open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fabelwesen

E **Fabelwese** isch e Lebewese, wo i de Natur nöd vorchunnt, aber i Fable, Saage und Mythe tailwiis e wichtigi Role iininnt. 

Hüüffig sind Fabelwese Mischige vo Mentsch und Tier, wie de Kentaur, wo halb Maa halb Ross isch, oder e Wasserjumpfere wo oberhalb vom Buchschnabel e höbschi Frau isch underhalb aber imene Fischschwanz endet. Fabeltier im spezielle sind i de Natur nöd möglichi Chrüüzige vo verschidnige Tier, wie de Vogel Gryff, wo us Loi und Adler bistoot. Anderi Fabelwese hend zvill oder zwenig Körpertail, wie de Zyklop mit nu aim Aug oder de Sleipnir, s Ross vom Odin mit acht Bai. Vili Fabelwese sind biliebti Woppetier.

## Uuswaal a Fabelwese
*Bikannti Fabelwese sind: de Vogel Gryff, de Traach, de Basilisk, s Aihorn, de Phönix, de Werwolf.
*i de germanische Mythologii chömed vor: d Midgardschlange, de Traach Nidhöggr, de Sleipnir.
*i de griechische Mythologi chömed vor: s Flügelross Pegasos, de Kentaur, de Sartyr, d Hydra, de Zyklop.
*i de indische Mythologi: de Garuda, de Makara.
*Fabelwese vo Asie sind de Yeti, de Schneeloi.
Midgardschlange

D **Midgardschlange** (an. Miðgarðsormr *m.*) oder **Jörmungand** isch i de norgermanische Mythologi d Weltschlange, wo di ganz Erde oder Midgard umgitt.

## Famili
D Midgardschlange isch s Chind vom Loki und vo de Riisin Angrboda. D Hel und de Fenriswolf sind eri Gschwüsterti. Wo si uf d Welt cho sind, isch si vo de Ase is Meer grüert wore, wel si sich gförcht hend. Si isch aber immer mee gwachse und isch im End ase gross wore, as si um ganz Midgard ume goot und sich selbe in Schwanz biisst. Drum werd si au Midgardschlange oder Jörmungandr, wa »Grosse Stab« haisst, gnennt.

## d Midgardschlange und de Thor
De Donnergott Thor isch ere grööscht Find. Won er mitem Riis Hymir go fische ggangen isch, het er e riisige Stierchopf as Köder gnoo i de Absicht d Midgardschlange z fange. Die het au wörkli aapisse, aber wo de Thor si usem Wasser zoge het und mit sim Donnerhammer ere Chopf het wöle zertrümmere, het de Hymir Angst öberchoo und d Angelschnuer döregschnitte.

Wo de Thor bim Utgardloki gsii isch, het de en öberlistet. Er het zom Thor gmaint, er söll doch versueche mit em Büsi z spile, wo all Riisechind so möged. De Thor het versuecht da Chatzetierli uufzlupfe, aber er het s nöd gschafft, as mee as grad ai Bai i d Luft z bringe. Spööter het Utgardloki zueggee, as er de Thor mit Zauberai tüüscht heb, und ass die Chatz niemert andersch as d Midgardschlange gsii sai.

Im Ragnarök bigegnet sich de Thor und d Midgardschlange im Endchampf und de Thor vertrümmeret ere Chopf. Aber won er sich zruggzücht, ghait er tot zäme, well er mit em Gift vo de Midgardschlange i Birüerig choo isch.

## Büecher
*Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte*; Berlin 1956.
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4.
Alemanus Hercules

De **Alemanus Hercules** isch e pseudohistorische König vo Germanie gsii, wo göttlichi Vereerig gnosse het und mitem röömische Held Hercules vergliche woren isch.

## Öberlifierig
De tütsch Historiker Johannes Aventinus (1477-1534) het e Bayrischi Gschicht (*Annales Boiorum*) i sibe Bänd useggee, wo voll vo pseudohistorische Bigebehaite isch. Dodeze ghört au d Nenig vome König Alemanus. Deno sai de *Alemanus Hercules* de elft König vo *Germania Magna* und de unbesigbari Urvater und Gründer vo de Bayre gsi, wobi er sich uf de Berossus birüeft. Glebt heb er zu de Zitt vo de Deukalionische Fluet. Sis Zaiche sai de Loi gsii und noch em saiet meriri bayrischi Ort binennt, so d Burg *Almonstain* und de Fluss *Alemanus* (statt Alcmoenus, em latinisch Name vo de Altmühl). Im Chloster Riichenau söll no zu sinere Zitt sis Feldzaiche us Erz (*aereus signum*) umegsii sii. De bayrisch Herzog Theodo heb denn bi Regeschburg a de Donau em göttlich vereerte Alemanus Hercules a Hain gwidmet. De Aventin maint no, as d Kelte im allgimaine ali Germane *"Alemani"* nenet, wa sich natürli uf s Französchie *[[Alemannia (Deutschland)|Allemands]]* bizücht.

## Rezeption
Die guet erfundni Gschicht hett bi Laie d Phantasii aagregt.

De nidersächsisch Dichterpuur Hinrich Jansen (1697-1737) het imene romantische Versli slawischi, nordischi und tütschi Gotthaite uufglistet:
:*Dem Prove, Thor und Zuttiber*
:*Dem Allemann, der Herthe,*
:*Und vielen andern Götter mehr*
:*Von eben solchem Werthe*
:*Must mancher Wald gewidmet seyn*
:*Der Thorlof, Hilgwald, Allmans Hayn.*
Vo dene Gotthaite sind de slawisch Prove und de nordisch Thor historisch verbürgt, mit de Hertha isch aber d Erdmuetter Nerthus gmaint. De Zuttiber söll e slawische Waldgott vo Merseburg gsii sii.

De Bibliothekar Christian August Vulpius (1762-1827) het 1826 e phantasiivolls Handbuech underem Name *»Mythologie der deutschen, verwandten, benachbarten und nordischen Völker«* usegge und drinn füert er de *Allemann* uuf, e tütsche König wo vergötteret wore sai und de Herzog Theodo het em Allemann Herkules bi Regesburg e Hain gstiftet, em »Siiger und Gott vom Chrieg«.

## Religioswüsseschaft
Scho de Jacob Grimm (1785-1863) verzichtet i sim grundlegende Werch *"Deutsche Mythologie"*, em erste wüsseschaftliche Buech uf dem Piet, uf d Erwäänig vom Allemann und au spöteri Forscher ignorieret die erfundni Figur.

## Büecher
*Johannes Aventinus: *Annales Boiorum* (1554): liber 1,1; liber III,1
*Hinrich Janssen: *Sämtliche Gedichte* (1768)
*Christian August Vulpius: *Mythologie der deutschen, verwandten, benachbarten und nordischen Völker* (1826): Lemma *Allemann*.
Wieland der Schmied

De **Wieland de Schmid** (mhd. Wielant) isch en elbehafte Schmid i de germanische Heldesaag.

## Kontinent
I de tütsche Heldesaag isch de Wieland e Schmid, wo d Waffe vo merer Helde gschmidet het, drunder au s Schwert Mimminc und de Helm Limme. Er het z erscht bim Zwergekönig Elberich im Gloggesachse gschaffet und denn bim König Hertnit (Hertwich). Vo sinere Tochter, wo de Name nöd öberliferet isch, het er zwee Söö, de Witege (Wittich) und de Witegouwe (Wittichowe).

Im französische Epos Langlois isch de Galant (< germ. *Walant) e grüemte Waffeschmid.

## Angelsachse
Bi de Angelsachse gelt de Weland oder Welund as waise Schmid und Chlagilied Deor zällt under de schlimme Schicksal uuf, wi de Welund d Beadohild, d Tochter vom Nidhad geg ere Wile schwängeri und eri Brüedere tödi. Sin Soo isch de Widia. E Szene us de Wielandsaag isch au ufem Ruunechästli vo Auzon dargstellt. Scho im früene Mittelater isch e megalithischi Staiaalag as Schmitti vom Wieland bizaichnet wore. Da Monument isch hüt no as "Waylands Smithy" bikannt.

