open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stimmloser uvularer Frikativ

De **stimmlosi uvlari Frikativ** isch e Luut vo de mänschliche Sprooch. Im Alemannische isch er näbe [] eini vo de Ussprooche vùm  wie in „Ba**ch** “, „**Ch**ind“ oder „'''Ch'''u'''ch'''i'''ch'''äschtli“. Im internationale phonetische Alphabet wird er mit  transkribiert.

Im Alemannische isch de Luut in freier Variation mit em velare []. Je nooch Dialäkt ùn Person bruucht mer also eine vo de beide Luut, oder öbis derzwüsche, ohni dass d Bedütig vùm Wort sich verändret. Au im Hochdütsche sin die zwee Luut in freier Variation. Imene Deil alemannische Dialäkt, wie zum Byspil em klassische Baseldytsch, isch de Luut usserdäm no ei mööglichi Ussprooch vùm Zäpfli-r. Wörter wie ‚Bilder‘ ghöre sich für Sprecher vo andre Dialäkt deno änder wie ‚Bildech‘ aa.

In viilene hochalemannische Dialäkt wie em Züridütsche, wird zwüsche eme chùrze (Lenis) ùn lange (Fortis) uvulare Frikativ ùnterschide. Die beide Luut sin also verschiidni Phonem. D Transkription vo dänne beide Luut wird vo Linguischte aber nit eiheitlig gmacht. Zum Deil wird de Lenis als  ùn de Fortis als [χː] transkribiert, oder aber de Lenis wird mit em Zeiche für en stimmhafte uvulare Frikativ ùn eme Sùnderzeiche für Stimmlosigkeit  transkribiert, ùn de Fortis defür mit em normale . Mangmool wird s Zeiche für Stimmlosigkeit au ewäg glo, oder mer ùnterscheidet grad gar nit zwüsche dänne beide Luut. In de Verschriftig vùm Alemannische wird de Ùnterschid meischt gar nit gmacht; allerdings isch in de erschte Ussgaab vo de Dieth-Schrift vo 1938 für de Lenis-Luut e normals  vorgschloo worde, ùn für de Fortis . Des het sich aber nit duregsetzt ùn in de zweite Ùfflaag vo 1986 wird empfoole, dass mer die beide Luut normalerwys nit sött verschiide kennzeichne.

In de meischte alemannische Dialäkt usserhalb vo de Schwyz, wo vo de binnedütsche Konsonanteschwächig betroffe sin, git es die Luut überhaupt nit als eigeständigi Phonem, sùndern si sin nùmme je nooch de Position im Wort oder de luutliche Ùmgäbig Allophon vùm glyche Phonem. In Transkriptione vo dänne Dialäkt wird de meischt eifach ällewell s Zeiche  gnoo.

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch uvular; de hinteri Zùngerùgge bildet mitem Gaumezäpfli e Engi.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Bergsturz von Goldau

Dr **Bärgsturz vo Goldau** vom 2. Septämber 1806 isch e Naturkatastroofe in dr Schwiiz gsi.

Am 2. Septämber 1806 het sich z Goldau e Naturkatastrophe ereignet, wo bis jetzt näbem Basler Ärdbebe die grössti in dr Schwiiz gsi isch. An dr Südflanke vom Rossbärg im Kanton Schwyz hai sich gwaltigi Felsmasse, fast 40 Millione m³, glöst und si ins Daal abe donneret. Dr Rutsch het e Flechi vo öbbe 6,5 km² überschüttet und d Dörfer Goldau und Röthe, aber au Deil vo Buosige und Lauerz zerstört. 457 Lüt si ums Läbe cho, meh as 100 Hüüser, 220 Ställ und Schüüne und 4 Chille und Kapälle si zerstört worde. D Dörfer Goldau und Röthe si verschwunde, und dr Lauerzersee isch um e Siibtel chliiner worde. Augezüüge hai brichtet, ass dr Bärgsturz e 20 Meter hochi Fluetwälle usglöst haig.

Dr Bärgsturz isch zur Geburtsstund vo dr erste schwiizerische Spändesammlig und as Chance gnutzt worde, die nationali Solidarität z sterke. Für vili Lüt isch dr Bärgsturz e Demonstration vo dr göttlige Macht gsi. Er isch aber au dr ersti Bärgsturz gsi, wo wüsseschaftlig undersuecht und erklärt worden isch. Bim Rossbärg handlet es sich um e Felssturzgebiet. Es bestoht us Nagelfluehbänk, wo grutscht si, wil dr verwittereti Mergel, wo drunder lit, num zsämmeghebt het. D Uslöser si heftigi Rägefäll gsi.

D Ortschaft Goldau, wo zur politische Gmeind Arth ghört, isch uf em Schuttkegel wider ufbaut worde und isch mit em Bahof Arth-Goldau zum ene Verchehrsknote agwachse. Dr Natur- und Tierpark Goldau im Bärgsturzgebiet, zmidst vo gwaltige Felsblöck, isch e beliebts Usflugsziil. Am Rand vom Bärgsturzgebiet füehrt e Wanderwäg vo Lauerz über Goldau dur d Pioniervegetation uf e Rossbärg (Gnipe). Uf em Wäg, wo zum 200. Johresdag vom Bärgsturz im 2006 iigricht worden isch, bichunnt dr Wanderer Imformazione über s Bärgsturzgebiet.

## Literatur
* *Wenn sich Berge zu Tal stürzen - Der Bergsturz von Goldau 1806*. SJW Nr. 2237, 64 Seiten, 100 Farbabbildungen (2006).
* *Neue Zürcher Zeitung,* 30. Aug. 2006, Nr. 200, S. 15, 57
* Karl Zay: *Goldau und seine Gegend, wie sie war und wie sie geworden ist.* [1807] Goldau: Cantina 2006
* Louis Jacques Mandé Daguerre: *Das Daguerreotyp und das Diorama oder genaue und authentische Beschreibung meines Verfahrens und meiner Apparate zur Fixierung der Bilder der Camera obscura und der von mir bei dem Diorama angewendeten Art und weise der Malerei und der Beleuchtung.* [1839] Stuttgart: Metzler 1989, S. 60. ISBN 3-476-00683-2

## Film

* *Die Grösste Naturkatastrophe der Schweiz der Goldauer Bergsturz*. E Film vom Bruno Meyer u em Hanspeter Riklin. Veröffendlecht uf em Schweizer Fernsehe 2006 Züri.

## Weblingg
* d Internetsiite zum ''Goldauer Bärgsturz vo 1806'' (goldauerbergsturz.ch)
* ''Der Goldauer Bergsturz vom 2. September 1806'' under *Geschichte* uf dr Websiite vo *Arth online* (arth-online.ch)
* s Bärgsturzmuseum Goldau (bergsturz.ch)

## Fuessnoote
Bit-Tuner

Dr **Bit-Tuner** (* 1978 z St. Galla, bürgerlich *Marcel Gschwend*) isch an Schwiizer Musiker, wo hüt z Züri wohnt. Sini elektronischi Musik isch hauptsächlich am Genre Dubstep zuagordnet, aber prägt vu elektronischa Instrument.

Dr Bit-Tuner brucht MPC, Synthesizer, Computer, an elektronische Bass und a Huufa analogi Effekt in sina Liader. Er schafft au vil mit alta Vinyl-Ufnahma. Ds Resultat sind oft schweri, langsami Beats und stampfendi Bäss mit ara tunkla Atmosphära.

Er komponiert au Musik für ds Tanztheater, zum Bischpiil für d Tanzkompanie vum Theater St. Galla, *cie. sans filtre* z Züri und *Compagnie Buffpapier* z St. Galla.

