open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Werdenberg

**Werdenberg** (Dialäkt: *Werdabearg*) stoht för:
* Werdenberg (Adelsgeschlecht), r südwestdütsch-schwizerisches Adelsgschlächt mit sine Namensträger
* Werdenberg (Ort), e ganz chlinni Ortschaft mit historischem Stadträcht im Kanton Sanggalle
* Wahlkreis Werdenberg, e Verwaltigseinheit vom Kanton Sanggalle (sit 2003)
* Bezirk Werdenberg, e Verwaltigseinheit im Kanton Sanggalle (vo 1831 bis 2002)
* Schloss Werdenberg, es Schloss oberhalb vom Städtli Werdebärg, erbaut ums Johr 1240
* Grafschaft Werdenberg, e historischi Grofschaft um de glichnamig Ort
Drei Tage von De Panne

D **Driedaagse van De Panne-Koksijde**, zmaischt abgchirzt zue *Driedaagse van De Panne* (weschtfläm. *Driedoagse van De Panne*), sin e Radränne im belgische Weschtflandere, wu syter anne 1977 rund um d Stedt De Panne un Koksijde uusgfiert wird. S Etapperänne wird organisiert vum *Koninklijke Veloclub Panne Sportief* un findet zmaischt aafangs April in dr Wuche vor dr Flandern-Rundfahrt statt. Wie in däm Friejohrsklassiker sin au bi dr Driedaagse van De Panne die Hyfe chlaine Biel (*Hellingen*) un Chopfstaipflaschter-Passage (*Pavé*) karakteristisch. S Ränne bstoht als us aim Zytfahre un drei normale Etappe.

D Driedaagse van De Panne ghere syter 2019 zue dr UCI WorldTour in dr Kategori 2.HC. Syt 2018 git s au ne Fraueränne in dr UCI Women’s WorldTour.

Rekordsiiger isch dr Belgier Eric Vanderaerden mit fimf Siig zwische 1986 un 1993. Dytschi oder Schwyzer Siiger het s no kaini gee.

## Siigerlischt
### Manne

### Fraue
* 2019  Kirsten Wild
* 2018  Jolien D’hoore

## Weblink
* Offizielli Websyte
*
Vorstadtgesellschaft zur Krähe (Basel)

D **Vorstadtgsellschaft zur Kräije** isch e Korporazioon in dr Spaalevorstadt vo dr Stadt Basel.

## Gschicht

D Spalevorstadt het sich im 13. Joorhundert im Gebiet vor em Spaleschwibbooge usserhalb vo dr Stadtmuure um s alte Franziskanerchloster ume afo entwickle. E Hufe Wärkstett si dört baut worde, wil d Stadt s vorzooge het, ass si dusse in dr Vorstadt sige, wil si dört weniger wurde stööre und au weniger gföörlig wurde si ass in dr Stadt sälber. Au dr stedtisch Wärkhoof het sich in dr Spale befunde, und dört het mä s Baumaterial für die üsseri Stadtmuure barat gmacht, wo mä vo 1362 aa um d Vorstedt het afo baue und wo bis zum Ändi vom Joorhundert fertig worde isch. Um 1400 het s in dr Spalevorstadt öbbe nünzig Woonhüüser ghaa. Wenn sich d Iiwooner vo dr Spale sälber häi afo organisiere, wäiss mä nid genau, aber 1399 het s e Gsellschaft gee, wo s Huus Nummere 13 in dr Spalevorstadt het chönne chaufe. Das Huus het 'Kregenburg', 'Kreigenburg' (Kräijeburg) oder äänlig ghäisse und vo doo het d Gsellschaft iire Naame überchoo: Vorstadtgsellschaft zur Kräije. 

D Ufgoobe vo dr Vorstadtgsellschaft si vom Root festgläit worde: Si isch für e Wachdienst in dr Spalevorstadt verantwortlig gsi, für d Füürweer und d Stroossebolizei und het die chlii Grichtbarkeit ghaa über Schält- und Schlaaghändel und Brunne- und Wäidrächt. Alli die öffentlige Funkzioone het si mit dr Helvetische Revoluzioon 1798 verloore und isch wie d Zümft und d Eeregsellschafte zun ere brivate Korporazioon worde.

## S Gsellschaftshuus

Vo 1399 aa häi sich d Gsellschafter in dr Kräijeburg droffe, bis si 1442 an däm Blatz e nöis Huus baut häi. 1816 häi si das ersetzt mit eme nöije, wo hüte no stoot, und häi über em Düürsturz s alte Zäiche vom Huus, die schwärz Kräije uf em grüene Fümferbärg, wider aagmacht. 1912 het d Gsellschaft iir Huus dr Stadt verchauft und hüte isch s in Brivatbsitz.  Dr Sitz vo dr Vorstadtgsellschaft isch hützudags in dr alte Doorwächterstuube vom Spaledoor.

## D Gsellschaft hüte
D Gsellikäit isch scho immer äini vo de wichdigste Funkzioone vo dr Gsellschaft gsi, aber das het iire Mitgliider nid glängt und vo 1876 aa häi si d Understützig vo de Arme und d Gmäinnützikäit as iiri Ufgoob uf sich gnoo.

1883 het dr Basler Bürgerroot d Reegle für d Waal vom Vorstand ufgstellt und au d Gränze vom Vorstadtbann zooge. Zu de Ufgoobe vo de siibe Vorgsetzte ghöört under anderem d Verwaltig vom Vermööge us em Verchauf vom Huus zur Kräije, wo si mit em Zins drvo gmäinnützigi Instituzioone understütze.

## Kwelle
*Vorstadtgesellschaft zur Krähe uf «Zünfte und Gesellschaften der Stadt Basel», abgrüeft am 23.Dezämber 2012
* Die Vorstadtgesellschaft 'zur Krähe' in dr *Spale-Zytig* vom Juni 2009, S.5

## Litratuur
* Vorstadtgesellschaft zur Krähe - Basel: *600 Jahre E. Vorstadtgesellschaft zur Krähe in der Spalenvorstadt zu Basel: 1399 - 1999*; Festschrift, 1999
* Vorstadtgesellschaft zur Krähe - Basel: *Dokumentensammlung*. 1952
*Adolf Amsler-Leuthold: *Die Vorstadtgesellschaft zur Krähe*, 1939

## Weblingg
* Reglement über die Organisation der Vorstadtgesellschaften Grossbasels (Vorstadtordnung)
Silvester

**Silveschter** oder **Altjohr** isch e Uusdruck fir dr 31. Dezämber, dr letscht Dag im Johr. Noch em remisch-katholische Hailigekaländer isch dr Papscht Silvester I. († 31. Dezämber 335) dr Hailig vum Dag. No Silveschter chunnt s Neijohr, dr 1. Jänner vum negschte Johr.

## Gschicht
Bi dr Römer isch urspringli dr 1. Merz dr Aafang vum Johr gsii. An däm Dag sin di hoche remische Beamte in ihri neie Ämter yygfiert wore. Ab em Johr 153 v. Chr. isch dää Wächsel zum 1. Jänner chuu un schließlig isch mit em Julianische Kaländer 46 v. Chr.au dr Aafang vum Johr uf dr 1. Jänner glait wore. 

Im chrischtlige Mittelalter isch dr Johreswächsel zerscht unterschidlig aagnuu wore, zmaischt an dr Wynäächte oder an Drechenig. Glychzytig mit dr gregoriánische Kaländerreform isch dr 31. Dezämber as letschte Dag vum Johr feschtgsetzt wore, ändgiltig anne 1691 dur dr Papscht Innozenz XII..

## Bruuchtum
Dr Silveschter isch e alte Loosdag, in e Huffe Bryych solle Glick un Verlauf vum negschte Johr vorhärgsait wore, z. B. dur Bleigieße, dur bstimmti Bretli, wu bache wäre, usw.

