open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herzogtum Alamannia

S **Herzogtum Alamannia** isch e früemittelalterlichs Herzogtum under de Merowinger gsii. S hett vom 6. Joorhundert bis ane 732 bistande.

## Gschicht
Noch de Underwerffig vo de Alemanne isch vo de Merowinger s Herzogtum Alamannia () bildet wore. D Herzöög sind vo de Merowinger iigsetzt und abgsetzt wore und hend a verschidnige Familine aaghört. I de fränkische Riichstailig vo 561 isch de südwestlich Tail zom Tailriich Burgund choo, de Rest zo Austrie. S Elsiss isch en aignigs Herzogtum gsii.

Im 7. Joorhundert isch de Herzogtitel offebar erblich woore und s Herzogtum hett underem Herzog Gotfrid sini gröschti Macht gfunde. Nochem Tood vom Gottfrid ane 709 isch es zom Striit zwösched de Karolinger und de alemannische Herzöög choo, wo loyal zo de Merowinger gsii sind. Im Joor 732 hett de Karolinger Karl Martell s Herzogtum Alamannia *de jure* uufglöst, doch d Herzogfamilie het sich degege gweert und d Kämpf sind wittergange. Im Joor 746 sind di alemannische Aafüerer uf Cannstatt zitiert wore und im sognennte Bluetgricht vo Cannstatt isch offebar en Deil vom alemannische Adel hiigrichtet wore. Dodemit het s Alemannische Herzogtum *de facto* sis End gfunde. S Piet isch den vo verschidene Gaugroofe verwaltet wore, wo im Dienscht vo de Karolinger gstande sind.

## Herzogtum Schwoobe
Ane 829 hett de Ludwig de Frommi för si Soo s Königriich Schwoobe () errichtet us de alte Alamannia, em alte Herzogtum Elsiss und us Rätie. Obwoll da Königriich *de facto* nie wörkli bistande hett, isch drususe denn im 10. Joorhundert s noi Herzogtum Schwoobe entstande, wo no bis is 11. Joorhundert mengisch ono Herzogtum Alamannie gnennt woren isch.

## Alemannischi Herzöög
* Lantachar: bis 548
* Butilin: 539–554
* Leuthari I.: 552–554
* Magnachar: bis 565
* Vaefar: bis 573
* Theodofrid: 572–591
* Leudefred: bis 588
* Uncilin: 588–607
* Gunzo: 613
* Chrodobert: 631
* Leuthari II.: 642
* Gotfrid: bis 709
* Willehari: 709–712
* Lantfrid: bis 730
* Theudebald: 727–744

## Literatur
* Michael Borgolte: *Die Grafen Alemanniens in merowingischer und karolingischer Zeit. Eine Prosopographie.* Sigmaringe 1986, ISBN 3-7995-7351-8.
* Rainer Christlein: *Die Alamannen. Archäologie eines lebendigen Volkes.* Stuttgart 1978, ISBN 3-8062-0890-5.
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen.* zwöiti Uuflaag, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-17-018227-1.
Asgard

**Asgard** (altnord. *Ásgarðr*) isch i de nordische Mythologii de Wonort vom Göttergeschlecht vo de Ase. S isch umgee vonere Muur, wone Riis baut hett und sbistoot us merere Götterwonige. Verbunde isches mit Midgard, wo d Mentsche wonid, dör d Regebogebrugg Bifröst.

Z Asgard isch s Idafeld, wo sich d Götter versammlet und birootet. De grööst Bau isch d Walhall, wo de Odin und di gfallne Chrieger, d Einherjar, sich treffed und mitenand fiiret und sich för de Weltundergang rüstet. S Haimetli vom Thor haisst Thrudwang und siin Palast Bilskirnir. Witteri wichtigi Wonige sind Fensalir vo de Göttin Frigg, Folkvang vo de Freyja, Breidablik vom Gott Baldr und Himinbjörg vom Heimdall.
Kurt Müller (FDP)

Dr **Kurt Müller** (* 16. Merz 1925 z Züri; † 8. Februar 2016; haimatbrächtigt z Löölinge un z Mäile) isch e Schwyzer Bolitiker (FDP) un Schurnalischt gsii.

## Lääben un Beruef
Dr Kurt Müller isch dr Suhn vum Fabrikant Jakob Müller un däm syre Frau Martha geb. Imhoof gsii. No dr Matura het er an dr Universitet Züri Gschicht un dytschi Literatur studiert. Anne 1950 het er zum Dr. phil. promoviert. Derno het er an dr Universitete Neapel, Paris un Oxford neieri Gschicht un Bolitology studiert. Noch ere churze Zyt Mittelschuellehrer het er anne 1953 e Stell as Inlandredakter bi dr Züri-Zytig (NZZ) aadrätte, 1967 isch er zum Schef vu dr Inlandredakzion bstellt wore. Im Johr 1990 isch er fyyrli verabschidet wore.

Anne 1955 het dr Kurt Müller d Lucie Grat ghyrote.

## Bolitik
Dr Kurt Müller isch Mitgliid vu dr Freisinnig-Demokratische Bartei (FDP) wore. Vu 1971 bis 1976 het er d FDP Meilen bresidiert. Uf kantonaler Ebeni isch er 1971 in dr Zürcher Kantonsrot gwehlt wore, wun er im Amtsjohr 1979/80 as Bresidänt vorgstanden isch. Wun er 1984 us em Zürcher Kantonsrot uusgschiden isch, isch er in dr Nazionalrot gwehlt wore. Sy Engaschmänt as Mitgliid vu dr FDP-Frakzion het unter anderem dr ständige Verchehrskummission vu dr Bahn 2000 un dr Jurafrog gulte, är het zum Byschpel e ghaim Dräffe zwisch em Roland Béguelin un em Bundesrot Kurt Furgler z Fäldmäile organisiert. Dr Kurt Müller isch anne 1991 zruggdrätte.

Dr Kurt Müller het derzue vu 1986 bis 1990 di Europäisch Kumferänz fir Mänscherächt un Sälbschtbstimmig bresidiert, vu 1988 bis 2001 d Aktion Begegnung 91, derno ihri Noofolgorganisazion Verein Begegnung 91-2001 un vu 1982 bis 1994 d Arbetsgruppe Chilche un Bolitik vu dr FDP Kanton Züri. Dr Müller het em Vorstand vum Schwyzer Feuilleton-Dienscht (SFD)un dr der Schwyzerische Helsinki-Verainigung aaghert.

Derzue het dr Kurt Müller au Schrifte verfasst zue dr Jurafrog, zum Liberalismus un zue dr Sozialdemokraty.

## Publikatione
**as Autor**
* *Bürgermeister Conrad Melchior Hirzel 1793-1843, Dissertation,* Hirzel, Zürich, 1952
* Mit em Otto Frei: *Die Hintergründe der Jurakrise,* Buchverlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich, 1965
* *Mehr Vertrauen in die Zukunft: Liberalismus als politische Chance,* Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich, 1986
**as Rusegeber**
* *Minderheiten im Konflikt: Fakten, Erfahrungen, Lösungskonzepte,* Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich, 1993

## Literatur
* *Zürichsee-Zeitung, rechtes Ufer* vom 16. März 2005.

## Weblink
* 
* 
* Nachlass Dr. phil. Kurt Müller im Archiv für Zeitgeschichte vu dr ETH Züri

## Fueßnote
Architektur der Renaissance

Dr ** Archidekturstiil vo dr Rönessans** isch in dr Zit zwüschen em früeje 15. und spoote 16. Joorhundert in verschiidene Regione vo Öiropa verbräitet gsi. Er het bewusst bestimmti Elimänt vo dr Römische Antike welle widerbelääbe und witerentwiggle. Die klassischi griechischi Archidektuur, wo vor dr römische choo isch, häi d Archidekturtheoretiker vo dr Rönessance nid in Betracht zooge. Stilistisch isch d Archidektur vo dr Rönessans noch dr gotische Archidektur choo und isch vom Barock abglööst worde. Si isch z Floränz under anderem vom Filippo Brunelleschi entwigglet worde, het sich denn schnäll uf anderi italiänischi Stedt usbräitet. Dr Stiil het sich denn zu underschiidlige Zite und mit underschiidliger Wirkig im öiropäische Usland wie Frankriich, Dütschland, Ängland oder Russland verbräitet.

