open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deidamia (Oper)

**Deidamia** (HWV 42) isch die letschti Opere (Melodrama) vom Georg Friedrich Händel. Es isch e humorvolli Versioon vo dr Gschicht um en Achilles in Frauechläider wäärend em Trojanische Chrieg. Mit dr *Deidamia* het dr Händel au si Laufbaan as Operedirigänt beändet und mä cha die Opere as Ändpunkt von ere Era aaluege, nämlig vom goldige Zitalter vo dr Barockopere. 

## Litratuur
* Winton Dean: *Handel’s Operas, 1726–1741.* Boydell & Brewer, London 2006. Reprint: The Boydell Press, Woodbridge 2009, ISBN 978-1-84383-268-3. (englisch)
* Silke Leopold: *Händel. Die Opern.*, Bärenreiter-Verlag, Kassel 2009, ISBN 978-3-7618-1991-3.
* Arnold Jacobshagen (Hrsg.), Panja Mücke: *Das Händel-Handbuch in 6 Bänden. Händels Opern.* (Band 2), Laaber-Verlag, Laaber 2009, ISBN 3-89007-686-6.
* Bernd Baselt: *Thematisch-systematisches Verzeichnis. Bühnenwerke.* In: Walter Eisen (Hrsg.): *Händel-Handbuch: Band 1*, Deutscher Verlag für Musik, Leipzig 1978, ISBN 3-7618-0610-8. Unveränderter Nachdruck, Kassel 2008, ISBN 978-3-7618-0610-4.
* Christopher Hogwood: *Georg Friedrich Händel. Eine Biographie* (= Insel-Taschenbuch 2655). Us em Änglische vo dr Bettina Obrecht, Insel Verlag, Frankfurt am Main/Leipzig 2000, ISBN 3-458-34355-5.
* Paul Henry Lang: *Georg Friedrich Händel. Sein Leben, sein Stil und seine Stellung im englischen Geistes- und Kulturleben.*, Bärenreiter-Verlag, Basel 1979, ISBN 3-7618-0567-5.
* Albert Scheibler: *Sämtliche 53 Bühnenwerke des Georg Friedrich Händel, Opern-Führer.*, Edition Köln, Lohmar/Rheinland 1995, ISBN 3-928010-05-0.

## Weblingg
* D Partitur vo *Deidamia* (Händel-Wärkusgoob, uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1885)
* 
* S Libretto (PDF; 214&nbsp;kB) vo *Deidamia*
* 
* 
* 
* witeri Aagoobe über *Deidamia*
* Burney über *Deidamia*
* Handlig und Hindergrund vo *Deidamia* (änglisch)

## Einzelnachweise
Saul (Händel)

**Saul** (HWV 53) isch en Oratorium in drei Akt vom Georg Friedrich Händel.

## Wie s entstande isch

Dr Händel het dr erst Akt vom 23. Juli bis zum 1. August 1738 komponiert und isch am 8. August mit em zwäite fertig worde. Denn het er die zwäi Akt instrumentiert und het an dr Opere Imeneo afo schaffe. Won er mit deere fertig gsi isch, het er am 19. Septämber wider mit dr Komposizioon vom Saul witergmacht und isch am 27. Septämber fertig worde.

D Uruffüerig het am 16. Januar 1739 im King's Theatre am Haymarket z London stattgfunde.

## S Libretto

S Libretto stammt vom Charles Jennens, wo sich uf d Büecher Samuel us dr Bible (1 Sam 18-20,28,31, 2 Sam 1) gstützt het. Es chömme au Ideä us *Davideis* vom Abraham Cowley din vor und us dr Dragödie *The Tragedy of King Saul* vom Roger Boyle.

## Rolle

D Rolle si bi dr Uruffüerig vo deene Sänger gsunge worde:

* Saul, Köönig vo Israel - Gustavus Waltz (Bass)
* David - Mr. Russell (Countertenor)
* Jonathan, Soon vom Saul - John Beard (Tenor)
* Michal, Dochder vom Saul - Elisabeth Duparc, "La Francesina" gnennt (Sopran)
* Merab, Dochder vom Saul - Cecilia Young-Arne (Sopran)
* Hohebriester - Mr. Kelly (Tenor)
* Häx vo Endor - woorschinlig d Maria Antonia Marchesini,  "La Lucchesina" gnennt (Alt)
* Gäist vom Samuel - Mr. Hussey (Bass)
* Doëg, Diener vom Saul - Mr. Butler (Bass)
* En Amalekiter - Mr. Stoppelaer

## Litratuur

* Winton Dean: *Handel's Dramatic Oratorios and Masques*. Clarendon, Oxford 1989, ISBN 0-19-816184-0, (Originalausgabe: Oxford University Press, Oxford 1959), (änglisch).
* Anthony Hicks: *Handel, Jennens and Saul. Aspects of a collaboration*. In: Nigel Fortune (Hrsg.): *Music and theatre. Essays in honour of Winton Dean*. Cambridge University Press, Cambridge 1987, ISBN 0-521-32348-7, S. 203–227.
* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten. Ein Kompendium*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1998, ISBN 3-525-27815-2.
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer*. Edition Köln, Lohmar 1993, ISBN 3-928010-04-2.

## Weblingg
* D Partitur vo ***Saul*** (Usgoob vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1862)
27. April

Dr **27. April** isch dr 117. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 118. in Schaltjohr), dodermit blybe no 248 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1064: Dr Alp Arslan wird zum Sultan vu dr Großseldschuke gchrent.
* 1622: In dr Schlacht bi Mingolsheim sige di verainigte Heer vum Peter Ernst II. von Mansfeld un em Georg Friedrich vu Baden-Durlach im Dryssgjehrige Chrieg iber di chaiserdreie Druppe unter em Johann t’Serclaes von Tilly am Ohrenberg.
* 1747: Z London wird d Fyyrwärchsmusik vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1803: Mit dr Ratifikation dur dr Chaiser dritt dr Riichsdeputationshauptschluss in Chraft.
* 1848: Di Badisch Revolution im Ramme vu dr Märzrevolution schyteret: Im Gfächt bi Dossebach unterlyt di *Dytsch Demokratisch Legion* unter dr Fierig vum revolutionäre Dichter Georg Herwegh dr konterrevolutionäre Druppe vu Wirttebärg. 
* 1952: Grindig vu dr Schwyzerische Rettigsflugwacht
* 1960: Togo wird unabhängig vu Frankrych.
* 1961: Sierra Leone wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1992: D Bundesrepublik Jugoslawie (BRJ) wird bildet dur dr Zämmeschluss vu Serbie un Montenegro.
* 2005: erschte Langstreckeflug vun eme Airbus A380

## Uf d Wält chuu
* 1771: Jean Rapp, franzesische Général division un Adjudant vum Napoléon
* 1891: Minnie Weber, Schwyzer Unternämmeri
* 1926: Franz Josef Kuhnle, Weibischof vu Rauteburg-Stuegert
* 1954: Thomas Oppermann, dytsche Bolitiker
* 1965: Meret Matter, Schwyzer Theaterregisseuri
* 1991: Lara Gut-Behrami, Schwyzer Skirännfahreri

## Gstorbe
* 1521: Ferdinand Magellan, portugiesische Seefahrer
* 1874: Johann Ulrich von Salis-Soglio, Schwyzer Militär
* 1916: Carl Schauenberg-Ott, Schwyzer Chaufmann un Verleger
* 1917: Isaak Gröbli, Schwyzer Unternämmer
* 1924: John B. Long, US-amerikanische Bolitiker
* 1945: Oscar Frey, Schwyzer Offizier
* 1972: Kwame Nkrumah, ghanaische Bolitiker
* 1984: Karl Asal jun., dytsche Verwaltigsjurischt
* 2013: Trudi Gerster, Schwyzer Schauspiileri un Määrliverzelleri

## Weblink
Israel in Egypt

**Israel in Egypt** (HWV 54) isch en Oratorium in drei Däil vom Georg Friedrich Händel.

D Uruffüerig het am 4. April 1739 im King's Theatre am Londoner Haymarket stattgfunde. Woorschinlig het mä zwüsche de Akt under anderem s Orglekonzärt F-Dur *The Cuckoo and the Nightingale* gspiilt, wo dr Händel churz vorhäär drmit fertig worde isch.

