open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Panama-Stadt

**Panama-Stadt** () isch d Hauptschtadt und dr Regierigssitz vum mittelamerikanische Schtaat Panama und mit öppe 813.097 Yywohner di gröschti Stadt vum Land. Si lyt im Süde i dr Browinz Panamá a dr pazifische Kischte, diräkt östlech vum Panamakanal. Di moderni Stadt isch s wirtschaftliche, bolitische, touristische und kulturelle Zäntrum vum Land. Z wirtschaftliche Hinsicht isch si e Wältstadt.

1671 isch d Stadt vum änglische Pirat Henry Morgan zerstört worde. Denno het me si öppe 5&nbsp;km südweschtlig dodervo, a irer hütige Stell, nöi ufboue.

## Weblingg

* Offizielli Wäbsyte vu Panama-Stadt (schpanisch)

## Fuessnote
Montevideo

**Montevideo** isch d Hauptstadt und Primatstadt vu Uruguay.

## Geografy
Si liit am Mündigstrichter vum Río de la Plata, het öppe 1,3 Million Yywohner und isch s wertschaftliche, administrative und kulturälle Zäntrum vum Land.

Montevideo in Uruguay.svg|d Laag vu Montevideo z Uruguay
Montevideo Department Coat of Arms.svg|s Wappe vu Montevideo

Montevideo zeut zue de zää sicherste Stedt vu Latiinamerika und isch zuedäm noo ere Schtudie die südamerikanisch Stadt mit dr höchschte Lääbesqualität. D Economist Intelligence Unit het Montevideo i Bezug uf d Lääbesqualität i irer Schtudie us em Johr 2012 hinter Buenos Aires und Santiago de Chile a di dritt Stell vu de latiinamerikanische Stedt und uf Position 65 wältwyt gsetzt.

## Gschicht
De Name vo Montevideo chunt vo de alte spanische Bezäichnig «monte», was Bärg'' bedütet, und em Name «Vvyty», wo di früenere Urywooner em Bärg näbe däm Ort ggä gha händ.

Vo öpe 1724 aa händ d Spanier aagfange, do am Meer e neui Sidlig z boue. Ane 1726 isch d Stadt ofiziel ggründet worde, und d Spanier händ bim Hafe es Fort ufgstellt.

## Sport
Z Montevideo isch dr Club Nacional de Football dihai, wo i de oberste Spiilklass vo Uruguay spillt. 

## Weblingg

* Offizielli Website vu dr Stadt Montevideo (schpanisch)

## Fuessnote
Andwil SG

**Andwil** isch e Gmeind im Kanton Sanggale i dr Schwiiz.

## Geografii
S Dorf liit nördlech vu Goosse. Zur Gmeind ghöre näbe em glychnaamige Dorf, d Wiiler Oberarnegg, Fronackere und Hinterbärg und ds Andwilermoos.

D Nachbergmeinde sind Waldcherch, Gaiserwald und Goosse.

## Gschicht
S Dorf isch ane 846 s erscht Mol erwäänt worde.

Am 21. Juni 1803 isch di modern Gmeind Andwil ggründet worde.

## Weblingg

* Offizielli Website vu dr Gmeind Andwil
* 

## Fuessnote
Val-de-Travers

**Val-de-Travers** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Region Val-de-Travers, aini vo de vier Regione im Kanton Nöieburg, Schwiz
* Bezirk Val-de-Travers, en ehmolige Bezirk vom Kanton Nöieburg
* Val-de-Travers NE, e politeschi Gmaind im Kanton Nöieburg

**Lueg au:**
* Val de Travers, e Talschaft im Kanton Nöieburg, Schwiz
* *Val-de-Travers-Linie*, en andere Name för d Bahnstrecke Neuchâtel–Pontarlier (Schwiz–Frankriich)
Wynental- und Suhrentalbahn

D **Wyynedaal- und Suuredaalbaan (WSB)** isch e privati Ysebaangsellschaft im Aargau. Si betribt vo Aarau us Baanlinie is Wyynedaal bis Mänzike und is Suhredaal bis Schöftle.

## Gschicht und Linienetz
Di elektrischi *Aarau-Schöftle-Baan (AS)* het ane 1901 dr Betriib ufgnoo und drufabe au d *Wyynedaalbaan (WTB)* vo Aarau uf Rinech ane 1904. Im 1958i hend sech die beide Baangsellschafte zu einere zämegschlosse. Sider heisst d Firma *Wyynedaal- und Suuredaal-Baan (WSB)*. Sid em Joor 2002 ghört d Baangselschaft zäme mid dr Gsellschaft *Busbetriib Aarau* zu dr Tachgsellschaft AAR bus+bahn.

D WSB het zwei Baanstreckene, wo früener von enand trennt vo beid Syte zum SBB-Baanhof vo Aarau cho sind und wo sech jetz aber im eigete WSB-Baanhof träffe. S ganze Strekenetz isch 32,2 Kilometer lang. Es goot dur 17 Aargauer Gmeinde. D Wyynedaallinie goot vo Aarau us uf Buchs, Suhr und Gräniche, denn under dr Burg Liebegg dure und uf Töüffetu, Underchulm, Oberchulm, Gonteschwiil, Zetzbu, Leimbach und uf Riinech und Mänzike. D Linie durs Suuredaal goot vo Aarau au us i die anderi Richdig, zerscht dur es Dunäll und den uf Underämpfälde, Oberämpfälde, Mue und bis uf Schöftle. Bim Baanhof vo Schöftle isch s Depot für d Züüg und au d Wärchstatt vo dr WSB.

Früener sind beidi Linie uf dr Strooss verloffe, si sind aso klassischi Überlandtram gsy, wie mer um 1900 ume vili boue het. Zwüsche 1967 und 2010 hät me d Baan und d Strooss trennt. Z meischt verlauft d Baan hüt eifach näbe dr Strooss uf emen eigete Trasse, zum Teil aber het me si au völlig nöi verleit: Z Gräniche und z Mue isch es e ganz e nöii Strecki, und z Buchs, z Riinech und z Mänzike bruucht d WSB hütt früenerigi SBB-Baanstreckene. Hüt hets numen no z Töüffetu es Stuck, wo d Baanglöis im Alfalt ligge.

Bis 1977 het d WSB no Baanposchtvercheer und bis 2012 au no Güetervercheer gha.

Dr Kanton Aargau als Hauptakzionäär wott, ass d WSB mid de Brämgarte-Dietike-Baan zämegoot.

## Bilder

WSB Aarau.jpg|e Zug mit de alte Faarbe im WSB-Baanhof z Aarau
WSB bei Muhen.JPG|en WSB-Zug mit dr orange Faarb vo dr VST z Mue
WSB S14 Suhr Aarau.jpg|e Stüürwage und e neue Triibwage


## Literatur
* Jakob Heer: *WSB: Wynental- und Suhrentalbahn.* Aarau 1984.

## Weblink

* Website vo AAR bus+bahn

## Fuessnoote
Lima

**Lima** isch d Hauptstadt vu Peru und di mit Abstand gröschti Stadt vum Land. Im Verwaltigsgebiet vu dr Stadt, dr Browinz Lima, läbe 8.890.792 Mönsche (Stand 2015) I dr Konurbation vu Lima mit dr Hafestadt Callao läbe insgsamt zää Millione Yywohner. Bäidi Stedt biude d Metropolregion Lima *(Área Metropolitana de Lima)*.

Lima isch e wichtige Verchehrschnotepunkt und s bedütendste Wertschafts- und Kulturzäntrum vu Peru mit zahlriiche Universidääte, Hochschuele, Musee und Baudänkmol. D Altstadt vu Lima isch 1991 vu dr UNESCO zum Wältkulturärb erchlert worde.

