open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harnblase

D **Blõtèrè** (lat. *Vesica urinaria*, grch. κύστις *kýstis*, dõhèr d Fachbegriff uff *Cyst&#8209;*) odder *Blòsè* isch èn Deil vom Urinyrsischteem, è Organ bi Mènsch un Dyrli, i dèm dè Urin zwǜschègspycherèt wörd. Si ermöglicht s willkürliche Seichè vo Zit zuè Zit, obwoll uss dè Nyrè kontinuyrlich Urin abgää wörd. S muskuläre, vom Urothel uuskleidete Hoolorgan lyt bim Mènsch relativ guèt gschützt im chlynè Beckè. Bim Mènsch sait mò dèm Organ oft *Blôterle* odder *Blôsli*, also wèg dè Größi vonydlicht

Dè Urin gòt bi dè Wirbeldyr vo dè Nyrè übber dè Harnleiter (*Ureter*) i d Blõtèrè. Bim Seichè wörd dè Schlièßmuskel am Blõtèrèboddè entschpannt, asè cha dè Urin übber d Harnröörè (*Urethra*) abflǜèßè.

Bi Kerli duèt bi öppè 350–750 ml Füllmengi èn starkè Drang ysetzè, dè Seich abzlõ, bi Wyber bi 250–550 ml. In Abhängigkeit vo dè üßerè un innerè Reiz cha s au scho bi dütlich wèniger Urin zum Drang cho, z seichè odder au zuè unwillkürlicher Entleerig. S maximale Fassigsvomögè vo dè Blõtèrè bedrait bim erwachsnè Mènsch je nõch Körpergrößi zwǜschè 900 un 1500 ml.

## Säugedyr
### Anatomy

D Blõtèrè isch è Hoolorgan, wo bim Mènsch uff èm Beckèboddè ufflyt. Si isch dirèkt hinter dè Schambeifùgè, vo dè Vagina bi Frauè bzw. èm Maschtdarm bi Mannè, woby si bi dè Frauen öppis kaudaler (witer unnè) lyt. Nõch obbè èrschtreckt sich d Blõtèrè bis zu dè Obberkantè vom Beckè. Mit stygendèm Füllgrad cha si bis zum Buuchnabbel langè.

Iri Vordersitè heißt *Apex*, dè Ruum zwǜschè Schambei un Vorderwand vo dè Blõtèrè (*Spatium retropubicum*) wörd als „Cavum Retzii“ benamst; diè poschteroinferiore (unteri hinteri) Sitè *Fundus*. Dè *Blõtèrèchragè* (*Cervix vesicae*) lyt bi Primatè (und dõmit au bim Mènsch) uff dè Untersitè, bi anderè Dyr a dè Hintersitè un füürt zum Harnröörli.

D Blõtèrè nimmt uff irer hinterè unterè Sitè diè baarigè Harnleiter (Ureter) vo dè beidè Nyrè uff. D Harnleiter volaufed übber è churzi Dischtanz innerhalb vo dè Blõtèrèwand, so dass si bi stärkerer Füllig vo dè Blõtèrè abknickèd un dè Rückfluss (phǜsiologisch generèll) demit vohinderèt wörd. Ußerdèm wörred d Ureter durch d Kontraktion vo dè glattè Muskulatur i dè Blõsèwand bim Seichè zämmèdruggt. Sell wǜrkt ebbèso im Rüggfluß vom Urin entgegè.

I dè schwôbisch-alemannischè Fasnet wörred *[[Saublõtèrè|Sublõtèrè]]* gnõ, wo am è Steggè odder an èrè Schnùr gschwaait wörred.

## Literadur
* Nadja Mobjerg: *Organe der Osmoregulation und Exkretion* in: W. Westheide, R. Rieger: *Spezielle Zoologie.* Deil 2. Wirbel- odder Schädeldyr. Spektrum, Münchè 2004, ISBN 3-8274-0307-3
* Frank H. Netter, Eckehard Renner: *Farbatlanten der Medizin.* Bd. 2. Niere und Harnwege. Thieme, Stuègètt 1983, ISBN 3-13-524102-5
* Uwe Gille: *Harn- und Geschlechtssystem, Apparatus urogenitalis.* In: Salomon, Geyer, Gille (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin.* Enke-Volaag, Stuègètt 2004, ISBN 3-8304-1007-7

## Weblingg

## Einzelnõchwys
Saublattern

**Saublõtèrè** (odder am Hochrhy *Sùblõtèrè*) wörred i dè schwôbisch-alemannischè Fasnet gnõ, wo vo dè Häsdrääger an ènèmè Steggè odder an èrè Schnùr meischtens übber m Grind gschwaait wörred. D Saublõtèrè wörd uss dè Blõtèrè von èrè gmetzgetè Sau gmacht, i dèm d Blõtèrè liecht ufblose und dänn a dè Luft è bitzeli dröchnet wörd. Durch s Dröchnè volyrt d Blõtèrè èn Huufè Füüchtigkeit un d Hutt wörd durch sell vill stabiler. È guèt abghangèni Blõtèrè cha so trotz intensivem Gebruuch è ganzi Fasnetsaison odder länger hebbè.
Sùblõtèrè sin je nõch Dröchenzit mittel- bis dunkelgääl, länglich-oval un öppè 30–40 cm lang. Als Stèggè wörd mèngmòl èn Geißelzopf bruucht, ein uss Widèäscht gflochtènè Zopf, wo urschprünglich d Fungtion von èrè Geißlè ghaa hèt. D Geißlè isch stabil, abber seer flexibel, asè ideal für s Schwaaiè vo dè  Sùblõtèrè geignèt.

Vor è baar Johr sin au mengmòl Rindsblõtèrè für d Fasnet vowendèt worrè, selli sin fascht wyß un vill größer wiè d Sùblõtèrè, sin au oval, hèn abber ca. 50–60 cm i dè Längi. Dè Nõchdeil vo dè dünnèrè Hutt macht selli Blõtèrè abber ekstreem inschtabyl, dõrum isch si fascht völlig bi dè Fasnet voschwundè.

Mit dè Saublõtèrè cha Lärm gmacht wörrè, si diènt abber hauptsächlich dezuè, am Umzùg Passantè odder anderi Narrè zu schlaa. S bruucht allerdings einigi Übung, nu mit dè Blõtèrè, un nit mit dè Geißlè odder èm Stèggè z schlaa, well selli èm „Opfer“ zimli wee machè chönnèd.

## Weblingg

* Sǖ(w)blātereⁿ, Schwyzerisches Idiotikon, Bd. 5, Sp. 208
* Saüblotere, Els. Wb., Bd. 2, Sp. 170a

## Einzelnõchwys
1888

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Wilhelm Hertenstein wird Bundespresidänt vu dr Schwyz. No sym Dod am 27. Novämber wird dr Bernhard Hammer sy Noofolger.
* 7. Februar: D Schmalspurbahn Landquart-Davos AG wird grindet.
* 9. Merz: «Drei-Chaiser-Johr»: Dr Chaiser Wilhelm I. stirbt im Alter vu fascht 91 Johr z Berlin. Noofolger wird sy eltschte Suhn, dr Friedrich III., wu aber no 99 Däg stirbt. Ihm folgt sy Suhn Wilhelm II. as Chaiser vum Dytsche Rych.
* 18. Merz: Z Aarau wird dr Schweizerische Gemeinnützige Frauenverein grindet.
* 16. April: S Dytsch Rych annektiert d Pazifikinsle Nauru.
* 29. Juni: Mit eme vum Thomas Alva Edison entwicklete Wachswalze-Phonograph wäre Dail vum Oratorium *[[Israel in Egypt]]* vum Händel ufgnuu, di erscht bis hite erhalte Musikufnahm.
* 5. Augschte: D Bertha Benz fahrt mit ihre baide Chinder im Wage vu ihrem Mann Carl Benz vu Mannem uf Pforze. S isch di erscht Iberlandfahrt vun eme Automobil.
* 13. Augschte: Z Blochenga wird dr Schwebisch Albverain grindet.
* 4. Septämber: Dr Sidoschte vu dr Insle Neiginea (hite zue Papua-Neuguinea) wird as Koloni *Britisch-Neiginea* vu Großbritannie annektiert.
* 9. Septämber: Chile annektiert d Oschterinsle.
* 21. Oktober: D Sozialdemokratisch Partei vu dr Schwyz wird grindet.

