open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patrioten (Amerikanische Unabhängigkeit)

D **Patriote**, au bekannt as *[[United States Whig Party|Whigs]]*, *Congress-Men* oder us britischer Sicht Rebelle, isch dr Name gsi wo sich d Siidler vo de britische Drizäh Kolonie in Nordamerika ge hai, wo si sich währed dr Amerikanische Revolution gege d Chrone erhobe hai. Ihri Aafüehrer hai die amerikanischi Unabhängigkeit deklariert und eso die Vereinigte Staate vo Amerika gründet. D Patriote si vom John Locke und dr amerikanische Ufklärig, und vo dr politische Philosophii vom amerikanische Republikanismus beiiflusst worde, wo vom Thomas Jefferson, vom Alexander Hamilton und vom Thomas Paine formuliert worden isch. 

As Grubbe hai d Patriote e wiits Spektrum vo politische Aasichte und gsellschaftlige Positione umfasst, vo konservative Föderaliste wie dr Alexander Hamilton über aristokratischi Plantagebsitzer wie dr Thomas Jefferson bis zu Sozialrevolutionär und Farmer us dr Underschicht wie dr Daniel Shays und dr Joseph Plumb Martin. Ihri Gegner under ihre Mitkoloniste si d Loyaliste gsi, wo dr britische Chrone dreu bliibe si. Vili Patriote si scho vor em Usbruch vom amerikanische Unabhängigkeitschriegs aktiv gsi, wie zum Bispil d Söhn vo dr Freiheit (*Sons of Liberty*). Die prominänteste Aafüehrer vo de Patriote wärde bis hüt vo de Amerikaner as d Gründerväter vo de Vereinigte Staate verehrt.
Patrioten

Mit **Patriote** cha gmeint si
*Lüt wo ihr Land gärn hai, es aber nid wie d Nationaliste über alli andere stelle
*D Understützer vo dr Unabhängikeit vo de Vereinigte Staate vo Grossbritannie im 18. Johrhundert
*Die französische Revolutionär wo in dr Französische Revolution s Ancien Regime abgschafft hai
*E Grubbe vo Schwiizer Politiker zur Ziit vor Alte Eidgenosseschaft und dr Helvetik
Geier

**Geier** stoht fir:

* verschideni Arte vu Gryfvegel, lueg Geier (Vogel)
* Geier Werke, ehmolige Fahrzyygfabrik z Lengerich (Weschtfale)
* S63 Geier, ein Schnellboot der Albatros-Klasse der Deutschen Marine
* P6073 Geier, e Schnällboot us dr Jaguar-Klasse
* SMS Geier, e Chaiserlige Chryzer
* Geier Sturzflug, e dytschi Musikgruppe vu Bochum
* dr Namme vun ere Ereffning im Schachspil
* e regionali Spilvariante bim „Schafkopf“
* Geier, e 2.857 m hoche Bärg im Wattental/Tirol

**Geier** isch dr Familienamme vu däne Persone:
* Erna-Maria Geier (1923–1994), dytschi Bolitikeri (CDU)
* Gerhard Geier (1932–2008), dytsche Kabarett-Autor
* Harald Geier (* 1972), eschtryychische Boxer
* Helmut Josef Geier (* 1962), dytsche Techno-DJ (*DJ Hell*) un Produzänt
* Jens Geier (* 1961), dytsche Bolitiker
* Karl Theodor Geier (* 1938), dytsche Musiker
* Kurt Geier (* 1879), dytsche Jurischt, Verwaltigsbeamte un Bolitiker (NLP, DNVP, DVP)
* Manfred Geier (* 1943), dytsche Germanischt un Publizischt
* Manuel Geier (* 1988), eschtryychische Yyshockeyspiler
* Martin Geier (1614-1680), dytsche lutherische Theolog
* Michael Geier (* 1944), dytsche Diplomat 
* Monika Geier (* 1970), dytschi Kriminalschriftstelleri
* Oscar Geier (1882–1942), schwyzerische Bobsportler
* Stephan Geier (* 1988), eschtryychische Yyshockeyspiler
* Swetlana Geier (* 1923), russisch-dytschi Ibersetzeri
* Werner Geier (1962-2007), eschtryychische Radioschurnalischt, Labelbetryyber un Produzänt
* Winfried Geier (* 1960), dytsche Fueßballprofi
Bartgeier

Dr **Bàrtgaijer** (*Gypaetus barbatus*; alemannischi Näme) esch a Griffvogel üss d’r Unterfàmelia vu da Àltwaltgaijer (Aegipiinae). Ar beldet di einzig Àrt vun dr glichnàmige Gàttung (*Gypaetus*). Met ere Fattichspànnwitti vun bes züe 2,9 Meter zellt er züe dr greschte flugfähige Veegel vun dr Walt. Met 225 bes 250 Brüetbààr esch dr Bàrtgaijer ein vun dr saltenschte Griffveegel en Europa.

D’r Bàrtgaijer kännt ma o unterem Nàmma Làmmgaier, will ma em vorghàlta hàtt, dàss ar Làmm un Gams düat àgriffa. Ma nännt na o Knochabracher, will ar sech maichtens vo Knocha ärnärt, si schtarcka Schnàwel ärlàuibt em sa känna kràcha un wänn sa z’groos senn, lost’r sa vu hundert mäter owa –n-àwa käija uff a schtainiger Àbhàng.
D’r Bàrtgaier esch Kontràschtrich gfadert, met owadura gràuischwàrza Fadra un untadura met rosarota. Sina-n-aigaschàft esch dia berschta-n-àrtiga schwàrza Fadra wu-n-m baidsittig ewer d’r Schnawel hanga.
Ar briadelt sina 2 Aijer warend 52 bis 58, s'zwaita Bibbala schlupft ärscht 5 Tag nohnem äschta-n-üs un werd nia schtàrk genüag zum sech känna ärnähra, so dàss as bol amol igeht.
Si Lawesràuim befendet sech ewerhàlb vu d’r Baumgranza em hocha Geberg, drumm esch d'Freschisätzung en da Àlwa so güat glunga. Ma müas noch d'r züasätza dàss da Vogel vor 100 Johr üssgrotta worra-n-esch dur dàs àss ar, no gwessana Sààga, durgandig d'r Mänsch àgreffa hàtt.

## Literatur
* Robert Hofrichter: *Die Rückkehr der Wildtiere – Wolf, Geier, Elch & Co.* Leopold Stocker Verlag, Graz 2005. ISBN 3-7020-1059-9
* Benny Génsbol, Walther Thiede: *Greifvögel – Alle europäischen Arten, Bestimmungsmerkmale, Flugbilder, Biologie, Verbreitung, Gefährdung, Bestandsentwicklung.* BLV Verlag, München 2004.  ISBN 3-405-16641-1

File:Gypaète barbu MHNT.jpg|*Gypaetus barbatus aureus*
File:Gypaetus barbatus hemachalanus MHNT.jpg|*Gypaetus barbatus hemachalanus*

## Weblink

* Projekt ewer d Wederààsedlung vum Bàrtgaijer en dr Àlpe
* Film- un Photoarwete zum Thema „Bàrtgaijer in dr Àlpe“.
* Bàrtgaijerschutz uf Kreta (anglisch)
Geier (Vogel)

**Geier** oder **Giir**, au **Aasgeier**/**Aasgiir** isch e Trivialbezeichnig fir verschideni Arte vu Gryfvegel, wu in dr Hauptsach oder uusschließlig Aas frässe. Die Arte, wu *Geier* gnännt wäre, sin zem Deil nume arg entfärnt mitenander verwandt.

