Liberia

D Republik **Liberia** (dt.: [], mänggisch au *Liberie*; engl.: []) isch ä Schdaat in Weschdafrika und gränzt an d Elfebeichüschde, Guinea, Sierra Leone und an dr Atlantik. Liberia isch zerscht ä Projäkt gsi, für zum ehemoligi afroamerikanischei Sklave us de Vereinigte Schdaate aazsiidle und ein vo de erschde unabhängige Schdaate uf em afrikanische Kontinänt. Komflikt zwüsche de ehemolige afroamerikanische Sklave und de iiheimische Ethnie beiflusse s Land bis hüte. Noch meh as zäh Johr Bürgerchrieg isch dr Grundschdei für ä demokratische Neuanfang z Liberia gmacht worde mit der demokratische Wahl von erä neue Schdaatspräsidentin im November 2005 (Schdichwahl).

## Geografy
Liberia lyt im Sidweschte vu Westafrika an dr Atlantikkischte. D Nochbarländer vu Liberia sin Sierra Leone, Guinea un d Elfebaikischte.

S Staatsgebiet umfasst . S verdailt sich uf  Landflechi un  Hohaitsgwässer.

D Staatsgränze het e Gsamtlengi vu , dodervu d Gränze zue Guinea , zue dr Elfenbaikischte  un zue Sierra Leone . S Land het e Uusdehnig vu  in Nordwescht–Sidoscht–Richtig un  in Sidwescht–Nordoscht–Richtig.

### Naturryym
Liberia lyt in ere geologische Zone us ärdgschichtli seli alte Gstai vum Paläozoikum (vor allem Granit un Gneis), wu d Oberflechi dervu vun ere starke Verwitterig un Sedimentation bregt isch.

S Staatsbiet vu Liberia bstoht zum greschte Dail us Bärgland un goht bis uf e Hechi uffe zwische 300 bis  Meter iber Meeresspiegel. An di 10 bis  brait, sumpfig Kischtenebeni schließt si bis zue  hochi Platoolandschaft aa. S Biet, wu vu Rägewälder iberzogen isch, isch dur Erosion in e Huffe Chäpf un Däler ufglest. Im Norde het s Gebirg. S Land ghert zue dr tropische Rägewaldzone, wu rund 60 Brozänt vum hitige Staatsbiet uusmache. Di land- und forschtwirtschaftli Nutzig het zue vyl chlaidailige Rytiflechine gfiert, wichtig fir d Volkswirtschaft sin nyyn Gummibaumplantasche.

### Gebirg

Di hegscht Hebig isch dr Mount Wuteve () im Norde vum Land, wu zum Gebirgszug vu dr *Wologizi Mountains* im Nordweschte ghert. D *Nimba Mountains* im Norde ligen im glychnamige County, dert het s Yysenerzvorchuu, wu aber dur dr Burgerchrieg nimi abböue wäre. Im mittlere Nordweschte lige d *Mano-Hills*, im Zäntrum goht s *Bong Range* bis an d Vorstedt vu dr Hauptstadt Monrovia, s *Putu Range* im Oschte goht bis uf  an d Kischtestadt Greenville ane.

### Gwässer

Uf d Kischte vu Liberias zues stremt s ganz Johr dr *[[Guineastrom]]*, e warmi Meeresstremig vum Altantische Ozean. Är isch verantwortli fir d Sedimäntablagerigen an dr Kischte un e Klimafaktor.

S Gwässernetz bstoht us zahllose Bäch un eppe zeh greßeri Fliss, wu zamischt in ere sidweschtlige Richtig zue dr Kischte fließe. Di wichtigschte Fliss sin (vu Nord no Sid): *Mano River*, *Lofa River*, *Saint Paul River*, *Saint John River*, *Timbo River*, *Cestos River*, *Sehnkwehn River* un dr *Cavalla River*. Dr grescht See isch dr Piso-See (rund ) bi Robertsport. An dr Kischte lang het s e Huffe chlaini Lagunen un Mangrovesimpf. Dr Mount-Coffee-Staudamm am Unterlauf vum *St. Paul River* un s Firestone-Wasserchraftwärch am Farmington River sin di bishär ainzige Staudämm vum Land.

### Klima un Niderschlag

In dr Hauptsach het s e fycht, tropisch-haiß Klima mit ere Johresmitteltämperatur vu . Iber elf Monet vum Johr sin d Bedingige humid, so dass s Land zue dr Immerfychte Trope zellt.

#### Zone
Liberia lyt in dr Nechi zum Äquator. S git die Klimazone:
* im Kischteberaich herrscht e Tropeklima mit eme haiß-fychte Wätter, wu s ganz Johr glych blycht,
* in dr nerdlige Kischtenebeni wird d Rägezyt im Augschte dur d Druckeperiod unterbroche,
* in dr nerdlige Landesdail herrscht vu Juni bis Oktober d Rägezyt, wu vum weschtafrikanische Monsun bstimmt wird,
* im usserschte Side git s zwoo Rägezyte.

