open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Die Schneider von Schönau

**Die Schneider von Schönau** isch a Komischa Opr en drei Akt vom hollendischa Kombonischda Jan Brandts-Buys (1868 bis 1933), wo abr et – wia dr Titl vrmuada lôôt – em badischa Scheenau schbiilt, sondrn em wirdabergischa Schwarzwaldstädtle Liibazell. Da Tekscht drzua hend dr Ignaz Michael Welleminsky ond dr Bruno Warden gschriiba. S erscht Môl uf d Bihne komma isch des Werk am 1. April 1916 en dr Hofopr z Dresden, wo heitzodag „Semperoper“ hoißt. Dr Erfolg isch riisagrauß gwäa. Des Werk hot’s zo ibr 1.000 Uffihronga brôcht. Oina dauret so rond zwoi Stond. 

## Orkeschtr
Firs Orkeschtr braucht ma zwoi Fleeda, genausoviil Oboa, Klarinedda ond Fagodd, viir Herner, zwoi Trombeda, drei Posauna, a middlgrauß Schlagwerk, a Harf, a Orgl ond dreißg Streichr.

## Handlong
*Dui Opr schbiilt en Liibazell em [[Schwarzwald]] so om 1830 rom, dr erscht Ufzug em Uhralada vom Schultes ond Uhrmachrmoischtr Chrischtian Folz, dr zwoit em Gärtle vo dr Veronika Schwälble ond dr dridd uf-em Marktplatz.*

Dr Handwerksbursch Florian hot scho lang a Aug uf sei jonga bildscheena Scheffe Veronika Schwälble gwôrfa, wo seit a baar Jôhr Witwe ischt. Er hot sich bisher bloß et traut, ehra zo saga, dass’r se môôg. Drom basst-em’s ibrhaupt et, dass uf oimôl drei Schneidr vo Scheenau bei seim Schwarm ufdauchet ond-em gheerig da Hof machet. Jetzt ibrlegt’r sich, wia-nr dia drei Kerle am beschda austricksa kô. 

Dr Veronika gfallet älle drei Werbr gleich guad. Drom will-se em Florian sei Rôôt hera, wia-se sich entscheida soll. Der schlait-ra vôr, se soll doch da sella nemma, wo am schnellschda an Ôzug macha kô. Dô druf machet sich dia Schneider glei an d Arbet ond wend älle mitnandr fertig. Also muaß a andrer Plôô her. Jetzt soll’s halt dô drom ganga, welr Ôzug am beschda sitzt. Abr au dô drbei stellt sich raus, dass älle Ôziig gleich guat basset. 

Em Lauf dr Zeit merkt d Veronika emmr meh, was se an ihrem Gsella hot, ond fend emmr meh Gfalla an-em. Dr sell schlait jetzt a Blende-Kua-Schbiil vôr. Dia Schneidr ganget glei druf ei. Solang dia mit vorbondne Auga e dr Gegend romdabbed, goht dr Florian mit dr Veronika ufs Rôthaus ond lôôt sich vom Birgrmoischtr Folz traua. Wia dia Schneidr hentrher merket, dass-se a dr Nas romgfihrt worra send, kriaget-se an Wuatôfall; abr zom Glick isch dr Folz a so gschicktr Môô, dass’r dia drei Gleimde wiidr beruhiga kô.

## Quell
Hellmuth Steger / Karl Howe: *Opernführer*, Fischer Biacherei Frankfurt am Main, 8. Uflag 1961, Daschabuach Nr. 49

## Oinzlne Nôchweis
Mohammad Omar

De **Mohammad Omar** () † 8. Oktober 2010) isch Gouverneur vo de afghanische Provinz Kundus gsi.

## Läbe
Wo Afghanistan vo de Taliban befreit worde isch, isch de Omar im 2004 Gouverneur vo de Provinz Kundus worde. D Provinz ligt im Norde vom Land und wird vo de dütsche Bundeswehr kontrolliirt. Im Lauf vom Joor 2010 isch d Sicherheitslag geng schlächter worde und kurz nachdem en Bundeswehrsoldat bi eme Aaschlag ums Läbe Cho isch, isch au de Omar bi eme Aaschlag ums Läbe cho. In de Nachbarprovinz vo Kundus, z Tachar het er inere Moschee am Fritigsgebät teilgnoo. In dere Moschee isch am 8. Oktober 2010 en Sprengsatz explodiirt und het de Omar und anderi Muslim, wo derte zum Gebät sind zämme gsi, töt.

## Weblink
*
Team Stuttgart

S **Team Stuttgart** isch e Radsport-Mannschaft gsi, wu anne 1989 vum Stuegerter Winfried Holtmann grindet woren isch un 1991 im Team Telekom ufgangen isch. 

## Gschicht
S Team Stuttgart isch dr dritt Versuech gsi z Dytschland e Profi-Radsport-Mannschaft ufzböue noch em rokado-Team (bis 1976) un em Kotter Racing Team, wu s vu 1980 bis 1982 gee het.

Dr Holtmann, wu Chefredakteur vu dr *Sindelfinger Zeitung* gsi isch, het syt 1971 Profi-Radränne z Bade-Wirttebärg organisiert, z. B. het er 1984 mit em *Hofbräu-Sechs-Tage-Rennen* s Stuegerter Segs-Däg-Ränne wider in s Läbe gruefe. 1987 het er d Tour de France in d Stadt brocht, Stuegert isch Ziilort vu dr dritte Etappe gsi un Startort vu dr vierte.

Sponsore vum Team Stuttgart sin näbe dr Stadt Stuegert Daimler-Benz, d Fahrrad-Firma vum Eddy Merckx un s Frankfurter Versandhuus Brügelmann gsi. Dr Etat isch bi rund 2 Millione D-Mark im Johr gläge.

Bekannti Fahrer vum Team Stuttgart sin dr Udo Bölts, dr Bernd Gröne, dr Darius Kaiser, dr Bernhard Rassinger, dr Ad Wijnands, dr Dean Woods un dr Werner Wüller gsi. Sportligi Leiter sin dr Hennie Kuiper (1989/1990) un dr Werner Stauff (1990) gsi, 

Di greschte Siig sin zweimol di dytsch Meischterschaft im Stroßeränne gsi (1989: Darius Kaiser, 1990: Udo Bölts), dr Siig bi dr Driedaagse van De Panne dur dr Erwin Nijboer un dr Gwinn vu dr vierte Etappe vu dr Vuelta a España 1990 dur dr Nijboer.

Aafangs 1991 isch s Team Stuttgart schließli ibernuu wore vum neje Hauptsponsor Deutsche Telekom un isch in Team Telekom ungnännt wore. Fascht di gsamt Mannschaft vu 1990 isch in s nej Team Telekom ibernuu wore, nume dr Jochen Görgen, dr Kees Hopmans, dr Ralph Moorman, dr Uwe Nepp un dr Ludo Peeters hän kei Verdrag iberchuu, zem Deil hän si ufgehrt mit em Radsport (Moorman, Peters), zem Deil sin si zue andere Teams gange (Görgen, Hopmans, Nepp).

Dr Holtmann isch no langi Zyt Team-Manager vum Team Telekom gsi, 2003 isch er noch eme Härzinfarkt gstorbe.

