open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
PHP

**PHP** (rekursivs Akronym für „PHP: Hypertext Preprocessor“, ursprünglich „Personal Home Page Tools“) isch e Skriptsproch mit ere ähnliche Syntax wie C und Perl, wo hauptsächlich für d Erstellig vo dynamische Internetsite brucht wird. PHP isch e Open-Source-Software.

S spezielle an PHP isch ihri Eifachheit, die breiti Datenbankunterstützig und s Vorhandesie vo Funktionsbibliotheke.
Es existiere zum Biispiel au Bibliotheke, um mit PHP GTK-Awändigsprogramm z entwickle.

PHP isch e serversitigi Sprache. Das bedeütet, dass dr Quelltext – im Gegesatz zu JavaScript, wo er meischtens direkt im HTML-Code iibettet wird – nid an dr Browser übermittlet wird, sondern an e Interpreter uf em Webserver. Erscht däm sini Ussgob wird denn an Browser gschickt. In de meischten Fäll isch das e HTML-Dokumänt, wobi s mit PHP aber au möglich isch, anderi Dateitype, wie z. B. Bilder mit dr GD-Bibilothek odr PDF-Dateie, z generiere.

Nebscht dr verwendig vu PHP zum Erstelle vu Webapplikatione (zum Bispiil Websitene), benützt me PHP au für sunstigi Arbeite, wo es ähnlichs Programm in C au mache chönnt. Dr Nachteil an PHP isch, dass dr Programmkod zerscht an dr Interpreter gah muess, wo dr Kod usfüehrt. D'Effiktivität isch drumm eher minimal bi PHP. Für Websitene isch es dennoch wie gschaffe, will me e Website nur schwer mit C oder C++ realisiere khan.

## Code-Bispiel

Eifachs PHP-Script (git „Hallo Wält!“ us, wenn d'Rechnig 2+5, 7 als Resultat hett):


```php
<?php
  $var1 = 2;
  $var2 = 5;

  if(($var1 + $var2) == 7) {
    echo "Hallo Wält!";
  }
?>
```
E-Finance

**E-Finance** (bis Oktober 2007 no „*YellowNet*“) isch z Internet-Banking-Agebot vo PostFinance, eme Tochterundernäme vo dr Schwyzerische Post u isch dr gröscht Online-Finanzmarkt vor Schwyz.

Über 900'000 Chundä und Chundinnä wickle über d Website wit meh aus 800 Millionä Transaktionä im Jahr ab. D Website isch vor 1998 aus eifachs Hiufsmittu für Zahligsvercher und Informationsabfragä igrichtet wordä. Inzwüschä isch dadrus e umfassendi Online-Finanzdienschtleischtig entschtandä, wo über 2000 Personä beschäftiget. Die Dienstleistig cha nume vo Chunde bruucht werde, wo es Privatkonto bi dr PostFinance hei.

## Ekschterne Syte
* PostFinance – *E-Finance*
Rütli-Schwur

Dr **Rütli-Schwur** isch e Schwizer Legände. Si seit, dass am Aafang vom Monet Augschte anne 1291, trtadizionell dänkt me es seg am 1. Ougschte gsi, d Verträtter vo de drü Urkantone (mängisch seit me ne o eifach *Orte* oder *Waldstätte*)  Uri, Schwyz und Unterwalde uf dr Rütliwise e Schwur gleischtet heige. Mit däm heige si es Bündnis zwüsche de drü Orte agfange, wo druus de d Schwizer Eidgenosseschaft woorde sig.

## Historischi Tatsache
Es git ke historische Nachwîs, dass dr Rütli-Schwur in dere Art und Wîs het stattgfunde. Mi nimmt â, dass en Bund zwüsche de drü Waldstätte scho vorhär (ca. 1240–1290) isch beschlosse worde. De Bundesbrief isch äis vo de eltische erhaltene Dokumänt, wo de Bund beschriibt. Er isch datiert of «Afang August 1291» (*anno domini M CC Lxxxx primo incipiente mense Augusto*), schtammt aber wahrschinlich us em 14. Jahrhundert.

Es anders Datum wo für de Bundesschluss überliferet isch isch de achti November 1307.

De Bundesbrief wird hüt im Bundesbriefarchiv in Schwyz ufbewahrt. Anderi Dokumänt us em 14. Jahrhundert sind au erhalte, zum Biischpil de Sämpacherbrief vo 1393. Die Dokumänt ghöred ali in Zämehang vo de erschte politische und militärische Erfolg vom Bund i dere Ziit und der Uusdehnig uf die acht Ort: Siig bi Moorgarte 1315, Vertrag mit em Urseretal 1317, Vertrag mit Bern 1323, Bund mit 1332 mit Luzern und 1351 mit Züri, 1352 Abwehr vom Albert II. wo Züri belageret hät, Eroberig vo Glarus und Zug 1352, Abkomme mit em Karl IV 1356, und Iitritt vo Bärn in Bund 1353.

## Dr Bundesfîrtag und dr Rütli-Schwur
Ersch im 19. Jahrhundert, wo z Nationalbewusstsî vo de Schwizer immer chli isch grösser worde, het me versuecht, es einheitlechs Gründigsdatum für d Eidgenosseschaft feschtzlege. Vorane hät mer s Datum vom Bundesbrief vo Brunne, 1315, als Gründigsdatum vo de Alte Eidgenosseschaft aaglueget gha. Dänn hät mer bim Zügle vom Schtaatsarchiv Schwyz per Zuefall de Brief vo 1291 gfunde. Das isch e groossi Sensazioon gsii und de jungi Bundesschtaat häd in ere nazionalistisch präägte Ziit bald drufabe chöne 1891 e pompöösi Sächshundertjaarfiir organisiere.

In Erinnerig a Rütli-Schwur isch dr 1. Ougust sit 1891 dr Schwizer Bundesfîrtag.

## Dr Rütli-Schwur im Kontext vor Literatur
Eng verbunde mit em Rütli-Schwur isch d Sâg vom Wilhelm Tell. Ersch mit ihre isch di Legände ids breite Bewusstsî vo de Mönsche chô.

Uszug us em Drama *[[Wilhelm Tell (Schiller)|Wilhelm Tell]]* vom Friedrich Schiller:

:*Wir wollen sein ein einzig Volk von Brüdern,*
:*in keiner Not uns trennen und Gefahr.*
:*Wir wollen frei sein, wie die Väter waren,*
:*eher den Tod, als in der Knechtschaft leben.*
:*Wir wollen trauen auf den höchsten Gott*
:*und uns nicht fürchten vor der Macht der Menschen.*

## Chronologii

Drzue chöme eventuell no anderi schriftlechi Zügnis vom ne ganze Vertragswerk us em 13. und 14. Jahrhundert, wo nüm erhalte si.

## Weblink
* ''Der Schwur auf dem Rütli (Rütlischwur) August 1291'' über de Rütli-Schwur uf schweizerseiten.ch
* ''Bundesbrief und Rütlischwur (1291)'' über de Rütli-Schwur uf unibe.ch mit em Text vom Schiller
August

Dr **Ougschte** oder **Ouguscht** () isch dr achti Monät vum Jôhr im Gregorianische Chalender. Dr Ouguscht hät 31 Daag un isch nôchem römischi Chaiser Augustus bnannt wo i däm Monät syn erschtes Konsulat aatrete hät. Vorher hät dr Monät im römischi Chalender *Sextilis* gheisse (dr säggschti Monät). Imene Schaltjôhr fangt dr Ouguscht mitem salbi Wuchedaag aa wie dr Februar.

In vieli Schprôche hät dr Ouguscht ä name wo mitem Härbschde z'tue hät; zum Byschpil uf Finnisch: *elokuu*. Oder er hät nô mim Heidnischi Chalender z'tue. 

Dr 1. Ouguscht isch sit 1891 dr Schwyzer Nationalfirdaag. Z'Irland isch dr erscht Mäntig vom Ouguscht ä Firdaag.

August isch au ä männlicher Vorname.

