open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
23. September

Dr **23. Septämber** isch dr 266. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 267. in Schaltjohr), dodermit blybe no 99 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1846: Dr Johann Gottfried Galle un dr Heinrich Louis d’Arrest entdecke dr Planet Neptun.
* 1889: Z Kyōto grindet dr Fusajiro Yamauchi d Firma Nintendo fir d Härstellig vu Hanafuda-Spiilcharte.
* 1932: Dr Abd al-Aziz ibn Saud grindet s Chenigrych Saudi-Arabie.
* 1980: Dr Bob Marley git syy letschts Kunzärt z Pittsburgh, Pennsylvania.
* 2000: D Aschtronome John J. Kavelaars un Brett Gladman entdecke d Skathi un dr Mundilfari, zwee Zwergmend vum Planet Saturn.

## Uf d Wält chuu
* 63 v. d. Z.: Augustus, remische Chaiser
* 1215: Kublai Khan, mongolische Herrscher un Chaiser vu China
* 1766: Philipp Albert Stapfer, Schwyzer Bolitiker, Diplomat un Theolog
* 1793: Friedrich Glück, dytsche Pfarrer un Liedkomponischt
* 1875: Ferdinand Amann, franzesische Architäkt
* 1895: Emil Landolt, Schwyzer Bolitiker
* 1946: Bernard Maris, franzesische Wirtschaftswissenschaftler un Journalischt
* 1969: Michael Rich, dytsche Radrännfahrer
* 1920: Mickey Rooney, US-amerikanische Schauspiler

## Gstorbe
* 1450: Ludwig I., Grof vu Wirttebärg-Aurich
* 1728: Christian Thomasius, dytsche Philosoph
* 1915: Christian Scheufele, dytsche Bildhauer
* 1939: Sigmund Freud, eschtrychische Dokter un Psycholog
* 2012: Martí Gasull i Roig, katalanische Filosoof, Sproochaktivischt und Bärgstyger
* 2015: Dieter Wiesmann, Schwyzer Liedermacher
* 2020: Juliette Gréco, franzesischi Schansonsängeri un Schauspileri

## Weblink
24. September

Dr **24. Septämber** isch dr 267. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 268. in Schaltjohr), dodermit blybe no 98 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 622: Dr Prophet Mohammed chunnt z Medina aa un schließt dodermit syy Hidschra ab.
* 1838: Im Theater am Kärntnertor z Wien wird d Operette *Die Verjüngerungs-Essenz* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.
* 1942: Z Berlin wird d Operette *[[Hochzeitsnacht im Paradies]]* vum Friedrich Schröder urufgfiirt.
* 1948: S Unternämme Honda wird grindet.
* 1973: Guinea-Bissau wird unabhängig vu Portugal.
* 1978: In ere Volksabstimmig in dr Schwyz entschaide sich iber 80 Prozänt fir d Schaffig vun eme neie Kanton Jura.

## Uf d Wält chuu
* 1887: Denis Coquoz, Schwyzer Puur und Mundartforscher
* 1930: Willy Seiler, dytsche Schauspiler, Sänger un Moderator
* 1947: Peter Götz, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 366: Liberius, Bischof vu Rom
* 768: Pippin dr Jinger, fränkische Chenig
* 1180: Manuel I. Komnenos, Chaiser vu Byzanz
* 1541: Paracelsus, Dokter, Alchemischt, Aschtrolog un Philosoph
* 1589: William Spenser, änglische katholische Prieschter un Märtyrer
* 1775: Emanuel Büchel, Schwyzer Zaichner un Aquarellischt
* 1782: Jules Crozet, franzesische Seefahrer un Entdecker
* 1930: Otto Mueller, dytsche Moler
* 1939: Carl Laemmle, dytsch-amerikanische Filmproduzänt
* 1990: Richard Jäckle, dytsche Bolitiker
* 2024: Michael Sladek, dytsche Mediziner un Umwältaktivischt

## Weblink
25. September

Dr **25. Septämber** isch dr 268. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 269. in Schaltjohr), dodermit blybe no 97 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1555: Dr Augschburger Rychs- un Religionsfride bringt s Änd vu dr Glaubeschrieg vu dr Reformationszyt.
* 1903: Mit ere Uffierig vum *Tannhäuser* vum Richard Wagner wird s nei Stadttheater z Bärn yygweit.
* 1960: In dr marokkanische Hauptstadt Rabat wird d Organisation vu dr Islamischen Komferänz (OIC) grindet.
* 1961: An dr Dytsche Oper Berlin wird d Oper *Alkmene* vum Giselher Klebe urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1825: Joachim Heer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1861: Fritz Stehlin, Schwyzer Architäkt
* 1881: Lu Xun: chinesische Schriftsteller
* 1888: Paul Scheuermeier, Schwyzer Lehrer und Sproochwüsseschaftler
* 1943: Brigitte Schlieben-Lange, dytschi Romanischti

## Gstorbe
* 1534: Clemens VII., Papscht
* 1944: Leo Justinus Kauffmann, elsässische Komponischt, Dirigänt un Musikpedagog
* 1959: Paul Artaria, Schwyzer Architäkt
* 1972: Friedrich Schröder, dytsche Komponischt
* 1999: Marion Zimmer Bradley, US-amerikanischi Fantasy-Schriftstelleri
* 2000: Reni Mertens, Schwyzer Dokumäntarfilmeri
* 2011: Paul Nunnenmacher, dytsche Dialäktautor

## Weblink
26. September

Dr **26. Septämber** isch dr 269. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 270. in Schaltjohr), dodermit blybe no 96 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1815: Uf Aaregig vum Zar Alexander I. schließe d Monarche vu Russland, Eschtrych un Preuße di Hailig Allianz.
* 1905: Dr Albert Einstein vereffetligt syy speziälli Relativitetstheori in dr *Annalen der Physik*.
* 1907: D Bahnstrecki Kappel Guetachbrugg–Bõõdorf wird ufgmacht.
* 1960: Zum erschte Mol dräffe im Bresidäntschaftswahlkampf in dr USA mit em John F. Kennedy un em Richard Nixon zwee Kandidate bin eme Färnsehduell ufenander (Bild).
* 2004: In dr Schwyz wird as letschtem Land z Europa e *Mueterschaftsversicherig* per Volksabstimmig yygfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1832: Michel Buck, schwebische Dialäktdichter
* 1882: Eduard von der Heydt, dytsche Bankier un Chunschtmäzen
* 1888: T. S. Eliot, US-amerikanisch Lyriker, Dramatiker un Essayist
* 1889: Martin Heidegger, dytsche Filosof 
* 1897: Paul VI., Papscht
* 1901: August Benz, dytsche Haimetdichter
* 1929: Rösle Reck, dytschi Schrifstelleri
* 1953: Ulrike Barthruff, dytschi Schauspileri un Heerspilsprächeri
* 1985: Sarah-Jane, Schwyzer Schlagersängeri

## Gstorbe
* 1564: Theodor Bibliander, Schwiizer Theoloog und Profässer
* 1914: August Macke, dytsche Moler
* 1940: Walter Benjamin, dytsche Philosoph un Literaturkritiker
* 1937: Bessie Smith, amerikanischi Bluessängere
* 2000: Georg Thürer, Schwyzer Dichter un Hochschuellehrer
* 2019: Jacques Chirac, franzesische Bolitiker

## Weblink
27. September

Dr **27. Septämber** isch dr 270. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 271. in Schaltjohr), dodermit blybe no 95 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1540: Dr Jesuiteorde wird dur d Bulle *Regimini militantis ecclesiae* vum Papscht Paul III. anerkannt.
* 1822: Dr franzesisch Glehrt Jean Francois Champollion git bekannt, dass er mit Hilf vum Stai vu Rosetta s Ghaimnis vu dr altägyptische Hieroglyphe gliftet heeb.
* 2001: Bin eme Aaschlag im Kantonsbarlemänt vu Zug (Schwyz) bringt e Atteteter 14 Bolitiker um.
* 2009: D Angela Merkel gwinnt di 17. Bundesdagswahl gege dr Frank-Walter Steinmeier un wird Bundeskanzleri vun ere schwarz-geele Regierig.

