open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rue Henriette (Mülhausen)

D’ **Schüalgàss** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Schüelgass;* uff Frànzeesch *rue Henriette* ) ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu sa lììgt
D’ Schüalgàss làuift uff äbba 150 Meeter vu dr Kriizung vu dr Triiwelgàss un dr Blüamagàss bis àn dr Roothüüsplàtz. Sa làuift ìn dr saalwa Rìchtung wia dr Bäckergàss. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa s’ Diitschahoofgassla àn dr süüdliga Sitta.

## Gschìcht
D’ Schüalgàss ìsch aina vu da ältschta Schtroossa z’ Mìlhüüsa. Ums Joohr 1300 ìsch sa schun unter’m Nàmma *Schulgasse* ärwäähnt worra. Tààtsachlig sìnn àn dr Schtrooss zwai Schüala gsìì: ain fìr d’ Maidla, un ain fìr d’ Büawa naawa-n-em Rablitt-Zunfthüüs. S’ ehamààliga Zunfthüüs ìsch noch hìtt mìt’ra fàrwiga Fàssààda z’ sah. Sallamols ìsch naawa-n-em Zunfthüüs a klainer Durgàng gsìì, wo bis àn d’ Bäckergàss gfiahrt hàt. Bis 1867 hàt àui dr süüdliga Tail vu dr hìttiga Triiwelgàss (bis àn d’ Bäckergàss) zu dr Schüalgàss gheert.

Àm Tààg vum Ààschluss vu Mìlhüüsa àns Frànkrììch àm 15. März 1798 hàt d’ Schtrooss uff Frànzeesch dr Nàmma *rue Henriette* bikumma, wial àm Nr. 20 d’ äärschta gebìrtiga frànzeescha Mìlhüüsera, d’ Henriette Reber, uff d’ Walt kumma-n-ìsch. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 ìsch daa Nàmma bschtaadigt worra. Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothrìnga hàt d’ Schtrooss bis àm And vum äärschta Waltkriag *Schul Strasse* ghaissa. Àn dr Zitt vum Drìtta Raich hàt sa nochamol àb’m 18. Àuigscht 1940 *Schul Strasse* ghaissa, àwwer dr Owerbìrgermaischter Paul Maas hàt sìe àm 27. Septamber 1941 ìn *Schulgasse* loo umtaifa. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa-n-àm Andsjoohr 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma.

Sitter 1975 ìsch d’ Schüalgàss a Füassgangerzoona.

## Lìteràtüür
*

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Passage Teutonique

S’ **Diitschahoofgassla** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Ditschehofgàsslà;* uff Frànzeesch *Passage Teutonique* ) ìsch a klaina Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu ’s lììgt
S’ Diitschahoofgassla làuift uff äbba 75 Meeter zwìscha dr Schüalgàss un em Wilhelm-Tell-Plàtz. Àb’m Nr. 10 làuift’s ìn dr gliicha Rìchtung wia dr Passage de la Réunion.

## Gschìchta
S’ Gassla-n-ìsch ànna 1495 zem äärschta Mol ärwäähnt worra, unter’m Nàmma *An dem Gässlein, das zum teutschen Hof geht*. Uff’m Schtàdtplàn vum Merian ànna 1642 hàt’s àwwer kää Nàmma trajt. Ànna 1797 ìsch’s unter’m Nàmma *Deutsches Hof Gasse* bekànnt gsìì. Ànna 1815 hàt ìhm dr Mathieu Mieg ìn siim Schtroossaverzaichniss d’ Nàmma *Rue Guillaume-Tell* un *Deutsche Hof Gasse* gaa — dr Nàmma *rue Guillaume-Tell* ìsch hìtt dr frànzeescha Nàmma vu dr Wilhelm-Tell-Gàss. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 hàt d’ Schtrooss offiziäll dr frànzeescha Nàmma *passage Teutonique* bikumma. Àn dr Zitt vum Riichslànd Elsàss-Lothrìnga so wia vum Drìtta Raich hàt sa *Deutsche Hof Gässchen* ghaissa.

S’ Gassla hàt sallamols zu dr Kàppal vum Diitscha-n-Orda gfiahrt — d’ Ritter hann a Hoof àn dr hìttiga Wilhelm-Tell-Gàss ghàà. Noch hìtt z’ sah ìsch s’ Hüüs àm Nr. 10 mìt siim Fàchwark. ’S schtàmmt vum Mìttelàlter, àwwer s’ greeschta Tail vum Hüüs ìsch zwìschem 16. un 18. Joohrhundert bàuija worra. 

## Lìteràtüür
*

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Rufus Hardy

Dr **Rufus Hardy** (* 16. Dezamber 1855 bii Aberdeen, Monroe County, Mississippi; †&nbsp;13. März 1943 z’ Corsicana, Texàs) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1907 bis 1923 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Rufus Hardy ìsch ànna 1855 ìm Monroe County ìm Nordoschta vum Bundesschtààt Mississippi uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum George Washington Hardy un vu dr Pauline J. Hardy geboorana Wittaker. Ànna 1861 ìsch d’ Fàmìlia ìn a Büürahoof bii Millican ìm Texàs gànga ge laawa. Dr Rufus ìsch ìn prìwààta Schüala-n-ìm Mississippi un Texàs gànga. Ar hàt d’rnooh Racht àn dr Üniwärsiteet vu Georgia z’ Athens gschtudiart un ìsch ànna 1875 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärzscht z’ Navasota ìm Texàs gschàfft. D’rnooh ìsch’r bis 1888 Schtààtsànwàlt ìm 13. Grìchtsbezirk vum Texàs gsìì. Vu 1888 bis 1896 ìsch’r àls Bezirksrìchter taatig gsìì. Doo druff hàt’r àls prìwààter Rachtsànwàlt gschàfft. Gliichzittig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi.

Bii da Kongrasswàhla vum Joohr 1906 ìsch dr Hardy ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m März 1907 gsìì, àls Noohfolger vum Scott Field. Ar ìsch sììwa mol wììdergwählt worra un ìsch àlso bis àm 4. März 1923 ìm Kongrass blììwa. Àn dara Zitt ìsch dr Äärschta Waltkriag gsìì. Üsserdam hàt maa ìn da Joohra 1913 bis 1920 dr 16., dr 17., dr 18. un dr 19. Verfàssungszüasàtz ràtifiziart. Vu 1911 bis 1919 ìsch dr Hardy Vorsìtzend’r gsìì vum Üssschuss fìr d’ Kontrolla vu da Üssgààwa vum Màriinaminìschterium.

Ànna 1922 hàt sìch nìt dr Rufus Hardy fìr a Wììderwàhl uffgschtällt. Noh-n-em And vu siinera Zitt ìm US-Represantàntahüüs hàt’r wììder àls Ànwàlt gschàfft. Ar ìsch àm 13. März 1943 z’ Corsicana ìm Texàs gschtoorwa un ìsch doo uff’m Oakwood-Frììdhoof beardigt worra.

Dr Hardy hàt ìm Hornung 1881 d’ Felicia E. Peck ghiiroota ghàà. Mìt ìhra hàt’r sììwa Kìnder ghàà. Dr Rufus ìsch Mìtglììd gsìì ìn dr Epischkopààla Kìrìch vu da Verainigta Schtààta, un àui ìn da Ghaimbund Elks un Knights of Pythias.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 

## Weblìnks

*
Luther Alexander Johnson

Dr **Luther Alexander Johnson** (* 29. Oktoower 1875 z’ Corsicana, Texàs; †&nbsp;6. Jüüni 1965 àui därt) ìsch a US-àmerikànischer Jurist un Politiker gsìì. Vu 1923 bis 1946 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr Luther Johnson ìsch ànna 1875 z’ Corsicana ìm Oschta vum Texàs uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Ebenezer Wiley Johnson un vu dr Fannie L. Johnson geboorana McMillan. Ar ìsch ìn siinera Haimet ìn d’ Schüal gànga. Ar hàt d’rnooh Racht àn dr Cumberland-Üniwärsiteet z’ Lebanon (Tennessee) gschtudiart un ìsch ànna 1896 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Corsicana gschàfft. Zwìscha 1898 un 1902 ìsch’r Bezirksschtààtsànwàlt ìm Navarro County gsìì. D’rnooh ìsch’r bis 1910 Schtààtsànwàlt ìm 13. Grìchtsbezirk vum Texàs gsìì. Gliichzittig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglììd vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Ìm Jüüni 1916 ìsch’r Delegiart’r àm nàzionààla demokrààtischa Pàrtäitààg z’ St. Louis tailgnumma — doo ìsch dr Presidànt Woodrow Wilson fìr a Wììderwàhl nominiart worra. Ànna 1920 ìsch dr Johnson Vorsìtzend’r vum regionààla demokrààtischa Pàrtäitààg ìm Texàs gsìì.