## Friese
E friesische Goldsolidus usem 6.Jh. nennt i Ruune de Name Weladu und zaigt e Bild vomene Maa. Da chönnt sich uf de mythisch Schmid bizüche, chönnt aber au e König, de Münzmaister oder en anderi Person bizüche.

## Skandinavie
De Völundr hett zwee Brüedere, de Egill und de Slagfidr. Ene glingts drai Walküre i eri Gwalt z Bringe und z hüroote, wobi em Völund sini Frau d Ölrun isch. Spööter verheert de König Nidhudhr s Land und ninnt de Völund gfange. Demit er nöd flüche cha, schniit er em d Seene döre und zwingt en, för siin Schmid zsii. De Völund rächt sich, indem er d Buebe vom König tödet und sini Tochter Bödvild vergwaltigt. Denn zücht er e Vogelgwand aa, woner selber bastlet het und flügt devoo.
Idun

D **Idun** (an. Iðunn) isch e nordgermanischi Göttin und ghört zu de Ase.

D Idun isch d Frau vom Dichtergott Bragi und verwandt mitem Zwerg Ivaldi. Si isch d Hüeteri vo de Öpfel, wo a de Götter ewigi Juged spendet. Imene Mythos werd verzellt, wie de Loki d Idun samt de Öpfel ewegglockt het und em Riis Thjazi uusghändiget. Wo d Götter usegfunde hend, wa passiert isch, hend si de Loki z wunnge d Idun wider z bifraie. Debi het er vo de Freyja e Falkegwand uusgleent und isch zum Thjazi gfloge. Dai het er d Idun ine Nuss verwandlet und si graubt. De Thjazi het en verfolgt, isch denn aber vo de Götter tödet wore.

## Literatur
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3520-36802-4.
* R.L.M. Derolez: *Götter und Mythen der Germanen.* Wiesbaden 1974, S. 184.
* U. Diedrichs: *Germanische Götterlehre. Mit mythologischen Wörterbuch.* Eugen Diedrichs Verlag, München 1983, 5. Auflage 1993, ISBN 3-424-00746-3.
* Wolfgang Golther: *Handbuch der germanischen Mythologie.* Leipzig 1875, neu aufgelegt Marix Verlag, 2004, S. 537–540
Ägir

De **Ägir** (an. Ægir) isch de nordische Meergott.

De Ägir ghört weder zo de Ase no zo de Wane, sondern isch e Riis. Er isch de Soo vom Fornjotr. Sini Frau isch d Ran und er het nüü Töchtere, wo d Meerwele symbolisiseret. Mit anderem Name haisst er au Hler und Gymir und wone tuet er uf de Insle Hlesey.

Er isch gastfründlich und bewirtet i sim prachtvolle Palast ali Götter. Bi soneme Aalass chunnts Allerdings zum Striit, wel de Loki nöd iglade gsii isch.
Zähringen

**Zähringen** stoht fir:
* s Herzogtum un s Adelsgschlecht; lueg Zähringer

* Zähringe,  e Stadtteil vu Frybeg im Brysgau, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Zähringe, e Ortsteil vu Alte im Alb-Donau-Kreis, Bade-Wirttebärg, Dytschland

* Burg Zähringe, Burgruine bi Frybeg im Brysgau, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Burg Zähringe, abgangeni Burg bi Alte im Alb-Donau-Kreis, Bade-Wirttebärg, Dytschland

* d "SMS Zähringen", e dytsch Chriegsschiff
Wörth

Dr Name **Wörth** (vo *Werth*, *Werder* – es oberdütschs Wort för Inseli) wird brucht fir:

;Gmeine
* d Stadt Wörth am Main im Landkreis Miltenberg z Bayern
* d Stadt Wörth am Rhy im Landkreis Germersche z Rhyland-Pfalz
* d Stadt Werth im Elsiss
* d Stadt Wörth an der Donau im Landkreis Regensburg in Bayern
* d Stadt Donauwörth im Landkreis Donau-Ries im nerdlige Schwabe
* d Gmeind Wörth a de Isar im Landkreis Landshuet in Bayern
* d Gmeind *Wörth a de Sempt* z Bayern
* d Gmeind Maria Wörth am Wörthersee z Kärnte
* dr Ort *Wörth an der Lafnitz* in dr Steiermark

;Ortsteil
* Wörth, e Ortsteil vu dr Gmei Baumgarten bi Gnas in dr Steiermark
* Wörth, e Ortsteil vu dr Gmei Enzenreith z Nideröschtrych
* Wörth, e Ortsteil vu dr Gmei Kirchberg an dr Raab in dr Steiermark
* Wörth, e Ortsteil vu dr Gmei Pöchlarn z Nideröschtrych
* Wörth, e Ortsteil vu dr Gmei St. Georgen am Steinfelde z Nideröschtrych
* Wörth, e Ortsteil vu dr Gmei Rauris z Salzburg
* Weitwörth, e Ortsteil vu dr Gmei Nußdorf am Haunsberg z Salzburg

;Insle
* d Insle Wörth in dr Donau z Nideröschtrych
* d Insle Wörth im Schliersee z Bayern
* d Insle Wörth im Staffelsee z Bayern
* d Insle Wörth im Wörthsee z Bayern
* d Roseninsel im Starnberger See z Bayern (het bis ins 19. Johrhundert *Wörth* gheisse) 

;Böuwärch
* s Schlessli Wörth underhalb vom Ryyfall bi Nöühuuse, Kanton Schaffuuse, Schwiz
* s Schloss Wörth an dr Donau in dr Oberpfalz, Bayern, Dütschland

;Schiff
* s Linieschiff SMS Wörth vu dr Chaiserlige Marine, Dütschs Kaiserriich

**Lueg au:**
* Wört
* Wöhrd
* Word
* Werd (Bodensee)
* Schlacht bei Wörth
* Schloss Wörth
Hönir

De **Hönir** (an. Hœnir *m.*) isch e nordische Gott gsii und het zu de Götterfamili vo de Ase ghört.

## Erschaffig vo de Mentsche
De Hönir isch noch de Völuspa a de Erschaffig vom erste Mentschepaar Askr und Embla bitailigt gsii, wobii de Hönir a de Mentsche de Verstand ggee het. De Snorri degege schribt, as die vo de drai Brüedere Odin, Vili und Ve erschaffe wore saiet. Drum isch es woorschiindli, as de Hönir ann vo de zwee Brüedere vom Odin isch.

## Wanechrieg
Nochdem de Wanechrieg gendet het, hend d Ase und d Wane gegesittig Gaisle uustuuscht. Wääred d Wane a de Ase de Njörd, de Freyr und d Freyja gschickt hend, hend d Ase a de Wane de Hönir und de Mimir ggee. D Wane hend de Hönir zum Höptling gmacht. Wo si aber usegfunde hend, as er immer denn rootlos gsii isch, wenn de Mimir nöd umenand gsii isch, hends em Mimir de Chopf abghaue und de em Odin gschickt.

## Lueg au
* Channio

## Büecher
* Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte*; Berlin 1956.
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3520-36802-4.
Clásica de San Sebastián

D **Clásica de San Sebastián**, au **Clásica San Sebastián**, bask. **Donostia-Donostia Klasikoa**, isch e Radränne, wu syter anne 1981 alljohr im Augschte rund um d San Sebastián im spanische Baskeland stattfindet. Des Aidagsränne isch bis 2004 ais vu zeh Ränne vum Rad-Wältcup gsi. Syt 2005 ghert s zue dr nei yygfierte UCI ProTour, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr. Dr Siiger vum Ränne chunnt as Trophäe e fir d Region typischi Txapela (Baskechappe) iber.

