open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
April

Dr **April** () isch dr vierti Monet vom Jahr im Gregorianische Kalender. Im römische Kalender isch dr April uurschprünglich dr zweiti Monet gsii.

Er hät alewiil 30 Tääg. Dr April fangt mit em gliiche Wuchetag wie dr Juli und i Schaltjahre wie dr Januar aa. 

## Näme
Dr Name bezieht sich vermuetlich uf d Chnoschpe, wo im Früehlig uufgönd, und chunnt vom latiinische *aperire* «uufmache» her.
Dr alti tüütschi Name isch **Ostermond** (vom Karl em Grosse im 8. Jahrhundert iigfüehrt), wil Oschtere meischt im April liit. Anderi, hütte chuum meh pruuchti Bezeichnige sind *Wandelmonet* oder au *Launing*.

## Volchskundlichs
Sit em 16. Jahrhundert isch z Europa dr Bruuch beleit, am 1. April en Aprilscherz z mache: Mer «schickt» siini Mitmänsche mit eme meh oder weniger derbe Scherz oder ere Lüügegschicht «in April».

Dr Saag naa isch dr Luzifer am 1. April us em Himmel verstosse worde.

Vil zum Bruuchtum und vil Sprüch und Wätterregle findt mer im Schwyzerische Idiotikon – lueg deet im Artikel ''Aprille<sup>n</sup>''.

S Aprilewätter schtaht bildlich für wechselhafts Wetter, au wänns in andere Mönet schtattfindet.

## Lueg au
* Fiirtig 
* beweglichi Fiirtig
* Ziitskala

## Weblink
* http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/April.html
Mai

Dr **Mai** () isch dr föifti Monet vom Jahr im Gregorianische Kalender.

Er hät 31 Tääg und isch nach dr Göttin Maia benännt. Nach andere Quelle leitet er sich vo Iupiter Maius ab, em Wachstum bringende Jupiter. 

De Karl dr Grossi hät im 8. Jahrhundert de Name *Wonnemond* iigfüehrt, wo uf di warme Temperature und die wiedererwachti Vegetation hiiwiist. D Bezeichnig *Blumenmond* hät dr Mai wege dr Hauptblüeteziit vo de meischte Pflanzen überchoo. 
Dr Mai heisst au *Weidemond*, wil i dem Monet s Vieh uf d Weide bracht wird (im Gebirge: Alpuuftrieb). 
Nach alter Überlieferig dörf mer sich aber dr Wärmi erscht nach de so genannte Iisheilige vom 11. Mai bis zum 15. Mai sicher sii.

Ungefähr sit em 13. Jh. wird dr Mai in Europa mit Maifiire, -umgäng und -ritte (z. B. Leonhardiritt, Georgiritt) gfiiret, in viile Gegende vo Düütschland und Öschterriich isch s Uufschtelle vo oft imposante Maibäum gwachses Bruuchtum. I dr Schwiiz kennt mer das nöd oder nur sehr sälte.

Im römische Kalender isch dr Mai uurschprünglich dr dritti Monet gsii.
Im katholische Chilejahr isch dr Mai bsunders dr Verehrig vo dr Gottesmuetter Maria gwidmet (Maiandachte), drum wird er i dem Umfeld au als *Marienmond* bezeichnet.

Dr erschti Mai isch dr internationali Fiirtag (in Düütschland: gsetzl. Fiirtag) vo dr Arbeiterbewegig.

Am 2. Sunntig im Mai isch in düütschschprachige Länder Muettertag.

Dr Mai fangt mit em gliiche Wuchetag wie dr Januar vom Folgejahr aa. 
Aber kein andere Monet vom gliiche Jahr fangt mit em gliiche Wuchetag wie dr Mai aa.

## Lueg au
* Fiirtig 
* beweglichi Fiirtig

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20100415003257/http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/Mai.html
Juli

Dr **Juli** () isch dr sibti Monet vom Jahr im Gregorianische Kalender.

Er hät 31 Tääg und isch nach em römische Schtaatsmaa Julius Caesar benännt, uf ihn gaat d Kalenderreform vom Jahr 46 v. Chr. zrugg (lueg bi Römische Kalender, Julianische Kalender).

Dr alti düütschi Name isch *Heuet* oder *Heuert* oder au *Heumonat* gnännt, wil im Juli di erschti Heu-Mahd iibracht wird. Anderi alti Näme für de Juli sind *Bären-* oder *Honigmonat*.

Im römische Kalender, wo s Jahr mit em März aagfange hät, isch dr Juli uurschprünglich dr föifti Monet gsii und häe vor siinere Umbenännig im Jahr 44 v. Chr. (vom Konsul Marcus Antonius iibrachti *[[Lex]] Antonia de mense Quintili* "über de Monet Quintilis") de Name *Quintilis* zu lat. *quintus* "der fünfte". Im Jahr 153 v. Chr. isch dr Jahresbeginn allerdings um zwei Mönet vorverleit worde, so dass d Beziehig zwüsched Name und Zählig weggfalle isch.

Wänns uf e düütlich hörbari akustischi Underscheidbarkeit zum Monetsname *[[Juni]]* aachunnt, wird dr *Juli* umgangssprachlich mängisch au als *"Julai"* uusgschproche und umgkehrt dr *Juni* dänn als *Juno*.

Dr Juli fangt mit em gliiche Wuchetag wie dr April aa und in Schaltjahre auch wie dr Januar (Jänner).

## Lueg au
* Fiirtig 

## Weblink
* http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/Juli.html
Christliche Zeitrechnung

Die *christlich Zittrechnig* oder au Christlich Ära isch d Zellig vu dr Johre vum agnummene Burtsjohr Jesu a. Im dytsche Sprochrüm werre de Johre noch Christi Burt yblicherwiis mit *n.&nbsp;Chr* abchürzt, sälli devor mit *v.&nbsp;Chr.*

Die noochchristligi Ära heisst dorum au Johrzellig *[[Anno Domini]]* (latinisch fer *im Johr vum Herr*), abch. *AD* - eso in englischsprochige Länder yblich.

Wie alli Kalenderäre chennt au die christlich Ära kei Nulljohr als Afang. D'Astronomi verwendet allerdings e Nulljohr un schribt d Johre devor mit eme negative Vorzeiche. D.&nbsp;h. aber, dass s Johr 0 vu dr Astronomi im Johr 1 v.&nbsp;Chr, entspricht, s Johr -1 im Johr 2 v.&nbsp;Chr. usw.

Die christlich Ära setzt inzwische in allene Staate, wo si verwendet wird, uffem Gregorianische Kalender fer d Ideilig vum Johr un d Festlegig vu Schaltjohre uf. Menki Religionsgmeinschafte benutze aber noch die christlich Ära mit eme Julianische Kalender.

Vume e eigene "christliche Kalender" cha mer agsichts vu dr regionale un konfessionelle Underschid im Christetum, wo scho sit dr Spotantike starch usprägt gsi si, nit schwätze. Sälle Begriff isch irrefüehrend, wil er dr Gregorianisch Kalender mit em Chilchejohr vermengt.

E Fählinterpretation, wo ebefalls witt verbreitet isch, isch d'Meinig, dass dr Julianisch oder dr Gregorianisch Kalender ebbis mit unserer Zittrechnig, im besundere mit dr Zellig vu dr Johr, z due häb. Zuemindist fer dr Julianisch Kalender, wo 46 v.&nbsp;Chr. igfüehrt worde isch, isch säll jo offesichtlich nit dr Fall.

