open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thornton Wilder

Dr **Thornton Niven Wilder** (* 17. April 1897 z Madison, Wisconsin; † 7. Dezämber 1975 z Hamden, Connecticut) isch en amerikanische Schriftsteller gsy.

## s Läbe
Dr Wilder isch mit sym Vatter, wo dää amerikanische Gäneralkonsuul z Hongkong woorden isch, mit iim uf China ggange. Spöter het er scho als Schüeler a dr *Thacher School* z Kalifornie agfange mit Schrybe. Sit 1915 het er in Ohio und drno ad Yale Universität studiert. 1920 isch er für eis Joor uf Rom. Denn het er als Lehrer gschaffet, und 1915 isch er *Master of Arts* in Französisch woorde.

Syn Roman *Die Brücke von San Luis Rey* het en grosse Erfolg gha. Er het drfüür 1928 dr Pulitzer-Prys überchoo. Und ane 1938 het er au no für s Wäärch *Öisi chlyni Stadt* dr Pulitzer-Prys übercho, und en dritte sogar no für s Theaterstuck *The Skin of Our Teeth*. 1957 het er dr Fridensprys vom Dütsche Buechhandel übercho.

Dr Wilder het dänn a dr Uni vo Chicago gleert. Im Zwöite Wältchrieg isch er bim Nachrichtedienscht vo dr amerikanische Luftwaffe gsy.

Won er uf ere Reis mol e Zyt lang uf Züri cho isch, het er schynts en homosexuelli Bezieig mit em Samuel Steward ghaa. Me het usegfunde, ass dr Wilder bim Umelaufe mit em Steward z Züri d Idee für dr dritt Akt vom Theaterstuck *Öisi chlyni Stadt* gfunde heig.

## Wäärch
* *The Cabala,* Roman, 1926
* *The Bridge of San Luis Rey,* Roman, 1927
* *The Woman of Andros,* Roman, 1930
* *Heaven’s My Destination,* Roman, 1935
* *The Ides of March,* Roman, 1948
* *The Eighth Day,* Roman, 1967
* *Theophilus North,* Roman, 1973
* *We Live Again,* Dräibuech, 1934
* *Our Town,* Dräibuech, 1940
* *Im Schatten des Zweifels,* Dräibuech, 1943
* *The Trumpet Shall Sound,* Theater, 1926
* *The Angel That Troubled Waters and Other Plays,* Theater, 1928
* *The Long Christmas Dinner and Other Plays in One Act,* Theater, 1931
* *Our Town,* Theater, 1938 – uf Tüütsch *Öisi chlyni Stadt*
* *The Merchant of Yonkers,* Theater, 1938
* *The Skin of Our Teeth,* Theater, 1943
* *The Matchmaker,* Theater, 1954
* *The Alcestiad, or, A Life in the Sun,* Theater, 1955
* *Childhood,* Theater, 1960
* *Infancy,* Theater, 1960
* *Plays for Bleeker Street,* Theater, 1962

## Literatur
* Richard H. Goldstone, Gary Anderson: *Thornton Wilder. An Annotated Bibliography of Works, by and about Thornton Wilder.* AMS Press, New York, NY 1982 ISBN 0-404-18046-9 (*AMS studies in modern literature,* 7)
* Claudette Walsh: *Thornton Wilder. A Reference Guide, 1926–1990.* Hall u.&nbsp;a., New York, NY 1993 ISBN 0-8161-8790-8

## Weblink

* The Thornton Wilder Society

## Fuessnoote
Litterna-Halle

D **Litterna-Halle** isch en Ischsporthalla iner Gmeind Visp im Kanton Wallis.

## Gschicht
D Halla isch 1978 uber es Ischfäld üs em Jahr 1956 gebuwu wordu. Zerst het schi nu 5'570 Plätz gebotu. Schi hed dum Eishockeyclub EHC Visp üs der Swiss League als Heimspilstätt gedienut, d Kapazität isch zem Schluss bi 4'300 Züeschauer glägu, derva 850 uf de Sitzplätz. Die Ischhalla isch zudem öi fer de öffentlich Ischlöif gebrücht wordu. Va 1983 bis 2017 isch der Oschtaabau mit dri Ischfälder as Curlinghalla vam *Curling Club Visp* (sit Mai 2017 *Curling Club Oberwallis*) gebrücht wordu.

Am 23. August 2019 isch der letzt Match in Form voma Teschtspil gägu der HC Siders gschpilt wordu, wo der EHC Visp zum Abschluss vo der Ära 1:0 het chänu gwinnu.

Am 6. September 2019 isch d Lonza Arena, d niiw Ischsport- und Eventhalla vo Visp mit bis zu 5’150 Plätz, eröffnut wordu. Äs isch öi d niiw Heimat vom EHC Visp.

D Halla und s ganz Areal isch für 5,7 Millione Franke an d «Swiss Prime Anlagestiftung» üs Olte verchöift wordu. Schi buwend as Wohn- und Gschäftshüs a der Stell.

## Weblink
* Litterna Halle uf visp.jimdo.com
* Litterna-Halle uf hockeyarenas.net
* Impressione vom letztu Spil iner Litternahalla uf ehc-visp.ch

## Fuessnoote
Duki

Dr **Mauro Ezequiel Lombardo**  (* 24. Juni 1996 z Almagro), bekannt under em Künschtlername (Psöidonüm) **Duki**, isch en argentinische Sänger.

## s Läbe
Dr Mauro Lombardo het sech scho als chly füre Hip-Hop un dr amerikanische Rap inträssiert. Sit 2012 macht er bi Rap-Wettkämpf mit.

Sit 2017 schrybt er Lieder, won er mit *Boombox Studio, M5* und *Kamus* produziert. Er tritt au mit andere Künschtler uuf, öppen em Iacho, em YSY A und em SCXLVRY. Eis vo syne Lieder heisst *Txdx Violet* (das isch *Todo Violeta*). Mit em Song *Hello Cotto* het dr Duki i der argentinische Rap-Szeene vil Erfolg gha.

Anderi Lieder vo iim sind *If you feel alone, Son of the Night, No fault* und *Fvck Luv*. Sys nöie Album *Atmosphere* chunt im Herbscht 2019 use, wi dr Duki uf Instagram aakündt het.

## Weblink
* Öppis über s Läbe vom Duki uf cmtv.com.ar
Theater am Hechtplatz

S **Hächtplatz-Theater** isch es chlyses Theater z Züri.

Es isch ane 1959 am Hächtplatz am Limetquai bim Bellevue uufggange. Dr Zürcher Architäkt Ernst Gisel het das Huus umbout. Es isch e Kulturbetriib vo dr Stadt Züri. Sis Programm het zytkritisch literarischs Kabarett, Komödie, Chindertheater und anderi Sparte. I däm Theater spiilt au d *Zürcher Märlibüüni*.

Bi dr Eröffnig am 25. April 1959 isch s Stuck *Eusi chliini Stadt* zeigt woorde; das isch es Wäärch vom Werner Wollenberger mit dr Musig vom Otto Weissert und em Hans Moeckel. Do sind dr Zarli Carigiet, d Stephanie Glaser, d Margrit Rainer un dr Ruedi Walter drby gsy.

1964 het s Mundart-Musical Bibi Balù am Hächtplatz d Uuruuffüerig gha.

Am Theater sind au d Maria Becker, d Annemarie Blanc, dr Edi Baur, d Ines Torelli, dr Dimitri, dr Hans Gmür, dr Franz Hohler, d Gardi Hutter, dr Georg Kreisler, dr César Keiser, d Margrit Läubli, d La Lupa, d Milva, dr Joachim Rittmeyer, dr Walter Roderer, d Ursula Schäppi, dr Andreas Thiel un dr Erich Vock uufträtte. 

