open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Documenta 1

Die ersti **[[documenta]]** het vom 15. Juli bis 18. Septämber 1955 im Fridericianum z Kassel stattgfunde. Si gältet as die ersti groossi und umfassendi Usstellig vo modärner Kunst in Westdütschland noch em Ändi vom Zweite Wältchrieg.

Dr Initiator vo dr Ustellig isch dr Kasseler Kunsterzieher und Designer Arnold Bode gsi. Si isch vom Kunstkreis *Abendländische Kunst des 20. Jahrhunderts* vorbereitet worde und dr Berliner Kunsthistoriker Werner Haftmann het as Fachmaa mitghulfe. Dank ere Subvention si meh as 130&nbsp;000 Bsuecher an d documenta choo und d Gröössi vom Erfolg isch ehnder unerwardet gsi.

## Dr künstlerisch Schwerpunkt
Dr Schwerpunkt vo dr Usstellig isch weniger die "zitgenössischi Kunst" gsi, wo noch 1945 entstanden isch. Dr Bode het de Bsuecher vor allem d Arbeite vo dene Künstler welle zäige, wo währed dr Zit vom Nazionalsozialismus as "Entarteti Kunst" in Dütschland verbote gsi isch. Dorum isch die abstrakti Kunst, bsunders die abstrakti Moolerei vo de 1920er und 1930er Johr im Mittelpunkt vo dr Usstellig gstande. Die zitgenössischi Kunst vom Informel isch uf dere documenta noo nig zäigt worde, sondern erst uf dr II. documenta im Johr 1959.

## Die 148  Künstlerinne und Künstler, wo Wärk von ene drbii gsi si

## Literatur
* Ausstellungskatalog, *documenta, kunst des XX. jahrhunderts*, München 1955
* Westecker, Dieter, u.&nbsp;a. (Hrsg.): *documenta-Dokumente: 1955 - 1968 - Vier internationale Ausstellungen moderner Kunst -  Texte und Fotografien*; Kassel 1972 ISBN 3-87013-007-5 
* Kimpel, Harald; Stengel, Karin : *documenta 1955*. Bremen 1995, ISBN 3-86108-514-3
* Graskamp, Walter: *Documenta. Kunst des 20. Jahrhunderts. Internationale Ausstellung im Museum Fridericianum*. In: Die Kunst der Ausstellung. Frankfurt a.&nbsp;M. 1995, S. 115-125, ISBN 3-458-16203-8
* Kulturamt der Stadt Kassel/documenta Archiv (Hrsg.) / CIS GmbH (Prod.); CD: *Documenta 1-9 – Ein Focus auf vier Jahrzehnte Ausstellungsgeschichte / Profiling four decades of exhibition history - 1955-1992*; Kassel/Würzburg 1997, ISBN 3-8932-2934-5
* Wollenhaupt-Schmidt, Ulrike: *documenta 1955. Eine Ausstellung im Spannungsfeld der Auseinandersetzungen um die Kunst der Avantgarde 1945 - 1960*, Frankfurt/M., Berlin, Bern, New York, Paris, Wien 1994, ISBN 3631472420, ISBN 9783631472422
Arrondissement Belfort

S **Arrondissement Belfort** ìsch s einzi Arrondissement ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté. Dr Höiptort (Sìtz vun dr Präfektür) ìsch Belfort.

S Arrondissement bsteht üs 9 Kànton mìt ìnsgsàmt 102 Gmeine.

## Kànton
* Bavilliers
* Belfort-1
* Belfort-2
* Belfort-3
* Châtenois-les-Forges
* Delle
* Giromagny
* Grandvillars
* Valdoie
Hedi Lang

D **Hedi Lang** (* 30. Oktober 1931 als *Hedi Gehri* z Uschter; † 31. März 2004 z Zollikerbärg, reformiert) isch e Schwiizer Politikerin (SP) gsii. Si het als zwoti Frau na dr Elisabeth Blunschy (1977) dr Nationalrat präsidiert. 

## Läbe
D Hedi Gehri isch d Tochter vom Chäser und Gwärkschafter Johann Gehri vo Seedorf BE gsii. Im Jahr 1957 het si dr Journalischt Erwin A. Lang ghirate. Nach ere Banklehr z Uschter het si als Sekretärin gschaffet, ab 1959 isch si Mitarbäiterin in dr Redaktion vo "Die Arbeit" (ab 1960 "Oberländer Arbeiter-Zeitung") gsii, wo vo ihrem Maa gfüert worden isch.

## Politik
Anne 1961 isch si in d SP iiträtte, 1971 in dr VHTL. Vo 1966 bis 1970 isch si Primarschuelpflägerin gsii, vo 1970 bis 1978 Mitglid im Wetziker Gmäindsrat. Churz na dr bundeswiite Iifüerig vom Frauestimmrächt, isch d Hedi Lang anne 1971 in dr Nationalrat gwehlt worde. 1981 isch si Nationalratspräsidentin worde.

Im Jahr 1983 isch si in dr Regierigsrat vom Kanton Züri gwehlt worde, au das isch e Premiere gsii für e Frau in dr Schwiiz. Bis 1991 het si d Direktion vo dr Justiz un vom Innere gläitet, derna isch si bis 1995 dr Volkswirtschaftsdirektion vorgstande. Zweimal (1989/90 und 1994/95) isch si au Präsidentin vom Regierigsrat gsii. 

1973 bis 1983 isch si Präsidentin vom Verband Pro Familia Schwiiz gsii, vo 1975 bis 1990 Verwaltigsrätin vo dr Suva, 1995-2001 vo dr Winterthur.

In ihri Ziit als Regierigsrätin falle d Iifüerig vom Stimmrächtsalter 18 Jahr, dr Nöibau vo dr Strafaastalt Rägeschdorf und d föift Uusbauetappe vom Flughafe Chlote. Wichtigi Politikfälder sind für si vor allem d Familie-, d Sozial- und d Gliichstelligspolitik gsii.

## Weblink
* 
* Roger de Weck: Hedwig Lang: Die Frau von nebenan, Die Zeit, 25.06.1982
Territoire de Belfort

S **Territoire de Belfort** [] ìsch e frànzesch Département. S hàt d N° 90, dàs entsprìcht nìt dr àlphàbetische Nummerierung. Dr Höiptort ìsch Belfort.

## Geogràfi
S Territoire de Belfort leit ìm Oschte vun Frànkrich ìn dr Region Franche-Comté. S granzt d Département Doubs, Haute-Saône, Vosges un Haut-Rhin, drzüe öi án dr Schwizer Kanton Jura.

## Gschìcht
S Gebiet vum Département ìsch bìs ànne 1871 Deil vum Owerelsàss gsin. Ìm Gejesàtz zem ìwriche Département Haut-Rhin ìsch d Müettersproch vun dr Bevelkerung Frànzesch gsin. Wie dàs 1871 durich dr Verdràá vun Frankfurt àls Deil vun Elsàss-Lothringe àn s Ditsch Rich kumme ìsch, ìsch s Territoire de Belfort bi Frànkrich blìwe.

S Territoire de Belfort hàt zerscht e bsundere Stàtus ghet mìt me *administrateur*, wie vum Ràng har zwìsche me Präfekt un me Unterpräfekt gstànde ìsch, un re *commission*, wie d Mitglìder *(commissaires)* drvun no dr Rejele fìr d Generàlret gwehlt worre sìn.

Wie s Elsàss 1919 noch em Erschte Waltkriej wìder züe Frànkrich kumme ìsch, ìsch s Territoire de Belfort nìmm mit em Owerelsàss vereint worre. Ànne 1922 ìsch d Àmtsbezeichnung vum Repräsentànt vum Gebiet vun *administrateur du territoire de Belfort* züe *préfet du territoire de Belfort* gändert worre. Mìt dem Àkt ìsch s Territoire de Belfort andgilti eijestandi worre un blìwe. Ìm Johr 1941 hàt ìm *Code officiel géographique* d N° 90 üsserhàlb vun dr àlphàbetische Reihefolig bikumme.

