open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valentinian III.

Dr **Valentinian III.** (* 2. Juli 419 z Ravenna; † 16. Merz 455 z Rom), mit vollständigem Naame **Flavius Placid(i)us Valentinianus**, isch vo 425 bis 455 Kaiser vom Weströömische Riich gsi. Er isch wääred sinere Regierigszit lang under em Iifluss vo sinere Mueter Galla Placidia und vom mächdige *[[Magister militum]]* Flavius Aëtius gstande.

## Si Regierigszit
E Joor bevor er zum Augustus erhoobe worde isch, het dr Valentinian die käiserligi Würde vom e Caesar vo sim Halbgusää und Mitkaiser Theodosius II. (regiert 402–450) überchoo. Wääred sinere früeje Regierigszit häi dr Aëtius, dr Generaal Flavius Felix und dr *Comes africae* Bonifacius um d Macht im westlige Riich kämpft. Dr Aëtius het sini Riwaale besigt und isch denn gege die germaanische Stämm ins Fäld zooge, wo ins Riich iigfalle si. 

Au gege d Hunne under em Attila und sini Vasalle het dr Aëtius kämpft und si schliesslig 451 mit Hilf vo de Westgoote under em Theuderich I. in dr Schlacht uf de Katalaunische Fälder gschlaage und sä us Gallie verdriibe. Dr Aëtius het möögligi Riwaale uf d Site gschafft und het si Stellig z Ravenna welle verbessere mit dr Verloobig vo sim Soon mit dr Dochder vom Kaiser Valentinian III. Dä het denn 454 si übermächdig *Magister militum* äigehändig umbrocht und isch sälber im Merz 455 vo Aahänger vom Aëtius ermordet worde.   

So si drei Joor noch dr Schlacht uf de Katalaunische Fälder alli weströömische Füerer dood gsi, es het kä legitiimi Autoridäät me gee, und Westrom isch vor eme nöije Bürgerchrieg gstande.

## Liddratuur

* Henning Börm: *Westrom. Von Honorius bis Justinian*. 2. Uflaag. Kohlhammer, Stuttgart 2018, S. 71 ff.
* Belkacem Chalal, Xavier Dupuis: *Felix civitas Valentinianopolis, une cité de Numidie au milieu du Ve siècle.* In: *BAA* VIII, 2020, S. 73–99. 
* Alexander Demandt: *Die Spätantike.* 2. Uflaag. C. H. Beck, Münche 2007, S. 183 ff.
* Mark Humphries: *Valentinian III and the City of Rome (AD 425-55): Patronage, Politics, and Power.* In: Lucy Grig, Gavin Kelly (Hrsg.): *Two Romes*. Oxford University Press, Oxford 2012, S. 161 ff.
* Edgar Pack: *Valentinian III.* In: Manfred Clauss (Hrsg.): *Die römischen Kaiser.* C.H.Beck, Münche 1997, S. 395 ff.
* Otto Seeck: *Geschichte des Untergangs der antiken Welt.* Bd. 6. Stuttgart 1920 (klassischi, aber veralteti Daarstellig).
* Timo Stickler: *Aëtius. Gestaltungsspielräume eines Heermeisters im ausgehenden Weströmischen Reich.* C.H.Beck, Münche 2002.

## Weblingg

* 
* 

## Fuessnoote
Hochdeutsche Dialekte

Die **hoochdütsche Dialäkt** oder **Mundarte** wärde südlig vo dr *[[Benrather Linie]]* (mänggisch wird au d *[[Uerdinger Linie]]* zur Drennig gnoo) gschwätzt und umfasse middel- und ooberdütschi Underdialäkt. Si umfasse regionaali Sproochwarietäate in de hööcher gläägene Gebiet vom dütsche Sproochruum und iir gmäinsaams Charakteristikum isch die zwäiti oder (alt)hoochdütschi Lutverschiebig, wo vollständig oder däilwiis bassiert isch.

D  Churzbezäichnig «Hoochdütsch», wo allgemäin brucht wird, cha liicht missverstande wärde, wil si vo de mäiste Lüt sünonüüm mit «Standarddütsch» bzw. «Schriftdütsch» brucht wird. In däm Ardikel goot s bim Hoochdütsche im Sinn von ere regionaale Sproochwarietäät in de hööcher gläägene Gebiet vom dütsche Sproochruum, wo sich, histoorisch gsee, im ene änge Dialäktkontinuum mit de regionaale Sproochwarietääte (Niidersäggsisch und Niiderfränkisch) in de niidere Gebiet vom dütsche und niiderländische Sproochruum befunde het.

## Begriff
Zu de Sprooche, wo us hoochdütsche Mundarte entstande si, ghööre s Standarddütsche (mäistens äifach as „Dütsch“, „Hoochdütsch“ oder „Schriftdütsch“ bezäichnet), s Jiddische und s Luxeburgische. Die hütigi hoochdütschi Schriftsprooch isch in de vergangene 500 Joor noch dr Erfindig vom Buechdruck entstande. As Amts- und Schuelsprooch het si siider die gschwätzte dütsche Dialäkt immer mee verdrängt.

Hoochdütschi Dialäkt wärde in de middlere und südlige Gebiet vom dütsche Sproochruum gschwätzt, nämlig in Dütschland, Ööstriich, dr Dütschschwiz, Liechtestäi, Luxeburg, im Elsass und z Lothringe (Frankriich), im Süddäil vo Ostbelgie und im Süddirool (Itaalie). Es git oder het hoochdütschi Sproochinsle gee, zum Bispil in Norditaalie au usserhalb vom Süddirool (Zimbere, Südwalser), Poole (Ooberschleesie), Rumäänie (Siibebürger Saggse, Banater Schwoobe, Sathmarer Schwooben), Ungarn, Russland, de USA und Kanada (zum Bispil Pennsylvaniadütsch und Hutterisch) und in Brasilie (Riograndenser Hunsrückisch).

## Liddratuur
* Rudolf Ernst Keller: *German Dialects. Phonology and Morphology. With selected texts.* Manchester University Press, Manchester 1961, Nachdruck 1979.
* Werner König: *dtv-Atlas zur deutschen Sprache. Tafeln und Texte. Mit Mundartkarten.* dtv, München 1978, ISBN 3-423-03025-9, .
* Charles V. J. Russ (Hrsg.): *The Dialects of Modern German.* Routledge, London 1990.
* Peter Wiesinger: *Die Einteilung der deutschen Dialekte.* In: Werner Besch u.&nbsp;a.: *Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektogie.* de Gruyter, Berlin/New York 1983 (HSK 1), S.&nbsp;807–900.

## Fuessnoote
Fédération Internationale de Ski

D **Fédération Internationale de Ski** (abkürzt **FIS**) isch dr internazionaali Schi-Verband. Dr Sitz vom Verband befindet sich z Ooberhoofe am Thunersee in dr Schwiz. D Abchürzig FIS wird in alle Sprooche benützt. Dr FIS isch zueständig für e Bräite- und au für e Spitzesport, zum Bispil het si d Reegle erloo, wie mä sich uf Schipiste muess verhalte.

Zur Zit si 132 Mitgliidverbänd aagschlosse (Stand: 2018).

## Wettkampfserie
### Wältgöp
Dr Wältgöp isch die höggsti vo de FIS-Wettkampfserie. In de Sportarte, won er din veranstaltet wird, git s näben em Gsamtwältgöp, dr sogenannte „Groosse Kristallchuugele“, no Wältgöp in de äinzelne Diszipline, die sogenannte „Chliine Kristallchuugele“. En Usnaam bildet dr Grasschi-Wältgöp, wo nume d Gsamtsiiger e Wältgöptrofäe überchömme. Für d Nazioone- oder Tiimwältgöp wärde d Wärtige vo de Fraue undde Manne zsämmegrächnet.

