open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wiltrud Pfunder

D **Wiltrud Pfunder** (* 31. Dezämber 1937 z Fryybeg) isch e dytschi Dialäktdichteri.

## Lääbe
D Pfunder isch z Fryybeg mit drei Gschichter ufgwachse. Si het as Sekreteeri un im Chunschtgwäärb gschafft. Anne 1964 het si ghyrote. Mit ihrem Mann, em Chällermaischter Hermann Pfunder vu Augge, het si e Doochter un zwee Sihn iberchuu. Si läbt z Pfaffewyler.

Alemannisch gleert het d Pfunder vu ihre Mueter un vor allem vu ihre Großvater. Si het scho as Chind aafange Gedicht uf Hochdytsch schrybe. S Alemannisch dichte het si bi dr Pfaffewyler Faasnet aagfange, wu si 16 Johr lang bi dr Schneckenaare s Dorflääbe uf Alemannisch glossiert het. Si het an dr Faasnet Reede ghalte un isch Redakteeri vu dr Naarezytig gsii. Wu si anne 1986 ufgheert het as Faasnetsschryberi het si derno allmee Dialäktgedicht gschriibe. Im Johr 1993 het si im Fryybeger Schillinger-Verlag e eerscht Biechli mit alemannische Gedicht vereffetligt: „Midem Herze g'luegt“. Zee Johr speter het si im Aigeverlag e zwait Bändli unter em Titel „Bis ans End vum Regeboge“ uusegee un 2008 e dritt („Wottsch an d Sunne muesch duur d Nacht. Kommt“)

D Wiltrud Pfunder isch Mitgliid vu dr Muettersproch-Gesllschaft un isch zäme mit em Bernhard Goldschmidt Vorsitzeri vu dr Regionalgruppe „Schimberg/Batzeberg/Hexedal“ gsii, wu mittlerwyli ufglest wore isch.

Im e Interview het si iber s Alemannisch mol gsait: 

D Tanja Bury het iber ihre dritt Buech gschriibe: 

## Schrifte
* *Midem Herze g'luegt.* Schillinger-Verlag, Freiburg 1993
* *Bis ans End vum Regeboge.* Eigenverlag, Pfaffenweiler 2003
* *Wottsch an d Sunne muesch duur d Nacht.* Gemeinde Pfaffenweiler 2008

## Weblink
* d Wiltrud Pfunder uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gesllschaft
* Anna Behrend: Wiltrud Pfunder liest aus "Bis an s'End vum Regeboge", Badische Zeitung, 2. April 2004
* Tanja Bury: Mundart ist die Sprache der Poesie, Interview mit dr Wiltrud Pfunder, Badische Zeitung, 7. November 2008
* Tanja Bury: Dritter Gedichtband von Heimatdichterin Wiltrud Pfunder Badische Zeitung, 2. Juni 2010
Bern ist überall

**Bern ist überall** isch e Gruppe vo Schriftsteller us dr Schwiiz.

Es sind 14 Autoore us dr Düütschschwiiz und dr Wälschschwiiz derby. D Gruppe isch als Veräin ane 2003 ggründet worde. Si schribt in irem Manifescht vo 2006, si well zeige, ass alli Sprooche vo dr Wält glychwärtig sige. Es gäb kei sinnvolle Underschiid zwüsche so genante hööchere und weniger hööche Sprooche.

Bi de Uuftritt vo de Veräinsmitgliider gälte d Grundsätz, ass si d Sprooch müntlech und im jewilige Tieläkt vorträäge. So sind die Lüüt wichtig für d Schwiizer *[[Spoken Word]]*-Bewegig.

## Mitgliider
* Adi Blum
* Guy Krneta
* Pedro Lenz
* Beat Sterchi
* Gerhard Meister
* Michael Stauffer
* Michael Pfeuti
* Maru Rieben
* Antoine Jaccoud
* Noëlle Revaz
* Ariane von Graffenried
* Arno Camenisch
* Christian Brantschen
* Laurence Boissier
* Stefanie Grob
* Daniel de Roulet

## Wärch (Audio-CD)
* *Im Kairo.* 2006
* *Partout.* 2008
* *Verruckti Tier.* 2010
* *Verbarium.* 2010
* *Ir Chuchi.* 2013
* *Renens (VD).* 2015 

## Weblink
* Website vo dr Gruppe
* ''Bern ist überall'' uf Youtube
Alois Glutz

Dr **Alois Franz Peter Glutz** (* 2. April 1789 z Olte; † 6. Septämber 1827 z Schwyz) isch e Schwiizer Dichter und Wandersänger gsi.

## Läbe
Dr Glutz isch us ere Familie vo Soledurn cho. Si Vatter, dr Bernhard Josef Glutz, isch Stadtschryber vo Olte und drno Seckelschryber z Soledurn gsi. Dr Alois Glutz isch scho i dr Jugendzyt blind woorde. Wo n em dr Vatter gstorben isch, het er sech als Musikant und Sänger i dr Schwiiz uf Wanderschaft gmacht. Er het Gitarre, Klavier und Flascholet gspiilt. Er het Lieder vo anderne Dichter gsunge und drzue ane au eigeni Värs vortreit. D Dichterin Luise Egloff het s Wärch vom Alois Glutz prägt. Vili Joor het en dr Ludwig Rotschi (1801–1864) begleitet, wo drno d Lieder vom Glutz ufgschribe het.

Vom Glutz sind hütt no 33 Lieder bekannt, zwe Driddel drvo uf Hochdüütsch und ei Driddel im Dialäkt. D Stückli vom Glutz sind als beliebti Volchslieder wytertreit und derno i de Schwiizer Liedersamlige und Singbüecher, und so au im «Röseligarte» vom Otto vo Greyerz abtrukt worde.

Dr Musiker Christoph Greuter het nach de Handschrifte i dr Zäntralbiblioteek Soledurn ane 2018 em Alois Glutz sis Wärch nöi useggää.

## Lieder (Uuswahl)
* Morge früeh, eh d’Sunne lacht
* Uf em Bärgli bin i gsesse
* s git nüt Lustigers uf Erde als e Chüejerbueb
* Gruss ans Bethli im Mai
* Wie lieblig tönt’s i Berg und Wald!

## Literatur
* Christoph Greuter (Hrsg.): *«Morge früeh, eh d’Sunne lacht» – Lieder des Komponisten und ‹blinden Sängers› Alois Glutz (1789–1829).* Solothurn 2018.
* H. Ryser: *Alois Glutz, ein vergessener Volksliedersänger.* In: Die neue Schulpraxis, 29, 1959, S. 42-47.
* 
* Peter Grandy: *Der blinde Sänger Aloys Glutz.* In: Jurablätter, 1979, S. 105–116.

## Weblink
* Alois Glutz von Blotzheim uf dr Website vo dr Eidgenössische Jodlerdirigänte- und Komponischte-Vereinigung

## Fuessnoote
Madesimo

**Madesimo** (im yheimische Tieläkt: *Madesan*) isch e Gmeind i dr iteliänische Provinz Sondrio.

## Geografii und Gschicht
S Dorf Madesimo sälber lyt im Daal vom Scalcoggiabach. Im Südoschte vom Dorf, also uf dr lingge Syte vom Daal, stoot dr Bärg *Pizzo Groppera*. Am Ändi vom Daal, öppe sächs Kilometer oberhalb vom Dorf, goot dr Fuesswääg am Emetsee verby über de Emetpass, wo uf dr Landesgränze vo Italie und dr Schwiiz isch, is bündnerische Innerferrera übere. S Scalcoggiadaal isch es Sytedaal vom *San Giacomo*- oder *Splüügä*-Daal, wo em Fluss Liro noche d Strooss ufe Splüügepass, di iteliänischi Staatsstrooss 36, duregoot. Dr ober Abschnidd vo dere Passstrooss und d Cardinelloschlucht mit em alte Saumwääg liged uf em Gebiet vo Madesimo, und uf dr Passhöchi isch wider d Landesgränze. Ännet em Pass chunt me uf Splüügän abe. Im Weschte cha mer z Fuess vo Isola us über d Borghetto-Alp und de Balnischpass is Misox goo. Uf dr Weschsyte under em Pass ghört d Alpweid *Serraglia* au zu Madesimo, au wenn dr Bärgbach, dr *Ri di Seda*, vo dört us is Misox in Fluss Moesa abelauft.

