open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Walter Bodmer

Dr **Walter Bodmer**  (1903-1973) isch ä Schwiizer Moler, Bildhauer und Musiker gsi. Är isch ä Pionier vo dr abschdrakte Kunscht in dr Schwiiz gsi.

## Läbe
Dr Walter Bodmer isch am 12. August 1903 z Basel uf d Wält cho und het vo 1919 bis 1923 an der Allgemeine Gwärbschuel z Basel än Uusbildig zum Kunschdmoler gmacht. 1927/8 isch er zsämme mit siine Fründ Otto Abt und Walter Kurt Wiemken z Baris und Collioure gsi. Z Collioure hai si sich mit andere Künschdler droffe, wie dr Serge Brignoni oder Jean Matisse.
Im Johr 1932 isch dr Bodmer vom Hein Heckroth (1901–1970), ämä dütsche Künschdler,  in d Technik vo der Monotypii iigfüehrt worde. Vo do a wird si Kunscht, wo impressionischdisch gsi isch abschdrakter.

Im Februar 1932 het dr Walter Bodmer si erschdi Einzelusschdellig in der Kunschthalle Basel gha.

1933 hai dr Bodmer, siini Fründ dr Walter Kurt Wiemken und dr Otto Abt und anderi die antifaschischtischi Grubbe 33 gründet us Brotescht gege die konservativi Basler Sektion vo der *Gesellschaft schweizerischer Maler, Bildhauer und Architekten – GSMBA*).

Dr Walter Bodmer het zu dere Ziit agfange sich künstlerisch mit em Kubismus usenanderzsetze. Er het si eignigi Bildschbroch entwicklet, wie mä s in Zeichnige, Relief, Drohtbilder und Skulpture cha gseh. Um 1936 het er sich intensiv mit Metalldroht beschäfftigt. Mit siine Drohtrelief und Drohtskulpture isch er zum enä Pionier vo der abschdrakte Kunscht worde. Im gliiche Johr het er an der avantgardistische Uschdellig *„Zeitprobleme in der Schweizer Malerei und Plastik“* im Zürcher Kunschthuus mitgmacht. 

Dr Bodmer isch au ä Musiker gsi. Währed de 30er Johr vom 20. Johrhundert het er siis Läbe as Saxophonist und Schlagzüüger in der *„Fred Many´s Band“* verdient, wo eini vo de erschte erfolgriiche Schwiizer Jazzbands gsi isch. 1939 isch er Lehrer an der Gwärbeschuel Basel für Aktzeichne, Chopfzeichne und anatomischs Zeichne worde.

Am 30. Dezember 1940 isch si Fründ dr Walter Kurt Wiemken gschdorbe.

1944 het dr Bodmer an der Uschdellig *„Konkrete Kunst“* in der Kunschthalle Basel mitgmacht. Näbe siini si Wärk vom Hans Arp, Max Bill, Wassily Kandinsky, Paul Klee, Leo Leuppi, Richard Paul Lohse, Piet Mondrian, Sophie Taeuber-Arp und Georges Vantongerloo usgschdellt worde. 1947 hat er än Uschdellig in der Berner Kunschthalle gha zsämme mit em Leo Leuppi, Alexander Calder und em Fernand Léger.

In de 50er Johr het em Walter Bodmer si Kunscht au internationali Anerkennig übercho: 1956 isch er mit em nationale Kunschtpriis für d Schwiiz vo der Solomon R. Guggenheim Foundation uuszeichnet worde. 1959 het dr Bodmer deilgnoh an der documenta II z Kassel. Im Johr 1968 het er dr Kunschdpriis vo der Schdadt Basel übercho.

Dr Walter Bodmer isch am 3. Juni 1973 mit nünäsächzig z Basel gschdorbe.  

## Poschdhumi Uschdellige
* Groossi Retroschbektive: *100. Geburtstag des Basler Künstlers Walter Bodmer – Pionier der Schweizer Abstrakten* , Basel 2003	 

## Weblink
* 
*
Camilla Belle

D **Camilla Belle Routh** (* 2. Oktober 1986 z Los Angeles, USA) isch en Amerikanischi Schauspiileri.

## Biografi
### Persönlichs Läbe
D Camilla Belle isch am 2. Oktober 1986 z'Los Angeles, i Kalifornie als Dochter vo de Deborah und em Jack Routh uf d Wält cho. Si het d elite Meitlischuel Marlborough School z Los Angeles bsuecht. Iri Mueter chunt vo Brasilie, ire Vater isch Amerikaner.

### Karriere
Iri Karriere hät mit verschidnige Uuftritt i Werbespots agfange. Mit siibe Jaar bereits het si i irem erste Film *[[Rettet uns - Hilfeschreie unter Trümmern]]* mitgspiilt. Mit em Film *[[Die Traumprinzessin]]* het si scho im Alter vo nüün Jaar ires Kinodebüt gfiiret.

De ersti grossi Film wo si mitgspiilt het isch de Film vum Steven Spielberg *[[Vergessene Welt: Jurassic Park]]* usem Jaar 1997 gsi. 1998 het si im Film *[[Der Patriot – Kampf ums Überleben]]* näbem Steven Seagal gspiilt. Im gliiche Jaar het si nebe de Kinogrössene Nicole Kidman und Sandra Bullock im Film *[[Zauberhafte Schwestern]]* mitspiilet. 

Im Jaar 2005 het si bi de Film *[[The Ballad of Jack and Rose]]* und *[[The Quiet]]* s erscht mal Filmrollene als erwachsnigi Schauspiileri gha. Für die Leistige i dene beide Film het si vill positivi Kritike übercho.

Im Jaar 2006 het si endgültig de Durchbruch gschafft und het d Hauptrolle im Horror-Thriller *[[Unbekannter Anrufer]]* übernoh. 2008 het si im Film 10'000 BC vom Roland Emmerich d Rolle vo de Evolet übernoh.

## Filmografi
* 1993: *Rettet uns - Hilfeschreie unter Trümmern* (TV)
* 1993: *Wiegenlied des Schreckens* (TV)
* 1994: *Undercover Sarah* (TV)
* 1995: *Annie: * A Royal Adventure!
* 1995: *Die Traumprinzessin*
* 1996: *Kalifornia Nightmare* (TV)
* 1996: *Poison Ivy II - Jung und verführerisch*
* 1997: *Vergessene Welt Jurassic Park*
* 1998: *Der Patriot – Kampf ums überleben*
* 1998: *Walker, Texas Ranger* (TV-Serie)
* 1998: *Zauberhafte Schwestern*
* 1999: *Replacing Dad* (TV)
* 1999: *Secret of the Andes*
* 2000: *Surfer Girls* (TV)
* 2001: *Back to the Secret Garden*
* 2001: *Deadly Shadows*
* 2005: *The Quiet*
* 2005: *The Ballad of Jack and Rose*
* 2006: *The Chumscrubber - Glück in kleinen Dosen*
* 2006: *Unbekannter Anrufer*
* 2007: *The Trap*
* 2008: *10.000 B.C.*
* 2009: *Push*
* 2010: *Father of Invention*
* 2011: *From Prada to Nada*
* 2013: *Open Road*
* 2013: *Cavemen*
* 2014: *Amapola – Eine Sommernachtsliebe* *(Amapola)**
* 2015: *Diablo*
* 2016: *The American Side*
* 2016: *Sundown*
* 2017: *The Mad Whale*
* 2019: *Dollface* (TV-Serie)
* 2022: *Liebe lügt nie* *(10 Truths About Love)**
* 2022: *Carter* (*Kateo*)
* sit 2022: *Law & Order: * Organized Crime

## Weblink

*
Urs Graf

Mit **Urs Graf** cha gmaint si:
* dr Urs Graf dr Elter  (öbbe 1485 - öbbe 1528), e Baasler Zäichner und Räislöifer
* däm si Soon, dr Urs Graf dr Jünger (1512 - 1559), e Baasler Goldschmiid und Räislöifer
* Urs Graf (*1940), e Schwizer Filmautor
Johannes Petri

Dr **Johannes Petri** (1441-1511) isch ä Buechdrucker z Basel gsi, wo mit em Johann Froben und em Johann Amerbach zsämme gschafft het.

