open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bernard Maris

Dr **Bernard Maris** (* 23. Septämber 1946 z Toulouse, Département Haute-Garonne; † 7. Jänner 2015 z Paris) isch e franzesische Wirtschaftswisseschaftler, Schurnalischt, Autor un Hochschuellehrer gsii.

## Lääbe
Anne 1968 het dr Maris sy Diplom am Institut d’études politiques de Toulouse (Sciences Po de Toulouse) gmacht un isch 1975 an dr Universität Toulouse I promoviert wore. In dr negschte zwai Johrzehnt het er dert as Wisseschaftler gschafft un isch anne 1994 Profässer am dertige *Inschtitut fir Bolitische Studie* wore, unterbroche vun ere Gaschtprofässur an dr University of Iowa in dr USA un eme Lehrufdrag an dr Notebank vu Peru. Dr Maris isch Universitätsprofässer am *Inschtitut fir Europastudien* an dr Universität Paris VIII gsii.

Dr Maris isch 1992 Mitgrinder vum widerbeläbte Satiremagazin *[[Charlie Hebdo]]* gsii un syterhär Mitinhaber vu dr Zytschrift. Dernäbe het er au fir d Zytschrifte *Marianne*, *Le Nouvel Observateur*, s Wuchemagazin vu *[[Le Figaro]]* un fir *[[Le Monde]]* gschribe.

Bis zue ihrem Dod isch er mit dr Sylvie Genevoix ghyrote gsii, wu Mitglid vum franzesische *Conseil supérieur de l'audiovisuel* (CSA) gsi isch. 

Am 7. Jänner 2015 isch dr Maris zämme mit em Charb, em Cabu, em Tignous, em Wolinski, em Honoré, dr Elsa Cayat un fimf wytere Mänsche, drunder zwee Bolizischte, bim Terroraaschlag uf s Redaktionsbiro vum franzesische Satiremagazin *[[Charlie Hebdo]]* ermordet wore. 

## Schrifte
* *Éléments des politique économique: L'Expérience française 1945 á 1984*. 1985.
* *Les Sept Péchés capitaux des universitaires*, 1991.
* *Jacques Delors, artiste et martyr*. 1993.
* *Parlant pognon mon petit*. 1994.
* mit Philippe Labarde: *Ah dieu! Que la guerre économique est jolie!* 1998, ISBN 2-226-09574-8.
* *Keynes ou l'économiste citoyen*. 1999.
* *Lettre ouverte au gourons de l'économie qui nous prennent pour des imbéciles*. 1999.
* mit em Philippe Labarde: *La Bourse ou la vie - La grande manipulation des petits actionnaires*. 2000.
* *Antimanuel d'économie: Tome 1, les fourmis*. Bréal 2003, ISBN 2-7495-0078-8.
* *Antimanuel d'économie: Tome 2, les cigales*. Bréal 2006, ISBN 2-7495-0629-8.
* mit em Georges Vigarello u.&nbsp;a.:: *Gouverner par la peur*. 2007, ISBN 978-2-213-63287-2.
* *Marx, ô Marx, pourquoi m'as-tu m'abandonné?* Éditions Les Échappes, Paris 2010, ISBN 978-2-35766-022-9.

** Essay**
* *L'Homme dans la Guerre, Maurice Genevoix face à Ernst Jünger*. Grasset, Paris 2013, ISBN 978-2-246-80338-6.
* *Houellebecq économiste*. Flammarion, Paris 2014, ISBN 978-2-08-129607-7.

**Roman**
* *Pertinentes Questions morales et sexuelles dans le Dakota du Nord*. Albin Michel, Paris 1995, ISBN 2-226-06882-1.
* *L'Enfant qui voulait être muet*. Albin Michel, Paris 2003, ISBN 2-226-13603-7 .
* *Le Journal.* Albin Michel, Paris 2005, ISBN 2-226-15393-4.

## Weblink
* 

## Fueßnote
Hans Sandreuter

Dr **Hans Sandreuter** (* 11. Mai 1850 z Baasel; † 1. Juni 1901 z Rieche) isch e Schwizer Künstler vom Symbolismus und vom Fin de Siècle gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Sandreuter isch uf s Realgymnasium z Baasel und het denn 1867 e Leer as Lithograf aagfange. Druf isch er e Zitli z Nürnberg und z Verona gsi und het dört as Lithograf gschafft, het e halb Joor lang bim Achille Carrillo studiert und isch 1872 zrugg uf Baasel. 1873 isch er uf e brivati Münchner Kunstschuel und het dr Arnold Böcklin kennegleert. Dä het mit em Wilhelm von Kaulbach greedet, so dass dr Sandreuter bim Aktzäichne an dr Münchner Akademii het döfe mitmache. 1874 isch er zum Böcklin uf Floränz und won er e Joor spööter chrank worde isch, het en dr Böcklin bi sich ufgnoo. Vo 1877 bis 1880 het dr Sandreuter z Bariis gläbt, 1882 isch er uf Floränz, zwäi Joor spööter het er z Baasel en Ateliee ufdoo. Er het e Hufe Ufdrääg für Wandmoolereie und Sgraffiti in und uf öffentlige Geböid überchoo. Er het zum Bischbil au Rüüm im Kloster z Stäi am Rhii  restauriert und dekoriert. 1896 isch er Mitgliid vo dr Äidgnössische Kunstkommission worde. 1897 isch er uf Floränz, zum dr Arnold Böcklin für e blaanti Böcklin-Medallie abzzäichne, und het am 19. Septämber e Böcklin-Usstellig in dr Kunsthalle Baasel ufdoo. 1899 het dr Sandreuter Diabetes überchoo und isch zwäi Joor spööter in sim Huus „Zur Mohrhalde“ z Rieche gstorbe.

Dr Sandreuter isch im Böcklin si ängst Schüeler gsi; es het Kritiker gee, won em zu Läbzite vorgworfe häi, ass er dr Böcklin nume wurd noochmache. Er isch e Verdräter vo dr Kunst vom Fin-de-siècle gsi und isch vor allem in dr Schwiz as Künstler bekannt worde. Zum hundertste Doodesdaag het s Kunstmuseum Basel 2001/2002 e groossi Gsamtusstellig organisiert. Im Sandreuter si Oeuvre isch seer vilfältig. Näbe Ööl- und Akwarellbilder het er monumentali Dekorazionskunst gmacht. Er het druckgrafischi Aarbede und Glaasmoolereie entworfe und au Mööbel. Dr Sandreuter isch en angaschierte aber au kritische Wäägnoss vo dr junge Kunst vo sinere Generazioon gsi. E baar Fassaade und Wanddekorazione won er gstaltet het existiere hüte no, zum Bischbil d Fassaade vo dr „Bäarezumft“ und d Wandarbäite vo dr „Schmiidzumft“ im Altbaasel.


Bild:Sandreuter Rhein bei Basel.jpg|*Der Rhein bei Basel,* 1900
Bild:Sandreuter Faecher.jpg|Entwurf für e Fächer, 1878
Bild:Sandreuter Himmelspforte.jpg|*An der Himmelspforte,* 1894
Datei:Sandreuter Abend.jpg|*Abend,* 1900


## Öffentlig zuegängligi Wärk (Ölbilder)

## Litratuur
* 
* Dorothea Christ: *Maler und Bildhauer der Basler Künstlergesellschaft 1850–1950*. Ausstellungskatalog. Kunsthalle Basel, Basel 1980, ISBN 3-905057-20-4
* 
* Daniel Schneller: *Hans Sandreuter*. In: *Biographisches Lexikon der Schweizer Kunst*. S. 917/918. Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 1998, ISBN 3-85823-673-X

## Weblingg
* 
* Hans Sandreuter bi artnet
* S Fassadegmäld am Zumfthuus zu Huusgnosse
* Usstelligsblakaat 1898
* Franziska Schürch: Hans Sandreuter. In: Gemeinde Lexikon Riehen

## Fuessnoote
Casein

**Casein** oder **Kasein** (lat. *caseus* ‚Käse‘) isch dr Naame für dä Däil vo Protein in dr Milch, wo nit in d Molke chunnt und zu Chees witerverarbäitet wird. Es isch e Mischig us meerere Proteine (αS1-, αS2-, β-, κ-Casein) und hilft Protein, Calcium und Phosphat z spiichere und zum Nöigebornige z dransbortiere. Casein bildet in dr Milch zämme mit Calciumphosphat und andere Bestandäiil Micelle, wo s Calciumphosphat in Lösig halte und d Milch im Mage zum e Chlumpe mache, si dass si liichter cha verdaut wärde.

