open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Julius I.

Dr **Julius I.** (lat.: *us em Gschlächt vu dr Julier*; * z Rom; † 12. April 352) isch am 6. Februar 337 noch ere viermonetige Sedisvakanz zum Bischof vu Rom gwehlt wore un het des Amt bis zue sym Dod am 12. April 352 ghaa.

Mer chännt ihn vor allem fir syni Roll in dr Zyt vu dr arianische Kontroverse.

Wu d Aahänger vum Eusebius vu Nikomedia uf dr Synode vu Antiochia anne 341 d Absetzig vum Athanasius em Große widerholt ghaa hän, hän sdi bschlosse, Delegierti zum weschtremische Chaiser Constans un zum Papscht Julius z schicke. Dr letschter het syni Mainig zuegunschte vum Athanasius verchindet un bodi Barteie yyglade, ihri Fäll ere vu ihm glaitete Synode vorzlege. D Bischef vu dr eschtlige Chilche hän dää Vorlschag aber abglähnt.

Dr Athanasius isch in syre zwote Verbannig us Alexandria uf Rom chuu un isch dert vu dr 342 abghaltene Synode as reguläre Bischof anerkännt wore. Uf em Konzil vu Serdica hän si di 76 eschtlige Bischef, wu derby gsii sin, uf Philippopolis zruggzoge un hän d Absetzig vum Julius, vum Athanasius un andere verchindet. Di 300 weschtlige Bischef hän d Bschliss vu dr remische Synode bstetigt. Dur d Revisionsrächt, wu dr Julius in sym 3., 4. un 5. Dekret Aspriuch druf gsetllt het, un dur d Bsteigung uf däm Konzil isch d Position vum Papschtdum dytli gsterkt wore.

Dr Julius giltet as dääjenig, wu d Chilche Santa Maria in Trastevere un Santi Apostoli z Rom het böue loo. Ä isch s au gsii, wu dr Feschtdag vu dr Geburt Jesu ändgültig uf dr 25. Dezämber feschtglait het.

Är isch z Rom scho frie as Hailige verehrt wore. Sy (katholische) Gedänkdag isch dr 12.&nbsp;April. Är giltet as Schutzpatro] vu dr Latrinerainiger.

## Literatur
* 
* 
* Manlio Simonetti: *[http://www.treccani.it/enciclopedia/santo-giulio-i_(Enciclopedia-dei-Papi)/ Giulio I.]* In: * Enciclopedia dei Papi.* Rom 2000.
* 

## Weblink

* Ökumenisches Heiligenlexikon
* Gsamtwärch vum Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
Marie-Theres Nadig

D **Marie-Theres «Maite» Nadig** (* 8. März 1954 z Flums) isch en ehemaligi Schwiizer Skirännfahreri. Sie isch i de 1970er und am Aafang vo de 1980er Jahr bsunders i de Diszipline Abfahrt, Riiseslalom und Kombination erfolgriich gsi. Insgsamt het sie 24 Wältcöpränne. Sie isch aber hüüfig im Schatte vo ihrere östriichische Konkurräntin Annemarie Moser-Pröll gstande. Nach em Rücktritt vo de Moser-Pröll het sie i de Saison 1980/81 d Gsamtwältcöpwärtig für sich entschide.

Ihre gröschti Erfolg isch de überraschendi Gewünn vo de Abfahrts- und Riiseslalom-Goldmedaille bi de Olympischen Winterspiil  1972 z Sapporo gsi. En Abfahrts-Bronzemedaille isch bi de Olympische Winterspiil 1980 z Lake Placid dezue cho. Nach ihrem Rücktritt vom Spitzesport im Jahr 1981 isch sie über zwei Jahrzähnt lang wie ihre Brüeder Theo als Traineri tätig gsi, zerst z Liechtestei, spöter i de Schwiiz. Hüt bildet sie im Skiverband vo ihrere Region Sarganserland-Walesee de Nachwuchs uus. Ihri Medaille und Trophäe het d Marie-Theres Nadig verschänkt, wo sie 2011 züglet het.

## Erfolg

### Olympischi Spiil
* Sapporo 1972: 1. Abfahrt, 1. Riiseslalom
* Innsbruck 1976: 5. Riiseslalom
* Lake Placid 1980: 3. Abfahrt

### Wältmeisterschafte
* Sapporo 1972: 1. Kombination
* St. Moritz 1974: 5. Abfahrt
* Innsbruck 1976: 5. Riiseslalom
* Garmisch-Partechirche 1978: 4. Abfahrt
* Lake Placid 1980: 3. Abfahrt

### Wältcöpwärtige

### Wältcöpsiig

### Wiiteri Erfolg
* 5 Schwiizer Meistertitel (Abfahrt 1972; Riiseslalom 1976, 1980; Kombination 1972)

### Ehrige
* 1972: Schwiizer Sportleri vom Jahr
* 1981: Skieur d’Or

## Quelle
* Internationales Sportarchiv, Ausgabe 46/2001 (Munzinger-Archiv)

## Weblink

* Es Porträt zum 60. Geburtstag
* 
* 
* 

## Einzelnachwys
Arrondissement Thann-Guebwiller

S **Arrondissement Dànn-Gawiller** (frz. *Arrondissement Thann-Guebwiller*) ìsch e Verwàltungsbezirk im Département Haut-Rhin ìm Elsàss, ìn dr frànzeesche Region Grand Est. S Arrondissement ìsch àm 1. Janner 2015 üs dr ehmolige Arrondissement Thann und Guebwiller grìndet wora. Sìtz vun dr Präfektur Ìsch Thann.

## Geografi
S Arrondissement granzt ìm Norda àn s Arrondissement Colmar-Ribeauvillé, ìm Oschta àn s Bundeslànd Bàde-Wirttebari z Ditschland, ìm Sìda àn s Arrondissement Mulhouse un s Arrondissement Altkirch un ìm Weschta àn s Arrondissement Épinal ìm Département Vosges (Lothrìnga).

## Verwàltung
S Arrondissement Dànn-Gawiller ìsch ingedäilt in vier Kanton mìt ìnsgsàmt 94 Gmeina:

* Anze (16 Gmeine gheere zem Arrondissement Dànn-Gawiller, 22 Gmeine gheere zem Arrondissement Colmar-Ribeauvillé)
* Gawiller
* Màsmìnschter (17 Gmeine gheere zem Arrondissement Dànn-Gawiller, 45 Gmeine gheere zem Arrondissement Altkirch)
* Sanne
Arrondissement Colmar-Ribeauvillé

S **Arrondissement Colmer-Ràppschwihr** (frz. *Arrondissement Colmar-Ribeauvillé*) ìsch e Verwàltungsbezirk im Département Haut-Rhin ìm Elsàss, ìn dr frànzeesche Region Grand Est. S Arrondissement ìsch àm 1. Janner 2015 üs dr ehmolige Arrondissement Colmer und Ràppschwihr grìndet wora.

## Geografi
S Arrondissement granzt ìm Norda àn s Arrondissement Sélestat-Erstein ìm Département Bas-Rhin, ìm Oschta àn s Bundeslànd Bàde-Wirttebari z Ditschland, ìm Sìda àn s Arrondissement Thann-Guebwiller un ìm Weschta àn s Arrondissement Saint-Dié-des-Vosges ìm Département Vosges (Lothrìnga).

## Verwàltung
S Arrondissement Colmer-Ràppschwihr ìsch ingedäilt in fìmf Kanton mìt ìnsgsàmt 94 Gmeina:

*Anze (22 Gmeine gheere zem Arrondissement Colmar-Ribeauvillé, 16 Gmeine gheere zem Arrondissement Thann-Guebwiller)
*Colmar-1
*Colmar-2
*Màrkìrich
*Wìnzene (27 Gmeine gheere zem Arrondissement Colmar-Ribeauvillé, 8 Gmeine gheere zem Arrondissement Thann-Guebwiller)
Bernd Merkle

D **Bernd Merkle** (* 2. Januar 1943 z Esslenga am Necker) ischt a deitscher Schriftsteller, wo ondr andrem au Litradur em schwäbischa Dialekt – Kurzgschichda, Sketsch ond Gedicht – schreibt.

