open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suhre

D **Suure** (au *Suhre*) isch e Fluss i der Schwiiz. Si goot bi Suursi us em Sämpachersee und denn durs Suuretaal uf Suur abe und mündet bi Aarau i d Aare.

Si isch 34 Kilometer läng und für d Aare eben e Näbefluss, wo vo Süüde, also vo rächts, ymündet. S Suuretaal isch zimli flach, und so lyt zwüschem Afang vom Flusslouf bis zur Mündig nummen e Höhenunderschiid vo 142 Meter. S ganzen Yzugsgebiet vo der Suure hät 368 Kwadratkilometer.

Der Bach foot nit mid ere eigene Kwellen aa, wo s Wasser früsch us em Bode chiem; nei, dä Punkt won er afoot isch eigentlech der Uuslouf vom Sämpachersee, und me chönt hüdrologisch die bar ganz churze Bech oben am See au als Oberlöif vo der Suure aluege, der lengscht vo dene wär die *Grossi Aa,* wo sälber im oberschte Deil au en andere Name het: es isch der *Sellebodebach,* und dä chunt vo Härdmänigen obenabe (Gmeind Neuechirch).

Der See lyt i der wyte Tuele hinder ere Gletschermoräne, und dur dä schmal Hoger het d Suure e Durchbruch uf der Weschtsyte vom See; das isch im Piet vo der Luzärner Gmein Oberchöuch. Vo dört goot der Flusslouf zmitz dur Suursee dure und denn durs flache Taal uf Trienge, wo der luzärnisch Deil vom Wääg ufhört; undedra isch der Aargou, die erschte aargauische Dörfer a der Suure sind Attelwil und Moslerb. Bi Staffelbach muess der Fluss wider dur en alti Moräne, und denn chunt er bi Schöftle is wytlöifige Agglomerazioonsgebiet vo der Stadt Aarau. Bi Underämpfälde nimt er s Wasser vom gröschte lingge Sytebach, der Üerke, zu sich, bi Schöftle d Ruederche und bi der Badi vo Suur der läng rächt Sytefluss, d Wyna. Bi der Klääralaag vo Aarau isch er denn bi der Aaren unde.

I der Gschicht isch der Fluss schynts ane 1035 s erschte Mol in ere Kwellen erwäänt: *Suron*.

## Literatur
* 

## Weblink

* Hydrodate vo der Suhre bi Oberkirch

## Fuessnoote
981

|}

## Was isch bassiert?
* 9. Februar: Der düütsch Kaiser Otto der Zwöit goot uf Rom.
* Der Kaiser Otto gryfft mit sym Heer d Araber z Süditalien a; z Salerno fyret er d Wienecht.
* Em Almansor syni Maure gwünne Kämpf gäge d Lüüt vom Ramiro vo Leon; si mache di spanischi Stadt Zamora kabut.
* I der Bretagne isch Chrieg.
* Der Henricus de Nifenahe wird as erschte us em Huus Langaneufna erwäänt.
* Eerlibach wird s erscht Mol erwäänt.
* Der König Ramiro vo Viguera stirbt.
* 20. Juni: Der heilig Adalbert stirbt.

## Weblink
Patton Oswalt

De **Patton Peter Oswalt** ( * 27. Januar 1969 z Portsmouth, Virginia) isch en US-amerikanische Schauspiiler un Komiker.

Er het zerscht d Krimiautorin Michelle McNamara ghürootet, und wo die ane 2016 gstorben isch, het er es Joor spööter d Meredith Salenger ghürootet.

Dr Oswalt het Büecher gschribe und Comics gmacht. Me kännt en us de Film, won er mitgspiilt het, wie öpe *Starsky & Hutch*, *Magnolia* und *Blade:Trinity*. Er isch au i de Sitcom *King of Queens* ufträtte.

Im Animazioonsfilm *Ratatouille* isch är d Stimm vo de Wanderratte Rémy.

## Weblingg

*
Agogik (Musik)

**Agogik** (vo ) benamst d Kunscht vo dè lychtè Voänderung vum Tempo im Raamè von èm musigalischè Vordraag bzw. Musig-Stüggle.

## Allgmeines
D Leeri vo dè Tempovoänderungè wörd nõch èm Rymann Hugo Agogik dauft. Dè Rymann hèt sèllèn Begriff 1884 i d Musigschprõch ygfüürt.

D Änderungè ligèd ußerhalb vo dè mechanischè Tempowärt (Metronom) un sin Bschtanddeil vo dè musigalischè Interpretation durch dè Dirigänt odder dè Solischt. Sèll drǜfft vo allem uff feinschti Temponuancè innerhalb vo musigalischè Phrasè bi melodischè odder harmonischè Höhepüngt, wo dè Vordraag uusdruggsvoll glidèrè un läbbig machè. So chönnèd großi Intervallschprüng è bitzeli mee Zit bruuchè wiè chlyneri Schritt, un harmonischi Vorhalt odder dè erschti Don von èrè Zweier-Bindung wörrèd oft è wèng länger zogè.

Größeri Tempoänderungè cha dè Komponischt durch Uusfüürungsaawysungè i dè Partidur aazeigè, z.&nbsp;B.
*accel. (**') – schnèller wörrè
*string. (**') – bressyrè, fürsi machè
*ritard. odder rit. (**') – langsamer wörrè
*rall. (**') – peu à peu langsamer wörrè
*riten. odder rit. (**') – Zitmaß (sofort) zrugg nää, quasi subito ritardando
*smorz. (**') – absèrblè
***' (odder **') **' – è bitzeli läbbiger (resp. è bitzeli laamè)
evtl. au mit tǜpischè Zuèsätz wiè: ''poco'' (‚è bitzeli‘), **' (‚peu à peu‘), odder *ma non troppo* (‚nit z vill‘) .

Diè künschtlerisch bedingtè Tempovoänderungè chönnèd zämmè mit dè Lutschtärkiänderungè gmacht wörrè. Beidi zämmè bildet dè Chèrn vo dè Vordraagskunscht von èm Musiger un mit èm wǜrkungsvollè Gebruuch zeigt sich sini musigalischi Uusdruggsfähigkeit un künschtlerischi Geischtes- un Empfindungsryyfi.
Oft füürèd sèlli größerè Tempovoänderungè vo eim (evtl. durch Metronomaagaabè bezeichnètè) Uusgangstempo in è neus Tempo. In è Huufè Fäll isch d Beschlünigung von èm Tempo abber Interpretationssach.

## Accelerando

***' (italiènisch für ‚schnèller wörrè‘) un ***' benamsèd s allmäälichi Beschlünigè von èm Tempo wôrend èm Stugg.

## Ritardando
S Gegendeil vom Accelerando isch s ***', wo s suksessyve Volangsamè vom Tempo in èm Stüggle bezeichnèt. Variantè vom Decelerando sin s ***' (italiènisch für ‚voschpötè‘) odder ***' (italiènisch für ‚vozögèrè‘).

== Ritenuto ==
S ***' (italiènisch für ‚zrugghaaltè‘) isch im Unterschyd zum Ritardando è abrupti, sofortigi Tempovolangsamung.

Well sowoll Ritardando wiè auch Ritenuto mit **rit.** mèngmòl abchürzt wörrèd, cha s zuè voschiddènè interpretatorischè Versionè cho. Sèll cha mò oft vohindèrè, idèm mò s wôrschinlicheri Ritardando voruussetzt. È baar Komponischtè bruuchèd au d Abchürzung *riten.*, um Vowechslungè z vomydè.
Premia

**Premia** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Premià de Dalt, e Stadt i de Region Katalonie (Spanie)
* Premià de Mar, e Stadt i de Region Katalonie (Spanie)
* Premia (Piemont), es Dorf und e Gmaind i de Region Piemont (Italie)
Surselva (Begriffsklärung)

**Surselva** (rätoromanisch für «oberhalb vom Wald») isch de Name vo däne geografischen Objekt:
* Surselva (dütsch au *Bündner Oberland*), e Talschaft vom Vorderrhii im Kanton Graubünda, Schwiz
* Bezirk Surselva, e Verwaltigseinheit vom Kanton Graubünda, wo bis Ende 2015 bstande hät
* Region Surselva, e Verwaltigseinheit vom Kanton Graubünda, wos sit 2016 git

**Lueg au:**
* Surselvisch, s rätoromanisch Idiom, wo i da Surselva gredt wird
* Museum Regiunal Surselva, es ethnografischs Museum z Ilanz im Bündnerland
Gefährdete Tiere und Pflanzen

** Pflanza ond Viechr en Gfaar ** en osrm Gai send en dr Rauda Lischd vo de gfäärdete Arda ufglischdad.

Vo de oogfähr 40.000 Viechr- und Pflanzaarda en dr Schweiz schdandad faschd 10 Prozent uf de Lischda vo de bedrohde Arda. Bei de Säugetier send s 33 Prozent - bei de Reptilien sogar 75 Prozent.

