open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
École nationale des ponts et chaussées

D **École nationale des ponts et chaussées** (**ENPC**, **École des Ponts ParisTech**) esch e Technischi Hochschuel vu Paris-Champs-sur-Marne (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles,* vo der Institut polytechnique de Paris und vo der *Top Industrial Managers for Europe*. 

## Gschicht
Si isch 1747 als École royale des ponts et chaussées vum Profässor Daniel-Charles Trudaine grindet worre.

## Weblink

* ecoledesponts.fr

## Fuessnote
Waldhausen (Aalen)

**Wãldhousa** isch å eschdlich vo dr Kärnschdåd glägnr Schdådbezĩrk vo dr Groaßa Krỏesschdåd Ỏla êm Oschdãlbkrỏes en Bade-Wĩrdåbärg, Deidschlãnd. 

## Geografische Laag
Wãldhousa liggd ouf dr Hochflêch vô derrå eschdlichå Schwäbischå Ãlb, em Hỏrzfäld. Siidlech vo Wãldhousa liggd dr Schdådbezĩrk Äbnåd. Zom Schdådbezĩrk Wãldhousa gheråd näbe em Haobdỏrd Wãldhousa d'Weilr Arlesberg, Beire, Berloe, Braschtelburg, Geiselwãng, Hooeberg und Simmesweiler sowie des Ghefd Néibou.
 
## Gschichd
Grãbhiigl ous dr Hãllschdadzeid (cã. 800 bis 480 v. Chr.) dỏedåd draof hen, dãs dii Gägnd vo Wãldhousa breids vo då Kälde bsiedld wãr. Wãldhousa sälbschd isch 1239  ãls (“) Walthusen”) zom ỏrschdå Mãl ỏrwänd worrå. Iibr Schänggungå vo vỏrschiedne Lensmännr isch dr Õrd ãn d'Hỏrschafd Kåpfabũrg ond mid iir ãn Eddengå, wo en 1364 ãn en Deidschỏrdå vrkaofed han. A kleinr Dỏel isch bei Ällwãng bliebe. Dii Härrå vo Eddengå habed abr dennoch d'hoe Obrigkeid b'ãschbruchd. Nach dr Réfỏrmãzion isch Wãldhousa kadolisch bliebå. 1806 isch Wãldhousa zue Wirdåbärg kommå ond håd z'ärschd zom Obrãmd Näres gherd. Bei dem seinr Ouflesong 1938 isch Wãldhousa zom Lãndkrỏes Ååla komma. D'Weilr, wo heid zue Wãldhousa gheråd wared haobdsechlech ällwãngisch ond hen em Ãmd Kochrbũrg ondrschdånda. 
Zom 1. Januaor 1970 isch Wãldhousa zue Ååla oegmended worrå.
 
## Bolidig
Dr Ỏrdschafdsrad vo em Schdådbezĩrk Wãldhousa håd därzeid 12 Midgliedr mid erra Ãmdszeid vo femf Jår. Dii ledschde Wãl håds béi da bade-wĩrdâbärgischa Kommuãlwåla gäba. Dã isch fõlgndes ber naoskomma: 

Dr Ỏrdschafdsrãd isch seid 2014 Michael Thorwarth (Unabhängige Birgrlischd).

## Weblinks

* Website vom Schdådbezĩrk Wãldhousa
Zungenbrecher

Als **Zongabrecher** bezeichnet mr a beschdemmda Folge vo Werder, wo vom Klang her anander ähnlich send ond wo mr a baarmôl hendranander e-ma Mordstembo uffsaga soll ond dô drbei en dr Ausschbrôch zor Beluschdigong vo de Zuaheerer sich leicht vorhaschblet. Efders wia an Endreim trifft mr bei deana Schbrich an Stabreim ôô. Vorkomma dent soddiche Schbrich en (fascht) älle Schbrôcha. Zongabrecher send abr au guade Schbrech-Iabonga fir profesionelle Schbrecher wia zom Beischbiil Schauschbiiler.

## A baar Beischbiil em Dialekt
### Schwäbisch
* Dr Reitlenger Reider reidet oms Reitlenger Rôthaus rom.
* S leit a Kletzle Blei glei bei Blaubeira – glei bei Blaubeira leit a Kletzle Blei.
* Schellet-Se net an sellra Schell, sella Schell schellt net! – Schellet-Se an sellra Schell, sella Schell schellt!
* Hôsch dei Bschdeck scho gschbialt?

* Dr Pabschd hôt s Schbätzle-Bschdeck zschbäd bschdelld.
* I han amôl oin kennt ghet, der hôt oina kennt ghet, dui hôt a Kend ghet. Des hôt se abr net vo sellem ghet, denn der hôt nemme kennt ghet. Sui hôt noh an andra kennt ghet, der hôt noh kennt ghet, vo deam hôt se des Kend ghet, ond wenn se dean net kennt ghet hett, no hett se au koi Kend ghet.
* Barbara schmeiß da Rhabarber raa!
* Dr Barbara da Abbarat naa traa.

### Schwiizerdütsch
* Z Schwyz am Ziit schiind d Sunne, und schiind si nid z Schwyz, so schiind si z Brunne.
* Dür drü düri lähri Röhrli lehrä d Lüüt rächt redä.
* S choge cheibe Chuchichäschtli chlämmt.
* S Christchindli und dä Samichlaus ässäd zum Z'Nüni Guetzli und Chäschüechli usem Chuchichäschtli.

## A baar Beischbiil uff Hochdeitsch

* In Ulm, um Ulm und um Ulm herum.
* Fischers Fritz fischt frische Fische – frische Fische fischte Fischers Fritz.
* Blaukraut bleibt Blaukraut und Brautkleid bleibt Brautkleid.
* Der Cottbusser Postkutscher putzt den Cottbusser Postkutschenkasten blank.
* Zwischen zwei Zwetschgenzweigen sitzen zwei zwitschernde Schwalben. 
* Auf den sieben Robbenklippen sitzen sieben Robbensippen, die sich in die Rippen stippen, bis sie von den Klippen kippen.

## Litradur
* Hadumod Bußmann (Hrsg.): *Lexikon der Sprachwissenschaft.* Dridde akdualisirde ond erweitrade Ufflag. Kröner, Stuegert 2002, ISBN 3-520-45203-0.
* Helmut Glück (Hrsg.), unter Mitarbeit von Friederike Schmöe: *Metzler Lexikon Sprache.* Dridde neibearbeidede Ufflag. Metzler, Stuegert u. a. 2005, ISBN 3-476-02056-8.

## Weblinks
* A riisiga Auswahl an Zongabrecher aus vilerloi Schbrôcha
*Bebildrede Zongabrecher

## Fuaßnoda
Goidelische Sprachen

Di **Goidelische Sprooche** oder **Gäälische Sprooche** bildet e Zwiig vo de keltische Sprooche und sind uf de Britische Insle verbraitet. De Name chunnt vom saagehafte Volch vo de Goidele. Die drai goidelische Sprooche underschaidet sich nume wenig vonenand.