D Casein si die hüfigste Milchprotein, wo öbbe achzig Brozänt vo dr Gsamtmängi vo de Protein in dr Milch usmache. Die übrige Protein wärden au as Molkeprotein zämmegfasst.
D Casein mache au dr grösst Däil vo de Protein in Kwark  und Chees us, wo bim Grünne vom Casein fest wärde. S Casein wird nit nume as Lääbesmiddel verwändet, sondern au as Bindimiddel und farmazöitische Hilfsstoff. Es ghört zu de hüfigste Uslööser vo Chuemilchallergii. 

## Litratuur
* The Merck Index, 10th Ed. (1983), Rahway, NJ

## Weblingg
* Casein  uf Kremer Pigmente

## Fuessnoote
Denaturierung (Biochemie)

**Denaturierig** bezäichnet e strukturelli Veränderig vo Biomolekül, wie zum Bischbil bi Protein (Äiwiss) oder vo dr Desoxyribonukleinsüüri (DNS), wo in de mäiste Fäll mit em Verlust vo dr biologische Funkzion vo dene Molekül verbunde isch. Bi dr Denaturierig blibt d Primärstruktur unveränderet. 

E Denaturierig cha äntwääder wäge füsikalische oder wäge chemische Iiflüss bassiere.
Bim Cheesmache zum Bischbil cha Milch füsikalisch dur Wermi denaturiert wärde, d. h. grünne, oder chemisch, wemm mä Lab drzue git.

## Litratuur
* Friedrich Lottspeich, Haralabos Zorbas: *Bioanalytik*. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 1998, ISBN 978-3827400413.
* Hubert Rehm, Thomas Letzel: *Der Experimentator: Proteinbiochemie / Proteomics*. 6. Uflaag, Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2009, ISBN 978-3827423122.

## Weblingg
* Animation: Protein-Denaturierung
* DFG Senatskommission SKLM: Sicherheitsbewertung des Hochdruckverfahrens  (PDF; 188&nbsp;kB)

## Fuessnoote
Sandra Boser

D **Sandra Deniese Boser**, geb. *Rieger* (* 20. Juni 1976 z Spoachenga) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch si Abgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg ud syt 2021 Staatssekreteri im bade-wirttebärgische Minischterium fir Kultus, Juged un Sport.

## Uusbildig un Beruef
D Sandra Boser het am Wirtschaftsgymnasium Huuse s Abitur gmacht un derno an dr Beruefsakademy z Manne Bedribswirtschaft studiert. Vu 1995 bis 2008 het si bi dr SV SparkassenVersicherung z Manne un z Stuegert gschafft. Vu 2010 bis 2011 isch si Mitarbaiteri im Abgordnetebiro vum Griene-Bolitiker Alexander Bonde gsii, wu dodmol Mitglid im Dytsche Bundesdag gsii isch.

## Bolitischi Laufbahn
D Sandra Boser isch anne 2007 in dr Bartei von Bindnis 90/Di Grienen yydrätte. Si isch Mitglid vum Vorstand vum Kraisverband Ortenau un im Ortsverband Kinzigdal. Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch si im Landdagwahlkrais Lohr in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch si stellverdrättendi Fraktionsvorsitzeri un bildigsbolitischi Sprächeri vu dr griene Landdagsfraktion.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg am 13. Merz 2016 het d Sandra Boser mit 30,65 Brozänt vu dr Stimme s Diräktmandat im Wahlkrais Lohr gwunne. Bi dr Landdagswahl am 14. Merz 2021 het si ire Stimmenaadail uf 33,1 Brozänt chenne staigere un het au wider s Diräktmandat gwunne.

Syt Mai 2021 isch si im Kabinett Kretschmann III Staatssekreteri im bade-wirttebärgische Minischterium fir Kultus, Juged un Sport.

## Mitglidschafte
* Mitglid vum Stiftigsrot vu dr *Stiftung Kinderland Baden-Württemberg gGmbH*
* stellv. Mitglid vum Verwaltigsrot vum Badische Staatstheater Karlsruhe
* Mitglid vum Kuratorium vu dr *Bundesakademie für musikalische Jugendbildung Trossingen e. V.*
* Mitglid vum Byrot fir dr *Schülerwettbewerb des Landtags von Baden-Württemberg zur Förderung der politischen Bildung*
* Mitglid vum Byrot vu dr *Stiftung Singen mit Kindern*
* Mitglid vum *Vereins Kultur im Schloss Wolfach e. V.*
* Mitglid vum Elterebyrot vum *Katholischen Kindergarten St. Laurentius Wolfach*
* Mitglid vum Byrot vu dr *Verbraucherzentrale Baden-Württemberg e. V*

## Familie und Privates
D Sandra Boser isch ghyrote un wohnt mit ihrem Mann un ihre zwee Sihn z Wolfe.

## Weblink

* Internetbresänz vu dr Sandra Boser
* 
* 

## Fueßnote
Valbirse

**Valbirse** isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura vom Kanton Bärn ir Schwyz.

## Geografii
Valbirse ligt im *Vallée de Tavannes*, ca. sibe Kilometer weschtlech vo Tavannes, wo d Quäue vo de Birs isch. Dä Fluss, wo hie französisch *La Birse* gnennt wird, fliesst quer dür d Gmeind u het ire o de Name glifered. Nochbergmeinde si im Norde Petit-Val, im Oschte Champoz u Sorvilier, im Süüde Péry-La Heutte, u im Weschte si Reconvilier u Loveresse.

## Gschicht
Uf de 1. Jänner 2015 hei im Bärner Jura drei Gmeinde, wo bis derthäre säubständig gsi si zur nöije Gmeind mit em Name *Valbirse* fusioniert. Es si das di ehemalige Gmeinde Bévilard, Malleray u Pontenet gsi.

## Weblink

* D Website vo de Fusionsgmeind Valbirse

## Fuessnoote
Grundnahrungsmittel

As **Grundnaarigsmiddel** wärde die Naarigsmiddel bezäichnet, wo in ere gwüsse Kultur dr Mängi nooch s mäischte vo däm usmache, wo d Mönsche ässe.

## was derzue ghört
Die Sache stelle d Grundversorgig mit Choolehüdrat, Äiwiss und Fett sicher, aber versorge äim nid umbedingt mit gnueg Vitamin und Spurenelimänt.

Zu de wichdigste Grundnaarigsmiddel uf dr Wält ghööre Geträid wie Wäize oder Riis, Spiicherwurzle (Chnolle, Rhizom) wie Härdöpfel oder Yams, Hülsefrücht wie Linse und Boone und Frücht wie Dattle und Fiige, bzw. Brodukt, wo us ene härgstellt wärde wie Brei und Brot.

Zu de Grundnaarigsmiddel zelt mä au Fisch, Fleisch, Milch und Äier, wo näbe Hülsefrücht zu de Äiwisskwelle ghööre, wo am mäiste konsumiert wärde.

Weli Grundnaarigsmiddel regional konsumiert wärde, hängt stark vo kulturelle, klimatische und wirtschaftlige Faktore ab.

Hüte git s numen no e Hampfle Naarigsmiddel, wo as ächti Grundnaarigsmiddel für dr grösst Däil vo dr Wältbevölkerig aagluegt wärde.
Jürgen Filius

Dr **Jürgen Filius** (* 5. Oktober 1960 z Berlin) isch e dytsche Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Vu 2011 bis 2021 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
D Eltere vum Jürgen Filius sin anne 1961 mit em uf Ulm zoge. Är het anne 1981 am Humboldt-Gymnasium s Abitur un derno im Chinderhaim *Guter Hirte* Zivildienst gmacht. Derno het er an dr Universitet Haidelberg Rächtswisseshafte studiert. Noch em Referendariat het er ab 1992 as Rächtsaawalt gschafft, syt 1998 in ere aigene Kanzlei. Är isch Sozius vu dr Ulmer Aawaltskanzlei *Filius, Brosch, Bodenmüller, Mayer, Ruß & Kollegen*.

