open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shoppi Tivoli

S **Shoppi Tivoli** isch es Iikaufszäntrum z Schpreitebach im Schwiizer Kanton Aargau. Es isch durch d Fusion vo de beide Iikaufzäntre *Shoppi* und *Tivoli* entschtande und isch hüt s gröschti Iikaufszäntrum vo de Schwiiz.

## Gschicht
Am 12. März 1970 isch z Schpreitebach s Shoppi eröffnet worde. Es isch s erschte Shopping-Center vo de Schwiiz gsi, het 50 Läde gha mit ere Verchaufsflächi vo 25'000 qm. Scho in dere Aafangsziit sind bis zu 60'000 Lüt pro Dag zum Lädele ins Shoppi cho. Im 1974 isch uf de andere Site vo de Landschtroos s Tivoli eröffnet worde, wo mit em Shoppi durch e offeni Brugg verbunde gsi isch. Im 2001 hei sich d Verwaltige vo de beide Iikaufszäntre zu de *Shoppi Tivoli Management AG* zäme gschlosse und me het aagfange, s Shopping-Center umzbaue. 

## S Shoppi Tivoli hüt
De Umbau vom Shoppi Tivoli, wo im 2010 isch abgschlosse worde, het öppe 280'000'000 Schwiizer Franke koscht. Di beide Hüüser links und rächts vo de Landschtroos sind durch e gschlosseni Lade-Passage mitenand verbunde. Insgsamt hets im Shoppi Tivoli öppe 150 Läde uf ere Verkaufsflächi vo 78'000 qm.

## Weblink
*www.shoppitivoli.ch
*Video BRÄNNPUNKT AARGAU. Türöffnig zum Paradiis. Spreitebach und s erscht Schwiizer Iichaufszäntrum.
Liste der Mitglieder des Schweizer Ständerates der 49. Legislaturperiode

Dä Artikel lischtet alli Persone uff, wo während dr 49. Legislaturperiode 2011–2015 em Ständerat aghöre.

## Im Ständerat vertreteni Parteie

## Amtierendi Ratsmitglider

## Änderige während dr Legislaturperiode

## Lueg au
* Liste vo de Mitglider vom Schwiizer Nationalrot vo de 49. Legislaturperiode

## Weblink
* Datenbank vo allne Ratsmitglieder siit 1848
Romeu Tuma

Dr **Romeu Tuma** (* 4. Oktober 1931 z São Paulo, Brasilie, † 26. Oktober 2010 ebd.) isch e brasilianische Politiker gsi.

Dr Tuma isch am 4. Oktober 1931 z São Paulo, Brasilien, uf d Wält cho. Er het e Karriere in dr Polizei gmacht und isch vo 1985 bis 1992 Diräkter vo dr brasilianische Bundespolizei gsi. Zu siiner Zit isch s Skelett vom Joseph Mengele gfunde worde und dr Gangster Tommaso Buscetta isch verhaftet worde, wo denn gege die brasilianische Mafia Boss het afo ussääge.

1994 isch dr Tuma Senator für e Partido Liberal worde. Spöter isch er Mitgliid vom Partido del Frente Liberal (hüte Demócratas) worde. 2002 isch er wider in Senat gwehlt worde. 2007 het er sich em Partido Laborista Brasileño aagschlosse.

Im Septämber 2010 isch er mit Aphonii in s Sirio-Libanês Spital z São Paulo iigliiferet worde, won er am 29. Oktober an Härzversaage gstorben isch.

## Noowiis
Liste der Mitglieder des Schweizer Nationalrates der 49. Legislaturperiode

Di Lischte zeigt d Näme vo allne Mitglider vom Schwiizer Nationalrot i de 49. Legislaturperiode, wo vom Joor 2012 bis 2015 ggangen isch.

## Parteiabchürzige
* BDP: Bürgerlich-Demokratischi Partei vo de Schwiiz
* CVP: Chrischtlichdemokratischi Volkspartei
* CSP: Chrischtlichsoziali Partei vo de Schwiiz
* EDU: Edignössisch-Demokratischi Union
* EVP: Evangelischi Volkspartei
* FDP: FDP. Di Liberale.
* GLP: Grünliberali Partei
* GPS: Grüeni Partei vo de Schwiiz
* Lega: Lega dei Ticinesi
* PdA: Partei vo de Arbet
* SGA: Sozialistisch Grüeni Alternative Zug
* SP: Sozialdemokratischi Partei
* SVP: Schwiizerischi Volkspartei

## Lueg au
* Liste vo de Mitglider vom Schwiizer Ständerot vo de 49. Legislaturperiode

## Weblink
* Datebank mit allne Rotsmitglider sit em 1848i
Allerheiligen (Begriffsklärung)

**Allerheiligen** stoht fir:

*dr katholisch Fyyrdig Allerheilige

*die Chleschter un Chilche:
**Chloschter Allerheilige z Oppenau, Bade-Wirttebärg, Dytschland
**Chloschter Allerheilige bi Tittmoning, Bayern, Deutschland
**Chloschter Allerheilige z Fryybeg im Bryysgau, Bade-Wirttebärg, Dytschland
**Chloschter Allerheilige z Schaffuuse, Schwyz
**Wallfahrtschilche Allerheiligen im Mühlkreis z Obereschtryych, Eschtryych
**Allerheiligenkirche (Raschau), Dytschland
**Allerheiligenkirche (Warngau), Dytschland

*Ortschafte z Eschtryych:
**d Gmei Allerheiligen im Mürztal in dr Steiermark
**d Gmei Allerheiligen bei Wildon in dr Steiermark
**d Gmei Allerheiligen im Mühlkreis z Obereschtryych
**e Stadtdeil vu Innsbruck
**e Stadtdeil vu Schärding z Obereschtryych
**d Ortschaft Allerheiligen in dr Gmei Pöls in dr Steiermark

*Ortschafte in der Schweiz:
**dr Wyyler *Allerheilige SO* in dr Gmei Gränche, Kanton Solothurn

*Ortschafte z Dytschland:
**e Stadtdeil vu Sulz am Neckar im Landkchreis Rautweil, Bade-Wirttebärg
**e Stadtdeil vu Markdorf im Bodeseechreis, Bade-Wirttebärg
**e Stadtdeil vu Oppenau im Ortenauchreis, Bade-Wirttebärg
**e Ortsdeil vu dr Gmei Warngau im Landchreis Miesbach, Bayern
**e Stadtdeil vu Neuss im Rhein-Kreis Neuss, Nordryy-Weschtfale

*Ortschafte z Pole:
**dr Ortsdeil *Allerheiligen* (poln. *Wszechświęte*) vu dr Landgmei Oleśnica (dt. *Oels*), Niderschlesie

*Ortschafte z Tschechie
** Vyšehorky, dytsch *Allerheiligen*

*Ortschafte z Ungarn:
**Pinkamindszent, dytsch *Allerheiligen*

* dr Namme vu 
**Johann Diedrich Allerheiligen (1875–1937), Chaufmann, Bolitiker (DDP) un Bremer Senator (1925–1933)

*Sunschtigs:
**Allerheilige-Wasserfäll, Wasserfall im Schwarzwald z Bade-Wirttebärg
Halloween (Begriffsklärung)

**Halloween** stoht fir:

* s Fescht Halloween

* e Serie vu Horrorfilm
** Halloween – Die Nacht des Grauens (1978)
** Halloween II – Das Grauen kehrt zurück (1981)
** Halloween III (1982)
** Halloween IV – Michael Myers kehrt zurück (1988)
** Halloween V – Die Rache des Michael Myers (1989)
** Halloween VI – Der Fluch des Michael Myers (1995)
** Halloween H20 (1998)
**  (2002)
** Halloween (2007)
** Halloween II (2009)

* dr Horrorfilm Halloween – Left for Dead (2007)

* Halloween-Dokumänt, e Reihe vu verdröulige Dokumänt zue potentiälle Strategie gege d Entwicklig vu Open-Source-Software.