## Aus seim Leaba
Dr Bernd Merkle ischt am 2. Januar 1943 z Esslenga am Necker als Soh vo-ma Gärtnermoischder uff d Welt komma ond en Gebbenga uffgwachsa, wo-nr au en d Schuel ganga ischt. Noch-ra Lehr zom Mascheenaschlosser hot’r sich vo 1965 bis 1969 an dr Pädagogischa Hochschuel z Schwäbisch Gmend zom Lehrer ausbilda lassa. Sei erschda Stell hot’r 1970 an dr Grond- ond Hauptschuel en Zell am Aichlberg kriegt. Zwoi Johr späder – der jonge Moo ischt grad amol achtazwanzga gwäa – ischt’r Rekdor an sellra Schuel worra. Oft ischt’r bei de Dorffescht mit eltre Eiwohner zammakomma ond hot sich deane ihre Gschichda oogheert, wo-nen emmer mol wiider mit de Ohra hend schlackra lassa. Des hot-en uff dui Idee brocht, dia Erzehlonga a bissle auszoschmicka ond niiderzoschreiba. 1986 hot’r an Vorlag gfonda, wo sei erschts Buach *So semmer hald* rausbrocht hot: dr Karl Knödler Verlag z Reitlenga. Noch drei weitre Biacher ischt’r zom Silberburg Verlag Diibenga gwechslet.

Maßgeablich fir da Erfolg vom Merkle seine Biacher send abr au dia Bilder, wo vo seira Frau Helga ond vo seira Dochter Anja oogferdicht werdet.

## Ehronga
Em Johr 2008 isch em Bernd Merkle dr Sebastian-Blau-Preis fir *D Martha oder: Mr wird hald älder* – erschiina em Biachle *’s goht ällaweil weiter* – vorliha worra.

## A Auswahl vo seine Biacher
* So semmer hald
* ‘s goht ällaweil weiter
* Schwäbische Gedichte
* Isch des schee!
* Gibts ebbes Neis?
* Jetzd guck no!
* Au no dees
* Mr sodds et glauba

## Leseprob
A Leseprob fendet mr em Ardikl *[[Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren|Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora]]*.

## Quell
* Kurzbiografii uff-em hentra Buachdeckl vom Biachle *So semmer hald*, Verlag Karl Knödler, Reutlingen, 1987, ISBN 3-87421-155-X
* Lueg d Weblink

## Weblink
* D Webseit vom Bernd Merkle mit-ma Bildle vo sellem Moo
* An Ardikl ibr da Bernd Merkle en dr Geislenger Zeidong vom 2. Januar 2013 aus-em Oolass vo seim 70. Geburtsdag
* Dr Bernd Merkle beim Silberburg-Verlag, wo seine Biacher rausgeit.
Maria Walliser

D **Maria Walliser** (* 27. Mai 1963 z Mosnang) isch en ehemoligi Schwiizer Skirännfahreri.
   
Sie isch i de 1980er Johr erfolgriich gsi und het vo 1983 bis 1990 insgsamt 25 Weltcöprene i allne Diszipline usser im Slalom gwüne chöne. Bi de Olympische Winterspiil 1984 z Sarajevo het sie hinder de Michela Figini d Silbermedaille gwune. In de Johr 1986 und 1987 het sie zwomol hinderenand de Gsamtweltcöp gwune.

De Höhepunkt vo ihrere Karriere isch de Gwünn vo de Goldmedaille i dr Abfahrt und im Super-G und dezue no d Bronzemedaille im Riiseslalom bi de Ski-WM 1987 z Crans-Montana gsi. I dr Abfahrt het sie mit de Michela Figini en Schwiizer Doppelsiig gfiiret. De Siig in dr Abfahrt het d Walliser a de Ski-WM 1989 z Vail widerholt. Ihri erfolgriichi Karriere het sie im Merz 1990 beändet.

Sithär betätiget sie sich im Wiibou und sit em Johr 2000 als Präsidentin vo de Stiftung Folsäure Offensive Schweiz. De Grund dezue isch ihri eigni Tochter, wo mit de Chranket Spina bifida gebore worden isch.

## Erfolg

### Olympischi Spiil
* Sarajevo 1984: 2. Abfahrt
* Calgary 1988: 3. Riiseslalom, 3. Kombination, 4. Abfahrt, 6. Super-G

### Wältmeisterschafte
* Schladming 1982: 11. Kombination, 12. Abfahrt
* Bormio 1985: 6. Abfahrt, 8. Riiseslalom
* Crans-Montana 1987: 1. Abfahrt, 1. Super-G, 3. Riiseslalom
* Vail 1989: 1. Abfahrt, 4. Super-G, 4. Kombination

### Wältcöpwärtige

### Wältcöpsiig

### Wiiteri Erfolg
* 6 Schwiizer Meistertitel (Abfahrt 1987, Super-G 1990, Riiseslalom 1985, Kombination 1985, 1986 und 1987)

### Ehrige
* 1986 und 1987: Schwiizer Sportleri vom Jahr
* 1986: Skieur d’Or

## Weblink

* 
* 
* 

## Einzelnachwys
Erika Hess

D **Erika Reymond-Hess** (* 6. Merz 1962 z Woufäschiesse) isch en ehemaligi Schwiizer Skirännfahreri.

## Läbe
I de 1980er Jahr het d Erika Hess us em Kanton Nidwaudä als villsiitigi Skifahreri de alpini Skisport bi de Fröie dominiert, nur en Olympiasiig het sie i ihrere Karriere nie erreicht. Sie isch 1982 und 1984 Gsamtwältcöpsiigeri gsi und het insgsamt 31-mal es Wältcöprenne gwunne. Ausserdem gewann sie von 1981 bis 1983 sowie 1985 den Disziplinenweltcup im Slalom, darüber hinaus 1984 den Weltcup im Riesenslalom und in der Alpinen Kombination. Wäge de gringere Zahl a Siig het sie i de Saison 1985/86 de Slalom-Wältcöp gäge d Roswitha Steiner us Österiich, wo au uf 110 Pünkt cho isch, verpasst. Vom Januar 1981 bis zum Saisonändi im März 1981 het sie sächs Siig hinderenand gfiiret.   

Bi de Skiwältmeisterschafte isch d Hess bsunders erfolgreych gsi. So isch sie bi de Ski-WM 1982 z Haus im Ennstal dreyfachi Wältmeisteri in dr Alpinen Kombination, im Riiseslalom und im Slalom worde. Bei de Ski-WM 1985 z Bormio het sie i de Kombination gwunne und isch au nach em erste Lauf vom Slalom i Fiehrig gläge, bevor sie denn aber im zweite Lauf usgschide isch. Zum Abschluss vo ihrere Karriere het sie bei de Ski-WM 1987 z Crans-Montana nomal Gold in de Kombination und im Slalom gwunne.

Sie isch mit em Jacques Reymond, ihrem ehemalige Trainer, verhiiratet, het drey Sehn und läbt z Saint-Légier-La Chiésaz im Kanton Waadt. Hüt organisiert sie Renne und Trainingslager fir Nachwuchs-Skirennfahrer.

