open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johannes VIII. (Papst)

Dr **Johannes VIII.** (* vor 852 z Rom; † 16. Dezämber 882 z Rom) isch Papscht vu 872 bis 882 gsii.

Är isch vu Rom gstammt un isch dr Suhn vun eme Gundo gsii. Im Johr 852 isch er Archidiakon wore. Am 13.&nbsp;Dezämber 872 isch er uf dr Papschtdroon gwehlt wore. As Papscht het er sich noch em Verfall vum Frankerych Miei gee di päpschtli Vorherrschaft z Italie z erhalten un s Land gege d Araber z verdaidige. Anne 875 het er dr weschtfränkisch Chenig Karl dr Chahl zum Chaiser gchrent. Au däm sy Noofolger, dr oschtfränkisch Chenig Karl III. dr Dick het er anne 881 gchrent.

Dr Johannes het vu syne Vorgänger dr Konflikt mit em Photius I., em Patriarch vu Konstantinopel ibernuu, wu d Weschtchilche syt Nikolaus I. im Schisma mit em gsii isch. S Konzil vu 879 z Konstantinopel het zuen ere Ainigung gfiert, wu em Photius-Schisma en Änd gmacht het. S het e Kompromiss gee, wo em Bischof vu Rom d Jurisdiktion iber d Bischef im Weschte anerchännt un glychzytig fir di ibrige Patriarchat s Ehreprimat vu Rom auf aire Syte bstetigt, uf dr andere Syte aber di remisch Jurisdiktion abglähnt woren isch.

Dr Johannes het dr Slawe-Aposchtel Methodios unterstitzt un het anne 880 di slawische Sproch in dr Liturgi zuegloo.

Dr Johannes VIII. isch dr erscht vu acht mittelalterlige Päpscht, wu bekannt isch, ass si ggwaltsamt um s Läbe chuu sin. Us dr Quälle leen sich unterschidligi Versione belege: Entwäder isch er im Champf gege d Sarazene am 16.&nbsp;Dezämber 882 gstorbe oder er isch en andere Dod z Rom gstorbe: Wu syni Verwandte zerscht versuecht ghaa heebe, ihn z vergifte, solle si ne, wu s Gift nit schnäll gnue gwirkt ghaa het, mit eme Hammer verschlaa haa.

E Dail Autore wie z. B. dr Martin von Troppau (1278) un dr Bartolomeo Sacchi (1479) hän d Bhauptig ufgstellt, ass es sich bim Johannes VIII. nit um e Mann, sunder um di legendär *Päpschti Johanna* ghandle heeb. Fir die Bhauptig git s aber kaini wisseschaftlig anerkännti Bewys. 

## Literatur
* 

## Weblink

* 
* Enciclopedia dei Papi
Pyrotechniker

Dr **Pürotechniker** (vo griechisch πυρ *pyr* „Füür“) macht oder bruucht pürotechnische Geegeständ und pürotechnische Setz, bsundrigs bi Füürwärk. 
Pürotechniker, wo au no e bsundrigi Usbildig im Spezialeffektberiich häi, wärde bi Filmbrodukzioone iigsetzt, zum Bischbil zum Auti spränge oder Iischüss z simuliere.

D Pürotechnik isch in Öiropa am Ändi vom 17. Joorhundert ufchoo. S erste wüsseschaftlige Wärk zum Thema Pürotechnik isch 1802 uusechoo. 

## Fuessnoote
Massachusetts Institute of Technology

S **Massachusetts Institute of Technology** (**MIT**) isch e Technischi Hoochschuel und Uniwersidäät z Cambridge, Massachusetts in de USA. Si isch 1861 gründet worde. S MIT gältrz as äini vo de füerende Eliteuniwesidääte uf dr ganze Wält und nimmt in internazionale Vergliich immer e Spitzeblatz ii. D Hoochschuel isch e Mitgliid vo dr Association of American Universities, e Verbund vo füerende, forschigsintensive nordamerikanische Uniwersidääte, wo s sit 1900 git.

S MIT isch e brivati, nit-konfessionelli technischi Uniwersidäät, wo as ersti Chemii-Ääscheniöör usbildet het und wo Wirtschafts-, Sozial- und Gäisteswüsseschafte in d Ääscheniöörusbildig iibezoge het. Zur Zit studiere am MIT über 10'000 Studänte. S MIT isch stolz uf s hooche Niwoo vo dr Usbildig und bindet d Studänte scho früe in d Forschigsaktividääte ii.

D Hoochschuel lit am Charles River z Cambridge, diräkt wisawii vo Boston und bachab vo dr Harvard University.

Rund um s MIT het sich e Netz us Hoochtechnologii-Chliifirmene aagsiidlet: In de spoote 1990er Joor isch Risikokapital im Überfluss vorhande gsi, sodass vili Studänte e Hightech-Startup-Firma gründet häi.

D Hoochschuel isch au nd Gründigsorganisazioon und dr Sitz vom World Wide Web Consortium (W3C), em Standardisierigsgremium für s World Wide Web.

Sit 2002 macht s MIT nodinoo alli sini Kursunderlage über s Internet öffentlig zuegänglig und understützt eso d OpenCourseWare. Nume scho im MIT-OpenCourseWare-Projekt si eso fast 2000 Kürs in 33 Fächer verfüegbar gmacht worde.

## Litratuur
* Fred Hapgood: *Up the Infinite Corridor: MIT and the Technical Imagination.* Perseus Books, 1993, ISBN 0-201-08293-4 
* Stewart Brand: *How Buildings Learn: What Happens after They’re Built.* Penguin, New York 1995, ISBN 0-14-013996-6 
* Julius A. Stratton, Loretta H. Mannix: *Mind and Hand - The Birth of MIT.* MIT Press, Cambridge 2005, ISBN 0-262-19524-0 

## Weblingg

* MIT Homepage (änglisch)
* Hack gallery (änglisch)
* MIT Technology Review (änglisch)

## Fuessnoote
MIT

**MIT** stoot as Abchürzig für
* *Marquesas Islands Time*, e Zitzone, UTC−9:30
* Medical-IT, Medizintechnik und Informazionstechnologii
* Melodische Intonazionstherapii
* Merkmolsintegrazionstheorii vo dr Anne Treisman

*Instituzioone:*
* Manukau Institute of Technology z Manukau (Auckland, Nöiseeland)
* Massachusetts Institute of Technology in Cambridge (Massachusetts)
* Millî İstihbarat Teşkilâtı, e türkischer Inlandsnoochrichdedienst
* Mittelstands- und Wirtschaftsvereinigung vo dr CDU/CSU

*chemischi Verbindige:*
* Methylisothiazolinon, e Konservierigsmiddel
* Monoiodtyrosin, en Aminosüüri und Organo-Iod-Verbindig
Hadrian II.

Dr **Hadrian II.** (* 792; † 14.Dezämber 872 z Rom) isch vu 867 bis 872 Papscht gsii.

Dr Hadrian II. isch us em remische Adelsgschlächt vu dr Colonna gsii un het as e versehnlig Papscht gulte. Des het sich dodra zaigt, ass er Biet, wu sy Nikolaus I. Aasprich druf gstellt ghaa het, wider freigee het, un au dodraa ass er in dr Frog vu dr slawische Liturgi yyglänkt het.

