open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Max-Planck-Institut für Immunbiologie und Epigenetik

S **Max-Planck-Inschtitut fir Immunbiologii un Epigenetik** (MPI-IE) z Friburg isch e interdisziplinär Forschigsinschtitut vu de Max-Planck-Gsellschaft. De aktuell Forschigsrame vum MPI-IE umfasst verschideni Beriich vu de moderne Immun- un Entwickligsbiologii, dodezue ghert de evolutionär Ursprung vum Immunsischtem, d Entwicklig vu lymphoide Organ, Signalprozess dur Antigen-Rezeptor Komplex, Wirt/Pathogen-Interaktione, entwickligsbiologischi Signalweg, d Regulation vu de Genexpression un de Chromatinstruktur, Zell-Zell-Interaktione un d Zelldifferenzierig. Die Forschig hilft, d Mechanisme vu de Bildig un de Funktion vum Immunsischtem un andere biologische Strukture ufzklere.

## Name un Struktur vum Inschtitut
Zum 1. Dezember 2010 isch de Name vum Inschtitut um d Epigenetik erwitteret wore, wu sit 2006 e wichtige Forschigsschwerpunkt am Inschtitut isch un wu d Verbindig vun ere zue de Immunbiologii no usse het solle sichtbar gmacht wäre.

Direktore un Direktorine am Inschtitut sin (Stand September 2024): d Asifa Akhtar (Chromatinregulation), de Thomas Boehm (Entwicklig vum Immunsischtem), de Ibrahim Cissé (Biologischi Physik), de Nicola Iovino (Entwickligsepigenetik) un de Thomas Jenuwein (Epigenetik). Zum Inschtitut ghere 13 unabhängigei Forschigsgruppe mit insgsamt 310 Mitarbaiter un Mitarbaiterne.

## International Max Planck Research School (IMPRS)
S Inschtitut bedribt zämme mit de Universitet Friburg d *International Max Planck Research School for Molecular and Cellular Biology*. En International Max Planck Research School (IMPRS) isch en englischsprochig Doktorandeprogramm, wu ne strukturierti Promotion erlaubt. Sprecher vum IMPRS vum Inschtitut her isch de Rudolf Grosschedl.

## Weblink
* Homepage vum Inschtitut
* Publikatione vum MPI im eDoc-Server vu de MPG
* Homepage der IMPRS

## Fueßnote
Nablus

**Nablus** ( vo griechisch *Neapolis* ‚Nöistadt‘, hebräisch: שכם *Schechem*) isch e Stadt in de palestinensische Autonomiigebiet. Si het im Joor 2014 146'493 Iiwooner ghaa. D Stadt lit zwüsche zwäi Bärg (arab.: Ibāl und Dschirzim, in dr Biible Ebal und Garizim). S biblische Sichem (arabisch *Dschabal an-Nār*, ‚Füürbärg‘) und die römischi Gründig Flavia Neapolis häi emol an däm Blatz gstande.

Nablus isch dr Sitz vo dr an-Najah-Nationaluniversidäät. Am Stadtrand vo Nablus wird s Graab vom Joseph vo Juude, Muslim und Christe vereert.

## Seenswürdigkäite

In dr Altstadt vo Nablus het s e hufe Räst vo historischer Bausubstanz. Dört isch au dr Suq won e turistischi Attrakzioon isch. Dr Jakobsbrunne, wo im Johannesevangelium erwäänt wird, isch für christligi Pilger intressant. Dört häig dr Jesus e samaritanischi Frau aadroffe, won em zum Drinke gee het. Drüber stoot hüte e griechisch-orthodoxi Chille. 

Im Vorort Balata al-Balad wird s alte Sichem usgrabt. Us dr römische Zit het s no Räst vom ene Amfitheater. Mä cha au uf e Bärg Garizim, wo no e chliini Samaritaner-Gmäind existiert.

## Weblingg

* Nablus uf dr Website vo dr Palestinensische Mission in dr Bundesrepublik Dütschland
* Zajel Youth Exchange (Website vo dr freiwillige Organisazioon Zajel us Nablus, wo zur Uniwersidäät ghöört: Aktuelli Noochrichde us dr Region, Informazioone über Gschicht, Kultur usw.)

## Fuessnoote
Abu Dhabi

**Abu Dhabi** () isch d Hauptstadt vum Emirat Abu Dhabi un vu dr Verainigte Arabische Emirat (VAE).

## Lag
Dr Chärn vu dr Stadt mit ihre 621.000 Yywohner lyt uf ere 70 Quadratkilometer große Insle im Persische Golf, Mangrovegürtel. Mit em Feschtland verbunde isch si dur d Mussafa-Brugg, d al-Maqtaa-Brugg un d Sheikh-Zayed-Brugg. Um d Hauptinsle het s e Chranz us chinschtli greßer gmachte oder nei ufgsetzte Insle, wu zurzyt erscht zum Dail beböut sin un s Stadtbiet solle uuswyte.

## Literatur
* Ayne-Marie Leitch u. a.: *Abu Dhabi Explorer. The Complete Resident’s Guide*. Explorer Group, 2006.

## Weblink

* Websyte vu dr Regierig vu Abu Dhabi
Rischon LeZion

**Rischon LeZion** (hebräisch , IPA: [], uf Dütsch „Erste für (zu) Zion“, arabisch ; au as *Rishon LeZion* dranskribiert) isch e Groossstadt z Israel im südlige Däil vom Groossruum Tel Aviv-Jaffa, öbbe zää Kilometer südlig vo Tel Aviv im sogenannte *[[Gusch Dan]]*. D Stadt het 243'973 Iiwooner (2015) und isch die viertgrössti im Land noch Jerusalem, Tel Aviv und Haifa.

## Gschicht

Rischon LeZion isch 1882 as Moschawa vo russische Immigrante gründet worde und isch äini vo de erste jüüdische landwirtschaftlige Siidlige in dr Nöizit im hütige Israel. Dr Naame chunnt us dr Biible: (Gott säit): „Ich sagte als Erster zu Zion...“ (Jesaja 41,27) Danach ist von einer Freudenbotschaft die Rede, die die frühen Einwanderer auf sich bezogen.

E wichdiger Sektor vo dr Landwirtschaft isch scho seer früe dr Wiibau gsi: Im Joor 1887 isch mit dr Understützig vom Baron Edmond de Rothschild e Wiichällerei gründet worde. Zs dere het sich dr grösst Wiibroduzänt vo Israel,  Carmel, entwigglet, wo dr formell Hauptsitz von em immer no z Rischon LeZion isch. In dr Zit vom britische Mandat isch in dr Stadt au no die ersti Brauerei z Palestina,  *Palestine Breweries*, entstande, wo s Bier *Nesher* broduziert het. 

Im Joor 1948 het d Stadt nume 10'000 Iiwooner ghaa.  Noch dr Gründig vom Staat Israel het sich Rischon LeZion seer schnäll entwigglet. Iiwanderer us dr früenere Sowjetunion und em hütige Russland,  rumänischi, dütschi, jemenitischi, marokkanischi und iranischi Iiwooner und iiri Noochfaare bräge d Stadt.

Die wichdigste Wirtschaftszwiig si d Wiibrodukzioon, s Baugwärb, Dienstläistige, Handel und die farmazöitischi und elektrotechnischi Industrii.

## Kultur

Rischon LeZion ist sit dr Gründig 1988 Sitz vom *Israel Symphony Orchestra Rischon LeZion*. Es het e Stadtbibliothek mit em Hauptsitz *Kotar Rishon* und elf Zwiigstelle.

Jeedes Joor wird an Sukkot e Wuche lang e Wiifest gfiirt.

Am 30. Oktober 2017 isch d Paul-Grüninger-Strooss in Aawäsehait vom Schwizer Bundesroot Johann Schneider-Ammann zu Ehre vom ehmoolige Sanggaller Polizeihauptme und Flüchtlingshälfer Paul Grüninger iigweiht worde.

## Sport

Dr bekanntist Sportveräin in dr Stadt isch Maccabi Rischon LeZion.

