open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SCL Tigers

D **SCL Tigers** sy ä Ischhockeymannschaft us Langnou im Ämmitau. SCL het vo 1998 bis 2013/14 ir höchste Schwizer Hockeyliga nämlech ir NLA (*National League A*) gspiut, sider ir NLB.

## Gschicht
D Tigers sy dr Nachvougerverein vom 1946 gründete *Schlittschuh-Club Langnau*. Dr Name "*Tigers*" chunnt vom langjährige Houptsponsor "Tiger Käse AG" (sit 2004 *Emmi Fondue AG*) wo sit dä 70er Jahr d Tigere sponseret.

D Tigers sy bekannt für ihri gezieuti Nachwuchsförderig. Zwöi vo de bekanntischte Schwyzer Hockeyspiler, *Reto von Arx* (*HC Davos, NLA*) u dr Tinu Gärber (*Edomton Oilers, NHL*). Beidi chöme usem Ämmitau.

Ir Saison 2010/11 heis d Tigers sit dr ifüerig vom nöie Modus mit Playoffs u Playouts ds erschte Mau id Playoffs gschaft.

## Fans
Scho ir 1. Liga heisi ä Zueschouerschnitt vo über 4'000 Zueschouer pro Spiu gha. Abr nach mehrere Tiefschleg (2 mau Abstiig i d 1. Liga) u Höchine (Widrufstiig i d NLA 1998) isch d Fankultur zwüsche 2003 u 2005 ä chli zerbroche. D Gründ drfür si gsi Fäuentscheidige ir Vereinsfüerig, ds Verpassä vo de Playoffs u d Fäuichöif ir Mannschaft. 

Doch d Fans vor Schlachthuuskurve ir Iufishaue bringä trotz dä Tiefschleg ä sehr gueti Stimmig is Stadion.

## Stadiä
- 1946 - 1959 Naturiischbahn Oberfäud
- 1959 - 1975 KEB Langnou
- 1976 Iufishaue Langnou

## Gsperrti Trikotnummere
Nr. 12 Todd Elik,
Nr. 17 Daniel Aegerter,
Nr. 26 Martin Gerber,

## Weblink

* Offizielli Syte
* Portrait uff de Website vo de National League
* Ischsporthalle Langnou
* Fanclub uff Facebook
Hommage

E **Hommasch** (vo frz. *homme*, lat. *homo*, „Mensch“) isch en öffentligi Eerig, mäistens vo öbber berühmtem, wo mä sich im verpflichtet füült.

Ursprünglig isch d Hommasch e feudaali Zeremonii, wo d Vasalle und Underdaane vom ene Leensherr däm iiri Dröiji versproche häi, d. h. si wurde siini Manne si.

Hützudags wird dr Begriff Hommasch vor allem im Kunstbedriib brucht. Mä gseet din alli *Verwiis* uf öbber anders as dr Künstler sälber, wo im Raame vo däm sim künstlerische Wärk vorchömme und won er drmit si Dank wil vermiddle. Kunstwärk als Ganzes si mänggisch explizit as Hommasch entworfe, und s Wort *Hommage* chunnt sogar im Ditel vor. Vilmol isch aber e sonigi Hommasch abhängig vo dr Interbretazioon. Es git zum Bischbil Kritiker wo sääge, ass im Woody Allen si Film* [[Manhattan (Film)|Manhattan]]* e Hommasch für Nöi York sig, oder s Album *[[Abbey Road]]* e Hommasch an s Doonstudio vo de Beatles.
Gasthaus zum Bären, Holziken

Dr **Bäre Houzike** isch äs auts Burehuus un Gaschhof a dr Ifahrt vo Houzike im Aargou. S Boujahr vom Bäre z'Holizke isch 1755 u regumässig isch er saniert worde. Dr aut Stiu isch aber bis hüt erhaute blibe. Äs richtig schöns auts Burehus, wo traditionell sini Gescht begrüesst. Vorem Igang steit hüt ä Bärebrunne. 

## Geocaching
Sit 2012 isch dr Bäre o für Geocacher ä Startpunkt für ne Wanderig. Seubschtverständlech chame sech dört ganz am Afang scho sterchä. 

Weme de witer wot, geit me vo dört us zu: 645517 241040. Dört gseht me scho wider ä Bär mit sini zwöi Chline. Ganz nach fingt me de o ä Wägname. Weme dört dr Wärt vo dä Buechstabe addiert u no 50 derzu zeut, de het me Distanz wo me mit 322 Grad tuet appeile.

Bi däm Punkt isch d'Houptbärson z'gseh. Duse gsteht o no äs Schiud, wo eim erklärt, was de hi z'poschte git. U genau das Schiud führt die zum Schatz:

5. Buechstabe - 1 / 9. Buechstabe - 1 / 12.Buechstabe / 6. Buechstabe + 2 / Null / 10. Buechstabe - 1 // 6. Buechstabe + 1 / 14. Buechstabe - 1 / Null / Letschte Buechstabe / Null / 6. Buechstabe

Wär das cha ausrächne (das "/" isch kei Operator, sondern eifach nur zum trenne) dä fingt ä schöni Letterbox, wo me o Sache tusche cha.

## Weblinks
*usfüerlechi Informatione uf Geocaching.com
Kirchuster

**Chirchuschter** (amtlich: *Kirchuster*) isch än ehemaligi Zifilgmeind und äs Quartier fo dä Stadt Uschter im Kanton Züri.

## Geografy
Chirchuschter entschpricht am Schtadtzäntrum fo Uschter. S Quartiär gaat vom Burghügel im Südä bis zum Bahnhof im Nordä, fom Stadthuus, dä Biärfabrik und dä Villa Aabach im Oschtä bis zum Bezirksgricht und äm Schtadtpark im Weschtä. Margäzäickä fo Chirchuschtär sind di drüü Chräisäl a dä Zürchärstrass, wo nach irär form und iräm Schmuck Hasälnusschräisäl, Schpringbrunnächräisäl und Nashornchräisäl häissäd.

## Gschicht
Chirchuschter isch s historischi Dorf Uschtär, wo fom Schloss Uschtär üf äm Burghügäl dominiäirt isch. Deet isch synerzyt dä Sitz fo dä Herrä fo Bonnschtettä und schpötär fo dä Vögt fo Züri gsy. 

Bis Aafang 19. Jaarhundärt isch Chirchuschtär än äigäti Zifilgmäind gsy. Am 9. Juli 1927 sind di früänrigä Zivilgmäindä uufghobä und mit dä hüttigä politischä Gmäind Uschtär färäint wordä.

## Sehäswürdigkäitä
Dä Schtolz fo Uschtär isch natürli s Schloss Uschtär, wo höch übär dä Schtadt uf äm Burghügäl troont und in Uschtär au äifach d Burg gnännt wird. Dänn sind in Chrichuschtär narürli reformiärti Chilä, wo äm Quartiär dä Namä git, d Villa Aabach, di alti Biärfabrik, wo sit Churzäm widär Biär braut wird, dä Schtadtpark, di alti Remisä am Bahnhof, s modernä Schtadthuus und natürli alli Ychaufszänträ.

