open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wemding

**Wemding** ischt a Stadt em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Wemding leit am Rand vom Rias em Gopark Rias.

Vo dr Gmarkong send 50,8% Landwirtschaftsfleche, 31,6 % Wald, 15,8 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Wemding gheret dr Hauptort Wemding, s Kirchdorf Amerbach, dr Weiler Amerbacherkreut, s Gheft Wildbad ond d Wallfahrtskirch.

## Gschicht
Wemding ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 793 als *uuemodinga*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,5&nbsp;% gleäge.

## Religion
81,1&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 14,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Wemding hot mit dr Gmoede Füschtatt, Huisi, Otti ond Wolferstadt a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Wemding ischt dr Martin Drexler.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wemding ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Diemand, A. (1917): Vom Wild- und Schwefelbad Wemding. Nördlingen.
* Hintermayr Leo (1988): Die Entstehung des Kapuzinerklosters in Wemding. Wemding.
* Hintermayr Leo (1989): Wemding im Dreißigjährigen Krieg. Wemding.
* Kirchenverwaltung Wemding (1881): Wende deine barmherzigen Augen uns zu. Wemding.
* Knoll Theo, Lang Herbert (2013): Wemding – Rundgang, Geschichte. Wemding.
* Laber Josef (1861): Chronik von Wemding. Bd. I, II: Öttingen 1835/1836, Bd. III: Nördlingen.
* Lang Herbert (2004): Pfarrkirche St. Emmeram Wemding. Passau.
* Meyer Thomas (1983): Das Wildbad von Wemding und seine Geschichte. Nördlingen.
* Schneid Josef (1913): Das Rechtsverfahren wider die Hexen zu Wemding im ersten Drittel des 17. Jahrhunderts. Oberbayerisches Archiv zugleich Forschungen zur Geschichte Bay-erns. Bd. 57. S. 118–195. Wemding.
* Schneid Josef (1910): Die Stadtmauer von Wemding. Wemding.
* Seitz Josef (1954): Ortschronik von Wemding. Wemding.
* Seitz Josef (1944): Pfarrchronik von Wemding. Wemding.
* Seitz Josef (1959): Wemdinger Heimatbuch. Maschinengeschriebenes Manuskript gebun-den. Stadtarchiv Wemding.
* Verein Lebendiges Wemding e. V. [Hrsg.] (1984): Liebenswertes Wemding. Heimat zwi-schen Jura und Ries. Wemding.
* Voitel Fritz (1965): Wissenswertes von Wemding. Wemding.#

## Weblink
* 
* 
* www.wemding.de
* Amtliche Statistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Wolferstadt

**Wolferstadt** ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.

## Geografi
Wolferstadt leit am Rand am Hahnekamm en dr Blanongsregion Augschburg.

Vo dr Gmarkong send 45,1% Landwirtschaftsfleche, 47 % Wald, 7,5 % Sidlongsfleche ond 0,3 % sonschtige Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Wolferstadt gheret s Pfarrdorf Wolferstadt, s Kirchdorf Hagau, s Dorf Zwerchstraß, d Weiler Rothenberg, Steinbühl ond Waldstetten ond d Gheft Brenneisenmühle, Erlachhöfe, Jackermühle ond Spitzmühle.

## Gschicht
Wolferstadt hot emol zua dr Grofschaft Graisbach ghert ond speter zom Herzogtum Bayern-Landshuat, ab 1505 zom Firschtedom Pfalz-Neuburg un 1808 zom Kenigreich Bayern.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,8&nbsp;% gleäge.

## Religion
95,3&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Wolferstadt hot mit dr Stadt Wemding ond dr Gmoede Füschtatt, Huisi ond Otti a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Wolferstadt ischt dr Philipp Schlapak.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wolferstadt ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.wolferstadt.de
* 
* Amtliche Statistik (PDF; 1,3&nbsp;MB)

## Fuaßnota
Rezeption (Kunst)

__NOTOC__
Dr Begriff **Rezepzioon** (latiinisch *receptio* „Ufnaam“) bezäichnet in dr Kunst, wie e Wärk dur d Betrachter, Lääser usw. verstande und ufgnoo wird Er umfasst die verschiidenste Arte vo Woornee und Verarbäite vo Wärk, wo vo dr Lektüre und em Verstoo vom Äinzelne bis zu de Reakzioone vom Kulturbetriib und de Kritiker göön.

Wenn zitgenössischi Kunst innowatiiv isch, isch si fast zu alle Zite zerst abgleent worde, wil d Erwartige vo de Lüt entdüscht worde si, wil si mit dr gängige Moraal nid zämmegange si oder mä sich erst an en anderi Art, öbbis woorznee, het müesse gwööne. Drzue isch scho immer choo, ass die mäiste Kunstwärk künstlerisch nid bsundrigs wärtvoll gsi si und groossi Kunst, wo sich über d Joorhundert bewäärt und d Betrachdigswiis vo de Lüt noochhaltig beiiflusst, immer raar isch.

## Litratuur

* }
* Hans Robert Jauß: Art. *Rezeption, Rezeptionsästhetik.* In: Joachim Ritter, Karlfried Gründer (Hrsg.): *[[Historisches Wörterbuch der Philosophie]].* (Band 8). Schwabe & Co Ag, Basel 1992, ISBN 3-7965-0115-X (für Gesamtdruck), S. 996–1004.
* Karlheinz Stierle: *Was heißt Rezeption bei fiktionalen Texten?* In: Poetica 7 (1975), S. 345–387.

## Weblingg
* Rezeption. Aufnahme eines Kunstwerks bzw. literarischen Werks durch den bzw. die Rezipienten, *Basislexikon Literaturwissenschaftliche Terminologie*, *[[Fernuniversität in Hagen|fernuni-hagen.de]]*

## Fuessnoote
Rezeption

**Rezepzioon** (*Empfang*; vo lateinisch *recipere* ‚ufnee‘) stoot für:

* dr Beriich im ene Geböid oder Ruum, wo s Publikum empfange wird
* wie e Botschaft in Kommunikazioonsbrozäss empfange wird
* wie Kunstwärk vom Publikum ufgnoo und verarbäitet wärde
* die ganzi oder däilwiisi Ufnaam, Aanaam oder Übernaam vo Rächtsvorschrifte und/oder Rächtsvorstellige us ere andere Rächtsgmäinschaft
** zum Bischbil: d Rezepzioon vom römische Rächt as «Gmäinem Rächt» in Dütschland
* d Ufnaam und Übernaam vo kulturelle Wärt und Vorstellige
* dr Vorgang vo dr bewusste Ufnaam vo Informatioone dur d Sinnorgan vo Lääbewääse über Rezeptore
* die volli staatligi Anerkennig von ere Religioonsgmäinschaft im Köönigriich Ungarn
Handschrift

**Handschrift** stoot für:

* ä Schriftwärk, wo vo Hand gschriibe isch
* s individuelle charakteristische Schriftbild wenn öbber vo Hand schribt
* d Charakteristike vom ene Künstler, von ere Wärkstatt oder von ere Stiilepoche
Bilderbuch

S **Bilderbuech** isch e Gattig vo dr Chinderlitratuur.  Ursprünglig het mä drmit jedes Buech gmäint, wo s Illustrazioone din gha het. Hützudags verwändet mä s Wort mäistens für e Buech, wo speziell für Chinder entworfe worde isch, wo nonig chönne lääse oder erst grad mit em Lääse aagfange häi. D Bilder spille din e wichdigi Rolle, aber wenn s au Teggst din het bestoot en ängi Wäggselbeziejig zwüsche de Bilder und em Teggst. Bilderbüecher si vilmol dünn, im Allgemäine häi si weniger as 30 Buechsite, und es git sä in alle Gröössene. S groossformatige Buech isch d Form, wo am hüfigste verwändet wird. Je noch em Alter vo dr Ziilgrubbe wird s Bilderbuech vilmol us Karton, Babbiir, wo mä nid cha verrisse, oder au us Folie härgstellt.