D Gmeind het früener *Isolato* gheisse; no vil früener, bis ane 1815, isch s ganze *Val San Giacomo* nume ei einzegi Gmeind gsi, und Madesimo isch en Gmeinddrittel drvo gsi, dr *Terziere di dentro di Isola*. D Gmeind het hütte d Dörfer und Wyyler *Madesimo, Isola, Montespluga, Stuetta, Palude, Casone, Rasdeglia, Stabisotto* und *Pianazzo*. D Nochbergmeinde vo Madesimo sind: Campodolcino, Ferrera, Mesocco, Plurs, Rhywald und Sufers.

Madesimo het zäme mit dr Gmeind Campodolcino im Gropperodaal es Schygebiet.

Uf em Pizzo Groppera het dr Roger Schawinski zerscht sid ane 1979 dr Sänder vom Radio 24 gha.

## Lüüt
* D Familie vom Johann Heinrich Pestalozzi isch ursprünglig vo Madesimo gsii.

## Bilder

Montespluga03.JPG|Montespluga
Cardinello01.JPG|d Cardinelloschlucht
Isola01.JPG|Isola


## Weblink

* Madesimo

## Fuessnote
1220

|}

## Was isch bassiert?
* 26. April: Dr König Friedrich II. gitt mit em Dokumänt *Confoederatio cum principibus ecclesiasticis* de Rychsfürschte meh Macht.
* 17. Mai: Dr Heinrich III. wird König vo Ängland.
* 22. November: Dr Papscht Honorius III. tuet dr Friedrich II. z Rom zum Kaiser vom Heilige Römische Rych gchrööne.
* Dr Eike von Repgow schrybt am Sachsespiegel.
* Im Chrieg z Südfrankraych stirbt dr Guy de Montfort.
* D Uni vo Montpellier wird gründet.
* Dr Kai Kobad wird Aafüerer vo de Rum-Seldschuke.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Grabe, Schindellegi, Schöftland, Staffelbach und Walkringen.

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Go-Saga vo Japan.
* dr iteliänisch Dichter Bonagiunta Orbicciani

## gschtorbe
* 5. März: dr Bischof Roger vo Lausanne
* 13. Juli: dr Bischof Berthold vo Lausanne
* 23. September: dr Apt Ulrich vo Sanggalle
* dr dänisch Gschichtsschraber Saxo Grammaticus *(öppe 1220)*

## Weblink
1221

|}

## Was isch bassiert?
* Z Japan foot dr Jōkyū-Chireg a.
* Dr schiitisch Imaam Dschalal ad-Din Hassan stirbt.
* D Chrüüzridder verlüüre e Schlacht bi Kairo.
* Dr Robert vo Courtenary wird Kaiser vom latynische Rych vo Konstantinopel.
* Dr Franz von Assisi schrybt d Ordensregle vo de Franziskaner.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Alchenstorf

## uf d Wält cho
* dr König Alfons X. vo Kaschtilie

## gschtorbe
* dr heilig Dominikus
* dr Bischof Arnold II. vo Chur
* dr japanisch Dichter Fujiwara no Masatsune

## Weblink
1222

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Andronikos I. wird Kaiser vo Trapezunt.
* Dr Graf Raimund VI. stirbt z Toulouse.
* Dr Erzbischof vo Köln kröönt dr Heinrich VII. zum römisch-düütsche König.
* Es isch Chrieg zwüsche Floränz und Pisa.
* Colmar im Elsass wird freji Rychsstadt.
* D Uni vo Padua wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Zeiningen

## uf d Wält cho
* dr Bischof Heinrich vo Basel

## gschtorbe
* dr Apt Hermann I. vo Sankt Bläsi

## Weblink
1223

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ludwig VIII. wird König vo Frankrych.
* Dr Roger Bernard wird Graf vo Foix.
* Es isch Chrieg zwüsche Ängland und Wales.
* D Mongoole chöme uf Oschtöiropa und plündere en Deil vom russische Gebiet.
* 25. Dezember: Dr Franz von Assisi macht z Greccio mit läbige Mönsche und Dier es Bild vo dr Wienechtsgschicht rund um d Chrippe vom Jesus.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Möischter, Dornech, Messe, Therwil

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Theodor II. vo Byzanz

## gschtorbe
* 9. März: dr Bischof Heinrich II. vo Stroossburg

## Weblink
1224

|}

## Was isch bassiert?
* Z Süüdfrankrych goot dr Albigenserchrüüzzuug z Änd.
* Es isch Chrieg zwüsche Ängland und Frankrych.
* Der römisch-düütsch König Heinrich verkündet dr Rychslandfride.
* Dr Theodoros I. Komnenos Dukas vernichtet s Königrych Thessaloniki.
* Dr Song Lizong wird Kaiser vo China.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Tamins
* Seewis im Prättigau

## uf d Wält cho
* di heiligi Isabelle de France

## gschtorbe
* dr Bischof Konrad vo Speyer
* dr französisch Arzt und Dichter Gilles de Corbeil

## Weblink
1225

|}

## Was isch bassiert?
* 9. November: Dr Kaiser Friedrich II. hürootet d Isabella vo Jerusalem.
* Dr Erzbischof Engelbert vo Köln wird ermordet.
* Dr dütsch König Heinrich hürootet d Margarete vo Babebärg, d Dochter vom Leopold VI. vo Öschtrych.
* Es isch Chrieg zwüsche Ängland und Frankrych.
* Z Basel wird d Rhybrugg bout.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lützelflüe
* Muttänz

## uf d Wält cho
* d Kaiserin Maria vo Konstantinopel
* di düttschi Königin Sancha

## gschtorbe
* dr Bischof Dietrich vo Würzburg
* dr japanisch Historiker und Dichter Jien
* dr französisch Chronischt Bernard Itier
* dr Bischof Gérard vo Lausanne

## Weblink
Störche

D **Schdorcha** (*Ciconiidae*) send Veegl mo zua onsrer Landschadg ghairad. Bei ons werdad Schdorcha mid em Weissstorch gleichgsedsd. Se lassed se au gera helfa bei Neschdbaua. Vo Nadur aus ziagad se em Herbschd en da Süda. En manche Gegenda hod ma Schdorcha dra ghendrd bis se se des abgwöhnd hend.

## Vrbroidong
D Schdörch lebad ibrall mo s fir se was zom Fressa geid ond s ned z hoiß isch. Fressa deand se kloine Viechr wia Mäus, Käfr, Würmr usw.

Datei:Weissstorch Verbreitungskarte-de.svg|Vrbroidong vo de Weisssschdörch
Datei:Ciconia nigra distr.png|Vrbroidong vo de Scharzschdörch
Datei:Ciconia_abdimii_distribution_map.png|Vrbroidong vo Abdimschdörch
Datei:Ciconia_boyciana_distribution_map.svg|Vrbroidong Schwarzschnabel&shy;schdorch 
Datei:EphippiorhynchusAsiaticusMap.svg|Vrbroidong Riesaschdorch
Datei:PaintedStorkMap.svg|Vrbroidong Buntschdorch


### Schdorcha bei ons
; Bade
Hochrhy bis zom Bodesee, Affenberg bei Salem
; Elsass
Hunewihr, Ungersche, Kaiserschbàrig, Egsa, Ruffàch ond en Strosburi
; Obrschwoba
Iller, Roth, Biber, Giinz, Kammlach, Mindel, Zusam, Wertach, Schmutter, Lech, Donau, Donaumoos
; Württeberg
Jagschddal, Baar 
; Schwiiz
Storchesidlig bi Altreu, ane 2008 als «öiropäischs Storchedorf» uszeichnet

## Bedeidong

;Biologii
Dr Schdorch isch a Doil vo ara gsonde Nadur ond sei Fehla zoigd a Oogleichgwichd aa.