## Erfolg
### Olympischi Spiil
* Lake Placid 1980: 3. Slalom
* Sarajevo 1984: 5. Slalom, 7. Riiseslalom

### Wältmeisterschafte
* Garmisch 1978: 9. Riiseslalom
* Schladming 1982: 1. Riiseslalom, 1. Slalom, 1. Kombination
* Bormio 1985: 1. Kombination, 11. Riiseslalom
* Crans-Montana 1987: 1. Kombination, 1. Slalom, 7. Abfahrt

### Diszipline- und Gsamtwältcöp

### Wältcöpsiig

### Ehrige
* 1982: Schwiizer Sportleri vom Jahr
* 1982: Skieur d’Or

## Weblink
* 
* 
* 
* Erika Hess Open

## Einzelnachwys
Levina

D **Levina** oder au **Izza** (* 1. Mai 1991 z Bonn as *Isabella Levina Lueen*) isch e dytschi Sängeri un Songwriteri. Si het am 9. Februar 2017 Dytschland bim Eurovision Song Contest 2017 mit em Song *Perfect Life* verdrätte.

## Lääbe
D Levina isch z Bonn uf d Wält chuu un z Chemnitz ufgwachse. Dert isch si zerscht uf s Dr.-Wilhelm-André-Gimnasium gange un het derno im änglische Cambridge s International Baccalaureate gmacht. Si het Gsang un Komposition an dr Tech Music School (TMS) z London studiert un am King’s College London dr Bachelor gmacht. Si läbt z Berlin un z London, wu si Musikmanagement studiert.

Im Alter vu nyyn Johr het si mit Klavier- un Gsangsunterricht aagfange, 2001 het si dr erscht Bryys bi *Jugend musiziert* gwunne. Mit ere Aigekomposition het si anne 2006 dr Schuelerwettbewärb vum Sächsische Landdag gwunne un speter mehreri Uuszaichnige am Londoner King’s College, wu si Bandleaderi vu Miss Terry Blue gsii isch.

Am 9. Februar 2017 het si bi „Unser Song 2017“ mitgmacht, dr dytsche Vorentschaidig zum Eurovision Song Contest 2017, wu am 13. Mai in dr ukrainische Hauptstadt Kiew stattfindet. Doderby het si si gege vier Kandidate duregsetzt.

Am 13.&nbsp;Mai 2017 isch si bim ESC-Finale mit sechs Pinkt uf dr 25. un dodermit vorletscht Blatz chuu.

Im Novämber 2020 het si unter em Chinschtlername *Izza* d Single *Lows* uf dr Märt brocht.

## Weblink

* ''Levina: Preisgekröntes Gesangstalent''. Websyte vu dr ARD zum Eurovision Song Contest, 6. Jänner 2017.
* Sarah Borufka: ''Isabella Levina Lueen: Berlins Stimme für den Song Contest''. morgenpost.de, 16. Jänner 2017.

## Fueßnote
Peter Müller (Skirennfahrer)

De **Peter Müller** (* 6. Oktober 1957 z Adliswil) isch en ehemalige Schwiizer Skirännfahrer.

## Karriere
De Spezialist für schnälli Streckene hät in synere Laufbahn 24 Wältcöpräne, devoo 19 i dr Abfahrt. Bis hüt isch er gmässe a de Siig hinder em Franz Klammer mit 25 Abfahrtssiig de zweiterfolgriichsti Abfahrer im Alpine Skiwältcöp. In de Jahr 1979 und 1980 hät er die chlini Kristallchugele für e Siig im Abfahrtswältcöp ggune. 1982 hät er de ersti Super-G i de Gschicht vom Wältcöp gwune. Es hät debii en föiffache Triumph vom Schwiizer Team ggäh.

Bi de Wältmeisterschafte 1985 z Bormio und 1989 z Vail isch er jewiils Zweite i dr Abfahrt worde. Die gliichi Platzierig hät er au 1984 und 1988 bi den Olympische Winterspiil z Sarajevo und z Calgary erreicht. Dezwüsched, 1987 in Crans-Montana, hät er aber sin gröschte Erfolg fiire chöne, won er Abfahrts-Wältmeister worden isch. 1989 hät er sich bimene Sturz uf de Saslong z Gröden schweri Verletzige zuezoge.

De Peter Müller isch hüt en aktive OL-Läufer und ghört i de Schwiiz zu den Beste vo synere Altersklass. Er hät en Immobiliefirma gfüehrt, wo um 2006 zahligsunfähig worden isch.

## Erfolg

### Olympischi Spiil
* Lake Placid 1980: 4. Abfahrt
* Sarajevo 1984: 2. Abfahrt
* Calgary 1988: 2. Abfahrt

### Wältmeisterschafte
* Garmisch-Partechirche 1978: 5. Abfahrt
* Schladming 1982: 5. Abfahrt
* Bormio 1985: 2. Abfahrt
* Crans-Montana 1987: 1. Abfahrt
* Vail 1989: 2. Abfahrt

### Weltcöpwärtige

### Wältcöpsiig

## Weblink

* 
* 
* 

## Einzelnachwys
Vreni Schneider

D **Verena «Vreni» Schneider** (* 26. November 1964 z Elm) isch en ehemaligi Schwiizer Skirännfahreri. 

## Überblick
Sie ghört zu de erfolgriichste Skirännfahrerinne vu dr Gschicht und het ds Renngschehe i de spate 1980er und früehne 1990er Jahre dominiert. D Riiseslalom- und Slalom-Spezialistin isch driimal Gsamtsiigeri vum alpinen Skiweltcöp und ölfmal Siigeri vunere Weltcöp-Disziplinewertig gsi. Sie het 55 Weltcöprenne gwunne und staht dadebii a dritter Stell hinder de Lindsey Vonn und de Annemarie Moser-Pröll. Bi Olympische Winterspiil het sie füüf Medaille, devoo drii goldnigi, und sechs Medaillen bi Wältmeisterschafte, ebefalls drii goldnigi, gwunne. Währed ihrere ölfjährige Weltcöpkarriere het d Schneider i allne füüf Diszipline mindestens ei Podestplatz gholt. I dr Saison 1988/89 het sie 14 Weltcöprenne gwunne; bis hüt bliibt die Bestmargge unübertroffe. Sie het au e Bestmargge mit 20 Weltcöp-Rennsiig und füüf Disziplinenwertige im Riiseslalom und vo sechs Disziplinewertige im Slalom ufgstellt. Ihre Rekord vu 34 Rennsiig im Slalom isch 2013 dur d Marlies Schild überbote worde.

S Vreni Schneider betrüüt hüt i ihrem Heimetort Elm en nach ihre benännti Ski- und Snowboardschuel. Usserdem bsitzt sie z Elm und Glaris je es Sportgschäft. Sie isch sit 1999 mit em Marcel Fässler gehürate und isch Muetter vu zweene Söhn. S Vreni Schneider isch Athletebotschafteri vu dr Entwiggligsshilfeorganisation «Right To Play» und unterstützt au «World Vision Schwiiz». 2012 het sie mit 'Ä Gruass Us De Bärge* e Volksmusig-CD usegee..

== Erfolg ==
=== Olympischi Spiil ===
* Calgary 1988: 1. Riiseslalom, 1. Slalom
* Albertville 1992: 7. Slalom
* Lillehammer 1994: 1. Slalom, 2. Kombination, 3. Riiseslalom, 33. Abfahrt

=== Wältmeisterschafte ===
* Bormio 1985: 12. Riiseslalom
* Crans-Montana 1987: 1. Riiseslalom, 4. Super-G, 4. Kombination
* Vail 1989: 1. Riiseslalom, 2. Slalom, 2, Kombination
* Saalbach 1991: 1. Slalom, 3. Kombination, 7. Riiseslalom

=== Weltcöpwärtige ===


=== Wältcöpsiig ===


=== Wiiteri Erfolg ===
* 9 Schwiizer Meistertitel (Riiseslalom 1987, 1989, 1991 und 1994; Slalom 1988, 1989, 1993, 1994 und 1995)

=== Ehrige ===
* [[Sportler des Jahres (Schweiz)|Schwiizer Sportleri vom Jahr]]: 1988, 1989, 1991, 1994 und 1995
* Weltsportlerin vom ([[La Gazzetta dello Sport]]): 1989
* Skieur d’Or: 1994 und 1995
* Schwiizer Schneesportleri vom Jahrhundert
* Am 27. Februar 2015 het sie vom Dachverband sportglarnerland.ch de Life Time Award fürs Läbeswärch i Form vonere 15. Glaskristallchugle übercho.

