open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eschen

**Escha** isch dr Hauptort vom Underland in Liachtaschtä.

## Geografii
D Gmond lit am Südhang vom Eschnerbärg. Escha isch met am Wiler Nendla (Nendeln) zemma, dr Iwohner und dr Flähi noha di gröscht Gmond im Underland. Escha grenzt a Gamprii, Schellabärg, Muura, Frastanz (Vorarlberg), Planka, Schaa, Vadoz und Buchs&nbsp;SG und Sennwald-Haag i de Schwiiz.

## Gschicht
Escha ischt 842 zum erschte Mol gnennt worda im churrätische Rychsgueturbar als *Essane* (1045 *Estanes*), Nendeln 1395 als *Nendlen*.

## Bevölkerig

## Politik
Z Escha dr Vorsteher ischt set 2011 dr Günther Kranz (VU).

## Religion
Vo dr 3718 Iiwohner sin im Johr 2000 76,8 % römisch-katholisch gsii und 10,3 % evangelisch-reformiert.

## Lüüt
* Emma Eigenmann (* 1930), Politikeri

## Weblink

* Offizielle Internetsita vo dr Gmond Escha
* 

## Fuessnote
Anna, Hausfrau des Claus Schütterlin von Zell

D **Anna, d Husfrau vum Claus Schütterlin** z Zell, ischs s erscht Opfer vum ortenauische Hexereige im Juli 1557 gsii. 

## was me von ere verzellt
In ihre Verher het si de verbote Umgong mit em Knecht Georg Zimmer und mit ihrem Schwoger Andreas gstonde. In d Zauberei isch si vun de Muetter ygfiert worre. Die het ihre e kleine Hafe mit Nachtschatte un Klettekrut gee un si uff de Acker gschickt go Hagel drus z siede. Zum Durichbruch isch d Hexeonlag aber erscht durich e firigi Wechselbeziehung vun de ehelig Liebi kumme. On eme Tag het sich ihr Monn nämli mit sinem Mischtfierer in d Wohnstub gsetzt un d Frau in de Räbe warte lue, statt de Dung in d Räbe z bringe. De Wii isch guet gsii un s Zeche so miehlos. Wu d Anna heim kumme isch, het si ihrem Monn bittri Vorwirf gmacht. De Monn het sich uffgregt un si schlage welle. Do het si e Firbrond us em Fir gholt un em Monn ins Gsicht gschlage, dass d Funke gfloge sin. Des het ne no wietiger gmacht. Us Ongscht vor de Strof isch si no Fessebach grennt, so dass de Monn nimm nochkumme isch. Wu si om Obe heim gih het miesse, het de Monn si uff em Wäg abpasst un si ibel gschlage un gschleift. Wu de Monn später ygschlofe isch, isch si zue dr Hintertire in de Garte nussgonge. Dert isch ihre e junger Gsell entgegetrette un het si gfrogt, was los sey. Do het si ihm alles verzellt. De Fremd het ihre Richtum un Schutz vor de Schläg vum Monn obotte, wenn si ihm z Wille isch un Gott un di Heilige verleygnet. Des het si beides gmacht. Jetzert isch ihre de Gedonke kumme, dass des e beser Geischt kinnt sii. ...
Core22

**Core 22** isch e Pop- und Rock-Band us de französischsprachige Schwiiz, wo ursprünglich under em Name Core bekannt worde isch.

## Wärdegang
Core, so hätt d'Band damals no gheisse, isch 1994 vo de Frontfrau Sonja Heller, em Guillaume Desboeufs, em Dick Sunday, em Claude Müller und em Yann Roullier z'Genf gründet worde.

Nach de erste veröffentlichte Single *Easy Gun* isch 1996 s erschte, rockige Debutalbum *Transformer* usecho. I de düütsche Alternativ-Charts isch s'Album grad uf Platz 4 glandet, und isch europawiit als hoffnigsvolli Newcomer-Band bezeichnet worde.

Mit em zweite Album, *Not Your Size*, isch Core 1997 denn au ide USA verallem dur d'Single *Crocodile* ide amerikanische College-Radiostatione bekannt worde.

Trotz de viele Erfolg wome scho het chöne verzeichne, isch de ganz grossi Durchbruch bis jetzt uusblibe. Zudemm het sich Core vom Gitarrist Dick Sunday trennt. Drumm het d'Plattefirma *Marlboro Music* umbedingt "radiotauglicheri" Songs brucht. 1998 het Core ihres dritte Album, *Hold Your Breath* ufgnoh. D'Singeluuskopplig *Dive Into The Ocean* isch en kommerzielle Erfolg gsi, me het d Forderige vo de Plattefirma chöne umsetze. Allerdings het sich Core lang gweireret, de Hitsong *Dive Into The Ocean* live z'spiele.

Gmeinsam mit em britische Produzänteduo *Eskimo & Egypt* het Core 1999 es Remix-Album, -*Core vs. BiggBugg - Out Of Manchester* usebracht. Die CD het Songs us de erste drüü Albe enthalte.
Endi 1999 het sich *Core* möse uf de hüttigi Name *Core 22* umändere, will's e amerikanischi Band 'gä hät, wo de Name scho länger gha het. Me het sich denn schliesslich uf de Name *Core 22* g'einiget.

Nachdem sich Core 22 fasch trännt het, isch im 2001 di neui CD *Massive Love*, mit 13 melancholisch-sphärische Rock-Songs, erschiene. Bis jetzt eidüütig s'beschte Album, au i Fachkritike isches guet ewäg cho. Usserdem het me grosse Erfolg mit de Single *Sorry* gha.
Mit dem Album isch Core 22 uf e zweijährigi Tournee gange.

Im Jahr 2003 hät me hüüfig di zwei neue Songs *Fly* und *Coz I Need U* am Radio ghört. Es sind eher ruhigeri, weniger rockigeri Songs, wie au fascht alli andere Songs, wo denn im Februar 2003 ufem Album *Nuance* verchauft worde sind.

Im Mai 2004 isch s Best-Of-Album *Replay* zum 10-Jährige Jubiläum vo de Band usecho, druf sind 22 Hits us de erschte 10-Jahr Bandgschicht.

Im Früelig 2006 isch denn s neue Studio-Album *KillerLoveAngel* erschiene.

## Discografii
* 1996: *Transformer*
* 1997: *Not Your Size*
* 1998: *Hold Your Breath*
* 1999: *Core vs. Bigg Bugg - Out Of Manchester*
* 2001: *Massive Love*
* 2003: *Nuance*
* 2004: *Replay*
* 2006: *Killer Love Angel*
Gurmels

**Gurmus** oder **Gurmuz** (französisch *Cormondes*, Patois , amtl. *Gurmels*) isch a Teil vam Schwyzer Kanton Fryburg, gnau gsiit isch Gurmus a politischi Gmiin im Seebezirk ( *District du Lac*), im Gebiet va Dütschfryburg.

## Geografy
Gurmus lyt ùf , 6 Kilometer südöschtlich vam Bezirkshùùptort Mùùrte südlich va de Bibere. Zue de Gmiin ghööre ds Doorf Gurmus mit Düreberg ù Monterschu, Guschlemuet mit Grossguschlemuet ù Chlynguschlemuet, Liebistorf ù Wallebuch. Va de Gmiinflechi si 71 Prozent landwirtschaftlichi Flechi, 20 Prozent Waud u 8 Prozent Sidligsflechi.

D Nachpuurgmiine va Gùrmùs si Chliibösige, Düdinge, Courtepin, Cressier, Murte, Uumiz ù ds Gebiet Staatswald Galm im Kanton Fryybùrg ù Loupe, ù de na Chriechwiu ù Ferebaum im Kanton Bärn.

