open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neubabylonisches Reich

S **Nöibabyloonische Riich** (au *spootbabyloonischs Riich* und *Chaldääerriich*) isch e Groossriich in dr spootbabyloonische Zit gsi, wo vo 626 bis 539 v. d. Z. existiert het. De Köönig vo däm Riich säit mä vilmol *[[Chaldäer]]*, au wenn si s sälber nid eso gmacht häi. D Häärkumft vo de nöibabyloonische Herrscher het mä bis hüt nonig uusegfunde. S Riich isch 539&nbsp;v.&nbsp;d. Z. undergange, wo Babyloonie vo de Achämeniide, wo s Altpersische Riich gründet häi, underworfe worde isch.

## Gschicht
S Riich isch vom Nabopolassar gründet worde, wo vo 614 bis 610 v. d. Z. Assüürie erooberet het. Si Noochfolger Nebukadnezar II. (605–562 v. d. Z.) het mit de üüblige Methoode (d Zerstöörig vo wite Rüüm und d Verschleppig vo Iiwooner) d Chläistaate in Süürie und dr Levante underworfe. Si Aasee in dr domoolige Wält isch so grooss gsi, dass er zwüsche verfindete Stämm as Friidenstifter het chönne fungiere. Si Soon Amel-Marduk het e konsolidierts Riich gerbt, isch aber scho zwäi Joor druf vo Ufstandische döödet worde. Dr babyloonisch Generaal Neriglissar het druf dr Droon bestiige. Er isch 555 v. d. Z. vom Nabonid, wo vo assüürischer Abstammig gsi isch, gstürzt worde. Dä het aber d Briesterschaft gege sich gha und het in s Exil müesse. Won er gmerkt hat, ass d Perser immer mee Iifluss in Babylon überchömme, isch er zrugg, aber in ere churze Schlacht häi d Perser iin besigt und si am 6. Oktober 539 v. d. Z. kampflos in Babylon iimarschiert, was s Ändi vom Nöibabyloonische Riich bedütet het.

## Kwelle
Dr Ardikel «Neubabylonisches Reich» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* H. D. Baker: *Degrees of freedom: slavery in mid-first millennium BC Babylonia*; in: *World Archaeology*, Bd. 33,1 (2001), S. 18–26.
* M. Jursa: *Die Landwirtschaft in Sippar in neubabylonischer Zeit*; Archiv für Orientforschung Beiheft 25, 1995.
Graf

**Graaf** oder **Groof**, wiiblig **Grääfin** oder **Grööfin**, isch en Aadelsdiddel, wo s in de mäiste öiropääische Länder gee het.

## Worthäärkumft
Die althoochdütsche Forme *grafio* und *gravo* stamme woorschinlig über s middellatiinische *graffio* vom büzantinisch-altgriechische *grapheus* „Schriiber“. Dr latiinisch Usdruck *comes*, wo die mäiste Wersioone in andere Sprooche druf zrugggöön (frz. *comte/comtesse*, ängl. *count/countess*, ital. *conte/contessa*, span. *conde/condesa* usw.) bedütet wörtlig „Begläiter“ (vom Köönig). In dr spootröömische Zit isch e hooche kaiserlige Finanzbeamte as *comes largitionum* (Begläiter vo dr Schatzchammere) bezäichnet worde.

## Graaf as Aadelsdiddel
### En Amtsposizioon as Ursprung vom Graafediddel

Im Merowinger- und Frankeriich isch e Graaf e köönigliche Amtsdrääger gsi, wo in ere Verwaltigsäihäit, ere Graafschaft oder eme Gau, die köönigliche Hoohäitsrächt usgüebt het. Dr Karl dr Groossi het die letzte Stammesherzogdümer ufglööst und stattdesse die sognennti *Graafschaftsverfassig* iigfüert. D Verwaltig vom Riich isch (wie wie zum Däil scho under de Merowinger) vor allem in de Händ vo de Graafe glääge. Die si nit nume Armeefüerer gsi, sondern au kööniglichi Amtsdrääger wo d Regaalie usgüebt häi und in bestimmte Beriich Stellverdräter vom Köönig gsi (Mark-, Burg- und Pfalzgraafe).

Scho vo Aafang aa si Graafe mäistens us em lokaale Aadel cho und d Tendänz zur Erbligkäit isch stark gsi. Sit de Ottoone isch dr Graafediddel wäge dere Erbligkäit und dr Iibindig ins Läächewääse vom ursprünglige Amt zum Begriff für die zsämmegfasste Rächt vom en Aadlige im ene bestimmte Beriich worde.

### Dr Graafediddel as aadligi Rangstuefe

Im Spootmiddelalter si vili Heere vo groosse Läächesterritorie in dr Graafestand erhoobe worde und us dr Amtsbezäichnig isch ändgültig en Aadelsdiddel worde. D Frau vom ene Graaf isch e „Grääfin“ gsi, d Söön mäistens eebefalls Graafe. E leedigi Dochder vom ene Graaf isch au e Grääfin gsi, sit em 17. Joorhundert het mer e au „Comtesse“ (frz. *comtesse* „Graäfin“, dütsch: *Komtesse* oder *Komtess*) gsäit, was bis ins spoote 19. Joorhundert gebrüüchlig bliibe isch.

## Kwelle
Dr Ardikel «Graf» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Manfred Mayer: *Geschichte der Burggrafen von Regensburg.* Münche 1883.
* Johann Stephan Pütter: *Anleitung zur juristischen Praxi wie in Teutschland sowohl gerichtliche als außergerichtliche Rechtshändel … verhandelt und in Archiven beygeleget werden.* Theil 2: *Zugaben: insonderheit von der Orthographie und Richtigkeit der Sprache und vom teutschen Canzley-Ceremoniel.* 5. Uflaag. Vandenhoeck, Göttinge 1802.
* Dietmar Willoweit, Elmar Wadle: *Graf, Grafschaft.* In: *Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte,* I.&nbsp;Band: *Aachen – Haussuchung.* Schmidt, Berlin 1971, Sp.&nbsp;1775–1795.

## Weblingg
* 
* alli grääflige Familie im Adelslexikon.com
Andrée Steinmetz-Meichel

D **Andrée Steinmetz-Meichel** (* 1949 im Château de la Verrerie z Mattstall) isch e franzesischi Lehreri un Autori.

## Lääbe
Syt si vier Johr alt isch, läbt si z Minichhause am Rhy. Vu 1973 bis 2009 het si as Lehreri gschafft, vor allem as Dytschlehreri Collège z Selz. Syt 2009 isch si Räntneri.

Näbe ire Arbet as Lehreri het si an dr Fakultet fir Gaischtes- un Sozialwisseschafte an dr Uniwersitet z Charlsrue Filosofy un Literaturwisseschaft studiert un anne 1993 as Magistra Artium abgschlosse. Si het derno au as Ibersetzeri gschafft, unter anderem fir europäischi Bildigsprojäkt.

Si schrybt Gedicht un Prosa uf Franzesisch un Elsässisch, mänkmol au uf Dytsch. Anne 2012 het si ne Uuswahl vu franzesische Gedicht unter em Titel „A corps et à cris“ in dr Editions La Bruyère publiziert. Fir iri Poesy isch si scho mit verschideni Brys uuszaichnet wore, unter anderem mit em Concours International de Poesie anne 1978, bim Trophee Victor Hugo anne 1994 un em Prix Sylvie Reff anne 2019.

Si engaschiert si au bim Theater „La Chimere“ z Haguenau, wu historischi Freiliechtuffierige uf Elsässisch macht. Si macht mit as Schauspileri un un duet Stuck firs s Theater ibersetze.

## Wärch
* *A corps et à cris.* Editions La Bruyère 2012. ISBN 978-2750007409. 104 S.
* *Zum Gelobten Land verdammt. Claude Vigées Weg nach Jerusalem.* Elster Verlag, Zürich 2017. ISBN 978-3-906065-43-4. 180 S.

