open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
159

|}
## Was isch bassiert?
* S römische Militär bout am nöie Germanische Limes wyter.
* Dr Antoninus Pius isch Kaiser vo Rom.
* Dr römisch Kaiser Gordian chunt uf d Wält *(öpen ane 159)*.
* Dr Anicetus isch Bischof vo Rom.
* Dr Plautius Quintillus un dr Marcus Statius Priscus Licinius Italicus sin Konsuule vo Rom.

## Weblink
(9) Metis

D' **(9) Metis** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 25. April 1848 vum Andrew Graham as nünter Asteroid entdeckt worre. Dr Namme beziegt sich uf die grichisch Götti Metis, d'Mueder vu dr Pallas Athene.

D'Metis beweggt sich ime Abstand vu 2,0954 (Perihel) bis 2,6775 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,6867 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch 5,5763° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2195.

D'Metis het e Durmesser vu 190&nbsp;km. Si rotiert in öppe 5 Stunde um die eige Ax. D'Albedo betrait 0,139. Während dr Opposition erreicht d'Metis e Helligkeit vu 9,1 mag un isch demit ein vu dr hellste Asteroide am Nachthimmel. Um si ufzfinde brücht mer allerdings e Teleskop oder e liechtstarchs Fernglas.

Uswertige vu dr Liechtkurve vu dr Metis hän Anloss fer d'Vermuetig gä, dass dr Asteroid vume Mond begleitet wird. Säll het aber nit bestätigt werre chänne. 
Anno 1993 isch d'Metis mit Hilf vum Hubble-Teleskop beobachtet worre. Debi het sich zeigt, dass dr Asteroid e uregelmässigi Form besitzt, was ällei die bsunder Liechtkurve erchlärt. Satellite het mer degege keini gfunde.

## Aspekte

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide
155

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Antoninus Pius isch Kaiser vo Rom.
* Dr Bischof Pius stirbt *(öppe ane 155)*.
* Dr Anicetus wird Bischof vo Rom.
* Dr griechisch Autor Aelius Aristides schrybt s Buech *Panathenaikos* über d Stadt Athen.

## Weblink
Uwe Wassmer

Dr **Uwe Wassmer** (* 22. Jänner 1966 z'Wehr) isch e ehemolige dytscher Profifuessballer. 

Dr Uwe Wassmer isch sit 1. Juli 2003 Trainer vum *SV Ballrächte-Dottige* (Mannschaft I). 2003/2004 het si Mannschaft dr Ufstig in d'Landesliga gschafft, aber het scho e Johr später wiider abstiige müesse. Devor isch dr Uwe Wassmer Fuessballprofi in dr Schwyz un in Dytschland gsi. Er het 93 Bundesligaspile (23 Tore) un 25 Zweitligaspile (7 Tore) fer dr SC Friburg absolviert sowie 11 Zweitligaspile fer dr SV Waldhof Manne (1 Tor). Sini Verein im Einzelne sin dr *FC Wehr*, dr FC Schalke 04, dr FC Basel, dr FC Aarau, dr SC Friburg un dr SV Waldhof Manne gsi

Mit sine drei Tore bim 3:1 (1:0) gege dr FC Bayern München am 27. November 1993 in dr erste Bundesligasaison vum SC Friburg het er fer dr SC Friburg Vereinsgschichte gschribe.

## Weblink
*
(10) Hygiea

D' **(10) Hygiea** (Hygeia) isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 12. April 1849 vum Annibale de Gasparis as zehnte Asteroid entdeckt worre isch. 
Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Hygieia, dr Dochter vum Heilgott Asklepios us dr grichische Mythologi.

D'Hygiea beweggt sich ime Abstand vu 2,7619 (Perihel) bis 3,5103 (Aphel) astronomische Eiheite, in 5,5539 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 3,8° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1193.

Mit eme Durmesser vu öppe 409&nbsp;km isch d'Hygiea dr viertgrösst bekannt Asteroid im Hauptgürtel. Si besitzt e sehr dunkli, chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu numme 0,041. In 27 Stunde un 37 Minuten rotiert si um die eige Ax.

Spektroskopischi Undersuechige hän ergä, dass die chemisch Zämmesetzig vu dr Hygeia e uffälligi Yberistimmig mit dr chohlestoffhaltige Meteorite Warrenton un Ornans ufwiist. Möglicherwiis isch d'Hygeia dr Ursprungskörper vu sälle Meteorite.

D'Hygiea isch e Kandidat fer d'Klassifikation as Zwergplanet, sofern sich ihr Gstalt im e anächernd hydrostatische Glichwgicht befindet.

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide

## Aspekte
Annibale de Gasparis

Dr **Annibale de Gasparis** (* 9. November 1819 z Bugnara bi Sulmona; † 21. März 1892 z Neapel) isch e italienische Astronom gsi. Vu 1864 bis 1889 isch er Direktor vum Observatorium vu Capodimonte z'Neapel gsi.

Dr de Gasparis het insgsamt nün Asteroide entdeckt.

Zue sinem Adenke isch dr 30 Kilometer gross Erdmokrater *[[de Gasparis (Krater)|de Gasparis]]* sowie d' *[[Rimae de Gasparis]]*, e 93 Kilometer langi Schlucht uf em Mo, wo bim Gasparis-Krater afangt, uf ihn daift worre.
De Gasparis (Krater)

**De Gasparis** isch e lunare Ischlagskrater wo im südwestliche Deil vu dr Movordersite lit. Er lit südwestlich vum Cavendish-Krater un südlich vum Mercenius-Krater un het öppe 30 km Durmesser.

Dr Rand vu de Gasparis isch abtrage un erodiert, un s'Inner isch vu basaltischer Lava yberflutet worre. Dr yberlebend Karterring erreicht e grössti Höchi vu 800m iber d'Kraterebeni.

## Rimae de Gasparis
Dr Krater isch erwähnenswert wäge dr Rillestrukture, wo iber si Bode un d'Umgäbig chrüz un quer verlaufe. Sälli Formation wird *Rimae de Gasparis* gnennt un erstreckt sich iber e Gebit vu 130 km Durmesser. Mer nimmt a, dass sich d'Rille dur tektonischi Verwerfige dief under dr Mooberflächi bildet hän. Wil si au dr de Gasparis-Krater durschnide, schine si nooch dr Bildig vum Krater enstande z'si.

## Satellitekrater
Nooch dr Konvention werre die Krater uf Mocharte dur Setzig vum Buechstabe uf sälli Site vu dr Kratermiddi gsetzt, wo im de Gasparis-Krater am nächste isch.

## Quelle
* 

## Weblink
*

Dr Artikel isch e freii Ybersetzig vu De Gasparis (crater) us dr englische Wikipedia.
Martin Braun

Dr **Martin Braun** (* 18. November 1968 z Leffinge) isch e ehemolige dytscher Profifuessballer.