S Ränne goht iber arg bielig Gländ un isch dradizionäll 227&nbsp;Kilometer lang. Doderbyy het s segs Aastig, ain mit dr Kategorii 1, drei mit dr Kategorii 2 un zwe mit dr Kategorii 3. D Entschaidig fallt vilmol am vorletschte Bärg, em Alto de Jaizkibel (Kategorii 1), rund 30 Kilometer vor em Ziil. Vom letschte Bärg, em Alto de Gurutze (Kategorii 3), sin s no 15 Kilometer bis ins Ziil.

Dr Spanier Marino Lejarreta isch dr Rekordsiiger mit drei Siig (1981, 1982, 1987). Siger us dr Schwyz, Eschtrych un Dytschland het s je aimol gee (Niki Rütimann 1984, Gerhard Zadrobilek 1989, Udo Bölts 1996).

## Siigerlischt

## Weblink
* Offizielle Webseite
Hybridleitung

**Hybrid** isch d' Bezäichnig für d' Kombinaziuu vu mindeschtens zwii Syschtem i d'r Technik. Ä **Hybridläitig** isch ä Hochspannigsläitig wu mindischtens zwii Schtromsyschtem tued befördere. Das chan under- oder oberirdisch sii. Bsunders verbreitet isch i d'r Schwiiz d' Kombinaziuu vu Bahn- und Wächselstromläitige. Bischpiil sind d' Abschnitt Niderurnä-Mels vu d'r Läitig Sils-Fällande und Immäsee-Amschtäg vu d'r Gotthardläitig.
Wechselstrom

**Wächselstrom** isch d'r eleggtrisch Strom, wu alternierend und regelmässig d Richtig änderet.

S Gegeteil isch d'r Gliichstrom, wo us er Gliichspannig entstoot.

I de Huushaltige brucht me meischtens Wächselstrom und sälten au Gliichstrom.

Fascht all Hochspannigsläitige – bis zur Höchschtspannig vu 380 Kilovolt – sind für Wächselstrom uusgrüschtet.

## Literatur
* Klaus Lunze: *Theorie der Wechselstromschaltungen: Lehrbuch.* Verlag Technik, Berlin 1991, ISBN 3-341-00984-1.
* Heinz Rieger: *Wechselspannung, Wechselstrom.* Publicis Corporate Publishing, Erlangen 1992, ISBN 3-8009-4036-1.
* Paul Vaske: *Berechnung von Wechselstromschaltungen.* Teubner, Stuttgart 1985, ISBN 3-519-20065-1.
Hermann IV. von Baden

Dr Markgraf **Hermann IV. vu Bade** (* um 1135; † 13. Septämber 1190 bi Antiochia am Orontes), isch vu 1160 bis 1190 Titular-Markgrof vu Verona un Markgrof vu Bade gsi. Derzue het er Grofe un Vogteirächt im Bryysgau un in dr Ortenau gha. Zem erschte Mol gnännt wird er anne 1152 zämme mit syym Vater. 

## Läbe
Är isch dr Suhn vum Markgrof vu Bade Hermann III. un dr Bertha gsi.

Um 1162 het dr Hermann IV. d Bertha vu Dibenga († 24. Februar 1169) ghyrote, e Dochter vum Pfalzgrof Ludwig vu Dibenga.

Zämme mit em Chaiser Friedrich I. Barbarossa het er bi dr Belagerig un Zersterig vu Mailand mitgmacht. In dr Johre 1176 bis 1178 het er mit em Chaiser Fäldzig z Italie gmacht un het au 1176 an dr Schlacht vu Legnano mitgmacht. 1183 isch er e Garant im Konschtanzer Friide gsi, wu di lombardische Stedt ihri Uaabhängigkeit iberchuu hän.

Dr Hermann IV. het an dr Syte vum Chaiser au am Dritte Chryzzug dailgnuu. Doderbyy abei isch er anne 1190 im Hailige Land in dr Nechi vu dr Stadt Antiochia an ere Sucht gstorbe.

Us dr Eh mit dr Bertha sin die Chinder fiirigange:
* Hermann V., Markgrof vu Bade († 16. Jänner  1243)
* Heinrich I., Markgrof vu Bade-Susebärg († 2. Juli 1231) ∞ Agnes
* Friedrich (* um 1167; † 1217 gfalle), Mitregänt
* Jutta
* Bertha
* Gertrud († vor 1225) ∞ Albrecht II., Grof vu Egisheim un Dagsburg († 1211)

## Literatur
* Gerhard Hartmann, Karl Rudolf Schnith: *Die Kaiser – 1200 Jahre europäische Geschichte*. Genehmigte Lizenzausgabe für Verlagsgruppe Weltbild GmbH, Augsburg 2003, ISBN 3-8289-0549-8.

## Weblink
* genealogie-mittelalter
Hermann V. von Baden

Dr Markgrof **Hermann V. vu Bade** († 16. Jänner 1243) isch vu 1190 bis 1243 dr regiered Markgrof vu Verona un Bade gsi.

Är isch dr Suhn gsi vum Hermann IV. vu Bade un dr Bertha vu Dibenga. Um 1217 het er d Pfalzgrefi Irmengard bi Ryy (* um 1200; † 24. Februar 1260) ghyrote, d Dochter vum Pfalzgrof Heinrich I. bi Ryy, gnännt dr Lang. 

Im dytsche Dronchrieg vu 1198 isch dr Hermann V. uf Syte vum Chenig Philipp gstande un 1208–1211 uf dr Syte vum Chaiser Otto IV.. Är isch au ne änge Verdröute vum Friedrich II. gsi.

Dr Hermann V. vu Bade isch dr Stadtgrinder vu Bagene, Pforze un Stuegert. Anne 1219 het er Pforze zue dr Residänzstadt vu dr Markgrofschaft Bade gmacht.

Anne 1218 het er uf d Erbaasprich z Zährige verzichtet un 1227 uf syyni Aasprich z Braunschweig. Derno isch er Grof vu dr Ortenau un vum Bryysgau wore. Dr Hermann IV. isch im Gfolg vum Friedrich II. in ganz Dytschland un z Italie unterwägs gsi un isch anne 1221 z Ägypte in Gfangeschaft grote. Är isch aini vu dr Gaisle gsi, wu em Sultan vu Ägypte ibergee wore sin.

Dr Hermann V. isch Rot am Hoft vum Chenig Heinrich VII. gsi, bis er mit däm Stryt iberchuu het. Anne 1235 isch er as Dailnämmer bim Mainzer Hoftdag gsi un bis 1238 im ängschte chaiserlige Gfolg. Är het wahrschyns an dr Abwährschlacht vu Liegnitz gege d Mongole dailgnuu.

Dr Hermann giltet as Ferderer vu dr Chleschter Maulbronn, Dännebach, Herrealb, Selz, Salem un Bagene. Syy Frau Irmengard bi Ryy giltet as Grinderi vum Chloschter Liechtedal z Bade in Bade, dr spetere Grablegi vu dr Markgrofe.

Dr Markgrof Hermann V. vu Bade isch im Auguschtiner-Koorherrestift Bagene begrabe gsi, bis syy Witfrau anne 1248 syy Lyycht ins Chloschter Liechtedal het iberfiere loo.

Us dr Eh mit dr Irmengard sin die Chinder fiirigange:
* Hermann, (* um 1225; † 4. Oktober 1250); speter regierede Markgrof
* Rudolf, (* um 1230; † 19. Novämber 1288); speter regierede Markgrof
* Mechthild, († um 1258) ∞ 4. April 1251 Grof Ulrich I. vu Wirttebärg (* um 1222; † 25. Februar 1265), gnännt dr Stifter.
* Elisabeth
# ∞ Graf Eberhard vu Eberstei
# ∞ Ludwig II. vu Lichteberg.