## Bolitischi Laufnahn
D Filius isch im Johr 1993 in d Bartei Bindnis 90/Di Grienen yydrätte. Vu 1997 bis 2009 isch er Gmairot in dr Stadt Ulm gsii, syt em Merz 2009 bis zum Änd vu dr Amtszyt as Vorsitzer vu dr Griene-Fraktion. Syt 2009 isch er Vorsitzer vum griene Kraisverband z Ulm.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch er mit 24,7 Brozänt vu dr Stimme iber s Zwaitmandat im Landdagswahlkrais Ulm in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2016 het er mit 33 Brozäönt s Diräktmandat in sym Wahlkrais gwunne.

Im Landdag isch er stellverdrättende Vorsitzer vum Ständigen Uusschuss un ordeli Mitglid vum Innenuusschuss gsii. Är isch Laiter vum Wahlbriefigsuusschuss fir Landdagswahl 2011 un stellverdrättende Vorsitzer im Untersuechigssusschuss „Ankauf der EnBW-Anteile der Électricité de France (EdF) durch das Land Baden-Württemberg und seine Folgen (EnBW-Deal)“ gsii. Dr Filius isch rächtsbolitische Sprächer un Strofvollzugs-Beufdraite vu dr Griene-Fraktion gsii.

Bi dr Landdagswahl 2021 het dr Filius nimi kandidiert.

## Sunschtigs Engaschmänt
* 1990 Sprächer vu dr Burgerinitiativ „Neue Straße gegen Tunnel und Tiefgarage“
* Mitgrinder un Mitglid im *Anwaltsnotdienst für Strafsachen in Ulm*
* Mitglid vum Dregerverain vum *Zentrum Guter Hirte, Ulm*
* Mitglid vum *SSV Ulm 1846 Fußball e.&nbsp;V.*
* Mitglid vum *Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BuUD), Ulm*
* Mitglid vum *VCD Verkehrsclub Deutschland (VCD)*
* Mitglid vum Verain *Ulmer Weltladen e. V.*
* Mitglid vum *Deutschen Anwaltverein e. V.*
* Mitglid un Vorsitzer vum Verain *FortSchritt Ulm/Neu-Ulm, Hilfe für das hirngeschädigte Kind e. V.*
* Mitglid vum Kuratorium vu dr *Landesstiftung Opferschutz*
* Gsellschafter vu dr ROXY gGmbH, Ulm.

## Persenligs
Dr Jürgen Filius isch ghyrote un het drei Chinder. Är isch katholisch un läbt mit syre Familie z Ulm. Sy Frau Christine isch Gschäftsfiereri vu dr Mariaberg-FortSchritt gGmbH.

## Weblink

* 

## Fueßnote
Josha Frey

Dr **Josha Frey** (* 18. Merz 1959 z Haidelberg; aigetli *Josef Frey*) isch e dytsche Sozialpedagog un Bolitiker (Bindnis 90/Di Griene). Är isch vu 2011 bis 2023 Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
Dr Josha Frey isch z Schwarzach ufgwachse un het z Mosbach Abitur gmacht. Vu 1980 bis 1985 het er an dr Katholische Fachhochschuel fir Sozialwäse z Fryburg Sozialwissenschafte studiert. Noch em Abschluss as Diplom-Sozialpedagog het er vu 1985 bis 1987 bim Caritasverband fir dr Ortenaukrais, vu 1987 bis 1994 in verschidene Drogehilfsyyrichtige z Basel un vu 1994 bis 2001 im kantonale Jugendamt Basel gschafft. Vu 2001 bis 2009 isch er Beufdraite fir Suchtprävention im Kanton Basel-Stadt un derno vu 2010 bis 2011 Laiter vu dr Koordinationsstell Freiwilligenarbet vum Kanton Basel-Stadt gsii.

## Bolitischi Laufbahn
Vu 1990 bis 1994 un wider vu 1999 bis 2004 isch dr Josha Frey Mitglid im Kraisvorstand vum griene Kraisverband im Landkrais Löörech gsii. Vu 1993 bis 1999 isch er Mitglid im Stadtrot vu Löörech gsii. Anne 1994 isch er in dr Kraisdag vum Landkrais Löörech gwehlt wore, wun er bis 1999 Mitglid isch. Vu 2004 bis 2011 isch er wider Mitglid vum Kraisdag gsii un in däre Zyt au Vorsitzer vu dr Griene-Fraktion.

Bi dr Landdagswahl 2011 isch er iber s Zwaitmandat im Landdagswahlkrais Löörech in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Dert isch er Mitglid im Sozialuusschuss. Dr Frey isch sucht- un europabolitische Sprecher vu syre Fraktion.

Bi dr Landdagswahl 2016 het dr Frey zum erschte Mol s Diräktmandat fir di Griene im Wahlkrais Löörech gwunne. Vu Juni 2016 bis Merz 2021 isch dr Josha Frey Mitglid vum Kongräss vu dr Gmaine un Regione vu Europa im Europarot gsii, derno bis Dezämber 2023 stellverdrättend Mitglid. Anne 2021 isch er zum Verbandsvorsitzer un dodermit zum Bresidänt vum Euro-Inschtitut z Kähl gwehlt wore. Vu 2018 bis 2019 un vu 2021 bis 2023 isch er Vizebresidänt vum Oberrhyyrot gsii, 2017 un 2020 isch er Bresidänt vu sällem gsii. Derzue isch er vu 2020 bis 2023 Stellverdrätter vu dr Muhterem Aras im Uusschuss vu dr Regione vu dr Fraktion Die Grünen/Europäische Freie Allianz gsii.

Bi dr Landdagswahl 2021 het er sy Diräktmandat mit 35,8 Brozänt vu dr Stimme chenne verdaidige. Per Ändi 2023 het er sy Landdfagsmandat niderglait, fir ihn isch d Sarah Hagmann in Landdag noogruggt.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Bresidänt vum *Euro-Institut Kehl*
* Mitglid im Dytsche Rote Chryz
* Mitglid in dr *Interessengemeinschaft Velo im Landkreis Lörrach e.&nbsp;V. (IG Velo)*
* Mitglid im *Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BUND)*
* Mitglid im *Förderverein Suchtklinik Haus Weitenau*
* Mitglid vum Stiftigsrot vu dr *Stiftung für Entwicklungszusammenarbeit*
* Mitglid im *Oberrheinrat*
* Mitglied im *Toto-Lotto Kuratorium*

## Persenligs
Dr Josha Frey isch ghyrote un läbt mit syre Frau un em Suhn z Löörech. Är ghert dr Katholische Chilchen aa.

## Weblink
* 
* Internetpresänz vum Josha Frey
* 

## Fueßnote
Laktoseintoleranz

Bi **Laktoseintoleranz** oder *Milchzuckerumverdräägligkäit* (medizinisch *Laktosemalabsorption*) wird dr Milchzucker, wo mit dr Naarig ufgno wird, nit verdaut. Das bassiert, wil dr Körper z weenig oder gar nüt vom Verdaujigsenzüm Laktase broduziert. Wenn käni Sümptom ufdräte reedet mä von ere *Laktose[[Malassimilation|malabsorpzion]]*. Öbbe 75 % vo dr erwaggsene Wältbevölkerig isch laktoseintolerant, nume bin e baar Populazione git s e *Persistänz* vo dr Laktaseaktiwidäät im Erwaggsenealter.

## Litratuur
* Doris Paas: *Das Laktose-Intoleranz Buch*. Verlagshaus Monsenstein und Vannerdat, Köln 2007. ISBN 978-3-86582-531-5.
* Fritz Höffeler: ''Geschichte und Evolution der Lactose(in)toleranz.'' (PDF; 11 kB) in: *[[Biologie in unserer Zeit]]*, Bd. 39, Nr. 6, 2009, S.378–387. 
* C. J. Ingram, C. A. Mulcare u. a.: *Lactose digestion and the evolutionary genetics of lactase persistence.* In: *Human genetics.* Band 124, Nummer 6, Januar 2009, S.&nbsp;579–591, . . PMID 19034520.