En dera Lischd sen lang ned alle Pflanza ond Viechr mo en Gfaar sen, aufgfiehrd. Wamma meh seha will, kaa ma se mid de Nochweis leichd fenda.

Bei de Buachschdaba mo koine Aidräg hen, bassierd nix! 

## A

* Aamoisa
** Rote Waldameise (*Formica rufa*)
** Schweizer Gebirgswaldameise (*Formica paralugubris*)

Zom Aafang

## B

* Biber (*Castor sp*)

* Biina
** Wildbiina
*** Wespenbiene
**** *Nomada mutica*
**** *Nomada stigma*
*** Sandbienen
**** *Andrena aeneiventris*
**** *Andrena argentata*
**** *Andrena fuscosa*
**** *Andrena potentillae*
*** Woll-, Harzbiene (*Anthidium sp.*)
*** Hasenfüßige Blattschneiderbiene (*Megachile sp.*)

* Braunbär (*ursus arctos*)

Zom Aafang

## C

* Cyperngras
** Knäueliges Cypergras (*Cyperus glomeratus*)

Zom Aafang

## E

Zom Aafang

* Eulen (*Strigiformes*)
* Edelweiß (*Leontopodium*)
* Enzian
** Becherenzioo
** Glogge-Enzioo

* Eppich

** Kriechender Eppich
** Knotenblütiger Eppich

## F

* Falter
** Kronwickenbläuling
** Rotbindiger Samtfalter
** Waldwiesenvögelchen

* Feldhamster
* Fischotter
* Fledermäuse
** Langflügelfledermaus

* Fliegen
** Eintagsfliege (*Ecdyonurus zelleri*)

Zom Aafang

## G

* Gartenspitzmaus (*Crocidura suaveolens*)

Zom Aafang

## H

* Hummeln

* Herbst-Blutströpfchen (*Adonis annua*)

Zom Aafang

## I

* Igel

* Igelschlauch (*Baldellia ranunculoides*)

Zom Aafang

## K

* Kuckuck (*Cuculus canorus*)

Zom Aafang

## L

* Laufkäfer
** *Acupalpus brunnipes*
** *Agonum ericet*
** *Amara fulva*
** Zwerg-Kamelläufer (*Amara tibialis*)

* Luchs (*Lynx lynx*)

Zom Aafang

## M

* Marienkäfer bedroht durch Harlekin-Marienkäfer (*Harmonia axyridis*)

Zom Aafang 

## P

* Pilz
** Dunkelsporiger Tintling (*Coprinus phaeosporus*)
** Rosafarbiger Rötling (*Entoloma roseum*)
** Steppentrüffel (*Gastrosporium simplex*)

Zom Aafang

## R

* Reiher
** Purpurreiher (*Ardea purpurea*)

Zom Aafang

## S

* Schlangen 
** Aspisviper (Juraviper) (*Vipera aspis*)
** Vipernatter (*Natrix maura*)

* Schmetterlinge (*Lepidoptera*)

* Schnecken (*Gastropoda*)

** Bachmuschel (*Unio_crassus*)
** Verbogenes Posthörnchen (*Gyraulus acronicus*)
** *Valvata studeri*

* Spatz (Sperling) (*Passeridae*)
* Schdorcha (*Ciconiidae*) 

Zom Aafang

## W

* Wachtelkönig (*Crex crex*)
* Waldrapp (*Geronticus eremita*)
* Wiesenweihe (*Circus pygargus*)
* Wildblumen
* Wildkatze (*Felis silvestris*)
* Wolf (*Canis lupus*)

Zom Aafang

## Z
* Zugvögel
** Rotkopfwürger (*Lanius senator*)

Zom Aafang

## Guck au

* Neobiota
* Zruckkomma vo Arda

## Lidradur

* 

## Mo s her isch
Matthijs van Zwieten de Blom

De **Matthijs van Zwieten de Blom** (* 1970 z Züri) isch en holländisch-schwiizerische Pfarrer. Er isch vo 2019 bis 2022 de Presidänt vom Pfarrkapitel vo de Reformierte Landeschile Aargau gsii. Sit 2024 schaffet er z Dütschland.

## Lääbe
Er isch as gebürtige Niderländer i de Schwiiz ufgwachse und het z Züri d Matura gmacht. Vo 1990 bis 1997 het er a de Universitäte vo Amsterdam und Züri reformierti Theologii gschtudiert und vo 2001 bis 2006 a de Uni Bärn Betriibswirtschaft.

Vo 1998 ist 2022 het er als Pfarrer gschaffed, zerscht in verschidnige Chilegmeine im Kanton Bärn, unter anderem z Linech und z Diemtige, und vom September 2011 bis zum Sommer 2022 im Aargau, won er sini Pfarrstell in de Chilegmeind Rei gha het (mit de Gmeinde Rüfenach, Villige, Remige und Würelinge und em Brugger Ortsteil Lauffohr und Siggetal-Station).

Im Oktober 2018 isch dr Matthijs van Zwieten de Blom zum Presidänt vom aargauische Pfarrkapitel gwählt worde, als Nochfolger vom Rudolf Gebhard; s Amt het er am 1.&nbsp;Jänner 2019 aträtte. Wo er im Sommer 2022 sis Pfarramt abgeh het, isch er au als Presidänt vom Pfarrkapitel zruckträtte. D Nachfolg hend d Maja Petrus und d Kristin Lamprecht imene Co-Präsidium aaträtte.

Sit em Dezämber 2024 isch er Pfarrer a der Evangelisch-Lutherische Innestadtgmeind St.&nbsp;Laurentii z Itzehoe im dütsche Schleswig-Holstein. Dezue ane schriibt er und isch Religionspädagog.

## Weblink
* Portrait vom Matthijs van Zwieten de Blom uf de Website vom Schwiizerische Pfarrverein

## Fuessnoote
Ingrid Alexandra von Norwegen

D **Ingrid Alexandra**, d'Prinzessin vo Norwege (* 21. Jänner 2004 in Oslo), isch d'Tochter vom norwegische Chronprinz Haakon und siinere Ehefrau, de Chronprinzessin Mette-Marit. Sii isch es Mitgliid vom Huus Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, enere Nebelinie vom Huus Oldenburg.

## Lebe
D'Prinzessin Ingrid Alexandra isch am 21. Januar 2004 im Rikshospitalet in Oslo gebore wurde und isch s'erst gmeinsame Chind vom Chronprinz Haakon und de Chronprinzessin Mette-Marit vo Norwege. 

D'Prinzessin heisst Ingrid weg de Grossmuetter vo de Mette Marit und weg de Königin Ingrid vo Dänemark (1910–2000). Und Alexandra isch si tauft worde, will de König Olav V. vo Norwege (1903–1991) früener mal Prinz Alexander vo Dänemark gheisse het.

D'Ingrid Alexandra isch am 17. April 2004 i de Schlosschile vom Königliche Schloss in Oslo tauft worde. Iiri Göttis und Gottene sind de König Harald V. vo Norwege, de Chronprinz Frederik vo Dänemark, d'Chronprinzessin Victoria vo Schwede, de König Felipe vo Spanie, d'Prinzessin Märtha Louise vo Norwege und iiri Grossmuetter, d'Marit Tjessem.

