open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ungeld

S **Umgäld**, au **Ungäld** (mhd. *ungelt*) isch e Verbruchsstüür, wo sit em 13. Johrhundert erhobe worden isch. Als *Akzise* isch si die eltisti europäischi indiräkti Stüür und isch zerst z Spanie und z Venedig erhobe worde und cha sit em 13. Johrhundert am Niiderrhii nochgwiise wärde. Mä waiss zum Bischbil, ass dr Friedrich II. in sinere Regierigszit vo 1220 bis 1250 im Basler Bischof Heinrich vo Thun  s Rächt uf e Dail vom Umgäld gee het.
## Etymologii
mhd. *gelt* „Zahlig, Abgob“;      
mhd. *un...* odr *um...*, wo mänggisch bruucht wird für zum dr Sinn vom Wort nochhär z versterke (vgl.: Ummängene)

## Charakter und Verbreitig

S Umgäld isch en Art Umsatzstüür gsi, wo sit em 13. Johrhundert vo de Riichsstedt uf Verbruuchsgüeter erhobe worden isch, bsundrigs uf Getreid, Wii, Bier, Fleisch und Salz. D Stüür isch uf de Märt und bi de Stadttor iizoge worde. 

Sit em 16. Johrhundert isch s Umgäld vo de Landesherre überno worde, zerst nume as Abgob uf Getränk. D Höchi und d Art vo dr Bestüürig si vo Ort zu Ort verschiide gsi, und sogar im gliiche Herrschaftsgebiet het me d Stüür nit überall müesse zahle. 1549 het d Kurpfalz in ere Ornig festgleit, ass in Zuekumft alli Wirt und Beize vo jedem Mass (1575 z Heilbronn öbbe 1,4 Liter) Wii oder Bier ei Pfennig Umgäld schuldig siige. Niene het me in der Pfalz Getränk döfe lagere ohne ass dr *ungelter*, der Iizugsbeamti, drvo gwüsst het. Die hai d Fässer kontrolliert und mit de Wirt jede Monet abgrächnet. S Gäld isch in e Chaste mit zwei verschiidene Schlösser cho, so dass d Umgälder und d Finanzbeamte vo dr Herrschaft ihn nume zsämme hai chönne ufmache. 

Ursprünglig isch s e Stüür uf Gedränk gsi, me het s denn aber au uf anderi Ware erhobe. Wil s zwüsche de Rächt vom Landesherr und dene vom Ortsherr keini genau definierte Gränze ge het, het mänggisch au dr Ortsherr e Deil vom Umgäld für sich beasprucht. 

Mit em Umgäld si bedütendi Summe iidriibe worde. So het s z Östriich im Johr 1438  über 30.000 Pfund, öbbe 40% vo de ordentlige Iinahme, usgmacht. Wie anderi Stüüre au isch s Umgäld nit sälte Grund für Komflikt gsi. So isch dr Basler Rappechrieg 1591 wägen ere Umgälderhöhig usbroche.

## Literatur
* Karl Kollnig (Bearb.): *Die Weistümer der Zenten Eberbach und Mosbach*. Stuttgart 1985 (Badische Weistümer und Dorfordnungen 4). 
* Theodor Knapp: *Neue Beiträge zur Rechts- und Wirtschaftsgeschichte des württembergischen Bauernstandes*. Bd. 1 (Darstellung), Tübingen 1919.

## Nowiis
Fricktaler Rappenkrieg

Dr **Frickdaler Rappechrieg**, wo vom Juli 1612 bis zum September 1614 duurt het, isch e Konflikt im Süde vom vorderöstriichische Oberamt Briisgau gsi.  D Buure in de östriichische Gebiete, wo hüte im Schwiizer Kanton Aargau und im Süde vom dütsche Bundesland Bade-Württebärg uf beide Siite vom Hochrhii lige, hai sich gege die östriichischi Regierig erhobe. Me sött dä Konflikt nit mit em Basler Rappechrieg vo 1591 bis 1594 verwächsle, au wenn er ähnligi Ursache gha het.
## Vorgschicht
D Usenandersetzige si usglöst worde, wo s Umgäld, e Umsatzstüür uf Wii, um ei Rappepfennig pro Mass erhöht worden isch. D Buureverdräter us em Frickdal, em Hotzewald, em Wehradal und vom Dinkelbärg hai sich im März 1612 in der Frickdaler Gmeind Mumpf versammlet. S Ergäbnis vo dere Versammlig isch e Beschwärdebrief an die vorderöstriichische Behörde im elsässische Ensisheim gsi. D Buure hai sich nit nume über d Stüürerhöhig, wo in ihre Auge nit grächtfertigt gsi isch, beklagt sondern au über e Frondienst, wo immer meh überhand gnoh het, über wirtschaftligi Problem wäge Missärnte und dass d Behörde nüt gege d "Häxe und Unhold" wurde mache.

Doch d Regierig het sich nit um die Beschwärde kümmeret und het verlangt, ass d Buure sich wurde unterwärfe. Im Juli 1612 isch s bi Mumpf zu Verhandlige zwüsche Regierigsverdräter und öbbe 800 bewaffnete Buure cho, wo aber ohni Ergäbnis bliibe si. Druf isch en offene Ufstand usbroche.
## Dr Ufstand
D Waldstedt hai s abglehnt, sich mit de Buure vo de Dörfer zringsum z verbünde. D Buure hai z Waldshuet und z Seckige  dr Handel behinderet und Laufeburg s Drinkwasser abgrabt. Für d Belagerig vo Rhiinfälde hai si aber s nötige Material nit gha, und hai sich dorum uf d Verwüestig vom Vorgländ beschränkt. Die Ufständische si gwaltsam gege s Chloster Olsberg vorgange und hai d Kommende Beugge beschosse.

Wo die östriichische Regierig Druppe gschiggt het, für zum dr Ufstand zsämmezschlo, hai die rebellische Buure d Eidgenosseschaft bittet z vermittle. Im September 1614 si die Abgsandte vo allne eidgenössische Ort noch Rhiinfälde gange, für zum e friidligs Ändi vom Konflikt z vermittle. Noch acht Däg het zwar d Regierig ihri Stüürerhöhig chönne duresetze, het aber uf e harts Vorgeh gege d Buure müesse verzichte. Dene ihri Afüehrer si mit liichte Strofe drvocho.
Burgundische Eidgenossenschaft

Die **Burgundischi Eidgenosseschaft** isch e Bündnis zwüsche verschiidene Stedt, Landschafte und adlige Herre im Gebiet vo dr hütige Westschwiiz gsi, wo no im 13. Johrhundert as Deil vom alte Königriich Burgund agluegt worden isch.

D Riichsstadt Bärn het die Burgundischi Eidgenosseschaft agfüehrt. Es het vili Bünd ge zwüsche Stedt, Landschafte und adlige Herre und Bärn isch im Zentrum gsi. Ihr politischs Hauptziil isch gsi, d Unabhängikeit, wo si noch em Usstärbe vo de Herzög vo Zähringe gnosse het, gege die grosse Territorialherrschafte Savoye und Habsburg, wo immer sterker worde si, z schütze. Mit Bündnis zwüsche Bärn und Solodurn uf der einte und em Rhiinische (1327) und em Schwäbische Stadtbund (1385) uf dr andere Siite, het die Burgundischi Eidgenosseschaft e starki Ruggedeckig im Riich gha. D Stadt Bärn het schliesslig 1323, 1341 und 1353 Bündnis mit dr schwiizerischen Eidgenosseschaft abgschlosse und, wie ihri Koalitionspartner gwächslet hai, au mit Savoye und de Habsburger.