Dr Rönessansstiil bedoont d Sümmetrii, d Broporzioon, d Geometri und wie d Baudäil aagordnet wärde, wie mä s in dr Archidektur vom Alte Rom in e hufe erhaltene Bauwärk het chönne gsee. D Aaornig noch festgläite Reegle vo de Süüle, Pilaster und Lisene, dr Bau vo Bööge, Kupple oder Nische het s komplexe Broporzioonssüsteem und die unregelmässige Brofiil vo de gotische Baudäil und Bauwärk abglööst.

## Litratuur
* Hubertus Günther: *Was ist Renaissance? Eine Charakteristik der Architektur zu Beginn der Neuzeit*. Darmstadt 2009.
* Krista De Jonge, Konrad Ottenheym: *Unity and discontinuity. Architectural relations between the Southern and Northern Low Countries 1530 - 1700*. Turnhout 2007.
* Anne Schunicht-Rawe, Vera Lüpkes (Hrsg.): *Handbuch der Renaissance. Deutschland, Niederlande, Belgien, Österreich, Schweiz*. Köln 2002.
* Jean Guillaume (Hrsg.): *Architecture et vie sociale. L’organisation intérieure des grandes demeures à la fin du moyen âge et la renaissance. Actes du colloque tenu à Tours du 6 au 10 juin 1988*. Bariis 1994.
* Rudolf Wittkower: *Grundlagen der Architektur im Zeitalter des Humanismus.* dtv-wissenschaft, Münche 1983, ISBN 3-423-04412-8.
* Nikolaus Pevsner: *An Outline of European Architecture.* Pelican, Harmondsworth, Middlesex, Ängland 1964.
* John Summerson: *Architecture in Britain 1530–1830.* Pelican, Harmondsworth, Middlesex, England 1977, ISBN 0-14-056003-3.
* Manfredo Tafuri: *Interpreting the Renaissance: Princes, Cities, Architects.* Vorwort Daniel Sherer. Yale University Press in association with the Harvard GSD, New Haven/London Cambridge, MA 2006.
* Robert Erich Wolf, Ronald Millen: *Renaissance and Mannerist Art.* Harry N. Abrams, 1968.
* Jacob Burckhardt: *Die Baukunst der Renaissance in Italien. Nach der Erstausgabe der "Geschichte der Renaissance in Italien"* (= Jacob Burckhardt Werke 5). Münche 2000.

## Weblingg
*Renaissance-Architektur uf «Great Buildings Online»
Schlacht bei Neuenegg

D **Schlacht bi Nöienegg** het am 5. Merz 1798 bi Neuenegg im Bärner Mittelland zwüsche bärnische und franzöösische Drubbe stattgfunde. Si isch Däil vom Franzoseniifall in die Alti Äidgenosseschaft gsi.

## Vorgeschicht
Am 2. Merz 1798 häi die freiburgische Drubbe ooni Kampf kapituliert und die franzöösische Armeä si denn vo Soledurn und Freiburg im Üechtland us in Richdig Bärn vorgstoosse. Die franzöösischi Armee z Freiburg under em Kommando vom Brigadegeneral Pigeon isch mit öbbe 10'000 Maa in Richdig Nöienegg zooge. In dr Nacht vom 4. uf e 5. Merz häi d Franzoose s chliine Bärner Kontingänt überwältigt, wo dr Übergang über d Sänse bi Nöienegg bewacht het. D Bärner häi no in dr Nacht dr Landsturm ufgrüeft. In dr Stadt Bärn het dr Generaladjudant Johann Weber die 2300  Soldate, wo vorhande gsi si, mobilisiert und isch am Morge vom 5. Merz 1798 in Richdig Nöienegg ufbroche.

## D Schlacht
D Franzoose si denn scho z Oberwange gsi. Dört si si uf d Scharfschützekompanii Tscharner drofe, wo uf em Könizbärg glageret het und die het sä ufghalte. Wo dr Weber mit sine Drubbe iidrofe isch, häi d Bärner d Franzoose bis zur Ebeni vo Nöienegg driibe, wo si aber in s Füür vo meerere franzöösische Artillerii- und Infanteriibatallioone choo si. Si häi äinewääg e Sturmaagriff gmacht und drbii gröösseri Verlust ghaa.

D Franzoose häi sich afo über d Sänsebrugg in Richdig Freiburg zruggzieh und d Bärner häi sä die ganzi Zit mit drei Kanone beschosse. Am spöötere Nomidaag isch d Schlacht gwunne gsi und dr Weber het scho welle dr Befääl gee, d Franzoose z verfolge, wo us Bärn d Noochricht cho isch, ass d Schlacht am Grauholz verlore gange und dr General Schaueburg scho in Bärn iizoge sig. Dr Weber het doorum dr Rückzug befoole, was d Drubbe wüetig gmacht und gege iiri Offizier ufbrocht het.

## Gedänke

An d Schlacht erinneret s Schlachtedänkmol vom Albrecht Haller oberhalb vo Nöienegg us em Joor 1866. Si Inschrift isch: «HIER SIEGTEN BERN'S TAPFERE KRIEGER ÜBER FRANKREICHS STOLZE SCHAAREN AM FÜNFTEN MERZ MDCCLXXXXVIII» und «DEN KAMPF GEWONNEN DAS VATERLAND VERLOREN!». In dr Aalag us em Joor 1863 si au 135 vo de Gefallene begraabe.

Zur Erinnerig an d Schlacht findet jedes Joor am erste Sunndig im Merz s historische Nöienegg-Schiesse statt.

## Kwelle
*  F. N. von Freudenreich: «Rueckblicke auf die Einnahme von Solothurn und das Gefecht von Neuenegg im Maerz 1798». In: Ludwig Lauterburg (Hrsg.): *Berner Taschenbuch 1859*. 8. Joorgang. Bärn.
* Eidgenössische Nachrichten:*Nachricht von der Affaire bei Neueneck*, S.77f,  Digitalisat
* H. R: Kurz: «Schweizer Schlachten», 2. Uflaag 1977, Bärn
Achat

**Agaatestai** isch e Mineral und e Form vo Quarz. Er werd vor alem för Schmugg bruucht. Sini Faarb goot vo röötsch bis is Blaue ine und er isch maist bänderförmig gstraiflet. S gitt verschidnigi Arte vom Agaatestai, abhängig vom Piet woner herchunnt. Er chunnt i vulkanischem Gstai vor, woner i Kavitääte (Hoolrüüm) wachst.

De Agaatestai isch zimmli hert und resistent gege Chemikalie wie Süürine. Drom werd er mengisch au i de Industrii bruucht, z. B. as Mörser. Er isch scho i de Bronzezitt abbaut woore und för Schmugg oder wertvolli Gfäss bruucht wore. Di ältisti schriftlichi Erwäänig findet sich bim Griech Theophrastes vo Eresos (371-287 v.&nbsp;Chr.), wo de Agaatestai nochem sizilianische Fluss Achates (hütt: Dirillo) gnennt hett.

## Literatur
* 
* 
*  
* Rudolf Dröschel, Hermann Bank: *Achat + Jaspis.* Idar-Oberstein 2004, ISBN 978-3-932515-42-2.

## Weblink
(418) Alemannia

**(418) Alemannia** isch en Asteroid vom innere Hoptgörtel. Er isch em 7. September 1896 z Haidelberg vom Max Wolf entdeckt wore. De Adolf Berberich hett en denn noch de haidelbergische Burscheschaft Allemannia binennt.

De metallischi Asteroid vom M-Typ messt öpp 34 Kilomeeter im Dormesser. Sini Entferrnig zo de Sunne isch 2,3 bis 2,9 Astronoomischi Aihaite und bruucht 1526 Tag, da sind öppe vier Joor und zwee Mönet, um ainisch um z Sunne umezchraise.

