open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Katrin Eggenberger

D **Katrin Eggenberger** (* 8. Septämber 1982 z Werdebärg SG) isch e liechtaschtaanischi Bolitikeri (FBP). Si isch syt em 11. Novämber 2019 Mitgliid in dr Regierig vum Fiirschteduum Liechtaschtaa. As Regierigsreeti isch si fir s Minischterium fir Usseress, Juschtiz un Kultuur verantwortli.

## Uusbildig un Beruef
D Katrin Eggenberger isch as Chind vun eme Schwyzer Vater un ere liechtaschtaanische Mueter liechtaschtaanisch-schwyzerischi Doppelbuurgeri, uf d Wält chuu isch si z Werdebärg im Schwyzer Kanton Sanggale, in dr Neechi vu dr liechtaschtaanische Gränze. Si isch au in dr Schyz uf d Schuel gange, voreb si sie zum Bachelor- un Masterstudium an d Universiteet Liechtaschtaa chuu isch. Si het zeerscht vu 2003 bis 2008 e Bachelorstudium mit Verdiefig in Finanzdienschtlaischtige absolviert un ab 2010 e Masterstudium mit Verdiefig Banking and Financial Management, wu si anne 2012 abgschlosse het.

Näbe ire Studium het si vu 2002 bis 2003 bi dr LGT Bank z Liechtaschtaa gschafft, vu 2004 bis 2008 bi dr liechtaschtaanische VP Bank un isch anne 2008 Mitgliid vu dr Diräkzioon vu dr Notenstein Privatbank z Sanggale woore. Anne 2014 isch si in akademische Lehrbedriib retuurchuu un het an dr Universiteet Sanggale s Doktoraatsstudium vu dr Staatswisseschafte ufgnuu. In däm Rame het si au unter anderem an dr London School of Economics and Political Science, an dr University of Cambridge anne 2015 as Gaschtfoorscheri am Berkman Klein Center for Internet & Society vu dr Harvard University un am *Liechtenstein Institute on Self-Determination* vu dr Princeton University gfoorscht. Iri Dokteraarbet '«Solving Cooperation Problems over International Taxation: Power, Legitimacy and Sovereignty» het si 2019 yygee, ire Doktervater isch dr Nobelbryysdreeger Joseph E. Stiglitz gsii. Dodermit isch si 2019 zur Dokteri vu dr Staatswisseschafte (*Dr. rer. publ. HSG*) an dr Universiteet Sanggale promoviert woore.

Ab 2016 het si dernääbe as perseenligi Mitarbaiteri vum Klaus Schwab gschafft, em Grinder vum Wältwiirtschaftsfoorum, un isch Voositzeri vu dr *Community of Chairpersons* vum Wältwiirtschaftsfoorum gsii.

## Bolitik
Wu dr Liechtaschtaanisch Landdaag am 2. Juli 2019 dr bishäärige FBP-Regierigsreeti Aurelia Frick s Verdröue entzooge het, het d Fierig vu dr Fuurtschrittlige Buurgerbartei e Noofolgeri fir d Frick as Usse-, Juschtiz- un Kultuurminischteri gsuecht. Am 3. Septämber het dr Barteivoorschtand vu dr FBP d Katrin Eggenberger as neii Regierigsreeti nominiert, wu bis deert in kaire Bartei aktiv gsii isch. Am 6. Novämber 2019 isch d Eggenberger vum Landdaag mit 18 Stimme zur neie Regierigsreeti gwehlt woore, am 11. Novämber vum Erbprinz Alois von und zu Liechtenstein zur Regierigsreeti ernännt un am nämlige Daag vum Regierigsschef Adrian Hasler veraidigt woore. Si het in dr Regierig vum Fiirschteduum Liechtaschtaa d Verantwoortig fir d Ressort Usseress, Juschtiz un Kultuur ibernuu.

## Weblink

* Offiziälle Lääbeslauf im Webportal vu dr Regierig vum Fiirschteduum Liechtaschtaa.

## Fueßnote
Meningitis

E **Meningitis** (Plural *Meningitide*; umgangssprachlich **Hirnhuutentzündig**), au *Meningitis cerebrospinalis*, isch en Entzündig vo de Hirn- und Rüggenmarchshüüt, also vo de Hüllene vom zentrale Nervesystem (ZNS). Si cha dur Vire, Bakterie oder anderi Mikroorganisme verursacht wärde, aber au ufgrund vo nidinfektiöse Reiz ufträtte. Wil e bakterielli Meningitis ufgrund vo de unmittelbare Nöchi vo de Entzündig zu Ghirn und Rüggenmarch grundsätzlich läbesbedrohlich isch, stellt e Meningitis bis zum sichere Usschluss vonere bakterielle Ursach immer e medizinische Notfall dar.

Di hüüfigste Symptom vonere Meningitis sind Chopfweh und Naggestyfigkeit, verbunde mit Fieber, Verwirrtheit oder Bewusstsynsstörig, Übelkeit und ere Überempfindlichkeit gäge Liecht und luuti Grüüsch. Vor allem Chind chönd, bsunders i dr Aafangsphase, au unspezifischi Symptom wie Reizbarkeit und Benommeheit zeige. E charakteristische Huutusschlag gilt als Hiwys ufs Vorligge vonere Meningitis, wo dur Meningokokken usglöst worden isch.

Üeblicherwys wird s Vorligge vo de Chranket dur d Analyse vo Hirn-Rüggenmarchsflüssigkeit, wo dur ne Lumbalpunktion entnuu wird, bestätiget oder usgschlosse. E Meningitis wird dur s rächtzytige Gäh vo Antibiotika und falls nötig mit antivirale Substanze behandlet. Corticosteroid chönd zur Verhüetig vo Komplikatione hilfrych sy. E Meningitis cha, vor allem wenn si nid rächtzytig erchännt und behandlet wird, tödlich ände oder zu schwärwigende Folgeschäde wie Taubheit, Epilepsie, eme Hydrozephalus oder kognitive Beyyträchtigunge füehre. Zum Schutz vor es paar Meningitis-Erreger existiered Impfige. Meningitide mit bstimmten Erreger wie ''Haemophilus influenzae'' Typ b oder de Meningokokkenmeningitis sind mäldepflichtigi Erchrankige.

## Weblink

* Meningococcus d Websyte vom Nationale Referänzzentrum für Meningokokke am Institut für Hygiene und Mikrobiologie vo de Universität Würzburg
* Meningokokken-Erkrankungen uf bag.admin.ch

## Einzelnachwys
Safari-Katze

D **Safari** isch e Hybrid-Chatz, wo us der Chrüzig mit der Huuschatz u der Chlynefläckechatz (Salzchatz oder ou Geoffroy-Chatz, e Wildchatz us der Familie vo de Pardelchatze) entstanden isch. Das isch vo dahär usergwöhnlech, wil d Chlynifläckechatz 18 Chromosomepaar het u d Huuschatz 19.

## Gschicht
D Washington State Universität het es zytlilang di Tier züchtet, für Undersuechige zur Bluetbildig chönne dürezfüehre.

## Ussehe
D Safari glychet ab der F2-Generation der Huuschatz. Ihri Grundfarb isch schwaz u isch tupfet, wobi d Tupfe e guete Kontrascht zum Hindergrund bietet. I der F1-Generation isch d Chatz sehr gross. Si erreicht es Gwicht vo 11 kg, wobi d Eltere nid schwerer als 5 kg dörfe sy.

## Anerchennig
Es git kei Verein vo d Safari zurzyt (Stand Juli 2009) usstelle. Bi der TICA cha d Chatz als Foundations Rasse registriert wärde.

## Rächtlechi lag i der Schwyz
Da sech's bi dere Chatz um ne Hybritchatz handlet, muess i der Schwyz mit ere Haltigsbewiligung grächnet wärde. D Safari wird nämlech im Dokumänt zur Yschränkig für d Haltig vo Hybride bi Chatze u Hünd erwähnt.