## Weblingg
* Laktoseintoleranz am NMI-Portal
* Laktonaut Datebangg mit laktosefreie Lääbensmiddel
* Laktoseintoleranz Imformazione uf gesundheitsinformation.de
* LeCHE – aktuells Forschigsbrojekt über d Gschicht vom Milchdrinke in Öiropa (änglisch)
* ZEIT-Artikel: Grollen im Darm (2007)
* Rezepte bei Laktoseintoleranz

## Fuessnoote
Dickete

**Dickete**  häisst in dr Cheeserei d Milch vo Chüe, Wasserbüffel, Schoof oder Gäisse, wemm mä mit Lab oder Milchsüüri s Milchäiwiss Kasein abschäidet.

## Härstellig

Wemm mä Rohmilch e Zit lang loot lo si, wird si vo sälber suur, aber die natüürligi Süürig cha mä kuum kontrolliere. Bastörisierti Milch hingeege wird nid von eläi suur. Dorum duet mä bim Cheesmache Starter- oder Süürigskulture in d Milch, wo dr Milchzucker Laktose in Milchsüüri umsetze. Wemm mä denn Lab in d Milch duet, grünnt s Milchäiwiss, s Kasein.

Wenn er d Starterkulture drzuedoo het, kontrolliert dr Cheeser die ganz Zit dr Ghalt an Süüri in dr Milch, bis es richdig isch zum s Lab dri z due. D Milch foot denn afo dicker wärde. Wenn si denn nid bewegt wird, bildet sich e glatti Masse, d *Dickete*. Dää Vorgang brucht 30 Minute bis zwäi Stunde. D Tämpratur bim Dicklege variiert noch dr Cheessorte zwüsche 21 und 35&nbsp;°C. Für Wäichchees isch d Milch eender wermer as für Hartchees wenn d Zit vom Grünne gliich blibt.

Wemm mä Früschchees (französisch **) und Suurmilchchees wie Handchees oder Olmützer Quargel macht, verwändet mä kä Lab, d Milch grünnt usschliesslig wäge de Milchsüüribakterie.
Fermentation

**Fermentazion** oder **Fermentierig** ( ‚Gäärig‘) bezäichnet in dr Biologii e Form von ere enzymatische Umwandlig vo organische Stoff. D Fermentazion wird in dr Biotechnologii bewusst aagwändet. Mä macht das ass mä äntwääder d Enzym, wo nöötig si, drzueduet oder Kulture vo Bakterie, Bilz oder andere biologische Zälle, wo d Fermentazion im Raame vo iirem enzymkatalüsierte Stoffwäggsel usfüere. Zum Däil si die Mikroorganisme scho natürlig uf de Usgangsstoff vorhande, wie öbbe bi dr Spontangäärig. Grad in dr industrielle Fermentazion wärde aber Räinzuchtzällkulture brucht, zum d Fermentazion besser chönne kontrolliere, so dass es käni Nääbebrodukt git, wo nid erwünscht si.

D Fermentazion spiilt e groossi Rolle in dr Härstellig vo Gnuss- und Lääbesmiddel, wo si s d Ändbrodukt haltbarer mache wie bi Milchbrodukt (Chees, Joghurt) oder Suurchrut, wo si Aromastoff entwiggle wie bi dr Sojasoosse und fermentierte Getränk, oder wo si Gärbstoff abbaue, wie bim Tee, Gaggo, Kaffi und Dubak. 
## Litratuur
* R. Stürmer, M. Breuer: *Enzyme als Katalysatoren. Chemie und Biologie Hand in Hand*. In: *Chemie in unserer Zeit* Band 40/ 2006,104–111; .

## Weblingg

* The chemical logic behind fermentation and respiration (englisch)
* Fermentation der Kakaobohne (PDF, 2,1&nbsp;MB)
Heuslers Gesetz

**Heuslers Gsetz** – der Name hets vom Basler Germanischt Andreas Heusler (1865–1940) – heisst e Reglen us der Phonetik vo den alemannische Dialäkt. Nach dere Regle wärde Fortis u Lenis nume denn underschidlech usgsproche, we zringsetum stimmhafti Lute stöh. Stimmhaft sy i den alemannische Dialäkt nume Vokalen u Sonorante (/m/, /n/, /ŋ/, /l/, /r/, /ʋ/, /j/ u /w/).

## Byspil us em Züridütsche
Ds Züridütschen underscheidet zwüsche der Fortis /t/ u der Lenis /d̥/, z.&nbsp;B. i de Wörter /tɒːɡ̊/ *Tag* und /d̥i/ *di* ‘dich’. We zringsetum stimmhafti Lute stöh, de spricht me die beide Luten ou würklech verschiden uus:

:/ən **t**ɒːɡ̊/ (en Tag) wird usgsprochen als [ən **t**ɒːɡ̊]: Vor em /t/ steit der stimmhaft /n/, nach em /t/ der stimmhaft /ɒː/.

:/fyr **d̥**i/ (für di) wird usgsprochen als [fyr **d̥**i]: Vor em /d̥/ steit der stimmhaft /r/, nach em /d̥/ der stimmhaft /i/.

We dergäge mindistens ei stimmlose Lut dervor (oder dernah) steit, de verschwindet der Underschid u me spricht die beide Lute genau glych uus:

:/d̥ə z̥æb̥ **t**ɒːɡ̊/ (de säb Tag) wird usgsprochen als [d̥ə z̥æp **t**ɒːɡ̊]: Nach em /t/ steit zwar der stimmhaft /ɒː/, aber dervor der stimmlos /b̥/.

:/heb̥ **d̥**i/ (heb di) wird usgsprochen als [hep **t**i]: Nach em /d̥/ steit zwar der stimmhaft /i/, aber dervor der stimmlos /b̥/.

Übrigens isch es reini Konvention, das men i dene Fäll, wo der Underschid verschwindet, d Ussprach als [t] agit. Me chönnt grad so guet [d̥] schrybe ([d̥ə z̥æb̥ **d̥**ɒːɡ̊] bzw. [heb̥ **d̥**i]) – wil’s ja äbe kei Underschid git.

## Gältig
Die Regle gilt für alli alemannische Dialäkt, wo Fortis u Lenis underscheide. Müglecherwys gilt si ou für entsprächendi bairischi Dialäkt.

Betroffe sy alli Lute, wo i Fortis-Lenis-Paar ufträte, also: /b̥/ – /p/, /d̥/ – /t/, /ɡ̊/ – /k/, /v̥/ – /f/, /z̥/ – /s/, /ʒ̊/ – /ʃ/, /ɣ̊/ – /x/, /m/ – /mː/, /n/ – /nː/, /r/ – /rː/, /l/ – /lː/.

Vermuetlech isch Heuslers Gsetz e sehr en alti Regle. Scho im Althochdütsche het mit Notkers Alutgsetz e verglychbari Regle ’gulte. Är het nämlech – vereifacht gseit – *b*, *d* u *g* am Wortafang dür *p*, *t* u *k* ersetzt, we dervor e stimmlose Lut isch gstande:

:*ter *'b**rûoder'': Vor em ''b'' steit der stimmhaft ''r''.

:''tes **p*'rûoder*: Vor em *p* steit der stimmlos *s*.

## Forschigsgschicht
Die Reglen isch vom Andreas Heusler eso formuliert worde:

:[S]timmlose Lenis und Fortis bewahren ihre gegensätzliche Natur nur in sonorer Umgebung.

Är het zwar druf higwise, das scho der Jost Winteler die Regle het beobachtet gha. Trotzdäm het sech d Bezeichnig *Heuslers Gsetz* etabliert.

## Fuessnote
Hausziege

D **Gäiss** *(Capra aegagrus hircus)* isch noch em Hund und zämme mit em Schoof vermuetlig s erste wirtschaftlig gnützte Husdier. D Husgäisse ghöre zur Gattig vo de Gäisse in dr Familie vo de Horndreeger.

