open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kasimir Sewerinowitsch Malewitsch

Dr **Kasimir Sewerinowitsch Malewitsch** (, wüsseschaftligi Dransliterazioon *,* polnisch *Kazimierz Malewicz;* * 11. Februarjul./23. Februargreg. 1879 z Kiew; † 15. Mai 1935 z Leningrad) isch e Mooler und dr Hauptverdräter vo dr Russische Awanggarde gsi, Wäägberäiter vom Konstruktivismus und Begründer vom Suprematismus. Er isch vo de franzöösische Spootimpressioniste, Fauves und Kubiste beiiflusst worde. Si abstrakts suprematistischs Gmäld *S Schwarze Kwadrat uf wissem Grund* us em Joor 1915 isch e Mäilestäi in dr Moolerei vo dr Modärne und wird as „Ikone vo dr Modärne“ bezäichnet.

## E baar Bilder vom Malewitsch

Datei:Spring - Garden in Blossom.jpg|*Früeligsgaarde wenn s blüeit*, 1904, Russisches Museum, St.&nbsp;Petersburg
Datei:Woodcutter by Kazimir Malevich.jpg|*Dr Holzfeller*, 1912/13, Stedelijk Museum, Amsterdam
Datei:Malewitsch, Vorhang.jpg|Skizze zum 5.&nbsp;Bild vo dr Opere *Siig über d Sunne*, 1913, Staatligs Museum für Theater und Muusig, Sankt Petersburg
Datei:SchwarzesQuadrat.jpeg|*Schwarzes Kwadrat uf wissem Grund*, 1915&nbsp; Tretjakow-Galerie, Moskau
Head of a Peasant Girl.jpg|*Chopf von ere junge Büürin*, 1912 bis 1913, Stedelijk Museum, Amsterdam
Datei:Malevich58.jpg|*Sunnefinsternis mit [[Mona Lisa]]*, 1914, Russischs Museum, St.&nbsp;Petersburg 
Englishman in Moscow.jpg|*En Ängländer z Moskau*, 1914, Stedelijk Museum, Amsterdam
Supremus 55 (Malevich, 1916).jpg|*Suprematism (Supremus No. 58)*, 1916, Kunstmuseum Krasnodar
Flowergirl.jpg|*Bluemeverchöifere*, Ändi vo de 1920er Joor, Russischs Museum, St.&nbsp;Petersburg 
Winter Landscape (Malevich, 1930).jpg|*Landschaft (Dr Winter)*,  um 1930 entstande, Museum Ludwig, Köln


## Fuessnoote
Piet Mondrian

Dr **Piet Mondrian** (äigentlig *Pieter Cornelis Mondriaan;* * 7. Merz 1872 z Amersfoort, Niiderland; † 1. Februar 1944 z Nöi York) isch e niiderländische Mooler vo dr klassische Modärne. Er het d Stilrichdig vom Neoplastizismus begründet und gältet as dr wichdigst Verdräter vom niiderländische Konstruktivismus und vo dr Konkreten Kunst. Er het mit sim spöötere Wärk zu de Begründer vo dr abstrakte Moolerei ghöört.

Dr Mondrian het um 1900 im impressionistische Stiil vo dr Haager Schuel afo moole. Vo öbbe 1908 aa isch er under em Iifluss vom Vincent van Gogh und vom Fauvismus gstande.  1911 isch er uf Bariis und isch under em Iifluss vom Georges Braque und Pablo Picasso  Kubist worde. Vo de 1920er Joor aa het dr Mondrian sini bekannte, sträng geometrische Gmäld gmoolt, wo zum Neoplastizismus zellt wärde. Iiri charakteristischi Struktur us eme schwarze Raster, verbunde mit rächteggige Flechene in de Grundfarbe wird bis in d Gegewart in dr Kunst, Archidekduur, Moode, Wärbig und Populärkultur zitiert. As Kunsttheoretiker und Mitbegründer vo dr Künstlerveräinigung De Stijl het dr Mondrian under anderem d Schrift *Le Néo-Plasticisme* gschriibe, wo 1925 uf Dütsch as Bauhuusbuech Nr.&nbsp;5 under em Ditel *Neue Gestaltung. Neo-Plastizismus, Nieuwe Beelding* veröffentligt worde isch. D Wärk wo z Nöi York im Exil vo 1940 aa entstande si, het er wie Mosaik in d Brimärfarbe ufglööst und isch eso über die früenere stränge Komposizioone äwägg choo zun ere nöije musikalische Rhüthmisierig vom Motiv.
Wasserturm Bruderholz

Dr **Wasserdurm Bruederholz** isch e 36&nbsp;m hooche Wasserdurm uf em Hügel Bruederholz im Baasler Bruederholz-Kwardier. Dr Durm isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.

Wil d Bevölkerig immer mee gwaggse isch, het mä im Joor 1926 dr Durm baut, zum d Hüüser uf em Hüügel mit Wasser z versorge. 

Oobe uf em Durm het s in dr Hööchi vo 27 Meter en Ussichtsblattform und für e chliises Iidrittsgäld cha mä die 115 Stäägestuefe uufe stiige und us ere Hööchi vo 394 Meter über Meer wit in die Oberrhiinischi Diefebeni luege.


Datei:Wasserturm Bruderholz Eingang.JPG|Iigang
Datei:Wasserturm Bruderholz Plattform.JPG|Ussichtsblattform
Datei:Wasserturm Bruderholz Treppe.JPG|Stääge
Datei:Wasserturm Bruderholz Boden.JPG|Boode
Datei:Wasserturm Bruderholz Decke.JPG|Decki
Datei:Wasserturm Bruderholz Schema.jpg|Kwerschnitt dur e Wasserdurm


## Dr Durm in dr Litratur
Im Roman *Der barmherzige Hügel* vo dr Lore Berger het sich d Romanfigur *Bea* vom Wasserdurm Bruederholz aabe in Dood gstürzt. D Autorin het das denn im Joor 1943 sälber gmacht.

Dr Robert Dexter het e Kriminalroman mit em Ditel *Eine Stadt hat Angst* gschriibe, wo doo spiilt.

## Litratuur
* Othmar Birkner, Hanspeter Rebsamen: *Basel.* In: *[[Inventar der neueren Schweizer Architektur|Inventar der neueren Schweizer Architektur 1850–1920]]: Band 2.* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, 1986, ISBN 978-3-280-01716-6, Site 195.
* Rolf Brönnimann: *Basler Industriebauten 1850–1930: Die Entstehung und Entwicklung der Industriearchitektur in Basel und Umgebung.* Buchverlag Basler Zeitung, 1990, ISBN 978-3-85815-203-9, S. 102 und 103.
* Eugen Dietschi: *Das Bruderholz – 50 Jahre Neutraler Quartierverein Bruderholz.* Ooni Verlagsaagoob, 1975, Site 7.

## Weblingg

* Fotene in dr Bilder-Datebank vom Kanton Basel-Stadt
* Virtuelle Rundgang dur e Wasserdurm uf em Bruederholz
* altbasel.ch: ''Wasserturm auf dem Bruderholz''
* brunnenfuehrer.ch
* grabmacherjoggi.ch: ''Panoramablick vom Wasserturm''
Sevogelbrunnen

Dr **Sevogelbrunne** isch e Baasler Stadtbrunne uf em Martinskiirchblatz. Dr Brunne stoot uf dr Liste vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.

## Beschriibig
Dr Brunnedroog isch säggseggig und nääben em befindet sich e Sudeldröögli. Uf em Brunnestogg stoot d Figur vom ene früenöizitlige Soldat, wo mit eme Schwärt, eme Dolch, ere Hellebarde und eme Baasler Wabbeschild usgrüstet isch.