## uf d Wält chuu
* 10. April: Elisabeth Thommen, Schwyzer Journalischtin und Schriftstellerin
* 14. April: Joseph Lefftz, elsässische Volkskundler un Literaturwisseschaftler
* 18. April: Karl Färber, dytsche Publizischt
* 18. Mai: Lina Ritter, elsässischi Dichteri
* 19. Mai: Bertin Nitz: dytsche Chaufmann un Haimetdichter
* 2. Juli: Simon Vatré, Schwyzer Verfasser vomene Patois-Wörterbuech
* 10. Juli: Giorgio de Chirico, italienische Moler
* 10. Juli: Anna Haag, dytschi Bolitikeri un Frauerächtleri
* 11. Augschte: Rudolf Hägni, Schwyzer Mundartdichter
* 27. Augschte: Ernst Ochs, dytsche Germanischt un Dialäktforscher
* 2. Septämber: Leo Wohleb, dytsche Bolitiker un Staatsbresidänt vu Bade
* 4. Septämber: Oskar Schlemmer, dytsche Moler un Bildhauer
* 25. Septämber: Paul Scheuermeier, Schwyzer Lehrer und Sproochwüsseschaftler
* 26. Septämber: T. S. Eliot, US-amerikanisch Lyriker, Dramatiker un Essayist
* 11. Oktober: Werner Lüdi, Schwyzer Botaniker
* 14. Oktober: Oskar Hagen, dytsche Chunschthischtoriker
* 8. Novämber: Paul Meinherz, Schwyzer Dialäktolog, Lehrer un Regierigssekretär
* 17. Novämber: Curt Goetz, dytsch-schwyzerische Regisseur
* 23. Novämber: Harpo Marx, US-amerikanische Schauspiiler

*s Datum gchänt me nit:*  Clara Wettach, Schwyzer Mundartautorin

## gstorbe
* 25. Februar: Arnold Baader, Schwyzer Mediziner
* 12. April: Johann Jakob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 15. Augschte: Gottlieb Duttweiler, Schwyzer Unternämmer un Grinder vu dr Migros
* 15. Septämber: Michel Buck, schwebische Dialäktdichter
* 27. Novämber: Wilhelm Friedrich Hertenstein, Schwyzer Bolitker un Bundesrot

## Weblink
1887

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Numa Droz wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 28. Jänner: Z Paris fangt d Firma vum Gustave Eiffel aa mit em Böu vum Eiffelturm, wu noch ere Idee vum Schwyzer Maurice Koechlin konzipiert isch. Dr Durm wird am 31. Merz 1889 rächtzytig zue dr Wältuusstellig fertig gstellt.
* 29. April: Di chilchlige Orde, wu rund zwelf Johr vorhär us Preuße uusgschlosse wore sin, wäre wider zuegloo, uusgnuu dodervu blybe aber d Jesuite.
* 23. Mai: Di katholisch Chilche akzeptiert unter anderem d Zivilehe, e staatligi Schuelufsicht un d Bolitikverbot fir Prieschter. Dodermit chunnt dr Kulturkampf im dytsche Chaiserrych zum Änd. 
* 26. Juli: Dr Ludwik Lejzer Zamenhof vereffentligt unter em Pseudonym Doktoro Esperanto uf Russisch s Lehrbuech iber syy „Internationali Sproch“.
* 29. Septämber: Dr Emil Berliner mäldet sy erfunde Grammophon zum Badänt aa.
* 30. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* Dr Albert A. Michelson un dr Edward W. Morley fiere ihr Experimänt (Michelson-Morley-Experiment) zue dr Bstimmig vu dr absolute Gschwindigkeit vu dr Ärd im Äther dure – s goht negativ uus.

## uf d Wält chuu
* 3. Jänner: August Macke, dytsche Moler
* 3. Februar: Max Josef Metzger, katholische Brieschter un NS-Opfer
* 25. Februar: Ewald Mataré, dytsche Moler un Bildhauer
* 23. Merz: Juan Gris, spanische Moler
* 29. Mai: Guntram Saladin, Schwyzer Germanischt, Ortsnameforscher und Idiotikonredakter
* 25. Juni: Werner Hodler, Schwyzer Germanischt
* 6. Juli: Marc Chagall, russisch-franzesische Moler
* 28. Juli: Marcel Duchamp, franzesisch-amerikanische Moler un Objäktchinschtler
* 12. Augschte: Erwin Schrödinger, eschtrychische Physiker
* 8. Septämber: Sivananda, indische Yogalehrer
* 24. Septämber: Denis Coquoz, Schwyzer Puur und Mundartforscher
* 6. Oktober: Le Corbusier, schwyzerisch-franzesische Architekt
* 15. Oktober: Emil Hegetschweiler, Schwyzer Volksschauspiiler
* 31. Oktober: Chiang Kai-Shek, chinesische Bolitker
* 11. Novämber: Jacques M. Bächtold, Schwyzer Lehrer und Tialäktolog
* 23. Novämber: Walter Georgii, dytsche Musikwisseschaftler un Pianischt
* 4. Dezämber: Will Grohmann, dytsche Chunschthischtoriker
* 28. Dezämber: Marguerite Frick-Cramer, Schwyzer Jurischti

## gstorbe
* 30. Juni: Filippo Abignente, italienische Bolitiker
* 25. Novämber: Johann Jakob Bachofen, Schwyzer Jurischt un Altertumsforscher

## Weblink
1886

## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Adolf Deucher wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 8. Juni: Dr Schwyzer Julius Maggi erfindet e Wirzsoß, di no ihm gnännt *Maggi-Würze*.
* 1. Septämber: Dr Fuessballverain Grasshopper-Club Zürich wird grindet.
* Oktober: Dr Gottlieb Daimler böut dr vu ihm 1883 entwicklet Viertaktmotor in e Kutsche vum Wilhelm Wimpff yy, dodermit gitet er as Erfinder vum vierredrige Chraftwage.
* 1. September: Grindig vum Grasshopper Club Züri
* 2. Novämber: S Chaiserli Patäntamt z Dytschland erdailt em Carl Benz fir syy Automobil *Patent-Motorwagen Nummer 1* s Patänt.
* 11. Dezämber: Grindung vum Londoner Fueßballklub Dial Square
* Z Eschtrych-Ungarn wird s Edelwyss unter Naturschutz gstellt.

## uf d Wält chuu
* 17. April: Jacques Chenevière, Schwyzer Schriftsteller un humanitäre Aktivischt bim IKRK 
* 26. April: Johann Jakob Gerster, Schwyzer Mediziner
* 10. Mai: Karl Barth, Schwyzer Theolog
* 29. Juni: Robert Schuman, dütsch-französische Politiker
* 29. Juni: Otto Plattner, Schwyzer Mooler
* 30. Juni: Manfred Szadrowsky, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 4. Juli: Heinrich Kaminski, dytsche Komponischt
* 14. Juli: Ernst Nobs, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1. Septämber: Othmar Schoeck, Schwyzer Komponist un Dirigent
* 16. Septämber: Hans Arp, elsässische Moler, Bildhauer un Dichter
* 16. Oktober: David Ben-Gurion, en israelische Politiker
* 23. Dezämber: Albert Ehrenstein, jüdische Dichter

## gstorbe
* 31. Juli: Franz Liszt, eschtrychisch-ungarische Pianischt un Komponischt
* 27. Novämber: Heinrich Brodbeck, Schwyzer Handwärker und Politiker
* 11. Dezämber: Johannes Baptist Franzelin, eschtrychische Theolog un Kardinal