## Litratuur
* Klaus Doderer, Helmut Müller (Hrsg.): *Das Bilderbuch. Geschichte und Entwicklung des Bilderbuchs in Deutschland von den Anfängen bis zur Gegenwart*. Weinheim und Baasel: Beltz, 1975, 542 S., ISBN 3-407-10906-7
* Bettina Kümmerling-Meibauer: *Bilderbuch*. In: Gert Ueding (Hrsg.): Historisches Wörterbuch der Rhetorik. Darmstadt: WBG 1992 ff., Bd. 10 (2011), Sp. 146–161.

## Weblingg

* Interview mit Prof. Jens Thiele (Teil 1) und Teil 2
* Bremer Institut für Bilderbuchforschung/ Zeitschrift ''Kind-Bild-Buch''
* Johannes Merkel: ''Bilderbuch, Kunst und Literatur. Plädoyer für eine Ästhetik der Brauchbarkeit''
* Bilderbuchmuseum Burg Wissem
* Biennale der Illustration in Bratislava
* Kinderbuchmesse Bologna
* Linkliste der Forschungsstelle Kinder-und Jugendliteratur der Universität Oldenburg
* Arbeitskreis für Jugendliteratur
* Informationen auf KinderundJugendmedien.de
*  (Archivversion)
* H. Schlinkert, Methodik der Bilderbuchbetrachtung
Peter Marxer (Rechtsanwalt)

Dr **Peter Marxer** (* 11. Merz 1933 z Vadoz; † 30. Mai 2016 z Vadoz) isch e liechestainische Rächtsaawalt un Bolitiker gsii.

## Lääbe
Dr Marxer het vu 1953 bis 1957 an dr Universitet Innschbruck studiert un het dert 1957 zum *Dr. iur.* promoviert. Derno het er anne 1958 e Rächtspraktikum z Fealdkirch un z Vadoz gmacht. Anne 1959 isch er as Rächtsaawalt z Liechtestai zuegloo wore. Är het derno in dr 1925 vu sym Vater Ludwig Marxer grindete Aawaltskanzlei *Marxer & Partner* gschafft. Noch em Dod vu sym Vater het er 1962 d Aawaltskanzlei ibernuu.

Vu 1966 bis 1982 isch er fir di Furtschrittli Burgerbartei (FBP) Abgordneter im Landdag vum Firschtetum Liechtestai gsii un het vu 1967 bis 1982 as Fraktionsfierer vu dr FBP fungiert. Vu 1970 bis 1982 isch er Barteibresidänt vu dr FBP gsii.

Ab 1964 isch dr Marxer Gsellschafter un Bresidänt vum Verwaltigsrot vu dr Confida Treuhand- und Revisions-AG z Vadoz gsii un ab 1993 Gsellschafter vu dr Centrum Bank AG. Derzue isch er vu 1993 bis 2011 Bresidänt vum Verwaltigsrot vu dr Centrum Bank AG un ab 2011 Ehrebresidänt vum Verwaltigsrot vu dr Centrum Bank AG.

Em Marxer isch anne 1991 dr Titel „Fürstlicher Justizrat“ verlihe wore. Syni Sihn Peter Marxer jun. un Florian Marxer schaffen au as Rächtsaawält.

## Schrifte
* *Liechtensteinisches Wirtschaftsrecht.* Liechtenstein-Verlag, Vaduz/Liechtenstein 2009
* *Mandatum post mortem. Auftrag auf den Todesfall und Todesvollmachten im liechtensteinischen Recht.* Shaker, Aachen 1997

## Weblink
* www.marxerpartner.com

## Fueßnote
Pleier

Dr **Pleier** (* vor 1230; † noch 1270) isch e spootmiddelalterlige dütsche Autor, wo vo 1240 bis 1270 drei noochklassischi Artusromään verfasst het. Er stammt woorschinlig us em ööstriichisch-bayrische Ruum. Si Naame goot vermuetlig uf die middelhoochdütschi Bezäichnig für Schmelzmäister zrugg.

## Si Bedütig
In dr Litratuurforschig wird er zum Däil abschetzig as „Compilator“ bezäichnet: Noch dere Uffassig häig er sini Värs us verschiidene Artus-Romään kopiert und ooni äigeni kreativi Läistig zun ere nöije Gschicht zämmegsetzt. Anderi Forscher hingeege verdräte d Mäinig, em Pleier sig s in erster Linie drum gangen, sini Wärk in die literarischi Dradizioon vo de Artusromään iizbette – daas häig er bewusst gmacht und nit öbbe, wil er käni äigene Ideä gha häig.

Dr Pleier het bi sine Lääser vorusgsetzt, ass si die klassische Artus-Romään guet wurde kenne; em hütige Lääser chömme dorum gwüssi Elimänt in dr Handlig eender fremd vor und si dorum schwer zum verstoo.

## Wärk
* Garel vom blüejende Daal
* Tandareis und Flordibel
* Meleranz

## Fuessnoote
Konrad von Stoffeln

Mäister **Konrad vo Stoffel** (au *vo Stoffle* etc., sälber het er sich *von stoffel maister cunrat* gnennt) isch e dütsche Dichder im 13. Joorhundert gsi.

Si äinzigs bekannte Wärk isch *Gauriel vo Muntabel oder dr Ritter mit em Bock*, e höfische Värsroman über e Stoff us dr Artusepik im Umkräis vo dr Iweinhandlig. Dr Verfasser git aa, ass er si Vorlaag z Spanie gfunde häig ("Zuo hispania ere daz puoch gewan"). Er isch in zwäi spoote Handschrifte überliiferet. Die äinti isch in dr Fürstebärgische Bibliothek z Donaueschinge (hüte Baadischi Landesbibliothek Karlsrue, Hs. Don. 86). Es isch en umfangriicheri Fassig mit 5642 Värs us em 15. Joorhundert. Die anderi befindet sich hüte in dr Uniwersidääts- und Landesbibliothek Tirol. Die isch uf s Joor 1456 datiert, isch chürzer und woorschinlig entstande, wo mä Passaasche im Wärk kürzt oder ganz usgloo het.

D Hiiwiis im Teggst uf e Verfasser und d Häärkumft vom Stoff git s nume in dr Donaueschinger Handschrift. Dört bezäichnet sich dr Konrad as "maister" und au as "werder fryer man". In dr eltere Forschig het men en mänggisch mit eme Stroossburger Domherr identifiziert, wo 1282–1284 urkundlig bezügt isch.

## Usgoobe
* Ferdinand Khull: Konrad von Stoffeln, Gauriel von Muntabel. Eine höfische Erzählung aus dem 13. Jahrhunderte. Zum ersten Male herausgegeben. Mit einem Nachwort und Literaturverzeichnis von Alexander Hildebrandt. Noochdruck vo dr Usgoob vo 1885, Verlag Zeller, Osnabrück 1969
* Wolfgang Achnitz: Der Ritter mit dem Bock: Konrads von Stoffeln "Gauriel von Muntabel", nöi uusegee, iigläitet und kommentiert. Niemeyer, Tübinge 1997 (= Texte und Textgeschichte, 46), ISBN 3-484-36046-1

## Litratuur
* 
* Karl Deck: *Untersuchungen über Gauriel von Muntabel.* Diss. Straßburg, 1912
* Hans Alfred Demtröder: *Untersuchungen zu Stoff und Stil des "Gauriel von Muntabel" des Konrad von Stoffeln.* Diss. Bonn, 1959
* Almudena Otero Villena: *Zeitauffassung und Figurenidentität im "Daniel von dem Blühenden Tal" und "Gauriel von Muntabel"*. V & R Unipress, Göttinge 2007 (= Aventiuren, 3), ISBN 3-89971-405-9
* Helmut de Boor u. a.: *Geschichte der deutschen Literatur von den Anfängen bis zur Gegenwart*, Erster Teil, Band III/1, 5. Uflaag, Beck, Münche 1997, S. 74f.