## Wàppe
Bschriiwung: Ìn Blöi dräi guldene Zwìllingsfade, wie e guldene Zìnnedurm mìt me uffige Dor un blöibeliechtete Fanschter drìwer leit.

## Verwàltung
S Département bsteht nume üs eim Arrondissement, em Arrondissement Belfort, wie unterdeilt ìsch ìn 9 Kànton:

* Bavilliers
* Belfort-1
* Belfort-2
* Belfort-3
* Châtenois-les-Forges
* Delle
* Giromagny
* Grandvillars
* Valdoie

## Weblink
* Generàlrot vum Territoire de Belfort

## Füeßnote
Kanton Beaucourt

Dr **Kànton Beaucourt** ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Zem Kànton han sechs Gmeina gheert. Dr Höiptort ìsch Beaucourt gsìn. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter ànne 2001 dr Cédric Perrin gsìn.

## Gmeina
* Beaucourt
* Croix
* Fêche-l’Église
* Montbouton
* Saint-Dizier-l’Évêque
* Villars-le-Sec
Kanton Châtenois-les-Forges

Dr **Kànton Châtenois-les-Forges** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté. Dr Höiptort ìsch Châtenois-les-Forges.

Dr Kànton Châtenois-les-Forges ìsch ìm Johr 1967 grinde worre, wie dr ehmoli Kànton Belfort ufgedeilt worre ìsch. 

## Gmeine
Zem Kànton ghere 16 Gmeine:

### Veränderunga sitt 2016
2019: Füsion *[[Meroux]]* un *[[Moval]]* → Meroux-Moval

### Gmeine bìs 2015
* Argiésans
* Banvillars
* Bavilliers
* Bermont
* Botans
* Buc
* Châtenois-les-Forges
* Dorans
* Trévenans
* Urcerey

## Bevelkerungsentwìcklung
Kanton Danjoutin

Dr **Kànton Danjoutin** ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Dr Höiptort ìsch Danjoutin gsìn. Verdratter ìm conseil général vum Départements ìsch zitter ànne 2011 dr Daniel Feurtey gsìn.

## Gmeine
Zem Kànton han 12 Gmeina gheert:
*Andelnans
*Autrechêne
*Charmois
*Chèvremont
*Danjoutin
*Fontenelle
*Meroux
*Moval
*Novillard
*Pérouse
*Sevenans
*Vézelois
Kanton Delle

Dr **Kànton Delle** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté. Dr Höiptort ìsch Delle. 
Verdratter ìm conseil général vum Départements ìsch zitter ànne 2008 dr Pierre Oser.

## Gmeine
Zem Kànton ghere 16 Gmeine:

### Gmeine bìs 2015
* Courcelles
* Courtelevant
* Delle
* Faverois
* Florimont
* Joncherey
* Lebetain
* Lepuix-Neuf
* Réchésy
* Thiancourt
Kanton Grandvillars

Dr **Kànton Grandvillars** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté. Dr Höiptort ìsch Grandvillars.

## Gmeine
Zem Kànton ghere 33 Gmeine:

### Gmein bìs 2015
*Boron
*Bourogne
*Brebotte
*Bretagne
*Chavanatte
*Chavannes-les-Grands
*Froidefontaine
*Grandvillars
*Grosne
*Méziré
*Morvillars
*Recouvrance
*Suarce
*Vellescot
Kanton Offemont

Dr **Kànton Offemont** ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Dr Höiptort ìsch Offemont gsìn. Verdratter ìm conseil général vum Départements ìsch zitter ànne 2011 dr Dominique Retailleau gsìn.

Bìs zem Johr 1967 hàt s Gebiet zem ehmolige Kànton Belfort ghert. Wie dar ufgedeilt worre ìsch, ìsch s zerscht Deil vum Kànton Valdoie gsin. Ànne 1984 Ìsch üs dr Gmeine Offemont, Vétrigne un Roppe zamme mÌt dr Gmei Éloie üs em Kànton Giromagny dr näi Kànton Offemont gebìldt worre. 

## Gmeina
Zem Kànton han vier Gmeina gheert:
* Éloie
* Offemont
* Roppe
* Vétrigne 

## Bevelkerungsentwìcklung
Kanton Rougemont-le-Château

Dr **Kanton Rougemont-le-Château** ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Dr Höiptort ìsch Rougemont-le-Château gsìn. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch dr Didier Vallverdu gsìn.

Dr Kànton Rougemont-le-Château ìsch ànne 1871 entstànde, wie d vier frànkophone Gmeine Rougemont, Romagny, Leval un Petitefontaine vum Kànton Masevaux àbdrannt worre sin, wie noch em Ditsch-Frànzesche Kriej mìt em Elsàss zem Ditsche Richt kumme ìsch. Ìm Johr 1984 sìn no d Gmeine Felon, Lachapelle-sous-Rougemont un Saint-Germain-le-Châtelet vum Kanton Fontaine, un öi Anjoutey, Bourg-sous-Châtelet, Étueffont un Lamadeleine-Val-des-Anges vum Kànton Giromagny zem Kànton Rougemont-le-Château kumme.

## Gmeina
Zem Kànton han zwelf Gmeina gheert:
* Anjoutey
* Bourg-sous-Châtelet
* Étueffont
* Felon
* Lachapelle-sous-Rougemont
* Lamadeleine-Val-des-Anges
* Leval
* Petitefontaine
* Romagny-sous-Rougemont
* Rougemont-le-Château
* Saint-Germain-le-Châtelet

## Bevelkerungsentwìcklung
Kanton Valdoie

Dr **Kànton Valdoie** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté. Dr Höiptort ìsch Valdoie.

Dr Kànton Valdoie ìsch erscht ànne 1967 gebìldt worre, wie dr ehmoli Kànton Belfort ufgedeilt worre ìsch. Ìm Jahr 1984 sìn d Gmeine Offemont, Vétrigne un Roppe vum Kànton Valdoie àbdrannt worre un zem näi gegrìndte Kànton Offemont kumme.

## Gmeine
Zem Kànton ghere àcht Gmeine:

### Gmeine bìs 2015
* Cravanche
* Essert
* Valdoie

## Bevelkerungsentwìcklung
Kanton Belfort-Centre

Dr **Kànton Belfort-Centre** ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Dr Kànton ìsch üs me Deil vun dr Stàdt Belfort bstànde. Verdratter ìm conseil général vum Départements ìsch zitter ànne 1992 dr Damien Meslot gsìn.

Dr Kànton ìsch ànne 1967 entstànde, wie dr friejer *Kànton Belfort* ufgedeilt worre ìsch.

## Generàlret (conseil général)
* 1961-1967: M. Dietsch (MRP/CD)
* 1967-1973: M. Dantzer (PS)
* 1973-1975: M. Clerc (UDR)
* 1975-1979: M. Garot (UDF-CDS)
* 1979-198: Lucien Couqueberg (PS)
* 1985-1992: Philippe Garot (UDF-CDS/DVG)
* zitter 1992: Damien Meslot (PPR)
Kanton Giromagny

Dr **Kànton Giromagny** ìsch e Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté. Dr Höiptort ìsch Giromagny.

## Gmeine
Zem Kànton ghere 22 Gmeine:

### Gmeine bìs 2015
* Auxelles-Bas
* Auxelles-Haut
* Chaux
* Évette-Salbert
* Giromagny
* Grosmagny
* Lachapelle-sous-Chaux
* Lepuix (*Lepuix-Gy*)
* Petitmagny
* Riervescemont
* Rougegoutte
* Sermamagny
* Vescemont
Kanton Fontaine

Dr **Kànton Fontaine** ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Dr Höiptort ìsch Fontaine gsìn. D Verdratterin ìm conseil général vum Départements ìsch zitter ànne 1990 d Anne-Marie Forcinal gsìn.

