open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Allmannsweier

**Almeschwier** (amtlich: *Allmannsweier*) isch e Dorf im Riäd (in dr Ortenau) und ghert zue dr Gemainde Schwanau. S'het hitzedah ungfähr 1400 Iewohner.

## Dorf
Almeschwihr isch e ganz typisches Riedderfl mit viele Fachwärkhiisle uf dr alde Bürehef. Erscht in dr letschde Johrzehnde het sich Induschtrie im ort aangsiedelt und dodemit isch au e großes Neibaugebiet entstande. Im Ewrdorf gits awr immer noch e paar Büüre, wu hauptsächlich Düwak odr Wälschkorn anbäue dien.

## Gschicht
Almeschwihr isch wahrschins in dr Velkrwanderungszit entschtande, wu z'erscht Ortschafte am Rhin wie Odne oder am Rand vum Schwarzwald wie Dinglinge gegründet wore sin. In ere schpätere Zit sin denno Derfr uf "-weier" entschtande. Almeschwihr isch wahrschins e Gründung vun Odne üs. D'erscht urkundlich Erwähnung isch üsm Johr 1016, wu dr Kaiser Heinrich II. des Dorf im Kloschdr in Schuttre gschenkt het. Meischtens ischs vun der Geroldsecker, wu'd Schuttrer Kloschdrvogtei khet hän, beherrscht wore. Im schpäte Mittelaldr hets verschiedeni Bsitzer khet, undr anderem s'Strooßburger Hochstift, d'Stadt Strooßburg un verschiedeni Ritterfamilie. D'Freiherre Boecklin vun Boecklinsau hän d'Reformation im Ort iegfihrt. 1805 ischr an Bade kumme, wu e Johr schbedr Großherzogtum wore isch.

## Name
Dr Name Almeschwihr kummt wahrschins vuneme Personename *Almar*.

## Weblink
*Offizielli Internetsit vun Almeschwihr
*Offizielli Internetsit vun dr Gemeinde Schwanau
Bezirk Arlesheim

Dr **Bezirk Arlise** isch e Verwaltigseinheit vom Kanton Basel-Landschaft (Baselbiet), Hauptort isch Arlise. Är isch seer stedtisch prägt und ghört zur Agglomeration vo Basel. Dr Bezirk zellt 146'682 Yywooner (Ändi 2006) und dodrmit fascht dopplet so viil Ywooner wie die übrige vier Bezirk vom Baselbiet zämme. Wäge däm duet bi Volksabstimmige meischtens dr Bezirk Arlise s Kantonsresultat bestimme. 

## Geografi
Dr Bezirk Arlese lit südöstlig vo dr Stadt Basel und umfasst s undere Läimedaal und dr underi Lauf vo dr Birs, s sogenannte Birsegg. Er het öbbe 150'000 Iiwooner und isch dr Bevölkerig nooch dr grösst Bezirk vom Kanton Basel-Landschaft. undS Mäiste vom Bezirk ghöört zur Agglomeration vo dr Stadt Basel.

D Bezirk Sissech und Waldeburg hai viil weniger Ywooner, sin aber flächemeessig gresser. D Bezirk Lieschtel und Laufe sin nur knapp glainer als Arlise.

## Verchehr
Dr öffentlig Verchehr im Bezirk Arlese isch guet usbaut mit em Dram- und Busnetz vo dr BLT und mit dr Jurabahn.

Über d Schnällstrooss H18 chunnt mä z Muttez uf d Schwizer Autibahn A2.

## Gschicht
S Leimedaal und s Birsegg hai im Middelalter zum Fürstbistum Basel ghöört. Im spoote Middelalter het d Stadt Basel aagfange, im Bischof sini Gebiet abzchaufe: Biel-Bänke 1526, Bobbmige, wo denn au Binnige drzue ghöört het, 1585. Muttez, wo denn Birsfälde no drzue ghöört het, und Münchestäi het d Stadt im 16. Joorhundert de Münch abkauft. Anderi Dörfer si bim Furstbistum bliibe, häi wäärend dr Französische Revolution zerst zur Raurachische Republik und denn zum franzöösische Departemänt Mont-Terrible ghöört und si denn bim Wiener Kongräss 1815 an d Stadt gfalle: Arlese, wo 1679 e zitlilang dr Sitz vom Domkapitel Basel gsi isch, Riinach, Allschwil, Aesch, Ettige, Therwil, Oberwil, Schönebuech und Pfäffige. 

S Epizentrum vom groosse Basler Ärbeebe im Joor 1356 isch in dr Nööchi vo Riinach gsi und groossi Däil vo de Dörfer in dr Umgääbig s zerstöört worde. Noch dr Reformation z Basel het sich d Reformation au im Baselbiet duuregsetzt. In de Ortschafte, wo bim Fürstbistum bliibe si, isch denn im spoote 16. Joorhundert im Zug vo dr Gegereformation vom Bischof Christoph Blarer vo Wartesee dr alt Glaube wider iigfüert worde. Im Drissigjöörige Chrieg si Däil vom Birsegg (Biel-Bänke, Therwil mee as äimol, Allschwil 1634 vo de Schwede) blünderet und aabebrennt worde. Bi dr Kantonsdäilig 1833 isch dr ganz Bezirk zum Kanton Basel-Landschaft cho.

## Politischi Gmainde
D Raiefolg vo de Gmainde richtet sich noch dr hochdytsche Schryybwyys.


## Weblingg
Elements of Rock

Ds **Elements of Rock** isch es chrischtlichs Metal-Festival in Uschter (ZH) i dä Schweyz, wo all Johr stattfindt.

S zwäitägige Feschtiwal wird dur dä Non-Profit-*Verein Unblack* organisiärt und träit. Intressiertä Bsuächär wird drnäbä imänä Tagesprogramm d Möglichkeit bottä, a Vorträäg und Talks zu Themä rund um dä christlich Glaubä, oder ämä Gottesdiänscht vo de chlu unkonvenzionellärä Art teilznää. 

S Elements of Rock isch s gröschte christlichä Metal-Festival vo därä Art in Oiropa. Vergliichbari Fesschtiwals findäd no z Dütschland, (Cross Music Metalfest, Bad Hersfeld), Ängland (Destruction Fest, London), oder in Skandinaviä (Nordicfest, Oslo; Resurrection Fest, Stockholm) statt.

## Värlinkigä
* Offizielle Webseite
* Unblackforum
* Unblackvereinshomepage
* Cross Music Metalfest in Deutschland
Bezirk Sissach

Dr **Bezirk Sissech** isch e Verwaltigseinheit im Kanton Basel-Landschaft (Baselbiet) mit em Hauptort Sissech. Dr Bezirk zellt 34'353 Yywooner (Ändi 2013), wo in 29 Gmeinde wohne. D Bevölkerigsdichti bedrait 231 Iiwohner pro Quadratkilometer.

## Politischi Gmeinde
D Raiefolg vo de Gmainde richtet sich noch dr hochdytsche Schryybwyys.


## Weblink
Arisdorf

**Aschdrf** (usgsproche []), also miteme kuum heerbare "r", hochdütsch Arisdorf) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Laag

Aschdrf ligt uff 345 m. ü. M. in dr Nechi vor Autobahnusfaart Aschdrf vor Autibahn A2 (Basel-Chiasso). Zur Gmeind gheert au dr Wyyler Olschbrg, wo durch dr Violebach vor Gmeind Olschbrg im Kanton Aargau trennt wird. Aschdrf isch mit dr Poschtautilinie 83 vor Kantonshauptstadt Lieschtel und vo Augscht/Brattele erschlosse. Sini Nochbergemeinde sind Giibenech, Füllschdrf, Lieschtel, Herschbrg und vom Aargau Magde und Olschbrg.