„Geier“ wäre gnännt:

* d Arten dr Unterfamilie vu dr Altwältgeier (Aegypiinae), z Sideuropa, z Afrika un z Asie
* d Arte vu dr Unterfamilie Gypaetinae, wu au dr Bartgeier derzue ghert. 
* d Arte vu dr Familie vu dr Nejwältgeier (Cathartidae), z Nord- un Sidamerika

## Literatur
* H. R. L. Lerner und D. P. Mindell: *Phylogeny of eagles, Old World vultures and other Accipitridae based on nuclear and mitochondrial DNA*. *Molecular Phylogenetics and Evolution* 37; 2005: S. 327-346.
* T. Mebs und D. Schmidt: *Die Greifvögel Europas, Nordafrikas und Vorderasiens.* Franckh-Kosmos, Stuttgart 2006, ISBN 3-440-09585-1.
Schmutzgeier

Dr **Schmutzgaijer** (*Neophron percnopterus*) esch a Griffvogel üs dr Fàmilie vun dr Habichtartige. Ar kunnt vun Sideuropa bis Zentralasia un en Afrika un Sidasia vor. 

D’r Schmutzgaijer esch wiss gfadert mett schwàrza Schwungfadra. D’r Kopf esch fàltig, unbefadert un gahl, s’Gsecht esch verlängert met ma fina schwàrza Schnàwel. D’Doba senn schtràhlend gahl un d’Àuiga schemmra rotbrün.

Ar esch 0,60 bis 0,70 m gros, weegt 1.5 bis 2.2 kg. D’Schpànnwitta esch 1.65 m.

Ar labt garn en da Sumpfglander, àwer weniger en Bànda, ma trefft na ender en Paarla à. Ar ärnährt sech garn vu Werweloosa Klaitiarer. Ar verzärrt tailwis o Frechta un gehn garn en da Drackaimer geh umma niala. Em Gegasàtz vu da àndra Gaijer màcht sech da Vogel à Lackerbissa üss Schtrüssaijer. Ar kehrt zu da Warckzigsverbrucher, dänn ar schleht dia härta-n-Aijerschàlla met ma Schtai uff, un wänn's net klàppt, no holt ar à greeserer.

Se leega jahrlig zwai wissa, brün gflackta-n-Aijer, wu sa 42 Tag àbwackselnd làng briadla. Nohdam bliwa d’Jungvegel 80 Tag em Nascht, bevor àss sa üssfliaga.

D'r Schmutzgaier fendet ma ewer gànz Àfrika, tailwis en Àsia un Europa, vor àllem em Mettelmeergebiat un o uff da Kapwärdischa un Kànàrischa-n-Ensla.

## Literatur
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg.): *Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel*. Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2.

## Weblink

* 
* 
* Alters- und Geschlechtsmerkmale (PDF; 5.6 MB) von J. Blasco-Zumeta und G.-M. Heinze (eng.)
Iselin

**Iselin** e Familiename. Z Baasel säit mä Iisely und es isch dr Naame von ere bekannte Familie us em Daig.

Die Persone häisse eso:

* Alfred Sarasin-Iselin (1865–1953), e Schwizer Bankiee und Politiker
* Andreas Merian-Iselin (1742–1811), e Baasler Politiker, Landammaa vo dr Schwiz 1806 und Gegerevoluzionaär
* Anna Maria Preiswerk-Iselin (1758–1840), d Dochder vom Isaak Iselin
*Christine Iselin-Kobler, en alemannischi Schriftstellere
* Heinrich Iselin (1888–1955), e Schwizer Offizier
* Isaak Iselin (1728–1782), e Schwizer Gschichtsfilosof
* Isaak Iselin-Sarasin (1851–1930), e Schwizer Jurist, Politiker und Offizier
* Jakob Christoph Iselin (1681–1737), e Schwizer Theolog und Lexikograaf
* Johann Rudolf Iselin (1705–1779), e Schwizer Jurist und dr erst Herusgääber vom Tschudi sim *Chronicon Helveticum*
* Karl Burckhardt-Iselin (1830–1893), e Schwizer Politiker

In dr Literatur chunnt **Iselin** vor as:
*Eleanor Iselin, e literarischi Figur im Roman vom Richard Condon  *The Manchurian Candidate*.

**Iselin** isch dr Name vo dene Ört:
*S Basler Iiseli Quardier
*Iselin, en Ort in Woodbridge Township, New Jersey, USA
Königsgeier

D’r **Kenigsgaier** (Sarcoramphus papa) esch ainer vu da fàrwigschta Näiwaltgaier üss Südàmerikà un d’Ainzigscha-n-Àrt vu sinra Gàttung. Ar esch vormachtig ewer àlla klainra Gaijer Sorta drum si Nàmma. Àndra maina will ar so haist sott’s dod’rvu kumma, dàss en d’r Maija Leganda vorkummt, dass da Vogel d’r Boota esch zwescha da Mänscha un d’Gätter.

Em Kenigsgaijer si Kopf esch blutt àwer d’rfer bundgfarbt. Schaidel, Hàls un um d’Àuiga-n-umma senn Rot, d’Schnàwelwàrzla, un d’r Nacka sen Oràsch bis Gahl, ànn da Bàcka senn Gràuiwissa Faderla. S’Kärwer esch em groosa gànza Wiss un Gràuiwiss bis uff d’Fleegelfadra, di senn Schwàrz.

Ar kàt bis zu 85&nbsp;cm làng wara met 4.5&nbsp;kg. Sina Fleegelschpànnwitta esch kühm 2 m brait., d’rfer hàtt ar àwer a kräftiger Schnàwel un schtàrka Kràlla. D’Kenigsgaijer briadla nur àlla zwai Johr ai Ai. Se lega en hohla Baimschtamm odder Nàschtgàwla un en Felsaschpallt. Se briadla glichgetailigt abwackselnt 80 bis 90 Tag D’r Jengleng fliagt gànz schnall üss awer blibt bi da ältra noch 150 bis 600 Tag. Ar labt garn en da Tropichawalder un en da Sumpfgebiater.

Si Verbraitungsgebiat geht vu Mexiko ewer Mettel un Südàmerikà bis zu Nordàrgentinia un Uruguay.

## Weblink

* 
* Eintrag auf World-of-Animals.de
* 
* Intràg uf World-of-Animals.de
Johann Lukas Legrand

Dr **Johann Lukas Legrand** au **Le Grand** (* 30. Mai 1755 z Basel; † 4. Oktober 1836 z Fouday) isch e Schwizer Fabrikant und Politiker zur Ziit vo dr Helvetische Republik gsi.