## Stadtpartnerschafte
Rischon LeZion het acht Partnerstedt, und zwäi verpartnereti Landkräis:

### Landkräis

* , New Jersey, USA, seit 1999
* , Maryland, USA, seit 1990
### unbelegt
* , Ukraine
* , Ethiopie
* , Israel
* , Slowakei, sit 2008
* , Russland


## Weblingg

* Website vo dr Stadt Rischon LeZion (hebr., russ., ängl.)

## Fuessnoote
Weinlese

De **Härbscht**, de **Wimmet**, d **Wümmete** oder d **Wimme** bezeichnet im Wiibou d Ärn vo Wiitruubä. Im Wallis säged me em Herbscht au **Wimde**, De Uusdruck *Härbscht* isch uf di ursprünglich Bedütig vom Wort Härbscht („Ärntezit“) zurüggzfüehre. Im Herbscht schnided d **Härbster** (Winzer) d Wiitrube ab.

Bim manuellä Härbscht (tradizionell) schnidet mer die riife Truube vo Hand ab. Zum d Qualität steigere, chamer bi dere Methode nur die bsunders rife Truube uswähle (die Usläsi isch namensgäbend bim glichnamigä Prädikat innerhalb vo de Qualitätswii mit Prädikat). 

Nur die riife Truube werded gärntät. D Truube sötted debi gsund si. E Usnahm sind di edelfulä Truubä. 

Für de maschinell Härbscht gits Vollärnter, wo über d Räbreihe fahred. Dur Chlopfe und Rüttle werded d Truube vo de Räbe trännt. Es Lamellesüschtem, wo d Stämm vo de Räbe umschlüsst, fangt die Truubebeeri uf, wenn si abegheie. S Läseguet gaht denn über es Förderband in en Uffangbhälter. Bi däm Värfahrä chömed aber au Laub und chliini Escht is Läseguet. En grosse Teil wird aber vom ene Gebläs wäggblase.

In Mitteleuropa findet d Wimme vum Spatsummer bis im Härbscht statt, je nach Lag und Truubesortä, underschiidlich. Will Truube für Iiswii bin ere Temperatur vo nöd meh als −7&nbsp;°C gärntet werde dörfed, cha mer si oft ersch im Dezämber oder im Jänner ärnte.

Jacob Philipp Hackert 003.jpg|Härbscht bi Sorrent, vum Jacob Philipp Hackert (um 1784)
Vendanges en Bourgogne.jpg|Härbscht im Burgund
Ossingen - Wümmete 2011-09-26 13-35-30.JPG|Wümmete z Ossinge
Vendanges - côtes de Beaune.JPG|Härbscht a dr Côtes de Beaune im Burgund
Selbstfahrer ohne Selektion GV09 11.jpg|Truubevollärnter im Isatz
Maschinenlese GV09 20.jpg|Truubevollärnter schüttled nur d Beere ab – zrugblibe tüen d Trappe vu dr Truube a dä Triib
Weinernter.jpeg|Trubevollernter
Transport von frischen Trauben in Rhodt.JPG|Transport im Truubewagä zur Witerverarbeitig in Rhodt


## Weblink

## Fueßnote
Rosch Pina

**Rosch Pina** (hebräisch , au „Rosh Pina“ gschriibe) isch en Ortschaft im oobere Galiläa und het öbbe 2600 Iiwooner. Si ghöört zum Nordbezirk vo Israel. D Stadt isch 1882 gründet worde. *Rosch Pina* bedütet «Grundstäi» (wörtlig «Eggestäi») und chunnt us eme Psalmvärs, wo au unde im Ortswabbe stoot.

## Gschicht
Rosch Pina isch äini vo de erste modärne jüüdische Siidlige in Palestina gsi, wo denn no Däil vom Osmanische Riich gsi isch.

1878 isch am Blatz, wo spööter Rosch Pina entstande isch, Gei Oni vo Juude us Safed gründet worde. Noch drei Joor fast ooni Rääge, si alli usser drei Familie gange. 1882 si 30 Iiwandererfamilie us dr rumänische Stadt Moinești uf Gei Oni cho, häi sich dört niidergloo und dr Naame zu Rosch Pina gänderet, noch em Spruch us em Psalm 118, 22: *Dr Stäi, wo d Baulüt verworffe häi, isch zum Grundstäi worde.*

D Siidlig isch im Joor 1883 die ersti jüüdischi Siidlig under em Patronat vom Baron Edmond James de Rothschild worde. Dr Ort isch hüte en israelische Lokalverband.

## Demografii
1948, im Joor vo dr Gründig vo Israel und e, Aafang vom israelische Unabhängikäitschrieg het dr Ort 346 Iiwooner gha.
Am Ändi vo si s öbbe 2600 gsi, die mäiste Juude.

## Geografii
Rosch Pina lit nördlig vom See Genezareth, öbbe 2&nbsp;km südöstlig vo dr Stadt Safed uf ere Hööchi vo 420 Meter über em middlere Meeresspiegel. Nördlig vo Rosch Pina lit d Hulaebeni mit de Räst vom Hule-See, wo äigentlig e Sumpfgebiet isch, wo in de 1950er-Joor drochegläit worde isch.

## Vercheer
Dr Flugplatz Mahanaim / Flughaafe Rosch Pina isch 2,1&nbsp;km vo Rosch Pina äwäg. Er isch nume für e nazional Flugvercheer vo Bedütig.

## Persönligkäite
* Meir Dagan (1945–2016), Generaal und Diräkter vom Mossad
* Ami Assaf (1903–63), Politiker

## Weblingg
Zichron Ja'akow

**Sichron Jaakow** ( – es git alli mööglige Umschrifte wie Zikhron Ya'akov (änglisch), Zichron Ja’akow (dütsch) usw.)  isch e Lokalverband im israelische Bezirk Haifa am süüdlige Ändi vom Karmelgebirg. Im Joor 2007 het er 17'800 Iiwooner gha.

D Stadt isch 1882 vo jüüdischen Iiwanderer mit dr Understützig vom Baron Edmond de Rothschild as *[[Moschawa]]* gründet worde. Dr Naame vo dr Stadt („Erinnerig an Jakob“) isch im Rothschild sim Vater, Jakob Rothschild, z Eere gweelt worde.

Dr Baron Rothschild het in de erste Joor noch dr Gründig vom Ort Wiirääbe lo aapflanze und e Wiiguet lo baue. D Middelmeerküste isch ganz nooch und dört het mä am Blatz, wo hüte s Kibbuz Nachscholim isch, e Fläschefabrik baut. No hüte het dr grösst Wiibroduzänt vo Israel, „Carmel“, wo uf die Gründig zrugggoot, z Sichron Jaakow äine vo sine Hauptsitz.

Im August 1903 isch im Verwaltigsgeböid vo dr J. C. A. z Sichron Jaakow die ersti *Knessia* zämmedräte. Das isch e churzlääbigi Verdrätig vom *[[Jischuw]]* gsi und isch vom Ussischkin gl'itet worde. E baar Möönet spööter het sich die Veräinigung wider ufglööst, wil si dr Herzl abgleent het.

Äini vo de Seenswürdigkäite vo Sichron Jaakow isch *Ramat haNadiv* (d „Hüüchi vom Wooldääter“). Dört befindet sich in ere Parkaalaag s Graab vom Rothschild und sinere Fra. Iiri Überräscht si us us Frankriich dört aane brocht und am 6.&nbsp;April 1954 begraabe worde.

In dr Stadt befindet sich au s christlige Kibbuz Beth-El, wo vor allem Bunkerbelüftige und -filter härstellt. Es isch noch de kommunale Instituzioone dr zwäitgrösst Arbetgääber in dr Region mit öbbe 600 israelische Arbäiter, wo nit Däil vom Kibbuz si, und fast 400 us em Kibbuz sälber. Beth-El het no Standort z Binjamina, Shahak, Magen Shaul und Bnei Yehuda.