## Siehe auch
* Liste vo de Asteroide

## Lingg
NASA
Hazel Brugger

D **Allison Hazel Brugger** (* 9. Dezämber 1993 z San Diego, Kalifornie) isch e Schwyzer Slam-Poeti, Kabarettischtin un Moderatori.

## Lääbe
D Hazel Brugger isch as Dochter vun ere dytsche Mueter un em Schwyzer Neuropsicholog Peter Brugger z San Diego, Kalifornie, uf d Wält chuu. Si isch z Tielschtoorf im Kanton Züri ufgwachse. D Matura het si z Büüli gmacht un derno an dr Universitet Züri Philosophy un Literatur studiert. Mit 17ni het si ihri Karriere uf ere Poetry-Slam-Bihni z Winterthur aagfange. Im Summer 2014 isch si in dr Verainigte Staaten uf e Schuel fir Improvisationstheater gange.

## Beruef
D Brugger isch Kolumnischti fir d Zytschrift Das Magazin un isch vu 2013 bis 2014 Kolumnischti fir Hochparterre un au fir d TagesWoche gsi. Si moderiert dr Live-Talk «Hazel Brugger Show an Tell» im Zürcher Theater Neumarkt.

Am 19. Oktober 2013 het d Brugger dr Schwyzer-Maischter-Titel im Poetry-Slam bi dr vierte Poetry-Slam-Maischterschafte gwunne.

Im Novämber 2015 het ihre erscht Kabarettprogramm «Hazel Brugger passiert» aagfange.

Syt 2016 isch si «Ussereporteri» in dr *heute-show* vum ZDF. Am 26. April 2016 isch si zum erschte Mol as Gascht-Kabarettischti in dr ZDF-Satiresändig *Die Anstalt* ufdrätte. 2017 si si as bishär jigschti Bryysdreegeri dr renommiert Kabarett-Bryys *Salzburger Stier* gwunne.

Syter 2016 läbt d Brugger z Köln.

## Biecher
* *Ich bin so hübsch*, Kein & Aber, Zürich 2016, ISBN 978-3-0369-5936-8

## Uuszaichnige
* 2016: «Schweizer Kolumnistin des Jahres» bi dr Online-Umfrog unter 1400 Schwyzer Journalischte vum Branchemagazin *Schweizer Journalist*
* 2017: Dytsche Chlaichunschtbryys (Ferderbryys vu dr Stadt Mainz)
* 2017: Salzburger Stier
* 2017: Bairische Kabarettbryys (Sänkrächtstarter-Bryys)

## Weblink

* Websyte vu dr Hazel Brugger
* Uftritt vu dr Hazel Brugger in dr Sändig Giacobbo/Müller vum Schwyzer Färnseh vum 15. Novämber 2015

## Fueßnote
Schlacht am Grauholz

In dr **Schlacht am Grauholz** am 5. Merz 1798 häi sich bärnischi Drubben under em Befääl vom Karl Ludwig von Erlach und e franzöösischi Armee under em General Schaueburg e Schlacht gliiferet, au wenn d Bärner Regierig an däm Zitpunkt scho kapituliert het.

## Dr Lauf vo dr Schlacht
D Verdäidiger vo Bärn häi zerst bi Fraubrunne und denn im Grauholz, eme bewaldete Hüügelzug nid wit vo dr Stadt Bärn, erbitterete Widerstand gläistet. E Hufe Fraue, alti Manne und sogar Chinder us dr Landbevölkerig häi sich de kämpfende Bärner Drubbe aagschlosse und brobiert, iiri Stadt vor dr franzöösische Inwasion z schütze.

D Übermacht vo de Franzoose isch grooss gsi, und d Bärner si z Fraubrunne und au im Grauholz gschlaage worde. Dr Erlach het sich mit de Räst vo sinere Armee zruggzooge und ooni Erfolg brobiert, d Franzoose uf dr Schosshalde vor de Door vo Bärn aazhalte.

D Regierig vo Bärn under em Schulthäiss Niklaus Friedrich von Steiger het denn scho kapituliert ghaa und dr ganz Bärner Widerstand isch zämmebroche – drotz em Siig vom General Johann Rudolf von Graffenried bi Nöienegg.

Verzwiifleti Buure, wo glaubt häi, dr General Karl Ludwig vo Erlach häig Bärn verroote, häi dä bi Wichtrach umbrocht, won er uf em Wääg ins Bärner Ooberland gsi isch, zum vo dört us dr Widerstand gege d Franzoose z organisiere.

## Gedänke
An d Schlacht am Grauholz erinneret s Grauholzdänkmol, wo 1886 am Grauholz iigweiht worde isch.

## Weblingg
* Schlacht am Grauholz
Leonz Leuthard

De **Leonz Leuthard** (* 6. Septämber 1925; † 25. Jänner 2016 z Merischwand) isch e Schwiizer Politiker (CVP) gsii.

## Lääben
De Leuthard isch vo 1952 bis 1961 Finanzverwalter un vu 1954 bis 1991 Gmäindsschriiber vo Merischwand gsii. No sire Pensionierig isch er bis 1997 Betriibigsbeamter vo de Gmäind gsii. Vo 1957 bis 1977 het de Leuthard d CVP im Grosse Rot vom Kanton Aargau verträtte. Er giltet «als äin vo de Vätere vom Aargauer Gmäindsgsetz vo 1978».

De Leonz Leuthard isch ghirote gsii mit de Ruth geb. Köchli. Si hän zäme vier Chinder ghaa, unter anderem isch d Bundesrätin Doris Leuthard e Tochter von ene.

## Weblink
* Eddy Schambron: *[http://www.aargauerzeitung.ch/aargau/freiamt/leonz-leuthard-war-ein-freiaemter-urgestein-130021651 Nachruf. Leonz Leuthard war ein Freiämter Urgestein.]* In az Aargauer Zeitung, 27. Jänner 2016.
* Todesaazäig uf adieu-merci.ch mit Bild

## Fuessnote
Gefecht bei Hägglingen

S **Gfächt bi Hägglinge**, au **Hägglinger Chrieg** isch e milidäärischi Usenandersetzig z Hägglinge uf em Emmetfäld am 26. April 1798 gsi zwüsche Frankriich und dr Alte Äidgenosseschaft.

S Emmetchrüz uf em Emmetfäld zwüsche Rüti und Hägglinge erinneret an Hägglinger Chrieg. Druf gschriibe isch: „Hier kämpften am 26. April 1798 die Freiämter und die Zuger gegen die eindringenden Franzosen. – Renoviert aus Anlass der 150-Jahr-Feier des Kantons Aargau 1953“

## Vorgschicht
Wo d Franzose in d Äidgenosseschaft igruckt si, häi si en Äihäitsstaat gründet, die Helvetischi Republik. Under de Ort, wo gege die nöiji Verfassig gsi si, isch au dr Kanton Zug gsi. D Zuger häi beschlosse, under em General Joseph Leonz Andermatt gege d Franzoose z zieh. Underwägs häi si Versterkig us em Freiamt überchoo. Dr Marsch, wo d Drummler und Pfiffer gspiilt häi, isch under de Nääme "Alte Zuger Marsch" und "Hägglinger“ in d Gschicht iigange. 

D Zuger Vorhuet isch 1300 Maa stark gsi und isch vo Boswil här uf Niiderwil vorgruckt. Die franzöösischi Armee, wo 5000 Maa stark gsi isch, isch vo Mellige Richdig Hendschike und Dottike zooge, in dr Absicht, Hägglinge z bsetze. Eme Hägglinger Söldner, wo guet Franzöösisch chönne het, söll s glunge si, s Dorf vor Blünderig, Brand und Mord z rette. 

## Ablauf
Uf em Hügelzug zwüsche Hägglinge und Rüti isch s zum Gfächt choo. D Hauptmacht vo de Franzoose isch uf em Emmetfäld mit Gweer und zwäi Zuger Kanone beschosse worde. Dr Kampf het am Middaag aagfange und öbbe drei Stunde duurt. D Franzoose häi sich uf äim Flügel scho afo zruggzie, und e Zitlang het s usgsee, wie wenn d Zuger würde gwünne. Wo denn aber die franzöösische Husare aagriffe häi, häi d Zuger und d Freiämterafo flüchte und häi sich dur d Wälder zruggzooge. Druf häi si zwar no brobiert, d Stellige im Ruum St. Wolfgang - Wart - Rumentike z verdäidige. Wo aber bekannt worde isch, ass d Franzoose uf Zug marschiere und dass au no Drubbe us Züüri chieme, het mä d Stellige au dört ufgee. 