Dr Johannes Petri isch 1441 z Langedorf bi Hammelburg in Franke uf d Wält cho. Dr Johannes Gutenberg het immer no gläbt, won er er noch Mainz gange isch für zum Buechdruck und Schriftguss z lehre.  Noch der Gründig vo der Basler Universität im Johr 1460 het er sich z Basel niiderglo. Am 5. Novämber 1488 het er s Basler Bürgerrecht becho und isch churz druf in d Safranzunft ufgno worde. Er het si Druckerei, die *Petrinische [[Offizin]]* gründet, wo vo siine Erbe wiitergfüehrt worden isch, zerscht vom Johannes siim Neveu, em Adam Petri, und wo denn under däm siim Sohn, em Heinrich (1508-1579), ä Blüeteziit gha het und hützudag as Schwabe AG immer no exischdiert und s eltischde Druck- und Verlagshuus vo der Wält isch.

Er het Schrifte vo Humaniste und Reformatore druckt, zum Deil zsämme mit em Johann Amerbach und em Johann Froben, wo em Petri uf däm sim Grabschdei »Patronus« gsait het. As si Dodesjohr wird im allgemeine 1511 agee, au wenn uf sim letschde Druckwärk s Johr 1514 stoot.

Er isch mit dr Barbara Mellinger, wo 1512 gschdorben isch, verhürotet gsi und si hai drei Buebe gha, wo aber alli jung gschdorbe si. Er isch in dr Bredigerchille z Basel begrabe, zsämme mit siine Chinder und siiner Frau.

## Quelle
*Immanuel Stockmeyer, Balthasar Reber, *Beiträge zur Basler Buchdruckergeschichte*, Schweighauserische Buchhandlung 1840
*Alfred Hartmann, Beat Rudolf Jenny, *Die Amerbachkorrespondenz*, Universitätsbibliothek Basel,   1942

## Weblink
* 
* 
*Schwabe Verlag 
*ausführliche Biographie
*Imprimerie Basel (die Räumlichkeiten heute)

## Fuessnote
FC Mulhouse

Dr **FCM** (**Football Club de Mulhouse**) ìsch s Füeßbàllverein vu Milhüüsa, ìm Elsàss. Grìnda ànna 1893, 's ìsch dr zweit eltschta Füeßbàllclub ìm Frànkrìch.

## Gschìcht

S Verein ìsch ànna 1893 vu zwei anglischa Studanta vu dr Milhüüser Chemieschüel grìnda worra. Ìn dàra Zitt ìsch s Elsàss ditsch gsìì; s Verein hàt àlso „Fußball Club von Mülhausen“ (FCM) gheißa. Si erschta Präsidant ìsch dr Émile Rais gsìì.

Ànna 1901 sìn Füeßbàller vum Club „Young Boys Mülhausen“ derzue kumma. D Mànnschàft hàt d Erlàuibnis bikumma, fàscht ummasunscht ìm „Stade Vélodrome“ vu Milhüsa z spìela. Vu 1910 bis 1938 ìsch dr Joachim Bloch dr Präsidant vum Verein gsìì.

D Gschìcht vum Verein ìsch nàtiirlig mìt dr Gschìcht vum Elsàss verbunda. Ànna 1918, àm And vum erschta Waltkriag, ìsch dr FCM a frànzeescha Mànnschàft worra. Gliichzittig hàt dr FCM ìn dr Stade vu Bourtzwiller gwàndelt.

Ìm Johr 1932–33 hàt dr FCM àm erschta „Championnat de France D1“ Teil gnumma. Do hàt'r dr 10. Plàtz erriicht.

Wahrend em zweita Waltkriag, wo dr FCM wìder a ditscher Nàmma, „FC Mülhausen 1893“, ghàà hàt, hàt'r ìn dr ditscha „Gauliga Elsass“ mìtgspìelt. Ar ìsch drèi Mol Meischter worra: ànna  1940–41, 1942–43 un 1943–44. Ìm Johr 1944–45 hàt'r ìn dr „Gauliga Elsass“ nìt mìtgmàcht, waga da Befrèiungskampfa.

Zitter 1979 spìelt dr FCM ìm Stade de l'Ill. Vu da Johra 1970. bis àm And vu da Johra 1990. hàt dr FCM a zìmlig güeta Kàrriar gmàcht, d meischta Zitt ìn dr 2. Division.

Àm 20. Mai 1999 hàt àwer dr FCM, üs ekonomischa Grìnda, si Profistàtüs verlora. Zitterhar ìsch'r ìn CFA (Championnat de France Amateur) blìewa.

 

## Präsidanta

D Ehratribune vum „Stade de l'Ill“ trajt dr Nàmma vum Pierre Hornus. Vor ebb'r Präsidant gsìì ìsch, ìsch'r aui a Spìeler ìm FC Mulhouse gsìì.

## Trainer

## Beriahmta Spìeler


Plaque du Passage Paul HEINRICH à Mulhouse.JPG|Stroßaplàkàt vum Paul Heinrich
Assad, salah 1986.jpg|Salah Assad (1986)
Nestor Subiat.jpg|Nestor Subiat


Dr Frédéric Johansen ìsch a begàbter junger Füeßballer gsìì. Ar ìsch àm 19. Dezamber 1992 ìn'ma Auto-Unfàll gstorwa. D Süd-Tribune vum „Stade de l'Ill“ trajt jetz si Nàmma.

## Fans

Zitter da Johra 1980 hàt’s a pààr Fan Club gaa. Dàto gitt’s zwei Fan Club: „Brigade Ultra 1988“ un „Sud Alsace Fans“.

Ànna 1982, wo der FCM ìn d 1. Division gstìega ìsch, hàt dr „Rino Rivers Group“ a Schlàger gsunga, wo der Hymn vum FCM worra ìsch: „Allez Mulhouse“; d Wärter sìn teilwiis uf Frànzeesch, teilwiis uf Elsassisch.

## Externa Links
* Offizieller Websitt (fr)
* Frèier Forum vu da Fans (fr)

## Referanz


## Gsprochena Wikipedia
Département

Frankreich isch in 101 **Départements** [] (dütschi Schriibwiis: *Departement*) iideilt, wo in 26 Regione gruppiert si. 96 vo de Départements si z Europa, die reschtlige 5 si Überseedepartements (Martinique, Guadeloupe, Réunion, Französisch-Guayana und Mayotte). Jedes vo dene vier isch au si eigeni Region.

Die meischde Départements hai ä Flächi vo zwüsche 4.000 und 8.000 km² und ä Bevölkerig vo zwüsche 250.000 und ei Million Iinwohner. Dr Flächi noch isch Französisch-Guayana am gröschte mit 83.534 km², s gröscht in Europa isch d Gironde mit 10.000 km², s chliinscht isch Baris (105&nbsp;km² – ohni Vorort, wo zu andere Départements ghöre); die meischte Iiwohner het dr Nord (2.555.020 Einwohner), und am wenigschte d Lozère (74.000).

Alli Départements si - zum gröschde Deil in alphabetischer Reihefolg - durenummeriert,  die Nummere wird au bruucht as die letschte beide Schtelle vo de Autinummere und die erschte zwei Schtelle vo der Poschtleitzahl.

## Inneri Organisation

Der oberscht Verwaltigsbeamti vo emenä Département isch dr *Präfekt* (frz. *Préfet*), wo vo dr Regierig ernennt wird und wo d Präfektur (frz. *préfecture*) leitet.

S oberschte gewehlte Gremium vom enä Département isch dr *Generalrot* (frz. *conseil général*). Si Schtellig gegenüber em Präfekt isch dur d Dezentralisierigsgesetz vo 1982 gestärkt worde.

