open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meienberg AG

**Meiebärg** isch es ehemolig Schtädtli im aargauische Freiamt und hüt en Wiler, wo zu de Gmeind Seis ghört. Bis ins 1941i isch de Name vo de Gmeind Seis, wo d Chile schtoht, Meiebärg gsi. 

## Gschicht
D Habsburger hei im 1170/1172 Meiebärg und d Umgebig vo de Länzburger gerbt und uf em Landsporn zwüsche de Bäch wo vo Alike und Auw chömmed, e Burg la baue. Si isch de Sitz von eme Dienschtmaa gsi, wo s noi errichtete Amt Meiebärg unter sich gha het. S Schtädtli isch mit ere Ringmuur gsicheret worde und het en feschte Turm gha. Meiebärg isch nit bsunders gross gsi. Us em «Grosse Urbar» vo 1306 weiss me, wi höch d Abgabe sind gsi, wo d Lüt hei müesse zahle: D Hofschtätt innerhalb und usserhalb vo de Schtadtmuure hei insgsamt 14 Schilling Abgabe pro Johr zahlt, was bi durchschnittliche Abgabe vo em halbe Schilling uf öppe 28 Hofschtätt laat lo schlüsse. Verschidnigi Minischterialgschlächter hei Aateil an de Burglehe vo Meiebärg gha, aber di wichtigscht Familie vo denen Gschlechter sind d Gessler vo Meiebärg und Brunegg gsi, wo vom 13. bis zum Aafang vom 16. Johrhundert nochgwise sind. Scho im frühe 14. Johrhundert isch Meiebärg s erschti Mol zerschtört worde, es zweits Mol – im sälbe Johrhundert – im Sempacherchrieg, wo Meiebärg im 1386i vo de Eidgnosse zerschtört worde-n-isch. Für s 14. Johhundert isch z Meiebärg en Schultheiss nochgwisse. Im 1415i hei d Lozärner wäge de Riichsacht, wo de König Sigmund gäge de Landesherr, de Herzog Friedrich IV. verhängt het, Meiebärg und s zughörigi Amt wi au d Ämter Beromünschter und Hochdorf bsetzt. Im 1425i isch Meibärg mit em Amt en Teil vo de gmeine Herrschaft vo de Frei Ämter worde, wil Luzern nach eme Schiidschpruch vom 28. Juli 1425 d Verwaltig mit de andre Eidgnössische Ort – abgseh vo Uri, wo erscht im 1533 en Aateil übercho het – het müesse teile. Au wenn Meiebärg Sitz vom Amt blibe-n-isch, het s Schtädtli ehnder wi es Buuredorf usgseh.

## Literatur
* Franz Xaver Rohner: *Historische Veröffentlichungen*, Sins 1985.
* J.J. Siegrist: *Spätmittelalterliche Herrschaft im südlichen Freiamt*. In: Argovia 84 (1972), S. 118–198.
* *Meienberg*. In: Kunstführer durch die Schweiz, Band 1, Bern 2005, ISBN 3-906131-95-5.
* Peter Frey: *Meienberg. Eine mittelalterliche Stadtwüstung im oberen Freiamt*. Hier & Jetzt, Zürich 2013, ISBN 978-3-03919-272-4.
* Pfarramt Sins und Gerechtigkeitsverein Meienberg (Hrsg.): *Meienberg im Freiamt und seine Eligius-Kapelle*

## Weblink

## Einzelnochwis
Bibern SO

**Bibere** (amtlich *Bibern*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz gsii. Am 1. Jänner 2014 het si mit de Gmeinde Ätikofe, Ätige, Brüggle, Chibberg-Buechi, Chüttigkofe, Gossliwiu, Hessigkofe, Mülidorf u Schäppech zur noie Gmeind Buechegg fusioniert.

## Geografi
Bibere isch es Strossedorf im Biberetau, am Bibernbach. D Gmeindsflächi umfasst 63,3 % langwirtschaftlichi Flächi, 29 % Waud, 6,7 % Sidligsflächi un 1 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Tscheppech, Hessigkofe u Gossliwiu im Kanton Solothurn u Rüti, Arch u Löuzige im Kanton Bärn.

## Gschicht
Bibere isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1366 aus *ze Bibron* (1368 *Bibren*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 3,3 % gläge.

## Religion
80,6 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 6,8 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,6 %, CVP 6,6 %, EDU 0,0 %, EVP 1,9 %, FDP 25,1 %. GLP 4,5 %, GP 7,8 %, SP 11,4 %, SVP 35,4 %, Suschtigi 3,7 %.

Gmeindspresidänt isch dr Thomas Beer (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,6 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 222 Iiwohner 98,2 % Dütsch aus Hauptsproch aagää u 1,8 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Bibere ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Weblink

* www.bibern-so.ch
* 

## Fuessnote
Richard Kuder

De **Richard Kuder** (*&nbsp;18. Juli 1852 z Stuegert; †&nbsp;14. April 1912 z Huuse am Albis) isch en tüütsche Architekt gsi. Sin Stil isch de Historismus gsi und am Änd au de Jugedstil. Zäme mit em Joseph Müller hät er ab 1892 z Züri es Architekturbüro gha. 

## Hüüser

* 1896: Synagoge z La Chaux-de-Fonds
* 1897/1898: Restaurationsgebäu und Fäschthalle *Schützenhaus Albisgüetli*, Uetlibergstrass 341 z Züri
* 1897–1898: Verwaltungsgebäu vo de Schwiizerische Läbesversicherigs- und Räntenaastalt, General Guisan-Quai 38
* 1899: Warehuus Brann, Bahnhofstrass 75 z Züri (ab 1941 Oskar Weber, hüt Manor)
* 1899–1902: Post- und Telegraphenamt z Schaffhuse
* 1900–1905: Historisches Museum Hagenau)
* 1903: Wohn- und Gschäftshuus Dufourstass 3 z Züri
* 1903/1904: Wohn- und Gschäftshuus Reiff, Gämferstrass 24 z Züri (pout dur de Kuder und de Müller nach Plän vom Julius Kunkler)
* 1904–1905: Villa Laubi, Kappelistrass 7 in de Ängi
* 1905: Fäschthalle vom Eidgenössische Sängerfäscht z Züri
* 1905/1906: Villa Alma, Seestrass 80 z Mänidorf
* 1907–1908: Turbinenhalle vo de Löntsch-Chraftwärch z Netstal
* ab 1907: Bahnhof St. Galle (1907–1910 Planig zäme mit em vo Senger, pout 1911–1913 oni de Kuder)

## Literatur
* 
* Peter Baumgartner: *Geschichte der Villa Alma in Männedorf.* In: *Zürcher Denkmalpflege, 11. Bericht 1983–1986.* Direktion der öffentlichen Bauten des Kantons Zürich, Abteilung Denkmalpflege, Zürich 1995, ISBN 3-905647-61-3.
Biezwil

**Biezwiu** (amtlich *Biezwil*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Biezwiu isch es Huufedorf uf ere Hochflächi vom Buecheggberg, im Soledurner Mittuland. D Gmeindsflächi umfasst 51,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 41,4 % Waud u 6,9 % Sidligsflächi.

