open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lilian Studer

D **Lilian Studer** (* 20. Dezember 1977 z Bade) isch e Schwiizer Politikerin (EVP). Vo 2019 bis 2023 isch si Nationalrötin gsi.

## Läbe
D Lilian Studer isch d Tochter vom Schwiizer alt-Nationalrot Heiner Studer. Si isch z Wettige ufgwachse u isch usbeldeti Lehrerin für Textils Werche. Hüt schafft si als Gschäftsfüererin bem Blaue Chrüz Aargau/Luzern.  

Vo 2004 bis 2009 isch d Lilian Studer Präsidentin vo de Junge EVP Schwiiz gsi. Vom 2002 bis 2019 isch si Grossrötin vom Aargau für d EVP gsi. Zwüsched 2011 u 2016 esch si Fraktionspräsidentin vo d EVP gsi, ab 2017 vo d EVP/BDP-Fraktion. Set de Legislatur em Johr 2017 esch si zuedem Präsidentin vo de Kommission für Justiz. D Benevol Aargau, d Fach- und Vermittligsstell Freiwilligearbet, hätt si zwüsched 2009 und 2018 präsidiert. Be Palliative Aargau esch si em Birot. Beriche, wo si sich au politisch emmer weder starch igsetzt hätt. Ihri Schwerpünkt i de Politik sind u.&nbsp;a. Gsundheits-, Sozial-, Präventions-, Sicherheits- oder au Gsellschaftsfroge. Bi de Grossrotswahle am 23. Oktober 2016 isch si für e witeri Legislatur gwählt worde.

Bi de Nationalrotswahle am 20. Oktober 2019 isch d Lilian Studer für ihri Partei als Spitzekandidatin für de Nationalrat aaträte und gwählt worde. Si het dodemit de Sitz zruck zu de EVP gholt, wo ihre Vater 12 Johr vorher verlore het. Wege de Wahl in de Nationalrot isch si aber im November 2019 us em Aargauer Grossrot zruckträte. Für si isch de Lutz Fischer-Lamprecht i de Grossi Rot nochegrückt. 

Bi de Nationalratswahl 2023 isch si nümmi widergwählt worde. 

## Weblink

* d Website vo dr Lilian Studer
* d Lilian Studer uf smartvote.ch
* d Lilian Studer uf dr Website vom Grosse Rot uf ag.ch

## Fuessnote
Fislisbach

**Fislischbach** isch e Iiwonergmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind ligt öppe 4&nbsp;km südlich vo Bade, em Bezirkshauptort.

## Geographii
S Dorfzentrum vo Fislischbach isch ibettet in ere Mulde zwüschem Hiltiberg (470 m) u em Buechberg (468 m), won zun ere Sytemoräne vom Rüüssgletscher ghöre. Di nöiere Kwartier vom Dorf lige zum grosse Deil i de Ebeni weschtlich vo dene Höger.

De Gmeindbann isch 505 Hektare gross, dodervo hets uf 157 Hektare Wald u 113 Hektare sin überbaut. Di höchsti Stell isch uf 619 Meter im Gebiet Oberhau, wo e Teil vo de Heitersbärg-Chötti isch, di tüüfschti Stell isch uf 408 Meter in de Ebeni südweschtlich vom Dorf grad bim Weschtportal vom Heitersbärgdunnel vo der Ysebahn.

D Nachbargmeinde sin Bade im Norde, Noiehof u Oberroodlef im Oschte, Niderroodlef u Melige im Süde u Birmischtoorf im Nordweschte. Fislischbach gränzt au an d Exklave Rütihof, wo zu de Stadt Bade ghört.

## Gschicht
Fislischbach isch us ere alemannische Sidlig entstande. Im Johr 1184 isch es unterm Name *Vicelisbach* s erschti Mol in ere Urkunde erwäänt, wo de Papst Lucius III. d Bsitztümer vom Chloschter Engelbärg duet bestätige. Im 15. Johrhundert het dann s Spital z Bade d Lehensrächt übers Dorf gha.

D Chile, wo s Patrozinium vo de Häilige Agate het, isch sid im 12. Joorhundert dokumäntiert.

Im 1415ni hei d Eidgenosse de Aargau eroberet un so het Fislischbach ab do zum Amt Birmischtoorf vo de Grafschaft Bade ghört, ere gmeine Herrschaft vo de Eidgnosse. Im 1522 het de Pfarrer Urban Wyss, e Kolleg vom Huldrych Zwingli, d Reformation iigfüert. Nach de Niderlag bim Zweite Chappelerchrieg hets Dorf im 1531 wider müsse katholisch werde. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Fislischbach het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch. Im 1848 het en Grossbrand 30 Hüser z Fislischbach in Schutt u Äsche gleit. Innert eme Johr het ma derno s Dorf wider ufbaut.

S refermierte Chilezäntrum z Fislischbach hät de Chilebauveräin ane 1975 ygweit.

## Partnergmeind
Sit em 12. April 2003 isch Fislischbach d Partnergmeind vo Le Chambon-sur-Lignon z Frankriich.

## Bilder

Fislisbach 05 Gemeindehaus.jpg|s Gmeindhuus
Fislisbach Kirche.jpg|di katoleschi Chile vo Fislischbach
Fislisbach Ref Kirchenzentrum.jpg|s refermierte Chilezäntrum


## Literatur
* 

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Fislisbach

## Fuessnote
Oberrohrdorf

**Oberroodlef**, i der Schriftsproch **Oberrohrdorf**, isch e Iiwonergmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si liit zwüschet Bade und em Mutschäle.

## Geografii
D Gmeind liit öpper drü Kilometer öschtlich vo der Rüüss am Südweschthang Rohrdorferbärg, eme Teil vom Heitersbärg. Öpper en Kilometer nördlich vom Dorfzentrum isch der Ortsteil Staretschwil uf ere Höchi vo 550 Meter. D Sidligsflächi vo Staretschwil u vo Oberroodlef sin underenand u mit der Noochbergmeind Niderroodlef zämegwachse.

De Gmeindsbann isch 430 Hektare gross, dodervo hets uf 170 Hektare Wald, und 89 Hektare sind überbaut. Di höchscht Schtell vo der Gmeind isch uf em Chamm vom Heitersbärg uf 702 Meter, di tüüfscht Schtell isch uf 455 Meter.

Noochbergmeinde vo Oberroodlef sind Nöiehof im Nordoschte, Chillwange im Oschte, Remetschwil im Süde, Niderroodlef im Weschte u Fislischbach im Nordweschte.

## Gschicht

Durch verschidnigi Fund het me chönne nochwiise, dass d Geged am Rohrdorferbärg scho i der Jungsteiziit (um 2500 v. Chr) bsidelt gsi isch. D Römer händ am Weschthang vom Heitersbärg Wii aapoue, un zwüschet em 7. u 8. Johrhundert sind d Alemanne i d Geged cho. Di eerscht urkundlich Erwähnig vo Roodlef isch us em Johr 1040, wo Mönch vom Chloschter Eisidle es Grundstuck z Barteheim im Elsass gäge eis am Rohrdorferbärg iituuschet händ. Im 11. Johrhundert isch d Geged durch Hüroot a d Grafe vo Länzbrg choo. Wo di im 1173 usgschtorbe sin hei d Kyburger di Ländereie überno u dere irm Usstärbe im 1264 hei d Habsburger s Erb aaträtte.

Im 1415i händ d Eidgnosse der Aargau erobert und esoo het Oberroodlef ab doo zum Amt Roodlef vo der Grafschaft Bade ghört, ere gmeine Herrschaft. Vo 1413 bis 1872 isch s Rächt uf d Pfarrwahl vo Roodlef bim Schpital z Bade gsi. Im 1529 het me d Reformation iigfüert, me het aber nach der Niderlag i de Schlacht vo Kappel reschpektiv im Zwöite Chappelerchrieg wider müesse katholisch werde.