## Literatur
* Henry A. Dietz: *Urban poverty, political participation, and the state. Lima, 1970–1990*. University of Pittsburgh Oress, Pittsburgh 1998 (Volltext).
* Peter Faecke: *Lima, die Schöne, Lima, die Schreckliche.* Edition Köln, Köln 2005, ISBN 3-936791-16-3.
* Gustavo Gutierrez (Vorwort), Franz Marcus: *Kirche und Gewalt in Peru. Befreiende Pastoral am Beispiel eines Elendsviertels in Lima.* LIT, Münster 1998, ISBN 3-8258-3958-3.
* Eberhard Kross: *Die Barriadas von Lima. Stadtentwicklungsprozesse in einer lateinamerikanischen Metropole.* Ruhr-Universität, Bochum 1992, ISBN 3-931128-44-X.
* Stefan Roggenbuck: *Straßenkinder in Lateinamerika. Sozialwissenschaftliche Vergleichsstudie – Bogotá (Kolumbien), São Paulo (Brasilien) und Lima (Peru).* Peter Lang, Frankfurt am Main 1993, ISBN 3-631-45894-0.
* Gerhard Stapelfeldt: *Verelendung und Urbanisierung in der Dritten Welt. Der Fall Lima/Peru.* Verlag für Entwicklungspolitik, Saarbrücken 1990, ISBN 3-88156-477-2.

## Weblingg

* d Offizielli Website vu dr Municipalidad Metropolitana de Lima

## Fuessnote
Sevelen SG

**Seavala** (amtlech *Sevelen*) isch e Gmeind im Waalkreis Werdeberg im Kanton Sanggale i dr Schwiiz.

## Geografii
S Dorf liit im Rhintl weschtlich vu Vadoz a dr Gränze zu Liechtestei. D Gmeind umfasst näbe em Dorf Sevele d Wiiler Rans, Oberräfis, St. Ulrich und Sevelerbärg.

S liit am Oschthang vu dr Alvierkette.

D Nachbergmeinde sind Buchs, Graps, Walestadt und Wartou, im Förschtatum Liachtaschta noo a d Gmeinde Vadoz und Tresa.

## Weblingg

* d Offizielli Website vu dr Gmäind Sevelen
* 

## Fuessnote
Péry-La Heutte

**Péry-La Heutte** isch e Yywohnergmeind im Verwautigs-Chreis Bärner Jura vom Kanton Bärn ir Schwyz.

## Geografii
D Gmeind Péry-La Heutte liit im Bärner Jura, oberhaub vu dr Tuubelochschlucht, zwüsche Biu und Sonceboz. Dür s Gmeindsgebiet fliesst d Schüss.

## Gschicht
Uf de 1. Jänner 2015 hei di vormalige Gmeinde La Heutte und Péry zur nöie Gmeind «Péry-La Heutte» fusioniert.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005
Mit  Yywohner (Stand ) ghört Péry-La Heutte zu de grössere Gmeinde vum Bärner Jura.

## Bolitik
D Gmeindspräsidenti isch d Nelly Schindelholz (Stand 2016).

Stimmeaateil vu dr Parteie bi dr Nationalratswau 2015: SVP 44,7 %, SP 20,4 %, FDP 9,3 %, BDP 8,5 %, GPS 7,4 %, glp 2,2 %, EDU 2,1 %, CVP 1,9 %, EVP 1,4 %, SD 1,2 %.

## Weblingg

* Offizielli Websyte vu dr Gmeind Péry-La Heutte (franzesisch)

## Fuessnote
Amerikanisch-Samoa

**Amerikanisch-Samoa** (samoanisch: **Sāmoa Amelika**) isch e Deil vu dr US-amerikanisches Ussegebiät im südliche Pazifik. Amerikanisch-Samoa isch Deil vu dr Samoainsle und schliesst südöschtlich a de Unabhängige Schtaat Samoa aa. D flechi- und bevöukerigsmässig gröscht Insle vu Amerikanisch-Samoa isch Tutuila mit em Houptort Pago Pago.

Währed em Zwöite Wältchrieg het Amerikanisch-Samoa 1942–1945 übergangswiis grösseri strategische Bedütig für di Veräinigte Staate gha, wo me sich zum Bou von ere Marinebasis und eme Flughaafe (Pago Pago International Airport) entschlosse het.

E bsunders kulturells Merkmol vu dr gsamte Inslegruppe isch s Näbenander vu modernem amerikanischem Lääbestil und samoanische Tradizioone.

## Literatur
* Mückler, Hermann: *Unwanted Neighbours: Implications, Burdens and the Instrumentalization of Migration: Relations between American Samoa and the Republic of Samoa*. In: Ferro, Katarina; Margot Wallner (Hrg.): *Migration Happens. Reasons, Effects and Opportunities of Migration in the South Pacific*. Novara, Vol. 4 (6), Hamburg/Münster 2006: LIT-Verlag, S. 63–81.
* Stahn, Eberhard: *Südsee. Reiseführer mit Landeskunde*. Dreieich 1999: Mai Verlag, S. 202–211.
* Sutter, Frederic Koehler: *Amerika Samoa; An Anthropological Photo Essay*. Honolulu 1984: University of Hawaii Press.
* Gray, John A. C.: *Amerika Samoa. A History of America Samoa and Its United States Naval Administration*. Annapolis 1960: United States Naval Institute.

## Weblingg

* d Offizielli Wäbsyte vu Amerikanisch-Samoa (änglisch)
* Biuder vu Amerikanisch-Samoa
* Informazioone zur Insle vu Swains
Lexikon der Berner Schriftstellerinnen und Schriftsteller

** „Literapedia Bern: Das Lexikon der Berner Schriftstellerinnen und Schriftsteller“** isch es MediaWiki-basierts Online-Noschlagwärch über Schriftsteller us der Stadt und em Kanton Bärn.

D Literapedia wird vo der Universitätsbiblioteek Bärn betreut, wo au d Qualitätskontrolle vo de Biiträg macht. S Projäkt wird vo dr Burgergmeind Bärn finanziert.

S Ziil vo Literapedia isch es, ahand vom Wikisyschtem e grösseri neui Uuflaag vo dr «Bibliographie der Berner Schriftstellerinnen und Schriftsteller», wo ane 1997 usechii isch, z mache. D Isabelle Kirgus, wo d Läiterin vom Projäkt isch, wott derzue luege, ass d Literapedia Bern e Bouschtei vomene no Bernensia‐Portaal im Internet wird. Bis jetz umfasst s Lexikon öppe tusig Biografie.

## Weblink
* Lexikon vo de Bärner Schriftstellerinne und Schriftsteller
* 
*  Niklaus Landolt: ''Universitätsbibliothek Bern: Literaturlexikon online.'' Informatione für d Schuel- und Gmeindbibliotheke vom Kanton Bärn, uf bibliobe.ch vom 23. April 2012

## Einzelnowiis
Sils im Engadin/Segl

**Sils im Engadin** (rätoromanisch ) isch e Gmäind im Kanton Graubünde.

## Geographie
D Gmäind lyt in dr Region Maloja am Silsersee und em Silvaplanersee. Es hät i dr Gmäind die bäide Ortsdeil oder Frakzioone *Sils Maria* am rächte Daalrand und *Sils Baselgia* i dr Daalebeni usse.

Uf dr Nordsyte vom Daal gaat dr felsig Bärghang steil z duruuf bis zum Piz Lagrev, im Süüde lyt s Fexdaal, wo z’oberscht bim Tremoggiagletscher und bim chlyne Fexgletscher a de Landesgränze afaat. De Bach im Fexdaal isch d Fedecla, wo unden i der Ebeni nid diräkt in Fluss Inn ymündet, sondern zum Silvaplanersee gläitet isch. Im Fexdaal het me früener d Fexerpladde gunne.