### Underklassigi Renne
Äänlig wie bi de Groosseräigniss git s au underklassigi Wettkampfserie. Näbe de Kontinentalgöp (im alpiine Schisport bsundrigs dr Öiropagöp und dr Nor-Am Cup) und em Schilanglauf-Marathon-Göp zelle au FIS-Renne drzue und dr B-Wältgöp, wo in mängge Diszipliine usdräit wird. In dr Nordische Kombinazioon het sich bis zur Säson 2007/2008 e Süsteem etabliert, wo d Athlete je noch iirer Läistig vom B-Wältgöp zum A-Wältgöp häi chönne ufstiige oder bi schlächte abgstiige si.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr FIS (änglisch)
* Offizielli Website vo dr FIS zum Schispringe (änglisch)
* ''FIS – Kopf eines unbehelligten Milliarden-Sportkartells'' – Kurz Pfitzer Wolf & Partner

## Fuessnoote
Süddeutsche Zeitung

Die **Süüddütschi Zitig (SZ)** isch e dütschi überregionaali Abonnement-Daageszitig. Si wird sit 1945 vo dr *Süddeutsche Zeitung GmbH*, wo zum Süüddütsche Verlaag gehöört, z Münche uusegee. Dr Süüddütschi Verlaag ghöört sit em 29.&nbsp;Februar 2008 zu 81,25&nbsp;Brozänt dr Süüdwestdütsche Medie Holding (SWMH) mit Sitz z Stuegert, wo d Hauptgsellschafter von ere d Medien Union und d Grubbe vo de Württebärgische Verleeger si. Aaddäil het au d Verleegerfamilie Friedmann.

D Shefredaktöör si dr Wolfgang Krach und d Judith Wittwer. Dr Vorsitzend vom Uusegääberroot isch dr Thomas Schaub. Im eerschte Quartal 2022 si 309.050 Exemplaar verchauft woorde (das sind 25,3 Brozänt weeniger als 1998). Die Süüddütschi Zitig het noch dr Bulwarzitig *[[Bild (Zeitung)|Bild]]* die zwäithöggsti Uflaag vo de dütsche Daageszitige. Si wird vo Schurnaliste as äins vo de dütschsproochige Leitmedie iigstueft.

## Brofiil und Usrichdig
Noch iirem Redakzioonsstatut sträbt die *Süüddütschi Zitig* (SZ) e „freihäitligi, demokratischi Gsellschaftsform noch liberaale und soziaale Grundsätz“ aa. D Öffentlikäit gseet si as linggsliberaal bzw. „e chli linggs vo dr Middi“.

Spezifisch für die *Süüddütschi Zitig* isch s Gwicht, wo si dr Kultuur git. S Föiton chunnt diräkt noch em bolitische Däil. Näbe dr Glosse *Streiflicht* oobe uf dr Diddelsite isch d „Site 3“ e bsundrigs Merkmol, in dr äigene Schriibwiis *DIE SEITE DREI*. Doo erschiine jeede Daag Repordaasche und Hindergrundardikel. Uf dr vierte Site, dr *Meinungsseite*, findet mä dääglig e Läitardikel, wo vo bekannte SZ-Autoore verfasst isch. Usserdäm git s jeede Friddig s *SZ-Magazin*. Bis 2017 het s, au am Friddig, e Biilaag mit ere Uswaal vo Ardikel uf Änglisch us dr ''New York Times''. Am Donnstig git s in dr Uflaag für d Regioon Münche d Veraastaltigsbiilaag *SZ-Extra*. Am Samstig erschiint d SZ sit em 18. Oktober 2014 under em Diddel *Süddeutsche Zeitung am Wochenende* in ere Wersioon mit vile Erwiterige, wo nit nume e Daageszitig, sondern au e Sunndigs- bzw. Wuchezitig söll si.

Die *Süüddütschi Zitig* het im Inland Redakzioone z Berlin, Düsseldorf, Frankfurt am Main, Hamburg, Karlsrue, Leipzig und Stuttgart.

2014 isch die *SZ* Mitgliid vom ene Röscherscheverbund mit de öffentlig-rächtlige Radioaastalte NDR und WDR worde.

## Liddratuur
* Knud von Harbou: *Als Deutschland seine Seele retten wollte. Die Süddeutsche Zeitung in den Gründerjahren nach 1945.* dtv, Münche 2015, ISBN 978-3-423-28055-6.
* *Süddeutsche Zeitung.* Münchner neueste Nachrichten aus Politik, Kultur, Wirtschaft, Sport. Süddeutscher Verlag, Münche 1.1945, 1ff. (24. Aug.) 

## Weblingg

* 
* Webpräsenz der Süddeutschen Zeitung
* 
* [Eintrag zur Süddeutschen Zeitung](https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/S%C3%BCddeutsche_Zeitung_(SZ)) im *Historisches Lexikon Bayerns*

## Fuessnootee
Georg Cornelissen

Dr **Georg Cornelissen** (* 1954 z’ Kevelaer, Nordrhii-Westfààla) ìsch a diitscher Schproochwìssaschàftler un a Schpeziàlìscht fìr d’ nììderrhiinischa Mundàrta. Ar hàt zàhlriicha Biacher verfàsst ìwwer d’ Diàläka un Regioläkta vum Rhiilànd, d’ regionààla Schproochgschìcht un d’ diitsch-nììderlandischa so wia d’ rhiilandisch-westfäälischa Schprooch- un Diàläktforschung.

## sii Laawa
Dr Cornelissen hàt d’ Schproochwìssaschàfta, Gschìcht un Nììderlandisch àn dr Üniwärsitäät z’ Köln un Bonn gschtudiart. Sii Dokterwìrda hàt’r ànna 1983 àn dr Üniwärsiteet vu Bonn bschtànda. Siina Hàbilitàzioonsschrìft hàt’r ìwwer d’ nììderlandischa Schprooch ìm pröissischa Gelderlànd un siina Àbleesung durs Hoochdiitscha-n-ìm 18. un 19. Joohrhundert gschrììwa. Drnooh ìsch’r ìn da Joohra 1980 Mìtàrwaiter àm Àmt fìr rhiinischa Làndeskund vum Làndschàftsverbànd Rhiilànd gsìì. Doo hàt’r ìwwer d’ Äntwìcklung vu da Rhiinischa Dokumenta gforscht, era aifàcha Lüütschrìft fìr d’ lokààla Schproocha un Diàläkt vum Nììderrhii bis ìm süüdliga Pfàlz. Vu 2007 bis ìm Àwrìl 2021 ìsch’r Laiter vum Ìnschtitüüt fìrs rhiinischa Làndeskunda un Regionààlgschìcht vum Làndschàftsverbànd Rhiilànd gsìì; dàs Àmt hàt’r vum Fritz Langensiepen ìwwernumma, wo ìn Rüahjschtànd gànga-n-ìsch. Sitter 2008 ìsch dr Cornelissen Mìtglìed ìm Biiroot vu dr *Akademie för uns Kölsche Sproch* (d’ „Àkàdemii fìr unsra Kölscha Schprooch“).

Fìr sii Engaschment ìn dr Schproochwìssaschàft ìsch dr Cornelissen ìm Jüüni 2021 mìt’m Verdianschtkritz àm Bànd vu dr Bundesrepüblik Diitschlànd üüsszaichent worra.

Dr Georg Cornelissen ìsch verhiirootet. Ar labt zamma mìt siinera Ehafràui un da baida gmainsààma Kìnder z’ Bonn.

## siina Schrìfta
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Kleine Sprachgeschichte von Nordrhein-Westfalen*. Greven-Verlag, Köln 2015, ISBN 978-3-7743-0654-7.
* *Kölsch. Porträt einer Sprache*. Greven, Köln 2018, ISBN 978-3-7743-0901-2.
* *dat & wat. Der Sprachatlas für das Land am Rhein zwischen Emmerich und Eifel*. Greven, Köln, 2021, ISBN 978-3-7743-0932-6.

