open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
12. April

Dr **12. April** isch dr 102. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 103. in Schaltjohr), dodermit blybe no 263 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1609: Z Antwerpen schließe Spanien un d Niderlande im Achtzgjehrige Chrieg e Waffestillstand, wu zwelf Johr lang hebt.
* 1712: Dr Toggeburgerchrieg zwische dr katholische «Innere Ort» dr reformierte Ort Bärn un Züri bricht uus. 
* 1798: Z Aarau konschtituiert sich uf franzesische Druck di Helvetisch Republik an dr Stell vu dr Alte Aidgnosseschaft. Die franzesisch Dochterrepublik git s bis 1803.
* 1826: Im Londoner Covent Garden findet d Uruffierig vu dr Oper *[[Oberon (Oper)|Oberon]]* vum Carl Maria von Weber statt, noch eme romantische Heldemärli vum Christoph Martin Wieland.
* 1848: Dr Heckerufstand im Großherzogtum Bade fangt mit ere vum Friedrich Hecker un em Gustav von Struve initiierte Volksversammlig im Stadthuus vu Konschtanz aa. D Radikaldemokrate cheme aber bim Volk kai Zuestimmig iber fir di Badisch Revolution.
* 1849: Dr Annibale de Gasparis entdeckt dr Asteroid (10) Hygiea.
* 1897: In dr Schwyz wird d Goldminze *[[Goldvreneli|Vreneli]]* in Umlauf brocht. D Minze wird aafangs stark kritisiert, entwicklet sich aber zue dr bekannteschte Goldminze vu dr Schwyz.
* 1934: Im Biet vum hitige National­park Keller­wald-Edersee z Nordhesse wäre zum erschte Mol z Europa Wasch­bäre uusgsetzt.
* 1961: Dr sowjetisch Kosmonaut Juri Alexejewitsch Gagarin fliegt vu Baikonur uus an Bord vu *Wostok 1* as erschte Mänsch in s Wältall.

## Uf d Wält chuu
* 1789: Timothy Pilsbury, US-amerikanische Bolitiker
* 1799: Daniel-Henri Druey, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1838: Henri Delassus, franzesische katholische Prieschter
* 1885: Robert Delaunay, franzesische Moler
* 1898: Albert Thomas, US-amerikanische Bolitiker
* 1903: Rudolf Hotzenköcherle, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1933: Montserrat Caballé, spanischi Operesängeri
* 1938: Ernst Halter, Schwyzer Schriftsteller
* 1940: Herbie Hancock, US-amerikanische Jazz-Pianischt
* 1965: Maria Concetta Di Paolo, italiänischi Sprochwisseschaftlere
* 1989: Valentin Stocker, Schwyzer Fueßballspiiler

## Gstorbe
* 352: Julius I., Bischof vu Rom
* 1107: Burkhard vo Fenis, Fürstbischof vo Baasel
* 1111: Bertold II., Herzog vu Schwobe un Zährige
* 1666: Johann Rudolf Wettstein, Schwyzer Diplomat un Burgermaischter vu Basel 
* 1782: Pietro Metastasio, italienische Dichter un Librettischt
* 1888: Johann Jakob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 1892: August von Würthenau, badische Ysebahningenieur
* 1901: Emilie Kempin-Spyri, Schwyzer Jurischti
* 1905: Auguste Schepp, dytschi Moleri
* 1945: Franklin D. Roosevelt, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 2008: Dieter Eppler, dytsche Schauspiiler

## Weblink
13. April

Dr **13. April** isch dr 103. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 104. in Schaltjohr), dodermit blybe no 262 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1204: No dr Flucht vum Chaiser Alexios V. erobere christligi Chryzfahrer bim Vierte Chryzzug di byzantinisch Residänzstadt Konstantinopel un bringe derno rund 2000 Yywohner um.
* 1848: Unter dr Fierig vum Friedrich Hecker mache sich Badischi Revolutionär gege dr Widerstand vum Konschtanzer Burgermaischter Karl Hüetlin uf dr Wäg uf Charlsrue. Dr *Heckerzug* het s Ziil, d Ideä vur Märzrevolution im Großherzogtum Bade durezsetze.
* 1919: Dr Freistaat Bade haltet di erscht Volksabstimmig z Dytschland ab, wu di nei badisch Verfassig, wu am 21. Merz vum Landdag bschlosse woren isch, mit ere große Mehhait aagnuu wird.
* 1940: D Oper *Romeo und Julia* vum Heinrich Sutermeister noch em glychnamige Stuck vum William Shakespeare wird an dr Staatsoper z Dresden urufgfiert.
* 1956: Dr Physiknobelbryysdreeger Erwin Schrödinger haltet no johrelangem Exil z Dublin syy Aadrittreed as Profässer an dr Universitet Wien.
* 2005: D *Fricktaler Zeitung* un dr *Fricktaler Bote* schließe sich zue dr Neue Fricktaler Zeitung zämme.

## Uf d Wält chuu
* 1743: Thomas Jefferson, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 1797: Julius Maximilian Schottky, dytsche Autor un Volgskundler
* 1873: Johann Jakob Dickenmann, Schwyzer Lehrer, Gmaindsbolitiker und Sprochforscher
* 1927: Walo Lüönd, Schwyzer Schauspiiler
* 1930: Günter Dietz, dytsche Dichter
* 1955: Daniel Koch, Schwyzer Arzt
* 1968: Margrethe Vestager, dänischi un europäischi Bolitikeri
* 1978: Sandra Regol, franzesischi Bolitikeri
* 1980: Sandra-Lia Infanger, Schwyzer Bolitikeri

## Gstorbe
* 814: Krum Khan, Khan vum Bulgarische Rych
* 1353: Hermann IX, Markgrof vu Bade
* 1908: Emil Gött, dytsche Schriftsteller
* 1943: Oskar Schlemmer, dytsche Moler un Bildhauer
* 1944: Bernhard Jäggi, Schwyzer Bolitiker un Gnosseschaftler
* 2015: Günter Grass, dytsche Schriftsteller

## Weblink
Département Finistère

S **Département Finistère** [], bretonisch *Penn ar Bed*) isch e Département z Frankrych. S lyt im Nordweschte vu dr Bretagne un isch s 29. in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Département.

## Name
Wäg syre Lag am Ort vu dr bretonische Halbinsle het d Region scho in dr Remerzyt dr Name *Finis Terrae* („Änd vu dr Ärd“) iberchuu. Dr bretonisch Name bedytet „Aafang vu dr Wält“.

## Geografi

Finistère isch s weschtligscht Département vu Frankrych. Typisch fir d Region sin langi Sandstränd im Side, Méander un chlaini Buchte im Norde un e gächi Felskischte im Weschte. Vu dr 283 Gmaine lige 118 an dr Kischte.

## Wappe
Bschrybig: S Wappen isch in Gold un Blau gspalte. Vorn e schwarze no links gwändete Leeb un hinte ne silbrig Schof mit gudine Bewehrig, wu gumpt. S Schildhaupt het fimf Hermelin.

## Bevelkerig
### Sproch
Im Département Finistère wird draditionäll Bretonisch gschwätzt.

### Stedt un Gmaine

Di greschte Gmainen im Département Finistère:

## Verwaltigsgliderig
S Département wird in Nord- un Sid-Finistère unterdailt, Brefäktursitz sin Quimper im Side un Brest im Norde.

