open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schweizerisches Jugendschriftenwerk

S **Schwiizerische Jugendschriftewärch (SJW)** isch en Organisazioon i dr Schwiiz, wo Läseheft für Chinder und Jugendlichi usegitt.

Es isch anne 1931 gründet worde und sid 1957 als Stiftig organisiert. Vorhär sind z Züri sid 1922 d *Schwiizer Jugendchrifte* usechoo, wo jetz dur d SJW-Heftli für s ganze Land abglöst worde sind. Dr Schwiizer Schriftstellerverband und dr Schwiizer Lehrerverein händ am Afang d Trukchöschte vo de SJW-Schrifte zalt. Es goot trum, bi de Junge mit dene hantleche Büechli d Fröid am Lääse z steerche und d Schwiizer Autoore au uf däm Wääg no meh bekant z mache. Vil Stück sind vo zytgnössischen Autore und Schriftstellerinne, au vo ussländische Verfasser, und drzue au churzi Sache vo früenere Autore, wo me für die Jugendusgab früsch redigiert het.

SJW-Wärch git’s in alne vier offizielle Landessprooche vo dr Schwiiz – also nid i de Mundarte oder de Patois. Im Püntnerromanische het me aber Schrifte i verschidene Idioom gmacht, im nöie Rumantsch Grischun und de Sprooche Vallader, Puter, Surmiran, Sursilvan und Sutsilvan. Sid 2001 isch bi deil Usgaabe en CD-ROM drby, wo druffe dr Tegscht in ere änglischen Übersetzig und i andere Sprooche vorchunt. Das isch für s interkulturelle Verstoo tänkt. Es wärde au SJW-Heft i dr Blindeschrift gmacht.

I de erschte Nummere, wo me sid 1932 het chönne lääse, sind Tegscht vom Fritz Wartenweiler, vom Ernst Eschmann, vo dr Elisabeth Müller, dr Olga Meyer, em Traugott Vogel und em Alfred Fankhauser gsi.

Me hat tänkt, es wär für d Förid am Lääse no guet, i dene Heft zum Tegscht au no chlyni Bildi und eifachi Zeichnige z bringe. Das macht s Aaluege no intressanter und git en andere Zuegang zu de Gschichte. Und so het d SJW-Reie für vil Grafiker und Künschtler es nöis Arbetsgebiet vo dr Bilddidaktik botte.

## vo wämm ass me u.&nbsp;a. i de SJW-Heft cha Sache läse und wär drfür Bildli zeichnet het
* Aesop
* Hugo Ball
* Walter Benjamin
* Peter Bichsel
* Fritz Brunner
* Andrea Caprez
* Blaise Cendrars
* August Corrodi
* Gion Deplazes
* Friedrich Dürrenmatt
* Alfred Fankhauser
* Heinrich Federer
* Eleonore Frey
* Alice Gabathuler
* Friedrich Glauser
* Jeremias Gotthelf
* Brüder Grimm
* Rudolf Hägni
* Lukas Hartmann
* Eveline Hasler
* Johann Peter Hebel
* Hermann Hesse
* Franz Hohler
* Meinrad Inglin
* James Joyce
* Franz Kafka
* César Keiser
* Gottfried Keller
* Tim Krohn
* Dino Larese
* Meinrad Lienert
* Astrid Lindgren
* Olga Meyer
* Elisabeth Müller
* Sepp Modest Nay
* Meret Oppenheim
* Bianca Pitzorno
* Josef Reinhart
* Martha Ringier
* Jean-Jacques Rousseau
* Johanna Spyri
* Bettina Spoerri
* Johanna Spyri
* Leo Tolstoi
* Gilg Tschudy
* Leo Tuor
* Tomi Ungerer
* Traugott Vogel
* Robert Walser
* Emile Zola
* Emil Zopfi

## Literatur
* Charles Linsmayer: *«Ein geistiges Rütli für die Schweizer Jugend». 75 Jahre SJW Schweizerisches Jugendschriftenwerk.* SJW, Zürich 2007, ISBN 978-3-7269-0528-6.

## Weblink
* 
* Website vom Schwiizerische Jugendschriftenwärch
Liedermeie

Dr **Liedermeie** isch es Liederbuech us dr Schwiiz.

Die Schwiizer Lieder, wo drinn zämegstelt sind, hät me dur dä Titel vom Buech mit emene farbige *Meie* vo Blueme vergliche.

Dr ganz Titel vo däm Band, wo im Verlag Hug z Züri z’erscht anne 1951 und denn scho  1954 i dr zwöite Uflag usecho isch, heisst «Liedermeie. Volksliederbuch für Trachtenleute, Singkreise und die Familie». Dr Zürcher Musiker Alfred Stèèrn hät’s Liederbuech zämegstelt. Dr Uuftrag do drzue hät er vo dr Schwiizerische Trachtevereinigung gha.

Me findet drinn alti bekannti Schwiizer Volchslieder wie öppe:
* s Guggischbärgerlied
* dr alt Ämmedaaler Hochsigsdanz
* *Dursli und Babeli,* s alte “Gränchner Lied”, wo scho dr Franz Josef Schild im Truk useggä het
* s *Im Aargöi sind zwöi Liebi*
* s *Ha an em Ort es Blüemeli gsee* vom Gottlieb Jakob Kuhn
* s Langwiiser Lied
* *Im Wätter* vom Josef Reinhart
* *Lueg nit verby* vom Josef Reinhart
* *Es hed es Schneeli gschnyjed,* vo Davos
* *Uf em Bëërgli bini gsässe* vom Joseph Gersbach
* *Samschtigoobet* vo dr Lina Locher
* *Mir Purelüt sy chäch* vom Simon Gfeller
* *Ufrichti-Spruch* vom Kari Grunder
* *Dr Roosegarte z Mailand* vom Kari Geiser
* *Aber gäll, du hettsch mit gärn,* us em Kanton Sanggalle

Und es hät no vil anderi alti und au nöiere Lieder i de Dütschsschwiizer Mundarte und und es bar hochdüütschi, französeschi und iteliäneschi Gsäng drby. Bi de Autore chöme au dr Joseph von Eichendorff und dr Hans Georg Nägeli vor.

Die fyni Präägig vom lyynigen Yband für das Singbüechli hät dr Zürcher Grafiker und Fachlehrer Pierre Gauchat, wo en Soon vom Romanischt Louis Gauchat gsi isch und vom 5. Jänner 1902 bis zum 26. Februar 1956 gläbt het, gstaltet.
Anni Mathes

D **Anni Mathes** (* 1956 z Bludesch) isch e Chrankeschwöschter und Mundartautorin vom Vorarlbärg.

## s Läbe
D Mathes, wo vo Bludesch im Vorarlbärg chunt, het d Uusbildig zur Chrankeschwöschter, Kinesiologin und Chinderbetreuerin gmacht. Si het sech bi dr Schriftstellerin Sonja von Eisenstein lo zur Seminarleiterin für Määrliseminar usbilde. Vo 2001 bis 2006 het si im Färnstudium no dr Journalismus und s Schryybe a dr Uni Züri glert.

D Anni Mathes schrybt und list im Walgauer Tieläkt. Näbe sälbständige Wärch macht si au Byträäg für verschideni Zytschrifte. Anne 2003 het si eine eigeti Wärchstatt für Literatur ufttoo, das isch «Anni ́s Märchen-Werkstatt». Sid 1998 isch si bi dr *Arbetsgruppe Mundart* vo dr Gselschaft *Literatur Vorarlberg* drby. 1998 het si am *Erschte Internazionale Mundartsymposium* z Bregenz mitgmacht und sider no a vil wytere Aläss und bi Lääsige vo Radiostazioone i de dütschsproochige Länder. Si organisiert internazionali Träffe vo Autore, d *Bludescher Mund Art Literatur Wärkstett*, wo sit 2005 scho es bar mol stattgfunde händ. Understützt wärde die Projäkt vo dr *Rheticus-Gselschaft.*

2013 het d Anni Mathes dr Vorarlbärger Literaturpryys übercho, und 2000 dr Ludwig-Schwarz-Anerchennigspryys für modärni Lyrik z Höfen an der Enz.

