open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Böhmischer Traum

**Böhmischer Traum** isch ä Polka, wo dr dütsch Komponischt Norbert Gälle im Jahr 1997 gschribe het. Ds erschte Mau igspilt het die Polka d Scherzachtaler Blasmusig; d Blasmusig wo dr Norbert Gälle bis hüt säuber derbi isch. Sider isch ds Stück zumene international bekannte Titel worde, wo sogar z Nordamerika gspilt wird.

## Gschicht
Dr Norbert Gälle het 1996 agfange, eigeti Musigstück z komponiere. I de früeche Jahr vo sim Schaffä isch ou *Böhmischer Traum* entstannde. Es Wiili lang het di Polka gar ke Name gha, obschon si scho isch fertig komponiert gsi. Ufe Titel *Böhmischer Traum* isch dr Norbert Gälle schliesslich cho, nachdäm er ä unruigi Nacht mit komische Tröim het gha. Es guets Jahr nachdem d Polka isch veröffentlecht worde, het se dr Musigverleger Siegfried Rundel bim Radiolose ghört. Drufabe heter se grad wölle verlege. Nach churzem Zögere isch dr Norbert Gälle mit däm iverstande gsi.

*Böhmischer Traum* isch gli mau vo vilne Musige zum ständige Repetoirstück erkore worde und isch ou usserhalb vom dütschsprachige Ruum berüehmt worde. Hüt gits sogar Technoversione dervo.

## Weblink
* ''Böhmischer Traum'' uf YouTube

## Fuessnote
Kirche Merligen

D **Merliger Chirche** isch ä Chirche z Merlige im Kanton Bärn i dr Schwiz. Si ghört zu dr reformierte Chirchgmeind Sigriswil.

## Gschicht
I dä 1930er-Jahr isch es Initiativkomitee gründet worde, wone eigeti Chirche für Merlige gforderet het. Merlige het scho denn zu dr Chirchgmeind Sigriswil ghört; für i d Chirche z gah hei d Merliger ä gueti Stund lang müesse loufe. Am 25. Oktober 1936 het d Chirchgmeind Sigriswil em Bou vonere nöie Chirche zuegstumme. Verantwortlech für das Projekt isch dr Thuner Architekt Jacques Wipf gsi. Aus Boumaterial si Steine vom Balmholz u iheimischs Fichteholz brucht worde. Am 25. Juni 1937 isch d Glogge ufäzoge worde, am 26. Septämber 1937 hetme di fertigi Chirche igweiht.

1948 isch bi dr Chirche ä Fridhof ufgmacht worde. Im Jahr 1960 het d Chirche ä zwöimanualigi Orgele becho, vohär hets nume es eifachs Harmonium gha.

## Weblink

* d Chirche Merlige uf kirchgemeindesigriswil.ch

## Fuessnote
Biber (Begriffsklärung)

**Biber** bezeichnet:

* Biber, e Familie vo de Nagetier
* Europäischer Biber, speziell die z Europa heimischi Art
* Biber (Wappentier), Heraldik
* Biber-Kaltzeit, au *Biber-Glazial*, *Biber-Komplex* oder veraltet *Biber-Iiszyt*, ältesti Chaltzyt vom Pleistozän
* Biber (Stoff), Baumwulleflanäll
* Biberschwanz, Dachziegel-Form (Kurzform)
* Appezäller Biber, Läbchuechespezialität us em Appezällerland

* Informatik-Biber *(Biber-Wettbewerb)*, Schüelerwettbewärb
* Biber (Zeitschrift), Zytschrift für Migrante z Öschtriich
* Biber (LaTeX), BibTeX-Ersatz für biblatex

* Biber (U-Boot), dütsches Ei-Maa-U-Boot
* Biber (Brückenlegepanzer), dütsches Pioniergräät

**Biber** isch de Name vo dene geographische Gägeständ:

Ortsteil:
* Biber (Altmannstein), Ortsteil vo de Gmeind Altmannstein, Landchreis Eichstätt, Bayern
* Biber (Gemeinde Neukirchen an der Vöckla), Ortschaft i de Gmeind Neukirchen an der Vöckla, Bezirk Vöcklabruck, Oberöschtriich

Gwässer:
* Alte Biber, lingge Zuefluss vo de Biber (Rhein) vor Büßlingen (Tengen), Landchreis Konstanz, Bade-Württebärg
* Biber (Alp), lingge Zuefluss vo dr Alp bim Bahnhof Biberbrugg (Feusisbärg), Bezirk Hööf, Kanton Schwyz, Schwiiz
* Biber (Donau), rächte Zuefluss vo de Donau vor Leipheim, Landchreis Günzburg, Bayern
* *Biber*, frühnere Name vo de Bibart (Fluss), rächte Oberlauf vom Laimbach (zum Ehebach) bis Oberlaimbach, Stadt Scheinfeld, Landchreis Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim, Bayern
* Biber (Möhne), lingge Zuefluss vo de Möhne bi Möhnetal (Rüthen), Chreis Soest, Nordrhy-Westfale
* Biber (Rhein), rächte Zuefluss vom Hochrhy bi Bibermühle/Bibermüli (Ramsen SH), Kanton Schaffhuuse, Schwiiz
* Biber (Schleuse), lingge Zuefluss vo de Schleuse bi Lichtenau (Schleusegrund), Landchreis Hildburghausen, Thüringe
* Biber (Schmutter), lingge Zuefluss vo de Schmutter bi Kreppen (Diedorf), Landchreis Augschburg, Bayern

sowie:
* Biber (Höhenzug) (531,0 m), Höhezug bi Brannenburg, Landchreis Rosenheim, Bayern

**Biber** isch de Name vo folgende Persone:
* Alexander Biber (* 1984), dütsche Politiker (CDU) und Bürgermeister
* Alfons Biber (1929–2001), dütsche Schauspieler
* Alfred Biber (1942–2013), öschtriichische Maler
* Aloys Aegydius Biber (1804–1858), dütsche Klavier- und Cembalobuuer
* Andreas Clemens Biber (1755–1830), dütsche Klavierbuuer
* Anton Dominikus Biber (1797–1863), dütsche Klavierbuuer
* Carl Heinrich Biber von Bibern (1681–1749), Komponist vom Spatbarock
* Douglas Biber (* 1952), US-amerikanische Linguist
* Heinrich Ignaz Franz Biber (au *Heinrich Ignaz Franz v. Biber*) (1644–1704), Komponist
* Ina Biber (* 1969), dütschi Grafikdesigneri und Buchillustratorin
* Ludwig Biber (1873–1959), öschtriichische Architekt und Politiker (CS)
* Walter Biber (1909–2005), Schwiizer Archivar und Musigforscher
* Wilhelm Biber (1888–1964), dütsche Bankdiräkter
* Zsolt Biber (* 1976), ungarische Kugelstoosser
Gottfried-Keller-Preis

Dr **Gottfried-Keller-Bryys** (dt. *Gottfried-Keller-Preis*) isch e schwyzerische Literaturbryys, wu vu dr Martin-Bodmer-Stiftig anne 1921 zum 102. Gebuurtsdaag vum Gottfried Keller gstiftet wooren isch. Är wird in dr Reegle alli drei Johr vergee un isch mit 25.000 Fr. dotiert (Stand 2016). Uuszaichnet wääre Schriftsteller*ne us dr Schwyz fir ainzelni Wäärch oder s Gsamtwäärch, Hauptkriterium isch dooderby di literaarisch Qualideet. Au Schrifsteller*ne us andere Natione chenne uuszaichnet wääre, wänn iri Aarbet in dr Schwyz entstande isch oder e Bezuug zue dr Schwyz het. D Stiftig git derzue au Ehregoobe an verdienti Schriftsteller*ne un literarischi Ibersetzer*ne.