## Weblingg
Chienbäse

As **Chienbäse** bezäichnet mä ä Fasnachtsveraastaltig z Liestal, im Hauptort vom Schwizer Kanton Basel-Landschaft. Er findet jedes Joor am Sunndigoobe noch em Aschermittwuch statt. Drbii wärde Fööreschitli zu «Bääse» zämmebunde,  aazündet und dur d Altstadt vo Liestel dräit. Ä son ä Bääse isch zwüsche 20 und 100 Kilo schwer. Dr Höhepunkt vom Umzug si d *Füürwääge*, öbbe zwanzig Wääge us Iise, wo uf jeedem meereri Ster Holz aazündet wärde. Das brennt bsundrigs hooch, grad wenn d Wääge under em Liestler Ooberdoor duure si.

Dr Aalass ziet Zääduusigi vo Zueschauer us dr ganze Schwiz und em Usland um Baasel aa. Dass z Liestel scho vor mee as 200 Joor am *[[Funkensonntag|Funkesunndig]]* Hööchifüür uf dä Bärg *Burg* und *Wissi Flue* aazündet worde si, stoot in alte Chronike us sällere Zit. Sit 1902 häi im Zämmehang mit dr Fasnacht Fackleumzüg dur Liestel stattgfunde. Mit em Chienbäse-Umzug sälber het aber erst dr Liestler Beck Eugen Stutz noch em Erste Wältchrieg aagfange. Zerst het er nume e chliine Umzug mit Schüeler organisiert, won er denn 1924 us em Usland wider häichoo isch, isch dr Umzuug grösser worde.

Z Dütschland isch dr Chienbäse as Füürwaagenumzug bekannt. Hüte het sich dr Bruuch ooni d Füürwääge under em Naame «Füürbäse» au z Sirnach im Kanton Thurgau iibürgeret.

## Sicherhäit
Für d Veraastaltig gälte strängi Sicherhäitsreegle. Si stoot under em Kommando vom Füürweerkommandant vo dr Stützpunktfüürweer Liestel, wo vo de Füürweere us dr Umgääbig understützt wird.  Zueschauer wärde bittet, ass si alti Chläider sölle aazie, wo nit liicht aazündbar si. Wäge dr groosse Hitz müesse sich d Zueschauer vilmol bücke, bsundrigs, wenn d Wääge e churze Halt mache. Wil s Publikum eso grooss isch und d Stroosse in dr Liestler Altstadt seer äng si, cha mä kuum hinderzi laufe.

## D Rute
D Rute foot in dr Burgstrooss aa und goot über d Roothuusstrooss, d Räbgass, d Gärbergass bis zum undere Gestadeckblatz bi dr Rosenmund Chrüzig. No bevor dr äigentlig Füürumzug afoot, git s am Vierdel ab Sibni e Ladärnezug. Fasnachtsclique drääge kunstvoll gmachdi Ladäärne mit sich, wie mä sä au an dr Basler Fasnacht cha gsee.

## Weblingg

* Website vo dr IG Chienbäse
* Offizielli Färnseesändig vom Chienbäse Liestel
* Fasnacht in Liestal
* Chienbäse-Karte vo dr Stützpunktfüürweer Liestel
* Erklärig vom Chienbäse z Liestal

## Fuessnoote
Weingartner Liederhandschrift

D **Weingartner Liederhandschrift**, sältener *Stuttgarter Liederhandschrift*, in dr Germanistik churz au *Handschrift B*,  isch ä Sammlig vo Minnelüürik us em früeje 14. Joorhundert. Usser de Minnelieder het s no ä Sangspruch vom Walther vo dr Vogelwäid, Fragmänt von ere *[[Marienklage|Mariechlaag]]* (wo in dr Handschrift C im Gopfriid vo Stroossburg zuegschriibe wird, aber nit vo däm stammt), d Minneleer vom Johann vo Konstanz und ä spöötere Iidraag vo zää Ziile uf dr Site 310. Si isch woorschinlig zwüsche 1310 und 1320 z Konstanz gschriibe worde. D Handschrift B versammlet alli bedütende Lüüriker vom Hoochmiddelalter, wo zwüsche 1170/80 und 1230/40 gschafft häi.

D Weingartner Handschrift gältet näbe de andere bäide ooberdütsche Liederhandschrifte, dr Groosse und dr Chliine Häidelbärger Liederhandschrift as Hauptkwelle für was mer über d Blüetizit vom Minnesang wüsse.

## D Autore

In dr Handschrift chömme die Autore vot:

## Litratuur
* Franz Pfeiffer (Hrsg.): *Weingartner Liederhandschrift*. 1843 (; desgleichen  University of Michigan)
* Georg Wilhelm Zapf: *Reisen in einige Klöster Schwabens, durch den Schwarzwald und in die Schweiz.* Erlangen, 1786, S. 13 ()
* 
* Ulrich Kuder: *HB XIII 1*. In: Christine Sauer (Bearb.): *Die gotischen Handschriften der Württembergischen Landesbibliothek Stuttgart. 1. Vom späten 12. bis zum frühen 14. Jahrhundert*. Hiersemann, Stuttgart 1996 (*Denkmäler der Buchkunst* 12) (*Katalog der illuminierten Handschriften der Württembergischen Landesbibliothek Stuttgart* 3) ISBN 3-7772-9603-1 (online).
* Maria Sophia Buhl und Lotte Kurras (Bearb.): *Die Handschriften der Württembergischen Landesbibliothek Stuttgart. Reihe 2, Bd. 4, Teil 2. Codices physici, medici, mathematici etc. (HB XI 1 – 56). Poetae (HB XII 1 – 23). Poetae Germanici (HB XIII 1 – 11). Vitae sanctorum (HB XIV 1 – 28)*. Harrassowitz, Wisbaade 1969, S. 79 (onläin).

## Weblingg

* Digitalisat vo dr Handschrift bi dr Württebärgische Landesbibliothek
* Teildigitalisat (Teggst über e Hartmann vo Aue)
* Handschriftecensus
* Literatur zur Weingartner Liederhandschrift im Katalog der Württembergischen Landesbibliothek
* ''Die Weingartner Liederhandschrift in Nachbildung'' mit Begleitwort von Karl Löffler, 1927
Buchsgau

S **Buchsgau** isch e verschide definierti Landschaft in dr Schwiz. Er isch us em alte Augstgau entstande, wo ä Gebiet zwäschen em Rhii und dr Aare östlig vo dr Siggere (bi Soledurn) umfasst het und spööter in d Däil Frickgau, Sisgau, Sornegau und Buchsgau verfalle isch. S Buchsgau isch uf em lingge Ufer vo dr Aare glääge und isch vo dr Siggere bis zum Erzbach (bi Erlinsbach) gange. Im Norde isch d Gränze vom Gau uf dr Wasserschäide im Jura glääge; die hütige Kantonsgränze stamme zum Däil vo doo.

Zum Buchsgau häi s Bipperamt, Balsthal-Thal und Langebrugg ghöört, s soledurnische Gäu, s Gebiet vo Olte und dr grösst Däil vom spöötere Bezirk Gösge.

Im Joor 1080 het dr Burkhard vo Fenis, dr Bischof vo Baasel, vom Heinrich IV. s Buchsgau as Lääche bechoo. Dr Bischof sinersits het de Groofe vo Frohburg s Amt vomLandgroof im Buchsgau as Lääche überloo. Mee as säggshundert Joor isch dr Fürstbischof vo Baasel dr Ooberläächeherr vo dr Landgroofschaft Buchsgau bliibe.

D Frohburger häi im Buchsgau groosse Äigebsitz gha und häi lang die landgrööflige Rächt usgüebt. Uf em Höhepunkt vo iirer Macht um 1200 häi si meereri Stedt as wirtschaftligi Zentrum in däm Gebiet gründet, zum Bischbil Olte, Klus, Aarburg und Fridau uf em hütige Gmäindigebiet vo Fulebach, wo 1375 vo de Gugler zerstöört worde isch. Wo d Frohburger 1336 usgstorbe si, isch s Buchsgau an Groof Rudolf IV. vo Nidau gfalle, wo 1375 im Kampf gege d Gugler gfalle isch. Denn isch d Landgroofschaft an dr Groof Sigmund II. vo Dierstäi-Farnsburg choo.