## Weblink
1885

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Karl Schenk wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 17. Jänner: In dr Schlacht vu Abu Klea im Sudan sigt e britischi Armee iber d Aahänger vum Mahdi Muhammad Ahmad. Am 26. Jänner erobere d Mahdischte d Hauptstadt Khartum, dodermit chunnt di tirkisch-egyptisch Herrschaft im Sudan zum Änd.
* 26. Februar: D Berliner Afrikakonferänz bstetigt dr Kongo-Freistaat as Privatbsitz vu dr *Kongogsellschaft* un dodermit vum Leopold II. vu Belgie un reglet d Kolonialisierig vu Afrika. D Fliss Niger un Kongo wäre fir d Schifffahrt freigee un s Verbot vum Sklavehandel wird international feschtglait.
* 27. Februar: Dr Chaiser Wilhelm II. unterschrybt e Schutzbrief, wu di dytsche Bsetzige z Oschtafrika legalisiert.
* 28. April: Z Ceylon wird zum erschte Mol dr Vesakh-Dag as Fyyrdig gfyyrt, was as Aafang vu dr Renaissance vum Buddhismus giltet.
* 17. Mai: Dr Chaiser Wilhelm I. stellt dr dytsche *Neuguinea-Kompagnie* e „Schutzbrief“ iber d Hohaitsrächt fir Kaiser-Wilhelms-Land un dr Bismarck-Archipel uus.
* 6. Juli: Dr Louis Pasteur teschtet erfolgryych syy Impfstoff gege Dollwuet am Joseph Meister, eme Bue us em Elsass, wu vun eme dollwietige Hund bisse wore isch.
* 29. Augschte: Dr Gottlieb Daimler chunnt e Badänt uf sy „Ryttwagen“ iber, dr Prototyp fir s Motorrad, wun er zämme mit em Wilhelm Maybach entwicklet het.
* 30. Septämber: Betschuanaland uf em Biet vum hitige Botswana wird britisch Protektorat.
* 15. Oktober: D Marshallinsle wäre ne dytsch Schutzbiet.
* Dr Bismarck-Archipel wird dytschi Kolony
* Dr Hiram Maxim erfindet s Maschinegwehr.

## uf d Wält chuu
* 11. Jänner: Emil Abegg, Schwyzer Germanischt un Indolog
* 13. Jänner: Anna Vock, Schwyzer Aktivischti vu dr erschte Lesbebewegig
* 30. Jänner: Franz Beyerle, dytsche Rächtshistoriker
* 12. März: Erwin Haller, Schwyzer Germanischt
* 14. März: Maurice Gabbud, Schwyzer Schurnalischt und Mundartforscher
* 21. Merz: Wilhelm Wiget, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 26. Merz: Karl Rudolf Wirz, Schwyzer Moler
* 12. April: Robert Delaunay, franzesische Moler
* 2. Juni: Karl Häfner, dytsche Dialäktdichter
* 17. Septämber: Josef Escher, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 27. Septämber: Gustav Schröder, dytsche Kapitän 
* 20. Novämber: Hermann Keller, dytsche Musikwisseschaftler

## gstorbe
* 20. Merz: Kaspar Hagen, Vorarlberger Dialäktdichter
* 7. April: Carl Theodor von Siebold, dytsche Mediziner un Zoolog
* 22. Mai: Victor Hugo, franzesische Schriftsteller
* 15. Augschte: August Corrodi, Schwyzer Dichter
* 6. Dezämber: Robert Gerwig, dytsche Böuingenieur

## Weblink
Information

**Informazioon** (vo  ‹forme›, ‹bilde›, ‹gstalte›, ‹usbilde›, ‹underrichde›, ‹daarstelle›, ‹sich öbbis vorstelle›) isch in dr Informazioonstheorii e Mängi vo Wüsse, won e Sänder eme Empfänger mit Hilf vo Signal über e bestimmts Medium, wo men em au ‹Informazioonskanal› säit, cha vermiddle.

Informazioon chan e allgemäins oder e speziells Inträssi an Wüsse befriidige – si cha hälfe, en Idee z verwirklige (‹akzionsbrägend›) – oder si regt nume d Fantasii aa. Informazioone chönne bewusst as Noochricht über e Kanal/Daatedrääger vom ene Sänder an en Empfänger übermiddlet oder au umbewusst dransportiert wärde und uffalle, wemm mä d Form und d Äigeschaft vom ene Objekt woornimmt. Sänder und Empfänger chönne Mensche und hööcherentwiggleti Dier dsi, aber au anderi komplexi Süsteam wie Maschine oder Kompiuter(brogramm). Im menschlige Beriich git en Informazioon Uskumft über mindestens äini vo de Frooge *wär? was? wo? wenn? wie? worum? mit Hilf vo wäm?*

Informazioon bechunnt iire Wärt über dur d *Interpretazioon vo allem wo bassiert* uf verschiidene Ebene, wo zum Däil bewusst, zum grösste Däil aber umbewusst ablauft. Mir reduziere bi däm uf dr äinte Site d Informazioonsmängi noch bestimmte Algorithme, düen si filtere, z.&nbsp;B. noch unserem Erkenntnisinträssi, uf dr andere Site erwitere mer sä aber au dur s verchnüpfe mit Informazioon, wo scho vorhande isch.

**Underschidligi Bedütige:** Dr Usdruck „Informazioon“ wird im Detäi mit underschiidlige Bedütige aagwändet, wo aber äng mitenander in Beziejig stöön. Er wird no verwändet:
* für d *Däätigkäit vom Informiere*; Bischbil: e Wärbigsbrospäkt mache und verschigge.
* für en *Informazioonskanal*; Bischbil: dr Brospäkt.
* für d *Veränderig vom Wüssesstand vom Empfänger*; Bischbil: Dr Empfänger söll s Brodukt und si Briis kennen.
* für die *äigentligi Botschaft*; Bischbil: E Daarstellig oder Beschriibig vom Brodukt und d Agoob vo sim Briis.

## Weblingg

* 
* Klassiker vo dr Filosofii vo dr Informazioon (Bibliografii und Downloads oder Links)
* Wolfgang Strauss, Nina Zschocke: **, Artikel auf netzspannung.org 2004
* Definitionen des Begriffes Information, Materialsammlung
* Matthias Rauterberg: Über das Phänomen: „Information“ (PDF-Datei; 188&nbsp;kB), 2005
* Stanislaw Lem: Die Megabitbombe, Von der Verschmutzung der Informationsumwelt und den ausfransenden Rändern des Wissens, telepolis, 12. September 2001
* Mario Behling: Strategien der Informationsverarbeitung und das veränderte Kommunikationsverhalten bei der Nutzung moderner Medienkanäle, 2006

## Fuessnoote
Medels

**Medels** chan folgendes bedüte: 
* Medels im Rheinwald, en Ortschaft am Hinderrhy i da Gmaind Splüüga, Kanton Graubünda, Schwiz
* *Medels im Oberland*, da dütsch und bis 1943 au da offiziell Namma vo da Gmaind Medel (Lucmagn) i da Surselva, Kanton Graubünda, Schwiz
* s *Medels* (Val Medel), e Landschaft underhalb vom Piz Medel i da Surselva, Kanton Graubünda, Schwiz
Technologie

Dr Begriff **Technologii** bedütet in nöijerer Zit vor allem d „Leer vom Handwärk“ oder d „Wüsseschaft vo dr Technik“, aber die verschiidene Begriffsuffassige underschäide isch zum Däil stark. Vilmol wird Technologii brucht as Sünonüüm für dr Begriff «Technik». E genaui Definizioon git s nit und d Bedütig muess us em Zämmehang erschlosse wärde.