## Persönligkäite
* Sarah Aaronsohn (1890–1917), e jüüdischi Spionin im Erste Wältchrieg gege s Osmanische Riich

## Weblingg

* Website vo Sichron Jaakow
Samarien

**Samarie** (lat./ängl. *Samaria*) bezäichnet im Wääsentlige dr nördlig Däil vom hütige Westjordanland (s Gebiet vo Nablus).  Es isch e Bärgregion zwüsche Galiläa witer im Norde und Judäa im Süüde. Samarie häisst uf Nöihebräisch *Schomron* שומרון,  und isch au as  bekannt; griechisch heissts *Samaria* Σαμαρεία).

## S biiblische Samarie
S biblische Land Samarie isch entstande, wo sich die zää nördlige Stämm vo Israel vom Köönigshuus David 926 v. d. Z. drennt häi. Dr Omri, wo öbbe 885−874 v.&nbsp;d.&nbsp;Z. Köönig vom Nordriich gsi isch, het d Stadt Samaria as Hauptstadt vom Nordriich usbaut. Wägen sinere sünkretistische Religionspolitik wird er in dr Biible stark kritisiert. Nume e chliini Grubbe vo JHWH-Glöibige het dr Undergang vom Köönigriich überläbt.

## Samarie hüt

Z Israel säged di konservativere Lüüt em bsetzte Weschtjordanland in ere Wideruufnaam vo alte biblische Landschaftsnäme hüt «Judäa und Samaria» *(Jehuda ve Schomron)*. Si wänd daademit zäige, dass s Weschtjordanland alts jüdischs Territorium isch.

## Fuessnoote


## Weblingg
Hot-Spot

**Hot Spot** oder **Hotspot** (ängl. wörtlig ‚häissi Stell‘, im Sinn nooch öbbe Brennpunkt) stoot für:

* e ungwöönlig häissi Region vom Ärdmantel, wo zun ere hööchere vulkanische Aktiwidäät in dr Ärdrinde drüüber füert
* e Region wo d Artevilfalt grooss und stark bedroot isch (Biodiversidääts-Hotspot)
* Daatenelimänt in ere Daatebank, wo vil uf sä zuegriffe wird
* e Registrierzentrum für Flüchtling im Schengener Ruum (Erstufnaam-Hotspot)
* e DNA-Abschnitt wo d Rekombinazioonsroote hööcher isch as gwöönlig
* e Stell bi dr Szintigrafii wo d Radionuklidbelegig hööcher isch
* e Beriich vom ene Solarzällemodul
* en äng begränzte Ort, wo stark radioaktiv kontaminiert isch
* e Punkt, wo mä drootlos Zuegang zum Internet het
* dr aktiv Punkt bim Muuszäiger
* e lokal begränzti Hutentzündig

**Hot Spot** u.ä. häisse:
* Hot Spot – Spiel mit dem Feuer (1990), e amerikanische Film
* e Java Virtual Machine mit dünamischer Optimierig
Petach Tikwa

**Petach Tikwa** (, uf Dütsch *Tor vo dr Hoffnig*, ; au Petah Tiqwah, Petah Tikva gschriibe) isch e Stadt z Israel. Si lit im Gusch Dan, e baar Kilometer östlig vo Tel Aviv. Petach Tikwa het 209'600 Iiwohner (2009) und isch äini vo de grösste Stedt im Land. 1878 isch dr Ort as die ersti jüüdischi Buuresiidlig („Moschawa“) im domoolige Palestina gründet worde, het aber nid lang existiert. 1882 häi jüüdischi Iiwanderer Petach Tikwa nöi gründet.

## Hütigi Stadt

Vo dr landwirtschaftlige Vergangehäit isch nüt me übrig usser em so genannte *Gründergarte* im Stadtzentrum. D Wirtschaft basiert uf Industrii, vor allem in de Beriich Textil, Metall, Naarigsmiddel und Holz. Z Petach Tikwa isch au dr Sitz vom Farmakonzärn Teva, wo uf dr ganze Wält operiert.

## Weblingg

* Offizielle Homepage von Petach Tikwa

## Fuessnoote
Julimonarchie

D **Julimonarchii** het z Frankriich 1830 aagfange, wo dr Köönig Louis-Philippe I. an d Macht cho isch. Si Vorgänger, dr Karl X., het as Folg vo dr Julirevoluzioon abdankt.

## Gschicht
Dr Louis Philippe isch us dr bourbonische Nääbelinie Orléans abgstammt. Wäge sinere relatiiv liberaale Haltig het men em *Bürgerköönig* gsäit. Wenigstens am Aafang isch si Regäntschaft vom Groossbürgerdum understützt worde.

Die politisch Struktur vo dr Julimonarchii isch e Mischig us ere konstituzionelle und ere parlamentarische Monarchii gsi. D Abgeordnetekammere und d Kammere vo de ''Pairs'' us dr Restaurazioonszit het seer vil mee Macht überchoo, aber dr Köönig het immer no e bedütende Iifluss uf d Regierig und uf die uswärtigi Politik gha.

D Julimonarchii isch in dr bürgerlige Februarrevoluzioon vo 1848 gstürzt und mit dr Zwäite Franzöösische Republik ersetzt worde.

## Weblingg
Staatsoberhaupt

S **Staatsoberhaupt** stoot am Spitz vo dr staatlige Ämterhierarchii. Es representiert dr Staat gege inne und gege usse. Es isch im Sinn vom Völkerrächt dr Verdräter vo sim Land, wo im Allgemäine en umfassendi Vollmacht het. Es bestätigt formal d Ernennig in Staatsämter und setzt Gsetz in Chraft. Wie s Staatsoberhaupt gweelt wird und was für Funkzioone es het isch e zentraals Merkmol vo dr Staatsform.

**Staatsschef** isch en inoffizielli Bezäichnig, wo chürzer isch und doorum in Wändige wie *Staats- und Barteischef* (vom ene kommunistische respektiv eme realsozialistische Staat) oder *Staats- und Regierigsschef* (vo dr Öiropäische Union) verwändet wird und sich allgemäin uf die Staatsoberhäupter beziet, wo näbe iire representative Ufgoobe au exekutivi häi und eso in dr Politik vo iirem Land maassgääblig si, zum Bischbil dr franzöösisch oder dr amerikanisch Bresidänt.

## Staatsoberhöipter
* In Monarchie: e Monarch (Köönig, Kaiser, Zar, Herzoog usw.) 
** In de Commonwealth-Köögigriich isch dr Monarch vom Veräinte Köönigriich s Statsoberhaupt
* In Republike: e (Staats)bresidänt, Staatsschef (Frankriich under em Vichy-Reschiim, Spanie under em Franco), d Schwiz het kä formells Staatsoberhaupt aber e Bundesbresidänt, Andorra und San Marino häi bäidi zwäi Staatsoberhöipter
** In Bundesstaate: Guvernöör (USA), Ministerbresidänt vom e Bundesland (Bundesrepublik)
* Im Vatikan: dr Babst as gweelte absolute Monarch

## Weblingg

* „Staatsoberhaupt“, in: ''Das Politiklexikon'' uf de Website vo de Bundeszentrale für politische Bildung
Regierungschef

Dr **Regierigsschef** isch dr Läiter vo dr Regierig vom ene Staat (zum Bischbil Nazionalstaat oder Gliidstaat). Mäistens setzt er die politische Richtigsentschäidige um.

* In alle *[[Präsidentielles Regierungssystem|bresidenzielle Regierigssüsteem]]* isch dr Staatsbresidänt gliichzitig s Staatsoberhaupt und dr Regierigsschef. Bischbil: dr Bresidänt vo de Veräinigte Staate.
* In *[[Semipräsidentielles Regierungssystem|semibresidenzielle Regierigssüsteem]]* isch d Macht vilmol zwüschen em Bresidänt und em Regierigsschef (Vorsitzende vom Ministerroot, Ministerbresidänt, Brömieeminister) ufdäilt. Bischbil:  die Fümfti Franzöösischi Republik und Russland.
* In *[[Parlamentarisches Regierungssystem|parlamentarische Regierigssüsteem]]* si d Funkzioone vom Staatsoberhaupt (Monarch, Staatsbresidänt) und vom Regierigsschef (Ministerbresidänt, Brömieeminister) däilt: s Staatsoberhaupt isch in erster Linie dr Verdräter vom Staat gege inne und usse. Bischbil: im Veräinigte Köönigriich representiert dr Monarch (d Königin) s Land und dr Brömieeminister regiert. 
* Es git Länder, wo s Parlamänt dr Regierigsschef weelt und dä isch gliichzitig au s Staatsoberhaupt. Bischbil: d Ministerbresidänte vo de dütsche Bundesländer.
* E baar Länder häi kä formelle Regierigsschef. Bischbil: d Schweiz, won es Direktorialsüsteem het

D Kompetänze vom Regierigsschef si vo Regierigssüsteem zu Regierigssüsteem verschiide. Si si in dr Verfassig vo jeedem Land festgläit. Im Beriich vo de internazionale Beziejige isch dr Regierigsschef vilmol dr bevollmächtigti Verdräter vo sim Land.