## D Domestizierig
D Husgäiss stammt vo dr Bezoargäiss ab. Si isch woorschinlig vor em 11.&nbsp;Joorduusig&nbsp;v.&nbsp;d. Z. im vordere Oriänt, vermuetlig in dr südlige Levante (hüte Israel und Jordanie) oder im Zagrosgebirg (hüte im Iran) domestiziert worde. Gwöönlig wird aagno, dass mit dr Domestizierig sich s Skelett schnäll morfologisch foot afo ändere, bsundrigs d Form vom Hornzapfe, und ass s Dier chliiner wird. Zum zwüsche gjagde und domestizierte Populazioone z underschäide, undersueche d Archeologe an de Fundstelle s Verheltnis zwüsche de Gschlächter und de Altersgrubbe.

Fundort, wo e früeji Domestizierig vo dr Gäiss sölle belege, si:
* Ganj Dareh, Irak, 9000–7500 v. d. Z. Uf Grund vo dr Alterszämmesetzig, ass vor allem jungi Männli döödet worde si, ass d Dier im Durchschnitt chliiner gsi si as hütigi Wilddier.
* Ali Kosch, Irak, 7500–5500 v. d. Z. Vor allem Chnoche vo Jungdier het mä gfunde, dr Kwerschnitt vom Hornzapfe isch andersch. Im vorgschichtlige Middelöiropa isch d Gäiss sälte.

## Wirtschaftligi Bedütig

Gäisse liifere Fläisch, Lääder, Milch (mea as d Schoof) und mänggisch au Wulle. Wenn alli Pflanzenarte vorchömme, bestoot iiri Naarig zu 60 % us Bletter und Baumbewuchs, zu 20 % us Chrüter und nume zu 20 % us Gras. Si bruuche nid vil, wil iir Verdauigssüstem seer effiziänt isch. Si wärde au as d Chue vom chliine Maa bezäichnet, wil s äifacher isch si z füeter und z halte, wemm mä nume wenig Blatz und Fueter het. Früener und au hüte no chömme si vor allem in bärgige Landschafte vor (z. B. in de Alpe oder Norwääge) und wil di guet chönne chlättere cha mä si au lo wäide, wo Chüe nid aane chömme.

Gäisse chönne ganzi Landschafte zerstöre und zur Wüstebildig bidrääge, wil si fast alli Pflanze abfrässe.

Wirtschaftlig gnützt wärde:
* d Milch
* s Fläisch
* s Lääder (Chevreau-Lääder)  (bsundrigs für Händsche) und s Fäll
* d Hoor (Angoragäiss, Kaschmirgäiss)

## Litratuur
* D. E. Wilson, D. M. Reeder: *Mammal Species of the World.* 2. Uflaag. Smithsonian, Washington 1993, S. 405.
* M. A. Zeder, B. Hesse: *The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago*. In: *[[Science]].* 287, Merz 2000, S. 2254–2257.
* D. Zohary, E. Tchernov, L. Kolska Horwitz: *The role of unconscious selection in the domestication of sheep and goats*. 1998.
* Annette Arnold, René Reibetanz: *Alles für die Ziege. Handbuch für die artgerechte Haltung*. pala-verlag, Darmstadt 2008, ISBN 978-3-89566-235-5.
* C. Naaktgeboren: *The Mysterious Goat. Images and Impressions.* BBPress, Eindhoven 2006. (Zur Kulturgeschichte der Ziege, international. Illustrationen) (Auszüge im Web: bbpress.nl)
* 
* 

## Weblingg

* Ziegen-Treff.de – e Site vo Häissehalter für Gäissehalter
* Ziegeninformationen – www.ziege.ch
* Milchziegen-Wiki ''www.weiss-die-geiss.de''
* Ziegenlexikon
* ProSpecieRara über alte und gefährdete Ziegenrassen der Schweiz

## Fuessnoote
Gais

**Gais** chan folgendes bedüte:
* s Wiibli vo e paar Schalewildarte, im alemannische Sproochruum alli Arte vo Gaisse (Ziegen), z. B. d Huusgaiss
* es alts Gwichtsmaass → Gais (Einheit)

**Gais** isch de Name vo folgende Ort:
* Gais AR, e politischi Gmaind im Kanton Appezäll Usseroode, Schwiz 
* Gais (Südtirol), e Gmaind im Südtirol, Italie
* *Gais*, en Ortstail vo de Gmaind Bludesch im Vorarlbärg, Öschtrych

**Gais** isch de Familiename vo:
* *Don Gais* (* 1919), en US-amerikanische Jazzpianist

**GAIS** stoot för:
* *GAIS Göteborg*, en schwedische Fuessballverein

**Lueg au:**
* Geis
* Geiss (Begriffsklärung)
* Geiß
Elsa Cayat

D **Elsa Cayat** (* 9. März 1960; † 7. Januar 2015 z Paris) isch e franzesischi Psychiateri, Psychoanalytikeri un Kolumnischti gsii.

## Lääbe
D Elsa Cayat het e aigeni psychologisch-psychiatrischi Praxis ghaa. Dernäbe het het si au as Autori un Kolumnischit gschafft. In dr franzesische Satirezytschrift Charlie Hebdo het si all zwoo Wuche d Kolumne „Charlie Divan“ (noch em Scheslon vum Psycholog) gschribe, wu si aktuälli Probläm vu dr Erziehig, vum Gschlächterverhältnis un dr franzesische Gsellschaft bhandlet het. 

Am 7. Jänner 2015 isch d Cayat zämme mit em Charb, em Cabu, em Tignous, em Georges Wolinski, em Honoré, em Bernard Maris un fimf wytere Mänsche, drunder zwee Bolizischte, bim Terroraaschlag uf s Redaktionsbiro vum franzesische Satiremagazin *Charlie Hebdo* ermordet wore.

D Elsa Cayat isch ghyrote gsii un het e Dochter ghaa.

## Schrifte
* *Un homme + une femme = quoi?* Payot & Rivages, Paris 2007, ISBN 978-2-228-90185-7
* mit Antonio Fischetti: *Le Désir et la Putain. Les enjeux cachés de la sexualité masculine*. Albin Michel, Paris 2007, ISBN 978-2-226-17927-2
* *En quoi la fétichisation de la science par la technocratie aboutit-elle à la négation de l’homme et à l’éradication de la pensée ?* In: *Enfance dangereuse, enfance en danger?*, ERES, Paris 2007, ISBN 978-2-7492-0761-2
* *L’écart entre le Droit et la loi*. In: *Maîtrise de la vie*, ERES, Paris 2012, ISBN 978-2-7492-1569-3

## Weblink
* 
* 
* Eric Loret: ''Elsa Cayat, une psy pour «Charlie»''. In: Libération vum 7. Jänner 2015
* Eugénie Bastié: ''Elsa Cayat: la psy de Charlie Hebdo assassinée''. In: Le Figaro vum 8. Jänner 2015

## Fueßnote
Vändåtberget

**Vändåtberget** isch es Naturschutzgebiet im Västernorrlands län z Schweede, wo öpe 50 Kilometer nordwestlig vo dr Stadt Örnsköldsvik ligt. Es het e Flächi vo 3.45 km² und isch 1989 gründet worde. De högscht Punkt isch de Mittiberget uf guet 410 m obe.

Im alte Wald im Vändåt läbt dr stark bedrooti *Pytho kolwensis*, e Chäfer us dr Gattig *[[Pytho]]* und dr Familie Pythidae. Dr Wald isch au dr Lääbesruum vom ene Bockchäfer, em *Nothorhina muricata*.

## Oinzlne Nôchweis


## Lueg au
Sauermilchkäse

**Suurmilchchääs** isch e Chääs us Milch, wo dur d Gärig mit Milchsüüribakterie grünnt. Das drifft zwar uf e Hufe Chääs zue, bsundrigs Früschchääs und Bibbelichääs, zu de Suurmilchchääs im äigetlige Sinn ghöre aber nume grifti Sorte, wo us Kwark mit Hilf vo Rifigsmiddel, Salz und andere Zuegoobe häärgstellt wärde. Bim Kwark, wo verarbäitet wird, handlet es sich nit um dr üüblig Kwärk zum Ässe, wo mä as Konsumänt kennt, sondern um Suurmilchkwark, wo men em au Chääsereikwark säit, e Halbfabrikat vo dr Molkereiwirtschaft. Nid wie bim Bibbelichääs, bringt mä dä ooni Lab oder Labersatzstoff zum grünne; es git aber Chäässorten, wo mä au no Labkwark drzue duet.