## Weblink
* Ingrid Alexandra vo Norwege uf kongehuset.no (norwegisch)
* Biografy vo de Ingrid Alexandra vo Norwege uf kongehuset.no (norwegisch)
* Video vo de Ingrid Alexandra vo Norwege bim NRK vom 17. April 2004 (norwegisch)
Wigger (Fluss)

D **Wiggere** isch e Fluss, wo dur d Kantöön Luzärn und Aargau flüsst.

## Geografy
Si isch e Näbefluss vo der Aare. Ihri Lengi isch 41 Kilometer.

Der Bach *Änziwiggere* foot bim Bärg Napf aa und louft dur s Tal uf Hergiswil bi Willisau abe. Dört chunt der Sytebach *Buechwiggere* derzue, und jetz heisst der Fluss nume no *Wiggere*. Er flüsst uf Dagmersölle, Reide, Brittnou und Zofigen abe und mündet zwüsche Rootrischt und Arbig i d Aare.

## Lueg au
* Seppi a de Wiggere

## Literatur
* 

## Weblinks

* Hydrodate vo der Wiggere

## Fuessnoote
Ächerlipass

S **Ächerli** isch e Bärgübergang zwüsche Chärns (Obwalde) und Dalewil (Nidwalde).

## Strooseverlauf
Über s Ächerli, wo südlech vom Stanserhorn lyt, goot e Strooss, wo der höchscht Punkt uf 1457 Meter über Meer isch. De Kulminazionspunkt lyt uf Gebiet vo Obwalde, d Alp Ächerli (1395 m) uf nidwalder Bode. D Passstrooss isch 17,7 Kilometer läng. Si isch schmal, aber uf de ganze Strecki teeret. Vo Wisserle, emene Ortsteil vo Chärns, isch d Strecki för Fahrzüg mit 32 Tonne beschränkt zum ufe fahre. E Beschränkig vo 8 Tonne und es Carfahrverbot gilt zwüsched Dalewil und Wirzweli. Uf de ganze Passstrooss gilt för di meischte Fahrzüg es Aahängerverbot.

## Weblink

## Fuessnoote
Alois Lüönd

Dr **Alois Lüönd** (* 16. Augschte 1951) isch e Schwyzer Schwyzerörgeler.

## Musik

Dr Alois Lüönd läbt z Ingäbohl un spiilt syt em 16. Lääbesjohr Schwyzerörgeli.

Um 1968 het er bim Bernhardin Schmidig, gnännt ds'Lunnis Bäredi, em Brueder vum Franz Schmidig, e baar Stuck chenne lehre.

In dr 1970er un 1980er Johr het er mit em Martin Nauer, gnännt dr Örgelidoktor, ufgspiilt. Vum Martin Nauer, em Vater vum glychnamige Musiker, het dr Alois Lüönd di alte Dänz vum Josef Stump chenne lehre, wu dr Nauer vum Balz Schmidig iberliferet kriegt ghaa het, wu no mit em Josef Stump sälber gspiilt ghaa het. Um 1966 het dr zweet Brueder Paul Lüönd s Schwyzerörgeli glehrt. Dodruf isch um 1970 s Schwyzerörgeliduo Lüönd entstande, wu bi Verain un chlaine Fescht ufgspiilt het.

Anne 1976 het dr Daniel Lüönd, dr jingscht vu dr Mosi-Bríeder, dr Bass glehrt. Derwäge isch derno s Schwyzerörgelitrio Mosibuebä entstande. In dr 1970er Johr het s e baar Mol mit em Rees Gwerder un em Paul Lüönd gspiilt. D Formation Mosibuebä het s vu 1976 bis 2014 gee un isch in dr Zwischezyt mit em Daniel Gwerder un em Philipp Schuler zue me Schwyzerörgeliquartett versterkt wore. Alli Dänz vum Josef Stump un em Balz Schmidig un di aigene sin vu Musiker zue Musiker wytergee wore, Note het s fascht nit gee un d Musiker hään au kai Note chenne läse. Mittlerwyli git s e baar Notehefter vu dr Mosibuebä un vum Paul Lüönd. Am 19. Merz 2014 sin d Mosibuebä wäg dr Chranket vum Paul Lüönd ufglest wore, am 3. April 2014 isch er gstorbe. Dodruf isch d Mosi-Musig grindet wore. 

## Privat
Dr Alois Lüönd isch mit drei Brieder im Mosi z Ingäbohl im Kanton Schwyz ufgwachse. Är het Elektromonteur glehrt un schafft hit bim Kanton. Är isch ghyrote un het vier Chinder

## Diskografi

*1977 Schwyzerörgeliduett Martin Nauer sen. „Schwyzerörgeli uf 3 Arte“; mit em Alois Lüönd un em Ueli Mooser, Verschideni Interprete, LP Pick
*1981 Mosibuebä MC/LP
*1982 Mosibuebä MC/LP zäme mit dr Wöschbrettbänd
*1983 Mosibuebä MC/LP
*1988 Martin Nauer zum 70. Geburtstag, 24 Tänze MC Privatedition (4 Titel mit em Alois Lüönd)
*1991 Mosibuebä "Schwingä und Örgälä im Alpstübli" (CD zum 15- jehrige Jubiläum)
*1999 Mosibuebä "Örgelimusig vo 1911 - 1999" (CD)
*2004 Mosibuebä "Diänigs usem Schwyzerbiet" (Tonträger)
*2006 Mosibuebä "30 Jahre Mosibuebä" (CD)
*2009 "Projekt Stump - Schmidig" mit em Huus vu dr Volksmusik
* 2013 "Vo früener bis hüt"
Derzue git s e Hufe CD, wu d Mosibuebä mit ainzelne Titel druf sin.

## Heerbyschpel Mosibuebä
* 
* 

## Kompositione vum Alois Lüönd (Uuswahl)
Ä fründlichä Blick, Am Schiltänünimärcht, Am Stanser Hosälupf, Bim Roli im Metsch, Chrütergeischt, Dr Trychlästimmer vom Mosi, E Schwyzerkaffi bim Nöldel z'Montica, Erinnerig ad'USA-Schwingerreis, Erinnerung an Götti Vinzenz, Es heiteret ja scho, Es isch ja nüt passiert, Fondue-Abig bim Benno, Für Stumpä Sebäli-Fän, Gänd em brav, Hüt wird's spat, Im Niderz obä, Im Oberigs, Irish Mosi, Schattähalb, Schwalbe-Flirt, Über's Gätterli, Stubete z'Partnun, Ä Schorle Wysse, Rigi Hell, Stoos-Fronalpstock.

## Weblink
* Mosibuebä Ingenbohl
Walserberg

**Walserberg** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Walserberg SG, e Streusidlig am Hang oberhalb vo Azmoos i de politische Gmaind Wartau, Kanton Sanggale, Schwiz
* *Walserberg (Österreich)*, en Ortschaft i de politische Gmaind Wals-Siezenheim, Land Salzburg, Öschtriich 
* *Walser Berg*, 483 m, en Hügelzug bi Wals (A) und Schwarzbach (D) a de dütsch-öschtriichische Gränze
* *Kleiner Walserberg*, en ehmolige Gränzübergang vo Öschtriich zu Dütschland, gad bim Walserberg (A)
* *Großer Walserberg*, en ehmolige Autobahn-Gränzübergang vo Öschtriich zu Dütschland (Grosses und chliis ''Dütsches Egg'')

**Lueg au:**
* *Vaalserberg*, 322,4 m, di högschti natürlechi Erhebig vo Holand und Drüüländeregg vo Belgie, Dütschland und de Niderland 
* Valserberg, 2'502 m, en Gebirgspass (Saumwäg) zwüsched Hinderrhii und Vals im Kanton Graubünde, Schwiz
* Valsertal
* Walsertal
Valsertal

**Valsertal** oder **Valser Tal** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Valsertal (Graubünden), es Sitetal vom Lugnez im Bündnerland, Schwiz
* Valser Tal (Nordtirol), es Sitetal vom Wipptal im Nordtirol, Öschtriich
* Valler Tal (au *Valsertal*), es Sitetal vom Pustertal im Südtirol, Italie

**Lueg au:**
* Walsertal
* Walserberg
* Vals
Daniel Lüönd (Musiker)

Dr **Daniel Lüönd** (* 2. Septämber 1959; † 4. Jänner 2019) isch e Schwyzer Bassischt gsii.