## Gschicht
Gurmus (d Pfarry) het mengs hundert Jahr zu de Alte Landschaft va Fryburg kört. 1848 na de nüüe Organisation va de Schwyz het o de Staat Fryburg sich nüüi Strukture gä. I däm Zämehang isch di Alti Landschaft ufglöst cho u demit isch Gurmus im nüe Bezirk See zuetöut cho.

D Bevöukerung va Gurmus redt e Varianta vam Fryburgerdütsch. So isch Gmiin Gurmus gäge ire Wille im Seebezirk zuetöut cho. D Region Gurmus het i der damalige Zyt giing umhi probiert zum Seisebezirk z cho, will ali Verbindige uber Jahrunderte zu de Dörfer im Seisebezirk eng zäme gwachse u ser guet gsi si.

Nume so näbebi: de gröschti Tüu va de Pfarri Gurmus het zwüsche 1803 u 1848 zum Dütsche Bezirk kört mit de Stadt Fryburg als Houptort.

D Gmiin Gurmus bestiid hüt (2026) us de Dörfer Cordast, Gurmus, Guschlemuet, Chligurmus, Liebischtorf, Monterschu, Ùumiz u Wallebuch.

## Name
De Name Gurmus chunnt urschprünglech us em frankorpovänzalische *Cormunt,* was uf Dütsch so vüu hisst wi "Der Hof va Mundi". Mit de Zit het mu de *Cormunt* agfange *Gurmuols* u später *Gurmus* z säge.

## Lüüt
### Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik, 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 6,7 Prozente gläge.

### Religion
59 Prozent va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 31 Prozent evangelisch-reformiert.

### Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3311 Yywoner 93 Prozent Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, füüf Prozent Franzöösisch ù zwöehalb Prozent anderi Spraache.

De Tialäkt va Gùrmùs stììt zwüsche dem Seislertüütsch ùn em Bäärntüütsch, ghöört aber zum Hööjschtalemannisch.

## Gmiinrat
De Gmiinrat vo Gurmus setzt sich us dene Lüüt zäme (Stand 2017): Daniel Riedo (Amman), Jean-Marc Sciboz, Pascal Aeby, Manfred Bäriswyl, Thomas Fontana, Beat Meuwly u Markus Wüstefeld.

## Bilder

2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 292.JPG|s Dorfzentrum vo Gurmels
2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 185.JPG|Walläbuäch, a friburgischi Exklava im Kanton Bern, wo o zu Gurmels ghört
2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 253.JPG|de Ortsygang vo Libistorf
2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 259.JPG|d Chapälla St. Urban z Libistorf
2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 282.JPG|de Ortsygang vo Gurmus


## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* d Websyte va de Gmiin Gurmus

## Fuessnote
Hettlingen ZH

**Hettlige** (amtlich *Hettlingen*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Wintertuur im Kanton Züri, Schwiiz.

## Geografy
Hettlinge lyt nördlich vo Winti zwüschäd Winti und Schaffhuuse. D'Bevölkärig vom Dorf hät i dä letschte Jaar stark zuägnoo, s'ursprünglichä Puurädorf isch mee und mee zunämänä Woondorf vo dä nöchä Statt Winti wordä. Vom Gmeindegebiät vo 5,87&nbsp;km² diänäd 61,3% dä Landwirtschaft, sind 21,3% vo Wald bedeckt, sind 10,7% Sidligsgebiät, 5,8% Vercheersflächi, 0,2% Gwässär und 0,2% Brachland.

## Bevölcherig

## Gschicht
Hettlige isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 886 als *Hetelinga*.

## Religion
55,5 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 20,5 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,9 %, CVP 4,6 %, EDU 2,0 %, EVP 6,3 %, FDP 17,4 %. GLP 12,3 %, GP 8,0 %, SP 10,4 %, SVP 35,1 %, Suschtigi 1,1 %.

Gmäindspresidänt isch de Bruno Kräuchi (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,1 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Hettlige ghört zue de Winterthurer Mundarte.

## Weblink

* Offizielli Websiite vo dr Gmeind Hettlingen
* Artikel ''Hettlingen'' im Historischs Lexikon vo de Schwiiz
* Gmeind Hettlingen im GIS vom Kanton Züri

## Fuessnote
Odilienberg

**Odiliebari** (fr.: *Mont Sainte-Odile*, dt.: *Odilienberg*) esch e Bari in Mittelvogesewàld, wu sich 763 m hoch ewer s Rhiintàl ufhebt. Owe steht s Kloschter vun Heilige Odilia (oder Ottilia), wu sitter s Mittelàlter e chrischtiliche Wàllfàhrtsort esch. D´r Ort ésch`s "regional Heilichtum" vum Elsass.

## Gschichte
* *1000 vor Chr. (Bronzeziit):* Keltischi Besidlung im Elsàss. Odiliebari wurd vun keltische Stämme bestezt. Rund um de Bari esch e 10 km làng Zyclopemür (d'r greschte vun ganz Europa), wu às Heidemür gnannt esch, gebaüt worre. Hitzüdàj, bliibt d Mür fer d Gschichtschwiiwer geheimvoll. M'r kenn sich freüje ob de Plàtz freijer fer diss ersprenglische Bevölkerung schon ebbs religiös/geischti bediit het.
* *100 vor Chr.:* Remische Erowerung. E militärisches Lager esch uf *Altitona* (làteinischer Nàme ?) ingereschtet.

* *7 Jh. noch Chr.:* Herzog Attich schenkt sinere Tochter Odilia s Schloss *Hohenburg*; s Kloschter wurd a paar Johr später gegrendet. Odilie esch àlso às erschti Àbtissin vun *Hohenburg* gkànnt und erbiete sini ganze Lawe Gott zü bete un d Kranke züe pfleeje. Noch de Sàge, het Odilia e blender Mànn uf eme Pfàd getroffe. Mit sim Stock het se uf e Felse geklopft un pletzli esch d Wunderquelle, wu s Wàsser vun Aüjekrankeit heile, e nüss geflosse.
* *13. Dezember 720 noch Chr.:* Odilia stirbt. Zall Dàj bliebt fer d alte Generation emmer wichtig.
* *1789:* Während d franzeesch Revolution wurd s Kloschter, wie d meischte Kerche in Elsàss, geschandet un werre d Deere fer e lànge Zitt züegedraïht.

* *1853:* s Bischofsamt vun Strossburi keüft em franzeesche Schtààt de Odiliebari.
* *11. Oktower 1988:* Besüech vum Bàbscht Johànnes-Paulus II.
* *20. Jänner 1992:* s Airbus A 320 stürzt am Odiliebari (Gbirge genannt Bloss) ab. S git 87 dodi Lüt.
* *2006:* d Kirch wurd durch Bapscht Benedikt XVI. zur *Basilica minor* erhowe.

## Sehnswerdigkeite rund um Odiliebari
* Kriizwaj
* Heidemaüer
* Wunderquelle (Heilige Odilia un Heilige Lucia)
* Römische Weg
* Schlösser Landsberg, Dreistein, Birkefels, Hagelschloss
* Nidermunster (Heilige Nikolaus Kapelle)

## Weblink

* Offizielle Websyte

## Füessnoote
Godsmack

**Godsmack** isch e Rock Band us Boston, wo rifforientierte, harte Rock spiele.

## Gschicht und d'Mitglieder
Im Johr 1995 isch die Band vom Sully Erna (Gsang), em Gitarrist Lee Richards, Robby Merrill (Bass)und Drummer Tommy Stewart gründet worde. Scho sehr bald isch dr Joe Darko zom nuia Drummer ernännt worde. Au dr Lee Richards het miese go und isch vom Tony Rombola ersetzt worde. 1996 isch "All Wound Up" usecho, wo dr Erna sälber d'Drums ingspilt het, will dr Darko d'Band schon wieder verlasse kha het, und das vo de Bandmittgleider sälber finanziert worde isch. Lokali Radiosender händ d'Songs vor Band in ihri Playlist ufgno was dr Paul Geary uf d'Band ufmerksam gmacht het. Är nimmt se für seini Managementfirma PGE unter Vertrag. Tommy Stewart isch mittlerweile zu Godsmack zruckkehrt. Bald druf abe erhalte sie e Plattevertrag mit Republic Records, wo "All Wound Up" e witeres Mol unterem Name "Godsmack" veröffentlicht. S Album verkauft sich grandios und Godsmack toure als Support für Black Sabbath.

