open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vue des Alpes

D **Vue des Alpes** isch e Höchi und e Alpsidlig im Jura und e Bärgpass im Kanton Nöieburg.

Über e Bärg goot d Hauptstrooss J20 vo dr Kantonshauptstadt Nöieburg uf La Chaux-de-Fonds. Dr Pass isch uf em Gebiet vo dr Gmeind Val-de-Ruz. Uf dr Südsyte lyt drü Kilometer vor em Pass s Dorf *Les Hauts-Geneveys*. Grad under dr Passhöchi, wo uf 1283 Meter über Meer isch, lygge d Alpmatte vo *Les Loges* und vo dr Cernier-Alp. Gäge Norde goot d Strooss sächs Kilometer i grosse Kurve 280 Meter uf La Chaux-de-Fonds abe. Zwe Kilometer südweschtlech vo dr *Vue des Alpes* goot no e chlyneri Bärgstrooss bi dr *Tête de Ran* über die Jurachetti.

Vo dr Passhöchi obe het me e schöni Uusssicht ufe middler Deil vom Kanton und wyt über s Middelland zu den Alpe; drum het dr Pass dr Name übercho. Ufem Pass het’s es Hotäll, e Kapälle, e Schliddelbaan und vier grossi Parkplätz.

Ane 1995 isch für die Strooss, wo zimli vil Vercheer drüber goot, es Dunäll underem Bärg gmacht worde, s *Vue des Alpes-Dunäll*. Es isch technisch i dr Art vo n ere Autostrooss usbout und het e Lengi vo 3250 Meter. Es lyt zwüschem Dorf Les Hauts-Geneveys und dr Stadt La Chaux-de-Fonds. S bsundere dra isch, ass das Dunäll zwe Abschnidd und drzwüsche im änge Daal vo *Les Convers* e Galery und en Usfahrt het. 

Ane 1860 isch d Ysebaanlinie vo dr Baangselschaft *Jura Industriel JI* vom Nöieburgersee is Daal vo La Chaux-de-Fonds ufgange; die goot au under dr *Vue des Alpes* dure, und zwar im Dunäll vo *Les Loges*, wo au zwe Abschnidd het. Im Daalchessel vo *Les Convers* chunt s Gleis für ne churzi Strechi vo nume öppe hundert Meter usem Bärg; dört isch früener dr Baanhof *Les Convers* gsi, wo sid 1874 die ursprüngligi Verbindigslinie vo dr *Jura-Bernois-Baan JB* uf Biel agfange het. Wo d JB s Crosettes-Dunäll diräkt uf La Chaux-de-Fonds usebroche het, isch d Kwerlinie uf Convers scho 1888 stillgleit worde.

Uf dr Passshöchi vo dr *Vue des Alpes* goot dr Jura-Höhewääg dure.

## Weblink

* s Dunäll ''Vue des Alpes'' uf structurae.info

## Fuessnoote
1125

|}

## Was isch bassiert?
* D Chrüüzridder gwünne d Schlacht vo Azaz gäge d Seldschuke.
* 30. August: Dr Lothar III. wird zum König vom Heilige römische Rych gwählt.
* Dr Staufer Friedrich II., Herzog vo Schwoobe, wird gächtet.
* Dr Theophilus Presbyter schrybt s Buech *De diversis artibus*.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ohmde
* Litzel
* Ooringe

## uf d Wält cho
* d Königin Sibylle vo Sizilie

## gschtorbe
* 23. Mai: dr römisch-düütsch Kaiser Heinrich V.
* dr Graf Wilhelm vo Burgund
* dr Apt Rusten vo Sankt Bläsi

## Weblink
1126

|}

## Was isch bassiert?
* Dr düütsch König Lothar wird vo de Přemyslide gfange gnoo.
* Dr aragonesisch König Alfons I. kämpft gäge d Almoravide.
* S Chlooschter Sotos Albos wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Eegna
* Horga
* Öllge
* Wolpertshause
* Kaufbeire

## uf d Wält cho
* 14. April: dr Averroës, spanisch-arabische Filosoof

## gschtorbe
* dr Bischof Hartwig I. vo Rägenschburg
* dr Herzog Heinrich vo Bayern
* dr Apt Werner vom Chlooschter Wiblinge

## Weblink
Môtiers

**Môtiers** isch es Dorf und e Ortsdeil vo dr Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg.

## Geografii
S Dorf lyt am Fluss Areuse im Taal Val de Travers, wo grösser isch als die nö Gmeind mit em glache Name, und im Nöieburger Jura. Dört goot d Strooss vo Nöieburg uf Pontarlier z Frankrych dure.

## Gschicht
Môtiers isch die eltischti Gmeind vom Daal. Dr Ortsname chunt vom latynische Wort *monasterium* und goot uf s Chlooschter vo de Benediktinermönch zrugg, wo im 10. Joorhundert a dr Areuse bout worden isch und bis ane 1536 bestande het. D Grafe vo Nöieburg händ bim Dorf im 14. Joorhundert d Burg *Vauxtravers* für ire Kaschtlan bout, wo im Daal fürs rächte gluegt het. 1848 isch Môtiers dr Hauptort vom Bezirk Val-de-Travers worde, wo änds 2017 bi dr Verwaltigsreform vom Kanton Nöieburg ufghobe worden isch.

Bis ane 2008 isch Môtiers en eigeti Gmeind gsi. Denn het sech die mit acht andere Gmeinde im *Val de Travers* zu dr nöie Gmeind zämegschlosse, wo am 1. Jänner 2009 entstanden isch.


2003-Motiers-Eglise.jpg|d Chile Sankt Peeter
2003-Motiers-Chateau.jpg|di alti Burg
2011-Motiers-Grande-Rue.jpg|d Hauptstrooss


## Literatur
* 

## Weblink

* ''Môtiers'' uf dr Website vo dr nöie Gmeind Val-de-Travers

## Fueßnote
1127

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht anerchännt dr Tämpleroorde.
* Dr Bernhard von Clairvaux setzt dr erscht Grossmeischter vom Tämpleroorde y.
* D Zähringer überchömme s Rektorat vo Burgrund. 