Nochbergmeine si Lüterswiu-Gächliwiu, Messe und Schnottu im Kanton Solothurn und Oberwiu im Kanton Bärn.

## Gschicht
Biezwiu isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1255 aus *in Beizwile* (1276 *zue Biezwile*, 1279 *de Biezwile*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 3,7 % gläge.

## Religion
77,9 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 10 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 7,4 %, CVP 5,6 %, EDU 0,0 %, EVP 1,5 %, FDP 31,6 %. GLP 4,3 %, GP 3,8 %, SP 8,3 %, SVP 34,3 %, Suschtigi 3,2 %.

Gmeindspresidänt isch dr Ernst Rauber (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 0,6 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 289 Iiwohner 98,3 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1,4 % Französisch u 0,3 % Italienisch.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Biezwiu ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch, aber au zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Weblink

* www.biezwil.ch
* 

## Fuessnote
Bolken

**Bouke** (amtlich *Bolken*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Bouke isch es chiis Huufedorf im südliche Soledurner Mittuland uf ere Aahöchi westlich vom Önzberg. D Gmeindsflächi umfasst 66,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 22,1 % Waud, 9,9 % Sidligsflächi u 1,9 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Äschi, Etzike u Subige im Kanton Soledurn un Inkwiu u Niderönz im Kanton Bärn.

## Gschicht
Bouke isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1429 aus *ze Bollikon*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 4,4 % gläge.

## Religion
50,5 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 30,1 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 8,2 %, CVP 12,4 %, EDU 1,0 %, EVP 1,5 %, FDP 13,9 %. GLP 7,5 %, GP 7,7 %, SP 20,0 %, SVP 26,2 %, Suschtigi 1,6 %.

Gmeindspresidänt isch dr Dieter Künzli (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,6 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 489 Iiwohner 95,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1,8 % Französisch, 0,6 % Italienisch u 2,5 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Bouke ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Weblink

* www.bolken.ch
* 

## Fuessnote
Boningen

**Bonige** (amtlich *Boningen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Bonige isch es Dorf im Aaregöi zwische dr Aare und em Südfuess vom Born. D Gmeindsflächi umfasst 40,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 30,6 % Waud, 22,1 % Sidligsflächi und 6,8 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Fulebach, Gunzge, Murgethal, Oute, Rothrist

## Gschicht
Bonige isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1226 aus *in villa Bonningen*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 11,2 % gläge.

## Religion
32,5 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 54,4 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,9 %, CVP 14,7 %, EDU 1,5 %, EVP 2,0 %, FDP 20,7 %. GLP 3,3 %, GP 3,6 %, SP 15,1 %, SVP 32,3 %, Suschtigi 2,9 %.

Gmeindspresidänt isch dr Kurt Stuber (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,6 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 636 Iiwohner 95,8 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,2 % Französisch, 0,6 % Italienisch und 3,4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Bonige ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Biuder

Datei:Boningen kapelo Mariahilf kaj vilagha grejnejo 171.JPG|Kapell Mariahilf und Dorfspicher
Datei:Boningen preghejo 182.JPG|Chiuche
Datei:Boningen 156.JPG|Tourismusinformation
Datei:Boningen 149.JPG|Verkehrskreisu
Datei:Boningen vilagha lageto 162.JPG|Weier im Dorfzentrum
Datei:Boningen gimnastikhalo 185.JPG|Turnhalle
Datei:Boningen vilagha grejnejo kaj kampara bieno 174.JPG|Dorfspicher und Buurehuus


## Weblink

* www.boningen.ch
* 

## Fuessnote
Breitenbach SO

**Bräitebach** (amtlich *Breitenbach*) isch e Iiwohnergmäin im Bezirk Tierstäi im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Bräitebach isch es Dorf an dr Passwangstross am Zuegang zum Gilgebergerland. D Gmäindsflächi bstoht us 48,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 34,4 % Wald und 17 % Sidligsflächi.

Nochbergmäine si Himmelried, Nunnige, Feere und Biesserach im Kanton Soledurn und Wahle und Brislach im Kanton Basel-Landschaft.

## Gschicht
Bräitebach isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1152 als *Breitenbach*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraadäil isch 2010 bi 24,6 % gläge.

## Religion
13,3 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 63,4 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,8 %, CVP 15,1 %, EDU 0,4 %, EVP 1,4 %, FDP 28,9 %, GLP 4,2 %, GP 6,0 %, SP 12,9 %, SVP 24,8 %, Suschtigi 2,6 %.

Gmäindspresidänt isch dr Dieter Künzli-Schönbächler (Stand 2018).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Johr 2011 bi 3,4 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 3260 Iiwohner 82,6 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,7 % Französisch, 4,2 % Italienisch und 12,5 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Bräitebach ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Bilder

Datei:Breitenbach (SO) katolika preghejo 689.JPG|Katholischi Chilche
Datei:Breitenbach (SO) puto antau la katolika preghejo 696.JPG|Libellebrunne vor dr Chilche
Datei:Breitenbach (Soloturno) 664.JPG|Ortsiigang von Biesserach här
Datei:Breitenbach (Soloturno) 682.JPG|Kräisel an dr Chrüzig vo dr Kantonsstrosse im Dorfzentrum
Datei:Breitenbach (Soloturno) 680.JPG|Hochhuus *Wydehof* im Zentrum
Datei:Breitenbach (Soloturno) komunuma domo 707.JPG|Gmäindshuus


## Weblink

* www.breitenbach.ch
* 

## Fuessnote
Brügglen

**Brüggle** (amtlich *Brügglen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz gsii. Am 1. Jänner 2014 het si mit de Gmeinde Ätikofe, Ätige, Bibere, Chibberg-Buechi, Chüttigkofe, Gossliwiu, Hessigkofe, Mülidorf u Schäppech zur noie Gmeind Buechegg fusioniert.

## Geografi
Brüggle isch es Huufedorf uf ere chline Hochfächi vom Mittubuecheggberg. D Gmeindsflächi umfasst 54,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 40 % Waud u 5,3 % Sidligsflächi.

Nochbergmeine si Lüterkofe-Ichertswiu, Chüttigkofe, Chibberg-Buechi, Ätige, Mülidorf u Tscheppech.

## Gschicht
Brüggle isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1249 aus *Bruglon* (1323 *Brügglon*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 1 % gläge.