## Literatur
* ''Jetzt erst Hecht: 50 Jahre Theater am Hechtplatz.'' 2009.
* 

## Weblink

* d Website vom Theater

## Fuessnoote
Main (Begriffsklärung)

**Main** chan eini vo däne Bedütige ha:
* Main, en rächte Näbefluss vom Rhii z Dütschland
* Main-Tauber-Kreis, de nördligschd Landchrais z Bade-Würtebärg
* Main-Donau-Kanal, en Kanal, wo d Flüss Main und Donau vebinded

* *Main*, en Familiename
* *Main*, de Name vom ene Krater uf em Moo
Lonza Arena

D **Lonza Arena** isch en Ischsporthalla iner Schweizer Gemeind Visp im Kanton Wallis. Schi isch d Heimspilstätt vom Eishockeyclub EHC Visp üser Swiss League, äs het fer 5'150 Züeschauer Platz, derva 2'000 uf de Sitzplätz. D Ischhalla wird wird öi fer der öffentlich Ischleuf gebrücht.

## Gschicht
2012 heint d Planige fer d neu Halla agfangu, wo d Litterna-Halle vo 1979 ersetzu soll. Im August 2016 het schich d Gemeind Visp fer der Vercheuf vom Litterna-Grundstück entschidu. Z Projekt vo der Frutiger AG isch im September vo dem Jahr zum Siger vom Gesamtleistigsstudieüftrag gekührt wordu und d vier igangenu Projekte wärdent der Bevölkerig öffentlich üsgstellt. Im November 2016 spricht schich d Bevölkrig fer der Bau vo der neue Mehrzweckarena üs. Zer glich Zit bechunt d neu Eventhalla der Namu *Lonza Arena*. Im Juli 2017 leuft d Isprachefrist gägu d Baubewilligung ab. Nachum Baustart im März 2018 und der Grundsteinlegig im Monat druf wird d Arena im Summer 2019 fertiggestellt. D Inbetribnahm hed am Wuchenend vom 6. bis 8. September 2019 stattgfunu. Am 6. September isch d Halla mit der Partii gägu d SCL Tigers igweiht wordu. Der Oberwalliser NHL-Spiler Nico Hischier het der erscht Puckeinwurf gmacht. Am Endi verlierunt d neue Hüsherre mit 0:3. Am Tag druf het mu uf de HC Davos getroffu und mit 0:5 verloru.

## Bilder
Es paar Bilder vo der Lonza Arena bi der Tag der offenu Porte am 7. September 2019.

Spielerbank Lonza Arena.jpg|Spielerbank iner Lonza Arena.
Lonza Arena innen 1.jpg|Blick ufs Spilfäld von de Sitzplätz üs.
Eisfeld Lonza Arena.jpg|Der Blick ufs Spilfäld vo der Spilerbank.
Sitzplätze Lonza Arena.jpg|Blick uber z Ischfäld zu de Sitzplätz.
Lonza Arena WKB Lounge.jpg|Üsblick vo der WKB Vip Lounge.
Garderobe EHC Visp.jpg|D neue Garderobe iner Lonza Arena.
EHC Visp Garderobe1.jpg|D Garderob vo der 1. Mannschaft vom EHC Visp.
EHC Visp Garderobe.jpg|Garderobe vom EHC Visp iner Lonza Arena.
Garderobe Andy Ritz.jpg|Blick uf z Garderobefach vom Spiler Andy Ritz.
Regie in Lonza Arena.jpg|Blick ine Regieraum iner Lonza Arena.
Regie Lonza Arena.jpg|Vo hie wärdunt Replays uf de Videowürfel gibrungu.
Videowürfel Lonza Arena.jpg|Blick ufe Videowürfel iner Lonza Arena, voum Testspil gägu der HC Davos.
Videowürfel Mannschaft.jpg|Wärend d Mannschaft ufs Fäld chunt, wärdunt d Spiler ufumVideowürfel vorgestellt.


## Weblink

* Website vo dr Lonza Arena

## Einzelnahwisa
Anna Serarda Campell

D **Anna Serarda Campell** (* 1983 z Lavin (Zernez) im Engadin) isch e rätoromanischi Schurnalischtin us dr Schwiiz.

## Lääbe
Si isch im Underengadin ufgwachse, het z Ftan (Schuls) s Gimnasium bsuecht und drno z Bärn und z Paris Theaterwüsseschaft und Tanz studiert. Sit 2005 schaffet si als Schurnalischtin, und si schrybt Tegschte für divärsi Meedie. 2011 het si bim Radio RTR *[[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]]* afo schaffe, und für das isch si vo 2014 bis 2018 Bundeshuusredaktoorin z Bärn gsy. Sit 2018 isch si Redaktoorin und au Moderatoorin bi der Sändig *[[Cuntrasts]]* vo dr RTR. Si vertritt bim Färnsee und au uf verschidene Kanääl im Internet s Idioom Vallader vom Bündnerromanische.

D Anna Serarda Campell leitet zäme mit dr Gianna Olinda dr Theaterverein und d Kulturbüni *la Vouta* z Lavin, wo vo ire Mueter Ladina Campell mitgründet worden isch. Und si het bim Literaturfestival *Machöas* ane 2018 mitgmacht, wo s um d Wäärch vo wiibleche Kulturschaffende i dr rätoromanische Literaur ggangen isch.

In ere Sändig anne 2013 het d Anna Campell mit dr Redaktoorin Silvana Derungs vom bünderromanische Wörterbuech * [[Dicziunari Rumantsch Grischun]]* über d Wörterforschig bi däm Projäkt brichtet.

2017 het si im Forum vo dr Schwiizer Gschicht z Schwyz bi der Eröffnig vo dr Uusstellig übere Bündner Künschtler Alois Carigiet mitgwürkt.

2019 het d Campell für s Färnsee RTR mit em *Cuntrasts*-Team e Reportaasche zum hundertjöörige Jubileeum vo dr Lia Rumantscha gmacht.

## Literatur
* David Spinnler: *[https://web.archive.org/web/20190824165727/http://media.rtr.ch/archiv/realstreamstore/media/other/2008/prof_10042008.mp3 Anna Serarda Campell. Lavin.]* CD, RTR. Chur 2008.

## Weblink
* Anna Serarda Campell Redactura e moderatura Cuntrasts uf rtr.ch
* Journalisten im Web: Anna Serarda Campell, Moderatorin und Redaktorin bei RTR uf bernet.ch vom 15. Augste 2019
* Privati Foto-Site vo de Anna Serarda Campell uf instagram.com

## Fuessnoote
Campell

**Campell** bedüütet:

En Familiename für:
* Ulrich Campell (rätoromanisch *Durich Chiampell*; * um 1510, † 1582), vo Susch
* Anna Serarda Campell (* 1983), e rätoromaneschi Schurnalischti vo Lavin
* Duri Campell (* 1963), en Schwizer Puur, Skilehrer und Politiker (BDP)

En Name von ere Burg:
* Burg Campell bi Sils im Domleschg
Sergius I.

Dr **Sergius I.** (* z Palermo; † 7. Septämber 701) isch vu 687 bis zue sym Dood Paapscht gsii.

## Lääbe un Wiirke
Dr Sergius isch dr Suhn vun eme Tiberius un isch us ere syrische Emigrantefamilie chuu. Är isch z Palermo uf d Wält chuu un z Sizilie ufgwachse.

Noch em Dood vum Paapscht Konon hän zwee Manne um s Paapschtamt gstritte: dr Erzdiakon Paschalis un dr Erzprieschter Theodor II. S reemisch Volk un dr Klerus hän aber dr Sergius gwehlt, vermuetli am 15.&nbsp;Dezämber 687. Fir sy Zuestimmig zum Amtsaadritt het dr Exarch vu Ravenna, dr Johannes Platys, d Zahlig vu 100 Goldbfund gfoorderet, wun em dr Paschalis versprochen ghaa het.