**Lueg au:**
* Helloween, e dytschi Metal-Band
Deutschland (Begriffsklärung)

**Deutschland** stoht fir dr mitteleuropäisch Staat **[[Deutschland|Dytschland]]**. 

**Deutschland** isch dr Familienamme vu däne Lyt:
* Helmut Deutschland (1918–2007), Dischtennisspiler 
* Joachim Deutschland (* 1980), Musiker
* Jutta Deutschland (* 1958), Ballettdänzeri
* Peter Deutschland, Gwärkschafter

**Deutschland** isch dr Namme vu däne Schiff:
* Deutschland (1847), s erscht Schiff vu dr HAPAG
* Deutschland (1848), Vollschiff 1818, Fregatte 1848, Schuelschiff
* Deutschland (1866), Dampfsegler
* SMS Deutschland (1874), Panzerfregatte
* Deutschland (1900), Schnälldampfer 1900 (HAPAG)
* Deutschland-Klasse (1904), Chriegsschiffklasse
* SMS Deutschland (1904), Linieschiff
* Deutschland (1904), Schiff vu dr 2. dytsche Sidpolarexpedition (1911–1912)
* Deutschland (1909), e Yysebahnfehrschiff no Schwede
* Deutschland (1917), Handels-U-Boot vu 1916, In-Dienscht-Stellig 1917
* Deutschland (1924), Dampfschiff vu 1923
* Deutschland (1925), Passagierdampfschiff
* Schulschiff Deutschland, Segelschuelschiff vu 1927
* Deutschland-Klasse (1931), Chriegsschiffklasse
* Deutschland (1931), Panzerschiff
* Deutschland (1953), Yysebahnfehrschiff uf dr Vogelfluglinie
* Deutschland (A 59), Schuelschiff 1960
* Esso Deutschland (1963), Tankschiff
* Deutschland (1972), Yysebahnfehrschiff uf dr Vogelfluglinie
* Esso Deutschland (1976), Tankschiff
* Deutschland (1997), Yysebahnfehrschiff uf dr Vogelfluglinie
* Deutschland (1998), Chryzfahrtschiff

**Deutschland** stoht fir:
* LZ 7 „Deutschland“, DELAG-Zeppelin
* Maschinenfabrik Deutschland, Unternehmen 
* Deutschland (Lied), Plak Music 2007
* Zeche Deutschland, Bärgwärch z Sprockhövel
Allerseelen

**Allerseele** (lat. *In Commemoratione Omnium Fidelium Defunctorum*, 2. Novämber) isch im Feschtjohr vu dr remisch-katholische Chilche dr Gedänkdag, wu mer an dr Verstorbene dänkt.

S Fescht isch im 10. Johrhundert dur dr Odilo von Cluny, dr Abt vu Cluny, zum Fyyrdig ghobe wore.

Allerseelen chunnt noch em Feschtdag Allerheilige am 1. Novämber. Wu d Grebersägnig nit scho am Nomittag vum Hochfescht Allerheilige stattgfunde het, wird si an Allerseele durgfiert.

Wel Allerseele in dr liturgische Rangornig dr Hochfescht vum Herr glyychgstellt isch, verdrängt dr Gedänkdag in Johr, wun er am e Sunndig isch, dr Sunndig im Johreschreis.

In dr evangelische Chilche wird dr Verstorbene am Ebigkeitssunndig dänkt, also erscht Endi Novämber. In dr Sälbschtändige Evangelisch-Lutherische Chilche cha dr *Gedänkdag vu dr Entschlofene* au am 2. Novämber gottesdienschtli begange wäre.

I de Neuapostolische Cherche werd zom Gedänke a di Verstorbene drümol im Johr en *Gottesdienst för Entschlafeni* gfyret. Die Gottesdienst fendid jewils am erste Sonntig im Juli, im März und im Novämber statt. Die Regelig gilt sit em Juli 1954 wältwit.

Z Eschtryych isch Allerseele kei gsetzlige Fyyrdig, in dr effetlige Schuele findet aber am Allerseeledag kei Unterricht statt, un an dr Universitete isch dr Dag vorläsigsfrej.

## Ursprung
Dr Allerseeledag am 2. Novämber goht uf dr Abt Odilo vu de Benediktiner-Abtei Cluny zruck. Är het im 10. Johrhundert dää Gedänkdag in allene vu Cluny abhängige Chleschter yygfiert. S Dekret vum Odilo vu anne 998 isch no erhalte. Dr Allerseeledag isch bal au usserhalb vu dr Chleschter gfyyrt wore. Fir Rom isch er syt em Aafang vum 14. Johrhundert noogwise. Vu Cluny uus het sich dr Gedänkdag in dr ganze katholische Chilche uusbreitet. Är stoht theologisch in ere änge Verbindig mit dr Lehr vum Fägfyyr (Reinigungsort, Purgatorium) as Ort vu dr Lyterig vu dr Verstorbene, wu vu dr Läbige dur Gebätt, Faschte un Almose Hilf iberchemme. Vor allem in dr Alpeländer isch Allerseele mit vile Volksbryych verbunde. In dr remisch-katholische Chilche het dr Allerseelenablass e bsunderi Bedytig.

## Weblink

* Allerheiligen und Allerseelen (www.religioeses-brauchtum.de)
* Allerseelen (www.festjahr.de)

## Fuessnoote
Allerseelen (Begriffsklärung)

**Allerseelen** stoht fir
* dr chrischtli Fyyrdig Allerseele
* dr Roman *Allerseelen* vum Cees Nooteboom
* s eschtryychisch Musikbrojäkt Allerseelen
Andreas Zeller

De **Andreas Zeller** (* 8. Juni 1955, heimatberechtigt z Zweisimme) isch en Schwiizer Theolog und Pfarrer. Er isch Präsident vom Synodalrot vo de Reformierte Chilene Bärn-Jura-Soledurn.

## Läbe
Im Aaschluss a d Maturität Typ C am Gymnasium Bärn-Noifeld im 1974i het de Andreas Zeller bis ins 1980i evangelischi Theologi an de Universität Bärn gschtudiirt und isch im 1981i ordiniirt worde. Im 1998i het er promoviirt, mit ere neutestamentlich-konfessionskundlichen Arbet. Vom 1981i bis ins 1987i isch er Pfarrer z Flamatt gsi, wo in dere Zit noch zu de reformierte Chilegmeind vom Seisebezirk (Kanton Fryburg) gehört het. Danach isch er bis ins Johr 2007 Pfarrer z Münsige im Kanton Bärn gsi, bevor er uf de 1. Oktober 2007 sis Amt als Synodalrotspräsident aaträte het. Scho sit em 1999i isch er im Näbeamt Mitglid vom Synodalrot gsi.

De Andreas Zeller isch sit em 1982 ghürote mit dr Rosalia Zeller-Mejia.

## Weblink
* CV uf de Website vo de Reformierte Chilene Bärn-Jura-Soledurn
Alpha Zulu 8

**Alpha Zulu 8** (oder kurz: AZ8) isch de Codename vo eme Londoner Polizischt wo zu ere Spezialiiheit vo de Metropolitan Police ghört. Er het im Mai 2008 mit sächs Scharfschützekollege de Aawalt Mark S. verschosse, wo mit eme Gwehr us em Faischter vo sinere Wohnig z London umegfuchtlet und gschosse het. Bekannt worde-n-isch er wäge sine Ussage vo Gricht zu dem Fall.

## Vernämig vor Gricht
Im September 2010 isch de Fall Mark S. vom Untersuechigsrichter für Todesfäll untersuecht worde. In dem Zämehang sin di an de Erschiesig beteiligte Polizischte vernoh worde. Im AZ8 sini Ussage hei bi de mündliche Verhandlig noch kein Wirbel usglöst, bim Usdruck vo sine Zügeussage isch aber ufgfalle, dass er bi sine Ussage Songtitel iigflochte het. So het er *Quiet Moments* (vo Chris de Burgh) uf d Frag gantwortet, woran er sich noch dät erinnere. Er heigi *stilli Augeblick* wo-n-er dät dänke, alles heig chönne anderscht cho. Au *in the line of fire* (vo Journey), *point of no return* (vo Duran Duran), *Drop the Gun* (vo Kings of the Sun), *Any Other Way?* (vo de Celine Dion) und *Lethal Weapon* (vo Ice-T) het er zitiirt. 