## Bryysdreeger*ne
* 1922: Jakob Bosshart
* 1925: Heinrich Federer
* 1927: Charles Ferdinand Ramuz
* 1929: Josef Nadler
* 1931: Hans Carossa
* 1933: Feschtgoob Universideet Züri
* 1936: Hermann Hesse
* 1938: Ernst Gagliardi
* 1943: Robert Faesi
* 1947: Fritz Ernst
* 1949: Rudolf Kassner
* 1952: Gertrud von Le Fort
* 1954: Werner Kaegi
* 1956: Max Rychner
* 1959: Maurice Zermatten
* 1962: Emil Staiger
* 1965: Meinrad Inglin
* 1967: Edzard Schaper
* 1969: Golo Mann
* 1971: Marcel Raymond
* 1973: Ignazio Silone
* 1975: Hans Urs von Balthasar
* 1977: Elias Canetti
* 1979: Max Wehrli
* 1981: Philippe Jaccottet
* 1983: Hermann Lenz
* 1985: Herbert Lüthy
* 1989: Jacques Mercanton
* 1992: Erika Burkart
* 1994: Gerhard Meier
* 1997: Giovanni Orelli
* 1999: Peter Bichsel 
* 2001: Agota Kristof 
* 2004: Klaus Merz
* 2007: Fabio Pusterla
* 2010: Gerold Späth
* 2013: Autoregruppe *[[Bern ist überall]]*
* 2016: Pietro De Marchi
* 2019: Adolf Muschg un Thomas Hürlimann
* 2022: Noëlle Revaz
* 2024: Fleur Jaeggy

## Weblink
* www.gottfried-keller-preis.ch
Isle of Man

D **Isle of Man**, uf Manx: *Ellan Vannin*, isch en Insle i de Irische See. Si isch als autonome Bsitz vo de britische Chrone (engl.: *crown dependency*) diräkt de britische Chrone understellt, aber isch weder e Teil vom Vereinigte Königrych no e Chronkolony. Si isch e gsonderts Rächtssubjäkt und isch, wo s Vereinigt Königrych no zur EU ghöört het, au kei Teil vo de EU gsy.

Z Douglas taget de Tynwald, s Parlamänt vo de Isle of Man. Er wird als s eltischt Parläment vo de Wält aaglueget, wo ununderbroche äxischtiert het.

D Isle of Man isch e bekannti Stüüroase und e Sitz vo sogenannte Offshorefirmene. Wältberüehmt isch au s Töffränne *Tourist Trophy*.

## Literatur
* Ulrike Katrin Peters, Karsten-Thilo Raab: *Isle of Man.* Westflügel Verlag, Essen 2007, ISBN 978-3-939408-02-4.
* Robert Henry Kinvig: *The Isle of Man. A social, cultural and political history.* 3.&nbsp;Auflage, Liverpool University Press, Liverpool 1978, ISBN 0-85323-483-3.
* Mark Solly: *Government and law in the Isle of Man.* Parallel Books, Castletown 1994, ISBN 0-9518499-3-X.

## Weblink

* Regierig vo de Isle of Man (änglisch)
Mammutbäume

D **Mammutböim** (Sequoioideae) sy e Underfamilie wo zu der Pflanzefamilie vo de Zypressegwächs (Cupressaceae) ghört. I dere Underfamilie exischtiert pro Gattig nur ei Boumart. Alli andere Arte sy bereits usgstorbe.

## Systematik
I der Underfamilie vo de Mammutböim (*Sequoioideae*) git's gägewärtig drü monotypischi Gattige, das heisst das es pro Gattig nur ei läbendi Art git.

* Gattung *Sequoiadendron*
** Riisemammutboum (*Sequoiadendron giganteum*)
* Gattung *[[Mammutbaum|Sequoia]]*
** *[[Sequoia affinis]]* †
** *[[Sequoia chinensis]]* †
** *[[Sequoia dakotensis]]* †
** *[[Sequoia jeholensis]]* †
** *[[Sequoia langsdorfii]]* †
** *[[Sequoia magnifica]]* †
** Küschtemammutboum (*Sequoia sempervirens*)
* Gattung *Metasequoia*
** *[[Metasequoia disticha]]* †
** *[[Metasequoia foxii]]* †
** Urwältmammutboum (*Metasequoia glyptostroboides*)
** *[[Metasequoia milleri]]* †
** *[[Metasequoia occidentalis]]* †

## Weblink
Angela Bacher

D **Angela Bacher** (* 8. April 1951 z Domodossola; † 8. Februaar 1991) isch d Gründeri gsy vom Walserveräin Pumatt. Si hät mit irem Buech *Bärulussä,* wo eerscht nach irem Tood usechoo isch, au e Monografy über s Pumatt und s Pumattertüütsch gschribe.

## Ires Läben und Schaffe
Für iri Abschlussaarbet a de katolischen Uniwèrsitèèt Mailand hät d Bacher e Gsamtschau vo irem Pumatter Tialäkt gschribe. Drufabe hät si a der Uniwèrsitèèt Floränz en Leeruuftraag für Spraachwüsseschaft überchoo. Lang isch si aber nöd plibe – ires Hèèrz hät wider häi wele. Niderglaa hät si sich im Wyler Staafuwald (italiänisch Fondovalle) im Pumatt, und e Stell gfunde hät si as Leereri am Agroforschtlichen Inschtituut z Crodo echli wyter unen im Eschetaal.

1983 hät si di «Associazione Walser Formazza», aso de Walserveräin Pumatt, gründet, und dèm syni Bresidäntin isch si bis zu irem vil z früene Tood 1991 plibe. Si isch au d Verträtteri vom Pumatt i der Internazionaale Veräinigung für Walsertum mit Sitz z Brig gsy. Gstützt uf iri Abschlussaarbet a der Uni vo 1975 hät si 1983 s Buech *Pomatt. Una valle, una comunitа, una lingua* publiziert. Daa drin gaats zum äinte drum, wèèr na Walsertüütsch redt und wèèr nüme, und zum andere gaats um d Fluernäme. 1995 isch poschtum s Buech *Bärulussä. Il prato più bello dell’orso* usechoo. Das isch e vollständigeri und drum au tickeri Wèrsioon vom früenerige Buech – mit Aagaabe zeerscht zur Geografy, zur Gschicht und zur Soziology, nachane chunt en groossen Abschnitt zur Spraach (Luut und Gramatik), und zletscht häts en groossen Abschnitt zu de Örtlichkäitsnäme.

De Bacher iri Publikazioone bilded zäme mit dène vom Pio Scilligo, vo de Renate Hadorn-Sarantari (läider nöd publiziert) und vo de Silvia Dal Negro, mit em literaarische Schaffe vo der Anna Maria Bacher und de Daate vom *[[Sprachatlas der deutschen Schweiz|Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz]]* en groosse Täil vom Wüsse, wo d Gèrmanischtik hüt über s Pumattertüütsch hät. 1985 hät si de Prys *Ambiente per la Storia* überchoo. Ire Naalaass isch hüt Täil vo de «Biblioteca Walser “Angela Bacher”», wo im Wyler An där Mattu (italiänisch Chiesa) z finden isch.

## Iri Publikazioone
**Büecher:**
* *Contributo agli studi sul dialetto walser della Val Formazza.* Magischteraarbet Katolischi Uniwèrsitèèt Mailand 1975.
* *Pomatt, una valle, una comunità, una lingua.* Tipolitografia Cerutti, Intra 1983.
* *Bärulussä. Il prato più bello dell’orso. Suoni, nomi e luoghi nella parlata walser di Formazza.* Tararà Edizione, Verbania 1995.

**En Uufsatz:**
* *Sprachinseln germanischen Ursprungs in Norditalien.* I: *Wir Walser* 1983, 21, 1, S.&nbsp;9–14 (übersetzt vom I.&nbsp;Michelitsch) und 2, S.&nbsp;9–16 (übersetzt vom H.&nbsp;Oggier). [Daa drin gaats um d Demografii, d Wiirtschaft, d Soziokultuur und d Walsermundaart vom Pumatt.]