## Weblink
* genealogie-mittelalter.de
Cisa

D **Cisa** (Cysa, Ciza, Zisa) isch e aageblichi Göttin gsii, wo z Augschburg vereert wore si söll.

## Öberliferig
Die Göttin erschiint i merere früemittelalterliche Schrifte us de Zitt vom 12.-14.Jh. De Text isch en Uuszug vonere Gallische Gschicht (*excerptum ex Gallica historia*). Ali Quele sind fast wortgliich und au de Melchior Goldast het de Tegscht fast wörtlich öbernoo. 

Nebet pseudohistorische Bigebehaite, wo scho i sich wdersprüchlich sind, werd au d Vereerig vonere suebische Göttin Cisa gnennt. Noch ere söll Augschburg *Cizarim* ghaiise haa.  Si heb e hölzige Tempel ghaa, und en aigne Festtag, de *dies Cize*, mit Spiil und Froid, und zwor 59. Tag nochem 1. Augste, aso em 28. September.

## Rezeption
Nebet em Goldast hend au anderi Autore de Text verarbaitet, so de Gaistlichi Küchlin i sim Lobpriis *Herkommen der Stadt Augsburg* (um 1440):

:*sie bawten einen tempel groß darein*
:*zu eren Zise der abgöttin.*
:*die sie nach heidnischen sitten*
:*anbetten zu denselben zeiten*

De Berg wo de Tempel druf gstande sai, het nochem Küchlin *Zisenberck* ghaisse.

De Bibliothekar Christian August Vulpius (1762-1827) het 1826 e phantasiivolls Handbuech underem Name *»Mythologie der deutschen, verwandten, benachbarten und nordischen Völker«* usegee und drinn füert er d *Ciza* uuf, e sorbischi Göttin vo de Fruchtbarkait und *»als Cisara eine Art Ceres bei den [[Vindeliker|Vindeliciern]]«*, wo en Altoor z Augschburg ghaa heb. A erem Fest sai Chorn i Chöbel gschüttet wore.

## Religiosforschig
De Jacob Grimm het i sim grundlegende Werch *Deutsche Mythologie* di mittelalterliche Tegscht abdruckt und bisproche. Obwoll er zuegitt, as de mittelalterlich Tegscht voll vo »unhailbare Widersprüch« sai, schenkt er em Bricht öber d Cisa Globe:
:*»Aber all der unsinn, den sie enthält, hebt den werth der merkwürdigen überlieferung für uns nicht auf.«*
De Grimm versuecht e Zämehang mit de vom Tacitus gnennte suebische Isis und em Ziu z herstele und chunnt zom Schluss, d Cisa sai woll e wiiblichi Form vom Ziu. De aigetümlich Name Cisara för Augschburg düttet er as *Cisae ara, »Cisa-Altoor«. Im Nootrag nennt er no anderi Ortsnäme, wo noch dere Göttin binent si chönntet, drunder s rhätische Zizers.

Spöteri Forscher sind sich ainig, as de pseudohistorisch Tegscht mit anachronistische Widersprüchlichkaite öberhopt kann Quelewert het und as drum au a de Aagoob vom Kult vo de Cisa nöd traut were cha.

Neopagani Chrais bitrachtet d *Zisa* tailwiis as hisrtorischi Göttin.

## Büecher
* Jacob Grimm: *Deutsche Mythologie* (1835) (Lizenzusgoob 1992: ISBN 3-922383-68-8).
* R. Kohl: *Die Augsburger Cisa – eine germanische Göttin?* I: *Archiv für Religionswissenschaft* 33 (1936), p.&nbsp;21–40.

## Lueg au
* Ostara
Vidar

De **Vidar** (an. Víðarr *m.*) isch e nordische Gott, wo zu de Ase ghört und au »schwiigsaame Ase« gnennt werd.

De Vidar isch de Soo vom Odin und vo de Riisin Grid. Sin Wonort isch Vidi oder Landwidi. De Vidarr isch nochem Thor de stärchsti Gott. Im Ragnarök rächt er sin Vatter, indem er de Fenriswolf tötet. Er öberlebt as ann vo de wenige de Weltundergang.

## Büecher
* Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte*; Berlin 1956.
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4
Nossikon

**Nossike** (amtlich: *Nossikon*) isch än ehemaligi Zifilgmeind und äs Quartier fo dä Stadt Uschter im Kanton Züri.

## Geografy
Nossike lyt südweschtlich vom Schlossberg und äm Tämbrig ungfäär 1,5 km vom Schtattzäntrum fo Uschter. Fo Nossike hät mä än schöne Blick uf dä Gryfesee und dä Pfaneschtyl. Nossike beschtaat us äm altä Dorfchern und rundume ferschidäni Noibouquartier. Im Süde fo Nossike befindät sich s Naturschutzgebiet *Verenetorain* und *Brunnacher*, wo dä Klusbach dädurdure flüsst, wo in Riedike sich mit äm *Tüfenbach* feräint und dänn in See flüsst.

## Sehäswürdigkäite
Im alte Dorfchern von Nossike isch foralläm s alti Gaschthuus Chrone bemerkenswert, wo im Schtil vomänä herrschaftliche Schloss ghalte isch. Gägänübär fo dä Chronä isch Töpferei Burg imäne alte Rigelhuus und s alte Schuälhuus mit dä Schuälhuusuur.

## Vercheer
Nossike isch mit dä Buslinie 813 as öffentliche Transportnetz aagschlosse. Die Linie faart vom Bahnhof über Kirchuster uf Nossike und chèèrt det, bevor si zrugg zum Baanhof faart. Nossike isch so guät mit äm Schtattzäntrum verbunde. Di nöchschti Uuffaart uf d Oberlandautbaan isch Uschter-Oscht in Oberuschter inäre Entfernig fo 1 km öschtlich.

## Infraschtruktur
In Nossike gits än Volglade und s Gaschthuus Chrone mit dä Chegälbaan, wo s wirtschafltiche und kulutrelle Zäntrum vom Quartier bildet.

## Bildär

Datei:Nosikon Restoracio Krone 008.jpg|s Gaschthuus Chrone Nossike
Datei:Nossikon Restoracio Krone 093.jpg|d Taverne und Chegälbaan fom Gaschthuus Chrone
Datei:Nossikon nova kvartalo 070.jpg|s Noibouquartier südlich fom Tämbrig
Datei:Nossikon kun Kastelo Uster 074.jpg|Nossike mit äm Schloss Uschter
Datei:Nossikon Volg-Supermerkato 079.jpg|de Volg Nossike
Datei:CH Uster, Burgstrasse 018.jpg|es Rigälhuus im altä Dorfchern
Datei:Nossikon malnova lernejo 009.jpg|s alti Schuälhuus
Datei:Nossikon Verenetorain 050.jpg|dä *Klusbach* und dä *Verenetorain*
Datei:Nossikon Brunnacher-Lageto 017.jpg|de Brunnacherweiär


## Weblink

* d Websyte vom Quartierferäin Oberuster-Nossikon

## Fuessnoote
Hermann VI. von Baden

Dr Markgrof **Hermann VI. vu Bade** (* um 1225; † 4. Oktober 1250) isch vu 1243 bis 1250 regierede Markgrof vu Verona un Bade gsi. No dr Hochzyt mit dr Gertrud vu Babenberg isch er churzi Zyt au no Herzog vu Eschtryych un dr Steiermark gsi.

Dr Hermann VI. isch dr Suhn gsi vum Hermann V. vu Bade un dr Pfalzgrefi Irmengard bi Ryy. D Sihn Hermann VI. un Rudolf I. hän s Erb vum Vater zerscht mitenand ibernuu. Wu dr Hermann VI. 1247 ins eschtryychisch Herzogegschlächt yyghyrote gha het, isch er dert ane zoge un het em Rudolf I. d elainig Herrschaft iber d Markgrofschaft Bade iberloo.