## Anderi Abchürzige
Es git no anderi Abchürzige wo dr Bezugspunkt zwar au s ‹Geburtsjoor› vom Jesus isch, aber dr christligi Zämmehang nid bedoont wird, wie s in dr ehemoolige DDR üblig gsi isch. Das si *[[v. u. Z.|v.&nbsp;u.&nbsp;Z.]]* („vor unserer Ziträchnig“) und *[[u. Z.|u.&nbsp;Z.]]* („unseri Ziträchng“ bzw. „unseri Zit“) und *v.&nbsp;d.&nbsp;Z.* („vor dr Zitwändi“) und *n.&nbsp;d.&nbsp;Z.* („noch dr Zitwändi“). Deene entspräche im Änglische *BCE* (*before [the] Common Era*; „vor em gwöönlige Zitalter“) und CE (*[of the] Common Era*; „vom gwöönlige Zitalter“). D Bezäichnig *Common Era* wird uf e Begriff *vulgar era* („gwöönligs Zitalter“) zrugggfüert, wo im früeje 17. Joorhundert zum erste Mol beläit isch. *CE* wird mänggisch au as *Current Era* („gegewärtigs Zitalter“) und wider christianisierend *Christian Era* („christligs Zitalter“) interpretiert. S dütsche *Chr.* wird mänggisch as *Chronologii* dütet, zum e religiööse Bezug vo dr Ziträchnig z vermiide.

## Fuessnoote
Provinz Luxemburg

**Luxemburg** ésch e Provinz ém wallonisch Làndesteil vun Belgie. Offiziell heisst se de *Province de Luxembourg* (frànzeesch), de belgisch Luxeburj´r sàje öi *Province do Lussimbork* (uff Wallonisch) od´r *Provënz Lëtzebuerg* (uff Luxeburjerisch) defir. Provinzhoiptstadt ésch Arlon (ditsch *Arel,* néderländisch *Aarlen*). De Provinz ésch im Südoschte vun Belgie un geht gànz àn de Weschtgrenz vum Großherzogtum Luxemburg làng. Ém Süde grenzt`s àn Frànkrich - beidi Luxeburie àn de Region Lothringe, de Provinz öi noch àn de Champagne-Ardenne. `S ésch de flächemässi greescht Provinz vun Belgie, het àwwer glichzittig de geringschte Inwohnerzàhl.

D'Glichheit vun de Nàmme mét'm Großherzogtum Luxeburi ésch historisch begrindet dodemit, dass nooch de Belgisch Revolution vun 1830 un de Àbspaltung vun d'südlich Provinze vun d'Néderlande Luxeburi uffteilt wore ésch zwésche Belgie un d´Néderlande. De néderländisch Küni ésch in Personalunion glichziti Großherzog vun Luxeburi gsin. Die Teilung ésch numme zue-m-e Teil an de luxeburjerisch-franzeesch Sproochgrenz entlang g'macht wore. Üss däm Grund lewe hitzedàjs én dr Provinz öi Lit, wie Luxeburjerisch redde un it numme Romane. Die ditsch/lux.-Sprechr werde àwwr nit zuer Ditschsprochig Gmeinschàft vun Belgie grachnet un hen üss däm Grund öi nit de namligi Sproochrechte, wie die, wie dezuegheere.

*D'Provënz Lëtzebuerg ass mat 4.443 km² déi gréisst belsch Provënz. Si huet 246.820 Awunner an ass a 5 Arrondissementer a 44 Gemengen ënner-agedeelt. Zwou grouss Landschafte leien do: d'Gaume an d'Ardennen.*
De heechscht Erhebung vun de Provinz ésch de Baraque de Fraiture bi Vielsalm mét 652 m NN.


Datei:Logo - Belgique - Province Luxembourg - Une Ardeur d'avance.svg|Modärn Logo - de Wéldsöi un de Devise
Datei:The boundary between Oberpallen and Tontelange - Borne 121 - 1 - Bernard Piette.jpg|Grenzpfoschte àn de belgésch-luxeburjr Grenz


## Weblink
Schwefeldioxid

&nbsp;

**Schwäfeldioxid**, SO2, isch e farbloses, giftigs Gas, wo e stechige un süre Gschmack het. Es entstoht vor allem bi dr Verbrennig vu schwäfelhaltige fossile Brennstoffe wie Chohle oder Erdölprodukte, wo bis zue 4 Prozent Schwäfel enthalde. Dodur duet's in erheblichem Mass zuer weltwitte Luftverschmutzig bitrage, es isch ei Bestanddeil vum Süre Räge, wobi sich s'Schwäfeldioxid mit Wasser zue Schwäfeliger Süri (H2SO3) umsetzt.
Um säll z'verhindere git's verschideni Verfahre zuer Rauchgasentschwäfelig. D'Schwäfeldioxidbelastig vu dr Luft isch dorum in Dytschland drastisch zruckgange, aber bispilwiis in China noch immer extrem hoch.

Flüssigs Schwäfeldioxid leest zahlriichi Stoffe un het sich doher als wertvolls Lösigsmiddel etabliert.

Es isch s'Anhydrid vu dr schwäflige Süri H2SO3.

In dr Läbensmiddelindustri findet Schwäfeldioxid under dr Bezeichnig **[[E-Nummer|E]] 220** als Konservierigsmiddel un Antioxidationsmiddel Verwendig, vor allem fer Druchefrüchte, Herdepfelgrichte, Fruchtsäfte, Schlegg un Wi.
Es dient au zuer Herstellig vu Thionylchlorid SOCl2.
Ferner isch Schwäfeldioxid e wichtigs Edukt zuer Herstellig vu Schwäfeltrioxid, um aschliessend konzentrierti Schwäfelsüri z. B. mit em Kontaktverfahre herzstelle.

## Herstellig
Schwäfeldioxid wird oft hergstellt dur Verbrennig vu Schwäfel an dr Luft

:S(*s*) + O2 (*g*) → SO2 (*g*)

Schwäfelwasserstoff su Rohöl cha ebefalls verbrennt werre: 

:2H2S(*g*) + 3O2 (*g*) → 2H2O(*g*) + 2SO2 (*g*)

Sulfide wie Iisepyrite un Sphalerite (Zinkblende) chänne au verwendet werre:

:4FeS2 (*s*) + 11O2 (*g*) → 2Fe2O3 (*s*) + 8SO2&nbsp;(*g*)

:2ZnS (*s*) + 3O2 (*g*) → 2ZnO (*s*) + 2SO2 (*g*)

Wenn anhydriertes CaSO4, mit flüssigem Koks und Sand bi dr Zementherstellig erhitzt wird, entstoht CaSiO3 un Schwäfeldioxid isch e Näbeprodukt

:2CaSO4 (*s*) + 2SiO2 (*s*) + C (*s*) → 2CaSiO3 

### [[Toxizität]]
E Schwäfeldioxidkonzentration, wo yberem MAK-Wert lit, cha bim Mensch zue Chopfschmerze, Ybelkeit un Bnummeheit füehre. In höchere Konzentratione schädigt s'Gas starch d'Bronchie un d'Lunge oder sogar d'Nucleinsüre, d'Träger vu dr Erbeigeschafte.

### Sustigs
* Schwäfeldioxid spilt e dominierendi Rolle bim Vulkanismus uffem Jupitermond Io.
* Uf dr Erde wird Schwäfeldioxid ebefalls bi Vulkanusbrüch usgast un cha debi bis in d'Stratosphäri glange. Schwäfeldioxid in dr Stratosphäri het e abchüehlende Klimaeffekt. https://web.archive.org/web/20060628185324/http://visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=1803
Caldera (Krater)

E **Caldera** (spanisch: "Kessel") isch e kesselförmige Ibruchsstruktur vu vulkanischem Ursprung. 

Caldere entstehn dur dr Isturz vu oberflächenoher Magmakammere vume Vulkan, wo zuevor dur Usbrüch entleert worre sin. E Caldera cha dur usströmendi Lava wiider gfüllt werre. Au cha sich uf em Bode vu ere Caldera ernöit e Vulkanchegel bilde, wie säll bim Vesuv gschähe isch. Caldere vu Supervulkane chönne riisigi Usmasse anämme, so isch d'Caldera vum erste Yellowstone-Vulkanusbruch 80 km lang un 55 km breit. Zue dr berüehmtiste Caldere ghöre sälli vum Teide (*Teneriffa*), d'Caldera de Taburiente (*La Palma*), dr Tobasee (*Sumatra*), d'Yellowstone-Caldera (*USA*), d'Vilama-Caldera, d'Caldera-Coruton un d'Caldera-Cerro Guacha (alli im Grenzgebit *Argentinie, Chile, Bolivie*) un d'Caldera vu dr Insle Santorini. 