## Weblink
* Vorstellung eines Züchters (änglisch)
## Quelle
Andreas Schwarz (Politiker, 1979)

Dr **Andreas Schwarz** (* 30. Augschte 1979 z Nirdeng) isch e dytsche Wirtschaftsjurischt un Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Syt Mai 2016 isch er Fraktionsvorsitzer vu syre Bartei im Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Uusbildig un Beruef
Dr Schwarz isch Wirtschaftsjurischt un Master of Business Administration] Noch em Abitur am Schlossgymnasium z Kircha het er Wirtschaftsrächt un Public Management z Dibeng, z Nirdeng un z Berlin studiert un het parallel derzue sy Zivildienscht bi dr Freiwillige Fyyrwehr z Kircha glaischtet. Sy Diplomarbet het er zum Thema Rächtsfroge zum Verbruucherschutz bi Verdragsabschliss im Internet gschribe. In syre Masterarbet sin Froge vu dr Finanzierig vum effetlige Personenooverchehr in dr Region Stuegert im Vordergrund gstande.

In dr Zyt vu sym Studium het er unter anderem fir d Robert Bosch GmbH, s Inneminischterium Bade-Wirttebärg un dr Verband Region Stuegert gschafft. Vu 2007 bis zue syr Wahl in Landdag 2011 het er bim Verband Region Stuegert as Referänt im Fachberaich Wirtschaft un Infrastruktur gschafft. Zurzyt isch er vu sym Arbetgeber freigstellt.

## Bolitik
Dr Andreas Schwarz isch anne 1998 in d Bartei Bindnis 90/Di Griene yydrätte, Är het fir syBsartei vu 1999 bis 2016 em Gmairot vu Kircha aaghert un isch dert vu 2006 bis 2011 Fraktionsvorsitzer gsii. Vu 2004 bis 2016 isch er im Chraisdag vum Landchrais Esslenga ghockt un isch dert vu 2009 bis 2011 Fraktionsvorsitzer gsii. In dyre Zyt isch er dr jingscht Gmairot gsii un isch au as jingschte Gmairot verabschidet wore. Vu 2010 bis 2016 isch dr Andreas Schwarz derzue au Landesvorsitzer vu d kommunalbolitische Verainigung vu dr Griene un Alternative in dr Ret vu Bade-Wirttebärg (GAR Baden-Württemberg) gsii.

Bi dr Landdagswahl 2011 isch dr Andreas Schwarz Mitglid vum Spitzeteam um dr Winfried Kretschmann gsii. Är isch 2011 iber e Zwaitmandat fi dr Landdagswahlchrais Kircha in Landdag gwehlt wore. In dr Legislaturperiod vu 2011 bis 2016 isch er stellverdrättender Fraktionsvorsitzer un Vorsitzer vum Arbetschrais Verchehr un Infrastruktur gsii un au kommunalbolitische Sprächer.

Syt Mai 2016 isch dr Andreas Schwarz Fraktionsvorsitzer vu dr Griene im Landdag vu Bade-Wirttebärg. Bi dr Landdagswahl 2016 het dr Andreas Schwarz mit iber 27.000 Stimme (30,5 %) s Diräktmandat in sym Wahlchrais gwunne. In syre Haimetstadt Kircha isch er uf 32 Brozänt chuu. Är stoot dr greeschte Landdagsfraktion im bade-wirttebärgische Landdaag mit 47 Abgordnete vor. Är isch Mitglid im Bresdidium, im Koalitionsuusschuss un in dr Huushaltskummission. Bi dr Landdagswahl 2021 het dr Schwarz mit 33,1 % vu dr Stimme wider s Direktmandat im Wahlchrais Kircha gwunne. 

## Privatläbe
Dr Andreas Schwarz isch ghyrote un het e Dochter. Vyl Johr lang isch er aktiv gsii in dr freiwillige Fyyrwehr.

## Weblink

* Websyte vum Andreas Schwarz
* 

## Fueßnote
Hermann Pfeifer

Dor **Hermann Pfeifer** (* 7. Jänner 1928; 6. März 2000), Såelormåesdor ond Ondorneemor, sdammd aus-ra aldaegsässena Handwärgerfamilie vo Memmenga, emm siidlicha Dåel vom bayrischa Regiirongsbezirk Schwaba. Är hådd a beachdlicha Ãzaal vo Biachor gschriiba, Hoemedbiachor vo Memmenga ond Biachor emm schwäbischa Dialäggd.  

## Läaba
Dor Hermann Pfeifer hådd dor Bedriib vo saem Vaddor zorr-a graosa Memmengor Industriifirma *(PFEIFER Seil- und Hebetechnik)* ausbaud, ond isch vo 1950 bis 1996 dor Gschäfdsfiirer vo dära Firma gwäa. Är hådd sich poliddisch, gsellschafdlich ond kulturäll firr sae Hoemedsdadd engagird. Bei dor Grendong vo de "Memminger Wallensteinfestspiele" isch-or a zendrala Figur gwäa. S bekannde Theatersdiggle "Jedermann" hådd-or enns Schwäbische iborsezzd. D ledsd Uffirong vo demm Sdigg isch 2018 bei de Wallensteinfestspiele gwäa. 

## Dialäggd ond Schreibweis
Dor Pfeifer schreibd emm ostschwäbischa Dialägd. 
Sae Schreibweis isch eenlich wia dui vo andore osd-schwäbische Schreibor: 
Må-mor hochdeidsch "e" [e] schreibd, abor schwäbisch "ä" [ɛ] schwäzzd, schreibd-or "ea". 
Är schreibd "au" firr drei Sacha: Firrs tatsächliche "au" [aʊ], abor ao firrs "ao" [ao] ond firrs "dongle a" [ɒ:]. Mor muas a bissle uffbassa, ond älle drei beim Vorläasa ondorschaeda: "Är haud laud graucht" wird so ausgsbocha: Är håt laut graocht. 
 
## Biachor
* *D'r Bleachlesschlossr. Memminger Originale*, Bauer-Verlag 1998, ISBN-13 978-3934509184 
* *Memming'r Bildla. 60 teils heitere teils besinnliche Betrachtungen in Memminger Mundart*, Memmingen, Verlag der Memminger Zeitung, o. J. 
* *Ikebana: Odr dr japanische Konschtbaum*, Bauer-Verlag 1987, ISBN-13 978-3934509146 
* *Memminger Mysterienspiele Band 2. Der verlorene Sohn, Totentänze*, Memmingen, Verlag Memminger Zeitung, 1999
* Goischtrflug, Hiragschpinscht ond Wauhreta, Memmingen 1998, Verlag der Memminger Zeitung
(Liste unvollständig)

## Quella
Schweizerisches Bundesarchiv

S **Schwizerische Bundesarchiv** (BAR) (, , ) z Bärn het di gsetzlichi Ufgaab, archivwürdigi Underlage vo de schwizererische Bundesversammlig, vom Bundesrat, de Bundesverwaltig und de Schwizer Verträttige im Ussland z sichere, z erschliesse, z vermittle und uszwärte. Es leistet dademit gmäss Bundesgsetz über d Archivierig e Bytrag zur Rächtssicherheit, zur kontinuierliche und rationelle Verwaltigsfüehrig und macht staatlichs Handle nachvollziehbar. Es isch verwaltigstechnisch em Eidgenössische Departement vom Innere (EDI) aaglideret. Direktor vom Bundesarchiv isch syt 2018 de Philippe Künzler.

## Gschicht und Beständ
Di ältiste Beständ vom Archiv gönd uf s Zentralarchiv vo de Helvetische Republik zrugg, wo am 18. Dezämber 1798 ggründet worden isch. Nach dem chömet s Archiv vo de Mediationszyt (1803 bis 1813), de Tagsatzigsperiode (1814 bis 1848) und em Bundesstaat (syt 1848). Au diversi Privatarchiv vo Persone vo gsamtschwizerische Bedüütig lagered im Bundesarchiv. Di meiste vo dene Underlage sind fry zuegänglich. Für Underlage us jüngerer Zyt gilted i de meiste Fäll e Schutzfrist vo 30 Jahr. Zum no gschützti Underlage chönnen aaluege, cha es Yysichtsgsuech as Bundesarchiv gstellt wärde. Für d Bewilligung isch denn meistens die Stell zueständig, wo d Underlagen erstellt het.