## Uuszaichnige
* Grands concours internationaux de poésie (Cercle International de la Pensée et des Arts Français): 1978
* Prix de la Poésie (Trophées Victor Hugo): 1994
* Prix Sylvie Reff: 2019
* Alemannisch läbt!: 2021

## Literatur
* *Un prix international pour la poetesse Andree Steinmetz-Meichel.* In: Dernières Nouvelles d’Alsace, 14. Juli 2021
* *Zur Person Andrée Steinmetz-Meichel.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2021: S. 26 (Online)
Holozän

S **Holozään** (bopuläärwüsseschaftlig au **Noochiiszitalter**) isch dr geegewärtigi Zitabschnitt vo dr Ärdgschicht. In dr Chronostratigrafii und dr Geochronologii isch s Holozään e Serii bzw. Epoche und wird noch em Beschluss vo dr International Commission on Stratigraphy (ICS) sit 2018 in drei geoloogischi Stuefe iidäilt (Grönlandium, Northgrippium, Meghalayum). Es het vor öbbe 11'700&nbsp;Joor mit dr Ufwermig vo dr Ärde am Ändi vom PLäistozään aagfange.

S Holozään und s Pläistozään ghööre zum Kwartäär, wo s jüngste Süsteem vom Känozoikum isch. In dr änglische Terminologii wird s Holozään mänggisch au as *Present* (dütsch „Geegewart“) bezäichnet.
__NOTOC__
## Dr Naame
D Bezäichnig *Holozään* stammt us em Altgriechische und bedütet em Sinn nooch „s ganz Nöije“ ( *hólos* ‚ganz‘ und  *kainós* ‚nöi‘). Dr Begriff wisch 1867/1869 bzw. scho 1850 vom franzöösische Zooloog Paul Gervais brägt worde.

## Kwelle
Dr Ardikel «Holozän» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg
* 
* International Chronostratigraphic Chart 2018 (PDF; 300&nbsp;kB)

## Fuessnoote
Wollnashorn

S usgstorbene **Wullenaashorn** (*Coelodonta antiquitatis*), au **Wullehoornaashorn** oder **Fällnaashorn**, isch e Art vo de Naashörner gsi, wo im Iiszitalter uf de Cheltisteppe zwüsche Westöiropa und Ostaasie wääred em Middel- und Jungpleistozään verbräitet gsi isch . Es het zur Grubbe vo de Dicerorhinina ghöört, de öiraasische Naashörner mit zwäi Hörner, wo von ene hüte nume no s Sumatra-Naashorn (*Dicerorhinus sumatrensis*) existiert.

S Wullenaashorn isch näben em Wullehoormammut äins vo de charakteristische Dier vo de iiszitlige Landschafte gsi. Si Chopf isch dief aabeghange und d Stockzeen häi hoochi Chroone ghaa, so dass die Naashornart seer guet an s herte Graasfueter vo de Steppe aabasst gsi isch. Wil mä e Hufe Fossiil gfunde het und im Permafrostboode vo Sibirie au mumifizierti Kadaaver, isch iiri Lääbenswiis seer guet bekannt. Drüber uuse si Wullenaashörner vo früeje Jeeger- und Sammlergrubbe in Höölemoolereije und as Grawuure uf Stäi und Chnoche und as chliini Statuette daargstellt worde.

Die Naashornart isch am Ändi vom Pläistozään vor öbbe 12'000 Joor im Lauf vo dr kwartääre Usstärbwälle zsämme mit e Hufe andere gröössere Dierarte usgstorbe.

## Kwelle
Dr Ardikel «Wollnashorn» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Paul S. Martin, Richard G. Klein (Hrsg.): *Quaternary Extinctions. A Prehistoric Revolution.* The University of Arizona Press, Tucson AZ 1984, ISBN 0-8165-1100-4.
* Arno Hermann Müller: *Lehrbuch der Paläozoologie.* Band 3: *Vertebraten.* Teil 3: *Mammalia.* 2., überarbeitete und erweiterte Auflage. Fischer, Jena 1989, ISBN 3-334-00223-3.
* Wighart von Koenigswald: *Lebendige Eiszeit. Klima und Tierwelt im Wandel.* Theiss, Stuttgart 2002, ISBN 3-8062-1734-3.

## Weblingg

* ''Das Wollnashorn'', auf der Website des Lonetals
* Wissen aktuell: Eiszeitriesen eroberten Europa früher – Fellnashörner lebten schon vor 460.000 Jahren am Fuß des Kyffhäusergebirges, Scinexx – das Wissensmagazin
Rainer Fribolin

Dr **Rainer Fribolin** (* 1956) isch e dytsche Lehrer un Autor.

## Lääbe
Dr Fribolin isch z Haltige ufgwagse. Noch em Abitur am Kant-Gimnasium z Wyyl am Rhy het er an dr Uniwersitet Fryburg Romanischtik un Germanischtik studiert. Är isch in d Schwyz un het z Züri s Gimasiallehrerdiplom gmacht. An dr Uniwersitet Züri het er bim Peter von Matt promowiert iber „Franz Innerhofer und Josef Winkler. Die moderne bäuerliche Kindheitsautobiographik vor dem Hintergrund ihrer Tradition vom 16. bis zum 20. Jahrhundert“. Syter anne 1983 het er mit syre Schwyzer Frau z Züri gläbt. Mit ire het er zwoo Dechtere. Är het as Beruefsschuellehrer am Gwärbli-induschtriälle Bildigszäntrum z Zuug gschafft. No syre Pensionierig anne 2019 isch er retuur gange uf Dytschland un wohnt syterhär mit syre zwoote Frau im Chandermer Ortsdail Wollbach-Egisholz.

Dr Fribolin het si scho ase jung fir Lieder vu Liedermacher un Singer-Songwriter inträssiert. Mit 16 Johr het er sy erscht aige Lied zue dr Gitarre gschribe. Anne 2021 het er bim alemannische Dialäktwettbewärb Alemannisch läbt! mit „das machsch du“ dr dritt Blatz in dr Kategory Lyrik gwunne.

## Wärch
* *Franz Innerhofer und Josef Winkler. Die moderne bäuerliche Kindheitsautobiographik vor dem Hintergrund ihrer Tradition vom 16. bis zum 20. Jahrhundert.* Peter Lang International Academic Publishers, Zürich 1989 (Zürcher Germanistische Studien 14). 259 S.

## Literatur
* *Zur Person Rainer Fribolin.* In: Alemannisch dunkt üs guet 1/2021: S. 32 (Online)
Woke

**Woke** stoot für: 

* e Persoon, won e hoochs oder au überdriibes Bewusstsii für Rassismus und gsellschaftligi Brivilegie het (änglischs Leenword, Adjektiiv)
* e Dorf im Bundesstaat *Central Equatoria* im Südsudaan, 45 Kilometer südwestlig vo dr Hauptstadt Juba.
* e *Comedy*-Färnseeserii, wo dr Striimingaabieter Hulu vo 2020 bis 2022 zäigt het
Warmzeit

E **Warmzit** isch in dr Klimagschicht und au in dr Geologii e Zitruum mit durchschnittlig hööchere Tämpratuure zwüsche zwäi Zitabschnitt mit durchschnittlig diefere Tämpratuure, sognennte Chaltzite. Wenn e Warmzit innerhalb vom ene Iiszitalter gmäint isch, so reedet mä au vo **Interglaziaal** oder **Zwüscheniiszit**, dr Usdruck **Zwüschechaltzit** wird sältener brucht. Zur Zit isch d Ärde im ene Iiszitalter, em känozoische Iiszitalter. Das wird in chürzeri Abschnitt vo Chaltzite und Warmzite iidäilt. S geegewärtige Holozään, wo sit öbbe 12'000 Joor herrscht, isch son e Warmzit innerhalb vom ene Iiszitalter.

