open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alabama

**Alabama** isch e Bundesstaat vo de Veräinigte Staate vo Amerika. Er isch eine vo de Süüdstaate vo den USA und isch im Joor 1819 as dr 22.&nbsp;Bundesstaat ufgnoo worde.

## Geografy
Der Staat Alabama goot vom Gebirg vo den Apalachen im Norde bis an Golf vo Mexiko im Süüde.

Der grooss Fluss vom Land isch der Alabama River.

## Gschicht
Sid Joortuusige sind alti Völker im Land gsi, wo i de grosse Wälder am Alabama-Fluss gläbt händ.

Im 16. Joorhundert sind nodisno Gruppe vo Europäer vom Meer häär is Land cho.

Der Bundesstaat isch lang vo der Landwirtschaft prägt gsi, wo die wyssi Oberschicht ihri Ländereie uf grosse Plantaasche mit afroamerikanische Sklave bebout het. Me het psunders d Bouele produziert. D Diskriminierig vo de Schwarze isch z Alabama bis in d 1970er Joor ggange. Der Bürgerrächtler Martin Luther King het sid 1954 als Paschtor vonnere Baptischegmeind i der Hauptstadt vo Alabama gwohnt.

Im amerikanische Bürgerchrieg isch Montgomery e Zyt lang d Hauptstadt vo de Südstaate gsi.

## der Name
Der Name „Alabama“ chunt vom ene Mundartwort von ere Indianersprooch, em Muskogee. Es het ursprünglech öppe “die, wo Greser und Chrüüter sammle” bedüütet. D Franzoose, wo i däm Piet sind go sidle, händ vo däm Wort der Volksname „Alibamons“ für en Deil vo de Indianer prägt.

S Volch vo de Alabama isch anne 1540 s erschte Mol im ene Dokumänt vom ene Europäer erwäänt.

Der Staat Alabama het es baar populäri Näme; me seit em öppe *Cotton State,* was «Boueleland» bedüütet, oder *Heart of Dixie,* das isch: s «Häärz vom Süüde».

## Bevölkerig
Alabama het 4.779.736 Ywohner (Stand: Zensus 2010). Do dervo sind öppe 70 Prozänt Wyssi, öppe 26 Prozänt Schwarzi, 2,3 Prozänt Hispano, 1 Prozänt Asiate und nume no 0,4 Prozänt Indianer.

## Stedt
Die gröschte Stedt vo Alabama sind:

* Birmingham
* Montgomery – das isch d Hauptstadt vom Bundesstaat Alabama
* Mobile
* Huntsville
* Tuscaloosa
* Hoover

## Wirtschaft
Im Bundesstaat Alabama sind d Landwirtschaft, d Forschtwirtschaft und d Autoinduschtry wichtegi Branche.

Der Meereshafe vo Mobile, i der Bucht vo Mobile, isch eine vo de gröschte Häfe vo den USA am Golf vo Mexiko.

## Literatur
* Lynda Brown, Donald B. Dodd, Lloyd H. Cornett, Jr., Alma D. Steading (Hrsg.): *Alabama History: An Annotated Bibliography.* Greenwood, Westport 1998, ISBN 0-313-28223-4.
* Virginia Van Der Veer Hamilton: *Alabama: A History.* New York 1984, ISBN 978-0-393-30172-4.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* Website vom Bundesstaat Alabama

## Fuessnoote
Internationales Uhrenmuseum

S **Internazionale Zytmuseum**, uf französisch *Musée international d'horlogerie MIH,* isch äs Museum i der nöieburgische Stadt La Chaux-de-Fonds. 

Das modärne Museum isch 1974 uufggange. Äs isch us Beton zum gröschte Deil underirdisch im ene Park vo der Stadt La Chaux-de-Fonds bout. Äs isch es stedtischs Museum, wo d Gschicht vo de Zyt erforscht und zeigt. Das sind Ggräät, wo me dermit d Zyt tuet abmässe.

I der Samlig vom Museum sind vil Sache us Schwiizer Zytfabrigge z gseh, öppen au vo der Gschicht vo der Nöieburger *Pendüle*. Und äs het au Wärch vo ussländische, psunders vo französisdche Zytmacher derby.

Vorem Museum stoot im Park äs grosses Lüütwärch, e *carillon,* wo mit ere Zytschaltig verbunden isch.

D Museumswärchstatt tuet au Zyt kontroliere und flicke; das isch s *Centre de restauration en horlogerie ancienne*.

S Internazionale Zytmuseum tuet im *Centre d'études L'Homme et le Temps* Dokumänt und Büecher vo der Gschicht vo de Zytmässig hüete.

## Weblink

* Website vom Museum
Fournet-Blancheroche

**Fournet-Blancheroche** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

## Geografi
Si lyt im Chreis «Mömpelgart» und a der Landesgränze zu der Schwiiz wisawi vom Piet vo der nöieburgische Stadt La Chaux-de-Fonds. Das isch zmitzt im nördleche Bärgland vom Jura, und uf der Südsyte und im Oschte, a dr Schwiizer Gränze, chunt der Gmeindbann, wo 13 Kwadratkilometer gross isch, bis abe is gäche Tobel vom Doubs, wo dört dur de Stausee vo Biaufond flüsst; dä het’s ggää, wo s *Société des Forces Motrices du Refrain* anne 1909 uf em Platz am Fluss, wo früener en alti Müli und spööter en Saagi gstanden isch, d Staumuur *Barrage du Refrain* für nes Chraftwärch bout het. Sid em Bou vo däm Wärch goot e schmali Strooss bi *Le Refrain* zum Fluss abe, und im 2010ni isch bi der Muur es nöis Maschinehuus anecho. Ussert am Fluss unde git’s keini Gwässer ufem Bode vo der Gmeind, wil s Wasser im vercharschtete Chalch versikeret; das gseht me guet a de vile Dolyne und de baar Wasserlöcher uf em höche Platoo bi de Dörfer obe.

D Gmeind het vil Waldgebiet. Im Kulturland sind d Dörfer und d Wyler *Fournet, Blancheroche, Le Mont Pré, Philibert* und *Le Refrain*. Vo Fournet uus goot e Strooss dr stotzig Bärg abe zu der Zollbrugg am Doubs und wyter uf Chaux-de-Fonds.

D Nochbergmeinde vo Fournet-Blancheroche sind Bonnétage, Frambouhans, Les Écorces und Charquemont im Französische und i dr Schwiiz Les Bois und La Chaux-de-Fonds.

## Weblink

## Fuessnoote
Rainer Stadelmann

Dr **Rainer Stadelmann** (* 24. Oktober 1933 z Eadi; † 14. Jänner 2019) isch e dytsche Egyptolog gsii.

## Lääbe un Forschig
No sym Abitur z Neuburg an der Donau anne 1953 het dr Stadelmann Egyptology, Altorientalischtik un Archeology an dr Universitet Minche studiert. In dr Johr 1955 un 1956 het er vier Monet an dr Uusgrabige am Sunnehailigdum vum Userkaf z Abusir dailgnuu. Im Summer 1957 het er sy Studium an dr Universitet Haidelberch furtgsetzt un 1960 in Egyptology iber *Syrisch-Palästinensische Gottheiten in Ägypten* promoviert. Bis 1967 isch er wisseschaftlige Assischtänt z Haidelberch gsii un het si dert 1968 habilitiert. Ab 1968 isch dr Rainer Stadelmann wisseschaftlige Diräkteor am Dytsche Archeologische Inschtitut Kairo (DAIK) gsii, vu 1989 bis 1998 isch er dert dr Erscht Diräkter gsii. An dr Universitet Haidelberch isch der syt 1975 Honorarbrofässer gsii.