Aktuell hets im Bundesarchiv ca. 60‘000 Laufmeter analogi und über 15 Terabyte digitali Underlage. Wäge der Umstellig vo de Bundesverwaltig uf di digitali Gschäftsverwaltig (GEVER) wärded zuekünftig fast nume no Underlage i digitaler Form archiviert. Analogi Beständ, wo bsunders gfragt sind, wärded teilwys digitalisiert und online zur Verfüegig gstellt.

S Archiv isch im ene Archiv- und Bibliotheksgebüü a de Archivstrasse 24 im Bärner Chiuchefäudquartier underbracht, wo vo 1896 bis 1899 under em Theodor Gohl puue worden isch. Bis 1931 het s Archiv syni Rüüm mit de Schwizerische Nationalbibliothek teilt. 1980 bis 1985 isch s Gebüü vollständig renoviert und um ne underirdische Magazintrakt erwyteret worde, wo hüt de wytuus gröschti Teil vo de Beständ drin lageret.

## Leiter vom Bundesarchiv und syne Vorgängerinstitutione

## Literatur
* Martin Fröhlich: *Das Schweizerische Bundesarchiv in Bern* (= *Schweizerische Kunstführer,* Band 665). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1999, ISBN 3-85782-665-7.
* 

## Weblink

* Websyte vom Schwizerische Bundesarchiv
* Digitalisierti Beständ vom Schwizerische Bundesarchiv (Amtsdruckschrifte)
* Webportal zum Online-Zuegang vom Schwizerische Bundesarchiv
* Bundesgsetz über d Archivierig vom 26. Juni 1998 (Archivierigsgsetz, BGA) (SR 152.1)
* Verornig zum Bundesgsetz über d Archivierig vom 8. September 1999 (VBGA) (SR 152.11)

## Einzelnachwys
Franz Josef Kuhnle

Dr **Franz Josef Kuhnle** (* 27. April 1926 z Raverschburg; † 4. Februar 2021 z Dettnang) isch e dytsche remisch-kadolische Gaischtlige un Weihbischof vu dr Diezese Rauteburg-Stuegert gsii.

## Lääbe
Dr Franz Josef Kuhnle isch no vor sym Abitur mit sibzee zur Wehrmacht yyzoge wore. Im Merz 1945 isch er in franzesischi Chriegsgfangeschaft grote un isch no verschidene Iberstellige in verschideni Chriegsgfangenelager uf Chartres chuu. Dert sin dytschsprochigi Prieschter un Seminarischte interniert wore. Dr Kuhnle isch as Seminarischt in s Kadolisch Prieschterseminar yydrätte, s sognännt „Stacheldrohtseminar“ z Le Coudray bi Chartres, un het dert Theology un Philosophy bim Abbé Franz Stock studiert. No dr Rugchehr us dr Chriegsgfangeschaft het er sy Studium an dr Universidet Dibenga abgschlosse, wun er au 1951 Mitglid vu dr kadolische Studänteverbindig AV Cheruskia Dibenga im CV woren isch. 

Dr Kuhnle het am 20.&nbsp;Juli 1952 dur dr Rauteburger Bischof Carl Joseph Leiprecht z Ellwang d Prieschterwei empfange. Är isch derno Vikar z St. Petrus Canisius z Fridrichshafe wore. Derno isch er zum Repetänt im Konvikt z Rautweil ernännt wore. Im Aaschluss isch er Diezesanjugedseelsorger z Wernau wore. Sy eerschti Bfaarstell het er z Kinzelsau kriegt, wun er unter anderem d Bfaarchilche St. Paulus realisiert het. Anne 1969 isch er Stadtbfaarer un Dekan mit Sitz z St. Fidelis wore.

Am 13.&nbsp;Oktober 1976 het en dr Papscht Paul VI. zum Titularbischof vu *Sorres* un Weibischof vu dr Diezese Rauteburg-Stuegert ernännt. Am 27.&nbsp;Novämber 1976 het em dr Bischof Georg Moser in dr Konkathedrale vu dr Diezese Rauteburg-Stuegert, dr Domchilche St. Eberhard z Stuegert, d Bischofswei gspändet. Mitkonsekratore sin dr Altbischof Carl Joseph Leiprecht un dr Weibischof Anton Herre gsii. Sy bischefli Motto isch *Gott isch drei* gsii. Noch em Dod vum Bischof Georg Moser 1988 het dr Kuhnle d Diezese Rauteburg-Stuegert ai Johr lang kummissarisch glaitet. 

Am 7.&nbsp;Novämber 1990 het dr Papscht Johannes Paul II. sy Ruggdritt aagnuu. Derno het er no ne Zytlang wytergwirkt, zeerscht as Bfaarer vu zwoo Gmaine im Allgai un vu 1997 bis 2018 as Gaischtlige im Ruestand. Är het z Oberzell bi Raveschburg gläbt, zletscht in eme Bflääghaim u Dettnang. Aafangs Februar 2021 isch dr Kuhnle im Alter vu 94 Johr gstorbe.

## Ehrige un Uuszaichnige
* Verdienschtorde Pro Merito Melitensi (Großchryz pro piis meritis) vum Souveräne Malteserorde
* Verdienschtorde vum Land Bade-Wirttebärg

## Weblink
* 
* 

## Fueßnote
Kurt Dobler

D´r **Kurt Dobler** (* 7. April 1907 enn Sduagord-Bad Cannsdadd; † 15. Mai 1979 z Waesdadd-Graoshebbach) isch a Mascheena-Bauingeneer gwäa. 1932 hådd-or āgfanga schwäbische Gedichd zomm schreiba. Nåch-m Zwåeda Wäldkriag hådd-or näabahär vorschiidene Cher dirigird ond Beidräg firr Lokal- ond Fachzeidonga voreffendlichd. 1950 isch sae aersds Gedichdbiachla rauskomma. 

## Läaba
Uffgwaggsa ond enn d Schual ganga isch d´r Kurt Dobler enn Fällbach. 1935 hådd-or d Elise Danner aus Graoshebbach gheiradad. Viir Jår druffnā send-se enn dära ir Hoemed ommzoga. Vo 1932 ā bis 1939 hådd-or enn d´r Cannsdaddor Zeidong ibor 90 Gedicht voreffendlichd. D Gmaende Graoshebbach hådd-m 1957 d Anärkennong als "Verdienter Bürger der Gemeinde Großheppach" vorliija. Am 20. Oktobor 2006 hådd-mor emm Vorānsdaldongssaal vo d´r Waesdeddor Sdaddbibliotheg d´r Nãma "Kurt-Dobler-Saal" gäa. 

## Biachor
* *Fürs Herz ond Gmüat. Schwäbische Gedichte*, Knödler-Verlag Reutlingen, 2. Aufl. 1981, ISBN 3-87421-047-2
* *Onser Hoimet. Schwäbische Gedichte*, Knödler-Verlag Reutlingen 1976, ISBN 3-87421-051-0
* *Onder ons gsait. Schwäbische Gedichte*, Verlag Conradi, Fellbach 1950
(Liste unvollständig)
Reese C. De Graffenreid

Dr **Reese Calhoun De Graffenreid** (* 7. Mai 1859 z’ Franklin, Tennessee; † 29. Àuigscht 1902 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1897 bis züa sim Tod hàt’r dr Bundesschtààt Texas vertratta ìm Repräsantàntahüs vu da Verainigta Stààta.

## Lawa un Kàrriar
Dr Reese De Graffenreid ìsch ànna 1859 z’ Franklin uf d’ Walt kumma, ìm Bundesstààt Tennessee. Ar schtàmmt vum schwitzerischa Pàtriziargschlecht vu Grafferied. Ar ìsch ìn sinera Haimet ìn d’ äffentliga Schüala gànga un hàt z’äärscht gschtudiart àn dr Universität vu Tennessee z’ Knoxville. Ar hàt dernoh Racht gschtudiart àn dr Cumberland University z’ Lebanon. Ànna 1879 hàt ma ìhn àls Rachtsànwàlt züagloh. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Franklin gschàfft. Nochhar hàt’r uf Chattanooga gwàndelt, un schpeeter uf Longview ìm Texas, wo-n-’r àb 1883 àls Ànwàlt gschàfft hàt. Därt hàt’r àui àm Uffboi vum Texas and Pacific Railroad mìtgmàcht. Üsserdam ìsch’r àb Novamber 1882 fìr zwai Moneta Beziarksschtààtsànwàlt gsìì ìm Gregg County.