Wu dr Hadrian Prieschter woren isch, isch er no ghyrote gsii. Dr Papscht Gregor IV. het e zum Kardnial vu San Marco ernännt. Scho noch em Dod vum Leo IV. un au noch em Dod vum Benedikt III. isch er as Papscht vorgschlaa wore, het des aber sälber abglähnt. Noch em Dod vum Nikolaus I. am 13. Novämber 867 isch er derno aber ändgiltig vum Klerus un vun Volk gwehlt wore. Bi syre Wahl isch er 75 Johr alt gsii. Är het d Wahl aagnuu un isch derno am 14. Dezämber 867 indroonisiert wore. Churz no syre Indroonisation sin sy Frau un sy Dochter vum Eleutherus, eme Verwandte vum friejere Gegepapscht Anastasius III., umbrocht wore.

Em fränkische Chenig Lothar II. het er gstattet, ass sälle sy Brobläm het derfe vordrage, wel er syni chinderlosi Frau verstoße het. Au do het si dr Hadrian II. dytli kompromissberaiter zaigt wie sy Vorgänger Nikolaus I. En Entschaidig het s aber in däre Frog nimi bruucht, wel dr Lothar II. bal derno gstorben isch.

Dr Hadrian II. het dur d Hailigsprächig vu dr Äbtissi Walburga an eme 1. Mai dr Aalass gee fir dr hit no verbraitet Bruuch vu dr Walpurgisnacht, wu in dr Nacht vor em Patronatsfescht vu dr Walburga gfyyrt wird.

Anne 867 het er dr ehmolig Gegepapscht Anastasius III. zum Bibliothekar vu dr remische Chilche ernännt.

## Literatur

* Rudolf Schieffer: *Hadrian II.* In: *Lexikon des Mittelalters*, Bd. 4 (1989) Sp. 1822–1823.
* 

## Weblink
University of Arizona

D **University of Arizona** (bekannt au as **U of A**) isch e Volluniwersidäät z Tucson, Arizona. Si isch 1885 gründet worde und isch 1891 mit 32 Studänte eröffnet worde. Im Joor 2010 si 39'068 Studänte iigschriibe gsi. D Universidäät het e bsundrigs guete Ruef in de Beriich Anthropologii, Astronomii, Astrofüsik, Analütischi Chemii, Entrepreneurship, Hüdrologii, Optik, Farmazii, Filosofii und Planetologii. 

S Eller College of Management, d Business School, ghöört noch de Rankings vom U.S. News & World Report im Jahr 2011 zu de 15 beste staatlige Business Schools in de USA. Zur University of Arizona ghört under anderem au die äinzigi medizinischi Fakultäät z Arizona und e juristischi Fakultäät, s James E. Rogers College of Law. 

Es isch die äinzigi Uniwersidäät in Arizona, wo Mitgliid vo dr Association of American Universities isch, eme Verbund vo füerende forschigsintensive nordamerikanische Uniwersidääte, wo sit 1900 bestoot. D University of Arizona ghöört zu de beste staatlige Uniwersidääte in de USA und isch e sogenannti Public Ivy.

## Weblingg

* Offizielli Website (änglisch)
Evaristus

Dr **Evaristus** (* im 1. Johrhundert; † wahrschyns anne 105 z Rom) isch dr fimft Bischof vu Rom gsii (um 97 bis 105). Är isch au as **Aristus** bekannt.

Vum Evaristus waißt mer wenig. Noch em *[[Liber Pontificalis]]* isch er us ere Familie mit hellenistischem Ursprung gstamm, het aber e jidische Vater vu Bethlehem ghaa. Är isch in dr Regierigszyt vum remische Chaiser Domitian zem Papst gwehlt wore, in dr Zyt vu dr zwoote große Chrischteverfolgig. S *Liber Pontificalis* git au aa, dass er Rom in sibe *diaconias*, Diakonie, ufdailt het. Är wird draditionell as Märtyrer aagluegt, s git aber kai historischi Bewys derfir.

Em Evaristus sy Gedänkdag isch dr 26. Oktober.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Gsamtwärch vum Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
* Enciclopedia dei Papi
Planetarium

**Planetarium** (griech.-lat. *Planetemaschine*) het ursprünglig e Gräat bezäichnet, wo dr Lauf vo de Planete aaschaulig gmacht het. Bis zum 19. Joorhundert het mä drunder e chliine mechanische Apparat verstande, wo mä gützudags as „Orrery“ bezäichnet. Under em modärne Planetarium verstoot mä hüte e Geböid mit ere halbchugelförmige Kupple, wo uf dr Inneflechi von ere Bilder vom Stärnehimmel mit eme spezielle Projektor erzügt wärde. Die Art vo Planetarium bezäichnet mä as Projekzionsplanetarium. Zu sine wääsentlige Merkmol ghöört, ass dr Projektor d Beweegige vom ene Daag oder eme Joor für irgend ä Zit und irgend ä geografische Ort cha darstelle. As Erfinder vom modärne Projekzionsplanetarium gältet dr Füsiker Walther Bauersfeld, wo s 1919 im Ufdraag vo Carl Zeiss Jena entwigglet und baut het. S Projekzionsplanetarium darf nit mit ere Stärnwarte  verwäggslet wärde. S Planetarium simuliert e Stärnehimmel, wäärend mä in ere Stärnwarte die wirklige Himmelsobjekt cha beobachte.

## Weblingg

* Worldwide Planetariums Database (WPD) (änglisch)
* PlanetariumsClub – Encyclopedia for Planetariums (änglisch)
* Gsellschaft vo de dütschsproochige Planetarie
* International Planetarium Society (änglisch)
* Dr Root vo de dütsche Planetarie
* Planetarie in dr Schwiz
* Über Planetarie und FE-Domprojektion
* Gsellschaft vo de österoichische Planetarie

## Software
* Cartes du Ciel – Freeware PC-Planetariumssoftware mit umfangriiche Katalög und Plugin
* Celestia – 3d-Kosmos-Simulator mit dausende vo Objekt – Open Source
* Stellarium – Realistischi Darstellig vom Stärnehimmel wo mä dr Standort und d Zit frei cha weele – Open Source
Leo VI. (Papst)

Dr **Leo VI.** (* z Rom; † 928 oder 929) isch anne 928 fir sibe Monet un e baar Däg Papscht gsii. Di gnaue Date vu syre Wahl un vu sym Dod sin nit bekannt. Wel sy Amtszyt in di zwot Helfti vum Johr goht, chaan er Ändi 928 oder Aafangs 929 gstorbe syy. 

Dr Leo isch us er firnämme remische Familie gstammt un anne 928 Kardinalprieschter vu Santa Susanna z Rom wore. Diräkt no dr Absetzig vum Papscht Johannes X. dur d Senatrix Marozia, wu dertemol di remisch Bolitik beherrscht het, isch er zum Papscht ernännt wore. Säll Zytalter isch au as „Pornokrati“ (Mätresseherrschaft) bekannt. 

Vu sym Pontifikat waißt mer nume vu Maßnahme zue dr Metropolitanrächt vu Split z Dalmatien un z Kroatie.