## Religion
75,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 9,6 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 5,6 %, CVP 2,9 %, EDU 0,0 %, EVP 0,0 %, FDP 27,8 %. GLP 5,0 %, GP 8,2 %, SP 24,4 %, SVP 20,1 %, Suschtigi 6,0 %.

Gmeindspresidänt isch dr Werner Hartung-Hänggi (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,0 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 187 Iiwohner 98,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,5 % Italienisch u 0,6 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Brüggle ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch, aber au zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Weblink

* www.bruegglen.ch
* 

## Fuessnote
Naher Osten

Dr **Noochi Oste** (dütsch *Naher Osten*) isch e geografischi Bezäichnig, wo hüte im Allgemäine für Israel und die arabische Staate in Vorderasie brucht wird. Vilmol zellt mä au Zypere, d Türkei (mänggisch nume Anatolie), Egüpte und dr Iran drzue. Bsundrigs ghöört drzue d Regioon vom Fruchtbare Halbmond und die Arabischi Halbinsle.

## Begriffsklärig
Historisch het dr Begriff „Nooche Oste“ sit em nünzääte Joorhundert s Gebiet vom Osmanische Riich usserhalb vo Öiropa bezäichnet.

Dr Begriff isch vo de Öiropäer brägt worde, wo die Regioon im Oste von ene lit. Dr dütsch Begriff *Nooche Oste* überschniidet sich mit em änglische Begriff *Middle East*, isch aber geografisch gsee nid s Gliiche.

## Überblick über d Staate, Gebiet und Regioone

*Beleeg*

## Fuessnoote


## Litratuur
* Jeremy Salt: *The Unmaking of the Middle East. A History of Western Disorder in Arab Lands*. University of California Press, 2008, ISBN 978-0-520-26170-9.
* Bernhard Chiari, Dieter H. Kollmer (Hrsg.): *Wegweiser zur Geschichte Naher Osten.* 2. Aufl., Ferdinand Schöningh, Paderborn u.&nbsp;a. 2009, PDF-Download 5 MB https://web.archive.org/web/20121027031838/http://www.mgfa.de/html/einsatzunterstuetzung/naherosten
* Reiner Bernstein: *Von Gaza nach Genf. Die Genfer Friedensinitiative von Israelis und Palästinensern*. Wochenschau-Verlag, Schwalbach/Ts 2005.
* Pawelka/Richter: *Religion, Kultur und Politik im Vorderen Orient*. VS Verlag, 2004, ISBN 3-531-14098-1.
* V. Perthes: *Geheime Gärten – Die neue arabische Welt*. Goldmann, 2003, ISBN 3-442-15274-7.
* V. Perthes: *Vom Krieg zur Konkurrenz – Regionale Politik und die Suche nach einer neuen arabisch-nahöstlichen Ordnung*. Nomos Verlag, 2000, ISBN 3-7890-6712-1.
* Abdoldjavad Falaturi (Hrsg.): *Islam: Raum – Geschichte – Religion.* Bd. 1 Der Islamische Orient, Köln 1990.
* Margret Boveri: *Wüsten, Minarette und Moscheen – Im Auto durch den alten Orient*. Mit einem Vorwort von Peter Scholl-Latour. wjs-Verlag, Berlin 2004, ISBN 3-937989-06-4 (Reisebericht)
* Alfred Schlicht: *Die Araber und Europa*. Stuttgart 2008.

## Weblingg
* Richard N. Haass: „New Middle East.“ In: Foreign Affairs. November/Dezember 2006.
* http://www.aljazeera.com/news/middleeast/ - Al Jazeera Nachrichten aus der Region (englisch)
* http://www.bbc.co.uk/news/world/middle_east/ - BBC Nochrichte us dr Region (englisch)
Simchat Torah

**Simchat Torah** oder aschkenasisch *Simchas Tauroh,* jiddisch *Simches Tojre* oder surbtalerjiddisch *Simches Tòòre* (hebr. שִׂמְחַת תּוֹרָה, dütsch „Fröid vo dr Torah“, d.&nbsp;h. vom Gsetz), isch dr letschti vo de jüüdische Fiirdig im Herbst, wo mit em Laubhüttefest *(Sukkot)* aafönge. In orthodoxe und konservative Gmäinde in dr Diaspora wird er as dr zwäiti Daag vom Schemini Azeret-Fest am 23. Tischri, em sibte Monet im jüüdische Kaländer, im Septämber oder Oktober gfiirt – z Israel und in sälle Reformgmäinde, wo Schemini Azeret nume äi Daag lang isch, begoot men en zämme mit Schemini Azeret am 22. Tischri. D *Simchat Torah* isch au bi weniger religiööse Juude, vor allem bi Familie mit Chind, seer beliebt.

D *Simchat Torah* isch as äigeständige Fiirdig im Middelalter entstande, in dr Zit vo de *[[Gaon]]im*, wo sich dr jöörligi Züklus für d Vorlääsig vo dr *Torah* duuregsetzt het. D Brüüch an däm Fiirdig häi sich über e lengeri Zit entwicklet und es es cha groossi Underschiid gee je noch em Ort und dr Usrichdig vo dr Gmäind.

Sit em 14.&nbsp;Joorhundert goot an däm Fest d Vorlääsig vo dr Torah, de fümf Büecher Moses, in dr Sünagooge mit em letschte Abschnitt vom fümfte Buech z Änd und mä foot sofort wider mit em erste Abschnitt vom erste Buech wider aa. Öbbe zur gliiche Zit isch dr Bruuch entstande, d Torahrolle in ere Brozessioon in dr Sünagooge umezdrääge. Dene Umgäng säit mä *[[Hakkafot|Hakafot]]*. Im 16.&nbsp;Joorhundert isch üüblig worde, ass mä am Oobe vom Fest alli Torahrolle us em Torahschrank uusegnoo het und mä sä um s Lääsipult umedräit het. 
Hüt wärde d Torahrolle in siibe *Hakafot* (Umgäng) in dr Sünagooge um s Lääsipult dräit. Sit dr früeje Nöizit danzt und singt mä drzue, und d *Hakafot* bruuche entsprächend vil Zit. Es git Gmäinde wo scho am Oobe us dr Torah vorglääse wird.