D Départements si adminischtrativ in Arrondissements (zsämme 342) und in Kantön (frz. *canton*) (2004: 4039) iideilt. Dr Zwäck vo de Arrondissments isch d Dezentralisierig vo der Départementverwaltig. In de Hauptört vo Arrondissements, wo nid au Hauptort vom Département si, het s ä Unterpräfektur (frz. *sous-préfecture*), wo vom enä Unterpräfekt (frz. *sous-préfet*) gleitet wird. D Kantön si in erschter Linie Wahlbezirk für d Wahl vo de Mitgliider vom Generalrot (die so genannte *Kantonalwahlen*). Selbschtverwaltigseiheite wie d Regionen, d Départements und d Gemeinde si d Arrondissements und d Kantön nit.

Im Johr 2007 het s in Frankriich 36.782 Gemeinden (*communes*) gha. D Gmeind isch die unterschti Ebeni vo der Selbschtverwaltig. Mit Uusnahm vo 100 Gmeinde in den Überseegebiete, wo nit voll integriert si, ghört jedi Gmeind zu eim vo de 100 Départements.

Eine bsundrigi Stellig het d Schdadt Baris, wo es Département und au ä Gmeind isch. Do het der Schdadtrot au d Funktion vom Generalrot.

## Übersichtsdabelle

*Hiwiis: Wenn dä uf  in de Dabellenüberschrifte klicksch, wird d Lischte noch däm Kriterium sortiert.*

## Lüeg au
* Region (Frankriich)
* Arrondissement
* Kanton (Frankriich)

## Quälle
Benno Schwabe

Dr **Benno Schwabe** (* 21. Juli 1841 z Rostock; † 21. Oktober 1907 z Arlise) isch ä Buechverleger in dr Schdadt Basel gsi.

## Läbe
Dr Benno Schwabe isch am 21. Juli 1841 z Rostock uf d Wält cho. Im Johr 1868 het er die *Schweighauserische Druckerei und Verlagsbuchhandlung*, dr eltischt Buechverlag wo d *[[Offizin]]* vom Basler Drucker Johannes Petri (1441-1511) wiitergfüehrt het, kauft. Si Name isch in *Benno Schwabe u. Co.* umduscht worde, hützudag d *Schwabe AG*. Dr Verlag schbezialisiert sich uf Medizin, Psychologii, Kultur- und Kunschtgschicht.

## Quelle
, Band 16. S.235
Pümpin

**Pümpin** isch e Familiename wo us em Nordweschtegge vo dr Schwyz, Grossruum Basel chunnt. 

## Härkunft
S erschti Mol daucht de Name im Joor 1557 uf. Me list im Rotsmanual z Wolfwil, Kanton Soloturn. (Zitat) „Dass Hanss Bümpj, dieweil er den Nachburen gefällig, zu einem Burger angenommen, sol den Eid gäben, dass er hie drey Pfund ussgerichtet“. In dr Vogtey Falkeschtei heig sich dr „Hanss Bümpj“ für drey Pfund ins Bürgerrächt ykauft. Woher är cho isch weiss me nit. S chönnti sy, dass de Name us Frankrych schtammt.

## S Familiewappe
Im Schtaatsarchiv z Basel isch s Wappe Pümpin ufbewahrt. Das Wappe isch e wertikal in drey Deil trennte Schild, änlich wie die französischi Trikolore, aber in de Farbe rot-silber-schwarz.

## Verbreitig
### Schwyz
Dr Familiename Pümpin isch in der Schwyz nit seer verbreitet. Die meischte si vo Gälterchinde, hei s Gälterchinder Bürgerrächt und läbe zu öppe 80 % in dr Nordweschtschwyz.

### Chile
E grosse Stamm Pümpin läbt in Tschyle in dr Gegend um Valparaiso. Das si Nochkomme vom Gärtner **Benjamin Pümpin** wo 1881 usgwanderet isch. 

## Persone
* Samuel Pümpin Inschpekter / Politiker
* Emil Pümpin Ysebaaningscheniör
* Fritz Pümpin (1901 – 1972), Moler 
* Karl Pümpin (1907 – 1975), Buur und Moler
* Cuno Pümpin  (*1939), Ökonom

## Literarische Nowys
* Buech *430 Joor Pümpin vo Gälterchinde* / Eigeverlag Walter Pümpin-Gerster
* Rotsmanual Wolfwil SO / Gmein Wolfwil und Schtaatsarchiv Soleturn
* Wappe / Schtaatsarchiv Basel
* Schtammbaum Pümpin, wo d Tschyle-Pümpin erforscht und zeichnet hei

## Weblink
* Schtammbaum Pümpin (Netzwersion us em Buech "430 Joor Pümpin")
Nicolaus Episcopius

Dr **Nicolaus Episcopius**, mit dütschem Name dr **Niklaus Bischoff** (1501-1564), isch ä Buechdrucker in dr Schdadt Basel gsi.

## Läbe
Dr Niklaus Bischoff isch 1501 z Rittershofe im Elsass uf d Wält cho. Er isch z Mondidier en Bresse uf d Schuel und het dört ä Buechdruckerlehr gmacht. Im Früehligssemeschder vom Johr 1518  het er sich an dr Universidet z Basel iigschriibe und isch ä Fründ vom Hieronymus Froben worde. 1520 isch er Basler Bürger worde. Er isch zu dere Ziit mit em Hieronymus Froben nach Chur greist und beidi hai dr Magister Titel vom bäbschtlige Legat Antonio Pucci übercho. 1526 isch er noch Baris greist. Er het as Korräkter gschafft bim Johan Froben, wo 1527 gschdorben isch. Im Johr 1529 het er em Hieronymus Froben si siibzähjöhrigi Schwöschder, d Justina (1512–1564) ghürotet, isch ins Huus „Zum Sässel“ zooge, wo im Johann Froben ghört gha het, isch am 16. April in dr Safre Zumft ufgnoh worde und het agfange mit sim Schwoger zsämme Büecher uusege. Er isch vor allem für s Gschäftlige verantwortlig gsi, isch an d Schdroossburger Mäss gfahre und het sich überhaupt vil mit de Chunde im Elsass abgä. Z Friburg isch er au ä baar mol gsi, noch Dole isch er 1528 und and Mäss vo Lyon 1534 gfahre. Am 27. November 1537 isch siis Familiewappe vom Kaiser beschdädigt worde. 1542 het er em neue Ehegricht aghört und 1555 isch er in dr Leitig vo dr Safrezumft gsi.

Dr Niklaus Bischoff isch 1564 z Basel an dr Schwindsucht gschdorbe.

## D Humanischde
Im Niklaus Bischoff siis Schdudium isch zwar nume churz gsi, aber offesichdlig vo hocher Qualidät, denn er het mit bedütende Humanischde über glehrti Sujet korreschbondiert, wie mit em Erasmus vo Rotterdam, em Beatus Rhenanus, em Viglius Zuichemus, em Vadianus odr em Joachim Camerarius. Er isch ä bsundrigs guete Fründ vom Erasmus gsi und het en no churz vor däm siim Dod chönne go bsueche, wo nume no wenig Lüt das hai döfe. Er isch zsämme mit em Hieronymus Froben im Erasmus si Teschtamäntvollschdrecker gsi und het au ä chliini Erbschaft gmacht.

## Quelle
* Georg Agricola, *Ausgewählte Werke*, Deutscher Verlag der Wissenschaften 1956, S.282
* Thomas Brian Deutscher, Peter G. Bietenholz, *Contemporaries of Erasmus: A Biographical Register of the Renaissance*, University of Toronto Press 2003, S.437
Ambrosius Frobenius

Dr **Ambrosius Froben** (1537-1595), au latinisiert **Frobenius**, isch ä Buechdrucker und Verleger us dr berüehmte Basler Druckerfamilie Froben gsi.

## Läbe
Dr Ambrosius Froben isch 1537 as Sohn vom Basler Buechdrucker und Verleger Hieronymus Froben und dr Anna Froben, geb. Lachner, z Basel uf d Wält cho. 

