Gündelwangen

**Gündelwangè** isch èn Stadtdeil vo dè baddischè Stadt Bõõdorf im Landchrais Waldshuèt. Nõch èm Nõchbòrdörfle Holzschlag un nò vor Menzèschwand un Ewèdingè isch Gündelwangè diè nördlichschte Ortschaft vom Landchrais Waldshuèt.

## Geography
Gündelwangè lyt im Südschwarzwald uff énèm Hochplateau südlich un uff rächtè Sitè vo dè Wuètèschlucht zwǜschè m früènèrè Holzfällerlager Holzschlag un dè ehemòligè Amtsschtadt Bõõdorf. Gündelwangè isch è tǜpisches Strõßèdorf un zièt sich übber 2,5 km a dè B&nbsp;315 lang. D B 315 isch dört d Landschtrõß vo Bõõdorf gu Lènzkirch un Neuschtadt. A dè Strõß nõch lôn sich nò hüt drei Wyler uusmachè, us dènnè s Dorf entschtandè isch. Sèlli Wyler heißèd Obberdorf, Hinterdorf un Vorderdorf. Näbbèm Dorf Gündelwangè ghört au dè Zinkè *Hebsack*. dèzuè.
S Obberdorf lyt öppè 35 m obberhalb vom Vorderdorf am Nordfuèß vom Vogtsbuck, wèllè 877 m hoch isch. Im Obberdorf isch dè Sitz vom Vogt lokalisyrt gsi, bis hüt stôn dört nò s Pfarrhuus un d Kirchè vo Gündelwangè. Alli Hüser vom Vorderdorf, èm öschtlichè Deil vo Gündelwangè, ligèd a dè B 315, wa dè Strõßèdorf-Charakter dütlich brägt hèt. S Vorderdorf lyt öppè 500 m nordöschtlich vom Obberdorf. Öppè 1300 m weschtlich vom Vorderdorf lyt s Hinterdorf vo Gündelwangè. S Hinterdorf bschtòt us è baar größerè Wyler, wo mò als ei Dörfle aaluègè duèt, ein dèvò wörd als Dorfzèntrum bezeichnèt. Witterhy gòt dè Gündelwanger Dorfbach durch s Hinterdorf durrè. Am Weschtrand vom Hinterdorf hèt mò dè früènèrè Gündelwanger Baanhof uff s Plateau hèrrè baut. S Hinterdorf brägt dè Streuwyler-Charakter vo Gündelwangè. 
Gündelwangè lyt öppè 100 m übber dè Wuètè, allerdings isch diè link Wuètèhaaldè uff Höchi Gündelwangè bsunders steil. Us dèm Grund isch Gündelwangè a sinèrè Nordflankè braktisch abgschnittè vom nördlichè Umland, konkret vom Nõchbòrdorf Göschwyler, wo us Gündelwangèmer Sicht bi dè *Ènnè-Wüètler* lyt. Südlich vo Gündelwangè isch s Bärgland, wo d Wuètèschlucht vo m Steinadal drènnè duèt. Sèllè Bärg vorglagerèt isch dè Vogtsbuck, südlich dèvo wörd s Bärgland vom Vogel- un Glaserbuck bildèt, beidi uugfäär 900 m hoch. Sèll Bärgland hèt s Umland vo Gündelwangè gu Südè ygschränkt, wa zuè dè hütigè Wescht-Oscht-Uusrichtung vom Dorf gfüürt hèt. Im Weschtè vo Gündelwangè flǜßt s Rychèbächle via Holzschlag als rächte Sitèbach i d Wuètè abbè. Unterhalb vo Gündelwangè un öschtlich vom Vorderdorf gòt d Lotèbachklamm steil un spektakulär s Loch ab i d Wuètè. Näbb dè Lotèbachklamm hèt dè Gündelwanger (obbere) Abschnitt vo dè Wuètèschlucht no was z bǜètè, nämlich s Räuberschlössle, wo ob dè linkè Wuètèhaaldè lyt un zum Göschwyler Bann ghört, wiè au d Schattèmülli, wo unterhalb vo dè Lotèbachklamm i dè Wuètèauè stòt un èbbèso zuè Göschwyler ghört.
Gmessè vom Gündelwanger Dorfzèntrum lyt s weschtliche Nõchbòrdörfle Holzschlag öppè 1,7 km èwäg. Holzschlag isch mit Gündelwangè übber d B 315 vobundè. Öschtlich vo Gündelwangè thront uff 850 m Höchi un ènnèt vo dè Lotèbachklamm d Stadt Bõõdorf, wo uugfäär 4,8 km wit wäg isch. Nördöschlich vo Gündelwangè grüèßt Göschwyler mit èm Abschtand vo 2,5 km übber d Wuètèschlucht durrè. Südlich vo Gündelwangè lyt d Höchi vom Südschwarzwald, einzigi Landmarkè im dunkelgruènè Dannèwaald isch dè munzige Wyler Glashüttè, wo 3 km südweschtlich vo Gündelwangè lokalisyrt isch. 

