open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Italienische Oper

Mit **italiänischi Opere** mäint mä d Kunst vo dr Opere z Italie wie au d Opere uf Italiänisch. D Opere isch z Italie um s Joor 1600 entstande, und die italiänischi Opere spiilt e Hauptrolle in dr Gschicht vo dere Theatergattig bis hüte. E Hufe berüemti Opere uf Italiänisch si vo niditaliänische Komponiste gschriibe worde, drunder dr Händel, dr Gluck und dr Mozart. Wärk vo italiänische Komponiste us em 19. und früeje 20. Joorhundert wie dr Rossini, dr Bellini, dr Donizetti, dr Verdi und dr Puccini ghööre zu de bekanntiste Opere, wo je gschriibe worde si, und wärde hüte in de Operehüüser uf dr ganze Wält ufgfüert.

## Die venezianischi Opere
Die venezianischi Opere het sich im 17. Joorhundert uusebildet und isch charakterisiert gsi dur e gröösseri Bedütig vo dr formelle Arie, em Aafang vom *[[Belcanto|bel canto]]*, em gröössere Gwichd, wo die stimmligi Eleganz vor em dramatische Usdruck ghaa het, dur chliini Orchester und sältenem Iisatz vo Chöör, dur e verwiggleti und vilmol unwoorschinligi Handlig, dur e entwiggleti Büünetechnik und dr Iisatz vo instrumentelle Iifüerige, wo sich spööter zur Uwertüüre entwigglet häi.
### D Entwigglig zum kommerzielle Theater
Z Venedig isch 1637 s erste Operehuus, s Teatro di San Cassiano, under dr Läitig vom Benedetto Ferrari and Francesco Manelli ufdoo worde. Es isch eso erfolgriich gsi, ass es nüme vo aristokratische Gönner abhängig gsi isch. Si Ziilgrubbe si nüme die Aadlige und Intellektuelle gsi, sondern es het im allgemäine Publikum Underhaltig aabote. Bald si no mee Operehüüser gründet worde, wo wääred dr Karnevalszit vor eme zaalende Publikum gspiilt häi. Zum Gäld spaare, si iiri Orchester chlii gsi, aber zum Zueschauer aazzie, häi si e groosse Däil vo iirem Büdsche für bekannti Sänger müesse usgee. D Epoche vo de Kastraate und prima donne het aagfange.

### D Komponiste und iiri Wärk
Dr wichdigste Operekomponist si dr Monteverdi gsi, wo 1613 vo Mantua uf Venedig züüglet isch, dr Pier Francesco Cavalli, dr Antonio Sartorio, und dr Giovanni Legrenzi. 
Dr Monteverdi het drei Wärk für die öffentlige Theater gschriibe: *Il ritorno d'Ulisse in patria* (1640), *Le nozze d'Enea con Lavinia* (1641, verscholle) und s bekanntiste, *L'incoronazione di Poppea* (1642). 
### Dr Inhalt und d Form vo de Opere
D Thema für die Opere si mäistens Gschichte us dr römische Gschicht oder Legände über Troja gsi, wo eso die heroische Ideal und hoochi Abkumft vom venezianische Staat gfiirt häi. Aber au d Liebi und d Kommödie si in dene Opere nid z churz choo. D Opere häi mäistens us drei Akt bestande, im Geegesatz zu früener, wo si maistens in fümf Akt iidäilt gsi si. D Rezitativ häi groosse Däil vo de Wärk usgmacht, aber wenn s Drama bsundrigs spannend worde isch, het s Arioso-Passaasche gee, wo as *arie cavate* bekannt gsi si. Under de Noochfolger vom Monteverdi isch dr Underschiid zwüsche de Rezitativ und de Arie gröösser und greegleter worde, was mä bsundrigs guet bi de Opere vom 
Francesco Cavalli und Antonio Cesti cha gsee.

## Fuessnoote
Chapel Royal

D **Chapels Royal** (ängl. [ˈtʃæpɘlz ˈɹɔɪɘl] „kööniglichi Kapälle“) si zwäi Kapälle im St. James’s Palace z London: Die äigentligi *Chapel Royal* und d *Queen's Chapel*. Zur *Chapel Royal* ghöört au dr kööniglichi Choor, wo bi Gottesdienst in de *Chapels Royal* und bi köönigliche Festakt ufdritt.

Ursprünglig het dr Begriff nume äi Däil vom Hofstaat vo dr Britische Monarchii bezäichnet. D *Chapel Royal* het Gäistligi, Muusiker und Sänger umfasst, wo zueständig gsi si für s Duurefüere vo de religiööse Akt am Hoof vom Monarch. Im Lauf vo de Joorhundert isch dr Begriff *Chapel Royal* denn au für d Geböid brucht worde, wo die jewiilige Herrscher as Kapälle oder Gebätsruum brucht häi. 
Dr Dekan vo dr Chapel Royal wird vo dr Köönigin persönlig ernennt. Sit 1995 isch s dr Bischof vo London Richard Chartres.

## Litratuur
* David Baldwin: *The Chapel Royal. Ancient & Modern.* Duckworth, 1990, ISBN 0715623494

## Weblingg

* Chapel Royal - Offizielli Site vom Britische Köönigshuus
Real Humans – Echte Menschen

**„Real Humans“ - „Echta Menscha“** („Äkta Människor“, uf Swedisch) ìsch a schwedischa Television-Serie.
Sa ìsch vum Lars Lundström gschrìewa worra un vu da Stefan Baron un Henrik Widman produziart worra.

## Üsstràhlung
Ma hàt dia Serie s erschta Mol àm 22. Janner 2012 uf em swedischa Sander SVT1 känna sah. Ìn Ditschlànd un ìm Frànkrìch hàt dr Sander arte àm 4. Àwrìl 2013 d Serie fànga-n-à zeiga.

D zweita Reiha ìsch àm 1. Dezamber 2013 uf em swedischa Sander SVT1 üssakumma, un àm 15. Mai 2014 uf arte.

## D Gschìchta
### Erschta Reiha
As hàndelt sìch um a Science-Fiction Walt, wo Android-Robotter ìm Àlltàg vu da Menscha gheera. Sa wara „Hubot“ gnannt, fer „**Hu**man-Ro**bot**“. D Menscha düen sa fer verschìedena Zwack verwanda: fer d Àrwet, àls Krànkapflager, fer Sex, usw. Ma kààt sa ìm „Hubot-Market“ kàuifa, wia gweenliga Màschìna.

S Gschìchtla pàssiart ìn Schweda. A pààr Hubots làuifa ìm Wàld umma, sa sìn nìt wia normàla Hubots, sa han sìch vu da Menscha befrèit un pràwiara so güet às meeglig allei z'ìwerlawa. Dernawa ìsch d Fàmìlia Engman, wo a Krànkapflager-Hubot fer dr Großvàter kàuift, un aui a Dàma-Hubot fer ìn dr Fàmìlia ìhra Hüsshàlt z'màcha. 

As gìtt a Polizèi-Brigàda wo sìch extrà um d Hubots bekìmmert. Wia mìt da Computer oder mìt da Handy, pràwiara Teil ìhra Hubots z'andra, fer ìhna bessera Leischtunga züebrìnga - as ìsch zwàr verbotta, àwer Hacker gìtt's doch ìmmer. D Hubots han aui Fìnd: Menscha wo Àngscht han àss sa ìn dr Züekunft ìhra Àrwet oder sogàr ìhra Màcht waga da Hubots kännta verliara.

In da 10 Episode vu dr erschta Reiha entwìckelt sìch a spànnenda Gschìchta, mìt Ìwerràschunga un komischa Flashback. So làngsàm wìrd d Frog gstellt, ìwer dr Unterschìed zwìscha d kìnschtliga Ìntelliganz vu da Hubots un d „echta“ Perseenligkeit vu da Menscha.