Innerhalb vo dr Burgundische Eidgenosseschaft het s immer wider Spannige ge wäge de Bündnis, wo sich deilwiis widersproche hai. Bsundrigs zwüsche de Stedt Bärn und Freiburg het mänggisch e starki Rivalität gherrscht, wo im Laupechrieg eskaliert isch. As Folg vo däm Konflikt isch Bärn 1353 definitiv dr schwiizerische Eidgenosseschaft biidräte. Vili vo de früehnere Partner vo Bärn si spöter Untertane vo der Stadt worde oder si Mitgliider oder Zuegewandti Ort vo dr schwiizerischen Eidgenosseschaft worde.

## Mitgliider vo der Burgundische Eidgenosseschaft
in Chlammere s Johr vom Bündnisschluss mit Bärn:

### Stedt und Landschafte
*  Freiburg im Üechtland (1243)
*  Avenches (1245?)
*  Land Hasli (1275)
*  Biel (1279)
*  Laupe (1301)
*  Solodurn (1308)
*  Payerne (1343)
*  Guggisbärg (1330)
*  Nidau (1336)
*  Saane (1403)

### Wältligi adligi Herrschafte
*  Graf vo der Waadt (1297)
*  Graf vo Habsburg-Kyburg (Neu-Kyburg) (1301)
* Freiherr vo Montenach (1306)
* Graf vo Neueburg (1308)
*  Graf vo Greyerz (1343)
* Freiherr vo Wisseburg(1336)
* Freiherr vo Brandis (1337)
* Freiherr vo Thurn (zum Turm) (1345)
* Freiherr vo Raron (1348)
* Freiherr vo Valangin (1383)
* Freiherr vo Ringgebärg (1386)
* Freiherr vo Grüenebärg (1407)

### Geistligi Herrschafte
* Abtei Interlake (1224)
* Abtei Köniz (1229/30)
* Abtei Rüeggisbärg (1244)
* Fürstbistum Sitte (1252)
* Abtei Trub (1301)
* Abtei Münchebuchsee (1329)
*  Fürstbistum Basel (1330)
* Fürstbistum Lausanne (1350)
* Abtei Sumiswald (1371)
* Abtei Thorbärg (1399)
* Abtei Neueburg (1406)

## Weblingg
*
Eidgenossenschaft (Begriffsklärung)

**Eidgenosseschaft** stoht für:
* die Schwiizerischi Eidgenosseschaft, dr offizielli dütschi Name vom Staat, lueg Schweiz
* dr Rächtsbegriff Eidgenosseschaft, d Verbindig vo Mensche mit eme Eid
* die Alti Eidgenosseschaft, die historischi Form vo dr hütige Schwiiz (1291–1798)
* die Burgundischi Eidgenosseschaft, e Bündnis im Gebiet vo dr hütige Westschwiiz (13. Johrhundert)
* die Oberschwäbischi Eidgenosseschaft, e Zsämmeschluss im dütsche Buurechrieg (1525)

**Eidgenoss** stoht für:
* e Schwiizer
* e Schwiizer Armeeross
* e Gwünner (vordersti Räng) im ene Eidgenössische Schwingfest
Kanton Bischheim

Dr **Kànton Bìsche** ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Stroosburi-Lànd
im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.

## Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige *Dischtrikt Stroosburi* grindet worre.

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum *Arrondissement Stroosburi* nej züegschnitte worre. 

Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem *Kreis Stroosburi (Lànd)* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum *Arrondissement Stroosburi-Lànd* worre.

Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Mundelse un ìm Side àn dr Kànton Schìllige granzt.

## Gmeine
Ém Kànton Bìsche hàt s 2 Gmeine ghet:
*Bìsche, frz. Bischheim, dt. Bischheim (mìt 17.827 Inwohner ànne 2006)
*Heene, frz. Hœnheim, dt. Hönheim (mìt 10.616 Inwohner ànne 2006)
Genossenschaft

E **Gnosseschaft** isch e Zsämmeschluss vo natürlige und juristische Persone (Personevereinigung), wo gmeinsam, aber nit immer gliichberächtigt öbbis mache. Die gnosseschaftligi Organisationsform, wo au mit de Begriff Sälbsthilf, Sälbstverantwortig und Sälbstverwaltig ch umschriibe wärde, isch e Zsämmeschluss vo Persone, wo sich in dr gliiche oder enere ähnlige Problemlag befinde und gmeinsam noch Lösigen drfür sueche. Dr Gnosseschaftsgedanke isch dorum alt. Im 19. Johrhundert isch er vo dr Gnosseschaftsbewegig in ere modärne Form widerbeläbt worde.

## Gschicht

Scho im Altertum si Notbündnis mit gnosseschaftlige Züg bi dr Bildig vo Gmeinde (Poleis), Religionsgmeinschafte oder Stämm entstande. Im Mittelalter hai sich gmeinschaftligi Zsämmeschlüss vo sonige, wo im Allgemeine sozial, wirtschaftlig oder politisch schwach gsi si, für e gmeinsame Zwäck. Zum Bispil für zum de Gnosse en aständigs Begräbnis möglig z mache (Beärdigungsgnosseschaft) oder um e Deich z erhalte (Deichgnosseschaft). Im Alperuum hai sich d Siidler zu *Alpgnosseschafte* zsämmegschlosse, wil die modärni Alpwirtschaft nume kooperativ cha glinge. D Gnosseschaft reglet die gmeinschaftligi Nutzig vo de Weide und Alpe und verhinderet ass Gmeineigedum verlore goht. In der Schwiiz het sich us dene Gnosseschafte in de Gmeinde die Diräkti Demokratii entwigglet, wo s politische Läbe vo dr modärne Schwiiz immer no stark prägt.

Dr Robert Owen zelt as dr Begründer vo dr modärne Gnosseschaftsbewegig. 1799 het er in siiner Bauellespinnerei z New Lanark in Schottland) en Experimänt für menschewürdiger Arbets- und Läbensbedingige agfange. Das het 1844 dr Astoss ge für die ersti eigeständigi Arbeiter-Gnosseschaft vo 28 Arbeiter von ere Bauellespinnerei in Nordängland ge. D *Rochdale Equitable Pioneers Society* isch en Iichaufsgnosseschaft gsi und het mit ihrer grössere Märtmacht niidrigeri Priis sötte garantiere. Zerst het s nume vier Nahrigsmittel ge: Mähl, Anke, Zucker und Haberflocke. Am Afang isch s Gschäft zweimol in dr Wuche z Obe ufgmacht worde, isch aber schnäll gwachse, und scho noch drei Mönet isch s an fümf Däg offe gsi.

Im dütschsprochige Ruum hai zwei Manne gliichziitig und unabhängig von enander die erste Gnosseschafte gründet. 1847 het dr Friedrich Wilhelm Raiffeisen z Weyerbusch dr erst Hilfsverein zur Understützig vo dr Landbevölkerig in Not und 1862 dr „Heddesdorfer Darlehnskassenverein“ gründet. Zur gliiche Ziit het dr Hermann Schulze-Delitzsch z Delitzsch e Hilfsaktion ins Läbe ghrüeft, wo Notliidendi Handwärker hätt sötte understütze. Noch de Grundsetz vo dr Sälbsthilf, Sälbstverwaltig und Sälbstverantwortig het er 1847 die ersti „Rohstoffassoziation“ für Dischler und Schuehmacher gründet und 1850 dr erst „Vorschussverein“ − e Vorläufer vo de hütige Volksbanke.

## Weblink
Brockhaus Enzyklopädie

D **Brockhuus Enzyklopädii** isch e mehrbändigi Enzyklopedii uf Dütsch, wo vom Mannheimer Verlag *Bibliographisches Institut & F.&nbsp;A.&nbsp;Brockhaus&nbsp;AG* usege wird. Ihri erste Vorläufer si im 18.&nbsp;Johrhundert bi Löbel und Franke as *Conversations-Lexikon* erschiine. Spöter isch s under em Name *Der Grosse Brockhaus* bekannt worde. Ihre hütig Name het d Enzyklopedii sit der 20.&nbsp;Uflag 1996.