## Weblink

## Literatur
* 

## Fueßnote
Stephan VII.

Dr **Stephan VII. (VIII.)** (* wohl z Rom; † Februar 931, begrabe z Rom) isch Papscht vu Mai 929 bis Februar 931 gsii. Är soll remischer Abstammig gsii syy, dr iberliferet Name vu sym Vater, Theudemund, chaa aber au uf e germanischi Härchumft wyse. 

Dr Kardinalprieschter Stephan isch no zue Läbzyte vum abgsetzten un yysperrte Papscht Johannes X. vu dr remische Senatrix Marozia as Noofolger vum Papscht Leo VI. yygsetzt wore.

Us em churze Pontifikat vu nume zwai Johr sin nume wenig, uugsichereti Informationen iber d Privilegierig vu Chleschter iberliferet. Zem Byschpel heb dr dr Gérard de Brogne, dr Grindeabt vum Reformchloschter Brogne, gschafft, ass des bstetigt wird.

## Literatur
* 
* 

## Fueßnote
Johannes XI. (Papst)

Dr **Johannes XI.** († 935 z Rom) isch vu 931 bis 935 Papscht gsii.

Är isch vu syre Mueter Marozia, wu dodmol de facto iber Rom gherrscht het, zum Papscht glupft wore un isch vu ihre abhängig gsii. Noch em chaiserdreie Gschichtsschryber Liutprand vu Cremona isch er dr Suhn vum Papscht Sergius III. gsii.

Dr Johannes XI. isch anne 932 zämme mit syre Mueter Marozia vum Alberich II., ihrem Suhn un dodermit em Johannes sym muetmaßlige Halbbrueder, gfange gnuu wore. No dr Gfangeschaft isch er anne 935 im Lateran gstorbe, wahrschyns unter Huurarräscht.

## Literatur

## Weblink

## Fueßnote
Mechanismus von Antikythera

Dr **Mechanismus vo Antikythera** isch e kalendarisch-astronomische Rächemechanismus us dr Antike, wo analog gschafft het. Es het din e Hufe Zaanreeder wie in ere Reederuur. Dr Mechanismus isch unvollständig erhalte und funkzioniert dorum nüme.

Dr Mechanismus isch 1900 vo Schwummdaucher zämme mit andere Fund im ene Schiffswrack vor dr griechische Insle Antikythera, zwüschen em Peloponnes und Kreta, entdeggt worde. Am Bord vom Schiff si Münze us Pergamon gsi, wo mä uf d Joor zwüsche 86 und 67&nbsp;v. d. Z. datiert het, und Münze us Ephesos us de Joor zwüsche 70 und 60&nbsp;v.&nbsp;d. Z. Dorum nimmt mä aa, ass s Schiff zwüsche 70 und 60&nbsp;v.&nbsp;d. Z. gsunke isch.

82 Fragmänt vom Mechanismus si erhalte und befinden sich im Nazionale Archeologiimuseum z Athen. Die drei grösste Fragmänt si in dr Abdäilig für Bronssegegeständ öffentlig usgstellt.

Dr Fund vom Mechanismus vo Antikythera isch as en Überraschig cho, wil mä bis denn eson e technisch aaspruchsvolls Gräät us dr Antike nonig kennt het.

Mä isch nonig fertig mit dr Rekonstrukzioon, aber dönggt scho ass dr Mechanismus e Modäll gsi isch für d Beweegige vo dr Sunne und em Mond mit Hilf vo Aazäige uf runde Skalene, wie si vo dr Ärde us beobachdet wärde. Die mäiste Aazäige si as Kaländer skaliert und mä het si mit ere Iistellhilf sünchron chönne verändere. Es het drei groossi und drei chliini Aazäige gee. Die vier wichdigste von ene si gsi:
* e **[[Solarkalender|Sunnekaländer]]** mit Skalene für Möönet (Ägyptischi Monetsnääme) und Babylonischi Dierkräiszäiche (e zuesätzlige Aazäiger isch woorschinlig e Mondaazäiger gsi und das cha druf hiiwiise, ass die Aazäig ursprünglig no fümf Blaneete-Zäiger gha het und nid nume e Kaländer sondern au no e Planetarium gsi isch),
* e **[[Lunisolarkalender|bundene Mondkaländer]]** mit ere Monetsskala (Korinthischi Monetsnääme),
* e **[[Finsterniszyklus|Finsterniskaländer]]** mit Monetsskala zum vergangeni und zuekümftigi Sunne- und Mondfinsterniss chönne aazäige und
* e chliine **Olympiade-Kaländer** mit Jooresskala im vierjööhrige Zitruum, wo män em Olympiade gsäit het (mit de Nääme vo de Ort, wo die Panhellenische Spiil  stattgfunde häi).

Uf zwäi witere chliine Skalene si gröösseri Zitabschnitt im Mond- beziehigswiis im Finsterniskaländer aazäigt worde.

## Litratuur
* Ioannis N. Svoronos: *Das Athener Nationalmuseum.* Band 1. Beck & Barth, Athen 1908, S. 1-86 ("Die Funde von Antikythera") Online
* Gladys Davidson Weinberg, Virginia R. Grace u. a.: *The Antikythera shipwreck reconsidered.* (= *Transactions of the American Philosophical Society* NS 55, 3) American Philosophical Society, Philadelphia 1965 
* Peter Cornelis Bol: *Die Skulpturen des Schiffsfundes von Antikythera.* Gebr. Mann, Berlin 1972. ISBN 3-7861-2191-5
* Derek de Solla Price *Gears from the Greeks. The Antikythera mechanism – a calendar computer from ca. 80 B.C.* (= *Transactions of the American Philosophical Society* NS 64, 7) American Philosophical Society, Philadelphia 1974. ISBN 0-87169-647-9.
* 
* 
* 
* 

## Fuessnoote


## Weblinks

Antikythera Mechanismus Forschungsprojekt des Hellenischen Kulturministeriums:
* 
*
Hodometer

E **Hodometer** oder ängl. *Odometer* (vo griech. *hodós* „Wääg“ und *métron* „Maass“, also  „Wäägmässer“) misst mechanisch e Distanz, won e Faarzüüg oder e Fuessgänger zrugglege. D Wüsseschaft vo dr mechanische Wäägmässig isch d Hodometrii.

## Forme

Die bekanntisti Form vom Hodometer isch woorschinlig dr Kilometerzeler in Faarzüüg (mä sött en nit mit em Tachometer verwäggsle, wo d Gschwindigkäit vom Faarzüüg misst). Es git non e Hufe spezielli Forme, drunder
*S Pedometer zelt d Schritt von ere Person oder vom ene Dier.
*S Taxameter zäigt aa, wivil mä für e Faart im e Taxi muess zaale.
*S Zyklometer misst Distanze bi Welo (1885 zum erste Mol z Ööstriich bi Milidäärwelo ufcho).

## Litratuur
* Donald W. Engels: *Alexander the Great and the Logistics of the Macedonian Army.* Los Angeles 1978

## Weblingg

* Shockwave-Animation: Vitruvs Hodometer (Antike)
Lichtsignal (Eisenbahn)

**Ysebaa-Lichtsignaal** sin elektrischi Ysebaasignal, bi wellè dè Signalbegriff durch Lüüchtmittel aazeigt wörd, im Gegesatz zum Formsignaal.

