open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raich

**Raich** (IPA: ; amtlig *Raich*) isch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach. 

Die ehemolig Gmei ghört sit em 1.1.2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.
## Geografy
### Lag
Raich litt im Naturpark Südschwarzwald im Dal vo de Chleine Wiese uff 560 bis 1160 meter über NN. Rund 70 Prozänt vom Gmeindegebiet isch bewaldet.

D Gmeind gränzt im Norde an Neuewäg, im Oste an Bürchau und Elbeschwand, im Süde an Tegernau und im Weste an Wies.
### Glyderig vum Bann
Zum Bann vu Raich ghöre d Dörfer Raich, Hoheägg, Oberhüser und Ried, de Hof Schürehof und d Hüser Am Rain, Burschtel und Lochhüser (Im Loch). Im Gmeindegebiet liige di uffgangeni Ortschaft Chastelhöfe, wo deilwis au in de hüttige Gmeind Bürchau gläge isch, und di abgangene Burge Altwaldeck und Sitliburg.

## Politik
Di politische Organ hän bis zum Zämmeschluss zue dr Gsamtgmei Chleis Wiisedal bstönn uss em ehreamtlige Bürgermeister und em Gmeinderoot mit acht Mitglyder. Sitz vo de örtlige Gmeindverwaltig isch s Roothus vom Ortsdeil Ried gsi, wo anno 1868 baut worre isch.

## Wirtschaft
Im 19. Johrhundert hät d Gegend Buresydlig golte, wo d Lüt durchus güet gläbt hän. Di deilwis extreme Hanglage hän e Mechanisierig vo de Landwirtschaft aber unmöglig gmacht, so hän numme no wenigi Ywohner ihr Ychomme in de bürlige Existänz. Raich läbt hütt vo me bscheidene Främdeverchehr und isch e Wohnort für Brüefs-Pändler.

## Weblink
* 
* Internetufftritt vo de Gmeind Raich
Nollingen

**Nollinge** (IPA: ['nɔlɪŋə], amtlig *Nollingen*) isch e Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde.

## Geografischi Lag
De Ortsdeil isch im Oste vo de Stadt Rhyfälde, nördlig vo de Chernstadt. Westlig devo litt Degerfälde, nordöstlig sin Meisele und Charsau, alli drei durch e Wald vo Nollinge abtrännt, östlig Büge.Nollinge litt uff 273 Meter über de NN.

## Gschicht
Di erschti urkundligi Erwähnig vo Nollinge hät im Johr 752 stattgfunde. Sällemols hät e Alemannische Sydler im Chloster vo St. Galle s Dorf „Lollinga“ vermacht. Witeri Forme vom Dorfnamme sin *Lollingam* und *Nollingin*, de Name *Nollingen* chunnt uss em Johr 1284.
Vo 1202 bis im 15. Johrhundert hän d *Ritter vo Nollinge* s Dorf besydelt und e Wasserburg baut. Zämme mit de Herrschaft Rhyfälde isch Nollinge 1449 noch em verlorene Unabhängigkeitskampf an Östrych cho. Zämme mit em ganze Brysgau isch es im Johr 1805 an Bade gheit.
1894-98 isch durch s Chraftwerch d Industry gwachse; zerscht isch d Doppelgmeind Nollinge - Badisch-Rhyfälde entstande. Wo Warmbach 1922 ygmeindet worre isch, isch d Gmeind zu de Stadt Badisch-Rhyfälde erhobe worre.

## Dialekt
De Dialekt vo Nollige ghört zuem Hochalemannische. En Iidruck vom Dialekt, wo in Nollige un Noochberort am End vom 19. Johrhundert gsproche worden isch, gen e paar Wenkersätz ussem Wenkerboge vo Nollige.

### Wappe
S Wappe vo Nollinge zeigt e rote Löw uff goldigem Grund, wo e roti Rose in de Hand hät. S Wappe isch au des vo de Ritter vo Nollinge gsi.

## Verchehr
D L143 verbindet Nollinge in westliger Richtig mit Degerfälde und Lörrach, in östliger Richtig mit Bügge. Vo ihre us gönn au d K6333 und d K6336 in Richtig Meisele und Charsau; durch de Wald dure git s au Verbindige uff Eichsle.

Zudem git s im Dorf fümf Bushaltstelle mit Verbindig zu de Busbahnhöf vo Lörrach und Rhyfälde.

## Quälle

## Weblink
* Internetufftritt vo Rhyfälde
Sallneck

**Sallneck** (IPA: ) iisch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach. 

Die ehemolig Gmei ghört sit em 1.1.2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.

## Geografy

Öbbe d Hälfti vom Gmeindegebiet isch vo Wald bedeckt.

Sallneck litt uff 600 bis 900 Meter über em Meer, im Naturapark Südschwarzwald und oberhalb vom Dal vo de Chleine Wiese.

D Gmeind gränzt im Nord an Wies, im Oste an Tegernau, im Süde an Wieslet und im Weste an de Ortsdeil Ändeburg vo de Gmeind Steine.

Zu de Gmeind Sallneck ghöre d Dörfer Sallneck und Ebinge.

## Gschicht
Sallneck isch im fiehe Mittelalter als Rodig entstande. zerscht de Zähriger Herzög gsi. Um 1100 umme isch de Ort uff Umwäge ans Chloster St. Blasie und 1503 an d Markgrafe vo Bade. Noch de Erbdeilig 1535 hät Sallneck zu de Markgrafschaft Bade-Durlach ghört.

Z Sallneck isch emol Bergbau betrybe worre. D Förderig vo Yseerz hät 1814 gändet. D Sallnecker hän vo de Landwirtschaft gläbt und do bsunders vo de Vihhaltig, wyl d Böde nit bsunders fruchtbar gsi sin. Spöter sin d Forschtwirtschaft und d Holzverarbeitig dezüecho.

## Wappe
S Wappe zeigt links e rote Schrägbalche in Gold, rächts isch obe e silbrigs Hufyse, unde e goldigi Pflüegschar, jewyls uff blauem Hindergrund. Di badische Farbe stönn für di langi markgräfligi Hoheit vom Land; d Pflüegschar und s Hufyse verwyse uff d Rolle vo de Landwirtschaft vo de Ortschaft. S Wappe isch 1906 festlglegt worre.

## Weblink
* 
* Internetufftritt vo Sallneck

## Quälle
Schallbach

**Schallbach** (IPA: ['ʃalbax], amtlig *Schallbach*) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach in Bade-Württeberg. Si litt nördlig vo Lörrach.

## Geografy
Schallbach litt im Dreiländereck vo Dütschland, de Schwiz und Frankrych an de Südwestusläufer vom Schwarzwald am Usgang vom Chanderdal im Großruum Basel-Wyl-Lörrach.

D Gmeind gränzt im Norde an de Ortsdeil Maugehard vo de Gmeind Efrige-Chilche, im Nordoste an de Ortsdeil Wollbach vo de Stadt Chandre, im Oste an Wittlinge, im Süde an Rümminge und Binze und im Weste an Fischige.

## Gschicht
Di erschti urkundligi Erwähnig vo Schallbach isch vo 1240; s Dorf hät dörtmols em Chloster vo St. Blasie ghört. No vor säller Urkunde, im 11. Johrhundert, isch d Dorfchirch, wo Änd 13. Johrhundert ihri erschti urkundligi Erwähnig gfunde hät.

