open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meroux-Moval

**Meroux-Moval** ìsch a frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). 

## Gschìcht
Meroux-Moval ìsch àm 1. Janner 2019 àls Commune nouvelle grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Meroux un Moval.

## Verwàltung
 vu Meroux-Moval ìsch . Meroux-Moval gheert zum Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Meroux-Moval ghert zem Franc-Comtois.

## Weblink

## Referanza
Christian Roos (Bischof)

Dr **Johannes Christian Roos** (* 28. April 1826 z Kamp am Rhyy; † 22. Oktober 1896 z Fryburg) isch e dytsche Gaischtlig, vu 1885 bis 1886 remisch-kadolische Bischof vu Limburg un vu 1886 bis 1896 Erzbischof vu Fryburg.

## Lääbe
Dr Roos isch z Kamp am Rhy as ais vu dryzeh Chinder vun ere kadolische Räbbuurefamilie uf d Wält chuu. Är isch z Boppard, Weilburg un Hadamar uf d Schuel gange un het nocherdani z München un z Bonn Theology studiert. In dr Zyt vu sym Studium het er syni Ferine bi dr Redemptorischte vum Chloschter Bornhofen verbocht, dr erscht Orde, wu si no dr Säkularisation im Bischtum Limburg nidergloo het. Är isch uf d s Prieschterseminar Limburg gange un het am 22. Augschte 1853 z Limburg s Sakramänt vu dr Prieschterwei empfange. Im Aaschluss het er as Kaplan z Frankfurt am Main, Ransel un Oberlahnstein gschafft. Anne 1856 isch er Bfaarer z Hochheim wore. Är isch arg sozial engaschiert gsii un het derfir gsorgt, ass si z Hochrhein d Gmainschaft vu dr Arme Dienschtmägd vu Jesu Christi (Dernbacher Schweschtere) aagsidlet hän, wu do in dr Hauptsach in dr Bfläg gschafft hän.

Anne 1860 isch er vum Bischof Peter Josef Blum zum Sekretär bstellt wore. Är het no au as Domvikar un Stadtkaplan gschafft un as Subregens un speter as Regens vum Prieschterseminar. Im Johr 1868 isch er Stadtbfaarer vu Limburg wore un dodermit Mitglid vum Domkapitel. Ab 1864 isch er Brofässer fir Paschtoraltheology z Limburg gsii. Dr 1856 grindet Kontakt zue dr Gmainschaft vu dr Dernbacher Schweschtere – dr erschte Gmainschaftsgindig vum Bischtum – het Bstand ghaa. Dr ehmolig Superior vu dr Schweschtere un domolige bischeflige Kommissar Johann Jakob Wittayer isch anne 1881 gstorbne. Dodruf isch dr Roos dr Bischefli Kommissar fir d Schweschtere bis zue syre Bischofswahl wore. In däre un in syre spetere Funktion het er si seli gferderet.

Am 19. Februar 1885 isch er as Noofolger vum Peter Josef Blum zum Bischof vu Limburg bstimmt un am 27. Merz im nämige Johr vum Papscht Leo XIII. bstetigt wore. D Bischofsweih het em am 17. Mai 1885 dr Bischof vu Fulda, dr Georg von Kopp, gspändet; Mitkonsekratore sin dr Daniel Wilhelm Sommerwerck, dr Bischof vu Hildesheim, un dr Michael Felix Korum, dr Bischof vu Trier, gsii. 

Am 2. Juni 1886 isch er zum fimfte Erzbischof vu Fryburg bstellt un am 27. Juli vum nämlige johr vum Papscht Leo XIII. bstetigt wore. Indronisiert woren isch er am 21. Septämber 1886. Är het sy Lorenz Werthmann mit uf Fryburg gnuu. Dert het dr Roos d Grindig vu dr Caritas aagregt, as offiziölle Grinder giltet hite dr Werthmann.

Anne 1890 isch dr Roos as Ehremitglid in d KDStV Hercynia Fryburg ufgnuu wore.

## Literatur
* Klaus Schatz: *Geschichte des Bistums Limburg.* Mainz 1983.
* Christoph Schmider: *Die Freiburger Bischöfe: 175 Jahre Erzbistum Freiburg. Eine Geschichte in Lebensbildern.* Herder Verlag, Freiburg i. Br. 2002, ISBN 3-451-27847-2.

## Weblink

* 
*
Innenministerium Baden-Württemberg

S **Ministerium vom Innere, für Digitalisierig und Kommuune Baade-Württebärg** (churz Inneministerium Baade-Württebärg, Abchürzig: IM&nbsp;BW) isch e Oobersti Landesbehörde. Es isch äins vo zwölf Ministerie in dr Regierig vom Land Baade-Württebärg. 

## D Läitig
Dr Minister isch sit 2016 dr Thomas Strobl, dr Politisch Staatssekretär sit 2018 dr Wilfried Klenk. Dr Läitend Beamti und Amtsschef isch sit 2022 dr Ministeriaaldiräkter Reiner Moser. Dr Ministeriaaldiräkter Stefan Krebs isch sit 2015 dr *Beufdragti vo dr Landesregierig für Informazioonstechnologii*.

## D Gschäftsberiich
Zum Gschäftsberiich vom Innenministerium ghööre alli Gschäft vo dr Staatsverwaltig, wo käi anders Ministerium zueständig isch drfüür, bsundrigs:
#Verfassig, Staatsgebiet und Landesiidäilig, Waale und Abstimmige;
#allgemäins Verwaltigsrächt, Daateschutz;
#Verwaltigsreform;
#allgemäins Beamterächt (ooni s Besoldigs- und Versorgigsrächt), Disziplinaarrächt, Personaalwääse für dr allgemäin Verwaltigsdienst iischliesslig Usbildig, ressorübergrifendi Ufgoobe vo dr fachübergrifende Fortbildig für d Landesverwaltig, Landespersonaalusschuss;
#Grundsatzfrooge und d Koordinierig vo Blaanig und dr Iisatz vo dr Informazioons- und Kommunikazioonstechnik in dr Landesverwaltig;
#Staatsaaghöörigkäit, Persoonestandswääse, Uswanderig;
#Öffentligi Sicherhäit und Ornig inklusiiv d Bolizei;
#Verfassigsschutz;
#Katastroofeschutz, Notfallvorsorg und Ziviili Verdäidigung;
#Kommunaalwääse;
#Sparkassewääse;
#Füürweerwääse;
#Aagläägehäite vo de Verdriibene, Flüchtling und Ussiidler inklusiiv d Iigliiderig vo de Spootussiidler, Lastenusgliich;

S Inneministerium füert über s jewiilige Regierigsbresidium d Fachufsicht über die 35 Landkräis und die nüün Stadtkräis und indiräkt au über die 88 Groosse Kräisstedt und alli andere Gmäinde in Baade-Württebärg.

D Behörde het iire Sitz in Stuttgart und het zur Zit öbbe 608 Mitarbäiter.

## Kwelle
Dr Ardikel «Ministerium des Inneren, für Digitalisierung und Kommunen Baden-Württemberg» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg
* Offizielle Webpräsenz

## Fuessnoote
Pontifikat

Mit **Pontifikaat** mäint mä hüte im Allgemäine s Amt, d Amtszit und Würde vomene Bapst vo dr röömisch-katholische Chille. S Wort chunnt vom Diddel *[[Pontifex Maximus]]*, wo im Alterdum dr oberst Briester vom röömische Staatskult dräit het und wo die röömische Kaiser noch dr Christianisierig vom Röömische Riich em Bischof vo Room überloo häi. Au em Amt und dr Amtszit vom ene Bischof säit mä *Pontifikaat* - dä isch zwaar nid e *[[Pontifex|Summus Pontifex]]* wie dr Bapst, aber bim Pontifikaalgottesdienst säi men em *Pontifex*.

Dr latiinisch Begriff *pontifex* bedütet ‚Bruggebauer‘. As Diddel isch er sit dr Zit vo dr Röömische Republik für e Mitgliid vom Kollegium vo de Pontifices brucht worde. Daas Kollegium het us Briester bestande und isch ursprünglig im alte Room für d Brugg über e Tiber verantwortlig gsi und spööter het men em d Ufsicht über s ganze Religioonswääse gee. Dr ranghöggst vo deene Briester isch dr Pontifex Maximus gsi.

