open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ergebnisse der Revolution von 1848

D **Ergebniss vun de Revolution vun 1848**.

:*... Mir sin gschlage un ernidrigt worre ... usenonder tribe, iigsperrt, entwaffnet worre n d Miil sin is gstopft worre.  S Schicksal vun de eiropäisch Demokratii isch uns us d Händ gschlipft.*

:: *[[Pierre Joseph Proudhon]], noch em Fehlschlag vun 1848, us *The Age of Revolution and Reaction, *(references), by Charles Breunig.*
Zeh Johr no de **48er Revolution** het sich nit vil gändert ghet un viil Hischtoriker sähn s als Fehlschlag on. 
Uf de ondre Sitt sin Ditschlond un Italie zwonzg Johr speter vereinigt gsi un s het au e paar umittelbari Verbesserunge gäh. De Feudalismus isch z Eschtrich un z Preiße 1850 abgschafft worre un d Liibeigene sin frej worre. D Mittelklass het wirtschafli un politisch Kraft gwunne. Z Fronkrich isch s Wahlrecht blibe. Mit de Hilf vun Russlond isch Serbie om 19. Februar 1861 frej worre. D Habsburger hän de Ungarn meh Selbschtbstimmung im *[[Österreichisch-Ungarischer Ausgleich|Usglich]]* vun 1867 gäh.

Nochdem di Biirgerlige s Meischt, wu si gfordert gha hän, kriegt hän, hän si au de Unterschichte ebis abgäh zum de Marxismus bekämpfe.

1848 hän d Revolutionär no Idealismus ghet, sin aber au vun ihre Ziil her in verschideni Richtunge ufteilt gsi, sozial, wirtschaftli, liberal un national. Di Konservative hän des usgnutzt un d Revolutionär hän unter de mittelmäßige Fiehrung glitte. Biirgerligi Revolutionär hän d Unterschicht gfiirchtet, wil die ondri Ziil ghet hän. D Konterrevolutionär hän des usgnutzt. Wu e paar Reforme durichgfiehrt worre sin, hän au e paar vun de Revolutionär d Luscht verlore. Wu d Habsburger de Feudalismus ufghobe hen, hän viili nimm witer mache welle.

Brittanie het d Revolution nit unterstitze kinne, will di eigene Burger wie d Ire fir e greßri Autonomie kämpft hän. S aristokratisch Russlond het lieber de Habsburgr ghulfe zum e ungarischi Splittergrupp in de Griff z kriege.

Russlond isch allno feudal gsi un d Bure sin unterdruckt worre, Britannie isch induschtrialisiert gsi aber d Meinigsfrejheit un s Reformgsetz vun 1832 hen de Unterschiid usgmacht.

Unter em Strich sin in Ditschlond un z Fronkrich autokratischeri Syschtem blibe un e starik prägts Klassesyschtem. D Reforme sin nume e Tropfe uf d heiß Stei gsi un d Privilegie sin nit ogriehrt worre. Au di nationale Traim vun 1848 sin verflosse gsi.

D italienisch un di ditsch Bewegung hän aber ebis Wichtigs ufbrocht: Ditschlond isch vereinigt worre noch em 1870er-Krieg mit Fronkrich, Italie het sich als Königriich Italie 1861 vereinigt, derwilscht in de USA grad de Burgerkrieg gsi isch.

Viil ditschi Liberali, d 48er, sin in d USA usgwondert. Si hän ihr Geld, ihri Kepf und Fähigkeit us Ditschlond mitgnumme un uf de Sitt vun de Nordstaate im Burgerkrieg kämpft. Iber 177.000 Ditsch-Amerikoner hän fir d Abschaffung vun de Sklaverei kämpft.
Schlacht bei Laupen

D **Schlacht bi [[Laupen BE|Laupe]]** im 1339i isch zwüsche de Bärner und de Habsburger uusgfochte worde. D Habsburger sind vo de Burgunder und em Bischof vo Basel underschtützt gsii, d Bärner vo de Eidgenosse und anderne Verbündete (s Simmetal, Wiisseburg und Oberhasli). Vor de Schlacht händ d Habsburger mit öppe 12'000 Maa 11 Tag lang Laupe belagered. De si d Bärner aamarschiert, mit öppe 6'000 Maa, und händ s grössere Heer überraschend gschlage.

Ufgrund vo dere Schlacht sind d Bezieige zwüsche Bärn und de Eidgenosseschaft no änger worde, und das hät schliesslich zum Biitritt vo Bärn im 1353i gfüert.

## Weblingg
*
Babydoll

Als **Babydoll** bezeichnet mer e lichter Pyjama fir Fraue. Die Pyjamaform isch 1956 in Modi kumme un noch de glichnomige Houptfigur vum amerikanische Schpilfilm *«Baby Doll»* vum Regisseur Elia Kazan gnennt worre. Fir des Kleidungsstick het sich d zämmegschribe Schribwis iibirgert.

Friejer isch de Babydoll us eme kurze Pumphesli un eme wite, lose un licht a-fermig gschnittene Oberteil bstonde. Om Oberteil sin kurzi Puffärmel ogsetzt gsi.

Hit bezeichnet mer mit *Babydoll* eigetli nur noch s luftig Oberteil. D Form het sich aber nit bsundersch gändert. So bsteht s obe rum us licht abgsetzti Kerbli, de unter Teil isch degege wie e Rock gschnitte.

Hifig sin Babydolls mit Rische oder Spitze bsetzt un eifarbig (paschtellig Rosa, hellgäl, wiss oder schwarz) ghalte.  Als Material werre Stoff wie Sid oder Chiffon brucht.
Franken (Volk)

D **Franke** sind es weschtgermanisches Volch gsii, wo i de Völkerwanderig im 4. Johrhundert usem Rhiigibiet is Römischi Riich ddrunge sind, wo si es Riich gschaffe händ, wo Teil vom hüttige Frankriich und em tüütsche Franken umfasst händ.

Die erschti fränkischi Dynastii sind d Merowinger gsii, und die si ageblich vo de Sicambri abgstammt. Si händ prichted, das si ire Name ggändered hegid, nach emene Aafüerer namens Franko, wo d Sicambri nachere Niderlag gäge d Römer 11 v. Chr. über de Rii umgsidled worde segid – wa aber historisch nöd so stimmt.

D Herrschaft vo de Karolinger hät im 751i aagfange mitem Pippin em Churze, em Vatter vom Karl em Grosse.

## Fränkischi Stämm
Zu de **Franke**  im ethnologische Sinn zehlt me gwöhnli die westgermanische Stämm vo de 
* Salfranke (siit 420) (nit Salier)
* Rhiifranke (au: Ripuarischi Franke)
* Chamave
* Chattuarier
* Sugambrer (au: Sigambrer)
* Brukterer
* Usipeter (au: Usiper)
* Tenkterer
* Ampsivarier
* Bataver
* spöter au d Chatte

## Weblink
Oberehnheim

**Ewernahn** oder **Owernah** (IPA:  oder ; frz.: *Obernai,* dt.: *Oberehnheim*) ìsch e frànzeesche Schtàdt ìm Arrondissement  () im Unterelsàss (Bas-Rhin). Sa steht ungefähr 25&nbsp;km Südwescht vun Strossburi un gràd am Füess vum Odiliebari. S gebt 11.009 Inwohner, wu *Zanefbieche* (Zenfbäuche) dr Spitznàme esch. In Owernah löift dr Bàch *Ehn*.