## Musik
Dr Daniel Lüönd het uf em Stoos gläbt un het syt em 16. Lääbesjohr Kontrabass gspiilt.

Vum Martin Nauer het sy Brueder Alois Lüönd di alte Dänz vum Josef Stump chenne lehre, wu dr Nauer vum Balz Schmidig iberliferet kriegt ghaa het, wu no mit em Josef Stump sälber gspiilt ghaa het. Um 1966 het dr zweet Brueder Paul Lüönd s Schwyzerörgeli glehrt. Dodruf isch um 1970 s Schwyzerörgeliduo Lüönd entstande, wu bi Verain un chlaine Fescht ufgspiilt het.

Anne 1976 het dr jingscht vu dr Mosi-Bríeder dr Bass glehrt. Derwäge isch derno s Schwyzerörgelitrio Mosibuebä entstande. In dr 1970er Johr het s e baar Mol mit em Rees Gwerder un em Paul Lüönd gspiilt. D Formation Mosibuebä het s vu 1976 bis 2014 gee un isch in dr Zwischezyt mit em Daniel Gwerder un em Philipp Schuler zue me Schwyzerörgeliquartett versterkt wore. Alli Dänz vum Josef Stump un em Balz Schmidig un di aigene sin vu Musiker zue Musiker wytergee wore, Note het s fascht nit gee un d Musiker hään au kai Note chenne läse. Mittlerwyli git s e baar Notehefter vu dr Mosibuebä un vum Paul Lüönd. Am 19. Merz 2014 sin d Mosibuebä wäg dr Chranket vum Paul Lüönd ufglest wore, am 3. April 2014 isch er gstorbe. Dodruf isch d Mosi-Musig grindet wore. As Gaschtwiirt uf em Stoos isch dr Daniel aber chuum no unterwägs gsii, het aber als an dr Stubete im Gaschthuus Balmberg zue dr Inschtrumänt grife.

## Privat
Dr Daniel Lüönd isch mit drei Brieder im Mosi z Ingäbohl im Kanton Schwyz ufgwachse. Är het Zimmermann z Brunnen glehrt. Speter het er mit syre Frau Elisabeth s Gaschthuus Balmberg uf em Stoos ibernuu un het dert gwiirtet un gchocht. Anne 2011 isch dert d Mosi-Bar ufgmacht wore. Em Daniel Lüönd sy Suhn David, wu au Miski macht bi dr Balmbergörgeler, het d Wiirtschaft vir em Dod vu sym Vater ibernuu.

## Diskografi
* 1981 MC/LP
* 1982 MC/LP zäme mit dr Wöschbrettbänd
* 1983 MC/LP
* 1991 „Schwingä und Örgälä im Alpstübli“ (CD zum 15-jehrige Jubiläum)
* 1999 „Örgelimusig vo 1911–1999“ (CD)
* 2004 „Diänigs usem Schwyzerbiet“ (Tonträger)
* 2006 „30 Jahre Mosibuebä“ (CD)
* 2013 „Vo früener bis hüt“
Derzue git s e Hufe CD, wu d Mosibuebä mit ainzelne Titel druf sin.

## Weblink
* Mosibuebä Ingenbohl
Valserberg

Der **Fallerbärg** (uf de Schwizer Landcharte *Valserbärg*) isch e Bärgpass im Bündnerland.

Übere Bärg goot der gwoont Wääg vom Rhywald uf Falsch im Falschertaal. Me dänkt, ass über dä Bärgpass au scho d Walser im Mittelalter usem Taal vom Hinderrhy is Falschertaal cho sind.

Es git kei Strooss übere Fallerbärg, numme en Fuess- und Soumwääg. Dää foot bim Dorf Hinderrhy a und goot dur d Alpe *Casana* und *Piänätsch* stotzig z duruff. Es sind grad nüünhundert Meter vo Hinderrhy ufe Bärg, wo d Passhöchi uf 2502 Meter über Meer isch.

Ännedra goot der Bärgwääg nid so stotzig s *Peil,* es Sytetaal vom Falschertal, duruus über d Alpweide *Chella* und *Zum Hirt* und vo dört denn s Port ab zum Bärgdörfli *Wallatsch,* wome äntwader der Wääg grad abe uf *Innerpeil* und dure Peilwerwald oder graad füra uf *Tschifera* goot. Beid Wääg chöme denn grad uf *Platz* abe; das isch s Hauptdorf vo Falsch. Das Dorf lyt 1250 Meter wyter unde weder der Fallerbärg.

Wie d Lüüt vo Falsch früener der Fallerwääg bruucht händ zum ihri Sache im Süüde go hole, verzellt d Walser Schriftstellere Paula Jörger i der walserdüütsche Gschicht *D Valler Bäärgtreger,* wo d Walservereinigung Graubündä anne 1974 useggä het; anne 1942 het d Jörger do drüber uf hochdüütsch scho i der Zytschrift *Schweizer Volkskunde* gschribe.

Hüt chame uf em «Grosse Walserwääg» und ef em «Walserwääg Graubünde», wo beidi a d Wanderige vo de Walser i früenere Joorhunderten erinnere, dört dure goo.

## Literatur
* 
* Roland Baumgartner: *Der grosse Walserweg.* 1989.

## Weblink
* Walserweg, Etappe 2, Hinterrhein–Vals uf schweizmobil.ch
* Walserweg Graubünden uf walserweg.ch
* Der Große Walserweg uf walser-alps.eu

## Kwelle
Stammheim

**Stammheim** bedüütet:

* Stammheim ZH (Stamme), e Gmeind im Kanton Züri, Schwiz
** Oberstamme, en Ortsteil vo der Gmeind Stamme
** Understamme, en Ortsteil vo der Gmeind Stamme
* Stammheim (Calw), en Stadtteil vo Calw, Bade-Württeberg, Dütschland
* Stammheim (Florstadt), en Ortsteil vo der Stadt Florstadt, Hesse, Dütschland
* Stammheim (Köln), en Stadtteil vo Köln, Nordrhein-Westfalen, Dütschland
* Stammheim (Stuttgart), en Stadtbezirk vo Stuttgart, Bade-Württeberg, Dütschland
* Stammheim (Kolitzheim), es Dorf i der Gmeind Kolitzhei, Landkreis Schweinfurt, Bayern, Dütschland
Walsertal

**Walsertal** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Großes Walsertal (au *Großwalsertal*), es Sitetal vom Walgau, Voralbärg, Öschtriich
* Kleinwalsertal (au *Kleines Walsertal*), es Sitetal vom obere Illertal (Allgäu, Bayern), Voralbärg, Öschtriich

**Lueg au:**
* Valsertal
* Walserberg
* Walser
Vals

**Vals** cha aini vo däne Bedütige ha:

Geografii:
* Vals GR, e Gmeind im Kanton Graubünde, Schwiz
* Vals (Tirol), e Gmeind im Bezirk Innsbrugg Land, Tirol, Öschtriich
* *Vals (Mühlbach)*, en Ortsteil vo Mühlbach im Südtirol
* *Vals (Ariège)*, e Gmeind im Département Ariège, Okzitanie, Frankriich

mit eme Nameszuesatz:
* *Vals-des-Tilles*, eine Gemeinde im französischen Département Haute-Marne, Auvergne-Rhône-Alpes, Frankriich
* *Vals-le-Chastel*, eine Gemeinde im französischen Département Haute-Loire, Auvergne-Rhône-Alpes
* *Vals-les-Bains*, eine Gemeinde im französischen Département Ardèche, Auvergne-Rhône-Alpes
* *Vals-près-le-Puy*, eine Gemeinde im französischen Département Haute-Loire, Auvergne-Rhône-Alpes
* *Kanton Vals-les-Bains*, ein Kanton im französischen Département Ardèche, Auvergne-Rhône-Alpes

**Lueg au**: 
* *Vaals*, en Ort bi Aachen a de niderländisch-dütsche Gränze, ghört zu de Provinz Limburg (NL)
* Valsertal
Regula Rytz

D **Regula Rytz** (* 2. März 1962 z Thun) isch e Schwiizer Politikerin. Si isch Nationalröötin und d Presidäntin vo der Grüene Partei vo der Schwiiz gsi.

