open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Langes s

S **lange s** (ſ, änglisch *long s* oder *medial s*) isch e typografischi Variante vom Buechstabe s.

## Wänn schriibt mer ſ?

Es wird im Aaluut oder im Mitluut vonere Silbe gschribe, wäred im Uusluut vo de Silbe s rundi (Schluss-) s gschribe wird. I de prochne Schrifte, mues mer s ſ, won wien es f ooni Quärstrich usgset, bruuche; i de latinische oder Antiqua-Schrifte *cha* mers bruuche.

### Nachteil
S ſ cha mer i mänge Schrifte liecht mit em f verwächsle, wil de Underschiid nume us em rächte Teil vom Quärstrich isch.

Wil's im Änglisch syt Jahrhunderte nümm bbruucht wird, hei vil modärni Schriftsätz gar kes ſ.

### Vorteil
Es git Fäll, wo ds langen ſ bi der Erchennig vo Wörter cha hälffe. Es handlet sech derby immer um zämegsetzti Wörter:

*We ds erschte Wort mit s ufhört u ds zwöite mit ch aafat, de wird das nid wi nes normals ſch usgsproche (z.&nbsp;B. Huschatz „Hus-Chatz“);
*we ds erschte Wort mit s ufhört u ds zwöite mit t oder p aafat, de wird das nid mit normalem ſt, ſp usgsproche (z.&nbsp;B. Hustüre, Graspolschter);
* vili tüütschi Wörter höred mit eme s uf, au wil Plural bzw. Falländige miteme s ufhöred oder wil es s im Kompositum ybbout wird (z.&nbsp;B. Bahnhofsstraß).

Es git sogar es Wortpaar, wo sech numen im Merkmal längs ſ vs. runds s unterscheidet, nämlech Wachſtube (Wach-Stube) vs. Wachstube (Wachs-Tube).

## D Gschicht vom ſ

Mit der Yfüerig vom Buechdruck ändi 15. Jaarhundert hei sech d Regle vo der Unterscheidig zwüsche längem ſ u churzem s nahdisnah i allne europäische Sprache duregsetzt. Uf französisch isch es mit de Revolution schlagartig verschwunde. In änglische Tegscht isch es im Louf vom 18. Jaarhundert us em Antiqua-Satz verschwunde, und ändi 19. Jaarhundert sogar us de bbrochne Schrifte. Wil mer tüütsch z Tüütschland bis 1941 hüüffig no mit Fraktur gschribe häd, isch mer sich s langi ſ gwonet gsi und drum au nach em Zwöite Wältchrieg no Tekschte mit emne längen ſ ddruckt worde.

## Überreschte vom lange ſ

Ds dütsche ß het sech us ere Ligatur us ſ und z i de bbrochnige Schriften entwicklet.

Für d Form vom Antiqua-ß häd s vier verschideni typografische Aasätze gee:
#Buechstabekombinazion *ſs* (nöd e Ligatur),
#Ligatur us *ſ* und *s*,
#Ligatur us *ſ* und eme *z*, won wie i de Fraktur vo de Form här wien es *3* uusgseet,
#e Art Ligatur us *ſ* und ere Art *3*, so dass es Zeiche entschtaat, won wien es griechischs chliises Beta β uusgseet (e Art Kompromiss us 2. und 3.).

Hüt sind di meischte *ß* entweder nach 2. oder nach 4. gformt, doch mängisch findt mer au eis wie bim 3. (hüt no uf de Straßenametafle z.&nbsp;B. i de tüütsche Stedt Bärlin und Bonn). Nume d Variante 1. bruucht me selte.

## Regle

ſ wird im Unicode dur de Hex-Wärt U+017F dargstellt, i HTML als ſ.

Regle wie mer s langi ſ gnau bruucht, stönd im Dude vo 1895.

I de Schwiiz hät d Ärzieigsdirekzion vom Kanton Züri beschlosse, das mer s ß ab em 1. Jänner 1938 i de Schuel nüme leert. Siit 1974 wirds au i de Neue Züri-Ziitig nüme gschribe. Z Tüütschland hät mer die alte gwachsnige ß-Regle 1996 dur verschideni neui ersetzt.

## Weblink
Evanescence

**Evanescence** (uf Ditsch: *Dahinschwinden*) isch e Band us Little Rock, Arkansas.

## Allgmaines

D Evanescence schbile Musik, wo mer im Gothic Rock züeordne kha. D Text vonene handle meischd vo schmerzhafe Erfahrige, wo d Amy gmacht hät. So zum Bischbil "Call me when you're sober", wo si vo ihrem Ex-Fründ singt, wo vom Alkohol abhängig gsi isch.

Bsunderes Merkmal vo d Evanescence isch d unverwechselbari Schdimm vo de Sängeri. D Amy cha über 3 Okdave singe und hört sich live fasch genau glich a wie uff de Platte

Zu de Amy: Sie heisst etz nümme Amy Lee sondern Amy Hartzler, sie hed nämlech am 6.Mai ghürate.
Usserdem sind de John und de Rocky nüm debi bi Evanescence, wil d Amy de John usegrüert hed, und de Rocky isch druffabe au gange. Si wänd sich etz ganz ihrer Band Machina widme.

## Diskografie

### Alben (mit Demoalbum)
* Demos (1997-1998)
* Evanescence EP (1998 uf CDR, 100 Stk.)
* Whisper EP / Sound Asleep EP (1999 uf CDR, 50 Stk.)
* Origin (2000)
* Demo CD (2001-2002)
* Fallen (2003)
* Anywhere But Home (Live in Paris) (2004)
* The Open Door (2006)
* Evanescence (2011)
* Synthesis (2017)
* The Bitter Truth (2021)

### Singles
* Bring Me To Life (2003)
* Going Under (2003)
* My Immortal (2003)
* Everybody's Fool (2004)
* Call me when you're sober (2006)
* Lithium (2006)
* Sweet Sacrifice (2007)
* Good Enough (2007)
* What You Want (2011)
* My Heart Is Broken (2011)
* Lost in Paradise (2012)
* Imperfection (2017)
* Hi-Lo (2018)
* The Chain (2019)
* Wasted on You	(2020)
* The Game Is Over (2020)
* Use My Voice (2020)
* Yeah Right (2020)

### DVDs
* Anywhere But Home (2004)
* Synthesis Live (2018)

## Uszeichnige
* Billboard-Award „New Group Artist of the Year“ (Neue Gruppe vam Jahr)(2003)
* Billboard-Award „Soundtrack Single of the Year“ für *Bring Me to Life* (Bescht Single vam unu Film)(2003)
* Grammy Award „Best New Artist“ (Bescht neui Gruppe)(2004)
* Grammy Award „Best Hard Rock Performance“ für *Bring Me to Life* (Bescht Hard Rock Lied)(2004)
* ECHO „Rock/Pop Gruppe International“ (2004)
* ECHO „Alternative-Gruppe International“ für *Fallen* (2004)

## Weblink
* der deutsche Evanescence Webring
* Offizielle Homepage
* Deutsche Fanseite
Simplon

**Simplon** cha si:
* *Simplon*, d Churzform för de Simplonpass, wo vom Wallis uf Italie füert
* Simplon VS, e Gmeind im Wallis, wo uf de Südsite vom gliichnamige Pass liit
* Simplon (Département), es ehemoligs Département z Frankrych
* Simplongebirge, e Gebirgsgruppe 
* *Simplonpark*, e städteschi Grüenaalag z Mailand
* Simplonstrecke, en Iisebahnstrecki, wo dur de Simplontunnel füert (Schwiz)
* *Simplon*, e Metrostazion z Paris
* Compagnie du Simplon (1874–1881), e Schwizer Bahnundernehmig
* *Simplon*, en Velohersteller z Öschtriich
* *Simplon*, en Raddampfer us em Johr 1920 uf em Gämfersee
* *Simplon*, e Farm und e Stazion vo de Bahnstrecki Lüderitz–Seeheim im Süde vo Namibia
Myanmar

**Myanmar** isch es Land in Südoschtasie und Mitgliid vo dr Schtaatevereinigung ASEAN.
Früehner het me das Land "Burma" gnennt, en Name wo aber au hüt no üblich isch. D Hauptschtadt und Regierigssitz isch sit 2005 d Planstadt Naypyidaw. Di gröscht Stadt, bis 2005 d Hauptschtadt vo Burma, heisst *Yangon* (früehner: Rangun) und ligt im Deltagebiet vom Irawaddy-Fluss. *Myanmar* wird vo vilne Völker bewohnt, wobi s Schtaatsvolk d Burmese sin. Es git aber au "Shan", "Lolo", "Rakhine", "Karen" und vili anderi.

