UNESCO-Welterbe

S **Wälterbi**, wo t UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) tuet zämestelle, isch d Gsamtheit vo dene psunders wärtvolle Objäkt uf dr Wält, wo für alli Möntsche wichtig sind. T UNESCO tuet dr Name «Wälterbi» de uusgwählte Sache nach ere Prüefig offiziell gää.

D Samlig setzt sich us äm **Wältkulturerbi**, wo Wärch vo dr möntschleche Kultur alueget, und äm **Wältnaturerbi**, wo schöni Oort i dr Natur betrifft, zämme.

Zämethaft umfasst diä UNESCO-Lischte vom Wälterbi 1092 Dänkmäler i 138 Länder (Stand 2018). Devo sind 845 als Kulturdänkmäler und 209 als Naturdänkmäler ufglischtet, witeri 38 Dänkmäler wärde sowohl als Chultur- als au als Naturerbi gfüehrt.

## d Lischte
T UNESCO macht verschideni Verzeichnis:
* d Lischtä vom UNESCO-Wälterbi z Afrika
* d Lischtä vom UNESCO-Wälterbi z Amerika
* d Lischtä vom UNESCO-Wälterbi z Asie und z Ozeanie
* d Lischtä vom UNESCO-Wälterbi z Europa

Vil Objäkt sind im ene schlächte Zuestand oder vo de lokale und de staatleche Phörde vernoochlässiget und sogar vo Chrieg bedroht. Drum het d UNESCO au für die Sache es Verzeichnis:
* di Root Lischte vom gföördete Wälterbi

S *World Heritage Committee,* en Unterorganisation vo dä UNESCO, füehrt näbe däm Wälterbi au e Lischtä vom Wältdokumänterbi, wo Büecherbeschtänd, Handschriftä, Partiture, Unikät, Bild-, Ton- und Filmdokumänt bsitzt.

Zuedem füehrt d UNESCO e Lischtä vo dä Meischterwärch vom mündliche und immateriellä Erb vo dä Mänschheit.

## Wie d Idee entstande isch
Dä Begriff vom „kulturelle Erbi“ – uf franzöösisch: *(héritage)* – gaht uf dä Henri-Baptiste Grégoire, Bischof vo Blois, us äm 18. Jahrhundert zrüg und isch i dä Haager Konväntion vom 14. Mai 1954 fescht gschriebe wordä:
: *„Damage to cultural property, belonging to any people whatsoever, means damage to the cultural heritage of all mankind, since each person makes its contribution to the culture of the world.“*

Uf düütsch:
: *Schade am Kulturguet, wo zue irgendeme Volch ghört, bedütet Schade am chulturelle Erbi vo dä gsamte Mänschheit, dänn jedä Mänsch treit sin Teil zue dä Kultur vo derä Welt by.*

D UNESCO-Konväntion zum Schutz vom Kultur- und Naturerbi vo dä Wält isch am 8. März 1960 bildet worde, wil d UNESCO hät welle die altägyptische Dänkmäler in Nubie, wo vom Bau vom Assuan-Schtaudamms bedroht gsi sin, für d Nachwält rettä.

D Grundlag isch d UNESCO-Konväntion zum Schutz vom Kultur- und Naturerbi vo dä Wält, wo 1972 z Stockholm verabschiidet worde isch. Si isch 1975 in Chraft träte. Um i diä Lischtä ufgnomme z wärde, muess es schutzwürdigs Objäkt mindäschtens eis vo dä sächs nachfolgendä Merchmal erfülle.
Es muess

* vo einzigartigem künschtlerischem Wärt sy
* schtarche kulturellä Iifluss uf e Region oder Epochä ausüebe
* vo grossäm Sälteheitswärt oder Alter sy
* für e bschtimmti künschtlerische Entwicklung bischpielshaft sy
* für e bschtimmti Architekturepochä schtah
* bedütigsvoll im Zämmehang mit herusragende Idee oder historische Gschtalte sy.

Eimal im Jahr, normalerwis Afang Juli, trifft sich s World Heritage Committee, um über d Ufnahmaträg vo dä Schtaate für nüi Dänkmäler z entscheide. By dene Sitzige wird au über dä Zueschtand vo Dänkmäler berate, wo scho ufgno sin. Alli zwei Jahr wird s Dänkmal- und Naturverzeichnis (Wälterbilischtä) rewidiert und nöi veröffentlicht.

## Organisazioon
S World Heritage Committee, unterschtützt dä Schutz und d Reschtaurierig vo de Wälterbistette dur fachlichi und materielli Hilf by dä Objäkt, wo i dä Lischtä gfüehrt si.

## s Wälterbi z Düütschland
S erschti dütschi Bauwärch, wo Wältkulturerbi worde isch, isch im Jahr 1978 dä Chaiserdom by Aache gsi. Z Dütschland sin s d Bundesländer, wo de Ufnahmatrag stelled.

## s Wälterbi i dr Schwiiz
I dr Schwiiz het’s acht Sache, wo als Wältkulturerbi gältet, und drüü Regioone, wo zum Wältnaturerbi zellet.

## anderi Konzäpt
Danäbe läbt da au d Idee vom «Wältwunder» witer, wo us dä Antikä schtammt und wo über vili Jahrhundärt e ähnlichi Funktion für dä Tourismus erfüllt hät wiä hüt s UNESCO-Wälterbi.

## Weblink
* Wälterbikonväntion
* Datebank vo dä UNESCO mit umfangriiche Beschribige vo dä einzelne Schtätte (änglisch)
* „Schätz vo dä Wält“ Hie chann me sich Dokumäntationsfilm über diä meischte Chultur- und Naturdänkmäler mit äm UNESCO-Prädikat als viertelschtündigi RealPlayer-Videos aluege und -ghöre.