### Zweita Reiha
Wia war's, wenn d Hubots vu'ma Computervirus ààgsteckt warta? Kännta sa fer d Menscha gfahrlig wara?

## Externa Links
* Offiziell Websitt (sv)
* „Real Humans“ ìm '''Internet Movie Database''' (en)
* „Real Humans“ uf '''arte.tv''' (de)
13. August

Dr **13. Augschte** isch dr 225. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 226. in Schaltjohr), dodermit blybe no 140 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 523: Dr Johannes I. wird as Noofolger vum Hormisdas Papscht.
* 582: Dr Maurikios wird Chaiser vum Oschtremische Rych.
* 1521: D Azteke-Hauptstadt Tenochtitlán, s hitig Mexiko-Stadt, fallt an d Spanier unter em Hernán Cortés.
* 1806: Unter em Schutz vum Napoleon wird Bade zum Großherzogtum.
* 1821: Uruffierig vu dr Oper *Adele von Budoy* vum Conradin Kreutzer z Königsberg.
* 1847: Dr John Russel Hind entdeckt dr Asteroid (7) Iris.
* 1849: Im Unabhängigkaits-Chrieg z Ungarn kapituliert d Armee unter em General Artur Görgey gegeniber russische Druppe. Im Rame vu dr Hailige Allianz schleen si zämme mit eschtrychische Ainhaite d Revolution vu dr Magyare nider.
* 1876: Bi dr erschte Bayreuther Feschtspil uf em Griene Biel wird bis zum 17. Augschte *Der Ring des Nibelungen* vum Richard Wagner zum erschte Mol ufgfiert.
* 1888: Z Blochenga wird dr Schwebisch Albverain grindet.
* 1948: Eschtrych wird Mitglid in dr UNESCO.
* 1952: Dytschland un Japan wäre Mitglid im Internationale Währigsfond (IWF).
* 1960: Di Zentralafrikanisch Republik wird unabhäng vu Frankrych. Dr David Dacko wird dr erscht Bresidänt.
* 1961: In dr Nacht fange NVA, Aagherigi vu dr Dytsche Gränzbolizei un dr Schutz- un Kasernierte Volksbolizei un Bedribskampfgruppe vu dr DDR d Stroße un Glaiswäg uf Wescht-Berlin abzrigle. Dodrmit fangt dr Böu vu dr Berliner Muur aa.
* 1979: S Frachtschiff *Cap Anamur*, wu dr Rupert Neudeck fir s Hilfskomitee *Ein Schiff für Vietnam*, speter *Cap Anamur / Deutsche Not-Ärzte e.&nbsp;V.*, gchauft het, chunnt ins Sidchinesisch Meer un nimmt di erschte vietnamesische *Boatpeople* uf, dr Aafang vun ere sibejehrige Rettigsaktion, wu iber 11.000 Flichtling vor em Verdrinke un em Hungerdod grettet wäre.
* 1980: D Aschtronome Dan Pascu, P. Kenneth Seidelmann, William Baum un Douglas Currie entdecke d Calypso, e Mond vum Saturn

## Uf d Wält chuu
* 1723: Achilles Leissler, e Baasler Rootsherr und Siidebandfabrikant 
* 1899: Alfred Hitchcock, britische Filmregisseur
* 1913: Hulda Autenrieth-Gander, Schwyzer Frauerächtleri
* 1918: Gerhard Friedrich Weber-Benzing, dytsche Haimetforscher
* 1920: Emilie Kastel, dytschi Dialäktdichteri
* 1946: Gerhard Raff, dytsche Hischtoriker un schwebische Mundartautor
* 1962: Manuel Valls, franzesische Bolitiker
* 1969: Magdalena Martullo-Blocher, Schwyzer Unternämeri un Bolitikeri
* 1969: Urs Wehrli, Schwyzer Komiker un Kabarettist
* 1970: Barbara Wurster, dytschi Schauspileri

## Gstorbe
* 587: Radegund, tüüringische Prinzässin, fränkischi Königin, Chlooschtergründerin
* 1849: Friedrich Wilhelm Hitzig, dytsche Theoloog
* 1913: August Bebel, dytsche Fierer vu dr sozialdemokratische Arbaiterbewegig
* 1927: Hermann Abert, dytsche Musikforscher
* 1944: Alfred Kleinknecht, dytsche Zaichner un Moler
* 1947: Johann Jakob Dickenmann, Schwyzer Lehrer, Gmaindsbolitiker und Sprochforscher
* 1973: Paul Scheuermeier, Schwyzer Lehrer und Sproochwüsseschaftler

## Weblink
14. August

Dr **14. Augschte** isch dr 226. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 227. in Schaltjohr), dodermit blybe no 139 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1502: Dr Christoph Kolumbus setzt uf syre Vierte Rais bi Kap Honduras zum erschte Mol sy Fueß uf s amerikanisch Feschtland.
* 1842: Dr vu dr US-Armee z Florida gfiert Zweet Seminolechrieg hert uf mit dr fascht vollständige Uusrottig vu dr Seminole-Indianer.
* 1870: Dytsch-Franzesische Chrieg: In dr Nechi vu Metz chunnt s zwische franzesische un preußische Druppe zue dr Schlacht bi Colombey.
* 1941: Dr Franklin D. Roosevelt un dr Winston Churchill unterzaichne uf dr *HMS Prince of Wales* d *Atlantik-Charta*, wu si iri Vorstellige vun ere neie Wältornig noch em Zweete Wältchrieg din ufgschribe hän. Die Charta wird noch em Chrieg di zäntral Grundlag fir di Verainte Natione.
* 1947: Pakistan wird bildet us dr mehhaitli muslimische Regione vu Britisch-Indie.
* 1949: Bi dr Wahl zum erschte Dytsche Bundesdag wird d CDU/CSU sterkschti Fraktion.
* 1955: Uruffierig vu dr Oper *[[Irische Legende]]* vum Werner Egk noch em William Butler Yeats im Festspielhaus Salzburg.
* 1971: Bahrain wird unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1740: Pius VII., Papscht vu 1800 bis 1823
* 1768: Friedrich August Köhler, dytsche Pfarrer un Autor vu Sachliteratur
* 1821: Franz Josef Schild, Schwyzer Dokter, Bolitiker un Schriftsteller
* 1847: Robert Comtesse, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1882: William Pierrehumbert, Schwyzer Lexikograaf
* 1906: Tom Pickett, US-amerikanische Bolitiker
* 1933: Richard R. Ernst, Schwyzer Chemiker
* 1954: Christian Gross, Schwyzer Fueßballtrainer un –spiiler
* 1954: Alexander Schoch, dytsche Bolitiker
* 1968: Sabine Dahinden, Schwyzer Färnsehmoderatori
* 1983: Mila Kunis, ukrainisch-amerikanischi Schauspiileri
* 1985: Kunz, Schwyzer Musiker
* 1988: Lilith Stangenberg, dytschi Schauspiileri

## Gstorbe
* 1464: Pius II., Bapst,  Humanist, Schriftsteller, Historiker, Poet und Uniwersalgleerte
* 1833: Placidus a Spescha, Schwyzer Benediktiner und Forscher
* 1950: Willrath Dreesen, dütsche Mundartdichter
* 1956: Bertolt Brecht, dytsche Schriftsteller

## Weblink
15. August

Dr **15. Augschte** isch dr 227. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 228. in Schaltjohr), dodermit blybe no 138 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 778: E Dail vum fränkische Heer unter em Karl em Große wird im Dal vu Roncesvalles vu ortsaasässige Basken iberfalle un vellig vernichtet. Unter dr Gfallene isch au dr bretonisch Markgrof Hruotland, wu speter s Rolandslied gwidmet wird.
* 1235: Uf em Rychsdag z Mainz, wu vum Chaiser Friedrich II. yybruefe woren isch, wird dr Mainzer Landfride bschlosse.
* 1534: D Societas Jesu wird grindet.
* 1539: Dr Chenig Franz I. lait im „Edikt vu Villers-Cotterêts“ fescht, ass nume no di franzesisch Sproch in Urkunde un in dr Verwaltig derf brucht wäre.
* 1947: Indie wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1948: Sidkorea wird unabhängig.
* 1960: D Republik Kongo wird unabhängig vu Frankrych.
* 1969: S Woodstock-Festival fangt aa.