D Familie Legrand het ursprünglig us Tournay gstammt und isch us Glaubensgründ noch Basel gflüchtet. Dr Johann Lukas Legrand het z Basel Theologii studiert und isch denn Siidebandfabrikant worde und Zumftmeister vo Huusgnosse bevor er 1792 s Amt vom e Basler Landvogt z Rieche übernoh het. As Verdräter vo Basel isch er e baar Mol an die eidgenössischi Dagsatzig gschiggt worde. Er het sich stark für d Gliichberächtigung vo dr Stadt- und dr Landbevölkerig z Basel iigsetzt und het massgäblig zum friidligen Umsturz z Basel im Johr 1798 biidrait. Am 17. April 1798 isch er ins Diräktorium vo dr Helvetische Republik gwehlt worde und het as däm si provisorische Presidänt fungiert. As Diräkter het er d Projekt vom Johann Heinrich Pestalozzi understützt und het dr Johann Caspar Lavater 1799 vor dr französische Verfolgig gschützt. Wil er nit an die radikale Ideä vo de Patriote glaubt het, isch er am 30. Jänner 1799 zruggdrätte und het d Politik verloo. Er het si Siidebandfabrik vo Arlese noch St-Morand bi Altkirch z Frankriich verlait. Spöter het er z Fouday gläbt und het mit em Pfarrer Johann Friedrich Oberlin vo Waldersbach die wirtschaftligi und schuelischi Entwigglig vom zruggbliibene Steidaal in de Vogese gförderet. Si Nochlass befindet sich im Staatsarchiv vom Kanton Basel-Stadt.

1780 het dr Legrand d *Rosina Lindenmeyer* ghirote.

## Literatur
* *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*, Bd. 4, Neuenburg 1927, S. 643.
* 
* 

## Weblingg
* 
* Luzia Knobel: Johann Lukas Le Grand. In: Gemeinde Lexikon Riehen
Stimmlose postalveolare Affrikate

Di **stimmlosi postalveolari Affrikate** isch e Konsonant, wo in viilene Sprooche (zirka 45% vo de Sprooche vo dr Wält) vorchùnt. 

Im Alemannische isch de Luut änder sälte; er chùnt do in Wörter wie ***Tsch'''echisch'', ''ba'''tsch'''e'' oder ''Dü'''tsch*** vor.

Im internationale phonetische Alphabet wird de Luut mit  oder  transkribiert. Vorallem in dr Slawistik findet mer oft au .

## Artikulation
*Es isch e Affrikate; d Artikulation fängt wie bimene Verschlùssluut demit aa, dass d Lùft im Muul ùffgstaut wird, ùn s Lööse vùm Lùftstrom duuret lang gnue, dass en Frikativ entstoot.
*De Artikulationsort isch postalveolar; si wird mit dr Zùng grad hinter em Zahndamm artikuliert, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de harte Gaume beriert.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht si produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Literatur/Quelle
Urs Viktor Oberlin

Dr **Urs Victor Oberlin** (* 5. Septämber 1747 z Solodurn; † 6. Novämber 1818 z Solodurn ) isch e Schwiizer Politiker in dr Ziit vo dr Helvetik gsi.

## Läbe
Dr Urs Victor Oberlin isch am 5. Septämber 1747 z Solodurn uf d Wält cho as Sohn vom Josef Wilhelm Oberlin, eme Schriiner, und dr Anna Maria Stampfli. Er isch mit dr Catharina Rousseau verhürotet gsi. As Bruef het er zerst as Pastetebecker, und spöter as Duechhändler gschafft.

### Si Politischi Laufbahn
Noch dr Französische Revolution het sich au z Solodurn, wo vo patrizische Familie beherrscht worden isch, dr Wunsch vo de Bürger noch Mitbestimmig versterkt und e baar Bürgerligi si in d Regierig ufgnoh worde, drunder dr Oberlin. Er het aber die revolutionäre Patriote understützt, wo z Solodurn d Patrizier hai welle stürze, und isch wäge däm ins Gfängnis cho. Nodäm d Franzose in d Eidgenosseschaft iigfalle si, isch dr Oberlin dank em Druck vom General Balthasar Alexis Henri Antoine von Schauenburg am 3. Merz 1798 Presidänt vo dr provisorische kantonale Solodurner Regierig worde und drei Wuche druf Mitgliid vom Obergricht. D Proklamierig vo Helvetische Republik am 12. April 1798 het s Ändi vom Ancien Regime in dr ganze ehemolige Eidgenosseschaft bedütet. Die gmässigte Republikaner hai dur e gschickti Wahltaktik Macht in dr Exekutive übernoh und hai dr Oberlin am 17. April 1798 in s Diräktorium gwehlt, und währed siiner Amtsziit isch er zweimol Presidänt worde. Noch em Erste Staatsstreich am 7. Jänner 1800 isch s Diräktorium ufglöst worde.

### Noch dr Politik
Noch siim Sturz het er d Politik verloh und isch wider Duechhändler worde. Er isch am 6. Novämber 1818 z Solodurn gstorbe.

## Iischetzig
Dr Oberlin wird als en ehnder opportunistische Politiker, wo nit bsundrigs wichdig gsi isch, beurdeilt.

## Quelle
* H. Sigrist, Solothurner Kantonsgeschichte, Band 3

## Nowiis
Alphons Pfyffer

Dr **Alphons Pfyffer [[Schloss Heidegg|vo Heidegg]]**, (* 5. September 1753 z Luzärn; † 11. April 1822 z Luzärn) isch e Schwiizer Politiker zur Ziit vo dr Helvetik gsi.

Dr Pfyffer vo Heidegg isch 1753 als Sohn vom Josef Ignaz Xaver Pfyffer vo Heidegg und dr Maria Jakobea gebooreni Balthasar uf d Wält cho. Dr Pfyffer het zum Leodegarische Zwiig vo de Luzärner Pfyffer ghört, wo sich au Pfyffer vo Heidegg gnennt hai.

Er het zerst e militärischi Karriere gmacht und isch e ziitlang z Paris gsi as Lütnant vo dr Schwizergarde. Won er noch Luzärn zrugg cho isch, het er revolutionäri Ideä afo verbreite.

1783-89 isch er Stadtschriiber z Willisau gsi, 1789-98 Stadtschriiber z Luzern. Vo 1774 bis 1790 und wider 1807-14 isch er Luzerner Grossrat gsi, 1778-80 Vogt im Maggiatal.

Noch dr Helvetische Revolution im Früehlig 1798 isch dr Pfyffer as e gemässigte Reformer vo de Republikaner am 18. April ins erste Direktorium vo dr Helvetische Republik gwehlt worde. Uf Druck vom französische Gsandte Jean-Jacques Rapinat het dr Pfyffer aber scho am 18. Juni vom gliiche Johr wider müesse zruggdrätte. Er isch Mitgliid vom helvetische Senat und vom Grosse Root bliibe, won er zu de Unitarier zehlt het.

1805-22 isch er Übersetzer vo dr Staatskanzlei gsi, 1814-22 au Kantonsfürsprech im Amt Luzern.

Anne 1788 het er d Elisabeth Dula ghirote.