Dr ehemolig Middelfeldspiler un Verteidiger cha auf e langi Karriere as Fuessballer zruckluege. Noochdem er bi sinem Heimetclub FC Löffinge mit em Kicke agfange het, isch bis 1990 fer dr FV Doneeschinge aktiv gsi. Sini erste Profi-Isätz het er fer dr SC Friburg absolviert, wo er mit sine solide Leistige, nooch em Ufstig 1993 au in dr 1. Bundesliga, uf sich ufmerksam gmacht het. Anno 1995 isch er zum 1. FC Köln gwexlet. Noochdem er bim FC nit durhaft zue dr Startbesetzig ghört het, het es ihn zwei Johre später nooch Östriich zum mehmolige Meister Rapid Wien zoge. Anno 1999 isch er nooch Dytschland zruckchehrt. Er het ei Saison bim Charlsrueher SC gspilt, bevor er vum VfR Aale under Vertrag gnu worre isch. Nooch em End vu sinere aktive Laufbahn anno 2003 isch er Pressesprecher vum SC Friburg worre. Als em ledschte Finke-Getreue in dr SC-Füehrig het mer ihn uf sällere Position no zum Johresend 2007 mit ere Änderigskündigung abglöst un uf e anderi Position versetzt, was schliesslich zue ere *Auflösung des Arbeitsverhältnisses in beiderseitigem Einvernehmen* gfüehrt het.

Si Noochfolger as Pressesprecher vum SC isch zum 01.01.208 dr Friburger Journalischt Rudi Raschke.

## Verein

*FC Löffinge
*bis 1990 FV Doneeschinge
*1990 - 1995 SC Friburg
*1995 - 1997 1. FC Köln
*1997 - 1999 Rapid Wien
*1999 - 2000 Charlsrueher SC
*2000 - 2003 VfR Aale

## Statistik

*1. Bundesliga
*:51 Spile; 2 Tore SC Friburg
*:38 Spile; 2 Tore 1. FC Köln

*2. Bundesliga
*:106 Spile; 28 Tore SC Friburg
*:23 Spile; 1 Tor Charlsrueher SC

*Regionalliga Süd
*:68 Spile VfR Aale

*DFB-Pokal
*:2 Spile 1. FC Köln

*UI-Cup
*:5 Spile 1. FC Köln

## Erfolg
*1993 Ufstig in die 1. Bundesliga mit em SC Friburg
(11) Parthenope

D' **(11) Parthenope** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 11. Mai 1849 vum Annibale de Gasparis as elfter Asteroid entdeckt worre isch. 
Daift worre isch säller Himmelskörper uf d'Parthenope, ere Sirenen us dr grichische Mythologi.

D'Parthenope beweggt sich ime Abstand vu 2,2103 (Perihel) bis 2,6949 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,8411 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 4,6223° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1.

D'Parthenope hat einen Durchmesser vu öppe 160 Kilometer. Si besitzt e relativ helli, silikatischi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,18.
Während dr Opposition erreicht d'Parthenope e Helligkeit vu 8,9 mag. Si ghört demit zue dr hellste Asteroide am Nachthimmel. Um si ufzfinde bruucht mer allerdings e Teleskop oder e liechtstarchs Fernglas.

## Aspekte

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide''
(21) Lutetia

D' **(21) Lutetia** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 15. November 1852 vum Hermann Mayer Salomon Goldschmidt an dr Sternwarte vu Paris entdeckt worre isch. Dr Name Lutetia beziegt sich uf dr antike Namme vu Paris.

D'Lutetia wird as M-Typ-Asteroid klassifiziert, was dr vorherrschende (wennglich nit unumstrittene) Lehrmeinig nooch uf e metallischi Zämmesetzig hidütet.

Am 10. Juli 2010 isch die europäisch Ruumsonde Rosetta in ere Entfernig vu 3000&nbsp;km an dr Rosetta vorbigfloge. D'Bilder hän e uregelmässige, vu Krater iberzogene Himmelskörper zeigt.

D'Lutetia beweggt sich in 3,8 Johre um d'Sunne, ime Abstand vu 2,0363 (Perihel) bis 2,8340 (Aphel) astronomische Eiheite. D'Bahn isch um 3,0644° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1683.

D'Lutetia het e Durchmesser vu öppe 100 Kilometer. Si besitzt e relativ helli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,221. In 8,165 Stunde rotiert sie um die eige Ax. Ihri absoluti Helligkeit wird mit m7,294 agä.

## Aspekte

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide''
Hermann Mayer Salomon Goldschmidt

Dr **Hermann Mayer Salomon Goldschmidt** (* 17. Juni 1802 z'Frankfurt am Main, † 26. April 1866 z'Fontainebleau) isch e dytsch-französische Astronom un Chunstmoler gsi.

Dr Goldschmidt isch dr Suhn vume jüdische Chaufma z'Frankfurt gsi. Zerst het er im Underähme vum Vadder gschafft, dann aber het er sich dr Molerei zuegwendet, wo er z'Paris studiert un usgüebt het.

Anno 1847 het er si Dätigkeitsfeld uf d'Astronomi verlegt un am Pariser Observatorium zwische 1852 un 1861 vierzehn Asteroide vu öppe 70 bis 280 km Grössi entdeckt. 
Demit het er as dr "Rekordhalder" dr Astronom John Russel Hind abglöst (10 Asteroide vu 1847-1854). Nooch ihm het's dr Robert Luther uf 24 Stuck (1852-1890), dr Amerikaner C.H.F. Peters uf 48 (1861-1889) un dr Östriicher Johann Palisa uf 123 Asteroide (1874-1923) brocht.

Dr wohl interessantist vu im Goldschmidt sine Asteroide isch glichzitig si chleinste - Nr. (44) Nysa vu 1857. D'Nysa isch fer ihr Grössi vu 70 km uffallend hell (Albedo 0,55) un besitzt e gälichi Färbig, wo mer im Mineral Enstatit zueschribt. Dur die schibeartig, in 6½ Stunde rotierend Form vum Himmelskörper entstoht e seltsami Liechtkurve, wie si bis dozuemols erst an eim andere Chleinplanet festgstellt worre isch.

Im April 1861 het dr Hermann Goldschmidt d'Entdeckig vume nünte Mond vum Saturn veröffetlicht, vu dem er e Bahn zwischem Titan un em Hyperion agä het, un het ihn Chiron daift. Doch isch d'Entdeckig nie vume andere Astronom bestätigt worre, weswäge dr Namme im 1977 entdeckte ugwöhnliche Asteroid *[[(2060) Chiron]]* zuegwise worre isch. Dr "offiziell" 9. Saturnmond Phoebe het 1898 dr William Henry Pickering uf photographischem Wäg entdeckt.

Fer sini Leistige isch dr Hermann Goldschmidt vu dr Akademi vu dr Wisseschafte uszeichnet worre un het 1861 d'Goldmedaille vu dr Royal Astronomical Society erhalde. Ferner sin dr (1614) Goldschmidt un e Erdmokrater nooch ihm benennt worre. Uf dr Pariser Gedenkmünze vu anno 1868, wo alässlich vum hundertste Asteroid prägt worre isch, isch er näbe drei andere Mehfachentdecker abbildet.

## Literatur
* 

## Weblink
* Asteroide Nr.1-5000
* Hypothetischi Planete (von *The Nine Planets*)
(32) Pomona

D' **(32) Pomona** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 26. Oktober 1854 vum Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Asteroid uf die römisch Götti vu dr Gärte un Obstbaim.

D'Pomona beweggt sich ime Abstand vu 2,3750 (Perihel) bis 2,8 (Aphel) astronomische Eiheite, um d'Sunne. D'Bahn isch 5,5290° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,0821.

D'Pomona isch e silikatische Asteroid (S-Typ) un het e Durmesser vu öppe 80 Kilometer.