## Gmeine
Zem Kànton han 18 Gmeina gheert:
*Angeot
*Bessoncourt
*Bethonvilliers
*Cunelières
*Denney
*Eguenigue
*Fontaine
*Foussemagne
*Frais
*Lacollonge
*Lagrange
*Larivière
*Menoncourt
*Montreux-Château
*Petit-Croix
*Phaffans
*Reppe
*Vauthiermont
Kanton Belfort-Nord

Dr **Kànton Belfort-Nord** ìsch bìs 2015 a Kànton ìm Arrondissement Belfort ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Franche-Comté gsìn. Dr Kànton ìsch üs me Deil vun dr Stàdt Belfort bstànde. Verdratterin ìm conseil général vum Départements ìsch zitter ànne 1998 d Marie-José Fleury gsìn.

Dr Kànton ìsch ànne 1967 entstànde, wie dr friejer *Kànton Belfort* ufgedeilt worre ìsch.

## Generàlret (conseil général)
* 1967-1979: Émile Géhant (SFIO/PS)
* 1979-1985: M. Walter (PS)
* 1985-1992: Denis Allimant (PS)
* 1992-1998: Lionel Courbey (UDF)
* 1998-2011: Jean-Claude Chérasse (PS)
* zitter 2011: Marie-José Fleury (PS)
Bahnhof Basel Dreispitz

Dr **Bahnhof Basel Dreispitz** (bedriibligi Bezäichnig *S-Bahn-Haltstell Dreispitz*) isch äine vo de säggs Bahnhöf uf em Stadtgebiet vo Basel. Er befindet sich im Dalbe Kwardier im sogenannte Dreispitzareal, ganz nooch zum Bahnhof Basel St. Jakob. D Station wird vo dr Linie 3 vo dr Regio S-Bahn Basel bedient.

D Bahnhofsaalag isch vom Archidekturbüro *Steinmann & Schmid Architekten* entworfe worde. Es het nid wenig Widerstand in dr Bevölkerig gee gegen e Bahnhof, er isch aber 2005 drotz allem baut worde und im Mai 2006 in Bedriib gnoo worde. Er isch Däil vom Bahnnetz vo dr Regio S-Bahn Basel. 

2008 het dr Bahnhof dr *Brunel Award* vo dr Watford Gruppe überchoo und dr Neubaubriis vom Basler Heimetschutz.

## Weblingg
* Projektbeschreibung des Architekturbüros (PDF-Datei; 1,83 MB)

## Fuessnoote
Bahnhof Basel St. Jakob

Dr **Bahnhof Basel St. Jakob** isch eine vo de säggs Bahnhöf uf em Gebiet vo dr Stadt Basel. Er befindet sich im Dalbe-Kwardier grad näben em Joggeli Park im Sportzentrum St. Jakob.

Dr Bahnhof het nume äi Gläis und dient hauptsächlig as Haltstell für Pändlerzüüg zum Bahnhof Basel SBB an de Dääg, wo dr FC Basel Häimspiil het (*Joggeli-Shuttle*). Sältener wird er für uswärtigi Stadionbsuecher brucht für diräkti Zugverbindige zu ihre Heimetstedt. Währed dr Fuessball-Europamäisterschaft 2008 isch dr Bahnhof hüfig für Pändlerverbindige brucht worde. Sust git s braktisch käini Verbindige an s nazionale Bahnnetz und er zelt dorum as en Art Gäisterbahnhof.
Tagfalter

**Summervögel** oder **Pfifolder** (alemanischi Näme) sind e Gruppe vo Falter, wo dör de Tag döre aktiv sind. Si hend hüüffig farbigi Flügel mit uuffällige Muster. Mit eme Suugrüssel suuged si Blüetesaft uuf und spiled i de Bistoibig vo Pflanze e wichtigi Role. I de Schwiiz sind öppe 200 Summervogelarte bikannt.

## Systematik
I de wösseschaftliche Systematik bildet si kai aigni Gruppierig und hend drum au kai wösseschaftlichi Bizaichnig. Zo de Summervögel ghöred meriri Famili:

* Bloilig (*Lycaenidae*): mereri Totzed Arte i Mitteleuropa
* Wörfelfalter (*Nemeobiidae*): ai Art i Mitteleuropa
* Dickchopffalter (*Hesperiidae*): öppe zwai Totzed Arte i Mitteleuropa
* Ritterfalter (*Papilionidae*): mit 6 Arte i Mitteleuropa
* Edelfalter (*Nymphalidae*): öppe drai Totzed Arte i Mitteleuropa
* Augefalter (*Satyridae*): öppe drai Totezed Arte i Mitteleuropa
* Wiisslig (*Pieridae*): öppe zwai totzed Arte i Mitteleuropa

## Bilder

Datei:Polyommatus bellargus - Männchen Oberseite.jpg|Himmelblaue Bloilig*Polyommatus bellargus*
Datei:Erynnis.tages.1858.jpg|Dunkle Dickchopffalter*Erynnis tages*
Datei:Apollowipk.jpg|Apollo*Parnassius apollo*
Datei:Parnassius_phoebus2.jpg|Alpe-Apollo*Parnassius pheobus*
Datei:Papilio Machaon imago 01.jpeg|Schwalbeschwanz*Papilio machaon*
Datei:Papilio machaon 003.jpg|Rüebliraupevom Schwalbeschwanz
Datei:Nymphalis io Luc Viatour.jpg|Pfauenaug*Inachis io*
Datei:Chenille 2-052006.JPG|Tüüfels-Chatzvom Pfauenaug
Datei:Nymphalis antiopa Poland.jpg|Truurmantel*Nymphalis antiopa*
Datei:Nymphalis-antiopa-caterpillar.png|Rauppevom Truurmantel
Datei:HK002 Lofty Bath White UP.jpg|Alpe-Wiislig*Pontia callidice*
Datei:Pieris brassicae 01.jpg|Groosse Wiislig*Pieris brassicae*
Datei:Pieris brassicae caterpillars, Groot koolwitje rupsen.jpg|Chabiswurm vom Wiisslig
Datei:Sitronsommerfugl.JPG|Zitroonefalter*Gonepteryx rhamni*
Datei:Gonepteryx rhamni - caterpillar 01 (HS).jpg|Rauppevom Zitroonefalter
Autoroute A 35

D A35 ìsch d Autostroß wo durch s Elsàss fiahrt, zwìscha Norda und Süda, ungfahr pàràllel àm Rhii. Dia Autostroß heißt „D Elsassischa“.
's ìsch eina vu da saltena Autostroßa ìm Frànkrìch wo gànz ummasunscht sìn. Àm And, gega Bàsel, ìsch Saint-Louis d letschta frèia Üssfàhrt; noochhar kummt ma àn d schwitzer Granza, wo ma d schwitzra Autostroß-Vignette müeß hàà. Dia Autostroß ìsch nìt privàt, sa gheert ìm Stààt.
D Nummeriarung vu dr A35 ìsch komisch: vu Lüterbürri bis Herdt gehn d Üssfàhrta Nummer àwa bis uf 49; dernoh ìsch a Strecka wo sìch mìt dr A4 Autostroß teilt (uf 9 Kilometer làng), d Nummer stiiga vu 49 bis 51; vu Stroßburri àb, fàngt's wìder àà àm Nummer 1. bis 37. gega Bàsel.

## Verbìndung mìt àndra Hàuiptstroßa

Z Härdt lìnkt d A35 mit dr frànzeescha A4 Autostroß, wo uf Lothrìnga fiahrt.
Z Lüterburri lìnkt d A35 mìt dr ditscha B9 Stroß.
Z Sàuisha, nooch vu Milhüsa, ìsch d Kritzung mìt dr frànzeescha A36 Autostroß. 's ìsch a sahnswartiger Bàui, uf drèi Ewena.


Datei:Echangeur A36 Ouest vers A35 Sud.jpg|vu Milhüsa gega Bàsel
Datei:Echangeur vers A35 vu depuis A36 sens Est-Ouest (contre-jour).jpg|uf dr A36 (Oschta-Weschta)


Z Bàsel lìnkt d A35 mìt dr schwitzra A3 Autostroß.