## Quäle
Dèè Artikel stützt sich hauptsächli uf der Ytraag [Angela Bacher](http://www.tarara.it/it_IT/home/autore(bf9d60d1-fd2e-45ad-98c8-2895da046852)) uf de Website vom Verlaag Tarara.
Smartphone

Es **Smartphone** ([]; [] *[[Amerikanisches Englisch|AE]]*, [] *[[Britisches Englisch|BE]]*) (änglisch, öppe „schlaus Telefon“) isch es Mobiltelefon (umgangssprachlich *Handy*) mit umfangryche Computer-Funktionalitäte und Konnektivitäte. De Begriff dient dr Abgränzig vo härkömmliche („reine“) Mobiltelefon. Früehni Smartphone-Vorläufer hend am Ändi vo de 1990er-Jahr d Funktione vomene Personal Digital Assistant (PDA) bzw. Organizers, mit dem me z.&nbsp;B. Kontäkt und syni Kaländer verwalte het chönne, mit de Funktionalität vomene reine Mobiltelefon verbunde. Spöter het me dem kompakte Gräät au no d Funktione vomene transportable Medienabspilgräät, vonere Digital- und Videokamera und vomene GPS-Navigationsgräät dezuegfüegt worde. Zentrali Merkmaal sind Touchscreens zur Bedienig und Computer-ähnlichi Betriebssystem. En Internetzuegang isch wahlwys per mobiler Breitbandverbindig vom Mobilfunkaabieter oder per WLAN möglich.

Di erste Smartphones hets scho in de spate 1990er-Jahr gäh, aber erst ab dr Yyfüehrig vom iPhone im Jahr 2007 isch es zu nännenswärte Määrtaateil cho. De Begriff Smartphone stammt vo de Firma Ericsson, wo irem Modäll R380 mit Touchscreen, Internetbrowser und Kaländer um d Jahrtuusigwändi de Name gäh het. Hüt sind di meiste verchaufte Mobiltelefon Smartphones. Dur de permanent mitgfüehrti Internetzugang isch e Wandel im Internet-Nutzigsverhalte usglöst, bsunders bi soziale Netzwärch wie Facebook. Nüüi Kommunikationsmöglichkeite wie WhatsApp und Instagram sind entstande. Syt de 2010er-Jahr isch Android s hüüfigste Smartphone-Betriebssystem mit eme Määrtaateil vo 86,6 % im Jahr 2019, mit einigem Abstand gfolgt vom nume uf Apple-Gräät yygsetzte Apple iOS mit 13,4 %.

## Literatur
* 

## Weblinks

## Einzelnachwys
Die Schweizerische Post

**Die Schweizerische Post AG** (, , ; Markenauftritt *DIE POST*, *LA POSTE*, *LA POSTA*, *SWISS POST*) isch s staatliche Postundernähme vo de Schwiiz. Si het im Jahr 2019 rund 1,8&nbsp;Milliarde adressierti Brief und 148&nbsp;Millione Päckli beförderet, het 167&nbsp;Millionen Reisende transportiert und het mit irere Tochtergsellschaft PostFinance AG über 119 Milliarde Schwiizer Franke Chundevermöge verwaltet. Die Ufgabe wärded mit eme Personalbestand von fast 56'000 Persone, devoo über 49'000 i de Schwiiz, bewältiget. Demit gehört d Post zu de gröschte Arbetgäber i de Schwiiz.

## Literatur
* Jürg Abbühl, Walter Knobel (Hrsg.): *Gelb bewegt. Die Schweizer Post ab 1960.* Herausgegeben von der Schweizerischen Post, Stämpfli, Bern 2011, ISBN 978-3-7272-1217-8 (eine umfassende Selbstdarstellung der Schweizerischen Post – aus der Unternehmersicht, mit Aussagen von Zeitzeugen)

## Weblink

* Offizielle Website
* Postorganisationsgesetz (POG)
* Pensionskasse der Schweizerischen Post
* 
* Historisches Archiv und Bibliothek PTT (PTT-Archiv)
* Die Post in Zahlen

## Einzelnachwys
Benzin

**Benzin** isch es komplexes Gmisch vo öppe 150 verschidene Cholewasserstoff. De Süüdbereich liit zwüsched dem vom Butan und Kerosin/Petroleum. Benzin wird hauptsächlich us veredelte Komponnänte vo de Ärdölraffination härgstellt und als Trybstoff yygsetzt. S Motorebenzin ghöört zu de „Ottokraftstoffen“ und wird au als Brännstoff für Benzinchocher bruucht.

## Begriff
Dr ursprünglichi Name stammt vom arabische Wort für Benzoeharz, *luban dschawi* – „Wiihrauch us Java“. De Usdruck isch über de arabischi Handel mit Katalonie uf Europa cho. Mit em Wägfall vo dr erste Silbe und dr Änderig vom erste *a* zu *e* isch im Italiänische *benjuì* und Mittellatynische *benzoë* entstande. Druususe het sich s dütsche Wort *Benzol* entwicklet.

1825 het de Michael Faraday die spöter Benzol gnännti Verbindig entdeckt. Vom Eilhard Mitscherlich isch si i *Benzin* umbenännt worde, wo de Stoff Benzol nach em vo im benutzte Usgangsstoff, em Benzoeharz, benännt het. D Zueordnig zum hütig Benzin het de Justus von Liebig gmacht.

D Bezeichnig „Benzin“ chunnt dahär nid, wie teilwys irrtümlich aagnuu wird, vom Motorebuuer Carl Benz; im Gägesatz zum Diesel, wo tatsächlich nach em Rudolf Diesel benännt wird. D Entdeckig vom Benzin-Luftgmisch als e geignete Trybstoff fürs Auto gaht uf de Siegfried Marcus zrugg.

## Sorte
Es git verschideni Sorte vo Benzin, wo sich i irere Chlopffestigkeit und au i de Zämesetzig vom Cholewasserstoffgmisch unterscheided.
* Normalbenzin (ROZ 91) (z Dütschland, Öschtriich, de Schwiiz, Spanie, Schwede und andere Länder nümme erhältlich)
* ROZ 95 under de folgende Bezeichnige:
** Super (Dütschland, Öschtriich)
** Bleifrei 95 (Schwiiz)
** Sans Plomb 95 (Frankriic, Schwiiz, Belgie)
** Euro 95 (Belgie, Niderland)
** Eurosuper
* ROZ 98 under de folgende Bezeichnige:
** Super plus (Dütschland, Öschtriich, teilwys Schwiiz)
** Bleifrei 98 (Schwiiz)
** Sans Plomb 98 (Frankriich, Schwiiz, Belgie)
** Euro 98 (Belgie, Niderland)
** BP Ultimate bleifrei 98 (Schwiiz, mind. ROZ&nbsp;98), BP Ultimate Super&nbsp;95 (Öschtriich, ROZ&nbsp;98,4)
* Als Sorte bishär nid normierti 100-Oktan-Benzin under anderem under folgende Markebezeichnige:
** Shell *V-Power Racing*&nbsp;(100)
** Aral *Ultimate 102* (früehner *Ultimate&nbsp;100*)
** OMV *MaxxMotion Super 100&nbsp;plus*und drüber uus
** Flugbenzin AvGas 100 LL

S Benzin muess zum entsprächende Motor passe. A de Tanksüüle isch drum d Oktanzahl aagschribe. Das isch s Mass für d Qualität vom Benzin. Wenn s z wenig Oktan het, chlopft de Motor und nimmt Schade. Früehner het men em Benzin Blyy bygmischt, dass de Motor nid chlopft. Das isch hüt verbotte, wil s d Abgas giftig macht. Usserdäm würdi s Blyy im Benzin de Katalysator im Uspuff beschädige. 

Benzin söll d Umwält möglichst wenig belaste. D Fabrike müend drum au druuf achte, dass s Benzin wenig Schwäfel und anderi Schadstoff enthalte tuet. Die strömed nämli au us em Auspuff und schädiged Tier und Pflanze. Si zerfrässed au d Fassade vo Gebüüde.
 
## Weblink

* „Dichte, Oktanzahl, Siedeverhalten und typische Zusammensetzung wichtiger Ottokraftstoff-Komponenten“

## Einzelnachwys
Hopfen (Gattung)

Der **Hopfe** *(Humulus)* isch e Pflanzegattig us der Familie vo de Hanfgwächs (Cannavaceae). Alli Hopfen-Arte chömme uf der Nordhalbchugle vor. Der bekanntischt Verträter us dere Gattig isch der Ächti Hopfe, me seit ihm ou eifach numme Hopfe. Der Ächti Hopfe wird zum braue vo Bier brucht.