Mittem Rapper Dani Göldin hät er vier Album veröffentlicht, und au a Remix-EP als *Göldin & Bit-Tuner* uffem Label Quiet Records in Züri.

Anderi Kollaborationa sind entstanda, z. B. mittem Egogrill oder am Rapper Omega Takeshi vu 88:komaflash (Müncha), audio88 us Berlin/Neuölln oder Sensational vu Wordsound Recoding z New York City.

Im Dezember 2009 isch sis zweita Album „Low-Speed Detonation“ uffam Trepok-Records-Label z Züri erschina.

## Diskographii
* Aspects (2004, Local Form)
* Toxin (2008, Umbruch Recordings)
* Low-Speed Detonation (2009, Trepok Rec.)

## Externi links
* Offizielle Website
* Bit-Tuners MySpace-Site
* Artikel im St. Galler Tagblatt, "Cineastische Detonationen" zum Album "Low-Speed Detonation"

## Fuassnota
Micurà de Rü

Dr **Micurà de Rü** (alias **Nikolaus Bacher**; * 4. Dezämber 1789 z Rü, St. Kassian, Abtei (Südtirol); † 29. März 1847 z Wilten) isch e ladinische Sprochwisseschaftler gsi.

Dr Micurà de Rü isch as jingschte Suhn vun ere vierchepfige Bärgburefamilie uf d Wält chuu. No dr Volksschuel z St. Kassian un em Gymnasium z Brixen het er Filosofii un Theologii studiert, unter anderem z Innschbruck, z Trient un z Salzburg. Am 28. Augschte 1814 isch er z Salzburg zem Prieschter gweiht wore. Syyni erschte Prieschterjohr het er in verschidene Pfarreie z Eschtryych verbrocht. Är het e baar Johr as Fäldkaplan gschafft un as Erzieher in eme Militärbuebe-Erziehigsinschtitut z Mailand. E churzi Zytlang het dr Micurà de Rü au as Lektor fir Italienisch an dr Universitet Innschbruck gschafft.

Näb em Prieschteramt het syy bsunder Inträssi aber syyre Muetersproch gulte, em Ladinisch. Anne 1833 het er as erschter e ladinischi Grammatik verfasst mit em Titel *Versuch einer deütsch-ladinischen Sprachlehre – Erstmalige Planung einer gesamtdolomitenladinischen Schriftsprache*. D Grundidee vu däre Grammatik isch d Bildig vun ere gmeinsame Schriftsproch fir alli Ladiner gsi. In Erinnerig an dr Micurà de Rü isch s Ladinisch Kulturinschtitut z St. Martin in Thurn noch em gnännt wore.

## Literatur
*Lois Craffonara (1994): *Micurà de Rü / Nikolaus Bacher (1789 - 1847). Leben und Werk*. Ladinia (XVIII): 5-133.

## Weblink
* Offiziälli Syte vum ladinische Kulturinschtitut mit ere Bschryybig vum Micurà de Rü
Istitut Ladin Micurà de Rü

S **Istitut Ladin Micurà de Rü** („Ladinischs Inschtitut Micurà de Rü“) isch anne 1976 grindet wore. D Ufgab vum Ischtitut isch d Erhaltig un d Ferderig vu dr ladinische Sproch un Kultur. Doderzue git s z.&nbsp; B. Schrifte uuse, koordiniert wisseschaftligi Arbete, macht Effetligkeitsarbet un unterstitzt kulturälli Kerperschafte, Verein oder Yyrichtige mit ere ähnlige Ziilsetzig. S het rund zwanzg Mitarbeiter. Syy Hauptsitz isch z St. Martin in Thurn im Ort. Oberhalb vum Ort lyt s Ladinisch Landesmuseum Schloss Thurn. 

S *Istitut Ladin Micurà de Rü* isch noch em ladinische Sprochwisseschaftler Micurà de Rü (Nikolaus Bacher) gnännt un vil Johr vum ladinische Sprochwisseschaftler Lois Craffonara gleitet wore.

## Weblink
Websyte
Markgrafschaft Baden-Baden

D **Markgrafschaft Bade-Bade** isch es Territorium in Südweschtdütschland gsi, wo vo 1535 bis 1771 bestande het. Es het zum Heilige Römische Riich ghört.

## Entstehig und Gschicht vo de Markgrafschaft
Entschtande isch d Markgrafschaft Bade-Bade durch en Erbteilig im 1535i. De Markgraf Christoph I. het scho im 1515 d Regentschaft an sini drei Söhn Bernhard, Philipp und Ernst müesse abträte und isch eis Johr schpöter entmündigt worde. Ursprünglich het de Philipp alleige d Markgrafschaft solle erbe, di Lösig het sich aber nöd chönne durchsetze. Wo de Philipp dann au noch ohni männlichi Nachkomme im 1533 gschtorbe-n-isch, hei sini beide Brüedere d Markgrafschaft unter sich ufteilt. De Ernst het Bade-Dorlach übernoh, de Bernhard Bade-Bade. Residenzschtadt vo Bade-Bade isch d Schtadt Bade gsi.
In de Ziit vom 30-jährige Chrieg und au bim Pfälzische Erbfolgechrieg het d Markgrafschaft und vor allem d Bevölkerig schwer müesse liide. Bsunders de Pfälzisch Erbfolgechrieg het fatali Folge gha. De Ludwig Wilhelm, de „Türkelouis“, het sini Residenz im 1705 vo Bade uf Raschtatt züglet und sich derte es Schloss la baue. Im Türkelouis sin Sohn, de August Georg, wo kei Nachkomme het gha, het im 1765i en Erbschaftsvertrag mit Bade-Dorlach gschlosse. De ernestinische Linie isch s Erbe vo Bade-Bade nach em Tod vom August Georg verschproche worde. Ei Bedingig derfür isch gsi, dass d Religionsfreiheit für die Bade-Badner Untertane gwährleischtet isch. D Bade-Badner sind nämlich katholisch gsi, d Bade-Dorlacher aber lutherisch.

## S Territorium

Zu de Markgrafschaft het s Gebiet rund um d Residenzschtadt Baden ghört, wo vo Ettlinge bis Steibach gangen isch.
Aber au d Grafschaft Sponheim, d Herrschaft Gräfenstein und anderi chlini Herrschafte an de Mosel hei zu Bade-Bade ghört. Au am Oberrhii het Bade-Bade no anderi Bsitzige gha, zum Bischpiel di gmeinsam Herrschaft über Lahr und Mahlbärg, zämme mit Nassau-Saarbrücke. Im 1629i het me di Herrschaft teilt und Lahr isch an Nassau-Saarbrücke cho, Mahlbärg an Bade-Bade.

## Literatur
* Armin Kohnle: *Kleine Geschichte der Markgrafschaft Baden*. Verlag G. Braun, Karlsruhe 2007, ISBN 978-3-7650-8346-4
* Dagmar Kicherer: *Kleine Geschichte der Stadt Baden-Baden*. Verlag G. Braun, Karlsruhe 2008, ISBN 978-3-7650-8376-1
Konservatismus

Dr **Konservatismus** – au *Konservativismus* – (vo latiinisch *conservare* „erhalte, bewahre“ oder au „öbbis in siim Zsämmehang bhalte“) ghört näben em Liberalismus und em Sozialismus zu de drei grosse politische Ideologie, wo sich im 18. und 19. Johrhundert in Europa usebildet hai.

Dr Konservatismus isch entstande as Reaktion uf die Französischi Revolution mit dr Terrorherrschaft vom Robespierre und vo andere Revolutionäre. Gegen e Umsturz vo de bestehende Verheltnis und dr Diktatur, wo drmit verbunde gsi isch, het dr Konservatismus die „gueti und bewährti Ornig“ bedont (lueg *[[Edmund Burke]]*). Modernismus oder Progressivismus si d Gegepol vom Konservatismus.

