open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jahrhundert

Als **Jahrhundert** (abgkürzt **Jh.** oder **Jhdt.**) bezeichnet mer d Ziitschpanne vo einhundert Jahr. Zääh Jahrhundert bilded ein Jahrtuusig.

Aufgrund vo dr Definition, dass es keis „Jahr Null“ gää hät, umfasst es Jahrhundert immer die hundert Jahr, wo mit dem entschprechende volle Jahr *ended.* S letschte Jahr vomene Jahrhundert bezeichnet mer als Säkularjahr.

Biispchiil: s 20. Jahrhundert umfasst d Jahr vo 1901 bis 2000.
:„Zwar schtriiten sich d Lüüt ume, öb s neue Jahrhundert am geschtrige Neujahr aagfange hät oder am nächschte Neujahr aafange wird; Glehrti, Schriftschteller, Dichter und Dänker setzed de Kampf um de Aafang vom Jahrhundert fort; aber vo Schtaates wege isch ebeso wie dur d Chilebhörde verfüegt worde, dass dr Aafang vom neue Jahrhundert vo öiserer Ziitrechnig am 1. Januar 1900 gfiiert werdi, und drum isch d Jahrhundertwendi allenthalbe im Düütsche Riich fäschtlich begange worde mit Reede und Glückwünsch under em Glüüt vo de Glogge und em Donner vo de Gschütz.“ (Vossischi Ziitig, 2. Januar 1900, S. 1)

Au bi dr Versammlig vo dr „Brandenburgia“, Gsellschaft für Heimatkund vo dr Provinz Brandeburg zu Berlin, ISCH uf di korrekt Zählig gachtet worde: *„Bevor d Vorträäg aagfange händ hät der Vorsitzendi, Geh. Regierigsrat Friedel, verschiedeni Jahrgäng vo dr Vossische und dr Schpeenersche Ziitung us de Jahre 1800 und 1801 vorgleit, um z zeige, dass dr Aafang vom 19. Jahrhundert im Jahr 1801 gfiiret worde isch, dass also, wil dr Jahrhundertaafang dasmal offiziell ufs Jahr 1900 feschtgsetzt worde isch, vom 19. Jahrhundert erscht 99 Jahr verstriche sind.“* (Dr Bär. Illuschtrierti Wucheschrift für Gschicht und moderns Lebe, 26. Jgg., Nr. 6, S. 108)

Vorsicht isch 'boten bi italienische Jahrhundertaagabe vom zweite Jahrtuusig: die beziehnd sich mängisch uf s Jahrhundert ohni Beachtig vom Jahrtuusigsaateil. S 15. Jahrhundert – d Jahr vo 1401 bis 1500 (Früehrenaissance) – wääred dänn also in Italien s „quattrocento“ (wörtlich: vierhundert).

Als Vorsilbe wird s Wort Jahrhundert verwendet, um es bsunders Ereignis z kennzeichne, wo wesentlich über s normale oder über die schtatistischen Mittelwert useraaget, zum Biispiil es Jahrhunderthochwasser oder en Jahrhundertsummer.

## Jahrhundert vom 40. Jahrhundert v. Chr. bis zum 21. Jahrhundert

### Querverwiis zum Themekomplex Kalender und Ziit
Erleuchtung

**Erlüüchtig** isch en religöse-spirituelle Begriff vonere Erfaarig wo s Bewusstsii vomene Mensch inere ussergwönlich starche Art und Form erwiteret werd und zu bsundrige Iisichte füert, wo em *absolute Woore* nöch chunnt. De Erlüchteti erlangt doduur en anderi Sicht vode Welt und vode Mensche (und vom Göttliche) und dodur au bsundrigi Fähigkaite.

D Aasichte, wa genau Erlüüchtig isch, isch i de verschidene Kulture und Religione ähnlich, doch gits au gwüssi Unterschiid. Im Weste werd Erlüchtig traditionell durchwegs als *[[Mystik|mystischi Erfaarig]]* betrachtet, andersits werd de Begriff dur die moderni westlichi Esoterik abgwertet, well denn halt jede und jedi erlüüchtet sii will (wenn au nur e bitzeli).
Jahrtausend

Als **Jahrtuusig** oder *Millennium* bezeichnet mer d Zitspanne vo eintuusig Jahr.

Nach dr allgemeine Zitrechnig hät s dritte Jahrtuusig mit em 1. Januar 2001 aagfange und wird mit em 31. Dezember 3000 ufhöre (Jahrtuusigwendi). Dr Grund lit det, dass nach dere Zitrechnig au s erschte Jahrtuusig mit em 1. Januar im Jahr 1 aagfange hät und mit em 31. Dezember im Jahr 1000 ufghört hät. *(Lueg au d Artikel *Jahr null* und *Zuupfahlproblem.*)*

Richtet mer sich degege nach dr Astronomische Zitrechnig, so hät s dritte Jahrtuusig mit em 1. Januar 2000 aagfange und wird mit em 31. Dezember 2999 ufhöre. So isch s Jahr 2000 au zu recht (meischt unbewusst) als s „Millenniumsjahr“ gfiiret worde. Di Fiirlichkeite für das Millenniumsjahr händ – natürlich – i dr Silveschternacht vom 31. Dezember 1999 zum 1. Januar 2000 aagfange.
Mathematisch betrachtet isch di "richtig" Zählwiis abhängig vom gwählte Axiom, das heisst, bim Problem, dass d Zitrechnig willkürlich gwählt wird.

Im Zahlesyschtem ended di erschte Zähner mit dr Zahl 9, di zweite Zähner fönd mit dr Zahl 10 aa. Drum hät d Zahl 10 ja auch zwei Ziffere, nämlich a dr erschte Stelle "1" für en volle Zähner und a dr zweite Stell "0" für null Einer. Entsprechend gilt das au für d Tuusiger.

Für de Jahrtuusigwechsel im Kalender wird zwar korrekt argumentiert, dass es keis Jahr null gää hät, jedoch wird verchännt, dass es im Mittelalter mehreri Kalenderreforme gää hät, wo ganzi Mönet weggfalle sind. Mit dere Argumentation hett mer de Jahrtuusigwechsel also nöd am 31. Dezember fiire dörfe, sondern erscht einigi Mönet später.

Wil das aber sehr unverschtändlich gsii wäri, isch bi de Fiire zum Jahrtuusigwechsel der "phäno-"logisch Übergang 1999–2000 gfiiret worde. (*Millennium* isch z Dütschland zum Wort vom Jahr 1999 gwählt worde.)

Di gliich „Problematik“ gilt au für Jahrhundert und Jahrzehnt.

I de Theologii isch s *Millennium* s *1000-jährige Riich*, wo am Endi vo allne Tääg z erwarte sig (Offebarig vom Johannes 20)
Jahrzehnt

S **Jahrzehnt,** au **Dekade** oder **Dezennium** isch en Ziitruum von 10 Jahr.