## Dr Stàdt ihri Gschichte
* Ersprenglich isch Owernah wàhrschins e keltischer un denn e remischer Kritzwaj gsi. 
* E pààr Johrhundert später, wurd sie e Eijetum vun elsässer Herzeg un vum Odiliebarigloschter. Noch dr Sàge, isch d Odilie, d Schétzpatronne vun Elsass, dert uf d Walt kumme.
* 1242: dr nej Nàme vun dr Stàdt *Oberehnheim* erschint fer s erschte Mol (fer sich unterschiide vum Dorf *[[Niederehnheim|Nìdernahn]]*, uf dt.: *Niederehnheim*, uf frz.: *Niedernai*).
* 1283: mit Halfe vun Hohenstaufen, wurd Owernah e freije Reichstàdt. 
* 1354: d Dekapolis wurd, mit 9 anderi elsässischi Schtädt, gegrendet.
* 1517: Entstehung in Owernah un Rosheim vum zweite Bundschuh.
* 1648: Dur dr Westfälische Frede, wurd Owernah ke freije Stàdt meh.
* 1679: Àbböi vun dr Dékapolis, Owernah wurd vun Lüï XIV annexiert.

D'Gmein het Pàrtnerschàfte zwésche Pully (Schwiiz) (siit 1986) un Gengenbàch (Ditschland) (siit 1958 esch's d'äldschte diitsch-franzeesch Pàrtnerschàft) gschàfft.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ewernahn ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Bilder

St_Odilie.JPG|Àm Màrikplàtz: Ràthüüs un St.Odiliebrunne
Kapelturm_Owernah.JPG|'s Kàpelturm
Turm1.JPG|Turm nawe d'Kérich
Synagogue_Owernah.JPG|d'Judeschüel
Porte_Neher_Owernah.JPG|Turm nawe Judeschüel


## Weblink
* 
* 
* d'offizielle Websyte

## Referanza
Radio Dreyeckland

]
'S links-alternativi Radioprojekt **Radio Dreyeckland** (RDL) wo in de 1970er-Johr als *Radio Verte [[Fessenheim]]* gründet worde isch, isch eins vo de erschte Freie Radios z'Dütschland gsi. Dr Name *[[Dreyeckland]]* stellt´s Radio in de Tradition vo de grenziberschreitend Umweltbewegig in de 70er Johr um es Dreiländereck Dütschland - Frankrich - Schwyz, wo vo RDL als Izugsgebiet agseh wird.

Entschtande isch RDL us de Anti-AKW-Bewegig, insbsundri us de Protescht um de planti Atomkraftwerke z' Fessene in Frankrich un Wyhl in Dütschland un au no Kaiseraugst in dr Schwyz. In de erschte Johr vo sinere Exischtenz het RDL als Piratesänder vo me mobile Sendewage us g'sändet, sit de 1980er Johr sändets legal uf de Frequenz 102,3 MHz us sinem Friburger Schtudio im sälberverwaltete Grethergländ. Zuesätzlich zuer Friburger Frequenz 102,3 MHz deile sich RDL un d' Radio Kanal Ratte (RKR) d' Frequenz 104,5 MHz vom Sänderschtandort Hochi Möhr (500 W) im Wisedal. RDL sändet dört vo 3 bis 15 Uhr si Widerholigs- un Nachtprogramm, vo 15 bis 3 Uhr hört me dört 12 Schtund Live-Programm us Schopfe vom Kanal Ratte.

'S Programm vo RDL wird witschtens durch Grupperadio bschtimmt, d. h. einzelni Gruppe produziere Sändige, wo uf regelmäßige Sändeplätz usgschtrahlt wärde -- so gits e Fraue- un Lesberadio, e *Schwuli Welle*, de anarchistisch *Schwarz Kanal*, de *Knaschtfunk* un d' Umweltsendig *Global 3000*. Drnäbe gits Inforadio, meh odr weniger alternativi Musiksendige un muetterschprochlichi Sendige in Russisch, Portugiesisch un Persisch.

Mit ähnliche Projekt wie s'Radio Z Nürnberg, em Querfunk Karlsrueh, em Radio Kanal Ratte http://www.kanalrattefm.de/ us Schopfe etc. duscht RDL Sendige us. RDL isch im Verbund mit de andere baden-württebergische Freie Radios in de Assoziation Freier Gesellschaftsfunk (AFF) organisiert.

## Weblink
* Homepage vo Radio Dreyeckland
* Assoziation Freier Gesellschaftsfunk (AFF), Baden-Württemberg
Super League (Schweiz)

D  **Credit Suisse Super League** (**CSSL**) (friehner offiziell und bis hütte bi Teil vo de Fans *Nationalliga A*) isch die höggschti Schwyzer Spilklass im Fuessball. Si isch eini vo dä ältischte Fuessball-Liigenä wältwiit. 2021/22 lauft bereits di 125. Saison.  

## Organisazioon
D Super League bestoht us zäh Mannschafte. Pro Saison, wo yblicherwis vom Juli bis zum Mai duurt, werre 36 Runde gspilt. D Winterpause in dr Super League isch ziemli lang, si durt vom Dezämber bis zum März.

De Tabelleärscht vo de Super League noch de 36 Runde wird als *Schwyzer Meischter* bezeichnet. Er derf d Qualifikation zur Champions League bschtrite. In de Saison 2003/04 und 2004/05 derf au de Vize-Meischter d Champions League-Qualifikation bschtrite. De Tabelledritte sowie de Cupsieger chömme in de UEFA-Cup. De viert und fünft vo dr Tabelle dörfe de UI-Cup bschtrite. De Tabellenlätzscht stigt direkt in d zweyt Liga, d *[[Challenge League]]*, ab. De Zweytlätzscht muess ä Barrage gege de Tabellenzweyt vo de Challenge League bschtrite. De Sieger vo de Barrage, wo noch UEFA-Cup-Regeln durchgfyhrt werre tuet (Hin- un Ryckschpiel), isch in de folgendi Fussballsaison in de Super League, wogege de Verlierer d Challenge League bschtritet.

I der Saison 2021/22 hät d Super League e neue Sponsor übercho. Sither heisst si *Credit Suisse Super League*.

## Meischter
### Liste

## Untere Ligene
* Challenge League
*Promotion League
* 1. Liga
* 2. Liga Interregional
* 2. Liga Regional
* 3. Liga
* 4. Liga
* 5. Liga

Im Kanton Bärn kännt di 3. Liga zwei Stärkeklassene so dases am Schluss 1 Liga me het.

## Früehnerigi Bezeichnige
Frühnerigi Bezeichnige vo de höchschte Schwiizer Fussballliga:
* 1897 – 1930 : Serie A 
* 1930 – 1931 : 1. Liga
* 1931 – 1944 : Nationalliga (Nationale Meisterschaft im Jôhr 1933) 
* 1944 – 2003 : Nationalliga A 
* 2003 – &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;: Super League
Sit de Ligareform im Johr 2003 stoht au de Name vom Hauptsponsor vo dere Liga i de offizielle Bezeichnig. Vo 2003 bis 2012 isch d Axpo Holding Titelsponsor vo dere Liga gsi und si hät drum offiziell *Axpo Super League* gheisse. Sit de Spilzit 2012/13 heisst d Liga *Raiffeisen Super League*, wil de nöi Sponsor d Schwiizer Raiffisebank isch.

## D Lischtä vo de Super League - Teams 2019/2020

## Extärni Syte
*Offiziell Websyte
* Hattrick.ch - SL un CL Spieltelegramme, Kader, Vereinsinfos un News

## Fuessnoote
Idiotikon

Es **Idiotikon** isch e Wörterbuech, wo dialektali (mundartligi), soziolektischi oder fachsprachligi Usdrügg erklärt. Asewääg isch es Idiotikon i sim Ursprung es Regionalismewörterbuech. De Bigriff sälber chunt us dem 18.&nbsp;Johrhundert und meint es Wörterbuech, wo die Wort ufgfüert sind, wo ere Region «eige, eigetümli» (griechisch *ídios*) sind und wo me drum nüd überall verstoht.