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Neumünster
* Epfenge
* Schälglenge
* Fraaxere

## uf d Wält cho
* dr japanisch Kaiser Go-Shirakawa

## gschtorbe
* 7. Februar: d Ava, di erschti bekannti düütschsproochigi Dichteri
* dr Bischof Ulrich vo Choschtez

## Weblink
1128

|}

## Was isch bassiert?
* S Konzil vo Troyes tuet dr Tämpleroorde anerchänne.
* Dr Konrad III. wird au König vo Italie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* d Burg Zääringe
* Memminge
* Schwendi
* Ärlamoos

## uf d Wält cho
* dr Landgraf Ludwig vo Tüüringe

## gschtorbe
* dr Bischof Kuno vo Strossburg
* dr Patriarch Garmond vo Jerusalem

## Weblink
1129

|}

## Was isch bassiert?
* S Chlooschter Rein wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Denkadorf
* Õnderschtẽä
* d Merburg

## uf d Wält cho
* dr Herzog Heinrich dr Löiw vo Sachse und Bayern *(öppe 1129)*, gebore uff dr Raveschburg

## gschtorbe
* dr japanisch Dichter Minamoto no Shunrai

## Weblink
1130

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Roger II. wird dr erscht König vo Sizilie.
* Z Rom wärde zwe Päpscht gwählt und es Schisma foot a.
* Dr Freiherr vo Rägeschbärg gründet a dr Limet s Chlooschter Fahr.
* S Buech *Passionale vo Stuegrt* wird gschribe und usgmoolet, wo’s drinn es Bild vo de Zürcher Stadthäilige Felix und Regula hett.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Altbüron, Bobbelse, Büron, Dänikon, Rooteburg, Signau, Worb

## uf d Wält cho
* dr König Balduin III. vo Jerusalem

## gschtorbe
* dr Papscht Honorius II.
* dr Hermann II., Herr vo Bade, Graf vom Breisgau und Markgraf vo Verona
* dr änglisch Gschichtsschryber Symeon vo Durham

## Weblink
1131

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Fulko und d Königin Melisande vo Jerusalem wärde ygsetzt.
* D Aragonese verlüüre e Kampf gäge d Almoravide.
* Dr Béla II. wird König vo Kroazie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gränche, Jegischtorf, Seedorf BE, Trachselwald, Zernez

## uf d Wält cho
* dr König Waldemar I. vo Dänemark

## gschtorbe
* dr König Balduin II. vo Jerusalem
* dr König Philipp vo Frankrych

## Weblink
1134

|}

## Was isch bassiert?
* dr Erik wird König vo Dänemark.
* D Uni vo Salamanca wird gründet.
* Am Ufer vo dr Nordsee git’s e grossi Sturmfluet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Les Clées im Waadtland
* Owinge am Bodesee

## uf d Wält cho
* dr König Sancho III. vo Kaschtilie

## gschtorbe
* dr König Magnus vo Schwede

## Weblink
1135

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Alfons VII. wird zum König vo ganz Spanie gchröönt.
* Z Ängland foot dr Bürgerchrieg aa, wo bis ane 1154 goot.
* D Schteibrugg vo Rägeschburg wird bout.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Düsseldorf
* Issehüse
* Isene

## uf d Wält cho
* dr altfranzösisch Tichter Gautier d’Arras
* dr Markgraf Hermann IV. vo Bade

## gschtorbe
* dr Apt Ludwig vom Chlooschter Rychenau

## Weblink
1136

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Sigurd Slembe tötet dr König Harald IV. und wird derno sälber König vo Norwege.
* Dr Geoffrey von Monmouth schrybt s Buech *Historia Regum Britanniae*.
* Dr Bernhard von Clairvaux gründet s Chlooschter Eberbach.
* Dr Wilhelm II. wird Graf vo Greyerz

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Asuel, Bonfol, Bourrignon, Buix, Charmoille, Coeuve, Cornol, Grandfontaine, Montsevelier, Pruntrut, Vendlincourt

## uf d Wält cho
* d Königin Petronella vo Aragon
* dr Konrad der Staufer, Pfalzgraf am Rhy

## gschtorbe
* dr Erzbischof Wilhelm vo Canterbury

## Weblink
1132

|}

## Was isch bassiert?
* S Chlooschter Heilsbronn wird gründet.

## uf d Wält cho
* dr Bischof Gottfried vo Rägeschburg, Kanzler vom Friedrich Barbarossa

## gschtorbe
* dr Apt Cono vom Chlooschter Wygarte

## Weblink
1133

|}

## Was isch bassiert?
* 4. Juni: Dr Papst Innozenz II. krönt dr König Lothar III. zum römisch-düütsche Kaiser.
* D Chrischte erobere Sevilla.
* Dr Peter Abaelard schrybt s Buech *Historica calamitatum mearum*.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Matte, Oberhofe und Steffisburg im Bärner Oberland

## uf d Wält cho
* dr König Heinrich II. vo Ängland

## gschtorbe
* dr Hildebert von Lavardin, Verfasser vo latynische Schrifte

## Weblink
1139

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Alfons I. wird dr erscht König vo Portugal.
* Dr Papscht Innozänz II. tuet dr Tämpleroorde bestätige.
* Dr Leopold IV. wird Herzog vo Bayern.
* Z Rom findet s zwäite Laterankonzil statt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bever, Bressaucourt, Bure, Bursinel, Courcelon, Courgenay, Develier, Glovelier, Istein, Jenins, Choppige, Langnau, Montfaucon, Rüegsau, Saint-Ursanne

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Konoe vo Japan

## gschtorbe
* dr Herzog Heinrich vo Bayern

## Weblink
1140

|}

## Was isch bassiert?
* D Portugiise erobere Leiria.
* Dr Gratian schrybt s Buech *Decretum Gratiani*.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Boncourt

## uf d Wält cho
* d Königin Konstanze vo Frankrych

## gschtorbe
* 14. Juli: dr Graf Albrecht II. vo Haschbrg
* dr Bischof Ulrich vo Choschtez

## Weblink
1137

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Herzog Herzog Wilhelm dr Zäät vo Akwitanie stirbt uf ere Pilgerreis uf Santiago de Compostela, und sini Dochter Alienor vo Akwitanie erbt s grosse Herzogtum im Weschte vo Frankrych.
* Dr französisch Prinz Ludwig dr Sibti hürootet d Alienor vo Akwitanie.
* Dr Ludwig wird König und d Alienor Königin vo Frankrych.
* D Petronilla wird Königin vo Aragonie.
* D Johanniter wärde a geischtleche Ridderoorde.
* Bi Paris foot dr Bou vo dr erschte gotische Basilika a; das isch d chile vom Chlooschter vom heilige Dionys.
* S Chlooschter Salem wird gründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Madulain, Pontresina, S-chanf im Engadin

## uf d Wält cho
* dr König Ferdinand dr Zwöit vo Leon und Galizie

## gschtorbe
* 16. Oktober: dr Bischof Adalbero dr Dritt vo Basel

## Weblink
1138

|}

## Was isch bassiert?
* 7. März: Dr Konrad III. wird zum römisch-dütsche König gwählt.
* Dr byzantinisch Kaiser Johannes II. kämpft i dr Levante gäge d Chrüüzfahrer.
* 25. Februar: Dr Bischof vo Losann weit s Chlooschter Alteryf y.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Chénens

## Weblink
1141

|}

## Was isch bassiert?
* Im änglische Bürgerchrieg chunt’s zu dr erschte Schlacht vo Lincoln.
* Dr Alfons VII. stiftet s Chlooschter Sacramenia.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Laufe
* Vilnachere

## uf d Wält cho
* dr Buddhischt Eisai

## gschtorbe
* dr Bischof Gebhard vo Stroossburg
* dr Apt Berthold I. vo Sankt Bläsi

## Weblink
1142

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Heinrich dr Löiw wird Herzog vo Sachse.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Biel
* Brüddele
* Corminboeuf
* Givisiez