;Brauchdom
Em Schdorch werrad em Brauchdom en haufa Bedeidonga zugschrieba.
R gild als a Glicksbrengr, wann r sei Neschd uf ama Haus baud. Friehr hod ma em au s Kendrbrenga zuagschrieba.

## Schdorchaflug

 
Em Wendr geid s fir de moischde Schdörch bei ons z wenig Fuadr. Drom ziagad se em Herbschd drvoo ond kommad erschd em Friejohr zruck. Drbei geid s drei Weg. Em weschda ibr Spanie, en dr Midde ibr Italie ond em Oschda ibr d Tirkei.

## Andre Sorda

Datei:Schwarzstorch_Ciconia_nigra_Wildpark_Poing-04.jpg|SchwarzstorchCiconia nigra
Datei:Abdim%27s_Stork_RWD.jpg|AbdimstorchCiconia abdimii'
Datei:Stavenn_Ciconia_stormii_00.jpg|HöckerstorchCiconia abdimii'
Datei:White_necked_stork_(Ciconia_episcopus)_21-Mar-2007_7-37-51_AM_21-Mar-2007_7-37-52.JPG | WollhalsstorchCiconia episcopus
Datei:Ciconia_maguari_3.jpeg|MaguaristorchCiconia maguari
Datei:Bocian_czarnodzioby_Ciconia_boyciana_RB3.jpg|SchwarzschnabelstorchCiconia boyciana


## Guck au
* Storchedurm Lohr

## Lidradur

## Nedsadressa

* ''Das Storchendorf Uehlfeld: Störche, so weit das Auge reicht'' Sändig vom Bayerische Rundfunk vom 24. Juli 2017 (youtube.com)
* ''Storcheninfo und Storchen-Kamera'' uf dr Website vom *Landesbund für Vogelschutz in Bayern (LBV)* (altmuehlsee.lbv.de)
* Schdorchwebcam en Iadinga-Scheppach

## Mo s her isch
Karl Muser

Dr **Karl Muser** (* 9. Novämber 1833 z Mille; † 7. April 1917 ebe dert) isch e dytsche Wiirt un Dialäktdichter gsii.

## Lääbe
Dr Muser isch Suhn vum e Metzger un Wiirt gsii. Är het au di beede Beruef vum Vater ibernuu. Dernääbe het er Gedicht uf Hoochdytsch un uf Alemannisch gschriibe. En Uuswahl vu syne Gedicht isch anne 1888 unter em Titel „Blumen am Wege“ erschiine.

Am Huus in dr Wilhelmstroß 7, wun er uf d Wält chuu isch, hangt hit e Mahndafle.

## Byyschpel
Zue dr Yyweihig vu dr neie Rhyybruck z Neueburg het dr Muser des Gedicht gschribe:


„Do stoht si jez die flotti Brueck 
Bechränzt, im holde Maieschmuck,
Als wie ne Brut, bild ich mir i,
Sie streckt ihr Arm frei üb’re Rhi;
Denn dort, us uns’rem Bruederstamm
Erwartet sie ihr Bräutigam,
E munter Bürschli „der Vercheer“.
Me führt en i mit großer Ehr’,
E Festzueg weiß kei Mensch wie lang 
Begrüßt en froh mit Sang un Chlang. 
He jo, denk wohl isch d’Hochzit gli; 
D ’Gäst steh’n scho z’tausigwis am Rhi, 
Uf beide Site, s’isch e Freud 
Un hen als Gobe Blueme g’streut;
Jo, Alles harrt der Weihestund’,
Wo g’schlosse wird der neue Bund. 
Grad wie no uns’rem Landesg’setz 
E jede Bürgermeister jez 
Die Liebespärli zämme git;
So wird’s au do behandlet hüt,
Un „d’Jumpfer Brueck“ dem 
„Herr Vercheer“
Fest übergeh in Treu un Ehr.
Zum chüße hen si sich schiniert, — 
Doch wird e Tusch druf musizirt,
Un Böllersalve schalle dri,
Me singt vereint „die Wacht am Rhi“,
Un s’Elsiß, Bade, einsin Sproch,
Rieft fröhlich: „Kaiser Wilhelm hoch!“
Der dur d’Regierig b’schließe loh,
Zum Volkswohl mög das Band bestoh.
He jo, wills Gott, me wünscht im Land 
Viel Glück sich vu dem feste Band,
Das s’Ober-Elsiß, treu un guet,
Mit uns’rem Breisgau eine thuet.
M ög’s si e Band für alli Zit,
Das Sege spendet nooch un wit,
Nit nur allei für d’Industrie,
Für G’schäft un Handel her un hie,
Nei, eis das d’Herze nöcher bringt,
In Eintracht sich um d’Völker schlingt,
Das ime sanfte Geist versöhnt 
Un s’ländlich Lebe uns verschönt.“


## Schrifte
* *Blumen am Wege. Gedichte in Schriftsprache und alemannischer Mundart.* Selbstverlag,  Müllheim 1888

## Weblink
* Muser, Karl uf LEO-BW

## Fueßnote
Sophia Bauer

D **Sophia Bauer** (* 12. Septämber 1942 z Istanbul, Dirkei) isch e dytschi Lehreri un Dialäktdichteri.

## Lääbe
D Bauer isch as Dochter vun eme Dytsche vu Dodtnau un ere Griechi vu dr Insle Mykonnos z Istanbul uf d Wält chuu. No ire Geburt isch ire Vater in Chrieg yyzoge wore, iri Mueter isch mit ire Dochter Sophia un irem Suhn schließlig anne 1947 noch ere Irrfahrt dur e baar europäischi Länder in d Haimetstadt vum Vater, Dodtnau, chuu, wu d Sophia derno ufgwagse isch. 

D Sophia Bauer het z Dodtnau un z Zäll as Religionslehreri gschafft. Syt 1958 isch si Mitglid bim Rote Chryz. Anne 1975 het si bim Dodtnauer Ortsverain dr Sozialdienscht ibernuu un het des Amt 32 Johr, bis 2007, uusgfillt. 2001 het si ne Mittagsdisch fir Seniore grindet.

Si isch ghyrote mit em Hubert Bauer un het vier Deechtere.

Scho as Chind het d Sophia Bauer aagfange Gedicht un Gschichte uf Alemannisch schrybe. En Uuswahl het si anne 1990 unter em Titel „Alltagsgschichte“ vereffetligt. Im nämlige Johr isch si mit em „Oberrhynische Rollwage“ vum Siddytsche Rundfunk uuszaichnet wore.

D Bauer isch Mitglid in dr Muettersproch-Gsellschaft.

Si het dr Dodtnauer Schepfigwääg aagregt un au Gedicht fir di ainzelne Statione gschribe.

## Schrifte
* *Alltagsgschichte.* Todtnau 1990

## Literatur
* *Sophia Bauer.* In: *[[Alemannisch dunkt üs guet (Zeitschrift)|Alemannisch dunkt üs guet]].* Heft I/II 1993, S. 29.

## Weblink
* d Sophia Bauer uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Wie eine Art Großfamilie, Badische Zeitung, 26. März 2011

## Fueßnote
Lek

Dr **Lek** isch eine vo de letschte Abschnidd im Lauf vom Rhy.

Er isch e Zweig vom Hauptstrom im wytlöifige Gebiet vom Rhydelta z Holland. Dr Lek foot bi *Wijk bij Duurstede* aa, woner vom *Alte Rhy* oder *Chrumme Rhy* abzweigt. Es het früener im flache Land dört unde immer wider Hochwasser ggä. Scho sid em 12. Joorhundert het me drum a de Flüss Däntsche bout zum sech vor em Wasser z schütze. So isch dr Lek e Hauptlouf vom Rhy worde.

I dr Gmeind *Nederlek* bim Dorf *Krimpen aan de Lek* chunt dr Lek mit em Noord, em zwöite wichtige Deltagwässer, zäme und si bilde di Nöji Maas, wo wyters uf Rotterdam abe flüsst.