I siinere schtrikte, mit Ordinalzahle versehene Bedüütig, wird s Jahrzehnt zur gschichtliche Ziitiiteilig verwendet, zum Biischpiil „s erschte Jahrzehnt vom zwänzgischte Jahrhundert“. Das hät natürlich erscht am 1.&nbsp;Januar 1901 aagfange und hät am 31.&nbsp;Dezember 1910 uufghört. *(Lueg au [[Jahr Null]]).*

Denebed gits di sogenannte „gebrüüchliche Dekade“, zum Biischpiil d *„20er Jahr vom 20. Jahrhundert“.* Die sind aber nöd völlig identisch mit em *„dritte Jahrzehnt vom 20.&nbsp;Jahrhundert“,* wil di erschteri, logischerwiis, s Jahr 1920 ii- und s Jahr 1930 uusschlüüsst, dr letschteri Begriff, genauso logisch, s Jahr 1920 uus- und degäge s Jahr 1930 mit iischlüüsst. Gwöhnlich werded di „usuelle Dekade“ au erscht ab de *zwänzger* Jahr ufwärts verwendet, vo „zehner“ Jahr z rede isch eher ungwöhnlich, „Nuller“ Jahre töönt komplett künschtlich. D Gschichtswüsseschaft verwendet drum vornehmlich di *eigentliche Jahrzehnt.*

I dr Politik wird dr Begriff „Dekade“ oder „Jahrzehnt“ au benutzt, um sich e Ziitspanne zur Erreichig vo Ziel vorzgeeh. Biischpiil us dr Arbeit vo dr UNO:
*  Jahrzehnt zur Zruggdrängig vo dr Malaria i de Entwickligsländer, insbesonderi in Afrika, vo 2001 bis 2010
* Zweiti Internationali Dekade für d Besiitigung vom Kolonialismus, vo 2001 bis 2010
* Internationali Dekade für e Kultur vom Friede und dr Gwaltfreiheit für d Chind vo dr Welt, vo 2001 bis 2010
0er v. Chr.

## Was isch bassiert?
* 9 v. Chr. - De Tiberius Claudius Nero macht witer mit dr Erooberig vo dr Germania.
* 8 v. Chr. - Dr Horaz, e römische Dichter (* 65 BCE), chunt uf d Wält.
* 7 v. Chr. - Dr Cheng, Kaiser vo China (* 51 BC), stirbt.
* 6 v. Chr. - De Chönig Herodes gaht hert gege d Pharisäer vor, wo verkündet händ, dass mit dr Geburt vom Messias s Endi vo siinere Herrschaft bevorstehi.
* 4 v. Chr. - De Herodes de Grooss stirbt, si Nochfolger isch dr Herodes Archelaus.
* 3 v. Chr. - Dr markomannischi König Marbod schmiidet im Gebiet vom hütige Bööme en mächtige germanische Schtammesbund, wo under anderen d Hermundure, d Langobarde, d Semnone un d Wandale derzue ghööre.
* 1 v. Chr. - Dr Kaiser vo Ai vo Han stirbt, si Noochfolger isch si Cousin Ping vo Han.

## für d Gschicht vom Chrischtetum
* Der Jesus vo Nazaret wird, nach dr gängigen aabigländische Ziiträchnig und je nach Uuslegiig vo dr Überliferig, entweder ei Woche vor Aafang vom Jahr Eis oder ganz am Endi vom Jahr Eis gebore. Aufgrund vo verschidene Düütige vo damalige Ereigniss im Zämehang mit Sache i dr Bible git s verschideni Vermuetige für siis *historische Geburtsjahr*. Es chönt zwüsched em Jahr 7 und em Jahr 4 «vor üserere Ziiträchnig» sii. Anne 4 isch dr Herodes em Grossi gstoorbe. En andere Orientierigspunkt für d Geburtsziit vo Chrischtus isch d Volkszählig im Römische Riich under em Kaiser Augustus, wo d Bible drvo redt.
Nix (Mond)

D **Nix** isch e Mond im Pluto-Charon-Zwergplanetesystem. 

## Entdeckig
D US-Weltruumbehörde NASA (National Aeronautics and Space Administration) het am 31. Oktober 2005 bekannt gä, dass im Mai 2005 gmachti Ufnahme vum Hubble Weltruumteleskop zwei Objekte zeige, bi dene es sich um Mönd im Pluto-Charon-Doppelzwergplanetesystem handele dät. Bestätigt worre isch d Entdeckig no im Februar 2006.

## Physikalischi Date
Dr Durmesser vu dr Hydra wird uf 40 bis 140 km gschätzt. Dr Wert isch so ungnau, wil er vum Reflexionswert (Albedo) vu dr Oberflächi abgleitet wird, wo nit bekannt isch. Generell giltet, je dunkler d Oberflächi, also je nidriger d Albedo, desto grösser isch dr Durmesser. 

## Umlaufbahn
Dr Radius vu dr Umlaufbahn betrait öbbe 50.000 km. D Umlaufzit lit mit chnapp 25 Däg numme 2,7% vu dr 4:1-Resonanz zum Charon äweg.

## Namme

Dr Mond isch uf d Nyx, dr Götti vu dr Naacht in dr grichische Mythologi, daift worre. D Nyx isch au d Mueder vum Charon, wo dr Namenspatron vu dr zweitgröschte Komponente im Mehfachssystem isch. Wil dr Namme *Nyx* scho an dr Asteroid (3908) Nyx vergäbbe isch, het mer fer dr Plutomond e eweng abwichendi Schribwiis gwählt.
Säll isch eweng ugwöhnlich, wil zahlriichi anderi Planetemönd au gliichnammige Asteroide hän. Bis zue sinere Daifi, offziell am 23. Juni 2006, het dr Mond die vorläufig Bezeichnig **S/2005 P2** gha.
E witteri Bezeichnig isch *Pluto II*.

## Weblink
* IAU Circular No. 8625 Beschribig vu dr Entdeckigsumstände (engl.)
* Background Information Regarding Our Two Newly Discovered Satellites of Pluto – Webseite der Entdecker (engl.)
* NASA's Hubble Reveals Possible New Moons Around Pluto (engl.)
* NASA Pressemitteilung zur Entdeckung (engl.)
* ESA-Informationen zue dn nöientdeckte Plutomönd (dütsch.)
* Hubble Confirms New Moons of Pluto (engl.)
* Artikel iber d'Daifi (engl.)
Volker Finke

Dr **Volker Finke** (* 24. März 1948 in Nienburg/Weser) isch e dytsche Fuessballtrainer un ehemolige Kicker. Vu 1991 bis 2007 isch er dr Trainer vum 2. Bundesligist SC Friburg gsi - die bisher längscht Zit, wo ebber Trainer vum gliche Verein im bezahlte dytsche Fuessball gsi isch. 

## Beruef
Bis 1990 isch dr Finke Studierot am Nienburger Gymnasium Albert-Schweitzer-Schule fer Sport un Sozialkunde gsi. 

## Karriere as Spiler
Si ersti Station as Spiler isch bis anno 1969 dr TSV Havelse gsi. Denooch isch er zum Hannoversche SC gwexlet, wo er bis anno 1975 blibe isch.

## Karriere as Trainer
### Afäng
Anno 1975 isch dr Finke zum TSV Stelinge gwexlet un het si Laufbahn als Spilertrainer agfange. Er het dr Verei zue fimf Ufstige gefüehrt, denooch isch as Trainer wiider zrugg zum TSV Havelse gange, wo er dr Ufstiig in die 2. Fuessball-Bundesliga gschafft het demit un isch dert bis anno 1990 bliibe. In dr Saison 1990/91 het er no dr SC Norderstedt trainiert.
### SC Friburg
Am 1. Juli 1991 isch no dr Volker Finke zum SC Friburg gwexlet. Dert het er anno 1993, 1998 un 2003 dr Ufstig vu dr 2. Bundesliga in die 1. Bundesliga sowie d'Qualifikation fir dr UEFA-Cup anno 1995 un 2001 erreicht. Mit 16 Johre, wo er ununderbroche dr selb Verei trainiert het, isch er alleiniger Rekordhalter im dytsche Profifuessball. Usserdem isch er dr einzig Trainer im dytsche Profifuessball, wo mit eim Verei dreimol uf- un wiider abgstiige un trotzdem nit entlasse worre isch.

Traditionell sin d'Verträg vum Volker Finke mit em Sportclub immer nur fir ei Saison un per Handschlag verlängeret worre. Dr Volker Finke het massgäblich zum Usbau vu dr Infrastruktur vum SC Friburg un dem sinere Professionalisierig sowie zum Ufbau vu dr Friburger Fuessballschuel bitrage. Er het lieber in e solidi Infrastruktur investiert wie in dyri Spiler, was ihm vor allem in schlecht gloffene Spilzitte vu viile SC-Fans akridet worre isch.

