open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thibault Bazin

Dr **Thibault Bazin** (* 27. Oktober 1984 z’ Nànzig, Lothrìnga) ìsch a frànzeescher Politiker vu dr Pàrtei Les Républicains (LR). Zitter Juni 2017 ìsch’r Àbgordneter ìn dr Nàzionàlversàmmlung fìr dr 4. Wàhlkrais vum Département Meurthe-et-Moselle.

## sina Kàrriar
Dr Thibault Bazin ìsch ìns Gymnàsium Notre-Dame Saint-Sigisbert gànga. Dernoh hàt’r àm Ìnschtitüüt fìr politischa Schtüdia z’ Schtroossburi un àn dr ESSEC bii Pàriis gstudiart. Ar hàt z’ärscht àls Stàdtplàner gschàfft.

Àn dr Kommünàlwàhl vu 2008 ìsch dr Bazin pàrtäiloser Bìrgermaischter vu Rosières-aux-Salines ìm Département Meurthe-et-Moselle gwählt worra. Ìm Àlter vu 23 Johra ìsch’r dr jengschta Bìrgermaischter gsìì vun’ra Gmain mìt meh àls 500 Iiwohner. Ànna 2014 ìsch ar nochamol gwählt worra. 

Àn dr Départementwàhl vu 2015 ìsch dr Bazin àls Départementrot vu Meurthe-et-Moselle gwählt worra. Sina gmeinsàma Lischta mìt dr Anne Lassus hàt 61,46% vu da Stìmma gega d’ Lischta vum Nàzionàlfront bikumma.

Ànna 2012 ìsch dr Bazin dr Schtällvertratter vum Àbgeordneta Jacques Lamblin (UMP, LR) worra.

Àn dr Pàrlàmantswàhl vu 2017 hàt sìch dr Bazin àls LR-Kàndidàt ìm 4. Wàhlkrais vu Meurthe-et-Moselle ufgställt. Ar hàt ìn dr ärschta Wàhlrunda 25,5% vu da Stìmma bikumma gega d’ Philippe Buzzi vu La République en Marche (31.13%). Ìn dr zwaita Wàhlrunda ìsch’r mìt 53,24% vu da Stìmma àls Àbgeordneter gwählt worra. Dr Jacques Lamblin hàt sìch nìt ufgställt un ìsch ìm Bazin si Schtällvertratter worra.

## Referanza


## Weblìnks
* Dr Thibault Bazin bi dr offiziella Websitta vu dr frànzeescha Nàzionàlversàmmlung (frànzeesch)
* Dr Thibault Bazin ìn dr *Sycomore*-Dàtabànk vu dr frànzeescha Nàzionàlversàmmlung (frànzeesch)
* Dr Thibault Bazin bi *NosDéputés.fr* (frànzeesch)
* Em Thibault Bazin sina offiziella Websitta (frànzeesch)
Urheberrecht

S **Urheberrächt** isch s Rächt vomene Urheber. Urheber isch me, wenn me es Wärch vo de Kunst erschafft. Das Wärch cha es Bild, e Teggscht oder es Musigstuck sy. Wer zum Beispil e Foti macht, isch de Urheber vo de Foti.

Bim Urheberrächt gahts drum, s Verhältnis vom Urheber und vo syne Rächtsnachfolger zu sym Wärch z regle. Es bestimmt Inhalt, Umfang, Übertragbarkeit und Folge vo de Verletzig vo dem subjektive Rächt.

Es Kärnelemänt vom Urheberrächt isch, dass de Schutz vom Wärch en Originalität erforderet. Es gilt denn als es Stuck vo de entüsserete Persönlichkeit vom Urheber. Sprach, Maltechnik oder historischi Ereignis sind drum nid durs Urheberrächt gschützt.

Als Urheber dörf me bestimme, was mit em Wärch passiere söll. Anderi Persone dörfed das Wärch nid ohni Erlaubnis verwände. Wenn si das trotzdäm tüend, chönd si bestraft wärde.

Nach em Tod vomene Urheber blybt s Urheberrecht bestah und gaht an syni Familie über. Mängisch wärded d Nutzungsrächt an es Undernähme verchauft. Wenn scho 70 Jahr syt em Tod vergange sind, isch es Wärch z Dütschland und syne Nachberländer aber nümme geschützt und wird als gemeinfry bezeichnet. Denn dörf jede das Wärch nutze, verbreite oder verändere.

## Weblinks

* Websyte vom Max-Planck-Institut für Immaterialgüeter- und Wettbewärbsrächt
* WIPO Lex
Georg Salvamoser

Dr **Georg Salvamoser** (* 2. Februar 1950 z Garmisch-Partenkirchen; † 21. Septämber 2009 z Fryburg) isch e dytsche Unternämer un ain vu dr Pionier vu dr dytsche Solarenergybranche gsii.

## Lääbe
Noch em Realschuelabschluss un eme Studium vu dr Wirtschaftsinformatik uf em Zweete Bildigswääg het er zeerscht bi Kawasaki Motors, dr Schoggifabrik Gubor un elf Johr as chaufmännische Wäärchlaiter vum Feertighuusunternäme OKAL gschafft. Anne 1991 het er si z Fryburg – zäme mit syre Frau un unterstitzt vum Alfred T. Ritter, em Änkel vum Schoggihärsteller Alfred Ritter (Ritter Sport) – mit em Kapital us em Verchauf vu sym Huus sälbschtständig gmacht un het en Handwäärchsbedriib fir d Montage vu Solarstroomanaalaage grindet, d Solar-Energie-Systeme GmbH (SES). Dur däre ire wirtschaftlige Erfolg het er anne 1998 dodrus, au z Fryburg, d S.A.G. Solarstrom AG chenne grinde, wu die Solarstromaalaage finanziert, böue un bedriibe het. Im Mai 1996 het dr Salvamoser, wider z Fryburg, d Solar-Fabrik grindet, dr eerscht Bedriib z Dytschland, wu Solarstroom-Modul härgstellt un nit zue me Kunzärn ghert het. D Finanzierig isch unterstitzt wore dur iiber 100 stilli Gsellschafter, s Know-how het dr Salvamoser dur Kooperation mit dr US-amerikanische Spire Corporation iberchuu. Dr Salvamoser het d Solar-Fabrik, wu as GmbH grindet woren isch, ohni effetligi Subväntione zue re internationale Aktiegsellschaft ufböue, wu si an dr gsamte Wäärtschepfigschette lang engaschiert un syter 2002 an dr Beerse notiert isch. Bis Ändi 2006 isch er Vorstandsvorsitzer vum Unternäme gsii, wu zum 30. Juni 2015 dr Bedriib yygstellt het. Zletscht isch dr Salvamoser Inhaber un Gschäftsfierer vun ere internationale Unternämesberotig fir erneierbari Enrgie mit Sitz z Fryburg gsii.

Derzue het dr Salvamoser verschideni Organisatione un Inschtitutione im Beraich vu dr erneierbare Energie grindet. Vu Novämber 2007 bis zue sym Dood isch dr Salvamoser Bresidänt vum Bundesverband Solarwirtschaft (BSW-Solar) gsii.

Anne 2013 isch s Tächnologyzäntrum Fryburg (TZF) noch em Salvamoser gnännt wore.

## Uuszaichnige

* 1996: zäme mit dr Solar-Fabrik uuszaichnet bim bundeswyte Wettbewärb „Photovoltaik in Gebäuden“ vum Bundesminischter fir Bildig un Forschig in Zämenarbet mit em Bund vu Dytsche Architäkte
* 1997: Eurosolar-Bryys 1997
* 1998: Umwältbryys vu dr Bundesstiftig Umwält fir Laischtige in dr Photovoltaik
* 1999: Bryysdreeger bim Energy Globe Award
* 2000: Em Salvamoser sy Solar-Fabrik isch Laitprojäkt vum wältwyte Expo-2000-Exponat „Solarregion Fryburg“ un dr Dytsche Bundesstiftig Umwält. Im Rame vu dr „Ideewäärchstatt Dytschland“, ere Sammlig vu Porträtbischte vu innovative dytsche Persenligaite im Dytsche Pavillon vu dr Expo 2000, wird au dr Georg Salvamoser as vorbildlige Unternämer zaigt 
* 2003 un 2005: Finalischt bim Wettbewärb „Entrepreneur vum Johr“
* 2007: Wirtschaftsmedaille vum Land Bade-Wirttebärg

## Weblink
* Websyte vum Georg Salvamoser Bryys, wu vu dr Georg-Salvamoser-Stiftig un dr Stadt Fryburg i.Br. uusegee wird
* 
* Der Sonnenkönig, Der Spiegel special vom 1. Juli 1999

## Fueßnote
Werner Heisenberg

De **Werner Karl Heisenberg** (* 5. Dezember 1901 z Würzburg; † 1. Februar 1976 z Münche) isch e dütsche Füüsiker gsi.

