open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Minimalpaar

E **Minimalpaar** isch e Baar vo zwai Wörter, wo sich nume um ai fonetisch-fonologischs Merggmool unterschaide, z. B. "Muus" - "Huus" - " Luus" uf Alemannisch. Das Byschpil bewyst, das [], [] und [] im Alemannische Phonem sinn.  E andres Minimalpaar im alemannischi isch "Buech" - "Buuch". Vomene *Nullphonem* redt mer, wenn de Underschiid ahand vomene nöd vorhandne Phonem entstoot: z. B. "Buuch" - "Bruuch". Auch "Bruuch" miteme lange [] und "Bruch" miteme churze [] bildet e Minimalpaar.

Dör e systematischi Bildig vo Minimalpaar cha s *Phoneminventar* vonere Sprooch bistimmt werde, da haisst ali Phonem wo inere Sprooch vorchömet. S Phoneminventar underschaidet sich i de verschidnige Sprooche. So het s Italienischi z. B. kai /ü/ oder /ö/ oder s Englische het [] und [], wo im Alemannische feelet. 

Wen e Luut wie s /r/, wo im Tütsche und Alemannische je noch Region oder Person verschide uusgsproche werd, oni as sich d Bidütig veränderet, redt mer vonere *[[Freie Variation|Phonemvariante]]*. Die baide Uusproochaarte vom  ("Ich- und Ach-Luut": [] und []) im Hochtütsche bildet ai Phonem, wel si underenand kai Minimalpaar bilde chönet, sondern vo de lutliche Umgebig Abhängig sind. I dem Fall red mer vo Allophon.
Affrikater Konsonant

En **Affrikchate** isch e Verbindig von eme Plosiv und eme Frikchativ. Di alemannische Dialäkchte zeichne sech wege dr hochtütsche Luutverschiebig dür ne großi Vilfalt vo Affrikchaten uus:

*  (z. B. *sitze*, *Gitzi* )
*  (z. B. *lüpfe*, *Tupf* )
*  (z. B. *wecke*, *Äcke* )
*  (z. B. *rutsche*, *Chätschi* )
Schwa

**Schwa** (us em Hebräische: 'das Nichtige') isch e zentralisierte Vokal (IPA: [ə]), wo in de germanische Schprôche (hischtorisch gsee) e reduzierte Vokaal isch. Uf Dütsch (und in de maischte andere germanische Schprôche) wird dä Vokaal als  gschribe. Ds foneetisch Zeiche *ə* het dr bayerisch Germanischt Johann Andreas Schmeller erfunde.

Im Alemannische chunt dr Schwa wie i de meischte Sproche numme inere unbetonte Silbe vor. Er isch usserdäm im Alemannische näbem // dr einzigi Vokal wo i sonere Silbe vorchunt. Numme wenigi Sproche hen au en betonte Schwa, z.&nbsp;B. Albanisch, Rumänisch, Bulgarisch, Afrikaans, mangi Dialäkt vum Katalanische un mangi kaukasische un uralische Sproche.

Bispil: ***e''' Tasch'''e'''lamp'''e***, *mach*'e***, ''Schlüss'''e'''l'', ''Schüssl'''e***, *v*'e**rplämp**e**rl**e**'

I dr alemannische Literatur wird dä Buechstabe fasch immer mit  gschribe. I dr Schwyz wird aber bsunders i dr Laieschrybig hüüffig  gschribe. En Grund wird sy, das ds  ou ganz churzi Tekschte eidütig als Dialäkt-Tekschte kennzeichnet.

## Luutig

Die gnaui Lutig vo dem Schwa im Alemannische schwankt vo Dialekt zu Dialekt, im Schwööbische und Bündenertütsche goot s mee zumene /a/ hi und i de Dialekt vode Zentralschwiz me is /ä/.

Au i andere Sproche isch d gnaui Ussproch vum Schwa arg unterschiedlich un cha starch vo dr Umgebig abhänge. Im Änglische zum Byspiil tendiert d Ussproch vum Schwa oft zwüsche meereri Vokäl.

## Lueg ou
* Rächtschrybig
Miami Bass

**Miami Bass** isch e Hip-Hop-Sub-Stil us Miami wo im gänze Süde vo den USA seer populäär gsi isch; mit de pornografische 2 Live Crew und de Hits vo Tag Team und andere isch dä Schtil au wältwyt bekannt worde. Musikalisch gsee basiert är uf em Old School Rap, vor allem uf em Electro Funk. In Detroit hed sich dr Miami Bass mit em Techno zu Ghetto Tech verschmolze. Es git au Miami Bass uf Dütsch, am bekanntischte isch "türlich, türlich" vo Das Bo. In Brasilie hed dr Miami Bass als Inschpirationskwälle für dr Rio Funk dient.

## Miami-Bass-Musiker
* Afro-Rican
* Anquette
* DJ Laz
* Jonny Z
* LeJuan Love
* Maggotron
* MC Shy D
* Tag Team
* 2 Live Crew
* Frauenarzt
Lateinisches Alphabet

S **latynischi Alfabeet** isch s Alfabeet, wo urschprünglig zur Schrybig vom Latynische benutzt worden isch und hütt für vili verschideni Sproche uf dr ganze Wält benutzt wird. S latynischi Alfabeet laitet sich us em etruskische Alfabeet här - nume d Buechschtabe Y und Z sin spööter diräggt us em griechische Alfabeet entleent worde. 

## Lis ou
* Rächtschrybig
Fortis und Lenis

**Fortis** (lat. "di Starche") u **Lenis** (lat. "di Schwache") bezeichnet der Unterschid zwüsche de Lutte /t, p, k/ (Fortis) u /d, b, g/ (Lenis). Das Begriffspaar isch im 19te Jahrhundert vo historische Sprachwüsseschaftler under em Ydruck vom Alemannische prägt worde.

Bi däm Unterschid chöi verschidnigi artikulatorischi Parameter e Rolle spile, nämlech:

* d Stimmhaftigkeit: stimmlosi Fortis vs. stimmhafti Lenis;
* d Lengi: lengeri Fortis vs. chürzeri Lenis;
* d Voice Onset Time (das isch d Aschpiration): aschpirierti Fortis vs. nid aschpirierti Lenis;
* di artikulatorischi Chraft: stercheri Fortis vs. schwecheri Lenis (es isch aber umstritte, was die 'Chraft' genau söll sy).

Es isch klar, das je nach Sprach en anderi Mischig vo dene Parameter der Unterschid zwüsche Fortis u Lenis usmacht. Im Französische ligt der Unterschid praktisch numen i der Stimmhaftigkeit; i der dütsche Standardsprach oder im Änglische ligt er vor allem i der Aschpiration; im Alemannische ligt er i der Lengi (was e guete Teil vom alemannischen Akzänt im Französisch usmacht).

Der Status vo de Begriffe Fortis u Lenis isch i der Sprachwüsseschaft umstritte, wil vili Darstellige der Unterschid zwüsche /p, t, k/ u /b, d, g/ uf d Stimmhaftigkeit reduziere. Mängisch wärde d Begriffe Fortis u Lenis ou imenen ängere Sinn bbruucht, nämlech numen als Bezeichnig füren Yfluss vo der artikulatorische Chraft.

## Alemannischi Fortis u Lenis

Nöieri Untersuechige hei zeigt, das di alemannische Fortis meh als dopplet so läng duure wi di alemannische Lenis (z. B. i de Minimalpaar *Schatte* - *Schade* oder *legge* - *lege*). Es isch aber umstritte, öb's nid no nen anderen Unterschid git, nämlech dä vo der artikulatorische Chraft. Was Stimmhaftigkeit u Aschpiration aageit, da isch me sech wenigschtens sicher, das es bi den alemannische Fortis u Lenis ekei Unterschid git (beidi sy stimmlos und nid aschpiriert).