## Uf d Wält chuu
* 1814: Daniel Kirkwood, US-amerikanische Aschtronom
* 1827: Jakob Hunziker, Schwyzer Lehrer, Dialäktolog und Volchskundler
* 1832: Otto Sutermeister, Schwyzer Pedagog un Märlisammler
* 1855: Paul Appell, e französische Mathematiker
* 1872: Karl Scheurer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1885: Gustav Schröder, dytsche Kapitän 
* 1924: Arthur Honegger, Schwyzer Schurnalischt un Schriftsteller
* 1936: Günther Wenk, badische Chaufmann un Dialäktautor
* 1952: Stefan Böhm, dytsche Lehrer un Kommunalbolitiker
* 1972: Gwyneth Paltrow, US-amerikanischi Schauspiileri
* 1972: Lhasa de Sela, US-amerikanischi Sängeri
* 1975: Isabelle Körner, dytschi Färnsehjournalischti
* 1992: Granit Xhaka, Schwyzer Fuessballer

## Gstorbe
* 1590: Urban VII., Papst vum 15. bis zum 27. Septämber 1590
* 1917: Edgar Degas, franzesische Moler un Bildhauer
* 2005: Ronald Golias, brasilianische Schauspiiler
* 2024: Muriel Furrer, Schwyzer Radrännfahreri

## Weblink
Viola da gamba

**Viola da gamba** (zu ital. *viola* „Giige“ und *gamba* „Bäi“, uf Dütsch au nume **Gambe** oder **Chneugiige** bzw. **Schoossgiige**) isch e Sammelbezäichnig für e Familie vo historische Striichinstrumänt. Si isch zur gliiche Zit entstande wie d Giigefamilie. D Bezäichnig *da gamba* läitet sich drvo ab, wie mä s Instrumänt hebt bim Spiile. D Instrumänt in alle Stimmlaage – Diskant-, Alt-/Tenor- und Bassgambe bzw. Violone – wärde im Geegesatz zu de *[[Viola da Braccio|viole da braccio]],* das häisst „Armgiige“, zwüsche de Bäi ghebt bzw. die chliinere Tüpe wärde mit em Korpus uf e Schooss gstellt mit em Hals ufwärts.

D Gambe si woorschinlig im 15.&nbsp;Joorhundert z Spanie entstande. Si häi fümf bis säggs, spööter au siibe Saite in Quart-Terz-Stimmig und e Griffbrätt mit Bünd. Dr Spiiler hebt dr Booge im Undergriff. D Gambe si bis ins 18.&nbsp;Joorhundert in dr Muusig in e Hufe öiropäische Länder verwändet worde, vor allem z Italie und Frankriich, Ängland und Dütschland und häi äugeni Mensure und Baugstaltige ghaa und underschidligi Funkzioone bim Solo-, Ansambel- und Generalbass-Spiil. Wo s Violondschello und dr Kontrabass ufchoo si, si d Gambe, wo bis denn d Kammermuusig vo de Akademie, dr Aristokratii und em woolhabende Bürgerdum bestimmt häi, no di noo vergässe worde, häi aber e baar vo iire bau- und spiiltechnische Äigehäite an die modärne Instrumänt witergee. Vor allem wäge dr historische Uffüerigsbraxis het d Viola da gamba sit em Aafang vom 20.&nbsp;Joorhundert e Rönessans erläbt.

## Litratuur
* Michael Praetorius: *De Organographia*. Wolfenbüttel 1619. Neudruck Kassel 1929.
* Alfred Einstein: *Zur deutschen Literatur für Viola da Gamba im 16. und 17.&nbsp;Jahrhundert*. (Dissertation) Breitkopf & Härtel, Leipzig 1905. Nachdruck 1972, ISBN 3-500-24050-X.
* Nathalie Dolmetsch: *The viola da gamba. Its origin and history, its technique and musical resources*. Hinrichsen Edition, New York/London/Frankfurt am Main/Zürich 1962.
* Nikolaus Harders: *Die Viola da gamba und Besonderheiten ihrer Bauweise*. Verlag Das Musikinstrument, Frankfurt am Main 1977. ISBN 3-920112-58-X.
* Ian Woodfield: *The Early History of the Viol*. Cambridge University Press, 1984, ISBN 0-521-24292-4.
* Annette Otterstedt: *Die Gambe. Kulturgeschichte und praktischer Ratgeber*. Bärenreiter, Kassel u.&nbsp;a. 1994, ISBN 3-7618-1152-7.
* *Die Musik in Geschichte und Gegenwart. Allgemeine Enzyklopädie der Musik, begründet von Friedrich Blume. Zweite, neubearbeitete Ausgabe herausgegeben von Ludwig Finscher*. Bärenreiter, Kassel/Basel/London/New York/Prag und J. B. Metzler, Stuttgart/Weimar 1998. Artikel *Viola da gamba,* Sachteil Bd. 9, Sp. 1572–1597.

## Fuessnoote
28. September

Dr **28. Septämber** isch dr 271. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 272. in Schaltjohr), dodermit blybe no 94 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1197: Noch em Dod vum Heinrich VI. ibernimmt d Chaiseri Konstanze d Regäntschaft fir ihre zwaijehrige Suhn Friedrich. Di staufisch Bartei wehlt derno dr Philipp vu Schwabe, di welfisch Syte dr Otto IV. vu Braunschweig zum Chenig.
* 1824: Z St. Galle findet s erscht St. Galler Chinderfescht statt, wu im Lauf vu dr Schuelreforme us dr verschidene eltere Bryych entstanden isch.
* 1870: Im Dytsch-Franzesische Chrieg kapituliert d Stadt Stroßburi noch eme mehwichige heftige Bschuss dur dytschi Druppe.
* 1951: Dr Seth Barnes Nicholson entdeckt d Ananke, ain vu dr ussere Mond vum Jupiter.

## Uf d Wält chuu
* 1681: Johann Mattheson dytsche Komponischt
* 1811: Friedrich Hecker, badische Revolutionär
* 1893: Maurice Bazin, franzesische Bolitiker
* 1918: Willy Ritschard, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1925: Walter Zwingli, Schwyzer Bolitiker
* 1934: Brigitte Bardot, franzesischi Schauspileri un Model
* 1938: Ben E. King, en amerikanische Soulsinger
* 1961: Guido Wolf, dytsche Bolitiker
* 1982: Nolwenn Leroy, bretonischi Sängeri

## Gstorbe
* 1691: Johannes Müller, Basler Revolutionär
* 1895: Louis Pasteur, franzesische Chemiker un Mikrobiolog
* 1921: Ludwig Forrer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1944: Josef Bürckel, nationalsozialistische Bolitiker
* 1964: Harpo Marx, US-amerikanische Schauspiiler
* 1966: André Breton, franzesische Dichter
* 1970: Gamal Abdel Nasser, egyptische Bolitiker
* 1978: Johannes Paul I., Papscht vu dr remisch-katholische Chilche
* 1991: Miles Davis,  en amerikanische Dschääsmusiker
* 2016: Schimon Peres, israelische Bolitiker

## Weblink
Slayer

**Slayer** (engl. ‚Mörder‘ odr ‚Schlachter‘) isch e Thrash-Metal-Band us Huntington Park, Kalifornie. Sii zählt zo de iflussriichste Metal-Bands vo dr ganze Wält ond beldet zämme met Metallica, Anthrax o Megadeth die „Grosse Viär“ vom Thrash Metal. 
 