De Heisenberg het 1925 di ersti mathematischi Formulierig vo de Quantemechanik aagäh. 1927 het er di Heisenbergsche Unschärferelation gmacht, wo eini vo de fundamentale Ussage vo de Quantenmechanik trifft&nbsp;– nämlich, dass bstimmti Mässgrössene vomene Teili, so dem sy Ort und Impuls, nid glichzytig beliebig gnau z bestimme sind. Für d Begründig vo de Quantemechanik isch er 1932 mit em Nobelpriis für Physik uszeichnet worde.

Er gilt als eine vo de bedüütendste Füüsiker vom 20.&nbsp;Jahrhundert. De Heisenberg isch aber au am Uranprojäkt für e dütschi Atombombe beteiligt gsi. Er het sich drufabe mit de philosophische Uswirkige vo de Quantemechanik beschäftigt.

## Weblink

* 
* 
* 
* MP4-Videofeature auf RadioWissen Mediathek über Leben und Werk von W.&nbsp;Heisenberg inkl. populärwissenschaftlicher Erklärung der Heisenbergschen Unschärferelation, Vortrag von Wissenschaftshistoriker Ernst Peter Fischer, abgerufen am 5.&nbsp;April 2014.
* ''Who Was Werner Heisenberg?'' Webseite seines Sohns Jochen Heisenberg.
* Virtuelle Ausstellung Heisenberg beim American Institute of Physics (englisch), darin Bibliographie.
* Dokumente zum Deutschen ''Atombombenprojekt'' beim Deutschen Museum München.
* Horst Kant: ''Werner Heisenberg and the German Uranium Project.'' Preprint, MPI Wissenschaftsgeschichte Berlin, mit Link auf PDF-Datei.
* Helmut Rechenberg: ''Werner Heisenberg: the Columbus of Quantum Mechanics.'' CERN Courier 2001.

## Einzelnachwys
Schellen-Ursli

De **Schällen-Ursli** (mängisch au **Schällenursli**), uf rätoromanisch (s Buech isch zerscht i säbere Sprach usecho) **Uorsin**, isch e Chindergschicht, wo d Selina Chönz ufgschribe und de Alois Carigiet d Bilder gmalet häd. Es isch äis vo de bekanntischte Bilderbüecher vo de Schwiiz.

## D Gschicht
Höch oben i de Bärge, z Guarda im Underengadin im Kanton Graubünde, tüend sich d Chinde änds Winter für de *[[Chalandamarz]]* vorberäite, won amigs am 1. Märzen isch. D Chinde tüend dänn amigs de Winter mit Gloggeglüüt vertriibe. De Ursli chunt nume e chlini Schällen über. Drum tüend en die andere Buebe uslache. D Buebe laufe de Grössi vo de Glogge na, aber de Ursli wot nöd de hinderscht si. Da psinnt er sich, das oben uf de Alp i de Hütte no e grossi Gloggen isch. Ohni öppis z säge, gat er uf de gförli Wäg dur de tüüfi Schnee. Wos itunkled, sueched ali im Dorf de chlini Ursli. Erscht am nöchschte Tag chunt er wider füre, won er vo de Alp abe z springe chunt. Da sind ali froo – ganz psunders de Ursli, wo mit de grööschte Glogge z vorderscht im Umzug laufe dörf.

## D Autore

D Chindergärtneri Selina Chönz häd d Gschicht gschribe. D Bilder sind vom Maler Alois Carigiet. S Buech isch 1945 usecho. Es isch wiit ume berüemt worde. De *Schällenursli* isch zwar nöd eso berüemt wies *[[Heidi (Roman)|Heidi]]*, aber s isch äis vo de bekanntischte Schwiizer Chinderbüecher. De Alois Carigiet und d Selina Chönz händ drufabe no me Büecher gschribe: D *Flurina und s Wildvögeli* und *De grossi Schnee*.

## Übersetzige

## Literatur
* Selina Chönz (Erzählung), Alois Carigiet (Illustration): *Schellen-Ursli*. Ein Engadiner Bilderbuch. 32. Auflage. Orell Füssli, Zürich 2015, ISBN 978-3-280-01644-2.
* Roland Ganninger: *Schellen-Ursli. Die Engadiner Antwort auf Heidi und die Häuser seiner Heimat*. In: *[[Pforzheimer Zeitung]]* [Magazin No. 11], 15. Januar 2000.

## Äinzelnaawiis
John C. Box

Dr **John Calvin Box** (* 28. März 1871 bi Crockett, Houston County, Texas; † 17. Mai 1941 z’ Jacksonville, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1919 bis 1931 hàt’r dr Bundesschtààt Texas vertratta ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Stààta.

## si Lawa un sina Kàrriar
Dr John Box ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu sinera Haimet gànga. Ar ìsch àui àm *Alexander Collegiate Institute* gsìì, ìm hittiga Lon Morris College z’ Kilgore. Ar hàt dernoh Racht studiart un ìsch ànna 1893 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt ar z’äärscht z’ Lufkin gschàfft. Ànna 1897 hàt’r si Wohnsìtz un si Ànwàltsbüro uf Jacksonville gwàndelt, wo-n-’r àui methodischter Pfàrrer gsìì ìsch. Vu 1898 bis 1901 ìsch ar Beziarksrìchter gsìì ìm Cherokee County. Glichzittig hàt ar sina politischa Làuifbàhn ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Ar ìsch vu 1902 bis 1905 dr Bergermaischter vu Jacksonville gsìì. Üsserdam ìsch’r vu 1908 bis 1910 Mìtglìed gsìì vum Schtààtsvorschtànd vu sinera Pàrtäi, un dr Vorsìtzenda vum Bìldungsüssschuss vu 1913 bis 1918. 

Àn da Kongresswàhla vu 1918 hàt ma dr Box gwählt àls Represantànt fìr dr 2. Wàhlbeziark vum Texas. Ìm Represantàntahüss ìsch’r dr Nohfolger vum Martin Dies Sr. gsìì. Ar ìsch doo àb em 4. März 1919 gsìì, un ìsch fìmfa Mol wìdergwählt worra. Ar ìsch àlso bis àm 3. März 1931 ìm Kongress gsassa. Ìn dara Zitt hàt ma dr 18. un dr 19.&nbsp;Verfàssungszüasàtz ràtifiziart. Dernoh hàt d’ Demokràtischa Pàrtäi dr Box nìtt fìr a Wìderwàhl nìt gschtällt.

Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìm Kongress hàt dr Box nochamol àls Ànwàlt z’ Jacksonville gschàfft.

Dr John Box ìsch àm 17. Mai 1941 z’ Jacksonville gschtorwa un ìsch àui do beardigt worra.

## Literàtür
* 

## Externa Links

* Dr John C. Box ìn dr Legislative Reference Library of Texas (änglisch)
Ruine Böbikon

D **Ruine Böbike** isch d Ruine von ere Höheburg us em Mittelalter, wo uf em Gmeinsbann vo de aargauische Gmeind Böbike ligd. 

## Gschicht
Über d Burg und d Familie vo de Burgherre isch ned viil bekannt. S einzig Mitgliid vo de Familie «von Bebikon», wo in ere Urkunde gnennd worde isch, isch im Johr 1113 de Erfridus gsi. Er chönnd de Erbauer vo de Burg si, zeiged doch archäologischi Untersüech, dass d Burg um s Johr 1100 entstande isch.