## Politik
Schallbach isch e Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband „Vorders Chanderdal“, wo d Gmeinde Binze, Eimeldinge, Fischige, Rümminge und Wittlinge sit em Johr 1971 ihri Verwaltig zämmefasse. Sitz vom Gmeindeverwaltigsverband isch Binze. Uff die Wis isch es sälle chleine Gmeinde glunge, ihri Unabhängigkeit durch e eigene Bürgermeister und Gmeinderoot z bewahre.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Verchehr
D Audobahn A98 (wo uff d A5 Basel-Gieße witerfiehrt) isch am nördlige Usgang vo de Nochbergmeind Rümminge z erreiche.

## Weblink

* www.schallbach.de Internetufftritt vo Schallbach

## Quälle
Schönenberg (Schwarzwald)

**Schöneberg** (IPA: ['ʃø:nə,bɛrg̊], amtlig *Schönenberg*) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach z Bade-Württeberg.

D Gmeind ghört zum Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald.

## Geografy
Schöneberg litt im Naturapark Südschwarzwald. S Gmeindegebiet erstreckt sich vom Rand vom Wiesedal in 600 Meter Höchi bis zum Gipfel vom Belche in 1414 Meter über NN.Knapp 60 % vom Gmeindegebiet isch bewaldet.D Gmeind gränzt im Norde an Münschterdal im Landchreis Breisgau-Hochschwarzwald, im Süde an d Stadt Schönau im Schwarzwald ind im Weste an Bölle und Neuewäg.Zu de Gmeind Schöneberg ghöre s Dorf Schöneberg, de Wyler Änteschwand, de Zinche Windbölle und s Hus Belchehus.

## Gschicht
Schöneberg isch im Johr 1164 im Zämmehang mit em Bau von re Chirch zum erschte Mol urkundlig erwähnt worre. De Ort müeß drum zu säller Zit scho e gwüssi Größi gha ha. Bedütig hät s Dorf durch de Silberbergbau am Südosthang vom Belche kriegt.

## Bildigsyrichtige
Z Schöneberg git s kei Chindergarte und kei Schüel. Grund- und Hauptschieler bsüeche d Schüel im Nochberdorf Schönau im Schwarzwald, dört git s au e Gymnasium. Di nächstglägeni Realschüel isch z Zell im Wiesedal.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Weblink

* Gmeindeverwaltigsverband Schönau

## Fueßnote
Tegernau

**Dägernau** (IPA: ; amtlig *Tegernau*) isch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach.

Die ehemolig Gmei ghört sit em 1.1.2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal , wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.

Z'Dägernau isch dr Verwaltigssitz vu dr neije Gmei un au scho vum Gmeiverwaltigverband gsi.

## Geografy
Dängernau litt im Naturapark Südschwarzwald uff 380 bis 750 Meter über em Meer im Dal vo de Chleine Wiese.

Dr Bann gränzt im Norde an Wys, Raich und Elbeschwand, im Oschte an d Stadt Zell im Wiisedal, im Süde an d Stadt Schopfe und Wyslet. Westlig devo isch Sallneck.

Zu de Gmeind Dänernau ghöre d Dörfer Dägernau, Nyderdägernau und Schwand, de Zinche Chäppeli und s Hus Kuhnigrabe. Im Gmeindegebiet liige di abgangene Ortschafte Steininge und Wolfgeringe und di abgangeni Burch Waldeck.

## Gschicht
Dägernau isch 1139 in re bäpstlige Bulle zum erschte Mol erwähnt worre. Zu säller Zit hät s scho e Chirch ge, wo e Zäntralfunktion für di vyle chleine Dörfer vom Dal erfüllt hät; di meiste von ene hän kei eigeni Chirch gha. 1503 isch de Ort an d Markgrafe vo Bade-Durchlach cho, wo 1556 d Reformation ygfiehrt hän.

Bi Dägernau hät s no gringi Rest vo de mittelalterlige Burg Neu-Waldeck.

## Politik
Dägernau isch nit numme geografisch, sondere au verwaltigsmäßig s Zäntrum vom chleine Wiesedal.

## Weblink
* 
* Gmeindeverwaltigsverband Chleis Wiesedal
Claudia Bandixen

**Claudia Bandixen-Widmer** (* 13. März 1957) isch e Schwiizer Pfarreri. Vom Johr 2003 bis Ändi Juni 2012 isch si Chileratspräsidenti vo de Reformierte Landeschile vom Kanton Aargau gsi.

Nach de Matur B, wo d Claudia Bandixen z Lieschtl gmacht het, het si z Basel evangelischi Theologi studirt. Vo dete isch si zum Studium au uf Züri un uf Montpellier. Ordinirt worde isch si 1985 un het dann füf Johr im Kanton Schaffhuse gschaffet. Vo 1990 bis 1996 isch si für de Evangelisch Entwickligsdienscht z Chile gsi.
Wo si vo Chile retour cho isch, het si im Uftrag vo de KEM (Kooperation Evangelischer Kirchen und Missionen) Vorträg ghalte un Tagige gleitet un im Kanton Aargau Stellverträtige vo Pfärrer überno. Vo 2000 bis 2002  het d Claudia Bandixen s Erneuerigsprojekt vo de Aargauer Landeschile „Kirche 2002“ gleitet. Im Juni 2002 het d Synode vo de Aargauer Chile d Claudia Bandixen zur Chileratspräsidenti für d Amtsperiode 2003/2006 gwählt. Im Johr 2006 isch si für e zwaiti und im 2010 für e dritti Amtsperiode gwählt worde. Uf Ändi Juni 2012 isch si vo ihrem Amt zruckträte um d Schtell als Direktorin bi Mission 21 z Basel aazträte. Zu ihrem Nochfolger isch bi de Synodesitzig vom 6. Juni 2012 z Sohr de Christoph Weber-Berg gwählt worde. I de Zwüscheziit isch si pensionierd. Bi de Nationalrotswahle am 18. Oktober 2019 het si uf de Lischte vom Maximilian Reimann kandidierd.

## Fuessnote


## Weblink
* Website vom Chilerat
Utzenfeld

**Utzefäld** (IPA: ['ʊʦə,fæld], amtlig *Utzenfeld*) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach und Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald.

Im Gmeindegebiet liige zwei Naturschutzgebiet, di Großi Utzefluh uff 750 Meter und di Kleini Utzefluh uff 650 Meter über em Meer. Mer hät si wäge de bsundere Fauna 1940 under Naturschutz gstellt. Durch de Lag vom 84 Hektar große Gebiet findet mer dört etwa 250 Pflanzearte uss Mittel- und Südeuropa. S isch hütt au e Sehenswürdigkeit vo Utzefäld.

## Geografischi Lag
Utzefäld isch im Belcheland im Naturpark Südschwarzwald, nit wit vom Fäldberg. Höchste Punkt isch d Dalaue (560 Meter), diefste Punkt d Hochalm "Knöpflesbrunne" (1124 Meter). De Ort isch e staatlig anerkännte Erholigsort.Nochbergmeinde sin Wiede im Norde, Todtnau im Oste, Tunau und Schönau im Schwarzwald im Süde und Aitere im Weste. Zu de Gmeind ghöre s Dorf Utzefäld und de Zinche Königshütte, wo zum Deil au uff Wiedener Bode litt.