En alti Ortschaft am Lek isch *Vreeswijk am Lek*. Übere Lek gönd d Brugg für d Ysebaan bi *Culemborg* und d Brugg vo *Vianen*.

## Weblink
*Rijkswaterstaat: Lek uf rijkswaterstaat.nl
Radio Rostfrei Freiburg

**Radio Rostfrei** isch ä Seminar im Seniorenschdudium an de Friburger Pädagogische Hochschuel, wu Seniore Radio mache chönne. Un zwar sit 2006 mache Seniore ä angaschierdes Programm. Diä Sendige cha mer höre jede erschde Dunschtig im Monet uf UKW 88,4 MHZ vo 10–11 Uhr im Ruum Friburg. Diä Redaktionsmitglider träffe sich jede Mittwoch an de PH, um Idee in Theme un Theme in Beidräg z verwandle. Dodebi gitts keini Ischränkige. Was interessierd, cha zum Thema gmachd wärde.

Theme sin zum Beischpiel Hiwiis zue Kulturveraschdaldige, Reiseberichde, Glosse, Umfrooge, Inderviews, persönligi Erläbnis, kurzum vil unterhaltsami Berichd, wu uss em Läbe griffe sin. Zwüsche de Beidräg gitts fätzigi Musik un au ä mol Klassik, wänn gwünschd. 

Ä Schdund lang mache Seniore nit nur für Seniore ä Sändig un Interessierdi sin härzlig derzue iiglade innerhalb vom Summer- un Wintersemeschder vorbi zluege un mitzmache. D Vorussetzunge sin Freud an de Sproch, Interesse a Produkzion un Rezepzion vo Medie, Vorerfahrige sin nit notwendig un de Istiig isch jederzitt möglich.

## Weblink
* Website vu Radio Rostfrei
Albanischer Lek

Dr **Lek** (albanisch: *Leku Shqiptar*) isch s Gält vo Albaanie.

Ei Lek gältet hundert Qindarke.

## Gschicht
Wo z Albaanie ane 1925 d Zentraalbank *Banka e Shqipërisë* ggründet worden isch, het die sofort agfange Gältstuck und Banknoote vom Lek usegää. Dr Name chunt vom Alexander em Groosse. S Wort *qindarkë* chunt vom albanische “hundert”.D Banknoote vo 1926 händ Ufschrifte uff Albaanisch und uf Iteliänisch gha. 1943 sind au grösseri Schegg trukt worde. Bi der Gältreform ane 1964 isch dr *nöi Lek* ygfüert worde, wo zäh mol meh wärt gsi isch als dr *alt Lek*.

1995–1996 het me nöji Gältstuck prägt.

Syt em Jahr 2009 git's d 100 Lek Note nümme. Me het de dür ne Müntze ersetzt.

## Sümbool
D Bildmotiyv uf em albaanische Gält het me mit dr Zyt immer wider uusgwächslet.

D Banknoote für 100 Lek zeigt dr Schriftsteller und Politiker Fan S. Noli und s albaanische Parlamänt.
D Noote für 200 Lek zeigt s Porträä vom albaanische Schriftsteller Naim Frashëri und s Huus, woner uf d Wält cho isch.
D 500er-Noote zeigt dr Politiker Ismail Qemali.
Uf dr Tuusigernoote isch dr früech albaanisch Schriftsteller Pjeter Bogdani und uf dr Rücksyte d Chile vo Vau.
Uf dr Föiftuusigernoote sind dr albaanisch Nazionalheld Skanderbeg und d Burg vo Kruja.

S Gältstuck für ei Lek het s Bild vom Pelikan.
S Gältstuck für föif Lek dr albanisch Adler.
S 10-Lek-Stuck zeigt d Burg vo Berat.
Ufem 20 Lek-Gältstuck isch e Liburne.
Uf em 50er isch dr letscht König vo de Illürier, dr Gentius.
Und uf em Hunderter di antiki Königin Teuta.

## Weblink

* Website vo dr Albaanische Staatsbank
Lek (Begriffsklärung)

**Lek** bedüütet:
* Lek, e Flussabschnidd vom Rhy 
* Albanischer Lek, s Gält vo Albanie
* Lek (Sylwa), e Näbefluss vo dr Sylwa z Russland
1226

|}

## Was isch bassiert?
* 6. März: Mailand, Bologna, Brescia, Mantua, Padua, Vicenza und Treviso pschlüsse dr *Lombardebund* gäge Kaiser Friedrich II. nöi.
* Es isch Chrieg z Südfrankrych.
* Dr französisch König Ludwig VIII. stirbt.
* 29. November: dr Ludwig IX. wird König vo Frankrych.
* 9. März: D Choresm-Schah erobere Tiflis.
* Dr al-Mustansir wird Kalif vo de Abbasyyde.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Arboldswil
* Bonige
* Gunzge
* Holderbank
* Itige
* Chilprg
* Lampebärg
* Läuffelfinge
* Sissech
* Stüsslige
* Wiise
* Zieffe

## uf d Wält cho
* dr Graf Ulrich I. vo Wirttebärg

## gschtorbe
* 3. Oktober: dr Franz vo Assisi
* dr Bischof Konrad vo Rägeschburg
* 9. September: dr Apt Ruedolf vo Sanggale, wo au Bischof vo Chuur gsi isch

## Weblink
1227

|}

## Was isch bassiert?
* S Chlooschter Weddige wird ggründet.
* Z Südfrankrych isch Chrieg.
* Es isch Chrieg zwüschen es bar Gebiet vo Norddütschland und Dänemark.
* 28. März: d Margreet vo Babebärg wird zur römisch-düütsche Königin gchrönt.
* Dr Stefan Radoslav wird König vo de Serbe.
* Dr Papscht Gregor IX. tuet dr Kaiser Friedrich II. exkomunziere, wil dä nid wie versproche ufe Chrüüzzug ggangen isch.
* Dr Dschingis Khan stirbt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Chaiserstuel
* Chillwange
* Rüfenach

## uf d Wält cho
* dr Papscht Nikolaus IV.
* dr Charl vo Anjou, König vo Sizilie, Neapel, Albanie und Jerusalem

## gschtorbe
* dr Papscht Honorius III.
* dr Dschingis Khan
* dr japanisch Tichter Minamoto no Michitomo
* dr französisch Chronischt Lambert von Ardres
* dr serbisch König Stefan Nemanjić

## Weblink
Albert Meyer (Übersetzer)

Dr **Albert Meyer** (* 19. März 1893 z Langnou; † 29. Dezämber 1962 z Bärn) isch e Schwiizer Lehrer und Übersetzer gsi.

## Läbe und Wärch
Dr Albert Meyer isch dr Soon vom ene Schmiid z Langnou im Ämmedaal gsi. Er het s Lehrerseminaar vo Hofwyl psuecht und isch vo 1913 bis 1956 Schuelmeischter z Butteried gsi. Won er 1921 für en Kuur uf Montana im Wallis ggangen isch, het er Zyt gha zum d Wärch vom Homer z’lääse. Öppe drissg Joor lang het er drno däm sys einte monumäntale Epos, d *[[Odyssee]]*, is Bärndüütsch übertreit. Das isch aber vil meh als en eifachi Übersetzig vom Homer. Dr Albert Meyer het mit sym unerchante Sproochgfüel zeigt, ass grad dr Bärner Tieläkt bsunders guet zu däm dramatische Wärch basst. Die chreftige Wörter und Sätz moole das unghüüre Gscheh richtig läbig uus, und si füege sech ganz natürlech zu de Värs mit Hexameter zäme, grad so wie s dr alt griechisch Tichter vo dr *Odüssee* und dr *[[Ilias]]* vorgmacht het. Däwääg isch d *Odyssee bärndütsch* en eigeständigi Fassig vo dene uralte Gschichte us de Afäng vo dr antike Zyt worde.