Lengeri Zitabschnitt in dr Ärdgschicht mit hööchere Tämpratuure (öbbe mit dr Lengi vo Ärdperioode) wärde au as Warmklimata bezäichnet. In sonige Zite git s uf dr Ärde normalerwiis käini gröössere Veriisigsgebiet, bsundrigs au nit in de Polregioone.

## Kwelle
Dr Ardikel «Warmzeit» uf dr dütsche Wikipedia
## Fuessnoote
Megaloceros

***Megaloceros*** (au **Riisehirsch**) isch e Gattig vo seer groosse Hirsch und Verdräter vo dr Megafauna gsi, wo wääred dr Zit vom spoote Pläistozään und vom früeje Holozään in Oiraasie und em nördlige Afrika gläbt het. Mä het lang dänkt, d Megaloceros-Spezies sige scho am Ändi vo dr letzte Chaltzit usgstorbe, dur dr Selekzioonsdruck, wo wäge de klimaatische Verändrige und de Verändrige vom Fueteraagebot entstande isch. D Analüüse vo Chnochefünd mit dr Radiokarbonmethode, het aber chönne bewiise, ass die letzte Riisehirsch vor öbbe 7'000 Joor gläbt häi.

As Ursache für s Usstärbe vo de Riisehirsch dänkt mä hüte an dr Klimawandel und d Verändrige im Fueteraagebot, sterkeri Fueterkonkurränz dur anderi Hirscharte und d Mensche, wo sä gjagt häi.

Die hütigi Hirschart, wo mit de Riisehirsch am nöggste verwandt isch, isch nid dr Roothirsch, wie mä lang dänkt het, sondern dr Damhirsch.

## Dr Naame Megaloceros
Dr Naame Mecalocerus isch us em Griechischen *megas*, für grooss und *keras* für Horn abgläitet, bedütet also in dr diräkte Übersetzig „Riisehorn“.

## Kwelle
Dr Ardikel «Megaloceros» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Paul S. Martin, Richard G. Klein (Uusegääber): *Quaternary Extinctions. A Prehistoric Revolution.* The University of Arizona Press, Tucson AZ 1984, ISBN 0-8165-1100-4.
* Arno Hermann Müller: *Lehrbuch der Paläozoologie.* Band 3: *Vertebraten.* Teil 3: *Mammalia.* 2. Uflaag. Fischer, Jena 1989, ISBN 3-334-00223-3.
* Wighart von Koenigswald: *Lebendige Eiszeit. Klima und Tierwelt im Wandel.* Theiss, Stuttgart 2002, ISBN 3-8062-1734-3.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Skelett-3D-Scan beim Naturhistorischen Museum Wien
* www.wissenschaft.de: Damhirsche sind die nächsten Verwandten des ausgestorbenen Riesenhirschs
Höhlenbär

Dr **Höölibäär** (*Ursus spelaeus*) isch en usgstorbeni Bäärenart us dr letzte Chaltzit (öbbe 120'000 bis 10'000 v. d. Z.) Si Stammform isch vermuetlig *Ursus deningeri*. D Bezäichnig *Höölibäär* chunnt vo de Fundort vo de fossiile Chnoche; dr *Ursus spelaeus* het sich noch em hütige Forschigsstand nume wääred em Winterschloof in Höölene ufghalte..

## Verbräitig und Usgsee

D Höölibääre häi in Öiropa gläbt, vo Nordspanie und de Püreneeä bis zum Uraal und em Schwarze Meer und vo Südängland bis Makedonie. Er isch vom Chopf bis zum Füüdle bis zu 3,5&nbsp;m lang gsi, sini Schultere si öbbe 1,70&nbsp;m hooch gsi und er isch eso dütlig gröösser gsi as dr hütig Bruunbäär. D Wiibli vom Höölibäär si e chli chliiner as d Männli gsi, was au bi hütige Bäärenarte eso isch (Gschlächtsdimorfismus). E Männli het 600 bis 1200 kg gwooge und isch schweerer as e Bison oder e Büffel gsi.

Dr Höölibäär het chreftigi Chiifer ghaa. Sini Zeen häi groossflechigi Chroone ghaa und dr Ghalt an Stickstoff-15 im Kollageen vo de Bäärechnoche isch relatiiv niidrig gsi, was bedütet, ass er sich vor allem vo Pflanze ernäärt het. Er isch nid tüpisch für e Chaltzitdier, wil er wäge sim Fueter in eme nördlige Tundra- und Chaltsteppebiotoop nit gnueg Naarig gfunde hät.

Zum sich chönne orientiere wenn s fast stockdunkel gsi isch, het dr Höölibäär Duftmarke gsetzt. Für daas het er si Fäll an de Wänd vo dr Hööli griibe. Die verfärbte Stelle cha mä au hüt no zum Bispil in dr Hermannshööli und dr Baumannshööli in Rüebeland im Harz gsee.

As Ursach für sis Usstärbe vermuetet mä dr Klimawandel und d Ändrige in dr Vegatazioon, wo dä verursacht het, und dass d Bääre wäge däm iiri Lääbensgrundlaag verloore häi. Öb d Art im südlige und östlige Öiropa lenger überläbt het, isch zur Zit nid klaar.

## Kwelle
Dr Ardikel «Höhlenbär» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Richard Breuer: *Zur Anatomie, Pathologie und Histologie der Zähne und der Kiefer von Ursus spelaeus*. In: Othenio Abel, Georg Kyrle (Uusegääber): *Die Drachenhöhle bei Mixnitz* (= *Speläologische Monographien.* Band 7–8). Österreichische Staatsdruckerei, Wien 1931, S. 581–610.
* Richard Breuer: *Pathologisch-anatomische Befunde am Skelette des Höhlenbären.* In: Othenio Abel, Georg Kyrle (Uusegääber): *Die Drachenhöhle bei Mixnitz* (= *Speläologische Monographien.* Band 7–8). Österreichische Staatsdruckerei, Wien 1931, S. 611 ff.
* Frédéric Édouard Koby, Hans Schaefer: *Der Höhlenbär.* In: *Veröffentlichungen aus dem Naturhistorischen Museum Basel.* Nr. 2, 1961.
* Ernst Probst: *Der Höhlenbär.* Diplomica Verlag, Hamburg 2015, ISBN 978-3-95934-561-3.
* Gernot Rabeder, Doris Nagel, Martina Pacher: *Der Höhlenbär.* Jan Thorbecke Verlag, Stuttgart 2000, ISBN 3-7995-9085-4.
* Rudolf Virchow: *Knochen von Höhlenbären mit krankhaften Veränderungen.* In: *Zeitschrift für Ethnologie.* Band 27, 1895, S. 706 ff.

## Weblingg

* Höhlenbär starb vor allem wegen des Menschen aus

## Fuessnoote
Mastodonten

D **Mastodonte** (Mastodontoidea) si e Taxon, wo nüme brucht wird, für en Überfamilie vo de Rüsseldier. In deere Grubbe si ursprünglig d Familie vo de Gomphotherie (Gomphotheriidae), Mammutiide (Mammutidae; wo uf Dütsch au „Ächti Mastodonte“ ghäisse häi) und Stegodonte (Stegodontidae) zsämmegfasst worde. D Bezäichnig *Mastodontoidea* het dr Henry Fairfield Osborn (1857–1935) im Joor 1921 iigfüert. Si 
goot uf d Gattig *Mastodon* zrugg, wo ursprünglig 1817 vom Georges Cuvier (1769–1832) für meereri Arte brucht worde isch, wo us hütiger Sicht nit mitenander verwandt si. Dr Cuvier het under *Mastodon* under anderem *Mastodon giganteum*, s Amerikanische Mastodon (*Mammut americanum*) us dr Grubbe vo de Mammutide, und *Mastodon angustidens*, hüte *Gomphotherium angustidens* vo de Gomphotherie. Allerdings het dr Cuvier bäidi scho 1806 as  beziejigswiis as  beschriibe. Dr Naame Mastodon chunnt us em Altgriechische und bedütet  und . Er bezieht sich uf d Stockzeen, wo dur Höcker brägt si und, wemm mä sä vo dr Site aaluegt, an d Brüst von ere Frau erinnere („Brustzääner“).