## Team
### Team 1989

### Team 1990

## Siig
### Siig 1989
* Bad Sulge: Udo Bölts
* Bietge: Udo Bölts
* Reitlenge: Udo Bölts
* Bad Oldesloe: Darius Kaiser
* Dytschi Stroße-Meischterschaft: Darius Kaiser
* 1. Etappe Schwanenbrau Cup, Stuegert: Darius Kaiser
* Mönchenglattbach: Werner Wüller

### Siig 1990
* 8. Etappe Herald Sun Tour (AUS), Mount Hotham: Hartmut Bölts
* Gsamtwärtig Herald Sun Tour (AUS), Melbourne: Udo Bölts
* Dytschi Stroße-Meischterschaft, Altenkirchen: Udo Bölts
* Sindelfenge: Udo Bölts
* Bad Sulge: Gerd Dörich
* Gsamtwärtig Driedaagse van De Panne (BEL): Erwin Nijboer
* 4. Etappe Vuelta a España (ESP), Almería: Erwin Nijboer
* Sprintwärtig Ronde de l'Oise (FRA), Compiegne: Markus Schleicher
* 4. Etappe Tour of Ireland (IRL), Limerick: Markus Schleicher
* Gsamtwärtig Coca-Cola Trophy: Ad Wijnands
* GP Forbo (NED): Ad Wijnands
* Polder-Kempen (BEL): Ad Wijnands
* Profronde van Maastricht (NED): Ad Wijnands
* Ronde des Pyrénées Méditerranéennes (FRA): Ad Wijnands
* Schorndorf: Ad Wijnands
* Ennepetal: Werner Wüller

## Weblink
* Gefährliches Pflaster (Der Spiegel, 15/1989)
* Mannschaft 1989 (cyclingranking.com)
* Mannschaft 1990 (cyclingranking.com)
Tobias Steinhauser

Dr **Tobias Steinhauser** (* 27. Jänner 1972 z Lindeberg im Allgai) isch e ehmolige dytsche Radrännfahrer. Är isch dr Schwoger vum Jan Ullrich, wu mit em Steinhauser syyre Schweschter Sara ghyrote isch. 

Dr Steinhauser wohnt mit syyre Frau un syyne drej Chinder z Scheidegg im Allgai. 
No syyre Profi-Laufbahn isch er unter anderem ein vu dr Macher vu *Jan-Ullrich Bikes*.

## Amateur-Erfolg
* 1993 1. Platz Bundesligaränne Hannover
* 1994 1. Platz Gsamtwärtig Slowenie Rundfahrt, Dytsche Vizemeischter uf dr Stroß, Dytsche Meischter im Vierer Mannschaftszytfahre, 7. Platz Wältmeischterschaft z Sizilie, 5 internationali Etappesiig
* 1995 1. Platz Gsamtwärtig Giro della Regioni, 1. Platz Gsamtwärtig Steiermark Rundfahrt, 4 internationali Etappesiig

## Profi-Erfolg
* 1997 3 Etappesiig Sachse-Tour, Siiger Criterium Wangen
* 1999 3. Gsamtwärtig Luxemburg-Tour
* 2000 Siiger Südafrika-Rundfahrt, Siiger GP Brisago, Siiger Hesse-Rundfahrt, 3. Gsamtwärtig Bayern-Rundfahrt, 5. Platz Wältmeischterschaft
* 2001 9. Gsamtwärtig Paris-Nizza, Siiger Criterium Wangen
* 2002 Siiger Einzelzytfahre Tour de Suisse, 3. Gsamtwärtig Dytschland Tour, 2. Platz Einzelzytfahre Dytschland Tour
* 2003 3. Platz Mannschaftszytfahre Tour de France, Uuszeichnig "sympathischste Fahrer vu dr Dytschland-Rundfahrt"

## Mannschafte
* 1987 - 1988:  Rad Union Wangen, Jugend
* 1989 - 1990:  RSG Heilbronn, Juniore
* 1991: Sportvereinigung Stuttgart-Feuerbach, Amateur, Bundesliga
* 1992 - 1995: RSV Öschelbronn, Amateur, Bundesliga
* 1996 - 1997:  Ceramchi Refin, Italie
* 1998: Vitalicio Seguros, Spanie
* 1999: Mapei, Italie
* 2000 - 2002:  Gerolsteiner, Dytschland
* 2003: Coast/Bianchi, Dytschland
* 2004 - 2005:  T-Mobile, Dytschland

## Weblink
* Homepage vum Tobias Steinhauser
* Jan Ullrich Bikes
Zionistische Weltorganisation

Die **Zionistischi Wältorganisation** (hebr. ההסתדרות הציונית העולמית)  
isch 1897 am Erste Zionistekongräss  z Basel as die **Zionistischi Organisation** (hebr. ההסתדרות הציונית), churz änglisch **ZO**, gründet worde. Ihre Name isch offiziel im Januar 1960 in World Zionist Organisation, churz **WZO**, abgänderet worde. 

Die Zionistischi Organisation isch e Dachverband für die zionistischi Bewegig gsi und het zum Ziil gha, e jüdischi Heimet in Palestina z gründe. Dr Herzl, wo zsämme mit em Max Nordau und em Zvi Schimschi dr erst Kongräss z Basel organisiert het, het in siim Dagebuech gschriibe: «in Basel habe ich den Judenstaat gegründet», au wenn er gwüsst het, ass dr Wäg zum e Staat no lang wurd si.

Dank em ZO, won en Art jüdischi Schatteregierig vo Palestina gsi isch, het dr Staat Israel, won er am 14. Mai 1948 usgrüeft worden isch, schon e Huffe administrativi Iirichdige gha.

## Noowiis
Joan Sutherland

D **Joan Alston Sutherland** DBE OM (* 7. November 1926 z Sydney, New South Wales; † 10. Oktober 2010 z Gämf, Schwiiz) isch e australischi Sopranistin gsi.

## Läbe

Mit nüünzähni het si am Konservatorium z Sydney afo studiere. Si isch z Australie ufdräte bevor si 1951 uf London gangen isch, zum ihri Usbildig wiiterzfüehre. E Johr druf het si as 1. Dame im Mozart siiner *[[Die Zauberflöte|Zauberflöte]]* am Royal Opera House in Covent Garden debütiert, wo ihri Begabig as Koloratursopranistin entdeckt worden isch.

Si het sich zu einere vo de beste Sängerinne in ihrem Fach entwigglet und het in de Johr druf an de grosse Operehüüser gsunge: 1959 an dr Wiener Staatsoper, 1960 an dr Mailänder Scala, 1961 an dr New Yorker Metropolitan Opera, wo si d Titelpartii im Gaetano Donizetti siiner *[[Lucia di Lammermoor]]* under em Dirigänt Silvio Varviso, wo denn au siis Debüt geh het, gsunge het. Ihri Fan hai ere *La Stupenda (Die Wunderbari)* gsait. 1983 het si an dr Metropolitan Opera e sehr erfolgriichs Comeback gmacht in ihrer Glanzrolle vo dr *Lucia di Lammermoor*.

1961 isch d Joan Sutherland Commander of the British Empire worde, 1978 Dame Commander und 1991 het si d Königin Elizabeth II. persönlig mit em Order of Merit uszeichnet.

Ihren Abschiid vom Royal Opera House z London het si 1990 in *[[Die Fledermaus]]* an dr Siite vom Luciano Pavarotti und dr Marilyn Horne gee.

Sit 1954 isch si mit em australische Dirigänt Richard Bonynge verhürotet gsi, und isch hüfig under däm siiner musikalische Leitig ufdräte und het mit em au e Huffe Belcanto-Opere iigspiilt. Mit ihm het si e Sohn, dr Adam, gha.

D Joan Sutherland het stimmligi Sicherheit und Klanginstinkt verbunde und gältet as eini vo de bedütendste Sängerinne vom 20. Johrhundert.

## Weblingg
* 
* 
* 
* Discographii vo dr Joan Sutherland (änglisch)
* 
* Broadcast audition “J.Sutherland-Russian rarities” (cycle “From collection of the rare recordings” by Maxim Malkov – in Russian).
* Dankgottesdienst in dr Westminster-Abbey 15.Februar 2011 (PDF; 519&nbsp;kB)

## Noowiis
Thorsten Fink

Dr Thorsten Fink (* 29. Oktober 1967 z Dortmund) isch en ehemolige dütsche Fuessballspiiler. Er isch vo 2009 bis 2011 dr Trainer vom FC Basel und 2018/2019 vom Grasshopper Club Züri gsi, sit 2019 schafft er bi Vissel Kōbe. Er het zämme mit em FCB scho nach einr Saison s Double gholt (das heisst: er isch Cupsieger worde und ei Wuche spöter Meischter).