Im 14. Joorhundert het dr Aadel si Macht afo verliere und d Stedt si immer sterker worde. Immer mee Gebiet vom Buchsgau si under än Iifluss vo Bärn und vo Soledurn choo. Die bäide Stedt häi schliesslig abgmacht, ass Soledurn im Thal elläi und im Gäu zämme mit Bärn d Landgroofschaft wurd usüebe und dr Fürstbischof isch mit däm iiverstande gsi. 1458 het Soledurn d Herrschaft Gösge im Thomas vo Falkestäi abkauft. 1460 het Bärn e vollständigi Däilig vo dr Gmäine Herschaft im westlige Däil vom Buchsgau verlangt. Soledurn isch 1463 Herr über s Gäu und Bärn über s Bipperamt worde, und das ghöört au hüte no zum Kanton Bärn.

Soledurn het sich am 25. Septämber 1669 für 20'000 Gulde vo dr landgrööflige Oberläächeherligkäit vom Fürstbischof vo Baasel loskauft.

Witer äxistiert hed s Buchsgau no as Dekanat vom Bistum Basel. Das hed di soleduurnische Bezirk Thal, Gäu, Olte und Göösge umfasst. Di letste bäide si 1915 abgspalte worde, zum s äige Dekanat Nideramt z bilde. Die Dekanat si 2018 uffglööst worde. S git aber bis hüt e Pastoralruum Buchsgau, wo deckigsgliich mit em voranige Dekanat Buchsgau isch.

## Litratuur
* 
* Alois Kocher: *Der Buchsgau.* In: *Jahrbuch für Solothurnische Geschichte.* Bd. 39, 1966, S.&nbsp;5–211, doi:10.5169/seals-324337.
Muhammad Ali

Dr **Muhammad Ali** (* 17. Januar 1942 z Louisville, Kentucky as **Cassius Marcellus Clay Jr.**; † 3. Juni 2016 z Scottsdale, Arizona) isch en amerikanische Boxer gsi. Er het as dr äinzig dr Ditel Unumstrittene Boxwältmäister dreimol in sinere Karriere chönne gwünne. Er het zu de bedütendste Schwergwichtsboxer und bekanntiste Athlete vom 20.&nbsp;Joorhundert ghöört und isch 1999 vom Internazionale Olympische Komitee zum «Sportler vom Joorhundert» gweelt worde.

Au usserhalb vom Boxring het dr Ali für Schlagziile gsorgt. So het er öffentlig dr Vietnamchrieg abgleent und het dr Milidäärdienst verwäigeret. In de 1960er Joor het d Emanzipazioonbeweegig vo de Afroamerikaner understützt. Dr Kampf *[[Rumble in the Jungle]]* gegen e George Foreman und d Kämpf *[[Fight of the Century]]* und *[[Thrilla in Manila]]* gegen e Joe Frazier gälte as Klassiker under de Schwergwichtskämpf.

## Litratuur
### primär
* Muhammad Ali: *GOAT – A Tribute to Muhammad Ali (The Greatest of All Time)*. Taschen Verlag, Köln 2010 ISBN 3-8228-1627-2.
* Muhammad Ali: *Der Größte. Meine Geschichte.* Droemer Knaur, Münche 1976 ISBN 3-426-05600-3.
* Muhammad Ali, Hana Yasmeen Ali: *The Soul of a Butterfly: Reflections on Life’s Journey*. Simon & Schuster, 2004
* Thomas Hauser, Muhammad Ali: *Muhammad Ali: ICH. Mein Leben. Meine Kämpfe.* Bombus Verlag, Münche 2011, ISBN 978-3-936261-70-7.

### sekundär
* David Remnick: *King of the World. Der Aufstieg des Cassius Clay oder: Die Geburt des Muhammad Ali.* Berlin Verlag, Berlin 2000 ISBN 3-8270-0339-3.
* Markus Jodl: *Muhammad Ali: Black Superman? Versuch einer Demontage*. Books on Demand, Norderstedt 2002, ISBN 3-8311-3093-0.
* Peter Kemper: *Muhammad Ali. Leben, Werk, Wirkung*, Suhrkamp Taschenbuch (Basis Biographien), Berlin 2010 ISBN 978-3-518-18245-1
* Harald Krämer und Fritz K. Heering: *Muhammad Ali*. Rowohlt, Reinbek 2001 ISBN 3-499-50643-2.
* Jan Philipp Reemtsma: *Mehr als ein Champion. Über den Stil des Boxers Muhammad Ali.* 2. Uflaag. Rowohlt, Reinbek 2002. 
* Dave Anderson: *Muhammad Ali. Die großen Jahre*. Knesebeck, München 2005, ISBN 978-3-89660-256-5.
* Thomas Hauser: *Muhammad Ali: His Life and Times*. Simon & Schuster, Nöi York [u.&nbsp;a.] 1991, ISBN 0-671-68892-8.

## Weblingg

* 
* Fan-Website über en Ali
* Thomas Hüetlin: ''Alis letzter Sieg,'' Der Spiegel, 6. Oktober 2003, Nr. 41, S. 72–88.
* Gerhard Waldherr: ''Muhammad Ali. The Greatest,'' stern, 6. August 2004.
* Vidhya Sethupathy: ''Muhammad Ali: Eine lebende Legende,'' sbznet.de, 18. März 2002, Kurz-Bio.
* Interwiuu mit em Jan Philipp Reemtsma: haben einen Mythos live erlebt", Der Standard, Januar 2012

## Fuessnoote
OPAC

En **OPAC** (Abchürzig vo , alemannisch: öffentlig zuegänglige Onläin-Katalog) isch e Bibliotheeggskataloog, wo mä onläin, hüte mäistens über s Internet cha benutze. Sit de 1980er-Joor het er elteri Arte vo Bibliotheeggsskatalöög afo ablööse, hüte het fast jedi Bibliotheegg iire äignig OPAC, wo iire Bestand an Publikazioone verzäichnet und röscherschierbar macht. Bearbäitet wärde OPACs mit Integrierte Bibliotheeggssüsteem. Hüte sin si die maassgääbligi Kataloogart, wo mit Abstand am witiste verbräitet isch. 

Jede OPAC het e Daatebangg, wo jedi vorhandeni Publikazioon vo dr Bibliotheegg din as digitals Katalogisat abgspiicheret isch. D Bibliothekar chönne dr OPAC im sogenannte *Onläin-Dienstkatalog* bearbäite; d Benutzer vo dr Bibliotheegg verwände en anderi Wersion, dr *Onläin-Benutzerkatalog*. Dä cha mä uf dr Website vo dr Bibliotheegg ufrüefe. Därt het s e Benutzeroberflechi, wo mä über sä d Bestanddäil vo de Katalogisat (Autorenaame, Ditel, Erschiinigsjoor, Schlagwort etc.) cha sueche. Über die richtige Suechbegriff findet mä d Publikazioone, wo mä will.

In Bibliotheegge, wo nonig alli iiri Medie in iire OPAC ufgnoo häi, muess mä für die Beständ immer no die eltere Kataloogarte bruuche. Bim Katalogisiere hänkt mä an d OPAC-Katalogisat immer hüfiger au d Vollteggst vo de Publikazioone.

## Gschicht
In de 1980er-Joor häi OPACs d Katalöög, wo denn gängig gsi si, d Zeddelkatalöög, afo verdränge. Am Aafang isch dr Zuegang nume über e lokals Netzwärk mööglig gsi, wo sich s Internet aber am Aafang vo de 1990er Joor verbräitet het, si immer mee Katalöög über über s Internet abrüefbar worde, zerst über e Telnet-*Interface* oder spezielli *[[Client]]s* und wo sich s WWW vo dr Middi vo de 1990er Joor etabliert het, si d OPACs tüpischerwiis über äigeni, frei zuegängligi Website röscherschierbar, ooni dass mä in d Bibliotheegg muess goo.  Metasuechmaschiine wie dr Karlsruejer Wirtuelli Kataloog lön äim gliichzitig in e hufe OPACs sueche, wääred bibliografischi Daatebanke wie WorldCat en OPAC-Oberflechi biete, wo uf e gmäinsami Daatebangg vo vile Bibliotheegge zruggrift.