Vo Sils Maria uus gaat sid em Jaar 1972 e Säilbaan uf Furtschellas am Westhang vom Corvatsch.

I dr Spezialzoone Föglias a dr Kantonsstraass, wo da imer wider vo Lawyyne gfärdeet isch, schaffet verschideni Gwärbbetriib.

## Gschicht
S Dorf «Silles» isch im 9. Jaarhundert, öpe ane 850, s erschte Mol erwäänt.

## Name

## Lüüt
* Hermann Hesse
* Friedrich Nietzsche
* Andrea Robbi
* Fred Iklé
* Annemarie Schwarzenbach

## Bilder

Waterval Ova Fedoz.jpg|en Wasserfall bi Isola
Postauto-Sils-Baselgia.jpg|d Chile vo Sils Baselgia
Sils Maria 1.jpg|s Gmäindhuus und di refermierti Chile vo Sils Maria
La casa di nice.JPG|s Nietzsche-Huus z Sils Maria
Furtschellas Bahn.jpg|d Säilbaan uf Furtschellas ufe
Sils Fextal.JPG|Engadyner Hüüser im Fexdaal


## Weblink

* Website vo dr Gmäind Sils im Engadin/Segl
* 
* 

## Fuessnoote
Oberbüren

**Oberbüre** (amtlech *Oberbüren*) isch e Gmeind im Waalchrais Wil vom Kanton Sanggale i dr Schwiiz.

## Geografii
S Dorf lyt im Fürsteland a dr Yymündig vu dr Glatt i d Thur. Zue de Gmeind ghöre d Derfer *Oberbüre*, *Niderwil* und *Sunnetal* und de Wiiler *Staubhuuse* und d Schenke Glattburg wie o d Giele Glattburg.

D Nachbergmeinde sind Zuezwil, Niderhelffetschwil, Niderbüre, Goosse, Flowil, Oberozwil und Ozwil.

## Gschicht
S Dorf isch ane 817 s erschte Mol erwäänt worde.

Ab 1843 het s uf em Gmeindbiet a dr Glatt d Chaltwasser-Heilaastalt Bad Buchetaal gää.

## Weblingg

* di offiziälli Wäbsyte vu dr Gmeind Oberbüre
* .

## Fuessnote
Petit-Val

**Petit-Val** isch e politischi Gmeind im Verwautigs-Chreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.

## Geografii
D Gmeind Petit-Val liit im e chlinne Tal vom Jura am Oberlauf vo de Sorne, wo en lingge Näbefluss vo de Birs isch. Nochbergmeinde sind im Norde Rebévelier und Haute-Sorne (Kanton Jura), im Oste Perrefitte, im Südoste Champoz, im Süde Valbirse, Loveresse und Saules, im Südweste Saicourt und schliesslig im Weste Lajoux (wider Kanton Jura).

## Gschicht
D Gmeind isch uf de 1. Jänner 2015 entstande, wöu di vormalige Gmeinde Châtelat, Monible, Sornetan und Souboz zur nöie Gmeind mit em Name «Petit-Val» fusioniert hei. D Verwautig vor neue Gmeind isch im aute Schuelhuus z Souboz.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005
Mit  Yywohner (Stand ) ghört Petit-Val zu de chliinere Gmeind vum Bärner Jura.

## Bolitik
D Gmeindspräsident isch dr André Christen (Stand 2015).

Stimmeaateil vu dr Parteie bi dr Nationalratswau 2015: SVP 47,6 %, SP 16,2 %, GPS 10,1 %, BDP 9,8 %, EVP 5,4 %, FDP 3,3 %, EDU 3,2 %, PdA 1,6 %, glp 0,6 %, CVP 0,3 %.

## Weblingg

* Offizielli Websyte vu dr Gmeind Petit-Val (franzesisch)

## Fuessnote
Niederhelfenschwil

**Niderhelffetschwil** (amtlech *Niederhelfenschwil*) isch e Gmeind im Waalchrais Wil im Kanton Sanggale i dr Schwiiz.

## Geografii
S Dorf liit uf em Plateau nördlig vu Thur zwüsched de alte Stedt Wil und Bischofszäll. D Gmeind bstoot us de Ortschafte *Niderhelffetschwil*, *Lenggewiu* und *Zuckeriet*.

D Nachbergmeinde sind Wuppenou, Kradolf-Schönebärg, Bischofszäll, Niderbüüre, Oberbüüre und Zuezwil.

## Seenswürdigkeite
* katholischi Pfarrchiuche St. Johannes Baptist
* Schloss Zuckeriet
* Kobesemühle

## Weblingg

* Offizielli Website vu dr Gmeind Niderhelffetschwil
* 

## Fuessnote
Seehofer

**Seehofer** isch de Familiename vo däne Persone:
* Emma Seehofer († 1912), e dütschi Operesängere (Alt)
* Horst Seehofer (* 1949), en dütsche Politiker (CSU), Bayrische Ministerpräsident
* Johann Seehofer (1859–19??), en dütsche Gwerkschaftsbeamte, MdL Sachse-Gotha
* Karin Seehofer (* 1958), d Ehefrau vom bayrische Ministerpräsident Horst Seehofer
* Rosemarie Seehofer (* 1934), e dütschi Schauspillere
* Therese Seehofer (1846–1936), en öschtriicheschi Sopranisti
Opernhaus Zürich

S **Ooperehuus Züri** isch es grosses Theaterhuus i dr Stadt Züri.

## Gschicht
S Ooperehuus lyt am Sächsilüüteplatz, naa am Zürisee. Bis ane 1964 hät’s ”Stadttheater“ ghäisse, eerscht sid dänn isch es s ”Ooperehuus“.

Vorhèèr hät’s z Züri s ”Akzietheater“ ggèè, wo ane 1834 uufggangen isch. Das isch i de ehemalige Barfüesserchile am Hirschegraabe ygrichtet gsi, und wo’s i de Neujahrsnacht uf 1890 abebränt isch, hät d Stadt s nöi Theater am See planet. Das Huus staat hüt under Dänkmalschutz. Ane 1891 hät me s Ooperehuus mit de Uuffüerig vo der Oopere ”Lohengrin“ vom Richard Wagner eröffnet. Wo ane 1926 z Züri s Schauspiilhuus pout worden isch, hät sech s Ooperehuus uf Oopere, Operette und Balet ygschränkt. I de Zyt vo 1982 bis 1984 isch s Huus umpout worde. Ane 1994 hät s Stimmvolch vom Kanton Züri zuegstume, dass s Ooperehuus vom Kanton übernaa wèèrd.

Grad näbet em Ooperehuus isch s Bärnhard-Theater.

## Organisazioon und Uuffüërige
S Ooperehuus hät Stuck vo bekante Komponischte i syni Programm uufgnaa, so vom Jacques Offenbach, em Carl Maria von Weber, vom Giuseppe Verdi und vom Paul Hindemith, vom Richard Strauss, vom Othmar Schoeck, em Arthur Honegger und vil anderne. Vil Uuruffüerige sind z Züri über d Büüni ggange, öppe d Oopere *Lulu* vom Alban Berg, em Paul Hindemith syn *Mathis der Maler*, em Arnold Schönberg sys Wèèrch *Moses und Aron*, und au Stuck vom Heinrich Sutermeister und vom Giselher Klebe.

Vo de berüemte Sänger und Sängerine, wo am Ooperehuus uufträtte sind, cha mer öppe die bsunders erwèène: Lisa della Casa, Kirsten Flagstad, Alfredo Kraus, Agnes Baltsa, Edita Gruberová, Cecilia Bartoli, Vesselina Kasarova, Anja Silja, Elena Moșuc, Leo Nucci, Ruggero Raimondi. 