## Wappe
S Aschdrfer Wappe zeigt e schwarze Bär, wo uff emene rote Dreibärg stoot. Dr Hintergrund isch goldig. S Wappe entspricht em Siigel vom letschte adlige Dorfbsitzer, em Herr vom Bärefels.

## Gschicht
1154 isch Aschdrf erschtmols als Dorf vom Arnold (Arnolsdorf) erwähnt. 1300 isch s Dorf vo de Froburger a d Herre vo Thierstai ibergange. 1446 hän denne de Herre vom Bärefels s ganze Dorf uffkauft und 1532 an d Stadt Basel verkauft. 1798 isch Aschdrf Usgangspunkt vo dr Basler Revolution gsi, wo de Landschäftler Untertane d Glichberächtigung mit dr Stadt Basel brocht hett (nid z'verwäggsle mit dr Kantonstrennig 1832).

S Dorf Olsbärg isch 1461 deilt worde, wo dr Dorfdeil uf dr lingge Site vom Violebach zu Basel cho isch. Sit 1882 isch Olsbärg e Deil vo dr Gmeind Aschdrf.

## Wirtschaft
Aschdrf isch e typischs Buuredorf mit vilne Chriesi- und Epfelböim.

## Sehenswürdigkeite
* Die spotgotischi Chile vo 1595 mit em erschte harmonische Gloggeglüüt (dreistimmig) vom Baselbiet (vo 1849)
* Alti Miihli
* Alts Pfarrhuus mit de 1798 in die südlig Laubestitzi ygritzte Symbol vor franzeesischi Revolution.

## Perseenligkeite
*Johann Buxtorf (1663-1732), isch vo 1694 bis 1704 reformierte Pfarrer gsi
*Marc Surer (*1951), Rennfahrer. Hett vo 1980 bis 1986 Formel 1-Renne gfahre. Kommentiert hytte no sottigi Renne bi Premiere.

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S.&nbsp;5–24.

## Weblink

*Offizielli Website
*Infos vom Kanton
*

## Fuessnoote
Augst

**Augscht** (usgsproche [], hochdütsch Augst) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz. D Gmeind isch friener *Baselaugscht* gnennt worde, um sie vo Kaiseraugscht kenne z'unterscheide, wo friener zu Vorderöschtriich gheert hett.

## Lag
Augscht ligt uf 275 m. ü. M. am nordeschtlige Ändi vom Baselbiet a dr Myndig vo dr Ergolz in Rhy. Nochbergmeinde sin Brattele, Füllschdrf, Giibenech und s aargauische Kaiseraugscht.

## Wappe
S Wappe ziert e silberne Laiekopf mit goldiger Zunge und goldiger Chrone uff rotem Grund. Das isch s Wappe vo de Edelknächt Pfirter vo Lieschtel gsi, wo im 14. Joorhundert dr Bruggezoll a dr Ergolz bi Augscht yyzoge hän.

## Gschicht
Dr Name Augscht goot uff d' Reemerstadt Augusta Raurica zrugg, wo vom 1. bis ins 3. Joorhundert uff em Terrassesporn zwysche Ergolz und Violebach gläge isch.

Im Mittelalter hett sich denn a dr Ergolzbrugg, wo sich dr Zoll und e Mihli befunde hän, d Siidlig Augscht bildet. Im 14. Joorhundert isch Augscht trennt worde und s Dorf uff dr rächte Sitte vom Violebach isch zämme mit dr Herrschaft Rhyfälde zu Öschtriich cho und vo do a Kaiseraugscht gnennt worde. Dr Teil links vom Bach isch 1461 zämme mit dr Herrschaft Farnsburg in dr Bsitz vo dr Stadt Basel ko und isch druffabe Augscht oder Baselaugscht gennt worde.

## Sehenswürdigkeite

Uff em Gmeinigebiet vo Augscht und Kaiseraugscht (AG) liige d Ruine vo dr Reemerstadt Augusta Raurica. Uff emene Rundgang durchs witläufige Areal trifft me uff e Theater, e Amphitheater, Tämpel, s Forum, Bäderalage mit Wasserleitig, en Töpferofe, Überräscht vonere Hypokaustheizig, d Stadtmuure, e Grabmool und vieles mee.

Imene Tierpark wärde Tierarte ghalte, wo zur Zyt vo de Reemer typischg gsi sin. Im Reemermuseum - enere nochbaute reemische Villa - wird unter anderem dr grossi Silberschatz zaigt, wo 1961 bi Bauarbete freiglegt und unter abentyrlige Umständ borge worde isch.

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S.&nbsp;5–24.
* René Salathé u.&nbsp;a.: *Augst und Kaiseraugst: Zwei Dörfer – eine Geschichte.* 2 Bände. Verlag des Kantons Basel-Landschaft, Liestal 2007.

## Weblink

*Offizielli Website (vom Kanton betreut)
*
* Römerstadt Augusta Raurica

## Fuessnoote
Bubendorf

**Buebedorf** ([], hochdytsch *Bubendorf*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag

Buebedorf liggt uff 375 m. ü. M. im Tal vo dr Hintere Fränke. S Dorf liggt ganz am Afang vom Reigoldswilertal (Feuflibertal) grad noch dr Verzwigig vom Waldeburger- und em Reigoldswilertal bi Bad Buebedorf. S Dorf isch mit zwei Buslinie (AAGL) vo Lieschtel här erschlosse. Im Bad Buebedorf haltet s Waldeburgerli.

Nochbergmeinde sin Lieschtel (talabwärts), Lause (ännet em Bärg im Ergolztal), Ramschbrg (uff em Bärg), Höllschtä (ännet em Bärg im Waldeburgertal), Lambebrg (uff em Bärg), Niiderdorf (ännet em Bärg im Waldeburgertal), Arbetschwyl (uff em Bärg), Ziefe (talufwärts), Lupsige (uff em Bärg) und Sältisbärg (uff em Bärg).

## Wappe
S Wappe kunnt vo de Herre vo Buebedorf und stellt e schwarz-silber teilts Schild dar mit emene schräge Spitzeschnitt als Trennig.

## Gschicht
In Buebedorf sin Gräber vo de Kelte und de Alemanne entdeckt worde. Au d Reemer sin scho durch dr hyttig Gmeinibann zoge: Me hett Räscht vonere römische Stroos und enere Brugg gfunde.

S erscht mol wird Buebedorf im Johr 1239 urkundlig erwähnt.

In ere Urkunde uss em 13. Joorhundert stoht, dass Buebedorf em Graf vo dr Frohburg gheert hett und 1399 zur Domprobschtei Basel ko isch.

S Schloss Wildestai - s'einzige erhaltene Höheschloss im Baselbiet - isch vo de Eptiger im 13. Joorhundert baut worde und isch bim grosse Ärdbebe vo Basel beschädigt worde. Es hett druffabe meereri Moll dr Bsitzer gwächslet. Hytte gheert s Schloss mitsamt em Buurehof em Kanton Basel-Landschaft.