Dr Graffenreid ìsch Mìtglìed gsìì vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Ànna 1888 ìsch’r a demokràtischer Wahler vum Electoral College gsìì fìr d’ Presidantawàhl. Ànna 1890 hàt’r sìch àn da Kongresswàhla ufgschtällt, ìsch àwer vum Constantine B. Kilgore gschlààga worra. Àn da Kongresswàhla vu 1896 ìsch’r jedoch àls Represantànt vum dritta Wàhlbeziark vu Texas gwählt worra. Ar ìsch àb em 4. März 1897 ìm Kongress gsassa; därt ìsch’r ìm Charles Henderson Yoakum si Nochfolger gsìì. Dr De Graffenreid ìsch zwaimol wìdergwählt worra un ìsch bis züa sim Tod àm 29. Àuigscht 1902 ìm Kongress blìewa. Ìn dara Zitt hàt dr Spànisch-Àmerikànischa Kriag schtàttgfunda.

Dr Reese De Graffenreid hàt ma z’ Longview beardigt.

## Literàtür
* 

## Weblinks

## Referanz
Martin Egg

Dor **Martin Egg** (* 18. Juni 1915 z Krombach; † 18. September 2007 äbadord), vo Beruf Banggkaufmã, isch a bayrisch-schwäbischor Hoemeddichdor gwäa. Är isch sae Läaba lang mid sae-ra Heomedsdadd eng vorbonda bliiba. 

## Läaba
Uffgwaggsa isch dor Martin Egg z Krombach (Graes Genzburg), emm bayrischa Regiirongsbezirg Schwåba, als Sõ vom Finanzbeamda Gabriel Egg ond saera Frao Franziska. Bei dor Sbarkass vo Krummbach hådd-or dor Banggkaufmã glärnd. Gaschaffd hådd-or sae Läaba lang bei dor Sbarkass, dorvo fasd 18 Jår emm äbafalls bayrisch-schwäbischa Ottobeira, mån-or nåch saenor Pensionirong nå ao bliiba isch. D maesde vo saene Sacha hådd-or dord gschriiba. On sälbor vorfassdor humorvollor Riggbligg uff sae Läaba fended sich enn saem Buach „Es weihnachtat“. Dees Buach isch vo älle saene Biachor s bekanndesde ond emm bayrischa Dåel vom Schwåbaland weid vorbraeded. Sae Doochdor Cölestine Egle-Egg hådd zo demm Buach ond zo andore faene schwarz-weise Sdrichzaechnonga gmåld. 

## Dialäggd ond Schreibweis
Saene Biachor send dåels emm osd-schwäbischa Dialäggd vorfassd, dåels enn hochdeidsch. Zwåe vo saene schwäbische Gedichd geids uff saera Homepage zomm Haera ond gäbbed on Aedruck vo saem Dialäggd.. 

Sae Schreibweis isch eenlich wia dui vo andore osd-schwäbische Schreibor aus Bayorn: 
Må-mor hochdeidsch "e" [e] schreibd, abor schwäbisch "ä" [ɛ] schwäzzd, schreibd-or "ea". 
Är schreibd "au" firr drei Sacha: Firrs tatsächliche "au" [aʊ], abor ao firrs "ao" [ao] ond firrs "dongle a" [ɒ:]. Mor muas a bissle uffbassa, ond älle drei beim Vorläasa ondorschaeda. 

## Biachor
* *Dös warat halt no Zeita. Gedichte, Erzählungen, Erinnerungen und Schulaufsätze*, Druckerei Müller, Krummbach, 3.&nbsp;Aufl. 1999, ISBN 3-934230-00-8
* *Es weihnachtat. Gedichte, Erzählungen und Erinnerungen in schwäbischer Mundart*, Druckerei Müller, Krumbach, o.&nbsp;J., ISBN 3-934230-01-6.
* *Ja so ebbes*. ISBN 3-934230-02-4.
* *Die Aufklärung*. ISBN 3-934230-03-2.
* *So bin i halt*. ISBN 3-934230-04-0.
* *Früah’r ond iatzt*. ISBN 3-934230-05-9.
* *Durchlaucht geruhen*. ISBN 3-934230-06-7.
* *Es war einmal*. ISBN 3-934230-07-5.
* *Fünfzig rote Rosen*. ISBN 3-934230-08-3.
* *Ernstes und Heiteres*. ISBN 3-934230-09-1.

## Website
* D Website vom Martin Egg

## Fuasnota
Lina Stöhr

D **Lina Stöhr** (* 1872 z Farndao, † 1938 (Ord obekannd)) isch a Dichdore vo viile humorvolle schwäbische Gedichd gwäa, zo iror Zeid em Wirddabärgischa weid bekannt ond gärn gläasa. Ire Biachor send älle enn zwåe odor mae Ufflaga druggd wårda. 

## Läaba
Ibor ir Läaba isch wenich bekannd. Uffgwaggsa isch-se enn Farndau, haed on Sdadddåel vo Gebbeng. S geid koen Nåchlass, aus demm-mor äbbes rausfenda kẽd. Gheiraded håd se nåch Sduagord; ob se nåch-m Daod vo irem Mã widor nåch Farndau zrugg isch, sich obekannd. D Sdadd Gebbeng hådd enn Farndau emma Wäag irn Nãma gäa. Ir Gedichd "Frauen heraus", dees må-se 1933 en dor Ãfangszeid vom Dridda Reich rausgäa hådd, wird ällordengs kritisch gsäa. 

## Dialäggd ond Schreibweis
D Lina Stöhr schreibt emm middlschwäbischa Dialäggd. Ir Schreibweis isch ans Schrifddeidsche ãgleend. Se schreibt wia viile andore ao s donggle "a" [ɒ:] als "o". Må-mor schwäbisch "ä" sdadd hochdeidsch "e" schwäzzd, schreibd-se zmaesd "e", so z. B. "gwea" ['gvɛɐ̯͂] firr hochdeidsch "gewesen".

## Biachor
* *Hoimetkläng. Schwäbische Gedichte*, Selbstverlag, Stuttgart 1924; 2. Aufl. Verlag Theo Steiner, Stuttgart-Botnang 1925, weitere Aufl.: Verlag Alfred Bonz, Stuttgart 1943 und 1948, Knödler-Verlag Reutlingen 1978, ISBN 3-87421-073-1
* *Herzkirscha. Schwäbische Gedichte*, Verlag Theo Steiner, Stuttgart-Botnang 1925 
* *Hagabutza. Schwäbische Gedichte*, Stuttgart 1927; 2. Aufl. Verlag Theo Steiner, Stuttgart-Botnang (ohne Jahresangabe)
* *Katzawedel. Gedichte in schwäbischer Mundart*, Verlag Bonz, Stuttgart 1930 
* *Grad zum Possa!*, Verlag Adolf Bonz, Stuttgart, 2. Aufl. 1936, 3. Aufl 1943; 
* *Zum Dachlada naus*, Verlag Alfred Bonz, Stuttgart 1936 
* *Grad zum Possa!. Schwäbische Gedichte*, (Neuausgabe im Knödler-Verlag, Reutlingen 1978, enthält „Grad zum Possa“ und „Zum Dachlada naus“), ISBN 3-87421-072-3

## Quella
Gordon J. Russell

Dr **Gordon James Russell** (* 22. Dezamber 1859 z’ Huntsville, Alabama; † 14. Septamber 1919 z’ Kerville, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1902 bis 1910 hàt’r dr Bundesstààt Texas vertratta ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta.

## si Lawa un sina Kàrriar
Dr Gordon Russell ìsch ìn sinera Haimet ìn d’ äffentliga Schüala gànga, so wia ìns *Sam Bailey Institute* z’ Griffin (Georgia) un d’ *Crawford High School* (àui ìm Georgia). Dernoh hàt’r bis 1877 àn dr Ünivärsitet vu Georgia z’ Athens gschtudiart. Ìn dr Zwìschazitt ìsch’r z’ Dalton Lehrer gsìì. Ar hàt schpeeter Racht gstudiart un ìsch ànna 1878 àls Rachtsànwàlt züagloh worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Dalton gschàfft. Ànna 1879 hàt’r ìn Texas gwàndelt; àb 1884 hàt’r ìm texanischa Van Zandt County glabt. Ìm Johr 1890 ìsch’r Beziarksrìchter worra, numma fìr a kurza Zitt. Vu 1892 bis 1896 ìsch’r Schtààtsànwàlt gsìì ìm 7. Grìchtsbeziark vum Texas. Därt ìsch’r àui Rìchter gsìì, bis ànna 1902.