Me gspüürt’s, wemme scho nume dr Afang vom Meyer sym Tegscht list:


*“Göttlichi Tochter, o sing mer das Lied doch vom gwaglete Ma itz!*
*Isch es gwüß ihn ja, wo Troja, di herrlichi Veschti het proche.”*


Ane 1960 isch de s Buech «Homer Bärndütsch Odyssee» usecho. Das nöie, grosse Mundartwärch – es Monumänt vo dr alemannische Literatur – het grad dr Schillerpryys übercho. Und dr Kanton Bärn het em Albert Meyer dr Gross Literaturpryys ggä und d Stadt Bärn ire Literaturpryys. Ane 2003 het s Schwiizer Radio e Sändig mit Tegscht usem Meyer sinere Odüssee procht.

So wie s dr Albert Meyer mit dr *Odüssee* vorgmacht het, het zwänzg Joor spööter dr Walter Gfeller (1913–2006) d *Ilias* is Bärndütsche übertreit. Dr Gfeller schrybt: *“Won i Albert Meyers bärndütschi Übersetzig vo Homers Odyssee wider einisch gläse ha, het’s mi afa gluschte, sälber eso nes par Hexameter z probiere. […] Mii düecht, daß me mönschlechi Empfindige, wo dür Jahrtuusigi düre glych blibe sy, uf Bärndütsch grad so guet chönn säge, wi der Homer uf Griechisch.”* Ane 1984 isch drzue au no em Gfeller sis Buech «Vergil Bärndütsch Aeneis» fertig gsi.

## Literatur
* 
* Jacques M. Bächtold: *Die berndeutsche Homerübersetzung von Albert Meyer.* In: *Heimatschutz/Patrimoine.* Nr. 59/1964 (Digitalisat).

## Weblink
* ''Odysseus beim Kyklopen. Uusschnitte us em nünte Buech vo dr Odyssee.'', Kantonsschuel Olte
* Fabio Flepp: ''Die Odyssee von Homer – Weltliteratur.'' In: SRF (mit Hörprob)

## Fuessnote
1228

|}

## Was isch bassiert?
* 25. April: d Isabella vo Jerusalem, d Frou vom römisch-düütsche Kaiser, stirbt bi dr Geburt vo irem Soon Konrad.
* Dr Kaiser Friedrich II. goot is Heilige Land.
* Dr Sultan Al-Kamil eroberet Jerusalem.
* Es isch Chrieg zwüsche Ängland und Wales.
* Dr Franz von Assisi wird heiliggsproche.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Aeschi bi Spiez
* Baarge
* Bösige
* Gerzesee
* Heiteried
* Inzlige
* Chappele
* Pieterle
* Port
* Saane
* Täufele
* Vinelz
* Worbe

## uf d Wält cho
* dr düütsch König Wilhelm
* dr Herzog Konrad vo Schwoobe

## gschtorbe
* d Königin Isabella vo Jeruslaem, römisch-dütschi Kaiserin
* dr Graf Hugo I. vo Bregenz und Montfort

## Weblink
1231

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Dr König Heinrich VII. schänkt em Land Uri d Rychsfreyheit.
* 1. Mai: Dr König Heinrich het z Worms en Hooftag, won er s Gsetz *Statutum in favorem principum* tuet in Chraft setze. Das gitt de Fürschte im Rych vil Autonomy.
* Dr Kaiser Friedrichs II. het z Ravenna an Rychstag, won er alne dütsche Stedt tuet verbüüte, Stadtrööt und Bürgermäischter yzsetze oder Verein und Zümpft z bilde.
* Dr Kaiser verbüütet dr Verwaltig vo Sizilie, Babbiir z bruuche.
* 15. September: Uf dr Brugg z Kehlheim wird dr bayrisch Herzog Ludwig ermordet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Horb

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Shijō vo Japan

## gschtorbe
* di heiligi Elisabeth vo Tüüringe

## Weblink
1232

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Friedrich II. bestätiget s *Statutum in favorem principum* vom Vorjoor.
* Es isch Chrieg im Bischtum Mainz.
* Im Chrieg gäge d Mongole bruuche d Chineese au Rageete, wie imene Pricht vo däm Joor s erschte mol beschribe wird.
* Dr Antonius vo Padua wird heiliggsproche.
* Dr Hugo Ripelin wird Prior im Dominikanerchlooschter z Züri.

## uf d Wält cho
* dr König Håkon Håkonsson unge vo Norweege

## gschtorbe
* 10. April: dr Graf Rudolf II. vo Habsburg, Herzog vo Laufenburg, vom Zürigau und vom Aargau und Landgraf im Elsass
* dr Bischof Walter vo Basel

## Weblink
Walhalla (Wettingen)

D **Walhalla** isch e chlini Höhli am Südhang vo de Lägere, uf em Gmeindbann vo Wettige. Si isch in schwer zugänglichem Gländ unterhalb vom Lägeresattel, wo zwüschem Wettigerhorn und em Burghorn ligd.

## Lag

D Lag vo de Höhli isch in keinere Charte z finde, und au de Wanderführer vo de Gmeind, wo d Höhli erwähnt, git kei Uskunft drüber, wie me anne chunnt. Di offiziell Begründig dadefür isch d Sicherheit, wil es nöd ganz uugfährlich isch, zu de Höhli z cho. Abgseh voneme alte Hiwisschild in de Nöchi vom Parkplatz oberhalb vo de Mooshalde, gits kei Hiwis uf de Zuegang.

## Gschicht
Im Hang unterhalb vom Lägeresattel isch am Aafang numme e Felsschpalte gsi, wo Jäger und Waldarbeiter scho im 19. Johrhundert kennt hend. Ufgrund vo Quelle cha me aaneh, dass di Felsschpalte scho vor em 1919 erwitered worden isch. Nach em 1919i isch si dann vo viir junge Manne erwitered worde, wo sich mit ere Inschrift verewiged hend: «ERBAUT 1920 MARS.MINERVA ACOLUS.VENUS 1931 COLUMBUS». Di viir hend au en Vorplatz aaglegd und hend de Zuestiig gsichered. Am 10. April 1921 hend si de Höhli de Name *Walhalla* geh. Sit em 2002 gits vo obe her en Zuegang über Leitere, wo vom Zivilschutz montiird worde sind.

## Föteli

Datei:Walhalla2.JPG|Hiwistafle a de Höhli mit em Baujohr
Datei:Walhalla3.JPG|Blick i d Höhli


## Literatur
* Rolf Meier und Bruno Meier (Hrsg.): *Die Lägern – eine Gratwanderung: Landschaft und Kultur eines Grenzberges*. Verlag hier + jetzt. 2003. ISBN 3-906419-67-3
* Wanderführer vo de Gmeind Wettige

## Weblink

* Nicht nur für Helden: Auch Wettinger Wanderer gelangen nach Walhalla in AZ-online vom 21. Juni 2011
* ''Die Walhallahöhle im Lägern, Kanton Aargau, CH'' auf www.lochstein.de

## Fuessnote
Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Brücke

D **Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Brugg** isch e Brugg, wo übere alt Rhy und d Gränze zwüsche Dütschland und Frankrych goot. Si isch es Bouwärch, wo im Turismus-Programm «Zwöi Ufer, drü Brugge – tuusig Sache zum entdecke»  vom Oberelsass und vom Markgräflerland dienet.

D Brugg isch für die diräkti Strooss zwüschem elsässische Dorf Fassene und em baadische Haarde gmacht worde. D Bouzyt isch vo 2005 bis 2006 gsi.

Es het i däm Abschnidd vom Oberrhy vorhäär zwüsche de Brugge vo Neueburg und Briisech, wo öpe 25 Kilometer von enander wägg sind, kei Stääg gha zum vo dr dütsche uf die alsässischi Syte und umkeert z goo. Bim Wasserchraftwärch vo Fassene und dr doplete Schleuse grad näbedra isch aber scho vorhär d Stross übere elsässisch Sytekanal vom Rhy und is Naturschutzpiet vo dr Auelandschaft ggange. Mit dr Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Brugg, wo übere alt Lauf vom Rhy öschtlech vom Rhysytekanal goot, het me jetz d Lücke zuetoo.

