open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mir sueche die Beschde

**Mir sueche die Beschde** isch dr Titel vun eme Dialäktwettbewäärb gsii, wu 2004/05 vu dr Muettersproch-Gsellschaft zäme mit em SWR un dr Badische Zytig veraastaltet wooren isch.

## Wettbewäärb
Uusgschriibe woore isch dr Wettbewäärb im Spotsummer 2004, Yysändeschluss isch dr 16. Novämber 2004 gsii. Mitmache chenne het mer mit Gedicht oder Prosatäxt in eme alemannische Dialäkt us em Badische. S het nit solle mee syy wie 2 DIN A4-Syte un mer het d Täxt solle anonym mit eme Passwort yygee. Bryys het s gee fir Lyrik un Prosa. Mer het chenne entwäder bis zue drei Gedicht oder zwee Prosatäxt yygee, oder aber au baides. Verbunde mit em Bryys isch e Bryysgäld gsii in Heechi vu 1000 € fir dr eerscht Blatz, 750 € fir dr zweet Blatz un 250 € fir dr dritt Blatz.

Uusgweelt woore sin di bremierte Täxt vun ere fimfchepfige Jury, wu d Inge Tenz un dr Klaus Poppen vu dr Muettersproch-Gsellschaft, d Regina Keller vum SWR, dr Wulf Rüskamp vu dr Badische Zytig, dr Rudolf Post vum Badische Werterbuech derzue ghert hän. D Bryysverleiig isch derno am 13. Jänner 2005 im Gebei vum SWR z Fryyburg gsii. 

Noch em Wettbewärb isch e Uuswahl us dr Byydreeg, wu yygschicht wore sin, unter em Titel *Alemannisch dichte* as Anthology uusechuu.

## Bryysdreeger*ne
Yygschickt wore sin 288 Täxt.

;Prosa
* 1. Blatz: Ulrike Derndinger
* 2. Blatz: Brigitte Neidig
* 3. Blatz: Carolyn Oesterle

;Lyrik
* 1. Blatz: Carola Horstmann
* 2. Blatz: Emil Mundhaas
* 3. Blatz: Elisabeth Jungermann

## Literatur
* Klaus Poppen: *De Mundartwettbewerb 2. Teil. S isch alles beschtens gloffe  – aber nit vo ellai.* In: Alemannische dunkt üs guet, Heft I/II 2005, S. 54−56
* Klaus Poppen: *De Dichterwettbewerb: e Rieseerfolg un wie s dezue ko isch.* In: Alemannische dunkt üs guet, Heft III/IV 2004, S. 55−56
* Di bremierte Täxt sin abdruckt in Alemannische dunkt üs guet, Heft I/II 2005, S. 58−65
* *Alemannisch dichte.* Redaktion: Thomas Hauser. Rombach, Freiburg i.&nbsp;Br. 2005. ISBN 3-7930-5003-3 (Kleine Freiburg-Reihe 5)
Simone Schneider

D **Simone Schneider** (* ca. 1974) isch e dytschi Schriftstelleri. Si schrybt vor allem Gedicht un Chuurzgschiichte.

## Lääbe
D Schneider isch z Friesene ufgwagse un z Lohr uf s Max-Planck-Gimnasium gange. Scho mit elf, zwelt Johr het si aafange Gedicht schrybe. Anne 1991 het si zue dr Siiger*ne vum Landeswettbewäärb fir bolitischi Bildig gheert. Ai Johr speeter het si zue dr Dailnämer*ne vun eme Dräffe vu junge Autor*ne z Berlin gheert. Wäg gsundhaitlige Broblääm het si s Gimnasium mieße abbräche un het z Haidelberch Biroochauffrau gleert. Si isch retuurchuu ich d Haimet un het e baar Johr in dr Verwaltig vu dr Gwässerdiräktion z Lohr gschafft un speeter as Altebfläägeri z Offeburg. Uf em zweete Bidligswääg het si anne 2010 z Fryburg s Abituur noogmacht un derno an dr Uniwersiteet Fryburg Neii un Neischti Gschiicht mit Nääbe fach Neii dytschi Literatuur studiert.

Anne 2005 isch si Mitgliid vum Offeburger Literatuurkrais woore un het ai Johr speeter unterstitzt vum Literatuurkrais dr Gediichtband „kreideherz“ vereffetligt. Si het au mitgschafft an dr Iberdraagig vum Roman „Milad“ vum Rafik Schami as Bihnefassig.

Bim alemannische Dialäktwettbewäärb Lohrer Murre het si anne 2013 en zweete Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne un 2017 en eerscht Bryys in dr Kategory Prosa.

## Wäärch
* *kreideherz.* Edition Offenburger Literaturkreis, Offenburg 2006
Derzue het si Gediicht un Gschiichte in verschiidene Anthologie vereffetligt.

## Literatuur
* Friedel Scheer-Nahor: *Drei Gewinnerinne in Lahr.* In: Alemannisch dunkt üs guet, Heft 2/2013, S. 69
* Heinz Siebold: *Die fünfti Murre in Folge.* In: Alemannisch dunkt üs guet, Heft 2/2017, S. 69–70
** Di 2017 bremiert Gschiicht *D‘ Noochberi* isch abdruckt in Alemannisch dunkt üs guet, Heft 2/2017, S. 70–71

## Weblink
* Renate Tebbel: Das Ankommen ist oft weniger wichtig, Badische Zeitung, 9. Februar 2007
* Frank Leonhardt: Die Großmutter half bei den ersten Gedichten, Badische Zeitung, 6. Dezämber 2013
* Von Kirschenpaaren und Morgenstimmung, Lahrer Zeitung, 18. Novämber 2018
Inge Tenz

D **Inge Tenz** (* z Schopfe as *Inge Klemm*) isch e dytschi Dialäktautori.

## Lääbe
D Tenz isch z Maisele ufgwagse. Si het friejer as Främdsproche-Sekreteeri gschafft un läbt mit irem Mann Manfred im Löörecher Stadtdail Broomech. Si hän zäme drei Chinder.

Si schrybt Gedicht un Gschichte uf Hochdytsch un uf Markgrefler Alemannisch. Erschti Täxt vun ere sin anne 1983 in dr Anthologi *Usezupfts usem Alemannische* erschine. Anne 1996 het si ne Uuswahl in irem Buech *Purzelbäume un wildi Träum* im Moritz Schauenburg Verlag publiziert.

Bim Dialäktwettbewärb Lohrer Murre isch si anne 2014 mit em Gedicht „Abspeichere“ uf dr zweet Blatz in dr Kategory Lyrik chuu.

## Wärch
* *Purzelbäume un wildi Träum.* Moritz Schauenburg Verlag, Lahr 1996
Derzue sin au Täxt vun ere in verschiidene Anthologie uusechuu.

## Uuszaichnige
* 1984: 1. Bryys vum „Arbeitskreis Rauschmittel e. V.“, Löörech
* 1994: 1. Bryys vu dr Landeszentrale für politische Bildung, Stuegert
* 1996: 1. Bryys (Prix de Poésie Dialectale) vu dr Stadt Ensisheim
* 1997: 1. Bryys vu dr Landeszentrale für politische Bildung, Stuegert
* 2000: Stipendium vum Förderkreis deutscher Schriftsteller, „Lyrik der Gegenwart“
* 2014: 2. Bryys Lyrik, Lohrer Murre

## Literatur
* *Autoren aus dem Dreiländereck.* In: Alemannisch dunkt üs guet I/II 2000, S. 26–27

## Weblink
* d Inge Tenz uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Nikolaus Trenz: ZUR PERSON: IngeTenz, Badische Zeitung, 16. Oktober 2014
* d Inge Tenz bim Mundartsymposium Bosener Mühle 2004
Alain Lebeaupin

Dr **Alain Paul Charles Lebeaupin** (* 2. März 1945 z’ Pàris; † 24. Juni 2021 z’ Rom) ìsch a frànzeescher reemisch-kàtholischer Gaischtliger un Diplomàt vum Hailiga Schtüahl gsìì.