## uf d Wält cho
* dr König Malcolm vo Schottland

## gschtorbe
* dr japanisch Tichter Fujiwara no Mototoshi
* dr französisch Filosoof Petrus Abaelard

## Weblink
1145

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Lucius II. wird imene Kampf gäge dr Senat vo Rom so schwäär verletzt, ass er gly drufabe stirbt.
* Dr Papscht Eugen III. wird gwäält und mues wägem Senat us Rom flüchte.
* Dr Ppascht Eugen III. rüeft d Ridder vo Europa zum Chrüüzzug gäge d Heide i dr Levante uff. Das gitt dr Zwäit Chrüüzzug.
* Dr Kim Bu-sik schrybt s Buech *Samguk Sagi*, wo die eltischti Schrift über d Gschicht vo Korea isch.
* 78 dääg lang gseht me dr Halley-Komeet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Eptingen, Inwil, Langenbruck, Mümliswil

## uf d Wält cho
* dr König Amalrich vo Züpere und Jerusalem
* die byzantinischi Kaiserin Maria vo Antiochia

## gschtorbe
* dr Papscht Lucius

## Weblink
1143

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Alfons vo Spanie anerchennt d Unabhängikeit vo Portugal.
* Coimbra wird d Hauptstadt vo Portugal.
* Dr Heinrich II. Jasomirgott wird Herzog vo Bayern.
* Dr Ludwig I. wird Graf vo Wirttebärg.
* Dr Gottfried III. wird Burggraf vo Nürnbärg.
* Dr Manuel I. wird byzantinische Kaiser.
* Dr Balduin III. wird König vo Jerusalem.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Lübeck
* Aglasterhuuse
* Alfdorf
* Asselfingen
* Bräunisheim
* Gosbach
* Langweid am Lech
* Mögglingen
* Niederstotzingen
* Petit-Chézard
* Savagnier
* Schwarzach
* Villars-sur-Glâne
* Setzingen

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Nijō vo Japan

## gschtorbe
* d Agnes vo Woeblinge, d Frou vom Friedrich I. vo Schwoobe und vom Leopold vo Öschtrych

## Weblink
1147

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Konrad III. goot vo Nürnbärg us mit sym Heer ufe Chrüüzzug is Häilige Land. Am 10. Septämber chunt er uf Konstantinopel.
* Chrüüzfahrer us Weschteuropa chömet ufem Wäg is Häilige Land uf Portugal und erobere no d Stadt Lissabon.
* Bi Doryläum verlüüre d Ridder us Europa e Schlacht gäge d Seldschuke.
* S Zisterzienserchlooschter Maulbronn wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* dr Name *Austria* für Öschtrych
* Moskau
* Beibel
* Blaue
* Courfaivre
* Erschbl
* Grindel
* Ramiswil
* Seewe

## uf d Wält cho
* dr König Stephan III. vo Ungarn

## gschtorbe
* 6. April: dr Herzog Friedrich II. vo Schwoobe

## Weblink
1148

|}

## Was isch bassiert?
* D Chrüüzridder us Europa belagere Damaskus.
* D Holländer boue am Meer dr Teich vo Haseldorf.
* Dr Petrus Lombardus schrybt s Buech *Libri quattuor sententiarum*.
* S Chlooschter Sénanque wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Châtillon, Court, Fontenais, Guggisberg, Hauterive, Hinterzarten, Iffwil, Kaufdorf, Konolfingen, Kickach, Lohnstorf, Loveresse, Malleray, Niederhünigen, Oberhünigen, Offenburg, Ortenberg (Baden), Plaffeien, Rebeuvelier, Riggisberg, Rocourt, Röthenbach im Emmental, Sorvilier, Soulce, St. Silvester

## uf d Wält cho
* dr Buddhischt Künden

## gschtorbe
* 30. August: dr Graf Amadeus III. vo Savoye

## Weblink
1149

|}

## Was isch bassiert?
* D Chrüüzridder verlüre d Schlacht vo Inab.
* Dr Bernhard von Clairvaux foot s buech *De consideratione* a schrybe.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Baachebüüli
* Bühl (Baden)
* Churwalden
* Haldeschtäi
* Höri
* Sils im Domleschg

## uf d Wält cho
* dr Kalif al-ʿĀdid
* dr Kalif al-Fa'iz
* dr arbaisch Theoloog Fachr ad-Dīn ar-Rāzī

## gschtorbe
* d Königin Berenguela vo Barcelona

## Weblink
1150

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Gerhard vo Cremona tuet die arabische Zahle z Europa bekannt mache.
* Dr Oorde vo de Karmeliter wird ggründet.
* D Herre vo Tarasp im Engadin gründe s Chlooschter Mariebärg im Vintschgau.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Aesch, Ämette, Hottwil, Nürensdorf, Réclère, Schüpfe, Sämpech, Zufike

## uf d Wält cho
* d Alix vo Frankrych

## gschtorbe
* dr Bischof Guarinus vo Sitte

## Weblink
1144

|}

## Was isch bassiert?
* D Seldschuke erobere Edessa, d Hauptstadt vo dr Grafschaft Edessa.
* Dr Gottfried Plantagenet wird Herzog vo dr Normandie.
* D Chile vom Chlooschter vom Sankt Dionys bi Paris isch fertig.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Brislech
* Strüeth

## uf d Wält cho
* dr Buddhischt Gyergom Tshülthrim Sengge

## gschtorbe
* 8. März: dr Papscht Coelestin II.
* dr Burggraf Godebold II. vo Würzburg
* d Gräfin Petronilla vo Holland
* dr Graf Berengar Raimund I. vo dr Provence

## Weblink
1152

|}

## Was isch bassiert?
* 15. Februar: Der düütsch König Konrad dr Dritt stirbt.
* 9. März: Dr Friedrich Barbarossa wird zum König vom Heilige römische Rych gwählt.
* Dr Berthold dr Viert wird Herzog vo Zähringe und vo dr Freigrafschaft im Burgund.
* Dr französisch König Ludwig dr Sibti und d Alienor vo Akwitanie wärde mit dr Erlaubnis vom Konzyl und dr Dischpäns vom Papscht gschide.
* D Alienor vo Akwitanie tuet drufabe dr Heinrich Plantegenet vo dr Normandy, spötere König vo Ängland, hüroote.
* Dr änglisch Bürgerchrieg goot wyter.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Breitebach, Buebedorf, Diegten, Essertines-sur-Rolle, Grabenstetten, Lonay, Nunnige, Reigoldswil, Tenniken, Zubel

## uf d Wält cho
* d Prinzässin Maria Komnene vo Byzanz

## gschtorbe
* 8. Januar: dr Herzog Konrad dr Erscht vo Zähringe
* 15. Februar: dr Konrad dr Dritt, Herzog vo Franke, düütsche König, König von Italien und vom Burgund

