open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2. Juni

Dr **2. Juni** isch dr 153. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 154. in Schaltjohr), dodermit blybe no 212 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 455: D Vandale, wu in s Remisch Rych yydrungen sin erobere unter em Chenig Geiserich Rom.
* 1946: Im Königriich Italie wird es Referendum über die künftig Staatsform abgehalte. Als sich mit 53,4 % d Mehrheit für d Republik usspricht, gat de König Umberto II. am 6. Juni is Exil. 
* 1953: D Chenigi Elisabeth II. vu Großbritannie un Nordirland wird in dr Westminster Abbey z London gchrent.
* 1966: Am Staatstheater Stuegert wird di schwerzhaft Oper *Siebzehn Tage und vier Minuten* vum Werner Egk urufgfiert.
* 2010: Dr Bernd Riexinger un d Katja Kipping wäre zue dr Bundesvorsitzende vu dr Bartei Die Linke gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1835: Pius X., Papscht
* 1863: Felix Weingartner, eschtrychische Komponischt
* 1885: Karl Häfner, dytsche Dialäktdichter
* 1902: Giuseppe Lepori, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1922: Ruth Bunkenburg, dütschi Mundartautorin
* 1923: Emily Gerstner-Hirzel, Schwyzer Volgskundleri und Dialäktologin
* 1926: Rosmarie Walter-Fahrer, Schwyzer Liedermacheri
* 1926: Bernard Cazeneuve, franzesische Bolitiker
* 1935: Wilhelm Wieben, dytsche Färnsehmoderator
* 1941: Irène Schweizer, Schwyzer Jazz-Musikeri
* 1947: Heiderose Berroth, dytschi Bolitikeri
* 1972: Erik Schweickert, dytsche Hochschuellehrer un Bolitiker
* 1981: Johanna Zeul, dytschi Liedermacheri

## Gstorbe
* 1882: Giuseppe Garibaldi, italienisch Freihaitskämpfer
* 2000: William G. Moulton, US-amerikanische Sproochforscher
* 2017: Sonja Sutter, dytschi Schauspiileri

## Weblink
3. Juni

Dr **3. Juni** isch dr 154. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 155. in Schaltjohr), dodermit blybe no 211 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1653: Dr Heerzug vu dr Buure uf Züri im Schwyzer Buurechrieg hert uf mit em Gfächt bi Woleschwil, wu d Zürcher in Brand stecke. Dr Ufstand bricht zämme.
* 1958: Singapur verchindet syy Unabhängigkait vu Großbritannie.
* 1968: Dr Chinschtler Andy Warhol, wu dur sy Pop Art bekannt woren isch, wird z New York vu dr Frauenrächtleri Valerie Solanas nidergschosse.
* 1998: Bim nidersächsische Eschede entglaist dr ICE 884 „Wilhelm Conrad Röntgen“. Bim schwäärschte Zuuguuglick in dr Gschicht vu dr Bundesrepublik Dytschland cheme 101 Mänsche um s Lääbe, 88 wääre schwäär verletzt.

## Uf d Wält chuu
* 1808: Jefferson Davis, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt vu dr Sidstaate
* 1884: Fritz Hauser, Schwyzer Bolitiker
* 1930: Marion Zimmer Bradley, US-amerikanischi Schriftstelleri
* 1946: Rainer Kussmaul, dytsche Gyyger un Dirigänt
* 1959: Sabine Bräuning, dytschi Schauspiileri
* 1993: Nine Gees, dytschi Musikeri

## Gstorbe
* 1395: Iwan Schischman, Zar vu Bulgarie
* 1671: Felix Platter, Basler Mediziner un Naturforscher
* 1924: Franz Kafka, jidische Schriftsteller
* 1957: Wilhelm Hausenstein, dytsche Schriftsteller, Chunschtkritiker, Publizischt un Diplomat
* 1963: Johannes XXIII., Papscht
* 1973: Walter Bodmer, Schwyzer Moler un Bildhauer
* 1974: Alfred Weitnauer, dytsche Schriftsteller, Volkskundler un Haimetpfläger
* 2016: Muhammad Ali, amerikanische Boxer un Burgerrächtler
* 2017: Gerhard Gebauer, dytsche Bolitiker

## Weblink
4. Juni

Dr **4. Juni** isch dr 155. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 156. in Schaltjohr), dodermit blybe no 210 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1783: D Brieder Joseph Michel un Jacques Etienne Montgolfier fiere in ihre Haimetstadt Annonay d Montgolfière vor, dr erscht Haißluftbaloon.
* 1794: Dr Abbé Henri Grégoire bresäntiert in dr Revolution em franzesische Nationalkonvent e Bricht, wun ere d Unterdruckig vu dr „Patois“ un di uusschließlig Verwändig vum Franzesisch verlangt. Dodermit wird e langfrischtigi Bolitik yyglaitet, wu zum Nidergang vu dr Regional- un Minderhaitesproche z Frankrych wie em Okzitanisch fiert. 
* 1860: Dr *Basler Centralbahnhof*, dr gmainsam Bahnhof vu dr Centralbahn un vu dr Franzesische Oscht-Bahn, wird in Bedriib gnuu.
* 1970: Tonga wird unabhängig vu Großbritannie.
* 2002: D Aschtronome Chad Trujillo un Mike Brown entdecke dr Aschteroid (50000) Quaoar.

## Uf d Wält chuu
* 1738: Georg III., Chenig vu Großbritannie
* 1862: Camille Decoppet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1899: Elsa Muschg, Schwyzer Jugendbuechautori
* 1910: Max Haufler, Schwyzer Schauspiiler
* 1975: Angelina Jolie, US-amerikanischi Schauspiileri
* 1985: Dominique Gisin, Schwyzer Skirännfahreri

## Gstorbe
* 1875: Eduard Mörike, dytsche Dichter
* 1942: Reinhard Heydrich, dytsche NS-Bolitiker
* 1966: Chang Myon, sidkoreanische Bolitiker
* 2020: Wolfgang Kleiber, dytsche Sprochwisseschaftler
* 2020: Rudolf Scheurer, dytsche Bildhauer
* 2021: Richard R. Ernst, Schwyzer Chemiker
* 2023: Ruth Schweikert, Schwyzer Schriftstelleri

## Weblink
5. Juni

Dr **5. Juni** isch dr 156. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 157. in Schaltjohr), dodermit blybe no 209 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 774: Noch em erfolgryche Langobardefäldzug ernännt sich dr Karl dr Groß zum *„Rex Francorum et Langobardorum“* (*Chenig vu dr Franke un Langobarde*).
* 1806: Dr Napoleon Bonaparte ernännt syy Brueder Louis Bonaparte zum Regänt vum *Chenigrych Holland*, dr bishärige Batavische Republik.
* 2006: Serbie verchindet formäll sy Souveränität un schydet us em Staatbund Serbie-Montenegro uus. Montenegro het dr Staatbund scho am 3. Juni verloo.