## Lueg au
* Fiirtig
Bundesrat

Dr **Bundesrat** het i de dütschsprachige Länder verschideni politischi Funktione:

* dr Bundesrat ir Schwiz

* dr Bundesrat z'Dütschland

* dr Bundesrat z'Öschtrîch

* dr Bundesrat im Dütsche Rîch
Chasselas

**Chasselas** isch e Wysswy-Truube, wo in Südbade au unter em Namme **Guetedel** bekannt isch. Z'Öschtrych heisst si au *Moster* oder *Wälscher*. Im Wallis wird die gliichi Truube unter em Name *Fendant* aabaut und im Waadtland heisst si *Dorin*. In dr Schwiiz gilt si als meischt-aapflanzti Wysswytruube.

## Bschriibig
Über die genaui Härkunft vom Chasselas sin sich d'Fachlüt lang nit einig gsi: die einte behaupte, si kämi us em Nohe Oschte oder Egypte, anderi sage, si stammi us Frankrych, wieder anderi sin de Meinig, dass si us dr Schwiiz stammi. Genanalyse len jetz e Ursprung in dr Weschtalpe, also d'Region um de Genfer See, am wohrschinlichschte erschine.

D'Chasselas-Truube kunnt au als Tafeltruube uff e Tisch, im Elsass isch si e Bestandteil vom Edelzwicker.

Im Markgräflerland in Südbade zwische Friburg un Basel isch de Chasselas als Guetedel de meischt-aapflanzt Wysswyräbe. In andere Wibauregione z Dytschland wird si degege praktisch nit aapflanzt. Wege dem sait mer au, dass d Grenze vom Markgräflerland do sin, wo de Aabau vom Guetedel aafangt.

De Wyy isch relativ gmschacksneutral un unuffdringli. Wil de Sorte zimli mengempfindlich isch, füehre z'grossi Menge zue eme zimli charakterlose Wy. Au lageret de Chasselas relativ wenig Zucker in d'Beere i, so dass sich de Sorte fer ä liichte Wy hervorragend aignet.

De Chasselas git's in ere wysse un ere rote Variante. Mit Maischegärig (un eme Schuss Deckrot) stellt mer us de rote Variante ä Roséwyy her.

## Literatur
* Hans Ambrosi, Bernd H. E. Hill, Erika Maul, Erst H. Rühl, Joachim Schmid, Fritz Schuhmann: *Farbatlas Rebsorten.* 3. Auflage. Eugen Ulmer, 2011, ISBN 978-3-8001-5957-4.
* 
* 
* 
* Kurt Hoffmann u.&nbsp;a.: *Der Gutedel und seine Weine.* Verlag Rombach, Freiburg 1980, ISBN 3-7930-0279-9.
* 
* 

## Weblink
* Gschicht vom Fendant
* Schweizer Weinecke – Das Portal für Weinbau, Rebsorten, Weine und ihre Regionen
* 
* Schweizer Weinakademie (PDF)
The Flowers Of Romance

**The Flowers Of Romance** isch a Punkrock-Gruppe üs England gsi, wo im Summer 1976 gründet worde isch.

Di Gruppe hot nie a Pladde uffgnomme odr öffentlich gschpielt. Dafür hen schpätere bekannte Punk-Musikr, wie Sid Vicious von de Sex Pistols, Keith Levene von The Clash un schpädr Public Image Ltd. und Palmolive und Viv Albertine von de Slits mitgmacht. Au wenn si nie live ufdräte si, het se s Fanzine *SCUM* en Interview mit ne gmacht. In däm het dr Sid Vicious gsait "I'll always be the thug I am now".

Dr Song "Belsen Was a Gas" isch vo dere Bänd gschriibe worde, und spöter hai en d Sex Pistols und Public Image Ltd live usgfüehrt.

Im Johr 1977 isch die Bänd ufglöst worde, und Public Image Ltd. hot 1981 zum Gedenke eins vo ihre Albe noch der Bänd bnannt.

## Ekschterne Syte
*The Flowers Of Romance
Gemeinden des Kantons Aargau

De Kanton Aargau het 197 Iiwohnergmeinde (Stand: Januar 2024), wo noch dr Kantonsverfassig als Iiwohnergmeinde organisiert sind. Wie d Iiwohnergmeinde funkzioniere isch im Gmeindgsetz beschribe.

D Bezirkshauptort sind i dr Lischte fett markiert.

__TOC__

## Liste der Gemeinden

Lueg au: Bezirk im Kanton Aargau

## Veränderige im Gmeindsbestand sit 1854

### Fusioone
* 1866: *Oberlöipschlet* und *Underlöipschlet* → Löipschlet
* 1898: *Rüfenach* und *[[Rein]]* → Rüfenach
* 1899: *Bonischwil* und *[[Alliswil|Allischwil]]* → Bonischwil
* 1899: *Rotteschwil* und *Werd* → Roddeschwil
* 1899: *Seen* und *Retterschwil* → Seen
* 1899: *Wislike* und *Mellstorf* → Wislike
* 1900: *Meischterschwande* und *Tennwil* → Meischterschwande
* 1900: *Würelos*, *Kempfhof* und *Oetlike* → Würelos
* 1901: *Brugg* und *[[Altenburg bei Brugg|Alteburg]]* → Brugg
* 1901: *Niederwil* und *Nesselbach* → Niderwil
* 1901: *Rike* und *Balzewil* → Murgete
* 1901: *Staffelbach* und *Wittwil* → Staffelbach
* 1906: *Wooleschwil* und *[[Büblikon|Büblike]]* → Wooleschwil
* 1909: *Oberwil* und *Lieli* → Oberwil-Lieli
* 1914: *Wole* und *[[Anglikon|Anglike]]* → Woole
* 1940: *Bünze* und *Waldhüsere* → Bünze
* 1962: *Baade* und *[[Dättwil]]* → Baade
* 1970: *Brugg* und *Lauffohr* → Brugg
* 1973: *Chünte* und *Sulz* → Chünte

* 2002: *Zofige* und *[[Mühlethal]]* → Zofige

* 2006: *Ober-* und *Underääredinge* → Ääredinge
* 2006: *Vilige* und *[[Stilli|Schtilli]]* → Vilige

* 2010: *Aarau* und *Rohr* → Aarau
* 2010: *Laufeburg* und *Sulz* → Laufeburg
* 2010: *Brugg* und *Umike* → Brugg
* 2010: *Villmärge* und *Hilfike* → Villmärge
* 2010: *Chaischte* und *Ittetal* → Chaischte
* 2010: *Ätzge, [[Hottwil|Hottel]],* *Mätteb, Oberhofe* und *Wil*→ Mettauertal

* 2012: * Merischwand* und *[[Benzenschwil|Bänzischwil]]* → *[[Merenschwand|Merischwand]]

* 2013: *Galechilch, Linn, Oberpöötsprg* und *Underpöözprg* → [[Bözberg AG|Böözbrg]]

* 2014: *Hermetschwil-Staffle* und *Brämgarte* → [[Bremgarten AG|Brämgarte]]
* 2014: *Oberflachs* und *Schinznach-Dorf* → [[Schinznach]]
* 2014: *Unterändige* und *Ändige* → [[Endingen AG|Ändige]]

* 2018: *Schärz* und *Lupfig* → [[Lupfig]]

* 2019: *Attewiu* und *Reitnou* → [[Reitnau|Reitnou]]

* 2020: *Schinznach-Bad* und *Brogg* → Brogg
* 2022: *Bad Zoorzi*, *Baldige*, *Böbike*, *Chaiserschtuel*, *Räkige*, *Riete*, *Rümike* und *Wislike* → [[Zurzach|Zoorzi]]
* 2022: *Bööze*, *Effige*, *Elfige* und *Hornusse* → [[Böztal|Bööztal]]
* 2023: *Herznach* und *Üeke* → [[Herznach-Ueken|Herznach-Üeke]]
* 2023: *Burg* und *Mänzike* → [[Menziken|Mänzike]]
* 2024: *Turgi* und *Baade* → [[Baden AG|Baade]]

=== Trännige ===
* 1854: *Roodlef* → [[Niederrohrdorf|Niderroodlef]], [[Oberrohrdorf|Oberroodlef]] und [[Remetschwil]]
* 1872: *Böözbrg* → [[Oberbözberg|Oberpöözprg]] und [[Unterbözberg|Underböözbrg]]
* 1884: *Gäbischtorf* → [[Gebenstorf|Gäbischtorf]] und [[Turgi]]
* 1983: *Arni-Islisberg'' → Arni und Islischbärg

## Aamerkige
Rütli

S **Rütli** (uf Französisch und Italienisch *Grütli*) isch ä Bärgmattä am Ürnersee, wo i dr nöjere Gschicht vo dr Schwiiz e symbolischi Bedütig übercho het.