Dr Rainer Stadelmann het an vyl Grabige dailgnuu, zem Byschpel z Elephantine, z Theben un z Dahschur. Är isch korreschpondierend Mitglid vu dr Académie des Inscriptions et Belles-Lettres gsii.

## Publikatione
* *Syrisch-palästinensische Gottheiten in Ägypten* (= *Probleme der Ägyptologie.* Band 5). Brill, Leiden 1967 (Dissertation, Heidelberg 1960).
* *Die ägyptischen Pyramiden. Vom Ziegelbau zum Weltwunder* (= *[[Kulturgeschichte der Antiken Welt]].* Band 30). Philipp von Zabern, Mainz 1985/1997, ISBN 3-8053-1142-7.
* *Die grossen Pyramiden von Giza.* Akademische Druck- und Verlags-Anstalt, Graz 1990, ISBN 3-201-01480-X.

## Fueßnote
Zihl

D **Zyl**, wo uf Französisch *Thièle* oder *Thielle* heisst, isch e Näbefluss vo der Aare.

Si foot i der Ebeni öschtlech vo der Stadt Orbe im Kanton Waadt aa; dört chöme der Fluss Orbe und der Talent zäme, und vo do a heisst s Gwässer ebe Zyl.

D Orbe-Ebeni isch «melioriert» worde, und sider isch d Zyl numeno e Kanal, wo schnurgrad dur s Land louft und nume grad bim Flugplatz vo Ifferte en liechte Rank macht; i der Stadt Ifferte goot der Kanal im Norde vo der Altstadt dure und chunt mit es baar Ränk nach ere Lengi vo nüün Kilometer zum Nöieburgersee. Näbedra laufe no der Oschtkanal und der Weschtkanal und der Bach *Le Mujon* us der Ebeni zum See übere.

Zum Flusslouf vo der Zyl zelt eigentlech au no der Wääg vom Nöieburgersee näbe La Tène dure in Bielersee und unden a dämm d Strecki vom Bielersee bi Nidau bis a d Aaren abe. Hüt seit me dene Gwässerabschnidd nümme eifach Zyl, wil si bi de beide Juragwässerkorrekzioone starch uusbaggeret und deils verleit worde sind; es sind jetz druus zwee Kanääl worde, der *Zylkanaal* oben am Bielersee und der *Nidau-Büüre-Kanaal* vo däm See uf Büüren abe; und näbe dene loufe deils no d Flussbett vo der alte Zyl über s Land. Bi Cressier isch der alt Louf *Vieille Thielle* es schöns und rychs Naturschutzpiet, und der Bode näbedra heisst jetz *entre les deux Thielles*.

Bi Thielle isch e Brugg für d Strooss vo Bärn uf Nöieburg und bi Epagnier en Ysebaanbrugg übere Zylkanal. Bi Cressier isch en Hafe für Frachtschiff am nöieburgische Ufer vo der Zyl. Em Fluss no git’s Fuess- und Fahrwääg.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Talent

**Talent** chan eini vo däne Bedütige ha:

* e Begaabig
* Talent (Einheit), antiki Maass- und Währigseinheite
* *Talent*, neuzitlechi Währigseinheite (Regionalgäld)
* Talent (Oregon), en Ort im Jackson County, Bundesstaat Oregon, USA 
* Talent (Fluss), en Näbefluss vo de Orbe im Kanton Waadt, Schwiz
* Talent (Kartoffel), en mähligchochende Härdöpfel
* Bombardier Talent, en Iisebahn-Triibwagefamilie vo de Bombardier

Persone:
* Jim Talent (* 1956), en US-amerikanische Politiker

witers:
* Billy Talent, e Rockband us Mississauga, Kanada
Cortaillod-Kultur

D **Cortaillod-Kultur** isch en urgschichtlechi Kultur i der Schwiiz gsi.

Bi den Archäologe gilt dä Name für en Kulturgruppe, wo i der Zyt vor öppe sächsehalb bis föifehalb Joortuusige bestande het. Me het i vilne Fundplätz vo der Weschtschwiiz bis zum Zürisee Überräschte vo Dörfer us dere Zyt entdeckt. Dä Fundoort, wo der Name härchunt, lyt bi der Ortschaft Cortaillod am Nöieburgerse. D Hüüsergruppe sind vo de Lüüt dozmol gärn am Ufer vo de Seeè ufgstelt worde. Die eltischti sötigi Sidlig isch am Zugersee bi Cham gstande.

I der Oschtschwiiz ääne isch ungfäär zu säbere Zyt und no chly spööter d Pfyner Kultur gsi.

Me weiss, ass d *Cortaillod*-Dörfer vo der Jagd, vom Fische und au scho vom Puure gläbt händ, mit Achere und Veezucht. Me het Wärchzüüg und Gräät us Schtei, Holz, Gweih und Lätt bruucht, und au Fääli, Tüecher und Schnüer; d Cheramik het deils ganz eifachi Verzierige gha, und nodisno isch s Chupfer als Material für Wärchzüüg und für Schmuck uufcho.

## Literatur
* Martin Dick: *Wirtschaft und Umwelt cortaillod- und horgenzeitlicher Seeufersiedlungen in Zürich (Schweiz). Ergebnisse samenanalytischer Untersuchungen aus der prähistorischen Station „Mozartstrasse“.* 1989, ISBN 3443640443
* Jörg Schibler: *The economy and environment of the 4th and 3rd millennia BC in the northern Alpine foreland based on studies of animal bones.* In: Environmental Archaeology 11, 1, S. 49–64, 2006.
* Alain Orcel, John Francuz: *Les vestiges des villages Cortaillod, état des recherches en 1980 (sédimentologie, structures et chronologie).* Bern 1981.
Alexander Issajewitsch Solschenizyn

Der **Alexander Issajewitsch Solschenizyn** (* 11. Dezämber 1918 z Kislowodsk; † 3. Augschte 2008 z Moskau) isch an vo de wichtigste russischsprochige Schriftsteller im 20. Joorhundert gsii.

Der Solschenizyn het z Rostow am Don d Schuel bsuecht und dänn dört Mathematik und Füsik studiert. Anne 1940 het er d Natalja Alexejewna Reschetowskaja ghürootet. 1941 isch er in Chriegsdienscht yzoge worde. Noch em Chrieg het er der *Orde vom Grosse Vatterländische Chrieg* übercho, aber me het en äinewäg vo 1945 bis 1953 im ene Gfangenelager lo sy; und derno het en der Staat aber grad in en chlyne Ort z Kasachstan verbannt. Wo das ume gsi isch, het der Solschenizyn sid 1957 als Lehrer gschaffet.

Der Schriftsteller het derno es baar Büecher gschribe. Wo 1973 s Wärch *Der Archipel Gulag* usecho isch, het en d Polizei grad wider gfange gnoo, und er isch is Ussland abgschobe worde. Er het dänn z Dütschland und au mal z Schtèèrnebèèrg im Schwizer Kanton Züri gläbt. Am lengschte isch er z Amerika im Exil gsi. Anne 1990 het er z Russland wider sini bürgerleche Rächt zruggübercho, und so isch er 1994 dörthii zrugggange.

Anne 1970 het der Alexander Solschenyzin der de Nobelpriis för Literatur öbercho.