## Weblingg
Nils Feigenwinter

De **Nils Feigenwinter**, i de Mundart *Figewinter* (* 24. Juni 2000), isch e junge Schwizer Medieundernähmer und ehemalige Chindermoderator.

## Läbe
De Figewinter isch vo 2010 bis 2013 für s Schwizer Radio und Färnseh bim Chinderprogramm Zambo im Isatz gsi. Debi het er churzi Sändige moderiert und spöter au sälber Biträg produziert, wo unter anderem uf *SRF zwei* zeigt worde sind. Mit 13 Johr het er s Webradio *DieFreezer* gründet, wo über zäh Jugendlichi us dr ganze Schwiz Radiosändige gstaltet händ.

Er wohnt z Büüre und het s Gymnasium z Lieschtel bsuecht, mit em Schwärpunkt uf Wirtschaft. An dr Frankfurter Buechmäss 2018 isch er mit em *Young Talent-Award* uszeichnet worde.

## Bruefliche Wärdegang
Im August 2015 het de Nils Figewinter denn s einzige Online-Magazin i de Schwiz mitgründet, wo vo und für Jugendlichi gmacht wird. D Websyte *Tize.ch* erreicht monatlich knapp 15 Tuusig Jugendlichi und jungi Erwachseni. De Figewinter het im ene Interview uf em Radiosender SRF 3 gseit, dass er *Tize* i Zuekunft zum ene Mediehus usbaue möcht, wo näb eme Magazin au no es Musig-Label und es Filmstudio umfasst. Am 8. Dezember 2017 hät de Nils Figewinter sin Poschte als Leiter em 16-jährige Tristan Scherer abgee und bi *Alas Entertainment* de Poste vom CEO übernoh. *Alas Entertainment* entwicklet Chinder- und Jugendunterhaltig und kümmeret sich um Lizenze vo Chinder- und Jugendbrands.

Nach sinere Matura isch de Figewinter hüt witerhin in unterschidlichsti Medieprojäkt involviert, unter anderem im Europa-Park z Rust.

Im Johr 2020 verloht de Figewinter sini Astellig im Europa-Park, zum als Gschäftsfüerer vo Bling Card z Berlin chöne schaffe.

## Weblink
* tize.ch
* alasentertainment.com
* europapark.de
* blingcard.de 

## Fuessnote
Staatsgründung

As **Staatsgründig** bezäichnet mä dr formal Akt vo dr Gründig vom ene nöije Staat. Für daas bruchts mindestens, ass mä e Staatsgebiet und sini territoriale Gränze festläit und d Gründig vom nöie Staat broklamiert. 
Mit dr Broklamazioon wändet sich dr nöi Staat an d Staate vo dr Wältgmäinschaft mit dr Bitt um Anerkennig. 

D Staatsgründig stützt sich äntwääder uf e Verfassig oder en Übergangsverfassig, wo no vorhär bromulgiert worde isch oder es wird festgläit, ass e Nazionaalversammlig iiberüeft wurd, won em Staat e Verfassig wurd gee und e Staatsoberhaupt wurd weele.
Staatsgebiet

S **Staatsgebiet** oder **Staatsterritorium** (in dr Umgangssprooch mänggisch äifach as *Land* bezäichnet) isch näben em Staatsvolk und dr Staatsgwalt äins vo de drei Elimänt vom ene Staat im völkerrächtlige Sinn.

Es isch dr territoriali Beriich, wo dr Staat uf Duur beherrscht und won er e Verwaltigs- und Rächtsornig iigsetzt het. Mit deene wird under anderem d Rächtmäässikäit und d Legitimidäät vom staatlige Gwaltmonopol für d Mensche härgstellt und ufrächt erhalte, wo in däm Gebiet lääbe. Im ene Rächtsstaat wird eso für d Rächtssicherhäit und der Rächtsfriide gsorgt und für daas git s innerhalb vom Staatsgebiet e legitimierte, das häisst e gsetz- und verfassigskonforme Zwang uf d Bürger und au uf die öffentlige Instituzioone, zum s Verhalte vo alle im Sinn vom Gmäinwool z beiiflusse.

S Staatsgebiet setzt sich dreidimensional zämme us dr Landflechi, de Hohäitsgwässer, em Luftruum und em Boode. E Ruum wird nume denn zum Staatsgebiet zelt, wenn es faktisch mööglig isch, iin z beherrsche. Wil aber d Rüüm, wo vo dr Technik us chönne beherrscht wärde, immer gröösser worde si, isch s immer mee bassiert, ass äi Staat Aaspruch uf e gwüsses Gebiet erhoobe het. Soonigi Komflikt wärde vilmol in internazionaale Abkomme glööst wie zum Bischbil im so genannte Wältruumverdraag vom 27. Januar, aber es chunnt immer wider emol vor, ass e sonigi politischi Usenandersetzig bis zun ere milidäärische Konfrontazioon füert.

## Litratuur
* *Seerechtsübereinkommen der Vereinten Nationen vom 10. Dezember 1982*. Deutsche Fassung z.&nbsp;B. in: *Schiffahrtsrecht: Seerechtliche Gesetze, Verordnungen, Übereinkommen*, MAP Handelsgesellschaft mbH, Hamburg 1998, ISBN 978-3-9801222-1-4.
* Bundesamt für Seeschifffahrt und Hydrographie: *Seegrenzkarte Nordsee Nr. 2920, Seegrenzkarte Ostsee Nr. 2921*, Hamburg/Rostock.
* *Proklamation der Bundesregierung über die Ausweitung des deutschen Küstenmeeres* vom 11. November 1994, Bundesgesetzblatt 1994 I S. 3428.

## Weblingg
* ''Staatsgebiet/Grenzen''. Definition bei der Bundeszentrale für politische Bildung/bpb
* Website vo dr UN zum Seerächtsüberiikomme
* Bekanntmachung der Proklamation der Bundesregierung über die Ausweitung des deutschen Küstenmeeres
Demografie

D **Demografi** ( „Vouk“, un *graphé* „Schrift, Bschrybig“) oder **Bevöukerigswüsseschaft** isch d Wüsseschaft, wo sich schtatistsch und theorätisch mit dr Äntwicklig vo Bevöukerige und ihre Struktuure befasst. Si untersuecht ihri auters- und zahlemässigi Gliiderig, ihri geografischi Verteilig und d Umwält- und soziali Faktore, wo für Veränderige verantwortlech sind. D Ärforschig vo de Rägumässigkeite und Gsätzmässigkeite im Zuestand und in dr Äntwicklig vo dr Bevöukerig wird vor allem met Hiuf vo dr Statistik ärfasst und gmässe, wo Bschrybigs- und Ärklärigsmodäu defür äntwicklet wärde.

