open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Simone Luzzatto

**Simone Luzzatto** (au *Simha Luzzatto*,  *Simchah Ben Itzaq*; * 1582; † 6. Januar 1663 z Venedig) isch e Rabbiner im Ghetto vo dr Republik Venedig im sibzäänte Joorhundert gsi.

## Lääbe und Wirke
Dr Luzzato isch us ere Familie choo, wo im 16. Joorhundert us dr Lausitz uf Venedig iigwanderet isch.

Er isch vo de bekanntiste Rabbiner z Italie usbildet worde. Sini Response, Uslegige vo de jüüdische Schrifte, si zu sinere Zit bekannt gsi und mä het über sä innerhalb vo de jüüdische Gmäinde diskutiert.

Si berüemtists Wärk *Discorso circa il stato de gl'Hebrei, et in particolar dimoranti nella Città di Venetia* «Diskurs über e Status vo de Juude, bsundrigs über die wo in dr Stadt Venedig woone» isch im Joor 1638 in ere Zit entstande, wo d Juudeverfolgige wider aagfange häi. Dr Luzzatto het s Wärk gschriibe mit em Blick uf d Staatsfüerig vo dr Republik Venedig und het argumentiert, ass es für s Land vo Vordäil weer, wenn d Juude dört toleriert wurde. ooni d Juude wurde usländischi Kauflüt dr Handel übernee und die chönnt dr Doosche nid kontrolliere.

Im Luzzatto si Schrift isch uf Italiänisch verfasst gsi und het d Regierig vo Venedig chönne überzüüge und verhinderet, ass d Juude us em Ghetto verdriibe worde si. E Nöiuflaag isch 1976 bi A. Forni Editore z Bologna uusechoo.

Luzzatos Grab befindet sich amf dem jüdischen Friedhof des Lido von Venedig.

## Schrifte
**Discorso circa il stato de gl'Hebrei et in particolare demoranti nell' inclita Città di Venezia.* Venezia: Calleoni 1639. Noochdruck Bologna 1976.
**Socrate overo Dell'humano sapere ... opera nella quale si dimostra quanto sia imbecile l'humano intendimento, mentre non è diretto dalla divina rivelatione*. Venezia: Tomasini 1651. Gewidmet dem Dogen Francesco Molin und dem Senat von Venedig.
* Giuseppe Veltri et al. (Hrsg.): *Scritti politici e filosofici di un ebreo scettico nella Venezia del Seicento*, Bompiani, Mailand 2013, ISBN 978-88-452-7295-0.

## Litratuur
*
* Riccardo Benjamin Bachi und Moses Avigdor Shulvass (Vorrede): *Ma'āmār 'al Jehudē Vēnēṣia (Discorso....)*, Bialik Institute (Mosad Bialik), Jerusalem.
* Ariel Viterbo: *Socrate nel Ghetto. Lo scettismo mascherato die Simone Luzzatto*, in: *Studi Veneziani* N. 38, 1999, S. 79–128.
* Vasileios Syros: *Simone Luzzato's Image of the Ideal Prince and the Italian Tradition of Reason of State.*The Historical Background of Luzzatto’s Political Ideas. In: *Redescriptions: Yearbook of Political Thought and Conceptual History*. Münster 2005. S.157–182.  https://web.archive.org/web/20160304084325/http://redescriptions.fi/media/uploads/yearbooks/2005/Syros_05.pdf (PDF; 207&nbsp;kB)

## Weblingg
*[Lisa Saracco: Luzzato, Simone (Simchah Ben Itzaq)](http://www.treccani.it/enciclopedia/simone-luzzatto_(Dizionario-Biografico)/)

## Fuessnoote
Nieuw Amsterdam

**Nieuw Amsterdam**, dütsch **Nöi-Amsterdam**, isch vo 1624 bis 1664 dr Sitz vo dr Verwaltig vo dr niiderländische Kolonii Nieuw Nederland (Nöi-Niiderlande) uf em Gebiet rund um s hütige Manhattan gsi. 

## Gschicht
Am Aafang vom 17. Joorhundert häi under anderem au d Holländer d Ostküste vo Nordamerika erforscht und sich an e baar Stelle niidergloo und d Kolonii Nöi Niiderland gründet. E Verdräter vo dr Niiderländische Westindie-Kompanii het 1626 vo de Lenni Lenape s Rächt kauft, sich uf *Manna-hatta* niiderzloo. Nöi Amsterdam isch entstande und het sich zur wichdigste Siidlig vo dr Kolonii entwigglet. Am 2. Februar 1653 het dr Ort s Stadträcht überchoo.
Am 27. August 1664, churz bevor dr Zwäit Änglisch-Niiderländisch Seechrieg usbroche isch, het e britischi Expedizioon under em Richard Nicolls Nieuw Amsterdam ooni Kampf iignoo. Bald druf isch dr Naame zu Nöi York gänderet worde. 

## Litratuur
* Berthold Fernow (Hrsg.): *The records of New Amsterdam: From 1653 to 1674 Anno Domini*. 7 Bde. New York 1897, Baltimore 1976 (Repr.) – (Wichtigste Quellenedition zur Geschichte Nieuw Amsterdams)
* Mariana Griswold Van Rensselaer: *History of the City of New York in the seventeenth century*. Bd 1. New Amsterdam. Nöi York 1909.
* Günther Schilder, Jan van Bracht: *The origins of New York, commentary to the facsimile edition of “Nieuw Amsterdam” ofte nue Nieuw Torx bpt ‘Eylant Man’ and ‘Afbeeldinge’ van de stadt Amsterdam in Nieuw Nederlandt*. Edition Seefeld, Züüri 1988.
* Isaac Newton Phelps Stokes: *The iconography of Manhattan Island 1498–1909*. 6 Bänd. Nöi York 1915–1928.
* Russell Shorto: *New York - Insel in der Mitte der Welt. Wie die Stadt der Städte entstand.* Rowohlt, Hamburg 2004. ISBN 3-499-62091-X

## Weblingg
Johann Jakob Weinmar

Dr **Johann Jakob Weinmar** (* 24. Mai 1751 z Bondorf, wo-nr am 23. Juni 1822 au gschdorba ischt) ischt a bedeidender deitscher Orglbauer gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Johann Jakob Weinmar – manchmôl isch dr Familianama au „Weimar“ oder „Weimer“ gschriiba wôrra – ischt am 24. Mai 1751 z Bondorf bei Herraberg uff d Welt komma. Scho sei Vadder Johannes Weinmar ischt a bedeidender Orglbauer gwäa, wo em Jôhr 1752 en Bondorf a oigena Werkstatt zom Bau vo Kircha-Orgla grendet ghet hôt. Bei sellem hôt dr Johann Jakob des gleiche Handwerk glernt ond hendrher en dr Firma vo seim Vadder mitgschafft. Wia nô dr alde Weinmar em Sebdember 1795 s Zeitliche gsegnet ghet hôt, hôt dr Johann Jakob s Gschäft vo seim Vadder ibrnomma ond em sella sein Baustil weidergfihrt. Wia-nr 30 Jôhr alt gwäa ischt, hôt’r d Bondorfere Maria Barbara Müller gheiradet. Dui hôt em Lauf dr Zeit fenf Kender uff d Welt brôcht. Vo deane send zwoi Buaba au Orglmacher wôrda.

Em Jôhr 1815 isch Bondorf vo-ma vorheerenda Fuier hoimgsuacht wôrra. Rond 40 Heiser send bis uff d Grondmaura abebrennt. Ob dô drvoo au d Weinmarsche Orglbau-Werkstatt en Mitleidaschaft zoga wôrra ischt, ischt et bekannt. Mr woiß abr, dass des Ondrnehma en dr erschda Hälfde vom 19. Jôhrhondert mit grauße wirtschaftliche Schwirigkeida zo kempfa ghet hôt.

Am 23. Juni 1822 hôt dr Johann Jakob Weinmar en seim Hoimatort em Alder vo 71 Jôhr d Auga fir emmer gschlossa. 

