Disentis/Mustér

**Disentis/Mustér** (,  ; sit 1963 offiziell *Disentis/Mustér*) isch e politeschi Gmeind i der Region Surselva vom Kanton Graubünde.

## Sproochgschicht
Dr Name *Disentis* chunt vom spootlatynische Wort *desertina*, was uf Düütsch «es läärs, unbewoonts Gebiet» bedütet. Dr rätoromanisch Name *Mustér* chunt vom latynische Wort *monasterium*, wo uf Dütsch «Chlooschter» bedütet.

Z Disentis wird s Oberländer Rätoromanisch, s Surselvisch, gredt. S Chlooschter Disentis het e Rolle gspiilt i dr Pfläg vom Romanische und vo der rätoromanische Schriftkultur.

## Geografii
D Gmeind liit im Biet *Cadi* i dr Surselva. Dr grösser Deil vom Gmeindbann isch uf dr lingge Taalsyte, nördlech vom Vorderrhy, und e chlyne Abschnidd uf dr Südsyte vo däm Fluss, wo bi Disentis zerscht dur ne töifi Schlucht und denn bi *Disla* dur ne chly breitere Taalbode flüsst. Bi Disentis flüsst der Medelser Rhy vo Süde, under dr Burgruiine *Chischlatsch* und bi dr Brugg vo der Lukmanierstrooss, in Vorderrhy, und under em Dorf Disentis chunt dr Sytebach Acletta-Rhy *(Rein d’Acletta)* dure und mündet vo links in Vorderrhy; dr Bach us em Sankt Plazidus-Taal *(Rein da Val Sogn Placi)* goot uf dr Oschtsyte vom Dorf bi dr Plaziduschile dure in Rhy.

A dr Gmeindgränze uf dr Oschtsyte chunt der Russeinerbach usem Cavardirastaal, durs Cavreintaal und s Russeinertaal zum Rhy abe. Z’underscht louft dä Bach durs schmale Russeinertobel, wo grad näbenander en alti tekti Brugg, d *Punt Gronda*, usem Joor 1851, wo 57 Meter lang isch, und die nöji Betonbrugg, wo dr Apt vo Disentis am 17. Novämber 1938 ygweit het, und d Brugg vo dr Räätische Baan drüber füere.

Im Nordweschte isch d Gmeindgränze uf der Bärgchetti vo de Glarner Alpe, mit em *Piz Ault* (uf Dütsch: «Höche Bärg»; 3027 Meter über Meer) und em *Piz Cavardiras* (2960 m ü.M.), und im Nordoschte mit em *Piz Git*, wo vo dr Glarner Syte här dr dütsch Name *Gross Düssi* het (3256 m ü.M.). Zu Disentis ghört au no d Südweschtflanke vom Tödi (3613 m ü.M.), wo für d Rätoromane dr *Piz Russein* isch.

Zu dr Gmeind gehöre d Dörfer und Wiiler *Segnas, Faltscharidas, Disla, Clavaniev, Acletta, Funs, Prau Sura, Madernal* und *Mumpé Tujetsch* und uf dr Südsyte vom Rhy *Cavardiras, Pardomat Dadens, Patschadauns* und *Mompé Medel*, wo en alti Walsersiidlig isch.

## Gschicht
Im früene 8. Joorhundert isch en Mönch us emene Chloschter im Burgund, der Sigisbert, is Vorderrhytaal cho und het dört zimli eleigge gläbt. Er het Hilf übercho vomenen Yheimische, wo Plazidus gheisse het. Dè isch derno uf Gheiss vo öperem, wo in Churräzie mächtig gsi isch, tödet worde. Dr Bischof Ursicin vo Chur het drufabe bi de Greeber vom Sigisbert und vom Plazidus es Chlooschter mit Benediktinermönch gründet.

Dr Bischof Tello het em Chloschter ane 765 us em ryche Psitz vo synere Familie, de Viktoriide, mit sym Teschtamänt, vil Güeter im Vorderhytaal und i anderne Biet vo Räzie gschänkt. Die Tello-Schänkig isch es bedütends wirtschaftlechs Fundamänt vo dr Grundherrschaft vom Chlooschter gsi.

S Chlooschter isch a eim vo de wichtige Bärgpäss vo Dütschland uf Italie gläge, em Lukmaanier, und drum isch em s Inträsse vo de Landesherre sicher gsi. Vo de dütsche Kaiser het Disentis drum i der Umgäbig es eigets Herrschaftsgebiet übercho, wo keim andere Herr als nur em Rychsoberhoupt het müesse folge. Das Piet het der Name *Cadi* gha; das isch e rätoromaneschi Form vom latynische «Casa Dei», was uf Dütsch «s Gottshuus» bedütet. Der Apt vo Disentis isch eso zum ene Rychsfürscht worde.

Im 15. Joorhundert sind d Äpt bi der Gründig vom Graue Bund derby gsi.

S nöje prächtige Chlooschter isch im 17. Joorhundert bout worde und d Chloschterchile derzue vo 1696 bis 1712.

Ane 1689 isch dr Wiiler *Brulf* vom ene grosse Bärgsturz zuetekt worde.

1799 sind s Dorf und s Chlooschter abebrännt.

Ane 1857 isch z Disentis die erschti Trukerei, d *Stampa Romontscha*, gründet worde.

Vo Chur uus goot sid em Joor 1912 d Ysebaanlinie vo dr Räätische Baan über Rychenau und Ilanz bis uf Disentis. Vo Disentis us betriibt d Matterhorn-Gottert-Baan d Streki, wo sid 1925 uf Sedrun und übere Oberalppass uf Andermatt und is Wallis goot; am Afang het die Linie dr Furka-Oberalp-Baan, wo ane 1910 gründet worden isch, ghört; es isch uf Deil Abschnidd e Zaanradbaan. D Streki goot grad bim Baanhof vo Disentis dur en Dunnel und het bi Acla da Funtauna, Foppas und Mompé Tujetsch no drü Haltstelle uf Disentiser Bode.

Ane 1969 isch d Firma vo de Bärgbaane z Disentis dank der grosse Understützig vo dene vo Arèbärg gründet worde.

## Sache zum Aaluege
* s Chlooschter
* d Chlooschterchile vom Heilige Martin
* s Chlooschtermuseum
* d Chappele vo der Heilige Agaate *(Sontga Gada)*
* d Mariechappele z Acletta
* d Plazidus-Chile
* d Pfarrchile vom Heilige Johannes em Däufer *(Sogn Gions)*
* d Chile vo de Heilige Rochus und Bastian z Segnas
* s evangelische Gmeindzäntrum *Aua Viva*
* d Luzi-Chappele z Disla
* die drü Russeinerbrugge
* dr Baanhof

## Lüüt
* Sigisbert vo Disentis, Eremit
* Placidus vo Disentis, Eremit
* Placidus a Spescha (1752–1833), Mönch, Geograaf, Bärgstyyger, Schriftsteller
* Duri Sialm (1891–1961), Komponischt
* Iso Müller (1901–1987), Mönch, Theolog und Historiker
* Pankraz Winiker (1925–2013), Apt vom Chlooschter Disentis
* Ursina Giger (1985), Singer-Songwriteri

## Literatur
* Gion Condrau (Hrsg.): *Disentis – Mustér. Geschichte und Gegenwart.* Disentis 1996, ISBN 3-952108-10-3.
* *Das Kloster Disentis.* Disentis, öpe 2010.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Disentis/Mustér
* Website vom Chloschter Disentis
* 

## Fuessnoote