## Klimadate
Mässstation: Île d’Ouessant, Meereshechi (im Norde vum Département)

Däg pro Johr mit
* Rägefäll iber 1&nbsp;mm: 127
* Froscht: 3
* Schnee: 4
* Gwitter: 5
* Hagel: 5

Mässstation: Penmarc’h zwische Audierne un Pont-l’Abbé, uf Meereshechi (im Side vum Département)

Däg pro Johr mit
* Rägefäll iber 1&nbsp;mm: 115
* Froscht: 10
** Erschte Froscht: Ändi Dezämber
** Letschte Froscht: Ändi Februar
* Schnee: 1
* Gwitter: 4
* Hagel: 2

Stand 1991

## Weblink

* Generalrot vum Département Finistère
* Brefäktur vum Département Finistère
* Finistère Tourisme Tourismusagentur vu Finistère

## Fueßnote
Orlando (Händel)

**Orlando** (HWV 31) isch en Opere (Dramma per musica) in drei Akt vom Georg Friedrich Händel. D Handlig basiert uf em Epos *[[Der rasende Roland|Orlando furioso]]* (1516/1532) vom Ludovico Ariosto, wo au dr Stoff für im Händel sini spöötere Opere *[[Ariodante]]* und *[[Alcina]]* (bäidi 1735) gliiferet het. 

D Opere isch 1733 nume säggsmol ufgfüert worde und denn nie me bis ins zwanzigste Joorhundert. E baar Wuche noch dr letschte Uffüerig het dr Senesino, wo im *Orlando* d Hauptrolle gsunge het, d Royal Academy of Music verloo und isch zur Aadelsopere gange, wo mit em Händel sim Undernääme konkurriert het. 

## Litratuur

*    Winton Dean: *Handel’s Operas*, 1726–1741. Boydell & Brewer, London 2006, Reprint: The Boydell Press, Woodbridge 2009, ISBN 978-1-84383-268-3. (änglisch)
*    Silke Leopold: *Händel. Die Opern*, Bärenreiter-Verlag, Kassel 2009, ISBN 978-3-7618-1991-3.
*    Arnold Jacobshagen (Hrsg.), Panja Mücke: *Das Händel-Handbuch in 6 Bänden*. Händels Opern. (Band 2), Laaber-Verlag, Laaber 2009, ISBN 3-89007-686-6.
*    Bernd Baselt: *Thematisch-systematisches Verzeichnis. Bühnenwerke*., in: Walter Eisen (Hrsg.): Händel-Handbuch: Band 1, Deutscher Verlag für Musik, Leipzig 1978, ISBN 3-7618-0610-8 (Unveränderter Nachdruck, Kassel 2008, ISBN 978-3-7618-0610-4).
*    Christopher Hogwood: *Georg Friedrich Händel. Eine Biographie* (= Insel-Taschenbuch 2655), us em Änglische vo dr Bettina Obrecht, Insel Verlag, Frankfurt am Main/Leipzig 2000, ISBN 3-458-34355-5.
*    Paul Henry Lang: *Georg Friedrich Händel. Sein Leben, sein Stil und seine Stellung im englischen Geistes- und Kulturleben*, Bärenreiter-Verlag, Basel 1979, ISBN 3-7618-0567-5.
*    Albert Scheibler: *Sämtliche 53 Bühnenwerke des Georg Friedrich Händel, Opern-Führer*., Edition Köln, Lohmar/Rheinland 1995, ISBN 3-928010-05-0.

## Weblingg
* Partitur von *Orlando* (Händel-Werkausgabe, hrsg. v. Friedrich Chrysander, Leipzig 1881)
* 
* Libretto (PDF; 337&nbsp;kB) von *Orlando*
* 
* 
* 
* Burney über *Orlando*
* witeri Aagoobe über *Orlando*
* Handlig und Hindergrund vo *Orlando* änglisch)
* Video clip vo dr Semperoper, Januar 2013, Dresde
15. April

Dr **15. April** isch dr 105. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 106. in Schaltjohr), dodermit blybe no 260 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1218: Z Frankfurt am Main stellt dr Chaiser Friedrich II. d Urkund *Guldeni Handfeschte* uus. Bärn chunnt dodrin s Stadträcht iber un wird Freji Rychsstadt.
* 1798: D Republik Gämf wird as *[[Kanton Genf|Département du Léman]]* vu Frankrych gwaltsam annektiert.
* 1866: Dr dytsch Ägyptolog Richard Lepsius findet z Tanis e Stele mit em Edikt vu Kanopus.
* 1912: Dr Luxusdampfer *Titanic* versinkt noch ere Kollision mit eme Yysbärg um 2:20 Uhr im Atlantik. Zwische 1490 un 1517 Mänsche stärbe.
* 2013: Dur d Fusion vu dr Tessiner Gmaine Bogno, Certara, Cimadera und Valcolla mit Lugano entstoht s Quartier Val Colla.
* 2019: Bi re Brunscht wäre Dail vu dr Kathedrale Notre-Dame de Paris gschlisse.

## Uf d Wält chuu
* 1452: Leonardo da Vinci, italienische Chinschtler un Universalglehrte
* 1707: Leonhard Euler, Schwyzer Mathematiker
* 1799: Hieronymus Hess, Schwizer Zäichner und Mooler
* 1816: Johannes Baptist Franzelin, eschtrychische Theolog un Kardinal
* 1832: Wilhelm Busch, humoristische dütsche Dichder und Zäichner
* 1848: Richard Kissling, Schwyzer Bildhauer
* 1878: Robert Walser, Schwyzer Schriftsteller
* 1894: Bessie Smith, amerikanischi Bluessängere
* 1894: Nikita Sergejewitsch Chruschtschow, e sowjetische Politiker und Regierigsschef
* 1908: Arthur F. Utz, schwyzerisch-dytsche Ordesgaischtlige un Philosoph
* 1912: Kim Il-sung, nordkoreanische Diktator
* 1915: Tista Murk, Schwyzer Schriftsteller
* 1920: Richard von Weizsäcker, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 1924: Neville Marriner, britische Dirigänt
* 1926: Helmut Hubacher, Schwyzer Bolitiker un Autor
* 1931: Tomas Tranströmer, schwedische Lyriker
* 1934: Solange Fernex, elsässischi Bolitikeri
* 1949: Alla Borissowna Pugatschowa, russischi Popsängeri
* 1950: Paul Lüönd, Schwyzer Schwyzerörgeler un Bolitiker
* 1955: Ulrike Ebert, dytschi Schriftstelleri
* 1961: Christina Zurfluh, Schwyzer Chinschtleri
* 1966: Samantha Fox, britischi Sängeri
* 1979: Thomas Fritz franzesische Informatik-Ingenieur un Fueßball-Funktionär
* 1980: Fränk Schleck, luxemburgische Radfahrer
* 1985: Julian Schuster, dytsche Fueßballspiler un -trainer
* 1990: Emma Watson, britischi Schauspileri

## Gstorbe
* 1517: Tuman Bey, dr letscht mamlukisch Sultan vo Egüpte
* 1754: Jacopo Riccati, italienische Mathematiker
* 1865: Abraham Lincoln, US-amerikanische Bolitiker
* 1938: August Ganther, dytsche Haimetdichter
* 1980: Jean-Paul Sartre, franzesische Schriftsteller un Philosoph
* 2004: Hans Gmür, Schwyzer Autor
* 2017: Kurt Zurfluh, Schwyzer Färnseh un Radiomoderator
* 2020: Rolf Rosendahl, dytsche Lehrer, Chinschtler un Musiker