Bii da Kongrasswàhl vum Joohr 1922 ìsch dr Johnson ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1923 gsassa — doo ìsch’r dr Noohfolger vum Rufus Hardy gsìì. Ar ìsch älfmol wììdergwählt worra un ìsch àlso bis zu siim Rucktrìtt àm 17. Jüüli 1946 ìm Kongrass blììwa. Wahrend siinera Zitt ìm Kongrass hàt maa zwìscha 1933 un 1941 d’ New-Deal-Gsätzer vu dr Bundesregiarung unter’m Presidant Franklin D. Roosevelt biigschtìmmt. Sitter 1941 hann d’ Ärragnisser vum Zwaiter Waltkriag d’ Àrwet ìm Kongrass gepräägt. Wahrend dr Presidantschàft vum Franklin D. Roosevelt un vum Harry Truman ìsch dr Johnson Mìtglììd ìm Üssschuss fìr d’ Üsswartiga-n-Ààglagahaita gsìì.

Noh-n-em And vu siinera Zitt ìm US-Represantàntahüüs ìsch dr Johnson zwìscha 1946 un 1956 àls Rìchter àm Bundesschtiirgrìcht taatig gsìì. Dia Ärnännung ìsch àui dr Grund vu siim Rucktrìtt àls Kongrassàbgoordnet’r gsìì. Dr Johnson ìsch àm 6. Jüüni 1965 z’ Corsicana gschtoorwa. Ar ìsch doo uff’m Oakwood-Frììdhoof beardigt worra.

Àm 19. Jüüli 1899 hàt dr Johnson d’ Turner Read ghiiroota ghàà. Mìt ìhra hàt’r zwai Kìnder ghàà. Dr Johnson ìsch sitter siinera Kìnderjoohra Mìtglììd gsìì ìn dr Presbyteriànischa Kìrìch vu Corsicana gsìì — ar ìsch schpeeter a „Älter“ vu dara Kìrìch worra. Üsserdam ìsch’r àui Mìtglììd gsìì ìn dr Kappa-Sigma-Briaderschàft so wia-n-ìm Lions Club.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

*
François Burckard

Dr **François Daniel Burckard** (* 29. Hornung 1928 z’ Mìlhüüsa; † 24. Janner 2017 z’ Rouen) ìsch a frànzeescher Historiker un Urkundaversorger gsìì.

## sii Laawa
Dr François Burckard hàt ànna 1948 a Bibliothekàr-Àbschluss bschtànda. Ànna 1951 hàt’r a Dokterwìrda àn dr École nationale des chartes bschtànda; siina Dokteràrwet hàt’r ìwwer dr Hoochhaitliga-n-Elsassischa Rot ìm 18. Joohrhundert gschrììwa. D’rnooh ìsch’r laitender Urkundaversorger vum Département Drôme gsìì. Vu 1951 bis 1964 ìsch’r Dirakter vum Départementsàrkiiv gsìì — ànna 1963 ìsch’r d’rzüa Mìtglììd ìn dr Académie drômoise worra. Üsserdam ìsch’r vu 1953 veràntworlig fìrs Àrkiiv vum Département Ardèche gsìì, so wia Dirakter vum Départementsàrkiiv vu dr Seine-Maritime zwìscha 1966 un 1988. Doo hàt’r s’ Àrkiiv ìn a Turm àm Ufer vu dr Seine loo wàndla un hàt d’ Digitàlisiarung vum Àrkiivdianscht gfärdert. Vu 1965 bis 1979 ìsch’r Beträijer fìr d’ Kültürälla-n-Ààglagahaita vu dr Regioon Haute-Normandie gsìì. Naawadràà ìsch’r ànna 1974 Presidant vu dr Àkademii fìr Wìssaschàft, Lìteràtüür un Kunscht vu Rouen worra. Ìwwer d’ Schtàdt Rouen hàt’r zwai Biacher gschrììwa.

Fìr siina Taatigkait ìsch dr Burckard mehrmols üsszaichent worra. Ar ìsch ànna 1971 Offiziar vum Oorda vu dr Kunscht un Lìteràtüür worra, so wia Ritter vu dr Ehralegioon ànna 1980. Ìm Joohr 1984 ìsch’r àls Offiziar vum Nàzionààla Verdianschtoorda ärnännt worra.

## siina veräffentligta Wark
; àls Àuitoor
* 
* 
* 
* 

; àls Üssgaawer
* 
* 

## Lìteràtüür ìwwer’na
* 

## Weblìnks
* Profil biim Comité des travaux historiques et scientifiques (frànzeesch)
* Profil bii dr Académie drômoise (frànzeesch)
* Toodesààzaig bii dr École nationale des chartes (frànzeesch)
Rue des Fleurs (Mülhausen)

D’ **Blüamagàss** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Bluamagass;* uff Frànzeesch *rue des Fleurs*) ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

Sa fàngt àn Uff’m Sinna àà un làuift uff äbba 175 Meeter ìn Rìchtung Nord bis àn d’ Kriizung vu dr Triiwelgàss un dr Schüalgàss. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa d’ àlta Màrkthàllagàss un d’ Mìttelbàchgàss uff dr wäschtliga Sitta, so wia d’ Engelgàss uff dr äschtliga Sitta. Grààd vor àn dr Kriizung vu dr àlta Màrkthàllagàss ìsch uff dr äschtliga Sitta-n-a Iigàngstoor zem Square Georges-Steinbach. S’ Toor bschteht üss gschmììdana Iisa.

M’r wìssa nìt, wu dr Nàmma vu dr Schtrooss har ìsch. Sallamols hàt d’ Schtrooss s’ Tränkbachla-n-ìwwerkweert.

## Lìteràtüür
*

## Ainzelnoohwiisa
Rita Grießhaber

D **Rita Grießhaber** (* 27. Mai 1950 z Dirre) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un eemooligi Abgoorneti vum dytsche Bundesdaag. Vu 2003 bis 2012 isch si stellverdrättendi Laieriichteri am Verfassigsgriichtshoof fir s Land Baade-Wiirttebäärg gsii.

## Lääbe
### Uusbildig
D Grießhaber het an dr Uniwersiteete Dibenga un Berlin Diploompedagoogik studiert un het druf Bibliothekaari gleert.

### Bolitik
Anne 1991 isch si Mitgliid vu dr Griene woore. In dr Joor 1989 bis 1994 isch si Stadtreeti z Fryburg gsii. Vu 1993 bis 1995 un wiider 1999 bis 2003 isch si Mitgliid im baade-wiirttebärgische Landesvorstand vu dr Griene gsii. Vu 1994 bis 2002 het si as Abgoorneti fir dr Schwaarzwald-Boor-Krais em Bundesdaag aagheert. Syter anne 1998 isch si Mitgliid im Uuswäärtigen Uusschuss un in dr Barlemäntaarische Versammlig vu dr OSZE gsii. Iri Schwäärpinkt sin di Verainte Nazioone, di uuswäärtig Kultuurbolitik un Länder wie d USA, dr Iran un dr Maghreb gsii.

### Verfassigsgriichtshoof fir s Land Baade-Wiirttebäärg

Am 25. Juuni 2003 het dr Landdaag vu Baade-Wiirtebäärg d Rita Grießhaber zum Mitgliid am Verfassigsgriichtshoof vum Land Baade-Wiirttebäärg gweelt. Si isch mit 86 vu 93 Stimme fir 9 Joor gweelt woore un het zue dr stellverdrättende Mitrgliider ooni Befähigung zum Riichteramt gheert.

### Sunschtig Engaschmänt
D Rita Grießhaber isch Voorstandsmitgliid im Soziaaldienscht vu kadoolische Fraue e. V. (SkF) z Fryburg. Fir dr SkF isch si au in dr Aarbetsgmainschaft vu Kadoolische Erwagseneverbänd (AKE) vu dr Eerzdiezeese Fryburg.