## Gschicht
E Brunne het s bi dr Martinskiirche scho im spoote Middelalter gee. Mä wäiss, ass es no vor 1349 dört uf em Friidhoof e Brunne gee het, wo sis Wasser vom Münsterbrunnwärk überchoo het, und no im gliiche Joorhundert isch er dur e Brunne uf em Martinskiirchblatz ersetzt worde. Druf het mä dr Martinsbrunne us Kalchstäi grad an d Kapälle vo dr Spinnwätterzumft aabaut, wo 1851 an d Muure vom Garte vom Roothuus versetzt worde isch, wo mä dr Kiircheblatz nöigstaltet het. Uf em nöije Droog stoot d Jooreszaal 1854, aber dr Hellebaardedrääger us em Joor 1546/47, wo bis 1887/88 uf em Kornmäärtbrunne gstande isch, isch erst uf e Martinskiirchblatz khoo, wo mä um d Joorhundertwändi s Roothuus umbaut het. 

Sit 1899 gseet also dr Brunne öbben eso us wie hüte, usser dass mä d Brunnefiguur sit denn scho viermol nöi het müesse aamoole.

## Dr Naame
D Figur uf em Brunnestogg isch ursprünglig numen e Sümbol gsi, aber s Volk het im Soldat dr Henman Sevogel gsee, wo in dr Schlacht bi St. Jakob an dr Birs 1444 as Hauptmaa vom ene chliine Baasler Kontingänt gfalle isch, und vo do isch dr Naame Sevogelbrunne khoo.

## Kwelle
* Der Sevogelbrunnen uf altbasel.ch
* Sevogel-Brunnen uf brunnenfuehrer.ch
* Sevogelbrunnen - Basel, Switzerland uf waymarking.com
Pisoni-Brunnen

Dr **Pisoni-Brunne** isch e Baasler Stadtbrunne uf em Münsterblatz. Dr Brunne stoot sit 1915 under Dänggmolschutz und zelt as e Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig isch.

## Usgsee
Dr Brunnedroog isch us Stäi und het grundeti Site. Linggs und rächts het s e niidrigs Sudeldröögli für d Hünd. Uf em viereggige Brunnestogg het s Rölief vo zwäi Uristier, wo d Brunneroor us de Müüler von ene chömme. D rundi Süüle uf em Stogg isch verziert und het oobedruff e Bluemechnopf. 

## Gschicht
Scho 1266 het s am Blatz e Brunne gee, wo woorschinlig us Holz gsi isch. 1315 het män en mit eme Brunne us Stäi ersetzt, wo uf em Stogg Figure, drunder dr Häilig Georg ghaa het.  Wandale häi dä 1503 znacht emol eso kabutt gmacht, ass men en 1504 mit eme nöije, rächteggige Brunne, em Nöije Georgsbrunne, ersetzt het. Au uf däm het s e St. Georg gha, und das mol het er e Drach umbrocht. Das wäiss mä, wil dr Emanuel Büchel e Zäichnig vo dr Skulptur gmacht het. Fast drei Joorhundert spööter isch au dä Brunne im son e schlächte Zuestand gsi, ass dr Diräkter vom Bauamt Achilles Leissler 1784 em Paolo Antonio Pisoni (1738-1804) dr Ufdraag gee het e nöije z baue. Dä het mä aber erst im Joor druf chönne in Bedriib nee, wil s an Brunnerööre gfeelt het.   

1937 het mä dr ganz Brunne dur e Kopii ersetzt, nume d Sudeldröögli uf de Site het mä seer vil niidriger gmacht.

## Kwelle
* Der Pisonibrunnen uf altbasel.ch
* Pisoni-Brunnen uf brunnenfuehrer.ch
* Pisoni-Brunnen - Basel, Switzerland uf waymarking.com
Claude Debussy

Dr **Achille-Claude Debussy** (* 22. August 1862 z Saint-Germain-en-Laye; † 25. Merz 1918 z Bariis) isch e franzöösische Komponist vom Impressionismus gsi, e Zueordnig, won em sälber nid gfalle het. Si Muusig wiist Äigeschafte uf vo dr Romantik wie vo dr Modärne.

Dr Sümbolismus, wo zu sinere Zit in dr franzöösische literarische Szeene vorgherrscht het, het dr Debussy as e Komponist und e Kulturmensch inspiriert. Si Muusig isch für iire sinnlig Inhalt bekannt und für iiri Atonalidäät, wo zwar uf ere chromatische Donläitere basiert, wo aber d Harmonik und d Melodik von ere nit uf e donals Zentrum oder e Grunddoon festgläit isch. 

Dr Debussy isch äine vo de iiflussriichste Komponiste vo dr *[[Belle Époque]]* gsi. D Art und Wiis, wien er nid-dradizionelli Doonläitere und Chromatisme bruucht het, het vili Komponiste noch im beiiflusst. 

## Litratuur

; Vom Claude Debussy
* *Monsieur Croche*: Sämtliche Schriften und Interviews, Reclam, ISBN 3-15-007757-5

; Über e Claude Debussy
* Andrea Jennert: *La Mer. Die Liebe der Emma Debussy*, Plöttner Verlag, Leipzig 2011, ISBN 978-3-86211-043-8
* Hendrik Lücke: *Mallarmé – Debussy. Eine vergleichende Studie zur Kunstanschauung am Beispiel von „L’Après-midi d’un Faune“*, Studien zur Musikwissenschaft, Bd. 4, Hamburg 2005, ISBN 3-8300-1685-9
* Jean Barraqué: *Claude Debussy*, 10. Auflage, Rowohlt, Reinbek 2000, ISBN 3-499-50092-2
* Pierre Boulez: *Die Korruption in den Weihrauchfässern* in Pierre Boulez: *Anhaltspunkte*, Münche 1979, ISBN 3-423-01421-0
* Pierre Boulez: *Pelléas et Mélisande in Spiegeln* in Pierre Boulez: *Anhaltspunkte*, München 1979, ISBN 3-423-01421-0
* Pierre Boulez: *Lexikon-Artikel Debussy* in Pierre Boulez: *Anhaltspunkte*, München 1979, ISBN 3-423-01421-0
* Werner Danckert: *Claude Debussy*, Berlin 1950
* Theo Hirsbrunner: *Debussy und seine Zeit*. Laaber-Verlag, Laaber 1981, ISBN 3-921518-61-X.
* Heinrich Strobel: *Claude Debussy.*, 4. Aufl., Zürich 1940
* Andreas Liess: *Claude Debussy, das Werk im Zeitbild*, 2 Bde., Straßburg 1936; 2. Auflage, Baden-Baden 1978, ISBN 3-87320-519-X, ISSN 0085-588X
* Dane Rudhyar: *Claude Debussy and His Work*, 1913
* David J. Code: *Claude Debussy*, London: Reaktion Books, 2010, ISBN 978-1-86189-759-6

## Weblingg

* Literatur über Claude Debussy in der Bibliographie des Musikschrifttums
* 
* www.kreusch-sheet-music.net Sammlig vom Debussy sine Wärk als Note
* Debussy – Lääbe und Wärk
* Wärkverzäichnis (Franzöösisch)
Wittenbach

**Wittenbach** isch de Name vo folgende Ortschafte:
* Wittenbach SG, e Gmaind im Kanton Sanggalle, Schwiz
* Wittenbach (Düdingen), en Wyler i de Gmeind Düdinge im Kanton Friburg, Schwiz 
* Wittenbach (Lauperswil), en Ortsteil vo de Gmeind Louperschwiu im Kanton Bärn, Schwiz 
* Wittenbach (Wilburgstetten), en Ortstail vo de Gmaind Wilburgstette, Landchrais Ansbach, Bayern, Dütschland

*Lueg au:*
* Wyttenbach
Impressionismus (Musik)

As **Muusig vom Impressionismus** bezäichnet mä e Stiilrichdig in dr Muusig vo öbbe 1890 bis öbbe 1920. Iire Hauptverdräter isch dr franzöösisch Komponist Claude Debussy gsi.

