open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
406

|}

## D Röömer un d Germaane
* D Goote sind fäärn (also ane 405) under em König Radagais zäme mit befründete Völker e Raubzuug dur Italie cho mache.
* Füre Kampf gäge d Gooten und d Wandaale und d Burgunder het dr röömisch Gäneraal («Magister militum)» Stilicho so guet wie alli Einhäite vo dr röömischen Armee, wo z Gallien und im Norde i de Provinzen am Rhy stazioniert sind, über d Alpe aben uf Italie abegnoo.
* Em Stilicho syni Armee cha d Goote in ere grosse Schlacht schloo.
* Jetz sind i de röömische Provinzen am Rhy fasch käini Gränzsoldate me.
* Drum chunt’s zu däm bedüütende Eräignis vom germaanische Rhyübergang ane 406, wo men als markante Momänt am Afang vo dr Völkerwanderigszyt alueget. D Wandaale, d Alaane, d Suebe un d Alemanne chömen übere Rhy. D Röömer sind nümmen im Stand d Germaane wider us Gallie z vrjaage.

## Was isch bassiert?
* Z Britannie wird dr Konstantin zum röömische Gägekaiser erhobe.
* Dr Mönch Mesrob Masthoc zeichnet s armeenischen Alphabet.
* Dr Flavius Honorius isch weschtröömische Kaiser.
* Dr Innozänz isch Papscht.

## Weblink
Mujinga Kambundji

D **Mujinga Kambundji**, wo am 17. Juni 1992 z Bärn uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Liechtathleetin.

Iri Muetter Ruth Kambundji isch vo Bärn, dr Vatter Sfuka Kambundji usm Kongo. D Familie het näbe dr Mujinga no drü anderi Döchter. D Mujinga Kambundji het s Gymi gmacht und studiert Betriibswirtschaft a dr Wirtschaftshochschuel z Bärn. Si woont z Liebefäld, wo zue Chüniz ghört.

D Mujinga Kambundji isch bim Stadtturnveräin Bärn, so wie au iri elteri Schwöschter Kaluanda Kambundji. Beedi händ mol als Chind s Rönne «S schnäuschte Modi vo Bärn» gwunne. Au die jüngere Schwöschtere Muswama und Ditaji mache Liechtathletik.

Si treniert i dr Schwiiz und im Ussland dr Laufsport Sprint, isch sid 2009 es paar Mol Schwiizer Mäischterin woorde und het d Schwiizer Rekörd über sächzg, hundert und zwoohundert Meter.

D Bärnere rönnt sid Joore internazional ufem höchschte Nivoo. Ane 2009 het si z Tampere am Europäische Olimpische Summer-Jugendfestival d Silbermedalie gholt, und sider isch si immer wider bi grosse Rönne bi de Beschte gsi. A de Olimpische Spiili z London 2012 het si mit dr 4-mal-100-Meter-Stafle mitgmacht. A dr Europamäischterschaft vo dr Liechtathletik z Amsterdam 2016 het si über hundert Meter d Bronzemedalie übercho; 2017 isch si bi dr Halleneuropamäischterschaft z Belgrad über sächzg Meter ufe viert Platz gloffe; bi dr Hallewältmäischterschaft vo dr Liechtathletik 2018 z Birmingham isch si ufe dritt Platz cho.

Bim 200-Meter-Rönne am Wettkampf «Wältklass Züri» im Augschte 2019 isch d Kambundji ufe füüft Platz choo.

Bi dr Wältmäisterschaft 2019 z Doha im Land Katar het si über zwoohundert Meter Bronze gwunne. Si isch die erschti Schwiizer Sprinterin, wo anere Wältmäisterschaft so wyt choo isch.

Am 15. Dezämber 2019 isch sie bi der Färnseesändig *Sports Awards* zur Schwiizer Sportleri vom Johr gwählt worde.

## Weblink

* d Websyte vo dr Mujinga Kambundji
* Christof Gertsch: ''Warte nur. Die Geschichte der schnellsten Frau der Schweiz.* In: *Das Magazin* Nr. 26 vom 30.&nbsp;Juni 2018, S.&nbsp;14–21.
* Micha Jegge: [https://www.bernerzeitung.ch/rio2016/die-berner-in-rio/olympia-mit-der-grossfamilie-kambundji/story/24985214 *Olympia mit der Grossfamilie Kambundji''], 18. August 2016, uf bernerzeitung.ch

## Fuessnoote
397

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Jin Andi isch Kaiser vo China.
* Dr Maya-König K’uk’ Bahlam I. chunt uf d Wält.
* S Röömische Ryych isch sit 395 halbiert id Oschthelfti un d Weschthelfti.
* Dr Arkadius regiert im Oschte.
* Dr Honorius regiert im Weschte.
* D Röömer mache fride mit de Weschtgoote.
* Dr Bischof Martin vo Tours stirbt.
* Dr Bischof Ambros vo Mailand stirbt.
* Dr Siricius isch Bischof vo Rom und Papscht vo dr chrischtleche Chile.
* Dr Bischof Auguschtyn vo Hippo z Afrika schrybt s Buech *De doctrina christiana.*

## Weblink
407

|}

## D Röömer un d Germaane
* Wil dr röömisch Gäneraal («Magister militum)» Stilicho ane 405 so guet wie alli Einhäite vo dr röömischen Armee, wo z Gallien und im Norde i de Provinzen am Rhy stazioniert gsi sind, über d Alpen uf Italie abegnoo het zum döört gäge d Gooten und anderi germanischi Agryyffer z kämpfe, sind i de röömische Provinzen am Rhy fasch käini Gränzsoldate me.
* Änts 406 isch es drno zu däm bedüütende Eräignis vom germaanische Rhyübergang choo, wo men als markante Momänt am Afang vo dr Völkerwanderigszyt alueget.
* D Wandaale, d Alaane, d Suebe un d Alemanne chömen übere Rhy un d Röömer sind nümme starch gnue zum d Germaane wider us Gallie z vrjaage.
* D Wandaale mache d Röömerstadt *Mogontiacum*, s hütige Mainz, kabut.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Konstantin dr Dritt wird Kaiser vo Weschtrom.
* Dr Konstantin nimt röömische Soldate us Britannie uf Gallien übere; das isch dr Afang vom Rückzug vo dr röömischen Armee us Britannie.
* Dr Patriarch Johannes Chrysostomos vo Konstantinopel stirbt.
* Dr Innozänz isch Papscht.

## Weblink
408

|}

## D Röömer un d Germaane
* Sid änts 406 isch d Nordgränze vom Röömische Rych nümme vo dr Armee gschützt und es chöme grosse Schaare vo Germaane überer Rhy i die röömische Provinze.
* D Wandaale, d Alaane, d Suebe un d Alemanne sin z Gallie.
* Wie’s dodrby der alte romanische Bevölkerig vo de Regioone, wo d Germaane hiichöme, ergoot weiss me nit gnau.
* D Wandaalen un d Suebe laufe bis id Provinz Hispanie abe.
* D Wandaale chömen au uf Italien und belagere d Stadt Rom.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Flavius Honorius isch Kaiser vo Weschtrom.
* Dr Theodosius dr Zwöit wird Kaiser vo Oschtrom.
* Dr röömisch Gäneraal («Magister militum)» Stilicho wird verurdeilt und umprocht.
* D Äptissin Olympia vo Konstantinopel stirbt.
* Dr Innozänz isch Papscht.