## Aalag
Di ursprünglich Burgaalag bestoht us ere Ringmuur und eme Gebäud innerhalb vo de Muur. Aafangs vom 13. Johrhundert isch d Burg dann nöi baued worde. D Ringmuur het en füfeckige Grundriss gha und an de Weschtsite isch es Tor gsi. An de Bergsite isch en Turm gsi mit eme Grundriss vo fascht sibe uf sibe Meter. Über d Erbauer vo dere zwöite Burg isch nüd bekannt. Scho in de Mitti vom 13. Johrhundert isch d Burg verlah worde und isch nadisna verfalle.
 
## Literatur
* Peter Frey: *Neues zur Baugeschichte der Burg Böbikon.* In: *Jahresschrift Nr. 18 der Historischen Vereinigung des Bezirks Zurzach.* Zurzach 1987.

## Weblink

* Burgenwelt: Burg Böbike
Burg Baldingen

D **Burg Baldige** isch e mittelalterlichi Burg gsi, vo dere di genaui Lag unbekannt isch. Aber si müesst uf em hütige Gmeindbann vom aargauische Baldige gstande si.

## Gschicht
Über d Burg selber weiss me nüd. Belegd isch aber s Gschlecht vo dene «vo Baldige». Innere Urkund us em Johr 1317 wird nämli de *Heini vo Baldige* gnennd, wo zueme Ministerialegschlecht vo de Habsburger ghört het. Se müend z Baldige e chlini Burg gha ha. D Lag vo dere Burg isch aber bis hüt ned bekannt.

## Weblink
*
Volney Howard

Dr **Volney Erskine Howard** (* 22. Oktober 1809 z’ Norridgewock, Massachusetts; † 14. Mai 1899 z’ Santa Monica, Kàlifornia) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Ar hàt vu 1849 bis 1853 dr Bundesstààt Texas ìm US-Repräsantàntahüss vertratta.

## Lawa un Kàrriar
Dr Volney Erskine Howard ìsch ìm hittiga Maine uf d’ Walt kumma. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu sinera Haimet gànga, so wia ìn d’ *Bloomfield Academy* un ìns Colby College. Ar hàt dernoh Racht gstudiart un ìsch ànna 1832 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Brandon ìm Bundesstààt Mississippi gschàfft. Ànna 1836 ìsch’r Mìtglìed vum Repräsantàntahüs vum Mississippi worra. Àls Àbgordneter hàt’r em Bundesstààt sina Wàhl fìr dr Kàndidàt Martin Van Buren uf Washington, D.C. gbrocht. Glichzittig ìsch ar àui Gerìchtsspracher (*Reporter*) gsìì vum Ìwerschta Gerìchtshof vu Mississippi. Politisch ìsch’r Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtei gsìì. Ànna 1840 hàt ar sìch ärfolgloos àn da Kongresswàhla ufgschtällt. Ìn dara Zitt ìsch’r àui z’ Vicksburg dr Üssgawer gsìì vu dr demokràtischa Zittung *Mississipian*. Waga sinera Schtällungsnàhma hàt’r àn mehrera Zwaikampfa tailgnumma, u. a. gega dr Vorsìtzenda vu dr Union Bank, dr Hiram G. Runnels. Dr Howard hàt nochhar bis ìm Juni 1844 z’ New Orleans gschàfft, vor äbb’r z’ San Antonio ìm Texas gwàndelt hàt. Ar ìsch ànna 1845 Delegiarter gsìì àn dr verfàssungsawenda Versàmmlung vum Texas, un hàt vu 1846 bis 1847 s’ Bexar County vertratta ìn dr ärschta Legislàtürperioda vum Repräsantàntahüss vum Texas. Üsserdam ìsch’r ànna 1846 vum Gouverneur James Pinckney Henderson àls Generàlschtààtsànwàlt vum näja Bundesschtààt ernannt worra, àwer ìsch vum texanischa Senàt àbgwìesa worra. 

Àn da Kongresswàhla vu 1848 hàt ma dr Howard àls Represantànt vum 2. Wàhlbeziark vu Texas gwählt. Ìm Repräsantàntahüs ìsch’r ìm Timothy Pilsbury si Nohgolger gsìì. Doo ìsch’r àb em 4. März 1849 gsassa. Ar ìsch ainmol wìdergwählt worra un ìsch bis àm 3. Mai 1853 blìewa. Wahrend dana zwai Legislàtürperioda hàt maa ìm Kongress oft um d’ Sklàvaräi verhàndelt. Ànna 1852 hàt ma dr Howard nìt wìdergwählt.

Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìm Kongress hàt dr Howard àls Ànwàlt gschàfft z’ San Francisco un z’ Los Angeles. Vu 1861 bis 1870 ìsch’r Beziarksschtààtsànwàlt ìn sinera näija Haimet gsìì. Ànna 1878 un 1879 hàt’r àls Delegiarter àn’ra Versàmmlung fìr d’ Beàrwaitung vu dr Schtààtsverfàssung mìtgmàcht. Vu 1878 bis 1884 ìsch’r àls Rìchter vum Ìwera Gerìchtshof vu Los Angeles ernannt worra. Gesundhaitshàlwer hàt’r dàs Àmt numma fìr aina Àmtszitt känna üssiawa, un hàt züadam a Nominiarung àls Rìchter vum Ìwerschter Gerìchtshof vun da Verainigta Stààta àbglahnt. Ar ìsch àm 17. Mai 1899 z’ Santa Monica gstorwa un ìsch z’ Los Angeles beardigt worra.

S’ Howard County ìm Texas ìsch noh-n-ìhm bnännt.

## Literàtür
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Externa Links
* 
* Dr Volney Howard ìn dr Legislative Reference Library of Texas (änglisch)
* 

## Referanz
Bistum Feldkirch

S **Bistum Fealdkirch** () isch e römisch-katholischi Diözese z Östriich, wo für s Bundesland Vorarlberg zueständig isch (mit Usnahm vom Gebiet vo de Territorialabtei Wettige-Mehrerau). Si het ire Sitz z Fealdkirch und ghört zur Chileprovinz Salzburg.

## Gschicht

S Land Vorarlberg het ursprünglich im Süde zum Bistum Chur ghört, im Norden zum Bistum Konstanz und im Nordoste zum Bistum Augschburg. De Kaiser Joseph II. het erfolglos de Iifluss vo de nid-habsburgische Diözese uszschalte. Erst 1816 hend s Bistum Chur und 1819 s Bistum Konstanz müesse iri Aateil a s Bistum Brixe abträtte.
Z Vorarlberg isch nume es Generalvikariat mit em Sitz z Fealdkirch errichtet worde und d Generalvikär sind au Weihbischöf gsi.

Wo nach em Erste Wältchrieg das z Südtirol glägende Brixe zu Italie cho isch, sind 1921 die z Östriich glägene Gebiet vom Bistum Brixe in e eigni Apostolischi Administratur Innsbruck-Fealdkirch (zerst Fealdkirch-Innsbruck) überfüehrt worde, wo ab 1925 em Heilige Stuehl diräkt understellt worden isch.

Am 6. August 1964 het de Papst Paul VI. i synere Summerresidänz z Castel Gandolfo drü Bulle underzeichnet:

# D Bulle „Quo aptius“, wo beseit, dass die Gebiet vo de Erzdiözese Trient, wo i de Provinz Boze (Südtirol) ligged, de Diözese Brixen aagschlosse wärded, wo ab det Diözese „Boze-Brixe“ heisst.
# D Bulle „Tridentinae Ecclesiae“, wo di nüi Chileprovinz errichtet und die em Erzbistum Trient zueordnet.
# D Bulle „Sedis Apostolicae“ degäge isch d Grundlaag für d Erhebig vo de Apostolische Administratur Innsbruck-Fealdkirch zur sälbstständige Diözese Innsbruck, wo aafangs au s Gebiet vo Vorarlberg umfasst het. 

Am 8.&nbsp;Dezämber 1968 het de Papst Paul VI. denn mit de Bulle *Christi caritas* d Diözese Fealdkirch errichtet. Voruusgange isch e staatsvertraglichi Regelig mit Östriich. Di fiirlichi Proklamation isch am 14. Dezämber 1968 erfolgt. De Bruno Wechner isch de ersti Fealdkirchner Bischof worde. 