## Gschicht
Zum erschte Mol erwähnt worre isch Utzefäld als "Uczenvelt" (=Fäld vom Uzzo) im Johr 1294, wo s im Chloster St. Blasie ghört hät; ab 1368 sin d Habsburger Schutzherre gsi und s Dorf hät zu Schönau ghört. Im drizähnte Johrhundert hät mer in de Utzefälder Flur Silber abbaut, ball hät s mehreri Erzmiehle im Dorf ge. Sälli Zit isch durch de Drißigjöhrige Chrieg und de Entdeckig vo Amerika vorbygange.Nochdem mer im 19. Johrhundert agfange hät, uss de Erzgrüebe Flussspat und Schwerspat z gwinne, isch Utzefäld im Johr 1942 zum Zäntrum vo de Mineralgwinnig in de Gegend worre. Im Johr 1974 isch s Bergwerch endgültig stillglegt worre.Im Johr 1806 isch Utzefäld mit em ganze Brysgau zämme badisch worre. 1809 hät s sich vo de Dalvogtei Schönau abtrännt.Sit 1971 isch Utzefäld Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald.Im Johr 1994 isch zum 800-jöhrige Jubiläum e Dorfchronik gschribe worre.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wirtschaft
Lang isch d Landwirtschaft d Beschäftigung vo de Utzefälder Bevölcherig gsi, im 19. Johrhundert isch au Wäberei und Spinnerei uffcho. Hütt git s e Diefbaufirma, mehreri Chunschtstoffbetrieb und e Elektrizitätswerch. Dezüe chömme fümf Gastronomyundernehme. Sit 1976 git s e Chinderschüel. E Grundschüel git s z Wiede; Hauptschieler und Gymnasiaste gönn uff Schönau, Realschieler uff Zell.

## Weblink

* Internetufftritt vo Utzefäld

## Quälle
Wies

**Wys** (IPA: [vi:s], amtlig *Wies*) isch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach. 

Die ehemolig Gmei ghört sit em 1. Jänner 2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.

## Geografy
Wys litt im Naturpark Südschwarzwald im Dal vo de Chleine Wiese in 520 bis 1220 Meter Höchi. Über d Hälfti vom Gmeindegebiet isch bewaldet; durch d Gmeind fließe mehreri Bäch dure.

D Gmeind gränzt im Norde an Neuewäg, im Oste an Raich und Dägernau, im Süde an Sallneck und Steine sowie im Weste an Malschburg-Marzell.

Zu de Gmeind Wys ghöre d Dörfer Wys, Demberg, Fischeberg, Chiehlebronn (Kühlenbronn), Stockmatt und Wambach und d Höf Ritterhof und Sägmatt. Im Gmeindegebiet litt d Wiestig Burgacker.

## Gschicht
Wys isch zum erschte Mol 1259 als *Wisa* urkundlig erwähnt worre. Scho devor isch 1100 Dembach als Eigetum vom Chloster St. Blasie erwähnt worre. 1278 sin au Wys und Chielebronn ans Chloster St. Blasie gfalle. 1809 isch Wys im Amt Schopfe züegordnet worre, 1936 isch es zum Landchreis Lörrach cho.

## Politik
Bis zue dr Igmeindig hän die politische Organ uss eme ehreamtlige Bürgermeister und acht Gmeindröt bestande. Für di örtligi Gmeindeverwaltig isch em Bürgermeister e Deilzitchraft zur Site gstande.

### Wappe
S Wappe zeigt e goldige Räche uff grienem Hindergrund. De Räche als Heuernte-Grät soll uff de Ortsnamme „Wys“ aspyle.

## Wirtschaft
Mit em Ruckgang vo de Landwirtschaft isch Wys zum Wohnort für Brüefspändler worre, wo ihr Läbensunderhalt z Lörrach und im Ruum Basel verdiene. E Aktivboste vom Ort isch aber de Främdeverchehr: S Feriedorf bi Stockmatt und verschydeni Gasthüser bilde di touristischi Infrastruktur.

## Persönligkeite
Im Deilort Wambach hät de Dr. Werner Forßmann vo 1945 bis 1956 praktiziert. De Nobelprysträger für Medizin hät do au sini letschte Johr bis zu sinem Dod 1979 verbrocht.

## Weblink

* Webpräsänz vom Gmeindeverwaltigsverband
Sylvia Michel

D **Sylvia Michel** (* 25. Dezember 1935-2025) isch e Schwiizer Pfarrerin. Vo 1980 bis 1986 isch si Chileratspräsidenti vo de Reformierte Landeschile vom Kanton Aargau gsi. Dodermit isch si di erschti Frau z Europa gsi, wo e Leitigsfunktion in ere Chile gha het.

## Läbe
Site m Johr 1964 isch d Sylvia Michel Pfarrerin vo de Chilegmeind Ammerswil gsi (bis 1981). Si isch di erschti Frau im Aargau gsi, wo ellei es Pfarramt gleitet het. Vo 1971 bis 1974 het si als Präsidenti vo de Frauenzentrale Aargau gschaffet un 1974 het si d Synode i de Chilerat gwählt. Au do isch si di erscht Frau gsi. Im Johr 1980 isch d Sylvia Michel dann Chileratspräsidenti worde und ab 1985 im Vorstand vom Schwiizerische Evangelische Chilebund (SEK) gsi. Im 1986 het si für d Präsidium vom SEK kandidiirt, het d Kampfwahl gäge de Zürcher Heinrich Rusterholz aber verlore. En Grund defür isch ihrs Engagement gäge d Apartheid z Südafrika gsi, wo si vili Schtimme im bürgerliche Lager koscht het. Au im 1986 het si dann s Chileratspräsidium ufghä un het sich im internationale Kontekscht engagiert, zum Bischpil vo 1987 bis 1995 i de Kommission *Diakoni z Europa* vom Ökumenische Rat vo de Chile. Hüt läbt d Sylvia Michel z Mönchaltorf.

## Literatur
* Claudia Bandixen, Silvia Pfeiffer, Frank Worbs (Hrsg.): *Wenn Frauen Kirche leiten. Neuer Trend in den reformierten Kirchen der Schweiz*, Zürich 2006, ISBN 3-290-17418-2

## Einzelnochwis
Wittlingen

**Wittlige** (IPA: ['vɪtli,gə], hochdütsch *Wittlingen*) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach. Näbem Dorf Wittlige ghöre zu de glychnamige Gmeind keini Ortschafte.

De Ort isch Mitglyd vom Gmeindeverwaltigsverband *Vorders Chanderdal* mit Sitz z Binze.

## Geografischi Lag
Wittlige isch im undere Chanderdal im Markgräflerland nördlig vo Lörrach.

D Gmeind gränzt im Norde an de Ortsdeil Wullbach vo de Stadt Chandre, im Oste an d Chreisstadt Lörrach, im Süde an Rümmige und im Weste an Schallbach.

Im Gmeindegebiet liige d Wiestig Crensheim und di abgangeni St.-Marins-Chirch.

## Gschicht
Bodefünd lönn uff e erschti Besydlig durch Alemanne schließe, bevor s Dorf um 600 in fränkischi Händ cho isch. Wittlige isch im Johr 874 in re Urkunde vom Chloster St. Galle als *Witringhove* zum erschte Mol erwähnt worre. In andere Urkunde dauche au d Nämme *Witelichon* und *Wittlikeim* uff, bevor sich im 16. Johrhundert de hüttig Ortsnamme duregsetzt hät. S Chloster hät umfangryche Grundbsitz z Wittlinge und de gsamte Region gha, wo aber im Hochmittelalter noch de Chämpf mit de Habsburger an s Bistum Basel und anderi Herrschafte verlore gange isch. 1503 isch s Dorf zu de Markgrafschaft Bade cho und mit säller 1806 zum Großherzogtum Bade, wo sällemols neu gründet worre isch. Dass für d Nammesgebig vo de Fastnachtsclique usgrächnet de Kürbis hät herhalte mieße, chunnt doher, dass er in de Gmeind scho vor langer Zit vorzugswis abaut worre isch. In de beriehmte Handschrift vom Röttler Oberamtsma vo Leutrum, re Beschrybig vo de Markgrafschaft uss em friehe 18. Johrhundert, wird Wittlige als Dorf mit vyle Arme gschildert, wo sich chümmerlig ernähre und alles, was *uff Äcker, Matte und Räbe wachst, zu eigener Notdurft* bruche. Wörtlig schribt de markgräflig Oberverwalter: *D Wittliger werre Chürbsefrässer gnännt, vermüetlig uss Armüet und wyl si nit im Stand sin, besseri Frücht z pflanze*. (frei übersetzt)

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Verchehr
Bis 1983 isch Wittlige durch d Chanderdalbahn (Haldige-Chandre) ans überregionale Schynenetz abunde gsi. Hütt verchehrt dört aber numme no e Museumsbahn, 's *Chanderli*. Über de *Wittliger Buck* (437 Meter ü. NN) fiehrt d'Kreisstroß 6344 vom Dörfli noch Haage, wo de Ort un 's vordere Chandertal mit em vordere Wiesetal verbindet.

