open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Georgie Lamon

Dr **Georgie Lamon** (* 11. Novämber 1934 z Lens VS, Schwyz; † 16. Jänner 2016 z Ouagadougou, Burkina Faso) isch e Schwyzer Manager, Autor un Politiker (SP) gsii.

## Läbe
Dr Georgie Lamon stammt us ere Familie mit acht Chinder. Är het zerscht z Frankrych studiert, speter derno Hailpedagogik an dr Universitet Frybùrg. Är het d Walliser Sektion vu dr *Schweizerischen Vereinigung für geistig Behinderte* (ASA) glaitet un si bis zue syre Pänsionierig anne 1997 fir di beruefli Integration vu Behinderte engaschiert (*Office romand d'intégration professionnelle pour handicapés*, *ORIPH*, speter *ORIF*).

In dr 1980er Johr isch er Vorsitzer vu dr SP z Siders gsii un verantwortli fir d Effetligkaitsarbet un d Mitglidszytschrift vu dr SP im Wallis. Är isch vu 1989 bis 2001 Mitglid im Walliser Große Rot gsii. Dr Lamon isch derzue Vorsitzer vu dr Frynd vu sym Haimetort Lens VS gsii, wun er e Huffe Schrifte driber vereffetligt het.

Syter aafangs 1990er Johr het er si fir e Projäkt zue dr Alfabetisierig un Bildig vu Chinder im weschtafrikanische Burkina Faso engaschiert. Am 16. Jänner 2016 isch er in dr burkinische Hauptstadt Ouagadougou, näben anderen Opfer zämme mit em Jean-Noël Rey, Opfer vun eme islamistische Terroraaschlag wore.

Dr Georgie Lamon isch mit dr Marie-Hélène († 2005) ghyrote gsii. si hän zämme zwai Chinder ghaa.

## Wärch
* *Lens, mon village: la vie associative: reflets et souvenirs.* Editions à la Carte Sierre, 2006, ISBN 2-88464-722-8.
* *Autour du manoir de Lens: histoire contes et légendes.* Editions à la Carte Sierre, 2009, ISBN 978-2-88464-950-6.
* *Lens, mémoire d'un village: contes, légendes et pensées.* Editions à la Carte Sierre, 2009, ISBN 978-2-88464-995-7.
* *Lens et ses demeures inspirées: document à l'usage des Centre scolaires et du public.* Editions à la Carte Sierre, 2010, ISBN 978-2-940457-57-1.
* mit Jean-Luc Theytaz: *Le patrimoine de la Commune de Lens.* Editions à la Carte Sierre, 2012, ISBN 978-2-88924-022-7.
* mit Claire-Lise Thimon-Jordan: *Portes de Lens et autres récits.* Editions à la Carte Sierre, 2013, ISBN 978-2-88924-128-6.
* *Lens au fil du temps.* Editions à la Carte Sierre, 2014, ISBN 978-2-88924-198-9.

## Weblink
* Yydrag in dr Schwyzerische Nationalbibliothek NB
* Biografischi Aagaben uf dr Website editions-carte.ch

## Fueßnote
Aspach-Michelbach

**Àschbàch-Mìchelbàch** (frz. *Aspach-Michelbach*) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).

## Gschìcht
Àschbàch-Mìchelbàch ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Dia Gmein kummt vu dr Fusion vu Ìweràschbàch un Mìchelbàch.

## Verwàltung
 vum Àschbàch-Mìchelbàch ìsch . Àschbàch-Mìchelbàch gheert zum Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vum Àschbàch-Mìchelbàch ghert zum Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Aspach, Eglise Saint-Laurent.jpg|Kirich Saint-Laurent


## Weblink
* 
* L'union de Michelbach et Aspach-le-Haut scellée, ìn dr Zittung L'ALSACE, àm 24.09.2015 (fr)
*La commune nouvelle d'Aspach-Michelbach est née, uf france3 Alsace, àm 24.09;2015 (fr)

## Referanza
Bürglen UR

**Birglà** (amtlich *Bürglen*) isch ä politischi Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Birglà lit am Iigang zum Schächetal. Vo dr Gmeindsflächi sind 51,4&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 19,9&nbsp;% Wald, 2,1&nbsp;% Sidligsflächi und 26,6&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Birglà sind Ättighüüsä, Alteref, Flielä, Sisìgä, d schwyzer Gmeinde Riemestaldä und Muetithal, und wider im Ürnerland Unterschächä, Spirìgä und Schaateref.

## Gschicht
Birglà isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 857 als *Burgilla*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Usländerateil isch 2010 bi 4,5&nbsp;% glägä.

## Religion
4,7&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 91,3&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 50,1&nbsp;%, CVP 23,9&nbsp;%, GP 23,9&nbsp;%, Suschtigi 2,2&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Birglà isch dr Erich Herger (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,5&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 3878 Iiwohner 96,7&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,1&nbsp;% Franzesisch, 0,4&nbsp;% Italienisch und 3,2&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Birglà ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart.

## Liit
* Dani Arnold (* 1984), Bärgfierer und Extrembärgstiiger, wohnt z Birgle

## Bilder

Bürglen Kirche 1086.jpg|d Pfarrchilche
Buerglen-UR-Museum.jpg|s Tell-Museum
Buerglen-UR-Meierturm.jpg|dr Meierturm
Buerglen-UR-Kapelle.jpg|d Tell-Kapell
Buerglen-UR-Tell.jpg|dr Tell-Brunne
Buerglen-UR-Frau.jpg|s Dänkmol «Frau Tell mit Wilhelm» vom Künstler Toni Walker
Buerglen-UR-Spielmatt.jpg|s Hüüs Spielmatt
Kapelle Riedertal.jpg|d Kapell im Riedertal


## Weblink

* www.buerglen.ch
* 
* 

## Fuessnote
Erstfeld

**Eerstfält** (amtlich *Erstfeld*) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Eerstfält lit üf dr linke Site vo dr Ryys am Iigang zum Erschtfeldertal. Vo dr Gmeindsflächi sind 11,7&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 29,2&nbsp;% Wald, 2,8&nbsp;% Sidligsflächi und 56,2&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Eerstfält sind Ättighüüsä, Schaateref, Sììlenä und Gùùrtnällä und Wassä.

## Gschicht
Eerstfält isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1258 als *Ourzcvelt* (1638 lat. *in Protocampis*, 1831 *Hirschfelden*).

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 16,3&nbsp;% gläge.

## Religion
10,2&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 79,1&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 41,5&nbsp;%, CVP 25,4&nbsp;%, GP 30,7&nbsp;%, Suschtigi 2,4&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Eerstfält isch dr Werner Zgraggen (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 2,1&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 3933 Iiwohner 88,7&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,2&nbsp;% Franzesisch, 2,4&nbsp;% Italienisch und 11,1&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Eerstfält ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart.