## Uf d Wält chuu
* 1769: Napoléon Bonaparte, franzesische General un Chaiser
* 1771: Walter Scott, schottische Dichter
* 1809: Johann Jakob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 1872: Aurobindo Ghose, indische Bolitiker, Philosoph un Mystiker
* 1924: Udo Kunz, dytsche Unternämmer un Bolitiker
* 1924: Alain Juppé, franzesische Bolitiker
* 1927: John Cranko, britische Danzregisseur un Choreograf
* 1968: Massimo Ceccaroni, Schwyzer Fuessballspiler
* 1982: Lia Quartapelle, italienischi Bolitikeri
*1990: Jennifer Lawrence, us-amerikanischi Schouspilere

## Gstorbe
* 1118: Alexios I., Chaiser vum Byzantische Rych
* 1885: August Corrodi, Schwyzer Dichter
* 1888: Gottlieb Duttweiler, Schwyzer Unternämmer un Grinder vu dr Migros
* 1932: Bertin Nitz: dytsche Chaufmann un Haimetdichter
* 1951: Armin Diem, eschtrychische Dichter
* 1967: René Magritte, belgischi Moleri
* 2017: Arthur Honegger, Schwyzer Schurnalischt un Schriftsteller
* 2023: Ursula Cantieni, schwyzerisch-dytschi Schauspileri

## Sunschtigs
* Mariä Himmelfahrt
* Nationalfyrtig vu Liechtestaa

## Weblink
Friede von Utrecht

Dr **Friide vo Utrecht** umfasst meereri Friidensverdrääg, wo im Spanische Erbfolgchrieg 1713 en Änd gmacht häi und im niiderländische Utrecht abgschlosse worde si.

Wo s im Früelig und Summer 1713 zum Abschluss vo Friidensverdrääg zwüsche de mäiste Staate choo isch, wo am Spanische Erbfolgchrieg mitkämpft häi, het dr Kaiser Karl VI. dänkt, ass nit gnueg wurd uuseluege für iin, wo aber Frankriich baraat gsi isch, witerzkämpfe het er 1714 dr Friide doch meer oder weeniger aagnoo. S Häilige Römische Riich und Bortugal häi erst spööter mit Spanie Friide gmacht.

## S Abkomme
Dr Philipp V. vo Anjou, dr Änkel vom Louis XIV. vo Frankriich, wo wäägen em dr Chrieg usbroche isch, won er Köönig vo Spanie worde isch, isch anerkennt worde. Drfüür häi Spanie und Frankriich versproche, ass die bäide Länder nie in ere bourbonische Personalunion veräinigt wurde. Dr Philipp het für sich und sini Noochkomme uf jede Aaspruch an dr Chroone vo Frankruich verzichdet, dr Louis XIV. het s gliiche gmacht für die franzuöösische Bourbone Spanie gegenüber.  1883 häi die spanische Bourbone denn aber doch Aaspruch uf die franzöösischi Chroone erhoobe, im Widerspruch zu dr Regelig vo Utrecht.

Spanie isch ufdäilt worde. S Hauptland und d Kolonie het dr Philipp bhalte, dr Räscht isch an s Huus Ööstriich gange, drunder die Spanische Niiderland, s Köönigriich Neapel, s Köönigriich Sardinie und s Herzogdum Mailand. S Köönigriich Sizilie isch an Saboye gfalle. Groossbritannie het Gibraltar und Menorca überchoo und s Monopol für e Sklavehandel mit de spanische Kolonie z Amerika (Asiento de negros). Die Veräinigte Niiderland häi e Räije vo Barrièrefestige überchoo, zum sich gege Frankriich chönne verdäidige, und Handelsrächt in de spanische Kolonie. E Däil vom Herzogdum Geldern, wo Spanie dröi bliibe isch, isch zu Pröisse choo.

Frankriich het in Nordamerika d Insle Nöifundland, Nöischottland und Nöibraunschweig an Groossbritannie müesse abdräte und s Gebiet um d Hudson Bay, wo si bsetzt ghaa häi, an d Brite zrugggee. Vo Savoye het Frankriich die chliini Groofschaft Barcelonnette überchoo und vom Huus Oranie-Nassau s Fürstedum Orange. D Verlust vo Frankriich si under anderem dank sinere gschickte Diplomatii begränzt bliibe.

Dr Friide vo Utrecht wird im Allgemäine als dr erste Aasatzpunkt für s spöötere Gliichgwicht vo de Mächt aagluegt, wo bis zum Aafang vom 19. Joorhundert zun ere Pentarchii in Öiropa gfüert het.

## Kwelle


## Weblingg

* Britischi Version vom Teggst (PDF-Datei; 1,68&nbsp;MB)
17. August

Dr **17. Augschte** isch dr 229. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 230. in Schaltjohr), dodermit blybe no 136 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1000: Dr Stephan I. wird z Gran vun eme päpschtlige Gsandte zum erschte Chenig vu Ungarn gchrent.
* 1805: In dr Nechi vu dr Burg Unspunne bi Interlache findet s erscht Unspunnefäscht statt. S Alphirtefäscht drait zue dr Widerbeläbig vu dr Schwyzer Sportarte Schwinge un Staistosse by.
* 1835: In dr Schwyz wird s «Konkordat yber e gmainsami schwyzerischi Maß- un Gwichtsornig» bschlosse; dodrmit blybt me zwor bi de traditionelle Mäß, definiert si aber metrisch (lueg alti Maßainhaite).
* 1960: D Republik Gabun wird unabhängig vu Frankrych.
* 1969: S Woodstock-Festival goht z Änd.

## Uf d Wält chuu
* 1686: Nicola Antonio Porpora, italienische Komponischt
* 1754: Ignaz Felner, dytsche Theolog un Schriftsteller
* 1761: Johann Rudolf von Frisching, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 1869: Bernhard Jäggi, Schwyzer Bolitiker un Gnosseschafter
* 1893: Mae West, US-amerikanischi Schauspiileri
* 1918: Fritz Schärer, dytsche Mundartautor
* 1931: Bernhard Fütterer, dytsche Mundartautor
* 1942: Ulrich Knellwolf, Schwyzer Pfaarer und Autor
* 1960: Stephan Eicher, Schwyzer Sänger
* 1977: Thierry Henry, franzesische Fueßballspiler

## Gstorbe
* 309: Eusebius, Bischof vu Rom
* 1335: Rudolf Hesso, Markgrof vu Bade
* 1879: Otto Funke, dytsche Physiolog
* 1967: Hermann Keller, dytsche Musikwisseschaftler
* 1970: Ernst Niefenthaler, dytsche Buur un Dialäktdichter
* 1980: Jakob Klaesi, Schwyzer Psychiater
* 1981: Alexander Zschokke, Schwyzer Bildhauer
* 2005: Elsa Lüthi-Ruth, Schwyzer Chrankeschweschter
* 2010: Francesco Cossiga, italiänische Bolitiker
* 2015: Gerhard Mayer-Vorfelder, dytsche Bolitiker un Sportfunktionär
* 2016: Dieter Hagenbach, Schwyzer Verleger
* 2017: René Quellet, Schwyzer Pantomine
* 2019: Walter Buser, Schwyzer Bundeschanzler

## Weblink
18. August

Dr **18. Augschte** isch dr 230. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 231. in Schaltjohr), dodermit blybe no 135 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1392: Dr albanisch Firscht Georg Thopia iberschrybt sy Stadt Durrës dr Republik Venedig.
* 1896: S dytsch Burgerli Gsetzbuech BGB wird verchindet. S dritt am 1. Jänner 1900 in Chraft un isch in vylfach umgschaffter Form bis hite giltig.
* 1982: S Land Bade-Wirttebärg ibernimmt vum Spiilchartehärsteller ASS s Dytsch Spiilchartemuseum un delegiert d Dregerschaft iber s Museum an d Stadt Leifelde-Echterdenge.
* 1993: S um 1300 böue wichtigscht Wohrzaiche vu dr Stadt Lozärn, d Kapellbrügg, brännt zum Großdail nider.