## Uf d Wält chuu
* 1883: John Maynard Keynes, britische Ekonom, Mathematiker un Bolitiker
* 1898: Federico García Lorca, spanische Dichter
* 1931: Gerhard Götz, dytsche Räbböufachmann
* 1955: Polo Montañez, kubanische Sänger
* 1968: Richard Golz, dytsche Fueßballer
* 1974: Sonia Seneviratne, Schwyzer Klimawisseschaftleri
* 1974: Barbara Terpoorten, Schwyzer Schauspileri
* 1991: Viviane Geppert, dytschi Färnsehmoderatori

## Gstorbe
* 1316: Louis X., Köönig vo Frankriich
* 1325: Eberhard I., Grof vu Wirttebärg
* 1599: Josua Maler, Schwyzer Pfarer und Läxikograf
* 1826: Carl Maria von Weber, dytsche Komponischt
* 1842: Jean de Montenach, Schwyzer Bolitiker un Diplomat
* 1901: Robert E. Burke, US-amerikanische Bolitiker
* 1901: Jakob Hunziker, Schwyzer Lehrer, Dialäktolog und Volchskundler
* 1927: Franz Hotz, Schwyzer Techniker und Autor
* 1958: Maurice-Yves Sandoz, Schwyzer Schriftsteller
* 1982: Roger Bonvin, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2004: Ronald Reagan, US-amerikanische Schauspiler un Bolitiker
* 2024: Ben Vautier, schwyzerisch-franzesische Chinschtler

## Weblink
6. Juni

Dr **6. Juni** isch dr 157. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 158. in Schaltjohr), dodermit blybe no 208 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1513: In dr Schlacht bi Novara besige d Eidgnosse e franzesisch Heer unter em Louis II. de La Trémoille.
* 1944: Mit em D-Day fangt im Zweete Wältchrieg d Landig vu dr alliierte Truppe an dr Atlantikkischte vu dr Normandie aa.
* 1948: Z Minche wird s Ballett *[[Abraxas]]* vum Werner Egk urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1436: Regiomontanus, spotmittelalterlige Mathematiker, Aschtronom un Verleger
* 1599: Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, spanische Moler
* 1875: Thomas Mann, dytsche Schriftsteller
* 1927: Werner Wollenberger, Schwyzer Schriftsteller
* 1934: Toni Businger, Schwyzer Bihne- un Koschtimbildner
* 1942: Ulrike Ottinger, dytschi Chinschtleri
* 1946: Ruedi Hunsperger, Schwyzer Schwinger
* 1964: Hubert Ott, franzesische Bolitiker

## Gstorbe
* 1437: Mathis Eberler vo Villinge, Basler Zumft- un Rotsherr
* 1797: William Hodges, änglische Moler
* 1878: Ludwig Adam Kelterborn, e dütsch-schwizerische Mooler, Karikaturist und Leerer 
* 1946: Gerhart Hauptmann, e dütsche Dramatiker und Schriftsteller 
* 1961: Carl Gustav Jung, Schwyzer Psychoanalytiker
* 1962: Karl Völlmin, Schwyzer Sydebandwäber un Bolitiker
* 2023: Gerhard Hiesel, eschtrychische klassische Archeolog
* 2024: Rolf Schäfer, dytsche Chilchehischtoriker

## Weblink
7. Juni

Dr **7. Juni** isch dr 158. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 159. in Schaltjohr), dodermit blybe no 207 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1494: Dur dr *Vertrag vu Tordesillas* daile sich Portugal un Spanie di „Nei Wält“ in Inträssezone.
* 1970: D Wehler un Wehlerne z Bade stimme bin eme Volksentschaid fir dr Verblyyb bim 1952 bildete Bundesland Bade-Wirttebärg.
* 1986: Z Züri wird dr Irchelpark offiziell ufgmacht.

## Uf d Wält chuu
* 1848: Paul Gauguin, franzesische Moler
* 1942: Muammar al-Gaddafi, libysche Bolitiker un Diktator
* 1945: Lorenz Lotmar, Schwyzer Schriftsteller
* 1949: Friedrich Kappeler, Schwyzer Dokumäntarfilmer un Fotograf
* 1951: Göran Andersson, Schwedischer Füssiker
* 1958: Prince, US-amerikanische Musiker
* 1962: Viola Amherd, Schwyzer Bolitikeri
* 1968: Gölä, Schwyzer Rockmusiker
* 1970: Alexander Dobrindt, dytsche Bolitiker
* 1975: Cornelia Boesch, Schwyzer Färnsehschurnalischti
* 1990: Iggy Azalea, auschtralischi Rapperi

## Gstorbe
* 1843: Friedrich Hölderlin, dytsche Dichter
* 1956: Alan Turing, britische Logiker, Mathematiker un Kryptoanalytiker
* 1966: Hans Arp, elsässische Moler, Bildhauer un Dichter
* 1969: Eberhard Meckel, dytsche Schriftsteller
* 1980: Henry Miller, US-amerikanische Schriftsteller
* 1980: Tom Pickett, US-amerikanische Bolitiker
* 2014: Ida Schöpfer, Schwyzer Skirännlaiferi
* 2015: Christopher Lee, britische Schauspiiler

## Weblink
8. Juni

Dr **8. Juni** isch dr 159. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 160. in Schaltjohr), dodermit blybe no 206 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1526: D Badener Disputation goht in dr Schwyz z Änd. Di katholisch Syte het sich mit ihrem Wortfierer Johannes Eck gege di reformatorische Argumänt duregsetzt, wu dr Johannes Oekolampad un dr Berchtold Haller as Verdrätter vum Huldrych Zwingli vorbrocht hän. Nyyn Stedt vu dr Dagsatzig hän sich fir dr alt Glaube entschide, vier fir dr nei.
* 1529: Wu ne Underwaldner as Landvogt in Bade yygsetzt woren isch, erklert Züri dr katholische innere Ort Lozärn, Uri, Schwyz, Underwalde un Zug dr Chrieg.

## Uf d Wält chuu
* 1763: David von Wyss, Schwyzer Bolitiker
* 1810: Robert Schumann, dytsche Komponischt
* 1866: Jules Alard, franzesische Architäkt
* 1867: Frank Lloyd Wright, US-amerikanisch Architekt un Chunschthändler
* 1916: Francis Crick, änglische Physiker un Biochemiker
* 1916: Grete Heger, eschtrychischi Schauspileri
* 1928: Helmi Gasser, Schwyzer Kunschthischtorikerin
* 1932: Margret Mauthe, dytschi Dialäktautorin
* 1933: Jan Kruis, niderländische Comiczaichner
* 1933: Joan Rivers, amerikanischi Enterteinere
* 1955: Tim Berners-Lee, britische Physiker un Informatiker
* 1955: Andreas Zeller, Schwyzer Theolog un Pfaarer

## Gstorbe
* 632: Mohammed, Grinder vum Islam
* 1548: Adelberg Meyer zum Pfiil, Basler Bolitiker
* 1716: Johann Wilhelm, Pfalzgrof
* 1850: Hieronymus Hess, e Schwizer Zäichner und Mooler
* 1962: Gottlieb Duttweiler, Schwyzer Unternämmer un Grinder vu dr Migros
* 1969: Karl Hötzer, dytsche Haimetautor
* 2008: Adrien Finck, elsässische Dichter
* 2016: Pierre Aubert, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
Hercules (Händel)

**Hercules** (HWV 60) (au: „Herakles“) isch en Oratorium in drei Akt vom Georg Friedrich Händel. Dr Händel sälber het gsäit, es sig *A New Musical Drama*  und äänelet ere Opere wie *[[Semele (Händel)|Semele]]*.

## Wie s entstande isch

So wien er s im Allgemäine gmacht het, het dr Händel s Oratorium in e baar Wuche im Juli und August 1744 fertig komponiert. 

## D Uffüerige
Dr Hercules isch am 5. Januar 1745 im King's Theatre am Londoner Haymarket urufgfüert worde statt und isch e verheerende Flop gsi. Dr Händel het d Spiilsäsong zerst welle abbräche und de Abonnierte iir Gäld zruggzaale, er het aber denn doch 16 vo de blaante 24 Konzärt gee: näben em Samson, Saul, Joseph and his Brethren und Messiah isch am 27. Merz dr Belshazzar zum erste Mol ufgfüert worde.

Dr Hercules isch lang kuum ufgfüert worde. Im 20. Joorhundert het män en as Opere afo spiile.

## Libretto

S Libretto isch vom Thomas Broughton. Es basiert uf dr Dragödie *D Trachierinne* vom Sophokles und uf de Metamorfoose vom Ovid.