## Weblink
16. April

Dr **16. April** isch dr 106. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 107. in Schaltjohr), dodermit blybe no 259 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1346: Dr serbisch Chenig Stefan Uroš IV. Dušan erhebt sich zum Chaiser vu dr Serbe un Grieche.
* 1525: Dr Grof Ludwig vu Helfenstein wird im Dytsche Buurechrieg vu ufständische Buure unter em Jäcklein Rohrbach un dr Schwarze Hofmänni vor Weischberg umbrocht. Fir dr Martin Luther isch die *Weischberger Bluettat* dr Aalass fir syy Schrift *Wider die Mordischen und Reubischen Rotten der Bawren*. 
* 1871: D Rychsverfassig vum Bismarck wird verabschidet as Rächtsgrundlag vum Dytsche Chaiserrych.
* 1888: S Dytsch Rych annektiert d Pazifikinsle Nauru.
* 1913: Dr Albert Schweitzer un syy Frau Helene dräffe z Lambaréné in Franzesisch-Äquatorialafrika yy. Si fange im glyche Johr aa mit em Ufböu vun ere Missionsstation. 
* 1943: Dr Schwyzer Chemiker Albert Hofmann entdeckt bi Sandoz zuefellig d psychoaktiv Wirkig vum *[[LSD]]*.
* 1957: Dr dytsche Film *[[Die Zürcher Verlobung]]* chunnt in d Kino.
* 1964: Di änglisch Rock­band The Rolling Stones vereffetligt ire erscht glychnamig Album z Dytschland un z Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1889: Charles Chaplin, britische Schauspiiler
* 1889: Ida Preusch-Müller, dytschi Dialäktdichteri
* 1896: Tristan Tzara, rumänische Schriftsteller
* 1899: Hildegard Stern, dytschi Lehreri un Schriftstelleri
* 1927: Joseph Alois Ratzinger, as Benedikt XVI. Papscht vu 2005 bis 2013
* 1936: Rosemarie Bauer, dytschi Dialäktdichteri
* 1942: Baldo Blinkert, dytsche Soziolog
* 1954: Sibylle Lewitscharoff, dytschi Schriftstelleri
* 1954: Evert Thielen, belgische Moler
* 1955: Kool DJ Herc, jamaikanische Musiker

## Gstorbe
* 1825: Johann Heinrich Füssli, schwyzerisch-änglische Moler
* 1828: Francisco de Goya, spanische Moler
* 1907: Eduard Paulus, dytsche Archäolog un Chunschthischtoriker
* 1960: Susan Anderson, US-amerikanischi Dokteri
* 2006: Vreni Pfister, Schwyzer Schriftstelleri
* 2016: Bernhard Hassenstein, dytsche Biolog

## Weblink
17. April

Dr **17. April** isch dr 107. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 108. in Schaltjohr), dodermit blybe no 258 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1521: Dr Rychsdag z Worms befrogt unter em Vorsitz vum Chaiser Karl V. zum erschte Mol dr Martin Luther zue syne These (Bild).
* 1802: D Unitarier ibernämme mit em vierte Staatsstrych d Macht in dr Helvetische Republik.
* 1852: Dr italienisch Aschtronom Annibale de Gasparis entdeckt dr Aschteroid (16) Psyche. 
* 1941: Im Zweete Wältchrieg kapituliert Jugoslawie vor dr dytsche Wehrmacht.
* 1944: Dr katholisch Prieschter Max Josef Metzger wird hiigrichtet.
* 1946: Z Syrie wird drei Däg noch em Abzug vu dr letschte franzesische Druppe di *Syrisch Arabisch Republik* uusgruefe. Dr 17. April isch bis hite syrische Nationalfyrtig. 
* 1979: Di erscht regulär Uusgab vu dr *[[Die Tageszeitung|taz]]* chunnt z Berlin uuse.
* 1983: Dur d Fusion vu dr elsässische Derfer Owermodre un Zutzedorf entstoht d Gmai Owermodre-Zutzedorf.
* 1996: Im brasilianisch Eldorado dos Carajás im Bundesstaat Pará ruumt d Militerbolizei mit Waffegwalt e Stroß, wu vu Mitglider vu dr Bewegig vu dr Landarbaiter ohni Bode (MST) blockiert wird. Bi dr Aktion chemme 19 MST-Aktivischte um s Läbe.
* 2009: Z Manne wird s Theaterstuck *Waffenwetter* noch em Roman vum Dietmar Dath urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1886: Jacques Chenevière, Schwyzer Schriftsteller un humanitäre Aktivischt bim IKRK 
* 1897: Thornton Wilder, amerikanische Schriftsteller
* 1900: Willy Burkhard, Schwyzer Komponischt
* 1916: Sirimavo Bandaranaike, sri-lankischi Bolitikeri
* 1929: James Last, dütsche Bändliider, Komponist, Arrangschöör und Muusigbroduzänt
* 1929: Helen Meier, Schwyzer Schriftstelleri
* 1937: James Licini, Schwyzer Chinschtler
* 1960: Didier Burkhalter, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1992: Shkodran Mustafi, dytsche Fueßballspiler

## Gstorbe
* 858: Benedikt III., Papscht vu 855 bis 858
* 1764: Johann Mattheson, dytsche Komponischt
* 1942: Renward Brandstetter, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1944: Max Josef Metzger, katholische Prieschter
* 1974: Werner Hodler, Schwyzer Germanischt
* 2011: Rudolf Suter, Schwyzer Schurnalischt un Dialäktforscher
* 2014: Gabriel García Márquez, kolumbianische Schriftsteller

## Weblink
18. April

Dr **18. April** isch dr 108. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 109. in Schaltjohr), dodermit blybe no 257 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1506: Z Rom lait dr Papscht Julius II. dr Grundstai zum Böu vum Petersdom.
* 1868: Dr Aschtronom Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt dr Aschteroid (98) Ianthe. 
* 1871: Im Elsass wird d Schuelpflicht yygfiert.
* 1906: Bi me schwäre Ärdbidem mit ere gschetzte Sterki 7,8 und dr Bränd, wu derno entstehn, wird di kalifornisch Stadt San Francisco verwieschtet.
* 1949: Dr *Republic of Ireland Act* dritt in Chraft. Dodermit dritt Irland us em Commonwealth of Nations uus un wird zur Republik.
* 1980: Simbabwe wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1999: In dr Schwyz wird e neji Bundesverfassig aagnuu.

## Uf d Wält chuu
* 1823: Édouard Thiérot, franzesische Architäkt
* 1853: Charles K. Bell, US-amerikanische Bolitiker
* 1869: Hugo Wingler, dytsche Haimetdichter
* 1875: Syngman Rhee, sidkoreanische Bolitiker
* 1888: Karl Färber, dytsche Publizischt
* 1911: Felix Hoffmann, Schwyzer Chinschtler
* 1937: Marcia Haydée, brasilianischi Ballettdänzeri
* 1969: Bettina Stucky, Schwyzer Schauspiileri
* 1972: Stefanie Schmid, dytschi Schauspiileri
* 1976: Melissa Joan Hart, US-amerikanischi Schauspiileri
* 1983: Katherine Maher, amerikanischi Mänätscherin

## Gstorbe
* 1873: Justus von Liebig, dytsche Chemiker
* 1932: Robert Quincy Lee, US-amerikanische Bolitiker
* 1953: David Farbstein, Schwyzer Bolitiker
* 1955: Albert Einstein, Physiker un Nobelpryysdreeger
* 1965: Syngman Rhee, sidkoreanische Bolitiker
* 1995: Emil Landolt, Schwyzer Bolitiker
* 2018: Andy Rihs, Schwyzer Unternämer