## Litratuur
* Klaus Gantert, Rupert Hacker: *Bibliothekarisches Grundwissen*. 8. Uflaag. Saur, Münche 2008, S. 202–213.
* Dietmar Strauch, Margarete Rehm: *Lexikon Buch, Bibliothek, neue Medien*, 2. Uflaag, Saur, Münche 2007, ISBN 978-3598117572, S. 326

## Fuessnoote
Schmiedenhof

Dr **Schmiidehoof** isch e historischs spootgotischs Geböid in dr Altstadt vo Baasel. Es isch s Gsellschaftshuus vo dr Zumft zu Schmiid gsi. Hüte isch dr Hauptstandort vo dr GGG Stadtbibliotheegg Baasel din.

S Geböid isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, ao für d Regioon vo Bedütig sin.

## Gschicht

1411 het d Zumft zu Schmiid für 350 Gulde in Gold am alte Rindermäärt wisawii vom Kaufhuus d Liigeschaft kauft, wo emol Begine gwoont häi.

1650 het d Zumft vo dr Stadt s Rächt uf en äignige Brunne überchoo. Dr Meergottbrunne stoot immer no im Hoof vom Geböid, und mä chann en gsee, wemm mä vo dr Gärbergass in Schmiidhoof iine goot.

Im 19. Joorhundert, wo dr politisch und wirtschaftlig Iifluss vo de Zümft abgschafft worde isch, isch au iiri finanzielli Laag schwiirig worde. 1887 het dr Zumftvorstand vo dr Bürgergmäind d Erlaubnis bechoo, iir Zumfthuus an d «Gsellschaft zur Förderig vom Guete und Gmäinnützige in Baasel» z verkaufe.  130'000 Franke het d GGG müesse aaneblettere für d Liigeschaft, und d Renowazioon, wo nöötig gsi isch, het non emol so vil kostet. Vor em Schmiidhoof an dr Gärbergass 24 stoot sit 1891 e dänggmolgschützts Standbild vom Gründer vo dr GGG, em Isaak Iselin.

1970 isch s Geböid für d Zwäck vo dr GGG nüm guet gnueg gsi und mä het sich afo überleege, das eltiste Baasler Zumfthuus, wo no existiert het, abzrisse. Mä het s aber schliesslig doch nume innenooch umbaut und drbii au d Zumft zu Schmiid nid vergässe, wo wider im Bardeer am Rümelinsblatz 4 e Zumftsaal bechoo het mit Wandmoolereie vom Hans Sandreuter.

Vo 2014 bis 2015 isch dr Schmiidehoof renowiert worde.
## Fuessnoote
Elektronische Datenverarbeitung

**Elektronischi Daateveraarbäitig** (**EDV**) isch dr Sammelbegriff für d Erfassig und Beaarbäitig vo Daate  dur elektronischi Maschine oder Kompiuter.
Mäistens goot s drbii um eender äifachi Brozäss zum groossi Mängene vo mäistens äänlige Daate y veraarbäite.  Attribut wie «elektronisch» or «automatisch» wärde mit em Begriff Daateveraarbäitig sit öbbe 1960 brucht, zum zwüsche dr Daateveräärbäitig z underschäide, wo vo Kompiuter im Geegesatz zu Mensche usgfüert wird.

## Gschicht

Am 5. Oktober 1959 het IBM dr Dransistorrächner IBM 1401 vorgstellt, under dr Üüberschrift "electronic data processing", uf Dütsch Elektronischi Daateveraarbäitig, churz EDV. S Gräät isch as e Witerentwigglig vo dr Lochchartetechnik beschriibe worde.
Gliichzitig het IBM dr Reportgenerator RPG uusebrocht, wo dr IBM 1401 mit dr dradizionelle Loochchartetechnik verbunde het. 

D Vordäil vo dr nöije Technologii si gsii:

# s Rächne, vor allem d Multiplikazioone und Diwisioone isch seer vil schnäller worde 
# D 1401 het zwar zum Miete dobblet sovil kostet wien e Tabelliermaschine, iire Meerwärt isch aber seer vil gröösser gsi und d Maschiine isch bis am 8. Februar 1971, wo d Brodukzioon iigstellt worde isch, über 12'000 Mol verchauft worde.
# bis hüte verwände Banke und Versicherigsgsellschafte mänggisch no Löösige, wo vom RPG stamme

## Weblingg

* Sascha Kersken: ''Kompendium der Informationstechnik. EDV-Grundlagen, Programmierung, Mediengestaltung.'' Galileo Press, Bonn 2005, ISBN 3-89842-668-8.
* Funktionsfähige frühe Lochkarten-EDV im Museum
* Von Hollerith zu IBM – Die Geschichte der kommerziellen Datenverarbeitung
* IBM-Lochkartensysteme
* Heise-Newsticker: Heinz Nixdorf Museumsforum zeigt Hollerithmaschine
* Thomas Watson Jr.: ''Von der Tabelliermaschine zu IBMs System/360.''
* Abkürzungen aus der EDV, IT und Technik

## Fuessnoote
Norwood (Missouri)

**Norwood** isch e Gmai im Wright County im Bundesstaat Missouri in de Vereinigte Staate vo Amerika. Anne 2010 het si 665 Iwohner ghaa (Stand: 2010).

## Name
De Name vo dr Stadt stammt us em Roman *Norwood: or, Village Life in New England* vom Henry Ward Beecher.

## Geografi
Norwood lit 454 m über em Meer un hat e Flächa vo 4,14 km².
Plateau de Diesse

**Plateau de Diesse** isch e politischi Gmeind im Verwautigs-Chreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz. Si lyt uf em Tessebärg (französisch: Montagne de Diesse).

## Gschicht
Uf dr 1. Jänner 2014 hei di vormalige Gmeinde Diesse, Lamboing u Prêles zur noie Gmeind «Plateau de Diesse» fusioniert. D Gmeind Nods hed sich zu me früechere Zitpunkt us em Fusionsprojekt zrüggzoge.

## Ywohner
Mit  Ywohner (Stang ) ghört Plateau de Diesse zu de grössere Gmeinde vom Bärner Jura.

## Sprach u Dialäkt
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo de Dörfer uf em Plateau de Diesse isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.

## Religion
Öpe zwö Drittu vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, knap 20 % si römisch-katholisch.

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2015 het s das Ergebnis ggää: BDP 4,3 %, CVP 1,5 %, EVP 2,0 %, FDP 8,3 %. glp 5,5 %, GPS 10,0 %, SP 28,9 %, SVP 32,6 %, EDU 3,8 %, PdA1,5 %.

Dr Gmeindspresidänt vo Plateau de Diesse isch dr Raymond Troehler, wo voredhär Presidänt vo Prêles isch gsi (Stang 2015).

## Wirtschaft
Z Châtillon, weschtlich vo Prêles und Diesse, ligt s Jugedheim Prêles, wo 1920 gründet worden isch u ab 2017 aus Uusschaffigsaastaut gnutzt wärde söu.