Idiotika sin in dr Sprochwüsseschaft wichtigi Hilfsmittel, zum d Wort, dr Luutstand und de Sprochwandel/Sprochentwicklig in lokale Sprochrüüm dokumentiere und untersueche. Vilmol sin bi Dialäkt und Sozioläkt schriftligi Quellene sälte, will d Sprochtradition vor allem mündlig verlaufe duet und zem Schriibe e sogenannti Standard- oder Schriftsproch bbruucht worde isch (und wird), z.&nbsp;B. Latiinisch, Schriftdütsch oder Änglisch.

S gröscht und woll au bikanntescht Idiotikon isch s Schwiizerisch Idiotikon, wo me sit 1862 dran schafft und wo um 2030 umme sell in 17 Bänd vorliige. Sträng gnoo isch das aber scho lang ekeis Idiotikon (Regionalismewörterbuech) me, wils öppe ab de Mitti vom vierte Band de vollständig Wortschatz dokumäntiert und nüme nu de bsunderig.

E Zämestellig vo verschidene alte Wörtersammlige het dr Walter Haas useggää: *Provinzialwörter. Deutsche Idiotismensammlungen des 18. Jahrhunderts,* Berlin−New York 1994.

Hüt isch dä Terminus as Appellativ veraltet. Dr Domenico Blass aber het e 1989 für si Sammlig vom Züri-Slang wider ufgnoo und seit ere *Züri-Slängikon* (nöischti Uflag Lache 2023).
Görwihl

**Gerbel** (uff Hochdütsch *Görwihl*) isch e Gmäind im Hotzewald im Schwarzwald im Bundesland Bade-Würtebärg z Tüütschland. D Gmäind bestaat us zää Ortschafte. Di äint isch Gerbel, die andere nüün sind iigmäindet worde. Di nüün iigmäindete Ortstäil ghäissed Engelschwand, Hartschwand, Niderwihl, Oberwihl, Rotzinge, Rüeßell, Segete, Strittmatt un Diefestei. I de Gmäind wonet öppe 5000 Lüüt.

## Geografy
Gerbel litt im Hotzewald im üsserschte Süde vom Schwarzwald am Rand vom Albdal. In de Umgebig vo de Gmeind häts Hochebene vo verschydener Größi, wo wie Terrasse noch Süde abfalle. Di meischte Ortsdeil liige uff sonige Hochebene.

Wald macht öbbe 60 Brozänt vo de Gmeindflächi us.

Nochbergmeinde sin Ibach und Dachsberg im Norde, Albbruck im Oste, Laufeburg im Süde und Rickebach und Herrischried im Weste.

D Gmeinde Engelschwand, Hartschwand, Nyderwihl, Oberwihl, Rotzige, Rüeßell, Segete und Strittmatt sin ehemoligi Gmeinde, wo in de 1970er-Johr ygmeindet worre und hütt Ortsdeil vo Gerbel sin. Zu Engelschwand, Hartschwand, Oberwihl und Strittmatt ghöre keini Ortsdeil oder Wyler, zu Görwihl näbem glychnamige Dorf au d Zinke Freudeberg und Günnetsmättli und d Hüser Chirchgrund. Zu Nyderwihl ghöre s glychnamig Dorf, de Zinke Schildbach und s Hus Sägehof. Zu Rotzige ghöre d Dörfer Rotzige und Burg, de Zinke Eichrütte und d Hüser Krembach. Zu Rüeßell ghöre d Dörfer Rüeßell und Diefestei. Zu Segete ghöre näbem glychnamige Dorf no s Ghöft Hetzlemühli und s Hus Sägi.

Im Gmeindegebiet liige au d Wiestige Scheckewyl im Ortsdeil Nyderwihl und Wolpringe im Ortsdeil Strittmatt.

## Gschicht
Di erschti urkundligi Erwähnig vo Gerbel goht uff s Johr 1193 zruck, wo de Ort *Gerswillare* ghyße hät. Es hät johrhundertlang zu de Grafschaft Hauestei, Vorderöstrych, ghört. Es isch zum Zändrum vo de Einige vom Hotzewald worre und hät während de Salpetererunruhie e wichtigi Rolle gha. 1806 isch s zum Großherzogtum Bade cho.

Noch de Ygmeindige vo Rotzige und Hartschwandam 1. Juli 1971 bzw. 1972 sin am 1. Januar 1975 au di restlige vo de hüttige Ortsdeil ygmeindet worre.

;D Wappe vo de hüttige Ortsdeil

### Herchumft vom Name
„Görwihl“ chunnt vo Ger-Wyler. „Ger“ hät im althochdütsche „Speer“ gheiße und isch zum Ortsname worre, wyl Gerbel ursprünglig d'Form von re Speerspitze gha hät.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Bauwerch
* Ruine Diefestei
* Ruine Iburg
* Wallburg Diefestei

## Weblink
* http://www.goerwihl.de Ofizielli Siite vo de Gmäind Görwihl
* https://web.archive.org/web/20160513013832/http://www.murgtalpfad.de/ Murgtalpfad: D Region und iri Gschicht z Fuess oder uf em Velo erläbe

## Fueßnote
Internationales Phonetisches Alphabet

S **IPA** (**Internationales Phonetisches Alphabet**) isch e Konvention zur Notierig vo phoneetisher Information. Es gits sitem 1889i, die aktuelli Version stammt usem 1996i.

## Vokäl




## Konsonante
Blau markierti Konsonante sind im Alemannische relevant.

## Diakritischi Zeiche
Im IPA werre verschiedni Diakritika bruucht wenn d'Grundzeiche aapasst werre münn.
Im Alemannische sin bsunders die Zeiche relevant:
Nikolaus

**Nikolaus** isch e grischtlige, männlige Vornamme und Familienamme.

De Name goht uf en Heilige zrugg, de Nikolaus vo Myra, wu Bischof z Myra gsii isch. Im Brüchtum vu dr Adväntszit spillt er as Gobebringer e wichtegi Rolle. Niklaus, Klaus oder Nico sind Churzforme, Nicola oder Nicole sind di wiiblige Entsprächige vu däm Name. Namestag isch jewils am 6. Dezember.

## Namesträger
Nikolaus oder Nicolaus:
* Nikolaus vo Oresme (1330–1383), en Bischof, Naturwüsseschaftler und Filosoof us de Normandii
* Nikolaus V. (1397–1455), vu 1447 bis 1455 Babst gsii
* Nikolaus vo Kues (1401–1464), en dütsche Filosoof, Theoloog und Mathematiker
* Nikolaus Meyer zum Pfiil (1451–1500), Humanist und Schriftsteller z Basel
* Nicolaus Copernicus (1473–1543), en Domherr, Aschdronom und begründer vom heliozentrische Sunnesyschdem
* Nicolaus Episcopius (1501–1564), en Buechdrucker z Basel
* Nikolaus Tschenk (* 1953), en dütsche Politiker vom Bündnis 90/Di Grüene

Niklaus:
* Niklaus vo Flüe (1417–1487), au Brueder Chlaus, en Politiker, Aisidler, Asket und Mystiker, isch de Schutzpatron vo de Schwiz

## Lueg au
* Sankt Nikolaus
* St. Niklaus
* St. Niklausen
Kuss

Es **Müntschi** (in andere Regione au *Chuss, Schmatz, Schmutz*) isch, we me mit de Lippe e Person oder e Gägeschtand berüert. Das macht me uf der ganze Wäut, aber d Bedütig isch vo Kultur zu Kultur verschide. 

## Zum Grüesse
Im Familie- oder Bekanntkreis isch es i viune Gägende üeblech, sech mit eim oder mehrerne Müntschi uf d Backe ds begrüesse. Im alemannische Rum gitt me sech i dene Gebiet, wo am Wäutschland neecher sy, drü verteilt uf beidi Backe, i angerne Orte sy o zwöi oder eis Müntschi üeblech. Im alemannische Ruum begrüesse sech meischtens Maa u Frou oder Frou u Frou mit Müntschi, säutener zwe Manne. I angerne Kultuure begrüesse sech nume d Manne mit Müntschi während das de Froue verbotte isch. Während sech ir Dütschschwytz e Maa un e Frou, we si sech ds erschte Mau begägne, ender nume mit emne Händedruck begrüesse, gäbe sech die Wäutsche o scho denn drü Müntschi. 