## Sehenswürdigkeite
* Pfarrchile mit alte Wappeschiibe
* Bad Buebedorf, ehemooligi Bade- und Kurastalt, hytte Hotel und Reschtorong.
* Schloss Wildestai, mit gwaltige uralte Eiche und emene Wasserfall mit Tropfstai

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S.&nbsp;42–104.

## Weblink
* Offizielli Website (vom Kanton betreut)
* Achtig, Buebedorf hett kei eigeständige Internetufftritt, www.bubendorf.ch isch nid d Website vor Gmeind. 
* 

## Fuessnote
Frenkendorf

**Fränkedef** (usgsproche [], hochdytsch *Frenkendorf*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Fränkedef isch zwölf Kilometer vom Zentrum vo Basel und zwei Kilometer vor Kantonshauptstadt Lieschtel entfärnt. Dr Gmeinibann isch 14.5 Kilometer lang und kunnt in Berierig mit Füllschdrf (mit dene teilt me sich dr Bahnhof, uff Fränkedörfer Bode), Lieschtel, Brattele, Muttez und de soledurnische Nuglar-St. Pantaleon und Gämpe.

## Wappe
Fränkedef isch eini vo de wenige Gmeinde vom Kanton, wone historischs Wappe hett. Scho 1865 hett mes bim Bau vom Dorfbrunne igmeisslet.

S Wappe stellt uff blauem Grund en zunäämende wysse Halbmond dar, wo e studierends Gsicht macht. D Farbe kemme vom Familiewappe vo de Herre vo dr Schaueburg (Schöwenberch), wo die gliichnamigi Burg im 12. Joorhundert baut hän. D Burg stoht aber uf Lieschtler Bann. D Schaueburger sin bis zu ihrem Usstärbe Ändi vom 14. Joorhundert d Lehnsträger vom Dorf gsi. Nochhär isch es in Basler Bsitz gange. 

S Wappe ka me au no am Dachgiibel vo dr Basler Barfiesserchile (Seibichile) gseh.

## Gschicht
Fränkedef isch 1249 s'erschte Moll urkundlig erwähnt worde. Ursprynglich isch s Dorf von ere alemannische Sippe unter dr Fierig vomene Maa mitem Name Franko gryndet worde. Vo däm kunnt au dr Ortsname (Dorf vom Franko). Ganz am Aafang hett dr Ort aber *Frankovilare* gheisse, dr hyttig Name gitts sit 1302.

Durchs Dorf hett zu de Zyt vo de Reemer e Stroos gfiehrt, wo vo Augusta Raurica noch Lieschtel yber dr Oberi Hauestei ins Mittelland gfiehrt hett. Das isch beleit, will me Münze gfunde hett. Die gliich Strooss hett spöter denn au de Basler Siidebandwäberei dient.

Am 3. Auguscht 1833 isch es an dr Gränze zu Brattele a dr Hülfteschanz zunere bewaffnete Usandersetzig zwüsche Baselstedtische Truppe und Baselbieter Freiheitskämpfer ko. D Baselbieter hän gunne, e Gmetzel unter de besiigte Basler verastaltet und dr Kanton Basel-Landschaft isch entstande.

En schlichte Obelisk uss rotem Sandstei im Wäldli nerdlig vom Friidhoof üsseri Egg erinnert an das Ereignis. S Dänkmool isch aber fascht in Vergässeheit groote.

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S.&nbsp;105–122.

## Weblink

*Offizielli Website
*Infos vom Kanton
* 

## Fuessnote
Füllinsdorf

**Füllschdrf** (hochdytsch Füllinsdorf) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Füllschdrf loot sich in zwei Gebiet uffteile: Am Hang findet sich dr Dorfkärn, rund um iin ume erstrecke sich em ganze Hang entlang Eifamiliehüüser. Unte im Tal (Niderschönthal) uff beidne Site vo dr Ergolz hetts friener Induschtrii gha, hytte dominiere Mehrfamiliehüüser und Ikaufszentre. Yberem Dorf im Wald liggt d Burgruine Altebärg uss em Mittelalter.

Füllschdrf gränzt an Augscht, Giibenech, Aschdrf, Lieschtel, Fränkedef (gmeinsame Bahnhof) und Brattele.

## Wappen
Zwar hett dr Ortsname Füllschdrf nyt mit emene Fülli (Fohle) ztue. Trotzdäm hett me s Fülli scho im 17. Joorhundert mängisch als Wappetier brucht. Sit 1946 bestoht s Wappe us emene gumpende silbrige Fülli mit goldige Hüef und Zunge uff blauem Grund.

## Gschichtlich
Füllschdrf wird 1276 als Vilinsdorf s'erscht Moll erwäänt, villicht au scho 825 als Firinsvilla. 1439 ischs Dorf an d Stadt Basel gange.

Im 17. Joorhundert hett sich usenere Mihli, wo s Wasser vo dr Ergolz gnutzt hett, d Induschtriisiidlig Niiderschönthal entwicklet. Hytte isch d Induschtrii Wohnige und Dienschtleischtigsgwärb gwiche.

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S.&nbsp;123–135.

## Weblink

*Offizielli Website
*Infos vom Kanton
*

## Fuessnote
Giebenach

**Giibenech** (hochdytsch Giebenach) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Giibenech ligt uf 315 m. ü. M. im Violetal, wo au d Autibahn A2 dure fiehrt. D Poschautilinie 83 erschliesst Giibenech mit dr Kantonshauptstadt Lieschtel und mit Augscht/Brattele. Vo Olschbrg kunnt d Linie 100a. Grundsätzlig isch Giibenech mit em öffentlige Verkeer für en Ort, wo so noch bi Basel isch, schlächt erschlosse. Allerdings isch dr Autibahnaschluss Augscht noch.

Nochbergmeinde sind Aschdrf, Füllschdrf, Augscht und die aargauische Gmeinde Kaiseraugscht und Olschbrg.

Mit nume 132 Hektare isch Giibenech die chliinscht Gmeind vom Baselbiet (noch Flechi).

## Wappen
S Wappe isch blau und zeigt e silbrigs Pentagramm.

## Gschicht
1246 isch Dorf als Gibennacho s'erschti Moll erwäänt worde. Es hett denn aber nur uss zwei Buurehöf bestande.

## Porträt
Giibenech hett praktisch kei Wirtschaft. Nur Glaigwärb, e Dorflädeli, e Beiz, e Schrinerei, e Garasch und es paar Lagerhallene. Drfyr hetts Eifamiliehüüser vo Lyt, wo gärn schnäll uff dr Autibahn, aber doch im Griene sin. Do dr Gmeinibann glai isch, kas Dorf nymm gross wachse, zumal au d Autibahn A2 em Dorfrand entlang fiehrt.

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S.&nbsp;136–139.

## Weblink

* Offizielli Website
* Infos vom Kanton
* 

## Fuessnote
Hersberg

**Herschbrg** (hochdytsch Hersberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Herschbrg erreicht me, wenn me zwische Lieschtel und Aschdrf uff dr Windetalerhechi dr Hügelflanke entlang Richtig Süde fahrt. Es liegt uff emene glaine Plato uff 512 m. ü. M. uff dr Wasserscheidi zwische Ergolz, Viole- und Talbächli. Witteri Nochbergmeinde näbe Lieschtel und Aschdrf sin Lause, Nusshof und s aargauische Olschbrg.