## Litratuur

* Winton Dean: *Handel's Dramatic Oratorios and Masques*. Clarendon, Oxford 1989, ISBN 0-19-816184-0, (Originalusgoob: Oxford University Press, Oxford 1959).
* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten. Ein Kompendium*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1998, ISBN 3-525-27815-2.
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer*. Edition Köln, Lohmar 1993, ISBN 3-928010-04-2.

## Weblingg

* D Partitur vom ***Herakles*** (Händel-Wärkusgoob, uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1859)
Semele (Händel)

**Semele** (HWV 58), äigentlig **The Story of Semele**, isch en Oratorium in drei Akt vom Georg Friedrich Händel. Näben em *[[Hercules (Händel)|Hercules]]* isch s s zwäite dramatische Oratorium vom Händel mit eme wältlige Thema.

## Wie s entstande isch
Dr Händel het am 3. Juni 1743 dr erst Akt afo komponiere und isch am 13. Juni fertig gsi. Dr zwäite Akt isch sibe Dääg spööter fertig worde. Dr dritt Akt und s Usfülle vo de Middelstimme si am 4. Juli baraat gsi.

D Uruffüerig het am 10. Februar 1744 im Theatre Royal in Covent Garden stattgfunde. Es isch denn no dreimol widerholt worde. Im Dezämber 1744 isch s Oratorium nonemol zwäimal ufgfüert worde.

Dr Händel het s as e Wärk *After the Manner of an Oratorio* bezäichnet, also nit as Oratorium. Es git zwaar Szeeneaawiisige, dr Händel het s aber immer konzertant ufgfüert. Vilmol wird si as Opere bezäichnet, und weer eso äini vo de erste ächte Opere uf Änglisch.

## S Libretto
S Libretto het dr William Congreve ursprünglig 1705/06 für en Opere verfasst, wo dr John Eccles d Muusig drfüür komponiert het. Die isch aber nit ufgfüert worde. Mä nimmt aa, ass dr Newburgh Hamilton es für e Händel überarbäitet het. In dr Opere goot s um dr griechisch Müthos vo dr Semele, wien er vom Ovid im dritte Buech vo de Metamorfoose beschriibe wird.

## Litratuur
* Winton Dean: *Handel's Dramatic Oratorios and Masques*. Clarendon, Oxford 1989, ISBN 0-19-816184-0, (Originalusgoob: Oxford University Press, Oxford 1959).
* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten. Ein Kompendium*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1998, ISBN 3-525-27815-2.
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer*. Edition Köln, Lohmar 1993, ISBN 3-928010-04-2.

## Weblingg
* Partitur von ***Semele*** (Händel-Wärkusgoob, uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1860)
* 
* D Handlig und s Entstoo vo dr Opere bim *Handel House Museum* (änglisch)
* 
*
9. Juni

Dr **9. Juni** isch dr 160. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 161. in Schaltjohr), dodermit blybe no 205 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1815: Dr Wiener Kongress, wu Europa bolitisch nei gordnet woren isch, hert uf mit dr Unterzaichnig vu dr Kongrässakte.
* 1871: No dr franzesische Niderlag im Dytsch-Franzesische Chrieg wäre s Elsass un Lothringe an s Dytsch Ryych aaglideret.
* 1934: Donald Duck het sy erschten Ufdritt im Churzfilm *The Wise Little Hen* us dr Walt Disney-Produktion.
* 1974: Dr Eddy Merckx gwinnt zum fimfte Mol dr Giro d’Italia.
* 2006: Mit eme 4:2-Siig vu dr dytsche Nationalmannschaft gege Costa Rica fangt d Fueßball-Wältmaischterschaft 2006 aa.

## Uf d Wält chuu
* 1672: Peter I., Zar vu Russland
* 1781: George Stephenson, änglische Yysebahningenieur
* 1783: Christoph Anton Walser, Vorarlbärger Prieschter un Dialäktdichter
* 1843: Bertha von Suttner, eschtrychischi Pazifischti
* 1924: Felix Boehm, schwyzerisch-amerikanische Physiker
* 1935: Willy Ziegler, Schwyzer Galerischt
* 1963: Johnny Depp, US-amerikanische Schauspiiler
* 1994: Josefine Schlumberger, badischi Wyychenigi 2014/15  un dytschi Wyychenigi 2015/16

## Gstorbe
* 68: Nero, remisch Chaiser
* 1870: Charles Dickens, änglisch Schriftsteller
* 1909: Louis Ruffieux, Schwyzer Naturforscher und Archivar
* 1945: Yun Chi-ho, koreanische Unabhängigkaitsaktivischt
* 1947: Augusto Giacometti, Schwyzer Mooler
* 1988: Willy Seiler, dytsche Schauspiler, Sänger un Moderator
* 2005: Gertrud Böhler, dytschi Mundartdichteri
* 2015: James Last, e dütsche Bändliider, Komponist, Arrangschöör und Muusigbroduzänt
* 2019: Richard Bäuerle, dytsche Beck un Fasnetler
* 2022: Fritz Brühlmann, Schwyzer Fahrradmechaniker
* 2025: Pierre Dubois, Schwyzer Bolitiker

## Weblink
10. Juni

Dr **10. Juni** isch dr 161. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 162. in Schaltjohr), dodermit blybe no 204 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1190: Dr Chaiser Friedrich I. Barbarossa verdrinkt uf em Dritte Chryzzug im Fluss Saleph.
* 1865: Z Minche wird em Richard Wagner sy Opere *Tristan und Isolde* no dr glych­namige mittel­alterlige Verzellig urufgfiert.
* 1942: S tschechisch Dorf Lidice wird vu dr Nationalsozialischte vernichtet un alli Manne umbrocht as „Vergeltig“ fir s Attentat uf dr Reinhard Heydrich, d Fraue un d Chinder wäre deportiert.
* 1944: As „Vergeltig“ fir Aktione vu dr Résistance morde Ainhaite vu dr Waffe-SS fascht alli Bewohner vum Dorf Oradour-sur-Glane.
* 1954: Mit em erschte Spaatestich wird mit em Böu vum Stuegerter Färnsehdurm aagfange.
* 2001: Im Wahlkampf z Berlin sait dr SPD-Kandidat Klaus Wowereit effetlig *„Ich bin schwul – und das ist auch gut so!“* Dodermit isch er dr erscht dytsch Spitzebolitiker, wu sich zue syre Homosexualität bekännt.

## Uf d Wält chuu
* 1842: Caroline Farner, Schwyzer Dokteri un Frauerächtleri
* 1922: Judy Garland, US-amerikanischi Schauspiileri un Sängeri
* 1951: Werner Mezger, dytsche Volkskundler
* 1958: Thomas Marwein, dytsche Bolitiker
* 1960: Susanne Eberle-Strub, liechteschtainischi Bolitikeri
* 1971: Yanga R. Fernández, kanadisch-amerikanische Aschtronom
* 1985: Andy Schleck, luxeburgische Radrännfahrer
* 1987: Déborah Ortschitt, franzesischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 323 v. Chr.: Alexander dr Groß, makedonisch Chenig
* 1190: Friedrich I. Barbarossa, Chaiser vum Haile Remische Rych
* 1811: Karl Friedrich, Großherzog vu Bade
* 1913: Arthur Guinness, neiseeländische Bolitiker
* 1926: Antoni Gaudí, katalanische Architekt
* 1951: Jean-Jacques Waltz, elsässisch Grafiker
* 1982: Gala Éluard Dalí, spanischi Muse un Frau vum Paul Éluard un vum Salvador Dalí

## Weblink
11. Juni

Dr **11. Juni** isch dr 162. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 163. in Schaltjohr), dodermit blybe no 203 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1770: Dr James Cook entdeckt s Great Barrier Reef.
* 1775: Dr franzesisch Chenig Ludwig XVI. wird in dr Kathedrale vu Reims gchrent.
* 2010: Mit em 1:1 im Uftaktspiil zwische Sidafrika un Mexiko fangt d Fueßball-Wältmeischterschaft 2010 in dr Republik Sidafrika aa.