## Üssfàhrta

### Vu dr ditscha Granza bis Richstett

*   (0.5 km)
*  (7 km)
*  (10 km)
*  (16 km)
**  Aire de Rœschwoog *(Rìchtung Süda / Norda)*
*  (21 km)
* (25 km)
*  (32 km)
*  (36 km)
*  (38 km)
**  Aire du Landgraben *(Rìchtung Norda / Süda)*
**  Aire de la Pfeffermatt *(Rìchtung Süda / Norda)
*  (43 km)
*  (45 km)
*  Kritzung mìt dr frànzeescha Autostroß A4

=== A4 Strecka zwìscha d Kritzung vu Richstett bis Stroßburri ===
*  (51 km)
*  (55 km)
*  (55 km)
*  (58 km)

=== Vu Stroßbourri bis Schlettstàdt *(N422 zwìscha d Üssfàhrta 8 un 9)* ===

*  (58 km)
*  (59 km)
*  (60 km)
*  (61 km)
*  (64 km)
**  Aire d'Ostwald
*  (67 km)
*  (70 km)
*  Kritzung mìt dr A352
*  (78 km)
*  (81 km) 
*  (84 km)
*  (85 km)
*  (87 km) 
*  (92 km)
*  (101 km)
*  (102 km)

=== Vu Schlettstàdt bis Colmar *(D83 uf teil Strecka)* ===

*  (106 km) (Rìchtung Norda-Süda)
*  (106 km) (Rìchtung Süda-Norda)
*  (106 km) (Rìchtung Süda-Norda)
*  (109 km)
**  Aire du Haut-Koenigsbourg
* [[Département Haut-Rhin|Owerelsàss]] / [[Département Bas-Rhin|Unterelsàss]]
*  (115 km)
* 
*  (118 km)
*  (121 km)
*  (123 km)

=== Vu Colmer bis àn d Kritzung vu dr Hàrdt ===


*  (126 km)
*  (132 km)
*  (133 km)
*  (138 km)
**  Aire du Fronholtz
*  (139 km)
*  (142 km)
*  (149 km) (Rìchtung Norda-Süda)
*  (155 km) (Rìchtung Süda-Norda)
**  Aire de Battenheim
*  (164 km) 
*  Kritzung mìt dr frànzeescha Autostroß A36

=== Vu dr Kritzung vu dr Hàrdt bis àn dr schwitzer Granza ===

*  (170 km)
*  (180 km)
*  (184 km)
*  (188 km)
*  (192 km)

== Externa Link ==
* [http://saratlas.free.fr/index.php?page=route&route=a35&lang=fr Frànzeescha Autostroß A35 uf *'Saratlas*' (fr)]
* [https://www.openstreetmap.org/relation/1140978 Frànzeescha Autostroß A35 as Relation bi *Openstreetmap'']
Tagpfauenauge

S **Pfauenaug** (*Aglais io*; Syn.: *Inachis io*; alemanischi Näme) isch e groosse Summervogel und ann vo d hüüffigste haimische Summervögel. D Raupe wered **Tüüfels-Chatze** gnennt.

## Verbraitig
S Pfauanaug chunnt i ganz Europa vor und feelt nume im nördlichs Skandinavie. Es lebt am Waldrand, i Waldliechtige, Pärk, Gärte und Füechtpiet. Er sugt vor alem a de Blüete vo Wasserdost (*Eupatorium*), Holder (*Sambucus*), Tistle (*Carduus*), Gaisszötteli (*Centaurea*).

## Uussie
S Pfauenaug werd 35 mm lang und het e Spannwiiti vo 55 bis 65 mm. Es isch e röötsch-bruune Summervogel mit uuffälige blaue Tupfe uf jedem Flügel, wa an Auge erinneret. D Auge uf de Vorderflügel hend ono rooti und geeli Stele.

Paon-du-jour MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Dos.jpg|Tagpfauenauge 
Paon-du-jour MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Ventre.jpg| △ Tagpfauenauge 


## Jooreszyklus

De Falter chunnt im Früelig us de Winterstarri und lait sini Aier im Mai a d Undersiite vo Brenessle (*Urtica*), wo d Raupe zwoo Wuche spööter druus schlüffet. Nocheme Monet tüend si sich verpuppe. D Puppe hanged a Pflanzestengle und de Falter schlüfft noch zwoo oder drai Wuche im Juli. De Falter öberwinteret i Wurzelstöck, hoole Bömm oder Holzbiigene und i chüele Rüüm, z. B. im Estrich oder Tene.

## Raupe
D Raupe vom Pfauenaug werd *Tüüfels-Chatz* gnennt. Si wered 40 bis 45 mm lang und sind schwarz und hend langi Stachle. Si isch uf d Brenessle (*Urtica*) spezialisiert, isch aber au am Hopfe (*Humulus lupulus*) z finde. D Puppe hanget frai a de Brennesle, mengisch au a Stai und sind grüegrau. 

## Literatur
* Heiko Bellmann: *Der Neue Kosmos Schmetterlingsführer, Schmetterlinge, Raupen und Futterpflanzen*, S. 170, Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart 2003, ISBN 3-440-09330-1
* Günter Ebert, Erwin Rennwald (Hrsg.): Die Schmetterlinge Baden-Württembergs. Band 1. Tagfalter. 1. Allgemeiner Teil: Systematik, Taxonomie und Nomenklatur, Faunistik und Ökologie, Gefährung und Schutz, Datenverarbeitung; Spezieller Teil: Papilionidae, Pieridae, Nymphalidae. 1. Auflage. Ulmer, Stuttgart 1991, ISBN 3-8001-3451-9.
* Tom Tolman, Richard Lewington: *Die Tagfalter Europas und *Nordwestafrikas*, Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart 1998, ISBN 3-440-07573-7
* Hans-Josef Weidemann: *Tagfalter: beobachten, bestimmen*. Naturbuch-Verlag, Augsburg 1995, ISBN 3-89440-115-X

== Weblink ==

* [http://www.lepiforum.de/lepiwiki.pl?Inachis_Io *Inachis io* uf Lepiforum e. V.] Taxonomi und Foti
* [http://www.schmetterling-raupe.de/art/io.htm *io*] uf schmetterling-raupe.de
* [https://www.leps.it/indexjs.htm?SpeciesPages/InachisIo.htm *Aglais io (Linnaeus, 1758)*] bi *Moths and Butterflies of Europe and North Africa* uf leps.it (englisch)
* [https://www.natur-in-nrw.de/HTML/Tiere/Insekten/Schmetterlinge/Nymphalidae/TSNE-33.html *Tagpfauenauge''] Bilder und Informatione uf natur-in-nrw.de
*
Bahnhof Basel St. Johann

Dr **Bahnhof Basel St.&nbsp;Johann** isch eine vo de säggs Bahnhöf uf em Gebiet vo dr Stadt Basel. Er befindet sich im Santihans-Kwardier in dr Nööchi vo dr Nordtangänte und wird zurzit vo dr SBB brucht.

Wil er schlächt an s Bahnnetz aabunden isch und s dorum wenig Zugverkehr im Bahnhof het, het er dr Ruef vom ene Gäisterbahnhof. Sit Aafang 2009 isch dr Bahnhof aber mit ere Haltstell vor em Hauptgebäud diräkt an s Dramnetz (Linie&nbsp;1 und&nbsp;21) vo dr BVB aagschlosse und sit em Septämber 2009 halten 18&nbsp;zuesätzligi S-Bahn-Züüg im Bahnhof Basel St.&nbsp;Johann. D Zuglinie goht vo Basel SBB in Richdig Saint-Louis/Mülhuuse und chunnt noch öbbe fümf Minute am Bahnhof St.&nbsp;Johann aa.
## Gschicht
1840 isch d Däilstrecki Mülhuuse-Saint Louis vo dr Iisebahnlinie vo Stroossburg uf Basel, wo d *Compagnie du chemin de fer de Strasbourg à Bâle*  baut het, iigweiht worde, und bis 1841 sich dr französisch Däil vo dr Linie fertig gsi. S het denn no drei Johr brucht für die letschte baar Kilometer bis zur Basler Stadtmuure und für s Iisebahndoor, und denn het dr Archidekt Friedrich uf em Schällemättli in dr Stadt sälber non e Bahnhof müesse baue. Es het dört e Remiise gha für d Lokene und en anderi für d Wääge,  s Depoo isch z Saint Louis bliibe. Gege s Ändi vo 1845 isch dr erst Santihans Bahnhof iigweiht worde. 1860 isch er e Durchgangsbahnhof worde, wo d Zuuglinie bis zum Bahnhof vo dr Schwizerische Centralbahn verlengeret worden isch.