## Vercheer
D Dörfer vo de Gmaind Plateau de Diesse sind mit Postauto erschlosse, wo vom Bahnhof La Neuveville us über Prêles, Lamboing uf Diesse und witer noch Nobs fahred. E witers Vercheermittel isch d Standsailbahn (Standseilbahn Ligerz-Tessenberg LT) vo Ligerz (433 m) uf Prêles (818 m) ufe. Strosse häts vo La Neuveville uf Prêles, vo Lignières über Nobs noch Diesse, vo de Tubelochschlucht über Orvin noch Lamboing, und au vo Twann dur d Twannbachschlucht uf Les Moulins bi Lamboing ufe. Die Strecki isch allerdings nu för Fahrzüg bis 2,3 Meter Braiti erlaubt.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Plateau de Diesse (französisch)

## Fuessnoote
Jungle Street Groove

S **Jungle Street Groove** (abkürzt JSG) und dr  **Beat on the Street** (abkürzt BOTS) si Paraade für alternativi elektronischi Muusig z Baasel, äänlig wie d Street Parade z Züüri oder wie s d Love Parade z Dütschland gsi isch. Im Geegesatz zu dene bäide si si aber chliiner und wärde nit kommerziell bedriibe. S JSG und dr BOTS finde abwäggselnd jedes Joor Ändi August/Aafangs Septämber am ene Samschdig statt.

## Gschicht
S JSG het im Joor 1995 spontaan aagfange, wo öbbe 100 Lüt gege d Atomtest vo Frankriich demonstriert häi und drbii häi afo danze. 1996 het s erste offizielle JSG mit äim Waage und öbbe 300 Lüt stattgfunde. Noodinoo isch dr Umzug gwaggse und 2004 si scho 12 *Groovetrucks* und öbbe 7'000 Persone drbiigsi.

Im Joor 2005 het s JSG nit in dr üüblige Form stattgfunde. Im Organisazionstiim het s Mäinigsverschiidehäite gee und e Däil vo de Mitgliider het e Gegeveraastaltig, dr *Beat on the Street*, organisiert. Sit denn häi si sich aber wider versöönt, und jetz findet äi Joor die äinte und s neggste Joor die anderi Paraade statt.

## D Muusig
Was vo de DJs oder läiv uf de *Groovetrucks* gspiilt wird, si Jungle, Drum and Bass, Breakbeats und Minimal Techno, vilmol au vom ene MC begläitet.

## D Rute
D Paraade het sich ursprünglig uf em Münsterblatz am Fümfi am Nomiddaag organisiert. E halbi Stund spööter het si aagfange, isch über d Wettstäibrugg und denn im Rhii nooch bis zur Kasärne gange und öbbe am halb Nüüni zoobe umegsi. Nochhäär het s denn no äi oder zwäi offizielli *Afterparties* gee. Sit 2012 findet d Paraade nume no im Chläibaasel statt.

## Weblingg

*Dr offiziell Film über d Paraade 2010

## Fuessnoote
Parade

**Parade** (vo frz. *parade* us *parer* ‚beräite; abweere‘) bezäichnet:

im Sinn vo ‚abweere‘ oder ‚beände‘:
* s Pariere im Rite
* d Abweer vom ene Aafrif im Fächte

im Sinn vo ‚presentiere‘:
* e (festlige) Umzuug
** en Umzug zu Technomuusig, wie d Baasler Jungle Street Groove oder d Zürcher Street Parade
** en Umzug vo Schwule und Lesbe
* e Defilee

**Parade** häisse:
* e historischi Strooss z Lübeck
Wärk:
* e Ballett vom Erik Satie us em Joor 1917
* e Broadway-Miusikl vom Jason Robert Brown
* e Spiilfilm vom Srđan Dragojević us em Joor 2011
* e Muusigalbum vom Muusiker und Komponist Prince us em Joor 1986
* en amerikanischs Magazin
Technoparade

Mit **Technoparade** mäint mä en Umzuug von ere gröössere Grubbe vo Persoone zu Technomuusig us Faarzüüg, wo dr Umzuug begläite,  mäistens si das groossi Lastwääge mit läistigsstarke Muusigaalaage. Die bekanntiste Technoparade isch d Loveparade z Dütschland gsi.

Technoparade chömme in dr Form vo unpolitische Technoumzüüg vor und au as politischi Demonstrazioone. Es git Paraade, wo sich finanziere indäm si Sponsore Blätz in dr Paraade verchaufe, anderi läbe vo Spände oder d Organisatore chömme für d Chöste uf.

Sit em Unglück bi dr Loveparade 2010 git s z Dütschland und in Ööstriich käni groosse Technoparaade me https://web.archive.org/web/20160326102058/http://ravesite.de/paraden/ aber in dr Schwiz scho wie d Street Parade z Züüri, d Lake Parade z Gämf oder d Jungle Street Groove z Baasel.
Martin Meyer (Publizist)

Dr **Martin Meyer** (* 4. Oktober 1951 z Züri) isch e Schwyzer Schurnalischt, Publizischt, Essayischt un Buechautor. Är isch vu 1992 bis 2015 Feuilletonschef vu dr *[[Neue Zürcher Zeitung|Züri-Zytig]]* gsii.

## Lääbe
Dr Martin Meyer het an dr Universitet Züri Literatur, Filosofy un Gschicht studiert un het s Studium anne 1976 mit der Promotion zum Dr.&nbsp;phil. abgschlosse. Anne 1974 isch er Redaktor im Feuilleton vu dr *Züri-Zytig* wore, 1992 as Noofolger vum Hanno Helbling Laiter vum Ressort. Näb syre Arbet as Schurnalischt het dr Martin Meyer as Autor un Rusgeber mehreri Biecher vereffetligt, u.&nbsp;a. en umfangrychi Monografy iber dr Ernst Jünger (1990), en Band Gspräch mit em Alfred Brendel (2001) un e Portrait vum Albert Camus (2013). Syter anne 1998 isch er Mitglid vu dr Dytsche Akademy fir Sproch un Dichtig z Darmstadt. Bis Ändi 2015 isch er Feuilletonschef vu dr NZZ gsii, sy Noofolger isch dr Filosof René Scheu.

## Biecher
### as Autor
* *Idealismus und politische Romantik: Studien zum geschichtsphilosophischen Denken der Neuzeit*, 1978.
* *Ernst Jünger*, 1990.
* *Ende der Geschichte?*, 1993.
* *Tagebuch und spätes Leid. Über Thomas Mann*, 1999.
* *Alfred Brendel: Ausgerechnet ich. Gespräche mit Martin Meyer*, 2001.
* *Krieg der Werte*, 2003.
* *Beethovens Klaviersonaten und ihre Deutung – «Für jeden Ton die Sprache finden ...» - András Schiff im Gespräch mit Martin Meyer*, 2007.
* *Piranesis Zukunft: Essays zu Literatur und Kunst*, 2009.
* *Albert Camus – Die Freiheit leben*. Hanser, München 2013, ISBN 978-3-446-24353-8.

### as Rusgeber
* *Philosophie in der Schweiz: eine Bestandesaufnahme*, 1981
* *Wo wir stehen: 30 Beiträge zur Kultur der Moderne*, 1987
* *Vom Übersetzen*, 1990
* *Intellektuellendämmerung?*, 1991
* *Die Folgen von 1989* (mit em Georg Kohler), 1995
* *Kultur als Verpflichtung*, 1996
* *Die Schweiz, für Europa?* (mit em Georg Kohler), 1999
* *Was ist schweizerisch? 34 Blicke auf ein Land*, 2009
* *Strategien in Politik, Wirtschaft und Wissenschaft*, 2011
* *Zukunft Europas*, 2012

## Uuszaichnige
* 2004: Prix européen de l’essai Charles Veillon fir *Krieg der Werte*
* 2011: Ehredokter vu dr Universitet St. Galle
* 2015: Kythera-Pryys
* 2016: Ludwig-Börne-Pryys

## Weblink
* 
*  uf dr Websyte vu dr [NZZ.
* Interview mit Martin Meyer bei *Die Medienwoche*
* Portrait Martin Meyers in der *Basler Zeitung*

## Fueßnote
Bref

S **bref** isch e reformiirti Zitschrift, wo alli zwei Woche am Fritig erschint. Es isch an Stell vo de *[[Reformierte Presse|Reformiirte Press]]* träte, wo im 2015 iigstellt worde-n-isch. Herusgeber sind d Reformiirte Medie. S erschti Heft isch am 15. Jänner 2016 erschine und es het e Uflage vo öppe 3500 Exemplar. E Kontroverse ums Magazin hets im Kanton Aargau geh, wo en Chilepflägpräsident kritisiirt het, dass d Bloggerin Kafi Freitag im Heft e Kolumne het, obwohl si sich als Atheisti bezeichnet.

