open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Curitiba

**Curitiba** (Uussproch wie *"Kuritschiba"*) isch d Hauptschdat vom Bundesschdaat Paraná in Brasilie.

Curitiba isch di gröscht Schdat vom Süde vo Brasilie; i der Schdat säuber wohne öppe 1.788.559 Iwoner, u ir ganze Agglomeration öppe 3.595.662 (Stand 2007). 

Ab 1870 si viu Öiropäer (Italiäner, Dütschi, Pole..) nach Curitiba igwandret. Hüt isch Curitiba e sehr modärni u entwickleti Schdat; me seit, si sig die Schdat mit de höschschte Läbenskwalität vo Brasilie.

I eim vo de drü Fuessbauschtadie vo de Schdat, em Estádio Major Antônio Couto Pereira, schpiut de FC Coritiba.

## Weblink

* D Website vo der Schdat (portugisisch)
* Website for travel & tourism information (änglisch)
Stimmloser alveolarer Plosiv

De **stimmlosi alveolari Plosiv** isch e Konsonant wo in fascht jedere Sprooch vorchùnt.  S Hawaiisch isch eini vo de sältene Sprooche wo kei alveolare Plosiv hen. S Zeiche im IPA defür isch .

Im Alemannische chùnt de Luut als Lenis, Fortis ùn behuucht vor. Bstimmti Dialäkt, bsùnders im Niideralemannische ùn Schwööbische hen aber au nùmme de Lenis.

## Artikulation
*Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert ùn deno wird d Lùft ùff eimool dur s Muul abgloo.
*De Artikulationsort isch alveolar; er wird dur diräkte Kontakt vo de Zùng mit de Alveole produziert.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Stimmloser postalveolarer Frikativ

De **stimmlosi postalveolari Frikativ** isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo in viilene Sprooche vorchùnt. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch . Im Alemannische wird er meischt mitem Trigraph  gschriibe. In viilene hochalemannische Dialäkt wie em Züridütsche, git es de Luut chùrz (Lenis) ùn lang (Fortis).

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch postalveolar; d Zùng bildet grad hinter em Zahndamm e Engi, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de harte Gaume beriert.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Limes

Dr **Limes** (uf lateinisch orspringlich „Grenzweg“, spätr allgmein „Grenz“, Plural *limites*) hoißt mr d Grenzwall wo d Remer zur Verteidigung gege vorallem germanische Stämm baut hen. Teilweis goht er kerzagrad durchs Schwobaländle, iber zig Kilometer.

## Obergermanisch-Raetische Limes
In Deitschland werd „Limes“ vor ällem dr obergermanisch-raetische Limes ghoißa, wo am End (159 bis 260) ogfähr 548 Kilometer lang gwä isch. Vo Rheinbrohl (nerdlichs Rheinland-Pfalz) isch er zuerst nach Osta, no en ama scharfa Knick nach Sida bis nach Lorch ganga. Estlich vo Lorch macht dr Limes an Knick ond goht bis Hienheim an der Donau (sidwestlich vo Regensburg).

Seit em 15. Juli 2005 isch dr Obergermanisch-Rätische Limes en dr Weltkulturerbeliste vo dr UNESCO, am 5. Juli 2006 sen z Aale d Urkunda übergeba worda.

## Spruch
: * "Solange die Zufälligkeiten hier walten, solange man nur gräbt, wo zufällig Dilettanten und Geld sich dafür bereit finden, und an anderen Stellen, wo es viel nötiger und aussichtsvoll wäre, die Zerstörungsarbeit ihren stillen Gang unaufhaltsam weitergeht, solange bleibt diese Aufgabe der deutschen Geschichtsforschung ungelöst, und diese am wenigsten können wir späteren Generationen vermachen*. ''

Sell hot gsait dr Althistoriker ond Literaturnobelpreisträgers Theodor Mommsen (1817–1903), wo sich alleweil fir a systematisch Erforschung vom Limes en Deitschland usgsproche het.

## Weblink
* Atlas zur Archäologie des Altertums interaktivi Charte uf vici.org
* interaktivi Limes-Charte
* Limites z Europa uf limes-oesterreich.at
* di offiziell Webpräsenz vo de Deitsche Limeskommission
Littau

**Littau** esch e politischi Gmeind im Kanton Lozärn gsi, wo uf de Aafang vom Johr 2010 mit de Schtadt Lozärn fusioniert hät. D Markig hät e Flächi vo 13,2 km² gha ond esch die viertgröschti Gmeind vom Kanton Lozärn mit öppe 16000 Iiwohner gsi. 

## S alti Wappe
S Wappe vo Littau bestod us drü bärge ond zwöi Täler, nämlech im Norde de Littauerbärg, i de Mette Zemmeregg ond im Süde de Sonnebärg, dezwösche s Udelbodetal und s Tal vo de Chliinen Ämme. 

## D Lag
Us dere bsondrige topographische Laag resultiered 2 Dörfer, 2 Chelegmeinde, 5 Postchreis und Quartier, wo einersiits uf Lozärn, andrersiits uf Ämmä orientiert send. 

De höchschti Ponkt fendet sech a de Gränze zo de Gmeind Chriens im weschtleche Teil vom Sonnebärgwald uf fascht 800 m (799.93 m) ü. M.

## Gschicht
Littau esch s erschte mol im Johr 1178 erwähnt worde.

## Literatur
* Barbara Hennig, André Meyer: *Kunstdenkmäler der Schweiz Band 116. "Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Band II: Das Amt Luzern. Die Landgemeinden"*. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK, Bern 2009, ISBN 978-3-906131-90-0, S.&nbsp;271–300.

## Weblink

* 
*
Bise

D **Biise** oder au de **Biiswind** isch en zimli chalte unagneeme Wind, wo im Winter us nordöstliche Richtig bloost und chalti Kontinentalluft is Alpegibiet bringt.

## Name
S Wort Biise (altalem. bîsa) chunnt nu im Alemannische vor, isch aber vom Französische as *la bise*  öbernoo worde. Vo wo s Wort chunt, isch nöd bikannt.

## Uuswirkige
Dur d Alpe und em Jura iigengt, cha d Biise im Schwizerische Mittelland recht heftig werde. Am stäärchste isch si im Biet vom Gempfersee, wo si e Windgschwindigkait vo 60 km/h öberchoo haa, mit Böespitze vo mee as 100 km/h. D Biise chan bis zom Französische Zentralmassiv goo. Staut si dai oder au im Jura dunkli Wolke uuf, haisst si «la bise noire» (di schwaarzi Biise). D Ostbiise gelt as chüeler und tröchner as d Nordbiise.

## Lueg au
* Föö
* d Biise nöd verwächsle mit de Briise (liechte Wind)
Föhn

De **Föö** isch en warme Luft wo vor alem im Früelig und Herbst dur d Alpetääler goot, wo e nord-südlichi Uusrichtig hend, wie s Sanggaller Rintl, s Toggeborg, s Glaarnerland, s Uurnerland und s Haslitaal. Im Oste isch de Föö heftiger und cha wiit öber de Bodesee usegoo.

## Name
S Wort Föö (Pföö, Föhn; altalem. fônno) chunnt usem Latinische Wort *favonius*, wa en warme Westwind maint. Natuurgmääss isch de Windname ussert i romanische Tielekt uursprüngli nu im Alemannische haimisch. De Name lebt au im Rätoromanische as *favuogn, fuogn* witer und im Tessin as *fogn*, isch dai aber en Nordwind, wo vom Gotthardmassiv her bloost. Im Welsche sait mer em *le foé*. 