## Weblingg

* Pressmiddeilig vo dr SBB "Zusätzliche S-Bahn-Halte für Elsass-Pendler."
Anna Schnidenwind

D **Anna Schnidenwind**, geb. **Trutt** (* um 1688 z Wyhl am Kaiserstuehl; † 24. April 1751 z Ändinge am Kaiserstuehl) isch eini vu dr letschte Fraüe gsii, wu z Ditschland as Häx effentlig hiigrichtet wore sii.

Si isch am 24. April 1751 z Ändinge am Kaiserstuehl im Brisgaü zerscht verdrosslet und drno verbrännt wore. Dr 63 Johr alte Biiri isch e Pakt mit em Deifel un Brandstiftung vorgworfe wore. Si isch verantwortlig gmacht wore fir d verheerend Brunscht z Wyhl am 7. März 1751, wu d Großdeil vu dr Ortschaft zerstert gha het. Si het zuegää, dass si dr Brand wohl bim Abraike vu ihrem Vih uusglest gha het un isch derno gfolteret wore, bis si zuegää ghat het, ass si ne Häx sej.

## Literatür
* *Anna Schnidenwind geborene Trutt* (Broschüre), Endingen, 2001

## Weblink

* Klaus Graf: ''Der Endinger Hexenprozess gegen Anna Trutt von 1751'' uf academia.edu abgruefen am 14. Jänner 2019
Rosalie Küchler-Ming

D **Rosalie Küchler-Ming** (* 3. Jenner 1882 z Sarnä; † 24. Brachet 1946 oi z Sarnä) isch ä Obwaldner Heimatschriftschtelleri gsi.

## Läbä und Schaffä
Uf d Wäld cho isch d Rosalie Ming 1882 z Sarnä. Irä Vatter isch dr Dokter, Politiker und Mundartdichter Peter Anton Ming gsi. 1904 hed si mid em Jurischt Josef Küchler, em Chiächler Sepp, ghiraate. Zämä hend si fiif Chind gha. D Rosalia Chiächler-Ming hed z Sarnä ä Wiisswaaräladä gfiärd.  1920 hed si mid dr Wiähnachtsgschicht «Das Schaukelpferd und die kleinen Engelein» zerschtmal literarisch uf sich uifmerksam gmachd.

Irä Durchbruch als Schriftschtelleri isch 1923 mid em Mundartluschtschpil «Dr Amerikaner» erfolgd. Dä Fiifakter isch imenä Obwaldnerdiitsch ghaltä, wo oi scho fir diä damaligi Ziit ä chli altertimlich gsi isch. Si sälber hed diä Schpraach als «urchig» bezäichned. Schuscht hed si meischtens uf Schriftdiitsch gschribä. I irer Schpraach gfindid sich aber immer wider Elemänt us em Dialäkt.

Wirklich bekannt wordä isch si aber mit irnä historischä Romään. I dr *Lauwisertrilogie* (1935–39) hed si Iblick ggä is Läbä vo Lungrä im 19. Jaarhundert. So beschriibd si eppä, wiä dr Lungerersee abgsänkd wordä isch, so das mä hed chennä zuäsätzlichs Land gwinnä. I irem Buäch «Unseres lieben Herrgotts Orgel» 
gahds umä Bruäder Chlois. Das Buäch isch 1937 erschinä, im Jaar vom 450. Toodestag vom Bruäder Chlois. Ä chliini Biografii ubrä Bruäder Chlois isch erscht nachem Tood vo dr Verfasseri erschinä, und zwar 1947, im Jaar vo der Häiligschprächig vo däm wichtigä Obwaldner. Das Biächli mid em Titel «Bruder Klaus, ein Lebensbild» hed bis hitt verschideni Uiflagä erläbt. 1948 isch de nu «Erni vom Melchi», äs Buäch «für die reifere Jugend» uisächo.

Ihres Volchsliäd «» isch so eppis wiä zur inoffiziellä Himmne vo Obwaldä wordä.

Dr Rosalie Chiächler-Ming isch d Gschicht äs Aligä gsi, drum hed si sich oi als Historikeri betätiged. 1936 hed si i der *Schwiizerische Rundschoiw* ä Biitrag mid em Titel «Zur Diskussion über die Alpenpässe» vereffentlichd.  Und si hed im Vorschtand vom *Historisch-antiquarischä Veräin Obwaldä* mitgmachd. Irä Isatz 1929 firs Foiwäschtimmrächt uf nazionaler Äbeni isch aber z Obwaldä ooni grosses Echo blibä.

## Wärchliischtä (Uiswaal)
* *Dr Amerikaner. Lustspiel in 5 Aufzügen* (Mundartkomödie, 1923)
* *Die Lauwiser und ihr See. Erzählung aus den Jahren 1831 bis 1836* (1935)
* *Die Lauwiser und ihr Krieg. Erzählung aus dem Jahre 1847* (1936)
* *Die Lauwiser und ihr Pfarrer. Erzählung aus den 1850erJahren* (1939)
* *Unseres lieben Herrgotts Orgel. Erzählungen vom seligen Bruder Klaus* (1937)
* *Bruder Klaus, ein Lebensbild* (1947)
* *Erni vom Melchi* (1948)

## Vrwiis
* 
* Churzbiografii im Webuiftritt vom ''Schwander Theater'' (mit Bild)

## Naawiis
Pfersee

**Pfersee** isch a 4,4 km² groaßer Schtodtdoil vo Augschburg und isch mit ra Aiwohnerzoahl vo ca. 20.000 Lait oine vo der greschde Stadtbezirke. S Woahrzeicha vom Bezirk isch d Herz-Jesu-Kirch. Bis 1911 war Pfersee a oagne Gmoand. Im Oschte vom Stadtbezirk fliasst d Wertach.

## Weblink

* d Website vo Pfersee
Oberhausen (Augsburg)

**Oberhause** isch a 7,13 km² groaßer Schtodtdoil vo Augschburg und hoad ca. 22.000 Aiwohner. S Woahrzeicha vom Bezirk isch s Gaswerk Augschburg. Am nördlichschta Punkt vom Bezirk fliesst d Wertach in dr Lech.

## Literatur
* Marianne Schuber: *Geschichten aus dem alten Oberhausen.* context verlag Augsburg, Augsburg 2011, ISBN 978-3-939645-41-2.
* Marianne Schuber: *Oberhauser Chronik.* Selbstverlag, Augsburg 1986.

## Weblink

* Detaillierter Strukturatlas der Stadt Augsburg (PDF-Datei; 25,2&nbsp;MB)
Jailbreak

Mit **Jailbreak** oder **jailbreaking** (dütsch *Usbruch us eme Gfängnis*) wärde Handlige bezäichnet, wo mä drmit d Iischränkige, wo Apple uf ihre Gräät – iPhone, iPod Touch, iPad und AppleTV – installiert, usheeblet.  

Bi emene Jailbreak [tschäilbräick] werdet d’ Äppl Iischränkige mit Hilf vo Software ufghobe, und me chan illegali Äpps inschtalliere. Me chann au gratis Äpps us em Äpp Stor inschtalliere. Mit emene guete Programm, zB. *greenpois0n* oder *redsn0w,* cha mer en neue Kernel ufelade ufs iDevice. Das passiert mit z.&nbsp;B. *limera1n* odr so.
Me chann s süschtem voll verwalte und verändere.

## Lincks
*greenpois0n
*redsn0w
*limera1n
*blog.dev-team
Grosser Kohlweissling

De **Groossi Wiislig** (*Pieris brassicae*) isch e groosse Summervogel und e Kulturfolger. D Raupe wered **Chabiswürm** gnennt.