## was dr Impressionismus isch
Grad wie dr Impressionismus in dr Moolerei und dr Litratuur brobiert dr musikalisch Impressionismus Iidrück vo Augeblick darzstelle. Us däm Grund konzentriere sich d Komponiste nit uf d Form vo dr Muusig, so wie s zum Bischbil in dr Wiener Klassik und dr Romantik dr Fall gsi isch, sondern uf s Klangbild. D Ufgoob vo däm Klangbild, äänlig wie die vom ene Bild vo der impressionistische Moolerei, isch s, ass es däm wo zueloost d Stimmig und d Atmosfääre vom ene Augebligg duet vermiddle. Drbii goot s um subjektivi Iidrück und nit um konkreti materielli Äigeschafte. Dur d Bildig und Witerverarbäitig vo dene Klangbilder entstoot e verschwummnigs Gsamtbild, wo mä mäistens käni feste Forme din cha finde

## Hauptwärk

* Debussy: *Deux Arabesques* für Klavier (1888–91)
* Debussy: *Prélude à l'après-midi d'un faune* (1892–94)
* Debussy: *Pelléas et Mélisande*, lürischs Drama in fümf Ufzüg und zwölf Bilder mit Orchester noch eme Teggst vom Maurice Maeterlinck (1893–1902)
* Dukas: *L'Apprenti sorcier* (Dr Zauberleerling) (1897)
* Ravel: *Pavane pour une infante défunte* (1899; Orchesterfassig 1910)
* Dukas: Sonate es-Moll für Klavier (1900)
* Ravel: *Jeux d'eau* für Klavier (1901)
* Debussy: *Pour le piano* (1901–02)
* Debussy: *La Mer* (1903–05)
* Debussy: *Images pour orchestre* (1905–12)
* Ravel: *Miroirs* für Klavier (1904–1905, Orchesterfassig 1906)
* Ravel: Introduktion und Allegro für Harfe, Flöte, Klarinette, zwei Violinen, Viola und Cello (1905)
* Ravel: *Gaspard de la nuit* für Klavier (1908)
* Ravel: *Daphnis et Chloé*, Ballettmusik (1909–1912)
* Debussy: *Préludes – Livre I* (1909–10) und *Préludes – Livre II* für Klavier (1910–12)
* Dukas: *La Péri*, Ballett (1911–12)
* Ravel: Klaviertrio a-Moll (1914)
* Debussy: *Études* (1915)
* Ravel: *La Valse*, choreografischs Gedicht für Orchester (1919–1920)
* Ravel: *Chansons madécasses*, Liederzüklus für Sopran, Flöte, Cello und Klavier noch Teggst vom Evariste-Désiré Parny de Forges (1925–1926)

## Lueg au
* Impressionismus

## Litratuur
* Heinz Tiessen: *Der neue Strom. III. Impressionismus in der Musik*, in: *Melos*, Bd. 1, 1920, S. 78-82 
* Hugo Riemann: *Riemann Musik Lexikon*, B. Schott’s Söhne, Mainz 1967, S. 389-390 (online)
* Hermann Grabner: *Allgemeine Musiklehre*, Bärenreiter, Kassel 1974, S. 141-145.
* Gerhart von Westermann: *Knaurs Opernführer*, Wiener Verlag, Wien 1969.
* Heinrich Lindlar: *Meyers Handbuch über die Musik*, Bibliographisches Institut AG, Mannheim 1966.
* Kurt Pahlen: *Musikgeschichte der Welt*, Orell Füssli Verlag, Zürich.

## Fuessnoote
Gaiserwald

**Gaiserwald** isch e politischi Gmaind im Norde vom Kanton Sanggalle, Schwiz.

## Geografii
D Gmaind Gaiserwald bestoot us drü underschidlich grosse Dörfer; im Südweste vom Gmaindsgebiet Abtwil, im Nordoste Engelburg und mezt inne Sankt Joseffe. S Rodhuus stoot z Abtwil. Im Süde und Südoste gränzt Gaiserwald öber d Sitter a d Stadt Sanggalle, im Oste a Wittebach, im Norde a Waldcherch, im Weste a Gossau und e paar Meter au no a Andwil. De tüüfsti Punkt isch a de Sitter bim Erleholz uf  une und de högsti Punkt isch uf em Ätschbärg uf  obe.

## Persönlichkaite
* Carl Stucki (1889–1963), en Germanischt und Diplomaat, z Gaiserwald ufgwachse

## Weblink

* di offiziell Website vo de Gmaind Gaiserwald
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Joe Cocker

Dr **John Robert „Joe“ Cocker** OBE (* 20. Mai 1944 z Sheffield, Ängland; † 22. Dezämber 2014 z Crawford, CO, USA) isch e britische Rock- und Blues-Sänger gsi.

Im Cocker si Cover vo "With a Little Help from My Friends" vo de Beatles isch z Ängland 1968 uf d Nummere äis choo, und er het dr Song läiv z Woodstock im Joor 1969 gsunge. Si Wersion isch s Themalied für d Färnseeserii «The Wunder Years» worde.  1975 het er im Billy Preston sis "You Are So Beautiful" gsunge und isch in de USA uf e fümft Blatz choo. Dr Cocker het meereri Briis überchoo, drunder 1983 e Grammy Award für si amerikanischi Nummere Äis "Up Where We Belong", e Duet mit dr Jennifer Warnes. Im Joor 1993 isch er für e Brit Award für dr «Best Britisch Male» nominiert worde,  2007 het er d Bronse Sheffield Legends Medallie überchoo, und 2008 en OBE im Buckingham Balast für Dienst für d Muusig. Dr Cocker isch uf dr Liste vo «Rolling Stone's 100 greatest singers» uf em Blatz 97.

## Studioalbum

### Live-Alben

* 1976: *Live in L.A.*
* 1981: *Live in New York*
* 1998: *On Air*
* 2001: *Standing Here - Live in Colorado*
* 2006: *The Complete Fillmore East Concerts*
* 2009: *Live at Wu.dstock*

### Kompilationen

* 1971: *Cocker Happy*
* 1975: *Greatest Hits Vol.1*
* 1983: *The Best of Joe Cocker*
* 1988: *Jamaica Say You Will / Cocker Happy*
* 1988: *I Love the Night*
* 1994: *Simply the Best - His Greatest Hits*
* 1994: *With a Little Help from My Friends: His Greatest Hits*
* 2003: *Greatest Love Songs*
* 2004: *Ultimate Collection*
* 2006: *Gold*
* 2010: *The Hits*

### EPs
* 1987: *Unchain My Heart*
* 1988: *The 12 Mixes*

## Singles
### Blatz in de Hitparade solo

## VHS/DVDs
* 1970: *Wu.dstock*
* 1971: *Joe Cocker, Mad Dogs & Englishman*
* 1986: *Joe Cocker Music Video*
* 1990: *A Tribute to John Lennon - live*
* 1992: *Joe Cocker live*
* 1992: *The Best of Joe Cocker live* (Dütschland ’92)
* 1994: *Have a Little Faith* (Biografii)
* 1997: *Across from Midnight Tour* (Dütschland ’97)
* 2001: *Joe Cocker in Concert* (Dütschland ’96)
* 2002: *Joe Cocker live* (Italie ’81)
* 2002: *Party at the Palace* (London ’02, "With a Little Help From My Friends", "All You Need Is Love")
* 2003: *Joe Cocker*
* 2004: *Joe Cocker live* (Dütschland ’92)
* 2005: *Feeling Alright*
* 2005: *Respect Yourself live*
* 2005: *Live at Montreux 1987*
* 2008: *Cry Me a River* (Rockpalast ’83)

## Songwriter
* **[[Tupac Shakur|2 Pac]]** feat. **[[Dr. Dre]]**
:: 1995: *California Love*
* **[[Adriano Celentano]]**
:: 1981: *L’artigiano*
* **[[Blood, Sweat & Tears]]**
:: 1970: *Somethin’ Comin’ On*
* **[[Dana (Sängerin)|Dana]]**
:: 1970: *Do I Still Figure In Your Life*
* **[[Herb Alpert]]** & **[[The Tijuana Brass]]**
:: 1969: *Marjorine* 
* **[[Usher]]**
:: 1997: *Come Back*