## Lüt
* Hans Brunner (* 1931), Dialäktdichter

## Weblink

## Fueßnote
Dominique Baumann

De **Dominique Baumann** (* 10. April 1971) isch en Schwiizer Pfarrer. Er isch Co-Präsident vom Pfarrkapitel vo de Reformierte Landeschile vom Kanton Aargau gsi.

De Dominique Baumann isch 1971 uff d Wält cho u z Basel ufgwachse. Nach sim Theologistudium z Basel un z Jerusalem het er sis Vikariat absolviert un het als Journalischt un in de Beratig für Öffentlichkeitsfroge gschaffet. Danach isch er sibe Johr Pfarrer i de Chilegmeind Menzike-Burg gsi, bevor er 2008 uf Oftrige gwächslet het.

Vom Mai 2007 bis zum Oktober 2012 isch de Dominique Baumann zämme mim Lutz Fischer-Lamprecht Co-Präsident vom Aargauische Pfarrkapitel gsi, nachdem er scho vorher e paar Johr im Vorstand isch gsi. Zu sim Nachfolger isch de Rudolf Gebhard gwählt worde.

Sit em Januar 2015 isch er Mitglied vo de Synode vo de Aargouer Landeschille.

## Weblink
* Portrait vom Dominique Baumann

## Fuessnote
Wieden (Schwarzwald)

**Wyde** (IPA: ['vi:də], amtlig *Wieden*) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach in Bade-Württeberg. D Gmeind ghört zum Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald.

## Geografischi Lag
Wyde isch als Erholigsort staatlig anerkännt und litt i me Hochdal im Naturapark Südschwarzwald, wo zwüsche Schauinsland (1286 Meter), Fäldberg (1493 Meter) und Belche (1414 Meter) ybettet isch, uff 740 bis 1280 Meter über em Meer.

D Gmeind gränzt im Nordoste und Oste an d Stadt Todtnau, im Süde an Utzefäld, im Weste an Aitere und im Nordweste an Münschterdal im Landchreis Brysgau-Hochschwarzwald.

## Gmeindegliderig
Zu de Gmeind Wyde ghöre s Dorf Oberwyde, d Wyler Hüttbach, Lailehüser, Laitebach, Neßlerhüser, Säge und Warbach, d Zinche Bühl, Grabe, Rütte und Underwyde, d Höf Mittelbach, Neumatt und Schwaine und d Hüser Beckerain, Eckle, Chönigshütte, wo zum Deil au uff Utzefälder Gebiet litt, Nydermatt, Schürmatt, Steine, Wydener Äck und Wydematt.

## Gschicht
Wyde isch sit 1809 e selbständigi Gmeind und isch durch d Züeghörigkeit zum Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald eini blybe.

## Politik
Wyde ghört em Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald a.

### Gmeinderoot
D Wahl am 13. Juni 2004 hät folgends Ergebnis brocht:
# Freii Wähler 50,4 % (-6,9) - 4 Sitz (-1)
# CDU 49,6 % (+6,9) - 4 Sitz (+1)

### Landdagswahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Wappe
S Wappe vo de Gmeind zeigt uff de linke Hälfti uff em Silbergrund e griene Wydezweig, wo uff de Namme vom Ort hywyse soll. De Hirsch, wo uff de rächte Site uff blauem Grund am Springe isch, erinnert dra, dass Wyde über Johrhunderte zu de Dalvogtei Schönau vom Chloster St. Blasie ghört hät.

## Sehenswürdigkeite
* Bsüecherbergwerch Finschtergrund
in de Nöchi:
* Bergwildpark „Steiwasepark“

## Bruuchtum
Ändi Juli, noch em Heuet, fyred me z Wyle s Heugeißfeschd.

## Wirtschaft und Infrastruktur
### Bildig
Z Wyde git s e gmeinsami „Grundschüel Wyde-Utzefäld“, wo vo Schieler vo Wyde und Utzefäld bsüecht wird. D Schieler ab de fümfte Chlass gönn uff d Realschüel z Zell oder d Hauptschüel bzw. s Gymnasium z Schönau.

### Rettigsdienscht
* Freiwilligi Fürwehr
* Bergwacht Schwarzwald, Ortsgruppe Wyde

## Weblink

* Internetufftritt vo Wyde
* Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald/Wyde

## Quälle
Ralph Kunz

De **Ralph Kunz** (im Dialäkt: *Ralf Chuenz;* * 10. November 1964 z Büüli) isch sit em Johr 2004 Professor für Praktischi Theologi a de Uni Züri.
 
## Läbe
Im Johr 1964 isch de Ralph Kunz z Büüli uf d Wält cho. Ufgwachse isch er z Tielschdoorf. Vo 1985 bis 1991 het er z Basel, z Los Angeles un z Züri evangelischi Theologi studirt. Vo 1992 bis 1996 isch de Ralph Kunz Assischtent bim Prof W. Kramer gsi un het im Johr 1997 promovirte. S Thema vo sinere Promotion isch d *Theori vom Gmeindufbau* gsi. Dodernoch het er als Oberassischtent a de Uni Züri gschaffet.
Habilitirt het sich de Kunz 2001 z Bonn mit ere Arbet zum Thema *Gottesdienscht evangelisch reformiert*. Für es Johr isch er dann Beuftraiter für de Berich *Gmeindufbau* bi de Zürcher Landeschile gsi un vo 2001 bis 2002 het er als Pfarrer z Seuzach gschaffet.
Sit em Johr 2004 isch de Ralph Kunz Ordinarius für Praktischi Theologi mit de Schwärpünkt Homiletik, Liturgik un Poimenik a de Uni Züri.

## Publikatione in Uswahl
* Gemeindeaufbautheorie. Ekklesiologische, soziologische und frömmigkeitstheoretische Aspekte, TVZ, Zürich 1997 
* Gottesdienst evangelisch reformiert. Liturgik und Liturgie in der Kirche Zwinglis, Pano Verlag, Zürich 2001 (Habilitation). 
* Gemeindeaufbau konkret (Hg.), Arbeitsfelder einer lebendigen Kirche, TVZ, Zürich 2001.
* Der neue Gottesdienst. Ein Plädoyer für den liturgischen Wildwuchs, TVZ, Zürich 2006
Wieslet

**Wyslet** (IPA: ['vi:slɛt], amtlig *Wieslet*) isch e ehemoligi Gmei in Bade-Württeberg (Dütschland) un ghört zum Landkreis Lörrach.

Die ehemolig Gmei ghört sit em 1.1.2009 zue dr neije Gmei Chleis Wiisedal mit Hauptort Dägernau, wo ussem gliichnammige Gmeiverwaltigsverband hervorgange isch. D'Umwandlig vum Gmeiverwaltigsverband in e Verbandsgmei isch us finanzieller Not erfolgt.