## Vorchoo
De Groossi Wiislig isch i ganz Europa verbraitet, feelt aber im nördliche Skandinavie und chunnt i de Alpe bis uf 2000 müM vor. Er lebt am Waldrand, uf Wise, Felder und i Gmüesgärte und suugt vor alem us de Blüete vo Chetteleblueme (*Taraxacum officinale*), Sälfli (*Salvia sp.*) und Hungsügel (*Trifolium pratense*).

## Uussie
De Groos Wiislig werd öppe 35 mm lang und het e Spannwiiti vo 55 bis 65 mm. Sini Flügel sind wiiss, d Vordeflügel sind am Spitz schwarz, Wiibli hend no je zwee schwarzi Tupfe ufem Vorderflügel. De Hinderflögel tuet im Gegeliecht liecht geel schimmere. Di zwoot Generatio het dunkleri Flecke.

(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute-Garonne France - male dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♂ 
(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute Garonne France - male ventral.jpg|*Pieris brassicae* ♂  △
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♀  
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Pieris brassicae*  ♀ △ 


## Jooreszyklus

Öberwintere tuet d Puppe und de Falter schlüüft im Aprile und lebt bis in Juni. S Wiibli lait d Aier im Mai und d Raupe schlüffet nochere Wuche. Nocheme Monet verpuppet sich d Raupe. Di zwoot Faltergeneratio schlüüfft denn i zwoo Wuche, und flüügt vom Juli bis in September. Si lait d Aier im Juli und d Verpuppig findet im September statt. D Puppe hangt a Muure, Hääg oder Bommstämm und öberwinteret.

## Raupe
Di gselige Raupe vom Groosse Wiisslig wered au Chabiswörm gnennt. Si wered 40 mm lang und sind grüe mit geele Längsstraiffe und schwarze Tupfe und sind zimmli hoorig.  D Früeligs-Raupe isch uf Chrützblüetler (*Brassicaceae*) spezialisiert, wie de Ackersempf (*Sinapis arvensis*) oder de Hederich (*Raphanus raphanistrum*). D Herbstraupe fresst lieber kultivierti Chöölsorte (*Brassica sp.*: Chabis, Blauchabis, Chööl, Bluemechööl, Rööslichööl) und werd drum as Schädlig aglueget, vor alem well d Raupe hüüfig d Blätter bis uf de Stengel abfresset.

De grööscht Find vo de Chabiswürm isch s Wiisligschlupfwespi (*Cotesia glomerata*), wo sini Aier i d Raupe lait. D Made fressed denn de Chabiswurm vo ine her uuf und verpuppet sich i chliine geele Kokon, wa fälschlich au Raupenaier gnennt werd.

## Literatur
* Günter Ebert, Erwin Rennwald (Hrsg.): Die Schmetterlinge Baden-Württembergs. Band 1. Tagfalter. 1. Allgemeiner Teil: Systematik, Taxonomie und Nomenklatur, Faunistik und Ökologie, Gefährung und Schutz, Datenverarbeitung; Spezieller Teil: Papilionidae, Pieridae, Nymphalidae. 1. Auflage. Ulmer, Stuttgart 1991, ISBN 3-8001-3451-9.
* Tom Tolman, Richard Lewington: *Die Tagfalter Europas und *Nordwestafrikas'', Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart 1998, ISBN 3-440-07573-7

## Weblink

* Lepiforum e. V. Taxonomi und Foti
* www.schmetterling-raupe.de
* Moths and Butterflies of Europe and North Africa (englisch)
*
Badisches Tagblatt

S **Badisch Dagblatt (BT)** (dt. *Badisches Tagblatt*) isch e Dageszittung fir dr Landgreis Raschti un d Stadt Bade-Bade, wu z Bade-Bade erschint. Si unterhaltet vier Lokalredaktione z Bade-Bade (*Badener Tagblatt*), z Raschti (*Rastatter Tageblatt*), z Gaggenau (*Der Murgtäler*) un z Bihl (*Bühlot-Acher-Kurier*). D Uflag litt zurzitt bi rund  Exemplar.. Chefredakteur isch dr Markus Langer.

## Gschicht
S *Badisch Dagblatt* isch anne 1951 üs em Zämmeschluss vu dr Zittunge *Südwest-Echo* (Raschti) un *Badener Tagblatt* (Bade-Bade) firigange

S *Badener Tagblatt* isch ürspringlg unter em Name *Anzeigenblatt für die Großherzogliche Stadt Baden* im Johr 1811 as Kür- un Aazeigezittung grindet wore. Anne 1941 het d Zittung wäg em Krieg nimmi derfe erschine, dr Verdrib isch drno im Mantel vum *Völkische Beobachter* erfolgt. Im Aügschte 1945 het s *Badener Tagblatt* as erschti Dageszittung in dr franzesische Besatzungszone e Lizänz bikumme.

S *Südwest-Echo* geht zruck uf s *Rastatter Wochenblatt* üs em Johr 1803.

## Verlag
Dr Verlag, d *Badisches Tagblatt GmbH*, git aü zwo koschtelosi Wuchezittunge rüs, s *Wochenjournal (WO)* (mit ere Uflag vu rund 162.000 Exemplar) un s *WO am Sonntag* (Uflag rund 127.500).

## Druck
Druckt wäre d Verlagsprodukt bi dr *Greiserdruck GmbH & Co. KG* z Raschti.

## Fueßnotte


## Weblink
* Offiziälli Websitte
Apple

**Apple Inc.** [] (früener **Apple Computer Inc.**) isch en Undernähme, wo si Hauptsitz z Cupertino, Kalifornien (Vereinigte Staaten) het und wo Kompiuter, Underhaltigselektronik, Bedriibssüstem und Aawändigssoftweer herstellt. Apple isch am 1.&nbsp;April 1976 vom Steve Jobs, Steve Wozniak u vom Ronald Wayne gründet worde. Apple het in de 1970er Johr zu de erste Hersteller vo Personal Computer ghöört und het vil gmacht, ass si sich verbreitet häi. Wo die grafische Benutzeroberflechene und d Muus in de 1980er Johr kommerziell iigfüehrt worde si, isch Apple as Ersti drbii gsi. Wo dr iPod 2001 erschiine isch, s iPhone 2007 und s iPad 2010 het Apple sis Gschäft immer meh vo de Kompiuter uf anderi Broduktberiich usgwiitet. D Määrtforschigsgruppe Millward Brown säit, ass d Marke Apple mit eme Wärt vo öbbe 153,29&nbsp;Milliarde US-Dollar die wärtvollsti Marke uf dr Wält sig. Wemm mä s an dr Määrtkapitalisierig misst, isch Apple im August 2011 e Zit lang s wärtvollste Undernähme uf dr Wält gsi.
## Produkte

### iPods
* iPod shuffle
* iPod nano
* iPod touch
* iPod classic

### MacBooks
* MacBook Air
* MacBook Pro
* MacBook

### Tablet-PC
* iPad
* iPad Air
* iPad Mini
* iPad Pro

### Desktop-Computer
* Mac mini
* Mac Pro
* iMac

### Angeri Grät
Apple produziert o angeri Grät. Wie Tastature, Müüs u WLAN-Grät.

### Software

* Pages (Tegschtverarbeitig)
* Keynote (Präsentatione)
* Numbers (Tabellekalkulation)
* iMovie (Videoschnittprogramm)
* GarageBand (Musigbearbeitig)
* Safari (Browser)
* iTunes (Musig)
* Final Cut Pro (Videoschnittprogramm)
* Motion (Grafikanimatione)
* QuickTime (Media-Player)

### Bedriebssyschtem

* iOS
* iPadOS
* macOS
* watchOS
* tvOS

## Literatur

* Owen W. Linzmayer: *Apple streng vertraulich. Die Tops und Flops der Macintosh-Geschichte.* Midas, Zürich 2000, ISBN 3-907100-12-3
* Paul Kunkel: *AppleDesign. The work of the Apple Industrial Design Group.* Graphis, New York 1997, ISBN 1-888001-25-9
* Owen W. Linzmayer: *Apple Confidential 2.0. The definitive history of the world’s most colorful company.* No Starch Press, San Francisco 2004, ISBN 1-59327-010-0 (engl.)
* Joachim Gartz: *Die Apple-Story* ISBN 3-908497-14-0
* Steve Wozniak, Gina Smith: *iWoz.* *Wie ich den Personal Computer erfand und Apple mitgründete.* Carl Hanser Verlag, 2006 ISBN 3-446-40406-6
* Jay Elliot/William L Simon: *Steve Jobs – iLeadership*. Ariston 2011, ISBN 978-3-424-20049-2
* Charlotte Erdmann: *One more thing: Apples Erfolgsgeschichte vom Apple I bis zum iPad*. Addison-Wesley 2011, ISBN 978-3-8273-3057-4.
* 