Sit de 1980-er Johr wird differenziert zwüsche Strukturkonservatismus und Wärtkonservatismus. *Strukturkonservatismus* bezeichnet e Wältaschauig, won e politischi oder organisatorischi Ornig gege Kritik verteidige und ihri Verdeilig vo Macht und Ressource vor Veränderig wei schütze oder au e idealistischi Ordnigsidee, wo in dr Vergangeheit entwigglet worden isch, wei duresetze. Die Form vom Konservatismus cha au bi ehnder lingge Gruppierige ufdräte, wenn öbbe d SPD für dr Erhalt vom Steichohlebärgbau gsi isch und drmit e Strukturänderig im Ruhrgebiet uusezoge het. Im Underschiid drzue bedont dr *Wärtkonservatismus* bestimmti inhaltligi Positione wie zum Bispil d Bedütig vo dr traditionelle Familie. Zum die Wärt durezsetze, isch me wenn nötig au barat, Strukture z verändere, öbbe dur en Änderig vom Stüürrächt.

Us dr Sicht vo dr Gschicht vo Ideä verstoht me under Konservatismus ehnder d Position vom Wärtkonservatismus. Dr Konservatismus verlangt, ass me e Position, wo s scho git, wurd bhalte, sofärn s Neue nit as sehr vil besser gseh wird. Vili konservativi Dänker halte dr folgend Satz für dräffend: «Konservatismus ist nicht ein Hängen an dem, was gestern war, sondern ein Leben aus dem, was immer gilt.» (Dä Satz wird au em Antoine de Rivarol und au em Albrecht Erich Günther zuegschriibe.) 

Eifach usdruggt luutet dr Grundsatz vom klassische Konservatismus: «Me sött Alts erst mit Neuem ersetze, wenn sich zeigt het, ass s Neue besser isch.»
Baden (Südbaden)

**Bade**, wo bis zum 2. Dezember 1946 offiziell **Südbade** gheisse het, isch es Land gsi, wo nach em Zweite Wältchrieg innerhalb vo den französische Besatzigszone us em südliche Teil vom vorherige Land Bade entschtande-n-isch. Bi de Gründig vo de Bundesrepublik Dütschland isch Bade eis vo de Länder vo de Bundesrepublik worde. Mit de Bildig vom Südweschtstaat Bade-Württebärg het Bade sini Selbschtändigkeit verlore. In de Form vom Regiirigsbezirk Südbade sind d Gränze aber bis zum 31. Dezember 1972 erhalte blibe. 

## Gschicht
Nach em zweite Wältchrieg hei d Franzose und Amerikaner de Süde und Weschte vo Dütschland bsetzt. Bade isch doderbi teilt worde, bsunders wil d Amerikane d Autobahn von Karlsrue über Schtueget uf Ulm hei welle kontroliire. Alli damalige Landchreis, durch di d Autobahn gführt het, hei zu de amerikanische Bsatzigszone ghört, die südlicher glägene zu de französische. Am 1. Dezember 1945 isch Friburg d Hauptschtadt worde und bi ere Volksabstimmig am 22. Mai 1947 het d Bevölkerig d Verfassig aagnoh. In dere Verfassig isch au klar zum Usdruck cho, dass sich s Land Südbade, wo sich ab em 1946i Bade gnennt het, in de Rechtsnachfolg vom alte Land Bade gseht. Im 22. Mai 1949 het de Badisch Landtag di noi Verfassig vo de Bundesrepublik Dütschland aagnoh und isch ein Tag schpöter mit de Gründig vo de Bundesrepublik Dütschland eis Land vo dem noie Schtaat worde.

## Politik
### Offizielli Symbol

Datei:Flagge Großherzogtum Baden (1891-1918).svg|D Landesflagge
Datei:Staatspräsident Baden Banner 1947-1952.svg|S Banner vom Schtaatspräsident
Datei:Staatspräsident Baden Stander 1947-1952.svg|De Kfz-Schtander vom Schtaatspräsident


### Regiirige
* 1945–1946: Direktorium mit wechselnde Vorsitzende
* 1946–1947: Schtaatssekretariat unterm Leo Wohleb (BCSV)

Nach de 1. Wahl vo 1947i: 
* 1947–1948 Koalition vo de BCSV und de SPB unterm Leo Wohleb
* 1948–1959 CDU-Regierig unterm Leo Wohleb
* 1949–1952 CDU-Regierig unterm Leo Wohleb

### Landtag vo Bade
De Landtag isch numme einisch gwählt worde und zwar im 1947i. Doderbi het di früheri BCSV, wo mit em Name CDU Baden jetzt zu de CDU ghört het, di absoluti Mehrheit vo de Schtimme übercho.

;Stimmeaateil vo de Parteie 

1 CDU: BCSV
2 FDP: DemP

## Sprooch
Ds Badä wird houptsächläch Hochdütsch u dr Dialäkt Badisch gredet.

## Weblink
* D Verordnig Nr. 65 vom französische Oberbefehlshaber in Dütschland über d Bildig von ere Beratende Versammlig für Bade
* D Verfassig vom Land Bade vom 18. Mai 1947
Stimmhafter palataler Plosiv

De **stimmhafti palatali Plosiv** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo in de Sprooche vo dr Wält sehr sälte isch. Des hängt warschynts demit zämme dass es physiologisch relativ schwer isch, mit de Zùng ùn em Harte Gaume de Mund ganz z verschliesse. S Zeiche im IPA defür isch . 

Wyl ächti palatali Plosiv dermasse sälte sin, wird s IPA-Symbol  oft au für e palatisierts  bruucht oder für bstimmti Affrikat.

## Artikulation
*Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert ùn deno wird d Lùft ùff eimool dur s Muul abgloo.
*De Artikulationsort isch palatal; d Zùng bildet mitem harte Gaume en Verschlùss.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Baschi

**Baschi** chan folgendes bedüte:
* en Kosename oder d Churzform vom Vorname Sebastian
* Baschi (* 1986), en Schwizer Popsänger
* Baschi Dürr (* 1977), en Schwizer Politiker
* François de Baschi (1710–1777), en französische Diplomat
* Baschi (Umbrien), e Gmaind in Umbrie, Italie
Reaktion (Politik)

**Reaktion** isch im 19. Johrhundert dr Sammelbegriff für die Chreft gsi, wo drgege gsi si, ass die Französischi Revolution wiitergfüehrt wurd und ihri Ideä wie es Bürgerligs Gsetzbuech, dr Parlamentarismus, d Grundrächt, d Verfassig, d Republik usw. in anderi Länder übernoh wurd. 

Sidder bruucht me dr Begriff Reaktion as Bezeichnig für antidemokratischi Chreft, wo gege dr gsellschaftlig Fortschritt iigstellt si und für e Haltig, wo sich am Vergangene orientiert. Was Fortschritt siig, isch in dr Politik strittig, und dorum basiert d Bezeichnig „Reaktion“ bezoge uf s Fortschrittdänke uf ere subjektive Wärtig. Allgemein anerchennt isch aber d Position, ass dä reaktionär siig, wo d Prinzipie vo dr Französische Revolution Freiheit, Gleichheit, Brüderlichkeit *(liberté, égalité, fraternité)* well abschaffe. Hüte wärde au mänggi religiös-konservativi Wärtvorstellige und Ideä vo ihre Gegner as reaktionär bezeichnet.

Dr Begriff cha aber au weniger historisch agluegt wärde und *Reaktion* bedütet denn eifach e Politik, wo uf e innovativi politischi Entwigglig nume *reagiert*, anstatt öbbe eigeni Konzept as Alternative vorzschlo.