D Schwizer hend de Windname denn au för die Maschine bruucht, wo mer d Hoor demit tröchne cha.

## Meteorologii
D Wetterchund het de alemannischi Name as *"Föhn"* öbernoo und bizaichnet demit en warme, trochne Fallwind, wo maist uf de Leesiite vo grössere Bergzüg wie de Alpe, aber au de Rocky Mountains, vorchunnt. Verschidnigi Theorie versuechet da Wetterphänomen z erchlääre, aber viles isch no unklar. Und au wege wa so vili Mensche bi Föö Chopfwee hend isch nonöd klärt.

## Uuswirkige
De Föö bringt immer schöös Wetter mit sich und d Sicht werd ganz klaar. Wen de Föö zemebrecht chunnts umso mee cho regne. 

Well de warmi Wind im Herbst helft as Truube süess werdet, saitmerem au Truubechocher. De Föö het aber au scho mengs Laid is Land broocht, denn e Füür cha sich wie Zunder verbraite und cha fast nüme glöscht werde und früener sind drumm immer wider ganzi Dörfer abebrennt. Us dem Grund isches verbote bi Föö ide Nöchi vo alte Holzhüser z rauche oder gär Füür z mache. De Föö cha mengisch ase staarch bloose, as d Sail- und Iisebaane de Betriib müend iistele und s entstönd vill Sturmschäde. Wetterfüüligi Lüüt liidet underem Föö, si hend Chopfwee und sind uuliidig. I seltne Fäll trait de Föö fiine rote Sand vode Sahara öber d Alpe.

## Lueg au
* Biise
* Briise

## Weblink
Oberau (Freiburg im Breisgau)

D' **Oberau** isch e Stadtdeil vu Friburg im Brisgau un het öppe 6.200 Iwohner. Er lit südlich vum Schlossberg un Hirzberg lit. Im Oschte grenzt er an dr Stadtdeil Waldsee, im Süde, trennt dur d'Schwarzwaldstross, an d'Oberwiehri un im Weschte an d'Aldstadt. Dr Stadtdeil wird in sinere ganze Oscht-Wescht-Längi vu dr Dreisam durchflosse. Mit ere Bevölchrigsdichti vu 100,8 Iwohner uffs Hektar *besidelter Flächi* isch d'Oberau dr Friburger Stadtdeil mit dr höchschte Iwohnerdichti.

## Gschicht
D'Oberau isch e früeher e Gwerbegebiet näbe dr Aldstadt gsi, wo dr vu dr Dreisam abzwigt Gwerbekanal gnutzt worre isch. Im usgehede Middelalder hets do Mühlene un Granatschlifereie gä, im 19. Johrhundert sin do e grossi Garnfabrik vum Carl Mez und Fabrike fer Feinpapierer un Kartonage assässig gsi. Uffgrund vu dr fer gwerbliche Verkehr ugünstige Verkehrsabindig sin die Fabrike um d'Middi vum 20. Johrhundert ufgä worre. D'Baute werre siterher fer Wohnige gnutzt.

## lokali Bsunderheite
Zue dr Oberau ghöre au s'Schlossbergcafé un am Südhang vum Schlossberg rächt steili Räblage.
Stühlinger (Freiburg im Breisgau)

Dr **Stiehlinger** isch e weschtlich vu dr Aldstadt glägene Friburger Stadtdeil. Er het öppe 18.200 Iwohner (1. Jänner 2007) un isch ufdeilt gsi in die drei Stadtbezirke: Stiehlinger-Beurbarig (511), Stiehlinger-Eschholz (512) und Ald-Stiehlinger (513). Im Oschte wird er begrenzt dur d'Bahnanlage vu dr Dütsche Bahn AG mit em Hauptbahnhof, im Süde durch d'Dreisam, im Weschte durch d'Gleiser vu dr Güeterbahnstrecki un im Norde grenzt er an dr Stadtdeil Brüehl. 

Bis 2012 het dr Bezirk Beurbarig (mit em Hauptgodsagger), obwohl dr Bürgerverein sit jeher mit Briehl zämme gsi isch, statistisch als Bezirk 511 zum Stiehlinger ghert. Sit 2013 ghert er als Bezirk 233 zum Stadtdeil Briehl. Dodemit het dr Stiehlinger sitterher numme meh zwä Bezirk.

## Bevölkerig

Obwohl in dr ledschde Johre nit uerheblich baut worre isch, nimmt d'Zahl vu dr Iwohner ab; vor allem Familie mit Kinder verlen dr Stadtdeil. Vu anno 1996 bis anno 2000 isch d'Zahl vu dr Familie vu 773 uf numme noch 653 zruckgange. Dorum git's au verhältnismässig wäniger Kinder wie in der Gsamtstadt, aber defir dütlich meh Singles un au wäniger Seniore. Wäge dr relativ günschtige Miete läbe relativ vil Studente im Stiehlinger.

## Verkehr

D'Abindig an öffetlichi Verkehrsmittel isch ufgrund vum näbe dra befindliche Hauptbahnhof erschtklassig. Au füehre drei vu dr vier Strossebahnlinie vu Friburg dur dr Stiehlinger, dezue Buslinie. S'Hauptdurchgangsstross (Eschholzstross) isch aber wäge dr Vorrangschaltig vu dr Tram stauträchtig. Mit em Aschluss Ochsebrugg isch dr Stiehlinger im Süde an dr Autobahnzuebringer Middi un demit hervorragend ans Fernstrossenetz abunde.
Zunft zum Kämbel

D **Zouft zum Chämbel** isch äini vo de Zoift vo Züri. S Zoufthuus liid am Limetggää schräg vis-à-vis vom Ratshuus vo Züri, näbet em Zoufthuus vo de Saffere. S Wappetier vo de Zouft isch es Kamel oder uf alt Züritüütsch ebe es Chämbel, mit äim Höcker. S Zoufthuus isch vo de Zouft vor öppe 60 Jahr zrugggchauft worde. S Huus sälber häd en Herr Hirtzel la boue.

## Litratur
* Markus Brühlmeier, Beat Frei: *Das Zürcher Zunftwesen.* 2 Bänd. Neue Zürcher Zeitung, Züri 2005, ISBN 3-038231-71-1.
* Schweizerischer Burgenverein (Hrsg.): *Vom Dübelstein zur Waldmannsburg: Adelssitz, Gedächtnisort und Forschungsobjekt* (= *Schweizer Beiträge zur Kulturgeschichte und Archäologie des Mittelalters.* Bd. 33). Schwizerische Burgeverain, Basel 2006, ISBN 3-908182-17-4.