Slayer isch im Johr 1981 vo dr bede Gitarriste Kerry King ond Jeff Hanneman gröndet wordä. Derzuecho sind no dr Schlagzüger Dave Lombardo o dr Sänger ond Bassischt Tom Araya.
Im Novämber 1983 händ Slayer ehres Debüt Show No Mercy ufgnoh. D'choste händ sii sälber mösse träge. 

Am 2. Mai 2013 isch dr Gitarrischt, Jeff Hanneman im Alter vo 49 Johr imene Chrankehuus i dr Nöchi vo siim Dihei i Südkalifornien a Leberversage gstorbe.

## Albe
* Show No Mercy (1983)
* Hell Awaits (1985)
* Reign in Blood (1986)
* South of Heaven (1988)
* Seasons in the Abyss (1990)
* Divine Intervention (1994)
* Undisputed Attitude (1996)
* Diabolus in Musica (1998)
* God Hates Us All (2001)
* Christ Illusion (2006)
* World Painted Blood (2009)
* Repentless (2015)

## Fuessnoote
Pietro Castrucci

Dr **Pietro Castrucci** (* 1679 z Rom; † 7. Merz 1752 z Dublin) isch en italiänische Giiger und Komponist gsi in dr Zit zwüschen em Barock und dr Vorklassik.

## Lääbe
Dr Pietro Castrucci isch vermuetlig wie au si Brueder Prospero Castrucci (1690-1760) e Schüeler vom Arcangelo Corelli gsi. Dr Georg Friedrich Händel het die bäide Brüeder kennegleert, won er z Italie gsi isch. Die bäiden häi für e Kardinals Ottoboni gschafft und denn für e Lord Burlington. 1720 häi si für em Händel sis Londoner Opereorchester afo spiile. Do isch dr Pietro bis 1742 Mitgliid gsi und bis 1737 Konzärtmäister. 

Dr Castrucci gältet as dr Erfinder vo dr Violetta marina. Daas Instrumänt isch e chliini Bratsche mit zuesätzlige Resonanzsaite, äänelet in sinere Zarthäit villicht dr Viola d'amore und het dr Umfang von ere gwöönlige Viola. In dr Arie *"Già l'ebro mio ciglio"* in dr Opere ''Orlando'' het dr Händel für bäidi Castrucci-Brüeder e Part für das Instrumänt komponiert. Die oberi Violetta marina chunnt bim Händel bis in d Hööchi vom dobbletgstrichnige *Es*, die underi in dr Diefi vom chliine *e*.

## Wärk
* Op.1: Sonate für Violine und Basso continuo 
* Op.2: Sonate für Violine und Basso continuo, op.1 und op.2 im Stil vo sim Lehrer Corelli.
* Op.3: 12 Concerto Grosso, die Concerti grossi si stilistisch zwüschen em Corelli sim Op.6 und dene vom Francesco Geminiani. 
* 12 *Sonate a Flauto traverso o Violino o Hautbois e Basso continuo*, won er 1731 zämme mit em Geminiani veröffentligt het. 

## Fuessnoote
Berthold-Auerbach-Museum

S **Berthold-Auerbach-Museom** em Stadtdoil Nordstedda vo Horb am Necker em Landkreis Freidastadt ischt a Litradurmuseom, wo an da Schriftsteller Berthold Auerbach erennret, wo en sellem Ort uff d Welt komma ischt. Des Musiom ischt em Jôhr 1986 vom Schiller-Nazionalmuseom Marbach am Necker em Barockschloss vo Nordstedda eigrichdet wôrra.

## Ausstellong
Ôôgugga kô-mr en deam Museom Handschrifda, Bilder, Erschtausgaba ond andre Dokument us-em Leaba ond Werk vom Schriftsteller Berthold Auerbach, wo am 28. Februar 1812 als Kend vo-ra jidischa Familie en ganz bescheidene Vrheltnis z Nordstedda gebora wôrra ischt. Des Dorf, wo friher zo Vordereschtreich gheert hôt ond heitzodag a Stadtdoil vo dr Graußa Kreisstadt Horb am Necker ischt, ischt au Schaublatz vo-ma graußa Doil vo seine *Schwarzwälder Dorfgeschichten* (vrfasst vo 1843 bis 1854) gwäa, wo-nan zo-ma Erfolgsautor vom 19. Jôhrhondert ond zo-ra eiropäischa Berihmtheit gmacht hend. Dr Auerbach-Litradurkreis vrôstaldet en deam Haus reglmäßig Vorträg ond Autora-Leasonga. An viir Sonndich em Jôhr biadet des Museom d *Nordstedder-Litradur-Schbaziirgeng* ôô. Dô drbei fihret d Mitgliider vom Kuldur- ond Theadrforum Nordstedda dia Teilnehmer uff de Schbura vom Auerbach durch sei Hoimetdorf.

## Was sonscht noh erwehnenswert ischt
Z Nordstedda erhalda bliiba send em Auerbach sei Geburtshaus *Am Fabrikweg 2*, wo heitzodag a Gedenkdafl an-en erennret, ond sei Ehragrab uff-em Jidischa Friidhof. Au a baar Schaublätz uss-em Auerbach seine *Schwarzwälder Dorfgeschichten* kô-mr noh ôôgucka, zom Beischbiil s frihere Gaschthaus *Zum Adler*, wo dr Lehrer Lauterbacher sei „Dorf-Universideet“ dren ondrhalda hôt,  ond d *Ziegelhütte*, wo sich dr Held vo dr Erzehlong *Kriegspfeife* hôt dren gsondpfleaga lau.  

Em Stadtdoil Bad Niedernau vo Raudaburg am Necker em Kreis Diibenga stôht em Raidtweag 15 em Bankjee Kilian von Steiner sei Sommrvilla *Waldhaus*, wo sich dr Auerbach en de Jôhr 1879 ond 1881 a lengera Zeit dren uffghalda hôt.

## Litradur
* Scheuffelen, Thomas: *Berthold Auerbach 1812–1882 (Marbacher Magazin 36)*, Marbach am Neckar 1986.

## Weblink
* Berthold-Auerbach-Museum ibrs Museom uff dr Webseid vo dr Stadt Horb
* Berthold Auerbach und die jüdische Gemeinde in Nordstetten uff alemannia-judaica.de
* Berthold-Auerbach-Museum im Schloß uff *Literaturland Baden-Württemberg*
29. September

Dr **29. Septämber** isch dr 272. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 273. in Schaltjohr), dodermit blybe no 93 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 480 v. Chr.: Di griechisch Flotte unter em Themistokles bsiigt d Perser unter em Xerxes I. in dr Seeschlacht vu Salamis. (S gnau Datum vu dr Schlacht isch umstritte!) 
* 1856: D Bahnstrecki Bade–Brugg, e Verlengerig vu dr bishärige Züri-Bade-Strecki vu dr „Spanisch-Brötli-Bahn“, wird ufgmacht.
* 1860: Im Zug vum Risorgimento kapituliere z Ancona di letschte Druppe vum Chilchestaat unter em franzesische General Louis Juchault de Lamoricière vo dr sardinische Strytchreft vum Chenig Viktor Emanuel II..