## Worthäärkumft
Dr Usdruck Technologii ( *technologia*) läitet sich ab vo  *technē* „Kunst (bsundrigs au d Junst vom Rede), Handwärk“ und  *logos* „Wort, Leer, Wüsseschaft“. Die ursprüngligi Bedütig vom Wort cha nit gnau bestimmt wärde. Im klassische Altgriechisch isch s nit belegt. Im hellenistische Griechisch (Koine, vo äbbe 300 v.&nbsp;u.&nbsp;Z. aa) wird mit em gläägentlig die „süstematischi Behandlig vo dr Grammatik und Rhetorik“ bezäichnet. 

## Litratuur
* Jean Baudrillard, Hannes Böhringer, Vilem Flusser: *Philosophien der neuen Technologie.* Merve Verlag, Berlin 1989, ISBN 3-88396-066-7.
* Peter Brödner: *Der überlistete Odysseus.* Edition Sigma, Berlin 1997, ISBN 3-89404-611-2.
* Susanne Fohler: *Techniktheorien. Der Platz der Dinge in der Welt des Menschen.* Wilhelm Fink Verlag, 2003. ISBN 3-7705-3759-9.
* Günter Ropohl: *Allgemeine Technologie. Eine Systemtheorie der Technik.* 3. Aufl. Universitätsverlag Karlsruhe, Karlsruhe 2009, ISBN 978-3866443747.
* Helmut Seiffert, Gerard Radnitzky (Hrsg.): *Handlexikon zur Wissenschaftstheorie.* 2. unv. Ufl., dtv, München 1992, ISBN 3-423-04586-8, S. 362–365 (Stichwort Technologie und deren Abgrenzung zu anderen Wissenschaften).

**Technologiekritik**
* Kathrin Passig: *Standardsituationen der Technologiekritik*, Suhrkamp, Berlin, 2013 (Sammlig vo Esseys über gängigi Irrdümer vo Technologiigegner)

## Fuessnoote
1891

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Emil Welti wird zum sechste Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 1. Jänner: Uf dr Grundlag vum Helgoland-Sansibar-Verdrag wird Dytsch-Oschtafrika e dytsch „Schutzgebiet“.
* 1. April: Dr Moler Paul Gauguin fahrt mit eme Schiff vu Marseille uus in Richtig Tahiti.
* 8. April: S erscht Statistisch Johrbuech vu dr Schwyz wird publiziert.
* 14. Juni: Z Münchestäi chunnt s zue dr bis hite greschte Yysebahnkataschtrof in dr Gschicht vu dr Schwyz: bim Yysturz vun ere Bruck iber d Birs chemme 78 Lyt um s Lääbe, 131 wäre verletzt.
* 1. Augschte: In dr Schwyz finde zem erschte Mol Bundesfyyre zum Gedänke an dr Rütlischwur un dr Bundesbrief vu 1291 statt.
* 2. Oktober: Im schwyzerische Bade wird d Kollektivgsellschaft *[[Brown, Boveri & Cie.]]* grindet, wu si uf Elektrotechnik spezialisiert.
* 6. Oktober: Noch em Dod vum Chenig Karls wird sy Näffe Wilhelm II. neie Regänt im Chenigrych Wirttebärg.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 3. Jänner: Albert Bächtold, Schwyzer Schriftsteller
* 28. Februar: Hermann Umgelter, dytsche Zaichner un Moler
* 27. Merz: Berta Ottenstein, dytschi Dermatologi
* 2. April: Max Ernst, dytsche Moler un Bildhauer
* 23. April: Sergei Sergejewitsch Prokofjew, e russische Pianist und Komponist
* 27. April: Minnie Weber, Schwyzer Unternämmeri
* 30. April: Caresse Crosby, US-amerikanischi Erfinderi vum BH
* 2. Mai: Lene Voigt, düütschi Mundartdichterin
* 15. Mai: Jella Lepman, dytschi Schriftstelleri
* 28. Mai: Karl Sättele, dytsche Haimetautor
* 1. Augschte: Karl Kobelt, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 25. Augschte: Maria Lauber, Schwyzer Schriftstelleri
* 19. Septämber: Fritz Broßmer, dytsche Grafiker un Dialäktdichter
* 20. Septämber: Kurt Heynicke, dytsche Schriftsteller
* 11. Oktober: Kim Seong-su, sidkoreanische Bolitiker
* 27. Oktober: Paul Grüninger, Schwyzer Bolizeihauptmann
* 6. Novämber: Otto Mangold, dytsche Zoolog
* 10. Novämber: Ida Suter, Schwyzer Germanischti
* 22. Novämber: Albrecht Wolfinger, dytsche Bfarrer un Autor
* 1. Dezämber: Sophie Tschorn, dytsche Journalischti un Autori vu Sachliteratur
* 21. Dezämber: Philipp Etter, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 26. Dezämber: Henry Miller, US-amerikanische Schriftsteller

## gstorbe
* 31. Jänner: Ernest Meissonier, franzesische Moler
* 10. Februar: Johann Baptist Trenkle, badische Archivar un Haimetforscher
* 7. April: Phineas Taylor Barnum, US-amerikanische Undernähmer, Zirkuspionier und Bolitiker
* 10. Mai: Carl Wilhelm von Nägeli, Schwyzer Botaniker
* 2. Augschte: Ferdinand Schlöth, Schwyzer Bildhauer
* 28. Augschte: Michael Kuoni, Schwyzer Beamte und Mundartautor

## Weblink
Schraube (Verbindungselement)

E **Schruube** isch e Stift oder Bolze, wo ussen e Gwind draa het. E Verbindig, wo mit ere Schruube gmacht wird, hebt mäistens besser as äini, wo mit Stift ooni Gwind gmacht wird und wider ufgmacht wärde. Grundsätzlig underschäidet mä zwüsche sogenannte Holzschruube und Metallschruube.

Holzschruube si schwach konisch und wärde vor allem in Holz iine gschrubt. Bim Dräie schniide si sich e Geegegwind sälber. E bsundrigs Geegestück, wo zur Schruube basst, e Muetere, git s nid.

E Metallschruube isch mäistens zylindrisch und wird in e Geegegwind gschrubt, wo sich in dr Muetere oder eme andere Däil befindet, wo Däil vo dr Verbindig isch. Si häisst Metallschruube, wil si im Metallgwärb entwigglet worde isch und vor allem brucht wird, zum Metallstück z verbinde.

Holzschruube und Metallschruube bestöön mäistens us Metall (vor allem Staal, Messing oder mänggisch Chupfer), sältener us Blastigg.

Bi Schruube mit eme *Chopf*, wo d Form vom ene Chäigel, ere Schiibe oder ere Linse cha haa, dient d Ringflechi under em Chopf as Aaschlag gege s glochte Däil, wo mit iine befestigt wird. Dr Chopf isch eso gformt, ass mä d Schruube mit Wärkzüüg cha dräije. 

S Gwind stellt e schiefi Eebeni daar, wo in ere Helix uf e Grundkörper gwigglet isch. Wäge dr Keilwirkig von ere schiefe Eebeni wird bim *Aazie* vo dr Schruube e chliini Umfangschraft aagwändet, wo zun ere gröössere Axialchraft versterkt wird. Und e groossi Beweegig am Umfang wird in e chliini Axialbeweegig umgwandlet (bim Justiere aagwändet).

## Litratuur
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* Schraubenfibel – Technisches Nachschlagewerk rund um Verbindungselemente
* Fachlich fundierte 3D Animation zur Darstellung der Vorgänge innerhalb einer Schraubverbindung
* Schraubennormen – Schrauben und deren Zeichnungen
* Daten zu Normen, Werkstoffen, Festigkeiten
* Animazione zur wie Schruube funkzioniere
* Abbildige vo verschidnige Verdiefige uf Schruubechöpf zum Kontakt mit eme Schruubeziejer (änglisch)
* Geschichte der Schraube
* Video: Schraubenherstellung
Rad

E **Rad** isch e schiibeförmige Geegestand mit ere Kontur, wo im Idealfall kräisförmig isch und eso glaageret isch, ass er sich um si Sümmetriiaggse cha dräije. Si Erfindig und Verwändig an Chare oder Wääge isch en Eräignis gsi, wo für d Entwigglig vo dr technische Kultur in dr Vorzit wichdig isch. 