D Lichtsignaal hèn nōch èm Zweitè Wältkrièg d Formsignaal Zuug um Zuug vodrängt, was im diräktè Zämmehang mit èm Wechsèl vo Mechanischè- uff Relaisschtellwärk stôt. Bis hüt hèn sich d Lichtsignaale als Standardmethodè für d Zugsicherigssischteeme ghaaltè. Erscht diè stetig zuènemmendi Vobreitig vom Hochgschwindigkeitsvokeer im Schinnèvokeer wörd diè hèrkömmliche Signaaltechnik, un dõdemit au d Lichtsignaal, in mittelbarer Zuèkunft vodrängè.
- 
## Technik
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin bi dè neugründete Dütschè Bundesbaan d Stellwärk zuènemmend vo mechanischè uff elektromechanischi umgschtellt worrè. Im Zuug vo dèrè Umschtellig hèt mo d Signaallichter eifach vom Flügelsignaal übbernõõ, d Flügel inklusyv Mechanik wegglô. Stromversorgig un Kabel sin meischtens schu vorhandè gsi. I dè letschtè Johr hèt mo d Signalbelüüchtig uff wartungsarmi Lüüchtdiodè umgschtellt, wo bi vorhandnè freiè Kabelõderè us èm Netz, suscht dezentral durch Solarzellè un Akkus betribbè worrè sin.

## Lichtsignaal in voschidnè Länder
### Dütschland

Wiè in Ysebaasignaal z Dütschland beschribbè, sin d Lichsignaal uff èm Netz vo dè Dütschè Bundesbaan bis 1994 im H/V-Sginaalsischteem betribbè worrè, d Signaal sin also in Haupt- (Hp) un Vorsignale (Vr) unterschiddè worrè. Um Vor- un Hauptsignaaal unterscheidè z könnè, hèt mo
* für dè Faarbetrièb bi Dageslicht dè Signaalschirm vo Lichthauptsignaal als uffrächt stehends, längliches Rächtegg uusgformt, dè Schirm vom Vorsignaal abber wiè nè Parallelogramm im 45°-Winkel
 
Wegè m langè Bremswèg vo Züüg zeiget Vorsignaal d Stellig vo dè Hauptsignaal in uusreichendèm Abschtand (je nõch gfaarener Gschwindigkeit 400–1500 Metèr) aa, dômit èn Zug rächtzitig vor èm haltzeigendè Hauptsignaal zum Stõõ kunnt.

### Schwedè
Z Schwedè wörred fascht uusschlièßlich für Lichtsignaal ygsetzt.. Schwedischi Signaal sin uff dè linkè Streggèsitè uffgschtellt.

### Schwiz
Sit dè 1940er Johr isch s Signaalsischteem L (Lichtzeichè) un sit 1986 s Signaalsischteem N (numerischi Gschwindigkeitsaazeig) im Ysatz.

### Öschterrych
Z Öschterrych sin Nachtzeichè durch Lichtpünkt abgschafft worrè.
Dè Trybfaarzügfüürer erkennt iri Stellig durch Uusschtraalè mit dè Fahrzüügbelüüchtig. Möglich isch sell durch d Uusrüschtig vo sämtlichè Trybfaarzüüg un Stüèrwagè mit leischtungsfähigè Schywòrfer.

## Luèg au
* Ysebaasignaal z Dütschland

## Weblingg
* Lichtsignalsystem Deutschland

## Einzelnõchwys
Marinus II.

Dr **Marinus II.** (im Spotmittelalter vylmol au *Martin III.* gnännt; * z Rom; † Mai 946) isch vum 30. Oktober 942 bis Mai 946 Papscht gsii.

Är isch us ere remische Familie chuu un isch vor sym Pontifikat wahrschyns Kardinalprieschter vu San Ciriaco gsii.

Dr Marinus isch dr dritt vu fimf Päpscht gsii, wu uf Wysig vum remische Firscht Alberich II. gwehlt wore sin. Wäge däm isch er in allne Entschaidige abhängig gsii vum Alberich.

Im Jänner 945 isch dr Berengar II. vu Ivrea uf Italie retuur chuu vu Dytschland, wun er vor em italienische Chenig Hugo vu Arles in dr Zyt vum Papscht Stephan VIII. aane gflichtet isch.

Vu sym Pontifikat isch wenig bekannt, nume acht ächti Urkunde iber Bsitzbstetigigen an italienische Bischofschilchen un Chleschter sin vun em iberliferet. Anne 946 het er em Erzbischof Friedrich vu Mainz d Wird vun eme Apostolische Vikar verlihe.

## Weblink

## Literatur
* 
*
Dampfkanone

D **Dampfkanone** isch en Artilleriigschütz, wo in dr Antike vom Archimedes erfunde worde isch. Si het im Wääsentlige us ere graade Rööre us Chupfer, wo an äim Ändi zuegmacht gsi isch. Mä het zerst e chli Wasser in d Kanone gschüttet und denn en acht Kilo schweeri Chuugele, wo ganz genau in d Rööre basst het, dri doo. Under em zuenige Ändi het me denn e Füür gmacht, so dass s Wasser uf äi Chlapf zu Dampf worde isch und dr Druck d Chuugele us dr Rööre driibe het. Dr Leonardo da Vinci het usgrächnet, ass son e Kanoone 1250 m wit chönn schiesse.

Öb mä das Gschütz vom Archimedes au braktisch umgsetzt het, wäiss mä nid. Mit modärne Noochbaute het mä aber bewiise, ass son e Dampfkanone cha funkzioniere. Dr Archimedes het also wenigstens in dr Theorii dr Wasserdampf technisch chönne usnütze.

Spööter het mä do und dört s Konzept vom ene Dampfgschütz wider ufgriffe. Im Russische Riich  het mä um 1826-28 und in Groossbritannie im Zwäite Wältchrieg (*Holman Projector*)  experimentelli Prototüpe baut, aber dr milidäärisch Nutze von ene isch seer chlii gsi.

## Litratuur
Sigvard Strandh: *Die Maschine; Geschichte, Elemente, Funktion.* (Site 28) ISBN 3-451-18873-2

## Weblingg
Leo VII.

Dr **Leo VII.** (* z Rom; † 13. Juli 939 z Rom) isch vum 3. Jänner 936 bis zue sym Dod Papscht gsii.

Dr Leo isch us ere remische Familie gstammt un isch e Benediktiner un vor sym Pontifikat Kardinalprieschter vu San Sisto gsii. Är isch dr erscht vu fimf Päpscht gsii, wu uf Wysig vum remische Firscht Alberich II. gwehlt wore sin. 

Dr Leo VII. het sich mit em Alberich II. fir d Chloschterreform vu Cluny yygsetzt. Dr Abt Odo vu Cluny isch uf Rom gruefe wore. Wu dr italienisch Chenig Hugo vu Arles Rom zum zwaite Mol belageret het, het dr Abt e Fride zwisch em Alberich un em italienische Chenig vermittlet, wu in ere formale Eh zwisch dr Alda, dr Dochter vum Hugo, un em Alberich gipflet het.

In dr Zyt vum Pontifikat vum Leo het dr Chronischt Flodoard vu Reims dr Papscht bsuecht. Em Erzbischof vu Hamburg-Bremen isch s Pallium verlihe wore. Dr Leo het dr Erzbischof Friedrich vu Mainz ufgforderet, d Jude z verdrybe, wu sich nit hän welle bechehre loo.