## Dekanat

* Dekanat Bludenz-Sonnenberg
* Dekanat Bregenz
* Dekanat Dornbirn
* Dekanat Feldkirch
* Dekanat Hinterwald
* Dekanat Montafon
* Dekanat Rankweil
* Dekanat Vorderwald-Kleinwalsertal
* Dekanat Walgau-Walsertal


## Arbetsbereich
S *Ehe- und Familiezentrum* bietet Ehevorbereitig und Familiebegleitig mit natürlicher Empfängnisregelig. Denn gits de Diözesani Arbetschreis für Homosexuelle-Pastoral, Gruppe für Alleierziehendi und Gigagampfa(r), den Bereich Jugend und Liebe *Wolke&nbsp;6* und allgemeini Ehe-, Familie- und Läbesberatig.

D Stiftig plan:g vom Bistum engagiert sich im Bereich vo de Entwickligszämenarbet.

## Literatur
* Rudolf Leeb u. a.: *Geschichte des Christentums in Österreich. Von der Antike bis zur Gegenwart*. Uebereuter, Wien 2003, ISBN 3-8000-3914-1
* Elmar Schallert: *Geschichte der Diözese Feldkirch*. In: *Jahrbuch der Katholischen Kirche in Österreich 1998*. Wien 1998, ISBN 3-9500963-0-2
* Josef Wodka: *Kirche in Österreich. Wegweiser durch ihre Geschichte*. Herder, Wien 1959

## Weblink

*  Webseite vo de Katholischi Chile Vorarlberg
* 

## Einzelnachwys
Karl Häfner

Dor **Karl Häfner** (* 2. Juni 1885 enn Rennenga-Malmsa; † 5. April 1981 z Haelbronn) isch a Läror ond schwäbischor Dialägddichdor gwäa. 

## Läaba
Er isch Läror emm wirddabärgischa Schualdenst gwäa, ond hådd-s bis zomm Oberstudienrat ond Professor bråchd. Sae ledsda Sdell isch z Haelbronn gwäa. 1948 isch-or en Pensio ganga ond dord bliiba. Sae Läaba lang abor hådd-or sich saem Hoemeddorf vorbonda gfiild, ond hådd demm a Buach ibor d Ordsgschiichd gwidmed. Saene ällormaesde Biachor send aersd emm Ruhesdand endsdabda, zmaesd hend-se on humorisdischa Charakter.  

## Biachor
* *Heimatsprache. Eine Mundartkunde Südwestdeutschlands*, Muth´sche Verlagsbuchhandlung Stuttgart 1951, Reprint 1981: Knödler-Verlag Reutlingen, ISBN 3-87-421-105-3.
* *Malmsheim, Heimatgeschichte eines schwäbischen Dorfes*, Verlag der schwäbischen Heimat, Stuttgart 1934.
* *Mier Schwoba wearnt mit vierzge gscheit*, Knödler-Verlag, Reutlingen, 2. Aufl. 1977, ISBN 3-87421-038-3.
* *Vom Vierzger a´*, Knödler-Verlag, Reutlingen, 3. Aufl. 1990, ISBN 3-87421-167-3.

## Fuessnote
Breisgauer Narrenzunft Freiburg

D **Brisgauer Narrezumft Friburg** (dt. *Breisgauer Narrenzunft Freiburg*, BNZ) isch d Dachorganisation vu 34 Narrenzimft un em Herreelferrot vu de alemannische Fasnet z Friburg.

Newe de typisch alemannische Stroßefasnet mit eme große Narreschprung am Fasnetsmentig pflegt d Brisgauer Narrezumft au di karnevalistisch Tradition vu de Friburger „fimfte Johreszitt“ un duet e „Kappesitzig“ mit humoristische Biträg veraastalte. D Narrezumft isch in Form vun eme iidraite Verein organisiert. Ihri Mitglidszimft hän im Johr 2014 fascht 2.000 Mitglider, dodrunter 456 Kinder un Jugendligi bis 16 Johr ghet. Oberzumftmeischter vu de BNZ isch de Matthias Moser vu de „Blaue Narre“ (Stand: 2016).

## Gschicht
D BNZ isch am 13. April 1934 grindet wore. Si het zum eine d Tradition vum 1888 grindete *Carnevalsvereins Freiburg* un vu de 1927 grindete *Großen Karnevalsgesellschaft* furtgfiert, wu im neie Verein ufgange sin, het awer vor allem alemannischi Fasnetsbriich z Friburg welle iifiere. Dodezue sin „Narreneschter“ in de Friburger Stadtdeil grindet wore. D Brisgauer Narrezumft isch 1937 Grindigsmitglid im Verband vu Owerrhinische Narrezimft (V.O.N.) gsii un bildet dem sii „Vogtei Friburg“.

Vereinslokal vu de Brisgauer Narrezumft isch sitt 1977 d *Zumftstube* im Burgerhuus „Zum Griene Jaspis“ in dr Friburger Durmstroß. Di owere Steck vum Huus un zwei Riim vun eme Nochberhuus diene als *Fasnetmuseum*. Dert sin Narrefigure un anderi Objekt zue de Gschicht vu de Fasnet z Friburg uusgstellt. Au di *Owerrhinisch Narreschau* z Känzinge (s Museum vum V.O.N.) zeigt e Hiffe Narrefigure vu Friburg.

Sit 1987 vergit d Narrezumft all Johr e „Narrepriis“ an e Prominente. Erschte Priisträger sich de Minischterpräsident Lothar Späth gsii. Vereinsorgan isch d „Friburger Narreposcht“.

D Brisgauer Narrezumft het vier vu ihre Mitglidsverein zue „Erznarre“ ernennt: Erznarr Nr. 1 isch d *Zumft vu de Fasnetruefer*, Erznarre Nr. 2–4 sin d *Herdermer Lalli-Zumft 1930*, di *Blaue Narre* un d *Owerwiehri Kindskepf*.

## Narreruef

De Narreruef z Friburg isch „Narri – Narro“. Di einzelne Zimft kenne awer au no eigeni Zumftrief bruuche.

## Mitglidszimft

*Einzelfigure* sin in de Tabelle kursiv dargstellt.

## Anderi Friburger Narrezimft

In dr Stadt Friburg git s au no anderi Narrezimft, wu nit Mitglid in de Brisgauer Narrezumft sin, dodrinter d Narrezumft vu de fiirige Salamander Ebnet, d Sadansbrode Friburg, d Friburger Schimbergbäre, d Friburger Helle-Leue, d Uffhuser Roller Sandjerge un de Verein Gässlevieh St. Jerge. Ehmoligi Mitglider vu de Brisgauer Narrezumft sin d Ammonsherner Friburg-Lehe un d Diengemer Erdmännli.

## Ehmoligi Mitglidszimft

## Weblink
* Offiziälli Website

## Fueßnote
Tanja Kummer

D **Tanja Kummer** (* 3. Mai 1976 z Frauefäld) isch e Schwyzer Schriftstelleri.

## Lääbe
D Kummer het Buechhändleri glehrt. Si isch uf d Schurnalischteschuel Sanggale gange un het e Uusbildig zur Erwagsenebildneri gmacht. An dr IEK Berlin het si au ne Uusbildig zur Schrybtherapeuti gmacht. Si het bi Viva Swizz Music Television, bim Schwyzer Färnsee un bi Radio SRF 3 gschafft. Zäme mit dr Andrea Keller git si Schrybkirs mit Schwaärpunkt kreativ un autobiografisch Schrybe. D Kummer läbt z Züri. 

Syter anne 1997 publiziert si Gedicht un Churzgschichte. Si schrybt fir Erwagseni un fir Chinder. Ire eerscht Lyrikband *vermutlich vollmond* isch im Ivo Ledergerber Verlag vereffetligt wore. Im Johr 2015 isch ire eerscht Roman *sicher ist sicher ist sicher* uusechuu, wu si Zwangssteerige ussenandersetzt. Mit *Cat Cat* vu 2018 het si en Roman fir Chinder gschribe un 2019 het si zäme mit dr Daniela Rütimann s Bilderbeuch *Anna und die Nacht* vereffetligt. Anne 2020 het si mit *Bigoscht* au ne Buech mit Gedicht im Thurgauer Dialäkt un Verzellige uf Hochdytsch, wu «mit Mundartuusdruck gspickt sin», uusebrocht.

D Kummer dritt mit Spoken Word Täxt als zäme uf mit verschidene Musiker*ne. Uf em Schwyzer Schriftstellerwäg z Oute isch si mit ere Heerstation verdrätte.