Er haldet si Privatläbe us em Rampeliecht vu dr Öffetlichkeit fern un git relativ selte Interviews.

Nooch dr Uflösig vum Vertrag zum End vu dr Spielzitt 2007, wo im Dezember 2006 nooch ere miserable Vorrundi verkündet worre isch, isch viil Urueh in dr Verein kumme un d'Vereinsfüehrig het debi kei gueti Figur gmacht. 

### Urawa Red Diamonds
Vo 2009 bis 2010 isch dr Volker Finke Trainer bi dr Urawa Red Diamonds in dr japanische Fuesballliga gsi.

### Kamerunische Fußballnationalmannschaft
Vo Mai 2013 bis Oktober 2015 isch dr Finke Trainer vo dr kamerunische Fueßballnationalmannschaft gsi.

## Karriere as Manager
Vom 1. Februar 2011 bis zum 10. März 2012 isch dr Finke Sportdirektor bim 1. FC Köln gsii, übergangswiis au Trainer noch em Ruggdritt vom Frank Schaefer am 27. April 2011 bis zum End vo dr Saison 2010/2011 au 

## Fernsehkommentator
Bi dr Fuessballeuropameischterschaft 2008 isch dr Volker Finke bi einige Spil Ko-Kommentator fier s'Schwizer Fernsähe gsi.

## Film
* 1994 *Volker Finke, Fußballtrainer in Freiburg*, Nikofilm, Regie: Matthias Keilich

## Weblink

*
Tobias Willi

Dr **Tobias Willi** (* 14. Dezember 1979 z Friburg im Brisgau) isch e dytsche Fuessballspiler, wo z Pfaffewiler im Brisgau ufgwaxe isch.

Er isch scho in dr C-Jugend vum VfR Pfaffewiler zum SC Friburg gange, wo er no als eigene Noochwuxspieler anno 1998 dr Sprung in dr Profikader gschafft het un in junge Johre zum Stammspiler bim SC in dr erste Bundesliga worre isch. Nooch em Abstiig vum SC Freiburg us dr erste Liga anno 2002 un ere längere Verletzig het er si Stammplatz an dr Sascha Riether verlore un isch numme nu Uswexelspiler worre. Dr Verei het ihm dr Wexel nohglegt, so dass er Afang 2005 zum SV Austria Salzburg gange isch. Zue dr Saison 2005/2006 isch er no zum MSV Duisburg in die 1. Bundesliga gewexlet un mit em Verei in die 2. Liga abgstiige.

Dr Tobias Willi isch – wohl nit zledscht, wil er us dr Friburger Gegend chummt – ein vu dr beliebtiste SC-Spiler bi dr SC-Fans gsi.

## Weblink
*
Hubble-Weltraumteleskop

S' **Hubble-Weltruumteleskop** (oder *Hubble Space Telescope*, HST) isch e Weltruumteleskop fer sichtbares Liecht, Ultraviolett- un Infrarotstrahlig, wo d'Erde in öbbe 589 Kilometer Höchi innerhalb vu 96 Minüte eimol umchreist. S'HST isch am 24. April 1990 vum Space Shuttle Discovery uf dr Mission STS-31 im Ramme vu ere Zämmenarbit vu dr NASA un dr ESA usgsetzt worre.
Es isch uf dr Astronom Edwin Hubble daift.

Dr Betriib vum e Teleskop im atmosphärlose Weltruum het grossi Vordeili, wil d'Filterwirkig vu ere Lufthülle uf bestimmti Wellelänge im elektromagnetische Spektrum, zum Bispil im Ultraviolett un im Infrarot, entfallt. Es trätte au keini Störige dur Luftbewegige uf (Szintillation), wo bi erdbundene Teleskope numme mit grossem Ufwand usgliche oder rusgrechnet werre chönne.

D'Bildqualität vum Hubble-Weltruumteleskop isch in dr erste Betribsjohre dur e Herstelligsfähler vum Hauptspiegel begrenzt gsi, wo - glücklicherwiis mathematisch exakt - falsch gschliffe worre isch.

Mer het dorum dr Fähler deilwiis rusrechne chänne. Anno 1993 het mer no im HST e "Brille" verpasst, s'sognennt "Corrective Optics Space Telescope Axial Replacement" (COSTAR) un dr Fähler demit korrigiert.
Sitdem sin mit Hilf vum HST Bilder gmacht worre, wo oft e starchi Wirchig uf d'Öffetlichkeit hän, un wo zue Ergäbnisse mit grosser wisseschaftlicher Bedütig gfüehrt hän.

## Gegewart un Zuechumft
D'Zuechumft vum Hubble-Teleskop isch ugwiss. Fer 2006 oder 2007 wär e Reparturflueg vume Space Shuttle notwendig, wo aber sit em Absturz vu dr Ruumfähri Columbia voerst abgsait isch. Space Shuttles müen sither im Fall vu ere verumöglichte Ruckchehr an dr Internationale Weltruumstation alege chänne, was aber ufgrund vu dr starch underschidlich gneigte Bahne bi eme Wartigsflueg zum HST nit möglich wär. D'Alternative wär e ubmannti Mission. Findet sälli au nit statt, müesst mer s'Teleskop irgendwenn um 2010 in dr Erdatmosphäre verglüehe lo.

In sällem Zämmehang isch dr am 25. Juni 2006 vermeldet Usfall vu dr Hauptkamera vum Teleskop z'sähe. D'NASA dementiert zwar jedwede Zämmehang mit dr fählende Wartig un behauptet, si hätt e Vilzahl vu Optione, doch hört sich säll ehe a wie s'Pfiffe im Wald.

## Sichtbarkeit
D'Umlaufbahn vum Hubble-Weltruumteleskop um d'Erde isch numme wänig gege dr Äquator gneigt un demit vu Middeleuropa us nit z'beobachte. Die aktuell Position erlüteret d'NASA uf ere eigens defür igrichtete Internetsite.

## Hubble-Noochfolger
S'Weltruumteleskop, wo 2013 d'Noochfolg vum Hubble-Weltruumteleskop aträtte sott, isch s' „James Webb Space Telescope“. Es isch e Gmeinschaftsprojekt vu dr NASA, dr ESA un dr kanadische Weltruumagentur

## Weblink
* Offizielle NASA-Seite zu Hubble (englisch)
* Offizielli Site vum HST Science Institute (englisch)
* Offizielli ESA-Site zue Hubble (englisch)
* Sammlung aufbereiteter Hubble-Bilder (englisch)
* extrasolar-planets.com
Stunde

D **Schtund**, vo althochdt.: *schtunta* (Schtaa, Uufenthalt), isch de vierezwängischt Teil vomene Taag.

## D SI-Schtund
Si isch e Einheit vo dr Ziit. S Einheitezeiche isch *h* (latiinisch *hora*). Als gsetzlichi Masseinheit dörf si nebed dr SI-Einheit Sekunde verwendet werde. Ufgrund vo dr nöddezimale Underteilig isch bi wüsseschaftliche Berechnige zerscht e Umrechnig i Sekunde erforderlich.

1 h = 60 min = 3600 s

D Iiteilig vom Tag in zweimal zwölf, also vierezwänzg, Schtunde gaat zrugg uf d Babylonier, wo s Sexagesimalsyschtem verwendet händ.
Wil hütigi Atomuhre d Ziit sehr gnau messe chönnd und d Rotationsgschwindigkeit vo dr Erde variiert, sind d Schtund neu definiert worde über e Sekunde, wo d Atomziit mit dr aschtronomischer Universalziit verbindet.

