open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Judenäule

S **Judenäule** isch en Insle am Hochrhii zwüsche Waldshuet und Choblez. Vom 1603 bis öppe zum 1750i isch derte en jüdische Fridhof gsi, wo vo de Surbtaler Jude bruucht worde-n-isch. Wo Jude im 1750i vo de Tagsatzig d Erlaubnis hei übercho, zwüsche de Judedörfer Längnau und Ändige en Fridhof aazlegge, hei derte kaum no Beschtattige schtattgfunde.

## De Fridhof uf em Judenäule
Im Johr 1603 hei d Surbtaler Jude vo de Schtadt Waldshuet s Judenäule pachtet, um ihri Tote derte chönne z beerdige. De Wäg vo Ändinge und Längnau bis zum Judenäule isch aber wit gsi und d Beschtattige dodermit sehr ufwändig. Allei d Fahrt mit eme Fuhrwerch bis uf Choblez het öppe drei Schtund duuret. Vo derte het di ganz Truurgsellschaft de Rhii müesse überquere, zum vom doozmaal vorderöschtriichische Ufer uf s Judenäule z cho. Für en Abdankig uf em Judenäule hei si somit en ganze Tag bruucht. Au s Rhiihochwasser het dezu gfüehrt, dass d Surbtaler Jude nach ere andere Lösig gsuecht hei. D Tagsatzig het dann im 1750i zugschtimmt, dass d Surbtaler Jude hei dürfe en Friedhof zwüsche Längnau und Ändige aaläge, de Ändiger Judefridhof.

## S Judenäule ab em 1750i
Wil im Judetum Gräber nöd ufghobe werde, isch s Judenäule für d Surbtaler Jude wichtig blibe, auch wo nach em 1750i kaum noch Beschtattige derte schtattgfunde hei. D Gmeinde vo Ändige und Längnau hei us dem Grund im 1812/13i de Pachtvertrag mit de Schtadt Waldshuet ufglöst und hei d Insle kauft – «für ewigi Ziite». Glichwohl isch de Zuschtand vom Fridhof alewil schlächter worde, aber d Zueschtändigkeite sind lang unklar gsi und zeiged, wi schwirig für d Jude s Läbe in dere Ziit gsi isch. Wo am Ändi vom 19. Johrhundert de Alexander Kisch, Rabbiner z Züri, de Fridhof het welle laa herrichte, het sowohl d Aargauer Regierig wi au die vo Bade s Gfüehl gha, si siged nöd zuschtändig. Beidi hei de Schtandpunkt verträte, s Judenäule ghöri nöd zu ihrem Territorium. Im 1850i het me am badische Ufer de Rhiiarm, wo s Judenäule vom Land trennt het, abgriglet. D Insle isch dann verlandet, d Gräber und au Grabschtei sind immer noch doo gsi.

In de Johr 1954/55 het me uf Initiative vo de Florence Guggenheim-Grünberg, wo gmeint het, die Insle wärdi glii überfluetet, mee wie 80 Greber uf em Judenäule exhumiert und uf de Ändiger Judefridhof brocht. Au 14 Grabschtei sind uf Ändige cho und derte entlang de Fridhofmuure ufgschtellt worde. I de Johre 2002 bis 2004 isch s Judenäule renaturiert worde, sodas es hüt wider es Inseli isch.

## Lueg au
* Jüdische Fridhof Ändige

## Literatur
* Florence Guggenheim-Grünberg: *Der Friedhof auf der Judeninsel im Rhein bei Koblenz* (= *Beiträge zur Geschichte und Volkskunde der Juden in der Schweiz.* Heft 5). Zürich 1956.
* Edith Hunziker, Ralph Weingarten: *Die Synagogen von Lengnau und Endingen und der jüdische Friedhof* (= *Schweizerische Kunstführer GSK.* Band 771/772). Bern 2005, ISBN 3-85782-771-8.
* 

## Weblink

* de jüdisch Fridhof z Ändige uf alemannia-judaica.de
Fürstenland

S **Försteland** isch de Name vom Piet zwöschet de Städt Wil und Rorschach im Kantoo Sanggale. S Zentrum isch d Stadt Sanggale. Im Ooste grenzt s Försteland as Rintl, im Süüde as Appizellerland und as Toggeborg und im Weste und Norde as Tuurgi und an Bodesee. Politisch isch s Försteland hüt uuftailt i d Waalchrais Rorschach, Sanggale und Wiil. 

## Vercheer
S Försteland isch schwiizerisch und international seer guet as Vercheersnetz abonde. D Autobaa A1 verbindet d Städt Sanggale, Goosse und Wiil mit Zöri und anderene schwiizer Grosstädt. Di gliiche Städt liget au a de Iisebaalini Rorschach–Gempf und Zöri–Bregetz–Münche. Wiil isch e Iisabaachnotepunkt mit Lini is Toggeburg (Toggeborger Baa, ehmols TB, hüt SOB) und is Turgi (Frauefelder Bäändli, FWB). Sanggalle litt zodem a de Südostbaa (SOB), wo de Bodesee und s Toggeborg mit de Innerschwiz verbindet. Zodem gönd verschidnigi Linie vom Appizellerbäändli (AB) vo Sanggalle und Gosse uus.

## Wertschaft
S Försteland isch zum grosse Tail ländlich mit Grääs- und Obstwertschaft, i de Agglomeratione vo Wil, Gosse und Sanggale gits au Industrii. De Turismus isch im westliche Tail nöd grad wichtig, woll aber büütet d Stedt Sanggale mit em Chlosterbezerk und Rorschach mit em Bodesee interessanti Uusfluugsziil. Wiil isch zodem e wichtigs Iichaufszentrm för de südlich Tuurgau und s undere Toggeborg.

## Gschicht
S Försteland, früener au **Aalti Landschaft** ghaiise, isch binennt noch em Chlosterstaat Sanggale, wo vom ene Förstapt regiert woren isch.

## Literatur
* 
* Hans-Peter Höhener: *Der Grenzatlas der stiftsanktgallischen Alten Landschaft von ca. 1730.* i: *Cartographica Helvetica* Heft 6 (1992) S. 33–37 (Volltext uf e-periodica.ch)
* Johannes Huber: *Entlang der Fürstenland-Strasse: Die Kulturlandschaft der Abtei St. Gallen.* 2 Bände. Verlag am Klosterhof, St. Gallen 2008, ISBN 978-3-906616-88-9.
* Johannes Huber: *Die Fürstenland-Strasse entdecken in der Kulturlandschaft St. Gallen* (= *Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung.* Bd. 130). Thorbecke, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-7995-1718-8.

## Lueg au
* Pflanzenäme vom Försteland
* Tiernäme vom Försteland
Kesswil

**Chesswil** (amtl. Kesswil) isch e chliises Dorf und e politischi Gmaind am Bodesee im Kantoo Tuurgau.

## Vercheer und Wertschaft
Chesswil lit am Südufer vom Bodesee a de Isebaalini Chrützlinge-Rorschach. De Ort het nu wenig Chliigwerb, drunder Fischerai und Bootsbau. Denebet gits nochli Turismus, wo vo de ländliche Seelaag und em alte Dorfbild mit Rigelbaute us em 17. Joorhundert lebt.

## Bikannti Mentsche vo Chesswil
* Paul Häberlin (1878–1960), Philosoph, Psycholog und Pädagog
* Carl Gustav Jung (1875–1961), Psycholog

## Bsunderhaite
* Pflanzenäme vo Chesswil
* Tiernäme vo Chesswil

## Bildär

2015-11-08-Kesswil (Foto Dietrich Michael Weidmann) (3).JPG|di Alti Müli
2015-11-08-Kesswil (Foto Dietrich Michael Weidmann) (8).JPG|s Gmandhuus
2015-11-08-Kesswil (Foto Dietrich Michael Weidmann) (9).JPG|d Chile Kesswil
2015-11-08-Kesswil (Foto Dietrich Michael Weidmann) (11).JPG|Inenaasicht vo de Chile
2015-11-08-Kesswil (Foto Dietrich Michael Weidmann) (27).JPG|s Badehuus am Seeufer
2015-11-08-Kesswil (Foto Dietrich Michael Weidmann) (2).JPG|de Dorflade


## Literatur
* 
* Fritz Enderlin: ''Die Mundart von Kesswil.'' Huber & Co., Frauenfeld [1911] (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik 5).