Päärli begrüesse sech im zentralalemannische Rum hüüfig mit emne Müntschi uf ds Muu. Das mache mängisch o di Junge, o we si nid zäme sy.

Formaler u meh zur Verehrig (vore Dame, oder z. B. vom Ring vom Papscht) aus e Gruess, isch der Handkuss, wo eigentlech drumm o nid Müntschi heisst.

## Zum Gärnha
Mit emne Müntschi chame Gfüeu wi Zueneigig, Liebi, Verlange oder Erregig usdrücke. Je nach Muntsch bruucht me derzue d Lippe oder d Zunge. D Lippe u d Zunge si sehr empfindlech, so das bim Müntschele vor auem ds Gschpüri zum Zug chunnt, was o erklärt, werum mes aus ìntiim empfindet.

## Zum Proschte
Mängisch gäbe sech Päärli bim Proschte hurti es Müntschi uf ds Muu.

## Ds gschtoune
Es gschtounigs Müntschi isch eis, wo me ufdrückt oder abhout, ohni dases di angeri Person wott. Je nach Situation chan en aagmässni Reaktion e Wasche oder es Müntschi zrugg sy. 

## Ds Bier
Ds „Bärner Müntschi“ isch es ungfiuterets naturtrüebs u liecht hopfigs Bier vor Brauerei Felsenau. Es chunnt i urtümleche Fläschli mit Büguverschluss derhär.

## Ds Religiöse
Ds bi üs vermuetlech berüemtischte religiöse Müntschi isch das, wo gmäss der chrischtleche Mythologii der Judas der Jesus dermit verrate het.

## Regione
* Bärn: Müntschi
*Lozärn: Kössli, Schmötzi
* Züri: Chuss, Schmutz

## Externi Site

## Quelle
Triesen

**Tresa** (amtlich **Triesen**) isch a Gmänd im Liachtaschtäner Oberland. Tresa wörd vielfach vo da Schwitzer als Triesa usgsprocha, was meh am Schreftbeld vom Hochdüscha gliicht, was fär Liachtaschtäner falsch dönt.

## Geografii
Tresa lit im Südweschta vum Förschtatum Liachtaschtä, isch di drittgröscht Gmänd fum Land, di südlig Nochbuurgmänd vu Vadoz und lit zwöschet em Rhii und dr liachtastänischa Bärgwelt. 

Dr romantische Dorfkärn met alta Hüüser, ibettet vo Wingert und zwä Kapella sind Züüga vo dr johrhundertelanga Gschecht vom Ort. Vo Ufbruch in dia Moderne hingega züügt di denkmalgeschützt Wäberei, wo im Johr 1863 baut worda ischt.

D Tresner Bärga met da Alpa und dr Tresner Hööberg (Tuas, Münz, Magrüal, Gorn, Maschera, und Platta) sind schön zum Wandara. Dr högscht Bärg fum Liachtaschtä, dr Grauschpetz (2'599 m ü.M.) ischt uf Tresner Boda.

## Gschicht
Tresa ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1155 als *Trisun*.

## Bevölkerig

## Politik
Dr Gmandvorsteher ischt d Daniela Wellenzohn-Erne (VU).

Dr Gmandrot hät d Sitzvertalig (inkl. Gmändvorsteher)
* 6 VU (Vaterländische Union)
* 5 FBP (Fortschrittliche Bürgerpartei)

## Religion
Vo dr 4349 Iiwohner sind im Johr 2000 80 % römisch-katholisch gsii und 6,4 % evangelisch-reformiert.

## Sähenswördigkeita
* Kapälla "St. Mamerta" (usem 9./10. Johrhundert)
* historischa Dorfkärn
* dr Tresner Hööberg (Tuas, Münz, Magrüal, Gorn, Maschera, und Platta)
* denkmalgeschützti Tresner Wäberei

## Weblink

* Offizielle Internetsita vo dr Gmänd Tresa
* 
* 

## Fuessnote
Hauchdeutsch

***Hauchdeutsch*** isch e scherzhafti Bezeichnig für schlächts Standard-Tüütsch wo vomene Schwiizer Alemannisch-Sprächer gredt wird. De Begriff spillt mit 'Hyper-Bildige' zu de Früeneuhochtüütsche Diphthongisierig, da heisst, en Hööchalemannisch-Sprecher wo beobachted dass zum Bispil *Huuch* im Standardtüütsche zu *Hauch* worden isch, chönnti uf d Idee choo, das au *hööch* zu *hauch* worde wäri. Dettigi Fähler sind hüüfig bi Schwiizer Chind wo aafanged Standard-Tüütsch rede, aber eigentlich sind d Vokalwandel regelmässig, da heisst, es git keis *öö* wo zu *au* worde wäri, und *uu* werded immer zu *au*. Abbr je nôch Tialêkkt giits das a alemannischas "oo" uf Tüttsch a "au" isch, wia i "oo" und "auch".

Umgekehrti Hyper-Bildige beobachted me bi Tüütsche wo i de Schwiiz aasässig sind und aafanged s Hööchalemannische z imitiere. Füre en Tüütsche isch es undurchsichtig, wiso zum Bispil *Staub* im Hööchalemannische au *Staub* heisst, aber *saugen* im Hööchalemannische monophthongisch isch, *suuge*. Drum isch es für en Sprecher vom Mitteltüütsche und Schwäbische nöd verhersägbar, öb *Staubsauger* im Hööchalemannische *Staubsauger*, *Stuubsauger*, *Staubsuuger* oder *Stuubsuuger* heisst (richtig isch *Staubsuuger*; usem Hööchalemannische laat sich hingäge Standardtüütsch *Staubsauger* problemlos ableite: *au* bliibt unverändered, und *uu* wird regelmässig zu *au*).

## Lueg au under
* Schwiizertüütsch
Nikolaus-Begleiter

Dr Nigelaüs alias Samichlaus het viilmol eine oder mehreri Begleiter drbii, wänn er am Nigelaüsobe in d Hiiser kunnt. Mit em Nikelaüs-Brüch isch – friähjer meh wiä hit – e erziäherischi Absicht verbunde gsii. Do drbii het dr Nigelaüs d Roll vu däm gspiilt, wu mahnt un lobt, dr Begleiter diä vu däm wu stroft oder Angscht macht. "Gueti" Begleiter sin sältener. Un zwar gits mänschligi, teiflischi un tiärischi Begleiter.

## Mänschligi Begleiter
 
* Noch dr Volkskundeatlante isch im ditsche Sprochgebiit dr (Gnächt) **Rubrächt** iberal bekannt un meh oder wenniger aktiv (also vu dr Nordsee bis in d Alpe). In dr Oschtschwiz un z Voradelbärg sogar vermehrt. Friähjer het mer si Ruete gfercht. Nit iberal het dr Ruprächt e alti Dradition. Dr ka schwarz agmolt sii un isch dur des im 
* **Schmutzli** ähnlig – des isch e Begleiter, wu in dr Innerschwiz un einzelne katholische Landschafte drum rum ufdrittet. Mit em Schwarz-Amole oder -Aziäge wird dr bes Charakter vu däm Begleiter azeigt. 
* In Nordschwabe un im Bayrische un in Franke ka dr **Belzmärte** bzw. Pelzmärtel (= Pelz-Martin) mit em oder anstatt em Nigelaüs ufdrätte, 
* in Nordbade un Hesse dr **Belznickel**. 
* S git aü Mitlaifer vum Nigelaüs, wu eifach **Chlaus**, **Klaus**, **Klos**, **Diäner** oder **Ängel** heiße, wu nit iberal bes oder sträng sin. Klause drätte in mänke Ort aü in Gruppe un ohni Nigelaüs uf.
* Im Elsass het dr **Hans Trapp** an mänke Ort dr Nigelaüs begleitet, an e Deil Ort aber aü s Grischtkind. Dr Hans Trapp isch e bese Kaib, wu uf e hischtorischi Person zruckgoht (Hans von Trotha). In dr Pfalz isch dä ebefalls bekannt.