## Literatur
* 
*
Helvetik

Mit **Helvetik** cha gmeint si
* Die Helvetischi Republik, wo am 12. April 1798 z Aarau broklamiert und am 10. März 1803 ufglöst worden isch.
* Dr Ziitabschnitt vo 1798 bis 1803 in dr Schwiizer Gschicht vo dr Gründig vo dr Helvetische Republik bis zur Proklamation vo dr Mediation.
Nasaler Konsonant

En **nasaler Konsonant** isch en Luut wo bi de Artikulation s Gaumesegel abegsenkt isch, so dass de Mund- un de Nooseruum nit vonenander drännt sin. Des heisst, dass de Artikulationsstrom (de Atem wommer zum schwätze bruucht) im Mund- un im Nooseruum cha resoniere. Glychzitig wird de Mundruum amene bstimmte Ort blockiert, un de Artikulationsstrom entwycht durch d Noos. Bim Luut  zum Byspil isch s Gaumesegel gsenkt, so dass d Luft durch de Mund un durch d Noos cha resoniere, un d Öffnig vum Mund isch durch beidi Lippe verschlosse. D Luft vibriert also durch de Mund un durch d Noos, un entwycht numme durch d Noos, was de Luut /m/ produziert. S glych gilt für Nasalvokal.

Bimene **orale Konsonant** wie /  / dergege isch de Gaumesegel aaghobe un drännt de Mund- vum Nooseruum. Weg dem resoniert de Luftstrom bi orale Konsonante numme im Mundrache.

In dr Phonetik were Nasalkonsonante oft als Plosiv definiert, wyl de Luftstrom im Mund blockiert wird. Wyl de Artikulationsstrom aber nit ufgstaut wird, sundern kontinuierlich durch d Noos entwycht, hen si luut em Phonetiker Peter Ladefoged aber meh mit de Approximante gmeinsam.

Es sin fascht kei Sprooche bekannt wo kei Nasalkonsonante hen. Die einzig Sprooche wo bekannt sin, sin s Quileute, Makah un Lushootseed (Sprooche vo Indigene im US-Bundestaat Washington) un em Rotokas vo Papua-Neuguine. In andri Sprooche chömme Nasale mindeschtens allophonisch vor, vorallem vor Nasalvokal, so zum Byspil im Eyak z Alaska.

## Verschidnigi Nasalkonsonante
Nasalkonsonante chöme an allene Artikulationsort vo de Lippe bis zum Uvula vor. Wyter hinte im Mund isch es physiologisch unmögli en nasale Konsonant z bilde, wyl es nit mögli isch d Pharynx oder d Glottis z schliesse un glychzitig de Nooseruum offe z loo.

Nooch Artikulationsort unterscheidet mer die Nasal:

Im Alemannische gits vier vo denne Nasalkonsonante:  wie in „**M**aa“,  wie in „**n**üü**n**“,   wie in „si**ng**e“ un allophonisch  wie in „Gä'''m'''f“. 

Usserdäm gits Sprooche, wo de Luftstrom vumene Plosiv statt durch de Mund, durch d Noos glöst wird. Im Alemannische gits so Luut, wie in de Ussprooch vo „d Muetter“ als „**pm**uetter“. Lueg dezue bi Faukaler Explosiv. In de meischte Sprooche isch des wie im Alemannische e phonetischs Detail.

In fascht allene Sprooche gits numme stimmhafti Nasal. Numme in e paar Sprooche wie em Birmanesische un em Isländische gits au stimmlosi Nasal.

Frikativi Nasal sin schynts artikulatorisch mögli, es isch aber kei Sprooch bekannt wo so Luut het.

## Fuessnote
Nasal (Phonetik)

In dr Phonetik meint mer miteme Nasal:

*En nasale Konsonant, wie  oder .
*En nasale Vokal, wie im französische Wort *bon*.
Labiodentaler Nasal

De **labiodentali Nasal** isch en Konsonant wo phonetisch in viile Sprooche vorchùnt, so au im Alemannische, als Phonem aber schynts in fascht keinere Sprooch. Nùmme im Kukuya Dialäkt vùm Teke, enere Bantu-Sprooch uss Zentralafrika, söll er en Phonem sy. In dänne Sprooche, wo de Luut als Allophon hen, ergit sich de Luut uss  oder  dur Assimilierig vor labiodentale Konsonante (/  /). S Zeiche im IPA defür isch .

## Artikulation
*Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert. Im Gägesatz zue orale Verschlùssluut wird d Lùft aber nit ùff eimool dur s Muul glööst, sùndern ohni Ùnterbrächig dur d Noos abgloo.
*De Artikulationsort isch labiodental; er wird mit dr Ùnterlippe ùn de Zään artikuliert.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en nasale Konsonant; d Lùft goot dur d Noos usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Literatur/Quelle
Franklin

**Franklin** cha si:

* dr Familiename vo dene Persone:
** Benjamin Franklin
** Aretha Franklin (1942-2018)
** Farrah Franklin vo *[[Destiny's Child]]*
* dr Vorname vo dene Persone:
** Franklin D. Rooseveldt
** Franklin April (* 1984), namibische Fueßballspiler
* dr Name vom e Mondkrater
Humboldt

**Humboldt** isch dr Familiename vo dene Persone:
* Alexander von Humboldt (1769–1859), Naturforscher und Entdecker, Brueder vom Wilhelm von Humboldt
* Caroline von Humboldt (1766–1829), geb. von Dacheröden, Frau vom Wilhelm von Humboldt
* Gabriele von Humboldt (1802–1887), Dochter vo dr Caroline und em Wilhelm von Humboldt, verhürotet mit em Usseminister Heinrich von Bülow
* Marie-Elisabeth von Humboldt (1741–1796), geb. Colomb, Mueter vo de Brüeder von Humboldt
* Wilhelm von Humboldt (1767–1835), Sprochwüsseschaftler und Bildigsreformer, Brueder vom Alexander von Humboldt

**Humboldt** isch dr Name vo dene Ort:
* Humboldt/Gremberg, Stadtteil vo Köln
* Humboldt z Santa Fe, Argentinie
* Humboldt z Saskatchewan, Kanada
* Humboldt z Illinois, USA
* Humboldt z Iowa, USA
* Humboldt z Kansas, USA
* Humboldt z Minnesota, USA
* Humboldt z Nebraska, USA
* Humboldt z Nevada, USA
* Humboldt z South Dakota, USA
* Humboldt z Tennessee, USA

**Humboldt** stoht für:
* Dr Humboldtstrom
* D Humboldt-Universität z Berlin
* Dr Humboldt en Asteroid im Hauptgürtel
* D Kulturzeitschrift *Humboldt*
* D Maschinebauastalt Humboldt, en ehemolige Lokomotivhersteller
Stimmloser labiovelarer Frikativ

De **stimmlosi labiovelari Frikativ** (oder **Approximant**) isch en arg sältene Konsonant. Er chùnt in mange Dialäkt vùm Änglische vor, wo Wörter wie *whine* ùn *wine* verschiide ussgsproche werde. Des isch allerdings inzwüsche arg sälte. Phonologisch wird de Luut viilmool au nùmme als  interpretiert, statt wie e eiges Phonem. Er isch im Änglische s stimmlosi Gägestùgg zum .

