Hügel

Èn **Büèl** oder è **Hogèr** isch als Gländeform è mittelgroßi Erhebig in èrè Landschaft, meischtens mit ehnder abgrundetè Formè un mit Pflanzè zuègwachsè. Er isch chlyner als èn Bärg, abber normalerwys größer wiè nen Flüè odder è Boddèwèllè. Ußerdèm isch er normalerwys nit vill länger wiè breit, sunscht wörd d Erhebig als *[[Höhenrücken|Höè- odder Bärgruggè]]* benamst. Èn Büèl cha Deil von èm Bärg sy, sèll isch oft bi Uusläufer von èm Bärg dè Fall.

## Geologii

Büèl chönnèd entschtò
* durch Erosion vo Erdmatriaal (Erdhügel)
* durch dè Drugg un d Bewegig vo Iis&shy;massè
* durch Erosion vu Bärg
* durch è Erdbebbè un andri geologischi Aktivitätè
* durch Vulkanismus
* durch Iischlääg vo Aschtroidè odder vulkanischèm Matriaal 
* durch unglychmäßigi wind- un vegetationsbedingti Ablagerig vo Staub, Sand usw.
* durch Dyrli (Ameisèhügel, Termitèhügel)
* durch menschlichs Duè, zum Byschpill
** Grabhöger
** Abruumhaaldè (Mullhaaldè)
** Sidlungè, bi welnè joordausende lang Hüser uff dè Ruinè vo aaltè Hüser baut worrè sin (Tell)

Bi Büèl griift d Erosion ringelum (i alli Richtigè) aa, wôrend si im Bärgland nu in *zwei* Vorzugsrichtungè (dalabsi, Uusbildung vo dendritischè, baumartigè Gròòt&shy;schtrukturè) wǜrkt. Dõhèr sin *[[Hügelland|Büggèland]]schaftè* meischtens unregelmäßiger strukturyrt wiè z.&nbsp;B. Bärgkettè, *[[Hügelkette|Büggele]]* als tǜpischi Mittelgebirgs&shy;schtruktur abber sanfter grundet. Zuènämmendi Erosion vo Hochgebirge hinterlòt Büggele, dõhèr sin Büggele meischtens aalt (Rumpflandschaftè), odder Vorgebirge am Rand vom Hochgebirge.

È witeri hüüfige Bildungsform sin Mäander&shy;räscht un ehemòligi Durchbrüch, wo diè tǜpischè Sidlungshöger im Alpèruum abgänn, Klippè (vorglagerti Formationsräscht), vulkanischi un andri monolithischi harti Steis&shy;räschtè, sowiè fossili Großmoränè un andri postglaziali Chlyformè (glaziali Seriè).

## Ortsnammenskundi
*Büèl* hèt im Alemannischè übber d Ortsnämmè èn witrychendè Iifluss uff s Nammensrepertoire gnõ, z.&nbsp;B. Bühl, Schöbüèl odder Schömbüeu, Ruèbüèl usw.

Im hütigè Sprõchgebruuch hèt abber *Hoger* odder *Buggel* d Obberhand chriègt.

Im (Neu-)Hochdütschè wörd i dè Regèl s Wort *Hügel* vowendèt, i dè süddütschè Dialäkt git s anderi Uusdrügg defür, *Hügel* wörd dört kaum bruucht. Öschtlich vom alemannischè Sprõchruum, im bairischè Dialèkt, wörd s Wort *Pichl* statt *Büèl* bruucht.
Vo allèm s Wort Büèl hèt scho vill abgleiteti Wörter. Wurzel ist althochdütsch *buhil,* zu mittelhochdütsch *bühel* „Hügel, Anhöhe“. Büèl isch nò im Tirolischè/Salzburgerischè un im Vorarlbergisch/Westschwizerischè in Gebruuch, wo s übberall statt Hügel vowendèt wörd.

D Variantè sin vylfältig:
* *Bühèl, Büül; Püül*
* *Büchl, Büchel; Buhl* im Elsässischè.
* *Bichl, Bichel*
* *Byl, Byèl, Bylè*
* *Buck, Buckel* im Südbaddischè un am Hochrhy un im Schwarzwald
* *Hoger* im mittlerè un südlichè Hochalemannisch, ergo i wittè Deile vom Schwyzerdütschè.