## Weblink

* www.erstfeld.ch
* 
* 

## Fuessnote
Flüelen

**Flielä** (amtlich *Flüelen*) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Flielä lit üf dr rächte Site vo dr Mindig vo dr Ryyss in Ürnsersee, eme Becki vom Vierwaldstettersee. S Rüssdelta isch es Naturschutzgebiet. 

Dr Ort bstaht üs dr Ortsteil Oberdorf, Dorf und Üsserdorf. Vo dr Gmeindsflächi sind 22&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 55,1&nbsp;% Wald, 6,1&nbsp;% Sidligsflächi und 16,8&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Flielä sind Seedorf, dr Vierwaldstättersee, Sisìgä, Birglä und Alteref.

Dur d Gmeind gaat d Strecki vo dr Gotthardbaan.

## Gschicht
Flielä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1266 als *Vluolon*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 10,5&nbsp;% gläge.

## Religion
5,9&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 87,4&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 49,4&nbsp;%, CVP 15,8&nbsp;%, GP 29,4&nbsp;%, Suschtigi 5,4&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Flielä isch dr Simon Arnold (Stand 2016).

## Wirtschaft
Es het z Flielä es par Puurebetriib, wo uf den Alpen am Bärg ope Vee sümmeret. Am Rophaie schaffet d Wildheuer. Do drüber het s Schwiizer Färnsee anne 2016 en Dokumäntarfilm dräit.

Bim Baanhof und bim Hafe vo Flielà isch es Gwärbgebiet mit verschidene Induschtrie. D *Kompanyy* isch e Bagger- und Chiisfabrigg, wo mit Schwümmbagger im Vierwaldstettersee Chiis usebaggeret. Am Bärg oben a Flielä isch e Bannwald gäge Schteischlag und Lawine. 

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1787 Iiwohner 93,6&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,1&nbsp;% Franzesisch, 2&nbsp;% Italienisch und 6,3&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Flielä ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart.

## Liit
* Heinrich Danioth (1896–1953), Moler un Dichter

## Bilder

Flüelen.jpg|Flielä vo dr Axenstrass üüs (2013)
Fluelen 270611.jpg|d Pfarrchilche Herz Jesu
Hist. Wohnhaus am Hang.jpg|es alts Hüüs
CH-NB - Flüelen, Hafen, von Südwesten - Collection Gugelmann - GS-GUGE-LORY-A-14.tif|d Schiffländi vo Flielä, 1817


## Literatür
* 
* Helmi Gasser: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 2: Die Seegemeinden.* (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 78). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986, ISBN 3-7643-1811-2. S.&nbsp;61–138.
* Alfons Müller-Marzohl: *Flüelen UR, das Dorf und seine Kirchen.* (Schweizerische Kunstführer, Nr. 484). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1991, ISBN 978-3-85782-484-5.

## Weblink

* www.flueelen.ch

## Fuessnote
Göschenen

**Geschenä** (amtlich *Göschenen*, iteliänisch *Casinotta*, rätoromanisch *Caschanutta*) isch e politischi Gmeind im Kanton Üüri.

## Geografi
Geschenä lit im obere Ryysstal. Zue dr Gmeind gheret näb em Dorf ai na d Wiiler *Abfrutt* (), *Wigge* () und *Gwüest* () im Geschenertal. Vo dr Gmeindsflächi sind 7,3&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 11,4&nbsp;% Wald, 0,9&nbsp;% Sidligsflächi und 80,4&nbsp;% suschtigi Flächi.

Dr under Däil vo dr Schellenä isch im Biet vo Geschenä.

D Nachburgmeinde vo Geschenä sind Walliser Gmeind Obergoms, d Bärner Oberländer Gmeind Gadmä und im Üürnerland Wassä, Gùùrtnällä, Andermatt, Oschpital und Reialp.

## Gschicht
Geschenä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr nach 1280 als *Geschenden* (1290 *Gescheldun*, 1294 *Geschenen*, 1429 *ze Gestinen*), Abfrutt 1549 als *ob frutt*; d Geschener Alp 1631 als *Göschiner Alp* (1708 *Gestiner Alpen*)).

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 6,1&nbsp;% gläge.

## Religion
88,5&nbsp;% vo dr Iiwooner sind remisch-katholisch, 4,1&nbsp;% evangelisch-reformiert (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 28,8&nbsp;%, CVP 54,2&nbsp;%, GP 12,4&nbsp;%, Suschtigi 4,5&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Geschenä isch dr Felix Cavaletti (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,2&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 511 Iiwohner 94,9&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aaggää, 0,4&nbsp;% Italienisch und 5,1&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Geschenä ghert zue dr Obere Ryysstaler Mundart.

## Lyt
* Beat Dittli (* 1955), Namekundler

## Bilder

GoeschenenDorfundBahn.JPG|Geschenä vom Baanhof üüs
Göschenen.jpg|Geschenä
Göschenen02.JPG|dr Bahnhof mit em Gotthardtunnelportal
Göschenen Visierstollen.JPG|dr Visierstolle fir dr Buuw vom Gotthardtunnel vo 1872
Salbitschijen from West.jpg|Salbitschijen und d Brügg


## Literatür
* 
* Thomas Brunner: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri.* Band 4: *Oberes Reusstal und Urseren.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2008 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 114). ISBN 978-3-906131-89-4. S.&nbsp;237–285.

## Weblink

* Website vo dr Gmäind Geschenä

## Fuessnote
Gurtnellen

**Gùùrtnällä** (amtlich *Gurtnellen*) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Gùùrtnällä lit im Ürner Oberland im obere Ryysstal. Vo dr Gmeindsflächi sind 11,9&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 25,1&nbsp;% Wald, 1,3&nbsp;% Sidligsflächi und 61,7&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Gùùrtnällä sind Eerstfält, Sììlenä, d Bindner Gmeind Tujetsch und Andermatt, Geschenä und Wassä.

## Gschicht
Gùùrtnällä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1257 als *die Gurteneller* (1321 *Gruntellon*, 1359 *Gurtenelle*)).

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 4,2&nbsp;% gläge.

## Religion
2,2&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 91,1&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 29,8&nbsp;%, CVP 52,4&nbsp;%, GP 15,9&nbsp;%, Suschtigi 1,9&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Gùùrtnällä isch dr Beat Jörg (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,1&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 631 Iiwohner 97,3&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,5&nbsp;% Franzesisch und 2,2&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Gùùrtnällä ghert zue dr Ryysstaler Mundart.

## Bilder

Gurtnellen dorf 01.jpg|Gùùrtnällä Dorf
Gurtnellen dorf 02.jpg|Gùùrtnällä Wiler a dr Ryyss
Arnisee Lake-2.JPG|Arnisee


## Literatür
* Thomas Brunner: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 4: Oberes Reusstal und Urseren.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2008 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 114). ISBN 978-3-906131-89-4. S.&nbsp;133–177.

