open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mani (Mondgott)

De **Mani** isch i de nordische Mythologi de Lenker vom Moowage und isch au för Nüü und Wedel zueständig.

De Mundilfari het zwai Chind ghaa, wo ase schöö gsii sind, as er si noch em Moo und noch de Sune gnennt het. Die baide Gstirn hend d Götter us Funke gmacht gha, wo vode Füürwelt Muspellsheim umegfloge sind. Drum hend si bestimmt, as de Mani de Moowage lenke mue und sini Schwöster Sol (aisl. Sól »Sune«) de Sunewage.

Well de Wolf Hati (»Hasser«) oder Managarm (aisl. Mánagarmr »Moofresser«) de Mani verfolgt, chaner kai Halt mache. Chunnt em de Wolf z nöcht, gits e Moofinsternis. Bim Weltuntergang werd er aber de Moo ganz verschlinge.

Underwegs het de Mani di baide Chind vom Vidfinn (aisl. Viðfinnr) ufglese, d Bil und de Hjuki, wo si mitem Wasserchübel Sägr (aisl. Sægr) und de Stange Simul zum Brune Byrgir choo sind. Sit denn chamer di baide im Moo ine as Flecke gsie.

## Büecher
*Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte*; Berlin 1956.
*Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4
Audhumla

D **Audhumla** (aisl. Auðumla „(milch)riichi hornlosi Chue“) isch i de Edda d Uurchue, wo i Uurzite glebt het. 

D Audhumla isch im Aafang vo de Welt entstande, well Funke vode südliche Füürwelt Muspellsheim uf d Gletscherström vode nördliche Iiswelt Niflheim gfloge sind. Well si ka Gräs zum Fresse gha het, het si am salzige Felsig gschleckt und so sind am erste Taag en Manechopf, em zwaite Brust und Buuch und em dritte Tag ono Bai förecho. De Maa het de Name Buri trait und isch de Vatter vom Burr wore. De het d Riisin Bestla ghüroote und isch so de Vatter vom Odin, Vili und Ve und somit de Stammvatter vo de Ase wore.

Usem Üüter vo de Audhumla sind aber vier chräftigi Milchsström gflosse und vo dene het sich de Uurriis Ymir ernährt, wo uf die gliichi Wiis entstande isch wie si.

## Büecher
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Uflaag) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4
Wanen

D **Wane** (im aisländische: Vanr *Sg.*; Vanir *Pl.*) sind i de nordische Mythologi e Göttergschlecht, wo för d Fruchtbarkait und de Woolstand zueständig isch. Si sind weniger mächtig als di grössiri Götterfamili vo de Ase. D Wane wonet i Vanaheim (altisländisch: Vanaheimr).

## De Wanechrieg
Uursprünglich hend d Wane und d Ase unvermischt mitenand glebt. Do hend d Wane d Gullveig zu de Ase gschickt, doch die hend si is Füür gheit und si isch verbrennt, aber zum Vrstuune vode Ase wider uferstande, wil d Wane anders weder d Ase zauberchundig gsii sind. Drüümol hend d Ase d Gullveig verbrennt. Wege dem Frevel het s en Chrieg zwüschet de Wane und de Ase gee. Well de Champf sich aber i d Längi zoge het, oni as ai Famili d Öberhand gwune het, hend si sich dezue entschlosse Fride z mache und sich gegesittig Gaisle z schicke. D Ase hend de Hönir und de Mimir zu de Wane gschickt, die sebe aber hend di beste Lüt vonene zu de Ase gschickt, de Njörd und sini baide Chind, d Freyja und dr Freyr. Und as Aid hend all Götter, d Ase und d Wane, ine Chessi gspoizt und us dem Saft hends de Maa Kvasir gschafft, wo s Wüsse vo all dene gha het, wo is Chessi gspoizt gha hend.

## Familimitglider
De Njörd (altisländisch: Njörðr), wo am Meer in Noatun (altisländisch: Nóatún »Schiffstadt«) lebt, isch de riichi Meeres- und Handelsgott. Er het mit sinere Schwöster zwai Chind ghaa, d Liebesgöttin Freyja, wo in Folkvang (altisländisch: Fólkvangr »Volchfeld«) wont, und de Fruchtbarkaitsgott Freyr, wo in Alfheim (aisl. Álfheimr »Elfewelt«) lebt. Au die baide sind mitenand ghüroote gsii, wo si no bi de Wane gwonnt hend. Well aber bi de Ase d Gschwüstertiehi nöd erlaubt gsii isch, hend si sich trennt und d Freyja het de Od (altisländisch: Óðr) ghüroote, doch isch de zunderainisch verschwunde und nüme uuftaucht. De Freyr het sich i d Riisin Gerd (altisländisch: Gerðr) verliebt und si zimli lang müese umwerbe. Z Schwede isch er miteme übergrosse Phallus dargstellt worde, als Zaiche för Fruchtbarkait. Wiiteri typischi Symbol sind s Schiff und de Eber. So riitet de Freyr ufem Eber Gullinborsti (»Goldborsti«) oder faart mit sim Schiff Skidbladnir (altisländisch: Skíðblaðnir) ume, d Freyja aber trait au de Name Syr (»Sau«), wa nöd as Bilaidigung denkt gsii isch.

## Lueg au
Germanischi Gotthaite

## Büecher
* Jan de Vries: *Altgermanische Religionsgeschichte.* Berlin 1956.
* Åke V. Ström: *Germanische Religion.* Stuttgart 1975.  ISBN 3-17-001157-X.
* Georges Dumézil: *Gods of the Ancient Northmen.* Berkely 1977. ISBN 0-520-02044-8.
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie.* Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3520-36802-4.
* Rudolf Simek: *Religion und Mythologie der Germanen.* Darmstadt 2003. ISBN 3-534-16910-7.
Claudius Ptolemäus

Dr **Ptolemäus** (, lat. Claudius Ptolomaeus) (* um 100, vermuetlig z Ptolemais Hermii, Ägypten; † um 175, vermuetlig z Alexandria, Ägypten), isch ä griechische Mathematiker, Geograph, Aschtronom, Aschtrolog, Musigtheoretiker und Philosoph gsi. Dr Ptolemäus het wohrschiinlig z Alexandria (Ägypten) gschafft.

Dr Ptolemäus het d *Mathematike Syntaxis* („mathematischi Zsämmeschdellig“), spöter *Megiste Syntaxis* („gröschti Zsämmeschdellig“), hüt *[[Almagest]]* (abgleitet vom Arabische *al-Majisṭī*) än Abhandlig über d Mathematik und d Aschtronomii in 13 Büecher. Si isch bis zum Änd vom Mittelalter ä Schtandardwärk vo dr Aschtronomii gsi und het näbe em enä usfüehrlige Schtärnkatalog ä Verfiinerig vom geozentrische Wältbild, wo dr Hipparchos von Nicäa vorgeschlage het und wo schböter s *Ptolemäische Weätbild* gnennt worde isch.

Er het s heliozentrische Wältbild vom Aristarchos vo Samos und vom Seleukos vo Seleukia abglähnt, und für meh as es Johrduusig isch siis Wältbild s einzige gsi, wo d Chille und die Glehrte akzeptiert hai, bis es vom moderne heliozentrische Wältbild ersetzt worden isch wo dr Nikolaus Kopernikus, dr Johannes Kepler und dr Galileo Galilei entwicklet hai.
Steve Harris

Dr **Stephen Percival Harris** (* 12. Marz 1956 in Lytonstone, London, England) isch Bassist, Haupt-Songschriiber und Grinder vo Iron Maiden. Näbem Bass spilt er au no Keyboard und singt d Hintergrundstimme. Er isch Bandleader und ihm elleige ghört Iron Maiden. Nume er isch sit de Gründig unterbruchslos und bis hütt Mitglied vo de Band. Bevor er Bassist worde isch hed er in London als Bauzeichner gschaffet. 