## Artikulation
*Es isch je nooch Definition en Frikativ oder en Approximant;  er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet, aber in de Phonologi isch er viilmool wie en Frikativ bhandlet worde.
*Er het zwei Artikulationsstelle: zum eine duet sich dr hinteri Zùngerùgge em Gaumesegel aanööchere, wie bimene velare Konsonant, glychzytig sin d Lippe grùndet (labialisiert), wie bimene bilabiale Konsonant.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Referänze
Tuileriensturm

Dr **Tuileriesturm** am 10. August 1792 isch en Ereignis währed em **Ufstand vom 10. August 1792** z Paris gsi, e Deil vo dr Französische Revolution. In dr französische Gschichtsschriibig si die Ereigniss au under dr Bezeichnig «*le 10 août*», «*journée du 10 août*» oder as «*insurrection du 10 août*» bzw. «*massacre du 10 août*» bekannt. Die königlichi Residänz, wo vo dr Schwizergarde verteidigt worden isch, dr Tuileriepalast, isch an däm Dag vo ufständische Bevölkerigsdeil mit dr Understützig vo dr revolutionäre Stadtregierig vo Paris gstürmt worde. Dr König Louis XVI. isch zur Flucht in d Nationalversammlig zwunge und die französischi Aristokratii vorläufig gstürzt worde. D Schwizergarde het hochi Verlust erlitte. Mit dere «zweite Revolution» isch die gmässigti ersti Phase vo dr französische Revolution in die radikali zweiti Phase übergange. Bi de Neuwahle zum Nationalkonvent, wo denn abghalte worde si, isch s zum ene politische Linggsruck cho, wil d Feulliants us em Parlamänt usgschlosse worde si. Jezt hai die rächts positionierte Girondiste die gmässigteri Position verdräte, währed uf dr lingge Siite d Montagnards (Bärgpartei) dr radikal Flügel under em Robespierre bildet hai. Mit dr Entlassig vo alle schwizerische Druppe us französische Dienst isch die militärischi Zsämmenarbet zwüsche Frankriich und dr Eidgenosseschaft noch fast 300 Johr abrupt beändet worde.
Frieden von Campo Formio

Dr **Friide vo Campo-Formio** isch am 17. Oktober 1797 zwüschen Frankriich, wo vom Napoléon Bonaparte verdräte worden isch, und em dütsche Kaiser Franz II. in siiner Eigeschaft as Landesherr vo de habsburgische Erbländer (ufgrund vo dr pragmatische Sanktion - bsundrigs as König vo Ungarn und Böhme und Erzherzog vo Östriich) abgschlosse worde.

Dr Friide het dr Erst Koalitionschrieg, wo Frankriich am 20. April 1792 agfange het, beändet.

Dr Verdrag het dr Verzicht vom Kaiser uf die östriichische Niiderland  zugunste vo Frankriich bestimmt und het e Neuornig vo Oberitalie und de Bsitz vo dr Republik Venedig noch sich zoge. Dr Kaiser het d Unabhängigkeit vo dr Cisalpinische Republik anerkennt und het im Gegezug d Republik Venedig samt deren ihre Bsitz bis zum Fluss Etsch übercho, drzue Istrie, Dalmatie und d Bucht vo Kotor. Iigschlosse isch au die grossi venezianischi Chriegsflotte gsi, wo in de Johrzähnt druf s Härzstück vo dr östriichische Chriegsmarine bildet het. Frankriich het d Lombardei bhalte und die Ionische Insle Korfu, Zakynthos und Kefalonia. 

Frankriich het jetzt zum erste Mol sit 1792 in Kontinentaleuropa Friide gha. Dr Chrieg mit Ängland isch wiiter gange. 

Für die dütschi Gschicht hai die gheime Zuesatzartikel vom Vertrag bsundrigi Bedütig gha. Der Kaiser het mit ihne dr Rhii as Ostgränze vo Frankriich anerkennt und uf die linggsrhiinische Riichsgebiet wie dr jurassisch Deil vom Fürstbistum Basel verzichdet.

Die ändgültige Reglige mit em Heilige Römische Riich Dütscher Nation si em Rastatter Kongress (9.&nbsp;Dezämber 1797 bis 23.&nbsp;April 1799) vorbehalte bliibe. Dä het aber wägem Usbruch vom Zweite Koalitionschrieg nie chönne z Änd gfüehrt wärde.

Dr Name *Campo-Formio* bezeichnet kei Ort, sondern e Fäld (italiänisch: *campo*) westlig vo Udine im Friaul, Oberitalie, wo sich au en Ort mit em Name Campoformido befindet. Dr Friidensverdrag isch aber weder uf em Campo Formio no z Campoformido underschriibe worde - dört isch s Lager vo dr östriichische Armee gsi. Vilmeh het die östriichischi Armeeleitig müesse zum Hauptquartier vom Napoléons fahre: zur Villa Manin, öbbe 25 km westlig vo Udine. Dört het dr Napoleon d Östriicher bis spoot in d Nacht lo warte, bevor er zum Underschriibe erschiine isch. 

* Lueg au:* Französischi Revolution

## Weblingg

*Dr Originaltext uf Französisch, aber ohni die gheime Zuesatzardikel
*E Verdragsuszug uf Änglisch mit gheime Zuesatzardikel
Pierre-Maurice Glayre

Dr **Pierre-Maurice Glayre** (* 25. Juli 1743 z Romainmôtier; † 26. Merz 1819 z Lausanne) isch e Schwiizer Politiker und Diplomat gsi. Er het as Unitarier, as Verfächter vom Schwiizer Eiheitsstaat, gulte.

## Läbe
Dr Glayre het Rächtswüsseschafte z Lausanne an dr Akademii studiert. 1764 het er d Stell vom ene Privatsekretär und Beroter vom polnische König Stanislaus II. August Poniatowski aagnoh. In däm siim Ufdrag isch er as Diplomat an die europäische Höf z St. Petersburg, Wien, Berlin und Paris gschiggt worde. 1771 het dr Glayre die polnischi Staatsaaghörigkeit übercho.

1787 isch er in d Waadt zrugg, het 1788 aber non e diplomatischi Mission z Paris im Ufdrag vom polnische König übernoh. Dr Glayre het mit de waadtländische Patriote sympathisiert, wo sich gege d Fremdherrschaft vo Bärn grichtet hai. 1797 het er em Root vo Lausanne vorgschlage, d Ständ vo dr Waadt iizberüefe, was in den Auge vo Bärn e revolutionäre Akt gsi isch. 1798 isch dr Glayre zum Presidänt vo dr provisorische Versammlig vo dr Waadt ernennt worde. Er het noch dr französische Intervention in dr Alte Eidgenosseschaft dr Helvetisch Eiheitsstaat understützt und e ganzi Reihe vo politische Ämter in de Gremie vo dr neue Republik übernoh. So isch er Prefäkt vom Kanton Léman und Mitgliid vom helvetische Direktorium worde. Vom 10. Januar 1799 bis zu siim Rückdritt us Gsundheitsgründ im Mai vom gliiche Johr isch er Presidänt vom Diräktorium gsi.

Im Juli 1799 isch dr Glayre noch Paris gschiggt worde und het dört vergäbe brobiert französischi Garantie für d Neutralitet vo dr Helvetische Republik im Zweite Koalitionschrieg überzcho. Noch em erste Staatsstreich im Januar 1800, wo s Diräktorium abgschafft worden isch, het dr Glayre immer wider Ämter in de Exekutivorgan vo dr Helvetische Republik bsetzt: Nodäm dr Vollziehigsusschuss s Direktorium ersetzt het isch dört Mitgliid worde und noch em zweite Staatsstreich im 1. Vollziehigsroot. Noch em Stäcklichrieg im Herbst 1802 het er sich us dr nationale Politik zruggzoge und isch nume no uf dr Ebeni vom Kanton Waadt, wo mit dr Mediationsakte erschaffe worden isch, dätig gsi. Er isch Mitgliid vo dr Kommission gsi, wo sich mit dr Gründig und Organisation vom Kanton beschäftigt het, und vo 1803 bis 1813 isch er Mitgliid vom waadtländische Grosse Root gsi. 1819 isch dr Glayre z Lausanne gstorbe.