## Weblink

* www.gurtnellen.ch
* 

## Fuessnote
Realp

**Reialp** oder **Frìalp** (amtlich *Realp*) isch e politischi Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Reialp lit am weschtliche Änd vom Urscheletall am Fuess vom Furkapass üf dr linke Site vo dr Furkaryyss. Vo dr Gmeindsflächi sind 41,6&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 2,3&nbsp;% Wald, 0,6&nbsp;% Sidligsflächi und 55,4&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Reialp sind d Walliser Gmeind Obergoms, Geschenä, Oschpidall und d Tessiner Gmeinde Airolo und Bedretto.

## Gschicht
Reialp isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1363 als *Riealb*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 4,2&nbsp;% gläge.

## Religion
2,7&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 97,3&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 36,6&nbsp;%, CVP 54,9&nbsp;%, GP 7,0&nbsp;%, Suschtigi 1,4&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Reialp isch dr Armand Simmen (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,6&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 146 Iiwohner 100&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Reialp ghert zue dr Mundart vom Urseretal.

## Bilder

Realp Zentrum 2006.jpg|Reialp, Zentrum mit Chilche und Hotel «Post»
RealpUR1.JPG|Bahnhof vo Reialp
Mh DFB Dampfzug.jpeg|Dampfbahn Furka-Bergstrecki
Realp.JPG|Verladbahnhof


## Literatür
* Thomas Brunner: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 4: Oberes Reusstal und Urseren.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2008 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 114). ISBN 978-3-906131-89-4. S.&nbsp;416–447.

## Weblink

* www.realp.ch
* 

## Fuessnote
Hospental

**Oschpìdall** oder **Hoschpìdall** (amtlich *Hospental*) isch e politischi Gmeind (Ywonergmäind) im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Hospìdall lit im Urscheletall am Zämmefluss vo dr Furkaryysy und dr Gotthardryss. I dr Gmeind lit üsser em glychnamige Dorf ai di frienerig Walsersidlig Zumdorf. Vo dr Gmeindsflächi sind 32,3&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 9,7&nbsp;% Wald, 1,4&nbsp;% Sidligsflächi und 56,6&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Oschpìdall sind Reialp, Geschenä, Andermatt und d Tessiner Gmeind Airolo.

## Gschicht
Oschpìdall isch zum erschte Mal im Jahr 1285 als *Hospenthal* gnamset worde (1499 lat. *Hospicium*, 1616 *Spithal*), Zumdorf 1445 als *zum Dorff*. De Name «Hospental» chunt vo latynisch *hospĭtāle* (wie mer em dialäktaale Name na vil besser aagseet) und bidüütet «Herberg, Gaschthuus» (nämli vom Abt vo Disentis).

En äigeni Ywonergmäind isch Oschpidall eerscht sit 1881, en äigeni Chilegmäind sit 1886. Dank em Gottert häts e gwüssi Bidüütig ghaa, aber de Bou vo de Gottertbaan (uufggange 1882) hät em wirtschaftlich gschadt. Defüür hät de Turismus ab em Fin de Siècle e Role gspilt. Sit 1926 isch es e Stazioon vo der Furka-Oberalp-Bahn reschp. hüt vo der Matterhorn-Gotthard-Bahn.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 4&nbsp;% gläge.

## Religion
94,7 % vo dr Iiwooner sind remisch-katholisch und 3,9 % evangelisch-reformiert (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 37,3&nbsp;%, CVP 48,2&nbsp;%, GP 14,5&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Oschpìdall isch dr Rolf Tresch (Stand 2024).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,2 % gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 206 Iiwohner 97,6 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,5 % Italienisch und 2,4 % anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Oschpìdall ghert zue dr Mundart vom Urseretal.

## Literatür
* Thomas Brunner: *Hospental am Gotthardpass.* (Schweizerische Kunstführer, Band 739, Serie 74). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2003, ISBN 3-85782-739-4.
* Thomas Brunner: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 4: Oberes Reusstal und Urseren.* (Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 114). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK.&nbsp;Bern 2008, ISBN 978-3-906131-89-4, S.&nbsp;366–415.
* 

## Weblink

* www.hospental.ch

## Fuessnote
Schattdorf

**Schaateref** (amtlich *Schattdorf*) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri.

## Geografi
Schaateref lit im Ryysstal am Nordfuess vo dr Bälmete ().

Vo dr Gmeindsflächi sind 33,6&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 37,7&nbsp;% Wald, 11&nbsp;% Sidligsflächi und 17,8&nbsp;% suschtigi Flächi.

D Nachburgmeinde vo Schaateref sind Ättighüüsä, Birglä, Spirìgä, Unterschächä, Sììlenä und Eerstfält.

## Gschicht
Schaateref isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1248 als *Sachdorf*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 6,9&nbsp;% gläge.

## Religion
5,8&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 86,7&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 56,5&nbsp;%, CVP 19,0&nbsp;%, GP 22,1&nbsp;%, Suschtigi 2,4&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Schaateref isch dr Rolf Zgraggen (Stand 2016).

## Lüüt
* Bertha Shortiss, Bildhauerin

## Sprooch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 4897 Iiwohner 94,7 Prozänt Diitsch als Haiptsprach aagää, die andere Franzesisch, Italienisch und anderi Sprooche.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Schaateref ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart.

## Bilder

Luftbild Reussebene Uri.jpg|es Luftbild vo dr Ryyssebeni, Schaateref links i dr Mitti
Schattdorf 5.jpg|Blick vo Weschte mit em Hüüsberg Haldi
Schattdorf 3.jpg|Blick iber Schaateref i s Ryysstal
Kirche schattdorf.jpg|d Pfarrchilche Mariä Himmelfahrt


## Literatur
* 

## Weblink

* d Websyte vo Schaateref

## Fuessnote
Sisikon

**Sisìgä** (amtlich *Sisikon*) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Sisìgä lit am Oschtufer vom Ürnsersee üf em Delta vom Riemeschtalderbach. Vo dr Gmeindsflächi sind 30,9&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 44&nbsp;% Wald, 1,2&nbsp;% Sidligsflächi und 23,8&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Sisìgä sind d Schwyzer Gmeinde Morschach und Riemenstalden, d Ürner Gmeinde Flielä und Birglä.

## Gschicht
Sisìgä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1173 als *Sisinchon*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 11,7&nbsp;% gläge.

## Religion
5,4&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 87,4&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 63,6&nbsp;%, CVP 11,2&nbsp;%, GP 25,2&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Sisìgä isch dr Timotheus Abegg (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,0&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 350 Iiwohner 96&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 1,4&nbsp;% Italienisch und 4&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Sisìgä ghert zue dr Schwyzer Mundarte.