Wäärend em Morgegottesdienst widerholt mä d *Hakafot*, bevor mä us dr Torah liist. In e Hufe Gmäinde rüeft mä an däm Daag alli erwaggsene Manne zur Torah, wo aawääsend si, in Reformgmäinde au d Fraue, und dr entsprächendi Torahabschnitt wird so vilmol wie nöötig widerhoolt. Zum Abschluss wärde alli Chind gmäinsam ufgrüeft. In de mäiste Gmäinde isch s üüblig, ass zwäi Gmäindimitgliider as bsundrigi Eer zum letschte und zum erste Abschnitt vo dr Torah ufgrüeft wärde, in e baar sephardische Gmäinde sis drei oder nume äins. Die wo dr letscht Abschnitt lääse, wärde as *Chatan oder Kallat Tora* (Brütigam oder Brut vo dr Tora (Gsetz)) bezäichnet, die wo dr erst lääse as *Chatan oder Kallat Bereschit* (Brütigam oder Brut vom Aafang (Genesis)). Mä erwartet von ene, ass si noch em Gottesdienst zum ene Empfang dääte iilaade und dr Gmäind Gäld für wooldäätigi Zwäck dääte spände. 

Für d Chinder isch Simchat Torah e bsundrige Festdaag, wo si an de Brozessioone mitmache, noch em aschkenasische Bruuch mit bsundrige Fäänli, und men ene Frücht und Süessigkäite schänkt.

## Weblingg
  
* Zentralrat der Juden in Deutschland: Schemini Azeret - Simchat Tora. Iifüerig, mit Informazioone zu de Brüüch z Dütschland

## Fuessnoote
Jerg-Ratgeb-Preis

Dr **Jerg-Ratgeb-Preis** fir d Freiheit vo dr Konscht ond fir d Gwaltlosichkeit em Kampf om meh Menschlichkeit ischt vo de Kinschtler HAP Grieshaber ond Rolf Szymanski ens Leaba gruafa ond zom erschda Môl em Jôhr 1977 an da eschtreichischa Bildhauer Rudolf Hoflehner vrliha wôrra. Nôch-em Grieshaber seim Ableaba (1981) hôt d HAP-Grieshaber-Stifdong a Preisgericht eigsetzt, wo älle drei Jôhr an Preisdräger beschdemma soll, wo neabem staddlicha Preisgeld – am Ôfang send’s 30.000 Mark gwäa, heitzodag send’s 20.000 Euro – a Ausstellong mit Kadalog kriagt.

Dui Auszoichnong wuud emmr an-an Kinschtler vrliha, wo mit-ma ibrzeigenda Lebenswerk uffwarda kôô, abr bisher noh et dui Anerkennong kriagt hôt, wo-nr eigentlich vrdeant het; des hoißt, dui Auszoichnong soll uff-en uffmerksam macha. D Organisazioo ond d wissaschaftlicha Betreiong liiget beim Stedtischa Kunschtmuseom Reitlenga (Spendhaus). Finanziirt wuud seller Preis vo dr Stadt Reitlenga mit Ondrstitzong vo dr HAP-Grieshaber-Stifdong. Seit em Jôhr 2002 wuud dr Jerg-Ratgeb-Preis bloß noh älle viir Jôhr vrgeaba.

## Preisträger
De bisherige Preisträger seit 1987 send gwäa:
* 1987: Emil Schumacher
* 1990: Wilhelm Loth
* 1993: Carlfriedrich Claus
* 1996: Armando
* 1999: Walter Stöhrer
* 2002: Lucian Freud
* 2006: Hartwig Ebersbach
* 2010: Josua Reichert
* 2014: Joannis Avramidis
* 2018: Olaf Metzel
* 2022: Strawalde / Jürgen Böttcher

## Weblinks
* Jerg-Ratgeb-Preis
Büren SO

**Büüre** (amtlich *Büren*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Dornegg im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Büüre isch es Dorf am Fuess vom Schlingebärg. D Gmeindsflächi umfasst 46,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 45,7 % Wald, 7,1 % Sidligsflächi und 0,3 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Seebe, Hobel, Gämpe und Nugle-Bäntlion im Kanton Soledurn und Lupsige und Ziefe im Kanton Basel-Landschaft.

## Gschicht
Büüre isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1174 als *Buren* (1194 *Buoron*, 1225 *Burron*, 1317 *Bürron*, 1425 *Bürren*).
 
## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2018 bi 14,8 % gläge.

## Religion
31,3 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 54,1 % römisch-katholisch.

## Politik
D Wahlergäbnis us em Joohr 2018 sehn wiefolgt us: BDP 2,29 %, CVP 16,2 %, EVP 1,3 %, FDP 16,2 %, GLP 3,3 %, GPS 5,9 %, SP 19,8 %, SVP 33,9 %, Suschtigi 1,11%.

Gmeindspresidäntin isch d Stéphanie Erni (Stand 2020).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,4 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 870 Iiwohner 96,1 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,3 % Französisch, 1,4 % Italienisch und 2,2 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Büüre ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Lüt
* Nils Feigenwinter (* 2000), en Medieundernähmer und ehemolige Chindermoderator

## Bilder

Datei:Büren, Kirche St. Martin 2.jpg|d Chilche St. Martin, Oschtsite
Datei:Büren, Kirche St. Martin 1.jpg|St. Martin, Südsite
Datei:Büren, Kirche St. Martin Innenansicht.jpg|St. Martin, Innenaasicht 


## Literatur
* Gottlieb Loertscher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band III: Die Bezirke Thal, Thierstein, Dorneck.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 38). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1957, .

## Weblink

* www.bueren-so.ch
* 

## Fuessnote
Büsserach

**Biesserach** (amtlich *Büsserach*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Biesserach isch es Huufedorf im Lüsseltal, am südliche Rand vom Laufener Becki im Jura, im Schwarzbuebeland. D Gmeindsflächi umfasst 43,4 % langwirtschaftlichi Flächi, 46,5 % Wald und 10,1 % Sidligsflächi.

Nochbergmeine si Bräitebach, Feere, Mältige, Erschbel und Gringel im Kanton Soledurn und Wahle im Kanton Basel-Landschaft.

## Gschicht
Biesserach isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1194 als *Buezherach* (1251 *Büzracha*, 1295 *Büserach*, 1364 *Busserach*, 1431 *Biesserach*, 1538 *Büsserach*).

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 10,9 % gläge.

## Religion
11,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 76,3 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,5 %, CVP 18,4 %, EDU 0,2 %, EVP 1,2 %, FDP 32,4 %, GLP 4,3 %, GP 4,8 %, SP 8,9 %, SVP 24,6 %, Suschtigi 2,6 %.

Gmeindspresidänt isch dr François Sandoz (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,7 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 1865 Iiwohner 92,2 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1 % Französisch, 1,4 % Italienisch und 5,4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Biesserach ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Bauwerch
* Burg Nöi-Tierstei
* Katholischi Chilche St. Peter

## Bilder

Datei:Buesserach katolika preghejo 648.JPG|Innenaasicht vo dr Chilche
Datei:Buesserach Preghejoturomuzeo 652.JPG|Chilchdurmmuseum
Datei:Buesserach 662.JPG|Hauptstross
Datei:Buesserach rivereto Luessel 632.JPG|Lüssel
Datei:Buesserach 629.JPG|Ortsiigang
Datei:Büsserach Kastelo Nov-Thierstein 624.JPG|Burg Nöi-Tierstei


## Literatur
* Gottlieb Loertscher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band III: Die Bezirke Thal, Thierstein, Dorneck.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 38). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1957.