## Weblink
1153

|}

## Was isch bassiert?
* D Chrüüzridder usem Königrych Jerusalem tüent Askalon belagere und erobere.
* 23. März: Mit em Vertrag vo Choschtez mache dr König Friedrich Barbarossa und dr Papscht Eugen III. ab, wie dr Friendrich zum Kaiser gchrönt wurd und ass dä drfür em Papscht gäge d Röömer sell hälfe.
* Dr Papscht Anastasius IV. wird gwählt.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Aristau, Berikon, Bardonnex, Beinwil, Choulex, Confignon, Herrliberg, Meinier, Meyrin, Opfikon 

## uf d Wält cho
* d Königin Agnes vo Ungarn

## gschtorbe
* dr Papscht Eugen III.
* 20. August: dr Apt Bernhard von Clairvaux

## Weblink
1154

|}

## Was isch bassiert?
* 19. Dezember: Dr König Heinrich&nbsp;II. und syni Frou Eleonore vo Akwitanie wärde zum König und zu dr Königin vo Ängland gchrönt; do drmit goot dr Bürgerchrieg z Ängland, wo Joorzähnt lang duuret het, äntlech z Änd.
* Dr Nur ad-Din eroberet Damaskus.
* Dr Papscht Hadrian IV. wird gwäält.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Alvaschein
* Arisdorf
* Bärfische im Kanton Fryburg
* Moutier
* Savognin

## uf d Wält cho
* dr König Sancho vo Portugal
* d Königin Maria Komnena vo Jerusalem

## gschtorbe
* dr König Stefan vo Ängland
* dr Papscht Anastasius IV.

## Weblink
1155

|}

## Was isch bassiert?
* 18. Juni: Dr Papscht Hadrian IV. tuet dr Friedrich I. Barbarossa zum römisch-düütsche Kaiser chrööne.
* D Chrüüzridder erobere Tartosa.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
*  Chloote

## uf d Wält cho
* dr japanisch Mönch und Tichter Jien

## gschtorbe
* dr Bischof Heinrich vo Rägeschburg

## Weblink
1156

|}

## Was isch bassiert?
* 17. Juni: dr Kaiser Friedrich I. Barbarossa hürootet d Beatrix von Burgund.
* 21. Juni: Dr Friedrich Barbarossa giit em Oort Augschburg s Stadträcht.
* 8. September: Uff emene Hoftag z Rägeschburg gitt dr Kaiser Barbarossa s Herzogtum Bayern em Heinrich em Löi und Öschtrych em Heinrich II. Jasomirgott. Das wird gly drufabe mit ere Urkunde feschtghalte, em *Privilegium Minus*.
* Z Venedig wird dr *Monte Vecchio* ggründet, die erschti Bank vom Oobeland.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Kalfreise, Flerden,  Maladers, Masein, Sameede

## uf d Wält cho
* dr König Magnus V. vo Norwege

## gschtorbe
* dr Apt Petrus Venerabilis vo Cluny

## Weblink
1157

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Albrecht dr Bär eroberet d Brandeburg.
* Z Bisanz findet e Rychstaag statt.
* Wo dr König Alfons VII. gstorben isch, deile syni Söön s Rych uff: Dr Sancho überchunt Kaschtilie, dr Ferdinand s Gebiet vo Leon.
* Dr Herzog Berthold IV. vo Zähringe gründet d Stadt Fryburg im Üechtland.
* S Chlooschter Schöntal a dr Jagst wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Äntlibuech

## uf d Wält cho
* dr König Alfons II. vo Aragonie
* 8. September: dr Richard I. Löwehärz, König vo Ängland
* dr Herzog Leopold vo Öschtrych

## gschtorbe
* dr König Ramiro II. vo Aragon

## Weblink
1151

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Arnold II. wird Erzbischof vo Köln.
* Dr Egino wird Bischof vo Chur.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Marzell

## uf d Wält cho
* d Agnes vo Öschtrych, Königin vo Ungarn

## gschtorbe
* dr Apt Suger vom Chlooschter vom Sankt Dionys z Paris
* d Königin Sibylle vo Sizilie

## Weblink
1158

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Friedrich I. Barbarossas goot mit zähtuusig Ridder uf Italie.
* D Stadt Mailand kapituliert vor em Friedrich.
* Dr Alfons VIII. wird König vo Kaschtilie.
* Dr Nijō wird Kaiser vo Japan.
* D Stadt Riga wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Münche
* Frouechappele

## uf d Wält cho
* dr arabisch Sprochwüsseschaftler Ibn Yaʿīsch
* dr Kalif Abu l-Abbas Ahmad ibn al-Mustadi an-Nasir li-Dini llah

## gschtorbe
* dr Graf Ludwig I. vo Wirttebärg

## Weblink
1159

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Alexander III. wird gwählt – und derzue ane au dr Gägepascht Viktor IV.
* Dr Petrus Lombardus wird Bischof vo Paris.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Freudebärg

## gschtorbe
* dr Bischof Amadeus vo Lausanne

## Weblink
1160

|}

## Was isch bassiert?
* Z Mainz wird inere Revolte dr Bischof Arnold vo de Lüüt erschlage. S Volch zwingt s Domkapitel, dr Rudolf vo Zähringe als Bischof yzsetze. E Deil vo de Lüüt wählt dr Christian vo Buch zum Bischof. Dr Kaiser Friedrich I. Barbarossa underwirft d Stadt Mainz, nimmt ere d Stadträcht wägg und setzt beidi Bischöf wider ab.
* Dr Hermann IV. vo Bade wird Markgraf vo Verona.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bassecourt, Belmont-sur-Lausanne, Besenbüren, Buttwil, Eggenwil, Eiken, Äschlismatt, Gältel, Giffers, Händschike, Chünte, Megge, Pagig, Salouf, Sarmenstorf, Siselen, Tölz

## uf d Wält cho
* dr arabisch Sprochwüsseschaftler as-Sakkākī
* dr Graf Egino IV. vo Urach
* dr Graf Hartmann I. vo Wirttebärg
* dr Papscht Innozenz III.

## gschtorbe
* 20. Juli: dr Bischof Petrus Lombardus
* 3. Oktober: dr Bischof Adalgott vo Chur
* dr Markgraf Hermann III. vo Bade
* dr arabisch Chronischt Ibn al-Qalanisi

## Weblink
1161

|}

## Was isch bassiert?
* Uf Gotland wird e Verein vo düütsche Chouflüüt ggründet, wo dr Afang vo dr Hanse gsi isch.
* Dr Magnus Erlingsson wird König vo Norwege.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Obergösge

## uf d Wält cho
* dr König Balduin IV. vo Jerusalem

## gschtorbe
* dr Bischof Günther vo Speyer

## Weblink
1162

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Amalrich I. wird König vo Jerusalem.
* Dr Stephan III. wird König vo Ungarn, Kroazie und Dalmazie.
* 26. März: D Armee vom Kaiser Friedrich Barbarossa eroberet d Stadt Mailand.
* Dr Thomas Becket wird Erzbischof vo Canterbury.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Avry