Uf em vulkanisch aktive Jupitermond Io sin hunderti Caldere entdeckt worre, dere grössti e Durmesser vu bis zue 400 km ufwiise. In dr Io-Nomenklatur werre Caldere mit em latinische Begriff Patera bezeichnet.

Devu z'underschide sin:
* Maare, wo dur vulkanischi Gasexplosione, sog. phreatomagmatische Explosione entstehn un
* Vulkankrater, wo dr Ustrittspunkt vu Magma bezeichne
Emission

Dr Begriff **Emission** (v. lat.: *emittere* = ussende) meint

*im Bankwese d'Usgab/Ifüehrig vu Wertpapiere bzw. Geld, lueg Emission (Wirtschaft)
*in dr Ökologie e Abgab vu Substanze an d'Umwelt, lueg Emission (Umwelt)
*in dr Physik d'Ussendig vu Wellen oder Deilli, lueg Emission (Physik)
*im Postwäse d'Usgab/Ifüehrig vu Briefmarke, lueg Emission (Briefmarke)

Lueg au: Elektroneemission (Deilliphysik)
Sonderrufnummer

Als **Sonderruefnummere** bezeichnet mer i dr Telekommunikation alli Vorwahle wo nöd als Ortsnetzkennzahl, Mobilfunkruefnummere oder als Ländervorwahl verwendet werded.

## Deutschland
* Mehrwertdienscht: *[[0800|Free Call]]* (0800), *[[0700|Persönlichi Ruefnummere]]* (0700), *Premium Rate Service* (0900), *[[Shared-Cost-Dienst|Shared-Cost-Dienscht]]* (0180) und *[[MABEZ]]* (0137)
* Call-by-Call (010xx und 0100xx) 
* Notruefnummere für Polizei (110) und Füürwehr (112) 
* Zentrali Aaalaufschtell zur Sperrig vo elektronische Berechtigunge (116116 und 0116116) 
* Uskunftsdienscht (118xx)
* Voice over IP (VoIP) Ruefnummere für Internettelefonie (032xxxx xxx)

(Alli Nummereaagaabe beziehnd sich uf di düütsche Telefonnetz)
Sonderrufnummere Provider

## Öschterriich
*Uskumft (117)
* Mehrwertdienscht:  (0800)gratis , (0810) max. 10 Cent pro Minute, (0820) max. 20 Cent pro Minute, (0900) max. 3.64 Euro pro Minute
* Bolizei ( 113 oder 112)
* Pannehilf (ÖAMTC) (120)
* Strossedienscht (120)
* Füürwehr (122 oder 112)
* Pannehilf (ARBÖ) (123)
* Gasnotruef (128)
* Bergrettig (140)
* Ärztlige Notdienscht (141)
* Seelsorg (142)
* Rettigssdienscht (144 oder 112)
* Gift-Notruef (01/4064343)

## Schwiiz
* Mehrwertdienscht: *[[0800|Free Call]]* (0800), *Premium Rate Service* (0900)
* Notruefnummere für Polizei (117), Füürwehr (118) und Chrankeauto (114)
Absolute Helligkeit

Di **absoluti Helligkeit** isch e Hilfsgrössi i dr Astronomie, um di tatsächliche Helligkeite vo Himmelsobjekte (meischt Schterne) vergliiche z chönne.

Vo dr Erde uus gseeht mer en Schtern mit siinere schiinbare Helligkeit, wil sie dur siini Entfernig und interschtellare Materie beiiflusst wird.

Um di tatsächlichi Helligkeit vergliiche z chönne, schtellt mer sich di Schterne in einheitlicher Entfernig vor. Die betreit zehn Parsec (1&nbsp;pc&nbsp;=&nbsp;3,26 Liechtjahr). D Helligkeit, wo en Beobachter us dere Normdischtanz messe würdi, nennt mer absoluti Helligkeit. Bi Schterne, wo weniger als zehn Parsec entfernt sind, isch d schiinbari Helligkeit grösser als di absoluti Helligkeit und umgkehrt. Wie au bi dr schiinbare Helligkeit bedüütet en chliine Zahlewert grösseri Lüüchtchraft. 

D Schriibwiis i dr Astronomie lüütet (bimene Schtern dritter Grösseklass) 3^M.0. Bi dr absolutee Helligkeit wird im Gegesatz zur schiinbare Helligkeit es grosses 'M' hochgschtellt. 

Di absolut hellschte Fixschterne erreiched öppe -9^M (über 100.000-fachi Lüüchtchraft vo dr Sunne), di liechtschwächschte degäge +17^M (öppe en zehntuusigschtel vo dr Sunnenlüüchtchraft).

## Bolometrischi Helligkeit
*Hauptartikel*: Bolometrischi Helligkeit

Die git d Helligkeit vomene Schtern im gsamte elektromagnetische Schpektrum aa. Di defür erforderlichi Korrektur hangt vom Empfindlichkeitsbereich vom Messgrät und vom Schpektraltyp vom betreffende Objekt ab. 
Di fotografischi Helligkeit vo dr Sunne betreit 5^M.16, di bolometrischi Helligkeit degäge 4^M.74.

## Entfernigsmodul
D Differenz zwüsched absoluter Helligkeit *M* und schiinbarer Helligkeit *m* wird *Entfernigsmodul* gnännt. D Formle für de Entfernigsmodul luutet:
: m - M = -5 + 5 \log_{10} r = -5 -5 \log_{10} \pi 
Debii isch *r* dr Abschtand vom Schtern i Parsec, π d Parallaxe devo. Mit Hilf vo dere für di Astronomie wichtige Formle chann für Schtern, wo d Lüüchtchraft bekannt isch (z.&nbsp;B. Cepheide oder Supernovae vom Typ&nbsp;Ia), dr Abschtand berechnet werded. (Uf die Wiis hät 1923 dr Abschtand vom Andromedanebel ermittelt werde chönne.)

## Objekt im Sunnensyschtem
Bi Komete und Asteroide wird dr Begriff *Absoluti Helligkeit* abwiichend definiert, wil si nur Liecht reflektiered. Deet wird di i dr Realität unmöglichi Situation aagnaah, dass d Erde und d Sunne a einere Schtell sind und s Objekt (dr Komet oder Asteroid) gnau ei astronomischi Einheit entfernt schtaht. Di Helligkeit, wo das Objekt dann z gseeh wäri, wird als absoluti Helligkeit bezeichnet.

## Vergliich Schiinbari / Absoluti Helligkeit vo einige Himmelskörper

## Lueg au
Schiinbari Helligkeit, Bolometrischi Helligkeit, Entfernigsbeschtimmig, Hertzsprung-Russell-Diagramm
150er

Säller Artikel behandlet d Johr 150 bis 159 vu dr christliche Zittrechnig.

## Politik nach Region
### Römischs Riich
D 150er Johre vu dr christliche Ära stelle im Römische Riich e relativ ruehige Abschnitt dar. S Riich erfreut sich under dr Regentschaft vum Antoninus Pius vu 138–161 an dr Pax Romana. In Obergermanie wird in sällere Zit dr Limes um öppe 20&nbsp;km nooch Oste verschobe, was die einzig Erwitterig vum Riich darstellt un offebar ohni e Feldzug verloffe isch.

### China
Noch em Dod vo dr Kaiserin Liang Na vo dr Han Dynastii spiile d Eunuche e grossi Rolle am chinesische Hof und hai Iifluss uf Politik und Dronfolg.

## Kultur
* D *Geographia* wo dr Ptolemaios in sällere Zitt veröffetlicht het, isch dr erst Atlas un insofern e bedütends Werch vu dr Kulturgschichte. Es wird dertdrin au e Oppidum Tarodunum erwähnt, wo mer hytt im Drisamdal bi Friburg im Brisgau lokalisiert un us dem sich wohl d Ortschafte Zarte un Chilchzarte entwicklet hän.
* Dionysos-Mosaik im ene römische Palast z Köln (1941 näbem Dom entdeckt)

## Literatur
* Aulus Gellius (öbbe 125 bis noch 180): *Noctae Atticae (Attischi Nächt)*, 20 bändigs Wärk über die römischi Literatur und Sproch.