## Weblink
411

|}

## D Röömer un d Germaane
* Sid änts 406 isch d Nordgränze vom Röömische Rych nümme vo dr Armee gschützt und es chöme grosse Schaare vo Germaane überer Rhy i die röömische Provinze.
* Dr Ermenrich isch König vo de Sueebe z Galizie.
* Dr Jovin wird mit Hilf vo de Franke, de Burgunden un den Alamannen i dr Gägend am Rhy zum Kaiser vo Weschtroom gmacht.
* D Weschtgoote mit m König Athaulf sin z Gallie.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Ingyō wird Kaiser vo Japan.
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtrom.
* Dr Innozänz isch Papscht.
* Dr Severin vo Norikum chunt uf d Wält *(öpen ane 411)*.
* Z Karthago isch e Chileversamlig vo chrischtliche Bischöf.

## Weblink
413

|}

## D Röömer un d Germaane
* Sid änts 406 isch d Nordgränze vom Röömische Rych nümme vo dr Armee gschützt und es chöme grosse Schaare vo Germaanen übere Rhy i die röömische Provinze.
* Dr König Gundahar gründet s Burgunderrych am Rhy.
* D Franke sind am Niderrhy.
* S Sueebe sin z Galizie.
* D Sachse chömen uf Nordgallie.
* D Weschtgoote mit m König Athaulf sin z Südgallie.
* Dr röömisch Gäneraal Bonifaz verteidiget d Stadt *Massilia,* s hütige Marseille, gäge d Weschtgoote.

## Was suscht no bassiert isch?
* Dr buddhistisch Mönch Kumārajīva stirbt.
* Dr Ingyō isch Kaiser vo Japan.
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtroom.
* Z Konstantinopel goot dr Bou vo dr riisige Theodosianische Letzi wyter.
* Dr Innozänz isch Papscht.

## Weblink
418

|}

## D Röömer un d Germaane
* Dr Wallia isch König vo de Weschtgoote.
* D Weschtgoote gwünne dr Chrieg gäge d Wandaalen un d Alaane z Spaanie.
* Di röömische Kaiser Flavius Honorius und Konstanzius dr Dritti mache Fride mit em Wallia und erlaube, ass d Weschtgoote im süüdleche Gallien un z Akwitanie woone.
* Das isch dr Afang vom Weschtgooterych bi Toulouse.
* Wo dr Wallia stirbt, wird dr Theoderich König vo de Weschtgoote.

## Was suscht no bassiert isch
* Dr Jin Gongdi wird Kaiser vo China.
* Dr Bonifaz wird Papscht.
* Fanatischi Chrischte mache z Menorca d Synagooge kabut.

## Weblink
419

|}

## D Röömer un d Germaane
* Z Südgallien isch s Weschtgooterych under em König Theoderich.

## Was suscht no bassiert isch
* Dr Jin Gongdi isch Kaiser vo China.
* Dr weschtrömisch Kaiser Valentinian chunt uf d Wält.
* Dr Bonifaz isch Papscht.
* Z Rom isch e Chileversamlig vo de chrischtleche Bischöf.

## Weblink
Weltklasse Zürich

**Wältklass Züri** isch e Verastaltig vo dr Leichtathletik z Züri.

Es isch en Aalass mit vil verschidene Sportwettkämpf im Zürcher Stadion Letzigrund, vo 1958 bis 2006 im eerschten und sid 2007 im nöie Stadion uff däm Platz. Organisiere tuets Programm dr *Verein für Grossveranstaltungen des Leichtathletik-Club Zürich (VfG/LCZ)*. Sit 2010 ghört dr Zürcher Sportaalass zu dr Sery *[[IAAF Diamond League]]*.

Agfange het me drmit anne 1928; dr internazional Sporttag het sid 1959 dr Naame *Wältklass Züri*.

Bi dene Liechtathleetik-Meeting sind immer wider mol Wältrekörd und 58 Schwiizer Rekörd uufgstelt worde. *Wältklass Züri* gilt als eis vo de beschte Liechtathletik-Träffe uf dr Wält und es chömen immer wider es paar vo de beschte Athleete wägen iim uf Züri.

En psundere Momänt i dr Sportgschicht isch es gsi, wo anne 1960 dr düütsch Armin Hary z Züri as eerschte Möntsch überhoupt bim ene Wettkmapf hundert Meter i zää Sekunde grönnt isch; eine vo de bedüütende Zürcher Wältrekörd.

Sid 1965 machen au d Fraue bi de Wettkämpf mit.

## Weblink

* d Websyte vo Wältklass Züri
Lè Partichiou

**Lè Partichiou** heisst e Kulturveräin vo dr Ortschaft Chermignon i dr Walliser Gmäind Crans-Montana.

D Gselschaft isch ane 1956 entstande. Er wott di tradizionelli Kultur vo Chermignon erhalte. Do drzue ghöre dr alt Dialäkt, won e lokali Form vo dr frankoprovänzaalische Sprooch isch, und au d Musig, die lokali Tracht und dr Volkstanz.

D Lüüt vom Veräin trätten i dr Gmäind bi ofizielle Fäscht uuf und machen au eigeni Aaläss. Dr Gselschaft isch bim Walliser Trachteverband drby.

Dr Veräinspresidänt Alfred Rey het anne 1996 zum vierzgjöörige Veräinsjubilèèum das vo dr Wälschwalliser Mundart, em Patois, gschribe:


*Mi bo quiè lo fransè,
*Pa tuèr comèin l'anglè,
*Mouéin dôur quiè l'aléman,
*Mio quiè lo taléen.*
</poem>

Das häisst uf Düütsch übersetzt:

<poem>
*Schöner weder s Französisch,
*Weniger chrumm weder s Änglisch,*
*Nit so hert wie s Düütsch,*
*Besser weder s Iteliänisch.*


## Literatur
* André Lagger: *Fête cantonale des patoisants 40 ème anniversaire Lè Partichiou Chermignon, les 31 août et 1er septembre 1996.* en: *L'Ami du patois* 94, 1996.
* Candide Borgeat, Firmin Rey: *Patois de Chermignon, émission du 22 avril 1978.* Radio suisse romande 1978.

## Weblink
* Lè Partichiou uf dr Websyte vo dr Gmäind Crans-Montana

## Fuessnoote
422

|}

## D Röömer un d Germaane
* Z Südgallien isch s Weschtgooterych under em König Theoderich.
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.

## Was suscht no bassiert isch
* D Röömer und d Perser mache Fride.
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtroom.
* Dr Bahram dr Füüfti isch König vo Persie.
* Dr Zöleschtin wird Papscht.
* Dr Flavius Honorius isch Kaiser vo Weschtrom.
* Dr Chönig Kasper vo de Maya chunt uf d Wält.

## Weblink
426

|}

## D Röömer un d Germaane
* Z Südgallien isch s Weschtgooteryych under em König Theoderich; me säit em au s *Tolosanische Ryych*.
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.
* D Wandaale machen e Raubzuug uf Ibiza.

## Was suscht no bassiert isch
* Dr K'inich Yax K'uk' wird König i dr Maya-Stadt Copán. 
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtroom.
* Dr Kaiser Theodosius loot dr Kultoort Olympia lo kabut machen und verbüütet dr uralt häidnisch Zeuskult.
* Dr Bahram dr Füüfti isch König vo Persie.
* Dr Zöleschtin isch Papscht.
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Weschtroom.
* Dr Flavius Aëtius isch Gäneraal vo dr römischen Armee z Italie.
* Dr Song Wendi isch Kaiser vo China.