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide''

## Aspekte
Pomona

D' **Pomona** () isch die römisch Götti vum Obstsäge. Si isch d'Frau vum Gott Vertumnus; d'Legende het si au zue dr Gliebte vum Picus, im Vadder vum Gott Faunus. Ihr Namme leitet sich vum latinische Wort *pomum* („Baumfrucht“, „Obstfrucht“) ab.

S'römisch Erntedankfest het dr Namme vu dr Götti Pomona trage un isch im Herbst gfirt worre.

Dr Pomona isch e heiliger Hain zwische Rom un Ostia gwiiht gsi.

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblinks
Pomona (Begriffsklärung)

**Pomona** isch

*Pomona (Mythologi), die römisch Götti vum Obstsege
*(32) Pomona, e Asteroid
*Pomona (Ballet) e Ballet mit Müsik vum Constant Lambert

dr Namme vu mehrere Orte un geographische Eiheite:
*in Argentinie
** Pomona (Rio Negro)
* in Australie
** Pomona (Queensland)
*in Namibia
** Pomona (Namibia)
* in Schottland
** Mainland Pomona as e Synonym fer d Hauptinsle vu dr Orkney-Insle
*in dr USA:
**Pomona (Kalifornien)
**Pomona (Kansas)
**Pomona (New Jersey)
**Pomona (New York)
Neuenburg

**Neuenburg** isch dr Namme
* vo e paar Städt, Ortschafte und Regione:
** Nöieburg NE (frz. *Neuchâtel*), e Gmain un d Hauptstadt vum glichnammige Schwyzer Kanton
*** Kanton Nöieburg (frz. *Neuchâtel*), dr Kanton in dr Schwyz
*** Bezirk Nöieburg, dr gliichnammig früenerig Bezirk im gliichnammige Kanton
** Nöieburg am Rhi, e Stadt, un Nöieburg (Kernstadt) fier d Kernstadt, im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald im Bundesland Bade-Württeberg, Dütschland

* vo däne Persone:
** Heinrich von Neuenburg, en Bischof vo Basel
** Matthias von Neuenburg, en dütsche Chronist

* vo däne Geböi:
** Neueburg, en abganges Weiherhuus bi Chandre, Bade-Württeberg, Dütschland

**Lueg au:**
* Neuenburg (Adelsgeschlecht)
* Neuenburger Affäre
* Neuenburgerhandel
* Neuenburgersee
* Neuchâtel
(40) Harmonia

D' **(40) Harmonia** isch e Asteroid vum Hauptgürtel, wo am 31. März 1856 vum Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt worre isch. Dr Asteroid trait dr Namme vu dr grichische Götti vu dr Eitracht Harmonia, ere Dochter vum Ares un dr Aphrodite.

D'Harmonia beweggt sich in ime Abstand vu 2,1660 (Perihel) bis 2,3740  (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,41 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 4,2555° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,0471.

D'Harmonia het e Durmesser vu knapp 110 Kilometer. In 8 Stunde un 55 Minute rotiert si um die eige Ax. Si besitzt e relativ helli silikathaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,242.

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide''

## Aspekte
(36) Atalante

D' **(36) Atalante** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 5. Oktober 1855 vum Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt worre isch. Daift isch dr Asteroid uf d'Atalante worre, ere Heroi us dr grichische Mythologi.

D'Atalante beweggt sich ime Abstand vu 1,9145 (Perihel) bis 3,58 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,55 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch mit 18,4295° starch gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,3031.

D'Atalante het e Durmesser vu öppe 110 Kilometer. Si besitzt e dunkli, chohlestoffhaldigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,065.

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide

## Aspekte

## Lueg au
* Hauptgürtelasteroiden 1-100
(41) Daphne

D' **(41) Daphne** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 22. Mai 1856 vum Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf Daphne, e Nymphe us dr grichische Mythologi, wo vor em Gott Apollon gflohe isch.

D'Daphne beweggt sich ime Abstand vu 2,0137 (Perihel) bis 3,5153  (Aphel) astronomische Eiheite, in 4,6 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch um 15,7671° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2716.

D'Daphne het e Durmesser vu öppe 175 Kilometern. In circa 6 Stunde rotiert si um die eige Ax. Si besitzt e dunkli chohlestoffhaldigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,083.

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide''

## Aspekte
(44) Nysa

D' **(44) Nysa** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 27. Mai 1857 vum H.M.S Goldschmidt entdeckt worre isch. Daift worre isch er uf e Ort us dr grischische Mythologi.

D'Nysa beweggt sich zwische 2,0625 (Perihel) un 2,7846 astronomische Eiheite (Aphel) in 3,77 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 3,7030° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1490.

D'Nysa het e Durmesser vu öppe 70&nbsp;km un e schiibeartigi Form, was druf schliesse losst, dass es sich um e kontakt-binäre Asteroid handelet. Si besitzt e sehr helli, gälblichi Oberflächi mit ere ussergwöhnlich hohe Albedo vu 0,545. Spektroskopischi Undersuechige hän ergä, dass sich d'Oberflächi us em Mineral Enstatit zämmesetzt. 
Möglicherwiis handelet es sich bi dr Meteorite vum Typ vu dr *Aubrite* (us dr Klasse vu dr Achondrite) um Bruchstücker vu dr Nysa, wo bi ere Kollision in dr Weltruum gschlüderet worre un no irgendwenn uf d' Erde glangt sin.

In 6 Stunde un 25 Minüte rotiert d'Nysa um die eige Ax; dur ihr seltsami Form zeigt d'Nysa e dütlichi Liechtkurve, wie sie vor ihrer Entdeckig erst an *eim* Chleiplanet festgstellt worre isch.

*Lueg au [[Liste der Asteroiden|Liste vu dr Asteroide]]*

## Aspekte
John R. Hind

Dr **John Russell Hind** (in dr Literatur au as John R. Hind agä) (* 12. Mai 1823 in Nottingham, † 23. Dezember 1895 in Twickenham) isch e britische Astronom gsi.  

Dr Hind isch 1840 am Observatorium vu Greenwich as Assistent in dr magnetische Abdeilig agstellt worre. Dert het er underem George Biddell Airy gschafft.

Anno 1844 het er sich an dr Expedition zuer Bestimmig vu dr geographische Längi vu Valencia in Venezuela deilgnu. 

In dr Folgezitt het er as Beobachter an dr Privatsternwarte vum George Bishop im Regents Park gschafft. Do het er zwische 1847 un 1854 insgsamt zehe Asteroide sowie mehreri Komete entdeckt. D'Nammensgäbig vu sinem dritte Asteroid (Victoria) isch kontrovers diskutiert worre – bis dertna isch es unüblich gsi, Asteroide nooch noch läbende Persone z'benenne. Dr Hind het sich allerdings doruf rusgredet, dass er dr Himmelskörper nit uf die domolig englisch Chönigi Victoria daift häb, sundern uf die römisch Sigesgötti daift häb.  

Dr Hind het d'Bahne vu 70 Himmelskörper (Planete, Asteroide un Komete) berechnet. Doryber nus het er sich au mit dr Beobachtig vu veränderliche Sterne beschäftigt, wobi er dr diefrot, variabel Stern R Leporis im Sternbild Hase (Lepus) sowie d'Veränderlichkeit vum Stern μ Cephei im Sternbild Kepheus entdeckt het. Witterhi het er bim Stern T Tauri im Sternbild Muni (Taurus) e Gasnäbel entdeckt,  wo d'Helligkeit veränderlich isch (*Im Hind si veränderlicher Näbel* - dr Nebel reflektiert s'Liecht vume veränderliche Stern). Die vu ihm entdeckt Nova Ophiuchi 1848 (V841 Ophiuchi) im Sternbild Schlangeträger (Ophiuchus), isch die erst beobachtet Supernova vu dr Nöizitt gsi (sit dr Supernova vo 1604.