D "Rohingya", di wältwit gröschti staatelosi Volksgruppe, sind e muslimeschi Minderheit z Burma. Im 2017 sind en grosse Teil vo däre Volksgruppe is Nochberland Bangladesch gflüchted.

E bekannti Politikeri und Fridesnobälpriisträgeri z Burma isch d Aung San Suu Kyi.

## Weblink

* Myanmar Länderinformazione uf auswaertiges-amt.de

## Quälle
Orgetorix

De **Orgetorix** (gall. "Totschläger-König") isch e yflussriche vornähme Helvetier gsi, wo si Volk anno 61 v.&nbsp;Chr. uf d Wanderschaft vo dr hütige Schwiiz use richtig Gallie überredet het. Er isch denn zu de benochburte Sequaner graist, um mit em Casticus, em Soo vom Sequanerkönig, z verhandle, wohl wege de Wanderroute vom plante Uszug. Sini Tochter het er em Dumnorix as Frau ggee, emene Fürst vode Häduer. De seb het defür bi de Sequaner zugunste vode Helvetier vermittlet. De Orgetorix söll de Dumnorix ufgforderet ha, sin Brüeder, de römerfründlichi Divitiacus z stürze. De Cäsar git i sinene Bricht aa, as de Orgetorix, de Dumnorix und de Casticus heget wöle ganz Gallie unterwerfe.

Well offebar nöd ali Helvetier glücklich gsii sind, mit de Plän vom Orgetorix, isch er  60 v.&nbsp;Chr. vor s Stammgricht glade worde, sini zahlrichi Gfolgschaft het aber verhinderet, as er verurtailt worden isch. Drufabe sind Uuruehe usbroche und s schint, as de Orgetorix denn Selbstmord gmacht het.

D Helvetier hend denn im Johr 58 v.&nbsp;Chr. ihri Haimet verloo und sind richtig Gallie zoge, wohl aber mee us Druck vo germanische Völker, wo dozmol underem Ariovist über de Rhii drunge sind.

Hüt werd allerdings agnoo, as de Cäsar i sim Bricht über de Orgetorix und dem sini Verbündete nöd wenig übertribe het, damit er sich selber und sini Machtplän is bessiri Liecht het stelle chöne. Villmee hend de Dumnorix und de Orgetorix e romfindlichis Bündnis gschlosse, wa natürli em Cäsar gär nöd passt het; er isch nämli de gsii, wo widerrechtlich ganz Gallie unterworfe het.

## Nochwürke
Nochdem d Aidgenosse d Helvetier as iri Vorfahre entdeckt hend, isch de Orgetorix im Gegesatz zum Divico zunere Art "Unheld" erkore worde. De sangallischi Politiker Karl Müller von Friedberg het 1782 e Drama usegee, mitem Titel **Die Helvetier**. I dem *"Staats-Trauerspiel in fünf Aufzügen"* het de *Orgeotrix oder Hordrich* e zimli unrühmlichi Rolle übercho. S Zil vo dem Drama isch die politisch Erzüchig vo de Juged gsii.  Witiri Drame um de Orgetorix hend de Josef Voktor Widmann und d Edith Gräfin Salburg gschribe.

## Quelle
*Caius Julius Cäsar: *De Bello Gallico*

## Büecher
*Der Neue Pauly; Verlag J.B.Metzler, Stuttgart. ISBN 3-476-01470-3
*Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*; Kröner, Stuttgart (1994). ISBN 3-520-46601-5
Ladinisch (Begriffsklärung)

Mit **Ladinisch** bezeichnet ma:

1. D` Ladinische Schproch (hochdytsch: Ladinisch). Des isch dia Variante vo Rätoromanisch, wa in Südtirol und im Trentino und in der Venezianischa Provinz Belluno gschprocha wird. Es git ungefähr 30.000 Lütt, wa den Dialekt redand.

2. S Ladinisch (Lati) (hochdytsch: Lateinisch). Des isch d Schprooch vo den alte Latiner gsi.

3. Ladinisch oder Ladino, d Sproch vu dr Jude z Spanie
Unruhen in Belize (2005)

Mitti Jänner 2005 sin z'Belize **Unruehe** i dr Hauptschtadt Belmopan usbrôche. D'Unruehe sin usglösst wôre durch d'Veröffentlichig vomene nöji Budget, wo ä massivi Schtüürerhöig vorgsehe hät. Usserdem hät d'Wuet uf d'regierendi Partei ä Roll gschpilt.

Am 13. Jänner 2005 hät d'Regierig vo Said Musa s'Budget für 2005-2005 verchündet. S'Budget hät ä deftigi Schtüürerhöig für verschideni Gschäft un Ware beinhaltet: ä 11% Erhöig vu dr Grunderwerbschtüür, ä 5% Erhöig für finanzieli Inschtitutione, ä 8% Erhöig vu dr Tabakschtüür un ä 100% Erhöig uf Rum. D'Regierig hät gsait, dass sälli Erhöige mit denne verglychbar sin, wo 1998 vur letschti Regierig bschlosse wôre sin. Nôch Jôhre vo angeblichem Missmanagement un Korruption hät s'Budget aber Protescht usglösst. Am 15. Jänner sin d'Demonschtrante un d'Polizei vorem Parlament annenandergrote. 

Am 20. Jänner hän d'Wirtschaft un d Gwerkschafte zuemene Schtreik für zwee Tag ufgruefe. D'Regierig hät als Gegemassnahm s'Wasser abgschtällt. Am 21. Jänner hän di lokale Medie über vereinzelnti Demonschtratione z'Belmopan berichtet, unter anderm au über Brandschtiftig an manche Regieriggebäud un Barikade. Minischter sin mit Fläsche un Schtei beworfe wôre, d'Polizei un s'Militär sin wege dem gege d Demonschtrante vorgange. 

Ä grössri Demonschtration hät am 21. Jänner schtattgfunde. D'Demonschtration vorem Parlament isch gwaltätig usgange. D'Demonschtrante hän d'Polizei mit Schtei beworfe un d'Polizei hät mit Gummigschoss un Gas reagiert. Ä grössrer Chlepf isch au ghört wôre un mehreri Demonschtrante sin verhaftet wôre. Nôchdem d'Demonschtrante de gnehmigt Ablauf vu dr Demonschtration ignoriert gha hän, hät d'Polizei d'Demonschtration ufglösst. D'Polizei isch dä ganz Tag lang relativ ruehig blibe, manchi Kadete solle aber Gwalt ygsetzt ha. S'wird behauptet, dass d'Demonschtrante erscht Schtei gwôrfe hän, nôchdem ä Demonschtrant vomene Kadet am Grind troffe wôre isch. 