## Religion
### Christedum
Die erste Christusbilder stamme us dere Ziit, nochdäm mä vo früehner nume symbolischi Zeiche kennt.
In sällere Zitt fasst au s Christetum in dr nordafrikanische Provinze vum Römische Riich, Africa un Mauretania, Fuess.

## Ereignis noch Johr
### 150
#### Uf d Wält cho
* Dr Decimus Clodius Septimius Albinus (öbbe 150 bis 19. Februar 197), e römische Usurpator
* Dr Xu Shao (150–195), e berüehmte chinesische Kommentator under dr östlige Han Dynastii

#### Gstorbe
* D Liang Na (116–150), formell Shunlie, d Kaiserin vo dr chinesische Han Dynastii

### 151
#### Uf d Wält cho
* Dr Zhong Yao (151–230), e chinesische Kalligraph und Politiker

#### Gstorbe
* Dr Novatus (öbbe 151), e christlige Heilige

### 152
#### Uf d Wält cho
* Dr Bao Xin (152–192), e chinesische General vo dr östlige Han Dynastii

### 153
#### Uf d Wält cho
* Dr Kong Rong (153–208), e chinesische Dichter und Chriegsfürst

### 154
#### Uf d Wält cho
* Dr Bardesanes (154–222), e syrische Hymnedichter
* Dr Lucius Cassius Dio Cocceianus (s Geburtsjohr isch unsicher), e griechische Historiker

#### Gstorbe
* Dr Pius I. (gstorbe öbbe 154), Pabst
* Dr Ilseong vo Silla (? – 154, Regierigsziit 134–154) Dr Herrscher vom koreanische Königriich Silla

### 155
#### Uf d Wält cho
* Dr Tsou-Tsou (155–220), e chinesische Dichter
* Dr Cáo Cāo (155 bis 15. Merz 220), dr vorletscht Kanzler vo der Han Dynastii
* Dr Sun Jian (155–191), e chinesische General und Chriegsfürst

#### Gstorbe
* Dr Polykarp vo Smyrna (öbbe 69 bis öbbe 155), Bischof vo Smyrna und Mertyrer

### 156
#### Uf d Wält cho
* Dr Ling vo Han, (Han Ling-ti, (156–189), Kaiser vo dr chinesische Han Dynastii

### 159
#### Uf d Wält cho
* Dr Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus (öbbe 159 bis 12. April, 238), dr Römisch Kaiser im Johr 238

#### Gstorbe
* Dr Liang Ji, Politiker und General under dr chinesische Han Dynastii
Asteroid

**Asteroid** heiße chleini planeteähnlichi Objekt, wo sich in Keplersche Umlaufbahne um d Sunne bewege. Sie zelle in dr Regel zue dr Kategori Chleikörper vum Sunnessytem, die grösste au zue dr nöie Kategori Zwergplanet.

In dr Terminologi vu dr Astronome wird e *Asteroid* hüffig **Chleiplanet** oder **Planetoid** (planeteähnlich Objekt) gnennt, wil Asteroid sinngmäss eigetlich fer „sternähnlichs Objekt“ stoht (vu grich. ἀστήρ, *astēr* "Stern"), was dodra lit, dass Asteroide anderscht wie grossi Planete au in grössere Teleskope wie Sterne numme as e Punkt erschine un nit as e Schibli. Säll isch aber au die einzig Gmeinsamkeit mit Stern.

Bislang sind öppe 220.000 Asteroid bekannt, wobi die datsächlich Azahl wohl in d'Millione go dürfte.

Dr grösst Asteroid im Hauptgürtel zwische Mars un Jupiter isch dr Zwergplanet (1) Ceres mit öppe 930 km Durmesser. Witteri grossi Asteroide sin d (2) Pallas, d (3) Juno, d (4) Vesta, d (5) Astraea, d (6) Hebe, d (7) Iris, d (10) Hygiea un d (15) Eunomia, wu einigi devu au in di nöi Kategori Zwergplanet falle dürfte.

Im Kuipergürtel uf dr änere Site vu dr Neptunbahn sin Objekt wie (50000) Quaoar mit 1250&nbsp;km Durmesser, (90482) Orcus mit eme Durmesser vu 1600–1800&nbsp;km un (136199) Eris mit 2500–3200&nbsp;km Durmesser gfunde worre. Äne am Kuipergürtel isch Endi 2003 dr öppe 1700&nbsp;km gross Asteroid (90377) Sedna entdeckt worre. Sälli Objekt zelle nooch dr nöie Systematik chümftig zue dr Kategori vu dr Plutoid, also Ojekt, wu im Zwergplanet (134340) Pluto ähnliche sin.
Varronische Ära

Di **Varronisch Ära** heisst d Johreszellig oder Epoche sit dr Gründig vu dr Stadt Rom (lat. *ab urbe condita*, oder au *anno urbis conditae* („im Johr sit dr Stadtgründig“) abchürzt **a. u. c.** 

S Datum vu dr Gründig isch vum römische Historiker Marcus Terentius Varro uf dr 21. April 753 v. Chr. zruckgrechnet worre. Datsächlich schint aber d Stadt Rom mindistens 300 Johr älder z'si.

## Verwendig
Ob die Varronisch Zellig in dr Antike iberhaupt zuer Johresagab verwendet worre isch, isch umstritte. D Römer hän zue dr Bezeichnig vu dr Johre d'Agab vu dr amtierende Konsuln verwendet, im Oste vum Riich sin zahlriichi Äre, z. B. die Seleukidisch Ära, verbreitet gsi, später isch die Diokletianisch Ära in Gebruuch chu, wo schliessli im Weste vu dr christliche Johreszellig (*Anno Domini*) abglöst worre isch.

Vu Bedütig isch die Varronisch Ära in dr Antike fer d'Abhaltig vu dr Säkularfire gsi, also dr Johrhundertfire vu dr legendäre Gründig vu Rom, wo erstmols underem Kaiser Claudius anno (domini) 47 (800-Johr-Fir) abghalde worre sin. Anno 147/148 het dr Antoninus Pius s 900jährige Jubiläum gfirt un s Millenium het no underem Philippus Arabs anno 248 stattgfunde.

Zue dr Agab vu Johre isch d Zellig *ab urbe condita* erst im Middelalder verbreitet gsi. Die varronisch Zittrechnig isch dur die Christlich Ära, wo vum Mönch Dionysius Exiguus anno 525 vorgschlage worre isch, abglöst worre, aber wohl nit vor em achte Johrhundert. 

## Umrechnig
Wil s Johr Null in dr historische Christliche Ära fählt, wird wie folgt umgrechnet

* Fir Johr bis 753 a.u.c. inklusiv wird d Johresagab vu 754 abzoge. 
* Fir Johr ab 754 a.u.c. wird vu dr Johresagab 753 abzoge.

**Bispile**: 245 a.u.c. isch 754-245 = 509 v. Chr (Gründig vu dr Republik). 800 a.u.c. isch 800-753 = 47 n. Chr.

## Alternativi Johreszellige
Seltener isch die *catonisch* oder au *capitolinisch* Zellig agwendet worre, wo vum Marcus Portius Cato begründet worde isch, und wo d Stadtgründig uf s'erst Johr vu dr 7. Olympiade glegt het (752 v. Chr.).

Witteri antiki Agabe zuer Stadtgründig stamme vum Hellanikos vu Lesbos (säller datiert si uf 1180 v. Chr.), Timaios von Tauromenium (814 v.&nbsp;Chr), Eusebios Hieronimus (755 v. Chr.), Polybios (751 v. Chr.); Fabius Pictor (748 v. Chr.) un Cincius Alimentus (729 v. Chr.).