## Weblink
* d Website vom bref

## Einzelnochwis
Basler Lyrikpreis

Dr **Baasler Lürikbriis** isch e Litraturbriis für Lüriker, wo jedes Joor im Raame vom **Internazionale Lürikfestiwal Baasel** vo de Mitgliider vo dr **Baasler Lürikgrubbe** (Stand 2014: Urs Allemann, Rudolf Bussmann, Ingrid Fichtner, Wolfram Malte Fues, Rolf Hermann und Kathy Zarnegin) an Kollege vergee wird. Er will e Zäiche für d Anerkennig vo dr sproochligi Innovazioonschraft si und für e „Muet, gegen e Stroom z schwümme“. Au söll er bedütendi lürischi Stimme ere bräitere Öffentligkäit bekanntmache.

Dr Briis isch mit 10'000&nbsp;SFr dotiert und wird mit dr Understützig vo dr Gsellschaft für s Guete und Gmäinnützige Baasel (GGG) finanziert. D Verleijig findet im Litratuurhuus Baasel statt.

## Gschicht
D Baasler Lürikgrubbe het sich in de 1990er Joor bildet, wo sich e baar Lüriker, wo sich kennt häi, zämmedoo häi.

S Internazionale Lürikfestiwal isch us ere Iniziative vo dr Grubbe ane 2003 entstande, wo die Kolleege zun ere Lääsig häi afo iilaade. 2008 isch dr Baasler Lürikbriis zum erste Mol vergee worde und sit 2009 findet s Festiwal an drei Dääg am Ändi vom Januar im Litraturhuus Baasel statt. D Organisazioon übernimmt d Katrin Eckert, wo s Litratuurhuus läitet.

Zu de Veraastaltige vom Festiwal ghööre näbe dr Verleijig vom Lürikbriis Lääsige, en interdisziplinärs Podium, e Groossveraastaltig mit eme internazional bekannte Lüriker, e Hommaasch für e doote Lüriker und Grubbe für s Schriibe vo Lürik und Diskutiere drüüber in Zämmenaarbet mit dr Volkshoochschuel Baasel.

## Briisdrääger
* 2008: Kurt Aebli
* 2009: Felix Philipp Ingold
* 2010: Werner Lutz
* 2012: Klaus Merz
* 2013: Elisabeth Wandeler-Deck
* 2014: Anja Utler
* 2015: José F. A. Oliver
* 2016: Ron Winkler
* 2017v Walle Sayer
* 2018: Dagmara Kraus
* 2019: Katharina Schultens
* 2020: Eva Maria Leuenberger
* 2021: Hans Thill
* 2022: Nadja Küchenmeister
* 2023: Anna Hetzer
* 2024: Carla Cerda
* 2025: Levin Westermann

## Weblingg
* Offizielli Website vom Internazionale Lürikfestival Baasel
* Biidrääg zum Baasler Lürikbriis in dr *Lyrikzeitung*

## Fuessnoote
VPM

D Abchirzig **VPM** stoht fir:
* Verein Pendelzug Mirage
* Verein zur Förderung der Psychologischen Menschenkenntnis
* Virtual Product Management
* Virtuelles Produkt Management
* Verlagsunion Pabel-Moewig
* Varying Permeability Model
* Video Port Manager
* Virtual Parallel Machine
* Verpackungsmittelmechaniker

D Abchirzig **vpm** stoht fir:
* parts per million by volume
Jugendheim Prêles

S **Jugedhaim Prêles** isch es Erzüchigshaim gsi, wo verhaltesuffällegi, normalbegabti jungi Manne im Alter bis zu 22 Johr betreut hät. Es isch uf em Gebiet vo de ehmolige Schwizer Gmaind Prêles im Bärner Jura betribe worde.

Di verschidene Geböi stönd e chli usserhalb vom Dorf uf , am en Ort, wo Châtillon haisst, zmitzt i de Hochebeni vom Tessebärg. S Jugedhaim isch zweisprochig gfüert wore, hät 70 Plätz för männlechi Jugendlechi zwüsche 15 und 22 Johr gha, wo us de ganze Schwiz döt iigwise wore sind. De ganz Betriib hät 120 Vollzitstelle gha (Stand Juni 2016).

## Gschicht
Im März 1920 isch z Prêles d Zwangserzüchigsaastalt Tessebärg gründet worde und 1945 in Erzüchigsaastalt umgnännt worde. Zwüsche 1958 und 1960 isch mit em Zöglingshuus und Wohnhüser för di Aagstellte de erschti grösseri Uusbau gmacht worde. Vo 1979 bis 1981 isch de zwaiti grossi Uusbau; mit witere Ateliers, eme Gwächshuus, eme Halleschwimmbad und Raienaifamiliehüser för s Personal. Ab 1990 isch s Jugedhaim Prêles es Justizhaim gsi, wo vom Bund anerchännt gsi isch.

Im Februar 2008 hät d Polizei im Jugedhaim ermittled. Es söll e Betreueri zwee Insasse Gäld för Sex aapote ha.

I de Johr 2010 bis 2012 isch s Jugedhaim zum dritte Mol umbaut worde. De Umbau hät 38 Millione Franke koschted. Es isch umfassend saniert und de neue pädagogische Bedürfniss und Sicherhaitsnorme aapasst worde. Wills schwirig gsi isch, diplomierti Sozialpädagoge z finde, hät di dritti gschlosseni Wohngruppe im November 2013 immer no nöd chöne eröffnet wärde.

Aafangs Februar 2016 isch bekannt worde, as das Jugedhaim us verschidnige Gründ uf Endi Johr zuegoo söll und nochhär as Uusschaffigsgfängnis söll diene. Es isch dänn uf de 31. Oktober 2016 gschlosse wore.

## Weblink
* 

## Fuessnoote
Wettiger Nochrichte

D **Wettiger Nochrichte** sind es Onlinenochrichteportal, wo Neuigkeite us de aargauische Gmeind Wettige uf Mundart verbreited. S Portal gids sit Aafang April 2012, wobi es erst sit em 2014 breiter wahrgnoh und gläse wird.

## Gschicht
Wer d Website für d Wettiger Nochrichte im 2012 als Wordpress-Blog aaglegd hed, isch ned bekannt. Artikel über Wettige gits sit em Auguscht 2014,  wo d Betriber gliichzitig d Site über es Facebook-Profil bekannt gmached hend. Meh wie 2'000 Bsuecher hend im 2014 über 4'000 Site aaglueged. Im 2015 sind s denn über 7'000 Bsuecher mit meh wie 12'000 Siteufrüef gsi. 2015 isch au drum wichtig gsi, wil de oder die bisherige Betriber mitteiled hend, dass sie s Projäkt nüm witer chönne betriibe. D Nachfolg hend dann de Fabi Schmid und de Lutz Fischer aaträte, wo vorher scho immer wider Föteli für d Wettiger Nochrichte glifered und au en YouTube-Kanal ufboued hend gha. D Zugriffszahle sind au im 2016 witer gstige, so dass me scho am 19. April 2016 wider bi de Zahle vom Vorjohr gläge isch.

Im Früehlig 2017 isch de Markus Haas zum Redaktionsteam dazuegstosse, het aber wege sinere Wahl in de Gmeindrot uf s Johresänd 2017 sin Ustritt us de Redaktion müesse bekannt geh. Am 31. Dezember 2017 hend d Redaktore mitteild, dass d Site zum noie Johr vo .net uf .ch zügled; di alte Biiträg chönnd aber under der alte Adresse witer gläse wärde.

Im März 2019 hend d Wettiger Nochrichte is Limmattal expandiird und betriibed sither au es Nochrichteportal, wo «Limmattaler Nochrichte» häisst.