Näbe de nid aschpirierte Fortis gits ou aschpirierte Fortis; einersyts als Cluster /p/ + /h/ u /k/ + /h/ (z. B. bhalte, gheie) anderersyts i vilne Lehnwörter us der dütsche Schriftsprach (vo Dialäkt zu Dialäkt sehr verschide). Ussertäm hei di nideralemannische Dialäkte näbe der nid aschpirierte Fortis /k/ (gg) ou en aschpirierti Fortis /kh/, wo der Affrikate // (kch) us de hochalemanische Dialäkten entspricht.
Phönizisches Alphabet

Die **phönizischi Schrift** het 22 Zaiche und werd vo rechts noch links gschribe. Die ältischte Text stamet usem 11. Johrhundert v. Chr. I de Römerzit isch die Schrift nüme brucht worde und z Libye gits Grabstai wo Neupunisch mit latinische Buechstabe gschribe worden isch. Noch de phöönizische Saag hett de Taautos d Buechstabeschrift erfunde.

Die Schrift isch nöd nume für die phönizischi und punischi Sprooch brucht worde, sondern au för die ältischte aramäische Text. Denn hend sich us dere Schrift mehreri Variante bildet, so die aramäischi, die hebräischi und die altgriechischi Schrift. Über die altaramäischi Schrift hend sich witeri Schrifte bildet, so die arabischi, altsüdarabischi und äthiopischi Schrift, aber au die indische Schrifte chönet devo abglaitet werde. Über die altgriechischi Schrift het sich unter anderem die etruskischi, latinischi und kyrillischi Schrift und au d Rune entwicklet. So cha die phönizischi Schrift als Muetteralphabet vode maiste Alphabetschrifte gelte.

## Gschicht
Die wichtigschte Alphabetschrifte und iri Gschicht:

* Proto-Kanaanäischi Schrift: 14.Jh.v.&nbsp;Chr.
** Phönizischi Schrift: 11.Jh.v.&nbsp;Chr.
*** Libysch-Numidischi Schrift ( *Tifinagh* ): 5.Jh.v.&nbsp;Chr.
*** Aramäischi Schrift: 9.Jh.v.&nbsp;Chr.
**** Hebräischi Schrift ( *Alefbet* ): 3.Jh.v.&nbsp;Chr.
**** Syriakischi Schrift: 2.Jh.v.&nbsp;Chr.
**** Arabischi Schrift ( *Abjad* ): 4.Jh.
**** Brāhmī & Indischi Schrifte ( *Devanagari* ): 6.Jh.v.&nbsp;Chr.
***** Tibetischi Schrift: 7.Jh.
***** Khmer/Javanesischi Schrift: 9.Jh.
*** Samaritanischi Schrift: 6.Jh.v.&nbsp;Chr.
*** Griechischi Schrift ( *Phoinikia* ): 9.Jh.v.&nbsp;Chr.
**** Koptischi Schrift
**** Etruskischi Schrift: 8.Jh.v.&nbsp;Chr.
***** Noditalischi Schrifte
***** Latinischi Schrift: 7.Jh.v.&nbsp;Chr.
***** Rune: 1.Jh.
**** Gotischi Schrift: 4.Jh.
**** Armenischi Schrift: 405
**** Glagolitischi Schrift: 862
**** Kyrillischi Schrift ( *Azbuka* ): 10.Jh.
*** Iberischi Schrift: 6.Jh.v.&nbsp;Chr.
** Altsüdarabischi Schrift ( *Musnad* ) : 8.Jh.v.&nbsp;Chr.
*** Ge'ez: 5.Jh.v.&nbsp;Chr.
Silbenschrift

E **Silbeschrift** isch e Schrift wo Symbol für ainzelni Silbe, nid aber für ainzelni lut odr Phonem hed. Nordamerikanischi Indianer und Inuit hän Silbeschrifte; in Japan sin sogar zwai Silbeschrifte in Gebruuch (Hiragana und Katakana). Umschtritte isch, ob au Konsonantenalfabeet zu de Silbeschrifte ghöre. 

Griechisch isch friener au mit ere Silbeschrift gschribe worde - Linear B, wo vom kretische Linear A abbschtammt. Au ainigi Alphabet benutze silbischi Elemänt, zum Byschpil s kyrillischi Alphabet oder s hischtorischi iberischi Alfabeet. 

## Lueg au

* Alphabet
Afrika Islam

Dr **Afrika Islam** (* 1967 als **Charles Glenn**), au bekannt als 'Son of Bambaataa', isch en amerikanische HipHop- und Techno-DJ und -Broduzänt. Är isch bekannt für si Zämenarbet mit em Ice-T und em Westbam. Sy Gruppe - zäme mit em WestBam - haisst Mr. X & Mr. Y. Dr Afrika Islam hed di erschte zwai LPs vom Ice T kobroduziert. Zäme mit em WestBam hätt dr Afrika Islam au fasch Dütschland am Concours Eurovision 2004 verdrätte. 

## Diskografy
* 1996 Afrika Jam - feat. Ice-T
Torch

Dr **Torch** *(angl: Fackel, au Torchmann odr MC Torch)*,  * 29. Septämber 1971 als **Frederik Hahn**, isch e dytsche Rapper und Grindigsmitglid vo Advanced Chemistry. Si Solo-CD haisst *Blauer Samt*.

## Lebe
Ofongs vun de 1980er-Johr het sich de gebirtig Heidelberger de Hip-Hop-Kultur ogschlosse. 1985 het ne de Hip-Hop-Kinig Afrika Bambaata zuem ärschte «Zulu-Nation-Chapter» vun Dytschlond krent.

1987 het de Torch zomme mit m Toni L, m Linguist, m Gee-One un m DJ Mike MD d Heidelberger Band Advanced Chemistry grindet, wu sich wäg em kommerzielle Erfolg vun de Fantastische Vier zuem glaubwirdige Underground-Vertreter avanciert het. De Song «Fremd im eigenen Land» isch 1992 ihr ärschter Hit worre un het wegä MTV au usserhalb vun de dytsche Hip-Hop-Szene gressri Ufmerksomkeit bekumme.

1994/95 het de Torch fir ä Johr uf VIVA d ärscht dytschschprochig Rap-Sendung *Freestyle* moderiert. In därre Zyt isch au sin Label *360°* grindet worre. Sin ärschts un bisher einzigs Solo-Album *Blauer Samt* het ’r im Johr 2000 vereffentlicht.

Torch isch einer vun de Ärschte gsi, wu sich dem Projekt Brothers Keepers ogschlosse het.

## Diskografie

* Advanced Chemistry - Fremd im eigenen Land (1992, 12" & MCD, MZEE Records)
* Advanced Chemistry - Welcher Pfad führt zur Geschichte? (1993, EP & CD, MZEE Records)
* Advanced Chemistry - Operation Artikel 3 (1994, 12" & CD)
* Advanced Chemistry - Dir fehlt der Funk
* Advanced Chemistry - Advanced Chemistry (1995, 2xLP & CD)

* Torch - Die Welt brennt (2000, 2x12", V2-Records)
* Torch - Gewalt oder Sex (2000, 12" & MCD, V2-Records)
* Torch - Blauer Samt (2000, 2xLP & CD, V2-Records)
* Torch - In deinen Armen (2001, 2x12" & CD)

Usserdem u. a. vertrete uf folgende Longplayer
* Alte Schulte - Kapitel 1 ( MZEE Records)
* Fader Gladiator - Der innere Kreis (Torch - Blauer Faden) (2001, LP & CD)
* Brothers Keepers - Lightkultur (Torch, Sekou & Blaise - Triple Rois) (2001, LP & CD)
* Brothers Keepers - Adriano/Letzte Warnung (2001, 12" & MCD)
* Germ - Verschlusssache Gott - Morphogenetische Felder feat. Torch (2002, EP)
* Virtuoso - Evolution of Torture - Outro feat. Torch (2004, LP & CD)
* Brothers Keepers - Am I My Brothers Keeper? (2005, LP & CD)

Literaturlesung
* Torch liest «Hagakure» von Tsunetomo Yamamoto (2004, 2xCD)

## Ekschterni Syte
* MCTorch.de, offiziell Webpräsenz
* Sin eignes Schallplattelabel : 360° Records
* Torch bi laut.de
Deutsch