Noch zugerische Bricht si uf em Emmetfäld 16 Zuger und vier Freiämter gfalle; d Verlust vo de Franzoose sölle "seer vil hööcher" gsi si, anderi Bricht verzelle vo 115 Maa. Vo de vier Freiämter, wo umcho si, si nume zwäi mit Name bekannt, nämlig e B. Müller und e Leonz Meier, bäidi vo Woole. 12 Freiämter si in Chriegsgfangeschaft gfalle und uf Aarau brocht worde, aber scho am 27. April het mä sä fiirlig begnadigt und häimgschickt, so dass d Lüt chönni gsee, wie groosszüügig d Franzoose chönne si.

## Kwelle
*  Gemeinde Hägglingen: «Hägglingen - Unsere Gemeinde». In: *Ein kleines Heimatbuch 1986*. 
*  Gustav Wiederkehr: *"Denkwürdigkeiten aus der Geschichte des Freiamtes, 1415-1803"*. Verlag Sauerländer, Aarau 1907. 153 Seiten, Hln,.
*
Schlacht bei Fraubrunnen

Mit **Schlacht bi Fraubrunne** cha gmäint si
* e Gfächt im Guglerchrieg im Joor 1375, wo d Bärner, Aargauer und Seeländer franzöösischi und änglischi Söldnerdrubbe us em Gebiet vo dr Äidgenosseschaft verdriibe häi 
* e Schlacht wääred em Iifall vo de Franzoose in die Alti Äidgenosseschaft 1798
Guglerkrieg

Dr **Guglerchrieg** isch e milidäärischi Usenandersetzig im Joor 1375 gsi, wo Bärner, Aargauer und Seeländer usländischi Söldnerdrubbe us em schwizerische Middelland verdriibe häi.

D Gugler si änglischi und französischi ritterligi Söldner gsi, wo am Ändi vom Joor 1375 under em Kommando vom Enguerrand VII. de Coucy dur s Elsass über Waldshuet in s Middelland zoge si. Dr Naame chunnt woorschinlig vo middelhoochdütsch *[[Gugel (Kleidung)|gugel(e)]]* „Kabuze“ us latiinisch *cuculla*.

## Vorgschicht
Dr Coucy isch müeterligersits vo de Habsburger abgstammt und het im Hundertjöörige Chrieg kämpft. Wääred eme Waffestillstand het er zwüsche 10'000 und 22'000 umbeschäfdigti änglischi und franzöösische Soldate aagworbe. Mit dene het er dr Erbaaspruch vo sinere Mueter Katharina vo Habsburg († 1349), Dochder vom Herzog Leopold I. vo Ööstriich, mit Gwalt welle duuresetze. S Ziil vom Erooberigsfäldzuug isch dr Aargau gsi mit de Stedt Aarau, Brämgarte, Länzbrg, Sämpach, Sursee und Willisau. Die häi noch eme Erbverdraag sinere Mueter ghöört, aber iiri Verwandte, d Herzöög Albrecht III. und Leopold III., häi sä für sich welle bhalte.

## Dr Ablauf vom Chrieg
Am Aafang vom Dezämber 1375 si d Gugler über e Jura und häi drbii blündered und gmordet. Si häi sich denn in drei äinzelni Armeä ufdäilt: dr Enguerrand de Coucy het mit dr Hauptarmee Kwardier im Chlooster St. Urban bezooge, dr südfranzöösisch Hauptmä Jean de Vienne het sich im Chloster Gottstatt iignisted und dr walisisch Hauptmä Owain Lawgoch (Ivo vo Wales) im Chlooster Fraubrunne. Dr Raubzug isch in dr Gegend zwüschen em westlige Aargau und em Seeland witergfüert worde. Drbii si d Stedtli Fridau und Altreu vollständig zerstöört worde. Die Aadlige vo dr Gegend häi nüt für d Verdäidigung gmacht, usser em Petermann vo Grüenebärg. Dä het vo sine Burge Grüenebärg und Aarwange us, wo dr Coucy denn aabebrennt het, dr Widerstand organisiert, und spööter het au d Stadt Bärn mitghulfe bim Widerstand. Si häi de äinzelne Armeä bi nächtlige Gfächt bedütendi Verlust bibrocht, am 25.&nbsp;Dezämber bi Buttisholz, am 26.&nbsp;Dezämber bi Ins und am 27.&nbsp;Dezämber isch d Entschäidig bi Fraubrunne gfalle, wo d Gugler e drits Mol gschlaage worde und achthundert von ene umchoo si. Wägen em Widerstand vo de Iihäimische und au wil s eso chalt gsi isch, häi sich d Gugler us dr Schwiz zruggzooge. Dr Coucy het si Hauptarmee gar nid iigsetzt.

## Folge
1376 häi sich d Gugler wider zruggzooge, ooni dass irgendäins vo de Ziil vom Chrieg erräicht worde weer. Dr Coucy het im Joor 1387 im ene Vergliich mit em Albrecht III. d Herrschaft Büre und d Helfti vo dr Stadt Nidau as Pfand überchoo. Aber schon e Joor druf het er si Bsitz an d Stedt Bärn und Soledurn verloore.

## Litratuur
* 

* 
## Fuessnoote


## Weblingg
*
Fridiburga

D **Fridiburga** isch d Töchter vom alemannische Herzog Gunzo gsii.

Si isch mit em Merowingerkönig Sigibert III.  (638-656) verlobt gsii, aber vorem Hochzig isch si chrangg wore. De Sigibert het drufabe zwee Bischöf gschiggt, um si vo de Dämoone z bifraie, wanene aber nöd glungen isch. Drufabe isch de Hailigi Gallus uf Überlinge an Hoof vom Herzog Gunzo cho und hett d Fridiburga ghailt. Si isch denn an Hoof vom Sigibert II. z Metz gfaare wore. Dai isch si aber usem Königspalast gfloche in Dom St. Stephan. Uf Aaroote vo de Bischöff hett denn de Sigibert uf d Ehi verzichtet und drufab ane 646 d Chimnechild ghüroote. D Fridiburga het z Metz im Chloster St. Peter as Nonne glebt und isch dai Äbtissi wore.

## Literatur
* Edward Sangmeister: *Von der Urzeit bis zum Ende der Staufer.* Klett-Cotta, 2001.
* Ian N. Wood: *Franks and Alamanni in the Merovingian Period.* Woodbridge 1998. ISBN 0-85115-723-8
Wingersheim les Quatre Bans

**Wingersheim-les-Quatre-Bans** ìsch a frànzeescha Gmein ìm Arrondissement  () ìm Unterelsàss (Bas-Rhin).

## Gschìcht
Wingersheim-les-Quatre-Bans ìsch àm 1. Janner 2016 grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Àtzne, Gìngse, Mìttelhüse un Wìngersche.

## Verwàltung
 vu Wingersheim-les-Quatre-Bans ìsch . Wingersheim-les-Quatre-Bans gheert zum Kommünàlverbànd .

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vu Wingersheim-les-Quatre-Bans ghert zum Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Wingersheim_StNicolas_02.JPG|Mairie
Datei:Hohatzenheim_StsPierre-Paul03.JPG|Kìrch St. Petrus un Paulus
Datei:Wingersheim StNicolas 04.JPG|Kìrch St. Nikolaus
Datei:Wingersheim Synagogue (1).jpg|Synagoge
Datei:Wingersheim rVictoire 1.jpg|Büürehoff (XVIII. Johrhundert)


## Weblink

## Referanza
Gefecht bei Lengnau

S **Gfächt bi Längnau** het am 2. Merz 1798 bi Längnau im Bärner Mittelland zwüsche bärnische und franzöösische Drubbe stattgfunde und het mit eme Siig vo de Franzoose gändet. Si isch Däil vom Franzoseniifall in die Alti Äidgenosseschaft gsi.

