open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fürstentum Theodoro

S **Fürstedum Theodoro** () oder **Gothia** (Γοτθία, *Gotthía*) isch e chliine, christlige Föidalstaat im südwestlige Däil vo dr Krim gsi, zwüschen em hütige Balaklawa und Aluschta, wo vom 13. Joorhundert bis zum 15. Joorhundert existiert het. D Hauptstadt vo Doro (Mangup-Kale) het denn au Theodoro ghäisse. S Fürstedum Theodoro isch e Noochfolgerstaat vom Byzantinische Riich gsi. Bis es vo de Osmane im Joor 1475 erooberet worden isch, isch s Fürstedum Theodoro s letzte Territorium vom byzantinische Imperium gsi, wo s no gee het.

## Bevölkerig
D Bevölkerig vom Fürstedum het us de verschidene Ethnie bestande, wo sich in dr Antike und im Mittelalter uf dr Krim niidergloo häi. Us däm Völkergmisch vo Grieche, Krimgote, Alane und Karäer het sich e nöiji ethnischi Grubbe bildet, wo griechisch gschwätzt het und wo d Meerhäit von ere zur Orthodoxe Chille ghöört het. 
## Weblingg
*Byzantinum, Nobility, Gabras
*''Transformation und Kulturaustausch am Rand der mediterranen Welt. Das Bergland der Krim im Frühmittelalter.'', Zentralmuseum (RGZM), Mainz
Protektorat

E **Protektorat** (vo lat. *protegere*, „schütze“) isch e staatligs Territorium, wo däilwiis suwerään isch und wo vom ene andere Staat, vom Protekter, gegen usse verdräte und verdäidigt wird. Dr Protekter und au s Protektorat chönne verdraagsfähigi Völkerrächtssubjekt si. Im Vergliich ghööre Kolonie oder Übersee-Territorie iirer Kolonialmacht, und iiri Iiwooner si deren iiri Underdaane. Die Definizioon isch aber erst sit em Ändi vom 19. Joorhundert gültig. Bis denn – vor allem in dr Zit vom „Renne um Afrika“ im letschte Viertel vom 19. Joorhundert – isch s nid genau definiert gsi, und mä het mängge afrikanische Gebiet, wo gar käi Staatligkäit im modärne Sinn ghaa häi, Protektorat gsäit. Es het sich doo um e Vorstuefe zun ere äigentlige Kolonie ghandlet, wo nit en örtlige Staat, sondern die äigene Inträsse in däm Gebiet gege rivalisierendi öiropäischi Staate gschützt worde si. Die Protektorat si am Aafang vom 20. Joorhundert alli Kolonie worde.

## Litratuur
* Michael Dauderstädt, Arne Schildberg (Hgg.): *Dead Ends of Transition. Rentier Economies and Protectorates.* Campus, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-593-38154-0.
Mehmed II.

Dr **Mehmed II.** (محمد بن مراد, Meḥemmed b. Murād; * 30. Merz 1432 z Edirne; † 3. Mai 1481 bi Gebze), gnennt ابو الفتح, Ebū ʾl-Fetḥ - «Vater vo dr Erooberig» und spööter فاتح, Fātiḥ - «dr Erooberer», isch dr sibti Sultan vom Osmanische Riich gsi. Er het vo 1444 bis 1446 regiert und denn wider vo 1451 bis zu sim Dood. Am 29.&nbsp;Mai 1453 het er Konstantinopel erooberet und s Byzantinische Riich zerstöört. Wäge sine vile Eroobrige wird er näben em Osman&nbsp;I. as dr zwäit Gründer vom Osmanische Riich bezäichnet, won er au drfür die territoriali, ideologischi und ökonomischi Basis erschaffe het.

## Litratuur

* Franz Babinger: *Mehmed der Eroberer und seine Zeit. Weltenstürmer einer Zeitenwende.* Bruckmann Verlag, München 1953.
** Franz Babinger: *Maometto il Conquistatore e il suo tempo.* 2., revidierte Auflage, Torino 1967. (Mit neuem Vorwort von Franz Babinger)
** Franz Babinger: *Mehmed the Conqueror and His Time.* Aus dem Deutschen von Ralph Manheim, herausgegeben mit bibliographischen Referenzen und Index von William C. Hickman. Princeton University Press 1992, ISBN 978-0-691-01078-6.
* John Freely: *The Grand Turk.* New York 2009, ISBN 978-1-59020-248-7.

## Weblingg

* Kultusministerium vo dr Republik Türkei: Fatih Sultan Mehmet
* Emanuel Eckardt: ''Halbmond über dem Goldenen Horn'' (Artikel in der *[[Die Zeit|Zeit]]* 23/2003 über e Mehmed&nbsp;II. und d Erooberig vo Konstantinopel)

## Fuessnoote
Orsini

D **Orsini** si e wiit verzwigti römischi Aadelsfamilie gsi, wo vom römische Gschlächt vo de *Bobone* abgstammt isch und zwüsche 1100 und 1900 e groosse Iifluss uf die italiänischi Gschicht ghaa het.

Sit em Pontifikat vom Hyacinto Bobo as Coelestin III. het d Familie vo de Bobone as Verdräter vo dr Bardei vo de Guelfe lang und erbitteret gege die ghibellinische Colonna um die herrschendi Stellig in Rom kämpft.

Vo 1500 bis 1958 si d Orsini zämme mit de Colonna die *bäbstlige Droonassistänte* gsi, e Würde wo 1735 erblig worde isch.

D Orsini si 1629 Riichsfürste worde und 1724 bäbstligi Brinze.
1854 häi si noch em Erstgeburtsrächt dr Ditel vom ene *Principe romano* überchoo. 
Dr Zwiig vo de Orsini-Gravina, wo hüte no existiert, het 1560 dr bäbstlig Herzoogsditel überchoo.

As Folg vom Vierte Chrüzzuug häi Mitgliider vo dr Familie au Bsitz in Griecheland erworbe. Si häi mit dr Hilf vo de Venezianer d Pfalzgroofschaft vo Kefalonia gründet. 1318 isch dr Nicola Orsini Herrscher über s Despotat Epirus worde, wo denn allerdings scho rächt chlii gsi isch.

## Weblingg

* Materialsammlig
* Genealogii vo de Orsini (italiänisch)
* Biografie vo de Herzöög vo Gravina (italiänisch, däilwiis franzöösisch)
* Catholic Encyclopedia: Orsini, änglisch
Lateiner (Mittelalter)

Us dr Sicht vo de Lüt im Byzantinische Riich und im Nooche Oste si im Middelalter d Iiwooner vo dr westlige Helfti vom ehemoolige Römische Riich as **Latiiner** bezäichnet worde.

Bsundrigs:
*D Händler us Venedig, Genua und andere italiänische Seehandelsstedt, wo zum Bischbil z Konstantinopel Niiderlassige gründet häi, und dört wäge iirer wirtschaftlige Sterki e wichdige Machtfaktor gsi si – und wäge däm immer wider s Ziil vo Pogrom vo dr iihäimische Bevölkerig worde si.
*D Chrüzridder und d Fürstedümer, wo si im östlige Middelmeer errichdet häi, wie s Latiinische Kaiserriich in Konstantinopel und d Chrüzfaarerstaate in dr Lewante.

De Latiiner het mä vilmol äifach und und nid seer genau au *Franke* gsäit.
Émile Storck

Dr **Émile Storck** (* 22. Novamber 1899 z'Gawiller; † 9. Novamber 1973 z'Gawiller) ìsch a elsassischer Dìchter un Schrìftsteller gsìì. Si Wark, sehr lyrisch, beschribt bsunderscht güet d Nàtür un d Làndschàft. Ar hàt aui Theàterstìckla gschrìewa, mìt'ma Wortschàtz wo zeigt àss ma uf Elsassisch wìrklig àlles kààt üsdrucka.