## Weblink
* wettiger-nochrichte.ch (bis zum 31. Dezember 2017 wettiger-nochrichte.net)
* YouTube-Kanal vo de Wettiger Nochrichte
* «Diä zwee Manne schriibe en Onläin-Zittig uf Mundart», Bricht vom Regionaljournal vo Radio SRF 1 vom 25. Februar 2019

## Fuessnoote
Heinz Stauffer

Dr **Heinz Stauffer** (* 25. Augschte 1942 z Wattewiu; † 6.Merz 2016 z Thun) isch e Schwyzer Bfaarer un Dialäktautor gsii.

## Lääbe
Dr Stauffer isch z Wattewiu uf d Wält chuu un au dert ufgwachse. Är het Schriftsetzer glehrt un derno z Münsige as Korrektor bi Fischer Druck gschafft. Är het am Oobegimnasium d Matura noogmcht un derno an dr Universitet Bärn Theology studiert. Anne 1974 het er s Studium abgschlosse. Är isch derno Bfaarer z Gampele un z Aarbärg gsii. Ab 1990 isch er Bfaarer z Asudinge gsii. Noch ere Härzoperation mit Komplikatione het er sy Beruef anne 2000 mieße ufgee. Ab un zue het er aber no Kollege verdrätte.

Wun er emol noch em Motto vu sym Lääbe gfrogt woren isch, het er gsait: «Brugge schlaa». 

Dr Stauffer het insgsamt zeh Biecher gschribe, nyyn dervu uf Bärndütsch. Derzue het er Kolumnen un Rezänsione fir d Zytig gschribe un Bydreg fir Anthologie. Är het au gärn gmolt un zaichnet. Dr Stauffer isch Mitglied im „Berner Schriftstellerinnen und Schriftsteller Verein“ (BSV) gsii.

Dr Stauffer isch ghyrote gsii un het mit syre Frau Monique zwee Sihn un e Dochter ghaa. Si hän zäme z Seftigen BE gwohnt. Im Jänner 2016 isch er in s Alters- un Bflääghaim Wattewiu zoge. Im Merz het er e Lungeentzindig iberchuu un isch an dr Folge vun ere im Spital Thun gstorbe.

## Biecher
* *Es Käfeli git o warm. bärndütschi Gschichte.* Sonnenheimat-Verlag, Bern 2004. ISBN 3-85580-429-X
* *Wienachte sueche. Advänts- u Wienachtsgschichte.* Cosmos Verlag, Muri bei Bern 1998. ISBN 3-305-00138-0
* *Itz oder geng. bärndütschi Gschichte.* Cosmos Verlag, Muri bei Bern 1995. ISBN 3-305-00137-2
* *Warum seisch nüt? Mundarterzählung.* Cosmos Verl., Muri bei Bern 1991. ISBN 3-305-00136-4
* *... u dr Dechel druuf. Mundartgedicht.* Edition Francke im Cosmos Verl., Muri bei Bern 1988. ISBN 3-305-00134-8
* *Leben verlieren – Leben gewinnen. Unterwegs mit Trauernden.* Ill. von Pierre Baur. Fischer-Verl., Münsingen-Bern 1987. ISBN 3-85681-170-2
* *Vo nüt chunnt eifach nüt. bärndütschi Gschichte.* Edition Francke im Cosmos Verl., Muri-Bern 1985. ISBN 3-305-00133-X
* *We si nid gschtorbe si, de schtärbe si no... es Märlibüechli für Erwachseni.* Francke Verl., Bern 1982
* *Zwätschgibele. e Chrüzig vo Värsli u Gschichtli.* Francke Verl., Bern 1981
* *Die da obe. bärndütschi Gschichte.* Francke Verl., Bern 1979
Farhud

**Farhud** () bezäichnet dr Pogrom oder die «gwaltdäätigi Entäignig» gege die jüüdischi Bevölkerig vo Bagdad im Irak. Er het vom 1. bis 2. Juni 1941 stattgfunde, gli noch em Siig vo de Brite über s pro-Nazi Reschiim vom Rashid Ali. Im Machtwakuum, wo entstande isch, het dr Pööbel, understützt vo dr irakische Bolizei, Juude aagriffe und 175 von ene si umbrocht und öbbe duusig verletzt worde. Jüüdischs Äigedum isch blünderet und 900 Hüüser vo Juude si zerstöört worde. D Brite häi schliesslig für Rue chönne sorge und häi drbii 300 bis 400 Araber verschosse. Wie bim Pogrom z Hebron 1929 häi au z Bagdad e Däil vo de Muslim brobiert iiri jüüdische Noochbere z beschütze.

## Litratuur
* Daphne Tsimhoni: *Farhud*, in: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur* (EJGK). Band 2, Metzler, Stuttgart/Weimar 2012, S. 324–327

## Fuessnoote
Oberbaselbiet

**Oberbaselbiet** isch e Bezäichnig für dr östlig, grösseri Däil vom Kanton Baasel-Landschaft.

Bis zur Baasler Revoluzioon vo 1798 häi die hütige Bezirk Liestel, Waldeburg und Sissech und d Gmäinde Muttez und Birsfälde im hütige Bezirk Arlese en Underdaaneland vom äidgenössische Ort Baasel bildet. Si si au as d «Baasler Landschaft» bekannt gsi. 

Under «Ooberbaselbiet» verstoot mä hüte mäistens d Bezirk Liestel, Waldeburg und Sissech. Mänggisch wird aber au s ganze historische Underdaaneland – also d Gmäinde Muttez und Birsfälde inklusiiv – zum Ooberbaaselbiet zelt. Sproochlig underschäidet sich das Gebiet vo dr Stadt, wo mä vilmol immer no  *Kind*  säit im Geegesatz zum baaselbieterdütsche *Chind*. Konfessionell isch s histoorisch reformiert gsi wie d Stadt, im Underschiid zu de andere Regioone vom hütige Kanton Baasel-Landschaft, em Underbaaselbiet und em Laufedaal, wo bis zur Uflöösig vom Fürstbistum Baasel meerhäitlig katholisch gsi isch. Die sproochlige, kulturelle und konfessionelli Underschiid si hüte ser vil chliiner.

Mänggisch fasst mä d Region um Liestel (v.&nbsp;a. dr Daalboode vo dr Hülfteschanz bis Sissach mit de Ort Fränkedef, Füllinschdef, Liestel, Lause, Itige und Sissach zämme mit Buebedorf) oder äifach dr Bezirk Liestel as «middlers Baaselbiet» zämme. Alles, was oobe oder hindedraa lit – bsundrigs d Bezirk Sissech und Waldeburg&nbsp;–, bildet denn s «oobere Baaselbiet».
Unterbaselbiet

As **Underbaaselbiet** bezäichnet mä dr westlig Däil vom Kanton Baasel-Landschaft ooni s Laufedaal, wo dr Flechi nooch chliiner isch as dr Räst vom historische Baaselbiet aber dr Bevölkerig nooch gröösser und wirtschaftlig wichdiger.

Bis zur Baasler Revoluzioon vo 1798 isch s Gebiet Underdaaneland vom äidgenössische Ort Baasel und au as Baasler Landschaft bekannt gsi. S Underbaaselbiet het sich au sproochlig vom Ooberbaaselbiet und em Laufedaal underschiide, in de letschte Joorzäänt si die Underschiid aber immer chliiner worde.

Weeli Gmäinde s Underbaselbiet genau usmache, isch nid ganz klar. Si Chärn isch s Birsegg. aber vilmol definiert mä s as dä Däil vom Kanton Baaselland, wo nit Laufedaal und nit Ooberbaselbiet isch. Das weere fast alli Gmäinde vom Bezirk Arlese. Muttez, Birsfälde (bäidi im Bezirk Arlese) bzw. Braddele und Augst (bäidi im Bezirk Liestel) wärde männgisch zum Ooberbaaselbiet zelt und mänggisch zum Underbaselbiet.