## A Auswahl vo de [[Orgel|Orgla]], wo-nr gmachet hôt fir
* d Peterskirch en Gültstein (1786)
* de Evangelisch Kirch en Greambach em Schwarzwald (1787)
* d Mariakirch z Effrenga (1789)
* de Evangelisch Stadtkirch en Neiabirg (1790)
* de Evangelisch Pfarrkirch St. Juliana z Kleinaspach (1791)
* d Martinskirch en Großbottwar (1791)
* de Evangelisch Kirch vo Dachtel (1802)
* de Evangelisch Stadtkirch en Aldasteig (1805)

## Nôchwirkonga
Em Johann Jakob Weinmar seine Buaba Johann Jacob (* 21. Auguscht 1782, † 31. Auguscht 1858) ond Johannes Weinmar (* 21. Dezember 1785, † so oms Jôhr 1831 rom) send au Orglmacher wôrra. Aus wirtschaftliche Grend hend-se em April 1831 ihr Hoimet vorlassa ond send nôch Nordamerika ausgwandret. Heit exischdiirt d Orglbau-Werkstatt Weinmar nemme; abr dr Familianama „Weimer“ ischt z Bondorf emmer noh weit vrbroidet.

## Quella
* Burkhard Goethe, Stephen Blaich: *Die Orgelbauerfamilie Weinmar (Weimar) in Bondorf*, an Uffsatz en de *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Heft 6/2015, S. 6 bis 16
* Lueg d Weblink

## Weblink
Ibr da Johann Jakob Weinmar uff dr Webseit vom “Verein für Computergenealogie”

## Fuaßnoda
Ferdinand II. (Aragón)

Dr **Ferdinand**, bekannt as **[[Katholische Könige|Ferdinand dr Katholisch]]** (, * 10. Merz 1452 z Sos; † 23. Januar 1516 z Madrigalejo), isch vo 1468 Köönig vo Sizilie gsi. Vo 1474 bis 1504 isch er, zämme mit sinere Frau Isabella, as **Ferdinand&nbsp;V.** Köönig vo Kastilie und León gsi. Vo 1479 aa het er as **Ferdinand&nbsp;II.** d Riich vo dr Chroone vo Aragón regiert. Ab 1505 isch er as **Ferdinand&nbsp;III.** Köönig vo Neapel gsi. Noch em Dood vo sim Schwiigersoon Philipp het er 1506 z Kastilie d Regäntschaft für si Dochder Johanna übernoo.

## Si Regierigszit
Dr Ferdinand het zämme mit sinere Frau Isabella über dr grösst Däil vo dr Iberische Halbinsle gherrscht. Si Ee mit dr Köönigin vo Kastilie isch d Grundlaag für e modärn spanisch Staat.

In iiri Regierigszit fallt d Erooberig vom Emiraat vo Granaada im Joor 1492, dr letscht maurisch Staat uf dr iberische Halbinsle. Mit dere Erooberig isch d Reconquista ume gsi. Bald druf het er s Alhambra-Edikt uusegee, wo d Juude din ufgforderet worde si, innerhalb vo drei Möönet Spanie und alli spanische Bsitz z verloo oder aber zum Christedum z konwerdiere. D Inkwisizioon under iirem fanatische Füerer, em Groossinkwisitor Tomás de Torquemada, het d *[[Marranos]]* afo verfolge. D Juude si drangsaliert worde, bis schliesslig alli konwerdiert oder Spanie verloo häi. 1502 si die letschte Muslim us Granada verdriibe worde.

Im gliiche Joor het dr Christoph Kolumbus, wo im Ufdraag vo de *Katholische Majestääte* e Westrute uf Asie gsuecht het, Amerika entdeggt. S Gold, wo vo dört zrugg uf Spanie brocht worde isch, het zum Däil dr wirtschaftligi Verlust usgliche, wo Verdriibig vo de Juude verursacht het. 

Dr Ferdinand und d Isabella häi im ganze Land d *Santa Hermandad* (die Häiligi Bruederschaft) iigfüert, e Bolizei- und Justizsüsteem, wo die lokaale *hermandades* abglööst het, wo bis denn üüblig gsi si, und d Rächt vo dr lokaale Aristokratii iigschränkt het.

Spanie isch under de *Katholische Majestääte* zur Groossmacht ufgstiige, au dank em diplomatische Gschick vom Ferdinand und und isch 1492 in Bsitz vo dr Groofschafte Roussillon und Cerdaña choo.  1495 het dr Köönig die groossi antifranzöösischi Liga bildet. Er het 1503 s ganze Köönigriich Neapel an sich grisse und 1512 Navarra.

## Litratuur
* John Edwards: The Spain of the Catholic Monarchs 1474–1520. Oxford 2000.
* L.P. Harvey: *Islamic Spain, 1250-1500.* University of Chicago Press, Chicago, 1990. S. 283-300.
* 
* Joseph Pérez: *Ferdinand und Isabella. Spanien zur Zeit der Katholischen Könige*. München 1989.
* Raphael de Smedt (Hrsg.): *Les chevaliers de l’ordre de la Toison d’or au XVe siècle. Notices bio-bibliographiques.* (Kieler Werkstücke, D 3) 2. Uflaag, Verlag Peter Lang, Frankfurt 2000, ISBN 3-631-36017-7, S. 164–168, Nr. 71.

## Weblingg

* Illustration von Francesco Terzio von 1569: Ferdinandus V. Arag. Hisp. et Neap. Rex ()
Kraftwerk Eglisau-Glattfelden

S **Chraftwärch Eglisau-Glattfäldè**, mängisch au **Chraftwärch Rhysfäldè**, isch è Flusschraftwärch am Hochrhy a dè Dütsch-Schwizer Gränz.

S Chraftwärch lyt öppè uff èm halbem Wäg zwǜschè Eglisau un Hoètèngè bi Rhysfäldè (Gmeind Glattfäldè). Dè Rüggschtau gòt zrugg bis zu dè Mündig vo dè Thur. S Chraftwärch bruucht s Gfälle zwǜschè dè Thur- un dè Glattmündig. Well dè Rhy a sellèrè Stell d Gränz zwǜschè Dütschland un dè Schwiz bildet, lyt ein Deil vo dè Aalaagè uff baddischèm un dè ander uff zürcherschem Gebièt, dört lyt au s Härz devò, s Chraftwärchsgebäude.

Èrschti Studiè zum Bau von èm Chraftwärch in sellèrè Gegend hèt es vo 1900 bis 1910 gää. Nõchdèmm d Zürcher un Schaffuuser Elegtrizidätswörch mit Zuèschtimmig vum Grossherzogdum Baddè 1913 d Konzession für 80 Johr erhaaltè ghaa hèn, hèn d Vorarbetè aagfangè. 1914 hèt diè NOK d Konzession übbernõ. D Blään für dè Bau sin vo dè Architegtè Gebrüèder Pfischter erschtellt worrè. 1915 hèt mò dè Büèz am Bau in Aagriff gnõ. Uffgrund vom Uffschtau hèt am Fluss nõch einigi Hüser grumt wörrè muèsè un d Eglisauer Strõssèbrugg hèt neu baut wörrè muèsè. Well s Chraftwärch dirèkt a dè Mündig vo dè Glatt entschtandè isch, isch selli durch èn Stollü i s Unterwasser vum Chraftwärch umgleitet worrè. Selli Stollè sin am 16. Januar 1916 in Bedryb gnõ worrè. S 114,5 Meter lange Stauweer hèt sechs Öffnigè mit je 15,5 Meter lichti Breiti. Am dütschè Ufer isch dè èrschti, 18 Meter langi Bauabschnitt von èrè 12 Meter breitè Schlüüsè für diè dòmòls blaante Rhyschifffaart baut wirrè. S Chraftwörch hèt am 15. April 1920 èrschtmòls Stròm broduzyrt. S maximale Gfälle hèt 11 Meter un d Nutzwassermengi 390&nbsp;m³/s bedrait. Èntschprèchend dè Uferlängè hèt s Land Baddè 8 %  vo dè erzüügtè Energy chriègt, 92 % stôn dè beidè Schwizer Kantön zuè.