## Weblingg
Quark (Milchprodukt)

**Bibbelichääs**, au **Wisse Chääs**, **Kwark**, isch s Milchäiwiss (Casein), wo us dr Milch usgfellt wird, wemm mä Lab drzuegit oder Bakterie Milchsüüri bilde. D Flüssigkäit,  d Sirte, wird vo de grunnene Milchbestandäil drennt dur Usbrässe und Filtriere, und was übrig blibt, dr Bibbelichääs, isch e wäichi Masse, mänggisch in dr Form vo Bröösmeli.

Kwark isch e Lääbesmiddel für sich, isch aber au e Zwüschebrodukt bi dr Härstellig vo Chääs. Dr Bibbelichääs zum Ässe entstoot hauptsächlig dur Milchsüüribildig, aber mä git au chliini Mänge vo Lab drzue.

## Weblingg

## Fuessnote
Lab

S **Lab** isch e Mischig us de Enzym Chymosin und Pepsin, wo us em Labmaage vo junge Widerchöijer, wo no Milch drinke, chunnt und brucht wird zum s Milchäiwiss uszfelle bi dr Härstellig vo Chääs.

Vor allem s Chymosin dickt d Muetermilch ii und macht sä so verdaubar. Jede Süüger broduziert in sim Maage e spezielli Form vo Chymosin, zum s Milchäiwiss – s Kasein – im Maage uszfelle. Bim Mensch häisst das Enzym Chymotrypsin. 

D Süessmilchchääs, wo dur d Süessmilchrünnig broduziert wird, brucht Lab oder Labusduschstoff as Zuesatzstoff zur Koagulazion vo dr Milch. Fast alli bekannte Hert- und Schnittchääsarte wärde eso gmacht. Au im Früschchääs, wo im allgemäine dur Suurmilchrünne mit Hilf vo Milchsüüribakterie us Kwark oder Joghurt härgstellt wird, cha Lab din si.

D Äigeschaft vom Lab, wo s Milchäiwiss Kasein eso spaltet, ass d Milch dick wird, ooni dass si suur wird, isch scho im Alterdum bekannt gsi und für d Härstellig vo Chees brucht worde. Zum Bischbil verzelt dr Aristoteles, ass s Lab vo junge Hirsch oder Ree bsundrigs guet wurd würke.

Zu de Labusduschstoff ghöre pflanzlichi Produkte wie d Griffel vo de Wilde Artischocke (*Cynara cardunculus*). Des hät Tradizion in Spanie un Portugal, zum Bischbil bim Schoofchääs *Torta del Casar* us Extremadura und bi Gäissechääs vo der Insle Ibiza.

## Weblingg
* Chemie der Kaseinspaltung chemieunterricht.de
* 

## Fuessnoote
Burgfelden

**Burgfelda** isch de chlinschti Stadtteil vo Albstadt im Zollernalbkreis vo Bade-Würtebärg uf de Schwäbische Alb.

Burgfelda ligt uf  uf ere Hochebene im Weschta vo Albstadt. Es wörd im Johr 1064 serschtmol as *Burchveld* urkundlich gnännt. Am 1. Juli 1971 isch d Gmeind Burgfelda i d Nochbergmeind Pfeffinga iigmeindet worre. Am 1. Januar 1975 isch Pfeffinga mit Burgfelda en Teil vo de neu gründete Grooße Kreisstadt Albstadt worde.
Thomas Platter der Jüngere

Dr **Thomas Platter dr Jünger** (* 24. Juli 1574 z Baasel; † 4. Dezämber 1628 z Baasel) isch e Botaniker und Mediziner gsi und het en Autobiografii gschriibe, wo kulturhistorisch vo Bedütig isch.
## Lääbe und Schaffe
Dr Thomas Platter isch 1574 as dr Soon vom Thomas Platter em Eltere und sinere zwäite Frau Esther Gross z Baasel uf d Wält khoo. Wie si Halbbrueder Felix Platter, wo us dr erste Ee vo sim Vater stammt und iin noch em Dood vom Vater 1582 ufzooge het, het au är z Montpellier  Medizin studiert.  Zrugg z Baasel het er im Joor 1600 in Medizin bromowiert, und wo dr Felix 1614 gstorbe isch, isch er an sim Blatz an dr Uni Brofässer für Anatomii und Botanik worde und 1624 für Medizin. Er isch au e baar Mol Dekan und Räkter gsi. Gliichzitig het er s Amt vom Stadtarzt ghaa.

## S Daagebuech
Vo 1595 bis 1600 het er e Studie- und Bildigsfaart dur Öiropa gmacht und het e Daagebuch gfüert als Rächeschaftsbricht für si Halbbrueder Felix, won em d Räis zaalt het.  Uf sinere *Grand Tour* isch er z Frankriich, in de Spanische Niiderland und z Ängland gsi. Er het sini Ufzäichnige mit geografische Charte, Stadtaasichte und Skizze vo Seenswürdigkäite illustriert. Si Dagebuech isch e Fundgruebe für kulturhistorischi Beobachtige. Bsundrigs wichdig isch si Beschriibig von ere Änglandfaart 1599, won er din s Londoner Theaterlääbe genau beschribt. Am 21. Septämber «öbben am zwai» isch er im «Globe Theatre» gsi. Er het e früeji Uffüerig vom Shakespeare sim *Julius Caesar* gsee und dangg sim Bricht chönne die Gleerte s Stück besser datiere. 
## D Familie
Usser em Felix het dr Thomas no fümf Gschwüsterti ghaa. Drei von ene si 1582 an dr Pest und anderem gstorbe und au si Vater isch in däm Joor am ene Sturz umchoo. Si Mueter het druf dr Hans Lützelmann ghürootet.

Dr Thomas Platter isch mit dr Chrischona Jeckelmann verhürootet gsi.
Si Soon Felix Platter (1605–1671) isch Brofässer für Logik und Fysik worde und het verschidnigi astronomischi Schrifte verfasst.

## Litratuur
*  (dört het s au e Biografii vom Thomas Platter em Jüngere) 
* 
* Rut Keiser: *Aus dem Tagebuch von Thomas Platter dem Jüngeren*, in: Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde, 63. Bd. (1963), S. 75–111 (Vollteggst)
* Emmanuel Le Roy Ladurie: *Eine Welt im Umbruch. Der Aufstieg der Familie Platter 1499 bis 1628*. Klett-Cotta, Stuttgart 1998, ISBN 3-608-91779-9

## Weblingg
* 
* Das Thomas-Platter-Haus Basel uf altbasel.ch
Computerspiel

E **Computerspiil** isch e Computerprogramm, wo einem oda mehrere Spiiler meglich macht, amme Computer interaktiv e Spiil zu spiile. In de Umgangssproch wirds au *Game* (vu Änglisch fir *Spiil*) gnonnt. Ewefalls in de Umgangssproch bzeichent „Computerspiil“ nur d Spiil fir'd Personal Computer. Alli Spiil zsamme, also au die a de Konsol, werre do *Videospiil* gnonnt.

## Gschicht
Am Afang hänn d Litt nur Spiil, wos scho genn hett, wie als Bispiil *[[Dame]]*, fir de Computer programmiert. Als offiziell ärschdes Computerspiil mit naiji Meeglichkaite wirds Spiel *Tennis for Two* agsehe. I de 1970er Johr ware d Spiilautomate sähr bliebt, wo s bliebtschte Spiil *[[Pong]]* wore. Zu derri Zit hänn Undernämme wie Atari au d erschdi Spiilkonsole fir dahaim entwiggelt. 