Im Christedum isch bis 1059 d Inthronisazioon as Aafang vom Pontifikaat definiert gsi. Sithäär foot s Pontifikaat aa, wenn d Waal aagnoo wird, bi Kandidaate ooni Bischofsweiji mit dr Bischofsweiji, wo diräkt drnooch chunnt. Vo doo isch d Problemaatik choo, dass bi Bapstwaale vor 1059 s Pontifikaat zum Däil nit anerkennt worde isch, wenn dr Bapst vor dr Inthronisierig gstorbe isch.

Dr Petrus, wo in dr christlige Dradizioon e Jünger vom Jesus und en Apostel gsi isch, gältet in dr katholische Chille as Gründer vo dr röömische Gmäind und as dr erst Bischof vo Room. Für si Ufenthalt in Room git s aber käni richdigi Bewiis.

## Kwelle
Dr Ardikel «Pontifikat» uf dr dütsche Wikipedia

## Fuessnoote
Harold Haefner

Dr **Harold Haefner** (* 21. Novämber 1933 in Tääinge; † 10. Oktober 2022) isch e Schwyzer Brofässer fir Geografy an dr Uniwersitet Züri gsii. 

## Lääbe un Wärch
Dr Harold Haefner isch im Schaffuuser Dorf Tääinge as Suhn vum Lehrer Harold Haefner un dr Marie geb. Baumberger uf d Wält chuu. Vu 1956 bis 1963 het er an dr Uniwersitet Züri Geografy studiert. Anne 1963 het er syni Dissertazion iber d Luftbildinterpretazion im Hochgebirg gschribe un 1969 sy Habilitazion zur Kulturlandschaft vu dr Sierra Nevada (USA. 

Är het zerscht as Assischtänzbrofässer, ab 1972 as usserordelige Brofässer, un vu 1980 bis 2000 as ordelige Brofässer fir Geografy an dr Uniwersitet Züri mit dr Schwärpinkt Färnerkundig un natyrligi Ressource gschafft. Är het Methode zum Uuswärte vu Luft- un Satellitenbilder entwickelt un Aawändige in dr Beraich Schneehydrology, Vegetazion, Ressource-Management, Landnutzig, Landschaftsekology un Entwickligsländerforschig. Gforscht het er unter anderem z Indie, z Sri Lanka, im Jemen un an dr Weschtkischter vu dr USA. Anne 1986 het er d «Remote Sensing Laboratories», e Abdailig fir Färnerkundig, an dr Uniwersitet Züri grindet. Derzue isch er vu 1996 bis 1998 Dekan vu dr mathematisch-naturwisseschaftlige Fakultet gsii.

Anne 1988 isch dr Harold Haefner Mitglid vu dr neig rindetet Academia Europaea wore. Är isch Ehremitglid vu dr Geografisch-Ethnografische Gsellschaft Züri gsii.

Dr Harold Haefner isch ghyrote gsii mit dr Urte Sierck, het vier Chinder ghaa un het uf dr Forch gläbt. Är isch im Oktober 2022 im Alter vu 88 Johr gstorbe.

## Literatur
* 
* 

## Weblink
* 
* Harold Haefner in WorldCat

## Fueßnote
Römische Republik (Begriffsklärung)

**Röömischi Republik** stoot für:
* die Röömischi Republik in dr Antike vo 510 bis 27 v. d. Z.
* die Röömischi Senaatsrepublik 1145–54 vom Arnold vo Brescia aagfüert (1252–78 senatoorischi Restaurazioonsversüech)
* die churzlääbigi middelalterligi Stadtrepublik Room, 1347 vom Cola di Rienzo errichdet, (1354 e vergääblige Restaurazioonsversuech)
* d „Dochderrepublik“, wo 1798–99 vom Napoléon Bonaparte in Rom errichdet worde und under franzöösischer Hegemonii gstande isch
* die Röömischi Republik, wo vom Februar bis Juli 1849 bestande het
Ottavio Cagiano de Azevedo

Dr **Ottavio Kàrdinàl Cagiano de Azevedo** (* 7. Nowamber 1845 z’ Frosinone, Kìrchaschtààt; † 11. Jüüli 1927 z’ Anzio, Prowìnz Rom) ìsch a itàlianischer Gaischtlig’r un Küriakàrdinàl vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch gsìì.

## sii Laawa

Dr Ottavio Cagiano de Azevedo ìsch a Növöö gsìì vum Antonio Maria Kàrdinàl Cagiano de Azevedo.

Siina filosoofischa un theologischa Üssbìldung hàt’r ìm Seminààri vu Grottaferrata bikumma. Ànna 1868 ìsch’r zem Priaschter gwäijt worra. Doo druff ìsch’r Gmaindaseelsorger z’ Rom gsìì. Vu 1892 àà hàt’r fìr d’ reemischa Küria gschàfft; doo ìsch’r bis 1901 Pàpschtliger Kammerer un àb 1901 Pàpschtliger Majordomus gsìì. 

Àm 11. Dezamber 1905 hàt’ne dr Pàpscht Piüs X. àls Kàrdinàldiàkon kréiart —sii Tìteldiàkonii ìsch *Santi Cosma e Damiano* gsìì. Ànna 1913 hàt’r ’ne àls Pro-Prefäkt ärnännt, un d’rnooh àls Kàrdinàlprefäkt vu dr Religioosakongregàzioon. Dr Cagiano de Azevedo hàt àn dr Pàpschtwàhl vu 1914 tailgnumma, wu dr Benedikt XV. gwählt worra-n-ìsch. Dr Benedikt XV. hàt’ne àm 6. Dezamber 1915 àls Kànzler vu dr Hailiga Reemischa Kìrìch ärnännt un hàt’ne àm saalwa Tààg zem Kàrdinààlpriaschter mìt dr Tìtelkìrìch *San Lorenzo in Damaso* ärhoowa. Witterscht hàt dr Cagiano de Azevedo àn dr Pàpschtwàhl vu 1922 mìtgmàcht, wu dr Piüs XI. gwählt worra-n-ìsch.

Dr Ottavio Cagiano de Azevedo ìsch àm 11. Jüüli 1927 z’ Anzio bii Rom gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Frììdhoof *Campo Verano* z’ Rom.

## Weblìnks

* 
*
Georg Beis

Dr **Georg Beis** (* 13. Septämber 1923 z Bad Heilbrunn; † 5. Oktober 2022 z Augschburg) isch e dytsche remisch-kadolische Gaischtlig un Domdekan gsii. In dr Zyt vu dr Sedisvakanz zwisch em Erzbischof Josef Stimpfle un em Bischof Viktor Josef Dammertz OSB het er as Diezesanadminischtrator vu dr Diezese Augschburg gamtet.

## Lääbe
Dr Beis isch zäme mit syne drei Gschwischtrig z Bad Heilbrunn ufgwagse. Anne 1942 het er s Abitur gmacht un isch derno zue dr Wehrmacht yyzoge wore. Noch em Chrieg het er Kadolischi Theology studiert un het s Studium am 21. Mai 1950 zäme mit em spetere Weihbischof un Dompropscht Max Ziegelbauer mit dr Prieschterweih abgschlosse. No ne baa Johr as Kaplan z Geäschdhoofe un as Stadtprediger z Genzburg isch er anne 1958 Bfaarer z Thinga un 1961 z Geggenga wore. Anne 1968 isch er Dombfaarer un Stadtdekan z Augschburg wore. Im Johr 1970 isch er zum Domkapitular ufgschwore un 1985 zum Domdekan ernännt wore.

In dr Zyt vu dr Sedisvakanz zwisch em Bischof Josef Stimpfle un em Bischof Viktor Josef Dammertz OSB het er vum 1. April 1992 bis zum 31. Jännr 1993 s Bischtum Augschburg as Diezesanadminischtrator glaitet. Dr Papscht Johannes Paul II. het en am 25. Mai 1983 zum Päpschtlige Ehrebrelat ernännt. Am 22. Juli 1993 het er dr Titel Aposchtolische Protonotar iberchuu, wu sälte vergee wird, Anne 1993 isch dr Beis emeritiert wore. As Seelsorger im Ruestand het er in dr Bfarrei St. Ulrich un Afra z Augschburg gwirkt. Langi Johr het er bis ins 93. Lääbesjohr all Sunntigemorge di Hailig Mässe in dr Chilche St. Margaret in dr Augschburger Innestadt gfyrt. In syne Bredige isch dytli wore, ass er dr Bschliss vum II. Vatikanische Konzil verbunde gsii isch.