## Name
Dr Fluername ”Rütli“ bedüütet ”chlyni Rodig“. Es isch au e Flechi mit Mattland, wo zmitzt im Wald lyt.

## Geografy
Dr Platz lyt im Gebiet vo dr Gmeind Seelisbärg. Es isch die äinzegi Stell am stozigä Bärg über em See, wo dr Hang weniger steil isch, so dass me e Mattä hät chönne mache.

S'Rütli isch bis Mitti 19. Joorhundert nur mitm Naue über dr Vierwaldstättersee erreichbar gsi. Im 1869 het me denn e Schiffsaalegistell wo au Dampfschiff könne aaleege baut und im 1870 het s'Dampfschiff "Rütli" dr Betrieb ufgnoh. Hüt käme au über en Fuesswäg, wo anne 1872/1873 baut worde isch, vo Seelisbärg zum Rütli wandere.  

Uf äm Rütli häts äs Restaurant, äs chlisäs Museum und dä Drü-Länder-Brunnä, sust isch äs unverbaut. Am eifachstä chann mär s Rütli mit äm Schiff erreichä, mär chan aber au zfuäss vo Seelisbärg här abbä wandere. Sit 1991 fangt uf äm Rütli au dä "Weg der Schweiz" a, das ischt ä Wanderwäg um dä Ürnärsee umme.

Nid wyt wägg vom Rütli staat im See dr *Schillerschtäi*; das isch e höchä Felsblock, wo i dr Form vom enä Obelisk zueghauä isch und en Inschrift für ä Dichter Friedrich Schiller dra agmacht isch.

## Gschicht
Bi de Gschicht vo dr Entstehig vo dr Eidgnosseschaft isch die Legände sid em 16. Joorhundert immer wie wichtiger worde, ass die drüü Urkantön Uri, Schwyz und Underwaldä dr Legändä nah uff däre Mattä dä Rütli-Schwur gschworä häiget. Es git zwar do drvo käis historischs Dokumänt, aber i dr volchstümleche Tradizion isch das bildhafte Motyv, wo au immer wider vo Künschtler dargstellt worden isch, bis hütt läbig blibe. Es git sogar es grosses Wandbild vom Rütli im Bundeshuus z Bärn.

D Erhaltig vom Rütli i sinärä historischä Form isch gsicherät, will di „Schwiizerisch Gmeinnützig Gsellschaft“ (SGG) s Rütli im Jahr 1859 für 55'000 Schwiizerfranke gchauft und a dr Schwiizerischä Eidgenossäschaft als unverüsserlichs Nationaleigätum übergä hät. Dr Legände no sölle s Gäld Schuelkinder gesammelt ha, aber in Wirggligkait häns die kantonale Sektione vo dr SGG zämmebroocht. Dr Kauf isch nötig gsi, wills äs Projäkt gäh hät, uf äm Rütli äs Hotel z bauä. 

Am 25. Juli 1940 hät dr General Henri Guisan uf dr Rütliwisä dä legendäri Rütlirapport abghaltä.

Am 1. Augstä findät uf äm Rütli jewils ä Fiir zum Nationalfirtig vo dr Schwiiz statt und än Bundäsrat haltät ä Red. I dä letschtä par Jahr isch dä Aalass immer meh i d Kritik cho, will jewiils vill Rächtsextremi a därä Fiir teilnähmäd.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Greifensee

Unter em Name **Greifensee** (alem. **Griifäsee**) git's:
* Griifäsee, ä Gmäind im Kanton Züri
* s Schloss Griifäsee, äs Schloss z Griifäsee
* dä Griifäsee, än See, wo nachem Schloss benennt isch
* d Herrschaft Griifäsee, ä ehemalegi Herrschaft bzw. Landvogtei rund um de Griifäsee
* dä Mord vo Griifäsee, äs Massaker während em Alte Zürichrieg
Greifensee (Gewässer)

De **Griifesee** lit im Kanton Züri zirka 20 km östlich vo Züri. Er isch dur d Pfannestììlchetti vom Zürisee trännt. Er isch 6 km lang und 1,6 km breit. S isch de zweitgröschti See im Kanton Züri.

## Laag und Gschicht

De Griifesee liit inere Landschaft, won vom Rhy-Linthgletschär gformt worden isch. Im Weschte isch de Pfannestììl, im Oschte fangt s Zürcher Oberland aa. S Wasser vom Griifesee chunnt vor allem us em Aabach. Z Fällande flüsst d Glatt us em See use. Bis im 12. Jahrhundert hät de Griifesee drum au *Glattsee* gheisse. Früener isch de Griifesee bis uf Dübedorf gange, won er sich anere Ändmoräne gschtaut hät. Dur Verlandig und Melioration isch de See über d Jahrtuusig chlinner worde, was mer no guet cha gsee a de Moor rund um en ume. Sini hütigi Form hät de Griifesee, sit 1890/91 d Glatt kanalisiert worden isch.

Di erschte Mänsche händ i de Mittälsteizyt, öppe 8000 Jaar vor Chrischtus, am Seeufer gläbt. Am Oscht- und am Nordufer hät mer e paar Pfahlboute gfunde.

Im 12. Jahrhundärt hät mer z Griifesee s Schloss Griifesee pout, won im Alte Zürichrieg e Rolle gspilt hät. Am 24. April 1944 isch en abgschossne B-17-Bomber vo de Amerikaner in See gheit.

S Gebiet um de Griifesee isch sit 1941 under Naturschutz.

Nume s Stedtli Griifesee isch diräkt am Seeufer. Nideruschter, Schwärzebach, Muur und Fällande ligget hinder em Ufergürtel us Riedwise. Au Uschter und Mönchaltorf sind wiiter hine, usserhalb vom füechte Ufersträife.

## Nutzig
De Griifesee isch hützutags vor alem es Naaerholigsgebiet. Rund um de See tüent d Lüüt wandere und Velo faare. Rund um de See häts mängi Badaaschtalt zum bade und schwüme. Im Härbscht ränned Sportler am *Griifeseelauf* um de See ume. Uf em See häts zwar vili Böötli, aber privati Motorboot sind uf em Griifesee verbote. Nume d "Schifffahrtsgsellschaft Griifesee", wo 1890 gründet worden isch, hät Motorschiff für Rundfahrte und d Personefääre vo Muur uf Nideruschter. S git ein Pruefsfischer uf em Griifesee.

**Schiff uf em Griifesee**

## Naturschutz

Di ganz Uferzone vom Griifesee staht under Naturschutz. S Gebiet um de Griifesee isch dicht besidlet. Au d Landwirtschaft nutzt d Umgäbig starch. Drum isch de See zimli fescht mit Phosphat belaschtet gsi und d Alge sind vill z starch gwachse. Sit 1970 hät mer das Problem halbwägs im Griff. D EAWAG beobachtet de Griifesee gnau. De Phosphatghalt isch immer no zhöch und im Summer hät de See zwenig Suurstoff. Mer überläit sich drum, öb mer de See im Summer wie de Pfäffikersee sött belüfte.

