open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Appenzeller (Käse)

**Appezäller** isch e Schwiizer Chässorte us de Ostschwiiz.

## Gschicht
Im Appezällerland werd scho öber 700 Johr Chäs härgstellt, wia e Urkunde us em Johr 1282 erwäänt. D Milch werd roh vo de Puure rund um de Säntis produziert und vo villne chlinne und grössere Chäseraie zu Chäs verarbaitet. Im Sommer isch uf de Alpe da di ainzig Möglichkait gsi, d Milch haltbar z mache. Wo und wia as hüt de Appezäller Chäs gmacht werd, isch kai Ghaimnis; nu Zämesetzig vo de Chrütersulz blibt ganz wenige vorbehalte.

Under em gschüzte Name Appezäller Chäs produziered hüt rund 70 Chäseraie i de Kantön Appezäll Innerrhode, Appezäll Usserrhode und i Tail vo de Kantön Sangalle und Thurgau öber 8'600 Tonne Chäs im Johr. Öpa 60 Prozent vom Appezäller werd is Usland verchauft.

## Herstellig
Grundsätzlich werd de Chäs us Rohmilch us de Region hergstellt. D Riifezyt betrait je noch Sorte zwüsched drü und nü Mönet. Wärend em Riifigsprozäss werd de Chäsliib mängmol mit de spezielle Chrütersulz us verschidnige Chrüter und Gwörz iigribe. Je länger de Chäs mit däre Chrütersulz pflägt werd, je feschter wird d Rinde und desto wörziger werd em Chäs sis Aroma.

## Aigeschafte
De Appezäller ischt en Halbhertchäs. Z Dütschland wörd er as Hartchäs klassifiziert. De Liib vom Appezäller isch öpe 10 cm höch, hät en Durchmässer vo rund 30 bis 35 cm und wegt zwösche 6 und 7,5 kg. Sini Rinde isch ockergälb bis bruuroot und hät en hällgääle Taig mit wenig chlinne Löchli. Er hät je noch Sorte en chräftig wörzige Gschmack.

Es git verschidnigi Wariante vom Appezäller:
* *Appenzeller CLASSIC*; da isch de gschützti Grundtyp, wo z Dütschland und Öschtriich *MILD-WÜRZIG* haisst. Dä werd mindistens drü Mönet glageret und hät a silbrigi Etigette mit ere blauroote Schrift.
* *Appenzeller SURCHOIX* (Sürschoa); dä Chäs isch chli wörziger und haisst au *KRÄFTIG-WÜRZIG*. Dä werd vier bis föf Mönet glageret und hät a goldigi Etigette.
* *Appenzeller EXTRA*; dia Sorte isch no chli chräftiger im Gschmack und haisst au *EXTRA-WÜRZIG*. Dä isch mindistens sächs Mönet glageret und hät a schwarzi Etigette.
* *Appenzeller BIO*; isch e klassischi Wariante us Milch, wo vo Puure chunnt, wo eren Betrieb noch strenge biologische Richtlinie bewirtschaftet. Dä Chäsliib dörf drum s Signet vo Bio-Suisse mit de Chnospe druff ha.
* *Appenzeller ¼-FETT MILD *; da isch en viertelfätte, milde Chäs. Er hät öpe 30 Prozent weniger Kalorie als di andere und hät e silbriggrüeni Etigette.
* *Appenzeller ¼-FETT RÄSS *; da isch en viertelfätte, ganz chräftige, rezänte Chäs. Me sait em ganz aifach *Rässe Chäs* und hät e silbrigbruuni Etigette.

## Verwendig
De Appezäller Chäs esst me als Biilaag zu verschidnige Moolzyte. Me chanen au öber Taigware raffle oder för de Chäsflade bruche. Di milde Sorte aignet sich för Fondü oder Raclett.

## Weblink

* Appezäller Chäs (appenzeller.ch)
* Agroscope: ''Appenzeller''
* 

## Fuessnoote
Funktionalismus (Design)

**Funkzionalismus** in dr Archidektuur und im Disäin bedütet ass die räin esthetische Gstaltigsbrinzipie e weniger wichdigi Rolle spiile dr Verwändigszwäck vom Geböid oder vom Gräät und dass dä dorum d Form bestimmt. Vo doo stammt dr berüemti Spruch „Form follows function“ („d Funkzioon bestimmt d Form“) vom Louis Sullivan, wo vo dr bobulääre Uffassig chunnt, ass d Schöönhäit in dr Archidektuur und im Disäin in dr Funkzionalidäät wurd lige. 

D Aafäng vo dere Uffassig gönge zu de esthetische Theoretiker vom 19. Joorhundert zrugg (Lotze, Semper, Greenough). Si si z Dütschland aber erst mit dr Gründig vom Dütsche Wärkbund under de Schlagwörter *Sachligkäit* und *Zwäckform* in dr Rang von ere Gstaltigswiis erhoobe, wo mä künstlerisch cha ärnst nee. 

Dr Funkzionalismus het noch em Erste Wältchrieg und noch em Zwüscheschbiil vom Expressionismus under em Begriff *[[Neues Bauen|Nöis Baue]]*, *[[Bauhausstil|Bauhuusstiil]]* oder *[[Neue Sachlichkeit (Architektur)|Nöiji Sachligkäit]]* as gstalterischs Brinzip wider gröösseri Beachdig gfunde. Z Schwede het sich dr Funkzionalismus u. a. noch dr Stockholmer Usstellig vo 1930 und noch em Manifest «acceptera» in de 1930er Joor afo duuresetze.

Dr Funkzionalismus isch z Dütschland aber erst noch em Zwäite Wältchrieg um Inbegriff vom modärne Baue worde, wo wirklig allgemäinverbindlig isch. Er het denn d Archidekduursprooch vom Widerufbau brägt. Sit em Aafang vo de 1970er Joor isch die formaali Armuet und Unwirtlikäit vo de funkzionalistische Blaanige öffentlig immer mee kritisiert worde. Doorum het die sogenannti Postmodärne in de 1980er Joor brobiert, em Funkzionalismus völlig nöiji Gstaltigsbrinzipie entgeegezsetze.

As Gstaltigsbrinzip isch dr Funkzionalismus in dr Archidekduur in dr zwäite Helfti vo de 1990er Joor wider aktuell worde, wo dr sogenannt Dekonstruktivismus an Iifluss verloore het.

## Litratuur
* Sebastian Müller: *Kunst und Industrie. Ideologie und Organisation des Funktionalismus in der Architektur.* Carl Hanser, München 1974.
* U. Poerschke: *Funktion als Gestaltungsbegriff*. Dissertation BTU Cottbus 2005.
* Julius Posener: *Die Anfänge des Funktionalismus. Von Arts and Crafts zum Deutschen Werkbund.* Ullstein, Frankfurt a. Main/Wien 1964.
* Robert Venturi, Denise Scott Brown, Steven Izenour: *Lernen von Las Vegas. Zur Ikonographie und Architektursymbolik der Geschäftsstadt.* Vieweg, Braunschweig 1979, ISBN 3-528-08753-6, (Bauwelt-Fundamente, 53) (Funktionalismuskritik)
* Adolf Behne: *Der moderne Zweckbau.* Ullstein, Berlin/Frankfurt a. M./Wien/Berlin 1964.
* Jan Michl: Form follows WHAT? The modernist notion of function as a ''carte blanche'' 1995.
Kreis Sonvico

Dr **Chrais Sonvico** (ital. *Circolo di Sonvico*) isch bis Mitte April 2013 e politischi Ainhait im Kanton Tessin in dr Schwyz gsi. Er hät zämme mit de Chrais Agno, Breno, Capriasca, Carona (ab 2013 Paradiso), Ceresio, Lugano Oscht, Lugano Wescht, Magliasina, Sessa, Taverne un Vezia dr Bezirk Lugano bildet. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Sonvico gsi. Dr Chrais isch ufglest worde, wil all sini Gmaine mit de Stadt Lugano fusioniert hän.