## Kìndheit un Jugend
Dr Émile Storck ìsch ànna 1899 z'Gawiller uf d Walt kumma, ìn'ra Fàmìlia vu niin Kìnder.

Si Vàter, wo aui Émile Storck gheißa hàt, hàt ìn dr Grün-Fàwrìk z'Gawiller gschàft, àls Meischter. Ar hàt Elsassisch gredt. Sina Müeter, d Maria Millien, hàt Welsch gredt.

Àls Kìnd ìsch dr Émile Storck ìn d ditscha Schüel z'Gawiller gànga. Dia Schüel gìtt's hìtt noch, unter'm Nàmma „École Émile Storck“.

Ànna 1917 hàt'r àn dr Erscht Waltkriag müeßa geh, àls ditscher Soldàt. Ar hàt àwer nìt wälla uf da frànzeescha Truppa schiaßa, un hat derfer vor em Militärgrìcht sotta kumma, wenn's nìt - zum Glìck - dr Wàffastìllstànd vu 1918 gaa hat.

## Berüef àls Profasser
Dr Émile Storck ìsch Lehrer worra. Ar hàt dernoh a Agrégation ìn Hochditsch gmàcht.

Ànna 1934 ìsch'r vum Elsass furtgànga, fer àls Ditschlehrer ìn àndra Gegend vum Frànkrìch Unterrìcht z'gaa.

Zwìscha 1949 un 1965 ìsch'r z'Gawiller ìm Neuenburg-Gebäi Ditschlehrer gsìì, ìn dr „École normale de jeunes filles“.

## Litteràrisch Wark
Wo-n-'r andlig wìder zruck ìm Elsàss gsìì ìsch, hàt'r fànga-n-à schriiwa, uf Elsassisch, obwohl àss sallamols Frànzeesch mehr Moda gsìì ìsch („il est chic de parler français“, hàt's gheißa). Sina Gedìchta han d Nàtür àls Hàuipthema ghàà; ar hàt sìch ìmmer um Làndschàft un Geographie ìntressiart. Ìm Gsàmta, zwìscha 1954 un 1967, hàt'r 200 Gedìchta gschrìewa, wo ìn zwei Biacher veräffentligt worra sìn:
* Melodie uf de Panfleet
* Lieder vu Sunne un Schatte

Ar hàt aui 5 Theàterstìckla gschrìewa, ìn'ra sehr scheena Sproch, a „universàla“ Sproch wo bewiist àss sa àlles, ohna Beschrankung, kààt sàga.
* Der goldig Wage
* Maidle wiss im Felsetal
* E Summertrauim
* Vergib uns unsri Schuld
* Mathis Nithart
Leider sìn dia Theàterstìckla fàscht nìt gspìelt worra, wahrend'm Lawa vum Autor; as sìn Drama, wo schwar ufz'stella sìn, un wo sowìeso weniger Elfolg bikämma às luschtig Volkstheàter.

Ànna 1966 hàt'r dr „Oberrheinischer Kulturpreis“ bikumma, fer si gsàmta Wark.

Ànna 1967 hàt'r dr „Claus Rheinbolt“ Priis bikumma, fer sina Theàterstìckla.

Ànna 2000 ìsch dr Cercle Émile Storck grìnda worra, unter dr Leitung vum Richard Ledermann. D Mìtglìeder vu dam Cercle wann s Wark vum Émile Storck uf Frànzeesch ìwersetza un's wìder nèi loo veräffentliga; ìm März 2013 ìsch s Büech „In Gràwe un Hecke“, mìt sinera Ìwersetzung „Par les fossés et les haies“, üssakumma.

## Externa Links
* Emile Storck Kreiss
* Dr Émile Storck, ìn dr Zittung L'ALSACE vum 03/08/2012 (fr)

## Referanz
Aramäer (Christentum)

**Aramäer** (aramäisch ܣܘܪ̈ܝܝܐ) sind einersits e ethnischi Volksgruppe, wo bis i d Bronzezit zrugg nochwisbar sind, und anderersits e christlichi Religionsgmeinschaft, us em Noche Oste, wo sich as Noofaare vo de historische Aramäer gsiend.

## Geografii
S historisch Volk vo de Aramäer hät z Mesopotamie gläbt, eme Land zwüsched de Flüss Euphrat und Tigris im vordere Orient. Hützutags wohned d Aramäer im Gränzgebiet vo de Türkei, Syrie und em Irak. I de erst Hälfti vom 1. Joortuusig v.&nbsp;Chr. hend sich d Aramäer im Nööche Oste uusbraitet und meriri chliini Fürstetümer bildet. Wichtig Stämm us dere Zitt sind d Bīt-Baḫiani, d Bīt-Adini (um Masuwara), d Bīt-Agusi (um Arpad) und Bīt-Gabbar z Samʼal gsii.

## Sproch
S Aramäisch, wo d Aramäer no reded, isch d Sproch, wo Jesus gredt hät. Aramäisch isch dozmol e Lingua franca im Vordere Orient gsi. Es git hüt no christlichi Kirchene (Orthodoxi- und Ostkirchene), wo d Sproch *Alt-Aramäisch* i ihrer Liturgii bruched.

## Bedrohige
Sit em Völkermord a de Aramäer i de Johre 1915 bis 1917 im damolige Osmanische Riich gits immer wider Problem för da Volk, wo uf mehreri Länder im vordere Orient verstreut isch.

## Aramäer z Europa
Es git z Europa chlinneri Gmeinschafte vo Aramäer, under anderem z Dütschland, z Östriich und i de Schwiz. Z Arth am Zugersee händ Aramäer 1996 s ehemolige Kapuzinerchloster überno und betreued vo döt us di syrisch-orthodox Chirche i de Schwiz.

## Rezeption
D Forschigsstell fir Aramäischi Studie isch im Fachberych Gschicht un Soziologii vu dr Universitet Konschtanz igliideret.

## Weblink

* Mehrsprochigi Internetsite mit Biiträg über Aramäer (http://oromoye.com/)

## Fuessnoote
Livia

**Livia** isch en wibliche Vorname, wo hützutags vorallem in Italie, de Schwiz, Rumänie und andere oschteuropäische Läder vor chunt.

## Herkumft und Bedüütig

Livia isch die wiiblichi Form vu Livius oder hüt modern *Livio*. De ursprünglich latiinischi Name Livius bedüütet *öpper vu de Familie vu de *'Livier**'. Zudem cha Livia abgleitet werde vo *Olivia* = Ölbaum.

## Ähnlichi Näme

Liv, Liva, Livana, Livi, Liviane, Liviana, Livja, Livnat, Livya, Livvija
Mia

**Mia** isch en wiibliche Vorname.

## Herkumft und Bedüütig
Mia bedüütet *die, wo (vu Gott) gliebt wird*, *die Schöni* oder au *die Bitteri*. *Gwünschts Chind* (hebräisch). 
Mia isch au e Kurz- oder Koseform vu Maria.

## Verbreitig
2012 isch Mia zum beliebtischte Name für Babys i de Dütschschwiiz worde. Au in Dütschland isch de Name Mia 2011 ganz obe uf de Liischte vu de beliebtischte Babyvorname z finde gsi.

## Bekannti Namesträger
* Mia Aegerter (* 1976), schwizer Pop-Sängeri und Schauspileri

## Ähnlichi Näme
Mimi, Miana
Christoph Weber-Berg

De **Christoph Weber-Berg** (* 1964) isch en Schwiizer Pfarrer und Wirtschaftsethiker. Sit em 1. Ougschte 2012 isch er Chilerotspräsident vo de Reformierte Landeschile Aargau.

