Deklination im Alemannischen

Bi dr '''Deklination''' im Alemannische wäre wiä in viil andere Sproche d Artikel, d Eigeschaftswerter (Adjektiv), d Haüptwerter (Substantiv), d Zahlwerter (Numerale) un d Firwerter (Pronome) veränderet, d.&nbsp;h. in eine vu dr viär Fäll (Kasus) gsetzt: dr Nominativ bzw. dr Akkusativ, dr Dativ un sälte dr Genitiv.

## D Deklination vum Substantiv
D Substantiv hän im Alemannische normalerwiis ke Deklinationsändung. Dr Kasus isch numme dur dr Artikel zum unterscheide. Zu dr Üsnamme witer unte. In dr Tabälle e Verglich vum Zürcher un vum Kaiserstiähler Dialäkt:

Bi däne Biispiil sin d Substantiv unveränderet bliibe üsser bi *de Gescht*'e*** – des isch eltere [[Zürich|zürcher]] Sprochbrüch. Anderi altzürcher Biispiil vu däm Typ: ''bi de Chinde (s Chind)'', ''uf den Ächere (d Ächer)'', ''vo den Öpfle (d Öpfel)'', ''bi de Chüenen uf der Wäid (d Chüe)'' usw.

In mänke Gegende vum [[Kanton Bern|Bärnbiät]], zum Biispiil im [[Emmental|Emmetal]] un im [[Schwarzenburgerland|Schwarzeburgerland]], hän Vornämme im Dativ un Akkusativ noch e Ändung (fir beedi Fäll glich). Biispiil: ''(Hans:) I ha Hanse gmeint/gmiint. (Ruedi:) I ha Rüedun grüeft. (Vatter:) Hesch(t) Vattere gfragt/gfrogt?'' Aber des isch im Ruckgang.

D Pluralbildung lueg im [[Alemannische Grammatik#Substantiv|eigene Kapitel]]; dr [[Genitiv]] lueg im eigene Kapitel.

== D Deklination vum Adjektiv ==
D Deklination vum Adjektiv isch in dr verschiidene Dialäktspiilarte nit vollständig glich, aber mer ka e rote Fade erkänne, wu iberal duri goht (lueg z. B. bi "Zämmefassig"). Nur i eim Punkt git's e dütlechen Unterschid zwüsche de verschidnige Dialäkt: Di starchi Ändig maskulinum singular isch i dä maiste Dialäkt ''-e'', i de Dialekt am nördlecheren Rand (Ortenau, Strassburg) aber ''-er'', bispilswys ''e guet'''e''' Ma'' (südlech) – ''e guet'''er''' Ma'' (nördlech).

Für subschtantivierti Adjektiv gilt im Allgemeine ds Glyche wi für prädikativi: ''di schön'''i''' Gass – di Schön'''i***, *es blau*'s** Wunder – öppis Blau**s***. E Usnahm dervo isch ds Baseldütsche, wo men unterscheidet: ''guet'''0''' Broot – en Oordlig'''s***.

Di germanische Sprachen unterscheide scho immer e starchi und e schwachi Deklination vo den Adjektive dernah, öb d Wortgruppe mit däm Adjektiv *bestimmt* isch oder *unbestimmt*. E Wortgruppen isch bispilswys denn bestimmt, we si vomene *bestimmten* Artikel ygleitet wird. Im Dütsche git's ussertdäm di gmischti Deklination, wo bispilswys nach emnen unbestimmten Arikel vorchunt:

*Starchi Deklination: *lieb*'e** Ma'', ''uf groß**em** Fueß''
*Schwachi Deklination: ''der lieb**0** Ma'', ''ufem groß**e** Fueß''
*Gmischti Deklination: ''e lieb**e** Ma'', ''uf emne groß**e** Fueß''

=== Zämefassig ===


<small>(*) D Ändig **-er** git's bi Ortenau und z Straßburg; sust **-e**.</small>

<small>(**) Ohni Ändig im Baseldütsche.</small>

<small>(***) Ändigslosi Forme sy müglech, aber nid obligatorisch ir Zäntralschwyz und i altertümlechem Züritdütsch.</small>

<small>(****) En Form ohni Ändig isch müglech im Zugerdütsche.</small>



<small>(*) E Form ohni Ändig isch i allne Dialäkt müglech. Dernäbe git's im Luzärnische, Zürcherischen und Baslerische d Ändig **-i**, uf em Keiserstuel d Ändig **-e**.</small>