## Bildär

Datei:2012-02-12-Kirchuster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 027.JPG|Chirchuschter fo dä Seesytä uus gsee im Februar 2012
Datei:2010-04-24-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 049.jpg|d Biärfabrik Uschter
Datei:2010-04-24-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 031.jpg|s Schtadthuus Uschter
Datei:Uster - Aa IMG 3553.jpg|d Holzbrugg im Schtadtpark
Datei:2010-04-24-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 037.jpg|d Uschtermär Aa z Chirchuschter
Datei:2010-04-22-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 072.jpg|d Villa Aabach
Datei:2010-10-04 Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 029.jpg|de Haselnusschräisäl z Chirchuschter
Datei:2010-04-24-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 030.jpg|d Zürischtrass mit Blick uf dä Schpringbrunnächräisäl


## Weblink

* d Sytä vom Quartiärfäräin Chirchuschter

## Referänze und Quälle
Agence France-Presse

Die franzöösischi **AFP** (**Agence France-Presse**) isch die eltisti internazionaali Noochrichdeagentuur. Si isch 1835 z Bariis vom Charles-Louis Havas gründet und zerst as „Agence des feuilles politiques, correspondence générale“ bekannt worde. Hüte isch si uf dr ganze Wält as die drittgrösst Noochrichdeagentuur däätig und het näbe dr Zentraale z Bariis Büro und Mitarbäiter in 110 Länder. Si bietet Noochrichde in säggs Sprooche aa. Z Dütschland bedribt d AFP e Dochter-GmbH, wo vo dr franzöösische Zentraale witgehend unabhängig isch und für dr dütschsproochig Märt in alle bedütende Rössor Nochrichde broduziert. Sit 1998 isch dr Sport-Informazioons-Dienst zu hundert Brozänt e AFP-Dochter.

## Fuessnoote
Neubritannien

**Neibritannie** (en. *New Britain*, Tok Pisin *Niu Briten*, dt. 1885-1914 *Neupommern*) isch e Insle im Bismarck-Archipel z Melanesie un ghert bolitisch zue Papua-Neiginea. Vor 1885 isch dr ganz Inselarchipel *Neubritannien-Archipel* gnännt wore. 

## Geografi
Neibritannie isch rund 36.520 km² groß un het 501.000 Yywohner. Mit ca. 520 km Lengi un ere Braiti vu 29 km bis maximal 146 km isch s di grescht Insle im Bismarck-Archipel. Dr eschtligscht Punkt isch rund 477 km Luftlinie ewäg vum weschtligeschte Punkt. Syt 1966 isch Neibritannie in zwee Verwaltigsbezirk ufdailt, d Provinze East New Britain un West New Britain, East New Britain isch e weng chlainer, het aber mee Yywohner.

Hauptstadt vun West New Britain isch Kimbe mit 24.000 Yywohner. Di grescht Stadt un Hauptstadt vu East New Britain isch bis zum Vulkanuusbruch vu 1994 Rabaul gsii. E Großdail vu dr Bewohner isch derno uf Kokopo gflichtet un au dert blibe. Wäge däm isch derno Kokopo Provinzhauptstadt wore.

Dur d Insle ziet sich e hochi Bärgchette mit em aktive Vulkan *Mt. Sinewit* as hegschti Hebig (2438 m). E bsunderi Vulkanlandschaft mit sensible ekologische Regione uf em Land un im kischtenoche Beraich hewt s uf dr Willaumez-Halbinsle. D Insle isch zum Großdail deckt mit Rägewälder.

## Gschicht

D Papua sin di eltscht Bevelkerigsgruppe uf dr Insle. Im erschte Johrdöusert v. Chr. sin derno Auschtronesier yygwanderet.

Dr erscht Europäer, wu d Insle entdeckt het, isch dr William Dampier am 27. Februar 1700 gsii, wu dr Insle derno dr Name *Nova Britannia* gee het. Vu 1885 bis 1899 isch Neibritannie as Bsitz vu dr Neuguinea-Kompagnie Dail vu dr dytsche Kolonie gsii un het *Neupommern* ghaiße, no dr preußische Provinz Pommern. Vu 1899 bis 1914 isch Neupommern Dail vu dr Koloni Dytsch-Neiginea gsii. Anne 1888 isch d Verwaltig uf Insle Kerawara verlait wore, wu zue Neulauenburg ghert (hite *Duke-of-York-Insle*), anne 1890 uf *Herbertshöhe* (hite Kokopo) bi Ralum uf Neupommern, wu si syt 1899 der5no vum Dytsche Rych wytergfiert woren isch. In dr Zyt vu dr dytsche Verwaltig isch aagfange wore mit em Aaböu vu dr langstachelige Bauwulle.

Im Johr 1914 isch d Insle vu auschtralische Druppe eroberet un noch em Erschte Wältchrieg as Mandat vum Velkerbund vu Auschtralie verwaltet w2ore.

Im Pazifikchrieg hän Druppe vum Japanische Chaiserrych am 23. Februar 1942 d Hafestadt Rabaul eroberet un am 8. April isch e Ainhait im weschtlige Neibritannie glandet. Am 15. Dezember 1943 isch dr amerikanische Druppe d Landung bi Cape Gloucester im Nordweschte vu Neibritannie un bi Cape Merkus (dt. bis 1918: *Südkap*) im Sidweschte glunge. Rabaul isch 1945 drotz heftige Bumbardierige erscht no dr japanische Kapitulation wider zrurkgee wore.

## Bevelkerig
Di wichtigscht Bevelkerigsgruppe vu dr Neibritannie sin d Tolai. D Baining us em Hochland sin mit ihrem rituälle *Fyyrdanz* un ihrem Penisstab bekannt wore. Derzue git s d Kilenge (an dr Kischte), d Sulka (sidlig vu dr Gazelle-Halbinsle) un d Lakalai zwische Kischte un Gebirg.

## Weblink
Centre Georges Pompidou

S **Centre national d'art et de culture Georges-Pompidou** isch e staatligs Kunst- und Kulturzentrum im 4.&nbsp;Arrondissement vo Bariis. In dr Umgangssprooch säit men em au äifach s **Centre Pompidou** oder **Beaubourg**, bi de Iihäimische isch es **La Raffinerie**. Es het si offiziell Naame vom ehemoolige franzöösische Staatsbresidänt Georges Pompidou überchoo, wo si Bau aagstoosse het. D Archidekte Renzo Piano, Richard Rogers und Gianfranco Franchini häi s entworfen und s Baue het säägs Joor brucht. Es isch am 31. Januar 1977 eröffnet worde. Sit siner Eröffnig het s mee as 150 Millioone Bsuecher ghaa.

## Galerii

Datei:20e arrondissement.jpg|Blick uf s Pompidou vom 20. Arrondissement
File:Pompidou-centre-interior.jpg|Im Innere

## Liddratuur
* Alexander Fils: *Das Centre Pompidou in Paris. Idee, Baugeschichte, Funktion*. 1986. ISBN 3-7879-0177-9
* Christina Haberlik: *50 Klassiker. Architektur des 20. Jahrhunderts*. Hildesheim: Gerstenberg Verlag, 2001. ISBN 3-8067-2514-4
* Jean Poderos: *Centre Georges Pompidou, Paris*. München: Prestel Verlag, 2002. ISBN 3-7913-2708-9

## Weblingg

* Centre Pompidou
* Centre Pompidou-Metz
* „Verleiht Flügel“, NZZ, 31. Januar 2007
* „Centre Pompidou wird 30: Vom Abenteuer zur Erfolgsstory“, dpa / Tagesspiegel, 31. Januar 2007
* „Flaggschiff französischer Kultur“, Deutschlandradio, 31. Januar 2007

## Fuessnoote
Traktor

Dr **Drakdor** (vo lateinisch *trahere* ‚zie‘) isch a Zugmaschine, wo mr Ahenger und Ehnlichs na henga ka. Er hat meischtens vier Rädle, mänggisch fahrt er uf Raupe. Draktore werde vor allem in dr Landwirtschaft brucht, und si eso konzipiert, ass si au landwirtschaftlichi Maschine chönne aadriibe.  Usserhalb vo der Landwirtschaft wärde si au in der Forstwirtschaft, bi Kommunalbetriib, im Gartebau, uf Flughäfe und im Bauwäse (Strossebau, Ärdbewegige, Garte- und Landschaftsbau) verwändet. Im süddütsche Ruum wird als Synonym zu Draktor mänggisch au dr Begriff Bulldog brucht.