Im März 1798 sind d Franzose i d Schwiiz iimarschiiert und händ di Helvetisch Republik usgrüeft. Oberroodlef het i dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum nöie Kanton Aargau choo isch. Im 1805i händ d Gmeinde Busslinge, Niderroodlef, Oberroodlef, Remetschwil und Staretschwil zur nöie Gmeind Roodlef fusioniert. Am 22. Mai 1854 het me Roodlef i drü Gmeinde teilt. Saretschwil isch derbi mit Oberroodlef zämeplibe.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Oberrohrdorf

## Fuessnote
Diktatur

D **Diktatur** bezeichnet e Staatsform, wo e bechränggti Zahl vo Lüt, siigs numme en einzelne «Diktator» oder e Gruppe, so wie zum Bischpiil e Junta oder e Partei, die unbeschränggti Herrschft im Staat het.

Hüfig existiere so Institutione, wie me se us de Länder mit ere pluralistische Demokratii kennt, wie d Parlamänt, d Parteie, d Gwärkschafte und so wyter, zum Schiin au in Diktature, si dört aber vo de Machthaber igsetzt und kontrolliert und ohni entscheidende Iifluss uf d Politik.

Diktature chönne au in demokratische Staate errichtet wärde, wenn d Gsellschaft inere Krise isch, zum Bispil dur d Mobilisierig vo Volksmasse. Hüfiger bassiert das aber in Staate, wo s demokratische Dängge schwach veranggeret isch, und meischtens dur e Putsch. Dä bringt denn i dr Regel e Militärjunta ans Rueder, us welere sich denn mänggisch en Autokrat cha usebrofiliere (wie öpe dr Nasser z Ägypte und dr Peron z Argentinie). Es git au d Möglichkeit, ass e Demokratii es für nötig findet, d Staatsmacht vorübergehend einere Person azverdraue, und die cha d Gwalt uf Duur für sich beanspruche. In dr Weimarer Republik het s doderfür dr Verfassigsartikel 48 gha, wo im Riichsbresidänt d Kompetänz ge het Notverordnige z erlo, was dr Hitler usgnützt het, für zum sich under eme Mänteli vo Legalität diktatorischi Vollmachte z erschliiche und d Machtinstrumänt z schaffe, wo sini Position gsicheret hend.

Diktature si im allgemeine nationalistisch, au wenn si sich öffentlig nit immer drzue bekenne (wie die kommunistische Diktature in Europa und in Asie im 20. Johrhundert) und verspräche soziali Besserig (was in de meiste Fäll, zum Bischpiil im Faschismus in Italie under em Benito Mussolini und em Nationalsozialismus z Dütschland under em Hitler schlussändlig leeri Verspräche bliibe).

Aktuell (2018) gitts in erschter Linie die folgende Staate, wo der Begriff Diktatur uff se zuetrifft: China, Nordkorea, Vietnam und Kuba, alli mit kommuistischem Gsellschaftssystem, und in Europa muess me au Wissrussland drzue zelle. Meh Staate hei zwar diktatorische Iischlag, füehre aber no Wahle düüre, au wenn si deils manipuliert si, und si hei deils nur no iigschränkti Grundrächt für d Bevölkerig (das isch denn e «Glänkti Demokratie»), das gilt zum Bischpiil für Russland unter em Vladimir Putin, d Türkei unter em Recep Tayyip Erdogan, der islamisch Iran und au Venezuela. 

## Quelle
* , Band 4, S.112
Bezirk Baden

**Bezirk Baden** chan folgendes bedüte:
* Bezirk Baden (Aargau), en Bezirk im Kanton Aargau, Schwiz
* Bezirk Baden (Niederösterreich), en Verwaltigsbezirk z Nideröschtrych, Öschtrych
Marthalen

**Maartale** (elter: **Maartel**) isch e politischi Gmeind im Bezirk Andelfinge vom Kanton Züri in dä Schwiiz.

## Wappä
Blasonierung: *In Gold e usgrisseni gruäni Eiche mit Blattwärch und Frücht.*

## Geographi
Martale liit im Zürcher Wyland. D Gmeind Martale umfasst uf ere Flächi vo 1'414&nbsp;ha d Dörfer Martale und *Ellikä am Rhy*. Meh als en Drittel vo dr Flächi, nämli 540&nbsp;ha, sind vo Wald bedeckt. E hoch entwickleti Landwirtschaft mit vorherrschendem Ackerbau präged die Gmeind.

Nachbargmeinde sind vo Nordweste us im Uhrzeigersinn: Rhynau, Benke, Trüllike, Chliandelfinge und Flaach im Kanton Züri, Buechberg und Rüedlinge im Kanton Schafuuse, wie au Lottstette im Landchreis Waldshuet z Bade-Würtebärg, Düütschland.

## Bevölkerig

Rund 1'800&nbsp;Iinwohner sind in d'Gmeinde wohnhaft, davo 90 in Ellikon.

## Verein
Martale hät en eigene Turnverein, wo all zwei Jahr Abigunterhaltig uffüehred. En Fussballclub (Ellike/Martale). Dänäbä gits 2 Musigverein, dä Posaunächor und dä Musigverein Helvetia. Ellikä hät sini Pontonier. Martale hät au en Chilenchor, wie au e Guggemusik. Sit 2005 wird all Jahr es Summerschlittärännä duregefüehrt.

## Politik
Siit em Jahr 2006 isch d'Barbara Nägeli (SVP) Gmeinspräsidentin. Wiiter hand vier Kanditate für die freie Sitz gfunde werde.

Traditionell isch d'SVP di stärchsti Partei i dr Gmeind. Sie erreichet bi Nationalratswahle rund 50% vom Wählerateil. Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 7,7 %, CVP 1,5 %, EDU 3,9 %, EVP 2,4 %, FDP 7,9 %. GLP 4,2 %, GP 10,7 %, SP 12,0 %, SVP 48,5 %, Suschtigi 1,1 %.

## Gschicht
*Martella*, wie das Dorf frühner gheisse hät, isch s'erstmal 858 urkundlich erwähnt worde. Es isch aber scho frühner besidlet gsi, wie das Fund us dä spätere Latène-Zyt, dä Römerzyt und dä alemannischä Besiedlig belegäd.

## Literatur
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band I: Die Bezirke Affoltern und Andelfingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 7). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1938.

## Weblink

* Offizielli Internetsite vo dr Gmeind Martale
* Statistischi Datä Gmeind Martale
* 

## Fuessnote
Kaiser

Der Titel **Kaiser** trage die ranghöchste Herrscher, wo no über de König stöhn. 

In der europäische Gschicht isch dr Kaiserditel in dr Regel nume dene Monarche ge worde, wo über meh as eis Volk gherrscht hai. Dr Kaiser vom Römische Riich isch uf Latiinisch as *Imperator* bezäichnet worde, dä vom Byzantinische Riich mit em griechische *[[Basileus]]*. Dr Karl dr Groossi het as Kaiser vo Rom s weströmische Kaiserdum widerbeläbt. S Häilige Römische Riich isch under de Ottone us em ehemolige karolingische Ostfrankeriich entstande, mit eme Kaiser as Oberhaupt. Wo s Häilige Römische Riich 1804 undergange isch, häi d Habsburger dr Ditel bhalte und sich Kaiser vo Östriich gnennt. 1871 het dr Köönig vo Pröisse as Herrscher über s Dütsche Riich dr Ditel Dütsche Kaiser aagnoo. Z Russland het mä under em Iwan III. Moskau as Dritts Rom afo aluege und dr Ditel *Zar* afo bruuche. Im Zweite Wältchrieg hät de italiänischi König Viktor Emanuell III. de Titel *Kaiser vo Abessinie* agno.