## Wärch
* *Läba und läba lô,* 1998
* *Ohra-schlüüfr,* 2000
* *Uufgweckt,* es ORF-Hörspiil
* s *Bludescher Dorflied,* 2006
* Bytrag zu de *Internantionale Mundart-Brücken,* 2007
* Mitautorin vo dr CD *Blumenegger Mundart,* 1999
* Mitautorin vo dr Dokumentation *Alt Jung Sein,* 2002
* Mitautorin vo dr CD *d bibl redat dialekt,* 2003
* Mitautorin vo *Grüscht. Lyrik und Prosa in alemannischer Mundart,* 2010
* Mitautorin vo *Fenster zum Nachbarn,* (Rheticus-Gselschaft) 2011

## Weblink
* Anni Mathes bi literatur-vorarlberg.at
Röselichranz

Dr **Röselichranz** isch es Liederbuech vo dr Schwiiz.

Dr ganz Titel vo däm Band, wo im Morgarte-Verlag z Züri anne 1942 usecho isch, heisst «Röselichranz. Volkskinderlieder der Schweiz». Dr Zürcher Musiker Alfred Stèèrn hät’s zäme mit sinere Frou Klara Stèèrn gmacht. Die vile Zeichnige drinn sind vo dr Grafikerin Berta Tappolet (1. Jänner 1897 bis 21. Juli 1947).

Deil Lieder sind vo bekannte Dichter, bi vil anonyme Värsli weiss men aber nid wär se z’erscht agfange het de Chinder vorsäge. Bi de meischte vo dene Lieder sind Musignoote drby und es isch aggèè, us welem Schwiizer Kanton si sind.

Ganz z hinderscht im Büechli cha me gseh, us was für Kwelle s Stèèrns d Lieder und d Melodie gnoo händ. Da drunder sind öppe em Erwin Burckhardt sini *Schwiizer Chinderlieder*, wo z Aarau usecho sind; em Alfred Leonz Gassme sis Buech *Das Volkslied im Luzerner Wiggertal und Hinterland* vo 1904; dr Rööseligarte vom Otto vo Greyerz; em Grolimund sini Soledurner und Aargauer Lieder; s *Ringe ringe rose* vom Carl Hess, s *Alemannische Liederbuech* vom Rudi Keller, wo anne 1938 z Fryburg im Briisgau usecho isch; d *[[Kuhreihen|Chüereie]] und Volchslieder,* wo dr Gottlieb Jakob Kuhn gsamlet und useggä het; vom Ernst Ludwig Rochholz s *Alemannische Chinderlied*; em Otto Sutermeister sini Anthology vo dr alemannische Mundartliteratur; vom Ludwig Tobler s grosse Buech über d Volchlieder; au vom Schwiizerische Volchsliedarchyv z Basel sind deil Nummere, und anders chunt vom Ghöresääge.

D Liedli und Värsli sind in drizää Kapitel püschelet. Das sind:
* *Nina nina Wiegeli*
* *Allergattig Tierli*
* *gige gige Tänzli*
* *Gott Lob und Dank für Spis und Trank*
* *Härli rupfe, Öhrli zupfe*
* *Ringe ringe Reie*
* *Engeli Engeli uf em Tor*
* *Pure und Handwerkerlüt*
* *Gspassigi Sache zum Singe und Lache*
* *Heile heile Säge*
* *Vo Sunne, Räge, Wind, vo Bäum und Blueme*
* *Rite rite Rössli*
* *Vo allerlei Musikante*

Fascht es halb Dotze nöji Uuflaage sind vom Suurländer z Aarau sid 1963 usepraacht worde.

## Fuessnoote
Schwizer Schnabelweid

D **Schwizer Schnabelweid** isch es Buech, wo dr Zürcher Mundartdichter Traugott Vogel drin e grossi Tschuppele Tieläkttegscht gsamlet het. 

## s Buech
S Buech, wo dr ganz Titel drvo *Schwizer Schnabelweid. E churzwyligi Heimedkund i Gschichte und Prichte us allne Kantön* heisst, isch anne 1938 bim Suurländer z Aarau usecho.

D Byträäg het dr Redakter nach de Kantöön vo dr Schwiiz püschelet, also agfange vo Züri und Bärn bis hi zum Aargau, em Tuurgau und em Tüütschwallis; und denn drzue no öppis vo Düüschschwiizer us em Tessin und vo Gämf.

Am Ändi vom Buech chunt no en Uufsatz vom Hans Rudolf Schmid über s Schwiizerdütsch, denn het’s e Lischte, vo wo dr Vogel die Tegscht gnoo het, und en Essai drüber, was d Mundart isch.

Au grad im Joor 1938 isch s Buech “Schwyzer Meie” usecho mit ere Samlig vo schwiizerdütsche Gedicht, zämegstelt vom Adolf Guggebüel und em Georg Thürer. Es bar Autore sind i beiden Anthologye, dr “Schwyzer Schnabelweid” und em “Schwyzer Meie” verträtte, und e Deil drvo, womme als Klassiker vo dr Düütschschwiizer Literatur chan aaluege, es Vierteljoorhundrt spöter au nomol im Thürer sim “Holderbluescht”.

S Hauptwort vom Buechtitel isch spööter vom Schwiizer Radio wider pruucht worde, wo d Tieläktredakzioon mit ere nöie Mundartsändig agfange het; die heisst nach em Vogel sim Uustruk au “Schnabelweid”.

## vo wäm d Tegscht sind
* Jakob Stutz
* Jakob Senn
* Heinrich Messikommer
* Karl Werner Glättli
* Ernst Eschmann
* Albert Haab
* Hans Hasler
* Rudolf Hägni
* Jakob Bersinger
* Werner Morf
* Jakob Rudolf Welti
* Traugott Vogel
* Rudolf von Tavel
* Friedrich Hubler
* Leo Tolstoi / Otto von Greyerz
* Emanuel Friedli
* Hans Zulliger
* Simon Gfeller
* Jeremias Gotthelf
* Ernst Balzli
* Hermann Hofmann
* Fritz Ringgenberg
* Josef Roos
* Ignaz Kronenberg
* Joseph Wipfli
* Franz Mattli
* Meinrad Lienert
* Paul Schoeck
* Franz Odermatt
* Josef von Matt
* Caspar Streiff
* Kaspar Leberecht
* Jakob Aebli
* Georg Thürer
* Thomas Nussbauer
* Franz Josef Schild
* Josef Reinhart
* Eduard Fischer
* Dominik Müller
* Ida Frohnmeyer
* Traugott Meyer
* Hans Gysin
* Albert Bächtold
* Walter Rotach
* Frida Hilty-Gröbly
* Maria Scherrer
* Josef Feurer
* Linus Birchler
* Heinrich Hanselmann
* Jakob Kuratli
* Martin Schmid
* Georg Fient
* Johann Josef Jörger
* Johann Andreas von Sprecher
* Johann Jakob Jehli
* Johann Peter Lötscher
* Hans Valär
* Paul Haller
* Otto Sutermeister und Ernst Ludwig Rochholz
* Brüder Grimm
* Fanny Oschwald-Ringier
* Martha Ringier
* Josef Ackermann
* Traugott Fricker
* Alfred Huggenberger
* Berta Neuhauser
* Dino Larese
* Hermann Gremminger
* Ulrich Rorschach
* “B. Stell” (1843–1896)
* Hans Sartori
* Moriz Tscheinen
* Peter Joseph Ruppen
* Sigismund Furrer
* Werner Kämpfen
* Albert J. Welti

## Literatur
* 
* Martin Dahinden: *Das Schweizerbuch im Zeitalter von Nationalsozialismus und geistiger Landesverteidigung.* Bern New York 1987.
Die kleine Niederdorfoper

**Die chly Niderdorfoopere** isch es züritüütsches Musical vom Komponischt Paul Burkhard mit Mundarttegscht vo drü Autoore: em Walter Lesch, em Werner Wulebärger und em Max Rüeger. 

S Musical het 1951 im Schauspiilhuus Züri d Uruffüerig gha. I dr erschte Zyt sind dr Ruedi Walter, d Margrit Rainer, d Anne-Marie Blanc, dr Sigfrit Steiner, dr Heinrich Gretler und dr Walter Roderer amigs im Stück ufträtte. 

Vo 1968 bis 1989 isch s Musical immer wider im Programm vom Corso-Theater Züri gsi. Es isch i dr ganze Düütschschwiiz populär worde, und s Schwiizer Färnsee het drvo 1978 a Sändig gmacht.