### Privaats
D Grießhaber isch ghyroote un het e Suun.

## Literatuur
*Ina Hochreuther: *Frauen im Parlament. Südwestdeutsche Parlamentarierinnen von 1919 bis heute, Stuttgart* 2012 ISBN 978-3-923476-16-9

## Weblink
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Fueßnote
Salomon Fehrenbach

Dr **Salomon Fehrenbach** (* 7. Jänner 1812 z St. Märge; † 18. Augschte 1892 z Fryburg) isch e baadische Jurischt, Haimetdiichter un liberaale Bolitiker gsii.

## Lääbe
Dr Fehrenbach isch as Buurebue uf d Wält chuu un het bis er 14 Johr alt gsii isch uf em Fäld gschafft un as Hiirtebue. Derno isch er uf d Mittelschuel z Eschinge gange un het vu 1833 bis 1837 Räächtwisseschafte un Filosofy an dr Uniwersiteet Fryburg studiert. In dr Zyt vu sym Studium isch er 1831/32 Mitgliid vu dr *Burschenschaft Euthymia Freiburg* woore.

No dr Staatsbriefig 1837 isch er in Staatsdienscht yydrätte. Är het vu 1837 bis 1839 as Aktuar bim Beziirksamt Stocke gschafft, derno bis 1843 as Räächtspraktikant bim Landamt z Fryburg, bim Beziirksamt Ettlinge (1839–1841) un bim Beziirksamt Känzinge. Anne 1843 isch er deert Assessor woore un isch as soonige 1845 an Beziirksamt Säckige gange, 1845 an s Beziirksamt Schopfe un 1846 wider an s Beziirksamt Säckige. Vu 1847 bis 1892 het dr Fehrenbach as Räächtsaawalt gschafft, aafangs z Säckige, ab 1850 z Fryburg.

Vum 27. Juni 1848 bis zum Änd vum „Rumpfbarleänt“ im Juuni 1849 het dr Fehrenbach dr Frankfurter Nazionaalversammlig as Abgoordnete fir Schopfe aagheert. Syt April 1849 isch er deert Mitgliid vum Uusschuss fir d Duurfierig vu dr Ryychsverfassig gsii.

Anne 1850 isch er us Säckige wäge „Ufruer“ uusgwiise woore, 1852 isch er wäge „Bsitz vu ufriererische Schrifte“ zue Feschtigshaft verurdailt woore.

E freie Gedankenuusdusch het s in dr Fryburger Muurerloosche Zur eedle Uussiicht gee, wun er 1866 dryy ufgnuu wooren isch un wun er s Amt vum Reedner ghaa het. Dr Fehrenbach isch au Voorstandsmitgliid im Fryburger Arbaiterbildigsverain un bis 1852 Mitgliid vu dr Fryburger Lääsegsellschaft gsii.

Är het au as Schriftsteller gschafft un unter anderem au Gediicht uf Alemannisch uusegee. In syre Haimet het mer en gchänt as „s Schwizerseplis Salmo“, unter däm Name het er alemannischi Gediicht uusegee. E Uuswahl us syne hoochdytsche un alemannische Gediicht isch 1842 unter em Titel *Erstlinge der Dichtkunst* uusechuu.

## Vereffetlichunge
* *Erstlinge der Dichtkunst.* Förderer, Villingen im Schwarzwalde 1842.
* *Robert Blum.* Frankfurt am Main 1848.

## Literatur
* Helge Dvorak: *Biographisches Lexikon der Deutschen Burschenschaft.* Band I: *Politiker.* Teilband 9: *Nachträge.* Koblenz 2021, S. 35–36. (Online-PDF)
* Frankfurter Parlament 1848/49: *Biographische Umrisse der Mitglieder der deutschen konstituirenden Nationalversammlung zu Frankfurt a. M. – Nach Authentischen Quellen.* Verlag Schmerber, Frankfurt a. M. 1848/49. Zweites Heft, 1849, S. 103 (Google Books).

## Fueßnote
BoOzy’ OS und das Cristal Juwel

**BoOzy’ OS un d Cristal Eedelstäi** oder **D Cristal Eedelstäi** (Originaltitel: *BoOzy’ OS et la Gemme de Cristal* oder *La Gemme de Cristal*) isch e computergenerierte franzeesischi Animations-Chuurzfilm vum J.K. Arsyn. Är isch am 15. April 2013 bim Festival d’Animation Annecy vereffetligt woore un het deert dr Wettbewäärb „+ de courts !“ gwunne. Dr Film basiert uf dr Comic-Serie *[[BoOzy’ OS]]* vum J.K. Arsyn.

## Weblink

* Offiziälli Websyte
* 
* 

## Fueßnote
Commune déléguée

***Commune déléguée*** isch dr Status von ere ehemoolige franzöösische Gmäind, wo mit andere sonige Gmäinde zun ere *[[Commune nouvelle]]* zsämmegläit worde isch. D Rächtsgrundlaage für daas isch dr Gsetzardikel 2010-1563, Absatz 21, vom 16. Dezämber 2010. Dä macht Gmäindfusioone per Dekret mööglig, im Allgemäine mit Wirkig zum 1. Januar vom ene Joor.

## Dr Status von ere ''Commune déléguée''
E *Commune déléguée* isch zwar kä Gebietskörperschaft mee, si blibt aber en administratiivi Äihäit mit eme klar definierte Gebiet, eme Ortsnaame und eme Bürgermäister. D Bevölkerigszaal von ere *Commune déléguée* wird witer jedes Joor aktualisiert.

## Fuessnoote
Grüne Pfirsichblattlaus

D’ **Griana Pfärsigblàttlüüs** (*Myzus persicae*) ìsch a Blàttlüüs üss dr Gàttung *Myzus* ìn dr Fàmìlia vu da Rehrlablàttliis (Aphididae). Dia Tiarer sìnn Schaadlìnga. Sa düan zàhlriicha Vira-n-ìwwertrààga, wo fìr d’ Pflànza gfoohrlig sìnn.

## wia ’s üsssììht
Dia Liis hann a Kärwer bis zu zwai Millimeeter làng. Sa känna zwai Fàrwa hàà: d’ Tiarla, wo nìt känna fliaga, sìnn grian gfarbt; bii dana, wo känna fliaga, sìnn dr Kopf un Tailer vum Thorax schwàrzbrüün odd’r sogàr schwàrz gfabrt.

## wia ’s labt
Ìm Geegasàtz züa da ahnliga Schwàrza Bohnaliis laawa d’ griana Pfärsigblàttliis nìt ìn Kolonia un wacksa villmol dr Wìrt. D’ Aijer ìwwerwìntra vor àllem àn Pfärsigbaim. D’ Ärwàcksana ìwwerwìntra àn gaigneta Schtälla, wu sa sìch noh-n-em Wìnter witteräntwìckla. Wahrem Summer tratta mehrera Genràzioona uff.

## Bschaadigung vu Pflànza
Wänn griana Pfärsigblàttliis a Pflànz befàlla, noh rolla sìch d’ Blatter zamma. Bii’ma schtàrka Bfàll känna d’ Blatter vum Summerwìrt gaal wara.

Ìm Friahjohr befàlla d’ griana Pfärsigblàttliis vor àllem d’ Pfärsigbaim, ìm Summer vor àllem Sàlàt, Schpinàt, Tomàta, Pàprikà, Ardäpfel, Arbsa un Bohna.

## wu ’s labt
Griana Pfärsigblàttliis laawa ìn dr gànza Walt. Ànna 2022 ìsch d’ Àrt ìn dr gànza Schwiiz presänt gsìì.

## Lìteràtüür
* Horst Börner: *Pflanzenkrankheiten und Pflanzenschutz*, 7. Auflage, UTB 518, Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart, ISBN 978-3540490678
* 

## Weblìnks

* Myzus persicae bii dr Gàrta-n-àkademii vum Rhiilànd-Pfàlz (hochdiitsch)
* Myzus persicae bii dr Üniwärsiteet vum Florida (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Oltner Kabarett-Tage

D **Outner Kabarett-Dääg** sin e Satire- un Kabarett-Feschtiwäl, wu all Johr im Maie in dr Schwyzer Stadt Oute duuregfiert wiird.