Am bekannteste isch dr Hind allerdings as Rusgäber vum fer die domolig Schifffahrt wichtige Nautical Almanac gsi, dem si "Superintendent" er zwische 1853 un 1891 gsi isch. 

Fer sini Leistige het dr Hind 1853 d'Goldmedaille vu dr Royal Astronomical Society erhalde. Uf dr Pariser Gedenkmünze vu anno 1868, wo anlässlich vu dr hundertsten Asteroideentdeckig prägt worre isch, isch dr Hind näbe drei spotere Mehfachentdecker abbildet worre: Hermann Goldschmidt, Robert Luther un J. C. Watson.

Zue sine Ehre isch e dr Krater Hind uf em Erdmo sowie dr Asteroid (1897) Hind benennt worre. 

*Lueg au:* Liste vu dr Asteroide

## Wercher
* *Astronomical vocabulary*. London 1852
* *Introduction to astronomy*. London 1863
* *On the expected return of the great comet of 1264 and 1556*. London 1848
* *The solar system*. London 1846
* *Descriptive treatise of comets*. London 1859
Weizen

**Weisse** (*Triticum sp.*; alemannischi Näme) isch e Chornart. Die Sorte wome am beste kennet isch de Saiweisse. Er isch aber ebitz heiklig zum há. Me brúcht Leim- oder Lösbode, daser guet tuet. Gad weller schlächt wachse tuet, pflanztme na vilne Plätz Roggen dafür.

Weisse ninntme zwâr ou als Fuetermittel aber fast glích wichtig isch er aber als Róstoff für Brót und Nudle/Teigware.

## Literatur
* 
* Elisabeth Schiemann: *Weizen, Roggen, Gerste. Systematik, Geschichte und Verwendung.* 1948.
* 
* Friedrich J. Zeller, Sai L.K. Hsam: *Weizen: Grundstoff für die menschliche Ernährung und für industrielle Erzeugnisse*. In: *Naturwissenschaftliche Rundschau.* 57 (8), S. 413–421 (2004), 

## Weblink

* Informatione zue Weisse uf Proplanta.de
Schwerkraft

Under **Schwerchraft** oder **Schweri** verstoht mer die Chraft, wo uf e Körper uf ere Oberflächi vume Himmelskörper wirkt. Si entstoht us dr dur d'Gravitation bewirkte Aziegigschraft vum Himmelskörper. Dr Begriff Schwerkraft wird au oft synonym fer Gravitation verwendet. Im folgenden isch numme vu Schwerchraft im Sinn vu Aziegig, z. B. Erdaziegig, d'Red.

D'Schwerchraft verleiht dr Körper ihr Gwicht. Während *Schwerkraft* s Grundphänomen bezeichnet, isch s'Gwicht e Eigeschaft, wo ime konkrete Körper zuegordnet wird.

Die uf e Körper wirkend Schwerkraft isch gliich im Produkt us sinere Massi un dr Fallbeschlünigung. D'Schwerchraft isch d'Ursach vu dr Beschlünigung, wo e frei fallende Körper uf dr Oberflächi vume Himmelskörper erfahrt, wo usser dr Schwerchraft keinere wittere Chraft usgsetzt isch. 

Die lokal Variation vu dr Schwerchraft un demit au vu dr Fallbeschlünigung entspricht im Schwerefeld. Si isch hauptsächlich e Folg vu dr Zentrifugalkraft un dr Abplattig vum Himmelskörpert. Im Fall vu dr Erde betrait d'Abwiichig vum Middelwert fer verschideni geographischi Breitene bis zue 0,5%. Sie hängt uf dr Erdoberflächi ferner gringfüegig au vu dr Höchi yberem Meer ab.

Im Underschid zue dr beschriebene *natürliche* Schwerchraft git es sit dr Middi vum 20. Johrhundert au ernsthafti Überlegige **Chünstlichi Schwerchraft**, z. B. fer d'Errichtig vu langfristig bewohnbare Ruumstatione, zu erzüge. Debi handelet es sich aber nit um chünstlichi Gravitationsfelder, sundern d'Usnutzig vu dr Zentrifugalchraft uf dr Inneside vu z. B. rotierende Zylinder, wo e vu dr Schwerchraft nit underschidbare Effekt erzüge.

## Link
* ESA Homepage Erklärig vo dr ESA zum Thema Schwärkraft
Hoheitszeichen

Under eme **Hoheitszeiche** oder **Hoheitssymbol** verschtaht mer s Symbol zur Repräsentation vonere Schtaatshoheit.

Under Hoheitszeiche falled im allgemeine Fahne, Flagge, Wappe, Abzeiche und Dienschtsiegel. Sie repräsentiered de entschprechendi Schtaat (au wenn si vo kommunale Gebietskörperschafte gfüehrt werded) und erchläred i dr Regle s betreffendi Objekt, wo sie sich druf beziehed oder wo sie druf aabracht sind, zur rechtliche Aaglegeheit oder zum Eigetum vom jewiilige Schtaat.

Uufgrund vom Völkerrecht müend Soldate es Hoheitsabzeiche a ihrer Uniform träge.

Biischpiil: Bundesflagge, Landesflagge, Bundeswehrchrüüz, Polizeischtern

## Missbruuch

In Düütschland chann di öffentlichi Verunglimpfig vo inländische und ussländische Hoheitszeiche mitere Freiheitsschraaf bis zu drei Jahre gmäss § 90a Abs. 1 Nr. 2 StGB gahndet werde. Ebefalls isch di unbefugti Nutzig, böswilligi Entfernig oder de Missbruuch vomene Hoheitszeiche schtrafbar.

In Öschterriich chann di öffentlichi Verunglimpfig vo Hoheitszeiche gmäss § 248 Abs. 1 StGB mitere Freiheitsschtraaf bis zu eim Jahr gahndet werde. Ebefalls isch di unbefugti Nutzig oder de Missbruuch vomene Hoheitszeiche schtrafbar.

I de USA hingege isch s Verbrenne vo dr Fahne vom Supreme Court als gschützti Meinigsfreiheit mehrfach gege Kriminalisierigsversuech vom US-Kongress verteidigt worde.

## Lueg au
* Flagge
* Wappen

## Weblink
Dost

De **Mazaroo** oder ds **Badchruut** (*Origanum vulgare* L.; alemannischi Näme) isch a Chruut, wo idr Mittlmeergegad un au suscht in fascht ganz Europa wakst. Dr Mazaroo isch nooch varwannd mit am Majoran unn noo varwentar met am Origano.

D Büschle weerrand bis zomma halba Meeter hoch. A dan Escht senn an Huufa varschedda groosse Blätter, won uusluagan wie langga Härtsle. Of da Blättar - andrscht wia bim Oregano - gantz vil fiine Höörli domma. Im Sommar hoot'r luutar kliine rossarote Blüatle.

Ma kaa de Mazaroo az Ggwördz nee oddr as Tee. Dar Ggschmagg gliichet dem vom Origano, ar ischt abbr mildr und süassar und gräsalat a bits. Mazaroo isch ggsund förra Buuch, wellr t Vrdauig aaregd unn datsua no desinviziart.