S Zürcher Bernhard-Theater zeigt die Gschicht, wo i dr Stadt Züri spilt, sid 2009 wider. Und au s Zäller Chortheater im Tösstal het’s ane 2012 wider ufgfüert.

Um was goot’s i däm Stück? Me cha zueluege, wien de Heiri, e Puur vo Huuse, i d Stadt chunt, won er es Chalb cha verchaufe und denn zfride is *Dörfli* s Gält goot go usggä. Drby erläpt er en Liebesgschicht und trampet in en Kriminalfall ine. Alles spilt rund ume Gaschthof zum *Lämmli.*

Es baar vo de Musignummere us däm Musical sind i dr Schwiiz gly en Art Mundart-Evergreen worde. Die Lieder sind:
**Ouverture*
**E Frau, en Maa*
**De Heiri hät es Chalb verchauft*
**Hoch die Moral*
**Drum wänn’s eine git, mis Chind*
**Mer kännt sie ja*
**Quand on n’a pas ce qu'on aime*
**Grüezi, grüezi, grüezi mitenand*
**Uns gab’s im alten Babylon*
**Ganz ein kleines Mädchen*
**Gib mir Geld'
**Jubel, Trubel, Heiterkeit*
**Jässodu*
**Rosenkohl*
**Leib und Seele*
**Händ sie nie de Chopf verloore*
**Mir mag halt niemert öppis gune''

## Weblink
* Kleine Niederdorfoper, Website der Neuaufführung
* Die kleine Niederdorfoper bei Felix Bloch Erben
Grabungshorizonte

** Kuldurschichda ** fended se em Schwäbischa en de Hehla vo dr Schwäbischa Alb.

## Begriff
D Kuldurschichda, au Grabungshorizont ghoißa, send dia Schichda mo d Schbura vo de oinzlne friahere Kuldura z fenda send. Je wieder dronda ebbes gfond wurd, deschdo äldr isch es.

## Beischbiel
A Beischbiel isch d Schdoizeid:

## Guck au
* Kunschd en dr Schdoizeid
* Vorgschichd vo Obrschwoba

## Lidradur

## Mo s her isch
Saint-Blaise

**Saint-Blaise** stoht för:
* französisch und englisch för Sankt Blasius (Blasius von Sebaste)
* St-Blaise (Bollène), e Kapälle z Bollène, Département Vaucluse, Region Provence-Alpes-Côte d’Azur, Frankriich
* St-Blaise (Les Baux-de-Provence), en ehmolegi Kapälle z Les Baux-de-Provence, Département Bouches-du-Rhône, Region Provence-Alpes-Côte d’Azur, Frankriich

Ort z Frankriich:
* Saint-Blaise (Alpes-Maritimes), Département Alpes-Maritimes, Region Provence-Alpes-Côte d’Azur
* Saint-Blaise (Haute-Savoie), Département Haute-Savoie, Region Auvergne-Rhône-Alpes
* Saint-Blaise-du-Buis, Département Isère, Region Auvergne-Rhône-Alpes
* Saint-Blaise-la-Roche, e Gmaind ìm Underelsass, Region Grand Est
* Oppidum de Saint-Blaise, i de Gmaind Saint-Mitre-les-Remparts, Département Bouches-du-Rhône, Region Provence-Alpes-Côte d’Azur

Ort i de Schwiz:
* Saint-Blaise NE, Politeschi Gmaind im Kanton Neueburg

**Lueg au:**
* St. Blasien
* Kloster St. Blasien
Blumenstrauss

E **Meie** isch es handwärklech gstaltets Objäkt us Blueme und meischtens no anderne Sache.

Als Synonym wird under em Yfluss vom Standarddüütsch s Wort **Bluemestruuss** pruucht, wo s alte alemannische Mundartwort *Meie* i dr Umgangssprooch wytgehend verdrängt het.

Zum Wort und zum volchskuntleche Bruuchtum rund um de *Meie* het s Schwiizerischen Idiotikon vil Kwellen und Bischpiil. Me vernimpt dört, ass me me früener nid nume es Bluemegsteck, sondern au die chlyne Tannli eso bezeichnet het, wo me als Schmuck oder Gschänk zu bsundere Glägeheite bi de Hüüser ufgstelt het.

I dr Kulturgschicht chöme d Meie scho sid dr antike Zyt i vilne Läbenssituazioone vor, öppen als Verzierig bi Opferritual und als Tootegschänk bi de Ägüpter, z Japan i dr Form vom *Ikebana,* und im nöizytlechen Europa algemein verbreitet als Gschänk für Lüüt wome gärn het, für Gaschtgäber und für erfolgrychi Persoone als Pryys.

Chlyni Meie sind für id Hand z nää wie bim ene Fäschtzuug oder vo dr Bruut bim Hochsig (*Bidermeierstrüüss* und *Bouquet*), grossi Bluemegebinde wärde in Bluemevase bi fyrleche Momänt id Fäschtsääl oder id Chile und id Privatrüüm gstellt.

Wil me ad Meie und d Bluemekomposizioon grossi ästhetischi Erwartige het, isch s Handwärch vo de Florischtinne – usg’üebt meischtens vo Froue – immer vilsytiger worde und het sech vo däm vo de Gärtner losglöst. Es het vil mit em künschtlerische und kreatyve Schaffe z tue, und d Fachlüüt luege uff bestimti gstalterischi Prinzipie, was d Form, d Farb und d Bewegig vo de Blueme und au s Komponiere betrifft; es git au verschideni Bindetechnike. Schöni floristischi Objäkt chame mit numme einere Blueme mache, wo sparsam mit usgwählte Bletter komponiert wird, und es giit Strüüss mit gmischte Blueme, setigi mit Pflanzen und andere Stoff und au Gschteck, wo ganz oni Blueme gstaltet sind. Die gstalterischi Arbet mit Blueme und bassende Sache cha men au als Kunschthandwärch aluege. Es git spezialisierti Schuele für d *Bluemekunscht.*

Meie in ere Bluemevase sind immer es beliebts Sujet vo de Kunschtmooler gsi und chöme als “Stilllääben” i alne Variante vor.

Me cha Meie zum Zimmer usschmücke au mit Kunschtblueme mache.

I dr Literatur chunt s Wortbild vom *Meie* vor bi Wärch, wo drinn gmischti Sache oder Stück vo verschidene Autoore versamlet sind, so wie bim “Schwyzer Meie” mit ere Uswaal vo schwiizerdütsche Gedicht oder au bim “Liedermeie” und em Theodor Meyer-Merian sim Buech *Us der Heimet. Es neues Büscheli Wintermayeli* vo 1860.

## Weblink

## Fuessnoote
Theodor Meyer-Merian

Dr **Theodor Meyer-Merian** (* 14. Jänner 1818 z Basel, † 5. Dezämber 1867 au dört) isch e Basler Dokter und Mundartschriftsteller gsi.

## s Läbe
Dr Meyer-Merian isch als Soon vom Gschäftsmaa Daniel Meyer und vo dr Katharina Meyer-Hofmann uf d Wält cho. Er het z Basel und z Fryyburg Medizin gstudiert. Er isch z Basel Assistänzarzt worde und het anne 1846 en eigeni Praxis uftoo. Sid 1851 isch er dr Spitalmeischter vom Basler Bürgerspital gsi. Vom Joor 1855 a isch er dr Presidänt vo dr Gselschaft für s Guete und Gmeinnützige gsi, und 1860 het er ghulfe die Basler Medizinisch Gselschaft gründe.

Dr Theodor Meyer-Merian het Romään, Kaländergschichte und au Mundarttegscht gschribe. I sine Wärch behandlet er näbe gschichtleche Sache au öppe soziali Probleem i dr Stadt und d Situazioon vo de Arbeiterfamilene. Bi de Lüüt sind sini Zeichnigen und Karikatuure beliebt gsi.