## Fuessnoote
Hafiz (Begriffsklärung)

S arabische Wort **Hafiz** (au **Hafez**, **Hafis**, **Hafid**) chan folgendes bedüte:
* e Person, wo de Koran uswändig kännt, lueg bi Hāfiz
* en Vorname, wo i de islamische Wält hüffig isch:
** *al-Hafiz* (1130–1149), en Fatimide-König
** Hafis (um 1320 bis öpa 1389), de persischi Dichter Schams od-Dīn Mohammed-e Schirāzī
** de Großwesir Hafiz (Istanbul/Konstantinopel um 1631) under em Sultan *Murad IV.* (1623–1640)
** *Hafiz Pascha* (gstorbe um 1840), en General vom Osmanische Rych under em Sultan *Mahmud II.* (1808 bis 1839). De Hafiz hät Truppe kommandiert, wo am Euphrat konzentriert gsi sind und isch uf de Befehl vom Mahmud z Syrie iimarschiert, döt dänn vom *Ibrahim Pascha* gschlage wurde
** *Hafiz al-Assad* (1930–2000), en langjöhrige Präsident vo Syrie
** *Reda Mahmoud Hafez Mohammed* (1952–2013), en ägyptische Bruefssoldat
** *Hafez Modirzadeh* (* 1962), en US-amerikanische Musiker, Musigwüsseschaftler und Hochschuellehrer

**Hafiz** isch en wytverbreitete Nochname i de islamische Wält:
* *Abdel Halim Hafez*, en ägyptische Sänger
* *Amin al-Hafiz* (1921–2009), en syrische Politiker
* *Amin al-Hafez* (1926–2009), en libanesische General und Politiker (Baath-Partei)
* *Farid Hafez* (* 1981), en öschtrychische Politikwüsseschaftler
* *Kai Hafez* (* 1964), en dütsche Kommunikationswüsseschaftler und Hochschuellehrer
* *Mohamed Abdel Hafiz* (* 1939), en ägyptische Wasserballspiler
* *Sami Hafez Enan* (* 1948), en ägyptische Bruefssoldat
* *Sheikh Khalid Hafiz* (1938–1999), en indisch-neuseeländische Imam
Impressionismus (Literatur)

Dr Begriff **Impressionismus** wird in dr dütsche Litraturwüsseschaft as e literarhistorische Ordnigsbegriff verwändet, aber nid alli Expärte si sich äinig, was genau er beschribt. Die won en bruche, düens, wil si dängge, ass d Beweegig vom Impressionismus, wo d Iidrück vo Momänt subjektiv daarstellt, näbe dr Moolerei und dr Muusig vo öbbe 1890 bis 1910 au d Litratur erfasst het.

In dr Litratuur isch dr Impressionismus dr Übergang vom Naturalismus, wo d Wirkligkäit beschribt, zum Sümbolismus, wo sich mit em Draum abgit, und vili gseen dr Impressionismus as Däil vom Sümbolismus.

In dr Moolerei wird brobiert e vergängligi Stimmig mit ere fiin nüansierte Farbgstaltig festzheebe. Wie s Liecht und dr Schatte zämmespiile isch wichdiger as die reali Struktur vo de Objekt, wo sich in Farb- und Liechtreflex regelrächt uflööst.
In dr Litratur macht s dr Dichder äänlig stellt sini subjektive Iidrück vo Wältusschnitt, d. h. Impressione, daar - mäistens in lürische Gedicht oder andere churze literarische Forme, wie Skizze,  Novälle oder Äiakter.

Die Subjektivität des Ich spielt eine wesentliche Rolle. Eine für den Impressionismus bedeutende Theorie des „Ichs“ wurde von dem zuerst in Prag und dann in Wien lehrenden Physiker und Erkenntnistheoretiker Ernst Mach in seiner 1885 erstmals veröffentlichten Schrift *Die Analyse der Empfindungen und das Verhältnis des Physischen zum Psychischen* formuliert. Mach beschreibt darin das Ich, dessen Beständigkeit von den Eigenschaften abhängt, aus denen es sich zusammensetzt.

## Verdräter vom Impressionismus in dr Litratur
* Dütschsproochigi Literate
** Max Dauthendey (1867–1918)
** Richard Dehmel (1863–1920)
** Stefan George (1868–1933)
** Eduard von Keyserling (1855–1918)
** Detlev von Liliencron (1844–1909)
** Arthur Schnitzler (1862–1931)
** Stefan Zweig (1881–1942)
** Rainer Maria Rilke (1875–1926)

* Franzöösischi Literate
** Charles Baudelaire (1821–1867)
** Stéphane Mallarmé (1842–1898)
** Marcel Proust (1871–1922)
** Arthur Rimbaud (1854–1891)
** Paul Verlaine (1844–1896)

* Tschechischi Literate
** Antonín Sova (1864–1928)

* Dänischi Literate
** Herman Bang (1857–1912)
** Jens Peter Jacobsen (1847–1885)

## Lueg au
* Dr Impressionismus in dr Moolerei
* Dr Impressionismus in dr Muusig

## Fuessnote
Advent (Begriffsklärung)

**Advent** ( ‚Aakumft‘) chan folgendes bedüte:
* Advent, en Zytruum vor Wienachte
* *Advent*, es Wienachtsgedicht vom Loriot (*Weihnachten bei Hoppenstedts*)
* *Adventure (1976)*, au *ADVENT* oder *Colossal Cave*, s ersti Adventurespiil 

Ort im Vereinigte Königrych:
* *Advent (Cornwall)*, Civil Parish z Cornwall, England

Ort i de Vereinigte Staate:
* *Advent (West Virginia)*, im Jackson County
* *Advent Crossroads*, im Catawba County, North Carolina
* *Advent Hollow*, im Latah County, Idaho – existiert hüt nüme

Sonstigs:
* *The Advent*, s Pseudonym vom britische Techno-Musiker Cisco Ferreira
* *Advent International*, es internationals Private-Equity-Underneme
* *Advent City*, e ehemolegi Bärgbausidlig uf Spitzbärge
* *Advent Brook*, es Flüüssgwässer z Maine, USA
* *Advent Creek*, diversi Flüüssgwässer i de USA
Tiernamen Rima