== Literatur ==
*  
* Vreni Schneider mit Urs Huwyler: *Talent allein ist nicht genug: Der Wille zu siegen und die Kraft, sich selber treu zu bleiben.'' Scherz Verlag, 1995, ISBN 3-502-18664-2.  

## Weblink

* Website von Vreni Schneider
* Vreni Schneider Sport
* 
* 
* 

## Einzelnachwys
Peter Müller

**Peter Müller** isch dr Name vu däne Lyt:

* Peter Müller (Gynäkologe) (1836–1922), dytsche Gynäkolog un Hochschuellehrer
* Peter Müller (Eishockeyspieler) (1896–??), Schwyzer Eishockeyspieler
* Peter Müller (Ständerat) (1910–1965), Schwyzer Politiker (KVP/CVP)
* Peter Müller (Theaterkritiker) (* 1948), Schwyzer Theaterkritiker 
* Peter Müller (Ministerpräsident) (* 1955), dytscher Bolitiker (CDU) un Richter am BVerfG
* Peter Müller (Skirennfahrer) (* 1957), Schwyzer Skirennfahrer
* Peter Müller (Luftfahrtmanager), Schwyzer Luftfahrtmanager
Othmarsingen

**Otmisinge** (amtlich *Othmarsingen*) isch e Gmeind im Bezirk Länzbig vom Kanton Aargau i dr Schwiiz.

## Geografii
S Dorf Otmisinge liit im breite Taal vo dr Bünz, wo vo Muri und Woole abe chunnt und unde-n-a Otmisinge bi Wildegg in Aabach und drufabe mid däm i d Aare flüsst. Am nördleche und öschtleche Rand vom Gmeindbann ligge grossi Wälder. Dr Hügel Maiegrüen trennt d Gmeind vom Rüsstaal.

D Nochbergmeinde vo Otmisinge sind Brunegg, Määgewyl, Hägglige, Doddike, Häntschike, Länzbig und Möörike-Wildegg.

## Gschicht
S Dorf chunt im ene Dokumänt usem Joor 1184 mid em Naame *Otewizzingin* s erscht Mol vor. Die Bezäichnig bedüütet «s Dorf bi de Lüüte vom Otwiz». Me cha dänke, dass en Otwiz mit sinere alemannische Sippe im Middelalter das Dorf gründet het.

Wo d Äiggnosse ane 1415 dr habsburgisch Aargau eroberet hend, isch Otmisinge de lang im Piet vo dr alte Stadtrepublik Bärn glääge, und zwar ganz am öschtleche Rand, im Oberamt Länzbig und a dr Gränze zum Freiamt, wo dormol e Gmeini Herschaft vo den Äiggnosse gsi isch. Sid em 1798i ghört Otmisinge zum Kanton Aargau.

## Vercheer
Dur Otmisinge isch sid Joorhunderte die grossi Landschtrooss vo Bärn über Länzbig uf Bade und Züri ggange. Grad vor em weschtleche Dorfygang stoot no immer dr alt bärnisch Stundeschtei us em 18. Joorhundert.

Am 6. Septämber 1877 isch d Ysebaan uf Otmisinge choo. Denn het di Schwiizerischi Nazionaalbaan d Linie vo Bade uf Länzbig uftoo. Im 1882i sind d Gleis vo dr Aargauische Südbaan vo Brugg uf Häntschike derzue cho, und sid denn hed Otmisinge e wichtige Chrüzigsbaanhof, wo zimli wit vom alte Dorfzäntrum wägg isch. Übr em Bünztaal stoot dr höch und breit Baandamm mid emene Dunäll für d Bünz undedure, und drnäbe isch jetz au s grosse Autobaanviadukt. Weschtlig vom Dorf ligt s Gleisdrüegg vom *Gexi*. Vo denn aa, wo d SBB die gradi Strecki uf Züri dure Heitersbärg gmacht het, faare die meischte grosse Schnällzüg im Middelland über Otmisinge. Wil d Linie vo Basel übr Brugg zum Gottert e bedütendi Axe für de internazional Güetervercheer isch, gilt dä Baanhoof als eine vo de wichtige Pünkt im Netz vo de Schwiizer Baane.

## Wirtschaft
Am Waldrand bi Otmisinge het d Schwiizer Armee es grosses Logischdikzäntrum, wo si aller Gattig Faarzüüg, Laschtwääge und Panzer abschtellt und flickt.

Im Baanhofkwartier stoot d Fabrigg vo dr Disch, wo Zältli und Pflägmiddel härstellt.

## Lüt
* Sophie Haemmerli-Marti (1868–1942), Mundartdichtere

## Lueg au
* dr Wenkerboge vo Otmisinge, öppis zu dr Mundart vo Otmisinge

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Otmisinge
* 

## Fuessnoote
Arrondissement Haguenau-Wissembourg

S **Arrondissement Hàwenau-Waisseburch** (frz. *Arrondissement de Haguenau-Wissembourg*) ìsch e Verwàltungsbezirk im Département Bas-Rhin ìm Elsàss, ìn dr frànzeesche Region Grand Est. S Arrondissement ìsch àm 1. Janner 2015 üs dr ehmolige Arrondissement Hàwenau und Waisseburch grìndet wora.

## Geografi
S Arrondissement granzt ìm Norda àn Ditschlànd, ìm Norde àn Rhinlànd-Pfàlz, ìm Oschte àn dr Regierungsbezirk Kàrlsrüei z Bàde-Wìrttebari. Ìm Sìde granzt s àn s Arrondissement Zàwre un s Arrondissement Stroosburi un ìm Nordweschte àn s Arrondissement Saargemìnn ìm Département Moselle (Lothrìnga).

## Verwàltung
S Arrondissement Hàwenau-Waisseburch ìsch ingedäilt in fìmf Kanton mìt ìnsgsàmt 144 Gmeina:

* Kanton Bischwiller
* Kanton Bröömt (19 Gmeine gheere zem Arrondissement Hàwenau-Waisseburch, 3 Gmeine gheere zem Arrondissement Strasbourg)
* Kanton Hàwenau
* Kanton Risshoffe
* Kanton Waisseburch
Arrondissement Strasbourg

S **Arrondissement Strossburi** (frz. *Arrondissement de Strasbourg*) ìsch e Verwàltungsbezirk im Département Bas-Rhin ìm Elsàss, ìn dr frànzeesche Region Grand Est. S Arrondissement ìsch àm 1. Janner 2015 üs em ehmolige Arrondissement Strossburi-Stàdt un Deil vum ehmolige Arrondissement Strossburi-Lànd grìndet wora.

## Geografi
S Arrondissement granzt ìm Norda àn s Arrondissement Hàwenau-Waisseburch, ìm Oschte àn dr Regierungsbezirk Kàrlsrüei z Bàde-Wìrttebari (Ditschlànd). Ìm Sìde granzt s àn s Arrondissement Schlettstàdt-Eerstain un ìm Weschte àn s Arrondissement Zàwre un s Arrondissement Molse.

## Verwàltung
S Arrondissement Strossburi ìsch ingedäilt in elf Kanton mìt ìnsgsàmt 33 Gmeina:

* Kanton Bröömt (3 Gmeine gheere zem Arrondissement Strossburi, 19 Gmeine gheere zem Arrondissement Hàwenau-Waisseburch)
* Heene
* Ìllkìrich-Gràffestàde
* Lìngelse
* Schìlige
* Strossburi-1
* Strossburi-2
* Strossburi-3
* Strossburi-4
* Strossburi-5
* Strossburi-6
Fieschertal

**Fieschertau** (amtlich *Fieschertal*) isch e Munizipalgmeind im Bezirk Goms vom Kanton Wallis i de Schwiz.

Fieschertau bildet mid dr Nochbergmaind Fiesch zäme e Pfarrei. Für d Volksschuel ghöre si zum Biet vo dr Schuel Unnergoms.