## Weblingg
* Dr Thorsten Fink uf Fussballdaten.de
* 
* 
* Artikel zur Beurlaubig vom Thorsten Fink mit ere Chronik vo siner Zit bim FC Ingolstadt 04
Viererbund

Dr **Viererbund** (au *Narrearistokrate* oder *Rebellezimft*) isch e Zämmeschluss vu dr Narrezimft vu Rautweil, Oberndorf, Elzach un Iberlinge. 

## Gschicht un Struktur

Im Lauf vu dr 1950er Johr isch s in dr 1924 grindete Vereinigung vu Schwebisch-Alemannische Narrezimft zue Ussenandersetzige chuu um d Wohrig vu dr Draditione in dr schwebisch-alemannische Fasnet. Wyteri Strytpinkt sin dui jehrlige Narredräffe gsi un e Diskussion iber dr Zämmeschluss mit rheinländische Karnevalsverbänd. Anne 1953 sin wäge däm di draditionsbewusste Narrezimft vu Elzach, Rautweil un Iberlinge us dr Vereinigung uusdrätte, 1955 au d Historisch Narrozumft Villinge 1584 e.&nbsp;V. un am 12. Jänner 1958 d Narrezumft vu Oberndorf. D Narrezimft vu Elzach, Rautweil, Iberlinge un Oberndorf hän sich derno 1963 zum Viererbund zämmegschlosse. Dr Viererbund isch nume per Handschlag bsiglet wore. S git kei Verband un kei schriftli feschtgleiti Satzig. 

D Zimft vu Rautweil, Elzach un Iberlinge hän scho Ändi vu dr 1930er Johr bschlosse, ass si us dr Vereinigung uusdrätte, dur dr Zweet Wältchrieg isch aber d Umsetzig verschobe wore.

## Narredag

Di vier Zimft dräffe sich all drej bis vier Johr zuen eme große Narredag. Di erschte Dräffe het s scho gee vor dr eigetlige Grindig vum Viererbund. Uußer an dr Narredäg mache di vier Zimft bi keim andre Umzug oder bi suschtige Veraastaltige vu andre Narrezimft mit. Dr Uusdruck „Narredag“ isch bewusst gwehlt wore, go sich vu dr Narredräffe vu andere Narrezimft abgränze. 

Narredäg fange aa am e Samschtig am 11:00 Uhr mit em draditionälle Narrebaumsetze dur d Narrezumft Iberlinge. Am Samschtigzobe chunnt dr Fackellauf vu dr Elzacher Schuttig, wu au di andre drej Zimft derby mitmache. Dr eigetli Narresprung findet, wie bi andere Narredräffe am e Sunntignomittag statt. Är wird vu dr Zumft aagfiert, wu dr negscht Narredag uusrichtet, s Änd bildet d Zumft, wu Gaschtgeber isch.

## Bishärigi Narredäg

* 1958 Iberlinge
* 1959 Elzach
* 1960 Rautweil
* 1963 Iberlinge
* 1966 Oberndorf
* 1969 Elzach
* 1973 Rautweil
* 1977 Iberlinge
* 1980 Oberndorf
* 1984 Elzach
* 1987 Rautweil
* 1992 Iberlinge
* 1995 Oberndorf
* 1999 Elzach
* 2003 Rautweil
* 2006 Iberlinge
* 2010 Oberndorf
* 2013 Elzach

## Literatur
* Hansjörg Deck: *Der Viererbund. Fasnet in Rottweil, Oberndorf, Elzach und Überlingen.* Silberburg-Verlag, 2002, ISBN 978-3874075275
Zeittafel Alemannen

## Römerzitt
### 3.Joorhundert

### 4.Joorhundert

### 5.Joorhundert

## Merowingerzitt
### 6.Joorhundert

### 7.Joorhundert

## Karolingischi Huusmaierschaft
### 8.Joorhundert

## Büecher
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*; Stuggart 2005. ISBN 3-17-018227-7
* Wolfgang Kuhoff: *Quellen zur Geschichte der Alamannan VI*; Sigmaringen 1984. ISBN 3-7995-6309.
Südgermanen

**Südgermane** isch e moderne wüssschaftliche Bigriff, wo uf verschidnigi germanischi Stämm bizoge werd.

## Sproochwüsseschaft
I de Linguistik werd Südgermanisch i de Regle synonym wie Westgermanisch bruucht, mengisch under Uusschluss vom Nordseegermanische oder vom Anglofriesische. Im Gegesatz stönd dezue d Bizaichnige Nordgermanisch und Ostgermanisch.

## Runechund
I de Runologii wered sitem Wolfgang Krause under „Südgermanisch“ Runinschrifte im ältere Futhark us Mitteleuropa zämegfasst, wo a de Sachse, Franke, Thüringer, Alemanne und Langobarde zuegschribe were chönnt. Di anglo-friesische Inschrifte, di ostgermanische und nordgermanische Inschrifte wered dodevo uusgnoo.

## Religioswüsseschaft
I de Religiooswüsseschaft werd zwösched de nordische Öberliferig mit de Edda as wichtigsti Quelle, de angelsächsische Religioo und de südgermanische Religioo underschide. Dezue chääm no di ostgermanischi Religioo, wo aber chuum Zügnis hinderloo het. D Friese wered i de Regle a de Südgermane zuegornnet. Da gelt au för di römerzittlichi Öberliferig.

## Lueg au
* Germane
* Germanischi Sprooche
* Germanischi Gotthaite
* Kontinentali Ruuneinschrifte

## Literatur
*Stefan Sonderegger: *Althochdeutsche Sprache und Literatur.* Berlin 2003 (3. Ufl.). ISBN 3-11-017288-7.
*Robert Nedoma: *Schrift und Sprache in den südgermansichen Runeninschriften.* RdGA EBd. 51: *Das fuþark und seine einzelsprachlichen Entwicklungen*. ISBN 3-11-019008-7.
*Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte.* Berlin 1956.
*Åke V. Ström: *Germanische Religion.* Stuttgart 1975.  ISBN 3-17-001157-X.
Alamannicus

**Alamannicus** oder **Alamannicus Maximus** isch e Siigerbiname (lat. *cognomen ex virtute*) gsii, wo e römische Chaiser öberchoo het, wenn er e grosse Siig gege d Alemanne errunge het. De Name isch en adjektivischi Ablaitig vom Alemannename. Äänlichi bildige sind Germanicus, Francicus, Gothicus, Vandalicus, Armeniacus, Arabicus, Persicus und no ander mee. 

## Römer mit em Siigertitel Alamannicus

* de caesar **Fl. Iulius Crispus**, wegem Siig öber d Alemanne und Franke ane 320.
* de **Fl. Claudius Constantinus II.** (337-340), wegem Siig öber d Alemanne ane 330.
* de **Fl. Iulius Constantius II.** (337-361) ninnt nochem Siig öber d Alemanne und em Fridesschluss mitem Gundomadus und em Vadomarius de Siigertitel *Germanicus Alamannicus Maximus* aa.
* de **Fl. Claudius Iulianus** (360-363) ninnt nochdem er Chaiser woren isch de Titel *Alamannicus* aa, uufgrund vo sim erfolgriiche Alemannechrieg
* de **Fl. Valentinianus I.** (364-375) und 
* de **Fl. Valens** (364–378)  und
* de **Fl. Gratianus** (375–383) nemed ane 368 gmainsam d Siigertitel *Germanicus Maximus Alamannicus Maximus Francicus Maximus* aa.
* de **Iustinianus I.** (527-565) ninnt 527 de Siigebiname Alamannicus aa, um sin Herrschaftsaaspruch öber de verlorni Weströmischi Riichstail z erhebe.
Pfälzischer Bauernkrieg

Dr **pfälzische Buurechrieg** isch Deil vum allgmeine dytsche Buurechrieg am Mittel- un Oberryy. D Erhebig im pfälzische Kurfirschtetum un syyre Umgebig het vu April bis Juni 1525 stattgfunde.