## Name
Der Name Mazaroo chùnd vùm rätoromanische "masaron" un maind noch em Voradelbergische Wèèrderbuech z Voradelberg normalerwyys dr ächd Majoran (*Origanum majorana* L.). Noch em Schwyzer Idiotikon isch dr Name Masaron au in dr Schwyz gängig, in maischde Geegnige ebe fir dr Majoran, im Ryywald au dr Dost (*Origanum vulgare* L.), im ùndere Ryywald dr Breitblättrig Thymian (*Thymus pulegioides* L.) ùn z Saas dr Edel-Gamander (*Teucrium chamaedrys* L.).

Z Obfige nänd mer *Origanum vulgare* Chrodeschmegi.

## Weblink
Walter Renschler

De **Walter Renschler** (* 20. April 1932 z Züri; † 17. Juli 2006 z Zollike) isch en Schwiizer Gwerkschaftler und sozialdemokratische Politiker gsii.

De Walter Renschler isch 1932 als Sohn vomene Fabrikarbeiter ufd Welt choo. Siis Schtudium i dr Nationalökonomie hät ihn a d Universitäte in London und Züri gfüehrt. Dr promovierti Volkswirtschafter isch 20 Jahr lang Mitglied im Nationalrat vo dr Schwiiz gsii, wo er 1967 als jüngschts Mitglied ine gwählt worde isch. Er isch als Politiker mit de Schwerpunkte Entwickligs- und die Ussepolitik wesentliche Wegbereiter zum Entwickligshilfegsetz von 1976 gsii. Vo 1974 bis 1994 isch er gschäftsleitende Sekretär vom *Verband vom Personal vo de öffentliche Dienscht* (VPOD), vo 1990 bis 1994 Präsident vom Schwiizerische Gwerkschaftsbund (SP) gsii. Siini Aktivitäte i dr Ussepolitik händ massgeblich dezue biitreit, dass sich d Schwiiz gegeüber dr Europäische Union göffnet hät. Zu dem hät au siis Engagement als Zentralpräsident vo dr Europa-Union Schwiiz i de Jahre 1968 bis 1972 und siis Würke im Europarat 1970 bis 1977 biitreit.
Gmeinsam mit siine Kollege Andreas Gerwig, Lilian Uchtenhagen und Helmut Hubacher hät er i de 1970/1980er Jahre di politischi Richtig i dr Sozialdemokratie vorgää, was ihne d Bezeichnig "Viererbande" einbracht hät.

De Walter Renschler isch am 17. Juli 2006 im Alter vo 74 Jahre nach langer Chrankheit gschtorbe.

## Weblink
* 
*
Volt

\mathrm
|Dimension= elektrische Spannung
|Dim= U,\, E
|NamedAfter= Alessandro Volta
|DerivedFrom= 
|SeeAlso= 
}}

S' **Volt** isch die abgleitet SI-Eiheit vu dr elektrischi Spannig mit em Eiheitezeiche V. S'Volt isch nooch em italienische Physiker Alessandro Volta benennt. E Volt isch gliich in dr elektrische Spannig zwische zwei Punkte vume homogene, gliichmässig temperierte Linieleiter, in dem bi eme stationäre Strom vu eim Ampere zwische sälle beide Punkte d'Leistig ei Watt umgsetzt wird.
:
[U]_{SI}=\mathrm{V}=\frac{\mathrm{J}}{\mathrm{C}}
=\frac{\mathrm{W}}{\mathrm{A}}
=\frac{\mathrm{kg}\cdot\mathrm{m}^2}{\mathrm{s}^3\cdot\mathrm{A}}


Woher s'im Dytsche üblich Formlezeiche *U* chummt, isch nit bekannt. International isch s'Formlezeiche fer Spannig degege e *E*, im angelsäxische Sproochruum au hüffig e *V* (*Voltage*).

*Lueg au:* Elektrizität
Tektonik

**Tektonik** bedütet - nooch dr grichische Wortwurzle - dr Ufbau vu zämmegsetzte Strukture. S'Wort wird insbesundere fer d'Gliderig vu planetare Chruste (z. B. vu dr Erdchruste) verwendet, aber au fer Baute un in dr Dichtkunst.
Allgmeiner heisst tektonisch: klar ufbaut, wie in dr Bauchunst gfüegt.

## Geowisseschafte
In dr Geowisseschafe bezeichnet Tektonik dr Ufbau vu dr ussere Schicht vum e terrestrische Himmelskörper (z. B. vum Erdkörper) in sinere Struktur un grossrümige Bewegig. Witteres dezue findet sich under Plattetektonik; lueg au Vulkanismus.

In dr Geologie bezeichnet tektonisch meistens regionali Bewegigsvorgänge in ere planetare Chruste, wo zue langsame Verschiebige, Verbiegige, Faltige oder gar Brüche vu Gsteinschichte oder grössere Eiheite füehre - zum Bispil:
* *tektonischi [[Störung|Störig]]* (flächeförmigi tektonischi *Schwächezone*, oft mit verstärchter Erosion oder Bebetendenz),
* *[[Bruchtektonik]]* (Ufbreche bzw. gegesitigi Verschiebig vu Gsteisschichte, oder Isenkig vu Sedimentbecke)
* *tektonischi [[Erdbeben|Erdbebe]]* (seismischi Aktivität dur Löse vu Spannige im Undergrund).

D'Erdbebe entstehn dur *raschi* Bewegige un Ribig zwische Gsteispakete, während die andere gnennte Bispile wesetlich chleineri Bewegigsrate im Beriich vu Zentimeter pro Johr ufwiise. Higege len sich Gsteiner langsam zue Falte *verbige* (ohni z'breche), wenn d'Verschiebige numme einigi mm/Johr betrage un s'Gstei usriichend duktil isch. Produkte vu tektonische Prozesse sin doher oft metamorphi Gsteiner (Regionalmetamorphose) un dere ihri Merkmole wie e Schiferig oder Klüftig. 

Allgmeiner bedütet tektonisch in dr Geowisseschafte:
* dr Ufbau vu dr planetare Chruste betreffend, sowie
* die ussere Schichte vum e planetare Körpers (Chruste un e Deil vum planetare Mantel = Lithosphäri) in ihrer Struktur un grossrümige Bewegig - lueg au Plattetektonik.

## Architektur
Im technische Sinn befasst sich d'Tektonik mit em Zämmesetze vu dr Baudeile zu eme Gfüege, bzw. mit dr Körperlichkeit in dr Architektur. Dr nächst Schritt zue ere Verallgmeinerig vu dr Ruumuffassig isch s'Ufhebe vu Vertikaler un Horizontaler.

## Archivwese

Im Archivwese isch d'Tektonik e wesetlichs Gliderigsmerkmol fer d'Strukturierig vu dr Bestände vu Archive, um im Benutzer e systematische Zuegang dezue z'rmögliche. Die typisch hierarchisch Ornig vume Archivs folgt im Schema Archiv-Tektonik(stufe)-Bestand. Sälli Informatione finden sich hüffig druckt oder online in sognennte Beständeybersichte oder Churzybersichte dargstellt. Vgl. au "Klassifikation".

## Bildendi Chunst
In dr Bildende Chunst isch dr Begriff Tektonik in dr russische Avantgarde un im Konstruktivismus as Begriff fer d' Verbindig vu Architektur un Molerei aztreffe.

