Rätoromanen

D **Rätoromane** (au **Bündnerromane** oder eifach **Romane**; rätorom. *Rumantschs*, *Romontschs*, *Rumauntschs* oder *Rumàntschs*) sin e Minderheit in dr Schwyz, wo Rätoromanisch schwätze. Als Gsamtheit werde si au mangmool als *Rumantschia* (öbe: ‚Romaneheit‘) bezeichnet. Si läbe hauptsächlig, mit 35'000 Sprächer öpe 60 %, im Schwyzer Kanton Graubünde, di gröscht rätoromanisch Diaspora läbt z Züri, mit rund 1330 Rätoromane (Stand 2017). D Interesse vo de Rätoromane werde vo de Lia Rumantscha verträte.

## Sprooch
S Rätoromanisch isch in meereri Dialäkt mit fümf verschiidne Schriftsprooche ùffdeilt: Surselvisch (rm. *sursilvan*) im Bündner Oberland, Sutselvisch (rm. *sutsilvan*) im Hinterrhytal, Surmeirisch (rm. *surmiran*) im Oberhalbstei ùn im Albulatal, Oberengadinisch (rm. *putèr*) ùn Unterengadinisch (rm. *vallader*). E gmeinsami Identität vo de Rätoromanisch-Sprecher isch nùmme schwach ussbildet, ùn vorallem in intellektuelle Chreis verbreitet. Di meischte Sprecher identifiziere sich änder mit ihrem Heimetort ùn ihrer Region, deno als Bündner oder Schwyzer, ùn ersch de, wänn überhaupt, als Rätoromane. E Verständigung zwüsche de verschiidne Idiom isch au nit immer eifach, ùn isch Gwohnheitssach. Uss däm Grùnd schwätze viili Romane deno mit romanischsproochige Persone uss andre Regione änder Schwyzerdütsch. Als gmeinsami Schriftsprooch vo de Rätoromane isch ab 1982 s Rumantsch Grischun yygfiert worde, wo aber ùnter de Romane sehr ùmstritte isch.

S Rätoromanische isch eini vo de vier Nationalsprooche vo dr Schwyz. Syt 1938 isch s Romanisch als Nationalsprooch (aber nit als Amtssprooch) anerkannt gsi, ùn 1996 isch s vùm Bùnd as offizieli Sprooch anerkannt worde, was bedütet, dass d Rätoromane in ihrer eigne Sprooch mit de Bùndesbehörde chönne korrespondiere. Im Kanton Graubünde isch s Rätoromanisch syt 1880 als eini vo de drüü Amtssprooche annerkannt (devor isch in de Bündner Verfassig kei Regelig zur Amtssprooch gmacht worde). In de Praxis aber het s Dütsch immer in de Verwaltig vorgherrscht ùn herrscht au hüt no vor. Ùff lokaler Ebeni isch s Romanisch aber scho syt Joorhùnderte als Amtssprooch bruucht worde. Im Joor 2003 isch s Romanisch in 56 Gmeie di einzigi Amtssprooch gsi, ùn in 19 isch d Verwaltig offiziell zweisproochig gsi.

## Zaal ùn Verbreitig vo de Rätoromane
Wo Graubünde im Joor 1803 de Eidgnosseschaft byträtte isch, hen vo de öbe 73'000 Bündner öbe 36'600 Romanisch gschwätzt, also no über d Hälfti. Bi dr erschte Volchszäälig vo 1850 sin es 42'439 gsi, was 47,2 % vo de Bündner Bevölcherig ussgmacht het. Die Gegende, wo um die Zyt e romanischi Mehrheit gha hen, bezeichnet de Jean-Jaques Furer als „traditionells rätoromanischs Sproochbiet“. Des sin dertemool 121 Gmeie gsi (die entspräche wäge Fusione 116 hütige Gmeie). In de Gmeie Samnaun, Sils im Domleschg, Masein ùn Urmein wo im 17. Joorhùndert no zum traditionelle rätoromanische Sproochbiet ghört hen, het d Germanisierig scho friener yygsetzt, ùn 1860 het es dört nùmme no e chlyni romanischi Minderheit gee. S Bùndesamt für Statischtik definiert s romanischi Sproochbiet aber zum Byspil allei dur d Mehrheitsverhältniss.