## Weblink

* Ofizielli Website vo de Gmaind Chesswil

## Fuessnote
Archäologisches Museum Colombischlössle

S **Archäologisch Museum Colombischlessli** (**ARCO**) isch e archäologisch Museum in dr bade-wirttebergische Stadt Friburg. S isch 1983 als *Museum fir Ur- un Friegschicht* grindet wore un isch sither im Colombischlessli am Rotteckring unterbrocht.

Dr Schwerpunkt vum Museum litt uf dr menschlige Entwicklig am Ober- un am Hochrhii vu dr Altstaizitt bis in s frie Mittelalter. D Daueruusstellig zaigt wichtigi archäologischi Fund us Sidbade. Zue dr Glanzliechter vu dr Uusstellig zelle e Gagatfigirli us em 10. Johrhundert v. Chr., remisch Glas oder Runeziignis, wie dr *Runestab vu Nidinge* us em 6. Johrhundert. In dr *Schatzkammere* im Kellergschoss were richi Schmuck- un Waffebiigabe us alamannische Greber vu Hiifinge (Schwarzwald-Boor-Krais) presentiert. D Funde sin bis uf wenigi Uusnahme Dauerleihgabe vum Land Bade-Wirtteberg.

S Museum bietet Schuelklasse un Kinder e braiti Palette vu museumspedagogische Aagebott, wu si selber uusbrobiere kenne, wie in dr Staizitt zum Beispil Fiir gmacht worre isch oder Doongfeß brennt worre sin. Im Huus het s au e Presenzbibliothek mit archäologische Fachpublikatione.

## Literatur
* Hilde Hiller: *20 Jahre Museum für Ur- und Frühgeschichte im Colombischlössle.* Museum für Ur- und Frühgeschichte, Freiburg, (Breisgau) 2003.

## Weblink

* Archäologischs Museum Colombischlessli
Ermatingen

**Ärmetinge** isch e Dorf und e Gmaand am Undersee im Kantoo Thurgau.

## Geografy
Ärmetinge lit am Süduufer vom Undersee, won e Tail vom Bodesee isch, gegenöber vo de Insle Riichenau. S Dorf litt a de Isebaalini Schafuuse-Chrützlinge, wo witter uf Rorschach goot. Im Summer chont mer au mit dem Scheff deet ane.

Zor Gmaand ghöört au Trübeltinge.

## Wertschaft
Ärmetinge isch e ländlichs Dorf mit wenig Gwerbebitriib. Früener isch d Fischerai de wichtigst Wertschaftsektor gsii. Hüt isch Ärmetinge wäg sinere Seelaag, Gschicht und Boute au för de Turismus interessant und en Uusfluug wert.

## Bruuchtum
D *Groppefasnacht* gelt as di letscht Fasnacht, well si erst drei Wuche vor Oostere döregfüert werd. Haasse tuet si nocheme Bodeseefisch, em Gropp (*Cottus gobio*). De Groppeomzuug werd denn au vom *König Gropp* aagfüert, enere riisige Noobildig vomene Grop.

## Lüüt
* Otto Nägeli (1843–1922), Mediziner, Haametforscher und Mundartschriftsteller
* Adolf Hermann Ribi (1902–1988), Sproochwüsseschaftler und Redakter

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Ermatinge
* Groppefasnacht

## Fuessnote
Colombischlössle

S **Colombischlessli** isch e Herrehuus in dr Innestadt vu Friburg.

## Gebei
S Colombischlessli isch in dr Johre 1859 bis 1861 uf em Gländ vu dr ehmolige Baschtion *Saint Louis* baut wore, dr Friburger Stadtbefeschtigung, wu umfunktioniert wore isch zue me Garte. D Ufdraggeberi isch d Grefi *Maria Antonia Gertrudis von Zea Bermudez y Colombi* gsi, wu des Gebei als Wittfrauesitz het baue loo. D Blän het dr Friburger Architekt Georg Jakob Schneider entworfe, wu als Vorlag fir sini historisch Villa dr gotisch Tudorstil vum englische Mittelalter gwehlt het.

Anne 1899 het d Stadt Friburg des Gebei kauft; vu 1909 bis 1923 het s als stedtisch Kunschtmuseum dient, speter als Verwaltigsgebei. Vu 1947 bis 1952 isch s Colombischlessli Sitz vu dr *[[Staatskanzlei]]* gsi, dr Landesregierig vum Land Bade unter em Leo Wohleb. Sit eme Umbau 1983 isch s Archäologisch Museum Colombischlessli (zerscht no unter em Namme *Museum für Ur- und Frühgeschichte*) im Colombischlessli unterbrocht.

## Park

Dr Park vum Colombischlessli, wu im Stil vun em englische Landschaftsgarte aaglait isch, mit exotische Bflanze un Baim, un eme große Springbrunne, isch speter dittlig vergleineret wore un wird hite fir Kunschtuusstellige un fir Kulturbrogramm brucht, s het hit au ne Wyylehrbfad din. Er gikltet hi us zwai Grind au als solziale Brennpunkt vu dr Stadt. Zum aine wird dr Park vu dr Friburger Schwueleszene als *cruising area* gnutzt, also eme Blatz, wu mer no Sexualpartner suecht. Zum andre isch dr Colombipark e Dreffpunkt fir Konsumente vu „herte Droge“.


Image:ColombiSchloss_5.jpg|Colombischlessli Iigangsberiich
Image:ColombiSchloss_6.jpg|Colombischlessli Inneri Dire
Image:ColombiSchloss_3.jpg|Colombischlessli Stiftigsdafle 1
Image:ColombiSchloss_4.jpg|Colombischlessli Stiftungsdafle 2


## Literatur
* Joseph L. Wohleb: *Aus der Geschichte des Colombischlößles und der Familie Colombi*. In: *Schau-ins-Land* 70 (1951/52), S. 100-119
* William von Schröder: *Neue Kunde über die Besitzer des Freiburger Colombi-Schlößles*. In: *Schau-ins-Land* 73 (1955), S. 122-128
* Hilde Hiller: *20 Jahre Museum für Ur- und Frühgeschichte im Colombischlössle.* Museum für Ur- und Frühgeschichte, Freiburg, (Breisgau) 2003.
* Ulrike Kalbaum: *Die Villa Colombi in Freiburg im Breisgau (1859 - 1861).* Studien zum neugotischen Wohnbau in Südwestdeutschland, Freiburg/München 2006 ISBN 978-3-495-49951-1

## Weblink

*Colombischlessli
*Denkmalporträt: Quo vadis Colombi-Schlössle?, Landesdenkmolamt Bade-Wirtteberg (PDF-Datei; 411 kB)
*Peter Kalchthaler: Eine stattliche Villa im Tudorstil (Badische Zeitung, 10.01.2011)
Burgruine Burgholz

D **Burgruine Burgholz** isch e Burgräscht bi Raitbach, eme Stadtdeil vu Schopfe im Landchreis Löörech z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme waldige Biel sideschtli vum Dorf.

Die Hecheburg isch anne 1283 s erscht Mol gnännt wore. D Bsitzer vu dr Burg sin d Herre vo Stei gsi.

Vu dr ehmolige Burgaalag sin hite no dr Burghigel, Muurräscht un dr Halsgrabe erhalte.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 1965.