## Weblink

## Fuessnote
Tremor

Mit **Tremor** (lat. ** „ziddere“) bezäichnet mä, wenn Muskelgrubbe, wo enander entgeegewirke, sich rhythmisch immer wider und unwillkürlig zämmezie. Dr sogenannti füsiologischi Tremor vo Gsunde chä mä mässe, er isch aber kuum sichtbar. Wenn dr Tremor dütlig sichtbar isch, chann er e Sümptoom vo verschiidene Chrankhäite si.

Die verschidnige Arte vo Tremor underschäide sich in däm, weli Körperpartii bedroffe isch, in iirer Frequänz, Sterki und Ursach. Wenn s Ufdrätte chrankhaft isch, isch dr Tremor mäistens s Sümptoom von ere andere Chranket, wo s Zittere verursacht. Es git aber Fäll, wo dr Tremor isoliert duet ufdräte und däm säit mä en essenzielle Tremor.

## Liddratuur
* H. C. Diener, W. Hacke (Hrsg.): *Leitlinien für Diagnostik und Therapie in der Neurologie.* Thieme, Stuttgart 2003. ISBN 3-13-132412-0
* Gabi Wittland (Hrsg.): *Warum zittern Sie denn so? Der Essentielle Tremor – eine neurologische Bewegungsstörung.* Gabi Wittland, Bünde 2003. ISBN 3-00-012092-0
* David Berceli: *Körperübungen für die Traumaheilungen.* In *Special.* Bonn 2007. 

## Weblingg
* Tremor Dütschi Gsellschaft für Nöirologii, abgrüeft 10/2005
*Tremor uf dr Scholarpedia
Antivirenprogramm

Es **Antivirus-Programm**, **Antivireprogramm** oder e **Antivire-Software** isch es Programm, wo för Compjuter entwickled wird, zum Schutz vor Schäde, wo im Zämehang mit em Internet chönd entstoo.

Antivirusprogramm schützäd än Pc vor Virä, Würmer, Trojanär, Rootkits, Phishing, Ad- und Spywär ond werdit als zuäsätzlechi Sicherheit, wo scho vonerä Firewall, also än Schotz vo jedäm DSL-Aabütär bzw. Modem ad Internetverbendig, au uf äm Pc sälber installiert. Das esch diä Softwär, won bim Surfä und Maile vomenä Kriminellä chönt uf em Rächner platziärt werdä. Defür muäss d' Softwär, wo mer för dä Schotz vomenä Rächner uswählt, vo de Websiitä vom Herställer im Internet odär vomenä Späichermedium, abegladä bzw. usgfüert werdä. Es esch sehr z' empfähle, dass äs Antivirusprogramm au emmär vor dä anderä Installationä scho uf äm Rächner zuägfüegt wordä esch.

Äs Antivirusprogramm luägt au, dass än Virus uf em Pc ned cha gstartät werdä. So chan s' Betriibssystem, mäist esch s' Windows instlliärt, ned manipuliert odär gar beschädigt werdä. Usserdäm kennt äs Viräprogramm au scho infiziertä Websiit, wo scho früenär als kriminell oder bzw. als vo Häcker kontrolliärts Programm identifiziert wordä esch. Diä werdät vo Secherhäitsfermenä erfasst ond emmer wedär überprüäft. Die Wächtigschte Funktionä uf emäne Pc wo fürnä Häcker chontäd missbrucht werdä send e-Mailprogramm odär Internetprogramm. Diä werdät mäischt vom Antivirus beobachtet ond vor Schädling gschützt. Zum Schotz für än Computer getz au mehreri anderi wechtigi Vorkehrigä z' beachtä. Biispelswiis söt mer diä wechtigä Datä uf äm Rechnär emmär zuesätzlech met emäne persönlechä Passwort schötzä ond dass au als Gheimcood sechär ufbewahrä.

Ussert dem esch äs au en sehr grossä Schutz, wenn mer för de Betriib emmär wider diä aktuellschtä Programm chauft, bzw. diä Programm uf äm neuistä Stand haltät. Also regelmässig de Pc iischaltä und am Internet aschlüssä dämit er diä Programm chan met dä neuiä Data abspäicherä. Äs get verschedäni Antiviräprogramm, wechtig esch dass mer äis für sin Rechnär wählt, wo mer au vo de Sproch guet verstoht, oder zumendest luegt öb vom Herstellär gnuäg Hilfsläistigä vorhandä sind. Normalärwiis wot än Kriminellä uf äm Pc öpis abspäicherä, dämit er den öbär diä Installation, chan Datä usspionierä oder dä Rächner manipuliäre, also zumenä zusätzlechä Teili vo sim Neztwärch zmachä, also z. B. äs Häckernetzwärk z' vergrösserä. Das hindärlot den abär au gwüssi Spurä uf em Pc. Falls äs mol äs Problem met äm Rächner get, het mer ä so au d' Möglechkäit, das met äm Softwärherställer wedär chönä z' lösä.

Hersteller vo Sicherhäitprogramm send Avira, Gdata, Kapersky, Mc Afee, Norton ond au Microsoft sälber. Äs Antivirusprogramm esch hüt zwengänd nötig dämit än Rechner net dor Virä us äm Internät beschädigt odär entwendet werde, bzw. uspioniert odär vo Hacker missbrucht wird.
Irminsul

D **Irminsul** isch e kultischi Süül gsii, wo de Karl de Grooss ane 772 im Chrieg gege di haidnische Sachse zerstört het. 

## Historischi Zügnis
Noch de mittelalterliche Quele isch de Karl de Groossi ane 772, noch dem er d Eresburg eroberet het, mit siim Heer zonere Irminsul cho, woner denn kabutt ghaue het. Druf abe isch er mit em Heer a d Weser choo.  Di verschidnige Quele bischriibet d Irminsul as e brüemts Hailigtum (*fanum*), Hain (*lucus*) oder Idol (*idolum*).

Ahand vo de verschidnige Bricht cha de gnaui Standort vo de Irminsul nöd bistimt were. Allerdings het de Chronist Thietmar von Merseburg irrtümlich gschribe, as die Irminsul uf de Eresburg gstande sai.  Meriri Quele schriibet au, as nochere lange Tröchni plötzli vill Wasser us de Erde gsprudlet sai, nochdem d Irminsul zerstört wore sai. Au söll de Karl de Groossi ageblich e Gold- und Silberschatz erbüütet haa.