Si wääsentlig Vordäil isch ass es uf em Undergrund rollt. Riibig git s nume no in de gschmiirte Laager. Dr Rollwiderstand uf festem, drochnigem Bode und dr Gläitwiderstand in de Laager si zämme wääsentlig chliiner as dr Gläitwiderstand wemm mä e Last uf drochnigem Boode wurd schlepfe oder uf eme Schlitte dranspordiere. Au se Materialabriib isch chliiner as bim Schlepfe. Faarzüüg mit Reeder und Zugdier si zum Dransbortmiddel für Laste und Persone in vile Däil vo dr Wält worde, wo guet verfüegbar und langlääbig gsi isch. 

Scho in dr Bronsezit isch s Rad vo dr Schiibe zum liichtere Spiicherad witerentwigglet worde. D Spiicheform isch entstande, wo mä Däil vo dr Schiibe zwüsche dr Nabe und em Radchranz zringsume, wo für d Funkzion vom Rag nit nöötig gsi si, wäggnoo het.

Mäistens zelt mä zu de äifache Maschineelimänt nume e Rad, wo sich dräit wien e Handrad oder e Länkrad, und nit äins, wo rollt. E Faarzüügrad wird hüte as e komplexers technischs Baudäil oder e komplexers Maschinenelimänt bezäichnet.

Dr Name Rad isch mit em latiinische *rota* und em Sanskrit-Wort für dr indisch Waage *[[ratha]]* verwandt.

## Litratuur
* M. Fansa, S. Burmeister (Hrsg.): *Rad und Wagen*, 2004 ISBN 3-8053-3322-6
* Köninger u.&nbsp;a. (Hrsg.) 2001: *Schleife, Schlitten, Rad und Wagen*, Schriftenreihe Hemmenhofener Skripte, Janus-Verlag, Freiburg i. Br. 2002 ISSN 1437–8620
* Veronika R. Meyer, Marcel Halbeisen: *Nur scheinbar ein Paradox: Warum gibt es in der Natur keine Räder?* Biologie in unserer Zeit 36 (2), S. 120–123 (2006), ISSN 0045-205X
* Jürgen E. Walkowitz: *Logistik im Neolithikum und Chalcolithikum.* In: Varia neolithica IV, 2006, ISBN 3-937517-43-X

## Weblingg
Bewässerung

**Bewässerig** isch d Versorgig vo Kulturland mit Wasser, zum s Wachstum vo Pflanze z fördere und Rääge, wo feelt, z ersetze. Drbii wird vor allem in aride Regione zwüsche de Wändikräis  bewässeret, zum dr Sunneschiin und die hooche Tämprature usznütze. Aber au in humide Regione wird für Pflanze, wo vil Wasser bruche wie Riis, oder zum e jooreszitligi Drochefaase z überstoo, bewässeret. 

## Bewässerigsverfaare
Zum Bewässere wärde landwirtschaftligi Technike verwändet, wo zum Däil uralt si. In vile früeje Hochkulture, wie z Egüpte, Mesopotamie, Indie, China, Ostafrika oder im vorkolumbische Amerika, het mä mit intensive Bewässerigstechnike die landwirtschaftligi Brodukzion so fest chönne vergröössere, ass d Bevölkerig stark gwaggse isch. Es git au d Aasicht, ass d Organisazioon, wo nötig gsi isch zum d Bewässerigssüsteem ufzbaue und in Stand z halte, e dr Bildig vo organisierte gsellschaftlige Strukture e wääsentlige Impuls gee het.

E Hufe vo de Verfaare zur *Oberflechibewässerig* wärde sit Joorduusige braktiziert. Die mäiste vo ene häi au hüte no e groossi Bedütig, wil si chostegünstig si und ooni ufwändigi technischi Aalaage chönne bedriibe wärde.
Es git verschidnigi Stau- und Riiselverfaare zum Oberglechene z bewässere, wo alli s Brobleem häi, ass vil vom Bewässerigswasser verdunstet oder versickeret und eso verloore goot.

Bi Stauverfaare wärde Ackerfurche oder blanierti bzw. umdämmti Flechene under Wasser gsetzt. D Stauverfaare ghööre zu de Verfaare in dr Bewässerigswirtschaft, wo uf dr ganze Wält am hüfigste aagwändet wärde. Technisch komplizierter si Beräägnigsverfaare, wo mä mit stazionäre oder mobile Sprüeaalaage bewässeret. Die Verfaare wärde hauptsächlig in humide Klimaberiich aagwändet.

Im Geegesatz zur Oberflechibewässerig wird bi dr *Underfluerbewässerig* s Wasser vo unde vom Boode us dr Pflanze zuegfüert. Wenn dr Grundwasserspiegel nid hooch gnueg isch, muess er hööcher gmacht wärde, oder mä vergrabt Wasserläitige mit Löcher und Schlitz, so dass d Wurzle ans Wasser chömme. Eso git s zwar käni Verlust wil s Wasser verdunstet, aber vil Wasser goot dur Versickerig verloore und dr Oberbode cha versalze und muess immer wider emol entwässeret wärde.

Bi de *Mikrobewässerigsverfaare* wird nume e chliine Däil vom Bode bewässeret, und zwar nume dört, wo d Pflanze s Wasser chönne usnütze. Es brucht im Vergliich zu Beräägnisverfaare vil weniger Wasser und cha au uf Bööde aagwändet wärde, wo nid eebe si. 

## Litratuur
* 
*  
* 
*  
* 
* 
* *Empfehlungen für die Planung, Installation und Instandhaltung von Bewässerungsanlagen in Vegetationsflächen*, 2010, ISBN 978-3-940122-21-6; Regelwerk-Herausgeber: Forschungsgesellschaft Landschaftsentwicklung Landschaftsbau e.&nbsp;V. (FLL).

## Weblingg

*  Heilige Wasser, e brivati Website mit e Hufe Fotene und Informazionen über künstligi Bewässerigssüstem
* Irrigation Tutorials
* Driibhuusgasemissione dur Energiiverbruuch im Wassersektor, Metastudie, Juni 2011 in Nature *(änglisch)*
** Wasserverbrauch belastet Weltklima stärker als angenommen, Spiegel Online
** Wasserverbrauch belastet das Weltklima, Statistikgspräch in DRadio Wissen
Lycée International de Saint-Germain-en-Laye

S **Lycée International de Saint-Germain-en-Laye** isch es Gymnasium in der Schdadt Saint-Germain-en-Laye, wo sich öpe 20 km nordweschtlich vo Paris befindet. Es isch 1952 gründet worde und hät verschidnigi Sprochabtailige.

## Laag
D Schuel liit weschtlich vom Stadtzentrum, a de Gränze zu Chambourcy, im e grosse Park, wo mehreri Iigäng und Hüser hät. S markantischt Gebäude, wo uf däm Gländ stoht, isch s Schloss d'Hennemont. Bi däm Parkiigang, wo grad i de Nöchi vom Schloss isch, häts e Bushaltestell, wo d Schuel an ÖV aabinded.

## Weblink

* Lycée International - Deutsche Abteilung
1884

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Emil Welti wird zum fimfte Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 27. Merz: Drotz dr Spannige zwische Österreich-Ungarn un Russland wird dr Dreichaiserbund verlengeret.
* 4. April: Chile un Bolivie schließen im Salpeterchrieg e Waffestillstand im Verdrag vu Valparaíso. D Kischteprovinz um Antofagasta wird chilenisch, Bolivie wird e Binnestaat.
* 24. April: S Deutsche Reich stellt d Lüderitzbucht mitsamt em Hinterland unter sy „Schutz“, dodermit fangt d Kolony Dytsch-Sidweschtafrika aa.
* 4. Mai: Z Leipzig wird d Oper *[[Der Trompeter von Säckingen]]* vum Victor Ernst Nessler urufgfiert.
* 5. Juli: Togo wird dytschi Kolony.
* 14. Juli: Kamerun wird dytschi Kolony.
* 26. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* 6. Novämber: S Territorium Papua wird zum britische Protektorat erchlert.
* 15. Novämber: Uf Yyladig vum Otto von Bismarck fangt d Berliner Kongokonferenz aa, wu am Änd d Ufdailig vu Afrika in Kolonialbiet stoht.