S Chraftwärch isch sit 1979 im Inventar vo dè schutzwürdigü Objèkt uffgfüürt. Am 16. Dezembèr 1998 isch è neui Konzession erdeilt worrè, wo sit èm 1. April 2002 in Chraft isch.

Im Raamè von èrè Chraftwärchsrenovation sin alli sibbè Maschinnègruppè uusduuscht worrè. Statt dè Francis- chömmèd ab denn Kaplanturbinè zum Ysatz. Bi nèm Durchfluss vo 500&nbsp;m³/s leischtèd diè neuè Turbinè zämmè 43,4&nbsp;MW un broduzyrèd jöhrlich im Mittel 318&nbsp;GWh Stròm. Diè derzitigi Konzession gòt bis zum 31. Dezembèr 2046.

## Weblingg

* Websitè vum Bedryber
* http://www.glattfeldernews.ch
* Luftuffnaamè vum Chraftwärch un Dyrwält im Stauberych
* Rhynaubund
* Reschtauryrung vum Chraftwärch Eglisau-Rhysfäldè (PDF; 157&nbsp;kB) in «Zürcher UmweltPraxis» (ZUP)18/1998

## Einzelnõchwys
Léon Huber

Dr **Léon Huber** (* 25. Juli 1936 z Züri; † 27. Novämber 2015) isch e Schwyzer Nochrichtesprächer gsii. 

## Läbe
Dr Huber, e glehrte Schauspiiler, isch vu 1963 bis zue syre Pänsionierig anne 1996 Sprächer vu dr Tagesschau vu Schwyzer Färnseh gsii. Sy langjehrig Schaffe un sy Beliebhait as Nochrichtesprächer hän em dr Spitzname «Mr. Tagesschau» yybrocht. Typisch fir n sin syni perfäkt Uussproch ohni Versprächer und sy ruehige Art. Dr Léon Huber isch au dr «Maischter vu dr minimale Mimik» gnännt wore.

Bi dr Tagesschau vum 3. Mai 1981 sin maskierti Demonschtranten ins Studio gstirt un hän e Transparänt mit dr Ufschrift «Freedom and Sunshine for Giorgio Bellini» zaigt. Dr Tessiner Giorgio Bellini het as Mitglid vu dr Zürcher Jugedbewegig gulten un isch im Februar 1981 wäge ere aageblige Zämmenarbet mit em Terrorischt Carlos an dr dytsch-schwyerische Gränze verhaftet wore.

Im Augschte 1990 het dr Huber churz vor em Aafang vu dr Tagesschau dr Lälli uusegstreckt, die Sequänz isch aber scho ufzaichnet wore.

Dr Huber isch syter anne 1968 ghyrote gsii un het e Dochter ghaa. Är het z Züri gläbt. 

## Weblink
* 
* Peter Walt: ''Léon Huber: Tagesschau-Sprecher von 1963 bis 1996'', Sändig vu Radio DRS 3 vum 16. Juli 2008
* ''Léon Huber.'' Video in: *Aeschbacher* vum 5. Februar 2009 (11:35 Minute)
* ''Zeitreise. 50-Jahr-Jubiläum''. Video in: Schwyzer Färnseh vum 1. Novämber 2003 (1:21 Minute)

## Fueßnote
Guy Parmelin

De **Guy Parmelin** (* 9. November 1959 z Bursins) isch en Schwizer Politiker (SVP). Am 9. Dezämber 2015 isch er vo dr Vereinigte Bundesversammlig zum Bundesrot gwählt worde.

## Lebe
De Parmelin isch as Sohn vom ene Buur i sim Heimetort ufgwachse und isch z Lausanne uf d Mittelschuel. No de Schuel het er e Uusbildig zum Landwirt und Winzer gmacht. Er isch dänn Wiipuur gsi und het mit sim jüngere Brueder zäme de Hof vo sim Vater gfüert. Er isch verhüroted und läbt mit sire Frau Caroline, ere Dütschlehreri, z Bursins.

## Politik
De Guy Parmelin isch vom Mai 1994 bis im November 2003 im Wadtländer Kantonsparlament gsässe. Bi de Parlamäntswahle im Oktober 2003 isch er in Nationalrot gwählt worde. Von 2000 bis 2004 isch de Parmelin Presidänt vo de SVP vom Kanton Waadt gsi. Im November 2015 hät ihn d SVP-Frakzion vo de Bundesversammlig als eine vo drü offizielle Kandidate für de Bundesrot nominiert. Am 9. Dezämber vom gliiche Johr isch er im dritte Wahlgang mit 138 Stimme als 116. Bundesrot vo de Schwiz gwählt worde. Uf de 1. Jänner 2016 hät er sis Amt aaträte und s Departemänt für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Sport (VBS) vom Bundesrot Ueli Maurer übernoh, wo is Finanzdepartemänt (EFD) gwägslet hät.

Mit de Ernöierigswahle vom Bundesrot Endi 2018 häts e Rochade i de Departemäntsverteilig gee. Sit em 1. Jänner 2019 isch de Guy Parmelin Vorsteher vom Eidgenössische Departemänt för Wirtschaft, Bildig und Forschig (WBF), sim vorhärige Departemänt isch er as stellverträtende Leiter zuegordnet.

Er isch im 2020 und im 2025 Vizepresidänt vom Bundesrot gsi und im 2021 und im 2026 Bundespresidänt.

## Weblink
* 

## Fuessnote
Jossi Sarid

Dr **Jossi Sarid** (&lrm;; * 24. Oktober 1940 z Rechovot; † 4. Dezämber 2015) isch e linggsgrichdete israelische Noochrichde-Kommentator und Politiker gsi.

## Lääbe
Im Sarid si Geburtsnaame isch Sneider gsi. Er isch zwüschen 1974 und 2006 Mitgliid vo dr Knesset für Ma’arach, Ratz und Meretz gsi. Vo 1992 bis 1996 isch dr Sarid Minister für Umwält und vo 1999 bis 2000 Minister für Erziejig, Kultur und Sport gsi. Zwüsche 1996 und 2003 het er die sozialdemokratischi Meretz-Bardei gfüert.

Dr Sarid het z Tel Aviv gläbt. Er isch am 4. Dezämber 2015 im Alter vo fümfesibzig an de Folge von ere Härzattacke gstorbe.

Dr Jurist und Schriftsteller Yishai Sarid, wo 1965 uf d Wält cho isch, isch si Soon.

## Weblingg

## Fuessnoote
Rheinbrücke Koblenz–Waldshut

D ** Rhybrugg Koblänz–Waldshuèt ** isch è Strõßèbrugg, wo zwǜschè m Waldshuèter Stadtdeil Schmittènau un Koblänz, dört zwǜschè m Dorf un Baanhof,  dè Hochrhy sowiè d dütsch-schwizer Gränz übberbrüggt.

## s Bauwärk
S Bauwärch lyt öppè 100&nbsp;m unterhalb vo dè aaltè Ysèbaabrugg vo 1859 un öppè 200 m obberhalb vo dè Strõssèbrugg a dè Aarèmündig zwǜschè Koblänz un dè Felsènau, d Rhybrugg isch i dè Johr 1931 bis 1932 baut worrè. Èrschti Blaanigè von èrè feschtè Brugg als Ersatz für è Fäärvobindig sin schu vor èm Èrstè Wältchrièg gmacht worrè. D Strõßèbrugg isch für zwei Fahrbaanè un beidsitigi Trottoir uusglait gsi. Si voknüpft im Strõßènetz diè dütsch B 34 uff am rächtè Rhyufer mit dè linksrheinischen schwizer H 7 uff dè linkè Sitè. Für d Schifffaart exischtyrt i dè mittlerè Öffnig è Passagè mit 6,0&nbsp;m Höchi bim högschtè schiffbarè Wasserschtand. Diè dütsch Gränzabfertigung un diè schwizer Uusgangsabfertigung vum Warèvokeer findet sit 1978 in èrè gmeinsamè Gränzabfertigungsschtell uff dütschem Gebièt statt. 1981 isch è umfangrychi Inschtandsetzig vo dè Brugg für oppè 1,9 Millionè Schwizer Frankè durrègfüürt worrè.