**[[Alemannische Tiernamen|Diernämme]] im [[Rimadeutsch|Dialäkt]] vu [[Rima San Giuseppe|Arrimmu]]**:

* **àmbèssà**, **umbees** Ameise
* **äneta** (änetè) Ente
* **bèènulte** Wiesel
* **bèjìnè** Bienen
* **brääma** Bremse
* **chääfer** Käfer
* **chue** f. (chie) Kuh
** **chàlp** n. (-er) Kalb
** **chuetschà** f. (chuetschè) Kuhkalb
** **èèrschtmälchà** (-è) Kuh, die zum ersten Mal gekalbt hat
** **rìnt**, **rìn**, n. (rìnnèr) trächtige Kuh, aber noch nicht gekalbt
** **schtiär** m., **schtìèri** n. (schtìèrìnì) Stier
* **eeželj** Esel
* **fèschsch** Fisch
* **fiffultrajò** Schmetterling
* **flèiga** (flèigè), **flaigo** (flaigä), **vlaigò** Fliege
* **fògùl** (fògla), Dim. weegelj (weegja), weegaltè Vogel
* **ganarìngngja** Kanarienvogel
* **ganiwèl** Weih, Falk
* **geis** f. (Pl. geis), **kaiss** (kaiss) Geiß
** **bokch** m. (bèkch) Geißbock
** **gìts** s. (gìtsa) Geißlein
* **gòrmülò** f. „Schabe“, Motte
* **hàànù** (hàànè), **hòònù** (hòònè), **hànò** (hànè), **haanjo** (haanjè) Hahn
** **hènna** (hènnè) Huhn, Henne
* **hatschpal** Frosch
* **hirts** Hirsch
* **hòso** Hase
* **hùnd** m. (hìnd) Hund
* **laatachja** Eidechse
* **luuschsch** (ljiischsch) Laus
* **mòòdjènä** Maden
* **mòrdru** m. Marder
* **mòrmanda** Murmeltier
* **muuschsch** Maus
* **òòrù** Adler
* **paapùlò** Schmetterling
* **pulepp** Truthahn
* **ròòschsch** Pferd
* **rosnàgùl** (rosnàglà) Kaulquappe
* **schààf**, **schòòff** (Sg. = Pl.), Dim. Schòòffjè Schaf
** **frìschschìk** männliches Schlachtschaf
** **làmm** n. (lammèr) Lamm
** **òòwjè** n. Mutterschaf
** **wèdrè** (wèdrènè) Widder, Schafbock
* **schäärmuus** Maulwurf
* **schèmmjò** (schèmmja) Eule
* **schnäk**, **schnakù** Schnecke
* **schpinna** f. (schpinnè) Spinne
* **schpìnnùwàp** Spinnennetz
* **schtrafful** Heuschrecke
* **schwĩĩ** (schwìngkì –ìnì), **schwiinn** (schwiiljè) Schwein
** **bààrk** m. männliches Schwein
** **bèi** Mutterschwein
** **fäärlì** (fäärlìnì) Ferkel
** **mõra** (mõrè) Mutterschwein
* **tschootar** Kröte
* **tüübè** Taube
* **weera** Wurm
* **wloo** Floh
* **wòlthòno** Birkhahn

## Quälle
* Ufzaichnige vu dr Clara Stockmeyer, Handschrift, Schweizerisches Idiotikon, Züri

## Lueg au
* Pflanzenäme vu Arimmu
Neuromantik (Literatur)

D **Nöiromantik** oder au **Neoromantik** (me seit em au dr *„literarisch Juugedstiil“*) isch d Bezäichnig für e literarischi Ströömig, wo öppe vo ane 1890 bis 1915 aktiv gsi isch. Sie het sech as Geegebeweegig zum Naturalismus und zur Modärne verstande, und si het an d Inhalt vo dr Romantik aaknüpft het.

## Theeme
Die nöiromantische Dichder häi e Vorliebe ghaa für exotischi Schaublätz – wie öpe s Middelalter oder s Italie in dr Zit vo dr Rönessans – und au alles Wunderbars und Ghäimnisvoll-Magische, s Skurrile, d Sage, Müthe und Määrli hei se inträssiert.

Bsunders in dr Lürik häi d Nöiromantiker mänge Teggst von ere volländete Form und ere fiine Sprooch gschriibe.

D Nöiromantik isch vom Sümbolismus aagregt worde und au vo dr Dekadänzdichdig; si isch em Impressionismus und dr Dichdig vom Fin de Siècle und em Juugedstiil noochgstande, wo umgcheert vo dr Nöiromantik wääsentlig beiiflusst worde isch.

## Autoore
Bedütendi Verdräter vo dr Nöiromantik si:

**im dütsche Sproochgebiet:**

* dr George-Kräis
* d Wiener Modärne
* dr Herbert Eulenberg
* dr Ernst Hardt
* dr Gerhart Hauptmann (u.&nbsp;a.: *Hanneles Himmelfahrt*, 1893; *Die versunkene Glocke*, 1896)
* dr Hermann Hesse *(Der Steppenwolf)*
* dr Hugo von Hofmannsthal
* d Ricarda Huch
* d Agnes Miegel
* dr Börries Freiherr von Münchhausen
* dr Rainer Maria Rilke
* dr Albrecht Schaeffer
* dr Eduard Stucken
* dr Karl Gustav Vollmoeller 
* dr Prinz Emil von Schoenaich-Carolath
* dr Hans Fritz von Zwehl

**im änglische Sproochgebiet:**

* dr Lewis Carroll
* dr John Ruskin
* dr Gerard Manley Hopkins
* dr W.B. Yeats
* dr Rudyard Kipling
* dr A. E. Housman
* dr Allen Ginsberg
* dr John Crowley

**z Oschteuropa:**
* dr Alexander Kazbegi
* dr Uladzimir Karatkevich
* dr Johannes Semper
* d Marie Under 
* dr Odysseus Elytis
* d Bewegig Junges Polen
* dr Antoni Lange 
* dr Stanisław Przybyszewski
* dr Tadeusz Miciński
* dr Karol Szymanowski 
* dr Eugene Berman
* dr Pavel Tchelitchew
* dr Dragotin Kette

## Lueg au
* Nöiromantik
* Sümbolismus in dr Litratuur

## Literatur
* Virginia Button, Virginia: *Neo-Romanticism.* New York 1996.
* Michael Clarke, Deborah Clarke: *Neo-Romanticism.*Oxford, New York 2001.
* Carl Dahlhaus: *Neo-Romanticism.* 1979.
* Justine Hopkins: *Neo-Romanticism.* Oxford, New York 2001.
Neuromantik

Dr Begriff **Nöiromantik** oder au **Neoromantik** bezäichnet verschidnigi Ströömige in dr Filosofii, Litratuur , Muusig, Moolerei und Archidekduur, aber au soziali Beweegige, wo noch dr Romantik ufchoo si, aber iiri Ideä hoochghalte häi. D Muusig vom Richard Wagner, wo im spoote 19. Joorhundert gschriibe und komponiert het, isch vom Berliner Musikolog Carl Dahlhaus as e spoote Blüete vo dr Romantik im ene positiwistische Zitalter beschriibe worde. 

Die esthetischi Filosofie vom Arthur Schopenhauer und vom Friedrich Nietzsche häi d Nöiromantik stark beiiflusst. Zu de Nöiromantiker zelt mä Autore, Komponiste und Mooler, wo dr Realismus, dr Naturalismus aber au die spööteri Modärne abgleent häi, wo dr Richard Strauss und dr Gustav Mahler musikalischi Verdräter von ere si.

Zu de nöiromantische Ströömige in dr Kunst zelt mä under anderem dr Sümbolismus, dr Ästhetizismus, s britischi Arts and Crafts Movement, die nöigotischi Archidektuur und dr Pictorialismus in dr Fotigrafii, zu de gsellschaftlige Beweegige ghööre under anderem dr dütschi Wandervogel und dr utopisch Sozialismus.
Symbolismus

**Symbolismus** stoot für:
* e kognitive Vorgang, lueg Symbol
* dr klassischi Aasatz in dr KI-Forschig 
* in dr Kunst
** e Sammelbezäichnig für underschidligi Ströömige in dr bildende Kunst am Ändi vo 19. Joorhunderts
** e literarischi Richdig im spoote 19. und früeje Joorhundert
** e Muusigrichdig im spoote 19. und früeje Joorhundert
Symbolismus (Literatur)

Dr **Sümbolismus** isch e literarischi Richdig, wo im spoote 19. Joorhundert z Frankriich entstande isch und Aahänger bis in d 1920er Joor gha het. Er het sich as Reakzioon uf e Realismus und Naturalismus entwigglet. 

Im Sümbolismus si Kennzäiche isch e idealistischi Haltig, wo sich gegen e Positivismus richdet und nöiji Entfaltigsmögligkäite will ufdue. 

Dr symbolistischi Dichter het Sümbol und Sinnbilder us Bruchstück vo dr reale Wält gmacht, si nöi zämmegsetzt und e Wält wo schöön isch, ideell, esthetisch und vilmol au spirituell vollkomme, welle schaffe.

## Dr Sümbolismus as öiropäischs Fenomeen
Näben em franzöösische Sümbolismus spiile au dr russischi und dr dütschi Sümbolismus e gröösseri literaturhistorischi Rolle.