Ahand vo mittelalterliche Glosse cha gschlosse were, ass es meriri Irminsüüle ggee het. Zodem isch da Wort au i anderne Tielekt öberliferet. Gnoieri Agoobe öber d Irminsul gitt de Rudolf vo Fulda:

## Wösseschaftlichi Düütig
S Zügnis vom Rudolf vo Fulda git vermuetli e korrekti Vorstelig wider. D Irminsul isch drum as e Form vonere Weltsüül azluege, wie si i verschidnige Kulture weltwiit vorchunnt. S werd au agnoo, as e mögliche Zämehang mit de Jupitergigantesüüle bistoot, wo i de Röömerziit bsunders i de römische Provinz Obergermanie uufgstellt wore sind. Au e Zämehang mit de nordische Vorstelig vom Weltebomm Yggdrasill werd vermuetet.

### Name
Ahand vo mittelalterliche Glosse werd dütli, as *irminsul* e Bizaichnig vonere kultische Süüle isch, wo a verschidnige Plätz errichtet woren isch. De Name isch e Zämesetzig mit em germanische Wort *irmin-* »gross, gwaltig« isch, d Bidüütig aso »gwaltigi Süüle«. As de Name de Göttername Irmin enthalte söll, isch us sproochliche Gründ nöd woorschindli.

## Noihaidetum
I noihaidnische Chraise und au i populärwösseschaftliche Büecher werd bhoptet, as d Irminsul ufem Bild vo de Chrützabnaam bi de Externstai abbildet sai. Underhalb vom Chrütz isch e Maa abbildet, wo ufere knickte Palme stoot. Un die Palme werd au hütt no vo villne as e knickti Irminsul interpretiert, as e Zaiche, as s Chrestetum öber s Haidetum gsigt heb. Vili germanischi Noihaide bruuched drum d Irminsul as e Symbol und Chennzaiche vo erer Organisatio, wobii d Metapher vom Widerufrichte vom Haidetum demit verbunde werd.

## Büecher
* Heinrich Beck et al. (Hrsg.): *Reallexikon der Germanischen Altertumskunde*; de Gruyter, Berlin/New York 1994. Artikel Irminsul, p. 504-506.
Besigheim

**Beesge** oder **Bäsge** (amtlich *Besigheim*) isch a Kloistadt im Landkrois Ludigsburg ogfähr 25 Kilometr im Norde von Schtuegard. Seid em 18. Oktobr 2005 isch Bäsge en staatlich aherkannder Erholungsort. Besondersch sche isch dr Flecka mit soine Fachwerkheisla ond die Wengert dromrom. Laut em MDR isch Bäsge dr schenscht Weiort vo Deitschland.

## Geografi
Beesge leit rond 13&nbsp;km nerdlich vo Ludisburg am Zammefluss vo Necker ond Enz. Vo dr Gmarkong send 56,5% Landwirtschaftsfleche, 15,6 % Wald, 23,2 % Sidlongsfleche ond 4,7 % sonschtiche Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Beesge gheret d Stadtdoel Beesge ond Ottmarsheim.

## Gschicht
S erschte Mol erwähnt worre isch Bäsge 1153 als *curtis Basincheim*, en re Urkond, wo dr Kaisr Barbarossa d Schenkung an dr Badenzer Markgrafa Hermann III. bezeigt hat.

## Verwaltong
Beesge hot sich mit dr Gmoede Fraededaal, Gemmrige, Hesge, Lechge, Mõndelse ond Waale zom Gmoedverwaltongsverband *Beesge* zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Beesge ischt dr Steffen Bühler.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Beesge ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Friedrich Breining: *Alt-Besigheim in guten und bösen Tagen*, 254 Seiten, Besigheim 1926
* Ulrich Gräf: *Kunst- und Kulturdenkmale in Ludwigsburg*, Stuttgart 1986, ISBN 3-8062-0466-7, S. 42-56.
* Autorenkollektiv (Bächler, Benning, Schulz u.&nbsp;a.): *Geschichte der Stadt Besigheim*, 712 Seiten, Besigheim 2003
* Hansmartin Schwarzmaier und Peter Rückert (Hrsg.): *Das Land am mittleren Neckar zwischen Baden und Württemberg* (Herausgegeben zum 850jährigen Jubiläum der Stadt Besigheim), Oberrheinische Studien Bd. 24, 332 Seiten, Ostfildern 2005, ISBN 3-7995-7824-2

## Weblink
* 
* 
* 
* www.besigheim.de
* Johannes Zehender (Decumanus) aus Besigheim (1564–1613)

## Fuaßnota
Juan Carlos I. (Spanien)

Dr **Juan Carlos I.** [] (* 5. Januar 1938 z Rom as *Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias;* die dütschi Form *Johann Karl&nbsp;I.* brucht me nid, im Geegesatz zu historische Monarche) isch vom 22.&nbsp;Novämber 1975 bis 18.&nbsp;Juni 2014 Köönig vo Schbanie gsi. Er stammt us em Huus vo de Bourbone und isch Mitgliid im Club of Rome und dr Bruederschaft St.&nbsp;Christoph. 
 
Dr Juan Carlos I. isch dr eltist Soon vom Juan de Borbón y Battenberg und eso dr Änkel vom Köönig Alfons&nbsp;XIII. vo Schbanie. Si Mueter isch d María de las Mercedes de Borbón y Orléans gsi. Bekannt isch dr Juan Carlos vor allem für die wichdigi Rolle, won er bim Ändi vo dr frankistische Diktatuur und bi dr Iifüerig vo dr Demokratii z Schbanie gspiilt het.

Am 14. April 1962 het dr Juan Carlos z Athen d Prinzessin Sophia vo Griecheland ghirote. Us dere Ehe stamme d Chinder Elena (* 20. Dezämber 1963), Cristina (* 13. Juni 1965) und Felipe (* 30. Jänner 1968).

Am 2. Juni 2014 het dr Ministerpräsident Mariano Rajoy bekannt ggää, dass dr Juan Carlos abdanke und dr Prinz Felipe als Köönig Felipe VI. d Thronfolg aatrette duet. Dr Juan Carlos I. bhaltet uf Läbeszyt si Ehretitel als Köönig. 

## Liddratuur
* Paul Preston: *Juan Carlos, El rey de un pueblo.* Barcelona 2003.
* José Luis de Vilallonga: *El Rey. Conversaciones con D. Juan Carlos I.* Barcelona 1993.
* [Dokumentazioon (90 Minute, ersti Sändig ZDF 31. Mai 2011, Film vo dr Annette Baumeister und vom Florian Hartung)](https://web.archive.org/web/20110828023950/http://www.zdf.de/ZDFmediathek/beitrag/video/1349566/Koenigliche-Affaeren-(Teil-2-von-3)) 

## Weblingg

* Website vom schbanische Köönigshuus
* Un rey golpe a golpe, kritischi Biografii (PDF, schbanisch)
Dehydratation (Medizin)

In dr Medizin bezäichnet **Dehüdratazioon** (Sünonüüm: **Dehüdratisierig**, **Dehüdrazioon**, **Hüpohüdratazioon**, **Usdrochnig**) wenn eme Körper Wasser feelt. Antonüüm drzue si *Überwässerig* oder *[[Hyperhydratation|Hüperhüdratazioon]]*.

Die altgriechischi Wortwurzle ὕδωρ *hüdor* bedütet „Wasser“.