## Vorgschicht

Am 25. Januar 1798 z Nacht isch e franzöösische Husar wägene eme Missverständnis im waadtländische Thierrens umchoo, und Frankriich het das as Usreed brucht, zum d Waadt z bsetze. Dr General Guillaume Brune, wo dr Ooberbefäälshaaber vo dr franzöösische Helvetische Armee gsi isch, het im General Schaueburg dr Befääl gää, Soledurn z eroobere und eso dr Wääg uf Bärn freizmache. 

## D Schlacht
Am 2. Merz isch die 15'000 bis 20'000 Maa starki Arme z Längnau aachoo, won e Batallion vo Bärner Milizionär stazioniert gsi isch. Noch eme churze Kampf si d Bärner besigt gsi. Si häi 200 Dooti und Verwundeti ghaa und no öbbe eso vili si gfangegnoo worde. Uf iirem Rückzuug häi si iiri acht Kanone zruggloo.

Uf em Fridhoof z Längnau hets hüt immer no es Monument i Form vomne Obelisk, wo druf stoot: «Den Toten zur Ehr, den Lebenden zur Lehr.  2 März 1798 - 2 März 1898.» Wohrschindli isch es ebe 100 Joor später errichtet worde.

## Folge
D Franzoose si witer uf Soledurn marschiert und häi d Stadt am neggste Daag bsetzt. Dr Schaueburg het druf alli Waffe vo de Soledurner lo iisammle.

## Bibliografii

* Jean-Pierre Felber, *De l'Helvétie romaine à la Suisse romande*, Gämf, 2006
* Adolphe Joanne, *Itinéraire descriptif et historique de la Suisse*, Paulin, 1841, 635 p..
* *Archives pour l'histoire de la Suisse*, vol. 14, S. Höhr, 1864, 414 p..
Schlacht bei Fraubrunnen 1798

D **Schlacht bi Fraubrunne** het am 5. Merz 1798 bi Fraubrunne im Bärner Mittelland zwüsche bärnische und franzöösische Drubbe stattgfunde und isch mit eme Siig vo de Franzoose usgange. Si isch Däil vom Franzoseniifall in die Alti Äidgenosseschaft gsi.

## Vorgeschicht
1798 si franzöösischi Drubbe in d Äidgenosseschaft iigfalle. Dr General Guillaume Brune, wo dr Ooberbefäälshaaber vo dr franzöösische Helvetische Armee gsi isch, het im General Schaueburg dr Befääl gää, Soledurn z eroobere und eso dr Wääg uf Bärn freizmache. Noch eme gwunnene Gfächt bi Längnau het dr Schaueburg am 2. Merz 1798  mit sine 15 bis 18 duusig Soldate Soledurn bsetzt und isch witer in Richdig Bärn marschiert. Bi Fraubrunne isch er am 5. Merz uf Bärner Drubbe under em Karl Ludwig vo Erlach gstoosse.

## D Schlacht
Dr Schaueburg het befoole s Dorf, wo vo drei bis vier duusig Bärner bsetzt gsi isch aazgriffe. D Franzoose häi d Verdäidiger in d Flucht gschlaage und si witermarschiert, bis si d Hauptmacht vom Erlach droffe häi. Dere iiri Posizioon isch uf dr äinte Site vo felsigem Gebiet und uf dr andere Site vo Moos and Wald gschützt gsi. Dr Schaueburg het s Zentrum vo dr Bärner Armee mit Kanone beschosse und sini Soldate si uf bäide Site um d Bärner umegange. Die 2000 Maa starki franzöösisch Kavallerii het iigriffe und uf das het dr Erlach, wo käni Riter gha het, kä Antwort ghaa. D Bärner häi sich uf Urtene zruggzooge, und si au vo dört im ene letschte Kampf verdriibe worde.

D Bärner häi 2000 Dooti und Verwundeti ghaa, drunder au Fraue, d Franzoose häi 1500 Dooti und Verwundeti.

## Folge
Noch dere Niiderlag het sich d Armee under em Erlach uf s Grauholz zruggzooge, wo s am 5. Merz zur entschäidende Schlacht choo isch. Noch iirem Siig dört isch dr Wääg uf Bärn für d Franzoose frei gsi.

## Bibliografii
* Antoine de Jomini, Histoire critique et militaire des guerres de la Révolution: campagnes de 1797, 1798 et 1799, vol. 3, Librairie militaire Petit, 1840, 409 p.
* Jacques Mallet du Pan, Mercure britannique ou notices historiques et critiques sur les affaires du temps, vol. 1, Jacques Mallet du Pan, 1798, 604 p.
* Joseph Planta, The History of the Helvetic Confederacy, vol. 2, J. Stockdale, 1800, 476 p.
Beichtigerhaus

S **Bichtigerhuus** isch e historischs Geböid im Kläibaasel und befindet sich am 	Klingedaal 15. Es stoot uf dr Liste vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Hüte si Arztbraxe und Büro im Huus.

## Baugschicht
Ursprunglig isch s «Bichtigerhuus» s Dehäi vo de bäide Biichtvater vo de Nonne im Klooster Klingedaal gsi, wo as Manne nid im Klooster sälber häi döfe woone. Em Biichtvater mit em hööchere Rang het mä au Lääsimäister gsäit und doorum kunnt s Huus au as «im Lääsimäister si Huus» in de Urkunde vor. Wo d Baasler Klööster noch dr Reformazioon ufghoobe worde si, isch dr Schaffner oder "Zinsmäister" dri kho, wo dr Root as Verwalter vo de Geböid vom ehemoolige Klooster iigsetzt het. 1572 häi dr Stäimetz Othmar Gessner, dr Zimmermaa Ulrich Schnell und dr Dischler Claus Schott s Huus, wo denn as «im Zinsmäister si Huus» bekannt gsi isch, nöi baut, und 1629/30 het dr "Wanuetsch, dr Moler" alli Stuube vom «Zinshuus» renowiert. Wo in dr Middi vom 17. Joorhundert d Verwaltig vo alle ehemoolige Kloosterbsitz in d Händ vom Diräktorium vo de Schaffneije gläit worde isch, isch dr Stadtschriiber vo dr Mindere Stadt ins Huus go woone. Sit 1803 isch d Kanzlei vom Appelazionsgricht din gsi. 1840 het s dr Stadtbaumäister Amadeus Merian renowiert und denn isch s e Zitli vermietet worde. Druf isch s zum Kiirche- und Schuelguet khoo und s Pfarrhuus für e Gäistlige vo dr Theodorskiirche worde. Wo Kiirche und Staat z Baasel drennt worde si, isch s Huus im Bsitz vo dr evangelische Kiirche bliibe und die het s im erste Kiircheverwalter, em Louis Bürgin überloo.

## Kwelle
* Bichtigerhuus im Klingental uf basler-bauten.ch, abgrüeft am 14. Februar 2015
Amadeus Merian

Dr **Amadeus Merian** (* 12. Mai 1808 z Baasel, † 11. Januar 1889) isch dr erst Baasler Bauinspäkter gsi.

## Biografii
Dr Amadeus Merian isch 1808 as dr Soon vom Zimmermäister Friedrich Merian und dr Margarethe, gebooreni Pfaffenschmied z Baasel uf d Wält choo.  Er het z Pforze e Stäihauerleer gmacht und denn an dr Bauakademii z Münche studiert. 

Er het sich as Archidekt z Baasel niidergloo und isch vo 1835 bis 1859 dr stedtisch Baumäister gsi. Mit em Brojekt von ere Verbindigsstrooss vom Santiihanns em Rhiiuufer nooch bis zur Rhiibrugg isch er nid duuredrunge. Schliesslig het er demissioniert, wo s wägen em Umbau vo dr Alte Uniwersidäät  am Rhiisprung zu Strit cho isch. Au d Restaurazioonsblään für s Dalbedoor, won er zämme mit em Baasler Kunstveräin im Groosse Root vorgläit het, isch vo däm 1871 abgleent worde.
 