## Wappe
S Wappe gitts sit 1945. Es stellt e rote Stuefegiibel uff wyssem G rund dar, wo uff emene griene Dreiberg stoot. Dr Stuefegiibel isch es Symbol fyr dr Hof, us däm sich s Dorf urspringlig entwicklet het. Über em Giibel isch e Querstreife, wo useme rotwisses Schachbrättmuschter bestoot.

## Gschicht
1226 wird Herschbrg s'erscht Moll urkundlig erwäänt. Dr Ursprung vom Name isch vermuetllig alemannisch, denn bi de Alemanne sin Ortsnäme wo uss emene geografische Teil (-bärg) und emene Personename bestande hän (Heri, Hari) verbreitet gsi.

1461 ischs Dorf unter d Herrschaft vo dr Stadt Basel ko. Im dryssigjöörige Krieg isch Herschbrg vo spanische Soldate plünderet worde. Au d Pescht hett s Dorf heimgsuecht.

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S.&nbsp;140–141.

## Weblink

*Offizielli Website
*Infos vom Kanton
*

## Fuessnote
Lausen BL

**Lause** (hochdütsch Lausen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag

Lause lit im mittlere Ergolztal und isch e Agglomerationsgmeind vo dr Kantonshauptstadt Lieschtel. Witteri Nochbergmeinde sin Buebedorf, Ramschbrg, Üttige, Sissech und Herschbrg.

## Wappe
Lause hett erscht syt 1938 es offiziells Wappe. Es isch dur e woogrächte Strich in zwöi Hälftene underteilt. Obe befinde sich drei goldigi Chugle uff schwarzem Grund. Die gönge uffe Legände vom Niklaus vo Myrha zrugg. Dr Niklaus het die drei goldige Chugele dreine Jungfraue gschänkt, zum ihri Existänz z'sichere. Är isch dr Namensgäber vo dr Chirchgmein St. Niklaus, Lause. Unde si uff rotem Grund zwöi goldigi Spitzhogge gkrützt. D Spitzhogge stönde für e Abbou vo Yseerz und Kalkstei, wo in Lause frühener e grossi Bedütig gha hett. S Wappe isch dur es Schuelprojäkt vonere Lausener Klass entstande.

## Gschicht
S'erscht Moll isch Lause als Langenso 1275 in de Urkunde erwähnt worde. D Härkunft vom Name isch nid bekannt. 

Bodefünd hei beleit, dass uff em Bann vo Lause scho in dr Altsteizyt Wärchzüg härgstellt worde si.

Wytab vom hüttige Ortschärn, a dr Gränze zum Liechtler Heidelochquartier/Cheditte hetts d Siidlig Bettenach geh, wo vo spotrömischer Zyt (5. Johrhundert) bis ins Mittelalter (12. Johrhundert) beläbt gsi isch. Hütte isches es Eifamiliehuusquartier. Erhalte us dere Zyt isch no die (hütte reformierti) Chile us em 11. Johrhundert mit ihrne Wandmoolereie. No früehner, zur Zyt vo Augusta Raurica, isch im Gränzgebiet zwüsche Lause und Lieschtel a dr Ergolz dr Afang vo dr römische Wasserleitig uff Augusta Raurica gsi.

Zwüsche Furle und Üttige sölls im Mittelalter e Yseschmelzi geh ha.

1305 isch Lause in Bsitz vom Bischof vo Basel cho und 1400 Eigentum vo dr Stadt sälber worde. Im Unterdorf a dr Ergolz hett me 1570 e Papiirmühli baut. 1872 hett me agfange, z Lause Tonärde abzbaue und hett se zu Chachle und Ziegel brennt. Ab 1910 hett me Chalchstei industriell abbout.

## Sehenswürdigkeite
* Die reformierti Chile Bettenach hett alti Wandmoolereie

## Persönlichkeite
* Johann Jakob Balmer (1825-1898), Mathematiker und Physiker
* Max Martin (1931-2016), Professor für Archäologii a dr Universität Basel und dr Ludwig-Maximilians-Universität München
* Walter Buser (1926-2019), Bundeschanzler

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S.&nbsp;142–180.

## Weblink

*Offizielle Website
*Infos vom Kanton
*
*Chronik über d Chile Bettenach
*Geschichtl.-Doku. Papiirfabrik

## Fuessnote
Lausen

Dr schriftdytschi Begriff **Lausen** bezeichnet:

Im alemmannische Sprochruum:
* E Gmeind im Kanton Basel-Landschaft, lueg Lause
* S'entfärne vo Lüüs us em Fäll, lueg Luuse 

Drnäbe exischtiere:
*Lausen als Stadtteil vo Leipzig in Sachse, Dytschland
*Lausen Bräu, e glaini Brauerei in Schleswig Holstein
* Gerd Lausen (1928–1993), dytsche Politiker (CDU)
Lupsingen

**Lupsige** (oder Lupsibärg, schriftdytsch Lupsingen isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Lupsige liggt uff enere Terrasse im Oristal uff 431 m ü.M. Nochbergmeinde sin Buebedorf, Ziefe, Sältisbärg und ssoledurnische Nuglar-St. Pantaleon.

## Wappe
S Wappe gitts sit 1945. Es stellt uff goldigem Grund en uffrächte blaue Wolf mit roter Bewehrig dar. Dr Wolf isch in Alehnig ans latinische Wort für Wolf (lupus) gwäält worde und isch e Neuschöpfig. D Farbe (gääl-blau) erinnere dra, dass Lupsige friener zem Amt Waldeburg gheert het.

## Gschicht
Lupsige wird s erschte Moll urkundlig 1194 gnennt, wo dr Papscht Cölestin III. s Kloschter Beibel in apostolische Schutz gno hett. Lupsige wird erwäänt, wills domols Kloschterbsitz gsi isch. Dr Name vo Lupsige und es paar Grabfund dytte uff e alemannische Ursprung. Es paar Flurnäme und Einzelfünd wyyse aber auf uff e reemischi Bsiedlig hi. Im Mittelalter hett Lupsige zer froburgische Herrschaft Waldeburg gheert. 1400 isch Lupsige an d Stadt Basel gange. Noch dr franzeesische Revolution hetts Dorf dr Bezirk gwäggslet und neu zem Bezirk Lieschtel gheert, wos au noch dr Kantonstrennig bliibe isch.

Im 19. Joorhundert hän d Lupsibärger ihr Brot in dr Landwirtschaft und vor allem als Siidebandwäber verdient. Vor 100 Joor hetts im Dorf öppe 130 Wäbstiehl gha. Noch em Zämmebruch vo de Siidebandwäberei hän d Lupsibärger uswärts miesse go schaffe und e Abwanderig hett igsetzt. 1960 hett Lupsige grad emoll no 329 Yywooner gha. Druffabe hett aber dr Bauboom iigsetzt und Lupsige isch widdr gwachse. Hytt isch Lupsige v. a. e "Schlofdorf", d. h. die meischte Lyt kemme nur am Fiirobe zum Schlofe hei in ihr Huus noch Lupsige. Trotzdäm hett sich e beschränkts Dorfläbe erhalte.

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S.&nbsp;319–322.