## Uf d Wält chuu
* 1663: Catherine Repond, aini vu dr letschte Fraue, wu in dr Schwyz wäge Häxerei aagschuldigt un hiigrichtet woren isch
* 1705: Emanuel Büchel, Schwyzer Zaichner un Aquarellischt
* 1936: Robert Redford, US-amerikanische Schauspiiler
* 1953: Louie Gohmert, US-amerikanische Bolitiker
* 1968: Markus Heiniger, Schwyzer Liedermacher
* 1975: Stephanie Gossger, dytschi Schauspileri
* 1976: Michael Greis, dytsche Biathlet
* 1983: Mika, libanesisch-britische Sänger, Komponischt und Produzänt
* 1988: Mauro Caviezel, Schwyzer Skirännfahrer

## Gstorbe
* 849: Walahfrid Strabo, dytsche Benediktinermönch un Autor
* 1227: Dschingis Khan, mongolische Großkhan
* 1781: Giuseppe Torelli, italienische Mathematiker
* 1839: David von Wyss, Schwyzer Bolitiker
* 1841: Jonathan Friedrich Bahnmaier, dytsche Pfarrer, Lyriker un Hochschuellehrer
* 1892: Salomon Fehrenbach, badische Jurischt, Autor un Bolitiker
* 1901: Otto Sutermeister, Schwyzer Pädagog un Märlisammler
* 1910: Johann Jakob Schaub, Schwyzer Lehrer un Haimetforscher
* 1977: Alfred Rasser, Schwyzer Kabarettischt un Schauspiler
* 1992: Tista Murk, Schwyzer Schriftsteller
* 2018: Kofi Annan, ghanaische Diplomat un UN-Generalsektretär
* 2018: Ruedi Hunsperger, Schwyzer Schwinger
* 2024: Alain Delon, franzesische Schauspiiler

## Weblink
UEFA Champions League

D **UEFA Champions League** [] isch e Wettbewärb für öiropäischi Fuessball-Veräinsmannschafte vo de Manne under em Dach vom öiropäische Fuessballverband (UEFA). Die Bezäichnig gältet sit dr Säsong 1992/93, vo 1955 bis 1992 het d Veraastaltig as **Öiropapokal vo de Landesmäister** stattgfunde. Er wird jeedes Joor im Raame vom Öiropagöp usdräit und gältet im Vergliich zu dr UEFA Europa League as dr wichdigeri vo de bäide Wettbewärb.

Am mäiste gwunne het dä Wettbewärb dr spanisch Klub Real Madrid, wo 15mool Erste worde isch. Us em dütsche Sproochruum si bis jetz dr FC Bayern München (sächs Siig), dr Hamburger SV und Borussia Dortmund (bäidi äimol) erfolgriich gsi.

Dr CL-Siig kwalifiziert e Mannschaft zum UEFA Super Cup und zur FIFA-Klub-Wältmäisterschaft.

## Gwinner

## Weblink

* UEFA Champions League-Website
FC Chelsea

Dr **FC Chelsea** (offiziell *Chelsea Football Club*) isch e änglische Fuessballklub, wo im Joor 1905 vo de Mears-Brüeder gründet worde isch. Dr Mannschafft säit mä au *The Blues* und si spiilt iiri Häimspiil im Stadion *[[Stamford Bridge (Stadion)|Stamford Bridge]]* im Weste vo London. 

Am 1. Juli 2003 het dr russisch Öl-Milliardäär Roman Abramowitsch dr Klub kauft und het sithäär umgrächnet mee as 950 Millione Öiro in nöiji Spiiler investiert.

D Farb vo de Häimliibli isch blau. In de Joor 1955, 2005, 2006 und 2010 isch Chelsea änglische Mäister worde. 2011/12 het dr Veräin d UEFA Champions League gwunne.

## Weblink

* Offizielli Website vom FC Chelsea
Schlacht bei Dettingen

D **Schlacht bi Dettinge** vom 27. Juni 1743 zwüsche Groossbritannie, Kurhannover und em habsburgische Huus Ööstriich uf dr äinte Site und de Franzoose uf dr andere het wäärend em Ööstriichische Erbfolgchrieg im hütige Karlstäi in dr Nööchi vo Aschaffeburg (Bayre) stattgfunde und die Verbündete häi d Franzoose gschlaage.

## Folge

D Franzoose häi sich noch iirer Niiderlaag über e Rhii zruggzooge. 
## Sustigs
D Schlacht bi Dettinge isch die letschti Schlacht in dr britische Gschicht, wo dr Köönig persöönlig drbii gsi isch. Dr Georg Friedrich Händel het denn si *[[Dettinger Te Deum]]* komponiert, zum dr Siig z fiire und es isch am 27. Novämber vo däm Joor vor em Köönig und em ganze Hofstaat urufgfüert worde.

## Litratuur
* Hans-Bernd Spies, Helmut Winter (Hrsg.): *Die Schlacht bei Dettingen 1743. Beiträge zum 250. Jahrestag* (= *Veröffentlichungen des Geschichts- und Kunstvereins Aschaffenburg e.&nbsp;V.* Bd. 38). Geschichts- und Kunstvereins Aschaffenburg e.&nbsp;V., Aschaffenburg 1993, ISBN 3-87965-061-6.

## Weblingg
* https://web.archive.org/web/20161020092638/http://www.sehepunkte.de/2005/02/pdf/6903.pdf Rezension des Buches *Vier Monarchien - vier Öffentlichkeiten. Kommunikation um die Schlacht bei Dettingen* (PDF-Datei; 60&nbsp;kB)
* https://web.archive.org/web/20130426171156/http://www.britishbattles.com/battle_of_dettingen.htm BritishBattles.com: Battle of Dettingen (ängl.)
Concerto grosso

Bim e **Concerto grosso** stoot e chliini Grubbe vo Instrumänt (Concertino, it. chliises Konzärt), wo solistisch behandlet wird, ere gröössere (Concerto grosso, it. groosses Konzärt) gegenüber; de Passaasche, wo bäidi Grubbe zämme spiile, bezäichnet mä as Tutti. D Ripieno-Stimme, wo in de Tutti spiile, wärde mäistens meerfach bsetzt. S Concerto grosso isch us ere Erwiterig vo dr Triosonate entstande, en andere Vorlöifer isch die venezianischi Meerchöörigkäit. Formal folgt s vilmol dr Chillesonate (viersetzig langsaam – gschnäll – langsaam – gschnäll) oder dr Kammersonate (Iiläitig und e baar Danzsätz).

Scho bim Francesco Usper (1619) und im Massimiliano Neri sim op. 2 (1651) finde mä die erste Bischbil. Dr Alessandro Stradella het as Erste d Bezäichnige *Concertino* und *Concerto grosso* (spööter *Ripieno*) in ere Kantaatekomposizioon brucht. Är isch au dr Erst gsi, wo mit sine „Sinfonie a piú stromenti“ die erste vollständige Wärk vom Schaner gschriibe het. 

D Witerentwigglig het in dr Middi vom 17. Joorhundert vor allem z Italie stattgfunde. 1698 het dr Giovanni Lorenzo Gregori as erste e Sammlig under em Wärkditel „Concerti grossi a piú stromenti“ veröffentligt. Dr Arcangelo Corelli het scho in de 1680er Joor d Concerti op.6  komponiert, si si aber erst 1714 z Amsterdam druckt worde. Anderi Bischbil si zwar as „Concerti“ oder „Sinfonie à 4, 5, 6, 7“ bezäichnet worde, entspräche aber wie si aagläit si genau em Schema, wo doo beschriibe isch. D Wärk vom Tomaso Albinoni, Alessandro Marcello oder Giuseppe Tartinisötte doo erwäänt wärde. 