## ihres Läbe und d Politik
D Regula Rytz isch d Dochter vomene Architekt und vonnere Musikerin, si het 1983 am Semer z Thun s Lehrerpatänt übercho und bis 1989 Schuel ggää. Derno het si a der Uni Bärn Gschicht, Soziology und Staatsrächt studiert und anne 1997 s Lizänziat gmacht. 

Vo 1993 bis 1998 isch si die Politischi Sekretärin vom *Grüene Bündnis Bärn* gsi und 2001 isch si d Zentralsekretärin vom Schwiizerische Gwärkschaftsbund woorde. Vo 1994 bis 2005 isch si im Bärnische Grosse Root gsi und vo 2005 bis 2012 het si zu der Stadtregierig vo Bärn ghört. 

2011 isch d Rytz füre Kanton Bärn i Nationalroot gwählt woorde, und 2015 grad wider. Anne 2019 het si füre Ständeroot kandidiert.

Am 21. April 2012 het me d Regula Rytz und d Adèle Thorens Goumaz zäme als Co-Presidäntinne vo der Grüene Partei vo der Schwiiz gewählt, und das isch bis 2016 eso ggange, wo d Rytz die einzegi Presidäntin vo der Partei worden isch.

D Rytz isch i der Schwiizer Öfentlechkeit und i de Medie guet präsänt zum d Aalige vo de Grüene go verträtte öppe wenn s ume Schutz vom Klima, um d Energypolitik oder ume Naturschutz und um soziali Frooge goot. Si macht im Vorstand vo der Alpeninitiative und i däm vom *Lötschbärgkomitee* und in andernen Organisazioone mit.

Bi de Wahle vom Schwiizer Bundesroot am 11. Dezämber 2019 isch d Rytz vo de Grüene als offizielli Kandidatin ufgstellt gsi; si isch aber vo der Vereinigte Bundesversamlig nit gwählt worde.

2022 isch si aus em Nationalroot zrüggträtte und neu Präsidäntin vo Helvetas worde.

## Weblink
* d Website vo der Regula Rytz
* Noëmi Landolt: ''Die pragmatische Brückenbauerin.'' In: WOZ Die Wochenzeitung, 45/2011, 10. Novämber 2011

## Fuessnoote
Karl Rösch

Dr **Karl Rösch** (* 6. Augschte 1912 z Winterschwyler; † 25. Februar 2001 z Löörech) isch e dytsche Buur, Chinschtler un Dichter gsii.

## Lääbe
Dr Rösch isch z Winterschwyler as Suhn vun eme Sattlermaischter uf d Wält chuu.

Mit elf Johr het er bi archäologische Uusgrabige dr Mooler Hermann Daur vu Ötlige chänneglehrt. Däm het er bim Moole iber d Achsle gluegt, Scho frie isch sy chinschtlerisch Talänt uusechuu, Mit 13 Johr het er e Blaan vum Baan vu syre Haimetgmai zaichnet un scho mit 16 Johr het er sy erscht Bild verchauft. No dr Schuel het er aber uf Dränge vu syne Eltere erscht emol z Löörech e Lehr gmacht as Sattler, ass er speter dr Bedrib vum Vater het chenne ibernee.

Im Chrieg isch dr Karl Rösch as Soldat z Russland gsii un in Gfangeschaft chuu. Sy Mooltalänt het em ghulfe z iberläbe, mit Zaichnige, wun er mit Chole gmacht het. Anne 1949 isch er retuur chuu vu Sibirie.

Im Februar 1950 het er sy Verlobti, d Liesel Koger, ghyrote, d Dochter vum Ötliger Burgermaischter, wun er scho vor em Chrieg chänneglehrt ghaa het. Si sin zäme in s Huus vu dr Schwiigereltere z Ötlige zoge un hän dr Buurehoof ibernuu. 

Mer chännt en im Markgreflerland as Landschaftsmooler. Är het vyl in samfte Paschtellteen gmoolt, Hauptmotiv vy syre Chunscht isch aber nit nume sy Haimet gsii, nai, är het au syni Chriegserfahrige ufgschafft in Bilder un het d Gfohr fir d Wält dur Atomwaffe un Umwältverwieschtig thematisiert. Vor allem in dr 1970er Johr sin eso expressionistischeri Wärch mit apokalyptische Ziig entstande.

Är het au gschriibe, unter anderem Gedicht uf Alemannisch. Gedicht un Gschichte vun em sin in dr Anthology *Usezupfts usem Alemannische* (1983) un spter in sym Biechli *Zwüsche gestern un morn* uusechuu.

Dernäbe isch dr Rösch vyl Johr im Gmairot vu Ölingen gsii un au Mitglid im Gsangverain, wun er Zweete Vorsitzer gsii isch.

Anne 1988 isch sy Frau gstorbe. Är sälber het d Tuberkulose iberwunde un het 25 lang mit Chählchopfchräbs gläbt, het am Änd nume no chenne flischtere. Bis ins hoch Alter het er no gmoolt un gschribe un uf em Buurehof mitghulfe. Syni letschte Bilder sin e baar Wuche vor sym Dood entstande. Am 25. Februar 2001 isch er im Alter vu 88 Johr gstorbe,

Im Johr 2009 isch im Roothuus z Winterschwyler unter em Titel „Karl Rösch Retrospektive“ ne Uusstellig mit Wärch vum Rösch ziagt wore. Zue sym 100. Geburtsdag 2012 het s Ötlinger Museum „Dorfstube“ ne Uustellig mit Wäärch vun em zaigt.

## Literatur
* *Autoren aus dem Dreiländereck.* In: Alemannisch dunkt üs guet I/II 2000, S. 44–45

## Weblink
* Rösch, Karl uf LEO-BW
* Einfühlsame Kämpfernatur, Badischi Zytig, 11. Septämber 2012 
* Er wollte, dass sich jeder ein Bild von ihm leisten konnte, Badischi Zytig, 6. Augschte 2012
* Ein Gemarkungsplan war sein erstes "Kunstwerk, Badischi Zytig, 25. Merz 2009
Stefanskirche Hirzenbach (Zürich-Schwamendingen)

D **Stefanschile Hiirzebach** isch e refermierti Chile z Züri.

Si staat im Stadtchräis zwölf, em Kwartier Schwamedinge. Ass das Stadtgebiet ganz im Nordoschte vo Züri i säbere Zyt früsch überboue woorden isch gseet me de Adrässe vo de Chilen aa: die staat zmitzt i de Stadthüüser ine näb de Chrüüzig vo de Altwiisestraass und de Luchswiisestraass, won a die alte Fluernääme vo dem Areal erinered.

Wo d Stadt Züri i de zwäite Helfti vom 20. Jaarhundert gschnäll gwachsen isch, hät di refermiert Chilegmeind Schwamedinge pschlosse, zu de alte Dorfchile vo Schwamendinge ane zwäi nöji Chile z boue. Die eint isch ebe d Stefanschile im Gebiet Hiirzebach und die ander d Chile Saatle im Aukwartier näben Öörlike und de Waliselestraass.

D Chile vo Hiirzebach isch uf d Plään vo den Architäkte Max Aeschlimann und Armin Baumgartner poue woorde. Ane 1955 isch si fertig gsii. D Chile isch im modèèrne Boustyl gstaltet und hät, wie’s dozmol bi vilne Projäkt gmacht worden isch, en polygonale Grundriss und drüber e grosses Tach wien es Zält. De Gloggedurm mit em Zyt draa händ d Architekte frei näb d Chile hiigstelt.