## Dichtig
In dr Dichtchunst schwätzt mer vu Tektonik bi eme strenge, dramatische Ufbau vu ere Dichtig.
Duktilität

**Duktilität** - us em Latinische vu *ducere* (ziege, füehre, leite) abgleitet - isch d'Neigig vum e Weechstoff under Iwirkig vu ussere Chräfte zuer plastische un demit durhafte Verformig, ohni dass debi Werkstofftrennige ufträtte. Früeher isch Duktilität e Synonym fer Schmidbarkeit gsi. Duktili Stoffe sind guet chalt formbar: z. B. dur Diefzige, Biige oder Recke. 

*In dr Geologi wird dr Begriff fer Gsteiner insbesundere vu dr undere kontinentale Erdchruste verwendet, wo sich under tektonischem Stress nit spröd, sundern plastisch deformiere.
*Bi dr Prüefig vu Bitumen wird e Probe in e sognennts Duktilometer igspannt un usenanderzoge, bis dr debi entstehend Bitumenfade risst. D'Längi vum Fade zum Zittpunkt vum Verrisse wird as **Duktilität vum Bitumen** bezeichnet.

## Lueg au
Bruch, Zähigkeit, Metallische Bindung, Risszähigkeit, Festigkeit, Härte, Dichte,  Schmelztemperatur, Werkstoffeigenschaft
2010 – Das Jahr, in dem wir Kontakt aufnehmen

**2010 – Das Jahr, in dem wir Kontakt aufnehmen** isch e Film vu anno 1984. Er isch d'Fortsetzig vum Film *[[2001: Odyssee im Weltraum]]*.

## Handlig
Anno 2010 wird e amerikanisch-russischi Mission zum Jupiter gschickt, um in Erfahrig z'bringe, was mit dr Mission anno 2001 passiert isch. Usserdem sott s'Ruumschiff *Discovery* borge werre, wo uf dr Mond Io abiz'keie droht. Au sott dr Monolith (dr schwarz Quader us 2001) in dr Jupiterumlaufbahn un die Galileische Mönd vum Jupiter erforscht werre. D'Mission stellt fest, dass es uf em Mond Europa im Ozean underem Iispanzer Läbe git. Au erschint au dr Astronaut David Bowman, wo sit dr Mission anno 2001 vermisst wird. Zum End vum Film bringe no Monolithe dr Jupiter zum Implodiere, wodurch er zue ere zweite Sunne im Sunnesystem wird. Dr offesichtlich Absicht fir sälli chünschtich Verwandlig vum Jupiter isch, dr Iispanzer uf Europa ufzdaue, demit sich s'Läbe dert witterwentwickle cha.

## Hindergrund
Nooch em Erfolg vu *2001* sowohl as Buech wie au as Film het dr Arthur C. Clarke 1982 d'Fortsetzig *2010: Odyssey Two* (deutsch *Odyssee 2010: das Jahr, in dem wir Kontakt aufnehmen*) gschriibe, wobi er d'Erchenntnisse vu dr Voyger-Missione igarbeitet het. Sälle Roman het dr Peter Hyams anno 1984 verfilmt, wobi er einigs ussignu un vereifacht het. In dr Vordergrund vum Film het er e moralischi Botschaft gruckt. Witteri Fortsetzige vu dr Odyssee-Reihe vum Clarke sin dr 1988 gschribe Roman *[[2061 - Odyssee III]]* un vu 1997  schliesslig *[[3001 - Die letzte Odyssee]]*, wo bisher nit verfilmt worre sin.

## Kritike
Sämtlichi Kritike zuefolg reicht dr Film nit an si Vorgänger ani. Säll isch allerdings au nit ernschthaft z'erwarte gsi, giltet doch 2001 gmeihi as dr "perfekt Science-Fiction-Film". Im Gegesatz zum mystische *2001* giltet *2010* as e solide Science-Fiction-Film, wo eher zwischemenschlichi un politischi Konflikte betrachtet werre - so dr Gegesatz zwische dr USA un dr Sowjetunion, vu dere Furtexistenz dr Film noch usgange isch. In im Clarke sinere Buechvorlag fliegt degege e gmeinsami russisch-amerikanischi Mission e Wettrenne mit dr Chinese zum Jupitermond Europa. Interessant fier d'Zueschauer vum erschte Deil isch s'Wiidersähe mit em Charakter David Bowman un em Computer HAL. Wer meh wisse will, isch allerdings au uf d'Büecher vum Clarke agwiise. Globt werre die darstellerische Leischtige vum Roy Scheider un vu dr Helen Mirren.

## Weblink
*
Isobare

**Isobare** (vu grichisch *iso* „gliich“ un *baros* „Druck“) sin Linie (vgl. Isolinie) vu gliichem Druck, insbesundere in dr Meteorologi.

In andere Deilgebiite vu dr Physik het s'Wort "Isobare" anderi, meh oder wäniger verwandti Bedütige:
*Isobari Zuestandsänderig in dr Thermodynamik,
*Chernisobare in dr Chernphysik.

Uf meteorologische Wettercharte chennzeichne Isobare d'Orte, wo dr gliich Luftdruck herrscht. Diefdruckgebiite zeige in dr Regel Schlechtwetter- (wirbelartigi Strukture), Hochdruckgebiite higege Schönwetterberiiche a. Dr Abstand vu dr Isobare git e Hiwiis uf d'Stärchi vum horizontale Druckgfälle ime Gebiit. Bi nooch bienanderligende Isobare isch dorum mit starche Winde oder Sturm z'rechne.
Atmosphäre (Begriffsklärung)

Dr Begriff **Atmosphäre** (vu grichisch *ατμός, atmós* = Luft, Druck, Dampf un *σφαίρα, sphaira* = Chugle) stoht fer:

* zwei aldi Eiheite fer dr physikalisch Druck, lueg Atmosphäre (Eiheit)
* die gasförmig Hülle um e Himmelskörper, lueg Atmosphäre bzw. Erdatmosphäre
* s'gasförmig Medium ime abgschlossene System (zum Bispil: Helium-Atmosphäre bim Schutzgasschweisse)
* die ussere Schichte vu dr Sterne, lueg Sternatmosphäre
* in Chunst un Ästhetik e Stimmig, wo vu dr ussere Umgäbig vermiddlet un vu dr Psyche subjektiv empfunde wird, si cha z. B. dur Zitt, Wetter, Architektur un Vegetation, soziali Konstellatione, aber au dur bewussti Gstaltig entstehn un in Chunstwerche festgehobe werre, lueg Atmosphäre (Ästhetik)
* Hindergrundgräusche, l. Atmo
Hebräische Zahlen

S Syschtem vo de **hebräische Zahle** (hebr. *Gimatrja*) schtellt Zahlewert imene dezimale Additionssyschtem dar. Als Grundlaag dient debii s hebräische Alphabet. Debii sind de verschiedene Zahlewerte dr Einer, Zehner und Hunderter jewiils einzelni Buechschtabe zuegwiese.

Im moderne Hebräisch werded arabischi Ziffere verwendet. D Darschtellig vo Zahle mit hebräische Buechschtabe findet sich no in alte Texte und bi dr Aagaab vo Date im hebräische Kalender

## Darschtellig

D Zahle werded eifach dur Anenanderreihig vo de Buechschtabe mit de entschprechende Zahlewerte bildet, aafangend mit em höchschtwertige Buechschtabe i dr Schriibrichtig vo rechts nach links. So wird zum Biischpiil 345 als שמה dargschtellt. Für Zahle ab 500 wird dr Buechschtabe *Tav* (ת) für vierhundert entsprechend oft zuesätzlich gschriebe. Es git keis Zeiche für d Null. Hät e Dezimalschtell de Wert Null, wird keis Zeiche gschriebe, so schriibt sich biispiilswiise d Zahl 600 als תר.