## Volli Schtund
Als **volli Schtund** bezeichnet mer de Aafang vo dr **Minute [[Eins]]**, also biischpiilswiis 08:00:00; es wird au "Schlag acht" gnännt. Dr Begriff chunnt daher, dass (im obige Biischpiil) "di achti Schtund voll" wird. Zur „volle Schtund“ fanged zahlriichi regelmässigi Vorgäng wie öppe dr Schtundeschlag vo Uhre.

## Anderi Definitione
S Wort Schtund wird au verwendet für:
* en (chürzere) Ziitabschnitt vo bsunderer Bedüütig (*d Schtund vo dr Bewährig*)
* d Schuelschtund (vo 45 Minute in Düütschland und dr Schwiiz bzw. 50 Minute in Öschterriich))
* d Wegschtund vo 3¾–5 km, e halbi geographische Meile; dr Weg, wo en laufende Mensch i einere Schtund zruggleit
* im ältere Pietismus e chirchlichi Zämekunft; lueg au Schtundischte 
* i dr Bermannäschprach wo di horizontal Richtig (wiist uf e ursprünglichi Bedüütig vom Wort als *Richtig, wo d Sunne schtaat*)
* Di 12 Schtunde sind Schutzgöttinne vo de verschiedene Tagesziite i dr Griechische Mythologie

## Lueg au
* Minute
* Sekunde
Minute

E **Minute** isch e Ziiteinheit, wo nöd zum SI ghört. Si schtammt vom babylonische Sexagesimalsyschtem her, wo d Brüche als 60schtel und 3600schtel entwicklet worde sind.

D 60schtel sind später im Latiinische als *pars minuta prima* (v. *minuere* = verchliinere, vermindere) bezeichnet worde, d 3600schtel (= 1 60schtel vomene 60schtels)  als *pars minuta secunda*, wo denn d *Sekunde* druus worde isch.

Fir d Minute wird s Einheitezeiche min brucht; früener sind au „Min“ und „Min.“ brucht wore. Vor allem im Schport werded Ziite (gnauer: Ziitschpanne) (fälschlicherwiise) au *1 h 32′47″* abgchürzt (1 Schtund und 32 Minute und 47 Sekunde). Für Ziitpünkt wäre au Schriibwiise wie die brucht: 10h20m15s. 

E Ziitminute isch dr 60schti Teil vonere Schtund. Ei Minute zellt wiederum 60 Sekunde.

Als gsetzlichi Masseinheit dörf si nebed em SI-Syschtem verwendet werde.

## Lueg au
* Schtund
* Sekunde
Sekunde

D **Sekunde** (verchürzt vo lat. *pars minuta secunda* „em veminderete Part (nomaal) verminderet folgend“ = *sequi*) isch d Basiseinheit vo dr Ziit im internationale Einheitesyschtem (SI).

Im SI-Einheitesyschtem isch d Sekunde dur es atomars Ziitnormal – di sogenannti **Atomsekunde** – definiert, wil daas e erheblich grösseri Gnauigkeit und langfrischtigi Konschtanz gwährleischtet als aschtronomischi Ziitnormale.

## Definition
E Sekunde isch definitionsgmäss s 9'192'631'770-fachi vo dr Periode vonere Mikrowelle, wo mit eme uusgwählte Niveauübergang im Caesiumatom i d Resonanz isch. Andersch gseit: s 9'192'631'770-fachi vo dr Periodeduur vo em Übergang zwüsched de beide Hyperfiinschtrukturniveaus vom Grundzueschtand vo Atome vom Nuklid 133Cs entschprechende Schtrahlig. D Messig erfolgt mit ere so genannte Atomuhr.

### Alti Definitione
Bis 1967 hät d Sekunde uf aschtronomische Messige berueht:
* Sunnesekunde (bis i d 1950er-Jahr): Dr Bruchteil 1/86'400 vom mittlere Sunnetag.
*: D Feschtlegig isch iigfüehrt worde, demit en durchschnittliche Sunnetag, wo ere Drehig vo dr Erde um ihri Achse, so dass d Sunne wieder a dr gliiche Schtelle z gsee isch (das isch die hischtorisch Definition vo dr Sekunde), entschpricht, 24 · 60 · 60 Sekunde gliich isch.
* Ephemeridesekunde: Dr Bruchteil 1/31'556'925.9747 vom tropische Jahr am 0. Januar 1900 (= 31. Dezember 1899) um 12 Uhr UT.

### Vo dr alte zur neue Definition
1938 händ de Adolf Scheibe und de Udo Adelsberger a dr 
Physikalisch-Technische Riichsaaschtalt de Nachwiis vo ihrer 1934 gmachte und nach Uusrüümig vo eigene Bedenken 1935 veröffentlichte, umwälzende Entdeckig erbracht, d Erdrotationsgschwindigkeit seig nöd konschtant. D aschtronomisch Tageslängi isch wege dr Verlangsamig vo dr Erdrotation (Geziiteriibig) und einige unregelmässige Änderige dur Magmaschtröm zwüsched Erdmantel und Erdchern als Grundlag vom Ziitnormal schlechter g'eignet als di vo ihne damals entwickelte Quarzuhre. Dur d Verlangsamiig vo dr Erdrotation verschiebt sich dr Sunnetag gegenüber em Ziittag. Zur Kompensation sind Schaltsekunde iigfüehrt wirde, um alli Uhre mit em zwar nur um Sekundenbruchteil, aber länger werdende Sunnetag z synchronisiere.

## Grössebiischpiil
D Ziit zwüsched zwei menschliche Herzschlääg liit in Rueh meischtens cirka bi einere Sekunde. Für wiiteri Grössebiischpiil lueg bi Grösseordnig (Ziit).

## Abgleiteti Masseinheite
Uusgehend vo dr Sekunde chönd dur Vorsilbe chliineri Einheite 'bildet werde, lueg bi Lischte vo de Vorsilbe für Masseinheite.

Vo dr Sekunde sind di gesetzliche, nöd zum SI ghörende Einheite Minute, Schtund und Tag abgleitet. Es gilt:

* 1 Minute  = 60 Sekunde
* 1 Schtund = 60 Minute   = 3600 Sekunde
* 1 Tag     = 24 Schtunde = 1440 Minute  = 86400 Sekunde

## Verwandti Theme
* Bi Uhrwerche underscheidet mer Schliichendi Sekunde und Schpringendi Sekunde.
* Jiffy isch en nöd näher schpezifizierte Bruchteil vonere Sekunde.

## Weblink
* Die Sekundendefinition von 1967 bei der Physikalisch-Technischen Bundesanstalt
* Zeit - Physikalisch-Technische Bundesanstalt
* Die Zeit - eine Seminararbeit
Sekunde (Begriffsklärung)

S Wort **Sekunde** (verchürzt vo latiinisch *pars minuta secunda* „em veminderete Part (nomaal verminderet) folgend“, daher s Zeiche „″“) bezeichnet

* i dr Physik d SI-Basiseinheit vo dr Ziit, lueg bi Sekunde,
* i dr Geometrie en Winkel, lueg bi Bogensekunde,
* i dr Musig en Intervall, lueg bi Sekunde (Musik),
* im Druckwese e Zahl mit Sternli uf dr dritte Siite vom Druckbogen links unde zur Kennzeichnig vo dr Reihenfolge für dn Buechbinder, lueg bi Sekunde (Druckwesen).
Kalenderdatum

S **Kalenderdatum**, meischtens churz **Datum** gnännt, isch d Benennig vomene Tag im jewiilige Kalenderjahr im Rahme vomene Kalender.

S Kalenderdatum wird bi öis nach dr ISO 8601 in Form vomene *Datumsformat* schriftlich fixiert.
:Hüt isch dr .  .

D Bezeichnig isch abgleitet us Briefschlussformle wie *datum die nativitatis S. Ioannis A.D. MCCCL* – „'geeh am Tag vo dr Geburt vom Johannes em Täufer im Jahr des Herrn 1350“ (vo latiin *dare* „geben“; Partizip Perfekt Passiv: *datum* „Gegebenes“).