## Weblink
432

|}

## D Röömer un d Germaane
* Der säben Epoche seit me d Völkerwanderigszyt.
* Z Südgallien isch s Weschtgooteryych under em König Theoderich; me säit em au s *Tolosanische Ryych*.
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.
* Dr König Geiserich eroberet mit de Wandaale, de Silingen un den Alaane z Afrika Land i de röömische Provinze.

## Was suscht no bassiert isch
* Z Italien isch e Bürgerchrieg zwüsche de röömische Gänerääl Flavius Aëtius und Bonifazius.
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtroom.
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Weschtroom.
* Dr Sixtus wird Papscht.
* Der Häilig Patrick chunt as Missionar uf Irland.
* Z Rom wäärde d Chile Santa Sabina und Santa Maria Maggiore bout.
* Dr Rua isch Höiptling vo de Hunne.

## Weblink
435

|}

## D Röömer un d Germaane
* Der säben Epoche seit me d Völkerwanderigszyt.
* D Burgunder machen en Raubzuug i die röömischi Provinz Belgica.
* Z Südgallien isch s Weschtgooteryych under em König Theoderich; me säit em au s *Tolosanische Ryych*.
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.
* D Röömer un d Wandaalen underem König Geiserich mache Fride.

## Was suscht no bassiert isch
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtroom.
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Weschtroom.
* Dr Sixtus isch Papscht.
* Der Häilig Patrick isch as Missionar z Irland.
* Dr Kaiser Theodosius erloot es Gsetz, ass d Häiden un d Häreetiker mit em Tod bestrooft wärde.

## Weblink
Joseph Yerly

Dr **Joseph Yerly,** wo vom 17. Juni 1896 bis am 23. Mai 1961 z Treyvaux gläbt het, isch e Wälschfryburger Mundartdichter gsi.

## s Lääben un s Schaffe
Dr Joseph Yerly isch em Victor Yerly und däm sinere Frou Marie geb. Gaillard ire Soon gsi. Er het d Marie Peiry ghürootet. Gschaffet het er als Puur z Treyvaux im Fryburger Saanebezirk, und politisch het er sich i sym Kantoon als Groossraat vo dr freisinnige Partei angaschiert.

Dr Yerly isch als Autoor vo Mundartwäärch bekant worde. Er het Romään, Churzgschichte und Theaterstuck gschribe, alles im Fryburger Oberländer Patois, der regionale Form vo dr Frankoprovänzaalische Sprooch vom wytere Greyerzerland. Dr Yerly isch eine vo de früene Sproochaktivischte füre Wälschfryburger Dialäkt gsi. Iim sälber het für syni Funkzioon ganz äifach der Titel *Patoisant* am beschte basst. Ane 1961 grad bevor er uf s Wälschschwiizer Fäscht vo de Mundartdichter z Vevey hät welle goo, mit emene nöie Patois-Tegscht füre Dichterwettbewärb, isch er gstoorbe. Er lyt im Fridhoof vo Treyvaux.

Dr Dichter het für syni Projäkt mit em Komponischt Georges Aeby und em Mooler Louis Vonlanthen zämegschaffet. Ane 1939 het dr Yerly ghulfe d Fryburger Trachteveräinigung gründe und isch au grad dere ihren eerscht Presidänt woorde. 1956 isch er drby gsi, wo me dr Fryburger Schriftstellerveräin uf d Bäi gstelt het, und er isch au Migliid vom Schwiizer Schriftstellerveräin und vom Veräin vo de Wälschfryburger Mundartdichter *Bal'èthêla* gsi.

## Wäärch
* *Kan la têra tsantè,* 1938
* *Le tsandèlê dè loton,* 1937
* *La voudâja de la Bôma*
* *Hommage é l’abbé Bovet*
* *Ou pi de la krâ*
* *La méjon ke pliàrè,* 1941
* *Kolin di dzanlyè*
* *Le chèrvechyâ*
* *La [[bénichon]]*
* *Lè botè*
* *La voix fribourgeoise, boun’an en Gruyère*
* e Reed ufe Joseph Bovet, 1956

## Literatur
* 
* Anne Dafflon: *Tradition populaire et fragments d’histoire(s). Joseph Yerly (1896-1961), écrivain patoisant,* In: Annales fribourgeoises 73, 2011, S. 127-134.
* François-Xavier Brodard: *Joseph Yerly, patoisant.* In: Le nouveau conteur vaudois et romand, 88, 1961, S. 172.

## Weblink
* Fernand-Louis Blanc: ''Obsèques de Joseph Yerly, 27.05.1961'' In: *Un trésor national, nos patois.* vo dr Mediathek Wallis, uf memovs.ch

## Fuessnoote
443

|}

## D Röömer un d Germaane
* Der säben Epoche seit me d Völkerwanderigszyt.
* Z Südgallien isch s Weschtgooteryych under em König Theoderich; me säit em au s *Tolosanische Ryych*.
* D Burgunder, wo sid Joore wyt uf Gallien ine cho sind, wärde vom röömische Gäneraal Aëtius i d Gägend a dr middlere Rhone gfüert: Si müesse jetz i dr Landschaft am Gämfersee blybe. Mit dr Zyt vermischt sech iri germaanischi Sprooch mit dere vo der alte romanische Bevölkerig; spööter isch i dere Regioon die Frankoprovänzalischi Sprooch vo Savoien un dr Wälschschwiiz.
* Dr Burgunderkönig Godegisel chunt uf d Wält.
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.

## Was suscht no bassiert isch
* D Hunnen under em Höiptling Attila sind im Balkan.
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtroom.
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Weschtroom.
* Dr Leo isch Papscht.

## Weblink
Charmey

**Galmis**, wo uff Französisch **Charmey** un im Fryburger Patois *Tsêrmê* () heisst, isch früener en eigeti Gmäind vom Kanton Fryburg gsi. Hüt isch s e Täil vo Val-de-Charmey.

## Geografy
Galmis lyt acht Kilometer öschtlich vo Bulle im Taal vom Jaunbach. Dr Gmäindbann isch 78 Kwadratkilometer gross gsi, und so het s Dorf die gröschti Flechi vo allne Fryburger Gmäinde gha.

Im Taal lyt dr Stausee *Lac de Montsalvens.*

Zu dr Gmäind ghöre d Dörfli und Wyler *Le Pra*, *Liderrey*, *Les Ciernes*, *Les Arses* un *La Tsintre.*

Durs Taal goot d Strooss ufe Jaunpass.

## Gschicht
S Doorff isch ane 1211 s eerschte Mol in ere Schriftkwellen erwäänt; es heisst döört *Chalmeis*.

1454 isch es ad Grafschaft Greyerz choo, 1553 dänn a d Stadt Fryburg.

Am 1. Jänner 2014 het sech d Gmäind mit dr ehemolige Nochbergmäind Cerniat zämetoo und di nöi Gmäind Val-de-Charmey pildet.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Jules Jeanjaquet

Dr **Jules Jeanjaquet** (* 19. Februar 1867 z Le Locle; † 9. April 1950 z Nöieburg) isch e Schwiizer Romanischt gsi.

## s Lääbe
Der Jeanjaquet het a dr Friedrich-Wilhelms-Universität z Berlin (dr hüttige Humboldt-Universität) und a dr Uni Zürich studiert.
Z Züri het er bim Profässer Heinrich Morf anne 1891 mit dr Arbet *Recherches sur l’origine de la conjonction «que» et des formes romanes équivalentes* promoviert.