## D Muusig
Dr Händel het im Oktober 1738 zerst d Muusig vom dritte und denn vom zwäite Däil gschriibe und isch am erste Novämber fertig worde. D Muusig vom erste Däil het er us dr *Funeral Anthem,* für d Köönigin Caroline gnoo.

## S Libretto

Dr Teggst vom Oratorium bestoot usschliesslig us Bibelzitat. Mä vermuetet, ass dr Charles Jennens dr Librettist gsi isch, wil er spööter bim Libretto für e *[[Messiah]]*  äänlig vorgange isch.

## Litratuur

* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten*, Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, ISBN 978-3-525-27815-4
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer*, Edition Köln, 1993, ISBN 978-3-928010-04-7

## Weblingg

* 
* D Partitur vo *Israel in Aegypten* (Usgoob vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1863)
* 
* Libretto bi stanford.edu
* Website über d Händel-Festival im Crystal Palace im 19. Joorhundert
* Israel in Egypten: Oratorium in zwei Abtheilungen nach Worten der heiligen Schrift / von G. F. Händel. - Düsseldorf: H. Voß, 1850. Digitalisierti Usgoob vo dr Universitäts- und Landesbibliothek Düsseldorf
Alexander’s Feast

**S Alexander-Fest** (HWV 75) isch en Ode zu Eere vo dr Hl. Cäcilia  für Soli, Choor und Orchester vom Georg Friedrich Händel. Uf Änglisch häisst s Wärk **Alexander’s Feast or The Power of Musick** (Im Alexander si Fest oder d Macht vo dr Muusig). Dr Teggst isch vom änglische Dichder Newburgh Hamilton noch ere Ode vom John Dryden us em Joor 1697. D Uruffüerig het am 19. Februar 1736  im Covent Garden Theatre under dr Läitig vom Komponist stattgfunde.

Zu de Läbzite vom Händel und au nochhäär isch s Oratorium äins vo sine beliebtiste gsi. Dr Wolfgang Amadeus Mozart het s 1789 im Ufdraag vom Prefekt vo dr Kaiserlige Hofbibliothek z Wien, em Baron Gottfried van Swieten, nöi instrumentiert (KV 591). Die Versioon isch erst 1793 zum erste Mol ufgfüert worde, isch denn aber im dütsche Sproochruum wäärend em 19. Joorhundert d Standard-Fassig worde.

## Weblingg
* D Partitur vom ''Alexander's Feast'' (Händel-Wärkusgoob, uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1861)
* Händels ''Alexander-Fest'' in dr Bearbäitig vom W.A. Mozart, KV 591, Nöiji Mozartusgoob X,28,1,3 uusegee vom Andreas Holschneider

## Litratuur
* Leo Schrade: *Studien zu Händels „Alexanderfest“.* In: *Händeljahrbuch.* 5. Jg., 1932, , S. 38–141.
* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten. Ein Kompendium.* Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1998, ISBN 3-525-27815-2.
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer.* Edition Köln, Lohmar 1993, ISBN 3-928010-04-2.
* Winton Dean: *Handel's Dramatic Oratorios and Masques.* Clarendon Press, Oxford u. a. 1990, ISBN 0-19-816184-0 (englisch).
28. April

Dr **28. April** isch dr 118. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 119. in Schaltjohr), dodermit blybe no 247 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1405: Bi re Brunscht wäre 52 Hyyser in dr Junkeregass z Bärn gschlisse.
* 1885: Z Ceylon wird zum erschte Mol dr Vesakh-Dag as Fyyrdig gfyyrt, was as Aafang vu dr Renaissance vum Buddhismus giltet.
* 1945: Augschburg wird dr US-amerikanische Druppe im Zweete Wältchrieg kampflos ibergee.
* 1958: D USA fange mit dr *Operation Hardattack* aa, ere Serie vu Chärnwaffetescht uf em Eniwetok-Atoll un em Bikini-Atoll vu dr Marshallinsle.
* 1999: Z Port Moresby wird d Port Moresby Stock Exchange ufgmacht, di grescht Berse vu Papua-Neiginea.

## Uf d Wält chuu
* 1830: Jakob Friedrich Wanner, Schwyzer Architäkt
* 1834: Antoine Louis John Ruchonnet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1860: Christoph Schrempf, dytsche Pfarrer, Philosoph un Autor vu Sachliteratur
* 1869: Daniel E. Garrett, US-amerikanische Bolitiker
* 1873: Abel Robert, franzesische Architäkt
* 1899: Walter Clauss, Schwyzer Germanischt un Lehrer
* 1906: Paul Sacher, Schwyzer Dirigänt un Mezen
* 1911: Vreni Pfister, Schwyzer Schriftstelleri
* 1926: Peter Dalcher, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Lexikograf
* 1926: Harper Lee, en amerikanischi Schriftstellere und Pulitzer-Briisdräägere
* 1947: Ernst Pfister, dytsche Bolitiker
* 1948: Terry Pratchett, britische Schriftsteller
* 1951: Uli Sckerl, dytsche Bolitiker
* 1958: Doris De Agostini, Schwyzer Skirännfahreri
* 1975: Federica Diémoz, italienischi Sprochwisseschaftleri
* 1976: Olivier Becht, franzesische Bolitiker
* 1980: Bradley Wiggins, britische Radrännfahrer
* 1998: Wavvyboi, liachtaschtaanisch*i Sänger*i

## Gstorbe
* 1945: Benito Mussolini, faschistische Diktator vu Italie
* 1978: Marc Margotin, franzesische Architäkt
* 2010: Fritz Widmer, Schwyzer Liedermacher un Schriftsteller
* 2013: Peter Haber, Schwyzer Hischtoriker
* 2024: Ulrike Ebert, dytschi Schriftstelleri

## Weblink
29. April

Dr **29. April** isch dr 119. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 120. in Schaltjohr), dodermit blybe no 246 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1833: Bi dr Ereffnigsfyyr vu dr nei grindetet Universitet Züri nimmt dr Lorenz Oken as ihre erschte Rektor d Stiftigsurkund entgege. 
* 1887: Di chilchlige Orde, wu rund zwelf Johr vorhär im Kulturkampf us Preuße uusgschlosse wore sin, wäre wider zuegloo, uusgnuu dodervu blybe aber d Jesuite. 
* 1892: Dr Schwyzer Bundesrot gnähmigt dr Gmai Samnaun, ass si vum Schwyzer Zollbiet uusgnuu wird.
* 1994: Z Sidafrika gehn di erschte freie Wahle mit em Siig vum ANC z Änd.
* 2005: Dr Günther Oettinger wird Vorsitzende vu dr CDU Bade-Wirttebärg as Noofolger vum Erwin Teufel.