## Weblink
19. April

Dr **19. April** isch dr 109. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 110. in Schaltjohr), dodermit blybe no 256 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1529: Uf em Rychtsdag z Speyer drätte sechs Firschte un 14 Rychsstedt as Verdrätter vu dr proteschtantische Minderhait uf gege d Verhängig vu dr Rychsacht gege dr Martin Luther un gege d Ächtig vu syne Schrifte, was *Protestation zu Speyer* gnännt wird.
* 1855: Dr Karl Theodor Robert Luther entdeckt dr Aschteroid (35) Leukothea. 
* 1937: Im Spanische Burgerchrieg dekretiert dr Francisco Franco d Verainigung vu dr revolutionere Organisatione *[[Falange]]* un *JONS* mit dr carlistische *Comunión Tradicionalista* zue dr *Falange Española Tradicionalista y de las JONS*. Des giltet as d Geburtsstund vum Franquismus.
* 1941: Im Schauspilhus Züri wird s Drama *[[Mutter Courage und ihre Kinder]]* vum Bertolt Brecht urufgfiert.
* 1943: Dr Schwyzer Chemiker Albert Hofmann teschtet s vu ihm entdeckt LSD zum erschte Mol bewusst im Sälbschtversuech.
* 1961: D vu dr USA unterstitzt Invasion in dr Söubucht (span. *Bahía de Cochinos*) z Kuba hert no nume zwee Däg uf in ere vollständige Niderlag vu dr exil-kubanische Druppe.
* 1987: Die Simpsons wäre s erscht Mol as Churzfilm in dr Tracey Ullman Show gsändet.
* 1998: Radio X vu Basel nimmt dr regulär Sändebedrib uf.
* 2005: Der dytsch Kardinal Joseph Ratzinger wird im Alter vu 78 Johr vum Konklave zum Papscht gwehlt. Är git sich dr Name Benedikt XVI.
* 2011: Dr Reiner Haseloff wird zum Minschterbresidänt vu Sachse-Anhalt gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1658: Johann Wilhelm, Pfalzgrof un Herzog vu Pfalz-Neuburg, Kurfirscht vu dr Pfalz
* 1737: Wilhelm Bernhard von Muralt, Schwyzer Militer un Bolitiker
* 1840: Fritz Mühlberg, Schwyzer Naturforscher
* 1931: Hans Brunner, dytsche Dialäktdichter
* 1934: Jean Ziegler, Schwyzer Soziolog un Bolitiker
* 1956: Rolf Lorenz, dytsche Chinschtler un Marketingexpert
* 1978: Annika Murjahn, dytschi Schauspileri

## Gstorbe
* 1560: Philipp Melanchthon, dytsche Humanischt un Reformator
* 1824: George Gordon Byron, britische Dichter
* 1882: Charles Darwin, britische Naturforscher
* 1942: Sophie Haemmerli-Marti, Schwyzer Mundartdichtere
* 1952: Jean-Marie Musy, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1967: Konrad Adenauer, dytsche Bolitiker
* 1977: Johannes Spörl, dytsche Hischtoriker
* 2001: Edith Picht-Axenfeld, dytschi Cembalischti, Pianischti un Organischti
* 2016: Estelle Balet, Schwyzer Snowboarderi

## Weblink
20. April

Dr **20. April** isch dr 110. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 111. in Schaltjohr), dodermit blybe no 255 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1381: Dr Hesso vu Bade-Hachberg hyrotet d Margarete vu Dibenge.
* 1499: D Aidgnosse siige unter em Heinrich Wohlleb im Schwobechrieg in dr Schlacht bi Frastanz iber chaiserlig-habsburgischi Druppe un die vum Schwebische Bund.
* 1792: Dr Erscht Koalitionschrieg fangt aa.
* 1848: Dr radikaldemokratisch Heckerzug wird vu badische Druppe unter em Friedrich von Gagern gstellt un im Gfächt uf dr Scheideck im Schwarzwald ufgribe. Dr Friedrich Hecker flichtet ins Exil in d Schwyz.
* 2008: Gmaindsfusionie im Tessin: Cugnasco un Gerra fusioniere zue Cugnasco-Gerra, Bidogno, Corticiasca un Lugaggia fusioniere mit Capriasca, Iseo fusioniert mit Bioggio, Gordevio un Avegno fusioniere zue Avegno-Gordevio, Barbengo, Carabbia un Villa Luganese wäre zue Lugano yygmaindet

## Uf d Wält chuu
* 1808: Napoléon III., franzesische Bresidänt un Chaiser
* 1889: Adolf Hitler, nationalsozialistische Diktator
* 1893: Joan Miró, katalanische Moler un Bildhauer
* 1910: Hermann Blattner, Schwyzer Germanischt, Apiteegger un Schurnalischt
* 1927: Karl Alexander Müller, Schwyzer Physiker
* 1929: Eduard Seidler, dytsche Medizinhischtoriker
* 1930: Ivo Fürer, Schwyzer Bischof
* 1932: Walter Renschler, Schwyzer Gwerkschaftler un Bolitiker
* 1965: Léa Fazer, Schwyzer Filmregisseuri
* 1987: Anna Rossinelli, Schwyzer Popsängeri

## Gstorbe
* 1899: Charles Friedel, französische Chemiker
* 1937: Hugo Marti, Schwiizer Germanischt, Schriftsteller und Journalischt
* 1971: Karl Willy Straub, dytsche Schriftsteller
* 1985: Rudolf Gnägi, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1998: Octavio Paz, mexikanische Schriftsteller
* 2003: Wolle Kriwanek, dytsche Rockmusiker
* 2018: Hans Flügel, dytsche Mundartautor
* 2020: Roland Phleps, dytsche Neurolog un Bildhauer

## Weblink
21. April

Dr **21. April** isch dr 111. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 112. in Schaltjohr), dodermit blybe no 254 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 753 v. Chr.: No dr Legänd vum *Origo gentis Romanae* grindet dr Romulus uf dr Sibe Biel d Stadt Rom.
* 1865: Z Paris wird d Oper *Macbeth* vum Giuseppe Verdi urufgfiert.
* 1989: *[[Nintendo]]* bringt z Japan d Spiilkonsole *Game Boy* uf dr Märt.
* 2005: Dr Stefan Mappus wird as Noofolger vum Erwin Teufel zum Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1838: Édouard Roederer, elsässische Stadtböuinschpäkter
* 1864: Max Weber, dytsche Soziolog, Nationalekonom un Jurischt
* 1889: Paul Karrer, Schwyzer Chemiker
* 1899: Richard Gäng, dytsche Dialäktdichter
* 1924: Annemarie Griesinger, dytschi Bolitikeri
* 1926: Elisabeth II., britischi Chenigi
* 1927: Charles-Henri Favrod, Schwyzer Schurnalischt un Fotosammler
* 1931: Isidore Partouche, franzesische Unternämer
* 1934: Michael Gempart, Schwyzer Schauspiler
* 1941: Christiane Langenberger, Schwyzer Bolitikeri
* 1973: Nadeshda Brennicke, dytschi Schauspileri
* 1980: Sandra Detzer, dytschi Bolitikeri
* 1985: Claudia Schmid, Schwyzer Germanischtin

## Gstorbe
* 1699: Jean Racine, franzesische Schriftsteller
* 1832: Joseph Liard, französische Ingeniöör
* 1910: Mark Twain, US-amerikanische Schriftsteller
* 1913: Charles K. Bell, US-amerikanische Bolitiker
* 1927: Hugo Schuchardt, dütsche Romanischt
* 1946: John Maynard Keynes, britische Ekonom, Mathematiker un Bolitiker
* 1984: Marcel Janco, rumänisch-jidische Chinschtler un Schriftsteller
* 2010: Juan Antonio Samaranch, spanische Sportfunktionär un Bresidänt vum *IOC*
* 2016: Prince, US-amerikanische Musiker
* 2025: Franziskus, argentinische Papscht

## Weblink
22. April

Dr **22. April** isch dr 112. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 113. in Schaltjohr), dodermit blybe no 253 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1418: S Konzil vu Konschtanz goht z Änd.
* 1875: Mit em sognännten *Brotchorbgsetz* wird dr Kulturkampf mit dr remisch-katholisch Chilche im Dytsche Rych verscherft. S Gsetz speert allne chilchlige Stelle, wu d Anerkännig vum Rych verwaigere, staatligi Laischtige.
* 1915: Dytschland setzt in dr Zwoote Flandernschlacht vum Erschte Wältchrieg bi Ypern z Belgie as erschts Land in dr Gschicht Giftgas yy. 5.000 franzesischi Soldate stärbe sofort, dopplet so vil wäre schwär verletzt.
* 1991: Bi me Ärdbidem mit dr Sterki 7,5 z Costa Rica un z Panama stärbe 47 Mänsche.
* 2008: Grindig vu dr Basler Interessengemeinschaft Dialekt