Dr Merian het 1836 an dr Theodorskiirche Renowazionsaarbäite usgfüert, vo 1836 bis 1837 an dr Peterskiirche, 1838 an dr Lienerdskiirche und 1836 bis 1857 am Münster. 1858—1859 het er zämme mit em Christoph Riggenbach d Clarakiirche zum Däil nöi baut. Si erste Nöibau isch 1838-40 s Café Spitz gsi, s Gsellschaftshuus im klassizistische Stiil vo de drei Kläibaasler Eeregsellschafte grad näbe dr Rhiibrugg. Wisawii über em Rhii het er vo 1842 bis 1844 s Hotel Drei König baut.


File:Basel 2012-08 Mattes 1 (86).JPG|S Drei Köönig
Datei:Basel Café Spitz.jpg|S Café Spitz


## Schrifte
* *Erinnerungen von Amadeus Merian, Architekt, 1808–1889. von ihm selbst verfasste Biographie.* Basel 1902.

## Literatur
*Romana Anselmetti: *Merian, Amadeus.* In: Isabelle Rucki und Dorothee Huber (Hg): *Architektenlexikon der Schweiz – 19./20. Jahrhundert* : Birkhäuser Verlag, Basel 1998, ISBN 3-7643-5261-2, S. 371.
*Rose Marie Schulz-Rehberg: *Architekten des Klassizismus und Historismus. Bauen in Basel 1780-1880.* Basel 2015, ISBN 978-3-85616-643-4, S. 89–108.

## Kwelle
* 

## Fuessnoote
Christoph Riggenbach

**Christoph Riggenbach** (* 23. Novämber 1810 z Baasel; † 11. Juni 1863 z Baasel) isch e Baasler Archidekt gsi.

## Biografii

Dr Christoph Riggenbach het zerst e Stäimetzleer gmacht. In dere Zit het mä Archidektuur nonig akademisch studiert, und er het sich 1832 bis 1834 bim Georg Moller z Darmstadt zum Archidekt lo usbilde. Bim Moller häi in de 1830er Joor e hufe jungi Archidekte us em ganze dütschsproochige Ruum gschafft. Im Summer 1834 isch dr Riggenbach au no an d Berliner Bauakademii gange, het druf e Joor z Münche studiert und het wien e hufe anderi Archidekte und Künstler in deere Zit en Italieräis gmacht. 1837 isch er zrugg uf Baasel.

Sini erste Geböid si vo dr italiänische Rönessans, em Quattrocento, beifflusst gsi, so zum Bischbil s Bachofehuus (1839–1841) und dr Domhoof. Gege d 1850er Joor si immer mee spiilerischi Elimänt vo dr Romantik die blockhafte, stränge Forme vo dr Neorönessans ufbroche, wie zum Bischbil bim Woonhuus an der Missionsstrooss (1850–1851). Spööter si neugotischi Forme drzue choo, wie bi dr Elisabethekiirche, won er noch Blään vom Ferdinand Stadler baut het (1857–65) und em Chliichinderschuelhuus nääbedraa. Aber mä cha doch äigetlig bin em nid vom ene Stilpluralismus im Sinn vom Historismus schwätze. Wääred sinere ganze Karriere isch er mit em Blaane vo de Baasler Spidääler beschafdigt gsi.

## En Uswaal vo sine Wärk
* s Bärner Regierigsgeböid, Projekt, 1835
* Spidaalaalaage, Baasel, 1838–1842, 1857–1860
* s *Bachofehuus*, Münsterblatz 2, Baasel, 1839–1841
* dr *[[Domhof (Basel)|Domhoof]]*, Münsterblatz 12, Baasel, 1840–1842
* *Socinschi Hüüser*, Petersgraabe 27 und 29, Baasel, 1843–1844
* Woonhuus, Dalbevorstadt 16, Baasel, 1844
* s *[[Basler Kaufhaus|Neuje Kaufhuus]]*, Barfüesserblatz, Baasel, 1844–1846 (1874 abgrisse)
* d *Villa Solitude*, Gränzacherstrooss 206, Baasel, 1845–1846
* d Siidebandfabrik, Dalbe–Kirchrain 10, Baasel, 1850–1851
* d Spalegottesackerkapälle, Baasel, 1850–1852 (1943 abbroche)
* s Landguet zum Obere Middlere Gundeldinge (Bachofeschlössli), Baasel, 1854 (1973 abbroche)
* d Elisabethekiirche, Baasel, 1857–1863

## Litratuur
* Renaud Bucher: Riggenbach, Christoph 1810-1863: ein Beitrag zur Basler Architekturgeschichte. Bärn 1993. Usserdäm in: Isabelle Rucki und Dorothee Huber (Hrsg.): Architektenlexikon der Schweiz – 19./20. Jahrhundert. Birkhäuser, Baasel 1998, ISBN 3-7643-5261-2. S. 444 f.
* Schulz-Rehberg, Rose Marie: Architekten des Klassizismus und Historismus. Bauen in Basel 1780-1880. Baasel 2015. ISBN 978-3-85616-643-4, S.109-128

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Markgräfler Gutedelpreis

Dr **Markgrefler Guetedelbryys** (dt. *Markgräfler Gutedelpreis*) isch e Bryys, wu all Johr im Friejohr an „Mänsche us dr unterschidligschte Beryych vu dr Gsellschaft“ „fir effetli wirksame, kreative Aigesinn“ vergee wird. Dr Bryys isch mit eme 225-Liter-Aichefass Markgräfler Guetedel dotiert.

Dr Bryys isch zum erschte Mol anne 1995 vum Räbbuur Hermann Dörflinger un em Kabarettischt Matthias Deutschmann uusglobt un vu dr Stadt Mille vergee wore. Wu d Stadt 1997 ihri Unterstitzig zruggzoge het,, het d *Markgräfler Guetedelgsellschaft* d Uusrichtig vum Bryys ibernuu. Di gmainnitzig Gsellschaft isch vum Hermann Dörflinger, em Matthias Deutschmann un andere Millemer Burger grindet wore un duet all Johr zwische fimf un sechs Kabarettoobe veraastalte.

## Bryysdreeger

* 1995: Georg Schramm
* 1996: Wolfram Siebeck
* 1997: Ars Vitalis
* 1998: Ursula Sladek un Michael Sladek
* 1999: Didi Danquart
* 2001: Hans-Ulrich Grimm
* 2002: Rudolf Klaffenböck
* 2002: Heinz Meier
* 2003: Dieter Hildebrandt
* 2004: Monica Thommy-Kneschaurek un Dominique Thommy
* 2006: Peter Eigen
* 2007: Karl Kardinal Lehmann
* 2007: Gesine Schwan
* 2008: BILDblog
* 2009: Elke Heidenreich
* 2010: Heinz Buschkowsky un Dagmar Metzger
* 2011: Wolfgang Abel
* 2012: Jean-Claude Juncker
* 2013: Alli ehreamtli un burgerschaftli engaschierte Mänsche; stellverdrättend je zeh Mitglider us sechs Verain us dr Region: Markgräfler Museumsverein (Mille), Theater im Hof (Riedlinge), bolando e.G. (gnosseschaftli gfiert Dorfgaschthuus z Bollschwil), Markgräfler Symphoniorcheschter, Durnverain Neieburg 1926, Schwarzwaldverain
* 2014: Christian Streich
* 2015: Tomi Ungerer
* 2016: Stefan Hell
* 2017: Winfried Kretschmann
* 2018: Alice Schwarzer
* 2019: Wolf Biermann
* 2020: Gerhard Polt
* 2023: 60 Mänsche, wu di dytsch-franzesisch Fryndschaft in dr verschideschte Beraich mit Lääbe fille.
* 2024: Andreas Voßkuhle
* 2025: Joana Mallwitz

## Weblink
*Markgräfler Gutedelgesellschaft e. V.

## Fueßnote
Walo Lüönd

Dr **Walo Lüönd** (* 13. April 1927 z Zug; † 17. Juni 2012 z Locarno; haimetbrächtigt z Routeturä) isch e Schwyzer Schauspiiler gsii. Är isch vor allem bekannt gsii dur syni Hauptrollen in dr Film *[[Dällebach Kari (Film)|Dällebach Kari]]* un *[[Die Schweizermacher]]* an dr Syte vum Emil Steinberger un dur d Roll vum *Rodriguez* in dr ARD-Serie *Auf Achse*.