Es exischtiert au e Interpretation vo de hebräische Finalbuechschtabe (e schpezielli Buechschtabevariante, wo am Wortendi verwendet wird) für di „fehlende“ Zahlewert 500 bis 900 (zum Biischpiil ם für תר), die isch jedoch nöd wiit verbreitet. Di traditionell Schriibwiis benutzt nur die normale Buechschtabe.

Schtönd hebräischi Zahle nöd ellei sondern imene Text, so werded sie mit eme *Geresh* (׳) oder *Gershayim* (״) – dr Plural – kennzeichnet, um Verwechslige mit normale Buechschtabe und Wort uuszschlüüsse. Debii wird a eischtellige Zahle es *Geresh* aaghängt und i mehrschtellige Zahle a dr vorletschte Schtell zwei *Gershayim* iigfüegt (zum Biischpiil ב׳ für 2 und רמ״ו für 246).

## Wortinterpretation

Wil die so dargschtellte Zahle auch immer Buechschtabekombinatione sind, wo als Wort oder Teil vomene Wort verschtande werde chönnd, finded hebräischi Zahledarschtellige i dr Gematrie Verwendig. D Endziffere 15 und 16 werded grundsätzlich nöd als יה und יו für 10 + 5 und 10 + 6, sondern als טו und טז für 9 + 6 und 9 + 7 dargschtellt, um Ähnlichkeite mit em Name vo Gott (יהוה, JHWH) z vermiide. Die Regle findet au i nöd religiöse Zämehänge Beachtig. Hät es nach dr reguläre Reihefolg entschtehends Wort e negativi Bedüütig, chönnd d Buechschtabe au inere andere Reihefolg gschriebe werde. Ebeso chann d Reihefolg umgschtellt werde, wenn sich dur das es Wort mit ere positive Bedüütig ergit.

## Grossi Zahle

Zahle grösser als 999 werded i separate Gruppe gschriebe, wobii d Wert vo de Gruppe mit 1000, 1'000'000 und so wiiter multipliziert werded. D Zahl 1'234'567 schriibt sich also א רלד תקסז oder א׳ רל״ד תקס״ז (mit *Geresh* und *Gershayim*). Es git bi dere Darschtellig jedoch Problem, wenn e Gruppe de Wert Null hät. In dem Fall werded zur eidüütige Darschtellig Wort wie „Tuusig“ dezuegefüegt.
Persistenz (Informatik)

**Persischtänz** isch en Begriff wo i dr Informatik bbruucht wird. Persischtänz isch t **Duurhaftigkeit** vo öppisem. S Gägeteil devoo isch t Volatilität. Öppis persischtänts isch öppis bliibends, konkret heisst das i der Informatik, dass es sich ufeme duurhafte Spicher befindet, also zum Biischpiil uf de Feschtplatte, ufere CD oder so. Wämmer öppis usem Hauptspicher (RAM) uf en duurhafte Spicher übertreit, dänn redt me dänn devoo dass mer's tuët *persischtiëre*.
Sprachfamilie

D Schprache vo dr Welt lönd sich in **Schprachfamilie** uufteile.
E Schprachfamilie isch e Gruppe vo genetisch verwandte, das heisst vonere gmeinsame Vorgängerschprach (Protoschprach, Uurschprach, Gmeinschprach, Grundschprach) abschtammende Schprache. Bi mänge Schprachfamilie lönd sich die Uurschprache dur syschtematischi Vergliich vo de Einzelschprache bis zumene gwüsse Graad rekonschtruiere. Letschtlich isch es s Ziil vo dr Vergliichende Schprachwüsseschaft, zu *jedere* Schprachfamilie d Protoschprach z erschlüüsse.

Einzelni Forscher akzeptiered e genetischi Einheit (Schprachfamilie) nur dänn, wänn zwüsched ihre Mitglieder regelmässigi Luutentschprechige naazwiise sind (z. B. di bekannte Luutverschiebige vom Indogermanische zu de germanische Schprache). Anderi Forscher (z. B. de J. Greenberg) definiered Schprachfamilie vor allem dur umfassendi lexikalischi Vergliich, zu dene möglichscht viili Schprache vomene Gebiet oder sogar Kontinent heräzoge werded. Es hät geeh und git immer wieder Versuech, di einzelne etablierte Schprachfamilie weiter zu grössere Einheite, de sogenannte Makrofamilie zämezfasse (z. B. Nostratisch, Eurasiatisch, Dene-Kaukasisch). Die Versuech sind aber bisher i keim Fall so überzüügend, dass sie vonere Mehrheit vo de Forscher anerkännt worde wäred. 

Di genetischi Klassifikation (also Iiteilig vo de Schprache nach ihrer Abschtammig) isch klar vo dr typologische Klassifikation nach schtrukturelle Merkmale (z. B. Flexion, Agglutination, Ergativität, Vokalharmonie u.&nbsp;a.) z underscheide. E geographischi Iiteilig vo Schprache chann zur Fechstschtellig vo Sprachbünde füehre, d Ähnlichkeite vo de Schprache vomene Schprachbund erchläred sich dur langfrischtige kulturelle Kontakt vo ihrne Schprecher, aber nöd us dr gmeinsame Abschtammig vo ihrne Schprache. (So sind di altaische Schprache offesichtlich en Schprachbund, wo di turkischi, mongolischi und tungusischi Schprachfamilie, viellicht au no Koreanisch und Japanisch umfasst.)

## Literatur
### Aktuelle Literatur
* Raymond C. Gordon (Hrsg.): *Ethnologue: Languages of the World*, 15. Aufl., Dallas: SIL, 2005, ISBN 1-55671-159-X
* Merritt Ruhlen: *A Guide to the World's Languages, Volume 1: Classification*. Stanford: Stanford University Press, 1987, Nachdruck 2000: ISBN 0-8047-1894-6
* Charles F. Voegelin & Florence M. Voegelin: *Classification and Index of the World's Languages*. New York: Elsevier, 1977, ISBN 0-444-00155-7

### Historischi Literatur
* Franz Nikolaus Finck: *Die Sprachstämme des Erdkreises*. Berlin: Teubner, 1909
* Ernst Kieckers: *Die Sprachstämme der Erde*. Heidelberg: Winter, 1931
* Wilhelm Schmidt: *Die Sprachfamilien und Sprachenkreise der Erde*, 1926, Nachdruck 1977: ISBN 3-87118-277-X

## Weblink
* Ernst Kausen, Die Sprachfamilien der Welt (DOC)
* Sprachwissenschaftliche Homepage von Ernst Kausen
* Otto Weikopf, Die Welt der Sprachen - Die Sprachen der Welt

__NOTOC__
Ortsteil

En **Ortsteil** isch en abggrenzte bzw. mit eigenem Name versehene Teil von ere Stadt oder ere Gmeind oder ere andere Ortschaft.