Am zwelfi znaacht lyte vu dr maischte Chilche alli Chilcheglocke s nei Johr yy, dr Johreswächsel wird mit Fyyrwärch gfyyrt. S wird mit Sekt aagstoße, mer winscht sich „e guets Neis“ oder „Proscht Neijohr“. Gässe wäre z. B. Neijoorsbrätschele.

In e Dail Gegnige gehn Neijohrssänger ume un singe Lieder, zum Dail scho am Nomittag, zum Dail zoobe. Doderfir chemme si derno Gschänk oder ebis z Drinken iber. Im Kanton Appezell gehen d Silveschterchlaus ume.

In dr zwoote Helfti vum 20. Johrhundert sin in vil Stedt Silveschterlaif ufchuu, z. B. z Berlin, z Frankfurt, z Berlin, z Stuegert usw. Dr Zürcher Silveschterlauf wird syt 1977 durgfiert, aber als scho Mitti Dezämber.

Im dytsche Färnseh wird syter anne 1972 an Silveschter d Sändig „Dinner for One“ uusgstrahlt, im Schwyzer Färnseh syter 1989.

## Literatur
* *Neujahr.* In: Eduard Hoffmann-Krayer; Hanns Baechtold-Staeubli: *Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens: Mauer- Pflugbrot*, Walter de Gruyter, 2002, ISBN 3110065940, ISBN 978-3110065947, Spalte 1021 ff.

## Weblink

* Idiotikon: Bd. III, 60 Nüw-Jâr, Bd. 7, 863 Silvëster.
OrangeCinema

**OrangeCinema** isch en Openair-Kino Veraastaltig, wo jedes Joor im Summer in de Schwizer Stedt Basel, Bärn, Gämf, Lausanne und Züri abghalte wird. Si het s erste Mol 1989 z Züri as *Kino&nbsp;am&nbsp;See* stattgfunde. 

E Zit lang het si *Philip Morris Openair-Kino* ghäisse, und isch 1991 uf Basel und Bärn, spööter au uf Gämf und Losann usdeent worde. Hüt isch s die grössti sonigi Veraastaltig in dr Schwiz. Sit 1999 häisst si noch iirem Hauptsponsor Orange OrangeCinema. D Openairs z Züri, Basel und Bärn wärde vo dr Firma Cinerent Open Air AG organisiert, die z Gämf und z Losann vo lokale Veraastalter. 

S OrangeCinema z Züri het 2007 48'552 Bsuecher ghaa und isch s grösste Openair-Kino in dr Schwiz. Es findet zwüsche Middi Juli und Middi August bim Zürihorn diräkt am Zürisee statt. Es het e Liinwand, wo 24,90 Meter bräit und 13,50 Meter hooch isch und öbbe 1'700 Sitzblätz, und verschiideni Gastronomiibedriib. S Brogramm umfasst Vorpremierene, aktuelli Kinofilm und Spezialööbe.

Z Basel findet s OrangeCinema in dr Reegle in de erste drei August-Wuche uf em Münsterblatz statt. Es isch mit er e20,50 Meter bräite und 11,34 Meter hooche Liinwand usgstattet und hett öbbe 1'500 Sitzblätz. 2007 het s bim OrangeCinema Basel 24'508 Bsuecher ghaa. 

Z Bärn findet s OrangeCinema mäistens zwüsche Ändi Juli und Ändi August uf dr Groosse Schanze im Bärner Stadtzentrum statt.  D Liinwand dört isch 22,10 Meter bräit und 12,10 Meter hooch und het öbbe 1'300 Sitzblätze. 2007 het s OrangeCinema Bärn 31'804 Zueschauer ghaa. 

## Weblingg
* Website vo OrangeCinema
Vorstadtgesellschaft zu den Drei Eidgenossen (Basel)

D **Vorstadtgsellschaft zu de Drei Äidgenosse** isch e Korporazioon in dr Steinevorstadt in dr Stadt Basel.
	
## Gschicht
### D Zumft zu Wääber erfüllt d Ufgoobe von ere Vorstadtgsellschaft
In dr „Stäine“ hän syyt je bsunders Wääber, Bläicher und Färber gschafft und gwoont. Dorum het Zumft zu Wääber Joorhunderti lang au d Ufgoobe von ere Vorstadtgsellschaft übernoo. 1584 sin ere entsprächend bäidi Ufgoobe in ere Urkunde bestäätigt worde. As Vorstadtgsellschaft het si sich um d Sittlichkäit, Rue und Ornig in iirer Vorstadt kümmeret, um d Stroosse- und Brunneornig, d Wäidrächt zwüschen em Birsig und em Dalbedych, wo au Hirte us dr Aeschevorstadt iir Vee gwäidet häi, und het s Fischverbot im Birsig duuregsetzt. Si isch für d Wach in dr Vorstadt verantwortlig gsi, für d Bekämpfig vo Bränd und vo Hoochwasser im Birsig und het in Schmää- und Schlaaghändel grichdet.

### D Gründig vo dr Vorstadtgsellschaft
1757 het s dr Zumft glängt, sich die ganz Zit mit Sache müesse abzgee, wo nid d Aagläägehäit von ere Zumft sige. Si het dorum vom Root verlangt, ass e Vorstadtgsellschaft gründet wurd, wo alli die Gschäft würd uf sich nee.

Ass die Gsellschaft dr Naame «zu de Drei Äidgenosse» aagnoo het, cha mä mit em Patriotismus vo dr Ufkläärig im 18. Joorhundert erklääre. Im Summer 1757 isch dr erst Vorstadtmäister in dr Stäine iigfüert worde. Aber scho zwäi Generazioone spööter het d Vorstadtgsellschaft in dr helvetische Revoluzioon alli iiri öffentlige Ufgoobe verloore wie die andere Basler Korporazioone au. 

D Vorstadtgsellschaft zu de Drei Äidgenosse isch isch denn vo 1760 aa bi dr Fasnacht im Zuug vo de Kwardier vo Drei Äidgenosse verdräte worde, wo dr Gryff vo dr Zumft zu Wääber, wo bis denn mitmarschiert isch, abglööst häi.
## D Gsellschaft hüte
Hüte bestoot si, wie alli andere Basler Vorstadtgsellschaft au, nume no us em siibechöpfige Vorstand und gniesst s Gasträcht in dr Stuube vo de Vorgsetzte vo dr E.E. Zumft zu Wääber in dr Stäinevorstadt 23, wo iir Wabbe näbe deene vo dr Zumft zu Wääber und dr Zumft zum Goldige Stärn an dr Fassade aagmacht isch. 

Mitgliid cha wärde, wär im innere oder üssere Bezirk vo dr Stäinevorstadt woont oder dört Grundbsitz het und au im Kanton Basel-Stadt woont, oder in dr Vorstadt sälber schafft.
D Mitgliider vom Vorstand wärde für säggs Joor gweelt. Dr Basler Bürgerroot isch d Ufsichtsbehörde und bi iim cha mä Waalvorschleeg iiräiche.

## Kwelle
* Vorstadtgesellschaft zu den Drei Eidgenossen uf .zuenfte-basel.ch
* Einweihung der renovierten Fassade des Zunfthauses E.E. Zunft zu Webern
* Basler Banner, Mai 2005

## Weblingg
* Reglement über die Organisation der Vorstadtgesellschaften Grossbasels (Vorstadtordnung)

## Fuessnoote
Zunft zu Brotbecken

**[[Basler_Korporationen#E.E.|E. E.]] Zumft zu Brootbeck** isch en öffentlig-rächtligi Korporazioon in dr Stadt Basel und äini vo fuffzää Basler Handwärkerzümft. Historisch isch si e Veräinigung vo de Beckermäister gsi. Hüt isch si offe für alli Bruefsständ. D Zumftstuube isch an dr Hoochstrooss 86 z Basel.