## Geografischi Lag
Wyslet litt im Südschwarzwald im Chleine Wiesedal uff 400 bis 600 Meter über em Meer. Vo de Flächi (640 ha) isch etwa d Hälfti Wald.

Züe de ehemolige Gmeind Wyslet ghöre näbem glychnamige Hauptort nordwestlig devo no d Ortsdeil Eichholz und Henscheberg.

Nochbergmeinde sin Sallneck im Norde, Dägernau im Oste, Schopfe im Süde und Steine im Weste.

## Gschicht
Im Chloster St. Blasie hät scho um 1100 e große Deil vo Wyslet, Eichholz und Henscheberg ghört. Im Johr 1278 hän em de Dietrich und d Adelheid vo Roteburg no mol e Deil devo gschenkt.

Im Johr 1311 isch d Roteburg zum erschte Mol in re Urkunde erwähnt worre und wohrschints 1356 bim Basler Erdbebe zerstört worre.

Sit 1936 ghört Wyslet zum Landchreis Lörrach.

## Politik
### Gmeinderoot
De het Gmeinderoot het sich uss acht Mitglyder zämmegesetzt, wo in diräkter Wahl für jewyls fümf Johr gwählt werre. Di letschti Wahl isch 2004 gsi. Im April 2007 hät sich s Gremium sälber uffglöst, indem sich d Gmeindröt eistimmig gegesitig entlo hän.

### Wappe
S Wappe zeigt e rote Hirsch-Chopf uff silbrigem und im Hindergrund e rote Löw uff gelbem Grund sowie e Fluss. De Hirsch-Chopf stoht für s Chloster St. Blasie, im Hindergrund isch s Wappe vo Roteberg. S Wappe git s sit 1902.

## Musee
Mit em Ernst-Schleith-Atelier und em Friedrich-Ludwig-Museum hät s zwei chleini Musee. Si würdige di beide Moler, wo z Wyslet uff d Wält cho sin.

## Bildig
Mit de Ernst-Schleith-Schüel hät Wyslet e eigeni Grundschüel. Zudem git s sit 1970 e evangelischi Chinderschüel.

## Weblink
* 
* Internetufftritt vo Wyslet
* Gmeindeverband

## Quälle
Wembach

**Wämbach** (IPA: ['væmbax], amtlig *Wembach*) isch e Gmeind im Landchreis Lörrach und ghört zum Gmeindeverwaltigsverband Schönau im Schwarzwald.

## Geografischi Lag
D Gmeind Wämbach litt an de Mündig vom Böllebach in d Wiese im Südschwarzwald.

D Gmeind gränzt im Norde an d Stadt Schönau im Schwarzwald und isch ansunschte vom Gebiet vo de Gmeind Fröhnd umge.
Zu de Gmeind Wämbach ghöre s Dorf Wämbach und de Wyler Schindle.

## Gschicht
D Ort vom Wiesedal sin wohl alli zwüsche 900 und 1300 besydelt worre. Au Wämbach isch um s Johr 1000 umme als alemannischi Rodig entstande. Di erschti urkundligi Erwähnig isch im Johr 1278 als Wendwak gsi. D Gmeind hät sit em 13. Johrhundert zum Chloster St. Blasie und dodemit zum habsburgerische Vorderöstrych ghört. 1374 isch de hüttig Ortsdeil Schindle als *zu den Schindlen* zum erschte Mol erwähnt worre. 1806 isch Wämbach badisch worre; sit 1809 isch s e selbständigi Kommune.

## Wappe
S Wappe zeigt e blaui Wälledeichsel uff silbrigem Grund. Si stellt d Mündig vom Böllebach in d Wiese dar.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Wirtschaft und Infrastruktur
### Verchehr
Durch Wämbach fiehrt d B317 Titisee-Neustadt - Todtnau - Lörrach. Uff säller Strecki verchehrt au d Buslinie 7300 vo de SBG. Bis 1966 isch de Ort durch di Oberi Wiesedalbahn (Zell im Wiesedal-Todtnau) an s Schynenetz abunde gsi.

### Bildig
Z Wämbach git s weder e Schüel no e Chinderschüel. Grund-, Hauptschieler und Gymnasiaste gönn uff Schönau im Schwarzwald in d Schüel; di nächsti Realschüel isch z Zell im Wiesedal.

## Weblink
* 
* Internetufftritt vo Wämbach https://web.archive.org/web/20141009015431/http://www.wembach.de/

## Fueßnote
Landeskirche

E **Landeschile** (usgsproche: Landes-Chile) isch nach hütiger Uffassig in de Regel en territorial abgrenzte Zämmeschluss vo volkskirchliche Gmeinde.

## Landeschilene im Mittelalter
I de Ziit vor de Reformation het me mit em Begriff «Landeschile» d Organisation vo de Chile in eme bschtimmte Territorium gmeint. I de Regel isch si ere höchere Autorität (em Papscht oder em Patriarch) unterstellt gsi, aber gliichwol het si e bstimmti Selbschtschtändigkeit gha, bsunders was di inner Struktur un s Verhältnis zum jewilige Herrscher aagange isch. D Tatsach vo ere eigene Landeschile isch bsunders im frühe Mittelalter wichtig gsi für d Abgrenzig vo andere Territorie.

## Landeschilene i de Schwiiz
I de Schwiiz isch s Veehältnis zwüsche de Chile un em Schtaat uf kantonaler Ebeni greglet. Abgsäh vo de Kantön Neueburg un Gänf gits überall öffentlich-rechtlich aaerkannti Chilene. In all dene Kantön sin des di römisch-katholische  un di evangelisch-reformierte Chilene. In e paar Kantön isch au di christkatholisch Chile aaerkannt. Di drü gnannte Chilene, bsunders di evangelische reschpektiv di reformierte werdet hüfig als *Landeschilene* bezeichnet. 
I de Kantön Basel-Stadt, Fryburg un St. Galle het me d israelitische Gmeinde de Landeschilene glichgstellt.

Us historische Gründ gits vier wichtigi Forme vo de öffentlich-rechtliche Aaerkennig:
* D historisch reformirte Kantön (Appizell Osserrhode, Basel-Stadt, s Baselbiet, Bärn, Schaffhuse, s Waadtland un Züri) hei reformirti Landeschilene mit ere synodale Verfassig, wo in ere enge Bindig zu de jewilige Kantön stönd oder lang gschtande sin. Z Züri (1963) un i andre vo de gnannte Kantön isch di hütig Chileverfassig au uf die katholische Landeschilene übertrait worde.
* I de historisch katholische Kantön (Apizöll Inneroode, Fryburg, Lozärn, Nidwalde, Obwalde, Soledurn, Schwyz, Tessin, Uri, Wallis und Zug) hei d Chilene e witgehedi Autonomi. I de Kantön Obwalde, Uri un im Tessin isch di evangelisch-reformiert Chile aaerkannt, s git aber kei evangelisch-reformierti Kantonalchile.
* I de konfessionell paritätische Kantön (Aargau, Glaris, Graubünda, Sanggalle, Thurgau) gits für di beide grosse Chilene di gliiche Regelige.
* I de (historisch reformirte) Kantön Neueburg un Gänf sin gar kei Chilene me öffentlich-rechtlich aaerkannt. Si gältet gliichwohl als „Organisatione vo öffentlichem Interesse".

Di Regelige i de traditionell reformirte un paritätische Kantön, wo au grundsätzlichs für d Chileverfassige greglet isch, garantiret au de katholische Chilegmeinde un de Kantonalchile e demokratischi Struktur, di zu ere Doppelspurigkeit i de Organisation zwüsche Landeschile un Bistum füehrt.