Di ältist goidelischi Sprooch isch s Altirische, wobii die früeste Zügnis i de Ogam-Schrift gschribe wore sind.

* Irisch (Gaeilge)
* Manx (Gaelg)
* Schottisch-Gäälisch (Gàidhilg)
Adligenswil

**Adlige** (amtlech *Adligenswil*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Lozärn-Land im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Adlige liid uf de Nordsite vom Würzebachtau. Zue de Gmeind ghöred ou na d Wiiler Stuben ond Dottebärg. Vo dr Gmeindsflechi send 54,5 % Landwirtschaftlechi Flechi, 24,3 % Waud, 19,5 % Sidligsflechi ond 1,7 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Adlige send Dierike im Norde, Udlige im Nordoschte, Chüsnacht im Oschte, Megge im Süde, Lozärn im Südweschte ond Äbike im Nordweschte.

## Gschicht
Adlige esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1243 aus *Adelgeswiler*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 10 % gläge.

## Religion
64,3 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 20 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,0% , CVP 14,2% , FDP 18,3% , GLP 6,7% , GP 7,8% , SP 19,6% , SVP 27,1% , Süschtigi 5,3%.

D Gmeindspräsidentin vo Adlige esch d Ursi Burkart-Merz (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 5010 Iiwohner 93,6 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,9 % Französisch, 0,9 % Italienisch ond 4,6 % anderi Sprache.

Z Adlige redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* Chile *St. Martin* (1825-1827)
* Kapell *St. Jost* (1863)


2013-09-04 Adligenswil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 118.JPG|Chile St. Martin
2013-09-04 Adligenswil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 104.JPG|Innenaasicht vo dr Chile
St. Jodokus (St. Jost) auf dem Dottenberg über dem Vierwaldstättersee.jpg|Kapell *St. Jost*


## Literatur
* *Die Gemeinden des Kantons Luzern.* Hochdorf/Basel/Luzern 1949
* *Die Luzerner Gemeinden und ihre Wappen.* Chapelle-sur-Moudon 1987. ISBN 2-88114-006-8
* *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Basel 1946
* Barbara Hennig, André Meyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Band II: Das Amt Luzern. Die Landgemeinden.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2009 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 116). ISBN 978-3-906131-90-0. S.&nbsp;27–45.

## Weblink

* www.adligenswil.ch
* 

## Fuessnote
Aesch LU

**Äsch** (amtlech *Aesch*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Hofdere im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Äsch liid zwöschen em Hallwilersee ond em Lindeberg. Zue de Gmeind ghöred d Wiiler Vorderdorf, Hinterdorf, Lädergass ond Unteräsch. Vo dr Gmeindsflechi send 67,6 % Landwirtschaftlechi Flechi, 19,3 % Waud, 10,1 % Sidligsflechi ond 3 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Äsch send Autwiis, Hetzchöuch ond Schoonge im Kanton Lozärn ond Mäischterschwande ond Faarwange im Kanton Aargau.

## Gschicht
Äsch esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 853 aus *Aske inferior* (1101 *Aschab*, 1150 *Esche*).

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 10,4 % gläge.

## Religion
73,4 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 15,4 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,6 % , CVP 26,3 % , FDP 17,7 % , GLP 3,3 % , GP 2,9 % , SP 3,1 % , SVP 38,3 % , Süschtigi 5,7 %.

Dr Gmeindspräsident vo Äsch esch dr Hanspeter Schmid (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 950 Iiwohner 95,9 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch, 0,2 % Italienisch ond 3,8 % anderi Sprache.

Z Ääsch redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* Chile *St. Luzia* (1791/1792, klassizistisch mit Rokoko-Dekoratione, Turn 1908)

## Weblink

* www.aesch-lu.ch
* 

## Fuessnote
Alberswil

**Auberswiu** (amtlech *Alberswil*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Auberswiu liid am Weschtrand vom Wauwilermoos. Zue de Gmeind ghöred d Ortsteil Kasteln, Ober- uond Unterdorf ond Burgrain Vo dr Gmeindsflechi send 73,9 % Landwirtschaftlechi Flechi, 18,3 % Waud, 7,6 % Sidligsflechi ond 0,3 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Auberswiu send Ettiswiu im Oschte, Gättnou im Weschte, Schööz im Norde ond Willisou im Süde.

## Gschicht
Auberswiu esch zom erschte Mau gnamsed worde imene Rodu vo 1217-22 aus *Alberswile*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 12,9 % gläge.

## Religion
79 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 9,4 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,9% , CVP 31,8% , FDP 26,3% , GLP 1,1% , GP 0,7% , SP 3,0% , SVP 32,9% , Süschtigi 3,4%.

D Gmeindspräsidentin vo Auberswiu esch d Erika Oberli-Gut (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,6 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 523 Iiwohner 91,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch ond 8,4 % anderi Sprache.

Z Auberswiu redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* Borgruine Chaschtele
* Landschloss Chaschtele (1682)
* Kapell St. Blasius (1682)
* Hof Burgrain (1873 bis 1962 Armenaastalt ond Bürgerasyl, sit 1974 Schwiizerischs Museum för Landwertschaft ond Agrartechnik)

## Biuder

Datei:Alberswil vilagheniro 115.jpg|Dorfiigang vo Schööz här
Datei:Alberswil bushaltejo 123.jpg|Bushautstell bim Dorfiigang
Datei:Alberswil-Schloss-Kastelen-2013.jpg|Schloss Kaschtele
Datei:Picswiss LU-24-26.jpg|Ruine Kaschtele
Datei:2012-03-17-Burgrain (Foto Dietrich Michael Weidmann) 018.JPG|Kapell St. Blasius
Datei:2012-03-17-Burgrain (Foto Dietrich Michael Weidmann) 022.JPG|Kapell St. Blasius, Innenaasicht


## Literatur
* *Kunstdenkmäler der Schweiz. Kanton Luzern.* Band V, S. 6-17. Basel, 1959.

## Weblink

* www.alberswil.ch
* 

## Fuessnote
Altbüron

**Autbüre** (amtlech *Altbüron*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Autbüre liid am Rotbach im Nordweschte vom Lozärner Hinterland. Vo dr Gmeindsflechi send 60,6 % Landwirtschaftlechi Flechi, 29,6 % Waud ond 9,7 % Sidligsflechi. Nachbergmeinde vo Autbüre send Melchnau im Kanton Bärn im Wescht, ond d Lozärner Gmeinde Äbersecke im Oschte, Grossdietu im Süde ond Pfaffnou ond Roggu im Norde.

## Gschicht
Im Jahr 1099 werde zom erschte Mau en *Berengarius de Altbürron nobilis occisus* gnännt.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 8,2 % gläge.

## Religion
71,6 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 13,6 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,1% , CVP 26,8% , FDP 27,8% , GLP 4,0% , GP 2,6% , SP 2,8% , SVP 30,5% , Süschtigi 2,4%.