## Uf d Wält chuu
* 1572: Ben Jonson, änglische Dichter
* 1759: Jost Bernhard Häfliger, Schwyzer Pfarrer und Mundartschriftsteller
* 1838: Marià Fortuny, spanische Moler
* 1857: Antoni Grabowski, polnische Chemiingenieu un Esperantischt
* 1912: Fridolin Tschudi, Schwyzer Schrifsteller
* 1932: Klaus Gmeiner, eschtrychische Heerfunk- un Theaterregisseur
* 1951: Roland Brogli, Schwyzer Bolitiker
* 1956: Ray Nagin, US-amerikanische Bolitker un Burgermaischter vu New Orleans
* 1962: Didier Berthet, franzesische Gaischtlige
* 1963: Anna Schreurs-Morét, dytschi Chunschthischtorikeri
* 1986: Shia LaBeouf, US-amerikanische Schauspiler

## Gstorbe
* 1895: Daniel Kirkwood, US-amerikanische Aschtronom
* 1911: Martin Tschumpert, Schwyzer Pfarer und Lexikograf
* 2000: Willi Friedrich Koerbel, dytsche Schurnalischt un SA-Fierer
* 2015: Ornette Coleman, US-amerikanische Dschäss-Musiker
* 2025: Gazi Yaşargil, dirkisch-schwyzerische Neurochirurg un Hochschuellehrer

## Weblink
Zeitgenosse

E **Zitgnoss** isch e Person, wo zur gliiche Zit wie en anderi Person läbt oder in dr Vergangehäit gläbt het. Mä brucht dä Begriff bsundrigs hüfig für Persönligkäite us de verschiidene künstlerische und kulturelle Beriich.  Wemm mä sich nid usdrücklig uf e Person in dr Vergangehäit beziet, bezäichnet s Adjektiv **zitgnössisch**  öbbis us dr Geegewart, wie zitgnössische Danz, zitgnössischi Muusig usw. und wird mänggisch au as Sünonüüm vo «modärn» brucht.

Dr Usdruck isch im 16. Joorhundert entstande, isch aber erst vom 18.&nbsp;Joorhundert aa glöifig und wird – under em Iifluss vom griechische *sýnchronos* ‚gliichzitig, vo gliicher Zit und Duur’ – as Übersetzig vom spootlatiinische Substantiv *synchronus* aagluegt.

## Fuessnoote
Jakobiten

**Jakobite** oder **Jakobiter** (vo ängl. *Jacobites*, abgläitet vo Jakob II. und VII. vo Ängland und Schottland) het mä dä änglische, schottische und irische Aahänger gsäit vo de Droonbretendente us em Huus Stuart, wo im Exil gläbt häi (vor allem vo 1688 bis 1766). 

Dr katholisch Köönig Jakob II. het mit sinere prokatholische Politik in e baar Joor (1685–1688) d Understützig vo bräite Bevölkerigsschichte verloore und isch 1688/89 in dr Glorious Revolution vom änglische Droon verdriibe und dur si Dochder Maria II. und iire Maa Wilhelm (William) vo Oranie ersetzt worde. Sini Aahänger, d Jakobite, häi dur Ufständ in de Joor 1689, 1708, 1715, 1719 und 1745 immer wider ooni Erfolg brobiert, zerst dr Jakob II. sälber und spööter si Soon James Francis Edward Stuart as James III uf e Droon z setze.

Zwar isch käi Erb vo de Stuarts hützudaags no am britische Droon intressiert, Jakobite git s aber immer no. Mä cha sä as 'defenders of Scotland' (Verdäidiger vo Schottland) im Internet finde. Si leene dr Act of Union ab, wo s schottische Parlamänt drmit Schottland und Ängland zun ere veräinigte Monarchii gmacht het und strääbe en unabhängigs Schottland aa.
## Litratuur

* Eveline Cruickshanks, Howard Erskine-Hill: *The Atterbury Plot*. Palgrave Macmillan, Houndmills u. a. 2004, ISBN 0-333-58668-9 (*Studies in modern History*).
* Paul Kléber Monod: *Jacobitism and the English People. 1688 – 1788*. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1989, ISBN 0-521-33534-5.
* Murray G. H. Pittock, *Jacobitism*. Macmillan u. a., Houndmills u. a. 1998, ISBN 0-333-66797-2 (*British History in Perspective*).
* Margaret Sankey: *Jacobite Prisoners of the 1715 Rebellion. Preventing and Punishing Insurrection in Early Hanoveranian Britain*. Ashgate Publishing, Aldershot, Hampshire, England 2005, ISBN 0-7546-3631-3.  
* Daniel Szechi: *The Jacobites. Britain and Europe. 1688 – 1788*. Manchester University Press, Manchester 1994, ISBN 0-7190-3773-5 (*New Frontiers in History*).
* Daniel Szechi: *1715. The Great Jacobite Rebellion.* Yale University Press, New Haven CT u. a. 2006, ISBN 0-300-11100-2.

## Weblingg
* Jahn, Katrin, Der Zweite Jakobitenaufstand. Ein historischer Überblick, in: Geschichte-erforschen.de - Online-Magazin für Geschichte in Wissenschaft und Unterricht, Berlin 2009.

Jakobitisch-royalistischi Website (alli uf Änglisch):
* www.jacobite.ca
* Geschichte der irischen "Wildgänse" (PDF; 137&nbsp;kB)
Carona

De Name **Carona** chan folgendes bedüte:
* Carona TI, e ehemolegi Gmaind, sit Mitte April 2013 es Quartier vo de Stadt Lugano im Kanton Tessin, Schwiz
* Carona (Kreis), en ehemolige Chrais im Bezirk Lugano, Kanton Tessin, Schwiz
* Carona (Lombardei), e Gmaind i de Provinz Bergamo, Region Lombardei, Italie
* Carona (Schiff), es Schwizer Frachtschiff, wo am 28. Februar 1964 vor de holländische Insle Terschelling gsunke isch
Jakobiner

D **Jakobiner** im formelle Sinn si d Mitgliider vom ene radikale politische Klub wäärend dr Franzöösische Revoluzioon gsi. Vo 1793 aa si d Aahänger vom Maximilien de Robespierre as Jakobiner bezäichnet worde. Si häi die politischi Linggi verdräte und häi sich u.&nbsp;a. für d Abschaffig vo dr Monarchii iigsetzt. Vor allem die stedtische Underschichte häi d Jakobiner understützt. 

Im witere Sinn bezäichnet dr Begriff Jakobiner au d Aahänger vo dr Revoluzioon in Frankriich sälber und im Usland, wo zwar nid Mitgliider vom Jakobinerklub gsi si, sich aber au noch dr Hiirichdig vom Köönig Ludwig XVI. no zu de Ideal vo Freihäit, Gliichhäit und Brüederlighkäit bekennt häi und e republikanischi Staatsform aagsträbt häi.

Dr Name Jakobinerklub het sich uf e Versammligsort bezooge, s Jakobinerchloster Saint-Honoré z Bariis.