Zäme mit ihrem Mann, em Chinschtler Alex Zwalen (* 1958), het si 2010 s Chinschtlerduo *alexalexandra* grindet.

## Uuszaichnige
* Ufenthaltsstipändium am Literarische Colloquium z Berlin
* Lyrikbryys vu dr Stadt Winterthur

## Wäärch
* *Bigoscht - Gschichte & Gedicht.* Gedichte in Thurgauer Mundart und Erzählungen mit Mundartausdrücken in Dialekt. Arisverlag, Embrach 2020. ISBN 978-3-907238-12-7 
* *Anna und die Nacht. * Bilderbuch von Tanja Kummer (Text) und Daniela Rütimann (Illustrationen) Baeschlin-Verlag, Ziegelbrücke 2019. ISBN 978-3-85546-353-4
* *Cat Cat.* Kinderroman. Arisverlag, Embrach 2018. ISBN 978-3-9524654-9-3
* *Are you tough enough? * In: Mitra Devi, Petra Ivanov (Hrsg.): *Mord in Switzerland.* Band 2. Appenzeller Verlag, Schwellbrunn 2016, ISBN 978-3-85882-736-4, S. 57–72.
* *sicher ist sicher ist sicher.* Zytglogge Verlag, Basel 2015, ISBN 978-3-7296-0897-9 (233 S.).
* *Drei Weihnachtswünsche.* Th. Gut Verlag, Zürich 2015, ISBN 978-3-85717-227-4 (46 S.).
* *Alles Gute aus dem Thurgau.* Knapp Verlag, Olten 2013, ISBN 978-3-905848-84-7 (148 S.).
* *Wäre doch gelacht.* Zytglogge Verlag, 2009, ISBN 978-3-7296-0785-9 (160 S.).
* *Platzen vor Glück.* 1. Uflag. Zytglogge Verlag, Bern 2006, ISBN 3-7296-0708-1 (176 S.).
* *unverbindlich.* 1. Uflag. Zytglogge Verlag, 2002, ISBN 3-7296-0635-2 (64 S.).
* *vermutlich vollmond.* Verlag Ivo Ledergerber, 1997.

## Weblink
* Websyte vu dr Tanja Kummer
* 
* 
* Gegen das Zornig-Sein schreiben, Tagblatt, 10. Septämber 2011
* Weggehen, um zurückzuschauen, Landbote 5. Novämber 2013
* Tanja Kummer: Bigoscht, SRF Dyni Mundart, 28. Jänner 2021

## Fueßnote
John C. Conner

Dr **John Coggswell Conner** (* 14. Oktober 1842 z’ Noblesville, Hamilton County, Indiana; † 10. Dezamber 1873 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1869 bis 1873 hàt’r dr Bundesschtààt Texas vertratta ìm US-Repräsantàntahüs. 

## Lawa un Kàrriar
Dr John Conner ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu sinera Haimet gànga, un schpeeter àns Wabash College z’ Crawfordsville. Ànna 1861 hàt ar ààgfànga, àn dr United States Naval Academy z’ Annapolis z’ schtudiara, hàt àwer d’ Schtudia unterbrocht. Zwìscha 1862 un 1864 hàt’r wahrem Sezessionskriag ìm *[[63rd Indiana Infantry Regiment]]* bdiant, wo zem Unionsheer gheert hàt. Ìn Politik ìsch’r Mìtglìed gsìì vu dr Demokràtischa Pàrtei. Ànna 1866 hàt sìch dr Conner ärfolgloos ufgschtällt àls Kàndidàt fìr ’s Represantàntahüss vun Indiana. Vu 1866 bis 1869 ìsch’r ìm Texas schtàtzioniart gsìì, àls Hàuiptmànn vu dr United States Army.

Nohdam àss s’ Texas nochamol àls US-Bundesschtààt ààgnumma worra ìsch, ìsch dr Conner ìm zwaita Wàhlbeziark vu Texas àls Mìtglìed vum Represantàntahüss gwählt worra. Ìm Kongress ìsch’r àb em 31. März 1870 gsassa. Ar ìsch dr ainzelna demokràtischa Represantànt üss Texas gsìì ìn dr ärschta Legislàtürperioda noh-n-em Kriagsand. Dr Conner ìsch gega dr Repüblikàner Anthony M. Bryant wìdergwählt worra, mìt meh àls 75 Prozänt vu da Schtìmma. Ar ìsch àlso ìm Kongress bis àm 3. März 1873 gblìewa. Do hàt ar sìch gega d’ Hìlf fìr d’ befräita Sklàva un d’ Indiàner gschtällt. Ar hàt jedoch oft d’ Repüblikàner unterstìtzt, unterànderem um d’ Wahrung, d’ Iisabàhna un d’ Zollschranka. Gesundhaitshàlwer hàt’r àn da Kongresswàhla vu 1872 nìt mìtgmàcht.

Dr John Conner ìsch àm 10. Dezamber 1873 ìn dr Bundeshàuiptschtàdt Washington, D.C. gschtorwa un ìsch ìn sinera Haimetschtàdt Noblesville beardigt worra.

## Literàtür
* 
* 

## Weblinks
Josef Benz (Bobfahrer)

Dr **Josef „Sepp“ Benz** (* 20. Mai 1944 z Züri; † 5. Februar 2021 z Züri) isch e Schwyzer Bobsportler, Olympiasiiger un Rännschlittefunktionär gsii. Är isch Ehremitglid im im *Bob-Club Zürichsee* gsii.

## Lääbe
Bi dr Olympische Winterspiil 1976 z Innsbruck het er mit em Styyrmann Erich Schärer im Viererbob d Silbermedaille un im Zwaierbob d Bronzemedaille gwunne. Vier Johr speter an dr Olympische Winterspiil z Lake Placid het er schließli d Goldmedaille im Zwaierbob gwunne un wider Silber mit em Viererbob. Bi dr Bobwältmaischterschafte het dr Benz zwische 1975 un 1981 insgsamt drei Goldmedaille, zwoo Silbermedaille un drei Bronzemedaille gwunne, alli mit sym langjehrige Styyrmann Erich Schärer.

No syre Bobkarriere het er si as SBSV-Funktionär seli yygsetzt fir Rännschlittesport in dr Schwyz. Zäme mit emdomolige Bundestrainer Josef Lenz het er e Verdrag zur Trainingsgmainschaft mit em Dytschen Rännschlitteverband gschlosse, wu s hite no git. Är isch au vyl Johr im internationale Rännschlitteverband Fédération Internationale de Luge de Course (FIL) engaschiert gsii (1989 bis 2014). An dr Rännschlitte-Wältmaischterschafte 2008, 2009, 2011, 2012, 2013 un an dr Olympische Winterspiil 2010 un 2014 isch er eberschte Jury-Verantwortlige gsii. Vu 2007 bis 2014 isch dr Benz as Exekutivmitglid vu dr FIL Sportschef un Vorsitzer vu dr Sportkummission gsii. Är giltet as ain vu dr Väter vu dr zur Saison 2010/11 yygfierte Disziplin Teamstapfle.

Dr Benz isch am 5. Februar 2021 an ere COVID-19-Infektion gstorbe. Zue syne Ehre isch bim Wältcupfinale vu dr Saison 2020/21 uf em Olympia Bob Run St. Moritz–Celerina e Schwygeminut abghalte wore.

## Weblink
* 

## Fueßnote
William P. McLean

Dr **William Pinkney McLean** (* 9. Àuigscht 1836 ìm Copiah County, Mississippi; † 13. März 1925 z’ Fort Worth, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vu 1873 bis 1875 hàt’r dr Bundesstààt Texas ìm US-Repräsantàntahüs vertratta.

## si Lawa un sina Kàrriar
Ànna 1893 hàt dr kleina William McLean mìt sinera Müatter uf Marshall gwàndelt, ìn dr Republik Texas. Doo ìsch’r ìn d’ Priwàtschüala gànga. Ar hàt Racht gschtudiart àn dr Universität vu North Carolina z’ Chapel Hill, un ànna 1857 hàt man ìhn àls Rachtsànwàlt züagloo. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Jefferson ìm Texas gschàfft. Glichzittlig hàt ar sina politischa Làuifbàhn ààgfànga àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Ànna 1861 ìsch’r Àbgordneter worra ìm Represantàntahüss vum Texas. Ar ìsch jedoch üss dam Àmt z’rucktratta, fìr àls Soldat ìm konfederiarta Heer wahrem Sezessionskriag z’ diana. Doo ìsch’r àls Major gfäärdert worra. Ànna 1869 ìsch’r nochamol Àbgordneter worra ìm Schtààtspàrlamant. 