## Weblìnks
* 
* Dr Georg Cornelissen ìm FID Benelux-Forschungsverzaichnis (hoochdiitsch)
* WDR 5 (Wäschtdiitscher Rundfunk) Erlebte Geschichten. Menschen erinnern sich vum 17. Mai 2021: ''Dr. Georg Cornelissen, Sprachforscher'' (hoochdiitsch)

## Ainzelnoohwiisa
Écône

**Ecône** ìsch a Wiiler vu dr Gmaind Riddes ìm Bezirk Martinàch ìm Kàntoon Wallis ìn dr Schwiiz. Ànna 2000 hàt dr Ort 509 Iiwoohner ghàà. Bekànnt ìsch Ecône vor àllem àls Sìtz vu dr tràdizionàlischta kàthoolischa Priaschterbriaderschàft St. Pius X., wo vum Arzbischoof Marcel Lefebvre grìnda worra-n-ìsch.

## Gschìcht
Schuu-n-ìn dr reemischa Zitt ìsch Ecône bsìedelt gsìì. Ìn dara Zitt ìsch dr Ort unter’m làtiinischa Nàmma *Esquinium* bekànnt gsìì.

Ìm 13. Joohrhundert hàt dr Bsìtz Ecône ìn da Härra vu Turn gheert. Ànna 1302 hàt dr Peter vum Turn dr Hoof mìt siina Giater ìn da Chorhärra vum Groossa St. Bärnhard verkàuift. Ànna 1822 ìsch Ecône Sìtz vu dr kàntonààla Làndwìrtschàftsschüal worra, wo d’ Chorhärra verwàltet hann. D’ Schüal ìsch bis 1922 ìn Betriib blìewa. Ànna 1968 ìsch s’ Güat àn Prìwààtlitt verkàuift worra, wo ’s ànna 1970 ìn dr Priaschterbriaderschàft St. Pius X. ìwwerloo hann. S’ Güat bsìtzt d’ Briaderschàft sitter 1979 nìmm, àwwer dr Priaschterseminàri-n-ìsch noch hìtt därt.

## Lìteràtüür
* 
* B. Meizoz: *Bref aperçu historique sur la commune de Riddes*, in Ann. val., 1935, S. 429–438
* J. Anzévui: *Le drame d'Ecône*, 1976

## Weblìnks
Quantität (Linguistik)

D **Quantidäät** bezäichnet in dr Linguistik d Duur vo Sproochlut. In dr Fonetik goot s drbii um die absoluti Kwantidäät, in dr Fonologii hingege um d Kwantidäät, wo entschäidend isch für d Bedütig, zum Bispil die underschiidligi Duur vo de Vokaal bim dütsche Minimaalbaar „lahm“ // (langs *a)* vs. „Lamm“ // (churzes *a).* Je noch dr Sprooch cha d Kwantidäät bi Vokaal oder bi Konsonante e Rolle spiile. Isch e lange Vokaal sproochgschichtlich uus eme churze entstande, redt me von ere **Deenig**. D Kwantidäät vo Konsonante wird in vile Theorie mit dr Geminazioon gliichgsetzt.

## S Alemannische as Kwantidäätssprooch
Lutlig het sich im Früenöihochdütsche s Middeldütsche vor allem dur Verändrige im Vokaalsüsteem vom Alemannische abdrennt und isch vonere "Kwantidäätssprooch" zunere "Akzäntsprooch" worde, wääred s Alemannische nööcher am Middelhochdütsche bliibe isch und d Vokaal-Kwantidääte bhaltet het.
## Liddratuur
* Helmut Glück (Hrsg.), mit dr Friederike Schmöe: *Metzler Lexikon Sprache.* 3., Uflaag. Metzler, Stuttgart/Weimar 2005, ISBN 3-476-02056-8.
* Nikolaj S. Trubetzkoy: *Grundzüge der Phonologie.* 4. Uflaag. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1967 (1. Uflaag postum Prag 1939).

## Fuessnoote
Fritz Hauser (Politiker)

Dr **Fritz Hauser** (* 3. Juni 1884 z Baasel; † 26. Merz 1941 z Bäärn) isch e soziaaldemokratische Schwizer Politiker gsi.

## Lääbe und Wärk

Dr Fritz Hauser isch dr Soon vom ene Schniidergsell us Südbaade gsi. Er het en Usbildig zum Brimaar- und Middelschuelleerer gmacht und denn Nazionaalökonomii an dr Uni Baasel studiert. 1915 isch er zum Dr. phil. bromoviert. 

### Kantonaali Bolitik
Als Mitgliid vo dr Sozialdemokraatische Bardei het er e politischi Karriere gha: 1911–1918 isch er im Groosse Root vom Kanton Basel-Stadt gsässe, 1918–1941 isch er Regierigsroot gsi. Er het d Gründig vo der staatlige Witwe- und Waisekasse gförderet, d Iifüerig vo dr obligatoorische Umfallversicherig für Schüeler, d Schuelfürsorg, Maturidäätskürs für Erwaggseni und d Volkshochschuel. As Vorsteer vom Erziejigsdepartemänt ab 1919 het er d Baasler Bildigs- und Kultuurbolitik massgääblig brägt. In sinere Amtszit isch s Schuel- und des Uniwversidäätsgsetz rewidiert worde, dr Kunstkredit Baasel-Stadt gründet worde und si s Basler Kunstmuseum und s Kollegiehuus vo dr Uniwersidäät Baasel am Petersblatz baut worde. 

### Nazionaali Bolitik
Vo 1919 bis 1941 isch er im Nazionaalroot gsässe, und 1937–1938 si Bresidänt gsi. Noch em Aaschluss vo Ööstriich an s Nazidütschland het dr Hauser d Broklamazioon vom Bundesroot und de Frakzioone zur Nöitralidäät vo dr Schwiz understützt. Im Nazionaalroot het sich dr Hauser as Finanzpolitiker und Mitgliid vo dr Gschäftsbrüefigskommissioon e Naame gmacht.

### Kultuur
As Mitgliid vo de Old Boys het dr Fritz Hauser 1912 an dr Delegierteversammlig z Luzärn si Verdäidigungsreed gegen e Boykott vom Schwizerische Fuessballverband ghalte. Dr Boykott isch wägen eme unerlaubte Fründschaftsspiil gegen e Fuessballclub Nordstärn Baasel verhängt worde und dank dr Reed vom Fritz Hauser wider ufghoobe worde. 

Im Grubbebild *Sitzung der Basler Kunstkreditkommission*, wo dr Jean Jacques Lüscher (1884–1955) 1930 gmoolt het, cha mä au dr Fritz Hauser gsee.

### S Graab
Dr Fritz Hauser isch uf em Friidhoof am Hörnli begraabe. D Grabskulptuur «Arbäiter» het dr Ernst Suter 1943 gmacht.

## Liddratuur
* Albert Oeri: *Zwei Basler Politiker [Dr. V.E. Scherer und Dr. F. Hauser]*. In: ''Basler Jahrbuch'' 1942, S. 107-109.
* 
* Charles Stirnimann: *Baumeister des Roten Basel. Fritz Hauser (1884–1941) in seiner Zeit*. Basel: Christoph Merian Verlag 2021. ISBN 978-3-85616-955-8.
* *Reg.-Rat Dr. Fritz Hauser, Basel*. (Noochruef). In: *Die Berner Woche* 31 (1941), Nr. 16 (19. April), noch S. 187. Digitalisat in E-Periodica.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Dehnung

E **Deenig** cha Verschides ghäisse:

* d Verlengerig vomene Körper under Belaschtig, lueg Dehnung (Physik)
* d Verlengerig vomenen uursprünglich churze Vokaal, lueg Quantität (Linguistik)
* s Sich-Verzie vo der Èèrdchruschten und au vo Täil vom Èèrdmantel wäge täktoonische Prozäss; lueg Extension (Geologie)
Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte

D **Gsellschaft für Schwizerischi Kunstgschicht GSK** isch e Schwizer Kultuurveräin mit Gschäftsstelle z Bäärn und Lugaano. Si widmet sich dr Erforschig vo architekdoonische Züügniss und will die ere bräitere Öffentligkäit zuegänglig mache und git e Hufe Publikazioone uuse. Dr Schweerpunggt lit uf dr Buechräije *Die Kunstdenkmäler der Schweiz*.