## uf d Wält cho
* dr japanisch Tichter Fujiwara no Teika

## gschtorbe
* dr König Balduin III. vo Jerusalem
* 10. Juli: dr Bischof Bruno vo Strossburg

## Weblink
1165

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Karl dr Gross wird heiliggsproche.
* Dr Wilhelm I. wird König vo Schottland.
* Dr Kaiser Friedrich I. Barbarossa haltet z Würzburg en Rychstaag.
* D Stadt Leipzig wird ggründet.
* Z Lyon foot dr Bou vo dr Kathedrale a.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Rostock

## uf d Wält cho
* dr arabisch Mystiker Ibn Arabi
* dr düütsch König und römisch Kaiser Heinrich VI.

## gschtorbe
* dr Bischof Hermann vo Choschtez

## Weblink
1166

|}

## Was isch bassiert?
* 29. März: Dr Kaiser Friedrich I. Barbarossa haltet z Laufe en Hoftaag.
* Dr Wilhelm II. wird König vo Sizilie.
* Aachen überchunt s Stadträcht.
* S Buech *Codex Falkensteinensis* wird gschribe.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Änglisbärg
* Thalheim an der Thur
* Wahle

## uf d Wält cho
* dr Graf Ludwig III. vo Wirttebärg
* dr Herzog Odo III. vo Burgund

## gschtorbe
* dr König Wilhelm I. vo Sizilie
* dr Graf Raimund Berengar vo dr Provence
* dr Sproochforscher Petrus Helie

## Weblink
1167

|}

## Was isch bassiert?
* Es bar Stedt i dr Lombardei bilde en Pund gäge dr König Friedrich I. Barbarossa.
* Dr Friedrich I. Barbarossa goot uf Rom, setzt dört dr Gägepapscht Alexander III. y und wird vo däm zum Kaiser gchrönt.
* Wäge Chrankete i sym Heer und em Widerstand vo vilne iteliänische Stet muess dr Fridrich gschnäll über d Alpe uf Düütschland flüchte.
* 8. Juli: Bi Sirmium verlüüre d Ungarn e grossi Schlacht gäge d Byzantiner.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hallwil

## uf d Wält cho
* dr byzantinisch Kaiser Alexios II.
* dr Herzog Friedrich V. vo Schwoobe

## gschtorbe
* 14. August: dr Erzbischof Rainald von Dassel
* 19. August: dr Herzog Friedrich vo Schwoobe
* 19. August: dr Werner vo Habschbrg
* 24. Oktober: dr Bischof Konrad vo Augschbrg

## Weblink
1168

|}

## Was isch bassiert?
* 10. Juli: dr Kaiser Friedrich Barbarossa haltet z Würzburg e Rychstag.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Merlischache
* Reide
* San Vittore

## gschtorbe
* dr Graf Dietrich vo Flandere
* dr Gägepapscht Paschalis III.

## Weblink
1169

|}

## Was isch bassiert?
* D Normanne erobere e Deil vo Irland.
* D Portugiise erobere Badajoz.
* Dr Saladin wird Wesir vo Ägüpte.
* Es chunt zum ene grosse Usbruch vom Ätna.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Kanza
* Bolschterlang

## uf d Wält cho
* dr japanisch Tichter Fujiwara no Yoshitsune

## gschtorbe
* dr Herzog Friedrich vo Schwoobe *(1169 oder 1170)*
* 24. Februar: d Markgräfin Bertha vo Bade und Verona
* 27. Juni: dr bayrisch Theoloog Gerhoch von Reichersberg
* dr Emir Mudschir ad-Din Abaq

## Weblink
1170

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Erzbischof Thomas Becket vo Canterbury wird in synere Kathedrale ermordet.
* Dr Otto I. wird Markgraf vo Brandeburg.
* D Normanne erobere d Stadt Dublin.
* A dr Küschte vo dr Nordsee bringt die grossi Sturmfluet, wo me sech derno als *Allerheiligefluet* e se erinneret, schwäri Schäde.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Mettebärg
* Ambärg

## uf d Wält cho
* die heiligi Hildegunde
* dr japanisch Tichter Asukai Masatsune
* d Königin Isabella vo Jerusalem
* dr Minnesänger Walther von der Vogelweide *(öppe 1170)*

## gschtorbe
* 21. Januar dr Apt Gunther vo Sankt Bläsi
* dr arabisch Geograaf Abu Hamid al-Gharnati

## Weblink
1163

|}

## Was isch bassiert?
* Z Paris foot dr Bou vo dr Kathedrale *Notre Dame* a.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Marin-Epagnier, Rheineck

## uf d Wält cho
* dr arabisch Universalgleerti Abd al-Latif al-Baghdadi

## gschtorbe
* dr spanisch Heiligi San Juan de Ortega

## Weblink
1171

|}

## Was isch bassiert?
* Dr änglisch König Heinrich I. chunt uf Irland, wo sys Heer färn eroberet het.
* Byzanz erloot schwäri Repressalie gäge d Chouflüüt vo Venedig.
* Dr Saladin wircd Sultan vo Ägüpte.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Osco
* Dirrna

## uf d Wält cho
* dr Balduin I.
* dr japanisch Tichter Minamoto no Michitomo

## gschtorbe
* dr Buddhischt Gyergom Chenpo Shönnu Dragpa

## Weblink
Schachen (Toponym)

**Schache** isch e düütsche Fluername, wo bsunders i de alemannische Tieläkt vorchunt. Und drus isch a deil Plätz au e Ortsname worde.

Die allgemäine Bedütig vom Wort, wo vom althochdüütsche *scahho* här chunt, isch ‚Wald‘ oder ‚Ghölz‘. Dr Name isch gärn im Zämehang mit Rodige im Wald bruucht worde.

Im Schwiizerdütsche isch s Wort als Fluername bsunders für Waldgruppe und Flechine am Ufer vo Flüss bekannt, also für die nidere Ghölz und Gebüsch im Gebiet vom Auewald, wo immer wider überschwemmt wird und sech e alte Wald nid cha entwikle. Wenn lang keis höchs Wasser me chunt, git’s am Ufer und uf de *[[Grien]]*-Insle nöje Wald, bis er irgendwenn vom Fluss wider wäggspüelt wird. S Schwiizerische Idiotikon het do derzue vil Beleg us allerhand Kwelle.

Vom Name für die schlächte Waldstück het me de junge Sidlige i dr Nöchi vo de Gwässer au *Schache* gseit; die sekundäre Dorfkwartier sind a vilne Oorte mit Erloubnis vo dr Obrigkeit vo Lüüte, wo i de alte Dörfer kei Woonplatz gfunde hend, im Schacheland ygrichtet worde.

Öppen a dr Ämme und dr Aare het me i vilne Gmeinde de Landstück am Fluss dä Name ggä: Bi Lauperschwiu lyt dr *Mungnauschache*, zu Rüderschwiu ghört s Dorf *Schache*, und au bi Utzistorf isch es Dorf mit däm Name, Bätterchinde het dr *Hinderschache*, Luterbach dr *Ämmeschche*, zu Attiswil ghört dr Wyler *Bärner Schache*, unden a Robischwil isch dört, wo früener es Fahr gsi isch, dr *Faarschache*, e Ortsdeil vo Fälte heisst *Auschache*, bi Umike und Brugg isch dr *Aareschache* und dr *Wildischache*, unden a Brugg chunt no dr *Geisseschache*.