Àn da Kongresswàhla vu 1872 ìsch dr McLean gwählt worra àls àmerikànischer Represantànt vum zwaita Wàhlbeziark vum Texas. Ar ìsch vum 4. März 1873 bis àm 3. März 1875 ìm Represantàntahüss gsassa, àls Nohfolger vum John C. Conner. Àn dr Kongresswàhl vu 1874 hàt’r sìch nìt ufgschtällt. Noh sinera Àmtszitt ìm Kongress hàt’r àls Ànwàlt z’ Mount Pleasant gschàfft. Ànna 1875 ìsch’r Delegiarter gsìì àn dr Versàmmlung fìr d’ Beàrwaitung vu dr Stààtsverfàssung vum Texas. Ànna 1884 ìsch’r Rìchter worra, ìm 5. Gerìchtsbeziark vum Texas. Vu 1891 bis 1893 ìsch’r Mìtglìed gsìì vum texanischa Üssschuss fìr d’ Iisabahn. Dernoh hàt’r uf Fort Worth gwàndelt, wo-n-’r witter àls Rachtsànwàlt gschàfft hàt. Doo ìsch’r àm 13. März 1925 gschtorwa. Beardigt worra ìsch’r uf em Mount Olivet Cemetery z’ Fort Worth.

Nawa dr Politik ìsch dr McLean Fräimürer vum Royal Arch gsìì, un àui Mìtglìed vu dr Ghaimgsällschàft Knights of Honor.

## Literàtür
* .
* 

## Weblinks
* 
* Dr William Pickney McLean ìn dr *Legislative Reference Library of Texas* (änglisch)
*
Timothy Pilsbury

Dr **Timothy Pilsbury** (* 12. Àwril 1789 z’ Newburyport, Massachusetts; † 23. Novamber 1858 z’ Henderson, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Ar hàt vu 1845 bis 1849 dr Bundesschtààt Texas ìm Repräsantàntahüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## si Lawa un sina Kàrriar
Dr Thimothy Pilsbury ìsch ìn sinera Haimet ìn d’ äffentliga Schüala gànga. Nohhar ìsch’r fìr äbb zwai Johra Lààda-n-Àgschtällter gsìì. Dernoh ìsch’r Seemànn worra. Wahrem Britisch-Àmerikànischer Kriag vu 1812 ìsch’r dr Kumadànt vu’ma Kàperschìff gsìì. Schpeeter hàt’r z’ Eastport glabt, ìm näija Bundesstààt Maine. Ar ìsch Àbgordneter gsìì ìm Repräsantàntahüs vum Maine vu 1825 bis 1826, un dernoh Mìtglìed vum Regiarungsrot vu dam Bundesschtààt vu 1827 bis 1836. Ànna 1836 hàt’r sìch àls Kàndidàt fìr dr àmerikànischa Kongress ufgschtällt, àwer ar ìsch nìt gwählt worra.

Nohhar hàt dr Pilsbury s’ Maine fàraloh. Ar hàt ìn Ohio un uf New Orleans gwàndelt, un schpeeter uf Brazoria ìn dr Republik Texas. Ar ìsch ànna 1840 un 1841 Àbgordneter gsìì ìm Repräsantàntahüs vu dara Republik, un ànna 1842 Mìtglìed vum texanischa Senàt. Schliasslig ìsch’r Rìchter gsìì vum Gerìchtsbeziark vu sinera näija Haimetstàdt. Ìm Brazoria County ìsch’r àui Nàchlàssrìchter gsìì. Ànna 1845 ìsch’r nochamol Mìtglìed vum Senàt vu dr Republik Texas gsìì.

Nohdam àss s’ Texas àls Bundesschtààt vu dr Union ààgnumma worra ìsch, hàt ma dr Pilsbury àls àmerikànischer Represantànt gwählt ìm zwaita Wàhlbeziark vum Texas. Ìm Repräsantàntahüs ìsch’r àb em 30. März 1846 gsassa. Ar ìsch aimol wìdergwählt worra un hàt ìm Kongress bis àm 3. März 1849 känna bliiwa. Ìn dara Zitt hàt dr mexikànisch-àmerikànischer Krieg stàttgfunda. Ànna 1848 ìsch dr Pilsbury nìt gwählt worra. Noh-n-em And vu sinera Àmtszitt ìm Kongress ìsch’r üs dr Politik z’rucktratta. Ar ìsch àm 23. Novamber 1858 z’ Henderson gstorwa. Ar ìsch àui doo beardigt worra.

Nawa dr Politik ìsch dr Pilsbury Fräimürer gsìì.

## Literàtür
* 

## Weblinks
Sabine Monauni

D **Sabine Monauni** (* 10. April 1974) isch e liechteschtaanischi Diplomati. Si isch syter  2016 Bootschafteri vum Fiirschteduum Liechteschtaa z Belgie.

## Laufbahn
D Monauni isch vu 1986 bis 1994 uf s Gimnasasium z Vadoz gange. No dr Matura (Typ B) het si vu 1994 bis 1999 an dr Universiteet St. Galle Jura studiert un mit em Diplom (lic.iur.HSG) abgschlosse. Derno het si 2000/2001 e Poschtgraduierte-Studium in Europaräächt (LL.M.) am Europakolleg z Brügge absolviert. Ab 2001 het si as juristischi Mitarbaiteri un ab 2003 as stellverdrättendi Laiteri vu dr Stabsstell EWR z Vadoz gschafft. Vu 2006 bis 2010 isch si dernääbe au Mitgliid im Hochschuelroot vu dr Universiteet Liachtaschtaa gsii. Anne 2010 isch si zue dr EFTA-Iberwachigsbeheerde (ESA) z Brüssel gwägslet, wu d Monauni as Mitglid vum Kollegium fir s Binnemäärträächt verantwortli gsii isch. Liechteschtaa isch dr eerscht Staat gsii, wu ne Frau fir des Amt vorgschlaa het. No dreiehalb Johr isch si 2014 uf Vadoz retuurchuu un het deert as Bootschaftsreeti im Amt fir Uuswäärtigi Aagläägehaite un derno im Minischterium fir Gsellschaft gschafft.

As Noofolgeri vum Kurt Jäger, wu uf Washington, D.C. gwägslet isch, isch d Sabine Monauni im Juli 2016 zur Bootschafteri vum Fiirschteduum Liechteschtaa z Brüssel akkreditiert woore. Minischter un Stellverdrätter vu dr Bootschafteri isch zurzyt dr Stefan Barriga (Stand: Jänner 2021).

Zue dr Landdaagswaal 2021 het d FBL d Monauni fir s Amt vu dr Regierigsschefi nominiert.

## Privaatlääbe
D Sabine Monauni isch ghyroote un Mueter vu zwee Sihn. Si isch Buurgeri vu Muura.

## Weblink
* Diplomatische Vertretung in Brüssel (Mit Foto)
* «Momentan ist in Brüssel sowieso nichts alltäglich». (Gspräch mit dr Sabine Monauni, Bootschfteri vu Liechteschtaa z Brüssel). In: Liechtensteiner Volksblatt, 13. August 2016. S. 8–9. (Online im Internetufdritt vu dr Regierig vum Fiirschteduum Liechteschtaa; PDF)

## Fueßnote
Rossantilopen

D **Rossantilope** oder d **Rossböck** (*Hippotragus*) sy e Gattig us der Underfamilie vo de Antilope us der Familie vo de Hornträger. Si chöme nur z Afrika vor u es git drü Arte vone, woby eini dervo usgstorben isch.