## Sümptomatik

Wenn d Körperflüssikäit z fest abnimmt wil d Ufnaam vo Flüssikäit pathologisch verchliineret bzw. dr Verlust vo Flüssikäit chrankhaft vergröösseret isch, füert das zur Exsikkose. D Flüssikäit cha über e Maage-Darm-Drakt (Schisse), d Lunge (Schnuuf), d Niere (dr Urin) oder über d Hut (Schwitze) verloore goo. Wäge Chrankhäite, zum Bischbil vo de Niere oder Fieber, oder wäge starke körperlige Aasträngige cha mee Flüssikäit verloore goo und das cha e Flüssikäitsungliichgwicht zur Folg haa. Mä underschäidet drei Arte vo Dehüdratazioon:

* *Isotooni Dehüdratazioon*: Dr osmotisch Druck vom Extrazellularruum änderet sich nit, wil Wasser und Salz (Natrium, NaCl) im gliiche Verheltnis zuenander verloore gönge. Das bassiert vor allem wenn dr Körper nid gnueg Wasser und Natrium überchunnt, aber au bim Chotze oder Durchfall.
* *Hüpertooni Dehüdratazioon*: Die git s Wasser verloore goot aber nid en entsprächendi Mängi vo Salz. Das cha bi Fieber dr Fall si und mä cha im Extremfall verdurste. Z vil Schwitze wenn mä körperligi Arbet macht ooni gnueg z drinke, het dr gliich Effekt, wil dr Schweiss e hüpotooni Flüssikäit isch.
* *Hüpotooni Dehüdratazioon*: Wenn im Verheltnis zum Wasser, wo verloore goot, z vil Salz usgschiide wird, entstoot e hüpotooni Dehüdratazioon. Zum Bischbil wemm mä fest schwitzt und nume salzarmi Flüssikäite wie räins Wasser drinkt, schäidet mä in dr Bilanz mee Salz us as Wasser. Zum s usgliiche längt Mineraalwasser drinke oder sogenannti Iso-Gedränk, wo vergliche mit em Bluetplasma isotoon si. Mä brucht käini hüpertooni Flüssikäite drinke, wil dr Körper überschüssigs Wasser wenn nöötig über d Niere cha usschäide.

## Kwelle
Pygmalion

**Pügmalion** () isch dr Naame vom ene küprische Köönig us dr griechische Müthologii. Usserdäm isch s au dr griechisch Naame vom Köönig Pumjaton vo Tyros. Uf dä goot die müthischi Gschicht möögligerwiis zrugg.

## Antiki Darstellige

### Ovid
Die usfüerligsti antiki Schilderig findet mä bim Ovid (Metamorfoose Buech 10, Värs 243 ff.):

Dr Künstler Pügmalion vo Züpere het mit Propoetide, das si sexuell zügelloosi Fraue gsi,  schlächti Erfaarige gmacht und isch zum Frauefind worde und läbt nume no für si Bildhauerei. Er het us Elfebäi e Statue gmacht, wo wien e lääbigi Frau usgsee het. Die Statue het er immer mee wie en ächte Mensch behandlet und het sich schliesslig in sä verliebt. Am Festdaag vo dr Afrodite het dr Pügmalion d Göttin vo dr Liebi drum bittet, ass si zuekümftigi Frau eso wurd si wie d Statue, won er gmacht het. Won er Häim cho isch und d Statue wie immer het afo striichle, isch die langsaam lääbig worde. Yämme häi si denn e Chind ghaa, wo Paphos ghäisse het. Im 18. Joorhundert het mä dr Statue dr Naame Galatea gee.

### Vergil
Bim Vergil isch dr Pügmalion dr Brueder vo dr Dido gsi, wo spööter Karthago gründet het, und dr Soon vom Belus, Köönig vo Tyros. Er het dr Dido iire Maa Sychaeus us Habgier ermordet.

## Liddratuur
* Achim Aurnhammer & Dieter Martin Hgg.: *Mythos Pygmalion. Texte von Ovid bis [[John Updike]].* Reclam Bibliothek 20053. Leipzig 2003 ISBN 3-379-20053-0 (Anthologie, auch Abb.; Lit.)
* Gereon Becht-Jördens, Peter M. Wehmeier: *Vom Kunstobjekt zum lebendigen Menschen. Ovid über Möglichkeiten und Grenzen der Kunst*. In: Hans Förstl u. a. (Hrsg.): *Metamorphosen (Schriftenreihe der deutschsprachigen Gesellschaft für Kunst und Psychopathologie des Ausdrucks e. V 25). Edition GIB, Berlin 2006, S. 37-45 ISBN 978-3-00-019592-1
* Andreas Blühm: *Pygmalion. Die Ikonographie eines Künstlermythos zwischen 1500 und 1900*, Lang, Frankfurt 1988, Reihe: Europäische Hochschulschriften, Reihe 28, Kunstgeschichte, Band 90, ISBN 3-631-40797-1; zugl. Diss. FU Berlin 1987
* Annegret Dinter: *Der Pygmalion-Stoff in der europäischen Literatur. Rezeptionsgeschichte einer Ovid-Fabel.* Reihe: Studien zum Fortwirken der Antike Bd. 11, Winter, Heidelberg 1979, ISBN 3-533-02775-9; Zugl.: Diss. phil. Bonn 1977
*[[Heinrich Dörrie]]: *Pygmalion. Ein Impuls Ovids und seine Wirkung bis in die Gegenwart*. Hrsg. von der Rheinisch-Westfälischen Akademie der Wissenschaften. Westdeutscher Verlag, Opladen 1974, ISBN 3-531-07195-5
* Mathias Mayer & Gerhard Neumann Hgg.: *Pygmalion. Die Geschichte des Mythos in der abendländischen Kultur.* Rombach, Freiburg 1997, ISBN 3-7930-9141-4
* Birgitt Werner: [http://oops.uni-oldenburg.de/volltexte/2000/637/pdf/werner.pdf *Das Pygmalion-Motiv in der Aufklärung*] (PDF), in Wolf Dieter Scholz & Herbert Schwab Hgg.: *Bildung und Gesellschaft im Wandel. Bilanz und Perspektiven der Erziehungswissenschaft. Friedrich W. Busch & Jost von Maydell zum 60. Geburtstag.* BIS, Oldenburg 1999 ISBN 3-8142-0701-7

== Weblingg ==


* D Erzäälig [[s:Pygmalion (Herzl)|*Pygmalion'']] vom Theodor Herzl uf Wikisource
Kraftort

E **Chraftort** isch e geographischi Örtlichkait, wo noch de Aasicht vo verschidnige Mensche, mit spirituelle, geomantische, oder magische Chräft uufglade sii söll. De Bsuech vom ene Chraftort chan en Mensch i de Regle mit positive Chreft oder Lebesenergii uuflade. Vili Chraftort sind hüüffig bsundrigi natürlichi Formatione, wie Berggipfel, Felse, Wäldli, Waldliechtige, Gwässer, aber au menschlichi Baute, wie Ruine vo Burge aber au bsundrigi Cherche oder anderi Hailigtümer. Nöd selte sind die Chraftort mit alte Saage verbunde. 

Vili Chraftort sölet dezue no mitenand verbunde sii. Die Verbindigslinene, au *lay-line* gnennt, bildet ageblich geometrischi Muster uf de Landcharte.

Chraftort wered entweder intuitiv, maist noch ästhetische Kriterie, gfunde, oder dör bstimmti Praktike wi Pendle gortet. Verbraitet isch au, as e Chraftort gwertet werd, indem sini Straalig mit *Bovis-Ainhaite* (BE) aggee werd, wo aber kai wösseschaftlichi anerchannti Grössi isch. As de Ort mit de höchste Bovis-Ainhait i de Schwiiz werd Aesch bi Muur (Gmaind Muur) i de Forch im Kantoo Zöri aggee. De söll 750000 BE uufwiise, wäred s Groosmöister vo Züri 18000 BE haa söll.