## E baar vo sine Wärk
* *Ein Tag im Leben des Iwan Denissowitsch (russ. Один день Ивана Денисовича),*  1962
* *Der erste Kreis der Hölle (В круге первом,),* 1968
* *Krebsstation (Раковый Корпус),* 1968
* *Das rote Rad (Красное колесо),* Band 1971
* *Der Archipel Gulag (Архипелаг ГУЛАГ),* 1973-1976
* *Lenin in Zürich,* 1975
* *Republik der Arbeit,* 1977
* *Rußlands Weg aus der Krise. Ein Manifest,* 1990
* *Die russische Frage am Ende des 20.Jahrhunderts Erscheinungsjahr 1994*
* *Meine amerikanischen Jahre,* 2004

## Weblink
Orbe

**Orbe** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Orbe VD, e politeschi Gmeind im Kanton Waadt, Schwiz
* Bezirk Orbe, en ehmolige Bezirk im Kanton Waadt
* Orbe (Fluss), en Fluss z Frankriich und i de Schwiz
* Orbeebene, en Ebni am Underlauf vo de Orbe
* Grotten von Vallorbe (au „Grotte vo de Orbe“), es Höhlesystem bi de undere Orbe-Quelle

**Orbe** isch de Familiename vo däne Persone:
* Antonio Orbe (1917–2003), en baskische Jesuit und Professor för Gnostizismus
* Carlos Orbe (* 1982), en ecuadorianische Fuessballschiidsrichter
* Gabriel del Orbe Castellanos (1888–1966), en dominikanische Giiger
* Juan Nepomuceno de Orbe y Mariaca (1817–1891), en spanische Feldherr und Senator, Chef vom carlistische Generalstab
* Venancio Celestino Orbe Uriarte CP (1927–2008), en römisch-katholische Bischof vo de Prälatur Moyobamba z Peru
Monika Schnaitmann

D **Monika Eugenie Schnaitmann** (* 10. Jänner 1952 z Ulm) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un isch vu 1992 bis 1996 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg un vu 1997 bis 2001 Landesvorsitzeri vu dr Griene z Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
D Schnaitmann het anne 1971 s Wirtschaftsabitur gmacht. Vu 1971 bis 1975 het si an dr Pedagogische Hochschuel Reidlenga Änglisch, Pedagogik u Evangelischi Theology studiert. Derno het si Evangelischi Theology an dr Universitet Dibenga studiert. Z Sendelfenga het si s Vikariat gmacht. Aafanga 1980er Johr het si d Schnaitmann gwaigeret, en Soldat in Uniform z dröue, dodruf het si Brobläm mit dr Chilche kriegt. Vu 1987 bis 1992 het si as Seelsorgeri an eme Alte- un Bfläägehaim z Dibenga gschafft. Vu 2003 bis 2017, no ihre bolitische Karriere, isch si Bfaareri z Bodlshausa gsii. 

## Bolitischi Karriere
Ihri erschte bolitische Schritt het d Schnaitmann bei dr Jungen Union z Albstadt-Ebingen gmacht, si isch vu 1968 bis 1972 Mitglid vu dr Jungen Union gsii. Iber d SPD isch si schließli 1984 zuer dr Griene chuu.

In dr Johr 1984 bis 1992 isch si Mitglid vum Chraisdag vu Landchrias Dibenga gsii. Vu 1992 bis 1996 isch si Abgordneti vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii un isch dert zueständig gsii fir Schuelbolitik un Chilchefrooge. Bi dr Landdagswahl 1996 het si ihre Chraisverband nimi fir dr Landdag ufgstellt, derfir d Sabine Schlager. Vu 1997 bis 2001 isch si zäme mit em Reinhard Bütikofer (bis 1999) un em Andreas Braun (syt 1999) Landesvorsitzeri vu dr Griene z Bade-Wirttebärg gsii. Anne 1999 isch si in Dibenger Chraisdag retuur gchehrt. Dert isch si Mitglid im Verchehrsuusschuss, stellverdrättend Mitglid im Sozialuusschuss un Verwaltigsreeti vu dr Chraissparkass Dibenga gsii.

Anne 2004 het d Schnaitmann ihre bolitische Karriere en Änd gmacht.

## Ehrenämter
* Vorstandsvorsitzeri vu dr LeF (Landesarbetsgmainschaft vu evangelische Familiebildigsstätte) (bis 2009)
* Mitglid im Vorstand vu dr EAEW (Evangelischi Erwachsenebildig z Wirttebärg)
* Mitglid vu dr Mitgliderversammlig vum Dytsche Inschtitut fir ärztlligi Mission am Paul-Lechler-Chrankehuus z Dibenga.

## Familie
D Monika Schnaitmann isch ghyrote un het zwee Sihn un ai Dochter. Ihre Mann Gerhard het bis zue sym Ruestand as Nochverchehrsexpert bi dr Nochverchehrsgsellschaft Bade-Wirttebärg gschafft un isch sälber im Dibenger Gmairoot bolitisch aktiv gsii.

## Literatur
* Ina Hochreuther: *Frauen im Parlament. Südwestdeutsche Parlamentarierinnen von 1919 bis heute*. Stuttgart 2012, ISBN 978-3-923476-16-9, S. 240ff.

## Weblink
* 

## Fueßnote
Martina Braun

D **Martina Braun** (* 3. April 1960 z Furtwangen im Schwarzwald) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg

## Uusbildig un Beruef
Anne 1976 het d Braun e dreijehrigi Lehr zur Pharmazeutisch-tächnische Assischtenti (PTA) an dr Beruefsfachschuel z Fryybeg gmacht. Derno het si fimf Johr lang in verschidene Abedeeke gschafft. Ab1983 hetsi zäme mit ihrem Mann en Biobuurehoof im Furtwangen Ortsdail Linach gfiert, 2017 hän si dr Hof an ire eltscht Suhn ibergee.

## Bolitischi Karriere
Vu 1999 bis 2009 isch d Braun stellverdrättendi Ortsvorsteheri vu Linach gsii. Anne 2008 isch si in d Bartei Bindnis 90/Di Griene yydrätte. Syt 2009 isch d Martina Braun Chraisreeti im Schwarzwald-Boor-Chrais, syt 2012 dert au im Vorstand vum Chraisverband vu dr Griene. Anne 2011 het si zum erschte Mol fir ihri Bartei as Diräktkandidati im Landdagswahlchrais Villinge-Schwenninge kandidiert. Im Zug vu dr Landdagswahl 2016 het si si geg dr bishärig Verdrätter vum Wahlchrais, dr Karl Rombach (CDU), chenne duresetze un het mit 31,6 % vu dr Wehlerstimme s Erschtmandat gwunne, s erscht fir di Griene. 

In ihre Landdagsfraktion isch d Martina Braun in dr Legislaturperiod 2016 bis 2021 Sprächeri fir dr Ländlig Ruum gsii. Si het dr Arbetschrais Ländlige Ruum un Verbruucherschutz vu dr Fraktion glaitet un isch Mitglid im glychnamige Uusschuss un au im Petitionsuusschuss gsii.

Bi dr Landdagswahl 2021 het si ire Diräktmandat mit 34,6 % vu dr Stimme chenne verdaidige. Syt Juni 2021 isch d Martina Braun dierschutzbolitischi Sprächeri vu ire Fraktion. In dr Legislaturperiod ab 2021 isch si Mitglid im Uusschuss fir Ernehrig, Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Uusschuss fir Verchehr.

Ihri Themeschwärpinkt sin Nochhaltigi Landwirtschaft un Mobilitet im Ländlige Ruum.

## Familie un Privats
D Martina Braun isch syter anne 1983 mit em Roman Braun ghyrote un isch Mueter vu drei Chinder.

## Weblink
* Websyte vu dr Martina Braun
*
Areuse NE

**Areuse** isch en Ortschaft i der nöieburgische Gmeind Boudry.

## Geografy
S Dorf *Areuse* lyt am nördleche Rand vom grosse Flussdelta vo der Areuse am nordweschtlechen Ufer vom Nöieburgersee; am See isch früener der chly Hafe *Port Areuse* gsi. Oben am Dörfli chunt grad s höche Port mit de wyte Räbbärge. D Ussekwartier vo Colombier und vo Boudry wärden immer wie grösser und chöme vo beide Syte uf Areuse zue.