#### Tämperature
An dr Kischte wäre  bis &nbsp;, im Landesinnere  bis  gmässe. D Durschnittstämperature lige bi 26&nbsp;°C im Jänner un 24&nbsp;°C im Juli.

#### Niderschleg
In dr Rägezyt het s starki Niderschleg in allne Landesdail. Um des Zyt bricht der Stroßeverchehr im Hinterland vylmol fir Wuche zämme. In dr Hauptstadt Monrovia lige di jehrlige Niderschleg bi , z Robertsport (Nordweschtkischte) bi  un im druckenere Sidoschte bi Harper bi nume .

Im Johresdurschnitt nämme d Niderschleg zum Landesinnere zues stark ab, in dr Mittelgebirg im Norde styge si dergeg wider aa. Bsundersch im Landesinnere chunnt s in dr Druckezyt vu Oktober bis Merz zum staubig-haiße Harmattan-Wind, eme Passatwind us Nordoscht, us dr sidlige Sahara, wu d Tämperature uffe drybt.
### Natur
Liberia isch e seli arterych Biet. No dr Naturschutzbeherden sin im Land bishär  Pflanzenarte,  Suugerarten un  Vogelarte bekannt.

#### Flora
Typisch fir d Vegetation vu Liberia isch dr immergrien Rägewald. Im usserschte Norde vum Land git s au Zone mit Fychtsavanne, an dr Kischte het s zum Dail Mangrovesimpf. Vor allem Teak- un Mahagoni-Helzer sin bsundersch wärtvolli Baumarte. Nume an Stelle, wu s weniger wie  Niderschlag im Johr het, gheie d Wälder zum Dail s Laub ab.

#### Fauna
Leoparde, Waldelifante un Flusspfärd sin di bekannteschte Großsuuger z Liberia, wu au bis in di jingscht Vergangehait as Jagdwild aagsääne wore sin. Im Sapo-Nationalpark im Oschte vum Land läbt aini vu dr wältwyt letschte Populatione vum Zwärgflusspfärd.

Zue dr sältene Arten, wu im Land vorchemme, ghere au no:
* D Liberia-Manguschte oder *Liberia-Kusimanse* (*Liberiictis kuhni*) isch e weschtafrikanischi Raubdierart us dr Familie vu dr Manguschte. Si isch erscht anne 1958 wisseschaftli bschribe wore un giltet as bedroht.
* D Dianameerchatz (*Cercopithecus diana*) isch e Primatenart us dr Gattig vu dr Meerchatze (*Cercopithecus*).
* Westafrikanischi Stumbenaffe sin Baumbewohner. Si läben in Rägewälder, aber au Mangrovebiet un Savanne mit Baim.
* Jentink-Ducker (*Cephalophus jentinki*), e Antilopenart, sin vum Uusstärbe bedroht. D Art chunnt nume no in ainzelne Biet z Sierra Leone, z Liberia un in dr weschtlige Elfebaikischte vor.
* In dr Rägewälder vu Liberia git s au di weschtlig Unterart vum Schimpans (Pan troglodytes ssp. verus). 

### Naturschutzbiet
Zurzyt git s die Nationalpark un Naturschutzbiet z Liberia:
* Loffa-Mano-Nationalpark
* Nationalpark Sapo
* Naturschutzbiet Nimba-Bärg
* Ramsar-Biet:
** Lake Piso
** Marshall Wetlands
** Mesurado Wetland
** Kaptawee Wetlands
** Gbedi Wetlands

## Bevelkerig
### Ethnie

Dr Artikel 27 vu dr liberianische Verfassig lait fescht, ass nume „Neger un Lyt, wu vu Neger abstamme“ („persons who are Negroes or of Negro descent“) chenne Staatsburger syy. S git e Bevelkerigsschicht, wu vu Afroamerikaner abstamme un „Kreole“ oder „Amerikoliberianer“ gnännt wäre, si mache 2–5 Brozänt vu dr Bevelkerig uus un sin zum greschte Dail Chrischte. As Minderhait läbe no rund  Libanese z Liberia.

Di indigene Ethnie vu Liberia leen si unterdaile in zwoo unterschidligi Kultur- un Sprochgruppe. De aine ghere zue dr Mandevelker: D Kpelle, wu in dr Mitti vum Land draditionäll as Hackbuure läbe. Im Norde läbe Gio (oder Dan) un d Mano. Anderi wichtigi Mandevelker sin d Loma un d Vai.