## Teiflischi Begleiter
In ganz Eschtrich un Bayern dr **Krampus**, an mänke Ort aü **Kramperl**, **Krempalar**, **Bartl**, **Spitzbartl**, **Klaubauf** oder **Hidlbua** gnännt. Diä schwarz Gstalt het e ferchtigi Larve uf (dert sait mer Maske).

## Tiärischi Begleiter
* E harmlose isch dr **Esel**, im Briisgaü un in dr Ortenau mänkmol dr **Bickesel**. 
* Dr **Rübelz** isch e Viich, wu üssiiht wiä e große Hund oder ebis, wu e Fäll het – si Belz isch rüüh. Är wird vum Nigelaüs an ere Kette ghebt un macht in dr Kinder Angscht. Verbreitung vum Rübelz: Verschiideni Ortschafte im Briisgaü, in dr Ortenaü un im Elsass (um Molsheim un Hagenau).

## Wandel un Viilfalt
Dr Rübelz isch scho lenger nimmi in Modi, dr isch dur dr Gnächt Rubrächt abglest wore, aber hit in dr Zit vu dr Soft-Erziähung kunnt aü dr Rubrächt sältener. Dr ganz Nigelaüs-Kult wird dur s Wäse vum Wiihnächtsmann bedrängt. 

E grundsätzlig Problem vu däre Darstellung isch, ass es in däm Brüchtum e riisigi Viilfalt git, wu sogar d Volkskundeatlante Broblem hän, des darzstelle. S ka sii, ass do oder dert dr Belzmärte allei oder anstatt em Nigelaüs oder in Gruppe ufdrittet, ass er emol (bsunders friähjer) ender in ere diärische Gstalt glicht, am e andere Ort meh in ere mänschlige. D Iischränkung, ass dr Brüch nit eiheitlig isch, mueß aü bi allene andere gnännte Figüre gmacht wäre.

## Literatür
* Atlas der deutschen Volkskunde, 1937–1939, Neue Folge 1959 ff
* Atlas der schweizerischen Volkskunde, Basel 1950–1995
* Österreichischer Volkskundeatlas, Linz 1959, Wien 1965ff
Io

**Io** (altgriechisch: Ἰώ) bezeichnet
*Io (Mythologi), in dr grichische Mythologi e Gliebti vum Zeus
*Io (Mond), e Mond vum Planet Jupiter
*(85) Io, e Asteroid
*Io (Programmiersprache), e Programmiersprooch

D'Abchürzig **IO** bzw. **I/O** stoht fer Input un Output (Igab un Usgab) un bezeichnet
*bi Computersysteme d'I- un Usgab vu Date mittels vu Programme oder periphäre Gräte,
*im Ramme vu dr volchswirtschaftlich Gsamtrechnig e Rechnigsmethod, lueg Input-Output-Analyse.
Weihnachtsmann

Dr **Wihnächtsmann** het si Vorbild im Nigelaüs, het aber im Gegesatz zu sällem kei religieese Aspruch. In dr USA het er alliwiil no dr Namme Santa Claus (= Sankt Nikolaus), vu Amerika kunnt aü d Vorsellung här, ass er mit eme Ränntiärschlitte vum Nordpol kunnt, go dr Kinder Gschänkli bringe. Si typischi Kleidig het sich erscht in dr erschte Johrzehnt vum 20. Johrhundert afange duresetze - e rote Mantel un e roti Zipfelkappe, beides mit wissem Belz verziärt. 1931 sin Werbeexperte vu dr Firma Coca-Cola-Company uf dä rot-wiss Mann mit wissem Bart ufmerksam wore un hän e in däre Gstalt in Werbekampagne witer verbreitet.

Noch em 'Atlas der deutschen Volkskunde', wu ab 1928 erhobe wore isch, isch dr Wihnächtsmann bis dert nur in Nord- un in Oschtditschland verbreitet gsii un het derte am Heilige Obe d Gschänkli brocht. Also an dr Waterkant, im Gebiit Bremen, Hildesheim, Göttingen un Erfurt un eschlig drvu bis Pommern un Oschtpeuße. Im ibrige ditsche Sprochgebiit het s Grischtkind d Gschänkli brocht. In dr Zwischezit isch dä Maa in dr Süde vordrunge, wu ner im Grischtkind un im Nigelaüs Konkurränz macht. Er wird vu dr Werbeindustrii zimli massiv iigsetzt un verdeilt jetz aü scho im Advänt in Kaüfhiiser, uf Wihnächtsmärkt un uf Vereins-Fiire Gschänkli. Des gfallt nit in allene, s git z Südditschland, in dr Schwiz un z Eschtrich verschiidini Initiative, wu dr Nigelaüs un s Grischtkind unverfelscht biibhalte wänn.

## Literatür
* Atlas der deutschen Volkskunde, 1937–1939, Neue Folge 1959 ff.
* Atlas der schweizerischen Volkskunde, Basel 1950–1995.
* Österreichischer Volkskundeatlas, Linz 1959, Wien 1965 ff.
Adrastea (Mond)

D' **Adrastea**  isch dr zweitinnerscht bekannt Mond vum Planet  Jupiter. 

## Entdeckig
Si isch am 8. Juli 1979 vu dè Astronome David C. Jewitt un G. Edward Danielson uf Ufnahme vu dè Rumsondè Voyager 2 èntdeckt worrè und het znäxt diè vorläufig Bzaichnig *S 1979 J1* èrhaldè. Im Johr 1983 isch si offizièll uff Adrasteia, ärè Götti us dè grichischè Mythologi daift worrè, wo zuèständig fèr d'Verdailig vu Blohnig un Bstrofig gsi isch.

## Bahndatè
Adrastea umchraist dè Jupitèr imè middlèrè Abstand vu 127.969 km in 7 Stund un 4 Minutè. D'Bahn wiist ä Exzèntrizität vu 0,0012 uf un isch 0,8° gegènibèr vu dè Äquatorebèni vum Jupitèr gnaigt. Si beweggt sich innèrhalb vu im Jupitèr sinèm Ringsystem un isch vermuètli ä Quèllè fèr d' Ringpartikèl. 
Diè innèrè Mond Metis un Adrastea umlaufè dè Jupitèr innèrhalb vum geostationärè Orbitalradius (dèr in dèm Fall ehèr zeusstationär haißè mièßt) sowiè innèrhalb vu dè Rochegrènzè und sin dèbi dè starchè Gezittèchräftè vum Riisèplanet usgsetzt.  Si sin wohrschins chlai gnuèg, um nit vu dènè Chräft vèrrissè z'wèrrè, jedoch wèrrè ihri Umlaufbahnè in Zuèkunft absinkè, so dass baidi Mond irgèndwènn in dè Jupitèr stürzè wèrrè.

## Ufbau und physikalischi Datè
Adrastea bsitzt ä middlèrè Durmèssèr vu 16,4  km. Ihri hochi Dichti vu 3,0 g/cm3 losst druf schlièßè, dass si ibèrwigènd us silikatischèm Gstai sowiè Adailè an Wassèriis  zsämmègsetzt isch. 
Si bsitzt ä sehr dunkli Obèrflächi mit ärè Albedo vu 0,05, d. h. bloß 5 % vum ifallèndè Sunnèleecht wèrrè reflèkteert. Ihri schinbari Helligkait (Magnitude) btrait 18,7m.
Adrastea roteert in 7 Stund un 9 Minutè um diè aigè Ax un wiist dodèmit, wiè dè Erdmond, ä bundini Rotation uf.
Hermippe (Mond)

D' **Hermippe** (Jupitermond XXX) isch einer vu dr chlainschte bekannte ussere Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Hermippe isch am 9. Dezember 2001 vo de Astronomè Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worde. Si het as nöchsts die vorläufig Bezeichnig S/2001 J 3 erhalte.
tauft worde isch de Mond uf Hermippe, ä Schätzli vu Zeus us de grichischè Mythologi.

