open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vals GR

**Vals** (, im Walsertiitsch *Falsch* ,  , uf Underländer-Schwizertütsch au *Wals*) isch e Gmaind i dr Region Surselva vom Kanton Graubünde.

## Sproochgeografii
Vals isch es Biet, wo me Alemannisch redt, im ehemolige rätoromanische Sproochruum, sid im Middelalter Walser i das Taal cho sind. Im Taal, uf den Alpen und a de Bärge vo Vals bruucht me no hüt näbe de Walser Fluernääme vil alti romaneschi Ortsbezaichnige, wo vo der früenere rätoromanische Bevölkerig här chöme, öppe d Näme *Vals, Camp, Zameia, Zorts, Tomül, Pradätsch, Kartütscha, Soladüra, Fanella, Bucarischuna, Lunschania, Munt, Travisasch, Montaschg, Mariaga, Val Buera, Calasa, Ampervreila, Zerfreila, Guraletsch, Valäta, Canal* und *Schambrina.*

Im Lugnez uf der Nordsyte vo Vals wird die rätoromaneschi Sprooch gredt, im Rhywald im Süde isch au walserdütsches Gebiet, und Blenio im Weschte ghört zum Areal vo de lombardische Dialäkt.

## Geografii
S Gmaindbiet vo Vals lyt im Valser Taal, wo drin der Valser Rhy gäge Norde zum Glenner abe flüsst. Am Rhywaldhorn ganz im Südweschte vom Gmaindgebiet, em högschte Punkt vo dr Gmaind, isch under em Läntagletscher d Kwelle vom Valser Rhy, wo den durs Bärgtaal *Länta* ums Zervreilahorn ume zum Zerfreilasee flüsst. Früener isch do, wo jetz dr See lyt, s Bärgdörfli Zerfreila gsi. Usem Canaltaal chunt vom Güfergletscher und vom Canalgetscher dr Canalbach obenabe i dä Stausee ine.

Bim Loränzhorn foot s Sytetaal *Peil* mid em Peiler Bach a, wo usem Fanellgletscher chunt und bi Vals in Valser Rhy mündet. Öschtlech vo Vals sind no drü chlynere Sytetääler, s Tomültaal, s Träitobel und s Ronggtobel.

Die ehemoligi Gmeind Sankt Martin isch sid 2015 e Wyler vo Vals.

D Nochbergmainde vo Vals sind Lumnezia, Safietaal, Nufene, Rhywald und Blenio.

Vo Vals us goot e Fuesswääg und Soumpfad durs Peil übere Fallerbärg is Dorf Hinderrhii übere. Uf däm Wäg sind vermuetli d Walser vor öpe 700 Joor is Taal übere cho.

## Alti Architektuur
* d Chile Sankt Peter und Paul
* d Martinschile im Wiiler Sankt Martin
* Walserhüüser
* die elteri Hochi Brugg bim Heidboda
* d Wallfahrtschappele z Camp
* Chappele vom Sant Niklaus
* Chappele vom Johannes em Täufer z Soladüra
* Chappele vom Heilige Chrüüz z Valé
* Chappele vom Sant Jakob
* Sant Anne-Chappele z Frunt
* Chappele vom Sant Bartlome bi Zerfreila
* Chappele vom Brueder Chlaus unden am See
* Michels-Chappele z Peil

## Modärni Architektuur
* Staumuur vom Zerfreilasee
* s Chraftwärch
* s Thermaalbad vom Peter Zumthor
* s Hotäll Alpina
* die neui Hochi Brugg bim Heidboda

## Lüüt
* Josef Jörger (1860–1933), Psichiater, Schriftsteller und Rassehigieniker

## Literatur
* Duri Blumenthal: *Kulturführer Val Lumnezia und Vals.* Fundaziun da cultura Val Lumnezia, 2000.
* 
* Ruedi Vieli: *Valserdeutsch.* Chur 2009.
* Peter Zumthor: *Therme Vals.* Züri 2007.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Vals

## Fuessnoote
Valser Rhein

Dr **Valser Rhy** isch e Fluss im Quellgebiet vom Vorderrhy im Bündnerland.

Der Fluss foot under em Läntagletscher und em Grauhorngletscher uf dr Nordsyte vom Rhywaldhorn a. Durs Läntatal und über d Lampertschalp chunt er zum Zerfreilasee, emene Stausee, wo di ehemolig Alp Zerfreila zuetekt het. Dr Canalbach vo dr Canalalp, wo ne Sytebach vom Valserrhy isch, dr Horabach und dr Finsterbach sind jetz au Zueflüss vom Zerfreilasee.

Under em See und em Chraftwärch flüsst der Valserrhy durs Valsertaal und d Gmeind Vals. Er nimmt de *Peiler Bach,* won am Fanellgletscher afoot und under em Fallerbärg durechunt und synersyts en huuffe Sytebech het, de *Tomülbach*, de Bach usem Träitobel und es baar Bech vo dr Leiseralp uuf und flüsst den dur d Schlucht vo Sankt Martin. Im Biet vo dr Gmeind Lumnezia chunt no dr Tersnausbach in Valserrhy, wo denn noch dr Brugg vo Uors und im Tobel unden a der Burg Überkaschtel mit der Lauränzechile in Glenner ymündet.

E Deil vom Wasser vom Valserrhy lauft vom Zerfreilasee uf d Maschine vom Chraftwärch Zerfreila und denn no wyter bis zum Chraftwärch Rootebrunne im Domleschg.

Bi Camp isch linggs vom Fluss d ARA vo Vals.

## Weblink

## Fuessnoote
846

|}

## Was isch bassiert?
* D Sarazeene gryffe d Stadt Rom aa, plündere se uus und mache au d Basilika vo Sankt Peter kabutt.
* D Araber erobere d Insle Sardinie.
* Dr Chönig Karl vom Weschtfrankerych, erloot s Gsetz *Edictum Pistense*, wo d Aigeschafte vo de Münze füre Handel definiert.

## s erschte Mol gnännt
* Merishuuse und Ramse im Kanton Schaffhuuse

## uf d Wält cho
* dr Ludwig II., Chönig vom Weschtfrankerych
* dr Rollo, Herzog vo der Normandie

## gstorbe
* dr Tang Wuzong, Kaiser vo China
* dr Harald, Chönig vo de Däne *(öpe 846)*
Rothrist

**Rootrischt** (offiziell **Rothrist**) isch e Gmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau.

## Geografii
S Dorf liit a dr Aare zwüsche de Aargauer Gmeinde Aarburg, Oftrige, Strengelbach, Voremwald und Murgede und de soledurnische Gmeinde Bonige und Olten ännet der Aare.

Zu Rootrischt ghöre d Ortsdeil *Dietiwart*, *Oberwil*, *Niederwil*, *Sennhof*, *Fläckehuuse*, *Gfill*, *Gländ* und *Säget*.

Im Gmeindbiet münde d Pfaffnere und d Wiggere i d Aare.

## Gschicht
S Dorf Wile wird s erschte Mol ane 1242 imene Dokumänt vom Stift vo Zofige gnännt, s Dorf *Routrist* s erschte Mol ane 1263 in ere Urkunde vom Chloschter Santurbe.

Im Mittelalter het s Dorf zum Gebiet vo de Grafe vo Frohburg ghört, sid 1299 zum Land vo de Habsburger und vo 1415 a de Bärner. I der Helvetik isch Rootrischt zum Distrikt Langete vom Kanton Bärn cho, ane 1803 denn zum Aargau.

Die ehemoligi Gmeind Niiderwil het ane 1889 der offiziell Name Rootrischt übercho.

## Wirtschaft
* Rivella AG

## Literatur
* 

* Georg Boner, Robert Oehler: *Rothrist mein Dorf.* Aarau 1959.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Rootrischt

## Fuessnoote
Virginie Schaeffer

D **Virginie Schaeffer** isch a französische Sängere, mo en 1974 em Elsaß gebora worra isch.