Gmäinsaam häi alli Arte innerhalb vo dr Grubbe vo de Mastodonte, ass si alli dütlig wie Elifante usgsee häi, au wenn si im groosse Ganze eender längliger und niidriger baut gsi si und lengeri und flecheri Schäädel gha häi. Früeji Forme si no relatiiv chlii gsi und häi rächt churzi Bäi gha. Au isch iire Zaanbau mit sine Höcker dütlig anders as dä vo de Elifante mit iiren lamällenartige Zeen. Im Underschiid zu hütige Elifante häi e Hufe Mastodontearteverlengereti Stoosszeen nid nume im Ooberchiifer, sondern au im Underchiifer gha, wo sich us de Schniidzeen entwicklet häi.

Noch kladistische Undersuechige wäiss mä, ass d Mastodonte kä gschlosseni Abstammigsgrubbe (Monophylum) daarstellesondern drei verschiideni Entwickligslinie representiere, wo jedi äinzeln vo dr Stammlinie vo de Elifante (Elephantidae) abzwigt isch. Wäge däm ghööre d Mastodonte hüte zu drei verschiidene Überfamilie. D Mammutiide ghööre jetz zu dr Üüberfamilie *Mammutoidea*, d Gomfotherie zu dr Üüberfamilie *Gomphotherioidea* und d Stegodonte zu de *Elephantoidea*, wo au d Elifante drzue ghööre. Alli drei Üüberfamilie ghööre zu de *'Elephantimorpha*. 

Dr Begriff Mastodon wird hüte in dr Umgangssprooch hüfig nume no für s Amerikaanische Mastodon verwändet, wääred in dr wüsseschaftlige Nomenklatur *Mastodon* nume as Zuesatz zum Naame vorchunnt (öbbe *Notiomastodon*, *Stegomastodon* oder *Sinomastodon*).

## Kwelle
Dr Ardikel «Mastodonten» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Arno Hermann Müller: *Lehrbuch der Paläozoologie.* Band 3: *Vertebraten.* Teil 3: *Mammalia.* 2., überarbeitete und erweiterte Auflage. Gustav Fischer, Jena 1989, ISBN 3-334-00223-3.
* Erich Thenius: *Grundzüge der Faunen- und Verbreitungsgeschichte der Säugetiere. Eine historische Tiergeographie.* 2., völlig neubearbeitete Auflage. Gustav Fischer, Stuttgart 1980, ISBN 3-437-30312-0.

## Fuessnoote


## Weblingg
Kaltzeit

As **Chaltzit** oder **Kryomer** bezäichnet mä in dr Klimagschicht und dr Geologii e Zitruum innerhalb vom ene Iiszitalter mit Tämpratuure, wo im Durchschnitt diefer si zwüsche zwäi Zitabschnitt mit durchschnittlig hööchere Tämpratuure, sognennte Warmzite. D Usdrück **Iiszit** und **Glaziaal** wärde zum Däil as Sünonüüm verwändet, zum Däil au uf Faasen beschränkt, wo d Veriisig witrüümiger gsi isch.

In de letzte Millioon Joor wächsle sich Chalt- und Warmzite mit ere Periodizidäät vo öbbe 100'000 Joor geegesitig ab.

Die gliich Chaltzit het in verschiidene Regioone vo dr Ärde mäistens underschiedligi Nääme. So säit mä dr letzte Chaltzit mit iirem Maximum vor e chli mee as 20'000 Joor im nördlige Middelöiropa Weiggsel-Chaltzit, im nördlige Alperuum Würm-Chaltzit, in Nordrussland Waldai-chaltzit, in Sibirie Zyryankachaltzit, uf de Britische Insle Devensian-chaltzit, uf Irland Midlandian-chaltzit, in Nordamerika Wisconsin-chaltzit, in Venezuela Mérida-chaltzit, in Chile Llanquihuechaltzit und in Nöiseeland Otira-Chaltzit.

## Kwelle
Dr Ardikel «Kaltzeit» uf dr dütsche Wikipedia

## Fuessnoote
Beata Heuer-Christen

D **Beata Heuer-Christen** (* 27. Februar 1935 z Bärn) isch e schwyzerisch-dytsch Kunzärtsängeri (Stimmlag Sopran) un Gsangspedagogi.
 
## Lääbe un Wirke
D Beata Heuer-Christen isch d Dochter vum Gyger un Mitglid vum Bärner Berner Sinfonyorcheschter, Cäsar Christen, un dr Greti Christen-Schiffmann, wu au Gygeri im Bärner Sinfonyorchester un Primaria vum Schiffmann-Quartett gsii isch.

D Beata Heuer-Christen het z Bärn bi dr Maria Helbling, z Fryburg bi dr Margarethe von Winterfeldt un z Züri bi dr Dorothea Ammann-Goesch Gsang studiert un isch Brysdregeri vu internationale Wettbewärb gsii. Ni ire Studium het si aafangs as klassischi Kunzärtsängeri in Oratorie, Liederrezital, Funk- un Färnsehufname in verschidene Länder gschafft. Ire Schwärpunkt isch do im Beryich Neii Musik gläge. Si isch Interpreti in Uruffierige u.&nbsp;a. unter em Arturo Tamayo, em Hans Zender un em Wolfgang Fortner gsii.

Syt 1962 het si ne Lehrufdrag an dr Musikhochschuel Fryburg ghaa un vu 1980 bis 2005 isch si dert Brofässeri fir Gsang gsii. Dernäbe het si Maischterkirs gee in dr Fachberaich Oratorium, Opere un Lied.

Unter ire Schueler*ne findet mer Brysedreger*ne vu nazionale un internazionale Wettbewärb un Kunzärtsänger*ne bzw. Sänger*ne mit Engaschmänt an Operehyser z Paris, z München, z Hamburg, z Wien, z Dresden, z Leipzig, z Bärn, z Gämf un z Baasel. Dodrunter u. a. d Maria Bengtsson, d Rachel Harnisch, dr Bernhard Richter, dr Clemens Morgenthaler, dr Benoît Haller un dr Markus Flaig. E Dail vu ire Schueler*ne unterrichte hite as Brofässer*ne an dr Musikhochschuele Bärn un Fryburg.

D Heuer-Christen isch mit em Pianischt un Gimnasiallehrer Friedrich Heuer (1935–2009) ghyrote gsii un het zwoo Dechtere. Si läbt in dr Nechi vu Fryburg.

## Literatur
* *Heuer-Christen, Beata.* In: *Kürschners Musiker-Handbuch 2006*. K. G. Saur Verlag, München 2006, ISBN 978-3-59824-212-0, S. 183.

## Weblink

## Fueßnote
Geologische Zeitskala

Die **geoloogischi Zitskaala** isch e hierarchischi Iidäilig vo dr Ärdgschicht. D Hierarchii-Eebine und au d Zitabschnitt häi alli Nääme. Die eltere Zitabschnitt („Präkambrium“) si weeniger fiin iidäilt as die jüngere, und iiri Underdäilung stützt sich usschliesslig uf tektoonischi Faase. Mit em Aafang vom Fanerozoikum, em „Zitalter vo sichtbaarem [dierischem] Lääbe“) vor 541 Millioone Joor foot dr ununterbrocheni Fossiilbricht aa, wo mit de Methoode vo dr Biostratigrafii e differenzierteri Iidäilig mööglig macht. D Gränze vo de Zitabschnitt wärde mit de Methoode vo dr Geochronologii, hauptsächlig radiometrisch, mit eme absolute (numeerische) Alter gestgläit.