## Chronik
### Vorgänger-Lexikon vom Löbel und Franke
S *Conversations-Lexikon* mit em volle Titel *Conversations-Lexicon oder kurzgefasstes Handwörterbuch für die in der gesellschaftlichen Unterhaltung aus den Wissenschaften und Künsten vorkommenden Gegenstände mit beständiger Rücksicht auf die Ereignisse der älteren und neueren Zeit* in sächs Bänd vom Renatus Gotthelf Löbel und em Christian Wilhelm Franke isch vom Verlag *F.&nbsp;A.&nbsp;Brockhaus* ufkauft und witergmacht worde.

Es si no zwei Nochdragsbänd in verschiedene Verlag erschiine: Leipzig: F.&nbsp;A.&nbsp;Leupold 1796–1800 und Leipzig: J.&nbsp;C.&nbsp;Werther 1806 bevor F.&nbsp;A.&nbsp;Brockhaus: Amsterdam 1810 und Leipzig 1811 no meh Bänd usebrocht het.

### Dr ''Brockhuus'' 1805–1984

Dr Friedrich Arnold Brockhaus (1772–1823) het 1805 mit siim Verlag z Amsterdam agfange. 1808 het er uf dr Leipziger Buechmäss s unvollständige „Conversationslexikon mit vorzüglicher Rücksicht auf die gegenwärtigen Zeiten“ vom Löbel und Franke kauft und mit em Projekt wiitergmacht. Die 2.&nbsp;Uflag in zäh Bänd isch 1812–1820 erschiine, isch en Erfolg gsi und und het dr Grundstock für dr *Brockhuus* gleit, wo hüte in der 21.&nbsp;Uflag erschiint. 1811 isch dr Friedrich Arnold Brockhaus mit siim Verlag noch Alteburg z Thüringe züglet.

In dr Vorred vo dr *Redaktion und Verlagshandlig* zum 15.&nbsp;Band vo dr 11.&nbsp;Uflag vom *Brockhuus* vo 1868 wird d Ziilsetzig vom Wärk beschriibe, ass s Lexikon well wüsseschaftligi, künstlerischi und technischi Ergebniss popularisiere nit für zum Profit z mache sondern für die allgemeini Bildig.

Dr *Brockhuus* isch as Universalenzyklopädii Vorbild gsi für vili anderi Wärk, z.&nbsp;B. s holländische Grosslexikon *Winkler Prins Geïllustreerde Encyclopaedie,* s 43-bändige *Entsiklopedicheskii Slovar,* s vierbändige schwedische *Svenskt Konversations-Lexicon* und die 13-bändigi amerikanischi *Encyclopaedia Americana*. D Encyclopædia Britannica, wo scho sit 1768 vom Adam und Charles Black z Edinburgh, Schottland, verleit worden isch, isch drgege e Produkt vo dr schottische Ufklärig.
Kyburger

D **Kyburger** – mängisch au **Kiburger** gschribe – si im Middelalter es Adelsgschlächt gsi, wo dr Haupdeil vo ihre Herrschafte i dr hütige Nord- und Oschtschwiz gläge isch.

## Gschicht
D Familie isch e Sitelinie vo de Groofe vo Dillinge an der Donau gsi. Si het ihre Name vo dr Kyburg im hütige Kanton Züri.

Im 12. und im 13. Johrhundert hai d Kyburger vili Stedt in dr Ostschwiz gründet:
* Winterthur,
* Frauefäld,
* Diessehofe im Thurgau,
* Zug
* Bade im Aargau,
* Aarau,
* Länzbrg,
* Mellige,
* Sursee
* Weese
* Laupe,
* Kyburg
* Riichesee
* Huttwil.

Die männligi Linie vo de Kyburger isch 1263 usgstorbe. Dr Rudolf I. vo Habsburg, wo über si Mueter Heilwig vo Kyburg verwandt gsi isch mit dr einzige Erbin, dr Anna, wo denn no e Chind gsi isch, het d Groofschaft as em Maitli si Vormund verwaltet. D Anna het spöter dr Eberhard I. vo Habsburg-Laufeburg ghürotet und so het d Linie Kyburg-Burgdorf oder Neu-Kyburg agfange.

1301 si d Neu-Kyburger dr Burgundische Eidgenosseschaft rings um d Stadt Bärn biidräte.

Anne 1417, wo dr Berchtold vo Kyburg gstorben isch, isch d Familie vo de Neu-Kyburger vo dr Gschicht abträtte.

## Literatur
* 
* Heinz Bühler et al.: *Die Grafen von Kyburg. Kyburger-Tagung 1980 in Winterthur*. Basel 1981, ISBN 3-530-49951-X.
* Alfred Häberle: *Die Grafen von Kyburg in Dokumenten. Ihre Städte und kirchlichen Stiftungen*. Winterthur 1980.
* Karl Keller: *Die Städte der Grafen von Kyburg. Materialien zur Stadt des Hochmittelalters. Jubiläumsausstellung 800 Jahre Stadt Winterthur*. Winterthur 1980.
* Peter Niederhäuser (Hrsg.): *Die Grafen von Kyburg: Eine Adelsgeschichte mit Brüchen.* (=&nbsp;Mitteilungen der Antiquarischen Gesellschaft in Zürich, Bd.&nbsp;82). Zürich 2015. ISBN 978-3-0340-1271-3

## Weblink
Kanton Brumath

Dr **Kànton Bröömt** ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Hauiptort (frz. *bureau centralisateur*) vum Kànton ìsch Bröömt.

## Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige *Dischtrikt Stroosburi* grindet worre.

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum *Arrondissement Stroosburi* nej züegschnitte worre. 

Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem *Kreis Stroosburi (Lànd)* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum *Arrondissement Stroosburi-Lànd*.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt bìs März 2015 ìm Norde àn dr Kànton Hàwenau un dr Kànton Bìschwiller ìm Arrondissement Hàwenau granzt, ìm Oschte àn Ditschlànd mìt em Ortenaukreis em Regierungsbezirk Friburi z (Bade-Wirttebari), ìm Side àn d Stàdt Stroosburi ìm Arrondissement Stroosburi-Stàdt un àn dr Kànton Mundelse un dr Kànton Drüdersche un ìm Weschte àn dr Kànton Huufalde.

## Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Bröömt 22 Gmeine:

### Gmeine bìs März 2015
Laupen BE

**Loupe** (amtlech *Laupen*, frz. *Loyes*) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.

## Geografi
Loupe ligt am rächte Stade vor Seise oberhaub vor Mündig i d Saane. D Gmeindsflächi bsteit us 40,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 29,7 % Waud, 24,8 % Sidligsflächi u 5,4 % süschtigi Flächi. 

## Gschicht
Die ersti urkundligi Erwähnig stammt us em Johr 1032 (*Loupa*). Im Johr 1264 isch d Ortschaft vom Rudolf vo Habsburg eroberet worde. 1267 isch dr Peter vo Savoye noch Loupe cho, aber scho im Johr 1269 isch s vom Rudolf zruggeroberet worde. 1339 het der Loupechrieg zwüsche de Bärner und de Herre vom Burgund und vo Habsburg gwüetet, wo Bärn gwunne het.

Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Loupe ghört.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 10 % gläge.

## Religion
68,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 18,2 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,9 %, CVP 3,3 %, EVP 1,7 %, FDP 7,9 %. GLP 6,2 %, GP 8,8 %, SP 24,6 %, SVP 23,3 %, Suschtigi 4,3 %.

Gmeindspresidänt vo Loupe isch sit 2010 dr Urs Balsiger (Stang 2017).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,2 % gläge.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2796 Ywohner 92,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,5 % Französisch u 1,5 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Loupe ghört zum Hochalemannisch.