## Bahndatè
D'Hermippe umkraist dè Jupiter im ä middlèrè Abstand vu 21.131.000 km in 633 Däg, 21 Stund un 36 Minutè. D'Bahn wiist ä Exzèntrizität vu 0,2096 uf un isch langfristig instabil. Mit èrè Naigig vu 150,725° isch d'Bahn ussèrdèm retrograd, d. h., dèr Mond bweggt sich èntgegè vu dè Rotationsrichtig vum Jupitèr um dè Planet. 

Ufgrund vu ihrènè Bahnaigèschaftè wird Hermippe dè Ananke-Gruppe, bnènnt nochèm Jupitèrmond Ananke, zuègordnèt.

## Physikalischi Datè
D'Hermippe bsitzt ä middlèrè Durmèssèr vu bloß etwa 4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, falls si ibèrwigènd us silikatischèm Gstai ufbaut isch.
Hermippe bsitzt ä sehr dunkli Obèrflächi mit èrè Albedo vu 0,04, d. h., nur 4 % vum igstrahltè Sunnèleecht wèrrè reflèkteert. Ihri schinbar Hèlligkait (Magnitude) btrait 22,1m.
Mars (Begriffsklärung)

S'Wort **Mars** bezeichnet:

* Mars, de Kriegsgott in de römische Mythologi
* Mars (Planet), de virt Planet in unserem Sunnesystem ♂
* ♂ s Symbol stoot au för:
** de Planet Mars in de Astrologi
** als Sinnbild für s männlichi Gschlecht
** in de Alchemi für Yse
* Mars (Buch), es autobiographischs Buech vom Schwiizer Fritz Zorn
* Mars Incorporated , ä Nahrigsmittel-Hersteller, em Heersteller vom
** Mars Schoggirigel
* Mars (Manga), de Titel vumä Manga
* Mars (Motorrad), ä frühere Motorradhersteller
* Mars (Rapper), ä amerikanische Horrorcore-Rapper
* Mars (Rumsonde), ä Serie vu sowjetische Rumsonde zum Planet Mars
* Mars (Schiff), in der Niederdeutschen Schiffersproch de Mastkorb
* Mars (Stadt), ä Stadt in Frankrich

* Martin Mars, ä Flugboot vu de US-Marine

Die Abkürzung **MARS** beditet:

* Molecular Adsorbent Recirculation System (Leberedialyse)
* Mittlers Artillerie-Rakete-System vu de Dytsche Bundeswehr, lueg MLRS
* Memory Array Redcode Simulator, lueg Core War
* Multicast Address Resolution Server, lueg ATM-Funktion
* Maturitätsschuel für Absolvente von Rudolf-Steiner-Schuele
* Modern Architectural Research Group (Architektegruppe) 
* Multiple Active Results Sets, lueg ADO.NET
Mars (Planet)

De **Mars** (Sümbool: ) isch, vu de Sunne us gsähne, de viert Planet in unserem Sunnesystem. Er zellt zue de erdähnliche (terrestrische) Planete. Ufgrund vu sinere bluetrote Farb isch er nochem römische Chriegsgott Mars bnennt worre un wird oft au als de *Rot Planet* bezeichnet. Symbolisiert wird de Mars dur e Chreis miteme Pfiil wo schräg noch rechts obe zeigt. Säll Zeiche, wo e Schild mitem dehinder stohende Speer darstellt, stoht fer de Chriegsgott. In de Biologi symbolisiert da Symbol s'männlich Gschlecht.
 
De Mars bsitzt zwä zimli chlaini, uregelmäßig gformti Mond, Phobos un Deimos (griech. "Furcht" un "Schrecke"), in de Mytholigi d'Söhn vum grichische Chriegsgott Ares, wo im römischen Mars glichgsetzt isch.

Wäge sinere rote Färbig het de Mars scho immer d'Mensche fasziniert. D'Färbig selber verdankt de Planet Iiseoxid-Staub, wo sich uf de Oberflächi un in de Atmosphäre verdeilt het. Somit isch de Mars e „rostige“ Planet.

## Geologischi Gschicht

D Dichti vo de Iischlagkrater ufem Mars ermöglicht drai geologischi Periode z bistimme, well ältiri geologischi Formatione mee Krater uufwiised, as jüngeri. Die Periode sind noch Gegete ufem Mars binennt. Allerdings isch e gnaui zittlichi Bistimmig nöd mögli. Di drai Epoche sind:
* **Noachischi Epoche** (noch de Noachis Terra binennt): Si bildet di ältiste Oberflächine uf em Mars und sind öppe 4,6 bis 3,5 Milliarde Joor alt. Noachischi Piet wiised vill groossi Krater uuf. Au de grööst Krater, d Hellas Planitia ghört dere Epochen a.
* **Hesperischi Epoche** (binennt noch em Hesperia Planum): Si isch rund 3,5 Milliarde bis 1,8 Milliarde Joor alt. Zu de Hesperischie Piet ghöred vill wiiti Lavaebine. S werd agnoo, ass de Olympus Mons i dere Epoche aktiv woren isch.
* **Amazonischi Epoche** (noch de Amazonis Planitia binennt): Si het vo 1,8 Milliarde Joor agfange und duured bis hütt. Amazonischi Regione wiised wenig Krater uuf, woll aber anderi geologischi Strukture.
Santa Maria

**Santa Maria** (ital., port., katalan., rum. ua. ‚Häiligi Maria‘, span. **Santa María**) stoot für:

* e hüfige Naame vo Ortschafte
* Chille, wo ere Maria gweit si
* Chlöster, wo ere Maria gweit si
* Universidad Santa María, Caracas, Venezuela 
* S grösste vo de drei Schiff, wo dr Christoph Kolumbus mit ene si ersti Räis gmacht het
* E Lied vom Oliver Onions vo 1980, wo dr Roland Kaiser kowert het
* E Vulkan z Guatemala
* Floreana, au *Santa María*, en Insle im Galápagos-Archipel
* Santamaria, e portugiisischi Muusiggrubbe
* Die südligsti Insle in de Azore

**Santamaria** oder **Santa Maria** isch dr Familienaame vo deene Persone:
* Abel Santamaría (1927–1953), e kubanische Revoluzionär, Mitkämpfer vom Fidel Castro
* Andrés de Santa Maria (1860–1945), e kolumbianische Mooler
* Anibal Saldaña Santamaría (* 1958), e costa-ricanische Ordensgäistlige, Prälat vo Bocas del Toro
* Claudio Santamaria (* 1974), en italiänische Schauspiiler
* *Diego de Santa Maria* († 1655), dr Mitgründer vom Colegio de San Juan de Letran
* Domingo Santa María González (1824–1889), e chilenische Politiker und Staatsbresidänt
* Eva Santamaría (* 1971), e spanischi Popsängere
* Fabio Santamaria (* 1993), e dütsche Schauspiiler
* Haydée Santamaría (1922–1980), e kubanischi Revoluzionärin
* José Santamaría (* 1929), en uruguayisch-spanische Fuessballspiiler und -trääner
* Juan Santamaría (1831–1856), e Soldat us Costa Rica
* Mongo Santamaría (1922–2003), e kubanische Perkussionist
* Nathalie Santamaria (* 1973), e französischi Sängere
* Nel Hedye Beltrán Santamaria (* 1941), e Bischof vo Sincelejo
* Santi Santamaria (1957–2011), e spanische Choch und Gastronom
* Santiago Santamaría (* 1952), en argentinische Fuessballspiiler
* Soraya Sáenz de Santamaría (* 1971), e spanischi Politikere (PP)
* Tomás de Santa María († 1570), e spanische Muusigtheoretiker, Organist und Komponist
* Yūsuke Santamaria (* 1971), e japanische Schauspiiler und Färnseebroduzänt

**Santa Maria** isch dr Naame vo dere fiktive Figuur:
* E Fingg us em Film Der Schuh des Manitu
(85) Io

D' **(85) Io** isch e Asteroid im Asteroide-Hauptgürtel, wo am 19. Juli 1865 vum Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt worre isch. Daift isch dr Himmelskörper uf d'Io, e Gliebti vum Zeus, worre.