**Düütsch** (uf Hochdüütsch: **Deutsch**) isch:

* dr Oberbegriff für di Düütschi Sprooch im Ganze gseh
* di düütschi Standard-Sprooch (mängmol au as *[[Hochdeutsch|Hochdüütsch]]* bezeichnet)
* s Adjektiv für alles, wo mit em Staat bzw. em Begriff Dütschland z tue het
* di rächtlich Mitglidschaft von ere natürliche Person zue dr Bundesrepublik Dütschland (dütschi Staatsaaghörigkeit)
* im Sinn von ere ethnische oder soziale Gruppe d Bezeichnig für Persone mit dütscher Abstammig (*Dütschi* bzw. d Bewooner vo Dütschland)
* e Familiename
* d Churzbezeichnig für s Schuelfach *Dütsch*
* di dütsche Schrybschrift
* s *Deutsch-Verzeichnis* vo dr Werch vom Franz Schubert
* s *Deutsch Magazine*, e Lifestyle-Heftli
* dr Ortsdeil Deutsch (Zehrental) vo dr Gmeind Groß Garz im Landchreis Stendal z Sachse-Anhalt
* e bstimmti sexuelli Praktik

## Lueg au
* Deutsch (Etymologie)
Sa Razza

**Sa Razza** (au: SR Raza) sin e HipHop-Gruppe us Sardinie. Scho ir erschts Schtügg - "In sa ia" - isch uf sardisch gsi. Iri Début-CD, "Wesssisla", isch uf italiänisch und sardisch gsi, mit vilne Yflüss us em Chicano Rap. Iri zwaiti Langschpil-CD, "EYYYA", isch (als erschti HipHop-CD) vollschtändig uf sardisch. Als Gescht sin Sa Razza au uf den erschte CDs vo La Fossa und Flaminio Maphia druff gsi. 

## Diskografy
als SR Raza
*1996 Wesssisla Undafunk Records  
als Sa Razza
*2001 E.Y.A.A. Cinenova/W'n'B 

## Offizielli Syte
*https://web.archive.org/web/20031226012221/http://www.sarazza.it/
WestBam

Dr **WestBam** (* 4. Merz 1965 z Münster, Westfalen als *Maximilian Lenz*) isch näbenem Sven Väth dr bekanntischt dütsch Techno-DJ und -Broduzänt. Si erschte grôssen Erfolg isch si House-Remix vo „We Want Some Pussy“ vo der 2 Live Crew gsi. Si Künschtlername isch e Churzform für *Westfalia Bambaata* und isch e Hommage an si Vorbild Afrika Bambaata. Är isch bi der erschte Loveparade z Berlin uffdrätte und het unter anderem mit dr Nena, em Afrika Islam und schliesslig au em Afrika Bambaata zämegschafft. 

## Diskografi
### Singles

### Albe

## Weblink

* Offizielli Homepage
* 
* Aafäng as Punk (dertemol as „Frank Xerox“ bekannt) uf adamriese.info vom August 2007
* "Liebe ohne niedere Absichten" taz Interview vom 15. Juli 2006
* 
* WestBam bi laut.de
* 

## Fueßnote
2 Live Crew

D **2 Live Crew** isch di worschynlig wältwyt bekanntischti Miami Bass-Gruppe. Gründet worde sin si aber in Los Angeles, und zwor vom Mr. Mixx, em Fresh Kid Ice und em Amazing V. Ersch in Miami sin dr Luther Campbell und dr Brother Marquis zur 2 Live Crew gschtoosse. Und es isch dr Luther Campbell, friener bekannter als Luke Skyywalker und (noch eme Brozäss gege dr George Lucas) spöötter als Luke oder Uncle Luke, wo mit synere Entschaidig, voll uf pornografischi Täggscht z setze, zum groossen Erfolg gfiert hed. D 2 Live Crew hän sogar vor Gricht miesse, was allerdings drzue gfiert hed, dass si nume no erfolgrycher worde sin.

## Diskografii
*1986: *Is What We Are* (Luke Records)
*1986: *2 Live Crew Is What We Are* (Luke Records)
*1987: *Move Somethin* (Luke Records)
*1989: *As Nasty As They Wanna Be* (Luke Records)
*1989: *As Clean As They Wanna Be* (Luke Records)
*1990: *Banned in the USA* (Luke/Atlantic Records)
*1991: *Sports Weekend: As Nasty As They Wanna Be, Pt. 2* (Luke/Atlantic Records)
*1994: *Back at Your Ass for the Nine-4* (Luke Records)
*1994: *2 Live Bass* (Boomin)
*1995: *Original 2 Live Crew* (Blue Dolphin)
*1996: *Shake a Lil' Somethin* (Little Joe)
*1998: *The Real One* (Little Joe)
*2000: *Private Personal Parts* (Little Joe)

## Weblink
* Inoffizielli Websyte (änglisch)
* Porträt uf laut.de
* 
*
Mary Fleener

D **Mary Fleener** (* 1951) isch en US-amerikanischi Comic-Zaichnerin und -Täggschterin us Los Angeles. Si isch bekannt für iri autobiografische Comics, wo unter em Titel "Life of the Party" gsammled worde sin. Ire seer aigeschtändige Schtil nennt si "cubismo". 
Si isch au Mitglid inere Rock-Band namens The Wig Titans.

Lut irer Homepage isch si vo altegyptischer Kunscht und Zytigscomics - "Little King" vom Otto Soglow, "Li'l Abner" vom Al Capp und "Dick Tracy" vom Chester Gould - beîflusst worde. Dr Robert Crumb und dr Robert Armstrong hän si persöönlig ermuetiged, Comics z mache. Ire erschte Comic isch "Hoodoo" (1988) gsi, übers Läbe vo der Zora Neale Hurston.

## Literatur
*Fleener, Mary. *Life of the Party*. Fantagraphics Books, 1996. ISBN 1-56097-261-0

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20040924195223/http://www.maryfleener.com/
Kool DJ Herc

Dr **Kool DJ Herc** (* 16. April 1955 z Kingston, Jamaika als **Clive Campbell**) gilt als dr Erfinder vom Hip Hop. Woner in d Bronx koo isch, hed är welle Reggae-Blatte ufflege und drzue toaste wi in Jamaika. Doch di maischte Lüt in dr Bronx hän mid Reggae nüd könne aafange und dorum hed dr Kool DJ Herc aagfange, stattdesse Funk uffzlege. Sicher isch dr HipHop au vo andere DJs - zum Byschpil em DJ Hollywood - und andere bräggt worde, aber oni dr Kool DJ Herc wär HipHop worschynlig nie entschtande.

## Literatur
* David Dufresne: *Rap Revolution*, Atlantis Musikbuch-Verlag Zürich und Mainz 1997
* Ulf Poschardt: *DJ Culture - Diskjockeys und Popkultur*, Rowohlt Taschenbuch Verlag Reinbek 1997

## Weblinks

* r Kool DJ Herc im All Music Guide (änglisch)
* Biografii uf OldSchoolHipHop.com
* DJ Kool Video Interview mit Thenkman
Liricas Analas

D **Liricas Analas** sind e HipHop-Gruppe us Graubünde. Si teggschtet iri Lieder uf Rätoromanisch im Sursilvan-Tielekt. D Liricas Analas bestönd us sibe Persone: füüf MCs (Spoon, Flepp, Orange, Jusht und pddp) und zwee DJs (Gionson und Suit). 

D Band setzt sich ii för d Erhaltig vom Rätoromanische i de Schwiiz und möcht mit irne Teggscht vor alem jungi Bündner aaspreche. Iri erscht CD *Analogia* isch ane 2004 usecho und di erschti Rap-CD uf Rätoromanisch öberhopt. S zweite Album *AnalFaBad* isch Endi 2006 erschine und het Top Platzierige erreicht. Ane 2008 het de Flepp en aignigs Album usege.