Eim wo zur Reaktion ghört sait me *Reaktionär*. Es git meh politisch aktivi Persone, wo vo ihre Gegner as Reaktionär bezeichnet wärde, as sonigi, wo sich sälber eso gseh. Das liit zum einte dra, ass s Fortschritts- und Neuerigsdänke wiit verbreitet si und dorum scho Konservativi mänggisch as Reaktionär bezeichnet wärde, und die wehre sich gege die Etikettierig. Zum andere git s Dänker, wo mit em lineare Fortschrittsdänke nit vil chönne afo und wo sich dorum weder as reaktionär no as progressiv welle bezeichne.

Zu de wenige Schriftsteller, wo sich sälber as „reaktionär“ bezeichne, gehöre dr Günter Maschke, wo d Schrifte von em under anderem in divärse Ziitschrifte veröffentligt wärde, wo as rächtsextrem gälte, und dr kolumbianisch Philosoph Nicolás Gómez Dávila. Au dr Kulturphilosoph Julius Evola, wo em Faschismus verbunde gsi isch, het in de 1930er Johr dr Begriff „Reaktion“ positiv gseh: .

Im Nationalsozialismus drgege isch s Adängge an die dötete , im Horst-Wessel-Lied zum Kult erhobe worde. Die nationalsozialistischi Bewegig het sich sälber au as revolutionär gseh und ass si im Kampf gegen e „Reaktion“ wurd stoh – insofärn nit vil anders as dr Kommunismus.
Gerundeter geschlossener Hinterzungenvokal

De **grundet gschlossnige Hinterzungevokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in fascht allene Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA un de meischte andre Transkriptionssystem isch /u/. In viileni Dialäkt vum Alemannische isch de Vokal allerdings kei echte Hinterzungevokal, sundern isch e chly Zentraler oder gar Palatalisiert.

## Artikulation
*Es isch en Hinterzungevokal. D Zung isch also so wyt hinte wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
*Es isch en gschlossene Vokal. D Zung isch also so wyt obe wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
*Es isch en grundete Vokal. D Lippe sin also grundet.

## Verbreitig

## Fuessnote
Burg Waldkirch

D **Burg Waldkilch** isch e abgangeni Burg bi dr Stadt Waldkilch im Landchreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg.

Die Wasserburg isch im Bsitz vu dr Familie Küchlin gsi. Am 11. Septämber 1327 het dr *Rudolf Küchlin genannt Leimer*, dr Suhn vum *Egelolf Küchlin*, mit syym Brueder *Johannes Küchlin* e Burgfride gschlosse wäg dr Burg Waldkilch. 

Um 1770/71 isch d Burg schließli abdrait wore. Vu dr ehmolige Burgaaalag isch hite nyt me erhalte.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink
* Burge im Landchreis Ämmedinge uf burgeninventar.de
Vorort (Geschichte)

D Titulatur **Vorort** het dr ziitwiilig «Vorsitz» vom ene Kanton bzw. vo dr Kantonshauptstadt innerhalb vo dr Schwiizerische Eidgenosseschaft bis 1848 bezeichnet.

## Dr Vorort in dr alten Eidgenosseschaft bis 1798
In dr Alten Eidgenosseschaft isch bis 1798 dä Ort (Stand, Kanton), won e Dagsatzig iiberuefe und in dere dr Vorsitz gfüehrt het, als Vorort bezeichnet worde. Im 15. Johrhundert het sich d Stadt Züri faktisch as Vorort vo dr Eidgenosseschaft duregsetzt, und das spieglet sich bis hüte in der offizielle Uflistig vo de Kantön wiider, wo Züri am erste Blatz stoht. D Stellig vo Züri het sich bsundrigs gfestiget, wil d Stadt dr Vorsitz gha het in dr jöhrlige Dagsatzig zur Abnahm vo dr Johresrächnig vo dr Grofschaft Bade, wo sit 1415 e Gmeini Herrschaft gsi isch. Noch dr Reformation und dr konfessionelle Spaltig vo dr Eidgenosseschaft isch Luzärn zum Vorort vo de katholische Kantön worde. 1798 isch d Dagsatzig und drmit au d Titulatur vom Vorort abgschafft worde. Die zentralistisch organisierti Helvetischi Republik het ihri *de facto* Hauptstadt z Aarau gha, au wenn d Verfassig Luzärn vorgseh het.

## D Vorort 1803–1848
Wo dr Napoleon d Schwiiz 1803  mit dr Mediationsverfassig neu gordnet het, isch die zentralistischi Regierigswiis wiider zugunste von ere föderalistischere Form ufge worde. Anstatt von ere Hauptstadt si d Stedt Züri, Bärn, Luzärn, Freiburg im Üechtland, Solodurn und Basel jewiils für e Johr zum «Vorort vo dr Schwiiz» worde. Die jöhrligi Dagsatzig vo de Kantön het im Vorort stattgfunde. Dr jewiilig Bürgermeister oder Schultheiss het dr Vorsitz vo dr Dagsatzig gfüehrt und het dr Ditel «Landamma vo dr Schwiiz» übercho. D Kanzlei isch die einzigi ständigi politischi Institution vo dr Schwiiz gsi und isch jedes Johr mit allen Akte vo Vorort zu Vorort zoge. 1815 isch d Uswahl vo de Vorort uf Züri, Bärn und Luzärn beschränggt worde, wo bis 1847 jewiils für zwei Jahre statt numen eim dr Sitz vo dr eidgenössische Kanzlei worde si. 1848 isch Bärn zum Sitz vo de schwiizerische Bundesbehörde und *de facto* zur Hauptstadt vo dr Schwiiz worde.

## Literatur
*
Krauchthal

**Chrouchtu** (amtl. *Krauchthal*) isch ä politischi Gmeind im Vrwautigskreis Ämmitau im Kanton Bärn ir Schwyz. D'Gmeind beschteit us de Ortschafte Chrouchtu (mit Hueb u Dieterwaud) u Hettiswiu (mit Grauestei u Hängele). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Buurdlef ghört.

## Geographii
D'Gmeind ligt im voraupine Gebiet u eröffnet ds Ämmitau vom Norde här. Chrouchtu u Hueb lige im nä änge Tau, hingäge Dieterswaud isch liecht erhöht uf em ne Plateau. Hettiswiu ligt am ne nördlech abhängende Hang mit Blick bis a Jura. D Nachburgmeinde si Mötschwiul im Norde, Burdlef im Nordoschte, Oberburg im Oschte, Lützeflüe im Südoschte, Vechige im Süde, Bouige im Südweschte, Bäriswiu im Weschte u Matstette u Hingubank im Nordweschte.

## Gschicht
D'Näme vo de Ortschafte si wi fougt ds erscht Mau uftoucht: Chrouchtu 1108-22 aus *Crouchtal*, Hettiswiu 1107 aus *Otthonis villare* (1281 *Ettiswile*), Hueb u Dieterswaud 1329 u dr Thorbärg 1196. Chrouchtu u Hettiswiu si bis zur Reformation 1528 dür d'Kartouse Thorbärg u em Cluniazeserpriorat Hettiswiu prägt worde. Ds Schloss Thorbärg isch nach dr Reformation aus Sitz für Landvogtei vo Bärn brucht worde u dient hüt aus Strafaaschtaut.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,8 % gläge.

## Religion
76 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 8,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,0 %, CVP 0,9 %, EVP 3,3 %, FDP 7,6 %. GLP 2,5 %, GP 7,2 %, SP 16,1 %, SVP 37,0 %, Suschtigi 6,4 %.

Gmeindspresidänt vo Chrouchtu isch dr Claude B. Sonnen (Stang 2013).