## Geografii
S Dorf *Zer Flie* ligt am *Wysswasser* und nume zwöiehalb Kilometer nördlech vo Fiesch. S Dorf isch under em Fieschergletscher, fasch am undere Ändi vo däm Siitetau rächts vom Rottu. D Bärggmaind hed e Flechi vo 17'295&nbsp;Hektaare und zellt do drmit zu de gröschte Gmainde vo dr Schwiiz.

S Gmaindbiet goot im Norde über d Gletscher bis a d Kantoonsgränze vom Wallis zum Kanton Bärn. Di Gränze ligt uf dr Wasserscheidi zwüsche de Tääler, wo a Rottu abe laufe, und em Iizugsbiet vo dr Aare. Uf dere Lini si es baar vo de höchschte Bärge vo de Bärner Aupe: s Oberaarhorn, s Fiischteraarhorn, s Grosse Fiescherhorn, dr Mönch und d Jungfrau.

Vo dene Bärge chöme i zwöi töife Bärgtääler di beidi lengschte Gletscher vo de Aupe n abe, dr Fieschergletscher und dr Gross Aletschgletscher mid sine vier Afangsgletscher, em Grüeneggfirn, em Ewigschneefirn, em Jungfraufirn und em Gross Aletschfirn. Dr Fieschergletscher isch ganz uf em Gmaindbiet, der Gross Aletschgletscher öppe zu zwöi Driddel bis zum Siitetau *Märjela*. Di grandiosi Bärg- und Gletscherwält im Hochgebirg bildet e Deil vom Wältnatuurerb Schwiizer Aupe Jungfrau-Aletsch.

Über de Gletschere i dr Gmaind Fieschertau si für d Bärgschtiiger d Burghütte, d Oberaarjochhütte, d Fiischteraarhornhütte und d Konkordiahütte, und de no im Weschte bi dr Lötschelücke, es baar Meter äne a dr Gmaindgränze und im Gmaindbann vo Blatte, d Hollandiahütte.

## Gschicht
Fieschertau ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1351 als *vallis de Vies*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7 % glägu.

## Religion
94,1 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,6 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Fieschertau ischt dr Armin Bortis (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 255 Iwonru 98,4 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,4 % Franzeesisch, 0,4 % Talienisch und 0,8 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Fieschertau gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Literatur
* Walter Ruppen: *Fieschertal.* Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Bd. 67, Untergoms Bd. 2. Basel 1979, Siite 397–419.
* Adolf Briw: *Aus Geschichte und Brauchtum der Pfarrgemeinde Fiesch.* Fiesch 1961.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Fieschertau
* 

## Füassnote
Fiesch

**Fiesch** isch e Munizipalgmeind im Bezirk Goms vom Kanton Wallis i der Schwiz. D Gmaind liit am Rand vom Wältnatuurerb Schwiizer Aupe Jungfrau-Aletsch.

## Geografii
S Dorf isch grad underhalb vo dr Gmaind Fieschertau, dört, wo dr Bach *Wysswasser* in Rottu mündet. Im Oschte goot d Gmeindgränze übere Bärgchamm vo der Gibelegg und im Weschte bis zum Eggishorn und zu der Elselicka ufe.

## Gschicht
In ere Urkund vo 1203 chunt e Persoon mid em Name *Rudolf de Vios* vor. Der Ortsname wird erklärt als Ableitig vom latinische *vicus*, wo uf dütsch *Dorf* bedütet. Sid em Afang vom 20. Joorhundert isch Fiesch mid em Bärggebiet uf dr Fiescheraup es Wintersportgebiet. D Gmaind het vierzää Hotäl und vil Feriewonige. Me chunt mid ere Säilbaan vo Fiesch uf e *Chiebode* vo dr Fiescheraup und uf s Eggishorn.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 17,8 % glägu.

## Religion
80,7 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,1 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Fiesch ischt dr Bernhard Schwestermann (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 996 Iwonru 87,6 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 0,1 % Talienisch und 11,6 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Fiesch gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Bauwärch
Im Dorfzäntrum stoot uf em Chilehügel d Pfarrchile vom Johann em Täufer. Unden a der Chile isch d Chapele vom Häilige Augustinus und de 14 Nothälfer, wo ane 1772 neu gmacht worden isch. Vorhär isch dört sid em 14. Johrhundert d Chapele vom Augustinerinnechloster Gnadebärg z Fiesch gsi. Vo däm Chloschter si süsch keini Gebäu me vorhande.

Z Fiesch liit visavi vom alte Dorfzäntrum der Baanhof vo dr Matterhorn-Gotthard-Bahn und en Kilometer talabwärts no d Stazion *Fiesch Sport- + Feriencenter*. Zum d Höchi wyter is Goms ufe z gewünne het d Baan e grossi Kurve isch Fieschertal ine und denn um d Gibelegg ume es Stück Zaanradstrecki.

## Literatur
* Jean Loup: *Fiesch (Haut Valais). Etude sur une commune de haute montagne et sur sa région.* In: Revue de Géographie alpine, 1961, Syte 606–643.
* A. Briw: *Aus Geschichte und Brauchtum der Pfarrgemeinde Fiesch.* Visp 1961.

## Weblink

* Website vo dr Gmainde Fiesch
* 

## Füassnote
Rösle Reck

D **Rösle Reck** (* 26. September 1929 z Wilfenga – heitzodag a Ortsdoil vo dr Gmoind Dachsberg als *Rosa Gihr;* † 1. Januar 2019), ischt a deitscha Schriftstellere gwea, wo Gedicht m schwäbischa Dialekt vorfasst hot.

## Aus ihrem Leaba
D Rösle Gihr ischt em Johr 1929 z Wilfenga em Sidschwarzwald uff d Welt komma. Se ischt s sibde Kend vo-ra Baurafamilie gwea. Uffgwachsa ischt-se zerscht uff-em hoimischa Baurahof ond späder em Forschthaus vo Rulfenga (seit 1975 a Ortsdoil vo Meenga bei Sigmarenga). 1951 hot-se gheiradet ond vo do ã da Familianama *Reck* gfihrt. Aus dera Ehe send drei Kender hervorganga. Als Witwe hot d Rösle Reck ogfähr seit 2006 emma Seniorazentrum z Krauchawiis gleabt.

## A Auswahl vo de Biacher, wo-se (mit)gschriiba hot
* *Älles ischt menschlich*
* *Schwäbische Bescherung* (zamma mit andre Autora)
* *’s menschelet* (zamma mit andre Autora)
* *Hoimet*
* *Immer wenn es Weihnacht wird*
* *Mei Zeit in Krauchawies*
* *Diarla ond Leit, friher ond heit,* Hebi-Druck, Mengen-Rulfingen (ohne Jahresangabe)
* *Schwäbisch a Leaba lang,* Regio Verlag Glock und Lutz 1988, Sigmaringendorf, ISBN 3-8235-5802-1

## Leseprob
A Leseprob fendet mr em Ardikl *[[Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren|Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora]]*.

## Quella
* Kurzbiografii uff-em hentra Buachdeckl vom Biachle *Älles ischt menschlich*, Verlag Karl Knödler, Reutlingen, 1986, ISBN 3-87421-145-2

## Weblinks
* Vo dr Rösle Reck vorfassde Biacher
* An Ardikel ibr-na Dichterleasong vo dr Rösle Reck ond a-ma Bildle vo sellra Frau em Südkurier vom 20. Dezember 2016

## Fuaßnota
Bezirk Bernina

Da **Bezirk Bernina** () isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Bernina ersetzt worda.