Dr Beis het zletscht im Sparkassealtehim z Augschburg gläbt un isch am 5. Oktober 2022 im Alter vu 99 Johr gstorbe.

## Ehrige
Am 16.&nbsp;Novämber 1993 het er s Bundesverdienschtchryz am Band iberchuu. No ihm isch s Georg-Beis-Wohnhuus fir obdachlosi Manne z Lechhausa gnännt, wu 2020 ufgmacht woren isch.

## Fueßnote
Argonnen

D’ **Argonna** – uff Frànzeesch *l’Argonne* , ìn Diitschlànd noh-n-em Äärschta Waltkriag maischt **Argonner Wàld** gnännt – sìnn a Làndschàft ìm Nordoschta vu Frànkrììch. Sa lììga zwìschem Ardenner Gebìrg, dr Champagne un Lothrìnga. Hìtt düen sa Tailer vu da Départements Ardennes, Marne un Meuse umfàssa, fìr a Gsàmtflächa vun äbba 2.150 Kwàdràtkilomeeter. ’S ìsch a hììgaliga Làndschàft nììdriger àss 350 Meeter ìwwer’m Meer, mìt vììla Walder un Wäijer. Dr Hàuiptort vu da Argonna ìsch d’ Schtàdt Sainte-Menehould (äbba 4.100 Iiwoohner).

Ìm Àltertumm ìsch d’ Làndschàft bekànnt gsìì fìr siina Keràmikwarkschtätta, wu maa d’ soognànnta Argonnawààra hargschtällt hàt. Schpeeter ìn dr frànzeescha Gschìcht hann a pààr wìchtiga Ärragnissa ìn da Argonna schtàttgfunda: ànna 1791 ìsch dr Keenig Ludwig XVI. uff dr Flucht z’ Varennes fäschtgnumma worra; ìm Joohr druff ìsch d’ Schlàcht vu Valmy geega Pröissa un s’ Hailiga Reemischa Raich gsìì; ìm Äärschta Waltkriag sìnn d’ Wìnter- un d’ Harbschtschlàcht ìn dr Champagne gsìì (ànna 1914 un 1915), so wia d’ Schlàcht um Verdun (ànna 1917) un d’ Maas-Argonna-n-Ààgrìff (ànna 1918).

## Weblìnks

* Centre d’études argonnais, a kültüräller Verain, wo d’ joohrliga Zittschrìft *Horizons d’Argonne* veräffentligt (uff Frànzeesch)
* a Bschriiwung vum Argonner Wàld ìm frànzeescha Nàzionààla Wàldverzaichniss (uff Frànzeesch)

## Lìteràtüür
* 
* 
*  — ìwwer d’ Argonnawààra ìm Àltertumm
* 
* 
* 
* 
*  — a pààr Gschìchtla üss’m Argonner Wàld
*  — ìwwer d’ Mundàrta-n-ìm Argonner Wàld
*
Sopran

Dr **Sopraan** (sit em 18. Joorhundert us italiäänisch *soprano*, as ‚Ooberstimm‘ im 16. Joorhundert entstande us  ‚(dr)üüber‘; Meerzaal *d Soprään*) isch die höggsti menschligi Stimmlaag und wird fast immer vo Fraue gsunge. Si cha aber au vo Buebe vor em Stimmbruch *(Buebesopraan)* oder vo Manne im Falsett gsunge wärde. Usserdäm isch d Sopranstimm in de vergangene Joorhundert au vo Kastraate bsetzt worde. Nume doo und dört git s „natürligi Kastraate“. In dr Rönessans und dr Barockzit het mä d Sopraanlaag im vokaale und instrumentaale Beriich au as *Cantus* oder **Diskant** bezäichnet.
__NOTOC__
Ere Sängere oder eme Sänger in deere Stimmlaag säit mä *Sopranistin* oder *Sopranist* oder äifach *Sopraan*.

Dr Doonumfang vo dr Sopraanstimm goot mäistens vo c’ bis a’’, bi Berufssängerinne si aber vil hööcheri Döön mööglig.

## Gsangsfächer

E baar vo de spezialisierte Gsangsfächer für e Sopraan, wo sich sit em 19. Joorhundert uusebildet häi, si:
* dr lüürisch Sopraan
* dr dramaatisch Sopraan
* dr lüürisch Koloratuursopraan, für Partie won e hoochi Virtuosidäät verlange
* dr dramaatisch Koloratuursopraan, für Partie won e hoochi Virtuosidäät und Dramaatik verlange
* d Subrette, für Partie us em koomische Beriich

## Kwelle
Dr Ardikel «Sopran» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Carl Dahlhaus, Hans Heinrich Eggebrecht (Uusegääber): *Sopran.* In: *Brockhaus Riemann. Musiklexikon in vier Bänden und einem Ergänzungsband.* 4. Band *R–Z*. Schott, Mainz, ISBN 3-7957-8304-6  / Piper, Münche, ISBN 3-492-18304-2 (Piper), S. 174.
* Horst Seeger: *Sopran*. In: *Opern Lexikon K–Z*. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek bei Hamburg 1982, ISBN 3-499-16287-3, S. 819/820.
* Klaus Kalchschmid: *Auf Höhenflug*. In: *Opernwelt*, Juni 2007, S. 34 ff. (Bestandsaufnahme zum Thema Countertenöre)
* Kai Wessel, Arnold Jacobshagen/Corinna Heer (Uusegääber): *Der Countertenor: Die männliche Falsettstimme vom Mittelalter zur Gegenwart*. Schott Campus. Schott Music, Mainz 2013, ISBN 978-3-7957-0793-4.

## Weblingg

* Verzeichnis von Knabensolisten und Knabenchören

## Fuessnoote
Komödie (Begriffsklärung)

**Komöödie** stoot für:
* e Schaner vom Theater
* e Schaner vom Film
* e verbräitete Naame vo Theater
Eugen Heiler

Dr **Eugen Heiler** (* 23. Dezämber 1907; wänn er gstorben isch, waißt mer nit) isch e dytsche Beamte un Schriftsteller gsii.

## Lääbe
Dr Heiler isch z Fryburg uf s Realgimnasium gange, do het er au gläbt bis zue sym Dod. Ab 1930 het er in dr Rychsfinanzverwaltig gschafft. Im Zweete Wältchrieg isch er vu 1939 bis 1945 Soldat gsii. Noch em Chrieg het wider as Finanzbeamte gschafft, ab 1949 derno bim Zollamt. Är isch schließli Oberregierigsroot wore, 1970 isch er pänsioniert wore. Dr Heiler het Prosa un Lyrik uf Hochdytsch gschribe.

## Wärch
* *Der Narr und sein Gefolge.* 1933.
* *Brautfahrt zum Bodensee. Eine Novelle.* Bilder von Helmut Philipp. Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1959 107 S. (Silberdistel-Reihe 38/39)
* *Der gotische Dom. Gedichte.* 1977.
* *Der Herr von Landrock. Novellen und Kurzgeschichten.* 1984.