De Polizeipräsident vo London, de Paul Stephenson het sich mit de Wort laa zitiire, er sigi *"Wütend, empört und zutiefst beschämt"* über de Vorfall. In de Ziit vom Disziplinarverfaare, wo jetzt lauft, isch de AZ8 vom Wafedienscht freigschtellt.

## Quelle
* Tages-Anzeiger vom 5. November 2010, S. 2: *Spiel mir das Lied vom Todesschuss* vom Peter Nonnenmacher
* BAZonline
Airbus A380

Dr **Airbus A380** (Airbus-intärne Brojäktname *Megaliner*) isch e vierstrahlig Großruumfluugzyyg vum europäische Flugzyyghärsteller Airbus S.&nbsp;A.&nbsp;S. mit zwei durgängige Passagierdeck. Dr Diefdecker isch s grescht zivil Verchehrsfluugzyyg, wu bishär in Seriefertigung produziert woren isch. In dr Konzeptionsphase isch s Fluugzyyg *Airbus A3XX* gnännt wore. D Ändmontasch vum Fluugzyyg findet im franzesische Toulouse un d Kabinenuusrischtig im dytsche Hamburg-Finkenwerder statt. Dr Erschtflug vu däm Langstreckefluugzyyg isch am 27.&nbsp;April&nbsp;2005 mit ere Maschine mit dr Wärchsserienummere MSN001 in dr Version A380-841 absolviert wore. Bishär sin 234 Fluugzyyg vu däm Typ bstellt wore. Di erscht Maschine isch am 15.&nbsp;Oktober&nbsp;2007 z Toulouse an d Fluuggsellschaft Singapore Airlines ibergee wore un het am 25.&nbsp;Oktober&nbsp;2007 ihre erschte Passaschierfluug ghaa.

## Bstellige und Usliferige
Luut Airbus sind 215 vo insgesamt 317 bstellte A380 usgliferet worde.

## Istellig vom Projekt
Der Airbus A380 isch du aber nid so guet verchouft worde wi erwartet. Underanderem isch das am Airbus A380-800 gläge. Bi däm het me nämlech d Dragflächine z gross konstrueier, damit me de der Airbus A380-900, wo wäsendlech länger wär gsi, z boue. Doch Airbus het die Variante vom A380 nie boue. So het sech der Airbus A380-800 nid ganz so efizänt la ysetze, wi sech das d Fluggsellschafte hei vorstellt gha. Nach däm d Fluggsellschaft Emirats ihri di bstellti Azahl a Flugzüüg redutziert het u Quantas im Undernäme mit teilt het, das si acht Airbus A380 nid wärde übernäh, het Aribus beschlosse der Bou vom A380 im Jahr 2021 yzstelle.

## Zwürschefäll
S hett au bereits en Schtörfall mit ere A 380 von der auschtralische Fluggsellschaft Quantas geh, wo viel diskutiert worde isch: Dur en Defekt sind im Flug Trümmerteil fascht uff en Flügeltank prallt. Zuedem het denn bi der Landig nur ein Triebwärch Gägeschub geh, was dezue gfüehrt het, dass d Maschine erscht 150 Meter vom Pischte-Ende zum Stillschtand choo isch.

## Literatur
* 
* 
* Peter-Michael Ziegler, Benjamin Benz: *Fliegendes Rechnernetz. IT-Technik an Bord des Airbus A380*. In: *c’t*. Jg. 2005, Nr. 17, , S. 84.

## Weblink

* ''Die A380 uf dr Airbus-Websyte'' (änglisch)
* *[https://www.airfleets.net/listing/listing.htm Airbus-A380-Produktionsliste]* uf airfleet.net (änglisch)
* ''A380 production list'' (änglisch) 
* Bärbel Scheele, Dominic Egizzi: ''Countdown für die Zulassung'' uf ZDF: Abenteuer Wissen
* Foto- und Videoreportage von der Erstlandung des A 380 in Wien und Linz am 2. Juni 2010
* Video-Bericht bei messelive.tv über den Airbus A380 auf der ILA 2010 in Berlin
* Wie viele Airbus A380 braucht der Markt

## Fueßnote
Arth SZ

**Arth** isch e politischi Gmäind und ghörd zum Bezirk Schwyz. Zu ihre ghöred drüü Dörfer *Arth*, *Oberarth* und *Goldau*. Au en Teil vo de Rigi ghört zum Gmeindsbann vo Arth.

## Gschicht
S vermuetlich iischnidenscht Ereignis in de Gschicht isch de Goldauer Bärgschturz am 2. September 1806 gsi. 457 Mönsche sind ums Läbe cho, wo 40'000'000 m³ Fels vo de Südflanke vom Rossbärg uf Goldau und aagränzendi Ort abegrütscht isch. S Dorf Goldau, de Tiirpark vo Goldau und de Bahnhof Arth-Goldau sind uf em Schutt vom Bärgrutsch aaglägt worde.

## Kultur
Sit über 150 Johr bringt d Theatergsellschaft Arth i de Wintermönet e Stuck Kultur uf d Bühni, i de letste Johr mit guet 30 Uffüerige pro Saison.

## Iiwoner

De Uusländeraateil isch 2010 bi 24,1 % gläge.

## Religion
72,2 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9,8 % evangelisch-reformiert. 

Als Folg vom Trienter Konzil sind 1655 e paar Kapuziner uf Arth cho und händ e provisorisches Chloster gründet. Erst im November 1666 händs näbet de im Johr 1290 s erstmol erwähnte Zeno-Kapälle s neu baute Chloster chöne bezie. Di umpauti Zeno-Kapälle isch am 21. Augste 1667 vom Konstanzer Weihbischof Georg Sigismund Müller gweiht worde. Scho 1680 bis 1681 hät me s Chloster wider abgrisse und e grössers baue, will s alte Geböi z chli gsi isch.

1996 händ Aramäer s ehemolige Kapuzinerchloster überno und betreued vo do us die syrisch-orthodox Chirche i de Schwiz.

## Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 9593 Iiwoner 86,9 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 13,1 % anderi Spraache.

De Tieläkt vu Aart ghöört zum Höuchschtalemannisch.

## Belder

Arth_am_Zugersee.jpg|Arth am Zugersee
Arth Kirche.JPG|Arth, katholischi Chele Sankt Zeno
CH-NB - Arth, von Nordwesten - Collection Gugelmann - GS-GUGE-ASCHMANN-C-1.tif|Arth om 1780
 

## Weblink

* Website vo de Gmäind Arth
* Theatergsellschaft Arth

## Fuessnote
Theodor Zwinger

**Theodor Zwinger** isch dr Name vo
*Theodor Zwinger dr Elteri (1533-1588), e Basler Mediziner
*Theodor Zwinger der Jünger (1597–1654), e Basler Theolog und Brediger
* Theodor Zwinger III. (1658-1724), Profässer für Anatomii und praktischi Medizin z Basel
Castor (Kerntechnik)

**Castor** isch d Abchürzig (Akronym) für „**ca**sk for **s**torage and **t**ransport **o**f **r**adioactive material“, also „Behälter für d Lagerig und dr Dransport vo radioaktivem Material“. D Castor-Behälter si spezielli Behälter, wo radioaktivs Material din glageret und dransportiert wärde. Zu dene Materialie ghöre zum Bispil atomari Brennelemänt oder die hochradioaktive Abfallbrodukt us Atomchraftwärk, wo noch dr Widerufarbeitig übrig bliibe und sicher müesse glageret wärde.

**Castor** isch en international gschützte Markename vo dr GNS «Gesellschaft für Nuklear-Service mbH». Im allgemeine Sprochgebruuch wird s Wort aber au as Synonym für Brennelemäntbehälter oder für Behälter für hochradioaktivi Abfäll brucht.