## Lääbe
Dr Walo Lüönd isch dr Suhn vum Konditor Oswald Lüönd gsii. Är isch z Zug uf d Schuel gangen un het vu 1942 bis 1946 e Lehr zum Herreschnyyder gmacht. Ab 1945 het er Oobekurs im Schauspiilunterricht gnuu un vu 1948 bis 1951 het er en Uusbildig am Bühnestudio Züri gmacht. Erschti Ufdritt het er ab 1949 am Schauspiilhuus un bim Cabaret Fédéral z Züri ghaa, 1952 bis 1953 het er Ufdritt ghaa am Stadttheater Basel. Im Lauf vu dr Johr isch er au an andere Theater im dytschsprochige Ruum ufdrätte, an dr Kammerspiel un am Residenztheater z Münche, an dr Städtische Bühne Essen, an dr Volksbühne Berlin un ab 1967 as Gaschtschauspiiler am Neumarkttheater Züri. Feschti Engaschmänt het er ghaa am Schauspiilhuus Züri (1972-1978) un am Stadttheater Basel (1978-1985). Ab 1985 isch er freischaffende Schauspiiler gsii. Syter anne 1962 het er au fir s Färnseh un Film gschafft, in dyschte un Schwyzer Produktione. Sy letschten Ufdritt het er anne 2010 in dr Verfilmig vum Roman «Der grosse Kater» vum Thomas Hürlimann ghaa.

Är isch syt 1957 mit dr Schauspiileri Eva-Maria Bendig ghyrote gsii un het zwee Sihn ghaa, dr Daniel (1957–1987) un dr Oliver (* 1958). Di leschte Johr vu sym Lääbe het dr Lüönd im Kanton Tessin gläbt.

Dr Walo Lüönd isch uf em Gmaindsfriidhof Schachen z Untersiggenthal, Kanton Aargau begrabe wore.

## Uuszaichnige
* 1973: Zürcher Filmpriis
* Ehre-Prix Walo 2002 für sein Lebenswerk.

## Film un Färnseh

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* 

## Fueßnote
Dryoper

D **Dryoper** ( „Aichevolch“) sind e saagehafts altgriechisches Volch gsii. Si sind nochem Dryops binennt, emene Soo vom Flussgott Spercheios oder noch anderne Aagoobe vom Gott Apollon.

Noch de Saage hend Dryoper nördlich vom Berg Parnassos glebt im Piet vom Fluss Spercheios. Der Herakles het Striit aagfange mitem Theiodamas, wo sinerzitt de König vo de Dryoper gsii isch. S isch drufabe zomene Chrieg choo und d Dryoper sind usem Land vertribe wore. De Hylas, der Soo vom Theiodamas, isch vom Herakles graubt wore und het de uf de Argonautefaart biglaitet. D Dryoper sind uf d Peloponnes gfloche und hend sich a de Chüste vo de Argolis i de Stedt Asine und Hermione niderloo. Vo do sind si spööter vo de Argiver o vertribe wore, well si sich mi de Spartaner verbündet hend. D Spartaner hend denn dene erlobt z Messenie e noji Stadt z gründe, wo si ebefalls Asine gnennt hend. Di messenische Asinäer sind no i de Antiki stolz uf eri Herkunft gsii und hend sich selber Dryoper gnennt. Si hend au e Tempel mitere Statue vom Dryops i de Stadt ghaa und asinäischi Münze hend mengisch de Dryops abbildet.

En andere Tail vo de Dryoper isch uf d Insle Euböa gwanderet und het sich i de Stadt Styra niderloo, hend sich denn aber nüme Dryoper gnennt.
Dryops

De **Dryops** ( „Aichemaa“) isch i de griechische Mythologii de Eponym vom Volch vo de Dryoper. Er isch de Soo vom Flussgott Spercheios und vo de Polydora oder noch anderne Quelle de Soo vom Gott Apollon und vo de Arkaderin Dia. Die söll en inere Aiche (altgriech. δρῦς, *drys*) versteggt haa.

De Dryops isch i de messenische Stadt Asine vereert wore und het dai e Tempel mitere Statue ghaa. Er isch mengisch au uf de asinäische Münze abbildet wore.
Dryope

**Dryope** () isch de Name vo merere Fraue i de griechische Saage:

* d **[[Dryope (Mutter von Pan)]]** isch d Töchter vom Dryops und di Gliebti vom Hermes und d Muetter von Pan
* d **[[Dryope (Oichalia)]]** isch d Töchter vom Apollon oder vom Eurytos und di schönsti vo allen Oichalierine.
* d **[[Dryope (Lemnos)]]** isch e Frau vo de Insle Lemnos. D Aphrodite het eri Gstalt agnoo um d Lemnierine gege eri Mane uuzwiegele.
* d **[[Dryope (Nymphe)]]** isch e Nymphe wo de Hylas entfüert ha söll.
* d **[[Dryope (Vergil)]]** isch bim röömische Tichter Vergil di Gliebit vom Faunus und d Muetter vom Tarquitus.
* d **[[Dryope (Phönizierin)]]** isch e Phönizieri und d Muetter vom Chromis.
Beatrice Kessler

D **Beatrice Kessler** (* 19. Septämber 1949 z Züri) isch e Schwyzer Schauspiileri.

## Lääbe
No dr mittlere Ryfi het si ihri chinschtlerischi Uusbildig an dr Schauspiilschuel Züri iberchuu. Z Neuwied an dr dertige Landesbihni Rhyland-Pfalz un am Städtebundtheater Hof z Bayern het si vu 1970 bis 1974 ihri erschte Bihnenufdritt ghaa. Si het d Lavinia in *Trauer muss Elektra tragen* vum Eugene O’Neill gspiilt, d Eboli in *Don Carlos* vum Friedrich Schiller, d Ariel in *Der Sturm* vum William Shakespeare un d Judith in *Der Teufelsschüler* vum George Bernhard Shaw.

Syter anne 1975 het si in dr Hauptsach fir Film un Färnseh gschafft. D Kessler isch dur schwyzerischi Produktione wie *[[Die Schweizermacher]]* bekannt wore, wu si ne jugoslawischi Dänzeri dargstellt ghaa het, wu in dr Schwyz ufgwachsen isch. In *Der Westen leuchtet!* (1982) wird si as Gegespiileri vum Armin Mueller-Stahl in dr innerdytsch Konflikt verwicklet. Speter het d Beatrice Kessler in e baar Serie Duurrolle iberchuu wie as Dr. Marion Fabian in *Schloßhotel Orth*. Dernäbe isch si in Episode vu bekannte Krimiserie wie *Tatort* un *Detektivbüro Roth* ufdrätte.

## Filmografy

## Weblink
*
*Biografy mit Foto
Mitzwa

E ***Mitzwa*** (hebr. מצוה; (Singular und Plural); Ussprooch: sephardisch: *Mitzwa*, Plural: *Mitzwot*; aschkenasisch: *Mitzwe*;  Plural: *Mitzwauss* oder *Mitzwojss*) isch e Gebot im Juudedum, wo in dr Tora vorchunnt oder vo Rabbiner festgläit und Däil vo dr jüüdische Religioon worde isch. Im Gegesatz zur *[[Halacha]]*, wo s ganze „religionsgsetzlige“ Süsteem vom Juudedum bezäichnet, mäint mä mit *Mitzwa* en „äinzelni Pflicht“. S Alter vomene Chind, wo s d Mitzwot söll verstoo und iihalte, isch für Buebe drizääni und für Mäitli zwölfi und wird as ''Bar Mitzwa'' respektiv ''Bat Mitzwa'' bezäichnet.