Wil di Stimme vo de bäide Grubben nit unabhängig gfüert worde si, het dr Georg Muffat, wo im Corelli si Art si ufzfüere us äigener Aaschauig kennt het, die flexible Möögligkäite vo dr Bsetzig beschriibe: „à tre“, also as Triosonate, „à quattro“, d. h. Tutti und Soli zämmezooge, und d Gegenüberstellig vom Concertino und em chorisch bsetzte Ripieno. Es isch au üüblig gsi, d Striicher dur Oboe, Flööte und Fagott zergänze, wo  *colla parte* gspiilt häi. Dr Muffat het sini erste Concerti 1682 z Rom komponiert, si si bim Corelli dehäi under däm sinere Läitig „usbrobiert worde“.

1687 het dr Corelli im Ufdraag vo dr Köönigin Christine vo Schweede e Konzärt für e Papst Innozenz XI. gschriibe, won er 150 Striicher iigsetzt het, was für die Zit nit unüüblig gsi isch. S Orchester an S. Petronio z Bologna het zu sällere Zit 120 Striicher ghaa. Bi bsundrigs fiirlige Aaläss in de groosse Kathedrale si bi de Concerti grossi d Concertinostimme mit Oboe und Drumbeete versterkt worde.

## Litratuur
* Hans Engel: *Das Concerto Grosso.* Das Musikwerk Band 15. Neuausgabe. Laaber-Verlag, Laaber 2005, ISBN 3-89007-618-1.

## Fuessnoote
Bünzli

**Bünzli** isch zum äinten en Schwyzer Familiename, zum anderen im Schwyzertüütsch s Woort für e chlykarierti Persoon, aso für en Spiessbürger.

## Familiename
De Familiename Bünzli isch im Züri-Oberland scho syt Jarhunderte dihäime.

Weli Bidüütig dëë Name uursprüngli ghaa hät, wäiss me nööd. En alte Persoonename *Bunzo* isch es waarschyndli nöd gsy, wil s en söttige schynts nie ggëë hät. Me hät drum a mittelhoochtüütsch *binez, binz* ‚Binse, graasartigi Sumpfpflanze‘ tänkt, was vilicht au scho en Oortsbizäichnig hät chöne gsy sy, öppe *Binz* in de Gmäind Muur im Kanton Züri oder en Hoofname *(bi de) Binse*. En andere Voorschlaag gaat vo mittelhoochtüütsch *punze* ‚ggäichts Wyfässli‘ uus, emene Leenwoort us em Latynisch.

## Spiessbürger
Di appellativisch Bidüütig ‚Spiessbürger‘, wo im modërne Schwyzertüütsch gang und gëëb isch, hät das Woort eerscht im Lauff vom 20. Jarhundert überchoo. De viert Band vom *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerischen Idiotikon]],* wo 1901 usechoo isch und wo das Woort müesst vorchoo, gchänt si ämel nanig.

Der Uusgangspunkt für de Wandel vom Familiename zum Appellativ törfft di oordentlich und spaarsam Züs Bünzli us em Göpf Chäller synere Nowäle *Die drei gerechten Kammacher* (1856) sy. Das di hütig Bidüütig ‚Spiessbürger‘ aber gmäinschwyzertüütsch woorden isch, isch sicher em Fredy Scheim und synere populëëre Büünefiguur Häiri Bünzli z verdanke, wo i de Tialäktposse *Käsefabrikant Heiri Bünzli* und i de Film *Bünzli's Grossstadt-Erlebnisse* (1930; Reschy: Robert Wohlmuth) und *Ohä lätz! De Bünzli wird energisch!* (1935) d Hauptrole spilt.

## Beleeg und Quäle


## Weblinks
* Christoph Landolt und Martin Graf: ''Bünzli,'' i: *Wortgeschichten* vom 4.&nbsp;Juli 2012, useggää vo de Redaktion vom Schwyzerischen Idiotikon.
19. August

Dr **19. Augschte** isch dr 231. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 232. in Schaltjohr), dodermit blybe no 134 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1493: Dr Maximilian I. wird Chaiser vum Hailige Remische Rych.
* 1844: Noch em Aargauer Chloschterstryt stellt dr Kanton Aargau uf dr Dagsatzig dr Aadrag, ass d Jesuiten us dr Schwyz verdriibe wäre, was d Dagsatzig aber ablähnt.

## Uf d Wält chuu
* 1631: John Dryden, änglische Dichter
* 1883: Coco Chanel, franzesischi Modedesigneri
* 1907: Eugen Zimmermann, dytsche Moler
* 1946: Bill Clinton, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 1951: John Deacon, britische Rockmusiker

## Gstorbe
* 14: Augustus, remische Chaiser
* 1493: Friedrich III., Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1662: Blaise Pascal, franzesische Philosoph, Physiker und Mathematiker
* 1890: Martin Birmann, Schwyzer Bfaarer un Armeninschpäkteur
* 1895: Ludwig Tobler, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1936: Federico García Lorca, spanische Schriftsteller
* 1953: Otto Gröger, eschtrychisch-schwyzerische Dialäktforscher
* 1971: Reinhold Maier, dytsche Bolitiker
* 1977: Groucho Marx, US-amerikanische Schauspiiler
* 2003: Hubert Treyer, dytsche Dialäktdichter
* 2019: Federica Diémoz, italienischi Sprochwisseschaftleri
* 2020: Helmut Hubacher, Schwyzer Bolitiker un Autor
* 2020: Karl Imfeld, Schwyzer Pfarrer, Volkskundler un Schriftsteller
* 2022: Felix Huby, dytsche Autor
* 2023: Hans Rudolf Gysin, Schwyzer Bolitiker

## Weblink
20. August

Dr **20. Augschte** isch dr 232. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 233. in Schaltjohr), dodermit blybe no 133 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 636: In dr Schlacht am Jarmuk siige d Araber iber d Byzantiner. No däre Schlacht chunnt di islamisch Expansioon in Schwung.
* 655: In dr Seeschlacht vu Phoinix siige di arabisch iber di byzantisch Flotte.
* 1191: 2.700 muslimischi Gfangeni vu dr eroberete Stadt Akkon wäre vum Chryzfahrerheer vum Dritte Chryzzug unter em Richard Löwenherz umbrocht.
* 1619: Dr atlantisch Sklavehandel chunnt uf dr Nordamerika. Di eerschte 20 schwarze Sklave wäre uf eme niderländische Schiff uf Jamestown (Virginia) verschlaipft.
* 1851: Uruffierig vu dr romantische Oper *Aurelia, Herzogin von Bulgarien* vum Conradin Kreutzer z Kassel.
* 1977: Di amerikanisch Ruumsonde *[[Voyager 2]]* startet uf dr Wäg zue dr Planete Jupiter, Saturn, Uranus un Neptun.
* 1991: Eschtland wird unabhängig vu dr Sowjetunion.

## Uf d Wält chuu
* 1920: Hermann Heidegger, dytsche Hischtoriker
* 1937: Georg Thoma, dytsche Skispringer
* 1948: Bernhard Russi, Schwyzer Skirännfahrer
* 1968: Michèle Minelli, Schwyzer Schriftstelleri un Draibuechautori

## Gstorbe
* 984: Johannes XIV., Papscht
* 1153: Bernhard vu Clairvaux, mittelalterlig Abt, Chryzzugsbrediger un Mystiker
* 1823: Pius VII., Papscht
* 1823: Friedrich Arnold Brockhaus, dytsche Verleger un Rusgeber vum *Conversations-Lexicon*, dr spetere Brockhaus-Enzyklopädi
* 1914: Pius X., Papscht
* 1959: Alfred Kubin, eschtrychische Grafiker un Schriftsteller
* 1959: Patrick Lo Giudice, italienisch-schwyzerische Chinschtler
* 1978: Walter Füsslin, dytsche Psychiater un Dialäktdichter
* 1995: Hugo Pratt italienische Comicautor
* 2015: Egon Bahr, dytsche Bolitiker

## Weblink
21. August

Dr **21. Augschte** isch dr 233. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 234. in Schaltjohr), dodermit blybe no 132 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1526: Dr spanisch Entdecker Alonso de Salazar entdeckt as erschte Europäer d Marshallinsle.
* 1911: Bi Renovierigsarbeten im Louvre wird em Leonardo da Vinci sy *Mona Lisa* gstohle.
* 1991: Lettland wird unabhängig vu dr Sowjetunion.
* 2005: 1,2 Millione Mänsche fyre mit em Papscht Benedikt XVI. d Abschlussmäss vum XX. Weltjugeddag uf em Marienfeld bi Köln.