## Gmaine
Zum Chrais hän die Gmaine ghert:
Appenzeller

**Appezäller** heissed:

* d Bewohner vo de Kantön Appezäll Usse- und Innerrhode, wia au vom Dorf Appezäll, lueg bi Appezäll (Begriffsklärig)
* en Chäs, lueg bi Appezäller Chäs
* e Biermarke, lueg bi *Appenzeller Bier* vo de Locher Bräu
* en Bitter-Liggör, lueg bi Appezäller Alpebitter
* e Läbchuechespezialität, lueg bi Appezäller Biber
* e Hunderasse, lueg bi Appezäller Bläss
* e Hüenerrasse, lueg bi Appezäller Barthuen

**Appenzeller** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Hans Appenzeller (1899–??), Schwizer Ruederer
* Immo Appenzeller (* 1940), dütsche Astronom
* Johann-Conrad Appenzeller (1775–1850), reformierte Pfarrer und Volksschriftsteller i de Schwiz
* Karin Maurer (ledig Appenzeller) (* 1980), Schwizer Glaitschirmpiloti
Appenzeller Alpenbitter

**Appezöller Alpebetter** isch en Better-Liggör us de Ostschwiz, gnauer gsäät, us em Appezöllerland.

## Gschecht
De Emil Ebneter vo Appezöll hät 1902 s erstmol en Magebetter hergstöllt. Scho 1907 hät er de Name «Appenzeller Alpenbitter» schütze loo. Sit 1908 hät de Emil Ebneter zämme mit sim Schwoger, em Beat Kölbener, de Alpebetter witer entwickled. Si händ sich au bi Chlööster, wo sich mit Hailchrüter uskännid, erkundiged. Im Johr 1916 händs a chli osserhalb vo Appezöll a de Settere a Ligeschaft chöne chaufe, dai drus e Fabrik mit Brännerai gmacht um de Alpebetter z produziere. Noch de 1940er Johr isch s Rezäpt vo dem Getränk nome gross veränderet worde. Di letschti Änderig goot i d 1960er Johr zrogg, wo d Alperoose i de Schwiz gschützt worde isch und dromm nome hät döre verarbaitet wärde.

## Herstöllig
D Familie Kölbener und Ebneter händ för de Appezöller Alpebetter nu natürlechi Zuetate bruucht. No hüt verwändet d Firma *Ebneter & Co. AG* di gliche Zuetate, wia doozmol. De Emil Ebneter hät früener di maiste vo däne Chrütli und Worzle sälber im Alpstai gsammled, hüt wärdet dia 42 verwändete Zuetate vorwigend importiert. Under anderem sind en Brand us Worzle vom gääle Enzian, es Destilat us Stern-Anis und Wacholder för de typisch Gschmack vom Appezöller wichtig. S gnaui Rezäpt isch ime Schlüüsfach uf ere Bank und nume zwe Persone us de Gründerfamilie händ de Zuegang. De Appezöller Alpebetter hät 29 Wolumeprozänt Alkohol.

## Varia
Me trinkt de Appezöller Alpebetter us em zwe oder vier Centiliter Gläsli puur. Ma chan en au mit chli Iis oder als Mixgetränk gnüüsse. Wär en im Kafi ine mag, dä bstellt im Restorant en *Kafi Biberflade* (vgl. Biberflade).

## Weblink

* Internetsite vom Appezöller Alpebetter
* 
* ''Appenzeller Alpenbitter: Die Kräutermischer von Appenzell'' Reportage i de Coopzitig vom 2. Augschte 2013
Leuenberger

**Leuenberger** isch dr Name vu däne Persone:

* Beat Ernst Leuenberger (1946–2010), Schwyzer Botaniker
* Benjamin Leuenberger (* 1982), Schwyzer Automobilrännfahrer
* Ernst Leuenberger (1945–2009), Schwyzer Politiker (SP) und Gwerkschafter
* Hans-Dieter Leuenberger (1931–2007), Schwyzer Esoterik-Autor
* Jackie Leuenberger (* ?), Schwyzer Mundartsängeri
* Marc Leuenberger (* 1962), Schwyzer Iishockeyspiler
* Marc Leuenberger  (* 1978), Schwyzer Iishockeyspiler
* Marie Leuenberger (* 1980), Schwyzer Schauspileri
* Moritz Leuenberger (* 1946), Schwyzer Politiker und Bundesrot (SP)
* Niklaus Leuenberger (~1615–1653), Aafüerer vo dr Bärner Untertane im Schwyzer Buurechrieg und Bundesobmann
* Sven Leuenberger (* 1969), Schwyzer Iishockeyspiler
* Ueli Leuenberger (* 1952), Schwyzer Politiker (Grüeni)
Kreis Acquarossa

Dr **Chrais Acquarossa** (ital. *Circolo d'Acquarossa*) bildet zämme mit dr Chrais Malvaglia un Olivone dr Bezirk Blenio im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Acquarossa.

## Gmaine
Syt dr Fusion vu dr nyyn ehmolige Gmaine Castro, Corzoneso, Dongio, Largario, Leontica, Lottigna, Marolta, Ponto Valentino un Prugiasco anne 2004 umfasst dr Chrais nume no ai Gmai:
Kreis Malvaglia

Dr **Chrais Malvaglia** (ital. *Circolo di Malvaglia*) bildet zämme mit dr Chrais Acquarossa un Olivone dr Bezirk Blenio im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Malvaglia.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Grafik

D **Grafik** (griechisch *γραφική* [*τέχνη*], *grafikí* [*téchni*], „die Be-/Schriibendi [Kunst]“) im witiste Sinn isch dr Sammelbegriff für alli künstlerische oder technische Zäichnige und für deren iiri manuelli drucktechnischi Vervilfältigung. Im ängste Sinn beziet sich *Grafik* nume uf die künstlerischi Druckgrafik, wo zur bildende Kunst ghöört. En Originalgrafik entstoot äigeständig, unabhängig vo Vorlaage und in dr Absicht, d Technike vo dr Druckgrafik für e künstlerisch Usdruck z bruuche.

## Druckgrafischi Verfaare
Die druckgrafische Verfaare, wo im künstlerische Beriich verwändet wärde, cha mä in verschidnigi Grubbe iidäile.

Bim *[[Hochdruckverfahren|Hoochdruckverfaare]]* isch das, wo sött druckt wärde, erhaabe. In die Grubbe ghööre dr Holzschnitt, dr Holzstich, dr Schrotschnitt, dr Wisslinieschnitt, dr Däigdruck, dr Clair-obscur, dr Camaieu-Schnitt, dr Linolschnitt, dr Montaäschedruck/Materiaaldruck ind d Zinkäätzig

Bim *[[Tiefdruckverfahren|Diefdruckverfaare]]* isch das, wo sött druckt wärde verdieft.  Die ganzi Druckform wird iigfärbt und die überschüssigi Farb wird abkratzt. Diefdruckverfaare si die *[[Stich und Schnitt (Druckverfahren)|manuelle Stichverfaare]]* wie Chupferstich, Staalstich, Punzestich, Punktstich, Schabkunst (Mezzotinto), Chaltnoodleradierig, Chriidemanier. Au d *[[Ätzverfahren|Äätzverfaare]]* ghööre drzue, wie Radierig, Aquatinta, Heliogravüre, Punktiermanier, Wäichgrundäätzig (Vernis Mou)

Bim *[[Flachdruck]]verfaare* wie dr Lithografii si d Däil wo druckt wärde und die wo nid druckt wärde uf dr gliiche Ebeni. D Stelle, wo Farb sött aanechoo, wärde mit Dusch, Fettstift oder andere Mittel behandlet, wo Wasser abstoosse. D Form wird denn mit Wasser gnesst und d Druckerfarb ufdräit. Dört, wo d Form nass isch, wird d Farb nit aagnoo.