## Sport
Z Loupe het s vili verschiideni Sportverein. Der FC Loupe spiilt sini Heimspiil uf dr Gillenau, grad näben em Schwümmbad. Dr Spiilplatz vom SC Loupe (Unihockey) isch in der "Golden Globe-Arena" an dr Schützestross. Dr HBC Sense (Handballclub, 3. Liga) isch in dr neue Sporthalle vo Neuenegg dehei.

## Biuder

Ansicht von Westen auf Schloss Laupen.jpg|Schloss Laupe
Marktgasse und Läubliplatz Laupen.jpg|Zentrum vo Laupe mit Chiuche
Wohnhaus Kreuzplatz 1-3 Laupen.jpg|Wohnhus am Chrüzplatz
Wohnhaus Bärenplatz 8 Laupen.jpg|Wohnhus am Bäreplatz


## Lüt vo Loupe
* Emil Balmer (1890–1966), Mundartoutor u Vouchskundler

## Weblingg

* di offizielli Websiite vo dr Gmeind Loupe
* 

## Fuessnote
Bauernkriege

**Buurechrieg** isch e Sammelbegriff für Ufständ vo europäische Buure im spote Mittelalter und dr früehje Neuziit, aber no so spoot wie im 19. Johrhundert het s vereinzelti Buurerevolte ge. Hüfig wird s Wort für e Dütsch Buurechrieg bruucht, wo äng mit de Reformationschrieg im Dütsche Riich zsämmeghange isch. D Buure si nit immer elei gsi in ihrer Usenandersetzig mit dr Obrikeit, es het mänggisch au Stedt oder Adligi gha, wo mit ene sympatisiert und si understützt hai.

Nit alli Chrieg zwüsche enere Landbevölkerig und ere stedtische Obrikeit wärde as Buurechrieg bezeichnet. Dr militärisch Komflikt, wo dr Basler Kantonsdeilig vorusgange isch, isch zerst e Kampf um politischi Gliichberechtigung gsi, wo denn zum Unabhängikeitschrieg worden isch.
## Gründ
D Buure si bis in die neusti Ziit bi wiitem dr volksriichsti Stand z Europa gsi, gliichziitig aber au dä, wo politisch und militärisch am schwechste gsi isch und dorum am meiste usgnützt worden isch. Im Mittelalter si d Buure immer meh vo Adlige abhängig worde, wo se gege anderi Adligi beschützt hai, und drfür hai sich d Buure ihne müesse underwärfe. Die meiste von ene si Leibeigeni worde oder si wenigstens fast vollkomme vo ihre Grundherre abhängig gsi, wo si ihr Land von ene pachtet hai. Nume in gwüsse, im Allgemeine abglägene, Regione hai d Buure ihri Freiheit chönne bewahre.

Im Lauf vo dr Ziit, vor allem noch em Drissigjöhrige Chrieg, si d Frondienst, wo die hörige Buure hai müesse leiste, immer stränger worde und d Bestüürig immer höcher. D Obrikeite si hüfig ohni Verständnis gsi, für d Schwiirikeite, wo d Buure drunder glitte hei und hai sich sälte uf e Diskussion mit ene iiglo und die Konflikt hai sich mänggisch zu Chrieg eskaliert. 

Im 18. und 19. Johrhundert het sich die juristisch Lag vo de Buure stark verbesseret, wo si im Lauf vo dr Buurebefreijig vo dr Leibeigeschaft glöst worde si.
## Europäischi Buurenufständ im Spote Mittelalter und dr früehje Neuziit
* D *Peasants’ Revolt* z Ängland, 1381
* Dr Engelbrekt-Ufstand z Schwede, 1434-36
* Dr Buureufstand z Siibebürge agfüehrt vom Antal Budai Nagy (1437-38)
* Dr Ufstand z Tauberfranke wäge dr Verhaftig vom Pauker vo Niklashuuse Hans Böhm),  1476
* Dr Kärntner Buureufstand 1478 under dr Füehrig vom Peter Wunderlich (Kärnte), 1478
* D Ufstände währed dr Bundschueh-Bewegig in Südwestdütschland, 1493-1517
* Dr Buureufstand vom György Dózsa z Ungarn, April bis Juli 1514
* Dr Arm Konrad z Württebärg, 1514
* Dr Windisch Buurechrieg z Kärnte, 1515
* Dr Dütsch Buurechrieg in Süddütschland, im Elsass, dr Schwiiz und Östriich, 1524-1526
* Dr Pfälzisch Buurechrieg 1525
* Dr Dacke-Ufstand z Schwede 1542-43
* Dr Kroatisch-slowenisch Buurufstand under dr Füehrig vom Matija Gubec, 1572 bis 1573
* Dr Basler Rappechrieg im Baselbiet 1591 bis 1594
* Dr Zweit Oberöstriichisch Buurechrieg, 1595 bis 1597
* Dr Frickdaler Rappechrieg am vorderöstriichische Oberrhi 1612 bis 1614
* Dr Oberösterreichisch Buurechrieg, 1626 
* Die Niideröstriichische Buureufständ 1632
* Dr Schwiizer Buurechrieg 1653
* D Zollunruehe in Oberhesse 1830

## Lueg au
*Thomas Müntzer
Hörigkeit

As **Hörigi** bezeichnet me mittelalterligi Buure (sältener au anderi soziali Gruppe, wie z. B. d Waldschmiid oder anderi Handwärker an Herrehöf), wo vom ene Grundherr abhängig gsi si. Freiji und Liibeigeni hai chönne hörig si. De Hörige vo Chillegüeter het men au Hüebner gsait.
## Die rächtligi Lag
D Hörikeit stoht zwüschem Freisii und dr Liibeigeschaft. Dr Hörig het bewegligs Eigedum döfe bsitze aber kei Land. Er isch an e Buurehof bunde gsi (Schollepflicht), wo emene Grundherr ghört het.  D Schollepflicht isch an d Chinder vererbt vererbt worde und het au bim Verchauf vom Guet nid ufghört.

Die Hörige si vom Grundherr gschützt worde und si siiner Jurisdiktion understande. Drfür het er vo ihne chönne Frondienst verlange. Drzue hai si ihm as em Eigedümer vom Land e Pacht müesse zahle. D Frondienst und d Pachtabgobe si meistens uf de Fronhöf (Salhöf) gleistet worde.
## Gschichtligs
D Hörikeit het s scho bi de Germane ge, währed em Früeh- und Hochmittelalter het sich d Zahl vo de Hörige aber wäge dr Schuldchnächtschaft stark vergrösseret.

Scho im 12. und 13. Johrhundert het sich d Klass vo de Ministeriale bildet, wo unfreiji Verwalter vo königliche, adlige odr Chillegüeter gsi si. Im Hochmittelalter isch us dere Schicht der Stand vom Dienst- bzw. Ministerialadel worde.

## S Ändi vo dr Hörikeit
D Hörikeit isch in dr Buurebefreijig im 19. Johrhundert ufghobe worde und vo de Verpflichtige vo de Hörige de Guetsbsitzer gegenüber isch nume d Pacht übrigbliibe.

## Literatur
* G. Below / F. Lütge: *Geschichte der deutschen Landwirtschaft,* 2. Auflage 1966
* Ch. E. Perrin: *La servage en France et en Allemagne,* (Rel. Hist. Kongr. Rom 3) 1955
Grafschaft Greyerz

D **Grafschaft Greyerz** isch vom 11. Johrhundert bis 1555 e bedütends Herrschaftsgebiet in dr Westschwiiz gsi und und het s obere Saanedal umfasst. Im Johr 1555 isch si ufdeilt worde in zwei Vogteie, Greyerz und Saane. S Wappedier vo de Greyerzer isch dr Kranich (französisch *la grue*) gsi, wo hüte au uf em Wappe vo Greyerz isch.