## Literatur
* Richard Brüx: *Heiler, Eugen.* In: *Deutsches Literatur-Lexikon. Das 20. Jahrhundert.* Begr. v. Wilhelm Kosch. Hrsg. v. Lutz Hagestedt.  Band 15 *Hauptmann – Heinemann.* De Gruyter Saur, Berlin / Zürich / München 2010. Sp. 565
Anglistik

**Anglistik** (au *Änglischi [[Philologie|Filologii]]*) isch d Wüsseschaft, wo sich mit dr änglische Sprooch, dr Liddratuur uf Änglisch und dr Kultuur vom änglische Sproochruum beschäftigt.
__NOTOC__
## Anglistik as Studiefach
Anglistik/Amerikanistik bzw. Änglischi Filologii (*English Studies* im änglische Sproochruum) isch e Studiefac, wo an Uniwersidääte und Hoochschuele im dütsche Sproochruum zur Nöifilologii ghöört. Es befasst sich uf wüsseschaftliger Eebeni mit de Beriich vo dr Liddratuur uf Änglisch vor allem dr britische und amerikaanische, dr Sproochwüsseschaft (z.&nbsp;B. Morfologii, Fonologii, Süntax, Soziolinguistik, Pragmatik etc.), dr Sproochbraxis, und landeskundlig-kulturelle Studie vom Sproochruum. Es wärde drbi vilmol underschidligi Zitrüüm aagluegt (z.&nbsp;B. d Liddratuur us em 19. und 20. Joorhundert, dr histoorisch und geegewärdig Sproochgebruuch). An dütsche Uniwersidääte cha mä Anglistik mäistens kombiniert mit mindestens äim andere Studienfach in Leeramtsstudiegäng und in *[[Bachelor]]*- und *[[Master]]*-Studiegäng studiere. Bis zum Ändi vo de 2000er Joor häi e baar Uniwersidääte au e wirtschaftswüsseschaftlig brägte Diplom-Anglistik-Studiegang aabote, wo sithäär vo *Bachelor-/Master*-Studiegäng ersetzt worde isch. Au d Magister-Studiegäng si im Raame vom Bologna-Brozäss mäistens iigstellt worde.

## Kwelle
Dr Ardikel «Anglistik» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Simone Broders: *Wissenschaftliches Arbeiten in Anglistik und Amerikanistik.* Münche 2015. ISBN 978-3-8252-4427-9.
* Bernhard Fabian: *Ein anglistischer Grundkurs.* Berliin 2004.
* Thomas Finkenstaedt: *Kleine Geschichte der Anglistik in Deutschland. Eine Einführung*. Darmstadt 1983. ISBN 3-534-08627-9
* Frank-Rutger Hausmann: *Anglistik und Amerikanistik im Dritten Reich*. Frankfurt/Main, 2003. ISBN 3-465-03230-6
* Christa Jansohn, Dieter Mehl, Hans Bungert: *Was sollen Anglisten und Amerikanisten lesen?* Berliin 1995. ISBN 978-3-503-03712-4
* Barbara Korte u.&nbsp;a.: *Einführung in die Anglistik*. Stuttgart 2004. ISBN 3-476-01894-6
* Ansgar Nünning, Andreas H. Jucker: *Orientierung Anglistik, Amerikanistik*. Hamburg, 1999. ISBN 3-499-55614-6
* Ramon Pils: *„Ein Gelehrter ist kein Politiker.“ Die Professoren der Wiener Anglistik im Kontext des Nationalsozialismus.* In: Mitchell G. Ash, Wolfram Nieß, Ramon Pils (Uusegääber), *Geisteswissenschaften im Nationalsozialismus. Das Beispiel der Universität Wien 1938–1945.* Göttinge 2010, ISBN 978-3-89971-568-2, S.&nbsp;455–485.
* Ramon Pils: *Disziplinierung eines Faches: Zur Englischen Philologie in Wien im frühen 20. Jahrhundert.* In: Karl Anton Fröschl u.&nbsp;a. (Uusegääber), *Reflexive Innensichten aus der Universität: Disziplinengeschichten zwischen Wissenschaft, Gesellschaft und Politik* (=&nbsp;*650 Jahre Universität Wien – Aufbruch ins neue Jahrhundert* 4). Göttinge 2015, ISBN 978-3-8471-0415-5, S.&nbsp;539–550.
* Manfred Scheler: *Berliner Anglistik in Vergangenheit und Gegenwart (1810–1985)*. Berlin 1998. ISBN 3-89166-890-2

## Weblingg
Zisterzienser

D **Zisterzienser** und **Zisterzienserinne** si Mönch bzw. Nonne, wo in dr Dradizioon vom Gründer vom Chlooster Cîteaux e Lääbe vo Gebät, Lääse und Aarbet wäi lääbe. Dr Zisterzienserorde isch dur Reforme us dr Dradizioon vom Orde vo de Benediktiner entstande. Zu de verschiidene Zwiig vo de Zisterzienser ghööre usser em Zisterzienserorde (lat. *Ordo Cisterciensis*, (abkürzt *OCist*, früener *SOCist*), em monastische Orde in dr röömisch-katholische Chille, au dr *Zisterzienserorde vo dr strängere Observanz,* d Drabbiste (abkürzt: OCSO, früener OCR) und die männlige und wiiblige Laiegmäinschafte vo de Zisterzienseroblate, wo äim vo de erwäänte Orde understellt si, und d Kongregazioone vo de Bernhardinerinne. Usserhalb vo dr katholische Chille git s d Gmäinschaft vo de Evangeelische Zisterzienser-Erbe, d Gmäinschaft vo de Alt-Katholische Zisterzienser im Orden vo Port Royal, d Gmäinschaft vo de Mariawite und d Gmäinschafte vo de Zisterzienser Oblaate.
__NOTOC__
## Mitgliidszaale
Am 1. Septämber 2005 häi (ooni Drabbiste) 1626 Mönch und 825 Nonne zum Zisterzienserorde ghöört.

D Entwigglig bi de Drabbiste:

## Kwelle
Dr Ardikel «Zisterzienser» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Leopold Janauschek: *Originum Cisterciensium.* Bd. 1. Wien 1877 (Volltext)
* Studien zur Geschichte, Kunst und Kultur der Zisterzienser, Lukas Verlag, Berlin 1996ff. (wissenschaftliche Studienreihe mit derzeit ca. 25 Bänden; DNB-Datensatz)
* 
* 
* 
* 
* 
* Ekkehard Meffert, *Die Zisterzienser und Bernhard von Clairvaux – Ihre spirituellen Impulse und die Verchristlichung der Erde Europas*
* Bernhard Nagel: *Die Eigenarbeit der Zisterzienser. Von der religiösen Askese zur wirtschaftlichen Effizienz.* Metropolis, Marburg 2006, ISBN 3-89518-549-3
* Bernhard Nagel: *Die Eigenarbeit der Zisterzienser – ein Konflikt zwischen Askese und wirtschaftlichem Erfolg.* In: Cistercienser Chronik 125 (2018), S. 396–414.

## Weblingg

* ZDF-Dokumentation ''Das Imperium der weißen Mönche''
* EUCist – Europainstitut für cisterciensische Geschichte, Spiritualität, Kunst und Liturgie
* CISTOPEDIA – Encyclopaedia Cisterciensis
* Europäische Charta der Zisterzienser-Abteien und -stätten
* 
* Zisterzienserorden
* Zisterzienserorden der strengeren Observanz (Trappisten)
* Association pour le rayonnement de la culture cistercienne
* L'architecture cistercienne

## Fuessnoote
Kryszina Kicka

D’ **Kryszina Kicka** (geboorena Michajlenka; wiissrüssisch ; uff Anglisch schriiwa m’r *Kristina Mikhailenko*; * 26. März 1992 z’ Minsk) ìsch a wiissrüssischa Volleybàll-Nàzionààlschpììlera, wo àls Diàgonààlààgriffera schpììlt. Sa ìsch ìn ìhrer Haimet Maischtera worra un hàt mìt’m Dresdner SC d’ diitscha Maischterschàft un dr DVV-Pokààl gwunna.

## ìhra Kàrriar
D’ Kicka hàt ìhra Kàrriar biim Minchanka Minsk ààgfànga; därt ìsch sa bis 2012 blììwa. Mìt’m Verain hàt sa ànna 2007 zem äärschta Mol d’ wiissrüssischa Maischterschàft gwunna. Ìm Joohr druff ìsch sa Drìtta ìn dr Maischterschàft worra, un ànna 2009 ìsch sa wiissrüssischa Vìzamaischtera worra. Ànna 2010 ìsch sa zem zwaita Mol Maischtera worra un ìsch bis uff Plàtz 5 vu dr öiropäischa Challenge Cup glunga. Ànna 2011 ìsch sa nochamol Vìzamaischtera worra un hàt ìhr äärscht Schpììl mìt dr wiissrüssischa A-Nàzionààlmànnschàft gaa.