Im Momänt sölle Godsmack an ihrem 4 Album, weles, rächnet me s'Unplugged Album "The Other Side" mit, eigentlich scho s 5te isch, mitem Titel "Four" arbeite.

## Discographie
### Studioalben
* 1995: The Scam *(Demo)*
* 1997: All Wound Up *(Eigenpressung)*
* 1998: Godsmack *(Neuuflag vo All Wound Up)*
* 2000: Awake
* 2003: Faceless
* 2004: The Other Side
* 2006: IV
* 2010: The Oracle
* 2014: 1000hp
* 2018: When Legends Rise

### Videos & DVDs
* 2002: Smack This *(DVD)*
* 2003: Godsmack Live *(DVD)*
* 2004: Changes *(DVD)*

## Weblink

* http://www.godsmack.com
* https://web.archive.org/web/20160110071649/http://smackfans.com/
* http://www.moonbabygodsmack.de
.cat

**.cat** isch e gsponsorti TLD wu im Septembar 2005 vun de ICANN abgsegnet worre isch. Sit em April 2006 stoht si z Verfiegung. D Zwäck isch dr Katalanisch Sproch un Kultur e Heimet z gee. S wird vun de Associació puntCAT gsponsort.

Voreb d .cat Domain verfiegbar gsi isch, hen di katalanische Inschtitutione, Firme un Lit .es odr .fr vewendet, oder e paar bizarri oder luschtige. Zum Bispil het d Stadt Girona de Domainnome vun .gi (Gibraltar) verwendet. Sponie beonsprucht aber d Souveränität iber Gibraltar un isch gonz un gar nit begeischtert gsi, wel Gibraltar uff die Art onerkonnt worre isch.

ICANN het ussdricklig verbotte, d .cat Domain fir Syte iber Katalog (ängl. Abk. cat) z nämme, wänn si nit in Katalanisch gschriibe sin oder iber di katalanisch Kultur.

## Luege au
* .als fir Alemannisch

## Ekschterni Syte

* Informatione un Regischtrierungsprozess
* Associació puntCAT
* Culturelli Divergenze im Cyberspace: Di katalanisch Kampagne um e neiji .cat Domain
.sco

**.sco** (**dotSCO**) isch e vorgschlageni Toplevel Domain. S isch nit klar, eb s nationali Domain fir Schottlond gäbe soll, oder eifach fir Syte uf Schottisch

D Kampagne isch no de erfolgriiche Yfierung vun de .cat Domain vun de katalanischsprochige Gmeinschaft gmacht worre. D .cat Doamin isch offiziell fir Websyte reserviert worre, wu di katalanisch Sproch un Kultur belichte solle.

S Ziil vun de Kampagne isch:
:*"Wil di schottisch Sproch un Kultur e Gmeinschaft isch, wu, wie mir glaube, mit ere eigene Domain im Internet identifiziert werre sott. Unter de .SCO Domain sotte die Organisatione, Firme un Lit, wu sich selber in de schottische Sproch ussdrucke un/oder di schottisch Kultur ferdere welle, sich regischtriere un sich klar identifiziere kinne."*

S umfassend Wort "Kultur" wyst hii uff alles, was mit de schottisch Nation z tue het. E Nation konn iber ihri charakteristisch Kultur definiert werre. S isch aber nit klar, eb Websyte in de zwey eigene Sproche Schottisch Änglisch un Gälisch defir vorgsehne sin.

## Weblink
* Friegi Diskussione iber e Toplevel-Domain fir Schottlond
* D Kampagnesyte fir .sco
Schlangenkopffische

D **Schlangeköpf** (Channidae) sin die ainzige  vo de  Schlangekopffischartigi (Channoidei) in de  vo de Barschartige (Perciformes). Früner sin d'Schlangeköpf amigs it als Barschartigi (Perciformes), sondern als aigeni Ordnig gführt worde.

Zwo Gattige mit mindischdäns 29 en bwohne s'Süeßwasser vom tropischa Afrika un Südasien un Ostasien. Es sin schlanki, 15 Zentimeter bis 1,30 Meter langi Raubfisch, uf derre Spiszettel Wasserinsekte, Mollusken un Fisch stöhnn. In Asie un z'Afrika wärde d'Schlangeköpf als Spisfisch in Aquakulture züchtet.

## Schlangeköpf sin emol do im hüttige Alemannische gsi
Zu de Überraschig vo allene Allemanne muess mer sage, dass d' Schlangeköpf emol ganz früner, um gnau dsi häts vor 17,5 Millione Johr agfange, au im hüttige Alemannische Sprochruum umegschwumme sin (des heisst im Oligozän un im Miozän). Sie sin vom südliche Himalaya ins jetzig Alemannischi ko. Sie sin vor 8 Millione Johr widder verschwunde un noch Afrika zoge. Maischtens hät mer nume no sognannti Ohrstainli, (de grichisch Fachusdruck isch Otholithe), gfunde, un zwar in Ängland, Frankrich un in de Schwyz. Aber, im Ulmer Heimetmuseum gits des einzigi vollständig erhalteni fossili Schlangekopfskelett, was ächt ä Seltehait isch. 

D'Paläontologien Madeleine Böhme hät im Johr 2004 d'fossili Schlangeköpf un als Hiiwiis (Indikator) für paläontologischi Klima un Klimawechsel gno. Noch dem Artikel häts domols im hüttige Alemannische a mittleri Temperatur vo 20 C° gha und es hät im füchteschte Monet mindischtens 150 mm grägnet.

## Süschtematik

* Channa 
** Channa amphibeus
** Channa argus (Amur-Schlangekopf)
** Channa asiatica
** Channa aurantimaculata (Oraschgschprenklete Schlangekopf)
** Channa bankanensis
** Channa baramensis
** Channa barca
** Channa bleheri (Rägeboge-Schlangekopf)
** Channa burmanica
** Channa cyanospilos
** Channa gachua (Zwärg-Schlangekopf)
** Channa harcourtbutleri
** Channa lucius
** Channa maculata (Gschprenklete Schlangekopf)
** Channa marulius
** Channa marulioides
** Channa melasoma
** Channa melanopterus
** Channa micropeltes
** Channa nox
** Channa orientalis
** Channa panaw
** Channa pleurophthalma
** Channa punctata (Düpflete Schlangekopf)
** Channa stewartii
** Channa striata (Gschtraifte Schlangekopf)
* Parachanna
** Parachanna insignis
** Parachanna obscura

## Weblink
* Schlangenkopffisch bi Fishbase (Änglisch)
* http://www.snakeheads.org (sehr usführlichi Websiite uff Änglisch un au deilwiess uff hochdütsch)
* D'Abstract vo de Madeleine Böhme 
* Europas gröschtes Aquaristik-Forum für Schlangenköpf (vo de "Internationalen Gemeinschaft für Labyrinthfische")
* https://web.archive.org/web/20051028130633/http://cars.er.usgs.gov/circ_1251_courtenay.pdf
Pfäffikon

**Pfäffikon** isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
* Bezirk Pfäffike, en Bezirk im Kanton Züri
* Pfäffike ZH, e politischi Gmaind und en Bezirkshauptort im Kanton Züri
* Pfäffike SZ, en Ortschaft i de politische Gmaind Freiebach im Kanton Schwyz
* en ehemolige Bezirk im Kanton Usserschwyz, wo vo 1803 bis 1833 bestande hät