## uf d Wält chuu
* 30. Jänner: Paul Sättele, dytsche Lehrer un Haimetdichter
* 31. Jänner: Theodor Heuss, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 13. März: Emanuel Stickelberger, Schwyzer Undernäämer und Schriftsteller
* 18. Merz: Christian Scheufele, dytsche Bildhauer
* 27. Mai: Max Brod, jidische Schriftsteller
* 28. Mai: Edvard Beneš, tschechoslowakische Bolitiker
* 28. Mai: Martin Elsaesser, dytsche Architekt
* 3. Juni: Fritz Hauser, Schwyzer Bolitiker
* 19. Juni: Clara Stockmeyer, Schwyzer Sprochwisseschaftleri
* 12. Juli: Robert McKeen, neiseeländische Bolitiker
* 3. Augschte: Josias Braun-Blanquet, Schwyzer Botaniker
* 11. Oktober: Eleanor Roosevelt, US-amerikanischi Mänscherächtsakivischti
* 8. Novämber: Christian Mergenthaler, dytsche Bolitiker
* 8. Novämber: Hermann Rorschach, Schwyzer Psychiater un Psychoanaytiker
* 3. Dezämber: Walther Stampfli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 19. Dezämber: Antonín Zápotocký, tschechoslowakische Bolitiker
* 23. Dezämber: Emil Baer, Schwyzer Theolog un Orientalischt

## gstorbe
* 6. Januar: Gregor Mendel, e Mönch und Genetiker
* 14. Jänner: Philippe Suchard, Schwyzer Schogiproduzent

## Weblink
1883

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Antoine Louis John Ruchonnet wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 1. Mai bis 3. Oktober: 1. Schwyzer Landesuusstellig z Züri
* 27. Augschte: Uusbruch vum Vulkan Krakatau z Indonesie. Dur dr Uusbruch, Fluetwälle (Tsunami) un pyroklastischi Strem stärbe zmindescht 36.000 Mänsche.
* Dr Robert Koch isoliert zämme mit em Bernhard Fischer un em Georg Gaffky dr Cholera-Erreger.

## uf d Wält chuu
* 17. Jänner: Angelo Abisso, italienische Bolitiker
* 9. Mai: José Ortega y Gasset, spanische Philosoph
* 18. Mai: Walter Gropius, dytsch Architäkt un Grinder vum „Bauhaus“
* 25. Mai: Fritz Enderlin, Schwyzer Leerer und Autor
* 29. Mai: Jakob Klaesi, Schwyzer Psychiater
* 5. Juni: John Maynard Keynes, britische Ekonom, Mathematiker un Bolitiker
* 3. Juli: Franz Kafka, jidische Schriftsteller
* 16. Juli: Albert Weber, Schwyzer Dialäktolog und Lehrer
* 29. Juli: Benito Mussolini, faschistische Diktator vu Italie
* 4. Augschte: René Schickele, elsässische Schriftsteller
* 11. Augschte: Alfred Farner, Schwyzer Germanischt
* 11. Augschte: Ernst Stadler, elsässische Dichter
* 12. Augschte: Lorenz Bock, dytsche Bolitiker
* 19. Augschte: Coco Chanel, franzesischi Modedesigneri
* 2. Septämber: Franz Fankhauser, Schwyzer Romanischt
* 3. Dezämber: Anton Webern,  en ööstriichische Komponist und Dirigänt 
* 5. Dezämber: Max Keller, Oberburgermaischter vu Fryybeg
* 6. Dezämber: Wilhelm Altwegg, Schwyzer Altphilolog, Germanischt un Pedagog 
* 26. Dezämber: Eduard Baader, Schwyzer Gärbereibsitzer

## gstorbe
* 23. Jänner: Gustave Doré, franzesische Moler
* 8. Februar: Peter Merian, Schwyzer Naturforscher un Bolitiker
* 13. Februar: Richard Wagner, dytsche Komponischt
* 14. Merz: Karl Marx, dytsche Philosoph, Ekonom un Gsellschafttheoretiker
* 30. April: Édouard Manet, franzesische Moler

## Weblink
1882

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Simeon Bavier wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 24. Merz: Dr Robert Koch brichtet in sym Vordrag *Aetiologie der Tuberkulose* vu syre Entdeckig vum Erreger vu dr Tuberkulose.
* 22. Mai: S Gotthardtunäll wird in ere Fyyr ufgmacht un zeh Däg speter in Bedrib gnuu.
* 1. Juni: D Gotthardbahn verchehrt jetz fahrblanmäßig dur s nei Gotthardtunäll.
* 3. Septämber: Bim Yysebahnuufall vu Hüschtett cheme iber 60 Mänschen ums Lääbe, 230 wäre schwär verletzt, s bis dert schwärscht Zuguuglick z Dytschland.
* 13. Septämber: In dr Schlacht vu Tel-el-Kebir sigt e britischgi Armee iber d Armee vum Arabi Pascha, dodermit fangt di britisch Kolonialherrschaft iber Egypte.
* 6. Dezämber: Venustransit

## uf d Wält chuu
* 3. Jänner: Rosalie Küchler-Ming, Schwyzer Haimetschriftstelleri
* 12. Jänner: Jakob Jud, Schwyzer Romanischt
* 30. Jänner: Franklin D. Roosevelt, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 2. Februar: James Joyce, irische Schriftsteller
* 24. Merz: Julius Ammann, Schwyzer Lehrer und Dichter
* 26. Merz: Hermann Obrecht, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 12. Mai: Elise Wipf, Schwyzer Germanischtin
* 13. Mai: Georges Braque, franzesische Moler, Grafiker un Bildhauer
* 31. Mai: Emanuel Benjamin Gerster, Schwyzer Lehrer, Aawalt un Bolitiker
* 15. Juni: Ion Antonescu, rumänische General un Diktator
* 17. Juni: Wilhelm Hausenstein, dytsche Schriftsteller, Chunschtkritiker, Publizischt un Diplomat
* 17. Juni: Igor Fjodorowitsch Strawinski, russisch-franzesisch-amerikanische Komponischt
* 13. Juli: Paul Haller, Schwyzer Pfaarer und Dichter
* 14. Augschte: William Pierrehumbert, Schwyzer Lexikograaf
* 21. Augschte: Maria Beyerle, dytschi Lehreri un Bolitikeri
* 26. Septämber: Eduard von der Heydt, dytsche Bankier un Chunschtmäzen
* 22. Oktober: Hermine Maier-Heuser, dytschi Schriftstelleri
* 24. Dezämber: Rudolf Riggenbach, Schwyzer Chunschthischtoriker
* 31. Dezämber: Ida Frohnmeyer, Schwyzer Schriftstellerin

## gstorbe
* 8. Jänner: Johann Andreas von Sprecher, Schwyzer Hischtoriker und Schriftsteller
* 8. Februar: Berthold Auerbach, dytsche Schriftsteller
* 19. April: Charles Darwin, britische Naturforscher
* 2. Juni: Giuseppe Garibaldi, italienisch Freihaitskämpfer
* 23. August: Heinrich Rudolf Meili, e Baaselbieter Bildhauer
* 3. Novämber: Giovanni Battista Pioda, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 6. Dezämber: Alfred Escher, Schwyzer Politiker und Undernämer

## Weblink
1881

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Numa Droz wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 12. Mai: Noch em Yymarsch vu franzesische Druppe wird Tunesie, wu bishär zum Osmanische Rych ghert het, dur dr *Vertrag vu Kasr el Said* zuen eme Protektorat vu Frankrych.
* 20. Juli: Dr Sioux-Haiptling Sitting Bull kapituliert mit syne letschte Kamrade z Fort Buford (North Dakota).
* 23. Juli: Chile un Argentinien ainige si iber ihri Gränze uf Fyyrland un z Patagonie.
* 30. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* 23. Novämber: Grindig vum EV Raveschburg