## Biographie
D Schaeffer Virginie isch en ara oifacha Elsäßer Familie ufgwachsa. 
Mid sieba Joor hod se mid ihre eldre Schweschdra em Mandolinaocheschdr vom Ord gschbield. 

Mid 13 Joor, hod se en erschda Erfolg ghedd mid em Liad *Bambina* vo dr Dalida. 
Mid 18 ische se auf s Conservatoire de musique, danse et art dramatique en France en Strossburi ganga. Gleichzeidig hod se Relations Internationales schdudierd. Drneba hod se au no s Festival « Jeunes espoirs » (Région Nord-est) gwonna.

Mid 24 Joor hod se bschlossa, blos no Musik z macha.

## Gschaffds
* 1996: S erschde Solo-Album *Le jour se lève* em Oigavrlaag. 

* 1999: Haubdsängere em Musikal *La trace* ond *Le sixième élément*.

* 2000: Zwoi Alben (Kompilatioo)*Gospel g'sang*, *Thorgal* ond *Zen*.

* 2001: Single *Il y a des signes* bei dr Warner Music Group (Warner Music) ond a Album Kompilation *Barabli hit*.

* 2004: S zwoide Solo-Album *La fille des highways* bei dr BMG Entertainment.

* 2005: Autor ond Kompostion vo dr Single *Le virage du [[Krimmeri]]* mo dr Racing Club de Strasbourg als sei Hymne gnomma hod.

* 2006: Album (Kompilatioo) *Métamusik* as a Aadenga an da Léo Ferré.

* 2007: Dridds Solo-Album *Crayon de couleur*.

* 2008: Album fir Weihnachda *Mon Noël au coin du feu*.

* 2010: Zwoids Album fir Weihnachda *Virginie Schaeffer chante Noël*.
 
* 2013: Buch-CD *Si Noël m'était chanté* bei Éditions du Signe

## Nedsadressa
* Ihr Site

## Mo s her isch
845

|}

## Was isch bassiert?
* Wil d Wikinger d Siidlig Hamburg kabutt gmacht händ, wird dr Sitz vom Bischtum Hamburg uf Breeme verleit.
* D Wikinger plündere di fränkeschi Stadt Paris.
* Dr Altfrid gründet s Stift vo Essen.
* Z Rägesburg wärde 14 Herzög vo Bööme dauft.
* D Vivian-Bible wird fertig gschribe.

## s erschte Mol gnännt
* Munzige bi Friburg, z Baade-Württebärg
* Lipse und Rhinài im Underelsass

## uf d Wält cho
* Karl, dr Chönig vo Burgund *(öpe 845)*
* Liutgard, d Frau vom oschtfränkische Chönig Ludwig *(öpe 845)*
* Richildis vo dr Provence, d Frau vom weschtfränkische Chönig Karl *(öpe 845)*

## gstorbe
* dr Nithard, Gschichtschryber vo de Franke
Vordemwald

**Voremwaud** (offiziell: **Vordemwald**) isch e Gmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau.

## Geografii
Voremwaud liit im Taal vo der Pfaffnere, wo us em Kanton Luzern chunnt und unden a Voremwaud bi Rootrischt i d Aare flüsst.

Näbem Dorfzäntrum het d Gmeind no d Dörfer und Wiiler Rümlischbärg, Oeschlisweier, Underbänzlige, Oberbänzlige, Weierguet und Chratzere.

D Nochbergmeinde vo Voremwaud sind Rootrischt, Strängubach, Brittnau und Murgete.

## Gschicht
D Siidlige im Pfaffneretaal sind s erschte Mol im Urbaar vo de Habsburger vo öpe ane 1308 gnännt.

Ane 1803 sind d Hööf zu dr Gmeind Voremwaud zämegleit worde.

Sid 1898 het s uf em Sennhof es Heim für Buebe ggä, wo sid 1931 es Pflägheim für chronisch chranki Lüüt isch.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Voremwaud
* 

## Fuessnoote
Quelle (Geschichtswissenschaft)

Als **Kwelle** bezeichnet me i der Gschicht alli Sache, wo me drus Informazione über früeneri Zyte cha gwünne.

D Gschichtswüsseschaft bruucht do derzue Schriftdokumänt, Bilder und aller Gattig Gägeständ, wo vo früner no vorhande sind. Deils sind d Dokumänt dozmol grad prezis gmacht worde zum de Lüt i spöterer Zyt öpis z verzelle, wie s denn gsi isch, zum Bischpiil bi de Inschrifte und de Verträäg. Dene Kwelle säge d Historiker «Überliferig» oder mid em Frömdwort «Tradition», wil s vo Afang aa dänkt gsi isch, me sell se sorgfältig für spöter ufbewaare, so wie d Schrifte i de Archiiv (Bischpiil: s Archiiv vo der Basler Mission).

E Huuffe Sache, wo vo de Möntsche emol gmacht und bruucht worde sind, het me i der neuere Zyt nur dur Zuefall gfunde oder erscht spoot als Träger vo Informazione verstande. Mit sonige Kwelle schaffe bsunders d Archäolooge und deils au d Architekturhistoriker. Dene Grundlage seit me «Überräschte», wil si früener nid absichtlech ufghobe, sondern mängmol sogar ufggää, veränderet oder furtgheit worde sind und derno erscht nochträglich vo der Forschig undersuecht wärde (Bischpiil: Vindonissa).

D Forschig het sech dra gwöönt, d Gschichtskwelle mit ere systematische Kwellekritik z dokumäntiere, ass me sicher isch, drus die richtige Schlüss über d Vergangeheit z ziee. Das cha schwirig wärde, wenn nid es Originaldokumänt, sondern nur e spöteri Kopii z finden isch, oder wenn nur es Stükli dervo erhalte bliben isch und me nid s ganze ursprüngleche Wärch kennt; me seit däm es «Fragmänt» (Bischpiil: dr Pactus Alamannorum).

Für d Forschig über d Sproochgschicht und au über die jüngeri Sozial- und Kulturgschicht sind mündlechi Kwelle nützlech zum Sache z erfahre, wo nid schriftlech überliferet wärde (Bischpiil: Interview vo de Projäkt für Tieläktwörterbüecher).

## Literatur
* Friedrich Beck, Eckart Henning (Hrsg.): *Die archivalischen Quellen. Mit einer Einführung in die Historischen Hilfswissenschaften.* Köln 2004, ISBN 3-8252-8273-2
* Ahasver von Brandt: *Werkzeug des Historikers. Eine Einführung in die historischen Hilfswissenschaften.* Stuttgart 1986, ISBN 3-17-009340-1.
* Otto Gerhard Oexle: *Was ist eine historische Quelle?.* In: *Rechtsgeschichte. Zeitschrift des Max-Planck-Instituts für europäische Rechtsgeschichte* 4 (2004), S. 165–186.
* Jan Vansina: *Oral Tradition. A Study in historical Methodology.* London 1961.

## Weblink
* Bricht über Kwelle vo der Uni Konstanz

## Fuessnoote
Rein da Medel

Der **Medelser Rhy** () isch eine vo de Kwellflüss vom Vorderrhy.

Der Fluss het sini drü Hauptkwelle im Cadlimotaal im Kanton Tessin uf em Biet vo der Gmeind Quinto. Je en Kwellbach louft us em *Lago di dentro* under am Cadlimopass und em *Lago Scuro* am Bärg *Punta Negra*. Der Cadlimobach flüsst in Israsee und louft weschtlech vom Lukmanierpass in *Santa Maria-Stausee* ine. Vo do aa flüsst er im Kanton Graubünde i dr Gmeind Medels wyter, won er zerscht der rätoromanisch Name **Froda** het. Bi dr Gallus-Chappele und am Dörfli Sankt Johann verby chunt er uf Pardatsch, won er no mee Wasser vom Cristallino-Rhy überchunt. Mid em Name Medelser Rhy flüsst er wyter gäge Norde, bi de Medelser Siidlige Acla, Fuorns, wo der Fuornsrhy vo rächts oben abe chunt, Pardé, Platta, Baselgia und Curaglia, wo no der Platta-Rhy derzue chunt, dure. I der Schlucht Ruinas goot dr Rhy vor em Dorf Mumpé Medel is Gmeindbiet vo Disentis und mündet noch öpe anderthalb Kilometer in Vorderrhy.