Noch em Talmud git s in dr Tora 613 *Mitzwot*, er zelt sä aber nid uf. Erst spööter häi Gleerti in iire Wärk d Zaal vo de *Mitzwot* uf 613 festgläit, drunder si zum Bischbil die Zää Gebot. D *Mitzwot* wärde in 365 Verbot und 248 Gebot iidäilt. Alli *Mitzwot* si gliich wichdig, aber es git Underschiid zwüsche liichte (*kalot*) und schwere (*chamurot*) Verstööss.

Äini vo de bekanntiste Ufzelige und Erkläärige vo de 613 *Mitzwot* is s *Sefer HaMitzwot* vom jüüdische Rächtsgleerte Maimonides, wo im Middelalter entstande isch. In sim filosofische Hauptwärk *[[More Nevuchim]]*, wo as «Füerer vo dene wo nid druschömme» söll verstande wärde, säit dr Maimonides, ass alli *Mitzwot* vo dr göttlige Wiishäit chömme. Er macht aber en Underschiid, zwüsche Gebot (hebräisch *mischpatim*), wo liicht zum Verstoo si, und sonige, wo s schwer isch (hebräisch *chukkim*). Er erklärt, ass mä e baar bsundrigi Gebote nit mit dr Vernumft chönn begründe und si usschliesslig uf em Wille vo Gott wurde basiere.

Noch em jüüdische Rächt daf mä, wemm mä in Lääbensgfoor isch alli Gebot vo dr Tora bräche, usser drei: Mord, Götzedienst und Unzucht. Vor allem bi dr Sabbatrue gältet d Reegle: „Lääbensgfoor hebt dr Schabbat uf.“ 

## Litratuur
* Julius Hans Schoeps: *Neues Lexikon des Judentums.* Bertelsmann Lexikon Verlag, 1998, ISBN 3-577-10604-2
* Alfred J. Kolatch: *Jüdische Welt verstehen: Sechshundert Fragen und Antworten* (Originalditel: *The Jewish Book of Why*, übersetzt und bearbeitet von Miriam Magall). 2. Uflaag, Marix, Wisbaade 2011, ISBN 978-3-86539-043-1.

## Weblingg

*Liste vo de 613 Mitzwot (änglisch)
*Liste vo de 613 Mitzwot uf Dütsch (PDF-Datei, 23 Site, 102 KB)

## Fuessnoote
Frey-Grynaeisches Institut

S **Frey-Grynaeische Instidut** isch Däil vo dr Theologische Fakultäät vo dr Uniwersidäät Baasel. Es befindet sich am Höibärg 33 z Baasel.

S Frey-Grynaeum isch e Baasler Kulturguet, wo für d Region vo Bedütig isch.

## Gschicht
S Instidut isch as e brivaati Stifdig im Joor 1747 entstande. Dr Baasler Theologiibrofässer Johann Ludwig Frey (1682-1759) het s zur Erinnerig an si Fründ und Kolleeg Johannes Grynaeus (1705-44) gstifdet mit em Zwäck, *d Eer vo Gott und s Theologiistudium* z fördere. D Stifdig het us ere Liigeschaft, dr Bibliothek vom Stifter und ere Gäldsumme bestande, für dass die theologischi Fakultäät e "Stiftigsbrofässur" chönnt iirichde. Für e sonigi Brofässur git s hüte kä Gäld me, aber im Frey si Uniwersalbibliothek us em 18. Joorhundert, wo sini Noochfolger no erwiteret häi, isch äini vo de bedütendste Büechersammlige us dere Zit. 

D Liigeschaft am Höibärg in dr middelalterlige Stadt isch bis hüt en Ort für die theologischi Forschig. Verantwortlig für s Huus und d Bibliothek isch dr "Lektor", e Brofässer vo dr theologische Fakultaät.

## Kwelle
* Das Frey-Grynaeische Institut uf dr Website vo dr Uniwersidäät Baasel, abgrüeft am 16. Februar 2016
Ramstein

**Ramstein** stoot für:

;Ort
* en Ortsdäil vo dr Stadt Ramstäi-Miesebach z Rhiiland-Pfalz, Dütschland
* Ramstäi-Miesebach, e Stadt z Rhiiland-Pfalz
* Ramstein Air Base, e Milidäärflugblatz vo dr *United States Air Force* (ligt öschtlich vo Ramstäi-Miesebach und isch s Hauptquartier vo de *[[USA|US]] Air Forces* z Europa)
* e Burgruine im undere Kylldaal bi Kordel in Rhiiland-Pfalz
* es Ghöft bei Harthause, Gmoed Äpfedorf (isch vo 1815 bis öpe 1850 a oegete Gmoed gwäa)
* e Burgruine bi Brätzbel im Baaselbiet, Schwiz

;Familienaame
* en aadligs Baasler Gschlächt
** Imer vo Ramstäi († 17. Juli 1395), Fürstbischof vo Baasel vo 1382 bis 1391
** Heinrich vo Ramstäi, wo 1428 mit em spanische Ridder Juan de Merlo im e Durnier kämpft het
* e freiherligs Gschlächt us em Schwarzwald
** Rumo vo Ramstäi (gstorbe 20.8.1299/1303), Gegenabt vom Chlooster Sanggalle

* Beatus Albrecht vo Ramstäi (1594–1651), Fürstbischof vo Baasel vo 1646 bis 1651
* Marco Ramstein (* 1978), Schwizer Curler
* Ruth Ramstein (* 1950), Schwizer Schuelpfläägere und Briisdräägere vom Prix Courage
Dorer

D **Dorer**, au **Dorier** () sind en altgriechische Volchstamm gsii. Si hend de westlich Tail vo Mittelgriecheland um de Korinthischi Golf biwontt und d Peloponnes mit Uusnaam vo Arkadie.  Vo de Insle hend Kreta, di süüdliche Kyklade mit Melos und Thera und de Dodekanes zom dorische Sidligsruum ghört.

As Ursprungland vo de Dorier gelt d Landschaft Doris im obere Taal vom Fluss Kephisos, nördlich vom Berg Parnassos aaggee.  I de griechsiche Saag werd d Iiwanderig vo de Dorer uf d Peloponnes mit der "Zruggcheer vo de Heraklide" gliichgsetzt, wo noch de antike Gschichtsrechnig ane 1100 v.&nbsp;Chr. stattgfunde ha söll. Si sind demno bi Patras öber d Meerengi und hend z erscht Messenie, Lakonie mit Sparta und d Argolis eroberet und under isch uuftailt. Die Saag het e historische Chern und o de Zittruum stimmt mit de Resultaat vo de moderne Forschig öberii. D Dorer sind denno nochem Undergang vo de Mykenische Kultur im End vo de Bronzezitt nodisnoo i d Peloponnes iigwanderet und hend di altiihaimisch Bivölkerig underworfe und underjocht. De Prozess het aber recht lang duuret. Öber die südliche Insle vo de Ägäis sind si bis a d Chüste vo Chliiasie voorgstoosse.

D Dorer chönnt ahand vo de Sprooch, vo de Phyle, vo religiööse Kult und ahand vom Kalender guet as e verwandti Gruppe erfasst were. De Gott Apollon werd i de Forschig as en uursprüngli doorische oder zumnidest typisch doorische Gott aaglueget und sis Orakelhailigtum vo Delphi isch m Piet vo de dorische Phoker glege.

De doorischi Tielekt bildet ann vo de grosse altgriechische Tielektgruppe und cha i chlinneri Gruppe uuftailt were. Die Tielekt sind nööch mitem Nordwestgriechische verwandt. D "Doris seuerior" umfasst Lakonie mit Messenie und Kreta, s Inseldorische isch uf Melos, Thera, Anaphe, Rhodos, Kos und i de Chliiasiatische Städt Knidos und Halikarnassos gredt wore. D "Doris mitior" umfasst Mittelgriecheland mit Phokis, Lokris, Ätolie, die Ionische Insle und s Taal vom Sprecheios. D Tielekt vo Elis und i de Argolis neme e Sunderstelig ii. Im Verlauf vo de Antiki isch s Dorische vo de attische Koine zruggdrängt wore, hett aber bis hütt no öberlebt und zwoor im Tsakonische.