1975 hed er Iron Maiden, en englischi Band wo massgeblich a de New Wave of British Heavy Metal beteiliget isch, gründet. Trotz villne Mitgliderwechsel isch de Steve sit em Aafang unterbruchslos debi.

## Weblink
*
Talmud

Dr **Talmud** (hebr. תלמוד, abgleitet vo למד, 'lehre, 'schdudiere') isch ä Sammlig vo jüdische Schrifte, wo dr *[[Bibel#Die hebräischi Bible|Tanach]]*, die jüdischi Bible, erkläre und neu uslege. Es git zwei Sammlige wo as Babylonisch und Jerusalemer Talmud bekannt si. Dr gröösser, und au dr wichdiger vo beide isch dr Babylonisch Talmud, wo in de Gebiet vo Mesopotamie entschdanden isch, wo sit em Babylonische Exil immer no vo Jude bevölkeret gsi si, vor allem z Sura und z Pumbedita.

Die wichtigschde Deil vom Talmud si d *Mischnah* (hebr. משנה), wo dr Dradition noh die mündligi Lehr isch wo dr Moses uf em Sinaibärg vo Gott übercho het, und d *Gemara* (hebr. גמרא), die schbööteri, kritischi jurischdischi Undersuechig.

## D Mischnah
Das isch d Lehr, wo noh dr Niiderschrift vom *[[Bibel#Die hebräischi Bible|Tanach]]* mündlig wiitergä worden isch. Bis ins zweite Johrhundert noch dr Ziitwändi isch es aber au schriftlig uf Hebräisch niidergleit worde, und het si ändgültigi Form vom Jehuda haNasi übercho. D Mischnah isch in sächs Deil (hebr. סדרים, 'sedarim') iideilt, wo jede drvo es Süjet het: *Seraim* (hebr. זרעים) het as Inhalt d Gsetz über Grund und Bode; *Moed* (hebr. מועד) über Fescht- und Faschtdäg und dr Schabbat; *Naschim* (hebr. נשים) s Eherächt; *Nesikim* (hebr. נזיקים) s Zivil- und Schtrofrächt; *Kodaschim* (hebr. קודשים) über dr Tämpel und Spiisgsetz; *Taharot* (hebr. טהרות) schbezielli Gsetz für d Levite.

Dr Teggscht vo dr *Mischnah* isch fascht gliich in beide Talmud Versione.
## D Gemara
Si het as Inhalt Erklärige und Ergänzige zu dr *Mischnah*, wo verschiide si in Form und Inhalt in de beide Talmudversione: Dr Jerusalemer Talmud isch uf weschtaramäisch verfasst, bringt weniger *Aggada*, isch chürzer und schdraffer schriibe und im 5. Joorhundert abgschlosse worde.

Die babylonisch Gemara isch im 7. Joorhundert abgschlosse worde. Si isch im enä oschdaramäische Dialäkt verfasst, bringt philosophischi Asichte, beschriibt naturwüsseschftligs Wüsse, verzelt Gschichte und het au Sache, wo z *Eretz Israel* (im jüdische Heimland) im *Midrasch* ufgschribbe worde si.

D Underschiid in dr Argumentation und de Folgerige si wichtig in de schböötere Diskussione über Abassige vo dä Gsetz an verändereti Verhältnis.

## Dr Talmud und dr Antisemitismus
Meh no as dr *[[Bibel#Die hebräischi Bible|Tanach]]* isch dr Talmud de Antisemite ä Dorn im Aug gsi. Die Talmudischdischi Dänkart isch schdräng rational und het brobiert alli möglige Fäll gsetzlig z regle. Das isch vo Judehasser as Schbitzfindigkeit bezeichnet worde.
## Quelle
*dtv-Lexikon*, Band 18, Deutscher Taschenbuch Verlag 1970, S.111.
Palästina

**Palestina** (; ; hebr. ארץ־ישראל Eretz Yisrael, aber au פלשתינה Palestina; arab.   oder *Filasṭīn* ) isch es Gebiet im Middleren Oschde zwüschem Jordanfluss und em Middelmeer.

Hützudag exischdiert in däm Gebiet s Land Israel, und es git Gebiet, wo eigentlich zu Jordanie ghöre, vo Israel aber miliärisch bsetzt sit siit 1967: s Weschtjordanland und dr Gazastreife; us dämm het sich die israelischi Armee im Johr 2005 wider zruggzoge.

## Gschicht
S Gebiet het si Name vo de Philischter, wo eis vo de Seevölker gsi sind, wo sich im 12. Johrhundert vor dr Ziitwändi im Gebiet vo Gaza und dr Stadt Askalon niidergloh hei.

Dr Name isch in dr moderne Ziit erscht 1922 widr uufcho, für zum s Britische Mandatsgebiet z bezeichne.

Gschichtlig isch d Regioon Palestina wichdig gsi as Verbindigsdäil zwüschen em südwestlige Arm vom fruchtbare Halbmond mit Egüpte und em nordöstlige mit Mesopotamie, und es isch vo de Mächt uf dene beide Syte immer wider aagriffe und erooberet worde.

Bi de Röömer isch im Gebiet e Zyt lang d Provniz *Syria Palaestina* gsii.

Nach em Erschte Wältchrieg isch Palästina under die britische Mandatsverwaltig cho. Wo d Ängländer nach em zweite Wältchrieg us Palästina wägg sind, hätt s *United Nations Special Committee on Palestine* dr Fride im Land selle hüete. Am 14. Mai 1948 isch dr Staat Israel gründet worde, und drno isch grad mit em Agriff vo den arabische Nochberstaate dr eerscht israelisch-arabisch Chrieg choo. 1964 isch d PLO gründet worde zum en palästinensische Staat ufzboue.

## Liddratuur
* Fabio Maniscalco: *Protection, conservation and valorization of Palestinian Cultural Patrimony.* monographic collection „Mediterraneum“, n. 5, Massa Publisher 2005.
* Christian Siebert: *[http://www.diss.fu-berlin.de/2006/86/ Saisonale chemische Variationen des See Genezareth, seiner Zuflüsse und deren Ursachen].* 2006.
* ''Managing Water for Peace in the Middle East: Alternative Strategies.'' 

## Lueg au
* Paleschtinensischi Autonomiigebiet
* Walastina

## Weblingg
* Ottoman Palestine
Uetersen

D Stadt **Uetersen** (au *Rosestadt Uetersen*) isch e Stadt z Schleswig-Holstei / 
Dütschland, rund 30 km nördlich vu Hamburg und ghört au zude Metropolregion Hamburg. Obwoll sichs kulturell uf Hamburg richtet, zaigts en ussergwönlichi aigni kulturelli Aktivität. Bekannt isch Uetersen dur sis Rosarium, sis Chloster un de nazionalsozialistisch Arzt Kurt Borm.
S het öppe 17.800 Iwohner un liit ôm Fluss Pinnau, emene Nebefluss vo de Elbe.