Der Medelser Rhy isch der einzig Fluss im Kanton Tessin, wo im Yzugsgbiet vom Rhy liit.

## Weblink
Rheinquelle

Als **Kwelle vom Rhy** gilt allgemein d Gägend vom Tomasee i der Nöchi vom Oberalppass im Kanton Graubünde. D Kwelle vom Bärgbach isch chly oberhalb vom See.

## Vorderrhy
Vom Tomasee us flüsst der Bach Rein da Tuma is Taal abe und chunt churz drufabe der Name Vorderrhy (romanisch *Rein Anteriur*) über. Der Vorderrhy flüsst dur d Surselva und chunt bi Riichenau mit em Hinderrhy zäme. Vo Riichenau us heisst der Fluss Rhy.

## Hinderrhy
Dr Hinderrhy het syni Kwelle i dr Gmeind Hinderrhii am Rhywaldhorn.

## Kwelle vo es baar Näbeflüss
Näbe der Hauptkwelle bim Tomasee gits no anderi Kwelle vo de verschidene Näbeflüss, wo au der Name Rhy träge:

* Medelser Rhy, Mit der Kwelle i der Tessiner Gmeind Quinto
* Rein da Maighels, mit der Kwelle under am Maighelsgletscher
* Rein da Curnera, mit der Kwelle am Piz Curnera
* Rein da Nalps, mit der Kwelle am Nalpspass
* Cristallina-Rhy, mit de Kwellbech am Casatschagletscher und bim Uffiernsee
* Rein da Fuorns, mit der Kwelle am Gletscher Davos la Buora
* Plattasrhy, mit de vile Kwellebech uf *Sut Glatscher* am Plattasgletscher
* Valser Rhy, mit der Kwelle am Läntagletscher
* Oovnerrhy, e Näbefluss vom Hinderrhy mit der Kwelle vom Madrischer Rhy i dr Gmeind Bergäll 

## Fuessnoote
Rinquelle

D **Rinkwelle** liit bim Dorf Amde im Kanton Sanggale. Es isch e Charschtkwelle.

D Kwelle isch zwüsche mächtige Schichte vo Chalchstei in ere Felswand über em Waalesee entstande. S Wasser, wo sech im Bärgmassiv zwüsch em Speer und de Churfirschte i underirdische Klüft sammlet, lauft a däre Stell us ere grosse Hööli use. Wenn s uf de Bärge starch grägnet het, chunt us der Kwelle e schöne Wasserfall, wo 40 Meter höch abegheit. S Wasser lauft in Beerebach, wo vom Arvebüel abeflüsst und i der Nöchi vo der Rinkwelle no wyteri Wasserfäll het. Zunderscht mündet der Bach bi Betlis in Waalesee.

Wenn s i der Hööli wenig Wasser het, undersueche Hööletaucher d Gäng im Bärg hinder der Kwelle. Bis jetz kännt me dervo e Streki vo 1920 Meter.

## Weblink

* Informazioone vo dr Rin-Kwelle
Siebenbrünnen

D **Siebe Brunne** sind eini vo de Kwelle vo der Simme, wo e Näbefluss vo dr Aare im Bärner Oberland isch. Si ligge oben a dr Alp Rezlibärg i dr Gmeind Lengg.

D Kwelle liit inere Felswand vo de Flueschofbärge. S Wasser sammlet sech im Wildstrubel-Massiiv und under em Plaine-Morte-Gletscher und chunt bimene Felsspalt use. Do verdeilt es sech uf es baar Wasserfäll grad näbenander. Öpe hundert Meter wyter unde flüsst s Wasser i dä Bach, wo vom Flueseeli obenabe chunt.

## Weblink
Adolf Heer

Dr **Adolf Heer** (* 13. September 1849 z Vehrebach im Schwarzwald; † 29. Mai 1898 z Karlsrueh) isch e dütsche Bildhauer gsi.

## Läbe
Dr Adolf Heer isch als Soon vom Bildhauer Joseph Heer z Vehrebach im Schwarzwald uf d Wält cho. Er het bi sim Vatter und bi sim Onkel Carl Heer, wo s Bildhauergschäft *Gebrüder Heer* betribe händ, de Pruef glehrt.

Dr Heer het den a der Kunstgwärbschuel z Nürnbärg und a der Kunstakademii z Berlin studiert. Z Berlin het er i de Atelie vom Rudolf Siemering und vom Alexander Calandrelli gschaffet, und derno vo 1873 bis 1875 z Dresden bim Adolf Breymann. Vo ane 1877 bis is 1880i isch er z Rom gsi zum d Kunstwärch us der antike Zyt z studiere.

Ane 1881 isch dr Heer Profässer a dr Kunstgwärbschuel z Karlsrueh worde, und das isch er bis zu sim früene Tod 1898 blibe.

## Wärch
* Bade-Bade:
** Figure vom Kaiserin-Augusta-Bad
* Eschinge:
** Figuregruppe bi der Donaukwelle
* Heidelbärg:
** s Scheffel-Dänkmol
** Figure am Neue Rothuus
** Büste vom Georg Gottfried Gervinus
** Bronzefigure „Wüsseschaft und Fama“ für d Universität
* Karlsrueh:
** Allegorischi Figuregruppe „Feschtfreud und Ruhm“ a dr Feschthalle
** Grabmal vom Scheffel
** Ryterstandbild vom Kaiser Wilhelm I.
* Neudinge:
** Zwei Ängelsfigure für Maria-Hof
* Osnabrück:
** Ryterstandbild vom Kaiser Wilhelm I.


Donaueschingen Donauquelle 4387.jpg|Figure bi der Donaukwelle z Eschinge
Scheffeldenkmal von Adolf Heer im Jahr 1891.jpg|s Scheffel-Dänkmol z Heidelbärg
Karlsruhe Denkmal Kaiser Wilhelm I (1897).jpg|Kaiser Wilhelm-Dänkmol
Gervinus Büste UB HD.JPG|Georg Gottfried Gervinus


## Weblink

* Cathiau: ''Adolf Heer.'' In: Friedrich von Weech, Albert Krieger (Hrsg.): *Badische Biographien.* V. Teil. *1891–1901.* Heidelberg 1906, S. 263–267.
* Gschicht vom Kaiser-Wilhelm-Dänkmol z Karlsrueh
* Gschicht vo dr Figuregruppe bi dr Donaukwelle
Moosleerau

**Moslerb** (amtlech *Moosleerau*) isch e Gmeind im Kanton Aargau.

D Gmeind ghört zum Bezirk Zofige zmitts im Suhretal an de Gränze zum Kanton Lozärn.

## Geografii
S Dorf ligt am öschtliche Rand vo de flache Talebeni vo de Suure uf ere Sitemoräne vom Rüüssgletscher.

D Nochbergmeinde vo Moslerb sind Reitnou im Südweschte und im Weschte, Staffubach im Nordweschte, Chilchlerb im Norde, Schmidrued im Oschte und s luzärnische Trienge im Süde.

## Literatur
* 

## Weblingg

* Website vo dr Gmeind Moslerb

## Fuessnote
Bemdez

**Bemdez** („ Jeden Dag a (neus) Word auf Bretonisch lerna“) isch a Vrei en dr Bretagne.

## Ziel

Der Vrei med Sitz en Vannes will älles ondrschdüdsa, was emma Beleba vo dr bretonischa Schbrooch ond Kuldur nüdsa duad.

En seinra Sadsong hod r se als Ziel gsedsd:
* Förderonng vo dr bretonischa Kuldur
* Vrteidiga vo dr Rechdmässigkoid ond Richdigkoid, des z wella.
* Schidsa vom Gschichds- ond Nadurerb vo dr Bretagne
* D allgmeine Werdschädsong fir d Erbed zom Erhald vo Schbroocha ond Kuldura fördra

## Ärbed
2000 hod dr Vrei midgmachd bei ama „Bummel“-Schdreik, mo d Coordination antirépressive de Bretagne (Bündnis gega s Ondrdrigga) vor em Roodhaus vo Lanester fir „bolidische bretonische Gfangene“ vraaschdalded hod. 
 