Dr Bööler isch e Passübergang vom Suuretal über d Hogerreihe vo dr Hochwacht is Wynetal im Kanton Aargau.

Als Hèrkumpftsnamè isch Büchler, Bühler un Böhler i dè alemannischè Dialèkt odder Pichler, Bichler, Pichlarn i dè bairischè Dialèkt odder Formè wie
* *Zumbüèl, Ambyl* – ‚dè (obbè/unnè) am Büèl isch‘
* *Birchèbihl, Sandbiller, Breitèpöhler, Lindbüèchel un Birnbiggl* – nôcheri Beschriibung vum Büèl
un mengs Andres wit vobreitet.

Im Bairischè git s folgendi Variantè:
* *Pichlbauer, Pühlhofer, Buglmeier* – ‚Buèrè(hof) am Büèl‘
*  Sunnèbichler

Am Mittelrhy git s folgendi Variantè:
* *Beul, Beuel, Obberbeul*

*Hügel* sèlber isch als Wort èrscht sit èm 16.&nbsp;Johrhundert übberliferèt un hèt wènnig Iifluss uff dè Namensschatz gnõ. 
S findet sich abber mittelhochdütsch *houc,* wo i dè *[[Haug]], [[Hauck]]* erhaaltè isch - dört isch abber in Personnènammè è Ableitig uss *[[Hugo (Vorname)|Hugo]]* als Patronǜm wòrschinlicher.

Im Norddütschè sait mò *Hövel, Hübel,* au sèlli Form ebbèfalls rychhaltig:
* *Hövel, Heuvel*
* *Hubel, Hübel, Hibl*
* un i dè Mischform zuè ‚Hügel‘: *Heigl, Heugel*
Bi Personnènammè isch abber immer è möglichi, ebbèfalls seer wòrschinlichi Ableitung uss *[[Hof (Ortsname)|Hof]]* aaznää.

Insgsamt git dè *[[Deutscher Wortatlas|Dütsche Wortatlas]]* übber 50&nbsp;voschidni Nammè für Büèl, wo in Dialäkt lebèndig sin. Dezuè ghörèd:
* rheinisch *Knipp,* nidderdütsch *Knap,* Mosel-Nahegebièt *Knopp, Knupp*
* *[[Kuppe/Koppe]]* (wòrschinlich zuè lat. *cuppa* ‚Bècher‘)
* *Stauf/Staff* ‚(umdrülltè) Bècher‘, wiè bi Staufè, Staufèbärg
* *Buckel,* abchürzt *Buck* odder au *Buggel* un *Büggele*.
* *Kogel/Kofel* im Alpèruum, au für kuppelartigi Gipfelformationè 
* *Kulm* uss lat. *culminare* odder slaw. *chlm*
* *Mugl*
* *Nock* (woll slaw., luèg Nockbärg)
* *Gupf,* vowandt mit *[[Gipfel]]*
* *Klapf*
* *Donk, Bulte, Horscht* nördlich für Erhebungè im Moor- un Marschland
* *Brink* nidderdt. ‚Grasbüèl‘

## Büèl als Sidlungsschtätti
Büèl sin früèner bevorzugti Ört gsi, um è Sidlungè un Voteidigungsaalaagè z bauè, well mò vo dört èn Übberbligg übber diè umligendi Landschaft ghaa hèt un d Aagriifer größeri Schwirigkeitè cha hèn, sèlli z erobèrè, bsunders mit èrè schwèrè Uusrüschtung. Mit dè Wachsè vo dè Städt, dè induschtrièllè Vofüègbarkeit vo Sprèngschtoff un dè Änderig vo dè Chriègstagtik zugunschtè von èrè höchèrè Mobilidät hèn sich söttigi tagtischi Vordeil allerdings voflüchtigt. Für diè zmeischt vo Buèrè besidletè Büèldörfer hèt sich bi dèrrè Laag dè Vorteil ergää, dass d Fälder uff èm Dalboddè unnè grossflächig bruuchbar un nit vo Dörfer unterbrochè worrè sin. Witerhy hèt diè Laag dè Vorteil vo drochènè Füèß bi Übberschwemmungè.

## Weblinggs

## Einzelnõchwys