De Christoph Weber isch z Töüffetu und z Choom ufgwachse. D Kantonsschuel het er z Aarau und z Glaris bsuecht und im Aaschluss an d Matur evangelischi Theologii an de Uni Züri schtudiirt. Im Johr 1992 isch er vo de Reformierte Landeschile Aargau z Länzbrg zum «Verbi Divini Minister» ordiniirt worde. Er het dann Stellverträtige z Thun und z Murte gmacht und isch drufabe vo 1995 bis ins 2001 Pfarrer in de Chilegmeind Länzbrg-Hendschike gsi. Vo 2001 bis 2008 het er d Fachschtell «Kirche & Wirtschaft» vo de reformierte Landeschile vom Kanton Züri ufbout und gleitet und er het en Usbildig zum *Master of Business Administration (MBA) in Nonprofit Management* an de Uni Frybùrg gmacht. Vo 2009 bis 2012 isch er Leiter vom *Center for Corporate Social Responsibility* an der Hochschuel für Wirtschaft Züri gsi.
D Synode vo de Reformierte Landeschile het ihn bi de Sitzig vom 6. Juni 2012 z Sohr zum Nachfolger vo de Claudia Bandixen gwählt. Sis Amt het er am 1. Ougschte 2012 aaträte.

## Weblinks
* Porträit uf de Website vo de Landeschile

## Einzelnachweise
Akkusativ

Dr **Akkusativ** ìsch a Fàll, ìn Gràmmàtik. Ma fìndet'na ìn mehrera Indogermanischi Sprocha, wo-n-'r hàuiptsachlig fer s direkt Objekt vu'ma transitiv Verb verwanda.

Dr Nàmma Akkusativ kännt vum Làtiinischa „casus accusativus“ („accusare“ = ààklàga) stamma, àwer d Sprochwìssaschàftler meina ehnder àss's a Ìwersetzung vum Àltgriachischa αἰτιατική, aitiatikḗ, vu αἰτία, aitía, „Ursache, Grund“ kummt.

## Akkusativ àls direkt Objekt
Ìn dr àlemànnischa Sproch gìt's aui dr Akkusativ. Wia ìn da meischta Indogermanischi Sprocha ìsch's dr Fàll vum direct Okjekt.

Zum Beispiel, ìm Sàtz „ìch seh **dr Mànn**“, ìsch da wo ma seht *(àlso dr Mànn)* ìm Akkusativ.

## Akkusativ bi Präpositiona
Dr Akkusativ kààt aui noh Teil Präpositiona vorkumma. 
*dur, fer, gega, ohna, um.
*:Zum Beispiel: sa kocht fer **ìhra** Suhn
*Präpositiona wo-n-a Bewegung zeiga.
*:Zum Beispiel: ar geht ìn**s** Bett

## Àndra Sprocha
### Làtiinisch
Uf Làtiinisch, wìrd dr Akkusativ verwanda:
* fer a direkt Objekt. Zum Beispiel: „discipuli amant libr**os**“ („d Schiahler han Biacher garn“).
* noh teil Präpositiona. Zum Beispiel: „circum domu**m**“ („um s Hüss“).
* àls Rìchtungskàsus. Zum Beispiel: „Romam ire“ („uf Rom geh“.)
* àls Zittkàsus. Zum Beispiel: „Romulus mult**os** ann**os** regnavit“ („dr Romulus hàt mehrera Johra beherrscht“).

### Hoochditsch
Uf Hoochditsch wìrd dr Akkusativ **4. Fàll** gnannt, oder **Wenfall**, wial ma'na ìn dr Àntwort vu-n-era Frog fìndet, wo mìt „wen“ ààfàngt.

Ar wìrd verwanda:
* fer a direkt Objekt. Zum Beispiel: „ich sehe **den** Mann“ („ìch seh dr Mànn“).
* noh teil Präpositiona. Zum Beispiel: „ich koche für **ihn**“ („ìch koch fer ìhn“).
* àls Rìchtungskàsus. Zum Beispiel: „er springt in**s** Wasser“ (ar blìtzt ìns Wàsser).
* mankmol, fer a Adverb. Zum Beispiel: „er kommt jed**en** Monat“ (ar kummt jeder Monet).

### Anglisch
Uf Anglisch gìtt's kè rìchtiga gràmmàtischa Fall. Numma d Pronoma düen ìm Akkusativ (un ìm Dativ) wachsla.

Friahjer hàt's fer s direkt Objekt a ehmàliga Form gaa: „**hine''“ (àstàtt „him“ hìtzutàg).

===Frànzeesch===
S [[Französische Sprache|Frànzeescha]] hàt kè Fall un àlso kè Akkusativ. Heechschterfàlls blibt noch ebbis ìwrig vu'ma ehmàlig „cas régime“, ìn da Personàlpronoma.

Zum Beispiel: je **te** vois, nous **le** mangeons... (àwer dia Form wìrd aui fer a Attribut verwanda, wo kè Akkusativ gìltet: nous **le** sommes, je **le** reste)

===Esperanto===
D Gràmmàtik vum [[Esperanto]] kennt zwei Fall: Nominativ un Akkusativ. Dr Akkusativ wìrd bàuia mìt'ma „**n**“, wo àm And vum Wort drààghangt wìrd.

===Rüssisch===
Uf [[Russische Sprache|Rüssisch]] wìrd dr Akkusativ verwanda:
* fer a direkt Objekt. Zum Beispiel : Я хочу купить **билет** (ìch wott **a Billet** kàuifa).
* àls Rìchtingskàsus. Zum Beispiel: Я иду на **вокзал** (ìch gàng **àn dr Bàhnhof''').
Liste jüdischer Feste

Die Liste git e Übersicht über die **Jüüdischi Fest**, und isch gliideret noch de Fest im Jooreskräis und Deilig vom Daag in dr jüüdische Ziträchnig, de nöijere Fiirdig im Staat Israel, und de andere Fiir- und Fastdääg vom Juudedum.

## Fest im Jooreskräis
* Rosch ha-Schana (hebr. ראש השנה Nöijoorfest, 1.–2. Tischri)
* Jom Kippur (hebr. יום כיפור Versöönigsdaag, 10. Tischri)
* Sukkot (hebr. סוכות Laubhüttefest, 15.–23. Tischri)
* Hoschana Rabba (dr sibti Festdaag, 21. Tischri)
* Schmini Azeret (hebr. שמיני עצרת dr achti Festdaag, 22. Tischri)
* Simchat Tora (hebr. שמחת תורה Torafröid, 23. Tischri)
* Chanukka (hebr. חנוכה Weihfest, 25. Kislew – 2. Tevet)
* Tu biSchevat (hebr. ראש השנה לאילנות Nöijoorsfest vo de Böim, 15. Schevat)
* Purim (hebr. פורים Fest vo de Loos, 14. oder 15. Adar)
* Pessach (hebr. פסח Überschritig, 14.–22. Nisan)
* Lag baOmer (hebr. ל"ג בעומר dreiädrissigsti Daag vo dr Omerzit, 18. Ijjar)
* Schawuot (hebr. שבועות Wuchefest, 6.–7. Siwan)
* Tu B'Av (15. Aw)

## Nöijeri israelischi Fiirdääg
* Jom haScho'a – Holocaustgedänkdaag
* Jom haZikaron – Gedänkdaag für die gfallene israelische Soldaate
* Jom haAtzma'ut – israelische Unabhängigkäitsdaag
* Jom Jeruschalajim – Jerusalemdaag

## Sustigi Festdääg

* Schabbat (שבת)
* Brit Mila (ברית מילה Beschniidig)
* Bar Mitzwa bzw. Bat Mitzwa (בר מיצוה bzw. בת מיצוה Religionsmündigkäit)
* Rosch Chodesch (ראש חודש)

## Fastdääg
* Zom Gedalja (3. Tischri)
* Assara beTevet (10. Tevet)
* Ta'anit Esther (13. Adar)
* Faste vo de Erstgeborene (14. Nisan)
* Schiwa Assar beTammus (17. Tammus)
* Tischa beAv (תשעה באב Zerstöörig vo de bäide Tämpel, 9. Aw)

## Litratuur
* Susanne Galley: *Das jüdische Jahr: Feste, Gedenk- und Feiertage*; München: Beck, 2003; ISBN 3-406-49442-0
* Jakob Petuchowski: *Feiertage des Herrn: die Welt der jüdischen Feste und Bräuche*; Freiburg: Herder, 1987; ISBN 3-451-20266-2
* Marc Stern: *Gelebte jüdische Feste. Erinnern, Feiern, Erzählen*; Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 1999; ISBN 3-579-02236-9
* Friedrich Weinreb: *Das Buch von Zeit und Ewigkeit: der jüdische Kalender und seine Feste*; Weiler/Allgäu: Thauros-Verlag, 1991; ISBN 3-88411-042-X

## Weblingg
* Jüdische Feiertage und Feste - talmud.de
* Jüdische Fest- / Fast- und Gedenktage - haGalil online
* Jüdische Feiertage und mehr - de.chabad.org/feiertage
Quargel

**Quargel** isch e Suurmilchchees, wo us Chuemilch gmacht wird. Noch dr Brodukzioon loot men en 24 bis 26 Stunde lo rif wärde. Sis Aroma isch e chli süürlig, pikant bis chreftig. Si Gruch isch däm vom dütsche Harzer Chees äänlig. Wie vili Wiichchees hebt au dr Quargel nit seer lang.