S'isch erscht s'dritti Môl, dass sonigi Unruehe z'Belize usbräche, zum letschti Môl 1980, wo ä Teil vum Land an Guatemala hät solle abträte wäre.
Manama

**Manama** (Arabisch: المنامة **Al-Manāmah**) isch 'd Hauptschtadt vo Bahrain. 'S leit äm Persischi Golf, im Nordôschte vo Bahrain. 'S isch 'd grösschti Schtadt vo Bahrain mitenere Bevölkrig vo 150.000. 

Manama isch 1345 in Islamischi Chronike erwähnt worde. S'isch 1521 vo de Portugyse ygnomme wôre un 1602 vo de Perser. Syt 1783 ghört's mit churzi Unterbrechige zur herrschendi Al-Chalifa-Dünaschti. Manama isch 1958 zum Freihafe erchlärt wôre un isch syt 1971 'd Hauptschdadt vo Bahrain.

'D ökonomischi Basis vo Manama isch 'd selbi wie vo ganz Bahrain: Petroleum, Öl-Rafinerie, Schiffbau, Fischerei un Perltauche. Manama isch mitem Bahrain International Airport verbunde. Z Manama isch au 'd Universität vo Bahrain wo 1986 gründet wôre isch.
Wandalen

**Wandale** sin e grosse germanische Volksschtamm gsi, wo zur Völkerwandrigszyt qweer dur Europa zoge sin, bevor si sich in Südschpanie und Nordafrika nidergloh hän.

## Gschicht

As Urhaimet vode Wandale nint mer s nördliche Dänemark aa, wo e Landschaft *Vendsyssel* haisst. Historisch und archäologisch nochwiisbar sind d Wandale sitem 1. Joorhundert im westliche Poole (Schlesie). Vo dai uus sind si immer mee gege Südoste drängt und sind sogär bis a d Donau gstoosse, wo d Römer si besigt hend und iri baide Könige *Raos* und *Raptos* gfangegnoo hend.

Im Joor 406 sind d Wandale mit villne andere Völker, Alane, Gote, Burgunder, Suebe, s Maintal durab zoge und hend bi Mainz de Rii öberquert, wobi de Wandalekönig *Godigisel* gfalen isch.

Drufabe sind die verschidnige Stämm ziillos in Gallie umezoge, wos grossi Verwüestige agrichtet hend. Schliessli sind all die germanische Stämm öber d Pyrenäe zoge und hend di Iberischi Halbinsle uuftailt. D Vandale und d Alane hend Andalusie öberchoo, d Westgoote Katalonie und d Suebe Galizie. Aber d Vandale sind nöd lang blibe sondern si sind bi Gibraltar öber s Meer uf Afrika und sind den ostwärts zoge bis zum hütige Tunesie.

Under em König Geiserich hän d Wandaale in Nordafrika denn es Riich gründet mit dr Hauptschtadt Karthago (Tunis). Vo dert uss sinn si dr Seeräuberey nochegange un hän 455 Rom plünderet.

S Vandaleriich isch de erscht uabhängig Staat uffem Territorium vum Römische Riich gsi. Alli andere Germanestaate sin formal Föderate gsi, wo zuemindist zum Schin noch ihr Gebiit im Uftrag vum Kaiser verwaltet hän un au römischi Titel gha hän. D Vandale nit. S Vandaleriich isch 534 vum oströmische Riich im e churze Feldzug zruckeroberet worre. D Vandale hän sich bal nooch dr Gründig vu ihrem Riich mit dr iheimische Bevölcherig vermischt un sin spätistens mit dr arabische Eroberig vu Nordafrika gege 700 als Volch ganz verschwunde.

Nu hütte dreit d Provinz "Andalusie" in Schpanie ihre Namme.

## D König vo de Wandale
D König vo de Wandale hend sich sitem Gunderich offiziell *"Rex Vandlorum et Alanorum"* (König vo de Wandale und Alane) gnennt.
* Godigisel (bis 406)
* Gunderich (406-428)
* Geiserich (428-477)
* Hunerich (477-484)
* Gunthamund (484-496)
* Thrasamund (496-523)
* Hilderich (523-530)
* Gelimer (530-534)

## De moderni Sproochbruuch
D Wandale sin fälschelicherwys für ihri sinnlosi Zerschtörigswuet berüchtigt. I Würklichkeit hän sich d Wandale nüt andersch wie alli andri verhalte, ihri Plündrig vo Rom isch sogar üsserscht "fridlich" abglôffe. D Redensart: "Die hen ghuset wie d Wandale" isch uf d Französischi Revolution zrugg z führe.
Lana

D **Lana** isch e Flüssli wo durch d albanische Hauptstadt Tirana dure fliesst. D Lana entspringt ufem Dajti-Berg un fliesst vo dört us durch s Zentrum vo Tirana. Im Zentrum fliesst d Lana durch e Kanal dure. Vo Tirana us fliesst si i nnordweschtlichi Richtig un mündet i de Fluss Tirana.

Früener het mer i dr Lana sogar chönne bade, syt 1990 isch si aber verschmutzt un wild verbaut worre. Illegali Hüüser (vorallem Beitze) sin am Ufer baut worre un d meischte vo dänne Hüüser hen ihre Müll direkt in de Fluss entsorgt. Usserdem sin au no Abwässer ygleitet worre un d Lana isch zunere Müllkippe verchomme. 

Wo dr Edi Rama zum Bürgermeischter gwäält worre isch, sin d illegale Hüüser abgrisse worre, d Lana isch gsüübert worre, e nöier Kanal un Brugge sin baut worre, un d Grüenflächi isch wider hergrichtet worre.
Egnach

**Egnach** isch e Munizipalgmeind im Bezirk Arbon vom Kanton Thurgau i de Schwyz. Si ghört zum Oberthurgau.

## Geografi
D Munizipalgmeind Egnach lit am Ufer vom Bodesee, zwüsched Arbe und Romeshorn. Si umfasst 18,50&nbsp;km², do devo sind 16,4&nbsp;km² Kulturland, 0,75&nbsp;km² Wald und 2,8&nbsp;km² Seeaastoss.

Egnach isch e typischi Landgmeind und het kei eigetlichs Zentrum. Die gröschte Ortschafte sind Egnach selber, Nöikirch, Steinebrunn und Winde. Die meiste Wonquartier und Gwerbsbetriib sind i dene Ört z finde. D Landwirtschaftsbetriib mit de aghengte Wonhüser bildet d Wyler und d Höf. Im ganze het Egnach 68 Örtlichkeite, Wyler und Höf.

## Bevölcherig
In Egnach wooned 4'229 Iwooner, dodrunder 125 selbständigi Buure, 1500 Arbeitnäämer und 189 übrigi Selbständigi.

## Tourismus
Unmittelbar am Ufer vom Bodesee isch en Campingplatz. Wyter bestoot d Möglichkeit für Ferie uf em Buurehof.

De Verkehrs- und Verschönerigsverein Egnach (VVE) häts sich zum Ziil gsetzt, Verchehr, Landschaft und Kultur in Egnach z waare und z fördere.

## Gschicht
Im 8./9. Jahrhundert händ d Alemanne de Egnacher Teil vom Arboner Forst grodet. Es paar Ortsnäme lönd vermuete, dass das Gebiet scho früener dur d Kelte und d Römer bewont gsi isch. De Egnacher Urwald isch vo de römische Heerstross durzoge gsi, wo vo *Arbor Felix* (Arbe) uf *Ad Fines* (Pfyy) gfüert het.