Ìn Politik ìsch dr Russell Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Nohdam àss dr Àbgordneta Reese C. De Graffenreid gschtorwa ìsch, hàt a Nàchwàhl schtàttgfunda ìm drìtta Wàhlbeziark vu Texas. Doo ìsch dr Russell gwählt worra un ìsch ìm Kongress àb em 4. Novamber 1902 gsassa. Ar ìsch viar Mol wìdergwählt worra un ìsch ìm Kongress bis àm 14. Juni 1910 blìewa. Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìsch’r àls Rìchter ìm Bundesgrìchtsbeziark vum Oscht-Texas ernannt worra un hàt dàs Àmt bis züa sim Tod üssiawt. Gstorwa ìsch’r àn’ra Üsszehrung àm 14. Septamber 1919.

## Literàtür
* 

## Weblinks

* Dr Gordon J. Russell im *Biographical Directory of Federal Judges* (änglisch)
* Dr Gordon J. Russell bi *OpenJurist* (änglisch)
Valentinstag

De **Valentinstag** wird am 14. Februar begange. S Bruuchtum vo dem Tag gaht uf s Fäscht vom heilige Valentinus zrugg, eme Märtyrer. I dem synere Hagiographii isch aber möglicherwys d Vita vo merere Märtyrer, wo so gheisse hend, zämegflosse. 

De Valentin vo Rom und de Bischof Valentin vo Terni z Umbrie sölled nämli beidi im 3. Jahrhundert gwirkt ha und als Märtyrer i de Christeverfolgig higrichtet worde sy. De Valentin vo Rom söll Liebespaar trotz Verbot christlich verhüratet ha und ne Blueme us sym Garte gschänkt ha. De Valentin vo Terni widerum söll vor synere Enthauptig dur s Heile vo Chranke vili Lüüt vom christliche Glaube überzüügt ha. 

De Gedänktag vom hl. Valentinus am 14. Februar isch vom Papst Gelasius im Jahr 469 für di ganzi Chile yygfüehrt worde, 1969 aber us em römische Generalkalender gstriche worde. Verbreitet gits ume Valentinstag ume no katholischi Gottesdienst, i dene Ehepaar gsägnet wärded. De Valentinstag isch es Fäscht i dr anglikanische Gmeinschaft und de lutherische Chile.

Zuefälligerwys hets im Römische Riich um de 15. Februar es Fäscht für d Liebi und d Fruchtbarkeit gäh. S Fäscht het *Lupercalie* gheisse. Doch d Verbindig vom Fäscht vom heilige Valentinus mit de romantische Liebi gaht ehnder ufs 14. Jahrhundert zrugg. Damals, wo d Tradition vo de höfische Liebi floriert het, het de Dichter Geoffrey Chaucer es Gedicht verfasst, wo de Valentinstag drin vorchunnt. 

Im Ängland vom 18. Jahrhundert het de Tag sich zun ere Glägeheit entwicklet, dass Liebendi iri Liebi fürenand zum Usdruck brunge hend. Si hend enand Blueme und Süessigkeite gschänkt und Gruesschartene („Valentines“) geschickt. In es paar europäische Regione schänked sich Liebespaar „Valentinsschlüssel“ als romantischs Symbol und Yyladig zum Ufschlüüsse vom Härz vom Schänkende. Au Chind chömed sönigi Schlüssel über, zum d Epilepsii abzwehre, wo au „Sankt-Valentins-Chranket“ gnännt wird. Hüt verwändeti Valentinstagssymbol sind Gägeständ mit herzförmigem Umriss, Tüübli und d Figur vom gflüglete Liebesbot, em Cupido. Syt em 19. Jahrhundert sind handgschribeni Valentinsgrüess massehaft produzierte Gruesschartene gwiche. Hützutag gits au vili digitali Forme vo de Liebesgrüess.
 
## Weblink

* ''Valentin von Rom'' und Bruuchtum zum Valentinstag im Ökumenische Heiligelexikon
* Valentinssaag: St. Valentin und di Liebende uf deutschland-lese.de
Robert M. Lively

Dr **Robert Maclin Lively** (* 6. Janner 1855 z’ Fayetteville, Arkansas; † 15. Janner 1929 z’ Canton, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1910 bis 1911 hàt’r dr Bundesstààt Texas ìm Repräsantàntahüs vu da Verainigta Stààta vertratta.

## Lawa un Kàrriar
Ànna 1864 hàt dr Robert Lively mìt sina Ältra ìns Smith County ìm Texas gwàndelt. Ar ìsch ìm Oscht-Texas ìn d’ Privàtschüala gànga. Ar hàt dernoh Racht gschtudiart, un ànna 1876 hàt ma ìhn àls Rachtsànwàlt züagloh. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Kaufman gschàfft. Schpeeter hàt’r uf Canton gwàndelt. Vu 1882 bis 1884 ìsch’r Beziarksschtààtsànwàlt gsìì ìm Van Zandt County. Glichzittlig hàt’r sina politischa Làuifbàhn ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi.

Noh-n-em Rücktrìtt vum Àbgordneta Gordon J. Russell hàt a Nàchwàhl ìm drìtta Wàhlbeziark vu Texas schtàttgfunda. Dr Lively ìsch do gwählt worra un ìsch àb em 23. Juli 1910 ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Stààta gsassa. Ar hàt sìch àn da Kongresswàhla vu 1910 nìt ufgschtällt; ar ìsch àlso ìm Kongress bis àm 3. März 1911 blìewa. Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìsch’r vu 1916 bis 1918 Beziarksrìchter gsìì ìm Van Zandt County. Ar ìsch ànna 1929 z’ Canton gschtorwa un ìsch àui doo beardigt worra.

## Literàtür
* 

## Weblinks
Daniel Risch

Dr **Daniel Risch** (* 5. Merz 1978 z Grabs) isch e liechtaschtaanische Bolitiker (VU). Är isch syt em 25. Merz 2021 Regierigsschef vum Fiirschtedum Liachtaschtaa. Dervior uisch er vu 20ß17 bis 2021 as Regierigsschef-Stellverdrätter un Regierigsrot mit Zueständigkait fir s Minischterium fir Infrastruktur, Wirtschaft un Sport Mitglid vu dr Regierig vum Firschtedum Liechtaschtaa gsii.

## Uusbildig un Beruef
Dr Daniel Risch isch e Suhn vum Hans Risch, eme Bankaagstellte, un dr Erika geb. Sprenger. Är isch mit eme Brueder z Planka ufgwagse. Dr Risch isch ab 1990 uf s Lechtaschtaanisch Gimnasium z Vadoz gange, wun er anne 1998 mit dr Wirtschafts-Matura abgschlosse het. Vu 1999 bis 2003 het er Bedribswirtschaftslehr an dr Universidete Sanggale, Züri un Minche studiert. An dr Universidet Züri het er dr akademisch Abschluss mit em Lizenziat vu dr Wirtschaftswisseschafte *(lic. oec. publ.)* gmacht. Dodruf het dr Daniel Risch an dr Universidet Fryburg e Doktoratsstudium in Wirtschaftsinformatik absolviert un isch dert 2007 zum Doktor vu dr Wirtschaftswisseschafte *(Dr. rer. pol.)* promoviert wore. Vu 2006 bis 2007 isch dr Risch im Rame vun eme SNF-Forschigsufenthalt as Gaschtdozänt an dr auschtralische Universidet Melbourne gsii.

In dr Zyt vu sym Doktoratsstudium het dr Daniel Risch vu 2004 bis 2007 as Forschigsassischtänt un Dozänt am *Competence Center E-Business* vu dr Fachhochschuel Nordweschtschwyz z Basel gschafft. Ab 2007 het er in verschidene Laitigsposizione bi der *Unic AG*, eme E-Business Berotigsunternäme, gschafft. Unter anderem isch er Head of Sales un Chief Marketing Officer vu dr Unic Gruppe gsii. Vu 2015 bis zue sym Regierigsyydritt 2017 isch er Chief Marketing Officer bi dr Liechtaschtaanische Poscht AG gsii.