## Sidlig
Näbem Dorf si in ere höche Felswang unger der Chrüzflue Höhline, wo sid der Steizyt bewohnt gsi si; hüt si dört d Hüser vom Wiler *Fluehüsli*, wo me no immer dinne cha läbe.

## Sport
Chrouchtu het ä Frouekorbbaumannschaft, wo i de höchschte nationale Stärcheklassene mitkämpft (Stang 2010). Zudäm verfüegt Chrouchtu über ne Manneunihockeymannschaft, wo ir 3. Liga schpiut.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2480 Ywohner 91,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,8 % Französisch u 0,4 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Chrouchtu ghört zum Hochalemannisch.

## Biuder

Lindenzyt Dorfstrasse 16 Hettiswil.jpg|Lindezytli, Hettiswil
Felsenwohnungen Fluehüsli Krauchthal 2.jpg|Fluehüsli, Wohnige im Fels
Schulhaus Länggasse 8 Krauchthal.jpg|Alts Schuelhus


## Weblinks

* Offizieui Website vo dr Gmeind Chrouchtu
* 
* 
* 
* 

## Fuessnote
Ungerundeter geschlossener Hinterzungenvokal

De **uugrundet gschlossnige Hinterzungevokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch. S Zeiche im IPA isch . S Alemannisch kennt de Luut nit; die am nööchscht verwandti Sprooch, wo de Luut het, isch s Irisch-Gälisch. Sprecher vum Alemannische chönne de Vokal imitiere wenn si de Vokal  ohni grundeti Lippe (wie bim Vokal ) usspräche.

## Artikulation
*Es isch en Hinterzungevokal. D Zung isch also so wyt hinte wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
*Es isch en gschlossene Vokal. D Zung isch also so wyt obe wie mögli ohni dass im Mundruum e Engi entstoot.
*Es isch en uugrundete Vokal. D Lippe sin also nit-grundet (gspreizt).

## Verbreitig

## Fuessnote
Patrizier (Schweiz)

As **Patrizier** wärde in dr Schwiz die Familie bezeichnet, wo währed em *[[Ancien Régime]]* in mehrere Stadtkantön (explizit z Bärn, Freiburg im Üechtland, Luzärn, Gämf, Solodurn und Züüri) die politischi Macht monopolisiert hai.

## Gschicht

Die freie Riichsstedt, wo im 13. bis 15. Johrhundert emanzipiert worde si, si am Afang relativ demokratisch vo ihre Bürger und Zümft verwaltet worde. In mehrere Stedt si die politische Ämter aber bald uf e Gruppe vo riiche und altiigsässene Familie begränzt worde. Die Patrizierfamilie hai d Mitgliider von ere Versammlig vo 100 bis 200 Persone gstellt, wo d Mitgliider vo dr Regierig us ihren eigene Reihe usgsuecht het. S Resultat isch e Patrizierrepublik (Oligarchii) gsi, und d Mehrheit vo de Iiwohner het kuum politischen Iifluss gha.

Formell het dr Adel vo de „Gnädige Herre“ sini Macht vorübergehend mit dr Helvetische Republik und denn definitiv mit de liberale Revolutione in de 1830er und 1840er Johr verlore, (Regeneration 1831 und Sonderbundschrieg 1847). Die ehemolige Patrizierfamilie hai aber no bis zum Afang vom 20. Johrhundert e wichtigi Rolle in dr Schwiz gspiilt, bsundrigs in de Stedt, und hai ihren Iifluss in dr Schwizer Politik und Wirtschaft über langi Zit chönne bhalte.

No bis in die zweiti Helfti vom 20. Johrhundert het s Persone ge, wo as Patrizier bezeichnet worde si, zum Bispil d Elisabeth de Meuron us Bärn und dr Gonzague de Reynold us Freiburg.

Adelsditel het me in dr Schwiz nume ufgrund vo dr ständische Tradition vo uswärtige Herrscher oder em stedtische Patriziat drait. Die alte Patrizierfamilie hai au noch 1848 ihre Zuesatz „vo“ bhalte. Es isch nit immer eifach, ächts Patriziat wie vo Graferied und Härkumftsname wie vo Gunte z underscheide. As Synonym zum „vo“ wird in dr wälsche Schwiz „de“ bruucht, wie de Reyff.

## Lueg au
*Dr Basler Daig
Aristokratie

Dr Begriff **Aristokratii** bezeichnet in dr politische Theorii d Herrschaft von ere Gruppe vo *wenige Userwehlte*, das heisst ass e relativ chliini Zahl vo Persone, wo bsundrigi Fähigkeite het, die politische Leitigsfunktione usüebt, wobii d Art vo dr Befähigung nit nöcher bestimmt isch. Die ursprüngligi Bedeutig vom Wort isch „Herrschaft vo de Beste“ (gr. *ἀριστοκρατία, aristokratía*, vo *ἄριστος, áristos: dr Best* und *κρατεῖν, kratein: herrsche*, im gliiche Sinn lat., wie öbbe bim Cicero, *civitas optimatum*, Optimateherrschaft). In dr politische Wirklichkeit isch d Eigeschaft zu „de Beste“ z ghöre meistens s Gliiche wie zun ere adlige Oberschicht z ghöre. Dorum verstoht mä under *Aristokratii* sit dr Antike d Herrschaft vom Adel.

In dr historische Litratur wird dr Begriff *Aristokratii* hüfig synonym zu *[[Adel]]* bruucht as d Gsamtheit vo alle Adlige im ene bestimmte geografische Beriich. Im Mittelalter hai die Aghörige vo dr Aristokratii keini merklige Vorzüg gha, sondern hai ufgrund vo ihrer familiäre Abstammig zun ere feste soziale Gruppe ghört. 

## Definition
Aristokratii cha also bedüte:
* in dr klassische Lehr vo de Verfassigstype vom Aristoteles d *Herrschaft vo de Beste*, d. h. die Tugendligste oder Düchtigste. Im Gegesatz drzue stoht noch em Aristoteles d Oligarchii (wörtlig: d *Herrschaft vo de Wenige*), won e Minderheit, wo dr eignig Vordeil suecht, d Macht an sich grisse het. (Die griechische Aristokrate hai die Eigeschaft mit em Aspruch uf e heroischi oder göttligi Abstammig verbunde, die römische Aristokrate ehnder mit em politische Erfolg.)
* e Staatsform, wo dr Adel (Ritter- bzw. Adelaristokratii) oder en anderi Oberschicht wie s Bürgertum in dr Stadtaristokratii oder Priester in dr Priesteraristokratii d Macht usüebe. Do si die „Beste“ im Allgemeine die, wo vo ihrer Härkumft här oder wil si vo dr Obrigkeit in Ämter iigsetzt worde si, berächtigt si.
* in dr Neuziit e Bezeichnig für die Aghörige vom Adel (im Zsämmehang mit dr Französische Revolution dr zweit Stand), in Abgränzig zum Klerus (dr erst Stand) und em Bürgertum (dr dritt Stand).
Alveolarer Nasal

De **alveolari Nasal** isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. Es sin fascht kei Sprooche bekannt, wo de Luut nit hen. S Zeiche im IPA defür isch [n].

## Artikulation
*Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert. Im Gägesatz zue orale Verschlùssluut wird d Lùft aber nit ùff eimool dur s Muul glööst, sùndern ohni Ùnterbrächig dur d Noos abgloo.
*De Artikulationsort isch alveolar; er wird dur diräkte Kontakt vo de Zùng mit de Alveole produziert.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en nasale Konsonant; d Lùft goot dur d Noos usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Romantik

D **Romantik** isch e kulturgeschichtligi Epoche, wo d Ufklärig und dr Klassizismus abglöst het und vom Ändi vom 18. Johrhundert bis wiit in s 19. Johrhundert ine duurt het.