## Gschicht
D Zumft zu Brootbeck isch vor 1256 gründet worde und 1262 het dr Basler Bischof Heinrich vo Nöijeburg de Zümft s Rächt gee, ass d Säggser vo jeedere Zumft iire äignige Zumftmäister wurde weele. 1413 häi d Brootbeck an dr Freije Strooss für 245 Gulde zwäi Hüüser kauft. Äini vo de Ufgoobe vo de Zümft isch d Wach uf dr Stadtmuure gsi. In dr Verordnig vom Root vom Joor 1415 über d Bewachig vo dr Stadtmuure  häi d Brootbeck zämme mit de Fischer, Gartner und Schifflüt dr Abschnitt vom Lueginsland (bim hütige Bernoullianum) bis zum Thomasdurm am Rhii zuedäilt überchoo. Mit em Basler Konzil het d Stadt e wirtschaftlige Ufschwung erläbt und d Zumft zu Brootbeck isch äini vo de riichste Zümft worde.

In dr helvetische Revoluzioon vo 1798 s d Zümft ufghoobe worde. Im Zumfthuus vo de Brootbeck si im Joor druf die revoluzionääre franzöösische Drubbe iikwardiert worde, wo iigmarschiert si. Mit dr Mediazioon häi d Zümft wider en wirtschaftligi Rolle ghaa, aber iiri politische Vorrächt häi si nüm zruggüberchoo. 1843 isch s Zumfthuus umbaut worde und 1895, wo die Freiji Strooss usbaut worden isch, het s dr Staat für 187'500 Franke kauft.
1943 isch d Zumft in s Huus vom Beckermäisterveräin am Koolebärg 27 iizooge und 1970 si d Brootbeck in s Huus vo de «Basler Begge» an dr Blauestrooss 45 züüglet. Hüte isch si an dr Hoochstrooss 86 dehäi.

## D Zumft hüte
Bi de Brootbeck het s hüte öbbe 230 Zumftbrüeder. D Zumft organisiert jeedes Joor e baar gselligi Aaläss, wie d Höck im Früelig und Herbst, Wandrige und as Höhepunkt s Zumftässe im Novämber.
 
## Weblingg
* Website vo dr Zumft
* Bordret bi dr Bürgergmäind Basel

## Litratuur
* Albert Bruckner: *Die Zunft zu Brotbecken in Basel: zur Siebenhundertjahrfeier*, Basel 1956 
* Zunft zu Brotbecken - Basel: *Dokumentensammlung. Zeitungsausschnitte*, Basel 1956 
* Emil Schaefer, Gustav Steiner, Willy Hiss: *E.E. Zunft zu Brotbecken Basel: zur Erinnerung an die 700-Jahr-Feier vom 29. Januar 1956*, Basel 1956
Schweizer Radio und Fernsehen

S **Schwizer Radio und Färnseh (SRF)** isch es öffentlichs Medieundernäme vo de Schwizer Radio- und Färnsehgsellschaft (SRG SSR) i de Schwiz.

## Gschicht
S Schwizer Radio (SR DRS) und s Schwiizer Färnseh (SF) sind sit em 1. Januar 2011 als Undernäme under em Name «Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)» zämegschlosse. Sit em 16. Dezember 2012 träteds au under em gliche Name uuf und händ drumm d Logo und d Website erneueret.

## Sänder / Programm
### Färnsehsänder
S Schwizer Radio und Färnseh betriibd drüü Färnsehsänder:
* SRF 1
* SRF zwei
* SRF info

### Radiosänder
Zum Underneme ghöred au folgendi sächs Radiosänder:
* Radio SRF 1
* Radio SRF 2 Kultur
* Radio SRF 3
* Radio SRF 4 News
* Radio SRF Virus
* Radio SRF Musikwelle

## Weblink

* Website vom Schwizer Radio und Fernseh (SRF)

## Fuessnote
Spalenberg

Dr Spaalebärg isch e Hüügel in dr Schwizer Stadt Basel und au dr Naame von ere Strooss uf däm Hüügel. Er lit linggs vom Birsig wisawii vom Münsterhüügel und isch Däil vo dr Groossbaasler Altstadt. Es het dört ängi middelalterligi Gässli, aber au Hüüser vo dr früenere Basler Ootwolee, de Ridder, wo sich im Spootmiddelalter uf em Bärg niidergloo häi. Dä Lüt wo dört woone, säit mä Spaalebärglemer.
## Gschicht

Dr Spaalebärg isch innerhalb vo dr Innere Stadtmuure glääge, wo im elfte Joorhundert vom Basler Bischof Burkhard vo Fenis baut worden isch. S Stadtdoor dörte isch dr Hauptiigang zur Stadt gsi, bis im 14. Joorhundert die Üsseri Stadtmuure baut worden isch. In dr Vorstadt dusse vor dr Muure häi sich allerhand äifachi Lüt und au Gsindel niiderglo, und d Vorstadt het nid grad dr best Ruef ghaa. Si isch denn im 14. Joorhundert ummuurt worde und s nöije Spaaledoor bestoot au hüte no und isch äins vo de schönste middelalterlige Stadtdoor überhaupt. D Lüt in dr Spaale häi sich öbbe zu dere Zit in dr Vorstadtgsellschaft zer Kräije zämmegschlosse, wo d Wach uf iirem Abschnitt vo dr Stadtmuure organisiert und anderi öffentligi Ufgoobe erfüllt het.

## D Strooss

Dr Spaalebärg isch e Verlengerig vo dr Schniidergass, foot öbbe achzig Meter über d Huetgass vom Määrtblatz ewägg aa und goot bis zum Petersgraabe, wo bis ins 19. Joorhundert s Innere Spaalestadtdoor gstande isch. S Theater Fauteuil isch am Spaalebärg 12 im Chäller vom Spaalehoof, wo uf dr Liste isch vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi. Vom Spaalebärg us chunnt mä dur d Spaalevorstadt zum bekannte Spaaledoor.

## Dr Naame
Mä wäiss nid genau, vo wo dr Naame Spaale chunnt. Die best Hüpothese isch, ass es vom Wort *spalon* vom latiinische *spalus* chunnt, wo vo 1231 im Gebiet vo Basel für Palisaade brucht worden isch. Noch däm weer d Spaale scho denn mit ere Palisaade gschützt gsi.

## Fuessnoote
Vorstadtgesellschaft zum Hohen Dolder (Basel)

D **Vorstadtgsellschaft zum Hooche Dolder** isch e Korporazioon in dr Dalbevorstadt in dr Stadt Basel und zelt zu de Baasler Kulturgüeter, wo für d Regioon vo Bedütig si.
	
## Gschicht
Bis ins 13. Joorhundert häi d Iiwooner vo dr Dalbevorstadt under em Schutz vom Dalbe-Kloster gläbt und häi dorum dr Stadt Basel käini Dienst müesse läiste. Dr Brobst vom Kloster isch iire Grichtsheer gsi und het d Beamte vo dr Gmäind ernennt. Fümf Äinigsmäister häi sich landwirtschaftligi Aagläägehäite kümmeret: s Wäide, d Wiilääsi, s Bstelle vom Zuchtmuuni und so witer. Es het fümf Füürbschauer gee, wo Bränd hätte sölle verhüete und und fümf Gschäidslüt, wo für d Gränze verantwortlig gsi si.

Wo d Stadt 1383 d Dalbevorstadt übernoo het, si die Beamte vom Kloster im Dienst vo dr Vorstadtgsellschaft gstande, wo d Müller und anderi im Dalbeloch, die sogenannte Lüt under em Bärg, no zur Zit vom Brobst gründet häi. Si het im «Huus zem Esel» e Drinkstuube gha und das isch au iire Gsellschaftsnaame gsi. D Handwärker, wo uf em ‹Bärg› dehäi gsi si, häi sich dere Gsellschaft aagschlosse.