## Gschicht
Dr Aafang vum dytsche Buurechrieg in dr linksryynische Pfalz wird dur d Bildig vum Nußdorfer Huffe bi Landau am 23. April 1525 markiert. D Pfälzer hän e baar Chleschter (dodrunter d Johanniter-Komturei Heimbach bi Zeiskam un s Auguschtinerchloschter Hördt) in dr Gegnig un Schlesser uusgraubt, voreb si am 6. Mai d Stadt Neustadt ohni Kampf yygnuu hän. D Programm vu dr Buurehyffe het d Zwelf Artikel as Grundlag gha. E zweete Huffe het sich bi Bockene bildet gha. Dr pfälzisch Kurfirscht Ludwig V. het sich zue Verhandlige mit em Geilweiler un em Bockener Huffe zwunge gsähne, wu 10. Mai z Forscht aagfange hän. D Chlage hätte uf eme Landdag sotte verhandlet wäre. Wu andri Firschte z Wirttebärg un im Elsiss d Ufständ nidergschlaa gha hän, isch dr Kurfirscht schließli ab em 23. Mai militerisch gege d Buurehyffe vorgange mit dr Unterstitzig dur Druppe vum Trierer Erzbischof. In dr Schlacht bi Pfleddersche sin di pfälzische Buurehyffe 23./24. Juni schließli ändgiltig gschlaa wore. 8000 Buure solle doderbyy dr Dod gfunde haa.

## Literatur
* Horst Buzello u. a. (Hrsg.): *Der deutsche Bauernkrieg*. Schöningh, Paderborn u. a. 1984, ISBN 3-506-99350-X, (*Uni-Taschenbücher - Geschichte* 1275), S. 90ff.
Alemannischer Narrenring

Dr **Alemannisch Narrering** (ANR) isch e Narrevereinigung in dr schwebisch-alemannische Fasnet, wu am 26. Juni 1969 z Hafe grindet woren isch. Dr Ring het segseachtzg Mitglidszimft mit insgsamt ca. 26.000 Mitglider un glideret sich in di drej Regione Allgai, Bodesee un Oberschwobe-Doene. Är isch in dr Rächtsform vun eme yydraite Verein e.V organisiert.  

## Gschicht un Struktur

In dr funfzger un sächzger Johr vum 20. Johrhundert sin in dr schwebisch-alemannische Fasnet vil Narrezimft entstande, wu wäg dr stränge Ufnahmereglige nit in d Vereinigung vu Schwebisch-Alemannische Narrezimft hän chenne yydrätte. Narrezimft vu Oberschwobe, us dr Bodeseeregion, em Doenedal un em Allgai  hän wäge däm am 21. Juni 1969 z Hafe dr Internationale Narrering grindet, wu 1971 in Alemannischer Narrering umgnännt woren isch.

Dr Alemannisch Narrering isch e gmeinnitzige yydraite Verein mit Sitz z Hafe. Zwäck vum Verein isch d Unterstitzig un Iberwachig vu syyne Mitglider bi dr Erhaltig, Ferderig un Durfierig vum Fasnetsbruchtum Doderzue ghert au d Lobbyarbet gegeniber Minischterie, Beherde un andere Inschtitutione. Organ vum Alemannische Narrering sin d Mitgliderversammlig, s Präsidium un d ANR-Juged. Alli fimf Johr findet e Ringdräffe statt, wu alli Mitglidszimft mien deilneh.

Em Alemannische Narrering ghere 86 Narrezimft us Bade-Wirttebärg, Bayern, Eschtryych un dr Schwyz aa

### Bresidänte
* 1969–1987 Gerd Herrigel
* 1987–1992 Claus Heinike
* 1992–1995 Franz Schlegel
* 1995–2001 Walter Mohr
* 2001–2013 Charlie Maier
* 2013–2019 Augustin „Gusti“ Reichle
* syt 2019 Markus Stark

## Mitglidszimft

## Fueßnote


## Literatur
* Katrin Wahl, Willi Huster: *Lebendige Fasnet - Die Zünfte im Alemannischen Narrenring*. 2000

## Weblink
* www.alemannischer-narrenring.de
Sennentuntschi (Film)

**Sennentuntschi** isch dr Name vom ene Schwiizer Film us em Johr 2010. Dr Regisseur isch dr Michael Steiner, s Draihbuech hai d Stefanie Japp, dr Michael Steiner und dr Michael Sauter gschriibe. D Dialog si uf Schwiizerdütsch.

De Film isch a de Eröffnig vom 6. Zurich Film Festival am 23. September 2010 urufgfüert worde. Am 14. Oktober 2010 hät de Film i de Schwizer Kino gstartet.

## Inhalt
In eme abglägene Bärgdorf in de Schwiizer Alpe erschiint im Johr 1975 e schöni Frau und niemer weiss vo wo si chunnt. Vu dr verschlossene Dorfgmeinschaft wird si nit duldet, wäge däm flichtet si in d Bärg.

Di drej einsame Senne Martin, Erwin un Albert dräffe si un halte si fir e Sennetuntschi, wel si am Dag dervor e sonige Buppe baschtlet gha hän. Di drej versinke im Absinth-Rusch un vergwaltige di uubekannt Frau. Si rächt sich und deedet zerscht d Geiße vu dr Alp. Au di drej Senne chemme um s Läbe, wäge was si ne aaduet oder dur eigeni Gwalt.

Der Dorfbolizischt Reusch het derwyyl uusegfunde, ass di jung Frau d Dochter vum Bfaarer isch, wu si ihr ganz Läbe im Chäller gfange ghalte het, wäge däm cha si nit schwätze. Dr Bfaarer wird verhaftet.

Dr Bolizischt suecht d Frau in dr Bärge un findet si ellei uf dr Alp. Si sait ihm, ass si d Senne umbrocht het un flichtet, doderby ghejt si in e Schlucht. Dr Reusch findet d Lyyche vu dr Senne un bringt sich um, wel er sich schuldig fielt.

## Schauspiiler
D Roxane Mesquida spiilt im Film di unbekannti jungi Frau, s *Sännetuntschi*. De Andrea Zogg, de Carlos Leal und de Joel Basman sind die drei Sänne uf de Alp. De Nicholas Ofczarek versuecht als Dorfpolitischt e chli Liecht i di ganz Gschicht z bringe.

## Ehrige
Im Johr 2011 hät de Film Sennentuntschi am Filmfestival z Locarno d *Schwizer Filmpärle* i de Sparte «Bester Spielfilm» vo art-tv.ch öbercho.

## Weblink
* Offizielli Website vom Film
* 
* Sennentuntschi Filmbeschrybig uf de Website vom *Zurich Film Festival*

## Noowiis
Sennentuntschi

**Sennentuntschi** cha si

* e Saagemotiv im dütschsproochige Alperuum
* e Dialäktschauspiil vom Schwiizer Dramatiker und Schriftsteller Hansjörg Schneider 1972
* en Opere vom Jost Meier, 1981/82 
* dr Film **[[Sennentuntschi (Film)|Sennentuntschi]]** us em Johr 2010
Gotthard-Basistunnel

|}

De **Gotthard-Basistunnel** isch en Isebahntunnel in de Schwiiz, wo 2016 in Betrib gange isch. Mit 57&nbsp;km Längi isch er de längschti Tunnel vo de Wält. Insgsamt het s Tunnelsyschtem, wo us zwei Röhre und verschidnigi Quer- und Verbindigsstolle besteit, e Längi vo 153,5&nbsp;km. S Nordportal vom Tunnel isch z Eerstfält im Kanton Uri, s Südportal z Bodio im Kanton Tessin. Am 1. Juni 2016 isch de Tunnel fiirlich iigwait worde und am 11. Dezember 2016 isch de fahrplanmässig Betrib ufgnoo worde.