## Beschrybig
D Humulus-Arte sy schnällwachsendi eijährigi Pflanze. Si sy usduurendi chruutigi Chlätterpflanze, wo sech vo obe us gseh, im Uhrzeigersinn windet.  Si ghören also, wi d Geissblatt-Arte, zu de rächtswindende Schlinggwächs. D Stängle u d Blattstiile hei styfi, zwöiarmig gstiilti Haar (*Klimmhäkchen*). D Stängle sy grob u sächsrippig bis gflüglet. Di gägeständige, gstiilete Loubbletter sy meh oder wenigeer härzförmig u meischtens drü- bis sibe-, ganz sälbe nüünlappig. Es sy Näbebletter vorhande.

D *Humulus*-Arte sy zwoihüüsig trenntgschlächtlech (diözisch). Di männleche Blüete stöh i lockere, rispige Blüeteständ zäme. Di wybleche Blüete stöh i zapfeförmige, ährige zymöse Blüeteständ zäme. Ihri Hochbletter vergrössere sech we d Blüete verblüjt isch. D Nussfrücht sy breit, eiförmig, woby der Kelch no vorhanden isch.
Datei:Hopfenzapfen.jpg|Wybleche Blüetestand, postfloral ärnteryf
Datei:Hopfen gehäuft.JPG|Maschinell geärntete Hopfe
Datei:Hopfenfeld in Bayern 1.jpg|Hopfefäld mit Drahtgstell zum rächtswindende Ufechlettere
Datei:Hopfenfeld in Bayern 2.jpg|V-förmig agordneti Chlätterhilf
Datei:KuernbachHopfenH1a.jpg|Traditionelli Ziehig a Baumstämm im Museumsdorf Kürnbach
Datei:Wiki Hopfen.JPG|Hopfe, Teilaspäkt vo nere wybleche Pflanze


## Inhaltsstoff
E Bsunderheit vo der Hopfepflanze isch, dass me di männleche vo de wybleche Blüete cha underscheide. Für d Medizinhärstellig wärde usschliesslech tröchneti Blüeteständ vo der wybleche Hopfepflanze, di sogenannte Hopfezäpfe, verarbeitet. Die beinhalte di würckigsrelevante Bestandteili wi ds Harz mit der Hopfebittersüüri (Humulone u Lupulone), sowi sekondäri Pflanzestoffe wi (Flavonoide), Gärbstoffe u ds Xanthohumol.

## Arte u Verbreitig
D Gattig het nur drü Arte:
* Der Echti Hopfe (*Humulus lupulus* L.), isch e mehrmals blüjendi Pflanze, wo bis zu füfzg Jährig cha wärden u underanderem, zum Bierbraue bruucht wird. Vo dere Hopfenart gits zahlrichi Underarte u Sorte vo z Eurasie u z Nordamerika vor chome.
* Der Japanisch Hopfe (*Humulus scandens* (Lour.) Merr., Syn.: *Antidesma scandens* Lour., *Humulopsis scandens* (Lour.) Grudzinskaja, *Humulus japonicus* Sieb. & Zucc.) Die Art isch e einjährigi Pflanze wo z Europa als Zierpflanze bruucht wird. Är isch z China, z Japan, z Korea u z Vietnam heimisch u i der USA gilt är als Neophyt.
* Der Yunnan-Hopfe (*Humulus yunnanensis* Hu): isch e usduurendi u nume i der chinesische Provinz Yunnan bekannti Art.

## Literatur
* Zhengyi Wu, Zhe-Kun Zhou & Bruce Bartholomew: *Cannabaceae* in der *Flora of China*: Volume 5, S. 74: ''Humulus'' - Online.
* Heinrich J Barth, Christiane Klinke, Claus Schmidt: *Der große Hopfenatlas: Geschichte und Geographie einer Kulturpflanze*, Fachverlag Hans Carl 1994, ISBN 978-3418007441.

## Weblinks

* Jeanine S. DeNoma: ''Humulus Genetic Resources''. (USDA ARS National Clonal Germplasm Repository).
Schloss Neuschwanstein

S **Schloss Neuschwanstei** staht oberhalb vo Hohenschwangau bei Fiassa im bayrische Allgai. Buut worden isch es ab 1869 für de bayrischi König Ludwig II. als idealisierti Vorstellig von ere Ritterburg us em Mittelalter. D Entwürf stammed vom Christian Jank, d Usfüehrig hend de Eduard Riedel und de Georg von Dollmann übernuu. De König het nume wenigi Mönet im Schloss gläbt. Er isch no vor de Fertigstellig vo dr Aalag gstorbe.

Neuschwanstei het ursprünglich *Nüüi Burg Hohenschwangau* gheisse, sy hütige Name träits syt 1886. Eigetümer vom Schloss isch de Fryystaat Bayern; luege tuet em di Bayrisch Verwaltig vo de staatliche Schlösser, Gärte und See.

De Ludwig II. het drü Schlösser la buue: Näbe Neuschwanstei sind das au Herrenchiemsee und Linderhof. Neuschwanstei, wo hüt hüüfig as „Määrlischloss“ gilted, isch s berühmtesti vo dene Schlösser und eini vo de bekannteste Sehenswürdigkeite vo ganz Dütschland. All Jahr chömed s öppe 1,5&nbsp;Millione Touriste go aaluege. Neuschwanstei ist fast s ganze Jahr für d Bsuecher offe. D Architektur und Innenusstattig sind prägt vom romantischen Eklektizismus us em 19.&nbsp;Jahrhundert; s Schloss gilted als es Hauptwärch vom Historismus.

## Weblink

* d Websyte vom Schloss Neuschwanstei (neuschwanstein.de)
* ''König Ludwig II. und Schloss Neuschwanstein'' Umfangrychi Byträäg über Schloss Neuschwanstei und s Läbe und Wirke vom König Ludwig II. (koenig-ludwig-schloss-neuschwanstein.de)
* ''Schloss Neuschwanstein'' bi Burgenarchiv.de

## Einzelnachwys
Seven (Sänger)

De **Seven** (* 18. Oktober 1978 z Wohle; eigetlich *Jan Dettwyler*)  isch e Schwiizer Musiker und Sänger i de Sparte R&B und Soul.

## Läbe
De Sohn vomene Tenor und ere Pianistin isch scho als 15-Jährige Sänger i de Band Natural Acapella gsi, wo under anderem im Schwiizer Färnseh ufträtten isch. Sys ersten Album *Dedicated To …* isch 2002 erschine. Bi de Konzärt het er anderem als Vorgruppe vo Destiny’s Child im Zürcher Hallestadion döffen ufträtte. Sys zweiten Album *Sevensoul* isch 2004 erschine und isch i de Schwiizer Charts uf Platz 35 cho. S 2005er-Album *Lovejam* het Platz 9 vo de Schwiizer Charts erreicht. De Seven het chönne z Grossbritannie und bim Sundance Film Festival 2006 ufträtte. S Album *Home*, wo 2007 veröffentlicht worden isch, het i de Charts Rang 5 und e Goldigi Schallplatte erreicht. Im Februar 2009 isch sys Album *Like a Rocket* erschine.

2011 het de Seven sys ersten Album z Deutschland usegäh mit em Titel *Focused* und di dezueghörigi Single *Lisa*. 2012 isch s Album *The Art Is King* erschine. 2016 het er a de dritte Staffle vo *[[Sing meinen Song – Das Tauschkonzert]]* teilgnuu. 2020 isch de Seven Gastgäber vo dr erste Staffle vo *[[Sing meinen Song – Das Schweizer Tauschkonzert]]* uf em Färnsehsänder TV24 gsi. Syt März 2021 isch er Gastgäber vo de zweite Staffle vo *Sing meinen Song – Das Schweizer Tauschkonzert*, wo wider uf TV24 usgstrahlt wird.

De Seven isch verhüratet mit synere Ehefrau Zahra und het zwei Söhn.