## Weblink

* Offizielli Website vo Lupsige
* 

## Fuessnote
Ramlinsburg

**Ramschbrg** (hochdytsch Ramlinsburg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Ramschbrg isch uffenere Terrasse zwische Waldeburger- und Ergolztal gläge. Es gränzt an d Gmeinde Buebedorf, Höllschtä, Ütige, Lampäbrg, Lause und Zunzge.

## Wappe
S Ramschbrger Wappe datiert vo 1938. Es isch s Wappe vo dr Familie Sevogel us Basel. Es hett en breite rote Rand und zaigt in dr Mitte zwai blaui Sichle, wonenander abgwändet sin. Dr Hintergrund isch goldig.

## Gschicht
1367 isch d Gmeind als Remlisperg s'erschti Moll urkundlig erwäänt worde. Bis zum 15. Joorhundert hett Ramschbrg nur uss de beide sälbständige Höf Ober- und Niderramlisberg bestande und hett em Henman Sevogel gheert. Vo ihm isch dr Bsitz zur Stadt Basel ibergange und die beide Höf hän sich zumene Dorf entwicklet.

## Weblink
*Offizielli Website
*Infos vom Kanton

## Fuessnote
Ziefen

**Zììfe** (hochdytsch *Ziefen*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Schwyzer Kanton Basel-Landschaft.

## Lag
Zììfe liggt im Tal vo dr hintere Fränke (Reigetschwylertal, Föiflibertal) zwische Buebedorf und Reigetschwyl uff 423 m. ü. M. Witeri Nochbergmeinde sin Lupsige, Arbetschwyl unds soledurnische Seewe.

## Wappe
Sit 1943 ziert en liigende schwarze Adler mit goldige Fäng und Schnabel uff silbernem Grund s Wappe vo Zììfe. Es isch s Wappe vo de Eptiger vo Zììfe, wo uff enere Glasschiibe vo 1583 zgseh isch.

## Gschicht
Zììfe isch e ehemooligs Siidebandwäber- und Buuredorf im hintere Föiflibertal (Föifliber wäg dr Posamänterei).
1226 taucht dr Ort als Civienne s'erschte Moll in de Urkunde uff. Dr Name isch megligerwyys galloreemischem Ursprungs.
Uff em Chilchbrg, wo hytte d Chile stoot (erwäänt ab 1302), hett im 14. Joorhundert e Burg thront, wo vomene Sitestamm vo de Eptiger mit em Zuesatzname Zivienner bewohnt worde isch. 1400 isch s Dorf mit em gsamte Amt Waldeburg an d Stadt Basel ibergange. 1798 hett Zììfe zem Bezirk Lieschtel gwäggslet. 1565 hett d Pescht 211 Mensche s Läbe koschtet. Im 19. Joorhundert hett Zììfe vor allem vo dr Siidebandwäberei gläbt. 1880 sin in Zììfe 244 Wäbstiehl gstande. Mit em Niidergang vo dr Posamänterei ischs au mit Zììfe durab gange. Mit em Bauboom in de 1970er Joor hett sich Zììfe widr erholt. Hytte hetts vili Eifamiliehüser und im flache Talgrund Richtig Buebedorf au diversi Induschtrii.

## Lüt
* Jonas Breitenstein (* 1828 z Zììfe), Pfaarer und Volksdichter

## Weblink
* Offizielli Website (vom Kanton betreut)

## Fuessnote
O-Ring

Ä O-Ring isch äs runds Dichtigselemänt. Mit ihm chame zum Biispiil äs Rohr abdichtä. Är isch us ämänä Elaschtomere härgsteut u somit dehnbar. Äsch ä gueti Sach u wird im Maschinebou öfters brucht.

Die meischte Lüt hai wohrschiinlig zem erschte Mol vomen ä O-Ring ghört wo die amerikanische Challenger Weltruumfähri am 28 Jänner 1986 churz nach em Schtart explodiert isch. Es schiint as en O-Ring wäge de niedrige Temperature si Elaschtizitet verlore het und s Gas wo uusecho isch, het sich denn entzündet.

## Herschtellig
D Form vom O-Ring isch nit kompliziert und wäge däm isch s nit sehr schwiirig si induschtriell billig z brodiziere, im allgemeine im Iischbrützgiessverfahre (Injection Moulding). Düüri Kautschukring wärde im Druckgiessverfahre (Compression Moulding) gmacht. As Rohschtoff wärde Perfluorelastomer, Polyethylen, PTFE und verschiideni Kautschukarte bruucht wo mä dr Verwändig aabasst. Wie wichtig dr richtig Rohschtoff isch, het mä bi dr Challenger gseh, wo dr O-Ring wo s Unglück verursacht het,  us FKM (Fluoroelastomer) gmacht gsi isch, wo in dr Chälti si Elaschtizitet verliert. In Syschtem wo sehr heiss si, wärde mänggisch au Metallring bruucht, wil Cholewasserschtoffverbindige nit gnueg hitzbeschtändig si.

Die meischte O-Ring hai ä kreisrunde Querschnitt, aber es git au anderi Forme. Hischtorisch isch dr O-Ring mit emä quadratische Querschnitt vill bruucht worde, wil er billiger z mache gsi isch: mä het a Schluuch gmacht, wo denn verschnitte worden isch.

## Aawändig

Dr Dichtigstyp vom O-Ring het äs grosses, viufäutiges Verwändigspotenziau, u. a. im Automobiubou odr im Maschinäbou oder Vakuumtechnik kunnt ds Dichtigselemänt zum Iisatz. Praktisch i jedem Beriich vor Industrie si si z findä. O im Wasserhanä dä heimä.

## Gschicht
Dr O-Ring isch vom Niels Christensen (1865-1952) 1937 in de Vereinigte Schtaate batentiert worde. Aber siini Rächt si vo einere Firma zun erä andere gä worde ohni ass är gfrogt oder zahlt worde wär. Schliesslig het Westinghouse s Patent übernoh. Dr Christensen het än Abfindig vo 75.000 Dollar übercho. 1971 si sinen Erbe, nachdäm si vor Gricht gange sii, 100.000 Dollar uuszahlt worde.

## Quelle
Arboldswil

**Arbetschwyl** (hochdytsch Arboldswil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Arbetschwyl ligt uff 628 m ü. M. uff emene Hochplato zwische Waldeburger und Reigetschwylertal im Südoschte vom Kanton. Siner Nochbergmeinde sin Ziefe, Reigetschwyl, Ditterte, Niiderdorf und Buebedorf.

## Wappe
S Wappe stammt vo 1944. Es isch en griene Dreiberg, drüber e silbrigi Muure mit Zinne. Über alles schiint e goldigi Sunne. Dr Hintergrund isch blau. S Wappe symbolisiert s Woorzeiche vo Arbetschwyl, d Chaschteflue, vo wo me en tolle Usbligg hett.

## Gschicht
Fund uss dr jingere Staizyt und uss dr Zyt vo de Reemer belegge, ass scho frie z Arbetschwyl Lyt vrby ko sin. 1226 isch dr Ort als Arboltswilre s erschti Moll urkundlig niidergschribe. Es hett bis 1366 de Froburger gheert und isch denne 1400 a d Stadt Basel ko.

## Wirtschaft
D Gmeind läbt zumene grosse Teil no immer vo dr Landwirtschaft. Es hett aber au e bizz KMU und lokals Gwärb.
D Buslinie 71 vo dr AAGL fiehrt vo Lieschtel yber Bubedorf noch Arbetschwyl und witter noch Ditterte, Reigetschwyl und Louel.