Bim *Durchdruck* (Serigrafii, Siibdruck) läit mä e Siibli oder e Gwääb uf d Druckflechi, wo an de Stelle, wo s käi Farb sött ha, eso behandlet isch, ass d Farb nid duurecha. Mä dräit denn d Druckfarb mit eme Wüscher uf.

Denn git s no verschidnigi anderi Verfaaren, wie d Monotüpii und dr Glaasglischeedruck. Nöjeri Entwicklige, wo d Künstler häi afo verwände si dr Dintedruck und dr Thermosublimazioonsdruck.

## Weblingg
* Informationen uf Farbholzschnitt.at
Kreis Olivone

Dr **Chrais Olivone** (ital. *Circolo d'Olivone*) bildet zämme mit dr Chrais Acquarossa un Malvaglia dr Bezirk Blenio im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Blenio.

## Gmaine
Syt dr Fusion vu dr fimf ehmolige Gmaine Aquila, Campo, Ghirone, Olivone un Torre anne 2006 umfasst dr Chrais nume no ai Gmai:
Kreis Ticino

Dr **Chrais Ticino** (ital. *Circolo del Ticino*) isch en ehmolegi Verwaltigsainhait im Kanton Tessin in dr Schwyz. Er het zämme mit dr Chrais Bellinzona un Giubiasco dr Bezirk Bellinzona bildet. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Sementina gsi.

Nochdäm as es im Bezirk Bellinzona uf dr 2. April 2017 zur Fusion vu vierzä Gmaine, inklusiv Bellinzona, cho isch – us verschidne Chrais un Bezirk – isch au e neji Iitailig vu dr Chrais im Bezirk Bellinzona nötig wore. Ali Gmaine us em Chrais Ticino hän bi däre Fusion mitgmacht un drum isch dr Chrais ufglest wore.

## Gmaine
Zum Chrais hän die Gmaine ghert:
Kreis Airolo

Dr **Chrais Airolo** (ital. *Circolo di Airolo*) bildet zämme mit dr Chrais Faido, Giornico un Quinto dr Bezirk Leventina im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Airolo.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Kreis Faido

Dr **Chrais Faido** (ital. *Circolo di Faido*) bildet zämme mit em Chrais Airolo, Giornico un Quinto dr Bezirk Leventina im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Faido.

## Gmaine
Uf Aafangs April 2012 händ alli Gmaine vom Chrais Faido zu ainere Gmain fusioniert. Zuesätzlich sind no us em Chrais Giornico die baide Gmaine Cavagnago und Anzonico derzue cho. Uf Aafangs Mai 2016 hät d Gmain Sobrio, wo vorhär au no zum Chrais Giornico ghert hät, mit de Gmain Faido fusioniert und dodrmit in Chrais Faido gwächslet.

Zur Zyt ghert zum Chrais nume no die Gmain:
Kreis Quinto

Dr **Chrais Quinto** (ital. *Circolo di Quinto*) bildet zämme mit dr Chrais Airolo, Faido un Giornico dr Bezirk Leventina im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Quinto.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Kreis Bellinzona

Dr **Chrais Bellinzona** (ital. *Circolo di Bellinzona*) bildet zämme mit dr Chrais Arbedo-Castione un Sant’Antonino dr Bezirk Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Bellinzona.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:




## Änderige im Bstand
Nochdäm as es uf dr 2. April 2017 zur Fusion vu vierzä Gmaine, inklusiv Bellinzona, chuu isch – zum Dail us anderne Chrais un Bezirk – isch au e neji Yydailig vo dr Chrais im Bezirk Bellinzona nedig wore. D Gmaine Arbedo-Castione un Lumino hän dr Chrais Bellinzona verloh un bilde syder dr Chrais Arbedo-Castione. Us em Chrais Giubiasco sin Camorino, Giubiasco, Pianezzo un Sant’Antonio chuu. Dezuechuu isch dr ganz Chrais Ticino, des sin Gnosca, Gorduno, Gudo, Moleno, Monte Carasso, Preonzo un Sementina. Us em Bezirk Riviera un sym glyychnamige Chrais Riviera isch no Claro zu Bellinzona chuu.
Kreis Giubiasco

Dr **Chrais Giubiasco** (ital. *Circolo di Giubiasco*) isch en ehmolegi Verwaltigsainhait im Kanton Tessin in dr Schwyz. Er het zämme mit dr Chrais Bellinzona un Ticino dr Bezirk Bellinzona bildet. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Giubiasco gsi.

Nochdäm as es im Bezirk Bellinzona uf dr 2. April 2017 zur Fusion vu vierzä Gmaine, inklusiv Bellinzona, cho isch – zum Tail us anderne Chrais un Bezirk – isch au e neui Iitailig vo de Chrais im Bezirk Bellinzona nötig wore. Us em Chrais Giubiasco sin Camorino, Giubiasco, Pianezzo un Sant’Antonio zue Bellinzona fusioniert. D Gmaine Cadenazzo, Isone un Sant’Antonino bilde dr nei grindet Chrais Sant’Antonino im Bezirk Bellinzona.

## Gmaine
Zum Chrais hän die Gmaine ghert:
Trogen AR

**Troge** isch e politischi Gmäänd i de Region Mittelland vom Kanton Appezäll-Usserrhode i de Schwiiz.

## Geografii
Troge liit uf eme Hügelrugge im Appezäller Vorderland mit Blick öber de Bodesee. D Gmäänd grenzt a Wald (AR), Oberegg (AI), Altstetta (SG), Gääs (AR), Büeler, Spiicher und Rechtobel. Im Dorf isch de Chopfbahof vom Trogenerbähnli, wo vo Sanggalle une ufe chunnt und sit 2006 vo de Appezäller Bahne betrebe werd.

## Gschicht
Troge werd 1168 als *Trugin* s erstmol erwähnt. Bi de Landstäälig vom dozmolige Kanton Appezäll im Johr 1597 isch Troge de Hoptort vom Kanton Usserrhode worde.

Ab em 16. Johrhundert bis zu de industrielle Revolution isch Troge, wia en grosse Tääl vom Appezällerland, dur de Betriib vo Wäbereie und Stickereie zu Wohlstand cho. De Handel mit Liiwand, wo vo de Familie Zellweger betrebe wore isch, hät Gäld und Vermöge brocht. Us däre Zyt stammid au dia vile Baute und Paläst uf em Landsgmäändsplatz und im Dorf. Vil vo däne *Zellweger Paläst* send uf de Liste vo de Kulturgüeter vo nationale Bedütig. (lueg au bi de Bilder uf de Allmänd)

D Landsgmäänd isch bis zu erer Abschaffig im Johr 1997 abwägsligswiis z Troge und z Hondwil abghalte worde. Wil Herisau grösser als Troge isch und döt hüt au d Kantonsregierig und de ander Tail vo de Verwaltig isch, gilt maisten Herisau als Kantonshoptort vo Usserrhode.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 9,3 % gläge.

## Religion
28,8 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 49,5 % evangelisch-reformiert.

## Politik
D Gmäändspresidäntin vo Tròge isch d Dorothea Altherr (Stand November 2017).

D Kantonspolizei, s Kantonal Obergricht, s Kantonsgricht, s Verwaltigs- und s Jugendgricht händ eren Sitz z Troge. Obwohl de Kanton Appezäll Usserrhode lut Kantonsverfassig känn Kantonshoptort hät, tailed sich de Titel Herisau (Sitz vo de Legislative und de Exekutive) und Troge (Sitz vo de Judikative und em Polizeiwese). Z Troge isch au d Kantonsbibliothek vom Kanton Appezäll Usserrhode.

## Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,1 % gläge.

## Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1867 Iiwoner 92,9 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch ond 5,9 % anderi Sprooche.

De hochalemannisch Dialäkt vo Tròge ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.

## Schuele
Z Troge chame nöd nu alli Stufe vo de obligatorische Schuelzit bsueche, es git au s Aagebot vom freiwillige Zääte Schueljohr. Au d Matura chame i de Usserrhoder Kantonsschuel, a de Kanti Troge mache.

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmäänd Troge
* 

## Fuessnoote
Kreis Gambarogno

Dr **Chrais Gambarogno** (ital. *Circolo del Gambarogno*) bildet zämme mit dr Chrais Isole, Locarno, Melezza, Navegna, Onsernone un Verzasca dr Bezirk Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Gambarogno.

## Gmaine
Syt dr Fusion vu dr nyyn ehmolige Gmaine Caviano, Contone, Gerra, Indemini, Magadino, Piazzogna, San Nazzaro, Sant’Abbondio un Vira am 25. April 2010 umfasst dr Chrais nume no ai Gmai:
Kreis Isole

Dr **Chrais Isole** (ital. *Circolo dell’Isole*) bildet zämme mit dr Chrais Gambarogno, Locarno, Melezza, Navegna, Onsernone un Verzasca dr Bezirk Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Ascona.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Kreis Verzasca

Dr **Chrais Verzasca** (ital. *Circolo della Verzasca*) bildet zämme mit dr Chrais Gambarogno, Isole, Locarno, Melezza, Navegna un Onsernone dr Bezirk Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Lavertezzo.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Original

**Original** (vo  ‚Ursprung‘) stoot für

s ursprünglige Exemplaar, z.&nbsp;B. as Vorlaag für e Kopii
* speziell e Druckvorlaag
* d Urschrift von ere Urkunde
* e Muster
* en Originaalgrafik

die ursprüngligi Fassig vom ene Wärk as Geegesatz zur Bearbäidig
* en Originaalfassig, d Fassig vom ene Film in dr Sprooch, wo bim Dräije greedet worde isch
* en Urteggst, e künstlerischi Urfassig oder Vorlaag
* churz für Originaalditel
* churz für Originaaldoon
* e Mensch, wo uuffallendi und bsundrigi Charakteräigeschafte het

en ächts Exemplaar, as Geegesatz zur Felschig oder Noochbildig
Libretto

E **Libretto** (ital. „Büechli“, Diminutiv zu ** „Buech“; Blural: *Libretti*) isch dr Teggst von ere Opere, eme Oratorium, ere Operette, eme *[[Musical]]* oder ere Kantate. Im witere Sinn bezäichnet mä mänggisch au d Szenarie für Ballett und Pantomime as Libretti. Dr Begriff isch Aafangs vom 18. Joorhundert ufchoo. Im Lauf vom 19. Joorhundert het er sich erst richdig iibürgeret.

Die literatuurwüsseschaftligi Forschigsdisziplin, wo sich mit em Libretto as ere literaarische Gattig beschäftigt, häisst Librettologii.

## Litratuur
*Albert Gier: *Das Libretto. Theorie und Geschichte einer musikoliterarischen Gattung.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1998, ISBN 3-534-12368-9 (Taschenbuch: Insel, Frankfurt am Main 2000, ISBN 3-458-34366-0)
*Cäcilie Kowald: *Das deutschsprachige Oratorienlibretto 1945–2000*. Dissertation, TU Berlin 2007 (Vollteggst)
*Cécile Prinzbach (Hrsg.): *„Gehorsame Tochter der Musik“. Das Libretto. Dichter und Dichtung der Oper*. Prinzbach, München 2003, ISBN 3-9809024-0-4

## Weblingg

* Libretto-Sammlig vo dr UB Frankfurt am Main
* opera-guide.ch: Linkliste uf e Hufe Libretti
* Libretto Index vom H. Weber: Web-Ressurse für Operelibretti
* OperaGlass: Ressurse über Libretti, Diskographie, u.v.m.
Hazy Osterwald

Dr **Hazy Osterwald** (* 18. Februar 1922 als **Rolf Erich Osterwalder** z Bärn, † 26. Februar 2012 z Luzärn) isch e Schwizer Musiker, Sänger und Orchesterläiter gsi.
Zu sine bekanntiste Stück ghööre dr «Kriminal-Tango» und dr «Konjunktur-Cha-Cha» 

## Lääbe
Dr Osterwald isch dr Soon vom Fussballnazionaalschbiiler und Buechhalter Adolf Osterwalder gsi, wo eebefalls dr Spitznaame Hazy gha het. Vo 1940 aa isch er uf s Konservatorium und het bim Albert Moeschinger Komposizioon und Theorii gleert und näbebii Drombeete gschbiilt. 1940 het er für e Orchesterläiter Teddy Stauffer und anderi arrangschiert. 1941 het er in dr Bänd vom Fred Böhler Drumbeete gschbiilt. Bim Eddie Brunner isch er 1944 au no am Klavier gsi. Denn het er si äignigi achtchöpfigi Combo mit dr Sängere Kitty Ramon gründet und 1949  si Sextett, und het in däm Joor uf em Festival International 1949 de Jazz z Bariis gschbiilt,  wo au dr Charlie Parker und dr Sidney Bechet ufdräte si.

Im Sextett si ersti Single,  dr *Kriminal-Tango*, isch 1959 uusechoo und e Hit worde und isch 900'000 mal verchauft worde. 

S Hazy Osterwald Sextett het vil im Färnseeä gschbiilt und isch bi de Olümpische Schbiil 1972 z Münche und 1976 z Innsbruck die offizielli Bänd gsi. Dr Osterwald het in de 1970er Joor si äignige Blatteverlaag und e baar Nachtklüb in dr Schwiz ghaa. Die het er denn müesse verchaufe, wo d Diskotheke bobuläär worde si. Er isch denn e Zit lang nüme ufdräte bis 1984, won er mit *Hazy Osterwald and the Entertainers* au as Vibrafonist ufdräte isch und wider mee Jazz het afo schbiile. 

## Briis und Uszäichnige
1974 het dr Osterwald dr Prix Walo überchoo, 2001 dä Ehren-Prix-Walo und am 27. Juni 2009 z Ascona dr *Swiss Jazz Lifetime Achievement Award*  für si Läbenswärk.

## Litratuur
* Hazy Osterwald: *Kriminaltango. Die Geschichte meines Lebens.* (mit Audio-CD), Scherz 1999, ISBN 3502185301.
* Walter Grieder: *Die Hazy Osterwald Story*, Schweizer Druck- und Verlagshaus, Zürich 1961
* 

## Weblingg
* 
* , alternativer Titel: «Musik ist Trumpf»
* All That Swiss Jazz, 2008 
* Biografie
* Interview aalässlig zum ''Swiss Jazz Award''
* 
* *[https://www.xecutives.net/?option=com_content&task=view&id=260&Itemid=80 Hazy Osterwald im Gsprööch mit Xecutives.net / Christian Düblin]*
* ''Hazy Osterwald Sextett – Kriminaltango'' – Biografii uf de Website vom SWR
* Kriminaltango e legale Lingg zum legendääre Lied.

## Fuessnoote
Blasinstrument

E **Bloosinstrumänt** (ital.: *fiati*) isch e Muusiginstrumänt, wo e Luftsüüle im Innere von em zum Schwinge brocht wird. Es cha si, ass dr Musiker das mit sinere Atemluft macht, mäistens mit eme Instrumäntemundstück. Im witere Sinn ghööre zu deene Äärofoon au Instrumänt, wo dr Luftstroom mit eme Luftsack oder Bloosbalg diräkt oder über e Schbiilmechanik erzügt wird. Es git verschiideni Möögligkäite, d Bloosinstrumänt in Grubbe iizordne. E bsundrigi Rolle het in dr Kategorii vo de Bloosinstrumänt d Pfifenorgle.