## Gschichte

Gündelwangè wörd 1157 zum èrschtè Mòl in èm päbschtlichè Bschtätigungsbrièf erwäänt, wo unter m Pabscht Hadrian IV. s Pfarrdorf Gündelwangè als Filialè vo Bettmèdingè mit dè Lybfrauèkirchè gnennt wörd. S Dorf hèt dè Hèrrè vo Falkèschtei ghört un isch vo sèllnè a d Rèchbärger chò. Anno 1460 isch dè Ort a d Lupfener gangè. Dè Joachim Chrischtoph vo Mörsbärg hèt wegè dè chronischè Übberschuldung vo dè Lupfèner d Hèrrschaft Bõõdorf 1609 a s Kloschter St. Bläsy voüßerèt. Bis zuè dè Säkularisation vo 1806 hèt Gündelwangè zum Kloschter St. Bläsy ghört un isch denn a s Großhèrzogdum Baddè übbergangè.

Am 1. Januar 1975 isch Gündelwangè im Zuug vo dè Gmeindereform i d Stadt Bõõdorf im Schwarzwald yglydert worrè.

## Religion
Schu diè èrschti urkundlichi Erwäänung vo Gündelwangè nennt s Pfarrdorf Gündelwangè mit èrè Lièbfrauèkirchè, als Filialkirchè vo Bettmèdingè. Spôter isch Gündelwangè è selbschtändigi Pfarrei mit dè Filialkirchè Boll gsi. Diè hütigi Pfarrkirchè „Maria Himmelfahrt“ (Patrozinium 15. Auguscht) isch 1735 im Obberdorf baut worrè. No hüt bildet d Kirchè mit èm aaltè Pfarrhuus un èm Vogtshof è Einheit. Im Johr 2000 isch d Pfarrgmeind i d Seelsorgeeinheit Bõõdorf- Wuètach integryrt worrè un hèt dõdemit iri Selbschtändigkeit volorè.

## Vokeer

Durch Gündelwangè gòt d B&nbsp;315 durrè. Übber d B 315 isch Gündelwangè mit dè Städt Bõõdorf, Neuschtadt un Lènzkirch vobundè. Ußerdèmm isch Gündelwangè übber d L 170, wo im obberè Lotèbachdal vo dè B 315 abzwygt, mit Göschwyler vobundè. D L 170 isch näbb dè L 171 diè einzig Strõß, wo beidi Sitè vo dè Wuètèschlucht bi dè Schattèmülli mitènand vobindè duèt. Süèdlich vom Ort isch bis 1976 d Baanschtreggi Kappel Guètachbrugg - Bõõdorf dirch s Hinterdorf un um dè Vogtsbuck südlich ummè gangè. Am Weschtrand vom Ort, kurz vor Holzschlag, stòt s EG vom Gündelwanger Baanhof, wo hüt (Stand: 2018) nò stòt, abber brivat brucht wörd.  Gündelwangè wörd durch d Buslinniè Neuschtadt – Bõõdorf un dè Wanderbus Wuètèschlucht naavokeerstechnisch bediènt.

## Kultur un Sehenswürdigkeitè
Gündelwangè biètet zwei Zuègäng zuè dè Wuètèschlucht. Dè eint Zuègang füürt uumittelbar vom Dorfzèntrum zum Räuberschlössle, wo uff ènèm Porphǜrfelsè a dè linkè Haaldè stòt, dè andre vom Vorderdorf durch d Lotèbachklamm zuè dè Schattèmülli, wo a dè Wuètè unnè lyt.
Uff dè entwidmètè Baantrassè vo dè einschtigè Baanschtreggi volauft hüt (Stand: 2018) dè Bäänle-Radwäg als Deilschtreggi vom Südschwarzwald-Radwäg.
I dè Wuètèschlucht unnè volauft dè Aafang vo dè drittè Etappè vom Schluchtèschteig, sèlli Etappè fangt bi dè Schattèmülli aa.
 
### Regelmäßigi Voaaschtaltungè
S git è baar Vorein im Dorf. Als Bsunderheit wörrèd am Aaltè Fasnet-Sunntig zwei *[[Funkenfeuer|Fasnetsfüèr]]* aagfacht, (im Hinter- un Vorderdorf).

## Literadur
* Helmut Vocke (Hrsg.): *Chronik des Landkreis Waldshut.* 1957.
* Norbert Nothhelfer (Hrsg.): *Der Kreis Waldshut.* 1979.
* Waldemar Lutz un Hansjörg Noe (Hrsg.): *Kennzeichen WT Heimatkunde für den Landkreis Waldshut.* Reinhard Caspers (Mithrsg.), 1989, ISBN 3-12-258330-5.
* 

## Weblinggs

## Einzelnõchwys