## Weblink

* www.buesserach.ch
* 

## Fuessnote
Reichstagsbrand

Der **Riichstagsbrand** isch en Schritt gsii uf em Wäg vo der Machtergriffig vom Adolf Hitler. Die isch ansonschte *mehr oder weniger* uf legalem Wäg dür Wahle verlaufe, wo der NSDAP i der Weimarer Republik immer grösseri Wahl-Ateile brocht hett. Es isch allerding au vill mit Terror und Ischüchterig vo de andere politische Parteie operiert worde. Eis Inschtrumänt dervo isch wahrschiinlich au der Riichstagsbrand gsii. E Brandanschlag uf en Riichstag, s Gebäude vom dütsche Parlamänt in Berlin am 27. Februar 1933, wo drvo relativ schwär beschädigt worde isch. D Nazis hei denn im Nachgang sofort d Kommunischte beschuldigt, hinter däm Brand z schto. S Motiv drvo isch au klar: Me hett en Vorwand gsuecht, si chönne z verbiete und dodermit als Rivale im Parlamänt uuszschalte. Hundert prozäntig schlüssig isch sich d Forschig nitt, dass würklech nitt d Kommunischte (wo jo au keini Demokrate gsi sind), sondern d Nazis d Urheber vo däm Brand gsi sind, aber s gitt ziemlich triftigi Indizie (Hinwise) drfür.

## Quelle
R.A.C. Parker: *Fischer Weltgeschichte - Europa 1918 bis 1945*

## Literatur
* Alfons Sack: *Der Reichstagsbrandprozess*. Ullstein, Berlin 1934.
* Braunbuch II: *Dimitroff contra Göring*. Köln/Frankfurt am Main 1981, ISBN 3-7609-0552-8 (Reprint vo dr Originaluusgab vo Editions du carrefour, Paris).
* Fritz Tobias: *Der Reichstagsbrand – Legende und Wirklichkeit*. Grote, Rastatt 1962.
* Uwe Backes/Karl-Heinz Janßen/Eckhard Jesse/Henning Köhler/Hans Mommsen/Fritz Tobias: *Reichstagsbrand – Aufklärung einer historischen Legende*. Piper, München und Zürich 1986, ISBN 3-492-03027-0.
* Gotthard Jasper: *Die gescheiterte Zähmung. Wege zur Machtergreifung Hitlers 1930–1934*. Frankfurt am Main 1986, ISBN 3-518-11270-8.
* Walther Hofer/Edouard Calic/Christoph Graf/Friedrich Zipfel: *Der Reichstagsbrand – Eine wissenschaftliche Dokumentation*. Ahriman-Verlag, Freiburg im Breisgau 1992, ISBN 3-922774-80-6 (Unerwünschte Bücher zum Faschismus, Nr. 4).
* Georgi Dimitroff: *Tagebücher*. Aufbau, Berlin 2000, ISBN 3-351-02510-6.
* Alexander Bahar/Wilfried Kugel: *Der Reichstagsbrand. Wie Geschichte gemacht wird*. edition q, Berlin 2001, ISBN 3-86124-513-2.
* Hans Schneider: *Neues vom Reichstagsbrand – Eine Dokumentation. Ein Versäumnis der deutschen Geschichtsschreibung*. Berliner Wissenschafts-Verlag, 2004, ISBN 3-8305-0915-4.
* Dieter Deiseroth (Hrsg.): *Der Reichstagsbrand und der Prozess vor dem Reichsgericht*. Verlagsgesellschaft Tischler, Berlin 2006, ISBN 3-922654-65-7 (mit Beiträgen von Dieter Deiseroth, Hermann Graml, Ingo Müller, Hersch Fischler, Alexander Bahar, Reinhard Stachwitz).
* Sven Felix Kellerhoff: *Der Reichstagsbrand. Die Karriere eines Kriminalfalls*. be.bra Verlag, Berlin 2008, ISBN 3-89809-078-7.
* Marcus Giebeler: *Die Kontroverse um den Reichstagsbrand. Quellenprobleme und historiographische Paradigmen*. Martin Meidenbauer, München, 2010, ISBN 978-3-89975-731-6.

## Weblink
Däniken

**Dänike** (amtlich *Däniken*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Dänike liit an dr Aare im soledurnische Nideramt, am e Uuslöifer vom Enguberg. Zue dr Gmeind ghööre d Ortsteil Eich, Nöi-Dänike und Hagnau. D Gmeindsflächi umfasst 35,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 34,8 % Waud, 28,9 % Sidligsflächi und 1,1 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Nedergösge, Obergösge, Dullike, Wauterswiu und Grezebach.

## Gschicht
Dänike isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1273 aus *de Tennikon* (1317 *de Tennenkon*, 1423 *von Taennikon*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 16,5 % gläge.

## Religion
33,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 34,6 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,1 %, CVP 12,5 %, EDU 0,5 %, EVP 1,3 %, FDP 18,5 %. GLP 3,5 %, GP 5,5 %, SP 15,6 %, SVP 35,8 %, Suschtigi 2,5 %.

Gmeindspresidänt isch dr Hans Frei (Stand 2012).

## Wirtschaft
S Chernchraftwerch Gösge liit uf em Biet vo Dänike. S wird vo dr *Kernkraftwerk Gösgen-Däniken AG* betribe und isch siit 1979 in Betrib.

Ä wiitere grosse Arbetgeber isch d'Firma LEONI Studer AG. D'LEONI Studer AG isch es Kabelwärch a de Herremattstros und het no es Wärch a de Hogeweidstros. I de Hogeweid wird ElektroneStrahlvernetzig gmacht, das heisst verschiedeni Stoff wärde dur Beschtrahlig veränderet.

D Arbetslosigkeit z Dänike isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 2602 Iiwohner 89,5 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,3 % Französisch, 1,9 % Italienisch und 8,3 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Dänike ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Biuder

Datei:Daeniken trafikcirklo - atomcentralo Goesgen - restoracio Station 215.JPG|Verchehrskreisel im Dorfzentrum mit Blick uf s Chernchraftwerch Gösge
Datei:Akw goesgenmai2010.JPG|Chernchraftwerch Gösge
Datei:Daeniken katolika preghejo 192.JPG|Katholischi Chiuche
Datei:Daeniken reformit preghejo 204.JPG|Reformierti Chiuche
Datei:Daeniken 173.JPG|Bahnhof Dänike
Datei:Daeniken 200.JPG|Gmeindswerchhof


## Weblink

* www.daeniken.ch
* 

## Fuessnote
Deitingen

**Deitige** (amtlich *Deitingen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Deitige liit i dr Oeschebeni. Zue dr Gmein ghööre au d Wiiler Burg, Wilihof u d Wüeschtig Marchstette. D Gmeindsflächi umfasst 54,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 23,1 % Waud, 21,6 % Sidligsflächi u 0,4 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Subige, Däredinge, Luterbach, Riedhouz u Flumetau im Kanton Soledurn u Wange u Wangeried im Kanton Bärn.