Zo de bikanntiste Chraftort zäled Stonehenge z England, di ägyptische Pyramide oder d Externstai z Tütschland.

Im Buechhandel isch sit e paar Joor e Buum mit Büecher öber Chraftort z biobachte, wa dezue füert, as es immer mee ageblichi Chraftort gitt.
Doppelhelix

D **Dobbelhelix** (griech. *hélix*: Windig, Spiraale) isch e geometrischs Gebild, wo bin em s Motiiv vo dr Windig dobblet ufdaucht, im Geegesatz zur äifache Helix.

Mä underschäidet zwäi Forme vo Dobbelhelix:
* Dr Typ 1 bestoot us zwäi äifache Helix, wo umenander umelaufe, mä bezäichnet s au as zwäigängigi Schruube (Abb. 1)
* Dr Typ 2 bestoot im Geegesatz drzue nume us äim Strang. Dä isch zun ere Helix verdräit, und die isch iirersits wider zun ere Helix mit eme grössere Radius verdräit. Däm Tüp säit mä au **Dobbelwändel** (Abb. 2).

## Biochemii
In dr Biochemii wird dr Begriff Dobbelhelix mäistens für e Tüp 1 brucht. Er bezäichnet zwäi paralleeli Sträng vo Makromolekül, wo wie Schruube um enander umelaufe. S bekanntiste Bischbil isch wohrschiinlig d Struktuur vom Desoxyribonukleinsäure-Molekül, wo in fast alle Lääbewääse vorchunnt. D DNA-Sträng verlaufe zuesätzlig no geegelöifig (antiparallel). Die äigentlige Helix (root und blau) wärde vom Ruggegroot vo dr DNA bildet, wo us Fosphaat und Zucker bestoot. Die sogenannte „Sprosse“ (schwarz) si d Baase, wo die bäide Äinzelsträng über Bindige vo Wasserstoffbrugge zämmeheebe.

E spezielli Form vo dr Dobbelhelix git s zum Bischbil in dr Struktuur vo Antifilamänt. S Bsundrige bi däm Struktuurprotein isch, ass d Äinzelsträng bi deere Dobbelhelix vom Tüp 1 sälber zun ere Helix verdräit si, für sich also e Dobbelwigglig vom Tüp 2 si.

In soonige Fäll reedet mä von ere Coiled-Coil-Struktuur, wo bis zu siibe Äinzelsträng chönne drin si.

## Technik

Bi Glüewigglige in Glüelampe findet mä dr Tüp 2. Die Dobbelwigglige bestöön us eme verdräite Droot, wo siinersits non emol gwigglet isch. Eso isch s mööglig, e lange Droot uf ere churze Strecki z haa, sodass sich die äinzelne Wigglige geegesitig aastraale, was noch em Brinzip vo dr Hoolruumstraalig d Emissividäät vo dr Gsamtstruktuur, und eso d Liechtusbüti und d Lüüchtdichti erhööt.

## Astronomii
In dr Nööchi vom Zentrum vo dr Milchstrooss befindet sich e Staubwulke, wo öbbe 80 Liechtjoor lang isch. Si het d Form von ere Dobbelhelix, wo sich zwäi Nääbelsträng umenander wiggle. D Lengsaggse vo dere gigantische Dobbelhelixstruktuur zäigt uf s supermassive Schwarze Loch Sagittarius A* im Zentrum vo dr Milchstrooss, wo 300 Liechtjoor ewäg isch. Sagittarius A* het en extreem starks Magnetfäld, wo mit dr Materie vo dr Staubwulke interagiert.

## Fuessnoote
Krypta

E **Krüpte** (gr. ‚die Versteckti‘; au *[[Gruft]]*) isch e Ruum, wo sich under em Chor (Apsis) oder underhalb vom Altar in christlige Chille befindet. Im Allgemäine het s dört Häiligegreeber und Altäär gee. In dr Krüpte isch ursprünglig äntwääder s Graab oder d Reliquie vom ene Märtüürer gsi, was näbe dr religiööse Bedütig vor allem im Middelalter Pilger het sölle aazie. 

As Vorlöifer vo dr Krüpte (gr. κρύπτος: ‚versteckt‘, ‚ghäim‘) gälte die früechristlige, underirdische Graabaalaage vor de Muure vom antike Rom. Über e baar vo dene Greeber het mä spööter Chille baut, wie z.&nbsp;B. Alt-St. Peter z Rom, wo uf em Graab vom Jünger Petrus baut worde sig. S Graab befindet sich in de mäiste Fäll under dr Apsis, in dr Romanik mänggisch under em Westchor. S äigentlige Häiligegraab under em Altaar isch mänggisch e chliine Ruum, wo mä aber nid iine chaa und wird as *[[Confessio]]* bezäichnet.

## Weblingg
Acquarossa

**Acquarossa** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Acquarossa im Bezirk Blenio.

## Geografi
Acquarossa lyt im Valle di Blenio. Nochbergmaine sin vu Norde uus im Uhrzaigersinn Olivone, Aquila, Torre, Malvaglia, Ludiano, Sobrio, Cavagnago, Anzonico un Faido.

## Gschicht
Acquarossa isch entstande am 4. April 2004 dur d Fusion vu dr bishärige Gmaine Castro, Corzoneso, Dongio (dt. veraltet *Denntsch*), Largario, Leontica, Lottigna (dt. veraltet *Luthynien*), Marolta, Ponto Valentino (dt. veraltet *Punt*) un Prugiasco. Dr Name isch vum zäntral glägene Kurort Acquarossa ibernuu wore.

Castro isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1200 as *Castri*, Corzoneso 1210 as *Cursonexe*, Dongio 1188 as *Deuci*, Largario 1207 as *Largario*, Leontica as *1204 Levontega*, Lottigna 1201 as *Lotingnia*, Marolta 1205 as *Malouta*, Ponto Valentino 1200 as *Ponto Varentino* un Prugiasco 1209 as *Puliçasco*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Acquarossa isch dr Ivo Gianora.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Acquarossa ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche San Carlo di Negrentino bi Prugiasco (romanisch, 11.&nbsp;Jh.)
* Ruine vu vier  *Case dei pagani* (Haidehyyser) bi *Dongio* un *Marolta*, Grotteburge us em 9.-11. Jh.


Datei:Kirche Negrentino Ansicht1.jpg|Chilche San Carlo di Negrentino
Datei:Kirche Negrentino Brücke.jpg|Bruck zue dr Chilche


## Weblink

* http://www.acquarossa.ch
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Fueßnote
Agno TI

**Agno** (lombardisch *Agn* [aɲ], dytsch veraltet *Eng*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Agno im Bezirk Lugano.

## Geografi
Agno lyt an dr Stroß vu Ponte Tresa uf Lugano  im Malcantone am Luganersee. Zue dr Gmai ghere au no d Ortsdail Cassina, Mondonico un Serocca. Uf em Bann vu Agno lyt dr internationale Flughafe Lugano-Agno. 

## Gschicht
Anne 735 wird zum erschte Mol e *cl. basilice Sci. Iohannis Aniasce*‚ e Gaischtlige vu dr Chilche vum hl. Johannes vu Agno, gnännt (818 *Anium*, 874 *Gundoaldus notarius de vico Amni*).