## Weblink

* Griifesee-Stiftig
* Schifffahrtsgesellschaft Griifesee
* Verband zum Schutz vom Griifesee VSG
* ASUG Arbetsgruppe Naturschutz Griifesee
* greifensee.ch - Sehenswürdigkeite
* Wätterstazion am Griifesee
* 

## Fuessnote
Unterwalden

**Underwoudä** isch än Sammelbegriff fyr di beedä Kanteen Obwoudä und Nidwoudä, wo scho sit jehär (ai scho lang vor 1291) i «ob» und «nid äm Woud» trännt sind.

Underwoudä sell dr Legändä na scho bi dr schwyyzer Staatsgrindig uf äm Rütli, äm Rütli-Schwur däbiä gsey syy. Uf äm Bundäsbriäf, wo ja so quasi als Grindigsuirkund vo dr Schweyz giut, hät aber nur dä Kanton Nidwoudä underschribä.

In dr nèie Uusgoob vù dr Schwyzer Bùndesverfassig (BV) vù ane 1999 wääre Obwalde ùn Nidwalde nimi as Houbkanteen zeld. Im Artikel 1 BV wääre d Kanteen vù dr Schwyz ùfzeld ùn doo wääre si aifach «die Kantone … Obwalden und Nidwalden» gnänd. Im Artikel 142 Abs. 4 BV haisd s, as d «Kantone Obwalden, Nidwalden» ejeede ne halbi Standesstimm hän.

S «Under-» im Name bidyted nid eppe «drunder», sondern «zwische», wie i de Näme Unnerbäch (zwische Milibach und Löübbach), Unterseen (zwische Thunersee und Brienzersee), Unterschächä (zwische Äsch- und Brunnischache) und Underwasser (zwische Wildhuuser-Thur und Säntisthur). Drum luutet dr Name im Spaatmittelalter au uf Latynisch *Inter Silvas,* aso «zwische de Wälder».


Wappen Nidwalden matt.svg|Als Verglych, s Wappe vo Nidwalde
Wappen Obwalden matt.svg|und s Wappe vo Obwalde


## Weblink

* 

## Fuessnoote
Johann Heinrich Füssli

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

Dä **Johann Heinrich Füssli** (züritüütsch: **Füessli**; * 7. Februar 1741 z Züri; † 16. April 1825 z Putney, London) isch än schwîzerisch-englischä Maler gsi.

## Läbe
Sin Vatär, dä Johann Caspar Füssli, isch Maler und Schriftstellär gsi. Im Altär vo 20 Jâr isch de Son z Züri Pfarrär wordä, aber im Jâr 1763 hät er mit sim Vater Krach bicho und d Schwîz und d Chilä verla. Drkufabe isch er dur Europa greist. Im Jâr 1779 hät är fürs zürchär Râthûs dä Rütli-Schwur gmalät. Später isch är uf Ängland zogä und hät det als Profässer für d Royal Academy of Arts gschaffät, aber d Schwîz hät er immer wider psuächt.

## Werk
De Füessli het nîn Gmäldi zu Boydellsche Shakespeare-Galerie un ä Zyklus vun 47 Bilder zue s Miltons «S verloreni Paradies» gmacht. Witeri Werk sin: *De Bund vo de Schtifter vo dä schwizerische Freyheit* (ufm Zürcher Rathus), *Theseus, om Igang vum Labyrinth vun Ariadne wu Abschid nimmt; De Zug vo de Schatte im Elysium, noch Lukians Beschribig* un *Ugolino im Hungerturm*

## Bilder

Datei:Johann Heinrich Füssli 012.jpg|Dr Füessli im Gspöch mit äm Johann Jakob Bodmer
Datei:John Henry Fuseli - The Nightmare.JPG|Der Nachtmahr
Datei:Füssli, Johann Heinrich - Titania liebkost den eselköpfigen Bottom - hi res.jpg|Titania liebkost den eselköpfigen Bottom
Datei:Johann Heinrich Füssli 011.jpg|Der Kampf des Thor mit der Schlange des Midgard


## Literatur
* 
* 
* 
* Christoph Becker, Claudia Hattendorff: *Johann Heinrich Füssli, Das verlorene Paradies.* Ostfildern-Ruit 2002. ISBN 3-7757-0665-8.
* Arnold Federmann:* Johann Heinrich Füssli.* Zürich 1927. (Katalog der Zürcher Gemälde-Ausstellung von 1926, Briefe an Johann Jakob Bodmer, Johann Caspar Lavater, Verzeichnis der Füssli-Sammlungen usw.).
* Paul Ganz: *Die Zeichnungen Hans Heinrich Füsslis. (Henry Fuseli).* Urs Graf-Verlag, Bern/Olten 1947.
* Christoph Vitali (Hrsg.): *Ernste Spiele. Der Geist der Romantik in der Deutschen Kunst 1770–1990.* Haus der Kunst München, 4. Februar bis 1. Mai 1995, Oktagon Verlag, Stuttgart 1995.

## Weblink

* 
* 
* Brief von Henry Fuseli an seinen Freund William Blake Multimedials Kunstprojekt vom Knut Remond „Hochzit va Himmel und Hell“ („Marriage of Heaven and Hell“).
Tux

Dr **Tux** isch s'Maskottli vum Computerbetribssystem Linux. Om Ofong het dr Vogel gar kei Nome gha, meischt Nochnome *Pinguin* und Vornome *Fat*, also dä fätti Pinguin. Bal isch aber der Nome Tux ufkumme, kummt vum Englische *Tuxedo* fyr Frack: mangi meinne au, er kummt vum **T**orvalds **U**ni**X**.

Dr Namme Tux isch mit dr Veröffetlichung vum Kärnel 2.0 uffkumme. Es het do en Wettbewerb gää, aber dr Linus Torvalds, dr Entwickler vum Linux, het sich denne do fyr dä Pinguin entschiede, angeblich will er z Auschtralie emol vu eme Pinguin bisse worre sei. Für d Vermarktig her hän Plüschpinguine aber au e bessere Effekt wie abisseni Epfel oder stilisierti Fenschter.

Dr Tux isch au d'Hauptfigur im 3-d-Computerspil Tux Racer.

## Urlaubsverträtig Tuz

Am 17. März 2009 het dr Linus Torvalds mit dr Vorstellig vum Kernel 2.6.29 im Tux e Viertel Johr Uszit gwährt. Lut Mitteilig vu Kernel.org will dr Tux in sällere Zit as e Barbier schaffe. Solang dr Tux furt isch wird dr Tuz - e Tasmanische Deifel - ihn verträtte. Dr Tuz het dr Tux s'erscht Mol uf dr im Jänner 2009 z'Hobart uf Tasmanie abghaltene Linux-Konferenz linux.conf.au verträtte.

Hintergrund isch, dass dr Tasmanisch Deifel, e chleine Raubbitler, durch e asteckedi, chräbsartigi Erkrankig in sinere Existenz bedroht isch. Mit em zitwiise Ustusch vum Maskottli wenn d'Linux-Entwickler d'Ufmerksamkeit uf die gfährdet Art lege.

## Weblink

* Internetsite fier d'Rettig vum Tasmanische Deifel

## Quelle
Volksrepublik China

D`**Volksrepublik China** isch ä Land z`Oschtasie.

D`Volksrepublik China (Rotchina) grenzt a 14 Staatä: d'Mongolei, Nordkorea, Nepal, Kasachschtan, Russland, Kyrgyzschtan, Tadschikischtan, Indie, Pakischtan, Afghanistan, Bhutan, Myanmar (ehemols Burma), Laos und Vietnam. Wenn mä Taiwan däzuäzellt sinds sogar 15 Staatä. China hät ä Flächi vo 9.572.419 km². Schätzigä vo 2005 zofolg hät Rotchina meh als 1.3 Milliardä Iwohnär. D'Hauptschdadt vo China isch Peking (北京; pīnyīn: Běijīng). Ca. 800 Millionä Chinesä reded Hochchinesisch.

