Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen

D **Europäischa Chàrta vu da Regionàl- oder Mìnderheitasprocha** ìsch a europäischer Vertràg, wo àm 5. Novamber 1992 vum Europarot ààgnumma worra ìsch.

Es isch e Froog vo der Politik für die viile Forme vo dr Kultur bi de Völker und Gselschafte.

## Ziel
S Ziel vu dr Chàrta ìsch, d Regionàl- oder Mìnderheitasprocha z'unterstìtza.

Zu dana Sprocha gheera:
* **regionàla Sprocha**, oder Dialekta wo zu-n'ra fremda Sprochkültür gheera *(zum Beispiel, ìm [[Frankreich|Frànkrich]]: [[Elsässisch|Elsassisch]], [[Bretonisch]], [[Baskisch|Bàskisch]], [[Korsisch]])*. Bi dana gìtt's aui Sprocha wo nìt territoriàl gebunda sìn *(zum Beispiel: [[Jiddisch]], [[Romani]])*.
* **Mìnderheitasprocha**, dàs heißt fremda Sprocha, wo gredt wara vu Litt wo ìn Mìnderheit ìn dam Stààt sìn *(zum Beispiel: d [[Deutsche Sprache|ditscha Sproch]] ìn [[Dänemark|Dänemàrk]])*.

Do gheera nìt derzüe:
* d Sprocha vu kìrzliga Migrànta *(zum Beispiel, ìm Frànkrich: [[Polnische Sprache|Polnisch]], [[Italienisch|Italianisch]], [[Arabisch|Àràwerisch]])*.
* d Dialekta vu dr offiziella Sproch vum Stààt *(zum Beispiel, ìn [[Deutschland|Ditschlànd]]: [[Alemannisch|Àlemànnisch]], [[Fränkisch]])*.
* d offiziella Sprocha vu'ma Stààt *(zum Beispiel, ìn [[Irland|Irlànd]]: d [[Irische Sprache|irischa Sproch]], wo zwàr doch a Mìnderheitsproch ìsch)*.

## Ìnhàlt
D Chàrta enthàltet 5 Hàuptteiler.
### Teil I: Àllgemeina Bestìmmunga
S erschta Teil enthàltet a sehr breita Definition vum Thema. Do wìrd erklärt wella Àrt Sprocha fer d Unterstìtzung vorgsah sìn.

### Teil II: Ziela un Grundsätza
S zweita Teil formuliart Zielsetzunga. D Stààta wo mìtmàcha, känna, fer a pààr Sprocha, a liichtera Unterstìtzung irìchta, numma mìt da Màßnàhma wo ìn dam zweita Teil vorgsah sìn.

### Teil III: Màßnàhma
S drìtta Teil enthàltet a Katalog vu Màßnàhma ìn verschìedena Gebìeta: Bìldung, Racht, Verwàltung, Media, Kültür, Wìrtschàft. Fer àn dàs 3. Teil mìtz'màcha, müeß a Stààt mìndschens 35 vu da 98 Màßnàhma, wo dr Katalog vorschlààt, ìn Üswìrkung màcha.

### Teil IV: Ààwandung vu dr Chàrta
S viarta Teil definiart d Berìchtspflìcht, fer d Stààta wo mìtmàcha.

### Teil V: Schlussbestìmmunga
S fìmfta Teil enthàltet Regel fer s Unterschriiwa un fer s Ikràfttratta.

## Àktiona wo vu dr Chàrta verlàngt wara
D Stààta wo d Chàrta unterschriiwa un ràtifiziara han Pflìchta:
* d Regionàla- oder Mìnderheitasprocha àls Üsdruck vum kültürella Riichtunm z'erkenna;
* s geogràphischa Gebìet vu jedera Regionàla- oder Mìnderheitasproch z'reschpektiara;
* dia Sprocha z'färdra;
* ìm äffentliga un ìm privàt Lawa a mìndliga un schrìftliga Verwandung vu dana Sprocha z'erliichtera un z'färdra;
* geeingneta Bìldungsmìttel zu Verfiagung stella;
* granzìwerschrìttender Hàndel z'färdra;
* ìrgend a Unterschìed, Diskriminiarung, Üsgranzung, Beschrankung oder Bevorzugung, wo ìn da Regionàla- oder Mìnderheitasprocha kännta schàda, z'verbiata;
* gegasittiga Verstandniss zwìscha àlla Sprochgruppa vum Lànd z'färdra.

## Züestànd ìn da verschìedena Lander

### Dr Fàll vu teil Lander
* S **Eeschtrich** hàt folgenda Sprocha ànerkennt: Burgalàndkroatischa Sproch, Ungàrisch, Romani, Slowàkisch, Slowenisch, Tscheckisch un Ditsch.
* S **Ditschlànd**  hàt folgenda Sprocha ànerkennt: Nìederditsch, Dänisch, Oschtfriesisch (Sàterfriesich), Nordfriesisch, Romani, obersorbischa Sproch un nìedersorbischa Sproch.
* S **Frànkrìch** hàt d Chàrta unterschrìewa, àm 28. Janner 2014 hàt d Assemblée Nationale ìhra Ràtifiziarung gwählt, àwer àm 27. Oktower 2015 hàt dr Sénat schliaßlig doch dergega gwählt. (Noh dr frànzeescha Konstitution ìsch d frànzeescha Sproch d einzigschta wo àls Sproch vu dr Republik gìltet, àlso gìtt's a Konflikt zwìscha dr europäischa Chàrta un dr frànzeescha Konstitution.)
* **Itàlia** hàt d Chàrta unterschrìewa, àwer nìt ràtifiziart.
* D **Schwitz** hàt folgenda Sprocha ànerkennt: Italianisch, Rätoromanisch un Jenisch; und sid 2018 au s Frankoprovenzalisch.

## Externa Links
* Offiziell Websitt (de)

## Referanz