*Schache* isch au im Ortsname vo Rorschach drin.

## Lueg au
* Merlischache.

## Weblink
* ''Schache(n)'' im Schwiizerische Idiotikon
1172

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Bela III. wird König vo Ungarn, Kroazie, Dalmazie und Rama.
* Dr Sebastiano Ziani wird Doge vo Venedig.
* Dr Brüeder Wernher schrybt s Buech *Drui liet von der maget*, wo s erschte grössere Wärch über d Muettergottes uf Düütsch isch.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Widergeltinga

## uf d Wält cho
* dr Herzog Konrad II. vo Schwoobe

## gschtorbe
* dr König Tigernán Ua Ruairc vo Irland
* dr Graf Arnold IV. vo Bade, dr letscht vo dere Sytelinie vo de Länzbrger

## Weblink
1173

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Soběslav II. wird Herzog vo Bööme.
* Z Pisa foot me a dr Chiledurm boue, wo hüüte als dr *Schief Durm vo Pisa* bekannt isch.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ärlisbach, Gontenschwil, Chienbärg, Mäischterschwande, Robischwil, Sachslä, Sisigä, Steihuuse, Töüffetu, Zetzbu

## uf d Wält cho
* 23. Dezember: dr Herzog Ludwig vo Bayern
* dr Buddhischt Throphu Tshülthrim Sherab

## gschtorbe
* d Königin Petronella vo Aragonie

## Weblink
1174

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Sultan Saladin vo Ägüpte nimmt Damaskus in Psitz.
* Dr Balduin IV. wird König vo Jerusalem.
* Dr Kaiser Kaiser Friedrich I. Barbarossa goot uf Italie; wil me en nid übere Brenner-Pass loot, mues er dr Wäg nää über s Elsass, dur Burgund und Savoye und übere Mont-Cenis-Pass.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Cuarny
* Büüre

## uf d Wält cho
* d Königin Rikissa vo Schwede

## gschtorbe
* dr König Amalrich vo Jerusalem
* 22. September: dr Bischof Otto II. vo Choschtez

## Weblink
1175

|}

## Was isch bassiert?
* Dr änglisch König Heinrich II. und dr irisch Hochkönig Roderick O´Connor deile Irland under sich uuf.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Amsoldingen
* Hilterfingen
* Sumvitg 

## uf d Wält cho
* dr Kalif az-Zāhir bi-amr Allāh

## gschtorbe
* dr Buddhischt Chekawa Yeshe Dorje

## Weblink
Andy Rihs

Dr **Andreas «Andy» Rihs** (* 2. Novämber 1942 z Stuegert; † 18. April 2018 z Züri), haimatbräächtigt z Meinisbeerg, isch e Schwyzer Unternämer gsii.

## Lääbe
Dr Rihs het 1966 zäme mit em Beda Diethelm un sym Brueder Hans-Ueli Rihs vu sym verstorbene Vater dr Heergrääthärsteller Phonak (hite: Sonova) ibernuu un het s Unternämer as Chief Executive Officer (CEO) bis April 2000 un interimistisch vu April bis Septämber 2002 gfiert. Vu 1992 bis Merz 2011 het er dr Verwaltigsroot vu dr Phonak/Sonova Holding bresidiert. Wäge schwääre Fähler im Finanzmanagement vum Unternäme aafangs 2011 isch er im Merz 2011 as Bresidänt zruggdrätte, isch aber aifach Mitglid im Verwaltigsroot blibe. Au dr CEO Valentin Chapero un dr Chief Financial Officer (CFO) Oliver Walker sin dodmol zruggdrätte. Wel e baar Manager im Vorfäld Aktie un Optione verchuaft ghaa hän, dodrunter dr Rihs Aktien im Wärt vu 37,5 Millione Franke, isch e Stroofuntersuechig gege ihn un gege aacht anderi Persone vum Management ufgmacht wore wäge muetmaßligem Insiderhandel. D Staatsaawaltschaft Züri het anne 2012 alli Stroofverfahren yygstellt, wel s kai Verletzig vu dr Insiderstroofnoorm gee ghaa het.

D Phonak-Gruppe isch ab 2000 Sponsor vum Phonak Cycling Team gsii, wu 2006 no widerholte Dopingskandal ufglest woren isch. Anne 2009 isch dr Rihs in Raadsport retuurchuu mit em BMC Racing Team, wu vum Fahrraadhärsteller BMC unterstitzt woren isch, wu au in sym Bsitz gsii isch. Dr Rihs isch Inhaber vu verschiidene Gsellschafte gsii, vor allem im Immobilien- un Fahrraadgschäft.

Iber d Sport un Event Holding AG mit Sitz z Lozärn isch dr Rihs mit sym Brueder Bsitzer vu dr Young Boys Bärn gsii.

Dr Andy Rihs isch am 18. April 2018 an dr Folg vun ere Leukämy-Chranket gstoorbe.

## Fueßnote
1176

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Markgraf Herman IV. vo Bade goot mit em Kaiser Friedrich I. Barbarossa und dem sym ganze Rychsheer uf Italie; dr Papscht Alexander III. stelt sech mit de Oberiteliäner de Düütsche entgäge und gwünnt d Schlacht vo Legnano.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Misery
* Saint-Aubin-Sauges

## uf d Wält cho
* dr Herzog Leopold VI. vo Öschtrych
* d Agnes vo Staufe

## gschtorbe
* dr Historiker Ibn ʿAsākir
* dr Herzog Matthäus vo Lootringe

## Weblink
1177

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Friedrich I. Barbarossa schlüüsst Fride mit em Papscht Alexander III..
* Dr Roger vo Moulins wird Grossmäischter vom Oorde vo de Joahnniter.
* 25. November: Es chlyses Heer vom Königrych Jerusalem gwünnt d Schlacht vo Montgisard gäge nes vil gröössers Heer vom Sultan Saladin.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Fahy
* Romont

## uf d Wält cho
* dr Graf Thomas I. vo Savoye
* dr düütsch König Philipp vo Schwoobe

## gschtorbe
* dr japanisch Tichter Fujiwara no Kiyosuke

## Weblink
1178

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Friedrich I. wird König vo Burgund.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Buchrain, Cormoret, Cortébert, Courtételle, Diesse, Dombresson, Elzach, Enges, Lamboing, Ligerz, Littau, Prêles, Schlierbach, Simonswald, Tramelan, Winden im Elztal, Woole

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Antoku vo Japan

## gschtorbe
* dr Doge Sebastiano Ziani vo Venedig

## Weblink
1179

|}

## Was isch bassiert?
* S Uffgebot vom Königrych Jerusalem verlüürt d Schlacht a dr Jakobsfurt gäge d Ayubiide.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Doddike, Eschert, Furtwange, Pleigne,Tannenkirch, Sornetan, Undervelier, Wälscherohr