Bemdez hod da „Marche des libertés bretonnes“ (Marsch fir d Frehoida vo de Bretona) organisierd, an dem meh als fuffzig Organisationa, Verinigonga ond Bewegonga midgmachd hend.
 
Bei dem Marsch hods Ärger gea, weil a baar Leid (Jean-Louis Le Cuff, Eugène Riguidel, Alain Malardé (Confédération maritime)) a Solidaridädserklärong vo dr Joëlle Aubron, era französischa Terrorischdin und Mitbegründerin vo dr Action Directe (AD), an Zeidonga geba hend.

Ibr a Buach vo dr Françoise Morvan, „Le Monde comme si“ (D Weld, so .. – D Draumweld vo dr bretonischa Bewegong), hod se d Vreinigong öffendlich echauffierd, weil se mid em Inhald ned eivrschdanda wared.

Bemdez isch au gega da Vrsuch, Schdoßaschildr en Bretonisch abzbaua, mo dr „Conseil Général“ em Oschda vo Morbihan bschlossa hod, ara Gegend, mo seid em 12. Jahrhodrd kei Bretonisch meh gschwädsd worra isch. Em März 2008, hod s Vrwaldongsgrichd en Rennes d Klag gega den Bschluss abglehnd

## Gugg au
* Ofis ar Brezhoneg - s bretonisch Sprochamt

## Nedsadressa
* 
* 
* 
* 
* 

## Mo s her isch
Creux du Van

Der **Creux du Van** isch e Bärglandschaft im Jura a der Gränze zwüsche de Kantöön Nöieburg und Waadt. Dä Ort, wo wie ne riisegi Arena i de Bärge uusgseet, lyt im Gmeindbann vo La Grande Béroche im Nöieburgische. Uf de Felshöchine zringsetum sind Alpweide vo de Nöieburger Ortschafte Saint-Aubin-Sauges, Montalchez und Val-de-Travers und d Alp Le Soliat vo de Waadtländer Gmeind Provence.

Die halbrundi Felswand isch öpe 1200 Meter lang und 500 Meter höch. Di höchsti Stell obedra isch uf 1450 Meter über Meer. Das Bärgtaal isch fascht wie bin ere Chlus dur d Erosioon vom Jurachalch i dem Rügge vom Chettejura entstande. I de Yschzyte het en lokale Gletscher uf dem Bärgzug dä Chrache im Bärg usgrumet und d Form vo der Felsarena vergrösseret. Dr nördlech Felsgrat, wo vom *Creux du Van* bis zu dr Sännerei *Ferme Robert* abe louft, heisst «Eselsrügge» (französisch: *Dos d’ Ane*). Uf em Bode im Taal unden a de Felswand isch Bärgwald gwachse. I de Felse läbe Gämschi und Schteiböck.

Oben a dere spektakuläre Felsformazion, wo i der Turismuswärbig vo der Schwiiz vil zeigt wird, goot e Wanderwäg verby.

S Gländ vom *Creux du Van* isch im Nazionale Inväntaar vo de Landschafte und Naturdänkmööler ufgschribe und stoot sid 1972 under Naturschutz.

## Weblink

## Fuessnoote
René Quellet

Dr **René Quellet** (* 4. Augschte 1931 z Soledurn; † 17. Augschte 2017 z Le Landeron) isch e Schwyzer Pantomime-Künschtler gsii.

## Lääbe
Dr René Quellet isch z Nöieburg ufgwachse und het z Soledurn Goldschmid glehrt. Zää Johr lang isch er als Clown ufträtte, derno het er si Ändi 1950er Johr dr Pantomime zuegwändet, het si zue sym Bruef gmacht und isch mit eigene Programm rund um d Wält tuurt.

Mit em Franz Hohler het er vo 1973 bis 1994 *Franz und René* für d Chindersändig *[[Spielhaus (Schweiz)|Spielhaus]]* vom Schwyzer Färnseh gspilt. Als schwygsame *René* – dr Running Gag isch sy Spruch *„I säge nüt!“* gsii – het er dr Gegepart zum redselige *Franz* markiert. Mit em Franz Hohler und dr Dodo Hug het er 1988 als *Santschi* im Schwyzer Spilfilm *Dünki Schott* gspilt, ere schwyzerdütsche Adaption vom Don-Quijote-Stoff.

Syt syre Abschlusstuurnee i dr Schwyz 1997 het er mit syre Frau im Ruestand gläbt.

## Buech
* *Franz und René auf dem Ausflug. Eine Fotogeschichte*. Mit Franz Hohler und René Quellet. Fotografiert von Eduard Widmer. Zytglogge, Gümligen 1978

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* 
* ''Slapstick mit Franz und René'' – Archivperle vom 23. Februar 1988.
* ''TV-Star René Quellet ist tot.'' In: bluewin.ch vom 18. Augschte 2017.
Bourg-en-Bresse

**Bourg-en-Bresse** isch e Stadt in dr franzöösische Region Auvergne-Rhône-Alpes. Si het  Ywooner (Stang ) un isch d Hauptschtadt vum Département Ain. Si isch Sitz vom Gmäindiverband Bassin de Bourg-en-Bresse.

## Geografii
Bourg-en-Bresse lyt am Weschtrand vum Jura. D Nochbergmaine sin Viriat, Jasseron, Saint-Just, Montagnat, Péronnas un Saint-Denis-lès-Bourg.

## Wappe
Bschrybig: S Wappe isch in Grüen und Schwarz gspalte, über em Spalt lyt e silberne Kleeblattchrüz.

## Bevölkerigsentwicklig

## Weblingg

* Offizielli Website vo de Stadt (franzesisch)

## Fuessnote
Les Sommets du Classique

**Les Sommets du Classique** isch a internationales Festival fir Klassische Musik ond Jazz mo s seid 2003 geid ond des jeds Joor em Sommr en Crans-Montana en dr Schwiiz abghalda wurd.

## Ziel ond Zweck
Les Sommets du Classique isch a Festival mid em Ziel, jonge Talend bekannd z macha, drmöglicha, dass se mid Orchester ond mid ihre Lehrer aufdredda kennad. 2006 isch ondr dr Schirmherrschafd vo dr Martha Argerich s erschde Mol au en Wettbewerb fir Piano abghalda worra.

Fir Kendr geid s au Vraaschdaldonga.

## Wer scho drbei war
Seid 2003 send uffdreda: José-Daniel Castellon, Shlomo Mintz, Maciej Pikulski, Pierre Amoyal, Nicholas Angelich, Ophélie Gaillard, Yuri Bachmet, Martha Argerich (Lyda Chen), Mischa Maisky, Gheorghe Zamfir, Michel Legrand, Yvry Gitlis, Natalie Dessay, Estelle Revaz, Alexandre Gurning, Lorenzo Gatto, Elina Bushka, Pavel Kolesnikov, Maya Levy, s «Tel Aviv Orchester», dirigiert vom Barak Tal, und s «Sedunum String Orchestra», Dirigänt Sebastien Bagnoud.

## Nama
D Usgoob 2016 vom Festival isch vo dr Grendere, Vorsidsenda ond Machere Christine Rey en  «Musique et liberté» omdaufd worra.

## Nedsadressa

* Site vo Sommets du Classique

### Beischbiel

* Ophélie Gaillard - Suite n°3 BWV 1009 Aufgnomma vom «Radio Suisse romande» em Auguschd 2006.
* Mélodie ZHAO

## Mo s her isch
Vo innä uisä

**Vo innä uisä** isch es Theaterstück, wo z Sachslä im Kanton Obwaldä im Summer 2017 ufgfüert worden isch.

Das Mundartspiil isch als Bytrag zum Gedänkjoor a d Geburt vom Brueder Chlaus vor 600 Joor, also im 1417ni entstande. Ufgfüert worden isch nid eifach einisch mee s Läbe vom Familievatter und Einsidler Niklaus vo Flüe, sondern mit däm Spiil het mer d Psuecher mit de Visione vom middelalterleche Mystiker bekannt mache welle. Es sind verschidnegi Persone i dr Gschicht ufträtte, wo i dr Zyt churz noch em Tod vom Niklaus spilt.