**Lueg au:**
* Pfäffikersee
* Pfeffikon
* Pfeffingen
* Pfäfers
Bezirk Pfäffikon

De **Bezirk Pfäfike** isch en ländlich prèègte Bezirk im Kanton Züri i de Schwiiz. Hauptort isch Pfäfike.
__NOTOC__
## Politischi Gmäinde





## Zivilgmeinde

Es hät bis Ändi 2009 no die Zivilgmeinde ggèè:
* Baume (Politischi Gmeind Baume)
* Neschwil (Politischi Gmeind Wislig)

## Ortschafte
Agenzia Spaziale Italiana

D' **Agenzia Spaziale Italiana** (**ASI**) isch die italienisch Weltrümagentur mit Sitz z'Rom. Si isch 1988 gründet worre mit em Zil, alli Weltrümaktivitäte vu Italie z'koordiniere un isch in vile internationale Programme involviert. D' *ASI* isch au Teilnehmeri am Cassini-Huygens-Projekt, wofier si d'Hochleischtigsantenne gliferet het sowie an dr Shuttle Radar Topography Mission vu anno 2000 mit em Zil vu dr Vermessig vu dr Erdoberflächi. Witterhi schafft si hauptsächlich zämme mit dr NASA un dr ESA, zue dere ihre Gründigsmitglider 1975 au Italie zellt het. D' *ASI* isch Vollmitglid im Consultative Committee for Space Data Systems (CCSDS).

## Weblink
* www.asi.it, offizielle Website
Bezirk Brugg

De **Bezerk Brogg** esch en Bezerk vom Kanton Aargau. 
Er het sech bis Ändi 2021 us de ehemalige Ämter Bözberg, Schänkebärg ond em Äigeamt, was öppe im Gebiet bäidsyts vom Bözberg, vom Gäissbärg ond s Birrfeld zwösche Aare ond Rüss omfasst, zammegsetzt. Aafangs 2022 hend di ehemols selbständige Gmeinde Böze, Effige und Elfige mit de Gmeind Hornusse us em Bezirk Laufeburg zu de Gmeind Böztal fusioniert und ghöred sither nöm zum Bezirk Brugg.
En Täil vom hötige Bezerk Brogg liegd nördlech vo de Aare im Aargauer Jura, werend de südlech zom Mettelland ghört. Hauptort vom Bezerk esch d Stadt Brogg. Det isch s Bezirksamt gsii, wo uf Endi 2012 ufghobe worden isch. De Bezerk Brogg het früener föif Fridesrichterchrais gha. Jetzt sind all die Chreis im *Fridesrichteramt Bezirk Brugg* zämegfasst.

## Iiwohnergmäinde




## Veränderige im Bestand vo de Gmäinde

Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 1873.png|Gmäinde bis 1872
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 1898.png|Gmäinde bis 1897
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 1901.png|Gmäinde bis 1900
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 1938.png|Gmäinde bis 1937
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 1970.png|Gmäinde bis 1969
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 2003.png|Gmäinde bis 2002
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 2006.png|Gmäinde bis 2005
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 2010.png|Gmäinde bis 2009
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmäinde bis 2012
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 2014.png|Gmäinde bis 2013
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 2018.png|Gmäinde bis 2017
Karte Bezirk Brugg Gemeindeveraenderungen 2022.png|Gmäinde bis 2021

* 1873: Abspaltig vo *[[Bözberg AG|Bözberg]]* → Oberbözberg und Unterbözberg

* 1898: Fusion vo *[[Rein AG|Rein]]* und *[[Rüfenach]]* → Rüfenach

* 1901: Fusion vo *Brugg* und *[[Altenburg bei Brugg|Altenburg]]*  → Brugg

* 1938: Namesänderig vo *Birrenlauf* → Schinznach Bad
* 1938: Namesänderig vo *Schinznach* → Schinznach Dorf

* 1970: Fusion vo *Brugg* und *[[Lauffohr]]* → Brugg

* 2003: Namesänderig vo *Hausen bei Brugg* → Hausen (AG)
* 2003: Namesänderig vo *Schinznach Bad* → Schinznach-Bad
* 2003: Namesänderig vo *Schinznach Dorf* → Schinznach-Dorf

* Met Wörkig of de 1. Januar 2006 send d Gmäinde *[[Stilli|Stelli]]* ond *[[Villigen|Velige]]* zor Gmäind Velige zämegschlosse worde.

* 2010: Fusion vo *[[Brugg]]* und *[[Umiken]]* → Brugg
* 2010: Fusion vo *[[Hottwil]]*, *[[Etzgen]]*, *[[Mettau AG|Mettau]]*, *[[Oberhofen AG|Oberhofen]]* und *[[Wil AG|Wil]]* → Mettauertal (s Gebiet vo de ufglöste Gmäind Hottwil ligt sither im Bezirk Laufeburg)

* 2013 Fusion vo *[[Gallenkirch|Galechilch]]*, *[[Linn AG|Linn]]*, *[[Oberbözberg]]* und *[[Unterbözberg|Underbözberg]]*  → Bözberg

* 2014: Fusion vo *[[Oberflachs]]* und *[[Schinznach-Dorf]]* → Schinznach

* 2018: Fusion vo *[[Lupfig]]* und *[[Scherz AG|Schärz]]* → Lupfig

* 2020: Fusion vo *[[Brugg]]* und *[[Schinznach-Bad]]*  → Brugg

* 2022: Fusion *[[Bözen|Böze]]*, *[[Effingen|Effige]]*, *[[Elfingen|Elfige]]* und *[[Hornussen |Hornusse]]* → Böztal (ghört zom Bezirk Laufeburg)

## Weblink

## Fuessnoote
Chauvinismus

**Chauvinismus** isch e übertribeni Form vaam Patriotismus. Es gaat deby um e Uufwärtig vaam eigene Land, Volk, Spraach oder Region. Dr Begriff wird mit Nationalismus, Rassismus, und Faschismus verbunde, aber er wird mindestens so hüfig mit Spott bruucht, zum Byspil we öpper übertribene Spraachpurismus betribt. Im moderne Sprochbrüch het dr Begriff Chauvinismus e Üswittung erfahre. Mer bezeichnet sitter dr 70er Johr aü Männer, wu sich fraüefejndlig verhalte, as "Chauvis" (Chauvinischte).

Das Wort isch benännt nam Soldat Nicolas Chauvin. Syni absoluti Higab a de Napoleon wird im Französische Volkstheater vaam früehe 19 Jaarhundert regelmässig verspottet, wodür är e halb-mythische Status beko het.

Nationalischtische Chauvinismus ka bi Mehrheite un bi Minderheite vorkumme. D Mehrheite hän aber meischtens d Macht, dr Minderheit ihrini Sprochgsetzer usw. ufzzwinge. Mä  ka en au bi allene politische Richtunge gsee, nit numme bi rächtsradikale, won er allerdings am hüfigste vorkunnt. So het dr Kemalismus, wu d Tirkei in d Moderni un zu Airopa ani gfiährt het, fascht e Johrhundert nit aerkännt, ass d Kurde e bsunderi Ethniä mit ere eigene Sproch sin un het d kurdisch Sproch in dr Effentligkeit verbotte. 

D Feschtstellung vum Chauvinismus isch nit alliwiil eifach, wel d Abwärtig vu Velker, Sproche, Religione, Fraüe usw. viilmol in satiirischer Form vordrage wird un wel Gspass un Ernscht do durrenander gehn. So ischs zum Biispiil schwär, z entscheide, eb des hochditsche Sprochchauvinismus isch, wiä dr ditsch Radiosänder SWR3 Sketsch mit Dialäktsprächer bringt. Gegner meine do, dr Dialäkt un sini Sprächer wäre lächerlig gmacht; Befiirworter meine, des isch alles blos Gspass. Ähnlig isch s bi dr Oschtfriisewitz.