Ànna 2012 ìsch d’ Kicka zem polnischa Verain Siodemka Legionovia gànga ge schpììla, wo grààd ìn d’ äärschta Liiga uffgschtììga gsìì-n-ìsch. Mìt Wiissrüsslànd ìsch sa bis ìn d’ Playoff-Runda vu dr Öiropäischa Maischterschàft 2013 glunga. Ìm gliicha Joohr hàt sa a Vertrààg biim diitscha Bundesligìschta Desdner SC unterzaichent. Mìt dam Verain hàt sa ìn dr Saison 2013/14 d’ diitscha Maischterschàft gwunna. Ìm Joohr druff hàt sa mìt Dresda ìhra Tìtel vertaidigt. Ànna 2016 hàt sa sowohl d’ diitscha Maischterschàft wia àui dr DVV-Pokààl gwunna. Üsserdam hàt sa mìt’m Dresdner SC dräi Joohra làng ìn dr Champions League gschpììlt. Ànna 2013/14 ìsch dr Verain noh da Gruppaschpììler üssgschììda. Ànna 2014/15 un 2015/16 ìsch’r jewills bis ìn d’ äärschta Playoff-Runda vu da bäschta zwälf Mànnschàfta glunga.

Ànna 2016 ìsch d’ Kicka zem tìrkischa-n-Äärschtligìschta İdmanocağı SK Trabzon gànga ge schpììla. Doo ìsch sa Zwälfta ìn dr Nàzionààlmaischterschàft worra. Ìn dr Saison 2017/18 hàt sa z’äärscht fìr dr CSM Bukarest gschpììlt. Ìm Dezamber 2017 ìsch sa ìn Süüdkoreà züa da Incheon Pink Spiders gànga ge schpììla. Doo hàt sa d’ Àmerikànera Taylor Simpson ärsätzt, wo verlätzt gsìì-n-ìsch. Ànna 2018 ìsch sa zem Siodemka Legionovia z’ruckgànga. Ànna 2020 hàt sa a Vertrààg biim diitscha Bundesligìschta Ladies in Black Ààcha unterzaichent. Mìt Ààcha-n-ìsch sa ìm DVV-Pokààl 2020/21 bis ìn d’ Viartelfinààla glunga. Ìm gliicha Joohr ìsch sa Àchta ìn Hàuiptrunda vu dr Bundesliga worra — d’ Viartelfinààla vu da Playoffs hàt sa geega dr Dresdner SC verloora.

Fìr d’ Saison 2021/22 ìsch d’ Kicka biim Desdner SC z’ruckkumma; doo hàt sa a Vertrààg fìr ain Joohr unterzaichent. Noh-n-em And vu dr Saison ìsch ìhr Vetrààg nìt verlängert worra.

## Weblìnks

* Profil bii Theo Hofland Sportmanagement (anglisch)
* Profil bii dr diitscha Volleybàll-Bundesliiga (hoochdiitsch)
* Profil biim Öiropäischa Volleybàll-Verbànd CEV (anglisch)
* Profil ìn dr Dàtabànk vu *WorldofVolley* (anglisch)
* Profil ìn dr Dàtabànk vu *Volleybox* (hoochdiitsch)

## Ainzelnoohwiisa
Tityos

De **Tityos** () isch i de griechische Mythologii de Soo vom Zeus und vo de Elara. Wo d Elara vom Zeus schwanger woren isch, het er si innere Hööli versteggt, demit d Hera nünt merki. De Tityos isch i dere unterirdische Hööli uf d Welt choo und dromm au *Gegenes* d.&nbsp;h. „Erdgiboore“ gnennt wore. Er isch vo de Artemis und vom Apollon mit Pfiil töödt wore, wel er sich a d Leto anegmacht hett. Er litt im Hades, wonem zwee Gaier am Herz und a der Lebere umehacket.

Nochem Pindar isch de Tityos de Vatter vo de Europa. Die isch d Muetter vom Euphamos.

## Literatur
*
Euphemos

De **Euphemos** (Εὔφημος; dorisch: *Euphāmos*) isch i de griechische Mythologii en Argonaut und de Stammvatter vo de Battiade, wo König öber Kyrene gsii sind. Er und sini Noofaare sind Füerer vo de Minyer gsii.

De Euphemos isch de Soo vom Poseidon und vo de Mekionike. Er hett a de Argonautefaart tailgnoo und chöne öbers Wasser lauffe. Verhürootet isch er mit de Laonome gsii, ennere Schwöster vom Herakles.

Bim Pindar isch de Euphamos de Soo vom Poseidon und vo de Europa, e Töchter vom Tityos. Er isch am Vorpirg Tainaron uufgwachse und ann vo de Argonaute gsii. Uf de Irrfart vo de Argo sind die z Libye glandet bim Tritonische See. Dai het de Eurypylos, en andere Soo vom Poseidon, em Euphamos en Erdchlumpe ggee und gsait, as sini Noofaare i de vierte Generation Libye bisidle werid. De Erdchlumpe isch aber uf de Faart vom Schiff und is Meer ghait und drus use isch d Insle Thera entstande. D Medeia het drufabe prophetisch verchündt, as wege dem Verlust sini Noofaare erst i de sibezeete Generation Libye bisidle werid. 

Noch de Argonautefaart loot sich de Euphamos mit anderne Argonaute uf de Insle Lemnos nider, wo d Fraue all eri Mane ermordet ghaa hend und züügt mit de Lamache e Soo. I de vierte Generation hend sich d Minyer vo Lemnos under de Füerig vom Sasamos em Theras aagschlosse und d Insle Thera bisidlet. Ane 631 v. Chr. hett de Battos, wo i de sibezeete Generatio vom Euphamos abstammt, d Stadt Kyrene z Libye gründet und isch de ersti kyrenischi König gsii.

## Quelle
* Pindar: Pythischi Ode 4.43ff.
* Herodot: 4.179 ??
* Apoll. Rhod. 4.1537ff.

## Literatur
Robert Karch

Dr **Robert Karch** (* 23. April 1949 z Baasel) isch e Schwyzer Schriftsteller.

Dr Karch isch z Baasel uf d Wält chuu un z Rieche ufgwagse. No dr Schuel het er Schriftsetzer glehrt. Är het as Schriftsetzer un Buechilluschtrator gschafft. Dr Karch schrybt Drame, Lyrik un Heerspiil, syt 1973 schrybt er näbe Hochdytsch au im Dialäkt. En Uuswahl vu syne Gedicht het er anne 1981 unter em Titel „Angst, Schmärz und Wuet“ im Verlag *Der Stocherkahn* uusegee. Im nämlige Johr het er en erschte Brys in dr Kategory Lyrik im Dialäktwettbewärb mundart 81 gwunne.

## Wärch
* *Angst, Schmärz und Wuet. Gedichte und Sprüche im Basler Dialekt.* Autorenverlag „Der Stocherkahn“, Herrenberg 1981. 112 S. Ill. (Neue alemannische Mundartdichtung. Reihe 2)

## Literatur
* Gerhard Jung: *[https://badische-heimat.de/wp-content/uploads/2019/08/1983_2_mundart.pdf Neue alemannische Dichtung am Hochrhein. Versuch einer Bestandsaufnahme.]* In: Badische Heimat, Heft 2 Juni 1983: S. 331-364
Bachelor

__NOTOC__
Dr ***Bachelor*** ([] oder [], au **Bakkalaureus** oder **Baccalaureus** [m.] bzw. **Bakkalaurea** oder **Baccalaurea** [f.]) isch dr niidrigst akadeemisch Graad und üübligerwiis dr erst Abschluss vom ene gstuefte Studium an ere Universidäät oder gliichgstellte Hochschuel, Fachhochschuel oder Bruefsakademii. E *Bachelor*-Studiegang isch mäistens drei bis vier Joor (6–8 Fachsemester) lang, je noch dr Art vom Fach und dr Leeraastalt. Dr *Bachelor* kwalifiziert für e grundleegendi Bruefsdäätigkäit, für e witerfüerends *[[Master]]*studium und in bsundrige Usnaamefäll für d Ufnaam vom ene Promozioonsstudium (änglisch *Fast-Track-Promotion*).

S Wort *Baccalaureus* underschäidet sich in sinere Bedütig vom Wort *Baccalaureatus*, wo in e baar Länder dr äi- bis zwäijöörig postgraduaal akadeemisch Graad *Bachelor with Honours* *(Baccalaureatus cum Honore)* bezäichnet.