## D Romantik i Kunscht und Politik
D Romantik het sich bsundrigs uf de Gebiet vo dr bildende Kunst (1790–1840), dr Litratuur (1795–1848) und dr Musik güsseret. Bi dr Musik betrifft si ganze 19.&nbsp;Johrhundert, und me redt vo de Früeromantik, de Hochromantik un de Spotromantik.

In dr Politik het d Romantik dr Nationalismus und dr Freiheitskampf verherrligt, isch denn aber meh und meh zun ere reaktionäre Geisteshaltig worde, wo anstatt vom nationale Freiheitsideal, wie s die Französischi Revolution verträtte het, ständischi, hüfig autokratischi Gsellschaftsforme as Ideal anegstellt het.

Im spöötere 19. Joorhundert het d Nöiromantik as Gegebeweegig zum Realismus und Naturalismus d Ideal vo dr Romantik wiiderbeläbt.

## D Ursprüng und Grundtheme vo dr Romantik
D Ursprüng vo dr Romantik lige i de gsellschaftliche Umbrüch, wo d Früeindustrialisierig usglöst hän, aber au bi de reaktionäre Karlsbader Bschlüss vo 1819, wo de Lüt d Hoffnig uf meh Freiheit eweggnoo und si in e bidermeierlichi Wält tribe hän.

Si het geografischi Wurzle z Ängland und kulturgschichtlichi im dütsche Sturm und Drang, und en wichtige Uslöser isch em Filosof Friedrich Schleiermacher si Buech «Über die Religion» vo 1799 gsi.

D Grundtheme vo der Romantik si Gfüül, Liideschaft, Individualidät und s individuelle Erlääbe und d Seel, vor allem die kweelti Seel.

D Romantik isch entstande as Reakzioon uf s Monopol vo dr razionale Filosofii vo dr Ufkläärig und uf d Strängi vom Klassizismus, wo vo dr Antike inspiriert gsi isch. Im Vordergrund stöön Empfindige wie Seensucht, Mysterium und Ghäimnis. D Romantik stellt em Razionalismus, wo uf d Zuekumft grichdet isch, und em Optimismus vo dr Ufkläärig s Individuell und s Numinos gegenüber. Die Charakteristike si bezäichnend für die romantischi Kunst und für d Lääbesiistellig, won ere entspricht.

## Romantik im gwönleche Sproochgebruuch
Im hütige Sproochgebruuch bezeichnet dr Begriff *Romantik* mit em Adjektiv *romantisch* d Eigeschaft von ere Sach oder eme Ereignis, wo in de Mensche en positive Gfühlszuestand erweckt. Das cha sii d Sehnsucht noch Liebi oder noch ere haile Wält, so öbbe in de Wortverbindige „romantischi Liebi“, „romantischi Musig“ oder „e romantische Brief“. Für e „romantischi Affäre“ hät sich s Wort «Romanze» iibürgered.

## Weblink
Lorraine

**Lorraine** isch
* en wiblige Vorname und en Familiename

geografisch:
* e Region z Frankrych (und ehmoligi Verwaltigsregion) , lueg under Lothringe
* Lorraine (Bern), en Stadtteil vo de Stadt Bärn
* AS Nancy Lorraine, en französische Fuessballverein us Nancy
* *Lorraine TGV*, en TGV-Bahnhof z Lothringe
* *Lorraine Motel*, de Ort vom Attentat uf de Martin Luther King Jr. z Memphis (Tennessee)

Ortschafte i de Vereinigte Staate:
* *Lorraine (Kansas)*
* *Lorraine (Louisiana)*
* *Lorraine (New York)*
* *Lorraine (Tennessee)*
* *Lorraine (Virginia)*

z Kanada:
* *Lorraine (Ontario)*
* *Lorraine (Québec)*

z Australie:
* Lorraine (Queensland)

und witers:
* (1114) Lorraine, en Asteroid
* *Lorraine (Krater)*, en Krater uf em Asteroid (253) Mathilde
* Lorraine (Operette), en Operette vom Rudolf Dellinger
* Lorraine (Schiff, 1913), es französischs Schlachtschiff
* *Operation Lorraine*, e französeschi Militäroperazion im Indochinachrieg

**Lueg au:**
* Lorrain, d Sprooch, wo me im Oschte und im Norde vo Lothringe duet rede
* La Lorraine
* Quiche Lorraine
* Lorain
* Loraine
Bundesverein

**Bundesverein** isch dr Begriff gsi, wo me 1813 für d Vereinigung vo de Schwiizer Kantön bruucht het. Er hät dr Eidgenössisch Bund sölle ablöse, wo sich uf d Mediationsverfassig gstützt het. Dr Begriff Mediation wird au für d Ziit vo 1813 bis 1815 in dr Schwiizer Gschicht bruucht.

## Gschicht
Wo d Druppe vo dr antifranzösische Koalition in d Schwiiz iimarschiert si, het d Mediationsverfassig, wo de Schwiizer vom Napoleon Bonaparte mehr oder weniger ufzwunge worden isch, rasch an Understützig verlore. Abgsandti vo zäh vo de alte Kantön, Uri, Schwyz, Luzärn, Züri, Glarus, Zug, Freiburg, Basel, Schaffhuuse und beidi Appezäll — die neue Kantön, wo früehner Underdanegebiet gsi si, si nit iiglade gsi — hai sich zun ere eidgenössische Versammlig 1813 z Züri droffe und am 19. Dezämber d Ufhebig vo dr Mediationsakte und d Stifdig vom ene neue Bundesverein beschlosse, churz nochdäm Bärn vo sich us scho am 22. Dezämber d Mediationsverfassig ufghobe het. 

In dr neue Bundesversammlig isch d Regierigsform, wie si vor dr Revolution gherrscht het aber ohni d Underdaneverheltnis, as neui Regierigsform vorgschlage worde. Nüün vo de alte und fümf neui Kantön si däm Bund bidrätte. Im Februar 1814 hai d Verhandlige über d Grundlinie von ere Bundesverfassig agfange, wo dr Mediationsverfassig nit unähnlig gsi isch und wo d Gliichheit vo alle Kantön festgleit het. D Kompetänze vom Bund si no chliiner gsi as in dr Mediation, dr Boste vom Landamma vo dr Schwiiz isch ufge worde und Sonderbünd si nit ungsetzlig gsi.

## Lueg au
D Restauration in dr Schwiiz

## Nowiis
Erster Pariser Frieden

Dr **Ersti Pariser Friide** isch z Paris am 30. Mai 1814 noch em Sturz vom Napoleon I. (11. April 1814) gschlosse worde und het vorläufig de Koalitionschrieg, wo men e au Russisch-Dütsch-Französischi Chrieg vo 1812 und 1815 sait, en Ändi gmacht.

## D Chriegsparteie
Dr Friide isch abgschlosse worde zwüschen em König Louis XVIII. uf dr einte Site und de alliierte Mächt Östriich, Grossbritannie, Preusse und em Russische Riich uf dr andere Site.

## Ergäbnis
S Königriich Frankriich het sini Gränze, wo s am 1. Januar 1792 gha het, wider aagnoo und het usserdäm e Deil vom früehnere sardinische Herzogdum Savoye, die früehnere päpstlige Bsitz Avignon und Venaissin und mehreri Gränzdistrikt und Enklave, wo früehner dütsch und belgisch gsi si, überchoo.

Ängland het Malta, Tobago, St. Lucia und Mauritius (Isle-de-France) bhalte, het aber alli andere eroberete französische Kolonie an Frankriich zruggee und au dr Deil vo Haiti (Santo Domingo, die Dominikanisch Republik) wo früehner spanisch gsi isch an Spanie.