## sina Kàrriar
Dr Alain Lebeaupin hàt àm Pàpschtliga Frànzeescha Priaschterseminàri z’ Rom gschtudiart. Dernoh ìsch’r àm 21. Juni 1975 àls Priaschter gwäijt worra dur dr Bischof Jean Mouisset fìrs Bìschtumm Nizza. Ar hàt a Dokterwìrda vum Bìrgerliga-Ziwilracht bschtànda, wia àui Maischterzöignissa vu kànonischem Racht un vum Gotteslehr. Ànna 1977 ìsch’r ìn d’ Pàpschtliga Diplomàta-n-Àkademii inagànga, fìr sìch bìlda ìn Hìnblìck vun’ra diplomàtischa Kàrriar.

Vu 1979 bis 1982 hàt’r gschàfft fìr dr Schtändiga Beobàchter vum Hailiga Schtüahl bi da Verainta Nàziona z’ New York. Vu 1982 bis 1985 ìsch’r Beroter gsìì àn dr Nuntziawìrda ìn dr Dominikànischa Repüblik, un vu 1985 bis 1989 Beroter àn dr Nuntziawìrda ìm Mosàmbik. Ìm Vàtikàn hàt’r àls Beroter vum Schtààtssekretàriàt gschàfft; vu 1989 bis 1998 hàt’r dr Vàtikàn vertratta bi dr Orgànisàzion fìr d’ Sìcherhait un s’ Zammaschàffa ìm Öiropà (OSCE). Züadam ìsch’r vu 1996 bis 1998 vàtikànischer Sunderbeufftràgter gsìì bi dr Öiropäischa Gmainschàft: z’ Brüssel hàt’r a salbschtandiga Nuntziawìrda bi dr Öiropäischa Gmainschàft grìnda; vorhar hàt dàs Àmt dr Nuntz ìm Belgia üssiawt ghàà.

Àm 7. Dezamber 1998 ìsch dr Lebeaupin vum Pàpscht Johànnis Paul II. ärnännt worra àls Titulààr-Arzbischof vu *Vico Equense* un àls Àposchtolischer Nuntz ìm Ekwuator. D’ Bischofswäij hàt’r vum Pàpscht ämpfànga àm 6. Janner 1999 ìm Petersdom; d’ Mìtkonsekràtora sìn d’ Küria-n-Arzbischeef Giovanni Battista Re un Francesco Monterisi gsìì. 

Àposchtolischer Nuntz ìm Ekwuator ìsch dr Lebeaupin gsìì bis ànna 2005. Vu 2005 bis 2012 ìsch’r Àposchtolischer Nuntz ìm Kenia gsìì, un gliichzittig Schtändiger Beobàchter vum Hailiga Schtüahl bim Büro vu da Verainta Nàziona z’ Nairobi, fìr d’ Programma „UNEP“ un „UN-HABITAT“. Ànna 2012 hàt ìhn dr Pàpscht Benedikt XVI. ärnännt àls Àposchtolischer Nuntz bi dr Öiropäischa Union.

Àls’r 75 Johra àlt gsìì ìsch, hàt dr Lebeaupin si àltersbedìngter Rucktrìtt vorgschtällt, wo dr Pàpscht Frànziskus àm 16. Nowamber 2020 ààgnumma hàt. Àm 27. März 2021 hàt ìhn dr Pàpscht Frànziskus ärnännt àls Konsultor vu dr Àbtailung fìr d’ Beziahunga mìt da Schtààta vum Schtààtssekretàriàt.

Dr Alain Lebeaupin ìsch àm 24. Juni 2021 gschtorwa, ìn sìm Wohnsìtz z’ Rom, ìm Àlter vu 76 Johra.

## Weblinks

* 
* 
* Alain Lebeaupin uff dr offiziella Websitta vu dr reemisch-kàtholischa Kìrich ìm Frànkrìch (frànzesch)
* A Unterhàltung mìt’m Alain Lebeaupin uff dr offiziella Websitta vu dr reemisch-kàtholischa Kìrich ìm Frànkrìch (frànzesch)

## Ainzelnohwiisa
Jungi Mundart (1997)

**Jungi Mundart** isch dr Titel vun eme Dialäktwettbewäärb gsii, wu 1997/98 vu dr Muettersproch-Gsellschaft veraastaltet wooren isch. Parallel derzue het s au ne ähnlige Wettbewärb vum elsässische Partnerverain „Heimetsproch un Tradition“ gee.

## Wettbewäärb
Uusgschriibe woore isch dr Lyrik-Wettbewäärb im Friesummer 1997, dr Yysändeschluss isch wäge dr wenige Täxt, wu yygschickt wore sin, schließli bis zum 31. Dezämber 1997 verlengeret wore. Mitmache chenne het mer mit Gedicht in eme alemannische Dialäkt us em Badische, wämer noch em 31.12.1967 uf d Wält chuu isch. D Täxt hän solle anonym yygee wäre mit eme Passwort. Verbunde mit em Bryys isch e Bryysgäld gsii in Heechi vu 1200,- DM fir dr eerscht Blatz, 800,- DM fir dr zweet Blatz un 500,- DM fir dr dritt Blatz, derzue het s e Ferderbryys gee. Mitgmacht hän emänd zwelf jungi Lyt, wu zäme 22 Gedicht yygschickt hän.

Uusgweelt woore sin di bremierte Täxt vun ere fimfchepfige Jury, wu d Inge Tenz, d Uschi Isele un dr Siegfried Thoma vu dr Muettersproch-Gsellschaft, dr Schurnalischt Jörg Bertsch un dr Werner O. Feißt vum SWR derzue ghert hän. D Bryysverleiig isch derno am e Wuchenänd anne 1998 gsii, am Samschtig het s e Dräffe vu allne Dailnämer*ne mit Lyt vu dr Muettersproch-Gsellschaft im Waldhof z Fryburg gee, am Sunntig isch derno d Bryysverleiig in dr Grichtslaube z Fryburg gsii.

Di bremierte Gedicht, aber au Gedicht vu allne andere Dailnämer*ne, sin abdruckt wore in dr Verainsyzytschrift *[[Alemannisch dunkt üs guet]]*.

## Bryysdreeger*ne
* 1. Blatz: Maria Antonia Flamm
* 2. Blatz: Armin Holzer
* 3. Blatz: Tobias Baur
* Ferderbryys: Andreas Zöllner

## Literatur
* Siegfried Thoma: *Wettbewerb „jungi Mundart 1997“.* In: *Alemannisch dunkt üs guet,* Heft III/IV 1998, S. 47−55
S menschelet

**s menschelet** isch dr Titel vun eme Dialäktwettbewäärb gsii, wu 2010 vu dr Muettersproch-Gsellschaft zäme mit em SWR un dr Badische Zytig veraastaltet wooren isch.

## Wettbewäärb
Scho 2004/05 hän d Muettersproch-Gsellschaft, dr SWR un di Badisch unter em Titel *[[Mir sueche die Beschde]]* zäme ne Dialäktwettbewäärb uusglobt. Fimf Johr speeter het mer jetz wider ain welle mache. Uusgschriibe woore isch dr Wettbewäärb im Februar 2010, Yysändeschluss isch dr 24. April 2010 gsii. Mitmache chenne het mer mit Gedicht oder Prosatäxt in eme alemannische Dialäkt us em Badische, uusgschlose vum Wettbewärb sin aber Autor*ne gsii, wu scho ne Buech in eme Verlag uusegee hän. S het nit solle mee syy wie 2 DIN A4-Syte un mer het d Täxt solle anonym mit eme Passwort yygee. Bryys het s gee fir Lyrik un Prosa. Mer het chenne entwäder e Gedicht oder e Prosatäxt yygee, oder aber au baides. Verbunde mit em Bryys isch e Bryysgäld gsii in Heechi vu 500 € fir dr eerscht Blatz, 300 € fir dr zweet Blatz un 200 € fir dr dritt Blatz.

Uusgweelt woore sin di bremierte Täxt vun ere fimfchepfige Jury, wu d Friedel Scheer-Nahor, d Inge Tenz un dr Klaus Poppen vu dr Muettersproch-Gsellschaft, d Regina Keller vum SWR un dr Wulf Rüskamp vu dr Badische Zytig derzue ghert hän. D Bryysverleiig isch derno am 10. Juni 2010 im Funkhuus vum SWR z Fryyburg gsii. 