Bi Haarde foot die churzi Strooss zu dr Brugg a dr Uuffahrt 64b vo dr Rhytaalautobahn a. D Strooss goot numme öpe 200 Meter wyt dur s Waldgebiet vom Hardt zwöispuurig mit eme Welostreife näbedra bis vore Bruggechopf. Dört wird si äng, wil’s uf dr Brugg nur no ei Fahrspuur für Pkw het, wo d Fahrrichtig jewyle mit Ample freiggä wird. Über die Brugg törfe Fahrzüüg bis 3,5 Donne und uff ere eigete Spuur Fuessgänger und Welo goo.

D Brugg isch 210 Meter lang. Si isch us Staal gmacht und het föif Fälder und stoot uf Pfyyler, wo a den Ufer drissg und im Fluss füfzg Meter wyt usenand sind.

Bi Fassene heisst d Strooss, wo zum Chraftwärch und de Schleuse und dr Rhyburgg gott, hütt *Europastrooss*. Si zweigt bi dr Induschtryzone vo Fassene vo dr elsässische Hauptstrooss D52 ab, wo em Sytekanal vom Rhy noogoot.

Wo die nöji Rhybrugg fertig gsi isch, het me se am 20. Mai ane 2005 ygweit. Dr domolig französisch Presidänt Jacques Chirac isch persönlig is Elsass cho für die Fyyr. D Brugg het am Afang *Hardtbrücke Erich Dilger* gheisse. Dr Erich Dilger isch dr Bürgermeischter vo Haarde gsi, bis er ane 2001 gstorben isch, und zue sym Gedächtnis het d Brugg dr Name übercho.

Ane 2008 isch dr Name vo dr Brugg lenger worde, wo me au dr Name vom früenere Fassener Bürgermeischter Alain Foechterlé (im Ampt vo 1989 bis 2008) drygschribe het. Dr Foechterlé und dr Dilger sind die gsi, wo 1993 d Partnerschaft zwüsche dene beide alemannische Gmeinde agfange händ.

## Lueg au
* Lischtè vo dè Rhybruggènè

## Kwelle


## Weblinggs
René Zeller

Dr **René Zeller** (* 26. Juli 1962 z Brüssel; † 17. Mai 2018) isch e Schwyzer Schurnalischt un Hischtoriker gsii.

## Lääbe un Karriere
Dr Zeller het an dr Universitet Züri Gschicht, Staatsräächt un Publizischtikwisseschaft studiert un isch dert 1989 bim Walter Schaufelberger mit dr Dissertation *Ruhe und Ordnung in der Schweiz. Die Organisation des militärischen Ordnungsdienstes von 1848 bis 1939* zum Dr.&nbsp;phil. promoviert wore.

Anne 1988 isch er in d Redaktion vu dr *[[Neue Zürcher Zeitung|Züri-Zytig]]* (NZZ) yydrätte. Är het fir s Ressort Züri gschafft, ab 1994 fir s Ressort Inland un isch 1999 Laiter vu dr Bundeshuusredaktion wore. Wu d *[[NZZ am Sonntag]]* lanciert wore isch, isch dr Zeller as Inlandschef zue dr neie Redaktion gwächslet. Derno het er as Laiter vu dr Bundeshuusredaktion fir d Schwyzer Färnsee gschafft. Noch ere Zwischenetappe in Public Relations bi dr Farner Consulting AG het er si wider em Schurnalismus zuegwändet. 2008 isch er Nochriichteschef vu dr NZZ wore, 2009 Laiter vum Inlandressort un anfangs 2010 derzue stellverdrättende Schefredaktor vu dr NZZ. Vu Jänner bis zum Aadritt vum Eric Gujer as Schefredaktor im Merz 2015 het er noch em Ruggdritt vum Schefredaktor Markus Spillmann interimistisch mit em Luzi Bernet un dr Colette Gradwohl zäme d Schefredaktion vu dr NZZ glaitet. Ab Oktober 2016 isch er Laiter Bundesbolitik un Mitgliid vu dr Schefredaktion bim Wuchemagazin *[[Die Weltwoche|Weltwoche]]* wore.

Dr Zeller isch Autor vu dr eerschte Biografy iber dr Schwyzer Militeer, Oberscht un Frontischt Emil Sonderegger gsii.

Är isch im Mai 2018 im Alter vu 55 Johr an dr Folge vun ere Chräbschranket gstoorbe. Är isch ghyrote gsii, het drei Chinder ghaa un het z Hedige gläbt.

## Weblink
* René Zeller uf dr Websyte vu dr NZZ (Archiv 2016).
*Markus Häfliger: ''Dorthin gehen, wo es wehtut.'' Nochruef in: *Tages-Anzeiger* vum 23. Mai 2018.

## Fueßnote
Spui

S **Spui** isch e Fluss z Holland.

Das Gwässer isch es Stück vom Flussnetz im wytlöifige Delta vom Rhy und vo dr Maas südlech vo dr Nordsee. Es isch öpe 16 Kilometer läng und lyt zwüsch dr Oude Maas und em Haringvliet, wo beides grösseri Flüss i däm Gebiet sind. Wenn uf em Meer Ebbe und Fluet wächsle, cheert au s Wasser im Spui d Flüssrichtig.

Es git kei Brugg übere Spui, aber e Fääri, wo zwüsche de Dörfer *Nieuw-Beijerland* und *Hekelinge* fahrt.

## Weblink
* S Spui uf rijkswaterstaat.nl
1229

|}

## Was isch bassiert?
* 18. Februar: Dr Sultan Al-Kamil und dr Kaiser Friedrich II. schlüsse im heilige Land dr Friide.
* Dr Sultan schänkt em Kaiser en Elefant.
* D Stadt Jerusalem chunt wider zrugg as Königrych Jerusalem. D Muslim bhalte dr Tämpelbärg z Jerusalem mit dr al-Aqsa-Moschee und em Felsedom. Dr Kaiser gchröönt sich sälber zum König vo Jerusalem.
* Es isch Chrieg z Sizilie.
* Dr Jacopo Tiepolo wird Dooge vo Venedig.
* Mit em *Vertrag vo Paris* goot z Frankrych dr Albigenserchrüüzzuug z Änd. Okzitaanie fallt an Frankrych.
* Nach em Ändi vom Chrieg z Südfrankrych verlönd die meischte Wandersänger, d Troubadour, s Land und gönd uf Italie und Spanie.
* D Katalane erobere d Insle Mallorca und gäh dr früener arabische Stadt *Medina Mayurqa* dr nöi Name Palma de Mallorca.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Galgene

## uf d Wält cho
* dr Herzog Ludwig vo Bayern

## gschtorbe
* dr Bischof Wilhelm vo Lausanne
* dr arabisch Grammatiker as-Sakkākī
* dr arabisch Geograaf Yāqūt al-Ḥamawī ar-Rūmī

## Weblink
1230

|}

## Was isch bassiert?
* Am Gottert wird i dr Schöllene en erschti Holzbrugg bout *(öppe 1230)*.
* Es isch Chrieg z Bulgaarie.
* Dr Friedrich II. wird Herzog vo Öschtryych.
* Es isch Chrieg zwüsche Ängland und Frankryych.
* Es isch Chrieg z Anatoolie.
* A dr Nordsee bricht e grossi Fluet über s Land y. Vil Lüüt stäärbe.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hitzchöuch
* Seis
* Haagene im Elsass
* Daale

## uf d Wält cho
* dr chinesisch Gschichtschryber Hu Sansheng

## gschtorbe
* dr Graf Egino IV. vo Urach
* dr Tichter Walter vo dr Vogelweid *(öppe 1230)*

## Weblink
Ahr

D **Ahr** isch e Fluss z Dütschland.

Si lyt i de Bundesländer Nordrhy-Weschtfaale und Rhyland-Pfalz und mündet als Näbefluss vo linggs in Rhy. Dr Fluss isch 85 Kilometer läng.

D Ahr foot im Dorf *Blankeheim* i dr Eifel a. Iri Kwelle lyt under eme alte Huus, und si flüsst vo dört a zerscht bi dr Burg vo Blankeheim verby.