## Weblink

* Website vo de Zouft zum Chämbel
* Zentralkomitee vo de Zürcher Zoift
Klebeband

Ä **Chläbschtreife ** isch es Band us Bapiir oder Kunschtschtoff wo uf einere Siite, bi Schbezialchläbschtreife uf beide, mit em ä Chläbschtoff beschichtet isch. Das chan ä Chläbschtoff sie wo sofort chläbt wenn mä dr Chläbschtreife uff s Material leit wo gchläbt söll wärde, oder wo mä zerscht no muess nass mache. Es git Chläbschtreife wo mit Gewäb verschterkt si, so dass si dr Längi noch sehr schwer, dr Queri noch aber im allgemeine liicht verriisse.
## Gebruuch
Wil si eifacher und schnäller z bruuche si als Liim wärde Chläbschtreife dähei oder im Büro bruucht ver zum Sache zsämme z chläbe, öppis z flicke oder Päckli z mache, aber die gröschte Mänge vo Chläbschtreife wärde bim Gwärb und in dr Induschtri bim Verpacke vo dä Brodukt verbruucht. Moler bruuche an Art Bapiirchläbschtreife zum verhindere, ass Fleche agmolt wärde wo me nit söt mole. Ihri Chläbschtreife sin so gmacht, ass mä si liicht cha entfärne und ass si keini Schpure vo Liim hinderlön. D Elekdriker bruuche Isolierband us Blaschtig, ass keini Churzschlüss chönne entschtoh wäge Füechtigkeit oder diräktem Kontakt zwüsche zwei Dröht. Bim Heizigsbau wärde sälbschtchläbendi Aluminiumfolieschtreife bruucht.
## Entsorgig
D Entsorgig vo villne Chläbschtreifenarte isch schwierig, wil s Band mänggisch us PVC gmacht isch, oder aber giftige Acrilatchläbschtoff bruucht wird.
Schellinski

**Schellinski** isch a Musikgruppa us Vorarlbearg, wo Liader im Vorarlbearger Dialekt veröffentlicht. D'Text stamman zum Toal vo da Bandmitglieder Walter Schuler und Bernie Weber, zum Toal vom Michael Köhlmeier. Dr Nama leitet si vo dr "Jass"-Kartafarb' "Schealla" ab.

## Bsetzig
*Walter Schuler
:*[[E-Gitarre|Elektro]]- und Akuschtik-[[Gitarre|Gitarra]],  [[Bass]], [[Keyboard]]s, [[Perkussion (Musik)|Perkussion]], [[Gesang|Gsang]]
*Bernie Weber
:*Gsang, Handorgla, Harmonium, Mulorgla
*Roman Lorenz
:*Keyboards, [[Bass]], Gitarra, Perkussion, [[Organette]], Gsang 

usgschiedne Mitgliedr:

*Markus Kreil
:*Kontrabass*
*Thomas Fend
:*Schlagzüg und Perkussion''

D'Band bschtoht personell us ehemaliga Mitgliedr vo dr Vorarlbearger country-/folk-rock Band Twist of Fate wo si 1998 ufglöst heat. Ou d'usgschiedne Mitglieder sin us dera Gruppa ko.

## Veröffentlichunge
* Tränavogl (2004)
* Us m sack (2005)
* Herz Schmerz Hotel (2008)
* Moatlaschmecker (2011) ussako bim Hoanzl.at

## Weblinks
* Homepage
* Schellinski uf Facebook
* "Texanerr wia üsroana" Der Standard, 18.11.2008
Weingarten (Freiburg im Breisgau)

**Wigarte** isch e Stadtdeil vu Friburg im Brisgau. Im Norde wird er dur d'Dreisam vum Stadtdeil Betzehüse trennt, im Oschte lit uf dr andere Site vu dr Güeterbahnlinie Hasle un im Süde, dur d'Obfiger Stross (dt. *Opfinger Straße*) trennt, dr Stadtbezirk Hasle-Haid, wo ebefalls zue Hasle zellt. Im Weschte schliesslich grenzt dr neu Stadtdeil Riselfeld an Wigarte.

Wigarte isch in dr 1960er Johre vu dr *Freiburger Stadtbau* (alem. *Friburger Stadtbau*) errichtet worre. Dr Stadtdeil het ca. 10.000 Iwohner.
Er isch prägt durch sini vile Hochhüser un dr im Verglich zum reschtliche Friburger Rüm hoche Usländeradeil (ca. 21 %).

Dr Stadtdeil isch ursprünglich e Bezirk vu Hasle gsi, wo no später as e eigene Stadtdeil usglideret worre isch.

## Kilche
Die katholisch St. Andreas-Kilche isch 1968/69 baut worre. D'Kilchegmei isch 1975 gründet worre. Nooch eme Brand isch dr Innenrüm 1992/94 renoviert un neu gstaltet worre. Die evangelische Christe ghöre zue dr Dietrich-Bonhoeffer-Gmei. Usserdem git's e Neuapostolischi Kilche.

## Kinderschuele
Im Stadtdeil git's mehreri Betreuigsirichtige fer Vorschuelkinder, nämlich
*zwei in dr Trägerschaft vu dr Arbeiterwohlfahrt, 
*drei in evangelischer Trägerschaft, 
*eini in katholischer Trägerschaft un
*ei städtischi Irichtig.

## Schuele
D'Adolf-Reichwein-Grundschuel bsueche d'Kinder ussem Stadtdeil bis zum vierte Schueljohr. Si het e Ussestell im *Hüs Wigarte*. 

## Verkehr
Durch Wigarte füehre d'Friburger Stadtbahnlinie 3 (Vauban – Haid) un 5 (Riselfeld – Hornusstross). Sowohl über d'Besançon-Allee as Deil vu dr Weschtumfahrig vu Friburg wie au dr Aschluss Berliner Allee isch dr Stadtdeil guet an dr Autobahnzubringer Friburg-Mitti (B31a) un demit an d'Bundesautobahn 5 / Europastross 35 abunde.

## Suschtigs
*Im Stadtdeil git's e grossi Erwaxene-Begegnigsstätte (EBW).
*Z'Wigarte lit dr ca. 3 ha gross Dietebachsee uf ca. 230 m über NN.
*S'Gelände vu dr Evangelische Fachhochschuel lit im Stadtdeil Wigarte

## Weblink
* Forum Wigarte
* Friburg Wigarte in Text un Bild
Haid (Freiburg im Breisgau)

D' **Haid** isch e Wohn- un Gwerbegebiet im Südweschte vu Friburg im Breisgau, wo ussem zue Hasle ghörige Stadtbezirk-Haid im Oschte (mit Gwerbefläche im südliche Drittel) un em zue Sant Jerge ghörige Gewerbegebiet Haid im Weschte bestoht.

Hasle-Haid isch noochem Zweite Weltkrieg, s'weschtlich Gwerbegebiet sit ca. 1980 entstande. 

D'Haid wird vu dr Besançonallee as Süddeil vu dr Friburger Weschtumfahrig durchschnitte un het im Süde e Aschluss an d'Umgehig vu Stant Jerge (B3/B31). Sowohl dr Autobahnzuebringer Middi wie au dr Autobahnzuebringer Süd sin schnell erreichbar. Dr Südweschte vum Gewerbegebiet het au no e "halbe" Aschluss an d'Sant-Jergemer Umgehig.

Mit dr Krüzig Munzinger Stross/Besançonallee befindet sich die nooch dr Kronebrucke in dr Innestadt verkehrsriichscht Friburger Krüzig uf dr Haid.

Bi sällere befindet sich au d'Endhaltestelle vu dr Strossebahnlinie 3 vu dr Friburger Verkehrs AG (VAG), wo vu dr Haid über Hauptbahnhof un Aldstadt ins Vauban-Viertel füehrt.

D'VAG het uf dr Haid au ihr Unternehmenssitz un gröschte Betribshof. Denäbe git's zahlriiche Verbrüchermärkte un Autohüser uf dr Haid, weswäge au bi dr Haid mitem Begriff "Automeile" gworbe wird.

Im Oschte vu dr Haid verlauft d'Güeterbahnlinie vu dr Rhidalbahn. D'Güeterbahnhof Süd isch aber ufgä worre, so dass kei Betrib uf dr Haid iber e Industrigleisaschluss verfüegt. Die einzig Schineabindig wird vu dr Strossebahn hergstellt.
Psychiatrische Universitätsklinik Zürich

S **Burghölzli**, oder ofiziell di **Psychiatrischi Universitätsklinik Züri** (PUK), isch e psychiatrischi Klinik mit internationalem Ruef, wo zu de Uni Züri ghört. Si lit im Stadtzörcher Quartier Rieschpach.