## Wärch (Uuswahl)
* *Adalbert Meyer. Ein historisches Drama des 17. Jahrhunderts in fünf Akten,* 1851
* *Zum ersten Todestag von Jeremias Gotthelf,* 1855
* *Der Strass. Ein Idyll,* 1856
* *Wintermayeli,* 1857
* *Die Armenherberge in Basel,* 1857
* *Mareili, oder, Das Bettelmädchen auf dem Letthofe,* 1860
* *Us der Heimet. Ein neues Büscheli Wintermayeli,* 1860
* *Ale und neue Liebve oder die Mühle von Stansstad,* 1862
* *Samuel Henzi. Ein Trauerspiel in fünf Akten,* 1867
* *Volksliteratur und Volksschrift,* 1867

## Literatur
*C. Hodel: *Theodor Meyer-Merian (1818-1867), Arzt, Spitalmeister und Volksdichter.* in: Gesnerus 25, 1968, S. 208–220.
*Johann Jakob Oeri: *Theodor Meyer-Merian. Ein Lebensbild. Nebst einem Anhange von Gedichten des Verstorbenen.* 1870.
*
*Daniel Burckhardt-Werthemann: *Theodor Meyer-Merian und das Basler Spottbild in der Biedermeierzeit.* In: Basler Jahrbuch, 1948, S. 69–85.
Urgeschichtliches Museum Blaubeuren

S ** Urgschichdlich Museum ** (urmu) en Blaubeira zoigd Fondschdigg mo em Schwäbischa en de Hehla vo dr Schwäbischa Alb gfonda worra send.

## Gschichd

Dr Gustav Riek, a Professor vo dr Universidäd Diebenga hod 1965 seine Ausgabonga en dr Brillahöhle (48/24/19/N, 9/46/40/E) ond dr Graoßa Grott ( 48/24/22.14/N, 9/48/5.01/E) en dr Gegend zoiga wella. D Schadt Blaubeira hod em en Raum em Hoilig–Goisch–Schbidal-Bau geba. Do draus hod se des Museum endwiggld.

## Heid
En 2015, nach 50 Joor, isch des a Museum mo en dr ganza Weld kennd wird, bsondrs wega de oimolige Schdigg mo do ausgschdelld sen.

### Beischbiel
Em Original wurd zoigd
* *Venus vom Hohle Fels*
* Flöta
* * Löwenmenschen* – des sen Maska
* Elfaboi-Perla (42.000 Joor ald

## Ausschdellonga
Dauern wurd zoigd, wia mid Schdoiwerzeig schaffa kaa.
Drneba werdad Bsuach vo Fondstella gmachd.


VenusHohlefels2.jpg |D *Venus*
Phallus_von_Schelklingen.jpg|A Phallus
Brillenhoehle Blaubeuren Roetel Kalkstein.jpg|Molerei
Brillenhoehle Blaubeuren Schmuckanhaenger Tafel16.jpg|Aahängr


## Guck au
* Kunschd en dr Schdoizeid
* Vorgschichd vo Obrschwoba
* Hehline un Yyszytchunscht im Schwebische Jura

## Lidradur
* 
* .

## Mo s her isch
Zyböri

Dr **Zyböri** – wo mit em bürgerleche Name **Theodor Bucher** gheisse het – isch e Luzärner Wyhändler, Musiker und Mundartschriftsteller gsi. Er isch am 28. Mai 1868 z Hergiswil im Nidwaldnische uf d Wält cho und isch am 29. Dezämber 1935 z Luzärn gstorbe.

## s Läbe
Dr Theodor Bucher het scho früh gärn d Lüüt underhalte; er isch als Zauberkünschtler, Buchredner und Sänger ufträtte. Fascht alli syni literarische Wärch het er under em Name *Ziböri* gschribe, was luzärndütsch für «Theodor» isch, eimol het er au under em Name *Rohrspatz* publiziert.

Er het Mundartgedicht gschribe; anne 1909 isch sin erscht Gedichtband usecho, wo *100 wildi Schoss* heisst. Dezue ane er het au Theaterstück gmacht. Er gilt er als eine vo de bedütendschte Luzärner Mundartschriftsteller us de «klassische Zyt», wie-n-ere de Germanischt Walter Haas gseit het. I sine Gedicht chöme hüüffig Gedanke vor, wo mit algemeine Läbensgfüel z tue händ, und drum isch es nid lang ggange, und vil vo dene Stück sind vo Komponischte für Jodellieder gsetzt worde, bsunders vom Luzärner Musiker Alfred Leonz Gassmann und em Jooscht Marty.

Es bar Gedicht von iim sind i dr Anthology Schwyzer Meie abtrukt.

Derno het denn au sin Soon, dr Walter Bucher, under em Psöidonym *Zyböri junior* au Mundartsache gschribe, Gedicht und Churzgschichte, wie me i dr Zytschrift *Schwyzerlüt* vo anne 1954 cha läse.

## Wärch
**Heimetland. Patriotische Szene mit Gesang,* Theaterstück, 1911
**Rütli. Vaterländisches Schauspiel in einem Akt,* 1917
**Muurblüumli,* 1923
**Am Härdfüür,* 1922
**Chlyni Wält. Chinderbüechli,* 1922
**Wir wünschen Euch an. Ein Gratulationsbüchlein,* 1922
**Deheime,* 1928
**Hundert wildi Schoß I,* 4 Uusgoobe vo 1909 bis 1922
**Neui hundert wildi Schoß,* 1923
**Hundert Gedichte in Mundart (Wildi Schoß III),* 1921, 1922
**No einisch Zyböri. Eine Auswahl von Mundartgedichten aus längst vergriffenen Bändchen des bekannten Luzerner Mundartdichters Theodor Bucher,* 1979 (2. Uufloog 1980)

## Literatur
* Walter Haas: *Unser beliebtester Volksdichter.* In: *Luzerner Hauskalender.* 167.&nbsp;Jahrgang. Luzern 1968.
* Walter Haas: *Lozäärnerspròòch. Eine Geschichte der luzerndeutschen Mundartliteratur mit einem Verfasserlexikon und einem Lesebuch.* Räber, Luzern/Stuttgart 1968.
* 
* Robert Räber: *Luzerner Poeten. Gedichte von Zyböri, Peter Halter, Fridolin Hofer,* 1957
* *Der Volksdichter Zyböri. Sein Leben und seine Gedichte,* 1974

## Weblink
* dr Zyböri uf: ejdkv.ch

## Fuesnote
Alamannenmuseum Ellwangen

S **Alamannemuseum Ellwangen** isch es Museum i dr Stadt Ellwanga.

## d Gschicht vom Museum
S Museum isch im alte, 1593 boute Huus *Niklauspflääg* ygrichtet worde und anne 2001 uufggange. Es zeigt Gägeständ vo dr alemannische Gschicht im Früemiddelalter.

Vil vo de Sache sind bin ere Uusgrabig vo 1986 bis 1989 bi Lauchheim gfunde worde, wo men es Dorf us dr Merowingerzyt und drzue s gröschte alemannische Greberfäld vo Bade-Württebärg entdeckt het. Die archäologische Befund im Bode und d Fundgägeständ sind us dr Zyt vom 6. und bis ins 11. Joorhundert.

Me cha i dr Uusstellig im Alamannemuseum Gräät vom tägliche Lääbe, Kunschtwärch, Schmuck und Waffe gseh. So wie’s zeigt wird, chunt men es guets Bild über vom Läbe im ene alemannsiche Dorf i dere alte Zyt

## Bilder

Datei:Alamannenmuseum Ellwangen 21.JPG|es Modäll vom alemannische Dorf
Datei:Alamannenmuseum Ellwangen 12.JPG|wie s im Museum uusgseht
Datei:Alamannenmuseum Ellwangen - Innenansichten-8238.jpg|im Museum


## d Theeme vo de bsunderen Uusstellige
* *D Ryterchrieger vo [[Pfahlheim]],* (28. September 2001 – 11. Januar 2004)
* *D “Frou vo [[Kirchheim am Ries|Kirchheim]]” – Goschtüüm und Schmuck vonnere alamannische Frou,* (16. Juli 2004 – 9. Januar 2005)
* *Vom [[Odin|Wotan]] zu Chrischtus – D Alemanne und s Chrüüz,* (9. März – 10. September 2006)
* *Alemannische Schmuck und Waffegürtel,* (15. Januar – 22. Mai 2007)
* *Gschetzt – verehrt – gfürchtet: Damaszierti [[Schwert|Schwärter]] vom früene [[Mittelalter|Middelalter]],* (2. August 2007 – 6. Januar 2008)
* *D [[Ostgoten|Oschtgoote]] – Schutzherre vo de Alemanne: Nöji Forschige zum oschtgotische Militär z Kärnte,* (28. November 2008 – 19. April 2009)
* *Schetz us em Bode vo [[Hessigheim]] – s Greberfäld im „Muckeloch“,* (10. Mai – 25. Oktober 2009)
* *D Alemanne uf der Oschtalb – früni Siedler im Ruum zwüsche [[Lauchheim|Looche]] und [[Niederstotzingen|Niderstotzige]],* (25. Juni 2010 – 23. Oktober 2011)
* *Ryff für s Museum – 25 Joor alemannischi Uusgrabige z Lauchheim,* (9. September 2012 – 13. Januar 2013)
* *Zwöi Brüeder, eis Chlooster: D Aptei Ellwange zwüsche Frömmikeit und Politik,*(26. Juli 2014 – 18. Januar 2015)
* *D Drüfaltikeitsfible vo Fribärg, Grab 81,* (sid 1. Juni 2017)
* *Guldblattchrüüz – Glaubenszeiche vo de Alemanne,* (16. September 2017 – 8. April 2018)