Bloosinstrumänt si im Allgemäine us Holz oder us Metall. Anderi Materialie wie Doon und Stäi si sälte. Zu de **[[Holzblasinstrument|Holzbloosinstrumänt]]** zelle d Flötèinstrumänt, won e Kante häi, wo mä drüüber bloost, (Pfiffe, Blockflööte, Kweerflööte usw.) und d Roorblattinstrumänt (Klarinette, Saxophon, Oboe, Fagott usw.). 

D **[[Blechblasinstrument|Blèchblõsinschtrumänt]]** wärde mit de Lippe vom Schbiiler aabloost. Zu dere Grubbe ghööre d Horninstrumänt und d Drumbeete (Drumbeete, Posuune).

Bi Durchschlaagzungeninstrumänt wie dr Schnuuregiige, dr Muuldrummle, em Akkordeon oder em Harmonium isch s e Luftstrom dur Metallzunge, wo frei schwinge, wo dr Doon erzügt. Äins vo de wichdigste Instrumänt in dr klassische chinesische Muusig isch d Muulorgle Sheng. Eme äänlige Instrumänt säit mä z Japan Shō und z Laos Khaen.

## Litratuur
* Enrico Weller: *Der Blasinstrumentenbau im Vogtland von den Anfängen bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts*, Dissertation, Chemnitz 2002, Hrsg.: Verein der Freunde und Förderer des Musikinstrumenten-Museums e.&nbsp;V. Markneukirchen, Geiger-Verlag, Horb am Neckar, 2004, ISBN 3-89570-986-7
* Paul Wiebe: *Bläser arrangieren*. Wizoobooks Verlag 12/2007, ISBN 978-3-934903-61-6.

## Weblingg
Balerna (Kreis)

Dr **Chrais Balerna** (ital. *Circolo di Balerna*) bildet zämme mit dr Chrais Caneggio, Mendrisio, Riva San Vitale un Stabio dr Bezirk Mendrisio im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Balerna.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Igor Wakhevitch

Dr **Igor Wakhevitch** (* 12. Mai 1948 in dr Brovans z Frankriich) isch e franzöösische Avantgarde Komponist. Er het am Bariiser Konservatorium studiert. In de 1970er Joor het er e Serii vo Studio-Album uusegee. 1974 het er d Muusig für im Salvador Dali si Operegedicht *Être Dieu* gschriibe. 1998 isch dr Boxset *Donc* uusecho mit sine Wärk uf säggs Zeedee, usser em *Être Dieu*.

Dr Igor Wakhevitch isch dr Soon vom Kunstdiräkter Georges Wakhévitch. Er isch e Fründ gsi vom Maurice Béjart und vom Robert Wyatt und Mike Ratledge vo dr Rockgrubbe The Soft Machine.

## Diskographii

* *Logos (Rituel Sonore)* (1970)
* *Docteur Faust* (1971)
* *Être Dieu* (1974)
* *Hathor (Lithurgie Du Souffle Pour La Résurrection Des Morts)* (1974)
* *Les Fous d'Or* (1975)
* *Nagual (Les Ailes De La Perception)* (1977)
* *Let's Start* (1979)
* *Ahata Anahata* (2006)

## Kwelle
*Dr Ardikel Igor Wakhévitch uf dr änglische Wikipedia.

## Weblingg

*  Allmusic] Ardikel über e Igor Wakhevitch. (änglisch)
* Centennial Magazine Ardikel über em Dali si Operegedicht und Uffüerig in 2004, ooni d Muusig vom Wakhevitch.(änglisch)

* Fractal Biographii und Diskographii uf Franzöösisch.
* Fractal Rezensioon vom Donc Boxset uf Änglish and Franzöösisch.
Aerophon

**Äärofoon** (v. gr. *ἀήρ* „Luft“ und *φωνή* „Klang“; au *Luftklinger*) si in dr Hornbostel-Sachs-Süstematik vo 1914 alli Muusiginstrumänt, wo dr Klang binene dur diräkti Schwingigsaareegig vo dr Luft erzügt wird. Si wärde witer iidäilt in

* *Freiji Äärofoon*, wo die schwingendi Luft inene nit dur s Instrumänt begränzt wird, und
* *(äigentligi) Bloosinstrumänt*, wo die schwingendi Luft inene dur s Instrumänt begränzt wird. 

Für e braktisch Gebruuch macht s mäistens mee Sinn, wemm mä drnooch klassifiziert, wie dr Doon erzügt wird. Das chunnt im Schema vom Hornbostel und Sachs erst uf dr neggste Ebeni.

## Underkategorie

### Ablänkigs-Äärofoon

Bi deene wird d Luft, wenn si duureströömt, däilt und eso veränderet, ass e Doon erzügt wird.

* *[[Pfeife (Tonerzeuger)|Pfife]] (Luftblattinstrumänt)* – Bi Flööte wird e Luftstroom über e Kante gfüert, wo dr Luftstroom däilt und eso veränderet, ass e Doon erzügt wird. Bi de Kweerflööte isch die Kante im Bloosloch, bi Panflööte isch si an dr vorderer Kante vom Roor. D Blockflööte verwändet *Labialpfife* mit ere feststeende Aablooskante im Luftstroom.
* *Freiji Ablänkigs-Äärofoon* – D Schwingige vo dr Luft, wo dur iiri Brächig erzügt wärde,  wird nit vom Körper vom Instrumänt begränzt, e Bischbil isch d Peitsche.

### Underbrächigs-Äärofoon

Bi deene wird d Luft, wie si vorbiiziet, regelmäässig underbroche, und eso wärde Döön erzügt.

* *Sälbstklingendi Underbrächigs-Äärofoon* – im Luftstroom het s e bewegts Elemänt, wo dr Stroom regelmäässig underbricht und eso e Doon erzügt. Mä underschäidet:
** *Zunge-Äärofoon* – Bi Instrumänt mit Zunge, mä säit ene au Roorbletter oder *Lamelle*, si s d Zunge, wo wibriere, wenn d Luft an ene verbiiströömt. Die Grubbe umfasst Äärofoon mit
*** Zunge, wo duureschlöön, (Durchschlagends Roorblatt), wie bi dr Handorgle
*** Zunge, wo ufschlöön, (Ufschlagends Roorblatt), wie bim Saxophon und d Klarinette
*** Dobbelroorbletter (Geegeschlaagzunge), wie d Oboe und s Fagott
** *Lippedoon-Äärofoon (Drumbeeteinstrumänt)* – Dere Grubbe säit mä im Allgemäine *[[Blechblasinstrument|Bläächbloosinstrumänt]]*, au wenn das mänggisch cha düsche. Bi iine sis d Libbe vom Schbiiler, wo e Luftsüüle zum Schwinge bringe, so dass am Ändi vom Roor, wo uf bäide Site offen isch, e Doon uusechunnt, wie bim Zink und dr Drumbeete.
* *Underbrächigs-Äärofoon, wo nid sälber klinge* – Do wird s Elemänt, wo dr Luftstroom regelmäässig underbricht, nit vom Luftstroom sälber bewegt. Drzue ghööre s Schwirrholz, dr Schnurrer und d Sireene.

### Explosiv-Äärofoon

D Luft wird bi deen äi Mol verdichdet. Bischbil si Udu und Ghatam.

## Weblingg

* web.uni-bamberg.de/ppp/ethnomusikologie/HS-Systematik/HS-Systematik.htm S Schema vom Hornbostel und Sachs (1914)
Idiophon

**Idiofoon** (vo altgriechisch  (*ídios*) ‚äige‘,  (*phōnḗ*) ‚Klang, Doon‘) häisst Sälbstdööner oder Sälbstklinger und bezäichnet e Muusiginstrumänt, wo as Ganzes schwingt und eso dr Klang erzügt oder wo dr Däil, wo dr Klang erzügt nid e gspannti Säite oder Membraan isch. In alle Kulture uf dr ganze Wält git s e se as Rhütmusinstrumänt. Idiofoon wärde mäistens us Holz, Metall oder Stäi gmacht.