D'Io beweggt sich ime Abstand vu 2,1415  (Perihel) bis 3,1652 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,322 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 11,9657° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1929.

D'Io het e Durmesser vu öppe 145 Kilometer. Si besitzt e dunkli chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,067. 
In rund 6 Stund un 53 Minute rotiert si um die eige Ax.

*Lueg au [[Liste der Asteroiden|Liste vu dr Asteroide]]*

## Aspekte
Io (Mythologie)

**Io** (agr. *Ἰώ, Iō*) isch in dè grichischè Mythologi d'Dochtèr vum Flussgott Inachos. Si isch ä Schätzli vum Zeus gsi un het ihm dè Epaphos uf d'Welt brocht.

Zeus het sich ainst in Io vèrlièbt un het si entfeehre wellè. Des het abèr si ifèrsüchtigi Frau Hera gmèrkt. Um d'Entfeehrig z'vertuschè, het Zeus Io in ä schneewissi Chuèh vèrwandlèt. Hera het des abèr spitz kriègt und het d'Chuèh als Gschènk gfordèrèt, was Zeus ihrè nit het abschlagè chännè. Hera het dèno dè hundèrtäugig Riis Argos buftrait, Io z'bwachè.

Zeus het dèno si Himmelsbott Hermes zum Argos gschickt. Hermes het ihn mit sinèm Flötèspil in dè Schlof glullt, so dass Io - immèr noch in Deergstalt - het èntflièhe chännè. Abèr au hindèr sälli List isch d'Hera bal chu un het ä Rinderdassèl gschickt, wo Io uablässig vèrfolgt het. (S'dièf Surre vu dèrè fèr Rindvichèr läbènsgfährlichè Brèmmè vèrmag ganzi Chuèhhèrdè in d'Flucht z'triibè.)

Uf dè Flucht, het Io s'Meer ibèrquèrt, wo spätèr noch ihrè daift worre isch (Ionischs Meer), worufhi si Ägyptè èrraicht het. Dèrt het Io d'Göttèr agfleht, si z'èrlösè. Hera het uf gständigs Bittè vum Zeus igwilligt un het ihrè ihr menschlichi Gstalt zruckgä, woruf si dèrt als Göttin vèrehrt worrè isch.

## Weblink
Pfaffenweiler (Begriffsklärung)

Ortschafte wo **Pfaffenweiler** heisse sin:
* Pfaffewiler, e Gmei im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg
* *Pfaffewiler*, en Ortsdeil vu dr Stadt Villinge-Schwenninge im Schwarzwald-Baar-Chreis in Bade-Württeberg
Monophthong

E **Monophthong** isch - im Gegesatz zum Diphthong - e eifache Vokal, e Eilüt (Einlaut). S git langi un kurzi Monophthong. 
Im Ditsche wäre langi Monophthong aü mit zwee gliche Buechstabe gschriibe, z. B. Moos, See - in dr Dieth-Schriibung wäre langi Monophthong grundsätzlig mit zwee gliche Buechstabe gschriibe.

S Wort *H*'uu**s'' enthaltet e lange Monophthong (**uu**), im [[Elsass]] kunnt des Wort mit kurzem Monophthong vor: ''H**ü**ss'' (**ü**).

Dr Monophthong in Werter wiä ''H**uu**s, **Ii**s'' un ''F**üü**r'' isch typisch fir s [[Alemannische Dialekte|Alemannisch]] "im engere Sinn" (des heißt, s Alemannisch ohni s Schwebisch).

Diä Monophthong sin aber nit iberal glich üsprägt - lueg in dr Tabälle. Do isch Vokallängi nit agää, si isch im Elsass un in dr Ortenau viilmol kurz, im weschtlige Briisgaü seltener, im ibrige Gebiit noch seltener. 



Numme im [[Schwäbisch|Schwebische]] heißts do ohni Monophthong ''Hous, Ejs, Fejer''. S Schwebisch isch vu dr [[Diphthong#D neihochditsch Diphthongi.C3.A4rung|neihochditsche Diphthongiärung]] betroffe (Umwandlunge vu Monophthong zu Diphthong) (lueg unter [[Diphthong]]).


== D neihochditsch Monophthongiärung ==
 

Im 11. un 12. Johrhundert hän sich im eschtlige Mittelditschland ''ie'', ''uo'' un ''üe'' zu > **ii, uu** un **üü*' entwicklet un sich in etlige ditsche Dialäkt un in dr Standartsprooch iibirgeret.



Im Bayrische un im Alemannische het sich diä Monophthongiärung nit kenne durchsetze, z. B. im Alemannische (mit samt em Schwebische) heißts alliwiil no 
* *lieb* (sag: *liäb*), *Buech* un *füege* (im Hochalemannische un im Vorarlbärger Bodeseealemannisch) un
* *lieb* (sag: *liäb*), *Buech* un *fiege* (sag: *fiäge'') (Oberrhiinalemannisch, ditschs Bodeseealemannisch, Schwebisch)
Europa (Begriffsklärung)

**Europa** stoot für 
* Europa (Mythologie), e Gliebti vum Zeus in de grichische Mythologi 
* Europa, e Kontinent vu de Erde 
* Europäisch Union, umgangssprochlich au eifach Europa.
* Europa (Mond), ä Mond vum Jupiter
* (52) Europa, e Asteroid
* Europa (Insel), e Insle im Indische Ozean, wo zue dr französische Süd- un Antarktisgebite ghört
* Europa (Rakete), e europäischi Rakete
* Europa (Film), e Film vu Lars von Trier
* Europe 1, e Programm vu dr Europäische Rundfunk- un Fernsehgsellschaft
* dr Namme vu mehrere Schiff, under anderem
** Europa (Schiff), vum e Passagierschiff vum Norddeutschen Lloyd
** Europa (Schiff), vum e Chrüzfahrtschiff vu dr Hapag-Lloyd AG
* Europa (Hörspiel), s Label vu ere Hörspilproduktionsfirma
* dr Titel vum e Hit vu dr postum veröffetlichte Falco-CD "Verdammt wir leben noch", lueg Falco

## witteri Bedütige
in dr englisch-/französische Schribig *[[Europe]]* git's witteri Bedütige vu *Europa*.

## Etymologi
Dr Namme **Europa** isch vermuetli e ursprünglich asiatischi Schöpfig fer „Obeland“, vu semitisch *ereb* „Obe“, bzw. phönizisch un hebräisch *erob* „dunkel“, vgl. grichisch *erebos* „Dunkel, Schatteriich“.

Im ibertragene Sinn isch des Wort bi dr Phönizier au fer „Obedämmerig“ oder „Sunnenundergang“ gstande. Europa isch fer die under anderem in Nordafrika un in dr Levante läbende Phönizier geographisch dr dunkel Erddeil im Nordweste gsi, nämli dert gläge, wo d'Sunne undergoht.
Taygete (Mond)

D' **Taygete** (Jupitermond XX) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Taygete isch am 25. November 2000 vu dr Astronomè Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worrè. Si het zerscht die vorlaifig Bezeichnig S/2000 J 9 erhalde.