Im 15.Joorhundert het dr Root d Gründig von ere Korporazioon in dr Dalbevorstadt beschlosse.  D Gsellschaft het dr «Lindedurm» am Müülibärg in dr Nööchi vom Rhiiufer überchoo. Si het aber nid dr Naame vo iirem Huus übernoo, sondern het die alti Bezäichnig «Gsellschaft zum Esel» non e baar Joorhundert bhalte. 1492 isch iiri Stuube aabebrennt, und si isch ins Huus zum Hooche Dolder züüglet, wo früener emol dr Familie zum Tolde ghöört und vo deene si Naame überchoo het. Zerst het si s gmietet, aber scho 1503 het si s für 80 Pfund kauft. Zum s Gäld ufdriibe, het dr Root alli Huusbsitzer und Mieter verpflichtet öbbis z zaale. Vo 1545 bis 1547 isch s Huus saniert worde. Dr Kunstmooler Maximilian Wischack us Schaffuuse het uf dr Ostwand im Saal im erste Stock drei Szeene gmoolt: dr Öpfelschuss, dr Rütlischwur und dr Sprung vom Tell. Das Fresko isch villicht die eltisti Daarstellig vom äidgenössische Gründigsmüthos.

## D Gsellschaft hüte
Wie die andere Vorstadtgsellschafte bestoot dr Hoochi Dolder au nume useme siibechöpfige Vorstand, äi Vorstadtmäister und säggs Mitmäister, wo die Scharsche häi: Statthalter, Schriiber, Seckelmäister, Bannerheer, Bauheer und Stuubemäister. D Ufgoob vo dr Gsellschaft bestoot vor allem din, s Gsellschaftshuus «zum Hohen Dolder» an dr Dalbe-Vorstadt 35 z Basel in Stand z halte.

## Kwelle
* Vorstadtgesellschaft zum Hohen Dolder uf .zuenfte-basel.ch
* Das Haus zum hohen Dolder uf altbasel.ch
## Litratuur
* René Teuteberg: *Vorstadtgesellschaft zum hohen Dolder*, Basel 1992
* Adolf Amsler-Leuthold: *Anfänge und definitive Gestaltung der Vorstadtgesellschaft zum Hohen Dolder*, Basel 1941
* Paul Koelner: *Aus der Gerichtspraxis der Vorstadtgesellschaft zum Hohen Dolder in Basel*, Helbing & Lichtenhahn 1942
* Vorstadtgesellschaft zum Hohen Dolder: *Vorstadgesellschaft zum Hohen Dolder - Basel: Dokumentensammlung. Zeitungsausschnitte*, Basel 1944
## Fuessnoote

## Weblingg
* Reglement über die Organisation der Vorstadtgesellschaften Grossbasels (Vorstadtordnung)
Winfried Bertsch

Dr **Winfried Bertsch** (* 17. Oktoower 1937 in Lichteni im Landkreis Raschti z Bade-Wirttebärg (Ditschlond; † 26. Juni 2025) ) isch en Autor gsin, wu sich zum Ziil gsetzt hät, d'oberrhinalemannisch Mundart un Ortsgschicht vun Lichteni z pfläge un mit Bilderli z erhalte.

## Lawe
Ufgwagse rund um d alt Schmidd, as Suhn vun dr Schmidd-Haase im Neudoerfl, isch er uf d Schuel in Lichteni un d Berufsschuel in Bihl gange. Speter hät er d' Uusbildung zum technische Zeichner in Heidelbärg gmacht. Er hät als erfolgricher selbständiger Versicherer gschafft und vill Litt in de Region kenneglernt. Dr Winfried Bertsch hät mit sinnre elsässische Frau Jeanne zwei Kinder un zwei Enkelkinder ghaa.

## Engagement, Bruchtum un Mundart
In dr Region isch dr Bertsch als *S’Schmiddhaase Winfried* bekannt wore dur sin Engagement fir s draditionäll Bruchtum un fir dr alemannisch Dialäkt, sinne Muettersproch. Er hät ehreammtli in dr Kontakt-Gruppe *Bürger-DOW* gschafft, wu er uff d'umweltregionale Aspekte vum Chemiewerk von DOW Chemical im elsässische Drösem uf dr ändere Sitte vum Rhin guggt. Bsunders aktiv isch er im Vereinslebe vun dr Stadt gsin. Sitt 1957 hätt er Funktione im mit rund 800 Mitgliider greschte regionale Verein ghaa, em Turnverein 1864 Lichteni (do ghert awer äu Tennis, Tischtennis, Film & Foto etc. dezue). Vun 1976 bis 1994 isch er Vorstand gsin un hätt zum Beispiel dr Bau vum große Vereinsheim 1992 mitorganisiert. Sitt dem isch er Ehrevorstand gsin un hät sitt 1977 au dr groß regional Fasnetsumzug angfiert, wu er ins Lawe grüefe hät.

## Schrifte
* *Des geht uf ke Kuehhutt – Alemannische Mundart von s Schmiddhaase Winfried.* Hrsg. von Matthias Bertsch. Eigenverlag, Lichtenau 2006.
* *Eine Reise ins alte Lichtenau. Ein historischer Bilderbogen mit alemannischen Geschichten. Mit zahlreichen Bildern von damals, früher und gestern aus allen Stadtteilen.* Hrsg. von Matthias Bertsch. Eigenverlag, Lichtenau 2011.

## Uszeichnunge
* Ehrenodel vum Turnverband (1986).
* Bürgermedaille der Stadt Lichtenau (2004) 

## Weblink
* dr Winfried Bertsch uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* D Geschicht vom Turnverein 1864 Lichteni

## Fueßnote
Spalenhof

Dr Spaalehoof isch e historischs Geböid am Spaalebärg 12 in dr Groossbasler Altstadt. Er isch äins vo de wichdigste brofaane Baudänkmööler in dr Stadt, und stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kantoon Basel-Stadt, wo nazionaali Bedütig häi. In sim Chäller befindet sich s Theater Fauteuil.
## Gschicht
Im Hoochmittelalter si d Hüüser no us Holz baut gsi, bis mä im Spootmiddelalter mit Stäi het afo schaffe und us deere Zit stammt dr Spaalehoof. Dr ursprünglig Bau, wo 1247 zum erste Mol erwäänt worden isch, isch e chli witer hinde gstande as s Huus, wo hüte am Spaalebärg 12 isch. Es het zwäi Stöck ghaa, meereri Iigäng und romanischi Rundboogefänster. In dr Site zum Spaalebärg aane isch e groosses Rundboogedoor gsii. Wil s Huus am ene Abhang stoot, het mä s uf ere ufgschüttete Terasse baut, wo mit Muure befestigt worde isch.

Vo 1362 aa isch s Huus as "Schürlinkeller" bezäichnet worde. Dr Heinrich vo Ramstäi, wo 1428 bim ene Durnier uf em Münsterblatz im ene Zwäikampf gege dr spanisch Ridder Juan de Merlo kämpft het, isch do dehäim gsi. Im 15. und 16. Joorhundert isch s zum Sitz vo riiche Kauflüt usbaut worde. 1564 isch s im Bsitz vom Bürgermäister Kaspar Krug gsi und isch zum Stammhuus vo sinere Familie worde. Öbbe zu deere Zit isch d Kaisersaaldecki im erste Stock gmoolt worde, wo erst grad widerentdeckt worden isch. D Wandmoolerei mit dr Justitia stammt us dr 2. Helfti vom 16. Joorhundert. 1678 isch s Vorderhuus vom Bürgermeister Johann Ludwig Krug-Wettstein umbaut worde. S Ändi vo dr Residänz vo de Krugs im Spaalehoof isch denn non e Zitli ewägg gsi, aber 1732 het en dr Chläibasler Emanuel Schnell gerbt.

Dr ursprünglig Chäller isch sibzää Meter lang und elf Meter bräit und het e donneförmige Voorruum. Um 1800 het mä under däm erste Chäller e zwäite mit eme Gwölb baut.

Bis 1956 isch dr Spaalehoof in Brivaatbsitz gsi, und isch in däm Joor vom Staat übernoo worde. Im Joor druf isch im undere Chäller s Theater Fauteuil iigrichdet worde.