## Vokeersflüss
Dè Vokeersfluss übber d Waödshuèter Rhybrugg isch rächt gross, well s sowoll rhyobsi bis Zurzi un rhyabsi bis Laufèburg kei Strõssèbrugg mee git, wo dè Fèrn- un Lokalvokeer uffnää cha. Witer chunnt dezuè, dass d Dalschtrõss im Unterè Aaredal übber sèlli Brugg vo Baddè odder Brugg gu Waldshuèt un Düèngè sowiè au retour gòt. D Bedütig vo sèllèrè Rhybrugg isch zletscht vo Juli bis Mitti Septembèr 2014 z uff dè Zuèfaartè z spürè gsi, wo d Brugg für zwölf Wochè gschpèrrt gsi isch. Diè starkè Vokeersflüss vo beidè Rhysitè sorgt däglich für langi Staus wegè m Beruèfs- un Schwèrvokeer, wodurrè au dè Vokeer uff dè B 34 un dè H 7 behinderèt wörd. Wôrend s zitwylige Vokeerschaos bis hüt (Stand: Dezembèr 2015) uff dè Waldshuèter nit besitigèt isch, hèt mò durch Änderung vo dè Vokeersfüürig uff dè Koblänzer Sitè è Besserig hèrrèbrocht. Am linkè Rhyufer a dè H 7 git s sit Èndi 2014 èn Chreisvokeer mit Ampelschtüèrig a dè Zuèfaart, übber wellèn au d Linksabbyger vu Waldhuèt hèr uff Zurzi gleitet wörrèd, un è volängerti Abbygeschpur vo Baddè/Brugg/Laufèburg in Richtig Waldshuèt.

## Luèg au
* Ysèbaabrugg Waldshuèt–Koblänz

## Literadur
* Ernst Woywod, Miodrag Milosavljevic, Branislav Lazic: *Überwachung und Unterhalt von Kunstbauten*. Im: *Schweizer Ingenieur und Architekt*, Jg. 100 (1982), Heft 22, S. 474–475, .

## Einzelnõchwys
Tomás de Torquemada

Dr **Tomás de Torquemada** (* 1420 z Valladolid; † 16. Septämber 1498 z Ávila) isch e spanische Dominikaner, Biichtvater vo dr Isabella vo Kastilie und dr erst Groossinkwisitor vo Spanie gsi.

## Si Lääbe
Dr Tomás de Torquemada isch uf e Dominikanerkonwänt *San Pablo* in sinere Geburtsstadt Valladolid gange und isch spööter Prior vom Chloster vo Santa Cruz, Browinz Segovia worde. Er het groosse politische Iifluss as Berooter und Biichtvater vo dr Köönigin Isabella I. und em Köönig Ferdinand II. ghaa. 1478 isch er Inkwisitor für Kastilie worde und 1483 het s Köönigsbaar bim Bapst Sixtus IV. duuregsetzt, ass er zum erste Groossinkwisitor vom Köönigriich Aragón ernennt worde isch. Spööter isch er au für Kastilie verantwortlig gsi und vo 1484 aa schliesslig für ganz Spanie.

Er het z Spanie en äigene inkwisitorische Verwaltigsapparat ufbaut, dr Grundstäi für die Spanischi Inkwisizioon, wo denn bis ins 19. Joorhundert bestande het. S Ziil und d Opfer vo de inkwisitorische Verfolgige si usser Heretiker in erster Linie d *[[Conversos]]* und d *[[Moriscos]]* gsi,  Jude beziejigswiis * [[Mauren|Maure]]*, wo zum Christedum konwertiert häi. 

Dr Tomás de Torquemada het u.&nbsp;a. s Chloster *Santo Tomás* z Ávila gründet, won er 1498 gstorbe isch.
1836 isch si Graab z Ávila ufbroche und sini Chnoche si verbrennt worde, so wien er s mit sine Opfer au gmacht het.

Dr Tomás isch dr Nöwöö vom Juan de Torquemada, wo äine vo de brominäntiste Verdräter vo de papalistische Posizioonen uf em Baasler Konzil gsi isch.

## Litratuur
;Sachbüecher
* John Edwards: *Torquemada and the inquisitors*. Tempus Books, Stroud 2005, ISBN 0-7524-3532-9.
* Béatrice Leroy: *L'Espagne des Torquemada. Catholiques, Juifs et Convertits au XVe siècle*. Maisonneuve & Larose Paris 1995, ISBN 2-7068-1178-1.
* John Murdoch: *Torquemada. Eine Untersuchung über Tod und religiösen Fanatismus*. Selbstverlag, Wolfsburg 1991.
* Thomas Hope: *Torquemada: scourge of the Jews; a biography*. George Allen & Unwin, London 1939.
* 

;Belletristik
* Victor Hugo: *Torquemada* (L'œuvre complète; 34). Éditions Bonnot, Bariis 1979.
* Siegfried Obermeier: *Torquemada, der Großinquisitor. Roman*. Rowohlt, Reinbek 1996, ISBN 3-499-13862-X.

## Fuessnoote
Aarebrücke Koblenz-Felsenau

D ** Aarèbrugg Koblänz–Felsènau ** isch è Strõssèbrugg, wo zwǜschè m Koblänz un Felsènau, übber d Aarè drübber gòt. Sèlli isch diè letscht reschpektyv diè unterscht Brugg am Lauf vo dè Aarè.

S Bauwärch lyt öppè 200&nbsp;m unterhalb vo dè Rhybrugg Koblänz-Waldshuèt a dè Aarèmündig zwǜschè m Koblänzer Baanhof un dè Felsènau.
D Aarèbrugg isch i dè Johr 1931 bis 1932 baut worrè. D Strõßèbrugg isch für zwei Fahrbaanè un beidsitigi Trottoir uusglait gsi. Si füürt diè schwizer H 7 übber d Aarè, d H 7 füürt am linkè Ufer vum Hochrhy un am Jura-Nordfuèss vo dè Felsènau bis Schtei-Säckingè.  

## Trivia
Diè letscht unter dè Aarèbruggè hèt s am Èndi vum Johr 2009 als Statischt i d Mediè gschafft. Am 27. Novembèr 2009 isch uff dèrrè Brugg èn Mord voübt worrè, wo bis hüt (Stand: sechs Johr spôter) nit uffklärt worrè isch, obwoll dè Fall i dè Fernsee-Sendig Aktèzeichè XY im dütschsprǒchigè Ruum vorgschtellt worrè isch.

## Luèg au
* Koblänz
* Lüggèrè

## Weblingg
* Beschrybig vo dè technischè Datè mit Bild un Bositionskartè

## Einzelnõchwys
Antwerpen

**Antwärpe** ( ) isch e Haafestadt in dr Region Flandere z Belgie und isch d Hauptstadt vo dr Brovinz Antwärpe. Wemm mä sich uf d Stadt as Verwaltigsäihäit beziet, isch Antwärpe die grössti Stadt im Land. D Agglomerazioon Antwärpe isch noch dr Region Brüssel-Hauptstadt die zwäitgrössti in Belgie. 

Vo groosser internazionale Bedütig isch Antwärpe wäge sim Seehaafe, wo dr drittgrösst Haafe in Öiropa isch, und als wichdigsts Zentrum für d Verarbäitig und dr Handel vo Diamante uf dr ganze Wält.

Antwärpe isch im 15. und 16. Joorhundert äini vo de grösste Stedt uf dr Wält gsi, e Zit lang die wichdigsti Handelsmetropole vo Öiropa und as bedütends kulturells Zentrum dr Ort gsi, wo Künstler wie dr Rubens gschafft häi.