## Weblink
* Burge im Landchreis Löörech uf burgeninventar.de
Eichen (Schopfheim)

**Eie** im Südschwarzwald isch e ehemoligs Dorf im Landchreis Lörrach un ghört hütt zu Schopfe. Es litt an de Nordsite vum Dinkelbärg un im Oste vu Schopfe.

## Gschicht
Als *Eihheim* wird Eiche – genau wie Schopfe sälber – zum erschte Mol urkundlig erwähnt. In ere Schrift vu 1258 isch e Guntherus de Eichheim nochgwise, zudemm hät d'Propstäi z Witenau (Steine), wu zum Chloster St. Bläsi ghört, do 1344 e Ghöft gha. Es isch ab 1809 e selbständigi Gmeind gsi, bis es 1972 im Rahme vu de kommunale Gebietsreform uff Schopfe iigmeindet wore-n-isch.

Eie ghört all no zu de Dörfer mit landwirtschaftliger Prägig un isch vu de Sidligsform all no e tyypischs Dorf.

## Wappe
Am Füeß vum Schild mit eme silbrige Hintergrund isch e grieni Flächi, wu e grieni Eiche mit schwarzem Stamm un griene Eichle druff stoht. S Wappe isch sit 1904 gültig un spilt uff de Ortsnamme aa.

## Eiemer See
:Hauptartikel: Eiemer See
Zwüsche Eie un Hasel litt de Eiemer See. Er isch e Doline, wu zitewis mit Wasser gfüllt isch. Wiil de Chiemefüeßchräbbs (*Tanymastix lacunae*) do vorchunnt, stoht de See sit 1983 unter Natuurschutz. Sälle wiße, rund 2 Zäntimeter lange Chräbbs isch 1911 vu Schwizer Zoologe entdeckt wore un cha im Eiemer See numme drum übberläbe, wiil er Duureier lèggt, wu e Drucheperiode nit numme vertrage, sundern sogar bruuche zum sich chönne entwickle. E Wiibli cha bis zue 17.000 Eier lege.

## Verchehr
Eie wird vu de Bundesstroß 317 umfahre, wu vu Norde noch Süde goht un s Dorf beriehrt. E Busverbindig schließt Eie mit em Schopfemer Bahnhof un dodemit mit em Nochverchehrsnetz vu de Iisebahn aa.

## Verei
Im soziale Läbe vu Eiche hänn d Sportgmeinschaft Eie (SG Eichen) un de Gsanverein Eichen e. V. Bedütig. D SG hät ihr sportlige Schwärpunkt bim Ringe.

## Literatur
* Friedrich Disch: *Studien zur Kulturgeographie des Dinkelberges* (= *Forschungen zur deutschen Landeskunde.* Bd.&nbsp;192, ). Bundesforschungsanstalt für Landeskunde und Raumordnung, Bonn-Bad Godesberg 1971 (Zugleich: Basel, Universität, Dissertation, 1967).
* Boris Bigott: *Eichen (Schopfheim, FR).* In: Alfons Zettler, Thomas Zotz: *Die Burgen im mittelalterlichen Breisgau, II. Südlicher Teil: Halbband A–K*. Jan Thorbecke Verlag, Ostfildern 2009, ISBN 978-3-7995-7366-5, S.&nbsp;171–175.
* Franz Xaver Kraus: *Die Kunstdenkmäler des Großherzogthums Baden*, Tübingen und Leipzig, 1901, Fünfter Band – Kreis Lörrach; S.&nbsp;177–179 online.
* Carl Gustav Fecht: *Die Großherzogl. Badischen Amts-Bezirke Waldshut, Säckingen, Lörrach, Schopfheim.* Gutsch, Lörrach und Waldshut 1859, S.&nbsp;462–465.
* Gerhard Daub: *Frau Lunas Hasenfest. Eierspringen in Eichen am See.* ISBN 978-3906129037.

## Weblink

*
Eichen (Begriffsklärung)

**Eichen** (alem. *Eiche*, *Aiche*, *Oeche*) stoht für:

* Eiche, e Gattig vu de Büechegwächs
* eiche, d Eichig, s Priefe un Iistelle vu Messgrät

**Eichen** heiße folgendi Ort

* e Ortsdeil vu Schopfe im Landchreis Lörrach, Bade-Württebärg, lüeg Eie (Schopfe)
* e Ortsdeil vu Hochetenge im Landchreis Sigmaringe, Bade-Württebärg, lüeg Eiche (Hochetenge)
* e Gmeind im Landchreis Altenkirchen, Rhiiland-Pfalz
* e gmeindefräis Gebiet im Landchreis Amberg-Sulzbach, Bayere
* e Ortsdeil vu Nidderau im Main-Kinzig-Chreis, Hesse
* e Ortsdeil vu de Stadt Attendorn im Landchreis Olpe, Nordrhii-Westfale
* e Ortsdeil vu de Stadt Bad-Münstereifel im Chreis Euskirchen, Nordrhii-Westfale
* e Ortsdeil vu de Stadt Drolshagen im Landchreis Olpe, Nordrhii-Westfale
* e Ortsdeil vu de Gmeind Hellenthal im Chreis Euskirchen, Nordrhii-Westfale
* e Ortsdeil vu de Stadt Kreuztal im Chreis Siegen-Wittgenstein, Nordrhii-Westfale
* e Ortsdeil vu de Gmeind Kürte im Rhiinisch-Bergische Chreis, Nordrhii-Westfale
* e Wiiler z Lohmar im Rhein-Sieg-Kreis, Nordrhii-Westfale
* e Ortsdeil vu de Gmeind Oppach im Chreis Görlitz, Sachse

**Eichen** heiße sälli Persone:
* Heinrich Eichen (1905–1986), dütsche Schriftsteller

**Lüeg au:**

* Aichen
* Eichenberg
* Eichberg
Juan Antonio Samaranch

Dr **Juan Antonio Samaranch** (katalanisch *Joan Antoni Samaranch i Torelló*, syt 1991 *Marqués de Samaranch*; * 17. Juli 1920 z Barcelona; † 21. April 2010 ebd.) isch e spanische Sportfunktionär gsi. 

Dr Samaranch isch 1966 Mitglid vum *Internationale Olympische Komitee (IOC)* wore un Sportminischter unter em Franco. Am 16. Juli 1980 isch er as sibte Presidänt vum IOC Noofolger vum Michael Morris, 3. Baron Killanin wore. Är het des Amt 21 Johr gha, bis es anne 2001 dr Belgier Jacques Rogge ibernuu het.

## Läbe

Dr Samaranch isch us ere ryyche Familie chuu, wu in Textilinduschtri aktiv isch. In syyre Heimetstadt Barcelona isch er uf di Dytsch Schuel gange, voreb er z Großbritannie un in dr Vereinigte Staate Betribswirtschaft studiert het un dernääbe uf e Managementschuel gangen isch.

Är isch Aahänger vum Francisco Franco gsi un Mitglid vu däm syyre faschistische Bartei Movimiento Nacional. As Sportler het er sälber Yyschunschtlauf gmacht, derzue Rollhockey, wun ere zerscht fir *Espanyol Barcelona* in dr 1950er Johr spanische Nationaldorwart gsi isch un speter di spanisch Nationalmannschaft dreniert gha het. Rollhockey het er au gferderet dur d Organisation un d Finanzierig vu dr Wältmeischterschafte 1951 un 1954 z Barcelona. 

Ghyrote isch er syter anne 1955 mit dr Maria Teresia Salisachs Rowe gsi, ere Fryndin vum Franco syyre Dochter Carmen. Dr Samaranch het mit ere zwei Chinder gha, syy Frau isch anne 2000 gstorbe.