Di eerschte Outner Kabarett-Dääg het s anne 1986 gee. Organisiert wääre d Outner Kabarett-Dääg vu dr Gsellschaft *Oltner Cabaret-Tage*, wu bim Feschtiwäl als dr Schwyzer Kabarett-Bryys (e *Cornichon*) vergit. Dernääbe duet si Chinschtler*ne unterstitze un dr Noowugs in dr Chlaitheater- oder Kabarettbranche feerdere. 2012 het mer s 1. Outner Kabarett-Casting veraastaltet.

## Cornichon-Bryysdreeger*ne
* 1988: Elsie Attenhofer
* 1990: Franz Hohler, César Keiser un Margrit Läubli
* 1992: Hanns Dieter Hüsch
* 1994: Georg Kreisler
* 1996: Münchner Lach- und Schießgesellschaft
* 1997: Gerhard Polt
* 1998: Joachim Rittmeyer
* 1999: Osy Zimmermann
* 2000: Mathias Richling
* 2001: Lorenz Keiser
* 2002: Dieter Hildebrandt
* 2003: Magdeburger Zwickmühle
* 2004: Pfannestil Chammer Sexdeet
* 2005: Georg Schramm
* 2006: Martin Buchholz
* 2007: Massimo Rocchi
* 2008: Andreas Thiel
* 2009: Urban Priol
* 2010: Hagen Rether
* 2011: Andreas Vitásek
* 2012: Simon Enzler
* 2013: Knuth und Tucek
* 2014: schön&gut
* 2015: Jochen Malmsheimer
* 2016: Alfred Dorfer
* 2017: Christoph Sieber
* 2018: Schertenlaib & Jegerlehner
* 2019: Max Uthoff
* 2020: Uta Köbernick
* 2021: Andreas Rebers
* 2022: Mike Müller
* 2023: Josef Hader

## Spezialbryys-Bryysdreeger*ne
* 1997: Hans-Ueli von Allmen (Schwyzer Cabaret-Archiv)
* 1998: Fredy Heller (Teufelhof Basel)
* 1999: Peter Bissegger un Benno Kälin (Radio DRS Spasspartout)
* 2003: Viktor Giacobbo (Fäärnseh-Satire Victor's Programm)
* 2007: Emil Steinberger (Ehrecornichon)
* 2012: Ursus & Nadeschkin (Ehrecornichon)
* 2017: Ohne Rolf (Ehrecornichon)
* 2022: Blues Max (Ehrecornichon)

## Outner Danne-Bryysdreeger*ne
* 1988: Sibylle und Michael Birkenmeier
* 1990: Duo PS (Pe Werner + Sybille Rusinger)
* 1992: Kabarett Götterspass
* 1994: Lorenz Keiser

## Siiger*ne vum Kabarett-Casting
* 2012: Lisa Catena
* 2013: Jan Rutishauser
* 2014: Christoph Simon
* 2015: Dominik Muheim
* 2016: 9 Volt Nelly
* 2017: Jakob Heymann
* 2018: Lisa Christ
* 2019: Sven Garrecht
* 2020: Cenk
* 2022: Andreas Iseli

## Weblink
* Websyte vu dr Outner Kabarett-Dääg

## Fueßnote
Kyrylo Budanow

Dr **Kyrylo Oleksijowytsch Budanow** (ukràinisch ; * 4. Janner 1986 z’ Kiew, USSR) ìsch a ukràinischer Generààlmajor un Dirakter vum Militäärnoohrìchtadianscht vu dr Ukràina.

## siina Kàrriar
Dr Budanow hàt ànna 2007 siina militäärsicha-n-Üssbìldung àm Odessa-n-Ìnschtitüüt vum Ukràinischa Heer àbgschlossa. D’rnooh hàt’r ìn Schpeziààlainhaita vu dr Hàuiptnoohrìchtadiräkzioon vum Vertaidigungsminìschterium vu dr Ukràina diant.

Ànna 2014 ìsch’r ìm Kriag ìm Donbas mehrmols verwunda worra. Ìn da Joohra 2018 bis 2020 hàt’r àn Militääroperàzioona mìtgmàcht, wo-n-ìhra Informàzioona ghaim sìnn. Àm 4. Àwrìl 2019 hàt ìm Budanow sii Wààga-n-ekschplodiart — äbber hàt ìm Wààga-n-a Bùmba glajt. Dr Budanow ìsch àwwer nìt verlätzt worra. Wagem Ààschlààg ìsch a verdachtigter Mànn verhàfta worra.

Ànna 2020 ìsch dr Budanow schtällvertrattender Dirakter vum Üsslàndsnoohrìchtadianscht vu dr Ukràina worra. Ìm saalwa Joohr hàt’na dr ukràinischa Presidànt Wolodymyr Selenskyj àls Dirakter vum Militäärnoohrìchtadianscht vu dr Ukràina brüafa. Ìn dara Funkzioon hàt dr Budanow ìm Hornung 2022 dr rüssischa-n-Ìwwerfàll uff d’ Ukràina-n-ärlabt — ar hàt vorhar z’racht gsajt ghàà, àss Rüsslànd d’ Ukràina wurd ààgriffa. Ìm Moneet druff ìsch’r Laiter worra vu dr Koordiniarungsschtälla fìr d’ Behàndlung vu Kriagsgfàngana. Ìn dara Funkzioon hàt’r unteràndrem Gfàngana-n-üsstüücha mìt Rüsslànd orgànisiart. Ar hàt àui Sabotaasch-Àkzioona hìnter àn dr Fììndalinia koordiniart. Àm 24. Àuigscht 2021 ìsch’r àls Brigààdagenerààl befäärdert worra, un d’rnooh àls Generààlmajor àm 3. Àwrìl 2022.

Ìm Hornung 2023 ìsch bekànnt worra, àss dr Budanow Vertaidigungsminìschter vu dr Ukràina soll wara — doo soll’r em Oleksij Resnikow noohfolga.

Dr Budanow ìsch mìt’m Oorda fìr Tàpferkait (1. Ritterklàssa) üsszaichent worra.

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Sonja Hasler

D **Sonja Hasler** (* 20. Juli 1967 z Wauterswiu) isch e Schwyzer Moderatoori un Redakteri. Si schafft as Moorgebroduzänti bi Radio SRF 1.

## Lääbe
D Hasler het Germanischtik, Theology un Psichology z Bärn un z San José (Costa Rica) studiert. Derno het si as freii Mitarbaiteri bi Radio extraBERN gschafft, bi dr Bärner Zytig un bim Langeter Tablatt. Vu 1994 bis 1996 het si as Sportredakteri bim Schwyzer Radio DRS gschafft. Anne 1997 isch si in d Nochriichteredakzioon vu DRS gwägslet, wu si bi 2000 gschafft het. Bis anne 2005 isch si as Gspräächslaiteri bim *[[Tagesgespräch (SRF)|Tagesgespräch]]* engaschiert gsii, au bi Radio DRS. 2006 isch si in d Redakzioon vu dr Sändig *[[Rundschau (SRF)|Rundschau]]* gwägslet un isch deert bis Summer 2013 Moderatoori gsii. 2009 het si derzue d Moderazioon vu dr bolitische Diskussionssändig *[[Arena (Fernsehsendung)|Arena]]* uf SRF 1 ibernuu, wu si bis 2014 glaitet het. Noch ere berueflige Uuszyt het d Hasler im Augschte 2015 bim Radio SRF 1 mit dr Moderazioon vu dr Gspräächssändig *Persönlich* aagfange.
Im Friejohr 2022 het si d Sonja Hasler entschiide, ass si d Moderazioon vu *Persönlich* abgit. Mer cha d Hasler allno heere in dr Moorgesändig vu Radio SRF 1 as Moorgebroduzänti. 

Näbe ire Aarbet bim Radio schafft d Hasler im Winter au as Schyyleereri im sanggalische Amme.

## Fueßnote
François Couchepin

Dr **François Couchepin** (* 19. Jänner 1935 z Martigny; haimetberäächtigt z Martigny; † 23. Februar 2023) isch e Schwyzer Jurischt un Bolitiker (FDP) gsii. Ä isch vu 1991 bis 1999 Bundeskanzler gsii.