1892 bis 1897 het er a dr Uni Lund und denn drüü Joor lang bim Staatsarchiv Nöieburg gschaffet, und 1901 isch er Profässer für Romanischi Filology a dr Uni Nöieburg woorde.

Zäme mit em Louis Gauchat und em Ernest Tappolet het er s Wälschschwiizer Mundartlexikon *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]* ufbout.

## Wäärch
**L’extension du français et la question des langues en Suisse. Bibliographie analytique*, 1910
**Histoire et grammaire des patois de la Suisse romande. Bibliographie analytique*, 1915
**Glossaire des patois de la Suisse romande,* 1924 ff
**Vingt-cinq textes patois du Valais enregistrés au gramophone. Transcription phonétique et traduction française,* 1929–1938

## Literatur
* 
* Léon Montandon: *Bibliographie des travaux de M. Jules Jeanjaquet publiée à l’occasion de son 70e anniversaire.* Neuchâtel 1937.
**Mélanges d’histoire neuchâteloise offerts à Jules Jeanjaquet à l’occasion de son 70e anniversaire.* Neuchâtel 1937.
**Notes d’histoire neuchâteloise dédiées à Jules Jeanjaquet à l’occasion de son quatre-vingtième anniversaire.* Neuchâtel 1947.
Pierre Gauchat

Dr **Pierre Gauchat** (* 5. Jänner 1902 z Züri; † 26. Februar 1956 z Kairo) isch e Schwiizer Grafiker und Mooler gsi.

## s Lääbe
Dr Pierre Gauchat isch dr Soon vom Romanischt Louis Gauchat gsi. Er het d Kunschtgwärbschuele vo Züri und vo Münche bsuecht.

1924 het er z Züri sys eigete Grafikatelier uftoo. Vo 1926 bis 1950 isch er drnäbe z Züri na Zäichnigsleerer gsi. Er het Bilder für Büecher, Plakat, s Theater und au für Briefmarggen und Banknoote gmacht. Vom Gauchat sind d Entwürf für d Schwiizer Banknoote vo füfzg Franke bis tuusig Franke vo der Uusgab 1956.

Anne 1956 isch er z Ägipte gstoorbe. 

## Schrifte
* *Marionettes.* 1949/1950
* *Über das Bühnenbild von heute.* Winterthur 1944.
* *Pierre Gauchat, der Graphiker.* Ausstellung vom 23. Januar bis 28. Februar 1960, Helmhaus Zürich; Kunstgewerbemuseum Zürich 1960.
* *Gedächtnisausstellung Fritz Bühler, Pierre Gauchat.* Ausstellung im Gewerbemuseum Basel vom 24. Oktober bis 21. November 1964; Gewerbemuseum Basel 1964.

## Literatur
* 
* 

## Weblink
442

|}

## D Röömer un d Germaane
* Der säben Epoche seit me d Völkerwanderigszyt.
* Z Südgallien isch s Weschtgooteryych under em König Theoderich; me säit em au s *Tolosanische Ryych*.
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.
* Dr röömisch Kaiser Valentinian macht mit em Wandaalekönig Geiserich Fride und macht mit em ab, ass s Wandaalerych uf em ehemolige röömische Bode z Afrika vo jetz a vo rächts wäge chönn bestoo.
* Dr Soon vom Geiserich, dr Hunerich, hürootet d Eudocia, em Kaiser Valentinian syni Dochter.

## Was suscht no bassiert isch
* D Hunnen under em Häiptling Attila gryyffe s Röömische Ryych im Balkan aa.
* Dr Theodosius dr Zwöit isch Kaiser vo Oschtroom.
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Weschtroom.
* Dr Leo isch Papscht.
* Z Ägipte wird s Wysse Chlooster ggründet.

## Weblink
Maurice Casanova

Dr **Maurice Casanova** (* 2. Juli 1925 z Villette im Bangistaal; † 4. Juli 1995) isch e Schwiizer Sproochwüsseschaftler und Dialäktoloog gsi.

Er het zerscht i dr Gmeind Bangis gläbt und syni Frau Josée isch vom Dorf Liddes, wo im Entremont ääne lyt, gsi. Ane 1962 het dr Casanova a der Uni Nöieburg afange Gschicht, Latyn und Dialäktology studiere.

1968 isch er als Redakter zum Wälschschwiizer Mundartwörtebuech *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]] GPSR* cho. Vo iim sind divärsi Artikel i de Büecher vom GPSR. Er het dr frankoprovänzalisch Dialäkt vom Bangstaal no ganz guet chönne; es paar Joor lang isch er bi der Jury vom überregionale Patois-Wettbewärb drby gsi.

Dr Casanova het z Bevaix gwoont. Und er het wyter über d Wörter, d Fluernääme und d Personenääme vom Bangistaal gforschet. Er het bi der Fluernamekommission vom Kanton Wallis mitgmacht. Mit em riisige Material vo Bangis, wo dr Casanova us der Dokumäntazioon vom GPSR usezoge het, het ane 2019 e Gruppe vo Lüüt vo däm synerer Redakzioon s Mundartwörterbuech vom Bangistaal useprocht.

1990 het en d Wälschwalliser Gschichtsgselschaft *Société d'histoire du Valais romand* zu iirem Eeremitlgid gmacht.

## Wäärch
* *Cum ergiaret..., scène d'irrigation à Bagnes au XIV siècle.* In: Annales valaisannes, 1995.
* *Notice linguistique: faut-il lire exeva ou exena le nom de cette imposition communale?* In: Vallesia, 1979, S. 256-261
* *Du fait de cuisine par Maistre Chiquart. 1420.* In: Vallesia, 1985, S. 207–231.
* *In Villa de Bagnyes. Réflexions sur un village disparu et sur les origines que l'on attribue à son nom.* In: Vallesia, 1978, S. 89-105.

## Literatur
* Pierre Reichenbach: *Maurice Casanova 1925–1995.* In: Annales Valaisannes. Bulletin trimestriel de la Société d’histoire du Valais romand, 1996, S. 217–218.
* Rose-Claire Schulé: *Deux amis nous ont quittés.* In: Bulletin du Centre d’études francoporvençales, 32, 1995, S. 19–20.

## Fuessnoote
Florian Melcher

Dr **Florian Melcher**, wo am 22. Dezämber 1875 z S-chanf uf d Wält cho und am 23. Oktober 1913 z Samaade gstorben isch, isch e Schwiizer Romanischt und Wörterbuechredakter gsi.

## Lääbe und Wärch
Dr Melcher isch dr Son vom Giosua Melcher un dr Catharina geb. Thöni gsi. Er het z S-chanf d Grundschuel und z Chur s Gimnasium bsuecht. Dänn isch er ad Universitäte z Gämf, z München un no z Wien bim Wilhelm Meyer-Lübke go d Filology studiere. Z Wien het er syni Dokterarbet gschribe, won er drinn der romanisch Dialäkt vo S-chanf beschrybt. Er isch mit dr Martha Walin ghürootet gsi.

Drno het en die Rätoromanischi Gselschaft 1904 as eerschte Redakter für s dozmol grad plaanete romanische Wörterbuech *[[Dicziunari Rumantsch Grischun]]* agstelt. Zäme mit em Robert von Planta und em Chasper Pult het er s Projäkt vorbereitet, und dr Nöieburger Romanischt Louis Gauchat, wo s Wälschschwiizer Mundartwörterbuech ufpout gha het, isch ne drby mit sym Wüsse cho hälfe.