## Bryysdreeger*ne
Yygschickt wore sin 241 Täxt.

;Prosa
* 1. Blatz: Frank Huttelmeier
* 2. Blatz: Doris Leyser
* 3. Blatz: Ulrike Derndinger

;Lyrik
* 1. Blatz: Karl-Heinz Debacher
* 2. Blatz: Ludwig Hillenbrand
* 3. Blatz: Ralf Bernauer

**Sonderbryys:** Magnus Cordes-Schmid

## Literatur
* Friedel Scheer-Nahor: *Mundartwettbewerb „s menschelet“ het vieli gueti Iisendunge brocht.* In: Alemannische dunkt üs guet, Heft 1/2010, S. 2−6
* Di bremierte Täxt sin abdruckt in Alemannisch dunkt üs guet, Heft 1/2010, S. 7−19

## Weblink
* Mundartwettbewerb: Alemannische Dichtertalente gesucht, freiburg-schwarzwald.de, 20.2.2010
Anita Vogel

D **Anita Vogel** (* 1950 z Kappelrodeck) isch e dytschi Wirtschaftibersetzeri un Autori.

## Lääbe
D Vogel isch z Kappelrodeck ufgwagse. No dr Schuel het si Wirtschaftsibersetzeri glehrt. Si het z Paris un in dr USA gschafft un isch schließli retuur uf Dytschland chuu un het bim Daimler aagfange. Zletscht isch si dert bis zue irem Ruestand fir d Verchaufs- un Exportabwicklig vu Nutzfahrzyyg zueständig gsii.

Privat het si si scho frie mit Aschtrology, Aschtronomy un Filosofy bscheftigt. Bi dr Aschtrology inträssiert si si vor allem fir antike Stärnemärli un Zämehäng mit dr Mythology. Mit Mitti 40 het si aagfange iri Gedanke dezue ufzschrybe. Anne 1998 isch ire Buech „Zu den Quellen Sibyllas“ in dr Esoterik-Zylede vum Minchner Knaur-Verlag uusechuu. Drei Johr speter, 2001, het si im Fryburger Schillinger-Verlag s Buech „Der magische Nordschwarzwald“ uusebrocht.

Si schrybt nit nume uf Hochdytsch, nai, au in irem alemannische Dialäkt. Anne 2016 het si bim Dialäktwettbewäärb Lohrer Murre mit dr Gschicht „Hawaii-Susi“ e zweete Bryys in dr Kategory Prosa gwunne un ai Johr speter mit em Gedicht „Mummelsee in 2017“ dr zweet Bryys in dr Kategory Lyrik. 2023 het si z Lohr wider e zweete Bryys in dr Kategory Prosa gwunne mit dr Gschicht „Zeitreis in min Heimetdorf“.

Si haltet Vordreg zue verschidene Themene un macht Läsige. Si isch Mitglid im Autorenetzwärch Ortenau.

## Wärch
;Biecher
* *Zu den Quellen Sibyllas.* Knaur, München 1998
* *Der magische Nordschwarzwald.* Schillinger-Verlag, Freiburg 2001

;Bydreg in Anthologie
* *Kappelrodeck im Bann der Felsenfee.* In: *Unsichtbarer Kreis - Das Ortenau-Lesebuch.* Drey Gutach 11/2013, ISBN 978-3-933765-72-7
* *Maskenpflicht.* In: *Corona Decamerone.* Edition Blaue Stunde 2020, ISBN 978-3-948366-03-2

;Ufsätz
* *Anatkh (Das Verhängnis) und die Metapher der Spinne.* In: Astrolog Heft 114, Zürich 02/2000
* *Zu den Quellen der Weisheit.* In: Meridian. Lenzkirch 10/2000
* *Die Liebe als Sternenmythos in Thomas Manns Werk: Felix Krull.* In: Astrolog Heft 120, Zürich 02/2001
* *Die Astronomische Uhr in der Straßburger Kathedrale.* In: Astrolog Heft 133, Zürich 04/2003

; Film-DVD
* *Bergnaiheri - Lebensweg einer Näherin im Schwarzwald.* Film in niederalemannischer Mundart. Aufnahmen, Schnitt, Produktion: Film- und Fotoclub Kappelrodeck, Drehbuch, Schauspiel, Ausstattung: Anita Vogel. Produktion 2018/2019, 37 min.

## Weblink
* Websyte vu dr Anita Vogel
* Anita Vogel uf autoren-bw.de
* d Ania Vogel uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* d Anita Vogel bim Autorenetzwärch Ortenau
* Anne-Marie Glaser: Vom Tunnelwascher zum Sternenmärchen, Stadtanzeiger Ortenau, 31. Jänner 2017
* Juliana Eiland-Jung: Murre benötigt mehr Werbung, Badische Zeitung, 2. Novämber 2023
Nina Degele

D **Nina Degele** (* 29. Juli 1963 z Ulm) isch e dytschi Soziologi un Hochschuellehreri. 

## Lääbe
Vu 1982 bis 1989 het d Nina Degele an dr Universitet Minche un dr Uni Frankfurt Sinology, Soziology, Bolitikwisseschaft, Filosofy un Psichology studiert. Vu 1992 bis 1998 het si z Minche as wisseschaftligi Mitarbaiteri un Assischtänti am dertige Inschtitut fir Soziology gschafft. Anne 1993 het si an dr Sozialwisseschaftlige Fakultet mit em Thema *Der überforderte Computer. Zur Soziologie menschlicher und künstlicher Intelligenz* promoviert. Im Johr 1998 het si si mit dr Arbet *Informiertes Wissen. Eine Wissenssoziologie der computerisierten Gesellschaft* habilitiert.

Anne 1998 isch d Nina Degele Gaschtbrofässeri an dr University of Minnesota, USA gsii un het 1999 dr C-4-Lehrstuel fir „Allgmaini Soziology/Gsellschaftsanalis“ am Fachberaich Sozialwisseschafte vu dr Universitet Osnabrück un 2000 dr Lehrstuel vu dr C-3-Brofässur fir Soziology un empirischi Gschlächterforschig am Inschtitut fir Soziology vu dr Universitet Fryburg verdrätte. Die Brofässur het si anne 2001 ibernuu. Syter 2002 isch si dert gschäftsfierendi Diräkteri vum Inschtitut fir Soziology.

Thematischi Schwärpinkt vu ire Arbet sin Wisse- un Tächniksoziology, d Modärnisierigstheory, Gender- un Queer Studies un qualitativi Methodology.

## Mitglidschafte
* syt 1993 Dytschi Gsellschaft fir Soziology (DGS) un Gsellschaft fir Wisseschafts- un Tächnikforschig (GWTF)
* syt 1994 Sektion Wisseschafts- un Tächnikforschig vu dr DGS
* syt 1994 Inschtitut fir Sozialwisseschaftligi Information un Forschig e.&nbsp;V. (ISIFO)
* syt 1995 Society for Social Studies of Sciences (4S)
* syt 1999 Dytsche Hochschuelverband (DHV)
* syt 1999 Forschigsinschtitut fir kompläxi Sischtem in dr Humanwisseschafte e.&nbsp;V.
* syt 2000 Zäntrum fir Anthropology un Gender Studies (ZAG) an dr Universitet Fryburg
* syt 2001 Sektion Fraue- un Gschlächterforschig vu dr DGS

## Uusgläseni Schrifte

* *Der überforderte Computer. Zur Soziologie menschlicher und künstlicher Intelligenz.* Campus, Frankfurt am Main 1994. ISBN 3-593-35082-3.
* *Informiertes Wissen. Eine Wissenssoziologie der computerisierten Gesellschaft.* Campus, Frankfurt am Main 2000. 
* *Soziologische Beratungsforschung.* Hg. gemeinsam mit Tanja Münch/Hans Pongratz/Nicole Saam. Leske + Budrich, Opladen 2001.
* *Einführung in die Techniksoziologie.* Fink (UTB), München 2002.
* *„Sich schön machen.“ Zur Soziologie von Geschlecht und Schönheitshandeln.* VS-Verlag, Opladen 2004.
* *Modernisierungstheorie. Eine Einführung*. (gemeinsam mit Christian Dries). Fink (UTB), München 2005.
* 
* *Gendered Bodies in Motion.* Hg. gemeinsam mit Sigrid Schmitz, Marion Mangelsdorf und Elke Gramespacher. Budrich UniPress, Opladen 2010. ISBN 978-3-940755-57-5.
* *Hetero, weiß und männlich? Fußball ist viel mehr! Eine Studie der Friedrich-Ebert-Stiftung zu Homophobie, Rassismus und Sexismus im Fußball.* (gemeinsam mit Caroline Janz), Berlin 2011. (PDF; 982&nbsp;kB).