### Evangelischi und evangelisch-reformierti Landeschilene

In de Kantön Gämf und Noieburg gits kei Chilene mit em offizielle Status *Landes-Chile* meh.

## Einzelnachwis



## Lueg au
* Schwiizerische Evangelische Chilebund
* Evangelisch-reformierti Chile Schwiiz
Poseidon (Wasserachterbahn)

D**'Poseidon** isch e Wasserachterbahn im Europa-Park in Rust. Sie isch im Joor 2000 eröffnet worde. Domols isch Sie einzigartig gsi in Europa. Bis jetzt gits im Gardaland no e Wasserachterbahn vom Härsteller Intamin AG mit em Name *Fuga de Atlantide*. Dr Europa-Park bsitzt sogar 2 Wasserachterbahne. D'Poseidon und die wesentlich höheri Atlantica SuperSplash.

## Gschicht
D*'Poseidon* isch im Joor 2000 vom Härsteller Mack Rides im Themeberych Griecheland zum 25-jährige Jubiläum vom Park eröffnet worde.

## Technischi Date
D'Poseidon bsitzt 22 Boot. Jedes Boot bsitzt 4 Reihe, in jedere Reihe hän 2 Persone Platz. Pro Schtund bsueche ca. 1'600 Persone d'Poseidon. Insgesamt bsitzt d'Bahn 4 Hügel. Dr letschti isch dr Höhepunkt. 

## Fahrt
Z'erscht fahrt dr Wage usem Tämpel ins Wasser. Denn gohts ruhig dur e vergässeni oder versunkeni griechischi Stadt. Denn wächslet s'Boot uf Schiene und wird uf 20 Meter ufezoge. Denn gohts liecht inere zweifache Kurve durab und wieder duruf. Nochhär gots inere vierfache Kurve durab und duruf. Alli Kurve hän bis hetzt noch links gfüehrt. Denn gohts inere eifach Kurve noch links durab, inere eifache Kurve noch rächts liecht duruf und wieder durab ins Wasser. Denn fahrts Boot langsam durs Wasser und wird nochhär sogar uf 23 Meter ufezoge. Es folgt e zweifachi Kurve noch rächts und denn gohts ganz durab. Ins Wasser. Es folgt e kurzi Wasserfahrt und denn gohts wieder in d'Station.

* D'Poseidon uf dr Parkwebsite
* E Video vom Poseidon uf YouTube by Jochen Fuerbacher
* E Video vom Poseidon uf YouTube by Oblivion100
Deutscher Bundestag

De **Dütschi Bundestag** isch s Parlament vo de Bundesrepublik Dütschland un het sin Sitz z Berlin.

Im politische Syschtem vo de Bundesrepublik isch de Bundestag s einzig Verfassigsorgan vom Bund, wo direkt vom Volk gwählt wird.
De Bundestag hät mindeschtens 598 Mitglieder. Wege de Überhangmandat sin s meischt einigi meh. D Legislaturperiode vom Bundestag isch vier Johr. D Mitglider chöi sich zu Fraktione oder Gruppe zämmeschliesse.
De Vorsitz im Bundestag het de Bundestagspräsident. Syt 2025, wo de 21. Dütschi Bundestag mit 630 Abgordnete amtiert, isch d CDU-Politikerin Julia Klöckner d Präsidentin. Iri Stellvertreter sin d Andrea Lindholz (CSU), d Josephine Ortleb (SPD), de Omid Nouripour (Bündnis 90/Die Grünen) un de Bodo Ramelow (Die Linke).

De Bundestag het vili Funktione: Er duet d Bundesgsetz bschlüsse un cha mit ere 2/3-Mehrheit au d Verfassig ändre. Hüfig bruchts für e Gsetzesänderig au d Zustimmig vom Bundesrat, wo d Länder drin verträte sin. De Bundestag duet au Verträg mit andere Staate un Organisatione gnämige un de Bundeshushal bschlisse. Au d Wahl vom Bundeskanzler isch d Ufgab vom Bundestag. Ebeso isch er bi de Wahl vom Bundespräsident, vo de Bundesrichter un andre wichtige Bundesorgane beteiligt. Au d parlamentarisch Kontrolle vo de Bundesregirig isch e Ufgab vom Bundestag un er kontrollirt d Iisätz vo de Bundeswehr.

Wichtig isch au die sognannti *Öffentlichkeitsfunktion*. De Bundestag het dodermit d Ufgab, d Bevölkerig un ihri Wünsch z repräsentire un si uf de andre Site au z informire.

## Film
* *Demokratie, wie funktioniert das?* – Hinder de Kulisse vom Bundestag. ARD-Dokumentazion 2003. Buech und Reschii: Torsten Sasse.

## Weblink

* d Internetsite vom Dütsche Bundestag
Bezirk Bludenz

Der **Bezirk Bludaz** ischt e Verwaltigsbezirk vom öschtariichische Bundesland Vorarlberg.  Dr Bezirk isch dr südlichscht un dr gröscht Bezirk z Vorarlberg.

## Gmoanda im Bezirk

Dr Bezirk Bludaz glideret sich in 29 Gmoanda. Eini ischt a Stadtgmoand. Zwoo sind Marktgmoanda. *(Iiwohnarzahle vom 1. Jänner 2006)* 

## Weblink
Bezirk Feldkirch

Der **Bezirk Fealdkirch** ischt e Verwaltigsbezirk vom öschtariichische Bundesland Vorarlberg. Bis anne 1969 het ou der Bezirk Doarobiro zue Fealdkirch ghört.

Im Weschte grenzt der Bezirk a s Förschtatum Liachtaschtaa und im Nordweschte a dr schwizerisch Kanton St. Galle. Di öschtariichische Nachbarbezirk sind dr Bezirk Doarobiro im Norde und dr Bezirk Bludenz im Südoschta. Im Oschta grenzt an Zipfl vom Bezirk Fealdkirch an Bezirk Breagaz.

## Gmoanda im Bezirk Fealdkirch
Dr Bezirk Fealdkirch glideret sich in 24 Gmoanda. Eini ischt a Stadtgmoand. Drü sind Marktgmoanda.

Di älteschte Gmoand vo Fealdkirch isch Altaschtadt, es git Funde us da Bronzezit. A echt schös Dörfle mit viil Kultur.

## Weblink
Bezirk Bregenz

Dr **Bezirk Breagaz** ischt e Verwaltigsbezirk vom öschtariichische Bundesland Vorarlberg. Zum Bezirk ghörant dr Breagazerwold, s Leiblachtal, das Klenne Walsertal, d Hofsteiggmoanda, das Rhiindelta und dr öschtarrichisch Doal vom Bodesee.

## Gmoanda im Bezirk

Der Bezirk Breagaz glideret sich in 40 Gmoanda. Eini ischt a Stadtgmoand. Fümf sind Marktgmoanda. *(Iiwohnerzahle vom 1. Jänner 2006)*

## Weblink
Landkreis Konstanz

Der **Landchrais Chonschtez** isch en Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Hoochryy-Boodesee im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Landchrais Duttlinge, im Nordoschde an dr Landchrais Semmerenga, im Oschde an dr Boodeseechrais ùn an dr an den Boodesee, im Siide an dr Schwyzer Kanton Thurgau, im Weschde an dr Schwyzer Kanton Schaffuuse ùn im Nordweschde an dr Schwaarzwald-Baar-Chrais. Di zùm Chrais ghèèrig Exklaav Büesinge am Hochrhy hed derzue no ne weenige hundert Meeer langi Gränze zùm schwyzerische Kanton Züri.

## Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Chonschtez ghèère siibe Schded ùn 18 Gmaine.