## Lueg ou
* Nationalismus
* Separatismus

## Litratuur
* Friederike Habermann: *Der unsichtbare Tropenhelm. Wie koloniales Denken noch immer unsere Köpfe beherrscht*, thinkOya, Klein Jasedow 2013, ISBN 978-3-927369-75-7.
* Renschler Regula und Roy Preiswerk (Hrsg.): *Das Gift der frühen Jahre. Rassismus in der Jugendliteratur*, Lenos / Z-Verlag, Basel 1981, ISBN 978-3-85787-089-7.
* Gottfried Mergner, Ansgar Häfner (Hrsg.): *Der Afrikaner im deutschen Kinder- und Jugendbuch: Untersuchungen zur rassistischen Stereotypenbildung im deutschen Kinder- und Jugendbuch von der Aufklärung bis zum Nationalsozialismus*. 2. Uflaag, Ergebnisse, Hamburg 1989, ISBN 3-925622-54-3.
Zugewandter Ort

D **zuegwandti Ort** sin Territorie gsii, wu mit de Alte Eidgenossenschaft durch ä System vun Verträg vobunde gsii sin.

D Alt Eidgenossenschaft isch ä zimli heterogens Gebilde gsii. Usser de Tagsatzung het s kei zentrali Institutione ghet, si isch viel meh usem komplexe Gflecht vun bi- un multilaterali Bündniss un Herrschaftsvohältnis zommegsetzt gsii. Mit zuegwandti Ort sin alli eidgnössische Biet bezeichnet worre, wo kei Vollmitglidr (wiä d drüzehn alti Ort) gsii sin, ondrersyts abr ä inneri Autonomie ghet hen, also kei Untertanebiet gsii sin.

D zuegwandti Ort sin gsii:
* D Fürschtabtei St. Galle
* D Stadt St. Galle
* D Drey Bünd (Graubünde)
*Wallis
* S Fürstbistum Basel (mit de fascht uabhängige Stadt Biel/Bienne)
* Neueburg
*Genf
*Milhüüse (bis 1789)
*Rottweil (ab Mitte vum 17. Jôhrhundart numme no e loser Bund)

Au di so gnannti Schutzort, wo mit de Innerschwiizer Kanton Schutzbündniss abgschlosse hen, werre mongmôl zue de zuegwandti Orte zählt:
*Rapperschwil
*Gersau
*Abtei Engelberg

## Lueg au
* Gschicht vun de Schwiiz.
Cape Canaveral Air Force Station

D' **Cape Canaveral Air Force Station (CCAFS)** isch e Raketestartglände vu dr U.S. Air Force am Cape Canaveral in Florida. Es wird sit dr früehe fuffziger Johre fer Raketestarts aller Art gnutzt und isch bis hüt dr Haupt- Raketestartplatz vu dr USA. Die erste bemannte Ruumflüeg (Mercury-, Gemini- un Apollo- VII) sin ebefalls do gstartet. Sit em Flueg vu Apollo VIII im Dezember 1968 starte aber alli bemannte Rakete vu dr USA im direkt nordwestlich glägene Weltruumbahnhof vu dr NASA, dem Kennedy Space Center, sodass im CCAFS hüt numme ubemannti Rakete wie Delta, Titan, Altas u. a. starte.

Dr Chüstestriife um dr Raketestartplatz isch dr einzig noch in einigermasse ursprünglichem Zuestand erhalde Abschnitt vu dr Atlantikchüste vu Florida nördlich vu Miami - trotz dr vile Startrampe. Säll lit dodra, dass es sich um e militärischi Sperrzone handelet, wo die wilde Dierer wittist in Rueh glo werre vu si störende touristische oder sustige wirtschaftliche Aktivitäte.

## Ybersicht vu dr Startplätze
* Launch Complex 1, inaktiv, V2, Bumper, Snark, aerostat
* Launch Complex 2, inaktiv, V2, Bumper, Snark, aerostat
* Launch Complex 3, inaktiv, V2, Bumper, Snark, aerostat
* Launch Complex 4, inaktiv, V2, Bumper, Snark, aerostat
* Launch Complex 5, inaktiv, Mercury/Redstone
* Launch Complex 6, inaktiv, Mercury/Redstone
* Launch Complex 9, inaktiv, Navaho, Minuteman
* Launch Complex 10, inaktiv, Navaho, Minuteman
* Launch Complex 11, inaktiv, Atlas
* Launch Complex 12, inaktiv, Atlas Agena
* Launch Complex 13, inaktiv, Atlas Agena
* Launch Complex 14, inaktiv, Mercury/Atlas D
* Launch Complex 15, inaktiv, Titan I, Titan II
* Launch Complex 16, inaktiv, Titan I, Titan II, Pershing
* Launch Complex 17A, aktiv, Delta, Thor
* Launch Complex 17B, aktiv, Delta, Thor
* Launch Complex 18A, inaktiv, Blue Scout Junior, Vanguard
* Launch Complex 18B, inaktiv, Blue Scout, Thor Able
* Launch Complex 19, inaktiv, Gemini/Titan II
* Launch Complex 20, aktiv, Starbird, Titan I, Titan II, Höcheforschigsrakete
* Launch Complex 21, inaktiv, Bull Goose, Mace
* Launch Complex 22, inaktiv, Bull Goose, Mace
* Launch Complex 25, inaktiv, Trident I, Poseidon
* Launch Complex 26, inaktiv, Jupiter, Juno
* Launch Complex 29, inaktiv, Polaris
* Launch Complex 30, inaktiv, Pershing
* Launch Complex 31, inaktiv, Minuteman
* Launch Complex 32, inaktiv, Minuteman
* Launch Complex 34, inaktiv, Saturn I/IB
* Launch Complex 36A, aktiv, Atlas/Centaur, Atlas III
* Launch Complex 36B, aktiv, Atlas/Centaur, Atlas III
* Launch Complex 37A, aktiv, Saturn I/IB
* Launch Complex 37B, aktiv, Saturn I/IB, Delta IV
* Launch Complex 40, aktiv, Titan III, Titan IV
* Launch Complex 41, aktiv, Titan III, Titan IV, Atlas V
* Launch Complex 46, aktiv, Trident II, Athena
* Launch Complex 47, inaktiv, Höcheforschigsrakete

Usserdem befinde sich uf em benoochberte Kennedy Space Center (nächers lueg dert):
* Launch Complex 39A, aktiv, Saturn V, Space Shuttle
* Launch Complex 39B, aktiv, Saturn V, Space Shuttle

## Weblink
* Cape Canaveral Air Force Station Virtuelle Tour (englisch)
* Startplatzybersicht Cape Canaveral (englisch)
Tagsatzung

D **Tagsatzung** isch ä Vosommlung vun Abgsandte vun de einzelni Ort (Kantön) vun de Schwizerische Eidgnosseschaft gsii. Diä het sowohl exekutiv wiä au legislativ Kompetenze ghet. D Macht isch abr sähr bschränkt gsii, wil d meischte Kompetenze bi de Kanton glege sin.

D Tagsatzung het on wechselndi Ort stattgfunde, abr Bade isch wege de Bädr bsunders beliebt gsii. D wichtigscht Gschäft, wu d gonz Eidgnosseschaft betroffe het, sin usschliesslich in Bade vohandelt worre, wiä z. B. ab 1424 d Abnohm vun de Jôhresrechnung vun alleni gmeine Herrschafte, abr au Entscheidunge yber Krieg un Fride. Nochm zweyte Villmergerkrieg het d Biditig vun Bade zimli abgnumme.