## Uf d Wält chuu
* 1727: Jean-Georges Noverre, franzesische Dänzer un Choreograph
* 1854: Henri Poincaré, franzesische Mathematiker un Physiker
* 1899: Duke Ellington, amerikanische Dschääsmuusiker
* 1906: Karl Werner Glättli, Schwyzer Lehrer un Schriftsteller
* 1929: Erwin Nievergelt, Schwyzer Ekonom un Informatiker
* 1935: René-Nicolas Ehni, elsässische Schriftsteller
* 1945: Hansfrieder Geugelin, dytsche Dialäktautor
* 1950: Karlheinz Hartmann, schwebische Volksschauspiiler
* 1952: Barbara Hendricks, dytschi Bolitikeri
* 1962: Stephan Burger, Erzbischof vu Friburg
* 1974: Anggun, indonesischi Popsängeri
* 1975: Gustav, Schwyzer Musiker

## Gstorbe
* 1793: John Webber, schwyzerisch-änglische Moler
* 1832: Jean-Georges Quiquerez, Schwyzer Notar un Staatsbeamte
* 1867: Achilles Bischoff, Schwyzer Bolitiker
* 1928: Heinrich Federer, Schwiizer Pfaarer und Autor
* 1933: Clay Stone Briggs, US-amerikanische Bolitiker
* 1951: Ludwig Wittgenstein, eschtrychisch-britische Philosoph
* 1980: Alfred Hitchcock, britische Filmregisseur
* 2008: Albert Hofmann, Schwyzer Chemiker
* 2015: Walter Rüegg, Schwyzer Soziolog
* 2015: Ruth Bunkenburg, dütschi Mundartautorin

## Weblink
30. April

Dr **30. April** isch dr 120. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 121. in Schaltjohr), dodermit blybe no 245 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1905: Dr Albert Einstein git an dr Universität Züri sy Dissertation *Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen* yy.
* 1945: Zweete Wältchrieg: Dr Adolf Hitler un sy Frau Eva nämme sich im Fiererbunker s Läbe. Am glyche Dag hisst di Rote Armee dr sowjetisch Fahne uf em Berliner Rychsdagsgebei. D US-amerikanisch Armee nimmt d Stadt Minche yy.
* 1972: Dr US-Bresidänt Richard Nixon git dr Ruckdritt vu syne beede Beroter John Ehrlichman un Harry Robbins Haldeman as Folg vu drer *Watergate-Affäre* bekannt.
* 1975: Mit dr Eroberig vu Sài Gòn dur di Nordvietnamesisch Volksarmee chunnt dr Vietnamchrieg zum Änd.
* 1993: S World Wide Web, dr hitig multimedial Dail vum Internet uf HTML-Grundlag, wird fir di allgmain Benutzig wältwyt freigee.
* 2019: Dr japanisch Chaiser Akihito dankt ab.

## Uf d Wält chuu
* 1777: Carl Friedrich Gauß, dytsche Mathematiker, Aschtronom un Physiker
* 1843: Eduard Schönenberger, Schwyzer Lehrer, Redakter, Politiker un Autor
* 1845: Georg Fient, Schwyzer Beamte und Mundartautor
* 1868: Hans Frei, e Baasler Medalliöör und Bildhauer
* 1889: Olga Meyer, Schwyzer Jugendbuechautorin
* 1891: Caresse Crosby, US-amerikanischi Erfinderi vum BH
* 1906: Paul Zinsli, Schwyzer Sprochforscher un Volkskundler
* 1939: Peter Schellenbaum, Schwyzer Psychoanalytiker
* 1957: Au Kam San macauischer Bolitiker

## Gstorbe
* 1883: Édouard Manet, franzesische Moler
* 1912: Valentin Bühler, Schwyzer Jurischt und Lexikograph
* 1919: Alexander W. Gregg, US-amerikanische Bolitiker
* 1924: Marie Hart, Elsässischi Mundartautorin
* 1936: Gustav Adolf Seiler, Schwyzer Lehrer un Sprochwisseschaftler
* 1945: Adolf Hitler, nationalsozialistische Diktator
* 2015: Ben E. King, en amerikanische Soulsinger
* 2017: Ueli Steck, Schwyzer Bäärgstyyger
* 2025: Isidore Partouche, franzesische Unternämer

## Weblink
1. Mai

Dr **1. Mai** isch dr 121. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 122. in Schaltjohr), dodermit blybe no 244 Däg bis zum Änd vum Johr.

In vilne Länder wird dr 1. Mai as **[[Erster Mai|Internationale Dag vu dr Arbet]]** gfyrt.

## Was isch bassiert?

* 1308: Dr Johann vu Schwobe luurt sym Unkel, em remisch-dytsche Chenig Albrecht I., bi Königsfälde uf un bringt en um.
* 1707: Dur d Verainigung vu Ängland un Schottland im *Act of Union* entstoht s Chenigrych Großbritannie.
* 1776: Z Ingolstadt grindet dr Adam Weißhaupt dr Illuminatenorde.
* 1798: Di Revolutionär Republik vum Wallis dritt dr Helvetische Republik by.
* 1840: Im Verainigte Chenigrych vu Großbritannie un Irland fangt dr Verchauf vu dr *[[One Penny Black]]* aa, dr wältwyt erschte Briefmarke.
* 1860: Mit dr *Kaiserlichen Patent vom 20. December 1859* dritt z Eschtrych di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* 1895: S Chanderli wird ereffnet.
* 1945: Franzesischi Luftstrytchreft bumbardiere Breagaz.
* 1999: S Ofis ar Brezhoneg wird grindet, e Organisation zur Erhaltig vu dr bretonische Sproch.
* 2002: Di erscht Version vu Apache OpenOffice chunnt uuse.
* 2004: Im Ramme vu dr EU-Oschterwyterig wäre 10 neji Staate in di Europäisch Union ufgnuu: Eschtland, Lettland, Litaue, Pole, d Slowakei, Slowenie, Ungarn, Tschechie, Malta un Zypern.

## Uf d Wält chuu
* 1218: Rudolf I. vu Habsburg, remisch-dytsche Chenig
* 1820: Henry Yule, schottische Orientalischt
* 1837: Walter Hauser, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1838: Caspar Brennwald, Schwyzer Chaufmann un Unternämmer
* 1852: Santiago Ramón y Cajal, spanische Mediziner
* 1867: Friedrich Hindenlang, dytsche Bfaarer un Schriftsteller
* 1881: Pierre Teilhard de Chardin, franzesische Jesuit, Geolog un Paläontolog
* 1896: Heinrich Danioth, Schwyzer Moler un Dichter
* 1903: Armin Diem, eschtrychische Dichter
* 1909: Johanna Wetzel, dytsche Dialäktautori
* 1925: Marco Bauen, Schwyzer Dialäktolog un Lehrer
* 1941: Hannelore Gadatsch, dytschi Färnsehjournalischti un -moderatori
* 1988: Manuel Hagel, dytsche Bolitiker 
* 1990: Anna Rosenwasser, Schwyzer Journalischti un LGBTQ-Aktivischti
* 1991: Levina, dytschi Sängeri

## Gstorbe
* 926: Wiborada, Inkluusin und Märtyrerin z Sanggalle
* 1250: Turan Schah, Sultan vu dr Ayyubide z Ägypte
* 1308: Albrecht I., remisch-dytsche Chenig
* 1904: Antonín Dvořák, behmische Komponischt
* 1918: Ernesto Monaci, iteliänische Romanischt
* 2020: Georg Kleis, dytsche Dialäktdichter
* 2020: Simon Schenk, Schwyzer Bolitiker un Yyshockeytrainer

## Weblink
3. Mai

Dr **3. Mai** isch dr 123. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 124. in Schaltjohr), dodermit blybe no 242 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1494: Dr Christoph Kolumbus entdeckt uf syre zwote Rais as erschte Europäer d Karibikinsle Jamaika, wu vu dr Spanier *Santiago* daift wird.
* 1791: Z Pole wird di erscht demokratisch Verfassig z Europa verabschidet, di zwot uf dr Wält no dr USA.
* 1945: Britischi Druppe bsetze Zweete Wältchrieg kampflos d Stadt Hamburg.
* 1947: Z Japan dritt e neji Verrfassig in Chraft.
* 1960: Dr Verdrag zur Grindig vu dr Europäische Freihandelsassoziation (EFTA) dritt in Chraft. D Grindigsmitglider sind Dänemark, Eschtrych, Norwege, Portugal, Schwede, d Schwyz un s Verainigt Chenigrych.
* 1979: Bei den Unterhuuswahle z Großbritannien un Nordirland sigt di oppositionäll *Conservative Party* unter dr Margaret Thatcher.