## Uf d Wält chuu
* 1764: Bernhard Galura, Firschtbischof vu Brixe
* 1882: Maria Beyerle, dytschi Lehreri un Bolitikeri
* 1907: Marta Heinimann, Schwyzer Schriftstelleri
* 1967: Charb, franzesische Karikaturischt un Journalischt

## Gstorbe
* 1918: Samuel B. Cooper, US-amerikanische Bolitiker
* 1940: Hermann Obrecht, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1940: Leo Trotzki, russische Revolutionär
* 1953: Jesse M. Combs US-amerikanische Bolitiker
* 1969: Gustel Ehrmann-Bretzing, elsässischi Schriftstelleri
* 2019: Ines Torelli, Schwyzer Schauspilere
* 2025: Eugen Gomringer, bolivianisch-schwyzerische Schriftsteller

## Weblink
16. August

Dr **16. Augschte** isch dr 228. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 229. in Schaltjohr), dodermit blybe no 137 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 963: Dr Nikephoros II. wird Chaiser vum Byzantinische Rych.
* 1821: S Erzbischtum Fryybeg entstoht dur e päpschtligi Verfiegig, s johrhundertealt Bischtum Konschtanz erlischt glychzytig.
* 1857: Dr Norman Robert Pogson entdeckt dr Aschteroid (46) Hestia. 
* 1878: Di erscht Uusgab vum Liechtensteiner Volksblatt chunnt uuse.
* 1960: Zypre wird dur s *Zürcher un Londoner Abchuu* Großbritannie, Griecheland un dr Türkei as Republik Zypre unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1877: Augusto Giacometti, Schwyzer Mooler
* 1907: Edward James, britische Chunschtsammler un Mäzen
* 1913: Menachem Begin, israelische Bolitiker
* 1948: Annemarie Huber-Hotz, Schwyzer Bundeschanzleri
* 1951: Alois Lüönd, Schwyzer Schwyzerörgeler
* 1958: Madonna, US-amerikanischi Sängeri

## Gstorbe
* 1705: Jakob Bernoulli, Schwyzer Mathematiker un Physiker
* 1865: Hermann Hauff, dytsche Schriftsteller
* 1977: Elvis Presley, US-amerikanische Rock'n'Roll-Sänger un Schauspiler
* 2015: Christiane Langenberger, Schwyzer Bolitikeri
* 2018: Aretha Franklin, US-amerikanischi Sängeri
* 2023: Nora Szech, dytschi Wirtschaftswisseschaftleri

## Weblink
Dettinger Te Deum

S **Dettinger Te Deum** (HWV 283) isch e gäistligs Chorwärk vom Georg Friedrich Händel, wo uf em liturgische Teggst vom Te Deum basiert. Dr Händel het s zur Fiir vom Siig vo de Ööstriicher und Brite über d Franzoose in dr Schlacht bi Dettinge komponiert. S Original isch für zwäi Chöör und e groosses Orchester gschriibe. 

Dr Händel het fümf Te-Deum-Komposizione gschriibe, und vo deene isch s Dettinger näben em Utrechter Te Deum am bekanntiste.

## Weblingg
* 
* Dettinger Te Deum: MIDI/MP3-Version, 

## Fuessnoote
Medinat Achziw

**Medinat Achziw** (au *Akhzivland*) isch e «Mikronazioon», wo 1971 der Eli Awiwi (* 1930, † 2018) gründet het.

## Geografy
Es isch es Dorf, wo näbe dä Ruine vo dr antike Haafestadt Achziw im westlige Galiläa an dr Küste vom Middelmeer lyt, öbbe fümf Kilometer nördlig vo dr israelische Stadt Naharija.

Dr 'Staat' bestoot us eme Feriedorf, in dr Umgääbig isch e Nazionalpark, e Schuel vo dr israelische Naturschutzgsellschaft und d Überräst vom arabische Dorf Azib ( الزيب), wo d Iiwooner von em im israelische Unabhängikäitschrieg gflüchdet si. Dr Staat Israel het Achziw nie anerkennt, s Turismusministerium het aber mit em Wärbig im Usland gmacht.

## Gschicht
Scho in dr Iisezit het s z Achziw e wichdige Haafe ghaa. Dr Ort wird au in dr Bible erwäänt (Josua 19), er häig em Stamm Ascher ghöört. Au in dr Zit vo dr Mischna het d Stadt blüet. in dr Chrüzfaarerzit het e Ridder d Stadt as Gschänk überchoo und spööter häi sä d Mamluke erooberet, und s Fischerdorf Azib isch entstande, wo denn im israelische Unabhängikäitschrieg vo dr Bevölkerig verloo worde isch.

1952 het der Eli Awiwi vom Staat zwäi Geböid im Ort gmietet und het es eklektischs Museum ufdoo. Vor allem in de 1970er Joor isch s Feriedorf e Dräffpunggt vo dr Boheeme und vo junge Lüt gsi. 1971 häi dr Eli Awiwi und si Frau Rina d Unabhängikäit vo Achziw erkläärt us Brotest gege d Gründig vom Nazionalpark am Ort. Dr Awiwi isch Bresidänt worde und Achziw het e Faane und e Nazionalhümne überchoo. E Zitlilang häi si au Bäss uusegee und d Bsuecher häi sich iiri Bäss chönne lo abstämple.

## Weblink

* Ein-Mann-Nation Die 10 widerspenstigsten Zwergstaaten der Welt, uf zehn.de
22. August

Dr **22. Augschte** isch dr 234. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 235. in Schaltjohr), dodermit blybe no 131 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1614: Dr „Fettmilch-Ufstand“ gege d Misswirtschaft vum Rot vu dr Freie Ryychsstadt Frankfurt am Main mindet in e Pogrom gege di aasässige Jude.
* 1791: Im franzesische Dail vu dr Insle Hispaniola bricht dr Sklavenufstand uus, wu zue dr Uaabhängigkait vu Haiti fiert.
* 1818: Bade chunnt e liberali Verfassig iber, wu ne Ständeversammlig vorsiit un s Großherzogtum zuen ere konschtitutionälle Monarchy macht.
* 1852: Dr Aschtronom John R. Hind entdeckt dr Aschteroid (19) Fortuna. 
* 1981: D Ruumsonde *[[Voyager 2]]* bassiert dr Saturnmond *Iapetus* un sändet erschti Ufnahme zue dr Ärd.
* 1990: Dr Aschtronom Mark R. Showalter entdeckt dr Pan, e Mond vum Saturn.
* 2005: Mehdägigi Rägefäll lese Hochwasser in dr Alpen uus. In dr Nacht vum 22. uf dr 23. August drifft in dr Schwyz e großi Fluetkatastroph bsundersch Bärn un s Bärner Oberland. Sechs Mänsche chemme um s Lääbe. D Schäden im Land lige bi rund 2,5 Milliarde Schwyzer Franke.