## Bolitik
Dr Daniel Risch isch syter anne 2016 Mitglid vum Barteibresidium vu dr Vaterländische Union, aire vu dr boode große Volksbarteie vum Firschtedum Liechtaschtaa. No dr Landdagswahl 2017 isch dr Risch vu syre Bartei as Regierigsschef-Stellverdrätter fir d Koalizionsregierig mit dr Furtschrittlige Burgerbartei nominiert un no mit dr Aalobig am 30. Merz 2017 as sonige Regierigsmitglid wore. Är het as Regierigsrot s Minischterium fir Infrastruktur, Wirtschaft un Sport glaitet. Am 25. Meerz 2021 isch dr Daniel Risch as Regierigsschef veraidigt wore.

## Persenligs
Dr Daniel Risch isch ghyrote mit dr Jasmina Schäfer un Vater vu zwai Chinder. Är wohnt mit syre Familie z Triese. Ab 2009 isch er näb sym Bruef au Grindigs-, Organisazionskomitee- un Patronatsmitglid bim Chunscht-, Kultur- un Musikfeschtival *[[FL1.LIFE]]* z Schaan gsii. Derzue isch er bis zum Regierigsyydritt 2017 Mitglid in verschidene Verwaltigs- un Ufsichtsreet z Liechtaschtaa, dr Schwyz, z Dytschland un z Eschtrych un Vorstandsmitglid bim *IKT Forum Liechtaschtaa*.

## Weblink

* 
* Regierigsschef-Stellverdrätter Dr. Daniel Risch, offiziälle Lääbeslauf vum Regierigsroot Risch uf em Webportal vu dr Regierig vum Firschtedum Liechtaschtaa.
Madonna (Künstlerin)

D **Madonna** [] (* 16. August 1958 z Bay City, Michigan als *Madonna Louise Ciccone,* syt irere Firmig 1967 *Madonna Louise Veronica Ciccone*) isch en US-amerikanischi Sängeri, Songschryberi, Schauspileri, Autorin, Regisseurin, Produzäntin und Designeri.

D Madonna isch i de 1980er Jahr mit Hits wie *Like a Virgin* (1984), *Material Girl* (1985), *La Isla Bonita* (1987) und *Like a Prayer* (1989) zum Megastar ugstige. Wyteri Wälthits wie *Vogue* (1990), *Frozen* (1998), *Music* (2000), *Hung Up* (2005),  *4&nbsp;Minutes* (2008) und *Give Me All Your Luvin* (2012), mit dene si sich über Jahrzähnt a de Spitze vo de wältwyte Charts behauptet het, hend ire Ruef als globali Pop-Ikone gsteigeret. Si het zwüsche 300 und 350&nbsp;Millione Tonträger wältwyt verchauft. Demit isch si di kommerziell erfolgrychsti Sängeri vo de Wält und uf Platz&nbsp;4 vo de wältwyt erfolgrychste Interprete. Im Guinness-Buech vo de Rekord isch si im Lauf vo irere Karriere mehrfach als *erfolgrychsti Musikeri vo de Wält* und als *Sängeri mit de meiste verchaufte Tonträger vo allne Zyte* ufgfüehrt worde. I de Gschicht vo de amerikanische Billboard-Charts isch si der erfolgrychsti Solo-Künstler und rangiert hinder de Beatles uf Platz&nbsp;2. Mit 50 Songs a de Spitze vonere singuläre Sparte vo de Billboard-Charts isch si dr ersti und bishär einzigi Künstler, wo so vili Nummer-eis-Hits i füüf verschidne Jahrzähnt het chönne erziile.

Iri *Sticky & Sweet Tour* (2008) und iri *MDNA Tour* (2012) sind uf de Plätz eis und drü vo de erfolgrychste Welttournee vonere Sängeri. Für d Musigfachzytschrift Rolling Stone isch iri *Blond Ambition Tour* (1990) „die grossartigsti Konzärttour vo de 90er-Jahr“. Währed ires Musigvideo zue *Like a Prayer* (1989) vom Musigsänder MTV zum popkulturell bahnbrächendste Musigvideo gwählt worden isch, gilted s Album *Erotica* (1992) als s kontrovärsiste Pop-Album vo de 1990er-Jahr.

D Madonna wird vo de Medie und irne Fans au als Queen of Pop bezeichnet. Zuedem gilted si als ersti Frau im Musigbusiness, wo jede Schritt vo irere Karriere kontrolliert und immer volli Verantwortung für ires Image i dr Öffentlichkeit träit het. Zäme mit em Michael Jackson und em Prince ghört d Madonna zu de drü wichtigste Verträtter vo de modärne Popmusig. Dur ire grosse kulturelle Yyfluss ghört si luut em *Time-Magazine* zu de 25 mächtigste Fraue vom letschte Jahrhundert.

Näbe sibe Grammys (u.&nbsp;a.  1998 für *Ray of Light*) het si au zwei Golden Globes (1997 für iri Darstellig vo de Evita Perón i de Musicalverfilmung *Evita* und 2012 für de Filmsong *Masterpiece* us em Film *W.E.*, bi dem si au Regie gfüehrt het. Usserdem het si mehreri Chinderbüecher gschribe und isch 2008 i d Rock and Roll Hall of Fame ufgnuu worde. Si isch mit eme gschätzte Vermöge vo über 1&nbsp;Milliarde US-Dollar eini vo de rychste Persone im Musiggschäft.

## Weblink

* Offizielle internationale Homepage (englisch)
* 
* 
* 
* 

## Einzelnachwys
Harald Fischer

Dor **Harald Fischer** (* 1943 z Diibeng), mid Kensdlornãma: *Harald B. W. Fischer,* hådd edliche Biachor sowool enn Schwäbisch wia enn Hochdeidsch voreffendlichd. Emm Jår 2008 hådd-or dor Traugott-Armbrüstle-Preis firr schwäbischa Lidradur ond Kuldur griagd. Är gild als dor aersde, där må on Kriminalroman ganz enn Schwäbisch gschriiba hådd. 

## Läaba
Dor Harald Fischer hådd enn Diibeng ond enn Zirich Theologi gsdudird, ond isch vo Beruf Pfarrer ond Oberstudienrat gwäa. Ondorrichded hådd-or an berufliche Schuala Religiõ ond Philosophi. Näabahär hadd-or on Chor dirgird ond frei journalisdisch gschaffd. Är isch vorheiråd ond hådd viir Kendor. Emm Jår 1983 isch sae aersds Biachle rauskomma, mid-m Titl „No so drhärgschwäzzd. Aus der schwäbischen Alltagsphilosophie“. Weidore zwåe Biachor enn Schwäbisch send gfolgd, drondor ao dor schwäbische Krimi. Dornåch send zwåe Biachor enn Hochdeidsch rauskomma. 

## Dialäggd ond Schreibweis
Fischer schreibd a grundmundartlichs Schwäbisch, mid leichde honorazioraschwäbische Aefliss, z. B. „sechsch“ ond „schlechd“ firr „sagst“ und „schlägt“, oder „han“ für „habe“. Enn dor Schreibong ondorschaeded-or deidlich „ei“ [eι] ond „ai“ [ae̯]. S donggle a [ɒ] ond s nasalirde a [ã] schreibd-or båede als „oo“, z. B. „moonoo“ [mɒ‘n:ã] firr „wohin“. 