Im Mittelalter händ alli Tage vom Jahr en Name ghaa und d Jahr sind in relativem Bezug zumene grosse Ereignis benännt worde (*An Johanni, drei Jahre nach dr „Grosse Manntränke“*). Demit gits keni einheitliche Datumsaagabe vor dr Iifüehrig vom Gregorianische Kalender.

## Lueg au
*Kalender, d Feschtlegig vo dr Ziitiiteilig vomene Jahr.
*Ziitrechnig (Chronologie), di zyklisch sowie di linear Schtrukturierig vo dr Ziit.
*Julianisches Datum - Es Ziitmass i dr Aschtronomie
Schnupftabak

**Schnupftabak** isch e Mischig vo fürschidnige Tabak vome dür d Nase inezieht. Di bekanntischte Schnupftabakhärsteller si McChrystal's us Grossbritannie u Pöschl Tabak us Bayre. Bim Schnupfe wärde sehr oft uf gwüssi Rituau gachtet, so seit me eigentlech immer vor em schnupfe es Sprüchli, u schnupft eigentlech o nid elei. Gwüssi Lüt haue sech gägesitig nach em Schnupfe no eis ufe Gring, söll d Wirkig vürgrössere.

## Rituau

Di beide hüfigste Arte wie me schnupft, si Hüüfe oder Lines.

Bi de Hüüfe kippt me sech eifach 2 gliichgrossi Mängene uf di linggi Hang. Tuet de Tuume u de chliini Finger usestrecke u när mache aui Schnupfer, Finger a Finger e schööne Chreis u sait eine es Sprüchli u när wird s id Nase zoge.

Lines macht me eher, weme irgendwo dinne isch, in ere Bar oder so u gad e schööni Tischlängi zur Vürfüegig het u när macht me sech eifach zwei gliichlängi Lines, bastlet sech aus enere Banknote oder süsch emne Papier es Röhrli u zieht. Det giz eher weniger nones Sprüchli.

## Würkig

Schnupftabak enthaltet wie jedes Tabakprodukt Nikotin. Bsunders die Lüt, wo ned all zu hüüfig schnupfed, bechömed en Nikotinflash. Das heisst, es wird eim für paar Minute chli trümmlig und ähnlichs. Das nennt sich denn e (Schnupf-) Schybe. Wie ide Iileitig erwähnt, chan d Würkig dur en Schlag uf d Stirn verstärcht werde. I de Schwyz wird hauptsächlich weg dr Schybe gschnupft, in Dütschland eher wegem Sruch.
Das funktioniert so, dass mer bi öpperem mit de Finger am Haarahsatz ahdockt und denn mitem Handballe uf d Stirn abeprallt. Debii sets ned klatsche, sondern en Schlag gäh. De wo gschlage wird, sött de Chopf locker ha und sich ned wehre, wils susch weh mache chan.

## Schädlechkeit

Wie alli Nikotinhaltige Gnussmittel isch au de Schnupftabak gsundheitsschädlech. jedoch um einiges weniger als grauchte Tabak, da bim Schnupftabak di schädleche verbrennigsprodukt fählet. Trotzdem chas bi längerem Konsum nebet de neurologische Wirkig auzunere schädigung vo de Naseschliimhut cho, die sich nöd regeneriere chan. Es chan den Naseblüete, andurendi Verchältig oder ähnleche Ischränkige wie e Reduziereig vom Gruchssinn ufträtte. I dem Fall mues de Schnupftabak Konsum igschränkt oder ganz unterlah werde.
42 (Antwort)

**42** isch die ultimativ Antwort uf d Frog noochem Läbe, noochem Universum un em ganze Rescht. Es handlet sich um s populärscht Zitat us dr fimfdeilige Science-Fiction-Serie „The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy“ (ditsch „Per Anhalter durch die Galaxis“ oder churz „Anhalter“), wo au verfilmt worre isch, vum Douglas Adams.

Im dritte Deil vum Roman rächnet dr Supercomputer *Deep Thought* nooch siibenehalb Millione Johr Rechezitt us, ass *42* d Antwort uf d Frog nooch eifach allem isch. Nit ohni d Noochfahre vu sine Konstrukteure druf hizwiise, dass die nixsagend Antwort villicht dorum so nixsagend sei, wil si kei präzisi Frog gstellt häbe.

## Trivia zue 42
* **42** isch e gflüglets Wort in akademische Chreise un es wird in mathematische Seminare vu dr Tutore druf higwiise, dass **42** nit *per se* als richtigi Antwort uf Klausurfroge giltet.

* Wemmer bi google.com d’Afrog „answer to life the universe and everything“ igit, erhaldet mer noch yberem erste Treffer als Antwort: „answer to life the universe and everything = **42**“
* www.msn.com aber nit de.msn.com liferet uf „answer to life the universe and everything“ z’oberst „Answer:answer = **42**“
* Die erst Version vu SUSE-Linux het d'Version 4.2 als Hommage an dr „Anhalter“ gha.
Zeitgeschichte

Als **Zitgschicht** wird de Abschnitt vo dr neueschte Gschicht bezeichnet, wo d Uswürkige i d Gegewart no spürbar sind.
Im engere Sinn zellt mer diejenig Gschicht zur Zitgschicht, wo hüt no lebendi Zitzüüge drüber brichte chönd. Es handlet sich also nöd um e abgeschlosseni Epoche, sondern um es Kontinuum, wo sich die ganz Zit verändered.

## Älteri Iischtufig

Mänggisch verschtaht mer hüte under Zitgschicht aber no d Epoche sit em Endi vom Erschte Weltchrieg bzw. sit dr Oktoberrevolution in Russland ab 1917. Für e Zäsur im Jahr 1917 spreched mehreri Gründ: 

* D Epoche sit 1917 isch e Zit, wo di alte Monarchiä, wo d Fürschte i de meischte europäische Schtaate no d Regierigsgwalt ghää händ, neui Gsellschaftsentwürf händ wiiche müesse. Vor dr Durchsetzig vo republikanisch-demokratische Schtrukture isch d Zitgschicht au prägt gsii vo Diktature.
* Dur d Oktoberrevolution in Russland isch dr Grundschtei gleit worde für di schpäteri Spaltig vo dr Welt in zwei Blöck und d Phase vom Chalte Chrieg, wo noch em Zweite Weltchrieg cho isch und wo bis zum Undergang vo dr UdSSR um 1990 aaduure hät sölle. Em chalte Chrieg zwüsched de "kapitalistische" Syschtem vom Weschte, aagfüehrt dur d Supermacht USA einersits und de "kommunistische", so genannte realsozialistische Syschtem vom "Oschtblock", aagfüehrt dur d Supermacht UdSSR anderersits, isch die ideologisch, politisch, ökonomisch, militärisch und technologisch Konkurrenz vo dr USA und dr UdSSR zgrund gläge.

* Mit ihrem Chriegsitritt in Erschte Weltchrieg händ d USA en Bruch in ihrer bisherige Ussepolitik vollzoge, wo gegenüber Europa isolationistisch gsi isch. Daas isch au im Hiiblick uf di schpäteri Teilig vo dr Welt e wichtigi Zäsur. Usserdem händ d USA demit erschtmals in Europa interveniert und nöd umkehrt.

## Neueri Iischtuefig
Immer mee wird aber sit em Aafang vom 21. Jahrhundert under Zitgschicht d Epoche sit em Endi vom Zweite Weltchrieg begriffe, wil di lebende Zitzüüge us dr Zit vor em Zweite Weltchrieg gschtorbe sind bzw. immer weniger werded.

* D Epoche sit 1945 isch für di meischte Europäer, Asiate und Amerikaner e Friidenszit, wo dur kei grossi Chrieg prägt isch.