## Kwelle
Dr Ardikel «Bachelor» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Bologna-Reader I und II: *Texte und Hilfestellungen zur Umsetzung der Ziele des Bologna-Prozesses an deutschen Hochschulen*. Herausgegeben von der Hochschulrektorenkonferenz. (PDF-Dateien:  3,73&nbsp;MB; B.-R. II, 2007, 3,16&nbsp;MB)
* Georg Bollenbeck (Uusegääber): *Der Bologna-Prozess und die Veränderung der Hochschullandschaft*. Synchron, Heidelberg 2007, ISBN 978-3-939381-04-4.
* European University Association: *EUA Bologna handbook. “Making Bologna Work”.* basic edition including CD-ROM. J. Raabe, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8183-0209-2.
* Hans Joachim Meyer: *Die akademischen Grade im englischen Sprachraum und der deutsche Wissenschaftsbegriff.* In: *Denkströme. Journal der Sächsischen Akademie der Wissenschaften zu Leipzig*. Heft 6, 2011, S. 23–43.  Digitalisat

## Weblingg
* 
* Hochschulkompass Abschluss Bachelor
* Dossier zu Bachelor- und Master-Studiengängen in Deutschland
* Studieren.de – Rubrik Bachelor

## Fuessnoote
Copyleft

S ***Copyleft*** isch e Klausle in uurheeberrächtlige Nutzigslizänze, wo dr Lizänznäämer verpflichdet, jeedi Beaarbäitig vom Wärk (z.&nbsp;B. Erwiterig, Veränderig) under d Lizänz vom ursprünglige Wärk z stelle. D *Copyleft*-Klausle söll verhindere, ass verändereti Fassige vom Wärk mit Nutzigsiischränkige witergee wärde, wo s Originaal nit het. S *Copyleft* setzt vorus, ass s Kopiere und Bearbäite uf irgend e Wiis erlaubt si. Für sich elläi macht s aber käini Ussaage, wo witergönge über d Art und dr Umfang vo dr äigentlige Lizänz und mä cha s dorum in alli mööglige Lizänze iisetze, wo vom Inhalt us seer underschiidlig si.

## Kwelle
Dr Ardikel «Copyleft» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg

* Richard Stallman: *[https://www.gnu.org/copyleft/copyleft.de.html Was ist Copyleft?]* uf gnu.org
* copyleft.org: What is copyleft? (änglisch)
Hildegard Stern

D **Hildegard Stern** (* 16. April 1899 z Schwerin; † 9. Merz 1971 z Lübeck) isch e dytschi Lehreri un Schriftstelleri gsii.

D Stern het Kiel Literatur studiert un isch anne 1928 zum Dr. phil. promowiert wore. Derno het si z Schopfe im Schwarzwald as Lehreri gschafft, speter isch si retur gange uf Norddytschland un het z Lübeck unterrichtet, wu si anne 1971 gsorben isch.

## Schrifte
* *Friedrich Hebbels „Judith“ auf der deutschen Bühne.* 1929
* *Gedichte.* 1932
* Vierzig Federzeichnungen von Hans Peters. Text von Hildegard Stern. 1947
* *Die Gallionsfigur. Fünf Erzählungen.* 1947. 2. Aufl. Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1960. 122 S. (Silberdistel-Reihe 45/46)
* *Das Hugenottenkreuz. Fünf Erzählungen.* Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1956. 152 S. (Silberdistel-Reihe 19/20)
* *Die schwarze Sonne. Fünf Liebesgeschichten.* Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1958. 132 S. (Silberdistel-Reihe 32/33)
* *Kunterbunt 5 mal 3.* Hansisches Verlagskontor, Lübeck, 1970 1970

## Literatur
* *Stern, Hildegard.* In: *Deutsches Literatur-Lexikon.* Band 19 *Spohn – Sternaux.* Verlag De Gruyter | 1999: Spalte 650. ISBN 978-3-907820-24-7.
Hagiographie

__NOTOC__

D **Hagiografii** (us  „s Häilige, Häiligdum“ bzw.  „häilig, eerwürdig“ und γράφειν *gráphein* „schriibe, zäichne“) umfasst d Daarstellig vom Lääbe vo Häilige (latiinisch *Vita*) und iire Daate (latiinisch *Gesta*) wie au d Erforschig vo sonige Daarstellige. Hagiograafischi Kwelle si Text oder materielli Überräst, wo über s irdische Lääbe vo de Häilige, iire Kult und d Wunder, wo si noch dr Überzüügig vo dr jewiilige Kultgmäinschaft bewirkt häi, chönne Ufschluss gee. Zu de Text zele öbbe s Lääbe vo de Häilige (Vite), Translazioonsbricht, Chloster- und Bistumschronike, Erwäänige in sustige Chronike und andere historiograafische Gattige, Beglaubigungsdokumänt für Relikwie, Häiligekaländer (Kalendarie), literaarischi Gattige in liturgische Handschrifte, zum Bispil Hümne, Sekwänze, Antifoone oder Litaneie, epigraafischi Züügniss (Inschrifte); zu de materielle Überräst öbbe Ikone und anderi bildligi Daarstellige, Kultbaute, Kultgräät, Häiligegreeber, Relikwie und Relikwiaar, Wotiivgoobe und Dewozionaalie.

## Kwelle
Dr Ardikel «Hagiographie» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* 
* Klaus Herbers: *Hagiographie.* In: Michael Maurer (Uusegääber): *Aufriß der Historischen Wissenschaften.* Band 4: *Quellen.* Philipp Reclam jun., Stuttgart 2002, ISBN 3-15-017030-3, S. 190–214.
* Claudio Leonardi u. a.: Art. *Hagiographie.* In: *[[Lexikon des Mittelalters]].* Bd. 4, 1989, Sp. 1840–1862.
* Marc Van Uytfanghe: Art. *Heiligenverehrung II (Hagiographie)*. In: *Reallexikon für Antike und Christentum.* Bd. 14, Stuttgart 1988, Sp. 150–183.

## Weblingg
* 
* 
* Ökumenisches Heiligenlexikon
* Homepage der Societé des Bollandistes
* Veröffentlichungen zur Hagiographie im Opac der Regesta Imperii

## Fuessnoote
ARD

D **ARD** (Abchürzig für **''A**rbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen **R**undfunkanstalten der Bundesrepublik **D**eutschland*) isch e [[Verbund (Kooperation)|Rundfunkverbund]], wo us de Landesrundfunkaastalte und dr [[Deutsche Welle|Dütsche Wälle]] bestoot. Si isch 1950 gründet worde und bildet zämme mit em [[Zweites Deutsches Fernsehen|Zwäite Dütsche Färnsee]] und em [[Deutschlandradio|Dütschlandradio]] dr [[öffentlich-rechtlicher Rundfunk|öffentlig-rächtlig Rundfunk]] in [[Deutschland|Dütschland]]. D ARD wird zum grösste Däil us em [[Rundfunkbeitrag|Rundfunkbidraag]] finanziert und het gmäinsaami Brogramm und Aagebot wie *Das Erste*, d *ARD Mediathek* und d [[Tagesschau (ARD)|*Tagesschau*]].
__NOTOC__
== Kwelle ==
[[:de:ARD|Dr Ardikel «ARD» uf dr dütsche Wikipedia]]

== Liddratuur ==
* 
* 
* Hans-Bredow-Institut Hamburg und uusegee vo dr ARD: *ARD Jahrbuch*. Nomos Verlagsgesellschaft, sit 1969

== Weblingg ==

* [http://www.ard.de/ Webpräsenz der ARD]
* [https://www.ardmediathek.de/ ARD-Mediathek]
* [http://www.daserste.de/live/index.html ARD-Livestream] des Gemeinschaftsprogramms
* [http://web.ard.de/ard-chronik/index Chronik der ARD] auf ard.de
* [http://tab-multimedia.de/ard_start.htm Historische Bilder zur ARD] auf tab-multimedia.de
* [https://www.mediadb.eu/de/datenbanken/int-medienkonzerne-2010/ard.html?cHash=2f4895446f815d0d4e6537e1f6ae752f Konzernporträt] auf mediadb.eu
* Aus Politik und Zeitgeschichte 20/2010: * auf bpb.de (PDF; 3,7&nbsp;MB)''
* 

## Fuessnoote
Verbund (Kooperation)

As **Verbund** bezäichnet mä im witere Sinn alli Kooperazioone zwüsche Undernääme oder andere Veräinigunge vo Persoone, wo gmäinsaami Inträsse oder Ziil verfolge. Vom ene *[[Verband (Recht)|Verband]]* underschäidet er sich drdur, ass dr Verbund käini übergordneti Organisazioonsstruktuur hat, z.&nbsp;B. e gmäinsaami Gschäftsornig, wo für alli Mitgliider bindend isch.