## Uf d Wält chuu
* 1451: Isabella I. vo Kastilie, Köönigin vo Kastilie und León
* 1658: Giuseppe Torelli, italienische Komponischt
* 1724: Immanuel Kant, dytsche Philosoph
* 1870: Wladimir Iljitsch Lenin, russische Bolitiker un Revolutionär
* 1960: Brigit Wyss, Schwyzer Bolitikeri
* 1964: Jean-Luc Addor, Schwyzer Politiker
* 1968: Peter Weber, Schwyzer Schriftsteller
* 1978: Björn Kern, dytsche Schriftsteller
* 1980: Olivier Véran, franzesische Bolitiker
* 1981: Linda Teuteberg, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 296: Cajus, Bischof vu Rom
* 1944: Edmund Schulthess, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1976: Jacques Chenevière, Schwyzer Schriftsteller un humanitäre Aktivischt bim IKRK 
* 1994: Richard Nixon, US-amerikanische Bresidänt

## Weblink
23. April

Dr **23. April** isch dr 113. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 114. in Schaltjohr), dodermit blybe no 252 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1525: E Buureufstand z Nußdorf bi Landau in dr Pfalz wytet sich uus zum Pfälzische Buurechrieg as Dail vum Dytsche Buurechrieg.
* 2004: In dr lothringische Stadt Kreuzwald wird s letscht Chohlebärgwärch vu Frankrych zuegmacht.

## Uf d Wält chuu
* 1825: Emil Welti, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1845: George C. Pendleton, US-amerikanische Bolitiker
* 1858: Max Planck, dytsche Physiker
* 1876: Jakob Thommen, Schwyzer Mediziner
* 1891: Sergei Sergejewitsch Prokofjew, russische Pianist und Komponist
* 1907: Emil Schwendemann, dytsche Haimetautor
* 1936: Adelheid Duvanel, Schwyzer Schriftstelleri
* 1936: Ernst Eggimann, Schwyzer Schriftsteller
* 1937: Helgo Bran, dytsche Bolitiker
* 1940: Dietrich Schwanitz, dytsche Anglischt un Schriftsteller
* 1947: Wolfgang Gedeon, dytsche Bolitiker
* 1966: Lukas Kundert, Schwyzer Theolog un Bfaarer
* 1985: Tony Martin, dytsche Radrännfahrer
* 1996: Giuliana Farfalla, dytsch Model

## Gstorbe
* 1200: Zhu Xi, chinesische Philosoph
* 1616: Miguel de Cervantes, spanisch Schriftsteller
* 1850: William Wordsworth, britische Dichter
* 1936: Gustav Trunk, badische Bolitiker
* 1959: Park Jung-yang, koreanische Bolitiker
* 1984: Roland Penrose, britische Chinschtler
* 1992: Satyajit Ray, indische Filmregisseur
* 2016: Marlies Schoch, Schwyzer Gaschtwirti un Bolitikeri
* 2020: Norbert Blüm, dytsche Bolitiker

## Mahndag
* Wältdag vum Buech

## Weblink
24. April

Dr **24. April** isch dr 114. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 115. in Schaltjohr), dodermit blybe no 251 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 260: Bi Augschburg besiige d Remer unter em M. Simplicinius Genialis, em Statthalter vu dr Provinz Raetia, d Juthunge.
* 1512: Dr Selim I. wird Sultan vum Osmanische Rych
* 1751: Z Ändinge wird d Anna Schnidenwind uf em Schyterhufe verbrännt. Si isch aini vu dr letschte Fraue, wu z Dytschland as Häx verurdailt wird.
* 1800: Z Washington, D.C., wird d Library of Congress grindet as Forschigsbibliothek vum Kongress vu dr Verainigte Staate.
* 1814: Z Calais landet dr Louis Stanislas Xavier, Grof vu dr Provence, us em Exil, dr Brueder vum ehmolige franzesische Chenig Ludwig XVI., wu in dr Revolution hiigrichtet woren isch. Är ibernimmt d Macht no dr Verbannig vum Napoleon Bonaparte uf d Insle Elba.
* 1915: Mit dr Verhaftig vu dr erschte 200-400 us dr armenische Oberschicht z Konstantinopel fange im Osmanische Rych dr Velkermord an dr Armenier, dr Velkermord an dr Pontosgrieche un dr Velkermord an dr Aramäer aa.
* 1947: Bim schwärschte Dramuufall in dr Gschicht vu Basel uf em Aescheplatz cheme sechs Lyt um s Läbe.
* 1990: S Hubble-Weltruumteleskop wird in s Wältall brocht.

## Uf d Wält chuu
* 1766: Pierre Jobert-Lucas, franzesische Bolitiker
* 1819: Klaus Groth, plattdüütsche Mundartschriftsteller
* 1845: Carl Spitteler, Schwyzer Schriftsteller, Nobelprystreeger
* 1856: Philippe Pétain, franzesische Militer un Bolitiker
* 1877: Marie Brockmann-Jerosch, Schwyzer Geobotanikeri
* 1877: Karl Jaberg, Schwyzer Romanischt
* 1889: Carl Stucki, Schwyzer Germanischt un Diplomat
* 1939: Victor Erne, Generaldirektor vu dr Schwyzerische Kreditaastalt
* 1950: Lisi Mangold, Schwyzer Schauspileri
* 1967: Kang Sue-jin, sidkoreanischi Ballettdänzeri
* 1971: Daniela Evers, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 1751: Anna Schnidenwind, letschti Frau, wu z Dytschland as Häx verbrännt woren isch
* 1976: Mark Tobey, US-amerikanische Moler
* 1992: Ilse Künkele, dytschi Schauspiileri
* 2023: Eliana Burki, Schwyzer Alphornspiileri

## Weblink
25. April

Dr **25. April** isch dr 115. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 116. in Schaltjohr), dodermit blybe no 250 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1783: Im King's Theatre z London wird d Oper Serse vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1792: Dr Nicolas Jacques Pelletier wird as erschte Mänsch mit dr Guillotine hiigrichtet.
* 1848: Dr Andrew Graham entdeckt dr Aschteroid (9) Metis.
* 1945: Z Torgau dräffe im Zweete Wältchrieg zum erschte Mol sowjetischi un US-amerikanischi Soldate uf dytschem Bode zämme.
* 1953: In dr Zytschrift *Nature* vereffetlige di änglische Biochemiker Francis Crick un James Watson dr Artikel *Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid* iber ihri am 28. Februar gmacht Entdeckig vu dr Doppelhelixstruktur vu dr DNA.
* 1952: Dur d Verainigung vu dr Länder Bade, Wirttebärg-Bade un Wirttebärg-Hauezollre wird s Bundesland Bade-Wirttebärg grindet.
* 2010: D Tessiner Gmaine Caviano, Contone, Gerra, Indemini, Magadino, Piazzogna, San Nazzaro, Sant’Abbondio un Vira fusioniere zue Gambarogno.

## Uf d Wält chuu
* 1214: Ludwig IX., Chenig vu Frankrych
* 1690: Gottlieb Muffat, eschtrychische Komponischt
* 1694: Richard Boyle, 3. Earl of Burlington, britische Architekt
* 1831: Robert Heck, dytsche Moler
* 1898: Hildegard Eppler, dytschi Lehreri un Kommunalbolitikeri
* 1898: Stefanija Turkewytsch, ukrainischi Komponischti
* 1902: Jo Mihaly, düütschi Tänzerin und Dichterin
* 1917: Ella Fitzgerald, US-amerikanischi Jazzsängeri
* 1925: Ilse Künkele, dytschi Schauspiileri
* 1927: Albert Uderzo, franzesische Zaichner un Miterfinder vu dr *Asterix*-Comic
* 1935: Theresia Maria Schneider-Auer, dytschi Gaschtwirti un Dialäktdichteri
* 1947: Johan Cruyff, niiderländische Schutter und Drääner 
* 1949: Dominique Strauss-Kahn, franzesische Bolitiker
* 1979: Andreas Küttel, Schwyzer Skispringer
* 1981: Nina Mavis Brunner, Schwyzer Färnsehjournalischti un Moderatori

## Gstorbe
* 1074: Hermann I., Markgrof vu Bade
* 1591: Basilius Amerbach, Basler Jurischt un Chunschtsammler
* 1998: Gerhard Jung, dytsche Dialäktdichter
* 2012: Paul L. Smith, US-amerikanische Schauspiiler
* 2023: Hanna Johansen, Schwyzer Schriftstelleri

## Weblink
Murat Yakin

Dr **Murat Yakin** (* 15. Septämber 1974 z Baasel) isch en ehemoolige Schwizer Schutter und hütige Fuessballträäner. Er isch vo türkischer Abstammig und isch z Münchestäi ufgwaggse. Er isch dr elter Brueder vom Hakan Yakin und dr Halbbrueder vom Ertan Irizik, wo bäidi au Fuessballprofis si bzw. gsi si.