Dr Gmeindspräsident vo Autbüre esch dr Oswin Bättig (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,6 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 883 Iiwohner 93,8 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch ond 6,1 % anderi Sprache.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Autbüre ghört zue dr Übergangsmundarte zwösche dr Weschtschwiizer ond dr Oschtschwiizer Dialäkt.

## Bouwärch
* Kapälle vom St. Antonius vo Padua (1683)

## Biuder

Datei:Altbueron preghejo 143.jpg|Kapell St. Antonius vo Padua
Datei:Altbueron 137.jpg|Füürwehrschopf
Datei:Altbueron gastejo Kreuz 138.jpg|Gaschthof Chrüz


## Literatur
* Josef Bucher: *Sagenhaftes Hinterland.* Comenius, Hitzkirch 2000, ISBN 3-905286-42-4.
* *Die Gemeinden des Kantons Luzern.* Hochdorf/Luzern, 1949.
* *Kunstdenkmäler der Schweiz. Kanton Luzern.* Band V. Birkhäuser, Basel 1959, S. 17–21.
* Kurt Lussi: *Kapelle St. Antonius von Padua in Altbüron*, Fotos Stephan Kölliker. Hrsg. Lothar Emanuel Kaiser. Fink, Lindenberg im Allgäu 1998, ISBN 3-931820-78-5.

## Weblink

* www.altbueron.ch
* 

## Fuessnote
Altishofen

**Autishofe** (amtlech *Altishofen*) esch e politeschi Gmeind im Wahlkreis Willisou vom Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Autishofe liid am Wauwilermoos. Vo dr Gmeindsflechi send 51 % Landwirtschaftlechi Flechi, 38,5 % Waud, 10,1 % Sidligsflechi ond 0,3 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Autishofe send Nebike im Oschte, Schööz, Zell ond Fischbach im Süde, Grossdietu ond Autbüre im Weschte, Räide im Nordweschte ond Dammersöue im Nordoschte.

## Gschicht
Autishofe esch zom erschte Mau gnamsed worde 1184/90 aus *de Alteloshovin* ond *de Altiloshovin* (1190 *Alteloshoven*). Uf en 1. Jänner hed Äbersecke met Autishofe fusioniert.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 13,8 % gläge.

## Religion
75 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 7,8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,0 %, CVP 52,0 %, FDP 14,0 %, GLP 2,1 %, GP 5,0 %, SP 5,5 %, SVP 17,1 %, Süschtigi 3,2 %.

Dr Gmeindspräsident vo Autishofe vor dr Fusion esch dr Urs Kaufmann gsi. Uf e 1. Jänner 2020 esch dr ehmolig Gmeindspräsident vo Äbersecke, dr Thomas Roos, Gmeindspräsident vo dr Fusionsgmeind Autishofe worde.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 2 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1279 Iiwohner 90,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch, 0,2 % Italienisch ond 9,3 % anderi Sprache.

Z Autishofe redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* s Schloss Autishofe (1571)
* s Gredhuus (1473)
* d Chornschütti (1671)
* d Chile St. Martin (1771)

## Biuder

B-Altishofen-Kornschuette.jpg|d Chornschütti 
Gredhaus,.jpg|s Gredhuus
LU-Altishofen-Schloss.jpg|s Schloss Autishofe

## Weblink

* www.altishofen.ch
* 

## Fuessnote
Altwis

**Autwiis** (amtlech *Altwis*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Hofdere im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Autwiis liid zwöschen em Baldeggersee ond em Hallwilersee. Vo dr Gmeindsflechi send 63,8 % Landwirtschaftlechi Flechi, 29 % Waud ond 7,2 % Sidligsflechi. Nachbergmeinde vo Autwiis send Äsch im Norde, Ärmisee im Südweschte ond Weschte ond Hetzchöuch im Weschte ond Oschte.

## Gschicht
Im Jahr 1113 werd zom erschte Mau en *Bernhard von Altwis* gnännt.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 9,3 % gläge.

## Religion
75,1 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 6,5 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,7% , CVP 28,6% , FDP 11,8% , GLP 4,5% , GP 7,9% , SP 9,7% , SVP 31,6% , Süschtigi 4,2%.

Dr Gmeindspräsident vo Autwiis esch dr Hans Elmiger (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 354 Iiwohner 89,8 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,3 % Italienisch ond 9,9 % anderi Sprache.

Z Autwiis redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Literatur
* A. Reinle: *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Kanton Luzern, Band VI. Birkhäuser, 1963

## Weblink

* www.altwis.ch
* 

## Fuessnote
Ballwil

**Baubu** (amtlech *Ballwil*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Hofdere im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Baubu liid Lindeberg am Iigang vom Lozärner Seetau. Zue de Gmeind ghöred ou na d Wiiler *Gibelflüh* (499 m.&nbsp;ü.&nbsp;M.), *Gerligen* (476 m.&nbsp;ü.&nbsp;M.), *Wald* (475 m.&nbsp;ü.&nbsp;M.) ond *Wissenwegen*. Vo dr Gmeindsflechi send 76,7 % Landwirtschaftlechi Flechi, 11,7 % Waud, 11,3 % Sidligsflechi ond 0,2 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Baubu send Hoonri, Seis im Kanton Aargau, Eibu, Öschebach ond Hofdere.

## Gschicht
Baubu esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 893 aus *Paldiwilare*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 6,5 % gläge.

## Religion
82 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 7,7 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,1% , CVP 25,6% , FDP 16,2% , GLP 4,6% , GP 3,3% , SP 5,0% , SVP 38,9% , Süschtigi 5,2%.

Dr Gmeindspräsident vo Baubu esch dr Benno Büeler (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2112 Iiwohner 95,6 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,3 % Französisch, 0,8 % Italienisch ond 3,3 % anderi Sprache.

Z Baubu redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Weblink

* www.ballwil.ch
* 

## Fuessnote
Büron

**Büre** (amtlech *Büron*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Soorsi im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Büre liid im Suhretau zwösche dr Suhre ond em *Giebelgrat* (693&nbsp;m&nbsp;ü.&nbsp;M.). Zue dr Gmeind ghöred ou na d Wiiler *Triengenacher* (515&nbsp;m ü.M.), *Chrüzacher* (630&nbsp;m ü.M.) ond *Spiessmatt* (578-613&nbsp;m ü.M.). Vo dr Gmeindsflechi send 67 % Landwirtschaftlechi Flechi, 16,5 % Waud, 15,6 % Sidligsflechi ond 0,9 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Büre send Göiesee, Chnuutu, Schlierpech ond Trienge.

## Gschicht
Im Jahr 1130 werd zom erschte Mau en *Chono von Burron* aus Züüg in ere Urkund ufgfüert.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 24,9 % gläge.

## Religion
73,7 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 9,1 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,8% , CVP 18,2% , FDP 26,5% , GLP 3,2% , GP 4,2% , SP 8,3% , SVP 33,7% , Süschtigi 5,0%.