## Gschicht
Deitige isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1244 aus *Teytingen* (1246 *Theitingen*, 1248 *Tetingen*, 1252 *Thetingen*, *Tuetingen*, 1257 *Teitingin*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 9,1 % gläge.

## Religion
27,3 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 56,3 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,6 %, CVP 26,6 %, EDU 0,3 %, EVP 0,9 %, FDP 20,0 %. GLP 3,7 %, GP 8,1 %, SP 12,8 %, SVP 22,8 %, Suschtigi 1,3 %.

Gmeindspresidänt isch dr Kuno Tschumi (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,4 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 2011 Iiwohner 94,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,4 % Französisch, 1,1 % Italienisch u 4,4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Deitige ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Literatur
* Peter Kaiser: *Über Geschichte und Landschaft der Gemeinde Deitingen im solothurnischen Wasseramt.* Einwohnergemeinde Deitingen, Deitingen 1994. ISBN 3-9520505-0-4
* 

## Weblink

* www.deitingen.ch

## Fuessnote
Dornach SO

**Dornech**, au **Dornecht** (amtlich *Dornach*), isch e Iiwohnergmein im Bezirk Dornegg im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Dornech liit im untere Birstal. Zue dr Gmein ghööre d Ortsteil Dornechdorf (oder Oberdornech) un Dornachbrugg. D Gmeindsflächi umfasst 18,8 % langwirtschaftlichi Flächi, 48,2 % Waud, 32,9 % Sidligsflächi un 0,2 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Arlise, Gämpe, Hobel, Duggige, Ääsch un Riinech.

## Gschicht
Dornech isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1223 als *de Tornacho* (1307 *zu Dornach*).

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 23,4 % gläge.

## Religion
23,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 34,6 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,4 %, CVP 14,6 %, EDU 0,2 %, EVP 1,0 %, FDP 11,2 %. GLP 6,2 %, GP 21,1 %, SP 20,1 %, SVP 17,1 %, Suschtigi 4,3 %.

Gmeindspresidänt isch dr Christian Schlatter (Stand 2017).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,1 % gläge.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 5886 Iiwohner 88,5 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1,5 % Französisch, 2,3 % Italienisch un 7,7 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Dornech ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Goetheanum
Z Dornech stoht s *Goetheanum*, dr Sitz vo dr *Allgemeinen Anthroposophischen Gesellschaft* un dr *Freien Hochschule für Geisteswissenschaft*, wo au als Dagigsort, Fäschtspiilhuus un Theaterbau dient.

## Bilder

Datei:Heimatmuseum des Schwarzbubenlandes in der alten Dorfkirche St. Mauritius, Dornach, Solothurn (1).jpg|Ehmoligi Chilche St. Mauritius, hüt Heimetmueseum
Datei:Klosteret Dornach.jpg|Ehmolig Kapuzinerchloschter
Datei:Goetheanum_Dornach2.jpg|Goetheanum
Datei:Dorneck1.JPG|Ruine Dorneck
Datei:06-Hilzenstein-Uebersicht.jpg|Ruine Hilzestei


## Literatur
* Gottlieb Loertscher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band III: Die Bezirke Thal, Thierstein, Dorneck.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 38). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1957.

## Weblink

* www.dornach.ch
* 

## Fuessnote
Dulliken

**Dullike** (amtlich *Dulliken*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Dullike liit am Enguberg und umfasst s Dorf Dullike und dr Ortsteil Schache. D Gmeindsflächi umfasst 39,8 % langwirtschaftlichi Flächi, 34,7 % Waud, 25 % Sidligsflächi und 0,5 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Starchöuch-Wiu, Oute, Winznau, Obergösge, Dänike und Wauterswiu im Kanton Soledurn und Oftrige im Kanton Aargau.

## Gschicht
Dullike isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 893 aus *Tullinchoua* (924 *Tullinchova*, 1173 *Tullichon*, 1294 *Tullikon*, 1317 *Tullenkon*, 1412 *Tulliken*, 1525 *Dullicken*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 40,2 % gläge.

## Religion
27 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 44,9 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,5 %, CVP 23,7 %, EDU 0,1 %, EVP 2,3 %, FDP 11,1 %. GLP 2,8 %, GP 3,9 %, SP 24,1 %, SVP 26,4 %, Suschtigi 2,1 %.

Gmeindspresidänt isch dr Gery Meier (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 4,2 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 4615 Iiwohner 79,2 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 9,2 % Italienisch und 11 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Dullike ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Biuder

Datei:Dulliken Zvinglo preghejo 158.JPG|Zwinglichiuche
Datei:Engelberg (Dulliken) 118.JPG|Enguberg mit Sendeturm
Datei:Dulliken vido al la atomcentralo Gösgen 124.JPG|Blick uf s Chernchraftwerch Gösge
Datei:Dulliken lernejo Neumatt 149.JPG|Schuelhuus Neumatt


## Weblink

* www.dulliken.ch
* 

## Fuessnote
Bethesda-Spital

S **Bethesda-Spiddaal** isch e christligi Brivaatklinik an dr Gellertstrooss 144 z Basel und ghöört zur Bethesda Grubbe vo dr Stifdig Diakonat Bethesda, wo am 15. Dezämber 2009 gründet worden isch. 

S Spiddaal isch 1939 gründet worde und het 132 Bett.  Im Joor wärde doo öbbe  5000 Paziäntinne und Paziänte behandlet. Dr Spiddaldiräkter isch dr Thomas Rudin. Mee as 30 Klinikärzt schaffe im Spiddaal.

Zu de Kompetänzberiich vo dr Klinik ghööre Rhöimatologii, Nöirochirurgii, Schmärzmedizin, Handchirurgii, Ergotherapii, Physiotherapii, Psüchiatrii, Psüchosomatik, Gynekologii, Geburtshilf und Urologii.