1920 si z Antwärpe die Olümpische Summerspiil abghalte worde und 1993 isch d Stadt d Kulturhauptstadt vo Öiropa gsi. S Druckereimuseum Plantin-Moretus und dr Durm vo dr Liebfrauekathedrale ghööre zum Unesco-Wälterb.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Stadt Antwärpe
* Onze Lieve Vrouwekathedraal (Liebfrauekathedrale)
* Universiteit Antwerpen (Universidäät)
* S Wabben vo dr Stadt Antwärpe (änglisch)

## Fuessnoote
Saint-Saphorin

**Saint-Saphorin** chan folgendes bedüte:
* Saint-Saphorin (Lavaux), e politischi Gmaind im Kanton Waadt, Schwiz
* Saint-Saphorin-sur-Morges, en ehemolegi politischi Gmaind im Kanton Waadt, Schwiz

* Schloss Saint-Saphorin, es Schloss uf em Gebiet vo Saint-Saphorin-sur-Morges

* François-Louis de Pesmes de Saint-Saphorin, en Adlige, wo im Schloss Saint-Saphorin ufgwachse isch

* Saint-Saphorin (AOC), en Wy mit gschützte Ursprungsbezaichnig, wo z Saint-Saphorin (Lavaux) keltered wirt
Quelle (Begriffsklärung)

**Quelle** hät meereri Bedüdige:

* Quelle, dr Ort, wo Grundwasser us dr Ärde uuse chunnt. Bekannti Quelle sin d Rhiiquelle, dr Aachhafe un dr Bloodopf.

* Dr Ursprungsort vo verschiidene füsikalische Fenomeen: 
** Liechtquelle
** Schallquelle
** Straalequelle
** Stromquelle
** Energiiquelle
** Quelle vo Fäldlinie im e Quellefäld

* In dr Mathematik:
** in dr Graafetheorii e mathematische Chnote mit eme Iigangsgrad vo 0
** s mathematische Gegedäil von ere Sänki bi Vektorfälder und Potenziaal

* Dr Ursprung vo Informazioon:
** Quelle (Geschichtswissenschaft), di gschichtswüsseschaftligi Quelle, wie Text, Gegeständ oder Bilder, wo mä von ene Kenntniss über d Vergangehäit überchunnt
** d Härkunft von ere Information
** d Härkunftsagab, wo me en Information oder es Bild gfunde het
** en Informant, e Person wo Mitteilige liferet

* Undernääme:
** Quelle GmbH, Online-Marktplatz, ursprünglig nume e Versandhuus z Dütschland
** Quelle GmbH, e Versandhuus in Östrriich
** Quelle AG, en ehemooligs Dochderundernääme vo dr Quelle GmbH

* Ort:
** e Stadtdäil vo Bielefeld, Nordrhii-Westfale

* Dr Familiename vo dene Persone:
** Ernst August Quelle (* 1931), e dütsche Komponist
** Herbert Quelle (* 1953), e dütsche Diplomat
** Horst Matthai Quelle (1912–1999), e dütsche Filosoof
** Richard Quelle (1870–1926), e dütsche Verleger
Bohdan Chmelnyzkyj

Dr **Bohdan Chmelnyzkyj** (ukrainisch: , wüss. Dransliterazioon: **'; , wüss. Dransliterazioon: **'; polnisch: *Bohdan Chmielnicki*; * 1595 vermuetlig z Subotiw bi Tschyhyryn (villicht aber au z Schowkwa); † 6. August 1657 z Tschyhyryn) isch e ukrainische Kosakehetman gsi und dr Gründer vom erste Kosakestaat. 

## Dr Kosakeufstand und d Juudeverfolgig
Dr Chmelnyzkyj isch bekannt für si erbitterete Kampf gege d Herrschaft vo Poole-Litaue. Dä isch vor allem in Erinnerig bliibe wäge de juudefindlige Exzess, wo stattgfunde häi. Mä schetzt ass öbbe  50'000 Juude uf em Gebiet vo dr domoolige Ukraine gläbt häi, und vo dene si bi Pogrom mee as 10'000 ums Lääbe choo. Die jüüdischi Bevölkerig isch aber weder s ursprünglige no s brimäre Ziil vo dr Aggressioon gsi. Dr Chmelnyzkyj het us de Juude wäge de wirtschaftlige Beziejige von e baar jüüdische Stüüriiziejer zum Hauptfind, em polnische Aadel, Sündeböck gmacht und die ukrainischi Bevölkerig ufghetzt drmit, ass d Poole si as Sklaave «an die verdammte Juude verchauft» häige. E hufe vo de ermere Juude si druf in Gebiet witer im Weste züüglet.

## Weblingg

* Artikel über den Kosakenaufstand
Ansiedlungsrayon

As **Aasiidligsrayon** (russ. *tscherta osedlosti* / *черта оседлости*; ängl. *Pale of Settlement*) wird s Gebiet im Weste cim Russische Kaiserriich bezäichnet, wo zwüschen em Ändi vom 18. und em Aafang vom 20.&nbsp;Joorhundert s Woon- und Arbetsrächt vo dr jüüdische Bevölkerig im öiropäische Däil vom Russische Riich beschränkt gsi isch. S Gebiet isch vorhär zum grösste Däil e Däil vo Poole-Litaue gsi und wo Poole däilt worde isch am Ändi vom 18.&nbsp;Joorhundert zu Russland choo.

Dr Aasiidligsrayon, wo vo dr Ostsee bis zum Schwarze Meer gange isch, het mee as e Million Kwadratkilometer umfasst und am Ändi vom 19.&nbsp;Joorhundert häi fast fümf Millioone Juude dört gläbt, wo knapp zwölf Brozänt vo dr Bevölkerig usgmacht häi.  Noch em dütsche Überfall uf d Sowjetunion im Joor 1941 isch s Gebiet vom ehemoolige Aasiidligsrayon vo de Dütsche bsetzt worde. Die häi, understützt vo lokaale Hälfer fast die ganzi jüüdischi Bevölkerig ermordet.

## Litratuur
* Eugene M. Avrutin: *Ansiedlungsrayon*, in: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur* (EJGK). Band 1, Metzler, Stuttgart/Weimar 2011, S. 109–113.
* Nathaniel Deutsch: *The Jewish dark continent. Life and death in the Russian pale of settlement.* Harvard University Press, Cambridge 2011, ISBN 978-0-674-04728-0.
* Heiko Haumann: *Geschichte der Ostjuden.* Deutscher Taschenbuch-Verlag, Münche 1990 
* Yvonne Kleinmann: *Jüdische Zuwanderer aus dem Ansiedlungsrayon in Odessa sowie in Städten Zentralrußlands und Polens im 19. Jahrhundert.* In: Klaus Jürgen Bade (Hrsg.): *Enzyklopädie Migration in Europa. Vom 17. Jahrhundert bis zur Gegenwart.* 3. Uflaag. Schöningh, Paderborn 2010, ISBN 978-3-506-75632-9, S. 725–731.

## Weblingg
* 
* 
*
Dreizehn Kolonien

As die **Drizää Kolonie** wärde die britische Kolonie in Nordamerika bezäichnet, wo sich 1776 in dr Unabhängigkäitserkläärig vo de Veräinigte Staate vom Mueterland Groossbritannie drennt häi.
Anderi britischi Bsitzige in Nordamerika, wie die früeneri franzöösischi Kolonii Québec und d Kolonie vo Nova Scotia und Prince Edward Island si dr britische Chroone dröi bliibe und si spööter as Kanada veräinigt worde. D Kolonie vo Ostflorida und Westflorida si wääred em amerikanische Unabhängigkäitschrieg ebefalls loyal bliibe.

D Legände verzelt, ass e gwüssi Betsy Ross die ersti Faane vo de Veräinigte Staate mit 13 Stärn und 13 Sträife gnäit häig, äi Stärn und äi Sträife für jedi vo de 13 Kolonie.

## Die Drizää Kolonie
Zitgenössischi Dokumänt liste d Kolonie fast immer in ere geografische Räijefolg uf, zum Bischbil vo Norde uf Süüde, wie s au unde aagee isch (d Iidäilig in drei Regione isch e spööters Konstrukt vo Historiker):
# Nöiängland
## d *Browinz New Hampshire*, s spöötere New Hampshire
## d *Browinz Massachusetts Bay*, die spöötere Staate Massachusetts und Maine
## d *[[Colony of Rhode Island and Providence Plantations|Kolonii Rhode Island und Providence Plantations]]*, s spöötere Rhode Island
## d *Kolonii Connecticut und New Haven*, s spöötere Connecticut
# Middleri Kolonie
## d *Browinz Nöi York*, die spöötere Nöi York und Vermont
## d *Browinz New Jersey*, s spöötere New Jersey
## d *Browinz Pennsylvania*, s spöötere Pennsylvania
## d *Kolonii Delaware* (vor 1776, die *Undere Countys am Delaware* as Nääbeland vo Pennsylvania), s spöötere Delaware
# Südligi Kolonie
## d *Browinz Maryland*, s spöötere Maryland
## d *Kolonii Virginia*, die spöötere Virginia und West Virginia
## d *Browinz North Carolina*, s spöötere North Carolina
## d *Browinz South Carolina*, s spöötere South Carolina
## d *Browinz Georgia*, s spöötere Georgia

Die 13 Kolonie entspräche 16 vo de 50 Bundesstaate vo de USA, wo s hüte git.