## Litratuur
* Lucas Chocomeli: *Jakobiner und Jakobinismus in der Schweiz. Wirken und Ideologie einer radikalrevolutionären Minderheit 1789–1803* (= *Freiburger Studien zur frühen Neuzeit.* Bd. 11). Lang, Bern u.&nbsp;a. 2006, ISBN 3-03910-850-6 (Gliichzitig: Freiburg (Schwiz), Univ., Diss., 2005).
* Walter Grab: *Jakobinismus und Demokratie in Geschichte und Literatur. 14 Abhandlungen* (= *Forschungen zum Junghegelianismus.* Bd. 2). Lang, Frankfurt am Main u.&nbsp;a. 1998, ISBN 3-631-33206-8.
* Hellmut G. Haasis: *Gebt der Freiheit Flügel. Die Zeit der deutschen Jakobiner 1789–1805* (= *Rororo* 8363 *rororo Sachbuch*). 2 Bänd. Rowohlt, Reinbek bi Hamburg 1988, ISBN 3-499-18363-3.
* Hellmut G. Haasis: *Morgenröte der Republik. Die linksrheinischen deutschen Demokraten 1789–1849* (= *Ullstein Buch* 35 199 = *Ullstein Materialien*). Ullstein-Verlag, Frankfurt am Main u.&nbsp;a. 1984, ISBN 3-548-35199-9.

## Weblingg

* Die Jakobiner uf terra-human.de
* ''Die linksrheinischen Deutschen Jakobiner. Von der Mainzer Republik zur ersten demokratischen Verfassung'' Iifüerig vom Hellmut G. Haasis zum dütsche Jakobinerdum
Park Jung-yang

Dr **Park Jung-yang**(koreanisch 박중양, hanja:朴重陽; uf d Wält cho as *Park Won-geun*; * 3. Mai 1872 z Yangju, denn z Korea, im hütige Südkorea; † 23. April 1959 z Daegu, Südkorea) isch e liberale  koreanische Politiker gsi.

Dr Park Jung-yang het z Japan studiert. Nochdäm Korea am 17. November 1905 e Protektorat vo Japan worde isch, isch er vo 1906 bis 1907  Bürgermeister vo Daegu gsi. 1907 isch er Gouverneur vo dr Nord-Pyongan Provinz und dr Süd-Jeolla Provinz worde, 1907 bis 1908  vo dr Süd-Pyongan Provinz, 1908 bis 1910 vo Nord-Gyeongsang, 1910 bis 1915 vo Süd-Chungcheong, vo Hwanghae  Provinz (1921-1923, 1928) und 1923 bis 1927 vo Nord-Chungcheong.

Dr Park Jung-yang isch e Gegner vo dr 1. Merz Bewegig (삼일 운동) gsi, wo die japanischi Bsetzig vom Land bekämpft het, und er isch äine vo de Gründer vom pro-japanische Chache-Klub (자제단, 자제회) gsi.
Choi Kyu-ha

Dr **Choi Kyu-ha** (rev. Rom. Choi Gyu-ha, McCune-Reischauer Choi Kyu-ha, koreanisch 최규하, hanja 崔圭夏; uf d Wält cho as Seook; * 16. Juli 1919 z Wonju, denn z Korea, im hütige Südkorea; † 22. Oktober 2006 z Seoul, Südkorea) isch e koreanische Politiker und Bresidänt vo Südkorea gsi.

Dr Choi het während em Zwäite Wältchrieg z Japan änglischi Sprooch und Literatur studiert und Politikwüsseschafte. Vo 1946 aa het er in dr provisorische Regierig z Südkorea gschafft. Er isch as Diplomat z Japan und z Malaysia gsi. Vo 1967 bis 1971 isch er Usseminister gsi und vo 1975 bis 1979 Brömieeminister. Noch em Mord am Presidänt Park Chung-hee isch er am 6. Dezämber 1979 dr viert Bresidänt vo Südkorea worde. E baar Dääg druf het dr Chun Doo-hwan am 12. Dezämber e Militärputsch gmacht und als Armeeschef am 17. Mai 1980 im ganze Land dr Usnaamzuestand usgrüeft. Im August 1980 isch dr Choi als Bresidänt zruggdräte.

## Literatur
*
12. Juni

Dr **12. Juni** isch dr 163. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 164. in Schaltjohr), dodermit blybe no 202 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1446: Drei Monet no dr Schlacht bei Ragaz dritt e Waffestillstandsverdrag im Alte Zürichrieg in Chraft.
* 1867: Mit eme ungarische Gsetz wird dr Eschtrychisch-Ungarisch Uusglych yyglaitet, wu d Habsburger Doppelmonarchi Eschtrych-Ungarn drus entstoht.
* 1913: Dr Felix-Louis Calonder wird as bishär ainzige Rätoroman in dr Schwyzer Bunderot gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1827: Johanna Spyri, Schwyzer Schriftstelleri
* 1872: Emil Hácha, tschechoslowakische Bolitiker
* 1892: Karl Hötzer, dytsche Haimetautor
* 1913: Elisabeth Eidenbenz, Schwyzer Lehreri un Gerächti unter dr Velker
* 1917: Gottfried Honegger, Schwyzer Chinschtler
* 1924: George H. W. Bush, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 1931: Rolf Schäfer, dytsche Chilchehischtoriker
* 1936: Beatrice von Matt, Schwyzer Publizischti
* 1946: Margot Queitsch, dytschi Bolitikeri
* 1949: Jens Böhrnsen, dytsche Bolitiker
* 1969: Heike Allgayer, dytschi Medizineri
* 1969: Heinz-Christian Strache, eeschtrychische Bolitiker
* 1981: Nora Tschirner, dytschi Schauspiileri un Moderatori
* 1988: Eren Derdiyok, Schwyzer Fueßballspiiler

## Gstorbe
* 1969: Friedrich Alfred Schmid Noerr, dytsche Philosoph un Schrifsteller
* 1972: Regina Kägi-Fuchsmann, Schwyzer Frauerächtleri un Flichtligshälferi
* 2015: René Schweizer, Schwyzer Schriftsteller un Chinschtler
* 2017: Roland Brogli, Schwyzer Bolitiker
* 2017: rosalie, dytschi Chinschtleri
* 2023: Silvio Berlusconi, italienische Bolitiker

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu dr Philippine
* Nationalfyrtig vu Russland

## Weblink
Val Colla

S **Val Colla** isch e Quartier vo de Stadt Lugano. Es isch am 15. April 2013 entstande, will di politische Gmainde Bogno, Certara, Cimadera und Valcolla mit de Gmaind Lugano fusioniert händ. Dodemit isch au de Chrais Sonvico, wo die und no drü anderi Gmainde dezue ghört händ, ufglöst worde.

## Geografii
S Quartier und s Tal Val Colla sind fascht idäntisch. S Quartier lit zhinderscht ime lange Tal, wo de Fluss Cassarate vo Bogno bis uf Lugano abe dureflüsst. Uf baide Talsite und am Cassarate entlang füert je e Schtross vo Tesserete (Gmaind Capriasca) und Lugano här is Tal ine und erschlüsst eso die vile chline Dörfer vo däm Gebiet. Di bewohnte Sidlige sind uf ere Höchi vo rund 750&nbsp;m bis uf öpis über 1000&nbsp;m ü.&nbsp;M., de Bärgchranz goot vo knapp 1'500 bis zum 2'116&nbsp;m höche Gazzirola ufe. S Val Colla gränzt im Süde und Oschte a Italie.

## Sprooch
Im Val Colla hät me früener näbed em lombarische Tessinerdialäkt en aigeni Ghaimsprooch ghaa, s Rügín.
13. Juni

Dr **13. Juni** isch dr 164. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 165. in Schaltjohr), dodermit blybe no 201 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1699: Mit em Zuezug vu 71 Waldenser-Familie wird s Dorf *Perouse* grindet, wu 1969 zue Ruedemse ygmaindet woren isch.
* 1782: Im Glarus wird d Dienschtmagd Anna Göldi as aini vu dr letschte Fraue z Europa wäge Hexerei hiigrichtet.
* 1950: Dr Schwyzer Velorännfahrer Hugo Koblet gwinnt as erschte Nit-Italiener dr Giro d’Italia.
* 1985: Dur e Brandaaschlag wird im Chunschthuus Züri s Bildnis vum spanische Chenig Philipp IV. vum Peter Paul Rubens total gschlisse.
* 2005: Irisch wird in dr Europäische Union as Amtssproch yygfiert.