## Gschicht
De Arzt Wilhelm Griesinger, wo z Zöri de Laiter vo de Klinik för Inneri Medizin gsii isch, het d Idee ufbroocht, ases e moderni Klinik för Lüt bruuchi, wo psychisch chrank sind. 1864 het denn de Grossi Root vom Kantoo Zöri bischlosse, die "Irreastalt" nochem Konzept vom Griesinger z baue. D Klinik isch 1870 eröffnet wore und de ersti Direkter isch bis 1872 de Bernhard von Gudden gsi. Vo 1879 bis 1898 isch de Auguste Forel de Direkter gsii, wo sinerzit recht umstritte gsii isch, wel er d Gliichberechtigung vo Maa und Frau, d Strooffraihait vom Konkubinat und d Ehi zwüschet zwee gsunde Mane vertrete het. Anderersits isch er aber au för d Eugenik und d Zwangssterilisation itrete. Sin Noofolger bis 1927 isch de Eugen Bleuler gsii, wo sich bsundrigs mit de Schizophrenii beschäftiget het. Zu sinere Zit, nämli vo 1900 bis 1909, het de Psychoanalytiker Carl Gustav Jung im Burghölzli gschaffet. 1953 sind zerstmol Psychopharmaka igsetzt worde und i de Joore 1967 und 1968 het mer t Muure um d Klinik ume abproche.

## Weblink
* Homepage vom Burghölzli (PUK)
Gurtweil

**Gurtwyl** (amtlich *Gurtweil*) isch e alts Dörfli zwüsche Waldshuet un Düenge un isch 1975 zu Waldshuet iigmeindet wore. S isch jetz en Ortsteil vo Waldshuet-Düenge. Me cha vo Waldshuet uf Düenge schtatt über d Schmittenau au s Dal uf über Gurtwyl fahre.

Mit 1624 Ywohner isch s de gröscht Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge.

## Geografy
Gurtwyl litt im Schlüechtdal am Underlauf vo de Schlüecht im Südschwarzwald. S Dorf litt dört, wo sich s Dal wytet, in de letschte vier Kilometer in Nord-Süd-Richtig. In West-Ost-Richtig erstreckt s sich bis uff d Bergrucke vom Neuberg und em Mühleberg (jewyls ca. 560 Meter über de NHN). Zum Stadtdeil ghört numme Neuberg, wo mittlerwyli mit em Ort verschmulze isch.

## Gschicht
Gurtwyl isch 873 als *Gurtwila* zum erschte Mool urkundlich erwäänt worre, i dr Gegend hend allerdings scho Römer gwohnt gha. 894 het s Chloschter Sankt Galle Gurtwyl als Lehe überchoo; dr Ort het oft de Bsitzer gweggselt, i dr Mitte vum 13. Joorhundert ischs en habsburgerischs Lehe worre, 1502 a Sankt Bläsi cho, wo s Dorf schliessli a d Herre vo Heidegg vo Luzärn verchauft hen. D Herre vo Heidegg hen um 1600 s Schloss Gurtwyl baut, wo im Drysigjährige Chrieg abebrännt worre isch. Churz vor em End vum Chrieg hen d Heidegger Gurtwyl wiider a Sankt Bläsi zruggverchauft.

Dr Loskaufvertrag vo dr Grafschaft Hauenstein, e wichtigs Ereigniss vo de Salpeterunruhe, isch am 15. Januar 1738 z Gurtwyl unterschriibe worre.

Nooch dr Völcherschlacht bi Leipzig sin chranki öschtrychischi Soldate z Gurtwyl bhandlet worre, durch Seuche sin rund 3000 Soldate un 271 Gurtwyler (über d Hälfti vo dr Bevölchrig vum Dorf) um s Läbe cho.
 
Am End vum Zweite Wältchrieg isch Gurtwyl am 27. April 1945, zwee Däg nooch Waldshuet un Düenge, vo marokkanischi Truppe befreit worre. 
 
## Dialäkt
Dr gurtwyler Dialäkt ghört zum Hotzewälderisch, d Lütt schwätze ehnder wie z Waldshuet. 

De Teggschusschnitt vum gurtwyler Dialäkt stammt vo de gurtwyler Website:

## Lüt
* Klaus Meier (* 1939), Dialäktdichter

## Weblink
* www.gurtweil.de

## Fuessnoote
Erzingen (Klettgau)

**Erzige** ligt direkt a dä Gränz zwische Dütschland un de Schwiiz. S isch e Ortsdeil vo Chleggau, litt also im Landchreis Waldshüet. Erzige hät än Zoll, s isch ein vo dä Landübergäng i d Schwiiz, aber kei Brugg, wie suscht am Rhii. D Ortsdurchfahrt, wo direkt ufs Zollhüsle zuegoht, hän si sit ungfähr zä Johr arg verschmäleret, so daß d Auto jetzt langsam fahre müend.

Erzige isch 876 zum erschte Mol i-n-re Urkunde erwähnt worre. Wohrschints isch d Römerstroß in di nördligi Baar durch d Gmeind dure verloffe. Bis zum 1. August 1971 isch es e selbständigi Gmeind gsi, deno isch es mit Grieße, Rächberg, Riedere am Sand und Wiswyl zu de Gmeind Chleggau zämmeglegt worre un am 1. Januar 1975 isch denn nu Gießlinge und Büehl zue de hüttige Gmeind cho. Vo säller isch's hütt s Ortszändrum, wo d Gmeindeverwaltig beherbergt, und de gröscht Ortsdeil.

Wie au z Rächberg wird z Erzige sit de Römerzit Wy abaut. Es handelt sich vor allem um Spotburgunder und Müller-Thurgau-Räbe. De Wybau wird durch de schwarz Jura und Lehm begünschtigt. De Erziger Kapälleberg, wo de Großdeil vom Wy abaut wird, isch 1997 als "St. Urban" gwählt worre.

Durch Erzige verlauft über 1,3 Kilometer d Bundesstroß 34, wo im Süde uff Lauchringe und im Norde uff Trasadinge i d Schwiz fiehrt. Mit em Baanhof isch Erzinge an d Schaffuuser S-Baan aabunde.

## Externi Site
* Winzergnosseschaft Erzige
* Erzige uff de offiziälle Internetsite vo de Gmeind Chleggau

## Quelle
Dogern

**Dogere** isch e Gmei im Landchreis Waldshuet in Bade-Württeberg.

## Geographi
Dogere lit in 302 bis 625 Meter Höchi direkt am Hochrhi, wo au d'Grenze zue dr Schwiz bildet.

Dogere isch eini vu dr wänige Ortschafte am Hochrhi, wo nit direkt am Fluss selber lit. Säll het historischi Gründ. Wäge eme Hochwasser in dr Middi vum 18. Johrhundert isch s'ehemolig Fischerdorf vum Rhi nordwärts an si hütige Platz hi verlageret worre.

### Nochbergmeinde
Im Weschte un Norde grenzt Dogere an Ortsdeile vu dr Nochbergmeinde Albbruck im Norde un Oschte an d'Stadt Waldshuet-Dienge und ihri Stadtdeile. Südlich vum Rhi lige d'Schwizer Gmeinde Full-Reuenthal, Leibstadt (vgl. Chernchraftwerch Leibstadt) un Schwaderloch im Kanton Aargau.

### Gliiderig
D'Gmeind bstoht uss em Dorf Dogere, de Höf Auhof, Rüttehof und Weiermatte und de Hüser *Bei den Rheinhäusern* und *Steingrube*.