## Album
* *Analogia* (2004)
* *AnalFaBad* (2006)
* *Tuns e Margaritas* (2008, vom Flepp)
* *Analectrica* (2009)
* *Analium* (2012)

## Ekschterni Syte
* Offiziell Websyte
Albert Uderzo

Dr **Albert Uderzo** (gschproche: alˈbɛːʀ ydɛʀˈzo) (* 25. April 1927 z Fismes bi Reims; † 24. März 2020 z Neuilly-sur-Seine; Daifnamme: *Alberto Uderzo*) isch dr Zaichner vom Astérix gsii, ere Comic-Sery, wo vor allem in Franggrych, Dütschland und andere dütsch- und französischschprochige Länder immäns populär isch. Zersch sin d Täggscht und Gschichte vom René Goscinny koo; noch sym Dood hed sich dr Uderzo entschlosse, d Täggscht sälber z schrybe.

Astérix isch au in mereri alemannischi Dialäggt übersetzt worde. Am Uderzo sy Schtil isch vor allem vo de Disney-Comics beyflusst worde.

## Uuszeichnige

*1969 – Chevalier des Arts et des Lettres
*1970 – Ordre national du mérite
*1983 – Prix du Génie für „Der Sohn des Asterix“
*1984 – Goldene Leinwand für dr Film „Asterix erobert Rom“
*1989 – Ritter vo dr Ehrelegion vo Frankriich
*1997 – DIVA-Award
*2004 – Max-und-Moritz-Preis

## Weblink

* Dr Albert Uderzo im Dütsche Asterix-Archiv
* Dr Uderzo über Chindheit, Farbeblindheit, politischi Iistellig, Die Zeit, 6. April 2006
*Im Gespräch: Albert Uderzo, Süddeutsche Zeitung, 19. Dezämber 2008
*Verchauf vo dr Aateil vom Uderzo an Hachette
Schoolly D

Dr **Schoolly D** (* 1962 als **Jesse B. Weaver**; zytewys au **Schooly D**) isch e Rapper us Philadelphia. Syni friene Tracks sin Vorlöifer vom Gangster Rap. D'Kwaliteet vo sine Rhymes isch eender umschtritte, wenisgschtens uf dr erschti Bligg erschyne si eender simpel. Inhaltlig hed dr Schoolly sich am Aafang vo de nünziger Joor in Richtig Afrozentrismus wyterentwiggled, worschynlig nid z letscht well Sozialkritik und Afrika denn seer en vogue gsi sinn. Das hed sich aber ändi nünziger Joor wider ggändered, und au dr Schoolly D hed sich wider mee em Sex und Crime gwiddmet. 

## Diskografy
* Schoolly D (1986) 
*The Adventures of Schoolly D (1987) 
*Saturday Night (1987) 
*Smoke Some Kill (1988) 
*Am I Black Enough For You (1991) 
*Welcome To America (1994) 
*Reservoir Dog (1995) 
*Funk 'n' Pussy (2000) 
*The Jive Collection Volume 3 (1995) 
*A Gangster's Story (1996) 
*Best on Wax (2000)
Jungle Brothers

D **Jungle Brothers** sin e HipHop-Gruppe us New York. Zäme mit em *Todd Terry* sin si d Erfinder vom HipHouse. Zäme mit em *De La Soul* und em *A Tribe Called Quest* un den andere friene Mitglider vo de Native Tongues hän si zu den erschte Vorleufer oder Verträtter vom sogenannte Alternative Rap ghört. D Gruppe isch i de Mitti vo de Achtzgerjoor binere Tanlentshow zstandcho und isch denn im New Yorker Undergraund bikannt wore. Endi vo de 80er hend si mit erer Chlaidig und Philosophii d Welle vom Afrozentrismus iiglaitet.

## Diskografy
*1988: „Straight Out The Jungle“
*1989: „Done By The Forces Of Nature“
*1993: „J Beez Wit Da Remedy“ 
*1997: „Raw Deluxe“ 
*2000: „V.I.P.“
*2002: „All That We Do“
*2006: „I Got You“
*2011: „Hi-A Ma Pata Pata“ (Milk & Sugar feat. Miriam Makeba & Jungle Brothers)
*2020: „Keep it Jungle“

## Weblink
* Offizielli Website
* Biografi uf laut.de
Sir Mix-a-Lot

Dr **Sir Mix-a-Lot** (* 12. Augschte 1963 z Seattle als **Anthony Ray**) isch en amerikanische Rapper und HipHop-Broduzänt us Seattle, Washington. Beyflusst vom Gary Numan, Kraftwerk, Parliament/Funkadelic und em Old School Rap hed är sich e Name gmacht mit sym Rap zwüsche Party und Bolitik. Sy gröschte Hit isch "Baby Got Back", wo im Kinofilm "Charlie's Angels" benutzt worden isch. 

Är hed unter anderem mit Metal Church, Mudhoney und em DJ Magic Mike zämegschafft. Är hed au dr Kid Sensation entdeggt und gförderet. Syni friene Blatte sin uf Nastymix Records usekoo; schpöter hed in dr Rick Rubin für sy Label American Recordings unter Vertraag gnoo.

## Diskografy
* Swass (1988) 
* Seminar (1989) 
* Mack Daddy (1992) 
* Chief Boot Knocka (1994) 
* Return of the Bumpasaurus (1996) 
* Beepers, Benzos, and Booty: the Best of Sir Mix-a-Lot (2000) 
* Daddy's Home (2003)

## Offizielli Syte
* https://web.archive.org/web/20040903083553/http://www.sirmixalot.info/
Rap

**Rap** isch en änglischs Wort, wo urschprünglig 'klopfe' haisst (und z.&nbsp;T. immer no in däm Sinn benutzt wird). Im afroamerikanische Änglisch hed sich das zu 'rede' wyterentwiggled. In de schpote 1970er Joor schliesslig isch e nöji Art vo Musik ufdaucht, wo sich dur rytmischs Rede uszaichnet hed. Die Art vo 'Sprechgesang' isch schliesslig als Rap bekannt worde, d Musik drzue als Rap-Musik oder Hip-Hop(-Musik). Unterdesse wird au in in vilne andere Musikschtil grappt, zum Byschpil im Rapcore oder Nu Metal. D Person wo rappt haisst Rapper.
Gotan Project

**Gotan Project** sin e Muusiggruppe us Paris. Gründigmitglider sin dr Philippe Cohen Solal, dr Eduardo Makaroff und dr Baasler Christoph H. Müller, wo 1987 mit synere Gruppe Touch El Arab e Hit in merere Länder ghaa hed: "Muhammar", en elektronische, pseudo-arabische, humoristische Pop-Hit. Syne elektronische Wurzle blybt der Christoph Müller au bi Gotan Project dreu: Gotan Project erneuered dr Tango mit Yflüss us Electronica und HipHop.
Dr Name Gotan isch Lunfardo und bedütet 'Tango' (Gotan: us em Wort Tango dur s Usdusche vo de Silbe).

## Diskografy

* 2001 La revancha del tango
* 2004 Inspiración Espiración
* 2006 Lunático
* 2006 Diferente (EP)
* 2006 El Norte (EP)
* 2008 Gotan Project Live

## Videografy

*2005 La recvancha del tango live

## Weblink
* Gotan project
* Mañana
Nauru

**Nauru**  (Nauruisch: *Ripublik Naoero*; Änglisch: *Republic of Nauru*) isch e Inselstaat mit rund  13.000 Yywohner. D Republik isch no dr Flechi un dr Yywohnerzahl dr drittchleischt Staat vu dr Äärd.

Nauru lyt im Pazifische Ozean un bstoht us dr glyychnamige Koralleinsle, wu zu dr Inselwält vu Mikronesie ghert, un dr Hohheitsgwässer im Umkreis vu 12 Seemyyle, wu au zum Staat ghere. Dr Inselstaat gränzt im Weschte an di Federierte Staate vu Mikronesie, im Norde an dr Inselstaat vu dr Marshallinsle, im Oschte an dr Inselstaat Kiribati un im Side an dr Inselstaat vu dr Salomone.