## Lag und Usdehnig
Zum Kärngebiet vo der Grafschaft Greyerz het s ganze obere Saanedal vo dr Saanequelle im Beriich vom Sanetschpass bis zum hütige Lac de la Gruyère in dr Nöchi vo Broc und La Tour-de-Trême ghört. Au s Jaundal isch e Deil drvo gsi. S Gebiet vo dr Grafschaft isch vo Bärge gege d Ussewält abgschlosse gsi und ihre Mittelpunggt isch immer s Stedtli Greyerz gsi. D Grafschaft isch iideilt gsi in d Landvogteie Greyerz, Montsalvens und Vanel wo vo Burge mt de gliiche Näme beherrscht worde si. Erst spöter hai au Château-d'Œx und La Tour-de-Trême dr Status von ere Vogtei übercho.

## Liste vo de Gräf vo Greyerz
D Herrschaft vo de Gräf vo Greyerz het öbbe 480 Johr duurt. 19 von ene si historisch beleit:
* Wilhelm I.: 1075(?)–1115
* Raymond: 1115–1136
* Wilhelm II.: 1136–1157
* Rudolf I.: 1157–1196
* Peter I.: 1196–1209 und Rudolf II.: 1196–1226
* Rudolf III.: 1226–1270
* Peter II.: 1270–1304
* Peter III.: 1304–1342
* Johannes vo Montsalvens: 1342–1365
* Rudolf IV.: 1365–1403
* Anton: 1403–1433
* Franz I.: 1433–1475
* Johannes III. vo Montsalvens: 1475–1492
* Franz II.: 1492–1499
* Franz III.: 1499–1500
* Johannes I.: 1500–1514
* Johannes II.: 1514–1539
* Michael: 1539–1554 (dr letzt Graf vo Greyerz)

## Weblingg
* 
* 
* d Website vom Schloss Greyerz
* Hisroire uf gruyeres.ch
Frondienst

Dr **Frondienst** (vom mittelhochdütsche *vrôn* = „was dr herr (geistl. od. weltl.) bedrifft, ihm ghört“, z Östriich au *Robot* oder *Robote*, archaisch Robath) bezeichnet persönligi Dienstleistige vo Buure für ihre Grundherr.

Dr Frohn, Frohne, Frone bezeichnet e Diener vom sogenannte Herr, au herrschaftlige Amma, Beamte, Grichtsdiener, Grichtsbote oder Büttel.

## Tätigkeitsberiich und Entwicklig

Frondienst si e Leistig vom Buur für e Grundherr gsi. Si hai e sehr breiti Palette vo verschiidenste Dätikeite für e festgleiti Zahl vo Däg im Johr umfasst. Normalerwiise hai d Buure sogenannti Hand- und Spanndienst (Scharwärk) gleistet. Zu de Handdienst het zum Bispil s Jäte vo de Fälder vom Grundherr ghört. Bi de Spanndienst hai d Fronarbeiter z.&nbsp;B. s Fäld müesse pflüege. Der Begriff "Spanndienst" bezieht sich uf s Iispanne vor em Pflueg vom ene Ochs oder emene andere Dier.

Dr Grundherr het hüfig kei Rücksicht uf d Läbensbedürfnis vo siine Buure gnoh, und d Frondienst au zur Saat- oder Ernteziit verlangt. Das isch für die hörige Buure e grosses Problem gsi, wil si jo sälber zu dene Ziite uf ihre eigene Fälder vil Arbet gha hai. Wie d Gäldwirtschaft sich usbreitet het, hai d Buure immer meh mit Gäld zahlt statt Fronarbet z leiste. Das het wenigstens s Ziitproblem verchliineret.

Z Dütschland het dr Umfang vo de Frondienst noch em Drissigjöhrige Chrieg stark zuegnoh und het d Buure immer sterker belastet, so dass s System vo der Grundherrschaft immer weniger funktioniert het und es mänggisch au zu bewaffnete Buureufständ cho isch. D Frondienst si hüfig Gegestand vo Untertaneprozäss gsi. Mit der Buurebefreijig im 18.  und 19. Johrhundert si d Frondienst abgschafft worde.

## Robath
Robath (österr. au *Robot* oder *Robote*, vo tschechisch/slowakisch *robota* – (Fron-)Arbet und russisch *rabota* – Arbet) isch Fronarbet, wo die Leibeigene ihrem Lehnsherr oder Fürst hai müesse leiste. Spöter isch si vo Gäldzahlige abglöst worde.

Es het d Handrobath und d Zugrobath geh. Bi dr Zugrobath het me mit zwei Zugdier müesse schaffe. Mit dr „lange Zugrobath“ isch e Fuehrleistig mit zwei Zugdier gmeint gsi, wo zwei Däg duurt het.

## Nowiis
Landfrieden

**Landfriide** sait me de Verdräg, wo vom Hochmiddelalter a abgschlosse worde si, für zum Friide stifte und Fehde und Bluetrache iischränke.

In dr europäische feudale Gsellschaft vom Midelalter und dr früehje Neuzit si Zentralgwalte, wie König und Kaiser, hüfig z schwach und z langsam gsi, für zum in lokali Händel chönne iigrife. Für dass d Gwaltawändig nit überhand nähm, hai verstriteni Parteie mit enand Verdräg abgschlosse, wo hüfig zitlig begränzt gsi si. D Parteie hai chönne natürligi oder juristischi Persone si: Adligi, Gmeinde oder Bünd. Landfriide si mänggisch au vo Herrscher proklamiert worde. Die si aber hüfig ineffektiv gsi. So isch s Fehdeverbot im Heilige Dütsche Riich, wo im Ewige Landfriide vo 1495 verkündet worden isch, witgehend misachtet worde, und Fehde het s no lang bis ins 16. Johrhundert ge.
## Alti Eidgenosseschaft
Im 13. und 14. Johrhundert si im Gebiet vo dr Schwiiz mehrmols Landfriide usgrüeft worde. Dr Bund, wo Uri, Schwyz und Unterwalde im spote 13. Johrhundert gschlosse hai, und wo sich schliesslig zur Alte Eidgenosseschaft entwigglet het, isch Deil vo son ere Friidensinitiative gsi. Konfessionelli Usenandersetzige zwüsche katholische und reformierte Ort im 16. Johrhundert, wo die Alti Eidgenosseschaft fast usenandergrisse hai, si mit Landfriide beändet worde. Dr Erst Landfriide isch dä vo Kappel 1529 gsi, wo im Erste Kappelerchrieg es unbluetigs Ändi gmacht het, zwei Johr spöter isch noch em Zweite Kappelerchrieg dr Zweit Kappeler Landfriide abgschlosse worde, wo de katholische Ort e Vormachtstellig in dr Eidgenosseschaft ge het. Die konfessionelle Spannige hai au meh as hundert Johr spöter 1656 zum Erste Villmergerchrieg zwüsche dr Innerschwiiz uf dr einte und Bärn und Züri uf dr andere Siite gfüehrt, und dr Dritt Landfriide het dr *Status quo ante* widr härgstellt. Im Vierte Landfriide hai die Reformierte 1712 dr Vormachtstellig vo de katholische Landort es Ändi gmacht.

## Heiligs Römischs Riich
Historischi Landfriide im Gebiet vom hütige Dütschland:
*Dr Mainzer Landfriide 1235, wo dr Kaiser Friedrich II. am Riichsdag z Mainz erlo het. 
*Dr Wankumer Landfriide vo 1279, zwüschen em Herzog Johann I. vo Brabant, em Erzbischof Siegfried vo Westerburg, em Graf Dietrich vo Kleve und em Graf Rainald I. vo Geldern.
*Dr Landfriide vo Eger im Johr 1389, zwüschen em Heilig Römische König Wenzel vo Luxeburg und em Schwöbische Stadtbund.
*Dr böhmisch Landfriid, wo sich 1440 ostböhmischi Adligi verbündet hai
*Dr Ewig Landfriide 1495, wo dr Kaiser Maximilian I. drin im ganze Riich s Fehderächt verbote het.
Uralische Sprachen

Di **uralische Sproche** sin e Sprochfamilie vo de nadürlige Sproche. Si sin vor allem z Nordost- und Mitteleuropa und Nordwestasie verbreitet. 'S git öbbe 24 Millione Sprächer. Bis 1964 hän si finno-ugrischi Sproche gheiße.