## Bolitik
Dogere ghört zämme mit Wyle und Lauchringe züe-n-re Vereibarte Verwaltigsgmeinschaft mit de Stadt Waldshüet-Düenge.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Partnerschafte
Sit 1988 bildet Dogere e Partnerschaft mit de Gmeind Le Grand-Lemps in de Region Rhône-Alpes z Frankrych.

## Wirtschaft
Dogere isch friehner vor allem vo de Landwirtschaft brägt gsi. Mittlerwyli hät si sich züe-n-re Wohngmeind vo Waldshüet-Düenge entwickelt.

## Verchehr
D'Bundesstroß 34 (Basel-Schaffuse) und d'Hochrhybahn (Basel-Singe (Hohetwiel)) verlaufe durch Dogere. Regionalbahne in Richtig Basel und Waldshüet-Düenge/Lauchringe fahre under de Wuch zu de Hauptverchehrszite halbstündlig und sunscht stündlig.

D'Entfernige zu de nöchstgrößere Städt sin 50 Kilometer uff Basel, 80 uff Fryburg im Brysgau, 90 uff Chonschtanz und 50 uff Züri.

## Fueßnote
Bechtersbohl

**Bächterschbohl** isch en Ortsdeil vo Chüssaberg im Landkreis Waldshuet un ligt direkt unterhalb vo dä Chüssaburg. S hät ä paar ganz alti Hüüser döt wo dä alti Fueßwäg uf d Chüssaburg aafangt. So langsam waksts mit Riinä zämme. D Chüssaburg isch ä Ruinä sittem Buurechrieg. S heißt, daß scho d Römer döt an Uusguck gha hette, wal me vo döt wit i d Schwiiz innesiät. Zu de Römerzit hät e Nord-Süd-Verbindigsstroß durch de Ort uff Rottwyl. Räste vo-n-re sin underhalb vo Bechterschbohl und z Rhyne gfunde worre.

D'Gschicht isch äng mit derre vo de Küssaburg verbunde. Au Bächterschbohl isch im Drißigjöhrige Chrieg zerstört worre.

1975 isch Bächterschbohl uff Küssaberg ygmeindet worre. S Roothus näbe de Kapälle uss em Johr 1670 wird jetz anderscht gnutzt.

Im Johr 2008 hät Bächterschbohl 313 Ywohner gha.

## Einzelnochwys
Sexau

**Säxoi** - amtlich Sexau - isch e Gmei im Landkreis Emmedinge in Bade-Württeberg öppe 15 km nördlich vu Friburg im Brisgau.

## Geographi
Säxoi lit am Afang vum Brettedal am Übergang vum Schwarzwald in d'Rhiebeni.

## Gschichte
Urkundlich erschtmols erwähnt isch Säxoi anno 862 worre as e Gschenk vum König Ludwig dem Dütsche an sin Suhn Karl. Später isch dr Ort über d'Markgrafe vu Bade-Hachberg in dr Besitz vu dr Markgrafe vu Bade kumme, wo anno 1783 d'Leibeigeschaft ufghobe hän. Sitz vu dr Bade-Hachberger isch d'Hochburg oberhalb vu Säxoi gsi.

Us dr ursprüngliche Ideilig vu dr Gmei in sex Aue entstammt ihr hüttige Namme Säxoi.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Fueßnote
Hofmohr

**Hofmohr** (au *Chammermohr*) hät im dütsche Schprachruum sit em 18. Jahrhundert en Diener bi Hof mit schwarzer Hutfarb bezeichnet.

Mänsche mit schwarzer Hutfarb us em Orient, Afrika und Amerika sind sit dä Kolonialzit öppe als Chammerdiener oder Page nach Europa gholt worde. Dä Begriff isch als offizielle Terminus erschtmals 1747 im sächsische Codex Augusteus beleit.

Dä prächtig usschtaffierti und livrierti Hofmohr hät Härrscher, chirchliche Würdeträger oder wohlhabende Kauflüüt als exotisches Prestigeobjäkt und Schtatussymbol dienet. Vor allem hät dä Chammerdiener die weltwiite Fernhandels- und Machtbeziehige vo sim Eigetümer verdüütlicht.
Denzlingen

**Denzlinge** isch e Gmei in Südbade, (Land Bade-Württeberg) öppe 10 km nördlich vu Friburg im Brisgau.

## Geographi

Denzlinge lit in dr Oberrhinische Diefebeni am Rand vu dr Schwarzwaldhäng zwische dr Elz im Norde vu dr Gmarkig un dr Glotter, wo dr Ort im Süde (un alde Kernort) durchquert. Uf Oschte hi erstreckt sich vu dert us s'Glodderdal, wo sich wit in d'Rhinebeni ni öffnet. In Richtig Nordoschte erreicht mer s'Elzdal un nooch wänige Kilometer d'Stadt Waldkilche. Uf em Weg nooch Norde glangt mer bald zue dr weschtlichschte Uslaifer vum Schwarzwald un über Sexau uf Freiamt. Vu Nordweschte bis Südweschte öffnet sich d'Ebeni un git dr Blick uf dr Kaiserstuehl frei. Bi klarer Sicht cha mer au bis zue dr öppe 50 km entfernte Vogese im Elsiss luege.

## Politik
Nooch em plötzliche Dot vum Amtsinhaber Dr. Lothar Fischer am 14. April 2009 isch am 19. Juli 2009 Markus Hollemann zm Burgemeischter gwählt worre. Im 2009 gwählte Gmeindrot isch d'Sitzverdeilig wie folgt:

Mit Riddi un Veerstette bildet Denzlinge e Verwaltigsgmeinschaft.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Bauwerk
Uf em Mauracher Bärg isch dert, wu hite d St. Severins-Kapälle stoht, im 12. Johrhundert d Burg Dänzlinge gstande. Hite sin no zwe Halsgräbe dervu erhalte.


File:Ruine der St. Severins-Kapelle auf dem Mauracherberg in Denzlingen.jpg|Ruine vo dr St. Severins-Kapelle uf em Mauracherberg
Datei:Storchenturm Denzlingen 2012.jpg|Michaelskilche (Storchedurm)
Datei:Georgskirche denzlingen.jpg|Georgskilche Denzlinge
File:Denzlingen Heimathues.jpg|Denzlinger Heimethuus
Datei:Roccaareal denzlingen.jpg|Denzlinger Rocca-Areal, Aasicht vo Norde
File:Denzlingen Glotterrad mit Fischtreppe an der Rocca (2009-2).jpg|Glotterrad mit Fischstäge an dr Rocca
Datei:Altes rathaus denzlingen.jpg|s Alt Denzlinger Rothuus
File:Denzlinger_Kultur_&_Bürgerhaus_südliche_Ansicht_bei_einem_sommerlichen_Fest.JPG| Denzlinger Kultur & Burgerhuus bi me summerlige Fäscht


## Lit
* Otto Heinrich Raupp (1867-1945), Heimetautor

## Weblink

* Offizielli Internetsite
* Heimat- und Geschichtsverein Denzlingen
* Denzlinger Kulturkreis

## Fueßnote
Emmendingen

**Emmedinge** isch e badischi Großi Kreisstadt im Südweschte vu Bade-Württeberg, öppe 14 km nördlich vu Friburg im Brisgau. Si isch als gröschti Stadt dr Sitz vu dr Verwaltig vum glichnammige Landkreis. Si bildet e Middelzentrum fer d Gmeinde vum weschtliche Landkreis.

Sit em 1. Jänner 1973 isch Emmedinge Grossi Kreisstadt. Mit dr Gmeinde Freiamt, Malterdinge, Sexau un Däninge het d Stadt e Verwaltigsgmeinschaft vereinbart. (In dr Karte im Infokäschtli isch d Verwaltigsmeinschaft farblich hervorghobe).