Verschiideni ussereuropäischi Monarche – wie der osmanisch Sultan, dr Schah vo Persie, dr Negus vo Äthiopie oder dr chinesisch Sohn vom Himmel si de europäische Kaiser gliichgsetzt worde. Dr einzig Monarch, wo hüt no as Kaiser bezeichnet wird, isch der Tennō vo Japan.

## Etymologii
S althochdütsche *keisar* wie au s slawische *[[Zar]]* leite sich vom latiinische Personenamen *Caesar* ab, wo in der Antike *„Kaisar“* usgsproche worden isch. Der Wandel vom Cognomen vom Gaius Julius Caesar zum Herrschertitel isch imene e Prozäss bassiert, wo fast 100 Johr duurt het, vom Dood vom Cäsar 44 v. Chr. bis zum Amtsadritt vom Kaiser Claudius im Jahr 41 n. Chr.

In de romanische Sproche bruucht me drgege Wörter, wo vom latiinische *Imperator* abstamme, öbbe s italiänische *imperatore* oder s französische *empereur*, wo au s änglische *emperor* druf zrugggoht. Au s albanische Wort *mbret* für *„König“* stammt vo *Imperator* ab.

In mittelhochdütsche Schrifte wird dr Kaiser meistens as *Kayser, Keiser* oder *Keyser* bezeichnet.
Ennetbaden

**Ännetbade** (offiziell: *Ennetbaden*) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Wi de Näme scho seit, isch d Gmeind uf em gägeüberligende Limmatufer wi Bade, wo d Gmeind bis 1819 derzue ghört het.

## Geographi

Ännetbade het uf alne Site natürlichi Gränze. S Dorf isch in-e-me numme 1,5&nbsp;km lange Sitetal vo de Limmat zwüschem Geissbärg im Norde u de Lägere mit de Klus vo Bade im Süde. D Limmat isch di weschtlichi un de Höhtal-Sattel di öschtlichi Gränze vo de Gmeind. D Überbauig konzentriirt sich uf de Uferberich a de Limmat u de sonnigi Geissberg-Südhang.

De Gmeindbann isch 211 Hektare gross, dodervo sin 88 Hektare bewaldet u 71 Hektare überbaut. Di höchschti Schtell ligt uf de Lägere mit 757 Meter, di tüüfscht a de Limmat uf 360 Meter.

Nachbargmeinde sin Freyewil im Norde, Ähredinge im Oschte, Wettige im Süde, Bade im Weschte u Obersiggethal im Nordweschte. Bade, Ännetbade u Wettige sin zämmebauet.

## Gschicht
Bi Grabige im Johr 2008 het ma usegfunde, dass ma zu de Ziit vo de Römer um 120 n.&nbsp;Chr. uf de Brandruine vo eme um 40 n. Chr. baute Handwerkerquartiir, wo zu de Sidlig Aquae Helveticae ghört het, en repräsentative Terrassebau errichtet het. Der Terassebau isch mit Freskemalereie, Mosaike, marmorverchleidete Wänd u Fussbodeheizig luxuriös usgschtattet gsi. Wäge Überfall vo de Alemanne het ma s Gebäude ums Johr 270 umme ufgäh. Bi de Grabige het ma au en Friidhof us em 7.&nbsp;Johrhundert gfunde.

In ere Urkund isch Ännetbade im Johr 1150 s erschtmol erwäänt worde, wos au zu Bade ghört het. Am Limmatufer hets Badehüser gha, wo ma *chlini Bäder* gnennt het, im Gägesatz zu de *grosse Bäder* am linke Flussufer.

Im 1415 hei d Eidgenosse de Aargau eroberet u Ännetbade het zu de Grafschaft Bade ghört, ere gmeine Herrschaft.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. I dere Ziit hei sich di Spannige zwüsche Bade u Ännetbade verschärft. Bade het s Gfühl gha, Ännetbade sigi numme es läschtigs Aahängsel u d Ännetbadner hei sich usgränzt gfühlt. Im 1817 het Bade a de Regiirigsrot vom 1803 noi gründete Kanton Aargau es Gsuech uf an Abtrännig vo Ännetbade gschtellt, wo am 22. Dezember 1819 vollzoge worde-n-isch.

## Literatur
* 
* Peter Hoegger: *Der Bezirk Baden I. Baden, Ennetbaden und die oberen Reusstalgemeinden.* In: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau. Aargau VI.* (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 63). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1976, ISBN 3-7643-0782-X.
* Thomas Bolt, Uli Münzel: *Der Bäderbezirk von Baden und Ennetbaden.* (= Schweizerische Kunstführer. Nr. 399). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986.

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Ännetbade

## Einzelnachwis
Nationalsozialismus

:*Dä Artikel behandlet die nationalsozialistischi Ideologii. Für d Ziit vom Nationalsozialismus lueg [[Zeit des Nationalsozialismus|do]].*

Dr **Nationalsozialismus** isch e rächtsextremi, totalitäri und rassistischi Ideologii gsi, wo noch em Erste Wältchrieg z Dütschland ufcho isch und vor allem im nördlige Europa Ahänger gha het. Die politischi Bewegig, wo die Ideologii in d Wirklichkeit umgsetzt het, die Nationalsozialistischi Dütschi Arbeiterpartei, churz NSdAP, isch vom Adolf Hitler agfüehrt worde und het noch dr Wirtschaftskrise vo 1929 grosse Zuelauf übercho, isch noch de Wahle 1933 die grösst Regierigspartei worde und het mit Gwalt und Hinderlist d Macht ganz an sich grisse und e totalitäri Diktatur errichtet. 

Dr Nationalsozialismus het in vile Beziehige die gliiche Eigeschafte wie dr italiänisch Faschismus gha: dr Nationalismus, d Mobilisierig vo de Masse, d Brutalitet vom politische Diskurs, dr Hass uf die politisch Linggi, d Verachtig für ä demokratisch Prozäss und d Verehrig vom Füehrer; aber im Nazismus isch s meiste extremer gsi. Dr Rassismus, wo z Italie erst im Verlauf vo de 1930er Johr sich iibürgeret het, isch vo Afang a ein vo siine wichdigste Bestanddeil gsi. Dr Nationalsozialismus isch antiintellektuell gsi und ohni diefergehendi theoretischi Fundierig und het d Lüt azoge mit stark emotionelle Botschafte und ihne d Hoffnig vermittlet, ass si dr Füehrer us ihrer Misere wurd befreie und ihri Find wurd zerstöre.

## Quelle
* Dr Artikel "National Socialism." in dr *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2009.

## Lueg au
Gliichschaltig
Obersiggenthal

**Obersiggetal** (offiziell: *Obersiggenthal*) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt nördlich vom Bezirkshauptort Bade a de Limmat u het drü Ortsteil: Nussbaume, Kirchdorf u Riede.

## Geographii
D Gmeind ligt uf de öschtliche Site vom Siggetal, ere Schotterterrasse am nördliche Limmatufer, wo sich gäge Nordweschte uswitet. Im Norden isch de Siggebärg di natürlich Gränz zum Surbtal, die Limmat trännt d Gmeind vo Bade.

Im Oschte isch de Ortsteil Riede, uf em Steilhang drüber de Wiler Hertestei. Nussbaume, s Zentrum vo de Gmeind, ligt in derte, wos Tal aafangt breiter z werde. Im Weschte, Richtig Undersiggetal, isch Kirchdorf, öpper ein Kilometer vo de Limmat ewäg. Am Hang oberhalb vo Kirchdorf ligt de Wiler Tromsbärg. Riede u Nussbaume sin zämmegwachse, zwüsche Nussbaume u Kirchdorf isch e Sidligslücke.