Dr Papscht Innozenz IV. het am 14. Septämber 1248 em Markgrof Hermann VI. d Schänkig vum Herzogtum Eschtryych dur syy Frau Gertrud vu Babenberg bstetigt. E baar Monet speter, am 31. Jänner 1249, het dr Papscht dr Gegechenig Wilhelm vu Holland ufgforderet, em Markgrof Hermann VI. s Herzogtum Österreich as Läche z gee.

Dr Markgrof Hermann VI. isch bim Adel un au im eigene Land nit bsundersch beliebt gsi. Wäge däm het syy Witfrau versuecht, dur e Schänkig dr Schade am Stift Alteburg bim nidereschtryychische Horn wider guet z mache.

Dr Hermann VI. het um 1248 d Gertrud vu Babenberg (* 1226; † 24. April 1299), d Witfrau vum Markgrof Wladislaw vu Mähre, ghyrote, dur Vermittlig vum Herzog Otto vu Bayern. Us dr Eh sin die Chinder fiirigange:
* Friedrich, (* 1249 z Alland; † 29. Oktober 1268 z Neapel gchepft); regierede Markgrof vu Bade un Verona
* Agnes, (* 1250; † 2. Januar 1295 z Wien)
# ∞ 1263/65 Herzog Ulrich III. vu Kärnte
# ∞ 1270/71 Ulrich III. vu Heunburg († 1308)

## Fueßnotte


## Weblink
* genealogie-mittelalter.de
Baskenland-Rundfahrt

D **Baskeland-Rundfahrt** (bask. *Euskal Herriko txirrindulari itzulia*; span. *Vuelta ciclista al País Vasco*) isch e Radränne im spanische Baskeland. Des Etapperänne ghert zue dr anne 2005 nej yygfierte UCI ProTour, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr.

D Rundfahrt isch s erscht Mol anne 1924 uusdrait wore, syter anne 1952 alljohr. S Profil vum Ränne isch seli aaspruchsvoll, wel e große Dail vu dr Strecki in dr Bärg gfahre wird.

Bis in d 1980er Johr isch des änne fascht alliwyl vu Spanier, vor allem Baske, dominiert wore. Rekordsiiger isch dr José Antonio Gonzalez Linares, wu des Ränne vier Mol gwunne het (1972, 1975, 1977, 1978). Siiger us dr Schwyz sin dr Tony Rominger gsi mit drei Siig (1992, 1993, 1994) un dr Alex Zülle mit zwe Siig (1995, 1997). Dytschi Siiger sin dr Rolf Wolfshohl (1962) un dr Andreas Klöden (2000 un 2011) gsi.

## Klassemänt
S Liibli vom Gsamtklassemänterste isch zerst rot gsi, vo 1935 a blau. Hytzudags isch s gääl wie das bi der Tour de France. S Bärgklassemänt isch 1935 iigfüehrt worde.

## Siigerlischt

## Anderi Rundfahrte im Baskeland
E ander Profi-Rundfahrt im Baskeland isch d Euskal Bizikleta.

## Weblink

* Offiziälli Homepage (spanisch)

## Fuessnote
Amstel Gold Race

S **Amstel Gold Race** isch e Stroßeradränne, wu syter anne 1966 alljohr bi Maastricht in dr Niderlande stattfindet. Des klassisch Eidagesränne, wu no dr holländische Biersorte Amstel gnännt isch, isch bis 2004 e Deil vum Rad-Wältcup gsi, wu zeh Ränne derzue ghert hän. Syt 2005 ghert s zue dr nej yygfierte UCI ProTour, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr..

Dää rund 250 km lang niderländisch Radklassiker het wäg dr ender flachere Strecki langi Zyt as Ränne fir Sprinter gulte. In dr letschte Johre sin aber allmeh Biel in dr Parcours vum Ränne yyböue wore. Vor allem d Verlegig vum Ziil het sich uf dr Rännverlauf zimli uusgwirkt: syter anne 2003 hert s Amstel Gold Race nimi z Maastricht uf, derfir am Cauberg z Valkenburg, eme relativ churze, aber zimli gäche Aastiig, wu au scho viermol dr Schaublatz vu dr Stroßerad-WM gsi isch.

Syt e baar Johr git s am Dag vor em Profiränne au ne *Jedermannränne*, derzue git s no d „Tourischtik-Version“ vum Amstel Gold Race, d Radtuur „Limburgs Mooiste“.

Bis Aafangs 1990er Johr isch s Amstel Gold Race in dr Hauptsach vu Belgier un Niderländer dominiert wore. Syt s Ränne Deil vum Rad-Weltcup gsi isch bzw. hite vu dr UCI ProTour, git s dytli meh internationali Siiger. Rekordsiiger isch dr Niderländer Jan Raas, wu dää Klassiker fimfmol het chenne gwinne (1977-1980, 1982). Dytschi Siiger sin dr Olaf Ludwig 1992, dr Erik Zabel 2000 un dr Stefan Schumacher 2007 gsi. Schwyzer Radfahrer hän s Amstel Gold Race insgsamt drejmol gwunne: dr Rolf Järmann 1993 un 1998 un dr Mauro Gianetti 1995.

## Aastiig
Di Aastiig vum Amstel Gold Race sin zmeischt nume rund ei Kilometer lang, doderfir aber rächt gäch. Hitigsdags mien d Fahrer 31 *Heuvel* (Biel) absolviere, wie d Aastiig z Limburg gnännt wäre. E baar Aastiig wäre zweimol gfahre.

## Siigerlischt

## Weblink
* Offiziälli Websyte
Giro d’Italia

Dr **Giro d’Italia** wird as s zweitwichtigste Etappevelorenne für Manne agluegt – noch dr Tour de France und vor dr Vuelta a España. Sit 1909 wird er – mit Usnahm vo de Chriegsjohr im Erste und im Zweite Wältchrieg – jedes Johr im Früehlig z Italie usdrait. Sit 1988 git s au e Giro für Fraue, dr Giro d’Italia Femminile. Sit 2008 isch er nüme Deil vo dr UCI Pro Tour. Dr Giro isch sportlig sehr aspruchsvoll. Er bestoht us Flachetappe, Bärgetappe und Ziitfahrte. Dr Verastalter brobiert, die verschiidene Etappearte so z kombiniere, ass kei Fahrertyp favorisiert wird, dass also nit d Spezialiste, wie Ziitfahrer und Chlätterer, im Vordeil si, sondern Fahrer, wo bi allem chönne mithalte.

## D Klassemänt
Jedi Etappe isch es chliis Renne für sich, wo d Fahrer sich je noch ihrer Fahrstrategii sterker oder weniger stark iisetze drbii. D Ziite won e Fahrer für alli Etappe bruucht, wärde zsämmegrächnet und ergähn si Rang im Gsamtklassemänt. Dr Erst im Gsamtklassemänt drait d Maglia Rosa, s roserote Liibli, wo si Farb vom Sponser vom Giro, dr Gazzetta dello Sport, übernoh het. Dä, wo in dr Bärgwärtig füehrt, bechunnt e grüens Trikot (Maglia verde) und dr Erst in dr Punktwärtig e malvefarbigs Liibli (Maglia ciclamino). Für en erst Blatz im Intergiro het mä e blaus Trikot (Maglia azzurra) übercho; die Wärtig isch aber 2007 abgschafft worde und es wisses Liibli  (Maglia bianca) wird sidder im beste Jungprofi im Gsamtklassemänt vergee.