## Sehenswürdigkeite
Sehenswürdig isch Arbetschwyl nid vill me als anderi äänligi Deerfer, allerdings isch dr Blick, wo me vo dr Chaschteflueh Richtig Schwarzwald hett, sehenswürdig. D Chaschteflueh isch dr heggschti Punkt vor Gmeind und hett friener als Standort vom Mäldefyyr dient.


Datei:Arboldswil terdomo 221.JPG|s Erdhuus
Datei:Arboldswil komunuma domo 218.JPG|s Gmäindhuus
Datei:Arboldswil 205.JPG|dr Ortsygang
Datei:Arboldswil restoracio Rudin 209.JPG|s Reschtorant Rudin
Datei:Arboldswil vilagha vendejo 231.JPG|dr Dorflade
Datei:Arboldswil 220.JPG|es Woonhuus mit Sunnänuur
Datei:Arboldswil lernejo 233.JPG|s Schuälhuus
Datei:Arboldswil 214.JPG|d Dorfstraass


## Literatur
* Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.

## Weblink

* Offizielli Website
* 
* 

## Fuessnoote
Diegten

**Diegtä** (hochdytsch Diegten) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Diegtä liggt imene Sittetal vo Sissech an dr Autibahn A2 Basel-Mailand. Nochbergmeinde sin Höllschtä, Bämbel, Eptige, Dännike, Wittschbrg, Chärnerchindä und Läufelfinge.

## Wappe
S Diegter Wappe gitts sit 1930. Es isch sänkrächt in dr Mitti in zwei Helftene teilt: links isch en schwarze Lai, wo stoot, uff goldigem Grund abbildet, rächts hetts schwarzi und wissi schreegi Streife. Es ischs Wappe vo de Ritter vo Eschenz uss em Thurgau.

## Gschicht
1152 isch Diegtä s'erschti Moll urkundlig erwähnt worde (als Dietinghoven). Dr Name hetts sich gwandlet zu Dietinghofen, Dietikon, Dietken und schliesslig Diegtä. Bereits zur Zyt vo de Reemer hän Lyt uff em Gmeinibann vo Diegtä gläbt. Ab 1487 isch Diegtä unter dr Herrschaft vo Basel gstande.

## Bilder

Datei:Diegten-Dorf.jpg|Dr elter Dorfteil
Datei:Diegten-Kirche.jpg|Chile fom Dorf us gsee
Datei:Diegten preghejo 038.JPG|Chile fo Norde her
Datei:Diegten preghejo - pentrita fenestro de Walter Eglin 053.JPG|Chilefäischter fom Walter Eglin
Datei:Diegten preghejo - pentrita fenestro de Walter Eglin 054.JPG|Chilefäischter fom Walter Eglin
Datei:Diegten-Autobahn.jpg|Autibahn A2 bi Diegtä
Datei:Diegten 021.JPG|Kollatur us äm Jaar 1704


## Literatur
* Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.

## Weblink
*Offizielli Website (vom Kanton betreut)
*

## Fuessnote
Annarea

**AnnAreA** isch as Künschtlerkollektiv ohni Künschtler (und ohni Kollektiv), as Strossateaterprojekt und a Kreativitätssprütza. **AnnAreA** kunnt us Chur. Mitmacha tüand d Luzia Bertogg, da Thomas Kohli und da Marco Bianchi.

## Gschicht
Gründet im Früahlig 2001, im Summer d Tournee durt Gassa vo nas paar grössara Tütschschwizer Städt. Im Summer druf den ds Kliprojekt AnExpo, als Kontraschtprogramm zum Grossprojekt Expo 02. Nach mehrjöriger kreativer Pausa het AnnAreA im Januar 2006 ar Museumsnacht Basel di kunstfrei Zona igrichtet.

## Weblinks
* Di offiziell AnnAreA-Heimsita
Bennwil

**Bämbel** (hochdytsch Bennwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiz.

## Lag
Bämbel ligt uf 515 m ü.M. in ere glaine Sänki zwische em Waldeburger- und Diegtertal. Sini Nochbergmeinde heisse Höllschtä, Niiderdorf, Oberdorf, Langebrugg, Eptige und Diegtä. D Gmeind isch vo Höllschtä per Bus, wo durchs Gürbletäli fahrt, erreichbar. In Höllschtä haltet s Waldeburgerli, wo vo Lieschtel kunnt. 

## Wappe
S Wappe zeigt es silbrigs Lämmli mit emene Heiligeschiin um e Kopf. S Lämmli treit e goldigi Stange mit eme Kryz, wo e silbrigi Fahne mit eme rote Kryz dra agmacht isch. S Wappe erinneret an die ehemoolig Beziehig zem Benediktinerkloschter Schöntel z Langebrugg.

## Gschicht
S Dorf isch im 8. Joorhundert vo de Alemanne grindet worde. 1189 isch Bämbel s erscht Moll als Bendewilere erwähnt worde, wo s dr Graf Hermann II. vo dr Frohburg em Kloschter Schöntel gschänggt hett. Wo s Kloschter 1528 uffghobe worde isch, isch s Dorf an Basel ibergange. E Dorfbrand 1617 hett d Chile, acht Wohnhyser und zwei Schüüre zersteert.

## Sehenswürdigkeite
* Chile, 1670 neu baut
* E Taufbecki us em 15. Joorhundert uss Messing, e Gschänk vom Kloschter Schöntel
* S Carl Spitteler-Dänkmool uff em Dorfplatz vo 1948, e Findling uss de Walliser Alpe
* Baselbieter Spycher (Schüre) us em 16. Joorhundert
* Dorfmuseum mit ere riichhaltige geologische und historische Abteilig und emene funktionierende Wäbstuehl

## Bilder

Bennwil 080.JPG|Bämbel
Bennwil preghejo 082.JPG|d Chile
Bennwil vilagha muzeo 066.JPG|sDorfmuseum
Bennwil restoracio Ochsen - faktrabdomo 094.JPG|dr Ochse
Bennwil lernejo 102.JPG|d Schuäl
Bennwil vilagha vendejo 101.JPG|dr Dorflade
Bennwilerbach en Bennwil 100.JPG|Wallibach
Bennwil 074.JPG|d Dorfstrooss


## Perseenligkeite
* Dr Vatter vom Nobelpriisträger und Dichter Carl Spitteler, wo z Lieschtel gebore isch, kunnt vo Bämbel

## Literatur
* Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.

## Weblink

* Offizielle Website der Gemeinde Bennwil
* 

## Fuessnoote
Bretzwil

**Brätzbel** (hochdytsch Bretzwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Brätzbel liggt uf 628 m. ü. M. inere Sänki am Seebach. Es isch nur über e glaine Pass mit Reigetschwyl und Louel und somit mit em räschtlige Baselbiet verbunde. Vo de andere drei Sytte isch Brätzbel vom Kanton Soledurn umgeh (Seewe, Nunnige und Beiwil).

S Dorf liggt e bizz abgläge am Rugge vom Passwanghügelzug. Stroosse fiehre ins Laufetal (Laufe und über Seewe/Nunnige noch Grellige) und noch Reigetschwyl. En Bus fahrt vo Nunnige via Brätzbl noch Reigetschwyl. In Nunnige und Reigetschwyl gitts Büss wo ins Laufetal bzw. noch Lieschtel fahre (Ysebahn).