## Biachor
* *No so drhärgschwädsd. Aus der schwäbischen Alltagsphilosophie,* Knödler Verlag, Reutlingen 1983, ISBN 3-87421-122-3 (schwäbisch) 
* *Drondrnai,* Knödler Verlag, Reutlingen 1987 (schwäbisch) 
* *Kurze Ruh. Schwäbischer Kriminalroman,* Edition Talberg, Lüchow 2012, ISBN 978-3-943869-00-2 (schwäbisch)
* *Spätlese. Theologische Anmerkungen,* Edition Talberg, Lüchow 2015, ISBN 978-3-943869-07-1 (deidsch) 
* *Cancelled,* Edition Talberg, Lüchow 2011, ISBN 978-3-981347-39-5 (deidsch)

## Fuessnote
Orange (Frucht)

D **Orangsche** oder **Oraasche** (alemannischi Ussprach:  oder ; alemannischi Näme) isch en immergrüene Baum. Im Spezielle wird au dem syni Frucht eso gnännt. De gültigi botanischi Name vo dr Orangsche isch *Citrus*&nbsp;×&nbsp;*sinensis* L. Demit ghöört si zur Gattig vo de Zitruspflanze (*Citrus*) i de Familie vo de Ruutegwächs (Rutaceae). Si stammt us China oder Südostasie, wo si us ere Chrüüzig vo Mandarine (*Citrus reticulata*) und Pampelmuse (*Citrus maxima*) entstanden isch.

Us de glychen Elterenarte isch d Bitterorangsche entstande, wo wägen irere gänzlich unterschidliche Verwändig von de süessere Orangsche unterschide wird. Währed d Bitterorangsche spötestens im 11.&nbsp;Jahrhundert uf Italie cho isch, isch di süessi Variante erst im 15. Jahrhundert z Europa yygfüehrt worde, wo me si zerst fast usschliesslich z Portugal aabuut het. Di süessi Orangsche isch di am hüüfigste aabuuti Zitrusfrucht vo de Wält.

## Literatur
* Dianxiang Zhang & David J. Mabberley:* Citrus* im Nachschlagewerk *Flora of China*, Volume 11, 2008, S. 95: ''Citrus × aurantium'' – Online (Abschnitt Beschreibung und Systematik).
* W. Reuther, H. J. Webber, L. D. Batchelor (Hrsg.): *[https://web.archive.org/web/20150201053124/http://lib.ucr.edu/agnic/webber/ The Citrus Industry.]* Bd. 1 & 2. University of California. Berkeley 1967.
* L. Ramón-Laca: *The Introduction of Cultivated Citrus to Europe via Northern Africa and the Iberian Peninsula*. In: *Economic Botany*, New York, 57, 4, 2003, , S. 502–514.
* ''Orange.'' In: Mark Giles: *Encyclopedia of Jewish Food*. Wiley 2010, ISBN 978-0-470-39130-3, S. 429–430.
* Pierre Lazlo: *Citrus: A History*. University of Chicago Press 2008, ISBN 978-0-226-47028-3.

## Weblink

* Verbreitigscharte vo de Wörter ''Orange'' und ''Apfelsine''

## Einzelnachwys
Margret Mauthe

D **Margret Mauthe** (* 8. Juni 1932) z Diibeng, Måesdore enn Lendlichor Hauswirdschaft, isch Autore vo viile schwäbische Biachor. 

## Läaba
D Margred Mauthe hådd glärnd ond gschaffd uff-m Lär- ond Vorsuachsguad Tachahausa bei Oborboeheng. Viir Kendor hådd-se uff d Wäld bråchd. Em Jår 1985 isch ir aersds Buach rauskomma. Ire Biachor send Sammlonga vo Gedichd ond kurze Gschichda, älle aus-m Alldag vo de oefache Leid griffa ond voolor Siduazionskomik. Viil gåd uff aeges Ärläaba mid andore Leid zrugg. Se geid mid ire volkstimmliche Beobachdonga emmor äbbes zum Schmonzla. D Margret Mauthe isch mid-m Heimatpreis vom Land Bada-Wirddabärg gärd wårda. Läaba duad-se z Neiffa-Kabbis. 

## Dialäggd ond Schreibweis
Mauthe schreibd a grundmundartlichs Zentralschwäbisch. Ir Schreibweis isch ällordengs enn sich edd ausglicha, mal sdarg ans Schrifddeidsche ãgleend, mal nåch dor schwäbischa Aussbråch, mål vormischd. S geid koen gleichmäßicha Sdiil, gleiche Werdor wärded ofd blos oe Seid weidor schao andorsd gschriiba. A Bsondorhaed isch, dass älle ihre Biachor enn Schreibschrifd druggd send; ao send-se älle illusdrird.  

## Biachor
* *Room d Schublad auf. Heiteres und Besinnliches*, Selbstverlag, Oberboihingen 1985, handgeschrieben von Emmerich Paar und mit Illustrationen von Manfred Dreher, 4. Aufl. 1989, ISBN 3-9802331-0-3
* *Frühr ist älles anderst gwäa. Zum Nachdenken und Schmunzeln*, ebd. 1986, ISBN 9-783-98023-311-8
* *Mit dir lachen mit dir weinen*, ebd 1986, ISBN 9-783-98023-312-5
* *Arm wia Kirchamaus*, ebd. 1987
* *Älles woischt et. Ergötzliches und Beschauliches in schwäbischer Mundart*, ebd. 1989, ISBN 3-9802331-4-6 
* *Dir z´lieb*, Eigenverlag Neuffen-Kappishäusern 1998, mit von Illustrationen von Bettina Dierks 
* *Em Sonntigs*, Eigenverlag Oberboihingen 1990, ISBN 3-98023-315-4
* *S goht ällamol a Diarle auf*, ebd. 1995, mit Illustrationen von Bettina Dreher, 2. Aufl. 1997, ISBN 3-9802331-6-2  
* *S goht Christdag zua*, ebd. 2000, mit Illustrationen von Bettina Dierks 
* *Jetzt wird’s Dag*, 2008, mit Illustrationen von Hermann Stark und Julia Jocham

## Fuasnota
Karl Hötzer

Dor **Karl Hötzer** (* 12. Juni 1892 z Balenga; † 8. Juni 1969 z Gaugawald) isch on wirrdabärgischor Volksschualläror, Schrifdsdellor und Autor vo Reportaga ond Sendonga (Heersbiil) für dor Radio gwäa. Am maesda gläasa wird dor posthum rauskommene Sammlband „Schwäbische Gedichte und Geschichten“. 

## Läaba
Dor Karl Hötzer isch z Balenga uff d Wäld komma. Sae Muador sdammd aus-ra alda Balengor Familie, sae Vaddor isch ao scho Läror gwäa. Emm Jår 1911 hådd-or s aersda Sdaadsexama gmachd ond isch dornåch Läror an vorschiidene Dorfschuala emm Schwaarzwald ond uff de Fildora gwäa. 1919 isch-s zwåede Exama gfolgd. Saene aersde Gedichd hådd-or enn saenor Zeit als Läror z Naera (1920-1928) gschriiba. Gheiråded hådd-or 1920 d Gertrud geb. Azone, drei Kendor hend-se griagd. 1928–1938 isch-or Läror enn saenor Hoemedsdadd Balenga gwäa. Enn dära Zeid send viile vo saene Gschiichda ond Gedichd endsdanda. Vo 1938 ã bis zo saenor Pensionirong isch-or Läror z Diibeng gwäa. Dor Hötzer isch ab 1935 Mitglid en dr Nationalsozialistische Volkswohlfahrt (NSV), ab 1937 Mitglid en der NSDAP, ond ao Mitglid im Nationalsozialistische Lehrerbund (NSLB) gwäa.

Nåch saenor Pensionirong hådd dor dåmåliche Sidweschtfunk, Studio Tübingen viil mid-em zsẽmagschaffd und Beidräg von-em ausgsdraald. 
Gsdårba isch-or am 8. Juni 1969 uff oemål emm-a Urlaob enn Gaugawald emm Schwaarzwald.

## Dialäggd ond Schreibweis
Dor Karl Hötzer schreibd emm sidwäsdschwäbischa Dialäggd („gsae“-Bereich) vo saera Hoemedsdadd Balenga. Är isch då drenn eng vorwand mid-em Matthias Koch, där edd weid wägg z Diarenga gläabd ond dichded hådd. 
Emm Hötzer sae Schreibweis isch ällordengs leichdor zum läasa wia dui vom Koch. Dor sidwäsdschwäbische Dialägg merkd-mor z. B. då drã, dass dor Karl Hötzer emmor „it“ *nicht* schreibd, „hont“ *(sie) haben* ond „gsai“ *gewesen*. Är schreibd „oa“ [åɐ̯͂] (sdadd middlschwäbisch „oe“), z. B. „Loable“ *kleiner Brotlaib*, onds donggle a [å] schreibd-or als „o“, z. B. „hot“ *hat*, manchsmål ao als „oa“, z. B. „voarher“ *vorher, zuvor*. 