## Uf d Wält chuu

* 1547: Miguel de Cervantes, spanische Schriftsteller
* 1571: Michelangelo Merisi da Caravaggio, italienische Moler
* 1781: Michael von Jung, schwebische Bfaarer un Dichter
* 1807: Michael Maggi, italienisch-schwyzerische Unternämmer
* 1867: Walther Rathenau, dytsche Bolitker
* 1901: Enrico Fermi, italienisch-amerikanische Physiker
* 1907: Hans Martin Sutermeister, Schwyzer Dokter un Autor
* 1912: Lukas Ammann, Schwyzer Schauspiler
* 1914: Konrad Lobeck, Schwyzer SDS-Explorator und Lehrer
* 1936: Silvio Berlusconi, italienische Bolitiker
* 1938: Guy P. Marchal, Schwyzer Historiker
* 1939: Roland Ris, Schwyzer Germanischt
* 1943: Lech Wałęsa, polnische Gwerkschafter un Bolitiker
* 1951: Michelle Bachelet, chilenischi Bolitikeri
* 1952: Max Sandlin, US-amerikanische Bolitiker
* 1971: Torch, dytsche Rapper

## Gstorbe
* 855: Lothar I., remisch-dytsche Chaiser
* 880: Karlmann, oschtfränkische Chenig
* 1902: Émile Zola, franzesische Schriftsteller un Schurnalischt
* 2000: Nelly Naumann, dytschi Japanologi
* 2012: Hebe Camargo, brasilianischi Sängeri un Moderatori
* 2015: Robert Schwyzer, Schwyzer Biochemiker un Molekularbiolog

## Weblink
30. September

Dr **30. Septämber** isch dr 273. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 274. in Schaltjohr), dodermit blybe no 92 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1681: D Rychsstadt Stroßburi wird vu ihrem Rot an Frankrych ibergee, wu dr Chenig Ludwig XIV. im Ramme vu syre Reunionsbolitik e 30.000-Mann-Heer vor d Stadt beorderet het. D Annexion wird im Fride vu Rijswijk 1697 endgiltig.
* 1791: In s *Schikaneders Theater* z Wien findet d Uruffierig vu dr Oper *Die Zauberflöte* (Bild) vum Wolfgang Amadeus Mozart statt.
* 1843: Dr Kanton Gämf git syni erscht Briefmarke uuse, d Doppelgämf.
* 1966: S britisch Protektorat Betschuanaland wird as Botsuana unabhängig vu Großbritannie.
* 1975: Dr Charles Kowal un d Elizabeth Roemer entdecke dr Themisto, e Mond vum Jupiter.
* 2010: Bi dr Ruumig vun ere Demonschtration gege Stuttgart 21, wu au Wasserwärfer, Schlagsteck un Pfäfferspray derby yygestzt wäre, wäre im Schlossgarte vu Stuegert rund 400 Mänsche verletzt.

## Uf d Wält chuu
* 1934: Udo Jürgens, eschtrychische Sänger
* 1935: Sam Jaun, Schwyzer Schriftsteller
* 1939: Adelheid Studer-Thiersch, Schwyzer Ornithologi
* 1945: Ehud Olmert, israelische Bolitiker
* 1962: Hans-Peter Wessels, Schwyzer Bolitiker
* 1976: Bligg, Schwyzer Rapper
* 1980: Martina Hingis, Schwyzer Tennisspiileri
* 1980: Laura Ragni, italienischi Zällbiologi

## Gstorbe
* 1914: Yu Gil-jun, koreanische Bolitiker un Unabhängigkaitsaktivischt
* 1963: Emil Klöti, Schwyzer Politiker
* 1977: Heinrich Gretler, Schwyzer Schauspiiler
* 2002: Hans-Peter Tschudi, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
1. Oktober

Dr **1. Oktober** isch dr 274. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 275. in Schaltjohr), dodermit blybe no 91 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 331 v. Chr.: Dr Alexander dr Groß besigt dr persisch Herrscher Dareios III. in dr Schlacht vu Gaugamela. D Schlacht markiert s Änd vum Perserrych.
* 1273: Mit dr Wahl vum Habsburger Rudolf I. zum remisch-dytsche Chenig hert s Interregnum uf.
* 1850: Z Bärn erschynt zem erschte Mol d Dageszytig *[[Der Bund]]*.
* 1874: Im Ramme vum Kulturkampf wird z Preuße dur d Schaffig vum staatlige Standesamt di obligatorisch Zivileh yygfiert.
* 1960: Nigeria wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1978: Tuvalu wird unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1795: Karl Schultze, dytsche Anatom
* 1897: Heinrich Gretler, Schwyzer Schauspiiler
* 1908: Paul Dübi, Schwyzer Bolitiker
* 1924: Jimmy Carter, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 1943: Marlies Graf-Dätwyler, Schwyzer Filmmacheri
* 1946: Michael Sladek, dytsche Mediziner un Umwältaktivischt
* 1948: Silvia Reize, Schwyzer Schauspileri
* 1952: Elke Brunnemer, dytschi Bolitikeri
* 1953: Caspar Baader, Schwyzer Bolitiker
* 1953: Klaus Wowereit, dytsche Bolitiker
* 1954: Hans Thill, dytsche Autor un Ibersetzer
* 1956: Theresa May, britischi Politikere
* 1962: Gerhard Pfister, Schwyzer Bolitiker
* 1973: Thomas Sutter, Schwyzer Schwinger

## Gstorbe
* 1840: Friedrich Glück, dytsche Pfarrer un Liedkomponischt
* 1959: Emil Hegetschweiler, Schwyzer Volksschauspiiler
* 2013: Cristina Spoerri, Schwyzer Chinschtleri
* 2018: Charles Aznavour, armenisch-franzesische Sänger, Komponischt un Schauspiiler
* 2024: Stephan Dabbert, dytsche Agrarökonom
* 2025: Jane Goodall, britischi Verhaltesforscheri

## Weblink
Rudolf Gebhard

De **Rudolf Gebhard** (* 1965) isch en Schwiizer Pfarrer. Er isch vom Oktober 2012 bis Dezember 2018 erscht Co-Präsident und dann Präsident vom Pfarrkapitel vo de Reformierte Landeschille Aargau gsi.

Er het z Züri, z Bärn und z Wuppertal evangelischi Theologii gschtudiirt und in Chillegschicht promoviirt. Vo 1995 bis 2000 isch er Pfarrer z La Punt Chamues-ch in Bündnerland gsi und danach bis ins 2007 Pfarrer vo de Communauté Protestante de Langue Française de Bonn, Düsseldorf et région. Im 2007 isch er dann uf Chöllike im Aargau cho, wo er d Schwerpünkt Erwachsenebildig und Seniorenarbet gha het. Im Sommer 2019 het er in d Chilegmeind Zofige gwächsled.

Ab em 2009 isch er im Vorschtand vom Pfarrkapitel gsi und im Oktober 2012, als Nochfolger vom Dominique Baumann, zum Co-Präsident gwählt worde. So het er sich s Präsidium bis Endi Juni 2013 mit em Lutz Fischer-Lamprecht teilt, bevor er s ab em 1. Juli 2013 alleige gfüert het. Zu sim Nochfolger het s Kapitel am 23. Oktober 2018 de Matthijs van Zwieten de Blom gwählt, wo s Amt am 1. Jänner 2019 übernoh het.

De Rudolf Gebhard isch ghürote und het zwei Chind.

## Weblink
*Portrait vom Rudolf Gebhard uf pfarrverein.ch
2. Oktober

Dr **2. Oktober** isch dr 275. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 276. in Schaltjohr), dodermit blybe no 90 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1187: Dr Saladin eroberet Jerusalem un macht dodermit ere 88-jehrige chrischtlige Herrschaft iber d Stadt e Änd.
* 1845: Z Leipzig wird di Dytsch Morgeländisch Gsellschaft grindet.
* 1891: Im schwyzerische Bade wird d Kollektivgsellschaft *[[Brown, Boveri & Cie.]]* grindet, wu si uf Elektrotechnik spezialisiert.
* 1910: Z Wiin wird d Oper *[[Kleider machen Leute (Oper)|Kleider machen Leute]]* vum Alexander von Zemlinsky (Musig) un vum Leo Feld (Libretto) urufgfihrt.
* 1955: ENIAC, wu zue dr erschte Computer zellt het, wird abgschalte. Är isch ain vu dr letscht Computer gsi, wu mit em Dezimalsyschtem operiert het.
* 1958: Guinea wird dur e Referendum unabhängig vu Frankrych. 
* 1984: D Elisabeth Kopp wird as erschti Frau in Schwyzer Bundesrot gwehlt.
*1996: Der Aeroperu-Flug 603 stürzt wäg em ne Wartigsfähler i Pazifik. Bi däm Unglück chömme 70 Persone um z Läbe.
* 2001: Wäg ere akute Liquiditetskrise stellt d Schwyzer Fluggsellschaft Swissair ihre Flugbedriib yy.