## Wappe
Uff goldigem Grund kryze sich zwei roti Liliestäb. Es isch s Wappe vo de Edelchnächt vo Ramstei gsi.

## Gschicht
Friener hett Brätzbel, wo 1194 s'erschte Moll erwäänt worde isch als Braswilere zur Talchile Oberkirch bi Nunnige gheert und hett spöter zem Bischof vo Basel gwäggslet. 1377 hän d "Herre vo Brislech" s Dorf als Lehe yberbikoo und hän druffabe ihre Name in "Edelchnächt vo Ramstei" g'änderet. 1518 hän sie Brätzbel an d Stadt Basel verkauft. Syt 1673 gheerts zem Amt Waldeburg.

## Wirtschaft

Brätzbl hett villi landwirtschaftligi Betriib, vier Reschtorongs, e Molki und e Metzg.

## Sehenswürdigkeite
* Chile St. Maria mit Glasmolereie und gschnitzter Kanzle
* Ruine Ramstei
* Isaak-Bowe-Brunne, zer Erinnerig an Buurefiehrer im Buurekrieg vo 1653
* Ortsmuseum

## Bilder

Image:Picswiss_BL-56-01.jpg
Image:Picswiss_BL-56-03.jpg
Image:Picswiss_BL-56-04.jpg
Image:Picswiss_BL-56-05.jpg
Image:Picswiss_BL-56-06.jpg
Image:Picswiss_BL-56-07.jpg
Image:Picswiss_BL-56-08.jpg
Image:Picswiss_BL-56-09.jpg
Image:Picswiss_BL-56-10.jpg
Image:Picswiss_BL-56-11.jpg
Image:Picswiss_BL-56-12.jpg
Image:Picswiss_BL-56-13.jpg
Image:Picswiss_BL-56-14.jpg
Image:Picswiss_BL-56-15.jpg
Image:Picswiss_BL-56-16.jpg


## Literatur
* Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.

## Weblink
*Brätzbel het kei offizielli Website
*Infos vom Kanton
*

## Fuessnote
Shetlandpony

S **Shetlandpony** ghört zo de chlinschte Ross of de Wäut ond chonnt ursprönglech vo Grossbritannie, vo de Shetlandensle. Früecher send d Shettys ide Bärgwärk bruucht worde, das esch höt verbotte. I de hötige Zyt gseht mer die Pony vor allem aus Chenderriitpony ond Wagepony. S Stockmass darf ned höcher aus 1.07 m si.

## Gschecht
Die Rasse goht wahrschiindlech of d Waud- ond Tundreponys zrog, wo währet de Iiszyt gläbt hend. Drom sends ou so chli blobe. Spöter sends denn aus Arbetspony beliebt gse, do si sehr robust ond liecht z haute gse send ond mer si för fascht alles het chönne bruuche. Im Johr 1847 hett mer de d Arbet vo Froue ond Chend ide Bärgwärk verbotte ond velli Shettys hend mösse iröcke. Erscht afangs 20.Johrhondert hend d Shettys ehre donkli Arbetzplatz chönne verloh. S Stutbuech esch 1890 gröndet worde.

## Exterieur
S Shetty het e breite, edle Chopf met chline Ohre. Es het e chorze Rögge ond chorzi stämmigi Bei. Läng- ond Deckhoor send decht. Im Wenter chömmeds sehr vöu Fäll öber. Es chömmid alli Farbe vor, Tegerschägge wärded imene andere Stuetbuech gfüert. 

## Interieur
Es fröntlechs, willensstarchs Pony. Es bruucht e feschti Hand om es Shetty uszböude. Wemmer weiss met Shettys omzgo ond si aus Ross respektiert, chammer os denne Ponys ächti "Spetzeross" mache. Es Shetty esch sehr intelligänt ond wemmer meint, mer chöig si zo öppisem zwenge, hettmer scho verlore. Mer darf die chline Ross of kei Fau onderschätze, sie send di stärchschte Ross of de Wäut.

## Zocht
Höt wärded Shettys ide ganze Wäut zöchtet, aber vor allem z Ängland ond z Holland.

## S Shetty im Sport
Emmermeh wärde si ou im Sport igsetzt. Hetmer vor no ned langer Zyt d Shettys fettlibig of Wîesene gseh, fendt mer si etz öfters of em Tornierplatz. Jedes Johr geds Shettyturnier, wo vom SVPS (Schwiizerische Verband för Ponys ond Chlipferd) organisiert wärded oder ou privati, wie bispöuswiis de Hasemoos-Sporttag in Schöpfheim. Diszipline wie Shettytrabrennen fahre chömmid emmer meh uf. Das fröit s Härz vom Shettyfrönd omso meh, z gse, dass mer sech för die chline, leischtigsbereite Ponys interessiert.

## Literatur
Shetlandponys, Dorothee Dahl:Cadmos Pferdebücher

Shetlandponys in Deutschland, Sandra Asmussen:Asmussen

## Links
http://www.shetlandponysspv.ch/ Schwiizerische Shetlandponyverband

https://web.archive.org/web/20070226183139/http://www.ig-shetland.de/ Inträssegmeinschaft vo Shettyzöchter ond Liebhaber
Eptingen

**Eptige** (hochdütsch: *Eptingen*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Baselland.

## Lag
Eptige liggt am obere Änd vom Diegertal uff 568 Meter über Meer. S Dorf wird vo de Höchine vom Faltejura iigrahmt. 

D Nochbergmeinde sind im Baselbiet Diegtä, Löifelfinge, Langebrugg und Bämbel und die soledurnische Hägedorf und Haueschtei-Yflete.

Vo Eptige goot e Bärgstrooss über d Challhöchi uf Yfleten übere, eini übere Chilchzimmersaddel uf Langebrugg und no en anderi uf Löifelfinge.

Dure Bärg isch d Autobaan A 2 im Bölchedunäll. Uf dr Bärgkreete isch d Bölcheflue.

## Wappe
S Wappe vo Eptige, wos sitt 1938 offziell git, zaigt en schwarze Adler wo liggt mit roter Zunge und Fäng uff goldigem Grund. Es ischs Wappe vo de Herre vo Eptige gsi.

## Gschicht
D'Archäologe hän chenne belegge, ass s Gebiet scho im 7. Joorhundert bewohnt gsi isch. E Siidlig hett sich aber erscht im friene Mittelalter entwigglet. 1145 isch dr Ort als *Ebittingen*, 1189 als *Etingen* und 1194 als *Eptinwin* erwähnt worde. D Vorherrschaft isch bim Bischof vo Basel gläge. Dä hetts Dörfli als Lehe an d Herre vo Eptige geh. 1487 hetts d Stadt Basel kauft. Sit 1803 gheerts zem Bezirk Waldeburg.