## Literatur
* Andreas Gut: *Alamannenmuseum Ellwangen*, Lindenberg 2005, ISBN 3-89870-271-5.
* Andreas Gut, Martina Terp-Schunter, Barbara Theune-Großkopf: *Goldblattkreuze. Glaubenszeichen der Alamannen* (= Schriften des Alamannenmuseums Ellwangen. Band 3). Alamannenmuseum Ellwangen, Ellwangen 2017, ISBN 978-3-00-058380-3.
* Ingo Stork: *Fürst und Bauer – Heide und Christ. 10 Jahre archäologische Forschungen in Lauchheim/Ostalbkreis.* Hrsg. vom Förderverein Alamannenmuseum Ellwangen (= Schriften des Alamannenmuseums Ellwangen. Band 1) – 1. Auflage 1995, 2., erweiterte Auflage 2001

## Weblink

* Alamannemuseum Ellwange uf ellwangen.de
Spital zum Heiligen Geist

S **Hoilig–Goisch–Schbidal** en Blaubeira isch a middlaldrlichs Haus, mo heid s Urgschidichlich Museum dren isch.

## Gschichd
En de Joor zwischa 1420 ond 1424 hond Birgr ond dr Generalvikar vom Bischof vo Konschdanz, dr Magister Johannes Ruess des Schbidal gschifded. Blaubeira isch selbigsmol a Hellensteinisch Schdadt gwaä, mo 1474 an Württeberg vrkaufd worra isch. Des Schbidal isch mid dr Zeid a wichdige ond au ned grad arme Inschdidudssioo worra

1938 isch s Schbidal aufghoba ond dr Stadt übertraga worra. Nachdem s Schbidal mid em *Bürgerhaus* zsemmaglegt worra isch, war s a Aldrshoim, mo bis ens Joor 2008 Leid pflegd worra send.

## Bsondrhoida
En dr frieahra Eingangshall isch a Riih vo Wandmolereia mo Szena aus em Leba vo dr *Heiligen-Elisabeth von der Wartburg* aus em 15. Jahrhundert zoigad.

## Heid
Heid isch s Urgschidlich Museum dren ond zoigd Fondschdigg mo em Schwäbischa en de Hehla vo dr Schwäbischa Alb gfonda worra send.

## Guck au
* Sebastian Münster, au a Schbidalmoischdr

## Lidradur
* 
* 

## Nedsadressa
* Kleines Grosses Haus mid ara Zeiddafl vo Blaubeira.

## Mo s her isch
Paul Wehrli

Dr **Paul Ernst Wehrli** (* 3. Septämber 1902, † 8. Februar 1978) isch e Schwiizer Mundartschriftsteller gsi.

## s Läbe
Dr Wehrli isch nach de Schuelzyt Lehrer worde und hätt a d Uni Züri studiert. 1933 isch er mit sindere Diss *Verlobung und Trauung in ihrer geschichtlichen Entwicklung von der Reformation bis zum Untergang der alten Eidgenossenschaft. Ein Beitrag zur zürcherischen Rechtsgeschichte* a dr Jurischtefakultät promoviert worde. Drno isch er Lehrer und spöter dr Sekretäär vom Zürcher Theaterverein gsi. 1937 het er d Marguerite Marsens ghürootet. Gwohnt händ si im Zürcher Stadtkwartier Ussersiil.

I sine autobiografische Büecher beschrypt dr Wehrli Erläbnis us dr Jugetzyt, wo Ussersiil und Wiedike no fascht wie alti Dörfer usgseh händ und wo s dr Siil no, uf dr Feldegg und wyter usse im Siilfäld no vil offnigs Land gha hät. Wie’s s Lääbe dozmol für die Junge so am Rand vo dr Stadt gsi isch, hät dr Wehrli i sine Büecher und bsunders i de Romään vo de *Wendelchind* ufgschribe. Me cha au vom *Zürcher Buebechrieg* lääse, wo 1905 zwüsche dene vo Ussersiil und de Zürcher Buebe ustreit worden isch.

Dr Wehrli hät vil für Zytschrifte, bsunders für d *Zürcher Illuschtrierti,* und au es baar Mundarttheater gschribe. Eis vo dene, won er anne 1939 für en Landestag vo CVJM und CVJT uf dr *Landi* gmacht hät, isch vo den Organisatoore abglänt worde, wil’s schynts z vil Sprüch gäge die tütsche Nazionalsozialischte drin gha hät.

Dr Soon vom Paul Wehrli isch dr Reiseschriftsteller und Kulturredakter bim Schwiizer Färnsee Peter Konrad Wehrli, wo am 30. Juli 1939 uf d Wält cho isch.

## Wärch
**Die Ehescheidung zur Zeit Zwinglis und in den nachfolgenden Jahrhunderten,* 1933
**Jeder geht seinen Weg,* Roman, 1937
**Die Tore der Fabrik werden ab heute geschlossen,* 1938
**Bund der Eidgenossen. Ein Spiel vaterländischer Gesinnung,* 1938
**Du sollst nicht lügen. Ein Spiel zum 9. Gebot,* Zwingli-Verlag, 1938
**Martin Wendel. Roman einer Kindheit,* 1942
**Regula Wendel,* Roman, 1945
**Albatros. Das Tagebuch des Schülers Peter Wohlgemuth,* 1946
**Martin macht sich,* Roman, 1949
**St. Jakob an der Sihl. Eine Zürcher Bubengeschichte,* 1949
**De 5. Oktober. Lustspiel in 1 Akt,* 1951
*mit Walter Santschi: *Leimbach – Zürich (1952),* 1952
**Mein Sohn, Sizilien ist eine Insel,* 1954
**O mein Heimatland. Ein Bundesfeierspiel nach Texten zur vaterländischen Geschichte, Heimatliedern und Aussprüchen von Schweizerdichtern,* 1954
**De Buebechrieg. Ein Spiel für die Jugend in 6 Bildern,* 1956
**Cornelia,* 1959
**Spuk im Damenspiel,* 1959
**D’Mietskaserne. Ein Dialektspiel in 3 Akten,* 1961
**Der Zigeuner im Ruhestand,* 1962
**Isch das en Läbtig. Ein Spiel in drei Akten,* 1966
*mit Arnold Brändli: *Kirche in Leimbach, 1899-1972,* 1972

## Literatur
*Fabian Brändle: *Zwei Leben nach oben: zu den autobiographischen Texten von Paul Wehrli (1902–1978) und Hans Knecht (1913–1986).* In: Zürcher Taschenbuch, 132, 2012, S. 311-350.
Johannes Merz (Autor)

Dr **Johannes Merz** (* 25. Oktober 1776 z Herisau; † 16. Februar 1840 au dört) isch e Schwiizer Mundartschriftsteller gsi.

## s Läbe und s Schaffe
Dr Merz isch als Soon vom Herisauer Fabrikant und Apezäller Rootsheer Daniel Merz und vo dr Anna Barbara Zuberbühler uf d Wält cho. Er het dr Pruef vom Modelstächer gleert.

Wie-n er sälber schrybt, het dr Johannes Merz noch em Vorbild vom erschte grosse alemannische Dichter, em Johann Peter Hebel, agfange Mundartgedicht i synere Mundart z schrybe. Er gilt als dää, wo z’eerscht Gedicht i dr Sprooch vom Apezällerland, i dr Art vom Herisauer Tieläkt, ufgsetzt het.