## Uf d Wält chuu
* 1832: Julius Sachs, dytsche Botaniker
* 1839: Hans Thoma, düütsche Moler
* 1862: Angiolina Vonmoos, Schwyzer Dichterin
* 1869: Mohandas Karamchand Gandhi, indische Revolutionär un Pazifischt
* 1877: Toni Rothmund, dytschi Schriftstelleri
* 1890: Groucho Marx, US-amerikanische Schauspiiler
* 1933: John Gurdon, britische Biolog
* 1936: Wolfgang Miessmer, dytsche Sänger un Lehrer
* 1950: Martin Schley, badische Kabarettischt
* 1977: Didier Défago, Schwyzer Skirännfahrer
* 1984: Eldin Jakupovic, bosnisch-schwyzerische Fueßballspiiler
* 1986: Camilla Belle, US-amerikanischi Schauspiileri

## Gstorbe
* 1920: Max Bruch, dytsche Komponischt
* 1968: Marcel Duchamp, franzesische Moler un Objäktchinschtler
* 1991: Maria Aurèlia Capmany, katalanischi Autorin und Feminischtin
* 2016: Neville Marriner, britische Dirigänt

## Weblink
Christine Deschaumes

D **Christine Deschaumes** isch e ehmoligi franzesischi Schauspiileri. Im dytsche Sprochruum chännt me si vor allem dur ihri Roll as *Fleur de Marie* in dr Färnsehserie *Les mystères de Paris* (dt. „Die Geheimnisse von Paris“). Syt ihre Hochzyt haißt si Christine Dorcet-Deschaumes.

## Uusbildig un Beruef
Vu 1976 bis 1978 het z Lyon si Schauspiil studiert an dr École nationale supérieure des arts et techniques du théâtre (ENSATT) un vu 1978 bis 1981 an dr Ecole Nationale Supérieure d'Art Dramatique z Paris.

D Christine Deschaumes het 27 Johr lang as Film-, Theater un Färnsehschauspiileri gschafft, Ändi 2002 het si mit dr Schauspiilerei ufghert. 

Vu April 2001 bis Dezämber 2005 isch si stellverdrättendi Burgermaischteri vu dr Gmai Romainville gsii. Am Atelier International de Théâtre Blanche Salant het si vu Septämber 2004 bis Juni 2008 as Lehreri gschafft.

An dr Savoirpsy - École de formation en psychothérapie het si vu 1998 bis 2002 e dreijehrigi Uusbildig in analytischer Relaxotherapy gmacht un ab 2010 e dreijehrigi Uusbildig in Gstalttherapy an dr Ecole Parisienne de Gestalt. Syt Jänner 2004 schafft si as sälbständigi Gstalt- un Relaxotherapeuti.

## Filmografy
* 1978 *Au théâtre ce soir* (TV-Serie, Episod 394 „Volpone“) as Pédrolino
* 1979 *Il y a longtemps que je t'aime* (dt. „Ich liebe dich seit langem“) as Josyane
* 1979 *Les yeux bleus* (TV-Serie) as Patricia Wagner
* 1980 *La fortune des Rougon* (TV-Serie) as Miette
* 1980 *Les mystères de Paris* (dt. „Die Geheimnisse von Paris“, TV-Serie) as Fleur de Marie
* 1981 *Messieurs les jurés* (TV series, Episod 12 „L'affaire Enriquez“) as Jacqueline Norcia
* 1982 *Le bourgeois gentilhomme* as Lucile
* 1983 *Un homme à ma taille* (dt. „Ein Mann meiner Größe“) as Simone
* 1985 *Madame et ses flics* (TV-Serie, Episod 3 „L'impresario de la mort“)
* 1987 *Albert Schweitzer* (TV-Serie, Episod 1.2) as Helene Schweitzer
* 1987 *Sécurité publique* as Marie
* 1990 *Dames galantes* (dt. „Der kleine Tod der feinen Damen“) as Madame de Saint-Luc
* 1995 *Le juge est une femme* (TV-Serie, Episod 4 „Dérive mortelle“) as Nadine Nivel

## Quälle
* Profil vu dr Christine Dorcet-Deschaumes uf linkedin.com

## Weblink
* Homepage vu dr Christine Dorcet-Deschaumes
*
5. Oktober

Dr **5. Oktober** isch dr 278. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 279. in Schaltjohr), dodermit blybe no 87 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 610: Dr Herakleios wird Chaiser vu Byzanz as Noofolger vum Phokas.
* 1586: Di sibe katholische Ort vu dr Alte Aidgnosseschaft grinde dr Guldine Bund.
* 1855: Dr Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (36) Atalante.
* 2006: Dr Schwyzer Film *[[Die Herbstzeitlosen]]* chunnt in d Kino.

## Uf d Wält chuu
* 1644: Ole Rømer, dänische Aschtronom
* 1862: Ferdinand Dollinger, elsässische Dokter un Autor
* 1919: Gertrud Böhler, dytschi Mundartdichteri
* 1929: Dietmar Eisfeld, dytsche Dialäktautor un Liedkomponischt
* 1936: Václav Havel, tschechische Schriftsteller un Bolitiker
* 1954: Markus Manfred Jung, dytsche Schriftsteller
* 1960: Jürgen Filius, dytsche Bolitiker
* 1967: Markus Spillmann, Schwyzer Schurnalischt
* 1974: Rich Franklin, US-amerikanische Kampfsportler

## Gstorbe
* 578: Justin II., byzantinische Chaiser
* 610: Phokas, byzantinische Chaiser
* 1880: Jacques Offenbach, franzesische Komponischt
* 1938: Kurt Blum, dytsche Pfarrer un Dialäktdichter
* 1942: Theobald Baerwart, Schwyzer Dialäktdichter
* 1957: Oskar Hagen, dytsche Chunschthischtoriker
* 1968: Marga Vogel, dytschi Haimetdichteri
* 1974: Salman Schasar, israelische Bolitiker
* 2009: Giselher Klebe, dytsche Komponischt
* 2011: Steve Jobs, US-amerikanische Unternämmer
* 2015: Henning Mankell, e schwedische Schriftsteller und Theaterreschissöör
* 2022: Georg Beis, dytsche remisch-katholische Gaischtlig

## Weblink
6. Oktober

Dr **6. Oktober** isch dr 279. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 280. in Schaltjohr), dodermit blybe no 86 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 539 v. Chr.: Babylon wird dur s Heer vum achämenidische Chenig Kyros II. bsetzt. Dodermit ändet s Neibabylonisch Rych un au di bolitisch Sälbständigkait vu Babylonie.
* 105 v. Chr.: In dr Schlacht bi Arausio (Bild) schleen d Kimbre un Teutone zwai remischi Heer.
* 1870: E Dekret vum Chenig Viktor Emanuel II. proklamiert d Verainigung vum Chilchestaat mit Italie. Mit däm Zämmeschluss hert s Risorgimento uf.
* 1999: Bi dr Stroßerad-Wältmaischterschaft z Verona gwinnt dr Jan Ullrich dr Titel im Ainzelzytfahre.
* 1999: Im Ramme vum Spacewatch-Programm wird d Callirrhoe entdeckt, ain vu dr Mond vum Jupiter.