## uf d Wält cho
* dr isländisch Tichter und Historiker Snorri Sturluson

## gschtorbe
* 17. September: d Mystikerin und Schriftstellerin Hildegard vo Binge
* dr Bischof Rudolf vo Stroossburg

## Weblink
1180

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Otto I. wird Herzog vo Bayern.
* Dr Philipp II. wird König vo Frankrych.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bolligen, Cressier, Erlenbach im Simmental, Münchenbuchsee, Muri, Wichtrach, Wölflinswil

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Go-Toba vo Japan

## gschtorbe
* 15. Mai: dr Bischof Hugo vo Haseburg vo Basel
* dr Bischof Konrad vo Stroossburg

## Weblink
1182

|}

## Was isch bassiert?
* Z Konstantinopel wärde vil vo de Lüüt us Genua und us Pisa, wo dört gwoont hend, töötet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Dotzigen
* Epalinges
* Nufringen

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Alexeios IV. vo Byzanz
* dr Franz von Assisi *([[1181]] oder 1182)*

## gschtorbe
* d Königin Agnes vo Ungarn

## Weblink
1183

|}

## Was isch bassiert?
* 25. Juni: Z Choschtez schlüüsst dr Kaiser Friedrich I. Barbarossa mit de Iteliäner Friide.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Hoherain

## gschtorbe
* 22. Mai: dr Bischof Berthold vo Choschtez
* 11. Juli: dr Herzog Otto I. vo Bayern

## Weblink
1184

|}

## Was isch bassiert?
* dr Magnus V. wird König vo Norwege.
* Uf em Konzyl z Verona under dr Leitig vom Papscht Lucius III. und em Kaiser Friedrich I. wird d Inkwisizioon ygfüert.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Corban, Fislisbach, Gränichen, Grossdietwil, Mervelier, Otmisinge, Remetschwil, Rochefort, Romoos, Schübelbach

## uf d Wält cho
* dr Herzog Wilhelm vo Lüneburg

## gschtorbe
* 15. November: di düütschi Kaiserin Beatrix von Burgund
* d Herzogin Theodora Komnena vo Öschtrych

## Weblink
1185

|}

## Was isch bassiert?
* Z Japan foot d Kamakura-Zyt a.
* Dr Isaak II. wird Kaiser vo Byzanz.
* Dr Papscht Urban III. wird gwäält.
* D Brugg vo Avignon isch nach fasch zähjööriger Bouzyt fertig.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Birrwil, Büüre a dr Aare, Ehningen, Erlach, Gals, Islisberg, Kappel am Albis, Kirchlindach, Luzein, Menznau, Müntschemier, Rüti bei Büren, Twann, Vilmärge, und Wynige

## uf d Wält cho
* dr islamisch Gleerti ʿAbd al-Wāhid al-Marrākuschī

## gschtorbe
* dr Bischof Konrad II. vo Rägeschburg
* dr Bischof Arducius vo Gämf

## Weblink
1186

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Heinrich VI. hürootet z Mailand d Konstanze vo Sizilie.
* Breeme wird freji Rychsstadt.
* D Flotte vo Byzanz verlüürt d Seeschlacht vor Züpere gäge d Normanne.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Gurmels

## uf d Wält cho
* dr Buddhischt Mawe Sengge
* d Königin Urraca vo Kaschtilie

## gschtorbe
* 8. Dezember: dr Berthold IV. vo Zähringe, Herzog vo Burgund
* 18. Februar: dr Apt Dietbert vom Chlooschter Sankt Bläsi

## Weblink
1187

|}

## Was isch bassiert?
* S Heer vom Sultan Saladin eroberet im Königrych Jerusalem d Stat Tiberias, besiigt i dr Schlacht vo de Hörner vo Hattyn d Chrischte und foot a Jerusalem z belagere. Am 2. Oktober falt d Stadt und s Königrych Jerusalem isch z Änd.
* 29. Oktober: Dr Papscht Gregor VIII. tuet mit dr Bulle *Audita tremendi* d Ridder vo Europa derzue ufrüefe, Jerusalem wider zruggz’erobere.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Innsbruck
* Atteschwiller und Hartmannswiller im Elsass

## uf d Wält cho
* dr König Ludwig VIII. vo Frankrych

## gschtorbe
* dr Papscht Urban III.

## Weblink
1181

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Friedrich Barbarossas loot d Stat Braunschweig lo belagere.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bettlach, Boxtal, Rebévelier, Selzach und Urbach

## uf d Wält cho
* dr Lexikograaf al-Hasan ibn Muhammad as-Saghānī
* dr arabisch Tichter Ibn al-Fārid
* dr Franz von Assisi *(1181 oder 1182)*

## gschtorbe
* dr Kaiser Takakura vo Japan
* 30. August: dr Papscht Alexander III.
* dr Graf Ludwig II. vo Wirttebärg

## Weblink
1188

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Saladin belageret d Burg *Krak des Chevaliers*.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Movelier
* Gaispitze im Elsass

## uf d Wält cho
* dr Bischof Siegfried vo Rägeschburg

## gschtorbe
* dr Graf Humbert III. vo Savoye

## Weblink
1189

|}

## Was isch bassiert?
* 11. Mai: Z Rägeschburg macht sech s Heer vom Kaiser Friedrich Barbarossa ufe Wääg füre dritt Chrüüzzug.
* Dr Richard der Erscht wird König vo Ängland.
* Dr Haafe vo Hamburg wird ygrichtet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* d Ridder vo Eptige
* Bänzischwil, Boddewil, Bözbrg, Meereschwand, Tägerig, Dorans, Hoachdorf, Maschwande, Muzzano, Iflete, Bämbel, Gryon, Sorengo
* Ibike

## uf d Wält cho
* dr Sultan al-Mansur vo Ägüpte

## gschtorbe
* 28. Juni: d Herzogin Mathilde vo Bayern
* 20. November: dr Bischof Hermann vo Choschtez
* der Graf Ludwig der Zwöit vo Pfirt

## Weblink
1190

|}

## Was isch bassiert?
* 18. Mai: S Heer vom Kaiser Friedrich I. Barbarossa gwünnt d Schlacht bi Iconium gäge Sultan Kiliç Arslan II. und eroberet däm syni Hauptstadt Ikonion.
* Dr Kaiser Friedrich fertrinkt im Fluss Saleph.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Affoltern am Albis, Altishofen, Dalewyl, Ännepirgä

## gschtorbe
* dr Bischof Heinrich vo Stroossburg

## Weblink
1194

|}

## Was isch bassiert?
* Dr änglisch König Richard Löwehärz, wo z Öschtrych gfange ghalte gsi isch, chunt wider frei.
* Mit em milidärische Striit vo Fréteval foot dr Kampf zwüschem änglische König Richard und em französische König Philipp II. aa.
* Dr Staufer-Kaiser Heinrich VI. goot uf Italie und uf Palermo.
* S Chlooschter Sankt Urban im Aargau wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Bärschbel, Bleienbach, Brezbel, Büüre, Biesserech, Busswil, Lauwil, Liedertswil, Lotzwil, Lupsige, Reisiswil, Rossemaison, Seltisberg, Zwinge.