Dr Sergius het si syner Läbdig fir d Chrischtianisierig vu Ängland yygsetzt. Är het dr weschtsächsisch Cheenig Caedwalla daift, het dr Aldhelm vu Sherborne, dr Abt vu Malmesbury, mit allne Chreft unterstitzt, het dr Ängländer Willibrord zum Bischof gweit un en zum Breedige uf Fryysland gschickt. Är het au d Beziehige zum Frankeryych gfeerderet.

Um 693 het dr Sergius Händel kriegt mit em byzantinische Chaiser Justinian II., wel er si gwaigeret het, d Akte vum Quinisextum z unterschryybe. Zue dr strittige Pinkt hän d Verurdailig vum Paapscht Honorius I. un di protokollarisch Glyychstellig vum Patriarch vu Konstantinopel mit em Paapscht gheert, dernääbe s Verbot vum Samschigfaschte un d Darstellig vum Chrischtus as *Agnus Dei* gheert. Dr Versuech, dr Paapscht verhafte un uf Konstantinopel verschlaipfe z loo, sch am Widerstand vu dr Milize vu Rom un em Exarchat vu Ravenna gschyteret. Us dr Zyt noo dr Absetzig vum Justinian 695 waißt mer nu no weenig: Dr Sergius isch vylmol unterwägs gwsii un het e Hufe Chilche gweit.

Dr Paapscht Sergius het di chilchli Liturgy uusgstaltet: Dr Gsang vum Agnus Dei isch vu ihm in d Mässliturgy ufgnuuwoore, Di reemische Chilche het er ryych uusschmicke loo un anne 688 het er d Reliquie vum Leo em grooße in s Inner vu dr Petersbasilika iberfiere loo.

Sy kadoolische Maandaag isch dr 8.&nbsp;Septämber, s eerscht Moo gnännt im Feschtkaländer vum Willibrord.

## Literatur
* Vera von Falkenhausen: *Sergio I, santo*. In: *Enciclopedia dei Papi*, Band 1; Istituto della Enciclopedia Italiana, Roma 2000, S. 633–637.
* 

## Weblink
Johannes VII. (Papst)

Dr **Johannes VII.** (* im 7. Johrhundert z Rossano, Kalabrie; † 18. Oktober 707 z Rom) isch vu 705 bis zue sym Dood Paapscht gsii.

## Lääbe un Wiirke
Dr Johannes isch griechischer Abstammig gsii un isch z Rossano as Suhn vun eme Platon un dr Blatta uf d Wält chuu. Sy Vater isch chaiserlige Verwalter uf em Palatin gsii.

Am 1.&nbsp;Merz 705 isch dr Johannes zum Paapscht gwehlt woore. Us Furcht vor em Chaiser Justinian II. het er d Bschliss vu dr Trullanische Synod vu 691 indirekt anerkännt. Zue dr Langobarde het er gueti Beziehige unterhalte. Z Rom het er e baar Chilche böue un reschtauriere loo. D Chilche Santa Maria Antiqua uf em Forum Romanum het er mit eme marmorne Ambo (inschriftlich belait) un mit Freske uusstatte loo, wu wäg ihre Qualitet e großi chunschtgschiichtligi Bedytig hän.

Är isch am 18.&nbsp;Oktober 707 z Rom gstoorbe.

## Literatur
* *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit*, Nr. 2951 (online).
* 

## Weblink
Theodor II. (Gegenpapst)

Dr **Theodor II.** isch am Änd vum 7. Johrhundert Gegepaapscht gsii.

## Lääbe un Wiirke
Wu dr Paapscht Johannes V. im Augschte 686 gstoorben isch, isch s zue Ussenadnersetzige zwisch em Klerus un Burgermilize chuu. Boodi Fraktione hän si nit chenne ainige uf e gmainsam Kandidat. Dr Stryt het si zuegspitzt un d Militärbartei het dr Theodor zum Paapscht gwehlt. Wu si boodi Fraktionen am 21. Oktober 686 uf dr Konon hän chenne ainige, het d Bartei vu dr Burgermiliz ihre Kandidat Theodor gheiemloo un het dr Wahl vum Konon zuegstimmt. Wu där Ändi Septämber 687 gstooren isch, het dr Theodor syni Aasprich uf dr Paapschtdroon aagmäldet. 

Geg dr Theodor isch dr Archidiakon Paschalis mit nit ganz suufere Mittel aadrätte. Är het – scho vor s Konons Dood – dr Exarch vu Ravenna, dr Johannes Platys, mit 100 Bfund Gold bstoche, ass dää syni Beamte z Room ghaiße het, fir dr Paschalis z stimme.

D Bartei vum Theodor isch aber schnäller gsii un het waidli di innere Gmäächer vum Lateran bsetzt, derwylscht dr Paschalis un syni Aahänger in dr ussere hän mieße blyybe. Wel kain vu dr beede Kandidate het welle noogee, het mer si, wie bi dr Wahl vum Konon, uf e dritte Kandidat bsunne un boodi Fraktione hän am 15. Dezämber 687 dr Titularprieschter vu St. Susanna, Sergius, zum Noofolger fir dr Paapscht Konon gwehlt.

Dr nei Paapscht isch vu dr reemische Bevelkerig unterstitzt wore, wu dr Lateran gstiirmt un d Bsetzer uusegheit het. Derwylscht dr Theodor sy Niiderlaag akzeptiert het un d Wahl vum Sergius anerkännt het, het dr Paschalis uf sym Aaspruch bstande. S isch froogli, eb mer en iberhaupt as Geegepaapscht derf wäärte, wel er nie gweit wooren isch.

Iber Theodor waißt mer nyt uuse, ass er zwaimool fascht Paapscht woore wäär. Mer waißt nit emol, in wellem Johr er gstoorben isch.

## Literatur
* Philippe Levillain (Hrsg.): *Dictionnaire Historique de la Papauté.* Fayard, Paris 1994, ISBN 2-213-02537-1.
*
Stephan (II.) (Papst)

Dr **Stephan (II.)** († 25. oder 26. Meerz 752) isch fir e baar Dääg gweelte Paapscht gsii. Är isch as eltschte Presbyter vu Rom am 22. oder 23.&nbsp;Meerz 752 aistimmig zum offiziälle Noofolger vum Paapscht Zacharias bstimmt woore. Wun ge´weelt wooren isch, isch er scho seli alt gsii un är isch vier Dääg dernoo an eme Schlaag gstoorbe, ohni ass er zum Bischof gweit woore wäär.

## Lääbe un Wiirke
Är wird äntwäder as Paapscht mit dr chiirzeschte Amtsduur oder aber gar nit as Paapscht aagluegt. Di kadoolisch Chilche het er vum 16. Johrhundert bis 1961 as Paapscht zellt, syterhär nimi. Bi speetere Pääpscht mit em nämlige Name wird aber als d Zellig mit ihm in Chlammere as Alternativ aagee, zem Byschpel bi sym diräkt Noofolger as Stephan II. (III.).

S ganz Mittelalter duure het mer d Bischofswei as Grundvorsuussetzig fir Pontifikat ghalte un het ihn wäge däm us dr Paapschtlischten uusgschlosse. Im Zuug vu dr Debatten um d Räächt vum Kardinalat im 15. un 16. Johrhundert het si die Aaschauig gänderet, wel mer jetz dervu uusgangen isch, ass d Wahl duur s Kollegium längt zum e Paapscht legitimiere. 

Vum 16. Johrhundert bis anne 1961 isch dr Stephan (II.) in dr Pontifikatslischte gstande. Mit em Annuario Pontificio vu 1961 isch di friejer Siichr wider bsteetigt woore. No dr Neierige vu dr Paapschtwahl dur dr Paul VI. isch die Siicht (Bischofswei as Voruussetzig) in Codex Iuris Canonici vu 1983 yygange (Can. 332).

Mänkmool findet mer dr Stephan (II.) au in Lischte vu Geegepääpscht. Des isch aber falsch, wel er ebe ne räächtmääßig gwehlte Paapscht gsii isch, aber halt ohni Wei.