In lokale un regionale sportbolitische Ämter isch dr Samaranch syt 1955 aktiv gsi, voreb e dr Franco 1966 zum spanische Staatssekretär fir Sport ernännt un derno au wyter gferderet gha het. Syt 1967 isch er im spanische Barlemänt ghockt, syt 1973 isch er Bresidänt vum katalanische Regionalbarlemänt z Barcelona gsi un Leiter vu dr Brovinzialverwaltig. Scho in dr *Transition* z Spanie het s Brotescht gege dr Samaranch un syy Roll unter dr Franco-Diktatur gee. In däre Ibergangszyt isch er 1977 spanische Botschafter z Moskau wore.

Dr Samaranch isch am 21. April 2010 gstorbe no re schwäre Härzchranket.

## Schrifte
* Juan Antonio Samaranch Torello: *Memorias Olímpicas*. 2002.
* *The Samaranch Years. 1980–1994 Towards Olympic Unity*. IOC, Lausanne 1995, ISBN 92-9105-021-0 (Interviews von Robert Parienté).

## Weblink

## Fueßnote
Gewöhnliche Simsenlilie

D **Gwehnlig Simselilie** (*Tofieldia calyculata*) isch e Bflanzeart us dr Familie vu dr Tofieldiaceae. Si wird au Chelch-Simselilie oder Hille-Simselilie gnännt. Dr botanisch Name *calyculata* laitet si vu *calyx* = Chelch ab.

Dr dytsch Name bezieht sich uf d Ähnligkeit mit Verdrätter vu dr Gattig Simse (*Scirpus*).

## Merkmol
D mehjehrige chrutig Bflanze chunnt uf e Wugshechi zwische 10 un 30 cm. Di flache, sattgriene Grundbletter sin rosettig-rytig aagordnet. D Laubbletter wäre fimf bis 10 Zäntimeter lang un vier bis acht Millimeter brait.

Dr zmaischt walzlig Blietestand wird zwische drei un 10 Zäntimeter lang un setzt si us 15 bis 40 ainzelne Bliete zämme, wu jedi us dr Agsle vun eme laubartige Dragblatt uusechemme. S Perigon isch hällgrienlächt geel un wyyst diräkt drunter e chelchartig "Usseperigon" uf, wu us drei Vorbletter bstoht. In dr Bliete het s segs Staubbletter un ai Fruchtchnote mit drei Narbe.

D Blietezyt isch vu Juni bis Augschte.

## Vorchuu
Die Pflanzeart git s z Dytschland, in dr Schwyz un Eschtryych in dr Alpe un ihrem Vorland, collin (sälte) bis in di subalpin Stapfle.

D Simselielie wagst gärn uf Chalchbode, uf fyychte Matte, Quällflure, fyychte Felshäng un Niidermoos. Si giltet as Lädezaiger.

## Sunschtigs
Dr Botaniker Karl Christian Gmelin het im zwete Band vu syyre Flora Badensis dr Simselilie dr Namme *Hebelia allemannica* gee as Ehrig fir dr Johann Peter Hebel.

## Literatur
* Aichele, Schwegler: *Unsere Gräser* Ulmer, Stuttgart 1998. ISBN 3-440-07613-X
* M. A. Fischer, W. Adler & K. Oswald: *Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol, Linz*, 2005, ISBN 3-85474-140-5

## Weblinks
Schloss Emmendingen

S **Markgrofeschloss Ämmedinge**, au *Schloss Ämmedinge*, isch e Renaissanceböu am Rand vun dr Altstadt vun Ämmedinge. 

Des aifach dreisteckig Gebei mit eme hoche Satteldach het e markante achteckige Stägedurm an dr Nordsitte un nidrigeri Näwegebei. Urspringlig isch s as Hof vum Gloschter Dännebach böut worre, dr Abststab iwer em Portal mahnt no dodraa. Noch e baar Bsitzerwägsel isch s Gebei anne 1588 vum Markgrof Jakob III. vun Bade-Hachberg kauft un zuen eme Residänzschloss umgstaltet worre.

1590 isch dr Kapitelsaal in eme Gebei dernäwe Schaublatz vum „Ämmedinger Religionsgsprech“ gsi. Noch em Dod vum Markgrof Jakob III. het s Schloss as Amtssitz fir d Landvegt vun dr Markgrofschaft Hachberg dient, speter as Burgvogtei. Dr Grundriss vum Gebei, wu s Religionsgsprech stattgfunde het, isch hite dur farwigi Bflaschterstai markiert. Speter isch dert d Synagoge gstande, wu anne 1938 niderbrännt worre isch. As letscht Näwegebei vu dr Residänz isch hite no s *Lenzhiisli* iwrig bliwe.

Im Johr 1833 isch s Gebei unter em Burgermaischter Carl Helbing (1802–1874) in dr Bsitz vu dr Stadt iwergange. Är het dert e Spital iirichte loo. Hite isch din di stadtgschichtlig Sammlung unterbrocht. Dr Schlosskäller mit eme Krizgwelb im erschte Stock wird as Glaikunschtbihni gnutzt. Anne 2007 isch s Schloss in greßerem Umfang renoviert worre.

## Literatur
* Silvia Huth, Manfred Frust: Schlösser am Oberrhein, S. 114 ff., 2008 ISBN 978-3-87407-793-4

## Weblink

* Information vun dr Stadt Ämmendinge
* Bschriiwung vun dr Musee
Burg Burgheim

D **Burg Burge** isch e abgangeni Burg bi Burge, em Stadtdeil vu Lohr im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si isch in dr Nechi vu dr Chilche gläge.

Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.

## Literatur
* Kurt Klein: *Burgen, Schlösser und Ruinen im Ortenaukreis. Zeugen der Vergangenheit im Ortenaukreis*. Reiff Schwarzwaldverlag. Offenburg 1997. ISBN 3-922663-47-8

## Weblink
* Burge im Ortenaufkreis uf burgeninventar.de
Burg Burghard

D **Burg Burghard** isch e ehmoligi Wallburg bi Lohr im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Si isch 1500 Meter sideschtlig vu Lohr uf eme Chapf gläge.

Die Wallburg isch as Ringwall aagleit gsi. Vu dr ehmolige Burgaalag sin hite no Wall- un Graberäscht erhalte.

## Literatur
* Archäologische Denkmäler in Baden-Württemberg, Stuttgart 1990

## Weblink
* Burge im Ortenaufkreis uf burgeninventar.de
Papst (Begriffsklärung)

**Papst** stoht fir:

* dr Bischof vu Rom un Papscht vu dr Remisch-Katholische Chilche
* dr Papscht un Patriarch vu Alexandrie vu dr Koptische Chilche
* dr Papscht un Patriarch vu Alexandrie vum Griechisch-Orthodoxe Patriarchat vu Alexandria un Ganz Afrika
* s Oberhaupt vu dr Palmarianisch-Katholische Chilche
* dr (vakante) Boschte vum Oberhaupt vum Cao Đài
* e Diskordianische Papscht
* in *schwarze Papscht* umgangssprochli dr Generalobere vu dr Jesuite
* in ere umgangssprochlige Aalähnig an d Funktion as Oberhaupt: e fierende Expert uf eme bstimmte Fachgebiet, z.&nbsp;B. Literaturpapscht
* e dytsche Härsteller vu Lifter un Motore (ebm-papst)

**Papst** isch dr Familiename vu däne Persone:

* Walter Papst (1924–2008), dytsche Induschtriidesigner un Schriftsteller
Dub (Begriffsklärung)

**Dub** stoht fir:
* Dub, e Musikstil, wu us em jamaikanische Reggae entstandene isch
* Dubplate, e Schallplatte, wu as Einzelstuck produziert isch, verbreitet vor allem in dr Reggaemusik
* Dubh, e schottische Chenig, Regierigszyt 962–967
* Overdub, di änglisch Bezeichnig vun ere Kopii, z. B. vun eme Band, in dr Mediebranche 
* d Bezeichnig vu 20-Zoll-Fälge, im urbane anglo-amerikanische Sprochgebruuch
* Dub-Techno, e speziälli Spiilart vum Techno
* *dubbing*, lueg unter Synchronisation