D Demografii besteit us vier groosse Fachgebiet:
* Theorie vo de Fertilitäät zur Geburtezaau
* Theorie vo de Migrazioon zur Us- und Iiwanderig
* Theorie vo de Mortalitäät zur Stärblichkäitsraate
* Theorie zur Struktur vom Bevöukerigsbestand

## Literatur
* Rainer Dinkel: *Demographie.* Band 1: *Bevölkerungsdynamik.* Vahlen, München 1989, ISBN 3-8006-1310-7.
* Ingeborg Esenwein-Rothe: *Einführung in die Demographie. Bevölkerungsstruktur und Bevölkerungsprozess aus der Sicht der Statistik.* Steiner, Wiesbaden 1982, ISBN 3-515-03614-8.
* Ulrich Mueller: *Bevölkerungsstatistik und Bevölkerungsdynamik. Methoden und Modelle der Demographie für Wirtschafts-, Sozial-, Biowissenschaftler und Mediziner.* de Gruyter, Berlin, New York 1993, ISBN 3-11-013870-0.
* Ulrich Mueller, B. Nauck, A. Diekmann (Hrsg.): *Handbuch der Demographie.* Band 1: *Modelle und Methoden.* Springer, Berlin, Heidelberg 2000, ISBN 3-540-66106-9; Band 2: *Anwendungen.* Springer, Berlin, Heidelberg 2000, ISBN 3-540-66108-5.

## Weblingg
* Berlin-Institut für Bevölkerung und Entwicklung
* Dütsch Demografiportal vom Bund und de Länder
Koalition

**Koalition** (lat. *colligatio* ‚Verainigung, Zämeschluss, Zämekumft‘) chan folgendes bedüte:
* Koalition (Politik), es Regierigsbündnis vo mehrere Parteie für d Duur von ere Legislaturperiode
* Militärbündnis, es temporärs Zämestoo vo Staate im ene Konfliktfall (z. B. d NATO)
* Koalitionschrieg, d Chrieg, wo vo 1792 bis 1815 zwüsched Frankriich und sine europäische Gegner stattgfunde händ
* Koalitionsfreiheit, es wirtschaftlichs Inträssebündnis im Wirtschafts- und Arbetsrächt
George Martin

Dr **Sir George Henry Martin** (CBE; * 3. Januar 1926 z Holloway, hüte London Borough of Islington, Ängland, † 8. Merz 2016) isch äine vo de bedütendste britische Muusigbroduzänte gsi. Er het e maassgääblige Iifluss uf d Karriere vo de Beatles gha und het sine Ufnaame für d Beatles und anderi Bänds nöji Drend gsetzt. Doorum ghöört er zu de Persoone, wo d Medie iine dr Status vom „fümfte Beatle“ gee häi.

## Diskografii
* *A Hard Day’s Night: Instrumental Versions of the Motion Picture Score* (1964)
* *Off the Beatle Track* (1964)
* *George Martin Scores Instrumental Versions of the Hits* (1965)
* *Help!* (1965)
* *George Martin Instrumentally Salutes The Beatle Girls* (1966)
* *London By George* (1968)
* *[[Yellow Submarine]]* (Site 1: The Beatles, Site 2: The George Martin Orchestra, 1969)
* *Live and Let Die* (Filmmusik zum Film *Live and Let Die*, 1973)
* *Beatles to Bond and Bach* (1978)
* *In My Life* (1998)
* *Produced by George Martin* (2001)
* *The Family Way* (2003)
* *Completely Cilla: 1963–1973* (alli 139 Ufnaame vo dr Cilla Black, wo vom George Martin broduziert worde si, 2012)

## Litratuur
* George Martin, Jeremy Hornsby: *All You Need is Ears*. Nöi York 1994
* *Summer of Love – Wie [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band|Sgt. Pepper]] entstand*. Henschel Verlag, Berlin 1997, dütschi Usgoob
* *Playback*. Genesis Publications, 2002
* George Martin: *Es begann in der Abbey Road - Der geniale Produzent der Beatles erzählt*. Hannibal Verlag, 2013, ISBN 978-3-85445-410-6, 336 Site, dütschi Usgoob

## Fuessnoote
Bruttoinlandsprodukt

S **Bruttoinlandbrodukt** (Abgkürzt **BIP**; ), git dr Gsamtwärt vo alle Güeter aa, d.&nbsp;h. vo alle Waare und Dienstläistige, wo innerhalb vom ene Joor innerhalb vo de Landesgränze von ere Volkswirtschaft häärgstellt worde si minus alli Vorläistige. Es wärde also nume alli finaale Güeter, also Güeter uf dr Stuefe vo dr Ändverwändig, as Wirtschaftsläistig erfasst. Güeter, wo nit diräkt witerverwändet sondern glaageret wärden, wärde as Vorrootsveränderig berücksichtigt.

Im Underschiid zum Bruttonazionaaliikomme wärde bi dr Berächnig vom BIP nume d Läistige vo Inländer erfasst noch em sogenannte *Inland*brinzip. S Bruttonazionaaliikomme hingege richtet sich noch em *Inländer*brinzip. Bi däm wärde au d Läistige vo Bürger berücksichtigt, wo im Usland lääbe. Wemm mä vom BIP d Abschriibige abziet, bechunnt mä s Nettoinlandbrodukt (NIP).

S BIP isch e Määss für die wirtschaftligi Läistig von ere Volkswirtschaft im ene bestimmte Zitruum. D Veränderigsroote vom reale BIP dient as Mässgröössi für s Wirtschaftswaggsdum vo de Volkswirtschafte und isch die wichdigsti Gröössi vo dr volkswirtschaftlige Gsamträchnig.

S Bruttoinlandbrodukt cha sich uf Staate und au uf anderi administrativi oder geografischi Äihäite bezieh. Mänggisch brucht mä denn d Begriff *Bruttoregionalbrodukt*, *Gross Provincial Product*, *Bruttowältbrodukt* und äänligi.

## Litratuur
* Paul R. Krugman, Maurice Obstfeld: *Internationale Wirtschaft. Theorie und Politik der Außenwirtschaft.* 7. Uflaag. Pearson, Münche 2006, ISBN 978-3-8273-7199-7, S. 39 ff.
* Thomson Datastream Navigator, Advance 4.0 Quarterly National Accounts, Copyright OECD, abgrüeft am 18. April 2008
* Joseph E. Stiglitz, Amartya Sen, Jean-Paul Fitoussi: *Mismeasuring Our Lives. Why GDP Doesn't Add Up* New Press, Nöi York 2010, ISBN 978-1-59558-519-6

## Weblingg

* Interaktive Grafik: Verteilung des Bruttoinlandsprodukts (BIP) weltweit und regional, Bundeszentrale für politische Bildung/bpb
* Bundeszentrale für politische Bildung, Wissen: Globalisierung: Welt-Bruttoinlandsprodukt
* Bundeszentrale für politische Bildung, Wissen: Globalisierung: BIP pro Kopf
* BIP allein macht nicht glücklich – Wohlergehen messen ist sinnvoll, aber schwierig, Deutsche Bank Research, 4. Oktober 2006 (PDF; 465&nbsp;kB)
* Internationale Wirtschaft ''Theorie und Politik der Außenwirtschaft'', Pearson (PDF; 955 kB)
* Bye, bye BIP oder: Wie misst man den sozialen Fortschritt? Zeit Blog
* DIW-Konjunkturbarometer Quartalszahlen und Prognosen zur BIP-Entwicklung des DIW Berlin
* Karte Bruttoinlandsprodukt Deutschland 2011

## Fuessnoote
Hans-Ulrich Rülke

Dr **Hans-Ulrich Rülke** (* 3. Oktober 1961 z Duttlinge) isch e dytsche Bolitiker (FDP). Syt 2006 isch er Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg un dert syt 2009 Vorsitzer vu dr FDP/DVP-Fraktion. Derzue isch er syt 2025 au Landesvorsitzer vu dr FDP Bade-Wirttebärg.

## Uusbildig un Beruef
Noch em Abitur z Singe het dr Rülke sy Wehrdienscht z Roth bi Nürnberg un z Neuhausen ob Eck glaischtet. Derno het er an dr Universitet Konschtanz Germanischtik, Bolitik, Gschicht un Soziology studiert. Anne 1991 isch er mit ere Arbet zue *Gottesbild und Poetik bei Klopstock* zum Dr. phil. promoviert wore. Ab 1993 het er as Lehrer am Hilda-Gymnasium z Pforze gschafft, vu 2001 bis 2006 isch er Fachberoter fir s Oberschuelamt Charlsrue gsii.