## Fuessnoote


## Weblink

* Apple Dütschland – Apple Liechtestaan – Apple Öschtriich – Apple Schwyz
Apple (Begriffsklärung)

Dr Begriff **Apple** (änglisch für *[[Kulturapfel|Öpfel]]*) bezäichnet:
* Apple, dr Elektronik-Konzärn Apple Inc.
* die erste Kompiuter vo dr Firma Apple (z. B. Apple I, Apple II und Apple III)
* Apple Corps, en Undernähme vo de Beatles
* Apple Records, e Blatteleibel vo de Beatles
* APPLE, dr erst Satellit vo Indie

**Apple** isch dr Name vo dene Persone:
* Fiona Apple (* 1977), en amerikanischi Sängere, Singer-Songwriterin, Pianistin
* Max Apple (* 1941), en amerikanische Schriftsteller, Dräihbuechautor und Filmbroduzänt
Steve Jobs

Dr **Steven „Steve“ Paul Jobs** (* 24. Februar 1955 z San Francisco, Kalifornie; † 5. Oktober 2011 z Palo Alto, Kalifornie) isch e amerikanische Undernähmer gsi. Er isch e Mitgründer und während Joore dr CEO vo Apple gsi und eine vo de bekanntiste Persönlikeite vo dr Kompiuterindustrii. Zämme mit em Steve Wozniak und em Ron Wayne het er 1976 Apple gründet und het ghulfe, s Konzept vom Häimkompiuter mit em Apple II z popularisiere. Dr Jobs isch au dr Gschäftsfüehrer und Hauptaktionär vo de Pixar Animation Studios und noch ere Fusion dr grösst Äinzelaktionär vo dr Walt Disney Company gsi. Sis Vermööge isch im Merz 2011 vom Wirtschaftsmagazin Forbes Magazine uf 8,3&nbsp;Milliarden&nbsp;US-Dollar gschetzt worde.

## Literatur
* Klaus Brinkbäumer, Thomas Schulz: *[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-70228777.html Der Philosoph des 21. Jahrhunderts].* In: *Der Spiegel.* Nr. 17, 2010.
* Alan Deutschman: *Das unglaubliche Comeback des Steve Jobs: wie er Apple zum zweiten Mal erfand.* Campus Verlag Frankfurt/ New York 2001, ISBN 3-593-36781-5.
* Jay Elliot, William L Simon: *Steve Jobs – iLeadership.* Ariston, München 2011, ISBN 978-3-424-20049-2.
* Joachim Gartz: *Die Apple-Story: Aufstieg, Niedergang und „Wieder-Auferstehung“ des Unternehmens rund um Steve Jobs.* SmartBooks, Kilchberg 2005, ISBN 3-908497-14-0.
* Walter Isaacson: *Steve Jobs: Die autorisierte Biografie des Apple-Gründers*. Aus dem Englischen übertragen von Antoinette Gittinger, Oliver Grasmück, Dagmar Mallet, Elfi Martin, Andrea Stumpf und Gabriele Werbeck. 1. Auflage. C. Bertelsmann Verlag, München 2011, ISBN 978-3-570-10124-7.
* Leander Kahney: *Steve Jobs’ kleines Weißbuch.* Finanzbuch Verlag, 2008, ISBN 978-3-89879-351-3.
* Carsten Knop: *Big Apple. Das Vermächtnis des Steve Jobs.* Frankfurter Allgemeine Buch, Frankfurt am Main 2011, ISBN 978-3-89981-271-8.
* Jeffrey S. Young: *Steve Jobs: der Henry Ford der Computerindustrie.* Deutsche Übersetzung von Peter Jansen. GFA, Düsseldorf 1989, ISBN 3-89317-006-5.
* Jeffrey S. Young, William L. Simon: *Steve Jobs und die Geschichte eines außergewöhnlichen Unternehmens.* Deutsche Übersetzung von: *iCon Steve Jobs*. Scherz 2006, ISBN 3-502-15052-4
** als Taschenbuch: *Steve Jobs und die Erfolgsgeschichte von Apple.* Fischer 2007, ISBN 978-3-596-17079-1.

## Weblink

* 
* 
* Daniel Eran Dilger: *[http://www.appleinsider.com/articles/11/10/05/steve_jobs_a_lifetime_of_visionary_disruption_in_advancing_technology.html Steve Jobs: a lifetime of visionary disruption in advancing technology]*. Appleinsider, 5. Oktober 2011.
* Ein verspäteter Hippie: Kritischer Nachruf auf Steve Jobs (taz vom 6. Oktober 2011)

## Fuessnoote
Belz

**Bălți** ([], russisch **Бельцы**/Belzy, ukrainisch **Бєльці**/Bjelzi, dütsch **Belz**, jiddisch **בעלץ**/Belts) isch e Stadt z Moldawie. Si het 149'100 Ywohner (01.01.2011) und isch eso noch Chișinău (dütsch Kischinau) die zweitgrössti Stadt im Land, wenn mä Tiraspol nid in Betracht zieht, wo in Transnistrie lit, aber das isch hützudags de facto vo Moldawie unabhängig.

Belz isch s wichtigscht Industri-, Kultur- un Gschäftszentrum un s wichtigscht Verchehrsdräichrüz im Norde vo Moldawie. D Stadt lit in dr Belz-Steppe, rund 130 km nördlich vo Kischinau am Fluss Răut, eme Nebefluss vom Dnestr.

Im Johr 1620 isch Belz s erscht Mal gnennt worde als Teil vom Fürschtetum Moldau. 

## Quälle
Siegfried Kallenberg

Dr **Siegfried Garibaldi Kallenberg**, wia-nr mit-em ganza Nama ghoißa hôt (* 3. Novembr 1867 z Schachen bei Lindau – heitzodag an Ortsdoil vo sellra Stadt em boirischa Regiirongsbezirk Schwaben –, † 9. Februar 1944 en Mincha) ischt a deitscher Kombonischt ond Hochschuallehrer gwäa. 

## Aus seim Leaba
Dr Siegfried Kallenberg ischt am 3. Novembr 1867 z Schachen am Bodasee uf d Welt komma. Nôch-em Abi hôt’r d Lehr vo dr Kombosizioo studiirt, zerscht an dr Musikhochschual vo Stuegert ond hendrher an dera vo Mincha. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, hôt’r am Konservadoriom vo Stettin a Stell als Theoriilehrer kriagt. Em Jôhr 1892 isch’r dr Rektor vo sellra Eirichdong worra. S gleiche Amt hôt’r schbätr noh en Keenigsberg ond en Hannover ausgiabt. 1910 schliaßlich hôt dr Kallenberg sei Hochschualamt an da Nagl ghengt, ischt nôch Mincha omzoga ond hôt deet bloß noh fir seine Kombosiziona gleabt: an Haufa Kammermusik, etliche grauße Chorwerk, rond 300 Liadr, drei Opra, zwoi Pandomima, zwoi Sinfonía ond a Requiem. Zo seira Zeit hôt’r zo-ra Grubbe vo Kombonischda gheert, wo an strenga expressionischdischa Stil pfleagt hend. 

D Freind ond Bewondrer vo deam Kinschtler hend em Jôhr 1921 z Mincha a *Siegfried-Kallenberg-Gesellschaft* grendet. Dô drmit hend-se da Zweck vrfolgt, seine Werk ama greeßra Personakreis bekanntzomacha; abr älle Bemihonga vo sellra Gsellschaft hend koin wesentlicha Erfolg zeigt. Heitzodag isch dr Kallenberg weitgehend vrgessa.