## Literatur
* *Das Land Baden-Württemberg* – Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VI: Regierungsbezirk Freiburg; Stuttgart, 1982, ISBN 3-17-007174-2

## Weblink

* Offizielli Websyte vum Landchrais Konschtanz

## Fueßnote
Ortenaukreis

Dr **Ortenauchrais**, nideralmannisch **Ortenaukrais**, isch noo dr Flächi dr greeschd Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Siidlige Ooberryy im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Landchrais Raschdad, im Oschde an dr Landchrais Frèideschdad ùn an dr Landchrais Rodwyyl, im Siidoschde an dr Schwaarzwalds-Baar-Chrais ùn im Siide an dr Landchrais Ämedinge. Im Weschde isch dr Ryy d Gränze zem Elsis z Franggryych.

## Schded ùn Gmaine
Zem Ortenauchrais ghèère 5 Groosi Chraisschded, 11 Schded ùn 35 Gmaine. 

## Literatur
* R. Metz (1960): *Bau und Bild der Landschaft in der Ortenau*. Die Ortenau 40. S.16-55.
* *Das Land Baden-Württemberg* - Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VI: Regierungsbezirk Freiburg; Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2

## Weblinks

* Offizielli Websyte vum Ortenauchrais

## Fueßnote
Landkreis Tuttlingen

Dr **Landchrais Duttlinge** isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Schwaarzwald-Baar-Heubärg im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Landchrais Rottweil ùn an dr Zollerealbchrais, im Oschde an dr Landchrais Semmerenga, im Siide an dr Landchrais Konschtanz ùn im Weschde an dr Schwaarzwald-Baar-Chrais. 

## Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Duttlinge ghèère 6 Schded ùn 29 Gmaine.

## Literatur
* *[https://www.destatis.de/GPStatistik/servlets/MCRFileNodeServlet/BWMonografie_derivate_00000062/52Tuttlingen.pdf Landkreis Tuttlingen. (= Die Stadt- und Landkreise Baden-Württembergs in Wort und Zahl; Heft 52)]*. Hrsg. vom Innenministerium und Wirtschaftsministerium Baden-Württemberg, Bearbeitung und Druck Statistisches Landesamt Baden-Württemberg, Stuttgart, 1970.
* *Das Land Baden-Württemberg* – Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VI: Regierungsbezirk Freiburg; Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2
* *Archäologie, Kunst und Landschaft im Landkreis Tuttlingen*. Hrsg. vom Landkreis Tuttlingen, Thorbecke, Sigmaringen 1988, ISBN 3-7995-4111-X

## Weblink

* Offizielli Internetsyte vum Landchrais

## Fueßnote
Landkreis Emmendingen

Dr **Landchrais Ämmedinge** isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Siidlige Ooberryy im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Ortenauchrais, im Oschde an dr Schwaarzwalds-Baar-Chrais ùn im Siide an dr Landchrais Bryysgau-Hoochschwaarzwald. Im Weschde isch dr Ryy d Gränze zem Elsis z Franggryych.

## Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Ämmedinge ghèère 6 Schded ùn 18 Gmaine.

## Literatur
* *Das Land Baden-Württemberg* – Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in 8 Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VI: Regierungsbezirk Freiburg; Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2
* *Der Landkreis Emmendingen* – Kreisbeschreibungen des Landes Baden-Württemberg; Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg in Verbindung mit dem Lkr. Emmendingen; 2 Bände, Jan Thorbecke Verlag, Stuttgart 1999 und 2001, ISBN 3-7995-1363-9

## Weblink

* Offizielle Internetsyte vum Landchrais
* Landkreis Emmendingen: Mensch, Natur und Umwelt

## Fueßnote
Regierungsbezirk Karlsruhe

Dr **Regierigsbezirk Chaarlsruei** isch ein vù vier Regierigsbezirk im Bundesland Baade-Wiirdebäärg z Dydschland. Er schdood in dr Hierarchyy zwische dr Landchreis ùf aine Syde ùn dr Landesregierig ùf dr andere Syde.

## Geografyy

Dr Regierigsbezirk Chaarlsruei lyd im Noordweschde vù Baade-Wiirdebäärg. Im Siide gränzd er an dr Regierigsbezirk Fryybeg, im Noorde an Hesse ùn im Oschde an dr Regierigsbezirk Schduegerd. Im Weschde bilded dr Ryy d Gränze zue Ryyland-Bfalz.

## Gschiichd
In dr hidige Gränze good dr Regierigsbezirk Chaarlsruei ùf d Verwaldigs- ùn Biedsrefoorm vùm 01. Jänner 1973 zrùg. Dr Voorlaifer isch dr Regierigsbezirk Noordbaade gsii, wù ane 1952 bilded wooren isch us dr Noordhälfdi vùm friejere Land Baaden.

## Organisation

Di ooberschd Bhèèrd isch s Regierigsbräsidiùm z Chaarlsruei. Dr Laider vùm Regierigsbräsidiùm isch dr Regierigsbräsidänd, wù vùm baade-wiirdebärgische Minischderbräsidänd ernand wird.

D **Regierigsbräsidände** (syder 1952):
* 1952–1963: Hans Huber
* 1963–1974: Werner Munzinger
* 1975–1985: Trudpert Müller
* 1986–1988: Adolf Bieringer (CDU)
* 1988–1994: Karl Miltner (CDU)
* 1994–2005: Gerlinde Hämmerle (SPD)
* 2005–2012: Rudolf Kühner (parteilos)
* 2012–2019: Nicolette Kressl (SPD)
* syder 2019: Sylvia Felder (CDU)

### Ùfgabe vum Regierigsbräsidiùm

S Regierigsbräsidiùm isch zueschdändig fir d Ùmsezig vù gsezlige Ùfgaabe ùn landesbolidische Ziil im Regierigsbezirlk.

S Regierigsbräsidiùm hed aachd Abdailige:
* Schdyyre ùn Verwaldig
* Wiirdschafd, Ruumoornig, Bäu-, Dänggmool ùn Gsùndhaidswääse
* Landwirschafd, Ländlige Ruum, Veterinär- ùn Lääbensmidelwääse
* Schdroosewääse ùn Verchèèr
* Ùmwäld
* Landesbolizèidiräkzion
* Schuel ùn Bildig (Oberschuelamd)
* Landesùfnaameyyriichdig, Uusländer, Uusssidler, Zändraali Buesgäldschdel

## Verwaldigsgliiderig
* 3 **Regione**
* 7 **Landchrais** und 5 **Schdadchrais**
* 211 **Schded ùn Gmaine**. Derzue ghèère fimf Schdadchrais ùn 20 Groosi Chraisschded.