## Uuszeichnige
* 2009: Prix Walo — Kategorie: "Pop/Rock"
* 2017: Swiss Music Awards — Kategorie: "Artist Award"

## Weblink

* 
* Websyte vom Seven

## Einzelnachwys
Nachtschattenartige

**Nachtschatteartigi** (Solanales) sy e Ornig vo de Bedecktsamige Pflanze (Magnoliopsida). Dere Ornig wärde füf Familie zuegordnet. Di wichtigsti Familie isch die vo de Nachtschattegwächs (Solanaceae) u die vo de Windewächs (Convolvulaceae).

## Beschrybig
Es git sowohl verholzendi als ou chrutigi Pflanze. D Loubbletter sy meischtens wächselstänglig. D Blüete sy meischtens rasiäsymmetrisch, d Zygomorphi isch d Usnahm vo wenige Taxa. D Chelchbletter sy ou no uf de ryfe Frücht vorhande.

Bi vilne Taxas chömme Alkaloide vor. Di hüüfigschte Alkaloide si d Tropan-Alkaloide.

## Familie
D Solanales bilde innerhalb vo de Euraschteride I d Schwöschtergruppe vo de Lippeblüetenartige. Si umfasst di folgende Familie:

* Windegwächs (Convolvulaceae)
* Hydroleaceae
* Montiniaceae
* Nachtschattegwächs (Solanaceae)
* Sphenocleaceae

## Weblinks

## Quelle
Kantonsschule

E **Kantonsschuel**, salopp churz **Kanti,** isch i verschidene Schwyzer Kantöön de Name für e Mittelschuel, wo vom Kantoon gfüert wird – und au äxplizit dèè Name hät.

I andere Kantöön ghäissed d Gimi, wo de Staat füert, äifach «Gimnaasium», «Mittelschuel» oder «Kantonaali Mittelschuel». Und daa und deet händ s au de früenerig Name «Kollegium» *(Koleegi)* bhalte.

## Ybettig i s Schuelsischteem und Voorchoo
D Kantonsschuele sind zmäischt es Gimnaasium. Es git aber au Kantonsschuelen oder Kantonsschuelabtäilige, wo ekäi Gimi sind, sondern Handels-, Informaatik- oder Fachmittelschuele.

Schuelen under dèm Name gits hüt i de Kantöön Aargau, Appenzäll Usserrode, Glaris, Graubünde, Luzèèrn, Obwalde, Sanggale, Schaffuuse, Schwyz, Soletùùrn, Tùùrgau, Zùùg und Züri.

## Gschicht
Uursprünglich häts Kantonsschuele nu i liberaale und daademit zmäischt refermierte oder täilwys refermierte Kantöön ggèè. I männgem katolische Kantoon händ d Chlööschter d Gimnasiaalbildig na bis wyt i s 20.&nbsp;Jarhundert ine dominiert.

Di eerscht Kantonsschuel isch die im Aargöi gsy – di hüttig *Alt Kantonsschuel [[Aarau]],* ggründet 1802. Wyteri früeni Kantonsschuele sind die i de Stedt Züri (1833, hüt *Rèèmibüel*), Frauefäld (1847), Chùùr (1850), Schaffuuse (1851), Sanggale (1856, hüt *am Burggrabe*), Soletùùrn (1857) und Zùùg (1861).

Verschideni hüttigi Kantonsschuele sind us katolische, nöd-staatliche Schuelen usechoo wie zum Byspil z Luzèèrn, z Saarnen und z Soletùùrn oder aber us früenerige kantonaale Leererseminaar wie z Chüsnacht. Und dänn gits au vil jungi Gründige, wo im Raame vo de Dezäntralisierig usserhalb vom Kantonshauptoort ggründet woorde sind.

## Byspil
Äigeti Artikel i der alemanische Wikipedia händ
* di Nöi Kantonsschuel Aarau;
* d Kantonsschuel Chüsnacht;
* d Kantonsschuel Heerbrugg;
* d Kantonsschuel Olte;
* d Kantonsschuel Rèèmibüel (Züri);
* d Kantonsschuel Rüüssbüel (Luzèèrn).
Schloss Entenstein

**Schloss Enteschtai** isch e Wasserschloss im Ortschäärn vu Schlienge, im Landchrais Löörech z Baade-Wiirtebäärg.

## Gschiicht
Mer waißt nit gnau, wänn s Schloss entstande isch. Zum eerschte Mool isch an däre Stell anne 821 e Gebei gee, wu dr Walter vu Schlienge bruucht het. Scho um 1000 isch s schyns e Woonduurm gsii. Im 13. Johrhundert giltet dr Rudolf vu Üseberg (1207–1231) as Bsitzer vum Enteschtai. Anne 1525 isch d Aalaag dur s Gschläächt vu dr *Nagel von der Alten Schönstein* zue me Schloss uusböue woore. 1725 isch s Schloss vum Fiirschtbischof vu Basel, em Johann Konrad II. vu Riinach-Hirtzbach, gchauft un as Sitz vu dr Obervogtei Schlienge vum Fiirschtbischdum Baasel bruucht woore. 1805 isch s Schloss zue me Oberamtssitz vum Land Baade woore. No 1857 hän s d Groofe vu Andlau wyter umböue. Dr letscht Aigediimer us em Gschläächt vu dr Andlauer, dr Groof Oktav von Andlau, isch anne 1961 gstoorbe un het s Schloss em Jesuiteoorde vereerbt, wu dr Böu aber nit het chenne bruuche.

D Gmai Schlienge het s Schloss zeerscht paachtet un e Dail vu dr Gmaiverwaltig deert aane glait. Anne 1965 isch e Zäntraalhaizig yyböue woore. 1970 isch s Schloss mit samt Schlosspark un em Chanzleigebei dur d Gmai Schlienge gchauft un renoviert woore. Zeerscht isch dr verwilderet Schlosspark häärgriichtet un fir dr Effetligkait zuegängli gmacht woore. Anne 1975 isch s Schloss usse vollständig renoviert un s Dachgschoss uusböue woore. Dr Wassergraabe isch um 1850 zuegschittet woore, jetz het mer aafange dischpetiere, eb mer där Graabe soll wider häärstelle. Des isch derno au gmacht woore, doderfir het mer e 200 Meeter langi Zuelaitig vum Maucherner Bach mieße aaleege. Bim Uusgraabe vum Wassergraabe hän au d Lyt vum Feerderverain mitghulfe. Go dr Böu vor Wasserschääde schitze isch e Betoonwand vor d Fundamäntmauure gsetzt woore. Finanziert het mer di ganz Renovierig us Mittel vun eme Konjunkturprogramm, vu dr Denkmoolspflääg un vum Feerderverain.

Syt dr Renovierig un dr Widerhäärstellig as Wasserschloss in dr Johr 1975 bis 1977 wird s Schloss as Roothuus bruucht.

## Literatur
* Franz Josef Mayer: *Vom Weiherhaus zum Rathaus. Aus der noch nicht veröffentlichten Chronik der Gemeinde Schliengen.* In: Das Markgräflerland, Heft 3/4, 1980, S. 289–291 Digitalisat der UB Freiburg 
* Klaus Mannhardt: *Restauration Schloß Entenstein*. In: Das Markgräflerland, Heft 3/4, 1980, S. 291–299 Digitalisat der UB Freiburg

## Weblink

* Wasserschloss Entenstein
* 
* Wasserschloss Entenstein uf dr Homepage vum Landchrais Löörech
* Wasserschloss Entenstein uf ''Landeskunde entdecken online leobw''

## Fueßnote
Machu Picchu

**Machu Picchu** [] (, „alte Gipfel“) isch e guet erhalteni Ruinestadt z Peru. D Inka hend di Stadt im 15. Jahrhundert ufere Höchi vo 2430 Meter ufeme Bärgrügge zwüsched de Gipfel vom Huayna Picchu und em Bärg Machu Picchu. Si liit i den Ande über em Urubambatal, 75 Kilometer nordwestlich vo de Stadt Cusco. Die terrasseförmigi Stadt isch früehner, aber au hüt no über e schmale Bärgpfad mit ere chlynen Aalag im Gipfelbereich vom Huayna Picchu verbunde. Zuedäm isch si über di verglychswys grössere *Inka-Pfad* mit Cusco, de Hauptstadt vom ehemalige Inkariich, und de Ruine vo Llactapata verbunde.