Er het zsämme mit siim jüngere Brueder Aurelius d Froben Offizin wiitergfüehrt. im Johr 1557 isch er in d Safrezumft ufgnoh worde, zwei Johr vor em Aurelius. Berüehmt isch er worde mit em Druck vom hebräische Talmud. 1578 het er mit em Simon Jud zu Gembs ä Verdrag abgschlosse, ass er innerhalb vo drei Johr 1100 Kopie vom Talmud wurd mache, wien en 1547 dr Marco Antonio Giustiniani z Venedig druckt het, usser dä Schdelle, wo noch emä Beschluss vom Konzil vo Trient mit dr chrischdlige Religion unveriibar siige. Dr Kaiser Rudolf&nbsp;II. het s z erscht aber doch underem Druck vom Kardinal Santoro verbote, und denn zäh Johr spöter einewäg erlaubt. Dr Froben het au anderi jüdischi Wärk veröffentligt, z. B. latinischi Übersetzige vo Teggscht vom Nachmanides und vom Maimonides oder d *Concordantiae Bibliorum Hebraeorum* in 1581.

1586 het dr Ambrosius d Offizin siim Bueb, em Hieronymus, und siim Schwiigerson, em Jonathan Meyer (1557-1588), überlo und sich us em Gschäft zruggzooge. Im Johr 1587, wo em Ambrosius si Brueder und Partner, dr Aurelius, gschdorben isch, isch der Name Froben zum letschde Mol im Frankfurter Mässkatalog gschdande.

Dr Ambrosius Froben isch 1595 z Basel gschdorbe.

## Familie
Er isch mit dr Salome Rudin (1539-1610) verhürotet gsi und si hai zwölf Chinder gha, drunder dr Bernhard (1560-1588) wo mit dr Maria Magdalena Jakob verhürotet gsi isch aber chinderlos gschdorben isch, dr Hieronymus (1563-1611), wo für dr Herzog vo Würtemberg gschafft het und ledig bliiben isch, d Hanna (1565-1588) mit em Jonathan Meyer (1557-1588) verhürotet, d Margarethe (1565-1601) mit em Johannes Bauhoff, dr Johann Jakob (1571-1610) wo Wullewäber worden isch und d Verena Eichmann ghürotet het und dr Friedrich, ä Posamenter.

## Fuessnote
Maimonides

Dr **Maimonides** (1138-1204) isch dr latinisiert Name für dr Rabbi **Mosche ben Maimon**, hüfig abkürzt **Rambam**, dr berüehmtischd jüdisch Religionsphilosoph und Theolog, wo im Hoochmiddelalter gläbt het. Si bekanntists Wärk isch dr filosofisch *[[More Nevuchim]].* Sini 13 ''Iqqarim'' si s nöggste zu Dogme worde, wo s Juudedum kennt. 

## Läbe
Dr Mosche ben Maimon isch am 30. Merz 1138 z Cordoba im maurische Schbanie uf d Wält cho. Er het die jüdische Schrifte gschdudiert aber au wältligi Schdudie in Aschdronomi, Medizin, Philosophi und Mathematik gmacht. 1148 het d Familie Schbanie verlo wäge de Judeverfolgige vo de Almohade. Über Marokko und Jerusalem isch d Familie schliesslig noch Ägypte cho und het sich 1165 z Alexandrie niiderglo. Dr Maimonides isch Oberrabbiner vo Kairo und dr persönlig Dokter vom Saladin (1138-1193) worde, wo ä baar Johr schbööter d Chrüzritter gschlage und Paleschtina und Syrie eroberet het.

Er isch am 13. Dezember 1204 z Fustat, hüte Kairo, gschdorbe.

## Fuessnoote
Nachmanides

**Nachmanides** (* 1194 z Girona, † 1270 in Palästina) isch dr latinisiert Name vom **Rabbi Mosche ben Nachman**, won ä jüdische Glehrte, Rabbi, Arzt, Philosoph und Dichter us Katalonie gsi isch. Mänggisch het er au dr Biname **Gerundi** noch siner Heimatschdadt. Dr Name Rabbi Moses ben Nachman wird hüfig abkürzt as **Ramban**. Uf Katalanisch het er **Bonastruc ça Porta** gheisse. 

## Läbe
Dr Nachmanides schdammt von erä jüdische Glehrtefamilie. Er het die jüdische Schrifte schdudiert, aber au Medizin und Philosophii und isch eini vo de iiflussriichschte geistlige und politische Persönlichkeite under de Jude z Katalonie worde

Er isch wäge siner Glehrsamkeit sehr agseh gsi bi de chrischdlige Herrscher, aber dr Jakob I. vo Aragón het em einewäag 1263 befoole am ne öffentlige Schtritgschbröch gege dr Judechrischt Pablo Christiani mitzmache, dr *Disputation vo Barcelona*. Dr Nachmanides het d Dispuation zwar gwunne und het vom König riichi Gschänk übercho, aber d Dominikaner, wo drbii gsi si, hai en beschuldigt, ass er dr chrischtlig Glaube beleidigt haig. Wo dr Babscht Clemens IV. sich iigmischd het, het dr Nachmanides Katalonie müesse verlo.

1267 het sich dr Nachmanides im Heilige Land niiderglo und brobiert, die jüdische Gmeinde nach de Zerschdörige, wo d Chrüzzüg und d Tataren-Invasione agrichtet hai, widr neu ufzbaue. Synagoge si baut worde und vili jüdischi Siidler hai sich z Akko, Jerusalem und Haifa niiderglo. 

Dr Nachmanides isch im Johr 1270 gschdorbe. Es isch möglig, ass sis Grab uf em Bärg Karmel z Haifa liit.

## Literatur
* Charles B. Chavel: *Ramban. His Life and Teachings*. New York 1960.
* H.-G. von Mutius: *Die christlich-jüdische Zwangsdisputation von Barcelona*, Frankfurt/M. 1982
* 
* 
* 

## Weblingg
Synagoge

Ä **Synagoge** isch ä Huus, wo sich d Jude zum gmeinsame Gebät dräffe. S Wort chunnt vom griechische Word für »Versammlig«. Uf Hebräisch heisst s *Beit Knesset* ( בית כנסת »Versammligshuus«) odr *Beit Tfila* (»Bäthuus«), uf Jiddisch *Schul*, und *Tempel* wird em au gsait.

Noch dr Zerschdörig vom Tämpel z Jerusalem dur d Römer im Johr 70, wo s Ändi vo de Opfer und vo dr jüdische Brieschderschaft bedütet het, si d Synagoge d Zentrum vom Judedum worde und ä riichi Lithurgii het sich entwigglet. Aber d Synagoge si nit nume Gotteshüüser, sondern au Ört, wo sich d Jude chönne gsellschaftlig dräffe.

Synagoge si meischdens rächtwinkligi Gebäud, wo im Oschde ä schmali Nische hai für dr *Aron ha Kodesh*, ä Lade wo mit emä Debbig oder Vorhang verdeckt isch und wo d Torarolle drin ufbewahrt wärde. Vor em Bibelschrank isch ä Kanzle und in neuere Synagoge en Almemor (arabisch *Pult*) mit dr Ewige Lampe, wo ä baar Schduefe höcher si as s Schiff. Dört wird us de Torahrolle vorgläse. In eltere Synagoge isch dr Almemor in dr Middi vom Ruum. Archidekdonisch basse sich d Synagoge dr nitjüdische Umgäbig aa.

In orthodoxe Gmeinde sitze d Fraue drennt vo de Manne in dr *Esrat Naschim*, bi de reformierte Jude bäte Manne und Fraue zsämme.