## uf d Wält chuu
* 2. Jänner: Martin Wackernagel, Schwizer Kunsthistoriker
* 29. Jänner: Kim Kyu-sik, koreanische Bolitiker
* 4. Februar: Johann Ulrich Hubschmied, Schwyzer Romanischt und Nameforscher
* 12. Februar: Anna Pawlowna Pawlowa, russischi Ballettdänzeri
* 26. Februar: Nat Patton, US-amerikanische Bolitiker
* 1. Mai: Pierre Teilhard de Chardin, franzesische Jesuit, Geolog un Paläontolog
* 28. Mai: Augustin Bea, Jesuit un Kardinal
* 30. Juni: Hans Bauer, dytsche Haimetdichter
* 2. Juli: Eduard von Steiger, Schwyzer Bolitiker
* 22. Augschte: Margaretha Schwab-Plüss, Schwyzer Autorin
* 26. Augschte: Ida Guldenschuh, dytschi Haimetdichteri
* 25. Septämber: Lu Xun: chinesische Schriftsteller
* 25. Oktober: Pablo Picasso, spanische Moler un Bildhauer
* 30. Oktober: Lena Christ, bairischi Schriftstellerin
* 13. Novämber: Rudolf Minger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 25. Novämber: Angelo Giuseppe Roncalli, as *Johannes XXIII.* Papscht vu 1958 bis 1963
* 28. Novämber: Stefan Zweig, eschtrychische Schriftsteller
* 19. Dezämber: King Oliver, US-amerikanische Jazzmusiker

## gstorbe
* 21. Jänner: Wilhelm Matthias Naeff, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 27. Jänner: Frédéric Kuhlmann, franzesische Chemiker
* 24. Merz: Friedrich Hecker, badische Revolutionär

## Weblink
1880

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Emil Welti wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* Jänner/Februar: Seegfrörni: Dr Bodesee un dr Zürisee sin komplett zuegfrore.
* 29. Februar: Bim Gotthardtunnel, wu fir d Gotthardbahn dur s Gotthardmassiv in dr Schwyzer Alpe böue wird, erfolgt dr Durstich.
* 7. Juli: Dr Konrad Duden git z Leipzig s *Vollständige Orthographische Wörterbuch der deutschen Sprache* uuse, dr erscht „Duden“.
* 25. Dezämber: Dr Schwyzer Bundesrot Fridolin Anderwert, wu e baar Däg dervor zum Bundesbresidänt vum negschte Johr gwehlt woren isch, nimmt sich s Läbe.

## uf d Wält chuu
* 8. Februar: Franz Marc, dytsche Moler un Grafiker
* 12. Merz: Karl Willy Straub, dytsche Schriftsteller
* 24. Juni: Mina Tobler, Schwyzer Pianischti un Klavierlehreri
* 22. Septämber: Christabel Pankhurst, britischi Frauerächtleri
* 6. Oktober: Louis Moilliet, Schwyzer Moler
* 20. Novämber: Karl Grunder, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 21. Dezämber: Karl Bender, dytsche Bolitiker

## gstorbe
* 14. Jänner: Raphael Christen, Schwyzer Biudhauer
* 18. Juni: Johann August Sutter, schwyzerisch-kalifornische Ländereiebsitzer un Grinder vu New-Helvetia
* 9. Septämber: Wilhelm Ganzhorn, dytsche Jurischt un Dichter
* 5. Oktober: Jacques Offenbach, franzesische Komponischt
* 24. Novämber: Auguste-César West, franzesische Beamte un Bolitiker
* 25. Dezämber: Fridolin Anderwert, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 30. Dezämber: Henry Yule, schottische Orientalischt

## Weblink
1879

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Bernhard Hammer wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 11. Jänner bis 4. Juli: Zuluchrieg im hitige Sidafrika zwisch em Volk vu dr Zulu un em britischen Empire. Mit dr Niderlag in dr Schlacht bi Ulundi verloert Zululand ändgiltig d Souveränitet.
* 14. Februar: Chile bsetzt di bolivianisch Hafestadt Antofagasta. Mit dr Chriegerklerig vu Bolivie an Chile am 1. Merz fangt dr Salpeterchrieg aa. Am 5. April erklert Chile au Peru dr Chrieg.
* 19. April: Grindig vum FC St. Galle
* 18. Mai: In dr Schwyz wird dur e Volksabstimmig s Verbot vu dr Dodesstrof in dr Bundesverfassig wider ufghobe.
* 21. Juli: Im Schwyzer Kanton Bärn wird d Giessbachbahn as erschti Standsailbahn z Europa in Bedriib gnuu. Si dransportiert Gescht vum Brienzersee zum hecher glägene Grandhotel.
* 7. Oktober: S Deutsche Reich un Eschtrych-Ungarn schließe dr Zwaibund, e vorlaifig ghaim Defensivbindnis.

## uf d Wält chuu
* 15. Februar: Hermann Burte, dytsche Dichter un Moler
* 23. Februar: Kasimir Sewerinowitsch Malewitsch, russische Chinschtler
* 14. Merz: Albert Einstein, Physiker un Nobelbryysbdreeger
* 19. Merz: Joseph Haas, dytsche Komponischt
* 23. Mai: Heinrich Brockmann-Jerosch, Schwyzer Botaniker
* 2. Juli: Eugene Black, US-amerikanische Bolitiker
* 28. Oktober: Jakob Vetsch, Schwyzer Germanischt und Jurischt
* 29. Oktober: Franz von Papen, dytsche Bolitiker
* 7. Novämber: Leo Trotzki, russische Revolutionär
* 11. Novämber: Gustel Ehrmann-Bretzing, elsässischi Schriftstelleri
* 5. Dezämber: Hans Schmid, Schwyzer Flugpionier
* 7. Dezämber: Karl Klingler, dytsche Komponischt, Hochschuellehrer un Autor vu Sachliteratur
* 7. Dezämber: Fritz Liebrich, Schwyzer Lehrer und Mundartdichter
* 11. Dezämber: Hans Maria Sartori, Schwyzer Lehrer und Dorfförderer
* 18. Dezämber: Paul Klee, dytsch-schwyzerische Moler
* 30. Dezämber: Ramana Maharshi, indisch Mystiker

## gstorbe
* 10. Jänner: Franz Xaver Wagner, Schwyzer Jurischt, Politiker und Dichter
* 13. Jänner: Jakob Dubs, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1. Merz: Joachim Heer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 15. Mai: Jakob Stämpfli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 19. Juli: Louis Favre, Schwyzer Ingenieur
* 17. Augschte: Otto Funke, dytsche Physiolog
* 5. Novämber: James Clerk Maxwell, schottische Physiker