**Dub** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Dub u Prachatic, e Gmei im Okres Prachatice z Tschechie
* Dub nad Moravou, e Gmei im Okres Olomouc z Tschechie
* Český Dub (dytsch 'Böhmisch Aicha'), e Stadt im Okres Liberec z Tschechie
* Dub, e Ortschaft in dr Gmei Bajina Bašta izSerbie
* Dub, e Ortschaft in dr Gmei Kotor z Montenegro

D Abchirzig **DUB** stoht fir:
* Deutscher Unihockey Bund e.&nbsp;V.
* Dortmunder Union-Brauerei
* Flughafe Dublin, noch em IATA-Airport-Code
Harvard (Begriffsklärung)

**Harvard** stoht fir:

* d Harvard University, e US-amerikanischi Universität z Cambridge, Massachusetts, grindet 1636
** Harvard-College-Observatorium
** Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics
* Harvard-Architektur, e Schaltigskonzäpt fir d Realisierig vu schnälle CPU un Signalprozessore
* (736) Harvard, e no dr Universitet gnännte Aschteroid
* e in dr wisseschaftlige Literatur gängigi Zitierwyys, wu d Quälleaagab im Mängetext stoht
* Harvard-Konzept, e Verhandligs-Method

**Ortschafte** in dr Vereinigte Staate:
* Harvard (Illinois)
* Harvard (Iowa)
* Harvard (Massachusetts)
* Harvard (Nebraska)
* Harvard Township (Nebraska)

**Harvard** isch dr Noonamme vu däne Persone:
* John Harvard (1607–1638), US-amerikanische Theolog mit änglischer Abstammig un dr Nammegeber vu dr *Harvard University*
Friedrich (Begriffsklärung)

**Friedrich** stoht fir:

* e Vornamme, lueg unter Friedrich
** Lischt vu dr Herrscher mit Namme Friedrich
* e Familienamme, lueg unter Friedrich (Familienname)
* e dytschbehmischi Glasmacherfamilie
* e Brettspiel
* e Gruebe bi Niederhövels
Gerade (Begriffsklärung)

**Gradi** (dt. *Gerade*) stoht fir:

* e grundlegend Objäkt vu dr Geometrii: e unändli langi, gradi Linie, lueg unter Gerade
* d Verallgmeinerig vum Geradebegriff: d lokal chirzescht Verbindig zwische zwee Pinkt heißt Geodäte
* e axiomatisch gforderet Objäkt in dr projektive Geometrii
* im mittelalterlige Rächt e Erbdeil an wyybligi Familiemitglider
* e Schlagtächnik im Boxe: *Cross* (Gradi mit dr Schlaghand) un *Jab* (Gradi mit dr Fierhand)

**grad** stoht fir:

* dr jetzig Augeblick, lueg unter Gegewart
* e ganzi Zahl, wu dur 2 deilbar isch, lueg unter Parität (Mathematik)
Tirol (Begriffsklärung)

Dr Namme **Tirol** (mängmol au *Tyrol*) stoht fir:

* e mitteleuropäischi Region, lueg unter Tirol
* e eschtryychisch Bundesland, lueg unter Land Tirol
* e Schloss bi Meran, lueg unter Schloss Tirol
* e Gmei im Sidtiroler Burggrofeamt, lueg unter Tirol (Südtirol)
* e Adelsfamilie, wu vu ddert stammt, d Grofe vu Görz-Tirol, lueg unter Meinhardiner
* Gefürstete Grafschaft Tirol, en Bstandteil vu dr Habsburgermonarchii
* Hans Tirol, e dytsche Boumeischter (16. Johrhundert)

* Tirol (Ebringen), e Ortsdeil vu dr dytsche Gmei Ebringe
* *Tirol (Remscheid)*, e Ortdeil vu dr dytsche Gmei Remscheid, Nordrhy-Westfale
* *Tirol*, e Ort z Rumänie, wo uf dytsch Königsgnad oder au Tirol heisst
* *Tirol (Belo Horizonte)*, es Quartier (bairro) vu Belo Horizonte, Minas Gerais, Brasilie
* *Tirol (Espírito Santo)*, e Ort im brasilianische Bundesstaat Espírito Santo
* *Puerto Tirol*, e Ort z Argentinie

* *Tirol*, e Markenamme fir d gsamtheitli Vermarktig vum Land Tirol
* König Tirol, e mittelhochdytsche Roman
Einsiedeln (Begriffsklärung)

**Einsiedeln** isch de Name vo däne geografische Objekt:

* Einsidle, e *Wallfahrtsort* im Kanton Schwyz, Schwiiz
* Bezirk Einsidle, e Bezirk im Kanton Schwyz
* Chloschter Einsidle, d Benediktinerabtei z Eisidle
* Kapelle Maria Einsidle, e Kapelle z St. Galle, gnännt no dr obe gnännte Benediktinerabtei
* Einsidler Kapelle, e Kapelle z Raschti, Kopii vu dr Gnadekapelle in dr Schwyzer Benediktinerabtei
* dr Ortsdeil *Eisidle* vu dr Gmei Altusried im Oberallgai, Bayern
Luiz Inácio Lula da Silva

**Luiz Inácio Lula da Silva** (* 27. Oktober 1945 z Caetés, Pernambuco) isch e brasilianische Politiker. Är isch vom 1. Jänner 2003 bis zum 1. Jänner 2011 Bresidänt vo Brasilie gsi und isch das wider sit em 1. Jänner 2023. 

Er isch e Gründigsmitgliid vo dr brasilianische Arbeiterpartei Partido dos Trabalhadores. 2002 isch er zum Staatsbresidänt gwehlt worde. Im Johr druf het er s Amt adrätte. Bi dr Bresidäntschaftswahle im Oktober 2022 isch er wider gwelt wore.

Dr Lula isch as *Luiz Inácio da Silva* uf d Wält cho. Spöter het er si Spitzname „Lula“ (Lula, Lulu und Lu si Spitznäme vo „Luis“) offiziell in si Namen ufgnoh. Bi dr brasilianische Bevölkerig isch er as Lula bekannt.

## Weblink

* Embassy of Brazil: President Luiz Inácio Lula da Silva
*
Airbus

D' **Airbus** isch en Luftfahrtkonzern mit Sitz in Toulouse. Si schtellt vor allem kommerzielli Passagierflugzüg her.

## Gschicht
Airbus isch 1970 als Airbus industries mit em Ziel, es gmeinsams, europäisches Verkehrsflugzüg z' konstruiere, gründet worde. S'erschte Flugzüüg, de Airbus A300B2, isch am 28. Oktober 1972 s' erschtmal gfloge. S'erschte Serieflugzüüg isch den am 30. Mai 1974 a d Air France usgliferet worde. Das isch aber scho ä verbessereti Variante, de A300B4, gsii und isch länger gsii als de Prototyp. Es isch ds erschte Grossruumflugzüüg gsi, mit nur zwöi Triibwärch. Es Grossruumflugzüüg het bis zu däm Zytpunkt immer mindischtens drüü Triibwärch gha.

Bi der Vermarktig vom Airbus A300 het sech Airbus öppis speziells yfalle la, um Chunde i der USA z gwinne. Airbus het der amerikanische Fluggsellschaft Eastern Air Lines vier Flugzüüg für sächs Mönet zum usprobiere zur verfüegig gstellt u zwar gratis. Sämtlechi Chöschte für d Wartig u Servic het Airbus überno. Lediglich d Pilote u ds Kerosin het Eastern Airlines sälber zalt. So isch es cho, das die Fluggsellschaft über di Jahre 32 Flugzüüg gchouft het u Airbus i der USA het chönne fuessfasse.