<small>(**) E Form ohni Ändig isch am wytischte verbreitet. Im Bärnischen und im Baslerische het's d Ändig **-i**; die Ändig isch ussertdäm müglech, aber nid obligatorisch im Luzärnischen und im Zürcherische.</small>

<small>(***) E Form ohni Ändig isch am wytischte verbreitet. Im Bärnische het's d Ändig **-e**; müglech, aber nid obligatorisch isch die Ändig o im Straßburgische. D Ändig **-i** isch im Luzärnische, Zürcherischen und Baseldütsche müglech, aber nid obligatorisch.</small>

<small>(****) E Form ohni Ändig isch z Straßburg müglech, aber nid obligatorisch.</small>

<small>(*****) D Ändig **-i** het's im Ortenauische, süsch **-e**.</small>



<small>(*) D Ändig **-er** git's bi Ortenau und z Straßburg; di südlechere Dialäkt hei d Ändig **-e**.</small>

<small>(**) E Form ohni Ändig isch i altertümlechem Dialäkt ufem Keiserstuel bi teilne churze Wörter müglech.</small>

=== Deklination vom prädikativen Adjektiv ===
D Deklination vo prädikativen Adjektiv isch im Höchschtalemannische verbreitet und teilwys im südlechschte Hochalemannisch:
*Im Emmetal un im Schwarzeburgische: ''Är isch(t) afen aut**e*** (= Dr isch afange alt); ''si isch(t) gar nid chlüpfeg'''i'''/chlüpfig'''i*** (= ängschtlig); *äs wird nohdisnoh vernünftig*'s*** (Im Mittelbärnische gits des nit, mer sait hegschtens (mit sustantiviärtem Adjektiv): ''är isch afen en Aute, si isch haut nid e Chlüpfigi'' usw.)
*Im Dialäkt am Südweschtfueß vu dr Rigi im [[Kanton Luzern|Kanton Luzärn]] heißts (alliwiil sältener): ''Er isch schier veruckt'''e''' wurde. Iez isch d Wösch gwäschn'''i'''. Das esch z chly'''s''' für diich.''

=== Überblick nach Dialäkt ===
==== Starchi Deklination ====
Es Adjektiv wird denn starch dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv ke Artikel het oder nach Zahlwörter. Im Nominativ isch der typisch Fall d Aared.



<small>(*) Di züridütschi Form ''guet Mane'' isch starch veraltet.</small>



<small>(*) Di züridütschi Form ''guet Fraue'' isch starch veraltet.</small>



==== Schwachi Deklination ====
Es Adjektiv wird denn schwach dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv bestimmt isch, das heisst nach emne bestimmten Arikel oder nach gwüsse Pronome, bispilswys de Demonschtrativpronome: ''dëë lang(i) Taag, disäb alt(i) Schachtle, weles guet(i) Hëërz?, weli brave Chind?''









Aamerkige:
* Im klassische Zürcher Alemannisch isch s schwach Adjektiv im Nominativ ohni Ändung (im Klammere d nejere Zürcher Forme): ''de blau Himmel (de blaui Himmel), jedi räächt Meinig (jedi räächti Meinig), s Bescht (s Beschti, s Beschte), s Nöischt (s Nöischti, s Nöischte).''
* Im [[Oberrheinalemannisch|Oberrhiinalemanisch]] (Kaiserstuehl) sin ändungslosi Forme (''dr dritt Suhn'') no viil z here, aber bi dr junge Generation heißts viilmol ''de dritt'''e''' Sohn''. Do derbi isch des '''e''' nit dr alemannisch Reduktionsvokal, s isch s rein standardditsch '''e'''.
* Im Straassburger Alemannisch isch im Akkusativ en Ändig uf ''-e'' müglech: ''der nej'''(e)''' Win''.
* Dr Wandel vu züridütsch ''s Bescht'' zu ''s Bescht'''i*** isch do dermit z erkläre, ass eifach s standardditsch „das Best**e**“ alemannisch umglüttet (umgluutet) wore isch. Aber s git aü scho dr Fall, ass d hochditsch Ändung **e** gar nimmi zu **i** umgwandlet wird: dr Albert Weber schribt scho anne 1948 in dr Züritüütsche Grammatik: 
::„In jüngsten Formen wird auch die Vermundartlichung des -e zu -i aufgegeben: *S Beschte, s Nöischte.* Eines der vielen Schrittchen mehr, mit denen die Mundart den Anschluss an die Schriftsprache zu vollziehen im Begriff ist!“

#### Gmischti Deklination
Es Adjektiv wird denn gmischt dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv dür nen unbestimmten Artikel ygleitet wird oder dür bestimmti anderi Wörter wi *ke*, *mänge*.