As git zwai Staate, wo dr Name China in Aaspruch nääme. S'erschte China isch d'Volksrepublik China (Rotchina oder Feschtlandschina, wo mer üblichärwis dämit mainäd) und s'andere China isch d'Republik China, also d'Inslä Taiwan, wo dä ältärä Lüüt bessär als "Formosa" bekannt sin. Undär dä Kaisärrich hend diä baidä China ämol zämeghört. Doch wo noch äm Zwaitä Wältchriäg die japanische Bsetzer usägworfä worre sin, hät's än Bürgärchriäg zwüschät dä Kommunischtä undär dä Füärig vom "Buuräfuärär" Mao Zedong, mengmol au Mao Tse-tung gnännt, und dä  nationalistischä Kuomintang undär äm General Chiang Kai-Shek (蔣介石, Pinyin-Umschrift: "Jiǎng Jièshí") geh. D'Kommunischtä sind us dem Chriäg als Sigär uf äm Feschtland usägangä, allärdings hät sich d'Regiärig undär äm Chiang Kai-Shek uf d'Inslä Taiwan (台灣; pīnyīn: Táiwān) zrugzüchä chönnä. Am 1. Oktobär 1949 hät dä Mao Zedong d'Volksrepublik China proklamiärt und hät ä kommunischtische Schtaat ärrichtät. Dämit isch zwor d'Unabhängigkait vo China widärhägestellt gsi, jedoch hät di teilwiis desaströsi Politik vom Mao Zedong Dutzändi vo Millione vo Menschäläbä koschtät, wiä zum Bispiil im "grossä Schprung noch vornä" odär dä sogenanntä "Kulturrevolution". 

Noch em Dood vom Mao het sich in dr Kommunistische Bardei vo China schliesslig e bragmatischi Linie duuregsetzt, wo d Wirtschaft liberalisiert het, aber die politischi Macht fest in de Händ vo dr Bardei gloo het. Nach Reformä idä Staatä vom Warschouer Pakt isches o ds China zurä Demokratiebewegig cho, diä isch mitem Tian'anmen Massaker brutal niedergschlagägä wordä.  

## Quälle/Amerkige
Roland

Roland isch e männlicher Vornome, Dr Nome bstoht us zwei Bstondteil, wo usem Altgermonische kumme. Dr ärschte Teil isch *hroth*, was uf Hochdytsch *Ruhm* heisst, de zweit Teil isch *nantha*, was *kühn* isch. Im Italiänische un im Sponische isch drus *Orlando* worre, im Englische au *Rowland*. D Wiblig Form isch *Rolande*, kummt awer nit so oft vor.

E beriehmter Träger isch de Roland vum Karl däm Grossi, wo im Johr 778 im Krieg gege d'Baske gfalle isch (spöter zu Sarazenä umdichtet).

Deno gits no d **Roland** Orglä. 

Un usserdäm stoht er uf viele norddytsche Markplätz. Des isch e Zeiche fyr d'birgerlichi Freiheit.
Kfz-Kennzeichen

**KFZ-Kennzeiche** sind Nummertäfeli uf de Karre un Motorräda.

## Alphabetischi Lischt vo Kennzeiche us`m Alemannische

### Dytschland
* **A** Augsburg
* **BAD** Bade-Bade
* **BÜS** Büsinge
* **EM** Emmedinge
* **ES** Esslinga
* **FN** Bodeseechreis (Friedrichshaafe)
* **FR** Friburg im Brisgau un Brisgau-Hochschwarzwald
* **KN** Konstanz
* **LÖ** Lörrach
* **OG** Offeburg, Ortenau-Kreis
* **RA** Rastatt
* **RT** Reitlenga
* **RW** Rottwyhl
* **S** Stuegert
* **SIG** Sigmaringe
* **TÜ** Diebenga
* **TUT** Tuttlinge
* **UL** Ulm
* **VS** Villinge-Schwenninge, Schwarzwald-Baar-Kreis
* **WT** Waldshuet-Tienge

#### Nemme bnützte
* **NT** Nierdinga (bis 1973 vrgääbe)
* **DS** Eschingä (bis 1974 vergäbä)

### Frankriich
* **67** Département Underelsàss, (Strossburj)
* **68** Département Owerelsàss, (Colmar, Mülhuse)

### Füarschtatum Liachtastoh
* **FL** Füarschtatum Liachtastoh

### Öschtriich
* **B** Bregenz
* **BZ** Bludenz
* **DO** Dornbirn
* **FK** Feldkirch
* **V** Vorarlberg

### Schwiiz
* **AG** Aargau
* **AI** Appezöll Innerrhode
* **AR** Appezell Usserrhode
* **BE** Bärn
* **BL** Baselbiet
* **BS** Baselstadt
* **FR** Fryburg
* **GL** Glaris
* **GR** Graubünde
* **LU** Lozärn
* **NI** Nidwalde
* **OW** Obwalde
* **SG** St. Galle
* **SH** Schaffhüse
* **SO** Soledurn
* **SZ** Schwyz
* **TG** Thurgau
* **UR** Uri
* **VS** Wallis
* **ZG** Zug
* **ZH** Züri

## Lueg au
Lischt vo dr Kfz-Nationalitätszeiche
Volker

D **Volcae** oder **Volker** () sin ä keltischer Schtamm i dr Antike gsi. Sä hän ursprünglich zwüsche Rhy, Leine un Main im Herkynische Wald gsidelt und gege d Germane Widerstand gleistet, wo gege Süde drängt sin. Schliessli hend si iri Wonsitz ufgee und sich in Gallie und Chliiasie niderlo. D Germane hend noch de Volcae alle Kelte **Walhôz* (Adjektiv: **walhiskaz* „wälsch“) gsait. Dô devo chunt dr Begriff ''Wälsch''.

## Gschicht

### Galatie
Im 3te Jôhrhundert vor Chrischtus sin d Volcae vo de Germane zruggdrangt wôre un usgwandert. En Tail vode Tektosage isch in Oste uf de Balkan gwanderet und schliessli im Joor 278 v.&nbsp;Chr. i Chliiasie igfale, zäme mit andere keltische Stämm, nämli de Trokmer und de Tolistoagier. Iri Hoptstadt isch Ankyra (Ankara) gsii. D Kelte hend denn d Föderation vo de Galater bigründet.

### Gallie
Die andere Volker sind um 250 uf Gallie gwanderet und hend sich zwüschet em Rotte und em Garonne niderloo. De östlichi Stamm het sich *Volcae Arecomici* gnennt und de Hoptort isch Nemausus (Nîmes) gsii. De westlich Stamm sind d *Volcae Tectosages* gsii und ire Vorort Tolosa (Toulouse). Iri Landnaam isch archäologisch guet erchennbar. Ane 219 v.&nbsp;Chr. isch de Hannibal mit sim Elifanteheer dur s Piet vode Volker zoge. 121 v.&nbsp;Chr. hend si sich mit de Römer verbündet, sind aber abgfale, wo d Kimbre und Teutone i Gallie igfale sind. Au spöter sind si mol Verbündeti vode Römer gsii und mol nöd.

Zur Zit vum Julius Cäsar hän immer no en Tail vo de Volcae im Herkynische Wald gsidelt. Des wird als e Indiz aagsehe dass d keltischi Chultur zu däre Zit z Mitteleuropa nô präsent gsi isch. Aber währed de römischi Erobrigzüg z Germanie hät d keltischi Bvölkrig kei grossi Roll mee gschpylt.

In de nöchste Jôhrhunderte sin d Volcae romanisirt wôre un i dr galloromanische Chultur ufgange. 

## Wirtschaft
D gallische Volker hend voralem vom Acker- und Gartebau glebt und Chorn und Wii abaut. Zudem hend si e gwüssi Bidütig im Handel vo Metall gha.