Wichdigi Verdräter vom franzöösische Sümbolismus si dr Charles Baudelaire, dr Stéphane Mallarmé, dr Paul Verlaine, dr Arthur Rimbaud, dr Maurice Maeterlinck und dr Jean Lorrain. Zu de eltere russische Sümboliste ghööre dr Innokenti Annenski, dr Valeri Brjussow, dr Konstantin Balmont, dr Sinaida Hippius, dr Dmitri Mereschkowski, dr Fjodor Sologub und zu de jüngere dr Andrei Bely, dr Alexander Alexandrowitsch Blok und dr Fedor Stepun. Z Dütschland zelt mä dr Karl Gustav Vollmoeller, dr Stefan George,  und dr Richard Dehmel, z Ööstriich dr Hugo von Hofmannsthal und dr Rainer Maria Rilke zu de Sümboliste. Au im Gerhart Hauptmann si *Hanneles Himmelfahrt* und die spoote Wärk vom Karl May ghööre drzue.

## Litratuur
### Über e dütsch Sümbolismus

* Edward Jaime: *Stefan George und die Weltliteratur.* Aegis, Ulm 1949.
* Frederik D. Tunnat: *Karl Vollmoeller – Dichter und Kulturmanager. Eine Biographie.* Tredition Verlag, Hamburg, ISBN 978-3-86850-000-4.
* Gregor Streim: *Das Leben in der Kunst: Untersuchungen zur Ästhetik des frühen Hofmannsthal.* Königshausen & Neumann, 1996.
* Walther Killy, Hans Fromm (Hrsg.): *Autoren und Werke deutscher Sprache.* Literatur Lexikon Bd. 4. Bertelsmann Lexikon Verlag, Gütersloh 1988.
Naturalismus

Dr **Naturalismus** isch e Dänkart, en Art vo dr Daarstellig oder en Epoche. Lueg doo drzue:

* Dr Naturalismus in dr Litratuur
* Dr Naturalismus im Theater
* Dr Naturalismus in dr Bildende Kunst
Naturalismus (Bildende Kunst)

Dr **Naturalismus** in dr Kunst isch e Ströömig vo öbbe 1850 bis 1900 gsi. As Epochebegriff isch er aber in dr Bildende Kunst weniger scharf definiert als in dr Litratuur. Dr Begriff Naturalismus wird in dr Bildende Kunst eender brucht as Bezäichnig für e Daarstelligswiis, unabhängig vo dr Zit, as als Epochebegriff. Wenn s um d Absichte goot, wo mit ere naturalistische Daarstelligswiis verfolgt wärde, reedet mä vilmol eender vo Realismus. 

Mä cha d Begriff Naturalismus und Realismus also nid genau von enander abgränze. Es git sonigi, wie dr Kunsthistoriker Georg Schmidt, wo dängge, ass s Ziil vom Naturalismus die perfekti, wärtfreiji Abbildig sig, wääred es im Realismus uf die «inneri Woorhet» aachiem, also uf s Wääsentlige, und nid so seer uf die «üsseri Erschiinig» wie bim Naturalismus. Im Geegesatz drzue giengs bim Idealismus drum d Wirklichkäit hööcher zmache, zum Bischbil e müthologischi Szene z verklääre. 

## Künstler us dr Epoche vom Naturalismus am Ändi vom 19.&nbsp;Joorhundert und am Aafang vom zwanzigste

* Gustave Courbet (1819–1877), e franzöösische Mooler, wo in dr Realismus/Naturalismus-Debatte e wichdigi Rolle gspiilt het
* Constantin Meunier (1831–1905), e belgischer Mooler und Bildhauer
* Carl Oesterley junior (1839-1930), e dütsche Mooler
* Jean-Charles Cazin (1841–1901), e franzöösische Mooler
* Léon Lhermitte (1844–1925), e franzöösische Mooler
* Alfred Roll (1847–1919), e franzöösische Mooler
* Jules Bastien-Lepage (1848–1884), e franzöösische Mooler 
* Jean-François Raffaelli (1850–1924), e franzöösische Mooler
* Marie Bashkirtseff (1860–1884), e russischi Moolere
* Arnold Lyongrün (1871–1935), e dütsche Mooler
* Max Liebermann (1847–1935), e dütsche Mooler
* Gari Melchers (1860–1932), en amerikanischer Mooler

## Litratuur

* Georg Schmidt: *Naturalismus und Realismus* (1959) in: Ders., *Umgang mit Kunst Ausgewählte Schriften 1940–1963.* Verein der Freunde des Kunstmuseums, Basel 1976.
* Gabriel P. Weisberg: *Beyond Impressionism&nbsp;– the Naturalist Impulse in European Art 1860–1905.* London 1992, ISBN 0500236437.
* Gabriel P. Weisberg: *Illusions of reality&nbsp;– Naturalismus 1875–1918.* Ausstellungskatalog, Belser Verlag, ISBN 3763025774.

## Lueg au

* Naturalismus (Theater)
* Naturalismus (Philosophie)
* Naturalismus (Literatur)
* Realismus (Kunst)
* Hyperrealismus

## Weblingg

*
Alfred Farner (Germanist)

Der **Alfred Farner** (* 11. Augschte 1883 z Ober- oder Understame; † 28. Mai 1946) isch en Schwyzer Gërmanischt gsy.

Er chunt, wie all Farner, us Stame ganz im Nordoschte vom Kanton Züri. Syn Vatter isch deet Pfarer gsy. D Matuur hät er z Schafuuse gmachet. 1903 hät er sich für äis Jaar a der Uniwërsitëët Züri i de medizynische Fakultëët imatrikuliert; nachanen isch er a den Uniwërsitëëten vo Münche, Häidelbërg und Berlyn gsy. 1907 bis 1912 hät er wider z Züri gstudiert, dasmaal aber Gërmanischtik.

1910–1911 hät er as Studänt bim Schwyzerischen Idiotikon «anerkennenswerte Dienste» as Hülffschraft gläischtet und isch au scho zur Redakzioonsaarbet anezoge woorde (mitgschaffet hät er byspilswys am Artikel *Salb*). Wil er nöd rächt zwääg gsy isch, hät er müese höre; und di schlächt Gsundhäit isch au de Grund gsy, das er s Stuudium nöd mit de Promozioon abgschlosse hät. Er hät dänn fascht di ganze Zäänerjaar duren as Leerer gschaffet.

Wo de Karl Stucki 1919 s *Idiotikon* verlaa hät und uf Bëërn isch, hät de Läitend Uusschuss zimli Müe ghaa, en Naachfolger z finde. Si sind dänn uf de Farner choo, und dëë hät im Oktoober 1919 as Redakter aagfange. Im Spaathërbscht 1922 hät er s *Idiotikon* aber scho wider verlaa, wider isch syni schitter Gsundhäit gschuld gsy. Für die drüü Jahr isch em aber bischyniget woorde, syni Aarbet «voller Hingebung» gläischtet ghaa z haa. Syn Naachfolger isch de Häinrich Chessler woorde.

De Farner isch dänn wider Leerer gsy und zwaar am «Institut Juventus» z Züri. Ghüraate hät er nie.

## Quäle
* Verschideni Jaarespricht vom ''Schwyzerischen Idiotikon''.
* ''Farner Alfred'' i de Matrikeledizioon vo der Uniwërsitëët Züri.

## Fuessnoote
Expressionismus

Dr **Expressionismus** isch e Beweegig und en Epoche in dr Kunst vo dr Modärne. Er het z Dütschland am Aafang vom 20. Joorhundert in dr Moolerei und Lürik aagfange. Si Kennzäiche isch s, ass dr Künstler d Wält us ere subjektive Perspektive daarstellt und sä vilmol verzerrt, zum si Gmüetszuestand und sini Ideä z vermiddle, das häisst d Bedütig isch em wichdiger gsi as die füsischi Wirkligkäit.

Dr Expressionismus wird aagluegt as e Reakzioon uf s positiwistische Dängge, wo s Transzendänte usgschlosse het,  und, diräkter, uf anderi Kunststiil wie dr Realismus, dr Naturalismus und dr Impressionismus.