D Yywohner vu Nauru hän langi Zyt vum Abböu vu dr ryyche Phosphatbständ chenne läne. Wu die z Änd gange sin, het sich zeigt, ass dr Staat un di meischte Burger d Gwinn nit zuechumftsicher inveschtiert gha hän. Nauru, wu in dr Zyt vum Phosphatabböu no s hegscht Pro-Chopf-Yykumme wältwyt gha het, isch noch em vollständige Abböu vu dr einzige Ressurse allmeh verarmt. Dr Staat stoht no Glaiberforderige vor em Bankrott un vor em Verluscht vu dr Uuabhängigkeit, wel dr Yyfluss vu Auschtralie allmeh zuenimmt. D Suveränitet vu Nauru isch deilwyys unter Velkerrächtler scho lenger umstritte, wel Auschtralie Ufgabe in dr Ussepolitik un di militerisch Verdeidigung ibernimmt.

Nauru isch vum Dezämber 2005 bis Septämber 2006 vu dr Ussewält isoliert gsi, wel d *[[Air Nauru]]* as einzigi Fluggsellschaft, wu d Insle aafliegt, ihre Bedrib yygstellt gha het. Mittlerwyyli het d Flugsgsellschaft mit Hilf vu taiwanische Finanzmittel ihre Bedrib wider chenne ufneh un isch in *[[Our Airline]]* umgnännt wore.

## Weblink

* Länderinformazion vom öschtrychische Uusseministerium
* d Website vo de Regierig vo Nauru
Feldberg

**Feldberg** chan folgendes bedüte:

Berg:
* Feldberg (Kaisergebirge), 1813 m, en Näbezug vom Wilde Kaiser, Tirol, Öschtrych
* Feldberg im Schwarzwald, 1493 m, de höchsti Bärg vo Bade-Würtebärg, Dütschland
* Großer Feldberg, 879 m, de höchsti Berg vom Taunus, Hesse
* Kleiner Feldberg, 826 m, de zweithöchsti Berg vom Taunus, Hesse
* Feldberg (Hessische Rhön), 815,2 m, en Berg i de Hessische Rhön bi Gersfeld-Sandberg im Landchreis Fulda, Hesse
* Feldberg (Bayerische Rhön), 570,2 m, en Berg i de Bayerische Rhön bi Sandberg im Landchreis Rhön-Grabfeld, Bayern
* Feldberg (Olpe), 556,2 m, en Berg im Chreis Olpe, Nordrhy-Westfale
* Feldberg (Berg in Mecklenburg), 145,8 m, en Berg im Naturpark Feldberger Seenlandschaft und Namensgeber vom Mecklenburgische Ort

Ort:
* Feldberg (Schwarzwald), e Gmei bi de Passhöchi uff em Feldberg im Schwarzwald, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Feldberg (Müllheim), ä Ortsdeil vo de Stadt Mülle im Badische, Bade-Würtebärg, Dütschland
* *Feldberg (Mecklenburg)*, en Ortsteil vo de Gmeind Feldberger Seenlandschaft, Landchreis Mecklenburgischi Seeäplatte, Mecklenburg-Vorpommern, Dütschland
* *Feldberg (Gemeinde Ebbs)*, e Sidlig bi Ebbs, Bezirk Kufstei, Tirol, Öschtrych

**Feldberg** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Ernst Feldberg (1866–1928), baltedütsche klassische Archäolog
* Lore Feldberg-Eber (1895–1966), Moleri us Hamburg
* Wilhelm Siegmund Feldberg (1900–1993), dütsche Pharmakolog und Physiolog

**Feldberg** bezeichnet au no:
* Feldbergpass, e Passstross im Schwarzwald, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Feldberg Foundation, e Stiftig, wo wüsseschaftlechi Kontäkt zwüsche britische und dütsche Forscher uf em Gebiet vo de experimentelle Medizin fördered
* (10666) Feldberg, en Asteroid
Feldberg im Schwarzwald

Dr **Feldberg im Schwarzwald** isch ä Berg im Südweschde vo Dütschland, midde vum Naturpark Südschwarzwald. Er isch 1493 m über NHN hoch un dodemit isch er de högschde Berg vom Schwarzwald, aber au vo Bade-Württeberg un vo alle dütsche Mittelgebirg.

Am Feldberg het d Wiise ihre Quell, un au de Feldsee, ä ehmolige Gletschersee, wo über de Seebach i d Wuete entwässered, würd vom Feldbergwasser gschpeist. De Zaschtlerbach un d Alb hän äbefalls ihre Quell am Feldberg.

## Umgäbig
Geographisch lit dr Feldberg südöstlich vu Friburg im Brisgau, umgäbbe vu dr Ortschafte Hinderzarte (nordöstllich), Titisee (östlich), Menzeschwand un Bernau (südlich) un Todtnau (südwestlich).

Vum Hauptgipfel, wo zur Gmeind Feldberg ghört, erstreckt sich nooch Südost e zerst sanft abfallendi un no zum ebefalls zum Feldberg ghörige Seebuck wiider astigendi Berglähne, vu dere dr Baldewäger Buck (1460 m ü. NHN) abzwigt. Vum Seebuck us fallt dr Feldberg nooch Nordoste steil zum Feldsee ab. Dief igschnitteni Däler erstrecke sich au nooch Nordweste in Richtig vu Friburg (Zastlerdal, St. Wilhelmer Dal) un nooch Südweste in Richtig Basel (Wiisedal).

## Wintersport
Am Feldberg isch Wintersportgschicht gschribe worde, wo am 8. Februar 1891 de Robert Pilet (1858–?, französische Diplomat) mit "norwegische Schneeschue" uf de Gipfel ufe glaufe isch. En bekannte Wintersportler us de Region Feldberg isch de Georg Thoma, wo Olympia- und Wältmaischter-Gold gwunne hät.

## Bilder

Feldberg.JPG|Feldberg im Schwarzwald
Feldberg_fg1.jpg|Feldberg
Feldbergturm_1910.jpg|Feldbergturm mit aldem Gasthus (um 1910)


## Weblink

* 
* Imfos und Fotene rund um de Feldberg uf *freiburg-schwarzwald.de*
* Schwarzwald-Schluchsee-Feldberg Heliflug übber dè Fèldbärg un sini Gschpönli wiè dè Seebuck un dè Fäldsee ab ca. 4:40 uf *youtube.com* (vom Dezember 2013, ufeglade am 20. Jänner 2014)

## Fueßnoote
Wiese (Fluss)

D **Wiise** isch eine vo dr rechtssitige Näbeflüss vom Rhy.

Zu dem Fluss het dr Schriftsteller Johann Peter Hebel es längs schöns Gedicht gschribe.

## Geografii
D Wiise entspringt am Feldberg im Südschwarzwald un fliesst durs Wiisedal bis uff Basel abe, wo si in dr Rhi mündet. Ihr wichdigschde Näbefluss isch die *Chlaine Wiise*, wo am Belche ihri Quell het un grad underhalb vo Schopfe in d'Wiise mündet. 

Mit änere Längi vo 55 Kilometer isch d Wiise de viertlängschte Fluss im Schwarzwald.

## Name
Etymologisch goht dr Flussname *Wiise* uf di vorindogermanisch Wortwurzel fir Wasser oder Gwässer, **vis*, **is-*, zruck. Är het nyt z due mit em dytsche Wort *Wiese* (e gmaiti Grasflechi heißt im Wiisedäler Dialäkt im Ibrige *Matte*, nit *Wiise* wie eschtlig vum Schwarzwald).

## Flusslauf

D Wiise chunnt vom Feldberg abe und fließt as Bergbach iigzwängt vo steile Berghäng an de Ortschafte Fahl, Brandeberg und Todtnau vrbi. Vo dört fließt si witer uf Schlechtenau, Gschwänd un Utzefeld, dann an Schöne vrbi uf Wembech, Fröhnd, Mambech, Atzebach und bis uf Zell. Zwüsche Zell un Huuse düet sich's Wiisedal züe'n'ere wite Ebeni verbreitere. D'Wiise fließt no an Fahrnau, Schopfe un Gündehuse vrbi, bevor d'Chlei Wiise in sini großi Schwöster iimündet. Als nägschtes bassiert dr Fluss die Ortschafte Mulburg, Steine, Brombech, Hauge und Haage. Durch Lörrach un Stette duure, um schließlich hinter dr Stettemer Iisebahnbruck uf Schwyzer Gebiet z'cho. Dört fliesst sie no an Rieche vrbi un mündet schließlich z Chleihünige, wo uff Basel iigmeindet worre isch, in dr Rhii.