Bekannt isch dr *Olmützer Quargel*, wo mänggisch mit Grauchees verwäggslet wird. Er chunnt hüte vor allem us Loštice im Okres Šumperk in Tschechie. In dr EU isch s e gschützte Häärkumftsbegriff und daf sit 2015 nume no in Tschechie broduziert wärde. 

## Sustigs
Mit Quargel (Kwargel, Gvargel) würd im FL-Unterland än erfolglosä Murx im enä Projäkt oder Dokumänt bezeichnet.
Despotat Morea

S **Despotat Morea** isch e byzantinischs Herrschaftsgebiet uf em Peloponnes gsi. 

D Ridder vom Vierte Chrüzzuug häi im Joor 1204 Konstantinopel erooberet und s Byzantinische Riich, wo denn immer no beachtlig gsi isch, zerschlaage. Es häi sich e baar Äinzelstaate bildet wie s Despotat Epirus, s Kaiserriich Trapezunt, s Kaiserriich Nikaia, s Latiinische Köönigriich Thessaloniki und s Latiinische Kaiserriich, wo dr äigentlig Räst vom früenere Oströmische Riich gsi isch. D Latiiner häi weniger as 60 Joor lang z Konstantinopel gherrscht, bis es im Michael VIII. Palaiologos im Joor 1261 glungen isch, d Stadt zruggzeroobere. 1262 het dr Kaiser sini Beamte as Kephale in d Burg vo Mistra gschiggt, wo 1249 vo fränkische Ridder baut worden isch. Dört isch denn die äigentligi Nochfolgerstadt vom antike Sparta an de Abhäng vom Taygetos entstande, wääred s fränkische Fürstedum Achaia, wo jetz zämmebroche isch, vo Lakedaimon us beherrscht worden isch. Under de Kantakuzene und spööter de Palaiologe isch s Amt vom "Despot" über d Morea (Peloponnes) e byzantinischi Sekundogenitur gsi. Venedig het au bedütendi Bsitz uf dr Halbinsle ghaa, wie öbbe die starke Festige vo Methoni und Koroni am westlige Finger vom Peloponnes. 1449 isch dr Despot Konstantin z Mistra as Konstantin XI. zum letzte byzantinische Kaiser erhoobe worde. Nochdöm 1453 Konstantinopel vo de Türke erooberet worde isch, isch 1460 au Morea an dr türkisch Sultan Mehmed II. Fatih (dr Erooberer) gfalle.

## Bezäichnig
Dr Begriff *Despotat* wird vom griechische Wort *despotes* (δεσπότης) für ‚Heer‘ abgläitet und het in Bezuug uf die byzantinische Despotat überhaupt käi wärtendi Funkzioon. Es handlet sich bi de byzantinische Despotat also nit um Gwaltheerschafte im Sinn vo Despotie, sondern äifach um Browinze oder Fürstedümer innerhalb vom Riich. Dämentsprächend isch *Despot* in däm Zämmehang dr Ditel vom Browinzguvernöör.

## Byzantinischi Despote vo Morea

* Michael Kantakouzenos (1308–1316)
* Andronikos Asen (1316–1322)
* Manuel Kantakuzenos (1348–1380)
** *[[Michael Asanes]] und [[Andreas Asanes]], [[Usurpator]]en* (1354/55)
* Matthaios Asanes Kantakuzenos (1380–1383)
* Demetrios I. Asanes Kantakuzenos (1383)
* Theodoros I. Palaiologos (1383–1407)
* Theodoros II. Palaiologos (1407–1443)
* Konstantinos Palaiologos (1428–1448)
** Thomas Palaiologos (1428–1460)
* Demetrios II. Palaiologos (1449–1460)

## Litratuur

* Wolfgang von Löhneysen: *Mistra. Griechenlands Schicksal im Mittelalter. Morea unter Franken, Byzantinern und Osmanen*. Prestel, München 1977, ISBN 3-7913-0405-4.
* Steven Runciman: *Mistra. Byzantine capital of the Peloponnese*. Thames and Hudson, London 1980, ISBN 0-500-25071-5.
Johannes V. (Byzanz)

Dr **Johannes V. Palaiologos** (, * 18. Juni 1332 z Didymoticho; † 16. Februar 1391 z Konstantinopel) isch e Soon vom byzantinische Kaiser Andronikos III. gsi. 1341 het er dr Droon bestiige, het aber au denn zerst nid sälber d Regierigsgschäft gläitet.

D Kaiserinmueter Anna vo Savoye, dr Alexios Apokaukos und dr Patriarch Johannes XIV. Kalekas häi d Regänzschaft gha und gege die het dr Johannes Kantakuzenos, won en alte Fründ vom Andronikos III. gsi isch, rebelliert und het sich z Thrakie zum Kaiser Johannes VI. lo usrüefe. Das het e Bürgerchrieg usglööst. Dr Kantakuzenos isch 1347 siigriich z Konstantinopel iizooge und dr Johannes V. het en müesse as Kaiser anerkenne. Es het denn mee as äinisch Komflikt gee zwüschen em Johannes VI. und em Johannes V. Dr Johannes V. het schliesslig 1354 gwunne.

Si Soon Andronikos IV. (1376–79) und si Änkel Johannes VII. (1390) het rebelliert gegen en und die kaiserligi Macht gschwecht, drzue isch dr Druck vo de Osmane choo, und dr Johannes het ene 1381 Dribut müesse zaale. D Räis uf Rom 1369 won er dr Babst um Hilf isch go bitte, het nüt gnützt, au nid ass er römisch-katholisch worden isch und sich dr Oberhohäit vo dr katholische Chille underworfe het.

## Litratuur
* Peter Schreiner: *Johannes V. Palaiologos*. In: *Lexikon des Mittelalters* 5, Sp. 534.
* John Julius Norwich: *BYZANZ Verfall und Untergang 1071 - 1453*. Augsburg, 2000. ISBN 3-8289-0374-6
* Ralph-Johannes Lilie, *Byzanz. Das zweite Rom*. Berlin: Siedler Verlag, 2003 ISBN 3-88680-693-6
* Harris, Jonathan, *The End of Byzantium*. New Haven and London: Yale University Press, 2010. ISBN 978-0-300-11786-8
* Nicol, Donald M., *The Last Centuries of Byzantium*. Cambridge: Cambridge University Press, 1993, 2nd edition. ISBN 0-521-43991-4

## Fuessnoote
Gadensteigen

S **Fänsterle**, s **Chilte** oder s **Gade-Stiige** isch e Bruuch gsi, wo vor allem in ländlige Gegende pflägt worde und vilmol gsellschaftlig akzeptiert gsi isch.

## Bruuch
Bi däm Bruuch isch e junge Maa, wo sich für e Mäitli intressiert het, z Nacht zu deren iirem Schloofzimmerfänster uufeklätteret. S Mäitli het chönne entschäide, öb si en iineloot oder nid. Es isch vilmol zum Gschlächtsvercheer choo und, wenn s Mäitli schwanger worden isch, häi die bäide im Allgemäine ghürootet. Eso häi die junge Lüt iiri Gschlächtlikäit im ene akzeptierte Raame chönne uslääbe und au d Fruchtbarkäit vo dr junge Frau chönne brüefe.