Di zwoot Gruppe bilde d Velker, wu Kwa-Sproche schwätze: Di grescht Volksgruppe dodervu sin d Bassa um Buchanan, wu vylmol im Bärgböu oder im Huusdienscht schaffe. An dr Kischte eschtli vu Greenville spile d Kru e wichtigi Roll in seemännische un tächnische Beruef: iber 400 Johr lang sin si as Seelyt uf dr Weschtafrikaruute gschetzt gsi. Anderi Kwa-Velker sin d Grebo un d Krahn. Derzue git s no d Volksgruppe vu dr Gola, d Kissi, d Mandingo (Malinke) un d Belle.

Noch em Zensus vu 2008 hän si di insgsamt 3.476.608 Yywohner uf die Volksgruppe verdailt:

* Bassa: 466.477 (13,4%)
* Belle: 26.516 (0,8%)
* Dey: 11.783 (0,3%)
* Gbandi: 105.250 (3,0%)
* Gio: 276.923 (8,0%)
* Gola: 152.925 (4,4%)
* Grebo: 348.758 (10,0%)
* Kpelle: 705.554 (20,3%)
* Kissi: 167.980 (4,8%)
* Krahn: 139.085 (4,0%)
* Kru: 209.993 (6,0%)
* Lorma: 178.443 (5,1%)
* Mandingo: 110.596 (3,2%)
* Mano: 273.439 (7,9%)
* Mende: 46.413 (1,3%)
* Sapo: 43.327 (1,2%)
* Vai: 140.251 (4,0%)
* Anderi Liberianer: 20.934 (0,6%)
* Anderi Afrikaner: 47.453 (1,4%)
* Nit-Afrikaner: 4.508 (0,1%)

### Sproche
Noch em Ethnologue wäre z Liberia die Niger-Kongo-Sproche gschwätzt (mit Sprächerzahl anne 2006, dailwys stamme d Sprächerzahle au us friejere Johr):
* Atlantischi Sproche: Bassa (403.000), Dewoin (8.100), Gbii (5.600), Glaro-Twabo (4.270), Glio-Oubi (3.500), Gola (99.300), Barclayville-Grebo (23.700), Zäntral-Grebo (30.800), Gboloo-Grebo (64.400), Nord-Grebo (84.500), Sid-Grebo (61.600), Sid-Kisi (115.000), Klao (213.000), Oscht-Krahn (62.900), Wescht-Krahn (53.200), Tepo-Krumen (2.910), Kuwaa (12.800 ), Sapo (36.400), Tajuasohn (9.600)
* Mande-Sproche: Bandi (100.000), Dan (310.000), Liberia-Kpelle (760), Loma (195.000), Konyanka-Maninka (39.200), Mano (305.000), Manya (50.400), Mende (19.700), Vai (104.000)
Derzue git s s N’ko, e Mischsproch us dr Mande-Sproche Bamanankan, Maninkakan, Jula un Mandinka, wu as Zwootsproch brucht wird.

As de facto Amtssproch brucht Liberia s Änglisch. Rund 2,5 % nänne s Liberianisch Änglisch, e änglisch-basierti Pidgin-Sproch, as Muetersproch, in dr Hauptsach d Noofahre vu dr befreite Sklave, wu us dr USA uf Afrika zrugggsidlet wore sin.

### Religione
Rund 85,6 Brozänt vu dr Bevelkerig, in dr Hauptsach in dr Kischteregion, sin Chrischte, 12,2 Brozänt sin Muslim un nume no 0,6 Brozänt bekänne si zue draditionälle Naturreligione. 1,4 % gälten as konfessionslos.

Wichtigi chrischtilig Chilche sin di Remisch-katholisch Chilche (mit  Glaibige), di Verainigt Methodistisch Chilche vu Liberia (), di Lutherisch Chilche vu Liberia (), di Broteschtantisch Eposkipalchiche vu Liberia (Dail vu dr Province of West Africa vu dr Anglican Communion,  Glaibigi), d Bfingschtchilche Assemblies of God (), d Providence Baptist Church in Liberia () un d Zyge vu Jehova ().

Di rund  glaibige Muslim wäre vum *National Muslim Council of Liberia* verdrätte.

## Verwaltigsgliderig
Dr Staat Liberia isch in fufzeh Regione (*Countys*) glideret, wu vun eme County Superintendent bzw. eme District Commissioner verwaltet wäre.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Textanhang: *Constitution of the Republic of Liberia.* (1983), S. 663–683)
* 
* 
* 

## Weblink

* Länderinformatione vum dytsch Uuswärtigen Amt zue Liberia
* 
* The World Factbook of the CIA, Liberia (englisch) Länderinformatione
* Dytsch-Liberianischi Gsellschaft

## Aamerkige



## Fueßnote