## Weblink
Varronian Chronology
Systemtheorie

D **Sischdemtheorii** isch ä inderdisziblinärs Erkenndnismodell, wo Sischdem dezue raziäge dud, um underschiedlich komplexi Phänomene z'bschriibe un z'ergläre. S'Analisiere vun Strukture un Funkzione soll Vorhersooge iwwers Verhalte vum Sischdem ermegliche.

D'Begriffe vun de Sischdemtheorii sin in underschiedlichi Wisseschafte ogwendet worre, zum Biischpiel in die Informatik, de Elektrotechnik, de Pädagogik, de Chemii, de Biologii, de Logik, de Mathematik, de Soziologii, de Ethnologii un de Philosophii. Somit isch d'Sischdemtheorii kei eigeschdändig Disziplin, sundern ä heterogener Roome fir än interdiszplinärer Diskurs, wo de Begriff Sischdem ols Grundkonzept fihre dud. Wägge dem gits au nit *ei* Sischdemtheorii, sundern viili underschidlichi Sischdemdefinizione un -konzepte, wo monchmol sogar mitenonder konkurriere due.

## Grundlage

De Begriff Allgmeini Sischdemtheorii geht uff de Biolog Ludwig von Bertalanffy zrick. Ihm sinni Arbeite bilde zemme mit de Kybernetik (Norbert Wiener, William Ross Ashby) un de Informazionstheorii d'Grundlage vun sellem Wisseschaftsoosatz. Weitere wichtigi Theorie schdamme vum Humberto Maturana un vum Francisco Varela (Autopoiesis), vum Stuart Kauffman (Selbschdorganisazion), vum Bronislaw Malinowski un vum Alfred Radcliffe-Brown (Funkzionalismus), vum Talcott Parsons (Sischdemfunkzionalismus) un vum Niklas Luhmann (soziologischi Sischdemtheorii).

## Wichdigi Schdrömunge

D'Sischdemtheorii beruht uff unobhängig vunenonder endwickelde Osätz, wo schbäder synthetisiert un erweiderd worre sin. De Ludwig von Bertalanffy het als erschder de Begriff "Sischdemtheorii" iigfiehrt. In sinnere Theorie gehts um d'"organisch Komplexidäd", wo de dynamische Ussdausch mit de Umwelt bschriibe soll. Onderi Iiflüss sin vun de Kybernetik kumme.
Walgau

Dr **Walgau**  () isch a Tal im Süda vo Vorarlberg. Er isch im Süda vom Rätikon abgränzt und im Norda gohts is Rhital. Di einzig Stadt vom Walgau isch Blodaz mit ebba 14'700 Iwohner. Dr ganz Walgau hat ebba 48'000 Iwohner. Im Süda vo Blodaz kummt ma is Muntafu. Dr Fluss, wo durch an Walgau flüßt, hoaßt Ill, wo spöter in Rhi flüßt.

## Geografische Lag
Dr Walgau goht vo Blodaz bis ge Frastaz - Felsenau, kurz vor da Schlucht ge Feldkirch. Dr gröscht Bergzug im Süda isch da Rätikon. Wichtige Bärg im Walgau senn d Zimbaspitz in Bürsch (Blodaz), wo ma oo gern ge klättra goht, und d drei Schwöschtra, wu wegat irna drei Bärggipfel da Nama hat.

Dr Walgau isch entstande, wo sich da Alpa ufgfaltet häi (35 - 30 Milliona Johr). Während da Iiszit isch da ganze Walgau, und oo ganz Voradlbärg, vo anam oanziga großa Glätscher überzoga gsi.

## Dialekt
Luag oo da Artikel Voradlbärgisch.
D Walgauer redand wie di meischta Voradlbärgr an Alemannischa Dialekt. Markant für d Oberländr sind die Diphthong „ou“ und die „a“-Lut. Aber oo des variiert im Walgau. Im Gegasatz zu da Unterländr isch s Walgaurisch weniger vo da Schwitzerdialekt beiflusst. Dr untere Teil vom Walgau hat noch a kle vom Liachtastanerisch igmischt. Je noch dem, wia südlich a Dorf scho ligt, kriagt ma den Muntafuner Dialekt me zum spüra.

## Kultur
Da Walgau hat markannta Merkmale vo da Feschtr:

**Faschingsumzüg**: Im Walgau gits eigentlich in jedam Dorf an eigana Faschingsumzug, wo denn an huffa Mäschgarle, großteils vo Vereina und Schuala mitgonnd. Da gröschte Faschingsumzug im Walgau ischt alljohr z Frastaz. Es isch an Nachtumzug mit am Fürwerk und hoasst *Schaanerriad*.

**Funka**: A fascht jedes Dorf im Walgau hat vo 2 bis zu 5 Funka im Joor, ufteilt a da zwo jöörlicha Funkatäg, zum Bispil am Funkasonntag. Zum Beispiil Frastaz hat z Fellagattr, z Frastafeders, z Amerlüga und z Gampelün jeds Joor an Funka brenna. Wenn d Hex uf am Funka ned explodiert würd se a Wochanend spötr vrrgraba. Uf sollna Funka spillt oh meischtens a Musik und es git traditionellrwis Bier und Wi zum trinka.

Vor allam di ältere Generation ischt noch sehr katholisch. Fascht jede einzelne Parzella im Walgau hat a eigene Kapella, jedes Dorf hat a Kircha.

## Susigs
Es git sus noch a paar interessanti Randdata. Zum Beispiel senn übr 50% vom Walgau bewaldat. D Walgauer Gmoanda senn vo 510 - 588 Metr übrm Meer platziert, es git jedoch oo so Bärgdörfle wia zum Beispiel Dünserbärg, wo höher als 1200 Meter ligand. Kline Dörfle sind wia oo im Muntafu ned selta, so hat zum Beispiil da Dünserberg gad amol um di 140 Iwohner und davo gad amol 8 Schüaler. Im Walgau lebend me alte as wia junge Lüt. Da Tourismus hats zum Teil wegs am Schifahra, aber oo im Summer uf da Alpa.

## Literatur
* 

## Weblink

* Regio Im Walgau
* Regional-Wiki Im Walgau
Liste unabhängiger Staaten nach Einwohnerzahl

D **Lischte vo de unabhängige Schtaate nach Iiwohnerzahl** füehrt alli unabhängige Schtaate vo dr Erde gordnet nach der Iiwohnerzahl uuf. Di Date sind em *[[CIA World Factbook|CIA World Factbook 2005]]* entnaah und beziehnd sich uf de Schtand vom *Juli 2005*. Di international anerchännte 194 unabhängige Schtaate sind aufglischtet worde, nöd vollschtändig anerchännti oder abhängigi Schtaate sind bi ihrem Mueterland z finde. D Gsamtiiwohnerzahl mit abhängige Gebiete isch zwar au uufgfüehrt, d Rangfolg richtet sich aber nach em Mueterland. D Iiwohnerzahle sind, trotz de Aagabe bis auf de Iiwohner gnau, als Schätzige z betrachte.

## Lüeg au
* Liste unabhängiger Staaten 
* Liste unabhängiger Staaten nach Fläche 
* Liste unabhängiger Staaten nach Bevölkerungsdichte
Liste unabhängiger Staaten nach Bevölkerungsdichte

Die Siite zeiget e Lischte vo allne unabhängige Schtaate vo dr Wält, gordnet nach ihrer Bevolkerigsdichti.

D Bevölkerigsdichti isch in Iiwohner/km² aaggeeh. I dr Berächnig sind di abhängige Territorie nöd iibegriffe, hauptsächli fehled bi dr Flächi vo dr Erde Grönland und d Antarktis. Zellt mer die fascht unbesidlete Gebiet mit, sinkt di weltwiiti Bevölkerigsdichti mit Grönland uf 47,1 mit dr Antarktis uf öppe 43 Iiwohner je km².

E vergliichbari Lischte *iischliesslich* de abhängige Gebiet (allerdings ohni Rangschtelle) isch i dr englische Version z finde.