## Biografy
Dr Suhn vum Bundesriichter Louis Couchepin un Kusäng vum Bundesroot Pascal Couchepin het no dr Matura 1954  Räächt an dr Uniawersiteet Lausanne studiert. Anne 1957 het er mit em Lizänziaat abgschlosse, zwai Johr speeter het er im Kanton Wallis d Batänt as Räächtsaawalt un Notaar iiberchuu. Vu 1964 bis 1980 het er e aigeni Aawaltspraxis z Martigny gfiert. Anne 1965 isch dr in Grooße Root vum Kanton Wallis gwehlt woorte un hte däm bis 1980 aagheert, e baar Johr dervu as Bresidänt vu dr freisinnige Frakzioon. Anne 1975 het er ohni Erfolg bi dr Ständerootswahle kandidiert. Derzue isch er stellverdrättende Sekreteer vu dr Schwyzer Verainigung fir dr Root vu dr Gmaine un Regioone vu Europa gsii.

Anne 1980 isch dr Couchepin in d Bundeskanzlei yydrätte, as Schef vu dr franzeesische Abdailig vu dr zentraale Sproochdienscht. Im Johr druf het en dr Bundesroot zum Viizekanzler ernännt. Vu Amts wääge het er dodermit em Staab vu dr Gsamtverdaidigung aagheert. Derzue het er d Aarbetsgruppe zur Revisioon vum Bundesgsetz iber di bolitische Räächt aagheert un isch 1990 im Zämehang mit em Ufschaffe vum Fichenskandal interimistisch as Sunderbeufdraite fir Staatsschutzakte yygsetzt woore. Wu dr Bundeskanzler Walter Buser 1991 sy Ruggdritt aagchindet het, het s vier offiziälli Kandidate fir sällem sy Noofolg gee. Näb em Couchepin sin des dr Achille Casanova (CVP), dr Max Friedli (SVP) un dr Kurt Nuspliger (SP) gsii. Dr Couchepin isch schließli im segste Wahlgang vu dr Bundesversammlig gwehlt wore.

In dr Amtszyt vum Couchepin het s verschiideni organisatoorischi Änderige gee. Dr Aidgnessisch Daateschutzbeufdraite isch dr Bundeskanzlei zuegoornett woore, im Geegezuug isch di Aidgnessisch Drucksache- un Matriaalzäntraale em Bundesamt fir Böute un Logischtik im Finanzdepartemänt unterstellt woore. Dr Couchepin het d Informatisierig vu dr Bundesverwaltig glaitet, wu au dr Ufböu vu Daatebanke un Website derzue gheert het. Im Rame vu dr Friidessicherig im Balkan het d Bundeskanzlei ab 1996 no dr Wahle z Bosnie un Herzegowina un im Kosovo gluegt. Mit em Pänsioonsalter isch dr Couchepin per Ändi 1999 zruggdrätte.

No syre Pänsionierig het er z Lausanne gläbt. Är isch ghyroote gsii mit dr Psychomotoriktherapeuti Anne-Marie Cottier.

## Literatur
* Michel Klaus (éd.), *Quelle chance pour nos institutions? : mélanges offerts à Monsieur François Couchepin, Chancelier de la Confédération à l'occasion de son 60e anniversaire le 19 janvier 1995 = Festschrift für Herrn Bundeskanzler François Couchepin zum 60. Geburtstag am 19. Januar 1995*, Schönbühl-Urtenen: M. Klaus 1995
* 

## Weblink
 
* Biografy uf dr Websyte vu dr Bundeskanzlei
* 
* 

## Fueßnote
Selahattin Demirtaş

De **Selahattin Demirtaş** (* 10. April 1973 z Palu) isch e kurdische Politiker us de Türkei u de ehemalig Co-Präsidänt vo de Partei Halkların Demokratik Partisi (HDP). Bir Präsidäntschaftswahl im 2014ni isch er eine vo de drü Kandidate gsi, wo gäg de Erdoğan sy aaträte. Im Novämber 2016 isch er de verhaftet worde, u syt denn hockt er z Edirne im ene Typ-F-Gfängnis ir Ungersuechigshaft. Lut eme Urteil vom Öiropäische Grichtshof für Mönscherächt us em Jahr 2020i isch de Demirtaş politisch inhaftiert und us däm grund sötter sofort freiglah wärde. D Türkei het s Urteil bis jitz aber noni umgsetzt und bhautet de Demirtaş geng no aus politische Gfangne.

## Schrifte
* *Morgengrauen. Storys*. Übersetzt von Gerhard Meier. Penguin Verlag, München 2018, ISBN 978-3-328-60061-9

## Weblink

## Fuessnote
Halkların Demokratik Partisi

D **Halkların Demokratik Partisi** (zämekürzt aus: **HDP**; isch  für die **Demokratischi Partei vo de Vöuker**, uf kurdisch: *Partiya Demokratîk a Gelan*) isch e linksgrichteti politischi Partei ir Türkei. Si setzt sech ii für d Minderheitsrächt, vor auem für die kurdischi Minderheit.

Bir Parlamäntswahl im Juni 2018ni het d HDP mit 11,7 % vo aune Stimme chöne d Zäh-Prozänt-Hürde überwinde und stöut 56 vo totau 600 Parlamäntarier (Stand: 22. November 2020) im Parlamänt vor Türkei. Do drmit isch d HDP die drittgröschti Fraktion im Parlamänt. Si isch o die ersti mehrheitlich kurdischi Partei überhaupt, wo diräkt is Parlament isch gwäuht worde.

Wie bi aune kurdische Parteie vorhär seit me o dr HDP nache, dass si sech vo de PKK nid dütläch gnuä wür distanziere bzw. dass si mit ihrä wür i Verbindig stah.

## Weblink

* d Website vor HDP

## Fuessnote
Christiane Brunner (Politikerin, 1947)

D **Christiane Brunner** (* 23. Meerz 1947 z Gämf, † 18. April 2025, haimetberäächtigt z Egg) isch e Schwiizer Bolitikeri (SP) gsii.

## Lääbe
D Brunner isch as Doochter vun ere Schnyyderi vu St. Galle in aifache Verhältnis ufgwagse. Iiri Familie gheert dr methodistische Chilche aa. No dr Matura het d Brunner mit eme Stipändium Jura studiert.

Anne 1969 isch d Christiane Brunner Grindigsmitgliid vu dr Frauebefreiigsbeweegig (FBB) gsii. Vu 1976 bis 1978 het si as Jurischti im Bundesamt fir Soziaalversicherige gschafft, vu 1980 bis 1989 in ere Aawaltspraxis z Gämf.

Vu 1981 bis 1990 isch d Brunner Mitgliid vum Gämfer Kantoonsroot gsii, vu 1982 bis 1989 Bresidänti vum Schwiizerische Verband vum Personaal vu dr effetlige Dienscht (VPOD) un vu 1983 bis 1987 Bresidänti vu dr soziaalbolitische Kummissioon vu dr Soziaaldemokraatische Bartei vu dr Schwiiz. Wu s anne 1989 e Volksabstimmig zue dr Schwiizer Armee gee het, het si d Brunner derfir uusgsroche, ass d Armee abgschafft wird.

In dr Gwäärkschaft isch d Brunner vu 1992 bis 2000 Bresidänti vum Schwiizerische Metall- un Uhrenarbaiterverband (SMUV) gsii, vu 1994 bis 1998 derzue au Co-Bresidänti vum Schwiizerische Gwäärkschaftsbund (SGB). Anne 1991 isch d Brunner in Nazionaalroot gweelt woore, wu si Mitgliid vu dr Kummissioon fir soziaali Sicherhait un Gsundhait gsii isch un vu dr Kummissioon fir Wiirtschaft un Abgaabe. D Brunner isch aini vu dr Iniziatorne vum landeswyte Frauestraik („Lila Streik“) am 14. Februar 1991 gsii.

Bi dr Bundesrootswaal am 3. Meerz 1993 het d Brunner as Kandidaati vu dr SP d Noofolog vum René Felber im Bundesroot sotte aadrätte. Di buurgerli Barlemäntsmeehait het aber ire Barteikamraad Francis Matthey gweelt, was zue groosse Brotescht gfiert het – vor allem dur Fraue. Dr Matthey het druf uf d Aanaam vu dr Waal verziichtet. Fir di nei Waal am 10. Meerz het d SP mit dr Christiane Brunner un dr Ruth Dreifuss derno zwoo Kandidaatene bresäntiert – gweelt oore isch im dritte Waalgang emänd d Dreifuss.