De mit de Durchfyhrung bufftragt Kanton het au de Vorsitz ghet un isch als Vorort bezeichnet worre. 1848 het d Tagsatzung die ärscht Schwizer Bundesvofassung gschaffe. Domit het si de modern Schwizer Bundesstaat gschaffe un sich selber, bzw. de Bundesvotrag vun 1815 uffghobe.
Internationale Astronomische Union

D **International Astronomisch Union**, grindet 1919, isch d Vereinigung vun de nationale astronomische Gsellschafte weltwit. Si isch ä Mitglid vum International Council of Scientific Unions (ICSU). Si isch zueschtändig fir d Nômensgebung vun Stern, Planet, Planetoid un ondre Himmelskörper un au vun Oberflächemerkmol, wu uff denne glege sin, wiä zuem Beispil Berg un Krater. Usserdem het se 1922 di gnau Grenz vun de 88 Sternbildr feschtglegt.

## Arbetsgruppe
* WGPSN: Working Group for Planetary System Nomenclature

## Website
* www.iau.org
Hebräisch

S Adjektiv **hebräisch** bezieht sich uff

* d hebräisch Sprôch
* s hebräisch Alphabet (hebräisch Schrift)
* s Volk vun de Hebräer
Hebe

D **Hebe** () isch in de griechisch Mythologii d Göttin vun de Jugend, "d Göttin mit de Rosewange", ä Tochter vum Zeus un de Hera. Sie isch Mundschenkin vun de ondre Götter un bringt Nektar un Ambrosia. Noch 'ra Ungschicklichkeit wird si vum Ganymed abglöst. Nochdem de Held Herakles de Suizid gschtorbe un in de Olymp erhobe worre isch, hen ihm d Götter d Hebe zuer Frau gäbe. d Römer hend si mit de Iuventas gliichgsetzt.

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
*
Nyx

D **Nyx** () personifiziert in de griechische Mythologie d Nacht (Finschternis). Si wird mit schwarze Flügel dargschtellt un fahrt uff eme Wage. Noch em Homer fierchtet sich selbsch de Zeus vor de Nacht. D Nyx entschpricht de römisch *Nox*. 

Zuem Urschprung vun de Nyx gibts voschideni Yberliferunge:
Wiä d Gaia un de Erebos isch au d Nyx usm Chaos entschtonde. Noch de Erzählunge vun de Orphiker isch si vun Onfong ô do gsii, isch vum Wind - em Aither - befruchtet worre, het s silberne Ei in de Schoss vun de Dunkelheit glegt, wu de Eros drus gschlüpft isch, des isch de goldgflyglet, zweygschlechtlich Gott, wu alles bewegt 

In dem Ei soll obe abr au ä gähnige, hohle Rum gsii si - s Chaos. Unte isch "s Ondere" gsii, un des isch d Gaia, di Gross Muetter, odr s isch unter de Okeanos gsii - noch de Meinung vun de Orphiker de ältscht vun de Götter un somit nit mitm Titan Okeanos z vowechsle - un d Tethys, ä ondri grosse Göttin un in dem Fall ebesowinig mit de Titanin Tethys z vowechsle, wu sich als ärschti mitänonder paart hen, un alli Götter un Lebewese gschaffe hen.

Nochm Hesiod isch zärscht d Dunkelheit gsii, wo s Chaos - de gähnig, hohl Rum - drus entsprunge isch. Us em Chaos sin d Gaia, die Erde, dr Erebos, s Gruse vu der Finschternis un d Nyx, die dunkle Nacht, entstonde. D Nyx un de Erbos hen sich mitänander paart un s isch de Tag (Hemera) un de Äther (Aither) entstonde.

Nochm philosophische Schöpfungsmythos vum Hesiod hen sich d Nyx un de Erebos paart, un s sin nebem Schlof un de Träum d Übel vun de Welt us derre Beziehung hervorgonge: s Voderbe, s Alter (Geras), de Tod (Thanatos), d Zwitracht (Eris), de Ärger, s Elend un d Entsagung, d Nemesis, d Moire un d Hesperide, wu do als bedrohlich Aschpekt vun de Mondgöttin uffschine, abr au d Freud, d Freundschaft un s Mitleid.  Als Tochter vun denne gilt zuedem d Styx, wu aber au Okeanine, di ältescht Tochter vum Okeanos un de Tethys, sii sott.

## Suschtigs
Uf dr Namme vu dr Götti Nyx sin dr Asteroid (3908) Nyx un dr Plutomond Nix daift.

## Litratur
* Karl Kerényi: *Die Mythologie der Griechen - Die Heroen-Geschichten*; München (dtv) 1992 (ISBN 3-423-30031-0)
* Michael Grant und John Hazel: *Lexikon der antiken Mythen und Gestalten*, München (dtv) 1980 (ISBN 3-423-32508-9)
* Robert von Ranke-Graves: *Griechische Mythologie*, Reinbek bei Hamburg (Rowohlt) 2003 (ISBN 3-499-55404-6)
T

S **T** (chlei: **t**) isch de 20. Büechstabe vom latynische Alphabet und e Konsonant. De Büechstabe hät an (hoch-)dütsche Tektscht e durchschnittlige Adeil vo 6,15% (Platz 7). Im Alemannische bezeichnet mer demit eine vo de Lut . Im IPA stoht s  für de stimmlos alveolar Plosiv.

D Friehform vom Büechstabe uss em proto-semitische Alphabet isch e Chrüz. D Bedütig vo sällem Symbol isch unchlar; wahrschints isch's e Markierig gsi. D Phönizier hän im Büechstabe de Namme *Taw* und de Lutwert t] ge. Im proto-semitische Alphabet hät s  - wie au im phönizische Alphabet - im Lige gschribe werre chönne. Eso hät's im X ähnlig gseh.

Ins griechische Alphabet isch de Büechstabe als Tau uffgnoh worre. D Grieche hän sälli Form verwändet, wo s Taw uff de Spitze stoht. Scho im Friehgriechische isch aber de Querbalke bis an d Spitze vom Büechstabe gwandert.

D Etrusker und noch ne d Römer hän de Büechstabe als  übernoh. Si hän de Lutwert und s Ussehe nit verändert.

## Weblink
Juni

Dä **Juni**, **Broochet** oder **Broochmonet** () isch dä sächst Monät vom Jahr im Gregorianische Kalender.

Er hät 30 Täg und beinhaltät dä Tag vode Sunnäwändi (21. Juni, abhängig vodä Himmelsmechanik au am 20. odär 22. Juni möglich), dä dä längscht Tag mit dä kürzischte Nacht vom Jahr isch. Er isch nach dä römischä Göttin Juno, dä Gattin vom Göttervater Jupiter, Göttin vode Ehe und de Beschützerin vo Rom. 
Dä alt dütsch Monätsnamä isch Brachet oder Brachmond, da ide Drüüfälderwirtschaft vom Mittelalter i dem Monat d' Bearbeitig vode Brache aagfange hät. I Gärtnerchreis spricht mä au vom Rosämäntig, da d' Rosäblüätä im Juni ihre Höhäpunkt erreiched.

Im Römischä Kaländär isch dä Juni urschprünglich dä viärti Monät gsi und hät 29 Täg gha.

Zude dütlich akustischi Untärscheidig vom Juni, wo sich nur i eim Konsonant vom Monätsnamä Juli unterscheidet, wird er umgangsschprachlich mängisch au als Juno /ˈjuːno/ oder /juˈnoː/ usgschprochä, während dä Juli sich mit dä ebäfalls mängisch umgangsschprachlich verwändeti Usschprache Julai /juˈlai/ oder /ˈjuːlai/ düütlich abgränzt.

Kein andere Monät vom laufändä Kaländerjahr fangt mit äm gliiche Wuchätag wiä dä Juni aa.
Aber dä Februar vom Folgäjahr fangt mit äm gliiche Wuchätag wie dä Juni vom laufändä Jahr.

## Lueg au
* Fiirtig 
* beweglichi Fiirtig
Hemera

D **Hemera** () isch d Personifikation vum Tag in de griechisch Mythologii. D Hemera isch d Tochter vum Erebos un de Nyx. Sie kummt jede Morge vun de Unterwelt ruff.