Drzue het mänggisch ghöört, ass d ‹Nachtbuebe›, jungi Bursche us em Dorf, em Chiltgänger abbasst häi und do und dört handgriflig worde si, vor allem wenn dä us eme andere Dorf gsi isch. Als Schandzäiche häi si mänggisch vor em Huus vom Mäitli e Straumaa ufgstellt. Wenn e Dännli, wo mit Bänder gschmückt gsi isch, vor s Fänster gstellt worden isch, isch das en Eerig gsi.

## Gschicht
S Fänsterle isch scho us em früeje Middelalter bekannt. Dr oströmisch Historiker Prokopios vo Caesarea erwäänt s scho im säggste Joorhundert und au spööter im 12. Joorhundert reedet dr Minnesänger Dietmar vo Alst vo «toerschen biligen». Es isch zum Bischbil au z Savoye, in dr Vendee und z Ängland Bruuch gsi.

Dr Bruuch isch aber nid immer uf Verständnis gfalle. So isch am 14. Mai 1766 z Basel s Gadestiige verbote worde, au wenn vili behauptet häi, ass nüt drbii wurd bassiere und d Eltere drvo wurde wüsse. Au z Züri het 1757 d Obrikäit s Fänsterle verbote und de Bedäiligte Stroofe as ‹Huerer› aadroot. E Grund für die Verbot isch möögligerwiis d Daatsach gsi, ass im 18.&nbsp;Joorhundert d Zaal vo de unehelige Chinder immer grösser worden isch. Bis zum 19. Joorhundert isch s Fänsterle braktisch überall verbote worde.

## Literatur
* 
* *[[Schweizerisches Idiotikon]],* Band III, Spalte 242–246, Artikel *Chilt* mit Abläitige (Digitalisat). [Kultuurgschichtliche Iiblick us dr Sicht vom spoote 19.&nbsp;Jorhundert.]
* *Der Kiltgang. Ein ernstes Freundeswort an christliche Aeltern und Hausväter.* Jenni, Bern 1822. Digitalisat
* Friedrich Jakob Beck: *Ist das Nachtschwärmen und Kiltgehen eine unschuldige ländliche Sitte, oder aber eine wahre Landes- und Volkspest. Freimuthig beantwortet* [usw.]. Aarau 1824.
* Franz Joseph Stalder: *Fragmente über Entlebuch, nebst einigen Beylagen allgemein schweizerischen Inhalts.* Zürich 1797/1798, .

## Fuessnoote
Reichsteilung

As **Riichsdäilig** wärde meereri Ufdäilige vo Herrschaftsberiich bezäichnet:

* D Riichsdäilig vo 395 im Römische Riich
* D Riichsdäilige im Frankeriich
* D Riichsdäilige in dr Gschicht vo China
Andronikos II. (Byzanz)

Dr **Andronikos II. Palaiologos** (, * 1259/1260 z Nikaia; † 13. Februar 1332 z Konstantinopel) isch dr byzantinisch Kaiser vo 1282 bis 1328 gsi. Er isch dr eltisti Soon vom Kaiser Michael VIII. gsi.

## Lääbe

Dr Andronikos het mit Rom broche, e Stüürreform iigläitet und d Armee verchliineret, um d Wirtschafts- und Finanzkrise in d Hand überzchoo. D Flotte isch druf verfalle, und Byzanz isch denn no weniger in dr Laag gsi, Venedig und Genua Paroli z biete. Dr Andronikos het nrobiert, sini milidäärischi Schwechi dur en umfassends Bündnissüsteem mit Serbie, de Bulgare und Osmane  uszgliiche, isch aber me und mee vo Genua abhängig worde.

Wääred sinere Regierigszit häi d Osmane under em Sultan Osman I. s byzantinische Chläiasie fast vollständig erooberet. Dr Andronikos het dr Roger de Flor iigstellt mit ere Drubbe vo Aragoneser und Katalane, wo as Almogàvers bekannt si. Si häi d Türke gschlaage, aber d Byzantiner häi bald gsee, ass dr Roger genauso gföörlig gsi isch für die kaiserligi Macht. 1305 het en im Andronikos si Soon und Mitregänt Michael ermordet. Im Roger sini Manne, die Katalanischi Kompanii, het im Andronikos dr Chrieg erkläärt und bis 1311 groossi Däil vo Thrakie und Makedonie verwüestet. Si häi Thebe erooberet und vollständig zerstöört und s Herzogtum Athen.

### Innebolitik
Im Andronikos isch s 1310 glunge, dr Arsenitestrit z beände. D Blüeti vo dr Kunst und dr Wüsseschaft in dene Joor wird in dr eltere Forschig as „Palaiologischi Rönessans“ bezäichnet; es isch mee e intensivi kulturelli *Nooch*blüete vo dr kulturelle Widerbelääbig under em Michael VIII. noch dr Zruckerooberig vo Konstantinopel (1261) gsi.

Sit 1321 isch dr Andronikos im ene Bürgerchrieg gege si Änkel Andronikos III. verwigglet gsi. Er het 1328 müesse abdanke und isch vier Joor spööter gstorbe.

## Familie

Dr Kaiser Andronikos II. het 1273 d Anna vo Ungarn ghürootet, e Dochder vom Köönig Stephan V. vo Ungarn, wo iire Naame as Kaisere bhalte het. Si häi zwäi Söön ghaa:

* Michael IX. Palaiologos (* 1277, † 12. Oktober 1320), sit 1294 Mitkaiser vo sim Vater
* Konstantinos Palaiologos († 1334/35)

1284 het er d Yolande vo Montferrat ghürootet, e Dochder vom Markgroof Wilhelm VII. vo Monferrat, wo dr Naame „Irene“ aagnoo het. Si häi die Chinder ghaa:

* Johannes Palaiologos († 1307)
* Theodoros Palaiologos († 1338), Markgroof vo Montferrat
* Simonida Palaiologina († 1340), ∞ 1300 mit em Köönig vo de Serbe Stefan Uroš II. Milutin († 1321)
* Demetrios Palaiologos († noch 1343)
S Baar het sit 1303 drennt gläbt.

## Litratuur
* A. E. Laiou: *Constantinople and the Latins. The foreign policy of Andronicus II, 1282-1328*. Cambridge/Mass. 1972.
* D. M. Nicol: *The last Centuries of Byzantium 1261-1453*. 2. Aufl. Cambridge 1993.
Achtburger

D **Achtburger** si in dr Stadt Basel im spoote Middelalter e Grubbe vo acht nitaadlige Patrizier gsi, wo sit 1212 im Root vo dr Stadt Basel gsässe si.

Zerst si d Achtburger äifach Bankiee und Kauflüt gsi, wo riich und wirtschaftlig und au bolitisch iiflussriich gsi si. Wo dr Iifluss vo de Zümft vom 14. Joorhundert aa gwaggse isch, het sich au d Stellig vo de Achtburger veränderet. D Zümft häi Verdräter im Root vo dr Stadt überchoo und d Achtburger, wo scho e Zit lang vorhär im Root gsi si, si gsellschaftlig no hööcher ufgstiige. Si si vo denn aa e Däil vom Patriziat gsi, wo vorhär nume Aadligi drzueghört häi, und häi sich sälber as *Junker* afo bezäichne. Gliichzitig het sich d Grubbe vo de Achtburger bolitisch ufgspaltet: e Däil häi mit em Aadel sümpathisiert, wo sich uf Östriich orientiert het, anderi häi d Zümft understützt, wo in dr Stadt immer mächtiger worde si.