## Weblingg

* The Avalon Project at Yale Law School: Colonial Charters, Grants and Related Documents (änglisch)
Immigration Act von 1924

Dr ***Immigration Act of 1924***, au as ***National Origins Act***, ***Asian Exclusion Act*** oder ***Johnson-Reed Act*** bekannt, isch e rassistischs Bundesgsetz vo de USA gsi, wo d Zaal vo de Immigrante, wo jedes Joor us jedem Land in d USA häi döfe iiwandere, uf zwäi Brozänt vo dr Bevölkerig, wo scho vorhär us däm Land iigwanderet isch, begränzt het.

## Inhalt und Bedütig
S Ziil vom Gsetz isch s gsi, d Immigrazioon vo Südöiropäer und Ostöiropäer, won e hufe von ene sit de 1890er iigwanderet si, iizschränke,  und es het Ostasiate und Inder d Immigrazioon ganz verbote. Für d Iiwanderig us Latiinamerika het s käni Gränze gee.
S Gsetz isch fast ooni Widerstand vom Kongräss aagnoo worde.

E Dail vo de Befürworter vom Gsetz si vom Madison Grant und sim Buech *The Passing of the Great Race* beiiflusst worde, wo 1916 erschiine isch. Dr Grant isch en Öigeniker und en Aahänger vo dr Rassehügiene gsi und het brobiert z bewiise, ass die nordöiropäische Rasse de andere überlääge sige. Aber die mäiste, wo s Gsetz understützt häi, häi vor allem dr ethnisch *status quo* welle bhalte und d Konkurränz vo fremde Arbäiter vermiide.

D Kwote, wo im Gsetz festgläit gsi si, si mit chliine Ändrige bis zur Verabschiidig vom ''Immigration Act'' vo 1965 in Chraft bliibe.

## Weblinks
* Übersicht über die Quoten 1925-1927 of 1924
* „‘Shut the Door’: A Senator Speaks for Immigration Restriction“ — Transkription der Rede, die der Senator Ellison D. Smith am 9. April 1924 hielt
* Eugenische Gesetze, die die Immigration beschränkten

## Bibliografii
* Roger Daniels: *The Politics of Prejudice. The Anti-Japanese Movement in California and the Struggle for Japanese Exclusion*. University of California Press, Berkley CA u. a. 1977, ISBN 0-520-03411-2, (*University of California Publications in history* 71), (behandelt die Entwicklung der antijapanischen Bewegung in Kalifornien vom späten 19. Jh. bis zur Verabschiedung des Immigration Act von 1924).
* Michael Robert Lemay (Hrsg.): *U.S. Immigration and Naturalization Laws and Issues. A Documentary History*. Greenwood Press, Westport CT u. a. 1999, ISBN 0-313-30156-5, (*Primary Documents in American History and contemporary Issues*).
* Aristide R. Zolberg: *A Nation by Design. Immigration Policy in the Fashioning of America*. Russell Sage Foundation u. a., New York NY 2006, ISBN 0-674-02218-1.

## Fuessnoote
Eudämonismus

Dr **Eudämonismus**, au **Eudaimonismus**, (vo  "Glückseligkäit") isch e filosofischi Leer oder Haltig us em Beriich vo dr Ethik, wo d Öidämonii, d.&nbsp;h. s Glück, s glungene oder s schöne Lääbe as s Ziil vo allem Strääbe aaluegt.

Dr Begriff umfasst verschiideni Glückseligkäitsleere. Grundsetzlig underschäidet mä zwäi Forme: die äinti wo sich uf d Handlig sälber beziet und die anderi uf s Glück as Ziil. Wenn s Glück s Ziil isch, cha mä e teleologischi Ethik uf dere Baasis entwiggle.

Eudämoniste bewärte d Kwalidäät vom Lääbe noch objektive Kriterie wie z.&nbsp;B. dr Erfolg bestimmti Ziil z erräiche. Si underschäide sich bi däm vo de Hedoniste, wo sich für s subjektive Glücksempfinde intressiere. En objektive Erfolg und s Glück, wo wirklig empfunde wird, si zwäi verschiideni Kriterie, wo, wemm mä s räin logisch aaluegt, ooni Widersprüch näbenenander chönne existiere. Allerdings konstruiere vili Eudämoniste e Gegesatz, wil Menschen verschiideni Prioridääte setze und eso eender iir subjektivs Glücksempfinde chönne aasträäbe anstatt objektivi Erfolg.

## Lueg au
* Epikureismus
* Utilitarismus

## Weblingg
* 
* 
* Rudolf Eisler: *[http://www.textlog.de/32375.html Glückseligkeit]*. In: *Kant-Lexikon* (1930)
* Veronika Huta: *[https://web.archive.org/web/20160304231931/http://veronikahuta.weebly.com/uploads/7/8/4/4/7844925/huta_2013_-_eudaimonia_chapter_in_oxford_handbook_of_happiness.pdf Eudaimonia]*. In: Susan David u. a. (Hrsg.): *The Oxford Handbook of Happiness*, Oxford 2013, S. 201–213 (Darstellung aus psychologischer Sicht)
* Bernd Schmidt: ''Das Glück bei Aristoteles''
Altruismus

**Altruismus** (lat. *alter* ‚dr Anderi‘) bedütet in dr Alldaagssprooch „Unäigennützigkäit, Sälbstlosikäit, e Wiis z Dänke und Handle, wo Rücksicht uf anderi nimmt“, cha aber bis hüte nit allgemäingültig definiert wärde. Dr Begriff isch noch em Auguste Comte, won en brägt het, e Gegebegriff zu Egoismus und umfasst eso e Verhaltenswiis, wo äim Indiwiduum zugunste vom ene andere mee Chöste as Nutze iibringt. Anderi Autore, wie zum Bischbil dr Humberto Maturana, Charlie L. Hardy und Mark van Vugt oder David Miller und David Kelley, gönge drvo us, ass altruistischs Handle zwar nit mit eme ummiddelbare Nutzen oder Gegewärt muess verchnüpft si, aber schliesslig – uf langi Sicht – dr Vordäil vo däm wo altruistisch handlet gröösser isch as was es en emol kostet het. Anderi Wüsseschaftler wie dr Jonathan Seglow mache in iirer Definizioon klar, ass Altruismus nit cha erzwunge wärde, ooni dass es si altruistisch Charakter verliert. Doodrus cha dr Schluss zooge wärde, ass altruistischs Verhalte e freiwilligi Handlig isch, wo vo dr freije Entschäidig vo däm, wo handlet, abhängt.