Dr Gmeindspräsident vo Büre esch dr Jürg Schär (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 2,2 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1895 Iiwohner 85 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,5 % Französisch, 1,5 % Italienisch ond 13 % anderi Sprache.

Z Büre redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* Chile St. Gallus

## Literatur
* Adolf Reinle: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Band IV: Das Amt Sursee.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 35). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1956, ISBN 978-3-906131-23-8.

## Weblink

* www.bueron.ch
* 

## Fuessnote
Buttisholz

**Budishouz** (amtlech *Buttisholz*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Soorsi im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Budishouz liid im Rottau. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Wiiler Gattwil, Guglern, Luternau, St. Ottilien ond Soppensee. Vo dr Gmeindsflechi send 73,7 % Landwirtschaftlechi Flechi, 17 % Waud, 7,5 % Sidligsflechi ond 1,8 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Budishouz send Grosswange, Mänznou, Nottu, Oberchöuch ond Ruusmu.

## Gschicht
Budishouz esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1036 aus *Buttensulza*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 12,2 % gläge.

## Religion
86,4 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 5,2 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,5% , CVP 36,5% , FDP 12,9% , GLP 4,1% , GP 2,8% , SP 5,9% , SVP 31,7% , Süschtigi 4,5%.

Dr Gmeindspräsident vo Budishouz esch dr Franz Zemp-Riechsteiner (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,9 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2680 Iiwohner 93,5 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch, 1,4 % Italienisch ond 4,9 % anderi Sprache.

Z Budishouz redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* Kath. Chile St. Verena
* BeihuuskapelleSt. Michael
* Wallfahrtskapell St. Ottilie
* Schloss Budishouz

## Biuder

Datei:B-Buttisholz-Kath-Kirche-St-Verena.jpg|Chile St. Verena
Datei:B-Buttisholz-Beinhauskapelle-St-Michael.jpg|BeihuuskapelleSt. Michael
Datei:B-Buttisholz-Kapelle-St-Ottilien.jpg|Wallfahrtskapell St. Ottilie
Datei:Buttisholz-Schloss.jpg|Schloss
Datei:Buttisholz-Gugler-Brunnen.jpg|Guglerbronne (Dorfbronne)
Datei:Buttisholz-Strassenzeile-Dorf.jpg|Gaschthuus Chrüüz
Datei:Buttisholz-Schulhaus-A-1910.jpg|Schuelhuus A (1910)
Datei:Buttisholz-Traeff-14.jpg|Träff 14


## Literatur
* Adolf Reinle: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Band IV: Das Amt Sursee.* (Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 35). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1956, ISBN 978-3-906131-23-8, Seiten 180–195.#

## Weblink

* www.buttisholz.ch
* 

## Fuessnote
Dagmersellen

**Dammersöue** (amtlech *Dagmersellen*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Dammersöue liid im Schwiizer Mittuland a dr Wigger. Zur Gmeind ghöred ou no d Ortsteil Buchs LU un Uffikon. Vo dr Gmeindsflechi send 54,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 34 % Waud, 10,2 % Sidligsflechi ond 1,3 % süschtigi Flechi. Nochbergmeinde vo Dammersöue send Räide im Weschte ond Norde, Chnuutu im Nordoschte, Mouesee im Südoschte, Wauwu, Egouzwiu ond Nebike im Süde ond Autishofe im Südweschte.

## Gschicht
Dammersöue esch zom erschte Mou gnamsed worde 1070–90 aus *Tagmarsellen* (1173 *in Tagemarsseldon,* 1223 *Tagemarsselidon*).

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Ussländeraateil esch 2010 bi 11,7 % gläge.

## Religion
81,5 % vo de Iiwoner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2015 het s das Ergäbnis gää: BDP 1,1% , CVP 30,7% , FDP 19,9% , GLP 2,2% , GP 3,0% , SP 7,2% , SVP 31,3% , Süschtigi 4,6%.

Dr Gmeindspresidänt vo Dammersöue esch dr Philipp Buecher (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch em Johr 2011 bi 2,3 % gläge.

## Sproch, Dialäkt ond Bruuchtum
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo de 4319 Iiwoner 91 % Tütsch aus Houptsproch aaggää, 0,4 % Französisch, 1,6 % Italiänisch ond 7 % anderi Sproche.

Z Dammersöue redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

Z Dammersöue esch im spöötere 19. Johrhundert eis vo de letschte Giritzegricht duregfüert woorde.

## Bouwärch
* Pfarrchile (1819–21
* reformierti Chile (1919)

## Biuder

Datei:Dagmersellen restoracio Roessli kaj trafikcirklo 356.jpg|Reschtaurant Rössli
Datei:Willisau (distrikto) 346.jpg|Dorfigang vo Willisou här
Datei:Willisau (distrikto) 350.jpg|Reformierti Chile


## Weblink

* www.dagmersellen.ch
* 

## Fuessnote
Dierikon

**Dierike** (amtlech *Dierikon*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Lozärn-Land im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Dierike liid im Rontau zwösche *Dottebärg* ond *Rooter Bärg*. Vo dr Gmeindsflechi send 59,2 % Landwirtschaftlechi Flechi, 22,3 % Waud, 17,4 % Sidligsflechi ond 1,1 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Dierike send Äbike, Adlige, Bueri, Root ond Udlige.

## Gschicht
Dierike esch zom erschte Mau gnamsed worde im 13. Jh. aus *Dierinkon*

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 16,9 % gläge.

## Religion
70,4 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 13,1 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,4% , CVP 18,8% , FDP 14,6% , GLP 4,4% , GP 5,5% , SP 9,3% , SVP 35,3% , Süschtigi 7,7%.

Dr Gmeindspräsident vo Dierike esch dr Hans Burri-Zurkirchen (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 3 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1279 Iiwohner 90,8 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,5 % Französisch, 1,1 % Italienisch ond 7,6 % anderi Sprache.

Z Dierike redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* Katholischi Chile (1972)
* Schlössli Götzetau (*Götzental*, 1584, mit ere Kapell vo 1662)

## Weblink

* www.dierikon.ch
* 

## Fuessnote
Doppleschwand

**Dopplischwand** (amtlech *Doppleschwand*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Äntlibuech im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Dopplischwand liid uf ere Terrasse zwösche Grosser Fontanne ond Chliiner Ämmi im untere Äntlibuech. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Wiiler *Gober*, *Holz* ond *Oberhüseren*. Vo dr Gmeindsflechi send 55,5 % Landwirtschaftlechi Flechi, 36,3 % Waud, 5,5 % Sidligsflechi ond 2,7 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Dopplischwand send Äntlibuech, Hasli, Romoos ond Wouhuuse.

## Gschicht
Dopplischwand esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1275 aus *Towenswande* ond *Togelswande*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 4,8 % gläge.