D **Regione** mid dr **Schdad- ùn Landchraise**
;**[[Metropolregion Rhein-Neckar|Region Ryy-Neckar]]**:
: MA -  Schdadchrais Manne
: HD - Schdadchrais Haidelberch
: MOS - Neckar-Oodewald-Chrais
: HD - Ryy-Neckar-Chrais
;Region Midlere Ooberryy:
: BAD - Schdadchrais Baade
: KA -  Schdadchrais Chaarlsruei
: KA - Landchrais Chaarlsruei
: RA - Landchrais Raschdad
;Region Nordschwarzwald:
: PF - Schdadchrais Bfoorze
: CW - Landchrais Calp
: PF - Enzchrais
: FDS - Landchrais Frèideschdad

Die 20 **Groose Chraisschdedt** (schdeen ùnder dr Fachùfsiichd vùm Regierigsbräsidiùm):
* Bretten
* Bruchsal
* Biel
* Calw
* Ettlingen
* Freudenstadt
* Gaggenau
* Hockenheim
* Horb am Neckar
* Leimen
* Mosbach
* Mühlacker
* Nagold
* Rastatt
* Rheinstetten, syder em 1. Jäner 2005
* Schwetzingen
* Sinsheim
* Stutensee
* Weinheim
* Wiesloch

## Weblink
* Regierungspräsidium Karlsruhe
Oberried

S gid verschiideni Oord, wù **Oberried** haise:

## z Dydschland
* d Gmai Ooberried im Landchrais Bryysgau-Hoochschwarzwald

### Oordsdailer
**Oberried** isch e Oordsdail vù dääne Schded ùn Gmaine:
* z Baade-Wiirdebäärg:
:* Argenbühl, Landchrais Ravensburg
* z Bayern:
:* Chraisschdad Kempten (Allgäu)
:* Betzigau, Landchrais Oberallgäu
:* Bischofsmais, Landchrais Regen
:* Bogen, Landchrais Straubing-Bogen
:* Breitenthal bi Krumbach (Schwoobe), Landchrais Günzburg
:* Dietmannsried, Landchrais Oberallgäu
:* Drachselsried, Landchrais Regen
:* Füssen, Landchrais Ostallgäu
:* Gangkofen, Landchrais Rottal-Inn
:* Grafling, Landchrais Deggendorf
:* Grünenbach, Landchrais Lindau (Boodesee)
:* Heimenkirch, Landchrais Lindau (Boodesee)
:* Murnau am Staffelsee, Landchrais Garmisch-Partenkirchen
:* Ottobeuren, Landchrais Unterallgäu
:* Offenberg, Landchrais Deggendorf 
:* Pilsach, Landchrais Neumarkt in der Oberpfalz
:* Tittmoning, Landchrais Traunstein

## z Eeschdryych
* d Katastralgmai Oberried (Gmai Ramsau) z Niidereeschdryych

## in der Schwyz
* d Gmai Oberried am Brienzersee im Kanton Bern
* dr Wyyler *Oberried* in der Gmai Chüniz bi Bern

**Lueg au:**
* Oberrieden
* Oberriet
Rechthalten

**Rächthaute** (amtlich *Rechthalten*; franzöösisch *Dirlaret*, Patois ) isch a Gmiin im obere Seisebezirk.

## Geografii
Rächthaute het über tuusig Iiwohner, wa im Dorf u verschidene Wiiler wii im Entemoos oder i de Woufiich wohne. Ds Dorf ligt am Südhang vam Pfuffuhubu, wa di rächti Hauta va dem chline Bärg isch – va dete isch o de Name vam Dorf abgleitet. D Galtera, a chlina Bach wa z Fryburg i d Saane mündet, het z Rächthaute sina Quäla. D Nachpurgmiine va Rächthaute sy Santursche, Brünisried, Plaffeie, Plassäub u Güffersch.

## Gschicht
S erscht Mol isch de Näme vom Ort in ere Urkunde vo 1142 ufgschribe cho. Derte isch di romanisch Form *Drallaris* gnennt, 1180 isch *Dreit Laris* gnennt. Di dütsch Schribig *Rehhalton* findt sich s erscht mol im Johr 1250.

D Pfarii isch s erscht mol 1228 erähnt un isch viu grösser gsi als hüt. Grossi Deil vom Seiseoberland bei derzue ghört un zwar die vir *Schröt* Rächthaute, Brünisried, de oberi Schrot un Zumhouz. 
Bi de Fryburger Staatsreform 1831/33 si us dänne vir Schröt vir selbschtändigi Gmiine gründt cho. 

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 2,2 % gläge.

## Religion
80,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 13,5 % evangelisch-reformiert.

## Spraach u Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1025 Yywoner 95,4 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 3,8 % Franzöösisch ù 0,8 % anderi Spraache.

De seislertüütsch Tialäkt va Rächthaute ghöört zum Hööjschtalemannisch.

## Galerii

Datei:Rechthalten FR Dorfansicht von Süden.jpg|en Blick vu Süde uf Rächthaute
Datei:Rechthalten FR Kirche und Pfarrhaus.jpg|di katholisch Chilcha u s Pfarrhuus
Datei:Rechthalten Dorf 1.jpg|Buurehüser im Dorf
Datei:Rechthalten Jodlerfest 2006 02.jpg|de Feschtumzug bim Weschtschwiizer Jodlerfescht 2006 z Rächthaute – uf em Bild s Organisationskomitee mit em damalige Schtänderot Urs Schwaller


## Weblink

* Homepage vo de Gmiin Rächthaute
* 

## Fuessnote
Markgrafschaft Baden-Durlach

D **Markgrafschaft Baden-Durlach** isch es Territorium, wo in de frühe Neuziit im Heilige Römische Riich Bschtand het gha un zwar i de Johr 1535 bis 1771.

## Gschicht

Am Aafang isch d Markgrafschaft Bade gschtande. Durch e Erbteilig isch di Markgrafschaft im Johr 1535 teilt worde un so sin d Baden-Baden un d Markgrafschaft Bade-Durlach entschtande. Wiil de erscht Marggraf vo Bade-Durlach Ernscht gheisse het, red ma au vo de Ernestinische Linie, wo d Herrschaft z Bade-Durlach übernoh het.
Im Gägesatz zu Bade-Bade, wo katholisch blibe isch, het de Markgraf Karl II. im Johr 1556 d Reformation iigfüert. Wichtig für d Markgrafschaft isch au d Verlegig ve de Residenz im Johr 1565 gsi, wo d Herrscher vo Pforze uf Durlach züglet sin. Vo 1594 bis 1622 het Bade-Durlach die oberi Markgrafschaft (Bade-Bade) zwangsverwaltet. Wo aber de Markgraf Georg Friedrich 1622 d Schlacht vo Wimpfe verlore het, isch es mit de Zwangsverwaltig vorbi gsi.
E schweri Ziit für d Markgrafschaft isch d Ziit vom Pfälzische Erbfolgechrieg gsi. Durlach un Pforze sin niderbrönnt worde. Au deswäge het sich de Markgraf Karl Wilhelm entschide es nois Schloss zbaue. Ab 1715 isch im Hardtwald zwüsche Durlach un em Rhy des Schloss bauet worde un e chli spöter di noi Stadt Karlrue derzue.
Im Johr 1771 het de Markgraf Karl Friedrich d Markgrafschaft Bade-Bade geerbt nach em Uussterbe vo de Albertinische Linie, wis im Erbvertrag vo de beide Linie isch vorgsäh gsi. So het d Markgrafschaft Bade-Durlach im 1771 es End gfunde.

## Territorium
Zu de Markgrafschaft Bade-Durlach hei d Gebiet am mittlere Oberrhy rund um d Städt Pforze un Durlach ghört, ausserdem d Herrschaft Hachberg um Emmedinge un s Markgräflerland.

## Markgrafe vo Bade-Durlach
* Ernst I., Markgraf (1533–1553)
* Karl II., Markgraf (1553–1577)
* Anna von Veldenz, Regentin (1577–1584) 
* Georg Friedrich, Markgraf (1584–1622) 
* Friedrich V., Markgraf (1622–1659)
* Friedrich VI., Markgraf (1659–1677)
* Friedrich Magnus, Markgraf (1677–1709)
* Karl Wilhelm, Markgraf (1709–1738)
* Karl August Markgraf, Regent (1738–1746),  (Vormundschaftsregierig)
* Karl Friedrich, Markgraf vo Bade-Durlach (1746–1771), Markgraf vo Bade (1771–1803), Kurfürscht (1803 - 1806), Großherzog (1806–1811)

## Literatur

* Armin Kohnle: *Kleine Geschichte der Markgrafschaft Baden*. G. Braun Buchverlag, Karlsruhe 2007, ISBN 978-3-7650-8346-4