## Uf d Wält chuu
* 1469: Niccolò Machiavelli, italienische Bolitiker
* 1872: Park Jung-yang, koreanische Bolitiker
* 1898: Golda Meïr, israelischi Bolitikeri
* 1902: Alfred Kastler, e französische Füüsiker und Nobelbriisdreeger
* 1905: Lucien Sittler, elsässische Schriftsteller un Stadtarchivar
* 1919: Pete Seeger, amerikanische Folkmusiker
* 1933: James Brown, en amerikanische Musiker
* 1942: Věra Čáslavská, tschechoslowakischi Durneri
* 1953: Katja Früh, Schwyzer Schauspileri un Regisseuri
* 1966: Katrin Göring-Eckardt, dytschi Bolitikeri
* 1976: Tanja Kummer, Schwyzer Schriftstelleri
* 1983: Myriam Fares, libanesischi Sängeri

## Gstorbe
* 1122: Berthold III., Herzog vu Zähringe
* 1481: Mehmed II., Sultan vum Osmanische Rych
* 1616: William Shakespeare, änglische Dramatiker
* 1805: Heinrich Zimmermann, dytsche Entdeckigsraisende
* 1943: Eduard Schwyzer, Schwyzer Indogermanischt und Dialäktolog
* 2017: Lukas Ammann, Schwyzer Schauspiler

## Sunschtigs
* Internationale Dag vu dr Prässefreihait

## Weblink
Cäcilia von Rom

D **Cäcilia vo Rom** (* um 200 n. Chr. z Rom; † um 230 z Rom) isch e christligi Häiligi, Jungfrau und Märtyrere vo dr früeje Chille. Si isch d Patronin vo dr Chillemuusig, vo de Orgelebouer und au suscht vo de Inschtrumäntemacher, vo de Sänger, de Musiker und de Dichter. Iiri Attribut si d Orgle oder d Giige, s Schwärt (as Zäiche fürs Martyrium) und d Rose.

## D Legände
Noch dr Überliiferig het sich d Jungfrau Cäcilia em Heer Jesus Christus versproche. Iiri Eltere häi sä aber mit em häidnische Jüngling Valerianus verhürootet, und mit däm het si denn in ere Josephsehe gläbt. D Cäcilia het iire Maa Valerianus und däm si Brueder Tiburtius zum Christedum bekeert. Wäge iirem Glaube si die bäide Brüeder an dr Begraabig vo hiigrichtete Christe drbii gsi, was verbote gsi isch. Mä het sä denn uf gheiss vom Präfekt Almachius im Gfängnis iigsperrt und hiigrichdet. Wo mä die Aaghörige vo de Hiigrichtete verfolgt het, isch mä uf d Cäcilia gstoosse. Die het iiri ganzi Dienerschaft bekeert, bevor mä sä in häisses Wasser het lo iidauche. Das het ere aber nüt gmacht. Wo dr Hänker denn brobiert het, iire dr Chopf abzschloo, isch s em nid glunge dr Chopf vom Körper z drenne. Si het denn no drei Dääg lang gläbt und iiri Riichdümer under de Arme verdäilt. Dr Bischof Urban het se i dr Katakombe begrabe.

## Cäcilie-Chile
Im 5. Joorhundert isch im Stadtdeil Trastevere vo Rom e Chille für d Cäcilia gsi. Wo men öpe ane 822 i dr Calixt-Katakombe der Liichnam vo dr Cäcilia gfunde het, isch er under em Papscht Paschalis id Chille vo Trastevere brocht worde, und me het über em nöie Grab vo dr Häilige d Basilika *Santa Cecilia in Trastevere* bout.

Anderi Chile, wo dr häilige Cäcilie gweit sind, git s z Mihlhause, z Öschtringe und z Mosbach in Baade-Württebärg, z Rengschburg und an anderne Oort.

## Dr Fiirtig
Dr 22. Novämber isch sid em 6. Joorhundert dr Dag, wo i dr Chille für s Aadänke ad Cäcilie vorgseh isch.

## D Cäcilia und d Chillemusigg
Sid em 14. Joorhundert gilt di häilig Cäcilie als öper wichtigs für d Musigg i dr Chille. Vil Komponischte häi Musiggstück gmacht zum se z eere, zum Bischpiil dr Henry Purcell, dr Jeremiah Clarke, dr Joseph Haydn, dr Maurice Greene, dr Georg Friedrich Händel und dr Benjamin Britten.

## Litratuur
* 
:Adaptionen
* Heinrich von Kleist: *Die heilige Cäcilie oder die Gewalt der Musik, Erzählung.* (online) (PDF; 86&nbsp;kB)

## Weblingg

* Ökumenisches Heiligenlexikon: ''Cäcilia''
4. Mai

Dr **4. Mai** isch dr 124. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 125. in Schaltjohr), dodermit blybe no 241 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1521: Dr Martin Luther wird uf dr Haimrais vum Rychsdag z Worms bim Schloss Altenburg zum Schyy gfangegnuu un zue dr Wartburg unter dr Schutz vum sächsische Kurfirscht Friedrich em Wyse brocht.
* 1798: Dr Kanton Linth wird grindet us em eidgnessische Ort Glarus un sym Undertanebiet Wärdebärg, em ehmolige Undertanebiet vum Ort Schwyz (Höf, March, Eisiidle) un vum Ort Züri (Herrschaft Sax), dr ehmolige gmaine Herrschafte Uznach, Gaster, Sargans, dr Stadt Rapperschwil un em Obertoggeburg.
* 1814: Dr Napoleon Bonaparte landet no syre Abdankig uf dr Mittelmeerinsle Elba.
* 1884: Z Leipzig wird d Oper *[[Der Trompeter von Säckingen]]* vum Victor Ernst Nessler urufgfiert.
* 1954: In dr *Bad-Lichtspiele* z Stuegert chunnt dr Film Rosen-Resli zum erschte Mol in s Kino.
* 2001: Dr Guido Westerwelle wird uf em Bundesbarteidag z Düsseldorf zum Bundesvorsitzende vu dr *[[Freie Demokratische Partei|Freie Demokratische Bartei]]* gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1772: Friedrich Arnold Brockhaus, dytsche Verleger
* 1875: Gustav Adolf Seiler, Schwyzer Bolitiker
* 1904: Umm Kulthum, ägyptischi Sängeri un Musikeri
* 1929: Ronald Golias, brasilianische Schauspiiler
* 1938: Wolfgang Scheurer, dytsche Dialäktdichter
* 1941: Cornelia Schefold-Albrecht, Schwyzer Füsiotherapöitin
* 1947: Gilbert Buttazzoni, elsässische Bolitiker
* 1943: Georgi Asparuchow, bulgarische Fueßballspiiler
* 1952: This Jenny, Schwyzer Bolitiker
* 1962: Christoph Sonntag, schwebische Kabarettischt

## Gstorbe
* 1838: Johann Heinrich Wieland, Schwyzer Bolitiker
* 2004: Eugen A. Meier, Baasler Autor un Bolitiker
* 2015: Eva Aeppli, Schwyzer Chinschtleri
* 2021: Antony Anandarayar, indische katholische Bischof

## Weblink
L’Allegro, il Penseroso ed il Moderato

**L’Allegro, il Penseroso ed il Moderato** (HWV 55) isch en Oratorium in drei Däil vom Georg Friedrich Händel.

## Wie s entstande isch

Dr Händel dr erst Däil am 19. Januar 1740 afo komponiere und isch säggs Daag spööter fertig worde. Dr zwäit Däil het er am 2. Februar, dr dritt am 4. Februar fertiggschriibe. D Instrumentierig und s Usfülle vo de Middelstimme isch am 9. Februar baraat gsi.