Au Schwede het die französischi Insle Guadeloupe und Portugal s französische Guayana wider zruggee. Holland söll under d Herrschaft vom Huus Oranie gstellt und vergrösseret wärde. De dütsche Staate isch d Unabhängigkeit und d Vereinigung dur e föderativs Band zuegsicheret worde, au dr Schwiz ihri Unabhängigkeit und Sälbstregierig. Drgege hätt Italie, usser de Provinze wo Östriich zuefalle wurde, us luter souveräne Staate sötte bestoh. D Schifffahrt uf em Rhii bis ans Meer (*jusqu'à la mer*) isch für frei erklärt worde, ebeso wie d Schifffahrt uf dr Schelde.

## Schlussbestimmige
Dr Wiener Kongräss söll die ändgültigi Erledigung vo de vorläufige Bestimmige übernäh.
Võro

**Võro** (Eigebezeichnig *võro kiiĺ*) isch e fìnno-uugrischi Sprooch odder nooch draditionäller Meinig e Dialäkt vùm Estnische. Es hät 70.000 Sprächer, si läbe vor allem ìm Sǜde vù Estland, was em Võro au d'Bezeichnig *Sǜǜdestnisch* iibrocht hät; s Verbreitigsgebiet Võromaa ùmfasst genau gseh d'Gmeinde Karula, Harglõ, Urvastõ, Rõugõ, Kanepi, Põlva, Räpinä ùn Vahtsõliina (Landchreis Võru, Põlva, Valga ùn Tartu).

Võro gnießt z Estland d'Förderig als indogeni Minderheitesprooch.
## Gschicht
Võro hät am wenigste Iiflùss vù de Dialäkt ìm Norde vù Estland erfahre, wùù di estnischi Standardsprooch bräägt hän, ùn au gegenǜbber andere sǜǜdestnische Dialäkt hän sich vili Bsunderheite erhalte. Friehjer hän au Gebiet ìm Sǜde ùn Oste vùm Võromaa zùm Verbreitigsgebiet ghöört, sälli lìge hǜtt z Lettland ùn z Rùssland.

Als eine vù de eltste Tekscht ìn ere sǜǜdestnische Sprooch gältet s *Wastne Testament,* s Neu Testamänt; es stammt uss em Johr 1686. Ìm Johr 1885 hät de Johann Hurt s bekanntest Läsebüech ùf Võro veröffentligt *(Wastne Wõro keeli ABD raamat)*. Ab em Aafang vùm 20. Johrhundert ùn ìn de Republik Estland (gründet 1918) isch d'Sprooch vùm Standardestnisch ìn Hindergrund drängt worre, èrscht sitt Aafang 90er-Johr läbt sinni Bedüttig wìdder ùf. Hǜtt existiert au e Standardsprooch, wùù vùm Võro-Inschtitut usebildet worre-n-isch; an 26 Schüele wird s Võro underrichtet. Es gìt au e Zittig ùf Võro, d                          ’*Uma Leht*, wùù zweimool ìn de Wuche erschiint.

## Rächtschribig ùn Usssprooch
Wie sinni nechste Verwandte Fìnnisch ùn Estnisch wird s Võro mìt em latinische Alphabet gschrìbe. D'Usssprooch deckt sich zùm gröschte Deil mìt derre ùf Standardestnisch, nùmme s **q** mìt de Usssprooch als Glottisschlaag  ùn s **y** als zendralisierts ''i''  wiiche doodevùù ab (entgege de fìnnisch-estnische Usssprooch als  bzw. ). Zùdem chönne alli Konsonante usser **j** ùn **q** palatalisiert wèrre, was durch de Akzänt Akut kännzeichnet wird (z. B. **h́, ḱ, ĺ, ń, ś, ť**). Wùù sonigi Zeiche nìt chönne daargstellt wèrre, wird viilmool (esoo au bi de Zittig Uma Leht) e Apostroph dehinder gsetzt.

## Underschììd zùm Estnische
* Wie ìm Fìnnische, Ungarische, vile andere uralische Sprooche ùn au ìm Türkische gìt's e Vokalharmoni, wùù ìm Estnische verschwunde-n-isch.
* Au ìn de Morphologi gìt's Abwiichige. Soo ändet di drìtti Pèrson Singular ìm Võro ùf *-s* odder hät gar kei Ändig, während si ìm Estnische allewiil ùf *-b* ändet:

Esoo-n-e doppelti Vèrbkonjugation gìt's ìn de ostseefìnnische Sprooche nùmme no ìm Setukesische ùn ìm Karelische.
* Au de Wortschatz vùm Alldaag zeigt Underschììd:

* Ìm Standardestnische stoht s Verneinigswort vor sinnem Vèrb, ìm Võro degege wird's aaghänkt:

## Externi Sitte

* „Estonian dialects and layers“ bi http://www.estonica.org
* Wörterbüech Võro-Estnisch (Võro-Institut)
* S Võro-Institut
* Zittig ùf Võro, „Uma Leht“
* Aktuälli Radio-Noochrichte ùf Võro (Eesti Raadio)
* Hörbispììl vùm Võro
* Internetsitte zù Computerbrogramm ùf Võro
* Wörterbüech zùr Ǜbbersetzig vù Computerbegrìff vù Änglisch zù Võro
Oberdeutsche Dialekte

Di **oberdytsche Dialäkt** zelle zue dr hochdytsche Dialäkt im Side vum dytsche Sprochruum. S Oberdytsch unterscheidet sich vum Mitteldytsch doderdur, ass di zwot oder hochdytsch Lutverschiebig in sterkerem Maß durgfiert woren isch.

## Biet un Abgränzig
D Gränze vu dr oberdytsche zue dr mitteldytsche Dialäkt bildet d Speyerer Linie (nerdligs *Appel* gege sidligs *Apfel*). Di nerdlige oberdytsche Dialäkt hän bi dr zwote Lutverschiebig dr nejhochdytsch Stand, in dr sidlige oberdytsche Dialäkt isch au no  k im Aalut verschobe (Affrikata im Südbairisch, Extremverschiebig zue dr Frikata im Sidalemannisch):

* Niderdytsch: *maken* – *Appel* – *Katt*
* Mitteldytsch: *machen* – Appel* – *Katz*
* Oberdytsch: *machen* – *Apfel* – *Katz*
** Sidbairisch: *Kchatz*
** Sidalemannisch: *Chatz''
In däm Verglyych sin d Worttype ufzellt ohni wyteri Lutveränderige, wie z. B. dr Nasalschwund (machen > mache) oder dr Umlut oder d Rundig (Apfel > Epfel > Öpfel).

## Dialäkt
Zum Oberdytsch ghere drej großi Dialäktgruppe: s Alemannisch, s Bairisch un s Oschtfränkisch. In eltere Darstelige het mer d Karlsruher Linie as Gränz vum Oberdytsch zum Mitteldytsch aagsähne, wäge däm het mer do s Oschtfränkisch no as Ibergangsruum zwisch em Oberdytsch un em Mitteldytsch definiert. In dr nejere Literatur wird s Oschtfränkisch aber em Oberdytsch zuegordnet, wel mer hite d Speyerer Linie un d Germersheimer Linie as wichtiger aasiht.

Au s uusgstorbe Langobardisch wird zue dr oberdytsche Dialäkt zellt, wel d Lutverschiebig vollständig durgfiert gsi isch.