## Literatur
* Eduard Golder: *Die Wiese. Ein Fluss und seine Geschichte*. Baudepartement Basel-Stadt, Tiefbauamt, 1991.

## Fueßnote


## Webligg
*
* Wiise un Wiisedal im Internet
* Bildergalerii „von der Quelle bis zur Mündung“
* Wisse zum Fluss „Wiise“ 
* Zur Verbreitig vo dr Wasseramsle an dr Wiise (PDF-Datei; 63 kB)
* Landschaftsentwickligsplan Landschaftspark Wiise (PDF-Datei; 1,45 MB)
* S Lörracher Projäkt Wiesionen
* Luzia Knobel: Wiese. In: Gemeinde Lexikon Riehen
* D Wiise: Bach oder Kanal?
Allgäu

As **Allgai** wird d Region im Siide vo Obrschwobe bezoichnet. Dazua ghert a Doil vum boirische Regiirungsbezirk Schwobe, sowia kloine Doil vu Baade-Wirtebearg, Vorarlberg und Tirol. As Allgai isch huit vor allem als Ferieregion bekannt.

E genaue Grenz fir s Allgai gibts nit. Dia hot im Lauf vo da Gschicht variart. Im 16. Johrhundert bispilswis is ganz Obrschwobe als Allgai bezoichnet wore. Da s Allgai touristisch en guate Name wore isch, isch in d lezde Johrzehnt Mindlhaim, Memminge und Werishofe wieder dazuagrechnet wore.

## Allgmoi
Ma unterschiidet folgende Doilregiona:
* Oberallgai (d Allgaier Alpe und s uumittlbare Vorlånd)
* Unterallgai (des si nerdlich dra aaschließende Hiigllånd, ghärt aber zm gröschta Doil nimma zum Allgäu)
* Oschdtallgai (grenzt a Oberbaiern)
* Weschdtallgai (mit Dtoil vo de zwoi Låndkrois Linde und Raveschburg; Åltkrois Wange)

In dr Region Allgai leabet uugfähr 560.000 Mensche.

## Schdtädt und Gmoinde
Bekanndte Schdtädt und Gmoinde im Allgai sind:

## Gwässer
Die greeschde Fliss sind d Iller und dr Lech; zwoi Neabefliss vu dr Donau. Dur s Weschdtallgai fließt d Arge, weele in de Bodesee mindet. Dr Alpsee bi Immeschdtadt und dr ufgschdtaute Forgesee zääled zue de bedidtendschdte See vu dr Region.

## Bearg
### D zehn hegschte Gipfl
D hegschte Gipfl vo d Allgaier Alpe liege entwedr in Eschtrich odr an dr dytsch-eschtrichische Grenz.

### Witere beditsame Gipfl im Allgai

## Tuurismus

Roisebericht verwended geleagendlich die oft loobende Formuliirung „wie im Allgäu“. Si dtaucht z. B. bi Låndschaftsbeschriibunga vo Iislånd, Tschiile, Südamerika und Hesse, sowie zu viile åndere Geegende uf.

### Burge und Schlössr
* Schloss Nuischwanschtoi, 
* Burgruine Falkenstein bei Pfronte
* Burgruine Eisenberg
* Burg Hohenfreyberg im Oschtallgai
* Schloss Kronburg

### Gwässer
* Schoidegger Wasserfälle
* Braitachklamm

## Muaddrsproch
D Muaddrsproch vum Allgai isch es Allgairisch, wo zum schwäbisch-alemannische Sprochberiich gheert und zimle näh mit m Vorarlbergische, em Liechteschdtoinische und em Schwäbische verwåndt isch.

## Allgaier Kuche

D traditionelle Kuche im Allgai isch oifoch. An Haufa Gerichte sin als arme Leit Esse bzw. Restlesesse entstande. Gesse wore isch des, wo mer drhoim odr in dr Umgebig erwirtschaftet hod.

## Allgaier Luit

* Ludwig Aurbacher (* 26. August 1784 z Tirke, Schwobe; † 25. Mai 1847 z Minke), Leahrer und Schriftsteller 
* Michael Bredl (* 1916; † 1999 z Hindelong), Volksmusiker
* Hans Magnus Enzensberger (* 11. November 1929 z Kaufbeira), Dichder, Schriftsteller
* Ludwig Ganghofer (* 7. Juli 1855 z Kaufbeira; † 24. Juli 1920 z Tegernsee), Schriftsteller und Erfinder
* Alfred Weitnauer (* 1905 z Kempte; † 1974 z Obergenzburg), Hoimatpfleger, Schriftsteller, Hischtoriker

## Weblink

* Hilmar Sturm: ''Das Allgäu'' uf heimatbund-allgaeu.de
* 3sat Kulturlandschaften: Allgäu, mit Wladimir Kaminer, vom 22. August 2016, 19:30 Uhr, 28 min.
* Tourismus- und Wirtschaftsinformationen aus dem Allgäu / Tirol uf allgaeu-abc.de
* Dein Allgäu uf dein-allgaeu.de

## Beleg
Belchen

**Belchen** (alem. *Belche*) isch de dütsch Name vo fünf verschidene Berg: De eine isch in Dütschland (Schwarzwald), de ander in de Schwyz (Jura) und drei sin in Frankrich (Vogese). De Name *Belche* wird vilmol us em keltischè herglaitet, us em Name vom Sunnegott Belenus (vo *bel* «hell, glänzig»). Die Theori wird aber in dr Sprochwisseschaft ender kritisch gsää. Statt dem wird de Namè vo keltisch *belakos* «de Glänzig, de Wiss» oder au vom alemannische Vogelname  *[[Blässhuhn|Belche]]*, herglaitet.

* Belchè, au *Badischè Belchè* (1.414 Meter) im Sûdschwarzwald, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Bôlchè, au *Schwizer Belchè* oder *Bôlchèfluè* (1'099 Meter) im Schwizer Jura
* Welschè Belchè, au *Elsässer Belchè*, frz. *Ballon d'Alsace* (1.247 Meter) i dè Vogesè, Frankrych
* Großè Belchè, au *Sulzer* odder *Gèbwyler Belchè*, frz. *Grand Ballon* (1.424 Meter), högschtè Bärg i dè Vogesè
* Kaalè Wasè, au *Chlynè Belchè*, frz. *Petit Ballon* (1.267 Meter), ebbèfalls i dè Vogesè

**Luèg au:**
* Belchè-Sischteem
* Bôlchèdunnel unter m Bôlchè im Jura
* Blässhùn, z Sûddütschland un dè Schwiz au *Belchè* benamst

## Fueßnote
NN

**NN** stoht für:

* Normal Null, e Höchenaagoob, wo bis 1992 gültig gsi isch
* Nit Namentlich
* Nomen nescio (lat. für: I kenn dr Name nid)
Normalnull

D Höchi über **Normalnull** hed z Dütschland aggee, wieviel Meter überm Meeresspiegel mer sich befindet.

Z Dütschland, wo de Begriff bis 1992 gültig gsi isch, nümmt mer de Meeresspiegel vo de Nordsee z Amschderdam als Nullhöchi. Im Gegesatz dodezü isch in de Schwiz s Mittelmeer z Marseille de Messpunkt, un s heisst au nit Höchi über Normalnull, sondern *Meter über Meer*. De Pierre du Niton en Fels im Genfersee het e Marke, wo gnau d Höchi vo 360,60 m ü.M. agit und de Bezugspunkt vo de schwizerischi Höchemessig isch. Un d Öschdricher gön ane und nämme de mittlere Meeresspiegel vo Triest an de Adria als Usgangswert und drumm heissts denn au *Meter über Adria*. Dodemit gits e chlaine Underschiid zwüsche dene drei Höchemässige.

Es gildet:

:\begin{matrix}h_\text{Dütschland} &=& \ h_\text{Schwiz} - 32~\mathrm{cm} \\ 
\ &=& h_\text{Öschdrich} - 25~\mathrm{cm} \end{matrix}

## Lueg au
* Normalhöhennull sit 1993 gültigi Bezeichnig z Dütschland
* Höchi über em Meeresspiegel
Hektar

Der **Hektar** (i de Schwiz; d **Hektare** *w*) isch ä Flächemass.