Wel dr Leo VII. sälber Benediktiner gsii isch, het er sich unter anderem fir d Reschtaurierig vu Chleschter engaschiert, zem Byschpel fir *S. Paolo fuori le mura* usserhalb vu Rom.

Dr Papscht Leo VII. isch z St. Peter begrabe wore.

## Literatur
* 
* 

## Weblink
Stephan VIII.

Dr **Stephan VIII. (IX.)** (* z Rom; † Oktober 942) isch vum 14. Juli 939 bis zue sym Dod Ändi Oktober 942 Papscht gsii.

Dr Stephan VIII. isch vu Rom gstammt un isch wahrschyns Kardinalprieschter vu Santi Silvestro e Martino ai Monti gsii. Är isch dr zweet vu fimf Päpscht gsii, wu uf Wysig vum remische Firscht Alberich II. gwehlt wore sin. Wäge däre Abhängigkait het er nume formäll iber dr Chilchestaat regiert.

Vu sym Pontifikat waißt mer nume wenig. Dr Stephan soll zämme mit em Alberich d Chloschterreforme vu Cluny unterstitzt un au dr Abt Odo vu Cluny empfange haa. Im franzesischen Droonstryt het er si uf d Syte vum weschtfränkische Chenig Ludwig IV. gstellt.

No spetere, uusichere Quälle sei dr Stephan VIII. in bolitischi Chämpf zwisch em italienische Chenig Hugo vu Arles un em Alberich II. verwicklet gsii syy un heb bin ere Revolte gege sy friejere Ferderer Alberich mitgmacht. Wäge däm sei er yygsperrt un dur e Verstummelig bstroft wore, wun ere draa sgtorbe sei.

## Weblink

## Literatur
* 
*
Heronsball

D **Aeolipile**, au *Äolsballe* oder d *Chuugele vom Heron* gnennt, isch e Maschine wo dr Heron vo Alexandria usdänggt het, wo d Expansionschraft vom Wasserdampf und s Rückstoossbrinzip demonstriert.

D Aeolipile isch im witere Sinn die ersti Dampfmaschine. D Erfindig het in dr Antike käi braktische Wärt ghaa; si isch die ersti bekannti und dokumentierti Wermichraftmaschine in dr Gschicht, au wenn mä sä nit eso verstande und brucht het, sondern si nume as Kuriosum aagluegt worde isch. Erst öbbe anderthalb Joordausendi spööter isch z Frankreich und z Ängland d Dampfmaschine erfunde worde.

D Aeolipile bestoot us eme Gefäß, wo zum Däil mit Wasser gfüllt, und e Röörli luftdicht dra aagmacht isch. Das Röörli isch uf bäide Site offe und äi Ändi goot bis under s Wasser im Gfäss. Wenn dr Druck vo dr Luft im Gfäss gröösser isch as dä dusse, denn wird Wasser in dr Rööre uufe druckt und sprützt as e Wasserstraal us em Loch oobe nooche. Zum dr Druck dinne nooche gröösser mache as dä dusse, cha mä äntwääder d Luft dinne verdichte, wemm mä Luft mit em Muul oder ere Bumpi in s Roor iine bloost, wo mit eme Haane cha zuegmacht wärde, oder wemm mä d Heronsballe under d Glogge von ere Luftbumpi stellt und eso d Luft dusse verdünnt. Mäistens laageret mä e Chuugele us Metall uf ere Aggse, so dass si sich cha dräije, und füllt sä mit Wasser. An dr Chuugele het s uf jedere Site e Düüse. Wemm mä e Füür under dr Chuugele macht, so entwigglet sich Wasserdampf, wo dur d Düüse entwiicht und d Chuugele foot afo drülle.

## Litratuur
* 

## Weblingg

* Noochbau von ere Aeolipile (änglisch)
2 Ufer, 3 Brücken

„**2 Ufer, 3 Brucka, 1000 Dìnger z'entdecka**“ ìsch a Projakt fer, ìm Owerelsàss un ìm Màrkgraferlànd, Wànderwag fer d Velos irìchta.

Ìn dara Gegend gìtt's fer d Velos **drèi [[Brücke|Brucka]]**, wo d **zwei Ufer** vum Rhii verbìnda:
*  Fassena -  Hàrta, zitter 2006: Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Bruck
*  Schàlàmpi -  Nèiaburg àm Rhii, zitter 1963
*  Hiniga -  Wiil àm Rhii, zitter 2007: Drèilanderbrucka

## Gschìcht
Ànna 2004 sìn d Stàdt Nèiaburg àm Rhii un züekìnftiga Pàrtner vum Projakt zammakumma.

Ànna 2005 hàt dr Département Owerelsàss, ìn Pàrtnerschàft mìt dr Stàdt Nèiaburg àm Rhii, a Interreg-Ààtrag entwìckelt.

Ànna 2006 hàt sìch d Kommunikàtion vum Projakt ufstellt, mìt'ra Kàrta-Entwurf.

Ànna 2007 sìn d Schìlder vu da Wànderwag ànagmàcht worra. D einzigschta Strecka wo noch gfahlt hàt, zwìscha Schàlàmpi un Bàntzena ìsch bàuia worra. D Kàrta vu da Wag un s Websitt sìn fertig gmàcht worra un s Wànderwag-Netz ìsch offiziell eräffnet worra.

S gànza Projakt hàt 615.800 € koschta, dia Summa ìsch vu verschìedena Pàrtner finanziert worra:

## Netz vu da Wànderwag
As gìtt 20 Wànderwag, wo zu verschìedena Thema gheera.

### Kültür
1. D Schliaßa vum Nord-Rhii (37&nbsp;km)
2. D Schliaßa vum Süd-Rhii (55&nbsp;km)
3. Historischa Pfad (60&nbsp;km)
4. Musee-Tour Norda (46&nbsp;km)
5. Elsasser-Hiisla-Tour (25&nbsp;km)
6. Musee-Tour Süda (33&nbsp;km)

### Làndschàft
7. Zwìscha Kànàla un Schliaßa (21&nbsp;km)
8. Uf da Spura vum àlta Rhii (30&nbsp;km)
9. Zwìscha Kànàla un Wald (52&nbsp;km)
10. Dur d Hàrdt (62&nbsp;km)
11. Àm Wàsser entlàng zwìscha Nèiaburg àm Rhii un Hiniga/Bàsel (70&nbsp;km)
12. Wii-Fald-Wiisa - Tour (29&nbsp;km)
13. Scheena-Üssìcht-Tour (52&nbsp;km)
14. Brìnnla-Tour (25&nbsp;km)

### Assa
15. Tour „Carpe frite“ (33&nbsp;km)
16. Spàrglatour (25&nbsp;km)

### Fàmìlia
17. Fàmìliatour „Nèiaburg àm Rhii“ (13&nbsp;km)
18. Fàmìliatour „Pony“ (20&nbsp;km)

### Sport
19. Uf da Spura vum Tour de France (55&nbsp;km)
20. Skater-Tour (19&nbsp;km)

## Externa Links
* Offiziell Websitt „2 Rives, 3 Ponts“ / „2 Ufer, 3 Brücken“ (fr) (de)

## Referanz
Eutokios

Dr **Eutokios** () isch e spootantike griechische Mathematiker und Filosoof (Nöiplatoniker) gsi. Er het im spoote 5. Joorhundert und in de erste Helfti vom 6. Joorhundert gläbt. Si Häimetstadt isch Askalon gsi und mä säit em dorum vilmol **Eutokios vo Askalon**. Wil er zur Filosofeschuel vo Alexandria ghöört het, wird er au as **Eutokios vo Alexandria** bezäichnet.
 