S chlyne alte Dorf Areuse het nume öppen es Dotze Hüüser. Die Sidlig lyt a der alte Strooss vo Nöieburg uf Cortaillod, wo hüt dur d Autobaan ersetzt isch, wo grad näbem Dorf imene Dunäll duregoot. A dere Autobahn isch d Uusfahrt *Nummere 8 Areuse*.

D Ysebaanlinie *Littorail* vo Nöieburg uf Boudry yne het e Haltstell bi Areuse. Und ufem grosse Fäld bim Dorf – das Piet heisst *Prés d’Areuse* – lyt der Flugplatz vo Nöieburg.

## Gschicht
S Dorf Areuse isch s erschte Mol anne 1178 i der Namensform *Oruse* imene Dokumänt gnänt. Es het bis 1832 zu der Pfarrei Colombier ghört und derno zu der Pfarrei Boudry. D Boderächt im Dorfbann, wo nid gross isch, sind bi verschidene Herrschafte gsi, teils au bi dere vom Schloss Colombier. Am Änd isch die chlyni Dorfgmeinschaft, wo im spoote 19. Joorhundert numen öppe sibezg Lüüt gha het, vom Kanton Nöieburg gar nie as en eigeti Gmeind agluegt worde, und anne 1870 het sech s Dorf offiziell der Gmeind Boudry agschlosse.

## Literatur
*
Arrondissement Pontarlier

S **Arrondissement Pontarlier** isch e Verwaltungsbezirk im Departemänt Doubs in der französische Region Bourgogne-Franche-Comté.

Der Hauptort vom Verwaltigsbezirk isch Pontarlier.

S Arrondissement gränzt im Südoschte im Fluss Doubs an d Schwiiz.

Es het 149 Gmeinde in föif Kantön:
* Kanton Frasne
* Kanton Morteau
* Kanton Ornans
* Kanton Pontarlier
* Kanton Valdahon
Grenzstein

E **Marchschtei** isch es Zeiche für en Platz uf ere March.

Wenn e March nid ere eidütige Form i der Landschaft noogoot wie öppen im ene Fluss, chame se mit künschtleche Elimänt marggiere. Do derfür bruucht me für d Marche zwüsche de Länder und süschtige Herrschaftspiet eso Schteisüüle. Und au für d Plätz imene Gmeindbann setzt me Zeiche ufe Bode, das sind teils chlyni Marchschtei oder modärner mängisch nume Metallzäpfe. Die grosse Marchzeiche vo de Staate, Länder und Kantöön zeige hüüffig s Wappe vo dene und gärn au d Jooreszaal vo dere Zyt, wo se en Vermässer im Uuftrag vo de Behörde und vo de Scheidlüüt hiigstelt het.

En alte Bruuch isch es, am Banntag de Marche noo go luege, ob no alli Marchschteine ringsume Gmeindbann am rächten Oort sind.


Dreibündenstein.jpg|der Drüübündeschtei im Bünderland
Alte Grenzsteine.jpg|mini|alti Marchschteine bi der Chile z Muttez
Grenzstein Basel-Lörrach 3.jpg|e Marchschtei vo Basel
SchwarzerStein Grenzstein III.JPG|der Schwarz Schtei oder au *Gatterschtei*, der nördlechscht Marchschtei vo der Schwiiz, uf der March mit Baade-Württebärg


**Was s Wort «Marchschtei» au no bedüütet**
* *Marchschtei,* e Fluername, wo in es baar Schwiizer Gmeinde i verschidene Kantöön vorchunt
* Marchstein, e Bärg im Bann vo Mels im Kanton Sanggalle

## Literatur
* Brandner, Josef und Spichtinger, Heinrich: *Rund ums Landl – Altwerdenfelser Grenzsteine und Felsmarchen.* Garmisch-Partenkirchen 1993.
* Gudelius, Jost: *Doppelter Abtstab und Hebscheidt: Grenzsteine und Felsmarchen zwischen dem Klostergericht Benediktbeuern und dem Landgericht Tölz.* Jachenau 2014, ISBN 978-3-9815341-7-7.
* Kurt Blum: *Der Zofinger «Hohe Marchstein» steht wieder. Einiges über den neuerstellten Grenzstein Bottenwil/Zofingen.* In: Heimatkunde Wiggertal, 29, 1971, S. 41–44.
* Philippi, Nikolaus: *Grenzsteine in Deutschland – Entstehung und Geschichte der Grenzsteine als steinerne Zeugen in Wald und Flur.* Bad Langensalza 2009, ISBN 978-3-86777-125-2.
* Schmitt, Roland: *Grenzsteine – zur Geschichte, Typologie und Bewahrung von historischen Grenzzeichen aus Stein.* Mandelbachtal-Heckendalheim 2003.
* Simmerding, Franz: *Grenzzeichen, Grenzsetzer und Grenzfrevler. Ein Beitrag zur Kultur-, Rechts- und Sozialgeschichte.* München 1996.

## Weblink

## Fuessnoote
Villers-le-Lac

**Villers-le-Lac** (düütsch: *Wyler am See*) isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs. Es ghört zum Verwaltigschreis Pontarlier.

## Geografy
Villers-le-Lac lyt öppe 13 Kilometer weschtlech vo La Chaux-de-Fonds und föif Kilometer vo Le Locle wägg. S Dorf isch im Jura im Tal vom Doubs, wo dört zum See *Lac de Chaillexon* ufgstauet isch. Durs Dorf und grad do über der Doubs goot d Hauptstrooss D 461 vo Le Locle uf Pontarlier und Bisanz.

Der Gmeindbann, wo drissg Kwadratkilometer gross isch, chunt im Südoschte bis a d Landesgränze vo Frankrych mit der Schwiiz.

Im Gmeindbann sind ussert em Dorf no d Wyler und Hofsidlige *Les Bassots, Les Pargots, Chaillexon, Curcol, L'Essart-Fourçan, Champagne, La Courpée, Cernembert, Les Majors, Le Pissoux, Le Prélot, Le Chauffaud* und *Sur la Roche*.

Bis 1801 het d Gmeind eifach *Lac* gheisse, derno zerscht *Lac-de-Villers* und sid 1948 isch es shütige Villers-le-Lac. Hüt het d Gmeind chly meh als viertuusig Ywooner.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Villers-le-Lac

## Fuessnoote
Département Savoie

S **Département Savoie** isch es französischs Departemänt. Es het d Nummere 73 und isch i der Region Auvergne-Rhône-Alpes.

## Geografy und Gschicht
S Departemänt chunt im Oschte i den Alpe a d Gränze vo Frankrych zu Italie. Im Norde isch näbedra s Departemänt Haute-Savoie, im Süüde s Departemänt Hautes-Alpes und im Weschte d Departemänt Isère und Ain.

S Departemänt Savoie isch das französische Departemänt mit em gröschte Teil Bärge uf sim Areal. Im Nordweschte vom Gebiet foot der Gebirgszug vom Jura aa, wo vo dört uus gäge Norde im Departemänt *Ain* ad Rhone und um Gämf ume wyter goot.

1860 het Frankrych das Gebiet vom Land Sardinie-Piemont übercho.

## Organisation
D Präfektur, also der Sitz vo der Zäntralverwaltig vom Departemänt, isch i der Stadt Chambéry, wo vill früener d Residänz vo de Grafe und Herzög vo Savoie gsi isch.

S Departemänt het drüü Verwaltigschreis:
* s Arrondissement Albertville mit 5 Kantöön und 82 Gmeinde
* s Arrondissement Chambéry mit 12 Kantöön und 160 Gmeinde
* s Arrondissement Saint-Jean-de-Maurienne mit drüü Kantöön und 62 Gmeinde

## Sprooch
Die Savojischi Sprooch, wo i de beide Departemänt *Savoie* und *Haute-Savoie* gredt wird, ghört zum Frankoprovenzalische.