Eis vo de Erfolgrychschte Flugzüüg wo bis hüt boue wird isch der Airbus A320. Ou bi däm Flugzüüg isch Air France eine vo de Erschtchunde gsi. Der dritti Airbus A320 wo je isch boue worde, het Airbus A320-111 gheissen u isch ou a Air France isch usgliferet worde. Das Flugzüüg isch allerdings nid elter drei Tag worde. Dä Flüüger isch wäret em Air-France-Flug 296 am 26. Juni 1988, bi der erschte öffendleche Vorfüehrig vom A320, bim überflüüge vom Flugplatz Mühlhuuse-Habsheim i d Böim gfloge u het e totalschade erlitte. Der Absturz het zu Diskusione gfüehrt u der Erfolg Airbus A320 isch unsicher gsi. Der Unfall het em A320 allerdings nid gschadet.

Airbus het du ou ds gröschte Passagierflugzüüg vor Wält boue, der Airbus A380. Doch das Flugzüüg het sech du wyt weniger guet verchouft als erwartet. Underanderem isch das am Airbus A380-800 gläge. Bi däm het me nämlech d Dragflächine z gross konstrueier, damit me de der Airbus A380-900, wo wäsendlech länger wär gsi, z boue. Doch Airbus het die Variante vom A380 nie boue. Nach däm d Fluggsellschaft Emirats ihri di Bstellti Azahl a Flugzüüg redutziert het u Quantas im Undernäme mit teilt het, das si acht Airbus A380 nid wärde übernäh, het Airbus beschlosse der Bou vom A380 im Jahr 2021 yzstelle. 

Im Mai 2019 het Airbus di 12.000 Maschine usgliiferet. Es het sech derby um ne Airbus A220 für Delta Air Lines ghandlet. Vo der 6.000 Maschine bis zu der 12.000 Maschine het Airbus 9 Jahr bruucht. Glychzytig mit der 12.000 Maschine het Airbus ou no grad der 50. Geburtstag chönne fyre.

## Externi Site

* Offiziälli Internetsite mit Airbus Dütschland (Änglisch)
* Airbus Military, Site für d_Militärflugzüg vu Airbus

## Quelle
Tour de Romandie

D **Tour de Romandie** isch e Radrundfahrt, wu in Etappe dur di franzesischsprochig Weschtschwyz, d Romandii, fiert. Des Ränne, wu anne 1947 s erscht Mool uusdrait wore isch, findet alljohr Ändi April/Aafangs Mai statt un giltet as wichtig Vorberatigsränne fir dr Giro d'Italia. D Tour de Romandie ghert zue dr 2005 nej yygfierte UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr. 

Insgsamt zwelf Mol het e Schwyzer d Tour de Romandie gwunne. Dr erscht un bishär ainzig dytsch Siger isch dr Andreas Klöden gsi, wu d Uusdragig im Johr 2008 gwunne het.

Dr Rekordsiger isch dr Stephen Roche, wu d Tour de Romandie drejmol gwunne het (1983, 1984 un 1987).
## Liibli
*  Dä, wo im Gsamtklassemänt füehrt, het es gäls Liibli aa, 
*  dr Erst im Bärgfahrtklassemänt e roserots 
*  dr best Sprinter isch in grüen,
*  und dr Erst under de Jungfahrer in wiiss.

## Sigerlischt

## Fuessnote


## Weblink

* Offiziälli Websyte (franzesisch)
Ram Narayan

De **Ram Narayan** (Hindi: राम नारायण; IAST: Rām Nārāyaṇ; * 25. Dezämber 1927; † 9. November 2024) isch e indische Musiker gsi, wo *[[Sarangi]]* gspiilt hät. De Narayan isch z Udaipur, Indie uf d Wält cho un ufgwagse. Er het bi All India Radio, Lahore, im 1944 debütiert. 
Er het joorelang as Begläiter gspiilt, bis er 1949 uf Mumbai isch, zum im Hindi-Film z schaffe. 1956 isch er Konzärtsolist worde und het mit dr Begläitmuusig ufghöört. Er het Soloalbum ufgnoo und het vo de 1960er Joor aa Tuure dur Amerika und Europa gmacht. Dr Narayan het indischi und usländischi Studänte underrichdet und isch bis 2000 öffentlig ufdräte, vilmol im Usland. 

De Narayan isch 2005 mit em Padma Vibhushan Priis uuszeichnet worde.

## Bibliografi
* 
* 

## Weblink

* Offizielli Homepage
Sarangi

D **Sarangi** (Sārangī; Hindi: सारंगी; Persisch: سرانگى ) isch e Striichinstument, wo im nördliche Indie, z Nepal und z Pakistan haimisch isch. Si isch ais vo de wichtigste Instrument i de klassische indische Musig, und zimli schweer zum guet spile. D Sarangi werd useme Holzblock gschnitzt und de Resonanzkörper werd denn mitere Tierhut öberzoge, wo de Steg dröberlauft. Vo de Sarangi werd gsait, as si em maiste a de menschliche Stimm gliichi.

As de best Sarangispiler vom 20. Joorhundert gelt de Ram Narayan us de indische Stadt Udaipur.

## Literatur
* Joep Bor: *The Voice of the Sarangi. An illustrated history of bowing in India.* National Centre for the Performing Arts, Quarterly Journal, Bd. 15 & 16, Nr. 3, 4 & 1, September–Dezember 1986, März 1987
* Ludwig Finscher (Hrsg.): *Die Musik in Geschichte und Gegenwart,* Sachteil 8, 1998, Sp. 1003–1009
* Regula Burckhart Qureshi: *The Indian Sarangi: Sound of Affect, Site of Contest.* In: *Yearbook for Traditional Music,* Vol. 29, 1997, S. 1–38
* Stanley Sadie (Hrsg.): *Grove Dictionary of Music and Musicians|The New Grove Dictionary of Musical Instruments.* Macmillan Press, London 1984, Bd. 3, S. 294–296

## Weblink

* David Courtney: ''Sarangi.'' chandrakantha.com
* ''Virtual Instrument Museum. Sarangi.'' Wesleyan Music
Horb (Begriffsklärung)

**Horb** stoht fir die Ortschafte:
* Horb am Neckar, e Stadt im Landchrais Fraidestadt, Dytschland
* *Horb an der Steinach*, e Ortsdail vu Mitwitz, Landchrais Kronach, Dytschland
* *Horb am Main*, e Ortsdail vu Marktzeuln, Landchrais Lichtenfels, Dytschland
* *Horb bei Fürth am Berg*, e Ortsdail vu Neustadt bei Coburg, Landchrais Coburg, Dytschland
* *Horb (Ukraine)*, e Gmai in dr Ukraine (ukrainisch *Горб*) 

**Horb** isch dr Namme vu däne Persone:
* Johann Heinrich Horb (au: Horbius, Horbe; 1645–1695), dytsche evangelische Theolog
* Margaret Horb (* 1967), e dütschi Politikeri (CDU)

**Lueg au:**
* Horw, uusgsproche *Horb*, e Gmeind im Kanton Lozärn, Schwiz
* Worb, e Gmeind im Kanton Bärn, Schwiz
Horb am Neckar

**Horb** (amtl. *Horb am Neckar*) isch e Stadt z Bade-Wirttebärg rund 40&nbsp;km sidli vu Stuegert un rund 45 nerdli vu Rautweil. Si isch di grescht Stadt vum Landchrais Fraidestadt un bildet e Mittelzäntrum in dr Region Nordschwarzwald.

Syt em 1. Jänner 1981 isch Horb Großi Chraisstadt. Mit dr Gmaine Empfenge un Eitenge het d Stadt Horb e Verwaltigsgmainschaft veryybart.