## Uf d Wält chuu
* 1485: Beatus Rhenanus, elsässische Humanischt
* 1741: Charles Clerke, britische Seefahrer
* 1754: Augustin Keller, Schwyzer General
* 1800: Hermann Hauff, dytsche Schriftsteller
* 1862: Claude Debussy, franzöösische Komponist
* 1867: Maximilian Oskar Bircher-Benner, Schwyzer Arzt un Ernährigswisseschaftler
* 1873: Karl Nef, Schwyzer Musikwisseschaftler
* 1881: Margaretha Schwab-Plüss, Schwyzer Autorin
* 1904: Edith Kelber, dytschi Bolitikeri
* 1904: Deng Xiaoping, chinesische Bolitiker
* 1921: Kurt Meyer, Schwyzer Germanischt
* 1971: Benoît Violier, franzesisch-schwyzerische Choch
* 1981: Christina Obergföll, dytschi Lychtathleti

## Gstorbe
* 1482: Mechthild von der Pfalz, Prinzässin vo der Kurpfalz, Gräfin vo Württebärg und Herzogin vo Öschtrych
* 1779: Charles Clerke, britische Seefahrer
* 1858: Christoph Merian, Schwyzer Großgrundbsitzer un Grinder vu dr Christoph Merian Stiftig
* 1895: Wilhelm Senn, Schwyzer Lehrer und Dichter
* 1942: Louis Gauchat, Schwyzer Romanischt
* 1956: Toni Rothmund, dytschi Schriftstelleri
* 1974: Ida Suter, Schwyzer Germanischti
* 2001: Otto Borst, dytsche Historiker un Autor
* 2009: Adrien Zeller, franzesische Bolitiker
* 2022: Fredy Studer, Schwyzer Jazzmusiker

## Weblink
Ripieno

S **Ripieno** (ital. ‚voll‘), abkürzt: R, rip., isch e Bezäichnig, wo us em 18. Joorhundert stammt und für s volle Orchester (Tutti) im Concerto grosso, die volli Orgle (Organo pleno) und im Allgemäine für alli meerfach bsetzte Stimme stoot, wo im Geegesatz zu de Stimme stönde, wo solistisch konzertiere; au im Chor. As **Ripieniste** oder Tuttiste wärde dämentsprächend Orchestermusiker oder Sänger ooni solistischi Ufgoobe bezäichnet. Dr Carl Friedrich Zelter het zum Bischbil am 10. April 1807 mit zää Instrumentaliste in dr Sing-Akademii z Berlin d *Ripieschuel* für Instrumentalmuusig gründet.

Hüte wird s Wort au no für d Bläächblööser im Orchester brucht. Dr basso ripieno verlangt d Versterkig vo de Tutti-Däil bzw. Ritornell. Vilmol wird s Wort zu „repiano“ verballhornt.

*[[Senza ripieno]]* (au *senza ripieni*) häisst, ass nume d Soliste bzw. die erste Pult vom ene Orchester sölle spiile. In dr Spiilbraxis vom barocke Concerto grosso bedütet daas aber nit, ass s begläitende Ripieno müess stumm bliibe, vilmee wird s solistische Concertino denn nume von ere chliine Grubbe vom Ripieno begläitet.

Im Orglebau isch Ripieno sit öbbe 1900 die italiänischi Bezäichnig für s Plenum von ere Orgle.

## Fuessnoote
23. August

Dr **23. Augschte** isch dr 235. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 236. in Schaltjohr), dodermit blybe no 130 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1388: In dr Schlacht bi Deffenge unterlige d Seldner vum Schwäbische Städtebund dr Druppe vum Grof Eberhard II. vu Wirtteberg un em Ruprecht vu dr Pfalz. D Niderlag laitet s Änd vu dr ryychsbolitische Bedytig vu Städtebind yy.
* 1514: In dr Schlacht bi Tschaldiran siige d Osmane under em Sultan Selim I. iber d Perser.
* 1535: Dr Johannes Calvin volländet di erscht Uusgab vu dr *Institutio Christianae Religionis*, sym bis 1559 als erwyterete theologische Hauptwärch.
* 1849: D Niderschlagig vu dr revolutionäre Republik Venedig dur eschtryychischi Druppe markiert dr Siig vu Eschtrych iber d Märzrevolution in syyne Vasallestaate.
* 1989: Singigi Revolution: Iber zwai Millione Eschte, Lette un Litauer schließe si zuen ere Mänschechette („Baltischer Wäg“) zämme, go fir d Unabhängigkait vu dr Baltische Staate vu dr Sowjetunion demonschtriere.
* 1990: D DDR-Volkschammere z Berlin (Oscht) bschließt mit 294 zue 62 Stimme (bi zwoo Enthaltige) dr Byydritt vu dr DDR zue dr Bundesrepublik Dytschland no Artikel 23 vum Grundgsetz zum 3. Oktober.

## Uf d Wält chuu
* 1388: Eberhard IV., Grof vu Wirttebärg
* 1754: Ludwig XVI., franzesische Chenig
* 1902: Robert Minder, Germanischt us m Elsass
* 1924: Ephraim Kishon, ungarisch-israelische Schriftsteller
* 1924: Max Knecht, Schwyzer Bolitiker
* 1930: Michel Rocard, franzesische Bolitiker
* 1934: Renate Zoepffel, dytschi Althischtorikeri
* 1948: Hanspeter Wieland, dytsche Schriftsteller
* 1970: Jutta Niemann, dytschi Bolitikeri
* 1971: Marion Gentges, dytschi Bolitikeri
* 1978: Kobe Bryant, US-amerikanische Basketballspiler
* 1979: Friederike Kempter, dytschi Schauspiileri
* 1989: Athina Papafotiou, griechischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 1864: Johann Georg Frech, dytsche Komponischt, Organischt un Musikpedagog
* 1882: Heinrich Rudolf Meili, Baaselbieter Bildhauer
* 1955: Rudolf Minger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2018: Dieter Thomas Heck, dytsche Moderator un Entertainer
* 2018: Hugo Jaeggi, Schwyzer Fotograf

## Weblink
Concertino

As **Concertino** (ital.: *chliises Konzärt*) bezäichnet mä im Barock d Instrumentaalgrubbe, wo solistisch ufdrätet. Si chunnt vor allem im Concerto grosso und in dr Sinfonia concertante vor. Im Concerto grosso stoot si em volle Orchester (Ripieno oder Tutti) gegenüber, wo s äigentlige Concerto grosso isch. D Muusig, wo s Concertino spiilt, isch mäistens virtuoser as die vom Ripieno und vilmol isch si musikalischs Thema andersch as daas vom Concerto grosso.

Im ursprünglige italiänische Concerto grosso bestoot s Concertino mäistens us Striicher, z Dütschland vilmol us Blööser.
Saiteninstrument

E **Saiteninstrumänt**, Fachwort *Chordofoon* (lat.: *corda* Saite), isch e Muusiginstrumänt, wo mä für e Doon erzüüge äini oder meereri Saite verwändet, wo zwüsche zwäi Pünkt gspannt si. In de mäiste Fäll düen d Saite iiri Schwingige uf e Resonanzkörper überdrääge, wo iire Doon versterkt.

Verschiideni Doonhööchene bechunnt mä über, wemm mä - wie zum Bischbil bi dr Giige oder dr Gitarre - äntwääder d Saite abdäilt und eso dr schwingendi Däil vo dr Saite verchürzt, oder mä het für jeede Doon (mindestens) äi äigeni Saite wie bi dr Harfe oder em Klavier oder mä ziet d Saite straffer aa wie bi dr Hoggeharfe. Es gältet immer: je dünner, je chürzer und je straffer gspannt e Saite isch, umso hööcher wird iire Doon.

## Klassifizierige

Saiteninstrumänt cha mä uf e baar Arte süstematisch iiordne.

### Noch däm, wie d Schwingige erzügt wärde

* bi *[[Zupfinstrument|Zupfinstrumänt]]* wärde d Saite mit de Finger, eme Plektrum oder ere mechanische Vorrichdig (Kiel) zupft:
** ooni Griffbrätt: Harfe, Kithara, Lyra, Third-Bridge-Zither
** mit Griffbrätt: Gitarre, E-Bass, Laute, Mandoline, Banjo, Balalaika, Zither, Ukulele, Saz, Oud, Bouzouki, Sitar 
** mit Klaviatur: Cembalo

* bi *[[Streichinstrument|Striichinstrumänt]]* wärde d Saite gstriche:
** mit eme Booge: Violine (Giige), Viola (Bratsche), Violoncello, Kontrabass, Gambe, Psalterium, Erhu, Nyckelharpa
** mit eme Raad: Drüllleijere

* Instrumänt, wo d Saite bin ene mit Schleegel oder Hämmerli aagschlaage wärde:
** mit Schleegel wo mä in de Hand hebt: Hackbrätt
** mit Klaviatur: Klavier, Clavichord

* Instrumänt, wo Saite aagebloost wärde:
** vom Wind: Äolsharfe
** mit em Muul: Goura.