Buut worden isch d Stadt luut ere Theory ums Jahr 1450 uf Befähl vom Inka-Herrscher Pachacútec Yupanqui, wo vo 1438 bis 1471 regiert het. Er het d Grundlage für d Usdehnig vom mächtigen Inkariich gschaffe und het de Kult vom Sunnegott Inti yygfüehrt.

D Stadt het us 216 Steibuute bestande, wo uf Terrasse gläge und mit eme System vo Stääge verbunde gsi sind. Di meiste Terrasse sind mit irne i d Muure yybuute chlyne Wasserablauföffnige und öppe 3000 Stufe bis hüt erhalte blibe. Au d Kanalverbindig vo de Wasserquälle usserhalb vo de Stadt zu de kaskadeförmig gstafflete Brunnebecki, d Ussemuure vo de Tämpel und di zum Teil mehrgschossige Wohnbuute chamer hüt no gseh. Si sind voll funktionsfähig und zum Teil i de letschte Jahr nahdisnah i de Buuwys vo de Inka rekonstruiert worde.

D Forschig gaht hüt devoo uus, dass emal bis zu 1000 Menschen hend chönne i de Stadt läbe. D Aalag, wo ursprünglich en hüt unbekannte Name gha het, isch nach eme nööche Bärggipfel benännt. Teil vo de Stadt und di für d Landwirtschaft gnutzte Terrasse ligged am Fuess vom „alten Gipfels“. Hinder irem anderen Änd raget de „jungi Gipfel“ (Huayna Picchu) zuckerhuetförmig in Himmel. Uf dem Gipfel gits e chlyni Aalag, wo vo de Stadt über e chlyne Bärgpfad erreichbar isch. 

De amerikanische Archäolog Hiram Bingham het Machu Picchu 1911 entdeckt. Spöter het er es Buech drüber gschribe und im «National Geographic Magazine» drüber brichtet, was d Ruinestadt berüehmt gmacht het. Syt 1983 ghört si sowohl zum UNESCO-Wältkultur- und Wältnaturerb. 

## Weblink

* Informatione über Machu Picchu (englisch)
* Artikel über Machu Picchu
* Virtuelli Tour mit Google Streetview

## Einzelnachwys
Reis

Als **Rys** wärde d Getreidechörner vo der Pflanzenart *Oryza sativa* u der *Oryza glaberrima* bezeichnet. D Oryza sativa wird wältwyt i vilne Länder about, der *Oryza glaberriama*, wo ou „afrikanische Rys“ heisst, wird houptsächlech z Weschtafrika about. Zur Gattig Rys (*Oryza*) ghöre näbscht de beide erwähnte Ryspflanze no 17 wyteri Arte, die sy aber nid domestiziert worde.

Der Rys isch vor allem z Asie es Grundnarigsmittel u bildet dermit d Narigsgrundlag für e ganz grosse Teil vo der Wältbevölkerig. Es git näbst em Rys nur no drei Nutzpflanze wo no grösseri Mänine produziert werde nämlech: Ds Zuckerrohr, der Meis u der Weize (Stand 2016), woby nur der Meis zum ne gringe Teil als Läbesmittel gnutz werd. Der Grüstiteil vom Meis wo about wird, isch Fuettermeis. Dä isch vil z Hert für e Mönschlech verzehr. Bi der Wältgetreideärndi zehlt der Rys drum zäme mit em Weize zu de beide wichtigschte Getreidearte für die mönschlechi Ernährig.

Di dunkle Getreidechörner, wo im Handel u i der Gastronomii „wilde Rys“ heisse, ghöre botanisch nid zur Gattig Rys (*Oryza*), sondern zur Gattig Wasserrys (*Zizania*). Dä wird i däm Artikel nid behandlet.

## Gschicht u Kutivierig
### Afrika
Z Weschtafrika wird tratitionell d Ryspflanze *Oryza* glaberrima about. Me nimmt a, dass d Domeschtizierig vo öppe 2000 bis 3000 Jahr z Massina-Binnendeta z Niger stattgfunde het.

Vom Ertag här isch der „afrikanisch Rys“ em asiatische Rys (*Oryza sativa*) sehr ändlech. Der Asiatisch Rys isch aber nid der Afrikanische umgäbig abasst u isch drum afäliger für Schädling u bruucht vil me Wasser als der afrikanisch Rys.

## Wirtschaftlechi Bedütig
Ds Houpbroduktions Gebier vom Rys isch Asie. 91% vor Wältwyte Rys bedarf chunnt us däm Egge vo der Wält.

Syt 1997 wird ou i der Schwyz Rys kommerziell aboue. U zwar im Kanton Tessin im Maggiadelta u ir Magadinoebene i der Umgäbig vo Locarno. Der Ertrag isch 400 Tonne im Jahr.
Gabriel da Silva

De **Gabriel José da Silva** (* 17. November 1988 z Züri) isch e Schwiizer Schauspiler und Filmemacher. 

## Läbe
Si Vater isch Brasilianer und si Mueter Schwiizerin, är isch zweispochig mit Schwiizerdütsch und Portugiesisch ufgwachse. Är hät 8 Johr z Züri gläbt, bevor er u sini Ältere uf Brasilie usgwanderet sind. Dert ischer ine internationali Schwiizer Schuel gange u het foif Johr z Brasilie gläbt. 2001 ischer zruggcho und het e drüjährigi Schouspielschuel absolviert. Vo 2009 bis 2015 hät är i deverse Werbespots sowie i Churzfilme und zwöi Chinofilme metgspielt. 2013 het är e Neberolle gspellt i de SRF Krimiserii *Der Bestatter* näbem Mike Müller.  

2016 hät er siis erschte Dräibuech zumne Spilfilm *(Der lautlose Schrei)* gschriibe und Regie und au Houptrolle gmacht. Dä Thurgauer Schriftsteller und Theatermacher Hans Gysi spilt im Film e Lehrperson. Nocher hät er wiiteri eigeni Churzfiume dreit und det mehrheitlich Regie gfüert. 

Sit 2020 isch är zudem usbildete Dräibuechautor für Film und Färnseh. 

Är hät näbe de schwiizerische au di brasilianisch Staatsbürgerschaft. Er läbt z Züri.

## Fiumografi (Uuswahl)
* 2017: Der lautlose Schrei
* 2016: Transcending – The Beginning of Josephine
* 2016: Durch die Nacht
* 2014: Niemandskind
* 2013: Der Bestatter
* 2012: Dead Fucking Last

;Churzfiume
* 2009: Paradise
* 2010: Kupler – Amor
* 2010: Le Nouveau
* 2010: Zitrus
* 2011: Undead Apokalypse
* 2011: Une Rencontre Explosive
* 2011: Heavy Luggage
* 2011: Stimmen Sehen
* 2012: Der Anfang
* 2012: Joe
* 2013: Scheinwelten

;Musikvideo
* 2013: Musique en Route (Band)
* 2010: Proud 2 Be

## Uuszeichnige (Uuswahl)
* 2015: Publikumspriis am International One Minute Film Festival in Aarau

## Weblink
* Homepage vom Gabriel da Silva
* ''Gabriel da Silva.'' uf studentfilm.ch
* ''Gabriel da Silva.'' uf 451.ch
* ''Gabriel da Silva.'' uf schauspielervideos.de
Ringwall Am brennten Buck

Dr **Ringwall Am brännte Buck** isch e abgangeni friegschichtligi Hecheburg (Ringwallaalag) uf eme  hoche Buck im Sid vu dr Ruine Grieneck. Dr Ringwall isch uf em Bann vu Obereggene, hite ne Ortsdail vu Schlienge im bade-wirttebärgische Landchrais Löörech.

Vu dr eemolige Ringwallaalag sin nume no Wall- un Graberäscht erhalte. Dr Ringwall isch 63 Meter lang un 27 Meter brait un dr vorglageret Grabe 4 bis 15 Meter brait gsii.