## Bartei
Dr Rülke isch anne 1985 in d FDP yydrätte. Im Johr 2000 isch er Vorsitzer vum FDP-Chraisverband Pforze/Enzchrais gsii, 2001 Mitglid vum Landesvorstand vu dr FDP/DVP un ab 2013 stellverdrättende Landesvorsitzer vu dr Bartei. Uf em 113. Landesbarteidag vu dr FDP am 13. Juni 2015 isch dr Rülke aistimmig bi zwoo Enthaltige zum Spitzekandidat vu dr Freie Demokrate fir d Landdagswahl im Merz 2016 gwehlt wore. Dodruf isch dr Rülke uf Vorschlag vum Bundesvorsitzer Christian Lindner in s nyynchepfig FDP-Bundespresidium, s eberscht un wichtigscht Fierigsorgan vu dr FDP uf Bundesebeni, ufgnuu wore.

Am 5. Jänner 2025 isch dr Rülke as Noofolger vum Michael Theurer zum Landesvorsitzer vu dr FDP Bade-Wirttebärg gwehlt wore.

## Landes- un Kommunalbolitik
Dr Rülke isch anne 1999 in dr Gmairot vu Pforze gwehlt woren un isch vu 2001 bis April 2011 dert Vorsitzer vu der FDP-Fraktion gsii. Syt Mai 2014 isch er Fraktionsvorsitzer vu dr FDP/Freie-Wehler-Gmairotsfraktion. 

Anne 2006 isch dr Rülke as Verdrätter vum Wahlchrais 44 (Enz) in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Am 16. Juni 2009 isch er zum erschte Mol vu dr FDP/DVP-Landdagsfraktion zum Vorsitzer gwehlt wore. Noch em Wideryzug in Landdag no dr Wahl am 27. März 2011 isch er wider zum Fraktionsvorsitzer gwehlt wore. Är isch au finanz- un wirtschaftsbolitische Sprächer vu dr Fraktion.

Bi dr Landtagswahl 2016 isch dr Rülke zuesätzli no im Wahlchrais Pforze aadrätte. Är het in beede Wahlchrais e Zwaitmandat gwunne un ab do dr Wahlchrais Pforze im Landdag verdrätte. Bi dr Landdagswahl 2021 isch er wider iber e Zwaitmandat im Wahlchrais  Pforze in Landdag gwehlt wore. er erneut über ein Zweitmandat im Wahlkreis Pforzheim in den Landtag einziehen. Au bi dr Landdagswahl 2026 dritt er wieder as Spitzekllanbdidat vu dr syre  Barte aa.

## Privats
Dr Rülke isch evangelisch, ghyrote, het drei Chinder un läbt z Pforze.

## Weblink

* Websyte vum Hans-Ulrich Rülke
* 
* Profilsyte bi dr FDP/DVP-Fraktion
Elisha Cuthbert

D **Elisha Cuthbert** (* 30. Novämber 1982 z Calgary, Kanada) isch e kanadischi Schauspileri. Als *Kim Bauer* isch si i de amerikanische Agänteserii „24“ zwüsched 2001 und 2010 bekannt worde.

## Filmographi
* 1996, 1999–2000: Grusel, Grauen, Gänsehaut (*Are You Afraid of the Dark?*, Fernsehserie, 24 Folge)
* 1997: Maddy tanzt auf dem Mond *(Dancing on the Moon)*
* 1997–2000: Popular Mechanics for Kids (Fernsehserie)
* 1998: Nico, das Einhorn *(Nico the Unicorn)*
* 1998: Airspeed – Rettung in letzter Sekunde *(Airspeed)*
* 1999: Der magische Fahrstuhl *(Time at the Top)*
* 1999: Wer behält das Haus? *(Who Gets the House?)*
* 2000: E-Mail ans weiße Haus (*Mail to the Chief*, Fernsehfilm)
* 2000: Ein Geist kommt selten allein *(Believe)*
* 2001: Lucky Girl (Fernsehfilm)
* 2001–2010: 24 (Fernsehserie, 79 Folge)
* 2003: Old School – Wir lassen absolut nichts anbrennen *(Old School)*
* 2003: Tatsächlich… Liebe *(Love Actually)*
* 2004: The Girl Next Door
* 2005: House of Wax
* 2005: The Quiet – Kannst du ein Geheimnis für dich behalten? *(The Quiet)*
* 2007: Captivity
* 2007: Amok – He Was a Quiet Man *(He Was a Quiet Man)*
* 2008: My Sassy Girl – Unverschämt liebenswert *(My Sassy Girl)*
* 2008: Guns – Der Preis der Gewalt (*Guns − Live by them, die by them*, Miniserie)
* 2009: Mein Vater, seine Frauen und ich *(The Six Wives of Henry Lefay)*
* 2010: The Forgotten – Die Wahrheit stirbt nie (*The Forgotten*, Fernsehserie, Folg 1x12-1x17)
* 2011–2013: Happy Endings (Fernsehserie, 57 Folge)
* 2015: One Big Happy (Fernsehserie, 6 Folge)
* 2016–2020: The Ranch (Fernsehserie)
* 2017: Goon: Last of the Enforcers
* 2020: Eat Wheaties!
* 2020: Jann (Fernsehserie, Folg 2x03)
* 2022: The Cellar
* 2022: Bandit

## Weblink

*
Essen

**Essen** isch e Grossschtadt im Zäntrum vom Ruhrgebiet und dr Metropolregion Rhein-Ruhr. Si isch nach Köln, Düsseldorf un Dortmund di viertgrösscht Schtadt im Land Nordrhy-Weschtfale un eis vo de Oberzäntre. Met 583.267 Iiwohner (30. Septämber 2015) stoot di chreisfrii Schtadt im Regierigsbezirk Düsseldorf uf dr Lischt vo de Grossschtedt z Dütschland an nünter Stell. Essen isch als bedütende Induschtrischtandort dr Sitz vo bekannte Grossunternähme und mit dr 1972 gründete Universidät-Gsamthochschuel, wo 2003 mit dr Universidät am Nachbarschtandort z Duisburg zur Universidät Duisburg-Essen fusioniert het, au Hochschuelschtandort. 1958 isch d Schtadt Sitz vom nöi gründete Bischtum Essen worde.

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Stadt Essen

## Fuessnote
Kritische Theorie

As **Kritischi Theorii** wird e Gsellschaftstheorii bezäichnet, wo vom Hegel, Marx und Freud inspiriert isch und wo Verdräter von ere under em Begriff Frankfurter Schuel zämmegfasst wärde. Si befasst sich mit dr kritische Analüüse vo dr bürgerlig-kapitalistische Gsellschaft, das häisst mit em Ufdecke vo iire Herrschafts- und Underdrückigsmechanisme und mit dr Entlarvig vo iire Ideologie, mit em Ziil von ere vernümftige Gsellschaft vo mündige Mensche.

Im Middelpunkt vo dr *Kritische Theorii* vo dr Frankfurter Schuel stoot die ideologiikritischi Usenandersetzig mit de gsellschaftlige und historische Bedingige vo dr Theorii&shy;bildig und e Kritik an de gsellschaftlige Verheltniss, wo mit ene vermittlet wird.  D Theorii wird aber as e Form vo dr Braxis aagluegt, wil si drvoo reedet, ass es nöötig isch die Verheltniss z verändere.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Dieter Prokop: Das fast unmögliche Kunststück der Kritik. Erkenntnistheoretische Probleme beim kritischen Umgang mit Kulturindustrie. Tectum Verlag, Marburg 2007
* 
* Gunzelin Schmid Noerr: *Das Eingedenken der Natur im Subjekt. Zur Dialektik von Vernunft und Natur in der Kritischen Theorie Horkheimers, Adornos und Marcuses.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990.
* 
* 
* Emil Walter-Busch: *Geschichte der Frankfurter Schule. Kritische Theorie und Politik*. Wilhelm Fink Verlag, München 2010, ISBN 978-3-7705-4943-6.
* 

## Weblingg
* Vorträge von der Arbeitstagung „Die Lebendigkeit der kritischen Gesellschaftstheorie“ aus Anlass des 100. Geburtstags von Theodor W. Adorno an der Johann Wolfgang Goethe-Universität, 4.-6. Juli 2003
* 
*  Johannes Platz: *Die Praxis der kritischen Theorie. Angewandte Sozialwissenschaft und Demokratie in der frühen Bundesrepublik 1950–1960*. Diss. phil. Universität Trier 2012 online (auch zum "Autoritären Charakter")

## Fuessnoote
Gusch Emunim

**Gusch Emunim** (;&nbsp;dr „Block vo de Dröije“) isch en usserparlamentarischi jüüdischi messianischi Organisazioon z Israel gsi. Si isch 1974 vo Absolwänte vo dr Jerusalemer Jeschiwa Merkas HaRaw Kook gründet worde. In de 1980er Joor het sich d Beweegig ufglööst, aber vili vo iire Aahänger si hüt in politische Bardeije aktiiv. 