Im Spiddaal isch s Restorant «Bethesda-Park» aagschlosse und in dr Aula wärde Konzärt und anderi Veraastaltige abghalte.
## Kwelle
*Website vom Bethesda-Spiddaal
## Fuessnoote
Zichyújfalu

**Zichyújfalu** isch e Ort im Komitat Fejér z Ungarn.

## Geografi
S Dorf lyt rund zeh Kilometer sideschtlig vum Velencer See.

## Gschicht
Zichyújfalu isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1239 as *villa Nowa*, dertemol het s zue dr Länderei vu dr Vérteser Csákok ghert. Im johr 1447 isch s im adlige Vorsatz as *Wyfalw* (= Újfalu „Neidorf“) gnännt wore.

D Familie Zichy isch scho in dr Zyt vu dr Tirkeherrschaft as Guetsbsitzer z Újfalu erschine.

No dr Tirkeherrschaft isch s e Zytlang vu Seregélyeser Lyybaigene paachtet gsii. Im Johr 1784 isch s Dorf im Bsitz vum Grof Ferenc Zichy gsii. Syy Suhn, dr János Zichy, het e Jagdschloss böue un e Wildpark aalege loo. Im Schloss isch hite s Burgermaischteramt.

## Bilder

Datei:Zichyújfalu-Vasútállomás.jpg|Bahnhof
Datei:ZICHYÚJFALU - Kastélypark.jpg|Schloss


## Weblink

* www.zichyujfalu.hu
*
Eppenberg-Wöschnau

**Eppebärg-Wöschnou** (amtlich *Eppenberg-Wöschnau*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Eppebärg liit uf ere Hochebeni zwüschen em Aaretau und em Suhretau, Wöschnou uf ere Niderterrasse a dr Aare. D Gmeindsflächi umfasst 37,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 43,7 % Waud, 15,8 % Sidligsflächi und 2,7 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Schönewerd und Ärlischbach im Kanton Solothurn sowie Aarau und Onderäntfälde im Kanton Aargau.

## Gschicht
Eppebärg-Wöschnou isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1294 aus *in Eppenberg*, *in Weschnowe*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 29,6 % gläge.

## Religion
28,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 31,1 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 8,0 %, CVP 9,9 %, EDU 0,0 %, EVP 1,5 %, FDP 17,2 %. GLP 8,4 %, GP 7,4 %, SP 8,8 %, SVP 36,3 %, Suschtigi 2,5 %.

Gmeindspresidänt isch dr Stephan Bolliger (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,0 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 331 Iiwohner 81 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 4,2 % Italienisch und 14,2 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Eppebärg-Wöschnou ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Biuder

Datei:Eppenberg 026.JPG|Alte Spicher
Datei:Sovaghbestoparko Roggenhausen 036.JPG|Wildpark Roggehuse
Datei:Woeschnau 006.JPG|Gwerbegebiet im Schache
Datei:Eppenberg-Woeschnau komunuma domo 023.JPG|Gmiendshuus
Datei:Woeschnau 043.JPG|Wöschnou 
Datei:Woeschnau restoracio Kolibri 012.JPG|Restaurant Kolibri, Wöschnou
Datei:Woeschnau restoracio Kolibri 011.JPG|Blick in Richtig Nedergösge un uf s Chernchraftwerch Gösge


## Weblink

* www.eppenberg-woeschnau.ch
* 

## Fuessnote
Erschwil

**Erschbel** (amtlich *Erschwil*, französisch veraltet *Erginvelier*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Erschbel isch es Ziiledorf a dr Lüssel. D Gmeindsflächi umfasst 35,4 % langwirtschaftlichi Flächi, 58,4 % Wald, 6 % Sidligsflächi und 0,1 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Gringel, Biesserach, Mältige un Beibel im Kanton Soledurn un Montsevelier im Kanton Jura.

## Gschicht
Erschbel isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1147 aus *Hergiswilre*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,7 % gläge.

## Religion
11,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 77,7 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,7 %, CVP 30,2 %, EDU 0,1 %, EVP 0,2 %, FDP 32,8 %, GLP 2,1 %, GP 3,3 %, SP 5,2 %, SVP 22,6 %, Suschtigi 1,6 %.

Gmeindspresidäntin isch d Susanne Koch (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,8 % gläge.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 931 Iiwohner 96 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1,3 % Französisch un 2,7 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Erschbel ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Bilder

Datei:Erschwil Lüssel.jpg|Lüssel
Datei:Erschwil Kirche.jpg|Chile St. Peter un Paul
Datei:Erschwil restoracio zum Kreuz 603.JPG|Restaurant *Zum Chrüz*


## Literatur
* Gottlieb Loertscher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band III: Die Bezirke Thal, Thierstein, Dorneck.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 38). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1957.
* 
* Simon Lutz: *Erschwil - Leben an der Lüssel.* Band III, Jahr 2013, Seiten 120.

## Weblink

* www.erschwil.ch
* 

## Fuessnote
Etziken

**Etzike** (amtlich *Etziken*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografii
Etzike isch es Strossedorf ame Hang zwüsche dr Emme un em *Önzberg*, im südliche Soledurner Mittuland. D Gmeindsflächi umfasst 55,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 32,2 % Waud, 11,5 % Sidligsflächi und 0,3 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Subige im Nordweschte, Bouke im Nordoschte, Hünike im Weschte, Horriwiu im Südweschte und Äschi im Südoschte. Über e spitze Punkt berüert Etzike ou d Gmeind Drei Hööf.

## Gschicht
Etzike isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1252 aus *Ezzinchon* (1342 *Ertzenkon*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,4 % gläge.

## Religion
36,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 50,7 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,8 %, CVP 26,2 %, EDU 0,1 %, EVP 0,3 %, FDP 18,7 %. GLP 4,6 %, GP 4,1 %, SP 12,7 %, SVP 26,3 %, Suschtigi 2,3 %.

Gmeindspresidänt isch dr Bruno Meyer (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,0 % gläge.

## Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 783 Iiwohner 96,4 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,8 % Französisch, 0,6 % Italienisch u 2,2 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Etzike ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Weblink

* etziken.ch
* 

## Fuessnote
Anatomisches Museum Basel

S **Anatomische Museum Basel** isch e Museum in dr Schwizer Stadt Basel, wo Originalpreparaat und Waggsmodäll vo menschlige Körperdäil und Orgaan zäigt. Es isch an dr Pestalozzistrooss 20 und ghöört zu de Baasler Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig.
## D Sammlig
S Museum isch im Joor 1824 vom Profässer Karl Gustav Jung gründet worde. Das früeje Gründigsdatum erkläärt die üsserst umfangriichi Sammlig vo historische Preparaat, drunder e Skelett, wo dr Andreas Vesal 1543 prepariert het und s eltiste anatomische Preparaat uf dr Wält isch, und en anders Skelett us em Joor 1573 vom Felix Platter.