Mit em Begriff **uralischi Völker** fasst mer d Sprächer vo de uralische Sproche zämme. Am meiste Sprächer hän under de uralische Sproche Ungarisch, Finnisch und Estnisch; si ghöre alli zu de finno-ugrische Familie, wo z Europa noch de Indoeuropäische di gröschti Sprochgruppe isch.

## Underdeilige
* Samojedischi Sproche
** Nord-Samojedischi Sproche
*** Nenzisch (Tundra-Nenzisch)
**** Wald-Nenzisch
*** Jurakisch (Ostnenzisch, Jurazisch) (usgstorbe)
*** Enzisch (Jenissei-Samojedisch)
*** Nganasanisch (Tawgi-Samojedisch)
** Süd-Samojedischi Sproche
*** Selkupisch (Ostjak-Samojedisch)
*** Matorisch (usgstorbe)
*** Kamassisch (als samojedischi Sproch usgstorbe)
* Finno-ugrischi Sproche
** lüeg im Artikel "Finno-ugrischi Sproche"

## Charakteristika
* 'S werre vyl Affix und Suffix brucht.
* Di meiste Sproche hän meh Kasus wie z. B. di indoeuropäische Sproche (im Finnische 15 und im Ungarische 23)
* D Ändige hänge meistens vo de Vokalharmony ab.
* 'S git kkei grammatikalischs Gschlächt.
* 'S Attribut stoht vor em Wort, wo's sich druff bezieht.
* 'S Attribut basst sy Genus und Kasus nit a.
* Noch Zahle und Zahlwörter stoht de Singular.
* 'S git kei Übersetzig für s Verb "ha"; säll wird umschrybe (bsp: ung. *Nekem van macskám*, wörtlig übersetzt: *mir isch [e] Chatz*, woby s Wort "Chatz" [macska] e Personaländig für di erschti Person Singular hät).
* Vor allem di Ugrische, aber au e baar anderi uralischi Sproche underscheide e bstimmti und e unbstimmti Konjugation.

## Verwandtschafte mit andere Sprochfamilie
'S hät zahlrychi Versüech ge, e Verwandtschaft zwüsche de Uralische und de andere Sprochfamilie vo de Wält z finde, vo de Ergebniss isch aber hüt keins allgemein akzeptiert: Jukarigisch ghört wird als Mitglyd vo-n-re andere Sprochfamilie identifiziert. Di friehneri Theory, dass es e Verwandtschaft zu de Altaische Sproche ge chönnt, hät ihri Begründig in de grammatikalische und phonologische Gmeinsamkeite (Agglutination und Vokalharmony); mer isch sich aber im allgemeine einig, dass sälli numme züefällig in beide Sprochfamilie vorchömme.
Eidgenossenschaft (Rechtsbegriff)

D **Eidgenosseschaft** as abstrakte Rächtsbegriff us em Middelalter und dr früehje Neuziit bezeichnet e politische Bund vo gliichberächtigte Gnosse. Si wird abgschlosse mit eme Eid, wo im Name vo Gott gschwore wird. Si cha ziitlig begränzt oder für 'alli Ewigkeit' gültig si. Wil d Bündnispartner gliichberächtigt si, stoht d *Eidgenosseschaft* im Gegesatz zur Feudalherrschaft mit ihrer hierarchisch-asymmetrische Organisation. 

Eidgenosseschafte kennt me us em alemannische Ruum. Die gschichtlig erfolgriichsti isch die schwiizerischi Eidgenosseschaft, wo dr Nochfolger drvo dr modärn Schwiizer Bundesstaat isch. Dr Legände noch isch dr Bund 1291 uf em Rütli beschwore worde, dr Bund isch aber e chlii elter. Er isch im August 1291 schriftlig mit em sogenannte Bundesbrief erneueret und besiiglet worde und no einisch im Bund vo Brunne 1315.
## Lueg au
*Die schwiizerischi Eidgenosseschaft
*Die Alti Eidgenosseschaft
*Die burgundischi Eidgenosseschaft
Childerich I.

Dr **Childerich I.**, au **Childerich vo Tournai** († 481 oder 482) isch e fränkische König us em Gschlächt vo de Merowinger gsi. Er het über d Salfranke gregiert, wo wohrschinlig dr grösst fränkisch Deilstamm westlig vom Rhii gsi si, und wird as deren ihre König zum erste Mol im Johr 463 erwähnt. Si Frau isch d Basena vo Thüringe gsi, und si hai zsämme e Sohn, dr Chlodwig (* um 466; † 511), gha und zwei Döchter, d Audofleda (* um 470; † noch 526) und d Lantechild.

## Herrschaft
Dr Childerich isch dr Sohn und Nochfolger vom Merowech gsi, eme fränkische König in dr Gegend vo Tournai im hütige Hennegau z Belgie. Er isch Verwalter vo dr römische Provinz Gallia Belgica und e militärische Befählshaber gsi. Under em *[[magister militum]]* Aegidius, wo sich noch eme Konflikt mit dr weströmische Regierig in Nordgallie selbstständig gmacht het, het er 463 d Westgote bi Orléans besiigt. 469 hai dr Childerich und dr *comes* Paulus, dr Nochfolger vom Aegidius, zsämme en Agriff vo dr Westgote under em König Eurich abgwehrt. Au d Sachse, wo sich an dr Loiremündig festgsetzt hai, hai si chönne verdriibe. Bim Kampf um Angers isch dr Paulus gfalle, aber dr Childerich het d Stadt chönne iinäh. 
Dass dr *Adovacrius*, wo d Sachse agfüehrt het und vom Gregor vo Tours erwähnt wird, öbbis z due het mit em *Odovacrius*, wo hüfig mit em Odoaker gliichgsetzt wird und mit em Childerich e Bündnis abgschlosse het, isch umstritte. Schliesslig isch s im Childerich glunge, d Sachse au vo de Loireinsle z verdriibe. Dr Childerich isch 481 oder 482 gstorbe. Wil im *[[Liber Historiae Francorum|Liber historiae Francorum]]*, wo nit sehr zueverlässig isch, gschriiben isch, ass er 24 Johr regiert haig, nimmt me a ass er öbbe 457/458 König worde siig.

Dr Childerich isch, wie vili anderi fränkischi Chliikönig, au e römische Befählshaber gsi. Si Macht isch zum Deil vo de Rüstigsbetriib in siiner Residänz Tournai cho, wo immer no funktioniert hai. Z Tournai het er sich au lo begrabe im ne Hügelgrab mit de Insignie vom ene römische Offizier und riiche Grabbiigobe.

Si Nochfolger isch si Sohn Chlodwig I. gsi.

## Nowiis
Rufst du, mein Vaterland

**Rufst du, mein Vaterland** (frz: *O Monts indépendants*; ital.: *Ci chiami o patria*; rät.: *Clomas d’e, tger paeis*) isch die ehemoligi Schwiizer Nationalhymne. Der Text, wo dr Bärner Philosophiprofessor Johann Rudolf Wyss 1811 verfasst het, wird zur Melodii vo dr britische Königshymne gsunge. Die Melodii isch früehner emol wiit verbreitet gsi, speziell under de Gegner vom Napoleon. Wie die internationale Kontakt im 20. Johrhundert zuegnoh hai, isch s immer hüfiger bassiert ergab, ass d Schwiizer und die Britischi Hymne nochenander gespiilt worde si. Das isch ein vo de Gründ gsi, ass me e neui Hymne iigfüehrt het.