D Berächnig basiert uf de Bevölkerigszahle us em CIA World Factbook 2005, so dass d Wert vergliichbar sind. Di exakte Zahle bi de meischte Schtaate ergänd sich dur d Hochrächnig uf de gliichi Ziitpunkt. Die sind au für die Lischte bbrucht worde. Für vili Schtaate exischtiered aber anderi Zahle, bi grössere Differenze wäred d Bevölkerigsdichte drum andersch.

Di aaggehni Bevölkerigsdichti git immer nu Durchschnittswert aa. I mänge Länder isch d Bevölkerig sehr ungliichmässig verteilt, z Ägypte zum Biischpiil läbt fascht niemerd i dr Wüeschti, währed im Niltal und -delta meeh als 1'000 Iiwohner je km² woned. Das gseht mer i dr unen aagefüehrte Lischte nöd.

Schtaate mit gliicher Bevölkerigsdichti chömed de gliich Platz über, werded für di aaschlüüssende Platzierige aber mitzellt.

## Lüeg au
* Lischte vo de unabhängige Schtaate
* Liste vo unabhängige Schtaate nach Flächi
* Lischte vo unabhängige Schtaate nach Iiwonerzahl
Syntax

S Wort **Syntax** kunnt vum griechische σύνταξις ['syntaksis] un bedittet Zämmenstellig; uf Alemannisch: **Satzboi**. In dr Syntax gohts drum, wiä Werter zu greßere Eiheite zämmegstelt wäre – also zu Teilsätz, Sätz, Satzgfiäg (das sin zwee oder meh Sätz, wu vunenender abhängig sin).

In verschiidene Sproche gits do gwaltigi Unterschiid. Zum Biispiil sin d tirkisch un d alemannisch Syntax grundverschiide. S folgt e alemannische Satz, dr glich Satz uf tirkisch und drno wird d Reihefolg im Tirkische uf alemannisch nogmacht. Grammatischi Ändige, wus im Ditsche nit git, sin mit ... kännzeichnet. 

* Sälle Büür, wu geschtert go z Acker fahre gange isch un vermisst wore isch, hän si hit gfunde. 
* Dün tarla sürmeye gidip kayboldugu köylü bügün bulundu.
* Geschtert *(dün)* Acker fahre *(tarla sürmeye)* gang... *(gidip)* vermisst-wore-sig... *(kayboldugu)* Büür *(köylü)* hit *(bugün)* gfunde-wore-isch *(bulundu).*

Dr alemannisch Satzboi isch mit em hochditsche verwandt un wird wäge däm viilmol durenander brocht. Lueg im äxtra Artikel.

In dr Informatik redet mer ebefals vu Syntax, in Programmiärsproche wäre mit dr Syntax erlaübti Konstruktione festglegt und unerlaübti üsgschlosse.
Daniel Kirkwood

Dr **Daniel Kirkwood** (* 27. September 1814 im Harford County, Maryland; † 11. Juni 1895 in Riverside, Kalifornie) isch e US-amerikanische Astronom gsi.

Dr Kirkwood isch uf ere Farm in Maryland uf d'Welt chu und het mit 19 Johre agfange, an dr Schuel z'underrichte. Debi het er selber d'Algebra glärt, indem er sini Schüeler mit Hilf vume Lehrbuech underrichtet het. Schliessli het er uf em York County College in Pennsylvania studiert, wo er nooch sinem Abschluss 1838 ebefalls glehrt het. 

1843 isch er Leiter vu dr Lancaster High School in Pennsylvania worre. Dert het er agfange, sich mit astronomische Theme z'beschäftige. Es sin sibe Arbete enstande. Die zweit devu het sich alässlich vu dr Entdeckig vum 5. Asteroid (Astrea) mit dr Asteroide beschäftigt.

Im August 1849 her er international uf sich ufmerksam gmacht, wie er e mathematischi Analogi zwische dr Rotation vu dr Planete un ihre Umlaufbahne entdeckt het. Anno 1851 isch dr Kirkwood Professor fer Mathematik am Delaware College worre und dert zwische 1854 un 1856 Präsident gsi. 

Anno 1856 sich dr Kirkwood no as Professor fer Mathematik an d 'Indiana University in Bloomington gange. Dert isch er witter in dr Asteroideforschig dätig gsi un het anno 1861 d'Hypothese ufgstellt, dass d'Meteorschauer Yberreste vume zerstörte Komet si chönnte. 

Si bedütendsti Leistig isch d'Entdeckung vu dr uf ihn daifte Lucke im Asteroidegürtel gsi, wo er anno 1866 gmacht het, die so gnennte Kirkwoodlucke.

Im zue Ehre isch dr Karter Kirkwood uffem Erdmo daift.

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20050110043340/http://enif.astro.indiana.edu/daniel_kirkwood.html
(3) Juno

D' **(3) Juno** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel. Si isch am 1. September 1804 vum Karl Ludwig Harding as dritter Asteroid entdeckt worre, un uf d'Juno, die höchst römisch Götti, daift worre.

## Umlaufbahn
D'Juno bewegt sich ime Abstand vu 1,98 (Perihel) un 3,36 (Aphel) AE in 4,36 Johre um d'Sunne. D'Umlaufbahn isch 13,0° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,258.

## Eigeschafte
D'Juno het e middlere Durchmesser vu öppe 267&nbsp;km. Ihr Masse isch zue 2,82×1019 Kilogramm bestimmt worre. Si besitzt e relativ helli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,238. Während dr Opposition erreicht si e schinbari Helligkeit vu bis zue 7,7 mag, un isch demit ein vu dr hellste Asteroide am Nachthimmel. In rund 7 Stunde un 13 Minute rotiert sie um die eige Ax.

Anno 1996 (Resultate publiziert anno 2003) isch d'Juno mit Hilfe vume 2,5 Meter Spiegelteleskop vum Mount-Wilson-Observatorium un ere adaptive Optik igehend undersuecht worre. Es het sich zeigte, dass d'Juno e uregelmässige Himmelskörper isch, wo d'Gstalt an e Herdepfel erinneret. D'Ufnahme im Infrarotberiich zeige e öppe 100&nbsp;km grosse Impaktkrater, wo wohrschins vor geologisch churzer Zitt entstande isch. Spektroskopischi Undersuechige len druf schliesse, dass d'Juno dr Ursprungskörper vu gwöhnliche Chondrite si chännt, ere hüffige Gruppe vu Steimeteorite, wo us iisehaldige Silikatverbindige, wie Olivin un Pyroxene ufbaut sin.

Juno isch dr erste Asteroid, bi dem e Sternbedeckig beobachtet worre isch: Am 19. Februar 1958 isch d'Juno gnau vor eme liechtschwache Stern vorbizoge un het säller fer mehreri Sekunde verdunklet. Sither sin noch meh Sternbedeckige vu dr Juno beobachtet worre. D'Grössi vu dr Juno isch us sälle Beobachtige zue 290×245&nbsp;km bestimmt worre.

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide

## Literatur


## Aspekte

Quelle: dr englisch un dr dytsch Wikipedia-Bitrag zue dem Lemma
(5) Astraea

D' **(5) Astraea** (ursprünglich **(5) Asträa**) isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 8. Dezember 1845 vum Karl Ludwig Hencke entdeckt worre isch. Daift worre isch säller Himmelskörper uf d'Astraea, ere Dochter vum Zeus un dr Götti vu dr Grechtigkeit.

D'Astraea beweggt sich in 4,1286 Johre un ime Abstand vu 2,0759 (Perihel) bis 3,0712 (Aphel) astronomische Einheite um d'Sunne. D'Bahn isch 5,3698° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1937.

D'Astraea het e Durmesser vu 117&nbsp;km. D'Astraea besitzt e relativ helli, silikatriichi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,227. Während dr Opposition erreicht si e Helligkeit vu 11,9 mag. In 16 Stunde un 48 Minute rotiert si um die eige Ax.

## Fueßnote


## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
Samstag

Dr **Samschdig** (im Nordtüütsche, Oschttüütsche und Oschtmitteltüütsche Schpraachberiich: *Sonnabend*) isch dr sächsti Wuchetag im bürgerliche Kaländer (DIN 1355), nach chrischtlich/jüdischer/islamischer Zellig dr sibti und letschti.