### Noch däm, wie d Schwingige überdräit wärde

* Harfe säit mä alle deene Instrumänt, wo d Saite an äim Ändi diräkt mit dr Resonanzdecki vom Korpus verbunde si und am andere Ändi am ene massive Hals agmacht si.

* As Zithere wärde Instrumänt bezäichnet, wo d Saite käi diräkte Kontakt mit dr Resonanzdecki häi und d Saite wie au d Resonanzdecki an massive Sitedäil (Chlötz) aagmacht si.

*  Laute si Instrumänt won e Hals häi, und d Schwingig vo de Saite über e Stääg uf d Resonanzdecki überdrait wird.

Dr Chistebass ghöört noch deere Iidäilig zur Klass vo de Harfe, s Hackbrätt isch e Zithere und d Giige e Laute. Es git aber au vili Mischforme: so weer s Klavier zum Bischbil e Zithere ooni Resonanzdecki.

## Litratuur
* Alexander Buchner: *Handbuch der Musikinstrumente.* Dausien, Hanau/M 1985. ISBN 3-7684-4169-5

## Weblingg

* Aulos und Leiere im prehistorische Spanie
* ATLAS of Plucked Instruments (ängl.)
Wirtschaftsordnung

D' **Wirtschaftsordnig** seit, wie d'Regle sind und wie Teilnähmer vomne Land im Wirtschaftsläbe handle tüend und sötted. Sie schtellt grundsätzlich d'Form, d'Grössi und d'Entwicklig vonere Volkswirtschaft im Zäntrum.

## Klassifikationskriterie vo Wirtschaftsordnige

Wichtigi Kriterie zu de Iiteilig vo de richtige Wirtschaftsordnig isch d’Schtüürig vo Wirtschaftsprozäss, d‘ Froog nach de Eigentumsrächt, der Ort vo de Priisbildig, d‘ Forme vo de betriebliche Ergebnisrächnig und z’lescht no Forme vo de Finanzwirtschaft.

* *Planigs- und Länkigsforme*: Wänn d‘Produktion und Konsum bestumme wird vonme staatliche Amt, heisst dertigs Zentralverwaltigsswirtschaft. Inere Marktwirtschaft uf de andere Siite plant jedi Unternähmig sälber. D‘ Wirtschaftsabläuf finde am Märcht statt, wos Angebot und Nachfroog tüend regle. 

* *Eigetumsverfassig*: In sozialistische Wirtschaftsordnige ghöred Produktionsmittel em Staat. Bi de kapitalistische ghöred d’Produktionsmittel de Private. Meischtens chamme säge, dass Sozialismus und Zentralverwaltungswirtschaft, Marktwirtschaft und Privateigentum jewiils zämme ghöred.

* *Ort vo de Priisbildig*: Wird de Priis vom Agebot und Nachfroog uf em Märcht bestumme, tuet s'sich um e marktwirtschaftlichi Wirtschaftsordnig handle. Wänn es zäntrals Planigsinstrumänt de Priis für d'Güeter tuet bestimme, seit mer dem Zäntralverwaltigswirtschaft. 

* *Forme vo de betriebliche Ergebnisrächnig*: En wiitere Punkt für d'Definition vonere Wirtschaftsordnig isch d'Form vo de betriebliche Ergebnisrächnig. Bi de martkwirtschaftliche Ordnige isch de Grundsatz vom Gwünn wichtig, d.&nbsp;h. Unternähmige möchtid Gwünn mache. Bi de planwirtschaftliche Ordnige tuet's Planerfülligsprinzip gälte, d.&nbsp;h. d'Betrieb händ s'Ziel, ihre Plän z'folge.  

* *Forme vo de Finanzwirtschaft*: Um die vorherrschendi Wirtschaftsordnig vonere Volkswirtschaft z' beschriiebe, chönd au d'Forme vo de Finanzwirtschaft aagluegt wärde, Unabhängigi Banke- aber au e funktionierendi Stüür- und Abgabesystem sind en Bewiis für e martwirtschaftlichi Grundordnig.  

Innere demokratische Gsellschaft sind de Staat und diä vo ihm feschtgleite Sälbstverwaltigsorgan (Gwerkschafte etc.) vo de Wirtschaft d'Träger vo dr Marktwirtschaft. D'Wirtschaftsordnig isch meischtens ganz nöch mit de Wirtschaftspolitik, Finanz- und Sozialpolitik verbunde. Die früeheri sozialistischi Planwirtschaft existiert hüüt fascht nur no in Nordkorea, teils no in Kuba.

## Einzelnochwiis


## Literatur
* Hans Kaminski: *OEC. Grundfragen wirtschaftlichen Handelns*. Westermann Verlag, Braunschweig 2005.
* Walter Eucken: *Ordnungspolitik.* Hrsg. von Walter Oswald, 1. Auflage, Walter Eucken Archiv: Reihe Zweite Aufklärung, Lit Verlag, Münster 1999, ISBN 3-8258-4056-5.
* Walter Eucken: *Grundsätze der Wirtschaftspolitik*. Hrsg. von E. Eucken, P.K. Hensel, 6. Auflage, J.C.B. Mohr, Tübingen 1990, ISBN 3-16-345548-4.
* K. Paul Hensel: *Grundformen der Wirtschaftsordnung. Marktwirtschaft – Zentralverwaltungswirtschaft*. 3. Auflage, Beck, München 1978.
24. August

Dr **24. Augschte** isch dr 236. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 237. in Schaltjohr), dodermit blybe no 129 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 410: D Weschtgote unter em Alarich I. erobere Rom un raube s uus.
* 1572: In dr Bartholomäusnacht wäre am 23. un 24. Augschte zwische 2.000 un 10.000 Hugenotte z Paris umbrocht.
* 1802: Wel dr Fride vu Lunéville uffigi Detailpinkt gha het, drifft z Regensburg e usserordeligi Rychsdeputation zämme. D Berotige minde 1803 in dr Rychsdeputationshauptschluss.
* 1939: Dytschland un d Sowjetunion ainige sich z Moskau uf e Nitaagriffspakt, dr *Hitler-Stalin-Pakt*. Dr Verdrag, wu uf dr 23. Augschte datiert isch, wird erscht no Mitternacht vu dr Usseminischter Molotow un von Ribbentrop unterschribe.
* 2006: Uf dr 26. Vollversammlig vu dr Internationale Astronomische Union wird entschide, dass em Pluto dr Status as Planet aberkennt wird un dass er in di nei definiert Klasse vu dr Zwärgplanete yygordnet.

## Uf d Wält chuu
* 1511: Jean Bauhin, franzesische Arzt
* 1787: James Weddell, britische Seefahrer un Robbejeger
* 1899: Jorge Luis Borges, spanische Schriftsteller
* 1925: Johannes Hampel, dytsche Pedagog
* 1929: Jassir Arafat, paleschtinensische Bolitiker
* 1940: Wolfgang Jäger, dytsche Bolitikwisseschaftler
* 1948: Rosa Grünstein, dytschi Bolitikeri
* 1959: Nelly Sauter, Schwyzer Fueßballspileri
* 1970: Dan Henderson, US-amerkanische Kampfsportler
* 1979: Franziska Brantner, dytschi Bolitikeri
* 1988: Rupert Grint, britische Schauspiler

## Gstorbe
* 1918: Fanny Oschwald, Schwyzer Schriftstellerin
* 1962: Louis Moilliet, Schwyzer Moler
* 2016: Walter Scheel, dytsche Bolitker un Bundesbresidänt
* 2019: Gilbert Buttazzoni, elsässische Bolitiker

## Weblink