De Gmeindsbann isch 839 Hektare gross, dodervo sin 365 Hektare Wald u 165 Hektare überbaut.

Nachbargmeinde sin Ändige u Lengnau im Norde, Freyewil im Nordoschte, Ännetbade im Oschte, Bade im Süde, Turgi im Südweschte, Undersiggetal im Weschte u Würelinge im Nordweschte.

## Gschicht
Uf em Gebiet vom Siggetal gits Sidligsfund us de Jungsteiziit un de Bronzeziit.

Im 1252i wird zum erschte Mol e Brugg in ere Urkund gnennt u de Turm, wo zum Schutz ve dere Brugg bauet worde-n-isch, isch in de Bsitz vo de Grafe vo Habsburg cho. D Habsburger hei im Siggetal Land gha, un hei en Teil dervo 1337 em Chloschter St. Galle überträge. Zäme mit em hütige Gebiet vo Undersiggetal hets im 15. Johrhundert insgsamt 42 Höf gäh, wo me 1415 im *Amt Siggetal* zämegfasst het.

Am Aafang vo de Helvetik isch s Amt Siggetal im 1798i zum Kanton Bade cho un im 1803 zum neugründete Kanton Aargau. Ab 1803 het me d Höf uf di beide Gmeinde Ober- un Undersiggetal verteilt.

## Literatur
* 
* 
* Peter Hoegger: *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 87: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band VII: *Der Bezirk Baden II.* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK Bern, 1995, ISBN 3-909164-44-7, S. 89–110.

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Obersiggetal

## Fuessnote
Bergdietikon

**Bärgdietike** (offiziell: *Bergdietikon*) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt südöschtlich vo Bade diräkt a de Gränze zum Kanton Züri.

## Geographi
D Gmeind Bärgdietike bschteht us de Dörfer Balteschwil, Bernold u Chindhuse u de Wiler Gwinde, Herrebärg, Oberschönebärg u Unterschönebärg. Di Sidlige liget verschtreut am öschtliche Abhang vom Heitersbärg oberhalb vo de Zürcher Gmeind Dietike. Im Nordweschte de Egelsee uf 667 Meter Höchi, de gröschti See, wo ganz uf Aargauer Bode-n-isch. Er isch vo de Fälswänd iigschlosse.

De Gmeindsbann isch 594 Hektare gross, dodervo sin 163 Hektare bewaldet u 101 Hektare überbaut. Di tüüfschti Schtell isch uf 420 Meter a de Reppisch, di höchschti uf 787 Meter uf em Heitersbärg.

Nachbargmeinde sin Schpreitebach im Norde, Dietike im Oschte, Urdorf im Südoschte, Rudolfschtette-Fridlisbärg im Süde, Wide im Südweschte u Bällike im Weschte.

## Gschicht
In eme Kanalisationsgrabe het me im 1973i e dicki Kulturschicht mit e Huufe römische Keramikschärbe gfunde.

Sit em Mittelalter sin di am Oschthang vom Heitersbärg verschtreute Wiler en Teil vom Grichtsbezirk Dietike gsi. Di ersti Erwähnig vo Balteschwil isch us em Johr 1124 in ere Urkund, wo vom Kaiser Heinrich V. usgeschtellt worde-n-isch u Zinsiinahme vom Chloschter Engelbärg duet beschtätige. Näbem Chloschter Muri het vor allem s Chloschter Wettige vil Grundbsitz gha.

Im 1415i hei d Eidgenosse de Aargau erobert u Bärgdietike het ab do zum Amt Dietike in de Grafschaft Bade ghört, ere gmeine Herrschaft. Im 1529i isch d Reformation iigführt worde. Im Gegesatz zu andre Gmeinde in de Grafschaft Bade hei d Bergdietiker nach em Zweite Kappelerchrieg vo 1531 nöd müesse wider zum alte Glaube zrückkehre.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u hei di Helvetisch Republik usgruefe un Dietike het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört. Bi de Gründig vom Kanton Aargau im 1803 sin d Wiler am Heitersbärg als Gmeind Bärgdietike an den noie Kanton cho, d Sidlig im Limmattal als Gmeind Dietike an de Kanton Züri.

## Literatur
* Peter Hoegger: *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 87: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band VII: *Der Bezirk Baden II.* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK Bern, 1995, ISBN 3-909164-44-7, S. 5–11.
* 

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Bärgdietike
* 

## Einzelnachwiis
Ehrendingen

**Äredinge** (offiziell: *Ehrendingen*) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt drei Kilometer nordöschtlich vom Bezirkshauptort. D Gmeind isch am 1. Jänner 2006 entstande, wo di alte Gmeinde Oberäredinge u Underäredinge, wo sich im 1825i trännt hei gha, wider fusioniirt hei.

## Geografii

S Dorf ligt am Nordfuss vo de Lägere zwüsche Höhtal un Surbtal. Di beide Ortsteil sin nahtlos zämmegwachse u folget em Dorfbach, wo an de Lägere sini Kwelle hät.

Di tüüfschti Schtell isch uf 425 Meter a de Surb, di höchschti uf em 859 Meter hohe Burghorn, eme Teil vo de Lägere. De Gmeindsbann isch 731 Hektare gross, dodervo sin 210 Hektare bewaldet u 99 Hektare überbaut.

Nachbergemeinden sin Schneisige im Norde, Niderwenige im Oschte, Wettige im Süde, Ännetbade im Südweschte, Freyewil im Weschte u Lengnau im Nordweschte.

## Gschicht
Einzelni Fund zeiget, dass d Gägend im Norde vo de Lägere scho in de Jungsteiziit u in de Bronzeziit besidelt isch gsi. Di erschti urkundlichi Erwähnig vo *Aradingen* isch us em Johr 1040. De Näme het sin Ursprung bi de Alemanne u bedütet «bi de Lüt vom Arinrat». Im 11. Johrhundert het s Chloschter Eisidle grosse Grundbsitz z Äredinge gha. Im 1150 wird au s Chloschter Elchige bi Ulm als Landbsitzer gnennt, wo sin Bsitz mim Chloschter Sankt Blasie im Schwarzwald tuuscht het. Mit de Ziit isch s Chloschter Wettige zum gröschte Grundbsitzer worde. Mit de Bezeichnig *in Eredingen villa inferiori* findt me in ere Urkund vom 1261i s erscht Mol en Unterscheidig zwüsche Under- u Oberäredinge. D Landesherre sin d Habsburger gsi.

Im 1415i hei Eidgenosse de Aargau erobert u e so hei Ober- u Underäredinge zum Amt Äredinge vo de Grafschaft Bade ghört, ere gemeine Herrschaft. 
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Äredinge het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch.
Im 1825 het me Äredinge in zwei Gmeinde trännt. Beidi Dörfer sin i dere Ziit au rüümlich no trännt gsi. 
Wo d Bevölkerig ab de 1950er Johr gwachse isch, sin au di Dörfer mit de Ziit zämegwachse u hei e gmeinsami Identität entwicklet. So het me im 2003 e Fusion bschlosse, wo uf de 1. Jänner 2006 realisiirt worde-n-isch.

## Weblink

* di offizielli Website vo de Gmeind Äredinge
* 

## Fuessnote
Elsgau

S **Elsgau** isch e Region im Nordweschte vom Schwiizer Kanton Jura. Dört redt ma französisch u wäge dem sait me zu de Region **Ajoie** oder au *Pays de Porrentruy*.

## Geografy
De Hauptort vom Elsgau isch Pruntrut. D Region het e Flächi vo öpper 300 Kwadratkilometer un ligt zwüsche 400 u 600 Meter Höchi. Si ghört zum Tafeljura u isch es wyts und zimli flachs Tal, wo drususe d Allaine zum Doubs abe flüsst. Di chalkhaltige Böde sin gäbig für de Obschtbau, u au Wiibau wird im Elsgau betribe. Interessant für Tourischte sin d Höhlene, aber au d Planwage-Route u dr prähistorisch Park z Réclère.