Brumath Synagogue façade ouest.jpg|Synagog vo Bröömt
Haguenau Synagogue.jpg|Synagog en Hagenau
Saverne Synagogue.jpg|Synagog vo Zàwere
Strasbourg Synagogue-de-la-Paix.jpg|de nui Synagog vo Stroßburg

## Lueg au
* Synagogen des schwäbischen Typus

## Quelle
* , Band 18, S.87

## Weblingg

* Informationsseiten zu Synagogen im süddeutschen Raum
Milchmann (Beruf)

**Milchmaa** isch en Pruef wos immer weniger gid. Früener isch d Milch is Huus gliferet worde. D Lüüt händ es Milchchesseli in Milchhchaschte ine gschtellt, im Milchbüechli gschribe, wievil Milch si bruuchet und s Gäld dezue gläit. I aller Früeni isch de Milchmaa cho, mit Ross und Wage, spääter mit eme Elektromobil und häd d Milch is Chesseli ine gfüllt.
Zum Teil sind d Milchmanne Puure gsi oder en Aagschtellte vome ne Puur. I de Stedt sind Milchmanne hüüfig Milchhändler gsi, won d Frau en chline Lade, e Molki gfüert häd. Säb Milchmanne händ au Anke und Jogurt pracht.

Au wäns gäbig isch, wän eim d Poschtiwaar diräkt is Huus pracht wird, gits hüt e fascht e käi Milchmane me. I de letschte Jaar sind Huusliferdienscht vo grosse Läbesmittel-Gschäft ufcho. Vilicht sind d Milchmane äifach z früe verschwunde? Gründ won dezue gfüert händ: De Milchmaa häd nume e chlises Aagebot gha. D Lüüt i de Stedt händ lieber Paschtmilch kauft, wils tänkt händ, si segi besser. Anderi händ plötzli Angscht übercho, offni Milch segi nöd hygienisch. Au isch ab und zue s Milchgäld us em Milchchaschte gschtole worde. Hüt gits Milchmanne vor alem no z Ängland. Det bringt de Milchmaa d Milch aber scho sit Jaare paschterisiert i Glasfläsche won guet en halbe Liter Milch drin isch und stellt si vor d Hindertüür.

## Weblink
Eigentlich möchte Frau Blum den Milchmann kennenlernen

I *Eigentlich möchte Frau Blum den Milchmann kennenlernen* verzellt de Schwiizer Autor Peter Bichsel 21 Churzgschichte über Mänsche won einsam sind und s nöd schaffed, mitenand z rede. Es git en grosse Grabe zwüsched dem, won d Figure wettid und dem, wos tüend. Au de Läser erfart nöd vil über d Persone. Vo de Frau Bluem weis mer nöd me, wie de Milchmaa, und dä häd si no nie gse. Mit sine Milchmaagschichte häd de Bichsel im 1964i grosse Ärfolg gha. Sit dänn gilted er als eine vo de grosse Verträter vo de tüütsche Churzprosa.

## Weblink
* Eigentlich möchte Frau Blum den Milchmann kennenlernen Buechbeschribig im Archiv vom Schwizer Radio DRS (hüt SRF)
* ISBN 978-3-518-39067-2
Aton

Bi de alten Ägypter isch dr **Aton**, au **Aten**, **Iten** etc., urschbrünglig d Sunne as Schdärn gsi. In dr Gschicht vom Sinuhe us dr Zit vom Middlere Riich wird beschriibe wie dr König noch sim Dod zum Himmel schdiigt und sich mit em Aton vereinigt. Dr Aton as Sunneschiibe isch denn d Erschiinigsform vom Sunnegott Re worde. Under em Thuthmosis&nbsp;IV. isch d Sunneschiibe personifiziert worde, und dr Aton isch dr Sunnegott sälber gsi.
## D Atonreligion vom Echnaton
Under em Pharao Echnaton isch dr synkretisch Gott Re-Horachte-Schu-Aton dr Schöpfergott vo allem Läbige gsi, in de erschde Regierigsjohr no dargschdellt as falkechöpfige Mensch, wie s dr heliopolitanisch Re-Horachte scho immer gsi isch, isch er schbööter nume no as Sunneschiibe mit Schdrahle, wo d Mensche berüehre und ihne Läbe ge, abbildet worde. Es git Glehrti wo im Echnaton si Atonreligion as monotheischdisch bezeichne,, anderi gsehn si ehnder as monolatrisch. Uf jede Fall schiints, ass dr Echnaton wenigschdens dr Kult vom Schdaatsgott Amun brobiert het z underdrucke: Er het de Amuntämpel ihri Iinahme wäggnoh und die si zerfalle. Dr Atonkult isch scho churz noch em Dod vom Echnaton widr verschwunde.

## Dr Name in Hieroglyphe

## Fuessnote
Aten

S Wort **Aten** cha si
* dr Name vom enä altägyptische Sunnegott, lueg Aton
* dr Name vom enä Asteroid, lueg (2062) Aten
Amen (Begriffsklärung)

S Wort **Amen** cha si
*dr Name vom enä altägyptische Gott, lueg Amun
*es Wort, wo das wo vorher gsait worden isch duet bechräftige, vor allem d Schlussformle in jüdische und chrischtlige Gebet, vo hebräisch אמן, *[[amen]]*.
Amon

S Wort **Amon** cha si
*dr Name vom enä altägyptische Gott, lueg Amun
*noch dr Bible dr Name vom ä Schdadthauptma z Samaria zur Ziit vom König Ahab (1. König 22:26, 2. Chronik 18:25)
*dr Name vom enä Sohn vom Manasseh us dr Bible, König vo Juda (2. König 21:18)
*s Wort, wo in dr Schbrooch *Sindarin*, wo dr J. R. R. Tolkien erfunde het, *Bärg* bedütet, wie in *Amon Arnath*, dr Schicksalsbärg.
*dr Name vom enä Dämon.
*dr Blasius Amon (1558—1590), än öschdriichische Sänger und Komponist
Atem (Begriffsklärung)

S Wort **Atem** cha si
*dr Name vom enä altägyptische Gott, lueg Atum
* d Luft wo mä ii- und uusschnuuft
* dr Titel vom enä Roman vom Heinrich Mann, *Der Atem*
* dr Familiename vo:
**Valentine Atem (* 1978), ä kamerunische Schutter
Ra

**Ra** schtoht für:
* dr altägyptisch Sunnegott, lueg Re
* d Näme vo zwei Papyrusboot vom Thor Heyerdahl
* s chemischen Element Radium
* dr Wärt wo d Rauigkeit nonerä technische Oberflächi aagit
* ä photometrischi Grössi vo der Farbwiidergob vo Lichtquelle
* än amerikanischi Hard Rock Band
* s Formelzeiche für d Rayleigh-Zahl
* dr arabisch Buchstabe Ra

**Ra** isch der Familiename vo dene Persone:
* Ra Kyung-min (* 1968), ä südkoreanischi Badmintonspiilere
* Sun Ra (1914–1993), än US-amerikanische Musiker und Philosoph

**RA** schtoht für:
* Argentinien, as internationals Autokennzeiche
* Landkreis Rastatt, as dütschs Autokennzeiche
* Reallexikon der Assyrologie
* Apfikat, d Beruefsbezeichnig für Volljurischte
* Recycling-Asphalt, Wiiderverwendigsprodukt vo abbrochnige Stroosse-Asphaltdecke
* Registration Authority → Registrierigsschtell für digitali Zertifikat
* Relationale Algebra, eine mathematische formale Sprache
* Resolution Advisory, Uuswiichempfehlige vom Traffic Alert and Collision Avoidance System
* Retinoic acid → Retinsüüre
* Rettungsassistent, dr einzig gsetzlig gregleti Uusbilduisbruuf im Rettigsdienscht z Dütschland
* Rheumatoide Arthritis bzw. Chronische Polyarthritis, än entzündligi Chranket vo de Glänk
* Right Ascension (gradi Uufschtiigig) → Rektaszension, Positionsbeschreibig vo Himmelskörper
* Royal Academy, Mitgliid vonerä Königliche Akademii
* Royal Nepal Airlines, noch em Fluggsellschafte-Code vo der IATA
* Rudelsburger Allianz, ä dütschi Studenteverbindig
* 1953 RA, än Asteroid vom Amor-Typ
* 1977 RA, än Asteroid vom Amor-Typ