Bis 1798 het s Gmeindsgebiet em Bistum Konstanz ghört. D Egnacher sind Liibeigene gsi und händ em Obervogt Grundzins uf de Bode sowie de Zeent müese abgee. Für d Uusüebig vo sim Gschäft het de Obervogt ziitewiis im Schlössli Luxburg gwont.

1460 hät d Eidgnosseschaft de Thurgau eroberet. Ab do sind d Egnacher nöd nume em Bistum Konstanz Ghorsam schuldig gsi sondern au em Landvogt z Frauefeld.

Am Aafang vom 16. Joorhundert hend sich d Egnacher reformiere loo. 1727 hät Egnach e eigni Chirche übercho und hät sich so vo Arbon löse chöne.

1798 isch de Thurgau en glichberechtigte Kanton vo de Eidgenossenschaft worde. Dodemit sind d Egnacher selbständiger worde. 1803 hät Egnach zum erste Mol es kantonales Gmeindsorganisationsgsetz übercho. Di hütige Grenze gönd auf 1857 zrugg.

1869 isch di Isebahnstrecki Romeshorn-Rorschach baut worde; Egnach hät en Baanhof übercho. 1910 isch de Bau vo de Linie vo de Bodensee-Toggenburg-Bahn gfolgt, mit eme witere Bahnhof in Nöikirch.

## Schuele
Füf Primarschuele in Egnach, Neukirch, Ringezeiche, Hegi und Steinebrunn erlaubet de Schüler en dezentrale Unterricht. D Oberstufe mit Primar- und Sekundarschuel isch z Nöikirch.

## Fuessnote


## Weblink

* Offizielli Homepage
Münsterkäse

**Münschterkäs** isch en berüehmte Käs üs Minschter im Minschterdaal, in de elsassische Vogeese. Es handlet sich um e Weichkäs, wo us Rohmilch härgschtellt wird un ziemli stàrik schmeckt. Er wird während dr Produktion mit ere Salzlösig iigrybe, won em zäme mit em Rotschimmel (*Brevibacterium linens*) dr typischi Gschmack verleiht. Die kleinere Format ryfe öbbe 5 Wuche in fiechte Käller, die grössere bis zu 2 bis 3 Monet.

Syt 1962 git's für die Sorte Käs au e AOC.

Noch ere alte Legände söll s Rezäpt für d Härstellig im 9. Jh. vom ene irische Mönch, wo uff dr Durchreis gsy isch, hinterloh worde sii.

Am beschte me isst de Chäs indem men in vor em Konsum e baar Minute uff d Haizig legt.

Im Elsass wird er hüffig mit Kümmi und eme Glas Wysswy serviert.
Funken

**Funken** chan folgendes bedüte:
* s Uussände vo Funkwälle, lueg under Funktechnik
* Funken (Zeitschrift), e sozialistischi Zytschrift während de Adenauer-Zyt
* Funkenfeuer, en Füürbruuch
* Funkenkammer, en Tailidetektor
* Funkenprobe, e Wärchstoffprüefig
* Funkensonntag, de Tag, wo de Funke oder s Funkefüür aazünt werd

**Funken** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Michael Funken (Politiker) (1922–2006), dütsche Politiker (CDU)
* Michael Funken (Publizist) (* 1963), dütsche Publizist, Philosoph und Redakteur
* Hermann Funken (1891–19??), dütsche Politiker (NSDAP)

**Lueg au:**
* Funke (Begriffsklärig)
Munster

**Munster** isch:
* en franzesischer Kanton im Elsass, lueg drzue Kanton Mìnschter
* dr Hoiptort vum Kanton ém glichnàmigi Tàl, luej dezue Münster im Elsass (Mìnschter, Munster (Haut-Rhin))
* e Ortschàft ém Departement Moselle, Lothringe, Frànkrich, luej dezue Münster (Lothringen) (Munster (Moselle))
* es Tal im Elsass, s Vallée de Munster
* d franzesisch Bezoichnung für e elsässische Käs-Schpezialität üss däm glichnàmigi Tàl, lueg drzue Mìnschterkas

**Lueg ou:**
* Münster (Begriffsklärung)
* Münstertal
Bundesversammlung

**Bundesversammlung** nännt mer:
* d Versammlig, wu dr dytsch Bundesbresidänt wehlt
* d Versammlig, wu us dr Abgordnete vum Bundesrot un em Nationalrot z Eschtrych bstoht
* s Barlemänt vu dr Schwyz 
* dr Bundestag, s oberscht Organ vum Dytsche Bund (1815–1866)
Arlbergpass

Dr **Arlbergpass** oder oafach **Arlbearg** ligt uf 1793 m ü.A. und bildat d Grenz zwischa Tirol und Vorarlberg.

Dött befindat sich di Wasserscheide zwischam Schwarza Meer (Donau) und dr Nordsee (Rhein). Dr Arlbearg bildat grob gsäit di Grenz zwischam Alemannischa und dem Bairischa. Ma könnt nämli no St. Anton, des jo zu Tirol köhrt, no zum Alemannischa zähla.

Ufm Arlbearg isch der klenne Ort St. Christoph, der zur Gmeind St. Anton köhrt.

## Weblink
Egg

**Egg** haissed folgendi Gmeinde:
* Egg an der Günz, e Gmaind im Landkreis Unterallgäu, Bayern
* Egg (Vorarlberg), e Gmaind im Bezirk Breagez, Voralbearg 
* Egg ZH, e Gmaind im Kanton Züri

**Egg** haissed folgendi Gmaindstail i de Schwiz:
* Egg AG, e Ortschaft i de Gmeind Muri im Kanton Aargau
* Egg SG, e Ortschaft i de Gmeind Flawil im Kanton Sanggalle
* Egg SZ, e Ortschaft i de Gmeind Aisidle im Kanton Schwyz

**Egg** haisst folgende geografisch Ort:
* Egg (Niederweningen), en Hügelzug nördlich vo Niderweninge im Wehntal, Kanton Züri
Ziger

**Ziger** (i gwüsse Dialäkt *Ziiger*) isch en Frisch-Chääs und d Schwyzer Bezeichnig für e Ricotta oni Nidel. Er wird us Schotte gmacht und beschtaht usem Eiwyss, wo dört no dinne isch. 

Mä nimmt Schotte, git früschi oder entrahmti Chuemilch oder Ankemilch drzue, erhitzt s uf öbbe 90 °C und duet Süüri dri. Vilmol brucht mä Essigsüüri drfür. Ziger wird nit glaageret, sondern sofort früsch oder gräucheret verchauft. Er hebt öbbe zää Dääg.

Ziger losst sich au dehäi recht eifach mache. Mer stellt Milch in em e offene Hafe zwei, drei Tag am ä warme, dunkle Ort uff. Wenn denn d Milch grunne isch, schüttet mer die ganzi Sach in ä Siib un loßt des ä paar Stunde abtropfe. Würze, wenn me wot, öbbe mit Chümmi, un gniese (Wiesetäler Methode). Ziger passt beschdens zu gschwellde Grumbiere.