## Literatur
* Werner Meyer: *Burgen von A bis Z – Burgenlexikon der Regio*. Herausgegeben von den Burgenfreunden beider Basel aus Anlass ihres 50-jährigen Bestehens. Druckerei Klingental, Basel 1981, S. 12.
* Hans Trenkle: Heimatgeschichte der Gemeinden Obereggenen und Sitzenkirch sowie der Probstei Bürgeln. Selbstverlag, 1930; S. 24–25

## Weblink
* Reliefcharte vum Ringwall Am brännte Buck im Geoportal Bade-Wirttebärg
* 
* Eintrag ''Am Brennten Buck'' uf www.alemannische-seiten.de

## Fueßnote
Binzener Schlösschen

S **Binzemer Schlössli** (au *Groß Huus* *Zantisch Huus* oder *Freihof*) isch en eemolige Freihof, wu in dr Gmai Binze im Landchrais Löörech stoot.

## Gschicht
S Huus isch anne 1559 vom Binzemer Burgvogt Wagner böue wore. Däm sy Dochter, Magdalena, het dr markgreefli Rot un Landschryber vu Hochberg, Martin Wyß, ghyrote. Dr Wyß het 1599 vum Markgrof Georg Friedrich vu Bade-Durlach e Freihaitsbrief iiberchuu, wu ihn un alli Noofahre vu allne Styyre un Abgabe freigstellt un diräkt dr herrschaftlge Grichtsbarkait unterstellt het.
D Familie Wyß isch vum Chaiser Rudolf II. wäge dr Verdienscht vum Hans-Werner Wyß im Chrieg gege d Ungarn 1601 in Adelsstand glupft wore – si het si derno *Wyß vo Binze* gnännt.

Im Huus wohne hit no Lyt.

## Bschrybig
S Huus stoht oberhalb vu dr Chilche vu Binze. S isch e dreisteckig, rächteckig Huus mit eme achteckige Stägedurm, wu an dr Sidsyte aaböue isch, mit ere Schnäckestäge us Sandschtai.

## Literatur
* Michael Burger: *Binzen (LÖ).* In: Alfons Zettler, Thomas Zotz: *Die Burgen im mittelalterlichen Breisgau, II. Südlicher Teil: Halbband A–K.* Jan Thorbecke Verlag, Ostfildern 2009, ISBN 978-3-7995-7366-5, S. 78–82.
* Fritz Schülin: *Binzen.* Schopfheim 1967, S. 224–228.
* Franz Xaver Kraus: *Die Kunstdenkmäler des Großherzogthums Baden.* Fünfter Band: *Kreis Lörrach.* Tübingen und Leipzig 1901, S. 3–4 online.

## Weblink

* [Ortsgschicht uf dr Homepage vu dr Gmai Binze](https://www.binzen.de/de/Unser-Binzen/Geschichte(n)/Ortsgeschichte)

## Fueßnote
2. Jahrhundert v. Chr.

Ds **2. Jahrhundert v. Chr.** hät am 1. Januar 200 v. Chr. aagfange und am 31. Dezember 101 v. Chr. uufghört.

Es isch d Epoche vo dr Antike.

## Was isch passiert?
* Ds Römischä Rich eroberet Gebiät im Oschtä, unger angerem Makedonie. Im Drittä Punischä Kriäg gwinnt Rom gägä Karthago.
* S Partherrich erobert großi Teilä vo Persiä und Mesopotamieä u wird zur Großmacht.
* Dr chinesisch Kaiser Wu (Han-Dynastie) macht dr Konfuzianismus zur Staatslehrä u faat di großi chinesischi Expansion aa. 
* Im nördlächä Indiä herrscht d Shunga-Dynasti.
* Im nordwestlichä Indiä entsteit ds *Milindapanha,* d Ufzeichnig vom nä Dialog zwüschem hellenistischä Chönig Menander un em buddhistischä Mönch u Gelehrtä Nagasena. Diä Schrift, wo im Buddhismus aus haubkanonischs Werch aagluegt wird, giut aus eis vo dä früähstä Zügniss vor Begägnig vore europäisch prägtä Kultur mit dr Lehr vom Buddha.

## Lüüt
* Titus Maccius Plautus, römischä Komödiädichtär
* Hannibal, karthagischä Fäudherr
* Scipio Africanus, römischä Fäudherr u Staatsmaa
* Cato der Ältere, römischä Staatsmann, Rhetoriker u Schriftsteller
* Polybios, griechischä Historiker
* Publius Terentius Afer, römischä Komödiädichter
* Mithridates I., Chönig vo dä Parther, eroberet großi Teil vo Mesopotamien
* Wudi, chinesischä Kaiser
* Gaius Marius, gnennt 3. Gründer vo Rom, sibäfacher Konsul u römischä Fäudherr

## Weblink
Transnistrien

**Transnistrie** isch e Region z Oschteuropa, wo sech säuber as en eigeständigi Republik aalueget. Es het säch im Jahr 1990 vo Moldawie abgspautä und unabhängig gmacht, wird international aber nid annerkennt. S Land gränzt ä d Ukraine und ä Moldawie.

Russland het Truppä i Transnistrie stationiert u ungerstützt Transnistrie, erkennts aber nid a. 

## Geografy
Trasnistrie ligt hauptsächläch, ussert dr Stadt Bender, östläch vom Fluss Dnister ir Republik Moldau. Trasnistrie macht öppä 10 % vom Stadtsgebiät vor Republik Moldau uus. Trasnistrie isch ä schmallä Landstrich zwüschä dr ukrainischä Gränzä u dr Repuplik Moldau. Vo Nord uf Südä isch Transnistrie öppä 200&nbsp;km läng und vo West nach Ost öppä 20&nbsp;km.

Dr gröschti Teil vor Republik Transnistriä besteit us Abauflächinä. Drzu setzä säch 80 Prozänt vom Landes us sogennantr schwarzä Ärdä zämmä.

## Namä
Dr Namä vo Trasnistrie (russisch: *Pridnestrowskaja Moldawskaja Respublika,* moldauisch: *Republica Moldovenească Nistreană* «Moldauischi Republik Transnistrie» oder churz «Transnistrie» beziäht säch uf ä Fluss Dnister, wil Transnistrie änet em Dnister ligt.

## Klima
Ds Klima isch eher kontinental, drum gits weni Niderschläg u churzi, mildi Winter. Dr Summer u dr Herbst si drfür eher lang und eher warm bi Durchschnittstemperaturä vo über 21° Celsius.

## Gschicht
Ds Gebiet vor Republik het lang zum Russische Zarerych ghöört und e churzi Zyt lang zum Chönigrych Rumänie. Nach dr Abtretig vo Bessarabiä 1940 a d Sowjetunion isch Transnistrie i di Moldawisch SSR yglideret wordä. 1991 nachem Zämmefau vor Sowjetunion isch Moldawie unabhängig wordä. Draufabe erklärt d Republik Transnistrie mit dr Unterstützig vo Russland d Unabhängigkeit. Esoo isch dr Transnistrie-Konflikt enstandä, ä militärischi Usänandersetzig zwischä Transnistrie und Moldawie mit 500 Totä. 1992 isch Transnistrien mit dr Vermittlig vo Russland de-facto unabhängig wordä. De-Jure wird d'Unabhängigkeit wo kem säuber annerchenntä Staat anerchennt, nid mau Russland.

## Weblink

## Einzunachwys
Tiraspol

**Tiraspol** (, , ) isch d Hauptstadt vom international nid annerchenntä de-facto-Staat Transnistrie. 

## Iwohner
Mit 150'000 Iwohner (2010) isch si di zweitgrössti Stadt vo Moldawie und die grösschti von Transnistrie.

## Geografie
Si ligt äm Fluss Dnister und öppä 5km vor zweitgrösstä Stadt von Trasnistrie, Bender, entfernt. Zämä hei si öppä 350.000 Iwohner.

## Gschicht
Tiraspol isch 1792 gründet worde. Vo 1924 bis 1991 isch si Teil vor Moldawischä (A)SSR gsi.

## Weblink
Dezimalsystem

Es **Dezimalsystem** (vo mittellatynisch *decimalis*, zu latynisch *decem* „zäh“), au als **Zähnersystem** oder **dekadischs System** bezeichnet, isch es Zahlesystem, wo als Basis d Zahl 10 bruucht.