## Wärk
Vier Kommentar zu mathematische bzw. mathematisch-füsikalische Schrifte, wo sicher vom Eutokios si, si erhalte:
* e Kommentar zu de erste vier Büecher vo dr *Kōniká* („Kegelschnitte“) vom berüemte Mathematiker Apollonios vo Perge.
* e Kommentar zur Abhandlig *Peri sphaíras kai kylíndrou* („Über Kugel und Zylinder“) vom Archimedes.
* e Kommentar zum Archimedes sinere Schrift *Kýklou métrēsis* („Kreismessung“). 
* e Kommentar zum Archimedes sinere Abhandlig *Epipédōn isorrhopíai* („Das Gleichgewicht ebener Flächen“). 

## Teggstusgoobe (däilwiis mit Übersetzige)
* Johan Ludvig Heiberg (Hrsg.): *Apollonii Pergaei quae Graece exstant cum commentariis antiquis*. Band 2, Teubner, Stuttgart 1974, ISBN 3-519-01052-6 (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1893), S. 168–361 
* Charles Mugler (Hrsg.): *Archimède*. Band 4: *Commentaires d’Eutocius et fragments*. Les Belles Lettres, Paris 1972 
* *Catalogus codicum astrologorum Graecorum*, Band 1, hrsg. Alessandro Olivieri. Lamertin, Bruxelles 1898, S. 170–171 

## Übersetzige
**Middelalterlig**
* Marshall Clagett (Hrsg.): *Archimedes in the Middle Ages*, Band 2: *The Translations from the Greek by William of Moerbeke*. The American Philosophical Society, Philadelphia 1976, ISBN 0-87169-117-5 (S. 221–285, 406–416, 486–526: *Eutokii Ascalonite rememoracio in libros Archimedis de spera et chylindro*; S. 339–355, 420–422, 561–574: *Euthocii Ascalonite rememoracio in libros Archymedis de equerepentibus*; kritische Usgoobe).
**Modärn**
* Reviel Netz: *The works of Archimedes. Translated into English, together with Eutocius’ commentaries, with commentary, and critical edition of the diagrams*. Band 1: *The Two Books On the Sphere and the Cylinder*. Cambridge University Press, Cambridge 2004, ISBN 0-521-66160-9 

## Litratuur
* Richard Goulet: *Eutocius d’Alexandrie.* In: Richard Goulet (Hrsg.): *Dictionnaire des philosophes antiques.* Band 3: *d'Eccélos à Juvénal.* CNRS Éditions, Bariis 2000, ISBN 2-271-05748-5, S. 392–396.
* Wilbur Richard Knorr: *Textual Studies in Ancient and Medieval Geometry*. Birkhäuser, Boston 1989, ISBN 0-8176-3387-1.

## Weblingg
*

## Fuessnoote
The Doors

**The Doors** si e amerikanische Rockbänd und gältet as äini vo de iiflussriichste Grubbe in de 1960er Joor. D Bänd isch vo 1965 bis 1971 zämmegsetzt gsi us em Jim Morrison, Ray Manzarek, John Densmore und Robbie Krieger. Si häi im *London Fog* und denn im *Whisky A Go-Go* gspiilt, bis si dört uusegheit worde si, wil dr Morrison äinisch im Lied *The End* die skandalööse Ziile „Father, I want to kill you, Mother I want to fuck you“ draaghänkt het. Churz druf häi si bi *Elektra Records* underschriibe. Noch em Dood vom Morrison 1971 häi die drei andere no zwäi Album uusegee, wo aber wenig Erfolg ghaa häi. Im April 1973 het sich d Bänd ufglööst.

1993 si d *Doors* in d *Rock and Roll Hall of Fame* ufgnoo worde. Am 26. Septämber 2000 häi sich die Überlääbende Bändmitgliider zum e Reunion-Konzärt droffe un meereri Sänger wie dr Ian Astbury von dr änglische Rock-Band *The Cult* häi drbii im Morrison si Rolle gspiilt.

## Diskografii
### Studioalbe
* *[[The Doors (album)|The Doors]]* (1967)
* *[[Strange Days (Album)|Strange Days]]* (1967)
* *[[Waiting for the Sun]]* (1968)
* *[[The Soft Parade]]* (1969)
* *[[Morrison Hotel]]* (1970)
* *[[L.A. Woman]]* (1971)
* *[[Other Voices]]* (1971)
* *[[Full Circle]]* (1972)
* *[[An American Prayer]]* (1978)
Mein Name ist Eugen (Film)

**Mein Name ist Eugen** isch en Schwizer Film us em Jahr 2005 vom Regisseur Michael Steiner. S'Dräihbuech basiert uf em gliichnamige Roman vom Klaus Schädelin (1955).

## Handlig
I de 60er Jahre läbe d'Luusbuebe Eugen, Wrigley, Bäschteli u Eduard z'Bärn u hecken ei Streich nach em angeren us. Wrigley söu wäge däm i ds Internat gschickt wärde. Är u Eugen entdecken e Schatzcharte vom Fritzli Büeuer, em Chünig vo de Luusbuebe, wo einisch im gliiche Huus gläbt het. D'Heude rissen us u mache sich uf d'Suech nach em Fritzli Büeuer, wo z'Züri läbe söu. Die abentürlichi Flucht füert die beide dur di haubi Schwiz, wobi si vo wüetende Pure, bsorgte Eutere u vieune Bolizischte verfougt wärde. Währed dere Suechaktion schliesse die vier Gieue ne Bung: „Wir wollen sein ein einig Volk von Bengeln …“. Si erreiche nationali Berüemtheit – wenn ou nume uf Fahndigsplakat – u chöme denn ou z'Züri aa. 

Deet sueched si de Fritzli Büeler. Zerscht landet si bim falsche, emne Polizischt, bevor si na uf de richtig Luusbuebekönig träffed, wo inzwüsched mit kaputte Fernsehgrät handlet. Gmeinsam mit em Fritzli verfrachted d'Luusbuebe de unbeliebt Nachber uf enen Hochseefrachter. Über Nacht verschwindet de Fritzli aber mit de Charte und de vierne bliibt nur d Heichehr zu den Eltere.

De Film zellt mit öppis meh als 542'000 Bsuecher zu den erfolgriichschte Schwiizer Film.

## Fähler im Film
D' Krokodilloki (Ce 6/8 II 14253 vo de SBB Historic) isch e Güeterzugloki mit enere Höchschtgschwindigkeit vo lediglich 65 km/h. Si isch aber nie für Personezüg uf de Gotthardlinie igsetzt worde. In de 60er Jahr isch si sowiso nur na im Flachland gfahre. Für d'Aaforderige uf de Gotthardrampi isch si z'schwach gsi. D'Personewäge stammed us de 30er Jahr und sind i de 60ere villicht no vereinzelt igsetzt worde, aber chum uf de Gotthardstrecki.