Daift worre isch dr Mond uf dr Namme vu dr Taygete, eini vu dr Plejade un Gliebte vum Zeus us dr grichischè Mythologi.

## Bahndate
Taygete umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 23.800.000&nbsp;km in 732 Däg, 9 Stund un 50 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2525 uf. Mit ere Neigig vu 165,272° isch d'Bahn retrograd, des heisst, dr Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet.

Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird d'Taygete in dr Carme-Gruppe, benennt nochem Jupitermond Carme, zuegordnet.

## Physikalischi Date
D'Taygete besitzt e Durchmesser vu ca. 5&nbsp;km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt,  Si isch vermuetli iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut.
D'Taygete besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit (Magnitude) betrait 21,9m.
Hohfirst

Dr **Hohfirscht** (dt. *Hohfirst*) lit guet 10&nbsp;km südlich vu Friburg im Brisgau zwischem Schnäggedal im Weschte un em Hexedal im Oschte. Dr Berg isch 496 Meter hoch un bildet dr Süddeil vum Schimbergmassiv.

## Ortschafte drumrum
Am Berg lige – vu Norde im Uhrzeigersinn – Dalhüse, Sailede, Bollschwil, Güetighofe, Ehrestette, Chilchhofe, Pfaffewiler mit Ehlischwiler un Wolfewiler.

Dr Gipfel isch e chleis Plateau un ghört zue Wolfewiler un Pfaffewiler.

Underhalb vum Gipfel isch dr Hohbannstei, wo fimf vu dr Hohfirschtgmeinde anenandergrenze.

## Geologi
Zsämme mitem 644 Meter hoche Schimberg bildet dr Berg s Schimbergmassiv, e Vorgebirg vum Schwarzwald, wo scho in dr Bruchzone vum Oberrhigrabe lit. E Näbegipel vum Hohfirscht isch dr Eelberg bi Bollschwil, e Art Vorgebirg isch dr Batzeberg uf dr andere, weschtliche Side vum Schnäggedal.

Dr Hohfirscht bestoht vorwiged us Chalchstei. Bi Pfaffewiler hets grossi Steibrüch gha, in dene ihri Bruchstei e guets Murwerch gä hän un wo au im Friburger Minschter verwendet worre sin – mitunter werre sogar hit noch Stei fiers Münschter vu dert gholt. Bi Bollschwil befindet sich noch e Chalchbergwerch, wo bis ins Friehjohr 2011 d Firma Marmorit betribe het un wo dr Chalch fier Schotterstei un Gips verwendet worre isch. Obwohl d Förderkonzession verlängeret worre isch dr Bergbau anno 2011 erscht emol igstellt worre.

## Flora
D Gipfelregion isch bewaldet, am Südhang und Weschthang sin Räbe.

## Archäologischs
Mehreri Höhlene befinde sich uff em Eelberg, wo mer Deifels-Chuchi heisst. Menschlichi Iberreschte, wo mer dert gfunde het, ordnet mer in dr Neandertaler zue. Bi sällene Höhlene befinde sich au noch Reschte vu dr ehemolige Burg Hauefels.
Gütighofen

De Wiler **Gietighofe** (dt. *Gütighofen*) ghört sowohl zue Ehrechilche, als au zue Bollschwil. D'Grenze vu dene zwaj Gmaje verlauft gnau uf de einzige Stroß. wo au *Gietighofe* haißt. 

## Geographi
Gietighofe lit am Igang vum Hexedal, am Zsämmefluss vu Eckbach un Meehlin, direkt underhalb vu äre mächtige Chalchstajformation am Hohfirst, (ä Näbegipfel vum Schimberg), wo sich sowohl d'Burg Hauenfels, als au die „Deifelschuchi“, ä Höhlenkomplex us de mittlere Stajzitt, drin bfinde. Uf de östliche Dalsyte isch de Schwarzwald.

## Gschicht
S'ältist Gebei vum Wiler isch die scho anno 1341 erwähnt Felsemihli. Wohrschins hän sich die landwirtschaftliche Ghöft später drumrum gruppeert. Mittlerwili git's aber kaj haupterwerblichi Landwirtschaft meh am Ort.

## Bvölkerig/Kultur
Die ca. 40 Iwohner us allene Altersschichte nenne Gietighofe au „s’Dörfli“ un schätze säll wäge sinere bsunders roihge Lage.

Sit 1994 findet im Summer s'sognennt „Dörflifescht“ fer alli ehemalige un jetzige „Dörfler“ statt. Dann wird au ä inoffizielle Vogt gwählt.

## Politik
Ä aigene Ortschaftsrat gits nit. Kommunalpolitik wird in Ehrechilche un Bollschwil gmacht.

## Wirtschaft
Ajnzigs asässigs Unternämme isch d'Schriinerai un Zimmerai „Steiert und Armbruster“

## Sähnenswürdigkajte
* D'Felsemihli isch 1972 komplett umbaut worre, vu de Mihli isch chum no ebbis z'sähne.
* Deifelschuchi
* Deifelskanzel (Ussichtspunkt)
* Burg Hauenfels

## Wetterstation
Sit 2005 zeigt dr „Wetterstei Güetighofe I“ Passante s'aktuell Wetter a.
Möhlin (Rhein)

D **Mehli** isch e chleine Näbefluss vum Rhy uff em Biit vum Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald. Dr Ursprung vom Namme isch meglicherwiis keltisch; e Oppidum isch ame Zuefluss vu dr Meehlin archäologisch belegt.

Ihr Quellbiit lit uf ca. 1000 m Höchi oberhalb vu Sankt Ulrich im Schwarzwald. De natürnoch Oberlauf fliesst dur d Gmei Bollschwil am Fuess vum Schwarzwald im südliche Hexedal un erreicht bi Ehrechilche d Rhyebeni. Scho uff em Biit vu dr Stadt Bad Chrozige, wo au dr Neimage, wo meistens meh Wasser füehrt, vum Minsterdal her in d Meehlin mündet, isch dr Flusslauf starch kanalisiert. Bevor si bi Brisach in dr Rhy mündet, verbindet sich d Mehli mit ehemolige Näbearme vum Rhy un het dert echer dr Charakter vu me stehende Gwässer.

Nit zueledscht ufgrund vu dr intensive Landwirtschaft in dr Rhyebeni dröchnet d Mehli uf ihrem Middellauf in heisse Summer us. Umchehrt cha dr echer beschaulich Fluss bi starche Rägefälle oder pletzlicher Schneeschmelzi gfährli aschwelle.

## Weblink
OpenLogos

**OpenLogos** isch eins vun de vier Standardibersetzungstools uf de Welt. D Linux Version isch untre GPL kompatible Lizenz im Oktobar 2005 freygä worre. S kompiliert in de Version 1.0.0 no nit gonz uf AMD64 durch.

Wänns lauft, kôns vun Änglisch oder Ditsch no Ditsch, Änglisch, Franzesisch, Italienisch, Schponisch un Portugiesisch ibersetze.

Entwicklertools fähle, in dem Sinn, dass mer nit ä Ditsch-Alemannischer Ibersetzer boue konn.

## Ekschterni Syte
* Heise Meldung
* Homepage fyr de Linux Port
* Mailinglischt
* Crashkurs uf pro-linux.de
Super League

**Super League** chan folgendes bedüte:
* Super League (Schweiz), di höchschti Schwizer Spilklass im Fuessball
* *Super League (Griechenland)*, di höchschti griechischi Spilklasse im Fuessball
* *Indian Super League*, di höchschti indischi Spilklass im Fuessball
* *Iraqi Super League*, di höchschti irakischi Spilklasse im Fuessball
* *Super League (Europa)*, di höchschti englischi Rugby-League-Spilklass
* *Super League (Australien)*, e auschtralischi Rugby-League-Spilklass
* *Samsung Super League*, e Turnierserii im Springrite

**Lueg au:**
* Superliga