## Weblink
* d Nina Degele an dr Universitet Fryburg

## Fueßnote
Georg Franz Albiez

Dr **Georg Franz Albiez** (* 1954 z St. Bläsi) isch e dytsche Buur un Musiker.

## Lääbe
Dr Albiez isch mit segs Gschwischtrig uf em Hoof vu dr Eltere z Ibach ufgwagse,. Är isch z Ibach un z St.Bläsi uf d Volksschuel gange un het derno z Ibach un z Iberlinge Land- un Forschtwirtschaft gleert. Anne 1983 het er d Hoof vu dr Eltere (s’Mienis Hof z Oberibach) ibernuu. Schwärpinkt vum Buure sin Grienland-un Waldwirtschaft, Viihaltig (Mueterchuehaltig) un Landschaftspflääg. Vu zwee eltere Dachdecker z Dachsberg het er s Schindlemache gleert, mittlerwyli isch er ain vu dr letschte Schindelmacher im Schwarzwald. Dernäbe het er au in dr Säägi gschafft un isch Laschtwaage gfaare.

Dr Albiez isch en langjeerige Musiker un Liedermacher. Är isch 24 Joor lang in dr Bloosmusik, 25 Joor lang in gmischte Cheer un 10 Joor lang as Elaaiunterhalter aktiv gsii. Är singt Lieder uf Hochdytsch un uf Alemannisch, zum Dail au sälber gschriibeni. Dernääbe schrybt er Gediicht uf Alemannisch. Anne 2019 het er unter em Titel „Heimatgefühle“ e CD uusegee.

Är isch Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft un isch vu 2009 bis 2012 Laiter vu dr Regionalgruppe „Hochrhii/Hotzewald“ gsii.

Dr Georg Albiez isch ghyrote mit dr Ingeborg Albiez, wu vu Ewwerschopfe stammt. Si hän zäme zwai Chinder.

## Wäärch
* *Heimatgefühle.* CD. Ibach 2019

## Weblink
* S'Mienis Schindelhof, Websyte vum Georg Albiez
* dr Georg Albiez uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Altes Handwerk: Wie arbeitet ein Schindelmacher?, Badische Zeitung, 24. Merz 2021
Das Unwetter

**Das Unwetter** isch a Parodii auf Schwabs **[[Das Gewitter]]**.

Dr Heinz Erhardt hot an Haufa klassische Ballada parodiirt, so ischt zom Beischbiil ausm Goethe seim *Erlkönig* dr *König Erl* ond ausm Schiller seim *Taucher* dr *Tauchenichts* worra. Drneaba hot’r abr au a baar Ballada vo de kleinere litrarische Talent durch aufd Schibbe gnomma. So ischt ausm Gustav Schwab seim *Gewitter* ds 18-zeilige Gedicht *Das Unwetter* wôrra. Debei hat der Heinz Erhardt de erschde zwoi Zeila fascht wertlich vom Schwab ibrnomma.

## Wordlaut

**Das Unwetter**
Urahne, Großmutter, Mutter und Kind
in dumpfer Stube versammelt sind. –

’s ist Mittwoch. Da hört man von ferne
ein leises Grollen. Mond und Sterne
verhüllen sich mit schwarzen, feuchten
Wolkenschleiern. Blitze leuchten.
Und es sind versammelt in dumpfer Stube
Urahne, Großmutter, Mutter und Bube. –

Das Gewitter kommt näher mit Donnerschlag –
und noch fünf Minuten bis Donnerstag!

Es heult der Sturm, es schwankt die Mauer,
der Regen prasselt, die Milch wird sauer – ,
und in dumpfer Stube – man weiß das schon –
sind Urahne, Großmutter, Mutter und Sohn.

Ein furchtbarer Krach! Ein Blitz schlägt ein!
Der Urahne hört was und sagt: „Herein!“ –
Die dumpfe Stube entflammt und verglimmt
mit Urhammel, Großbutter, Butter und Zimt …


## Oinzlne Nôchweis
Fußball-Europameisterschaft 2008

D **[[Fußball-Europameisterschaft|Fueßball-Europamaischterschaft]] 2008 vu dr Manne** (offiziäll **UEFA EURO 2008**) isch di 13. Uusdragig vum Turnier gsii un het vum 7. bis 29. Juni 2008 z Eschtrych un in dr Schwyz stattgfunde. 

Europamaischter isch di spanisch Fueßballnationalmannschaft wore, wu zum zwaite Mol no 1964 dr Titel gwunne het un im Finale gege di dytsch Nationalmannschaft mit 1:0 gwunne het.

## Spiilort
### Eschtrych

### Schwyz

## Dailnämer

Fir d Euro 2008 sin die 16 Mannschafte qualifiziert gsii:

## Vorrundi
### Gruppe A

|}

### Gruppe B

|}

### Gruppe C

|}

|}

### Gruppe D

|}

|}

## Finalrundi
1 Sieg nach Verlängerung2 Siig im Elfmeterschieße

### Viertelfinale

|}

### Halbfinale

|}

### Finale

## Literatur
* Volker Backes, et al.: *Die UEFA EURO 2008: Österreich – Schweiz. Das offizielle Buch zum Turnier*. Chronik Verlag, Gütersloh, München, 2008, ISBN 978-3-577-16412-2.
* kicker sportmagazin (Hrsg.): *EM 2008 Österreich-Schweiz: Berichte – Analysen – Kommentare*. Copress Verlag, München 2008, ISBN 978-3-7679-0961-8.
* UEFA (Hrsg.): UEFA EURO 2008™ Technical Report (Download PDF)

## Weblinks

* Informatione zum Turnier 2008 uf uefa.com
* Detail uf rsssf.com
Fußball-Europameisterschaft 2004

D **[[Fußball-Europameisterschaft|Fueßball-Europamaischterschaft]] 2004 vu dr Manne** (offiziäll **UEFA EURO 2004**) isch di 12. Uusdragig vum Turnier gsii un het vum 12. Juni bis zum 4. Juli 2008 z Portugal stattgfunde. Di Nationalmannschaft vu Griecheland, wu as Ussesyter aagraist gsii isch, het s Turnier mit eme 1:0-Siig iber Portugal im Finale vu Lissabon gwunne un isch dodermit zum erschte Mol Fueßball-Europamaischter woore.

## Spiilort

## Dailnämer

Fir d Euro 2004 sin die 16 Mannschafte qualifiziert gsii:

## Vorrundi
### Gruppe A

|}

### Gruppe B

|}

|}

### Gruppe C

|}

### Gruppe D

|}

|}

## Finalrundi
1 Siig no Silver Goal2 Siig im Elfmeterschieße

### Viertelfinale

|}

### Halbfinale

|}

### Finale

## Literatur
* Ulrich Kühne-Hellmessen, Günter Netzer (Hrsg.): *Europameisterschaft 2004. Die Helden von Portugal.* Morsell, Berlin 2004, ISBN 3-9522779-2-4.
* Gerhard Delling (Hrsg.): *Portugal 2004. Das Fußball-EM-Buch.* Südwest, München 2004, ISBN 3-517-06734-2.
* Sven Simon: *EM 2004 Portugal: Berichte – Analysen – Kommentare.* Copress, München 2004, ISBN 3-7679-0664-3.