## Uf d Wält chuu
* 1641: Gion Gieri Barbisch, Vorarlbärger Drucker
* 1751: John Webber, schwyzerisch-änglische Moler
* 1866: Heinrich Federer, Schwiizer Pfaarer und Autor
* 1880: Louis Moilliet, Schwyzer Moler
* 1887: Le Corbusier, schwyzerisch-franzesische Architekt
* 1889: Salman Schasar, israelische Bolitiker
* 1913: Meret Oppenheim, dytsch-schwyzerischi Chinschtleri un Dichteri
* 1931: Karl Imfeld, Schwyzer Pfarrer, Volkskundler un Schriftsteller
* 1957: Peter Müller, Schwyzer Skirännfahrer
* 1978: Dominique Hasler, liechteschtainischi Bolitikeri
* 2000: Zoë Më, Schwyzer Singer-Songwriteri

## Gstorbe
* 877: Karl II., dr Chahl, fränkische Chenig un remische Chaiser
* 1921: Henri Delassus, franzesische katholische Prieschter
* 1985: Josef Hug, Schwyzer Mundartdichter
* 2018: Montserrat Caballé, spanischi Operesängeri
* 2022: Günter Vetter, eschtrychische Bolitiker

## Weblink
7. Oktober

Dr **7. Oktober** isch dr 280. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 281. in Schaltjohr), dodermit blybe no 85 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1370: Sechs Schwyzer Kanteen veryybare dr Pfaffebrief.
* 1948: Bim Pariser Autosalon wird s Modäll Citroën 2CV vorgstellt. D „Änte“ wird ais vu dr erfolgrychschte Automodäll, d Produktion wird anne 1990 ändgiltig yygstellt.
* 1949: Grindig vu dr Dytsche Demokratische Republik (DDR).
* 1950: Di chinesisch Volksbefreiigsarmee marschiert z Tibet yy.

## Uf d Wält chuu
* 1797: Felix Sarasin, Basler Bolitiker
* 1843: Heinrich Reese, Baasler Politiker und Archidekt
* 1845: Marie Heim-Vögtlin, erschti Schwyzer Dokteri
* 1931: Josef Rennhard, Schwyzer Journalischt un Bolitiker
* 1934: Ulrike Meinhof, dytschi Schurnalischti un Mitgrinderi vu dr Rote Armee Fraktion (RAF)
* 1952: Wladimir Wladimirowitsch Putin, russische Bolitiker
* 1970: Hans-Peter Pellet, Schwyzer Schwinger
* 1978: Arnold Forrer, Schwyzer Schwinger

## Gstorbe
* 336: Marcus, Bischof vu Rom
* 1130: Hermann II., Grinder vu dr Linie vu dr Markgrofe vu Bade
* 1895: Ludwig Theodor Knauß, schwebische Lehrer un Autor
* 1913: Caspar Streiff, Schwyzer Staatskassier un Mundartschriftsteller
* 1960: Hermann Guggenbühl, Schwyzer Architekt
* 1985: Oskar Kohler, dytsche Lehrer un Haimetautor
* 2014: Siegfried Lenz, dütsche Schriftsteller
* 2025: John Gurdon, britische Biolog

## Weblink
Händel-Denkmal

Mit **Händel-Dänkmol** mäint mä ä Dänkmol, wo zu Eere vom dütsch-britische Komponist us em Barock Georg Friedrich Händel ufgstellt worde isch. S erste von ene het dr Louis-François Roubiliac gmacht und isch 1738 in de Vauxhall Gardens London ufgstellt worde. Hüte stoot s im Victoria and Albert Museum. En anderi bekannti Statue vom Händel stoot im Iigangsfuäjee vo dr Opéra Garnier z Bariis. Im dütschsproochige Ruum dänkt mä vor allem an s äinzige Händel-Dänkmol in Dütschland, wo as Däil vo dr Erinnerigsfiir an si hundertst Doodesdaag vo Dütsche und Brite zämme im Händel sinere Geburtsstadt Halle a.d. Saale iigweit worde isch.

## Litratuur
* Bernd Hofestädt: *Die Familie Händel und Halle*. Zum Stadtjubiläum 1200 Jahre Halle. Ekkehard, Neue Folge 13 (2006) Sonderheft
* Holger Brülls, Thomas Dietsch: *Architekturführer Halle an der Saale*. Dietrich Reimer, Berlin 2000, ISBN 3496012021.
* Michael Pantenius: *Stadtführer Halle.* Gondrom Verlag, Bindlach 1995; ISBN 3811208160.
* Gerhard Rupp: "Das Händel-Denkmal in Halle von Hermann Heidel. Eine Betrachtung unter dem Blickwinkel neuer Quellen." In: Ralf Jacob/Verein für hallische Stadtgeschichte (Hrsg.): Jahrbuch für hallische Stadtgeschichte 2008, S. 61-96.

## Weblingg
4. Oktober

Dr **4. Oktober** isch dr 277. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 278. in Schaltjohr), dodermit blybe no 88 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1582: In dr katholische Länder wird dr Gregorianisch Kaländer vum Papscht Gregor XIII. yygfiert, wäge däm chunnt noch em 4. Oktober dr 15. Oktober.
* 1830: Belgie proklamiert sy Unabhängigkait.
* 1958: Frankrych git sich e neji Verfassig (Fimfti Franzesischi Republik).
* 1966: Basutoland wird unabhängig vu Großbritannie un in Lesotho umgnännt.
* 2010: Im ungarische Komitat Veszprém bricht dr Damm vun eme Rotschlammlager vu de Magyar Alumínium Termelő és Kereskedelmi Zrt. (MAL). 600.000 un 700.000 Kubikmeter Rotschlamm iberschwämme ne Flechi vu 40 Quadratkilometer, 9 Mänsche cheme um s Läbe.

## Uf d Wält chuu
* 1289: Louis X., Köönig vo Frankriich
* 1797: Jeremias Gotthelf, Schwyzer Bfaarer un Schriftsteller
* 1808: Giovanni Battista Pioda, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1916: Ruben Sutter, Schwyzer Botaniker
* 1931: Romeu Tuma, brasilianische Bolitiker
* 1932: Erika Buhr, dytschi Dialäktdichteri
* 1949: Kurt Zurfluh, Schwyzer Färnseh un Radiomoderator
* 1951: Martin Meyer, Schwyzer Schurnalischt un Autor
* 1953: Andreas Vollenweider, Schwyzer Musiker un Komponischt
* 1976: Sigrid Emmenegger, dytschi Richteri
* 1976: Ueli Steck, Schwyzer Bäärgstyyger
* 1978: Kai Schmidt-Eisenlohr, dytsche Bolitiker
* 1984: Céline Vara, Schwyzer Bolitikeri

## Gstorbe
* 1250: Hermann VI., Markgrof vu Verona un Bade
* 1541: Jakob Meyer zem Hirze, Basler Bolitiker
* 1669: Rembrandt van Rijn, niderländische Moler
* 1836: Johann Lukas Legrand, Schwyzer Fabrikant un Bolitiker
* 1904: Frédéric Auguste Bartholdi, franzesische Bildhauer
* 1915: Peter Emil Huber-Werdmüller, Schwyzer Industrielle
* 1947: Max Planck, dytsche Physiker
* 1956: Rudolf Hägni, Schwyzer Lehrer un Mundartdichter
* 1976: Elsa Muschg, Schwyzer Jugendbuechautorin
* 1998: Jean-Pascal Delamuraz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2004: Heinrich Welf, italienisch-schwyzerische Ingenieur und Förderer vom Gressoneydytsch

## Weblink
3. Oktober

Dr **3. Oktober** isch dr 276. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 277. in Schaltjohr), dodermit blybe no 89 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1529: Im Ramme vum Marburger Religionsgspräch entstehn d Marburger Artikel. Im evangelische Nachtmohlstryt chunnt s din aber nit zuen ere Verständigung zwisch em Martin Luther un em Ulrich Zwingli.
* 1930: An dr Staatsoper z Dresden findet d Uruffierig vu dr dramatische Kantate *Vom Fischer und syner Frau* vum Othmar Schoeck statt.
* 1935: Mit em Imarsch vo Italiänische Truppe foot de Zweiti Italiänisch-Äthiopischi Chrieg zwüsche em Königriich Italie und em Kaiserrich Abessinie aa.
*1968: Der Erstflug vo der Tupolew Tu-154 findet statt.
* 1990: Widerverainigung vu Dytschland: Di neie Länder uf em Biet vu dr DDR drätte dr Bundesrepublik Dytschland by. Dodermit lest dr 3. Oktober dr 17. Juni as dytsche Nationalfyrtig ab.
* 1996: Z Basel wird s *[[Museum Tinguely]]* ufgmacht. S Wärch vum Jean Tinguely giltet as represäntativ fir Kinetisch Chunscht.