## Bildli

File:Spalenhof Hauptfassade.jpg|D Hauptfassaade vom Spaalehoof
File:Spalenhof Innenhof 1.jpg|Dr Innehoof vom Spaalehoof

## Kwelle
* Der Spalenhof uf altbasel.ch, abgrüeft am 28.12.2012
## Fuessnoote
Markthalle Basel

D **Määrthalle [[Basel]]** (au Groossmäärthalle) isch 1929 baut und bis 2004 as Grossistemäärt brucht worde.

Grad näbe dr Määrthalle het mä zur gliiche Zit e zwölfstöckige Durm mit Woonige baut.

## s Geböid as Määrthalle
S Schaalegwölb vo dr achteggige Kupple het e Spannwiti vo 60 Meter, e Dicki vo acht Santimeter und d Form vo Zükloid.

Dr Entwurf vo dr Määrthalle Basel stammt vom Archidekduurbüro Gönner & Rhynner. D Züblin AG het sä noch de Blään und Berächnige vom Franz Dischinger und Ulrich Finsterwalder vo dr Dyckerhoff & Widmann AG usgfüert. Wo si eröffnet worden isch, isch d Määrthalle dr drittgrössti Kupplebau uf dr Wält gsi. Hüte stoot s Geböid under Dänkmolschutz.

## dr Umbau zum Gschäftszentrum
In de Joor 2009 bis 2011 isch d Määrthalle umbaut und saniert worde. Uf zwäi Stöck git s Flechene für Modegschäft, Gastronomii, e Bärgsport- und e Kompiutergschäft; under dr Kupple finde mänggisch Veraastaltige statt. 

## Litratuur
* 
* Thomas Lutz: *Neue Inhalte für ein städtisches Wahrzeichen der Moderne: das erneuerte Gebäudeensemble der Markthalle, Viaduktstrasse, Innere Margarethenstrasse, Steinentorberg*. In: Kantonale Denkmalpflege Basel-Stadt (Hrsg.): Jahresbericht, Basel 2011, S. 50–51.
* Dominik Weiss, Tomaž Ulaga: *Auf Zahnstochern*. In: tec21, Jg. 136, Nr. 35, 2010, S. 38–42.
* Gustav Adolf Wanner: *50 Jahre Markthalle 1929 - 1979*. Markthallen AG, Basel 1979.
* Günter Günschel: *Große Konstrukteure 1 Freyssinet, Maillart, Dischinger, Finsterwalder.* Ullstein, Berlin 1966.
* Josef Braun et al.: *Denkschrift anlässlich der Vollendung und Einweihung der Gross-Markthalle Basel*. C.J. Wunderlin, Basel 1929.

## Weblingg
* 
* Website vo dr nöije Määrthalle Basel

## Kwelle
Stadion Schützenmatte

S **Stadion Schützematte** isch e Sportstadion  mit ere Aalaag für Liichtathletik im Bachlättekwardier z Basel. Es isch s Häimstadion vom BSC Old Boys Basel und bildet zämme mit de Raase- und Dennisblätz dr westligi Däil vom Sportareal Schützematte. D Zueschauerkapazidäät bedräit öbbe 8'000 (6'000 Stand- und 2'000 Sitzblätz), cha aber bis zu 12'000 Blätz ufgstockt wärde.

Wo s Joggeli Stadion vo 1998 bis 2001 nöi baut worden isch, isch d Schützematte s temporääri Häimstadion vom FC Basel gsi.

## Weblingg
* stades.ch: Bildergalerii (franzöösisch)

## Fuessnoote
Stein SG

**Stai** (vo 1951 bis 1994 häts offiziell *Stein (Toggenburg)* ghaisse) isch es Dorf im Toggeborg im Kanton Sanggalle i de Schwiz.
Bis Endi 2012 isch Stai e sälbständigi politischi Gmaind gsi. Uf de 1. Januar 2013 hät Stai mit de Gmaind Nesslau-Chrummenau zur nöije Gmaind Nesslau fusioniert.

## Geografii

S Gebiet vo de ehemolige Gmaind hät e Flächi vo 12,24 km² und 374 Iiwohner (per 31. Dezember 2011) gha. Durs Dorf füüsst d Thur, wo e chli underhalb vom Dorf d Wissthur uufninnt. Aine vo de högschte Bärg isch de Neueralpspitz (1'815 m) uf de Gränze zu Alt St. Johann, im Sunnehalb vom Dorf gläge.

D Hoptstrooss 16 (Wattwil-Wildhuus) dorquärt s Gebiet vo Norde noch Süde und wägslet zmitzt im Dorf uf di ander Site vo de Thur. Uf däre Strecki fahrt regelmässig s Postauto. S nögscht Dorf flussufwärts isch Starchebach, abwärts chunnt Nesslau.

## Gschicht
Näbscht de Gmaindsfusion uf Aafang 2013 isch de Dorfbrand Endi März 1947 e iischnidens Eraigniss gsi. Dozmol sind wägem trochne Früeligswätter und em Föhn, wo bloose hät, mängs Huus und mänge Stall abeprännt. Mänsche send zom Glück käni umchoo, aber nöd alli Tier hät me me rächtzitig usi loo chöne.

## Sport
Bis im Winter 2000/01 häts en Schilift bim Eggli gha, südlich vom Dorf (Geissboden bis Stigenrain). Me cha aber immer no Schiituure im Gebiet mache. Beliebt för da isch de Stockberg (1'782 m) im Norde vom Dorf.
Im Sommer gits verschidnigi Wanderwäg uf diwärsi Bärg ufi. De Thur entlang füert gmüetlich de *Thurwanderweg* vo Wildhuus bis uf Wil abi.

## Weblink

* 
* Bilder vom Dorfbrand im März 1947
Schützenmatte

D **Schützematte** isch e groosses Sportareaal in dr schwizerische Stadt Basel.

## wo si isch
Es befindet sich im Bachlätte-Kwardier, an dr Gränze zum Gotthälf-Kwardier und zum Ring-Kwardier. Es wird begränzt dur s Schützehuus, dr Bundesblatz und die bäide Hauptstroosse Nöibaadstrooss und General-Guisan-Strooss.

D Schützematte isch in zwäi Areaal iidäilt: Dr östligi Däil bestoot us em Schützemattpark, eme öffentlige Freizit- und Sportpark mit ere groosse Matte, Böim zringsum und eme Restorant (e Bawillion, wo früener emol abebrennt isch). Im westlige Däil si s Stadion Schützematte, wo s Häimstadion vom BSC Old Boys Basel isch, und witeri Sportblätz für Liichtathletik, Schutte und Dennis. Zwüsche de bäide Areaal goot d Brennerstrooss duure.

## was dört bassiert isch
D Schützematte isch für sportligi Aktividääte scho im 15. Joorhundert brucht worde, wo s Gebiet vo dr Gsellschaft vo de Füürschütze as Schiessblatz zum Büggseschiesse brucht worde isch. Die Schiessveraastaltige häi mit dr Zit festligi Züüg überchoo, und eso het sich d Schützematte au zum ene dradizionelle Festblatz entwicklet. Under anderem het dört 1827 s Äidgenössische Eer- und Freischiesse stattgfunde, 1844 s Äidgenössische Schützefest und d 400-Joor Fiir vo dr Schlacht vo St. Jakob, 1879 s Äidgenössische Schützefest, 1886 s Äidgenössische Durnfest, 1909 s Äidgenössische Muusigfest und im Joor 1912 s Äidgenössische Durnfest.

D Schützematte isch in de Joor 1875/76 an d Iiwoonergmäind choo und 1899 het mä e nöije Schiessstand am Allschwiler Weijer ufdoo und das isch s Ändi gsi vo dr Gschicht vo dr Schützematte as Schiessblatz. S Areaal isch vo denn aa für verschidnigi sportligi und kulturelli Zwäck brucht worde.