Bi dr Waal 1995 isch di bishäärig Nazionaalreeti Brunner fir dr Kantoon Gämf in Ständeroot gweelt woore. Deert isch s Mitgliid vu dr Räächtskummissioon, dr Kummissioon fir soziaali Sicherhait un Gsundhait un vu dr Kummissioon fir Ussebolitik woore un ab 1999 in dr Staatsbolitische Kummissioon. Bi dr Waale 2007 het si nimi kandidiert.

Bi dr diefe Barteikriise noch em Abgang vu dr Ursula Koch isch d Christiane Brunner im Oktoober 2000 zue däre ire Noofolgeri as SP-Barteibresidänti gweelt woore. Si het d Bartei bis Meerz 2004 gfiert.

D Brunner isch zwoosproochig gsii.

## Weblink

* 
* 
* Marie-Josée Kuhn: ''Die Unfassbare zum Anfassen.'' In: *WoZ.* 20. Oktober 2000 (Archiv)

## Fueßnote
Gabriele Zahoransky

D **Gabriele Zahoransky** (* 30. Mai 1943 z Fryburg) isch e dytschi Lehreri, Autori un Chinschtleri.

## Lääbe
D Zahoransky het no dr Schuel an dr Uniwersiteet Fryburg Germanischtik un Romanischtik studiert. Si isch uf Offeburg zooge un het deert fascht 30 Joor lang am e Oobegimnasium Dytsch un Franzeesisch unterriichtet.

D Zahoransky schrybt uf Alemannisch un het unter em Titel „Alemannisch minus vier“ im Aigeverlaag e Biechli mit aigene Täxt uusegee. Si engaschiert si au in dr Muettersproch-Gsellschaft. Dernääbe duet d Zahoransky Bilder moole. Si het verschiideni Mool- un Zaiche-Kiirs z Offeburg, z Fryburg, am Boodesee un z Owerkirch gmacht.

Si isch syter anne 1967 ghyroote mit em Armin Zahoransky un het mit iim e Doochter un e Suun.

## Wäärch
* *Alemannisch minus vier. Alemannische Texte.* Eigenverlag, Offenburg [o. J.]

## Weblink
* d Gabriele Zahoransky uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Eine Welt der Fantasie. Bilder von Gabriele Zahoransky im Kursana Domizil uf kursana.de, 6. Augschte 2018
Alemannerock grenzelos

Unter em Titel **Alemannerock grenzelos – Mir sueche die Beschte** het d Muettersproch-Gsellschaft anne 2007 e Wettbewäärb fir Musikgruppe uusgschriibe, wu Rockmusik uf Alemannisch mache.

## Wettbewäärb
Dr Wettbewäärb isch im April 2007 uusgschriibe woore. S hän Gruppe vu Siidbaade, us em Elsiss, us dr Schwyz, vu Vorarlbärg un vu Liachtaschtaa chenne mitmache, wu Rock, Pop, Hip-Hop oder ebis Ähnligs mache. Nit mitmache chenne hän Ainzelinterpreete, A-cappella-Gruppe oder Liedermacher. S isch dr eerscht Wettbewäärb vu dr Muettersproch-Gsellschaft fir Rockgruppe gsii. Bis zum 15 Juli 2007 het mer e Sach chenne yyschicke. 

Zum Wettbewäärb hän insgsamt sächzee Gruppe ebbis yygschickt, aacht vu Dytschland, drei us em Elsiss, drei us dr Schwyz, aini vu Liachtaschtaa un aini vu Vorarlbärg. E Vorjury het derno us dääne säächzee Gruppe vier uusglääse, wu zum Finaal am 5. Oktoober 2007 uf Oberried yyglaade woore sin:
* Luddi, vu Siidbaade
* booze, us dr Schwyz
* Alldra, vu Vorarlberg
* Made in Elsass, us em Elsiss
Im Finaal hän si ne halbstindig Brogramm vor Publikum mieße live uf dr Bihni bresäntiere. Moderiert het s Finaal d Barbara Scherrer vum SWR.

E Jury het derno d Gwinner uusglääse. In dr Jury vum Wettbewäärb sin die Lyt gsii:
* Franz-Josef Winterhalter, dr Bresidänt vu dr Muettersproich-Gsellschaft
* Ulrike Derndinger, e alemannischi Autori
* Gero Herr, en alemannische Liedermacher
* Raimund Sesterhenn, fir d Jazz- un Ropcjschuel Fryburg
* Friedel Scheer-Nahor, Mitarbaiteri vum Badische Werterbuech un Gschäftsfiereri vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Gwäärtet woore isch dr kreatiiv Umgang mit em Alemannisch, d Originaliteet un dr musikaalisch Qualiteet. As Bryys het s 1500 € fir dr eerscht Blatz gee, 1000 € fir dr zweet Blatz un 500 € fir dr dritt Blatz. Gsponseret woore isch där Wettbewäärb vum REGIO-Magazin, vum Sparkasse-Verband Baade-Wiirttebäärg, vu dr Badenova un vu dr Sparkasse Hochschwarzwald, un au d Muettsproch-Gsellschaft het no Gäld derzue glait.
D Jury het derno die Raiefolg bstimmt:
* 1. Blatz – booze
* 2. Blatz – Luddi
* 3. Blatz – Alldra
* 4. Blatz - Made in Elsass

## Literatur
* Friedel Scheer-Nahor: *Alemannisch rockt sichs prima.* In: *[[Alemannisch dunkt üs guet]]* III/IV 2007, S. 24-27 (Online)
* Michael Martin: *[https://www.badische-zeitung.de/rock-auf-alemannisch-x1x--193153771.html Rock auf Alemannisch],* Badische Zeitung, 9. Oktober 2007
Andreas Kohm

D **Andreas Kohm** (* 1966 z Charlsrue) isch e dytsche Forschtwirt un Autor.

## Lääbe
Dr Kohm isch z Durmersche ufgwagse. Vu 1986 bis 1990 het er an dr Hochschuel z Rauteburg Forschtwisseschaft studiert un as Diplom-Ingenieur (FH) abgschlosse. Derno het er z Charlsrue ab 1991 an dr Uniwersitet un an dr Hochschuel fir Gstaltig Literaturwisseschaft, Filosofy un Gschicht studiert un mit eme Magischter abgschlosse.

Syterhär schafft er freiberueflig in dr Forscht- un Landschaftsblanig, in dr Wald- un Umwältpedagogik, as Literaturkritiker un as Schriftsteller.

Är schrybt Gedicht un anderi Täxt uf Hochdytsch un im Dieläkt vu Durmersche, wu zue dr nerdligschte oberrhyalemannische Dialäkt uf dr badische Syte vum Rhy ghert. 

D Martina David-Wenk het in dr Badische Zytig iber syni Dialäktgedicht gschribe:

En Uusdwahl vu syne Gedicht het er anne 1995 unter em Titel „Näherungen“ uusegee. Syt 2009 isch er e baarmool uuszaichnet woore bim „Gnitze Griffel“, em Dialäktdichter-Wettbewärb vum Regierigsbresidium Charlsrue.

Anne 2015 isch er yyglaade gsii zue dr Internationale Schopfemer Mund-Art Literatur-Wärchstatt.

Dr Kohm läbt mit syre Familie scho langi Johr in dr Pfalz, e baar Johr het er z Landaach gwohnt, mittlerwyli wohnt er z Edekowe.

## Uusglääseni Wäärch
* *Näherungen. Gedichte.* Mit Holzschnitten von Jürgen M. Schuler. Literarische Gesellschaft Scheffelbund, Karlsruhe 1995. 18. S. ISBN 978-3-930314-99-7

; As Rusgeeber
* *Klasse Balkenhol.* Ausstellungskatalog. Galerie Schwind, Frankfurt am Main 1997. 56 S.
* *Wolfgang Richter, Plastik.* Anläßlich der Meisterschüler-Ausstellung im Schloß Bruchsal vom 1. Juni bis 13. Juli 1997. Text: Andreas Kohm. Red.: Franz Baumgartner. Staatliche Akademie der Bildenden Künste Karlsruhe; Schloss Bruchsal 1997
* *All diese Echos. Album für Karlheinz Kluge.* Festschrift herausgegeben von Andreas Kohm. Drey-Verlag, Gutach 2022

Derzue het dr Kohm e Hufe Artikel publiziert in verschiidene Zytige un Zytschrifte, unter anderem in dr Badische Zytig, dr Stuagerter Zeidong, dr taz un dr Allmende.