## Uf d Wält chuu
* 1755: Ildefons von Arx, Schwyzer Mench un Gschichtsschryber
* 1850: Rudolf Schoch, Schwyzer Germanischt un Lehrer
* 1900: Paula Hollenweger, dytschi Dichteri
* 1945: Klaus Merz, Schwyzer Schriftsteller
* 1947: Verena Stefan, Schwyzer Schriftstelleri
* 1961: Hans-Ulrich Rülke, dytsche Bolitiker
* 1971: Ursina Greuel, Schwyzer Theaterregisseuri
* 1986: Christine Neumann, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 1226: Franz vu Assisi, Mench un Ordegrinder
* 1980: Victor Leed, franzesische Rocksänger
* 2022: Friedrich Kappeler, Schwyzer Dokumäntarfilmer un Fotograf

## Sunschtigs
* Dag vu dr dytsche Ainhait (Nationalfyrtig vu Dytschland)

## Weblink
Tiernamen Kandersteg

Die Liste zällt **Näme vo Tier** uuf, wo z Chanderstäg und z Chandergrund im Bärner Oberland bruucht weeret.

## Lueg au
*
*
Pflanzennamen Issime

**Blljümi un bauma in [[Issimedeutsch|éischemtöitschu]] ([[Issime|Eischeme]])**:

## Biecher
* Walsergemeinschaft Greschoney-Eischeme: *Fiori e piante nella lingua Walser. Blljümi un bauma in Éischemtöitschu. Meie òn Bouma òf Greschòneytitsch.* Dicziunario illustrato, realizzato dal Commune di Issime. St-Christophe 2010.

## Lueg au
*Alemannischi Pflanzenäme
Louis-François Roubiliac

Dr **Louis-François Roubiliac** (frz. **Roubillac**) (* 1695; † 11. Januar 1762) isch e bedütende französische Bildhauer im 18. Joorhundert gsi, wo uf Groossbritannie gange isch go lääbe und dört seer berüemt worde isch.

## Wärk
Dr Roubiliac het vor allem Ufdrääg für Statue und Büste überchoo, bsundrigs für Graabdänkmööler. Sini bedütendste Wärk si die kunstvolle Graabdänkmööler in dr Westminster Abbey, also vom Georg Friedrich Händel, vom Admiral Warren, vom George Wade, vo dr Elizabeth Nightingale und vom Duke of Argyll, won em dr Ruef vom e groosse Bildhauer iibrocht het. D Statue vom George I., vom Isaac Newton, vom Herzog vo Somerset z Cambridge und vom George II. am Londoner Golden Square, ghööre au zu sine Arbäite. 

Im April 1738 het dr Roubiliac vom Johnathan Tyers dr Ufdraag überchoo, s erste Händel-Dänkmol uf dr ganze Wält y mache und wo au s erste gsi isch vo öbberem wo nid Ängländer und nid aadlig gsi isch. Es het dr Händel as Orpheus daargstellt und isch in de Londoner Vauxhall Gardens ufgstellt worde und het e Hufe Lüt in Park glockt. 

E ganzi Serii vo Büste si im Trinity College z Cambridge, wo dr Roubiliac vo hervorraagende Studänte gmacht het. Si berüemtists Wärk isch s *Nightingale Monument* in dr Westminster Abbey. Die bekannti Shakespeare-Büste (wo mer e au *Davenant bust* säit) wird iim zuegschriibe und ghöört em Garrick Club z London. D Shakespeare-Statue isch e Ufdraag vom David Garrick gsi, und mä cha sä hüte im British Museum go aluuege. 


Datei:HandelVA.jpg|Händel-Dänkmol 1738, Vauxhall Gardens London, vom Louis-François Roubiliac (hüte im Victoria and Albert Museum)
Datei:Southwickmemorial.JPG|Grabstett vo dr Ann Bellamy Lynn und vo iirem Maa George Lynn in dr Mariechille (St Mary's church) vo Southwick in Northamptonshire
Datei:Bust of Richard Bently by Louis-François Roubiliac.jpg|Äini vom Roubiliac sine Marmorbüste für s Trinity College, Cambridge


## Litratuur
* K. A. M. Esdaile: *Roubiliac's Work at Trinity College Cambridge*. Cambridge University Press, Cambridge 1924 (Neuauflage Cambridge University Press, 2009, ISBN 9781108002318)
* Le Roy de Sainte-Croix: *Vie et ouvrages de L. F. Roubiliac, sculpteur lyonnais (1695–1762).* P. Ollendorff, Paris 1882. 
* Allan Cunningham: *The Lives of the Most Eminent British Painters, Sculptors, and Architects.* Band 3, S. 31–67, John Murray, London 1831 (siehe hier)
* Dutton Cook: *Art in England* (Kapitel: *A Sculptor's Life in the Past Century*) London 1869, S. 29ff.
* Austin Dobson: *The Magazine of Art*. "Little Roubiliac", London 1894, Band 17, S. 202–231
* John Thomas Smith (Hrsg.: Edmund Gosse): *Nollekens and his Times*. Richard Bentley & Son, London 1895, S. 1ff (siehe hier)

## Weblingg

* 

*
8. Oktober

Dr **8. Oktober** isch dr 281. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 282. in Schaltjohr), dodermit blybe no 84 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1600: San Marino chunnt e Verfassig iber, wu in dr Grundzig hite no giltet.
* 1804: Dr haitianisch Revolutionsfierer Jean-Jacques Dessalines losst sich uf dr Karibikinsle Hispaniola zum Chaiser Jakob I. vu Haiti uusruefe.
* 1805: In dr Nechi vu Wertenge findet s erscht Gfächt vum Dritte Koalitionschrieg zwische Frankrych un Eschtrych statt.
* 1991: S kroatisch Barlemänt erklert d Unabhängigkait vu dr Dailrepublik vu Jugoslawie.