## Krais und Gmainda
Zum Bezirk Bernina händ die Krais und Gmainda im Puschlav khört: Stand 31. Dezember 2015







## Weblink

* 

## Fuassnoota
Lax VS

**Laksch** isch e Munizipalgmaind (politeschi Gmaind) im Bezirk Goms vom Kanton Wallis i de Schwiz.

## Geografi
D Gmaind ligt am undere Ändi vom Goms. Dr Gmaindbann goot vom Rottu im Taal unde a dr rächte Taalsite z duruff bis uf s Bettmerhorn. S Land vo Laksch ligt zwüschet em *Alte Bach*, wo d Gmaindgränze zu Fiesch bildet, und em *Deischbach* mid dr Gränze zu Martischbärg witer im Taal unde, wo sid 2014 zu dr Gmaind Bättmeralp im Bezirk Eschtlich Araro ghört.

Oben am Dorf vo Laksch, wo a dr Kantonsstrooss is Goms und a dr Iisebaanlinie ligt, isch am Bärghang dr Lakscherwald und drüber denn dr Schtafel *Meiggera* und d Lakscheralp.

Vannr Ggmeindsflechi sint 37,1 % landwirtschaftlechi Flechi, 38,9 % Wald, 6,4 % Sidligsflechi und 17,6 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Laksch ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1295 als *Lacx*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,7 % glägu.

## Religion
85,5 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 4,1 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Laksch ischt dr Marco Imhasly (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 290 Iwonru 94,1 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0 % Franzeesisch, 0,3 % Talienisch und 5,6 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Laksch gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Laksch
* 

## Füassnote
Bezirk Prättigau-Davos

Dr **Bezirk Prättigä-Tafaas** () ischt bis am 31. Dezember 2015 ä Verwaltigsainhait vam Kanton Graubündä gsin. Am 1. Januar 2016 ischt är dur d Region Prättigau/Davos ersetzt chon.

## Chräisä und Gmäindä
Zum Bezirk Prättigau-Tafaas hend die Chräisä und Gmäindä ghöört: Stand 31. Dezember 2015





























## Veränderigä im Gmäindsbestand

Karte_Bezirk_Prättigau-Davos_Gemeindeveraenderungen_2007.png|Gmainda bis 2006
Karte_Bezirk_Prättigau-Davos_Gemeindeveraenderungen_2009.png|Gmainda bis 2008
Karte_Bezirk_Prättigau-Davos_Gemeindeveraenderungen_2011.png|Gmainda bis 2010
Karte_Bezirk_Prättigau-Davos_Gemeindeveraenderungen_2016.png|Gmainda bis 2015


* 2007: Fusion *[[St. Antönien|Santantöniä]]* und *[[St. Antönien Ascharina|Ascharina]]* → Santantöniä
* 2009: Fusion *[[Davos|Tafaas]]* und *[[Davos Wiesen|Wiesen]]* → Davos
* 2011: Fusion *[[Grüsch]]*, *[[Fanas]]* und *[[Valzeina]]* → Grüsch
* 2016: Fusion *Bim Chlooschter-Sernöis* und *[[Saas im Prättigau]]* → Bim Chlooschter
* 2016: Fusion *[[Luzein]]* und *[[St. Antönien|Santantöniä]]* → Luzein

## Weblink

* 

## Fuassnoota
Hinterrhein GR

**Hinterrhii** (uf ) isch es Dorf, wo zu dr politische Gmeind Rhiiwald ghört.

## Geografii
Hinterrhii isch s erschti Dorf ganz oben im Gebiet vom Rhiiwald, s obere Taal vom Hinterrhii, wo im Südweschte vo dr Region Viamala im Bündnerland liit. Vo dört chunt me übere San Bernardinopass is Misox abe und z Fuess übere Fallerbärg uf Falsch übere.

## Gschicht
Öppe i de 1270er Joore sind Walser, wo us em Pomatt, vo Simplu und vo Brig usgwanderet sind, dur d Tessiiner Tääler is Rhiigebiet cho. Ganz oben am Rhii händ si do di erschti Bündner Walsersidlig gründet. Sid denn isch Hinterrhii es dütschsproochigs Dorf.

Über d Bärgpäss vo Kuur uf Bellenz und Chiavenna sind bis is 19. Joorhundert nume Soumpfad gange. Und so händ au d Lüt vo Hinterrhii e gueti Rolle i dr Säumerei übere Bärg gspilt. Wo denn ane 1820 e richtegi Strooss übere Bernardino-Pass bout worden isch, het das ufghört. Im 1967i isch dr Stroossedunel under em Pass dure ufgange.

Uf de 1. Jänner 2019 händ di bishärige Gmeinde Hinterrhii, Nufene und Splüüge zur neue Gmaind Rhiiwald fusioniert. Hinterrhii hät zletscht en Stüürfuess vo 75 Stürprozänt kha.

## Lüüt
* Erika Hössli (1944), Walser Mundartdichteri (in Hinterrhii ufgwachse, läbt z Splüge)

## Weblink

* 

## Amerkige
Schwendbau

**Schwändè** (au Schwändbau; engl. *swidden*) isch im ängerè Sinn è annodubaki hauptsächlich z Europa, abber au i dè Subsahara vobreiteti Form vom Fäldbau. Dõdeby wörd potenzièlls Ackerland (sèltner Grüèland) vo Grüèzüüg (Bäum, Stuudè) befreit, woby s Wègmachè vo dè Stögg (d Wurzlè) nit gmacht wörd.

Im witterè Sinn un im änglischsprõchigè Ruum (engl. „slash-and-burn“); sowiè z Schwedè (schwed. „Svedjebrug“) wörd au dè Brandfäldbau als Schwändè benamst.

S Ykerbè vo dè Rindè (*[[Ringelung]]*) nennt mò Schwändè, dõdurrè sin d Bäum abgschtorbè un uusdröchnèt. S Rodè vo dè Baumstümpf hèt mò dõdeby wägglò, well diè gwunneni Flächi für dè Stockfäldbau z bruuchè gsi isch un s voblibène Wurzelwärch bsunders a dè Haaldè d Erosion vohinderèt hèt. Prähistorisch isch s Schwèndè vomuètlich durch Übbererntè vo dè Wälder als Waldweid un durch Vobrennè unterschtützt worrè.

Im Alpèraum umfasst dè Schwändbau bis i d Neuzit vobreitet au diè langsami Erwiterung un d Pfleeg vom offenè Land am Rain, au im Almbedryb (Sömmerig). Dõdeby bruucht mò è Abfolg vo Schwändè durch Ringlè (abber au chlyflächigè Kaalhièb odder Entnaam vo Einzelbäum), denn d Übbergangsphasè vo dè Stockung (Nidderwald) für Raufuètter un *Laubheu* (Schnytelung) sowiè Flèchtmatriaal für s Yhaagè, Zeinè un andres Züüg, denn d Freilandgwinnung.

È letschti Form vom Schwändè git s no i dè Sygerländer Haubärgswǜrtschaft, wo uff èm gschwändetè Grund eijöhrig Roggè odder Buèchweizè aabaut worrè isch, bevor s Zuèwachsè widder zuèglõ worrè isch.

Wörd è Freiflächi nit gmait no gschwändet, gòt si a dè meischtè Standört z Mitteleuropa innerhalb vo è baar Johr in èn Stuudèhaag übber, denõch gòt er in èn Wald übber. Schwändè isch hüt èn wichtigè Deil vo dè Alpwǜrtschaft, dõdèby wörrèd d Alpweidè vo Stuudè, Latschèkièfèrè un Alpèrosè frei gmacht, welli d Fuètterpflanzè vodrängt hèn.