## Gschicht
Gründet worde isch de Ort anno 1234 vom Ritter Heinrich II. vo Barmstede.

## Literatur
* Stadt Uetersen: *750 Jahre Uetersen – 1234–1984*. C.D.C. Heydorns, Uetersen 1984.

## Weblink
Valsesia

Ds **Tseschrutol** (wailschu: **Valsesia**) ist as alputol in dar italienischu provinz van Vercelli, im Piemont. Durch ds tol rinnt der fluss Tseschra (wailschu: Sesia), der dam tol sine nome gibt. Es streckt sich vam Gourner (Monte Rosa) bis zar ebendi van Vercelli und häd etlichi nebenteljini, deiru gebirgsbäche in di Tseschru usrinnend.

## Landwissendschaft
Ds haupttol, *Val Grande* g’nammt, häd d’g'stolt van ainem „S“. D’erst gmai gor under dan Gourner ist Im Land (wailschu: Alagna Valsesia). D’ wichtigst nebentaler sind ds *Val Mastallone* und ds *Val Sermenza*, di geind ihru nome va’ dan gebirgsbäche, di durch siju rinnend.

## Ökonomi
Sind do etlichi industrie in Vrol (Varallo), Zar Burg (Borgosesia), Quarona und Serravalle. Es gaid uberals um web- und wasserrourwerchbuwwa. Guadwerch ist auch g’machud. Der wi van Gattinara, der auch dise nome traid, ist atwos g’ruamte. D’andru deirfer im hejre tail ds tols lebind vïr als van chunsthandwerch und turismus.

## Sproch
Im Tseschrutol schwetzt mu a piemontäisich landsproch g’nammt **Valsesian**. In dan letschti jorzeinde ist der ainfluss der italienischu zungu steircher und steircher wourte und d’ jungu ljit schwetzind chum nouch piemontäisischu. In dan deirfre van Remmaljiu und Im Land, zwai olti Walserainsidlungu, häd sich d’urolt Walserzunga (Remmaljertittschu und Laindertitzschu) b’halte.
Nationalismus

As **Nationalismus** bezeichnet me e politischi Ideologii, wo zum Ziil het, ass d Usbreitig von ere Nation und d Gränze vo ihrem Staat überiistimme. In ere extreme Form chann er zur Underdruggig und Verfolgig vo nationale Minderheite füehre. Bi Natione, wo kei eigene Staat hai oder dä nit sälber kontrolliere, füehrt er hüfig zu nationale Befreijigsbewegige. 

In der Alldagssproch wird hützudags Nationalismus hüfig mit politischem Chauvinismus gliichgsetzt, won e übertriibeni und im allgemeine intoleranti Form vom Nationalismus isch, im Gegesatz zum Patriotismus, wo sich für d Wärt und Symbol vo siim Volk iisetzt, aber sich nid über anderi Natione setzt.
## Gschicht
Dr Nationalismus isch ä hischdorisch zimli neui Erschiinig, wil er vo dr Idee vom Nationalschdaat abhänggt, wo s in siiner moderne Form eigentlig erscht sit dr Französische Revolution git. Im 19. Johrhundert isch dr Gedanke vo dr Nation, wo im eigene Schdaat läbt und siis Gschick sälber und unabhängig beschtimmt, in ganz Europa schdark worde, und übernationali Schdaate wie s öschdrichische Kaiserrich si gschwächt worde. Er het z Dütschland und Italie (aber au in andere Länder) zur Vereinigung vo de Gebiet gfüehrt, wo dr dütsche, reschbektiv dr italienische Kultur aghört hai. Dr Nationalismus isch im 19. Johrhundert ä revolutionäre Gedanke gsi, drait vo de Intellektuelle und dr Bürgerschaft. Erscht nochdäm er dr Nationalschdaat verwirkligt gha het, isch dr Nationalismus vo de konservative Gsellschaftsschichte akzeptiert worde, und dr Sozialismus isch die schdärkscht politischi Gegebewegig zum Nationalismus worde. Am Ändi vom 19. Johrhundert het sich dr Nationalismus in vile grössere Länder mit em Imperialismus baart, wo ein vo de Gründ für dr Usbruch vom Erschte Wältchrieg worden isch. 

Im 20. Johrhundert si faschischtischi Bewegige entschdande, wo d Nation über alles gschdellt hai und, vor allem in Nordeuropa, si nit nume kulturell, sondern au uf Grund vo 'Rasse' definiert hai. Die Radikalisierig het zu Dikdature gfüehrt, z Dütschland vo de Nationalsozialischte, z Italie vo de Faschischte und z Japan vo dr Kaiserlige Hilfsgsellschaft, wo dr Zweit Wältchrieg agfange hai.

As Folg vom Zweite Wältchrieg isch in Europa dr Nationalismus gschwächt gsi und d Bewegig, wo Weschteuropa as kulturelli, wirtschaftligi und politischi Eiheit gseh het, het zur Schaffig vo dr Europäische Wirtschafts Gemeinschaft (EWG) und denn zur Europäische Union (EU) gfüehrt.

In dr Dritte Wält, vor allem in Afrika, si d Schdaate und ihri Gränze s Erb vom Kolonialismus, wo kei Rücksicht gnoh het uf d Nationalitet vo de Iiwohner. Was usgseh het wie Nationalismus währed de Unabhängikeitschrieg, isch schnäll verschwunde, sobald d Kolonialmacht em Land d Unabhängikeit zuegschtande het. D Mensche hai im allgemeine kei universalischdischi Ideologie, wo se wurd drzue füehre, uf partikulari Vordeil z verzichte zum Wohl vo dr Gsellschaft vo der Nation as Ganzes.
Antike

Der Begriff **Antike** isch abgleitet vom latinische *antiquus*, uf Dütsch: »alt, alterdümlig«. Gschichtswüsseschaftler meine drmit die gschichtlig erfassbari Zit vo de Kulture ums Middelmeer und im Middlere Oschde bis ungfähr zum Afang vo dr Verbreitig vom Islam.  

D Antike im ängere Sinn bezieht sich uf d Gschicht vo Griecheland, im hellenische Middelmerruum und em römische Riich. Si underscheidet sich vo dr Zit vorher und nochher und vo andere Regione dur gemeinsami politischi und kulturelli Draditione. 

Im wiitere Sinn redet mä mänggisch vo dr Antike, wenn mä d Gschicht vom alten Ägypte, vo Mesopotamie,  Syrie, Persie und Chliiasie sit em vierte und dritte Johrdusig vor dr Zitewändi meint, vo wenn mä schriftligi Dokumänt het. Im allgemeine wird dr Begriff ‚Alterdum’ für die Zit vorzoge.

## Lueg au
* Altertum
* S Ändi vo dr Antike
Tha (Arabischer Buchstabe)

**Ṯāʾ** oder **Tha** (ثاء) isch de viert Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 500.

## Uursprung
De Buechstabe isch noi entstande, womer afange het di alte Zaiche mit Pünkt z underschaide und isch bis denn identisch gsii mitem Zaiche för Tāʾ. Em Ṯāʾ sind denn drai und em Tāʾ zwee Pünkt drübergschribe worde zur Underschaidig.

## Luutwert und Umschriibig
S Ṯāʾ isch en stimmlose interdentale Frikativ (IPA: //), und werd ase uusgsproche wie s englische "th" i "think" oder "thorn". I de DMG-Umschrift werd s miteme understrichene "t" (ṯ) transkribiert; i de nödwüsseschafftliche Umschrift aber maist mit "th".

S Ṯāʾ isch e Sunebuechstabe, wa bidütet, ass de Artikel *al-* assimiliert werd: *aṯ-ṯawru* »de Stier«.