Dr Glayre isch Freimuurer gsi. Er isch bi dene wohrschiinlig währed siiner Ziit z Pole biidräte. 1810 isch er Grossmeister vo dr *Loge Grand Orient national helvétique romand* worde.

Si einzigi Dochter Susanne Glayre (1788–1876) het 1809 dr Charles-Antoine de Lerber (1784–1837) ghürotet. Dr Pierre-Maurice Glayre isch Bürger vo Lausanne, Romainmôtier und Arnex-sur-Orbe gsi, won er 1788 s Schloss Arnex kauft het. 

E knappi Autobiographii in dr Form vo drei Brief an dr Heinrich Zschokke, wo dr Glayre din über si Läbe bis 1804 brichtet, befindet sich im Staatsarchiv Aargau z Aarau.

## Weblingg
*
Alemannische Tiernamen (nach Dialekten)

Fir vil yyheimischi Dierarte git s in verschidene alemannische Dialäkt Nämme. In däm Projäkt solle di gängige **alemannische Diernämme** gsammlet wäre gordnet no einzelne Dialäkt.

## Lischte vu Diernäme
### Höchstalemannisch
*Diernäme vu Arrimmu z Itaalie
*Tiernäme vo Täärbinu im Wallis
*Tiärnäme vom Seislerland
*Tiärnäme vo Jou im Friburgische
*Tiärnäme vo Chanderstäg
*Tiärnäme vom Urscheletall
*Tiärnäme vo Üüri
*Tiärnäme vo Äisele
*Tiärnäme vo Obersaxä
*Tiärnäme vo Mutten im Bündnerland

### Hochalemannisch
#### Westschwitz
*Tiärnäme vom Berner Seeland
*Tiernäme vom Äntlibuech

#### Ostschwitz
*Tiernämme vo Appezell
*Tiernäme vo de Bündner Herrschaft
*Tiernäme vo Chesswil am Bodesee
*Tiernäme vo Flums
*Tiernäme vom Försteland
*Tiernäme vom Toggeborg
*Tiärnäme vu Undrvaz

#### Dütschland
*Diernämme vu Obfige
*Tiernäme vo Dotmis-Schwaardsebach
*Diernämme vo Saderlach z Rumäänie

### Nideralemannisch
*Wisswiler Fischnämme
*Tiernäme vo Rhinai-Besche
*Tiernäme vo Sandjerge im Briisgi

### Mittelalemannisch
*Tiarnäma us em Liachtastää

### Schwääbisch
*Tiernäme vo Hauefels im Hegi
*Tiernäme vo Milenge im Hegi
*Tiernäme vom Zollernalbkreis

## Lueg au
*Alemannischi Diernämme
*Diernämme gordnet no zoologische Nämme
*Diernämme gordnet no em zoologische Syschtem
*Diernämme gordnet no hochdytsche Nämme
Blue Fire Megacoaster

Dr ***Blue Fire Megacoaster*** isch e Katapultachterbahn im Europa-Park in Ruescht. Sie isch 2009, als erschti Achterbahn mit Katapult und Inversione vom Park eröffnet worde. 

## Technischi Date
D'Bahn bsitzt 5 Wage. Jede Wage bsitzt 10 Reihe und in jedere Reihe hocke 2 Persone. Das macht 20 Persone pro Wage.
Dr Zug wird mit Hilf vo Linearmotor vo 0 uf 100 km/h beschleunigt. Uf dr Strecki gits 1 Blockbremse. Am Schluss wird dr Zug mit Elektromagner uf de Schiene bremst. D' Schiene sind ca. 1 Kilometer lang und pro Stund bsueche ca. 1'720 Persone dr Blue Fire Megacoaster.

## Gschicht
Dr *Blue Fire Megacoaster* isch am 1. April 2009 im Themeberych Island eröffnet worde. 2010 isch sie zur beschte Katapultbahn vo dr Wält gwählt worde.

## Fahrt
Als erschte fahrt dr Zug langsam us dr Station in dr Indoorberych. Noch ere zweifache Kurve haltet dr Zug a und d' Musik wird lüter. Sirene schälle und dr Zug beschleunigt vo 0 uf 100 km/h in 2.5 Sekunde. Es folgt e fascht 40 Meter hochi Steilkurve und dr Zug rast in der gröschti Katapultbahnlooping vo Europa.
Es folgt e zweifachi Rächtskurve und dr Zug haltet uf 27 Meter hoche Blockbrämse. Es folgt e Linksrolle, e Rächtsrolle und als Abschluss e 360 Grad Rächtsrolle. 

## Externi Site
* Die Offizielli Website vom Blue Fire Megacoaster
* Blue Fire Megacoaster uf EPFANS İNFO
Augustin Keller (General)

Dr **Augustin Keller** (* 22. August 1754 z Solodurn; † noch 1799) isch eine vo de Oberbefählshaber vo dr Armee vo dr Helvetische Republik gsi.

## Läbenslauf
Dr Augustin Keller isch 1754 z Solodurn as Sohn vom Schniider Franz Leonz Keller uf d Wält cho. Er isch vo 1766 bis 1770 uf s Jesuitegymnasium z Solodurn gange. Druf isch er in französische Solddienst gsi und 1798 Platzkommandant vo Brügge worde. 1798 isch er zum Chriegsminister vo dr Helvetische Republik ernennt worde, d Amtsübernam het aber Frankriich mit eme Veto verhinderet. Vom Novämber 1798 aa isch dr Keller Kommandant vo dr helvetische Legion gsi und am 28. März 1799 au Oberbefählshaber vo de helvetische Elitedruppe mit em Rang vom ene Brigadegeneral worde. Scho am 24. Mai 1799 het men en wäge Unfähigkeit entloo, und er isch noch Frankriich gflüchdet. Am 24. Juli 1799 isch er vom ene Chriegsgricht verurdeilt worde. 

Noch 1799 het me nüt me von em ghört und über ä Räscht vo siim Läbe weiss me nüt sicher. Er söll spöter im Dienst vo Frankriich und au vo Holland gstande si und d z Batavia stationiert gsi si.