## Literatur
* A. Dirkzwager; Strabo: *Strabo über Gallia Narbonensis.* E. J. Brill, Leiden 1975, ISBN 9-004-04367-5.
* Christian Goudineau, Michel Christol: * Nîmes et les Volques Arècomiques au Ier siècle avant J.-C.* In: *Gallia.* Band 45, 1987, Nummer 1, S. 87–103 (online).
*
Slowenien

**Slowenia** isch a klenns Land im südlicha Mitteleuropa und grenzt im Weschta an Italia und an d Adria, im Süda und Osta an Kroazia und Ungarn und im Norda an Österriich.

Slowenia hätt 20.000 km2 Flächi und ca. 2 Mio. Iwohner. D Hauptstadt isch Ljubljana (uf Dütsch Laibach).

## Geographi

Obwohl s Land eigentlich boda klen isch, find ma in Slowenia fasch alls: im Norda hot s mit ma Toal vo da Alpa (Julische und Steiner Alpa) und da Karawanka richtige Hochgebirge, im Oschta a Tiefebene, in da Mitte und im Weschta git s a karschtigs Mittlgebirge (Dinarisches Gebirge) und im Süda sogär s Meer (Mittelmeer).

Da högschte Berg vo Slowenia, mit 2.864m da Triglav, lit im Nationalpark Triglav, da tiafschte Punkt isch dia 47 km lange Adriaküschte. Us da Julischa Alpa kond zwoa vo da wichtigschta Flüss, d Isonzo (Soča) und d Save, dia andra zwoa, d Drau und da Mur flüssend vo Öschtriich umme. Meh wia d Hälfte vom Land isch mit Wald zuagwachsa.

O s Klima isch untaschiedlich: Im Südweschta isch s enda mediterran mit warma Summa und füchta, milda Winta, wobei s an da Küschte öft kalte Fallwinde (Bora) ge ka. Im Innara vom Land hot s atypisch kontinentals Klima.

## Ekschterni Syte

* d Website vo de Regierig vo Slowenie (u. a. englisch)
* d Website vom Tourismus z Slowenie

## Fueßnota
Wien

**Wien** (*[[bairisch]]: Wean* *[[vorarlbergisch]]: Wian*) isch d Houptstadt vu Österriich und glichzitig o s flächemäßig chlinnscht und iwohnermäßig gröscht vo de nüün Bundesländer.

Wien hät ca. 1.9&#x00A0;Millione Iwohner und a Fläche vu 414&#x202F;km² und isch dodemit die iwohnerrichsti und dichtisch besideltschti Stadt vo Östriich. Im Groossruum vo Wien läbed ca. 2.8&#x00A0;Millione Mänsche, was en Drittel vo de Gsamtbevölkerig vo Östriich isch.

## Geografii
Wien isch e Grossstadt. Vo de gsamte Flächi vo 414,65&#x202F;km² sind öppe 25&#x202F;% überbaut, knapp 30&#x202F;% sind Garteflächene und uf de rästliche 45&#x202F;% häts Wälder (17&#x202F;%), Räbberg (2&#x202F;%), Landwirtschaft (16&#x202F;%) und sustigi Sache.

D Stadt lit zwüsched de nordöstlichste Uusläufer vo de Alpe im nordwestliche Teil vom Wiener Becki, beidsiits vo de Donau.

## Stadtgliderig
D Stadt glideret sich in 23 Bezirk.

## Kultur
Wien isch vor allem dur sini klassischi Musig bekannt → Wiener Klassik. Berüämt isch au d Wiener Chuchi; s *Wienerschnitzl* und d *Sachertorte* sind die wohl bekantiste Leckereie.

## Bilder

Stephansdom 1905.jpg|d Kathedrale vun Wien: de Stephansdom (um 1905)
Rathaus Vienna June 2006 165.jpg|s neogotisch Wiener Rathuus vun 1883
Oper z03.JPG|miniatur|d Staatsopere
Burgtheater Vienna June 2006 397.jpg|miniatur|s Burgtheater
Reichskanzleitrakt Vienna Sept 2006 001.jpg|i dr Hofburg
Schloss Schoenbrunn August 2006 406.jpg|s Schloss Schönbrunn
Belvedere Vienna June 2006 010.jpg|s Belvedere
Secession Vienna June 2006 006.jpg|d Sezession
Wiener-Schnitzel02.jpg|es Wienerschnitzel
Sachertorte DSC03027.JPG|e Sacherturte mit Schlag


## Weblink

* di offizielli Website vo de Stadt Wien

## Fuessnoote
Ulm (Begriffsklärung)

**Ulm** isch dr Name von verschidni Orti im alemannische:

* Ulm an der Donau isch ä grosi Stadt im Schwäbische.
* Alb-Donau-Kreis isch dr Landkreis um Ulm (Donau).
* Neu-Ulm isch sit 1810, wo's Gebiet vo dä Riichstadt Ulm uf Württeberg un Bayern ufteilt wore isch, d' "Schweschterstadt" vo Ulm uf'em bayrische Donauufer. 
* Renchen-Ulm, friga Ulm bi Oberkirch oder Ulm (Baden) isch ä Dorf bi Oberkirch om Rond vum Schwarzwald.
* Ulm bi Lichtenau isch ä zu Liechteni ghäriges Dorf.

Usadäm gibts au no e bekonnte Zungebrächer: *In Ulm, um Ulm, um Ulm ume*
Ulm (Baden)

**Renchä-Ulm** oder **Ulm in Baden**, friga mol **Ulm bi [[Oberkirch (Baden)|Owerkirch]]** isch ä Dorf in de Ordenau un ä Ortdsdail vun Renchi. Wahrschins gehd s schu uf s 7. Johrhundert zruck; d ärscht urkundlig Ärwähnung isch us em Johr 1070 in re Schenkungsurkund an de Firschdbischoff von Schdrossburg. Der het dann sin Verwaldung vom Renchdal in Ulm igrichd.

Dä untere Teil vom Kirchturm dirft um die tousend Johr alt si und do demid dä zweitäldschd im Ärzbischtum Friburg. D'Kirch isch gonz fryger zomme mit dem Gottsacker do gsi, wo jetzt der Sportplatz isch, un erst siterm 18. Johrhundert uf em hitige Platz. Dä Turm isch schu imma do gsi, des isch ä alta Währturm gsi.

D'Ulmer hän net d'Isebohn han welle un au kei Ärdgas, so isch des den um 1975 rum um Renchi gonge. Dr versproche nei Wäg hän di Renchner dänno aber immer no nit baut. Di meiste Ulmer giin den aber uf Owerkirch oder Achre ge Ikaufe oder uf Achre uf d Realschuel oder uf s Gymnasium. 

Z Ulm git s au e Biermarke, s *[[Familienbrauerei_Bauhöfer_GmbH_%26_Co._KG|Ulmer Bier]]*, als bsunderi Spezialidäd im Gaschthuus 'Braustübl'. D junge Lit gin aber meischtens in dä 'Läwe'. Gfeschded wird in de Obschdhall und im Summer uf em Kuss-Eich-Fäscht. Dsell Kuss-Eich gehd uf ä Gmeindratsfeschd Ende sechzger ofongs siibzger Johr zruck. Bin ere Wett het seller, wu s noch e baar Bier noch uf eini vu zwei Eiche nuff gschaffd het, einere vun de Fraue derfe a Kuss gä. Selli zwei Eiche stien au jetzt no, un s het e Schild mit *Kusseiche* dron.

Sitterm März 2006 isch im Kaier ä buddhistischs Zentrum.

## Weblink
* Gymnasium
* Realschul
* buddhistischs Zentrum.
Ulm (Lichtenau)

**Ulm** bi Lichteni im Landkreis Raschti z Bade-Wirttebärg (Ditschlond) isch e Dorf, wu 1154 zum ärschte Mol gnännt worre isch.
Es et domols *Ulmene* gheisse, de Nome kunnt wahrschiints vun de Ulme, wo s friejer ums Dorf rum ghet het.

Im Drissigjährige Krieg hen d'Schwede de Ort abbrännt, drissig Johr später nomol d Franzose.