Bi de Volchszäälig vo 2000 hen in de ganze Schwyz 35'095 Lüt s Romanisch als beschtbherrschti Sprooch aagee. Insgsamt hen 2000 60'561 Lüt aagee, dass si s Romanisch irgetwie im Alldaag bruuche. Des sin 0,83 % vo de Schwyzer Bevölcherig gsi. Im ganze Kanton Graubünde isch es di beschtbherrschti Sprooch vo öbe 1/6 (1990: 29'679; 2000: 27'038) gsi. Insgsamt isch es 2000 z Graubünde vo 40'168 (21,47 %) als Sprooch aagee worde, wo si däglich schwätze, im Verglych zue 41'067 (23,62 %) im Joor 1990. Insgsamt hen im Joor 2000 no 66 Ortschafte e romanischi Mehrheit gha, ùn in 32 wytre isch s Romanisch no für mindeschtens 20 % d Haupt- oder Ùmgangssprooch gsi. De Aadeil vo Romanischsprecher isch aber regional arg verschiide. So isch es im Bezirk Inn ùn in de Surselva no für 73,7 % bzw. 70,1 % d Ùmgangssprooch, im Bezirk Hinterrhy aber nùmme für 24,2 %. Innerhalb vo dänne Bezirk git es deno wiider groossi Ùnterschid.

Usserhalb vùm traditionelle romanische Sproochbiet isch d Sprooch au in de sognante „romanische Diaspora“ im Rescht vo Graubünde ùn de Schwyz, verbreitet. Die Grùppe wo usserhalb vo Graubünde läbt, macht öbe en Drittel vo de Lüt uss, wo s Romanisch als Ùmgangssprooch bruuche ùn öbe 20 % vo dänne, wo Romanisch als Hauptsprooch (= die wo si am beschte chönne) hen.


 Romanisch als Haushaltssprache 1860.PNG|s Rätoromanisch in de Volchszäälig vo 1860
 Romanisch als Umgangssprache 2000.PNG|De Aadeil vùm Rätoromanische in de Volchszäälig vo 2000 als Sprooch, wo me jeede Daag schwätzt
 Romanisch als bestbeherschte Sprache 2000.PNG|De Aadeil vùm Rätoromanische in de Volchszäälig vo 2000 als Sprooch, wo mer am beschte schwätzt