Anne 1827 isch sis Lyrikbuech *Das poetischen Appenzellers sämmtliche Gedichte in seiner Landessprache* mit zwänzg Gedicht bim Sanggaller Truker Johann Caspar Müller usecho. Dr Merz nänt i däm Buech dr Hebel als sis Vorbild, und er beduuret ass dem sini Dichtkunscht unerreichbar sig. Die Gedicht vom Herisauer sind wytume bekant worde, und so het dr Verleger das Büechli scho gly nöi useggä. Im *Poetischen Apezäller* vo anne 1828 und 1836 sind scho meh als vierzg Gedicht vom Merz. Anne 1830 het dr Germanischt Joseph von Lassberg em Jacob Grimm gschrybe: «Ich sende Inen einige Beiträge zur teutschen Dialectyologie […] Die Appenzeller Gedichte vom Xylographen März in Herisau sind eine der glücklichsten Nachamungen der dortigen Volkssprache.»

## Wärch
* *Das poetischen Appenzellers sämmtliche Gedichte in seiner Landessprache,* 1827
* e Lischte vo de Hüüser vo Herisau, 1822
* es Ortslexikon vom Apezällerland, 1829

## Literatur
* 
* Stefan Sonderegger: *Der Appenzeller Dialekt in Geschichte und Gegenwart.* In: Appenzeller Jahrbuch 1986, S. 3–69.

## Fuessnoote
Johann Rudolf Wyss

Dr **Johann Rudolf Wyss** (* 4. März 1782 z Bärn; † 21. März 1830 au dört) isch e Schwiizer Schriftsteller und Filosofyprofässer gsi.

## s Läbe
Dr Johann Rudolf Wyss het z Bärn, z Tübinge, z Göttingen und z Halle studiert. 1805 isch er Profässer a dr Akademy z Bärn worde. Er het do au als Lehrer mit m Jeremias Gotthelf z tue gha. 

Dr Wyss het en Tegscht gschrybe, wo spöter i dr Schwiiz bis 1961 aus Nazionalhymne pruucht worden isch: *[[Rufst du, mein Vaterland|Rufst du mein Vaterland]].*

Er het zäme mit m Gottlieb Jakob Kuhn dr Almanach* Alpenrosen* useggä.

Em Wyss sys Gedicht „Was isch doch o das Heimelig?“ isch i dr Liedersamlig Im Röseligarte abtrukt.

## Wärch
* *Idyllen, Volkssagen, Legenden und Erzählungen aus der Schweiz,* 2 Bde., 1815–1822
* *Reise in das Berner Oberland,* 2 Bde., 1816–1817 

## Literatur
*
Johannes Merz

**Johannes Merz** isch dr Name vo dene Persoone:

* Johannes Merz (Autor) (1776–1840), Apezäller Mundartschriftsteller
* Johannes Merz (Schauspieler) (* 1983), düütsche Schauspiler
* Johannes von Merz (Theologe) (1857–1929), dütsche Theoloog
* Johann Merz von Quirnheim (1652–1718 od. 1728), dütsche Diplomat
Franz Hotz

Dr **Franz Hotz** (* 10. Oktober 1860 z Inwil; † 5. Juni 1927 z Zug) isch e Schwiizer Techniker und Mundartschriftsteller gsi.

## s Läbe
Dr Franz Hotz isch dr Soon vom Franz Josef Hotz vo Baar und vo dr Anna Josepha Hüürlimaa gsi. Er het d Schuel z Baar psuecht, und won er nonig lang im Gymnasium gsi isch, het er Vatter und Muetter verloore. So het er nid lenger chönnen i d Schuel go, und drno isch er i dr Spinnerei Baar go schaffe. Er isch Fyynmechaniker worde. Nach dr Lehr isch er uf d Walz, und als Gsell isch er dur halb Düütschland und au uf Frankrych ggange.

Won er zrugg cho isch, het er zerscht bim Escher-Wyss z Örlike als Dräjermäischter gschaffet und spöter bim Sulzer z Wintertuur. Denn isch er wider uf Baar i d Spinnerei zrugg.

Er het d Karolina Andermatt vo Baar ghürootet, und mit iire isch er nomol is Ussland, won er i grossi Fabrigge isch go schaffe, uf Düütschland und uf Russland und Poole und denn au no uf Riga (hüt Lettland). Wo si zää Joor furt gsi sind, het s se wider i d Heimet zoge, und dr Franz Hotz het im Ysewärch vo dr Von Roll i dr Chluus dr Poschte vom Wärchfüerer übercho. 1914 isch er wider uf Zug ggange, won er no i dr Landis & Gyr gsi isch.

Em Techniker, wo so vil i dr Wält umecho isch, het s Schryybe guet gfalle. Au us dr Frömdi het er Sache für d Zuger gschribe, wo dört i Zytschrifte abtrukt worde sind. Und won er äntlech ganz im Zugerland bliben isch, het er sech als Aktuar für Verein angaschiert. Au jetz het er wider nöji Gedicht ufgsetzt. Wie dr J. Rieser im Hotz sym Läbeslauf seit, sind bsunders zwöi Gruppe vo iim sine Gedicht bedütend: die won er über sini Zyt als Gsell uf dr Walz schrypt – was süsch i dr düütsche Literatur sehr sälten isch – und d Mundartgedicht. Die beede Gedichtbänd *Am Wegrand* und *Auf einsamen Pfaden* sind bi de Rezensänte vo verschideni Zytige ganz guet acho.

S Gedicht *All Zyte gönd* isch im Adolf Guggebüel und em Georg Thürer iirem Lyrikband *[[Schwyzer Meie]]* abtrukt.

## Literatur
* J. Rieser: *Franz Hotz,* In: Zuger Neujahrsblatt, 1927, S. 23–26.

## Wärch
* *Am Wegrand,* Gedicht, 1913
* *Auf einsamen Pfaden,* Gedicht, 1918
* *Gedenkblatt für den unvergesslichen Professor Rudolf Weiss,* 1922
Rorschach

**Roosche** isch e Stadt im Kanton Sanggalle.

## Geografy
Roosche isch e Gmeind vom Sanggaller Waalchrais Roosche. D Stadt lyt am Bodesee und do drmit au a dr Landesgränze vo dr Schwiiz. Bim Hafe vo Roosche isch dr süüdlichschti Punkt vom ganze See.

S Stadtgebiet isch ganz chly, es het nume wenig meh als anderthalb Kwadratkilometer. Roosche isch drfüür es starchs Zäntrum von ere Agglomerazioon em Seeufer noo, wo öppe 25'000 Ywooner het. Do drzue ghöret die diräkte Nochbergmeinde, wo ringsume sind: Rorschacherbärg und Goldach, und dänn no Alterhy, Tübach und s tuurgauische Dorf Hoorn, wo als tuurgauischi Exklaafe im Sanggaller Kantonsgebiet lyt..

D Stadt lyt im schmale Ufergebiet unden am Bärg vom *Füüfländerblick.*

## Gschicht
Roosche isch im ene Dokumänt vo anne 850 zäme mit Goldach s erschte Mol gnänt. Dr Ortsname isch zämegsetzt us de zwöi alte düütsche Wörter *rōr,* wo “Schilf” bedüütet, und *scahho,* also “Schache.”

Anne 947 het s Chlooschter Sanggalle vom König Otto em Erschte s Rächt vom Märt, s Münzregal und dr Zoll vo Roosche übercho. Dr Ort am See isch also eine vo de eltischte Märtplätz i dr Oschtschwiiz.

Im 15. Joorhundert isch s Chlooschter Mariabäärg bi Roosche bout worde; do drin isch hüt die Pädagogischi Hochschuel vom Kanton Sanggalle.

## Wirtschaft
Grösseri Undernääme z Roosche sind:
* d Zollern-Mimtec AG
* d Würth
* d Frisco-Findus AG 
* d Brauerei Lööwegarte
* d Konsärvefabrigg ROCO
* d Aluminiumfabrigg
* d Feldmühle AG

## Vercheer
Roosche het en Seehafe, en Baanhof a dr internazionale Ysebbanlinie vo Sanggalle uf Bregänz und uf Chur, dr Baanhof vo de Hääde-Bärgbaan. D Autobaan A 1 goot nid dur s Stadtgebiet, sondern ussedure dur s Piet vo Rorschacherbärg.