## Lueg au
* Schabziger, i de Schwiz au under de Churzform *Ziger* bekannt

## Litratur
J. L. Stein et al.: *Milch und Milchprodukte.* In: *Ullmanns Encyklopädie der technischen Chemie.* Band 16, 4. Auflage, Verlag Chemie, Weinheim, New York 1978, S. 702.
Port BE

**Poort** (amtlech *Port*) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Biel/Bienne im Kanton Bärn, Schwyz.

## Geografi
Poort ligt am Nidou-Büüre-Kanal am Jäissberg. D Gmeind ghört zur Agglomeration vor bilingue Stadt (Düütsch - Französisch) Bieu *(frz. Bienne)*. D Gmeindsflächi bsteit us 29,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 30,5 % Waud, 36,6 % Sidligsflächi u 3,7 % süschtigi Flächi. Port isch ä lebändigi Gmeind mit sehr schönä Wohnquartier, viu idyllischi Winklä u landschaftlechi Schönheiteä. Z Port hets ou ä risiigi Mehrzwäckhaue u ä grossä Schuttiplatz.

## Gschicht
Poort isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1228 aus *Port*. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9,9 % gläge.

## Religion
67,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 17 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,6 %, CVP 1,8 %, EVP 3,0 %, FDP 13,5 %. GLP 4,9 %, GP 6,3 %, SP 20,0 %, SVP 31,0 %, Suschtigi 4,9 %.

Gmeindspresidänt vo Poort isch dr Beat Mühlethaler (Stang 2013).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.

## Vercheer
Port isch mitem Bus mit Bieu und Nidou verbunde und mitem Schiff mit Bieu und Soledurn.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2799 Ywohner 83,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 10,9 % Französisch u 1,6 % Italienisch.

Dr bärndütsch Dialäkt vo Poort ghört zum Hochalemannisch.

## Weblink

* www.port.ch
* 

## Fuessnote
Fastenwähe

E **Faschtewaie** (au *Faschtewaije* gschriibe) isch e Spezialität us der Gägend vo Basel.

Me waiss nid viil über d'Gschicht vo däm Gebägg. Ei Erwähnig stammt us em 17. Johrhundert. Es heisst dert, dass me die Faschtewaie nur am Sunntig darf bagge. Hett me sich nid an das Gsetz g'halte, isch me sträng bestroft worde.

Der Daig isch e Hefedaig mit Malzexdraggt, Milch, Angge und e weni Salz. S'Typische isch d'Form, wo entfärnt an e Bräzel erinneret, und dr Kümmi, wo kurz vor em Bagge drüber gschtreut wird. D'Form entstoot, wemme dr Daigbolle mit em sogenennte *Yseli* iischniide duet. Es sin vier Schnitt, wo in Daig gmacht wärde und denn zieht me s'Ganzi vorsichtig usenand (e bitz wien e Ziehharmonika). 

Es git au en Abwandlig vo däm Rezäpt, wo statt Weizemähl Urdinggel bruucht.

D'Faschtewaie wärde um d'Fasnachtszyt verspiise.

Inere Basler Beggerei gits au en Abwandlig vo de Faschtewaie names **Sunnereedli**. Si sin glainer, trogge und hän e feine Anggegschmagg. Si wärden au mit Kümmi und grobem Salz bestreut.

*Lueg au:* Waie

## Weblink
* Rezäpt
Präger Gletscherkessel

Dr **Präger Gletscherchessel** isch es Naturschutzpiet, wo sit 1994 bestoot. Es het 2800 Hektaare und goht an des Naturschutzgebiet vom Feldberg ane. Es isch s zweitgröschti vo Bade-Württeberg. Es isch öschtlich vom Wiisedal uf dem Gebiet von den Städt Schönau un Todtnau (Präg).

## Entstehig
D Usdehnig isch 7 Kilometer in Nord-Süd un 5 Kilometer in Oscht-Wescht-Richdig. De Höchiunterschied het vom tiefschte Punkt mit 570 Meter bi Gschwend und dem höchschte Punkt mit 1309 Meter uf em Blößling dobe öpe 700 Meter.

Des Präger Dal isch durch d Iiszitt schtark geprägt worre. Vor öppe zee bis zwenzg Tuusig Joor sin sechs einzelni Gletscher im Dal zemmecho, henn aber nitt ins Wiesedal ablaufe chenne. Drum isch des Iis vo de Gletscher bis uff 500 Meter uffgstaut gsi. So sin einigi interessanti Talforme uftrette, wo de Gletscher abghoblet hätt. S hät hütt no 3 Präger See, des sinn mit Wasser gfüllti Iiserosionskolke und anderi idrucksvolli Züge vo de iiszittliche Landschaft. 

## Natur
S Piet lebt vo einere Vielfalt, so gitts Arnika, Silberdischtle und Chatzepfötli, aber au seltini Vögel wie d Zippammere oder de Schwarzspecht.

In de Felse gits seltini Farne oder es wachse Fingerhuet.

In de Blockhald z Präg gits ganz seltini Chäfer, wo in de Halde läbet.

## Weblink
Rega

**Rega** chan folgendes bedüte:
* Rega (Fluss), en Fluss im Nordweschte vo Pole 
* Chantal Réga (* 1955), e französischi Liechtathleti
* *José López Rega* (1916–1989), en argentinische Sozialminister

* *Rega*, d Abchörzig för di Schwizerischi Rettigsflugwacht, e sälbständegi und gmainnützegi privati Stiftig för Luftrettig i de Schwiz

* *Rega*, s Pseudonym vo de Regina Ullmann (1884–1961), e öschtrychisch-schwizerischi Dichteri und Erzähleri

* *Rega Research*, en englische Härsteller vo Hifi-Gräät (wird us de Nochnäme vo de Gründer **Re**lph und **Ga**ndy abglaited)
Mehlsuppe

D **Mählsuppe** isch e tradizionelli Spiis, wo z Basel in der Fasnachtszyt gässe wird.

S typischen Aroma entstoht, wemme s'Mähl in Brootbutter z'erscht goldbruun röschte duet. Die wytere Zuetate si unter anderem Rootwy, Schalotte, Knoblauch und Bouillon. Vor em Serviere kha me no griibene Kääs drüber streue.

Es wird behauptet, dass d Mählsuppe am beschte schmeggt, wemme si am Vordaag zuebereitet und iber d Nacht im Kielschrangg uffbewahrt.
## D Mählsuppe as Armespiis
D Mählsuppe isch e sehr eifachi Spiis,  wo friehner in arme Huushalt zum Zmorgenässe gässe worden isch. D Zuedate gheere zum Billigste, wo s gee het: Mähl (meistens Weize- oder Roggemähl, bi dr französische *Gaude* Maismähl), Wasser oder mänggisch Milch und anders wie Räschte, Salz oder Zucker, Brotmeggeli u.s.w. 
Bi dr **brennte Mählsuppe** oder **Brennsuppe** reestet mä s Mähl in der Pfanne goldigbruun und kocht s denn im Wasser und verbesseret eso s Aroma. 

## Lueg au
* Brenntar

## Weblink
* Rezäpt
Primärgruppe

Under **Primärgruppe** verstoht dr Soziolog Charles H. Cooley e Gruppe vo Lüt, wo dur intimi Verbindige mit diräktem Kontakt und Kooperation charakterisiert isch.

E Primärgruppe isch in mehrere Hiisichte "primär"; aber hauptsächlig in däm Sinn, ass si e fundamentali Bedütig het für d Bildig vo dr soziale Natur und vo de Ideal vo de Individue. S psychologische Resultat vo dr initime Verbindig isch s Verschmelze vo de Individualidäte im ene gmeinsame Ganze, so dass grad s einzelne Sälbst, in e Hufe Hiisichte wenigstens, im gmeinsame Läbe und de Zwäck vo dr Gruppe ufgoht. Am eifachste cha mä das as "mir" beschriibe. Es bringt mit sich die Art vo sozialem Gfüehl und wächselsitiger identifikation, wo "mir" dr natürligi Usdruck drfür isch. Mä läbt im Gfüehl vom Ganze und findet d Hauptziil vo siim Wille in däm Gfüehl.