Konwenzionell goot mä bi dr Daarstellig vo unde gege oobe - vom eltiste zum jüngste, so wie mä d Serie vo de Sedimänt innerhalb vom ene idealisierte tektoonisch ungstöörte Gstäibrofiil aadrifft.

E Fassig vo dr geoloogische Zitskaala, wo in der geowüsseschaftlige Gmäinschaft allgemäin akzeptiert wird, isch die **stratigraafischi Dabälle**, die internazionaali Fassig stammt vo dr International Commission on Stratigraphy (ICS), d Wersioon, wo für Dütschland regionalisiert isch, wird vo dr Dütsche Stratigraafische Kommissioon (DSK) usgaarbäitet und veröffentligt. D Dabälle rächts zäigt die stratigraafische Äihäite noch em ICS/DSK-Standard in ere kompakte Daarstellig, wo nit maassstääblig isch (d Äihäite vo de bäide underste Hierarchiiebine si nit din).

## Kwelle
Dr Ardikel «Geologische Zeitskala» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Felix M. Gradstein, James G. Ogg, Alan G. Smith (Uusegääber): *A Geologic Time Scale 2004.* Cambridge University Press, Cambridge (UK) 2004, ISBN 0-521-78673-8.
* Felix M. Gradstein, James G. Ogg, Mark Schmitz, Gabi Ogg (Uusegääber): *The Geologic Time Scale 2012.* Elsevier B.V., 2012, ISBN 978-0-444-59425-9.
* Michael A. Murphy, Amos Salvador (Red.): *International Stratigraphic Guide — An abridged version.* Episodes. Bd.&nbsp;22, Nr.&nbsp;4, 1999, S.&nbsp;255–271 (online), S.&nbsp;266&nbsp;ff.

## Weblingg

* www.stratigraphy.org – Website der International Commission on Stratigraphy (ICS)
** Die aktuelle Zeitskala der ICS
* GSA Geologic Time Scale (PDF; 154&nbsp;kB)
* Geologic TimeScale Foundation
* Divisions of Geologic Time – Major Chronostratigraphic and Geochronologic Units auf Geology.com
* Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2016 (PDF 1,42&nbsp;MB), herausgegeben von der Deutschen Stratigraphischen Kommission – lithostratigraphische Tabelle mit zeitlicher Abfolge und geographischer Verbreitung der meisten Formationen in Deutschland, einschließlich regionaler Zeitskalen für verschiedene Perioden, eingehängt in die globale geologische Zeitskala
* Stratigraphische Tabelle von Österreich 2004 (PDF 372&nbsp;kB), herausgegeben von der Kommission für die paläontologische und stratigraphische Erforschung Österreichs – lithostratigraphische Tabelle mit zeitlicher Abfolge und geographischer Verbreitung der meisten Formationen in Österreich, eingehängt in die globale geologische Zeitskala

## Fuessnoote
Zürcher Hochschule der Künste

D **Zürcher Hoochschuel vo de Künst** (ZHdK, ) het mee as 2000 Studierendi und isch die grössti Kunsthoochschuel in dr Schwiz. Si isch 2007 entstande, wo d *Hoochschuel für Gstaltig und Kunst (HGKZ)* und d *Hoochschuel für Muusig und Theater (HMT)* fusioniert häi. Sit em Septämber 2014 isch dr Standort vo dr Hoochschuel im Toni-Areaal in Züüri-West. Dr Studiegang Batscheler Theater isch immer no an dr Gessnerallee 9–13 dehäi. D ZHdK isch äini vo de vier Däilschuele vo dr Zürcher Fachhoochschuel.

D ZHdK bietet Batscheler- und Maaster-Studiegäng und Witerbildig in de Beriich Kunst, Design, Muusig, Vermiddlig, Theater, Film, Danz und Dransdisziplinaridäät aa. Si isch usserdäm in dr Forschig däätig und betribt vor allem künstlerischi Forschig und Disäinforschig.

Dr ZHdK aagschlosse isch s Museum für Gstaltig Züüri, s Theater vo de Künst, dr Muusigklub Meerspuur, s KINO TONI und s Medie- und Informazioonszentrum MIZ.
__NOTOC__
## Kwelle
Dr Ardikel «Zürcher Hochschule der Künste» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Hans-Peter Schwarz (Uusegääber): *ZHdK. Den Künsten eine Zukunft. Publikation zur Gründung der Zürcher Hochschule der Künste.* Scheidegger & Spiess, Züüri 2007, ISBN 978-3-85881-200-1.
* 
* Claude Lichtenstein: *Hochschule für Gestaltung und Kunst Zürich. Museum für Gestaltung Zürich* (= *Schweizerische Kunstführer.* Nr.&nbsp;777, Serie 78). Uusegee vo dr *Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK*. Bärn 2005, ISBN 3-85782-777-7.

## Weblingg

* Website der Zürcher Hochschule der Künste
* ''Zett'' – Das Magazin der Zürcher Hochschule der Künste auf der offizielle Website der Hochschule
* Website des Museums für Gestaltung

## Fuessnoote
Orléans

**Orléans** [] isch e Groossstadt und e Gmäind *(commune)* in dr Regioon Centre-Val de Loire, Frankriich. Es isch e Universidäätsstadt und dr Sitz vom ene Bischof mit ere iidrucksvolle Kathedraale. Orleans het  Iiwooner (Stand: ), lit an dr Loire und isch dr Sitz vo dr Prefektuur vom Départemänt Loiret.

## Laag und Kliima
D Altstadt vo Orléans lit uf em Norduufer vo dr Loire in ere Hööchi vo öbbe ; erst spööter si d Gmäinde uf em Süüdufer drzue choo. D Stadt lit fast 130&nbsp;km (Faartstrecki) südwestlig vo Bariis. S Kliima isch gmäässigt; es räägnet öbbe 640&nbsp;mm/Joor s ganze Joor üüber.

## Bevölkerigsentwicklig

Vor allem im 20. Joorhundert isch d Stadt gwaggse dur Iigmäindige und Zuewanderig us dr Umgääbig, wo ländlig brägt isch und wo d Aarbetsloosigkäit mit dr Mechanisierig vo dr Landwirtschaft gwaggse isch.

## Wirtschaft
D Stadt isch zu de Zite, wo d Loire no schiffbaar gsi isch, e Määrt- und Handelszentrum gsi. Si het sich zun ere Industriistadt und ere Dienstläistigsmetropoole entwigglet mit Grichts- und Verwaltigsinstiduzioone, Gschäft, Schuele, Hoochschuele, Banke, Versichrige, Gsundhäitszentrum, Hotel, Restorant usw. Dr Durismus spiilt e wichdigi Rolle im Wirtschaftslääbe.

## Seenswürdigkäite
Am bekanntiste isch die mächtigi *Cathédrale Sainte-Croix* (Häiligchrüzkathedraale), wo s Fänster het, wo dr Jeanne d’Arc gwidmet si. 
Dr Middelpunkt vo dr Altstadt isch d *Place du Martroi*, wo sich sit 1855 e Riterstandbild vo dr Jeanne d’Arc befindet.
Im *Hotel Cabu* befindet sich e chliins Museum zur Stadtgschicht und -archeologii. Im Musée des Beaux-Arts d’Orléans, wo 1797 gründet worde isch und äins vo de eltiste franzöösische Browinzmuseum isch,het s öbbe 2000 Gmäld und 700 Skulptuure und die zwäitgrössti Pastellsammlig in Frankriich noch em Louvre.