Für s Gmäindläben i de nördleche Stadtdäil vo Züri isch jewyle die «ökumeenisch Gebätsnacht» öppis schööns, won es baar vo de Chilegmäinde und Pfarreie vo de underschidleche Landes- und Freichile mitenand organisiered, öppe d Chrischtkatholike vo Züri, di Evangeelisch-methodistisch Chile Züri Nord, die Refermierte vo Hiirzebach, Öörlike, Seebach und Saatlen und di römisch-katolische Pfarreie Hèèrz Jesu vo Öörlike und Sankt Gallus vo Schwamedinge zäme mit de serbisch-orthodoxe Pfarrei Maria im Schloof oder de Heilsarmee Züri Nord.

D Stefanschile isch zèèrscht en Dochterchile vo de alte Schwamedinger Chile gsii, sid anne 1966 git’s aber z Hiirzebach en eigeti refermierti Chilegmäind. Wo uf s 2019 hii di nöi gmäinsam Chilegmeind vo ganz Züri entstanden und defüür de alt refermiert Stadtverband ufglööst worden isch, hät Hiirzebach – so wie suscht nu na d Chilegmeind Witike – nöd mitgmacht; as evangelisch-chirchlechi Gmäind hät si wele sälpständig blybe und si hät sech gège das Projäkt gweert, und am Änd hät di refermiert Zürcher Chilesynoode das, wo si d Gründig vo de Stadtzürcher Chilegmäind gnämiget hät, au akzeptiert. Mit em Zämenarbetsvertraag vom 28. Septämber 2018 sind die drüü Chilegmäinde – Züri, Hiirzebach und Witike – überychoo, wie si in ere Übergangsfaase vo de näggschte Jaar zäme weled gutschiere und ass men über di gmäinsaam Zuekumpft spöter wider sell rede.

## Lueg au
* Lischte vo de Chile z Züri

## Weblink

* Website vo de Chilegmäind Hiirzebach

## Fuessnoote
Einheitsgemeinde

En **Einheitsgmeind** isch de Name för e bstimmti Form von ere Gmeind in es paar Bundesländer vo Dütschland, z Öschtriich und i de noo Kantön vo de Schwiz.

## Schwiz

I de Schwiz isch «Einheitsgmeind» echli en schwammige Begriff, wo nüd i allne Kantön und au nüd alewiil i der Alltagssproch gliich bruucht wird.
* I de Regle isch es e politeschi bzw. Iiwohnergmeind, wo ali Uufgobe sälber waarnimt und wos ekei Spezialgmeinde wie Primarschuelgmeind, Oberstufeschuelgmeind, Bürgergmeind usw. git. Uusgnoo sind hüt uf jede Fall aber d Cherchgmeinde.
* Dezue chunt, das mer im Kanton Sanggale au von ere Einheitsgmeind redt, wenn zwor d Schuelgmeind mit de politische Gmeind fusioniert het, s aber näbetdra gliich no en Ortsgmeind git, und das me bis gäge 2000 im Kanton Thurgau under ere Einheitsgmeinde verstande het, wenn sich d Munizipalgmeind und d Ortsgmeind zämegschlosse hend, au wenn d Ortsbürgergmeind und d Schuelgmeind witer sälbständig blibe sind. Und im Kanton Schwyz het mer bis i d 1990er-Jaar under ere Einheitsgmeind de Fall verstande, wenn di politisch Gmeind au für di cherchleche Sache zueständig gsi isch (was sit 1992/1998 nüme mögli isch).

I de wälsche Schwiz sind Einheitsgmeinde scho länger d Regle. I de meischte Kantön vo de Dütschschwiz aber cha jedi Gmeind im Raame vo de Kantonsverfassig und em kantonale Gmeindsgsetz sälber entscheide, weli Form as si will betriibe. I de Kantön Appezell Usserrhode, Glaris und Thurgau aber sind d Einheitsgmeinde mit ere Revision vo de Kantonsverfassig för verbindlich erchläärt worde. Mängmol möcht e Gmeind ihri Strukture vereifache und bildet drumm en Einheitsgmeind. Da passiert ame im Raame von ere Fusion vo zwee oder mehrere politische Gmeinde: Wänn scho Verhandlige wäg de Fusion gfüert wörid, cha au en Integrazion vo de Schuelgmeinde i di nöi politisch Gmeind öberleit wöre, wie im Bischpil vo Stamme im Züripiet.

I dene Kantön, wos näbe de Iiwohnergmeinde au no Bürgergmeinde git, chönne sech die beide Körperschafte, wenn die Stimmberächtigte das bschliesse, zun ere Einheitsgmeind zämetue. Wenn zwöi oder meh Iiwohnergmeinde fusioniere, gits für die beträffende Bürgergmeinde äntwäder d Möglechkeit, sech au grad mit der nöie Iiwohnergmeind zun ere Einheitsgmeind z vereinige, oder denn us de verschidene alte Bürgergmeinde e nöji für s ganze grössere Gebiet z mache, so wie s bi der *Bourgeoisie* vo Sitte und dere vo Les Agettes im Wallis gsi isch, wo die beide politische Gmeinde vo dene Ort fusioniert händ, oder wie öppen im Fall vo Mutschälle diskutiert wird.

## Literatur
* 

## Fuessnoote
Zivilgemeinde

D **Zivilgmeind** isch e Form von ere Gmeind, wo s früener im Kanton Züri ggä het.

Es sind sälbständigi Körperschafte für Ortschafte und Dörfer gsi, wo im Gmeindbann von ere grössere politische Gmeind gläge sind. Si sind aber diräkt em Bezirksroot und em Regierigsroot Rächeschaft schuldig und also nid der lokale politische Gmeind understellt gsi. Entstande sinds i der Zyt vo der Helvetik, wo di alte Dorfgnosseschafte uufgspalte worde sind i privaträchtlechi Korporatione und öffentlechrächtlichi Zivilgmeinde.

Wichtigi örtlechi Uufgabe vo dene Ortsteil sind no im 20. Johrhundert öppe d Versorgig vo de Ligeschafte mit Wasser und Stroom gsi. Vor em Gmeindsgesetz vo 1875 sinds für alli materielle Uufgabe vonere Gmeind zueständig gsi.

Im 19. Joorhundert het s im Kanton Züri meh als vierhundert Zivilgmeinde ggä. Mit em Gmeindsgsetz vo 1929 het mer aber ekei nöii me dörfe gründe, und im 20. Johrhundert sind die meischte uufglöst worde. Die politische und administrative Uufgabe vonne sind a die beträffende politische Gmeinde und Schuelgmeinde – oder d Einheitsgmeinde ggange.

Mit der nöie Zürcher Kantonsverfassig, wo anne 2005 vo de Stimmende agnoo worden isch, sind die letschte Zivilgmeinde bis is Joor 2010 verschwunde; es sind zletscht nur no öppe zwänzg Gmeinde gsi, zum Bischpiil:
* Gräslike (politeschi Gmeind Berg am Irchel)
* Guntelinge (politeschi Gmeind Waltelinge – hüt vo Stamme)
* Ruedolfinge (politeschi Gmeind Trülike)
* Wildenbuech (politeschi Gmeind Trülike)
* Breite-Hakab (politeschi Gmeind Nüereschtoorf)
* Oberwil (politeschi Gmeind Nüereschtoorf)
* Adlike (politeschi Gmeind Rägeschdorf)
* Oberhasli (politeschi Gmeind Niderhasli)
* Stadel (politeschi Gmeind Stadel)
* Watt (politeschi Gmeind Rägeschdorf)
* Windlach (politeschi Gmeind Stadel)
* Gossau (politeschi Gmeind Goossau)
* Tann (politeschi Gmeind Dürnte)
* Bauma (politeschi Gmeind Bauma)
* Neschwil (politeschi Gmeind Wyslinge)
* Wisedange (politeschi Gmeind Wisedange)

## Literatur
* 

## Weblink
* ''Zivilgemeinden wollen nicht weichen'', NZZ, 12. Juli 2004
Arealstatistik der Schweiz

D **Arealstatistik vo de Schwiiz** isch e Dokumäntazioon, wo s Bundesamt für Statistik sid anne 1979 all zwölf Joor macht.