D Uruffüerig vom Wärk het am 27. Februar im Theater in Lincoln’s Inn Fields stattgfunde. D Gsangssoliste bi derw Vorstellig si gsi:

* d Elisabeth du Parc, gnennt *La Francesina* (Sopran)
* dr John Beard (Tenor)
* dr Thomas Reinhold (Bass)
* e Buebesopran

*L’Allegro* isch scho bi de erste Uffüerige e groosse Erfolg gsi. Im erste Joor het s fümf Vorstellige gee, Im Januar 1741 isch s Oratorium am gliiche Theater nonemol im Spiilblaan gsi und isch mit e baar Nummere ergänzt worde. Wäärend dr Vorberäitigszit für d Erstuffüerig vom *[[Messiah]]* het s vom Dezember 1741 bis Merz 1742 Uffüerige in dr New Music Hall z Dublin gee.

Witeri Uffüerige z London het s 1743, 1754 und 1755 gee. Für die het dr Händel dr dritt Däil *Il Moderato* wäggloo und an sim Blatz die äidäiligi Cäcilienode dri doo.

## S Libretto

D Kwelle für e Teggst vom Oratorium si die bäide Dichdige *[[L’Allegro]]* (Frohsinn) und *[[Il Penseroso]]* (Schwermuet), wo dr John Milton din 1632 allegorisch dr Geegesatz zwüsche de bäide Stimmige beschriibe het.

Dr Charles Jennens het us dene Dichdige s Libretto für die erste bäide Däil vom Oratoriums zämmengstellt. Dr Händel het vorgschlaage, ass er drzue e dritte Däil *Il Moderato* (Määssigung) wurd schriibe, wo aber seer vil chürzer uusechoo isch as die bäide erste Däil.

## Litratuur

* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten*, Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, ISBN 978-3-525-27815-4
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer*, Edition Köln, 1993, ISBN 978-3-928010-04-7

## Weblingg

*  
* D Partitur vo ***L'Allegro*** (Händel-Wärkusgoob, uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1859)
6. Mai

Dr **6. Mai** isch dr 126. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 127. in Schaltjohr), dodermit blybe no 239 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1860: Dr *Zug vu dr Döusert* unter dr Fierig vum Giuseppe Garibaldi setzt vu Genua uus Sägel Richtig Siditalie, go dr Risorgimento z Italie firschizdrybe.
* 1889: Z Paris wird d *Exposition Universelle* offiziäll ufgmacht. S Wohrzaiche vu dr Wältuusstellig isch dr umstritte Eiffelturm.
* 1963: D Schwyz wird 17. Mitglid im Europarot (ER).
* 2012: Bi dr Stichwahl zue dr franzesische Bresidäntschaftswahle gwinnt dr François Hollande (PS) geg dr Amtsinhaber Nicolas Sarkozy (UMP).

## Uf d Wält chuu
* 1405: Skanderbeg, albanische Nationalheld
* 1635: Johann Joachim Becher, dytsche Universalgleerte, Ökonoom und Alchemist 
* 1758: Maximilien de Robespierre, franzesische Bolitiker un Revolutionär
* 1836: Max Eyth, dytsche Schriftsteller, Ingenieur un Zaichner
* 1856: Sigmund Freud, eschtrychische Psycholog
* 1864: Alice Bensheimer, dytschi Frauerächtleri
* 1890: Friedrich Oehlkers, dytsche Botaniker
* 1908: Hans-Joachim Elster, dytsche Limnolog
* 1930: Dorothea Liebermann-Meffert, dytschi Chirurgi
* 1932: Fritz Lichtenhahn, Schwyzer Schauspiiler
* 1945: Charles Linsmayer, Schwyzer Germanischt und Schriftsteller
* 1972: Peter Friedrich, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 1894: Arnold Bürkli, Schwyzer Ingeniöör
* 1968: Will Grohmann, dytsche Chunschthischtoriker
* 1981: Zarli Carigiet, Schwyzer Schauspiler
* 1984: Minnie Weber, Schwyzer Unternämmeri
* 1992: Marlene Dietrich, dytschi Schauspiileri un Sängeri
* 1992: Josef Villiger, Schwyzer Mundartdichter un -forscher
* 2000: Gertrud Burkhalter, Schwiizer Pedagogin und Mundartschriftstellere
* 2023: H. R. Fricker, Schwyzer Chinschtler

## Weblink
5. Mai

Dr **5. Mai** isch dr 125. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 126. in Schaltjohr), dodermit blybe no 240 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1389: Dr remisch-dytsch Chenig Wenzel us em Huus Luxeburg erlosst uf em Rychsdag z Eger dr *Landfride vu Eger*, wu dr Schwebisch Stedtebund dermit verbotte wird.
* 1789: Z Frankrych drätte zum erschte Mol syt 1614 d Generalständ z Versailles zämme, wu zämmegruefe wore sin wäg dr prekäre finanziälle Lag vum Ludwig XVI.
* 1853: Dr dytsch Aschtronom Karl Theodor Robert Luther entdeckt an dr Stärnwart Düsseldorf dr Aschteroid (26) Proserpina. 
* 1921: Di franzesisch Modeschepferi Coco Chanel bresäntiert *am 5. Dag vum 5. Monet* d Parfümmarke *Chanel Nº 5*, ais vu dr erschte synthetisch härgstellte Parfüm.
* 1987: D Walt Disney Company bringt zum erschte Mol dr Disney Dollar in Umlauf.
* 1955: Di dytsch Bundeswehr wird grindet.

## Uf d Wält chuu
* 1740: Joseph Leonz Andermatt, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 1747: Leopold II., Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1818: Karl Marx, dytsche Philosoph, Ekonom un Gsellschafttheoretiker
* 1825: Wilhelm Hertenstein, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1835: Anton Hermann Albrecht, dytsche Bfaarer un Haimetdichter
* 1889: Karl Asal jun., dytsche Verwaltigsjurischt
* 1916: Mädy Zünd, Schwyzer Künschtler
* 1927: Heinz Bühringer, dytsche Bolitiker
* 1939: Dieter Wiesmann, Schwyzer Liedermacher
* 1966: Andreas Clemens, dytsche Mediziner
* 1966: Axel Fischer, dytsche Bolitiker
* 1988: Adele, britischi Sängeri

## Gstorbe
* 1821: Napoleon Bonaparte, Chaiser vu Frankrych
* 1844: Johann Jakob Buser, Basler Gaschtwirt un Bolitiker
* 1977: Ludwig Erhard, dytsche Bolitiker
* 1977: Hans Martin Sutermeister, Schwyzer Dokter und Autor
* 1958: Henri Zislin, elsässische Journalischt un Karikaturischt

## Weblink
John Milton

Dr **John Milton** (* 9. Dezämber 1608 z London; † 8. Novämber 1674 z Bunhill bi London) isch en änglische Dichder, politische Dänker und Staatsbedienstete under em Oliver Cromwell gsi. 