Dr Expressionismus isch as en *[[avant-garde]]* Stiil vor em Erste Wältchrieg entwigglet worde und isch wääred dr Weimarer Republik populär bliibe, vor allem in Berlin. Dr Stiil isch in vile Kunstforme verbräitet gsi: in dr Archidektur, Bildende Kunst, Litratuur, Theater, Danz, Film und in dr Muusig.

Dr Begriff wird vilmol mit Angst und Bedrückig assoziiert und dorum mänggisch über d Epoche vom Expressionismus im 20. Joorhundert uuse allgemäin aagwändet. In dere Beziejig reedet mä mänggisch au vo Mooler wie vom Matthias Grünewald oder vom El Greco as Expressioniste

## Bischbil vo expressionistische Wärk und Künstler

File:Marianne von Werefkin - Rote Stadt 1909.jpg|Marianne von Werefkin: *Rote Stadt*, 1909
Datei:Einsteinturm 7443.jpg|Dr Einsteinturm in Potsdam-Babelsberg (vom Erich Mendelsohn, 1921)
Datei:Das Plakat Sonderheft Der Film 1920 Titel.jpg|D Ditelsite vom Sonderheft „Film“ vo dr Zitschrift „Das Plakat“, Oktober 1920, entworfe vom Paul Leni, wo e wäägwiisende Reschissöör vom expressionistische Film gsi isch.
Datei:Barlach Selbstbildnis I (1928).jpg|*Selbstporträt* vom Dichder, Zäichner und Bildhauer Ernst Barlach, 1928
Datei:Isadora Duncan (grayscale).jpg|D Isadora Duncan, wo dr modärn Usdrucksdanz entwigglet het. Foti vom Arnold Genthe.

## Weblingg
Expressionismus (Literatur)

Dr Begriff **Expressionismus** wird us de bäide latiinische Wörter „ex“ und „premere“ zämmegsetzt, wo zerst „usdrucke“ bedüte. Wenn mä also vom Expressionismus schwätzt, mäint mä en „Usdruckskunst“. Es wärde also inneri Woorhäite und Erlääbniss daargstellt, nit d Liechträiz, wie si uf s Aug falle.

Dr Kurt Hiller het 1911 dr Begriff Expressionismus brägt. Er bezäichnet d Epoche vo öbbe 1905 bis öbbe 1925,  au wenn au noch em Zwäite Wältchrieg bedütendi Wärk entstande si, wo mä em Inhalt nooch em Expressionismus zueordnet. D Epoche isch brägt vom antibürgerlige und antinazionalistische Dänke vo vile Intellektuelle in dr wilhelminische Zit und wändet sich stark subjektive, existenzielle und gsellschaftsrelewante Theme zue. Bischbil für daas si politischi Repressione, d Großstadtbroblematik wäärend dr Industrialisierig, wo im Schwung isch, gsellschaftlige Machtmechanisme (familiärs und gsellschaftligs Patriarchat, sexuelli Besässehäit).

Stilistisch si expressionistischi Schrifte vilfältig, dorum isch dr Expressionismus as Epochebegriff umstritte. Zum Däil wärde Wärk vom Heinrich Mann, Franz Kafka oder Arnolt Bronnen zum Expressionismus zelt, au wenn grad dr Kafka e Kritiker vo dr Beweegig gsi isch. S Elimänt, wo alli verbindet, isch en usgsprochnigs „Mir-Gfüül“, mäistens im ene sozialkritische Konteggst.

## Bedütendi Autore vo dr Epoche
### Dramatiker

### Lüriker und Romansiee

Verdräter vo andere literarische Richdige, wo zerst under em Iifluss vom Expressionismus gstande si, wo denn aber en andere Wääg gange si:

* Bertolt Brecht (1898–1956)
* Erich Kästner (1899–1974)
* Thomas Mann (1875–1955)
* Max Frisch (1911–1991)
* Franz Kafka (1883–1924) – Parabeln etc.
* Wolfgang Borchert (1921–1947)
* Friedrich Dürrenmatt (1921–1990)
* Erich Unger (1887–1950)
* Hanns Johst (1890–1978)

## Dadaismus
: *Lueg au: [[Dadaismus]]*

Dr Dadaismus isch Däil vo dr Beweegig vom Expressionismus. D Dadaiste häi d Vernumft abgleent, wo d Menschhäit drzue brocht het sich geegesitig uszrotte. E Bischbil für e dadaistischi Dichdig isch im Hans Arp sis Värsli zur Froog, vo woo dr Naame vo dr Beweegig chiem:

:„Vor 50 Jahren war dada da,
:da dada da war,
:eh dada da war,
:war dada da
:als dada da war.“


## Litratuur

* 
*  Neuausgabe: VDG Weimar, 2011, hier als kostenloses E-Book
* 
* 
* 
* 
* Heinrich Eduard Jacob: *Berlin, Vorkriegsdichtung und Lebensgefühl.* In: „*Imprimatur* – Jahrbuch für Bücherfreunde“, Band III. Gesellschaft der Bibliophilen, Frankfurt 1961/62, S. 186–189; ern. in: Paul Raabe (Hg.): *Expressionismus.* Aufzeichnungen und Erinnerungen der Zeitgenossen. Freiburg 1965, S. 15–19.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg
* En Übersicht über e Expressionismus
*''Und immer wieder steinern dampft Berlin.'' Berlin in der Lyrik des Expressionismus. E kommentierti Anthologii as verlinggte Hüperteggst. Magisteraarbet vo dr Tanja Berneburg
* Gedicht vom Expressionismus mit Kommentar
## Fuessnoote
Historismus

**Historismus** bezäichnet:

* e Stiilrichdig in dr Kunst, bsundrigs in dr Archidekduur,  im 19. und 20. Joorhundert, wo uf elteri Stiilrichdige zruggriffe und die zum Däil au mitenander kombiniert het.
* e Richdig in dr Gschichtswüsseschaft und dr Gschichtsfilosofii
Domleschg GR

**Domleschg** isch a politischi Gmaind i de Bündner Region Viamala.

## Gschicht
D Gmaind Domleschg isch uf da 1. Januar 2015 us da bisheriga Gmainda Almens, Paspels, Pratval, Rodels und Tomils entstanda. Di einzelna Gmaindsversammliga händ Endi März 2014 ama Fusionsvertrag zuegstumma, z Almens mit 54:30 Stimma, z Paspels mit 166:31, z Pratval mit 71:22, z Rodels mit 62:26 und z Tomils mit 132:53 Stimma.

Da erschti Gmaindspresident vo da Gmaind Domleschg, wo am 1. Oktober 2014 in das Amt gwehlt worda isch, haisst Werner Natter. D Gmaindsverwaltig isch z Tumegl/Tomils.

## Geografii
Domleschg ligt uf da rächta Sitta vum Hinderrhy und goht ufa bis ufs Stätzerhorn, wo mit  au da högscht Punkt vo da Gmaind isch. Di tüüfscht Stell isch öpa uf 625 m, döt wo da *Tomilser Bach* in Rhy flüüsst. Zwüschad Paspels und Almens gits en chlinna See, da *Leg da Canova*.