## Rekord bim Giro

Drei Fahrer, d Italiäner Alfredo Binda und Fausto Coppi und dr Belgier Eddy Merckx, hai fümfmol s Gsamtklassemänt bim Giro gwunne. Dr Mario Cipollini het am meiste einzelni Etappe gwunne, 42, eini meh as dr Alfredo Binda. Dr Alessandro Petacchi het 2004 im ene einzige Giro nüün Etappe gwunne, nodäm vor em Chrieg dr Alfredo Binda 1927 zwölf Etappe gwunne het. Dr chliinst Vorsprung vom Siiger uf dr Zweit im Gsamtklassemänt, nämlig nume elf Sekunde, het dr Ezio Cecchi 1948 gha.
Die chürzist Etappe isch 2005 nume 1,15 km lang gsi. Dr lengst Giro het 1954 stattgfunde und het e Streckelengi vo 4337 km gha, dr chürzist isch dä vo 1909 gsi mit 2245 km. Au bi dr Zahl vo de Fahrer het s grossi Underschiid ge: 1928 sii s 298 gsi und am wenigste Fahrer het s 1912 gha, wo nume 56 mitgfahre si. Zwei Johr spöter hai zwar meh Fahrer s Renne agfange, aber nume acht si am Ziil acho. Dr jüngst Siiger im Giro isch dr Fausto Coppi gsi, won er 1940 im Alter vo 20 Johr, 8 Möned und 25 Däg gwunne het, dr eltist isch 1955 dr Fiorenzo Magni gsi, won er fümfedrissgi gsi isch. Meh as jede andere isch dr Felice Gimondi uf em Siigerpodium vom Gsamtklassemänt gstande: drei Mol as Erste, zwei Mol as Zweite und vier Mol as Dritte.

## Siigerliste

## Weblingg

* Offizielli Website
* Offizielli dütschi Website
* Uusfüehrlichi dütschi Site zue dr Gschicht vom Giro

## Fuessnoote
Katalonien-Rundfahrt

D **Katalonie-Rundfahrt** (katal. **Volta Ciclista a Catalunya**) isch e Radränne im spanische Katalonie. Die Rundfahrt, wu alljohr im Mai/Juni uusdrait wird, ghert syt dr Yyfierig vu dr UCI ProTour 2005 zue däre Rännserie vu dr wichtigschte Radränne im Johr.

D Katalonie-Rundfahrt isch zem erschte Mol anne 1911 uusdrait wore un isch noch dr Tour de France (1903) und em Giro d'Italia (1909) s dritteltist Radränne uf dr Wält. Si giltet näbe dr Baskeland-Rundfahrt as eis vu dr wichtigschte regionale Etapperänne z Spanie. Si wird zmeischt vu spanische Radfahrer dominiert. Rekordsiiger isch dr Mariano Cañardo, wu di Katalonie-Rundfahrt sibe Mol (1928-1930, 1932, 1935, 1936, 1939) gwunne het. Er isch mit 22 Etappesiig Zweite hinder em Miguel Poblet, wo in de 1940er bis 1960er Johr dreiädrissig Etappe gwunne het.

Siiger us dr Schwyz sin dr Alex Zülle 1992 un dr Michael Albasini 2012 gsi. Dytschi Siiger het s bi dr Katalonie-Rundfahrt bis jetz nonig gee.

Dr Erst im Gsamtklassemänt drait e wisses Liibli mit grüene Streifli uf dr Brust und an den Ermel.

## Anderi Ränne z Katalonie
E ander Radränne z Katalonie isch d Setmana Catalana de Ciclisme (Katalanischi Wuche), wu am Aafang vu dr Radsport-Saison stattfindet.

## Siigerlischt

## Weblink
* Offizielle Webseite (spanisch, katalanisch)
Dina

**Dina** isch e wibliche Vorname, wo us em Hebräische chunnt. ( דִינַה). Er isch abgleitet vo dr Wurzle דִין , wo Rächt oder Urdeil bedütet, und meint öbbe „d Richterin“ oder „die Grechti“ oder öbber wom enere zum Rächt verholfe het. 

E Frau mit em Name Dina chunnt ide Bible vor, und zwar wird si vo Verbrecher sexuell missburcht und denne duet ihre Brueder d Täter umbringe.
Dina isch im Dütsche en sehr seltene Name. Eher hüfiger chunnt d Form Dinah vor. 

## Bekannti Fraue mit dem Vorname

*Dina Gralla (1905–1994), a dütschi Schauspiilerin
*Dina Meyer (* 1968), e US-amerikanischi Schauspiilerin
*Dina Rae (* 1976), e US-amerikanischi R&B-Sängerin
*Dina Ugorskaja (* 1973), e russischstämmigi dütschi Pianistin
*Dina, e bekannti arabischi Buuchtänzerin
Fausto Coppi

Dr **Fausto Coppi** (* 15. September 1919 z Castellania; † 2. Januar 1960 z Tortona) isch en italiänische Velorennfahrer gsi. Er het zweimol d Tour de France und fümfmol dr Giro d’Italia gwunne und isch ein vo de berüehmtiste und populärste Rennfahrer in dr Gschicht vom Velorennsport. Si Übername isch “il Campionissimo” gsi. Er isch dr gross Rival vom Gino Bartali gsi, und die italiänische Fan vom Velorennfahre hai sich in es Lager vo de "Bartaliste", wo ehnder us em konservative Süde cho si, und vo de "Coppiste" us em progressivere Norde deilt.

## Erfolg
Si erst gross Erfolg het er 1940 gha, won er dr Giro gwunne het. Denn isch er as Soldat 1943 z Nordafrika in Chriegsgfangeschaft groote. 1946 het er dr Giro zum zweite Mol gwunne und 1949 und 1952 het er s Double gfiirt, won er dr Giro und d Tour de France im gliiche Johr gwunne het. Im Johr druf isch er no einisch im Giro Erste worde. Im Coppi si Sterki isch s Bärgfahre gsi, won er vo 1946 bis 1954 im Giro s Klassemänt agfüehrt het oder Zweite worden isch. Im Sprinte isch er zwar nit eso stark gsi, aber er het doch nit wenigi wichdigi und schweri Eidagrenne gwunne: fümfmol d Lombardei-Rundfahrt, dreimol Mailand–Sanremo und einisch Paris–Roubaix. 1953 isch er Strossewältmeister worde.

## Skandal
Zu siine Ziite isch zwar s Doping nonig illegal, aber arüchig isch s scho gsi. Bim Stundewältrekord vo 45,871 km, won er 1942 ufgstellt het, haig er sich mit Amphetamin dopt, wien er spöter sälber zuegee het. Au im persönlige Läbe het er für Skandal gsorgt, won er si Frau verloo het und mit ere verhürotet Frau, dr Giulia Occhini, zsämmegläbt het.

## Litratur
* Walter Lemke: *Fausto Coppi. 20 Jahre internationaler Radrennsport.* Fuchs-Verlag, Miesbach 1999, ISBN 3000046879 (umfangreiche bebilderte Biographie)

## Weblingg
* ''Palmarès'' – Liste vo de Erfolg und Platzierige
* Fausto Coppi – e Portrait in Bilder
Tour Down Under

D **Tour Down Under** isch e Radränne im auschtralische Bundesstaat South Australia um d Hauptstadt Adelaide. Des Etapperänne ghert syt 2008 zue dr anne 2005 nej yygfierte UCI ProTour, dr Serie vu dr wichtigschte Radränne im Johr. S isch in d Kategorii 2.HC yygstapflet un ghert syt 2005 zue dr UCI Oceania Tour. 