## Idee
De Gotthard-Basistunnel isch Teil vom «AlpTransit»-Projekt (früecher NEAT, Neui Iisebahn-Alpetransversale) wo de Iisebahn-Transitverchehr in de nord-südliche Richtig will verbessere, zum de international Güeterverchehr uf d Schiine z verlagere.

S Zil vom Tunnel isch es, d Fahrt- und Transportzite uf de Gotthard-Linie z verchürze. So wird d Fahrzit zwüsche Züri und Mailand um ei Schtund chürzer wärde, wenn de Tunnel in Betrib isch.

## Bau
Am 15. Oktober 2010 isch di erschti Röhre under em Gotthardmassiv ganz usbroche gsi.

Am Fritig, 30. August 2013 isch s erschtmol de Basistunnel i de ganze Längi, teils met eme Zug, teils mit Chliibüss, dorfahre worde. Es send Lüt vom Bau und vo de Präss drenn gse und die Fahrt, mit allne Hält zor Besechtigung, hed 6 Stund duured. Noch de Fertigstellig werd e Zug normalerwys nu no e Zyt vo öpe 20 Minute för die Fahrt bruuche.

De Tunnel isch am 1. Juni eröffnet worde. De fahrplanmässig Betrib isch am 11. Dezember 2016 ufgno worde.

## Literatur
* Alp Transit Gotthard AG: *Das Jahrhundertbauwerk entsteht: Gotthard-Basistunnel – der längste Tunnel der Welt.* Stämpfli, Bern 2010, ISBN 978-3-7272-1211-6 (Italienische Ausgabe unter dem Titel: * L' opera del secolo diventa realtà,* 2011.
* Raffaella Castagnola u.&nbsp;a., Markus Bühler-Rasom (Fotos): *57 Menschen, 57 Geschichten: Jahrhundertbauwerk Gotthard-Basistunnel*, AS Verlag, Zürich 2016, ISBN 978-3-906055-50-3.
* Rolf E. Jeker: *Gotthard-Basistunnel. Der längste Tunnel der Welt.* Werd Verlag, Zürich 2002, ISBN 3-85932-420-9; 2., neubearbeitete Auflage: *Die Zukunft beginnt*, Stämpfli, Bern 2013, ISBN 978-3-7272-1238-3.
* Lukas Vogel u.&nbsp;a.: *Der direkte Weg in den Süden: die Geschichte der Gotthardbahn*, herausgegeben von ViaStoria, Zentrum für Verkehrsgeschichte, und Kilian T. Elsasser, Fotos von SBB Historic … AS, Zürich 2007, ISBN 978-3-909111-42-8; italienischi Uusgab: *La diretta via verso il sud: Sztoria della ferrovia del Gottard*, herausgegeben von ViaStoria und T. Kilian Elsasser, ISBN 978-3-909111-43-5.

## Weblink

* Dossier «Eröffnung Gotthard-Basistunnel» – admin.ch
* Offizielle Website vo de AlpTransit Gotthard AG 
* Porträt Bahntechnikarbeitsgemeinschaft Transtec Gotthard
* Alptransit-Portal vom Schwyzerische Bundesarchiv

## Nachwiis
Unterschächen

**Unterschächä** isch e politischi Gmeind im Kanton Üri in de Schwiiz. Si lit z hinderscht im Schächetal uf em Wäg zum Klausepass.

## Geografii
Näbem Dorf sälber ghöret zu de Gmeind Unterschäche d Wiler und Sidlige *Urige* (1282 m ü.M.), *Schwande* (1072 m ü.M.), *Schwandebärge*, *Brunni* (1395 m ü.M.) und de Wiler *Klausepass*. Zu de Gmeind ghöret au no verschidnigi Einzelhöf, Sidlige und Hüüsergruppe.

Vo de Gmeindsflächi sind numme 14 Hektare Sidligsflächi, wo 0,17 % vom Gmeindsbann entschpricht. D Landwirtschaftsflächi umfasst 3062 Hektare (38,1 %), Wald und Ghölz 1034 Hektare (12,9 %) und Gwässer und unproduktivs Gebiet sind 4876 Hektare (60,7 %).

Nochbergmeinde vo Unterschächä sind di schwyzerisch Gmeind Muätital, de Urnerbode, wo en Exklav vo de Gmeind Spiringe isch, Siilenä, Schaateref, Spiringe und Birglà.

## Gschicht
Ùnderschächä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1290 als *underschechen*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 1,7&nbsp;% gläge.

## Religion
0,7&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 95,7&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 63,8&nbsp;%, CVP 27,9&nbsp;%, GP 7,0&nbsp;%, Suschtigi 1,4&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Ùnderschächä isch dr Sepp Müller (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,6&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 764 Iiwohner 99,6&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0&nbsp;% Franzesisch, 0,3&nbsp;% Italienisch und 0,4&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Ùnderschächä ghert zue dr Schächetaler Mundart.

## Persenlichkeite
* Johannes Vonderach (1916–1994), ehemolige Bischof vo Khûr, z Unterschächä uf d Wält cho

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Unterschächä
* 

## Fuessnote
Mammutmuseum Niederweningen

S **Mammutmuseum Niderwenige** isch es im 2005 eröffnets Museum z Niderwenige, wo d Mammutfund uf em Gmeindsbann düent zeige und d Umständ düent darstelle, unter denne in de Iiszit vor öppe 45'000 Johr d Mammut im Wehntal gläbt hei.

## Vorgschicht
Scho in de Johr 1890/91 het me z Niderwenige Fossilie vo Mammut gfunde. Bis hüt sins Überräscht vo mindescht nün Mammut, wo me usgrabe hät. Au anderi Tiir, wi Wollnashörner, Wildross, Steppebison, Wölf und Höhlehyäne, aber au Insekte- und Pflanzeräscht sind gfunde worde. Am spektakulärschte isch de Fund vo eme Mammutskelett im Juni 2003 gsi, wo denn zur Gründig vom Museum gführt het.

## S Museum
Im Museum wärdet Fund vo 2003 präsentiirt, aber au d Rekonschtruktion vo eme Skelett vo eme Mammutkalb und vo eme usgwachsene Mammut. Dezue chunnt d Darstellig vo de Läbesbedingige in dere Ziit mit de Flora und Fauna. En *Zitkanal* zeigt, wi me d Fund ziitlich muess iiordne. Mit emem Mikroskop cha me sälber d Räscht vo Insekte, chlini Chnoche- und Zahnfünd vo Müüs, Grasfrösch, Fisch und Pflanzesame ga aaluege.

## Weblink
* D Website vom Museum
Basler Herbstmesse

D **Basler Herbstmäss**, oder z Basel au nume *d Mäss*, isch e Johrmärt, wo jede Herbst in der Stadt Basel stattfindet.

## Gschicht
D Dradition vo dr Mäss goht bis ins Mittelalter zrugg. E baar Johr noch em Konzil vo Basel het z Rägesburg dr Riichsdag stattgfunde. Dr Basler Bürgermeister Hans vo Bärefels isch bsundrigs dört aane greist, zum vom Kaiser Friedrich III. am 11. Juli 1471 s Privileg überzchoo, ass d Stadt jedes Johr döft zwei grossi Handelsmässe abhalte, eini vor Pfingste und eini im Herbst vor em Mardinsdag. D Früehligsmäss het nume wenig Zit Bestand gha, bis si 1926 as Mustermäss wideruferstande isch, d Herbstmäss aber isch fast ohni Underbrüch bis hüt abghalte worde. Si isch die eltisti Mäss in dr Schwiz und au die grössti zwüsche Stuttgart und Mailand.

## D Mäss
Ursprünglig het d Mäss am Sabinedag (27. Oktober), em Dag vor em Namensfest vo de Apostel Simon und Judas Thaddäus agfange und isch vom Stadtschriiber uf em Kornmärt vor em Roothuus usgrüeft worde. Zwei Rootsglogge, wo im Durm vo der Martinschille ghange si, hai se ii- und denn wider usglütet.