Speziell us dr Gründigszit vom Museum isch e groossi Sammlig vo Waggsmodäll. Drnääbe wärde e Hufe modärni Preparaat in dr Duurusstellig zäigt, wo zämme mit de historische Exponaat en Überblick über die menschligi Anatomii und en Iiblick in d Witerentwicklig vo de wüsseschaftlige Methode vermittle. Äinzelni Beriich in dr Anatomii wärde in Sonderusstellige zäigt.

D Exponaat si süstematisch aagordnet und mä cha sä so liichter in Grubbe iidäile und noochenander studiere. So si zum Bischbil d Bluetgfääss diräkt näbe de Usstelligsstück über s Härz und d Näärve grad näben em Hirni. Dank dr Verbindig us Noochbildige, Modäll und Originaal cha mä dr Ufbau vo de verschiidene Däil vom Körper und wie si funkzioniere guet verstoo. Die gnaue wüsseschaftlige Daarstellige wärde dur Glänkmodäll ergänzt und ufglockeret, wo dr Bsuecher an ene sälber cha usbrobiere wie si funkzioniere und so besser cha verstoo.

Näbe de andere Abdäilige in dr Usstellig, wo von ere churze Gschicht vom Museum über d Anatomii vom Mensch und über d Entwicklig vom Skelett, vo alle Orgaan, vom Närvesüsteem und de Bluetgefäss goot, wird detalliert au uf abnormi Entwicklige iigange. En andere intressante Däil vo dr Usstellig bilde die künstlige „Ersatzdäil“ und Implantaat, wo kaputti Däil vom Körper ersetze und so d Lääbenskwalideet verbessere und d Lääbenserwartig chönne verlengere. Dank dr Uusstellig vo dene Exponaat überchunnt mä uf dr äinte Site e klaarers Bild vom Fortschritt vo dr Medizintechnik  und vo deren iire witere Entwickligsmöögligkäite und uf dr andere Site zäigt si em Bsuecher, wo d Gränze vo deene technische Mögligkäite si.

## Lueg au
* Basler Museum

## Weblingg
* 
* D Website vom Anatomische Museum vo dr Universidäät Basel
Das Blaue und das Weisse Haus

**S Blaue und s Wisse Huus**, au Riichestäiner- und Wendelstörferhoof gnennt, si zwäi Patrizierhüüser, wo näbenenander am Rhiisprung 18 und 16 in der Stadt Basel si. Die bäide Hüüser stöön uf dr Liste vo de Kulturgüeter vo nazionaaler Bedütig.

S Blaue und s Wisse Huus ghööre zu de grösste und bedütendste Züügniss vo dr Basler Barockbaukunst. Die bäide Hüüser si ufenander abgstimmt, im Detäi aber differenziert. Si si vo 1763 bis öbbe 1775 für d Brüeder Lukas und Jakob Sarasin und iiri Siidebandfabrik baut worde. D Entwürf het dr Archidekt und Baumäister Samuel Werefels gmacht. S Wisse Huus het im Lukas (1730–1802) ghöört und s Blaue Huus sim jüngere Brueder Jakob (1742–1802).

Dr Lukas Sarasin het in de Joor 1763 bis 1775 minuziöös e Baurächnigsbuech gfüert und dinne findet mä nid nume d Löön vo de Handwärker und d Chöste für d Materiaalie. Au d Nääme vo de Künstler si ufgschriibe, wo die brächtigi Innedekorazioon gmacht häi. Im Blaue Huus het s Stuckdeckene vom Johann Martin Frohweis und Chachelööfe vo dr Fayence-Manufaktur Frisching z Bärn, usserdäm e Hufe Gmäld über de Düüre, sogenannti Supraporte, wo mäistens vo dütsche Mooler gliiferet worde si.  Dr Peter Vischer het 1802 s Blaue Huus vo sim Schwiigervater Lukas Sarasin übernoo, zämme mit dr Siidebandfabrik, wo din gsi isch.

D Geböid si 1942 und 1968 in d Hand vo dr Iiwoonergmäind vo dr Stadt Basel choo. Hüte si dört Büro vo dr Regierig und vo dr Verwaltig vom Kanton Basel-Stadt dehäi.

## Litratuur
* E. Blum, Th. Nüesch: *Basel Einst und Jetzt. Eine kulturhistorische Heimatkunde*. Verlag Hermann Krüsi, 1913, S. 61
* Dorothee Huber: *Architekturführer Basel*. Hrsg. vom Architekturmuseum in Basel. 2. Auflage 1996, ISBN 3-905065-22-3, S. 74–75
* Emil Major: *Bauten und Bilder aus Basels Kulturgeschichte*. Peter Heman, Basel 1986, ISBN 3-85702-010-5, S. 136 u. 139
* Maya Müller: *Samuel Werenfels. Ein Basler Architekt des 18. Jahrhunderts*, in: Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde, 71. Band (1971), S. 9–160 
* *Das Bürgerhaus in der Schweiz, Band XXIII - Kanton Basel-Stadt, 3. Teil, und Kanton Basel-Land*. Orell Füssli, 1931, S. 24–26 sowie Tafeln 4–13

## Weblingg
* Basel-Stadt:  Bau- und Verkehrsdepartement, Denkmalpflege: https://web.archive.org/web/20120312023033/http://www.denkmalpflege.bs.ch/aktuelles/beispiele/rheinsprung_16-18/weisses_und_blaues_haus.html

## Fuessnoote
Fehren

**Feere** (amtlich *Fehren*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Feere isch es Dorf am Nordfuess vom Metteberg, im Schwarzbuebeland. D Gmeindsflächi umfasst 56,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 30 % Wald, 12,7 % Sidligsflächi un 0,7 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Zubel, Mältige, Biesserach und Bräitebach.

## Gschicht
Feere isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1371 als *der Hofe in Ferren*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 3,2 % gläge.

## Religion
11,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 77,6 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,8 %, CVP 23,5 %, EDU 1,4 %, EVP 1,6 %, FDP 22,2 %, GLP 3,0 %, GP 5,0 %, SP 8,1 %, SVP 29,7 %, Suschtigi 2,7 %.

Gmeindspresidänt isch dr Peter Merckx (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,0 % gläge.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 509 Iiwohner 96,5 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1,8 % Französisch, 0,2 % Italienisch un 1,5 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Feere ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Bilder

Datei:Fehren preghejo 730.JPG|Katholischi Chilche St. Otilia (1967)
Datei:Fehren 712.JPG|Ortsiigang vo Bräitebach här
Datei:Fehren 728.JPG|Hüser a dr Hauptstross
Datei:Fehren 725.JPG|Blick vo dr Chilche no Norde


## Literatur
* Gottlieb Loertscher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band III: Die Bezirke Thal, Thierstein, Dorneck.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 38). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1957, .
* Ottilia Henz-Hofer: *Fehren, die Sonnenterrasse.* 2011.

## Weblink

* www.fehren.ch
* 

## Fuessnote