## Bekannti Rätoromane
* Gian Travers (* 1483 z Zuoz; † 22. Augùscht 1563 au z Zuoz): Diplomat ùn Autor vùm erschte bekannte rätoromanische Werch *La chianzun da la guerra dal chiastè da Müs*.
* Jachiam Tütschett Bifrun (* 8. April 1506 z Samaade; † 13. Dezämber 1572): Autor vo de erschte Bibelübersetzig ùff Romanisch ùn Ammaa.
* Ulrich Campell (* um 1510 z Susch; † um 1582 z Tschlin): Reformator, Chronischt ùn eine vo de Begründer vo de Engadinische Schriftsprooch.
* Conradin Riola (* um 1667 oder 1670 z Sent; † 1743 z Ftan): reformierter Geistlicher ùn theologischer Schriftsteller.
* Placidus a Spescha (* 8. Dezämber 1752 z Trun; † 14. August 1833 au z Trun): Benediktinerpater, Kartograf, Geograf, Alpinischt, Natur- ùn Sproochforscher. 
* Placi Condrau (* 22. Juli 1819 z Disentis; † 22. Novämber 1902 au z Disentis): katholisch-konservativer Politiker, Professor ùn Publizischt.
* Zaccaria Pallioppi (* 2. Mai 1820 z Celerina; † 3. Mai 1873 au z Celerina): Jurischt ùn Sproochforscher.
* Giacun Casper Muoth (* 29. September 1844 z Brigels; † 6.Juli 1906 z Chur): Schriftsteller ùn Lyriker.
* Caspar Decurtins (* 23. Novämber 1855 in Trun; † 30. Mai 1916 au z Trun): Katholisch-Konservative Politiker.
* Peider Lansel (* 15. Augùscht 1863 z Pisa; † 9. Dezember 1943 z Gämf): Dichter, Essayischt ùn Sproochaktivischt.
* Gian Bundi (* 26. Oktober 1872 z Berlin; † 26. Dezämber 1936 z Bärn): Märlisammler, Publizischt, Journalischt ùn Musikkritiker.
* Men Rauch (* 29. Januar 1888 z Scuol; † 4. Oktober 1958 au z Scuol): Ingenieur, Politiker ùn Dichter.
* Reto R. Bezzola (* 13. Septämber 1898 z Celerina/Schlarigna; † 7. Januar 1983 z Samedan): Romanist ùn Mediävist.
* Alois Carigiet (* 30. Augùscht 1902 z Trun; † 1. Augùscht 1985 au z Trun): Mooler, Zeichner, Lithograf ùn Chinderbuechautor.
* Andrea Schorta (1905–1990): Scheffredakter vom Dicziunari Rumantsch Grischun.
* Selina Chönz (* 4. Augùscht 1910 z Samaade; † 17. Februar 2000 au z Samedan): Schriftstelleri ùn Autori vùm *[[Schellenursli]]*.
* Pieder Cavigelli (1912–1996): Lehrer, Tialäktoloog, Autor.
* Flurin Darms (* 13. Novämber 1918 z Flond; † 18. Oktober 2009 z Domat/Ems): reformierte Pfarrer ùn Schriftsteller.
* Cla Biert (* 26. Juli 1920 z Scuol; † 19. März 1981 z Sent 1981): Schriftsteller.
* Andri Peer (* 19. Dezämber 1921 z Sent; † 2. Juni 1985 z Winthi): Schriftsteller.
* Alexi Decurtins (20. Novämber 1923): Romanischt, Scheffredakter vom Dicziunari Rumantsch Grischun.
* Oscar Peer (* 23. April 1928 z Lavin: Schriftsteller ùn Philolog.
* Luisa Famos (* 7. Augùscht 1930 z Ramosch; † 28. Juni 1974 au z Ramosch): Lyrikeri. 
* Tresa Rüthers-Seeli (* 28. Septämber 1931 z Falera): Lyrikeri.
* Duri Bezzola (* 23. Juni 1942 z Scuol): Politiker (FDP).
* Leta Semadeni (* 26. Oktober 1944 z Scuol): Poetin ùn Erzääleri.
* Clo Duri Bezzola (* 14. Juli 1945 z Scuol; † 17. Augùscht 2004 z Männidorf):  Schriftsteller.
* Bernard Cathomas (* 11. Juni 1946 z Breil/Brigels): Sproochaktivischt ùn ehemoolige Groossroot vo Graubünde.
* Carli Tomaschett (* 10. Februar 1958) z Truns: Romanischt und Scheffredakter vom Dicziunari Rumantsch Grischun.
* Leo Tuor (* 29. Mai 1959 z Ilanz): Schriftsteller.
* Renzo Blumenthal (* 26. Dezämber 1976 z Vella): Mister Schweiz 2005.
* Arno Camenisch (* 1. Februar 1978 z Brigels): Schriftsteller.
* Silvana Derungs (* 20. März 1982) z Surcasti: Redaktorin bim Dicziunari Rumantsch Grischun.
* Anna Serarda Campell (* 1983) z Lavin, Journalischtin bi Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Fuessnote