## Weblink
1878

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Karl Schenk wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 31. Jänner: Dr zweet Serbisch-Osmanische Chrieg chunnt zum Änd. Am nämlige Dag schließen au Russland un s Osmanisch Rych e Waffestillstand im Russisch-Osmanische Chrieg.
* 3. Merz: Fride vu San Stefano: S Osmanisch Rych mueß si eme fir Russland ginschtige Diktatfride biege. Bulgarie wird no fascht 500 Johr vu dr osmanische Herrschaft wider unabhängig.
* 12. Mai: Z Köln wird em Gürzenich s Oratorium *[[Das Lied von der Glocke (Oratorium)|Das Lied von der Glocke]]* vum Max Bruch urufgfiert.
* 22. Mai: Rumänie verchindet d sy Unabhängigkait vum Osmanische Rych.
* 4. Juni: Großbritannie chunnt in eme zerscht ghaime Verdrag vum Osmannsiche Rych d Insle Zypern abdrätte gege ne Unterstitzig ge di russisch Expansion.
* 13. Juni bis 13. Juli: Berliner Kongräss unter em Vorsitz vum Otto von Bismarck: Rumänie, Serbien un Montenegro wärem unabhängig. Bulgarien chunnt e Sonderstatus iber, blybt em Osmanische Rych aber tributpflichtig. Eschtrych-Ungarn derf Bosnien un d Herzegowina bsetze un Großbritannie kriegt Zypern verpachtet. Am 29. Juli marschiert Eschtrych-Ungarn z Bosnie yy.
* 16. Augschte: Di erscht Uusgab vum Liechtensteiner Volksblatt chunnt uuse.
* 19. Oktober: No zwai Attentat uf dr Chaiser Wilhelm I. un ere erzwungene Neiwahl bschließt dr Rychsdag mit 221 Stimme vu dr *Konservative* un dr *Liberale* gege 149 Stimmen vu dr *Fortschrittlige*, em *Zentrum* un dr *[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|Sozialdemokrate]]* s «Gesetz gegen die gemeingefährlichen Bestrebungen der Sozialdemokratie» un legalisiert dodermit d Sozialischteverfolgig, wu vum Otto von Bismarck zur Staatsdoktrin glupft woren isch.
* 27. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* Grindig vum Augsburger EV

## uf d Wält chuu
* 10. Jänner: Lucian W. Parrish, US-amerikanische Bolitiker
* 10. Merz: Felix Balsiger, Schwyzer Germanischt
* 15. April: Robert Walser, Schwyzer Schriftsteller
* 14. Mai: Willrath Dreesen, plattdütsche Mundartdichter
* 10. Novämber: Jules Surdez, Schwyzer Mundartautor und Volchskuntler
* 18. Dezämber: Josef Stalin, sowjetische Bolitiker un Diktator

## gstorbe
* 4. Jänner: Auguste Mathieu, franzesische Bolitiker
* 9. Jänner: Viktor Emanuel II., Chenig vu Italie
* 6. Juni: Ludwig Adam Kelterborn, e dütsch-schwizerische Mooler, Karikaturist und Leerer
* 19. Novämber: Salomon Tobler, Schwyzer Pfarer un Dichter 
* 23. Dezämber: Johann Jakob Scherer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
1877

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Joachim Heer wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 1. Jänner: D Chenigi Victoria vu Großbritannie wird Chaiseri vu Indie.
* 17. Juni bis 5. Oktober: Chrieg vu dr US-Amerikaner gege Nez Percé, wu si gwaigeret hän in e Reservat z goh. Si flichten iber 2000 Kilometer in Richtig Kanada, wäre aber churz vor dr Gränze aaghalte un zur Kapitulation zwunge.
* 27. Juni: Mit dr Iberquerig vu dr Duene dur russischi Druppe fangt e wytere Chrieg gege s Osmanisch Rych aa.
* 2. Juli: Grindig vu dr Großherzogliche Kunstgewerbeschule und Fachschule für die Metallindustrie.
* 9. Oktober: Dr Geolog Adolf Knop cha noowyse, ass s Wasser, wu in dr Dueneversickerig verschwindet im Aachtopf wider uusechunnt.

## uf d Wält chuu
* 7. Februar: Richard Steiff, schwebische Erfinder un Unternämmer
* 19. Februar: Gabriele Münter, dytschi Moleri
* 4. April: Carl Albert Loosli, Schwyzer Schriftsteller
* 6. April: Karl Tellenbach, Bärner Stadtorginal
* 10. April: Alfred Kubin, eschtrychische Grafiker un Schriftsteller
* 24. April: Marie Brockmann-Jerosch, Schwyzer Geobotanikeri
* 24. April: Karl Jaberg, Schwyzer Romanischt
* 31. Mai: Rudolf Wintermantel, dytsche Haimetdichter
* 2. Juli: Hermann Hesse, dytsch-schwyzerische Schriftsteller
* 30. Juli: Friedrich Alfred Schmid Noerr, dytsche Philosoph un Schrifsteller
* 3. Augschte: Ludwig Fischer (Germanist), Schwyzer Lehrer und Dialäktolog
* 16. Augschte: Augusto Giacometti, Schwyzer Mooler
* 27. Augschte: Ernst Wetter, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1. Septämber: Mathilda Heck, Schwyzer Wirti un Muse vum japanische Schriftsteller Arishima Takeo
* 10. Septämber: Katherine Sophie Dreier, US-amerikanischi Moleri
* 2. Oktober: Toni Rothmund, dytschi Schriftstelleri
* 17. Oktober: Emil Klöti, Schwyzer Politiker
* 19. Oktober: Käte Schaller-Härlin, dytsche Moleri
* 26. Dezämber: Adam Remmele, badische Bolitiker

## gstorbe
* 21. Jänner: Titus Tobler, Schwyzer Arzt, Paläschtinaforscher un Verfasser vum «Appenzeller Sprachschatz»
* 14. Mai: Jakob Stutz, Schwyzer Mundartdichter
* 23. Mai: Jonas Breitenstein, Schwyzer Volksdichter
* 28. Mai: Karl Schultze, dytsche Anatom
* 1. Juli: Lemuel D. Evans, US-amerikanische Bolitiker
* 12. Juli: Ottilie Wildermuth, dytschi Schriftstelleri
* 31. Dezämber: Adolphe Braun, franzesische Fotograf un Unternämer

Datum nit bekannt:
* Josep Roca i Bros, spanische Architäkt

## Weblink
Roboter

E **Roboter** (e Wortschöpfig vom tschechische Literat Josef Čapek vo 1920; chunt vo tschechisch *robota,* wo mit «Aarbet», «Frondienst» oder «Zwangsarbeit» übersetzt cha wärde) isch e technischi Apparatur, wo üübligerwiis iigsetzt wird, zum im Mensch mechanischi Aarbet abznee. Roboter chönne stazionäri oder mobili Maschine si und wärde vo Kompiuterbrogramm gstüürt. D Bedütig vom Wort het sich im Lauf vo dr Zit e chli veränderet.

## Definizion
Ursprünglig isch dr Begriff nume für humanoidi Roboter verwändet worde.
Denn häi d Entwiggler vo däilautomatische Gräät, wo die immer komplizierter und sälbständiger worde si, au deene afo Roboter sääge. Aber jeede Kulturkräis het si äigeni Definizioon. 1983 het mä z Japan 47'000 Roboter zelt, noch de Richlinie vom Veräin vo de Dütsche Ääscheniöör hätt mä aber nume öbbe 3'000 vo dene Gräät as Roboter bezäichnet.

## Dr Iisatz vo Roboter
2004 si zwäi Millione Roboter im Iisatz gsi. Die dütschi Roboterbransche het 2007 dr Umsatz um 13 Brozänt gstäigeret. Noch Schetzige vom Robotikverband International Federation of Robotics häi sich im Joor 2010 d Verchöif vo Industriiroboter uf 120'000 Stück verdobblet. General Motors hät scho 2008 Blään gha, die erste Auti, wo vom e Roboter gstüürt wärde, vo 2015 aa z teste und vo 2018 aa in Serii z broduziere.

## Litratuur
* 
* G. Lawitzky, M. Buss u. a. (Hrsg.): *Service Roboter.* Schwerpunktthemenheft der Zeitschrift *it – Information Technology.* Oldenbourg Verlag, Münche 49(2007)4
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* Deutsches Robotik und Elektronik Wiki
* Grössti dütschi Robotik Community
* Robotics Portal
* Welt-Roboterstatistik der International Federation of Robotics (IFR)
* International Federation of Robotics (IFR)
* Chronologische Übersicht aller Roboter und Androiden im Film (Version vom 30. Novämber 2010 bei web.archive.org)
* VDMA Robotik + Automation (Wirtschaftsverband)
* Übersicht Roboter-Forschung in Deutschland
* Einsatz von Spielzeugroboter zum Zweck der MINT- und Mädchen-Förderung in Deutschland

## Fuessnoote