Orleans2.jpg|Place Sainte-Croix
Hôpital Orléans Porte Madeleine 01.jpg|S Chrankehuus Madeleine
Entrée campo santo.jpg|Campo Santo
Orléans église Saint-Paterne 1.jpg|Saint-Paterne


Wohnhaus JeannedArc.jpg|S Woonhuus vo dr Jeanne d’Arc
Orleans cathedral.jpg|D *Cathédrale Sainte-Croix* am Oobe
Orleans Cathedral.jpg|D *Cathédrale Sainte-Croix* am Daag
Orléans Tour Blanche 1.jpg|Dr Wiss Durm
Orléans place du Châtelet 2.jpg|D Altstadt
Maisons à colombages Orleans.jpg|E Fachwärkhuus
Hôtel Groslot.jpg|S Hôtel Groslot


## Kwelle
Dr Ardikel «Orléans» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg

* Ville d’Orléans – die offizielli Website vo dr Stadt Orléans
* Histoire de la Ville d’Orléans – Gschicht vo dr Stadt Orléans
* Images anciennes d’Orléans et de l’Orléanais: cartes postales – alti Bostcharte vo Orléans, us dr *Bibliothèque municipale d’Orléans*, mit ere Suechfunkzioon

## Fuessnoote
Nymphe

E **Nümfe** ( „Brut, jungi Frau“, latinisiert **') isch in dr [[Griechische Mythologie|griechische]] und [[Römische Mythologie|röömische Müthologii]] e wiiblige [[Naturgeist|Natuurgäist]]. Im witere Sinn wird d Bezäichnig au für Briesterinne brucht.

In dr griechische Müthologi isch dr Rang vo de Nümfe niidrig. Si si Personifikazioone vo Natuurchreft und chömme überall vor. Mänggisch begläite si hööcheri Gotthäite wie dr [[Dionysos]], d [[Artemis]] oder d [[Aphrodite|Afrodite]], mänggisch si si sälbstständig.

Si gälte as mäistens wooldäätig und si Gäister vo de Ort, de Bärg, de Böim, de Matte oder de Höölene, si si aber nit immer an die bunde, sondern wandere frei ume, danze, gönge uf d Jagd, wääbe in chüele Höölene, pflanze Böim und hälfe de Mensche uf verschiideni Wiis. Wenn d Mensche aber Lärm mache, blibe si äwägg. 

D Nümfe häi as stärblig gulte. Si häige aber vil lenger gläbt as d Mensche und sige fast unstärblig gsi und immer jung bliibe. Dr Dood von ere Nümfe isch mäistens mit em Ändi vo däm, wo si verkörperet het, gliichgsetzt worde.

== Liste vo de Nümfe ==



Es het e Hufe Arte vo Nümfe gee:

**Wassernümfe**
* ''Najade'', Nümfe vo Kwelle, Brünne und Frischwasserströöm
** ''Pegaeae'' (dr latiinisch Naame) (Bäch)
** ''Potameiide'' (Flüss)
** ''Krenäe'' (Kwelle)
** ''Limnade'' (See)
**Meernümfe**
* ''Nereiide'', d Döchder vom Nereus, Nümfe vom Middelmeer
* ''Okeaniide'', d Döchder vom Okeanos
**Wald- und Baumnümfe**
* ''Dryaade''
* ''Hamadryaade''
* ''Meliaade''
**Bärg-, Grotte- und Höölenümfe**
* ''Oreaade''
**Mattenümfe**
* ''Leimoniaade''
**Daalnümfe**
* ''Napaie''
**Räägenümfe**
* ''Hyaade''
**Sustigi*'
* *Plejade*


==Kwelle==
[[:de:Nymphe|Dr Ardikel «Nymphe» uf dr dütsche Wikipedia]]

== Liddratuur ==
* Barbara Baert: *Nymphe (Wind). Der Raum zwischen Motiv und Affekt in der frühen Neuzeit (Zugleich ein Beitrag zur Aby Warburg-Forschung).* In: *Ars* 46,1 (2013), ISSN 0044-9008, S.&nbsp;16–42.
* 
* 
* Wolfgang Speyer, Elisabet Enß: *Nymphen.* In: *Reallexikon für Antike und Christentum''. Band 26, Hiersemann, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-7772-1509-9, Sp.&nbsp;1–30.

## Weblingg

* 
* 

## Fuessnoote
Forges de Lanouée

**Forges de Lanouée** (bretonisch *Govelioù-Lannoez*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
D Nochbergmaine sin Le Cambout un Plumieux im Norde, La Trinité-Porhoët im Nordoschte, Mohon, Saint-Malo-des-Trois-Fontaines un La Grée-Saint-Laurent im Oschte, La Croix-Helléan un Josselin im Sidoschte, Guégon im Side un Pleugriffet un Bréhan im Weschte.

## Gschicht
Forges de Lanouée isch as *Commune nouvelle* zum 1. Jänner 2019 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Lanouée un Les Forges (Morbihan).

## Verwaltig
 vu Forges de Lanouée isch . Forges de Lanouée ghert zum Kommunalverband .

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Forges de Lanouée ghert zum Gallo.

## Weblink

## Fueßnote
Umgangssprache

D **Umgangssprooch**, au **Alldaagssprooch**, isch d Sprooch, wo d Lüt im dääglige Ungang bruuche. Si wird vor allem mündlig in informale Kontext brucht und charakteristisch für sä isch, ass Interjekzioone (Empfindigswörter und Usruefwörter) und Kollokwialisme brucht wärde, ass dr Satzbau vilmol unvollständig oder unkonwenzionell isch, ass si nid e spezialisierte Schargon oder e Sozioläkt isch und dass iire Wortschatz sich seer schnäll cha ändere. 

Daas stoot im Geegesatz zur Standardsprooch und au zur Fachsprooch. Dialäkt chönne in vile Gsellschafte, wie in dr Dütschschwiz, d Umgangssprooch si, wo s standardsproochlige Hoochdütsch nume in dr Schriftsprooch und in bsundrige Umständ brucht wird. Vilerorts, wo dr Dialäkt no lääbig isch, aber nüme vo alle brucht wird, nimmt d Umgangssprooch e Zwüschestellig zwüsche Dialäkt und Standardsprooch ii.

D Umgangssprooch isch brägt dur regionaali und soziaali Bedingige wie em Bildigsstand und em soziaale Miliöö vo de Gsprööchspartner oder vo dr Situazioon. 
__NOTOC__
## Kwelle
Dr Ardikel «Umgangssprache» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Karl-Heinz Best: *Zur Entwicklung des Wortschatzes der deutschen Umgangssprache.* In: *Glottometrics* 20, 2010, S. 34–37 (PDF Volltext) (mathematische Modellierung des Wortschatzwachstums der deutschen Umgangssprache vom 10./11. Jahrhundert an; Datengrundlage sind die beiden ersten Bände von Küpper, Wörterbuch der deutschen Umgangssprache, ausgewertet von Helmut Meier: *Deutsche Sprachstatistik*. 2. Uflaag, Olms, Hildesheim 1967, 1978, ISBN 3-487-00735-5 (1. Aufl. 1964)).
* Heinz Küpper: *Illustriertes Lexikon der deutschen Umgangssprache.* Klett, Stuttgart 1982, ISBN 3-12-570010-8 (8 Bände).
* Heinz Küpper: *Wörterbuch der deutschen Umgangssprache.* Klett, Stuttgart 1987, ISBN 3-12-570600-9.
* Alfred Lameli: *Standard und Substandard. Regionalismen im diachronen Längsschnitt.* Steiner, Stuttgart 2004, ISBN 3-515-08558-0.
* Alexandra N. Lenz: *Struktur und Dynamik des Substandards. Eine Studie zum Westmitteldeutschen (Wittlich, Eifel).* Steiner, Stuttgart 2003, ISBN 3-515-08349-9.
* Alexandra N. Lenz: *Emergence of Varieties through Restructuring and Reevaluation.* In: Peter Auer/Jürgen Erich Schmidt (eds.): *Language and Space. An International Handbook of Linguistic Variation. Volume 1: Theories and Methods.* De Gruyter Mouton, Berlin/New York 2010, 295–315.