## Bilder

2013-09-04 Sisikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 260.JPG|d Alp Spilau, oberhalb vo Riemestalde
2013-09-04 Sisikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 247.JPG|Gitsche, oberhalb vo Riemenstalde
2013-09-04 Sisikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 237.JPG|d Lidernenhitte (SAC)
2013-09-04 Sisikon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 289.JPG|Sisìgä vo dr Strasse üf Riemestalden üs gseh


## Literatür
* 
* Helmi Gasser: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 2: Die Seegemeinden.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 78). ISBN 3-7643-1811-2. S.&nbsp;1–60.

## Weblink

* www.sisikon.ch

## Fuessnote
Seedorf UR

**Seedorf** isch e politischi Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Seedorf lit am Oschtfuess vom Gitschen im untere Teil vom Ryysstal, am Sidufer vom Ürnersee, emene Arm vom Vierwaldstättersee. Vo dr Gmeindsflächi sind 19,2&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 40,6&nbsp;% Wald, 5,4&nbsp;% Sidligsflächi und 34,9&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nochbergmeinde vo Seedorf sind, Flielä, Altdorf, Ättighüüsä und Ìsìdall.

## Gschicht
Seedorf isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1254 als *Sedorf*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 4,6&nbsp;% gläge.

## Religion
5,6&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 90,6&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 46,9&nbsp;%, CVP 24,3&nbsp;%, GP 25,5&nbsp;%, Suschtigi 3,3&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Seedorf isch dr Max Aschwanden (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,5&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1509 Iiwohner 97,2&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,1&nbsp;% Franzesisch, 1,3&nbsp;% Italienisch und 2,7&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Seedorf ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart.

## Literatür
* Helmi Gasser: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 2: Die Seegemeinden.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 78). ISBN 3-7643-1811-2. S.&nbsp;139–268.

## Weblink

* www.seedorf-uri.ch
* 

## Fuessnote
Spiringen

**Spirigä** (amtlich *Spiringen*) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Spiringe lit am Sidhang vo Gamperstock () und Sirtestock () üf dr rächte Site vo dr Schächen im Schächetal. Zue dr Gmeind ghert öi na dr Wiler *Witerschwande* () und d Exklave *Urnerboden*. Vo dr Gmeindsflächi sind 37,5&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 17,6&nbsp;% Wald, 1,4&nbsp;% Sidligsflächi und 43,5&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Spirigä sind Birglä, Unterschächä, Schaateref, d Glarner Gmeind Glarus Süd und Sììlenä.

## Gschicht
Spirigä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1275 *Spiringen;* Urnerboden 1352 als *uf Mercheren* (1609 *Ennetmercht,* 1708 *Urnerboden*).

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 1,7&nbsp;% gläge.

## Religion
1,8&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 95,2&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 54,4&nbsp;%, CVP 33,3&nbsp;%, GP 10,7&nbsp;%, Suschtigi 1,6&nbsp;%.

D Gmeindspräsident vo Spirigä isch d Esther Büeler-Arnold (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,3&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 963 Iiwohner 99,8&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,2&nbsp;% Italienisch und 0,2&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Spirigä ghert zue dr Schächetaler Mundart.

## Weblink

* www.spiringen.ch
* 

## Fuessnote
Silenen UR

**Sììlenä** (amtlich *Silenen*, rätorom. *Silauna*) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Sììlenä lit üf dr rächte Site vo dr Ryyss. Zue dr Gmeind gherte d Ortsteil Dörfli, Russ, Rusli, Amsteg, Brsiten. Vo dr Gmeindsflächi sind 12,8&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 18,3&nbsp;% Wald, 0,7&nbsp;% Sidligsflächi und 68,1&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Sììlenä sind Eerstfält, Gùùrtnällä, Schaateref, Unterschächä und d Spiriger Exklave Urnerboden, d Glarner Gmeind Glarus Süd und d Bindner Gmeinde Disentis und Tujetsch.

## Gschicht
Sììlenä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 857 als *Silana* (1318 *Silenen*), Bristen nach 1370 als *Bristen*, Amsteg um 1280 als *Stege*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 12,7&nbsp;% gläge.

## Religion
2,8&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 91,7&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 44,6&nbsp;%, CVP 32,2&nbsp;%, GP 20,0&nbsp;%, Suschtigi 3,2&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Sììlenä isch dr Wendelin Loretz (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,1&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2068 Iiwohner 98,1&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,1&nbsp;% Franzesisch, 0,2&nbsp;% Italienisch und 1,8&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Sììlenä ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart.

## Bilder

Silenen-Kirche.jpg|Chilche
Silenen-Steinhaus.jpg|Steihüüs (Kulturgieterschutz)
Silenen-Susthaus.jpg|Susthüüs (Kulturgieterschutz)
Silenen-Doerfli.jpg|Derfli mit Turm vo dr Edle
Silenen-Amsteg.jpg|Amsteg
CH-NB - Amsteg, Teilansicht - Collection Gugelmann - GS-GUGE-LORY-F-1.tif|Amsteg, 1811
Bristen ur.jpg|Brischten im Maderanertal


## Literatür
* Thomas Brunner: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 4: Oberes Reusstal und Urseren.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2008 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 114). ISBN 978-3-906131-89-4. S.&nbsp;41–132.

## Weblink

* www.silenen.ch
* 
* 
* Amsteg üf dr Plattform ETHorama

## Fuessnote
Masmünster-Niederbruck

**Màsmìnschter-Niderbrucke** (fràzeesch *Masevaux-Niederbruck*, ditsch *Masmünster-Niederbruck*) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).

## Gschìcht
Màsmìnschter-Niderbrucke ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Dia Gmein kummt vu dr Fusion vu Màsmìnschter un Nìderbrucke.

## Verwàltung
 vum Màsmìnschter-Niderbrucke ìsch . Màsmìnschter-Niderbrucke gheert zum Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vum Màsmìnschter-Niderbrucke ghert zum Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Centre-ville_de_Masevaux.jpg|Place Clémenceau
Datei:Masevaux Place des Alliés 305.jpg|Place des Alliés
Datei:La doller à Masevaux. 03-01-05.JPG|D Dollera
Datei:Niederbruck, Chapelle Saint-Wendelin.jpg|Kàpalla St. Wendelin


## Weblink
* 
* Masevaux et Niederbruck projettent de s’unir, ìn dr Zittung L'ALSACE, àm 21.11.2015 (fr)

## Referanza
Bernie Sanders

Dr **Bernard „Bernie“ Sanders** (* 8. Septämber 1941 z Nöi York) isch en amerikanische Politiker us dr Demokratische Bardei. Sit em Joor 2007 isch er e Senator für e Bundesstaat Vermont. Am 29. April 2015 het er bekannt gee, ass er in de Vorwaale vo dr Demokratische Bardei für d Bresidäntewaal 2016 wurd kandidiere.