## Quelle
*
Stecklikrieg

Dr **Stäcklichrieg** isch e föderalistische Ufstand gege die Helvetischi Republik im Spootsummer und Herbst 1802 gsi. Er het si Name vo de «Stäcke» (Chnüppel) übercho, wo die Ufständische, hüfig Buure wo keini andere Waffe gha hei, zum Kämpfe bruucht hai.
## Verlauf
### D Niiderlag vo dr Helvetische Regierig
Noch de Bestimmige vom Friide vo Lunéville si die französische Druppe im Summer 1802 us dr Schwiz abzoge, wo si sich sit em Iimarsch im Johr 1798 befunde und d Errichdig von ere französische Dochderrepublik duregsetzt hai. Dr Rückzug vo ihrer Schutzmacht het die Helvetischi Republik destabilisiert, in vile Ort und Gegende si die vorhelvetische Institutione wider iigsetzt und Behördemitgliider und Ahänger vo dr Helvetische Republik verdriibe worde. Die Ufständische, zerst agfüehrt vom Rudolf Ludwig vo Erlach und denn under em Emanuel vo Wattewyl si vor allem us dr Innerschwiz, Züri, Bärn, Solodurn und em Aargau cho und hai in mehrere militärische Konfrontatione d Regierigsdruppe, wo schlächt usgrüstet und wenig motiviert gsi si, gschlage, zerst bim Gfächt bim Ränggpass am 28. August 1802, denn isch Züri Mitti Septämber 1802 beschosse worde, am 18. Septämber het d Regierig im belagerete Bärn d Stadt ufgee. Zwar isch dr helvetisch General Joseph Leonz Andermatt mit de Entsatzigsdruppe scho bi Chirchbärg gstande und de Ufständische isch d Munition scho am usgoo gsi, aber d Regierig isch nume no vo de Kantön Waadt und Freiburg understützt worde und het sich uf Lausanne zruggzoge. Am 3. Oktober 1802 het s Gfächt bi Faoug stattgfunde, wo d Regierigsdrubbe under em Andermatt verloore häi. Die kantonale Regierige hai d Macht im Land übernoh und e Dagsatzig z Schwyz iberüeft, wo vom Alois vo Reding gleitet worden isch.

### Die französisch Intervention
Die französische Druppe, wo im Oktober 1802 wider ins Land iizoge si und drbii kei Widerstand drofe hai, hai d Ergäbnis vom Ufstand wider rückgängig gmacht. Dr Napoléon Bonaparte het aber dänggt, ass dä Ufstand für die gältendi politischi Ornig in Europa chönnt gföhrlig wärde. In dr Mediationsakte vo 1803, won er dr Consulta, wo z Paris dagt het, diktiert het, het er Zuegständnis an d Gegner vo dr Helvetik gmacht und dr Eiheitsstaat zugunste von ere föderalistisch strukturierte Schwiz ufgee. Wil die französischi Intervention e Verletzig vo de Bestimmige vom Friide vo Lunéville gsi isch, het Grossbritannie das näben anderem zum Aalass gnoh, für zum Frankriich am 18. Mai 1803 dr Chrieg z erkläre.

## Literarischi Umsetzig
Em William Wordsworth si Gedicht *Thought of a Briton on the Subjugation of Switzerland* und im Friedrich Schiller si Arbet am *[[Wilhelm Tell]]* gönge unmittelbar uf e Stäcklichrieg zrugg.

## Weblingg
* Dr Ardikel "Stecklikrieg" im 'Historisches Lexikon der Schweiz'
*Abschnitt in der ''Geschichte des Kantons Bern seit 1798''
Velarer Approximant

De **velari Approximant** isch en sältene Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch . Wyl kei Sprooch bekannt isch, wo de velare Approximant vùmene velare Frikativ ùnterscheidet, wird viilmool au eifach s Zeiche für de Frikativ für beidi bruucht. In gwüsse Sprooche chammer de Luut au als s konsonantischi Gägestùgg vùm Vokal [] aaluege.

## Artikulation
*Es isch en Approximant, er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet.
*De Artikulationsort isch velar; de hintere Zùngerùgge duet sich em Gaumesegel aanööchere.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuesnote
Frieden von Lunéville

As **Friide vo Lunéville** wird dr Friidensschluss bezeichnet, wo am 9. Februar 1801 z Lunéville zwüsche Frankriich und Östriich under em Franz II. underschriibe worden isch. Dr Friide het au für s Heilige Römische Riich vo Dütscher Nation gulte. Dr Waffestillstand zwüschen Östriich und Frankriich, wo noch em Friide vo Lunéville abgschlosse worden isch, isch am 25. Dezämber 1800 z Steyr in dr hütige Leuenapothek underschriibe worde.

Dr Friide vo Lunéville het dr (Chrieg vo dr zweite Koalition gege Frankriich beändet und het dr Friide vo Campo Formio vo 1797 bestätiget.

## Bestimmige
Frankriich het die linksrhiinische Gebiet übercho, wo s scho sit 1794 bsetzt gha und am 4. November 1797 gsetzlig mit em französische Staatsgebiet verbunde gha het. Dr Napoléon Bonaparte het si am 9. Merz 1801 offiziell in Bsitz gnoh. Usserdäm het Frankriich d Anerkennig vo drei Dochderrepublike, der Batavische (Niiderland), der Helvetische (Schwiiz) und der Ligurische Republik (Genua) erreicht. S Riich isch zur Entschädigung vo de dütsche Fürste, wo vo de Gebietsverlust betroffe gsi si, verpflichtet worde, was 1803 dur ä Riichsdeputationshauptschluss umgsetzt worden isch.

Wil dur e Friide vo Lunéville französischi Gsetz staatsrächtligi Anerkennig übercho hai, wo in de annektierte Gebiet förmlig publiziert worde si, gälte si subsidiär in linksrhiinische Gebiet vo de dütsche Bundesländer deilwiis no bis hüt oder hai bis in die jüngsti Ziit gulte, zum Bispil öbbe s hauptbrueflige sog. linggsrhiinische Notariat, s Friidhofswäse oder bestimmti Staatsleistige an d Chille. Au dr fortschrittligi Code Civil, wo für d Wirtschaftsentwigglig vom Rhiiland wichtig isch, het in dene Gebiet au in dr preussische und für Rhiihesse in dr Grossherzöglig-Hessische Ziit lang wiiter bestande und isch erst 1900 dur d Usfüehrigsgsetz zum Bürgerlige Gsetzbuch abglöst worde.

Dur e Friide vo Lunéville si bsundrigs am Rhii Stedt deilt worde. Im Gegesatz zu Basel, wo uf beide Ufer vom Rhii lit und immer e zsämmehängendi Stadt bliiben isch, isch d Stadt Laufeburg zum Bispil in zwei Deil drennt worde. Die rächtsrhiinischi - *minderi Stadt*, dr ursprünglig chliineri Deil, het vo denn aa zu Bade ghört, währed die *mehreri Stadt* - also der grösseri Deil zu säller Ziit, zur Schwiiz cho isch.

## Literatur
* Michael Hackner: *Der Friede von Lunéville - zum 200. Jahrestag des ersten Schritts zum Untergang des Heiligen Römischen Reichs Deutscher Nation*, in: Juristische Arbeitsblätter, Bd. 33 (2001), S. 813-820
* Peter Hersche (Bearb.): *Napoleonische Friedensverträge * (Quellen zur neueren Geschichte 5), 2. Auflage, Bern 1973

## Weblingg
* Vertragstext (französisch)
Laufenburg

**Laufenburg** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Laufenburg (Baden), es Stedtli im Badische
* Laufenburg AG, en Bezirkshauptort im Kanton Aargau
* Bezirk Laufenburg, en Bezirk im Kanton Aargau
* Ruine Laufenburg, d Ruine von ere Höeburg im Aargau
Kanton Bellinzona

Dr **Kanton Bellinzona** isch e Kanton vo dr Helvetische Republik gsi. Er isch 1798 gründet worde, nochdäm d Tessiner unter ihrer Losig «*liberi e svizzeri*» gegen e Aschluss an die Cisalpinischi Repupublik vom Napoleon und drfür, ass si bi dr Eidgenosseschaft chönne bliibe, kämpft hai. 