## Uf d Wält chuu
* 823: Karl II. dr Kahl, weschtfränkische Chenig un Remische Chaiser
* 1717: Johann Jacob Fechter, Schwyzer Böumaischter
* 1831: James Clerk Maxwell, schottische Physiker
* 1916: Anton Muheim, Schwyzer Bolitiker
* 1925: Carmen Reyle, Schwyzer Künschtlerin
* 1928: John Forbes Nash Jr., en amerikanische Mathematiker
* 1944: Ban Ki-moon, sidkoreanische Bolitiker
* 1948: Claudia Storz, Schwyzer Schriftstellerin
* 1970: Julián Gil, argentinische Schauspiler

## Gstorbe
* 1782: Anna Göldi, aini vu dr letschte Fraue z Europa, wu wäge Hexerei hiigrichtet woren isch
* 1808: Rudolf Ludwig von Erlach, Schwyzer Militer un Bolitiker
* 1873: Friedrich Eser, dytsche Autor vu Sachliteratur
* 1899: Édouard Roederer, elsässische Stadtböuinschpäkter
* 1986: Benny Goodman, amerikanische Dschääsmusiker
* 2010: Marcel Schwander, Schwyzer Journalischt un Ibersetzer
* 2019: Wilhelm Wieben, dytsche Färnsehmoderator

## Weblink
14. Juni

Dr **14. Juni** isch dr 165. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 166. in Schaltjohr), dodermit blybe no 200 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1791: Mit em Gsetz Le Chapelier wird z Frankrych s Zumftwäse verbote un di allgmain Gwäärbfreihait yygfiert.
* 1800: Im Weimarer Hoftheater wird s Druurspiil „Maria Stuart“ vum Friedrich Schiller urufgfiert.
* 1940: S Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau wird ufgmacht.
* 1967: D NASA-Ruumsonde Mariner 5 startet uf dr Wäg zue dr Venus.
* 1981: In dr Schwyz wird s Prinzip vu dr glyche Rächt vu Mann un Frau in d Bundesverfassig ufgnuu.

## Uf d Wält chuu
* 1901: Claus Reinbolt, elsässische Dichter un Dramatiker
* 1927: Gerd Witte, dytsche Komponischt un Musikpedagog
* 1931: Ines Torelli, Schwyzer Kabarettischti, Sängeri un Volksschauspileri
* 1932: Henri Schwery, Schwyzer Kardinal un Bischof vu Sittu
* 1936: Wolfram Schlabach, dytsche Theaterpädagog un Radiomoderator
* 1941: Òscar Tusquets, spanische Architäkt un Moler
* 1945: Matthyas Jenny, Schwyzer Verleger un Autor
* 1945: Jörg Immendorff, dytsche Chinschtler
* 1946: Donald Trump, US-amerikanische Unternämer un Bresidänt
* 1958: Olaf Scholz, dytsche Bolitiker
* 1969: Steffi Graf, dytschi Tennisspileri

## Gstorbe
* 1800: Jean-Baptiste Kléber, franzesische General
* 1892: Eugène Borel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1920: Max Weber, dytsche Soziolog, Nationalekonom un Jurischt
* 1936: Ludwig Freivogel, Schwyzer Lehrer un Hischtoriker
* 1952: Felix-Louis Calonder, Schwyzer Bolitker
* 1986: Jorge Luis Borges, argentinische Schriftsteller
* 2021: Schang Hutter, Schwyzer Bildhauer

## Weblink
15. Juni

Dr **15. Juni** isch dr 166. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 167. in Schaltjohr), dodermit blybe no 199 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1932: Bim Widersetze gege ne Demonstrationsverbot chunnt s bim Streik vu dr Heizigsmonteur z Züri 1932 zue dr „Zürcher Bluetnacht“.
* 1961: Dr Staatsrotsvorsitzende vu dr DDR, dr Walter Ulbricht, erklert uf ere Pressekonferenz: „Niemer het d Absicht, e Muur z böue!“.

## Uf d Wält chuu
* 1529: Josua Maler, Schwyzer Pfarer und Läxikograf
* 1594: Nicolas Poussin, franzesische Moler
* 1882: Ion Antonescu, rumänische General un Diktator
* 1892: Amalie Halter-Zollinger, Schwyzer Schriftstelleri
* 1903: Victor Brauner, rumänisch-franzesische Moler
* 1927: Hugo Pratt, italienische Comicautor
* 1934: Willy Loretan, Schwyzer Bolitiker
* 1941: Frank Strecker, dytsche Schauspiler, Regisseur un Autor
* 1943: Johnny Hallyday, franzesische Sänger, Liedermacher un Schauspiler
* 1953: Xi Jinping, chinesische Bolitiker
* 1958: Marianne Binder-Keller, Schwyzer Bolitikeri
* 1961: Susanne Leutenegger, Schwyzer Schauspileri
* 1965: Mauro Pedrazzini, liachtaschtainische Bolitiker
* 1965: Hanna Scheuring, Schwyzer Schauspileri un Theaterlaiteri
* 1969: Oliver Kahn dütsche Goali
* 1980: Tanja Gaich, eschtrychischi Chemikeri

## Gstorbe
* 948: Romanos I., Chaiser vu Byzanz
* 991: Theophanu, Frau vum Chaiser Otto II.
* 1081: Bernhard vu Aosta, Hailige un Schutzpatron vu dr Bärgstyger
* 1341: Andronikos III., Chaiser vu Byzanz
* 1952: Jakob Jud, Schwyzer Romanischt
* 1983: Ruben Sutter, Schwyzer Botaniker
* 1993: Marco Bauen, Schwyzer Dialäktolog un Lehrer
* 1996: Ella Fitzgerald, US-amerikanischi Jazzsängeri
* 2010: Heidi Kabel, dytschi Schauspiileri

## Weblink
Judas Maccabaeus

**Judas Maccabaeus** (HWV 63; dt. Judas Makkabäus) isch e Oratorium in drei Akt vom Georg Friedrich Händel.

## Wie s entstande isch

Dr politisch Hindergrund vom Händel sim Oratorium isch dr Jakobiteufstand vo 1745. Am 2. August isch dr Charles Edward Stuart as Bretendänt uf en änglisch und schottisch Droon mit ere Invasionsarmee in Schottland glandet, het meereri chliineri Schlachte erfolgriich gschlaage und isch uf Ängland marschiert. Zum de Ängländer Muet mache het dr Händel am Aafang vo 1746 rasch s Occasional Oratorio komponiert, won e Pasticcio gsi isch. In dr Schlacht bi Culloden het die kööniglichi Armee under em Wilhelm August, Herzog vo Cumberland, won e Soon vom Georg II. gsi isch, am 16. April 1746  die ufständische Jakobite ändgültig gschlaage. 

Dr Händel het denn e Wärk zu Eere vom Fäldheer gschriibe.
Dr erst Akt het er vom 9. bis 21. Juli komponiert, dr zwäit vom 25. Juli bis 2. August. Am 11. August isch s ganze Wärk instrumentiert gsii.

## D Uffüerig
D Uruffüerig het am 1. April 1747 im Theatre Royal in Covent Garden stattgfunde. Dr *Judas Maccabaeus* isch schnäll zum populärste Oratorium vom Händel worde, und isch immer wider ufgfüert worde. Dr Händel het no di noo non e baar attraktive Nummere us andere Oratorie drzuedoo.