## Weblingg
* Atlas zur deutschen Alltagssprache – umfangreiches Kartenmaterial zur deutschen Alltagssprache
* Sprachnudel – Sammlung von sprachlichen Trends, „Wörterbuch der Jetztsprache“
* Redensarten-Index – Wörterbuch für Redensarten, Redewendungen, idiomatische Ausdrücke und feste Wortverbindungen
* Urban Dictionary – umfangreiche Sammlung von Begriffen und Redewendungen (englisch)
* Mundmische – umfangreiche Sammlung von Begriffen und Redewendungen
* Onlinesprache.de – Wörterbuch für die Umgangssprache im Netzjargon

## Fuessnoote
Klerus

Dr **Klerus** (alterdümlig au *Klerisei* oder *Clerisei*) isch d Gsamthäit vo alle wo zum gäistlige Stand ghööre, de **Kleriker**. Im allgemäine Sinn reedet mä au vo dr *Gäistlikäit*.

D Bezäichnig bezieht sich vor allem uf d Stuefe vom Weihbriesterdum im Christedum, wird aber gläägentlig au für Kultdiener oder Gäistligo vo andere Religioone verwändet, zum Bispil vom schiitische Klerus. Brinzipiell cha mä nume vo Klerus reede, wenn s in ere religiööse Gmäinschaft e Grubbe vo Amtsdrääger git, wo d Funkzioone von ene mit de Funkzioone vo Briester oder äänlige Amtsdrääger chönne vergliche wärde, und wo sich dütlig vo de üübrige Glöibige – de Laie – underschäide. Das isch nid dr Fall zum Bispil im sunnitische Islam und in de mäiste protestantische Chille, won e reformatoorischs Verständnis vom allgemäine *Briesterdum vo alle Glöibige* verdräte.

## Etymologii
S Wort *Klerus* (, drvoo abgläitet au ,  usw.) goot uf griechisch  *kleros* zrugg, wo äigentlig so vil wie «Schärbe» bedütet het, im bsundrige Sinn vom «Loos» - e Schärbe wo as Loos brucht worde isch wie im Schärbegricht. Vo doo het s d Bedütig vom ene «Erb oder Aadäil, wo äim dur s Loos zuegfalle isch» üüberchoo. Si hütigi, also theoloogischi Bedütig vom «usgwäälte Briesterstand» chnüpft woorschinlig an s erste Kapitel vo dr Apostelgschicht aa, wo din beschriibe wird, wie dr Apostel Matthias dur e Loosentschäid zum zwölfte Apostel bestimmt wird (Apg 1,17: τὸν κλῆρον τῆς διακονίας ταύτης). Uf jeede Fall het si iire Ursprung in dr griechische und latiinische Chillesprooch vo dr Alte Chille. Mä vermuetet, ass dr Begriff um s Joor 200 brägt worde isch - dr Usdruck chunnt in de Schrifte vo de Apostolische Väter noonig vor. Bim Tertullian git s en (z.&nbsp;B. *De Monogamia* 12: *‚Unde enim Episcopi et Clerus? Nonne de omnibus?‘*, dt. «Denn vo woo chömme d Bischöf und dr Klerus? Sicher us dr Masse vo de Christe.»), und churz druf au bim Origenes (9. Homilie zu Jeremia) und bim Clemens vo Alexandria (*Quis dives salvetur* 42).

## Quälle
Dr Ardikel «Klerus» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Eugen Drewermann: *Kleriker: Psychogramm eines Ideals.* 7. Uflaag, Walter-Verlag, Olte 1990, ISBN 3-530-16902-1.
* Enno Bünz u. Klaus-Joachim Lorenzen-Schmidt (Uusegääber): *Klerus, Kirche und Frömmigkeit im spätmittelalterlichen Schleswig-Holstein.* Wachholtz, Neumünster 2006, ISBN 3-529-02941-6.
* Friedrich Wilhelm Oedinger: *Über die Bildung der Geistlichen im Späten Mittelalter.* Leiden/Köln 1953 (= *Studien und Texte zur Geistesgeschichte des Mittelalters.* Band 2).

## Fuessnoote
Nymphe (Begriffsklärung)

**Nümfe** stoot für:
* e Natuurgäist in dr griechische und röömische Müthologii
* underschiidligi Entwickligsstadium vo Insekte und Spinnedier
* e Mäitli in dr Erootik/Sexualidäät
* (875) Nymphe, en Asteroid im Hauptgürtel
* die chliine Schamlippe
* Däil vo de Nääme vo verschiidene Kolibrisarte
Saint-Gérand-Croixanvec

**Saint-Gérand-Croixanvec** (bretonisch *Sant-Jelan-Kroeshañveg*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
D Nochbergmaine sin Hémonstoir (Côtes-d’Armor) im Norde, Saint-Gonnery im Oschte, Gueltas im Sidoschte, Noyal-Pontivy im Side, Neulliac im Weschte un Kergrist im Nordweschte.

## Gschicht
Saint-Gérand-Croixanvec isch as *Commune nouvelle* zum 1. Jänner 2022 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Croixanvec un Saint-Gérand (Morbihan).

## Verwaltig
 vu Saint-Gérand-Croixanvec isch . Saint-Gérand-Croixanvec ghert zum Kommunalverband .

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Gérand-Croixanvec ghert zum Bretonisch.

## Weblink

## Fueßnote
Kathedrale von Reims

S’ **Liawafràuimìnschter vu Reims** (frz. *cathédrale Notre-Dame de Reims*) ìsch a groossa Kìrìch z’ Reims ìm Norda vu Frànkrììch. ’S ìsch aina vu da bediitendschta gotischa Gotteshiiser ìm Lànd. S’ Mìnschter ìsch àls frànzeesch Monument historique gschìtzt un gheert sitter 1991 zem UNESCO-Waltkültüüräärwa. Mehrera Joohrhunderta làng sìnn doo d’ frànzeescha Keeniga kreent worra. Hìtt ìsch’s d’ Bischoofskìrìch vum Arzbìschtumm Reims. S’ Mìnschter vu Reims ìsch ainer vu da Hàuiptààziehungspunkta ìn dr Champagne; ànna 2007 sìnn doo äbba 1,5 Millioona Besüacher kumma.

## Gschicht
Noh dr Leganda, wo dr Arzbischoof Hinkmar vu Reims gebìlda hàt, hàt àm And vum 5. Joohrhundert dr hl. Remigius àls Bischoof vu Reims dr Frànkakeenig Chlodwig I. taift un mìt’ma Eel gsàlbt, wo vum Hìmmel gsanda worra säjg. Doo druff hàt dr Reimser Arzbischoof ìn siim Mìnschter jeeder näijer Keenig vu Frànkrììch därfa kreena un sàlwa. Ìm Mìnschter vu Reims sìnn àlso fàscht àlla frànzeescha Keeniga kreent worra; s’ Mìnschter düet àlso d’ anga Verbundahait zwìschem Keenigtumm un dr kàthoolischa Kìrìch versìnnbìldliga. Sitter àss d’ Drìtta Repüblik d’ Trännung vu Schtààt un Kìrìch duuragsätzt hàt, ìsch s’ Mìnschter vu Reims a Sìmbol fìr d’ frànzeescha Nàzioon blììwa.

## Kunscht
S’ wìchtigschta Markmol vum Mìnschter ìsch d’ Wäschtfàssàda, wu vììl Reliefs un Figura z’ sah sìnn –’s ìsch a groossàrtig Biischpììl vu dr hochgotischa Bìldhàuikunscht üss’m Mìttelàlter. D’ baida Wäschttìrmer, wo 81 Määter hoch sìnn, hann urschprìnglig Turmschpìtza fìr a Gsàmtheecha vu 120 Määter solla hàà. S’ Hàuiptportàl ìsch ìn dr Jumpfra Mària gwìdmet. Diräkt ìwwer’m Portàl ìsch a klainera Fanschterroosa, wo ìnnerhàlb vum gotischa Portàlschpìtzabooga schteht. D’ Mìtta vu dr Wäschtfàssàda wìrd dur d’ Hàuiptroosa grpäägt. Owerhàlb vu dr Hàuiptroosa-n-ìsch d’ „Gàlerii vu da Keeniga“, wo d’ Daifeta vum Chlodwig I. un d’ Schtàtüüta vu siina Noohfolger zaigt.