## S Ziil vo dr Beweegig
S Ziil vom Gusch Emunim isch s gsi, ganz Eretz Israel, wo noch dr biblische Überliiferig Gott de Juude verhäisse het, mit Juude z besiidle. Er het sich drbii uf d Leere vom Abraham Isaak Kook (1865–1935), em erste aschkenasische Oberrabbiner vo Palestina wääred dr britische Mandatszit, und vo sim Soon Zwi Jehuda Kook (1891–1982) gstützt.

## Ideologii
Dr Gusch Emunim het sich as e religiöös-zionistischi Ernöijerigsbeweegig verstande, und het d Gründig vo Israel as Däil vom ene Erlöösigsbrozäss gsee, wo au drzue ghöört, ass d Juude ganz „Eretz Israel“ wurde in Bsitz nee. Die religiöösi Ideologii vo dr Beweegig het uf em Messianismus basiert, dr Häiligkäit vom Volk Israel, dr Häiligkäit vom Land Israel und dr Häiligkäit vo dr Tora. Zum Häilige Land häi Israel, dr Gasasträife, s Westjordanland und Ost-Jerusalem ghöört, und die Gebiet döfe uf käi Fall zrugggee wärde. Au staatligi Instituzioone, wie die israelisch Armee, häi lut dere Ideologii döfe aagriffe und bekämpft wärde, wenn si Land an Nitjuude – zum Bischbil an Araber im Zämmehang mit eme Friidesabkomme – abdräte bzw. zrugggääbe.

Im Geegesatz zum Rabbiner Meir Kahana, wo e Dransfeer vo de Palestinenser befürwortet het, het dr Gusch Emunim e friidlige Koexistänz mit dr nidjüüdische Bevölkerig aagsträbt, allerdings noch sine äigene religiöös-politische Vorgoobe.

## Litratuur
* Idith Zertal, Akiva Eldar: *Die Herren des Landes. Israel und die Siedlerbewegung seit 1967*, DVA, Münche 2007, 592 Seiten
* Gershom Gorenberg: *The End of Days. Fundamentalism and the Struggle for the Temple Mount.* Oxford University Press: 2000. 128–137

## Fuessnoote
Romainmôtier

**Romainmôtier** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Romainmôtier VD, en Ortschaft i de politische Gmeind Romainmôtier-Envy im Kanton Waadt, Schwiz
* Kloster Romainmôtier, es ehemoligs Chloschter im Kanton Waadt, Schwiz
Stüssi

**Stüssi** (s *ü* im Namen sait me lang) isch de Familiename vo däne Persone:
* *Christoph Stüssi* (* 1938), en Schwizer Politiker (SVP) us em Kantuu Glaris
* *Fritz Stüssi* (1901–1981), en Schwizer Bauingenieur
* *Jürg Stüssi-Lauterburg* (* 1954), en Schwizer Militärhistoriker, Bibliotheksleiter und Politiker (SVP)
* *René Stüssi* (* 1978), en Schwizer Ishockeyspiller us em Thurgi
* *Rudolf Stüssi (Bürgermeister)* († 1443), en Schwizer Politiker, Bürgermaischter vo Züri 
* *Rudolf Stüssi (Ständerat)* (1883–1982), en Schwizer Ständerat us em Kantuu Glaris
* *Rudolf Stüssi (Maler)* (* 1947), en schwizerisch-kanadische Mooler
Stalinismus

As **Stalinismus** bezäichnet mä 
* d Herrschaft vom Josef Stalin (1927–1953) in dr Sowjetunion und in dr Komintern,
* d Ströömig im Marxismus-Leninismus, wo uf e Stalin zruggoot. 
* d Form vom Totalitarismus, wo sich uf die Form vom Marxismus gstützt het
* e kritische Begriff, wo mithilf vo marxistische Argumänt begründet wird.
Entstalinisierung

Mit **Entstalinisierung** mäint mä e Serii vo politische, wirtschaftlige und gsellschaftlige Reforme, wo d Staats- und Bardeifüerig vo dr Sowjetunion usgfüert het, zum em stalinistische Süsteem en Änd z mache. Drbii isch dr Persoonekult vom Josef Stalin, wo 1953 gstorbe isch, noo di noo ufghoobe worde, d Gwalt, wo dr Staat iigsetzt het, isch iigschränkt worde, mä het d Konsumwirtschaft afo fördere und es het afo Ruum gee für Ambiwalänze in dr Bardei und in dr Kultur. Zerst hets nume chliini Schrittli in dere Richdig gee, aber mit dr Reed vom Chruschtschow uf em XX. Parteitag der KPdSU 1956, won er dr Stalin in ere persöönlig aagriffe het, isch d Entstalinisierig die offizielli Bardeilinie worde. Die andere Länder vom Ostblock si im sowjetische Vorbild mit mee oder weniger Enthusiasmus gfolgt. 

Dr Aafang vom Ändi vo dr Entstalinisierig isch choo, wo dr Chruschtschow am 14. Oktober 1964 d Understützig im Zentralkomitee verloore het. Si Noochfolger as Erste Sekretäär vom Zentralkomitee vo dr KPdSU, dr Leonid Breschnew, het dr Liberalisierigsbrozäss iigfroore.

Dr Begriff Enstalinisierig isch ursprünglig nume im Weste üüblig gsi.

## Litratuur
* Jan Foitzik (Hrsg., Einleitung): *Entstalinisierungskrise in Ostmitteleuropa : 1953–1956 – vom 17. Juni bis zum ungarischen Volksaufstand – politische, militärische, soziale und nationale Dimensionen*. Download Volltext bei OstDok. Schöningh, 2001, ISBN 978-3-506-72590-5. 
* Thomas Großbölting (Herausgeber, Autor), Roger Engelmann (Herausgeber, Autor), Hermann Wentker (Herausgeber), Bernd Bonwetsch (Autor), Matthias Braun (Autor), Bernd Florath (Autor), Winfried Heinemann (Autor): *Kommunismus in der Krise: Die Entstalinisierung 1956 und die Folgen. Analysen und Dokumente der BStU*. Vandenhoeck & Ruprecht, 2007, ISBN 978-3-525-35052-2. 
* Gerhard Simon (Hrsg.): * Chruščevismus: wie wandlungsfähig ist das Sowjetsystem?* Berichte des Bundesinstituts für Ostwiss. u. Internat. Studien (BIOst), 20-1986 (46 Seiten). Download Volltext bei OstDok
* András B. Hegedűs, Manfred Wilke (Hgg.): *Satelliten nach Stalins Tod. Der „Neue Kurs“ – 17. Juni 1953 in der DDR – Ungarische Revolution 1956.* Oldenbourg Akademieverlag, 2000, ISBN 978-3-05-003541-3.
* Hans Henning Hahn, Heinrich Olschowsky (Hgg.): *Das Jahr 1956 in Ostmitteleuropa*. Akademie-Verlag, Berlin 1996, ISBN 978-3-05-002640-4.
* zu **Bulgarie**: Wolf Oschlies (Hrsg.): ''Bulgariens Kulturentwicklung 1944–1975,'' Teil&nbsp;I. Bundesinst. für Ostwiss. und Internat. Studien, 1976.
* zur **Tschechoslowakei**: Jiří Pernes: *Von der verschleppten Reform zum beschleunigten Wandel.* In: Thomas Großbölting et al.: *Kommunismus in der Krise*, S.&nbsp;137–148.