Mit dere Statistik tuet me zeige, wie ass der Bode im ganze Piet vo der Schwiiz usgseht, öb s Hüüser druff het oder Wälder oder Gwässer und so wyter. Zum das go mache bruucht s Bundesamt für Statistik, wo z Nöieburg dehei isch, Luftfotine, wo s Bundesamt für Landestopografy – d *swisstopo* – regelmässig ufnimmtt. D Daate vo der Arealstatistik nützen au em GIS, em nazionale Geografischen Informazionssystem; und si sind für alli Ämter vom Bund und vo de Kantöön zuegänglech, wo mit der Landschaft oder süscht mit de geografische Struktuure vom Land z tue händ.

D Statistik zeigt für d Schwiiz, für d Kantonspiet und d Bezirk und d Gmeinde d Gliderig vo der Landschaft. Si underscheided vier Arte:
 
* d Sidlige; das sind alli Arte vo Ortschafte mit de Hüüser, de Fabrigg- und Gwärbzoone, und au d Flechine vo de Vercheersalaage usw.
* s Puureland; das sind psunders d Ächer, d Matte und Alpe, d Hoschtete und d Wybärge 
* d Piet mit grosse Pflanzebeständ so wie d Wälder und d Landschafte mit Strüücher
* die so gnänte «unproduktive» Flechine; do derzue zelle öppe d Gwässer, d Riet und die offeni Naturschutzpiet wo nid Wälder sind und nume einzelni Püsch wachse, d Bärge mit Felse, Gröll, Gletscher und Firnflechine.

D Informazioone vo der nazionalen Arealstatistik chame online über s Internet go lääse. Do gseht men öppe, ass bi der Landwirtschaft d Gsamtflechi vo de Alpweide grösser isch weder die vom andere Puureland i de Tääler und im Middelland unde. Und me chan au anderi Sache verglyche zum d Landschaftsstruktuure vo der Schwiiz verstoo: So isch im Kanton Züri die gsamti Flechi vo de Sidlige scho fasch halb so groos wie s Puureland wo s no het; im Kanton Gämf isch das Verhältnis sogar 2:3. Im Bärnbiet isch derby s Puureland öppe acht mol gröösser weder d Flechi vo de Ortschafte zämegnoo. Im Kanton Baselstadt het s, was nid erstuunt, nume no wenig landwirtschaftlich pruuchs Land, es isch dört föif mol weniger gross weder s überboute Gebiet.

Wemme d Statistik vo de Gmeinde i de groossen Agglomerazioonszonen aaluegt, so merkt me, ass es vili dervo gitt, wo nume no en chlyne Deil vo ihrem Bode landwirtschaftlich nutzbars Kulturland isch.

Umgcheert zeige d Tabälle vo der Arealstatistik d Verheltnis i dene Bärggmeinde, wo es riisigs Gebiet drumume isch, wo nid Wald druff isch und wo nid cha zu Kulturland gmacht wärde; d Zahle ändere jewyle bi Gmeindfusioone. Um 2010 sind es baar Gmeinde mit de gröschte setige Flechine gsi: Zernez, Scuol, Zermatt und Bagnes mit je öppe 200 Kwadratkilometer «unproduktive» Bode, Glarus Süd mit 183, Guettanne mit 173, Fieschertal mit 164, Bregaglia mit 159, Evolène und Anniviers mit je öppe 140, Surses mit 126, Lavizzara mit 100 oder Silene mit 95 Kwadratkilometer.

## Weblink
* d Gschicht vo der Arealstatistik uf bfs.admin.ch
Konrad Bänninger

Der **Konrad Bänninger** (* 15. Septämber 1890 z Züri; † 25. Augschte 1981 z Bülach) isch e Schwiizer Dichter gsi. 

## sis Lääbe und Wärch
Der Konrad Bänninger isch anne 1890 im Ängikwartier z Züri uf d Wält cho. Er het s Lehrerseminar psuecht und a der Uni Züri d Sprooch Sanskrit studiert. Dänn het er als Lehrer z Uschter gschaffet, und vo 1925 aa het er als freie Schriftsteller z Züri und e Zytlang au z Wien und z Schottland gläbt und spööter wider als Seklehrer gschaffet.

Em Bänninger sini Gedicht und filosofischen Uufsetz, wo fasch alls uf Hochdüütsch gschriben isch, sind gly wytume bekant gsi.

Es Mundartgedicht vo ihm isch der :


*I han e chlyses Schiffli,*
*i gahne mit zum See*
*und gib em dänn es Püffli,*
*dänn fahrt s devo, juhee!*
*Im Schiffli staht en [[Fahne]],*
*de fladeret hin und her,*
*es tuet mi ganz dra mahne,*
*wie wänn s es Dampfschiff wär.*


## Literatur
* *Der Schriftsteller in unserer Zeit. Schweizer Autoren bestimmen ihre Rolle in der Gesellschaft.*  Bern 1972
* Charles Linsmayer: *Gesichter der Schweizer Literatur. 150 Kurzportraits von Melinda Nadj Abonji bis Albin Zollinger.* Zürich 2015
Zwinglikirche

Das isch d Lischte vo de **Zwinglichile**. Das sind d Chile, wo der Name vom Zürcher Reformator Ulrich Zwingli (1484–1531) gnoo isch.

* Zwinglihuus, Basel, 1932
* Zwinglichile, Berlin, Dütschland, 1908
* Zwinglichile, Biel-Bözige, 1966
* Zwinglichile, Dulike, 1961
* Zwinglichile, Gränche, 1959
* Zwinglichile, Sargans, 1959
* Zwinglichile, Schaffuuse, 1959
* Zwinglichile, Weese, 1913
* Zwinglichile, Wien, Öschtriich, 1937
* Zwinglichile, Winterthur, 1940
* Zwinglihuus, Züri, 1925
* Zwinglichile, Zweibrücken-Niederauerbach, Rhiiland-Pfalz, Dütschland, 1956
Rheinaue

**Rhyaue** isch

* allgemein s Gebiet vom Auwald und vo de Flussaue am Rhy.

«**Rheinaue**» oder «**Rheinauen**» heisse die geografische Sache:
* Rheinaue Rietheim, s Aueschutzpiet «Chly Rhy» z Riete im Aargau
* Rheinaue Bislich-Vahnum, es Naturschutzpiet bi Wesel
* Rheinaue (Bonn), e Freizytpark z Bonn
* Dormagener Rheinaue i der Kölner Bucht
* Petersau, d Flussau bi Frankenthal 
* Rastatter Rheinaue, es Naturschutzpiet vo Bade-Württeberg
* Rheinaue (Landschaftsschutzgebiet), es Landschaftsschutzpiet vo Karlsrue
* Rheinaue Walsum, es Naturschutzpiet bi Dinslaken und Duisburg
* d Flussaue bi Xante
* der Inslerhy vo Mainz bis Bingen
* s Erholigszäntrum «Rheinauen» bi Hohenems im Vorarlbärg
* d Gmeind Rheinauen, Rheinland-Pfalz

## Lueg au
* Rheinau
Schloss Schönau (Bad Säckingen)

S **Schloss Schönau** isch es Huus i der Stadt Säckinge im Landchrais Waldshuet vo Baade-Württebärg.

S Schloss isch im 17. Joorhundert vom Hans Chaschper vo Schönau bout worde. Scho im 17. und derno im 19. Joorhundert het mes zimli umbout. Anne 1928 het d Stadt Bad Säckinge das Huus gchauft und drinn s «Hochrhymuseum» ygrichtet.

Im Museum cha me Sache us der Stadt sälber und vo der Regioon am Hochrhy go aluege. Es het es Zimmer, wo em Dichter Joseph Victor von Scheffel gwidmet isch. Dört sind au däm sini Büecher z gseh, und do derby d Uusgabe vom *[[Der Trompeter von Säckingen|Trumpeeter vo Säckinge]]*; die Gschicht het mit em Schlössli Schönau z tue. I däm het’s sid em Joor 1985 au es chlyses *Trumpeetemuseum,* wo d Gschicht vm Instrumänt, der Trumpeete, zeigt.

Rundum s Huus isch e Park mit alte Böim, Brünne, emene Kakteegarte und emene Teehüüsli.

## Literatur
* Adelheid Enderle: *Das Schloss Schönau in Bad Säckingen. Vom Adelssitz zum städtischen Kulturhaus.* In: *Vom Jura zum Schwarzwald* 85, 2011, S. 73–76.