## Sehenswürdigkeite
* Burgruine Witwald

## Mineralquelle Eptige
Z'Eptige isch d Quelle vom schwiizwit bekannte Mineralwasser "Eptinger" (Eptiger). Au d Abfüllalage isch z'Eptige. D Verwaltig vo dr Firma isch allerdings z'Sissech. Sit 1900 wird z'Eptige Mineralwasser abgfüllt, hytzutag sins fasch e halbi Million Fläsche am Tag (zämme mit de Mineralquelle Lostorf, wo scho 1920 kauft worde sin). S Unternähme bietet öppe 75 Lyt en Arbetsplatz. Bekannti Produkt näbem Eptiger Mineralwasser sin *Pepita* (e Grapefruit-Siessgetränk, unterdesse gitts au e Citro und e Orange) und *Cristallo* (au e Siessgetränk-Linie). (Lueg au: Sissa)

## Bilder

Eptingen 376.JPG|Eptige fo dä Straass nach Läufelfinge her gsee
Eptingen - hotelo Bad Eptingen 415.JPG|s Dorfzäntrum mit äm Kurhotel *Bad Eptige*
Eptingen preghejo 398.JPG|dr Chileturm
Eptingen preghejo 405.JPG|d Chile
Eptingen 383.JPG|dr Dorflade und s Füürweerdepot
Eptingen komunuma domo 410.JPG|s Gmäindhuus und dr Diegterbach
Eptingen 404.JPG|es traditionells Holzhuus am Dorfplatz


## Literatur
* 
* Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.

## Weblink
* Website vo Eptige
* Infos vom Kanton
* Webwite vo dr Mineralquelle Eptige

## Fuessnote
Bolheim

**Bola** (Hochdeitsch: Bolheim) isch a Ortsdoil vo Herbrechtinga im Landkreis Hoine, Bada-Wirttaberg. Dr Ort hat 3180 Oiwohnr (Stoad 31. Dezember 2004), d Gemarkungsfläch isch ogfär 2230ha, davo send faschd 55 % bwaldet.

## Lag
Bola ligt em Landkreis Hoina, d Brenz fliaßt durch dr Ort vo Norda nach Sida. Am eschtlichen Road passiert d Brenzboa dr Ort, parallel dazu laift d Bundesstroaß 19.


## Ogrenzade Ortschafta

## Gschicht
Em Joar 774 isch Bola zerscht mol en ner Abschrift von ner Bsitzurkond vom Kloster Ohausa erwähnt worra, Urkonda blegats aber erscht vom Joar 1320 oa, dr heitig Noma leutat sich vo Bolem (Hiagl) ab. En dr Ortsmitt uf m Lendaberg, am Omlaufhiagl vo dr friazeitlicha Brenz erhebt sich d Kirch vo Bola, an Kirchahoiliga hot dia edda odr isch heit nemme nochweisbar. Bei Reschdorirungsarbeida isch feschdgschdelld worra, dass d heitiga Kirch uf de Grondmaura vo ner no vial äldra Kirch statt.

Bola isch bis 1972 a oigaständiga Marktgmoid gwäa, aber isch am 1. März mit Ohausa ens Stadgebiat vo Herbrechtinga eigmoidet worra.

## Siadlunga

*Bola
**Bola
**Neibola
**Bleiche
**Buachhof
**Ugahof *(frier au: Ugaderf)*

*Ohausa 
**Kloster Ohausa
**Siadlung Ohausa
**Riadmial
**Wangahof

Liste vo elle Stroaßa on Eirichtunga

## Saga

### Siaba Schwoba
En Bola wird a Doil vo de dortig Landschaftsschutzgbiat noch oiner Begebaheit vo de Siaba Schwoba offizjell Hasaloch gnannt. Siaba Baim, wo in ner Roi waxe, o ner asorschda waldlosa Stell erinnert heit no an Begegnung dr Siaba Schwoba mid dem Hasa, wo doa oageblich stattgfunda hot.

### Schatz vo dr Burg Furta (Furtheim)
Mr said bis heit, dass a Schatz mit ner goldana Gron uf dr Ruine Hurwang (Burg Furta) vergraba isch. Vial Schatzsuachr send scho zr nächtlicha Stond zom Graba do gwea. Koiner hat n bis heit et gfonda. Abr vial Menscha glaubat an dia Sag vom vergrabana Schatz.

## Sehens- on Wissenswertes

### Natur on Erholung
* Landschaftsschutzgebiat Hasaloch im Weschta mit weite Wäldr
* Naturschutzgebiat Eselsburger Dal em siada vom Kloster Ohausa
* Wald- und Abendeierspialplatz mit Grillmeglichkeita bei Ohausa

### Denkmäler on Bauwerk
* Burgruin Hurwang
* Burgstall Retzaberg
* Evangelisch Kirch
* Kloster Ohausa
* Lindabergschul
* Riadmial

## Weblink
*
Titterten

**Ditterte** (hochdytsch *Titterten*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Ditterte liggt am Rand vom Faltejura uff emene Hechezug zwische de beide Täler vo dr Fränke (hinderi und vorderi Fränke) uff 668 m ü. M. und isch dodrmit die zweitheggschti Gmeind vom Kanton (hecher isch nur Langebrugg). Nochbergmeinde sin uff em Hechezug Arbetschwyl und dr Tschoppehof, im Tal vo dr vordere Fränke Ober- und Niiderdorf und im Tal vo dr hindere Fränke Reigetschwyl.

## Wappe
S Wappe zeigt uff goldigem Grund dr heilig St. Martin vo Tours in blauer Rüschtig mit silbrigem Schwärt, rotem Mantel und Heiligeschiin. S Wappe exischtiert sitt 1943.

## Gschicht
Bereits vo 400 bis 800 vor Chrischtus hän Lyt uff dr Chappele gläbt. Öppe im 7. Joorhundert isch denn die alemannisch-fränkischi Siedlig, wo Ditterte druss entstande isch, grindet worde.
Erschtmools 1152 als *Driritum* erwähnt, isch Ditterte 1180 als *Titeritun*, 1218 *Thierutun*, 1226 *Titritun*, 1347 *Titritten* und ab 1415 *Titterten* (im Dialäkt *Ditterte*) gnennt worde. Im Name steggt wohrschiins die keltorömmischi Ändig "dunum", wo so vil wie "feschte Ort" oder "Feschtig" bedytet. D'Ändig isch verwandt mit em hochdytsche "Zaun" (Zuun, hyffiger im Dialäkt isch allerdings Hag üblig) und bezeichnet en ighagete Platz, e feschte Ort.

## Wirtschaft
D Gmeind läbt zumene Teil no immer vo dr Landwirtschaft. Es hett aber au e bizz KMU und lokals Gwärb. Im 19. Joorhundert hetts Dorf no vo dr Siidebandwäberei gläbt.
D Buslinie 71 vo dr AAGL fiehrt vo Lieschtel yber Bubedorf noch Ditterte und witter noch Reigetschwyl. Mit nur ca. eim Bus alli zwei Stund und praktisch gar keine Verbindige am Obe und am Sunntig isch d Gmeind ehnder schlächt agschlosse, isch aber halt au nid bsunders gross.

## Sehenswürdigkeite
* Ruine Rifestei

## Bilder

Datei:Riffenstein.JPG|Ruine Riffäschtäi
Datei:Titterten komunuma domo 243.JPG|Gmäindhuus
Datei:Titterten 245.JPG|Platz im Dorfzäntrum
Datei:Titterten restoracio Sodhus 268.JPG|Sodhus
Datei:Titterten 271.JPG|Puurähuus im Dorfzäntrum
Datei:Titterten faktrabdomo 275.JPG|Fachwerkhuus
Datei:Titterten 258.JPG|Holzschuppä


## Weblink

* Offizielli Website
* Infos vom Kanton

## Fuessnote