## uf d Wält cho
* 26. Dezember: dr düütsch Kaiser Friedrich II.

## gschtorbe
* dr Herzog Leopold V. vo Öschtrych

## Weblink
1195

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kampf zwüsche Ängland und Frankrych goot wyter.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* d Chilche Sankt Peeter z Hamburg
* Nuutelt im Underelsass

## uf d Wält cho
* dr König Hugo vo Züpere

## gschtorbe
* 25. Juli: d Äptissin und Schriftstellerin Herrad von Landsberg
* 26. Juli: dr Konrad der Staufer
* 6. August: dr Herzog Heinrich der Löwe vo Bayern

## Weblink
1197

|}

## Was isch bassiert?
* 28. September: Dr Kaiser Heinrich VI. stirbt.
* D Chrüüzridder usem Rych, wo grad erscht bis is Häilige Land cho sind, mache sech nach em Tod vom Kaiser wider ufe Häiwääg noch Europa.
* Dr Kalojan wird Zar vo Bulgarie.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Langesteibach
* Balm bi Günschbrg
* d Burg Liechtebärg

## uf d Wält cho
* dr Kalif Yusuf II. al-Mustansir
* dr Kaiser Juntoku vo Japan

## gschtorbe
* 1. Juli: d Gertrud, Herzogin vo Schwoobe und Königin vo Dänemark

## Weblink
1198

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Philipp vo Schwoobe wird zum König gwählt und dr Otto vo Braunschweig zum Gegekönig.
* Dr Papscht Innozenz III. wird gwählt.
* Dr Rudolf I. wird Apt vo Muri.

## gschtorbe
* d Konstanze vo Sizilie
* 16. April: dr Herzog Friedrich I. vo Öschtrych

## Weblink
1199

|}

## Was isch bassiert?
* 19. Februar: Dr Papscht Innozenz III. bestätiget em Düütsche Orde d Kwalitet als Ridderoorde.
* Dr Johann wird Herzog vo dr Normandie.
* D Wärbig für ne vierte Chrüüzzug is Häilige Land foot a.
* Dr Ulrich vo Veringe wird Apt vom Chlooschter Sanggalle.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Oberdorf im Kanton Nidwalde

## uf d Wält cho
* dr König Ferdiand III. vo Kaschtilie und Leon

## gschtorbe
* 6. April: dr änglisch König Richard Löwehärz
* dr Kalif Abū Yūsuf Yaʿqūb al-Mansūr

## Weblink
1200

|}

## Was isch bassiert?
* 22. Mai: Dr französisch König Philipp II. und dr änglisch König Johann Ohneland mache Friide.
* D Isabella wird zur Königin vo Ängland gchröönt.
* S Königrych Jolof wird ggründet.
* Nürnberg überchunt s Stadträcht.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Scharans
* Lela

## uf d Wält cho
* dr japanisch Zen-Mäischter Dōgen

## gschtorbe
* dr Pfalzgraf Otto vo Burgund
* dr Heinrich von Veldeke, Tichter vo middelhochdüütsche Wärch

## Weblink
1201

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Papscht Innozenz III. understützt im düütsche Troonstriit dr Otto vo Braunschweig.
* D Stat Riga wird ggründet.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Egerchinge, Halte, Matstete, Steihof

## uf d Wält cho
* 10. Oktober: dr französisch Gleerti Richard de Fournival
* dr Enzyklopädischt Thomas von Cantimpré

## gschtorbe
* dr muslimisch Chronischt Imad ad-Din al-Isfahani
* dr änglisch Chronischt Roger von Hoveden

## Weblink
1193

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Heinrich Břetislav III. wird Herzog vo Bööme.
* 3. März: Dr Sultan Saladin stirbt.
* Dr Bischof Adolf vo Köln wird gwählt.
* Donawerd überchunt s Stdträcht.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Ammerstete

## uf d Wält cho
* d Klara vo Assisi *(1193 oder [[1194]])*
* dr byzantinisch Kaiser Johannes III.
* dr persisch Chronischt Minhādsch ad-Dīn Dschūzdschānī

## gschtorbe
* dr Grossmäischter Robert vom Tämpleroorde
* dr König Roger III. vo Sizilie

## Weblink
1196

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Heinrich VI. loot sin Soon Friedrich II. zum König lo wähle.
* Dr Emmerich wird König vo Ungarn. 

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Heidelberg
* Mörigen
* Nidau
* Rooteflue

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Tsuchimikado vo Japan

## gschtorbe
* dr Bischof Otto VI. vo Bamberg

## Weblink
1205

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kölner Bischof Adolf vo Altena tuet dr Philipp vo Schwoobe zum römisch-düütsche König chrööne und wird drwäge vom Papscht Innozenz III. abgsetzt.
* D Chrüüzridder vo Konstantinopel belagere d Stadt Adrianopel, wärde aber vo de Bulgare gschlage. Dr Kaiser Balduin wird vo de Bulgare gfange gnoo.

## s erschte Mol imene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Windstain im Underelsass

## uf d Wält cho
* d Beatrix vo Schwoobe, Königin vo Kaschtilie und Leon

## gschtorbe
* dr byzantinisch Kaiser Konstantin XI.
* 3. Juli: dr Bischof Wilhelm vo Sitte

## Weblink
Schweizerisches Volksliedarchiv

S **Schwiizerische Volchsliederarchyv** isch es Archyv, wo zu dr Uni Basel ghört.

Das Archyv isch ane 1906 vo dr Schwiizerische Gselschaft für Volkskund ggründet worde. Dä Veräin het wie me das im Ussland scho gmacht het au i dr Schwiiz welle d Liedkultur undersueche; und so wie d Volchskundler alti Materiaalie us dr Sachkultur zämeträit und beschribe händ, isch es trum ggange au d Lieder ufzschrybe und z erforsche. Me het dozmol versuecht d Volchslieder düütlech vo de Kunschtlieder z underscheide, und es isch d Mäinig gsi, d Wärch us em Volch wèère alls anonyms Kulturguet, wo nur müntlech überliferet würdi, und me müess das wo no im Land uss bekannt isch go ufnää und feschthalte.

Di Schwiizerischi Gselschaft für Volkskund het über d Präss und mit Rundschrybe a vil Veräin derzue ufgruefe, me sell d Lieder em Archyv schicke. Das Projäkt het e grosse Erfolg gha. Us alne Deil vo der Schwiiz sind Brief uf Basel choo, und s Volchsliedarchyv het mit dr Zyt e Samlig vo öppe 31'000 deutschsproochige Lieder (hoochdüütschi und schwiizerdüütschi), öppe 3'200 Lieder us dr Wälschschwiiz, 1'400 usem Tessin und 1'200 rätoromanischi Lieder zämetreit. Derzue ane het s Volchsliederarchyv es baar hundert Schallpladde und alti Tonbänder mit Uufnahme vo Lieder.

## Weblink
* Website vom Schwiizerische Volchsliederarchyv uf volkskunde.ch