Dr Bernie Sanders, wo sich sälber as e „demokratische Sozialist“  bezäichnet, het am 7. Novämber 2006 d Waal für e Senat gegen e Kandidat vo de Republikaner, dr Richard Tarrant, gwunne. Im Januar 2007 isch er dr Noochfolger vom Jim Jeffords im Senat worde, wo sich nit zur Widerwaal gstellt het. Dr Sanders isch dr ersti Politiker in dr Gschicht vo de USA, wo sich sälber as „Sozialist“ bezäichnet, und äinewääg in Senat gweelt worde isch. Vo 1991 bis 2007 isch er s bardeiloose Mitgliid vom Representantehuus gsi, wo am lengste im Amt gsi isch. Lang het er aber zur Frakzioon vo dr Demokratische Bardei ghöört, bevor er dr Bardei am Aafang vom Novämber 2015 biidräte isch.

## Litratuur
* Pfahl-Traughber, Armin: «Ein demokratischer Sozialist in den USA. Das Phänomen Bernie Sanders», in: *Neue Gesellschaft/Frankfurter Hefte*, Nr. 11 vom Novämber 2015, S. 13-16.
* Sanders, Bernie with Huck Gutman, *Outsider in the White House*, London - Nöi York 2015
* Tasini, Jonathan: Bernie Sanders and his Vision for America, White River Junction, Vermont 2015 (Chelsea Green Publishing)

## Weblingg

* 
* Website Sanders’ im Senat (**)
* D Sanders-Site uf Votesmart
*Tom Hall, Barry Grey:  ''Ist Bernie Sanders Sozialist?'' Artikel uf wsws.org, 25. Juli 2015
* Armin Pfahl-Traughber: ''Alternative zu Hillary Clinton. Der demokratische Sozialist Bernie Sanders.'' In: *[[Giordano-Bruno-Stiftung#Humanistischer Pressedienst|Humanistischer Pressedienst]]*, 8. Septämber 2015

## Fuessnoote
Wassen

**Wassä** (amtlich *Wassen*) isch e politische Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.

## Geografi
Wassä lit üf dr linke Site vo dr Ryyss im obere Ryystal am Iigang zum Meietal. Vo dr Gmeindsflächi sind 12,5&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 18,2&nbsp;% Wald, 1,1&nbsp;% Sidligsflächi und 68,1&nbsp;% suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Wassä sind d Obwaldner Exklave Ängelbärg, d Üürner Gmeinde Ättighüüsä, Eerstfält, Gùùrtnällä, Geschenä und d Bärner Oberländer Gmeind Gadme.

## Gschicht
Wassä isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1287 als *Wassen*; 1246 als *Moigion*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 8,8&nbsp;% gläge.

## Religion
5,4&nbsp;% vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 88&nbsp;% sind remisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 38,7&nbsp;%, CVP 45,2&nbsp;%, GP 14,5&nbsp;%, Suschtigi 1,6&nbsp;%.

Dr Gmeindspräsident vo Wassä isch dr Marco Calcagni (Stand 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 1,4&nbsp;% gläge.

## Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 465 Iiwohner 94,2&nbsp;% Diitsch als Haiptsprach aagää, 1,3&nbsp;% Italienisch und 5,8&nbsp;% anderi Sprache.

Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Wassä ghert zue dr Obere Ryysstaler Mundart.

## Bilder

Kirche Wassen.jpg|Chilche Wassä 
Wassen zentrum.JPG|Zentrum vo Wassä
Blick wassen.JPG|Blick iber Wassä
Friedhof Wassen.JPG|Frithof und Blick durab
Autobahn Wassen.JPG|Autobahnzuefahrt (A2)


## Literatür
* Thomas Brunner: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Uri, Band 4: Oberes Reusstal und Urseren.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2008 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 114). ISBN 978-3-906131-89-4. S.&nbsp;178–236.

## Weblink

* www.wassen.ch
* 
* 

## Fuessnote
Brunstatt-Didenheim

**Brunscht-Didena** (frz. *Brunstatt-Didenheim*) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).

## Gschìcht
Brunscht-Didena ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Brunscht un Dìdena.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vu Brunscht-Didena ìsch . Brunscht-Didena gheert zum Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Brunscht-Didena ghert zum Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Brunstatt, Eglise Sainte-Odile.jpg|Kirich St. Odilia
Datei:Brunstatt, Eglise Saint-Georges 1.jpg|Kirich St. Georg, Oschtsitte
Datei:Brunstatt, Eglise Saint-Georges 2.jpg|Kirich St. Georg, Südsitte
Datei:Didenheim, Eglise Saint-Gall.jpg|Kirich St. Galle


## Weblink
* 
* Un oui massif à la fusion, ìn dr Zittung L'ALSACE, àm 28.01.2015 (fr)

## Referanza
Seedorf

**Seedorf** isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
* Seedorf BE, e Gmeind im Kanton Bärn
* Seedorf UR, ä Gmaind im Kanton Üüri
* Seedorf FR, en Ortschaft i de Gmiin Noréaz FR im Kanton Friburg

**Seedorf** isch de Name vo däne Ort z Dütschland:
* en Ortsteil e de Gmeind Dunninga, Landchreis Rottweil, Bade-Würtebärg
* en Ortsteil e de Gmeind Pentling, Landkreis Regensburg, Bayern
* en Ortsteil vom Markt Schirnding, Landkreis Wunsiedel im Fichtelgebirge, Bayern
* e Gmeind im Landkreis Rotenburg (Wümme), Nidersachse
* e Gmeind im Kreis Herzogtum Lauenburg, Schleswig-Holstei
* e Gmeind im Kreis Segeberg, Schleswig-Holstei
* en Ortsteil e de Gmeind Basedow im Landkreis Mecklenburgische Seenplatte, Meckleburg-Vorpommre
* en Ortsteil vo de Stadt Dannenberg im Landkreis Lüchow-Dannenberg in Nidersachse
* en Ortsteil vo de Stadt Demmin im Landchreis Meckleburgischi Seeäplatte, Meckleburg-Vorpommre
* en Ortsteil vo de Stadt Jerichow, Landkreis Jerichower Land, Sachse-Aahalt
* en Ortsteil e de Gmeind Papenhusen im Landkreis Nordwestmecklenburg, Meckleburg-Vorpommre
* en Ortsteil e de Gmeind Insel Poel im Landkreis Nordwestmecklenburg, Meckleburg-Vorpommre
* en Ortsteil e de Gmeind Sellin im Landkreis Vorpommern-Rügen, Meckleburg-Vorpommre
* en Ortsteil vo de Stadt Lenzen, Landkreis Prignitz, Brandeburg
* en Ortsteil e de Gmeind Bad Bevensen, Landkreis Uelzen, Nidersachse

**Seedorf** isch de Name vo däne Burge und Schlösser:
* Schloss Seedorf im Kreis Herzogtum Lauenburg, Schleswig-Holstei, Dütschland