De Brueder vun de Hemera isch de Aither. Hemera isch au ä Nôme vun de Morgenröt (luege Eos).

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
Kalypso (Mythologie)

D **Kalypso** (agr. *Καλυψώ, Kalypsō*) isch in de griechisch Mythologie ä Nymphe gsii, wu de schiffbrüchig Odysseus gliebt un denne sibe Johr long bi sich uff de Insel Ogygia feschtghalte het. Ersch uff Owiisung vun de olympische Götter – durch de Hermes, em Götterbott, ybermittelt – het si ne freygebä. Obwohl Kalypso ihm Usterblichkeit verspreche het, wenn er bi ihre blibt, het er si verlosse, um zue de Penelope zruckzkehre. D Kalypso-Episod wird im fimfte Buech vu de *[[Odyssee]]* verzählt. Mit Ogygia wird unter ondrem d maltesisch Insel Gozo identifiziert, wo ma ä „Kalypso-Grotte“ zeigt. Noch ihr isch de Saturnmond Calypso un de Aschtroid Kalypso benennt worre.


Datei:OdysseyHermes.png|d Kalypso mitm Hermes
Datei:cave3.jpg|de Zuegong zuem Breich vor de Kalypsogrott
Datei:cave1.jpg|de Ygong vun de Grott
Datei:cave2.jpg|de Ussblick om End vu derre Grott
Judeo-Arabisch

D **Judeo-Arabischi Sproche** sin e Grupp vun arabische Dialekt, wu gschproche werre vun Jude in arabischsprochige Länder odr wu frieher dert gwuhnt hen. De Ussdruck bezieht sich au meh odr winiger uff s klassisch Arabisch, wu in de Hebräische Schrift gschribe wird, bsunders usm Mittelalter. Wiä au sunsch in de arabisch Welt, hen d Jude, wu Arabisch schwätze, verschideni Dialekt. S kummt druff o, wu si wuhne. Des Phänomen konn au mit Ladino (Judeo-Sponisch) un Jiddisch vergliche werre. 

## Literatur
*Joshua Blau: *The Emergence and Linguistic Background of Judeo-Arabic*. Oxford 1965. 2. Auflage Jerusalem 1981. 3. Auflage Jerusalem 1999
*Joshua Blau: *Studies in Middle Arabic and its Judeo-Arabic Variety*. Jerusalem 1988
*Solomon Dob Fritz Goitein:* A Mediterranean Society*. The Jewish communities of the Arab world as portrayed in the documents of the Cairo Geniza. 6 Bd. University of California Press, Berkeley & Los Angeles 1967–1988. ISBN 0520032659 (Bd. III)
*Stefan C. Reif: A Jewish Archive from Old Cairo. Curzon, Richmont 2000. ISBN 0-7007-1312-3
*Werner Diem und Hans-Peter Radenberg: *A Dictionary of the Arabic Material of S.D.Goitein's A Mediterranean Society.* Harrassowitz, Wiesbaden 1994 (dazu siehe: Joshua Blau, in: Jerusalem Studies in Arabic and Islam 19 (1995) 287–295)

## Ekscherni Syte
*Alan CorréJudeo-Arabic Litratursyte vum Alan Corré
*Judeo-Arabisch Litratur
Ries

Des **Rias** isch a Meteoritekrater, wou vor uhgfähr 14,3 - 14,5 Milliona Johr a riesngroaßr Schtoi wo uhgfähr an Kilometr groaß gwest sei eigschlage isch und drnoch isch a groaß Loch mit uhgfähr 30 km Durchmessr zruckblieba. Des Rias hoißt Rias van der Römische Provinz Raetia.

Im Rias gibt an bsondra Schtoi, in Suevit. Ma got doderfu aus, dass der Suevit beim Aufschlaga va diam Meteorit vor 15 Milliona Johr entschtanda isch. Sogar die Aschtronauta, die wo als erschtes offm Mond wara, sen zerscht ins Rias ganga und haba si dean Stoi in am Schtoibruch aguckt wals ja oh nit gwisst haba, wias offm Mond aussieht. Dr Nama Suevit kommt vam lateinischa: Schwaba hoißt Suevia und do drum hot der Schtoi dian Nama Suevit kriagt. 

Noch dera Explosiou war des Rias a groaßer Krater und mit der Zeit hot si des Louch mit Wasser gfüllt und dia Ablagerunga haba des Louch mit Zeit gfüllt. Wia dann der Fluß Wenz (Wörniz) bei Horburg an Auslauf gfunda hot und sich do a Schneise neigfressa hot isch des Rias trucka gwora und hot ganz guati Böda hinterlassa. In Deini (Deiningen) beischpielsweis haba die Äcker a Landwirtschaftliche Vergleichszahl va 60 odr an Hektarwert va 2235.

Aabaut wird im Rias vill of Äcker (z. B. Woiza, Kora, Gerschta, Haber, Mais, Raps und o Zuckerruba) Wiesa gibts nimmi so vill, wall dia Böda teilweis a über 100 cm dicka Humusschicht haba. Wälder gibts im Rias eher nit, eher außa rum am Rias-Rand. Dia Dörfer im Rias erleba zur Zeit an Wandl weg von der Agrarstrucktur.

Genau in dr Mitt vam Rias isch Nerli Nördlingen und außarum sen dia Schtädt Horburg Harburg, Eadi Oettingen, Wendi Wemding, Bopfi Bopfingen außa rum. Gredt wird no schwäbisch, obwohl weidr im Norda scha des fränkisch und im Oschta scho bairisch gredt wird.

## Referènze
* J. Baier: *Die Auswurfprodukte des Ries-Impakts, Deutschland*, in *Documenta Naturae*, Vol. 162, Münche, 2007. ISBN 978-3-86544-162-1
* J. Baier: *Zur Herkunft der Suevit-Grundmasse des Ries-Impakt Kraters*, in *Documenta Naturae*, Vol. 172, Münche, 2008. ISBN 978-3-86544-172-0
Oktober

Dä **Oktoober** () isch de zääti Monät vom Jahr im Gregorianische Kalender.

Er hät 31 Täg. De Oktober fangt mit em gliiche Wuchetag wie de Januar aa. Usserd i Schaltjahre.

## Dä Namä
D Römer händ ihrä achti Monät vom Jahr *mensis october* (octo=acht) gnännt. Obwohl dä Monät nach dä Julianischen Kaländerreform 46 v. Chr. a dä zähte Stell verschobä wordä isch, isch s bi sim römischä Namä blibä. Anderi uurdütschi Namä sind d "Wiimönet", dä Namä söll bereits vom Karl äm Große im 8. Jahrhundärt iigfüehrt wordä si und wiist auf dä Beginn vo dä Wiiläsi und dä wiitärä Wiiverarbeitig hi, odär "Gilbhart", da sich i däm Härbschtmonät s Laub gäl und bun färbt. Bi dä Jeger wird de Monät au Dachsmond gnännt. Dä hütig Gregorianisch Kaländer isch 1582 vom Papscht Gregor XIII. iigfüehrt worde, isch aber erscht nach dä Französischä Revolution duregsetzt worde.

## Bsunderi Fiirtige und Fäscht im dütschä Sprachrum
* *Liächtblauä Mäntig* (erschti Mäntig nach Michaelis ( 29.9) isch in Bayern gfiired worde, da d Handwerker wider bi Liächt in ihrene Stubä händ müse schaffe. Meischtens händ d Meischter dä Lehrlingä a dem Tag frei gä. 

* *Oktoberfäscht* Am erschtä Sunntig isch uf dä Münchner Theresiäwiesä s gröschte Volksfäscht vo de Wält fertig. Zum erschten Mal isch ab äm 12. Oktober 1810 gfiiret worde, em Geburtstag vom bayerischä König Maximilian I. Er hät sich a däm Tag mit de Therese von Sachsä-Hildäburghuusen vermäht. 