1 Hektar sin 100\,\mathrm m \cdot 100\,\mathrm m = 10\,000\,\mathrm m^2 odr 100 Ar, vo wo au d Bezeichnig stammt, nämlich vom griechische Wort für hundert, 'Hecto', un Ar. Abchürze düt mer de Hektar mit **ha**.

Der Hektar ghört nit zü de offizielle SI-Masseinheite, abr me darfs bruche wie me will.

## Fuessnoote
Weil der Stadt

D' Keplerstadt **Weil dr Stadt** (amtlich *Weil der Stadt*) liigt in Baade-Wiirdebäärg in dr Region Stuagert (Landkreis Beblinge).

## Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 55 % Landwirtschaftsfleche, 22,9 % Wald, 19,9 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschticher Fleche.

## Gliederong
: Weil dr Stadt (Kernstadt): 9.000 Leit
: Meriklenga: 5.600 Leit
: Menklenga: 1.500 Leit
: Hausa: 930 Leit
: Schafhausa: 2.200 Leit

In älle fenf Teilorta gibts historische G’bäud, Brunna und Schkulptura.
Im greeschta Teilort „Weil der Stadt“ gibts im hischtorischa Kern greeßere erhaltne Straaßaziag, un an Museum zur Stadtgschicht, zom Johannes Kepler, wo in Weil dr Stadt auf d’Welt komma isch, un an Narrenmuseum, wo Exponate zur schwäbisch-alemannischa Fasnet breithält.
Dr hischtorische Kern von dr Stadt isch von ra zu 3/4 erhaltena und in Teila begehbara Stadtmaur umgäba. In dr Stadtmauer sen etlicha sehenswerta Türm enthalta.

## Gschicht

Weil isch zom ersta mol 1075 in'ra Urkond erwähnd wora, vermudlich aber scho em 6. Jahrhondert ufm Gelende vo'ra alde remischa Villa grindet wora. Bis 1803 isch es a fraie Raichsschdad gwä bevor's wirttebergisch gwora isch. Im Jor 1648 hend Franzosa di Schtadt ausgraubt ond azonda. 

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Weblink

* Offizielle Internetsyte vo dr Stadt

## Fuessnoote
Heavy Metal

**Heavy Metal** (nach dr neua Rechtschreibong au: **Heavymetal**) (englisch *heavy metal*: "Schwermetall") isch im engera, abr au in dem Sinn wo mer schwätzt, a Schtilrichtig von dr Rockmusik, abr au a Jugendkultur odr Subkultur.

Dr Metal esch als Gägebewegig e de 60er/70er Johr zo de Hippis entstande. Mer häd welle wegcho vom "blüemliglaube".

Zo de erste Band händ secher dr Black Sabbath, dr Judas Priest, Iron Maiden ond Manowar ghört.

Heavy Metal isch i dä 1970er Johr usem Hard Rock, Blues, Jazz und Klassik entstande. Dennzumal het me ehnder no Heavy Metal gseiht, mit de Jahre si aber immer wider nüii Stile entwicklet worde, so das dr Übergebriff Metal entstande isch.
Z Schlagzüg und Gitarre präge dr Metal starch. Si si dür die verschidene Spilwisene wichtigi Merkmal.

D Metal-Szene un -Musik isch in mehrere Subgenre ufteilt. Die Substile unterscheide sich zum Teil rächt starch. S git vo einfache, rythmische und tribende Liedstrukture bis zu multiimstrumentale und fantasievolle Kompositione, wo me schüsch nume ir klassische Musig cha finde. Dr Gsang giht vo krächzendem Gebrüll, das wird *schriike* (engl. shriek für "schreie", "kreische") gnennt u tiefs grunze, gnennt *growle* (engl. growl für "knurrä") bis zu operemäsigem Gsang. D Rhytme si schnäll und langsam, o je nachdäm was fürne Stil das es isch. 
So wie d Musig, si o d Texte vilfältig, es giht vo nume Fantasy über Religion, Melancholii, Hass bis zu Politik. Die meiste singe uf Englisch, s git aber o Texte uf Dütsch, Norwegisch, Finnisch, Französisch etc. Die wo zu der Szene zughöret nennet sich *Metaller*, *Metalheads* odr oifach nur *Heavies*.

Obwohl mänggi von de Metalbands große kommerzielle Erfolge verbuche kennat, isch an großr Teil von dr Szene von de Leit mit Begriffa wie Satanismus odr Pöbelei un de Nazis in Vrbindung gbracht un abglehnt, was die meischte Metaller aber als en Vorurteil ablehnet.

## Große Albe
Black Sabbath: Black Sabbath, Paranoid, Sabbath Bloody Sabbath

Judas Priest: Sad Wings of Destiny, Sin after Sin, Stained Class, British Steel, Painkiller

Iron Maiden: Iron Maiden, Killers, The Number of the Beast, Seventh Son of a Seventh Son, Fear of the Dark

Motörhead: Overkill, Ace of Spades

## Unterarte vom Heavy Metal sin
* Power Metal: Helloween, Edguy, Gamma Ray
* Thrash Metal: Metallica esch sycher die berüehmtischt Thrashmetalband.
* Black Metal: Mit verschednige Subgroppe wie: Pagan Metal: Ensiferum, Eluveitie, Finntroll
* Doom Metal
* Death Metal
* Melodic Metal
* Klassisches Heavy Metal: Iron Maiden
* True Metal: Manowar
* Nu Metal
* Metalcore
* Speed Metal
* Grindcore
* Viking Metal
* Industrial Metal
* Progressive Metal
* Gothik Metal
* True Metal
* Hair Metal
* White Metal (Gägesatz zo Blackmetal, werd au Unblackmetal gnannt, esch Chreste-Metal, Gägesatz zom Sataneschte-Metal)

## Lueg au
* Iron Maiden
* Judas Priest
Thrash Metal

**Thrash Metal** (englisch *to thrash* - drescha/prügla/haua) isch am Ofang von dr 1980er Johr als a schnellre un extreme Spielart vom Heavy Metal enstande. Beim Thrash-Metal sollet d' Gitarra brutal klinga und werdet von dem her speziell da druff abgmischt odr runter gstimmt. Dr urschprüngliche Thrash Metal isch vor ällem durchs schnelle un präzise Riffing vom normala Heavy Metal z unterscheida. Es isch au oft nur d offene E-Saite in Verbindong mit de Power-Chords verwendet worra. An weitres Kennzeicha isch des konsequente Double-Bass-Drumming.

Manchmal isch Motörhead scho als Thrash bezeichnet worre, aber mer sait vo "Kill 'Em All" von Metallica aus dem Jahr 1983, dass es des erschte Thrash Album isch. Neba Metallica stammet au viele andre wichtige *Thrash*-Bands aus dr San Francisco Bay Area, so wie Exodus, Testament un Death Angel. Mr kann grob saga, dass so Bands wie Exodus, Slayer, Dark Angel an eher brachialera, brutalera und weniger melodiösa Schtil verfolget, un d Bands wie Metallica, Megadeth oder Death Angel vilfältiger, melodiöser und a bissle experimentierfreidiger sen. Manchmal werrat die Bands zamma mit de aggressivera Power-Metal-Bands unterm Noma Speed Metal zammagfasst.