## Religion
94,9 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 2,1 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,7% , CVP 42,0% , FDP 13,7% , GLP 0,4% , GP 0,9% , SP 1,6% , SVP 39,6% , Süschtigi 1,2%.

Dr Gmeindspräsident vo Dopplischwand esch dr Stefan Dahinden (SVP) (Stand Februar 2023).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,6 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 653 Iiwohner 97,7 % Dütsch aus Houptsprach aagää ond 2,3 % anderi Sprache.

Z Dopplischwand redt mer en Dialäkt, wo scho ganz naach am Bärntütsch isch.

## Bouwärch
* Chile St. Nikolaus (1860-1864, nöugotisch)
* Bruneggkapell, Oberhüsere (1809)

## Literatur
* Heinz Horat: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Neue Ausgabe I: Das Amt Entlebuch.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1987 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 80). ISBN 3-7643-1900-3. S.&nbsp;29–46.
* Leo Wigger: *Doppleschwand im Entlebuch.* Doppleschwand 1991.

## Weblink

* www.doppleschwand.ch
* 

## Fuessnote
Armagnaken

Mit **Armanjake** si gmäint

* D Mitgliider vom Huus **Armagnac**, wo im Hundertjöörige Chrieg d Herzöög vo Orléans Louis vo Orléans (1392–1407) und, wo dä umbrocht worde isch,  Charles vo Orléans (1407–1465) understützt häi. 
* Söldnerbande, wo im Bürgerchrieg gege d Bourguignons vo de Armagnacs rekrutiert worde si und noch em Chrieg witi Gegende vo Frankriich verwüestet häi.
Armagnaken (Söldner)

D **Armanjake** si Söldner gsi, wo im franzöösische Bürgerchrieg vom Bernard VII. us em Huus Armagnac im Joor 1410 aagworbe worde si und bis in d Middi vom Joorhundert Frankriich unsicher gmacht häi.

## Gschicht
Dr Bernard VII. hett 1410 in Südfrankriich Soldate rekrutiert, wo mit iirer Brutalidäät sogar im e Zitalter, wo nid bsundrigs zimperlig gsi isch, uusegstande si und im ganze Land Angst und Schrecke verbräitet häi. Wo dr Bürgerchrieg ume gsi isch, si die Söldner as sogenannti Armanjake (im dütsche Sproochruum: Armigecke), oder as *Les Bandes* noch iire wisse Armbänder dur s Land zooge und häi gmordet und blünderet. Si häi in de 1440er Joor au im Alte Zürichrieg iigriffe. Si si denn beschriibe worde as *„e wilde Hufe vo Söldner, wo us Franzoose, Bretoone, Gasconier, Lombarde, Spanier, Schotte und Ängländer bestoot, mäistens berittes Söldnervolk, 40'000 Chopf stark, doodrvo 20'000 kampffähigs Volk“.*

Zum d Armanjake niiderzwärfe, wo in iirem Land marodiert häi, häi die franzöösische Köönig zum erste Mol e stehendi Armee im modärne Sinn ufgstellt. Si het us 9000 Riter bestande, iidäilt in 15 Ordonnanz-Kompanie zu 100 Lanze mit je säggs Maa. Zum sä zaale, häi d Ständ e Sonderstüür gnäämigt. E baar fääigi Chrieger us dene Bande si in die Armee ufgnoo worde, wo denn die irreguläre Armanjakehufe underworfe het. Räst vo de Armanjake si uf Lothringe, in s Elsass und in d Schwiz verdriibe worde, wo si d Schlacht bi St. Jakob an dr Birs (1444) zwar gwunne häi, aber iiri Verlust wägen em erbitterete Widerstand vo dr eidgenössische Vorhuet eso schweer gsi si, ass d Armee iiri Kampfchraft verlore het und usenanderbroche isch.

## Litratuur
* Bertrand Schnerb: *Les Armagnacs et les Bourguignons. La maudite guerre.* Paris 2001.
* Peter Neu: *Die Armagnaken im Trierer Land* in „Neues Trierisches Jahrbuch 1962“, Verein Trierisch im Selbstverlag, 1962, S. 12
Glarus Nord

**Glaris Nord** isch ä politischi Gmeind im Kantuu Glaris.

Die Gmeind isch bi de Glarner Gmeindsreform per 1. Jänner 2011 entstande, wo di bishärige Gmeinde Bilte, Filzbach, Mollis, Mülihorn, Näfels, Niderurne, Oberurne und Obstalde zu de nüüe Gmaind Glaris Nord fusioniert händ.

## Geografii
D Gmaind liit im Nordtail vom Kantuu. I de Mitti isch dr under Tail vum Lintl mit de Ortschafte Mollis, Näfels und Oberurne und Wiiler Schnaisige und Beglige; undedra chunt dr glarner Tail vu dr Linthebeni, mit de Dörfer Niderurne und Bilte und de Sidlig Ziegelbrugg. D Nordgränze isch im Linthkanaal. Im Nordoschte gaat de Gmaindsbann bis an Waalesee. Uf em Cheränzerbärg sind d Ortschafte Filzbach und Obstalde; am See unde nuch Mülihorn.

Uf de Weschtsiiten isch d Bärglandschaft rund um s Niderurnertal, s Schwändital und s Oberseetal. En Vorgipfel vum Rädertestogg () zhinderscht im Oberseetal isch de höggscht Punkt uf der Site vu de Gmaind; der Spitz isch uf .

Im Oberseetal sind de Obersee und de Haslesee.

Im Oschte vom Tal gaat de Gmaindsbann bis wit über de Müürtschestogg use. Es Sitetal vum Murgtal ghört nuch dezue, und im Norde de Cheränzerbärg oben em Waalesee.

Dur d Linthebeni und em Waalesee naa lauft d Ysebaan vo Züri uf Chur und au d Autobaan und e Kantonsstraas. A de Autobaan häts uf em Gmainsbann drüü Uusfaarte. De Baanhof Ziegelbrugg isch uf de andere Site vom Linthkanal uf Bode vu Schänis.

Z Mollis isch e Flugplatz.

## Weblink

* Website vu de Gmeind Glaris Nord

## Fuessnote
Gugler (Begriffsklärung)

**Gugler** bezäichnet:
* änglischi und franzöösischi Söldner im 14. Joorhundert

**Gugler** isch de Familiename vo däne Persone:
* Bernhard Gugler (1812–1880), e dütsche Mathematiker und Muusigwüsseschaftler
* Dietmar Gugler (* 1961), e dütsche Ritsportler
* Wilhelm Gugler (1874–1909), e dütsche Botaniker

**Lueg au:**
* Guglerchrieg
Ebersecken

**Äbersecke** (amtlech *Ebersecken*) esch es Dorf und en ehmolegi politeschi Gmeind im Wahlkreis Willisou vom Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Äbersecke liid im ene Sitetau vom Wiggertau. Zue dr ehmolige Gmeind hend näbem Dorf ou na d Wiiler *Goldbach* (643 m ü.M.), *Lingi* (698 m ü.M.), *Badachtal* (525 m ü.M.) ond *Wallbrig* (604 m ü.M.) ghört. Vo dr Gmeindsflechi send 79 % Landwirtschaftlechi Flechi, 17,2 % Waud, 3,7 % Sidligsflechi ond 0,1 % süschtigi Flechi gsi. Nachbergmeinde vo Äbersecke send Autbüre, Autishofe, Feschbech, Grossdietu, Nebike, Räide, Schööz ond Zäu gsi.