Sit em Ändi vo de 1920er Johr foot d Herbstmäss immer am Samschdig vor em 30. Oktober aa. Si wird Punggt zwölfi am Middag mit em Mässglöggli im Mardinsdurm iiglütet. Dr Glöckner wo das macht—früehner isch das im Allgemeine dr Sigrist gsi, hüte sii s freiwilligi Ziviliste—bechunnt as Glöcknerlohn e Baar Händsche über. Dä Bruuch isch im 20. Johrhundert vo dr Freiwillige Basler Dänkmolpfläg iigfüehrt worde und isch an d Entlohnig für Dienst in Naturalie, wie si früehner verbreitet gsi isch, aaglehnt. As Beleg, ass er si Lohn für s Iilüüte überchoo het,  zeigt dr Glöckner us em Durmfänster vo dr Martinschille em Volk uf em Chilleblatz dr lingg Händsche. Dr rächt Händsche bechunnt er erst noch em Uslüte vo dr Mäss.

Zur Eröffnig wärde bis um Vierdel ab Zwölfi Gratisfahrte uf de Vergnügigsbahne aabote, wo zitlig meistens kürzt si. In früehnere Johr het das scho am Elfi agfange und alli Fahrgschäft si denn bis am Zwölfi gratis gsi. Dr Festbetriib, wo mä in andere Deil vo dr Schwiiz Chilbi nennt—z Basel brucht mä dä Ausdruck aber nid—foot uf sächs Blätz dr Stadt gliichzitig aa und zu gliiche Zit duet mä d Ständ uf em Petersblatz uf, und d Waremäss in de Halle vo dr Mäss Basel foot aa. In de 16 Däg vo dr Mäss chömme jewiils knapp e Million Lüt uf e Mäss-, Barfüesser-, Münster- und Petersblatz, in d Rosedaalalag und s Kasärneareal. Es het zahlriichi Fahrgschäft näbem e Huffe vo Bude mit kulinarische Aagebot und Süessigkeite, drunder Bsunderheite wie die draditionelle Mässmogge. Der Krämermärt uf em festlig gschmückte Petersblatz duurt zwei Dag lenger.

## Weblingg

## Einzelnachweise
UCI World Calendar 2010

Dr **UCI-Wältkaländer 2010** het sich vom 2009 Rennkaländer vor allem in dam inderschiide, ass zwei kanadischi Renne drzue cho si: dr Grand Prix Cycliste de Québec und dr Grand Prix Cycliste de Montréal. Chliinere Underschiid het s im Früehlig ge. D Katalonie-Rundfahrt isch stark vorverschobe worde vom Mai uf e Merz und Gent–Wevelgem isch vor dr Flandere-Rundfahrt cho.
## D Renne

D Renne in der HIS-Kategorii (die 'Historische Renne', wo nid zur UCI ProTour ghöre) si kursiv gschriibe.

Am 1. Juni 2010 het d UCI bekannt gee, ass noch dr Suspendierig vom Alejandro Valverde alli siini Rennergäbniss retroaktiv vom 1. Januar 2010 aa us dr Wärtig gno und d Pünkt entsprächend neu berächnet worde sin. Eso isch dr Philippe Gilbert nochdräglig zum Gsamterste noch dr Tour de Romandie erklärt worde, und dr Cadel Evans het dr Valverde noch em Giro d’Italia as Erste abglöst. Au im Teamklassemänt het s wäge däm nochdräglich e baar Änderige ge.
Benoît Mandelbrot

Dr **Benoît B. Mandelbrot** (* 20. November 1924 z Warschau, † 14. Oktober 2010 z Cambridge, Massachusetts) isch e Mathematiker gsi. 

## Läbe
Dr Benoît Mandelbrot isch z Warschau uf d Wält cho in ere Familie mit litauisch-jüdische Wurzle, wo en usprägti akademischi Tradition gha het. Im Johr 1936 isch er mit sine Eltere uf Paris usgwanderet, het währed em Zweite Wältchrieg im Süde vo Frankriich Ross ghüetet. Noch em Chrieg het er an dr École Polytechnique z Paris studiert, spöter isch er denn in d USA und het dört dr Master am California Institute of Technology gmacht. Er isch denn zrugg uf Paris zum 1952 siis Doctorat in Mathematik z mache, denn isch er an s Institute for Advanced Study z Princeton, N.J. zum Mathematiker John von Neuman. Er het e baar Johr am Centre National de la Recherche Scientifique z Paris gschafft, bevor er 1958 am Thomas J. Watson Research Center z Yorktown Heights, N.Y. het afo schaffe. Er het z Harvard and am Massachusetts Institute of Technology Underricht gee, und vo 1987 aa an dr Yale University. Dr Mandelbrot het bis zu sim Dod in de Vereinigte Staate gläbt.

## Wärk

Dr Mandelbrot het mit vile Wüsseschaftler us de verschiidenste Diszipline zsämmegschafft und in Gebiet so underschiidlig wie Geologii, Medizin und Kosmologii Biidräg gmacht. Er het wägwiisendi Arbeite zur Fraktale Geometrii und zur Chaosforschig veröffentligt. Siini bekanntisti Entdeckig isch die fraktali Mandelbrot-Mängi. Er het d Geometrii vo de Fraktale bruucht zum under anderem z erkläre, wie Galaxie sich zsämmedüen, wie dr Briis vo Weize sich mit dr Zit veränderet, und wie d Hirni vo de Süüger sich in Falte legge, wenn si wachse. Er het au e Buech gschriibe über die fraktale mathematische Strukture an de Finanzmärt. und dr Wirtschaftsbuechpriis vo dr «Financial Times Deutschland» drfür überchoo.

Er het, wien er sälber gsait het s vorzoge, «e Gebiet z stimuliere mit küehne und verruggte Annahme» anstatt siini Ideä z bewiise, und denn isch er scho mit öbbis anderem beschäfdigt gsi, bevor siini Theorie hai chönne bewiise wärde. Wäge däm het men en in mathematische Kreis mit ere gwüsse Skepsis agluegt.

## Weblingg

* 
* Mandelbrots Homepage an der Universität Yale
* Interview (*New Scientist,* 2004, auf Englisch, Bezahlware)
* Der Vater des Apfelmännchens (*[[Technology Review]],* 2005)
* TED Vortrag: Fractals and the art of roughness (*2010*)

## Noowiis
Brauerei Ganter

D **Bröuerej Ganter** (dt. **Brauerei Ganter**) isch e draditionsryychi Bröuerej z Fryybeg.

## Gschicht

D Bröuerej isch anne 1865 vum Ludwig „Louis“ Ganter im Huus *Zum Kindlein Jesu* (Schiffsgass 7) grindet wore, wu dr Erasmus von Rotterdam vu 1531 bis 1534 gwohnt gha het. Dr Ganter het e verblibeni chleini Bröuaalag us em 18. Johrhundert gnutzt, wun er zämme mit 700 Holzfässer gchauft gha het. Bis 1888 isch in däm Huus s Bier vu dr Bröuerej bröue wore. Fryybeg isch in däre Zyt schnäll aagwagse un d Bröuerej het scho dertemol floriert. Speter isch s Huus dr Stammsitz vu dr Firma wore mit eme Wirtshuus un eme Bröuerejuusschank.

Anne 1888 het dr Ganter schließli ne Grundstuck in dr Fryybeger Oberau, chenne ufchaufe, di *Alt Elmihli*. Dert het er derno noch eme modärne tächnische Standard chenne produziere. Näbe dr großzigige un fir e wyters Wagstum aagleite Bröuerejaalage isch e eigene Diefbrunne aagleit wore, go s bescht Wasser z Verfiegig haa, un e eige Chraftwärch isch böue wore

Dur dr wirtschaftli Ufschwung vu Sidbade un di verbesserete Produktionsmethode het d Bröuerej als floriert un het ihre Bier um d Johrhundertwändi au uf Nordbade verchauft.