Wil in de 1980er Johr imma mehr Litt e Heimcomputer ghet henn, sinn au d Spiil dofir sehr bliebt worre. I Japan sin d Computerspiil nonnet so bliebt gsinn un wege dem sin do zwai vu dr hitt greschti Hersteller vu Spiilkonsole erfolgrich worre, nämlich Nintendo un Sony. Midm *[[Nintendo Entertainment System]]* (NES) het e naiji Ära vu dr Computerspiil au in Nordamerika un Europa agfange.

Hitt sin d Computerspiil e wichtigi Form vu dr Unterhaltung worre un manchi Spiil mache sogar besseri Umsätz wie d jeweiligi Filmindustrie.

## Literatur
* Steven L. Kent: *The Ultimate History of Video Games. From Pong to Pokémon and Beyond – The Story Behind the Craze That Touched Our Lives and Changed the World.* Roseville CA 2001, ISBN 0-7615-3643-4
* Konrad Lischka: *Spielplatz Computer. Kultur, Geschichte und Ästhetik des Computerspiels*. ISBN 3-88229-193-1.
* Jörg Müller-Lietzkow, Ricarda B. Bouncken, Wolfgang Seufert: *Gegenwart und Zukunft der Computer- und Videospielindustrie in Deutschland*. 2006, ISBN 3-00-018580-1
* Andreas Rosenfelder: *Digitale Paradiese. Von der schrecklichen Schönheit der Computerspiele.* Kiepenheuer & Witsch, Köln 2008, ISBN 978-3-462-03955-9
* Christian Wirsig: *Das große Lexikon der Computerspiele*. Schwarzkopf & Schwarzkopf, 2003, ISBN 3-89602-525-2

## Weblink

* 8bit-Museum – Gschicht vo de Videospiil
* Thomas Dreher: Geschichte der Computerkunst, Kap. VII.1 Computer- und Videospiele
Sony

D **Sony Corporation** (jap. ソニー株式会社, Sonī Kabushiki-gaisha) isch de drittgreeschte japanische Elektronikkonzern midm Sitz z Tokio. De greeschte Firmezweig isch d Unterhaltungselektronik.

## Produkte

### Audiogrääte
I de 1950er Johr war Sony s ärschte Unternähme, wo e Radiogräät midemme Transischtor hergstellt het. Im Johr 1979 het Sony au de ärschte Walkman, e Kassettenspiiler zum mitnämme, erfunde, aba 2004 hänn se zugänn, dass de Walkman eigentlich vom Dytsche Andreas Pavel erfunde worre isch. 

Zsamme mit Philips het Sony im Johr 1983 d ärschte Compact Disc (CD) entwiggelt un dofir au Abspiilgrääte, nämlich d CD-Spiiler, hergstellt.

### Videogrääte
1975 het Sony e Videoufnaamegräät rusbrocht, wo aba net so erfolgrich wied Konkurrenz war, obwools e besseri Qualität ghabt het. Sony isch usserdäm de weltwitte Marktfiirer im Berich Videokameras fir profesionelli Zwecke. 

### PlayStation
E großer Erfolg isch au d Spiilkonsole-Reihe PlayStation, wos aigentlich nur gibt, wil Sony fird SNES vu Nintendo e CD-Laufwerk herstelle het solle. Aba dann hets zwische Nintendo un Sony Komplikatione gänn un Sony het sinni eigeni Konsol, d PlayStation, hergstellt. Inzwische gibts 6 verschiideni PlayStation-Konsole.

### Mobiltelefone
In de Mitt von de 1990er Johr het Sony aagfange zsamme mit Siemens au Mobiltelefone herstelle. 1998 het Sony dann sinni eigeni Firma, wo Mobiltelefone herstellt, grindet. Die Mobiltelefone sin in Ràppschwihr im Elsass hergstellt worre. Im Johr 2001 het Sony zsamme mir Ericsson d naije Firma Sony Ericsson grindet. Sit 2012 het Sony aba e komplett eigeni Firma, wo au Sony heißt un Smartphones herstellt. 

## Branchen
Newe de Produktion vu Technikgrääte het Sony au noch anderi Firmezweige wie s Film- un s Musikgschäft.

## Weblink

* Sony Corporation – Global Headquarters
* Sony Deutschland
* Sony Pictures
* Sony Music Entertainment

## Nochwiis
Edelschimmel

As **Edelschimmel** wärde Schimmelbilz-Arte bezäichnet, won e Naarigsmiddel für e Mensch nit ungniessbar mache, sondern verbessere.

Vo de 130'000 Bilzarte si nume e baar milchwirtschaftlig nutzbar und eso für d Häärstellig vo Chääs as Rifigsorganisme gäignet. Dr Underschiid zu schädlige Kulture isch, ass si em Chääs nume iiri spezifische Aroma gääbe, aber für e menschlig Organismus harmlos si. Si zele dorum zu de Edelbilz und wärde as bsundrigs wärtvoll aagluegt. Zum d Bildig vo Schimmel z fördere, wärde bestimmti Chääsarte wääred em Rifigsbrozäss mit bräite Noodle pikiert, also gstoche, sodass dur die Löcher Suurstoff in Chääs iine cha. Das förderet d Bildig vo Schimmel.

Zum Schimmelchääs mache, wärde Kulture vo Schimmelbilz verwändet, zum Bischbil für d Blauschimmelchäässorte Roquefort dr *[[Penicillium roqueforti]]* und für e Kamamber und Brie dr *[[Penicillium camemberti]]* oder dr *[[Penicillium candidum]]*.

Bilzkulture spiile au bim Wii e Rolle, dört reedet mä vo Edelfüüli, und bim Wurst: für e ungarisch Salami brucht s sogar zwäi verschidnigi Schimmelbilzwariante: Zerst e blaugrüene Schimmel, wo denn wie d Wurst rifer wird vom ene wisse Schimmel abglööst wird. Dä git dr Salamihut iiri charakteristischi wissligi Farb.

Bi dr Herstellig vo Culatello sorgt en Edelschimmel für dr Gschmack vom Schingge.

Au zum Sojasoosse mache setzt mä Edelschimmel-Kulture wie zum Bischbil *[[Aspergillus oryzae]]* ii.
Lebewesen

**Lääbewääse** si organisierti Äihäite, wo under anderem zu Stoffwäggsel, Furtpflanzig, Räizbarkäit, Wachsdum und Ewoluzioon fähig sin. Lääbewääse brääge entschäidend s Bild vo dr Ärde und d Zämmesetzig vo dr Ärdatmosfääre (Biosfääre). Nöieri Schetzige lön lo vermuete, ass 30 Brozänt vo dr gsamte Biomasse uf dr Ärde uf underirdisch lääbendi Mikroorganisme entfalle. Rezänti Lääbewääse stammen immer vo andere Lääbewääse ab (Abstammigstheorii). Wie si us abiogene Vorforme entstande is wird intensiv erforscht.

D Biologii undersuecht d Lääbewääse, wo hüt bekannt si, und iiri Evoluzion und d Gränzforme vom Lääbe (z.&nbsp;B. Wiire) mit naturwüsseschaftlige Methode.

## Litratuur
* Hans-Joachim Flechtner: *Grundbegriffe der Kybernetik – eine Einführung*. Wissenschaftliche Verlags-Gesellschaft, Stuttgart 1970.
* Anna Maria Hennen: *Die Gestalt der Lebewesen. Versuch einer Erklärung im Sinne der [[Aristoteles|aristotelisch]]-[[Scholastik|scholastischen]] Philosophie.* Königshausen & Neumann, Würzburg 2000, ISBN 3-8260-1800-1.
* Sven P. Thoms: *Ursprung des Lebens*. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt 2005, ISBN 3-596-16128-2.
* Günther Witzany: *Natur der Sprache – Sprache der Natur. Sprachpragmatische Philosophie der Biologie.* Königshausen & Neumann, Würzburg 1993, ISBN 978-3-88479-827-0.

## Weblingg

* Projekt „Tree of Life“ (änglisch)

## Kwelle
Mikroorganismus

**Mikroorganisme** (Chliinstlääbewääse, in dr Umgangssprooch. „Mikrobe“) si mikroskopisch chliini Lääbewääse (Organisme), wo mä as Äinzelwäse mit em blutten Aug mäistens gar nid cha gsee. Bi de Mikroorganisme handlet es sich vor allem um Äizäller, aber es git au Meerzäller, wo chli gnueg si, zum drzue z ghööre. Mä däilt sä in verschidnigi Gröössenornige ii.