Achtburger het nume chönne wärde, wär gnueg Gäld ghaa het, zum e standesgmässes Lääbe chönne z füere. Usserdäm het en Achtburger im 15. Joorhundert vo äinere vo de drei patrizische Drinkstuube müesse ufgnoo wärde, wo zämme as *[[Hohe Stube|hoochi Stuube]]* bekannt gsi si. Zu deene häi die bäide sogenannte oobere Stuube ghöört, d *Gsellschaftsstuube zum Brunne* und d *Gsellschaftsstuube zur Mugge* und d *Gsellschaftsstuube zum Süfze*.

Noch dr Abschaffig vo de patrizische Briwilegie im Joor 1515 und dr Reformazioon si die mäiste Achtburger und Aadlige, wo no katholisch gsi si, usgwanderet. 1521 häi d Patrizier im Root zää vo iire zwölf Sitz verloore. Dr letscht Achtburger isch bis 1545 im Root gsässe. Die bäide patrizische Rootssitz si vo denn aa umbsetzt bliibe, au wenn si formaal nit abgschafft worde si.

Käins vo de Gschlächter vo de ehemoolige Achtburger isch hüte no z Basel aasässig.

## Litratuur
* Alioth, Barth, Huber: *Basler Stadtgeschichte*. Bd. 2. Basel 1981.
## Fuessnoote
Thessalien

D Regioon **Thessalie** (, *Thessalía*) lit in Griecheland südlig vo dr Regioon Makedonie und nördlig vo dr Regioon Middelgriecheland. Im Weste gränzt si an d Regioon Epirus (neugriech. *Ipiros*).

## Geografii

Thessalie het e Flechi vo 14.036&nbsp;km² und e Bevölkerig vo 760'714 Iiwoonern (im Joor 2005). D Hauptflüss dur die thessalischi Ebeni si dr Titarisios und dr Pinios.

D Hauptstadt vo dr Regioon isch Larisa, wo 2004 128'758 Iiwooner ghaa het.

## Regionalbezirk und Gmäinde
D Regioon Thessalie gliideret sich in fümf Regionalbezirk (Ez. gr. *periferiaki enotita*). Proportional zu deren iirer Iiwoonerzaal schicke si e bestimmti Zaal vo Abgeordnete in dr 51-chöpfigi Regionalroot. Drei vo de Bezirk entspräche de Gebiet vo ehemoolige Brefekture, us dr Brefektur Magnisia het mä die drei Gmäinde vo de Nördlige Sporade uusegnoo, und iine iire äignig Regionalbezirk gee, wo äi Abgeordnete in dr Regionalroot schickt.

## Wirtschaft
Im Vergliich mit em BIP vo dr EU noch em Standard vo dr Chaufchraft het Thessalie en Index vo 90,01 (EU-25:100) (2003).

## Weblingg

* Dütschsproochigi Site mit Informazioone zur Regioon, de Lüt dört und iirer Gschicht

## Fuessnoote
Bithynien

**Bithünie** (griech. Βιθυνία, Bithynia) isch en antiki Landschaft und Köönigriich im nordwestlige Chläiasie. Z Bithünie häi die thrakische Stämm vo de Thünier und de Bithüner gläbt.

## Geografii

Bithünie wird gege Westen und Norde vom Marmarameer und em Pontos Euxinos (Schwarzes Meer) begränzt, und gege Süde vom Olympos (Keşiş Dağ). Gegen Oste drennt es dr Parthenios (jetzt Bartan Su) vo Paflagonie; im Süde si d Länder näbedraa Galazie, Frügie und Müsie. 

Im Oste und Süde vom Land git s waldriichi Gebirg (usser em Olümpos bi Bursa, dr Orminios, jetzt Işik Dağ, im Oste); in dr niidrigere Westhelfti, wo s fruchtbaari Dääler git, het s e baar groossi Landseä, wie dr Askanischi See (İznik Gölü) bi Nikäa (İznik) und dr Artünischi See (Uluabat Gölü ), wo Apollonia dra lit. 

Im Weste schniide au zwäi Meerbuse dief ins Festland iine: dä vo Astakos (bim hütige İzmit) und dä vo Kios (bim hütige Gemlik). Dr grösst Fluss isch dr Sangarios (Sakarya); usserdäm dr Billäos (jetzt Filias) in dr Osthelfti.

## Stedt

* Kalchedon
* Helenopolis
* Nikomedia (hüte İzmit)
* Nikäa (hüte İznik)
* Prusa (hüte Bursa)
* Prusias ad Hypium

## Litratuur
* Christian Marek: *Pontus et Bithynia. Die römischen Provinzen im Norden Kleinasiens*. von Zabern, Mainz 2003, ISBN 3-8053-2925-3 (Orbis Provinciarum/Zaberns Bildbände zur Archäologie/Sonderbände der Antiken Welt), (auch mit einem Abriss der vorrömischen Geschichte).
* Sencer Sahin: *Bithynische Studien. Bithynia Incelemaleri.* Habelt, Bonn 1978 (Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien, Bd. 7), ISBN 3-7749-1497-4 (Dt.-türk. abgefasst).
Evangelische Kirche

Di **evangelisch Chile** isch e Sammelbezeichnig für verschidnigi Chile, wo alli us de Reformation hervorgange sind. Si werde au als proteschtantischi Chile bezeichnet.

## Gschicht vom Begriff
De Begriff *Evangelisch* beziiht sich uf s Evangelium vo Jesus Chrischtus und di viir Evangelie, wo im Noie Teschtament vom Läbe und Stärbe vo Jesus verzälled. De Bezug uf d Bible isch daderbi bewusst chilekritisch im Gegesatz zu de katholische Chile bruucht worde, wo bis in d Noiziit de Gläubige de Zuegang zu de Bible erschwert het.
De dütsch Reformator Martin Luther het de Begriff für sini Aahänger verwendet, zumal er d Bezeichnig Lutheraner nöd het welle. Wo sich im Lauf vo de Reformetion di unterschidliche Konfessione usebilded hend, isch *Evangelisch* zu eme Oberbegriff für di lutherische und di reformiirte Chile worde, wo mit em Weschtfälische Fride durch s Corpus Evangelicorum zu eme Verfassigsbegriff worden isch. Hüt wird de Begriff *Evangelisch* au vo vilne Freichile bruucht, wo ja letschtendlich au in de Tradition vo de Reformation stönd.

## Lehr
Gmeinsam sind de evangelische Chile di *viir Soli* vo de Reformation:
* *[[Sola fide]]* – allei durch de Glaube wird en Mönsch grechtfertiged, nöd durch gueti Werk  
* *[[Sola gratia]]* – allei durch d Gnad vo Gott wird de Mönsch gretted, nöd durch sini Leischtige
* *[[Solus Christus]]* – allei Chrischtus, nöd d Chile, het d Autorität über di Gläubige
* *[[Sola scriptura]]* – allei d Schrift (gmeint isch d Bible) isch d Grundlag vom chrischtliche Glaube, nöd d Tradition vo de Chile

## Evangelischi Chile
Zu de evangelische Chile zähled:
* di Lutherische Chile
* di Reformiirte Chile
* di Unirte Chile, wo s in ganz verschidnige Usprägige git
* di Methodistischi Chile
* di Evangelische Freichile

Eigeni Artikel i der alemannische Wikipedia händ die Landeschile:
* Reformiirti Landeschile Aargau
* Evangelischi Landeschile z Bade
* Evangelisch-reformiirti Chile vom Kanton Friburg
* Evangelisch-reformiirti Landeschile Graubünde
* Evangelisch-reformiirti Kantonalchile Schwyz

Lueg au: Landeschile, Reformiirti Landeschile i de Schwiiz, Schwiizerische Evangelische Chilebund

## Weblink
### Dütschland
* de Evangelisch-methodistischi Chile
* di Evangelischi Chile z Dütschland
* di sälbständig Evangelisch-Lutherischi Chile
* typisch evangelisch Informazione und Hiwiis zum evangelische Glaube
* d Union vo de Evangelische Chile
* d Verainigung vo de Evangelische Freichile

### Öschtriich
* di Evangelischi Chile z Öschtriich

### Schwiz
* di Evangelisch-reformierte Chile vo de Schwiz
* de Schwizerischi Evangelischi Chilebund
* d Freichile vo de Schwiz

### Gmainschaft vo Evangelische Chile in Europa
* d Gmainschaft vo Evangelische Chile in Europa – Leuenberger Chirchegmainschaft (GEKE)
Dativ

Dr **Dativ** ìsch a Fàll, ìn Gràmmàtik. Ìn da indogermanischi Sprocha wìrd dr Dativ hàuiptsachlig fer s indirekt Objekt verwanda.