## Weblingg
* Deutsches Historisches Museum / Haus der Geschichte 
* ViFaOst – Virtuelle Fachbibliothek Osteuropa 
* OstDok mee as 1700  Teggst

## Fuessnote
Röthenbach

**Röthenbach** isch dr Naame

vomene **Ort** in dr Schwiz:
* Röthenbach bei Herzogenbuchsee, en ehmaligi Gmeind im Kanton Bärn, syt 1. Jänner 2009 mit Heimehuuse fusioniert
* Röthenbach im Emmental, e Gmeind im Kanton Bärn

vomene **Gwässer**

z Baade-Württebärg:
* e lingge Zuefluss vo dr undere Breg z Briilinge im Schwarzwald-Baar-Kräis

in dr Schwiz:
* e lingge Zuefluss vo dr Emme im Kanton Bärn

**Lueg au:**
* Rötenbach
* Röttenbach
Revisionismus

Dr Begriff **Rewisionismus** (lat. ** „wider aaneluege“) bezäichnet Versüech, e historischi, politischi oder wüsseschaftligi Erkenntnis oder Posizioon, wo allgemäin as anerkennt gältet, no äinisch z undersueche, in Froog stelle, nöi bewärte oder umdüte. Dr Begriff wird allgemäin vo allne verwändet, sige si Befürworter oder Gegner vo sonige *Rewisione*.

## Dr Begriff
Dr Begriff chunnt historisch vo dr „Rewisionismusdebatte“ (vo 1896 aa) in dr dütsche Sozialdemokratii. Er het denn e brinzipielli Abwiichig vom ursprünglige theoretische Marxismus gmäint, wo aagnoo het, ass dr Kapitalismus nume dur e Sozialrevoluzioon chönn überwunde wärde. D Rewisioniste under em Eduard Bernstein häi dänggt, ass mä d Situazioon mit Reforme noodinoo chönn verbessere (Reformismus). In däm Sinn häi gwüssi Richdige im Kommunismus spööter dr Stalinismus eso bezäichnet und d Staliniste d Entstalinisierig.

## Lueg au
* Gschichtsrewisionismus

## Litratuur
* Online Edition der Sozialistischen Monatshefte 1897 bis 1933 http://library.fes.de/sozmon/index.html
* Eduard Bernstein: *Texte zum Revisionismus*, ISBN 3-87831-230-X.
* Bo Gustafsson: *Marxismus und Revisionismus*, Europäische Verlagsanstalt, 1972, ISBN 3-434-30136-4.
* Rainer Eckert, Bernd Faulenbach (Hrsg.): *Halbherziger Revisionismus. Zum postkommunistischen Geschichtsbild*, Olzog-Aktuell GmbH, 1996, ISBN 3-7892-9360-1.
* Vladimir I. Lenin: *Gegen den Revisionismus* (Aufsätze 1914–1924), Dietz, Berlin-Ost 1959.

## Fuessnoote
Geschichtsrevisionismus

Vo **Gschichtsrewisionismus** schwätzt mä in dr Gschichtswüsseschaft vilmol ooni bestimmti politischi Konnotazioon, wenn s drum goot, s Gschichtsbild, wo bis denn gherrscht het, z überbrüefe oder z ändere. E Historiker muess as Wüsseschaftler für nöiji Kwelle immer offe bliibe, daf aber alti nid äifach under e Deppig wüsche, wenn s em vo sim Standpunkt us eso ins Züüg basst. Sit 1945 git s zum Bischbil rächtsgrichdedi „Rewisioniste“, wo daas Etigett missbruche, zum Gschichtsfelschig z betriibe. Si bruuche drbii psöidowüsseschaftligi Methode und ignoriere Daatsache, wo s Bewiis für sä git, und erfinde aagääbligi ‹Daatsache›, wo s käni Bewiis für sä git, und daas mit em Ziil, s nazionalistische und faschistische Dänke z versterke.

E bsundrigi Form vom Gschichtsrewisionismus, wo mit politische Ziil verbunde isch, isch dr Verdraagsrewisionismus, wo uf d Rewisioon vo bestimmte internazionaale Verdrääg aaneschafft, öbbe zum Gebiet, wo noch ere Niiderlaag im ene Chrieg verloore gange si, uf eme legaale politische Wääg wider zruggzbechoo. Au die Form isch z Dütschland sit 1918 mäistens mit ere rächtsgrichdede Politik Hand in Hand gange.

As „rewisionistisch“ bezäichnet mä au Staate, wo en Änderig in ere Machtverdäilig aasträäbe, wo für si unvordäilhaft si. So het men em Dütsche Riich in internazionaale Beziejige noch em Versailler Verdraag gsäit, und dr britisch Wirtschaftswüsseschaftler Robert Skidelsky het s postsowjetische Russland as e „rewisionistischi Macht“ charakterisiert.

„Rewisionismus“ isch au in dr sozialhistorische Wüsseschaft in de 1970er und 1980er Joor, wo si dr Stalinismus erforscht und drbii brobiert het, d Totalitarismusthese z rewidiere, as Sälbstbezäichnig verwändet worde.

## Litratuur
* Onläin Edizioon vo de Sozialistische Monatsheft 1897 bis 1933
* Eduard Bernstein: *Texte zum Revisionismus*, ISBN 3-87831-230-X.
* Bo Gustafsson: *Marxismus und Revisionismus*, Europäische Verlagsanstalt, 1972, ISBN 3-434-30136-4.
* Rainer Eckert, Bernd Faulenbach (Hrsg.): *Halbherziger Revisionismus. Zum postkommunistischen Geschichtsbild*, Olzog-Aktuell GmbH, 1996, ISBN 3-7892-9360-1.
* Vladimir I. Lenin: *Gegen den Revisionismus* (Aufsätze 1914–1924), Dietz, Berlin-Ost 1959.

## Fuessnoote
Pik-Sen Lim

D’ **Pik-Sen Lim** (chinesisch 林碧笙, 15. September 1944 z Penang, Malaysia – 9. Juni 2025) isch e malayisch-chinesischi-britischi Schouspeleri. Si isch im britische Färnsee sit de 1960er Joor ufdräte. Am bekanntiste isch si für iiri Rolle vo dr Su-Lee, ere kommunistische chinesische Studäntin in dr britischi Sitcom-Serii *Mind Your Language*, wo vo 1977 bis 1979 gloffe isch. Im Färnseefilm *Johnny English Reborn* het si d Rolle vo dr Killer-Butzfrau gspiilt.

## Filmographi

## Weblink
*
Landtagswahl in Baden-Württemberg 2001

D **Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2001** het am 25. Merz parallel zue dr Landdagswahl z Rhyland-Pfalz stattgfunde. Si het zuen ere Sterkig vu dr boode große Volksbarteie gfiert, vor allem vu dr SPD. Dergege hän d FDP/DVP un Bindnis 90/Di Griene Stimme verlore. D Republikaner sin an dr Fimf-Brozänt-Hurd hange blibe. 

Fir d CDU isch wider dr Minschterbresidänt Erwin Teufel as Spitzekandidat aadrätte, fir d SPD di nei Landesvorsitzeri Ute Vogt. D CDU, wu syter anne 1953 regiert het, isch mit 44,8 Brozänt vu dr Stimmen uf s bescht Ergebnis syt 1988 chuu, d SPD mit 33,3 Brozänt uf s bescht Ergebnis syt 1976. D FDP isch uf 8,2 Brozänt aabegange un di Griene sin uf 7,7 Brozänt aabe. D Republikaner, wu syt 1992 im Landdag verdrätte gsii sin, sin mit 4,4 % knapp an dr Fimf-Brozänt-Hurd hange blibe.

D Wahl het emänd zuen ere Furtsetzig vu dr Koalition us CDU un FDP/DVP unter em Minischterbresidänt Terufel gfiert.

## Weblink
* Wahlrecht.de