Dr Tag hät im hochtüütsche Schpraachberiich zwei Bezeichnige, wo regional underschidlich teilwiis fascht uusschliesslich, teilwiis parallel bbruucht werded, i jüngschter Ziit isch allerdings e Tendenz hii zum Samschdig feschtschtellbar.

Dr Name *Samschdig*, althochtüütsch *sambaztac*, chunnt vonere erschlossene vulgärgriechische Form **sambaton* vom griechische Wort *sabbaton*, wo letschtlich uf hebräisch *Schabbat* zrugggaht. Er hät sich mit dr Missionierig vom südtüütsche Schpraachruum donauufwärts verbreitet und herrscht hüt no i Süd- und Weschttüütschland vor. Vor allem i dr jüdische Religion und i dr chrischtliche Gmeinschaft vo de Sibete-Tags-Adväntischte gilt er als Fiirtig (lueg au Sabbat). Di romanische Schpraache göhnd einheitlich druuf zrugg: französisch *le samedi*, italienisch *il sabato*, spanisch *el sábado*.

D Bezeichnig *Sonnabend* (althochtüütsch *sunnunaband*, altenglisch *sunnanæfen*) bedüütet nöd nu Vor**abend**, sondern Vor**tag** vom Sunndig (vgl. *Heiligaabig* als Name ebefalls vom ganze Tag vor em Wiehnachtsfäscht). D Bezeichnig isch mit dr angelsächsische Missionierig (Bonifatius) i di althochtüütsch Schpraach choo, und daademit hät mer d Erinnerig a vorchrischtlichi Gottheite (latiinisch *Saturni Dies,* altänglisch *Sæterdæg;* daadezue une) wie bim Begriff Mittwuch vermide. Er wird vor allem z Nordtüütschland und im Oschtmitteltüütsche bbruucht. „Sonnabend“ isch i dr DDR (entsprechend dr vorherrschende regionale Verbreitig) di offizielli Bezeichnig gsi. Luut em dtv-Atlas zur tüütsche Schpraach verlauft d Sonnabend/Samschdig-Grenze öppe bim Main.

De *Saturni Dies* hät aber gliich überläbt: Im Nidertüütsche, zum Biispiil z Weschtfale und im ostfriisische Platt, im Niderländische, im Friisische bzw. Saterländische und im Änglische gheissts hüt na *Saterdag* (nd., nl., fr.), *Zaterdag* (nl.) und  *Saturday* (ängl.).

Vom russische Wort vom Samschdig, „Subbota“, isch dr *Subbotnik* abgleitet, di (mee oder weniger) freiwilligi Gratis-Arbet am Samschdig. Derigi Arbetsiisätz häts ziitwiis au i dr DDR hüüfig geeh.

## Lueg au
* Sabbat
Gemeinden des Kantons Zürich

Dr Kanton Züri umfasst am 1. Januar 2018 genau 166 politischi Gmäinde (vo 1934 bis 2013 sinds umveränderet 172 gsii). Bezirkshauptort sind fett füreghobe.

*Lueg au:* Bezirk vom Kanton Züri und für Ort won käi äigeti Gmäind sind bi de Zürcher Ortsnäme.

## A





## B





## D





## E





## F





## G





## H





## I





## K





## L





## M





## N





## O





## P





## R





## S





## T





## U





## V





## W





## Z





## Fusione
* 2014: *[[Bertschikon bei Attikon|Bërtschike]]* und *[[Wiesendangen|Wisedange]]* → Wisedange
* 2015: *[[Bauma|Baume]]* und *[[Sternenberg ZH|Stëërnebëërg]]* → Baume
* 2016: *[[Illnau-Effretikon|Ilau-Efrèètike]]* und *[[Kyburg ZH|Chyberg]]* → Ilau-Efreetike
* 2018: *[[Hirzel]]* und *[[Horgen|Horge]]* → Horge
* 2018: *[[Elgg]]* und *[[Hofstetten ZH|Hofstette]]* → Elgg
* 2019: *[[Hütten ZH|Hütte]], [[Schönenberg ZH|Schönebëërg]]* und *[[Wädenswil|Wättischwyl]]* → Wättischwyl
* 2019: *[[Oberstammheim|Oberstamme]], [[Unterstammheim|Understamme]]* und *[[Waltalingen|Waltelinge]]* → Stamme

## Weblink

* Kanton Zürich: Gemeinden
Bezirk Baden (Aargau)

De **Bezirk Baade** oder bodeständiger s **Baadebiet** isch en Bezirk im Nordoschte vom Kanton Aargau. Hauptoort isch s Stettli Bade, s grööscht Oort Wettige. De Bezirk het 26 Ywonergmäinde, er isch 153,07&nbsp;Kwadraatkilometer grooss und er het mee weder 140'000 Ywoner (Stand 2019).

## Ywonergmäinde




## Weblink

## Fuessnoote
Rheinwaldhorn

S **Rhiiwaldhorn** (uf italienisch **Adula**) isch mit 3'402 m ü.M. de högschti Bärg vom Kanton Tessin (Schwiiz).

## Geografii und Name
S Rhiiwaldhorn liit i de Adula-Alpe a de Gränze vom Tessin zu Graubünde. Am nordöstliche Abhang vom Gipfel entspringt de Henderrhii, en Quällfluss vom Rhii.

Uf tüütsch ghäisst de Bärg *Riiwaldhorn* und s Gebiet *Adula*, uf italienisch ghäisst de Bärg *Adula* und s Gebiet *Alpi Mesolcinesi e Grigionesi Occidentali* oder *Alpi Lepontine Orientali*.

## Bestiigig
D Bärgstiiger startet för e Bestiigig vom Adula vo Torre oder vo de Staumuur vom Luzzonesee im Bleniotal. Underwägs häds d Adulahütte (Capanna Adula) vom SAC oder öppis höcher nomal e Bärghütte wo gliich ghäisst, vom UOTE. Anderi Wäg gönd us em Val Malvaglia über d Quarzei-Hütte, vo Vals über d Länta-Hütte oder vo Hinterrhii über d Zapport-Hütte uf s Rhiiwaldhorn ufe.

## Weblink

* Adulahütte UOTE
* Adulahütte SAC
* Quarnei-Hütte
* Zapporthütte
Bezirk Gäu

De **Bezirk Gäu** (*«s Göi» gnennt*) isch e Bezirk vom Kanton Soledurn und lyt zwische Olte und Soledurn. Är ghört zue dr Amtei Thal-Gäu.

Begränzt wird dr Bezirk im Norde vo dr erschte Chetti vom Jura, im Weschte vo dr Kantonsgränze gäge s Bipperamt und im Süde vo dr Aare. Ds Gäu wird vo de zwe wichtigschte Autobahne vo dr Schwyz durquert, vo dr A1 und vo dr A2, wo sich am Autobahnchrüz Harchinge vereinige. Ufgrund vo dr guete Verkehrslag hed sich ds Gäu syt em Nationalstrassebau stark veränderet und es hei sich etlichi Logistikfirme entlang vo ihne agsammled. Absyts dervo hed ds Gäu sy ländlich Charakter guet chöne bhalte.

Dr Bezirk Gäu hed e Flächi vo 62,02&nbsp;km² und isch Ändi 2005 vo 17'148&nbsp;Lüt bewohnt worde, Ändi 2015 sinds dänn s erscht Mol über zwänzgtuusig gsii (20'398).