## Weblink

* Info zum Turnier 2004 uf ''uefa.com''
* Detail uf ''linguasport.com''
* Detail uf ''rsssf.com''
* Fotogaleri zur Euro 2004
Bahnstrecke Zinga–Mongo

|}

D **Baanstrecki Zinga–Mongo** isch en Isebaanstrecki zwüsched Zinga und Mongo z Zentralafrika gsi. Sisch di äinzigi Isebaanstrecki i de zentralafrikanische Republik gsi, eme Land, won immer wider behaupted wird, es hebi nie Isebaane gee. D Strecki isch 1920 pout worde und 1960 stilegläid.

D Strecki isch vo de Schiffartsgsellschaft CGTA (*Compagnie Générale de Transport en Afrique Equatoriale*) entlang vom Ubangi pout worde, wils uf de Strecki vo Brazzaville uf Bangui zwüsched Zinga und Mongo Lauffe gha häd. Ali Güeter sind uf däre churze Strecki uf d Isebaan umglade worde. D Felse vo de Lauffe häd mer 1960 zum Täil weggsprängt und d Schiff händ stärcheri Motore gha. Drum isch sithär s Umlade nüme nötig.

Uf de Strecki sind vier Tampflokene gfare und ab 1954 no zwe Disellokene. D Spurwiiti isch 60 Santimeter gsi. Zwe Tampflokene und en Täil vo de Schine sind no deet. Ales ghört de Nachfolgegsellschaft vo de CGTA und es sötti als UNESCO-Kulturärbi für Turischte zäigt wärde.

## Me im Internet
* ''Les vestiges du train de Zinga'' uf unesco.org
* ''CGTA Zinga – Mongo'' uf internationalsteam.co.uk
Helmut Heizmann

Dr **Helmut Heizmann** (* 22. Novämber 1946 z Offeburg, † 21. Jänner 2024 z Gängebach) isch e dytsche Molermaischter un Dialäktautor gsii.

## Lääbe
Dr Heizmann het no dr Schuel Moler gleert un dr Maischter gmacht. Vu 1972 bis 1987 het er im aigene Bedriib gschafft. Bis im Merz 2001 het er an dr Fachhochschuel Offeburg gschafft un isch im April in vorzogene Ruestand gange.

Syt dr 1970er Johr isch er aktiv gsii bi dr „Althistorischen Narrenzunft Offenburg e.V.“, unter anderem uf dr Bihni un as Schryber vu Stuck. Är het im Lauf vu dr Johr e Hufe Artikel fir Zytige un Bydreg in Zytschrifte gschribe. Är het au Gedicht un Gschichte uf Alemannisch gschribe, e Uuswahl het er anne 1997 unter em Titel „do kannsch mol sähne …“ vereffetligt.

Är isch Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii. Vu 2002 bis 2011 isch er au Mitglid im Vorstand gsii un vu 2002 bis 2012 Vorsitzer vu dr Regionalgruppe Offeburg.

Derzue het er in eme Mannechor gsunge, het Alphorn in verschidene Formatione gspiilt un isch Mitglid im Chinschterlverain ARTist Gengenbach e. V. gsii.

Dr Heizmann het z Gängebach gwohnt. Är isch gyhrote gsii un het fimf Chinder ghaa, drei Dechtere un zwee Sihn.

Im Jänner 2024 isch dr Helmut Heizmann im Alter vu 77 gstorbe.

## Wärch
* *do kannsch mol sähne...* Selbstverlag, Offenburg 1997

## Weblink
* dr Helmut Heizmann uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Isaline Sager-Weider

D’ **Isaline Sager-Weider** (* 5. Juli 1988 z’ Kolmer, Owerelsàss) ìsch a frànzeescha Volleybàllschpìelera, wo zitter 2021 àls Mìttelblockera àm Terville Florange OC schpìelt, ìn dr A-Liga. Züadam hàt sa zitter 2012 meh àss 30 Mol ìn dr frànzeescha Nàzionàlmànnschàft gschpìelt.

## ìhra Kàrriar
Schun àb 2005 ìsch d’ Isaline Sager-Weider ìm Mìlhüüser Verain ASPTT Mulhouse gsìì: z’äärscht ìn dr zwaita Mànnschàft, un schpeeter àb 2007 àm Bìldungszäntrum vum Verain. Ìhra Kàrriar àls Berüafsschpìelera hàt sa àui doo ààgfànga, ànna 2010. Ànna 2010, 2011 un 2012 ìsch sa mìt’m Verain jedsmol àm 2. Plàtz vu dr frànzeescha Nàzionàlmaischterschàft ànakumma. Dr’züa ìsch ìhra Mànnschàft ànna 2012 bis àm Andschpìel vum Frànkrìch-Pokàl glunga. Ànna 2012 hàt dr Verain ìn dr Sager-Weider ìhra Kontràkt verlängert, fìr ain Johr. Ìm Johr 2013 ìsch d’ ASPTT Mulhouse àm 3. Plàtz vu dr Nàzionàlmaischterschàft ànakumma. Àls Berüafsschpìelera hàt d’ Sager-Weider dräimol mìt’m ASPTT Mulhouse àn dr Champions League tailgnumma, ìsch àwwer nia heecher àss àm Plàtz 14 ànakumma.

D’rwillscht ìsch d’ Sager-Weider ànna 2012 zum Ärschtamol fìr d’ frànzeescha Nàzionàlmànnschàft üssgwählt worra.

Vu 2013 bis 2018 hàt d’ Sager-Weider fìr dr Vandœuvre Nancy Volley-Ball gschpìelt. Mìt dam Verain ìsch sa z’äärscht ànna 2014/2015 àm 1. Plàtz vu dr B-Liga ànakumma; ìn da Johra 2016 un 2017 ìsch dr Verain ìn dr A-Liga àm 10. Plàtz gsìì, un ìm Johr 2018 àm 9. Plàtz. 

D’ Schportsjohra 2018/2019 un 2019/2020 hàt d’ Sager-Weider ìm Verain Paris Saint-Cloud gschpìelt. D’rzüa hàt sa mìt dr frànzeescha Nàzionàlmànnschàft àn da Kwàlifikàziona fìr d’ Öiropàmaischterschàft vu 2019 tailgnumma, wu s’ Frànkrìch àm 3. Plàtz gsìì ìsch. Ìm Februar 2019 ìsch sa àwwer àm rachta Knih verlätzt worra; sa hàt àlso àm Öiropàmaischterschàft nìt känna mìtmàcha. Numma-n-àm 2. Januar 2020 hàt sa nochamol känna schpìela. Àm And vum Johr 2019/2020 ìsch sa mìt ìhrem Verain àm 5. Plàtz vum Frànkrìch-Pokàl ànakumma.

S’ Schportsjohr 2020/2021 hàt d’ Sager-Weider ìm Verain RC Cannes gschpìelt, wu sa d’ Mànnschàftskàpitän gsìì ìsch. Mìt dam Verain ìsch sa numma-n-àm 5. Plàtz vu dr Nàzionàlmànnschàft ànakumma, un àm 9. Plàtz vum Frànkrìch-Pokàl. Ànna 2020 hàt sa sìch mìt dr frànzeescha Nàzionàlmànnschàft fìr d’ Öiropàmaischterschàft vu 2021 kwàlifiziart, wo sa dràà tailnamma wìrd.

S’ Schportsjohr 2021/2022 wìrd d’ Sager-Weider ìm Verain Terville Florange OC schpìela, ìn dr A-Liga.

## Sunschtigs
D’ Isaline Sager-Weider ìsch d’ Schìrmhärra vum Verain „Association Adrien“, wo krànka Kìnder hìlft.

## Weblinks
* D’ Isaline Sager-Weider ìn dr Dàtabànk vu *VolleyBox* (frànzesch)
* D’ Isaline Sager-Weider uf dr offiziella Websitta vu dr frànzeescha Nàzionàlliga (frànzesch)
* D’ Isaline Sager-Weider uf dr offiziella Websitta vu dr Confédération européenne de volley-ball (anglisch)

## Ainzelnohwiisa
Eberhard Peter Flamm

Dr **Eberhard Peter Flamm** (* 1957 z Känzinge) isch e dytsche Handelslehrer un Coach.