## Gschicht
Äbersecke esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1274 aus *Eberseche* (1275 *Ebersegge*). Uf en 1. Jänner hed Äbersecke met Autishofe fusioniert.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 3,1 % gläge.

## Religion
86,6 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 5,7 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,0 %, CVP 35,9 %, FDP 25,2 %, GLP 0,2 %, GP 2,4 %, SP 1,7 %, SVP 32,0 %, Süschtigi 1,7 %.

Dr letscht Gmeindspräsident vo Äbersecke esch dr Thomas Roos gsi. Er isch uf e 1. Jänner 2020 ou dr nöi Gmeindspräsident vo dr Fusionsgmeind Autishofe worde.

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 404 Iiwohner 98 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch ond 1,8 % anderi Sprache.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Äbersecke ghört zue dr Übergangsmundarte zwösche dr Weschtschwiizer ond dr Oschtschwiizer Dialäkt.

## Bouwärch
* Kapell St. Katharina (1731)

## Literatur
* *Kunstdenkmäler der Schweiz. Kanton Luzern.* Band V, Seiten 59-63. Birkhäuser, 1959

## Weblink

* 

## Fuessnote
Egolzwil

**Egouzwiu** (amtlech *Egolzwil*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Egouzwiu liid am verlandete Wauwilersee am Egouzwilerbärg, emene Uuslöufer vom Santebärg. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Strafaastaut Wauwilermoos ond dr Ortsteil *Engelberg* (625 m.ü.M.). Vo dr Gmeindsflechi send 61,9 % Landwirtschaftlechi Flechi, 24 % Waud, 12,9 % Sidligsflechi ond 1,2 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Egouzwiu send Dammersöue im Norde, Wauwu im Oschte, Schööz im Süde ond Südweschte ond Nebike im Nordweschte.

## Gschicht
Egouzwiu esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr Im Jahre 1150 aus *Egolswil*

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 7,9 % gläge.

## Religion
80,6 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 7,7 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,2% , CVP 35,8% , FDP 22,1% , GLP 3,6% , GP 3,4% , SP 4,3% , SVP 24,1% , Süschtigi 5,6%.

Dr Gmeindspräsident vo Egouzwiu esch dr Urs Hodel (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,9 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1226 Iiwohner 93 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch, 0,5 % Italienisch ond 6,3 % anderi Sprache.

Z Egouzwiu redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* Dorfchile *Herz Jesu* (1895/1896, nöugotisch)

## Beuder

Datei:Lago de Egolzwil 068.jpg|Egouzwilersee
Datei:Egolzwil preghejo 058.jpg|Chile Herz Jesu
Datei:Egolzwil 062.jpg|Dorfmitti


## Weblink

* www.egolzwil.ch
* 

## Fuessnote
Ermensee

**Ärmisee** (amtlech *Ermensee*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Hofdere im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Ärmisee liid zwösche Baldeggersee ond Hallwilersee am Aabach. Zue dr Gmeind ghörtz ou na dr Wiiler *Herrenberg* (). Vo dr Gmeindsflechi send 58,9 % Landwirtschaftlechi Flechi, 35,3 % Waud, 5,4 % Sidligsflechi ond 0,4 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Ärmisee send Autwiis, Hetzchöuch, Möischter ond Römerswiu.

## Gschicht
Ärmisee esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1036 aus *Armense*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 11,3 % gläge.

## Religion
84,9 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 8,6 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,9% , CVP 30,0% , FDP 23,0% , GLP 4,4% , GP 4,0% , SP 5,4% , SVP 29,4% , Süschtigi 2,9%.

Dr Gmeindspräsident vo Ärmisee esch dr Reto Spörri (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,5 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 746 Iiwohner 96,1 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch, 0,1 % Italienisch ond 3,7 % anderi Sprache.

Z Ärmisee redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* Kapell St. Jakobus (1605-08)

## Biuder

Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 148.JPG|St. Jakob-Kapell
Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 154.JPG|Innenaasicht vo dr St. Jakob-Kapell
Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 158.JPG|Fresken i de St. Jakob-Kapell
Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 146.JPG|Aabach


## Weblink

* www.ermensee.ch
* 

## Fuessnote
Eschenbach LU

**Öschebach** (amtlech *Eschenbach*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Hofdere im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Öschebach liid zwösche Rüüstau ond Seetau. Vo dr Gmeindsflechi send 74,1 % Landwirtschaftlechi Flechi, 14,5 % Waud, 10,5 % Sidligsflechi ond 0,8 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Öschebach send Ämme, Baubu, Bueri, Eibu, Hofdere, Räin ond Rooteborg .

## Gschicht
Öschebach esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 924 aus *Eskinpah*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 10,2 % gläge.

## Religion
80,5 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 8,6 % evangelisch-reformiert.

Z Öschebach git s e Nonnechloster vo de Zisterzienser.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,7 % , CVP 31,5 % , FDP 19,9 % , GLP 3,9 % , GP 3 % , SP 6,8 % , SVP 27,4 % , Süschtigi 5,8 %.

Dr Gmeindspräsident vo Öschebach esch dr Guido Portmann (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.

## Sproch ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2966 Iiwohner 94,9 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,5 % Französisch, 0,8 % Italienisch ond 3,8 % anderi Sprache.

Z Öschebach redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.

## Bouwärch
* Chloschter Öschebach
* Katholischi Pfarrchile

## Biuder

Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 346.JPG|Katholischi Pfarrchile
Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 359.JPG|Innenaasicht vo de Chile
Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 348.JPG|Gäschtehuus vom Chloschter mit Sunnenuhr
Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 388.JPG|Chloschterchile
Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 380.JPG|Innenaasicht vo de Chloschterchile
Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 354.JPG|Chrüüzgang vom Chloschter
Datei:2012-08-28 Regiono Seetal (Foto Dietrich Michael Weidmann) 344.JPG|Bahnhof vo de Seetaubahn


## Weblink

* www.eschenbach-luzern.ch
* 

## Fuessnote
Escholzmatt-Marbach

**Äschlismatt-Marbach** (amtlech *Escholzmatt-Marbach*) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Äntlibuech im Kanton Lozärn, Schwiiz.

## Geografi
Äschlismatt-Marbach liid im obere Äntlibuech, am Übergang zum Ämmitau. Vo dr Gmeindsflechi send 48 % Landwirtschaftlechi Flechi, 45,5 % Waud, 2,9 % Sidligsflechi ond 3,5 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Äschlismatt-Marbach send Trueb (BE) im Nordweschte ond Norde, Romoos im Nordnordoschte Schüpfe im Nordoschte, Flüeli im Oschte, Schangnou (BE) im Süde ond Eggiwiu (BE) im Südweschte.