In dr 1920er Johr het dr Suhn vum Ganter, wu d Bröuerej ibernuu gha het, gege jede Experterot e hochmodärni Dampfturbine fir s chlei Firmechraftwärch durgsetzt. Wu in dr Nacht 2. uf dr 3. Dezämber 1944 au d Bröuerejaalage droffe un s Stammhuus vu dr Bröuerej in dr Altstadt zerstert woren isch, het d Bröuerej einewäg chenne wyter produziere un dur ihri autonome Turbine-Stromversorgig au d Aawohner mit frischem Drinkwasser chenne versorge.

In dr Noochriegszyt het Ganter nimi an dr Erfolg vu dr Vorchriegszyt chenne aachnipfe. Noch eme langsame Nidergang setzt d Bröuerej hite uf ihri regional Verwurzlig un e Sortimänt, wu meh uf jungi Konsumänte zuegschnitten isch.

## Sortimänt
Ganter stellt näben eme Pils, eme Export un eme Starkbier (*Wodan*) hälls, dunkles un krischtallchlars Weise här, derzue d Malzbiermarke *Vitamalz*.

Im Aagebot git die Biersorte:
* *Freiburger Pilsner* (nume Fläschebier)
* *Ganter Pilsner – Premium herb*
* *Ganter Urtrunk – Naturtrübes Vollbier*
* *Ganter Spezial – Feines Export*
* *Ganter echt badisch Weizen Hefehell*
* *Ganter echt Weizen Hefedunkel*
* *Ganter Weizen Kristallklar*
* *Ganter alkoholfrei*
* *Ganter Radler*
* *Ganter Wodan* (Starkbier)
* *Vitamalz* (alkoholfrejs Malzbier)

Näbe dr Härstellig un em Verdriib vu eigene Biersorte verdrybt Ganter syt Aafangs 2008 au Getränk vu dr Firma Coca-Cola im Gaschtronomiberaich.

## Bsunderheite
As Unternähme in dr „Ökostadt“ Fryybeg het d Bröuerej Solaraalage uf em Dach un bezieht ihri Raustoff so wyt s goht us dr Gegnig, zem Deil au us ökologischem Aabau.

Ganter tritt z Fryybeg un in dr Region als as Sponsor fir Kultur un Sport uf.

D Lagerhalle, s Sudhuus un s Frejgländ vu dr Bröuerej wäre au fir großi Veraastaltige un Feschter brucht.

## Fueßnote


## Weblink
* Internetufdritt vu dr Bröuerej Ganter
Montpellier

**Montpellier** [, ] (Okzitanisch; *Montpelhièr*) isch e Schtadt z Frankriich. Si ligt im Süde vom Land, nöd wit ewäg vom Mittelmeer und ghört zur Region Okzitanie. Si isch Sitz vo de Préfecture vom Departement Hérault und bis Endi 2015 d Hauptstadt vo de Region Languedoc-Roussillon gsi. Früener het me derte nume Okzitanisch gredt.

D Stadt het öppe 275'000 Iiwohner und het e berüemti Universität. Zämme mit Paris und Strassburi ghört Montpellier zu de Schtädt z Frankriich, wo ne evangelisch-theologischi Fakultät an de Uni hei.

## Weblink

* di offizielli Website vo de Stadt (französisch)
* d Website vom Tourismus-Büro (französisch, englisch, dütsch usw.)

## Fuessnote
Johann II. Bernoulli

Dr **Johann II. Bernoulli** (* 18. Mai 1710 z Basel; † 17. Juli 1790 z Basel) isch e Schwiizer Mathematiker, Physiker und Jurist us dr berüehmte Basler Mathematikerfamilie Bernoulli gsi. 

## Läbe und Wärk

Dr Johann II. Bernoulli isch dr dritt vo fümf Söhn vom Johann Bernoulli gsi. 1724 het er mit em Leonhard Euler dr Magister-Titel übercho und het denn bi sim Vater studiert wie au dr Maupertuis, won er dr best Fründ von em worden isch. 1732 het er in Jura promoviert. Drno het er e Europareis aagfange. Er het si Brueder Daniel St. Petersburg bsuecht und isch z Paris gsi. Denn isch er zrugg uf Basel, won er e Mitarbeiter vo sim Vater worden isch. 1743 isch er Profässer für Beredsamkeit worde und 1748 wo si Vater gstorben isch, Profässer für Mathematik. Ghulfe bi dere Ernennig het em sicher, ass er nit weniger as viermol dr Briis vo dr Académie des sciences gwunne het (1736 mit ere Arbet über d Usbreitig vom Liecht, 1737 über d Form vo Anker, 1741 über Schiffswindene, 1746 mit em Daniel Bernoulli über d Magnettheorii). Dr Euler und dr Maupertuis hai en uf Berlin iiglade, 1746 isch er aber nume en uswärtigs Mitgliid vo dr Berliner Akademii worde. Wo si Fründ Maupertuis as Presidänt vo dr Berliner Akademii abgsetzt worden isch, isch er 1756 zum Bernoulli uf Basel cho, won er die letzte drei Johr vo sim Läbe verbrocht het. Noch em Dod vom Maupertuis het er si Sohn Johann III. Bernoulli uf Berlin gschiggt. Am 17. Juli 1790 isch dr Johann II. Bernoulli z Basel gstorbe. Siini Söhn Johann and Jakob si die letzte bedütende Mathematiker in dr Familie gsi.

Im Bernoulli si Äthermodäll zur Erklärig vo dr Usbreitig vom Liecht erinneret ans Modäll vom James Clerk Maxwell (1861-62). Er het din aber die longitudinali Wällebewegig ere transversale vorzoge. Dr Bernoulli het en umfangriichi wüsseschaftligi Korrespondänz gfüehrt, wo meh as 900 Briefe drvo erhalte si. Er het au d Wärk vo sim Vater Johann I. usegee.

## Litratur
* Gottwald, Ilgauds, Schlote *Lexikon bedeutender Mathematiker*, 1990

## Weblingg
* 
* 
*
Dachziegel

**Dachziegl** sin Ziegl, wo zum Dekche vo Dächer bruucht wärdet. Normalerwys sin si us Ton odr Leem und werdet brönnt. So sin d Ziegl widerstandsfähig gäge Räge. Wenn ma d Dachziegl erfunde het, isch nöd bekannt. Aber mit de Industrialisyrig isch iri Produktion vereifacht worde und het so derzu bitrait, dass d Ziegl s Strou und Ried abglöst hät, wenn s um s Däkche vo Hüser gange isch.

## Weblink
Singani

**Singani** isch e höchprozäntige Wybrand, wo us dr Räbsorte Muscat d'Alexandrie gwunne wird. Är giut aus Nationauschnaps vo Bolivie und wird houptsächlech i de tranditionelle Wybouregione, in Tarija, härgschteut.
Singani isch Beschtandteu vo viune traditionelle bolivianische Cocktails wie em *Chuflay* und dem *Yungueñito*.

## Urschprung
Während dr Koloniauzyt und im Zug vor Expansion vor Siubergwinnig i de Mine vom Cerro Rico in Potosi, hei d'Spanier mit dr kultivierig vo Räbe i de Täler südlech vo Potosi aagfange.
D'Härschtelig vo Wy het sech wäge de geografische und klimatische Bedingige aus sehr schwirig erwyse. Drum het me d'Deschtilation vom Wy bevorzugt. Die so härgschteuti Spirituose isch ungerem Name Singani bekannt worde.

## Härschtelig
Usgangsmateriau füre Singani si d'Trube vor Räbsorte Muscat d'Alexandrie. Nachem presse wir dr Moscht ohni Maische zwüsche 5 u 21 Tag i Stautanks vergore. D'Destillation erfougt im Alambic, wo dr Wy i eim oder zwee Durchgäng uf 71° deschtilliert wird. Mit Ande-Queuwasser wird er nächär uf Trinkschterchi abegsetzt und ryft es paar Monet i Stautanks, bevor er id Fläsche abgfüut wird.