Sit 1961 wird as neui Nationalhymne dr Schwiizerpsalm gsunge. Hützutag erfreut sich "Rufst du mein Vaterland" vor allem in rückwärts gwandte, rechtsnationale und rechtsextreme Kreis grösserer Beliebtheit; nid zletscht uffgrund vom zimli martialische Teggscht.

## Teggscht
**lueg: **
Schlacht bei Sempach

D **Schlacht bi [[Sempach|Sämpach]]** (Kanton Luzärn) het am 9. Juli 1386 stattgfunde. Si isch dr Höhepunkt vom Konflikt zwüsche de Habsburger und de Eidgenosse.

Sie isch au d Geburtsstund vo dr Heldelegände vom Arnold vo Winkelried, wo im Sämpacher Schlachtelied besunge wird. Donoch söll sich dä heldehaft in d Speer vo de Find gworfe ha, für zum de Eidgenosse d Möglichkeit z ge nooch an d Habsburger ane zcho und se so im Nochkampf z schlo. Sicher isch nume, ass es sich zur Zit vo dr Schlacht um e heisse Summerdag ghandlet het und ass das Ereignis für d Unabhängigkeit vo dr Eidgenosseschaft wichtig gsi isch.
## Chriegsgrund
Dr Grund für e Chriegszug vo de Habsburger in d Innerschwiz isch gsi, ass Luzärn sich 1332 em Bund vo de Waldstett agschlosse, rächtlig aber immer no zu Habsburg ghört het, und vo 1380 a agfange het, siis Gebiet z erwiitere. Es het d Vogtei über Wäggis kauft, aber au die habsburgische Stedtli Rotheburg und Wolhuse eroberet und s Äntlebuech und die habsburgischi Stadt Sämpach in si Burgrächt ufgnoh. D Vögt Petermann I. vo Grüenebärg, Peter vo Thorbärg und dr Untervogt Claus Trube si drbii verdriibe worde.

## D Schlacht
D Habsburger hai sich in dr Schlachtformation ufgstellt. Si si mit schwere Rüstige und lange Spiess bewaffnet gsi. D Eidgenosse, wo liichter usgrüstet gsi si, hai se mit ihre Hellebarde frontal agriffe und bim erste Zsämmestoss sächzig Luzärner, drunder dr Afüehrer vo de Luzärner, ihre Schulthess Peterwald vo Gundoldinge, verlore. Wie si denn an d Habsburger ane cho si, isch gschichtlig unbekannt. Uf jede Fall het ihne d Summerhitz ghulfe, wil sich d Ritter in ihre Rüstige kuum meh hai chönne bewege. Au dr Afüehrer vo de Habsburger, dr Herzog Leopold isch gfalle. Er isch in dr Chille vom Chloster Königsfälde bi Brugg begrabe worde.

## D Winkelried-Legände
D Legände vom Winkelried isch in dr Zürcher Chronik vo 1476 zum erstemol erwähnt, denn allerdings het dr Held no Kei Name gha.  Im Tschudi siiner Chronik daucht er in dr Vorversion vo 1563  as «Arnold Winckelriet» uf, in dr Usgob vo 1564 heisst er denn «Herr Arnold vo Winckelriet, Ritter».

D Legände het in dr geistige Landesverdeidigung vo dr Schwiz währed de Wältchrieg im Zwanzigste Johrhundert e wichdigi Rolle gspiilt. Noch em Zweite Wältchrieg  isch die martialischi Haltig, wie si im *[[Sempacherlied]]* vom H.&nbsp;J.&nbsp;Boshard (1811–1877) zum Usdruck chunnt, unpopulär worde. So isch au s *[[Rufst du, mein Vaterland]]* mit siiner Verherrlichung vo de Date vo de Alte Eidgenosse as Nationalhymne mit em *[[Schweizerpsalm|Schwizerpsalm]]* ersetzt worde.

## Nowiis
Baden-Baden

**Bade-Bade** isch e Schtadt z Bade u ghört zum Bundesland Bade-Württebärg. D Schtadt isch emol d Hauptschtadt vo Bade u schpöter vo de Markgrafschaft Bade-Bade gsi. Si isch au en wältbekannte Kurort. Au s Casino het derzu bitrait, dass ma Bade-Bade wit übers Badische usse kennt.

## Gschicht
Bis zum Johr 1931 het d Schtadt numme *Bade* gheisse. Um si vo andere Schtädt mit em gliiche Name chönne z unterscheide (Bade bi Wien u Bade im Aargau) het ma meischt *Bade z Bade* gseit. Scho im 19. Johrhundert hei vili Bsucher (wenn si schriftdütsch gschwätzt hei, hets *Baden in Baden* schtatt *Bade z Bade* gheisse) des chli Wort dezwische wegglah u eifach Bade-Bade gseit. So isch de hütigi Name entschtande. Bade-Bade isch bis zum Johr 1535 d Residenzschtadt vo de Markgrafschaft Bade gsi, dodernoch vo 1535 bis 1705 vo de Markgrafschaft Bade-Bade.

## Gmeinderot
Ergebnis vo dr Kommunalwahl am 26. Mai 2019:

## Lit
* Arthur Könnemann (1861–1931), ditschi Komponischt
* Wulf Müller (1941–2024), ditsch-schwizerische Romanischt
* Beate Böhlen (* 1966), ditschi Bolitikeri


Baden-Baden-vom Louisfelsen-08-2008-gje.jpg|Üssicht vum Louisfelse
Baden-Baden-Evangelische Stadtkirche-Augustaplatz-20-Fontaene-2021-gje.jpg|Augustaplatz
Baden-Baden-Kurhaus-33-2011-gje.jpg|Kurhüs
Baden-Baden-Theater-104-2005-gje.jpg|Theater
Baden-Baden-Friedrichsbad innen-10-Grosse Badehalle-Kuppel-1990-gje.jpg|Friedrichsbad
Baden-Baden-Stiftskirche-19-2013-gje.jpg|Stiftskirch 
Baden-Baden-Bernharduskirche-08-2021-gje.jpg|Bernhardus Kirch
Baden-Baden-Rathaus-03-Jesuitenplatz-2021-gje.jpg|Radhüs
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-132-Krokus unter Trompetenbaum beim Tennisplatz-2015-gje.jpg|Friehling
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-226-Beregnung-2018-gje.jpg|Summer
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-324-Klosterwiese-Herbst-Silberlinde-Tilia tomentosa-2006-gje.jpg|Herbschd
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-414-Winter-Sequoia-Fagaceae-Haengebuche 2-2010-gje.jpg|Winder


## Weblink

* Offizielle Internetsite vo dr Stadt Bade-Bade
* Stadtwiki Bade-Bade

## Fueßnote
Chlothar II.

Dr **Chlothar II.**, (* 584; † zwüschen em 18. Oktober 629 und em 8. April 630), au **Chlothar dr Jung**, us em Gschlächt vo dr Merowinger isch König vo de Franke gsi vo 584 bis 629.

Dr Chlothar isch erst e baar Mönet alt gsi, wo si Vater, dr Chilperich I., 584 ermordet worden isch. Si Mueter, d Königin Fredegunde, het s Königriich bis zu ihrem Dod im Johr 597 verwaltet. Si Unggle Guntram I., König vom burgundische Deilriich, het en adoptiert. Won er drizäh gsi isch, het er dr Dhron bestiege.

Bis 613 isch dr Landrich em Chlothar si Huusmeier gsi. In däm Johr het dr Chlothar d Brunichild (Brunhilde), d Königin vo Austrasie und Burgund besiigt und het se lo hirichte. Eso isch dr Chlothar II. sit em Dod vo siim Grossvater dr erst König über s ganze Frankeriich gsi. Allerdings het er im Johre 614 em fränkische Adel, wo ihm im Kampf mit dr Brunhilde dr Siig möglig gmacht het, im Edictum Chlotharii wichtigi Zuegständnis müesse mache. Drmit het er dr Grundstei für dr spöter Ufstiig vo de Huusmeier, vor allem de Karolinger, möglig gmacht.