Im Hindergrund vo däm Begriff stoht im Cooley si bsundrigi Uffassig vo dr soziale Natur vom Mensch. D Gsellschaft isch für e Cooley e mentali Organisationswiis vo Individue; er lähnt es as künstlig ab, s Individuum und d Gsellschaft begrifflig enander gegenüberzstelle.

## Fuessnote
Arni AG

**Aarni** (amtlich *Arni*) isch en politischi Gmäind vom Kanton Aargau.

## Geografy
D Gmeind lyt im öschtliche Chälleramt im Bezirk Brämgarte. Si isch am Holzbirlibärg.

Aarni hed öppe anderthalbtuusig Iiwoner; es hed en Schuel, en Tornhalle, zwee Dorflääde, drü Reschtorand ond en äigeni ökumenischi Chile, wo-n-aber (katholischersits) zor Pfarrei Lunkhofe kört.

## Gschecht
Aarni isch früener es Puuredorf gsi, die eltischte schriftliche Quälle isch öppe 750-jööhrig, det het Dorf no *Arne* ghäisse. Dä Name het z tue mit em Baumname *[[Ahorne|Ahorn]]*.

1803 isch Aarni zum Kanton Aargau cho, und es isch dänn mit em Nochberdorf Ischlisbärg zämegleit worde. Die nöji Gmeind het *Arni-Ischlisbärg* gheisse. 1983 isch die Dopelgmeind wider ufglöst worde.

## Weblink

* Offizielle Website vo dr Gmäind
* 

## Fuessnote
Clique

**Clique** stoht für:
* en informelli Gruppe mit ere hoche Netzwärkdichti, im abschetzende Sinn 
* e Basler Fasnachtsclique
* e Begriff us dr Graphtheorii 
* Cliquebroblem (CLIQUE) isch e wichdigs Broblem in dr Komplexitätstheorii in dr Informatik
* CLIQUE, en Algorithmus zur Clusteranalyse in Underrüüm vo hochdimensionale Datebanke

* Litratur
** *Die Clique*, Roman vo dr Mary McCarthy (1963) 
* Film
** *Jeanies Clique* USA, 1980
** *Wilde Clique* D, 1982
Sursee

**Soorsi** esch e Stadt im Kanton Lozärn.

Si het rond 9160 Iiwohner (Ändi 2013) ond esch der Houptort vom Waauchreis Soorsi (früecher s Amt). Soorsi hed e historeschi Autstadt met eme berüehmte spotgotische Roothuus. 

## Geografi
Soorsi liid a dr Suure am nordweschtlechen Änd vom Sämpechersee. Es chlyses Stück vom See ghört zum Gmeindbann vo der Stadt. Uf der Gletschermoräne isch der alt Ortsteil Mariazäll, und noch derby s Kantonsspital. Uf der Halbsinsle *Zällmoos* isch d Ruyne vo der uralte Chile, wo öpen im elfte Joorhundert bout worden isch. Bi Soorsi chunt der Chommlibach ad Suuren abe. Und uf der Nordweschtsyte vo der Stadt isch der gross Soorsiwald.

Vo dr Gmeindsflechi send 30,7 Prozänt Puureland, 21,8 Prozänt Waud, 46,8 Prozänt Sidligsflechi ond 0,7 Prozänt süschtigi Flechi.

D Nachbergmeinde vo Soorsi send Göiesee, Chnuutu, Mouesee, Oberchöuch ond Schänke.

## Gschicht
Soorsi esch zom erschte Mou gnamsed worde im Jahr 1036 aus *Surse*. Im Santurbehoof, em Huus vom Chlooschter Santurbe, isch am Voroobe vor de Schlacht bi Sämpech de Herzog Leopoud der Dritt vo Öschtrich ygcheert. Be de Schlacht hend denn d Eidgnosse s öschtrichisch Heer z Bode grecht.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 15 Prozänt gläge.

## Religion
74,5 Prozänt vo de Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 9,8 Prozänt evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi de Nationaurootswahle 2015 hed s das Ergebnis ggää: BDP 1,2 Prozänt, CVP 24,7 Prozänt, FDP 17,5 Prozänt, GLP 5,9 Prozänt, GP 8,8 Prozänt, SP 15,8 Prozänt, SVP 19,6 Prozänt, Süschtigi 6,5 Prozänt.

Dr Stadtpräsident vo Soorsi esch dr Beat Leu (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
Soorsi het sid em Middelalter s Märeträcht. Hüt isch es e Zäntralort für d Region im Suuretal, und es het en Autobaanaschluss und lyt a der Ysebaan vo Basel zum Gottert.

Zwüsche der Altstadt und der Autobaan und der Ysebaan und ännet der Autobann i der Allmänd isch es grosses Gwärbkwartier. Bim Gwärbverein vo Soorsi mache öpe drüühundert Firmene mit, bi der Induschtry- und Handelsvereinigung Soorsi-Willisau meh as hundertdryssg.

Z Soorsi sind vier Woonbaugnosseschafte aktiv.

## Sprooch ond Dialäkt
Bi dr Vouchszellig 2000 hend vo de 8059 Iiwohner 86,9 Prozänt Tüütsch aus Houptsprooch aaggää, 0,3 Prozänt Französisch, 2,5 Prozänt Italienisch ond 10,3 Prozänt anderi Sprooche.

Z Soorsi redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Kultur
Alljoor am 11. Novämber, em Martinstag, git’s z Soorsi der traditionell *[[Gansabhauet|Gansabhouet]],* wo vilech a Martinizeistaag vo de Buure ad Grundheere chönt erennere, wie teil Lüüt säge. Be dem Vouchsfäscht werd e toti Gans über der Gass amene Droht ufghänkt ond moss met eme Sabu blend abegschlage wärde. De Schleger leid do derför e traditionelli Sonnemasgen aa. – Dä Bruuch stoot i der Schwiizer Lischte vo de «Läbige Tradizioone».

För bsonderi Verdienscht oms Ortsböud hed d Stadt Soorsi vom Schwiizer Heimatschotz anne 2003 de Wakkerpriis öbercho.

## Lüüt
* Julian Dillier (* 1922 z Soorsi), Schriftsteller

## Literatur
* 

## Weblink

* Stadt Sursee
* Sursee Tourismus
* Sursee Berufsbildungszentrum
* Sternwarte Sursee

## Fuessnote
Arni

**Arni** cha sii:
* e Churzform für e wildi Sorte vo Wasserbüffel

**Arni** ghaissed folgendi Gmeinde:
* Arni AG, e Gmeind im Kanton Aargau, Schwiz
* Arni BE, e Gmeind im Kanton Bern, Schwiz
* Arni (Griechenland), e Gmeind im griechische Thessalien

Gmeindstail, wo **Arni** ghaissed:
* Arni ob Amsteg, e Sidlig ob Amstäg im Kanton Uri, Schwiz

**Arni, Arno** oder **Arn** isch au:
* en Vorname, wo e germanischi Herkunft hät, lueg bi Arn (Vorname)
Freiburg

**Freiburg** isch dr Name vu däne

**Ortschafte:**
* Friburg im Brisgau (D)
* Friburg im Üechtland (CH), uf franzesisch *Fribourg*, isch d` Houptschtadt vum Kanton Friburg
* Freiburg an der Elbe (D), Landkreis Stade
* Freiburg in Schlesien (PL), polnisch *Swiebodzice*
* Freiburg in Weschtpommern (PL), dr ehmolig dytsch Name vu Radlice, Ortsteil vu dr Gmei *Przelewice* in dr Woiwodschaft Weschtpommern
* Friburg (F), e Gmei im Département Moselle