## Merkmal
D Gattig *Hippotragus* zeichne sech dürdas us, dass beidi Gschlächter längi, chrummi Hörner hei. D Hörner sy voll usbilder meischtens 51 bis 102 cm läng. I Usnahmefäll chöi sy ou bis zu 152 cm läng wärde. D Tier chöi es Gwicht vo 150 bis zu 300 kg erreiche. Si chöi e Chopf-Rumpf-Längi vo 1,88-2,67 m u e Schwanzlängi vo 37 bis 76 cm erreiche. D Schulterhöchi lit zwischem 1 bis 1,6 m, wobi d Männli öppr anderhalbmal länger u schwerer isch als ds Wybli. Generell isch d Farb bim Blaubock blöilech-grau, bi der Rössliantilope blass rötlech-bruun u bi der Rappeantilobe isch sy chegelebruun bis schwarz. D Ungersyte isch wyss. Di starchi ähnlechkeit zum Ross chunnt dür di starch usprägti u meischtens ufrächt stehendi Rüggemähne zstang.

## Verbreitig u Läbesruum
D Rossantilope chunnt i vilne Läbesrüüm vor woby d Rössliantikope eher im offene Grasland u d Rappeantilope eher i der bewaldete Landschaft underwägs isch. D Verbreitig erstreckt sech über ds zäntrale u öschtleche Afrika bis nach Südafrika. Der Blaubock het i der Kapregion vo Afrikanische Kontinänt gläbt, är isch aber um ds Jahr 1800 usgstorbe.

## Systematik
D Gattung *Hippotragus* umfasst drei Arte:
* D Rössliantilope (*Hippotragus equinus* (, 1803))
* † Der Blaubock (*Hippotragus leucophaeus* (, 1766))
* D Rappeantilope (*Hippotragus niger* (, 1838); teilwys gälte di Oschtafrikanischi Rappeantilope (*H. n. roosevelti*) u di Grossi-Rappeantilope (*H. n. variani*) als eigeti Art)

## Literatur
* D. E. Wilson, D. M. Reeder: *Mammal Species of the World*. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 0-8018-8221-4.

## Weblink

## Quelle
Landtagswahl in Liechtenstein 2021

D **Landdagswahl z Liechtestaa 2021** isch am 7. Februar 2021 gsii. Gwehlt wore sin di 25 Abgordnete vum Landdag vum Firschtedum Liechtestaa.

## Wahlergebnis

## Wahlsischtem
Gwählt wore isch in zwee Wahlkrais, s Oberland 15 stellt Abgordneti, s Unterland 10 Abgordneti. S het e Speerklausel vu 8 % gee. E jedi/r Wehler/i het eso vyl Kandidate/ne chenne wehle, wie sy/ire Wahlkrais Abgordneti stellt. 

## Fueßnote
Kaffeeratte

D **Kaffiratte** *(Golunda ellioti)* isch e Nager, wo z Südasie verbreitet isch u dert mal als Kaffischädling isch gfürchtet gsi.

## Merkmal
D Ratte het e Chopfrumpflengi zwüschen 11 u 15 Zentimeter. Der Schwanz isch zwüsche 9 u 13 Zentimeter läng. D Fällfarb isch sehr underschilech. Es git graui, bruuni, gälbbruuni u rotbruuni Ratte. Einigi Exemplar erinnere mit ihrer Fällfarb an es Kaffigrem. Ou d Struktur vom Fälli isch je nach Region sehr underschidlech. Gwüssi Kaffiratte hei es relativ weichs, anderi es borstigs bis stachligs Fäll. D Kaffiratte het e breide Körberbou, genau so wi d Wüehlmuus. 

## Verbreitig u Läbeswys
Ds Verbreitigsgebiet erstreckt sech vom üsserschten Oschte vom Iran über Pakischtan bis nach Indie. Ou Nepal u Sri Lanka ghöre derzue. Dört läbt d Kaffiratte i underschidleche Läbesrüüm wi di grasigi Steppe, d Sümpf u d Rägewälder. Si chöme aber ou am Rand vo Fälder u Plantasche vor. Obwohl si chöi chlättere, halte si sech meischtens uf em Boden uf.

Bsunders guet vermehrt sech d Kaffiratten i der Neechi vo Kaffiplantasche. Dert frisst si d Chnoschpen u d Blüete vo der Kaffipflanze. Wo gäge ds Ändi vom 17. Jahrhundert z Sri Lanka di erschti Kaffiplantasche entstanden isch, isch di ganzi Ärnti vo däm Nager vernichtet worde. Syt me der Kaffiabou z Sri Lanka ufgä het, het d Zahl vo de Kaffiratte wider abgno. Z Indie gilt si nach wi vor als Kaffischädling. Dert schynt si sech aber nid derart explosionsartig z vermehre wi denn z Sri Lanka.

## Syschtematik
Luut em Wilson & Reeder (2005) nimmt d Kaffiratte innerhalb vo de Altwältmüüs e isolierti Position y u wird druum als eigeti Gattigsgruppe, der *Golunda-*Gruppe zuegordnet. Nach genetische Undersuechige vom Lecompte et al. (2008) sy die Tier Teil vo vorwiegend afrikanische Altwältmüüs, wo ou d Arvicanthis-Gruppe u anderi derzue grächnet wärde. Die wärde als Arvicanthini zämegfasst.

## Literatur
* Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World. 2 Bände. 6. Auflage. Johns Hopkins University Press, Baltimore MD u. a. 1999, ISBN 0-8018-5789-9.
* Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (Hrsg.): Mammal Species of the World. A taxonomic and geographic Reference. 2 Bände. 3. Auflage. Johns Hopkins University Press, Baltimore MD 2005, ISBN 0-8018-8221-4.
* Emilie Lecompte, Ken Aplin, Christiane Denys, François Catzeflis, Marion Chades, Pascale Chevret: Phylogeny and biogeography of African Murinae based on mitochondrial and nuclear gene sequences, with a new tribal classification of the subfamily. In: BMC Evolutionary Biology. Bd. 8, 199, 2008, S. 1–21, .

## Weblinks

*
Ruine Waldhausen

D **Ruine Waldhuuse** isch en abgangeni mittelalterlichi Höheburg. Es git vo ihr kei sichtbari Überrescht. Waldhuuse ligd hüt ganz uf em Gmeindbann vo Fisibach im Kanton Aargau.

## Lag
De Burgstall isch südlich vom Wiler Waldhuuse, oberhalb vom Bachsertal. Gege Süde und Oschte isch d Burg durch stotzigi Häng gsichered gsi, Richtig Norde und Weschte dur Gräbe. D Kantonsgränze zwüschem Aargau und Züri isch früehner zmitts durch d Ruine gange. Sit ere Gränzkorrektur im 1982 ligd de Burgstall ganz im Aargau.

## Gschicht
Über d Burg weiss me ned viel. Zum erschte Mol isch si im 1113 innere Urkund gnennd worde, wo di «Freie vo Waldhuuse» d Propstei Wislikofe, wo si selber gründ gha hend, mit em Grundbsitz vo de Propstei em Chloschter St. Blasie im Schwarzwald gschenkt hend. In dere Urkund, wo uf de 27. Dezember datiert isch, sind au d Dörfer Böbike, Mellike, Rümike, Schneisige und Siglistorf zum erschte Mol erwähnt worde, wil d Propstei dete Grundbsitz gha het. D Burg isch im 1440 ufgeh worde und scho im 1470 isch si e Ruine gsi, wi e Gränzbeschribig vo 1470 zeiged.

## Weblink

* Burgenwelt: Burgstell Waldhuuse
* Dank an die «Edlen von Waldhausen», Aargauer Zeitung-online
Silvio Rüfenacht

Dr **Rüfenacht Silvio** (* 5. Juli 1968 z Hettiswil, Gmai Chrouchtu, Kanton Bärn) isch e eemoolige Schwyzer Schwinger.

## Lääbe
Bim Aidgnessische Schwing- un Älplerfescht z Oute anne 1992 isch er Schwingerchenig woore, 21 Mool isch er Feschtsiiger woore. Insgsamt het er 73 Chränz gwunne: 6 Aidgnessischi (1986, 1989, 1992, 1995, 1998 un 2001), 13 kantonaali, 43 Dailverbands- un 11 Bäärgchränz.

Dr Rüfenacht Silvio isch au as Ringer erfolgryych gsii. Är het elf Ainzel-Schwyzer-Maischtertitel im Superschwäärgwiicht gwunne, un dreimool het er mit dr Mannschaft, dr Ringerstapfle Seise, gwunne.