623 het dr Chlothar s Königriich Austrasie siim Sohn Dagobert I. ge. Dr Chlothar isch im Winterhalbjohr 629/630 gstorbe und isch z Paris in dr Chille St. Vincent begrabe worde.

## Ehe und Nochkomme

Dr Chlothar het dreimol ghürotet:
# um 599 d Heldetrud, † vor 613, begrabe in St. Pierre z Rouen
# d Bertetrud, † 618, begrabe in St. Vincent z Paris
# d Sigihild, 625/626 bezügt

Mit dr Heldetrud het er drei Chinder gha:
* Merowech, 604 bezügt
* *E Sohn*, † noch 613
* Dagobert I. (* 603; † 639)

Mit dr Bertetrud het er non e Sohn, dr Charibert II., gha. Es wird au vermuetet, ass d Aemma, d Frau vom König Eadbald vo Kent, e Dochter vo ihm gsi isch.

## Weblingg

* genealogie-mittelalter.de
Fränkisches Reich

S **Fränkische Riich**, odr s **Frankeriich**, isch e Königriich in West- und Mitteleuropa zwüschem  5. und 9. Johrhundert gsi, wo sich uf em Gebiet vom Römische Riich bildet het. Es goht uf mehreri westgermanischi Völker us dr Völkerwanderigsziit zrugg.

S Riich vo de Franke isch innerhalb vo drei Johrhundert zur historisch wichtigste Riichsbildig vom obeländische Europa sit dr Antike worde, und noch em Zerfall vom Römische Riich zum Machtzentrum und spöter zur Grossmacht in West- und Mitteleuropa. Es isch vo de Dynastie vo de Merowinger und spöter de Karolinger, wo vo de Arnulfinger und de Pippinide abstamme,  regiert und vergrösseret worde. E wichtigi Stützi vo dr spötere Karolingerdynastii isch dr Karl Martell gsi, wo 732 in dr Schlacht bi Tours und Poitiers an dr Loire s Vordringe vo de islamische Maure noch Zentraleuropa verhinderet het. Dr Höhepunkt vo siiner Macht und Usdehnig het s Frankeriich under em Karl em Grosse erreicht. Noch dr spötere Deilig vom Riich isch us siim östlige Deil s Heilige Römische Riich und us em westlige Deil Frankriich worde. S Gränzgebiet zwüsche dene beide Blöck isch in Chliistaate zerfalle, won e Deil drvo as unabhängigi Staate bis ins einezwanzigste Johrhundert überläbt hai.
## Fuessnote
Rheinfranken

D **Rhiifranke** (*Kölner-Franke*, *Ripuarischi Franke*, *Ripuarier*, *Ripuare*; vom lateinische "ripa": Ufer) si in dr klassische Gschichtsschriibig eini vo drei Gruppe vo de Franke und am Middelrhii asässig. Noch dr Vereinigung vo de Frankestämm im 4. Johrhundert isch s Hauptsiidligsgebiet vo de Franke am Rhii noch gsi - vo do ihre Name "Rhiifranke" - vo Köln über Frankfurt am Main und Mainz bis nach Worms und Speyer.

Nordlig vo de Rhiifranke si d Salfranke im Rhiidelta agsiidlet gsi und d Moselfranke südlig von ene am obere Rhii und an dr Mosel. Si hai sich im Johr 420 vo de Rhiifranke drennt und und si über e Rhii Richtig Weste zoge.

In de Quelle si die folgende Herzög und Chliinkönig vo de Rhiifranke mit Name überliiferet:
* Chlodwig, *der Ripuarier*, Herzog bis 448
* Childebert, Herzog vo 448 bis 461, König vo 461 bis 483
* Sigibert vo Köln, au Sigibert dr Lahm, König vo 483 bis 509
* Chloderich *dr Parasit* 509

Über die Dynastii vo de Rhiifranke isch wenig bekannt:

461 si si vo Rom unabhängig worde.  509 het dr Chlodwig I., e Salfrank, s rhiifränkische Riich eroberet und het s in Personalunion bis zu siim Dod im Johr 511 gregiert. 
Denn het si Sohn Theuderich I. dä Riichsdeil gerbt und Reims statt Köln zur Hauptstadt gmacht.
## Weblingg
* "Frankenzeit - Anno domini 807 zwischen Rhein und Ruhr" En umfassendi Homepage zur Frankeziit im Bärgischen Land.
Killwangen

**Chillwange** (amtlich *Killwangen*) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Sie ligt im Limmattal zwüsche Bade u Züri.

## Geographi
S Dorf ligt zwüschem linke Ufer vo de Limmat u-n-em vo zahlriche Tobel durchzogene, bewaldete Nordoschthang vom Heitersbärg. De alti Dorfkern isch am Fuss vom Heitersbärg, di noie Quartier zwüschem alte Dorfkern u-n-em Bahnhof, wo fascht a de Limmat isch. Uf ere Höchi vo öpper 660 Meter isch uf ere Waldlichtig de chli Wiler Sennebärg.

Di tüfschti Schtell vom Gmeindsbann ligt uf 385 Meter am Ufer vo de Limmat, di höchsti Schtell isch mit 702 Meter oberhalb vo Sennebärg. Di Flächi vo de Gmeind isch 243 Hektare, dodervo sin 123 Hektare bewaldet u 47 Hektare überbaut.

D Nachbargmeinde vo Chillwange sin Würelos im Norden, Schpreitebach im Oschte, Oberrohrdorf im Südweschte u Noiehof im Nordweschte.

## Gschicht

Di erschti urkundlichi Erwähnig vo *Culliwanch* isch us em Johr 1227, wo in eme Zinsverzeichnis vo de Propschtei z Züri s Dorf erwähnt wird. De Name isch Alemannisch u bedütet «bi de Abhäng vom Chullo». Im 1234i het en Ritter Ruom sini Güter u di nidrig Grichtsbarkeit an s Chloschter Wettige verchauft. Im 1259i hets Chloschter au Grundbsitz, wo vorher im Rudolf I. vo Habsbrg ghört het, chönne chaufe. Fascht sechs Johrhundert lang si d Bewohner vo Chillwange vom Chloschter Wettige abhängig gsi.

Im 1415i hei Eidgenosse de Aargau erobert u e so isch Chillwange en Teil vom Amt Wettige in de Grafschaft Bade worde, ere gmeine Herrschaft. 
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Chillwange het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch.

## Literatur
* Peter Hoegger: *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 87: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band VII: *Der Bezirk Baden II.* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK Bern, 1995, ISBN 3-909164-44-7, S. 53–61.

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Chillwange
* 

## Fuessnote
Chamaven

D **Chamave** si e germanischs Volk gsi, wo im 4. Johrhundert im Wäsentlige in der Gegend vom spötere *Hamaland* agsiidlet gsi si, dr östlige Helfti vo dr hütige holländische Provinz Gelderland und de Landkreis Borke und dr Grafschaft Bentheim uf dr bundesdütsche Siite an dr IJssel nördlig vom Niiderrhii bis nach Deventer abe. Spöter si d Chamave mit de Franke verschmulze und dr Gschichtsschriiber Gregor vo Tours us em sächste Johrhundert verzelt, ass d Chamave Deil vo de Franke siige.

Dr Stamm het als Nochbere die westgermanische Stämm vo de Angrivarier und Dulgubnier, wie s vom Tacitus erwähnt wird .
Ihr Gsetz, die so genannti *Lex Francorum Chamavorum* isch erhalte bliibe. No im nüünte Johrhundert het me s kennt und under em Karl em Groosse isch s no gültig gsi.

## Fuessnote