Diè bis Mitti vom 20.&nbsp;Johrhundert gängigi Praxis, mit Latschèkièfèrè odder Alpèrosè stark übberwachseni Alpmattè un Haaldè eifach aa z zündè (Brandrodung), isch z Europa hüt untersait. Dè Naturschutz hèt sich denn au uff d Alpèrosè uusdeent, bis sich zeigt hèt, dass selli, well si vom Vyh gmidè wörrèd, uff dè Alpflächè als Uuchrut gildèt un Mattè in è baar Johr großflächig übberwucherèt hèt. S dè Alpbuèrè un yrè Senner zuèschtehende *[[Schwendrecht|Schwändrächt]]* lòt z Dütschland au d Bsitigung vo suscht strèng gschütztè Pflanzè wiè d Alprosè. Hütigi Alpbuèrè stôn vor èm Dilemma, dass Schwändè arbètsuffwändig un düèr isch. Übber mengi Johr nit gschwändeti Flächè mit uffchòèndem Baumwuchs wörrèd vo dè zuèschtändigè Forschtämter hüüfig zum Schutzwald deklaryrt un gôn dõdemit als Weideflächi volorè.

Als tǜpischs, historischs Wärchzüg isch öppè d *Schwändsensè* z nennè, wo è churzes, massivs Sensèblatt un, ym gegèübber, è chlyns Beil drait. S Schwändè erfolgt hüt meischtens elegtromechanisch mit Motorsensè odder Motorsägi.

## Literadur
* Jens Lüning: *Steinzeitliche Bauern in Deutschland. Die Landwirtschaft in Neolithikum* (= *Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie*, Bd. 58). Habelt, Bonn 2000, ISBN 3-7749-2953-X.
Ida Guldenschuh

D **Ida Huck-Guldenschuh** (* 26. Augschte 1881 z Chilche as *Ida Guldenschuh;* † 6. Dezämber 1955 z Uhldinge) isch e dytschi Haimetdichteri gsii.

## Lääbe
D Ida Guldenschuh isch z Chilchen im Merkgreflerland uf d Wält chuu un dert ufgwachse. Si isch uf d Volksschuel in ihrem Haimetdorf gange un derno uf d Furtbildigsschuel. Mit 19 Johr isch si in di franzesisch Schwyz go dert Huuswirtschaft lehre un derzue au Franzesisch. Wu si wider haimchuu isch het si Klavier glehrt. Anne 1905 het d´si dr Dokter Ludwig Huck ghyrote, wu au vu Chilche gsii isch. Si sin zäme uf Singe zoge, wu si dr Ludwig Huck as braktische Dokter nidergloo het. Si het fryndschaftligi Verbindige bflägt zue dr Maria Hesse, dr erschte Frau vum Hermann Hesse, un zum Ludwig Finckh, speter au zue dr Lina Kromer un zum Hermann Burte. Anne 1928, no 23 Johr, isch d Eh gschide wore. D Ida Huck-Guldenschuh isch uf Unteruhldinge zoge un het dert e Pension fir Feriegescht ufgmacht. In däre Zyt het si si au mee em Schrybe gwidmet. Ändi 1930er, aafangs 1940er Johr het ihre dichterisch Schaffe ne Hegschtpunkt ghaa. Si het vor allem Gedicht iber ihri Haimet im Markgrelferland gschribe. Aafangs Dezämber 1955 isch si im Alter vu 74 Johr gstorbe. Sälber publiziert het d Ida Guldenschuh wenig, e baar Gedicht un Prosatäxt in Zytschrifte. Zwee Änkel vun ere, dr Thomas Huck un dr Per Huck, wu Kusäng zuenander sin, hän anne 2005 Gedicht vun ere uusegee. 

In ihrem Haimetort Chilchen isch e Stroß noch ere gnännt wore, dr Ida-Guldenschuh-Weg.

## Wärch
* *Das Markgräflerland im Krieg, im Frieden und fürderhin (Gedicht).* In: Markgräfler Jahrbuch 1940/41, S. 175–181
* *[http://dl.ub.uni-freiburg.de/diglit/mgjb-1954/0154?sid=971e951f062f26d872492af8d184722a Drei Glückwünsche für Hermann Burte zum Siebenzigsten].* In: Markgräfler Jahrbuch (3) 1954. S. 155 
* *Zwüsche Liecht un Dunkel (Gedicht).* In: Die Markgrafschaft. Beiträge aus Geschichte, Kultur und Wirtschaft des Markgräflerlandes. Monatszeitschrift des Hebelbundes. Müllheim 1950, 1, S. 10
* *Der Zirik von Istein. Erzählung aus dem „Immengärtlein“.* In: Die Markgrafschaft. Beiträge aus Geschichte, Kultur und Wirtschaft des Markgräflerlandes. Monatszeitschrift des Hebelbundes. Müllheim 1950, 4, S. 10
* *Die Markgräfler Idylle im Himmel und auf Erden.* (1. Fortsetzung). In: Beiträge aus Geschichte, Kultur und Wirtschaft des Markgräflerlandes. Monatszeitschrift des Hebelbundes. Müllheim 1950, 6, S. 12–14
* *Ida Guldenschuh. Eine alemannische Dichterin (1881–1955).* Hrsg. von Thomas Huck. Red. Mitarbeit und Gestaltung Christine Huck. Uhldingen-Mühlhofen, 2005

## Literatur
* Friedel Scheer-Nahor: *[https://www.alemannisch.de/eip/media/2006heft2.pdf?fl=13740222 Ida Guldenschuh – Erinnerung an e alemannischi Dichteri].* In: Alemannisch dunkt üs guet, 2006/1-2, S. 62

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Guldenschuh, Ida uf leo-bw.de
Plasselb

**Plassäub** (amtlich *Plasselb*, Fryburger Patois ) isch e Gmiin im Seisabezirk vam Kanton Frybùrg i de Schwyyz.

## Geografii
S Dorf Plassäub ligt 11 Kilometer südöschtlech vo dr Kantonshauptstadt Fryburg, am Taal vo dr Ärgera mid em Plassäubschlund. En Deil vom Gmiinsbann isch i de Fryburger Voralpe und goot bis zum Bärg La Berra. Zu Plassäub ghöre d Wiiler und Sidlige Neuhuus, Birchi-Hubu, Spitu-Vorsatz und Muelers. Va de Gmiinflechi si 38,2 % landwirtschaftlichi Flechi, 55,7 % Waud, 3,6 % Sidligsflechi ù 2,5 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Plassäub si Plaffeie, Val-de-Charmey, La Roche, Le Mouret, St. Silvester ù Giffers.

## Gschicht
Dr Ortsname chunt im Joor 1236 s erschte Mol in ere Urkunde vor aus *plana silva* (das heisst üf Dütsch *ebene Wald*). Spööter schribt me *Plannaseyva* (1324), *Blanselp* (1364), *Plasselb* (1445) oder *Plannasewa* (1472).

Sid em 1486i hed Plassäub zu de *Alte Landschaft* va Fryburg ghört, und sid 1798 isch s e Gmiin vam Kanton Fryburg.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 10,7 % gläge.

## Religion
81,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,8 % evangelisch-reformiert.

## Sprochgeografii
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 980 Yywoner 93,2 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 2,2 % Franzöösisch ù 4,6 % anderi Spraache. Plassälb ghört zum dütschsproochige Deil vom Kanton Fryburg. S Dorf ligt a de Sproochgränze va däm alemannische Tialäkt zum Gebiet vam Frankoprovenzaalische, wa de Fryburger Patois und hüt au Französisch gredt wird.

## Weblink

* Website va de Gmiin Plassäub
* 

## Fuessnote
Bezirk Plessur

Dr **Bezirk Plessur** () ischt bis am 31. Dezember 2015 ä Verwaltigsäinhäit vam Kanton Graubündä gsin. Am 1. Januar 2016 ischt är dur d Region Plessur ersetzt chon.