## Gschicht
D Gmeind Äschlismatt-Marbach esch per 1. Jänner 2013 entstande dür d Fusion vo dr Gmeinde Äschlismatt ond Marbach.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 5,8 % gläge.

## Religion
78,4 % vo dr Iiwooner vo Äschlismatt send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii (Marbach: 73,1 %), 11 % evangelisch-reformiert (Marbach 20,3 %).

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,4% , CVP 40,1% , FDP 13,8% , GLP 1,2% , GP 1,8% , SP 3,0% , SVP 35,2% , Süschtigi 3,6%.

Dr Gmeindsammann vo Äschlismatt-Marbach esch dr Pius Kaufmann (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 unter 1 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 4362 Iiwohner 95,8 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch, 0,1 % Italienisch ond 4 % anderi Sprache.

Z Äschlismatt-Marbach redt mer en Dialäkt, wo scho ganz naach am Bärntütsch isch.

## Lüüt
* Franz Joseph Stalder (1757–1833), Pfarer und Pionier vor Schwyzertüütsch-Forschig; hed z Äschlismatt gwürkt

## Bouwärch
* Pfarrchile St. Jakob, Äschlismatt (nöugotisch)
* Pfarrchile St. Nikolaus, Marbach (1601, 1689-90)

## Literatur
* 
* 
* Heinz Horat: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Neue Ausgabe I: Das Amt Entlebuch.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1987 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 80). ISBN 3-7643-1900-3. S.&nbsp;88–147 (Escholzmatt), 234–267 (Marbach).

## Weblink

* www.escholzmatt-marbach.ch

## Fuessnote
Gugler

D **Gugler**, mänggisch au **Gügler**, si änglischi und französischi Ritter gsi, wo im Hundertjöörige Chrieg as Söldner kämpft und sich in Zite vo Waffestillständ zu Bande zämmegrottet häi. Si si denn vor allem dur Frankriich zooge und häi d Lüt terrorisiert und usgraubt. Iir Kennzäiche si iiri Helm in dr Form von ere Kalotte gsi. Iire Naame chunnt woorschinlig vo middelhoochdütsch *gugel(e)* „Kabuze“ us latiinisch *cuculla*.

In de 1360er Joor häi d Gugler im Elsass und in Lothringe iir Unwääse driibe, bis dass dr Johann vo Lothringe si bi Neuville und dr Wenzel vo Luxeburg si bi Diedehoofe gschlaage häi. Denn het dr Herzog vo Brabant dr Räst usenanderdriibe.
Aber im Joor 1375 si Zääduusigi vo Gugler under em Kommando vom Enguerrand VII. de Coucy dur s Elsass über Waldshuet in s Schwizer Middelland zoge. Si si vo de Bärner im Guglerchrieg in meerere Gfächt gschlaage und us em Gebiet vo dr Schwiz verdriibe worde.

## d Erinnerig an d Gugler
Im kollektive Bewusstsii si d Gugler im Bärner Middelland immer no bresänt: z Ins git s immer no e Fäld, wo Gugelacker häisst, und z Fraubrunne, wo d Bärner die entschäidendi Schlacht gwunne häi, stöön zwäi Gedänkstäi.
Au dr Luzärner Hirsmändig goot uf d Guglerzit zrugg: Noch dr Schlacht bi Buttisholz häige d Äntlebuecher em letschte Gugler d Uniform abzooge und im d Naase abgschnitte. D Naase häige si uf Ängland zruggschiggt und sich versproche, ass si jedes Joor an dä Daag wurde dänke. As Hirsmändig isch das dr eltischt Luzärner Fasnachtsbruuch. Am Andi vom 19. Joorhundert isch er aber verschwunde und erst in de 1990er Joor widerbeläbt worde.

## Fuessnoote
Rosch Chodesch

***Rosch Chodesch*** (hebräisch: **ראש חודש**) isch d Bezäichnig für dr erst Daag vo jedem Monet im jüüdische Kaländer, wo in däm Lunisolarkaländer immer öbbe chunnt, wemm mä d Mondsichle noch em Nöimond zum erste Mol wider cha gsee. D Sitte, ass mä dr nöi Mond begrüesst und mit eme Fest fiirt, stammt us dr Nomadezit vom jüüdische Volk. Si het au überläbt, wil mit de Faase vom Mond d Zit gmässe wird.

## D Lengi vom Fiirdig
Wil e lunare Monet im Durchschnitt 29½ Dääg het, cha *Rosch Chodesch* äntwääder äi oder zwäi Dääg lang si: In dr Zit noch em Exil het sich dr Hoochi Root an jedem 30. Daag vom ene Monet versammlet. Wenn Züüge scho an däm Daag gsäit häi, ass si d Mondsichle chönne gsee, het mä us em angloffene Monet e Monet mi 29 Dääg gmacht. Wil dr drissigsti Daag vom Monet potenziell immer e *Rosch Chodesch* gsi isch, wird dä näben em erste Daag vom Monet au as *Rosch Chodesch* begange.

Hüte häi die Möönet e zwäidäägige *Rosch Chodesch*: Cheschwan, Adar (und Adar II), Ijjar, Tammus, und Elul.

In dene Möönet wird nume äi Daag *Rosch Chodesch* begange: Tischri, Schwat, Nisan, Sivan, und Aw.

Bi de Möönet Kislew und Tewet cha s eso oder eso si: In mängge Joor häi bäidi nume äi Daag, in andere häi bäidi zwäi Dääg *Rosch Chodesch*, und es git au Joor, wo dr Kislew äine und dr Tewet zwäi Dääg *Rosch Chodesch* het.

## Wien er begange worde isch

Dr *Rosch Chodesch* isch e mindere Fiirdig, äänlig wie d Dääg vom *Chol haMoed* (de Wuchedääg zwüsche de Festdääg) vo Sukkot und Pessach.
  
S briesterlige Gsetz anerkennt dr Nöimonddaag zwar und bestimmt die bsundrige Opfer drfür (Num 28,11), verlangt aber nid, ass mä nid wurd schaffe wie am Sabbat. Im dradizionelle Juudedum aber müesse d Fraue an däm Daag alli tüpische Frauenarbäite, wo chönne ufgschoobe wärde wie Spinne und Wääbe, nid mache. 

Wie am Sabbat het au am Nöimonddaag e Festversammlig am Häiligdum stattgfunde (Jes 1,13); (Hos 2,13), (Ez 46,1), und wil dr Briester an son eme häilige Daag in ere fiirligi Stimmig gsi isch, isch s vorchoo, ass er grad an däm Daag vom göttligen Wort ergriffe worde isch.(Ez 26,1), (Hag 1;1). In 1 Sam 20,6 wird dr Bruuch beschriibe, s Jooresopfer vo dr Sippe am Nöimond z mache, was e Zäiche drfür isch, wie dr Nöimonddaag sit alter Zit as Fiirdig beliebt gsi isch.