Dr Nàmma „Dativ“ stàmmt vum Làtiinischa „dare“ (gaa).

## Dativ àls indirekt Objekt
Ìn dr àlemànnischa Sproch gìt's aui dr Akkusativ. Wia ìn da meischta Indogermanischi Sprocha ìsch's dr Fàll vum indirect Okjekt.

Zum Beispiel, ìm Sàtz „ìch gìbb ebbis **ìm Mànn**“, ìsch da wo bikummt *(àlso dr Mànn)* ìm Dativ.

## Dativ noh teil Verb
Teil Verb wara ìmmer vum Dativ gfolgt. Zum Beispiel:
* gheera: dàs gheert mìr, sall gheert ìm Noochber.
* schmecka: s Assa schmeckt mìr.

## Dativ bi Präpositiona
Dr Dativ kààt aui noh Teil Präpositiona vorkumma. 
*üs, bi, mìt, noh, zitter, vu, zu.
*:Zum Beispiel: sa kummt mìt **ìhrem** Suhn
*Präpositiona wo-n-a Lokalisiarung zeiga.
*:Zum Beispiel: ar blibt ì**m** Bett

## Dativ àstàtt Genitiv
Ìm Àlemànnischa (un mankmol ìm Hoochditscha, bsunderscht ìm Süda vum Ditschlànd) wìrd dr Dativ àstàtt dr Genitiv verwanda, fer üsdrucka wàs eim gheert.

Zum Beispiel: ì**m** Kìnd si Hund.
Ànder Beispiel, mìt dr Präpositiion „vu“: s Dàch vu **dr** Schüel (uf Hoochditsch war do a Genitiv).

## Àndra Sprocha
### Làtiinisch
Uf Làtiinisch wìrd dr Dativ ìn verschìedena Situàtiona verwanda, zum Beipsiel fer a indirekt Objekt oder fer ebbis wo ma gìtt.
Zum Beispiel:
* „Caesar regnum **Cleopatrae** dedit“ *(Eutr., 6, 22)*  („dr Cesar hàt ìn dr Cleopatra si Reich gaa“)
* „**mihi** equus est“ („ìch hà a Ross“ - litteràl: „mìr ìsch a Ross“)

### Hoochditsch
Uf Hoochditsch wìrd dr Dativ **3. Fàll** gnannt, oder **Wemfall**, wial ma'na ìn dr Àntwort vu-n-era Frog fìndet, wo mìt „wem“ ààfàngt.

Ar wìrd verwanda:
* fer a indirekt Objekt. Zum Beispiel: „ich schenke **dem** Mann ein Buch“ („ìch schank **ìm** Mànn à Büech“).
* noh teil Präpositiona. Zum Beispiel: „ich komme mit **ihm**“ („ìch kumm mìt ìhm“).
* àls Lokàlisiarungskàsus. Zum Beispiel: „er ist i**m** Wagen“ („ar ìsch ìm Wàga“).
* noh teil Verb. Zum Beispiel: „hilf **mir**!“ („hìlf mìr!“)

### Anglisch
Uf Anglisch gìtt's kè rìchtiga gràmmàtischa Fall. Numma d Pronoma düen ìm Dativ (un ìm Akkusativ) wachsla.

### Frànzeesch
S Frànzeescha hàt kè Fall un àlso kè Dativ.
Gweehnnlig, fer a Substàntiv, kummt eifàch a Präposition vorna dràà, un ma brüücht dernoh kè Dativ.
Àwer d Personàlpronoma han doch a bsundra Form, wenn sa àls indirekt Objekt verwanda wara.

Àwer Àchtung, mankmol gìtt's aui „à“ + Pronom:



### Rüssisch
Uf Rüssisch wìrd dr Dativ verwanda:
* fer a indirekt Objekt. Zum Beispiel : „Я даю розу **Олге**“ („ìch gìbb a Rosa ìn dr Olga“)
* fer unpersonàla Sàtzbàui. Zum Beispiel: „**Мне** 16 лет“ („ìch bì 16 Johr àlt“ - litteràl: „mìr sìn 16 Johr“)
* noh da Präpositiona „к“ et „По“. Zum Beispiel: „Я иду **к дедушку**“ („ìch gàng zu mim Großvàter“)

## Referanz
Québec (Stadt)

**Québec** (französisch [], änglisch *Quebec* [] oder [], uf tüütsch au [], offiziell frz. *Ville de Québec*, ängl. *Quebec City* [], isch d Hauptstadt vo de Provinz Québec z Kanada. S isch di einzigi Stadt z Nordamerika, won en Altstadt und intakti Festigsanlage hät. Drum hät d UNESCO 1985 gsäid, Québec isch Wältkulturärb.

D Stadt häd 500.691 Iinwoner. De Lüüt won deet woned säit mer *Québécois* bzw. gnauer *Québécois de Québec*, zum si vo de *Québécois* us de Provinz z unterschäide. De Name chunt vo de Flussängi zwüsched Québec und de Stadt Lévis uf em andere Ufer vis-à-vis. S Wort *Kebek* us de Spraach vo de Algonkin bedüütet „Ängi“. 

## Lueg au


## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Stadt Québec
Andronikos III. (Byzanz)

Dr **Andronikos III. Palaiologos** (, * 1296 z Konstantinopel; † 15. Juni 1341 z Konstantinopel) isch vo 1328 bis zu sim Dood Kaiser vo Byzanz gsi. Er isch dr Soon vom Michael Palaiologos und dr chläiarmenische Brinzässin Rita (Maria) gsi, ere Dochder vom Levon II.  Dr Andronikos isch dr Änkel und Noochfolger vom Kaiser Andronikos II. gsi.

## Lääbe
Wil er so gwaltdäätig gsi isch, won er jung gsi isch, het en si Groossvater vo dr Droonfolg usgschlosse, wo si Vater 1320 gstorben isch. Dr Andronikos het sich ufgleent gege das und het Didymoticho as Basis gege Konstantinopel brucht. Noch eme Bürgerchrieg isch er 1325 zum Mitregänt vo sim Groossvater kröönt worde. Dr Friide zwüschene het nid lang ghebt und er het 1328 si Groossvater zwunge, abzdanke.

Im Andronikos si oberst Minister isch dr Johannes Kantakuzenos gsi, dr spööteri Kaiser Johannes VI. D Regierigszit vom Andronikos III. het dr Verfall vom Byzantinische Riich e Zitli lang ufghoobe. Er isch die ganz Zit in Chrieg verwigglet gsi, vor allem mit de Osmane, wo iir Gebiet vergröösseret häi und s byzantinische Chläiasie bis uf e Hampfle Enklave erooberet häi. 1332 het er d Schlacht vo Rusokastro gege dr bulgarisch Zar Iwan Alexander verloore, die letschti groossi Schlacht in de Byzantinisch-Bulgarische Chrieg. Dr Andronikos het bis 1337 e groosse Däil vo Thessalie und Epirus anekdiert, wo vo de Latiiner beherrscht worde si. Die Gebiet si aber scho 1348 an d Serbe under em Stephan Duschan verloore gange. Dr Andronikos het d Flotte nöi organisiert und d Insle Chios, Samos 1329 und Lesbos 1336 vo Genua zruggerooberet.