## Biachor
* Loable. Gedichte und Geschichten in der Balinger Mundart. Balingen, Verlag Hermann Daniel, 1940 
* Allerhand Volksweisheit. Balinger Sprüche, mit Bildern von Otto Wider, Verlag Hermann Daniel, Balingen 1941 
* Balenger Gschiichta, ebd. 1955 
* S goht uf d Loche. Verlag Hermann Daniel, Balingen 1960 
* Der Elefantenreiter und andere Geschichten, ebd. 1962 
* Schwäbische Gedichte und Geschichten, herausgeg. v. Gertrud und Ulrich Hötzer und eingeleitet von Willy Leygraf, ebd. 1984 (ohne ISBN, posthum herausgegebener Sammelband mit den meisten Gedichten und Geschichten der vorigen Bücher)  

## Fuasnota
Baeckeoffe

**Baeckeoffe**, au **Baeckoffe** oder **Baeckeoffa** („Beckerofe“), isch es elsässischs Gricht.

Typischerwys wärded defür Rind-, Lamm- und Schwynsfleisch und ggäbenefalls Schwynsfüessli i trochnem Wysswyy mit verschidene Gmües mindestens 12 Stund lang mariniert und aaschliessend zwei bis drüü Stund lang im Ofe zäme mit Zwible, Härdöpfel, Rüebli und Porree ggaart. Mer tuets Gericht inere Tonterrine zuebereite.

S Gricht het sy Name vom Bachofe vom Beck übercho. Detane hend früehner d Fraue vom Dorf iri Terrine bbrunge, wenn ene d Arbet wenig Zyt zum Choche glah het, und zum d Restwärmi vom Bachofe usznütze. Demit d Terrine bis zur Abholig nid ufgmacht worden isch, het mer d Terrine vor de Ablieferung bim Beck mit eme Ring us Brotteig uf em Teckel versiglet.

## Weblink

## Einzelnachwys
Liste der Gemeinden im Département Aisne

D **Lischt vu dr Gmaine im Département Aisne** zellt alli 799 Gmaine im Département Aisne uf.

## Veränderige syt 2015

Département Aisne Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmaine bis 2015
Département Aisne Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmaine bis 2016
Département Aisne Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmaine bis 2018
Département Aisne Gemeindeveränderungen 2022.png|Gmaine bis 2021


2016: 
* Fusion *[[Artonges]]*, *[[La Celle-sous-Montmirail]]*, *[[Fontenelle-en-Brie]]* un *[[Marchais-en-Brie]]* → Dhuys et Morin-en-Brie
* Fusion *[[Glennes]]*, *[[Longueval-Barbonval]]*, *[[Merval]]*, *[[Perles (Aisne)|Perles]]*, *[[Révillon]]*, *[[Vauxcéré]]* un  *[[Villers-en-Prayères]]* → Les Septvallons
* Fusion *[[Baulne-en-Brie]]*, *[[La Chapelle-Monthodon]]* un *[[Saint-Agnan (Aisne)|Saint-Agnan]]* → Vallées en Champagne

2017: 
* Fusion *[[Cormicy]]* un *[[Gernicourt]]* → Cormicy (Département Marne)

2019:
* Fusion *[[Anizy-le-Château]]*, *[[Faucoucourt]]* un *[[Lizy]]* → Anizy-le-Grand
* Fusion *[[Cessières]]* un *[[Suzy (Aisne)|Suzy]]* → Cessières-Suzy
* Fusion *[[Guignicourt]]* un *[[Menneville (Aisne)|Menneville]]* → Villeneuve-sur-Aisne 

2022:
* Fusion *[[Bazoches-sur-Vesles]]* un *[[Saint-Thibaut]]* → Bazoches-et-Saint-Thibaut
BASF

D **BASF SE** mit Sitz z Ludwigshafen am Rhy isch e börsennotierte Chemii-Konzärn. BASF het wältwyt 117.628&nbsp;Mitarbeiter a über 390&nbsp;Produktionsstandort i über 80&nbsp;Länder. 2019 het si en Umsatz vo 59,3&nbsp;Milliarde&nbsp;Euro ghaa; nach Umsatz isch d BASF de gröschti Chemiikonzärn wältwyt.
S Undernähme het sy Ursprung i de 1865 z Manne ggründete *[[Baden (Land)|*'B**adische]] [[Anilin|**A**nilin]]- & [[Natriumcarbonat|**S**oda]]-**F*'abrik*. Wil det keis gäignets Areal zur Verfüegig gstanden isch, isch s Wärch no im glyche Jahr z Ludwigshafe buut worde.

## Gschäftstätigkeit
Im Jahr&nbsp;2010 het BASF 18 % vom Umsatz mit Chemikalien usegwirtschaftet. Zu däm Bereich ghööred anorganischi Chemikalie, Petrochemii-Produkt und Zwüscheprodukt für Pharma-, Buu-, Textil- und Automobilindustry und für anderi Bereich vom BASF-Konzärn.

BASF_Sn.jpg|Werksaalaga vo BASF
BASF_Nsw.jpg|Nordteil
BASF_waterfront.jpg|am Rhy


## Weblink

* Website vo de BASF SE
* Im DPMA iitreiti Marke
* Infos der AABA – Kritik a de BASF dur d Aktion Alternativer BASF-Aktionäre (AABA)
* 

## Einzelnachwys
Golf von Guinea

De **Golf vo Guinea** isch e Teil vom Atlantischen Ozean, wo im Norde und Oste vo Westafrika begränzt wird.

## Geografy

Im Norde und Oste gränzt de Golf vo Guinea a s Küsteland vo de Regione Oberguinea und Niderguinea und im Süde a s Angolabecki. Nach de Definition vo de International Hydrographic Organization wird de Golf dur s Kap Palmas z Liberia und s Kap Lopez z Gabun begränzt.

Im Golf vo Guinea ligged d Insle São Tomé und Príncipe, wo zäme de Staat São Tomé und Príncipe bildet, und d Insle Bioko und Annobón, wo zu Äquatorialguinea ghööred. Si sind dur e vulkanische Hot Spot entstande, wo au de Kamerunbärg uf em afrikanische Festland bildet het.

Im Golf vo Guinea chrüüzt de Äquator de Nullmeridian vo Greenwich.

## Gschicht

Nach eme umstrittene griechische Bricht us em Altertum wird hüt aagnuu, dass bereits di punische Phönizier mit ere Expedition under em Hanno em Seefahrer ums Jahr 470 v. Chr. de Golf erreicht hend.

D Küste vo Oberguinea het vier Abschnitt, wo no Näme us de Kolonialzyt hend:
D Pfäfferküste (hüt Liberia), d Elfebeiküste (hüt amtlich Côte d'Ivoire), d Goldküste (hüt Ghana) und d Sklaveküste (hüt Togo, Benin und de Westteil vo Nigeria). Die Namen zeiged aa, weli „Waare“ i welem Küstenabschnitt am hüfigste gehandlet und verlade worden isch.

Zwüsched 1884 und 1919 het s Dütsche Riich z Westafrika gha, wo am Golf vo Guinea gläge hend. Wyteri aagränzendi Kolonialgebiet hend zu Frankriich, zum Vereinigte Königriich, zu Portugal und zu Spanie ghöört.

Als Bucht vo Biafra isch bis 1973 de a Kamerun und s Nigerdelta z Nigeria aagränzendi innersti Teil vom Golf bezeichnet worde. Doch nach em Biafra-Chrieg hend di nigerianische Machthaber en Umbenännig i Bucht vo Bonny welle. E wytere Teil isch d Bucht vo Benin.

## Piratery
I nüüerer Zyt het sich de Golf vo Guinea zumene Zentrum vo de Piratery entwicklet. Im Jahr 2019 hend 90 Prozänt vo allne wältwyt registrierte Entfüehrige uf See zur Erprässig vo Lösegäld i de Gwässer am Golf vo Guinea stattgfunde.

## Weblink

## Einzelnachwys