## Gschicht
1880 isch dr *Verein für die Erhaltung vaterländischer Kunstdenkmäler* gründet worde, wo Gäld gsammlet het, zum Publikazioone (Abhandlige, Fotografie, Radierige usw.) über histoorischi Baudänkmööler und die gratis an d Mitgliider vom Veräin verdäilt het, und zum Kunstwärk und Alterdümer z chaufe oder restauriere und die Schwizer Museeum z überloo.

Wo dr Bund s Schwizerische Landesmuseum gründet het, het sich daas um dr Chauf vo de Alterdümer kümmeret und nüme d GSK. Die het sich vo denn aa ufs Inwentarisiere, Konserwiere und Restauriere vo histoorische Bau- und Kunstwärk und uf Usgrabige konzentriert. S Landesmuseeum het 1899 dr *Anzeiger für schweizerische Altertumskunde* as offiziells Orgaan vo dr Gsellschaft afo uusegee und vo 1901 au s *Mitteilungen*, wo die groossformatige und farbige Monografiie über Kunstwärk abglööst häi.

## D Rolle vo dr Gsellschaft hüte
Wo 1915 en Äidgenössischi Kommissioon für Dänkmolpflääg (EKD) het d Gsellschaft au d Verantwordig für d Dänkmolpflääg ufgee und die publizistischi Aarbet isch zu iirer Hauptdäätikäit worde. Si het in de 1920er Joor zämme mit de Kantöön am e nazionaale Inwentaar vo de Kunstdänkmööler vo dr Schwiz afo schaffe. Dr ersti Band vo dr Räije *Die Kunstdenkmäler der Schweiz* het sich mit de drei Bezirk vom Kantoon Schwyz (Äisiidle, March und Hööf) befasst und isch 1927 erschiine. Bis 2021 si 143 Bänd uusechoo. Zwüsche 1982 und 2004 si si dur s elfbändige *Inventar der neueren Schweizer Architektur* 1850–1920 (INSA) ergänzt worde. Witeri Publikazioone vo dr Gsellschaft für Schwizerischi Kunstgschicht si die *Schweizerischen Kunstführer*, e Räije, wo 1935 vom Paul Ganz iniziiert worde isch, und regionaali und kantonaali Füerer, Äinzelbänd zu spezifische kunstgschichtlige und architekdoonische Theme und d Zitschrift *Kunst+Architektur*, wo vier Mol im Joor erschiint.

## Liddratuur
* Erich Schwabe: *100 Jahre Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte.* In: *Unsere Kunstdenkmäler,* XXXI/1980/4, S. 317–337 

## Weblingg

* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte

## Fuessnoote
Bundesstrafgericht

S **Bundesstrofgricht** (dt. *Bundesstrafgericht,* abgschirzt *BStGer;*  abgchirzt *TPF;*  abgchirzt *TPF;*  abgchirzt *TPF*) isch e aidgnessisch Gricht mit Sitz z Bellinzona. S isch gschaffe wore, wu s Strofprozässrächt vu dr Jkanten un dr Aidgnosseschaft verainhatligt wore isch, un het d Arbet aafangs 2004 ufgnuu.

## Rächtligi Grundlag
Artikel 191a Absatz 1 vu dr Bundesverfassig bstimmt: «Der Bund bestellt ein Strafgericht; dieses beurteilt erstinstanzlich Straffälle, die das Gesetz der Gerichtsbarkeit des Bundes zuweist. Das Gesetz kann weitere Zuständigkeiten des Bundesstrafgerichts begründen.»

S *Bundesgesetz über die Organisation der Strafbehörden des Bundes* reglet Stellig, Organisation un Zueständigkait vum Bundesstrofgricht un s aawändbar Verfahresrächt.

S Bundesstrofgricht het in sym *Organisationsreglement* au d Grichtsorganisation un -verwaltig greglet.

## Zueständigkait
S Bundesstrofgricht urdailt in dr erschte Inschtanz dur sy Strofchammere iber sälli Strofsache, wu s Gsetz in dr Grichtsbarkait vu dr Aidgnosseschaft unterstellt; primär die in Artikel 23 un 24 vu dr *Schwyzerische Strofprozässornig* ufglischtete Delikt. Derzue chunnt s Urdaile iber anderi Strof- un Verwaltígsstroftatbständ, wu s Bundesstrofgricht no andere Bundesgsetz derfir zueständig isch.

S Bundesstrofgricht urdailt in Bundesstrofverfahre au dur sy Bschwärdechammere Bschwärde gege Verfahreshandlige vu dr Bolizei, vu dr Bundesaawaltschaft, gege Entschaid vu dr aigene Strofchammere un vum Zwangsmaßnahmegricht. Derzue het d Bschwärdechammere noch em Gsetz au no verschideni anderi Zueständigkaite. Dodrunter stäche vu dr Zahl här un au vu dr materiälle Wichtigkait här, d Bschwärde im Beraich vu dr internationale Rächtshilf in Strofsache (mitsamt Uusliferigsgsuech) firi.

D Beruefigschammere (gschaffe 2017, im Amt syt 2019) entschaidet in zwooter Inschtanz iber Beruefige gege Urdail vu dr Strofchmmere un au iber Reviosnsgsuech gege verschideni anderi rächtschreftigi Urdail.

## Organisation un Greßi
No Artikel 32 ff. StBOG setzt si s Bundesstrofgricht us dr Strofchammere, dr Bschwärdechammere, dr Beruefigschammere un em Generalsekretariat un syne Dienscht zäme. S Gricht het die gsetzli vorgsähne Laitigsorgan: s Bresidium, s Gsamtgricht un d Verwaltigskummission. 

Am Bundesstrofgricht hän im Jänner 2013 rund 70 Lyt gschafft, dodervu 18 Richter*ne.

## Grichtsgebei

Wu mit dr Juschtizreform 2000 s Bundesstrofgricht un s Bundesverwaltigsgricht as neii Inschtitutione gschaffe wore sin, isch anne 2008 e Projäktwettbewärb in zwoo Stapfle entschide wore, wu d Biro *Bearth un Deplazes* in Zämenarbet mit *Durisch un Nolli* gwunne hän. S hitig Ensemble vum Bundesstrofgricht bstoht us zwee Altböu, em ehmolige Pretorium, wu 1895 vum Ferdinando Bernasconi blant woren isch, un dr ehmolige Handelsschuel, 1895 vum Emilio Donati blant, un eme Neiböu us wyssem Ortbeton.

## Weblink
* Offiziälli Websyte vum Bundesstrofgricht

## Fueßnote
Radio BIP

**Radio BIP** (franzesisch : *Bisontine, Indépendante et Populaire*) isch e lokale Radiosänder, wu in dr Region Franche-Comté aktiv isch.. Dr Sänder isch in dr Johr 1977/78 as Priatesänder aagfange un 1981 as freie Radiosänder nei grindet wore.. Är isch organisiert as gmainnitzige Verain.

## Weblingg
* Website Radio BIP

## Fuessnoote
Jucker Farm

D **Jucker Farm AG**, wo umgangssprachlich *Jucker* gheisst, isch än landwirtschaftlichä Betrib z Seegrebe. 