## Allgemäins über dr wirtschaftligi Verbund
Dr Verbund isch e Verbindig vo Undernääme, wo d Undernääme weenigstens äi gmäinsaams Inträsse oder Ziil verfolge, aber rächtlig und mäistens au wirtschaftlig vonenander unabhängig bliibe. D Partner vom ene Verbund bilde e Gsamthäit, wo nume wirtschaftlig isch. Üsserlig kennt mä e Verbund vilmol am e äihäitlige *[[Corporate Design]]*. Im Underschiid zum Verbund het dr Verband Mitgliider, wo sich uf dr Grundlaag von ere Satzig zsämmeschliesse, wääred dr Verbund us Partner bestoot, wo kooperiere. Bim Konzärn verliere die äinzelne Dochdergsellschafte iiri wirtschaftligi Sälbständigkäit.

## Organisazioon
S Organisazioonsbrinzip vom ene Verbund isch d Dezentralisierig vom operatiive Gschäft bi de autonoome Partner vor Ort. Dr Verbund isch uf dr höggste Eebeni mäistens wie e Dachverband organisiert, wo d Verbundpartner in Verbundfrooge berootet, für en äihäitlige Ufdritt und Wirkig gege Usse sorgt und d Strategii vom Verbund festläit.

## Bispil
* d EU, en öiropääische Staateverbund, wo d Mitgliidsstaate änger zsämmeschaffe as im ene Staatebund, aber im Geegesatz zum ene Bundesstaat die staatligi Suwerenidäät bhalte. 
* d ARD, dr dütsch Rundfunkverbund
* dr Migros, e Verbund vo Gnosseschafte in dr Schwiz

## Kwelle
Dr Ardikel «Verbund (Kooperation)» uf dr dütsche Wikipedia

## Fuessnoote
Zweites Deutsches Fernsehen

S **Zwäite Dütsche Färnsee** (**ZDF**) isch e Rundfunkaastalt mit Sitz z Mainz. Zämme mit dr ARD und em Dütschlandradio bildet s ZDF dr öffentlig-rächtlig Rundfunk in Dütschland. S ZDF isch 1963 gründet worde und ghöört zu de grösste öffentlig-rächtlige Sändaastalte in Öiropa. 

## S Hauptbrogramm und d Bedäiligung an andere Färnseesänder
Näben em Hauptbrogramm ZDF isch s Zwäite Dütsche Färnsee für d Färnseasänder ZDFneo und ZDFinfo verantwortlig. S ZDF macht au bi verschiidene gmäinschaftlige Färnseebrogramm mit:
* 3sat (Bedäiligung: 32,5 Brozänt)
* Phoenix (Bedäiligung: 50 Brozänt)
* Arte (Bedäiligung: 50 Brozänt an Arte Dütschland, 25 Brozänt an Arte G.E.I.E.)
* KiKA (Bedäiligung: 50 Brozänt)

## Dr Hauptsitz z Mainz und d Studio in de Landeshauptstedt


Datei:ZDF Hochhaus.jpg|S ZDF-Redakzioons- und Verwaltigsgeböid z Mainz (2016)
Datei:ZDF-Studio 20200229 B2.jpg|Sändebedriibsgeböid z Mainz (2020)
Datei:Wappen Lerchenberg.svg|S Wabbe vo Mainz-Lärchebärg - unde in Blau s silbrige erste Sänderlogo

Hüte het dr Sänder 16 Inlandsstudio, äins in jeedere Landeshauptstadt. Z Berliin wird sit em Februar 2000 git s drzue no s Hauptstadtstudio im Zollernhof, Unter den Linden. Für d Brichterstattig us em Usland si 18 Uslandsstudio zueständig, drvo zwäi in de Veräinigte Staate (Nöi York und Washington, D.C.).


Berlin, Mitte, Unter den Linden 36-38, Zollernhof 03.jpg|S ZDF-Hauptstadtstudio im Zollernhof z Berliin
Detail ZDF Landesstudio Bayern Unterföhring DE 2010-06-09.jpg|S ZDF-Landes&shy;studio Bayrer z Unterföhring
ZDF-Landesstudio Brandenburg Potsdam.jpg|S ZDF-Landesstudio Brandenburg z Potsdam
Hh-zdf.jpg|S ZDF-Landesstudio Hamburg
BD-MurnauFilmthater-20130505-IMG 1648.jpg|S ZDF-Landesstudio Hesse z Wiisbaade
ZDF-Landesstudio Schleswig-Holstein Kiel.JPG|S ZDF-Landesstudio Schleswig-Holstäi z Kiel


## Kwelle
Dr Ardikel «Zweites Deutsches Fernsehen» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* *Zwanzig Jahre ZDF.* Zweites Deutsches Fernsehen, Mainz 1981.
* Klaus Wehmeier: *Geschichte des ZDF, Teil 1: Entstehung und Entwicklung 1961–1966*, zugl.: Univ. Münster (Westfalen), Philos. Fak., Diss. 1979, Mainz: v. Hase & Koehler 1979, XII, 327 S.: graph. Darst. ISBN 3-7758-0978-3.
* Nicole Prüsse: *Geschichte des ZDF, Teil 2: Konsolidierung, Durchsetzung und Modernisierung 1967–1977*, zugl.: Univ. Münster (Westfalen), Diss. 1995, Münster: Lit 1997, 425, [29] S.: graph. Darst. (Kommunikation; Bd. 10).
* Florian Kain: *Geschichte des ZDF, Teil 3: 1977–1982*, zugl.: Univ. Hamburg, Diss. 2006, Baden-Baden: Nomos 2007, ISBN 978-3-8329-2523-9, 499 S.: zahlr. Ill.
* Dieter Stolte: "Mein Leben mit dem ZDF. Geschichte und Geschichten, Nicolai Verlag, Berlin 2012, ISBN 978-3-89479-741-6.
* Rainer Holbe: *Als die Mainzelmännchen laufen lernten: 50 Jahre ZDF*. Kösel, München 2013, ISBN 978-3-466-34583-0.

## Weblingg

* ZDF
* ZDFtivi – Kinderprogramm
* 
* ZDF-Organigramm (PDF; 962&nbsp;KiB)
* ''Die kleine Lüge des ZDF oder: Kennen Sie etwa ARD 2?'' bei DWDL.de
* Konzernportrait auf mediadb.eu

## Fuessnoote
ZDF

S **ZDF** (Si schribe sich sälber **2DF**) isch s Hauptbrogramm vo dr Rundfunkaastalt Zwäits Dütschs Färnsee und s zwäite öffentlig-rächtlig Färnseebrogramm, wo in dr ganze Bundesrepublik Dütschland gsändet wird. S ZDF git s sit 1963.
__NOTOC__
D Idee vom ene zwäite Färnseebrogramm isch under anderem vom Konrad Adenauer cho. Dä het e Färnseebrogramm welle, won em Bund understande weer, so dass er si bsundrigi Idee vo Demokratii döört hätt chönne uslääbe. S Bundesverfassigsgricht het em mit em 1. Rundfunk-Urdäil am 28. Februar 1961 e Strich dur d Rächnig gmacht und so isch s Zwäite as e zentraali, gmäinnützigi Färnseeaastalt gründet worde, wo offiziell am 1. April 1963 het afo sände.  