## Uf d Wält chuu
* 1819: Alexander Gregg, US-amerikanische Bischof
* 1856: Karl Borromä Bauknecht, dytsche Volksdichter
* 1920: Maria Beig, dytschi Schriftstelleri 
* 1924: Alphons Egli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1926: Ruth Mönch, dytschi Sängeri un Schauspiileri
* 1934: Friedrich-Wilhelm von Herrmann, dytsche Philosoph
* 1958: Ursula von der Leyen, dytschi Bolitikeri
* 1966: Tabea Zimmermann, dytschi Musikeri
* 1974: Michel Bampély, franzesische Soziolog, Sänger, Poet un Musikproduzent
* 1985: Bruno Mars, US-amerikanischi Musiker

## Gstorbe
* 1992: Willy Brandt, dytsche Bolitiker
* 2010: Mohammad Omar, afghanische Bolitiker
* 2015: Gion Deplazes, Schwyzer Schriftsteller
* 2024: André Jobin, Schwyzer Comicautor

## Weblink
9. Oktober

Dr **9. Oktober** isch dr 282. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 283. in Schaltjohr), dodermit blybe no 83 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 768: Noch em Dod vum Pippin em Jingere wehlt e Versammlig ihm syni Sihn Karl un Karlmann zue Chenig im Frankerych. Dr Karlmann regiert im sideschtlige Rychsdail, dr Karl im andere.
* 1531: Di fimf katholische innere Ort (Lozärn, Schwyz, Unterwalde, Uri un Zug) vu dr Alte Aidgnosseschaft erklere Züri as Folg vum Zweete Müsserchrieg dr Chrieg.
* 1558: Dr spanisch Kapitän Juan Rodriquez Suárez grindet z Venezuela d Stadt Mérida.
* 1806: Z Brig wird noch ere mehjehrige Böuzyt di nei Stroß iber dr Simplonpass ereffnet. Dr Aastoß derzue het dr Napoleon Bonaparte gee, wu besseri Alpenibergäng fir syni Druppe wett.
* 1877: Dr Geolog Adolf Knop cha noowyse, ass s Wasser, wu in dr Dueneversickerig verschwindet im Aachtopf wider uusechunnt.
* 1962: Uganda wird unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1859: Alfred Dreyfus, franzesische Offizier
* 1940: John Lennon, änglische Popmusiker
* 1944: Isolde Schaad, Schwyzer Jurnalischtin und Autoorin
* 1947: France Gall, franzesischi Sängeri
* 1952: Monika Hildbrand, Schwyzer Sängeri
* 1960: Tobias Engelsing, dytsche Historiker un Museumsdiräkter
* 1969: PJ Harvey, änglischi Popmusikeri
* 1972: Nicole Hoffmeister-Kraut, dytschi Bolitikeri
* 1976: Mia Aegerter, Schwyzer Popsängeri

## Gstorbe
* 1898: John Auguste Clerc, Schwyzer Politiker
* 1958: Pius XII., Papscht
* 1973: Pablo Neruda, chilenische Schriftsteller un Nobelbryysdreeger
* 1978: Jacques Brel, franzesische Chansionnier
* 2024: Christine Tröstrum, dytschi Manageri in dr Filmbranche
* 2025: Josias Gasser, Schwyzer Bolitker

## Weblink
10. Oktober

Dr **10. Oktober** isch dr 283. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 284. in Schaltjohr), dodermit blybe no 82 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1793: In dr Phase vu dr Terrorherrschaft in dr Franzesische Revolution chunnt dr Wohlfahrtsausschuss uubschränkti Vollmachte iber.
* 1874: D Fidschi-Insle wäre ne britischi Chronkoloni.
* 1920: Italie annektiert Sidtirol uf dr Grundlag vum *Verdrag vu Saint-Germain*.
* 1970: D Fidschi-Insle wäre unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1470: Selim I., osmanische Sultan
* 1788: Jean-Georges Mieg, elsässische Unternämer un Autor
* 1813: Giuseppe Verdi, italienische Komponischt
* 1860: Franz Hotz, Schwyzer Techniker und Autor
* 1898: Eugen Wüster, eschtrychische Interlinguischt
* 1916: David Gascoyne, britische Dichter
* 1920: Chrysostomus Zodel, dytsche Journalischt
* 1925: Elisabeth Bieneck-Roos, dytschi Moleri
* 1925: Trudel Wulle, dytschi Schauspiileri
* 1930: Daniel Keel, Schwyzer Verleger
* 1945: Christoph Pfister, Schwyzer Historiker un Autor
* 1951: Regina Marxer, liachtaschtaanischi Grafikeri un Chinschtleri
* 1969: Andreas Stoch, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 1659: Abel Tasman, niderländische Seefahrer un Entdecker
* 1791: Christian Friedrich Daniel Schubart, dytsche Dichter
* 1873: Hermann Kurz, dytsche Schriftsteller
* 1944: Erika Wedekind, düütschi Operesängeri
* 1960: Alfons Fügel, dytsche Operesänger
* 1963: Édith Piaf, franzesischi Chansonsängeri
* 1994: Germain Muller, elsässische Kabarettischt un Dichter
* 2000: Sirimavo Bandaranaike, sri-lankischi Bolitikeri
* 2010: Solomon Burke, US-amerikanisch Soul un Rhythm-and-Blues-Sänger
* 2010: Joan Sutherland, auschtralischi Sopranischti
* 2021: Matthyas Jenny, Schwyzer Verleger un Autor
* 2022: Harold Haefner, Schwyzer Geograf
* 2023: Corinne Pulver, Schwyzer Filmmacheri

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Taiwan

## Weblink
Silvia Kistler

D  **Silvia Kistler** (* 1956, heimatberechtigt z Brugg) isch e schwiizerischi Gmeinds- und Chillepolitikerin. Im 2011/12 isch si Iwohnerratspräsidentin vo Brugg gsi und in de Amtsperiode 2011-2014 Präsidentin vo de Synode vo de reformierte Landeschille Aargau. Somit isch so im Momänt die höchschti aargauischi Reformierti. Sie isch Mitglied vo de FDP und vo de Synodefraktion 'Kirche und Welt'.
Vo Bruef isch si diplomierti Betriebswirtschafteri HF und het en eigedi Tourismusfirma z Brugg.

## Weblink
*Churzportrait vo de Silvia Kistler uf de Website vo de Reformierte Landeschille Aargau

## Fuessnoote
11. Oktober

Dr **11. Oktober** isch dr 284. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 285. in Schaltjohr), dodermit blybe no 81 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1531: In dr Schlacht bi Chappel im religies motivierte Zweete Chappelerchrieg unterlige d Zürcher dr fimf katholische innere Ort (Lozärn, Schwyz, Unterwalde, Uri un Zug). Dr Reformator Ulrich Zwingli stirbt in dr Schlacht.
* 1962: Im Vatikan ereffnet dr Papscht Johannes XXIII. s *Zwait Vatikanisch Konzil*.

## Uf d Wält chuu
* 1495: Bonifacius Amerbach, Basler Humanischt
* 1758: Heinrich Wilhelm Olbers, dytsche Aschtronom
* 1797: Emilie Linder, Schwyzer Moleri
* 1825: Conrad Ferdinand Meyer, Schwyzer Dichter
* 1829: Asa H. Willie, US-amerikanische Bolitiker
* 1865: Emma Graf, Schwiizer Frauerächtlere
* 1884: Eleanor Roosevelt, US-amerikanischi Mänscherächtsakivischti
* 1888: Werner Lüdi, Schwyzer Botaniker
* 1891: Kim Seong-su, sidkoreanische Bolitiker
* 1929: Liselotte Pulver, Schwyzer Schauspiileri
* 1940: Christoph Blocher, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1941: Anton Schaller, Schwyzer Journalischt un Bolitiker
* 1942: André Encrevé, franzesische Hischtoriker
* 1952: Konrad Hungerbühler, Schwyzer Chemiker
* 1992: Cardi B, US-amerikanischi Rapperi

## Gstorbe
* 1531: Huldrych Zwingli, Zürcher Reformator
* 1531: Wolfgang Joner, letschte Abt vum Chloschter Chappel
* 1889: James Prescott Joule, britische Physiker
* 1896: Anton Bruckner, eschtrychische Komponischt
* 1903: William S. Herndon, US-amerikanische Bolitiker
* 1955: Lina Zulauf, Schwyzer Mundartdichtere
* 1963: Jean Cocteau, franzesische Schriftsteller, Reschissöör un Mooler
* 1965: Walther Stampfli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2008: Jörg Haider, eschtrychische Bolitiker
* 2021: Pierre Rosenzweig, elsässische Umwält- un Mänscherächtsaktiwischt
* 2022: Peter Dombrowsky, dytsche Bolitiker
* 2025: Diane Keaton, US-amerikanischi Schauspileri
* 2025: Hanna Sahlfeld-Singer, Schwyzer Bolitikeri

## Weblink