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Agno isch dr Mauro Frischknecht.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Agno ghert zum Bosino.

## Lyt
* Luigi Rusca (1762–1822), klassizistische Architäkt
* Vico Torriani (1920–1998), Schlagersänger un Schauspiler

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Agno* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 1, Affo–Alther*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;174. (abgerufen am 3. Juli 2017).

## Weblink

* http://www.agno.ch
* 

## Fueßnote
Airolo

**Airolo** (lombardisch *Airö(u)/Aire(u)* [ajˈrøː/ajˈrøw/ajˈreː/ajˈrew], dytsch *Eriels* oder *Jerels*,  ) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Airolo im Bezirk Leventina.

## Geografi
Airolo lyt i dr obere Leventyna am sidlige Fueß vum Gotthardpass, 55 km nerdli vu Bellinzona. Weschtli vu Airolo lyt s Bedrettodal, wu mer iber dr Nufenepass in s Wallis chunnt oder iber dr San Giacomo-Pass ins italienisch Pommatdal. Zue dr Gmai ghere au no d Derfer *Brugnasco, Fontana, Madrano, Nante* un *Valle*. S Dorf *Albinasca* un dr Wyler *Bedrina* sin hite nimi bewohnt. Airolo isch hite ne wichtigi Bahnstation an dr Bärgstreki vo dr Gotthardbahn un lyt am Sidportal vum Yysebahntunäll, wo ane 1882 ygweit worden isch, un vum Tunäll vu dr Autobahn A2), wo 1980 uffggangen isch.

## Gschicht
Airolo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210 as *Oriolo*.
Im spoote 19. Joorhundert isch d Feschtig Airolo bout worde.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Airolo isch dr Franco Pedrini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Airolo ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
S Dorf isch im Infäntaar ISOS ufgfüert.

* Chilche Santi Nazario e Celso (12. Jh., 1877 abbrunne, 1879 nei böue)
* Forte di Airolo, alti Feschtigsaalag vu 1890
 

Datei:Airolo.jpg|Airolo
Datei:Airolo 1835.jpg|Airolo 1835
Datei:Airolo entre 1890 y 1900.jpg|Airolo no 1890, vor em Bärgsturz vu 1898
Datei:Airolo Gotthard.jpg|Blick uf Airolo vu dr Gotthard-Sidrampe uus


## Lyt
* Giuseppe Motta, Bundesrot (Haimetort)
* Doris de Agostini, Skirännlaiferi (Geburtsort)
* Eugenio Corecco, remisch-katholische Bischof (Geburtsort)

## Weblink

* Offizielli Website vo Airolo
* 

## Fueßnote
Alto Malcantone

**Alto Malcantone** isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Breno im Bezirk Lugano.

## Geografi
Alto Malcantone lyt im obere Malcantone.

## Gschicht
D Gmain Alto Malcantone gits sit em 14. Merz 2005, wo sich di bishärige Gmaine Arosio, Breno, Fescoggia, Mugena un Vezio zämedoo hen.

Arosio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Aroxio,* Breno 1140 as *Breno.* Fescoggia 1296 as *Fescozia,* Mugena  1214 as *Megiadina* (1270 *Migena*), Vezio 1355 as *Vecio*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Alto Malcantone isch dr Curzio Sasselli.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Alto Malcantone ghert zum Ibergang zwisch em Comasco-Lecchese un em Bosino.

## Böuwärch
* Chilche S. Michele, Arosio (13. Jh., 1640-47 stark umböue, mit eme Freskezyklus vum Antonio da Tradate un Stuckarbete us em 17. un 18. Jh.)
* Chilche S. Lorenzo, Breno (13. Jh., 1596 widerufböue, 1852 erwyteret)
* Chilche S. Agata, Mugena (14. Jh., 1636 reschtauriert un am Änd vum 17. Jh. vollständig nei böue, mit Stuckarbete us em 19. Jh.)

## Weblink

* http://www.altomalcantone.ch
* 
* 
* 
* 
* 

## Fueßnote
Anzonico

**Anzonico** (lombardisch *Anzóni*) isch bis Endi Merz 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina ghert.

## Geografi
Anzonico lyt am linke Hang vum Valle Leventina uf ere Hechi vu  an dr Strada Alta. Zämme mit Calonico, Cavagnago un Sobrio bildet Anzonico d sognännt *Traversa*.

## Gschicht
Anzonico isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1226 as *Ançonego*.

In ere Volksabstimmig im Merz 2004 hän sich d Burger vu Anzonico gege d Fusion mit dr Gmaine Faido, Osco, Mairengo, Calpiogna, Campello, Rossura, Calonico, Chiggiogna, Cavagnago un Sobrio gstimmt.

Am 1. April 2012 hät d Gmai mit de Gmaine Calpiogna, Cavagnago, Chironico, Mairengo und Osco zu de bestehende Gmain Faido fusioniert und dodermit au de Bezirk gwächslet.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Anzonico isch bis Endi Merz dr Luciano Zanzi gsii.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Anzonico ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche S. Giovanni Battista (1670). D Vorgängerchilche isch anne 1404 gweiht un am 19.1.1667 wie au ne große Dail vum Dorf vun ere Lawine zerstert wore.

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Anzonico.* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 1, Altheus_Ardüser.*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;393. 
* Virgilio Gilardoni: *Anzonico.* In: *Il Romanico. Arte e monumenti della Lombardia prealpina.* Istituto grafico Casagrande, Bellinzona 1967, S.&nbsp;178.
* Simona Martinoli und andere: *Anzonico.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.
* Marina Bernasconi Reusser: *Monumenti storici e documenti d’archivio. I «Materiali e Documenti Ticinesi» (MDT) quali fonti per la storia e le ricerche sull’architettura e l’arte medievale delle Tre Valli.* In: *Archivio Storico Ticinese.* 2. Serie, Nummer 148, Casagrande, Bellinzona 2010.

## Weblink

* http://www.anzonico.ch
* 

## Fuessnote
Aranno

**Aranno** (lombardisch *Arànn*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Breno im Bezirk Lugano.

## Geografi
Aranno lyt im Magliasinadal im Malcantone uf 727 Meter Hechi.

## Gschicht
Aranno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Arano*. Im Johr 1857 sin uf em Bann vu dr Gmai Zinkblende, Baryt un Stibnit entdeckt underno ne Zytlang abböue wore.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Aranno isch dr Mauro Destefani.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Aranno ghert zum Bosino.

## Kultur un Böuwärch
* In dr Fassade vu dr Casa Pelli yygmuurt het s Kopie vu vier Grabstaifragmänt mit Inschrifte im sog. Alphabet vu Lugano (*„lepontischs Alphabet“*), entdeckt anne 1842, Original im Museo del Malcantone z Curio  
* Chilche *S. Vittore* (17. Jh.) 

## Lyt
* Domenico Pelli (1657–1728), Architekt

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *Aranno* In: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;3.
* Celestino Trezzini: *Aranno* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 1, Altheus–Ardüser*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;408. (abgerufen am 3. Juli 2017).
* Virgilio Chiesa: *Aranno* In: *Lineamenti storici del Malcantone.* Tipografia Gaggini-Bizzozero, Lugano 1961.
* Plinio Grossi: *Aranno* In: *Il Malcantone.* Guida Galli-Tamburini, 2.&nbsp;Auflage, Fontana Print SA, Pregassona 1984, S.&nbsp;70–72, 146.
* Gian Giacomo Carbonetti: *ARANNO Parrocchia di San Vittore Mauro.* (Hrsg.) Parrocchia di Aranno, 2005.
* Simona Martinoli et al.: *Aranno* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0, S.&nbsp;397–398, ISBN 978-88-7713-482-0.