## Underschäidig
Mä underschäidet zwüsche
* Schüttelidiofoon: Rassle, Schällebaum, Angklung, Flexaton, Shaker
* Ufschlagidiofoon: Driiangel, Becki, Schlitzdrummle, Wasserdrummle, Tämpelblock, Gong, Glogge, Steel Pan, Gong ageng, Ghatam, Hang, Sahn Nuhasi, Jaltarang, Schlaagchaste, Stampfroor: Ka'eke'eke
* Geegeschlagidiofoon, au Chläppere: Zimble, Zil, Claves, Gastaniette, Qarqaba, Löffel
* Schrapidiofoon: Schrapper, Güiro, Güira
* Riibidiofoon: Glasharfe, Glasharmonika, Daxophon

Bi de meerdöönige Ufschlaagidiofoon underschädet mä zwüsche Staabschbiil und Zupfidiofoon wie d Muuldrummle oder Lamellofoon.

## Litratuur
* Brockhaus Riemann Musiklexikon, Band 2, S. 228.

## Weblingg
Hirschensprung

De **Hirschesprung** isch e Klus zwüsched de politische Gmainde Oberriet und Rüthi i de Ostschwiz.

## Geografii
Dor de Hirschesprung füert en Stroosseabschnitt vo de Kantonsstrooss 13. D Strooss verlauft vom Wiler Rehag i de Gmaind Oberriet, wo si de höchst Punkt hät, zwüsched de Felse i südliche Richtig zum Industriigebiet vo de Gmaind Rüthi abe. Uf de westliche Site vom Hirschesprung stigts gege de Brunneberg und witer zum Kamor a. Östlich vom Durchgang erstreckt sich de Blatteberg bis fast zum Rhii.

## Gschicht
De Hirschesprung isch i früenere Johrhunderte a dere Stelle de ainzig Verbindigswäg uf de linke Site vom Rhii im Rhintl. Uf de östliche Site vom Blatteberg isch de Rhii mit sine Überschwemmige e Gfohr för di Raisende gsi. Erst d Korrektur vom Rhii am Aafang vom 20. Johrhundert hät de Bau vo de Isebahlinie und vo de Autobah A13 am andere Endi vom Blatteberg möglich gmacht. Dass de Hirschesprung scho früe e Bedütig gha hät, belait de Fund vonere neolithische Grabstätt.

De Hirschesprung isch langi Zyt au Sprochgränze zwüschem Alemannische und em Rätoromanische Gebiet gsi. Drum gits oberhalb vo Rüthi de Wiiler Plona, wo uf dia sprochliche Wurzle zrugg goht. No hüt macht sich dia Sprochbarriere i de unterschidliche Dialäkt vo de baide Gmainde südlich und nördlich vom Hirschesprung guet bemerkbar.

## Varia
Im Wappe vo de politische Gmaind Rüthi isch de Hirschesprung sümbolisch abbilded. E Saag verzellt, as emol en Hirsch vo e paar Jäger verfolgt wore seg. Dor en muetige Sprung öber dia Schlucht heg er sich chönne vor de Jäger rette.

D Felswänd vom Hirschesprung werid regelmässig uf di möglich Gfoor vo Staischlag öberprüeft und sind i de Nacht mit Schiiwerfer uusglüüchded. Di ehemolig militärisch Stroossesperri isch zueteered worde.

## Lueg au
* Hirschsprung

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Kreis Riviera

Dr **Chrais Riviera** (ital. *Circolo della Riviera*) isch dr ainzig Chrais vum Bezirk Riviera im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Biasca.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:




## Gschicht
Zum Chrais händ vor em 2. April 2017 no die Gmaine ghert:




Claro hät dr Chrais un dr Bezirk verloo un zäme mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert. Di andere händ zu dr neue Gmai Riviera fusioniert.
Kreis Lavizzara

Dr **Chrais Lavizzara** (ital. *Circolo di Lavizzara*) bildet zämme mit dr Chrais Maggia un Rovana dr Bezirk Vallemaggia im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Lavizzara.

## Gmaine
Syt dr Fusion vu dr sechs ehmolige Gmaine Broglio, Brontallo, Fusio, Menzonio, Peccia un Prato-Sornico am 4. April 2004 umfasst dr Chrais nume no ai Gmai:
Kreis Maggia

Dr **Chrais Maggia** (ital. *Circolo della Maggia*) bildet zämme mit de Chrais Lavizzara un Rovana dr Bezirk Vallemaggia im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Maggia.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Kreis Rovana

Dr **Chrais Rovana** (ital. *Circolo della Rovana*) bildet zämme mit dr Chrais Lavizzara un Maggia dr Bezirk Vallemaggia im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Cevio.

## Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Appenzeller Biber

De **Appezäller Biber**, au *Biberflade*, isch e Läbchuechespezialität us em Appezällerland. Als Produkt hät die Spezialität au im aagränzende Kanton Sanggalle e langi Tradizion (vgl. une bi de Wortbedüütig).

## Beschribig
Di grosse tradizionelle Biberfläde händ Naturhonig im Taig und send nüd gfüllt. Di chlinne runde Biberli händ e Füllig dinne und send als Znüni oder Zvieri wit verbraited.

Es git au grosse Läbchüeche, wo e Mandle- oder e Nussfüllig dinne händ. Uf de Oberflächi vo dene Biber isch hüfig en Bär (s Wappetier vo Appezäll) iiprägt. Mängmol isch e Bild us dünnem Marzipan obedruff, si werid mit Zuckerguss verziert oder mit Läbesmittelfarb bemoolt.

## Gschicht
De Appezäller Biber seg nochwiislich s erstmol im 16. Johrhondert bache worde. Änlichi Flade sind dozmol allerdings z Mitteleuropa wit verbraited gsi. D Existenz vo de erste schwizerische *Bibenzelter*, also d Bibenzelten-Bäcker, isch im 14. Johrhondert z Basel und z Zöri öberlifered.

## Wortbedüütig
S Wort *Biber* isch e Verchörzig us *Biberzelten* und *Biberfladen* und taucht i Quelle us de Ostschwiz und us em gränznoche Konstanz scho im 14. Johrhondert als *bimenzelte* uf. S Wort *bimen(t)* goht uf s mittellatinisch *pigmentum* resp. mittelhochtütsch *pigment* zrugg und bedüüted ‘Gwörz’. E *Zelte(n)* isch e flachs Gebäck (dodevo chunnt au s mundartlich Wort *Zältli* för 'Bonbon'), genau wia au en *Flade* e flachs Gebäck isch.

Scho im 16. Johrhondert isch näbet *bimenzelten* au *bibenzelten* öberlifered, und im 19. Johrhondert taucht d Schribwiis *Biberzelten* oder au *Biberfladen,' Biber* uf. S erst Worttail *Biment*, wo me schinbar nümme verstande hät, isch vo de Lüt uf de Tiername *[[Biber]]* umdüüted worde.

Me hät au scho probiert, s Wort Biber vo de Pflanzegattig *[[Bibernellen|Bibernelle]]*, wo au s Gwörz Anis ghört, ab z laite. Da isch aber ufgrund vo de Öberliferigsgschicht vo dem Wort nüd möglich.

För de uugfüllt Biberflade wört mängmol o s Wort «Bümmelflade» bruucht.

## Literatur
* Albert Spycher: *Ostschweizer Lebkuchenbuch,* Herisau 2000.

## Lueg au

* 
* 
* ''Biber II,'' Bedeutung 4, im Schwizerische Idiotikon Band IV Spalte 923.
* Christoph Landolt: ''Appenzeller Biber,'' i: *Wortgeschichten* vom 25.&nbsp;April 2012, useggää vo de Redaktion vom Schwyzerischen Idiotikon.