Dr Regisseur isch dr Geri Dillier gsi, dr Tegscht und d Lieder sind vom Paul Steinmann cho, als Komponischt und Klangkünschtler het em Dillier sin Soon, der Jul Dillier, gamtet, wo derfür Töön im Ranft und i dr Umgäbig vo Sachslä ufgnoo het, und d Bilder sind vo dr Videokünschleri Judith Albert cho.

Ufgfüert worden isch das «Visionsgedänkspiil», wen em d Iniziante säge, imene Pavillon, wo für d Spiilzit us Holz bout worden isch und zwischem Dorf Sachslä und em Flüeli-Ranft gstanden isch.

## Weblink
* Website vom Spiil
Bettant

**Bettant** isch e französeschi Gmaind mit  Yywohner (Stand ) im Département Ain i de Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmaind ghört zum Kanton Ambérieu-en-Bugey im Arrondissement Belley.

D Nochbergmainde vo Bettant sind Saint-Denis-en-Bugey im Nordweschte, Ambérieu-en-Bugey im Norde, Ambutrix im Weschte, Vaux-en-Bugey im Süde un Torcieu im Südoschte.

S Dorf wird scho im vierzähte Jahrhundert erwähnt. D Gmaind isch 1835 gründet worde.

Jewils am 3. Sunntig im Juli findet z Bettant s „Fäscht vo de Drescher“ statt («la fête de la batteuse»), wos es paar landwirtschaftlechi Fahrzüg z bestuune git.

## Bevölkerigsentwicklig

## Weblingg

## Fuessnote
Park City (Kentucky)

**Park City** isch e Schtadt im Barren County im Bundesstaat Kentucky in de Vereinigte Staate vo Amerika. Anne 2010 het si 537 Ywooner ghaa.

## Geografii
Park City lyt 195 m über em Meter un het e Flechi vo 3,8 km². D Stadt lyt a de Autobahn Nr. 65, öpe uf halbem Wäg zwüsched Louisville und Nashville.

## Gschicht
Um 1827 hät sich e Sidlig mit ere Post entwickled, wo de Name *Three Forks* gha het. De Posthalter het William Bell ghaisse und het au no e Baiz gfüert. Drum isch de Ort au as *Bell's Station* bekannt gsi. Im Johr 1859 isch d Ysebahn-Linie zwüsched Louisville und Nashville bi de Ortschaft verbii baut worde und drü Johr spöter d Linie is südöschtlig glägne Glasgow. Me hät drum ab denn em Ort wäg däre Chrüzig *Glasgow Junction* gsait. Zum Verwächslige mit Glasgow zvermiide, isch 1938 de Name zu *Park City* gwächsled worde.

## Bevölkerig

## Weblingg
* Offizielli Website vo de Stadt
SoftwareONE

**SofwareONE** isch a Firma, mo em Bereich vo dr Daadavrwaldong (Informationstechnik) schaffd.

## Gschichd
Des Unternehmen isch 1985 grönded worra. S isch a AG, abr brivad (ned an dr Börse). Dr Haubdsids isch en Stans, Kanton Nidwalde. Drneba hods 65 Firma en andre Ländr ond hend no en 82 Ländr Verdredonga, au schaffed se en 145 Ländr.

D Equity-Firma (a Firma mo Firme kaufd als Bedeiligonga) KKR hod em August 2015 25 % vo SoftwareONE kaufd.

## Brodukt

SofwareOne biaded ihre Konda aa, s Portofolio-Management, also d Vrwaldong vo de Brogramm od de drzughörige Lizenza (Erlaubnis zom Benutza) en der Firma z regla. Se biaded au an Cloud-Srvice (des isch a Dadalager aussrhalb vo dr Firma) aa: d PyraCloud.

## Omfang
SofwareOne hod 65 Niederlassungen mid oigene Firma, 82 lokale Ländervertretungen sowie eine Geschäftstätigkeit in 145 Ländr.

### Firma
* SofwareOne USA
* SofwareOne Deutschland

### Vertrieb
* CISCO
* Microsoft
* VMware

## Auszoichnonga
* 2016    VMware Renewals «Partner of the Year Award»
* 2016    «Canadian Top 100 Solutions Providers»
* 2017 Microsoft «Partner of the Year Award for Cloud Packaged Solution»

## Zsammarbed
SoftwareONE isch Microsoft *Gold Certified Partner* ond vrkaufd Brodukt vo 9.000 Hersteller. *CRN Magazine* führte das Unternehmen auf seiner Solution-Provider-500-Leste 2016 auf Platz 14.

## Nedsadressa
* SoftwareOne
* Die Daten in der Wolke

## Mo s her isch
August Benz

Dr **August Benz** (* 26. Septämber 1901 z Lohr; † 1975) isch e dytsche Lehrer un Haimetdichter gsii. Är het as Beruefsschuellehrer gschafft. Dernäbe het er Gedicht uf Alemannisch gschribe, as Buech publiziert het er aber nyt.

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* August Benz uf Leo-BW
Alb-Leisa

Unter **Alb-Leisa** verstoht mer erschtens d *Öko-Erzeugergemeinschaft Alb-Leisa*, zwoitens e Handlsbezoichnung davo und drittns alde Leisasorte vo dr Schwäbisch Alb.

D Alb-Leisa isch anno 2012 in d *Arche des Geschmacks* bi Slow Food Dütschland ufgnomma wore. In dr Erzuigergmoinschaft send zur Zeit 70 Kloinbetriebe. D Vermarktung macht d *Lauteracher Alb-Feld-Früchte*, wo vormols als  *Biohof Mammel* firmieret hod. Vor allem in dr Region Bade-Wirtebearg und Bayern, abr au über Webshops.

## Gschicht

Bis in d 1950 Johr isch d Schwäbisch Alb und Umgebung s Zentrum vom Leisaabau z Dütschland gwea. Nacher isch dr Leisaabau in dr Region vollkomme eigschloffa, ear hod si nimme rentiiret. 1985 hod dr Biohof Mammel z Loudere wieder midm Leisaabau aagfangt. D Nachfrag isch langsam aagstiege. 2001 send au andri Biohef am Leisaabau interessiiret gwea und es isch d *Öko-Erzeugergemeinschaft Alb-Leisa* gründet wore.  

### Renaissance vo d schwäbisch Leisasorte
D traditionelle schwäbisch Leisasorte send 1985 scho verschwunde gwea, eso hand dr Biohof Mammel und spader d Erzuigergmoinschaft d franzesische *Puy-Leisa* aabaut. Anno 2006 send in dr Genbank vom St. Petersburger Wawilow-Institut klassische schwäbisch Leisasorte entdeckt und nach Dütschland bracht wore. Seitdem were si wieder uf dr Schwäbisch Alb aabaut.

Zur Zit were drei Genotype davo uf dr Schwäbisch Alb gnutzt, wo unter dr Bezoichning Alb-Leisa vo dr Erzuigergmoinschaft gschitzt send. Es send d klassische schwäbisch Sorte vom Zichter Fritz Späth aus Hoagerloch: „Späths Alb-Leisa kloin“, „Späths Alb-Leisa groß“ und „Späths Heller-Leisa“.

## Lueg au
* Brenntar
* Muasmähl
* D schwäbisch Kuche

## Weblink
* Webseite vo dr Erzeugergemeinschaft Alb-Leisa
* Regionales aus St. Petersburg: Ein schwäbisch-russisches Linsen-Märchen uf bioland.e
* 

## Fuaßnota
Auslandschweizer-Organisation

D ** Uslandschwiizer-Organisazion** (ASO) isch e Stiftig, wo für d Inträsse vo de Schwiizer und Schwiizerinne luegt, wo noch dr Uswanderig us dr Schwiiz imene andere Land vo dr Wält, ebe im «Usland», läbe.