## Literatur
* Richard Puza: *Katholisches Kirchenrecht* (= *UTB* Nr. 1395). 2. Auflage, Müller, Juristischer Verlag, Heidelberg 1993, S. 153
* 
* 

## Weblink

* 
* 

## Fueßnote
Christian Stucki

Dr **Stucki Christian** (* 10. Januar 1985 z Aarberg) isch en Schwiizer Schwinger. Bim Eidgnössische Schwing- und Älplerfäscht im 2019 z Zug isch er Schwingerkönig worde.

## Karriere
Dr Stucki Christian het öppe alles gunne, wo en Schwinger cha günne. Im 2008 het er de Chilchbèèrger Schwinget gunne und im 2017 bim Unspunne-Schwinget. Bi de Eidgnössische Schwing- und Älplerfäscht isch er im 2019 König worde, im 2013 Zwöiter, 2004 und 2010 Dritte und im 2007 Vierte. Er isch eine vo de beide Schwinger, wo de «Schwinger Grand-Slam» gschafft hend, mit Siig am Unspunne-, em Chilchbèèrgschwinget und em Eidgnössische Schwing- und Älplerfäst (de ander isch de Abderhalden Jörg gsi).

Dr Stucki Christian het in sinere Karriere bisher 127 Chränz gunne, dodevo sind 41 Chranzfästsiig gsi.

## Weblink
* Offizielli Website
* Portrait uf de Website vom Eidgnössische Schwingerverband
* Portrait uf de Website vo de Schwingerzitig Schlussgang

## Fuessnote
Paul I. (Papst)

Dr **Paul I.** († 28. Juni 767 z Rom) isch vu 757 bis zue sym Dood Paapscht gsii.

## Lääbe un Wiirke
Dr Paul I. isch e Brueder vum Stephan II. gsii. Di beede stamme us ere stadtreemische Familie, wu mer nit chännt. Am 29.&nbsp;Mai 757 isch er zum Noofolger vum Stephan as Paapscht gwehlt wore.

Wäg em Stryt zwische dr Wescht- un dr Oschtchilche het dr Paul sy Wahl em oschtreemische Chaiser nit aazaigt, derfir aber em fränkische Cheenig. Bi dr Franke het er Unterstitzig gege d Langobarde gsuecht.

Am 28.&nbsp;Juni 767 isch dr Paul I. gstoorbe. Är isch aafangs in dr Basilika St. Paul vor de Muure vergraabe wore, aber bal dernoo no St. Peter iberfiert woore.

Sy kadoolische Maandaag isch dr 28.&nbsp;Juni, sy Doodesdaag.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

*
PostFinance Top Scorer

Als **PostFinance Top Scorer** wird am Saisonendi der Ischhockeyspieler üsgezeichnut, wa iner Schwizer National League und Swiss League wärund der Heuptrundi d meischtu Scorerpunkta, also Tor und Assists, fer schini Mannschaft erzilt het. Der aktuell Topscorer vonra Mannschaft treit bi alle Meischterschaftspil en gälbe Flammuhelm und äbuso es Flammutrikot. Der Topscorer vo der gesamt Liga wird nach de Qualifikationsspil zum PostFinance Top Scorer vo der NL oder SL gekürt.

## Zwäck
Z «PostFinance Top Scorer»-Konzäpt isch iner Saison 2002/03 igfüehrt wordu. Mit dem will d PostFinance der Nachwuchs im Schwizer Ischhockey diräkt und nachhaltig fördru. Pro igspilte Punkt voma *PostFinance Top Scorers* berchunt d Nachwuchsabteilung vo jedum Club 200 Franken (NL) beziehigswis 100 Franken (SL).

Der glich Betrag berchunt d Swiss Ice Hockey Association vo der PostFinance fer ihri Nachwuchsmannschafte. D «PostFinance Top Scorer»-Prämien sind zwächgebundu und därfent üsschliesslich fer d Taläntfördrig und Üsbildig im Nachwuchsbereich verwendut wärdu. Durch z «Top Scorer»-Engagement vo der PostFinance wird der Schwizer Ischhockey Nachwuchs sit 2002 mit rund 3,5&nbsp;MillioneFranku unterstüzt.

## Titelträger

## Weblinks
* Informationen üf nationalleague.ch
* Top Scorer vaner NL A und B
* ds Konzept
Erika Mann

D **Erika Julia Hedwig Mann** (* 9. Novämber 1905 z Münche; † 27. Augschte 1969 z Züri) isch e tüütschi Schauspilerin, Kabarettischtin, Schriftstellerin und Lektorin gsy.

## s Läbe
D Erika Mann isch d Dochter vom Schriftsteller Thomas Mann und und vo däm sinere Frou Katia Mann gsy. Iiri Brüeder sind dr Klaus Mann und dr Golo Mann gsy, iiri Schwöschter d Monika Mann. Si isch z München id Schuel ggange und het mit 1919 ghulfe d Theatergruppe *Laienbund Deutscher Mimiker* gründe. 1924 het si z Berlin dr Pruef von ere Schauspilerin afo leere; Theateruuftritt het si sit 1927 i verschidene düütsche Stedt gha. 1926 het si dr Schauspiler Gustav Gründgens ghürootet; die Ee isch aber scho 1929 wider usenand ggange. Vo 1927 aa isch d Erika Mann mit iirem Brueder Klaus uf Reise i frömdi Länder ggange, und si het drüber Reisepricht gschribe.

D Mann het nit numen im Theater gschaffet, sondern sit 1929 au in Chinofilm chönnen uufträtte. 1933 isch d Erika Mann derby gsy, wo z Münche s Gabaree *Die Pfeffermühle* gründet woorden isch. Wäge dr Machtübernaam vo de Nazionalsozialischte isch d Erika Mann i d Schwiiz gflüchtet, und derby het si usem Huus vo den Eltere, wo grad i den Alpe i de Ferie gsi sind, d Schrifte vom Vatter Thomas Mann mitgnoo und iim is Exil mitprocht. D Familie het denn z Küsnacht gwoont. I dr nöchschte Zyt het d *Pfäffermüüli* mit iire vil Uuftritt i dr Schwiiz gha.

Me könnt d Erika Mann au als Autoorin vo Tegscht für Zytige, vo Theaterstuck, vo Chinderbüecher und vo grösseren Arbete, öppe zu politische Theemen und über iire Vatter, dr Thomas Mann.

Sit 1938 isch d Erika Mann z Amerika gsy; 1940 het si als Korespondäntin bi dr britische BBC agfange schrybe und 1942 het si bi der amerikanische Informazioonsbehörde e Stell überchoo. 1947 het si dr Thomas Mann uf Läsereise dur Öiropa begleitet, und sit denn het si vil z tue gha mit em literarische Nochlass vo iirem Vatter. 1952 isch si id Schwiiz zrugg, wo si z Eerlebach und z Chilchbèèrg gwoont het. Wo dr Thomas Mann anne 1955 gstoorben isch, het s d Erika uf sech gnoo, zum Nochlass vom Vatter z luege; si het vil Brief vonnem veröfentlecht und für d Nöiuuflaag vom Vatter sym Wäärch gsorget. Wo dr Thomas Mann anne 1955 gstoorben isch, het d Eerbegmeinschaft mit dr Erika Mann eis Joor drufabe vil Sachen uus sym Nochlass em Poly z Züri gschänkt; das isch hütt s *Thomas-Mann-Archyv*, wo au d Yrichtig vo dr Schrybstube vom Nobelprystreeger uufbewart. Am 27. Augschte 1969 isch d Erika Mann im Kantonsspitaal z Züri gstorbe.

Z Züri-Öörlike git’s dr *Erika-Mann-Wääg*.

## Literatur
* 
* 
* Daniela Chana: *Erika Mann und die 'Pfeffermühle'. Dadaismus und die Anfänge des Cabarets in der Schweiz.* danzig & unfried, Wien, 2015, ISBN 978-3-902752-10-9.