S oberen Ahrtaal, der gross Boge vo dr Ahr bi Altenahr und d Flechi bi dr Mündig in Rhy sind Naturschutzpiet. I dr Schlucht durs Ahrgebirge isch s Ahrtaal bim Felse *Farbigi Chue* ganz äng. Denn chunt dr Fluss dur d Chreisstadt Bad Neuenahr-Ahrweiler und lauft bi dr Stadt Sinzig, noch vo Remagen, in Rhy.


Blankenheim Ahrquelle.jpg|s Huus mit dr Ahrkwelle
Ahrtal02.jpg|d Ahr bim Felse*Farbigi Chue*
Ahr, Mündung.jpg|d Ahrmündig


## Literatur
* Gottfried Kinkel: *Der Führer durch das Ahrthal nebst Beschreibung der Städte Linz, Remagen und Sinzig.* Bonn 1849.
* *Das Ahrtal* (Stollfuss-Wanderkarte, Nr. 9). Landkarte 1:50.000. Stollfuss, Bonn o. J. (um 1950).
* Gottfried Kinkel: *Die Ahr* (= Rheinisches Land. Kleine Reihe).  Wittlich 1953.
* Vera Kettenbach: *Das Ahrtal. Von Bad Bodendorf bis Altenahr.* Düsseldorf 2004, ISBN 3-935873-02-6.

## Weblink
* ''Fluss- und Wylandschaft Ahr.'' uf ahrxwein.de
* Arbeitsgemeinschaft zum Schutze der Ahr uf arge-ahr.de
* Ahr 2000 (Naturschutzprojekt) uf ahr-2000.de
*
Waal (Fluss)

D **Waal** isch dr gröscht Flussarm vom Rhy z Holland im Delta vor dr Nordsee.

## Geografy
Wo dr Rhy über d Gränze vo Dütschland uf Holland chunt, deilt sech s Wasser bi Millinge. D Holländer säge däm Stromabschnidd bis dörthii us irere Sicht *Oberrhy* (*Boven-Rijn*). Bi Millinge flüsse zwe Drittel vom Rhy i d *Waal* und ei Drittel zum holländische *Niderrhy*, wo wyter unde Lek heisst.

Bi Woudrichem mündet di alti Maas vo linggs id Waal, wo drufabe en nöje Name überchunt: si heisst jetz *Oberi Merwede* (*Boven Merwede*). Im Delta verzwygt sech die Oberi Merwede gly drufabe i die *Underi Merwede* und die *Nöji Merwede*. Die Underi Merwede goot uf Rotterdam.

Es het acht Brugge über d Waal vo Nimwegen bis Zaltbommel.


Nijmegen3.jpg|d Waalbrugg bi Nimwegen
2007-03-08 15.00 Ochten, zicht op de Waal foto2.JPG|d Waal bi Ochte
Zaltbommel Waalbruggen 001.jpg|drü Brugge:Dr.-W.-Hupkes-Brugg,Bommelsbrugg,Martinus-Nijhoff-Brugg


## Di holländischi Saag vo der Waal
*Me verzellt sech, ass d Waal vo me Riis gmacht worden isch. Vor langer langer Zyt händ zwee Riise i dr [[Schweiz|Schwiiz]] agfange dr Rhy usgrabe. Hundert Joor spööter sind’s uf Lobith choo, und dört het’s Striit ggä zwüsche de beede. Drum het jede wyter abe en eigete Fluss usgrabe, dr jünger vo beede her dr Under Rhy gmacht und dr elter d Waal.*

## Weblink

* d Waal uf rijkswaterstaat.nl
Waal

**Waal** cha bedüüte:
* Waal (Fluss), en Abschnidd vom Rhy z Holland
* Waal (Bewässerung), e Kanaal zum d Matte bewässere im Südtirol
* Waal (Allgäu), e Määretort z Bayern
* Waal (Burg), en alti dütschi Bezeichnig für Burge mit Grääbe
* De Waal (Texel), es holländischs Dorf
* Waal-Warmzeit, e warmi Zyt uf dr Ärde vor öppe einere Millioon Joor

**Waal** oder **de Waal**, en Familiename

**Lueg au:**
* Wal
* Wahl (Begriffsklärig)
Saane

D **Saane** (französich *Sarine*, im Fryburger Patois  oder au *Chareina*) isch e Fluss i dr Schwiiz.

Si het e Lengi vo 126 Kilometer und flüsst dur vier Kantöön.

D Kwelle vo dr Saane lyt im Wallis im Gländ mit Schrattechalch under em Zanfleuron-Gletscher am Sanetschhorn. Bim Sanetschpass isch e Stausee vo der Kraftwerk Sanetsch AG, und öschtlich dervoo stoot der Arpelistock. Nach es baar Kilometer goot dr Bärgbach über d Kantonsgränze is Bärnbiet. Är chunt über Wasserfäll in Taalbode vo Gsteig und Gstaad im ehmolige Amtsbezirk Saane abe, wo sit 2010 dr Verwaltigschreis Obersimmetal-Saane isch, und macht denn e Rank gäge Weschte. D Saane flüss wyters dure Waadtländer Bezirk Oberland und dur s fryburgische Gebiet vom Greyerzerland und dure Saanebezirk.

Im Kanton Waadt isch d Saane bi Rossinières im Vernexsee ufgstaut, wo s Wasser uf s fryburgische Chraftwärch bi Montbovon abegitt, und uf em Wäg dure Kanton Fryburg sind am Flusslauf no vier Stauseeè: dr Lessocsee, dr Greyerzersee, dr Pigritzsee vom Ölbärgchraftwärch i dr Fryburger Magerau und dr Schifenesee. Alli die Wasserchraftwärch ghöre dr Stroomfirma *Groupe E*.

Bi Laupen isch d Ymündig vo dr Seise id Saane, und dört chunt dä Fluss wider in Kanton Bärn, won er nach eme churze Wääg zwüsche Mülibärg und Golate id Aare mündet.

Dr Ssane no isch e ganz Chötti vo Naturschutzpiet, so öppe dr Greyerzersee, won es nazionals Vogelschutzgebiet isch, dr Pigritzsee, s *Auried* bi Chlybösige und s grosse Mündigsgebiet Wilerau-Oltigematt, wo me zu de Schwiizer Auelandschafte mit nazionaler Bedüütig zelt.


Moléson depuis le lac de la Gruyère-c.jpg|dr Greyerzersee
Sarine-Saane near Fribourg.jpg| d Saane bi Fryburg
Fribourg - Pont de Grandfey.jpg|s Viadukt vo Grandfey
ETH-BIB-Mündung der Saane in die Aare bei Oberruntigen-Inlandflüge-LBS MH03-1817.tif|es alts Flugfoti vo dr Saanemündig a dr Aare


## Literatur
* Eric Thilo: *La Sarine. Die Saane.* Soledurn Fryburg 1979.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Ulmiz (Begriffsklärung)

**Ulmiz** isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
* Ulmiz (*Uumiz*, französisch *Ormey*), e Gmiin im Seebezirk vom Kanton Friburg
* *Ulmiz*, en Ortsteil vo Chüniz im Kanton Bärn, wo us *Niderulmiz*, *Oberulmiz* un us *Ulmizbärg* bsteit
Saône

D **Soone** (uf französisch: *Saône*) isch e Fluss z Frankrych.

Si flüsst dur d Regione Grand Est, Bourgogne-Franche-Comté und Auvergne-Rhône-Alpes.

D Kwelle isch bi Vioménil uf dr Weschtsyte vo de Vogeese, und dr Fluss chunt noch eme Louf vo 473 Kilometer bi Lyon i d Rhone.

Mit 453 km isch dr Doubs dr längsch Näbefluss vo dr Soon.

Bi Sankt Sümforian isch dr südlech Aafang vom Rhii-Roone-Kanal.