## Weblink

*

## Fueßnote
Arbedo-Castione

**Arbedo-Castione** (lombardisch *Arbed-Cagion*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Arbedo-Castione im Bezirk Bellinzona.

## Geografi
D Gmai bstoht us dr beede Fraktione Arbedo un Castione am linke un rächte Stade vu dr Moesa, churz vor die in dr Tessin mindet. Uf em Bann lyt au dr Lago d’Orbello. D Nochbergmaine sin Bellinzona (frijer au Sant’Antonio, Gorduno un Gnosca) un Lumino im Kanton Tessin, un Roveredo im Kanton Graubünde. 

## Gschicht
Arbedo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1195 as *Erbedum*, Castione 1237 as *Castillionum*. Im Johr 1422 hän d Mailänder in dr Schlacht bi Arbedo d Aidgnosse gschlaa.

Uf dr 2. April 2017 het d Gmai Arbedo-Castione zäme mit Lumino us em Chrais Bellinzona in Chrais Arbedo-Castione gwechslet, wo neu grindet woren isch.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Arbedo-Castione isch dr Luigi Decarli.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Arbedo-Castione ghert zum Ticinese.

## Böuwärch
* Chilche *S. Maria*, Arbedo

## Literatur
* Johann Rudolf Rahn: *Arbedo-Castione.* In: *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino.* Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, S.&nbsp;3.
* Virgilio Gilardoni: *Arbedo-Castione.* In: *Inventario delle cose d’arte e di antichità.* Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, (Arbedo, S. 165–178), (Castione, S.&nbsp;183–186).
* Virgilio Gilardoni: *Arbedo-Castione.* In: *Il Romanico. Arte e monumenti della Lombardia prealpina.* Istituto grafico Casagrande, Bellinzona 1967, (Arbedo S.&nbsp;36–37, 40, 181–183, 254), (Castione S.&nbsp;280, 301, 396).
* Simona Martinoli und andere: *Arbedo-Castione.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0.

## Weblink

* http://www.arbedocastione.ch
* 

## Fueßnote
Arogno

**Arogno** (lombardisch *Arögn*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Ceresio im Bezirk Lugano.

## Geografi
Arogno lyt am Fueß vum Monte Sighignola uf ere Hochebeni acht km sidlich vu Lugano. Zue dr Gmai ghere d Wyler Berretta, Ca del Feree, Ca Nova, Devoggio un Pugerna. Nochbergmai isch Campione d’Italia, e italienischi Exklave am Stade vum Luganersee.

## Gschicht
Anne 859 wird s Mailänder Chloschter S. Ambrogio as Bsitzer vu Gieter z Arogno gnännt.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Arogno isch dr Corrado Sartori.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Arogno ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
Chilche *Santo Stefano*

## Lyt
* Adamo d’Arogno, Böumaischer vum Dom San Vigilio z Trient
* Luca Antonio Colomba](1674−1737), Chunschtmoler
* Giovanni Battista Innocenzo Colombo (1717−1793), Architäkt, Chilchemoler un Bihnebildner
* Baldassare Maggi (vor 1550−1629), Architekt z Behme

## Literatur
* Celestino Trezzini: *Arogno* In: *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz, Band 1, Ardutius–Basel*, Attinger, Neuenburg 1921, S.&nbsp;444. (abgerufen am 3. Juli 2017).
* Virgilio Gilardoni: *Arogno.* In: *Il Romanico. Arte e monumenti della Lombardia prealpina.* Istituto grafico Casagrande, Bellinzona 1967, S.&nbsp;36–37, 39, 183–187, 423, 533.
* Agostino Robertini, Silvano Toppi, Gian Piero Pedrazzi: *Arogno.* In: *Il Comune.* Edizioni Giornale del Popolo, Lugano 1974, S.&nbsp;9–24.
* Lucia Pedrini Stanga: *I Colomba di Arogno.* Fidia edizioni d’arte, Lugano 1994.
* Mario Delucchi: *Le fabbriche di Arogno.* Fontana Edizioni, Pregassona; Idem: *Arogno, i luoghi e la loro storia.* Fontana Edizioni, Pregassona; Idem: *L’ultimo „maestran“ di Arogno.* Fontana Edizioni, Pregassona 2006.
* Simona Martinoli et al.: *Arogno.* In: *Guida d’arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007.

## Weblink

* http://www.arogno.ch
* 

## Fueßnote
Balerna

**Balerna** (dytsch veraltet *Balern*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Balerna im Bezirk Mendrisio.

## Geografi
Balerna bstoht us dr Fraktione Caslaccio, Mercole, San Antonio, Bisio, Pontegana un Passeggiata. D Nochbergmaine sin Chiasso, Morbio Inferiore, Castel San Pietro, Coldrerio un Novazzano. Balerna ischt hite ne Vorort vu Chiasso. Dr Gieterbahnhof vu Chiasso lyt zum Dail uf em Balerner Bann.

## Gschicht
Balerna isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1115 as *Barerna*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Balerna isch dr Paolo Grassi Gian.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Balerna ghert zum Comasco-Lecchese.

## Böuwärch
* Stiftschilche *S. Vittore*, 14. Jh., mit ere romanische Apsis

## Weblink

* http://www.balerna.ch
* 

## Fueßnote
Bedano

**Bedano** (lombardisch *Bedan*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Taverne im Bezirk Lugano.

## Geografi
Bedano lyt am rächte Stade vum Vedeggio.

## Gschicht
Im Mittelalter isch Bedano unter dr Grichtbarkait vum Mailänder Chloschter S. Ambrogio gstande, dr Zehnt het em Bischof vu Como ghert.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bedano isch dr Dario Fraschina..

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bedano ghert zum Comasco-Lecchese.

## Lyt
* Nicolò Rusca (1563–1618), Erzprieschter, Kandidat fir d Seligsprächig
* Giocondo Albertolli (Bedano 1742 – Mailand 1839), Stuckateur un Architekt, Mitgründer vu dr Akademie Brera z Mailand

## Böuwärch
* Burgruine
* Kapäll S. Maria (1365, vor 1636 umböue)
* Kapäll S. Rocco (16. Jh.)

## Weblink

* http://www.bedano.ch
* 

## Fueßnote
Bedigliora

**Bedigliora** (lombardisch *Bobioa*) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sessa im Bezirk Lugano.

## Geografi
Bedigliora lyt am Sidhang vum Monte Bedeglia im mittlere Malcantone. Zue Bedigliora ghere no d Wyler Nerocco, Beride un Banco. (1421 Bango).

## Gschicht
Bedigliora isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as *Bedaliola*, Banco anne 1421 as *Bango*.

## Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bedigliora isch dr Marco Piattini.

## Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bedigliora ghert zum Bosino.

## Böuwärch
* Propschteichilche *S. Rocco* (1644 gweiht)
* Chilche *S. Salvatore*, Banco


Datei:bedigliora_kirchenplatz.jpg|Vorblatz vu dr Chilche
Datei:bedigliora_gasse.jpg|Gasse


## Weblink

* 
* E Gang dur s Dorf

## Fueßnote