## A kloina Auswahl vo seine Werk
**Sun Liao*, a Opr
**Das goldene Tor*, a Opr
**Requiem*, a grauß geischtlichs Werk fir Solischda ond an Chor
**90. Psalm*, a grauß Chorwerk

## Quella
**Illustriertes Musiklexikon*, rausgäa vom Hermann Abert, Verlag J. Engelhorns Nachf., Stuttgart, 1927
* Friedrich Herzfeld: *Das Lexikon der Musik*, Verlag Ullstein GmbH, Frankfurt am Main – Berlin – Wien (1976)
Ennetbirgische Vogteien

Di **ennetbirgische Vogteie** oder **wälsche Vogteie** bzw. **italiänische Vogteie** si d Vogteie uf em Gebiet vom hütige Schwizer Kanton Tessin zur Zit vo dr Alte Eidgnosseschaft gsi. Wil si uf dr ‚andere‘ Site vom Gotthard lige, heisse si au «d Machtberiich über de Bärge».

Vier Vogteie, Valle di Maggia, Locarno, Lugano und Mendrisio, si e gmäini Herrschaft vo zwölf vo de drizää alten Ort (ohni Appezäll) gsii.

Drei vo de Vogteie, Bellinzona, Blenio und Riviera si gmäinsams Äigedum vo Uri, Schwyz und Nidwalde gsi, wäred d Vogtei Leventina ganz Uri ghöört het.

D Vogteie si zwüsche 1403 und 1512 zur schwizerische Äidgnosseschaft cho. Nochdäm 1798 die Helvetischi Republik usgrüeft worden isch, hai si d Kantöön Bellinzona und Lugano bildet und si 1803 zum Kanton Tessin zämmegschlosse worde.

S Eschedaal, Luino und d Daalschafte Cuvio und Val Travaglia häi nume e Zit lang dr Äidgnosseschaft ghöört. Im politische Duurenander in de Joor 1512 bis 1516 hai die Daalschafte hüfig d Händ gwäggslet. So het Frankriich 1515 s Eschedaal, Mendrisio und Balerna wider de Äidgnosse abgnoo. Wil die Daalschafte im Ewige Friide vo 1516 nit speziell erwähnt worde sii, isch s strittig bliibe, öb si dr Äidgenosseschaft oder Mailand wurde ghööre. 1521 isch denn Brissago und 1526 si Mendrisio und Balerna ändgültig an d Äidgenosseschaft gfalle. Für Mendrisio und Balerna het dr Kaiser Karl V. Luino, Cuvio und Travagia überchoo.

## Dütschi Näme und Wappe vo de Vogteie (bis 1798)
*  Bellenz (Bellinzona)
*  Bollenz (Blenio)
*  Lauis (Lugano)
*  Livinen (Leventina)
*  Luggarus (Locarno)
*  Maiental (Vallemaggia)
*  Mendris (Mendrisio)
*  Reffier (Riviera)

*Lueg au:* Alte Eidgenossenschaft

## Literatur
* 
*
Nets

D'r Cabaret **NETS** (fer ***N'''et '''E'''mmer '''T'''rurig '''S'''e'') esch a [[Elsass|elssaser]] Theatr Group us'm Bluamatahl (frz. ''Florival''). Ar esch anne 1976 grendt worre. Di ursprünglegi Bedütig vom Name isch gwea; ***N**eijà **E**lsasser **T**heater vu **S*'angrà*.

## Vorstànd
* Président: Pascal Franck
* Président d’honneur: Fernand Preiss
* Vice-Président: Marcel Wenzinger
* Secrétaire: Sandy SydaA
* Trésorier: Frédéric Roeder
* Directeur musical: Georges Gully
* Assesseurs: Josiane GULLY, Gilbert KERN, Michele Beckert

## Motto
"Cabaret, das esch unser Lawà, unsri Muàtersproch wànn mer haltà hoch".

## Weblink
* Le site du Cabaret NETS
* D'r Windhund, lüej dert S. 34
Totenkopfschwärmer

De **Tootechopf** (*Acherontia atropos*) isch de grööscht Flipper z Mitteleuropa. Uf de Brust isch e Zaichnig, wo emene Tootechopf gliicht. 

## Verbraitig
Sini Haimet isch Zentralafrika und Madagaskar. Er flügt im Früelig öber s Mittelmeer uf Südeuropa und au öber d Alpe. Doch flüügt er nöd zrugg und sterbt im Winter. Er isch ufem Feld und im Garte aztreffe.

## Uussie
Di vordere Flögel vom Tootechopf sind dunkelbruu und äänlich wiene Bommrinde gfärbt, d Hinderflügel hellbruu mit dunkelbruune Straiffe. Ufem Chopf isch e Muster wo anen Tootechopf erinneret. De Liib isch geelschwarz gringlet miteme blaue Mittelstraiffe ufem Rugge. Er erraicht e Länge vo 60 mm und het e Spannwiiti vo 120 mm.

## Jooreszyklus

Di erscht Generatioo vom Tootechopf flügt im Aprile oder Mai vo Nordafrika oder Südeuropa öber d Alpe und lait sini Aier. D Raupe schlüüffet im Juli und verpuppet sich im uusgeende Augste tüüff i de Erde. Di zwoot Faltergeneratio flügt denn abem September und verfrüürt im Oktoober, ooni as si Jungi gmacht het. Z Afrika bildet de Tootechopf im Joor zwoo oder drai Generatione.

De Tootechopf ernäärt sich vor alem vo Säft, wo us de Bömm sickeret. Er dringt aber au gern i Biinestöck ii und und suugt de Hung us de Wabe, werd debii aber hüüffig vo de Biili töödt. Bi Gfoor chönd Tootechöpf e Zirpgrüüsch mache.

## Raupe
D Raupe wered bis 130 mm lang und hend e chiliises s-förmigs Schwänzli. Si sind maistens geel, chönd aber au grüe oder bruu sii. Uf jedem Segment isch en schwarze Tupfe, auch s Muul isch schwarz. D Raupe isch uf Nachschattegwächs spezialisiert, so uf d Herdöpfelstude (*Solanum tuberosum*), s Tollchriesi (*Atropa sp.*), de Stechöpfel (*Datura sp.*) oder de Bocksdorn (*Lycium barbarum*).

## Literatur
* Arno Bergmann: *Die Großschmetterlinge Mitteldeutschlands. Band 3 Spinner und Schwärmer.* Urania-Verlag, Jena 1953.
* Günter Ebert: *Die Schmetterlinge Baden-Württembergs. Band 4, Nachtfalter II (Bombycidae, Endromidae, Lemoniidae, Saturniidae, Sphingidae, Drepanidae, Notodontidae, Dilobidae, Lymantriidae, Ctenuchidae, Nolidae).* Ulmer Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-8001-3474-8.
* J. J. de Freina, Th. Witt: *Die Bombyces und Sphinges der Westpalaearktis. Band 1. Noctuoidea, Sphingoidea, Geometroidea, Bombycoidea.* EFW Edition Forschung & Wissenschaft Verlag, München 1987, ISBN 3-926285-00-1.
* Ian J. Kitching, Jean-Marie Cadiou: *Hawkmoths of the World. An Annotated and Illustrated Revisionary Checklist (Lepidoptera: Sphingidae).* Cornell University Press, New York 2000, ISBN 0-8014-3734-2.
* A. R. Pittaway: *The Hawkmoths of the western Palaearctic.* Harley Books, 1993, ISBN 0-946589-21-6.
* Rolf Reinhardt, Kurt Harz: *Wandernde Schwärmerarten. Totenkopf-, Winden-, Oleander- und Linienschwärmer.* Die Neue Brehm-Bücherei Bd. 596, Westarp & Spektrum, Magdeburg/Heidelberg/Berlin/Oxford 1996, ISBN 3-89432-859-2.

## Weblinks

* www.lepiforum.de Foti und Taxonomi
* Sphingidae of the Western Palaearctic (englisch)
* www.schmetterling-raupe.de
* Moths and Butterflies of Europe and North Africa (englisch)
* Markku Savela: Lepidoptera and some other life forms (englisch)