## Geografii
### Geografischi Lag
Horb lyt in ere Hechi vu 422 m. ü. NN (Rothuus Horb) am eschtlige Rand vum Nordschwarzwald im obere Gai bi dr Mindig vum Grabebach in dr Necker. D Altstadt, wu no guet erhalte isch, mit ere alte Burg mit Burggarte un eme alte Märtblatz, wu s Roothuus stoht, lyt uf ere Hochflechi iber em Necker. D Vorstedt gehn in d Deler vu bede Fliss. Horb wird au s „s Dor zum Schwarzwald“ gnännt.

### Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Horb (im Uhrzeigersinn vu Oschte uus): Starzach (Landchrais Dibenga), Haigerloch (Zollernalbchrais), Empfenge (Landchrais Fraidestadt), Sulz (Landchrais Rautweil), Glatte, Schopfloch un Waldachtal (alli Landchrais Fraidestadt) un Haiterbach un Nagold (baidi Landchrais Calp).

### Stadtgliderig

S Stadtgebiet vu Horb glideret sich in d Chärnstadt Horb1 un di 17 Stadtdail, wu im Ramme vu dr Gemeindereform in dr 1970er Johr yygmaindet wore sin: Ahldorf1, Alte4, Betra2, Bildechenge1, Bittelbronn4, Dale4, Dettesee1, Dettengen2, Dettlenge2, Dieße2, Greanmettstette4, Ihlenge1, Iseburg1, Mihle1, Mihrenge3, Nordstette1 un Rexenge1. Isngsamt ghere zue Horb 68 Derfer, Wyyler, Hef un Hyyser.

D Stadtdail sin hite Ortschafte im Sinn vu dr bade-wirttebärgische Gmeindsornig mit eme Ortschaftsrot, wu vu dr Bevelkerig bi jedere Kommunalwahl nej gwehlt wird, mit eme Ortsvorsteher as Vorsitz. D Ortschaft Dale bsteht us dr friejer släbschtändige Gmaine Oberdale un Onderdale.

Abgangeni Ortschafte uf em Biet vu Horb sin *Zollhäusle* im Stadtdail Greanmettstette, *Harda* un *Zillhäuser* im Biet vu dr Chärnstadt, *Dietfurt* im Stadtdail Iseburg (villicht au dr alt Name vu Iseburg).

### Ruumblanig
Horb bildet e Mittelzäntrum in dr Region Nordschwarzwald, wu d Stadt Pforze s Oberzäntrum derzue isch. Zum Mittelberaich Horb ghere näbe dr Stadt Horb no d Gmaine Empfenge un Eitenge.

## Bilder

Datei:Horb am Neckar 2007.jpg|Horb anne 2007
Datei:Horb-Betra_in_snow.jpg|Horb-Betra im Schnee
Datei:HorbSchurkenturm.jpg|Dr *Schurkedurm*, Dail vu dr friejere Stadtmuure
Datei:HorbRathausfassade.jpg|Fassade vum Rothuus


## Museeä
* *Stadtmuseum* am Marktplatz
* Berthold-Auerbach-Museum em Barockschloss vo Nordstedda
* *Dorfmuseum Steinachtal* z Altheim

## Lyt
* Berthold Auerbach (1812–1882), dytsche Schriftsteller
* Lorenz Bock (1883–1948), dytsche Boltiker

## Literatur
* *Württembergisches Städtebuch*; Band IV Teilband Baden-Württemberg Band 2 aus "Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte – Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, hrsg. von Erich Keyser, Stuttgart, 1961

## Weblink

* Internetpresänz vu dr Stadt Horb
* Naturschutzgebiet Dießener Dal

## Fueßnotte
Skelett

E **Skelett** bizaichnet d Stützstruktur vomene Organismus, wo zodem au Schutzfunktione het. E Skelett cha en Organismus umgge und werd den *Exoskelett* gnennt. Isch d Stützstruktur im innere vom Organismus, werd dem *Endoskelett* gsait.

## Exoskelett
En Exoskelett umgitt as e Hülle de Organismus, so wie bi de Chorale, Insekte oder Chrepse. Well en Exoskelett nume bis zumene gwüsse Grad mitwachse cha, werd s abgstosse, wenns z chlii werd.

## Endoskelett
Endoskelett sind im Organismus dine und chömet bi Schwämm, Stachelhüüter und Chordatier vor, wo au d Wirbeltier und de Mentsch dezue ghöret.

S mentschliche Skelett bistoot us em Schädel, em Rumpf (mit de Wirbelsüüli und em Brustchaste) und em *appendikuläre Skelett* (Extremitäte). De Mentsch het öppe 200 Chnöche, wo au d Wirbel und Rippli dezueghöret. D Aazaal schwankt je noch Individuum.

## Weblink
Berner Troubadours

D **Berner Troubadours** sin e Gruppe vu Liedermacher us em Kanton Bärn.

## Mitglider

Di segs Troubadours sin (bzw. sin gsi):
* Ruedi Krebs (1938)
* Mani Matter (1936–1972)
* Bernhard Stirnemann (1936)
* Jacob Stickelberger (1940)
* Markus Traber (1946)
* Fritz Widmer (1938–2010)

Unter däm Namme drätte si syter anne 1965 mit bärndütsche Chanson uf, zem Dail zämme, wänn au nit allwyl vollzellig, zem Dail au elai. Au ihri Dondreger hän si zem Dail as Gruppe, zem Dail as Solochinschtler vereffentligt.

E Zytlang sin au andri Liedermacher mit derbyy gsi. Uf em Album *Alti Hüet* isch zem Byschpel näb em Krebs, em Stirnemann un em Traber (mit ihre Evergreens) au dr Ruedi Stuber mit vier Chanson z here.

## Diskografii
* *Berner Troubadours – Live*, LP mit Chanson vu allne segs Troubadours, Zytglogge (zyt 16), Gümligen 1971 (CD: zyt 4016)
* *Berner Troubadours 2*, LP mit Chanson vum Krebs, em Stickelberger un em Widmer in Ufnahme vu 1966 bis 1968, Ex Libris, Zürich 1975
* *Alti Hüet*, LP mit Live-Ufnahm vu ihrem „Nostalgieprogramms“ (Krebs, Stirnemann, Stuber un Traber) vum 18.&nbsp;Septämber 1978 z Bärn, Zytglogge (zyt 39), Gümligen 1978
* *Das Konzert*, 2 LPs (bzw. CDs) mit Live-Ufnahm vu ihrem Jubileumsprogramm vum 27.&nbsp;Novämber 1985 im *[[Stadttheater Bern|Stadttheater Bärn]]*, Zytglogge, Gümligen 1986 (CD: zyt 4052)
* *Das neue Programm*, CD mit Live-Ufnahm (Krebs, Stirnemann & Traber) vum 16.&nbsp;Mai 1991 in dr Mahogany-Hall z Bärn, Zytglogge (zyt 4067), Gümligen 1991
* *30 Jahre – Altes, Älteres, Neueres und Neues*, 2CDs mit Live-Ufnahm vum 19.&nbsp;Novämber 1995 us em *Stadttheater Bärn*, Zytglogge (zyt 4076), Gümligen 1996
* *Gäng wie gäng – Programm 2000*, 2 CDs, live us dr *Capella* z Bärn (La Cappella LIVE DCD), Bern 2000
* *40 Jahre Berner Troubadours*, CD mit Liveufnahme us em *Stadttheater Bärn* vum 13.&nbsp;Februar un em 20.&nbsp;März 2005, Zytglogge (zyt 4095), Gümligen 2005

## Weblink
* Offiziälli Websyte
* ''La Capella'' d „Kultur-Kapelle“ vu Bärn
Hintertupfingen

**Hinterdupfinge** oder **Hindertupfige** (bairisch-österreichisch: *Hintertupfing*) isch dr Namme vun ere fiktive Ortschaft. Do drunter verstoht mer e seli chlei un arg abgläge Dorf. Dr Volkskundler Lutz Röhrich git as Bedytig vu dr Redewändig „vu Hintertupfinge syy“ mit „e rächte Hinterwäldler sy“ un mit „in ere Ortschaft wohne, wu ab vu jeder Zivilisation lyt“.