Politisch isch s Elsgau fascht deckigsgliich mim Bezirk Pruntrut. Numme de Clos du Doubs ghört landschaftlich nöd zum Elsgau.

## Gschicht
De *Elsgau* wird in ere Urkund us em Johr 732 s erscht mol gnennt, wo de Herzog vom Elsass Ländereie *in pago Alsegaugensi* em Chloschter Murbach übertrait. D Herrschaft übers Elsgau het öfter emol gwächslet u isch im Johr 999 unter di wältlich Macht vom Fürstbischof vo Basel gfalle. D kirchlich Macht hets Bistum Basel bis zum Johr 1779 numme z La Baroche gha, de Rescht vom Elsgau het zu de Diözese Besançon ghört.

Wo d Fürschtbischöf im 14. Johrhundert finanzielli Probläm hei übercho, hei si fascht s ganze Elsgau de Grafe vo Mömpelgard verkauft. De Fürschtbischof Johann vo Vennige het im 1461 s Elsgau aber wider chönne zruckkaufe. Spöter sin witeri Herrschafte u Dörfer ans Fürschtbistum cho, nämlich Roche-d’Or im Johre 1474, Rocourt im 1573, Miécourt u Beurnevésin ane 1625. Ab do isch d Gschicht vom Elsgau di gliich wi di vom Fürschtbistum Basel.

## Sehenswürdigkeite
* d Höhlene vo Réclère
* d Altstadt u s Schloss vo Pruntrut

## Bilder

Pruntrut Schloss.jpg|s Schloss vo Pruntrut
Grottes de Reclere.JPG|d Höhlene vo Réclère


## Literatur
*
Al-Adil I.

Dr **Abu-Bakr Malik al-ʿAdil I.** (arabisch الملك العادل سيف الدين أبو بكر بن أيوب, Umschrift: al-Malik al-ʿĀdil Saif ad-Dīn Abū Bakr b. Aiyūb; uf d Wält cho im Juni 1145; gstorbe 1218) isch vo 1200 bis 1218 dr dritt Sultan vo de Ayyubide z Ägypte gsi.

Scho währed dr Regierig vo siim Brueder Saladin (1171-1193) het dr Abu Bakr wichtigi politischi Ufgobe übercho. So het er under anderem währed em 3. Chrüzzug d Verhandlige mit em Richard Leuehärz vo Ängland gfüehrt. Noch em Dod vom Saladin het dr Abu Bakr Obermesopotamie as Regierigsberiich übercho. Scho um 1200 isch er aber gege Ägypte zoge und het dr Sultan al-Malik gstürzt. Denn het er sich under em Dronname al-Malik al-Adil zum Sultan vo Ägypte und zum Oberherr vo de Ayyubide ufgschwunge. Au wenn sech dr al-Adil um d Förderig vom Handel mit de italiänische Seerepublike bemüeht het, u. a. het er e Handelsverdrag mit Pisa abgschlosse, hai sich d Beziehige zu de Christe verschlächteret. So isch im Mai 1218 e Chrüzfahrerarmee z Ägypte glandet. In dere Situation isch dr al-Malik al-Adil im August 1218 gstorbe. Er het vor siim Tod dr al-Kamil als Sultan z Ägypte iigsetzt und em al-Aschraf Obermesopotamie und em al-Muazzam Syrie überdrait. Die Deilig vom Ayyubideriich het under em al-Kamil (1218-1238) wider zu Machtkämpf under de Ayyubide gfüehrt.

## Weblingg
* Dr Al-Adil I., Sultan vo Ägypte (1199-1218)
Al-Kamil

Dr **Al-Kamil Muhammad al-Malik** (arabisch الكامل محمد الملك, Umschrift: al-Kāmil Muḥammad al-Malik, uf d Wält cho 1180; gstorbe 6. März 1238) isch dr viert Sultan vo de Ayyubide z Ägypte (1218-1238) gsi. Er gültet noch siim Unggle Saladin as ein vo de bedütendste mittelalterlige islamische Herrscher im Orient.

## Läbe
### Früehji Johr und Damiettechrüzzug
Noch em Dod vo siim Vater al-Malik al-Adil I. (1200-1218) isch dr al-Kamil si Nochfolger z Ägypte worde. D Regierig vo Syrie und Obermesopotamie het er siine Brüeder al-Muazzam bzw. al-Aschraf müesse überlo. Zerst het sich dr al-Kamil mit de Chrüzfahrer, wo z Ägypte glandet gsi sii, müesse usenandersetze. Wo die im November 1218 d Festig Damiette eroberet hai, het ene dr Al-Kamil Verhandlige abote. Die si aber vom päpstlige Legat und de italiänische Seerepublike abglehnt worde. Vor allem Venedig, Pisa und Genua hai ghofft, ass si noch eme Siig vo de Chrüzfahrer ihre Iifluss z Ägypte chönnte erwiitere. Wo d Chrüzzfahrer 1221 nach Kairo vorgstosse si, hai se alli Ayyubide zsämme bi al-Mansura ufghalte und wil d Nilschwemmi agfange het, hai si sech müesse zruggzieh.

### Dr Kaiser Friedrich II. im Heilige Land
Allerdings isch s Ayyubideriich bald wider bedroht gsi, wo dr Kaiser Friedrich II. zum Chrüzzug (1228-1229) ufbrochen isch. Wil dr al-Kamil vor allem mit dr Uswiitig vo siinere Macht in Syrie beschäftigt gsi isch, het er no vor em Afang vom Chrüzzug Verhandlige mit em Friedrich&nbsp;II. agfange. Under anderem dank däm siim diplomatische Chönne und siiner grosse Sympathii für en Islam und die orientalischi Wält isch im Februar 1229 der Friide vo Jaffa uf zäh Johr abgschlosse worde. In däm Verdrag isch Jerusalem zum Königriich Jerusalem cho und däm si Souveranität isch eso vo de Ayyubide-Herrscher bestätigt worde. D Stadt het aber vo de Chrüzfahrer nit dörfe befestigt werde. Noch däm Friidensverdrag, wo in der Gschicht zwüschen em Orient und em Okzident eimolig isch, het en Intensivierig vom materielle und kulturelle Usdusch agfange. Innepolitisch isch dä Verdrag vo dr arabische und vo dr christlige Siite stark agriffe worde, wil niemer en Erfolg für sii Siite drin gseh het und wil d Chrüzzugsgschicht bis denn no kei Chrüzzug ohni Blutvergiesse kennt het.

### Die letzte Johr
Noch däm Friide het dr al-Kamil mit em al-Aschraf us Obermesopotamie Damaskus chönne erobere, nochdäm ihre Brueder al-Muazzam 1228 gstorben isch. Währed dr Al-Aschraf s zentrale Syrie übercho het, het dr al-Kamil über Nordsyrie gherrscht und het s Riich vo de Ayyubide z Kurdistan wiiter chönne usdehne. Denn het er 1230 mit de Rum-Seldschuke zsämme d Choresmier besiigt, e Feldzug nach Anatolie im Johr 1234 isch aber nit glunge. 

Dr Widerstand vo der ayyubidische Füehrigsschicht under siim Brueder al-Aschraf gege d Zentralisierigspolitik vom al-Kamil isch gwachse. Zwar het er 1238 no Damaskus chönne erobere und dr al-Aschraf entmachte, aber dr al-Kamil isch am 6. März 1238 gstorbe und dr Zentralstaat isch nit verwirklicht worde. Dr Nochfolger vom al-Kamil isch dr Malim al-Adil II. (1238-1240) gsi.