## Weblink

* s Trumpeetemuseum vo Säckinge
Rheinaue Rietheim

S Piet **Chly Rhy** isch es Naturschutzpiet am Rhy im Kanton Aargau.

Es lyt im Gmeindbann vo Riete drüü Kilometer oberhalb vo Choblez.

A däre Stell het der Rhy früener en natürliche Sytearm gha, wo drumume en füechti Auelandschaft entstanden isch. Im 20. Joorhundert hät me das Areal ufgschüttet und entwässeret, wil vorhär immer wider s Kulturland näbedra überschwemmt worden isch.

I de Joore 2014 und 2015 hät der Kanton zäme mit em Verein Pro Natura e Deil vom Land am alte Sytenarm bim Projäkt vom «Aueschutzpark Aargau» wider in en naturnoche Zuestand zruggbout, mit nöie Gwässer und mit Areal, wo’s früsches Chiis hät und wo sech mit der Zyt wider en Auelandschaft cha entwickle. S nöie Naturschutzpiet hät e Flechi vo 35 Hektare. Es isch is nazionale Verzeichnis vo de bedüütende Schwiizer Auelandschaften ufgnoo.

Chly underhalb vom *Chly Rhy* isch die wildi Flussstrecki vom Choblezer Lauffe.

Im Schutzpiet stoot an alte Bunker vo der Schwiizer Armee, wo me en Uussichtsplatz druuf gmacht het; und es git en nöie hölzige Uussichtsdurm. 
 
## Weblink

* Website über d Aue vo Riete
Bernhard Lasotta

Dr **Bernhard Michael Lasotta** (* 16. Jänner 1969 z Haalbrunn; † 11. Jänner 2019 au dert) isch e dytsche Bolitiker (CDU) un Dokter gsii. Vu 2001 bis zue sym Dod isch er Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruf
Noch em Abitur am Hohenstaufen-Gimnasium z Bad Wimpfen un em Wehrdienscht het er an dr Universitet Haidelberch aafange Medizin studiere. Anne 1997 het er s Studium mit em ´Staatsexamen abgschlosse. Von 1997 bis 1999 war er Arzt im Praktikum am Heilbronner Klinikum am Gesundbrunnen. Syni Dissertation het er um des Zyt am Inschtitut fir Medizinischi Biometry un Informatik vu dr Universitet Haidelberch gschribe, wun er 1999 zum Dokter vu dr Medizin promoviert woren isch. S Thema vu syre Arbet het ´*Beschreibung und Vergleich der Spontanerfassungssysteme für unerwünschte Arzneimittelwirkungen* ghaiße. Ab 1999 isch dr Lasotta Assischtänzdokter ´an dr Klinik fir Aneschthesy un operativi Intänsivmedizin vu dr SLK-Klinike Haalbrunn wore. Nääbeberuefli het er e baar Semeschter Bedriibswirtschaftslehr mit Schwärpunkt Chrankehuuswirtschaft an dr Verwaltigsakademy Rhyy-Necker z Manne studiert.

## Bolitik
Em Bernhard Lasotta sy bolitischi Karriere het anne 1985 mit sym Yydritt in di Jung Union aagfange. Vu 1989 bis 2009 isch er Stadtrot z Bad Wimpfen un Vorsitzer vu dr gmainsame vu CDU un Freie Wehler im Gmaitrot gsii. Vu 1994 bis 2009 isch er stellverdrättende Burgermaischter vu dr Stadt Bad Wimpfen gsii. Ab 2004 isch er Miglid im Chraisdag im Landchrais Haalbrunn un syter 2005 Vorsitzer vum CDU-Chraisverband Haalbrunn gsii.

Bi dr bade-wirttebärgische Landdagswahle 1992 un 1996 isch er Zweetkandidat vu dr CDU im Wahlchrais Neckarsulm gsii. Bi dr Wahl am 25. Merz 2001 isch er as Noofolger vum Hermann Mühlbeyer im nämlige Wahlchrais as Eerschtkandidat vu dr CDU aadrätte un het s Diräktmandat gwunne. Bi dr negschte Landdagswahl am 26. Merz 2006 het er sy Mandat mit 46,4 Brozänt vu dr Stimme chenne verdaidige, glych wie au am 27. Merz 2011 mit 40,7 Brozänt un am 13. Merz 2016 mit 25,8 Brozänt .

In dr 15. Wahlperiod vu 2011 bis 2016 isch er im Landdag Mitglid vum Ständige Uusschuss un vum Uusschuss fir Integration gsii un stellverdrättend Mitglid in dr Uusschiss fir Finanze un Wirtschaft un fir Arbet un Sozialornig, Familie, Fraue un Seniore. Derzue isch er integrationsbolitische Sprächer vu dr CDU-Fraktion gsii.

## Familie un Privats
Dr Bernhard Lasotta isch remisch-kadolisch gsii. Är het z Bad Wimpfen gwohnt, isch ghyrote gsii un Vater vu zwai Chinder. Nech ere schwäre Chranket isch er fimf Däg vor sym 50. Geburtsdag gstorbe.

## Weblink

* Websyte vum Bernhard Lasotta
* 
* Profilsyte bi dr CDU-Landsagsfraktion
* 

## Fueßnote
Region Littoral

D **Regioon See**, uf französisch: **Region Littoral**, isch eini vo de vier grosse Regioone, wo der Kanton Nöieburg sit em 1. Jänner 2018 dri ufdeilt isch.

Die Regioone sind nit wie in anderne Fäll e Zwüscheebeni zwüsche de Gmeinde und em Kanton, sondern nume es Instrumänt für d Statistik vom Kanton Nöieburg und für d Wahle.

I der Region *See* sind die früenere Bezirk Boudry und Nöieburg zämegfasst:

## Veränderige sit 2018

Karte Kanton Neuenburg Gemeindeveraenderungen 2021.png|Gmeinde bis 2020
Karte Kanton Neuenburg Gemeindeveraenderungen 2025.png|Gmeinde bis 2024


* 2021: Corcelles-Cormondrèche, Peseux, Valangin (Region Val-de-Ruz) u Nöieburg →  Nöieburg
* 2025: Enges, Hauterive, La Tène u Saint-Blaise → Laténa

## Weblink

* Littoral Région uf littoralregion.ch (französisch)

## Fuessnoote
Region Montagnes

D **Region Bäärg**, uf französisch: **Region Montagnes**, isch eini vo de vier grosse Regioone, wo der Kanton Nöieburg sit em 1. Jänner 2018 dri ufdeilt isch.

Die Regioone sind nit wie in anderne Fäll e Zwüscheebeni zwüsche de Gmeinde und em Kanton, sondern nume es Instrumänt für d Statistik vom Kanton Nöieburg und für d Wahle.

I der Region *Bäärg* sind die früenere Bezirk La Chaux-de-Fonds und Le Locle zämegfasst. Si goot im Nordweschte bis an Doubs und a d Landesgränze vo der Schwiiz zu Frankryych.

## Veränderige sit 2018

Karte Kanton Neuenburg Gemeindeveraenderungen 2021.png|Gmeinde bis 2020


* 2021:  *[[Les Brenets]]* u *[[Le Locle]]* → Le Locle

## Weblink

## Fuessnoote
Region Val-de-Ruz

D **Region Val-de-Ruz** isch eini vo de vier grosse Regioone, wo der Kanton Nöieburg dri ufdeilt isch.

Die Regioone sind nit wie in anderne Fäll e Zwüscheebeni zwüsche de Gmeinde und em Kanton, sondern nume es Instrumänt für d Statistik vom Kanton Nöieburg und für d Wahle.

D Region *Val-de-Ruz* isch deckigsgliich mit em früenrige Bezirk Val-de-Ruz. Si het ei Gmeind:

## Veränderige sit 2018

Karte Kanton Neuenburg Gemeindeveraenderungen 2021.png|Gmeinde bis 2020


2021: Valangin, Nöieburg u süsch no zwo Gemeinde us der Region See →  Nöieburg ir Region See

## Weblink

## Fuessnoote