## Literatur
* *Kohm, Andreas.* In: *Deutsches Literatur-Lexikon. Biographisch-bibliographisches Handbuch.* Begründet von: Wilhelm Kosch. Wissenschaftl. Beratung: Wolfgang Achnitz, Lutz Hagestedt, Mario Müller, Claus-Michael Ort und Reimund B. Sdzuj. 3., völlig neu bearb. Auflage. 1968 ff. Ca. 33 Bde. und 6 Ergänzungsbände. Ergänzungsband V Hermann - Lyser.

## Weblink
* Martina David-Wenk: Manchmal versteht er seine eigenen Texte nicht, Badische Zeitung, 20. Novämber 2019 
* *[https://www.literaturundkunst.net/andreas-kohm/ Andreas Kohm].* In: *Literatur & Kunst.* Nr. 96 02/2017
* Künstlerinnen & Künstler uf dr Websyte vum Projäkt „Mundart in der Schule“
* Autoren uf badische-gutsele.de

## Fueßnote
Rue des Boulangers (Mülhausen)

D’ **Bäckergàss** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Bäckergass*; uff Frànzeesch *rue des Boulangers* ) ìsch a Gschaftsschtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu sa lììgt
D’ Bäckergàss làuift uff äbba 145 Meeter vu dr Triiwelgàss bis àn dr Südwäschtäcka vum Roothüüsplàtz, grààd vor’m Àpatheek Au Lys. Doo trìfft fàngt àui s’ Màrktgassla-n-àà. A pààr Meeter vor’m Roothüüsplàtz trìfft d’ Bäckergàss d’ Metzgergàss uff dr Nordsitta.

## Gschìchta
Schuu-n-ìm Joohr 1332 ìsch dia Schtrooss unter’m làtiinischa Nàmma *Vicus pistorum* schrìftlig ärwäähnt worra — *pistor* ìsch s’ làtiinischa Wort fìr „Bäck“. Ànna 1342 ìsch sa uff Diitsch *Brotbecken Gasse* gnännt worra. Ànna 1797 ìsch sa unter’m Nàmma *Becken Gasse* bekànnt gsìì. Ìn siim Schtroossaverzaichniss vum Joohr 1815 hàt dr Mathieu Mieg ìn dr Schtrooss zwai Nàmma gaa: *Beckergasse* uff Diitsch un *rue des Boulangers* uff Frànzeesch — ’s ìsch d’ wärtliga-n-Ìwwersätzung vu „Bäckergàss“. Ìhr Nàmma-n-uff Frànzeesch hàt d’ Schtrooss offiziäll dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 bikumma. Ìn dr Zitt vum Raichslànd Elsàss-Lothrìnga hàt sa bis 1919 *Bäckerstrasse* ghaissa. Ìn dr Zitt vum Drìtta Raich hàt sa àb’m 16. Àuigscht 1940 eewafàlls daa Nàmma trajt, àwwer àm 27. Septamber 1941 ìsch sa ìn *Bäcker Gasse* umtaift worra. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa-n-àm Andsjoohr 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma.

D’ Schtrooss haisst asoo, wial sìch d’ Zunftschtuuwa vu da Bäcker naawa dia vu da Metzger bfunda hàt, àm Äcka vu dr Metzgergàss.

Àm 8. Nowamber 1975 ìsch d’ Bäckergàss àls äärschta Schtrooss ìm Mìlhüüser Schtàdtzäntrum ìn a Füassgangerzoona umgwàndelt worra.

## Lìteràtüür
*

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Rue du Marché (Mülhausen)

S’ **Màrktgassla** (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld *Màrktgàsslà;* uff Frànzeesch *rue du Marché*) ìsch a Schtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.

## wu sa lììgt
S’ Màrktgassla làuift uff äbba 100 Meeter vu dr Lambertgàss bis àn dr Südwäschtäcka vum Roothüüsplàtz. Uff ìhrer Làuifschträcka trìfft sa d’ Werkhofgàss. Àm Äcka vum Rothüüsplàtz fàngt àui d’ Bäckergàss àà.

Unter ema Hüüs àm Màrktgassla-n-ìsch àui a Durgàng, wo zem Roothüüsplàtz fiahrt.

## Gschìchta
Sallamols ìsch dia Schtrooss a Sàckgàssa gsìì. Vor 1798 ìsch sa unter’m Nàmma *Roppoltgässlein* bekànnt gsìì. Daa Nàmma schtàmmt vu dr Mìlhüüser Fàmìlia Roppolt, wo-n-a gross Aigatumm àm And vu dr Sàckgàssa ghàà hàt. Dur a klainer Durgàng biim Aigatumm hàt maa bis àn dr Hafalamàrkt känna làuifa.

Noh 1798 ìsch d’ Schtrooss uff Frànzeesch àls *Passage du Marché* bekànnt gsìì — dàs bediitet „Màrktdurgàng“. Dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 ìsch àwwer d’ Schtrooss ìn *Passage de l’Âne*, àlso „Eeseldurgàng“ umtaift worra. Dur a Verordnung vum 18. Jüüni 1944 ìsch àwwer dr Nàmma *Passage du Marché* z’ruckkumma. Àn dr Zitt vum Raichslànd Elsàss-Lothrìnga un vum Drìtta Raich hàt d’ Schtrooss *Markt Gässchen* ghaissa. Àn dr Befräijung vu Mìlhüüsa-n-àm Andsjoohr 1944 ìsch sa ìn *Impasse du Marché* umtaift worra, un sitter 1989 haisst sa *Rue du Marché* — dàs bediitet aifàch „Màrktgàss“. 

## Lìteràtüür
*

## Ainzelnoohwiisa
Nicola Spaldin

D **Nicola Ann Spaldin** (* 3. Jänner 1969 z Easington, Verainigts Chenigrych) isch e britischi Chemikeri un Materialforscheri an dr ETH Züri. Mer chännt si vor allem fir iri theoretische Arbeite zue Multiferroika.

## Lääbe un Wirke
D Spaldin het anne 1991 an dr University of Cambridge e Bachelor in Naturwisseschafte gmacht un 1996 bi dr K.&nbsp;B. Whaley an dr University of California, Berkeley mit dr Arbet *Calculating the Electronic Properties of Semiconductor Nanostructures: A New Theoretical Approach* e Ph.D. in Chemy. As Poschtdoktorandi het si bi dr K. M. Rabe an dr Yale University gschafft, vorbe si 1997 e erschti Profässur *(Assistant Professor)* an dr University of California, Santa Barbara iiberchuu het. Anne 2002 sich si *Associate Professor* woore, 2006 het si ne ordeligi Profässur kriegt.

Syter anne 2010 isch d Spaldin Profässeri fir Materialtheory *(Materials Theory)* an dr ETH Züri.

D Spaldin het mit Hilf vu Computermodäll e neii Klass vu krischtalline Verbindige gschaffe, d Multiferroika. Si het e theoretische Grund uusegschafft, wurum s eso wenig Multiferroika git, un het in Computersimulazione Krischtall fir d Forschig kreiert. Si het dodermit d Forschig an Multiferroika wider mit Läbe gfillt, wu no erschte Untersuechige in dr Sowjetunion Mitti vum 20. Jorhundert ufgee woren isch, wel mer kai gaigneti Materialie ghaa het.

D Arbet vu dr Spaldin sin (no Google Scholar, Stand Juni 2022) scho iber 50.000-mol zitiert wore, ire h-Indäx lyt bi 91.