## Stadtgliderig
D Stadt Emmedinge glideret sich in die sex Stadtdeile Emmedinge-Kernstadt, Kollmerschritti, Maleck, Mundinge, Wasser un Wingeritti. Mit dr Usnahm vu dr Gmarkige vu dr Kernstadt, Wingeritti un Kollmerschritti entspricht dr Bann vu dr Deilorte sällem vu dr früeher selbständige Gmeinde.

## Eppes zum Aaluege
### Bauwerk
* Markgrofeschloss Ämmedinge
* Hochburg

### Musee
Im Markgrafeschloss isch d Stadtgeschichtliche Sammlung und es Fotomuseum Hirsmüller unterbrocht.

In de friehere Mikwe hot mer 1997 es Museum fir d jüdische Geschichte und d Kultur vu Emmendinge unterbrocht. Dett isch d Geschichte vu de Israelitische Gemeinde vu Emmedinge vun em Aafang im Johr 1716 bis zu em gwaltsame End im Johr 1940 uffzeigt worre. Es Becke vum Ritualbad isch us em poröse Sandstein. So kaa es Grundwasser in es Tauchbad eidringe. Usserdem wird d Mikwe durch es Wasser vum Brettebach/Mühlbach versorgt.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Lit
* Ernst Julius Leichtlen (1791–1830), Archivar un Hischtoriker
* Richard Bäuerle (1923−2019), Beck un Fasnetler
* Frank Straass (1924–2009), Journalischt, Schriftsteller, Schauspiler, Herspil- un Synchronsprächer
* Herbert Burkhardt (1935−2024), Haimetdichter
* Michael Rich (* 1969), Radsportler

## Weblink

## Fueßnote
Forchheim am Kaiserstuhl

**Forche** (hochdüütsch: *Forchheim*) isch e Dorf und die kleinschti Gmei im Landkreis Emmedinge in Bade-Württeberg.

D Gmei lit i der Rhiebeni nördlech vom Kaiserstuehl.

## Gschichte
Die erscht urkundlich Erwähnig vu Forche stammt vu anno 762, wie dr Bischopf Eddo vu Strossburg dr Ort im Ettenemünschter vermacht het. Dr Namme Forche kummt vum aldhochdütsche *forcha* un bedütet Föhre. D'Endig *-heim* im dütsche Namme vu dr Gmei – wo sich im Dialekt numme zue eme Schwa abgschliffe het – isch typisch fer Sidlige us dr fränkische Zit.

Anno 1843 sind me weder drissg Lüüt vo Forche uf Venezuela id Colonia Tovar usgwanderet.

## Wirtschaft
I der Landwirtschaft hän sich vil Forchemer Buure uf e Abou vo Härdepfel spezialisiert; uf 250 Hektare ärnte si vil verschideni Sorte vo dene. Alljährlich findet in dr Middi vum Auguscht z'Forche s' "Härdepfel & Dorffescht" statt. Debi präsentiert die klei Gmei, wo in dr Region as e Härdepfel-Hochburg bekannt isch, vor allem Härdepfelspezialitäte. Uf der Homepage vo der Gmai stoot vil vo de Härdepfel.

Dur s Land vo Forche lauft der Leopoldskanal.

Bis uf e bar Kleibetribe git's z'Forche wänig Gwerbe oder Industri.

Uf dr Forchemer Gmarkig lit im Wald näben em Leopoldskanal d'Kläranlag fer dr Brisgauer Bucht, also vum Balligsrüm Friburg un dr Ortschafte oberhalb entlang vu dr Elz.

Forchemer Schell-Mi (09.02.2014 - 2).JPG| e Forchemer Schell-Mi mit der Härdepfelgable
Forchheim, Kirche St. Johannes Baptista2.jpg|d Chile vom Johannes em Töifer z Forche


## Kultur und Bildig
D'Gmei Forche het e Heimetmuseum. Az'luege git's dert in dr Hauptsach Exponate us dr Landwirtschaft un dr Dorfgschichte.

Forche her kei eigeni Schuel meh. D'Grundschüeler müen uf Endinge go, später no ebefalls d'Haupt- un Realschüeler. D'Gymnasiaschte gen in dr Regel uf Kenzinge. S'git aber e Kinderschuel mit Vorschuel noch am Ort.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Weblink

* Website vo der Gmeind Forche
* d Härdepfelgmei Forche

## Fueßnote
Murg am Hochrhein

**Murg/Bade** isch e Gmei im Landchreis Waldshuet in Bade-Württeberg umiddelbar an dr Schwizer Grenze.

## Geographi
### Geographischi Lag
Murg lit direkt am Hochrhi zwische 290 un 803 Meter Höchi. D Ortsdeile oberhalb vum Rhi im Hotzewald. Im Ort mündet d Murg vum Südschwarzwald in dr Rhi.

### Nochbergmeinde
D Gmei grenzt im Norde an Görwihl, im Oschte an d Stadt Laufeburg, im Süden an d Schwizer Gmeinde Chaiste un Sissle im Kanton Aargau un im Weschte an Bad Säckinge un Rickebach.

### Gmeigliderig
D Gmei bestoht us dr Ortsdeile Murg, Niderhof, Oberhof un Hänner.

#### Wappe vu dr Ortsdeile

Datei:DEU Murg COA.svg|Murg 
Datei:Wappen Niederhof.png|Niderhof
Datei:Wappen Murg-Oberhof.png|Oberhof 
Datei:Wappen Haenner.png|Hänner


## Bevölcherig
D Gmei het knapp 7000 gmeldeti Iwohner. Z Murg läbe knapp 3400, z Niderhof ca. 1700, z Oberhof guet 750 und z Hänner 1150 Lüt. In dr Gsamtgmei wohne knapp 3600 Fraue un 3400 Männer. Devu hän öppe 1000 kei dütsche Pass.

## Politik
D Gmei het e Verwaltigsgmeinschaft mit dr Stadt Bad Säckinge.

Am 24. Juni 2007 hän Burgermeischterwahle stattgfunde, wo dr bisherig Burgemeischter, dr Michael Schöke, nimmi antrette isch. Gwählt worre isch bi ere Wahlbeteiligung vu öppe 50 % mit 55,66 % vu dr abgäbene Stimme im erschte Wahlgang dr 35jährig Diplom-Forschtingenieur *Adrian Schmidle* (parteilos) üs Murg-Niderhof. Dr Schmidle Adrian het si Amt als Burgemeischter am 1. September 2007 aträtte.

### Gmeirot
D Mandate werre z Murg nooch dr *Unechte Teilortswahl* verdeilt.

### Landdagswahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Partnerschafte
Murg het e Partnerschaft mit dr Stadt Mehun-sur-Yèvre in Frankriich.

## Wirtschaft un Infrastruktur
### Verkehr
Durch dr Hauptort verlauft die starch befahre B 34. Oberhalb vum Ort isch d A 98 (Hochrhiautobahn) zweispurig im Bau, wo um 2011 eröffnet werre soll. Murg het au e Halt an dr Hochribahn vu Basel uf Singe.

### Persönlichkeite, wo mit Murg verbunde sin
D Mountain-Bikeri un Olympia-Sigeri vu 2008 Sabine Spitz wohnt z Murg-Niderhof.

## Weblink
* murg.de
* Murg: Ortsgschichte un Bilder uf alemannische-seiten.de

## Fueßnote
Beimerstetten

**Boimrstetta** (dt. *Beimerstetten*) ischt a Gmoe em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot  Eiwohner (Stand: ). Boimrstetta hoat im Moment ogfähr 2400 Einwohnr.