## Krais und Gmainda
Zum Bezirk Plessur hend diä Chräisä und Gmäindä ghöört: Stand 31. Dezember 2015












## Veränderigä im Gmäindsbestand

Karte Bezirk Plessur Gemeindeveraenderungen 1851.png|Gmainda bis 1850
Karte Bezirk Plessur Gemeindeveraenderungen 2008.png|Gmainda bis 2007
Karte Bezirk Plessur Gemeindeveraenderungen 2009.png|Gmainda bis 2008
Karte Bezirk Plessur Gemeindeveraenderungen 2010.png|Gmainda bis 2009
Karte Bezirk Plessur Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmainda bis 2012
Karte Bezirk Plessur Gemeindeveraenderungen 2016.png|Gmainda bis 2015


* 1851: Abspaltig va *[[Davos|Tafaas]]* und Bezirkswächsel va Bezirk Oberlandquart → Arosa zum Bezirk Plessur
* 1852: Fusion *[[Chur|Khuur]]* und *[[Hof Chur|Hof Khuur]]* → Khuur
* 2008: Fusion *[[St. Peter GR|St. Peter]]* und *[[Pagig]]* → St. Peter-Pagig
* 2009: Fusion *[[Tschiertschen |Tschiertsche]]* und *[[Praden|Pròòda]]* → Tschiertsche-Pròòda
* 2010: Fusion *[[Churwalden|Karwòòlda]]*, *[[Malix]]* und *[[Parpan]]* → Karwòòlda
* 2013: Fusion *[[Arosa]]*, *[[Calfreisen|Cafräissä]]* *[[Castiel]]*, *[[Langwies (Arosa)|Lenggwis]]*, *[[Lüen]]*, *[[Molinis]]*, *[[Peist]]* und *[[St. Peter-Pagig]]* → Arosa
* 2016: Bezirkswächsel: Haldestai wächslet us em Bezirk → Landquart

## Weblink

* 

## Fuässnootä
Landammann

De **Landamme** (vo *Land* und *[[Amtmann|Amtme]]*, uf hochdütsch *Amtmann*) isch e schwiizerischi Amtsbezeichnig. D Bezeichnig und d Funktion vom Landamme isch au im Vorarlbärg und im Liechteschtei gebrüüchlich.

In es paar Schwiizer Kantön isch de Landamme de Presidänt vo de Kantonsregierig, nämlich i de Kantön Uri, Schwyz, Nid- und Obwalde, Zug, Glarus, Appezäll Innerrhode und Appezäll Usserrhode, Solothurn und Aargau. Landamme isch teilwys au d Bezeichnig für de Presidänt vo de ufghobene Bündner Chreis. Ufgrund vo dem heisst de Gmeindspresidänt vo Tafaas au hüt no Landamme. Die üeblichi wyblichi Bezeichnig isch *Frau Landamme*.

Urschprünglich isch de Landamme (oder *Amme*) de gwählti Richter und s Oberhaupt vo de Landsgmeind in ere sälbschtverwaltete Region gsi. I dere Form het de Begriff syt em Hochmittelalter exischtiert, won er de vo de Obrigkeit ygsetzti Grichtsbeamti abglöst het.

Währed de Helvetik isch s Regierigsoberhaupt vo de zentralisierte Helvetische Republik ab 1802 *Landamme* gnännt worde, und im widerhärgschtellte Schtaatebund vo de Mediationszyt het en *[[Landammann der Schweiz|Landamme vo de Schwiiz]]* als Verträter vo de Bundesgwalt gägenüber vo de Kantön regiert.

Im nach 1815 beziehigswys 1830 ernüüerte Schtaatsrächt vo de Kantön isch de Titel vom Landamme i vilne Schtänd uf de Presidänt vo de Kantonsexekutive (Regierigspresidänt) übergange. En Landamme gits bis hüt i de damalige acht Landsgmeindskantön Uri, Schwyz, Obwalde, Nidwalde, Zug, Glarus, Appezäll Innerrhode und Appezäll Usserrhode. Au i de 1803 dur d Mediationsakte gschaffene Kantön Aargau (ab 1831), Sanggalle (1814/1831–2002), Tessin (1814–1831) und Waadt (1814–1831) und ab 1841 au im urschprüngliche Schtadtschtaat Solothurn hets en Landamme gäh.

De Landamme het früener Verwaltigs- und Grichtsufgabe gha. Bi de Usüebig vo syne Ufgabe het er au verbindlichi und unverbindlichi Rächtsakte erlah und polizylichi Ge- und Verbot (z.&nbsp;B. Rächtsbot, Amtsbot) usschpräche chönne. Im Zug vo de sich im 19. und 20.&nbsp;Jahrhundert duresetzende Gwaltetrännig und de Erkänntnis, dass e Rächtsbot en Grichtakt isch, het de Landamme syni jurisdiktionelle Kompetänze fascht überall a d Gricht müesse abträtte.

## Weblink
* 
* ''Land-Amt-mann'' im Schwiizerische Idiotikon Bd. IV Sp. 248 (unten)&nbsp;ff.
Gertrud Rychlik

D **Gertrud Rychlik** (* 24. Juni 1920 z Öflige, hit e Stadtdail vu Wäär, as Gertrud Rüttnauer; † 10. Novämber 2010) isch e dytschi Holzschnitzeri un Dialäktdichteri gsii.

## Lääbe
D Gertrud Rüttnauer isch e Dochter gsii vum Hermann Rüttnauer. Si isch z Ölfige mit zwee Brieder ufgwachse, Kurt un August z Ölfigen ufgwachse. No dr Volksschuel in ihrem Haimetdorf wär si gärn uf s Gimnasium, d Lehrer hän ihre chinschtlerisch Talänt entdeckt ghaa. Wel ihri Mueter chrank gsii isch, het si däre aber mieße im Huushalt hälfe un em Vater uf em Buurehof. Si het derno ne Huuswirtschafterlehr gmacht. Erscht speter het si, sälber finanziert, e baar Semeschter chenne Chunschtgwäärb studiere. Im Zweete Wältchrieg isch si in dr Warthegau gange. Dert het si dr Holzbildhauer Karl Rychlik chänneglehrt. Si sin in dr eschtrychisch Kurort Bad Ischl gange, wu si baidi as Wärchlehrer im e Lazareth gschafft. Si sin zäme uf Öflige gange un hän im Juni 1945 ghyrote. Si hän zwai Chinder ghaa, e Suhn, Harry, un e Dochter, Ursula. Dr Karl un d Gertrud Rychlik hän as Holzschnitzer gschafft, hän zem Byschpel Grabchyz gschnitzt oder Faasnetlaarve fir Naarezimft am Hochrhyy, im Wehra- un im Wiisedal. Wu dr Karl Rychlik anne 1975 gstorben isch, het d Getrud s Holzschnitzerhandwärch mit ihrem Suhn wytergfiert. Speter het si si uf s Aamole vu Fläsche un Vase konzäntriert, wel si nime het chenne schnitze. Derzue het si Puppewägeli us Aierschale baschtlet, mit Aier vu Wellesittich bis zue Straußenaier

D Getrud Rychlik isch anne 1951 Grindigsmitglid vu dr Öfliger Naarezumft „Alte Schälle“ gsii., d Gummilaarve vum Aafang sin ai Johr speter vu Holzlaarve abgles, wu ihre Mann gschitzt ghaa het. Zytwys isch si au Bresidänti vu dr Naarezumft gsii. Bi dr Wehrer Gartenfrynd isch si langi Johr Schriftfiereri gsii un het d Verainschronik gfiert. Scho vor em Chrieg het si uf em Dinkebärg un uf em Hotzewald volksdimligi Oobe gmacht, wu si aigeni Gedicht vorglääse het. Si het vor allem uf Alemannisch gschribe, näbe Gedicht au Gschichtli, wu si gärn vordrait het, bi Alte-Nomittag un bi Verain. Publiziert het si ihri Gedicht un Gschichte nie.

## Literatur
* Gertrud Rychlik, In: Alemannisch dunkt üs guet, Heft 1/II 2005, S. 25
* Mir sage dr Getrud Rychlik Adieu, In: Alemannisch dunkt üs guet, Heft 1 2011, S. 39

## Weblink
* Künstlerische Kreativität als Jungbrunnen, Südkurier, 
* Zur PERSON: Eine Öflingerin mit vielen Talenten, Badische Zeitung, 13. Novämber 2010