D Rundfahrt isch anne 1999 zem erschte Mol uusdrait wore. un findet alljohr Mitti Jänner statt. Si isch vu dr Tourismuskommission vu South Australia ins Läbe gruefe wore go dr Bundesstaat im Uusland represäntiere un isch s einzig wichtig Profiradränne z Auschtralie. Vili europäischi Mannschafte nutze d Tour Down Under as Vorbereitig fir d Saison, wu im März mit Paris-Nizza un Tirreno-Adriatico aafangt, wel z Europa no Winter isch, derwylscht d Fahrer vu dr auschtralische Team im Hochsummer uf dr Sidhalbchugle in Top-Form sin. D Tour Down Under stoht alljohr im Mittelpunkt vum "Festival of Cycling",ere Veraastaltigsreihe, wu s sich z South Australia alles um s Fahrrad drillt. Wel s bi däm Ränne keini greßere Aastig git, gwinne vilmol reini Sprinter oder Uusrysser. Rekordsiiger sin dr Simon Gerrans un dr Daryl Impey, wu s Ränne je dreimol gwunne hän. Dr einzig Siiger us dr Schwyz isch dr Martin Elmiger 2007 gsi, dr ainzig dytsch dr André Greipel anne 2008 un 2010.

## Siigerlischt

## Weblink

* Offiziälli Websyte
* 

## Fueßnote
Grünenbach

**Grienebaa** (amtlich *Grünenbach*) isch a Gmuind im Landkrois Linde in Bayern.

## Geografi
Grienebaa liit im Weschtallgai am Laubeberg. Vo dr Gmarkung sin 59,1 % Landwirtschaftsfleche, 34,8 % Wald, 5 % Sidlungsfleche un 1,2 % sunschtige Fleche.

## Gmuindsdoil
Zua Grienebaa gheret d Derfer Grienebaa, Ebratshofen, Huimhofa *(Heimhofen)*, Schinna *(Schönau)*, d Wiiler Au, Bischlecht, Hohenegg, Laubenberg (mit der Burgruine Altlaubenberg), Motzgatsried, Pferrenberg, Schüttentobel un Unterried un d Gheft Galgenbauer, Gerstland, Oberried, Schneit, Steig un Stein un Heiligenholzalpe.

## Gschicht
Grienebaa ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1249. Grienebaa hot mol zu Eyyschtarich ghert – sit 1805 ghert d Gmoind zu Bayern. Grienebaa hot bis 1800 a Unteres und a Oberes Gricht ghet.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 2,1&nbsp;% gleage.

## Religion
89,9&nbsp;% vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 7,3&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Grienebaa hot mit dr Gmuinda Gstratz, Maierhef und Rethebaa a Verwaltungsgmuinschaft veriibart. Dr Birgermoischter vo Grienebaa isch dr Markus Eugler.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Grienebaa ghert zum Bodaseealemannisch.

## Weblink
* 
* www.gruenenbach.de
* 
* 

## Fuaßnota
Zweisprachige Straßennamen im Elsass

Zitter a pààr Johrzehnta gìtt's ìm Elsàss ìmmer mehr **zweisprochiga Stroßatàfla** ("zweisprochig" heisst do: uf Frànzeesch, d offiziella Sproch, un uf Elsassisch, dr regionàla Dialekt).

S elsassischa Sprochàmt (s OLCA) un verschìedena Vereiner wann durch dia Stroßanamma dr elsassischa Dialekt unterstìtza.

Dr Nàmma uf Elsassisch ìsch nìt unbedìngt d Ìwersetzung vum frànzeescha Nàmma. 's gìtt Fall wo d Stroß vu jehar a ältra Bezeichnung ghàà hàt, do ìwernìmmt s Elsassischa dr tràditionella Nàmma, aui wenn's uf Frànzeesch ìn da letschta Zitta gwachselt hàt.

Uf derra Lìscht wara dia Tàfla ufglìschtet, wo mìt em Bìld dokumentiert sìn.

## [[Ensisheim|Anze]]

## [[Bergheim (Oberelsass)|Barge]]

## [[Bischwiller|Bìschwiller]]

## [[Buchsweiler (Unterelsass)|Buxwiller im Unterelsàss]]

## [[Erstein|Eerstain]]

## [[Fortschweier|Fortschwihr]]

## [[Hagenau|Hàwenàu]]

## [[Hirzbach|Hìrzbàch]]
S Dorf Hìrzbàch hàt zweierlei Stroßaschìlder: ältera Schìlder uf Frànzeesch un Hoochditsch, un nèiera Schìlder uf Frànzeesch un Elsassisch. D Namma uf Hoochditsch sìn Ìwerstezunga vum Frànzeescha; d Namma uf Elsassisch schiina mehr historischa Bezeichnunga z'sìì.

## [[Illfurth|Ìllfert]]

## [[Ingweiler (Unterelsass)|Ìngwiller]]

## [[Kaysersberg|Kaiserschbàrig]]

## [[Lampertsloch|Làmpertschloch]]

## [[Matzenheim|Màtzene]]

## [[Münster_im_Elsass|Menschter]]

## Milhüüsa

Ànna 1991 hàt sìch a Verein ufgstellt fer z Milhüüsa zweisprochiga Stroßaschìlder ànamàcha. D erschta Stroßaschìlder sìn àm 23. Marz 1991 ufgstallt worra. S sìn d gànz erschta zweisprochiga Stroßaschìlder ìn era großa Stàdt ìm Elsàss gsìì.

D elsassischa Tàfla steht ìmmer unter dr Frànzeescha, sa wìrd àls nochhar derzüe gmàcht. As sìn nìt unbedìngt Ìwersetzunga vum Frànzeescha, àwer aui vìelmols d historischa Namma vu da Gàssa uf Elsassisch, wia sa ìn da àlta Text ìwer Milhüüsa stehn, zum Beispiel ìn da Gedìchta vum Auguste Lustig.

Ìm Novamber 2016 sìn's 215 zweisprochiga Stroßatàfla gsìì, un d Plàkàter àm Iigàng vu dr Stàdt sìn aui zweisprochig worra. Un àb un züe kämma wìder nèia Stroßa derzüe.

## [[Niedermodern|Nìdermodere]]

## [[Rappoltsweiler|Ràppschwihr]]

## [[Uffholz|Üffholz]]

## Stroßburi
Àm 3. Septamber 2010 ìsch z Stroßburi d Adrien Zeller-Plàtz (Place Adrien Zeller) igwèiht worra.

## [[Bad_Sulzbach|Sulzbach]]

## [[Walbach (Oberelsass)|Wàlbàch]]

## [[Waldighofen|Waldighooffa]]

## [[Wörth an der Sauer|Werth]]

## Externa Lìnks
*Website ìwer d zweisprochiga Stroßatàfla vu Milhüüsa (fr)
*Offizieller Website vu Milhüüsa (fr)

## Referanz
Predore

**Predore** isch e Stedtli in der italienische Provinz Bergamo in der Region Lombardei. Es lit uf em Westufer vom Iseosee, öbbe 70&nbsp;km nordöstlig vo Mailand und 25&nbsp;km östlig vo Bergamo. Es het e chli weniger as 2000 Iiwohner. D Flechi vo dr Gmeind bedrait 11.6&nbsp;km². Siini Nochbergmeinde si Iseo, Sarnico, Tavernola Bergamasca, Viadanica und Vigolo.

In ere Höhli im Bärg über em Stedtli het me Hiwiis druf gfunde, ass do in dr Neusteiziit Mensche gläbt hai. Bis jetzt si s die einzige menschlige Spure im Gebiet vo Bergamo us dere Periode, wo me gfunde het.

## Fuessnote
Ivan Basso

Dr **Ivan Basso** (* 26. Novämber 1977 z Gallarate, Provinz Varese) isch en italiänische Velorennfahrer.

## Karriere
1998 het er d U-23 Stroosse-Wältmeisterschaft gwunne und 1999 het er agfange as Profi z fahre. 2004 het er die 12. Etappe in dr Tour de France gwunne und isch in dr Gsamtwärtig Dritte worde. Bi dr Tour de France im Johr druf isch er Zweite worde, druf het er s Critérium International gwunne. 2006 isch er Erste bim Giro d’Italia worde, het denn aber bi dr Tour de France nit döfe mitfahre, will er in Dopingskandal um dr spanisch Dokter Fuentes verwigglet gsi isch und isch im Johr druf für zwei Johr wäge Doping gsperrt worde. 2010 het er dr Giro no einisch gwunne.