## Unicode
Aristoteles

Dr **Aristoteles** (), 384–322 vor dr Ziitwändi, isch eine vo de bekanntischte und iiflussriichschte europäische Philosophe gsi. Er het vili wüsseschaftligi Diszipline entweder selber begründet oder doch schdark beiiflusst, under ihne d Wüsseschaftstheorii, d Logik, d Biologii, d Physik, d Ethik, d Dichtigstheorii und d Schtaatslehr. Us siiner Philosophii het sich dr Aristotelismus entwicklet. Siini physikalische Theorie si am Afang vo dr Neuziit es grosses Hindernis gsi in dr Entwicklig vo dr moderne Physik. In dr Logik isch er mit siinere Syllogistik bis in s 19. Johrhundert wichtig gsi.

## Biografii
Dr Aristoteles isch 384 vor dr Ziitewändi z Stageira (Stagira) uf dr Halbinsle Chalkidike uf d Wält cho. Wäge däm het men em dr Biiname dr Stagirit gä. Won er 17 gsi isch, isch er uf d Akademii vom Plato z Athen cho. Im Johr 347, wo dr Plato gschdorben isch, isch dr Aristoteles vo Athen furt. 343/2 het er em Sohn vom mazedonische König Philipp II., em Alexander, wo denn driizäh gsi isch, z Mieza Unterricht gä. 334 isch er uf Athen zrugggange. Er het si eigeni Schuel, s Lykeion, ufgmacht. Nach ihre Wandelgäng, de *peripatoi*, het män erä au die peripatetisch Schuel gsait. Nach em Dod vom Alexander em Groosse het s politischi Schbannige z Athen gä, und dr Aristoteles het müesse d Schdadt verlo. Er isch uf Chalkis uf dr Insle Euboia gange, won er im Johr 322 gschdorben isch.

## Wärk
Siini wichtiggschde Wärk si in dr Dabälle undenoch zsämmegfasst:
Dschim (Arabischer Buchstabe)

**Ǧīm** oder **Dschim** ( جيم ) isch de füft Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalewert 3. Er isch usem phönizische Zaiche Gimel entstande und isch drum mitem griechische Gamma und em latinische C verwandt.

## Luutwert und Umschrift
S Ǧīm stoot im kalssische Hocharabisch för di stimmhaft postalveolare Affrikat (IPA //) und werd wie s Hochtütsch "dsch" i "Dschungel" oder wie s "j" im Englische "jungle" usgsproche. Im kairenische Ägyptisch werd aber as e stimmhafte velare Plosiv (IPA //) usgsproche, aso wie im Hochtütsche "Gans" und im Syrische as e stimmhafte postalveolare Frikativ (IPA //) wie s "j" im Französische "jour". S Ǧīm isch en Moobuechstabe, da haisst de Artikel "al-" werd nöd assimiliert: *al-ǧamal* »s Kameel«.

I de DMG-Umschrift werd Ǧīm' mit "ǧ" transkribiert, im Tütsche au mit "dsch", im englische mit "dj" und im Französische mit "j".

## Variante
Im Persische Alphabet het mer de Buechstabe abgwandlet um di stimmlos postalveolare Affrikat (IPA //) oder Tütsch "tsch" z widergee, lueg Tsche.

## Unicode
H.a (Arabischer Buchstabe)

**Ḥāʾ** ( حاء ) isch de sechst Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 8. Er het sich usem phönizische Buechstabe *Chet* entwicklet und isch drum mitem griechische *[[Eta]]* und em latinische *[[H]]* verwandt.

## Luutwert und Umschrift
S Ḥāʾ bezaichnet de stimmlosi pharyngali Frikativ (IPA //) und het kai Entsprechig i de europäische Sprooche. Er cha wiene ganz starch ghuuchts "h" usgsproche werde.

D DMG-Umschrift git de Luut mit "ḥ" wider, aso emene "h" wo en Punkt drunder gschriben isch. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd er aifach mitem "h" umschribe. S Maltesische Sprache wo de Lur au kennt, bruucht dodeför s Zaiche "Ħ" und
"ħ".

S Ḥāʾ isch e Moobuechstabe, da haisst, de Artikel *al-* werd nöd assimiliert: *al-ḥarfu* »de Buechstabe«.

## Unicode
Cha (Arabischer Buchstabe)

**Ḫāʾ** oder **Cha** ( خاء ) isch de sibet Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 600. I de Früezit isch de Buechstabe nöd vom Ḥāʾ underschide worde, denn het mer aber zur gnaue Underschaidig bim Ḫāʾ en Punkt drüber gschribe.

## Luutwert und Umschrift
S Ḫāʾ isch en stimmlose velare Frikativ (IPA //) und entsprecht em alemannische "ch" im Wort "Struuch". D DMG-Umschrift transkribiert de Buechstabe mit "ḫ", aso e "h" miteme Bögli unedra. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd er im Tütsche mit "ch" widergee und im Französische und Englische mit "kh". I Domainname und Internetfore werd de Buechstabe nöd selte mit de Zaal 5 widergee.

## Unicode
Dal (Arabischer Buchstabe)

**Dāl** oder **Dal** ( دال ) isch de acht Buechstabe im arabische Alphabet. Er isch usem phönizische Daleth entstande und isch drum mit em latinische D, em griechische Delta und dem hebräische Daleth verwandt. Em werd de Zaalewert 4 zuegornet.

## Luutwert und Umschrift
S Dāl bizaichnet de stimmhafti dentali Plosiv (IPA: //) und werd uusgsproche wie s Hoochtütsche "d" im Wort "Dorn".  S werd i de DMG-Umschrift mit „d“ transkribiert.

S Dāl isch e Sunnebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *ad-dīnu* »d Religioo«.

## Unicode
Dhal (Arabischer Buchstabe)

**Ḏāl** oder **Dhal** ( ﺫال ) isch de nüüt Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalewert 700. De Buechstabe werd vom Dal underschide, indem e Punkt dröber gsetzt werd. I de Früezit sind baid Buechstabe nöd underschide worde.

## Lutwert und Umschrift
S Dhal bezaichent de stimmhafti, dentali Frikativ (IPA: //) und entsprecht em englische "th" im Wort "this" oder "father". I de DMG-Umschrift werds as e understrichnigs "d" (ḏ) widergee. I nödwüsseschaftliche Werch bruucht mer maist "dh".

S Dhal isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *aḏ-ḏahab* »s Gold«.

## Unicode
Ra (Arabischer Buchstabe)

**Rāʾ** oder **Ra** ( راء ) isch de zeet Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalewert 200. Er isch entstande usem phönizische Resch und drum verwandt mitem latinische R, em griechische Rho und em hebräische Resch.

## Lutwert und Umschrift
S Ra stoot för s "Zunge-R" (IPA: //), wie i paarne alemannische Tielekt au und mue vom "Zäpfli-R" underschide werde, wells sus mitem arabische Luut Ghain verwechslet werde cha, wo äähnli töönt. I d DMG-Umschrift werd s mit "r" transkribiert.

S Ra isch e Sunebuechstabe, da haiss de Artikel *al-* werd assimiliert: *ar-rīḥu* »de Wind«.

## Unicode
Zay (Arabischer Buchstabe)

**Zāī**  ( زاى ) (au **Zayn**, **Zain**, **Zay**) isch de elft Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 7. Entstande isch er usem phönizische Zajin und drum verwandt mitem latinische Z, em griechische Zeta und em hebräische Zajin.

