1828

## Was bassiert isch

### Politik

* 22. Januar: In Groossbritannie wird dr Herzog vo Wellington Brömieeminister.
* 22. Februar: Russland under em Zar Nikolaus I. bechunnt im Friide vo Turkmantschai* noch em Chrieg gege [[Iran|Persie]] Land im [[Kaukasus]]gebiet über.
* [[26. Mai]]: Dr [[Kaspar Hauser]] wird z [[Nürnberg|Nürmbärg]] uf dr Strooss ufgriffe.
* [[11. Juli]]: Dr Michael I. vo Portugal stürzt si Niässe Maria II.
* [[24. August]]: D [[Niederlande|Niiderland]] stelle z Niiderländisch-Neuguinea e Kolonialverwaltig uf.



* [[3. Dezember|3. Dezämber]]: D Waalmänner weele dr Andrew Jackson zum Bresidänt vo de USA.

* [[Russland]] erklärt em [[Osmanisches Reich|Osmanische Riich]] dr Chrieg und understützt d Unabhängigkäitskämpf vo de [[Griechenland|Grieche]].

=== Wirtschaft ===

* [[18. Januar]]: D Köönigriich [[Bayern|Bayre]] und [[Württemberg|Württebärg]] bilde e süddütsche Zollveräin.
* [[25. Juli]]: Dr Ignaz Bösendorfer foot afo Klavier broduziere, wo uf dr ganze Wält berüemt wärde.

* Dr [[Reclam-Verlag]] wird z [[Leipzig]] gründet.

=== Wüsseschaft und Technik ===

* [[20. April]]: Dr Franzoose René Caillié chunnt z [[Timbuktu]] am [[Niger]] aa.
* [[1. Juli]]: Dr Maschinist John Cree isch s erste Doodesopfer in dr Gschicht vo dr [[Eisenbahn|Iisebaan]], wo si Lokomotive explodiert.
* [[4. Juli]]: Dr [[Grundstein|Grundstäi]] für die ersti Iisebaan in de [[USA]], dr „[[Baltimore]] & [[Ohio]] Railroad (B & O)“, wird gläit.
* [[17. August]]:  Dr [[John Herschel]] entdeckt zwäi Galaxie im Stärnbild [[Andromeda (Sternbild)|Andromeda]] und spööter no mee.
* [[24. Oktober]]: Im säggsische [[Großenhain]] entstoot die ersti dütschi [[Volksbibliothek]].
* Dr Siméon Denis Poisson füert d Querkontraktionszaal in d Elastizitätsproblem ii.
* Dr Botaniker Robert Brown veröffentligt si Entdeckig vo dr [[Brownsche Molekularbewegung|Molekularbeweegig]] (Edinburgh New Philosophical Journal 5 (1828)).
* Dr Friedrich Wöhler broduziert [[Harnstoff]] sünthetisch und bewiist eso, ass organischi Molekül au usserhalb vo lääbige Süsteem chönne entstoo; d Grundlaag vo dr Biochemii und organische Chemii.

=== Kultur ===

* [[1. Februar]]: [[Uraufführung|Uruffüerig]] vo dr [[Oper]]e *Ali Pascha von Janina* vom [[Albert Lortzing]] am Stadttheater Münster
* [[26. März|26. Merz]]: Dr östriichisch Komponist [[Franz Schubert]] git si ersts und äinzigs öffentligs Konzärt.
* [[7. April]]: S [[Genua|Genueser]] *Teatro Carlo Felice* wird mit em Vincenzo Bellini sinere Opere *Bianco e Fernando* eröffnet.
* [[26. Mai]]: Uruffüerig vo dr Opere *Les Francs-Juges* vom [[Hector Berlioz]] am Salle du Conservatoire z Bariis.
* [[8. August]]: Uruffüerig vo dr Opere *Gabriella di Vergy* vom Saverio Mercadante am Teatro Nacional de São Carlos z Lissabon
* [[15. Oktober]]: Uruffüerig vo dr Opere *Die Räuberbraut* vom Ferdinand Ries z Frankfurt am Main
* [[9. Dezember|9. Dezämber]]: Uruffüerig vo dr Opere *Clari* vom Jacques Fromental Halévy am Théâtre-Italien z Bariis
* [[22. Dezember|22. Dezämber]]: Uruffüerig vo dr Opere *Der Vampyr* vom Heinrich Marschner am Stadttheater z Leipzig

* S Schlagball-Spiil *Rounders* wird z Ängland zum erste Mol erwäänt.

=== Gsellschaft ===

* Z Ängland wird dr *Buggery Act 1533* ufghoobe und dur e *Offences against the Person Act 1828'' ersetzt. D Homosexualidäät, dr Analvercheer und d Sodomii blibe stroofbar. 
### Katastroofe

* 30. Merz: En Ärdbeebe vo dr Sterki 7 döödet 30 Lüt z Lima

## Uf d Wält choo
* 24. Jänner: Ferdinand Cohn, e dütsche Botaniker und Mikrobiolog († 1898)
* 31. Jänner: Ludwig Fischer, Schwyzer Botaniker
* 20. Merz: Henrik Ibsen, e norwägische Schriftsteller († 1906)

* 8. Mai: Henry Dunant, e Schwizer Gschäftsmaa, Initiator vo dr Rotchrüz-Beweegig († 1910)
* 28. August: Jonas Breitenstein, Schwyzer Volksdichter († 1877)
* 5. Septämber: George Washington Jones, US-amerikanische Bolitiker († 1903)
* 9. Septämber: Lew Nikolajewitsch Tolstoi, e russische Schriftsteller († 1910)
* 19. Septämber: Fridolin Anderwert, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot († 1880)
* 27. Oktober: Otto Funke, dytsche Physiolog († 1879
* 26. Novämber: Martin Birmann, Schwyzer Bfaarer un Armeninschpäkteur († 1890)
* 21. Dezämber: Johann Jakob Schaub, Schwyzer Lehrer un Haimetkundler († 1910)

## Gstorbe
* 2. Februar: Lucius Pol, Schwyzer Pfaarer und Naturwüsseschaftler
* 27. Merz: Johann Gottfried Tulla, e badische Ingenieur (* 1770) 
* 16. April: Francisco de Goya, e spanische Mooler und Grafiker (* 1746)
* 30. Mai: Carl Borromäus Weitzmann, dytschi Mundartdichter (* 1767)
* 19. Novämber: Franz Schubert, en östriichische Komponist (* 1797)

## Weblingg

* Digitalisierti Zitige us em Joor 1828 im Zitigsinformazioonssüstem (ZEFYS) vo dr Staatsbibliothek z Berlin