## Große Albe

**[[Metallica]]**: Kill 'em All, Master of Puppets, Ride the Lightening

**[[Slayer]]**: Show no Mercy, Reign in Blood, South of Heaven
Metallica

**Metallica** isch a erfolgreiche amerikanische Heavy-Metal-Band, wo 1981 z Los Angeles, Kalifornie, gründet worre isch.

Metallica hen offiziell übr 100 Milliona Alba verkauft, do drvo übr 50 Milliona in de Vereinigta Stoota von Amerika. Vier Alba sind an Nummr eins de Billboard Charts gstande; koi Band verkauft mehr aus ihrm Backkatalog wie Metallica. Die 6 letschta Metallica-Alba hen in Dütschland d Charts über e Zitrum von 12 Johra toppt. Älle Metallica-Alba hen weltweit Multi-Platin-Status erreicht. Des meischtverkaufte Album isch es "Black Album" mit übr 20 Mio. verkaufta Einheita und 14 mal Platin. S letschte Album "St. Anger" hat sofort in 30 Länder Nummer eins vo de Charts gschafft. Des sagat zumindescht Metallica in ihrm neueschta Pressebricht.
Metallica isch die erfolgreichschte Band von de 90er Jahre gwä un ghört zu de erfolgreichschta amerikanischa Künschtler, wo's git. Alloi in de letschte 10 Johr hen se in de Vereinigte Staate von Amerika vor über 12 Milliona Zuschauer gschpilt.

Unzähliga Tourneea mit übr 1500 Konzerta vor Dutzenda Milliona Zuschauera machet Metallica zu oim von de erfolgreichschte Live-Acts und zu oinr von de einflussreichschte Heavy-Metal-Bands, wo's git.

Metallica hem bis heit 7 Grammys gwonna un mehrere andere Preis, da drunner dr MTV-Awards, der VH1 Awards und dr American Music Awards.

## Albe
* 1983: *Kill 'Em All*
* 1984: *Ride the Lightning*
* 1986: *Master of Puppets*
* 1988: *...And Justice for All*
* 1991: *Metallica (The Black Album)*
* 1996: *Load*
* 1997: *ReLoad*
* 1998: *Garage Inc*
* 2003: *St. Anger*
* 2008: *Death Magnetic*
* 2016: *Hardwired... to Self-Destruct*
* 2023: *72 Seasons*

## Weblink

* metallica.com
Ente

Umgagssprâchlich wird ä grôssi Âzâl vo Vögel wo uff Binnesée un -flüss läbet, als "**Änte**" bézeichnet. Si werdet drby dur irä churzä Hals vo Gäns und Schwään unterschiddä.

Diä verschidenä Gschlächt bsitzed bir Änte au äs unterschidlichs Federchleid. Nur einigi Wuche nachr Mûser im Spâtsummer bsitzed d Männli, aso d Erpel, äs äänlichs Federchleid wid Wybli au. Änte hûsed am Bodä odr i Hööle.

Schwümmentä lebet i Sée un Flüss wo nöd so tüüf sind, dét tüends denn gründele. Schwümmentä flüüget oni Âlauf sofort vom Wasser.

D Tauchentä lebet i tüüfere Gwässer un sueched dét Wasserpflanze und chlyneri Wassertiär. Tauchentä müend bim Flüügä überd Wasseroberflächi rännä, bivôr si ûfstyge chönd. D Bei vodä Tauchentä sind wyter zrugggsétzt als bidä Schwümmentä.

Säägrentä tauched nach Fisch und anderi Wassertiär. Charakteristisch sind dezue no ddünneri Schnäbel mittä chliine Hornzää am Rand.

Wüsseschaftlich ghöred d Entä zu verschiddenä Gattige wo innrhalb vodä Familiä vor Entävögel (Anatidae) zur Unterfamiliä vo dä Entä (Anatinae) zämmegfasst werdät. 

S git übr hundärt verschidini Entäarte. D bekanntischti vo däne ghöred zu de Gattig vo dä "Eigentlich Entä" (Anas). Da'annä ghört au d`Stockentä, wo d`Stammform vor Hûsentä isch.
## Anderi Bedütige
Und denn git's no die sogenannti Zytigsänte: s'handlet sich do nid um e Tier sondern um e Falschmäldig in de Printmedie.

## Litratur
* Janet Kear (Hrsg): *Ducks, Geese and Swans*. Oxford University Press, 2005, ISBN 0-19-854645-9
* Josep del Hoyo u.&nbsp;a.: *Handbook of the Birds of the World*. 1. Band (*Ostrich to Ducks*). Lynx Edicions, 1992, ISBN 84-87334-10-5

## Weblingg

* Duckdata: Bibliographic Database of North American Waterfowl (Anatidae)
LSD

**LSD** isch d Abchürzig vo **Lysergsüüridiethylamid**, enärä psüchoaktive Substanz, wo vom Albert Hofmä, eme bi Sandoz in Basel âgstellte Chemiker, mittm Ziel vo dä Entwicklig vom ene chreislauf- und atmigsârendä Medikament 1938 hérgstellt und unterm Markänamä *Delysid* vertribbä wordä isch. Mittlerwil wirds LSD uss nem speziälle Muetterkorn hergstellt. 
Iri halluzinogéén Würkig hät dä Hofmä am 16. April 1943 dur Zuefall entéckt. Er het no ä Böch gschrebe "LSD mein Sorgenkind" für die, die kei Ahnig hen wie des uff de Körper wirkt. 

LSD isch ir Vergangäheit füdd Behandlig vo psüchisch Chranki und als Migränemittl verwändet worde, aber selbschtverständlich, wi hütt au, als Rûschmittl.

Summäformle vo LSD: *C<sub>20</sub>H<sub>25</sub>N<sub>3</sub>O*

## Weblink
Summenformel

I de Chemie dient d**'Summeformel** dezue, d Zämesetzig vomene Molekül ahand vo de Atom aazgäh. D'Aazahl vo de Atom stod us Index emmer rächts onderhalb vo de Atombezeichnig. Es "1" werd ned gschrebe.

Bispel:
* H2O, Wasser, bestod us zwöi Wasserstoff-Atom (h) ond eim Suurstoff-Atom (O),
* H2SO4, Schwäfelsüüri, bestod us zwöi Wasserstoff-Atom, eim Schwäfel-Atom (S) ond vier Suurstoff-Atom.

D'Sommeformel seid nüt öber d Struktur vomene Molekül uus, för das werd d'Strukturformel verwändet. Bi eifache Molekül länget aber d'Sommeformel för en eidütigi Beschribig.
Kyrillisches Alphabet

S **kyrillische [[Alphabet]]** wird z Russland, ir Ukraÿne, z Wißrussland, Bulgarie und in andere osteuropäische (z. B. Serbie) und nordasiatische Länder brûcht.

S isch im 10. Jahrhundert am Hof vom bulgarische Zar Simeon am Großa durch 'n Kliment (Clemens) von Ohrid (sell isch au d´Name vum e See mit ganz bsundere Fisch), am Schüler vom Kyrill, Buechschtabe wo nit uus em Griechische übernoh worde si - die glagolitische Buechschtabe (Schpalte 4) entwickelt worra.

D' meischta Buchstaba sin us am griechischa Alphabet übernomma odr abgleitet worra. Für Laute, wo im Griechische net vorkomma sen, sen Zeichen von dr glagolitischa Schrift (Glagolica) verwendet worra, wo a bissel früher vom griechischa Mönch Konschtantin, wo später Kyrill ghoißa hat, erfunda worra isch. Nach dem isch d' kyrillische Schrift bnannt worra, obwohl se sich arg von dr glagolitischa Schrift unterscheidt.

## Vergliichstabelle zur Entwicklig vo de kyrillische Buechschtabeforme
* Gross- und Chliibuechschtabe (Schpalte 1)
* Dransliteration (Schpalte 2)
* alti Buechschtabe, wo hüt no für Chilletekscht benutzt wärde (Schpalte 3)
*  Buechschtabe, wo nit uus em Griechische übernoh worde si - glagolitischi Buechschtabe (Schpalte 4)
* die entschprächende griechische Buechschtabe (Schpalte 5) 
* zum Vergliich:  latinischi Buechschtabe, wo us em griechischen Alphabet entwicklet worde si (Schpalte 6).

## Quelle

## Literatuur
* August Leskien, *Handbuch der altbulgarischen (altkirchenslavischen) Sprache: Grammatik – Texte – Glossar.* Weimar 11871, Heidelbert 101990.
* Nikolaos Trunte, *Словѣньскъи ѩзыкъ: Ein praktisches Lehrbuch des Kirchenslavischen in 30 Lektionen. Zugleich eine Einführung in die slavische Philologie.* Bd.&nbsp;1: Altkirchenslavisch. München 11990, 52003.