Dr Dransport vo Castor Behälter dur Europa wird vor allem z Dütschland jedes Mol vo groosse Protestbewegige begleitet.

## Literatur
* N. Paech/E. Spoo/R. Butenschön (Hrsg.): *Demokratie-wo und wie?* VSA-Verlag, Hamburg 2002.
* *Auf dem Weg in den Atomstaat*. Komitee für Grundrechte und Demokratie e.&nbsp;V., Köln 2003.
* Thomas Oelschläger, Kerstin Enning, Bernd Drücke (Hrsg.): *Ahaus. Das Buch zum Castor*. Verlag Klemm & Oelschläger, Ulm 1999, ISBN 3-932577-16-7.
* Genehmigung des Standortzwischenlagers Brunsbüttel vom BFS (PDF-Datei). (1,28&nbsp;MB)

## Weblingg

* Härstellersite mit Videos zu divärse Versüech

; Date
* Hersteller GNS «Gesellschaft für Nuklear-Service»
* Lieferant Siempelkamp
* Transportdate bim «Bundesamt für Strahlenschutz»
* Castor, e strahlende Zug derstandard.at, 5. November 2010, Wermibildufnahme

;Kritik
* www.bi-ahaus.de Ahauser Bürgerinitiative gege Castor-Transport
* randbild.de: Umfangriichi Pressfotodatebank zum Thema: Castor/Gorleben/Widerstand
Stausee Wettingen

De **Stausee Wettige** isch durch d Stauig vo de Limmet zwüsche Würelos und Wettige entschtande. De Stausee ligt im Schwiizer Kanton Aargau. Aagränzendi Gmeinde am linke Seeufer sind Chillwange und Noiehof.

## Gschicht

D Staumuur vom See isch im 1933 fertig gschtellt worde. Si ligt e chli oberhalb vom Chloschter Wettige und ghört de EWZ. Di ursprünglich Konzession für's Chraftwerk isch bis ins 2013 gültig gsi. Um d Johrtusigwänd umme sind aber grösseri Renovationsarbeite notwendig gsi mit Inveschtitionschoschte vo 60 bis 70 Millione Schwiizer Franke, wo bi de kurze Reschtlaufziit nöd wirtschaftlich gsi wäre. Us dem Grund het d EWZ im 1998 en Aatrag uf Verlängerig vo de Konzession gschtellt. So het de Grossi Rot am 16. Januar 2001 e noii Konzession für 80 Johr usgschtellt, wo aber an Umwältuflage knüpft isch gsi, zum Bischpil an de Bau von ere Fischtreppe.

## Weblink

* Informatione vo de EWZ zum Chraftwerk Wettige
Marienkapelle Wettingen

D **Marienkapelle** vo Wettige isch e Kapelle, wo öppe im Johr 1749 uf em Sulperg bauet worde.

## Gschicht
Scho im Johr 1738 het de Chlosterbaumeister vo Wettige, de Bartholomäus Würsch e Kapelle welle baue. Am 13. März 1738 het er für 15 Gulde vom Chloschter es Stück Land uf em Sulperg kauft. Er het aber sini Plän nöd chönne realisiire und sini Erbe vo dem Land, d Brüeder Franz und Sebastian Bürgler sind mit de Erbschaft zum Bau vo de Kapelle verpflichtet gsi. Mit de Unterstützig vom Chloschter hei sis im 1749i gschafft. Mit de Johr isch de Unterhalt vo dere Kapelle vernaqchlässigt worde und so het si im 1836i müesse grundlegend renoviirt wärde. Di Renovation het's Chloschter zahlt. S isch au d Initiative vom Chloschter gsi, dass di Kapelle en Altar übercho het und es Mariebild. Im 1851i isch in Fronarbeit en vier Fuess breite Weg zu de Kapelle bauet worde,  damit me guet het chönne druf laufe. D Kapelle isch nämlich oft bsuecht worde und am 15. Ougschte isch jewils e Prozession gsi.

## Weblink

*D Gschicht vo de Kapelle uf de Website von de röm.-kath. Chilegmeind
Castor

**Castor** stoht für:
* Castor (Kerntechnik), Spezialbehälter zur Lagerig und zum Transport vo hochradioaktive Stoff
* Castor (Stern), dr zweithellst Stärn im Stärnbild vo de Zwilling
* e Diergattig, lueg Biber
* e Bärggipfel in de Walliser Alpe
* e dütschs Mineruumboot vo dr Bundesmarine sit 1956
* e französische Satellit
* e Familie vo europäische Höcheforschigsraggete
* e Klass vo amerikanische Raggetemotor
* en argentinischi Höcheforschigsraggete
* en österriichischi Lokomotive
* en Open-Source Java XML Data Binding Framework
* e Krater uf em Saturnmond Janus
* en EU-Projekt zur Entwicklig vo emissionsfreie fossile Chraftwärk
* e Räbsorte, wo am «Institut für Rebenzüchtung Geilweilerhof» züchtet worden isch
* e Wachboot vo der chilenische Küstewach (1968)
* en Erzgruebe vom bergische Land

Ort:
* e Stadt z Alberta, Kanada
* e Dorf in dr Nöchi vo Peterborough in Cambridgeshire, Ängland
* dr alt Name vo Caistor St. Edmund, z Norfolk, Ängland
* Castor im US-Bundesstaat Louisiana

Persone:
* eine vo de Söhn vom Zeus (Dioskure), dr Brueder vom Polydeukes (lat. Castor und Pollux)
* dr Rainer Castor (* 1961), e dütsche Science-Fiction-Autor
* dr Castor vo Apt (†420) Bischof in Gallie
* dr Castor vo Karden († um 400), e christlige Heilige und Missionar an dr Mosel
Kinzig

**Kinzig** isch dr Name vu däne Fliss z Dytschland:

* Kinzig (Schwarzwald), chunnt us em Schwarzwald un mindet in dr Rhyy,
* Kinzig (Hesse), e Fluss im Main-Kinzig-Kreis, vu Sterbfritz bis Hanau,
* Kinzig (Mümling), mindet in d Mümling (Hesse).

**Kinzig** isch d Bezeichnig fir bstimmti Hohlgasse in Leeßgegnige im Bryysgau, lueg unter
* Chinzge

**Kinzig** isch dr Name vun eme Bass in dr Schwyz:
* Kinzigpass, Pass zwische Schächetal un Muotathal.

**Kinzig** isch dr Familiename vu däne Persone:
* Wolfram Kinzig (* 1960), syt 1996 Professor fir Chilchegschicht an dr Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn.

**Lueg au**
* Ober-Kinzig
Hüttwilen

**Hüttwiile** isch e politischi Gmeind im Bezirk Frauefäld im Kanton Thurgau i de Schwiiz.

## Geographii
Hüttwiile liit im Seebachtal, nördlich vo Frauefeld, und bstoht us de drei früenere Ortsgmeinde Hüttwile, Nussbaume und Uerschhuuse.

## Sehenswürdigkeite
Z Nussbaume stoht s Schloss Steinegg, es Gebäude, wo 1866 im Stil vom de Neorenaissance poue wore isch. Drin integriert sind Teil vonere ursprüngliche Burg usem 13. Johrhundert, wo d Herre vo Steinegg poue händ. 1517 isch es abebrennt. Vo 1583 bis 1798 häts em Zürcher Obervogt als Sitz dienet. Hüt ghöört s Schloss Steinegg emene Private. Z Uerschhuuse isch d Burg Hälfeberg.

De Hüttwilersee hät e Flächi vo eim Quadratkilometer und liit zäme mit em benochbarte Nussbaumersee und em Hasesee, wo aber nüme zu Hüttwiile ghört, imene Naturschutzgebiet. Trotzdem dörf me im Hüttwilersee bade.