## Uusgläseni Uuszaichnige
* 2008 *Fellow* vu dr American Physical Society
* 2010 James C. McGroddy Prize for New Materials
* 2012 Rössler-Prys vu dr ETH Züri
* 2013 *Fellow* vu dr American Association for the Advancement of Science
* 2015 Körber-Prys fir di Europäisch Wisseschaft
* 2017 UNESCO-L’Oréal-Prys
* 2017 Mitglid vu dr Royal Society
* 2019 Mitglid vu dr National Academy of Engineering
* 2019 Marcel-Benoist-Prys
* 2021 IUPAP Magnetism Award and Néel Medal mit dr Agnès Barthélémy *fir grundlegend un au aagwändti Bydreg zue magnetische un ferroeläktrische Materialie, speziäll Multiferroika* (Laudatio).
* 2022 Ufnahm as Mitglid vu dr Sekzion Chemy in di Nazional Akademy vu dr Wisseschafte Leopoldina
* 2022 CMD Europhysics Prize
* 2022 Hamburger Prys fir Theoretischi Physik
* 2022 Mitglid vu dr Berlin-Brandeburgische Akademy vu dr Wisseschafte

## Weblink

* Mitglidsyydrag vu dr Nicola Spaldin bi dr Leopoldina
* ''Spaldin, Nicola, Prof. Dr.'' bi dr ETH Züri
* 

## Fueßnote
Remer

D’ **Remer** (uff Làtiinisch *Remi*) sìnn naawa da Suessiona ainer vu da greeschta belgisch-kältischa Schtamm gsìì. Sa hann ìm Gebiat zwìscha da Flìss Aisne un Marne *(Matrona)* ìm Gebiat vu dr hìttiga Regioon Champagne ìm Norda vum Frànkrììch glabt.

## Gschìchta
Schuu vor dr reemischa Zitt hann d’ Remer ìhra aigana Mìnza gepräägt. Wia d’ Löiker hann sa d’ Schlüüder sehr güat känna nutza.

D’ Remer hann mehrmols Kriag geega d’ Schtamm vu da Pàrisiar un da Senona gfiahrt. Unter’m Iccius un em Andecombogius hann sa sìch schuu-n-ìm Joohr 57 v. Chr. mìt’m Cäsar verbunda. Sa hann’na wahrend da gàllischa Kriaga unterschtìzt — domìt hann sa dr Eehratìtel *foederati* bikumma un sìnn ainer vu da wìchtigschta Schtamm vu Gàllia worra. Ìhra Hàuiptschtàdt Bibrax ìsch ànna 57 v. Chr. vu da Belger zärschteert worra, àlso hann ìhna d’ Reemer (üss Rom) ghulfa, a näija Hàuiptschtàdt z’ bàuija. Dia näija Schtàdt ìsch uff Làtiinisch ** gnännt worra. Sa ìsch d’ zwaitgreeschta Schtàdt vum Gàllia worra. Noh dr Verwììschtung vum Gebiat vu da Eburona hàt dr Cäsar z’ *[[Reims|Durocortorum]]* a gàllischer Làndtààg àbghàlta. Ìn dr reemischa Zitt ìsch àui dr kurza Nàmma *Remis* fìr d’ Schtàdt bnutzt worra — vu doo har schtàmmt dr hìttiga Nàmma Reims.

## Lìteràtüür
* Sabine Hornung: *Siedlung und Bevölkerung in Ostgallien zwischen Gallischem Krieg und der Festigung der Römischen Herrschaft. Eine Studie auf Basis landschaftsarchäologischer Forschungen im Umfeld des Oppidums „Hunnenring“ von Otzenhausen (Lkr. St. Wendel)* (= *Römisch-Germanische Forschungen.* Band 73). Philipp von Zabern, Mainz 2016, S. 347–374.
* Bernhard Maier: *Remer*. In: Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (= *Kröners Taschenausgabe.* Bànd 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5, S. 275.

## Weblìnks

* d’ Remer – a Zammafàssung vun ìhrer Gschìchta mìt àntika Kwalla (uff Frànzeesch)

## Füassnoota
Bibrax

**Bibrax** ìsch a Oppidum vu da Remer ìm belgischa Gàllia gsìì. Dr Cäsar hàt’na ìn *De bello Gallico* ärwäähnt.

Glaaga hàt dr Oppidum äbba zwelf Kilomeeter äntfärnt vu’ma Lààger àn dr Aisne, wo dr Cäsar ärrìchta hàt. M’r wìssa nìt gnàui, wu sìch dr Oppidum bfunda hàt: ’s ìsch woohrschiinsig àm Ort vum Lààger Vieux-Laon uff’m Gmaindabooda vu Saint-Thomas un Saint-Erme-Outre-et-Ramecourt ìm Département Aisne.


Saint-Erme-Outre-et-Ramecourt (Aisne) chemin du vieux Laon menant au Camp des Romains.JPG|Dr Waag, wo zem Lààger Vieux-Laon fiahrt, z’ Saint-Erme-Outre-et-Ramecourt
Saint-Erme-Outre-et-Ramecourt (Aisne) camp des Romains (03).JPG|Dr Vertaidigungswàll vum Lààger ìn Rìchtung vu Saint-Thomas gsah
Camp de st Thomas 35143.jpg|a Plààn vum Lààger


Dr 32 Häktààra groossa Oppidum ìsch mìt’ma Wàll umgaa. Uff’m Lààger sìnn zwai Fäschtungslinia-n-üss’m 1. Joohrhundert v. Chr. Dr neerdliga Wàll ìsch noch hìtt güat ärhàlta. A zwaiter Wàll ìsch schpeeter bàuija worra, fìr dr Oppidum ìn zwai Tailer tränna. Üsserdam hàt maa zwai Iigang gfunda.

Dr Oppidum schtàmmt woohrschiinsig üss dr schpeetera Latène-Zitt. Maa hàt doo vììla Mìnza äntdäckt: ìm Oppidum hann vermüatlig d’ Remer ìhra Mìnza gepräägt. Noh da Ààgààwa vum Cäsar ìsch Bibrax ànna 57 v. Chr. vu da Belgar belààgert worra; sa hann d’ Gegend verwììschta. Wu dr Caesar ìn da Remer Hìlf gsanda hàt, hann d’ Belger àbgezooga un sìnn schpeeter vum Cäsar gschlààga worra.

Sitter’m 27. Mai 2013 schteht dr Oppidum àls Monument historique unt’r Dankmolschutz.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 

## Ainzelnoohwiisa
Relinda Schmidt

D **Relinda Schmidt** (* 13. Dezämber 1937 as *Relinda Ulrich*) isch e dytschi Mooleri un Haimediichteri.

## Lääbe
D Relinda Schmidt isch z Öflige mit zwai Gschwischtrig ufgwagse. No dr Schuel het si as Laaden- un Huushaltshilf im Öfliger Lääbesmittelgschäft Siegrist gschafft un speeter bi dr Fiirma Brennet. Anne 1958 het si dr Martin Schmidt vu Öflige ghyroote. Mit ihm isch si 55 Johr lang ghyrote gsii, bis zue sym Dood anne 2013.

Scho s Schueleri isch ire zaichnerisch Talänt ufgfalle. Si het speeter Chunschtunteriicht gnuu bi Mooler wie Werner Dietz un Manfred Dix un het aafange moole. Si het e Hufe Bilder gmoolt, eender geegeständlig, speeter au Ikonografie un het iri Bilder in dr Region in Uusstellige zaigt. Wänn si Bilder verchauft het, het si alliwyl d Helfti fir e guete Zwäck gspändet.

Dernääbe duet si au Gediicht un Gschiichte uf Alemannisch schryybe. E Uuswahl het si in zwai Biechli vereffetligt, s eerscht anne 1984 unter em Titel „S’chunnt vo Härze“, s zwait „Sunneschii und Schtürm“ anne 1989.

Si isch Mitgliid bi dr Muettersproch-Gsellschaft un het d Regionalgruppe Hochrhii mitgrindet un si in dr Aafangsjohr au as Voorsitzeri glaitet.

## Wäärch
* *S’chunnt vo Härze.* Morstadt Verlag, Kehl 1984. 71 S.
* *Sunneschii und Schtürm.* Eigenverlag, Wehr-Öflingen 1989. 70 S. Ill.
* *Schöni Trompeterschtadt.* Gedicht. In: *Badische Heimat* 68 (1988): S. 42 (Online)

## Weblink
* Hansjörg Bader: Öflinger Künstlerin wird 80 Jahre alt, Badischi Zytig, 13. Dezämber 2017