## Weblingg
* Al-Kamil Sultan von Ägypten (1218-1238)
Al-Adil II.

Dr **Al-Adid II.**, mit vollem Name **Saif ad-Din al-Malik al-Adil Abu Bakr ibn Nasir ad-Din Muhammad** (arabisch سيف الدين الملك العادل أبو بكر بن ناصر الدين محمد, Umschrift: Saif ad-Dīn al-Malik al-ʿĀdil Abū Bakr b. Nāṣir ad-Dīn Muḥammad; uf d Wält cho 1222; gstorbe 1248), isch vo 1238 bis 1240 dr fümft Sultan vo de Ayyubide z Ägypte gsi.

Dr Al-Adil II. isch e Sohn vom Sultan al-Kamil gsi. Noch em al-Kamil siim Dod im Johr 1238 isch dr achtzähjöhrig al-Adil II. Sultan vo Kairo worde. Denn si wider heftigi Machtkämpf under de Ayyubide usbroche. Es isch em nit glunge, sich gege siini Verwandte z Syrie durezsetze. D Mongole hai d Schwächig vo de Ayyubide wägem Bürgerchrieg usgnützt für zum dr Nordirak z erobere. Denn isch au 1239 e Chrüzzug under em Theobald IV. vo Champagne acho, wo Askalon bsetzt und beu befestigt het. In de innerislamische Machtkämpf het sich schliesslig em al-Adil si Halbbrueder, dr as-Salih Ayyub duregsetzt. Noch em Runciman haig dr al-Adil II. siini Minister vor e Chopf gstosse, won er d Regierig eme junge Schwarze, won er gärn gha het, averdraut het. En erfolgriichi Verschwörig het in Ändi Mai / Anfangs Juni 1240 abgsetzt, und dr as-Salih Ayyub isch igelade worde, dr ägyptisch Dron z überneh.

Dr Al-Adil II. isch in Gfangenschaft bliibe, bis er 1248 gstorben isch.

## Literatur
* Mayer, Hans Eberhard: *Geschichte der Kreuzzüge*, Verlag W. Kohlhammer GmbH, 1995. S. 226
* Runciman, Steven: *Geschichte der Kreuzzüge*, Sonderausgabe in 1 Band, Verlag H.C. Beck, München 1978. S. 990,992

## Weblingg
* genealogie-mittelalter.de al-Adil II
Al-Malik (Ayyubiden)

Dr **al-Malik al-Aziz** (arabisch أبو الفتح الملك العزيز عماد الدين عثمان بن صلاح الدين يوسف, Umschrift: abū l-fatiḥ al-malik al-ʿazīz ʿimād ad-dīn ʿuṯmān b. salāḥ ad-dīn yūsuf, uf d Wält cho 1171 z Kairo; gstorbe 1200) isch dr zweit Sultan vo de Ayyubide z Ägypte (1193–1200) gsi und e jüngere Sohn vom Saladin. Zur Underscheidung vom Fatimide-Kalif al-Aziz (uf d Wält cho 955, gstorbe 996) wird er hüfig mit *al-Malik*, dr König, bezeichnet.

Dr al-Malik isch 1193 dr Nochfolger vom Saladin (1171–1193) worde. Allerdings het dr Saladin vor siim Dod Syrie, Palästina und dr Jemen siim Sohn al-Afdal, Nordsyrie eme andere Sohn, em az-Zahir, und Nordmesopotamie siim Brueder Abu Bakr ge. Die Deilig vom Riich het bald zum Usbruch vo Machtkämpf gfüehrt. Währed dene isch s im Saladin siim Brueder Abu Bakr glunge, vo Mesopotamie us Ägypten z bsetze und dr al-Malik z stürze. Dr Abu Bakr het denn d Herrschaft under em Thronname al-Malik al-Adil I. (1200–1218) übernoh.
Turan Schah

Dr **al-Malik al-Mu'azzam Turan Schah** (arabisch الملك المعظم توران شاه بن صلاح الدين يوسف بن غياث الدين محمد, Umschrift: al-Malik al-Muʿaẓẓam Tūrān Šāh b. Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf b. Ġiyāṯ ad-Dīn Muḥammad; gstorbe 1. Mai 1250) isch dr sibt und letscht herrschend Sultan vo de Ayyubide z Ägypte gsi. Er het im Johr 1250 regiert.

Dr Turan Schah het noch em Dod vom as-Salih Ayyub (1240–1249) mit Hilf vo siiner Stiefmueter Schadschar ad-Dur d Dronfolg vo Ägypte adräte. Er het sich zerst mit de Chrüzfahrer vom Sächste Chrüzzug, wo z Ägypte glandet si und d Festigsstadt Damiette eroberet hai, müesse usenandersetze. D Chrüzfahrer si in Richtig Kairo vorgstosse und hai al-Mansura belageret, si aber schliesslig zum Rückzug zwunge worde und am 6. April 1250 isch e grosse Deil vo ihrer Armee gfangegnoh worde, drunder au ihre Afüehrer, dr König Ludwig der Heilig. Gege d Zahlig vom ene Lösigäld vo 800.000 Dinar und dr Rückgob vo Damiette hai d Chrüzfahrer schliesslig nach Akkon dörfe abzieh.

Drotz däm grossen Erfolg het d Herrschaft vom Turan Schah nit lang duurt. Won er noch em Siig über d Chrüzfahrer brobiert het, dr Iifluss vo de Mamelukedruppe z begränze, isch er am 1. Mai 1250 vor Damiette vom Mamlukenemir al-Faris Aqtay ermordet worde. Dr Dod vom Turan Schah het faktisch s Änd vo der Dynastii vo de Ayyubide bedütet. Zwar het d Witwe vom As-Salih, d Schadschar ad-Dur (1250–1257), noch ihm gregiert, aber d Macht isch immer meh vom Mamluk Aybak überno worde und me zellt ihri Regierigsziit zu dr Mamelukeziit.
Schadschar ad-Dur

D **Schadschar ad-Dur**,  شجر الدر, was uf Arabisch "Perlechettene" bedütet, (offizielle Name al-Malikah Ismat ad-Din Umm-Chalil Schadschar ad-Dur, Arabisch: الملكة عصمة الدين أم خليل شجر الدر, Übername: Umm Chalil, gstorbe 1257 z Kairo) isch d Witwe vom ayyubidische Sultan as-Salih Ayyub gsi. Si het im Sibte Chrüzzug (1249-1250) gege Ägypte e wichdigi Rolle gspiilt. Die muslimische Historiker und d Chroniste us dr Mamelukeziit hai dänggt, ass si vo türkischer Abstammig siig.

## Regierig
D Schadschar ad-Dur isch noch dr Ermordig vom Turan Schah, wo s Ändi vo de Ayyubide bedütet het, am 2. Mai 1250 d Sultanin vo Ägypte worde. Si isch under em Iifluss vom Is al-Din Aybak, em Atabeg, d. h. dr Afüehrer vo dr mamelukische Armee, gstande und het dä ghürotet, wil si as Frau in dr islamische Wält nit hät chönne regiere. Si hät aber lieber elei regiert, het zerst brobiert ihn z entmachte und het en schliesslig lo umbringe. D Mameluke hai se festgnoh, und d Ahänger vom Aybak, d Muisiyya Mameluke, hai se welle döte, aber d Salihiyya Mameluke hai se in Schutz gnoh. Nochdäm im Aybak si Sohn, dr al-Mansur Ali, Sultan worden isch, isch d Schadschar ad-Dur vo Sklavefraue z Dod gschlage worde.
## Grab
D Schadschar ad-Dur isch in dr Nöchi vo dr Moschee vo Tulun begrabe worde. Ihr Grab zelt zum Schönste in dr islamische Grabarchidektur. Inne het s e ''Michrab'', e Gebätsnische, wo vo Künstler us Konstantinopel mit eme Läbensbaummosaik dekoriert worden isch. Es git au e sehr schöni kufischi Holzinschrift, wo inne rings ums Grab lauft.
E Friehjohr fer unseri Sproch

**E Friehjohr fer unseri Sproch** ìsch a Operàtion wo jedes Friahjohr stàtt fìndet, ìm Elsàss. A gànza Wucha làng gìt's kültürella Ereignissa fer d´ Unterstìtzung vum elsassischer Dialekt. Un noh dara Wucha kàt's noch witerscht geh, ìm gànza Friahjohr.