Am 26. Juli 1913 isch der Flugpionier Oskar Bider nach eme Flug über d Alpe uf der Schützematte glandet.

## Weblingg
* Geschichte der Schützenmatte auf altbasel.ch
Pruntrutermatte

D **Pruntrutermatte** isch e Park- und Sportaalaag in dr schwizerische Stadt Basel.

## Laag
D Aalaag befindet sich im Stadtdäil Gundeldinge uf eme Hüügel. Im Süüde isch s Doorebachwiadukt und dr Margarethehüügel. Im Weste befindet sich am andere Ufer vom Birsig dr Basler Zolli. Dr Naame vo dr Matte chunnt vo dr Pruntruterstrooss, wo östlig von ere isch und wo uf Pruntrut goot, em Hauptort vo dr Region Elsgau im Kanton Jura. Die Strooss isch 1877 am westlige Rand vom nöije Gundeldinger Kwardier baut worde. Offiziell häisst d Pruntrutermatte erst sit 1990 eso.

## Nutzig
D Aalaag isch 1892 und 1901 dr Schaublatz vo de bäide Basler Festspiill vom Hans Hueber gsi.  Zur Erinnerig an en het 1930 die nöiji Strooss nääbedraa dr Naame Hans Hueber-Strooss überchoo. In jüngerer Zit isch dr Blatz vor allem für Sportaaläss brucht worde: Vo 1975 bis 1982 und wider sit 2007 isch d Pruntrutermatte d Häimstett vom Rugby Football Club Basel. Au d Schwizer Rugby-Union-Nazionalmannschaft spiilt do reegelmäässig Länderspiil. Au dr American Football-Veräin Basel Meanmachine, wo 2008 gründet worde isch, spiilt sini Häimspiil uf dr Pruntrutermatte, sit d Gladiators beider Basel in dr Rankhof umzooge si.

D Pruntrutermatte het no e Spiilblatz und e Joggingbaan und wird für verschiideni Brivataaläss und Fuessball-Grümpeldurnier brucht, zum Bischbil für s *Basler Kulturgrümpeli*, wo sit 2006 jeedes Joor im Herbst stattfindet.

## Weblingg
* Über d Pruntrutermatte bim Erziehungsdepartemänt vo Basel-Stadt
Basilisken-Brunnen

As **Basiliske-Brunne** bezäichnet mä grüeni Brünne mit eme Basilisk druf in dr Schwizer Stadt Basel, wo s e Hufe von ene in dr ganze Stadt git.

In de 1880er Joor isch z Basel e Wettbewärb für e Stadtbrunne usgschriibe worde und 1884 het dr Wilhelm Bubeck, wo denn Diräkter vo dr Basler Gwärbschuel gsi isch, dä Wettbewärb mit em Basilisk, wo dr Basler Schildhalter isch, gwunne. Druf het mä nüünzää Basiliske-Brünne in dr Stadt ufgstellt und spööter no di no si no drissig drzue choo. E baar si wider verschwunde, so dass es hüte no öbbe drissig sonigi Brünne in dr Stadt Basel git.

Alli Basiliske-Brünne si gegen e Rhii grichdet, usser de Brünne uf dr Chläibasler Site, wisawii vom Münster. Dr Grunde isch, dass d Turiste won e Foti vom Münster mache, nit d Hindersite vom Brunne uf em Bild häi, sondern die vorderi.

Äine vo de Basiliskebrunne, dä an dr Augustinergass, stoot under Dänggmolschutz und zelt as e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.
## Beschriibig
Dr Basilisk mit em Stadtwabbe isch us Bronse und dr Räst us Gussiise gmacht. S Wasser chunnt us em Muul vom Basilisk und fliesst in e runds Becki, wo ussenooche mit verschidnige Muster verziert isch. Dr Stockfuess het d Form von ere Urne. Unden am Fuess befindet sich e chliises Drinkschäleli für d Hünd (oder anderi Dier).

## Basiliske-Brünne in andere Stedt
D Stadt Basel het iire Partnerstedt mänggisch en originals Basiliske-Brünneli gschänkt, und eso cha mä sä in de letschte Joor au in andere Stedt finde. Sogar im Zentrum vo dr Stadt Züri - wo jo mit dr Stadt Basel zwar äng verbunde aber nit genau befründet isch - stoot sit 1983 e Basiliskebrunne. Witeri Brünne het s in verschiidene Stedt im Elsass, in Süddütschland z Nöijeburg am Rhii und z Huuse im Wiisedaal, in dr Nordwestschwiz, z Shanghai und z Wien.

## Weblingg
* «Basiliskenbrunnen» uf altbasel.ch
* Brivaati Website über d Basler Basiliske
## Fuessnoote
Wenkerbogen von Opfingen

Wenker-Sätz vu Opfige

# Im Winter fliägä diä trugänä Bletter in der Luft rum.
# S’hært glî uf z’ schneiä, deno wird ’s Wätter wieder besser.
# duä Cholä in dä Ofä, daß d’Melch ball a z’chochä fangt.
# Dr guät ald Man isch midem Roß dur s Ihs brochä un in ’s chalt Wasser keit.
# Är esch vor viär oder segs Wuchä g’schtorbä.
# S’Fîr esch z schtark g’se, d Chuchä sen jo undä gans schwârz bränt.
# Är ißt d’ Eier nur ohne Salz un Pfäffer.
# d’ Fiäß di mer weh, i glaub i ha si durgloffä.
# Ii bî bi der Frau g’sê, un han er es g’said, un sê het g’said, sê will ’s au êhrer 
# I will ’s au nemi wêder duä!
# I schla der glî met em Chochleffel um d’ Ohrä, du Aff!
# Wo gosch hê, sollä mer met der goh?
# S’ en schlächti Zittä!
# Mi liäb Chind, blîb d’undä stoh, diä besä Gäns bissi di dod.
# Du hesch hett am mêschdä g’lärt, un besch artig gse, du därfscht frijär haim 
# Du besch nônig groß g’nuä um ä fläschä Wî usztrinkä, du muäsch z’ärst no 
# Gang, bisch so guät un sag ’s dîrä Schweschder, sê soll d’ Chlaider fêr euer 
# Hätschä duä d’chant! d’rnô wärs anders cho, un ’s dät besser um ä stôh.
# Wär het mer mî Chorb met Flaisch g’schtohlä?
# Är het so duä, als häddä si nä zuäm dreschä b’schdellt, si häns aber sälber 
# Wäm hett är diä nei G’schêcht verzellt?
# Mär muäß lutt schreiä, sunscht verstoht är is nitt.
# Mer sen miäd un hen dûrscht.
# Als mär geschdert zôbä z’ruck cho sen, do sen diä Andärä scho em Bett 
# der Schnee esch henicht bîniß lêgä blêbä, aber hett Môrgä esch är 
# Hinter unsrem Hûs stehn drei scheni Epfelbaimli met rodä Epfäli.
# Chen en är nett no ä Augäbleckli uff is wârdä, deno geh mär met ich.
# Ehr därfä nett so Chendereiä trîbä.
# Unsäri Bærg sen nett sæhr hoch, eiäri sen viil hæcher.
# Wiäviel Pfund Wûrscht un wiäviel Brôd wen ähr hâ?
# Ech värstohich nitt, ihr mên ä bizzäli ludder rêdä.
# Hän är kai Schdeckli wissi Seipfe fêr mê uff mîm Desch g’fundä?
# Sî Bruäder well se zwei schêni neiji Hîser en eirem Gârtä bauä.
# des Wôrt chunt von Hærzä!
# Des esch ræcht von enä.
# Was setzä dô fêr Vegäli obä uff däm Mîrli?
# Diä Bûrä hän fenf Ochsä un nîn Chiä un zelf Schêfli vor ’s Dôrf brocht, diä 
# D’ Litt sen hett alli dussä uf em Feld un mæijä.
# Gang numä, dä brûn Hund duät där nit (u bei Hund fast wie o)
# E bê metä Liddä do hendä eber d’ Maddä in d Frucht g’fâhrä.