Im Dezimalsystem gits zäh Ziffere, wo als Dezimalziffere bezeichnet wärded. Die Ziffere wärded uf de Wält underschidlich gschribe, zum Bispyl i indische Schrifte und im arabische Alphabet. 

Entwicklet hets sich i de indische Zahlschrift, wo dur arabischi Vermittlig uf Europa cho isch und hüt wältwyt als internationale Standard etabliert isch. 

Als Dezimalsystem bezeichnet me aber au Zahlesystem uf de Basis 10 ohni Stellewärtsystem, wie si, zum Teil i Verbindig mit quinäre (mit de Basis 5), vigesimale (mit de Basis 20) oder no anders basierte Zahlesystem, den Zahlwörter vo vilne natürliche Sprache und ältere Zahlschrifte zgrund ligged.

Anthropologisch wird d Entstehig vo Dezimalsystem – und Quinärsystem – mit de zwei mal füüf Finger vo de mänschliche Hand i Verbindig bbrunge. Die hend früehner als Zähl- und Rächnigshilf diened. Gstützt wird die Erchlärig dur Zahlwörter für 5 („Hand“) und 10 („zwei Händ“), wo s in es paar Sprache git.

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblink
* Dezimal-/Zehnersystem für Schüler erklärt auf mathematik-wissen.de
* Das dezimale Stellenwertsystem verstehen und metakognitiv denken lernen. Vorlagen mit flexiblen Interviews, es ist die Methode der kritischen Exploration, Piaget

## Einzelnachwys
Homel

**Homel** (wiissrussisch Гомель *Homel,* uf russisch  Гомель *Gomel*) isch mit 530.000 Iwohner di zweitgröschti Stadt vo Wiisrussland.

## Gschicht
1897 si bis zu 55 % vo dä Iwohner Judä gsi, doch dürä Holocaust si fasch aui Judä tötät oder vetribä wordä. Drzuä gits ds Homel ä grossi russischi Minderheit.

Homel ligt zwüschä Brjansk, Kiew u Minsk. Wäg dr nöchi zur Ukraine u bsundrig zu Tschernobyl isch Homel extrem starch vor Tschernobyl-Katastrophä betroffä gsi.

## Weblink

## Einzelnachwiise
Neuenburg (Kandern)

D **Neueburg** (au Minder-Chander) isch e Weierhuus im Chandermer Gwann *Neuebirk* zwisch em Hauptort Chander un em Ortsdail Sitzechilch gsii. Di gnau Lag waißt mer hite nimi.

## Gschicht
Di eltscht Nännig vum Weierschloss, wu mer chännt, stammt vu 1346. Vu 1364 datiert e Schänkigsurkund, wu belait, ass dr Markgrof Otto I. vu Hachberg-Suuseberg s Weierschloss eme Erkenbold Schlegelholz ibergee het.

Mer nimmt aa, ass s Wasserschloss scho im Buurechrieg (1525) oder speteschtens aafangs Dryssgjehrige Chrieg gschlisse woren isch. Uf alli Fäll wird in eme Dokumänt vu 1619 Neueburg as e Blatz bschribe, wu friejer emol e Huus gstande sei.

## Literatur
* Matthias Heiduk: *Kandern (LÖ).* In: Alfons Zettler, Thomas Zotz: *Die Burgen im mittelalterlichen Breisgau, II. Südlicher Teil: Halbband A-K*. Jan Thorbecke Verlag, Ostfildern 2009, ISBN 978-3-7995-7366-5, S. 332–342
* Christian Adolf Müller: *III. Von Schliengen rheinaufwärts ins Kandertal.* In: Das Markgräflerland, 1973, Sonderheft Burgen und Schlösser, S. 39–49, hier S. 49
* Albert Eisele: *Allerlei Burgen ringsum Kandern.* In: Die Markgrafschaft, Heft 8/1967, S. 7–9

## Weblink
* ''Neuenburg (Wüstung)'' uf Landeskunde entdecken online - leobw

## Fueßnote
Landtagswahl in Baden-Württemberg 2021

D **Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2021** het am 14. Merz stattgfunde. Am nämlige Dag het s au Landdagswahle z Rhyland-Pfalz un Kommunalwahle z Hesse gee. 

Syt dr Landdagswahl 2016 het e Koalition us dr Griene un dr CDU unter em Minischterbresidänt Winfried Kretschmann (Grieni) regiert.

## Spitzekandidate*ne

Datei:180913 Jungfernfahrt Hybrid Faehre 01.jpg|Winfried KretschmannGrüne
Datei:DIDACTA 2017 by Olaf Kosinsky-64.jpg|Susanne EisenmannCDU
Datei:Goegel-4707.jpg|Bernd GögelAfD
Datei:05,19 Andreas Stoch Foto (128).jpg|Andreas StochSPD
Datei:Pressefoto2016Rülke.jpg|Hans-Ulrich RülkeFDP 

## Ergebnis

Noch em vorlaifige Ergebnis verdaile sich d Stimme eso uf d Barteie: 

## Weblink

## Fueßnote
Christian Friedrich Laué

De **Christian Friedrich Laué** (* 1740 oder 1741 z Lippehne, Pommere, Preusse; † 1813 z Wildegg), reformiert, isch e zeerscht dütsche und spöter Schwiizer Textilfachmaa gsii.

## Lääbe
De Christian Friedrich Laué esch 1740 oder 1741 z Lippehne i Mittelpommere (hött Lipiany z Pole) uf d Wält choo. 1774 het er z Frankfurt am Main met em Johann Jakob Hollweg s Komissionsgschäft «Hollweg und Laué» för Indiennedrock gröndet. 1781 isch er z Yverdon-les-Bains iibörgeret worde. Im gliiche Johr het er en Indiennedruckerei in Wildegg ide Schwiiz kauft. Die esch wäge ihm schnäll sehr erfolgriich worde.

De Gschäftsnochlass vo Laué und Co. esch es Zügniss för t Früehinduschtrialisierig im Aargau. Osserdem esch es s ältischste Firmearchiv im Staatsarchiv Aargau. Es omfasst Gschäftskorrespondänz met Teilhaber, Rezäptbüecher för sini Indiennedruckerei ond Wareverzeichniss.

De Christian Laué esch met verschednige bekannte Politiker i Kontakt gstande, ohni sälber ide Politik bsonders aktiv gsii zsii. Er esch au en Gönner vom Johann Heinrich Pestalozzi gsii, wo dää uf dem «Neuhof» z Birr gwörkt het.

De Laué esch 1813 gstorbe. Sis Gschäft esch denn vo sim Sohn, em Johann Laué, ond sim Schwegersohn, em Adolf Laué, öbernoh worde.

## Quelle
* 
* 
* Inventur und Bilanz der Firma Hollweg & Laué, 1780
Internationales Walsertreffen

S **Internationale Walserträffe** isch e Zämekunft vo de Walser, ere Volchsgruppe, wo hüt i verschidne Gägende vom Alperuum läbt.

Syt 1962 füehrt di Internationali Vereinigung für Walsertum (IVfW) alli drü Jahr es internationals Walserträffe dure. De Hauptzwäck vo dene Zämekünft isch di regelmässigi Pflääg vom gmeinsame Kulturärb. Si träffed sich immer inere andere Sidlig, wo en walserische Hindergrund het. Die Träffe hend bis jetzt a denen Orte stattgfunde:

## Weblink
* Internationali Vereinigung für Walsertum (IVfW)
* S 20. Internationale Walserträffe im Leetschtall 2019

## Einzelnachwys
Füller

En **Füli** isch e Schriibzüüg, wo e Bhälter för Tinte hett, womer uuffüle cha, dromm de Name. S gitt au Füli, wo de Bhälter uusgwechslet werde cha; a dene Bhälter sait mer denn Patroone. 

## Uufbau
De Füli bistoot useme hoole Stiftkörper miteme Bhälter för d Tinte oder ennere Fassig för d Patroone. Bi Cholbefüli, wone ibaute Tintebhälter hend, hend ganz hine e Chnopf womer drüle cha, dör da chamer d Tinte uufsuuge. Debii wer d Federe i d Tinte ingehebt. Foore bim Füli isch d Federe us Metall. D Tinte lauft dör de Tintekanal geg abe.

## Weblink