E Däil vo de Mikroorganisme si für d Ernäärig vo Bedütig, anderi chönne Infekzionschrankhäite uslööse.

Bischbil für Mikroorganisme si Bakterie, wie Milchsüüribakterie, vili Bilz, wie Heefi zum Bache, mikroskopischi Alge, wie Chlorelle, wo mänggisch as Naarigsergänzigsmiddel verwändet wärde, und Protozoe, wie Bantoffeldierli und dr Malaria-Erreger *[[Plasmodium]]*.

Öb d Wire Mikroorganisme si, hängt drvo ab, wie mä dr Begriff „Lääbewääse“  definiert. Wire häi kä Stoffwäggsel, und mä cha sä dorum nume as Organisme aaluege, wenn dr Stoffwäggsel nit Däil vo dr Definizion vo Lääbewääse isch.

D Wüsseschaft und d Leer vo de Mikroorganisme isch d Mikrobiologii.

## Litratuur
* Moselio Schaechter, John Ingraham, Frederick C. Neidhardt: *Microbe: Das Original mit Übersetzungshilfen*. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2006. ISBN 3-8274-1798-8.
* Michael T. Madigan, John M. Martinko, Paul V. Dunlap, David P. Clark: *Brock – Biology of Microorganisms*, 12. Uflaag. Pearson, San Francisco u.&nbsp;a. O. 2009, ISBN 0-321-53615-0.
* Georg Fuchs (Hrsg.): *Allgemeine Mikrobiologie*. 9. Uflaag. Thieme, Stuttgart 2014, 9. Uflaag 2014, ISBN 978-3-13-444609-8 
* Heribert Cypionka: *Grundlagen der Mikrobiologie*. 4. Uflaag. Springer, Heidelberg u.&nbsp;a. O. 2010, ISBN 978-3-642-05095-4 (print), ISBN 978-3-642-05096-1 (elektronisch).

### Populärwüsseschaftlig
* Jörg Blech: *Leben auf dem Menschen: Die Geschichte unserer Besiedler*. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek bei Hamburg 2000, ISBN 3-499-60880-4.
* Idan Ben-Barak: *Kleine Wunderwerke: die unsichtbare Macht der Mikroben*. Übersetzt vom Sebastian Vogel. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2010, ISBN 978-3-8274-2465-5. (Engl. Orig.: *Small Wonders - How Microbes Rule Our World*. 2008.)

## Weblingg
* The Microbiology Information Portal Englischsprachige Portalseite zu allen Aspekten des Themas „Mikroorganismen & Mikrobiologie“
* Mikrobiologischer Garten Website vom Heribert Cypionka
* Microbial Genome Program Website vom *U.S. Department of Energy (DOE) Office of Science*
* MicrobeWiki Änglischsproochigi Wiki vom Kenyon College
* Mikroorganismen aus der Stratosphäre im Labor isoliert Britische Wissenschaftler isolierten im Labor Bakterien aus Luftproben der Stratosphäre (wissenschaft.de, 17. Dezämber 2002).

## Fuessnoote
Beirut (Begriffsklärung)

**Beirut** chan folgendes bedüte:
* Beirut, d Hopstadt vom Libanon
* *Beirut (Band)*, e US-amerikanischi Folkband
* *Beirut (Rapper)*, en dütsche Rapper, wo bim Label *Al Massiva* under Vertrag stoht → Massiv
* *Beirut*, besser bekannt under Beer Pong, isch es Trink- und Gschicklichkaitsspiil
Massiv

Es **Massiv** (französisch *massif*, „massig“, „kompakt“) isch e markanti Form vom Gländ, wo verschide gross cha sii oder sich uf de Oberflächi vo de Erde geologisch relativ scharf vo sinnere Umgebig abhebt.

Die bsundrig Reliefform vome Gebirge chan au als Bärgmassiv, Felsmassiv, Gebirgschetti, Gebirgsmassiv, Gebirgsstock oder als Gebirgszug bezaichnet wärde.

D Bezaichnig Massiv wörd im Alltag mängmol för Gebirge bruucht, wo im geologische Sinn kä Massiv sind. So isch de Säntis sälber e käs Massiv, nu de högscht Punkt vom Alpstai, wo sälber aber als Massiv bezaichnet wörd.

## Weblink
Catania

D Stadt **Catania** leid an de Oschtküscht vo de italiänische Mittelmeer-Insle Sizilie am Fuß vom Ätna. Si isch d Hauptstadt vo de Provinz Catania. Usserdem isch Catania noch Palermo di zweitgreescht Stadt vo de autonome Region Sizilie. I de Agglomeration vo Catania, wo sich nördlich vo de Stadt i Richtig Ätna usdehnt, hai 2005  671'587 Mensche gläbt, in dr Metropolitanregion si s 2014 1'249'897 Iiwooner gsi.

Catania isch vo de UNESCO zum *[[UNESCO-Welterbe|UNESCO-Wälterb]]* erklärt worre.

## Literatur
* Ilaria Di Pietra: *Catania. Viaggi e viaggiatori nella città del vulcano*, Giuseppe Maimone Editore, Catania 2007.
* Antonino Recupero: *Catania. Città del mediterraneo*, (Fotografia di Alfio Garozzo. Prefazione di Andrea Camilleri), Giuseppe Maimone Editore, Catania 2007, ISBN 978-88-7751-273-4.

## Weblink

## Nochwiis
Caltanissetta

D Stadt **Caltanissetta** liit a de Oschtküscht vo de italiänische Mittelmeer-Insle Sizilie. Usserdem isch Caltanissetta d Hauptstadt vo de Provinz Caltanissetta. 

## Geografii
D Stadt Caltanissetta isch 128 Kilometer südöstlich vo Palermo im Innere vo de Insle. Si isch zmitzt i me hügelige Gebiet uf en ere Höchi vo öpe 560 Meter öber em Meeresspiegel. Caltanissetta isch zuedem iiwohnermässig di gröschti Stadt vo Sizilie, wo nöd am Meer liit.

## Weblink

## Nochwiis
Felix Platter (Arzt, 1605)

Dr **Felix Platter** (* 1. August 1605 z Baasel; † 3. Juni 1671 z Baasel),  Soon vom Thomas Platter em Jüngere, isch e Baasler Mediziner und Naturforscher gsi.
## Lääbe
Dr Felix Platter het an dr Universidäät Basel studiert und 1624 dr Magister Artium gmacht. Denn het er bis 1626 dört Medizin studiert und im Joor druf isch er für zwäi Joor uf Montpellier, Ängland und Leiden go studiere. Zrugg z Baasel het er 1629 dr Dokter gmacht und en Arztbraxis ufdoo. 1630 het er d Brofessur für Logik überchoo, und isch denn vo 1633 bis 1656 Brofässer für Füsik gsi. Vo 1651 bis 1652  isch er Räkter vo dr Uniwersidäät Baasel gsi. 1651 isch er no zum Stadtarzt gweelt worde.

Dr Platter het au am öffentlige Lääbe vo dr Stadt däilgnoo. 1656 isch er Grichtsherr worde und 1664 im Root gsässe.

## Wärk
Näben e Hufe Disputazionsschrifte isch vom Platter e Sammlig vo Chrankegschichte «Mantissa observationum selectiorium» überliiferet, wo 1680 vom Franz Platter (1645-1711) uusegee worde isch.

## Familie
Dr Felix isch dr Soon vom Thomas Platter em Jüngere (1574-1628) und dr Chrischona Jeckelmann (*1577) gsi.  1629 het er d Helena (1612-1698), Dochder vom Nicolai Bischoff, ghürootet. Zämme häi si vierzää Chinder überchoo, wo säggs von ene no as Chind gstorbe si. Dr Felix isch Oberstlütnant in franzöösische Dienst worde und dr Franz Buechhändler.

Im Felix si Unggle isch dr bekannt Baasler Arzt Felix Platter gsi.

## Kwelle
* 
## Fuessnoote