D Organisazion isch ane 1916 vo der Neue Helvetische Gsellschaft gründet worde. Si isch d Kontaktstell vo mee als 750 Schwiizerveräine und schwiizerische Instituzione uf dr ganze Wält. Au für die politische Behörde vo dr Schwiiz isch si als Informazionswäg für d Uslandschwiizer wichtig. Das sind rund 778'000 Persone mit em Bürgerrächt vo dr Schwiiz, wo für ne gwüssi Zyt oder für immer vo dr Heimet wägg ines anders Land ggange sind.

D ASO het als hauptsächlechs Organ dr Uslandschwiizerroot und für d Verwaltigsufgabe es Sekretariat, wo z Bärn isch. Si publiziert sächs Mol im Joor d Zytschrift «Schweizer Revue», wo i föif Sprooche erschynt und i 380'000 Exämplar trukt und a d Schwiizer i allne mögleche Länder verschikt wird.

Für d Schwiizer im Usland leistet d Uslandschwiizer-Organisazion Hilf, wenn s um rächtlechi Froge im Land, wo si hi uswandere, goot, oder au wenn öper noch em Ufenthalt i dr Frömdi wider i d Schwiiz möcht zrugg cho.

Jedes Joor organisiert d ASO inere Gmeind i dr Schwiiz dr Uslandschwiizer-Kongräss. Ane 2016 het si under em Motto «D Schwiiz – e Deil vo dr Wält» z Brunne im Kanton Schwyz, wo sid 1991 am Ufer vom Vierwaldstättersee es Dänkmol ufem «Uslandschwiizer-Platz» stoot, iry Hundertjoor-Fyr und z Bärn dr Jubiläumskongräss duregfüert. Am Kongräss 2017 z Basel het dr Bundesroot Alain Berset betont, wie wichdig d Uslandschwiizer für d Schwiiz und für d Wält sind, und er het dervo prichtet, ass bi de Volchsabstimmige vom Septämber 2017 d Uslandschwiizer scho vo acht Kantöön elektronisch über s Internet chönd deilnää.

## Weblink
* Website vo dr Uslandschwiizer-Organisazion
* Website für dSchwiizer Revue
* Website vo dr Stiftig für jungi Uslandschwiizer
* SwissCommunity.org - D Plattform für Uslandschwiizer
* swissinfo Schwiizer Radio Internazional

## Fuessnoote
Vongnes

**Vongnes** isch e französeschi Gmaind mit  Iiwohner (Stand ) im Département Ain i de Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmaind ghört zum Kanton Belley im Arrondissement Belley.

D Nochbergmainde vo Vongnes sind Ceyzérieu im Norde, Marignieu im Südweschte un Flaxieu im Südoschte.

D Chile Saint-Oyen isch uf de Lischte vo de *Monument historique*.

D Räbbärg, wos z Vongnes hät, ghöred zum Bugey, e Herkumftsbezaichnig, wo zur Wiibauregion Savoie ghört.

## Bevölkerigsentwicklig

## Weblingg

## Fuessnote
Jesuitenschloss

S **Jesuiteschloss** isch e herrschaftli Aawääse z Merzhuuse bi Fryburg im Brysgau. S stoot an dr Nordsyte vum Schymberg oberhalb vu Merzhuuse mit eme wyte Blick iber s diräkt nerdli gläge Fryburg, dr Chaiserstuel un dr sidli Schwarzwald.

Sy Name laitet si vu dr friejere Bsitzer ab. D Jesuite, wu ab 1620 an dr Fryburger Universitet glehrt ghaa hän, hän am 10. Februar 1635 s Guet vu dr Familie Schnewlin-Bernlapp vu Bollschwyl gschänkt kriegt. Böue wore isch s Heerehuus no dr Dafle iber em Yygang, wu vu 1901 stammt, anne 1666, des Datum wird aber us guete Grind aazwyflet. Wu dr Orden anne 1773 ufglest woren isch, hän d Schnewlin-Bernlapp, d Freiherre vu Bollschwyl, ihre urspringli Schloss fir 66.000 fl. zruggchauft. Derno isch dr Bsitz an d Familie Kageneck gange. Zmaischt isch s Aawäsen as Adelssitz bruucht un vylmol umböue wore. Anne 1898 het d Hailiggaischtspitalstiftig dr Kumpläx gchauft un het en verpaachtet.

Syter anne 1985 isch s Wyyguet vu dr Fryburger Hailiggaischtspitalstiftig, s 1298 grindet Stiftigswyyguet Fryburg, im Aawäsen etabliert. Näb em Wyyguet het s e Probierstube un e große Saal. Uf em Schlossgländ het s hite au ne Uusflugsgaschthuus.

## Literatur
* Franz Xaver Kraus: *Die Kunstdenkmäler des Grossherzogthums Baden*, Band 6: *Kreis Freiburg*, Jacob Christian Benjamin Mohr (Paul Siebeck), Tübingen und Leipzig 1904, S. 313

## Weblink

* Offiziälli Websyte

## Fueßnote
Val d’Hérens

S **Eringertaal**, wo uf französisch **Val d’Hérens** heisst,  isch es Sitetaal linggs vom Roonetaal im Kanton Wallis. S Taal ghört zum Bezirk Ering, wo aber grösser isch als s Taal sälber; dr Bezirk hed au no s Hérémencetaal oder Dixencetaal im Weschte vom Eringertaal.


Arollagletscher.JPG|dr Gletscher under em *Mont Collon*
Les Haudères.JPG|s Dorf *Les Haudères* un dr Bärg *Dent Blanche*
Euseigne.JPG|d Ärdpiramiide bi *Euseigne*


Durs Taal flüsst d Borgne, en Bärgbach, wo öpe 30 Kilometer lang isch. Si chunt vo de Schneebärge im Süde a dr Landesgränze zu Itaalie und goot bis i d Gäget vo dr Stadt Sitte, wo si i d Roone mündet. Si het zwöi Quellbäch, d *Borgne vo Ferpècle*, wo under dr *Dent Blanche* (4357 m) und dr *Dent d’Hérens* (4171 m) afoot, und d *Borgne vo Arolla*. Bim Dorf *Les Haudères* laufe si zäme und bilde jetz di grossi Borgne. 

Im undere Taalabschnidd lige d Gmeinde Evolène, Saint-Martin und Vex und d Dörfer Mase, Vernamiège und Nax, wo zäme sid 2011 d Gmeind Mont-Noble bilde.

Im südleche Sitetaal isch dr Dixence-Stausee mid der höchschte Staummuur vo dr Wält. Dr Bärgbach, wo i See lauft, isch d *Dixence*.

## Weblink

* Website vom Taal
The Swiss Bakery

**The Swiss Bakery** isch en amerikanische Beckeryybetrieb mit Gschäft z Springfield und Burke im Bundesstaat Virginia. Er isch für Schwiizer und dütschi Produkt bekannt. 

De Beck gits syt 2001. Er verchauft Rivella, Julius Meinl und Dallmayr-Kafi, Wasabröd-Cracker, Wy us de Schwiiz, Öschtrych und Italie und Fleischware wie Landjäger, Bratwurscht und Wysswurscht.

Täglich wärdid Brot, Gebäck, Turte, Chüeche und Guetzli wie zum Byschpil d Basler Läckerli im Lade z Springfield bache, au Glace und Sorbets wärdid dete gmacht. Brotsorte wie Basler Brot, Wurzelbrot, Burebrot, Zopf und Laugebrötli gfindt mer usserhalb vo de Schwiiz susch fascht niene. Drum wärdid die Ware und anderi Produkt vo *The Swiss Bakery* a anderi Betrieb wytergliferet und wärdid i de Schwiizer Botschaft z Washington, D.C. a de Bundesfyr oder im *Swiss Club of Washington* uftischet. 