## Chürbisusstellig
Näbät ganz normalä Landwirtschaftsprodukt gits sehr viel Chürbis. Nöd all uf däm Höf verchauftä Produkt chömäd vom Jucker, wobi das vor allem d'Kürbisusstellig i Ludwigsburg betrifft. Jedes Jahr im Herbst findet ä Usstellig statt. Diä ganzi chann mehr z Dütschland (Ludwigsburg) findä. I dä Schwiz isch d Usstellig uf all Höf verteilt, wil di örtlich Infrastruktur nöd uf ä risigi Usstellig usgmacht isch.


Jucker Farm in Seegräben am Pfäffikersee und 'Alpen' 2016-05-21 17-42-43.JPG|Juckerhof
Jucker Farm (Juckerhof) 2014-10-31 14-32-18.JPG|Juckerhof und Restaurant
2014 Kürbisfestival - Jucker Farm (Juckerhof) 2014-10-31 14-38-37.JPG|Chürbisuusstellig 2014
Jucker Farm (Juckerhof) - Hofladen 2014-10-31 15-11-07.JPG|Hoflade
Rudolf Sandreuter

Dr **Rudolf Sandreuter** (* 1868, † 1926) isch e Baasler Archidekt gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Rudolf Sandreuter het si Karrieere as sälbständge Archdekt mit 31 aagfange. Am Aafang het er mit em Wilhelm H. Fichter-Liebi zämmegschafft und z Baasel Äifamiliehüüser im barocke, klassizistische und spootgootische Stiil baut. Iir letschts gmäinsaams Wärk isch 1899 e Gschäfts- und Woonhuus in dr Spaale gsi. S Bardeer isch us Granit, die oobere drei Stöck us gäälem Sandstäi baut. D Fänster im Bardeer si Rundboogefänster

In däm Joor isch au die nöi Müüli vo dr *Aktienmühle Basel AG* in Bedriib gnoo worde. Das isch äini vo de erste groosse Brodukzioonsaalaage im Klybeck gsi mit ere äigene Dampfdurbiine und eme Aaschlussgläis an die Groossherzoogligi Baadischi Baan.

1904 isch dr vierstöckig Chopfbau am Fischmäärt zwüsche dr Määrtgass und dr Stadthuusgass fertig worde, wo d Aasicht an dr Süüdsite vom Blatz mit sinere Juugedstiilfassaade us rootem Sandstäi und sim riisige Atelieefänster im Dachstock brägt. Im Bardeer isch d Siidehandlig Hoch iigmietet gsi und im Ateliee dr Fotigraf Alfred Kugler.

1912 het dr Sandreuter s Silo für d Baasler Laagerhuusgsellschaft (BLG) baut, wo äine vo de ganz früeje Iisebetonbaute z Baasel isch. Er isch e wichdige Laagerblatz für Geträid und Gaggoboone uf em Gländ vom dütsche Güeterbaanhof gsi. D Stifdig Habitat het s Silo welle erhalte und het s im Joor 2020 vom Harry Gugger zum e Hostel lo umbaue. 

Dr Wirt vom Gifthüttli het si alti Bäiz an dr Schniidergass für 48′000 Franke im Staat verchauft, won e Stroossekorrektuur het welle usfüere. 1913 het dr Sandreuter dr Ufdraag überchoo, e Geböid mit eme Restorant «im altschwizerische Stiil» z baue.


Basel 2012-10-13 Batch part 2 (44).JPG|S Siidehuus Hoch vom Rudolf Sandreuter am Fischmäärt 5, Baasel
Basel 2006 834.JPG|S Restorant zum Bruune Mutz am Barfüesserblatz, Baasel
Basel 2012-10-02 Mattes (69).JPG|S Restorant Gifthüttli an dr Schniidergass 11, Baasel


## Liddratuur
*Rose Marie Schulz-Rehberg: *Architektur des Fin de Siècle. Bauen in Basel um 1900.* Christof Meriaa Verlaag, Baasel 2012, S. 146.

## Fuessnoote
Zweites Vatikanisches Konzil

Dr **Zwaita Vàtikàànischa Konzil** (kurz àui **II. Vàtikànum** odd’r **Vàtikànum II**; làtiin. *Concilium Oecumenicum Vaticanum Secundum*) hàt vum 11. Oktoower 1962 bis àm 8. Dezamber 1965 ìn dr Vàtikàànschtàdt schtàttgfunda. Ar wìrd vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch àls ìhr 21. Öikümeenischer Konzil ààglüagt. Iigrüafa worra-n-ìsch’r vum Pàpscht Johànnis XXIII., mìt’m Ziil, ìn dr Kìrìch a näija Pàschtoràl mìt’ra öikümeenischa Rìchtung z’ gaa.

Ìn’ra Äffnungsreeda-n-uff Làtiinisch hàt dr Johànnis XIII. gsajt, àss d’ dogmààtischa Lehrsatz vu dr kàthoolischa Glàuiwa ànders üüssgdruckt solla wara, fìr àss d’ Litt vum geegawartiga Zittàlter sìe bass’r verschtànda. Noh-n-em Tood vum Johànnis XXIII. ànna 1963 hàt dr Pàpscht Pooli VI. dr Konzil wittergmàcht un ànna 1965 schlussgmàcht. Ìm Konzil hàt maa mehrera Äntschaidunga gtroffa, bsunders um d’ Litürgii, d’ Ekklesiologii, d’ Religioonsfräihait ìn dr bìrgerliga Schtààtsordnung, un d’ Beziihunga züa da àndra Religioona un da Nìt-glàuiwiga.

Dr Zwaita Vàtikàànischa Konzil wìrd àls dr wìchtigschta-n-Ärraigniss ìn dr Kàthoolischa Kìrìch ìm 20. Joohrhundert ààglüagt. Unter da Tailnammer àm Konzil sìnn d’ kìnftiga Papscht Johànnis Pooli I., Johànnis Pooli II. un Benedikt XVI. gsìì.

## a pààr Bìlder

Second Vatican Council by Lothar Wolleh 005 – unframed.jpg|Vor era Pàpschtmass uff’m Konzil
Second Vatican Council by Lothar Wolleh 007.jpg|A Tribüüna mìt da Konzilsvattera
Second Vatican Council by Lothar Wolleh 003.jpg|Ainiga vu da Konzilsvattera. Ìm Vordergrund ìsch dr Litürgiiwìssaschàftler Aimé-Georges Martimort
Second Vatican Council by Lothar Wolleh 006.jpg|mini|Konzilsvattera vor àm Petersdom


## Weblìnks

* 
* Àlla Täckschta vum Zwaita Vàtikàànischa Konzil uff dr Websitta vum Vàtikàn
Zentrum für Geschlechterforschung der Universität Basel

S **Zentrum für [[Geschlechterforschung|Gschlächderforschig]] vo dr [[Universität Basel|Uniwersidäät Baasel]]** befindet sich am Rhiisprung 21 z Baasel mit dr äinzige Bibliotheek für interdisziplinääri Forschigsliddratuur im Beriich vo dr Gschlächterforschig und dr Feministische Theologii in dr Schwiz. 

## S Geböid am Rhiisprung 21

S Geböid isch under Dänggmolschutz und stoot am Abhang vom Münsterhüügel uf e Rhii zue. Dr Iigang isch uf em Hüügel im ooberste Stock. Vom Rhii us gsee het s Geböid säggs Stöck.

S Geböid stammt us em 15. Joorhundert und isch emol s stedtische Kornhuus gsi. 1817 het s dr Siidefabrikant Peter Bischoff kauft und zun ere Woonig und Fabrikazioonsrüüm umbaut. Gege s Ändi vom 19. Joorhundert het dr Kantoon d Liigeschaft erworbe und für s Baudepartemänt brucht. Spööter het er s dr Uniwersidäät überloo für s Mathematische Institut. Wo daas mit em Instidut für Informatik zsämmedoo worde isch und 2014 an d Spiegelgass 1 züüglet isch, het d Bausubstanz e grundleegendi Sanierig und Aabassig an die gältende Norme brucht wie Brand- und Ärdbeebeschutz, Zuegang für Behindereti usw. 2015 bis 2016 isch s Geböid renowiert worde.