## Lueg au

* Zitskala
* Jahrzehnt
* Moderne
* Poschtmoderne
* Nationalsozialismus
* Holocaust
* Erschte Weltchrieg
* Zweite Weltchrieg
* 
* Faschismus
* Kommunismus
* Demokratie
* Alti Gschicht
* Neuzit

## Weblink

* Virtual Library Zeitgeschichte
* Zitgschicht Online
Pantera

**Pantera** isch e Groove-Metal-Band us Fort Worth in Texas gsi. Gründet hei si sech 1981 als *Panteras Metal Magic* (sit 1982 *Pantera*).
Si hei sech im Jahr 2003 ufglöst u de Dimebag Darrell u si Brüeder de Vinnie Paul hei nächhär d Band Damageplan iz Läbe grüeft.
Am 8. Dezämber 2004 isch de Dimebag Darrell amene Konzärt vo Damageplan vomene geischtig verwirrte Maa erschosse worde.

## Albe
* Metal Magic (1983)
* Projects in the Jungle (1984)
* I Am the Night (1985)
* Power Metal (1988)
* Cowboys from Hell (1990)
* Vulgar Display of Power (1992)
* Far Beyond Driven (1994)
* The Great Southern Trendkill (1996)
* Reinventing the Steel (2000)

## Weblink

* Offizielli Website
* 
* 
*
Christopher Paolini

Dr **Christopher Paolini** (* 17. November 1983 z Süd-Kalifornie) isch e amerikanische Autor.

## Läbe

Dr Christopher Paolini isch im Paradise Valley, Montana, mit sine Eutere, sinere jüngere Schwöschter Angela, dr Katz Otis und dr Hündin Annie uufgwachse. Dr Paolini isch deheim vo sine Eutere ungerrichtet worde, är het nie e öffentlichi Schuu bsuecht. D Geschicht vom Eragon het aus Troum vomne 15-Jährige Teen aagfange. Sini Liebi für Fantasy heine dazue bewoge, säuber e Geschicht z schribe. Är het auerdings nie dra dänkt, die z veröffentleche; die Geschicht isch sis Hobby gsi. Aui Charaktere im Eragon stamme us sire Fantasii, usser dr Chrüterhäx Angela, die basiert uf sire Schwöschter Angela. Woner nach zwöi Jahr ds Buech sine Eutere zum läse gää het, si die beidruckt gsi vo dr Qualität vo däm Buech und hei beschlosse, ds Buech im chline Eigeverlag z drucke. Im nächschte Jahr si Paolinis dür di ganzi USA zoge, um ds Buech bekannt z mache. Totau  135 mau het dr Paolini ds Buch i Schuele, Bibliotheke und Buechläde vorgschteut. Im Summer 2002 het dr Carl Hiaasen ds Buch entdeckt und si Verleger, dr Alfred A. Knopf, druuf uufmerksam gmacht. Dä het d Rächt a Eragon uufkouft. Dä Band 3 isch im Herbscht 2008 erschine, dä viert und letscht Band 2011.

## Wärk
* *Eragon - Das Vermächtnis der Drachenreiter* - Orig.: Eragon (April 2004)
* *Eragon - Der Auftrag des Ältesten* - Orig.: Eldest (Oktober 2005)
* *Eragon - Die Weisheit des Feuers* - Orig.: Brisingr (Oktober 2008)
* *Eragon – Das Erbe der Macht* - Orig.: *Inheritance* , 2011
* *Eragon: Alles über die fantastische Welt Alagaësia*, 2010, cbj-Verlag (München), ISBN 978-3-570-13875-5, *Eragon's guide to Alagaësia*, 2009

## Weblingg
* 
* Präsentation vo dr Büecher vom Christopher Paolini
* Paolini bim Random House-Verlag (deutsch)
Montréal

**Montréal** isch mit knapp vier Millione Iwohner die zwäitgröschti Stadt vo Kanada. Si het dr Name nach em **Mont Royal**, em *königliche Bärg,* emene Hügu ir Mitti vo dr Stadt. 

## Gschicht
Früecher emou isch Montréal die gröscht Stadt vo Kanada gsi. Mit dr Schiffbarmachig vom Sankt Lorenz Strom bis zu de grosse See het sie aber starch a Bedütig verlore, will d Schiff jetzt direkt witer is Landesinnere chöi fahre u nümme d Waare z Montreal müesse umlade. Dezue chunt, das wäge de Unabhängikeitsbesträbige vo Quebec villi kanadischi Ungernäme ihre Houptsitz uf Toronto verlagered hei.

## Sprach
Die offiziell Sproch isch wie i dr ganze Provinz Québec Französisch, aber praktisch gseh isch d Stadt zwöisprochig. Es gitt sogar en richtigi Trennigslinie: Östlich vom Boulevard St.&nbsp;Laurent dominiert Französisch, westlich dervo Englisch. Versuecht me aus Usländer, mit de Lüt Französisch zredä u het en Akzent oder versteit de örtlich Dialekt, s Québequois, schlächt, wärde si eim meischtens automatisch abiete, englisch zrede. Trotzdem isch es aber ratsam, es Gspröch immer uf französisch azfange, wüus doch es paar Lüt ir Stadt gitt, wo Englischsprecher nid so chöi lide.

## Kultur
Die wichtigste regelmässige Verastautige z Montreal si *La francopholie* (e Wuche lang Gratiskonzert im Stadtzentrum), de *Grand Prix du Canada* (Formel 1), s *Jazz Festival* (Gratiskonzert) sowie s *Festival juste pour rire* (Humorfestival).

## Persönlichkäite
* Jacques Cartier, Entdecker und Seefahrer (* 1491 z Saint-Malo (Frankrich); † 1. September 1557) 

## Bilder

Olympiastadion Montreal.jpg|s Olympiastadion vo Montreal
Montreal St Joseph Oratory.jpg|s Oratorium St. Joseph
Montreal Museum of fine Arts.jpg|s Museum vu dr schöne Chünste
Altstadt_Montreal_CA_in_Abendstimmung.jpg|dr Hafe un Altstadt
Notre-Dame_de_Montréal_Basilica_detail.jpg|d Basilika Notre-Dame de Montréal


## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* Serge Jaumain, Paul-André Linteau: *Vivre en Ville. Bruxelles et Montréal aux XIXe et XXe siècles.* Brüssel 2006, ISBN 1-55071-058-3.

## Weblink

* Website vo de Stadt Montreal (französisch, englisch)
* Montréal, 500 ans d’histoire en archives (französisch)
* Historischi Foto us de Johre 1920 bis 1960 (französisch)
* Touristischi Informatione zue Montreal (dütsch)
Leuthari II.

De **Leuthari II.** isch en alamannische Herzog gsi.

Nach dr Chronik vom Fredegar hät de Leuthari II. im Jahr 643 de Otto, de Erzieher vom fränkische König Sigibert III. töte laa und hät so em Grimoald em Ältere (643-661/62) s Amt vom Huusmeier am auschtrasische Hof ermöglicht z erlange. Ob dr Leuthari II. gliichziitig mit em Herzog Gunzo regiert hät und wie wiit sich d Grenze vo siim Herzogtum erstreckte händ entzieht sich euisere hütige Kenntnis.

## Quellen
* Fredegar 

## Literatur
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*, Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956

## Weblink
*Mittelalter-Genealogie: Leuthari
Zeitskala

Dr Begriff **Ziitskala** hät sowohl e streng quantitativi wie au e eher qualitativi Bedüütig.