**Verwaltigseinheite:**
* Kanton Freiburg, en Kanton i de Schwiz
* Regeerigsbezirk Friburg, ein vu vier Regierigsbezirke im Bundesland Bade-Württeberg, Dytschland
* Landchrais Friburg im Brisgau (ehem. Landkreis - bis 1973, hüt Deil vum Landchrais Brisgau-Hochschwarzwald, Dytschland
* Erzbischtum Fryburg, e Diözese z Bade-Württeberg, Dytschland

**Schiff:**
* *Freiburg A1413*, e Versorgigsschiff vu dr dytsche Bundesmarine

**Verein:**
* SC Friburg, e Fueßballmannschaft vu Friburg im Brisgau

**Lueg au:**
* Freyburg (D), a Schtadt a dr Unstrut, Burgenlandkreis, Sachse-Anhalt
* Nova Friburgo, im Staat Rio de Janeiro z Brasilie
* Vryburg, e Stadt in dr Nordwescht-Provinz vu Südafrika
* Freiberg
* Bistum Lausanne, Genf und Freiburg
Schnüriger

D' **Schnüriger** sind e alts Gschlächt vo freie Landlüüt us em Steinerviertel z'Schwyz. S'erscht Mal dokumentiert im zwölfte Jahrhundert. Ursprüngli Schnüerliger, wie im Flurname "Schnüerle" (gliichbedütend wie klini Rüfe Mure, Murgang) i de Gmeind Sattel (Schwyz).

Über vili Hundert Jahr immer wider tüchtigi Kärli i de Politik und im Militär (Schwyzer Landvögt und Tagsatzigsdelegierti in de alte Eidgenosseschaft): 
* Frei von Snürigen †1386 bi Sempach; 
* Werner Schnüriger †1515 bi Marignano; 
* Melchior (1778-1836),  Oberstlieutenant, Offizier z'Frankrich und z'Neapel, Ritter vom heilige Ludwigsorde, schwyzerische Chriegskommissär, hät verfasst: "Ideen über den Gebrauch der Scharfschützenwaffe bei stehenden Heeren" (1819); 
* Arnold (1824-1876), Hauptme z'Neapel, u. a. Inhaber vo de Fäldzugmedallie vo Gaëta, verhüratet mit ere Fürschtin Caracciolo vo Neapel.
Santiago de Compostela

**Santiago de Compostela** isch d Hauptstadt vo Galizie im Nordweste vo Spanie, wo knapp 92'300 Ywoner hätt (2003).

## Pilgerreis
D Kathedrale (e romanische Bau mit ere Barockfassade) isch s Ändziel für d Pilger, wo sich us ganz Europa uf dr Jakobswäg mache zum s Grab vom Heilige Jakobus go psueche. In de sogenannte *Heilige Joor* 1999 und 2004 sin über 150.000 bzw. knapp 180.000 Pilger unterwägs gsi.

D Altstadt und dr Jakobswäg ghöre zum Wältkulturerb vo dr UNESCO.

## Jakobswäg usm alemannische Gbiet

Onne vun de Strecke us em Gwirr vu Jakobswäg uf Santiago de Compostela hosst *Oberschwäbischer Jakobspilgerweg* und goht vo Ulm ibber Oberdischinge, Bad Schusseried, Biberach an der Riß, un Wiigarte. Denn wiiter durch Meerschburg zum Konschdanzer Münster. Vum Konschdanzer Münster gohts uff de Wessenbergstroß lang bis zur Schweizer Gränz. Von Chrüzlinge us hosst der Jakobsweg denn Schwobeweg und führt in de Thurgau und über Äisidle, Flüeli-Ranft, Thun, Friiburg im Üechtland und Gämf.

## Literatur
(de) Joan Fiol Boada: *Der Jakobsweg. Von Montserrat und von Saint Jean Pied de Port.* Hampp Verlag, 168 Seiten. ISBN 978-3-936682-10-6

## Weblink
* Offizielli Homepage vo dr Stadt (galicisch und englisch)
* Homepage vom Tourismusbüro vo dr Stadt (dütsch, spanisch, galicisch, englisch usw.)
* Website zum Jakobsweg(spanisch, galicisch, englisch, italienisch und portugisisch)
* Website über d "Rute de la Plata", de ''Silberweg'' uf www.ruta-de-la-plata.de (dütsch)
Rems-Murr-Kreis

Dr **Rems-Murr-Kreis** isch an Landkreis em Bundesland Baden-Württemberg en Deutschland. D'Hauptstadt vom *Rems-Murr-Kreis* isch Woiblenga. Er ghört zur Region Stuagert im Regierungsbzirk Stuagert. Er hädd soin Noma von selle zwoi Fliss, dia en em Norda ond Siada von Oschda nach Weschda durchfliassat, dr Rems ond dr Murr.

S Remsdal zwischa Weischdadt ond Fellbach isch a beriahmde Weiabaugegend, wobei die Wei wega dem Gips-Keuper-Boda recht drogga send.

S Königshaus Württaberg hott sein Schdammsitz in Beitelsbach, ema Schdadtdoil von Weischadt.

## Schded ùn Gmaine

## Literatur
* Horst Lässing (Hrsg.) – *Der Rems-Murr-Kreis*, Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 1980, ISBN 3-8062-0243-5.
* *Das Land Baden-Württemberg* – Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band III: Regierungsbezirk Stuttgart – Regionalverband Mittlerer Neckar, Stuttgart 1978, ISBN 3-17-004758-2.
* Reinhard Wolf (Hrsg.) – *Die Naturschutzgebiete im Regierungsbezirk Stuttgart*. Jan Thorbecke Verlag, Stuttgart 2002. ISBN 3-7995-5173-5.
* Lutz Reichardt: *Ortsnamenbuch des Rems-Murr-Kreises*. W.Kohlhammer, Stuttgart 1993 (Veröffentlichungen der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg, Reihe B: Forschungen 128)

## Weblink

* Offizielli Internetsyte vum Landkreis

## Fueßnote
Swahili

**Swahili** esch d'Kchorzfòòrm vo de Spròòch *[[Kiswahili]]* (uf tütsch ä *Suaheli*), de mäischt gschpròchnen afrikchaanische Schpròòch öbrhaupt. Mänggisch säipmèn ä de Muètrschpròòchlr "Swahili". Abr sii säge seech säubr "Mswahili" (im Singgulaar) ond "Waswahili" (im Pluraal).

#Swahili (Sprache)
#Swahili (Gesellschaft)
École polytechnique fédérale de Lausanne

D` **École polytechnique fédérale de Lausanne** isch d` Eidgenössischi Technischi Hochschuel vo Losànn, churz **EPFL**. Si lyt in Eclubens ir Nöchi vo Losànn im Kanton Wâdt.

D EPFL isch 1853 gründet worde und isch eini vo de renommiertiste europäische Hochschuele. Im Shanghai-Ranking 2008 (Academic Ranking of World Universities (ARWU) in the field “Engineering/Technology and Computer Sciences”) beleit si wältwiit dr 18. Platz und dr zweit innerhalb vo Europa. 

D EPFL ghört zu de eidgenössische technische Hochschuele (ETH), wo au d ETH Züri und vier Forschigsastalte (PSI, WSL, Empa und Eawag) drzue ghöre.