## Fuessnoote
Händel-Werke-Verzeichnis

S **Händel-Wärk-Verzäichnis** (HWV) isch s Verzäichnis vo de Wärk vom Georg Friedrich Händel, wo am mäiste brucht wird. Es isch themaatisch gordnet und isch zwüsche 1978 und 1986 vom Bernd Baselt as *Verzeichnis der Werke Georg Friedrich Händels* im Händel-Joorbuech (HJb) vorgläit worde. Sithäär het s e baar Erwitrige und Korrektuure gee, die ursprüngligi Nummerierig wird aber witer verwändet. 

Dr themaatisch Kataloog stellt vo jeedem äinzelne Wärk d Aafangstakt daar und liiferet umfangriichi Informazioone (z.&nbsp;B. zu handschriftlige Kwelle, Früedruck usw.).

## Ufbau

## Früeneri Verzäichniss
Früeneri Verzäichniss vo de Wärk vom Händel existiere under anderem vo:
* John Mainwaring (London 1760), uf Dütsch übersetzt vom Johann Mattheson (Hamburg 1761)
* Charles Burney (London 1785), dütsch vom J. J. Eschenburg (Berlin/Stettin 1785)
* W. S. Rockstro (London 1883)
* W. C. Smith (HJb 1956)
* A. C. Bell (1972)

## Weblingg
* Werkverzeichnis Händels wahlweise sortiert nach HWV, Opuszahl, Entstehungsjahr, Titel und Musikgattung
* Katalog nach HWV (von Brad Leissa)
Fritz Brühlmann

Dr **Fritz Brühlmann** (* 26. Juli 1936 z Schafuuse; † 9. Juni 2022 z Züri) isch e Schwyzer Fahrradmechaniker gsii. Anne 1972 isch er dr eerscht hauptamtlige Mechaniker vu dr Schwyzer Nazionalmannschaften im Radsport wore, des isch er mit Unterbrich bis zur Bahn-EM 2015 z Gränche blibe.

## Karriere
Dr Fritz Brühlmann isch uf eme Buurehof ufgagse un het Mebelschryner glehrt. Im Alter vu 17 Johr het er as Amateur aafange Laischtigsradsport drybe. Am liebschte isch er uf dr Bahnränne – Sprint, Pinktfahre, Mannschaftsverfolgig un Zwaier-Mannschaftsfahre – uf dr Uffige Rännbahn Züri-Oerlike un im Zürcher Hallestadion gfahre.

No syre aktive Radsportzyt het dr Brühlmann zeerscht in sym Beruef gschafft, wun er glehrt ghaa het. Anne 1967 het en dr domolig Schwyzer Nazionaltrainer Oscar Plattner bäte, bi dr Guatemala-Rundfahrt no dr Reder vu dr Schwyzer Nazionalmannschaft z luege. Aafangs het er in Dailzyt fir dr Schwyzer Radsportverband gschafft, ab 1972 isch er sällem sy eerschte hauptamtlige Mechaniker fir d Nazionalmannschafte in dr verschidene Diszipline wore. Syterhär hän Athlete, wu är no dr Reder gluegt ghaa het, iber 170 Medaille bi Olympischen Spiil, Wält- un Europamaischterschafte gholt, är sälber isch bi iber 100 internazionale Wettbewärb as Nazionalmechaniker vor Ort gsii. Är het au sälber mit Neuerige an dr Rennreder umebäschtelet un het z Züri ne aigeni Wärchstatt ghaa, wun er Reder böue het. Im Schweizer Radsport galt der «Nati-Mech» Fritz Brühlmann als «Legende». 

Sy letschte Yysatz fir *Swiss Cycling* het dr Brühlmann bi dr UEC-Bahn-Europamaischterschafte 2015 z Gränche ghaa. Är isch am 8. Juni 2022 im Alter vu 85 Johr z Züri gstorbe.

## Weblink

* 
* Wärbig mit em Fritz Brühlmann
* 

## Fueßnote
Konzil

E **Konziil** (vo  „Root, Zsämmekumft“) oder e **Sünoode** (vo  *sýnodos* „Dräffe‚ Zsämmekumft“) isch e Versammlig von ere Chille, wo uf ere mäistens die bischöflige Gwalte, Leere, Läitig und Häiligung besproche wärde.

Die latiinischi und griechischi Bezäichnig wärde in iirer ursprünglige Form mäistens sünonüüm verwändet. Spööter het sich in dr Westchille e Differenzierig entwigglet zwüschen em Konziil as Versammlig vo alle Bischöf von ere Chille (Zwäits Vatikaanischs Konziil, Partikulaarkonziil) und dr eender regionaal oder thematisch usgrichdete Sünoode (Würzburger Sünoode, Diözesaansünoode). In de nit-röömische Chille het mä von ere Ökumeenische Sünoode greedet, wenn si überregionaal gsi isch und (mögligst) alli Bischöf vo dr Christehäit umfasst het. In de slaawische Chille het sich die maskulini Form „dr Sünood“ duuregsetzt (Häilige Sünood).

E stimmberächdigte Däilnäämer wird as *Konzilsvadder* oder *Sünodaale(r)* bezäichnet.

Noch dr Theorii vom Konziliarismus chönne d Entschäidige vo de Konziil under bestimmte Vorussetzige die höggsti Autoridäät beaaspruche, und dr vorsitzendi Bischof oder Patriarch (z Room dr Bapst) muess e sonige Entschäid akzeptiere. As Bedingig drfüür gältet, ass s Konziil formaal korrekt iiberuefe isch und die ganzi Christehäit duet representiere.

## Liddratuur
* 
* 
* 
* Hubert Jedin: *Kleine Konziliengeschichte*, Herder, Freiburg et al. 1978, ISBN 3-451-18537-7.
* Heinz Wolter: *Die Synoden im Reichsgebiet und in Reichsitalien von 916 bis 1056.* Walter Brandmüller (Hrsg.): *Konziliengeschichte.* Reihe A: Darstellungen. Schöningh et al. 1988, ISBN 3-506-74687-1.
* *Johannes Grohe (Hrsg.), Zitschrift "Annuarium Historiae Conciliorum" (sit 1969).*
* Andreas, Weckwerth (2015): Primat und Kollegialität. Der römische Bischof und seine Synoden im 1. Jahrtausend. In: Römische Quartalschrift für Christliche Altertumskunde und Kirchengeschichte (110/2), S. 175–199.
* Martin Seils: *Das ökumenische Konzil in der lutherischen Theologie*. In: Die Konzile der Christenheit. uusegee vom Hans Jochen Margull. Stuttgart, Evangelisches Verlagswerk 1961, S. 333–372

## Weblingg
* Albert Bondach: ''Befugnisse des Lokalkonzils in der Russischen Orthodoxen Kirche'' (24. Januar 2009)
* Alexander Zadornov: ''Landeskonzil oder Konzil einer Landeskirche?'' (26. Februar 2011)
HWV

**HWV** isch d Abchürzig für:
* Händel-Wärk-Verzäichnis
* Hööcheri Wirtschafts- und Verwaltigsschuel, e Schwizer Usbildigsgang mit Fachhoochschueldiddel
Reconquête

**Reconquête** (gschrìewa wìrd’s oft *Reconquête!*; kurz *R!* odd’r *REC*; elsässerdiitsch „Ruckäroowerung“) ìsch a rachtsextreema Pàrtäi ìm Frànkrììch, wo dr Éric Zemmour ànna 2021 grìnda hàt.