**Seedorf** isch de Name vo däne Persone:
* Clarence Seedorf (* 1976), en ehemolige niderländische Fueßballspiler und jetzige Fueßballtrainer
* Franz Joseph Seedorf (1691–1758), en Jesuitepater us Friburg i.Ü.; Bichtvater und Gwüssesrot vom kurpfälzer Kurfürscht Carl Theodor 
* Wilhelm Seedorf (1881–1984), en Landwirtschaftsbetriibswirt us em Landchreis Uelzen, Nidersachse

**Lueg au:**
* Seehof
Philipp der Schöne

As **Philipp dr Schöön** wärde die Persone bezäichnet:

* Philipp IV. (1268–1314), Köönig vo Frankriich 
* Philipp I. (1478–1506), Köönig vo Kastilie, León und Granada
David Ben-Gurion

Dr **David Ben-Gurion**; ;&nbsp; (uf d Wält cho as *David Grün* am 16. Oktober 1886 z Płońsk, Kongrässpoole im Russische Riich; gstorbe am 1. Dezämber 1973 in Tel HaSchomer, Israel) isch dr erst Ministerbresidänt vo Israel gsi und äine vo de Gründer vo dr sozialdemokratische Arbetsbardei vo Israel. Er isch dr Vorsitzend vo dr Bardei vo 1948 bis 1963 gsi.

## Biografii
No z Pole isch dr Ben-Gurion Zionist und Sozialist worde. 1906 isch er uf Palestina usgwanderet und het dürt mitghulfe, die jüüdischi Undergrundorganisazioon *[[HaSchomer]]* ufzbaue. D Osmane häi en 1915 usgwiise und drei Joor spööter isch er in die Jüüdischi Legioon vo dr britische Armee iidräte. Noch em Chrieg isch er zrugg uf Palestina und isch dr erst Sekretär und Vorsitzendi vo dr Gwärkschaft *[[Histadrut]]* worde, wo 1920 gründet worde isch. Er het mitghulfe, d *[[Hagana]]* z gründe, wo dr milidäärisch Arm vom Zionismus in Palestina gsi isch und dr Grundstock vo dr spöötere Armee vo Israel. 1930 het dr Ben-Gurion d Mapai gründet, e zionistisch-sozialistischi Arbäiterbardei.

Am 14. Mai 1948 het dr Ben-Gurion die israelischi Unabhängikäitserkläärig vrlääse und het die nöi Nazioon im Unabhängigkäitschrieg aagfüert, wo denn choo isch. Er het d *Haganah* zur israelische Armee usbaut und die andere milidärische Organisazioone entmachdet. Vor allem het er s Dransbortschiff *Altalena* lo versänke, wo Munizioon für e nazionalistisch *[[Irgun]]* an Bord gha het. Dä Befääl isch in rächtspolitische Kräis z Israel au hüte no umstritte.

Vo 1948 bis 1953 und vo 1955 bis 1963 isch dr Ben-Gurion dr israelisch Brömieeminister gsi.  In dere Zit si e hufe Brojekt usgfüert worde, zum us em Land e modärne Staat z mache und hundertduusigi vo Juude us dr ganze Wält si ufgnoo worde, bsundrigs us de arabische Staate. 1955 het er e Zitli au as Verdäidigungsminister amtiert.

Dr Ben-Gurion isch nit zimperlig gsi im Umgang mit de Araber, het aber immer dr Friide as Ziil vor Auge gha. So isch er noch em Säggsdaagchrieg 1967 drgege gsi, no mee arabischs Land z annektiere. 1970 het er sich us dr Politik zruggzooge und isch ins Kibbuz Sde Boker go lääbe.

## Weblingg

* E churzi Biografii uf dr Website vo dr *[[Jewish Agency]]*
* Dr Ben-Gurion uf dr Ditelsite vom *[[Time|Time Magazine]]*
Annaruminzi

D **Annaruminzi** sind e luwischi Göttergruppe und d Biglaiter vom Gott Sanda. Sie wered imene luwische Ritual gnennt und as bluetig bischribe und sind mit Pfiilböge und Dölch biwaffnet.

I de hethitische Öbersetzig vo dem Ritual, werd de Name uf hethitisch *Innarawantes* öbrsetzt. Beed Näme chönnt as ‘Chräftigi, Männlichi’ öbersetzt were, zu hethitisch *innaru-* bzw. luwisch *annari-* ‘starch, chräftig, rüstig’

## Literatur
* Piotr Taracha: *Religions of Second Millennium Anatolia*. Harrassowitz Verlag, Göttingen, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-447-05885-8.

## Einzelnachweise
Bill Clinton

Dr **William Jefferson „Bill“ Clinton** (* 19. Augschte 1946 z Hope, Arkansas as *William Jefferson Blythe&nbsp;III.*) isch e US-amerikanische Bolitiker (Demokratischi Bartei) un isch vu 1993 bis 2001 dr 42.&nbsp;Bresidänt vu dr Verainigte Staate gsii. Vu 1979 bis 1981 un nomol vu 1983 bis 1992 isch er Gouverneur vu Arkansas gsii.

## Bolitik
Dr Clinton ghert em Fligel vu dr New Democrats (Neji Demokrate) aa, wu fir e „Dritte Wäg“ zwische dr bolitische Mitti un em Neoliberalismus stehn. Är isch dr Noofolger vum George Bush un Vorgänger vu sällem sym Suhn, em George W. Bush, gsii. 

As Bresidänt het er innebolitisch di hoch Neiverschuldig eso massiv reduziert, ass d USA ab 1998 e uusglichene Huushalt ghaa hän. Sy Schwärpunkt isch uf dr Ussebolitik gläge. Är het zum Byschpel versuecht, zwische Israel un dr Paleschtinänser z vermittle. Anne 1999 het d NATO unter dr Fierig vu dr USA in dr Kosovochrieg yygriffe. In dr Amtzyt vum Clinton as Bresidänt isch au s Kyoto-Protokoll unterzaichnet wore, wu vu sym Noofolger George W. Bush aber wider abglähnt woren isch.

Inneboltisch iberschattet wore isch di zwoot Amtszyt vum Clinton vun ere Affäre mit dr Praktikanti Monica Lewinsky. 

## Privats
Syter anne 1975 isch er mit dr Hillary Clinton ghyrote. Mit ihre het er e Dochter, d Chelsea.

## Schrifte
* *Mein Leben.* Econ, Berlin 2004 ISBN 3-430-11857-3.
* *Giving: How each of us can change the world* 2007 (ängl. Originaltitel).

## Literatur
* Hillary Rodham Clinton: *Gelebte Geschichte*, Econ, München 2003, ISBN 3-430-11862-X.
* Sydney Blumenthal: *The Clinton Wars* ISBN 0-374-12502-3.
* Noam Chomsky: *The Attack – Hintergründe und Folgen*, 2002 ISBN 3-203-76013-4.
* Joe Klein: *Das Naturtalent – Die verkannte Präsidentschaft Bill Clintons*, 2002 ISBN 3-88680-786-X.
* Howard Zinn: *Eine Geschichte des amerikanischen Volkes*, Schwarzerfreitag, Berlin 2007, ISBN 978-3-937623-50-4.
* Ludovic Roy: *Die Finanz- und Wirtschaftspolitik des US-Präsidenten William Jefferson Clinton* 1993–2001, Marburg 2003.
* James T. Patterson: *The Restless Giant. The United States from Watergate to Bush v. Gore*, Oxford 2005.