## Geografi
Boimrstetta liagt ouf dr Ulmr Flächaalb ogfähr 10 Kilomedr nerdlich vo Ulm. Nochboargmoinda sind em Norda Weschterstetta ond Broidenga, im Oschta Bärastadt ond d´Stadt Langenau, im Sida Ulm ond em Weschta Dôrastadt. D Gmarkong setzt sich zemme ous 61,9 % Landwirtschaftsfleche, 26,6 % Wald, 11,3 % Sidlongsfleche ond 0,3 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Boimrstetta gheret d Ortsdoel Boimrstetta, Eiselao (*Eiselau*) ond Hage (*Hagen*).

## Politik
Birgermoischter isch dr Andreas Haas.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Gschicht
Dr Ort isch woorscheins um 900 - 1000 n. Chr. gründet ond 1377 s'erscht Moll in ere Urkunde erwäänt worde. Nôch dr Eröffnong vo dr Baanlinie Schduagert-Ulm isch Boimrstetta als letschti Station vor Ulm und högscht Punkt vom Albübergang (587 m) bekannt worre.

## Sehenswürdigkeite
* Chileturm vo dr evangelische Petruschile, 31 m hoch 

## Fuaßnota
Gutach im Breisgau

**Guetich im Brisgau** isch e Gmei im südliche Schwarzwald in Bade-Württeberg, öppe 15 km nordöschtlich vu Friburg im Brisgau.

## Geographi
### Geographischi Lag
Guetich lit im Elzdal am Zämmefluss vu dr Wilde Gutich un em Sigelbach in d Elz, eme rechte Näbefluss vum Rhi. D Gmei erstreckt sich in d Richtig vum Kandel, zum Hörnliberg un mit zahlriche Wiler durs Sigelauerdal bis Oberspitzebach zwische 280 un 900 Meter Höchi.

### Nochbergmeinde
Die unmiddelbar angrenzede Gmeinde sin dalabwärts Waldkilche mit sine Stadtdeile Siensbe un Kollnau im Südweschte un 5 km dalufwärts in Richtig uf Elze d Gmei Winde im Elzdal nordöschtlich vu Guetich. Im Südoschte grenzt d Gmei Simonswald a, im Weschte Freiamt un ganz im Norde Biederbach.

### Gmeigliderig
D Gmei Guetich im Brisgau bestoht us em Ort Guetich, sowie us dr früeher selbständige Gmeinde Blibich un Sigelau, wo anno 1974 igmeindet worre sin.

## Gschichte
Dr Ortsdeil Blibich isch zerscht Mol anno 1178 in ere Bulle vum Pabscht Alexander II. as Besitztum vum Kloschter St. Margareta zue Waldkilche as *Plybach* erwähnt worre. Vu ere Kilche in Blibich isch s erscht Mol anno 1350 as e Filiale vu dr Pfarrei St. Peter in Waldkilche gschwätzt worre.

Sigelau isch s erscht Mol anno 1251 as *Sigilnowe* urkundlich erwähnt worre. Anno 1360 isch no vu ere Kilche im Ort berichtet worre.

Die erschtmolig urkundlich Erwähnig vu Guetich findet sich anno 1309 im e topographische Wörterbuech as *Guota*. Anno 1315 isch no Guetich zämme mit Blibich un Segelau in dr Besitz vu dr Schwarzeberger uf Kastelberg kumme. Vu ere Kapelle in Guetich isch erscht anno 1699 berichtet worre.

Im 16. Johrhundert sin d Gmeinde Guetich, Blibich un Sigelau vorderöschtrichisch worre un demit au nooch dr Reformation katholisch blibe. Si hän zue dr Landgrafschaft Brisgau ghört bis si no 1805 im Grossherzogtum Bade zuegschlage worre sin.

### Igmeindige
* 1974: Blibich un Sigelau

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Tourismus und Freizit
Güetich litt im Naturapark Südschwarzwald, im gröschte Naturapark vo Dütschland. D Ortsdeil Sygelau, Oberspitzebach und Bleibach sin beliebtesti Wanderzyl bi Toure durch de Naturapark. Bleibach isch als Erholigsort staatlig aerkännt.

Güetich isch Mitglyd vom Tourismusverband „ZweiTälerLand“, wo sich um di touristischi Vermarktig vo de Gmeinde vom Elzdal und em Simonswälder Dal bemieht. Dodefür isch am 1. Januar 2000 d *Elztal&Simonswäldertal Tourismus GmbH & Co.KG* gründet worre. Gsällschafter sin näbe Güetach no fümf Gmeinde, wo in Abhängigkeit vo ihre Ywohner- und Übernachtigszahle d Gsällschaft finanziere.

De Walderläbnispfad (3 km) am Hörnleberg im Ortsdeil Bleibach isch e Mischig uss Lehrpfad und *Ökoralley*, wo uff spylerischi Wis über alli Sinne Wüsse über s Ökosystem Wald vermittle soll.

De Golfclub *Gütermann Gutach e.&nbsp;V.* und e Freibad mit Beachvolleyball-Fäld ergänze s Freizitprogramm.

## Weblink

* offizieller Website vu dr Gmei
* Gütermann AG
* Wasserkraft Volk AG

## Fueßnote
Kenzingen

**Kenzinge** isch e Kleistadt im Landkreis Emmedinge in Bade-Württeberg.

## Geographi
D Stadt Kenzinge lit in dr Oberrhinebeni am Rand vum Schwarzwald, öppe 25 km nördlich vu Friburg im Brisgau. Im Weschde vun Kenzinge gid’s mit de Elzwiese noch ä baar vun de ledschde große Matte am Oberrhin.

### Stadtgliderig
Bombach, Hecklinge, Kenzinge un Nordwil bilde zämme d Stadt Kenzinge.

## Gschichte
Kenzinge wird erschtmol anno 772 im Lorscher Codex, Urkunde 2652, erwähnt. S'Kloschter Lorsch het in sällere Zit umfangriche Besitz im gesamte Brisgau gha.

Anno 1249 isch s'Stadträcht verlihe worre, 1349 isch Kenzinge habsburgisch und demit schliesslich öschtrichisch worre. In dr Reformation isch d'Stadt dorum katholisch blibe un 1805 badisch worre.

## Politik
### Burgemeischter
* 1932-1945: Josef Kreth
* 1946-1950: Otto Fasoli
* 1950-1959: Camill Leberer
* 1959-1979: Walter Rieder
* 1979-1995: Claus Kopinski
* 1995-1998: Edeltraud Bart
* 1998-2000: Rolf Schmidt (1.BM-Stellvertreter)
* 2000-heute: Matthias Guderjan

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wirtschaft un Infrastruktur
### Verkehr
Kenzinge isch durch d'Bundesstross B 3 (Buxtehude - Wil am Rhi) sowie durch d'Rhidalbahn an s'überregional Verkehrsnetz agschlosse. Im Weschte vu dr Gmarkig verlauft d'Bundesautobahn A5, wo aber kei Aschluss bi Kenzinge het.

Mit em Auhof, eme Swingerclub im usserschte Oschte vu dr Gmarkig kurz vor Ottoschwande (Gmei Freiamt), wiist Kenzinge au fer anderi Arte vu Verkehr e guet usbauti Infrastruktur uf.

### Grichte
Kenzinge isch Sitz vu eme Amtsgricht, wo zum Landgrichtsbezirk Friburg im Brisgau un zum OLG-Bezirk Karlsrueh ghört .