## Luutwert und Umschrift
S Zay git de stimmhaft alveolari Frikativ (IPA: //) wider und entsprecht em Hochtütsche "s" im Wort "Sonne" oder "Hase" und isch vom stimmlose "s" tütli verschide. I de DMG-Umschrift werd s Zay mit "z" trankribiert, so au im Französische und im Englische. I de tütsche nödwüsseschaftliche Werch werd aber "s" bevorzugt, well sus d Lüüt // säge wööret.

S Zay isch e Sunebuechstabe, da haisst, de Artikel *al-* werd assimiliert: *az-zaytu* »s Oliveöl«.

## Graphischi Abwandlige
Demit im Persische s stimmhafti "sch" (IPA: //) widergee werde cha, isch i de Persische Schrift de Buechstabe Zhe usem Zay entwicklet wore..

## Unicode
ᛉ

**elhan** oder **algiz** (ᛉ) sind di erschlossne urgermanisch Näme vo de z-Ruune. Er lutet uf Altenglisch *eolhx* und im Hrabanische Alphabet *helach*. D Bidütig isch uursprüngli »Elch« gsii, de englisch Name bizaichnet aber e Sorte Riedgras. Velicht ghört au de Name vom gotisch Buechstabe "z" (𐌶) *ezec* doane, d Form isch aber die vom altgriechische Zeta.

D z-Ruune isch die füfzeet Ruune im Ruunealphabet und di letzt Ruune im nordische Futhork, wo sechzee Ruune het. Si isch an Schluss anegstellt worde, well de Luut im Altnordische nume as Wortendig vochunnt, zudem trait si de Name vode Iibe-Ruune. Si isch di sibet Ruune im zwaite Ætt und im nordische Futhork isch si di füft Ruune vom Týs ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot ursprüngli för de gmaingermanisch stimmhafti alveolari Sibilant (IPA: //). De Luut isch ussert im Gotische i allne germanische Sprooche verschwunde oder zumene r-Luut worde, wo denn mitem alte // zämegfalen isch. Im Urnodische sind baid r-Luut aber no verschide gsii i gwüssne Tielekt bis is Mittelalter ine. D z-Ruune het vermuetli de uvular Vibrant (IPA //) bizaichnet und si werd drum entweder mit **z** oder **R** transkribiert.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik beditet d Elch-Ruune Abwehr und Schutz. Im Ruuneyoga werd si bildet, wemer d baid Händ schräg geg ufe streckt, so ases vo voore ussiet wie die Ruune.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Sin (Arabischer Buchstabe)

**Sīn** ( سين ) isch de zwölft Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 60. Er isch entstande usem phönizische Samech und drum verwandt mitem griechische Xi und em hebräischen Samech.

## Luutwert und Umschrift
S Sin stoot för de stimmlosi alveolari Frikativ (IPA: //) und entsprechet em alemannische "s" im Wort "Wasser" oder em Hochtütsche "ß" im Wort Fuß". I de DMG-Umschrift wird Sin mit "s" transkribiert.

S Sin isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *as-sana* »s Joor«.

## Sin in Unicode
Schin (Arabischer Buchstabe)

**Šīn** oder **Schin** ( شين ) isch de drizeet Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalewert 300. Er isch usem phönizischen Schin entstande und drum verwandt mitem latinische S, em griechische Sigma und em hebräische Sin.

## Luutwert und Umschrift
S Schin stoot för de stimmlosi postalveolari Frikativ (IPA: //) und entsprecht em alemannische "sch" im Wort "Schooff". I de DMG-Umschrift werd s as "š" transkribiert, aso en "s" mit eme Hööggli (Hatschek) unedraa. I de nödwüsseschaftliche Werch werds im Tütsche mit "sch", im Englische mit "sh" und im Französische mit "ch" widergee.

S Schin isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *aš-šamsu* »d Sune«.

## Unicode
Kaf (Arabischer Buchstabe)

**Kāf** ( كاف ) isch de 22. Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 20. Entstande isch er usem phönizische Kaph und drumm isch er verwandt mitem latinische K, em griechische Kappa und em hebräische Kaph.

## Luutwert und Umschrift
S Kaf bizaichnet de stimmlosi velari Plosiv (IPA: //) und isch schwach bihuucht, es entsprecht em Hochtütsche "k" im Wort "Kaffee". I de DMG-Umschrift wer dr Buechstabe mit "k" transkribiert.

S Kaf isch e Moobuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd nöd assimiliert: *al-kalb* »de Hund«.

## Graphischi Abwandlige

I de Persische Schrift werd s Kaf liecht andersch gschribe, zudem isch drus use no de Buechstabe Gaf gschaffe worde zum die stimmhaft Variante z bizaichne.

## Unicode

S persische Kaf bsitzt en eigene Code:
Qaf (Arabischer Buchstabe)

**Qāf**  ( قاف ) isch de 21. Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Lutwert 100. Sin Vorgänger isch s phönizische Qoph und isch verwandt mitem latinische Q, em griechische Qoppa und em hebräischen Qoph.

## Luutwert und Umschrift
S Qaf bizaichnet de stimmlos uvulari Plosiv (IPA: //) und het i de europäische Sprooche kai Entsprechig. Es chunnt emene stimmlose "g" wo wit hine im Rache artikuliert werd em nöchste und vili Beduinetielekt sprechet de Luut denn au as // uus, i villne Städt wie Kairo (ar. al-Qāhira) oder Damaskus werd de Luut as glottale Verschluss (IPA: //) usgsproche.

I de DMG-Umschrift werd er mit "q" transkribiert, i nödwüsseschaftliche Werch und Zitige maist mit "k". I Domainnäme und Internetfore werd nöd selte d Zaal "8" för s Qaf bruucht.

S Qaf isch e Moobuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd nöd assimiliert: *al-qamar* »de Moo«.

## Unicode
Fa (Arabischer Buchstabe)

**Fāʾ** ( فاء ) isch de zwangischt Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 80. Entstande isch er usem phönizische Pe  und drum verwandt mitem latinische P, em griechische Pi und em hebräische Pe.

## Luutwert und Umschrift
S Fa bizaichnet de stimmlosi labiali Frikativ (IPA: //) und entsprecht em alemannische "f" ("v") im Wort Vogel. I de DMG-Umschrift werd er mit "f" transkribiert.

S Fa isch e Moobuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd nöd assimiliert: *al-fiḍḍa* »s Silber«.

## Graphischi Abwandlige

S tütschi "w" werd i de Regli im Arabische mit em Fa widerge. I Lexike, Atlante und andere Werch, wo Wert uf e korrekti Wiidergoob glait werd, setzt me drum drai Pünkt öber de Buechstabe, statt nu ann, um de Approximant // z widergee.

## Unicode
Vorderasiatische Archäologie

Die **Vorderasiatischi Archäologii** befasst sich mit de alte Kulture vom Middlere Oschde mit dr Uusnahm vo Ägypte wo sich d Ägyptologii drmit befasst. Im wäsentliche si das d Gebiet vo dr hütige Türkei, em Irak, Syrie, Libanon, Jordanie, Iran und Israel. Randgebiet wie Armenie, Arabie und sogar Nordweschtindie zele mänggisch au drzue. Ihre Ziitruum foht a in dr Neue Schteiziit, em Neolithikum, und isch z Änd mit dr arabische Eroberig. Was elter isch ghört zur Ur- und Früehgschicht.