Im Lade z Springfield gits au es Café, wo Zmorge- und Zmittagässe mit Brot, Würscht und importiertem Chääs, zum Byschpil Raclette, aabüütet. 

S Gschäft ghört em Reto Weber und synere Frau Laurie Alleman Weber. Er isch e Meischterbeck us em Kanton Thurgau und het i de USA zerscht aagfange, Schwiizer Produkt für en Importeur vorzfüehre. Syni Frau het als Konditormeischteri z New York und Washington, D.C. gschaffet. 

## Einzelnachwys


## Weblink
* Websyte vo The Swiss Bakery
847

|}

## Was isch bassiert?
* Di alemanneschi Woorsageri Thiota verchündet dr Wältundergang.
* Dr Leo IV. wird Papscht. 
* Dr Papscht Leo IV. tuet d Chille und d Hüüser vom Papscht ufem Hügel Vatikan bi Rom lo befeschtige. 
* D Wikinger chöme is Land am Niderrhy und raube Dörfer und Stedt us. 
* Dr Hrabanus Maurus wird Erzbischof vo Mainz.
* De Ruadbert isch Verwalter vom Arbongau.

## s erschte Mol gnännt
* Ötwiil am See im Kanton Züri
* Lohr und Limersche im Underelsass

## gstorbe
* 12. Januar: Dr Bischof Baturich vo Regensburg
* 27. Januar: Dr Papscht Sergius II.
* 21. April: Dr Erzbischof Otgar vo Mainz
* 27. Mai: Dr Erzbischof Hetti vo Trier
Evolène

**Evolène** (öi **Evolena**, im frankoprovenzalischu Patois vam Taal: []) isch en Munizipaalgmei  im Bizirk Ering im Kanton Wallis, Schwiz.

## Geografii
Evolène liggut im oberu Teil vam Eringertaal. Dr heegscht Punkt isch ufum Gipfel vam Dent Blanche uf 4357 Meter uber Meer.

Zer Gmei gcheerunt di Deerfer *Evolène, Lannaz, Les Haudères, La Sage/Villa, La Forclaz, Arolla* und *Ferpècle*.

## Gschicht
Di Gmei isch im Jaar 1882 entstannu, wa schi d ehemaalig Gmei *Hérens* in Evolène und Saint-Martin het üfgiteilt. Evolène isch zum eerschtu Mal im Jaar 1250 als *Ewelina* (1444 *in loco de Evolena*) erwäänts cho, Les Haudères um 1250 als *Oudeire* (um 1280 als *Houdeyres*).

## Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005

Dr Üsländerateil isch 2010 bi 8,1 % glägu.

## Religioo
90,6 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 2,6 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Di Ggmeipresidänti va Evolène isch d Virginie Gaspoz (Stand Oktoober 2017).

## Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 1522 Iwoner 96,6 % Französisch als Höiptspraach agigä, 0,9 % Titsch, 0,5 % Italienisch und 2 % annri Spraache.

Dr tradizionell Dialäkt va Evolène gcheert zum Frankoprovenzalischu.

## Lit
* Gisèle Pannatier (* 1958), Spraachwissuschaftleri

## Literatüür
* Claude Bernhard: *Evolène. Regard sur un paysage.* Éditions Slatkine, Genève 2017. ISBN 978-2-8321-0829-1
* Marie Follonier-Quinodoz: *Olèïnna: dictionnaire du patois d’Évolène.* 1989. Réédition 2004.
* 
* 
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Evolène

## Füessnoote
Rheindelta (Bodensee)

S **Rhydelta** vom Bodesee isch das Gebiet, wo der Rhy am oberen Ändi vom See mit häregschwemmtem Material ufgschüddet het.

## Geografii
Der Alperhy isch nach der Yschzyt vil wyter obe n i See ggange und het i de Joortusete mit Gschieb und Sand s ganze Rhytaal bis dört hi, wo jetz d Stadt Breagaz isch, ufgfüllt. Wyter oben isch d Ebeni zum grosse Deil i Kulturland verwandlet worde. Der underst und jüngst Abschnitt mid em aktuelle Delta vom Rhy het no vil Uferwald und füechti Aue-Landschafte. S meischte vo däm Gebiet liit z Östriich im Bundesland Vorarlbärg, en chlyne Deil im Weschte isch im Kanton Sanggalle.

Zwo Halbinsle loufe zimlech wyt in See use, der *Rhyspitz* im Weste und der *Rohrspitz* östlech dervo. Bim Delta vom Alperhy chöme näbezue no zwei anderi Flüss, d Dornbirner Ach und d Bregenzer Ach, zum Bodesee.

Der Alperhy isch im früene 20. Joorhundert bi der Regulierig vom Rhy ines neus Flussbett, wo e grosse glychmässige Kanaal isch, verleit worde. Um 1960 het s Land Vorarlbärg dernäbe der starch *Polderdamm* ufgschüttet, zum s Land hindedra für d Landwirtschaft z schütze und s Grundwasser abzsänke, und es het wyteri Auewälder lo umhaue.

S Delta vom Rhy isch s gröschte Schutzpiet mit füechtem Bode am ganze Bodesee. Es het öpe 2000 Hektaare nassi Matte, Schilfflechene, seichts Wasser und Auewälder. Do läbe ganz vil Vogelarte, me het dervo meh als 300 zellt. Es git uf beide Syte vo dr Landesgränze, i der Schwiiz und au im Vorarlbärgische, je es Naturschutzpiet. D Schutzpiet vo Vorarlbärg zelle sid 2003 zu de spezielle *Natura 2000*-Flechine und sid 1982 zu de Schutzareaal gmäss der *Ramsar-Konvänzioon.*

## S Vorarlbärger Naturschutzpiet Rhynau

Wo i der Nöchi vom Rhy immer meh Gwärbbetriib und Fabrigge bout worde sind, bsunders die im Induschtriizäntrum Höchst, d Dornier-Fabrigg und der *Flugplatz Alterhy*, isch vom Forschtmeistr Friedrich Lürzer vo Breagaz d Idee cho, s Gländ zwüsche de beide Rhyarme z schütze, wil si für d Landschaft und für d Dierwält so wichtig sige. Ane 1942 het der dozmolig Riichsgau Tirol und Vorarlbärg s Rhydelta und s Rhyholz under Naturschutz gstellt; das isch s erschte Naturschutzpiet vom Vorarlbärg gsi. Ane 1949 het s Land Vorarlbärg de Schutz vom Areal bestätiget und ane 1976 en Vorschrift für sini Pfläg pschlosse.

## S Sanggaller Naturschutzpiet Alterhy
Bim Dorf Alterhii im Kanton Sanggalle liit bis zu der Mündig vom Rhy in Bodessee s Naturschutzpiet *Alterhy*. Wo me det dure d Schwiizer Autobaan A 1 bout het, isch däm sini Flechi zimli verchlyneret worde.

## Literatur
*Maria Aschauer, Markus Grabher, Ingrid Loacker. *Geschichte des Naturschutzes in Vorarlberg. Eine Betrachtung aus ökologischer Sicht.* 2007
* Josef Zoller: *Das Naturschutzgebiet Altenrhein im schweizerischen Rheindelta*, in: *Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung*, 2008, Syte 231–248

## Weblink
 
* Naturschutzpiet Rhydelta
* Naturschutzpiet Rheindelta (Naturschutzverein Rhydelta)
Schloss Merzhausen

S alt **Schloss Merzhuuse**, friejer au *Bollschwyler Schloss* gnännt, isch en ehmolig Wasserschloss in dr Gmai Merzhuuse bi Fryburg. Mer derf s nit verwächsle mit em Jesuiteschloss (*Tusculum Belmontanium*), eme Ritterguet, wu am Schymberg iber Merzhuuse lyt.

## Gschicht
An dr Stell vum alte Schloss Merzhuuse soll emol *Bitzehof* gstande syy. S Gebei, wu s hite git un wu allwäg um 1593 böue woren isch, isch e langlächt massiv Staihuus mit zwee Stapflegiibel un em Fachwärchufböu. Diräkt dernäbe het s friejer s *Danckenschweilisch Hauss* gee,  au *Dankenschweiler Schloss* oder *Dankenschweiler Hof* gnännt. Dodervu isch aber nyt erhalte. 