## Lüt
* Albert Bachmann (1863–1934), Germanischt
* Toni Hagen (1917–2003), Geolog, Pionier vo de Schwizer Entwickligszämearbed, Hauptperson im Film «Der Ring des Buddha»

## Bilder

 Datei:Hüttwilen.JPG|Hüttwiile vo Süde uus gseh
 Datei:Hüttwilersee.JPG|Dr Hüttwiilersee vom Schwimmbad uus
 Datei:HüttwilenKirche.JPG|Di modern Chilche z Hüttwiile
 Datei:SonneHüttwilen.JPG|S Restaurant Sonne


## Literatur
* Alfons Raimann, Peter Erni: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Thurgau, Thurgau VI. Der Bezirk Steckborn.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2001 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 98).

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gemeind Hüttwile
* 
* 
* 

## Fuessnote
Boulder

**Boulder** isch die viertgröschti Stadt im US-Bundesstaat Colorado, wo grad uf em Rand vo de Rocky Mountains lit. Es het öppe 150000 Iiwohner, vo dene händ öppe en Drittel öppis met de Colorado University z'tue, wo d'Hauptuni vo Colorado isch.

## Geographie ond Klima
Boulder lit 1600m über em Meer, in em ene trockene Tal met 300 Sunnetag im Jahr.

## Wirtschaft
D'Stadt läbt vil vo de Uni. Met 50000 Studente wird vil Gäld uusgäh. Usserdem isch Boulder au s Heim vom National Oceanic and Atmospheric Research Center ond vom National Center for Atmospheric Research. Darum gits viel Forschig ond vor allem viel uusbilditi Lüüt. S'Gschäft Celestial Seasonings chomt au uursprünglich us Boulder. 

## Kultur
Uuf de lebändige, verkehrsfreie Strass ide Altstadt hets Musikaante, Schauspieler, ond Künstler. Wiiters hets im Summer s'Shakespeare Festival a de Uni vo Colorado ond s'Colorado Music Festival im Chataqua Park. De Sport spilt au e wichtige Rolle für d'Stadt, da vil Olympia-Teilnehmer döt trainiered. D'Stadt isch au bekannt für s'Velofahre, Ränne, Wandere, Schneeschuelaufe, ond Schiifahre.  

## Gschicht

Bis im 19. Johrhundert händ verschiedeni nomadischi Indianerstämm mängisch i dem Gebiet gläbt. Im Jahr 1858 sind die erschte Europäer wägem Gold cho. Di erschti Schuel isch 1860 baut worde. Im Jahr 1871 isch d'Stadt Boulder gründet worde. 1873 hets die erschti Zugverbindig gäh und zwei Jahr spooter isch d'Uni iigweit worde.

D'Lokalwirtschaft isch vo Gold-, Silber-, und Choleabbau prägt gsi. De Bergbau isch bis 1940 wirtschaftlichi Hauptinahmequälle gsi. Spooter het d'Stadt uf nachhaltigi Industrie umgschwänkt.
Allegra

**Allegra** (Ussprooch: ; oder adverbial bruucht: **Allegramaing!**) isch e rätoromanische Gruess, wo i de Engadiner Tielekt Vallader und Putèr bruucht werd, und zwoor zwösched em früene Vormittaag und em spöötere Nomitaag.

*Allegra!*  bidüttet »Froi (di)!«. De Gruess isch e sproochlichs Unikum, wenigstens i de indoeuropäische Sprooche. I de Sproochwösseschaft werd da *performativi Sproochhandlig* gnennt, well de Wunsch vom sich froie wäred em Rede real werd.

Entstande isch de Gruess us em längere *Cha Dieu ans allegra!* »Mög Gott üüs erfroie!«
Hoi

**Hoi** isch e Gruess, wo i de Schwiz und i den agrenzende Gebiet bruucht werd under Fründ, wenn si sich bigegnet. Bim Abschiid cha mer en nöd säge.

## Verbraitig
Um 1925 isch *hoi!* nu im Apizellische, im Toggeborg und im Werdebergische bruucht wore, und zwoor under Chind und junge Mane, wo sich guet gchennt hend. Da Gruesswort het sich aber uusbraitet und werd hütt bsunders i de östliche Landestail vo de Schwiz bruucht. Vili Lütt finded hüt, *hoi!* seg e typische Zörcher Gruess. Abä dä Gruess wäd döruus au vil witer ume bruucht.

Näbet *hoi!* chan o *hoi du!, hoi zäme!* oder im Plural *hoiet!* (Nüd z verwächslid mit «Heuen») bruucht were.

## Äänlichi Grüess
Im Sanggaller Rintl gelt unter Fründ de Gruess *hop!* und z Brienz GR isch under Chind *hoop!* oder *hoopid!* üblich.

## Uursprung
*Hoi!, hop!, hallo!* oder englisch *hi!,* holländisch *hoi!* und schwedisch *hej!* sind uursprüngli Rüef oder Interjektione, zum Persone uf sich uufmerksam z mache und grad im Fall vo *hoi!* au Tier aztriibe.

## Lueg au
Grüezi

## Büecher und ander Täggscht
* Elvira Glaser: *Hoi!* In: Arno Ruoff, Peter Löffelad (Hrsg.): *Syntax und Stilistik der Alltagssprache. Beiträge der 12.&nbsp;Arbeitstagung zur alemannischen Dialektologie 25. bis 29.&nbsp;September 1996 in Ellwangen/Jagst.* Tübingen 1997 (Idiomatica 18), S.&nbsp;257–262.
* Christoph Landolt: *Von den Viehtreibern via «Knabenmode» in den Alltag.* I: *Sprachspiegel* 71 (2015), S.&nbsp;121 (online).
* Anna Zollinger-Escher: *Die Grußformeln der deutschen Schweiz.* Friburg i.&nbsp;B. 1925.

**Wörterbüecher**
* Badisches Wörterbuch Bd.&nbsp;II S.&nbsp;754, Artikel *hoi!*.
* Schwäbisches Wörterbuch Bd.&nbsp;III Sp.&nbsp;760, Artikel *hoi*.
* Schweizerisches Idiotikon Bd.&nbsp;II Sp.&nbsp;860, Artikel ''hoi'' (Stand Ändi 19.&nbsp;Joorhundert).
* Vorarlbergisches Wörterbuch mit Einschluß des Fürstentums Liechtenstein Bd.&nbsp;I Sp.&nbsp;148, Artikel *hoi*.
* Herbert Allgäuer: *Vorarlberger Mundartwörterbuch.* Feldkirch-Gisingen 2008, Artikel *hoi*.

## Fuessnoote
Gruppe der zwanzig wichtigsten Industrie- und Schwellenländer

D **Gruppe vu dr zwanzg wichtigschte Induschtrii- un Schwelleländer** (**G-20**) isch e informälle Zämmeschluss vu 19 Staate un dr Europäische Union, wu s syter anne 1999 git. Si soll as Forum diene fir d Kooperation un Konsultation bi Froge vum internationale Finanzsyschtem.

An dr Dräffe vu dr G-20 nämme d Finanzminischter un Zentralbankchef vu dr G8 un vu elf wytere Staate deil, derzue EU-Bresidäntschaft (wänn die zue däm Zytpunkt nit vun eme G8-Staat gfiert wird), dr Bresidäntvu dr Europäische Zentralbank, dr Gschäftsfierend Diräkter *(Managing Director)* vum Internationale Währigsfond, dr Vorsitzer vum Internationale Währigs- un Finanzuusschuss (IMFC), dr Bresidänt vu dr Wältbank un dr Vorsitzer vum Development Committee vu Wältbank un Internationalem Währigsfond.

## Wirtschaftligi Bedytig, Mitglider

In dr Staate, wu in dr *Gruppe vu dr zwanzg wichtigschte Induschtrii- un Schwelleländer* diräkt oder indiräkt verdrätte sin, dien zwei Drittel vu dr Wältbevelkerig rund 90 Brozänt vum wältwyte Bruttoinlandsprodukt (BIP) erwirtschafte un 80 Brozänt vum Wälthandel bstryte.  Di glyychmäßiger regional un kulturäll Verdeilig vu dr Mitglider (dur di zämmegfasst europäisch Verdrättig) git dr G-20 e zuesätzligi Legitimation.

