zämmezie* oder dr *Rückzug*, isch en Akt vo göttliger Sälbstbeschränkig vom *En Sof* (*dr Unändlig bzw. s Unändlige*). Erst eso wird d Schöpfig mööglig. Dä Rückzug vo Gott isch e [[Metapher|Metaafere]] für s [[Exil]]. Noch dr [[Vertreibung der Juden aus Spanien|Verdriibig vo de Juude us Spanie]] im Joor 1492 häi d Begriff Exil und [[Erlösung|Erlöösig]] im Juudedum e nöiji Bedütig überchoo. 
* D *Sefirot* as zää Dimensioone vom Sii entstöön, und gliichzitig au dr erst Gäistmensch, dr *Adam Qadmon*. Dr kabbalistisch [[Lebensbaum (Kabbala)|Lääbensbaum]] enthaltet die Sefirot.
* Vom *Adam Qadmon* sim Gsicht ströömt Liecht in d *Gfääss* vo de *Sefirot*.
* Es chunnt zum ene Umfall in dr Schöpfig: S Liecht isch z stark, d *Gfääss* verbräche (s Verbräche vo de Gfääss häisst uf Hebräisch *Schwirat ha-Kelim*), d Schöpfig grootet doorum in e Duurenander. Alli Gschöpf befinde sich vo denn aa im Exil, vo dr Mikrobe bis zur *Schechina* as die wiiblig Erschiinig vo Gott.
* Die materielli Wält entstoot, wo s Guete und s Bööse in ere vermischt si. D Liechtfunke si in de *Qlipot* (*Schaale*) gfange.
* Dr *Tiqqun* isch e komplizierte Brozäss vo dr *Widerhärstellig*, und in däm wird s Liecht us de *Qlipot* befreit und zum Ursprung zruggbrocht. Dr Mensch spiilt bi däm en entschäidendi Rolle. Bim *Tiqqun* spiile *Gilgul* (Seelewanderig / [[Reinkarnation|Reinkarnazioon]]) und *Ibbur* (*Schwängerig* von ere lääbige Seel dur en anderi Seel) genauso e Rolle wie d *Kawwana* as meditativs Gebät, aber au d [[Askese]] und d Erfüllig vo de *Mitzwot* (Gebot).

== Überliiferig und Wirkig ==
Dr Isaak Luria het sini Leere nit sälber ufgschriibe usser e baar churze [[Traktat|Draktaat]] und drei [[Hymne|Hümne]] zum [[Sabbat]], wo im Juudedum üsserst beliebt worde si. Die lurianischi Kabbala und d Lääbensgschicht vom Luria si zum grösste Däil vo sim Schüeler Chajim Vital ufgschriibe worde.

Um en Isaak Luria si scho bald noch sim Dood alli mööglige Legände enstande. Zum Bischbil scho as Chind söll er dur wunderbari Äigeschafte ufgfalle si. Für si Aarbed z Safed het men en as dr „Häilig Maa vo Gott im Land Israel“ bezäichnet.

Si Lääbe und si Wärk häi en Iifluss uf d Kabbaliste gha, zum Bischbil uf e sälbsternennte [[Messias]] [[Schabbtai Zvi]], und häi denn im 17. bis ins früeje 19. Joorhundert uf witi Kräis im Juudedum Iidruck gmacht. Uf dr äinte Site het denn dr [[Moses Mendelssohn]] d Filosofii vo dr [[Aufklärung|Ufkläärig]] verdräte, wo s Ziil von ere d [[Jüdische Emanzipation|Emanzipazioon]] und d Integrazioon vo de Juude in dr allgemäine Gsellschaft gsi isch, uf dr andere Site häi sich uf uf dr lurianische Basis müstischi Ströömige entwigglet, wo mit em [[Chassidismus]] verchnüpft si.

== Fuessnoote ==
<references />

== Litratuur ==
* Gerold Necker: *Einführung in die lurianische Kabbala*. Verlag der Weltreligionen, Frankfurt am Main u.&nbsp;a. 2008, ISBN 978-3-458-71008-0.
* Chajim Bloch: *Das himmlische Urteil. Kabbalistische Legenden*. Mit einer Einleitung herausgegeben von Manfred Baumotte. LVH, Hannover 2001, ISBN 3-7859-0841-5.
* Gershom Scholem: *Die jüdische Mystik in ihren Hauptströmungen*. Suhrkamp, Frankfurt am Main 2000, ISBN 3-518-27930-0.
* Gershom Scholem: *Sabbatai Zwi. Der mystische Messias''. Jüdischer Verlag, Frankfurt am Main 1992, ISBN 3-633-54051-2.

## Weblingg