Vom 15. Oktober 2012 bis 2014 isch dr Yakin Trääner vom FC Baasel gsi.  Sit dr Saison 2014/15 isch er Trääner vo Spartak Moskau.

Syt em 2019 treniert är der FC Schaffhuuse.

## Karriere as Spiiler
### Veräin
Dr Yakin het bi Concordia Basel aagfange schutte. 1992 isch er as Profi zu Grasshoppers, won er 101 Spiil gspiilt het, 17 Gool gschosse het und 1994 dr Schwizer Cöp und 1995 und 1996 d Schwiizer Mäisterschaft gwunne het.

In dr Säsong 1997/98 isch er zum VfB Stuttgart; in de zwäi Joor druf het er in dr türkische Süper Lig für Fenerbahçe Istanbul gspiilt.

2000/2001 isch er bim 1. FC Kaiserslautern gsi und denn zrugg in d Schwiz, won er bim FC Baael unterschriibe. Am 30. Juni 2006 het er ufghöört spiile. Mit em FCB het er 2002 und 2003 dr Scheizer Cöp und 2002, 2004 und 2005 d Mäisterschaft gwunne. 

### In dr Schwizer Nazionalmannschaft
In de Joor 1994–2004 het dr Zakin 49 Spiil mit dr Nati gspiilt und drbii vier Gool gmacht. Si grösst Erfolg in dr Nati isch d Kwalifikazioon für d EM 2004 z Bortugal gsi.

### Uszäichnige
Im Joor 2002 isch dr Yakin zum «Spiiler vom Joor» gweelt worde (*Axpo Player of the Year*), in de Joor 2002, 2003 und 2004 zum «Verdäidiger vom Joor».

## Karriere as Trääner
2006 isch dr Zakin Trääner bim Concordia Basel worde, vom Summer 2007 aa Co-Trääner bi de Grasshoppers. Spööter het er bi GC d U-21 träniert.

Am 5. Juni 2009 het dr Yakin bim FC Thun as Schefträäner underschriibe. 2009/10 het Thun mit em dr Challenge-League-Mäisterditel gwunne und isch in d Super League ufgstiige.  2011/12 isch dr Zakin Schefträäner vom FC Luzärn gsi und Luzärn isch in dr Super League zwäti hinder em FC Baasel worde.  Am 20. August 2012 het mä dr Yakin wäge schlächte Resultaat entloo und dur e Ryszard Komornicki ersetzt.

Am 15. Oktober 2012 het dr Yakin bim FC Baasel as Noochfolger vom Heiko Vogel underschriibe. Im Mai 2014, wo dr FCB d Schwizer Mäisterschaft im Sack ghaa het, isch dr Yakin as Dreener entloo worde.

## Ditel und Erfolg
### As Spiiler
**Mit em [[Grasshopper Club Zürich|Grasshopper Club Züri]]:**
* Schwizer Fuessballmeister: 1995, 1996
* Schwizer Cöpsiiger: 1994

**Mit em [[FC Basel]]:**
* Schwizer Fuessballmeister: 2002, 2004, 2005
* Schwizer Cöpsieger: 2002, 2003

### As Drääner
**Mit em [[FC Basel]]:**
*Schwizer Fuessballmäister 2013

## Weblingg

* Profil bi fussballdaten.de
* Website vo de Brüeder Yakin

## Fuessnoote
26. April

Dr **26. April** isch dr 116. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 117. in Schaltjohr), dodermit blybe no 249 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1220: As Zuegständnis fir d Wahl vu sym Suhn Heinrich zum remisch-dytsche Chenig erlosst dr Staufer-Chaiser Friedrich II. d *Confoederatio cum principibus ecclesiasticis* un ibergit dr Bischef dodermit wichtigi Chenigsrächt.
* 1756: Mit em Böu vun ere Stahlhitte fangt d Gschicht vu dr bretonische Gmai Les Forges aa.
* 1912: Im *Piper Verlag* erschynt dr Almanach *[[Der Blaue Reiter]]*, uusegee vum Wassily Kandinsky un em Franz Marc.
* 1919: Z Wirttebärg wird e neji Verfassig verabschidet.
* 1963: Sansibar un Tanganjika veraine sich zum Staat Tansania.
* 1968: Grindig vum Cercle René Schickele
* 1986: In dr Nechi vu dr ukrainische Stadt Prypjat chunnt s zue dr Katastrof vu Tschernobyl, em schwärschte Uufall in dr zivile Nutzig vu dr Chärnenergi (Super-GAU).

## Uf d Wält chuu
* 121: Mark Aurel, remische Chaiser un Philosoph
* 1564: William Shakespeare, änglische Dramatiker
* 1787: Ludwig Uhland, dytsche Dichter
* 1886: Johann Jakob Gerster, Schwyzer Mediziner
* 1889: Ludwig Wittgenstein, eschtrychisch-britische Philosoph
* 1900: Eva Aschoff, dytschi Schrift- un Buechgstalteri
* 1930: Martin Gotthard Schneider, dytsche Chilchemusiker
* 1943: Peter Zumthor, Schwyzer Architekt
* 1957: Sibylle Canonica, Schwyzer Schauspileri
* 1970: Melania Trump, slowenisch-US-amerikanisch Model un ehmoligi First Lady vu dr USA
* 1990: Vaso Vasic, serbisch-schwyzerische Fueßballspiiler

## Gstorbe
* 757: Stephan II., Papscht
* 1866: Hermann Mayer Salomon Goldschmidt, dytsch-franzesische Aschtronom un Moler
* 1919: Heinrich Reese, e Baasler Politiker und Archidekt
* 1926: Jules Gilliéron, Schwyzer Romanischt
* 1930: Karl Borromä Bauknecht, dytsche Volksdichter
* 1968: Otto Feger, dytsche Jurischt, Archivar un Hischtoriker
* 1972: Karl Werner Glättli, Schwyzer Lehrer un Schriftsteller
* 1981: August Langenbeck, dytsche Musikpedagog, Organischt un Dirigänt
* 1983: Ruth von Wild, Schwyzer Lehreri un Flichtlingshälferi
* 1994: Hans Brodbeck, Schwiizer Politiker
* 2003: Yun Hyon-seok, sidkoreanische LGBT-Aktivischt

## Weblink
Brunnen

E **Brunne** isch e künschtlechi Alaag, wo me Wasser druus cha nää.

## was es für Brünne git und was si bedüüte
Es git Brünne, wo s Wasser us ere Kwelle diräkt dri ine gleitet wird, und settegi, wo amene grössere Syschteem vo Wasserleitige hange. Wenn s Wasser von ere Kwelle chunt, wo i der Landschaft wyter obe dra lyt, lauft’s vo sälber dur d Rööre zum Brunne abe. Es chunt nid drufaa wie wyt ass es goot, s Gfell vo der Leitig muess eifach immer stimme, wo wie me’s bi de grosse röömischen Akwädukt gseht. I andere Fäll oder wenn me s Wasser vo wyter unde us em Grundwasser muess nää, bruucht’s derfür es Gräät zum s Wasser schöpfe. Am eifachschte goot’s mit emene Chübel, wo me am ene Seili abeloot wie bi de *Soodbrünne*; die ufwändigeri technischi Löösig isch die mit ere Pumpi.