**R.A.** steht für
* R. A. The Rugged Man, än US-amerikanische Rapper

**ra** steht für:
* RealAudio, än Audiodateiformat vo RealMedia
Radium

S **Radium**, abkürzt **Ra**, isch es chemischs Elemänt mit dr Ornigszahl 88. Si Name chunnt vom latiinische *radius* für Schdrahl wäge siiner Radioaktivität. Es ghört zue de Erdalkalimetall, dr zweite Hauptgrubbe vom Periodesyschdem, zsämme mit em Beryllium (Be), Magnesium (Mg), Calcium (Ca), Strontium (Sr) und em Barium (Ba). Es reagiert schdark mit Wasser und oxidiert rasch, meh no as s Barium. Es isch ä Feschdschdoff bi Zimmertämprature, weich, glänzt silbrig, glüeit bläulig im Dunkle und sott, wäge siiner Radioaktivität, mit gröschter Vorsicht behandlet wärde. Es het Isotop mit Masse vo 213 bis 230, wo Halbwärtsziite vo 182 Nanosekunde für s Isotop 216 bis zu 1602 Johr für s Isotop 226 hai. Wenn s zerfallt, isch eins vo de Brodukt s Gas Radon.

In dr Natur chunnt s Radium nur sehr sälte und immer mit em Uran zsämme in de gliiche Erz vor, bliibt aber bi dr Verarbeitig vom Uran im Abfall zrugg. Es het wirtschaftlig braktisch kei Bedütig. Früehner isch s bruucht worde in Kapsleform wenn öbbis het müesse radioaktiv beschdrahlt wärde. Hützudag zieht mä radioaktivi Kobalt- und Caesiumisotop vor, wo me eifacher cha zuebereite und wo sicherer si bim Bruuche.

## Gschicht
S Radium isch vo dr Marie Curie und ihrem Ma, Pierre Curie, 1898 us Pächbländi isoliert worde. Nochdäm d Curies s Uranium uusegnoh hai, isch dr Räscht immer no radioaktiv gsi und si hai ä radioaktivi Mischig, wo gröschdedeils us Barium mit ä chli Radium beschdande het, isoliert. Erscht 1902 isch Radium in purer Form dur Elektrolyse isoliert worde.

No lang het mä nit gwüsst, ass d Radioaktivität dr Gsundheit schadet, und bis in d Middi vom Zwanzigschde Johrhundert het mä Lüchtzahle us radiumhaltiger Farb uf d Uhre ufgmolt.

## Fuessnoote
MdC

Dr **Manuel de Codage**, abkürzt **MdC**, isch ä Beschriibig wie mä die altägyptische Hieroglyphe cha mit latiinische Buechschdabe dransliteriere, so dass mä keini bsundrige Zeiche bruucht und d Umschriibig dr Originalteggscht dreu wiidergit und ass es in erä komputerisierte Umgäbig braktisch siig. Die elteri Hieroglypheumschrift, wo vo dütsche Ägyptologe entwigglet worden isch, bruucht Diakritika und ä baar bsundrigi Buechschdabe, wo im latiinische Alphabet nit exischdiere. Noch em MdC wärde Grooss- und Chliibuechschdabe bruucht, wo verschiidnigi Wärt hai; mä cha dorum Setz und Näme nit eifach mit emä Groossbuechschdabe afo, wil das in gwüsse Fäll enerä andere Hieroglyphe wurd entschbräche. 
## D Basiszeiche und ihri Umschriibig

### Eikonsonantischi Zeiche
D Reihefolg vo de Hieroglyphe und ihrer Dransliterierig isch vo modärne Ägyptologe feschtgleit worde. Die eikonsonantische Zeiche hai se in Buechschdabefamilie iideilt:

### Mehrkonsonantischi Zeiche

Für ä Liste von ä baar zwei- und dreikonsonantische Hieroglyphe und ihrer MdC Umschrift lueg do.

## Schriibregle
D Darschdellig vo umschriibene Teggscht duet algebraische Formle ähnele. Ä baar vo de Schriibregle si:
*dr Bindeschdrich duet zwei Zeiche odr Zeichegrubbe horizontal anenanderreihe. wn git wn aber w-n git w-n
*dr Dobbelpunkt blatziert s erschte Zeiche über em zweite: p:t git p:t
*dr Aschderisk schtellt zwei Zeiche oder Zeichegrubbe näbenenander: p*t git p*t
*die runde Chlammere "( )" mache us de Zeiche in de Chlammere ä Grubbe, wo mä denn emenä Zeiche oder enerä andere Grubbe cha drüber- odr drnäbeschdelle.
*die eggige Chlammere "" zeichne ä Kartusche um d Zeiche wo in de Chlammere si
*s Usruefzeiche " ! " markiert s Linienändi
*es dobbelts Usruefzeiche " !! " markiert s Siitenändi

## Nit-textuelli Informatione
Im MdC het s Schbezifikatione, wie dr Teggscht cha umschriibe wärde, so dass d Information über d Schriftrichtig, d Blatzierig vo de einzelne Zeiche, odr ihri Farb nid verlore goht. Komputerprogram wie WinGlyph, MacScribe, InScribe, Glyphotext, WikiHiero und so bruuche die Teggschtformatierig und chönne Hieroglypheteggscht in MdC Umschriibig em Original ähnlig uusdrucke.

## Lueg au
*Ägyptischi Hieroglyphe
Brunnigletscher

Dä **Brunnigletscher**, uf äinigä Landchartä au **Brunnifirn**, ischt än Gletscher im Oberalpmassiv, wo vollständig uf äm Gebiät vom Kanton Uri a dä Gränzä vom Kanton Graubündä liit. Sini mittlärä Koordinate sind . Dä Gletscher hät ä Längi vo 3,05 km, sini mittläri Breiti ischt 1,2 km. Sini Flächi betreit öppä 2,94 km.

## Beschribig
Dä Gletscher hät sin Uursprung üf ärä Höchi vo  südöschtlich vom Gipfel vom Oberalpstock (3160 m ü.M.) und untär dä Stremhörner. Südlich wird dä Gletscher vom Piz Auolt (3027 m ü. M.) und vom Brunnigrat flankiärt. A dä Südflankä vom Oberalpstock ischt dä Uursprung vom Staldegletscher (au Staldefirn), wo nördlich und südlich vom Oberalpstock mit äm Brunnigletscher värbundän isch. Dä Oberalpstock isch also än Nunatak genau wiä au dä Piz Tgietschen, wo än halbä Kilometer öschtlich vom Oberalpstock vo dä bäidä Ärm vom Brunnigletscher umflossä wird. Hüt (2008) ändät dä Gletscher obä am Brunnitaal oberhalb vo dä Steilwand am Taaländ und öppä 500 m weschtlich vo dä Cavardirashüttä. Aber no im Jahr 1972, wo s Foti gmacht wordän isch, isch di schroffi Gletscherzungä bis is Brunnitaal abägangä und än andäri Zungä hät über dä Cavardiraspass is Bündnärland übärägreicht, so dass mä damals no hät müssä übär dä Brunnigletscher stiigä, um vom Maderanertaal übärs Brunnitaal id Cavardirashüttä z glangä. Dä Abfluss vom Gletscher ischt dä Brunnibach, wo bi Hinterpalm im Maderanertaal in Chärstelebach flüsst. De flüsst dänn sinärsiits bi Amsteg id Rüss.