Wörter:
# heiß
# nâi
# blâu
# grâu
# hauä
# Hand
# Hampf
# Helm
# Flachs
# er wachst
# Bäse
# Pflumä
# Briäf
# Hoft oder Hôf
# jung
# chrumm
# Sunndig
# Mendig
# Zischdig
# Mittwuch(ä)
# Dunschdig
# Friddig
# Samschdig
# elf
# fuffzeh
# sächzeh
# fuffzg
Grand Casino Basel

S **Grand Casino Basel** isch äins vo siibe A-Casinos in dr Schwiz. Es befindet sich im Santihanns grad an dr franzöösische Gränze.

## S Geböid
Bauheer und Bedriiber isch d *Airport Casino Basel AG*, wo Burckhardt und Partner dr Ufdraag gee het, s Casino z baue. Es isch 2003 fertig worde. Es het e kubische Baukörper mit ere zuenige, zwäischichtige Fassaade: Vor dr rote Wermidämmig isch im Abstand vo 8 cm en Ussehut us Glaas, wo s e roote Musterdruck druf het. LED-Lüüchtene im Zwüscheruum zwüsche dr Dämmig und em Glaas sorge z Nacht drfür, ass s Geböid schimmeret. Die äinzigi Öffnig vom Geböid isch dr Iigang, wo nid diräkt an dr Strooss lit.

Es het e Rezepzioon mit ere Iigangskontrolle, wo gsetzlig vorgschriibe isch, meereri groossi offnigi Spiilsääl und um die ume Rüüm für s Servis.  Dr oberirdischi vierstöckigi Kubus macht nume öbbe e Driddel vom ganze Bauwoluume us, dr Räscht isch underirdisch, fümf Stöck mit eme dreieggige Grundriss.

## Dr Überfall 2010
Am Sunndig am Morge, am 28. Merz 2010 isch s Grand Casino von ere Grubbe vo zää Manne, wo mit Maschinebistoole und Bistoole bewaffnet gsi si, überfalle worde. Si häi meereri 100'000 Franke gstoole. Es het zu deere Zit het s im Casino öbbe 600 Gest ghaa, d Röiber häi e baar Mol gschosse und e baar vo de Gest si liicht verletzt worde. D Dääter si nie gfasst worde.

## Litratuur
*Joachim Fischer: *Architektur neue Schweiz.* Berlin, Verlagshaus Braun, 2007. ISBN 978-3938780022

## Weblingg
*Website vom Grand Casino Basel
*Projektbeschriibig vo de Archidekte

## Fuessnoote
Bütschwil-Ganterschwil

**Bötschwil-Gantertschwil** (amtl. *Bütschwil-Ganterschwil*) isch e politeschi Gmaind im Toggeborg, Kanton Sanggalle i de Schwiz.

## Geografii
D Gmaind Bötschwil-Gantertschwil ghört zom Wahlchrais Toggeborg. Nochbergmainde send Lütischborg, Moslig, Wattwil, Liechtestaig, Oberhälfetschwil und Neckertal (bis Endi 2012 au Krinau).

S Dorf Bötschwil lit uf de lingge Site vo de Thur ond häd en Bahof a de Linie Wil-Wattwil vo de Südostbahn. S Dorf Gantertschwil lit uf de rächte Site vo de Thur, iibetted zwösche de Thur ond em Negger. Zur Gmaind ghört au no s Dorf Dietfurt, chli witer oben a de Thur, und d Wiiler Chängelbach, Zwisele und Grämige, wo früener ali zu Bötschwil ghört händ.

## Gschicht
D Gmaind isch uf de 1. Januar 2013 entstande, wel di bisherige Gmainde Bötschwil und Gantertschwil fusioniert händ.

## Bevölkerig

## Literatur
* Johann Holenstein: *Aus der Geschichte von Bütschwil.* Kalberer, 1979.

## Weblink

* d Website vo de politische Gmaind Bötschwil-Gantertschwil
* 
* 

## Fuessnoote
Strafanstalt Schällemätteli

D **Stroofaastalt Schällemätteli** isch e Gfängnis in dr Schwizer Stadt Basel gsi. Es isch vo 1864 bis 1977 as Gfängnis und vo 1982 bis 2004 as Undersuechigsgfängnis brucht worde.

## Dr Naame
Mä het die Gfangene uf de Fälder (*[[Alm (Bergweide)|Matte]]*) um s Gfängnis ume beschäfdigt und für zum verhindere, ass si wurde furtrenne, häi si wäärend dr Arbet e Glogge (Schälle) um e Hals dräit. Vo doo isch dr umgangssproochligi Naame *Schällemätteli* choo.

## S Bauwärk
D Stroofaastalt isch 1864 an dr Spiddalstrooss uf em Gländ vom früenere Baanhoof vo dr Elsässerbaan baut worde, wo die iire Baanhoof im Joor 1860 zum Zentralbaanhoof am Elisabethe-Bollwärk verläit het.

D Stadt Basel het für e Bau von dr Stroofaastalt e Wettbewärb usgschriibe, fuffzää häi mitgmacht und dr Robert Moser het dr erst Briis gwunne.

D Stroofaastalt het e kwadratischi Umfassigsmuure mit vier Wachhüüser in de Egge ghaa. In dr Middi isch dr Ufseherdrakt gstande mit dr Aastaltschille oobe druf. Vom Ufseherdrakt us het s drei T-förmigi Zälledrakt in drei Richdige ghaa. Eso häi d Ufseher die drei Zällegeböid liicht chönne überwache. Im vierte Flüügel isch s villenartige Verwaltigsgeböid gsi. Dr Moser het im gliiche Joor noch em gliiche Brinzip au d Stroofaastalt Länzburg baut.

Im Joor 1952 het mä s Schällemätteli im Innere umbaut.

Zwüsche 1977 und 1982 isch s Gfängnis nüme brucht worde, denn het mä s aber müesse reaktiviere.

Wil d Norme vo de 114 Zälle, wo jeedi nume öbbe fümf Kwadraatmeter grooss gsi isch, nit dr Öiropäische Menscherächtskonvenzioon entsprooche häi, het mä s Gfängnis Schällemätteli im Summer 2004 zuedo. Vo denn aa isch s leer gstande, usser wäärend dr Euro 08, wo mä s *Schällemätteli* as zuesätzligs Gfängnis für Hooligans brucht het.

## Dr Abbruch
S Geböid isch nit dänkmolgschützt gsi und isch 2009 abbroche worde. Uf em Gländ baut mä e nöis Biozentrum vo dr Uniwersidäät Basel, wo noch em Blaan 2017 söll eröffnet wärde.

## Literatur
*Dorothee Huber: *Architekturführer Basel*, Architekturmuseum Basel, 1993 ISBN 3-905065-22-3
*Tilo Richter: ''Erst Dampfrösser, dann Knastbrüder, bald Studiosi.'' In: *ProgrammZeitung Basel.* Januar 2011, S. 24 f. Abgerufen am 2. April 2011.

## Weblingg
*D Stroofaastalt Schällemätteli in Bilder

## Fuessnoote
Bözberg

**Bözberg** bedüütet:

* Bözbergpass, en Passübergang im Aargau
* Bözberglinie, en Iisebahnlinie mit eme Dunäll, wo under em Bözberg dure goot
* Bözbergtunnel, es Autobahndunäll, wo au under em Bözberg dure goot

* Bözberg AG, e früeneri und sit em 1. Januar 2013 wider e aktuelli politischi Gmeind im Kanton Aargau, Schwiz

* Unterbözberg, en ehemoligi Aargauer Gmeind
* Oberbözberg, au en ehemoligi Aargauer Gmeind

* s *Ampt Bözbrg,* wo vor 1415 es Verwaltigsgebiet vo de Habsburger gsi isch, es hät de nördlich Teil vom hütige Bezirk Brugg umfasst
Top Secret Drum Corps

S **Top Secret Drum Corps** isch e Basler Drummlergrubbe (ängl. *[[Drum Corps]]*).