## Quantitativ exakti Ziitskala
Im Bereich vo de Naturwüsseschafte und dr Technik bedüütet „Ziitskala“ en scharf definierte, regelmässige Verlauf vo dr Ziitachse, wo druff gmesseni oder berechneti Ziitpünkt chönd bezoge werde. Senigi Skale bilded en gnaue Massstab vo dr Ziitmessig und händ
* als Grundlaag es physikalischs Modell, wo für di technisch Aawendig gnüegend gnau realisiert sii mues (z. B. dur Ziitsignal oder Atomuhre), und en gnau feschtgleite Nullpunkt.
* Di wichtigschti Ziitskala isch die vo dr Weltziit (UT1, UTC), wo mit dr Erdrotation über d Schternziit zämehanget. Ii Einheit isch di atomphysikalisch definierti SI-Sekunde und di jährlich Bahnbewegig vo dr Erde.
* Dr Gegensatz zunere Ziitskala i dem strenge Sinn isch e relativi Ziitmessig – z. B. mit ere Schtoppuhr – wo dr Nullpunkt wege dr blosse Messig vonere Ziit*differenz* beliebig sii chan. Im Alltag isch die Bedüütig vo „Ziit“ hüüfig und chann em jewiilige Zweck guet aapasst werde.

## Qualitativi Ziitskale
sind hingege dänn vorzzieh, wenn dr gnaui „Massstab“ weniger wichtig isch als d Ufenandfolg vo de betrachtete Phänomen. Derigi Ziitskale lischted Ereignis oder Abschnitt, wo zumene beschtimmte Ziitpunkt schtattgfunde händ, in ihrer Reihefolg uuf, di gnaui Ziitduur zwüsched ihne isch aber weniger wichtig als di gegesiitigi Zueordnig vo verschiedene Ereignisreihe.

„Ziit“ wird deet als e Art Dischtanz zwüsched zwei oder meeh Ereignis verschtande, d *Ziitskala* isch e syschtematischi Folg vo dene Ereigniss und sicheret ihre Zämehang. Je nach Zweck vonere *Ziitskala,* bedient sie sich ere aagmessene Ziitschpanne zwüsched de Ereignisse, zum die veraaschauliche. So würdi zum Biischpiil e Darschtellung vo Erdzeitalter i dr Masseinheit Sekunde em Zweck vo dr Veraaschaulichung nöd dienlich sii.

I dr Gschichtswüsseschaft chann mängisch ohni strängs Ziitmass gschaffet werde, wenn z. B. schtatt de Jahr d Ufenandfolg vo Dynaschtie de Ziitrahmen beschtimmt.

## Zeitskale i dr Wikipedia
### [[Geologische Zeitskala|Geologischi Ziitskala]]
Sie wird meistens nach Jahrmillione 'gliederet, i dr jüngere Erdgschicht (öppe betreffs de Iisziite) au nach Jahrtuusige.

### Jahrtuusig
Zu de Jahrtuusige exischtiert i dr Wikipedia e Artikelserie vom **10. Jahrtuusig v. Chr.** bis zum **3. Jahrtuusig**.

### Jahrhundert
Zu de Jahrhunderte exischtiert i dr Wikipedia e Artikelserie vom **40. Jahrhundert v. Chr.** bis zum **21. Jahrhundert**.

### Jahre
Zu de Jahre exischtiert i dr Wikipedia e Artikelserie
* Jahreskalender

## Historischi Jahrestääg
Zu de Historische Jahrestääg exischtiert i dr Wikipedia e Artikelserie
* Historischi Jahrestääg – 'gliederet nach Tääg

## Wikipedia-Links zum Themekomplex Kalender und Ziit
Richard Golz

Dr **Richard Golz** (* 5. Juni 1968 z' Berlin) isch e ehmoliger dytscher Fuessballtorwart.

## Werdegang

Dr Richard Golz (Spitznamme "Richi") het bi Wacker 04 Berlin mit em Kicke agfange. Yber dr SC Tegel isch er no 17-jähriger zum Hamburger SV chumme, fer der er 1987 in dr Fuessball-Bundesliga debütiert het. Si Abitur het er wie viili anderi HSV-Noochwuxspiler am Gymnasium Heidberg in Hamburg Langenhorn gmacht.
Zue sine sportliche Erfolge zelle drei erreichti Uefa-Cup Deilnahme mit em Hamburger SV un eini mit em SC Friburg. Zuedem isch er U21-Nationalspiler gsi. 

Vu 1987-1998 het dr Richard Golz 273 Bundesligaspile mit em HSV bestritte un isch oft e verlässlichi Grössi vum Verei gsi, grad im Champf gege dr Abstig. Zuedem het er u. a. dr gstande Torwart Ulrich Stein (Saison 1994/1995) us em Tor verdrängt. Nooch einige kapitale Fähler (z. B. im Duell gege dr Stadtrivale St. Pauli) isch dr Richard Golz in dr Saison 1997/1998 dur Hans-Jörg Butt us em Tor verdrängt worre. Dr Richard Golz isch anno 1998 zum SC Friburg gwexlet. Do her er 2001 ernöit e UEFA-Cup-Deilnahm erreicht aber au in dr UEFA-Cup-Spilzitt dr Bundesliga-Abstiig 2002 erläbt, dr sofortig Wiiderufstig anno 2003 un wiider e Abstiig 2005. In dr Saison 2005/2006 isch er numme no Ersatztorwart fer dr Alexander Walke gsi un het sex Zweitligaspile bestritte. 

Dr SC Friburg un dr Richard Golz hän sich zue dr nöie Saison nit iber d'Laufzitt vu eme nöie Vertrag einige chänne, so dass dr Richard Golz d'Option us sinem alde Vertrag wohrgnumme het, wo ihm nooch em End vu sinere Spilerkarriere e Eijohresvertrag im SC-Marketing izgo ermöglicht.

Mit 453 Spile isch er in dr Saison 2005/06 vu dr aktive Profispiler nooch em Oliver Kahn dr Spiler mit dr meiste Isätze in dr 1. dytsche Bundesliga gsi.

## Statistik

*273 Bundesligaspile fer dr Hamburger SV
*180 Bundesligaspile fer dr SC Freiburg

## Erfolge as Spiler

*1× Platz 4 1989 mit em Hamburger SV	
*2× Platz 5 1991 un 1996 mit em Hamburger SV
*1× Platz 6 2001 mit em SC Friburg

## Weblink
*Im Richard Golz si Internetuftritt
* Profil uf hannover96.de
* D Ligaspil vom Richard Golz no Saison
* Artikel über d Ruckchehr vom Golz uf Hamburg uf welt.de
Micheline Calmy-Rey

D **Micheline Calmy-Rey** (* 8. Juli 1945 z Sion im Wallis) isch e Schwizer Politikerin (SP). Si isch vo 2003 bis 2011 Mitglid vom Bundesrat, Vorsteherin vom Eidgnössische Departement für uuswärtigi Aaglegeheite (EDA), em schwyzerische Usseministerium und 2007 und 2011 Bundespräsidentin vo dr Schwiz gsi.

D Micheline Calmy-Rey isch Bürgerin vo Chermignon. 1968 hät si am Institut universitaire de Hautes Etudes Internationales in Genf s Lizentiat gmacht. Si isch verhüraatet, Mueter vo zwei Chinde und hät während 20 Jahre es KMU gfüehrt, wo im Buechvertriib tätig isch.

1979 isch d Micheline Calmy-Rey i di Sozialdemokratische Partei vo Genf iiträte, wo si während zwei Amtsperiode präsidiert hät. Als Vertreterin im Grosse Rat hät si sich vor allem de öffentliche Finanze gwidmet. Es isch drum nahe ligend, dass si 1998 s Finanzdepartement übernaah hät, nachdem si 1997 i d Genfer Regierung gwählt worde isch. Innert vier Jahre hät si ihres Departement nachhaltig umstrukturiert. Derzue hät si di erfolgriich Sanierung vo dr Genfer Kantonalbank iigleitet, wo z viil Kreditrisike iigange worde sind.