## Weblink

* National Governor Association (änglisch)
* Online Biografy in der Arkansas Encyclopedia (änglisch)
* Online Biografy vu dr Gouverneur vu Arkansas (änglisch)
* Biografy in Old State House of Arkansas Museum (änglisch)
*
Kilikien

**Kilikie** (; uf latiin *Cilicia*; und uf tütssch mengisch au *Zilizie*) isch en antiki Landschaft im südwestliche Chliiasie. Si werd is **Ebni Kilikie** im Oste und is **Raui Kilikie** im Weste uuftailt.

## Geografii
Kilikie werd im Süüde uf de ganz Länig vom Mittelmeer abgrenzt. S Raui Kilikie isch bergig und am Nordfuess fo dene Berge lit di antiki Landschaft Lykaonie. De Hoptfluss isch de Kalykadnos, wo im Weste entspring und im Oste is Meer ineflüüst. S Ebni Kilikie isch flach und fruchtbar, im Noorde bildet de Tauros d Grenze zo Kappadokie. Meriri Flüss chömet vom Tauros obenabe, di zwee wichtigste sind de Saros und de Pyramos. Di zwee wichtigste Städt Tarsos und Adana liged im Weste vom Ebne Kilikie.

## Gschicht
Di ersi Erwäänig vo dere Landschaft stamed us de Bronzezitt. Doozmol hett da s Ebni Kilikie Kizzuwatna ghaisse. Da isch im 14. Joorhundert v.&nbsp;Chr. e Königriich gsii, isch denn aber vo Mittanni abhängig woore und denn vo de Hethiter. D Biwonner sind doozmol vor alem Luwier und Hurriter gsii. S Raui Kilikie het zom grööste Tail zom Land Tarḫundassa ghört.

I de neohethitische Zitt (1200-700 v.&nbsp;Chr.) hett s Ebni Kilikie offebar us merere chlinnere Stadtstaate bistande. S wichtigste hett Hiyawa (bi de Assyrer Que ghaisse, en anders, wo mee i de Berge gelgen isch Hilika. Us dem Name isch den de griechisch Name Kilikia entstande. Öber s Raui Kilikie isch nöd vill bikannt, i de noibabylonische Zitt isch do s Land Pirindu glege.

D Perser hend Kilikie, wo offebar en aigne König ghaa hett, zonere Provinz gmacht, denn isches vom Alexander em Grooss eroberet wore und spööter e Satrapii gsii. Bi de Römer isches en aigni Provinz gsii und au i de Byzantinische Zitt. Erst i de Chriegszüüg isch es wider en aignigs Land woore, s Armenische Königriich Kilikie. Denoo isches zom Osmanische Riich choo und ghört hütt zo de Törggai.
Gaza

**Gaza** steht für:
* Gasasträife, e Küstegebiet am östlige Middelmeer und Däil vo de palestinensische Autonomiigebiet
* d Stadt Gasa im Gasasträife
* e Titularbistum)
* en Ort z Iowa in de USA
* e Browinz in Mosambik
* e Nguni-Köönigriich im 19. Joorhundert im hütige Mosambik
* en antiki Stadt z Sogdie, öbbe 20 km südwestlig vom hütige Chudschand z Tadschikistan
* e Künstlernaame vom *Dancehallartist* Vybz Kartel
* en amerikanischi *Grindcore*-Bänd.
* e Stadt in dr Browinz Herat, Afghanistan

**Gaza** isch dr Naame oder Familiennaame vo dene Persoone:
* Bernhard vo Gaza (1881–1917), e dütsche Ruederer
* Hilarion vo Gaza (291–371), e christlige Askeet, Äisiidler und Häilige
* Ida Jarcsek-Gaza (* 1947), e rumänischi Schauspiilere, Intendantin und Hochschuelleerere
* Prokopios vo Gaza (465–528), e spootantike Sofist und Rhetoriker
* Theodoros Gazes (lateinisch *Theodorus Gaza*, öbbe 1400–1475), e griechische Humanist
* Wilhelm vo Gaza (äigentlig Wilhelm Philipp Emanuel von Gazen gnennt Gaza; 1883–1936), e dütsche Chirurg
Sechstagekrieg

Der **Säggsdagchrieg** oder **Junichrieg** (, hebräisch מלחמת ששת הימים *milchémet schéschet haJamim*) zwüsche Israel und de arabische Staate Egüpte, Jordanie und Sürie isch vom 5. bis zum 10. Juni 1967 gange. Er isch e Däil vom Komflikt im Nooche Oste und isch noch em Israelische Unabhängigkäitschrieg (1948) und dr Sueskrise (1956) dr dritt Arabisch-Israelisch Chrieg gsi.

Dr Chrieg isch usglööst worde, wil d Egüpter die internazionali Stroos vo Tiran für die israelischi Schifffaart widerrächtlig gspert häi, dr Nasser d UNEF-Drubbe zwunge het vom Sinai abzzie und  1000 egüptischi Panzer und fast 100'000 Soldate an dr Gränze vo Israel het lo ufmarschiere.

D Regierig vo Israel het vor eme Aagriff vo de arabische Armeä an drei Fronte müesse Angscht haa und het dorum dr eigete Armee befole, am 5. Juni mit eme Brewentivschlaag vo dr israelische Luftwaffe die egüptische, sürische und jordanische Luftwaffebasene uszschalte; das isch glunge und die meischte findliche Flugzüg sind kabut gmacht worde.

Jordanie, wo am 30. Mai 1967 e Verdäidigungsverdraag mit Egüpte abgschlosse het, het drufabe Westjerusalem und Netanja aagriffe. Die sürischi Armee het vo de Golan-Hööchine uus s Jordantal agriffe und vo obe mit dr Artillerii uf die israelische Döörffer abegschosse.

Israel het bi sine Agriff in e baar Dääg a de verschidene Fronte alli arabische Drubbe gschlaage und am Ändi vom Chrieg dr Gasasträife, d Sinai-Halbinsle, d Golanhööchene, s Westjordanland und Ostjerusalem kontrolliert. Dr Usgang vo däm Chrieg het Iifluss uf d Geopolitik vo dr Region bis zum hütige Daag.