## S Libretto

Dr Thomas Morell het s Libretto noch em apokrüfe Erste Buech vo de Makkabäer (1 Makk 2-8) gschriibe. Er het au e baar Motiv us dr *Antiquitates Judaicae* vom Gschichtsschriber Flavius Josephus verwändet.

## Litratuur

* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten.*. Vandenhoeck & Ruprecht, ISBN 3-525-27815-2.
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer.* Edition Köln, ISBN 3-928010-04-2.
* Friedbert Schmidt: *Conqu'ring hero's choicest treasure - Georg Friedrich Händels Oratorium „Judas Maccabaeus“ und seine agitatorische Funktion für das hierarchische England des 18. Jahrhunderts.* Dissertation.de, ISBN 978-3-86624-446-7.
* Dominik Höink, Jürgen Heidrich (Hrsg.): *Gewalt - Bedrohung - Krieg. Georg Friedrich Händels „Judas Maccabaeus“.* V & R Unipress GmbH, ISBN 978-3-89971-718-1.

## Weblingg
* 
* Partitur von *Judas Maccabaeus* (Händel-Wärkusgoob, uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1865)
Naturtrompete

**Natuurdrumbeete** säit män ere Drumbeete, wo käini Ventil, Klappe oder Intonazionsusgliichlöcher het. Mä cha druf doorum nume d Döön vo dr Natuurdoonräije spiile.
## Gschicht
E Hufe antiki Völker wie d Egüpter, d Grieche, d Etrusker, d Römer, d Kelte und d Germane häi d Naturdrumbeete kennt. Au in Asie isch s Instrumänt verwändet worde, u.&nbsp;a. z Indie, China und Tibet. In dr Antike isch d Natuurdrumbeete vor allem bi liturgische und milidäärische Aaläss iigsetzt worde.
## D Döön
In dr Natuurdoonräije stönde d Döön im mathematische Verheltnis vo  zunenander. Mä bechunnt eso d Doonräije  oder fis2 (11. Natuurdoon, zwüsche f2 und fis2),  usw.
Die Natuurdöön wärde im Körper bildet und mithilf vo Lippevibrazione ufs Instrumänt überdräit.

## Dr Gebruuch
Gege s Ändi vom 18. Joorhundert het sich d Technik vom Drumbeetespiile veränderet. Mä het Stöpfel und Klappesüsteem usbrobiert, bis mä schliesslig um 1815 zum Ventil cho isch.

Hützudags wärde Natuurdrumbeete wider iigsetzt zum Muusig us em Barock spiile, vor allem im Zämmehang mit dr historische Uffüerigspraxis. An dr Schola Cantorum Basiliensis z Baasel git dr Jean Francois Madeuf sit 2001 Underricht im Spiile vom Clarin.

## Natuurdrumbeete

Bugle-rhside-large-1-.jpg|e Clairon (Signaldrumbeete)
Posthorn-echt.jpg|es Bosthorn
Vuvuzela red.jpg|e Vuvuzela

Vo de Spiiltechnik här, ghört au s Alphorn und de Büchel zu däre Gattig.

## Kwelle
* Cesare Bendinelli: *Tutta l’arte della Trombetta*, 1614
* Girolamo Fantini: *Modo per imperare a sonare la Tromba*, 1638
* Johann Ernst Altenburg: *Versuch einer Anleitung zur heroisch musikalischen Trompeter- und Pauker-Kunst*, Halle 1795
* Edward H. Tarr: *Die Trompete*, Hallwag, Bern 1977
* Friedel Keim: *Das Trompeter-Taschenbuch*, Schott Musik International, Mainz 1999
Joshua (Händel)

**Joshua** (HWV 64) isch en Oratorium in drei Däil vom Georg Friedrich Händel.

## Wie s entstande isch

Dr Händel het am 19. Juli 1747 s Oratorium afo komponiere, also öbbe zwäi Wuche nochdäm er mit em *[[Alexander Balus]]* fertig worde isch. Mit em erste Däil isch er am 30. Juli, mit em zwäite am 8. August, mit em dritte am 18. August fertig worde.

## D Uffüerig
D Uruffüerig het am 9. Merz 1748 im Theatre Royal in Covent Garden stattgfunde. Für die Uffüerig isch e nöis Konzärt as Zwüschenaktmusik vorgsee gsi, woorschinlig s *Concerto a due cori B-Dur* (HWV 332). S Oratorium isch bald im Händel sis erfolgriichste gsi und isch 1752 und 1754 widerholt worde. Zu witere Uffüerige isch s 1754 z Salisbury choo und 1756 z Oxford.

## S Libretto

Mä vermuetet ass dr Thomas Morell s Libretto gschriibe het. D' het au d Teggst zu de fr[enere Oratorie Judas Maccabaeus und Alexander Balus gliiferet. S Libretto basiert uf em Buech Josua (Jos 1-11 und Jos 14-15).

## Litratuur

* Winton Dean: *Handel's Dramatic Oratorios and Masques*. Clarendon, Oxford 1989, ISBN 0-19-816184-0, (Originalusgoob: Oxford University Press, Oxford 1959).
* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten. Ein Kompendium*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1998, ISBN 3-525-27815-2.
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer*. Edition Köln, Lohmar 1993, ISBN 3-928010-04-2.

## Weblingg
* Partitur vom *Josua* (Usgoob vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1864)
17. Juni

Dr **17. Juni** isch dr 168. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 169. in Schaltjohr), dodermit blybe no 197 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1405: In dr Schlacht am Stoss in dr Appezällerchrieg siigt s Land Appezäll iber dr Herzog Friedrich IV. vu Tirol un dr Firschtabt Kuno von Stoffeln vu St. Galle.
* 1442: Dr Friedrich III. wird zum remisch-dytsche Chenig gchrent.
* 1466: Mìlhüsa schließt uf 25 Johr e Schutzbindnis mit dr Aidgnosseschaft.
* 1715: Im Hardtwald wird dr Grundstai glait fir s Schloss Charlsrue (Bild) un dodermit vu dr Stadt Charlsrue.
* 1944: Im isländische Þingvellir wird noch ere Volksabstimmig d Republik Island uusgruefe, dodermit goht d Union mit Dänemark z Änd.
* 1953: E Volksufstand in dr DDR wird vu dr Dytsche Volksbolizei un sowjetische Druppe nidergschlaa.
* 1961: Im bayerische Kahl wird s erscht dytsch Chärnchraftwärch in Bedriib gnuu.
* 1970: Z Stuegert wird d Neifassig vum Oratorium *[[Der große Kalender]]* vum Hermann Reutter urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1293: Eduard I., Köönig vo Ängland
* 1802: Hermann Mayer Salomon Goldschmidt, dytsch-franzesische Aschtronom
* 1835: Eugène Borel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1882: Wilhelm Hausenstein, dytsche Schriftsteller, Schwyzer, Chunschtkritiker, Publizischt un Diplomat
* 1882: Igor Fjodorowitsch Strawinski, russisch-franzesisch-amerikanische Komponischt
* 1896: Joseph Yerly, Schwyzer Mundartdichter
* 1900: Hermann Reutter, dytsche Komponischt
* 1939: Hanna Johansen, Schwyzer Schriftstelleri
* 1942: Francis Matthey, Schwyzer Bolitiker
* 1943: Fritz Teufel, dytsche Bolitaktivischt
* 1945: Eddy Merckx, belgische Radrännfahrer
* 1951: Mariele Loy, dytschi Dialäktdichteri
* 1952: Joe Alaskey, US-amerikanische Schauspiiler
* 1992: Mujinga Kambundji, Schwyzer Sportlere

## Gstorbe
* 1956: Berta Ottenstein, dytschi Dermatologi
* 2012: Walo Lüönd, Schwyzer Schauspiiler
* 2017: Pierre Imhasly, Schwyzer Schriftsteller
* 2019: Christian Wägli, Schwyzer Lychtathlet
* 2021: Ulrich Bremi, Schwyzer Unternämer un Bolitiker