Drum seit men au öppe *Stadtteil* bzw. *Gmeindsteil.* Synonym bruucht me für d Stadtviertel i de Schwiiz au s Wort *Kwartier.*

Entweder handlets sich um d Sidlige, zum Bischpiil Dörfer oder Ortschafte, us ehemals selbstschtändige Gmeinde, wo dur en Iigmeindig binere Gmeinsreform iri Selbstschtändigkeit uufgee händ müesse und zu Gmeindsteile von ere benachbarte oder neue Gmeind worde sind. Denn sind d Ortsnäme erhalte blibe. Oder es handlet sich um neui entstandeni Wohnviertel von ere Schtadt oder Gmeind, also „Neubaugebiet“, mit eme nöie Name, wenn d Besidelig fertig isch. 

## z Düütschland
In Düütschland chönnd je nach Regelig i dr Gmeindsordnig vome Bundesland d Ortsteil au **Ortsteilvertretige** (*Ortschaftsrat*, *Ortsrat*, *Ortsbiirat*) und eigeni **Ortschaftsverwaltige** und en **Ortsvorschteher** bzw. en Ortsbürgermeischter haa. Deet redt mer dänn meischt von ere Ortschaft im rechtliche Sinn.

D Benennig vo neue Ortsteile isch Aaglegeheit vo de jewiilige Gmeinde. Debii muess si verschideni Schtelle (z. B. Archivverwaltig, Schtatistischi Ämter, Poscht, Vermessigsämter etc.) aalose und druuf achte, dass innerhalb vo dr Gemeinde kei gliichluutendi Ortsteilname uuftreted.

In Poschtadrässe chann dr Name vonere Ortschaft au wiiterhii verwendet werde. Dr Name vom Ortsteil wird dänn i dr Zeile über dr Strassebezeichnig gnännt. Früeher isch er dur en Bindeschtrich a de Gmeindsname aaghängt worde, wies au oft i amtliche Ortsteilbezeichnige heisst (z. B. „Sankt Augustin-Menden“ oder „Troisdorf-Sieglar“).

I grössere Städt werded Ortsteil je nach Bundesland als Stadtbezirk bezeichnet oder zu sellige zämeegfasst. Im Gegesatz zu Ortsteile, wo e eigeni Ortschaftsvertretig chönnd haa, isch es so, dass Stadtbezirk meischt e derigi haa müend. Der Name, der Wahlmodus und d Zueschtändigkeite vo dene Bezirksvertretige variiered ebefalls vo Bundesland zu Bundesland.

In nordrhii-westfälische Grossschtädt bilded Ortsteil inoffizielli Gebiet vo Schtadtteile, wo sälber Teili vom ene Schtadtbezirk sind.

## i der Schwiiz
I der Schwiiz händ vil politeschi Gmeinde es baar Ortschafte. Wenn s eigeni Poschtleitzahle händ und en abgränzts Sidligsgebiet, rede d Bhöörde amtlech vo *[[Ortschaft]]e*.

I de Kantöön Graubünde, Tessin und Waadt seit me de Gmeinddeil *Frakzioone,* z Davos sind s d *Frakzioonsgmeinde* (hüt nu na eini), im Bärnbiet kännt me d *Viertelsgmeinde* und im Bärner Oberland d *Büürte,* im Kanton Züri chömed d *Ussewachte* und früener au *[[Zivilgemeinde|Zivilgmäinde]]* vor und im Fläcke Schwyz d *Filiale.*

## Lueg au
* Bezirk

## Fuessnote
ISO 8859-6

**ISO 8859-6**, gnauer **ISO/IEC 8859-6** au bekannt als *Arabisch*, isch en vo dr ISO zletscht 1999 aktualisierte Schtandard für d Informationstechnik zur Zeichekodierig mit acht Bit und dr sechsti Teil vo dr Normefamilie ISO/IEC 8859.

Die Zeiche, wo mit siibe Bit kodierbar sind, entspreched US-ASCII mit füehrendem Nullbit. Zuesätzlich zu de 95 darschtellbare ASCII-Zeiche (0x20–7E) kodiert d ISO 8859-6 51 wiiteri (0xA0, A4, AC–AD, BB, BF, C1–DA, E0–F2), also insgesamt 146 vo theoretisch mögliche 256 (= 28). De Positione 0x00–1F und 0x7F–9F sind i ISO/IEC 8859 und demit ISO/IEC 8859-6 kei Zeiche zuegwiise. **ISO-8859-6** bsetzt aber alli Schtelle mit nöd darschtellbare Schtüürzeiche.

Die mit siebe Bit kodierbare Zeiche entschpreched US-ASCII mit füehrendem Nullbit. Zuesätzlich zu de 95 darschtellbare ASCII-Zeiche (0x20–7E) kodiered alli ISO 8859-Variante 96 wiiteri (0xA0–FF), also insgesamt jewiils 191 vo theoretisch mögliche 256 (= 28). De Positione 0x00–1F und 0x7F–9F sind in ISO/IEC 8859 und demit ISO/IEC 8859-6 kei Zeiche zuegwise. **ISO-8859-6** jedoch bsetzt alli die Schtelle mit nöd darschtellbare Schtüürzeiche.

ISO 8859-6 enthaltet zwar alli Buechschtabe vom arabische Alphabet, jedoch nöd die mitunder notwendige Vokalzeiche, drum wirds nöd sehr hüüfig iigsetzt. Die Zuesatzbuechschtabe us em Persische und andere Schprache fehled völlig.

## Tabelle

*SP* (0x20, "space") isch s Leerzeiche, *NBSP* (0xA0, "non-breaking space") s feschte Leerzeiche und an 0xAD isch dr bedingti Trennschtrich (*SHY*, "soft hyphen"), wo normalerwiis nur am Zeileendi sichtbar isch.

## Weblink
* [ftp://ftp.unicode.org/Public/MAPPINGS/ISO8859/8859-6.TXT Mapping bei Unicode.org]
Hausmeier

Dr **Huusmeier**, **Kaschtellan** oder dr **Majordomus** (us latiinisch *[[maior]] – dr Verwalter, [[Verweser|Verwäser]],* und *[[domus]] – s Huus*), also s Amt vom *Verwalter vom Huus,* zellt zu de Ämter vom mittelalterliche Hof (lueg au: maior villae).

Zeerscht hät de Huusmeier nu d Verwaltig vo Huus und Hof organisiert. Mit dr Zuenaahm vo dr Macht sinds Leiter vo dr Regierigsgwalt worde. Ires Amt isch mit de Ziit eerblich worde und hät ene nüme chöne ewegggnaa werde. Als Repräsentant vom König sind si vor em Königsgricht uufträtte. D Rächtsschtelig vom Huusmeier hät sich im Lauf vom Hoch- und Schpaatmittelalter uf de Hofmeischter übertreit, wo e generelli Verträttigsmacht vom Fürscht a siim Hof iignaa hät. Näbed em Truchsäss, em Seneschall, em Marschall und em Kämmerer isch de Huusmeier eis vo de höchschte Ämter am Hof vom früehe Mittelalter gsii. Die bekanntischte Huusmeier sind d Karolinger de Pippin dr Elter und de Karl Martell gsii. Dur die Macht, wo im Erbamt vom Huusmeier vereint gsi isch, isch es de Karolinger zletschtamänd möglich worde, d Herrschaft vom Frankeriich vo de Merowinger z überneh. 

Dr Huusmeier hät mit siinere Familie – trännt vom übrige Personal – vo dr Chuchi en eiges mehrgängigs Mahl überchoo, wo a dr «Verwaltertafle» aagrichtet worde isch.

## Lueg au
* Liste vo de Huusmeier und Churzbiografii
* Kaschtellan

## Quellenangaben
* Karolinger und Arnulfinger