## Lääbe
Dr Flamm isch z Wyhl ufgwagse. No dr Schuel het dr Flamm vu 1976 bis 1978 e Lehr zum Bankchaufmann gmacht un derno an dr Universitet Mannem Bedriibswirtschaftslehr un Pedagogik studiert un as Diplom-Handelslehrer abgschlosse. Vu 1983 bis 1986 het er bi dr Wirtschaftsbriefigsgsellschaft Price Waterhouse z Frankfurt am Main gschafft un vu 1986 bis 1997 as Laiter Personalentwicklig un Uusbildigsverantwortlige vu dr Duale Hochschuel. Syter anne 1997 isch er sälbschtständig as Trainer un Coach fir Fierigschreft un Uusbilder.

Wun er in dr 1980er Johr e baar Johr z Hameln z Nidersachse gläbt het, het dr Flamm aagfange im Kaiserstieler Alemannisch schrybe. Är het uusgläseni Gedicht un Gedanke anne 1994 unter em Titel „Vu ganzem Herze“ publiziert, derzue het er au Gedicht puliziert in verschidene Anthologie. Zäme mit dr Lore Haag vu Wiswil, dr Carola Mutschler vu Kiechlischbärge un em Harald Noth vu Rothwil het er im Biechli „Mogge Mogge Nuss ... un dü bisch duss“ traditionälli Chindervärsli zämegstellt. Anne 2014 het er e alemannischi Ibersetzig vum Markus-Evangelium vereffetligt. Anne 1996 het dr Flamm aagfange as „Reblüs“ e alemannisch Kolumne „D Reblüs“ in dr Gratis-Wuchezytig *Reblandkurier* z schrybe. Vier Johr lang het er fir dr Radiosänder SWR4 as „Manni vum Kaiserstuehl“ Gschichtli vum Chaiserstuel verzellt.

Dr Flamm wohnt im Neiburger Stadtdail Zienke.

## Wärch
### Fachliteratur
* *Kontrolle als Motivationsinstrument. Mit Sicherheit besser führen.* tredition, Hamburg 2016. ISBN 978-3-7323-5515-0
* *Gute Briefe sind kein Zufall. Übungsbuch für moderne Geschäftskorrespondenz.* Kiehl, Ludwigshafen (Rhein) 2004. ISBN 978-3-470-52991-2 
* zäme mit dr Anna Katharina Flamm: *So bilde ich erfolgreich aus. Aus der Praxis eines Ausbildungsbeauftragten.* Verlag für praktische Bildung Andrea E. Flamm 2021. ISBN 978-3-9804001-3-8

### Literarischs
* *Vu ganzem Herze… Gedichte und Gedanken in Kaiserstühler Alemannisch.* Verlag Andrea E. Flamm, Müllheim-Hügelheim 1994; 2. Auflage 1995. ISBN 3-9804001-0-7 
* *S Markus-Evangelium uf alemannisch - in dr Kaiserstiahler Dialekt iwersetzt vum Eberhard Peter Flamm.* Neuenburg 2014. ISBN 978-3-9804001-2-1
* zäme mit dr Lore Haag, dr Carola Mutschler un em Harald Noth: *Mogge Mogge Nuß – un dü bisch duß.* Verlag Andrea E. Flamm, Müllheim-Hügelheim 1995. ISBN 3-9804001-1-5
Derzu Gedicht in verschidene Anthologie, unter anderem in *[[weleweg selleweg]]*.

## Weblink
* Websyte vum Eberhard Flamm
* dr Eberhard Flamm uf dr Websyte vu dr Muetersproch-Gsellschaft
* dr Eberhard Flamm uf dr Websyte vum Harald Noth
* Gedicht vum Eberhard Flamm uf dr Websyte vu dr Drachtegruppe Dodtnauberg
Fußball-Europameisterschaft 2000

D **[[Fußball-Europameisterschaft|Fueßball-Europamaischterschaft]] 2000 vu dr Manne** (offiziäll **UEFA EURO 2000**) isch di 11. Uusdragig vum Turnier gsii un het vum 10. Juni bis zum 2. Juli 2000 z Belgie un in dr Niderlande stattgfunde. 

Europamaischter isch di franzesisch Fueßballnationalmannschaft wore, wu zum zwaite Mol no 1984 dr Titel gwunne het un im Finale gege di italienisch Nationalmannschaft mit 2:1 dur e Golden Goal in dr 103. Minut (1:1, 0:0) gwunne het.

## Dailnämer

## Spiilort

### Belgie

### Niederlande

## Vorrundi
### Gruppe A

|}

|}

### Gruppe B

|}

|}

### Gruppe C

|}

### Gruppe D

|}

|}

## Finalrundi

1 Siig dur Golden Goal
2 Siig im Elfmeterschieße

### Viertelfinale

|}

|}

|}

|}

### Halbfinale

|}

|}

### Finale

|}

## Weblink

* Info zum Turnier 2000 uf uefa.com
* Detail uf rsssf.com
Fußball-Europameisterschaft 1996

D **[[Fußball-Europameisterschaft|Fueßball-Europamaischterschaft]] 1996 vu dr Manne** (offiziäll **UEFA EURO 96**) isch di 10. Uusdragig vum Turnier gsii un het vum 8. bis zum 30. Juni 1996 z Ängland stattgfunde. 

Europamaischter isch di dytsch Fueßballnationalmannschaft wore, wu zum zwaite Mol no 1984 dr Titel gwunne het un im Finale gege di tschechisch Nationalmannschaft mit 2:1 dur e Golden Goal in dr 95. Minut (1:1, 0:0) gwunne het.

## Spiilort

## Dailnämer

## Vorrunde
### Gruppe A

|}

### Gruppe B

|}

|}

### Gruppe C

|}

### Gruppe D

|}

|}

## Finalrundi
### Ibersicht
1 Siig no Golden Goal2 Siig no Elfmeterschieße

### Viertelfinale

|}

|}

|}

|}

### Halbfinale

|}

|}

### Finale

## Weblink

* UEFA-Europamaischterschaft 1996 – Offizielli Syte vu dr UEFA zur EM 1996
*
Adelheid Ockenfuß

D **Adelheid Ockenfuß** (* z Allmeschwiihr as *Adelheid Leser*) isch e dytschi Dialäktautori.

## Lääbe
D Adelheid Leser isch as zeet Chind in ere Buurefamilie uf d Wält chuu, ire Vater Wilhelm Leser isch dodmol scho 57 Johr alt gsii, iri Mueter Lina 43. Iri Chindhait isch bregt gsii isch dur lieblosi Eltere un dr Missbruuch dur e Verwandte. Mit 19 Johr het si ghyrote un het eso chenne s Elterehuus verloo. 27 Johr lang het si as Birochraft bi re Firma z Friesene gschafft. Si wohnt mit irem Mann Dieter Ockenfuß im Lohremer Stadtdail Burge.

Aagregt dur dr Lohrer Oberburgermaischter un Dialäktautor Philipp Brucker het si mit em Schrybe aagfange. Si het iri schwär Chindhait in ere Autobiografy ufgschafft, wu si nit vereffetligt het, derzue schrybt si unter anderem Gschichte uf Alemannisch. Anne 2018 het si bim Wettbewärb Lohrer Murre mit dr Gschicht „Dr Schutzängl“ dr zweet Bryys in dr Kategory Prosa gwunne un 2023 bim nämlige Wettbewärb mit dr Gschicht „Ledschder Briäf“ dr eerscht Bryys in dr Kategory Prosa.

## Wärch
* *Dr Schutzängl*. In: Alemannisch dunkt üs guet, 2/2018, S. 72–73
* *[https://www.lahrer-zeitung.de/inhalt.lahr-mit-adelheid-ockenfuss-im-dialekt-eimol-um-lohr-rum.d5d25736-5f81-4556-a0b8-daf770a8aa3e.html Mit Adelheid Ockenfuß im Dialekt „eimol um Lohr rum“],* Lahrer Zeitung, 22. April 2021

## Literatur
* Heinz Siebold: *Vo Buggelwind un Loimebuckel*. In: Alemannisch dunkt üs guet, 2/2018, S. 68–69

## Weblink
* Ulrike Derndinger: Rückblick ohne Verklärung, Badische Zeitung, 9. Februar 2010
* Endrik Baublies: Hefegebäck, Lahrer Zeitung, 9. Oktober 2018
* Jörg Braun: Lahr Entdeckungen vor der Haustüre, Lahrer Zeitung, 22. April 2021
* Juliana Eiland-Jung: Murre benötigt mehr Werbung, Badische Zeitung, 2. Novämber 2023

## Fueßnote
Armin Diem

Dr **Armin Diem** (* 1. Mai 1903; † 15. Auguscht 1951) ischt an Dorobirar Mundartidichtar gsi und heat ou im Dialekt vo sinara Huamatstadt gschriebo. 