Am 4. Dezember 2002 isch d Micheline Calmy-Rey in Bundesrat gwählt worde, wo si s Eidgenössisch Departement für usswärtigi Aaglegeheiten (EDA) übernah hät. Deet setzt si sich engagiert für e aktivi Ussepolitik ii, wo bi ihre Fridensförderig, Völcherrecht, Mänscherecht und Armuetsbekämpfig im Zentrum stönd.

Am 7. Dezember 2005 isch si zur Vizepräsidenti vom Bundesrat für s Jahr 2006 geählt worde. Ei Jahr druf isch si, turnusgmäss, vo dr Vereinigte Bundesversammlig zur Bundespräsidenti für s Jahr 2007 gwählt worde. Si isch dadrmit na dr Ruth Dreifuss di zwot Bundespräsidenti vo dr Schwiiz gsi. D Wahl vo dr Micheline Calmy-Rey isch s schlechteschti Ergebnis bin ere Bundespräsidentewahl sit 1939 gsi, wo dr Marcel Pilet-Golaz uf 142 Stimme cho isch.

Am 1. November 2010 isch si für zwei Monet Vizepräsidenti worde, wel dr bisherig Vizepräsident Moritz Leuenberger als Bundesrat zrucktrette gsi isch. Am 8. Dezember 2010 isch si zum zweite Mal zur Bundespräsidenti gwählt worde. Si het e schlecht Resultat erzilt, was aber erwartet worden isch un als "Denkzettel" un als "chliimüetigi Abrechnig" dütet worden isch, anderi hän s Resultat nüt wölle überbewertet gseh.

Am 7. September 2011 het d Calmy-Rey aagchündet, dass si am 14. Dezember 2011 nümmi zur Widerwahl als Bundesröti wett aaträtte und uf Ändi Jahr zruckträtte tuet.

Sit em 1. Mai 2012 isch si Gaschtprofessorin am Europainstitut vo de Universität Gämf.

## Externi Siite

* Offizielli Homepage
* 

## Quelle
Vaterunser

S **Vatterunser** oder (i de refermierte Schwiiz) s **Unservatter** isch e Gebätt, wu noch dr chrischtlige Iberliiferung dr Jesus vu Nazareth in sinene Jinger (ängschte Ahänger) esälber glehrt het. In dr theologische Fachsproch heißts aü **Paternoster**. S wird as s wichtigscht Gebätt vum Christetum agsähne.

Des Gebätt isch vu dr Evangelischte Matthäus (6, 9–13) un Lukas (11, 2–4) iberliiferet. Noch em Matthäus het dr Jesus des Gebätt im Zämmehang mit dr Bärgbredigt glehrt; er het empfohle:
* „Wenn der bättet, so machets nit wie d Hüüchler, wo in de Versammligen und vorusse gärn vorne stönde, für z zeige, wie guet ass sis chönne. Glaubet numme, settigi hai noochhär nüt me z guet. Wenn de bätte witt, so gang in dys Chämmerli yne, stoss der Rigel und bätt zue dym Vatter, ass es süscht niämer merkt. Und dy Vatter, wo ins Chämmerli yne gseht, dänkt der einisch dra vor allne Lüt.“ (baselbieterdütsch)

S Vatterunser, wu mer aü *s Gebätt vum Herr* nännt, het dr Wortlüt, wu folgt:

In dr evangelische Kirch hets scho immer e Zuesatz gä: „Dann dér gheere s'Rich, un d'Kràft, un d Herrligkeit én Ewigkeit. Amen.“ In dr katholische Kirch isch dä Zuesatz erscht 1970 iigfiährt wore.

D Wortstellung im Namme *Vatterunser* kunnt üs em latiinische *Pater noster*. Aü im griächische Ürtäxt isch diä Stellung: Πάτερ ημών /Pater emon/.
D altalemannische Ibersetzunge vum Paternoschter hän diä Wortfolg scho biibhalte, aü in neijhochditsche Fassunge vu däm Gebätt isch si biibhalte wore, nume in dr Liturgi vu dr reformierte Kilche isch dodrüs e *Unser Vater* wore.

## Schwäbisch

Au uff Schwäbisch gibds a Vateronser:

:*Onser Vadr em Hemmel,*
:*du bischt haelig,*
:*älle Menscha sollet dir d’Ehr geba.*
:*Dei Kenigreich soll zo ons komma.*
:*Was du willschd muas g’scheah em Hemmel ond auf dr Erde.*
:*Gib ons jedan Dag onser Brot,*
:*dass mr läba kennat.*
:*Ond verzeih ons, was mr doa hent!*
:*Breng ons ed en d’Versuachong,*
:*dass mr ebbas Orechts deant;*
:*ond hilf ons,*
:*dass ons koe Ibel hoemsuacht.*

:*Du aloi hoschd Macht ond Gwald ond's Aseah drzua.*

So ohfähr wird en dr Gegad von Ulm en d Richtong Bodasee gschwätzt.
A anders Vadderonser, mehr fir d Schtuargerder, geits vom Pfarrer Rudolf Paul en seim Matthäus-Evangeliom, onda stods.

## Lueg aü
* S Vatterunser uf Altalemannisch 
* Das Vaterunser – e antifaschischtischs Wärk vum Reinhold Schneider

## Quälle
* *Der guet Bricht. Us der Biblen uf Baselbieterdütsch.* Liestal 1981.
* *S Mattäus-Evangelium Züritüütsch.* Us em Griechische übersetzt vom Emil Weber. Zürich 1986.
* *Ds nöie Teschtamänt Bärndütsch.* Übersetzig: Hans und Ruth Bietenhard. Bern 1983.
* * 's Matthäus-Evangeliom für Schwoba.* Übertragen von Pfarrer Rudolf Paul. Reutlingen 1987, ISBN 3-87421-153-3.
* Textblatt zum *Drejfàltigkeitssonntig 11. Juni 2006 – Gottesdienscht uf Elsasserditsch,* lueg aü  do.
Kommunalwahl

## Düütschland

D **Kommunalwahl** isch d Handlig zur Erfüllig vom Verfassigsuuftrag nach Art. 28 Abs. 1 Satz 2 vom Grundgsetz, nach dem d Landchreise und Gmeinde e Vertretig vom Volch haa müend. D Wahle zu de Kommunalvertretige erfolgt wie di übrige Wahle nach de Grundsätz vo dr allgemeine, freie, gheime, gliiche und unmittelbare Wahl. D Reglige zur Wahl vo de Kommunalvertretige erfolgt durs Landesgsetz. Drum isch au es underschiidlichs Bild vo dr wiitere Uusgschtaltig vo de Wahle z finde:
* D 5%-Klausle gilt nöd in allne Bundesländer. Mehreri Kommunalrechtsordnige wiised d Möglichkeite vom Kumuliere und Panaschiere uuf. Au d Wahlperiode sind vo 4 bis 6 Jahre durchgängig underschiidlich. 
* S aktive Wahlrecht wird teilwiise scho ab 16 Jahre gwährt, suscht sind au d Ussländer mit dr Schtaatsbürgerschaft vomene EU-Schtaat wahlbrechtigt (Art. 28 Abs. 1 Satz 3 GG). 
D Kommunalwahle ermögliched wege dr begrenzte Materie vom Kommunalrecht au Wählergruppe, wo nöd de Schtatus vonere Partei erlanged, a de Wahle teilzneeh (sog. Rathuusparteie). Parteie und Wählergruppe, wo weder i dr betreffende Vertretigskörperschaft no im Bundestag oder emene Landtag vertrete sind, müend i dr Regle Unterschtützigsunterschrifte vorwiisen chönne, um zur Wahl zueglaa z werde.

## Schwiiz

((no schriibe))

## Öschterriich

((no schribbe))

## Literatur
* Andreas Kost, Hans-Georg Wehling (Hrsg.), Kommunalpolitik i de düütsche Länder, Weschtdüütsche Verlag 2003
* Kay Waechter, Kommunalrecht, Köln 2003/04