## Erfolg
*1998 U-23 Stroosse-Wältmeister
*2002  Best Nochwuchsfahrer bi dr Tour de France
*2004 3. Blatz im Gsamtklassemänt und ei Etappe bi dr Tour de France
*2004 Gsamtklassemännt bim Giro dell’Emilia
*2005 zwei Etappe bim Giro d’Italia
*2005 2. Blatz Gsamtklassemänt bi dr Tour de France
*2005 Gsamtklassemänt und vier Etappe bi dr Dänemark-Rundfahrt
*2006 Gsamtklassemänt und ei Etappe bim Critérium International
*2006  Gsamtklassemänt und drei Etappe bim Giro d’Italia
*2009 Gsamtklassemänt bim Giro del Trentino
*2010 Gsamtklassemänt, Mannschaftsziitfahre, ei Etappe und drei Däg  bim Giro d'Italia
*2011 GP Lugano
*2012 Japan Cup

## Weblingg

* Offizielli Internetsiite
Horst Köhler (Begriffsklärung)

**Horst Köhler** isch dr Name vu däne Persone:
* Horst Köhler (1943–2025), dytsche Bundesbresidänt (2004–2010) un gschäftsfierende Diräkter vum Internationale Währigsfonds (IWF)
* Horst Köhler (Fueßballspiler, 1927) (* 1927), dytsche Fueßballspiler (Turbine Erfurt)
* Horst Köhler (Fueßballspiler, 1948) (* 1948),  dytsche Fueßballspiler (Spandauer SV)
* Guildo Horn (burgerlig *Horst Köhler*) (* 1963), dytsche Schlagersänger, Diplom-Pädagog un Musiktherapeut
* Horst Köhler (Gartearchitekt), Gartearchitekt. Noch ihm isch dr Horst-Koehler-Gedächtnispreis gnännt wore.
* Horst Köhler (Ryter), Dressurryter vu dr DDR
Giffers

**Güfersch** (Ussprooch: ; hochdütsch: *Giffers*, französisch: *Chevrilles*, Patois ) isch e Gmiin im Oberland vum Sensebezirk im Kanton Fryburg. Güfersch het 1389 Ywohner (Stand vo 2008) ù isch eppa 6&nbsp;km va de Stadt Fryburg awäg.

## Geografi
Güfersch ligt ùf  a de Ärgera. Va de Gmiinflechi si 65,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 19,7 % Waud, 11,9 % Sidligsflechi ù 2,5 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Güfersch si Tentlinge, Santifaschtùs, Plassäub, Plaffeien ù Rächthaute.

## Gschicht
De Name vam Ort isch z erschte Mau im Jahr 1150 ùs *Chiuriles* belììt, un chunt vum Romanische Wort *Caprilia*, wo „Gììssstau“ bedütet. 1301 isch de Name *Guifrils* belììt, un 1577 schliesslich *Giffers*. Sit 1630 isch Güfersch a igeti Pfarrei gsi, wo zum Burgpanner vo de Alte Landschaft vo de Stadt Fryburg kört het.

## Religion
Güfersch isch a traditionell katholischi Gmiin. Zäme mit Tentlinge isch es a igeti Pfarrei, d Pfarrchüucha isch z Güfersch. Di Reformiirte, wo sit de Mitti vom 19. Jahrhundert bsunders vo Bärn zuegwanderet si, si Mitglider vo de reformiirte Chüuchegmiin Wissestì/Rächthaute.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatüu isch 2010 bi 5,1 % gläge.

## Religion
83,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9,5 % evangelisch-reformiert.

## Wirtschaft
Güfersch isch früüer vo de Landwirtschaft prägt gsi. Allerdings tüe hüt di meischte Lüt zum schaffe ì d Stadt ù Agglomeration Fryburg pendle. Einersits hii sich z Güfersch Arbìtsplätz vor Ort erhaute, ù so isch de Ort nit numme a Pendlergmiin. Im 1. Sektor schaffe 28%, im 2. Sektor 25% ù im tertiäre Sektor 47% vo de Ywohner.

## Kultur
Bim Vereinswäse ù de Kultur büude Güfersch ù d Nachpùùrgmiin Tentlinge a Ihìt; d Verìne si ì beide Gmiine aktiv.

## Dialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1393 Yywoner 92 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 6,8 % Franzöösisch ù 1,2 % anderi Spraache. D Mundart vo Güfersch kört zum Seislerdütsche, wo zum Höjstalemannische zeut chunt. Güfersch isch a Uffnaameort im Spraachatlas vo de dütschi Schwiiz gsi.

## Weblink

* www.giffers.ch
* 

## Fuessnote
Breil/Brigels

**Brigels** (amtlich: *Breil/Brigels;* rätoromanisch *Breil:* ; dütsch *Brigels:* ) isch e politischi Gmaind i da Region Surselva z Graubünda.

Brigels isch zue 85 % romanischsproochig, wo au d Amtssprooch vo de Gmaind isch.

## Geografii

Brigels lit i da Surselva un isch früener an Tail vum Krais Cadi gsi. D Gmaind bestoot uss de Ortstail Tavanasa, wo uf da rächta Sita vum Vorderrhy lit un wo de Bahnhof vo da Rhätischa Bahn isch, Danis, Dardin, em Hauptort Breil/Brigels, de Dörfer Andiast und Walteschburg un de Wyler Vali und Cathomen.
Nochbarort sin Obersaxe im Süde, Ilanz/Glion im Oschte, Trun im Weschte un im Norde d Gmaind Glarus Süd.

## Gschicht
Brigels/Breil chunt vum keltische „*brigilo*“, was „chlyni Burg“ bedütet. De Ort het ursprüngli de Victoride, emene rätische Adelsgschlecht, ghört, un isch vo denne im Joor 765 em Chloschter Disentis vermacht worde. In däm Joor isch au d erscht urkundliche Erwäänig vo Brigels als *Bregelo* im Teschtament vom Bischof Tello. Bis zum Joor 1737 sin d Brigelser verpflichtet gsi, de Zehntel aa s Chloschter z zaale; s Chloschter isch defür für de Schutz vo de Bevölcherig un für d Verwaltig verantwortlich gsi.

Nach eme joorelange politische Prozäss hend d Gmainde Andiast, Breil/Brigels und Waltensburg/Vuorz bi Volchsabstimmige s Projäkt agnoo, e gmeinsami Gmaind z bilde, wo *Breil/Brigels* heisst. Dr Groossroot vom Kanton Graubünde het däm afangs Dezämber 2017 zuegstumme, und vom 1. Jänner 2018 aa isch di nöji Gmeind aktyv.

## Bevölkerig

D offizieli Amtssprooch vo Brigels isch s Rätoromanisch; d Mundart vo Brigels ghört zum Surselvische. Im Joor 2016 isch s Romanisch in dr alte Gmeind Brigels vo 85 % vo de Ywohner gsproche worde. Dütschsproochig sin 13 % gsi, un 2 % hen e andri Sprooch gha. 85 % vo de Bevölcherig vo dr alte Gmeind Brigels sin katholisch, und au die vo Andiast isch das. Dr Groossdeil vo den Ywohner vo Waltensburg aber isch refermiert.

Di alt Gmeind Brigels het zwoo Schuele, eini im Hauptort Breil/Brigels wo bis zur 6. Klass unterrichtet wird, un eini im Ortsdeil Danis/Tavanasa, wo vum Chindergarte bis zur Sekundarschuel unterrichtet wird. Bis zur 4. Klass isch de Unterricht numme uff Romanisch. D Schüeler vo Andiast und Waltensburg gönd uf Rueun i d Schuel, wil d Stroosseverbindig dert ane besser isch.

## Weblink

* Offizielle Website vo de Gmaind Breil/Brigels
* 

## Fuessnote