Es git im Ooperehuus au Konzärt, Liederabig und Jazzkonzärt, und dezue spezieli Uuffüerige für Chind und für Familene. 

S Orcheschter vo de Oopere heist jetz *Philharmonia Zürich*, und d Ooperehuus-Tanzgruppe isch s *Balet Züri*.

S Ooperehuus macht regelmässig a de Programm vo de Zürcher Feschtspiil mit.

## Literatur
* Christian Zingg: *Das Opernhaus in Zürich.* Bern 2007, ISBN 978-3-85782-802-7.

## Weblink

* Website vom Ooperehuus Züri
* Website vom Ballett Zürich

## Fuessnoote
Strauhof

De **Strauhoof** isch es Uusstelligshuus i dr Stadt Züri.

## Gschicht
Das Instituut isch imene alte stedtische Bürgerhuus, wo öpen im 16. Jaarhundert bout worden isch und vo alters här ”Strauhoof“ heisst. Das Huus isch i dr Barockzyt ane 1772 umgstaltet worde. Es stoot a dr Adrässe Auguschtynergass 9 zmitz i dr Altstadt vo Züri, am linggen Ufer vo dr Limet, i däm verwinklete Stadtdäil zwüschet de chrischtkatholische Augistinerchile und am Sankt Peeter.

Öpen i de 1950er Jaare hät d Stadt Züri agfange i dem Huus kultureli Aaläss durezfüere. Ane 1989 hät si’s umpout und vo dän aa als Oort für Uusstelige pruucht. Mid de Zyyt sind das mee und mee Uusstelige zu de Literatur woorde, wo de Berych ”Literatur“ vo de stedtische Presidiaalabtäilig gmacht hät. So hät de Strauhof d Posizioon von ere Aart Museum für Literaturgschicht ygnaa. Dem Betriib ghört aber ekäi äigeti Samlig vo kulturelem Material – weder Objäkt na Dokumänt –, und da demit entspricht das Huus nid eme würkleche Museum. Es hät aber de Name trozdem aagna zum im kulturele und im politischen Umfäld als Instituzioon besser gsee z weerde.

Öpe sid 2013 isch s Huus ine schwiregi Laag cho, wo mä z Züri d Förderig vo de Literatur nöi hät wele organisiere. Em Strauhoof wèèr d Role als Literaturmuseum verloore ggange, und me hèt’s wele für anderi Zwek pruuche; das wèèr s «Junge Literaturlabor JULL» gsii, wo’s de Schuelchind ermöglichet, diräkt mid Schriftsteller z rede. Wil das e zimli e grosse kulturelle Verluscht gsi wèèr – de Strauhoof isch ja, wie syni Lüüt betoonet, s äinzig spezialisierte Literaturmuseum vo dr ganze Schwiiz – isch dän e starchi öfentlechi Diskussion da dezue entstande, und dän hät d Stadt doch pschlosse, de Strauhoof chön es Huus für Litraturuustelige blybe. Imene Weppeweerb sind Vorschleeg gsuecht woorde, wie me das in Zuekumpft chönt organisiere. En Jury, wo d Publizischtin Klara Obermüller gläitet hät, hät d Ideeè prüeft, und d Stadt hät ane 2015 de Betriib em «Veräin Literaturmuseum Züri» übergèè. Im Juli 2017 hät de Stadtraat vo Züri gsee, ass di erschti drüüjäärig Probezyt vom neue Strauhoofbetriib guet glooffe sig, und er hät em Gmäindraat vorgschlage, die Lösig wyter z finanziere und em Veräin Literaturmuseum Züri sogar na chly mee Gäld z ggèè. Das hät dänn de Gmäindraat a de Sitzig vom 28. Nofämber 2017 au so pschlosse, und drum chan de Strauhoof bis ane 2022 mit sym Programm mit Projäkt zu gschichtleche und gselschaftleche Fraage rund um d Literatur wytermache. Bi de Uusstelige, Verastaltige, Inszenierige und de anderne Aagebot gaat’s em drum, s Wüsse über d Literatur wyterzgèè und bi de Lüüt s Inträsse a de Literatur z ferstèèrche.

Wämme d Programm vom Strauhoof i de letsche Jaar aalueget, so gseet’s so uus, wie wänn d Mundartliteratuur daa ender sälte zum Zug chèèm.

## Lueg au
* James Joyce Stiftig Züri

## Weblink
* Website vom Strauhoof
* Veräin Literaturmuseum Züri
* Lischte vo Uusstelige vom Strauhoof

## Fuessnoote
Kirchdorf

**Kirchdorf** isch de Name för en Sidligstyp, e Sidlig um e Cherche ume

**Kirchdorf** isch au de Name vo däne Gmainde und Ortschafte:

Gmainde
* z Dütschland:
** Kirchdorf an der Iller, e Gmaind im Landchrais Biberach, Bade-Würtebärg
** Kirchdorf (bei Haag in Oberbayern), e Gmaind im Landchrais Mühldorf am Inn, Bayern
** Kirchdorf (Hallertau), e Gmaind im Landchrais Kelheim, Bayern
** Kirchdorf am Inn (Landkreis Rottal-Inn), e Gmaind im Landchrais Rottal-Inn, Bayern
** Kirchdorf an der Amper, e Gmaind im Landchrais Freising, Bayern
** Kirchdorf im Wald, e Gmaind im Landchrais Regen, Bayern
** Samtgemeinde Kirchdorf, en Kumunalverband im Landchrais Diepholz, Nidersachse
** Kirchdorf (bei Sulingen), e Gmaind im Landchrais Diepholz, Nidersachse

* z Öschtriich:
** Kirchdorf am Inn (Oberösterreich), e Gmaind im Bezirk Ried im Innchrais, Oberöschtriich
** Kirchdorf an der Krems, e Stadt im Bezirk Kirchdorf a de Krems, Oberöschtriich
** Kirchdorf in Tirol, e Gmaind im Bezirk Kitzbühel, Tirol

* i de Schwiz:
** Kirchdorf BE, e Gmeind im Verwautigs-Chreis Bärner Muttuland, Kanton Bärn

Gmaindstail
* z Dütschland:
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Gmaind Brigachtal, Schwarzwald-Baar-Kreis, Bade-Würtebärg
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Stadt Bad Wörishofe, Landchrais Underallgäu, Bayern
** *Kirchdorf*, en Ortstail vom Markt Oberstaufe, Landchrais Oberallgäu
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Stadt Osterhofe, Landchrais Deggedorf
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Gmaind Rudelzhause, Landchrais Fraising
** *Kirchdorf am Haunpold*, en Ortstail vom Markt Bruckmühl, Landchrais Rosehaim
** *Kirchdorf am Inn (Raubling)*, en Ortstail vo de Gmaind Raubling, Landchrais Rosehaim
** *Kirchdorf Süd*, en Stadttail z *Hamburg-Wilhelmsburg*, Hamburg
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Gmaind uf de Insle Poel im Landchrais Nordwestmeckleburg, Meckleburg-Vorpommere
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Gmaind Sundhage im Landchrais Vorpommere-Rüüge
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Stadt Aurich im Landchrais Aurich, Nidersachse
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Stadt Barsinghausen i de Region Hannover
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Gmaind Ovelgönne im Landchrais Wesermarsch
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Stadt Bad Dürrenberg, noch de Zämelegig mit Fähredorf *Kirchfährendorf*, Sachse-Aahalt

* z Öschtriich:
** *Kirchdorf*, es Dorf bi Göfis, Bezirk Fäldkerch, Voralbärg
** *Kirchdorf*, en Ortstail vo de Gmaind Luschtnou, Bezirk Dorebere, Voralbärg
** *Kirchdorf*, e Katastralgmaind vo Pernegg an der Mur, Bezirk Bruck-Mürzzuschlag, Steiermark
** *Kirchdorf*, en Ortschaft vo Vöcklabruck, Bezirk Vöcklabruck, Oberöschtriich
** *Kirchdorf*, e Katastralgmaind vo St. Valentin, Bezirk Amstette, Nideröschtriich

* i de Schwiz:
** Kirchdorf AG, en Ortsteil vo de Gmeind Obersiggetal, Kanton Aargau

witers: 
* *Kirchdorf*, de Name vom e Fährschiff im Hamburger Hafe, wo de *HADAG Seetouristik und Fährdienst AG* ghört

**Lueg au:**
*Kirchendorf
Jonschwil

**Jonschwil** isch e Gmeind im Waalchreis Wil vom Kanton Sanggale i de Schwiiz.

## Geografii
S Dorf liit uf de rechte Site vo de Thur zwüsched Wil und Oberuzwil.

Zu de Gmeind ghöred d Dörfer Jonschwil und Schwarzebach, de Wiiler Pettenau und en Teil vo Oberrindl.

D Nochbergmeinde sind Wil, Uzwil, Oberuzwil, Lötischborg, Chirchberg und im Thurgi Rickebach.

## Gschicht
Di ältiste Fünd us Jonschwil stamed us de mittlere Bronzezitt. Under de Iisabaanbrugg bi Schwaarzebach hett mer guet 520 Fundobjekt us de Tuur gholt, wo vo de Bronzezitt bis i d Noiziit datiert were chönnt. Usem früene Mittelater stammet e Graab vomene Maa und en anders vomene Chind im Bööl.

Jonschwil isch zum erschte Mol im Johr 796 als *Johannis vilare* gnennt worde.

Um 1200 isch s Schloss Schwarzebach baut worde.

1803 hend sich d Dörfer zur Gmaind Jonschwil zemegschlosse.

Zwüsched 1893 und 1899 isch de Schriftschteller Heinrich Federer Kaplan z Jonschwil gsii.

## Persönlichkeite
* Notker Balbulus (um 840–912), Mönch, Glehrte und Autor z Sanggale
* Heinrich vu Hewen (um 1398–1462), Bischof vo Konschdanz und Apostolische Administrator vo Chur
* Peter Haag (* 1973), Politiker

## Weblingg

* Offizielli Website vo de Gmaind Jonschwil
* 
* ''Schloss Schwarzenbach'' uf www.swisscastles.ch

## Fuessnote
Port-au-Prince

**Port-au-Prince** (französisch []; ; ) isch d Hauptstadt vu Haiti und glychzytig di gröscht Stadt vum Land. Si lyt am Golf vu Gonaïves. D Stadt het öppe 1.275.000&nbsp;Yywohner (Stand 2006). Im Balligsruum läbe öppe 2,2&nbsp;Millione Mänsche (Stand 2010). E Grossdeil vun ene läbt in ärmliche Verhältnis in Slum a de Häng rund um d Stadt.

Zum ere änglische Eroberig entgegewirke, hän d Franzose 1749 d Stadt Port-au-Prince grindet. 1770 het si Cap-Haïtien als Hauptstadt vu dr franzesischi Kolonii ersetzt, 1804 isch si Hauptstadt vum unabhängige Staat Haiti worde.

## Literatur
* George Corvington: *Port-au-Prince au cours des ans*, 8 Bänd, Henri Deschamps, Port-au-Prince 1972–2009
** Bd. 1: *La ville coloniale* (1972, 2. verb. Aufl. 1992)
** Bd. 2: *Sous les assauts de la révolution, 1789–1804* (1972, 2. verb. Ufl. 1992)
** Bd. 3: *La métropole haïtienne du XIXe siècle, I: 1804–1888* (1977, 2. verb. Ufl. 1993)
** Bd. 4: *La métropole haïtienne du XIXe siècle, II: 1888–1915* (1994)
** Bd. 5: *La capitale d’Haïti sous l’occupation, I: 1915–1922* (1984)
** Bd. 6: *La capitale d’Haïti sous l’occupation, II: 1922–1934* (1987)
** Bd. 7: *La ville contemporaine, I: 1934–1950* (1991)
** Bd. 8: *La ville contemporaine, II: 1950–1956* (2009)

## Weblingg
Giuliana Farfalla

D **Giuliana Farfalla** (* 23. April 1996 z Härwelze als *Pascal Radermacher*, aigetlig *Giuliana Radermacher*) isch e ditsch Transgendermodel un e Reality-TV-Dailnämmeri.

## Lääwe
D Farfalla stammt vu Härwelze im Brisgäu. Si isch als Bue uf d Wält kumme, im Alter vu 16 Johr het si di erschte gschlächtsaaglichende Operatione ghet.

Aafangs 2017 isch si Kandidati vu dr zwelfte Stapfle vu *[[Germany’s Next Topmodel]]* gsii, wu si uf dr elft Blatz kumme isch. Im Jänner 2018 isch si di erscht Transsexuäll uf em Cover vum ditsche Playboy gsii un isch im im sälwe Monet Dailnämmeri bi dr zwelfte Stapfle vu dr Sändung *[[Ich bin ein Star – Holt mich hier raus!]]* gsii. Si het am 6. Dag s Camp als erschti Dailnämmeri verlosse.

## Weblink
* 
* ''Giuliana Farfalla: Alles über den Dschungelcamper.'' In: *jolie.de*
* Giuliana Farfalla uf Promiflash.de
* Giuliana Farfalla uf Rp-Online.de

## Fueßnote
Artur Beul

**Artur Beul** (* 9. Dezämber 1915 z Äisidle; † 9. Jänner 2010 z Chüsnacht) isch en Schwiizer Komponischt gsi.

## Läbe
Dr Artur Beul het sin Vatter verlore, won-er zwäi Joor alt gsi isch. Er isch derno z Äisidle bi sinere Mueter und dr Grosmueter ufgwachse. Er het d Stiftsschuel i sym Dorf psuecht, derno a dr Uni Friburg und dr Uni Züri studiert. Vo ane 1940 aa het er als Lehrer gschaffet, und spööter het er meischtens z Zolike am Zürisee gwoont. Am Konsi z Züri het er au no Musig studiert.

## Schaffe als Komponischt
Als Lehrer het dr Beul agfange für d Schuelchind Lieder z mache; er het d Tegscht und au d Melodie dezue sälber gfunde. Vil dervo sind Gsäng i dr Mundart. En Deil vo syne Lieder isch i dr Düütschschwiiz seer bekant und beliebt worde, grad au die, wo vom dozmol populääre Trio vo de «Geschwister Schmid» gsunge worde sind. Zum mid dere Gruppe zämezschaffe het er d Schuel ufgggèè und sech ganz dr Musig gwidmet. Öpen achzg Lieder vom Beul sind dozmol uf Schallpladde ufgnoo worde.

Anderi Sänger und Sängerine, wo dr Artur Beul für se Lieder und Schlaager gschribe hät, sind s Duo Martheli Mumenthaler–Vreneli Pfyl, dr Vico Torriani, d Lys Assia und dr Hans Albers gsi. Ane 1949 het dr Beul di düütsch Sängeri Lale Andersen ghürootet, wo di berüemtischti Interpreetin vom Lied Lili Marleen gsi isch. Au für d Andersen het er Lieder komponiert, uf Hochdüütsch. Syni zwöiti Frou isch d Pat Gysin gsi, wo bim Schwiizer Radio gschaffet het.

Ane 1985 het dr Artur Beul en *Guldegi Schallpladde* übercho, wil er scho mee as 50'000 Toontreeger verchauft gha het. Es baar vo de schöne und ygängige Lieder vo iim sind zu äigetleche modärne Schwiizer Volchslieder worde. Tondokumänt vom Komponischt hets i dr Schwiizerische Nazionalfonoteek z Lugano.

## Psunders bekanti Mundartlieder
* *Übre Gotthard flüged Bräme*
* *Stägeli uf, Stägeli ab*.
* *Am Himmel staht es Sternli z'Nacht*
* *Nach em Räge schint Sunne*

## Bilder

Lale Andersen, Artur Beul, 1953.jpg|dr Artur Beul und d Lale Andersen
Artur-Beul-Weg1.JPG|dr Artur-Beul-Wääg z Zolike
Beul Grabstein.JPG|em Artur Beul sys Graab
Beul Notter.jpg|dr Regierigsroot Markus Notter git em Artur Beul ane 2007 d Eeremedalie vom Kanton Züri


## Literatur
* Artur Beul: *Nach Regen scheint Sonne.* Winterthur 1994.
* Adrian Michael: *Artur Beul.* I: *Zolliker Jahrheft 1995.*

## Weblink

* Website vom Artur Beul
Tirano

**Tirano** isch en iteliäneschi Stadt i dr Provinz Sondrio.

## Geografy
Dr Oort lyt im Vältlyn am Fluss Adda. Bi Tirano chunt s Sytedaal vom Poschiavino, s *Val Poschiavo*, is Vältlyn abe. Dur das Daal und d Schwiizer Gmaind Poschiavo goot d Strooss übere Berninapass is Engadin, und dur s Daal lauft au d Berninabaan, e Zwäiglinie vo dr Räätische Baan.

## Gschicht
Im 12. Jaarhundert isch Tirano e freji Gmäind gsi. Vo ane 1335 aa het d Stadt zu Mailand ghört, bis si ane 1512 vo de Bündner eroberet worden isch. 

1797 het sech s Vältlyn dr Cisalpinische Republik aagschlosse. 

## Sehenswürdikäite
* t Stadtmuure
* d Stadtchile vom Heilige Martin
* dr Palazzo Salis
* dr Palazzo Pretorio
* dr Palazzo Marinoni
* dr Palazzo Torelli
* dr Palazzo Pievani
* t Chile vo Madonna di Tirano

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Stadt Tirano

## Fuessnoote
Sondrio

**Sondrio** (uf Tüütsch au **Sünders** oder **Sonders**, alpinlombardisch *Sondri,* ) isch d Hauptstadt vo dr iteliäänische Provinz Sondrio.

D Stadt lyt im Vältlyn und isch au di gröschti Stadt vo dèm Taal. Dr Name goot uf di latynischi Form ”Sundrium“ zrugg.

Ane 1487 händ d Pündner e Schlacht bi Sondrio gege d Mäiländer gwunne, und vo 1512 bis 1797 isch z Sondrio mit churze Underbrüch d Bünder Verwaltig vom Vältlyn gsi.

## Lüüt
* Lorenzo Boturini de Benaducci (1702–1751/1755), Historiker
* Pio Rajna (1847–1930), Romanischt
* Pier Luigi Nervi (1891–1979), Bauingeniöör
* Gianni Celati (* 1937), Schriftsteller
* Franco Moretti (* 1950), Literaturwüssenschaftler
* Giovanni Pradella (* 1971), Orgelebauer

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Merlischachen

**Merlischache** isch en Ort im Bezirk Chüsnacht im Kanton Schwyz. Bekannt isch Merlischache für syni bluemegschmückte Schwyzer Hüüser, wie zum Byschpil em *Swiss-Chalet*, eme Gaschtrobetrieb für Hochsige oder Seminar. Am 1. August findet für Schwimmer en 1,8 Kilometer langi Seeüberquärig vo Greppe uf Merlischache statt.

## Gschicht
De Name Merlischache söll sich vom latinische merula („Amsle“) und vom dütsche Schache (chline Wald) ableite laa und bedütet also „Amselwäldli“.

S Geländ am Vierwaldstättersee wird 1168 erschtmalig erwähnt, wo de Ritter Hermanno de Merlascachen in ere Schänkigsurkunde als Züüge uftritt. Är het im ene Turm gwohnt, a de no immer d Liegeschaft Burg erinneret. D Wiese, Wälder und Räbbärge und die Fischeryyrächt hend de Chlöschtere Luzärn und Ängelbärg ghört. Mit de Auswytig vo de Eidgenosseschaft hend d Schwyzer zuegriffe: Sie hend 1440 für 60 rhynischi Goldgulde d Herrschaftsrächt gchauft und hend Merlischache mit Chüsnacht zämetaa. Um 1450 het de ryychi Hans Schnider die erschti Kapälle gschtiftet, 1792 isch d Kaplanyy gründet worde.

## Weblink

* Merlischache
*
Bünzen

**Bünzen** haiße die Ortschafte:
*Bünzen AG, Gmai im Aargöi, Schwyz
* e Ortsdail vu dr Gmai Aukrug im Chrais Rendsburg-Eckernförde, Schleswig-Holstein, Dytschland
1106

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Heinrich V. wird Köönig vom Häilige Römische Rych.
* Dr Gottfriid VI. wird Herzog vo Niderlothringe.
* D Graafe vo Urgell erobere die maureschi Stadt Balaguer.
* Z Worms wird d Fischerzouft ggründet.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Brusio im Bünderland
* Dirrebach im Underelsass

## Gschtorbe
* dr Kaiser Heinrich IV. 
* Nathan ben Jechiel, en Glehrte und Lexikograaf vo Italie

## Weblinks
1107

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Alexander wird König vo Schottland.
* Dr Toba wird Kaiser vo Japan.
* Im Grossmöischter z Züri wird en nöje Altaar gweit.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Bämung, Hettiswiu und Bäup im Bärnbiet
* Wislike im Aargau
* Denges im Waadtland

## uf d Wält choo
* Heinrich II. Jasomirgott, Herzog vo Bayern, spööter Herzog vo Östryych
* Enrico Dandolo, Doge vo Venedig

## Gschtorbe
* dr Bischof Burkard vo Basel

## Weblinks
1108

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ludwig wird König vo Frankrych.
* Dr Markgraf vo Öschtryych, dr Leopold III., gründet s Stift Chlooschternöiburg.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Geislenge, Waarthausa und Zell, hüt im Baade-Württebärgische

## uf d Wält choo
* Leopold IV., Herzog vo Bayern *(öppe 1108)*

## Gschtorbe
* am 24. Septämber: dr Uto vo Kiburg, Apt vo Sankt Bläsi im Schwarzwald
* Dr König Philipp I. vo Frankrych

## Weblinks
1109

|}

## Was isch bassiert?
* D Chrüüzridder erobere i dr Levante de Stadt Tripolis.
* D Almoravide belaagere Madrid. 

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Undergruppebach 

## uf d Wält choo
* dr König Alfons vo Portugal
* d Königin Helena vo Ungarn

## Gschtorbe
* dr Ärzbischof Ruthard vo Mainz
* di römisch-düütsch Kaiserin Adelheid

## Weblinks
1110

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konrad II. wird s Oberhaupt vo Württebärg.
* D Chrüüzridder erobere i dr Levante de Stedt Sidon und Beirut.
* Dr Tankred übernimmt di grossi Chrüüzridderburg *Krak des Chevaliers*. 
* d Matilda, Dochter vom änglische König Heinrich I., Verlobti vom römisch-dütsche König Heinrich V., wird im Mainzer Dom gchröönt.
* Dr Heinrich V. goot mid emene Rychsheer uf Italie und eroberet d Lombardei.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Genolier im Waadtland
* Moogsted im Landchrais Böblinge
* Roigheim im Landchrais Heilbronn

## uf d Wält choo
* dr Ibn Tufail, arabische Filosoof
* dr Maurice de Sully, Bischof vo Paris
* dr Bischof Amadeus vo Lausanne *(öppe 1110)*

## Gschtorbe
* dr Gebhard III. vo Zähringe, Bischof von Choschtez

## Weblinks
1111

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Almoravide erobere Lissabon und Saragossa.
* dr römisch-dütsch König Heinrich V. wird z Rom zum Kaiser gchröönt.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* Grafehuusen i dr Ortenau
* Titisee im Schwarzwald
* Windschläg, hütte en Däil vo dr Stadt Offeburg

## Gschtorbe
* Berthold II., Herzog vo Schwoobe und dr erscht Herzog vo Zähringe
* Agnes vo Rhyfälde, d Frau vom Herzog Berthold
* dr Graf Otto vo Habsburg

## Weblinks
Silvaplana

**Silvaplana** (rätoromanisch: ) ische Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Maloja am Silvaplanersee. Das isch dr middler vo de drüü Oberengadyner Seeè, und er hät drüü Abschnidd, dr Silvaplanersee sälber und dr Undersee und no dr Champfèrsee. Dur d Gmaind flüsst dr Inn.

S Dorf *Silvaplana* lyt uf dr linke Syte vom Daal, uf em Schuttchegel vom Bach *Ova dal Vallun*, wo us em Julierdääli, vo dr *Alp Güglia* (”Julieralp“) und vom Julierpass obenabe chunt und bim Zältplatz vo Silvaplana in Silvaplanersee mündet. Uf dr Oschtsyte vom See lyt s Dorf *Surlej*. Im Nordoschte ghört s Dorf *Champfèr* zu dr Gmaind Silvaplana. Uf dr Nordsyte vom Dorf isch dr Bärg *Piz Julier* (3380 Meter über Meer), im Süüde dr *Piz Murtèl* mit 3432 m.ü.M.

Im Dorf Silvaplana träffe sech d Kantonsstrooss dur s Engadyn und die, wo vo Thusis uus über Tüüfekaschta und de Julier is Engadyn chunt.

Wyter oben im Daal isch d Gmaind Sils , wyter unde Sankt Moritz. Im Weschte lauft d Gmaindgränze zu Surses über d Wasserscheidi uf em Julierpass, und im Oschte berüert Silvaplana uf em Bärgmassyv vom Corvatsch s Gebiet vo de Gmaind Samaade.

Bi Silvaplana-Surlej isch e grossi Daalstazioon vo de Bärgbahne vom Corvatsch.

## Spraach
Silvaplana isch wie s Engadyn algemäin bis is 19. Jaarhundert en rätorromaneschi Gmaind gsi. Im 20. Jaarhundert hend sech d Spraachverheltnis ggänderet, und hütt sind öppe drü Viertel vo de Yywooner dütschspraachig.

## Lüüt
* Jörg Jenatsch (1596–1639), Pfaarer und Politiker

## Weblink

* Offizielle Website der Gemeinde Silvaplana
* 

## Fuessnoote
Tegucigalpa

**Tegucigalpa** (schpanischi Uussprooch [] oder []) isch d Hauptstadt vu Honduras. Si het öppe 870.000 Yywohner und isch di gröschti Stadt vum Land. Zuedäm isch d Hauptstadt vum Bezirk Francisco Morazán.

Si lyt im südliche Deil vu Honduras imene Hochbecke am Ufer vum Fluss Río Choluteca uf öppe 940 Meter über Meer.

Im 19. Johrhundert sind zur indigene und zur öiropäische Bevölkerig noo zwöi wytere Ethnie choo: Araber und Chinese. Die bäide Bevölkerigsgruppe sind ou hüt noo i dr Stadt presänt.

Um 1930 isch d Stadt Comayagüela, wo uf dr andere Syte vum Choluteca-Fluss lyt, ygmeindet worde. I dr Verfassig, wo syt 1982 giltig isch, wird Comayagüela trotzdäm zäme mit Tegucigalpa als Hauptstadt erwäänt.

## Weblingg

* Interaktive Charte vu Tegucigalpa
* Offizielli Wäbsyte vu dr Stadt
1112

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Aragoonier erobere Huesca.

## s erschte Mol in ere [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Kwelle]] erwäänt
* d Markgrafschaft Baade
* Ersige im Bärnbiet
* Lööninge im Schaffuusische
* Glodderdaal im Schwarzwald
* s Eschbachdaal im Briisgau
* Langenordnach
* Dègèrnau bi Waldshuet

## uf d Wält choo
* dr Graf Heinrich vo Luxeburg
* dr Bischof und Gschichtsschryber Otto vo Freising
* d Sibylle vo Flandere

## Gschtorbe
* dr Graf Ulrich vo Weimar
* dr Sigebert vo Gembloux, düütsche Chronischt und Theoloog
* dr Heinrich vo Burgund
* dr Tankred vo Tarent, eine vo de Aafüerer vom Chrüüzzug
* dr Patriarch Ghibelin vo Jerusalem
* dr Wilchard vo Lyon, en Tichter vo latynische Wärch

## Weblinks
Gams SG

**Gams** isch e politeschi Gmaind im Waalchrais Werdebärg vom Kanton Sanggale i de Schwiiz.

## Geografii
S Dorf liit im Werdebärg a de Hoptstross 16, wo vom Rhintl uf Wildhuus ufi und witer is Toggeburg füert.

D Nochbergmaind sind Sennwald, Bugs, Grabs und Wildhuus-Alt Sanktjohann.

## Gschicht
Im 10. Johrhundert sind Bsitzige z Gams vom Stift Aisidle und spöter vo de Abtei Disentis verbrieft. S Dorf isch dänn in Bsitz vo de Freiherre vo Sax cho. D Herrschaft Hochesax isch am Endi vom 14. Johrhundert vo de Habsburger öbernoo wore.

Im Alte Zürichrieg isch es z Gams 1446 zum ene bluetige Gfächt choo. Appezäller und Toggeburger sind vo öschtriichische Truppe under em Hans vo Rechberg wuchtig zruggschlage wore, hend aber öber drühundert Maa verlore.

## ötsches zum aaluege
* di katholisch Cherche St. Michael, wo am 18. November 1868 iigweiht woren isch
* di alt Mühli us em 15. Johrhundert, wo sit 2003 es Kulturzentrum isch

## Weblingg

* di offiziell Website vo de Gmaind Gams
* 

## Fuessnote
Managua

**Managua** isch d Hauptstadt vu Nicaragua und Verwaltigssitz vum glychnamige Departamento.

*Managua in nahuati* bedütet „dert, wos e große Wasseroberflechi git“ und bezieht sich uf di große Seeä und Lagunä vu dr Hauptstadt, wo sich öppe 20&nbsp;Kilometer am Südufer vum Managuasee entlang ziet. D Stadt het meer als e Million Yywohner (Stand 2012), im Balligsruum läbe sogar 2,1&nbsp;Millione Yywohner, houptsächlich spanischsproochegi Kreole und Wiissi, und isch dodermit di greschti Stadt vum Land und di zweitgreschti Stadt z Zäntralamerika noo Guatemala-Stadt. S Stadtbiet isch mehrfach vu Ärdbebe zerstört worde. S schwerschte het 1972 öber 90&nbsp;Brozänt vu dr Bausubschtanz zerstört.

S Archiv vu dr nazionale Alfabetisierigskampagne vu Managua isch 2007 i dr Lischte vum Wältdokumäntärb vu dr UNESCO ufgnomme worde.

## Weblingg

* di offizielli Website vu dr Stadt Managua

## Fuessnote
Tunis

**Tunis** (, ) isch d Hauptstadt vu Tunesie und Browinzhauptstadt vum glychnamige Gouvernemänt. Si isch di greschti Stadt vu Tunesie und im Johr 2014 het si 1.056.247 Yywohner gha. I dr Agglomerazioon hets öppe zwöi Millione Yywohner (Juni 2014). Ihre historische Chärn, d Médina, stoot uf dr UNESCO-Wältärb-Lischte.

## Gschicht und Bedütig
Nachdäm d Stadt e bscheides Dorf im Schatte vu Karthago, Kairouan und denno Mahdia gsi isch, isch si am 20. Septämber 1159 (5. Ramadan 554 vum muslimische Kaländer) under dr Regierig vu dr Almohaade als Hauptstadt gnännt worde. Ihre Status isch denoo im Johr 1228 vu de Hafside und ou noo dr Unabhängigkeit vu Frankrych am 20. Merz 1956 bstetigt worde.

Tunis isch äbefalls di ökonomisch und kommerziälli Hauptstadt vu Tunesie. Ihres dichte Stroosse- und Autobaannetz und ihri relativ fortgschrittene Flugaabindige mache si zum ene Konvergänzpunkt vum Nationalvercheer. Die Situazioon isch e Ergäbnis vun ere lange zäntralistische Bolitik, wo doderzue biidrage het, dass mer alli wichtigi Instituzioone z Tunis finde chan.

Im Louf vum 20. Johrhundert het sich d Agglomerazioon usserhaub vu dr Gränze vu dr Gmeind erwiiteret. Zurziit erstreckt sich Tunis öber vier Gouvernorat: Tunis, l’Ariana, Ben Arous und La Manouba, und wird s grosse Tunis gnännt.

Im Johr 2017 het Tunis uf em 113. Blatz vu dr Wältranglischte vu dr läbeswertischte Stedt und uf em 1. Blatz z Nordafrika gstande.

## Stedtpartnerschafte
*  Doha, Katar 
*  Dschidda, Saudi-Arabie 
* , Dytschland
*  Kuwait-Stadt, Kuwait 
* , Portugal
* , Frankrych 
*  Maskat, Oman
* , Kanada 
* , Russland
* , Frankrych
* , Tschechie
* , Marokko
* , Brasilie
* , Italie 
* , Chile
* , Schwede 
*  Taschkent, Usbekistan 
* , Öschtriich

## Literatur
* Paul Sebag: *Tunis. Histoire d’une ville.* éd. L’Harmattan, Paris 1998, ISBN 2-7384-6610-9. 
* Horst-Günter Wagner: *Die Altstadt von Tunis: Funktionswandel von Handwerk und Handel 1968–1995.* In: *Petermanns Geographische Mitteilungen (PGM)*. Bd. 140, 1996, Heft 5+6, S. 343/65.
* Horst-Günter Wagner: *Die Souks in der Medina von Tunis. Versuch einer Standortanalyse von Einzelhandel und Handwerk in einer nordafrikanischen Stadt.* Schriften d. Geogr. Instituts der Universität Kiel, Bd. 38, 1973, S. 99–142.

## Weblingg

* di offizielli Websyte vu dr Stadt Tunis

## Fuessnote
Bever GR

**Beever** ( isch e Gmaind im Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt i de Region Maloja.

S Dorf isch im Oberengadyn zwüschet de Ortschafte Samaade und La Punt-Chamues-ch. Zum Gmaindbann ghört au en Deil vom Beeverdaal.

Im Baanhof vo Beever isch d Verzweigig vo de Baanlinie durs Engadin und zu dr Albulalinie.

## Spraach
Öppe sibezg Prozänt vo de Ywooner redet Düütsch. Bis im 19. Jaarhundert isch z Beever fasch nur Rätoromanisch gredet worde.

## Bilder

Bever gr.jpg|s Dorf im Winter
Bever bahnhof.jpg|RhB-Baanhof Beever
Bever bogen.jpg|im Dorf
Bever haus.jpg|es Huus z Bever


## Literatur
* Silke Redolfi. *Bever: Die Geschichte eines Engadiner Dorfes.* Bever 2007.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Beever
* 

## Fuessnoote
Madulain

**Madulain** () isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
S Dorf lyt i dr Region Maloja, zwüschet de Gmainde La Punt-Chamues-ch und Zuoz. Madulain isch di chlynschti Gmaind vom Oberengadyn.

## Spraach
Z Madulain redet d Lüüt meerhäitlech Düütsch und zum chlynere Däil na Rätoromanisch. Bis gege s Ändi vom 19. Jaarhundert isch s Romanische vorherschend gsi; sid dän het d Bedütig vom Düütsche imer mee zuegnoo.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Madulain
* 

## Fuessnoote
James Joyce Stiftung Zürich

D **James Joyce Stiftig Züri** (änglisch: *Zurich James Joyce Foundation ZJJF*) isch en Samlig vo Dokumänt us em Läbe vom Schriftsteller James Joyce und en Kulturinstituzioon z Züri.

D Stiftig hät yre Platz im Strauhof i dr Altstadt vo Züri.

Wil dr James Joyce e Zyt lang z Züri gläbt hät und ane 1941 au da gstorben isch, hät me zur Erinerig a iin am 9. Mai 1985 di Stiftig ggründet. D Middel da dzue sind äinersyts vo de Schwiizerische Bankgselschaft und vo anderne Firme und andrersyts vom Kanton Züri choo.

D James Joyce Stiftig macht Uusstelige und wüssechaftlechi Verastaltige rund um s Wèèrch vom Schriftsteller. Si isch au es Literaturarchyv und hät en grossi Fachbiblioteek mit vil Uusgabe vo Wèèrch vom Joyce, und dezue Fotene und anderi Bilder, Brief, Autograafe, Zytschrifte und Truksache, audiovisueli Meedie und es baar Objäkt us em persönliche Psitz vom Schriftsteler.

## Weblink
* Website vo dr Zürcher James Joyce-Stiftig
* Zurich James Joyce Foundation’s Library
Rüthi

**Rüthi** (bis 1994 offiziäll *Rüthi (Rhintl)* gnännt) isch e Gmeind im Waalkrais Rhintl im Kanton Sanggale i de Schwiz.

## Geografii
S Dorf liit am Fuess vum Bärg Höche Chaschte im Rhiital zwüsched Altstetta und Buchs.

D Nachbergmeinde sind Oberriet im Norde und d Exklave Lienz, wo zu Altstetta ghört, im Süde. De Rhii bildet d Gränze zu Öschtriich mit Fealdkirch und Moanege.

Iidrücklich isch de Hirschesprung, da isch di eng Stell zwüsched em Blattebärg und em Brunnebärg, wo d Hoptstrooss mit de Nummere 13 nordwärts öber de Rechig und s Moos uf Oberriet füert. De Hirschesprung isch o im Wappe vo Rüthi abbilded. D Autobahn A 13 und d Isebahn gönd zwüsched em Blattebärg und em Rhii nordwärts.

## Gschicht
S Dorf isch als *Reuti* ane 820 in ere Urkund vum Chloschter Sanggale s erschte Mol erwäänt. 

Ane 1538 het d Chloschterherrschaft dur Verchouf a d Hoflüüt vu Rüthi ufghört.

Zwüsched 2006 und 2008 isch e Projäkt zum Hochwasserschutz und Renaturierig vum änge Kanal realisiert worde.

## Persönlichkeite
* Markus Büchel (* 1949), Bischof vu Sanggale
* Thomas Ammann (* 1964), Nationalrot (CVP)

## Weblingg

* di offizielli Website vu de Gmeind Rüthi SG
* 

## Fuessnote