## Bilder

Kornhaus - panoramio (6).jpg|s Chornhuus
Rorschach 01.jpg|am See
Rorschach, Pestalozzischule.jpg|s Pestalozzischuelhuus
Picswiss SG-35-11.jpg|s Chlooschter Mariebäärg
Rorschach 1910.jpg|en alti Poschtchaarte vo Roosche (1010)


## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Stadt Roosche

## Fuessnoote
Berneck SG

**Bèèrnig** isch e Gmeind vom Kanton Sanggalle.

## Geografy
D Gmeind lyt im Waalchrais Rhintl. Si het e Flechi vo chly meh als föifehalb Kwadratkilometer. Si chunt nid bis an Rhy abe; i der Ebeni undedra isch d Nochbrgmeind Au. Dr Gmeindgränze noo lauft unden a *Roosebärg* dr *Äächelikanal.*

S Dorf Bèèrnig isch bim Uusgang vom Tal vom Littebach, wo vo de Apezäller Bärge obenabe chunt. Am Ändi vom *Taatobel* mit m Littebach isch vom 19. Joorhundert a d *Pappyyri* gsi, wo 1923 abepränt isch. Im Gmeindbann sind d Wyyler *Kobel*, *Rüde*, *Taa*, *Huuse*, *Hinderburg* und *Buechholz,* und dr südlich Rand vo Heerbrugg ghört au no zu Bèèrnig.

Vo *Büriswyle* chunt dr *Kübach* oder *Schliffibach* uf Bèèrnig abe. Er het es stotzigs Tobel, und dört sind Wasserwärch ygrichtet gsi: z’oberscht d *Tobelmüli* vo Büriswyle, denn die alti *Schliffi* und wyter unde no d *Fäldmüli* vo Bèèrnig.

D Nochbergmeinde vo Bèèrnig sind im Kanton Sanggalle Au und Balgach, im Kanton Apezäll Inneroode d Gmeind Oberegg und im Kanton Apezäll Usseroode d Gmeind Walzehuuse. D Hauptstrooss goot vo Bèèrnig z’duruff bi dr *Sonderegg* vrby uf Rüüte.

Bèèrnig isch die Sanggaller Gmeind, wo am meischte Räbbäärge het. Dur die Landschaft goot dr *Wyywanderwäg.*

Sid öppe 1950 stoot bi Heerbrugg s Underwärch vo de Sanggallisch-Apezällische Chraftwärch.

## Gschicht
S Dorf isch im ene Dokumänt vo anne 892 s erschte Mol gnänt; dört hets dr Name *Farniwang.* Im 13. Joorhundert heisst dr Ortsname denn *Bernanc* und *Bernag,* und spöter isch do druus *Berneck* worde.

Uf em Roosebärg isch d Ruyne vo dr Burg *Roosebärg;* die Burg isch im 13. Joorhundert bout worde und het vom 16. bis zum 18. Joorhundert als Woonsitz vo de äidgnössische und aptsanggalische Obervögt dienet.

## Lüt
* Heinrich Federer (1866–1928), en katholische Priester und Haimetschrifsteller, Bürger vo Bärnig
* Roger Federer (* 1981), en erfolgriiche Tennisspiller, Bürger vo Bärnig

## Literatur
* *Berneck 1100 Jahre nach der ersten urkundlichen Erwähnung.* Bèèrnig 1992.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Bèèrnig
* 

## Fuessnoote
Eschenbach SG

**Eschebach** isch es Dorf und e politeschi Gmeind vom Kanton Sanggalle.

## Geografii
D Gmeind ghört zum Waalchrais See-Gaster und isch grad oben a de Gmeind Schmerike, wo am Zürisee liit. Dur gmeind dure goht d Hauptstrooss Nummer 8, wo vo Sanggale über de Ricke und witer über Rappi, de Seedamm und de Sattel bis uf Brunne füert.

Im Gmeindbann vo Eschebach sind d Dörfer Eschebach, Nöihuus, Bürg, Diembärg, Ermeschwyl, Lütschbach und sit em 1. Jänner 2013 au Goldige, Hintergoldige, Oberholz, Sanggallechappele, Rüeterswil und Walde.


2012-06-24-See-Gaster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 075.JPG|d Chile vo Eschebach
Diemberg (Eschenbach) 2010-06-25 15-06-02.JPG|Diembärg
Ermenswil (Eschenbach) 2010-06-25 16-10-48 ShiftN.jpg|Ermeschwiil
Lütschbach (Eschenbach) 2010-06-25 15-23-08.JPG|Lütschbach


## Weblink

* d Website vo dr Gmeind Eschebach
* 

## Fuessnoote
Fritz Liebrich

Dr **Fritz Liebrich** isch am 7. Dezämber 1879 z Basel uf d Wält cho und am 30. Merz 1936 au dört gstorbe. Er isch e Schwiizer Lehrer und Mundartschriftsteller gsi. Me känt en au als eine vo de Biograafe vom Johann Peter Hebel.

## s Läbe
Dr Liebrich isch als Soon vom Gschäftsmaa Johann Friedrich Liebrich und der Lina Liebrich-Rusch z Basel uf d Wält cho. Er het i synere Stadt s Humanistische Gymnasium und denn s Lehrerseminaar psuecht. Anne 1903 het er d Lehrerin und Bibliotekaarin Gertrud Laur ghürootet. Vo 1901 bis 1934 het er als Lehrer am Sevogelschuelhuus z Basel gschaffet.

Und er het e baar Sache im Basler Tieläkt gschribe, es sin Theaterstück, Prosategscht und Gedicht. Deil Wärch vom Liebrich und bsunders d Gedicht, wo für die träffende Sproochbilder grüemt wärde, sind i de Mundartbänd wie öppen em “Schwyzer Meie” wider abtrukt worde.

1918 isch em Liebrich syni Biografy vom alemannische Autor Johann Peter Hebel usecho. I synere Schrift *Johann Peter Hebel und Basel* vo 1926 het er zeigt, i welem Huus z Basel der berüempt Dichter uf d Wält cho isch: es isch s Huus zum Kopf an dr Santihannsvorstadt. Dr Liebrich isch Mitgliid vo der Basler Hebelstiftig gsi. Sini Änkelin Liselotte Reber-Liebrich het spöter au vil mit em Adänke an Hebel z tue gha und isch d Presidäntin vo dere Stiftig worde.

Dr Nachlass vom Fritz Liebrich wird i der Unibiblioteek Basel ghüetet.

## Literatur
* 
* Liselotte Reber-Liebrich: *Fritz Liebrich.* 1991
* *[https://www.baslerstadtbuch.ch/stadtbuch/1937/1937_0695.html Aus Fritz Liebrichs Schaffen 1879–1936.]* In: Basler Stadtbuch, 1937. S. 45–51.
Waltraud Burtsche

D **Waltraud Burtsche** (* 1939 z Fryburg as *Waltraud Zähringer*) isch e dytschi Hoteliere un alemannischi Dialäktdichteri.

## Lääbe
D Waltraud Zähriger isch uf em Buurehof vu ihre Großeltere z Oberbärge am Chaiserstuel ufgwachse. Anne 1951 sin d Elltere mit ere uf Bihl umzoge. Dert isch si uf s Gimnasium gange un het 1960 s Abitur gmacht. Ihre Frynd Roland Burtsche isch au vum Chaisestuel gsii un het z Sulzburg Metzger glehrt un 1956/1957 as Chochsmaat uf em Bananefrachter MS Quadriga gschafft. Derno het er im „Gustav Adolf“ z Hamburg Choch glehrt. Zäme sin si 1960 uf Nordamerika uusgwanderet, dr Burtsche aafangs uf Kanada, d Zähringer in d USA uf New York, wu Unkel vun ere gläbt hän. Aafangs het si im e Huushalt gschafft, derno het si bi re Bank aagfange, bi dr First National City Bank of New York. Si het an dr Wall Street gschafft, speter an dr 5th Avenue. Drotz ass si schnäll ufgstiige isch – si het schließli in dr Styyrabdailig vu dr Bank gschafft -, isch si no aim Johr wider retuur uf Dytschland gange, wel s Haimweh z groß woren isch. Dr Roland Burtsche het aafangs z Kanada gschafft, derno isch er in d USA gange, wel in dr Nechi vu syre Freindin het welle syy. Anne 1964 isch au är uf Dytschland retuur chuu un het as Chuchischef im „Hotel am Notschrei“ aagfange.