## Gschicht

In Reaktion uf d Asiekrise isch uf em Gipfel vu dr APEC-Länder im Novämber 1997 z Vancouver (Kanada) uf Initiative vum dodmolige US-Bresidänt Bill Clinton e au *Willard Group* gnännti Gruppe vu dr 22 bschlosse wore. Gegeniber dr hitige G-20 sin bi dr G-22-Staate zuesätzli Hongkong, Malaysia, Pole, Singapur un Thailand derbyy gsi, dergege hän di Europäisch Union, d Türkei un Saudi-Arabie gfählt. Im April 1998 het s erscht Dräffe vu dr G-22 z Washington stattgfunde.

Anne 1999 isch d Gruppe churzi Zyt zue dr G33 erwyteret wore, wu zwei Dräffe gha hän im Merz un April 1999. Scho im Septämber 1999 isch aber uf em Dräffe vu dr G8-Finanzminischter as Ersatz d G-20 in s Läbe gruefe wore. S erscht Dräffe het im Dezämber 1999 z Berlin stattgfunde.

### Dräffe

## Kritik

D Legitimation wird zem Deil in Frog gstellt: d G-20 umgoht di internationale Organisatione vu dr UNO. Au ass d Bschliss vu dr G20 nit rächtli binde, wird kritisiert.

## Fueßnote


## Weblink

* Abschlussdokument vum Gipfel 2009 mit Detail zue dr blante Regulierig vu dr Finanzmärt
* Offizielli Internetsyte vu dr G-20
* Uusgwehlti Wirtschaftsindikatore vum World Develompent Report 2006 vu dr Wältbank (änglisch, PDF-Datei)
G 20

**G 20** stoht fir:
* d Gruppe vu dr zwanzg wichtigschte Induschtrii- un Schwelleländer
* d Gruppe vu dr 20, e Zämmeschluss vu 20 Entwickligs- un Schwelleländer
* d „Gruppe der 20“, wu im Oktober 1989 z Dresden spontan zue Sprächer vu dr Demonstrante mit dr SED-Fierig ernännt wore sin
* e arbetsmedizinischi Vorsorgeuntersuechig bi Lärmexposition
* Chevrolet G20, e friejere Fullsize-Van vu Chevrolet
Grüezi

**Grüezi**, **Grüessech** oder **Grüessi** isch e typische Schwizer Gruess, wo imene groose Tail vo de Tütschschwiz bruucht werd. 

## Gschicht
De Gruess isch e Abchörzig vo *Gott grüez-i*,  werd aber volksetymologisch as 1.&nbsp;Person Singular uufgfasst. D Endig *-i* isch s nödbitoonti enklitische Pronome för *oi,* do früener s Iirze üblich gsii isch, astell vom hüttige Siize.

De Gruess isch scho im Mittelalemannische as *Got grüeze üch* bruucht wore. D Duzform isch abem 16. Joorhundert as *Gott grüez dich* öberliferet, im Dialekt isch si aber mit *Gott grüez i* zemegfalle.

## Forme
D Iirzform *(Gott) grüez-i* isch allgimain verbraitet, wääred d Duzform *(Gott) grüez-di* seltniger bruucht werd. Im Toggeborg werd *Grüezi* au as Duzform bruucht.

I Piet, wo *grüesse* statt *grüeze* gsait werd, aso i de Westschwiz, luutet d Form entsprechend *(Gott) grüess-ech* und *(Gott) grüess-di*. Hüt werd s Wort Gott i de Regle ganz ewegg loo.

I de Ostschwiz werd die Begrüessig au umkehrt pruucht, aso *Grüess Gott*. Bi eltere Appezäller chame au ghöre *Grüess Gott wohl*.

## Verbraitig
Im 19. Joorhundert und im früene 20. Joorhundert het Grüezi as e «reformierte Gruess» ggulte und die Form isch i de maiste katholische Piet nöd bruucht wore, so im Wallis, i de Innerschwyz, im Senslerland, Solethurn und Basel, im Aargauer Freiamt und i Taile vom Bündnerland. S git aber au Uusnaame, i de reformierte Stadt Basel isch *Grüezi* o nöd bruucht wore und i de Ostschwiz isch Grüezi au i katolische Piet bruucht wore. 

D Uursach litt vermuetli dodrii, as ane 1728 de Poopscht empfole het, sich mit *[[Laudetur Jesus Christus|Gelobt sei Jesus Christus]]* z grüeze, wa i Taile vo de katolische Schwiz au bruucht woren isch: *Globt s Jesis Christ* u.&nbsp;ä.

## Lueg au
* Hoi

## Büecher und Link
* Anna Zollinger-Escher: *Die Grußformeln der deutschen Schweiz.* Friburg i.&nbsp;Br. 1925.
* Christoph Landolt: ''Grüezi.'' I: *Wortgschicht* vom 27.&nbsp;Mai 2019, useggee vo de Redakzioo vom Schwizerische Idiotikon.

## Ainzelnoowiis
Moin

**Moin** oder **Mojn** isch e Gruess, wo z Nordtütschland und z Süddänimark bruucht werd.

## Herkunft und Verbraitig
*Moin* isch uursprüngli e nordweschtnidertütsche Gruess gsii und bedütet vermuetli aigetli «(en) Schöne», gchürzt us *mooien Dag* «schööne Taag». Er het sich denn uf Schleswig-Holstai und witeri Gägete z Nordweschttütschland uusbraitet. Er werd hütt au i de Weltstadt Hamburg und z Bremen bruucht, vo wo de Gruess sin Weg i braiti Schichte findt.

## Moin ide Schwiiz
De Gruess isch um 1925 au i merere Schwizer Stät, so z Basel, z Bern, z Frauefeld und z Zöri under Studente, Kantischüeler und Arbaiter bruucht wore, isch hütt aber verschwunde. Nume im Bündnerland werd hüt no *Moi!* oder *Moi zäme!* bruucht.

## Quelle
* *Atlas zur deutschen Alltagssprache: Frog *«Gruss beim Betreten eines Geschäfts am Nachmittag.»
* Christoph Landolt: ''Moin – die Ostfriesen erobern die Schweiz'', i: *Wortgschicht* vom 28. April 2015, ug. vom Schwizerische Idiotikon.
* Anna Zollinger-Escher: *Die Grussformeln der deutschen Schweiz.* Friburg i.&nbsp;B. 1925.

## Ainzelnowii s
Laudetur Jesus Christus

**Laudetur Jesus Christus** (lat. »Globt si Jesis Christ«) isch de offiziell Gruess vo de Kotholike. De Gegegruess luutet **In aternum! Amen!** (»In Eebigkait! Amen.«). *Laudetur Jesus Christus* isch au de Waalspruch vom Radio Vatikan.

De Gruess isch ane 1728 vom Poopscht empfole wore. I de Schwiiz isch no um 1925 i katolische Piet astell vo *[[Grüezi|Gott grüez-i!]]* de Gruess *Globt s Jesis Christ* und äänli bruucht wore. D Entgegning vom Gruess isch *In Eewigkeit* gsii. Hütt werd de Gruess im gsamte tütsche Sproochruum nu ganz selte bruucht.

## Ainzelnoowiis
Namaste

**Namaste** (; Sanskrit, Hindi: नमस्ते, namaste [nʌmʌsˈteː]) isch de typischi Gruess vo Indie und Nepal, wo aber au vo Hindu i verschidnige Länder bruucht werd. Au im Yoga werd de Gruess mengisch bruucht. Verbunde werd de Gruess mitere Geste, em *añjali-mudra,* wo d Händ vor de Brust gfaltet wered. De Gruess cha au nume mit dere Geste uusdruckt were. De Gruess isch uralt und chunnt scho im Rigveda III,33,8 vor und isch au im Avestische as *nəmasə.tē* bikannt.