## Fuessnoote
Streichinstrument

D **Striichinstrumänt** (ital.: *archi*) si Säiteinstrumänt, wo mä mit eme Staab oder am hüfigste mit eme Striichbooge über iiri Säite striicht und si so in Schwingige versetzt. Dr Booge rutscht drbii in Rück über d Säite und verursacht eso dr Stick-Slip-Effekt. D Säiteschwingige wärde uf e Resonanzkörper überdräit und eso wird dr zur Doon erzügt.

Musiker, wo Striichinstrumänt spiile, wärde as *Striicher* bezäichnet. Wemm mä e Orchesterbsetzig ufzellt, wird d Standardbsetzig vo 1. und 2. Wioliine, Bratsche, Violoncelli und Kontrabäss in dr Reegle as *Striicher* zämmegefasst.


Datei:Violin-Viola.jpg|Wioliine und Bratsche
Datei:Cello front side.png|Violoncello
Datei:AGK bass1 full.jpg|Kontrabass
Datei:Trompette marine.jpg|Tromba marina

Datei:Axelrod Quartet 1.jpg|Stradivari Striichkwardett


## Litratuur
* Urs Frauchiger: *Der eigene Ton*. Ammann Verlag, 2000, ISBN 3-250-30003-9 - spannende Interviews mit berühmten Streichern.
* Kinseher Richard: *Der Bogen in Kultur, Musik und Medizin, als Werkzeug und Waffe*. (Kapitel mit einfachen Bogeninstrumenten: gezupft, angeschlagen, geblasen, gestrichen), BoD, 2005, ISBN 3-8311-4109-6
* Jack Botermans, Herman Dewit, Hans Goddefroy: *Musikinstrumente selberbauen*. Hugendubel, 1999, ISBN 3-89631-312-6

## Weblingg
* Text über d Füsik vo dr gstrichene Säite (uf Änglisch)
Musée maritime, fluvial et portuaire de Rouen

S Musée **maritime fluvial et portuaire de Rouen** isch s'maritime Museum vun Rouen, s'handelt vo dr Gschicht vum Hafe un dr Schiffsfahrt. Usserdäm werre d'Binneschiffsfahrt, dr Schiffbau, dr U-Boote un dr Walfang bhandelt.

E Walskelet leit i dr Mitti vum Museum. S'isch e Finnwal, wo 7 Johr alt gsi isch wonner gstrandet isch.

E Binneschiff leit im Hof vum Museum, syn Schiffsruum wird für d'Usstellig über d'Binneschiffsfahrt ygrichtet.

S'Museum isch inere ehemoligi Werft vum Hafe, nüt wyt weg vo dr neui Gustave Flaubert Brugg. D'Werft isch im Johr 1926 baut worre, un im Johr 1984 stillglegt worre wyl se z'chly gsi isch.

## Weblink
* Website vum Museum
Kunstfälschung

E **Kunstfelschig** isch, wenn e Wärk vom ene Künstler noochgmacht, gänderet oder kopiert wird, und d Absicht drhinder bedrüegerisch isch. D Restaurierig vo Kunstwärk isch hüte, wo dr Restaurator nüme wie früener brobiert, drzue choo ass s Wärk wurd usgsee wie s ursprünglig usgsee het, nüme so nooch zur Felschig wie in dr Vergangehäit. Kopiere daf mä im Allgemäine, solang d Absicht nid bedrüegerisch isch. Aber vom Urheeberrächt us cha e Kopii vo *[[Geistiges Eigentum|gäistigem Äigedum]]* as Urheeberrächtsverletzig e Stroofdaat si. 

Hüfig under de Kunstfelschige isch d Felschig vo dr Signatur, wil das relativ äifach isch. Au s Kopiere vo Druckgrafik isch liicht, wemm mä d Originaalblatte het. D Felschig bestoot do din, ass mä denn d Underschrift vom Künstler sälber drufduet.

## Litratuur
* Klaus Ahrens, Günter Handlögten. ''Echtes Geld für falsche Kunst'' Remchingen 1992
* Ausstellungskatalog: *Fälschung und Forschung* Hrsg.: Museum Folkwang, Essen, und Staatliche Museen Preußischer Kulturbesitz, Berlin. ISBN 3-7759-0201-5.
* Andreas Beck: *Original - Fälschung? Bildgebende Verfahren bei der Diagnostik von Kunstwerken* Schnetztor-Verlag GmbH Konstanz 1990, ISBN 3-87018-080-3
* Joachim Goll: *Kunstfälscher.* E.A.Seemann Verlag Leipzig, 1. Aufl. 1962 (mit Literaturverzeichnis)
* Günther Grundmann: *Lübeck* In: *Deutsche Kunst und Denkmalpflege* Jahrgang 1955 Seite 81 ff. Deutscher Kunstverlag München/Berlin 1955.
* Eric Hebborn: *Der Kunstfälscher*. Köln, DuMont, 1999 (Fälschungstechniken)
* Eric Hebborn: "Drawn to trouble", an autobiography by Eric Hebborn, Mainstream Publishing, Edinburgh 1994, ISBN 1-85158-369-6
* Peter Hirschmann: *Was soll aus den gefälschten Wandbildern in St. Marien zu Lübeck werden?* In: *Deutsche Kunst und Denkmalpflege* Jahrgang 1955 Seite 106 ff. Deutscher Kunstverlag München/Berlin 1955.
* L. Kilbracken: *Fälscher oder Meister? Der Fall van Meegeren.* Wien/Hamburg 1968
* Susanna Partsch: *Tatort Kunst. Über Fälschungen, Betrüger und Betrogene*, Verlag C. H. Beck, München 2010 ISBN 978-3-406-60621-2 
* Stefan Römer: *Künstlerische Strategien des Fake: Kritik von Original und Fälschung*, DuMont Köln 2001. ISBN 3-7701-5532-7
* Stefan Römer ''Der Begriff des Fake'', Dissertation Berlin 1998. Mit Literaturangaben.(pdf-Ladezeit abwarten)
* Ernst Roßmann: *Naturwissenschaftliche Untersuchung der Wandmalereien im Chorobergaden der Marienkirche zu Lübeck, anlässlich des Lübecker Bilderfälscherprozesses* In: *Deutsche Kunst und Denkmalpflege* Jahrgang 1955 Seite 99 ff. Deutscher Kunstverlag München/Berlin 1955.
* Hinnerk Scheper: *Restaurieren und Berufsethos* In: *Deutsche Kunst und Denkmalpflege* Jahrgang 1955 Seite 109 ff. Deutscher Kunstverlag München/Berlin 1955.
* S. Schüller: *Falsch oder echt? Der Fall van Meegeren.* Bonn 1953.
* Wa(h)re Lügen: Original und Fälschung im Dialog. Münster 2008. - 152 S.
* K. Wehlte: *Was ging in Lübeck vor? * In: *Maltechnik* 61/1955. S. 11.
* 

## Weblingg

* Fälschermuseum Wien,
* Niklas Maak: Fälschungsskandal: Alles wirklich schön - aber leider nicht echt, FAZ.net 16. September 2010, abgrüeft am 11. Oktober 2010

## Kwelle
Tasteninstrument

E **Dasteinstrumänt** isch e Muusiginstrumänt, wo dr Schbiiler Daste aaschloot und eso indiräkt Döön erzügt. 