## Weblink
Xavier Stockmar

Dr **Xavier Stockmar** (* 25. Dezämber 1797 z Pruntrut; † 21. Juni 1864 z Bärn) isch e Bärner Politiker usem hütige Kanton Jura gsy.

Er isch dr Soon vom Wenceslas Stockmar gsy, ufgwachse isch er i der Zyt, wo sys Land, s früechere Fürschtbischtum Basel, mit em Name «Mont-Terrible» es französischs Departemänt gsi isch. Er het z Frankrych e technischi Uusbildig überchoo und in ere Waffefabrigg z Pont d’Able und in ere Uurefabrigg z Doubs und i dr Schmitte z Lützel gschaffet. Spöter isch er Fuerhalter woorde.

Anne 1815 isch der Jura früsch zum Kanton Bärn cho. Der Stockmar het sech für liberaali Ideeè und d Freiheitsrächt won er vo Frankrych könnt het begeischteret, er het Artikel für Zytige gschribe, und so isch er au derzue cho, es Lied uf die jurassischi Unabhängikeit z dichte; es heisst «Rauracienne». 1931 het er syni eigeti Zytig afo useggää, wo «Helvétie» gheisse het, die isch aber vo dr bärnischen Oprikeit verbotte woorde. I dr Revoluzioonszyt vo anne 1830 het d Regierig z Bärn Milidäär uf em Stockmar syni Stadt Pruntrut gschickt und hätti dr liberaal Rädelsfüerer welle is Chefi tue.

Wo denn aber s Reschym gwächslet het, isch dr Xavier Stockmar sälber is Parlamänt uf Bärn gwäält worde; und er isch jetz dr Prefäkt vom Bezirk Elsgau gsy. 1836 het men en id Bärner Regierig gwäält.

Wil er sech aber wyters aktyv füre Jura ygsetzt het, het dr bärnisch Groossroot dr Stockmar 1839 us der Regierig too; d Regierig het em sogar vorgworfe s Land verroote z haa und het en welle bestroofe; doo isch dr Xavier Stockmar uf Züri gflüchtet.

Er het denn e Zyt lang als Fabrikant wider z Frankrych gläbt, bis er anne 1846 z Bärn nomol id Regierig choo isch. Und wo denn zwöi Joor spööter dr Schwiizer Bundesstaat gründet woorden isch, het men en in Nazionalroot gwäält. Und anne 1862 isch er non es dritts Mool Bärner Regierigsroot woorde.

Eine vo de modärne Näigezüüg *RABDe 500* vo dr SBB het dr Naame vom Maa usem Jura übercho.

## Literatur
* 
* Victor Erard: *Xavier Stockmar, patriote jurassien.* Dälschbrg 1968.
* Virgile Moine: *Xavier Stockmar «L'Homme du Jura». Causerie faite à Berne le 20 mars 1964 sous les auspices de la Société bernoise d'histoire et de la Société jurassienne d'Emulation.* Bärn 1965
Ladina Heimgartner

D **Ladina Heimgartner** (* 1980 z Scuol) isch e Schwiizer Schurnalischtin.

## s Läbe
D Heimgartner chunt vo Schuls im Underengadin. Si isch d Dochter vom Martin und vo dr Heidi Heimgartner. D Matuur het si z Ftan gmacht, und drno isch si uf Fryburg go Germanistik und Romanistik studiere.

Als Schurmalischtin het si zeerscht z Fryburg für d *Fryburger Noochrichte* und z Chur fürs *Bündner Tagblatt* gschaffet, und ane 2007 het si bim rätoromanische Radio- und Färnseesänder RTR aagfange. 2011 bis 2014 isch si z Bärn für d SRG tätig gsy, und 2014 isch si d Diräktoorin vo Radiotelevisiun Svizra Rumantscha woorde. Sit 2018 isch si die stellverträttendi Gäneraaldiräktorin vo dr SRG.

D Heimgartner isch im Vorstand vo dr *Schwiizerische Gselschaft für Komunikazioons- und Meediewüsseschaft* und d Vizepresidäntin vom Museumsroot vom *Schwiizer Nazionalmuseeum* und au no i dr Äiggnössische Meediekomission.

2014 isch si d Presidäntin vom Stiftigsroot vo dr Glückschetti woorde.

Uf Jänner 2020 isch d Heimgartner vo dr SRG zum Medieundernääme Ringier gange.

## Weblink
* Ladina Heimgartner wechselt zu Ringier uf srgd.ch
Heinrich Federer

Dr **Heinrich Federer** (* 6. Oktober 1866 z Brienz; † 29. April 1928 z Züri) isch e Schwiizer Pfaarer und Schriftsteller gsy.

## s Lääbe
Dr Federer isch dr Soon vom Leerer und Schnitzler Johann Paul Federer und vo dr Verena Federer geb. Nägeli gsy. Er het s Gymi z Saarne und s Kolleegi z Schwyz bsuecht und z Eichstätt, z Luzärn und z Fryburg Theology sutidert.  1893 het er d Prieschterweih überchoo und isch Kaplan z Jonschwil woorde. Dr wyter Wääg als katolische Prieschter i dr Innerschwiiz isch wägem Federer synere Homosexualitäät gschyteret.

Sit 1900 het er bi dr katolische Zytig *[[Neue Zürcher Nachrichten]]* gschaffet. 1902 het en s Gricht wäge bhauptetem sexuellem Umgang mit eme Schüeler zun ere Chefistroof und ere Gältbuess verurteilt. D NZZ het scho vor em Grichtsurteil gäge iin gschribe, drby het s Nidwaltner Obegricht 1903 denn d Stroof starch vrchlyneret. Aber dr Arbeetsplatz bi dr Zytig het er scho vrloore gha.

Mit syne Romään und Gschichte isch dr Federer eine vo de bekantischte Schwiizer Autoore vo dr Zyt vor und nach em Eerschte Wältchrieg woorde. Syni Schrifte sind teils bim Zürcher Rascher Verlag usechoo, und Stück vo iim findet men au im Programm vom Schwiizerische Jugendschriftewärk.

Sit 1919 het dr Autoor im Zürcher Kwartier Oberstraass gläbt. 1922 het er d Eeregaab vo dr Schwiizerische Schillerstiftig überchoo und 1925 dr Gopfrid-Chäller-Pryys.

Sy literarisch Nochlass isch is Schwiizerische Literaturarchyv z Bärn obe choo.

## es paar vo syni Wäärch
* *Berge und Menschen*, Roman, 1911 
* *Lachweiler Geschichten*, 1911 
* *Pilatus*, 1912
* *Sisto e Sesto*, 1913 
* *Jungfer Therese*, Roman, 1913
* *Das Mätteliseppi*, Roman, 1916
* *Unser Herrgott und der Schweizer. Ein stolzbescheidenes Geschichtlein*, 1916
* *Patria*, 1916
* *Eine Nacht in den Abruzzen. Mein Tarcisius-Geschichtlein*, 1917
* *Gebt mir meine Wildnis wieder*, 1918
* *Das Wunder in Holzschuhen*, 1919
* *Spitzbube über Spitzbube*, 1921
* *Papst und Kaiser im Dorf*, 1924
* *Wander- und Wundergeschichten aus dem Süden*, 1924 
* *Am Fenster*, 1927
* *Aus jungen Tagen*, 1928

## Literatur
* 
* Hermann Aellen: *Heinrich Federer. Eine Einführung in das Werk des Dichters.* 2., erweiterte Auflage. Salzer, Heilbronn 1928.
* 
* Pirmin Meier: *Der Fall Federer. Priester und Schriftsteller in der Stunde der Versuchung. Eine erzählerische Recherche.* Zürich 2002, ISBN 3-250-10442-6.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Philipp (Gegenpapst)

Dr **Philipp** isch anne 768 en Geegepaapscht gsii. Är isch dr Geegekandidat vu dr Langobarde zum Konstantin II. gsii un isch am 31. Juli 768 ernännt un indroonisiert woore. Dr Philipp isch aber sofort verdriibe woore un het in sy Chlooschter St. Vitus uf em Esquilin mieße retuurgoo.