## Si Leabo
Ar ischt am 1. Mai 1903 als jüngschts vo drize Gobo-n-im Schöfle z'Dorobiro-n-i dr Haslstudo-n-uft Wealt ko. Sin Vattr Mathäus Diem ischt an Mexar und Veah-Händlar gsi. Füfe vo sina Gschwüschtriga siand scho als Gobo gschtorbo. Mit achze Johr heat dar Armin sine erschto Gedichtle gschriobo. Wo-nar d'Realschuol fürtig ghio heat, heat ar inar Seago zum schaffa-n-agfango. Bruofle ischt ar denn Förschtar gsi, des mirkt ma-n-ou i sina Gedichtr. Ussr mit Dorobiro heat ar se abr ou dem hiosigo Dialekt und sina bsundriga (orthographischa) Merkmol gwidmat.

Dia letschta vo sina Gedichtr sind 1956 ussarko. Uf a-n-Art wia ma se nid vrgeasso ka, heat ar i ganz viela luschtiga Gedichtr s'Leaba vo da Dorobirar Bura und Holzar beschriaba-n-und zoagat. Mit z-Fliiß heat ar alte Wörtar ibout und ou an alte Grammatik gno, und sin truckna Humor und sine treaffsichore Sproch machand si Weark zu-n-eappas Bsundrigom neabod da-n-andora Mundartdichtar. Dobei heat der uofache Holz-Seagar und Förschter a strenge metrische Form für sine Gedichtr gno. Ou wenn ar alls private us sina Gedichtr ussarghalto heat (odr vilicht grad dromm) ischt dar Armin Diem zumana Symbol vom typisch Dorobirarischo woro. Am fuchzento-n-Auguscht 1951 ist dar Armin Diem denn huomganga.

I dr Haslstuda halt ma-n-in Ehro und heat a Stroß noch eam touft (Armin-Diem-Gasse). 

## Si Weark
Bekannt siond sine drü Gedichtbänd:

* Bim Brätscha
* Do Pfellar-Pfifar
* Süoslarschnitz

Zwoa Lütt, wo allbot widr i sina Gedichtr uftauchand, sind Sepp und Marte. 

A klenne Koschtprob ka ma do abarlado.

## Fuoßnota
Magnus Cordes-Schmid

Dr **Magnus Cordes-Schmid** (* 1970) isch e dytsche Musiktherapeut un Musiklehrer.

## Lääbe
Dr Cordes-Schmid isch z Sipplinge am Boodesee ufgwagse. Är het e Uusbildig zum Musiktherapeut gmacht un Fuurtbidlige in Musiktheater, Klassemusiziere un Heerspiil.

Ä unterriichtet Blockfleete an dr Jugedmusikschuel Hochschwarzwald z Ditisee. Är isch Chorlaiter vu dr Gruppe *Popchorn* z Hinterzarte un spiilt im Klassik-Pop Duo *Lutgnueg* mit em Roland Hensler un au im Erwagsene-Ensemble *CIS-M* vu dr Jugedmusikschuel. Derzue het er verschiideni Musiktheater-Projäkt iniziiert un duuregfiert.

Bim Dialäktwettbewäärb „s menschelet“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft, dr Badische Zytig un em Sidweschtrundfunk anne 2010 het er mit em lutmoolerische Gedicht „KuttläMuttlä“ e Sunderbryys gwunne.

Dr Cordes-Schmid isch syt 1998 ghyrote mit dr Sonja Cordes-Schmid (* 1969), wu as Inklusionspedagogi an dr Neistädter Hans-Jakob-Schuel gschafft, un het mit ire ne Suhn un e Dochter. Är wohnt mit syre Familie im Iisebacher Ortsdail Buebebach. 

Är isch Mitgliid im *Förderkreis Kreatives Eisenbach* un syt 2013 au im Vorstand, mittlerwyli as Stellverdrättende Vorsitzer.

## Wäärch
* *Gebrauchsanleitung zur Erschliessung eines Mundartgedichts.* In: Alemannisch dunkt üs guet, 1/2010, S. 7
* *KuttläMuttlä.* In: Alemannisch dunkt üs guet, 1/2010, S. 12

## Weblink
* dr Magnus Cordes-Schmid uf dr Websyte vu dr Jugedmusikschuel Ditisee
* Täxtprobe vum Magnus Cordes-Schmid uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Peter Stellmach: Nicht Künstler machen, sondern Persönlichkeit prägen, Badische Zeitung, 28. Juli 2009 
* Peter Stellmach: Jugendmusikschule sucht Kinder für Musiktheater, Badische Zeitung, 13. Oktober 2010
* Gert Brichta: Ein Hoch auf Eisenbach, Badische Zeitung, 14. Juni 2019

## Fueßnote
Axel Mayer

Dr **Axel Mayer** (* 6. Novämber 1955) isch e dytsche Umwältschitzer. Är isch langi Johr Gschäftsfierer vum BUND-Regionalverband Oberrhy gsii.

## Lääbe
Dr Mayer isch z Däninge in ere Arbaiterfamilie ufgwagse. Noch em Hauptschuelabschluss het er z Ämmedinge uf em Vermässigsamt Vermässigstächniker glehrt.

Syter anne 1974 engaschiert er si im regionale Natur- un Umwältschutz iber d Gränze ewäg. Aagfange het s mit dr Bsetzig vum Böublatz vu dr blante Bleichemywärch z Màrkelse, zäntral sin au dr Widerstand gege s blant AKW Wyhl un dr langjehrig Protescht gege s AKW Fassena gsii. Är isch aktiv Mitglid vu dr Burgerinitiativ Riegel un langjehrige Sprächer vu dr BI Riegel, aire vu dr Badisch-Elsässische Burgeriniziative. Am 1. April 1976 isch er Mitgliid vum BUND wore. Ab em 1. Dezämber 1991 isch er Gschäftsfierer vum BUND-Regionalverband Südlicher Oberrhein z Fryburg gsii. Ändi 2019 isch er in Ränte gange.

Är isch Vizebresidänt im „Trinationaler Atom-Schutzverband der Bevölkerung um das Atomkraftwerk Fessenheim“ (TRAS) gsii. In dr Aafangsjohr het er si au bim Piratesänder Radio Dreyeckland aktiv mitgmacht.

Vum Jänner 1992 bis im Juli 2024 isch er fir di Griene Mitgliid im Kraisdag vum Landkrais Ämmedinge gsi. Är isch Mitglid in dr Muettersproch-Gsellschaft.

Är engaschiert si au fir s Alemannisch, är het sälber au scho Gedicht im Dialäkt gschribe.

E baar Johr lang het er z Riegel gläbt, mittlerwyli wohnt er mit syre Partneri z Ändinge.

Im Mai 2024 het dr Mayer dr Verdienschtorde vum Land Bade-Wirttebärg kriegt. 

## Weblink
* Axel Mayer: 68 Jahre & der ganze Rest – Ein Rückblick uf mitwelt.org
* Patrik Müller: Das gute Leben, Badische Zeitung, 12. Juli 2013
* Kein AKW in Wyhl – Kein Bleiwerk in Marckolsheim: Ein persönlicher Rückblick von Axel Mayer auf YouTube

## Fueßnote
Nelly Sauter

D **Nelly Sauter** (* 24. Augschte 1959 z Üüdike; † 7. Juli 2021 z Spräitebach) isch e Schwyzer Fueßballspiileri gsii, wu mit 55 Länderspiil iiber 20 Johr lang Rekordnationalspiileri vu dr Schwyz gsii isch. Si het as Mittelstiirmeri gspiilt. Ire eerscht Länderspiil het si anne 1978 mit 18 Joor absolviert un ire letscht Länderspiil im April 1992 im Alter vu 32 Joor. 