## Literatur
* Emmanuel Cerisier, Thérèse Leguay, Jean-Pierre Leguay: *Histoire de la Savoie.* Paris 2005.
* André Palluel-Guillard: *La Savoie de Révolution française à nos jours, XIXe-XXe siècle.* Ouest-France Université 1986.

## Weblink

* Website vom Generalroot vom Departmänt Savoie

## Fuessnoote
Grosser Leuchtkäfer

Der **Gross Lüüchtchäfer**, wo i der Mundart au **Grosses Lüüchtwürmli** oder **Hanniswürmli** heisst, isch en Insekteart vo de Chäfer. Sin wüsseschaftlech latynisch Name isch *Lampyris noctiluca,* und das bedütet uf Düütsch «Lüüchtchäfer, wo i der Nacht lüchtet». 

Es isch eini vo de Arte i der Familie vo de Lüüchtchäfer, de *Lampyridae*. Dene ihre Name chunt vom griechischen und latynische Wort *lampas,* wo «Fackle» und «Lüüchter» bedütet und wo au s düütsche Wort «Lampe» gää het.

I der Schwiiz het der Verein Pro Natura der Gross Lüüchtchäfer as *Dier vom Joor 2019* usgwählt, zum über di aktuelle Gfoore für d Insekte z rede.

## Beschrybig
Bi dene Chäfer, wo z Öiropa und z Asie läbe, sind d Männli bis öppe zää Milimeter gross und d Wybli bis zwänzg Millimeter. Si händ e bruuni Farb. D Männli glychen em Chlyne Lüüchtchäfer. Nume sii chönd flüüge, d Wybli nit. Dene ihri Form gseht fasch so uus wie s Dier im Stadium vo der Laarve. Die Dier flüüge und lüüchten im Summer und im Herbscht. Als Laarve läbe si uf em Bode.

Bi de Männli isch nume en schwache Liechtpunkt z gseh, bi de Wybli sind’s es baar Lüüchtfälder. Mit em Liecht finde sech d Männli und d Wybli zum sech z paare, und gly drufabe legge d Wybli ihri Eier ufem Boden ab, und denn stärbe d Chäfer.

S *chalte Liecht* vo dene Chäfer entstoot dur en Mechanismus vo der Bioluminiszänz. Das goot eso, ass de Lüüchtorgan die beide Stoff *Luciferin* und *Luciferase* zäme mit Suurstoff chemisch reagiere. Me weiss noni gnau was do derby i de Molekül bassiert und au nid, wie d Insekte s Luciferin mache; uf all Fäll wird dä Stoff bi dere Reakzion elektronisch erregt und es wärde Fotone frei, und das isch s Liecht wo me gseht.

## Literatur
* H. H. Schwalb: *Beiträge zur Biologie der einheimischen Lampyriden Lampyris noctiluca GEOFFR. und Phausis splendidula LEC. und experimentelle Analyse ihres Beutefang- und Sexualverhaltens.* In: Zoologische Jahrbücher. Abteilung für Systematik, 88, 1961, S. 399–550.

## Weblink

*s Lüüchtwürmli-Projäkt i der Schwiiz

## Fuessnoote
Kleiner Leuchtkäfer

Der **Chly Lüüchtchäfer**, wo i der Mundart au **Lüüchtwürmli, Glüewürmli, Schiiwürmli** oder **Johanniswürmli** und **Haniswiirmli** heisst und der wüsseschaftlech Name *Lamprohiza splendidula* het, isch en Insekteart vo de Chäfer. Es isch eini vo de Arte i der Familie vo de Lüüchtchäfer, de *Lampyridae*. Dene ihre Name chunt vom griechischen und latynische Wort *lampas,* wo Fackle und Lüüchter bedütet het und au s düütsche Wort «Lampe» gää het.

I der Schwiiz het der Verein Pro Natura d Lüüchtchäfer – gnau gnoo der Gross Lüüchtchäfer, wo der wüsseschaftlech Name *Lampyris noctiluca* het – as *Dier vom Joor 2019* usgwählt, zum über di aktuelle Gfoore für d Insekte z rede.

## Beschrybig
Der Chäfer isch acht bis zää Milimeter gross. D Männli glychen em Grosse Lüüchtchäfer. Si händ zwöi Lüüchtorgan.

D Wybli gseh zimli anders uus als d Männli; si händ nume chlyni Flügel, wo si dermit gar nid chönd flüüge, und e hälli Farb und sogar a teil Oort e Huut oder e Panzer, wo chly durchsichtig isch. Drum cha dört s chalte Liecht, wo si im Körper inne mache, derdur uselüüchte. Die Organ, wo s Liecht dervo chunt, sind uf der Undersyte vom Körper ufgreiht.

D Lüüchtwürmli läbe in Gäärte und uf Matte. Si flüüge und lüüchten im Summer es baar Tääg lang, aber erscht nach ere Zyt vo drüü Joor, wo si sech langsam as Laarve uf em Bode entwickle und Schnägge frässe. Mit em Liecht finde sech d Männli und d Wybli zum sech z paare, und gly drufabe legge d Wybli ihri Eier ufem Boden ab, und denn stärbe d Chäfer.

Wil d Lüüchtchäfer am liebschten öppe i der Zyt ume Johannistag flüüge und lüüchte, het men en ebe au der Name *Johanniswürmli* oder *Haniswürmli* gää.

S *chalte Liecht* vo dene Chäfer entstoot dur en Mechanismus vo der Bioluminiszänz. Das goot eso, ass im Lüüchtorgan die beide Stoff *Luciferin* und * Luciferase* zäme mit Suurstoff chemisch reagiere. Me weiss noni gnau was do derby i de Molekül bassiert und au nid, wie d Insekte s Luciferin mache; uf all Fäll wird dä Stoff bi dere Reakzion elektronisch erregt und es wärde Fotone frei, und das isch s Liecht wo me gseht.

## Literatur
* H. H. Schwalb: *Beiträge zur Biologie der einheimischen Lampyriden Lampyris noctiluca GEOFFR. und Phausis splendidula LEC. und experimentelle Analyse ihres Beutefang und Sexualverhaltens.* In: Zoologische Jahrbücher. Abteilung für Systematik, 88, 1961, S. 399–550.

## Weblink

*s Lüüchtwürmli-Projäkt i der Schwiiz

## Fuessnoote
Pro Natura

D **Pro Natura** isch en Organisazioon füre Naturschutz i der Schwiiz.

Es isch die eltischti Organisazioon, wo sech füre Naturschutz im Land tuet ysetze.

Anne 1909 isch der Verein als *Schwiizerische Bund für Naturschutz SBN* gründet worde. Es isch dozmol bsunders drum ggange, en Nazionalpark i der Schwiiz yzrichte. Das isch denn au glunge, und d *Pro Natura* hilft em Schwiizerische Nazionalpark im Bündnerland no hüt.

Der Verein luegt zu vilne Naturschutzpiet i de Kantöön, er macht das zäme mit andernen Organisazioone, de Kantönn und de Gmeinde. Är het zwöi Hüüser, wo über e Naturschutz informiere: s Pro Natura Zäntrum vo Champ-Pittet im Waadtland und s andere ob der Riederalp im Aletschgebiet im Wallis.

Der Verein, wo öppe 140'000 Mitgliider het, macht Akzioone und au politischi Kampagne für d Inträsse vom Naturschutz und vom Umwältschutz, er weert sech gäge übertribeni Chraftwärchprojäkt, er wott d Biodiversität verbessere, unberüerti Landschafte und s Kulturland erhalte, verändereti Gebiet wider naturnööcher gstalte so wie bi de früener emol kanalisierte Flusslöif, druf luege, ass d Ressource i der Natur nid z fescht Schade lyde, und d Möntsche drüber informiere, wie wichtig alles isch, wo mit der Natur z tue het.