## Literatur
* Johannes Haller: *Das Papsttum. Idee und Wirklichkeit. Band 1. Die Grundlagen.* Rowohlt, Reinbek 1965 (rowohlts deutsche enzyklopädie 221/222), S. 321–323 und 402.
* .

## Weblink
*
Internationale Filmfestspiele von Venedig

Di **Internationale Filmfeschtspiil vu Venedig** () sin Dail vu dr Biennale fir zytgnessischi Chunscht un finde all Johr vu Ändi Augschte bis Aafangs Septämber uf em Lido z Venedig statt. Si sin anne 1932 grindet wore un dodermit s eltscht Filmfeschtival uf dr Wält. Zämme mit em Filmfeschtspiil vu Cannes, em Locarno Film Festival un dr Berlinale zelle si zue dr wiichtigschte internationale Filmfeschtspiil.

## Wettbewärb
Dr Hauptuffierigsort isch dr historisch *Palazzo del Cinema*.

S Filmfeschtival umfasst di vier Kategorie *Wettbewärb,* *Usser Kunkerränz,* *Horizont* (Debütfilm, Chuurzfilm) un *Venice Classics* (Filmreschtaurierige, -dokumentatione).

As Hauptbryys fir di beschte Film isch in dr Johr 1934 bis 1942 d *Coppa Mussolini* vergee woore, wu noch em domolige italienische Diktator gnännt gsii isch. Dermit uuszaichnet woore isch dertemool dr bescht italienisch un dr bescht uusländisch Film. Syter anne 1947 wird nume no ai Film mit em Hauptbryys gehrt. In dr Johr 1947 un 1948 isch dr *Gran Premio Internazionale di Venezia* („Große Internationale Bryys vu Venedig“) un 1949 dr *Leone di San Marco* („Leeb vu San Marco“) vergee woore. Syter anne 1950 haißt dr Hauptbryys *Leone d’Oro* („Guldi Leeb“). Där Bryys chunnt dr Reschisseer vu Film iiber. Anderi Uuszaichnige sin unter anderem dr *Leone d'Argento* („Silbrige Leeb“), wu in verschiidene Kategorie vergee wird un d *Coppa Volpi* fir di beschte Darsteller.

## Uuszaichnige
* Leone d’Oro per il miglior film (Guldi Leeb): syter 1949
* Coppa Volpi per la migliore interpretazione maschile (Beschte Darsteller): syter 1935
* Coppa Volpi per la migliore interpretazione femminile (Beschti Darstelleri): syter 1935
* Premio Speciale della Giuria (Spezialbryys vu dr Jury): syter 1951
* Leone d’Argento per la migliore regia (Silbrige Leeb – Beschty Reschyy): syter 1990
* Premio Marcello Mastroianni a un giovane attore o attrice emergente (Marcello-Mastroianni-Bryys – Beschte Noowuchsdarsteller): syter 1998
* Premio per la migliore sceneggiatura (Bescht Draibuech): syter 2004
* Premio per il migliore contributo tecnico. (Beschti tächnischi Laischtig): syter 2004
* Leone d’Oro alla Carriera (Guldi Leeb – Ehrebryys): syter 1971
* EIUC Human Rights Film Award: syter 2004
* Gucci Group Award: syter 2006
* Queer Lion: syter 2007

## Weblink

* Homepage vu dr Biennale
* Artikel ''Venice Film Festival'' uf Internet Movie Database

## Fueßnote
Zurich Film Festival

S **Zurich Film Festival**, abgchürzt **ZFF**, isch es Filmfäscht, wo all Joor im Herbscht z Züri isch.

Agfange hät s ane 2005. D Gründer sin dr Karl Spoerri, d Nadja Schildknecht und dr Antoine Monot, Jr. gsy. S erschte Mol isch s Festival vom 5. bis zum 9. Oktober 2005 i de Kino «Plaz» 1–6 im Chreis 4 gsy. Ane 2006 sind d Vorfüerige i de Kino corso, Academy und Frosch gsy, ane 2006 sind em Limetquai d Kinos corso, Capitol, Frosch, Movie und Le Paris bruucht worde zum d Film zeige. Sit 2011 isch au s Kino Arena Sihlcity ufem Programm und stoot alewyl uf em Sächsilüüuteplatz s Festivalzäntrum.

Me luegt druuf, ass me jewyls Wäärch vo junge Filmreschissöör us vilne Länder, bsunders us em tüütschsproochige Ruum, chan zeige. Es git drüü Kategorye füre Weppewäärb, und d Gwünner überchöme als Pryys noch dr Meinig von ere internazionale Schüry s «Guldigen Aug»; die Kategorye sind:
* *Internazionale Dokumäentarfilmweppewärb*
* *Internazionale Spiilfilmweppewärb*
* *«Fokus Schwiiz, Düütschland, Öschtrych»*

Näbem Guldigen Aug git’s am Festival au no dr «Schwiizer Förderpryys», dr «Publikumspryys» un dr «Kritikerpryys. Ane 2008 het me dr *Golden Icon Award* ygfüert, wo e Schauspiiler oder e Schauspiilerin für s Läbenswäärch überchunt.

Sit 2012 isch dr *Internazionaal Filmmusigweppewäärb* uf em Programm.

D Organisazioon vom Festival isch bi dr *Zurich Film Festival AG* und dr *Spoundation Motion Picture AG*. Finanzielli Hilf git’s vom Bundesamt für Kultur und vo privaate Gältgäber.

## Weblink

* d Website vom ZFF
Sem (Bibel)

Der **Sem** (hebräisch שֵׁם, griechisch Σημ, arabisch سام *Sām*) isch der eltisch Sohn vom Noah. Vo syne Nachkomme stammt der Terach der Vater vom Abraham ab.

## Biblischi Überliiferig
Der Sem chunnt uf d Wält, wo der Noah 500-jährig isch. Är het no zwee jüngeri Brüetsche, der Ham u der Japhet. Der Sem erläbt zäme mit syre Frou d Sintfluet. Der Sem isch 100-jährig, wo syni Frou, zwöi Jahr nach der Sintfluet, der Arpachschad uf d Wält bringt. Insgsamt het der Sem füf Söhn. Näbscht em Arpachschad het är no der Elam, der Assur, der Lud u der Aram. Bevor i der Bible di vile Stammböim chöme, gits no e Zwüschefall mit em Noah. Nach der Sintfluet pflanz der Noah e Räbbärg. Woner vom Wy probiert wird är dervo psofe u blybt blut im Zält lige. Wo der Ham das gseht, verzellt är das em Sem u em Japhet. Die näh e Dechi, lege beidi Ändine uf ihri Schultere u loufe rückwärts i ds Zält um ihre Vater dermit zue zdecke. Wo der Noah dervo erfahrt, sägnet är der Sem u der Japhet u der Kanaan der Sohn vom Ham verfluecht är. Der Sem stirbt im Alter vo 600 Jahr. (1Mose 5-10 ELB)

## Biblischi u a d Bibel aglehnti Abstammigsag
Der Sem het füf Söhn gha (1Mose 10,21ff ELB):

* Elam isch ursprünglech es Gebied bi der Mündig vom Euphrat u em Tigris gsi. Es gränzt a ds Rych im Hochland mit der Houptstadt Susa.
* Assur wird mit em mesopotamische Assyrische u de Völker vom Zwöistromland allgemein verchnüpft.
* Der Arpachschad wird vom Josephus als Stammvater vo de Chaldäer agluegt. Der Name sig i der Provinz Arrepachitis im nördleche Assyrie erhalte blybe.
* Der Lud isch luut em Josephus der Stammvater vo de Lydier z Chlyasie, wo sech vo de Luditer z Afrika underscheide.
* Amer isch der Name vom Land Syrie. Är bezieht sech aber bsunders uf ds Hochland vom Libanon.