## Litratur
* William Stevenson: *Werft sie ins Meer. Der Krieg der 100 Stunden. Israels Kampf um seine Existenz.* 3. Uflaag. Heyne, München 1967.
* Shlomo Aronson: *Israelische Atomwaffen und der Sechs-Tage-Krieg von 1967.* In: *[[VfZ]].* 52, 2004, S. 245–279.
* Jeremy Bowen: *Six Days – How the 1967 war shaped the middle east.* Simon & Schuster, London 2003, ISBN 0743230957.
* Randolph S. und Winston S. Churchill: *… und siegten am siebenten Tag.* Scherz, Bern, Münche 1967 (Originaltitel: *The Six Day War*).
* Michael Oren: *Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East.*
* Tom Segev: *1967 – Israels Zweite Geburt.* Siedler, Münche 2007, ISBN 3-88680-767-3 oder Bundeszentrale für politische Bildung, Schriftenreihe Band 635.
* Ernst Trost: *David und Goliath. Die Schlacht um Israel 1967.* Molden, Wien 1967.

## Weblingg

* Ausbruch des Sechstagekriegs uf kalenderblatt.de
* Sechs-Tage-Krieg. Der Sieg, der keiner war uf dr Website vo Der Spiegel
* "Six Days that Changed the Middle East" BBC-Radiosändig in vier Däil mit Originaldöön (änglisch)
* Six-Day War in der MSN-Encarta (änglisch)
* Überfall uf d ''USS Liberty'' us dr Sicht vo Überlääbende (änglisch)
* Dr Säggsdaagchrieg us israelischer Sicht, israelischs Usseministerium (änglisch)

## Fuessnoote
Conrad Niemansnarr

Dr **Conrad Niemansnarr**, au *Cunz Niemansnarr* (zwüsche 1399 und 1408 z Baasel erwäänt), isch e Bildhauer und Bildschnitzer gsi, wo z Baasel gschafft het.

## Was mä von em wäiss
Dr Conrad (Cunz) Niemansnarr (Niemandsnarr) isch zum erste Mol 1399/1400 in de Rächnige vo dr Münsterfabrik erwäänt worde. Für die het er e Schlussstäi mit dr Daarstellig vom Martyrium vom häilige Stephan im südlige Kwerschiff vom Basler Münster gmacht. No äinisch chunnt er in ere Urkund us em Joor 1408 vor, won er behauptet het, ass dr Mooler Lawelin bi Vergoldigsaarbete am Spaaledoor Gold underschlaage häig. 

Es isch mööglig ass er idäntisch mit em Bildschnitzer Conrad vo Sulge isch, wo 1393 s Baasler Bürgerrächt üüberchoo het,  oder villicht mit em Conrad Snetzer, wo mä von em wäiss, ass er 1429 e Mitgliid vo dr Basler Spinnwätterzumft gsi isch.

## Litratuur
* Carl Brun (Red.): *Schweizerisches Künstler-Lexikon.*
* C. H. Baer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Stadt I. Geschichte und Stadtbild. Befestigungen. Areal und Rheinbrücke; Rathaus und Staatsarchiv* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 3). Uusegee vo dr Gsellschaft für Schwizerisch Kunstgeschicht GSK. Bärn 1932.
* Stefan Hess / Wolfgang Loescher: *Möbel in Basel. Kunst und Handwerk der Schreiner bis 1798,* Baasel 2012; ISBN 978 3-85616-545-1
* Annie Kaufmann-Hagenbach: *Die Basler Plastik des fünfzehnten und frühen sechzehnten Jahrhunderts,* Basler Studien zur Kunstgeschichte Band 10, Verlag Birkhäuser, Baasel, 1952.
* Hans Rott: *Quellen und Forschungen zur südwestdeutschen und schweizerischen Kunstgeschichte im XV. und XVI. Jahrhundert III: Der Oberrhein, Quellen II,* Stuttgart 1936.

## Weblingg
*
Samuel Burckhardt-Zäslin

Dr **Samuel Burckhardt-Zäslin** (* 16. Septämber 1692 z Baasel, gstorbe 11. Juni 1766 z Basel) isch e Baasler Undernäämer gsi.

## Biografii
Dr Samuel Buurged isch as dr Soon vom Christoph Buurged und dr Barbara, geboreni Meriaa uf d Wält cho. Er isch im Joor 1717 in dr Grooss Root gweelt worde, wo noch em Umsturz im Joor 1692 in dr Stadt s Sääge ghaa het. 1735 isch er Rächnigsroot worde. Er isch au Appellazionsherr und Mitgliid vom Land- und Baukollegium gsi. Mit em Salzhandel z Lothringe und bi Bruchsal z Baade isch er riich worde und het as äine vo de riichste Baasler gulte. Er isch Mitbsitzer vo de Schmelz- und Hammerwärk im baadische Wehr gsi und vo de Iisewärk z Huuse. 

Z Baasel het er dr Ramsteinerhoof  an dr Riddergass 17 im Stiil vom Hoochbarock lo umbaue (1727-32) und het nääbedraa bis an Rhii Gaardeaalaage uf Terrasse aagläit. Au dr Holstäinerhoof an dr Nöie Vorstadt (hüte Hebelstrooss 32) het er renowiert (1752). Z Rieche het er e Landsitz ghaa, dr Böimlihoof und het dä in e Guet im Stiil vom franzöösische Hoochbarock lo umbaue und 1735  non e Lustgaarde aagläit. Die Geböid zele hüte alli zu de dänggmolgschützte Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt. Er isch Bsitzer vo Gmäld vo de flämische, dütsche, franzöösische und italiänische Schuele gsi, was mit deene bassiert isch wäiss mä nit genau.bekannt.

Es isch au dr Buurged gsi, wo 1734 en Idee gha het, was mä mit dr groosse Linde uf dr Pfalz chönn mache. Die isch dört sit 1467 gstande und iire Stamm isch fuul gsi. Dr Buurged het vo dr Baumschuel im Schloss Seehof bi Bambärg gwüsst, wo si die sältene Rosskestene ufzooge häi. Er het s duuregsetzt, ass uf dr Pfalz anstatt vo dr Linde zää Kesteneböim aapflanzt wärde, und die häi de Baasler eso gfalle, ass überall in dr Stadt Kestene aapflanzt worde si.

Dr Samuel Buurged het 1715 d Anna Maria Zäslin ghürootet. Iiri Dochder, d Anna Maria, wo alles gerbt het, het dr Samuel II. Meriaa (1714—1793) ghürootet.

Dr Samuel Buurged isch im Baasler Münster begraabe.

## Im Buurged si Erb

File:Basel - Münsterpfalz2.jpg|D Kesteneböim uf dr Pfalz hinder em Münster 
File:Ramsteinerhof Rittergasse 7 9 Dec 2011.jpg|Dr Ramstäinerhoof an dr Rittergass 7-9
File:Basel 2012-10-02 Mattes (127).JPG|Dr Holstäinerhoof an dr Hebelstrooss
Datei:Klein Riehen.jpg|Dr Böimlihoof oder Chläi Rieche


## Kwelle
*

## Fuessnoote