## Weblink
* ''Rüfenacht Silvio (Hettiswil b. Hindelbank).'' Eidgenössischer Schwingerverband (Porträt)
* 
* dr Rüfenacht Silvio uf ''swisswrestling.ch''

## Fueßnote
Eugene Black (Politiker)

Dr **Eugene Black** (* 2. Juli 1879 z’ Blossom, Lamar County, Texas; † 22. Mai 1975 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Ar hàt vu 1915 bis 1929 dr Bundesstààt Texas vertratta ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Stààta.

## si Lawa un sina Kàrriar
Dr Eugene Black ìsch àm 2. Juli 1879 z’ Blossom uf d’ Walt kumma, ìm texanischa Lamar County. Àm Ààfàng vu da 1890. Johra hàt d’ Fàmìlia uf Clarksville, ìm nochberliga Red River County, gwàndelt. Dr Eugene Black ìsch ìn d’ äffentliga Schüala gànga. Vu 1898 bis 1900 ìsch dr Black Lehrer gsìì ìm Lamar County. Ar hàt àui ìn’ra Poschtschtàzion gschàfft. Nochhar hàt’r Racht gschtudiart àn dr Cumberland University z’ Lebanon (Tennessee). Ànna 1905 hàt ma ìhn àls Rachtsànwàlt züagloo. Àls Ànwàlt hàt’r z’ äärscht z’ Clarksville gschàfft. Ar hàt àui ìm Grooshàndel gschàfft.

Ìn Politik ìsch dr Black Mìtglìed gsìì vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Àn dr Kongresswàhl vu 1914 ìsch’r ìm ärschta Wàhlbeziark vum Texas àls Represantànt gwählt worra. Ìm Repräsantàntahüss ìsch’r àb em 4. März 1915 gsìì; ar ìsch em Horace Worth Vaughan si Nohfolger gsìì. Ar ìsch säcks Mol wìdergwählt worra un ìsch bis em 3. März 1929 ìm Kongress gblìewa. Därt ìsch’r a Frend gsìì vum John Nance Garner. Àls dr Black ìm Kongress gsìì ìsch, hàt dr Ärschta Waltkriag stàttgfunda. Üsserdam sìn hàt ma ànna 1919 un 1920 d’ 18. un 19. Verfàssungzüasatz ratifiziart.

Ànna 1828 hàt d’ demokràtischa Pàrtäi dr Eugene Black nìmm àls Kàndidàt fìr a Wìderwàhl ufgchställt. Noh sinera Àmtszitt ìm Kongress hàt dr Black vu 1929 bis 1966 àm United States Board of Tax Appeals gschàfft, ìn dr Bundeshàuiptschtàdt Washington, D.C.. Z’ Washington ìsch’r àm 22. Mai 1975 gchstorwa, ìm Àlter vu 95 Johra.

## Literàtür
* 

## Weblinks
* 
*
Sam B. Hall Jr.

Dr **Sam Blakeley Hall Jr.** (* 11. Janner 1924 z’ Marshall, Texas; † 10. Àwril 1994 àui do) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Zwìscha 1976 un 1985 hàt’r dr Bundesstààt Texas vetratta ìm US-Repräsantàntahüs. Ar ìsch schpeeter Bundesrìchter worra.

## Lawa un Kàrriar
Bis 1940 ìsch dr Sam Hall ìn sinera Haimet ìn d’ äffentliga Schüala gànga. Dernoh hàt’r bis 1942 àm *College of Marshall* (em hittiga East Texas Baptist University) gschtudiart. Wahrem Zwaita Waltkriag hàt’r vu 1943 bis 1945 ìm Fliagerkorps vu dr US-Àrmee bdiant. Noh-n-em Kriag hàt ar noch gschtudiart àm Baylor University z’ Waco ìm Texas. Ar hàt àui Racht gstudiart àn dara Universität (àn dr Baylor Law School). Ànna 1948 hàt ma ìhn àls Rachtsànwàlt züagloo. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht vu 1948 bis 1976 z’ Marshall gschàfft. Glichzittig hàt’r sina Làuifbàhn ìn Politik ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Ànna 1962 ìsch’r a Kàndidat gsìì fìr dr Kongress, àwer ìsch nìt gwählt worra. Vu 1972 bis 1976 ìsch’r Vorsìtzender gsìì vu dr Bìldungskummission ìn sinera Haimetschtàdt Marshall.

Nohdam àss dr Àbgordneta Wright Patman gschtorwa ìsch, hàt a Nàchwàhl ìm ärschta Wàhlbeziark vum Texas schtàttgfunda. Dr Sam Hall ìsch doo gwählt worra un ìsch àb em 19. Juni 1976 ìm Represantàntahüs gsassa. Ar ìsch fìmfa Mol wìdergwählt worra un ìsch ìm Kongress bis àm 27. Mai 1985 blìewa. Ìm Kongress ìsch’r Mìtglìed gsìì vum Rachtsüssschus un vum Üssschuss fìr d’ Àglaghaita vu da Veteràna. Noh sina Àmtszitta ìm Kongress ìsch dr Hall vum àmerikànischer Presidant Ronald Reagan ernannt worra àls Rìchter vum Bundesbeziarksgerìcht fìr dr äschtliga Beziark vum Texas. Dàs Àmt hàt’r üssiawt, bis’r àm 10. Àwril 1994 gschtorwa ìsch.

Z’ Marshall ìsch s’ Gebäi vum Bundesgerìchtshof noh-n-ìhm bnännt.

## Weblinks

* Dr Sam B. Hall ìm *Biographical Directory of Federal Judges* (änglisch)
* Dr Sam B. Hall bi *Texas Escapes* (änglisch)
Serengeti-Katze

D **Serengeti** isch e no relativ jungi Chatzerasse, wo us dem Bengal u der Orientalische Churzhaar Chatz isch use züchtet worde.

## Gschicht
D Serengeti isch im Jahr 1994 vo der Karen Sausman, underem Zwingername Kingsmark, z Kalifornie kreirt worde. D Rassen isch no i der Entwicklig. Ds Zuchtziil isch es e Chatz z züchte, wo änlechkeite mit em Serval het, ohni e Wildchatz yzchrüze. D Bengale stamme zwar vom asiatische Bengal ab, doch für ds Zuchtprogramm vo der Serengeti sy nur Chatze zum ysatz cho, wo Genetisch sowit vo ihrne wilde Vorfahre sy ewäg gsi, das sy nur ihri Farb hei chönne wyter gä. Das vorgehe vo der Karen Sausman het der Vorteil, dass keini F1 u F2 Chatze züchtet wärde, wi bi de Sävännahs. Das isch allerdings der verdiensch von der Bengalzucht. 

## Beschrybig
D Serengeti isch e tupfeti Chatz mit länge Bei u grossen Ohre. Der Moudi isch normalerwys grösser u schwerer als d Chatz. Der Moudi cha bis zu 7 kg schwär wärde, d Chätzi chunnt uf 3,5 bis 5,5 kg.

D Serengeti isch bi der TICA als schwarz tupfti, schwarz, silber tupfti u als smoke anerchannt.

Ds Tabby, d Tüpf, wärde als bruun bezeichnet. Si sy allerdings schwarz oder dunkelbruun uf hellbrunem, hellbeschem oder guldigem Grund. Di silbrige Chatze hei schwarzi Tüpf uf silbrigem Grund. Bi der ganz schwarze Serengeti sy d Tüpf mängisch, wi bi de meischte non-agouti Chatze, als Geischterzeichnig z gseh.

## Anerchennig
D Serengeti wird bi der TICA als "vorlöifig neui Rasse" gfüehrt, si wird aber im Zuchtbuech regischtriert u usgstellt.

## Rächtlechi lag i der Schwyz
Eigentlech isch bi der Serengeti, ufgrund desse das si keiner Hybride erzügt, nid mit ere Haltebewilligung z rächne. Da d Serengeti i der Schwyz sehr sälte isch, wird eim im Internet oft e Bengal oder e Sävännah abotte. Da die Chatze vo der Zucht här nid uf d Ychrüzig vo Wildchatze verzichte, cha me rächtlech plötzlech mit ere Haltebewilligung konfrontiert wärde. Da d Serengeti d Fällfarb vom Bengal het, isch si aber liechter mit dere Chatzerasse z verwächslen als mit der Sävähnna.

## Weblink

* Weitere Informationen über Serengeti-Katzen (änglisch)