Dr Begriff isch um 1920 ufchuu un wird in dr sidlige Helfti vum dytsch Sprochruum brucht. Anderi Bezeichnige fir sonigi fiktive Derfer sin *Posemuckel* (Nordweschtdytschland) oder *Kleinkleckersdorf* (Nordoschtdytschland).

E norwegische Buppetrickfilm vu 1975 isch z Dytschland as *Hintertupfinger Grand Prix* ufgfiert wore.

## Quälle
Sehne (Anatomie)

E **Seene** (*Tendo*) verbindet e Muskel miteme Chnoche.

## Anatomii und Funktion
D Muskle sind nöd direkt am Skelett agmacht, sonder mit de Chnöche dör Seene verbunde. Wääred bi de Finger und Zeche d Seene recht lang und schmaal sind, sind d Seene vom Brust- oder Gsässmuskel zimli chorz. Eri Funktion isch d Öberträgig vo de Chräft zwöschet de Muskle und em Skelett. Seene sind liecht deenbaar, demit d Chräft vom Muskel nöd direkt uf de unelastischi Chnoche öbertrait werd. Di stärchsti Seene isch d Achillesseene (*Tendo calcaneus*), wo de Wademuskel verbindet, und cha bis zonere Tone Zugchraft uushalte!

## Seeneriss
E Seeneriss chunnt fast nume bi Seene vor, wo dör ständigi falschi Belastig eri Elastizität verlore hend und brüchig wore sind. De Prozess zücht sich öber Joore hii und d Seene cha denn au binere aifache Biwegig plötzli riisse. E Seeneriss cha operativ bihandlet were. Er macht sich bimerkbar, indem de Muskel, wo zu de grissne Seene ghört, nüme biwegt were cha und natürli dör starchi Schmerze.
Bandscheibe

D **Bandschibe** (*Discus intervertebralis*) oder **Zwöschewirbelschibe** isch e flexibli Verbidnig zwöschet de Wirbel und het d Funktion vo de Abfederig vo Stöss. De Mentsch het 23 Bandschibe, wo ide Hals-, Brust- und Lendewirbelsüüli liget. Si machet öppe e Viertel vo de Längi vo de Wirbelsüüli uus.

## Uufbau
E Bandschibe bistoot useme üssere Faserring und enere innere Galertmasse. De Faserring (*Anulus fibrosus*) bistoot us Bindegweb, wo e straffe Ring bildet. De isch fest mit de Deckelplatte vo de Wirbel verbunde. De Gallertchern (*Nucleus pulposus*) isch waich und wasserhaltig. Us dem Grund isch e Bandschibe elastisch und cha Schlääg und Stööss uusgliche, äänlich emene Wasserchüssi, und de Druck werd gliichmäässig vertailt. 

D Bandschibe werd nöd mit Bluet versorget. Dör regelmässigs Laufe, werded d Bandschibe regelmäässig bilastet und entlastet, wobii jedesmool bim Zämepresse echli Flüssigkait uuspresst werd und bim Entlaste werd jedesmool echli Flüssigkait vom umligede Gweb uufgnoo. Da lenget um d Bandschibe zernääre. Bi Mensche wo zwenig laufed und vill stönd oder sitzed chunnts aber zo Underernäärig vo de Bandschibe.

Bim Lige und Schlooffe sind d Bandschibe entlastet und nemet debii Wasser uuf, wobi si debii echli grösser weret. Drum isch d Wirbelsüüli em Moorge öppe zwee Santimeeter länger as em Oobe vorem Isbettgoo.

## Degeneration
Im Alter verlüüret d Bandschibe nodisnoo d Fähigkait Wasser uufznee und wered wege demm weniger elastisch und tröchnet langsam uus und schrumpflet. Da isch ann Grund, werum alti Lüüt chlinner werdet. Denebet weret au Stööss und Schlääg weniger abgfederet wa zu wittere Abnutzigserschiinige vo de Wirbelsüüli füert.

## Bandschibevorfall
E Bandschibevorfall (*Discus prolapsus*) isch e Riss im Faserring, wa zor Folg het, as Galertmasse ustrete tuet. Si druckt denn maist uf e Nerff und tuet drumm au zimmli wee. E Bandschibevorfall mue sofort ärztlich bihandlet were.
Muskelzerrung

E **Muskelzerrig** oder **Distension** isch e liechti Verletzig vomene Muskel, wo vorchunnt, wenn e Muskel öbermässig oder ruckartig deent werd, wa bsunders bim Sport passiere cha. 

D Sympton sind lokaale Schmerz, Schwelig, Verhärtig und mengisch au Röötig vo de bitroffnig Stell. E Zerrig sött sofort bihandlet were, dör Ruigstele, Chüele und Hochlagere. Zom Chüele isch Iis oder chalts Wasser gaignet, doch sött biachtet were, dass de verletzti Muskel debii nöd underchüelt werd. Nochem Abchlinge vo de erste Symptom, helfet liechti Biwegige as de verletzti Muskel glockeret und besser dörbluetet werd.

## Lueg au
* Muskelprelig

## Büecher
* Hans-Wilhelm Müller-Wohlfahrt, Hans Jürgen Montag: *Verletzt … was tun? Hilfe zu Selbsthilfe bei Sportverletzungen*; weropress, Pfaffnweiler/Briisgi (2007). ISBN 978-3-937588-19-3.
Muskelprellung

E **Muskelprelig** isch e hüüfigi Sportverletzig wo vorchunnt, wen e Muskel dör e Schlaag vo usse verletzt werd.

D Sympton binere liechte Prelig sind lokaale Schmerz, Schwelig und liechti Röötig vo de bitroffnig Stell. Binere starche Prelig gits dezue no e Blaue Fleck (Hämatom), wan e Zaiche vomene Blueterguss isch. E Prelig cha bihandlet were, dör Ruigstele, Chüele und Hochlagere und emene Druckverband. Blaui Flecke taared nöd massiert were, well sös de Blueterguss verchalche cha!

## Lueg au
* Muskelzerig

## Büecher
*Thorsten Gehrke: *Sportanatomie*. ISBN 978-3-499-19449-8
Ruine Löffelstelz

D **Ruine Leffelstelz**, au *Burg Dirrmenz* gnännt, isch e Burgruine iber dr Enzstroß z Dirrmenz, eme Stadtdeil vu Mihlacker im Enzchreis z Bade-Wirttebärg. Die Burgruine isch vu dr Dänkmolstiftig Bade-Wirttebärg zum *„Dänkmol vum Monet Mai 2008“* gnännt wore.

## Gschicht
D Burg isch um 1180 böue un um 1220 erwyteret wore. S isch dr Sitz vu dr Herre *von Dürrmenz* gsi, anne 1482 isch si an s Chloschter Maulbronn verchauft wore. In dr erscht Helfti vum 17.&nbsp;Johrhundert isch d Burg, wu dert scho läär gstande isch, uusbrunne. Anne 1803 het s Chloschter Maulbronn d Burg an d Gmei Dirrmenz verchauft, derno isch si as Steibruch brucht wore. D Ruine isch schließli zwische 1902 un 1911 vum Verschenerigsverein Mihlacker reschtauriert wore.

## Burgaalag
Vu dr Burg sin no Räscht vum Wohndurm un Muurräscht erhalte.

## Literatur
* Lutz Dursthoff u. a.: *Die deutschen Burgen und Schlösser in Farbe*. Krüger, Frankfurt am Main 1987, ISBN 3-8105-0228-6, S.&nbsp;114.
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen des deutschen Mittelalters. Grundriss-Lexikon*. Würzburg 1998
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink

* Burg Leffelstelz uf burgenwelt.de
* Burg Leffelstelz uf muehlacker.de
* Burge im Enzchreis uf burgeninventar.de