## Weblink

## Fuessnoote
Sense

**Sense** chan aini vo däne Bedütige ha:
* Sense (Werkzeug), es landwertschaftlichs Wärchzüg
* Kriegssense oder *Sturmsense*, e mittelalterlechi Stangewaffe

**Sense** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Sense (Fluss), en Fluss i de Schwiz
* Sensebezirk, en Bezirk im Kanton Friburg, Schwiz

**Sense** isch de Name vo däne Persone:
* Torsten Sense (* 1961), en dütsche Musiker, Synchronsprecher und Schauspiler
* Traute Sense (1920–1997), e dütschi Schauspileri 

**Lueg au:**
* Sens
Saone

**Saone** bedüütet:

* Soone, e Fluss z Frankrych
* Saône (Doubs), e französischi Gmeind
* Burg Saône oder Saladinsburg, e Burg z Syrie
* Saone (Lakota), e Indianer-Schtamm
Joseph Liard

Dr **Joseph Liard** (* 17. Dezämber 1747 z Rosières-aux-Salines; † 21. April 1832 z Besançon) isch e französische Ingeniöör gsi. Sis grosse Wärch isch dr Rhy-Rhone-Kanaal.

Dr Liard isch dr Soon vome Architekt gsi. Er het a dr staatleche Ingeniöörschuel *École des ponts et chaussées* vo 1769 bis 1775 s Bouwääse gstudiert. Derno isch er i dr Bretagne als Ingeniöör agstellt gsi und het dört s Projäkt füre Kanaal vo La Vilaine uf La Rance plaanet und d Schifffahrt i dr Gägend vo Rennes gleitet. Wyteri Arbete het er am Kanaal vom Burgund und im Haafe vo Le Havre übernoo. Ane 1791 isch er Scheffingeniöör vo dr Baudiräkzion *Ponts et Chaussées* vom Departement Doubs worde. Do het er syni Läbensufgaab gfunde: dr gross Wasserwääg vom Rhy-Rhone-Kanaal z plaane und au z boue. 1804 isch dr Liard sälber dr Diräkter vom Kanaal worde. Unter sinere Leitig isch das grosse Wärch, wo in föif französischi Departemänt vom Rhy bis a d Soone lyt, bis ane 1832 fertig bout worde. 1812 isch er zum Generalinspäkter vom Bouwääse beförderet und frufabe i di französischi Eerelegioon ufgnoo worde. Ane 1832 isch dr Liard z Besançon gstorbe.

Dr Grabschtei vom Joseph Liard im Friidhof vo Besançon isch nach ere Zeichnig vom Liard sälber gmacht. Das Dänkmol zeigt uf zwöi Syte Chübel, wo druss die beide Flüss Rhy und Rhone flüsse, wie me a de Inschrifte gseht. Uff ere dritte Syte isch s Portaal vom Kanaaldunäll bi Thoraise, eme Schlüsselbouwärch vom ganze Kanaal, abbildet.

## Weblink
* Joseph Liard uf structurae.info
Département Côte-d’Or

S **Departemänt Côte-d’Or** isch e Verwaltigseinheit vo Frankrych.

## Geografi
S Departemänt lyt im Oschte vom Land i dr Regioon Bourgogne-Franche-Comté. Es gränzt im Norde as Département Aube, im Nordoschte as Département Haute-Marne, im Oschte as Département Haute-Saône, im Südoschte as Département Jura, im Süüde as Département Saône-et-Loire und im Weschte a d Departemänt Nièvre und Yonne.

## Stedt

## Verwaltigsgliderig

## Lidraduur
* 
* 
*
*

## Lueg au
* Kanaal vom Rhy zu dr Rhone

## Weblink

* Website vom Departemänt
Niederrhein

Dr **Niderrhy** isch e Flussabschnitt vom Rhy.

Bi Bonn hört dr Middelrhy uuf, und vo dört a bis zu dr Gränze zwüsche Düütschland und Holland seit men em Stroom au *Niderrhy*.

Vor Bonn chunt dr Rhy usem Siibegebirg und flüsst denn im Bundesland Nordrhy-Westfaale zu dr Ebeni vo dr Kölner oder dr Niderrhynische Bucht. Do foot die norddütsche Tiefebeni aa.

In Rhy münde i däm Abschnidd d Näbeflüss Sieg, Wupper, Erft, Ruhr und Lippe.

Es het dört grossi Hääfe am Rhy: Köln, Düsseldorf, Neuss und Düüsburg.

## Weblink
* Website über de Niderrhy
Aalburg

**Aalburg** isch e Gmeind in dr Provinz Nordbrabant z Holland gsi. Am 1. Januar 2019 het si mit Werkendam und Woudrichem zur nöije Gmäind Altena fusioniert.

D Gmeind het es baar Dörfer: Babyloniënbroek, Drongelen, Eethen, Genderen, Meeuwen, Spijk, Veen und Wijk.

D Gmeind lyt am alte Louf vo dr Maas. Sid em Middelalter isch d Maas vo Aalburg us uf eme churze Wääg gäge Norde in Waal gloffe. Zum dr Abfluss vom Wasser z verbessere, isch vo Aalburg us dr nöi Louf, di *Bergsche Maas* gmacht worde, und dr alt Wääg vom Fluss isch hüt als *abgschnittni Maas* nume no e chlyni Verbindig zwüsche de beide Flüss.


Wijk en Aalburg, stellingmolen de Twee Gebroeders foto1 2012-10-07 12.04.jpg|d Windmüli vo Wijk
Drongelen, kerk foto3 2012-10-22 13.48.jpg|d Chile vo Drongelen


## Weblink

* Website vo dr Gmeind
Abfluss

Als **Abfluss** vrstoot me i dr Hydrologyy die Mängi vom Wasser, wo us eme geografisch definierte Yzugsgebiet vomene Fluss a eim Oort wärend ere bestimte Zyt, wo me tuet mässe, uselauft.

I dr Hydrologyy, dr Gwässerchund, het me d DIN-Norm 4049-3, wo dr Abfluss gnau beschrybt.

S Wasser rünnt wäge dr Schwäärchraft i die tüüfer glägene Stellen uf em Ärdboden abe. Es samlet sech do drby i de Bachbett und de Flussbett, wo dur d Erosioon im Bode entstande sind und wo d Flusssyschtem bilde. Me cha am ene Oort – eme “Mässpunkt” oder “Pegel” – dr Kwerschnitt vo me Gwässer bestimme und denn luege, wie schnäll s Wasser flüsst und wie höch ass es stoot, und das ergitt s Voluume, wo dört durechunt. Dr Kwerschnitt änderet sech immer wider und wird mit em Pegel kontroliert. Die Überwachig isch au dört wichtig, wos bi vil Wasser im Gebiet wyter unde dra chan Überschwemmige ggää.

Wemme s gsamte Wasser, wo us eme Gebiet abflüsst, wott bestimme, tuet me au s Grundwasser mit yrächne.

Bi de Flüssgwässer isch dr Zuefluss vom Wasser us dr Kwelle und dr Abfluss am Ändi vom Lauf in en See oder en grössere Fluss undedra bsunders wichtig. Uf de Flüss, wo als Vercheerswääg bruucht wärde, muess me a gwüsse Stelle dr Wasserstand mässe zum gseh, ob d Schiff no duremöge.

Nach ere gwüsse, länge Mässperiode isch bekannt, wie tüüf s Gwässer bi nidrigem Wasser im Minimum isch und wie höch dr maximal Pegelstand bi grossem Wasser gsi isch. Mit alne Zahle von ere gnueg lange Mässreie, über es baar Joor, überchunt me dr middler Abfluss, wo e wäsentlichi Kenngrössi vom ene Fluss isch.

## Literatur
* A. Baumgartner, H.-J. Liebscher: *Lehrbuch der Hydrologie.* Band 1: *Allgemeine Hydrologie.* Stuttgart 1990.
* A. Bronstert (Hrsg.): *Abflussbildung - Prozessbeschreibung und Fallbeispiele.* (= Forum für Hydrologie und Wasserbewirtschaftung. Heft 13). Hennef 2005.
* DIN, Deutsches Institut für Normung e .V.: *DIN 4049-3 Hydrologie, Teil 3: Begriffe zur quantitativen Hydrologie*. Beuth-Verlag, Berlin 1994.

## Weblink
* Abflusscharte für 190 Stazione i dr Schwiiz