D Grubbe isch 1990 us dr Drummeldradizion vo dr Basler Fasnacht uusegwaggse. Iire Stiil isch vom amerikanische und schottische Drummle beiiflusst worde und ganz äigenartig. Charakteristisch für d TSDC isch iir schnälls und aaspruchsvolls Drummle, und visuelli Effekt, wie wenn si d Schleegel schongliere und sich zuegheije oder s stroboskopische Liecht, wo si iiri Drummle am Edinburgh Tattoo vo 2012 vo inne belüchdet häi drmit. In de Medie wird si as äini vo de füerende Drummelgrubbe uf dr ganze Wält bezäichnet.

S Top Secret Drum Corps isch reegelmäässig an internazionale Veraastaltige drbii, wie am Basel Tattoo, am Edinburgh Military Tattoo, wo si äini vo de erste nid militäärische Grubbe gsi isch, oder am Berlin Tattoo.

## D Mitgliider
D Mitgliider vo dr Grubbe si nid brofessionelli Musiker, und üebe jeede Daag in iirer Freizit. Wil s Drummle uf ere internazionaale Eebeni d Drummler rasch verschlisst, änderet sich d Zämmesetzig vom Corps die ganz Zit.

## Weblingg

* Offizielli Website
* Top Secret Drum Corps Iidraag uf drummerworld.com

## Fuessnoote
Sarganserland

**Sargaaserland** isch di südlichscht Regioo im Kantoo Sanggalle und hät de Name vom historische Städtli Sargaas, wo vome markante Schloss öberraagt werd. D Regioo isch praktisch dekigsgliich mit em Waalchrais Sarganserland. Si isch au mee oder minder idäntisch mit em *Sanggaller Oberland*, au wänn dä Begriff echli verschide pruucht wird.

## Gschicht

S Sargaaserland isch e historisch gwachsni Kulturregioo mit aigne Identität. Maasgeblich do deför isch d Zueghörigkait zu de ehemolige Grofschaft Sargaas (13.–15. Johrhundert) respektiv zu de aidgenössische Landvogtai Sargaas als Gmaini Herrschaft vo de alte Aidgenosseschaft (15.–18. Johrhundert).

1803 isch denn s Sargaaserland zum nöi gründete Kantoo Sanggale cho. S Sargaaserland isch bis hüt e aigeständigi, politisch, wirtschaftlich und kulturell starchi Regioo vom Kantoo.

## Geografii
Im Nordoschte vom Sargaaserland bilded de Rhii d Gränze zom Förschtetum Liechtestai und zu de Bündner Herrschaft. Im Weschte ghört en Tail vom Walesee au zur Regioo. D Seez, wo us em Wiisstannetal chunnt, isch noch de Tamina de längscht Fluss im Sargaaserland. Mels, mit 139,16 Kwadratkilometer di flächemässig gröscht Gmaind vom Kantoo Sanggalle, und de Ringelspitz (), de högscht Bärg vom Kantoo, sind au i däre Regioo.

Bad Ragaz, en Kurort mit Thermalbäder, lit am Iigang zur Taminaschlucht, wo es Naturerläbnis isch. Im Calfeisetal, ame Sitetal vom Taminatal, isch de Stausee *Gigerwald*. Hine am See lit Sankt Martin, e alti Walsersidlig.

## Turismus
Vil Turischte chömed is Sargaaserland wägem historische Städtli Sargaas mit em Schloss, em Bäderort Ragaz, de Taminaschlucht mit em alte Bad Pfäfers, de ehemolige Chlostercherche z Pfäfers obe und wägem Schaubärgwärch im Gonze, wo me früender Iseärz abbaut hät. D Taminabrugg isch eini vo de gröschte Brugge vo dr Schwiiz. Dänn lokd natürli au d Bärgwält i de Regioo im Sommer zum go Wandere oder Baike. Im Winter sind d Schiigebiet am Pizol und i de Flumserbärg s Ziil vo Turischte und Feriegäscht.

## Medie
Im Sargaaserland gits s Printmedium Sarganserländer wia au s Radio FM1, wo us em ehimolige Radio Ri und Radio Aktuell entstande isch.

## Literatur
* Mathias Bugg: *Sarganserland.* In: *Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein.* Vaduz/Zürich 2013, Band 2, S.&nbsp;810
* 
* Werner Manz: *Volksbrauch und Volksglaube des Sarganserlandes*, in: Schriften der Schweizerischen Gesellschaft für Volkskunde, Basel, Band 12, (1916)
* Werner Manz: *Beiträge zur Ethnographie des Sarganserlandes*, in: Jahresberichte der Geographisch-Ethnographischen Gesellschaft in Zürich, Band 13 (1912–1913), S. 13–160 (Digitalisat)

## Weblink

* Spure vo de Vergangehait im Sarganserland uf sarganserland-walensee.ch
* Lourdesgrotte im Sarganserland uf sarganserland-walensee.ch
* Sargans Tourismus – Informazione zur (Ferie-)Regioo Sargans und zum Heidiland uf sargans-tourismus.ch
St. Chrischona

D Chille **St. Chrischona** stoot uf em St. Chrischona Bärg im Kanton Basel-Stadt.

## D Legände
Dr Legände nooch goot St. Chrischona uf drei Schwestere, d Ottilie, d Chrischona und d Margarethe zrugg. Jeedi häig uf äim vo de drei Hüügel in dr Umgääbig vo Baasel e Chille baut, und vo jeedere Chille us het mä die andere bäide chönne gsee. Vo St. Chrischona z Bettige gseet mä also St. Ottilie im dütsche Ort Düllige und St. Margarethe z Binnige.

Bis zur Reformazioon isch St. Chrischona e Wallfaartsort gsi.

## S Geböid
Die ersti Chille isch um 700 baut und im 9./10. Joorhundert erwiteret worde. S hütige Geböid isch im 15. Joorhundert entstande, dr Westdurm 1450–1460 und am Aafang vom 16. Joorhundert dr Chor (1503–1509) und s Schiff (1513–1516). Wäärend em Drissigjöörige Chrieg isch d Chille vo schwedische Druppe gschändet und blünderet worde. Si isch denn immer mee vernoochlässigt worde und 1818 het mä sä sogar as Stall brucht. 1839 het dr Christian Friedrich Spittler d Erlaubnis überchoo, d Chille z renoviere, und in dr Sakristei isch 1840 d Pilgermission St. Chrischona gründet worde, wo s au hüte no git.

## Weblingg

* St. Chrischona uf altbasel.ch
St. Chrischona (Berg)

Dr **Chrischona** isch e Bärg im Kanton Basel-Stadt und die westligsti und dritthöggsti Erheebig vom Dinggelbärg. Er lit in dr Gmäind Bettige an dr Gränze zu Dütschland. Dr höggst Punkt lit uf  Vo doo us het mä bi klaarem Wätter e gueti Ussicht uf die Oberrhiinischi Diefebeni mit dr Agglomerazioon Baasel, d Jurachettene und d Alpe vo dr Jungfrau bis zum Säntis.

Dr Bärg bestoot us Schichte vo Keuper und Muschlechalch us dr Trias vor 210 Millioone Joor, dr Spitz isch us dr Zit vom Jura vor 170 Millioone Joor. D Kwelle uf dr südlige Site vom Chrischona entspringe in dr Keuperschicht. Dr Rustelbach nimmt s Wasser vo fast alle Kwelle uf und het dr Keuper abdräit bis uf e Muschlechalch.

Uf em Bärg stoot d St. Chrischona Chille und dr Färnseedurm St. Chrischona, wo 250 Meter hooch isch und wo mä vo witem cha gsee.
Uf em Spitz vom Bärg isch e Restorant.

## Weblink

## Fuessnoote