Die Vorderasiatischi Archäologii schdoht in änger Verbindig zur biblische Archäologii wo d Siidligs- und Kulturgschicht vo dr Region Kanaan-Paleschtina-Israel erforscht und zur Altorientalistik (oder Assyriologii), wo sich meh mit de Schbrooche beschaftiget as mit materielle Sache.

S Kärngebiet vo dr Vorderasiatische Archäologii isch Mesopotamie, s Land zwüsche de Flüss Tigris und Euphrat, wo sich eini vo de eltischte Hochkulture vo dr Menschheit, wo d Keilschrift erfunde worden isch und s Rad, bildet het.

## Völker wo sich die Vorderasiatischi Archäologii drmit befasst
*D Hethiter in Anatolie
*D Babylonier in Mesopotamie
*D Assyrer in Mesopotamie
*D Sumerer in Mesopotamie
*D Akkader in Mesopotamie
*D Mitanni z Mesopotamie
*D Elamite in Mesopotamie und Iraan
*D Urartu in Chliiasie
*D Phönizier im Libanon und in Kanaan
*D Seevölker in Kanaan
*D Israelite in Kanaan
*D Perser
Nun (Arabischer Buchstabe)

**Nūn** ( نون ) isch de 25. Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 50. Er isch de Fortsetzer vom phönizische Nun und isch verwandt mit em latinische N, em griechische Ny und em hebräische Nun.

## Luutwert und Umschrift
S Nun bizaichnet de dentali Nasal (IPA: //) und entsprecht em Alemannische "n" im Wort "Nuss". I de DMG-Umschrift werd s mit "n" transkribiert.

S Nun isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *an-nār* »s Füür«.

## Unicode
Ha (Arabischer Buchstabe)

**Hāʾ** ( هاء ) isch de 26. Buchstabe im arabische Alphabet und het de Zaalwert 5. Entstande isch er usem phönizische He und drum verwandt mitem latinische E, em griechische Epsilon und em hebräische He.

## Luutwert und Umschrift
S Ha bizaichnet de stimmlosi glottali Frikativ (IPA: //) und entsprecht em Alemannische "h" im Wort "Hagel". I de DMG-Umschrift werd s mit "h" transkribiert. I Domainnäme und Internetfore gsiet mer au d Schriibig mit de Zaal 7, um de Luut vom Ḥa z underschaide.

S Ha isch e Moobuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd nöd assimiliert: *al-hindu* »de Inder«.

## Wariante

Im Persischen kann Ha auch Träger des Hamza sein.

## Unicode
Ain (Arabischer Buchstabe)

**ʿAyn** oder **ʿAin** ( عين ) isch de 18. Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalwert 70. Entstande isch er usem phönizische Ajin und drum verwandt mitem latinische O, em griechische Omikron und em hebräische Ajin.

## Luutwert und Umschrift
### Arabisch
Im Arabische stoot s Ayn för de stimmhafti pharyngali Frikativ (IPA: //) und het kai Entsprechig i europäische Sprooche. I de DMG-Umschrift wer er mit eme Bögli (ʿ) transkribiert, wo geg rechts offen isch. I Domainnäme und Internetfore werd da Zaiche recht vill mit de Zaal "3" gschribe.

S Ayn isch e Moobuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd nöd transkribiert: *al-ʿayn* »s Auge; d Quele«.

### Persisch
Im Persische stönd s Ayn und s Hamza fö de Knackluut (IPA: //), wo im Alemannische vor hässige Flüech vorchunnt: "ʔesəl!" oder "ʔaff!" und im Hochtütsche normal vor jedem Wort, wo miteme Vokal afangt, bsunders tütli aber i de Wortfuege, wie "Seeʔadler". De Luut werd im Arabische nume mit em Hamza gschribe.

## Unicode

Für die Transkription:
Diaspora

Mit **Diaspora** (vo griechisch διασπορά, Verschtreutheit) meint mä Gmeinde vo religiöse oder ethnische Gmeinschafte wo as Minderheite verschdreut under Anderschgläubige oder Aaghörige vo ethnisch verschiidene Gmeinschafte läbe und d Gebiet sälber wo si wohne.

## Die jüdischi Diaschbora
:*Hauptardikel: [[Jüdische Diaspora|Die jüdischi Diaspora]]*
Urschbrünglig isch dr Begriff Diaschbora für die jüdische Siidlige wo im babylonische Exil entschdande si. Dr Uusdruck isch zum erschde Mol in däm Zsämmehang in dr Septuaginta, dr altgriechische Übersetzig vom hebräische Tanach, wo die ältischti Übersetzig vom ganze *Tanach* isch, bruucht worde.

Hützudag meint me drmit alli Jude wo nit z Israel läbe. S hebräische Wort *Galut* (גלות) wird öfters bruucht in däm Zsämmehang, vor allem wenn mä än unfreiwilligi Exilierig meint, susch bruucht mä im allgemeine s Wort Diaschbora.

## Die evangelisch Diaschbora
Das si Gebiet vor allem im Süde vo Dütschland wo die Evangelische in dr Minderheit si und Broblem hai ihri religiöse Inschdidutione wie Pfarrhüser, Chille usw. finanziell z erhalte. D Diaschbora überchumt Hilf vo de evangelische Chillebehörde und dur dr Gustav-Adolf Verein und dr Martin Luther Bund.

## Die katholischi Diaschbora
Mä redet vo erä katholische Diaschbora, wenn im ä Gebiet d Katholike weniger as ä Drittel vo dr Bevölkerig uusmache, in Nord- und Nordweschdütschland, in de skandinavische und emä Deil vo de angelsächsische Länder.

## Die afrikanisch Diaschbora
Das si alli Lüt vo afrikanische Urfahre und ihri Kulture, wo vom 16. bis zum 19. Johrhundert nach Übersee verschleppt worde si dur Sklavehändler.

## Die armenisch Diaschbora
Im Lauf vo ihrer Gschicht si d Armenier immer widr vo Eroberer, vor allem vo de Perser, de Araber, de Mongolen und de Türken, underdruckt und verdriibe worde.
Die Überläbende si in d Länder vom Middlere Oschde, Europa und Amerika gflüchtet, wo si Gmeinde bildet hai.

## Die irisch Diaschbora
Im 19. Johrhundert si vili Ire vor allem wäge Hungersnöt nach Ängland und in die Vereinigte Schdaate uusgwanderet.
Assur

:

**Assur** isch die eltischti Hauptschdadt vo Assyrie gsi, es isch uf em rächte Ufer vom Tigris gläge, und het nochwiislig scho in dr Middi vom dritte Johrduusig exischdiert. Es isch bis ins 9. Johrhundert vor dr Ziitwändi die wichtigschti Schdadt vo de Assyrer gsi. Im Neuassyrische Riich hai Kalach (Nimrud), Dur Scharrukin und denn Ninive  si hischdorischi Rolle übernoh. Assur het aber si Wichtikeit nid ganz verlore, wil s Zäntrum vom Assurkult in dr Schdadt bliiben isch und au d König wiiterhii dört begrabe worde si. Im Johr 614 BCE isch d Schdadt vo de Meder under em Kyaxares II. zerschdört worde. 

Im 1. Johrhundert vor dr Ziitwändi isch Assur widr ufbaut worde und isch es Verwältigszäntrum vo de Parther gsi. Aber scho drei Johrhundert schböter isch d Schdadt vom Sassanidekönig Schapur I. widr zerschdört worde.

Es letschts Mol isch dr Ort im 12. und 13. Johrhundert under de Zangide vo Mossul bewohnt gsi, und het au ä ziitlang zum mongolische Riich vo de Ilchane ghört. Denn isch s aber verfalle und nüm besiidlet worde.