## Literatur
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940.
* Die Gemeinden des Kantons Graubünden. Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5
* Das Domleschg/La Tumgleastga. Chur, 2005. ISBN 3-905342-26-X

## Weblink

* d Website vo da Gmaind Domleschg
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Fuassnoota
Domleschg (Begriffsklärung)

**Domleschg** chan folgendes bedüte:
* Domleschg, e Gegend rächts vom Hiderrhy im Kanton Graubünde, Schwiz
* Domleschg GR, e politischi Gmaind i de obe gnännte Gegend im Bündnerland, Schwiz
* Kreis Domleschg, e politischi Underainhait im Bezirk Hinderrhy, Bündnerland, Schwiz
Burg Stein

**Burg Stein**, **Schloss Stein**, **Ruine Stein** isch de Name vo folgende Baute:

Dütschland:
* *Burg Stein (Enzkreis)*, e ehemolegi Befestigungsaalag im Enzchrais, Bade-Würtebärg
* *Burgstall Stein*, e fascht gänzlich abgangeni Burg über em Donautal, Bade-Würtebärg
* *Ruine Stein (Hohenlohe)*, e Burgruine bi Westernhausen, Hohelochrais, Bade-Würtebärg
* *Schloss Stein an der Traun*, e Schloss- und Höhleburgaalag z Stein an der Traun, Bayern
* *Burg Stein an der Pfreimd*, im Landchrais Schwandorf, Bayern
* *Burg Stein (Gefrees)*, e Burgaalag bi Gefrees, Landchrais Bayreuth, Bayern
* *Burgstall Stein (Pegnitz)*, e abgangeni Burg im Stadtteil Stai vo de Stadt Pegnitz, Landchrais Bayreuth, Bayern
* *Burg Stein (Hessen)*, e Burg z Biblis-Nordheim, Hesse
* *Burg Bosselstein*, e Burgruine bi Idar-Oberstein, Rhyland-Pfalz
* *Stein'sche Burg*, de Stammsitz vo de Rychsfreiherre vom Stai, Nassau, Rhyland-Pfalz
* *Stein’sches Schloss (Nassau)*, Nassau, Rhyland-Pfalz
* *Steinkallenfels*, e Burgegruppe bi Kirn, Rhyland-Pfalz
* *Burg Stein (Thüringen)*, e Burgruine z *Lengenfeld unterm Stein*, Thüringe
* *Ruine Burg Stein*, e Burgruine bi Ranis, Thüringe
* *Burg Stein (Sachsen)* z Hartestai i de Zwickauer Mulde, Sachse
* *Ruine Stein (Sachsen)*, e Burgruine bi Oelsnitz im Vogtlandchrais, Sachse

Öschtrych:
* *Schloss Stein (Dellach im Drautal)*, *Stein im Drautal*, e Schloss bi Dellach im Drautal, Kärnte
* *Burg Stein (St. Kanzian)*, *Stein im Jauntal*, e ehemolegi Burg bi St. Kanzian am Klopeinersee z Kärnte (Räste vo de Burg sind för de Bau vo de Pfarrcherche z Stai im Jauntal verwändet worde)
* *Burg Stein (Sankt Georgen)*, *Stein im Lavanttal*, e Burgruine z Steinberg-Oberhaus, Marktgmeind Sankt Georgen im Lavanttal, Kärnte
* *Burg Stein (Reichersberg)*, e ehemolegi Burg bi Reichersberg, z Oberöschtrych
* *Schloss Stein (St. Marien)*, abgangeni Aalag im Ortsteil Stei vo St. Marien z Oberöschtrych
* *Ruine Steinschloss*, e Burgruine über em Murtal, Steiermark

Schwiz:
* Schloss Stein, e Ruine z Bade, Kanton Aargau
* Burg Stein (Rheinfelden), e Burg uf em Rhy zwüsche Rhyfälde (Bade) und Rhyfälde (AG)

Frankrych:
* Burg Girsberg, e Burg im Elsass
* Château de la Roche (Burg Stein, Steinschloss), e Schloss im Elsass

Italie:
* *Burg Stein am Ritten*, e Burgruine zwüsche Klobestai und Underinn im Südtirol

Tschechie:
* *Burg Kámen*, e Burg z Kámen u Pacova, Tschechie

**Lueg au:**
* Burgstein (Begriffsklärung), Haus Stein, Stein (Begriffsklärung) 
* Schlossstein, Ruine Steinschloss, Steinenschloss
Bohrsches Atommodell

S **Atommodäll vom Bohr** isch s erste Atommodäll gsi, wo vo vile Füsiker anerkennt worde isch, und enthaltet Elimänt vo dr Kwantemechanik. Dr Niels Bohr het s 1913 entwigglet. Bi däm Modäll bestöön d Atom us eme schwere, positiv gladnige Atomkärn und liichte, negativ gladnige Elektrone, wo uf gschlossnige Baane une e Atomkärn umekräise. Mit drei Postulat het dr Bohr innerhalb vom Modäll die klassischi Füsik zum Däil usser Chraft gsetzt. Anders as elteri Atommodäll beschribt s Modäll vom Bohr e Hufe vo de Äigeschafte, wo am Wasserstoffatom beobachtet worde si. Aber e Hufe Detäi bi de spektroskopische Mässige wärde von em nit erfasst. Es cha au chemischi Bindige nit erkläre. Au stoot s Konzept vo Elektrone, wo sich uf änge Baane um e Kärn bewege, im Widerspruch zur Unscherfirelazioon. Aber s Atommodäll vom Bohr het dr Wääg vorberäitet, zum d Atomhülle z verstoo. 

Wil s eso äifach isch, sich vorzstelle, ass d Elektrone um e Atomkärn kräise wie Blaneete um d Sunne, isch das für Joorzäänt s populäre Bild vom Atom bliibe und au hüte no cha mä s uf Logo und Karikature gsee. Kwantemechanischi Atommodäll, wo vo öbbe 1925 aa entwigglet worde si, gseen für Elektrone käini Baane vor, sondern Ufenthaltswoorschinligkäite.

## Litratuur
*
*
*
*
*
*

## Weblingg

* Netchemie Periodensystem Animierti Daarstellig vo alle Elimänt noch em Modäll vom Bohr
* ChemGlobe – Bohrsches Atommodell
* Vorstellung des Bohrschen Atommodells im Video alteso.de erklärt s Atommodäll vom Bohr.
* 

## Fuessnoote
Jakob Vetsch

**Jakob Vetsch** isch de Name vo dëne Lüüt:
* Jakob Vetsch (Schriftsteller) (1879–1942), Schwyzer Gërmanischt, Jurischt und Schriftsteler
* Jakob Vetsch (Pfarrer) (* 1954), Schwyzer Pfarer und Autor
Zernez (Ort)

**Zernez** () isch a Dorf i da politischi Gmaind Zernez vom Kreis Sur Tasna, Bezirk Inn im Kanton Graubünda i da Schwiz.

## Geografii
Zernez ligt im mittlara Engadin, döt wo da Spöl i da Inn flüüsst. Zernez isch an Talort vom Ofapass und en möglicha Uusgangspunkt för d Zuefahrt noch Livigno.

## Gschicht
I da Johra noch 2000 hät ma z Zernez und i da umligenda Dörfer aagfanga über a Fusion nochazdenka. An da Gmaindsversammliga vom 21. Juni 2012 händ d Stimmbürger vo zwai Gmainda relativ knapp da damalig Fusionsvertrag abglehnt, Guarda mit 52,2 % und Zernez mit 52,9 %. Z Lavin (74,3 %) und z Susch (68,5 %) hät s Stimmvolk dütlich zuagstumma. Guarda hät nochhär Verhandliga mit Scuol ufgnoo und underdessa am säba Fusionsvertrag zuegstumma. Am 24. April 2014 händ d Bürgerversammliga vo da drei übriga Gmainda über nöji Fusionsplän chöna abstimma und händ dütlich Jo gsait.

Per 1. Jänner 2015 hät d Gmaind Zernez mit Lavin und Susch fusioniert. Dia nöji Gmaind trait da Nama Zernez und hät a neus Wappe überko.

## Verkehr
Zernez isch an Verkehrsknotapunkt im Engadin. Am Inn no doruf gohts uf Samoritz und abwärts ka ma noch Scuol. Uf dära Achsa fahrt au di Rhätisch Bahn. I öschtlichar Richtig fahrt s Postauto über da Ofapass is Münschtertal bis in Vinschgau, Südtirol (Italia).

## Weblink

* Offizielle Website der Gemeinde Zernez
* 

## Fuessnoota
Alfred Farner

**Alfred Farner** isch de Name vo dëne Lüüt:

* Alfred Farner (Theologe) (1851–1908), Schwyzer Pfarer und Chilegschichtler
* Alfred Farner (Germanist) (1883–1946), Schwyzer Gërmanischt