D Aramäer, d Assyrer, d Chaldäer, d Elamite u d Lydier wärde also uf e Sem zrüggfüehrt.

## Sprachlechs
Der Usdruck *Semit* oder Semite basiert uf e Sem. Sit em 19. Jahrhundert wird der Begriff Semit z Dütschland nur no für d Jude bruucht. Vo däm här chunnt ou der Begriff Antisemit.

## Literatur
* James H. Charlesworth: *Die Schrift des Sem.* Jüdische Schriften aus hellenistisch-römischer Zeit (JSHRZ) NF 2/9. Gütersloh 2005, ISBN 978-3-579-05241-0
*Fritz Rienecker, Gerhard Maier, Alexander Schick und Ulrich Wendel: *Lexikon zur Bibel* SCM R. Brockhaus, 2. Auflage, Witten 2015, ISBN 978-3-417-26550-7 Seite 1069

## Weblink
* Holger Gzella: *[https://www.bibelwissenschaft.de/wibilex/das-bibellexikon/lexikon/sachwort/anzeigen/details/sem-semiten/ch/de62ebecf577bdf396d49ad53355eb40/ Sem / Semiten].* In: Michaela Bauks, Klaus Koenen, Stefan Alkier (Hrsg.): *Das wissenschaftliche Bibellexikon im Internet* (WiBiLex), Stuttgart 2006 ff.
Evangelisch-reformierte Landeskirche des Kantons Zürich

Die **Evangelisch-reformierti Landeschile vom Kanton Züri** isch dr Chileverband vo de Refermierte vom Kanton Züri.

Es isch die eltischti refermierti Chile. Si isch vom Ueli Zwingli begründet woorde. Sit 1803 isch d Chile vom Staat organisatorisch unabhängig woorde, aber de Staat hät na bis zum nöie Chilegsetz vo 2007 zimli vil mitgredt. Doozmool het er sich us allem Organisatorische zruggzoge.

Gägewäärtig wäärded vil Chilegmeinde zämegleit; im Jaar 2019 sind s drum no 135. Das sind emol d Ortschilegmeinde, und drzue ane chömed no die französischsproochigi Chilegmeinschaft, die spanischsproochigi Chilegmeinschaft und die iteliänischsproochigi Waldänsergmeind. Gleitet wird d Chilegmeind vo de Chilepflääg, und die isch dr Chilegmeindversammlig reschp. nöi i dr Stadt Züri em Chileparlamänt Rächeschaft schuldig.

D Uufsicht über d Chilegmeinde händ d Bezirkschilepfläge. D Landeschile hät wie de Kanton zwölf Bezirk, wo mee oder weniger di glych Flächi händ.

S oberschte Orgaan vo dr Landeschile isch d Synoode, wo 120 Mitgliider het. D Synoode wäält dr Chileroot, wo sibe Persoone drin sind. Dr Presidänt vom Chileroot isch sit 2011 dr Pfaarer Michel Müller-Zwygart.

D Zürcher Chile ghört zur Evangelisch-reformierte Chile Schwiiz.

Iire isch dr Theoloogisch Verlag Züri, wo näbe vil anderem au d Zytschrift *[[Zwingliana]]* un d Zürcher Bible (im bsundere *Verlag der Zürcher Bibel*) und refermierti Chilegsangbüecher usegit.

## Weblink
* Offizielli Website vo dr Evangliesch-reformierte Landeschile vom Kanton Züri
Bäckeranlage

D **Beckeraalaag** isch e Park im Bezirk Ussersyl z Züri.

Ane 1901 het dr Evariste Mertens dä Platz i dr aart vom ene Landschaftsgarte als en Stadtpark zmitzt im Kwartier Ussersyl bout. Dr Oort het aber nit als Begägnigszäntrum funkzioniert. Drum sind 1938 dr Walter und dr Oskar Mertens e nöie Platz druus go mache, wo de Lüüt vil meh Möglechkeite git zum druff öppis mache.

I de 1970er Joore isch d Beckeralaag starch vo Obdachlose beleit gsi, und i de 1990er Joore sind no vil Drogesüchtigi drzuechoo; für d Lüüt us em Kwartier Ussersyl isch dr Platz nüt me gsi. Do het d Stadt ane 2001 d Alaag zuetoo und yghaaget, und es isch e ständige Polizeiposchte dörthy choo.

Ane 2004 isch im Park s Geböid vom nöie *Kwartierzäntrum Ussersyl* bout worde.

## Weblink

* d Website vo dr Beckeraalaag
Berneck

**Berneck** isch de Name vo däne geografische Objekt:

Ort z Dütschland:
* Bad Berneck im Fichtelgebirge, e Gmeind im Landchrais Bayreuth, Bayern
* Berneck (Altensteig), en Ortstail vo Altestaig, Landchrais Calw, Bade-Würtebärg
* Berneck (Deggingen), en Ortstail vo Degginge, Landchrais Göppinge, Bade-Würtebärg
* Berneck (Kirchberg im Wald), en Ortstail vo Kirchberg im Wald, Landchrais Regen, Bayern

Ort i de Schwiz:
* Berneck SG, e politeschi Gmaind im Kanton Sanggale

Gwässer:
* Berneck (Fluss), de oberi Flusslauf vo de Schiltach, Nabefluss vo de Kinzig, Bade-Würtebärg

**Berneck** isch de Familiename vo däne Persone:
* Hieronymus Müller von Berneck (1598–1669), en dütsche Berg- und Hammerherr
* Karl Gustav von Berneck (1803–1871), en dütsche Novellist und Militärschriftsteller

**Lueg au:**
* Bärneck
* Burg Berneck 
* Bernegg
Karl Geiser

Dr **Karl Geiser** (* 22. Dezämber 1898 z Bärn; † 1957 z Züri) isch e Schwiizer Bildhauer gsi. 

Ane 1918 het er z Bärn i sym Atelier afo schaffe. 1922 isch er uf Züri, won er i dr Stadt und zytewys au in Nochbergmeinde gläbt het; zwüschedure isch er es paar Mool is Ussland go reise; z Paris het er dr Alberto Giacometti gleert könne.

1941 het s Kunschthuus Züri syni Zeichnigen uusgstellt.

Dr Geiser het – teils nach Weppewäärb – es paar Uuftreeg für grossi Figuuren übercho. 1935 isch syn *Bronzeängel* im Fridhoof Roosebärg z Winterthur ufgstellt worde; uf 1938 het er die beede Figuuregruppe fürs Gimnasium im Chilefäld z Bärn gmacht, die einti drvo isch 1937 a dr Wältuusstellig z Paris zeigt worde; vo 1939 isch sy Löi vor em Zürcher Verwaltigsbou a dr Walche, d Figuur *David* stoot z Schaffuuse, am Schuelhuus Probschtei z Züri-Stettbach isch dr *Bueb mit de Schoof* über em Schuelhuusbrunne, und 1952 het dr Geiser dr Uuftraag für s *Tänkmool vo dr Arbet* ufem Helvetiaplatz z Züri übercho.1957 het sech dr Karl Geiser i syre Wärchstatt s Lääbe gnoo. Er lyt uf em Fridhoof Hönggerbäärg.

No im Joor wo dr Künschtler gstorben isch het’s über sys Wäärch en Uusstellig i dr Kunschthalle z Basel ggää.

2007 isch e Teil vom Geiser sym Nochlass is Schwyzerische Kunschtarchyv z Züri choo. Syni Fotine sind i dr Fotostiftig z Winterthur.