Anne 2010 isch d Sauter Eeremitgliid vum FC Züri woore, wu si au no ire aktiive Zyt as Fueßballeri fir en gschafft het.

D Sauter isch am 7. Juli 2021 mit 61 Joor no chuurzer Chranket in irem letschte Woonoort Spräitebach gstoorbe.

## Erfolg
* 10 Maischter- un 5 Cuptitel mit SV Seebach (FC Züri Fraue)
* 1 Maischter- un 1 Cuptitel mit FC Bärn

## Weblink
* ''Die FCZ Frauen trauern um Nelly Sauter'', 13. Juli 2021
* ''Ex-Rekordnationalspielerin Nelly Sauter verstorben'', football.ch
* Nelly Sauter, weltfussball.de
* Nelly Sauter, soccerdonna.de

## Fueßnote
Institut polytechnique de Paris

D **Institut polytechnique de Paris** esch e Technischi Hochschuel vu Paris-Palaiseau (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Écoles*. Dr Lehrplan isch multi-disziplinär, d Studiezit zum Ingenieur drei Joor lang.

## Weblink

* ip-paris.fr
Sara Balzer

D’ **Sara Balzer** (* 3. Àwril 1995 z’ Schtroossburi, Unt’relsàss) ìsch a frànzeescha Fachtera, wo mìt’m Sàwel kampft.

## ìhra Kàrriar
D’ Sara Balzer hàt ààgfànga, z’ Schtroossburi Fachtkunscht z’ schpìela, ìm Àlter vun àcht Joora. Sa ìsch lìnkshandig. Sitter ìhrem Ààfàng ìsch sa bim Verain Strasbourg Université Club.

Ànna 2009, wo sa 14 Joora àlt gsìì ìsch, hàt sa d’ frànzeescha Maischterschàft vu da M17 gwunna.

Àb ànna 2013 ìsch d’ Balzer ìns Nàzionàlìnschtitüt fìr Schport, Güatàchta un Laischtung (INSEP) vu Pàris gànga — d’rwillscht ìsch sa àwwer ìm Strasbourg UC gblìewa. Zwai Joora schpeeter ìsch sa Mìtglìed worra vu dr frànzeescha Senior-Nàzionàlmànnschàft. Ìm Jüni 2017 hàt d’ Balzer ìhra ärschta Nàzionàlmaischterschàft ìn dr Senior-Klàssa gwunna. Ìm gliicha Monet hàt sa bi dr Öiropàmaischterschàft vum Sàwel Mànnschàft a Bronza-n-üsszaichnung bikumma, zamma mìt dr Cécilia Berder, dr Manon Brunet un dr Charlotte Lembach. Ànna 2017 ìsch sa àm 2. Plàtz vu dr frànzeescha Mannschàftamaischterschàft ànakumma. Bi da Waltmaischterschàfta vu Jüli 2017 z’ Leipzig hàt sìch d’ Balzer àm vordera Kritzbànd verlätzt, wänn sa ìn dr Àchtelfinàla gega d’ Itàlianera Irene Vecchi düa kampfa hàt. Wagadam hàt sa wahrend zehn Moneta nìt känna schpìela. Ìns Wättbewarb ìsch sa ìm Mai 2018  z’ruckkumma, fìr d’ Kwàlifikàziona fìr d’ Waltmaischerschàfta z’ Moschkau. Àn da Summer-Universiade vu 2019 z’ Neàpel hàt sa a Guldiga-n-üsszaichnung fìrs Sàwelainzel gwunna, so wia-n-a Sìlwerüsszaichnung fìrs Sàwel Mànnschàft. Ìm gliicha Joor ìsch sa nochamol frànzeescha Vìzamaischtera gsìì vum Sàwel Mànnschàft.

Fìr d’ Olìmpischa Summerschpìela vu 2020 z’ Tokio ìsch d’ Balzer üssgwählt worra àls Ärsàtzfràui vu dr frànzeescha Sàwelmànnschàft. Doo hàt sa mìt dr frànzeescha Mànnschàft a Sìlwerüsszaichnung bikumma. Bim Andschpìel gega s’ Rüsslànd hàt sa d’ Charlotte Lembach ärsätzt.

## Sunschtigs
D’ Sara Balzer hàt àm CNED a BTS-Àbschluss vu da Kundabeziahunga un vu dr digitàla Kommünikàzion bschtànda.

## Weblinks

* D’ Sara Balzer uf dr Websitta vum Frànzeescha Fachtkunscht-Verbànd (frànzeesch)
* D’ Sara Balzer bim Öiropäischa Fachtkunscht-Verbànd (anglisch)
* D’ Sara Balzer bim Internàzionàla Fachtkunscht-Verbànd (frànzeesch)
* D’ Sara Balzer uf *Esprit Bleu*, a Websitta vum Frànzeescha Olìmpischa un Schportliga Nàzionàlvorschtànd (frànzeesch)
* D’ Sara Balzer bim Internàzionàla Olìmpischa Verbànd (anglisch, frànzeesch)
* D’ Sara Balzer uf *TheSports.org* (anglisch, frànzeesch, itàlianisch)

## Ainzelnohwiisa
Göri Klainguti

De **Göri Klainguti** isch en Maler und Schriftsteller us Samade im Kanton Graubünde.

## Läbe
De Göri Klainguti isch am 1. Augschte 1945 z Pontresina gebore und au döt ufgwachse. Er isch mit de Seraina verhürated, won vor de Hochzit Famos ghäisse häd. Si händ zäme zwäi Chind. 

Nach em Gimnasium z Schiers hät er a de Universität Züri gstudiert und als Sekundarlehrer abgschlosse. Er häd als Lehrer z Samade und dänn als Reallehrer z Zuez gschaffet. Näbet sinere Arbet häd er no gmalet und uf Oberengadinerromanisch (Putèr) gschribe. Sit 1990 isch er Maler und Schriftsteller z Samade. Vo 2009 bis 2016 isch er zäme mit sinere Tochter Sidonia Klainguti Redakter vom Chalender Ladin gsi.

## Schrifte
* Gian Sulvèr. Lavin, 1977.
* Gian Sulvèr ; frei und holperig vom Roman. ins Deutsche übers. durch den Autor. Chur, 1978.
* Rimas e disegns. Zuoz, 1979.
* Bastuns da skis. Lavin, 1983
* Adam da Chamues-ch : text per il gö liber a La Punt-Chamues-ch / da Florian Grand e Göri Klainguti. La Punt, 1985.
* Linard Lum : set raquints criminels. Schlarigna, 1988.
* Lum le dédective et son auteur : nouvelles ; trad. du romanche par Marie-Christine Gateau-Brachard. Vivis, 2002.
* Oulipo. Cuira, 2004.
* Fagot cun raschladüras : raquints e cumponimaints. Schlarigna, 2004.
* L'ü. Schlarigna, 2005.
* Storie brevi ; introd. e trad. dal romanico di Walter Rosselli, Bellenz, 2015
* Ün pêr baschattas da Marchet Culaischem. Schlarigna, 2016.
* Marcel Dupond e i gemelli crimionali : romanzo ; traduzione di Walter Rosselli. Mendrisio, 2016.
* Na, ogets nu discuorran! Chuira, 2019.

### Schuelbüecher
* Clamaints : cudesch da lectüra per las scoulas superiuras ladinas / [red.: Jacques Guidon, Göri Klainguti, Chasper Pult, ]. Cuoira, 1985/1990.
* Cuors da rumauntsch ladin (puter) / tenor il "Curs da rumantsch grischun" da Gieri Menzli ; adatt. in puter da Göri Klainguti ; ill. da Simon Jacomet. Cuira, 1988.

### Übersetzige uf Putèr (Uswal)
* Chasper Po: Gedicht (1996)
* Rotchäppli (1987)

## Weblink
* Bestseller gegen den Zeitgeist: Romanische Volkskalender, SRF Schnabelweid, 29. Dezämber 2016

## Quällenagabe
* Noss-auturs Churzbiografi uf de Siite vom romanische Färnse.
* Göri Klainguti im Katalog vo de Landesbibliothek z Bärn