In sine Gedicht und Prosawärk het sich dr Milton mit dr persönlige Schuld beschafdigt, het sim Strääbe noch Freihäit und Sälbstbestimmig Usdruck gee und het die dringende Aagläägehäite und politische Unrueje in siner Zit behandlet. Er het uf Änglisch, Latiinisch und Italiänisch gschriibe und isch scho zu Läbzite wältberüemt worde. Er isch e früeje Aahönger vo dr Ufkläärig gsi und het groosse Iifluss ghaa, isch aber wil er e republikanischs Regierigssüsteem understützt het, au umstritte gsi. Si Areopagitica , wo under Vorzensur entstande isch,  ghöört zu de bedütendste Wärk für Reed- und Pressfreihäit in dr Gschicht. Si bekanntsts Wärk isch s epische Gedicht *[[Paradise Lost]]* (S verloorene Paradiis). Bis hüte cha mä si Iifluss in dr angelsäggsische Litratuur und Kultur gsee.

## Litratuur
* Allgemeine deutsche Real-Encyklopädie für die gebildeten Stände. Conversations-Lexikon; 10. Auflage 1853, F. A. Brockhaus Leipzig
* Lamla, Max & Gertraud: *Wahlidee, Wahlrecht und Wahlpraxis in den Prosaschriften John Miltons zur Zeit der englischen Revolution (1640–1660)* Peter Lang, Frankfurt 1981 ISBN 3-8204-6774-2
* Anna Beer: *Milton: poet, pamphleteer and patriot*, London [u.&nbsp;a.]: Bloomsbury, 2008, ISBN 978-0-7475-8425-4
* Philip Pullman: "Die Hölle, die in uns brennt" Frankfurter Allgemeine Zeitung, 6. Dezember 2008
* Daniela Kohler: *Der Weg von Bodmers Milton-Übersetzungen zu Klopstock und einer neuen Ästhetik*. In: *Zürcher Taschenbuch auf das Jahr 2008*  Hg. Gesellschaft zürcherischer Geschichtsfreunde und Staatsarchiv. Sihldruck, Zürich 2008
* Zeitschrift: *Milton Quarterly* (engl.) Blackwell Publishing Ltd. online seit 1967

## Weblingg

* 
* 
* Milton in Christ's College Cambridge - Onläin-Usstellig an dr Universidäät Cambridge zum 400. Geburtsdaag vom Milton.
* Im Milton sini Wärk uf Änglisch - Milton Reading Room vom Dartmouth College
* Der Geburtstag des englischen Dichters John Milton - WDR Zeitzeichen vom 9. Dezämber 2008 über e John Milton (mp3)
* Robert Schneebeli: ''Die Doktrin und Disziplin der Freiheit. Zum 400. Geburtstag des Dichters und Staatsphilosophen J. M.'', NZZ, 6. Dezember 2008
* Werke von John Milton (änglisch).
7. Mai

Dr **7. Mai** isch dr 127. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 128. in Schaltjohr), dodermit blybe no 238 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 558: Bi me Ärdbidem gheit di flach Chuppel vu dr Hagia Sophia z Konstantinopel yy. Si wird in dr negschte Johr wider ufböue.
* 1190: Im vum Friedrich I. Barbarossa gfierte Dritte Chryzzug sigt e Vorhuet vu dr Chryzfahrer unter em Friedrich V. vu Schwobe iber e Heer vu dr Rum-Seldschuke in dr Schlacht bi Philomelion.
* 1809: Dr franzesisch Chaiser Napoleon Bonaparte behauptet z Wien, dr Papscht Pius VII. heb as wältlige Herrscher ufghert z regiere, un annektiert dodermit dr Chilchestaat.
* 1824: Dr mittlerwyli daub Ludwig van Beethoven dirigiert zämme mit em Michael Umlauf im Theater am Kärntnertor z Wien d Uruffierig vu syre *[[9. Sinfonie (Beethoven)|9. Sinfoni]]*.
* 1850: D Schwyzer Bundesversammlig erlosst d erscht Aidgnessisch Minzgsetz, doderno wird dr Franken, yydailt in 100 Rappe, zur Ainhaitswährig in dr Schwyz.
* 1966: Z Milhüüse wird dr Place de l'Europe yygweit.
* 2006: D Glarner Landsgmai bschließt e Reduktion vu dr bishär 27 Gmaine uf drei zum Johr 2011.
* 2009: Di Europäisch Union bsigelt z Prag e „Eschtligi Partnerschaft“ mit dr Staate Armenie, Aserbaidschan, Georgie, Moldawie, Ukraine un Wyssrussland.

## Uf d Wält chuu
* 1748: Olympe de Gouges franzesischi Revolutionäri, Frauerächtleri un Schriftstelleri
* 1832: Jeremiah V. Cockrell, US-amerikanische Bolitiker
* 1833: Johannes Brahms, dytsche Komponischt
* 1840: Pjotr Iljitsch Tschaikowski, russische Komponischt
* 1859: Reese C. De Graffenreid, US-amerikanische Bolitiker
* 1861: Rabindranath Tagore, bengalische Dichter, Moler un Sozialreformer
* 1950: Bernd Tauber, dytsche Schauspiiler
* 1951: Erwin Jutzet, Schwyzer Jurischt un Bolitiker
* 1971: Thomas Piketty franzesische Wirtschaftswisseschaftler
* 1975: Michael Kretschmer, dytsche Bolitiker
* 1998: MrBeast, US-amerikanische YouTuber

## Gstorbe
* 973: Otto I., „dr Groß“, oschtfränkische Chenig un erschte Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1942: Felix Weingartner, eschtrychische Komponischt
* 1944: Thomas Henry Ball, US-amerikanische Bolitiker
* 2021: András Horn, schwyzerisch-ungarische Literaturwisseschaftler
* 2023: Peter Zeindler, Schwyzer Journalischt un Schriftsteller

## Weblink
Belshazzar

**Belshazzar** (HWV 61; dt. **Belsazar**) isch en Oratorium in drei Däil vom Georg Friedrich Händel.

## Wie s Oratorium entstande isch

Dank eme Briefwäggsel zwüschen em Händel und em Librettist Charles Jennens wäiss mä wi s Oratorium entstande isch. Für d 1745er Säsong het dr Händel zwei nöiji Oratorie blaant. Dr *[[Hercules (Händel)|Hercules]]* het er am 19. Juli 1744 afo komponiere. Scho am 9. Juni het er dr Jennens drum bittet, iim dr erst Akt vom *Belshazzar* z schicke. Am Daag, won er mit em *Hercules* aagfange het, het er no äinisch e Brief an Jennens gschriibe, zum em s danke und gschriibe: „Your reasons for the length of the first act are interely satisfactory to me, and it is likewise my opinion to have the following acts short“.

Es gseet aber us, wie wenn dr Jennens mit em Tempo vom Händel nid het chönne Schritt halte. Scho am 21. August isch dr Händel mit em *Hercules* fertig gsi und het verzellt, ass er dr Teggst für e zwäit Akt überchoo häig, und jetz ungeduldig uf e dritt wurd warte. Am 23. August het er mit dr Verdoonig aagfange und isch mit em ersten Akt am 3. und em zwäite am 10. Septämber fertig worde. Drei Dääg spööter het er wm Librettist gschriibe, ass er dr dritt Akt bruuchi.