* *[[Tag der Deutschen Einheit|Tag vo de Dütschä Einheit]]* (3. Oktober) De Tag erinneret a d Vereinigung vo de vormaligä DDR mit dä Bundesrepublik Dütschland im Jahr 1990 und hät sit dem dä 17. Juni als Gedänktag abglöst. 

* *Ärntedank* (erschti Sunntig im Oktober) I dä Chillänä werded di diesjährigä Ärnteinahmä gsägnet. 

* *Rosächranzfäscht* (7. Oktober) Im Jahr 1573 hät de Papst Gregor XIII. das Fäscht als Erinnerig a d Seeschlacht bi Lepanto iigfüehrt, wo ä chrischtlichi Flottä mit Hilf vo Rosächranzgebät d Schiff vode Osmanä värnichtet händ. 

* *[[Reformationstag]]* (31. Oktober) Er erinnered an Aaschlag vode 95 Thesä zu de Ablasspraxis vo de Chillä a d Dompfortä in Wittäbärg dur dä Martin Luther und somit äm Beginn vo de Reformation. 

* *Halloween* (31. Oktober), ursprünglich in Irland als Nacht vor Allerheilige gfirt.

## Lueg au
* Fiirtig

## Tiärchreiszeiche
Im Oktober liged d Sternzeichä Waag (ca. 23. 9. bis 23. 10.) und Skorpion (ca. 23. 10. bis 22. 11.).
Unihockey

**Unihockey** isch e Schportart wo immer beliebter wird und vo vilne Lüt gschpilt wird. Wi ds Isokey schtammts vom Bandy ab. Zum Schpile brûcht me nume e Unihockeyschtock und natürlech e Ball.

## Bsungrigs

Im Verglîch zu andere Hockey-Arte geits im Unihockey weniger rûch zue und här, was uf di hertere Regle zrüggzfüere isch. Mi het keni Schutzusrüschtig, ussert natürlech dr Goalie, wo ôn e Hälm âhet und uf de Chnöi schpilt. Es git Gross- und Chlîfäld. Im Grossfäld schpilt me füf gäge füf, im Chlifäld drü gäge drü, ohni Goalie grächnet. Uf em Chliifeld wird nu i dä Schwiiz gspilt, ursprünglich wels nid gnueg grossi Halä geh hät. I dä höcherä nationalä Liigä und International wird nu Grossfeld gspilt.

## Unihockey i de Schwiiz

I de Schwiiz boomt Unihockey siit Jahre. D Schwiiz hät i de Saison 2005/06 scho 27'000 lizenzierte Spiler/inne z verzeichne. Insgesamt zellt d Schwiiz 441 Verein, wo i 1979 Mannschafte organisiert sind. Vor allem bi de Jugendliche wird Unihockey immer attraktiver. Es isch i de Schwiiz die drittbeliebtesti Sportart nach Fuessball und Volleyball. I de Schwiiz wärdet zahlreichi, nach Alterskategorie differenzierti Meisterschafte ustreit. D Organisation vo de Meisterschaft liit bim Schwiizerische Unihockey Verband, em Swiss Unihockey.

Unihockey isch i dä Schwiiz di zweitgröscht Mannschaftssportart, mit über 29'000 lizenziertä Spilerinne und Spiler. D Gwünner vo de Schwiizer Nationalliga A sind i de Liste vo de Schwiizermeister im Unihockey ufgfüert.

## Weblink

## Fuessnote
Tierkreiszeichen

Als **Dierchreiszeiche** (au **Sternzeiche** gnennt) bezeichnet mer 12 Abschnitt vu je 30 Grad uf dr Erdbahn um d'Sunne. Si sin dorum im Grund nit anders wie e antiquierti Bezeichnig fer die ekliptikal Längi vume Gstirn.

## Sachverhalt
D'Zellig vu dr Abschnitte fangt bi dem Punkt vu dr Erdbahn a, bi dem d'Erdax tangential zue dr Erdbahn stot un dr subsolar Punkt uf dr Erdchugle dr Erdäquator vu Süde nooch Norde yberschrittet (also dr Früehligsafang uf dr Nordhalbchugle), und folgt no dr Bewegigsrichtig vu dr Erde um d'Sunne.

Ufgrund vu dr Ellipsebahn vu dr Erde um d'Sunne durwanderet d'Erde die einzelne Abschnitte underschidlich schnell. In Sunneferni (derzitt im Nordsummer und im Südwinter) langsamer wie in Sunnenächi (derzitt im Nordwinter und im Südsummer). Dorum sin die Abschnitt au underschidlich (zwische 29 un 32 Däg) lang.

Die in dr Nächi vu dr Erdbahnebeni (Ekliptik) im Sternehimmel glägene Regione nennt mer «Dierchreis» (im grichische Fachwort "Zodiak") un die 12 Abschnitte vu dr Erdbahn um d'Sunne nennt mer au Dierchreiszeiche. Dr Abschnitt mit dr ekliptikale Längi vu 0 bis 30° heisst bispilswiis *Widder*.

D'Dierkreiszeiche sin nooch 12 vu dr 14 Dierchreisternbilder benennt – also sälle Sternbilder, wo d'Ekliptik dedur verlauft. D'Sternbilder "Schlangeträger" (Ophiuchus) un "Wal" (Cetus) hän keini Pendants as Dierchreiszeiche. Während d'Sunne mehreri Wuche im Sternbild Schlangeträger z'sähe isch, isch si im Wal numme e baar Stund.

Vor guet 2000 Johre isch d'Sunne, wenn d'Erde bispilswiis dur dr Bahnabschnitt mit em poetische Namme *Widder* gwanderet isch, im Sternbild *Widder* gstande, Säll isch hüt nümmi dr Fall, wil in Folg vu dr Präzession vu dr Erdax dr Früehligspunkt uf dr Erdbahn wanderet. Sit dr Festlegig vu dr Sternbildgrenze dur die International Astronomisch Union hän d'Sternbilder un Sternzeiche sowiso numme no dr Namme gmeinsam.

## D'Erdbahnabschnitte als Dierchreis
Dr Durlauf durs jewilig Bahnsegment isch wäge dr Schaltjohre un sustige chleinere Effekte jedes Johr e chlei Wengili anderst. Massehoroskope dien säll in dr Regel nit berucksichtige.

In dr folgende Tabelle sin d'Itrittswerte fers Johr 2006 agä, wobi uffgrund vu dr Zellig vum Früehligspunkt a dr Jänner un dr Februar erst am Schluss chumme.

Wichtig sin d'Itrittpunkte bi 0°, 90°, 180° un 270° als astronomischer Afang vu dr Johreszitte.

## witteri Informatione
D'Dierchreiszeiche spile e zentrali Rolle in dr Astrologi, wo – je nooch Standpunkt – als *Para-* oder *Pseudowisseschaft* bezeichnet wird. Die behauptet, es gäb e statistisch signifikante Zämmehang zwische vum vu dr Erde durloffene Erdbahnabschnitt und dr Geburt vu eme Mensch, un macht uf dere Grundlag Analyse – sognennti Horoskope. Die bluemig daifte Segmente vu dr Erdbahn bilde als schinbari Sunnebahn d'Grundlag fer s'obendländisch Horoskop.  Es isch e umsatzstarchi Branche wo devu läbt, allerdings isch e signifikante statistische Zämmehang zwische Läbenslauf un Erdbahnabschnitt bi dr Geburt vume Mensch nit noochgwiise.

D'Erchlärig vu dr Dierchreiszeiche erfolgt do im e heliozentrische Bezugssystem.
Lutetia

**Lutetia** isch
*Lutetia, dr keltisch-römisch Namme vu Paris
*(21) Lutetia, d Bezeichnig vume Asteroid