## Weblink

* Pro Natura
Crêt de la Neige

Der **Crêt de la Neige** isch der hööchscht Bärg vom Juragebirge. Sin Gipfel isch uf 1720 Meter über Meer.

## der Name
Der Bärg- und Fluername *Crêt* chunt us der frankoprovenzalische Sprooch, er isch s glyche wie s altfranzösische *creste* und s düütsche «Kreete». Beidi chöme vo der latynische Wurzle *crista* und bedüüte «Felsgrat» und mängmol au algemein eifach «Bärg». Im wälsche Jura könnt me dä Name vo vilne Plätz, öppen au bi *Crêt Malherbe, Crêt de la Perdrix* und *Crêt du Midi*. Me findet zu däm Fluername, wo i verschidene Variante im ganzen Alperuum und au susch z Frankrych vorchunt, vil etymologischi Informazioone und Bischpiil im Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg.

## Geografy
Der Bärg ghört zu der vorderschte Bärgchetti vom Jura weschtlech vo Gämf, und er lyt im französische Departemänt Ain. Er isch öppe 1300 Meter höcher als d Stadt Gämf. Uf der Oschtsyte lyt under em *Crêt de la Neige* d Ebeni vom Pays de Gex und uf der Weschtsyte isch s Valserine-Tal.

S Gschtei vom Bärg isch us Chalch aufbout. Es sind Sedimäntgschtei us der Jurazyt. uf der Höchi obe isch der Fels durlöcheret, es het Dolyine und Chaarefälder und s Wasser versikeret im Bärg, wo’s drin divärsi Höline muess gää, wo me bis jetz no wenig vonne könnt.

Der Gipfel *Crêt de la Neige* isch nid e Bärg, wo uf allne Syte frei stoot, sondern meh en Gupf ufem längzogne Bärgrügge, wo sech vo der Klus bi der Rhone füfzää Kilometer wyter im Südweschte bis zum Bärgpass Col de la Faucille zää Kilometer im Nodoschte vom Gipfel hiziet. I der Nöchi vom *Crêt de la Neige* sind no anderi Juragipfel, wo fasch glych höch sind: der *Le Reculet* (1719 m), der *Grand Crêt* (1702 m) und der Bärg *Le Colomby de Gex* (1688 m). Die Bärgregion vom Jura isch en Oort mit ere grosse biologische Vilfalt; es het oben a der Baumgränze wyti Alpmatte mit vil alte Trochemuure. Öppis bsunders isch, ass im Jura einzig am *Crêt de la Neige* vil Bärgfööre vorchöme, wo susch nume i den Alpen läbe. Der Bärg isch im Naturreservat *Réserve naturelle nationale Haute Chaîne du Jura,* wo mit emene Dekret vo der französische Umwältminischterin Ségolène Royal anne 2011 gründet worden isch. D Behörde vom Naturschutzpiet undersueche zäme mit em Labor für alpyni Ökology vo der Uni Grenoble d Biotop i dere Landschaft.

Vo dört obe het me bi guettem Wätter en Uussicht uf d Alpe und im Nordoschte über die ganze Jurachetti übere sogar bis zu de Vogese und em Schwarzwald.

Zum Bärgpass *Col de Crozet* i der Nöchi vo dene Gipfel chame mit Säilbaane vo beide Syte ufe, vo *Crozet* im Oschte und vo *Làlex* im Weschte. Der Bärgstock isch e Deil vo der Uusflugsregion vo Gämf.

## Literatur
* Patrice Prunier, Aurélie Boissezon: *Du Reculet aux sommets alpins. Quels changements sur les crêtes?* usegää vo der *Réserve naturelle nationale Haute Chaîne du Jura* 2017.

## Weblink

* Website vom Naturreservat ''Réserve naturelle nationale Haute Chaîne du Jura''

## Fuessnoote
La Cluse-et-Mijoux

**La Cluse-et-Mijoux** isch e französeschi Gmeind im Departemänt Doubs.

Si lyt im Jura öppe vier Kilometer vo der Stadt Pontarlier wäg. Es isch en Ortschaft im Tal vom Fluss Doubs, wo dört im ene schmale Kwertal dur d Jurachetti vo de Bärge *Montagne du Larmont* und *Montagne du Laveron* durelauft. Wäge der Kluus het d Gmeind der Name. S zäntrale Dorf vo der Gmeine heisst *Le Frambourg*.

Vom Bärg wägg isch en chlyne, aber stotzige Hoger, wo druff d Burg *Joux* stoot, wo anne 1034 s erschte Mol im ene Dokumänt erwäänt isch. Wo d Gmeind mit der Freigrafschaft anne 1678 an Frankrych cho isch, het me z Paris bschlosse, die bedüütendi Gränzburg zun ere Feschtig uszboue; der Vauban het derfür d Plään zeichnet, und hüt isch die Aalaag eis vo de schönschte gschichtleche Monumänt vo der Gägend. Wisawi isch d Feschtig *Fort du Larmont Inférieur* oder *Fort Mahler*. 

Uf der Oschtsyte isch im Gmeindbann vo La Cluse-et-Mijoux der Afang vo däm länge Tal, wo uf der französische Syte als *Vallon des Verrières* afoot und bim Dorf Verrières-de-Joux a d Landesgränze zu der Schwiiz chunt; änedra goot s Tal wyter durs Val de Travers im Kanton Nöieburg.

Dur d Klus bi La Cluse-et-Mijoux goot d Ysebaanlinie vo Nöieburg uf Pontarlier. Und do träffe sech au die alte Stroosse, wo kwer dur e Jura laufe; die vo Bärn und Nöieburg und die vo Lausanne über Jougne. En anderi Stroos goot is waadtländische Sainte-Croix übere.

## Weblink

* Website vo der Burg vo Joux

## Fuessnoote
Verrières-de-Joux

**Verrières-de-Joux** isch e französeschi Gemeind im Departemänt Doubs.

D Gmeind, wo zum Verwaltigschreis Pontarlier ghört, lyt im Jura, öppen acht Kilometer vo der Stadt Pontarlier wäg und a der Gränze zu der Schwiiz. S Dorf Verrières-de-Joux isch i der Middi vom *Vallon des Verrières*, wo im Weschte bi La Cluse-et-Mijoux afoot und uf der Oschtsyte, im Kanton Nöieburg, is Val de Travers überegoot. 

D Nochbergemeinde vo Verrières-de-Joux sind z Frankrych Les Fourgs, La Cluse-et-Mijoux und Pontarlier und i der Schwiiz ääne Les Verrières und La Côte-aux-Fées.

Anne 1153 isch s Dorf s erschte Mol in ere gschichtleche Kwellen erwäänt. 1678 isch es mit der ganze Freigrafschaft an Frankrych cho. I der jüngere Schwiizer Gschicht isch das Ereignis vo anne 1871 nid vergässe, wo en ganzi französeschi Armee, die vom General Bourbaki, dört bim Zollposchte über d Gränze i d Schwiiz cho isch, wo me d Soldate i vil Kantöön interniert het. A die Gschicht erinneret s Bourbaki-Panorama z Luzärn mit em grosse Rundbild vom Historiemooler Edouard Castres und em Ferdinand Hodler.

Bi Verrières goot d Hauptstrooss D67b vo Nöieburg uf Pontarlier und au d Baanlinie vo Bärn uf Pontarlier dure.