Dr Schdadtgott vo Assur und Nationalgott vo de alte Assyrier isch dr Gott Assur gsi. Under de Parther het er Assor gheisse.

D Ruine si in de Johr vor em erschte Wältchrieg (1904-1913) zum Deil uusgrabt worde vo de dütsche Archäologe Robert Koldewey (1855-1925), Walter Andrae (1875-1956) und andere. Erscht in de Johr 2001 und 2002 het mä widr afo Uusgrabige mache.

Assur ghört siit 2003 zum Wältkulturerb vo dr UNESCO.
## Quelle
Ninive

**Ninive** isch d Hauptschdadt vom Neuassyrische Riich gsi.

## Gschicht
Ninive isch uf em lingge Ufer vom Tigris gläge, gegenüber vom hütige Mosul. Es isch us Inschrifte siit em dritte Johrduusig vor dr Ziitwändi bekannt, het aber politisch ä chliini Rolle gschbilt bis es währed em Neuassyrische Riich zur Hauptschdadt vo Assyrie worden isch. Underem König Sanherib (705-681) isch es eini vo de wichdigschde Schdedt im Middlere Oschde gsi, mit erä dobblete Schdadtmuure, emä achzig Kilometer lange Wasserkanal und brächtige Baläscht. Dr Assurbanipal (669-626) het se no meh uusbaut. Aber scho churz druf, im Johr 612 vor dr Ziitwändi, isch Ninive vo de Meder und de Babylonier zerschdört worde.

Anne 628 isch’s bi Ninive zun ere Schlacht zwüsche de Byzantiner und de Perser choo.

## Uusgrabige
Änglischi Archäologe hai Ninive siit dr Middi vom 19. Johrhundert usgrabt. D Schdadt het d Form vom enä unregelmässige Vieregg gha. Uf zwei Hügel näbem Fluss si Tämpel baut gsi und d Paläscht vom Sanherib und em Assurbanipal, wo berüehmt si wägen ihre Relief.

## Quelle
, Band 13, S.140

## Fuessnoote
Kalach

**Kalach**, assyrisch **Kalchu**, siit em 19. Johrhundert noch dr Ziitwändi Nimrud, isch än antiki Schdadt in Mesopotamie gsi, wo näbem Tigris glägen isch, 30 Kilometer südöschtlig vo Mosul.

## Gschicht
Kalach isch öbbe 1270 vor dr Ziitwändi gründet worde. Währed em Neuassyrische Riich isch d Schdadt under em Assurnasirpal II. d Hauptschdadt vo Assyrie gsi. Dr Sanherib het denn d Hauptschdadt nach Ninive verleit. Im Johr 612 isch Kalach währed dr Eroberig vom Assyrische Riich dur d Meder und Babylonier zerschdört worde.

## Uusgrabige
Im 19. und 20. Johrhundert isch Nimrud usgrabe worde.
## Quelle
, Band 10, S.7
Lam (Arabischer Buchstabe)

**Lām** ( لام ) isch de 23. Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 30. Entwicklet het sich da Zaiche usem phönizische Lamed und isch verwandt mite latinische L, em griechische Lambda und em hebräische Lamed.

## Luutwert und Umschrift
S Lam stoot för de dentali Laterallut (IPA: //) und entsprecht em Alemannische "l" im Wort "Lauch". I de DMG-Umschrift werd s mit "l" transkribiert.

S Lam isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd assimiliert: *al-layla* »d Nacht«.

## Ligature
Wenn noch em Lam e Alif stoot, verbindet sich die baide Buechstabe zu de Ligatur Lam-Alif (لا).

## Unicode
Mim (Arabischer Buchstabe)

**Mīm**  ( ميم ) isch de 24. Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 40. S phönizische Mem isch sin Vorgänger und s isch verwandt mit em latinische M, em griechische My und em hebräische Mem. 

## Luutwert und Umschrift
S Mim stoot för de labiali Nasal (IPA: //) und entsprecht em Alemannische "m" im Wort "Maa". I de DMG-Umschrift werd s mit "m" transkribiert.

S Mim isch e Moobuechstabe, da haisst de Artikel *al-* werd nöd assimiliert: *al-māʾ* »s Wasser«

## Unicode
Magdalenenberg

S **Magdalenebergle** isch e keltisches Fürschtegrab uus de Iiseziit, des hoaßt uugfähr 600 Johr vor iisere Ziitrechnig. S liit im äuserschte Süde vu Villinge, uf em Laible (740 m ü. NN). S isch de greeschte Grabhigel vu Mitteleuropa uus de Hallstadtziit un hät e Volume vu 22000 Zuber.

De keltische Fürst hät, da wo d Kirne un Brig zämmefließet, inere befeschtigte Sidlung gwohnt. Hitstag wird selle Bergzunge Kapf gnennt.

D Wissenschaftler hän uf'm Laible 1890 un denn nomool 1970 bis 1973 Grabunge gmacht. Sie hän im Magdalenebergle e großes Grab uus de Hallstadtziit gfunde. I sellem Grabhigel hät mer no e Blockhuus uus Oachebalke gfunde. Da drinne sin leider nu no Knoche vunem Mensch, Knoche vunem kliine Süüle, Reschte vunem Wage, e wengle Schmuck un Teile vum Pferdezaumzüg gsi. Schiints hän des Grabräuber scho usgrummt ghet. Um des Fürschtegrab rum sin no 126 andere Keltegräber gfunde worre, wo no en Huufe Biigabe drinne wared.

Die Dillekammer un die andere Fundschtick uus em Magdalenebergle kaa mer im Franziskanermuseum z Villinge aagucke.
Notker Balbulus

De **Notker Balbulus**, uf Tütsch **Notker de Staggeli** oder **Notker I.** (* um 840 z Jonschwil; † 6. April 912 im Chlooster Sanggale) isch en glehrte Mönch gsii, wo im Mittelalter im Chloster Sanggale gwörkt hett. Sis Lebe het de Ekkehard IV. uufgschribe. De Notker isch e Fründ vom Ratpert und vom Tuotilo gsii. 

## Werch
De Notker isch e bignoodete Dichter und Lyriker gsii, wo uf latiinisch gschrebe und tichtet hett. Sini *Gesta Karoli Magni imperatoris* („d Taate vom Chaiser Karl de Groossi“) usem Joor 883 wert zu de schönste Erzälige vom tütsche Mittelalter grechnet. Er isch au de Autor vonere *Vita sancti Galli* („s Lebe vom Hailige Gallus“) und de Dichter vom *Sermo sancti Galli* („Galluslied“) gsi. Denn het er au d Gschicht vom Erzmärtyrer Stefan mitem Name *De sancto Stephano* („Vom Hailige Stefan“) gschribe und no anderi Werch. Von im sind au vill chlinneri Gedicht. Er het um 884 s *Liber hymnorum* („Hymnebuech“) dichtet, vierzg gaistlichi Lieder, won er gad ono vertont het, drum zellt er au zu de wichtigste Lyriker vo de mittellatiinische Literatuur. Degege wert agnoo, ass s Werch *Media vita in morte sumus* nöd von em isch, sondern um 750 z Frankriich entstanden isch.

D Leerer vom Notker Balbulus sind de Iso und de Moengal gsii und zu sinene Schüeler ghööret de Apt Salomo (890-920), dem sin Brüeder Waldo und d Mönch Ekkehard I. und de Notker Pfefferchorn.