Brünne im Felse sind im Middelmeerruum sid em achte Joortuusig vor Chrischtus bekant. Hölzigi *Brunnestube* het me z Öiropa, wie d Archäolooge usegfunde hend, au scho sid der Schteizyt gmacht.

Brünne sind für s Lääben i de Stedt scho immer öppis vom wichtigschte gsi. Drum isch es eini vo de zäntralen Uufgaabe vo der Obrikeit, für gnueg und guets Wasser z luege. Vil öffentlechi Brünne het me als Zäiche für die gueti Organisazioon vom Gmeinwääse schön mit Figuren und Wappe verziert und teils als spektakulääri Kunschtwärch gstaltet. Brünnen und Wasserschpiili sind au i de private Gäärte es Prestiischobjäkt.

«Brunne» isch au en alti Bezeichnig für chlyni Gwässer, wo dervo a teil Oorte Fluernääme und Ortsnäämen abgleitet sind wie öppe bi Luuterbrunnen im Bärner Oberland und bi Brunne im Kanton Schwyz und bi der Stadt Hallbrunn.

En huuffe technischi und volkskuntlechi Sache vo de Brünne sind im Artikel *Bügl* (= «Brunne») vom Dicziunari Rumantsch Grischun usfüerlech beschribe, wo me jetz au online cha läse; der Text dört isch uf Dütsch.

## Lueg au
* d Brünne vo Basel

## Bilder

Adlisberg - Gockhausen IMG 4215.jpg|e hölzige Brunne
2017-Oftringen-Brunnen-Loewen.jpg|der Brunne bim Löie z Oftrige
Greifensee - Schloss - Innenansicht 2011-09-03 15-50-42.JPG|der Sodbrunne vom Schloss Gryffesee
Basler_Basilisk.jpg|eine vo de Basler Basiliskebrünne
Einsiedeln - Marienbrunnen1.jpg|der Brunne vo der heilige Maria z Äisidle, mit vierzää Rööre
Tinguely-Brunnen_Basel-1.jpg|der Tinguely- oder Fasnechtsbrunne z Baasel
AnnaSeilerBrunnen02.jpg|der Anna Seiler-Brunne z Bärn
Fontaine de la Justice.jpg|der Grächtikäitsbrunne z Bärn
Zürich Alfred-Escher-Denkmal 1000416.jpg|der Alfred Escher-Brunne z Züri
Bassin Mulhouse.JPG|e Brunne z Milhuuse
Högenbrünnele.jpg|s Högenbrünnele z Stuttgart
D Narrenbrunnen in Engen.JPG|der Naarebrunne z Enge am Bodesee
Fischmarktplatz - Springbrunnen - Rapperswil Hafen 2012-08-12 18-30-42 (WB850F).jpg|der Sprützbrunne uf em Fischmäärt z Rapperschwil
Bulle-Suisse 11.jpg|der Brunne im Schlossgarte vo Bulle


## Literatur
* Hermann Spindler: *Der Brunnen im Recht.* Würzburg 1938.
* Saskia Hunsicker: *Holzbrunnenkonstruktionen des frühen und hohen Mittelalters: Funktionsweisen und Bedeutung am Beispiel von Süddeutschland und dem Elsass.* Diplomica-Verlag, Hamburg 2014, ISBN 978-3-8428-9519-5.

## Weblink

## Fuessnoote
Brunnen (Begriffsklärung)

**Brunnen** oder *Brunne* stoot för:
* Brunnen / Brunnestube, e technischi Aalag för d Gwünnig vo Wasser, respektiv e Uuffangbecki för Wasser oder es Wasserspiil
* Trinkbrunnen, e technischi Aalag zur Bereitstellig vo Trinkwasser im öffentliche Ruum

**Brunnen** isch de Name vo folgende Ort:
* Brunnen (Bayern), e Gmaind im Landchrais Neuburg-Schrobenhausen, Bayern

* Brunnen SZ, e Ortschaft i de Gmaind Ingebohl im Kanton Schwyz, Schwiz
* Brunnen (Merching), en Ortstail vo de Gmaind Merching, Landchrais Aichach-Friidberg, Bayern
* Brunnen (Rain), en Ortstail vo de Stadt Rain, Landkreis Donau-Ries, Bayern
* Brunnen (Schwangau), en Ortstail vo de Gmaind Schwangau, Landchrais Ostallgäu, Bayern
Petrus

**Petrus** isch en männliche Vorname.

## Herkunft und Bedütig
Petrus isch de Name vom Apostel Simon Petrus, Sohn vom ene Johannes (vgl. ). Petrus isch di latinisierti Form vo *petros* (), d Übersetzig vom aramäische *Kephas*. Es isch d Uurform vo de Vornäme Peter, Petra, Pierre, Pietro, Peer, Per, Pir oder Pit.

## Bekannti Namensträger
Mit em Name «Petrus» gits e paar katholischi Hailigi und als «Peter» en Huufe bekannti Persönlichkeite. Es git au e paar Ortschafte, wo Peter im Name händ (z. B. St. Peter im Schwarzwald, St. Peter GR im Schanfigg, Graubünde).

### Bekannti Lüt, wo Petrus haissed
* Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus (482–565), bekannt als **Justinian I.**, römische Kaiser
* Petrus Plancius (1552–1622), en holländische Theolog, Astronom und Chartograaf

### Bekannti Lüt, wo Peter haissed
* Peter I. oder Peter de Groossi (1672–1725), en russische Zar und Kaiser
* Peter Alexander (1926–2011), en öschtrychische Sänger, Schauspiler, Entertainer und Showmaster
* Peter Arens (1928–2015), en Schwizer Schauspiller und Theaterreschissör
* Peter Atteslander (1926–2016), en Schwizer Soziolog
* Peter Bichsel (* 1935), en Schwizer Schriftsteller
* Peter Bieri (* 1944), en Schwizer Schriftsteller und Filosoof
* Peter Boschung (1912–1999), en Tütschfryburger Tokter und Schriftsteller
* Peter Burckhardt (1742–1817), en Basler Politiker, 1812 Landamma vo de Schwiz
* Peter Bürger (* 1936), en tütsche Literaturwüsseschaftler
* Peter Dalcher (1926–2010), en Schwizer Sproochwüsseschafter und Lexikograaf
* Peter Fiedler (1940–2009), en tütsche Theoloog
* Peter Ochs (1752–1821), en Basler Jurist, Politiker, Historiker und Autor
* Peter Offenburg (1458–1514), en Basler Politiker
* Peter Ott (* 1942), en Schwizer Sproochwüsseschaftler und Lexikograaf
* Peter Paul Rubens (1577–1640), en bekannte Mooler vom Barock
* Peter Sagan (* 1990), en slowakische Velorännfahrer
* Peter Stadler (1925–2012), en Schwizer Historiker
* Peter Steiner (1917–2007), en Schwizer, wo as „Cool Man“ i de Wärbig bekannt gsi isch
* Peter Struck (1943–2012), en dütsche Politiker
* Peter Tauber (* 1974), en dütsche Politiker

## Lueg au
* Petrus, a deitsch Oratorium vo dr schwäbischa Kombonischdin Manuela Nägele
* *Peter Sixt*, s Pseudonym vom dütsche Schriftsteller un Kritiker Eberhard Meckel (1907–1967)
Aachener Thermalquellen

Es git mee as 30 **Thermalkwelle z Aache** und die zele zu de ergiibigste Thermalkwelle in Dütschland. Si chömme in zwäi Kwellzüüg im Aachener Stadtgebiet an d Oberflechi. Dr Thermalwasserzug in dr Aachener Innestadt isch 500&nbsp;m lang, maximal 50&nbsp;m bräit und s Wasser bricht an e Hufe Blätz uuse. Vier vo deene si hüte no zuegänglig, zwäi wärde bewirtschaftet.