Dr Kanton het die vier obere ennetbirgische Landvogteie, s Liviner-Thal, Bollenz, Riviera und Bellinzona umfasst. Aber scho churz noch siiner Gründig isch im helvetische Groosse Root vorgschlage worde, Bellinzona und Lugano z vereinige, wil me aber Angst vor Unruehe gha het, isch s nid usgfüehrt worde. 1801 hai die beide transalpine Kantön sälber afo über e Vereinigung z verhandle, aber es isch zu keim Abkomme cho.

D Kantonsregierig isch zerst vom by Giuseppe Antonio Rusca, wo vo dr helvetische Regierig iigsetzt worden isch, gleitet worde und het wiiti Kompetänze gha. Im Oktober 1801 het en dr Giacomo Antonio Sacchi ersetzt. Dr Kanton het zwei Senatore und acht Delegierti zum Groosse Root uf Aarau gschiggt.

S neue politische System isch nid populär gsi us verschiidene Gründ, so si die diräkti Bestüürig und d Wehrpflicht umbeliebt gsi, dr Antiklerikalismus vo de Revolutionäre und d Abschaffig vo alte politische Institutione und Rächt hai dr neue Ornig au nid grad e Huffe Aahänger brocht. In dr Leventina im Norde vom Kanton si 1799 antifranzösische Unruehe usbroche, und es het e Bewegig gee vo Bellinzona abzfalle und sich Uri, wo denn Deil vom Kanton Waldstette gsi isch, aazschliesse. Wie au im Kanton Lugano het Bellinzona glitten under de usländische Druppe, wo dur s Land marschiert si und Quardier und Verpflägig verlangt hai.

1803 het die Helvetischi Consulta mit dr Mediationsakte, wo mehr oder weniger vom Napoleon diktiert worden isch, d Schwiizer Kantonsgränze neu gordnet und de Kantön meh Autonomie ge. Dr Kanton Bellinzona isch mit em Lugano zum neue Kanton Ticino (Tessin) vereinigt worde.

## Weblingg
*Dr Ardikel "Bellinzona (Kanton)" im *[https://web.archive.org/web/20100215133144/http://www.hls-dhs-dss.ch/index.php?lg=d Historisches Lexikon der Schweiz]*
Augustin Keller

**Augustin Keller** isch de Name vo däne Persone:
* Augustin Keller (General) (1754–noch 1799), en General vo dr Armee vo dr Helvetische Republik
* Augustin Keller (Politiker) (1805–1883), en Schwiizer Politiker us em Aargau und Mitbegründer vo dr Christkatholische Chille i dr Schwiiz
Stimmhafter labiovelarer Approximant

De **stimmhafti labiovelari Approximant** isch en Luut wo in zirka 76% vo de Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch .

De Luut [w] wird oft als s halbvokalischs konsonantischs Gegestugg zum Vokal  aagluegt; also als en Luut, wo im Gägesatz zum /u/, nit de Gipfel vunere Silbe bildet. Was debi gnau de Unterschid isch, isch umstritte. 

Es isch also Definitionssach ob mer de Luut in alemannischi Wörter wie *ba*'u**e'' oder [[Berndeutsch|Bärndütsch]] ''a**u*'t* („alt“) als [w], oder als nit-silbischs [u̯] aaluegt. In Sprooche wie em Alemannische isch de Luut aber kei Phonem, wyl es kei Unterscheidig zwüsche /w/ un /u/ wie zum Byspil im Änglische *woos* vs. *ooze* git.

Dr einzig alemannisch Dialäkt, wo s e stimmhafte labiovelare Approximant as Phonem git, isch s Eischemtöitschu im italienische Eischeme: Unter em Yyfluss vum Romanisch het sich do s germanisch w zuen eme stimmhafte labiovelare Approximant entwicklet, so dass im Eischemtöitschu dütlich unterschide wird zwisch em verschobene germanische p, wo as stimmlose labiodentale Frikativ [f] gsait wird (z. B. in *schloafen* [ʃloafen] 'schlafen'), em germanische f, wu as stimmhafte labiodentale Frikativ [v] gsait wird (z. B. in *Vuus* [vuːs] 'Fuß') un em germanische w, wo as stimmhafte labiovelare Approximant [w] erschyynt (z. B. in *Woald* [woald] 'Wald'

## Artikulation
*Es isch en Approximant, er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet.
*Er het zwei Artikulationsstelle: zum eine duet sich dr hinteri Zùngerùgge em Gaumesegel aanööchere, wie bimene velare Konsonant, glychzytig sin d Lippe grùndet (labialisiert), wie bimene bilabiale Konsonant.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuesnote
Alois von Reding

Dr **Alois Josef Fridolin Reding vo Biberegg**, **Alois vo Reding** oder nume **Alois Reding** (* 6. Merz 1765 z Schwyz; † 5. Februar 1818 z Schwyz) isch e Schwiizer Politiker und Milidär gsi.

## Läbenslauf
Dr Alois Reding isch as Sohn vom Schwyzer Aristokrat Josef Rudolf Reding vo Biberegg (1726–1799) z Schwyz uf d Wält cho. Si Brueder isch dr General Theodor vo Reding gsi. Er het e milidärischi Karriere iigschlage und bis 1788 in de Schwyzer Regimänt Spanie dient, zletzt as Oberstlütnant. Nochdäm er zruggcho isch, isch er Landeshauptma vom Kanton Schwyz worde. Wo die französische Druppe noch dr Konstituierig vo dr Helvetische Republik am 12. April 1798 z Aarau gege die widerspänstigi Innerschwiiz aagruckt si, het me dr Alois Reding zum Befählshaber vo dr Armee vo de Kantön Uri, Schwyz und Unterwalde ernennt.

D Gfächt bi Schindellegi, Rothedurm und Morgarte het dr Reding am 2./3. Mai 1798 zwar gwunne, het aber wäge siine hoche Verlust en ehrevolli Kapitulation müesse akzeptiere. Wäge sine Siig isch dr Reding in de konservative und föderalistische Kreis in dr Schwiiz bekannt worde, und dorum het men en im Oktober 1801 noch em Staatsstreich vo de Föderaliste zum erste Landamma vo dr Helvetische Republik usgrüeft. No im April 1802 isch er wider vo de Unitarier, de Ahänger von ere zentralistische Eiheitsverfassig, gstürzt worde, und druf het er dr Stäcklichrieg gege d Republik eröffnet.

Nochdäm Frankriich dr Ufstand niidergschlage het, isch dr Reding für e baar Möned in dr Festig Aarburg inhaftiert worde. D Mediationsverfassig isch agnoh worde und dr Reding isch noch siiner Freilassig 1803 und 1809 wider zum Landamma vo Schwyz gwehlt worde.

## Literatur
* Edwin Züger: *Alois Reding und das Ende der Helvetik*. Zürich 1977.
* Aymon de Mestral: *Aloys von Reding, ein Held des nationalen Widerstandes*. Zürich 1945.
* Hans A. Wyss: *Alois Reding: Landeshauptmann von Schwyz und erster Landammann der Helvetik*. Stans 1936.
* 

## Weblingg
* Dr Ardikel "Reding von Biberegg, Alois Graf" in dr *Allgemeine Deutsche Biographie*
* Artikel im Brockhaus (1837)
*