* Ooberdydsch
** Oschtfränkisch (Nordoberdydsch)
*** Mainfränkisch
*** Siidfränkisch
** Alemannisch (Weschtoberdydsch)
*** Nordalemannisch
**** Schwebisch
**** Oberryyalemannisch
**** Bodeseealemannisch
*** Südalemannisch
**** Hoochalemannisch 
**** Hekschtalemannisch 
** Bairisch (Oschtoberdydsch)
*** Nordbairisch
*** Mittelbairisch
*** Südbairisch

## Weblink
* Deutscher Sprachatlas
Niklaus Franz von Bachmann

Dr **Niklaus Leodegar Franz Ignaz vo Bachmann** (* 27. Merz 1740 z Näfels; † 11. Februar 1831 ebenda) isch e Schwiizer General gsi.

Dr Bachma isch 1756 in dr französisch Solddienst iidrätte und isch bis zum Oberst ufgstiige und zum Generalmajor in sardinisch-piemontesische Dienst. Er het gege s revolutionäre Frankriich kämpft und isch as Chriegsgfangene in d Schwiiz zruggcho. Die Helvetischi Regierig het en under Huusarrest gstellt, denn isch er in östriichische und änglische Dienst gstande und het mit andere Schwiizer Emigrante gege d Franzose kämpft. Im Stäcklichrieg 1802 isch er Befählshaber vo de föderalistische Druppe gsi, wo dr Helvetik en Änd gmacht hai. 1815, wo dr Napoleon vo Elba zruggcho isch, het en d Dagsatzig zum General gwehlt. Dr Bachma isch as einzige Schwiizer Armeefüehrer in dr neuere Gschicht in fremds Territorium iidrunge. Dä sinnlosi Fäldzug isch eländ gschiiteret; s Schwiizer Armeewäse isch am e Diefpunggt acho.

Dr Niklaus Franz vo Bachma het die rote Armbinde mit em wiisse Schwiizerchrüz iigfüehrt, wo sit em Spootmittelalter in Vergässeheit grooten isch. Si Brueder isch dr Karl Josef Anton Leodegar vo Bachma gsi, wo 1792 z Paris s Palais des Tuileries verteidigt hette und denn guillotiniert worden isch.

## Literatur
*

## Weblingg
*
Hans von Reinhard

Dr **Hans vo Reinhard**, au nume **Hans Reinhard**  (* 20. Februar 1755 z Züri; † 23. Dezämber 1835 z Züri) isch e Schwizer Politiker zur Zit vo dr Helvetik, dr Mediation und dr Restauration gsi. Er het 1813 bi dr Dagsatzig presidiert wo dr neu Bundesverdrag usgarbeitet het.

## Läbenslauf
Dr Hans Reinhard isch am 20. Februar 1755 z Züri uf d Wält cho. Si Vater, dr Johannes Reinhard, het zum Zürcher Patriziat ghört, isch im Chliine Root gsässe und Landvogt im Thurgau gsi. Si Mueter het Anna Elisabeth Greuter gheisse. Dr Hans isch am Institut vo Planta z Haldestei erzoge worde, het vo 1773 bis 1777 z Göttige studiert und denn e *Grand Tour* dur Europa gmacht. Denn het er en Usbildig an dr Zürcher Stadtskanzlei gmacht. 1783 het er d Martha, d Dochder vom ene Offizier in holländische Dienst ghürotet. Vo 1787 bis 1795 isch er dr Erst Stadtschriiber gsi. 1794 isch er in Chlii Root gwehlt worde. Im Johr druf het men en zum Landvogt vo dr Grofschaft Bade ernennt, wo 1798 vo dr revolutionäre Helvetische Regierig übernoh worden isch. 

Dr Reinhard isch e Föderalist und gege dr Eiheitsstaat gsi und isch dorum 1799 z Basel as Geisle vom Diräktorium gestghalte worde. Wo d Föderaliste churz d Macht übernoh hai isch er 1801-1802 Regierigsstatthalter im Kanton Züri worde. As Kommunalpolitiker het er in de Johr 1798 bis 1803 verschiidnigi Böste z Züri gha, under anderem isch er 1800-1801 Munizipalpresidänt gsi. 1802 het en d Stadt Züri uf d Consulta uf Paris gschiggt.

Zwüsche 1803 und 1831 isch er eine vo de Bürgermeister vo Züri gsi, eis Johr dr erst, s Johr druf dr zweit. Und wil Züri e Vorort vo dr Eidgenosseschaft gsi isch, het er as Bürgermeister groosse Iifluss uf d Schwizer Politik gha. Zweimol isch er währed dr Mediation Landamma vo dr Schwiz gsi (1807 und 1813) und währed dr Restauration Dagsatzigspresidänt in de Johr 1814-15, 1816, 1822 und 1828. 1813 het er d Dagsatzig gleitet, wo d Mediationsakte annuliert het und am ene neue Bundesverdrahe het afo schaffe.

Dr Reinhard het d Schwiz e baar mol gegen Usse verdrätte: 1804  isch er an dr Chrönig vom Napoleon zum Kaiser z Paris gsi und er het 1814-1815 die eidgenössich Delegation am Wiener Kongräss gleitet. Ziitgnosse hai em vorgworfe, em Usland, sigs Frankriich oder spöter de Allierte,  gegenüber z weich z si und z vil nochzgee.

Dr Hans vo Reinhard isch 23. Dezämber 1835 z Züri gstorbe.

## Literatur
* 
* 
*
Staatenbund

Dr **Staatebund** (*Konföderation*, *völkerrächtlige Verein*) isch e Zsämmeschluss vo souveräne Staate (Mitgliidstaate, *Bundesgliider*) mit ere eigene, aber nume lockere Organisation uf dr Bundesebeni.

Dr Underschiid zwüschen eme Staatebund und em Bundesstaat isch, ass im Bundesstaat d Souveränität biim Bund liit, währed im Staatebund die einzelne Staate souverän si. Die Underschiid si allerdings fliessend, hüfig wärde beidi Begriff synonym bruucht. D Souveränität bedütet in däm Zsämmehang in erster Linie s Rächt, d Kompetänze zwüschen em Einzelstaat und em Bund z verdeile (die so genannti Kompetänzkompetänz). D Institutione vom ene Staatebund si im Allgemeine ee repräsentativi Versammlig, gmeinsami Usfüehrigsorgan für die gmeinsame Ufgoobe und e Schiidsgrichtsbarkeit für s Biilege vo Striitigkeite under de Gliidstaate. Im ene Staatebund chönne Gsetz vo dr gsetzgäbende Körperschaft vom Bund keini diräkte Uswirkige uf d Bürger ha, si wärde nume zur Verabschiidig an d Parlamänt vo de Gliidstaate delegiert, usserdäm bestoht en Usdrittsrächt für d Gliidstaate.

Die Europäischi Union isch as Völkerrechtssubjekt kei Staatebund, sondern isch in ere Klasse für sich. S dütsche Bundesverfassigsgricht het se im ene Urdeil vo 1993 as Staateverbund bezeichnet, was au über d Gränze vo Dütschland use Aklang gfunde het. D EU het in ihre Mitgliidsländer innepolitischi Befuegnis, wo uf e Bundesstaat hiwiise, doch stoht däm bis jetzt no kei eiheitligi gmeinsami Ussepolitik gegenüber, was d Union wien e reine Staatebund loot lo usgseh.

## Bispil

Bispil für Staatebünd si:
* die Afrikanischi Union
* d Benelux
* dr Dütsch Bund (1815–1866)
* Serbie-Montenegro (2003–2006)
* die Alti Eidgenosseschaft
* die Schwiizerischi Eidgenosseschaft vo 1815 bis 1848, nochhär e Bundesstaat
* die Vereinigte Staate vo Amerika bis 1787, nochhär e Bundesstaat

## Lueg au
*Staateverbund