Dr Melcher isch i de bünderromanische Sproochregioone zu de Lüüt ggange go Wörter und Sprüüch vo de verschidene Idioom uufschrybe, und zwar psunders i dene Döörffer, wo am Rand vom rätoromanische Sprochpiet sind und sech d Nochbersprooche Düütsch und Iteliänisch immer wie meh is romanische Areaal usbreite.

Sid 1910 het dr Melcher syni Redakzioonsarbet nümme z Chur, sondern wider deheime z S-chanf gmacht. Drüü joor spöter isch dr Sproochwüüseschaftler wägen ere Chranket wärend dr Arbet und vill z früe im Alter vo 38 Joor gstorbe. Dr Engadyner Chasper Pult isch si Nochfolger woorde.

## Wäärch
* *Davart vschins e fulasters nella lingua retorumauntscha.* In Annalas da la Societad Retorumantscha, 20, 1906, S. 197–217.
* *Fraseologia rumauntscha.* Chur 1911.
* *Gesamtbericht über den Gang der Arbeiten für das rätoromanische Idiotikon während der Zeit vom 1. Dezember 1904 bis zum 31. Dezember 1912.* 1913
* *Furmaziun nominala nel idiom d’Engiadin’Ota.* In: Annalas da la Societad Retorumantscha, 38, 1924, S. 119–179; 39, 1925, S. 1–43.
* *[[Dicziunari Rumantsch Grischun]],* Chur 1938ff.

## Literatur
* A. Casanova: *Dr. Florian Melcher.* In: Schweizerisches Archiv für Volkskunde, 17, 1913, S. 256.
* R. Planta: *Doctor Florian Melcher.* In: Annalas, 29, 1915, S. 1–15, 329–331.
* Jakob Jud: * Vorwort zum Dicziunari rumantsch grischun.* In: Vox Romanica, 4, 1939, S. 1–19.

## Weblink
* Dr Afang vom DRG uf dr Websyte vom Dicziunari Rumantsch Grischun
* Adolf Collenberg: Melcher, Florian bim Lexicon istoric retic

## Fuessnoote
Estavayer-le-Lac

**Estavayer-le-Lac**, wo uf Düütsch **Stäffis** heisst, isch e Stadt und en ehemoligi Gmäind im Kanton Fryburg.

## Geografy
Stäffis lyt am Nöieburgersee. D Stadt het mee weder sächstuusig Ywooner.

Die historischi Altstadt mit em Schloss näbedra isch guet erhalte und zelt zu de beschte Sehenswürdikäite vo dr Regioon. Si isch uf dr Lischte vo de nazionaal bedüütende Ortsbilder vo dr Schwiiz.

## Gschicht
D Oortschaft isch ane 1156 s erschte Mol im ene Schriftstuck erwäänt. Me dänkt, d Stadt sig im zwölfte Joorhundert vom Bischof vo Lausanne gründet woorde.

Sid 1245 isch Stäffis de Grafe vo Savoie gsi, und 1488 isch es e fryburgischi Lampfogtei woorde.

Ufe 1. Jänner 2017 het sech d Stadt mit de ehemolige Nochbergmäinde Bussy, Morens, Murist, Rueyres-les-Prés, Vernay und Vuissens zämetoo und mit ne di nöi Gmäind Estavayer bildet.

## Literatur
* 

## Weblink

* Websyte vo Stäffis

## Fuessnoote
Paul Scheuermeier

Dr **Paul Scheuermeier** (* 25. Septämber 1888 z Züri; † 13. Augschte 1973 z Bärn) isch e Schwiizer Romanischt und Dialäktoloog gsi.

## Lääbe
Dr Paul Scheuermeier isch dr Soon vom Johann Robert Scheuermeier vo Winterthur und dr Julie Scheuermeier geb. Täuber gsi. Er het am Gymi z Winterthur d Matuur gmacht und vo 1907 bis 1918 mit Underbrüch, won er zytewys as Lehrer gschaffet het, a dr Uni Züri studiert. Anne 1913 isch er mit de Profässer Louis Gauchat und Jakob Jud uf ene Studieräis is Bündnerland. 1918 het er z Züri s Dokterexaame gmacht. 1926 het er d Nellie Nicolet ghürootet.

1919 het er im Uuftrag vom Jakob Jud und em Karl Jaberg mit der Forschigsarbet für en Sproochatlas vo de iteliänische Dialäkt agfange. Do drfüür isch er langi Zyt im Bünderland, im Tessin und i den iteliänische Ragioone gsi; das isch bis ane 1925 ggange. Mit sym Material isch drufabe der *[[Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz]] AIS* usechoo. S Grundlagematerial vo däm Projäkt isch als *AIS-Archiv* bim Inschtitut für iteliänischi Sprooch und Literatur a dr Uni Bärn.

Zrugg i dr Schwiiz het dr Scheuermeier z Bärn als Gymilehrer gschaffet. Drnäbe isch er i de Feerien immer wider is iteliänische Sproochpiet ggange zum no meh Sache z dokumäntiere. Jetz het er au Objäkt vo der Sachkultur gnöier aaglueget und im Inträsse vo dr Volchskund mit Fotinen und Zäichnige feschtghalte. Der Kunschtmooler Paul Boesch het em ghulfe bim schöön abbilde vo de Sache.

Vo 1959 bis 1962 het er z Aager, z Greschonei und z Eischeme zäme mit em Paul Zinsli un dr Gertrud Frei Uufnaame vo de Fluernäme gmacht.

1943 isch dr Scheuermeier als Nochfolger vom Louis Gauchat i die Filologischi Kommission vom Dicziunari Rumantsch Grischun choo. 1964 het em d Uni Bärn dr Eeredokter ggää.

## Wäärch
* *Bauernwerk in Italien, der italienischen und rätoromanischen Schweiz,* 1943–1956

## Literatur
* 
* Karin Rautmann: *Die Entstehung des «Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz» AIS. Einblick in einen Forschungsprozess.* Hamburg 1993.
* Andrea Schorta: *Paul Scheuermeier 1888–1973.* In: Vox Romanica, 33, 1974, S. 365–370.

## Weblink
* Fondo Paul Scheuermeier bim Lombardia Digital Archive, uf regione.lombardia.it
John Auguste Clerc

Dr **John Auguste Clerc** (* 22. Jänner 1857; † 9. Oktober 1898 z Nöieburg) isch e Schwiizer Lehrer und Politiker gsi.

Dr Clerc isch z Düütschland Lehrer worde und het denn z Saint-Imier und drno am *Collège latin* und dänn a dr Kantonsschuel z Nöieburg gschaffet. Er isch scho früe für die radikaali Partei Grossroot vom Kanton Nöieburg gsi. Ane 1886 het men en als Nünezwänzgjöörige als Nochfolger vom Albert-Louis Roulet i Regierigsroot gwäält. Er het s Bildigs- und Kultusdepartemänt übernoo. 1890 und 1896 isch er dr Nöieburger Regierigspresidänt gsi.

Dr John Clerc het als modärne Pädagoog vill too für d Reform vom Nöieburger Schuelwääse, für d Nöiorganisazioon vo de Schuelhüüser und für divärsi Bildigsagebott, so wie öpe de nöie Schuelchuchine, won är het lo yrichte. Und er het drfüür gluegt, ass früschi Schuelbüecher usecho sind.