## Weblink
18. Juni

Dr **18. Juni** isch dr 169. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 170. in Schaltjohr), dodermit blybe no 196 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1155: Dr Friedrich I. Barbarossa wird z Rom vum Papscht Hadrian IV. zum remisch-dytsche Chaiser gchrent.
* 1452: In dr Bulle *Dum diversas* gstattet dr Papst Nikolaus V. em portugiesische Chenig Alfons V. s Erobere vu Länder vu dr «Uuglaibige» z Weschtafrika. Dr Papscht duldet s Versklave vu Mänsche mit ere dunkle Hut.
* 1815: In dr Schlacht bi Waterloo wird dr Napoléon Bonaparte vu britische un preußische Druppe unter em Arthur W. Wellington un em Gebhard Leberecht von Blücher gschlaa.
* 1821: Z Berlin wird *[[Der Freischütz]]* vum Carl Maria von Weber urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1332: Johannes V. Palaiologos, Chaiser vu Byzanz
* 1843: Olin Wellborn, US-amerikanische Bolitiker
* 1865: Wilhelm Balmer, Baasler Kunstmooler
* 1874: Hermann Vortisch, dytsche Dokter un Schrifteller
* 1906: Felix Burckhardt («Blasius»), Schwyzer Schriftsteller
* 1915: Martin Egg, dütsche Bankchaufme und Autor
* 1920: Paul Ibenthaler, dytsche Moler un Bildhauer
* 1929: Jürgen Habermas, dütsche Filosoof und Sozioloog
* 1963: Elisabeth Ackermann, Schwyzer Politikerin
* 1974: Laurent Litzenburger, franzesische Hischtoriker
* 1981: Marco Streller, Schwyzer Fueßballer

## Gstorbe
* 741: Leo III., Chaiser vu Byzanz
* 1880: Johann August Sutter, schwyzerisch-kalifornische Ländereiebsitzer un Grinder vu New-Helvetia
* 1909: Emil Kauffmann, dytsche Musikpedagog, Komponischt un Dirigänt
* 1928: Roald Amundsen, norwegische Polarforscher
* 1935: Rudolf Wintermantel, dytsche Haimetdichter
* 1955: Willy Burkhard, Schwyzer Komponischt
* 1971: Paul Karrer, Schwyzer Chemiker
* 1972: Hans Schmidt, Schwyzer Architäkt
* 2001: Dino Larese, Schwyzer Schriftsteller
* 2020: Adelheid Studer-Thiersch, Schwyzer Ornithologi
* 2021: Carl Miville, Schwyzer Bolitiker
* 2022: René-Nicolas Ehni, elsässische Schriftsteller

## Weblink
19. Juni

Dr **19. Juni** isch dr 170. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 171. in Schaltjohr), dodermit blybe no 195 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1930: Di sidafrikanische Aschtronome Cyril V. Jackson un Harry Edwin Wood entdecke dr Aschteroid (1595) Tanga.
* 1961: Kuwait wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1980: Noodäm dr Schwyzer Franke scho anne 1924 z Liechtestaa yygfiert woren isch, wird jetz au ne Währigsverdrag mit dr Schwyz abgschlosse.
* 1990: Frankrych, Dytschland, Belgie, d Niderlande un Luxeburg veryybare z Schengen dr vollständig Wägfall vu dr Persone-Gränzkontrolle zwische ihre Staate zum 1. Jänner 1992.

## Uf d Wält chuu
* 1623: Blaise Pascal, franzesische Mathematiker
* 1792: Gustav Schwab, dytsche Schriftsteller
* 1857: Arthur Hoffmann, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1860: Dudley G. Wooten, US-amerikanische Bolitiker
* 1884: Clara Stockmeyer, Schwyzer Sprochwisseschaftleri
* 1889: Enrico Celio, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1902: Robert Stäger, Schwyzer Dialäktdichter
* 1927: Corinne Pulver, Schwyzer Filmmacheri
* 1935: Hans-Martin Gauger, dytsche Romanischt
* 1941: Václav Klaus, tschechische Bolitiker
* 1945: Aung San Suu Kyi, burmesischi Bolitkeri un Friidesnobelbryysdreeger
* 1959: Christian Wulff, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 1965: Christine Lambrecht, dytschi Bolitikeri
* 1975: Kafi Freitag, Schwyzer Bloggeri

## Gstorbe
* 1650: Matthäus Merian dr Elteri, schwyzerisch-dytsche Chupferstächer un Verleger
* 1770: Francesca Cuzzoni, italienischi Sopranischti
* 1820: Joseph Banks, änglische Naturforscher
* 1821: Peter Ochs, Schwyzer Bolitker
* 1914: Jakob Buser, Schwyzer Bolitker
* 2012: Silvia Reize, Schwyzer Schauspileri
* 2016: Götz George, dytsche Schauspiiler

## Weblink
Colla

De Name **Colla** bezaichnet

* Colla (Wind), en Südweschtwind uf de Philippine
* Colla TI, en Ortstail vo de ehemolige politische Gmaind Valcolla im Kanton Tessin, Schwiz
* Val Colla, es Quartier vo de Stadt Lugano im Kanton Tessin, Schwiz

**Colla** isch de Familiename vo folgende Persone:

* Ángel Darío Colla (* 1973), en argentinische Bahn- und Stroßeradrännfahrer
* Luigi Colla (1766–1848), en italienische Jurist und Botaniker
* Federico Colla (1790–1879), en italienische Jurist und Politiker
* Herbert E. Colla (* 1941), en dütsche Sozialpädagog und emeritierte Hochschuellehrer
20. Juni

Dr **20. Juni** isch dr 171. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 172. in Schaltjohr), dodermit blybe no 194 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 840: Dr Ludwig dr Dytsch wird noch em Dod vu sym Vater Ludwig em Frumme dr erscht remisch-dytsch Herrscher. 
* 1545: Dr Spanier Íñigo Ortiz de Retez landet uf ere Insle un nännt si *[[Neuguinea|„Nueva Guinea“]]*, wel ihn d Kischte un d Yywohner an die vum afrikanische Ginea mahnt.
* 1863: West Virginia wird 35. Bundesstaat vu dr Verainigte Staate.
* 1894: Z Hongkong entdeckt dr Arzt un Bakteriolog Alexandre Yersin dr Erreger vu dr Pescht, e Bakterium, wu speter ihm zue Ehre dr Name *Yersinia pestis* iberchunnt.
* 1952: D Kulturstiftig Pro Argovia wird grindet.
* 1990: D Aschtronome David H. Levy un Henry E. Holt entdecke dr Aschteroid (5261) Eureka.
* 2005: Z Bärn wird s Zentrum Paul Klee ufgmacht.

## Uf d Wält chuu
* 1819: Jacques Offenbach, franzesische Komponischt
* 1928: Jean-Marie Le Pen, franzesische Bolitiker
* 1970: Andrea Nahles, dytschi Bolitikeri
* 1971: Guido Seiler, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1976: Sandra Boser, dytschi Bolitikeri
* 1979: Julie Fowlis, schottischi Folksängeri
* 1985: Katharina Schulze, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 840: Ludwig dr Fromm, fränkische Chenig un remische Chaiser
* 1747: Nadir Schah, Schah vo Persie vo 1736 bis 1747
* 1933: Clara Zetkin dytschi Bolitikeri
* 1998: Ernst Brugger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2009: Neda Agha-Soltan, iranischi Studänti, wu bi Protescht gege d Bresidäntschaftswahl verschosse woren isch
* 2025: Gertrud Leutenegger, Schwyzer Schriftstelleri

## Weblink