Au im Urchristedum het es Kräis gee, wo d Nöimönd und s Sabbat begange häi (Kol 2,16), (Gal 4,10).

## Litratuur
* Paul Volz: *Die biblischen Altertümer*, (zerst 1914) Komet Verlag Köln 2004, ISBN 3-89836-316-3

## Fuessnoote
Harper Lee

D **Harper Lee**, bürgerlig **Nelle Lee** (* 28. April 1926 z Monroeville, Alabama; † 19. Februar 2016 z Monroeville), isch en amerikanischi Schriftstellere und Pulitzer-Briisdräägere gsi. Bis zum Juli 2015 het si nume en äinzigs Buech veröffentligt, *To Kill a Mockingbird*, dütsch *Wer die Nachtigall stört*, aber vo däm si  40 Millione Exemplar verchauft worde.

## Lääbe und Wärk

D Harper Lee isch s jüngste vo vier Chinder vom Amasa Coleman Lee, eme Rächtsaawalt und Staats-Senator vo Alabama vo dr Demokratischen Bardei,  und dr Frances Cunningham Lee, geboreni Finch. Si het 1944 am Huntingdon College z Montgomery Rächtswüsseschafte afo studiere und het scho im neggste Joor uf d University of Alabama z Tuscaloosa gwäggslet. Noch eme Summerkurs 1948 im änglische Oxford über „Die öiropäischi Zivilisazioon im 20. Joorhundert“ het si sich uf d Litratuur afo konzentriere. 1949 het si iir Studium abbroche und isch uf Nöi York go lääbe. 1960 isch *To Kill a Mockingbird* (dütsch *Wer die Nachtigall stört*) uusecho und het im Joor druf dr Pulitzer-Briis bechoo.  1962 isch er vom Robert Mulligan mit em Gregory Peck in dr Rolle vom Atticus Finch verfilmt worde. Für e Peck het s en Oscar gee, dr Film het im ganze drei Oscar bechoo.
In deene Joor het d Lee iirem Fründ Truman Capote ghulfe, für e Roman *In Cold Blood* (dütsch *Kaltblütig*) z röscherschiere. 2015 isch iire zwäit Roman *Go Set a Watchman* uusechoo.

## Wärk
* *To Kill a Mockingbird*, dütsch *[[Wer die Nachtigall stört]]* (Lippincott, 1960).
*  (in *Vogue*, 15. April 1961, S. 64–65).
*  (in *McCall’s*, Dezember 1961).
*  (in *McCall’s*, August 1965)
*  (in *Clearings in the Thicket*, Mercer University Press, 1985).
* *Go Set A Watchman*, William Heinemann, London 2015, ISBN 978-1-7851-5028-9
** dt. vom Klaus Timmermann und Ulrike Wasel: *Gehe hin, stelle einen Wächter*, Deutsche Verlagsanstalt, Münche 2015, ISBN 978-3-421-04719-9.

## Litratuur
* Roy Newquist (Hrsg.): *Counterpoint.* Rand McNally, Chicago 1964.
* William T. Going: *Truman Capote. Harper Lee’s Fictional Portrait of the Artist as an Alabama Child.* In: *Alabama Review.* 42 (1989), S. 136–149.
* Mark Childress: *Looking for Harper Lee.* In: *Southern Living.* Usgoob Mai 1997, S. 148–150.
* Charles J. Shields: *Mockingbird – A Portrait of Harper Lee.* Holt, Nöi York 2006, ISBN 0-8050-7919-X.
* Alexandra Lavizzari: *Glanz und Schatten. Truman Capote und Harper Lee – eine Freundschaft.* Edition Ebersbach, Berlin 2009, ISBN 978-3-938740-90-3.
* Marja Mills: *The mockingbird next door: life with Harper Lee.* Penguin Press, Nöi York 2014, ISBN 978-1-594-20519-4.

## Weblingg

* Thomas Mallon: ''Big Bird. A biography of the novelist Harper Lee.'' In: *[[The New Yorker|New Yorker]].* 29. Mai 2006 (englisch)

## Fuessnoote
Al-Aqsa-Moschee

D **al-Aqsa-Moschee** () isch e Moschee uf em Tämpelbärg in dr Jerusalemer Altstadt. Si gältet as die drittwichtigsti Moschee vom Islam noch dr al-Haram-Moschee mit em zentrale Häiligdum vo dr Kaaba z Mekka und dr Brofeetemoschee mit em Graab vom Brofeet Mohammed z Medina.

## Gschicht
D Moschee stoot uf em Blatz, wo ursprünglig die jüüdische Tämpel gstande si. Fast e halbs Joorduusig noch dr Zerstöörig vom zwäite Tämpel het dr byzantinisch Kaiser Justinian I. um 530 e christligi Chille dört lo baue, und die isch denn vom sassanidische Groossköönig Chosrau II. zerstöört worde, won er 614 Jerusalem erooberet het. 

Im Joor 638 het dr Kalif Umar ibn al-Chattab am Ort vo dr hütige al-Aqsa-Moschee en ersts Moscheegeböid us Holz lo baue. Dr Kalif Abd al-Malik het denn um 692 dr Felsedom grad näbedraa lo baue, denn d Moschee us Holz lo abrisse und an iirem Blatz zwüsche 706 und 717 d al-Aqsa-Moschee us Stäi lo baue.

D Chrüzfaarer häi im Joor 1099 Jerusalem erooberet und vo 1104 aa s Geböid zerst as Köönigsbalast brucht, und denn isch dr Orde vo de „arme Ritter vom Christus“ under em Hugo vo Payns und em Gottfried vo Saint-Omer dri cho, wo e Zitli spööter sich wäge däm as Tämplerorde bezäichnet het.

Dr Saladin het 1187 Jerusalem zruggerooberet und wider e Moschee drus gmacht, was si sit denn bliibe isch.

## Bildli


Datei:Al-Aqsa Mosque by David Shankbone.jpg|Al-Aqsa-Moschee, 2007
Datei:Jerusalem Al Aqsa Moschee um 1900.jpg|Al-Aqsa-Moschee, um&nbsp;1900
Datei:Aqsa2.jpg|Im Innere, um 1920
Datei:TM washing.JPG|al-Kas (Brunne), 2007
Datei:Al-Aqsa Mosque.jpg|al-Aqsa, Iigangsberiich uf dr Nordsite, 1981


## Weblingg

* Noble Sanctuary: al-Aqsa Mosque (änglisch)
* al-Aqsa Mosque MuslimWiki (änglisch)
* History of Palestine mp3 lecture (änglisch)
* 360° view of the inside of the Mosque by Visual Dhikr (änglisch)
* al-Aqsa Mosque Fotos (änglisch)

## Fuessnoote