Dr Thermalwasserzug vo Burtscheid, wo hüte e Stadtdäil vo Aache isch, isch 2200 Meter lang mit e Hufe Kwelle. Mä chunnt no an elf Kwelle aane, vier drvo wärde hüte no gnützt. D Kwelle si mänggisch mee as 72&nbsp;°C häiss und ghööre mit de Thermalkwelle vo Karlsbad zu de häissiste Kwelle in Middelöiropa.

Scho zu Zite vo de Römer si d Thermalkwelle für Häilzwäck gnützt worde. Si si äine vo de wääsentlige Faktore für die politischi und wirtschaftligi Entwicklig vo Aache gsi, bsundrigs vom Kur- und Baadwääse, dr Duech- und Noodleindustrii und vo dr Mineralwasserprodukzioon.

## Weblingg
* Stadt Aachen: Kuren und Baden, Aachener Thermalquellen und Badegeschichte, abgerufen am 28. Januar 2012
* Thermalwasserroute Aachen, abgerufen am 28. Januar 2012
* Thermalwasserroute Aachen – Zurück zu den Quellen (PDF-Datei; 742&nbsp;kB), abgerufen am 28. Januar 2012
* Carolus Thermen
* Bad Aachen – Das Fließen der Quellen genießen.
Johann Friedrich Lampe

Dr **Johann Friedrich Lampe** (anglisiert **John Frederick Lampe**; * 1703 vermuetlig z Saggse; † 25. Juli 1751 z Edinburgh) isch e dütsch-britische Komponist und Fagottist gsi.

## Lääbe und Wärk
Über d Jugend vom Lampe und si Usbildig wäiss mä nume weenig. Er het offebar Bezieige zur Katharine-Schuel z Braunschweig ghaa; noch äigene Aagoobe het er z Helmstedt Muusig studiert.

Im Joor 1725 isch dr Lampe uf London gange, und isch as Fagottist im King’s Theatre aagstellt worde, wo zu sällere Zit fast alli (italiänische) Opere vom Georg Friedrich Händel ufgfüert worde si. Es isch erwiise, ass er au s Doppelfagott gspiilt het, wo dr Thomas Stanesby Jr. für e Händel baut het.

Vo 1730 aa het dr Lampe für e John Rich (1692–1761) d Muusig zu de Pantomime am Theater *[[Royal Opera House|Covent Garden]]* gschriibe, 1732 si ersti Opere uf Änglisch *Amelia* mit em Libretto vom Henry Carey. Mit Carey zämme het er au 1737 d Opereparodii *The Dragon of Wantley,* wo si erfolgriichsts Wärk worde isch und mee zitgenössischi Uffüerige erläbt het as im Gay si *[[The Beggar’s Opera|Beggar’s Opera]].* E Fortsetzig, *Margery, or A Worse Plague than the Dragon,* het weeniger Erfolg ghaa. Dr Lampe het witer komischi und satirischi Opere für Covent Garden gschriibe, so 1745 e Verdoonig vom Shakespeare sinere Version vo *[[Pyramus und Thisbe]].* 1740 het si musikalischi Pantomime *Colombine courtezan*, wo d Kitty Clive dr Teggst drfüür verfasst het, am Theatre Royal, Drury Lane z London Erfolg ghaa.

1738 oder 1739 het dr Lampe d Sängere Isabella Young ghürootet, won e Schwöögere vom Thomas Arne gsi isch, won er mit em an e baar Konzärt gschafft het. 1740 isch iire Soon Charles John Frederick Lampe uf d Wält choo, wo denn sälber Komponist und Organist worde isch. Er isch mit sinere Familie uf meereri Turneä gange. 1748/49 si d Lampes z Dublin gsi, 1750 si si vo dört uf Edinburgh. Dört isch dr Lampe am ne Fieber gstorbe und uf em Canongate Churchyard begraabe worde.

Dr Lampe het sich uf Parodie uf Änglisch konzentriert, wo dr italiänisch Operebetriib, wo früener erfolgriich gsi isch, parodiert häi und dr Gattigsnaame *Burlesque Opera* oder *Mock Opera* überchoo häi. Er het au d Muusig für meereri Pantomime und e baar Schauspiil komponiert. Fast für 30 Büünestück het er d Muusig verfasst, usserdäm e Traversflötekonzärt *The Cuckoo,* verschidnigi religiöösi Hümne (under anderem uf Teggst vo sim Fründ Charles Wesley) und e Hufe Lieder.

## Litratuur
* Friedrich Blume (Hrsg.): *Die Musik in Geschichte und Gegenwart.* Band 8. Münche, Kassel u. a. 1989, ISBN 3-423-05913-3,  S. 151f.

## Weblingg
* 
* 
* Duett us *The Dragon of Wantley* us ere ööstriichische Uffüerig z Hälfebärg bi Youtube
Burtscheid

**Burtscheid** (lat. *[[Porcetum]]*, frz. *Borcette*, Öcher Platt *Botsched*) isch e Stadtteil vo Aachen. S isch im Joor 1018  as Herrligkäit Burtscheid gründet worde, es het dört aber scho vorhäär e Siidlig ge, wo Kelte und Römer gläbt häi. 1338 het Burtscheid d Stadträcht überchoo und isch bis 1897 en äigeständigi Stadt gsi, vo 1816 aa dr Sitz vo dr Verwaltig vom Landktäis Aache. Im Joor 1897 isch Burtscheid iigmäindet und e Stadtdäil vo Aache worde, wo sit 1972 zum Stadtbezirk Aache-Middi ghöört. Burtscheid verdankt si Entstoo und si spööteri wirtschaftligi und gsellschaftligi Entwicklig hauptsächlig sine Thermaalkwelle, wo zum Aachen-Burtscheider Thermaalkwellesüsteem ghööre, und em Bach Wurm.

## Litratuur
* Karl Franz Meyer: *Miscellanea Borcetano-Aquisgranensia oder Sammlung verschiedener die kayserliche freye Reichs Stadt Aachen, sodann die Herrschafft Burtscheid betreffenden glaubhaften Urkunden, nebst Beyfügung einiger am letztern ort vorgewesenen ins gemeine Wesen einschlagenden merkwürdigen Rechts-Pflege*; Aachen, 1772
* Johann Peter Joseph Monheim: *Die Heilquellen von Aachen, Burtscheid, Spaa, Malmedy und Heilstein, in ihren historischen, geognostischen, physischen und medizinischen Beziehungen.* Verlag Jacob Anton Mayer, Aachen/ Leipzig 1829.
* Friedrich Haagen: *Historisch-topographische Beschreibung von Aachen und Burtscheid.* Verlag Benrath & Vogelsang, Aachen 1877.
* Wilhelm Hofmann: *Die städtebauliche Entwicklung der Badebezirke in Aachen und Burtscheid 1656 – 1950.* In: Albert Huyskens, Bernhard Poll (Hrsg.): *Das Alte Aachen und sein Wiederaufbau.* In: *Aachener Beiträge für Baugeschichte und Heimatkunst.* Bd. 3, Verlag Aachener Geschichtsverein, Aachen 1953.
* Thomas Wurzel: *Die Reichsabtei Burtscheid von der Gründung bis zur frühen Neuzeit - Geschichte, Verfassung, Konvent, Besitz.* Band 4, Veröffentlichungen des Stadtarchivs Aachen, Verlag der Mayerschen Buchhandlung, Aachen 1984, ISBN 3-87519-102-1.
* Klaus Bischops: *1000 Jahre Burtscheid.* Einhard-Verlag, Aachen, 1997, ISBN 3-930701-31-6.

## Weblingg

* http://www.burtscheid.com/
* http://www.aachen-burtscheid.de/
* http://wiki-de.genealogy.net/Kaltenbach_1850/Burtscheid
* https://web.archive.org/web/20130118052608/http://www.burtscheid.info/

## Fuessnoote