## Web-Link

* Dä Brunnigletscher uf äm Schwiizerischä Gletschermässnetz vo dä ETH-Züri
Zarathustra

Dr **Zarathuschtra** (avest.: * Zaraθuštrō*; persisch: زرتشت, *Zartošt*; parsisch: *Zaradušt* agr. *Ζωροάστρης, Zoroástrēs*) isch dr Schdifter vo dr altiranische Religion Parsismus.
## Läbe

Bis ins zwanzigscht Johrhundert het mä dänggt, ass dr Zarathuschtra öbbe 630 vor dr Ziitwändi im oschtiranische Baktrie (hützudag d Gegend vo Balch z Afghanistan) uf d Wält cho isch. Wenn die Datierig richtig wär, wer er öbbe 553 gschdorbe, churz noch dr Eroberig vo Chwaresmie dur dr Kyros dr Grooss (öbbe 555). Die antike Grieche hai dänggt, ass dr Zarathuschtra öbbe sächsduusig Johr vor em persische König Xerxes gläbt het. Die modärne Iranischde gönge nid so wiit. Hützudag wird im Zarathuschtra si Läbensziit vo vile im 11. odr 10. Johrhundert vor dr Ziitwändi aagsetzt.

Was mä über em Zaratuschtra siis Läbe weiss, chunt vo dr *Avesta*, s heilige Buech vo de Zoroaschtrianer. Er het, wie anderi Brophete au, diräkt mit Gott gredet, und as junge Ma vo öbbe drissig isch er as Brophet bekannt worde, zäh Johr schbööter isch er verbannt worde, wil er d Mithras-Ruuschorgie, wo z Nacht schdattgfunde hai und wo mä drbii Muni gopferet het, verurdeilt het. Er het sich im Gebiet vo Chorassan niiderglo und dört afo Lüt zu siiner Lehr z bekehre, under ihne dr chwaresmisch Fürscht Wischtaspa und si ganz Hof im Johr 588 vor dr Ziitwändi. Siis Dodesalter wird mit 77 Johr agä. Dr Ort, won er begrabe worden isch, isch unbekannt.

## Moderni Rezeption
Im Weste isch de Zarathustra bikannt wore dör s Buech: *"Also sprach Zarathustra"*, wo vom Friedrich Nietzsche gschribe woren isch und de *Soroastro* vo de Opere *"Die Zauberflöte"* vom Mozart, het sis Vorbild bim Zarathustra.

## Quelle
* , Band 20, S.229
## Fuessnote
Pantheon

S **Pantheon** (vom Griechische Πάνθειον - pantheion, *pan*-alli, *theios*-vo de Götter) isch urschbrünglig a Tämpel vo alle Götter gsi. Hützudags wird dr Begriff bruucht für Gebäud zur Erinnerig an wichdige Lüt, aber au für d Gsamtheit vo de Gottheite von erä Religion. So redet mä vom ägyptische, em germanische, em griechische odr em römische Pantheon. Mänggisch bruucht mes au im Bezug uf dr Hinduismus und dr Buddhismus wo Tämpel für alli Gottheite zsämme nid kenne.

## Gebäud

### S Pantheon z Rom
S berüehmtischd Pantheon isch das z Rom, wo zur Ziit vom Kaiser Hadrian zwüsche de Johr 120 und 125 baut worden isch. Es isch ä zylindrischs Gebäud uus Bachschdei mit emä Durchmässer vo 43,4m und erä halbchugelförmige Kupple, wo in dr Middi es runs Loch het zur Belüüchdig. Es isch au 43,4m hoch. Vornedra het s ä Giibelvorhalle mit acht Süüle. Im Johr 609/10 isch s dr Jungfrau Maria und alle chrischdlige Märtyrer as Chille gweiht worde.
: *Lueg au [[Pantheon (Rom)]]*

### S Pantheon z Baris
S Pantheon z Baris isch noch Blän vom Soufflot vo 1764 bis 1790 baut worde. Es isch dr heilige Genoveva gweiht gsi. In dr Französische Revolution isch s 1791 ä Tämpel zu Ehre vo de groosse Franzose worde.
: *Lueg au [[Panthéon (Paris)]]*

### S Pantheon z London
S Londoner Pantheon isch im 18. und 19. Joorhundert e Geböid mit Festrüüm gsi.
: *Lueg au [[Pantheon (London)]]*

### S Pantheon Basel
S «Pantheon Basel» isch e runds Museum für Oldtaimer, wo im Augschte 2008 z Muttez (BL) eröffnet worde isch.
: *Lueg au [[Pantheon Basel]]*

## Weblink

## Fuessnote
Hades

Dr **Hades** () isch in dr griechische Mythologii dr Ort vo de Dote, „d Underwält“, gsi. D Römer hai em *Orcus* gsait. Au dr Herrscher vo däm Doteriich het Hades gheisse.

Dr Hades isch vo dr Wält vo de Läbige dur dr Fluss Styx drennt gsi. Dört het dr Fährima Charon uf die Dote gwartet und si gege Bezahlig über ä Fluss gfahre. Uf de andere Siite hai anderi Gwässer wie dr Kokytos, dr Pyriphlegethon, d Lethe und dr Acherusisch See, wo dr Acheron drii fliesst, d Gränze bildet. Dr Hades isch in zwei Gebiet iideilt gsi: dr Erebos, wo die gwöhnlige Dote anechömme, und dr Tartaros, wo d Titane, d Vorgänger vo de olympische Götter, iigschberrt gsi si. Schbööter isch dr Name „Tartaros“ fascht es Synonym für „Hades“ worde. D Underwält isch vom Kerberos, eme dreichöpfige Hund mit emä Dracheschwanz bewacht worde. Dr Balascht vom Gott vo dr Underwält, em Hades, isch ä Gebäud mit vile Düüre gsi, dunkel und voll vo Gescht. Es isch in dr Middi vo düschdere Fälder gschdande, wo Gschpängschder umegange si.

Dr Hades isch ä dunkle Ort gsi, wo die Dote nume es Schattedosii gha hai, und es het nur wenig glückligi Schdärbligi ge, wo nid dört ane hai müesse. Das si d Halbgötter gsi, wo wie dr Herakles mit de Götter uf em Olymp gläbt hend. Es het kai bsundrigi Höll ge für gwöhnligi bösi Mensche, nume ä baar bsundrigs Schlächti wie dr Sisyphos, dr Tantalos odr d Danaide, hai schbezielle ewigi Schdroofe übercho. Aber d Erinnye hai gwöhnlige Sünder s Läbe zur Höll gmacht. Erscht in schböötere Legände isch dr Hades än Ort worde, wo die Guete belohnt worde si und die Böse ä Schdrof übercho hai.

In dr griechische Übersetzig vom Alte Teschtament isch s Wort „Hades“ bruucht worde für zum s hebräische *sheol* (שאול) wiidrzgä.

## Quelle
* Dr Artikel "Hades" in *Microsoft® Encarta® Encyclopedia 99*. © 1993-1998 Microsoft Corporation
* Dr Artikel "Hades" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Hades (Gott)

Dr **Hades** ( „dr Unsichtbari“) odr **Pluton** (altgr.  Πλούτων, Ploútōn „dr Riichi“; lat. Plutō) isch in dr griechische Mythologii dr Herrscher vo dr Underwält, wo men em au Hades gsait het, gsi. D Römer hai em entschbrächende römische Gott **Dis pater** gsait.

Dr Hades isch dr Sohn vom Titan Kronos und siiner Schwöschder Rhea gsi, er isch dr Brueder vo de olympische Götter Zeus, Hera, Poseidon, Demeter und Hestia. Nochdäm dr Zeus dr Kronos gschdürzt het und im Tartaros, emä Abgrund in dr Underwält iigschberrt het, hai die drei Brüeder d Wält under sich ufdeilt: dr Zeus het dr Himmel, dr Poseidon s Wasser und dr Hades d Underwält übercho. Dört het er mit siiner Königin, dr Persephone, über s „Huus vom Hades“, im allgemeine au nume Hades, gregiert.
 
Dr Hades isch ä schdränge Gott gsi, und Gebät und Opfer hai kei Iifluss gha uf siini Entscheidige. Er het zwar die Dote nit sälber grichdet und gschdrooft, das het er de Erinnye, de Rachegöttinne überlo, aber d Underwält isch wie är sälber gsi, freudlos und ohni Mitleid. Aber bös isch er nid gsi: as Pluto isch er dr Verdeiler vo Riichdum gsi, wil d Fäldfrücht, wo d Mensche ernährt hai, us siiner Underwält uusegwachse si und d Metall im Grund gfunde worde si.