En Citroën DS hed's zwar i de 60ere ggäh, aber nöd das im Film zeigte Modäll. Di mitlänkende Schinwärfer under Glas hed's zwar ab 1967 ggäh, aber di versänkte Türgriff erscht ab 1971.

Dass de Wrigley nöd Berndütsch redt, isch kän Filmfehler, wil d'Inschpiration für die Figur de Richard von Weizsäcker söll gsi si. I de 1930er Jahr, de Jugendziit vom Buechautor isch är mit im zäme z'Bern id Schuel ggange.

## Kritike

## Uszeichnige
* *Mein Name ist Eugen* isch 2006 z'Solothurn mit em Schwizer Filmpris uszeichnet worde.

## Literatur
* Klaus Schädelin: *[[Mein Name ist Eugen]]*. 29. Auflage. TVZ, Zürich 2005, ISBN 3-290-11470-8 
* Maria Cecilia Keller, Simone Häberling, Meret Burger: *Das Eugen-Filmbuch*. Weltbild, Olten 2005, 128 S., ISBN 3-03812-137-1 

## Weblink
* 
* Rezension auf der Homepage ''moviemaze'' (de)

## Fuessnoote
Adelberg

**Adelberg** (bis 1851 *Hundsholz*, dt. *Adelberg*) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Adelberg leit uf em eschtliche Schurwald zwisch em Remsdal em Norde ond em Filsdal em Siden. Nochbergmoede send Bertlenge, Wãnge (boede Landkroes Geppenge), Schorndorf, Plüderhausen (boede Rems-Murr-Kreis).

D Gmarkong setzt sich zemme ous 21,7 % Landwirtschaftsfleche, 64,1 % Wald, 12,3 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Adelberg gheret s Dorf Adelberg, dr Weiler Adelberg-Kloschter ond d Wohnblätz Herremihle, Mittelmihle ond Zachersmihle.

## Gschicht
S Kloschter Adelsberg ischt a Prämonstratenserstift gwe, wo em Johr 1178 eigrichtet worde ischt. Bis 1851 hot s Dorf *Hundsholz* ghoeße.


 Datei:Adelberg_2010-10-31_Ulrichskapelle2.JPG|Kloschter, Ulrichskapell
 Datei:Adelberg_2010-10-31_Fruchtkasten1.JPG|Kloschter, Fruchtkaschte
 Datei:Adelberg_Klosterteil.jpg|Kloschter, Prälatur
 Datei:Herrenmühle 1930-pjt.jpg|Herremihle (ca. 1930)


## Verwaltong
Adelberg hot sich mit dr Gmoede Bertlenge, Birebach ond Rechberghouse zom *Gmoeverwaltongsverband Eschtlicher Schurwald* mit Sitz en Rechberghouse zammegschlosse.

D Schuldese ischt d Carmen Marquardt.

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Adelberg ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Georg Dehio: *Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler. Baden-Württemberg I.* Deutscher Kunstverlag, München 1993, ISBN 3-422-03024-7.
* Gemeinde Adelberg: *Adelberg – eine Bilddokumentation.* Adelberg 1992.
* Karl Kirschmer: *Chronik von Adelberg, Hundsholz und Nassach.* Göppingen 1964.
* Max Miller, Gerhard Taddey (Hrsg.): *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Baden-Württemberg.* Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 1980, ISBN 3-520-27602-X.
* Walter Ziegler, Richard Vollmer: *Kloster Adelberg, Landkreis Göppingen, Dekanat Schorndorf.* Adelberg 1985.

## Weblink

* www.adelberg.de

## Fueßnote
Heron von Alexandria

Dr **Heron vo Alexandrie** (gnennt *Mechanicus*, Lääbensdate umbekannt) isch e griechische Mathematiker und Ääscheniöör gsi. Er het vermuetlig im 1. Joorhundert gläbt und am Museion vo Alexandrie underrichdet, wo für si Bibliothek berüemt gsi isch. 

## Wärk
Vom Heron vo Alexandria si die Wärk bekannt: ;br -:
*Dr hoochdütschi Ditel in Chlammere*

* *[[Dioptra (Heron)|Dioptra]]* („Buch der Optik“) 
* *[[Automata]]* („Buch der Maschinen“) 
* *[[Pneumatika]]* („Buch der Pneumatik und Hydraulik“) 
* *[[Belopoeika]]* („Buch der Projektile“) 
* *[[Metrika]]* („Buch der Messung“)

Si beschäftige sich under anderem mit mathematische, optische und mechanische Theme. Bekannt si vor allem sini Usfüerige zu automatische, däilwiis sogar scho brogrammierbare Grääte und wien er Wasser, Luft und Hitz as driibendi Chraft iigsetzt het. Do sözz mä bsundrigs d Erfindig vo dr Aeolipile, wo men ere au Heronsballe säit, und vom Heronsbrunne erwäänt wärde.

## D Überliiferig vo de Wärk
D Wärk vom Heron si zum Däil nume fragmentarisch überliiferet; offebar handlet es sich zum Däil um Vorlääsigsnotize.

## Litratuur
* D Wärk vom Heron si sit 1899 uf griechisch und dütsch bi Teubner (Leipzig) uusechoo.
* Giovanna R. Giardina: Artikel *Héron d'Alexandrie.* In: Richard Goulet (Hrsg.): *Dictionnaire des philosophes antiques.* Band: *Supplément.* CNRS Editions, Paris 2003, ISBN 2-271-06175-X, S. 87–103 (Übersicht über den Forschungsstand)
* Hans Michael Schellenberg: *Anmerkungen zu Heron von Alexandria und seinem Werk über den Geschützbau.* In: Hans Michael Schellenberg u.&nbsp;a. (Hrsg.): *A Roman Miscellany. Essays in Honour of Anthony R. Birley on his Seventieth Birthday.* Gdansk 2008, S. 92–130 (mit umfangreicher Bibliographie und Angaben zum Forschungsstand)
* Technisches Museum Thessaloniki. Studiengesellschaft für antike griechische Technologie (Hrsg.): *Antike Griechische Technologie: Eine Annäherung mit nachgebildeten Konstruktionen aus dem erstaunlichen Werk der altgriechischen Meister*. Thessaloniki 2000, ISBN 960-7619-10-2
* Helge Svenshon: *Das Bauwerk als "aistheton soma" - eine Neuinterpretation der Hagia Sophia im Spiegel antiker Vermessungslehre und angewandter Mathematik.* In: Falko Daim, Jörg Drauschke (Hrsg.): *Byzanz - Das Römerreich im Mittelalter.* Monographien des RGZM, 84 (2,1). Mainz 2010, S. 59-95. ISBN 978-3-88467-154-2  
* Manuela Rausch: *Heron von Alexandria: Die Automatentheater und die Erfindung der ersten antiken Programmsteuerung.*, Diplomica Verlag Oktober 2012. ISBN 978-3-8428-8632-2. Leseprobe auf google books

## Weblingg

* 
* Übersetzig vo dr ''Pneumatika'' (änglisch)
* Übersetzig vo dr ''Pneumatika'' (dütsch) in der Digitale Sächsische Landesbibliothek
* Heron von Alexandria - Seine Bücher
* Im Heron si Automatischs Theater as 3-D-Modäll uf youtube

## Fuessnoote
Aichelberg (Landkreis Göppingen)

**Oechelberg** (dt. *Aichelberg*) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Oechelberg leit am Albtrauf an dr Schwäbische Alb. Zue dr Gmoed gheret dr *Oechelberg* 564&nbsp;m i. NN ond dr *Durmberg* 609&nbsp;m i. NN. Nochbergmoede send Bad Boll, Zell, Ohmde, Holzmade ond Weile.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 40,9 % Landwirtschaftsfleche, 26,7 % Wald, 31,4 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Oechelberg gherte koene weitere Ortsdoel.