## Bidüttig
Namas-te isch zämegsetzt usem Substantiv *námas* »Vereerig« und em enklitische Pronome im Dativ *-te* »dir«. De Gruess bidüttet aso »Vereerig dir!«. S Verb *nam-* bidütete "grüeze, sich verbüüge, vereere«. Nebet de gwönliche Bidüttig gits ono spirituelli Bidüttige wie »s Göttliche i mer grüezt s Göttliche i der!«

## Weblink
Küsnacht ZH

**Chüsnacht** (alt **Chüsnecht**, amtlich *Küsnacht*) isch e politischi Gmäind im Bezirk Mäile im Kanton Züri, Schwiiz. Sie liit a de sogenannte Goldküste am undere rächte Züriseeuufer und isch nöd z verwächsle mit de Schwyyzergmeind Chüsnacht am Fuess vom Rigi.

2006 isch Chüsnacht im ene Stadtränking vo de Ziitschrift *Bilanz* als läbeswèrtischti Stadt vo de Schwiiz iigstuuft woorde.

## Geographii
Zu Chüsnacht ghööred näbed em Chüsnachter Doorfzäntrum d Ortsteil Goldbach (Norde) und Heslibach (Süde), wo beed am Zürisee ligged. A d Gäind Zolike gränzt s Quartier Itschnach am Bèèrg obe. I de Nööchi vo de Quäle vom Dorfbach d Wiiler Chüsnachterberg, Schmalzgrueb, Limberg, Wiserholz, Hohrüti, Wange, Chaltestäi und d Sidlig Forch. Vom Piet vo de Gmäind sind 34,1 % landwirtschaftlichi Flèchi, 31,2 % Wald, 27,7 % Sidligsflèchi, 6,2 % Vercheersflèchi und 0,6 % Gwässerflèchi.

## Gschicht
Chüsnacht isch zum eerschte Maal im Jaar 1188 als *de Cussenacho* gnamset woorde.

1832 isch z Chüsnacht s Zürcher Leererseminaar gründet woorde. Hüt isch das d Kantonsschuel Chüsnacht.

## Iiwonerentwicklig
Quäle: Bundesamt für Statistik 2005

De Ussländeraatäil liit bi 22,8 % (Stand 2011).

## Religioon
38,7 % vo den Iiwooner sind evangeelisch-reformiert, 26,0% sind röömisch-katolisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggèè: BDP 2,4 %, CVP 4,2 %, EDU 0,9 %, EVP 2,2 %, FDP 28,1 %. GLP 11,2 %, GP 7,8 %, SP 10,1 %, SVP 32,6 %, Suschtigi 0,6 %.

Gmäindspresidänt isch de Markus Ernst (Stand 2021).

## Wiirtschaft
Chüsnacht hät e Stüürchraft vo rund 12'482 Franke pro Chopf, und daademit chömed all Jaar öppe 175 Millioone Franke a Stüüre zäme. Es isch aso äini von riichste Gmäinde nöd nu vom Kantoon, näi au vo de ganze Schwiiz. Si zalt drum au tüchtig in Finanzuusgliich vom Kanton Züri ii – 2016 sind 73.6 Millioone Franke gsii. 

D Aarbetsloosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,6 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Chüsnacht ghöört zu de Seemundaarte.

## Wichtigi Lüüt
Lueg i de *[[:Kategorie:Person (Chüsnacht)]].*

## Literatur
* 
* 
* Alfred Egli, Christian Renfer, Ingrid Stöckler, Jeannette Rüdisühli: *Küsnacht am Zürichsee* (= *Schweizerische Kunstführer.* Nr. 606/607). Ug. vo de Gsellschaft für Schwiizerischi Kunschtgschicht GSK. Bern 1997, ISBN 978-3-85782-606-1.
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich.* Band II: *Die Bezirke Bülach, Dielsdorf, Hinwil, Horgen und Meilen* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 15). Ug. vo de Gsellschaft für Schwiizerischi Kunschtgschicht GSK. Bern 1943. .
* Hans Schnider: *Kleine Chronik von Kirche und Kirchgemeinde Küsnacht.* Ug vo de refermierte Chilegmäind Chüsnacht. Stääfe 1988.
* Franz Schoch: *Geschichte der Gemeinde Küsnacht.* Buchdruckerei Stääfe, Chüsnacht 1951.

## Weblink

* www.kuesnacht.ch

## Fuessnote
Stans

**Stans** isch dä Haiptort vum Kanton Nidwaldä.

## Geografi
Mid 7803 Eywoner isch Stans diä bevelkärigsschtärchscht Gmäind vu Nidwaldä. Stans isch abär ai diä chliinscht Gmäind mit ärä Flechi vu guet elf Quadratkilometär. Vu dr Gmeindflechi sind 43,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 36,5 % Waud, 17,2 % Sidligsflechi und 2,6 % suschtigi Flechi.

Stans liid am Stanserhorn, oder Horn, won ä turistischi Attrakzioon isch. Zum Uifäfaarä bruichd mä zwee Baanä: d Standsäilbaan im underä Täil und diä niiwartig Luftsäilbaan mid ärä Terrassä ufem Tach («Cabrio-Baan») im obrä Täil.

## Gschicht
Stans isch zum eerschte Mau gnennt wordä im Jaar 1100 aus *Tannis* (1124 *Stannes/Stannis*).

## Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 12 % gläge.

## Religion
76,7 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 10,8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Im Dezember vom Jaar 1481 isch es a de Tagsatzig z Stans zum sogenanntä Stanser Verkommnis cho, wo de Rat vom Brueder Chlais e wichtigi Rolle gspillt hed. Bis 1996 isch z Oberdorf bi Stans all Jaar d Landsgmäind vom Kanton Nidwaldä abghalte worde.

Zur Zit sind folgendi Persone i de Gmäindsläitig: (Stand 2020)
* Lukas Arnold (Griäni Nidwalde, sit 2016, Präsidänt sit 2020)
* Florian Grendelmeier (FDP, sit 2020, Vizepräsidänt sit 2020)
* Markus Elsener (CVP)
* Lyn Gyger Erni
* Marcel Käslin (FDP)
* Martin Mathis (SP)
* Sarah Odermatt
* Bernadette Würsch (Gmäindschriiberi)

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 6983 Eywoner 91,6 % Teytsch aus Haiptspraach aaggää und 8,4 % anderi Spraache.

Dr Tialäkt vu Stans gheerd zum Heechschtalemannisch.

## Bilder

Stans-Pfarrkirche.jpg|Pfarrchile St. Peter und Paul
Stans-Winkelried.jpg|Winkelried-Dänkmal vo 1865
Stans-Winkelriedhaus.jpg|Winkelriedhuis us em 15. Jahrhundert
Hoefli Stans.jpg|Hefli
Stans-St-Fidelis.jpg|Kollegium St. Fidelis (1883)
Stanserhorn Nebel.JPG|Stanserhorn
Cabriobahn.jpg|Cabrio-Baan ufs Stanshorn
Buochserhorn.JPG|Buochserhorn


## Weblink

* Gmeind Stans
* 

## Einzelnaawiis
Lorenz Bock

Dr **Lorenz Bock** (* 12. Augschte 1883 z Nordstette; † 3. Augschte 1948 z Rautweil) isch e dytsche Jurischt un Bolitiker (Zäntrum, speter CDU) gsi. Vum 8. Juli 1947 bis zue sym Dod isch er dr erscht Staatsbresidänt vu Wirttebärg-Hauezollre gsii.

## Läbe un Beruef
Dr Lorenz Bock isch am 12. Augschte 1883 z Nordstette uf d Wält chuu. Noch em Bsuech vu dr Gymnasie z Horb un z Rautweil het er vu 1902 bis 1907 Rächtswisseschaft an dr Universitete z Münche un z Dibenga studiert. Derwylscht er studiert gha het, isch er in di katholisch Studänteverbindig K.St.V. Alamannia Dibenga yydrätte. Ä het s Referändariat am Amtsgricht Riedlenge, am Landgricht Raveschburg un bi dr Staatsaawaltschaft z Stuegert absolviert, het zum Dr. jur. promoviert un het syt 1910 as Rächtsaawalt z Rautweil gschafft. Vu 1915 bis 1918 het er as Soldat am Erschte Wältchrieg deilgnuu.