## Kontrollierti Urschprungsbezeichnig
Singani isch e kontrollierti Urschprungsbezeichnig, wo d'Spirituose, gwunne us Muscat d'Alexandrie u härgschteut imene bestimmte bolivianische Gebiet, beschrybt.
Ds Gsetz Nr,. 1334 vom 4. Mai 1992 über die kontrollierti Härkunftsbezeichnig definiet Singani aus "Spirituose, gwunne us dr Deschtilation vo natürlechem Wy us früsche Trube, härgschteut und abgfüut y de Urschprungsorte.

Ds glyche Gsetz definiert, dass di kontrollierte Urschprungsbezeichnig Singani reserviert isch für Spirituose, wo produziert wärde im Zentrautau vom Departamänt Tarija, de Täler vo de Provinze Nord u Süd Cinti u Tomina im Departamänt Chuquisaca, Sahapaqui, Luribay und d'Provinze Loayza und Murillo im Departamänt La Paz, d'Täler vo Turuchiupa, Cotagaita, Vicchoca, Tumusla, Poco Poco, Tirquibuco und Oroncota vo de Provinze Nord u Süd Chichas, Cornelio Saavedra u Linares vom Departamänt Potosi u angerne bolivianische Produktiosnzone wo zuekünftig no chöi feschtgleit wärde.

## Arte vo Singani
Es git 3 zugelasseni Arte vo Singani:

### Gran Singani / Singani de Altura
Isch ds Produkt, gwunne us dr eifache oder dopplete Deschtilation vo vergorene Wyne us dr Trube Muscat d'Alexandrie, gläse ire Höchi vo mindeschtens 1'600 M.ü.M., härgschteut, deschtiliert, abgfüut und gryft y de Zone mit kontrollierter Urschprungsbezeichnig.

### Singani erschter Wau
Isch ds Produkt, gwunne us dr Deschtilation vo eire oder mehrerne vergorene wysse Sorte Vitis Vinifera, härgschteut, deschtiliert, abgfüut und gryft y de Zone mit kontrollierter Urschprungsbezeichnig.

### Singani zwöiter Wau
Isch ds Produkt, gwunne us Treschter vo eire oder mehrerne Sorte Vitis Vinifera, härgschteut, deschtiliert, abgfüut und gryft y de Zone mit kontrollierter Urschprungsbezeichnig.

## Bibliografie
* Austral Spectator, *Apuntes sobre Grapas, Piscos y Singanis*, Ediciones Granica S.A., coll. Viñas, Bodegas & Vinos de América del Sur 2004 

## Weblinks
* Alkoholische Getränke vo Bolivie
* Bolivie, Vaterland vom Singani
Lukas Kundert

De **Lukas Kundert** (* 23. April 1966 z Fränkedorf, heimatberechtigt z Rüti GL, Luchsige und Glaris) isch en Schwiizer Theolog und Pfarrer. Er isch Chilerotspräsident vo de Evangelisch-reformierte Chile Basel-Stadt, Münschterpfarrer z Basel und Privatdozent an de Universität Basel. 

De Lukas Kundert isch z Fränkedorf ufgwachse und het vom 1986i bis ins 1993i z Basel evangelischi Theologii und z Jerusalem Judaistik gschtudiirt.  Vom 1994i bis ins 1998i isch er Assistent an de theologische Fakultät vo de Universität Basel gsi und het im 1997 promoviirt. Er isch dann vom 1999i bis ins 2004i Induschtriipfarrer z Basel gsi. Sit em 2004 isch er Chilerotspräsident vo de Evangelisch-reformierte Chile Basel-Stadt und sit em 2009 zusätzlich Münschterpfarrer.

## Weblink
*Bricht uf livenet.ch über d Wahl zum Chilerotspräsident
*Profil uf de Website vo de Universität Basel
Pascal Zuberbühler

Dr **Pascal Zuberbühler** (* 8. Jänner 1971 z Frauefäld, Schwiiz), gnennt *Zubi*, isch en ehemolige Schwiizer Fuessball-Goali.

## Karriere

### Vereinskarriere
Bis 1991 het dr Pascal Zuberbühler bim FC Frauefäld gschuttet. Vom FC Frauefäld isch er denn zu de Grasshoppers Züri gwächslet. In de 8 Joor wo dr Zubi bi GC gse isch het er insgsamt 187 Pflichtspiil absolviert und isch dreimol Schwiizr Meister und eimol Pokalsieger worde. 1999 isch dr Zubi zum FC Basel gange. Dört het er vili Erfolg in dr Meischterschaft, em Pokal und dr Champions League könne fiire. In de Joohr 2000 und 2001 isch er zu Bayer Leverkusen und schpöter zum FC Aarau usglehnt woorde. Während de 7 Joohr in Basel het dr Pascal Zuberbühler zwar vili Erfolg könne fiire, är isch jedoch ziitewiis au wäge Fehler heftiiger Kritik usgsetzt gsi. 2006 isch dr Zubi den nach Ängland gange, zu West Bromwich Albion. Dört isch är unter em Trainer Bryan Robson Stammgoli gse und het gueti Laischtiige zeigt. Dä isch denn jedoch entloo worde und dr Tony Mowbray isch Trainer worde. Dä het dr Zubi in die 2.Mannschaft versetzt, was zu grosse Fanprotescht gfiert het. Nachdäm si "Nochfolger" dr Russell Hoult suschpendiert worde isch het dr Mowbray dr Pascal Zuberbühler wiider in die 1. Mannschaft gholt. Nach dr Verpflichtiig vom Dean Kiely het är jedoch kai Spiil me bestritte. Dodurch het dr Zubi sini Chance uf e Stammplatz im Nati-Trikot an dr Euro 2008 gfährdet gse und isch im Summer 2007 zu Neuchâtel Xamax gwächselt. Scho nach 1 Joohr isch dr Zubi wiider zrugg nach Ängland gange, als Ersatzgoli hinter em Mark Schwarzer bim FC Fulham. Dört het är in zwai Saisons, abgseh vo eim Iisatz im Ligacup kai Pflichtsspiil mehr bestritte. Noch dr Säsong 2010/11 het er sini aktivi Karriere beändet und isch Trääner worde.

### Nati
Sis Comeback in dr Nati het dr Zubi scho am 6. Septämber 1994 gege die Vereinigte Arabische Emirat beschtritte. In de folgende Joohr isch är allerdings eher sälte zum Iisatz ko. Vo 2004-2007 isch är Stammgoli bi dr Nati gsi, s'Highlight in däre Ziit isch ganz klaar d'Wältmeischterschaft 2006 gsi wo dr Zubi in allne Gruppespiil kai Goal ineglo het. Im Achtlfinal gege d Ukraine het är, nachdäms 0:0 gse isch in der reguläre Spiilziit sogar no dr erschti Penalty ghebt. Trotzdäm isch d'Schwiiz usgschiide. An dr Haimeuro 2008 isch dr Pascal Zuberbühler hinter em Diego Benaglio nume no d'Nummere 2 gsi. Im letschte Gruppespiil gege Portugal het ihn dr Trainer Köbi Kuhn nomol schpiile loo, wills um nüt mehr gange isch. In sim letschte Länderspiil het dr Zubi bim 2:0 nomol kai Goal ineloo.

## Erfolg

* 6mol Schwiizer Maischter (Je 3mol mit Grasshopper Club Züri und em FC Baasel)
* 3mol Schwiizer Pokalsiiger (1mol Grasshopper Club Züri, 2mol FC Baasel)
* Europa-League Finalischt 2010 mit Fulham
* WM-Täilnähmer 2006
* EM-Täilnähmer 2008

## Privat
Dr Zubi isch mit dr Schpanierin Beatriz verhüürotet.

## Weblinks
Sini offizielli Homepage