2001 ìsch s "Europäische Johr vu da Sproocha" gsìì. Àn dara Glagaheit hàt d Zitung "L'Ami du Peuple hebdo" (dr Volksfrìnd) dr Verein ufbàuia: "E Friehjohr fer unseri Sproch". Sitter 2002 gìt's àn jedem Friahjohr Faschter un verschìedena Manifeschtationa um`s Thema: "Mìr rede Elsassisch". Ma fìndet do verschìedena Ereignissa: Théàterstìck, Gsàng, Kunferanz, sogàr Massa ìn dr Kìrch... nàtirlig ìmmer uf Elsassisch. D´Àktion ìsch gfiahrt un tràga durch dr Verein ( e Federation) "E Friehjohr fer unseri Sproch". Dr Symbol vu dara Operàtion ìsch a Schwalmala, d "Friehjohrsschwälmele".

## Dr Sìnn vu dam Friahjohr
Dr elsassischa Dialekt wìrd noch vu ìwer 500 000 Persona gredt, àwer 's ìsch trotzdam a Sproch ìn Gfohr: ìm Elsàss hàt sa scho vìel abgnumma, wahrend àss d frànzeescha Sproch ufgnumma hàt. Wagadam gìtt's a Erwàchung vum Dialekt, fer'na wìder mehr reda un lehra, un retta vor äb'r verlohra geht.
D Litt wo ebbis bsunders fer d Unterstìtzung vum Dialekt gmàcht han, känna a Priis bikumma (wo àui a "Schwälmele" ìsch).

## Mìtglìeder vum Verein "E Friehjohr fer unseri Sproch"
* Alsace - Junge fers Elsassische (AFJE)
* Culture et Bilinguisme d'Alsace et de Moselle 
* Heimetsproch un Tradition
* Fédération des Théâtres Alsaciens 
* Groupement de Théâtre du Rhin
* Société des Amis de la Culture Bilingue 
* M.E.D.I.A. (Mouvement pour Expression Développement Information Alsace)
* Fédération des Sociétés de Musique d'Alsace

## Offiziell Website
Netzsite vum V´raan ''E Friehjohr fer unseri Sproch'' mét Termine

## Referanz
Lucera

**Lucera** (latiinisch: **Luceria**, griechisch **Lukeria**) isch e Stadt in der italiänische Provinz Foggia z Apulie. Si isch öbbe 20 Kilometer nordwestlig vo Foggia mit 30.514 Iiwohner (Stand 31. Jänner 2025). Lucera isch uf de drei Hügel *Albano*, *Belvedere* und *Sacro* baut und d Umgäbig isch e Wiibaugebiet.

## Gschicht
Nach der Sag isch Lucera vom Diomedes, em Held vo de Grieche in der Ilias, gründet worde. In der Antike het sech d Stadt grüehmt, ass sälle s trojanische Staatsheiligtum *Palladion* nach em Raub nach Lucera brocht haig.  Lucera isch aber wohrschiinlig e Gründig vo de Daunier. Ihre Name wird zum erste Mol 326 v.&nbsp;Chr. schriftlig erwähnt, wo d Lüüt vo Lucera als Verbündeti vo de Römer in Zweite Samnitische Chrieg zoge sind. Nochdäm Lucera zweimol vo de Samnite eroberet worden isch, isch dört 315/314 v.&nbsp;Chr. e latinischi Kolonii entstande. Luceria isch scho im 3.&nbsp;Johrhundert v.&nbsp;Chr. e bedütendi Siidlig gsi. Under em Kaiser Augustus isch in der Stadt non e zweiti Kolonii gründet worde.

Scho im 4.&nbsp;Johrhundert isch d Stadt Sitz von ere Diözese gsi. Si isch aber 663 vo de Byzantiner zerstört und erst im 13.&nbsp;Johrhundert vom Kaiser Friedrich II. as Kolonii für 20.000 Sarazene, wo us Sizilie zwangsumgsiidlet worde si, wider ufbaut worde. Im Johr 1300 si d Moslem, wo z Lucera gläbt hai, massakriert worde. Uf der Ruine vo ihrer Moschee het me d Kathedrale vo der Stadt errichtet.

1861 isch de Ort Deil vom vereinigte Königriich Italie worde.

## Sehenswürdigkeite

* d Burg Lucera, wo under em Friedrich II. baut worden isch
* s römische Amphitheater us der Ziit vom Kaiser Augustus
* die gotischi Kathedrale us em früehje 14. Johrhundert
* s Museum *Museo Civico "G. Fiorelli"*

## Lüüt
* August Kazotic (1304–1323) (Heilige, Bischof vo Lucera)
* Francesco Antonio Fasani (1681–1742) (Heilige, Franziskaner)

## Fuessnote


## Literatur
* Alexander Knaak: *Prolegomena zu einem Corpuswerk der Architektur Friedrichs II. von Hohenstaufen im Königreich Sizilien 1220–1250,* Marburg 2001. ISBN 3-89445-278-1 (Zum Castello von Lucera S. 24–38 mit einem Überblick zum Forschungsstand und Thesen zur Interpretation des Gebäudes)
* Maria C. D’Ercole: *La stipe votiva del Belvedere a Lucera.* In: *Le stipi votive di Taranto.* Bretschneider, Rom 1990 (Corpus delle stipi votive in Italia; 3: Regio 2; 2) 
* Eberhard Horst: *Der Sultan von Lucera. Friedrich II. und der Islam.* Herder, Freiburg im Breisgau 1997, ISBN 3-451-04453-6 
* Julie Taylor: *Muslims in Medieval Italy. The Colony at Lucera.* Lexington, Lanham 2003, ISBN 0-7391-0512-4
Friedrich II.

Friedrich II. isch dr Name vo dene Herrscher gsi:

*Friedrich II., Kaiser vom Heilige Römische Riich (1194–1250)
*Friedrich II., König vo Sizilie (1296–1336)
*Friedrich II., König vo Dänemark und Norwäge (1559–1588)
*Friedrich II., der Gross, König vo Preusse (1712–1786), der Alt Fritz
*Friedrich II., Großherzog vo Bade (1907–1918)
*Friedrich II., Herzog vo Schwabe (1105–1147)
*Friedrich II. vo Sommerscheburg, Pfalzgraf vo Sachse (1120–1162)
*Friedrich II., Herzog vo Lothringe (1206–1213)
*Friedrich II., der Striitbar, Herzog vo Östriich (1230–1246)
*Friedrich II., der Sanftmüetig, Kurfürst und Herzog vo Sachse (1428–1464)
*Friedrich II., Graf vo Vaudémont (1458–1470)
*Friedrich II., Herzog vo Liegnitz
*Friedrich II., Herzog vo Schleswig-Holstein-Gottorf (1586–1587)
*Friedrich II., Kasimir Kettler, Herzog vo Kurland (1681–1698)
*Friedrich II., Herzog vo Sachse-Gotha-Altenburg (1693–1732)
*Friedrich II., Herzog vo Anhalt (1904–1918)
*Friedrich II., Graf vo Bar und Herzog vo Oberlothringe (Mitregent) (1019–1026)
*Friedrich II., Pfalzgraf vo Sachse (1056–1088)
*Friedrich II.., Markgraf vo Bade (1291–1333)
*Friedrich II., der Ärnsthaft, Markgraf vo Meisse und Landgraf z Thüringe (1329–1349)
*Friedrich II., der Iisig, Markgraf und Kurfürst vo Brandeburg (1437–1470)
*Friedrich II., Markgraf von Brandeburg-Ansbach (1486–1515), Markgraf vo Brandeburg-Kulmbach (1495–1515)
*Friedrich II., der Wiis, Pfalzgraf und Kurfürst vo der Pfalz (1544–1556)
*Friedrich II., Landgraf vo Hesse-Homburg (1681–1708)
*Friedrich II., Landgraf vo Hesse-Kassel (1760–1785)
*Friedrich II., Graf vo Brehna-Wettin
*Friedrich II., Burggraf vo Nürnberg (1204–1218)
*Friedrich II., Herzog vo Württebärg, isch dr Friedrich I., König vo Württebärg (1806–1816)
Castel Fiorentino