Ìm Ìnnera hàt s’ Mìnschter a Länga vu 139 Meeter. Ìm dräischìffiga Kweerhüüs ìsch’s 55 Meeter brait; s’ dräischìffiga Lànghüüs ìsch 32 Meeter brait.

## Lìteràtüür
### uff Hochdiitsch

### uff Frànzeesch

### uff Anglisch

## Weblìnks

* D’ offiziälla Websitta vum Mìnschter (frànzeesch)
* 
* Sitta ìwwer’m Mìnschter bii dr UNESCO (frànzeesch, anglisch)
Anglikanismus

Dr **Anglikanismus** (vo  „änglisch“) isch e christligi Konfessioon und bezieht sich uf d Glaubensleer und d Chillenornig vo dr „Chille vo Ängland“ (dr *[[Church of England]]*) und iire Dochderchille. Die mäiste vo deene Dochderchille ghööre zur Anglikaanische Gmäinschaft, e baar häi sich aber vo dr Gmäinschaft drennt und sich dr *Traditional Anglican Communion* oder dr *Orthodox Anglican Communion* aagschlosse.

## Sälbstverständnis
Noch sim Sälbstverständnis, wo uf d *Caroline Divines* vom 17. Joorhundert zrugggoot, verdrätted dr Anglikanismus e Middelwääg *(via media)* zwüschen em oobeländische Katholizismus, wo mä sich in dr Reformazioon von em drennt het, und em Protestantismus. Er zäichnet sich dur e groossi Chraft zur Integrazioon vo underschiidlige theoloogische Posizioone us. As Grundlaage gälte die Häiligi Schrift, die christligi Dradizioon und d Vernumft.

## Unabhängigi Chille mit eme anglikaanische Ursprung
* African Orthodox Church
* African Orthodox Church of the West
* African Orthodox Episcopal Church
* American Anglican Church
* American Episcopal Church
* Anglican-Catholic Church
* Anglican Catholic Church of Canada
* Anglican Churches of America
* Anglican Church in America
* Anglican Church in North America
* Anglican Church of Virginia
* Anglican Episcopal Church
* Anglican Independent Communion
* Anglican Mission in America
* Anglican Orthodox Church
* Anglican Province of America
* Anglican Province of Christ the King
* Charismatische Episkopale Kirche in Deutschland
* Christian Episcopal Church
* Church of England in South Africa
* Communion of Evangelical Episcopal Churches
* Diocese of the Great Lakes
* Diocese of the Holy Cross
* Episcopal Missionary Church
* Free Protestant Episcopal Church
* Holy Catholic Church (Anglican Rite)
* Holy Catholic Church-Western Rite
* Orthodox Anglican Church
* Reformierte Episkopalkirche
* Southern Episcopal Church
* Sydney Anglicans
* United Anglican Church
* United Episcopal Church of North America

## Kwelle
Dr Ardikel «Anglikanismus» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur

* 
* 
* 
* 
* Mark Chapman: *Anglicanism. A very short introduction.* Oxford University Press, Oxford 2006.
* Paul Avis: *The Anglican Understanding of the Church.* London 2013
* Paul Avis: *Die anglikanischen Kirchen.* In: Johannes Oeldemann: *Konfessionskunde. Handbuch der Ökumene und Konfessionskunde.* Band 1. Evangelische Verlagsanstalt/ Bonifatius, Paderborn/ Leipzig 2015, S. 158–187.

## Weblingg
* Wolfgang Thönissen: ''Anglikanische Kirche, Church of England.'' In: Staatslexikon8 online.

## Fuessnoote
Säbelzahnkatzen

D Underfamilie vo de **Sääbelzaanchatze** (Machairodontinae) isch en usgstorbeni Linie vo de Chatze. Si häi zu de Raubdier (Carnivora) ghöört, won en Ornig vo de Süüger (Mammalia) si. Mä nimmt aa, ass sich d Raubdier scho im früeje Paleozään in die bäide Raubdier-Üüberfamilie vo de Chatzenartige (Feliformia) und de Hundartig (Caniformia) ufgspalte häi. As eltisti Grubbe vo de Chatzenartige het die usgstorben Familie Viverravidae gulte, wo scho im Paleozään noochgwiise isch. Äini vo de eltiste Familie us em Zwiig vo de Chatze si d Nimravidae, wo seer stark an Chatze (Felidae) erinnere, aber as e separaati Familie aagluegt wärde. Si si zum erste Mol im spoote Eozään z Nordamerika und in Öiraasie ufdrätte. En anderi Familie, d Barbourofelidae, het mä zerst as en Underfamilie vo de Nimravidae aagluegt, hüte aber gälte si as äigeni Familie. D Barbourofelidae si erst im spoote Miozään usgstorbe mit dr nordamerikaanische Gattig *Barbourofelis*. Gläägentlig wärde au e baar Arte vo de Nimravidae und de Barbourofelidae as Sääbelzaanchatze bezäichnet, au wenn si weder ächti Chatze no ächti Sääbelzaanchatze si und doorum as **Schiinsääbelzaanchatze** gälte.
__NOTOC__
Dr äigentlig Zwiig vo de ächte Sääbelzaanchatze wird as d Unserfamilie vo de Machairodontinae bezäichnet.

Was d Ufgoob vo de charakteristische Sääbelzään (Dentes canini) isch, isch bis hüte umstritte. Im Ooberchiifer isch dr Eggzaan noch em Zwüschechiiferbäi (Prämaxillare) dr vorderst Zaan im Ooberchieferchnoche (Maxillare). Es isch mööglig ass si mit ene Dier grisse häi, es cha aber au si, ass si nume für s Imponiere andere Chatze gegenüüber guet gsi si.

## E baar Sääbelzaanchatze
Die mäiste Arte häi nid eso imposanti Sääbelzeen gha wie dr bekannt *Smilodon fatalis* und si au nid riisig gsi.

Datei:Smilodon_fatalis_Sergiodlarosa.jpg|Smilodon fatalis
File:Homotherium serum.jpg|Homotherium
File:Megantereon model.jpg|Megantereon
File:Dinofelis15DB.jpg|Dinofelis


## Kwelle
Dr Ardikel «Säbelzahnkatzen» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Miles Barton: *Wildes Amerika. Zeugen der Eiszeit.* Vgs, Köln 2003, ISBN 3-8025-1558-7.
* Alan Turner, Mauricio Antón: *The big cats and their fossil relatives. An illustrated guide to their evolution and natural history.* Columbia University Press, New York 1997, ISBN 0-231-10229-1.
* Dick Mol, Wilrie van Logchem, Kees van Hooijdonk, Remie Bakker: *The Saber-Toothed Cat of the North Sea.* DrukWare, Norg 2008, ISBN 978-90-78707-04-2.
* Ernst Probst: *Säbelzahnkatzen. Von Machairodus bis zu Smilodon.* GRIN, München 2009, ISBN 978-3-640-32794-2.

## Weblingg

* Säbelzahnkatzen bei scinexx, das Wissensmagazin
* Der Säbelzahntiger, der kein Tiger war
* Die Säbelzahnkatze

## Fuessnoote
Runzenheim-Auenheim

**Runzenem-Auenem** (frz. *Rountzenheim-Auenheim*, dt. *Runzenheim-Auenheim*) ìsch a frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Runzenem-Auenem ìsch àm 1. Janner 2019 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Runzenem un Auenem.

## Verwàltung
 vu Runzenem-Auenem ìsch . Runzenem-Auenem gheert zum Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Runzenem-Auenem ghert zum Owerrhinàlemànnisch.


Auenheim-04-Mairie-gje.jpg|Mairie Auenem
Rountzenheim SteCroix 01.jpg|Kìrich Runzenem


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza