open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Steven Spielberg

Dr **Steven Allan Spielberg**, KBE (* 18. Dezämber 1946 z Cincinnati, Ohio) isch en amerikanische Reschissöör, Broduzänt, Dräibuechautor und Schauspiiler. Vom Gäld us, wo sini Film verdient häi, isch er bis hüte dr erfolgriichsti Reschissöör und Broduzänt.

Zu sine bekanntiste Film, wo vilmol vo Dröim, Ängst und Abentüür brägt si, ghööre u. a. *[[Der weiße Hai]]* (1975), *[[E.T. – Der Außerirdische]]* (1982), *[[Jurassic Park]]* (1993), *[[Schindlers Liste]]* (1993), *[[Der Soldat James Ryan]]* (1998), *[[Minority Report]]* (2002) und die vierdäiligi ''Indiana-Jones''-Räije (1981–2008).
## Iiflüss und Äigeschafte
Dr Spielberg isch stark vo Filmmacher wie em Stanley Kubrick, Walt Disney, Alfred Hitchcock, John Ford, Frank Capra, David Lean, Orson Welles und Akira Kurosawa beiiflusst worde, aber au vo Drickfilm, Comics und em Färnseä. Zu de tüpische Markezäiche vo Spielberg-Film ghööre die genauji Beobachdig vo Alldaagssituazioone und d Konfrontazioon vo amerikanische Durchschnittstüpe mit höggst ussergwöönlige Eräigniss. Sini Film sände e Botschaft vo Versöönig, wo uf dr äinte Site kindlig naiv isch, und uf dr andere ärnsthaft humanistisch. Er wändet iidrucksvolli Liecht- und Spezialeffekt aa und ungwoonti Perspektive. S Verheltnis zwüsche dr Füerig vo dr Kamera und de Schauspiiler isch mäistens duurechoreografiert und d Inszenierig appelliert intensiv an d Gfüül vo de Zueschauer (Suspense, Lache, Grusle, au Ekel und Hüüle).

## Filmografii (Uswaal)

## Litratuur
* Antje Goldau, Hans Helmut Prinzler: *Spielberg. Filme als Spielzeug.* Reihe: Edition Filme, 3. Mit Beitr. von Fritz Göttler. Filmland, München 1985, ISBN 3-88690-062-2. (Mit Literaturverzeichnis).
* Tony Crawley: *Steven Spielberg. Die Erfolgsstory.* (OT: *The Steven Spielberg Story.*) Heyne, München 1989, ISBN 3-453-03409-0.
* Frank Schnelle: *Die Spielberg-Factory. Kindheitsträume im Kino.* Heyne, München 1993, ISBN 3-453-06548-4.
* Andrew Yule: *Steven Spielberg. Die Eroberung Hollywoods.* (OT: *Steven Spielberg. Father of the Man. His Incredible Life, Tumultuous Times and Record-Breaking Movies.*) Lichtenberg, München 1997, ISBN 3-7852-8400-4.
* Georg Seeßlen: *Steven Spielberg und seine Filme.* Schüren, Marburg 2001, ISBN 3-89472-335-1.
* Roberto Daniel: *Erinnerung und Erlösung: Religiöse Spuren im Werk von Steven Spielberg.* In: Thomas Bohrmann, Werner Veith, Stephan Zöller (Hrsg.): *Handbuch Theologie und Populärer Film. Band&nbsp;1.* Ferdinand Schöningh, Paderborn 2007, ISBN 978-3-506-72963-7, S. 189-200.
* Richard Schickel: *Steven Spielberg. Seine Filme, sein Leben.* Knesebeck, München 2012, ISBN 978-3-86873-421-8. (Retrospektive seiner Tätigkeit als Regisseur bei 28 Kinofilmen von *Duell* bis *Lincoln* mit über 400 Fotos)
* Joseph McBride: *Steven Spielberg: a biography*, Jackson, Miss.: Univ. Press of Mississippi, 2010, ISBN 978-1-604-73836-0

## Fuessnoote
Physiker

E **Füüsiker** isch e Naturwüsseschaftler, wo sich mit Theme us dr Füüsik befasst.

## d Brüef
Füüsiker leere in iirem Studium Methode vo dr theoretische, dr experimentelle und dr aagwändete Füüsik und schaffe mit däm Wüsse in de verschidenste Bruefsfälder. Si sind nit sälte in Brüef, wo mit em äigentlige Füüsikstudium nüt z due häi, wie z. B. in dr Wirtschaft für Banke oder Versichrige.

Si sind guet im Brogrammiere vo Modäll vo komplexe Süsteem. 

## d Usbildig
Für e Graad vom ene Diplom-Füüsiker het mä z Dütschland an ere Uniwersidäät öbbe elf Joor lang müesse studiere.

Die internazionale Bachelor-Studiegäng bruche öbbe säggs Semester und für e Master denn non emol vier.

## Litratuur
* Die großen Physiker, 2 Bde.: *Von Aristoteles bis Kelvin; Von Maxwell bis Gell-Mann.* Hrsg. v. Karl von Meyenn. 1997, ISBN 3-406-41151-7

## Weblingg
* ''The Nobel Prize in Physics'' von nobel.se
* Bilder berühmter Physiker
* Deutsche Physikalische Gesellschaft
* Informationsportal pro-physik.de
Stausee

Èn **Stausee**, vo allem z Öschterrych au **Speicher** benamst, isch èn künschtlich aaglaitè See, wo sich in èm Dal vor èm Abschperrbauwärk (das cha en Staumuèr odder en Staudamm sy) bildet.

Èn chlynè Stausee ohni stabili Temperadurschichtig wird au als *Staubeggi* oder Weiher bezeichnet.

Èn Stausee isch èn Deil von èrè Stauaalaag, woby es sich dödeby i dè Regel um è Dalschperri handlet. In geignetem Glände mit flache Flièßgewässerstreckène könnet Stauseè Uusmass bis meereri hundert Kilometer Längi erreichè. Im Bärgland und in Canyons sin au grossi Stauhöè un dômit Seedüèfè vo öppè 300 Metèr möglich. 

Im Gegèsatz zuè nem natürlichè See ka dè Wasserschtand in èm Stausee wege dr Spycherbewürtschaftig stark schwankè. In beschtimmtè Fäll ka dè Stauraum au vollkommè leer gfaarè wörrè. Vobreitet wörred au natürlichi Seè durch è Stauweer i dè Spycherkapazidät erwiteret (z. B. dè Viktoriasee, wo mit Abschtand dr gröschtè Stausee vo dè Wält isch).

Stauseè wörred als Spycher für *[[Speicherkraftwerk|Spycherkraftwärk]]*, bsunders Bumpspycherkraftwärk mit ere zuèsätzliche, künschtliche Rückschpysig vowendet, als *[[Trinkwassertalsperre|Trinkwasserschtauseè]]* odder für landwirtschaftliches Nutzwasser *([[Bewässerung|Bewässerigsaalaagè]])*. I dè Fischzucht wörred Stauseè als Fischweier gnutzt. Au Mülliweier ghöre zu dere Kategory. È neui Variantè vo Staubeggi sin d Wasserschpycher, welli für d *[[Beschneiungsanlage|Schneekanonè]]* für dè Kunschtschnee in Skigebièt erschtellt wöred. Tùpischerwys liget selli Spycher nit im Dal, sondern höcher, un au emoll an èrè Bergflankè, well s Wasser sowiso villmoll zuègfüürt wörrè muè.

Èn Stausee, wo uff natürlichi Wys entschtandè isch, indem er sich z. B. vor nem Bärgschturz odder nem Lavaschtrom uffschtaut, wörd als *Abdämmigssee* benamst, bi dè Stauig durch è Glètscherzungè als *Glètscherschtausee*.

## Literadur
* Dietrich Uhlmann, Wolfgang Horn: *Ökologie von Stauseen*. In: *Biologie in unserer Zeit* 36(2), 2006, S. 92–101, .

## Luèg au
* Lischtè vo dè Stauseeè i dè Schwiz
* Lischtè vo Dalschperrè z Badè-Württèbärg

## Weblinggs
Mathematiker

**Mathematiker** schaffe as Hüeter und Witerentwickler vom Fachgebiet vo dr Mathematik und beschäfdige sich au mit dr Aawändig vo de Erkenntniss uf braktischi Belang. Mit Hilf vo mathematische Methode chunnt mä zu exakte Erkenntniss und Ussaage, in bestimmte Däilgebiet au zu kwantitative Resultat (z.&nbsp;B. us dr Numerik und dr Statistik).

Wil Mathematik au im Alldaag en immer gröösseri Rolle spiilt, wärde Mathematiker in vile Beriich beschäfdigt, bsundrigs in dr Forschig, in de Wirtschaftswüsseschafte, in Versicherigsundernääme, im Öffentlige Dienst (Schuele und Universidääte, Statistik), im Marketing, in dr Meteorologii, in dr Logistik, in dr Bildverarbäitig, in dr Sicherhäitstechnik und natürlig in dr Informazioonstechnik.

Spezialgebiet wo si din schaffe si under anderem die Numerischi Mathematik, d Statistik, die Mathematischi Logik, d Algebra, d Geometrii, d Analysis, d Modälltheorii und d Woorschinligkäitstheorii. Wil mä vili vo de Verfaare und Technike au uf anderi Däilberiich cha überdrääge, isch s nid immer mööglig, äidütig iizordne.

## D Usbildig
Dr akademischi Graad *Diplom-Mathematiker* wird bechunnt mä noch eme erfolgriich abgschlossene Studium an ere Universidäät, an Fachhochschuele bechunnt mä dr Graad *Diplom-Mathematiker* (FH). An de mäiste Universidääte studiert mä nüün Semester bis zum Abschluss, an Fachhochschuele acht. Sit dass s öiropäische Studiesüsteam in Chraft choo isch, si für e Bachelor säggs Semester vorgsee, und denn no vier Semester, wemm mä dr Master will mache. Öb sich das daatsächlig loot lo mache, wird mä gsee,  wenn die erste Absolvänte noch em nöije Süsteem mit iirem Studium fertig wärde.

## Dr Inhalt vo de Studie
D Studie im Grundstudium umfasse mäistens Analysis, Lineari Algebra, Numerik, Stochastik, e Waalpflichtfach und e Nääbefach.

Im Hauptstudium wärde Beriich vo dr räine und aagwandte Mathematik verdieft, zum Bischbil in Richdig Differenzialgeometrii, Topologii, Funkzionalanalysis oder Optimierig. Drzue chunnt e Nääbefach, wo mänggisch d Aawändig vo dr Mathematik in andere Fächer behandlet, wie in de Wirtschaftswüsseschafte, Informatik oder Füsik.

## Weblingg

* Deutsche Mathematiker-Vereinigung
* Churzbiografie von e Hufe (hist.) Mathematiker (pdf; 200 kB)
* MacTutor History of Mathematics archive
* Mathematikerinne z Dütschland
* Mögligi Bruefswääg für Mathematiker 
* The Mathematics Genealogy Project
Analysis

D **Analysis** [] ( *análysis* ‚Uflöösig‘,  *analýein* ‚uflööse‘) isch e Däilgebiet vo dr Mathematik. D Grundlaage si vom Gottfried Wilhelm Leibniz und vom Isaac Newton as Infinitesimalrächnig (Differenzialrächnig und Integralrächnig) unabhängig vonenander entwicklet worde. Die grundlegendi Analysis befasst sich mit Gränzwärt vo Folge und Räije und mit Funkzioone vo reelle Zaale und deren iiri Stetikäit, Differenzierbarkäit und Integrazioon. D Methode vo dr Analysis si in alle Natur- und Ääscheniöörwüsseschafte vo groosser Bedütig.

D Verallgemäinerig vom Funkzionsbegriff in dr Analysis uf Funkzioone mit Definizionsmänge und Ziilmänge in de komplexe Zaale isch Däil vo dr Funkzioonetheorii.

## Däilgebiet vo dr Analysis

D Analysis het sich zum ene seer allgemäine Oberbegriff für vilfältigi Gebiet entwicklet, wo, nit klar abgränzbar isch. Näbe dr Differenzial- und dr Integralrächnig umfasst d Analysis witeri Gebiet, wo uf deene ufbaue. Doo drzue ghööre d Theorii vo de gwöönlige und parzielle Differenzialgliichige, d Wariazioonsrächnig, d Vektoranalysis, d Maasstheorii, d Integrazionstheorii und d Funkzionalanalysis.

Au d Funkzionetheorii het äini vo iire Wurzle in dr Analysis. Wemm mä will wüsse, weli Funktione die Cauchy-Riemannsche-Differenzialgliichige erfülle, cha daas as e Froog vo dr Theorii vo parzielle Differenzialgliichige verstande wärde.

Je noch Uffassig cha mä au d Gebiet vo dr harmonische Analysis, dr Differentialgeometrii, wo d Differenzialtopologii und die Globali Analysis drzueghööre, ganz oder zum Däil drzue zelt wärde, wie au die analytischi Zaaletheorii, d Nitstandardanalysis, d Dstribuzioonetheorii und die mikrolokali Analysis.

## Litratuur

* Herbert Amann, Joachim Escher: *Analysis I*, Birkhäuser, Basel 2006, ISBN 3-7643-7755-0
* Richard Courant: Vorlesungen über Differential- und Integralrechnung. 2 Bänd. Springer 1928, 41971. ISBN 3-540-02956-7
* Jean Dieudonné: *Foundations of Modern Analysis*, Academic Press, U.S., 1968 ISBN 0-12-215530-0
* Otto Forster: *Analysis 1*, Vieweg, Wiesbaden 2004, ISBN 3-528-67224-2.
* Harro Heuser: *Lehrbuch der Analysis*, Teubner, Wiesbaden 2003, ISBN 3-519-62233-5
* Stefan Hildebrandt: *Analysis*, Springer, Berlin 2002, ISBN 3-540-42838-0.
* Konrad Königsberger: *Analysis*, Bd. 1, Springer, Berlin 2004, ISBN 3-540-41282-4.
* Wladimir Iwanowitsch Smirnow: *Lehrgang der höheren Mathematik*, Harri Deutsch Verlag,  ISBN 3-8171-1419-2
* Wolfgang Walter: *Analysis*, Springer, Berlin 2004, ISBN 3-540-20388-5.

## Weblingg

* Calculus.org: The Calculus page bi University of California, Davis – Rössurse und Lingg zu andere Website

## Fuessnoote
Ingenieur

**Ääscheniöör**, **Ingenieur** [] (Abchürzig **Ing.**) isch d Bruefs- und Standesbezäichnig für wüsseschaftlig usbildeti Fachlüt uf technischem Gebiet. Es git verschiideni Fachrichdige bi dr Usbildig vo Ääscheniöör und si wird an Hoochschuele mit eme akademische Graad abgschlosse.
## Usbildig
Wie dr Ääscheniöör usbildet wird und wien er si Bruef usüebt isch in de Länder vo Öiropa zum Däil seer underschidlig greeglet. Näben em klassische Hoochschuelstudium an Uniwersidääte und Fachhoochschuele biete zum Bischbil z Ööstriich Hööcheri Technischi Leeraastalte (HTL)  schuelischi Usbildigsgäng in technische Fachrichdige aa. Noch eme erfolgriiche Abschluss und ere fachbezogene Braxis, wo mindestens drei Joor lang goot und ghoobeni Kenntniss vorussetzt, daf mä denn d Standesbezäichnig *Ääscheniöör* bruuche. In dr Bundesrepublik Dütschland het s bis in d 1970er Joor an Fach-/ Ääscheniöörschuele und -akademie d Usbildig zum *Ingenieur (grad)* gee. Die Schuele si zuedoo worde und mä het Fachhochschuele mit dr Usbildig zum *Diplomingenieur (HS)* gründet. Wäge dr öiropäische Hochschuelreform, wo as Bolonia-Brozäss bezäichnet wird, si au d Bruefsbezäichnige für d Ääscheniöör gänderet worde: *Bachelor of Engineering (B.Eng.)* bzw. *Master of Engineering (M.Eng.)*. Dr Master söll dr bishäärig Graad *Diplomingenieur* ersetze, wo ursprünglig nume vo dütsche und ööstriichische Technische Hochschuele und Technische Uniwersidääte vergee worde isch. Dr Bachelor isch öbbe ekwiwalänt zum *Diplomingenieur (FH)*, er het aber weniger Grundlaagewüsse. Nume mit em Master oder em *Diplomingenieur (Uni)* cha mä zum Hööchere Dienst, wo die höggsti Laufbaan für Beamte in dr Bundesrepublik Dütschland isch.

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg
*
Hieron II. von Syrakus

De **Hieron II.** (au *Hiero II.*; * um 306 v. Chr.; † Aafang 215 v. Chr.) isch Köönig vo Syrakus vo 269 bis 215 v. d. Z. gsi und het im Erste und in dr Aafangsfaase vom Zwäite Punische Chrieg e wichdigi Rolle gspiilt, zerst as Gegner und denn as Verbündete vo de Römer.

## Biografii
Dr Hieron isch dr uneheligi Soon vom Hierokles, eme Syrakuser Aadlige, gsi und het behauptet, ass er vom Gelon wurd abstamme. Wo dr Pyrrhos vo Epirus Sizilie im Joor 275 v. d. Z.  verloo het, het d Armee und d Bevölkerig vo Syrakus dr Hieron zu iirem Milidäärkommandöör (*strategos autokrator*) ernennt. Er het si Posizioon gsterkt, won er d Dochder vom Leptines, em wichdigste Bürger vo dr Stadt, ghürootet het.

Zur gliiche Zit häi d Mamertiner, e Grubbe vo kampanische Söldner, wo dr Agathokles aagworbe het, d Festig vo Messana bsetzt und vo dürt us d Syrakuser in Angst und Schrecke versetzt. Schliesslig het si dr Hieron in ere Schlacht bi Mylae gschlaage. Er het aber Messana nid chönne bsetze, wil Karthago drgeege gsi isch. 269 v. d. Z. isch dr Hieron zum Köönig usgrüeft worde.

Im Joor 264 v. d. Z. het dr Hieron d Mamertiner aagriffe und die häi die Römischi Republik um Hilf bittet. Dr Hieron het sich denn em punische Fäldheer Hanno aagschlosse, wo grad in Sizilie glandet gsi isch. Dr Konsul Appius Claudius Caudex het en gschlaage und er het sich wider uf Syrakus zruggzooge.  263 v. d. Z. het er e Verdraag mit Rom müesse abschliesse, won em as Herrschaftsgebiet dr Südoste vo Sizilie und d Ostküste bis uufe uf Tauromenium (Taormina) gloo het.

Vo denn bis zu sim Dood im Joor 215 v. d. Z. isch er de Römer gegenüber loyal bliibe und het si vo Zit zu Zit in de Punische Chrieg mit Maane und Verpfläägig understützt. Er het e mächdigi Flotte zur Verdäidigung ufbaut und het im Archimedes dr Ufdraag gee, sälli Maschine z baue, wo spööter wääred dr Belaagerig vo Syrakus dur d Römer e wichdigi Rolle gspiilt häi.

Dr Theokrit, wo im Hieron si bevorzugt Dichder gsi isch, het im 16. Idyll dr syrakusisch Woolstand under em Hieron beschriibe.

Usserdäm isch dr Hieron II. für si Palastschiff *Syracusa* bekannt, wo äins vo de grösste Schiff in dr Antike gsi isch. Es sig für alli Hääfe im Middelmeer vil z grooss gsi, usser für e Haafe vo Alexandria. Dr Hieron het s spööter em Köönig Ptolemaios III. vo Egüpte gschänggt.

## Kwelle
* Diodor 22,24–26,24
* Justin 23,4
* Livius 21,49–51; 22,37; 23,21
* Polybios 1,8–6,7
* Johannes Zonaras 8,9

## Litratuur
* Caroline Lehmler: *Syrakus unter Agathokles und Hieron II. Die Verbindung von Kultur und Macht in einer hellenistischen Metropole*. Verlag Antike, Frankfurt/M. 2005, ISBN 3-938032-07-3.

## Fuessnoote
Zweiter Punischer Krieg

Im **Zwäite Punische Chrieg** häi sich vo 218 v. d. Z.  bis 201 v. d. Z. d Römer und d Karthager () bekämpft. Dr Chrieg het d Hegemoniistellig vo Rom im Middelmeerruum gfestigt.
## Verlauf
Dr karthagisch Fäldheer Hannibal us em Gschlächt vo de Barkide isch in Italie iidrunge und het am Aafang Rom mit ere Räije vo taktisch gschickt gfüerte Schlachte an Rand von ere Niiderlaag brocht. D Römer si denn groosse Schlachte us em Wääg gange und häi wäärend Joore en Abnützigschrieg gfüert. Dr Hasdrubal, im Hannibal si Brueder, isch im Joor 207 v. d. Z. mit Ersatzdrubbe wie dr Hannibal über d Alpe choo, isch aber vom römische Konsul Claudius Nero in dr Schlacht am Metaurus gschlaage worde. 

Underdesse het dr Scipio dem Älteren in Spanie Carthago Nova (Cartagena) (209 v. d. Z.) erooberet ghaa, het denn im Joor 206 dr Mago, dr jüngst Brueder vom Hannibal, gschlaage und im Joor druf häi d Karthager die Iberisch Halbinsle müesse ufgee. 

Dr Köönig vo de Numidier, dr Massinissa, het ufghöört, d Karthager z understütze. Dr Scipio isch in Nordafrika iigfalle und het d Karthager in ere Fäldschlacht gschlaage. Die häi dr Hannibal us Italie zrugggrüeft, aber in dr Schlacht vo Zama het dr Scipio dr Hannibal besigt und Karthago het kapituliert. Eso isch d Vorherschaft im Middelmeerruum ändgültig an Rom gfalle.

Fümfezwanzig Joor spööter isch Karthago im Dritte Punische Chrieg undergange.

## Litratuur
* Sir Nigel Bagnall: *Rom und Karthago – Der Kampf ums Mittelmeer*. Siedler, Berlin 1995, ISBN 3-88680-489-5.
* Ursula Händl-Sagawe: *Der Beginn des 2. Punischen Krieges. Ein historisch-kritischer Kommentar zu Livius Buch 21*. Ed. Maris, Münche 1995, ISBN 3-925801-15-4, (*Münchener Arbeiten zur Alten Geschichte* 9), (Au: Münche, Univ., Diss., 1992: *Ein historisch-kritischer Kommentar zu Livius, Buch 21*).
* Herbert Heftner: *Der Aufstieg Roms. Vom Pyrrhoskrieg bis zum Fall von Karthago (280–146 v. Chr.).* 2. verbessereti Uflaag. Pustet, Räägensburg 2005, ISBN 3-7917-1563-1.
* Alfred Klotz: *Appians Darstellung des Zweiten Punischen Krieges*. Schöningh, Paderborn 1936.
* Karl-Heinz Schwarte: *Der Ausbruch des Zweiten Punischen Krieges – Rechtsfrage und Überlieferung*. Steiner, Wiesbaden 1983, ISBN 3-515-03655-5, (*Historia* Einzelschriften 43), (Zugleich: Bonn, Univ., Habil.-Schr., 1980/81).
* Jakob Seibert: *Hannibal*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1993, ISBN 3-534-12029-9 .
* Klaus Zimmermann: *Karthago – Aufstieg und Fall einer Grossmacht*. Theiss-Verlag, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-8062-2281-4.
* Klaus Zimmermann: *Rom und Karthago*. 2. Uflaag, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534-23008-2.

## Weblingg
Sulgen

**Sulgen** chan folgendes bedüte:
* Sulgen TG, e politischi Gmaind im Bezirk Bischofszäll, Kanton Thurgau, Schwiz
* Sulgen (Schramberg), en Ortstail vo de Stadt Schramberg im Schwarzwald, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Sulgen, es ehemoligs Dorf, hüt als *Sulgenbach* es Quartier im Stadttail III (Mattehof-Wyssebüel) vo Bärn, Schwiz
Marcus Claudius Marcellus (Feldherr)

Dr **Marcus Claudius Marcellus** (* um 268 v. d. Z.; † 280 v. d. Z. bi Venusia) isch äine vo de römische Generääl im Zwäite Punische Chrieg gsi, het Syrakus erooberet und isch e baar mol zum Konsul gweelt worde.

Noch em Poseidonios sig er dr erst in sinere Familie gsi, wo s Cognomen Marcellus gha het, was aber nit richdig isch.

Dr Marcellus het uf Sizilie gegen e Hamilkar Barkas kämpft und als Konsul im Joor 222 v. d. Z. (zämmen mit em Gnaeus Cornelius Scipio Calvus) in Gallie gege d Insubrer, und het d *[[spolia opima]]* zum dritte und letschte Mol in dr römische Gschicht gwunne, wil er dr gegnerisch Aafüerer Viridomarus oder Virdumarus döödet het.

Im Joor 216 v. d. Z., noch dr Niiderlaag vo Cannae, het er in Canusium s Kommando über d Räst vo dr Armee übernoo und het Nola und s südlige Kampanie grettet. Er het aber nüt chönne mache drgeege wo Capua zum Hannibal überglofe isch. Noch eme Suffektkonsulat im Joor 215 v. d. Z. isch er im Joor druf as Konsular in Sizilie gsi wäärend em Ufstand vo Syrakus; er het Leontini gstürmt und Syrakus belaageret, wo dank em Archimedes sich lang het chönne verdäidige. 
Noch zwäi Joor het er d Stadt erooberet, au wenn d Punier iire Versterkig gschiggt häi. Er het d Iiwooner lo lääbe, het aber d Kunstschetz uf Rom mitgnoo. Das isch denn spööter immer eso gmacht worde.

Im Joor 210 isch er wider Konsul gsi, und het Salapia in Apulie iignoo, wo sich die Stadt gegen e Hannibal erhoobe het und het die numidischi Garnison lo dööde. As Prokonsul het er 209 dr Hannibal bi Venusia aagriffe, het sich aber denn in d Stadt zruggzooge. Mä het en aaklagt, ass er käi guete Füerer sig und er het d Drubben dört gloo und isch elläi zrugg uf Rom, zum sich go verdäidige.

In sim fümfte und letschte Konsulat im Joor 208 v. d. Z.  si är und si Mitkonsul Titus Quinctius Crispinus in dr Nööchi vo Venusias aagriffe worde und dr Marcellus isch umchoo. Dr Titus Livius het mit sine Erfolgsgschichte über en e chli überdriibe, aber dr Naame „s Schwärt vo Rom“, wo men em gee het, isch mee as verdient gsi.

## Weblingg

* Plutarchs ''Leben des Marcellus'' (englisch)
* Polybios’ Geschichtswerk (englisch)
* 

## Fuessnoote
Marcus Claudius Marcellus

**Marcus Claudius Marcellus** isch dr Naame vo deene Persone:


* römische Politiker, Konsul 331 v. Chr.
* römische Politiker, Konsul 287 v. Chr.
* römischer Politiker und General  (gnennt *s Schwärt vo Rom*; ~268 v. Chr.–208 v. Chr.)
* römische Politiker  († 177 v. Chr.), Zensor 189 v. Chr.
* römische Politiker und Fäldheer, Konsul 166 v. Chr., 155 v. Chr. und 152 v. Chr.  (~208 v. Chr.–148 v. Chr.)
* römische Pretor und Fäldheer
* römische Politiker, (95 v. Chr.?–45 v. Chr.), (Konsul 51 v. Chr.)
* Nöwöö und Schwiigersoon vom Augustus,  (42 v. Chr.–23 v. Chr.),
* Marcus Claudius Marcellus Aeserninus, römische Politiker, Konsul 22 v. Chr.
Plutarch

Dr **Plutarch** (; latiin. Plutarchus; * um 45 in Chaironeia; † um 125) isch e griechische Schriftsteller gsi. 

Dr Plutarch het e Hufe biografischi und filosofischi Schrifte verfasst, wo zäige, wie umfassend si literarischi und filosofischi Bildig und Gleersamkäit gsi isch. In dr griechische Litratuurgschicht gältet er as äine vo de wichdigste Verdräter vom Attizismus. As Filosoof het er sich as Däil vo dr Dradizion vom Platonismus gsi. 

## Wärk
Im Plutarch si bekanntists Wärk si sini Parallelbiografie. Din vergliicht er d Biografie vo je eme Griech und eme Römer. Mänggisch zelt men en au zu de Gschichtsschriiber, wil s in sine Lääbensbeschriibige vilmol wärtvolls historischs Material het. Aber er isch nit dra intressiert, d Vergangehäit z erforsche, sondern es goot em um s Studium vom Charakter. Er beschribt bekannti historischi Persönlichkäite, won er in ene charakterligi Vorbilder gsee het, mänggisch au von ere abschreckende Art. Mit de Vergliich brobiert dr Plutarch das z finde, wo gmäinsam und allgemäingültig isch, und will im Lääser vor d Auge füere, ass die historische Läistige vo de Grieche und vo de Römer gliich hooch si. Im Plutarch sini Parallelbiografie si e Höhepunkt vo dr antike Biografik.

Vo de fast 260 Schrifte, wo im Plutarch zuegrächnet wärde, si mee as d Helfti über Filosofii. In dr Sammlig *Moralia* si 78 Schrifte, drunder au e baar unächti. Si behandle vor allem Frooge vo dr Ethik, so zum Bischbil *Über Niid und Hass*, aber au vo dr Logik, dr Erkenntnistheorii, vo dr Rhetorik und vo dr Wüsseschaft (*Über s primär Chalte*, *Über s Mondgsicht*).

## Litratuur
* Françoise Frazier: *Plutarque de Chéronée*. In: Richard Goulet (Hrsg.): *Dictionnaire des philosophes antiques*, Band 5, Teil 2 (= V b), CNRS Éditions, Paris 2012, ISBN 978-2-271-07399-0, S. 1096–1185 
* Christian Hünemörder: *Plutarchos*. In: *Der neue Pauly (DNP).* Band 9, Metzler, Stuttgart 2000, Sp. 1159–1175 
* 

## Weblingg

* 
* Teggst bi LacusCurtius (änglisch)
* Biografie uf Änglisch
* CHAIRONEIA (Linkliste und Bibliografii, änglisch)
* Dütschi Übersetzig vo Däil vom Plutarch sine Biografie uf google-books
Mais im Bundeshuus

**Mais im Bundeshuus** isch en Schwizer Dokumentarfilm us em Jahr 2003.

Er ghört mit über 105'000 Zueschauer zu de maischt bsuechte Domkumentarfilm i de Schwiz.

## Inhalt
De Film wirft en Blick hinter d'Kulisse vom Parlamentsbetrieb im Bärner Bundeshus und begleitet füf Nationalrät us verschidne Parteie währed de Debatte um es neus Gsetz zur Gentechnik («Gen-Lex»). Es handlet sich um d'Liliane Chappuis (SP/FR), d'Biobüüri Maya Graf (Grüeni/BL), de Elektrotechnikprofässer Jacques Neirynck (CVP/VD), de Landwirt Josef Kunz (SVP/LU) und de Novartis-Mitarbeiter Johannes Randegger (FDP/BS). Si sind alli i de Legislaturperiode 1999–2003 i de Wüsseschaftskommission vom Nationalrat gsi. Währed sich die einte für es strikts Verbot starch machet, wönd die andere d'Gentech-Forschig uf kei Fall beiträchtige. Diskutiere, lobbyiere, überrede, striite … de Weg zum fertige Gsetz isch langwirig. Im Film wird er de Laie als spannende Thriller gschilderet. Bi de Plenumsabstimig vom Nationalrat im Herbst 2002 wird schlussändlich es füfjährigs Moratorium, wo vo de Gentechkritiker i d Kommission ibracht worden isch, knapp abglehnt.

Fortsetzig usserhalb vom Film: Im 2005 wird s Moratorium in ere eidgenössische Volksabstimmig hingäge aagnoo und isch underdesse verlängeret worde.

## Uszeichnig
*Mais im Bundeshuus* isch 2004 z'Solothurn mit em Schwizer Filmpreis i de Kategorii *Bester Dokumentarfilm* uszeichnet worde.  

## Weblink
* 

## Fuessnoote
Archimedisches Prinzip

S **archimedische Brinzip** isch vor mee as 2000 Joor vom griechische Gleerte Archimedes formuliert worde. Es goot eso:

*Dr [[Statischer Auftrieb|statisch Ufdriib]] vom ene Körper im ene Medium isch genauso grooss wie d [[Gewichtskraft|Gwichtschraft]] wo s Medium het, wo vom Körper verdrängt wird.*

S archimedische Brinzip gältet in alle Fluide, d.&nbsp;h. in Flüssikäite und Gaas. Schiff verdränge Wasser und bechömme eso Ufdriib. Wil die middleri Dichdi vom ene Schiff chliiner isch as d Dichdi vo Wasser, schwümmt s Schiff oobe druf. Au Ballöön und Luftschiff nütze die Äigeschaft zum Fliege us. Mä füllt sä mit eme Gaas, wo d Dichdi von em chliiner isch as d Dichdi vo dr Luft drum ume. Die Gaas (z.&nbsp;B. Helium oder Wasserstoff), wo bi Luftschiff und vile Ballöön iigsetzt wärde, si vo Natur us weniger dicht as Luft, in Häissluftballöön wird d Luft im Balloon mit Hilf vo Gasbrenner warmt gmacht und iiri Dichdi nimmt ab.

## Weblingg

* Interaktivs Experimänt öber d Gröössi vo dr Ufdriibschraft uf e Körper, wo in ere Flüssigkäit underdaucht isch
* Noochbau vom historische Experimänt mit äifache Middel
Konon von Samos

Dr **Konon vo Samos** (* um 280 v. d. Z. uf Samos; † um 220 v. d. Z. vermuetlig z Alexandria) isch e hellenistische Mathematiker und Astronom am Hoof vom Ptolemaios III. und sinere Frau Berenike z Alexandria gsi.

Er isch mit em Archimedes befründet gsi und mä dänggt, ass er die archimedischi Spirale entdeggt het. Vom Pappos und Appolonios vo Perge wäiss mä, ass er under anderem Schrifte über Konike und über Astronomii verfasst het. Die si aber alli verloore gange.

## S Stärnbild «D Hoor vo dr Berenike»
Im Konon si Naame isch vor allem wäge dr Gschicht über d Hoor vo dr Köönigin bekannt, wo us dr Zit um 245 v. d. Z. überliiferet isch und vo wo s Stärnbild D Hoor vo dr Berenike (Coma Berenices) si Naame überchoo het.

Dr Ptolemaios und d Berenikes häi grad ghürootet gha, wo dr Köönig wägem e Verroot gege d Seleukide in Chrieg zooge isch. D Köönigin häig denn iiri Hoor dr Liebesgöttin Aphrodite versproche, für dass dr Ptolemaios gsund wider wurd häi choo. Si het d Hoor zum Tämpel am Kap Zephyrion brocht, aber churz druf si si verschwunde, und niemer het gwüsst, was bassiert isch. D Berenike und au dr Köönig, won er zrugg gsi isch, sige seer bestürzt gsi. Doch dr Hoofastronom Konon het drfür en Erkläärig ghaa:

S Opfer häig de Götter sovil Fröid gmacht, ass si d Hoorlocke in Himmel uufe glüpft häige, und dört chönn mä sä as nöiji Stärngrubbe gsee. Das Stärnbild bestoot nume us schwechere Stärn und gseet schon e chli gwälleled us.

Eso isch die Stärngrubbe, wo mä hüte as e lugge offnige Stärnhufe aaluegt, e chliises Stärnbild im Früeligshimmel zwüschen em Löi und em Bäärehüeter (Bootes) worde. Dr Kallimachos het e Gedicht, *D Locke vo dr Berenike*, drüber gschriibe und dr Catull het das uf Latiinisch übersetzt.

S Gedicht vom Kallimachos verzelt au, ass dr Konon e Stärncharte zäichnet häig, aber über die isch sust nüt bekannt.

## Weblingg
* Stärncharte, Mythos und Gschicht
* 
* Catulls Carmen 66 : Berenices caesaries (Das Haar der Berenike)
Eratosthenes

Dr **Eratosthenes vo Kyrene** (; * zwüsche 276 und 273 v. d. Z. z Kyrene; † um 194 v.&nbsp;d.&nbsp;Z. z Alexandria) isch en ussergwöönlig vilsitige griechische Gleerte in dr Blüetezit vo de hellenistische Wüsseschafte gsi.

Er het as als Mathematiker, Geograaf, Astronom, Historiker, Filoloog, Filosoof und Dichder gschaffd. Im Ufdraag vo de egüptische Köönig us dr Dünastii vo de Ptolemäer het er öbbe e halbs Joorhundert lang d Bibliothek vo Alexandria gläitet, wo die bedütendsti Bibliothek in dr Antike gsi isch. Si isch usgezäichnet usgstattet gsi und het em die beste Arbetsbedingige bote. Dr Eratosthenes isch vor allem berüemt wil er die wüsseschaftligi Geografii gründet het. Er het seer sorgfältigi Mässige gmacht, zum dr Umfang vo dr Ärde uszrächne, was zu de bekanntiste wüsseschaftlige Läistige vom Alterdum ghöört. Usser sinere äigeni Forschig het er au s Wüsse gsammlet und gordnet, wo scho vorhande gsi isch. Er het e Hufe Wärk gschriibe wo aber alli verloore gange si und wo mä nume us Zitat und Bricht vo spöötere Autore kennt.

Er isch dr erst antiki Gleerti gsi, wo sich as Filoloog bezäichnet het. Under Filologii het er nit nume d Beschäftigung mit dr Sprooch- und Litratuurwüsseschaft gmäint, sondern e vilsitigi Gleersamkäit im ene allgemäinere Sinn. Es isch für sini umbefangeni Haltig iigwurzlete Überzüügige gegenüber charakteristisch gsi, ass er au Dichder kritisiert het, wo wie dr Homer as höggsti Autoridääte aagluegt worde si. Vo däm, wo dr Homer gschriibe het het er dänggt, as nid vil dra woor sig, wil s Ziil vo dene Gschichte Underhaltig sig und nit Beleerig.

## Litratuur
* Pedro Pablo Fuentes González: *Ératosthène de Cyrène*. In: Richard Goulet (Hrsg.): *Dictionnaire des philosophes antiques*. Band 3, CNRS Éditions, Paris 2000, ISBN 2-271-05748-5, S. 188–236 (reichhaltige Forschungsübersicht).
* Klaus Geus: *Eratosthenes von Kyrene. Studien zur hellenistischen Kultur- und Wissenschaftsgeschichte*. Beck, München 2002, ISBN 3-406-48976-1.
* Rudolf Pfeiffer: *Geschichte der Klassischen Philologie*. 2. Auflage. Beck, München 1978, ISBN 3-406-03751-8, S. 191–212.
* Eduard Schwartz: *Charakterköpfe aus der Antike*. 4. Auflage. Koehler & Amelang, Leipzig 1956, S. 183–209 (Gesamtwürdigung).

## Weblingg

* D. R. Dicks: Eratosthenes, Dictionary of Scientific Biography
* Daniela Friedl: Wie Eratosthenes die Erde vermessen hat
* Michael Fowler: Measuring the Solar System
Statik (Physik)

D **Statik** isch e Däilgebiet vo dr Mechanik, wo sich mit em Gliichgwicht vo Chreft an Körper befasst. Für dass e Kürper, wo in Rue isch oder sich ooni Beschlöinigung bewegt,  in Rue blibt, bzw. sich witer ooni Beschlöinigung bewegt, müesse d Summe vo alle Chreft und Momänt, wo uf dä Körper wirke, Null sii. Das isch d Gliichgwichtsbedingig vo dr Statik. Wenn d Chhreft und d Momänt, wo aagrife, bekannt si, cha mä die reagierende Uflaagerchreft und d Chreft und d Momänt, wo im Körper inne wirke, bestimme. D Ermiddlig vo de Chreft und Momänt isch d Grundlaag drfür wie Bauwärk und Baudäil usgläit und dimensioniert wärde. 

D Statik isch e wääsentligs Fachgebiet in de ääscheniöörwüsseschaftlige Fachrichdige Bauääscheniöörwääse  (Baustatik) und Maschinebau. Si beschäftigt sich under anderem mit em Middelpunkt vo de Chreft und em Schwerpunkt, dr Riibig, em Begriff vo dr Arbet, dr Bestimmig vo dr Schnittgröössi, dr Berächnig vo dr Verformig und dr Stabilideet.
Die Brobleem wärde mit Hilf vo grafische und rächnerische Methode glööst. Näbe de klassische analütische Methode wird immer mee die numerischi Finite-Elemente-Methode aagwändet.

D Stifhäit (Stifigkäit), wo dr Widerstand vom ene Körper gegen e elastischi Verformig dur e Chraft oder e Dräimomänt isch, hänggt vo de Äigeschafte vom Material und vo de Abmässige ab und wird im Allgemäine in dr statische Rächnig berücksichdigt. Dr Satz vo dr Erhaltig vo dr Energii spiilt do mit, so muess bin ere langsame Beweegig alli Arbet, wo dur Belastige vo usse ufbrocht wird, im elastische Süsteem dinne as potenzielli Energii gspiicheret wärde. 

D Festigkäit, wo im Allgemäine nume e Materialäigeschaft isch, isch in dr äigentlige statische Rächnig dorum nid relevant. Allerdings muess mä, wemm mä mit de statische Rächnige fertig isch, im Allgemäine no brüefe, öb d Festigkäit für d Belastig, wo mä usgrächnet het, grooss gnueg isch.

## Litratuur
* R. Mahnken: *Lehrbuch der Technischen Mechanik – Statik*. 1. Aufl. Springer, Berlin 2012, ISBN 978-3-642-21710-4
* R. C. Hibbeler: *Technische Mechanik 1 - Statik*. 10., überarbeitete Aufl. Pearson Studium, München 2005, ISBN 3-8273-7101-5
* Ya. G. Panovko: *Elements of the applied theory of elastic vibration*. Nauka, Moskau 1990

## Weblingg
Baustatik

D **Baustatik**, hüfig churz Statik, befasst sich mit em Berächne vo unbeweglige Tragstrukture und dr genaue Definiton vom Tragsystem, so dass es im stabile Gliichgwicht isch. Dodrfür bruucht si d Formle vo dr mechanische Statik us dr Physik. D Bruefsgattig, wo sich mit däm Thema befasst isch dr Bauäscheniör. In dr Schwyz kha me dä Bruef vorallem an dr ETH Züüri studiere.

## Architektonischi Relevanz
Für än Archidekt, wo sich sich ehnder mit dr Form und em Uusdrugg vom Gebäud befasst, spiilt d Statik insofärn ä Rolle, ass si Gränze festleit, was mit wele Materialie wie cha baut wärde. Die genaue statische Berächnige wärde im Allgemeine vom Statiker gmacht und nit vom Archidekt.

## Litratuur
* Hartung, B.: *Zur Mechanik des Stahlbetonbalkens*. Dissertation TH Darmstadt 1985 D 17.
* Hartung, B.; Krebs, A.: *Erweiterung der Technischen Biegelehre Teil 1*. Beton- und Stahlbetonbau 99 (2004), Heft 5.
* Krebs, A.; Schnell, J.; Hartung, B.: *Erweiterung der Technischen Biegelehre Teil 2*. Beton- und Stahlbetonbau 99 (2004), Heft 7.
* Krebs, A.; Hartung, B.: *Zur wirklichkeitsnahen Beschreibung des Trag- und Verformungsverhaltens von Stahlbeton- und Spannbetonträgern mit der ETB*. Bauingenieur 82 (2007), Heft 10.
* Karl-Eugen Kurrer: *Geschichte der Baustatik*. Berlin: Ernst & Sohn 2002. ISBN 3-433-01641-0.
* Karl-Eugen Kurrer: *The History of the Theory of Structures. From Arch Analysis to Computational Mechanics*. Berlin: Ernst & Sohn 2008. ISBN 978-3-433-01838-5.
*Schneider, Bautabellen für Ingenieure, 19. Auflage, Werner Verlag, Köln 2008, ISBN  978-3-8041-5242-7
*Schneider, Bautabellen für Architekten, 18. Auflage, Werner Verlag, Köln 2008, ISBN 978-3-8041-5237-3

## Weblingg
* www.statik-lernen.de - Diplomarbet an dr FH Kaiserslautern.
* KI-SMILE - Visualisierungen zum Thema Statik und Iiwirkige
* EasyStatics – Computerprogramm vo dr ETH Züri zur Berächnig vo ebene Stabdraagwärk.
Elektrostatik

D **Elektrostatik** isch ä Deilgebiet vo dr Elektrodynamik und befasst sech mit elektrische Ladige, wo sech nit bewege, und mit de elektrische Fälder vo glaadene Körper befasst.  

D Fenomeen vo dr Elektrostatik chömme vo de d Chreft, wo elektrischi Laadige ufenander usüebe. Die Chreft wärde vom Coulombsche Gsetz beschriibe:
: F = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{q_1 \cdot q_2}{r^2} ,

wobii q_1 und q_2 zwäi Laadigsmänge si, wo chugelsümmetrisch verdäilt si, r dr Abstand zwüsche deren iire Middelpünkt und \varepsilon_0 d Permittivität vom Vakuum (elektrischi Fäldkonstante) isch.

E klassischs Bischbil isch, ass Bärnstäi, wo mä draa ribt, Däili aaziet. Au wenn d Chreft chlii usgseen, isch die elektrischi Chraft z.&nbsp;B. im Vergliich mit dr Grawitazioonschraft usserordentlig stark: die elektrischi Chraft zwüschen eme Elektron und eme Proton (bäidi bilde zämme e Wasserstoffatom) isch öbbe 40 Gröössenornige gröösser as iiri gegesitigi Aaziejig wäge dr Gravitazioonschraft.

D Elektrostatik isch e Spezialfall vo dr Elektrodynamik für umbewegti elektrischi Laadige und statischi elektrischi Fälder, wo sich mit dr Zit nid ändere. D Elektrostatik het iir Analogon in dr Magnetostatik, wo sich mit stazionääre (zitlig konstante) Strööm und Magnetfälder befasst.

## Litratuur
* John David Jackson: *Klassische Elektrodynamik.* Walter de Gruyter, Berlin 1982, ISBN 3-11-009579-3
* Wolfgang Demtröder: *Experimentalphysik. Bd.2: Elektrizität und Optik.* Springer, Berlin 2004, ISBN 3-540-20210-2
* Wolfgang Nolting: *Grundkurs Theoretische Physik 3* Springer 2007, ISBN 978-3-540-71251-0
* Hartmut Berndt: *Elektrostatik - Ursachen, Wirkungen, Schutzmaßnahmen, Messungen, Prüfungen, Normung.* VDE-Verl., Berlin 1998, ISBN 3-8007-2173-2
* D. M. Taylor, P. E. Secker: *Industrial electrostatics - fundamentals and measurements.* Research Studies Press, Taunton 1994, ISBN 0-86380-158-7
* Jen-Shih Chang: *Handbook of electrostatic processes.* Dekker, New York 1995, ISBN 0-8247-9254-8
* Dreizler, Lüdde: *Theoretische Physik 2: Elektrodynamik und spezielle Relativitätstheorie* Springer, Berlin 2005, ISBN 3-540-20200-5
* Griffiths: *Introduction to Electrodynamics* Pearson 2008, ISBN 0-13-919960-8

## Weblingg

* Versüech und Ufgoobe zur Elektrostatik (LEIFI)
Spezifisches Gewicht

S **spezifische Gwicht** vom ene füsikalische Körper isch s Verheltnis vo sinere Gwichtschraft zu sim Volume. 

S spezifische Gwicht wird hüte in dr Füsik und in dr Technik kuum me brucht. Es hängt vo dr Ärdbeschlöinigung ab, wo vo Ort zu Ort e chli verschiide isch. Im Allgemäine git mä hüte d Dichti vom ene Körper aa und us deere cha mä s spezifische Gwicht abläite, wemm mä s brucht.

## Definizioon
S spezifische Gwicht vom ene Material isch si Gwichtschraft bezooge uf si Volume 
:\gamma = \frac{F_\mathrm{G}}{V}
Drbii isch 
:\gamma (griech. *[[Gamma]]*) s spezifische Gwicht
:F_{\text{G}} d Gwichtschraft
:V s Volume
oder bezooge uf d Dichti

:\gamma = \rho \, g

Drbii isch
:\rho d Dichti vom Material (Masse bro Volumenäinhäit, tüpischerwiis kg/m3)
:g d Normalbeschlöinigung (Uf dr Ärde 9.81 m/s2)

D Äinhäit isch
:[\gamma] =  \frac{\mathrm{kg} \cdot \mathrm{m}}{\mathrm{m}^3 \cdot \mathrm{s}^2} = \frac{\mathrm{N}}{\mathrm{m}^3} 

## Litratuur
* DIN 1306 *Dichte; Begriffe, Angaben.*
* Bergmann, Schaefer: *[[Bergmann-Schaefer Lehrbuch der Experimentalphysik|Lehrbuch der Experimentalphysik]].* Band 1: *Mechanik, Relativität, Wärme.* 11. völlig neubearbeitete Auflage. de Gruyter, Berlin u. a. 1998, ISBN 3-11-012870-5.
Kommunizierende Röhren

As  **Kommunizierendi Rööre** oder **Kommunizierendi Gfääss** bezäichnet mä  Gfääss, wo oobe offe aber unde mitenander verbunde si. E homogeni Flüssikäit stoot in iine überall gliich hooch, wil d Schweerchraft und dr Luftdruck öberall konstant si (*[[Hydrostatisches Paradoxon|Hüdrostatischs Paradox]]*).

Wenn d Flüssikäit inhomogen isch, verhalte sich d Hööchene vo de Flüssigkäitssüüle (vo dr Flächi us grächnet, wo si sich berüere) umkeert wie iir spezifischs Gwicht.

## Aawändige
S Prinzip vo de kommunizierende Gfääss cha uf verschidnifi Arte usgnützt wärde, öbbe bi spezielle Mässgräät wie dr Schluuchwoog und dr Kanalwoog (eme Nivellier), wo mä  mit ere Hööchiunderschiid uf Bruchdäil vo Millimeter genau cha mässe.

Bim *[[Heber (Gerät)|Heber]]*, won e Form vo Suugbumpi isch, hört dr Drabsfeer vo dr Flüssikäit erst uf, wenn die bäide Oberflechene gliich hooch si. *Sifoon* si Wasserläitige, wö zerst aabe göön und denn uufe.  *Wasserdürm* bruche s Brinzip vo de kommunizierende Gfääss, zum in de Wasserläitigen dr Druck gliich z halte.

## Weblingg
* Video vo Kommunizierende Rööre
Springerle

**Sprengerle** (in dr Schwiz **Anisbrötli** oder **Springerli** – im fränkische Ruum **Eierzucker** gnennt) send a Gebäck, wo mr vor dr Weihnachtszeid backt, daß se no z Weihnachte schee woich send.

Für den Doig nemmt mr Oier, Zucker, Mehl ond Hirschhornsalz, daß se au uffganget oder a Fiaßle krieget. Der Doig wird ausgrollt, no wird mit em Model a Bild nuffdruckt, dann doilt mr se ond lässt se en Dag otrockne. No schtreicht mr awengle Wasser über d Onterseit ond backt se.

Zwische November ond em nuie Johr fendet all Johr a Ausstellong mit em Thema Sprengerle em Museum em Schlessle in Freiberg am Neckar statt.

Em elsässischa Lítzelstoi geit s a Sprengerles-Museum. En dr Stadt Strasburg, Pennsylvania (USA) geit s a „Springerle-House“, a klois Cafe mit ere Model-Sammlong.

## Literatur
* *Holzmodel aus Hohenlohe*. ISBN 3-923740-06-9
* Elke Knittel und Rolf Maurer: *Modelschätze*. Silberburg-Verlag 2005, ISBN 3874076768.
* Linus Feller: *Änismodel – Geschichte, Brauchtum, Symbolik*. Paradies-Verlag 1998.
* Almute Grohmann: *Backen mit Modeln*. ISBN 978-3000331657

## Weblink

* www.springerle.com
* Änisbrȫtli, Schweizerisches Idiotikon Bd. 5, Sp. 955
Radius

**Radius** cha si:

* dr Abstand vo dr Kräislinie vom Middelpunggt vom ene Kräis oder vo dr Chugeleoberflechi zum Chugelemiddelpunggt
* lat. für Speiche, en Underarmchnoche
* äini vo de säggs groosse Aadere dr Lengi noch im ene Insekteflügel
* e Kennzaal vom ene Graaf in dr Graafetheorii
* s Radio vom ene Studänteveräin an dr ETH Züri
* e Verlag z Stuttgart
* e Familienaame; bekannti Lüt wo eso ghäisse häi:
** Justus Radius (1797–1884), e dütsche Patholog

**RADIUS** stoot für:
* Remote Authentication Dial-In User Service, e Netzwärkprotokoll
Radius (Kreis)

As **Radius** (vo lat. *radius*; „Straal“) (dütsch: **Halbmässer**) bezäichnet mä in dr Geometri dr Abstand zwüschen em Middelpunggt *M* vom ene Kräis und dr Kräislinie. Allgemäiner häisst au bin ere dreidimensionale Chugele oder ere n-dimensionale Sfääre dr Abstand zwüsche em Middelpunggt und dr Chugeleflechi bzw. Sfääre eso. Gläägentlig wird au e Strecki, wo dr Middelpunggt vo dr Figur mit iirem Rand verbindet, as Radius oder Halbmässer bezäichnet. 

Verallgemäineret het jedes geometrische Objekt mit eme kräisförmige Kweerschnitt oder ere kräisförmige Grundflechi e Radius, also au e Zylinder oder e Chäigel.



## Beziehjige
Dr Radius *r* entspricht em halbe Durchmässer *d*.
:r= \frac{d}{2}.
Zum Kreisumfang *U* verhaltet sich dr Radius eso:
:r = \frac{U}{2\pi}.
Zur Kräisflechi *A* verhaltet sich dr Radius eso:
:r = \sqrt{\frac{A}{\pi}}.
Exhaustionsmethode

D **Exhaustionsmethode** isch en antiks Verfaare, wo mä mit em Flechene berächnet het, also en alts Integrazionsverfaare. 

Dr Antiphon (430 v. d. Z.) isch überzügt gsi, ass mä e Kräis chönn kwadriere, wil mä jedes Polygon in e Kwadrat mit dr gliiche Flechi cha verwandle. Er isch drvo usgange, ass mä e Vilegg im ene Kräis, wo d Egge von em uf dr Kräislinie lige,  nüme vom Kräis chönn underschäide wärde, wenn d Zaal vo sine Site grooss gnueg isch, und dr Kräis denn völlig „erschöpft“ sig. 

Mit dere Idee het dr Eudoxos vo Knidos d Exhaustionsmethode entwigglet und eso s Volume von ere Pyramide und vom ene Chäigel berächnet. Dere Methode säit mä d *Exhaustionsmethode* (vo *exhaurire*, lat. „uusenee“, „erschöpfe“, „vollände“).

Dr griechisch Gleerti Archimedes (287–212 v. d. Z.) het das Verfaare 260 v. d. Z. brucht und mithilf vom ene 96-Egg uusegfunde, ass 3&nbsp;+&nbsp;10*/*71&nbsp;10*/*70 isch, und s bestimmte Integral von ere Parable usgrächnet. 

S Verfaare isch bis ins 17. Joorhundert e wichdigs Integrazionsverfaare gsi. Dr Ludolph van Ceulen het mit em Archimedes siner Arbet witergmacht bis zum 2^{62}-Egg im Kräis und het Pi noch drissig Joor Rächne bis uf 35 Stelle usgrächnet.

## Litratuur
* C. H. Edwards Jr.: * The Historical Development of the Calculus*, 1979, Springer New York
Prinzip von Cavalieri

S **Brinzip vom Cavalieri** (au bekannt als dr *Satz vom Cavalieri* oder s *Cavalierische Brinzip*) isch en Ussaag us dr Geometrii, wo uf e italiänisch Mathematiker Bonaventura Cavalieri, wo vo 1598 bis 1647 gläbt het, zrugggoot. 

Es säit us:
:Zwäi Körper häi s gliiche Volume, wenn iiri Schnittflechene in Ebene parallel zun ere Grundebeni in entsprächende Hööchene dr gliich Flecheninhalt häi.

En anderi Formulierig isch:
:Wenn zwäi Körper zwüsche de Ebene E_1 sowie E_2 lige, wo zuenander parallel si, und wenn si vo jedere Ebeni E', wo zu deene parallel isch, so gschnitte wärde, ass gliich groossi Schnittflechene entstöön, denn häi die Körper s gliiche Volume.

## Weblingg
* Java-Applet zum Cavalieri-Prinzip vom Walter Fendt

## Fuessnoote
Johan Ludvig Heiberg (Philologe)

Dr **Johan Ludvig Heiberg** (* 27. Novämber 1854; † 4. Januar 1928) isch e dänische Mathematikhistoriker und klassische Filoloog gsi.

## Lääbe
Dr Heiberg het klassischi Filologii und Mathematik studiert und het 1879 z Kopehage über en Archimedes mit dr Dissertazioon *Quaestiones Archimedeae* promoviert. Er isch zerst Gümnasialleerer worde und vo 1884 bis 1895 Diräkter vom ene Gümnasium. In de 1880er Joor het er e Bewegig für e Griechisch-Underricht an dänische Gümnasie aagfüert. 1896 bis 1924 isch er Brofässer für klassischi Filologii z Kopehage gsi, und het sich nit nume uf si mathematikhistorischs Spezialgebiet beschränkt.  Im akademische Joor 1915/16 isch er Räkter vo dr Uniwersidäät gsi.

Dr Heiberg isch vor allem wäge sine Arbäite über e Archimedes bekannt worde. 1880/81 het er z Leipzig bi Teubner e Wärkusgoobe in drei Bänd uusegee. 1906 het er z Konstantinopel s Manuskript vom ene Wärk vom Archimedes entdeggt, wo bis denn unbekannt gsi isch. Er het din über sini „mechanische“ Methode gschriibe, won er mit ene e Hufe vo sine geometrische Entdeckige gmacht het. Ursprünglig isch s Manuskript in dr Bibliothek vo dr griechisch-orthodoxe Chille in dr Graabchille z Jerusalem gsi und spööter in deren iirem Metochion z Istanbul. Er het 1906 und 1908 zwäi Räise gmacht und s Manuskript fotigrafiert. S Manuskript isch denn lang verschwunde bis es 1998 versteigeret worde isch. Es wird jetz am Walters Art Museum z Baltimore undersuecht. Dr Heiberg het au Wärk vom Ptolemäus, vo dr *Chäigelschnittleer* vom Apollonios vo Perge und vo de *Elemänt* vom Euklid uusegee. 

1904 het er en Eeredokter vo dr Uniwersidäät Oxford überchoo.

## Wärk
Dr Heiberg het uf Dänisch, Dütsch, Griechisch, Latiinisch und Arabisch publiziert.

**Geschichte der Mathematik und Naturwissenschaften im Altertum*, Münche, Beck 1960 (Noochdruck vo dr Usgoob bi Beck vo 1925)
**Naturwissenschaften und Mathematik im klassischen Altertum*, Leipzig, Teubner 1912 (änglischi Usgoob Oxford University Press 1922)
**Naturwissenschaften, Mathematik und Medizin im klassischen Altertum*, 2. Uflaag, Leipzig, Teubner 1920
**Literargeschichtliche Studien über Euklid*, Teubner 1882
**Beiträge zur Geschichte [[Giorgio Valla|Georg Valla]]´s und seiner Bibliothek*, Zentralheft für Bibliothekswesen, Biheft 16, 1896
**Italien. Spredte Studier og Rejseskitser*, Gyldendalske Boghandel, Kopehage 1904
**Fra Hellas. Populaire Afhandlinger*, Jesperson og Pios Forlag 1920
**Fra Hellas og Italien*, 2 Bänd, Kopehage 1929 

## Litratuur
*Hans Raeder: Nachruf. In: Isis, Bd. 11, 1928, S. 367

## Weblingg
* Website über s Archimedes-Manuskript
* E baar Wärkusgoobe, wo dr Heiberg uusegee het, pdf
* D Shirley Gray über e Heiberg und Heath in de Notices AMS 2008, umfangriichi (7 MB) pdf-Datei

## Fuessnoote
Johan Ludvig Heiberg

**Johan Ludvig Heiberg** isch dr Naame vo deene Persone:


* e dänischer Schriftsteller (1791–1860)
* e dänische Filoloog und Mathematikhistoriker (1854–1928)
Universität Kopenhagen

D **Uniwersidäät Kopehaage** (dänisch: *Københavns Universitet*, latiinisch: *Universitas Hafniensis*) isch die eltist Uniwersidäät in Dänemark und het iire Sitz z Kopehaage. Dr Zaal vo de Studänte nooch isch si die zwäitgrössti Uniwersidäät im Land. Si isch im Joor 1479 gründet worde und isch noch dr Uniwersidäät Uppsala die zwäiteltisti Hochschuel in Skandinawie. D Geböid vo dr Uniwersidäät lige hüte im ganze Groossruum Kopehaage verströit, s Haupt- und d Verwaltigsgeböid si aber immer no in dr Innestadt.

D Uniwersidäät Kopehaage isch Mitgliid im Hoochschuelverband International Alliance of Research Universities.

## Fakultääte

In iirer mee as 500-jöörige Gschicht het s immer wider Ändrige gee, hüte isch si in säggs Fakultääte iidäilt:
* Theologischi Fakultäat *(dän: teologi / Abk. TEOL)*
* Juristischi Fakultäät *(jura / Abk. JURA)*
* Sozialwüsseschaftligi Fakultäät *(samfundsvidenskab / Abk. SAMF)*
* Medizinischi Fakultäät *(sundhedsvidenskab / Abk. SUND)*
* Humanistischi Fakultäät *(humaniora / Abk. HUM)*
* Natur- und Umwältwüsseschaftligi Fakultaät *(natur- og biovidenskab / Abk. SCIENCE)*

D Ääscheniöörwüsseschafte si an dr Uniwersisäät Kopehaage nit verdräte. Es git drfür d DTU, won e äigeständigi Technischi Uniwersiäät z Lyngby isch, grad usserhalb vo Kopehaage.

## Weblink
 
* Hauptsite vo dr Uniwersidäät Kopehaage (dänisch)
* Theologischi Fakultäät (dänisch)
* Juristischi Fakultäät (dänisch)
* Gsellschaftswüsseschaftlichi Fakultäät (dänisch)
* Medizinischi Fakultäät (dänisch)
* Humanistischi Fakultäät (dänisch)
* Natur- und Umwältwüsseschaftligi Fakultäät (dänisch)

## Fuessnoote