Im Johr 1937 het de Gmein Ulm schun emol d'Ingmeindung noch Lichteni droht, uff e Ondrag vum Lichtenauer Birjermeister. Die iberzejgende Usfierungen vun dene gschichtliche un sachliche Begeweheite vun dene zwei Gmeinde hen im Endefekt dene folgeschwere Schritt vereitelt.

Dezämber 1953: Ulm wird 800 Johr ald.

1973 ischs zu Lichteni kumme. 

Inzwische isch Ulm mit Lichteni baulig zämmegwaggse.

## D’ Herkunft vum Ulmer Dorfwabbe

S zeit e als Kriz stilisierti Ulm, wo dr Stomm devo in e Grummstab boge isch.

Mer konn sage, dass mer sich d'Herkunft vom Nome Ulm gmacht het, un d'klesterlig Abstommung im Wabbe veronkert. Inerer onderer Bschribung wird vun eme schwarze Kleeblattkriz uf silbernem Grund gschriibe.
Welsch

**Wälsch** oder **Wäutsch** isch d alemannisch Bezeichnig für d Franzose un Weschtschwiizer un andri romanischi oder cheltischi Völker, aber au für d Gegend oder d Region, wo di Wälsche läbed.

S Wort chunt vo germanisch **walha-* un het syn Urschprung möglicherwys bi de Volcae, e keltischer Stamm wo näbe de Germane gläbt het. Spöter isch dr Begriff uf d romanisierte Kelte übertrooge worre.

## Verwendig vom Name
### England
Vo de Ängländer isch *wielisc* uf d Waliser übertrooge worre; deswäge *Welsh* un *[[Wales]]* un *Cornwall*.

### Mitteleuropa
Im Althochtütsche bizaichnet *Walha* d Romane, s Adjektiv lutet *walahisc*.

I dr Dütschschwiiz wird s Französische un vor allem d französischsprochige Schwiiz au als *Wälsch* oder *[[Welschland|Wälschland]]* bezeichnet. Z Bade un im Elsass wird dr Begriff higege vermiide un als abwärtend empfunde. D romanischsprochige Bvölkrig vum Elsass het de Begriff schlieslich als Eigebezeichnig überno un nennt sich un syni Sproch *[[Welche]]*. S glyche gilt für d Wallone (holländisch: *waals* "Wallonisch").

Usserdäm sin d Rätoromane früener au als Wälschi bezeichnet worre. De negativi Usdruck *Chuderwältsch* isch us älterem "Churer Wälsch" entstande. De Uusdruck isch scho früe negativ gsii, so het en Schwoob um 1450 gschribe: "Churwalchen ist ein pöse sprach, bsunder in dem Engadin". Au de Walesee isch noch de "Churwalchen" binennt.

D Südwalser im Piemont säget em Italienische *Wailschu*. Degege werd südtirolisch *Walsch* für Italiener as negativ empfunde.

### Osteuropa
Seltener wird dr Begriff uf d Rumäne bezoge. D Walachei isch e historische Landesdeil vo Rumänie.

## Witers
• Dr Name isch i vyle Fluerbezeichnige enthalte, vor allem z Öschtrych un i dr Schwiiz. So heisst es Dorf im Jura Wälscheroor und es Taal bi Arosa *Wälschtobel*.

• D Baumnuss haisst au *Wältschi Nuss* oder *Walnuss*.

• De Name vom Wallis chunnt aber nid vo däm Wort, sondern vom latinische Wort *vallis* für Taal.
Ibrahim Ferrer

**Ibrahim Ferrer** (* 20. Februar 1927 in San Luís bi Santiago de Cuba; † 6. August 2005 in Havanna) isch an kubanischa Musika gsi, wo ma vor allem als Bolero-Sänga kennt.

Ferrer isch am 20. Februar 1927 bi Santiago de Cuba inam Nachtclub uf d Wealt ko. Sine Muatta isch gschtorba wie na zwölfe gsi isch, drum hot a vo döt a weg uf da Schtroß singa müassa zum Geald vadiana. A johr schpäta hot a mit sinem Cousin d Gruppa „Jovenes del Son“ gründet.

In da nägschta Johr hot a in viela vaschiedena Gruppana gschpiilt und bald amol hot ean s ganze Land kennt. 1953 hot a in Pacho Alonsos Guppa schpielt und isch mit deanna 1959 in d Hauptschtadt Havanna züglt.

1999 isch a mit m Film *Buena Vista Social Club* in da ganza Wealt berühmt wora. Wim Wenders hot nämle an Doku dräht üba kubanische Musika, wo zäm dia Platta „Buena Vista Social Club“ ufgno hond und 1998 an Grammy dafüa kriagt hond. Bi deana Musika isch o Ibrahim Ferrer dabei gsi.

O sis Solo-Album „A Toda Cuba le Gusta“ isch für an Grammy nominiert gsi. 2004 hot a denn für sis Album „Buenos Hermanos“ den Grammy in der Kategorie „Best Traditional Tropical Latin Album“ kriegt.
Ferrer isch am 6. August 2005 in Havanna gschtorba.

## Diskografii
* 1999 – *Buena Vista Social Club Presents: Ibrahim Ferrer*
* 2000 - *Tierra Caliente: Roots of Buena Vista*
* 2002 - *Mis Tiempos Con Chepin*
* 2002 - *La Colleccion Cubana*
* 2002 - *Tiempos Con Chepin y Su Orquesta*
* 2003 - *Buenos Hermanos*
* 2004 - *Que Bueno Esta*
* 2005 - *Ay, Candela*

## Ekschterne Syte
* Fotos Ibrahim Ferrer, Buena Vista Social Club, Cuba
* Allmusic.com Eintrag (Englisch)
* Spiegel Online am 07.08.2005 zum Tod von Ibrahim Ferrer
Ortenau (Landschaft)

D **Ordenau** isch ä Gegnd eschtli vun Strosburg zuem Schwarzwald no. Im Sidä fangts bi dä Bleich, enem Näbäfluss vun dä Elz o, im Norde herts den bi d Oos und dä untre Murg uf. Ung'fähr in de Middle vun de Ordenau leid's Ordenauer Riäd.

Im Mittelalter het des no **Mortenau** gheisse, dä Aalut het sich aber den bal verlore. De Nome kunnt vum Gallische ***Moridunum**, des isch »Sumpfburg«. Bis vor dousend Johr hets do au no Malaria gäbe.

Dä Nome isch um 768 rum s erscht Mol erwähnt worre, die Gegend het em ditsche Kaiser ghert, där hets vun eme Grof verwalte lu.
Um 1250 isch des deno verfalle in zwonzg Stickli, ä bissli später isch denn s meischti in dä Richslondvogtei zomme kume. Dära ihre Sitz isch denn uf de Burg z Orteberg gsi. Um 1551 hän isch des Biet deno on d Habsburger kumme, s het deno zue Vordereschtriich ghert. Unter em Napoleon ischs denn alles badisch wore.

Di greschde Städt in de Ordenau sin Offeburg mit fuffzg dousend Iiwuhner un Lohr mit iber vierzig Dousend. Gmesse on sinere Fläch isch s de grescht Londkreis z Bade-Wirddeberg.
IRC

**IRC** schtoht für:

* Internet Relay Chat
* e gelegentlich verwendeti Abkürzig vo *International Red Cross*, luegsch Internatinale Rotchrüz- un Rothalbmondbewegig
* *International Reply Coupon*, luegsch Internationale Antwortschin
* Innovation Relay Centre vo dr Europäische Union
* D' Abkürzig vom Inschtitut für Rechnigswäse un Controlling vo dr Universität Züri
November

De **Novämber** () isch dr ölfti Monet vom Johr im Gregorianische Kalender.

Er het 30 Däg.

Alti dütschi Näme für de Novämber sin *Windmond* (igführt vo Karl em Große im 8. Johrhundert) un *Nebelung*. In de Niederlande isch de Monat au *Schlachtmond* odr *Schlachtemonat* gnennt worde, will zue sällere Zit 's Ischlachte vo dr Säu üeblich gsi isch.