Am 3. Oktober het er sich für dr übrig Teggst bedankt. Er het en aber müsse chürzer mache, sust weer s Oratorium z lang gsi. Mä wäiss nid genau, wenn dr 3. Akt fertig worde isch, aber noch em Jennens isch s Oratorium am 23. Oktober fertig gsi. D Uruffüerig het am 27. Merz 1745 am King's Theatre stattgfunde.

## S Libretto

D Hauptkwelle für s Libretto isch s Buch Daniel (Dan 5) gsi, wo d Eräigniss um s Sesachfest beschriibe si, denn au no Jes 13 und Jer 25. Witeri historischi Kwelle si dr Herodot (*Historie* I, 185 ff.), wo d Gstalt vo dr Nitocris vorchunnt, wo s im Bibelteggst nit git, und dr Xenophon (Kyra paideia IV, 6 und XII, 13).

## Persone

Dr Händel het s Oratorium für s Ansambel unde nooch komponiert:

* Belshazzar: John Beard (Tenor)
* Gobrias: Thomas Reinhold (Bass)
* Nitocris: Elisabeth Duparc, gnennt *La Francesina* (Sopran)
* Cyrus: Mrs. Robinson (Mezzosopran)
* Daniel: Susanna Maria Cibber (Alt)

Wil d Mrs. Cibber aber chrank worde isch, het mä bi dr Uruffüerig e baar Umbsetzige müesse mache. D Mrs. Robinson het jetz dr Daniel gsunge, und däm si Part het an die hööcheri Stimmlaag vo dr Robinson müesse aabasst wärde. Dr Thomas Reinhold het dr Cyrus gsunge. D Rolle vom Gobrias isch ufdäilt worde: äi Däil het dr John Beard gsunge, wo au für d Ditelrolle zueständig gsi isch, en Arie het män em Cyrus überloo.

## Weblingg
* D Partitur vom ***Belshazzar*** (Händel-Wärkusgoob, uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1864)

## Litratuur

* Winton Dean: *Handel's Dramatic Oratorios and Masques*. Clarendon, Oxford 1989, ISBN 0-19-816184-0, (Originalusgoob: Oxford University Press, Oxford 1959).
* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten. Ein Kompendium*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1998, ISBN 3-525-27815-2.
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer*. Edition Köln, Lohmar 1993, ISBN 3-928010-04-2.
8. Mai

Dr **8. Mai** isch dr 128. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 129. in Schaltjohr), dodermit blybe no 237 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1521: Dr Chaiser Karl V. verhänkt uf em Rychsdag z Worms im *Wormser Edikt* d Rychsacht iber dr Martin Luther, wu sich am 17. un 18. April gwaigeret het, syni These z widerruefe.
* 1525: Im Buurechrieg schlysst dr „Chleggauer Huffe“ unter em Hans Müller d Burg Nei-Firschtebärg.
* 1945: Mit em Inchraftdrätte vu dr in dr Nacht zum 7. Mai z Reims unterzaichnete *Bedingigslose Kapitulation vu dr Wehrmacht* hert z Europa dr Zweet Wältchrieg uf (*V-E-Day*). S Datum markiert glychzytig d Befreijig vum Nationalsozialismus. D Ratifizierig vum Kapitulationsakt dur s Oberkommando vu dr Wehrmacht un d Oberbefählshaber vu Heer, Luftwaffe un Marine verzegeret sich e weng un erfolgt in dr Nacht zum 9. Mai im sowjetische Hauptquartier z Berlin-Karlshorst.
* 2004: 15 Barteie grinde z Rom di Europäisch Linksbartei.
* 2008: Dr Silvio Berlusconi wird zum vierte Mol Minischterbresidänt vu Italie.

## Uf d Wält chuu
* 1828: Henry Dunant, Mitgrinder vum Internationale Komitee vum Rote Chryz
* 2000: Yaël Meier, Schyzer Schauspileri un Journalischti

## Gstorbe
* 1778: Lorenz Christoph Mizler, dytsche philosophische Glehrte un Musiktheoretiker
* 1903: Paul Gauguin, franzesische Moler
* 1981: Emil Kübler, dytsche Komponischt
* 2012: Walter Roderer, Schwyzer Volksschauspiiler
* 2017: Peter Vogel, dytsche Chinschtler

## Weblink
9. Mai

Dr **9. Mai** isch dr 129. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 130. in Schaltjohr), dodermit blybe no 236 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1868: Unter Laitig vum Komponischt wird z Linz em Anton Bruckner sy *1.&nbsp;Sinfoni* urufgfiert.
* 1927: Canberra wird Hauptstadt vu Auschtralie.
* 1936: De Zweiti Italiänisch-Äthiopischi Chrieg zwüsche em Königriich Italie und em Kaiserrich Abessinie ändet mit de Annexion vo Abessinie dur Italie und de Gründig vo de Kolonie Italiänisch-Ostafrika.
* 2000: Dr ehmolig italienisch Regierigschef Silvio Berlusconi wird in eme Beruefigsverfahre vum Vorwurf vu dr Bstächig vu Styyrbeamte un andere Delikt freigsproche.

## Uf d Wält chuu
* 1872: Franz Ehregott Hauptvogel, düütsche Jurischt und Mundartschriftsteller
* 1883: José Ortega y Gasset, spanische Philosoph
* 1911: Rösli Näf, Schwyzer Chrankeschweschter
* 1921: Sophie Scholl, dytschi Widerstandskämpferi gege dr Nationalsozialismus
* 1946: Gisela Erler, dytschi Familieforscheri un Bolitikeri
* 1963: Sanja Doležal, kroatischi Popsängeri un Moderatori
* 1977: Patrizia Laeri, Schwyzer Wirtschaftsschurnalischti
* 1981: Oliver Zaugg, Schwyzer Radrännfahrer
* 1992: Kim de l’Horizon, Schwyzer Schriftsteller*i

## Gstorbe
* 1707: Dietrich Buxtehude, dänisch-dytsche Komponischt
* 1805: Friedrich Schiller, dytsche Dichter un Dramatiker
* 1909: Margarete Steiff, dytschi Unternämmeri un Spiilwarefabrikanti
* 1957: Heinrich Campendonk, dytsch-niderländische Moler
* 1973: Käte Schaller-Härlin, dytsche Moleri
* 1976: Ulrike Meinhof, dytschi Schurnalischti un Mitgrinderi vu dr Rote Armee Fraktion (RAF)
* 2010: Lena Horne, US-amerikanischi Jazzsängeri un Burgerrächtsaktivischti
* 2020: Little Richard, US-amerikanische Rock-’n’-Roll-Musiker

## Weblink
10. Mai

Dr **10. Mai** isch dr 130. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 131. in Schaltjohr), dodermit blybe no 235 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1503: Dr Christoph Kolumbus chunnt uf syre vierte Rais as erschte Europäer zue dr Kaimaninsle, wun er *Las Tortugas* nännt.
* 1774: Mit em Dod vu syym Großvater Ludwig XV. wird syy Änkel Ludwig XVI. Chenig vu Frankrych.
* 1871: Dr Fride vu Frankfurt macht em Dytsch-Franzesische Chrieg e Änd. Frankrych mueß s Elsass un Dail vu Lothringe an s Dytsch Rych abdrätte.