Näb em Gschläächt vu dr Reischach sin d Schnewlin wichtig gsii fir d Gschicht vum Dorf. Anne 1635 het d Magdalena vu Bollschwyl di gsamt Herrschaft an d Jesuite vermacht. Wu dr Orde am 21. Augschte 1773 ufghobe woren isch, hän d Schnewlin Bernlapp vu Bollschwyl zerscht Herrschaft Merzhuuse paachtet un hän si schließlig am 18. Septämber 1776 gchauft. Derno het mer s Gebei wider *Bollschwyler Schloss* gnännt. Mit em Baron Xaver vu Bollschwyl isch anne 1838 die Linie vu dr Schnewlin uusgstorbe. S Guet un d Herrschaft sin derno an d Schaueburger verchauft wore..

## Literatur
* Eduard Schuster: *Die Burgen und Schlösser Badens.* 1908, S. 212.

## Weblink

## Fueßnote
Hildegard (Tochter Ludwigs des Deutschen)

D **Hildegard** (* 828; † 23. Dezember 856 oder 859) isch d Tochter vom Chönig Ludwig vo de Oschtfranke gsii.

Si isch als Tochter vom Ludwig und sinere Frou Hemma, wo d Tochter vomene Graaf gsi isch, ane 828 uf d Wält cho. Ane 844 isch d Hildegard im Alter vo 16 Joor d Äptissi vom Chloschter Möischterschwarzach i de Nöchi vo Würzburg worde. Das isch s Huuschloschter vo de Karolinger gsi.

Wo de Chönig Ludwig ane 853 z Züri es neus Chloschter gründet hät, s Fraumöischter, isch d Hildegard uf Züri cho und di erscht Äptissi vo dem Chloschter a dr Limet worde. Vo de Gründig vom Fraumöischter verzellt e Legände, d Hildegard und iry Schwöschter Bertha siige vo dr Burg Baldere am Albis id Stadt abe ggange zum am Grab vo de häilige Märtürer Felix und Regula uf de Limetinsle go Adacht halte. Underwägs sig ne im Wald a de Siil en Hirsch bigägnet mit emene häll lüchtende Gwäi, und dee heig de beide Fraue zeigt, wo ass i dr Wildnis am Zürisee e nöji Chile sell häregstellt wärde. Wo sii das irem Vatter, em Chönig Ludwig verzellt heige, hät dee gseit, uf dem Platz müess grad es nöis Chloschter baut wärde. Tatsach isch, ass scho zu de Zyte vo de Hildegard s Fraumöischter, won es Chönigschloschter gsii isch, vil Land im Züripiet und wyt drüber use und z Züri au d Grichtsbarkeit übercho hät. Do demit isch d Fraumöischteräptissi d Mäischteri vo Züri worde.

Em Mönch Meginrat, wo id Voralpe id Wildnis ggangen isch zum in ere Äinsidelei z woone, hät si e Figuur vo de Muettergottes mitgee, wird i de Legände verzellt. Da druus isch spöter s Chlooschter Äisidle entstande, wo mit Züri immer e gueti Bezieig gha hät.

D Hildegard isch als Äptissi am 23. Dezämber ane 856 – oder gmäss andere Kwelle ane 859 – gstorbe. Deno isch iry Schwöschter Bertha uf Züri cho und hät als zweiti Vorsteheri s Fraumöischter gläitet.

## Lueg au
* Lischte vo de Äptissinne vom Fraumöischter z Züri

## Literatur
* Gerhard Hartmann, Karl Schnith (Hrsg.): *Die Kaiser. 1200 Jahre Europäische Geschichte.* Wiesbaden 2006, ISBN 3-86539-074-9, S. 70.
* Peter Vogelsanger: *Zürich und sein Fraumünster. Eine elfhundertjährige Geschichte (853–1956)*. Züri 1994, ISBN 3-85823-515-6.
848

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Karl dr Kaali wird zum König vom Riich vo de Weschtfranke gchrönt. 
* Dr Ludwig II. kämpft z Süditalie gäge d Sarazeene. 
* D Wikinger erobere d Stadt Bordeaux.

## gstorbe
* Pippin II., dr König vo Aquitaanie
849

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Leo IV. gwünnt im Kampf mit de Sarazeene e Seeschlacht vor Ostia. 
* D Wikinger plündere d Stadt Périgueux us.
* Dr Folkwin wird Apt vom Chloschter Rychenau.
* Dr Esso wird Bischof vo Chur.

## s erschte Mol gnännt
* Holzhuuse, hüt z Baade-Württebärg
* Grasswiller im Underelsass

## gstorbe
* 22. April: Dr Bischof Altfried vo Münster
* 18. August: Dr Walahfrid Strabo, Schriftsteller und Abt vom Chloster Rychenau
850

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Ludwig dr Zwöit vo de Langobarde wird von Papscht Leo em Vierte zum (Mit-)Kaiser gchrönt. 
* Der Zürigau wird vom Tuurgi abtrennt.
* Dr Norweger Naddoddur entdeckt es Land im Meer, won er „Schneeland“ dauft. Das isch hüt Island.
* D Araber erobere Korsika.
* Dr Gunthar wird Erzbischof vo Köln.
* D Wikinger plündere Canterbury und London.

## s erschte Mol gnännt
* Eubigheim, hüt z Baade-Württebärg
* Nüüchilch im Kanton Schaffhuuse
* dr Säntis *(öppen 850 s erschte Mol erwäänt)*

## gstorbe
* dr Apt Gozbert vo dr Rhynau und vorhär vom Chlooschter Sanggalle *(gstorben öppen 850)*
* dr Bischof David vo Lausanne
Fabrikmuseum Roth

S **Fabrikmuseum Roth** isch a privades Museum en Roth. S zoigd, wia ma aus ama Medall Droohd gmachd hod ond wia n r vrarboid worra isch. 

S Vrarboida von ama Medall, moischdns Kupfer, Silber ond Gold zu Leonische Wara isch em Middlaldr neba dr Gegnd om Altena en dr Gegend om Nürnberg a wichdigs Gwerb gwea. S Museum zoigd drzu Indressands. D Leonische Wara send Gweb aus Medall, mo na zom Beschdigga vo Kloidr abr au en dr Technik zom Abschirma vo Loidonga) brauchd.

## Gschichd
Dr Historisch Vroi Roth (1908 grendad) hod 1986 mid em Aufbaua vo ama Museum ibr d Leonischen Induschdrie aagfanga.

## Ausschdellong
* S Drohdherschdella
** Dr Weg vom grob zogana Droh mid em Feinzug ond dr Plätterei
** S Herschdella ond das Vrgolda vo de Gespinst 
** D Weidrvrarboidaauf Webschdühl ond andre Maschina 
** S Vrpackong vo de ferdige Wara.

* Maschina
** A Wassrrad
** A elektrisch bedriebene Transmissioo
** En Schaukeldrahtzug (Noochbau)

* Arbeidsomschdend
** Dr Weg vo de Angeschdellde ond Arbeidr mid Stechuhr, Büroeinrichdong ond Omziehede 
** A Schlosserei aus Roth, mo bis 1985 en Bedrieb gwea isch

* Vrdrieb
** Dr Verpack- ond Vrsandbereich von ara „Leonischa“
** R Verpackungstechnik

## Auszoichnonga
* S Museum isch vo dr „Landesstelle für die nichtstaatlichen Museen in Bayern“ mid ara CD gwürdigd worra (Museen in Bayern Nommr 45).
* Bayerischer Museumspreis 2003

## Video
Leonische Ware aus Roth

## Guck au
Schdadmusea Gerolzhofa

## Nedsadressa
* Site vom Museum
* Museumskurier
* Geschichd vom Drohdzieha
* Homepage vom Museum en Altena

## Mo s her isch