## Mìtglìeder
Àm 25. Janner 2022 hàt maa-n-offiziäll a Mìtglìedzerzààhl vu 85.000 fäschtgschtällt. Àm 8. Hornung 2022 hàt d’ Pàrtäi ärkläärt, àss sa mehr àss 100.000 Mìtglìeder zeehlt hàt. Domìt ìsch Reconquête d’ zwaitgreeschta frànzeescha Pàrtäi noh Les Républicains. Unter da wìchtiga Mìtglìeder sìnn dr Gilbert Collard (Eehrapresidànt), d’ Christine Boutin, dr Philippe de Villiers, dr Patrick Buisson un d’ Marion Maréchal (schtällvertrattenda Vorsìtzenda).

## Weblìnks

* D’ offiziälla Websitta vu Reconquête (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Unser Land

**Unser Land** bezaichnet:
* Unser Land (Fernsehsendung), a Informàzioons- un Rootgaawersandung vum Bairischa Rundfunk
* Unser Land (Kärnten), a Verseehnungsinitiàtiiwa zwìscha da diitsch- un sloweenischschproochiga Volksgruppa-n-ìm eeschtriicha Bundeslànd Kärnta
* Unser Land (Partei), a regionàlìschta Pàrtäi ìm Elsàss
Horn

**Horn** säit mä eme Uswuggs am Chopf vo de Rinderartige und vo de Naashörner. Im überdräite Sinn wärde au äänligi Körperdäil vo andere Dier as „Horn“ bezäichnet.

## Etymologii
S gmäingermaanische Wort middelhoochdütsch, althoochdütsch *horn* isch, wie z.&nbsp;B. au s latiinische Wort *cornu*, wo s gliiche bedütet, e Bildig zu dr indogermaanische Wurzle **ker[ə]-* „Horn“, „Gweih“, wo au d Wörter *[[Gehirn|Hirni]]* und *Hiirsch* und latiinisch *cervus* druf zrugggöön.

## Horn im äigentlige Sinn
### Rinderartigi
S Horn vo de Rinderartige (Bovidae), ere Familie vo de Wiiderchöijer, wo under anderem d Antilope, d Rinder, Schoof und Gäisse drzueghööre, isch e hoole Üüberzuug über e Chnochezapfe, wo mit ere guet durbluetete Hutschicht überzooge isch. Im Geegesatz drzue stoot d Familie vo de Hirsch (Cervidae), wo Gwei dräit. Die bestöön us Chnoche- und nit us Hornsubstanz. Hörner waggse im Geegesatz zu Gweih e ganzes Lääbe lang. Bi fast alle Horndrääger häi d Männli und d Wiibli Hörner, bi de Wiibli si si mäistens chliiner.
### Naashörner
S Horn vo de Naashörner isch e soliide Uswuggs, wo us verchläbte Borste bestoot. Mä cha s wie Hoor oder Fingerneegel stutze, ooni im Dier weezdue. Das macht mä zum Bispil im Dierschutz, wil d Naashörner fast nume wäge iire Hörner gjagt wärde: E Naashorn ooni Horn isch für Wilderer wärtloos.
## Geegeständ, wo us Hörner gmacht wärde
Hörner wärde as Bhälter wie au as Muusiginstrumänt verwändet.

## Fuessnoote
Rassemblement National

Dr **Rassemblement National** (*RN*, Elsässerdiitsch Nàzionààla Versàmmlung; bis Jüüni 2018: **Front National**, *FN*, Nàzionààler Front) ìsch a rachtspopülìschta bis rachtsextreema Pàrtäi ìm Frànkrììch. Grìnda worra-n-ìsch sa ànna 1972 vu Mìtglìeder vum ehamààliga neofàschìschta Beweegung Ordre Nouveau. Vu siinera Grìndung bis 2011 ìsch sa vum Jean-Marie Le Pen glaita worra. Ànna 2011 hàt ìhm siina Tochter Marine Le Pen àls Vorsìtzenda vu dr Pàrtäi noohgfolgt.

Bekànnt worra-n-ìsch dr Front national ìn da Joohra 1980, bsunders àn da Pàrlàmantswàhla vu 1986. Dr Jean-Marie Le Pen ìsch fìmf Mol Kàndidààt àn Presidàntschàftswàhla gsìì; ànna 2002 ìsch’r bis àn dr zwaita Runda vu dr Presidàntswàhl glunga, wu-n-’r geega dr Jacques Chirac verloora hàt. Drnooh hàt dr FN wittera Ärfolga ghàà. Ìn da Presidàntswàhla vu 2017 un 2022 ìsch eewafàlls bis àm zwaita Wàhlgàng glunga.

## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks

* D’ offiziälla Websitta vum Rassemblement national (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Les Républicains

**Les Républicains** (*LR*, elsassisch „D’ Repüblikààner“; bis ìm Mai 2015 **Union pour un mouvement populaire**, *UMP*, „Unioon fìr a Volksbeweegung“) ìsch a politischa Pàrtäi ìm Frànkrììch, wo-n-ìm Joohr 2002 üss mehrera Pàrtäija vum Mìtta-Rechts-Schpäktrum äntschtànda-n-ìsch. A wìchtiger Tail vu dr Pàrtäi schteht ìn dr Tràdizioon vum Gaullischmus, àwwer ’s gìtt àui konsärwàtiiwa, chrìschtdemokrààtischa un liberààla bzw. rachtsliberààla Schtreemunga. Les Républicains gheera züa dr Öiropäischa Volkspàrtäi un züa dr Zäntrìscht Demokrààtischa Internàzionààla, ema waltwitta Forum vu chrìschtdemokrààtischa Pàrtäija. Sitter ìhrer Grìndung sìnn zwai frànzeescha Schtààtspresidànta üss Les Républicains gsìì: dr Jacques Chirac un dr Nicolas Sarkozy. Dr ehamààliga Premierminìschter Édouard Philippe ìsch àui Mìtglìed vu Les Républicains gsìì, vor äbb’r ìm Oktoower 2017 üss dr Pàrtäi üüssgschlossa worra-n-ìsch.

## Weblìnks

* D’ offiziälla Websitta vu Les Républicains (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Unser Land (Partei)

**Unser Land** ìsch a elsassischa regionàlìschta Pàrtäi, wo-n-a federàlìschta un autonomìschta Politik bfìrwortet. Sa ìsch ànna 2009 vum Jean-Georges-Trouillet grìnda worra, wo noch hìtt Vorsìtzender ìsch. D’ Pàrtäi lüagt s’ Elsàss àls a Nàzioon àà, wo-n-a aigena Verfàssung, Pàrlàmant un Regiarung sott hàà. Sa hàt àui àls Ziil, d’ Lehr vum Elsässerdiitscha un vum Hoochdiitscha vum Kìndergàrta bis àn dr Üniwärsiteet iiz’fiahra.

Unser Land ìsch Mìtglìed ìm frànzeescha-n-ìwwerregionààla Pàrtäijabìndniss Régions et peuples solidaires, so wia vum Öiropäisch Fräija Bìndniss. D’ Pàrtäi gheert züa dr chrìschtdemokrààtischa Schtreemung; sa düet sìch àlso vu dr regionàlìscht-idäntitäära Pàrtäi Alsace d'abord unterschaida. Üüssgwählta hàt d’ Pàrtäi numma-n-uff kommünààler Eewana. Àls Fààrwa bnutzt d’ Pàrtäi Root un Wiiss, wo vum histoorischa Fààhna vum Elsàss schtàmma. Ànna 2015 hàt d’ Pàrtäi 450 Mìtglìeder ghàà.


Jean-Georges Trouillet.jpg|Dr Jean-Georges Trouillet bii’ma Demo geega d’ Füsioon vum Elsàss mìt’m Lothrìnga un em Champagne-Ardenne ànna 2015
2021.03.19 Conférence de presse Unser Land.png|A Prassakumferanz vum Jean-Georges Trouillet un em Martin Meyer fìr d’ Regionààlwàhl vu 2021


## Weblìnks

* D’ offiziälla Websitta vun Unser Land (frànzeesch, hoochdiitsch)

## Ainzelnoohwiisa
Familienbrauerei Bauhöfer GmbH & Co. KG

D **Familiebröuerei Bauhöfer GmbH & Co. KG** isch e Bierbröuerei, wu ire Sitz im Renchener Ortsdail Ulm het. Si isch anne 1852 grindet wore. D Bier vu Bauhöfer chännt mer in dr Region as *Ulmer Bier*.