S **Castel Fiorentino** isch e Burg in der Capitanata, em nördlige Deil vo Apulie, wo sit Johrhunderte nüm bewohnt isch und hüt nume non e Ruine isch. Dört isch am 13. Dezember 1250 dr Kaiser Friedrich II gstorbe.

Ihri grössti Bedütig het d Burg, wo d Umgäbig kontrolliert het, zwüschen em 11. und em 13. Johrhundert gha. S Bauwärk stoht uf eme länglige befestigte Hügel. An eim Ändi het s e normannische Durm in der typische Form vom ene Donjon und e normannischs Kastell, wo aber zun ere kaiserlige Residänz umbaut worden isch.
## D Burgruine
Hüt si vo der Burg nume Ruine übrig. Archäologischi Undersuechige hai s Parterre vom friederizianische Palas ans Liecht brocht. Dä isch mit chostbarem Marmor wie z Lucera und im Castel del Monte gschmückt gsi, mit skulptierte Dekoratione vo hervorragender Machart, wo aber über d Johrhundert ewäg usegnoh worde si, für zum d Chille und Hüüser vo dr Ortschaft Torremaggiore näbedra z schmücke.

In de Ruine, wo no vorhande si, befinde sich zwei chliini Chemmi, Böde mit Fischgratpflasterig, verputzts Muurwärk und Böge mit Tonne- und Chrüzgwölb. Noch dr Dicki vo dr Muure het s Gebäud ei oder zwei Stöck gha. Dört het s Fänster ge, wo me e baar dekorierti Fragment drvo widerhergstellt het: Hörner, wo läbensächt wirke, chliini gewundeni Süüle, Kapitell.

## Weblink
Ancona (Begriffsklärung)

**Ancona** isch der Name vo 
## Ortschafte
*Ancona, Italie; drzue u. a.: Provinz Ancona, Republik Ancona, AC Ancona
*Ancona (Victoria), Australie

## Persone
*Alessandro D'Ancona, en italiänische Schriftsteller, * 20. Februar 1835 z Pisa; † 9. November 1914
*Cyriacus vo Ancona, Humanist und Epigraphiker,  * um 1391 z Ancona; † 1455 z Cremona)
*Hedy d'Ancona, Hedwig "Hedy" d'Ancona, e holländischi Feministin und Politikere, * 1. Oktober 1937
*Jacobus von Ancona, e mögligerwiis fiktive Autor vo Reisebüecher us em 13. Johrhundert
*Mario Ancona,  en italiänische Bariton,  * 1860, † 1931
*Matthew d'Ancona; e britische Journalist, * 1968
*Ronni Ancona, Veronica "Ronni" Ancona,  e Schottisch Impressionistin, * 4. Juli 1968

## Wiiterem
*Ancona (Huhn), e Huehnart
*Ancona (Schiff), en italiänische Passagierdampfer, im 1. Wltkrieg vom ene U-Boot versänkt
Cyriacus von Ancona

Dr **Cyriacus vo Ancona** (italiänisch au *Ciriaco de' Pizzicolli*; * um 1391 z Ancona; † 1455 z Cremona) isch en italiänische Kaufmaa und Humanist gsi. Er het zahlriichi antiki griechischi und latiinischi Inschrifte kopiert und zelt as ein vo de erste Epigraphiker. Vili antiki Text si nur dank ihm überliiferet.

Als Kaufmaa isch dr Cyriacus vo Ancona zwüsche 1412 und 1454 in dr Levante und im südlige Balkan, bsundrigs in Griecheland, umegreist. Er het under anderem d Hagia Sophia z Konstantinopel bsuecht, d Athener Akropolis und d Ruine vo Delphi. Überall het er Zeichnige und Abschrifte vo Inschrifte gmacht, für zum die antike Artefakt vor em Vergässe z bewahre. Er het allerdings siini Ufzeichnige zu Läbziite nit usege.

Dr Cyriacus het as erste Ruine, wo bi me Chloster in Mittelalbanie ligge, als Überräst vo Apollonia identifiziert, e Stadt wo in der Antike grossi Bedütig gha het.

## Literatur
* Edward W. Bodnar SJ: *Cyriacus of Ancona and Athens*. Latomus, Bruxelles-Berchem 1960.
* Edward W. Bodnar, Charles Mitchell (Hrsg.): *Cyriacus of Ancona’s journeys in the Propontis and the Northern Aegean, 1444–1445*. American Philosophical Society, Philadelphia 1976, ISBN 0-87169-112-4.
* Edward W. Bodnar, Clive Foss (Hrsg.): *Cyriac of Ancona: Later travels*. Harvard University Press, Cambridge, MA 2003, ISBN 0-674-00758-1.
* Jean Colin: *Cyriaque d'Ancône. Le voyageur, le marchand, l'humaniste*. Maloine, Paris, 1981, ISBN 2-224-00683-7.
* Gianfranco Paci (Hrsg.): *Ciriaco d'Ancona e la cultura antiquaria dell'Umanesimo. Atti del convegno internazionale di studio, Ancona, 6–9 febbraio 1992*. Diabasis, Reggio Emilia 1998, ISBN 88-8103-031-4.

## Weblink
Ancona

**Ancona** isch e Hafestadt an der italiänische Adriaküste. Es isch d Hauptstadt vo der Region Marke und der Provinz Ancona. Der Name stammt us em Griechische und bedütet Elleboge. 

## Geographii
Ancona lit öbbe 210 Kilometer nordöstlig vo Rom und öbbe 200 Kilometer südöstlig vo Bologna. Es het öbbe 100.000 Iiwohner (2001).

D Stadt lit zwüsche em Monte Conero, em Monte Astagno, wo d Zitadelle vo der Stadt druf stoht, und em Monte Guasco, wo der "Duomo", der Dom wo em St. Ciriaco gweiht isch, stoht.
## Verchehr
Näbe Bari und Venedig het Ancona ein vo de wichtigste Fährihäfe über d Adria und d Verbindige zu de griechische Stedt Igoumenitsa und Patras si stark frequentiert.

Ancona hat e Flughafe.


File:Crkva Chiesa del Santissimo Sacramento u Anconi.jpg
File:Rimokatolička crkva Chiesa di San Domenico (Ancona) 2017.jpg
File:Chiesa di Santa Maria della Piazza.jpg
File:Pogled iz ankonskoga muzeja.jpg
File:Muzej u Anconi.jpg
File:Ankonska katedrala.jpg
File:U Anconi spomenik.jpg
File:Ancona u rujnu 2017.jpg
File:Upravna zgrada u Anconi.jpg
File:U Anconi u Italiji.jpg
File:Zgrada u Anconi.jpg
File:Na ulazu u Anconu.jpg
File:U talijanskome gradu Anconi 13. rujna 2017.jpg
File:Ancona 2017.jpg


## Fuessnote