D Waltraud Zähringer het zerscht am Dolmetscher-Inschtitut z Haidelberch studiert, drno an dr Universitet Fryburg un schließlig an dr Fryburger PH. 1966 het si as Lehreri fir Änglisch an dr Mittelschuel z Achere gschafft.

Im Johr 1967 hän si un dr Roland Burtsche ghyrote. Us dr Eh sin drei Dechtere firigange, Kirsten, Heidi un Birgit.

Si hän zäme s „Hotel zum Markgrafen“ z Betzige gfiert, ab 1970 dr „Glai Meyerhof“ in dr Rothuusgass z Fryburg, s „Café Herzog“ un dr „Rotskäller“ im Kornhuus am Minschterblatz. Anne 1979 hän si Colombi-Hotel z Fryburg gchauft un umböue. Vu 1975 bis 2000 hän si derzue au no s Café „Schwarzes Kloschter“ un d Restaurant „Wolfsehehli“ un d "Tessiner Stube" gfiert.

Zum Familienunternäme vu s Burtsches ghere au no s „Hotel Stadt Fryburg“ in dr Brysacher Stroß, d „Chloschtermihli“ z Offnadinge, s „Colombi-Chalet“ un e Catering-Service. Anne 2014 hän si s Unteräme an ihri Dechtere ibergee.

Im Johr 2014 hän si insgsamt 270 Mitarbaiterne un Mitarbaiter ghaa, im Lauf vu dr Johr hän s Burtsches rund 790 Lehrling uusbildet. S „Colombi-Hotel“ drait s Gietezaiche „Leading Hotels of the World“, syt 1983 het s e Stärn-Reschtaurant din.

D Waltraud Burtsche schrybt Gedicht im Chaiserstieler Dialäkt, wu si bi verschidene Glägehaite als vordait.

## Weblink
* Waltraud Burtsche uf LEO-BW
* Joachim Röderer: Stabwechsel im "Colombi" – Burtsche-Töchter übernehmen Hotelunternehmen, Badische Zeitung, 30. Oktober 2014
* Joachim Röderer: Hintergrund: Ein Leben als Gastgeber, Badische Zeitung, 27. Dezämber 2014 
* Joachim Röderer: Rückkehr trotz Green Card. Die Auswanderungs-Geschichte der Colombi-Hoteliers, Badische Zeitung, 27. Dezämber 2014
Kraftwerk Waldshut

S **Chraftwärch Waldshuèt** isch è Bumpschpycherchraftwärch vo dè Schluchseewärch mit 150&nbsp;MW Erzüger- und 80&nbsp;MW Bumpleischtung. S Waldshuèter lyt im Weschtè vo Waldshuèt im Stadtdeil Lièdermattè un am Fuèß vom Waldshuèter Ochsèbuckel, wo hüt s Landrõtsamt stòt. S Maschinnèhuus mit dè Schaltaalaag lyt am Nordufer vom Hochrhy, wellè quasi als Unterwasserbeggi diènt.

Als Obberbeggi diènt s Witznaubeggi, wo 160&nbsp;Meter höcher im Schwarzadal lyt un mit èm Chraftwärch übber èn 9,4&nbsp;Kilometer langè Dunnel vobundè isch, wo bis zuè 140&nbsp;Kubikmeter Wasser pro Sekund durrè strömèd.

## Weblinggs

* S Chraftwärch Waldshuèt, Sitè vo dè Schluchseewärch
Pleigne

**Pleen**, wie das Dorf früener uf düütsch gheisse het, oder ofiziell **Pleigne** isch e Gmeind vom Kanton Jura.

## Geografy
D Gmeind lyt im Bezirk Dälschbrg. Si isch noch a dr Landesgränze vo dr Schwiiz zu Frankrych.

Uf dr Nordweschtsyte isch s Taal vom Fluss Lützel.

Im Gmeindbann ligge d Wyler Lützel und Löieburg und es baar vrströiti einzelni Puurehööf. Grad änet dr Gränze bi Lützel stoht s Chloschter Lützel, wo e Zit lang bi dr Löieburg es Priorat betribe hät.

## Gschicht
S Dorf isch im ene Dokumänt vom Papscht Alexander em Dritte vo anne 1179 s erschte Mol gnänt.

Vo 1454 bis 1798 isch s Piet vo Pleen im Fürstbistum Basel gsi.

## Weblink

* d Website vo dr Gmeind Pleigne
* 

## Fuessnoote
Conters im Prättigau

**Guntersch** isch e Gmäind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
Guntersch lyt im Prätigä, uf dr Schattäsyte vom Tal, grad wisawi vo Saas. Dr Gmäindbann foot unde a dr Landquart aa und goot ufe bis zum Durannapass.

Zu dr Gmäind ghöre s Dorf, wo sälber *Guntersch* heisst und wo d Hüüser ganz noch zäme stönd, und dr Wyyler * Brunnä.* Bim Dorf sind Güeter mit Nääme wie *Heinze Huus, Neese Huus, Lienisch Huus* oder *Paalisch Huus.*

D Nochbrgmäinde vo Guntersch sind Arosa, Fiderisch, bim Chlooschter und Chüblisch.

## Gschicht
*Cunters* isch anne 1290 s erschte Mol im enä Dokumänt gnänt.

Im vierzääte oder füüfzääte Jaarhundert sind d Walser i das Gebiet choo. Sider pruucht me näbe den alte romanische Fluernääme wie *Plandagorz, Cafrida, Cafilonga, Cavadura, Pardels, Pargätschä, Pludiseidis, Praberjan* und vo dr Alp *Duranna* au die jüngere walserdüütsche Nääme; und au dr Dorfname Guntersch sälber chunt ja von ere alte romanische Bezeichnig här.

Mit Chüblis und Saas isch Guntersch im Gricht *Chlooschter üssere Schnitz* gsi.

Z Guntersch het anne 1622 dr *Prätigär Freiheitskampf* agfange.

## Literatur
* 
* C. Hansemann: *Conterser Heimatbuch.* 2001.

## Weblink

* Website vo Guntersch

## Fuessnoote
Grüsch

**Grüsch** isch e Gmäind vom Kanton Graubünde.

Dr Ortsname chunt vom romanische Wort , wo uf Düütsch «Chrüüz» heisst.

## Geografy
D Gmäind isch die einzigi im undere Prätigä, wo Land uf beide Syte vo dr Landquart, a dr Sunnsyte vom Tal und a dr Schattsyte, bis hööch zu de Bärge derzue ghört. Uf dr sunnige Syte sind d Dörfer Grüsch und Fanas, uf dr andere sind *Cavadura* und *Valzaina.*

Dr Gmäindbann goot im Noorde bis zu de Bärge *Sassauna, Pfäwi* und *Gyrespitz* ufe und im Süüde bis zu dr *Mittagplatte* ob Valzaina und zum *Cyprianspitz.*

## Gschicht
D Gmäind git’s eso erscht sid em 1. Jänner 2011, wo sech die alte Gmäinde Grüsch, Fanas und Valzaina zämetoo händ.

*Fanas* isch anne 1224 s erschte Mol im ene Dokumänt gnänt, *Grüsch* öppe 1340 und *Valzaina* anne 1367.

## Lüüt
* Margrith Ladner-Frei (* 1949), Mundartautoori

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo Grüsch

## Fuessnoote
Luzein

**Luzein** isch e Gmäind im Kanton Graubündä.

## Geografy
D Gmäind hät d Dörfer *Buechä, Luzein, Lundä, Pany, Dalvazza, Gadestatt, Ascharina, Santanöniä* und *Putz.*

## Gschicht
Anne 2016 händ sech die alte Gmäinde *Luzein* und *Santantöniä* zämetoo zu dr nöje Gmeind, wo au Luzein häisst.

Bi Luzein sind im Middelalter drüü Burge gsi, die bim Roosebärg, die uf em Chilehügel und d Burg *Chaschtels.* Sid em 15. Joorhundert sind d Walser uf Santantöniä choo und händ au Luzein verwalseret.

Anne 1662 isch s Hochgricht Chaschtels i die äinzelne Gmäinde ufdäilt worde.

## Literatur
* Thomas Bardill: *Luzein; mit den Fraktionen Pany, Luzein, Buchen und Putz.* Chur 2006.
* 

## Weblink

* Websitä vo Luzein

## Fuessnoote