## Literatur
* 
* Hans Naef: *Karl Geiser - Zeichnungen.* Zürich 1959.
* Jan Morgenthaler: *Der Mann mit der Hand im Auge. Die Lebensgeschichte von Karl Geiser.* Limmat Verlag, Zürich 1988.

## Weblink

*
Markus Gasser (1967)

Dr **Markus Gasser** (* 1967 z Bregänz) isch en öschtrychische Literaturwüsseschaftler und Autor.

## s Läbe
Dr Gasser isch ane 1967 z Bregänz uf d Wält cho. Er het z Innsbruck Germanistik und Anglistik studiert. 2007 het er sech döört habilitert.

Er schrybt Büecher über d Literaturgschicht, underrichtet über die düütschi Literatur und d Wältliteratur a den Universitääte Innsbruck und Saarbrücken und macht Buechbesprächige für verschideni Zytige. Uf YouTube brichtet er im ene eigete Kanal über d Literatur.

Dr Markus Gasser isch ghürootet und läbt z Züri.

## Wäärch
* *Die Postmoderne,* 1997.
* *Die Sprengung der platonischen Höhle: Roman und Philosophie im Widerstreit,* 2007.
* *Das Königreich im Meer. Daniel Kehlmanns Geheimnis,* 2010.
* *Das Buch der Bücher für die Insel,* 2014.
* *Eine Weltgeschichte in 33 Romanen,* 2015.
* *Die Launen der Liebe,* 2019.

## Weblink
* Markus Gasser uf Youtube: "Literatur ist Alles".
* syni Websyte
Ham (Bibel)

Der **Ham** (hebräisch חָם, griechisch Χαμ, Ussprach: Cham), isch e Person us em Tanach u us em Alte Testamänd. Är isch der jüngschti Sohn vom Noah u isch der Vater vom Kanaan.

## Biblischi Überliiferig
Der Ham het zwee elteri Brüetsche der Sem u der Japhet. D Bibel seit zwar das der Noah bi der Geburt vom Ham 500i isch gsi, da d Bibel aber nüt drüber seit, das die drei Drillinge wäre, cha’s guet sy, das der Noah chly elter isch gsi. Was sicher isch, isch das der Ham zäme mit syre Frou i d Arche geit u d Sintfluet erläbt.

Nach der Sintfluet isch är Teil vom ne Zwüschefall mit em Noah. Der Noah pflanzt nach der Sintfluet e Räbbärg u woner vom Wy probiert, macht ne der Alkahol psofe. So chunnt’s das der Noah blut im Zält lige blybt. Der Ham gseht das sy Vater blut im Zält lyt u verzellt das syne beide Brüetsche, em Sem u em Japhet. Die beide nähme es Tuech u lege d Ändie uf ihri Schultere, loufe rückwärts i ds Zält u decke ihre Vater dermit zue. Wo der Noah erfahrt was sy jüngst ihm ata het, verfluecht är der Kanaan em Ham sy Sohn. Öp ds reine aluege vom blute Noah die heftigi Rekation uslöst oder öp da no meh passiert isch, isch umstrite.

Der Ham het näbem Kanaan no wyteri Söhn u zwar der Kusch, der Mizrajim u der Put. Wi alt der Ham isch woner stirbt, seit d Bibel nid. (1Mose 5-10 ELB)

## Literatur

* Fritz Rienecker, Gerhard Maier, Alexander Schick und Ulrich Wendel: *Lexikon zur Bibel* SCM R. Brockhaus, 2. Auflage, Witten 2015, ISBN 978-3-417-26550-7. Seite 463-464
Zurich Insurance Group

D **Zurich Insurance Group** isch en internazionali Finanzgselschaft. Si hät dr Hauptsitz z Züri.

Es isch dr grööscht Versicherigskonzärn vo dr Schwiiz. In meh weder zwöihundert Länder und Regioone vo dr Wält isch er aktyv, und er het meh weder füfzgtuusig Aagstellti.

D Firma isch ane 1872 mit em Name *Versicherungs-Verein* gründet worde. Si het vo Aafang aa als Rückversicherer und gly au als Unfallversicherig gschaffet. 1875 het si sech dr nöi Naame *Transport- und Unfall-Versicherungs-Actiengesellschaft «Zürich»* ggää. Sit 1894 isch s d *«Zürich» Allgemeine Unfall- und Haftpflicht-Versicherungs-Gesellschaft* gsy. Und si isch denn au uf Amerika ggange.

Ane 1915 het d Zürcher Firma die spanischi Versicherig *Hispania Compañia General de Seguros* gchauft.

1922 isch d Dochterfirma *Vita Lebensversicherungs-Gesellschaft* entstande.

1955 het s Undernääme wider dr Naame ggänderet uf *«Zürich» Versicherungs-Gesellschaft*. Und i dr nöchschte Zyt het s wyters anderi Versicherigen im Ussland uufgchauft, bis sech d Zürcher Firma ane 1998 mit dr Finanzsparte vo dr Gselschaft *British American Tobacco* zämetoo het; ane 2000 isch do druus s nöie Undernääme *Zurich Financial Services* woorde. Sit 2012 heisst s 
*Zurich Insurance Group*.

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Zurich Insurance Group
Glis

**Glis** (von ‚ Kirche) isch en Pfarrgemeind vom Dekanats Brig und en ehemals sälbständigi politischi Gemeind vom Bezirk Brig im ditschsprachigu Teil vom Kanton Wallis iner Schwiz. Z Dorf isch sit 1972 Teil vo der Stadtgemeind Brig-Glis, wa insgesamt rund 12'000 Iwohner (2008) zellt. Derva fallunt ca. 7'000 uf der Stadtteil Glis.

## Gschicht
Erschti Siedligsspure ufum Gebiet vo Glis datierunt d Bronze- und Eisenzeit. Im Mittelalter isch Glis zämmu mit Holz und Gamsu en Drittel vom Gumpers Brig im gleichnamigu Zehnde gsi. Bis 1642 kehrt Glis zer Pfarri Naters. Ab 1642 entwicklut schich Glis zer Grosspfarri, welli Brig, Brigerbad, Ried-Brig, Termen, Gamsu und Eggerberg mit umfasst het. Bis zum Zweitu Wältkchrieg sind d Biwohner heuptsächlich iner Landwirtschaft tätig gsi, iner Folg entwicklut schich Glis sukzessiv zer Wohnsiedlih der zum Grossteil z Brig tätigu Bevölkrig.

De wa der Napoleon ins Wallis cho isch, laht är vo Glis üs en Strasse uber der Simplon la buwe (nu hittu Napoleonsstrasse).

## Bevölkrig

## Sehenswürdigkeite

Uner Denkmalschutz steit d Wallfahrtschircha, wa als Wahrzeichu vo Glis gältut.

* D Müettergotteschircha ufum Glisacker

## Persönlichkeite
* Xaver Kronig-Holzer (1898–1935), Politiker, ehemalige Gemeindepräsidänt, erschte Präsidänt vo der Müsiggschelschaft 'Glishorn'
* Alfred Escher (1916–2012), Politiker, ehemalige Gemeindepräsidänt
* Salome Clausen (* 1986), Sigeri vo der Schwizer Castingshow MusicStar
* Viola Amherd (* 1962), Bundesräti sit 5. Dezember 2018

## Literatur
* 

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Brigerbad

**Brigerbad** isch e Ortschaft vam Bezirk Brig im ditschsprachigu Teil vam Kanton Wallis iner Schwiz.

Z Dorf isch sit der Fusion 1972 mit Brig und Glis en Teil vo der Gemeind Brig-Glis, wa insgesamt 12'056 Iwohner zellt.

Z Brigerbad giz es es Friluft-Thermalbad mitema Grottuschwimmbad (Wassertemperatur 24–42&nbsp;°C) und en grosse Camping.

## Bevölkrig

## Literatur
*  

## Weblink

* 
*  Touristische Informationen uber der Ort Brigerbad
*  Informationen uber z Thermalbad Brigerbad

## Einzelnahwisa