## Fuessnoote
Gibloux

**Gibloux** isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
* Gibloux FR, e politeschi Gmeind im Kanton Friburg, wo uf de 1. Januar 2016 per Fusion gründet wore isch
* Gibloux (Berg) (1205 m ü. M.), en Hügelzug im Kanton Friburg
* Sendeturm Mont-Gibloux, en Sändeturm uf em 1204 Meter höche Gipfel vom Gibloux, wo uf em Gebiet vo de Gmeind Sorens liit
* Estavayer-le-Gibloux, es Dorf und en ehmolegi Gmeind i de Gmeind Gibloux, Kanton Friburg
* Villarsel-le-Gibloux, es Dorf und en ehmolegi Gmeind i de Gmeind Gibloux, Kanton Friburg
Schwarzwaldmuseum Triberg

S ** Schwarzwaldmuseum Triberg ** en dr Wallfahrtstraße 4 z Triberg isch ois vo de Hoimedmuseea mo auf privade Grondlaga aufbaud.

## Gschichd
S Schwarzwaldmuseum Triberg isch vom Hermann Schwer seim Hoimedord Triberg im Schwarzwald gschdifdad worra.

## Ausschdellonga
Vo Oschdra bis September emmr vo 10 bis 18 Uhr ond vom Oktober bis Oschdra Dienschdich bis Sonndich 10 bis 17 Uhr sen d Ausschdellonga offa.

;S Museeum zoigd 

* d Leid vo dr Gegend mid ihre Trachta, bsondrs Bollahüat, Brautkrona
* s Schaffa beischbielsweis Uhra ond do nadierle bsondrs Kuckucksuhra odr au d Reishändlr, d Schwarzwälder Uhraträger sen bis nach England, Frankreich ond au noch Russland odr d Türkei komma
* s Wohna mid Airichdonga
* d Bodaschäds ond wia ma se hod gsuachd ond gnudsd hod en Hammrschmieda odr mid em Glasmacha fir des ma s Holz vo de Wäldr brauchd hod
* d Waldgewerbe, aagfanga vom Flößer, em Harzer, d Bürschdabendr odr s Strohflechta 

; S Museum vraaschdalded au

seid 2015 d *Kulturmontage* mo ondschiedliche Thema hend, wia d Triberger Mundart odr ibr s Hochmoor Blindensee.

## Nedsadressa
* d Website vom Schwarzwaldmuseum

## Mo s her isch
Watson (Nachrichtenportal)

**Watson** (Aigeschrybwys: **wats<u>on</u>**, vum änglischsprochige *What’s on?*) isch e Schwyzer Nochrichteportal, wu syt em 22. Jänner 2014 online isch. Verlegeri isch d FixxPunkt AG, wu urspringli vum Hansi Voigt, em ehmolige Schefredakter vu *[[20 Minuten|20 Minite Online]]*) grindet wore isch. Meehaitsaigner isch zerscht d AZ Medie AG vum Aargauer Verleger Peter Wanner gsi, wu au d Aaschubfinanzierig vu 20 Millione Franke sichergstellt het. Syter anne 2019 git e s Content-Partnerschaft mit *[[Die Zeit|Zeit Online]]* un *[[t-online.de]].* Si het d Partnerschaft mit *Spiegel Online* abglest. Im Johr 2023 het d CH Media d Mehrhait ibernu.

Fir *Watson* schafft unter anderem au dr Publizischt Philipp Löpfe.

## Gschicht
S Projäkt het im Johr 2014 aagfange mit ere Belegschaft vu insgsamt 55 Lyt, wu 40 dervu mit em Voigt vu *20 Minuten Online* zum neie Unternäme chuu sin. Noch em urspringlige Gschäftsblan hätt mer scho 2018 iber d Gwinnschelle sotte chuu. Dr Gschäftsfierer isch im Jänner 2018 dervu uusgange, ass mer si 2019 schafft.

Im April 2016 isch verchindet wore, ass dr Grinder un gschäftsfierend Schefredakter Hansi Voigt *watson.ch* verlasst un as CEO dur dr Michael Wanner, dr Suhn vum Verleger Peter Wanner, ersetzt wird. Neie Schefredakter isch per 1. Juli 2016 dr Schurnalischt Maurice Thiriet wore.

In dr erschte elf Monet vum Johr 2018 het *watson.ch* zwische 1,5 un 1,8 Millione Unique Clients gschafft, zwische 10,3 un 12,4  Millione Visits un zwische 69 un 85 Millione Page Impressions im Monet.

Im Johr 2023 hed CH Media d Mehrhait an dr FixxPunkt AG ibernu. Im Juli 2023 isch d Zircheri Nadine Sommerhalder neji Schefredaktori wore. Dr Maurice Thiriet isch drfir zum Gschäftsfierer ufgstige un het dert dr Michael Wanner ersetzt, wu nej CEO vum Verlagkonzärn CH Media woren isch.

## Watson Romandie
Im Merz 2021 het *Watson* si franzesischsprochige Ableger im Wälschland gstartet. Dr Standort isch Lausanne, un d Schefredaktori isch d Sandra Jean, wu vum *[[Le Nouvelliste]]* chu isch.

## Dytsche Ableger
Z Dytschland isch s Portal im Merz 2018 lanciert wore, mit dr Gesa Mayr un dr Anne-Kathrin Gerstlauer in dr Schefredaktion. Im Novämber 2018 hän boodi d Redaktion verloo, un syterhär wird die vum Arne Henkes glaitet.

## Weblink
* Webbresänz vu Watson (Schwyz)
* Webbresänz vu Watson (Dytschland), in Lizänz dur Ströer Media.
* ''Newsportal «Watson» mit grossem Ziel gestartet''. In: *10vor10*, Schweizer Radio und Fernsehen (SRF), 23. Jänner 2014 (3:08 min).

## Fueßnote
Fanel

S **Fanel** isch es Naturschutzpiet i de Kantöön Bärn und Nöieburg. Der gröscht Deil vom Areal isch ufem Bode vo de Bärner Gmeinde Ins und Gampele.

S Piet lyt am Nöieburgersee und es goot vom Ändi vom Broyekanal bis zum Afang vom Zylkanal. Bi de Mündig vom Broyekanal in See ghört no e chliises Stückli vom Fanel zu de Nöieburger Gmeind La Tène. Ännet em Kanal sind d Piet vo de Kantöön Waadt und Friburg. Im Oschte vom Naturschutzpiet isch s wyte flache Gebiet vom Grosse Moos.

Fanel isch ursprünglech der Ortsname vom Wyler *Fanel* gsi, wo früener, vo der Juragwässerkorrekzion, a der Broye glägen isch.

Scho i de 1920er Joore het me die Naturlandschaft mit em flache Wasser am Seeufer und em Auewald näbe der Broye ghüetet. S nöie Naturschutzpiet *Fanel* het d Regierig vom Kanton Bärn am 14. März 1967 ygrichtet. Es het d Flechi vo fasch föif Kwadratkilometer und es isch e fiöchti Landschaft, wo füre Naturschutz internazional wichtig isch und drum sid anne 1976 als RAMSAR-Schutzpiet giltet. Im Fanel läbe vil Wasservögel, und es chöme au all Joor vil Zugvögel us frömde Länder dörthi cho überwintere und brüete. D Dier sind i de grosse Schilfflechine zwüsche de Weier und bsunders uf de Inseli dussen im See und uf de künschtleche Plattforme vor Röiber zimli sicher.

D Vogelschutzorganisazioone säge, s Fanel sig eis vo de wichtigschte Naturschutzpiet vo der Schwiiz; me het dört öppe drüühundert Vogelarte beobachtet, und das chönt meh sy als i de andere Vogelreservaat. Es het uf all fäll die gröschte Bruetgruppe vom Kormoran, vom Alebock, vo der Middelmeermööfe und der Seeschwalbe.