1889 het dr Clerc d Idee von ere kantonalen akademische Kulturgselschaft uufprocht und isch au grad dere iren eerscht Presidänt woorde. 1893 isch dr Nöieburger als schwiizerische Bundesdelegierte für d Wältauusstellig vo Chicago uusgwäält woorde. Und er isch au als Schriftsteller uufträtte und het, meischtens under verschidene Psöidonym, für die kantonale Zytige Sache gschribe.

Ane 1898 het dr John Clerc i synere Funkzioon als Bildigsdiräkter em Romanischt Louis Gauchat ghulfe, vo de Wälschschwiizer Kantöön s Gält für s Wörterbuechprojäkt vom *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]* z übercho; und er isch dänn au grad dr eerscht Presidänt vo däm Wäärch synere Verwaltigskommissioon gsi.

Dr Clerc isch ane 1898 als junge Regierigsroot im Amt gstoorbe.

## Wäärch
* *Marguerite. Nouvelle historique,* 1876.

## Literatur
* *L’Impartial,* 1. Oktober 1898, S. 2.

## Fuessnoote
Jean Bonnard

Dr **Jean Bonnard** (* 27. Februar 1855 z Lausanne; † 30. Augschte 1915) isch e Schwiizer Romanischt gsi.

Er isch vo Lausanne gsi und het z Stroossburg un z Züri und no z Paris a dr *Ecile Pratique des Hautes Etudes* bim Gaston Paris. Syni Dokterarbet a dr Uni Züri heisst *Le Participe passé en vieux français.* Und bi synere wytere wüsseschaftlichen Arbet isch s em psunders um s Altfranzösische ggange.

Vo 1876 bis 1903 het dr Bonnard am Frédéric Godefroy (1826–1897) sym Projäkt vom *Dictionnaire de l’ancienne langue française et de tous ses dialectes du IXe au XVe siècles* mitgschaffet. 1888 isch er als eerschte Profässer für Romanischi Filology a die früsch ygrichteti Uni vo Lausanne choo, won er em Gaston Paris syni filologischi Methode für d Interpretazioon vo der alte französische Literatur i dr Wälschschwiiz ygfüert het. Er isch drü Mol Dekan vo dr Filosofische Fakultäät und au mol der Räkter vo dr Uni Lausanne woorde. Und er het em Nöieburger Romanischt Louis Gauchat ghulfe, s Wörterbuechprojäkt vom *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]* z begründe und isch dänn au grad dr eerscht Presidänt vo däm Wäärch synere Filologische Kommissioon gsi. Sälber het er aber nit uf em Fäld vo dr Dialäktology gschaffet.

Vo 1906 bis 1912 isch dr Bonnard Gmäindroot vo Lausanne gsi und 1907 au dr Gmäindrootspresidänt.

Vom Jean Bonnard isch s Buech *Traduction de la Bible en vers français au moyen âge,* wo 1904 z Paris usechoo isch; und zäme mit em Amédée Salmon het er d *Grammaire sommaire de l'ancien français, avec un essai sur la pronunciation du IXe au XIVe siècle* gschribe.

## Literatur
* Alain Clavien: *Les Helvétistes. Intellectuels et politique en suisse romande au début du siècle.* Lausanne 1993, S. 98.
* Ursula Bähler: *Portraits de médiévistes suisses (1850–2000). Une profession au fil du temps.* 2009, S. 43ff.

## Weblink
* Jean Bonnard bim Waadtländer Kantonsarchyv
Ernesto Monaci

Dr **Ernesto Monaci**  (* 20. Februar 1844 z Soriano nel Cimino; † 1. Mai 1918 z Rom) isch en iteliänische Romanischt gsi.

## s Lääbe
Dr Monaci het z Rom z’eerscht d Rächtswüsseschaft und drno die romanischi Filology studiert. Vo 1874 bis 1918 isch er a dr Uni *La Sapienza* Profässer für romanischi Sproochen und Literatur gsi. I dr iteliänische Romanistik isch er synerzyt äine vo de füerende Chöpf gsi.

1872 het er ghulfe d Zytschrift *Rivista di filologia romanza* gründe. 1882 het er agfange mit der Sery *Archivio paleografico italiano* und 1883 isch tank iim s Iteliänische Institut für s Middelalter *Istituto Storico Italiano per il Medio Evo* uf d Bäi gstelt woorde.

## Wäärch (Uuswahl)
* (als Usegäber) *Canti antichi portoghesi tratti dal codice vaticano 4803, con traduzione e note*, 1873
* *Appunti per la storia del teatro italiano*, 1874
* (als Usegäber) *Il Canzoniere Portoghese della Bibliotheca Vaticana*, S. 1875
* (als Usegäber) *Il Mistero provenzale di S. Agnese*, 1880
* (als Usegäber) *Facsimili di antichi manoscritti per uso delle scuole di Filologia neolatina*, 1881-1892
* (als Usegäber) *Gesta di Federico I in Italia*, 1887
* (als Usegäber) *Testi antichi provenzali*, 1889
* *Crestomazia italiana dei primi secoli*, 1889-1912, 1912; 1955
* *I più antichi monumenti della lingua francese*, Roma 1894
* *Appunti bibliografici sui principali fonti per la storia della letteratura provenzale nel medio evo*, 1914

## Literatur
* Pio Rajna: *In memoria di Ernesto Monaci.* in: *Archivio della R. Società Romana di Storia Patria* 41, 1918, S. 307–352
* *Ernesto Monaci. L'uomo. Il maestro. Il filologo.* Rom 1920
* Ruggero M. Ruggieri: *Ernesto Monaci.* In: *Letteratura italiana. I critici. 1*, Mailand 1987, S. 575–594
* Amedeo Benedetti: *Contributo alla vita di Ernesto Monaci.* in: *Esperienze Letterarie* 37, 2012, 3, S. 55–81.
Louis Ruffieux

Dr **Louis Ruffieux** (* 6. Jänner 1848 z Saussivue im Kanton Fryburg; † 9. Juni 1909 z Fryburg) isch e Schwiizer Naturforscher und Archivaar gsi.

Er het z Greyerz un z Bulle d Schuele bsuecht und isch dänn ufs Kolleegi Saint-Michel z Fryburg ggange. Sit synere Jugend het er sech staarch für d Natur inträssiert und chönnen Artikel für regionaali Zytschrifte schrybe; er het bi dr Bestandsuufnaam vo dr Pflanzewält im Fryburgerland mitghulfe und au sälber es Herbaar agläit. Sys grosse Gebiet sind d Schwümm gsi, syni Fünd het er mäischterhaft i schööne Zeichnige feschtghalte. I synere Schrift *Catalogue des champignons observés dans le canton de Fribourg* het er meh weder anderthalbtuusig Aarte vo Schwümm dokumäntiert.

Mit 46i isch er usem Oberland uf Fryburg abe ggange, won er ane 1894 Regischtraar bim Staatsarchyv vo Fryburg woorden isch. Als Fryburger Uskumftspersoon für dr yhäimisch Dialäkt, dr Fryburger Patois, het ne dr Nöieburger Romanischt Louis Gauchat für sys Wälschschwiizer Wörterbuechprojäkt Glossaire des patois de la Suisse romande gschetzt.

Am 9. Juni 1909 isch dr Ruffieux im Bürgerspital Fryburg gstoorbe.