Im römische Kalender isch dr Novämber afangs de nünti Monet (lat. *novem* = nün) gsin.
Im Johr 153 v. Chr. isch de Johresafang allerdings um zwei Monet füre verlegt worde, so dass di direkti Namens- un Zählbeziehig wegfalle isch.

Im Chilchejohr gilt de Novämber als e Monet vo Besinnig un vom Gedänke. E Dag für alle Heilige, wo sunsch kei schpezielle Dag zugordnet kriegt hen, isch de 1. November mit Allerheilige. An Allerseele, em 2. Novämber, wird allene Dote dänkt. An eme Mittwuch um d' Monetsmitti umme wird de Bueß- un Bätdag gfiert, wo sit einige Johr z Dütschland als gsetzliche Firdig abgschafft worde isch. Gege Monetsend findet de Dotesunndig schtatt, un zwar rägelmäßig im Novämber am letschte Sunndig vor em 1. Advent. Sälle Sunndig bildet au de letschte Sunndig vom Chilchejohr. De letschte Dag im Chilchejohr isch aber, no dr chilchliche Wuchedefinition (abwichend vo dr DIN-Norm), am druffolgendi Samschdig; sälle cha denn spötschtens am 2. Dezämber lige, in 5 vo 7 Fällen ligt er aber im Novämber. Drzue cha dr erschti Advent - als Sunndig denoch - in 4 vo 7 Fäll im Novämber lige.  

De November fangt mit em gliche Wuchedag a wie de März un usser in Schaltjohre au wie de Februar.

## Lueg au
* Fiirtig 

## Ekschterne Syte
* https://web.archive.org/web/20100510141458/http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/November.html
September

De **Septämber** () isch de nünte Monet vom Johr im Gregorianische Kalender, un het 30 Däg. 

Am 22. odr 23. September isch d' Dagunnachtglichi - dr subsolar Punkt schtoht gnau über em Äquator un d'Sunne goht an sällem Dag gnau im Oschte uf un gnau im Weschte unter. An sällem Dag fangt, astronomisch gseh, de Herbscht uf dr Nordhalbchugle vu dr Erde a, un uf dr Südhalbchugle dr Früehlig.

De alti dütsche Name isch *Scheiding* odr au *Unkrutmonet*.

Im römische Kalender war de September ursprünglich de siibt Monet (lat. *septem* = siibe).
Im Johr 153 v. Chr. isch de Johresafang allerdings um zwei Mönet füre verlegt worde, so dass d' Namens- un Zählbeziehig entfalle isch.

In de römische Provinz Chleiasie (Asia minor) het de Monet als erschte vom Johre golte, wil Kaiser Auguschtus im September Geburtsdag gha het (e kuriosi Marginalie vo dr Weltgschicht). Sälli lokali Tradition isch später mit dr Verlegig vu dr Hauptstadt nooch Byzanz im gsamte Oste vum Römische Riich, wo sich zum Byzantinische Kaiserriich entwicklet het, überno worde un het au in Russland bis zuem Johr 1700 no golte; erscht drno het me sich de allgemeine Kalenderregle agschlosse, was de Johresafang agoht. 

Wo de Senat vorgschlage het, dr September zu sine Ehre auno umzdaife, het dr Tiberius mit dr Frog abglähnt, was no mit em drizähnten Caesar si soll.

De September fangt mit em gliche Wuchedag a wie dr Dezember.

## Veraschtaltige im September
Z' Dütschland wird sit 1993 am zweite Sunndig im September im Rahme vo dr European Heritage Days dr Dag vom offene Denkmol unter em Leitschpruch "Gschicht zuem Alänge" abghalte.

## Lueg au
* Fiirtig 

## Weblink
* http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/September.html
Kanton Genf

Dr **Kanton Gämf** isch e Kanton im Südweschte vo dr Schwiiz. Offiziell gheisst er uf 
Französisch *République et Canton de Genève;* übersetzt isch das uf
Dütsch *Republik und Kanton Genf,* uf Iteliänisch *Repubblica e Canton Ginevra,* und uf Rätoromanisch *Republica e Chantun Genevra;* und di Änglisch&shy;sprochige säge *Geneva*.

## Geografii
Dr Kanton Gämf lyt im südweschtligschte Zipfel vo dr Schwiiz und isch fascht ganz vo Frankriich umgee. Nur im Nordoschte uff 4,5&nbsp;km hett er e gmeinsami Gränze mit em Schwiizer Kanton Waadt. De Kanton hät mit de Gmaind Céligny e Exklave im Waadtland.

Dr Kanton Gämf befindet sich am undere Ändi vom Gänfersee, wo dr Rotte (uf französisch: *Rhône*) dr See verloot.

## Gschicht
Dr Kanton Gämf isch ane 1815 bildet und dr Schwiiz aglideret worde. D Stadt Gämf het vorhär sid em 16. Joorhundert ängi Bezieige mid einzelne Schwiizer Ständ gha, isch aber nid zu de Glider vo dr Alte Eidgnosseschaft zelt worde.

## Bevölkerig
Im Kanton Gämf schwätzt me französisch. Mit 41 Prozänt vo de Ywooner hett er fascht en dopplet so hoche Usländerateil wie d Schwiiz im Schnitt. Die meischte agsässene Gämfer sin traditionell reformiert, nid umsusch, schliesslig isch Gämf d Stadt, wo dr Reformator Johannes Calvin gwürkt het. Dur d Zuewanderig us andere Kantöön und us dr französische Nochberschaft hän mittlerwyle aber d Katholike d Meerheit i dr Stadt Gämf.

## Politik
Dr Kanton het 45 Gmeinde; lueg bi dr Lischte vo de Gämfer Gmeinde. Bezirk gitts keni.

## Weblink

* Offizielli Website vum Kanton Gämf (französisch)
* Offizielli Statistik
* 

## Fuessnote
Entenklemmer

Unter eme **Änteklemmer** (au **Entaklemmer**) verstoht me, vor allem im Schwäbische, e gyzige Mensch. 

Dr Usdrugg soll eso entstande sii: wil d'Änte iiri Eier nit nur im Näscht sondern au in dr freie Wildbahn lege dien, solls Lyt gäh, wo die Tier mit Duume und Zeigfinger am Hinter drugge, bevor si si zum Stall uuselöhn, um z'luege, öb nid bald en Ei chunnt. Wenn eis im "Amarsch" isch, dörf die Änte denn nid zum Stall uuse, wil sunscht s'Ei verlohre könnti goo. 

Au e Bsitzer, wo kurz vorem Verkauf vor Änte no luegt, ob si ächt no e Ei gitt, wird Änteklemmer gnennt.

Dr schwöbischi Schriftsteller Thaddäus Troll (Pseudonym für Dr. Hans Bayer) het im 1976 em Molière sy *Gyzige* (*L'avare*) zumene Lustspiel mit em Namme *Der Entaklemmer* adaptiert.
Ortenau

**Ortenau** chan folgendes bedüte:

**Ortenau**, es Gebiet im Mittelbadische, es kunnt under folgende Verwändunge vor:
* De Ortenaukreis, ä politischa Kreis uf dä onder Sit vum Rhin vu Strasbourg
* D Londschaft Ortenau, des isch d historische Gägend
:→ D Kreis un d Londschaft sin nit deckungsglich, d Londschaft geht wider hoch 
* De Kanton Ortenau, e historischi Bezaichnig (vgl. Die Handschriften der Badischen Landesbibliothek in Karlsruhe, Band 13)

**Ortenauer Ried**
* Ried (Ortenau), es Ried i de Landschaft Ortenau

**Ortenau** isch de Familiename vo folgender Person:
* Gustav Ortenau (* 18. Mai 1864 z Fürth; † 1950 z Florenz), en dütsche Arzt jüdischer Abstammig
Schluchsee

As **Schluchsee** bezeichnet mer: 
* Schluchsee (See), e ufgstaute See im Schwarzwald
* Schluchsee (Gemeinde), d'Gmei, wo um dr See rum lit, mit em gliichnammige Hauptort