## Gschicht
Dr Joseph Ludwig Bauhöfer (1826-1869) un sy Frau Marie Anna Bauhöfer (1830-1920) hän anne 1852 e chlaini Huusbröuerei grindet. Noch em frieje Dood vum Bauhöfer het sy Wittfrau d Gschäft ellai wytergfiert. Anne 1870 het si dr Karl Walz u Renche ghyrote un het mit ihm zäme wytergmacht mit dr Bröuerei.

Anne 1899 het dr Gustav Bauhöfer (1865-1936), dr Suhn vum Joseph Ludwig un dr Maria Anna, d Laitig vu d Bröuerei ibernuu un dr Grundstai fir dr modärn Bedrib glait. Är het d Maria Emma Walz (1872-1951) vu Erlach ghyrote, wu im Ussedienscht Wärbig bi Chunde gmacht het. 

Im Johr 1921 sin di drei Sihn vum Gustav un dr Maria Anna Bauhöfer, Eugen, Gustav un Karl Bauhöfer, ins Gschäft mityygstige. D Firma isch syterhär e Familiengsellschaft. Anne 1929 isch s „Braustübl“ ufgmacht wore, wu zue d Popularitet vum Bier byydrait het.

In dr 1950erJohr isch dr Bedrib modärnisiert wore mit ere Fläscheabfillaalag, eme Chielhuus, eme Wasserdurm un ere neie Versandhalle.

Anne 1963 isch derno di viert Generation vu dr Familie Bauhöfer in d Gschäftslaiig yygstige mit em Eugen Bauhöfer (*1931), em Suhn vum Bröumaister Eugen Bauhöfer, un em Gustav Bauhöfer jun. (*1939), em Suhn vum Chaufmännische Laiter Karl Bauhöfer.

Ab 2001 isch dr Siegbert Meier Chaufmännische Laiter wore un syt em 1. Jänner 2021 isch d Katharina Scheer Gschäftsfierei vu dr Bröuerei. Si isch d Änkeli vum Eugen Bauhöfer un studierti Bedribswirti. Si fiert d Familiebröuerei zäme mit dr Elisabeth Bauhöfer, dr Laiteri vum Qualitätsmanagement un däre irem Mann Alexander Schneider, em Bröumaischter.

## Biersorte
Anne 2022 het Bauhöfer die Biersorte aabote:
* Bauhöfer Pilsener
* Bauhöfer Export
* Bauhöfer Schwarzwälder Helles
* Bauhöfer Keller Nr. 5
* Bauhöfer Null Komma (alkoholfrei)
* Bauhöfer Hefeweizen Hell
* Bauhöfer Hefeweizen Dunkel
* Bauhöfer Kristallweizen
* Bauhöfer Sportweizen (alkoholfrei)
* Bauhöfer Maibock
* Bauhöfer Winterbock
* Bauhöfer Eisbock
* Bauhöfer Naturradler
* Bauhöfer Naturradler Alkoholfrei
* Bauhöfer Hexensud
* Bauhöfer Schwarzwaldmarie
* Bauhöfer Vollmond Bier
* Bauhöfer Oktobergold

Derzue hän si in ere limitierte Edition vu 700 Fläsche ne aigene Whisky („Bauhöfer Schwarzwaldmarie Finest Single Malt Whisky“) brännt mit Malz us dr Region, Wasser us em huusaigene Diefbrunne. Dr Whisky wird zerscht in drei Johr in Chardonnay-Fässer zytige loo un derno nomol in ehmolige Bourbon-Fässer.

## Weblink
* Websyte vu dr Familiebröuerei Bauhöfer GmbH & Co. KG
* Bauhöfers Schwarzwaldmarie
Musikproduzent

E **Muusigbroduzänt** isch in dr Muusigindustrii e Persoon, sich um d Läitig und Usfüerig von ere Muusigbrodukzioon kümmeret. D Ufgoobe vom ene Muusigbroduzänt si nid festgschriibe, aber mäistens ghöört drzue, ass er d Ufnaam im Doonstudio koordiniert, d Muusiker angaschiert und für d Vermarktig verantwortlig isch.

Muusigbroduzänte git s mäistens nume in dr Popmuusig, dr ''Country''-muusig, im Hip-Hop, em Dschääs und in dr elektroonische Muusig. In dr klassische Muusig het dr künstlerisch Ufnaamläiter, wo mäistens e Doonmäister isch, dr gröösser Iifluss uf s künstlerische Resultaat. D Aarbet vom Muusigbroduzänt bi dr Gstaltig vom *Sound* cha mä öbbe vergliiche mit däm, was dr Reschissöör vom ene Kiinofilm macht. Wil iiri Ufgoobe künstlerisch und technisch si, chömme Muusigbroduzänte nit sälte us em Beriich vo de Doonstudio, si also Studiobsitzer oder Doonääscheniöör oder aber Komponiste oder Texter, wo sälber wäi ufbasse, wie iir Wärk im Studio realisiert wird.

## Berüemti Muusigbroduzänte

Au wenn in dr Popmuusig d Muusigbroduzänte wie au d Komponiste und d Studiomuusiker eender im Hindergrund schaffe und em Muusikpublikum umbekannt bliibe, si e baar Broduzänte us deere Anonümidäät uusechoo. Erfolgriichi und uszäichneti Muusigbroduzänte häi en äänlige Status wie d Interpreete sälber. In de USA schaffe dr Nile Rodgers, will.i.am, Bill Putnam, Sam Phillips, Quincy Jones, Rick Rubin, David Foster, Jimmy Iovine, Phil Ramone (Pop), Rudy Van Gelder (Dschääs) oder dr Chet Atkins (*Country*). Bekannt in Groossbritannie di dr George Martin, Alan Parsons, Trevor Horn, Mike Batt, Norrie Paramor, Joe Meek, Mickie Most und dr Stock Aitken Waterman.
Dr Ralph Siegel, Hans Bertram, Nils Nobach, Heinz Gietz, Conny Plank, Dieter Dierks, Frank Farian, Reinhold Mack, The Cratez, Dieter Bohlen oder Beatzarre si oder si bedütendi dütschi Muusigbroduzänte gsi. Bsunderigs im Dschääs git s bis hüte Persöönlikäite wie dr Alfred Lion und dr Manfred Eicher, wo sich us äigener Überzüügig um Muusiker kümmere und uf iire äigene Blatteleibel vermarkte. In Ängland muess vor allem dr Hugh Padgham erwäänt wärde, für si Aarbet mit em Phil Collins, mit *Genesis*, *The Police* und *Mike and the Mechanics*.

## Fuessnoote
Grosser Rat (Neuenburg)

De **Gross Rot** (frz. *Grand Conseil*) vom Kanton Nöieburg isch ds Kantonsparlament (Legislative) vom Kanton Nöieburg i dr Schwiz. Dr Gross Rot het 100 Mitglider, wo jewils im Verhältniswahlrecht uf vier Johr gwählt wärde.

## Wahlergäbnis u Sitzverteilig vo dr Wahl vom 18. April 2021

## Wahlergäbnis sit em 1997

## Fuessnote
Starkenbach

**Starkenbach** bezaichnet:
* Starkenbach SG, en Wiiler i de Gmaind Wildhuus-Alt Santihann im Kanton Sanggalle, Schwiz
* *Starkenbach*, es Dorf i de Gmaind Schönwies im Tirol, Öschtriich
* de dütschi Name vo *Jilemnice*, ere Stadt im Norde vo Tschechie
* *Bezirk Starkenbach*, en politische Bezirk im ehmolige Königriich Bööme