## Wappe
: *Zwöimal teilt vo Rot, Silber und Schwarz*

## Gmeinde




## Region Gäu
Dr politisch Bezirk Gäu sett me nid mit dr Region Soledurnischs Gäu verwächsle. Si isch meh historisch prägt und es ghöre zuesätzlich zu de Gäuergmeinde ou no d Untergäuer Gmeinde Gunzge, Fulebach, Chappu, Bonige, Hägedorf, Rickebach ond Chlywange – e Teil vom Dorf Wange bi Oute derzue.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Hüntwangen

**Hüntwange** isch e politischi Gmäind im Bezirk Bülach vom Kanton Züri i dr Schwiiz.

## Wappe
Blasonierig
: *In Blau e goldigi Garbe, überhöht vomene goldige Senseblatt*

## Geographi
Hüntwange liit im Norde vom Kanton Züri im Rafzerfeld am Hochrhy. Nachbargemäinde sind Hohedenge, Glattfelde (Exklave *Neuhus*), Eglisau, Wil und Waschterchinge.
Es liit zimlich genau zwüsched Züri und Schaffhuuse. Mit dr Bahn chann mer in chürzeschter Ziit Schaffhuuse, Bülach, Züri oder Winterthur erräiche.
Mit em Auto isch es öppe 20–30&nbsp;Minute vom Flughafe Züri-Chlote entfernt, trotzdem lebt mer z Hüntwange ohni Fluglärm.

## Gschicht
Hüntwange wird zum erschte Mool im Joor 1254 als *Hiuntwangin* erwäänt. S Dorf het im Früemittealter zur Landgrafschaft Chleggau ghört, isch im 13. Joorhundert zum Chloschter Wettige cho un 1496 vo Züri erworbe worre.

## Bevölkerig

De Uusländeraatäil liit bi 10,8 % (Stand 2011).

## Religion
49,0 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 17,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 9,3 %, CVP 2,4 %, EDU 2,8 %, EVP 1,8 %, FDP 8,8 %. GLP 12,3 %, GP 9,2 %, SP 15,6 %, SVP 35,2 %, Suschtigi 2,6 %.

Gmäindspresidänt isch de Kurt Erb (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,4 % gläge.

## Tieläkt
D Wiiländer Mundart vo Hüntwange ghöört zue de Oschtschwiizer Tieläkt.

## Bilder

Huentwangen 114.JPG|Strass im Dorfzäntrum
Huentwangen 108.JPG|Aasicht fo Hüntwange
Huentwangen vilagheniro 084.JPG|Dorfygang fo Hüntwange
Huentwangen faktrabdomo 109.JPG|Rigelhuus in Hüntwange
Huentwangen vilagha placo kun puto 112.JPG|Dorfplatz mit Brunne
Huentwangen vilagha placo kun puto 120.JPG|Dorfplatz mit Brunne
Huentwangen komunuma domo 134.JPG|Gmeindshuus fo Hüntwange
Huentwangen komunuma domo 135.JPG|Gmeindshuus fo Hüntwange
Huentwangen faktrabdomoj 110.JPG|Dorfstraass in Hüntwange


## Literatur
* Hermann Fietz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich, Band II: Die Bezirke Bülach, Dielsdorf, Hinwil, Horgen und Meilen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 15). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1943. 

## Weblink

* www.huentwangen.ch
* 
* Gemeinde Hüntwangen im GIS des Kantons Zürich

## Fuessnote
Wollerau

**Wolerau** (amtlich *Wollerau*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Hööf vum Kanton Schwyz.

## Geografi
Wolerau liit uuf em öschtliche Uuslöufer vum Zimmerberg.

D Nachbergmeinde sind Richterschwil, Fräiebach, Feusisberg u Wädischwil. Vu de Gmeindflechi sind 56,9 Prozänt landwirtschaftlichi Flechi, 13,6 Prozänt Wald, 24,9 Prozänt Sidligsflechi u 4,6 Prozänt suschtigi Flechi.

## Gschicht
Wolerau isch zum eerschte Maal gnennt worde um 1217-22 als *Wolrowo*.

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 20,9 % gläge.

Wäge de sehr günschtige Schtüürsätz isch Wollerau zum Wohnsitz vo es bar bekannte Persönlichkeite wie de Formel 1-Rennfahrer Kimi Räikkönen  u.&nbsp;a. worde. D Iiwohner vo Wollerau profitiered nöd nur vo de günschtige Stüürsätz, sondern händ au öffentliche Dienschtleischtige, Naherholigsgebiet, Autobahnaaschluss, Zugbahnhof und vor allem e schöni Uussicht uf de Zürisee.

## Religion
52,4 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 28,9 % evangelisch-reformiert.

## Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 6074 Iiwoner 88,8 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 11,2 % anderi Spraache.

De Tieläkt vu Wolerau ghöört zum Höuchschtalemannisch.

## Literatur
* 

## Weblink

* Offiziälli Homepage vu de Gmeind

## Fuessnote
Bezirk Höfe

Dr **Bezirk Hööf** isch en Bezirk vom Kanton Schwyz i dr Schwiiz. Dr Bezirk beschtaht us drei politische Gmeinde, Bezirkshauptort isch Wollerau und Pfäffike.

S Gebiet umfasst de Abhang zwüsched Etzel und Zürisee. Di beide Insle Ufnau und Lützelau ghöred ebeso zum Territorium vom Bezirk, Eigetümer sind s Chloschter Einsidle für d Ufnau und d Ortsgmeind Rapperswil für d Lützelau.

Dr Bezirk erläbt derzit es gewaltigs Wachstum vo de Aazahl Iiwohner, wil diä drü Gmeinde di absolut schtüürgünschtigste Gmeinde vo dr ganze Schwiiz sind, und das siit öppe 2001, jedefalls für Privatpersone.

## Politischi Gmeinde





## Ortschafte




## Weblink
* Artikel ''Höfe'' im Historischen Lexikon der Schweiz
* "Bezirk Höfe"''
Bezirk Bülach

De **Bezirk Büüli** (hochdütsch **Bülach**) isch en Bezirk im Nordweschte vom Schwiizer Kanton Züri. Er umfasst im Wäsentliche s under Glatttal und s Rafzerfeld. S Hauptort isch Büüli.
__NOTOC__
## Politischi Gmainde





## Zivilgmainde

Bi der Abschaffig von de Zivigmäinde 2006 häts na die ggèè:
* Breite-Hakab (Politischi Gmäind Nüereschtoorf)
* Oberwil (Politischi Gmäind Nüereschtoorf)

## Ortschafte





## Weblink
* Artikel ''Bülach (Vogtei, Bezirk)'' im Historischen Lexikon der Schweiz
150

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Geograaf Claudius Ptolemäus schrybt s Wärch *[[Almagest]]* *(öppe ane 150)*.
* Dr griechisch Schriftsteller Clemäns vo Alexandrie chunt uf d Wält *(öppe ane 150)*.
* Dr chrischtlech Autor Tertullian chunt uf d Wält *(öppe ane 150)*.
* Dr Antoninus Pius isch Kaiser vo Rom.
* Dr Euzois isch Bischof vo Byzantion.
* Dr Pius isch Bischof vo Rom.
* S römische Militär tuet dr Germanisch Limes deils wyter im Norde nöi boue *(öppe sid anne 150)*.
* Z Arabie isch Chrieg.

## Weblink
152

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Antoninus Pius isch Kaiser vo Rom.
* Dr Pius isch Bischof vo Rom.
* Dr Celadion wird Bischof vo Alexandria.
* S römische Militär bout am Germanische Limes wyter.
* Z Mauretanie isch Chrieg.

## Weblink
156

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Antoninus Pius isch Kaiser vo Rom.
* Dr Anicetus isch Bischof vo Rom.
* Dr Marcus Ceionius Silvanus und dr Gaius Serius Augurinus sin Konsuule vo Rom.
* Dr chinesisch Filosoof Zhang Daoling stirbt *(öppe anne 156)*.

## Weblink
157

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Antoninus Pius isch Kaiser vo Rom.
* Dr Anicetus isch Bischof vo Rom.
* Dr Marcus Vettulenus Civica Barbarus un dr Marcus Metilius Aquillius Regulus sin Konsuule vo Rom.
* Z Dakie isch Chrieg.
* Z Amerika wird s Schteibild *Mojarra 1* gmacht.

## Weblink
158

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Apuleius schrybt s Buech *De magia*.
* Dr Antoninus Pius isch Kaiser vo Rom.
* Dr Anicetus isch Bischof vo Rom.
* Dr Sextus Sulpicius Tertullus un dr Quintus Tineius Sacerdos sin Konsuule vo Rom.

## Weblink