Noch em Änd vum Chrieg het dr Bock wider as Rächtsaaawalt gschafft. Speter isch er au as Notar zuegloo wore. Im Augschte 1944 isch er vu dr Gestapo verhaftet wore. Dr Lorenz Bock isch am Oobe vum 3. Augschte 1948 z Rautweil an dr Folge vun ere Darmlehmig gstorbe.

## Bolitik
Dr Bock isch scho vor em Erschte Wältchrieg in d Zäntrumsbardej yydrätte un isch vu 1919 bis 1933 Gmeirot z Rautweil gsi. Är het 1919 dr Verfassiggebende Landesversammlig vum Freje Volksstaat Wirttebärg aaghert un het dert e groé Aadeil gha am Entstoh vu dr neje Verfassig. Im glyyche Johr isch er in dr Wirttebärgische Landdag gwehlt wore, wun er in allne Legislaturperiode aaghert bis zue sällem syyre Uflesig anne 1933. Vu 1928 bis 1933 isch er Vorsitzer vu dr Zäntrumsfraktion im Landdag gsi.

Noch em Zweete Wältchrieg het dr Bock mitgmacht bi dr Grindig vu dr CDU im Landchreis Rautweil. Anne 1945 isch er Mitglid vum Rautweiler Gmeirot wore un vu dr dertige Chreisversammlig. Är isch syt 1946 Mitglid gsi vu dr Berotende Landesversammlig un isch anne 1947 in dr Landdag vu Wirttebärg-Hauezollre gwehlt wore, wun ere bis zue syym Dod aaghert het. Am 8. Juli 1947 isch er zum Staatsbresidänt vum Land gwehlt wore. Är het derno ne Koalitionsregierig us CDU, SPD un DVP bildet. Glyychzytig het er au d Leitig vum Finanzminischterium ibernuu. Dr Lorenz Bock isch no in syyre Amtszyt gstorbe. Syy Noofolger as Staatsbresidänt isch dr Gebhard Müller wore.

## Ehrige
* Lorenz-Bock-Strauß z Rautweil

## Literatur
* Jürgen Klöckler: *Abendland - Alpenland - Alemannien: Frankreich und die Neugliederungsdiskussion in Südwestdeutschland 1945-1947*, S. 230, Oldenbourg Wissenschaftsverlag, München 1998, ISBN 3-486-56345-9
* 

## Fueßnotte
Fatah

D **Fatah** ([], eigentlig richdig [] – ) isch e politischi Bartei in de Palästinensische Autonomiigebiet.

Dr Name isch en Akronym und Ananym vo . Die Aafangsbuechstabe gäbe wenn mä se zsämmesetzt und ruckwärts liist, s Wort für „Öffnig, Eröffnig, Befreie; (Hindernisse wägschaffe)“.

D Organisation verfolgt lut ihrer Verfassig vo 1964 as Ziil die *„kompletti Befreijig vo Palestina“*, d *„Gründig vom ene unabhängige demokratische Staat mit vollständiger Souveränität über die palestinensische Gebiet und Jerusalem as Hauptstadt“* und d *„Usrottig vo dr ökonomische, politische, militärische und kulturelle Existänz vom [[Zionismus]]“*. In dr gliiche Verfassig betrachtet si die *„israelischi Existänz in Palestina“* as *„zionistischi Invasion mit kolonialer Expansionsbasis“*.

Im Rahme vom Oslo-Friidensprozäss het d Fatah 1993 under ihrem Vorsitzende Jassir Arafat s Existänzrächt vo Israel anerkennt, sich zum Friidensprozäss bekennt und em Terrorismus as politischem Mittel abgschwore, het aber ihri Konstitution nie offiziell gänderet. Dr Arafat het nume gsait, si siig «caduque» (hifällig, ungültig).

D Fatah het in dr Vergangeheit au terroristischi Mittel brucht, zum ihri Ziil z erreiche. Terroristischi Aaschleg vo Fatah-aahänger gegen Israel, wo s immer wider eine drvo git, entspräche nüme dr offizielle Politik vo dr Bewegig, sondern wärde vo Fatahsplittergrubbe verüebt.

D Fatah isch hüte die sterksti Fraktion innerhalb vo dr Palästinensische Befreijigsorganisation (PLO). Im politische Spektrum nimmt si dr Blatz von ere ehnder konservative Partei ii, wo sich vom Islamismus vo dr Hamas und au vom Sozialismus vo der Volksfront zur Befreiung Palästinas (PFLP) abgränzt. D Fatah isch aber einewäg e berootends Mitgliid in dr sozialdemokratische Sozialistische Internationale.

## Fuessnote

## Weblingg
* D Fatah-Konstitution (vo 1964) uf dr Website vom ''Israel/Palestine Center for Research and Information'' z Jerusalem
* D Fatah-Konstitution uf dr Website vom israelische ''Ariel-Zentrum für politischi Studie''
Niedergösgen

**Nedergösge** (amtlich *Niedergösgen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Nedergösge legt uf 377 m ü. M., öppe uf halbem Wäg zwösche Olten ond Aarau, 4,5 km südweschtlech vo de Stadt Aarau (Loftlinie). S Dorf erstreckt sech am linke Ufer vo de Aare gägenöber vo Schönenwerd, am Jurasüdfuess, im äusserschte Oschte vom Solothurner Metuland.

Zo Nedergösge ghöre de Wiler Mülidorf (392 m ü. M.), dur de Aarekanau i zwöi Teil trennt, i de Aareniderig bim Chärnchraftwärch Gösge und ä paar Einzuhöfe. D Gmeindsflächi umfasst 24,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 39,5 % Wald, 28,6 % Sidligsflächi ond 7,2 % suschtigi Flächi. 

Nochbergmeine send Ärlischbach, Schönewerd, Grezebach, Dänike, Obergösge, Lostorf ond Stüsslingen.

## Gschicht
Nedergösge isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1294 als *Bözzach* (1308 *Göskon inferior*).

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,4 % gläge.

## Religion
25,4 % vo dr Iiwooner send im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 46,7 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,8 %, CVP 22,9 %, EDU 0,7 %, EVP 2,2 %, FDP 17,4 %. GLP 3,2 %, GP 4,2 %, SP 14,3 %, SVP 29,4 %, Suschtigi 1,8 %.

Gmeindspresidänt isch dr Kurt Henzmann (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,5 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 3775 Iiwohner 85,2 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 4,6 % Italienisch ond 9,6 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Nedergösge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Belder

Datei:Niedergoesgen katolika preghejo 355.JPG|Di katholisch Chile, s Waarzäiche fo Nidergösge
Datei:Niedergoesgen katiloka preghejo 402.JPG|Di katholisch Chile fo inä
Datei:Niedergoesgen turo de la katolika preghejo 389.JPG|Turm fo dä katholische Chile
Datei:Niedergoesgen kristankatolika preghejo 386.JPG|Di christkatholischi Chile Sankt Anton
Datei:Niedergoesgen metodista preghejo 414.JPG|Methodistischi Chile
Datei:Niedergoesgen malnova kastelvalo inter komunuma domo kaj katolika preghejo 377.JPG|Alti Burgmuur
Datei:Niedergoesgen komunuma domo 404.JPG|S Gmäindhuus fo dä Schlosschile uus gsee
Datei:Niedergoesgen rigardo al la nuklea centralo Goesgen 393.JPG|Blick fo dä Schlosschilä ufs Chernchraftwerk
Datei:Niedergoesten gastejo zum Schloss Falkenstein 367.JPG|Gaschthuus zum Schloss Falkenstein
Datei:Niedergoesgen riverelektrocentralo Olten-Goesgen 330.JPG|Elektrizitätswerk Olte-Gösge


## Weblink

* Offizielli Website vo dr Gmeind Niedergösgen
* 
* Luftufnahme vom Dorf

## Fuessnote