## Litratuur
* John Alcock: *Animal behavior. An evolutionary approach*. 8. Uflaag, Sinauer Associates, 2005, ISBN 0-87893-005-1.
* David Miller: *’Are they my poor?’: The problem of Altruism in a World of Strangers.* In: Jonathan Seglow (Hrsg.): *The Ethics of Altruism.* Frank Cass Publishers, London 2004, ISBN 978-0-7146-5594-9, S. 106–127.
* David Kelley: *Altruism and capitalism.* In: *IOS Journal.* 1. Januar 1994.
* Charlie L. Hardy, Mark van Vugt: *Giving for Glory in Social Dilemmas: The Competitive Altruism Hypothesis.* University of Kent, Canterburry 2006.
* M. van Vugt, G. Roberts, C. Hardy: *Competitive altruism: Development of reputation-based cooperation in groups.* In:  R. Dunbar, L. Barrett (Hrsg.): *Handbook of evolutionary psychology.* Oxford University Press, Oxford, England 2007, S. 531–540.
* C. L. Hardy, M. van Vugt: *Nice Guys Finish First: The Competitive Altruism Hypothesis.* In: *Personality and social psychology bulletin.* 2006, Bd. 32; Nummer 10, S. 1402–1413. (Great Britain)

## Weblingg

* 
* Sungtaek Cho: Selbstlosigkeit. Zu einer buddhistischen Sicht von sozialer Gerechtigkeit
* Altruismus in der Spieltheorie
* Ernst Fehr über Altruismus (PDF-Datei; 66 kB)
* Altruismus und Egoismus: Wie die (Evolutions-) Biologie diese Verhaltensweisen erklärt Bsp.: Staatenbildende Insekten

## Fuessnoote
Lindenberg-Spießenberg

S Naturschutzgebièt **Lindèbärg-Spièßèbärg ** lyt nordweschtich vo Stüèlingè im Landchreis Waldshuèt. S isch mit dè Nr. 3.048 sit 1954 als Naturschutzgebièt uusgwiesè worrè. Dè Lindèbärg lyt obberhalb vo dè linkè Dalflankè vum Wylerdal zwǜschè m Kalvarièbärg un dè Abzwygig zum Röschèhof. Dè Spièßèbärg füürt de Höhèzug in nordweschtlicher Richtig witer, umfasst abber auch dè oberschte Deil vum Wylerdal, wo d Frischwasser-Quällè für d Stüèlinger Wasservorsorgig un sellèwäg è Wasser-Schutzgebièt ligèd. Dè Aafang vum Wylerdal un dõmit s weschtliche Ènd vum Spièßèbärg lyt öppè èn halbè Kilometer nordöschtlich vo dè*Unterè Alp* uff Muuchèmer Gemarkig.

## Schutzzweck
Wichtigè Schutzzweck isch d Erhaaltig un Entwicklig vo dè ordchideèrychè Nadelwälder uff dè Hochflächi, dè Kalchbuèchèwälder a dè Haaldè, dè  chlyflächigè Lichtungè mit Saumgsellschaftè, wo i d Wälder ygschtreut sin, sowiè als Läbbensruum von èrè vylfältigü Dyr- un Pflanzèwält mit seltènè un gfôôrdetè Artè. Dõ bschtòt èn Bschtand vo dè üßerscht seltènè Frauèschüèli. 

## Literadur
*  Regierungspräsidium Freiburg (Hrsg.): *Die Naturschutzgebiete im Regierungsbezirk Freiburg*. Thorbecke, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-7995-5177-9

## Weblingg
* Websitè vum Stüèlinger Schwarzwaldvorein
* *
Oppenheim (Familie)

S **Oppenheims** si e witverzwigti Familie, wo us em rhiiland-pfälzische Ort Oppenheim stammt und under anderem z Frankfurt scho im 18. Joorhundert im Bankgschäft däätig gsi si. Si si e Zwiig vo dr jüüdische Familie Oppenheimer, wo uf e Amschel Oppenheim († noch 1505 z Worms) zruggönge.  

## Gschicht
S Gschlächt het si Stammräije mit em *Samuel Oppenheim*, eme Chaufmaa z Worms, aagfange, wo um 1550 uf d Wält choo und vor 1601 gstorbe isch.
1740 isch e Mitgliid vo dr Familie us Frankfurt am Main uf Bonn züüglet, wo dr Kurfürst Clemens August iin und anderi jüüdischi Chauflüt as Hoffaktore und Hoflieferante iigsetzt und gschützt het. Dr Salomon Oppenheim junior, wo z Bonn uf d Wält cho isch, het 1789 e Wäggsel- und Kommissioonsgschäft gründet, wo sich zum *Bankhuus Oppenheim* und 1904 zur *Brivatbank [[Sal. Oppenheim]]* entwigglet het.

Dr Simon Oppenheim isch Bankiee z Köln gsi und e kööniglich pröissische Ghäim-Kommerzieroot. 1868 isch er as Ridder vom Iisige Chronenorde vo dr 2. Klass in dr ööstriichisch und pröissisch Freiherestand erhobe worde.

## Litratuur
* *Genealogisches Handbuch des Adels*, *Adelslexikon* Band X, Band 119 der Gesamtreihe, C. A. Starke Verlag, Limburg (Lahn) 1999, 
*  *Sal. Oppenheim Jr. & Cie. Geschichte einer Bank und Familie*, Köln 2007.
* Werner Rügemer: *Der Bankier (3. geschwärzte Ausgabe). Ungebetener Nachruf auf Alfred Freiherr von Oppenheim*. Nomen, 2006, ISBN 978-3-939816-00-3
* Michael Stürmer, Gabriele Teichmann, Wilhelm Treue: *Wägen und Wagen. Sal. Oppenheim jr. & Cie. Geschichte einer Bank und einer Familie.* Piper 1989  ISBN 3-492-03282-6
* 
* Wilhelm Treue: *Die Kölner Bankiers Oppenheim: Simon Oppenheim (1803-1880), Abraham Oppenheim (1804-1878) und Dagobert Oppenheim (1809-1889).* In: Kölner Unternehmer im 19. und 20. Jahrhundert. (Rheinisch-Westfälische Wirtschaftsbiographien, Band 13.) Aschendorff, Münster 1986, S. 171-202.

## Weblingg
* Andreas Bornefeld: ''Genealogie der wichtigsten Anteilseigner der Oppenheim-Bank'' (bis um 2004) (PDF-Datei; 73&nbsp;kB)
Hirsch auf Gereuth

**von Hirsch auf Gereuth** isch dr Naame vom ene fränkische Hoffaktore- und Adelsgschlächt, wo si Stammräije mit em *Moses Hirsch* (um 1740–1810), Chaufmaa z Königshofe (jetzt Gaukönigshofen) bi Ochsenfurt, aagfange het. D Familie isch vo jüüdischer Härkumft gsi, spööter isch si katholisch worde.

Die ursprüngligi Linie z Gereuth isch 1896 usgstorbe, dr Planegger Zwiig existiert immer no.

## Gschicht

1815 het im Moses si Soon Jacob Hirsch, e Groosshändler und königlich bayrische Hofbankiee z Würzburg s früenere fürstbischöflige Landschloss Gereuth in Underfranke Kauft. Am 13. August 1818 isch er z Münche in dr bayrisch Aadelsstand mit em Naame „auf Gereuth“ erhoobe worde. Säggs Joor spööter het er em Groof vo Thürheim d Hofmark Planegg e baar Kilometer südwestlig vo Münche abkauft. Am 2. April 1869 isch im Jakob si Soon, dr königlich bayrisch Hofbankiee Joseph von Hirsch auf Gereuth Freiherr von Hirsch worde und 1882 isch uf Schloss Hohenschwangau im Joseph si Änkel *Theodor (Frhr.) von Hirsch* im Köönigriich Bayre bi dr Freiherreklass immatrikuliert worde. S Bankhuus Hirsch am Münchner Promenadeplatz het bis 1885 existiert.

## Litratuur
* Joseph Prys: *Die Familie von Hirsch auf Gereuth.*, Münche 1931
*Genealogisches Handbuch des Adels, *Adelslexikon* Band V, Seite 232, Band 84 der Gesamtreihe, C. A. Starke Verlag, Limburg (Lahn) 1984
* Erika Bosl: *Die Familie von Hirsch-Gereuth im 18. und 19. Jahrhundert, Bankiers*. In: Manfred Treml und Wolf Weigand (Hrsg.): *Geschichte und Kultur der Juden in Bayern. Lebensläufe* (Veröffentlichungen zur bayerischen Geschichte und Kultur 18), Münche [u. a.] 1988, S. 63–70, ISBN 3-598-07544-8

## Weblingg
* Ehemaliger Familiensitz der Hirsch auf Gereuth
Liberales Judentum

S **liberale Juudedum** (au **Progressivs Juudedum** oder, bsundrigs in Nordamerika, **Reformjuudedum**) isch e Ströömig innerhalb vo dr jüüdische Religioonsgmäinschaft. Sini Ursprüng lige vor allem im Dütschland vom 19. Joorhundert und göön uf Ideä vom Abraham Geiger, Samuel Holdheim, David Einhorn, Kaufmann Kohler und vo andere zrugg. S liberale Juudedum isch äini vo de vier Hauptströömige im gegewärtige Juudedum (orthodox, konservativ, liberal, rekonstrukzionistisch), wo in alle sine Wersioone öbbe 1'750'000 vo de rund 14 Millioone Juude drzue ghööre. Die verschiidene Reform-und-liberale Grubbe uf dr ganze Wält zämme mit de Rekonstrukzioniste si alli Mitgliider vo dr Wältunion für progressivs Juudedum.