Die Deklination heisst *gmischt*, wil si sech us Forme vo der schwachen u der starche Deklination zämesetzt.

Im Plural sy starchi und schwachi Ändige müglech, bispilswys: *mängi groß*'i** Stedt'' (starch) – ''mängi groß**e** Stedt'' (schwach). Vo de Wörter ''vil'' u ''ke'' git's im Plural zwo verschidnigi Forme, eini wo mit der starche, und en anderi, wo mit der schwache Deklination geit: ''vil guet**i** Würscht'' (starch) – ''vili guet**e** Würscht'' (schwach), ''ke guet**i** Würscht'' (starch) – ''keni guet**e*' Würscht* (schwach).

(*) Bsunders eisilbigi Adjektiv sin im eltere Dialäkt ohni Änd-s: *e guet (guets) Kind, e schen (schens) Maidli usw.*

## Lueg aü
* Alemannische Grammatik

## Literatür
*Harald Noth: *Kaiserstühler Alemannische Sprachlehre.* In: *Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung.* Schillinger, Freiburg im Breisgau 1993, ISBN 3-89155-151-7. – D Kaiserstiähler Biispiil obe sin im Sinn vu däre Grammatik.

D andere alemannische Biispiil sin üs däne Grammatike:

* Arthur Baur: *Schwyzertüütsch. Praktische Sprachlehre des Schweizerdeutschen.* 8. Uflag. Winterthur 1985, ISBN 3-85701-002-9  (= Züüritüütsch)
* Ernest Beyer: *Elsässerdeutsch.* *La flexion du groupe nominal en Alsacien, Étude descriptive et historique avec 60 cartes,* Les Belles Lettres, Paris 1963
*Victor Henry: *Elsässerdeutsch.* *Le Dialecte Alaman de Colmar (Haute-Alsace) en 1870, Grammaire et Lexique,* Felix Alcan Èditeur, Paris 1900
* Henri Rünneburger: *Elsässerdeutsch.* *Grammaire de l'alsacien, Parler de Benfeld,* Institut d'étude germaniques Université de Provence, Aix-en-Provence 1989
* Wihelm Mankel: *Elsässerdeutsch. Laut und Flexionslehre der Mundart des Münsterthales im Elsass,* Verlag von Karl J. Trübner, Straßburg 1886
* Edmond Jung: *Elsässerdeutsch.* *Grammaire de L'alsacien, dialecte de Strasbourg avec indications historiques,* Éditions Oberlin, Strasbourg 1983
* Hans Bossard: *Zuger Mundartbuch: Grammatik und Wörterverzeichnisse; ein Wegweiser zur guten Mundart.* Schweizer Spiegel-Verlag, Zürich 1962
* Hermann Braunstein: *Der Dialekt des Dorfes Schutterwald (Ortenaukreis). Grammatik und Wortschatz.* Eigenverlag, Schutterwald 1978
* Ludwig Fischer: *Luzerndeutsche Grammatik.*  Comenius, Hitzkirch 1989, ISBN 3-905286-32-7
* Alfonse Jenny, Doris Richert: *Elsasserdeutsch.* *Précis Pratique de Grammaire Alsacienne (en réference principalemant au parler de Strasbourg).* In:  Saisons d'Alsace, Nr. 83,  Strasbourg 1984  	
* Werner Marti: *Berndeutsch-Grammatik.* Francke, Bern 1985, ISBN 3-7720-1587-5
* Raymond Matzen, Léon Daul: *Elsässerdeutsch.* *Wie geht's? Le dialecte à la portée de tous. Vocalulaire, lexique et grammaire de l'alsacien.* La Nuée Bleue, Strasbourg 1999, ISBN 2-7165-0464-4. – Do drinne: *grammaire (parler de Strasbourg)*.
* Viktor Schobinger: *Zürichdeutsche Kurzgrammatik.* 2. Ufloag. Schobinger, Zürich 2001, ISBN 3-908105-62-5
* Rudolf Suter: *Baseldeutsch-Grammatik.* 3. Ufloag. Christoph-Merian-Verlag, Basel 1992, ISBN 3-85616-048-5
* Friedrich E. Vogt: *Schwäbisch in Laut und Schrift. Eine ergründende und ergötzliche Sprachlehre.* Steinkopf, Stuttgart 1977, ISBN 3-7984-0340-6
* Albert Weber: *Zürichdeutsche Grammatik.* 3. Ufloag. Schweizer Spiegel, Zürich 1987, ISBN 3-85865-083-8