## Weblink

* EPF Lausanne
Schattenmorelle

D **Schattemorelle** (wüsseschaftliche Name:* Prunus cerasus ssp. acida*)  isch en Art Suurkirsi. Si ghört in d Familie vo de Rosegwächs (Rosaceae) un isch di am meischte aapflanzti Sorte mit hoche Erträg. De Bomm isch recht aaspruchslos und trait vil Frücht. Bschribe worde isch si s erscht Mol im Joor 1598. Me sait, dr Name käm vom *Château de Moreille* z Frankriich. 

D Frucht isch mittelgross, glänzig, dunkelrot, au s Fruchtflaisch isch rot un recht saftig. Si het e feine süürliche Gschmagg un wird gärn zue Gomfi odr zue Kompott gmacht.
Witikon

**Witike** (amtl. *Witikon*) isch es Schtadtviertel vo dr Schtadt Züri. Es lyt im Chräis 7 und isch s öschtlichste Quartier vo de Schtadt. Es het 9'503 Ywohner.

Witike isch 1934 im Rahme vo de zwäite Ygmäindig i d Schtadt Züri ygmäindet worde. Wichtigi Gründ sind d Verschuldig und schlechti Infraschtruktur, wie Verchersmittel und Schuele, gsy.

Die erst Ufzäichnig isch die: Dur d Uftäilig bim Chilezähnt vo de Chilegmäinde Sankt Peter und Grossmöischter isch Witike scho am 28. April 946 erwähnt worde als *Vuitinchova*. Dä alemannisch Name laht erchennä, das das Dörfli im 7. Jaarhundert gründet worde isch.

Vorher händ, de archeologische Usgrabige na, warschindli au d Kellte und d Römer i dem Gebiet gwohnt. 

## Weblink
* Zürich-Witikon
ETH

D'Abchürzig **ETH** bezeichnet
* Eidgnössischi Technischi Hochschüel, zwei Hochschüele z Züri und Lausanne (Schwiz):
** ETH Züri
** École polytechnique fédérale de Lausanne (ETH Lausanne oder EPFL)
* Ethernet, e Computer-Vernetzigstechnology
* Äthiopie noch em Länderchürzel ISO 3166-1
* Ergotherapy als Studiegang an de Fachhochschüel Salzburg
* de Flughafe Elat z Israel (IATA-Chürzel)

S Wort **Eth** bezeichnet
* s ð/Ð, e Büechstabe vo de isländische und de färöische Sproch vorchunnt
* e Gmeind im Département Nord, Frankrych
Kinderwagen

**Schesäwage** isch en nöd so übliche schwyzer Dialektbegriff für en alte **Chinderwage**. Und im Badische isch des a **Kindersches**. Wenn er nu im Huus inne bruucht wörd, so isch es en **Stubewage**.

## Gschicht
D Kinderchais het sich us r Zain wu ma Räder drô gmacht het, entwickelt. 

### D Märgdschees

D Märgdschees isch ä uralds Gfährd un hedd friea s Dorf- uns Schdadtbild vollens beherrschd. Im Dialegd, bi de Lidd, haisd si so, will des didsche Word für „Markt“ bi uns "Märgd" haisd un will bi uns vieli franzesische Usdrigg däzu ghehre: „Chaise“ haisd soviel wie Karre. So ä Märgdschees kamma für alles megliche bruche: ob ma d Sach zum Märgd, odda ob ma vun därd Ziegs eimschaffe mues. Als Schees für d klaini Kinder, zum umänander kudschiere, zum Abschdidze wämma nimmi rächd laufe kaa, odda wämma midd de Wesch zum Bleiche uff d Wies nuss mues, odda wämma Wassa in de Schabf zum Garde schbridze schaffe sodd. Wämma abba Krudd zum Kruddschnieder fahre sodd, dann haisd die Märgdschees nimmi Märgdschees, sondern „Kruddschees“. D Märgdschees hedd ä Konschdrugdzion, di isch so ald wie commood. Dä Laderaum isch ä gflochdena Korb midd ämä Holzrähmle uf m Iisegschdell midd Bladdfäderä. De Rahme hedd zwei Aggse un vier Rädle us Blech midd Gummibrofiel drumrum un isch rood aagschdriche. Obbe isch noch ä Handgriff zum Schalde vun de Schees. In d Kurv gehds durch Drugge uff d Sidd in di Richdung, wo ma hinfahre mechd. Hidd noch kamma uff m Lond Lidd, maischd aldi Wieber (Scheese), midd Märgdscheese durch s Dorf dabbe sähn. D Märgdschees hedd mehr wie hunderd Johr überduhrd un ma sodderi irgendwänn ämol ä Denkmol setze.

## Weblink

* Die Geschichte der Kinderwagen uf de Website vom Chinderwagemuseum Bayer z Scharndorf, Nideröschtriich
Weisswein

**Wysswy** isch e alkoholisches Getränk, wo durch alkoholischi Vergärig vo (meischtens wysse) Truube entstoht. Es git au Wysswy, wo us rote Truube härgschtellt wird. D'Farb vom Wysswy isch je nach Härkunft und Ryffy etc. vo hällgääl, mit teils griene Refläx, über stohgääl bis zu goldgääl.

In der Nase sin vor allem bluemigi und fruchtigi Düft z'erkenne, im Gaume sin früschi und lycht süürlichi Note vorhande.

Wysswy wird gärn kielt serviert und eignet sich guet für Fisch- und Kruschtetier-Grycht aber au zu Spargle wird är gärn trungge.

Ne ganz bsunderi Schbezialidät fir Äuidofahrer, wu uff ihrene Spiegel luege mien, isch *Wysswyschorli süür* oder *gschprützde Wysse* wie'n'er in andere Gegende au g'nennt wird.

## Uswahl vo Wysswy us em alemannische Berych
*Schwiiz
** Amigne
** Bacchus
** Chasselas (Gutedel)
** Completer
** Chardonnay
** Gewürztraminer
** Heida (Savagnin blanc)
** Humagne blanche
** Kerner
** Muscat
** (Petite) Arvine
** Pinot blanc (Weissburgunder)
** Pinot gris (Malvoisie)
** Räuschling
** Riesling x Sylvaner (RS, Müller-Thurgau, Rivaner)
** Sylvaner (Johannisberg)

* Elsass
**Chardonnay
**Edelzwicker
**Gewürztraminer
**Klevner (Klevener) 
**Muscat
**Pinot blanc
**Pinot gris (Tokay d'Alsace)
**Riesling
**Sylvaner

*Bade-Württebärg
**Auxerrois
**Bacchus
**Chardonnay
**Elbling
**Findling
**Guetedel (Chasselas)
**Gewürztraminer (Traminer)
**Grauburgunder
**Johanniter
**Kerner
**Merzling
**Müller-Thurgau (Rivaner)
**Nobling
**Riesling (Schwarzriesling/Weißriesling)
**Ruländer
**Silvaner
**Scheurebe
**Weisser Burgunder (Pinot blanc, Clevner)

In Öschtrych wird im alemannische Teil kei Wy in nennenswärtem Umfang härgschtellt.

Neueri gentechnischi Analyse hänn zeigt, dass es sich bym Riesling x Sylvaner bzw. bym Müller-Thurgau um e Krüzig zwüsche *[[Riesling]]* und *Guetedel (Chasselas)* handelt.

E Sonderstellig hänn Wysswy mit ere hoche Räschtsiessi (also noch dr Gärig immer no viel Zucker enthaltend): Si wärden als Dessertwy (au Siesswy gnennt) serviert. Byschpyl: *Trockenbeerenauslese, Vendange tardive, Sélection de Grains Nobles, Eiswein* etc.