## Uf d Wält chuu
* 1760: Johann Peter Hebel, alemannisch Dichter
* 1817: Emma Herwegh, dütschi Aktivischtin
* 1875: Charles Statham, neiseeländische Bolitiker
* 1886: Karl Barth, Schwyzer Theolog
* 1889: Regina Kägi-Fuchsmann, Schwyzer Frauerächtleri un Flichtligshälferi
* 1922: Rudolf Trüb, Schwyzer Sprochwissenschaftler
* 1975: Martin Hannes Graf, Schwyzer Germanischt
* 1979: Tomáš Hudeček, tschechische Bolitiker

## Gstorbe
* 1521: Sebastian Brant, dytsche Autor
* 1566: Leonhart Fuchs, dytsche Botaniker un Mediziner
* 1798: George Vancouver, britische Marineoffizier un Entdecker
* 1849: Katsushika Hokusai, japanische Moler
* 1891: Carl Wilhelm von Nägeli, Schwyzer Botaniker
* 1904: Rosina Gschwind-Hofer, Schwyzer Lehreri un Frauerächtleri
* 1992: Werner Veidt, dytsche Schauspiiler
* 1998: Hildegard Eppler, dytschi Lehreri un Kommunalbolitikeri
* 2009: Gerhard Wilhelm, dytsche Dirigänt
* 2018: Thomas Hengartner, Schwyzer Volkskundler
* 2024: André Simonazzi, Schwyzer Staatsaagstellte

## Weblink
11. Mai

Dr **11. Mai** isch dr 131. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 132. in Schaltjohr), dodermit blybe no 234 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 330: Dr Chaiser Konstantin dr Groß weit noch ere mehjehrige Böuzyt Byzantion unter em Name *Nova Roma* yy un macht s zue dr Hauptstadt vum Remische Rych. No sym Dod chunnt d Stadt dr Name Konstantinopel iber.
* 1189: Z Regensburg bricht anderthalb Johr no dr Eroberig vu Jerusalem dur d Ayyubiden unter em Sultan Saladin dr Chaiser Friedrich I. Barbarossa zum Dritte Chryzzug uf.
* 1849: As Folg vu *Rychsverfassigskampagne* meuteret di badisch Garnison in dr Feschtig Raschti. Dr Ufstand wytet sich landeswyt uus un zwingt dr Großherzog Leopold e baar Däg speter zur Flucht us Charlsrue.
* 1850: Dr italienisch Aschtronom Annibale de Gasparis entdeckt dr Aschteroid (11) Parthenope.
* 2010: Dr Gordon Brown dritt zruck vum Amt vum Premierminischrer vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1811: Jean-Jacques Challet-Venel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1850: Hans Sandreuter, e Schwizer Künstler vom Symbolismus und vom Fin de siècle
* 1904: Salvador Dalí, spanische Moler
* 1910: Elsbeth Kasser, Schwyzer Chrankeschweschter
* 1929: Bruno Schäuble, dytsche Dokter un Autor
* 1940: Niklaus Meienberg, Schwyzer Schriftsteller
* 1943: Werner König (Linguist), dytsche Sprochwisseschaftler
* 1957: Jürgen Walter, dytsche Bolitiker
* 1960: Christine Ferber, elsässischi Zuckerbecki
* 1990: Kilian Wenger, Schwyzer Schwinger
* 1999: Sabrina Carpenter, US-amerikanischi Schauspileri un Sängeri

## Gstorbe
* 1927: Juan Gris, spanische Moler
* 1972: Walter Clauss, Schwyzer Germanischt un Lehrer
* 1981: Bob Marley, jamaikanische Sänger
* 2009: Hans Hubacher, Schwyzer Architekt
* 2011: Gero Herr, alemannische Liedermacher
* 2016: Anton Muheim, Schwyzer Bolitiker
* 2018: Els Morf-Baachme, Schwyzer Mundartdichteri

## Weblink
12. Mai

Dr **12. Mai** isch dr 132. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 133. in Schaltjohr), dodermit blybe no 233 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1525: Im Dytsche Buurechrieg wäre in dr Schlacht bi Beblenge d Wirttebärger Buure vum Seldnerheer vum Schwebische Bund unter em Georg Truchsess vu Waldburg-Zeil vernichtend gschlaa.
* 1875: D Üetlibergbahn, wu z Züri uf dr Üetliberg fahrt, wird ufgmacht.
* 1878: Z Köln wird em Gürzenich s Oratorium *[[Das Lied von der Glocke (Oratorium)|Das Lied von der Glocke]]* vum Max Bruch urufgfiert.
* 1881: Noch em Yymarsch vu franzesische Druppe wird Tunesie, wu bishär zum Osmanische Rych ghert het, dur dr *Vertrag vu Kasr el Said* zuen eme Protektorat vu Frankrych.
* 1938: Z Basel wird s Oratorium *[[Jeanne d’Arc au bûcher]]* vum Arthur Honegger urufgfiert.
* 2011: Mit dr Wahl vum Winfried Kretschmann zum Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg as Noofolger vum Stefan Mappus wird zum erschte Mol e Griene Regierigschef vun eme dytsche Bundesland.

## Uf d Wält chuu
* 1803: Justus von Liebig, dytsche Chemiker
* 1808: Amadeus Merian, Baasler Bauinspäkter
* 1823: John R. Hind, britische Aschtronom
* 1856: Jakob Wirz, Schwyzer Fabrikant
* 1864: Cäsar Flaischlen, dytsche Schriftsteller
* 1864: Robert Lee Henry, US-amerikanische Bolitiker
* 1882: Elise Wipf, Schwyzer Germanischti
* 1910: Dorothy Crowfoot Hodgkin, britischi Biochemikeri
* 1921: Joseph Beuys, dytsche Chinschtler
* 1946: Otmar Schnurr, dytsche Lehrer un Autor
* 1948: Igor Wakhevitch, franzesische Komponischt
* 1980: Rishi Sunak, britische Bolitiker
* 1993: Wendy Holdener, Schwyzer Skirännfahreri

## Gstorbe
* 1410: Hesso, Markgrof vu Bade-Hachberg
* 1700: John Dryden, änglische Dichter
* 1858: Melchior Berri, Schwyzer Architäkt
* 1981: HAP Grieshaber, dytsche Moler un Grafiker
* 2014: H.R. Giger, Schwyzer Chinschtler
* 2017: Artur Doppelmayr, eschtrychische Unternämer

## Weblink
13. Mai

Dr **13. Mai** isch dr 133. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 134. in Schaltjohr), dodermit blybe no 232 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1909: Z Mailand wird dr erscht Giro d’Italia gstartet, hite no dr Tour de France s zwaitwichtigscht Radränne vu dr Wält.
* 2009: D *Venus vum Hohlefels*, wu im Septämber 2008 im Hohlefels am Sidfueß vu dr Schwebische Alb bi Schelklenge gfunde woren un mit rund 35.000 Johr di eltscht bekannt Mänschedarstellig isch, wird z Dibenge dr Effentligkait vorgstellt.

## Uf d Wält chuu
* 1773: Hermann von Vicari, Erzbischof vu Fryburg
* 1812: Adolphe Braun, franzesische Fotograf un Unternämer
* 1864: Emil Gött, dytsche Schriftsteller
* 1882: Georges Braque, franzesische Moler, Grafiker un Bildhauer
* 1895: Traugott Meyer, Schwyzer Mundartdichter
* 1903: Reinhold Schneider, dytsche Schriftsteller
* 1934: Adolf Muschg, Schwyzer Schriftsteller
* 1960: Elisabeth Niederer, Schwyzer Schauspileri
* 1975: Andreas Jung, dytsche Bolitiker

## Gstorbe
* 1835: Elizabeth Cook, Frau vum britische Seefahrer James Cook
* 2017: Günter Dietz, dytsche Dichter
* 2023: Sibylle Lewitscharoff, dytschi Schriftstelleri
* 2024: Alice Munro, kanadischi Schriftstelleri

## Weblink