## Kwelle
Dr Ardikel «ZDF» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur

* *Jahrbuch des Zweiten Deutschen Fernsehens.* ZDF, Mainz 1965–1973, .
* *ZDF-Jahrbuch.* ZDF, Mainz 1974–2013, .
* *ZDF-Schriftenreihe.* ZDF, Mainz 1974–2004, .
* Klaus Wehmeier: *Geschichte des ZDF.* Teil 1: *Entstehung und Entwicklung 1961–1966.* Nomos, Baden-Baden 1979, ISBN 3-7758-0978-3
* Nicole Prüsse: *Geschichte des ZDF.* Teil 2: *Konsolidierung, Durchsetzung und Modernisierung 1967–1977.* Nomos, Baden-Baden 1997, ISBN 3-8258-3118-3.
* Florian Kain: *Geschichte des ZDF.* Teil 3: *1977–1982.* Nomos, Baden-Baden 2007, ISBN 978-3-8329-2523-9.
* Markus Schächter, Dieter Stolte: *Zeitreise ZDF.* ZDF, Mainz 2003, ISBN 978-3-930610-42-6.
* Dieter Stolte: *Mein Leben mit dem ZDF. Geschichte und Geschichten.* Nicolai, Berlin 2012, ISBN 978-3-89479-741-6.
* Rainer Holbe: *Als die Mainzelmännchen laufen lernten. 50 Jahre ZDF.* Kösel, München 2013, ISBN 978-3-466-34583-0.

## Weblingg

* ZDF
* ZDFtivi – Kinderprogramm
* ZDFmediathek – ZDFmediathek

## Fuessnoote
Gemeinnützigkeit

**Gmeinnützig** säit men em Verhalte vo Persoone oder Körperschafte, wo im Gmäinwool dient. Vilmol handlet es sich um eerenamtligs Angaschmang oder Spände. Dr Begriff isch au stüürrächtlig relewant, wil entsprächendi Usgoobe d Stüüre von ere gmäinützige Organisazioon chönne verchliinere.

Uf Änglisch bezäichnet mä sonigi Organisazioone vilmol as *non profit*.

## Gmäinnützigi Ziil
Tüpisch für gmäinnützigi Ziil si z. B. d Förderig vo Wüsseschaft und Forschig, vo Bildig und Erziejig, vo Kunst und Kultuur, vo Religioone, vo dr Völkerverständigung, dr Schutz vo Dänggmol, vo Dier, vo dr Natuur und dr Landschaft, Hilf für politisch, rassisch oder religiöös Verfolgti und Flüchtling u.s.w.

## D Aberkennig vo dr Gmäinnützigkäit
Wenn uusechunnt, ass e Körperschaft vor allem wirtschaftligi Ziil verfolgt oder dr Schaade vo dr Gsellschaft oder Däil von ere will, cha d Gmäinnützigkäit aberkennt wärde. 
Das isch z Dütschland zum Bispil em Veräin *Uniter e.V.* bassiert, won e Veräin vo ehemoolige und aktiive Soldaate und Poliziste isch. Wo bekannt worde isch, ass er e Däil vom rächtsextreeme „Hannibal“-Netzwärk isch, het er 2019 si gmäinnützig Status verloore und isch druf in d Schwiz züüglet.

## Kwelle
Dr Ardikel «Gemeinnützigkeit» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Johannes Buchna, Andreas Seeger, Wilhelm Brox, Carina Leichinger: *Gemeinnützigkeit im Steuerrecht*. 11. Uflaag. Erich-Fleischer-Verlag, Achim 2015, ISBN 978-3-8168-4041-1.
* Stephan Schauhoff: *Handbuch der Gemeinnützigkeit*. 3. Uflaag. Verlag C.H. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-59794-7.
* Hans-Georg Reuber: *Die Besteuerung der Vereine*. 2. Uflaag. Schäffer-Poeschel Verlag, Stuttgart, ISBN 978-3-8202-0171-0 (Loseblattwerk mit Ergänzungslieferungen).
* Herbert Schleder: *Steuerrecht der Vereine*. 9. Uflaag. NWB-Verlag, Herne 2009, ISBN 978-3-482-42979-8.
* Helmut K. Anheier, Volker Then (Hrsg.): *Zwischen Eigennutz und Gemeinwohl: Neue Formen und Wege der Gemeinnützigkeit.* 1. Uflaag. Bertelsmann Stiftung, Gütersloh 2010, ISBN 978-3-86793-155-7 (online verfügbar).
* Evelyne Menges: *Gemeinnützige Einrichtungen. Nonprofit-Organisationen gründen, führen und optimieren*. 2. Uflaag. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 2013, ISBN 978-3-406-59311-6.

## Fuessnoote
Öffentlich-rechtlich

Dr Begriff **öffentlig-rächtlig** nimmt allgemäin Bezuug uf d Rächtsmaterie vom Öffentlige Rächt. 
__NOTOC__
As Rächtsbegriff wird er zum Bispil im Zsämmehang mit Instituzioone und Organisazioone verwändet, wo ufgrund vom öffentlige Rächt iigrichdet si und mä sä dorum zu käiner vo de Rächtsforme vom Brivaaträcht cha zueordne.

Bispil für Rächtsforme vom öffentlige Rächt:
* Gebietskörperschaft (z Dütschland: d Länder, d Gmäinde, d Landkräis und z Bayre d Bezirk, z Ööstriich: dr Bund, d Bundesländer, d Gmäinde, in dr Schwiz: d Kantöön, d Gmäinde, z Frankriich: d Regione, d Departemänt und d Gmäinde, usw.) 
* Körperschaft vom öffentlige Rächt z Dütschland, z Ööstriich und in dr Schwiz
* Aastalt vom öffentlige Rächt (e juristischi Persoon vom öffentlige Rächt, wo iiri Ufgoobe ufgrund vom ene Gsetz woornimmt. In dr Schwiz reedet mä vilmol vom *service public*.)
* Stifdig vom öffentlige Rächt 

S Adjektiv wird aber au für öffentlig-rächtligi Rächtsverheltniss oder öffentlig-rächtligi Handligsforme im Verwaltigsrächt verwändet.

Im tüpische Fall si öffentlig-rächtlig verfasst:
* dr öffentlig-rächtlig Rundfunk,
* öffentlig-rächtligi Kreditinstidut
* öffentligi Versicherer

Im Brozässrächt git s:
* öffentlig-rächtlige Händel (wenn dr Geegestand vom Händel d Folg vom ene Sachverhalt isch, wo noch em öffentlige Rächt muess beurdäilt wärde.

## Kwelle
Dr Ardikel «Öffentlich-rechtlich» uf dr dütsche Wikipedia
Dies irae

**Dies irae** (làt. „Tààg vum Zorn“, ìm Mìttelàlter hàt maa **Dies ire** gschrììwa) ìsch dr Ààfàng vu’ma mìttelàlterliga Hümnus ìwwers Jìngschta Grìcht. Vum 14. Joohrhundert bis 1970 hàt maa’ne ìm reemischa Ritüs àls Sekwanz vu dr Tootamass gsunga. Hìtt ìsch’r noch ìn dr üsserordentliga Form vum reemischa Ritüs Bschtàndtail vum Requiem. Üsserdam kààt maa’ne „ad libitum“ ìm Schtundagebat vum reemischa Ritüs àn Àllerseela un ìn dr lätschta Wucha vum Kìrchajoohr bnutza. Dr Täckscht ìsch durs Konziil vu Trient (1545–1563) àls fäschter Bschtàndtail vum Requiem bschtaadigt worra. Àls Àuitoor lüagt m’r tràdizionäll dr Thomas vu Celano àà, wo-n-a Frììnd un Biogràf vum hl. Frànz vun Assisi gsìì ìsch; dia Züawiisung ìsch jedoch umschtrìtta.

## Originàltäckscht un Ìwwersätzung
Ìn dr mìttlera Schpàlta-n-ìsch a wärtliga Ìwwersätzung vum làtiinischa-n-Originààl ìns Elsassischa; ìn dr rachta Schpàlta-n-ìsch a fräijera Ìwwersätzung ìns Hoochdiitscha, wo dr Riahmlamaass uffracht ärhàlt. 

## Lìteràtüür
* Friedrich Gustav Lisco: *Stabat Mater, Hymnus auf die Schmerzen der Maria: nebst einem Nachtrage zu den Uebersetzungen des Hymnus Dies irae: zweiter Beitrag zur Hymnologie.* Berlin: G.W.F. Müller 1843 (Online laasa)
* Fidel Rädle: *Dies irae.* In: Hansjakob Becker (Üssg.): *Im Angesicht des Todes. Ein interdisziplinäres Kompendium.* St. Ottilien: EOS 1987 ISBN 978-3-88096-283-5, S. 331–340

## Weblìnks

* 
* 
* 

## Ainzelnoohwiisa