Wie dr Doon erzügt wird, cha bi akustische Dasteinstrumänt seer verschiide si. Mä underschäidet zwüsche Aaschloo (Klavier, Tschelesta, Hackbrätt), Zupfe (Tschembalo) oder Bloose (Orgle, Handorgle). Dasteinstrumänt häi in de Grubbe Schlaaginstrumänt, Zupfinstrumänt und Bloosinstrumänt e Sonderrolle. Elektronischi Dasteinstrumänt chönne as Masterkiibord externi oder integrierti *[[Synthesizer]]*, Sampler oder Kompiuter via MIDI oder USB-Schnittstelle aastüüre. 

Bi de akustische Instrumänt vo dr westlig-oobeländische Muusig si im Allhemäine wissi und schwarzi Daste uf ere Klaviatur aagordnet. Anderi Aaordnige findet mä bim Chnopfakkordeon oder bim Bandoneon. Bi deene schbiilt mä uf Chnöpf und nid uf Daste.

Bi de mäiste Dasteinstrumänt häi d Döön, wo mä uf dr Dastatur cha schbiile, e festglegti Doonhööchi, und e *[[Glissando]]* vo äim Doon zum andere isch nid mööglig. Es git aber elektronischi Dasteinstrumänt, wo dass chönne.

Bi allne Dasteinstrumänt cha mä d Lengi vom Doon genau festleege. Dr Doon foot aa wemm mä uf d Daste druckt und höört uf, wemm mä sä loos loot. Bim Klavier und Cembalo schwinge d Säite allerdings non e chli lenger. Je noch dr Bauart vom spezifische Dasteinstrumänt cha mä no anderi musikaalischi Parameter dur s Schbiil beiiflusse:
* Bim Klavier isch d Lutsterki vo dr Aaschlaagsdünamik abhängig und d Klangfarb cha mä mit de Bedaal beiflusse.
* Bi dr Orgle und bim Tschembalo si d Lutsterki und d Klangfarb indiräkt, nämlig dur d Registrierig, beiiflussbar.
* Bim Harmonium und bi Handinstrumänt wie bim Akkordeon kontrolliert dr Schbiiler dr Schbiildruck und das isch äins vo de wääsentlige Usdrucksmiddel.

Uf de mäiste Dasteinstrumänt cha mä meereri Döön gliichzitig schbiile, si si also Harmoniiinstrumänt.

Im 17. Joorhundert isch d Instrumäntbezäichnig *Clavier* für irgend äi Dasteinstrumänt gstande.

## Bischbil

In de Klasse vo Instrumänt undenooche chömme Dasteinstrumänt voor:
* *[[Chordophon|Chordofoon]]*: („Säiteklinger“): z.&nbsp;B. Klavier, Hammerklavier, Tschembalo, Clavichord, Striichklavier, Dräiorgle
* *[[Aerophon|Äärofoon]]*: („Luftklinger“): z.&nbsp;B. Orgle, Harmonium, Handorgle, Melodica
* *[[Idiophon|Idiofoon]]*: („Sälbstklinger“): z.&nbsp;B. Tschelesta
* *[[Elektrophon|Elektrofoon]]*: z.&nbsp;B. Kiibord, Hammond/Orgle, Mellotron
* Hübridinstrumänt (Kombinazioone): z.&nbsp;B. Claviorganum

## Weblingg
* Virtuells Instrumänt mit verschiidene Doonarte, Bischbilstück und Döön.
Akkordeon

S **Akkordeoon** (au **Handorgle**, **Harmonika**) isch e Handzuuginstrumänt. Dr Schbiiler erzügt mit em Bloosbalg, won e groosse Dail vom Instrumänt usmacht, e Luftstroom. Mit Hilf von ere Dastatuur stüürt er die Luft über Zunge, wo duureschlöön, und die fönge denn frei afo schwinge. Das erzügt Döön.

S Akkordeoon isch e sälbstklingends Underbrächigs-Äärofoon. Hützudags zelt mä alli Handzuuginstrumänt, wo d Dastatuur uf dr rächte Site, em Diskant, in ere abgwinklete Form aagmacht isch, zu de divärse Akkordeoonarte. Die Aaordnig vo dr Dastatuur goot uf die erste Wiener oder die erste franzöösische Instrumänt zrugg.

Die verschiidene Tüpe vo dr Konzertina, wie zum Bischbil s Bandoneon, häi, im Geegnsatz zum Akkordeoon, käi abgwinkleti Dastatuur.

## Litratuur
* Giovanni Gagliardi: *Kleines Handbuch des Akkordeonisten*. Augemus, Bochum 2004, ISBN 3-924272-08-5
* Hans-Peter Graf: *Entwicklungen einer Instrumentenfamilie. Der Standardisierungsprozeß des Akkordeons*. Lang, Frankfurt am Main 1998, ISBN 3-631-32841-9
* Ralf Kaupenjohann: *Das Akkordeon. Eine kurze Darstellung der heutigen, in der Bundesrepublik Deutschland gebräuchlichsten Instrumententypen*. Augemus, Bochum 1987, ISBN 3-924272-00-X
* Christoph Wagner: *Das Akkordeon oder die Erfindung der populären Musik. Eine Kulturgeschichte*. Schott, Mainz u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-7957-2361-2
* Septimus Winner: *Winner's American instructor for the German accordion*. Shaw, 1882 (Digitalisat)
* Gotthard Richter: *Akkordeon. Handbuch für Musiker und Instrumentenbauer.* 3. Uflaag 2003, ISBN 3-7959-0569-9
* Thomas Eickhoff: *Kultur-Geschichte der Harmonika.* Schmülling, Kamen 1991, ISBN 3-925572-05-8

## Weblingg

* www.akkordeon-online.de, Komponiste und Komposizioone
* www.akkordeon.de, Forum, Noochrichde und Veraastaltigstipp rund ums Akkordeoon
* www.dhv-ev.de, dr Dütsch Harmonika-Verband e.&nbsp;V.
* www.akkordeonjugend.de, d Akkordeoon-Jugend Bade-Württebärg e.&nbsp;V.
* www.ehamv.ch, dr Äidgenössisch Harmonika- und Akkordeoon-Muusig-Verband
Klavier

S **Klavier**, früehner au **Pianoforte** oder sältener **Fortepiano**, hüte churz **Piano**, isch e Muusiginstrumänt, wo gege s Ändi vom 17. Joorhundert erfunde worden isch. Für zum gchbiile druggt mä uf Daste, und die schlöidere über e spezielli Mechanik Hämmerli gege Säite, wo denn fönge afo schwinge. 

Dr Bedienig nooch isch s Klavier also e Dasteinstrumänt, nochdäm wie dr Doon erzügt wird isch s e Schlaaginstrumänt und in Hiisicht uf s schwingende Medium e Säiteinstrumänt. 

Die modärne Hauptforme vom Klavier si dr Flüügel (änglisch *grand piano*) und s Pianino (änglisch *upright piano*).

## Litratuur
* Christoph Kammertöns, Siegfried Mauser (Hrsg.): *Lexikon des Klaviers: Baugeschichte – Spielpraxis – Komponisten und ihre Werke – Interpreten.* Laaber-Verlag, Laaber 2006, ISBN 3-89007-543-6 (mit 844 Stichwörtern).
* Arnfried Edler (unter Mitarbeit von Siegfried Mauser): *Geschichte der Klavier- und Orgelmusik.* 3 Bände. Laaber-Verlag, Laaber 2007, ISBN 978-3-89007-674-4.
* Hagen W. Lippe-Weißenfeld: *Das Klavier als Mittel gesellschaftspolitischer Distinktion. Kultursoziologische Fallstudie zur Entwicklung der Klavierbauindustrie in England und Deutschland an den Beispielen Broadwood und Bechstein.* Lang, Frankfurt am Main u.&nbsp;a. 2006, ISBN 3-631-56268-3.

## Weblingg

* Klavier-Fachwissen Lexikon – ‚Pian e forte‘
* Bild vom eltiste erhaltene Klavier, Bartolomeo Cristofori, Florenz 1720, Metropolitan Museum of Art