### Bildig
Kenzinge isch e alde Schuelstandort, wo scho fer s'Johr 1300 e Volksschuel noochgwise isch. Näbenem Gymnasium un dr Hauptschuel mit Werchrealschuel git's hüt in Kenzinge au drei Grundschuele (z'Hecklinge, z'Kenzinge un z'Nordwil).

## Kultur un Sähenswürdigkeite
D'Stadtkapelle Kenzinge, e wit über d'Stadtgrenze bekannts Blosorchester, isch e Ushängeschild vu dr Stadt. Si het ihr Ursprung in dr Middi vum 18. Johrhundert.

## Persönlichkeite
### Ehrebürger
* Rolf Schmidt, ehemoliger stellvertretede Burgemeischter
* Bernhard Bilharz, ehemoliger stellvertreteder Burgermeischter
* Franz Sales Meyer (1849-1927), Aquarellmoler, Professor an dr Karlsrueher Kunschtgwerbeschuel

### Söhn un Döchter vu dr Stadt
* Heinrich Ochsner, * 15. März 1891; † 15. September 1970 in Friburg im Brisgau, dütscher Philosoph
* Hubert Konrad Frank, * 12. September 1939 z Känzinge; † 18. Augschte 2014 z Bergisch Gladbach, dütsche Schriftsteller
* Franz Fehrenbach, * 1. Juli 1949, dütsche Industrimanager, Vorsitzender vu dr Gschäftsleitig vu dr Robert Bosch GmbH
* Gabi Rolland, * 6. Dezember 1963, dütschi Politikeri (SPD)

## Lueg au
* Kloschter Wonnedal

## Weblink

* Kenzinge Luftbilder vu Kenzinge uf dr Site vu kaiserstuhl-breisgau.de
* Kenzinge Beschribig un Bebilderig vum historische Kenzinge uf dr Site vu badischewanderungen.de

## Fueßnote
Ulrich Wille

Dr **Conrad Ulrich Sigmund Wille** (* 5. April 1848 z Hamburg; † 31. Jänner 1925 z Mäile ZH) isch General vo de Schwiizer Armee während em Erschte Wältchrieg gsi.

Im Härbscht 1912 het er e Manöever-Üebig alässlich vum Besuech vum dütsche Kaiser Wilhelm II. gleitet. D Schwiiz het da sowohl im Wilhelm wie au im französische Militärattaché glaubhaft het chönne vermittle, dass si an ere bewaffnete Neutralität fescht hend.

Dr Wille isch am 3. Auguscht 1914 zum General vu dr Schwiizer Armee gwählt worde. S isch e ussepolitischs Signal gsi, dass d Schwiiz im Krieg neutral bliibt. Bsunders im Wälschland un bi de Sozialdemokrate isch si Wahl umstritte gsi.

Er isch bekannt worde defür, sehr vill Wärt uf Drill und Disziplin z lege. Si Dütschfründlichkeit isch ihm au zum Vorwurf gmacht worde.

Uf em Waffeplatz z Bure (Jura), em gröschte vo dr Schwiiz, isch e Kaserne uf ihn tauft. Au d Stross, woner z Meile gläbt het, treit hüt sin Name.

## Literatur
* Carl Helbling: *General Ulrich Wille*. Biographie. Fretz & Wasmuth Verlag, Zürich 1957
* Hans Rudolf Fuhrer, Paul Meinrad Strässle: *General Ulrich Wille.* NZZ, Zürich 2003, ISBN 3-85823-998-4
* Niklaus Meienberg: *Die Welt als Wille und Wahn. Elemente zur Naturgeschichte eines Clans.* Limmat-Verlag, Zürich 1987, ISBN 385791128X
* Edgar Schumacher (Hg.): *General Wille. Gesammelte Schriften*. Fretz & Wasmuth, Zürich 1941.
* Daniel Sprecher: *Die Generalswahl vom 3. August 1914*, in: *[[Schweizerische Zeitschrift für Geschichte]]*, Bd. 52, 2002 (Volltext)
* Peter Hauser: *General Ulrich Wille als Corpsstudent*. Einst und Jetzt, Bd. 58 (2013), Seite 141-158.

## Weblink

*
Meilen

**Mäile** (amtlich *Meilen*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Mäile im Kanton Züri, Schwiiz.

## Geografii
Mäile lit am rächte Ufer vom Zürisee, zmitzt i de Goldküste, am Südhang vom Pfannestììl. Es fahrt e Fähre uf Horge as ander Ufer übere. Überäne isch au d Halbinsle Au. Nochbergmäinde vo Mäile sind Härrlibärg, Egg, Üetike am See und über de See gränzts a Horge und a Wädischwil. Hüt sind 47 % vo de Flächi vo de Gmäind Landwirtschaftsland, 24 % Wald und 27 % Sidlige.

## Gschicht
Mäile isch zum eschte Mal gnamset worde 820/880 als *Meilana*. S Dorf isch scho i de Römerziit bekannt gsi und hät under de Kelte vermuetlich *Mediolanum* ghäisse. S git aber au anderi Düütige vo dem Name. Im Mittelalter isch Mäile nach Chloschterbsitz e Obervogtei vo de Schtadt Züri worde.

### Schiffskatastrophe und Ländeli-Gottesdienst z Obermäile

Am 29. Augste 1872 häd d Gmäind Mäile es Extraschiff pstellt. Das häd mit allne Chind vo de Gmäind es Fäärtli in Obersee gmacht. I de alte Pricht staat, es seget 450 oder sogar 500 Chind gsi. D Tampfbootgsellschaft häd d Concordia gstellt. Won am Abig s Schiff zrugg cho isch, hets zerscht z Obermäile söle alegge. D Eltere sind am Schiffstäg gstande und händ gwarted. Im gliiche Momänt isch s Kursschhiff cho, d St. Gotthard. D *Concordia* isch i d *Gotthard* ine gfare und hät mit irem Spitz es grosses Loch i d Siitewand vo de *Gotthard* grisse. Bed Schiff händ agfange sinke. Wie de Blitz hät mer d Passagier vo de *Gotthard* uf d *Conordia* überezoge und disi häds im letschte Momänt no an Stäg ane gschafft. Nume e Fra Gysi vo Basel segi is Wasser ine gheit und de Kassier Brändli vo de *Concordia*, won vili grettet häd, isch vom Strudel vo de *Gotthard* abezoge worde. Ali andere, vor alem ali Mäilemer Chind, händ die Katastrophe überläbt. Bis uf de hütigi Tag fiired d Mäilemer drum im Ländeli z Obermäile Änds Augschte jedes Jaar en Tankes-Gottesdienst – sit mängem Jaar ökumenisch.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 20 % (Stand 2011).

## Religion
40,7 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 25,8 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,5 %, CVP 4,2 %, EDU 2,0 %, EVP 1,7 %, FDP 25,9 %. GLP 10,7 %, GP 7,8 %, SP 13,8 %, SVP 30,9 %, Suschtigi 0,3 %.

Gmäindspresidänt isch de Christoph Hiller (Stand 2018).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,0 % gläge.

## Persönlichkaite
* Udo Jürgens (1934–2014), öschtrychische Komponist, Pianist und Sänger, hät zletscht z Mäile gwohnt
* Rudolf Schwarzenbach (*1937), Spraachwüsseschafter, wont z Mäile
* Ulrich Wille (1848–1925), General vo de Schwizer Armee, gestorbe z Mäile
* Fritz Zorn (1944–1976), Schriftsteller, z Mäile uf d Wält cho

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Mäile ghört zue de Seemundarte.

## Literatur
* 
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band II: Die Bezirke Bülach, Dielsdorf, Hinwil, Horgen und Meilen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 15). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1943. 

## Weblink

* Offizielli Internetsiite vo Mäile

## Fuessnote