## Literatur
* Vincent Riuz-Badanelli: *Louis François Siméon Ruffieux. Naturaliste et mycologue fribourgeois méconnu (1848–1909).* In: Bulletin de la Société Fribourgeoise des Sciences Naturelles, 102, 2013, S. 123–128.
* M. Kraft: *Louis Ruffieux, mycologue fribourgeois (1848–1909).* In: Bulletin Suisse de Mycologie, 1953, S. 129–135.
* Eric Flückiger: *Les patoisants et le GPSR.* In: L’ami du patois. Trimestriel romand, 33, 2006, S. 51–55.
Michel Mayor

Dr **Michel Gustave Édouard Mayor** (* 12. Jänner 1942 z Echallens, Kanton Waadt) isch en Schwyzer Aschtronom, wu as Profässer am Departemänt fir Aschtronomy vu dr Universiteet Gämf schafft. Mit em Didier Queloz het er anne 1995 dr eerscht extrasolar Planet, wu um e sunnenähnlige Stäärn chraist (51 Pegasi b), doderfir hän si 2019 dr Nobelbryys for Physik iberchuu.

## Lääbe
Dr Michel Mayor het Physik an dr Universiteet Lausanne studiert un isch anne 1971 am Observatorium Gämf im Fachberaich Aschtronomy promoviert woore. Är isch mit Uusnahm vu Ufenthalt am Observatorium Cambridge, an dr Europäische Siidstäärnwaart (ESO) z Chile un am Observatorium Hawaii bi däre Inschtituzioon bliibe. Vu 1989 bis 1992 het er dr Wisseschaftli Byyroot vu dr ESO bresidiert, vu 1988 bis 1991 d Kommission zue dr galaktische Struktur bi dr Internazionaale Aschtronomische Union un vu 1990 bis 1993 di Schwyzerisch Gsellschaft fir Aschtrophysik un Aschtronomy. Är isch syter anne 1984 Profässer an dr Universiteet Gämf mit mit syre Emeritierig 2007 ebe dert Honorarprofässer.

## Wiirke
Dr Mayor het d Spektrographe ELODIE (51pegb), CORALIE un HARPS entwickelt, wu iber 500 Exoplanete dermit entdeckt woore sin. Syt dr Entdeckig vu *51&nbsp;Pegasi b* isch dr Michel Mayor mit sym Foorscherteambi vyl andere extrasolare Planetenentdeckige derby gsii.

Är isch verantwortli fir d Entdeckig vum eerschte extrasolare Planet in eme Orbit um en sunnenähnlige Stäärn, was as Myylestai in dr Gschiicht vu dr Aschtronomy giltet un mit eme Nobelbryys gwiirdigt wooren isch. Unter Mithilf vu sym Mitarbaiter Didier Queloz het er 1995 mit eme hochufleesende Spektrograph en jupiterähnlige Planet chenne noowyyse, wu um 51&nbsp;Pegasi rotiert. D Exischtänz vu däm Planet, *[[51 Pegasi b]]*, isch am 12. Oktober 1995 vu dr US-amerikanische Wisseschaftler Geoffrey Marcy un R. Paul Butler bsteetigt woore.

Bis 2005 het er iiber 300 wisseschaftligi Publikazioone verfasst. Syter 2013 zellt en Thomson Reuters wäg dr Zahl vu syne Zitazioone zue dr Favorit uf en Nobelbryys (Thomson Reuters Citation Laureates), är het dr Nobelbryys fir Physik schließli anne 2019 iberchuu.

## Ehrige un Uuszaichnige
* 1998 Jules-Janssen-Bryys
* 1998 Marcel-Benoist-Bryys
* 2000 Balzan-Bryys
* 2004 Albert-Einstein-Medaille
* 2005 Shaw Prize zäme mit em Geoffrey Marcy
* 2008 Swiss Astronomy Award
* 2010 Karl-Schwarzschild-Medaille vu dr Aschtronomische Gsellschaft
* 2010 Mitgliid vu dr National Academy of Sciences
* 2010 Mitgliid vu dr American Academy of Arts and Sciences
* 2011 BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award
* 2013 En Aschteroid isch noch em gnännt woore: (125076) Michelmayor
* 2015 Goldmedaille vu dr Royal Astronomical Society
* 2015 Kyoto-Bryys
* 2015 Tycho-Brahe-Bryys
* 2017 Wolf-Bryys in Physik
* 2019 Nobelbryys fir Physik

## Weblink

* Publikatione vum M. Mayor im Astrophysics Data System
* Verleihung der Albert Einstein-Medaille an Michel Mayor am 10. Juni 2004

## Fueßnote
Heinrich Morf

Dr **Heinrich Morf** (* 23. Oktober 1854 z Münchebuchsee; † 23. Jänner 1921 z Thun) isch e Schwiizer Romanischt gsi.

## s Lääbe
Er isch dr Soon vom Lehrer Heinrich Morf und vo dr Susanna Morf geb. Merk gsi und het z Züri un z Stroossburg studiert. Syni Dokterarbet, won er 1877 a dr Uni Stroossburg ygreicht het, het dr Titel *Die Wortstellung im altfranzösischen Rolandslied*. 1880 het er d Elise Frieda Dennler ghürootet

Ane 1879 het men en tank dr Empfäälig vo sym Lehrer Gaston Paris, em Adolf Tobler und em Heinrich Schweizer-Sidler als Profässer für Romanischi Filology a dr Uni Bärn agstelt. 1889 isch er als Nachfolger vom Heinrich Breitinger Profässer a dr Uni Züri woorde.

Dr Morf het s Romanische Seminar vo dr Uni Züri als sälbständigs Inschtitut gründet.

1901 isch er uf Frankfurt ad Akademy für Sozial- und Handelswüsseschaft ggange und 1901 ad Friedrich-Wilhelms-Universität z Berlin, di hüttig Humboldt-Universität.

Dr Morf het früech agfange mit dr Dialäktforschig. Syni Schüeler Louis Gauchat, Ernst Tappolet und Jules Jeanjaquet sind d Gründer vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]*.

## Wäärch (Uuswahl)
* *Die sprachlichen Einheitsbestrebungen in der rätischen Schweiz,* 1888
* *Geschichte der neuern französischen Litteratur (XVI.-XIX. Jahrhundert),* 1898
* *Zur sprachlichen Gliederung Frankreichs,* 1911
* *Die Bistümer Lyon und Vienne und die Westgreuze der Frankoprovenzalischen,* 1911
* *Das pikardische Sprachgebiet,* 1911
* *Geschichte der französischen Literatur im Zeitalter der Renaissance,* 1914
* *Geschichte der romanischen Literaturen,* 1924

## Literatur
* 
* Gustav Roethe: Gedächtnisrede auf Heinrich Morf vom 30. Juni 1921, in: *Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften.* 1921, 1. Halbband, S. 521–528.
* Gerhard Rohlfs: *Zur Erinnerung an Heinrich Morf.* In: *[[Zeitschrift für romanische Philologie]].* Band 41, 1921, S. 259–263.
* 
* Richard Trachsler: *Heinrich Morf (1854–1921). Le bâtisseur déchu.* In: Ursula Bähler, Richard Trachsler (Hrsg.): *Portraits de médiévistes suisses (1850–2000). Une profession au fil du temps.* Genf 2009, S. 141–176.
* *Aus romanischen Sprachen und Literaturen. Festschrift Heinrich Morf zur Feier seiner fünfundzwanzigjährigen Lehrtätigkeit von seinen Schülern dargebracht.* Halle 1905.
* Jakob Bosshart: *Heinrich Morf.* In: Die Schweiz. Schweizerische illustrierte Zeitschrift, 25, 1921, S. 109–111.