Er het dr Füerer vo de Hesychaste won e Form vo Spiritualitäät in dr orthodoxe Chille verdräte häi, dr Gregorios Palamas, gege d Aagriff vom Barlaam vo Kalabrie understützt. Dä isch denn schliesslig 1341 uf ere Sünoode verurdäilt worde, wo dr Andronikos dr Vorsitz ghaa het. Er het s aber nid fertig brocht, dr Staatshushalt z saniere und es isch em au nid glunge d Korrupzioon und dr Ämterchauf mit eme nöije oberste Grichtshoof iizdämme.

Dr Andronikos isch mit dr Adelheid-Irene vo Braunschweig-Grubehage (1293–1324) verhürootet gsi. Noch iirem Dood het er d Anna vo Savoye ghürootet. Die het denn, wo dr Andronikos gstorbe isch, für dr Droonerb Johannes V., wo denn erst achti gsi isch, gregiert. Im Andronikos si Dochder Asporça Hatun isch näbe dr Nilüfer (Nenuphar) und dr Teodora äini vo de Fraue vom osmanische Sultan Orhan Gazi gsi.

## Litratuur
* Günter Weiß: *A. III. Palaiologos*. In: *[[Lexikon des Mittelalters]]*. Bd. 1, 2002, Sp. 614.
Stefan Uroš IV. Dušan

Dr **Stefan Uroš IV. Dušan** *dr Gwaltigi* (serb. *Silni*), au *Stefan Dušan* oder *Nemanjitsch IX.*, (* 1308; † 20. Dezämber 1355) isch Herrscher vo Serbie gsi und het vo 1331 bis 1355 regiert.

Si Noochfolger uf em serbische Droon isch si Sohn Stefan Uroš V., gnennt *„dr Schwachi“*, gsi.

## Lääbe

Dr Stephan Dušan isch us em serbische Aadelshuus vo de Nemanjide gstammt, wo 1192 d Herrschaft übernoo het. Doorum het men em au Nemanjitsch IX. gsäit.  1331 het er dr Droon vo sim Vater usurbiert und het sich mit dr Understützig vo Aadlige sälber zum Köönig vo Serbie erhoobe. Am 8. Septämber het er sich z Skopje kröönt. Er het bis 1355 regiert und isch dr mächdigsti Köönig im südöstlige Öiropa gsi. Er het sich as Generaal, Regänt und Gsetzgääber uusedoo. D Hauptstadt vo sim Riich isch Prizren gsi, denn vo 1345 aa, won er sich zum Zar vo de Serbe und Rhomäer erhoobe het, Skopje. Si Regierigszit gältet hüte as s Goldige Zitalter vo Serbie.

## Litratuur
* Slavomir Nastasijevič: *Stefan Dušan*. Narodna Knjiga, Belgrad 1987, ISBN 86-331-0230-7.

## Weblingg

* 
* Душанов законик – S Gsetzbuech vom Dušan
Schlacht bei Welbaschd

In dr **Schlacht bi Welbaschd** am 28. Juli 1330 () het d Armee vo Serbie die vo Bulgarie gschlaage und vernichdet. Mit dere Schlacht het d Vormachtstellig vo Serbie uf dr Balkanhalbinsle aagfange und au dr Verfall vo Bulgarie und vo Byzanz. Es isch schliesslig drzue choo, ass die bäide Riich in d Händ vo de Osmane gfalle si, und das isch dr Grundstäi für die joorhundertilangi osmanischi Herrschaft in Südostöiropa gsi. Serbie isch e chli spööter vo de Osmane erooberet worde.

D Herrscherdünastii vo de Palaiologe (1261-1453) d Hegemonii vo Byzanz im westlige Däil vo dr Balkanhalbinsle nie me chönne zruggeroobere und het sä de Serbe müesse überloo. Dr Stefan Uroš II. Milutin (1282-1321) het 1282 s hütige Nordmazedonie vo Byzanz erooberet und denn si Iifluss uf Bosnie und an die albanischi Adriaküste usdeent. 

Byzanz, wo in Chläiasie vo de Osmane under Druck gsi isch, und Bulgarie häi sich mit em Ufstiig vo Serbie nit welle abfinde und häi beschlosse, gmäinsami Sach z mache. Dr Stefan Uroš III. Dečanski (1321-1331) het aber nid gwartet, bis die byzantinische Drubbe zu de bulgarische gstoosse si und het am 28. Juli 1330 in dr Entschäidigsschlacht bi Welbaschd (em Velebusdus vo dr Antike, hüte Kjustendil) die bulgarischi Armee vernichtend gschlaage. Dr Zar Michael III. Schischman isch in dr Schlacht gfalle.

## Litratuur
* Hans-Joachim Härtel, Roland Schönfeld: *Bulgarien: vom Mittelalter bis zur Gegenwart.*, Verlag Friedrich Pustet Regensburg, 1998, ISBN 3-7917-1540-2, S. 61-62

## Fuessnoote


## Weblingg
* Osteueropa-Institut: Südosteuropa im Mittelalter
* Serbian Battles in the Middle Ages (engl.)
* Stefan Uroš III Dečanski 1321 - 1331
Suzeränität

As **Suserenidäät** (frz. *suzerain* „Oberhohäit, Oberherrschaft“, vo lat. *sursum* „uufe, in dr Hööchi“) het mä bis zur Middi vom 20. Joorhundert e machtbolitischi Staateverbindig bezäichnet, wo äi Staat (*Suzerän*, *Oberstaat*) wichdigi Befuegniss vom ene andere suwerääne Staat (*Unterstaat*) usüebt, mäistens Milidäär-- und Ussebolitik. Drfür übernimmt er dr Schutz vom andere Staat. D Suserrnidäät isch em Protektoratsverheltnis seer äänlig gsi.

E historischi Definizioon für Suserenidäät goot eso: *“[S]uzerainty” is a term applied to certain international relations between two sovereign States whereby one, whilst retaining a more or less limited sovereignty, acknowledges the supremacy of the other.* Dr Oberstaat isch im Understaat faktisch überlääge gsi und er het dorum d Befuegnis vom Understaat für dass dä in siine innere Aagläägehäite sälber het chönne bestimme, von ere Erlaubnis chönne abhängig mache. Die Rächtsfigur isch entwigglet worde zum d Abhängigkäit vo Indie vom Veräinigte Köönigriich am Ändi vom 19. Joorhundert z beschriibe.

Sonigi Abhängigkäitsverheltniss git s in dr Geegewart kum me. Es git zwar immer no e Hufe Staate, won e andere Staat vor allem iiri uswärtige Aagläägehäite woornimmt (z.&nbsp;B. Liechtestäi, Andorra und d Cookinsle). Aber hützudags wärde alli Staate as suwerään gliich aagluegt. Dr Staat, wo d Aagläägehäite vom ene andere woornimmt, macht das nit, wil er faktisch überlääge weer, sondern wil em das dr ander Staat völkerrächtlig gstattet het und dä das zu jeder Zit cha widerrüefe.

Dorum brucht mä dr Begriff in dr hütige Politik- und Völkerrächtswüsseschaft nüme. Er isch aber immer no e Bestanddäil vom gältende Rächt, wil er no in völkerrächtlige Verdrääg voorchunnt, wo immer no in Chraft si, so z.&nbsp;B. im Art. 2 vom Überiikomme über d Sklaverei vo 1926, im Art. 1 vom Warschauer Abkomme über d Beförderig im internazionale Luftverchehr vo 1929 und im Art. 2 vom Abkomme über die internazionali Zivilluftfaart vo 1944.

## Bischbil
* Östriich-Ungarn isch dr Suserän vom Fürstedum Liechtestäi bis zum Ändi vom Erste Wältchrieg gsi.
* S Osmanische Riich isch dr Suserän 
** vo Rumänie und Serbie bis 1878 (Friide vo San Stefano) gsi
** vo Egüpte bis 1914
** vom Fürstedum Samos bis zum Verdrag vo Sèvres 1919.
* Noch dr britische Uffassig isch China in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert Suserän vo Tibet gsi.
* S Protektorat Bööme und Määre isch en Understaat im Gebiet vom Groossdütsche Riich gsi.

## Fuessnoote