## Grundsetz
S Reformjuudedum däilt die jüüdische Gebot in ethischi und rituelli Gsetz ii. Die ethische Gsetz si zitlos und unveränderlig, die rituelle Gsetz hingege chönne veränderet wärde, zum si em Lääbensumfäld vo de Glöibige aazbasse. Im Gegesatz zum orthodoxe Juudedum goot s Reformjuudedum von ere Offebaarig vo Gott us, wo in dr Gschicht immer witer goot. D Offebaarig chunnt vo Gott und wird dur Mensche vermiddlet. Es isch e dünamische und kontinuierlige („progressive“) Brozäss und nit dr äimoolig Akt, wo dr Mose vo Gott wörtlig d Tora („schriftligi Leer“) und alli Usleegige („mündligi Leer“, spööter im Talmud und in dr Rabbinische Litratuur ufgschriibe) überchoo het.

## Lueg au
* 
* S Orthodoxe Judetum

## Litratuur
* Michael A. Meyer: *Response to Modernity. A history of the Reform Movement in Judaism.* Oxford University Press, New York NY u.&nbsp;a. 1988, ISBN 0-19-505167-X (*Studies in Jewish history*), (deutsch: *Antwort auf die Moderne. Geschichte der Reformbewegung im Judentum.* Böhlau, Wien u.&nbsp;a. 2000, ISBN 3-205-98363-7).

## Wo s her isch
Rheinbrücke Albbruck–Schwaderloch

D **Rhybrugg Albrugg–Schwaderloch**, au **Steeg Schwaderloch** benamst, isch è Fuèßgänger- un Zweiradfaarerbrugg übber dè Hochrhy bi Albrugg un Schwaderloch.

Si füürt vo dè Albrugger Rhyinslè (dõher auch als **Rhyinselbrugg** bezeichnèt) wo durch dè Wärchskanaal vo dè stillglaitè Bapyri Albrugg bildet wörd, uff d Schwizer Sitè durrègòt. D Brugg isch zimli schmal un sellèwäg nu für Fuèßgänger un Zweiradfaarer vo beidè Sitü uus zuèglõ.

I dè Mitti vo dè Brugg git s è abschlièßbars Gitterdor. Uff beidè Sitè vum Rhy stòt è Zollhüsli, wo beidi nimmi bruucht wörrèd. Uff dè Schwizer Sitè isch zuèdèmm èn Schindlerbunker vorhandè, wo vo dèmm uus früèner d Sprengig vum Steeg hèt chonnè uusglöst wörrè.



D Vokeersflüss übber dè Steeg sin insofèrn moderat, well dè Strõssèvokeer übber diè benõchbòrtè Strõssèbruggè z Waldshuèt un z Laufèburg drübber gòt. Allerdings wörd sellèn Steeg im Summerhalbjohr vo dè Gränzgänger, wo mit èm Zweiraad unterwägs sin, gèrn bruucht, um diè oft übberloffènè Strõssèbruggè z umgõ, im spezièllè wörd des vo dè Büèzer vom Atomchraftwärch Leibschtadt gèrn uusgnutzt.

## Weblinggs

* Websitè mit Beschrybig un Foto
* Webseite Textatelier Hess vo Biberschtei, Artikèl vom Walter Hess
Leo Justinus Kauffmann

Dr **Leo Justinus Kauffmann** (* 20. Sebdember 1901 z Dammerkirch em Oberelsass, † 25. Sebdember 1944 en Strôßburg) ischt a elsässischer Kombonischt ond Hochschuellehrer gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Leo Justinus Kauffmann ischt am 20. Sebdember 1901 em oberelsässischa Dammerkirch uff d Welt komma. Sei Vadder ischt Lehrer gwäa ond hôt neabaher en deam Dorf d Kirchaorgl gschbiilt. En dr Kleinstadt Altkirch hôt dr Kauffmann s Gymnasium bsuecht ond s Abidur gmacht. Wia dr Erschde Weltkriag vorbei gwäa ischt, hôt der Môô beim Hermann Abendroth (1883 bis 1956) am Kelner Konservadorium Musik studiirt. Moischderkurs hôt’r au noh beim Philipp Jarnach (1892 bis 1982) bsuecht. En dera Zeit send au seine erschde Kombosizioona entstanda.

Em Jôhr 1929 hôt dr Kauffmann z Keln a Stell als Musik-Lehrer an dr Rheinischa Musikschuel kriagt, wo dômôls scho da Rang vo-ma Konservadorium ghet hôt. Neabaher hôt’r noh en der Eifel-Stadt Düren an Chor ond a Orkeschdr gleidet. Wia 1933 z Deitschland d Nazis an d Macht komma send, isch dr Kauffmann entlassa wôrra, weil de selle deam sei Musikstil et ens Konzept basst hôt; se hend dean Môô als *Neutöner* vorschboddet. Drom hôt sich der – wia andre Kinschtler en dera bewegda Zeit au – a Pseidoniim zuaglegt, was-em ermeglicht hôt, fir da Rundfunk en Keln Begleitmusika fir bestimmde Sendonga zo schreibe. 1940 schliaßlich hôt s Konservadorium vo Strôßburg da Kauffmann als Dozent fir Kombosizions-Lehre beruafa. Lang hôt’r dui Uffgab abr et erfilla kenna, denn scho viir Jôhr schbäder, am 25. Sebdember 1944, wia dr Zwoide Weltkriag voll tobt hôt, hend da Kauffmann – grad amôl fenf Däg nôch seim 43. Geburtsdag – an seim Wirkongsort a baar Schblidder vo-ra Fliagerbomb troffa ond-en teedlich vorletzt.

## A Auswahl vo seine Werk
### Musiktheader
* 1924: *Abenteuer in Kaschgar*, a Märchenopr
* 1934: *Die niegesehene Braut*, a Sengschbiil
* 1939: *Die Serenade*, a Funkopr
* 1942: *Die Geschichte vom schönen Annerl*, a Opr ibr a tragischa Liibesromanze zwischem brava Kaschberl ond em titl-gebenda scheena Annerl.
* 1944: *Das Perlenhemd*, a Kammeropr fir Senger, Schauschbiiler ond Tenzer, em Kauffmann sei beschts ond erfolgreichschts Werk. Bei-ra Neiinszeniirong z Mainz em Juli 1958 hôt dui Opr beim Publikom ond bei dr Kridik an diafa Eidruck henderlassa; aber sechs Jôhr schbäder bei de Uffihronga z Keln ond en Wubberdal send dia Moinonga vo de Kridiker weit ausanander ganga.

### Sonschdige
* 1922 bis 1942 send viir Streichquardedd entstanda.
* 1942 hôt dr Kauffmann sei oinziga *Sinfonie* gschriiba.
* 1943: *Abendkantate*, fir Bariton-Solo, an gmischda Chor ond Orkeschtr
* 1943: *Elsässisches Tanzspiel* fir Orkeschtr

## Quella
* *Der Musik Brockhaus*, Wiesbaden: Brockhaus; Mainz: Schott (1982), ISBN 3-7653-0338-0
* Friedrich Herzfeld: *Das Lexikon der Musik*, Ullstein, Frankfurt am Main – Berlin – Wien (1976)

## Weblink
* Em Kauffmann sei Nôchlass en dr Borischa Staatsbibliothek
* A Kurzbiografii mit-ma kleina Werkvorzeichnis bei der Universal Edition

## Oinzlne Nôchweis