## Weblink
* Verastaltige vom Heinrich Morf im Historische Vorläsigsverzäichnis vo dr Uni Züri
Dompierre FR

**Dompierre** isch es Dorf und en ehemoligi Gmäind im Kanton Fryburg.

## Geografy
Dompierre lyyt füüf Kilometer nordöschtlich vo Payerne im Taal vo dr Broye.

Im Dorf läben öpe tuusig Lüüt.

Dur s Dorf goot die schwiizerisch Hauptstrooss 1. Und Dompierre het en eigete Bahnhof a dr Ysebaan.

## Gschicht
D Ortschaft *Domum Petri* isch s erschte Mol anne 587 in ere Urkunden erwäänt, wo dr Bischof vo Lausanne em Chlooschter Peterlinge döört Land gschänkt het.

Am 1. Jänner 2016 het sech Dompierre mit den ehemolige Nochbergmäinde Domdidier, Léchelles und Russy zämetoo und die nöi Gmäind Belmont-Broye bildet.

## Literatur
* 

## Weblink
Didier Queloz

Dr **Didier Patrick Queloz** (* 23. Februar 1966) isch en Schwyzer Aschtronom. Zäme mit em Michel Mayor het er 1995 dr eerscht extrasolar Planet entdeckt, wu um en sunnenähnlige Stäärn chraist (51 Pegasi b), doderfir hän si beedi 2019 dr Nobelbryys fir Physik iberchuu.

## Lääbe
Dr Didier Queloz het an dr Universiteet Gämf Physik studiert un anne 1990 mit eme Master abgschlosse. Anne 1995 het er dert bim Michel Mayor in Aschtronomy promoviert. Är isch syter 2013 Profässer fir Physik am Cavendish-Laboratorium vu dr Universiteet Cambridge un an dr Universiteet Gämf. 

D Entdeckig vum extrasolaren Planet, zäme mit em Michel Mayor, chunnt vu Mässige vu dr Radialgschwindigkait noch em Dopplereffäkt, er eerscht gfunden Planet het e Umlaufgeschwindigkait vu 4,2 Dääg. Am 23. Juli 2015 het dr Queloz bi dr NASA di eerscht Entdeckig vun eme äärdähnlige Planet, Kepler-452b, bekannt gee. Dää isch au „zwooti Äärd“ oder „eltere Kusäng vu dr Äärd“ gnännt woore.

Anne 1995 sich dr Queloz bi dr Entdeckig vum eerschte extrasolare Planet in eme Orbit um en sunnenähnlige Stäärn derby gsii – 51 Pegasi b.

Syter 2013 het Thomson Reuters dr Queloz wäg drt Zahl vu syne Zitatione zue dr Favorite uf en Nobelbryys zellt (Thomson Reuters Citation Laureates), är het dr Nobelbryys fir Physik schließli anne 2019 iberchuu.

## Uuszaichnige un Eerige
* 1996 Balzers-Bryys vu dr Schwyzerische Physikalische Gsellschaft
* 1996 IAU Ehremedaille
* 2009 En Aschteroid isch noch em gnännt woore: (177415) Queloz
* 2011 BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award
* 2017 Wolf Prize in Physik
* 2019 Nobelbryys fir Physik

## Weblink

* Websyte vum Didier Queloz

## Fueßnote
Liste der IATA-Airline-Codes

D **IATA-Codes für Fluggsellschafte** oder ou Zwöi-Buechstabe-Codes uf (änglisch: *tow letter codes*) wärde vo der Internationale Air Transport Association (IATA) ufgrund vo der Resolution 762 vergäh u besöh us ere Kombination vo zwöi Buechstabe und/oder ere Zahl. Si findet sech vor allem, aber nid nur, bi der Usgabe vom Flugschyn (änglisch *ticketing*) u i Fluggaschtinformationssystem Awändig. Si bildet ou der erschti teil vo der Flugnummere. (Zum Byspiil SR 111 für d Swissair-Flug 111)

Ufgrund vo der sehr gringe Azahl vo Kombinationsmüglechkeite (36&nbsp;× 36&nbsp;= 1296) het me im verlouf vo der Gschicht vili Codes mehrmals vergäh. Der glych Codes cha aber ou glychzytig a zwöi verschidenei Fluggsellschafte vergäh wärde. allerdings nur wenn di beträffendi Fluggsellschafte nid ds glyche Gebiet bediene. So het di US-amerikanischi Regionalfluggsellschaft Skyway Airlines u di wyssrussischi Fluggsellschaft glychzytig der Code *AL* über cho.

Bi eltere Fluggsellschafte chunnt's hüüffiger zu Verwächslige zwüschem IATA-Code u em ICAO-Code. Da beidi Instituone bis i ds Jahr 1982 identischi Codes gnutzt hei u die usschliesslech zwöitrangig si gsi, hets der Begriff IATA-Code u ICAO-Code no nid gä. Me het aber scho vom *two-letter-airline-designators* gred. Aber allei uf grund vom Code vo nere Fluggsellschaft isch es unmöglech gsi, Rückschlüss z zieh, öp si es Mitgliid im Linieflugdachverand IATA sy gsi oder nid. Bim IATA-Bytritt vonere Fluggsellschaft blibt ihre zwöistellig ICAO-Code unveränderet u wird mit gnützt. So het ds Chürzel *LH* vo der Liniefluggselschaft Lufhansa i de 1970er-Jahr e doppelfunktion als ICAO- u IATA-Code gha. Zu dere Zyt hei Frachtfluggsellschafte u Tscharterfluggselschafte wi d Gemanair oder Hapag-Lioyd Flug nid Mitgliid vo der IATA chönne wärde. Drum hei die für e *two-letter-airline-designator* der ICAO-Code gnützt. Im Jahr 1982 het d ICAO versuechswys e dreistellige Code ygfüehrt. Aber erscht füüf Jahr später, am 1. Novämer 1987 isch das du zu offizielle Standartsystem worde. D IATA het im glyche Momänt ihres zwöistellige Codesystem erwyteret u zwar i däm si ei Buechstabe mit ere Zahl kombiniert hei.

D Lischte isch vom Stand vom 5. Juli 2019. Ehemaligi Mitgliider vo der IATA si mit der Bemerkig **Code wird nümm gnützt** kennzeichnet. Wir der Code under verschidene E Fluggsellschaft wird dopplet agäh, wenn di der glych Code under underschidleche Näme benützt hei (wi Atlantic Coast Airliner u Independence Air). Vili IATA-Codes sy a Undernähme vergä wo kei Fluggsellschaft sy. Z dene Firmene ghöre zum Bischpil Abieter vo Reservierigssystem, Bahngsellschafte oder Färnbusundernähme.

__TOC__

## D Codes

## Lueg ou

* International Air Transport Association (IATA)
* IATA-Code
*Lischte vo de Fluggsellschafte
*Lischte vo de ehemalige Fuggsellschafte

## Weblink
* IATA – Current Airline Members
* Abfrage des Codes auf der IATA Homepage
* The Airline Codes Web Site (englisch)
* IATA & ICAO Airline-Codes bei flugzeuginfo.net