S Fanel ghört zu der Flachriet und de Auelandschaft vo nazionaler Bedüütig. Es isch der nördlechscht Deil vo der Uferlandschaft Grande Cariçaie und e Deil vom BLN-Objäkt Nr. 1208 "Rive Sud du Lac de Neuchatel" und es stoot im Bundesinfäntaar vo de Wasser- und Zugvögelreservaat vo internazionaler und nazionaler Bedüütig.

Me chan uf Fuesswääg dur s Schutzpiet am See laufe und vo de Uussichtstürm us d Landschaft und d Vögel aluege.

Noch bim Schutzpiet stoot ufem Bode vo Ins d Bärner Stroofastalt *Witzwil;* und bi Gampele isch hinder em gschützte Uferstreife der wyt *Seewald,* wo zu den Auewälder vo nazionaler Bdüütig zelt. Zwüschem Wald und em See lyt der kantonal Campingplatz Gampele-Nöieburgersee, wo 1955 bout worden isch und vom TCS gfüert wird und wo gmäss emene Guetachte vo der Äiggnössische Natur- und Heimetschutzkommission vo anne 2002 s Schutzpiet als Läbensruum vo vil Dier so schwäär stöört, ass er müess ufghobe wärde. Aber äinewääg het d Bärner Regierig am 24. Oktober 2016 pschlosse, mit de Betryber vom Campingplatz Fanel, wo innerhalb vom grosse Naturschutzpiet stoot, au für d Zyt nach 2023 wider nöji Bourächts- und Mietverträg z mache.

## Literatur
* Andreas Bossert: *Das Naturschutzgebiet Fanel bei Witzwil.* Bern 1988.

## Weblink
* Silvan Kaufmann: ''Fanel, Chablais de Cudrefin und La Sauge'' uf naturschutz.ch
* ''Fanel'' uf bernerala.ch

## Fuessnoote
Seyon

Der **Seyon** isch e Fluss im Kanton Nöieburg.

Er chunt vom Jura obenabe und mündet z Nöieburg in Nöieburgerse.

Der Flusslauf, wo 14 Kilometer lang isch, glycht stellewys emene wilde Bärgbach. Er goot vo de Kwelle, wo weschtlech vom Chasseral im Chalchfelse sind, durs Tal Val-de-Ruz und denn dur die änggi Schlucht *Gorges du Seyon* i d Stadt zum See abe. Früener isch der Seyon zmiz dur d Stadt gloffe; wäge vil höche Wasser het d Stadtverwaltig im 19. Joorhundert vo der Schlucht obe dur e Hoger es Dunäll füre Fluss grabe, zum ne diräkt und weschtlech vom Stadtzäntrum dure zum Nöieburgersee abe z leite.
Andrea Bogner-Unden

D **Andrea Bogner-Unden** (* 4. Novämber 1955 z Cannstadt) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Vu 2016 bis 2024 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Lääbe
D Bogner-Unden het 1975 am Gimnasium z Zuffenhausen s Abitur gmacht un derno vu 1975 bis 1981 an dr Universitet Fryburg Bolitik, Gschicht un Sport uf Lehramt studiert. Noch em erschte Staatsexame het si z Rautweil s Referändariat gmacht. Vu 1983 bis 2016 het si an dr Haimeschuel Chloschter Wald Gmainschaftskund, Wirtschaftskund un Sport unterrichtet. Si het vier erwachseni Sihn un läbt mit ihrem Partner z Wald

## Bolitik
Syter anne 2011 isch d Andrea Bogner-Unden Mitglid bi dr Griene. Im griene Chraisverband Semmerenga isch si 2016 bis 2015 Vorsitzeri gsii, syterhär isch si Bysitzeri im Vorstand. Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 isch si im Wahlchrais Semmerenga aadrätte un het mit 33,7 Brozänt vu dr Stimmen s Erschtmandat gwunne. Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Europa un Internationals un im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport gsii. Per Ändi 2024 het si ire Landdagsmandat nider glait, fir sii isch dr Christoph Höh in Landdag noogruggt.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Stellverdrättendi Vorsitzeri vum Byrot vum Schuelerwettbewärb vum Landdag vu Bade-Wirttebärg
* Stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr Barlementariergruppe vu dr Europa-Union Bade-Wirttebärg
* Mitglid vu dr Europa-Union Dytschland, Chraisverband Zollrealbchrais
* Mitglid im Byrot vum Landesverband vu dr Schuelferderverain Bade-Wirttebärg (LSFV BW)
* Mitglid im Landesbyrot fir Grundbildig un Alphabetisierig
* Mitglid im Byrot der Elterestiftig Bade-Wirttebärg
* Mitglid im Kuratorium der Landeszäntral fir bolitischi Bildig (LpB)
* Mitglid im Stiftigsrot der Stiftig Entwickligszämenarbet (SEZ)
* Stellverdrättendi Mitglid im Verwaltigsrot vum Landestheater Wirttebärg-Hauezollre
* Mitglid vum Vorstand vum Durn- un Sportverain 1924 Wald e. V.
* Mitglid vum Narreverain Wald e. V.
* Mitglid vum Dytsche Alpeverain Sektion Pfulledorf
* Mitglid vu dr Mitarbaiterverdrättig un dr Schuelentwickligsgruppe vu dr Haimeschuel Chloschter Wald
* Grindigsmitglid vu dr Verainsgmainschaft Wald

## Weblink
* 

## Fueßnote
Fasnachtsmuseum Schloss Langenstein

S ** Fasnedsmuseum Schloss Langenstein ** em Schloss Langenstein vom Graf Douglas, mo s Schloss gheerd, isch ois vo de gröschde Fasnedsmusea. S Schloss stoht uf em Gebiet vo Orsinge-Nenzinge im Hegau.

## Gschichd
1969 isch s Langensteiner Fasnachtsmuseum aufgmachd worra. Dr Graf Douglas hod drfier en seim Schloss Räum geba. S isch allmäle auf 12 Räum mid 1000 Quadratmeter Ausstellungsfläch aagwachsa. S zoigd älle Oigahoida vo dr Fasned.

; Langensteiner Kreis
1970 isch a *Arbeitskreis für Fasnachtsforschung* grendad worra, mo fir d *Erforschung und Pflege des Fasnachtbrauchtums* schaffa soll.

## Ausschdellonga

;S Museeum hôt zoigd: 
* Ibrer 300 lebensgroße Narrenfigura mid Häs ond Maska. Drbei sen Villingr Narro-Scheme odr Maska aus em Sarganserland.


Villingen (8465649962).jpg|Narro
Villingen - Narro (8465628714).jpg|Narro


* Kunschd ond Fasned, wia vom Walter Fröhlich
* Kupferstichsammlung

; S Museum vraaschdalded au
Sondrausschdellonga, wia Fotographia vo dr Schweizer Fotografin Diana Pfammatter mid fotografische Inszenieronga mid spätmittelalterliche Thema wia Narr, Tod, Völlerei und Sexualität odr vom Singener Moler ond Bildhauer Gero Helmuth mo detailliert d Entstehungsgeschichd vom Poppele-Brunnens, mo heid auf em Hohgarten en Singe (Hontes) schdoohd.

## museum4punkt0

S Museeum machd bei dr museum4punkt0 mid. Des isch a *visionär ausgerichtetes Pilotprojekt*, mo au andre Musea ausbrobierad, wia ma neie Technika fir d Museumsarbeit nudsa kaa. Drum hend se s Museeum  zuëgmacht und wellëd 2022 in ëm Neibau ganz nei aafangë.

## Guck au
* Johann-Peter-Hebel-Medaille
* Schwäbisch Fasned

## Lidradur
* 

## Nedsadressa
* Fasnachtsmuseum Schloss Langenstein uf fasnachtsmuseum.de
* museum4punkt0 uf museum4punkt0.de

## Aamergonga


## Mo s her isch