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* 
* Digitalisierti Handschriften in Schwiizer Bibliotheke
Notker Piperisgranum

De **Notker Piperisgranum** oder uf Tütsch **Notker Pfefferchorn** und au **Notker II.** (* um 905; † 12. November 975 im Chlooster St. Galle) isch e Mönch und Arzt im Chlooster Sanggale gsi.

De Notker isch birüemt gsii weg sinene guete Kentniss i de Hailchund und isch drum au vom Chaiser Otto I. gförderet wore. Von im sind au Illustratione vo Büecher bikannt und au e paar latiinischi Versli. Sii Neff, de Nokter, isch vo 971 bis 975 Apt vom Chlooster Sanggale gsii.

Über sin Öbername „Pfefferchorn“ gits verschidnig Mainige, di ainte seget er hebi de Name weg sim Medizinchästli, anderi wel er en scharfe Verstand gha hebi, dritti weg sim Temperament und vierti wel er furchtbar asketisch glebt ha söll.

## Literatur
* 
* Wilhelm Theopold: *Notker der Arzt (gest. 975)*. Kurzbiografie und Gedichte. In: Derselbe: *Doktor und Poet dazu: Dichterärzte aus fünf Jahrhunderten.* Kirchheim, Mainz 1986, ISBN 3-87409-024-8, S. 13–15.
* Johannes Duft: *Notker II. von St. Gallen (Notker der Arzt, Notker Medicus, Notker Pfefferkorn, Notker Piperisgranum) OSB.* In: *Verfasserlexikon.* Band VI, Sp. 1210–1212.

## Weblink
* Jahrbuch vo de Erzabtei St. Ottilien
Ur (Stadt)

:

**Ur** isch ä Schdadt im Süde vom antike Mesopotamie gsi, nid wiit vo dr Mündig vom Euphrat und em Tigris im Persische Golf. Hützudag liige siini Ruine wiit inland wil sich s Meer zruggzoge het. Siini Ruine bilde dr Tell el Mukayyar in dr Nöchi vo dr Schdadt Nasirija südlig vo Bagdad.

Ur het eini vo de eltischte menschlige Zivilisatione gha, und isch berüehmt wäge siiner Zikkurat, wo zimli guet erhalten isch.
## Schdadtbild
Ur isch von erä Schdadtmuure umgä gsi, wo au die beide Häfe am Euphrat gschützt het. Im Norde vo dr Schdadt isch s Quardier vom Mondgott Nanna gsi, wo dr Hauptgott vo dr Schdadt gsi isch. Dr König Ur-nammu het do öbbe um 2125 vor dr Ziitwändi ä riisigi Zikkurat baut. In dr Nöchi vo dr Zikkurat isch dr Echursanga Balascht, wo währed dr dritte Dynaschtii vo Ur baut worden isch und dr Königsbalascht vom Ur-Nammu und vom Schulgi gsi isch. Än andere Tämpel, s Egipar Heiligdum vom Gott Ningal, isch in dr gliiche Periode baut worde. 200 Meter südlig vo dr Zikkurat si d Königsgreber vo Ur uus em 26. Johrhundert im enä Friidhof mit meh as 2000 Greber. Näb em Friidhof si die monumentale Grabaalage vo de König vo dr dritte Dynaschtii. Im Süde vo dr Schdadt het mä Wohnhüüser gfunde, wo ehnder chlii gsi si und um Innehöf umebaut gsi si.

In dr Ziit vo de Kassite (14. Johrhundert vor dr Ziitwändi) und au under de Assyrer isch dr Tämpel vo dr Nanna renoviert worde. Währed dr Neubabylonische Ziit isch s Nanna Quartier vergrösseret worde und mä het ä riisige Muure drum ume baut. Im Norde vo dr Schdadt isch aä groosse Balascht für em König Nabonid si Dochder, dr Belschaltinanna, baut worde.

## Gschicht

D König vo dr erschte Dynaschtii vo Ur, wo vom König Mesannepada, em Sohn vom Meskalamdug gründet worden isch, si d Herrscher über ganz Sumer worde. Ihri Hegemonie isch vom Sargon vo Akkad öbbe 2340 broche worde. Die dritti Dynaschtii vo Ur isch vom Ur-Nammu (öbbe 2112-2049) gründet worde. Er het ä Gsetzsammlig, dr Ur-nammu Kodex, wo drei Johrhundert elter as dä vom Hammurapi isch, iigfüehrt und die groossi Zikkurat baut. Er isch no zu Läbziite vergöttligt worde und ä Heldefigur in dr sumerische Literatur worde. Under em Ur-nammu siine Nochfolger, em Schulgi, Bursin, Schusin, Ibbisin, isch Ur die gröschti Schdadt vo dr ganze Wält worde und het öbbe 65.000 Iiwohner gha. Dr Schulgi macht d Schdadtkönig zu siine Brovinzschdatthalter. Dr Schusin baut Feschtige am middlere Euphrat gege weschtsemitischi Schdämm. Öbbe 1950 hai d Elamite d Schdadt eroberet und schbööter d Babylonier. Dr Nebukadrezzar II. het im 6. Johrhundert vor dr Ziitwändi in dr Schdadt neui Gebäud errichtet und dr Nabonid het d Zikkurat usbesseret. Aber d Schdadt isch langsame undergange vo 550 a und fufzig Johr schbööter scho nüme bewohnt gsi. Dr Grund drfür isch unbekannt; mä dänggt ass dr Hafe unbruuchbar worden isch wil dr Euphrat si Lauf gänderet haig oder wäge Versandig.

## Quelle
* I. E. S. Edwards ed., *The Cambridge Ancient History*, 2. Deil, 1. Band, Cambridge University Press 1925, ISBN 0-521-07791-5
* *dtv-Atlas zur Weltgeschichte*, Band 1, Deutscher Taschenbuch Verlag 1970
Tuotilo

De **Tuotilo** (altirisch: *Tuathal*) isch en irische Mönch gsii, wo im Chlooster Sanggale vo öppe 895 bis 913 gwörkt het. Er isch e Fründ vom Ratpert und em Notker Balbulus gsii.

De Tuotilo isch z Irland uf d Welt cho und ufgwachse. As Wandermönch hets en uf Sanggale verschlage, won er Schüeler vo sim Landsmaa Marcellus Moengal woren isch. Vom Tuotilo sind e paar Hymne bikannt. Birüemt wore isch er aber, wel er e gschickte Elfebaischnitzer gsii isch. Dozmol isches Bruuch gsii, wertvolli Büecher mit gschnitzte Elfebaitafle iizfasse und s bikanntischt Werch vom Tuotilo isch woll d Iifassig vom Sanggaller *Evangelium Longum* (Cod. Sangg. 53), wo de Gallus mit em Bär und d Himmelfaart vo de Muettergottes darstellt.

S Lebe vom Tuotilo isch vom Ekkehard IV. uufgschribe wore. Sin Namestag isch em 28. März.

## d Elfebaitafle vom Tuotilo

Datei:Csg-0053 e001.jpg|d Vordersitte mitem Jesus Christus
Datei:Csg-0053 e003.jpg|d Hendersitte mit de Maria und em Gallus
Datei:St Gallen Tuotilotafeln Kopie img04.jpg|Mariä Himmelfaart
Datei:St Gallen Tuotilotafeln Kopie img05.jpg|de Gallus mitdem Bäär
Datei:St Gallen Tuotilotafeln Kopie img03.jpg|Blätter und e Loi won e Tier aafallt


## Weblink
*Bibliotheca Augustana