Dr Hades het d Persephone, d Dochter vom Zeus und dr Demeter entfüehrt und zu siiner Frau gmacht. Dr Zeus het im Hades befohle d Persephone frei z lo, aber wil si en einzige Some vom enä Granatöpfel in dr Underwält gässe het, isch si nie meh ganz frei vom Hades worde und het jedes Johr vier Möned in dr Underwält si.

Wil d Lüt Angscht gha hai vor em, hai si ihm euphemischdischi Näme ge wie Klymenos (dr Erhabnigi) odr Eubulos (dä wo gueti Rotschleg git). Au Zeus het män em gsait mit em Titel Chthonios, »de Irdischi«.

## Quelle
*Dr Artikel "Hades" in *Microsoft® Encarta® Encyclopedia 99*. © 1993-1998 Microsoft Corporation.
*Dr Artikel "Hades" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
*, Band 14, S.190
Poseidon (Begriffsklärung)

Mit **Poseidon** (altgriechisch: Ποσειδῶν) cha gmeint si
* Poseidon, dr griechisch Meergott
*Poseidon (Rakete), än amerikanischi Ragete
*D Boeing P-8, än amerikanischs Uufklärigsflugzüüg
*TOPEX/Poseidon, ä französisch-amerikanische Satellit
*Poseidon (Wasserachterbahn) im Europa-Park
*Poseidon (Roman), e Roman vom Paul Gallico us em Johr 1969
Poseidon

Dr **Poseidon** () isch ä Gott us dr griechische Mythologii. Er isch dr Gott vom Wasser im allgemeine und vom Meer im bsundrige gsi, muess aber vom Gott Pontos underschiide wärde, wo s Meer personifiziert het. Si Frau isch d Amphitrite gsi, ä Dochder vom Meergott Nereus. D Römer hai em Poseidon in siiner Rolle as Meergott Neptunus gsait.

Dr Poseidon isch ä Sohn vom Titan Kronos, em Herrscher vo dr Wält, und däm siiner Schwöschder Rhea gsi. Siini Brüeder si dr Zeus und dr Hades. Nochdäm dr Zeus dr Kronos enthront het, hai die drei Brüeder d Wält under sich ufdeilt. Dr Poseidon isch Herrscher über s Wasser worde. Si Waffe isch dr Dreischbitz, villicht urschbrünglig ä Harpune für zum fische.

Im Poseidon isch s Ross heilig gsi. Vili Glehrti dängge, ass er vo de erschte Hellene noch Griecheland brocht worden isch und die au d Ross dört iigfüehrt hai. Mit em gflüglete Monschder Medusa, einer vo de Gorgone het er dr Pegasos, s Ross mit Flügel, zügt. Er isch au dr Vater vom Pelias und Neleus gsi und isch dur da dr Schdammvater vo de königliche Familie vo Thessalie und Messenie betrachtet worde. Die meischde vo siine Nochkomme si aber Riise gsi, wie dr Orion, dr Antaios und dr Zyklop Polyphem, wo wild gsi si wie ihre Vater. Dr Poseidon isch au nochdrägend gsi. So het er es Meerunghür gege Troja gschickt und d Grieche in ihrem Kampf gege die Schdadt underschdützt, wil dr trojanisch König Laomedon, ihm und em Apollo nit zahlt het für d Schdadtmuure, wo s em baut hai.

As Meergott isch dr Poseidon vor allem in Schdedt an dr Küschte verehrt worde, aber au Inland het er Tämpel gha, wil er au dr Gott vo de Ärdbebe gsi und mit Quelle verbunde worden isch. Er isch bsundrigs uf Attika verehrt worde, z Kolonnus as *Hippios*, wo „Dä vo de Ross“ bedütet. D Athener aber hai d Athene ihm as Schdadtgottheit vorzoge.
 
Siis wichdigschde Feschd si d Isthmia gsi, wo athletischi Wettbewerb duuregfüehrt worde si ihm zu Ehre. Es isch alli zwei Johr in dr Nöchi vom Isthmus vo Korinth gfiirt worde.

## Literatur
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der antiken Mythologie*. Stueggert, 1991. ISBN 3-15-010371-1
*
Titan (Mythologie)

D **Titane** in dr griechische Mythologi si die „Ältere Götter“ gsi, das heisst die, wo vor de olympische Götter d Wält beherrscht hai.
## D Titane

Dr Uranos und d Gaia - Himmel und Ärde - hai zwölf Chinder gha. Under ihne isch dr **[[Kronos]]** as Herrscher über s Universum dr wichdigscht gsi, si Frau isch d **[[Rhea (Mythologie)|Rhea]]** gsi. 

Dr **Okeanos** isch dr Schdrom gsi, wo um d Ärde umegflossen isch; si Frau isch d **Tethys** gsi. 

D **Mnemosyne** isch d Göttin vo dr Erinnerig und d Mueter vo de nüün Muse gsi, d **Themis**, die zweiti Frau vom Zeus, het di göttlige Grechtikeit symbolisiert. 

Dr **Hyperion** isch zäme mit sinere Schwöschder **Themis** dr Vater vom Helios, em Sunnegott, dr Eos, dr Morgeröti, und dr Selene, dr Mondgöttin gsi.

Dr **Iapetos** isch dr Vater gsi vom Prometheus, wo d Mensche erschaffe und ihne s Füür ge het. 

Dr **Kreios** het mit siiner Frau Eurybia dr Astraios, d Pallas und dr Perses uf d Wält brocht. Si si d Groosseltere vo dr Göttin Hekate.

Dr **Koios** und d **Phoibe** hai zsämme d Leto, d Muetter vom Apollon und vo de Artemis, und d Asteria uf d Wält brocht.
## Machtkämpf
Dr Uranos het siini Chinder im Tartaros iigschberrt. D Gaia het se aber gegen ihre Ma ufghetzt und si hai en abgsetzt. Ihre Jüngscht, dr Kronos, isch druf dr Herrscher worde. Mit dr Rhea het er d Hestia, d Demeter, d Hera, dr Hades, and dr Poseidon uf d Wält brocht, si aber alli verschluggt, wil siini Eltere ihn gwarnt hai, ass er vo eim vo siine Chinder einisch gschdürzt wurd. Wo dr Zeus uf d Wält cho isch, het en d Rhea uf Kreta verschdeckt und de Kronos iinegleit und ihm ä Schdei schdatt em Baby zum verschlucke ge. Wo dr Zeus erwachse worden isch, het er dr Kronos zwunge, siini Gschwüschderte uuszschbeue. Denn hai si dr Kronos und die andere Titane, usser em Prometheus und em Okeanos, bekämpft und gschdürzt und si im Tartaros iigschberrt. 

## Quelle
* Dr Artikel "Titans" in *Microsoft® Encarta® Encyclopedia 99*. © 1993-1998 Microsoft Corporation. 
* Dr Artikel "Titan" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.* Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008. 
* Dr Artikel "Cronus" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.* Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Lissabon (Begriffsklärung)

S Wort **Lissabon** stoht für:

**[[Portugal|Bortugal]]:**
*die portugiesischi Schdadt Lissabon
*die portugiesischi Region Lissabon
*die portugiesischi Subregion Lissabon
*dr portugiesisch Distrikt Lissabon
**[[Angola]]:**
*Neu-Lissabon, dr name vo Huambo z Angola us dr Kolonialziit.
Dr Name Lissabon chunnt vor im
*dr Lissabon-Strategii, es Brogramm für zum d EU bis 2010 zum konkurränzfähigschte und dynamischste Wirtschaftsruum vo der Wält z mache.
*Vertrag vo Lissabon, wo am 13. Dezember 2007 agnoh worden isch, ä Vorlag für d Verfassig vo der EU.