## Gschicht
Em Johr 1189 wird en Grof Berthold vo Aichelberg zamme mit dr Burg Aichelberg gnennt.

## Verwaltong
Oechelberg hot sich mit dr Gmoede Bad Boll, Dirne, Gammelshouse, Hattehofe ond Zell zom *Gmoeverwaltongsverband Raum Bad Boll* mit Sitz en Bad Boll zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Martin Eisele.

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Oechelberg ghert zom Schwäbisch.


Datei:Aichelberg.png|Oechelberg vo Zell her
Datei:Aichelberg, Andreas Kieser.png|Oechelberg 1683, Forschtlagerbuech vom Andreas Kieser


## Literatur
* Gemeinde Aichelberg, Sportverein Aichelberg: *100 Jahre selbstständige Gemeinde Aichelberg.* Aichelberg 1976.
* Jens Glasser, Thomas Buchtzik: *Bau und Geschichte der Reichsautobahn am Albaufstieg.* Arnstadt 2008.
* Heinz-Günther Grüneklee. *Zeitgenössische Berichte aus der Parochie Aichelberg (Schurward) von 1804 bis 1921*. Hennecke 1995, ISBN 978-3-927981-45-4

## Weblink

* www.aichelberg.de

## Fueßnote
Albershausen

**Alberschhouse** (dt. *Albershausen*) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Alberschhouse leit sidlich vom Filsdal em Weschte vom Landkroes.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 52 % Landwirtschaftsfleche, 23,2 % Wald, 24,2 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Alberschhouse gheret s Dorf Albershausen, dr Weiler Schafhof ond s Gheft Eschleshof.

## Gschicht
Alberschhouse ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1275.

## Verwaltong
Alberschhouse hot mit dr Stadt Uigne a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes ischt dr Jochen Bidlingmaier.

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Alberschhouse ghert zom Schwäbisch.


Datei:Albershausen, Andreas Kieser.png|Alberschhouse 1683/1685 em Kiesersche Forschtlagerbuech
Datei:Albershausen, Margret Hofheinz-Döring, Unikat.JPG|Rothous, Zoechnong vo dr Margret Hofheinz-Döring, 1976
Datei:Albershausen, Ortsmitte, by Margret Hofheinz-Döring.jpg|Ortsmitte, Zoechnong vo dr Margret Hofheinz-Döring, 1977

## Literatur
* Gemeinde Albershausen: *700 Jahre Albershausen 1275–1975.* Albershausen 1975.
* Erwin Haas: *Albershausen im Wandel der Zeit.* Albershausen 1989.
* Erwin Haas: *Geschichten aus Albershausen.* Albershausen 1989.

## Weblink

* www.albershausen.de

## Fueßnote
Bad Boll

**Bad Boll** (dt. *Bad Boll*, bis 31. Mai 2007 *Boll*) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Bad Boll leit am Nordrand vo dr Schwäbische Alb sidlich vo Geppenge. Nochbergmoede send Dirnau, Gruibenge, Oechelberg ond Zell u.&nbsp;A.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 50,6 % Landwirtschaftsfleche, 38,6 % Wald, 9 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Bad Boll gheret s Dorf Boll, dr Ort Bad Boll ond dr Weiler Eckwälde.

## Gschicht
Bad Boll ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1155.

## Verwaltong
Bad Boll hot sich mit dr Gmoede Dirne, Gammelshouse, Hattehofe, Oechelberg ond Zell zom *Gmoeverwaltongsverband Raum Bad Boll* mit Sitz en Bad Boll zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Hans-Rudi Bührle.

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Bad Boll ghert zom Schwäbisch.


Datei:Bad Boll, Andreas Kieser.png|Bad Boll 1683/1685 im Kiesersche Forschtlagerbuech
Datei:Boll Center Dec2007.jpg|Ortsmitte mit dr Kirch St. Cyriakus ond dr alte Schuel
Datei:Bad Boll by Margret Hofheinz-Döring.jpg|Kirch, Zoechnong vo dr Margret Hofheinz-Döring, 1976
Datei:Bad Boll Villa Vopelius.jpg|Villa Vopelius


## Literatur
* Gemeinde Boll, Klaus Pavel, Walter Ziegler: *Boll: Dorf und Bad an der Schwäbischen Alb.* Weissenhorn 1988.
* Gemeinde Boll, Klaus Pavel: *Bad Boll: 1595–1995; vom herzoglichen Wunderbad zum Kurort.* Weissenhorn 1995.
* Christa Maria Reinert: *In Boll, um Boll, und um Boll herum! Ein Heimatbuch der Gegenwart und Bild-Band.* Dischner, Eislingen/Fils 1993.
* Walther Günther: *Bad Boll. Geschichte und Gegenwart.* Steinkopf, Stuttgart 1980, ISBN 3-7984-0382-1
* Eckhard Christof: *Heimatbuch Eckwälden: ein Streifzug durch die Jahrhunderte; 1933–1983; 50 Jahre Eckwälden bei Boll.* Gemeinde Boll, Dorfgemeinschaft Eckwälden 1983.
* Claus Anshof: *Boll – Dürnau – Gammelshausen: drei Dörfer, eine Kirchengemeinde; die historische Entwicklung der katholischen Gemeinde.* Boll 1981.

## Weblink

* www.bad-boll.de

## Fueßnote
Bad Ditzenbach

**Ditzebach** (dt. *Bad Ditzenbach*) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Ditzebach leit em oberen Filsdal an dr Mendong vo dr Ditz em Norde vo dr Schwäbische Alb. Nochbergmoede send Haenenge, Schlat, Deggenge, Drackestõẽ, Mihlhouse, Gruibenge ond Gammelshouse (älle Landkroes Geppenge), Nellenge, Merklenge (boede Alb-Done-Kroes).

D Gmarkong setzt sich zemme ous 53,4 % Landwirtschaftsfleche, 35,8 % Wald, 10 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Ditzebach gheret d Gmoedsdoel Auedorf, Ditzebach ond Gosbach.

## Gschicht
Ditzebach ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 861 als *Tizzenbach*.

## Verwaltong
Ditzebach hot mit dr Gmoe Deggenge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes ischt dr Herbert Juhn.

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ditzebach ghert zom Schwäbisch.


Bad Ditzenbach by Margret Hofheinz-Döring.jpg|Ditzebach, Zoechnong vo dr Margret Hofheinz-Döring, 1977
Kreuzkapelle Gosbach.jpg|Kreizkapell uf em Leimberg iber Gosbach
Hiltenburg von Klingenbrunnen.jpg|Ruine Hilteburg


## Literatur
* Gemeinde Bad Ditzenbach: *Bad Ditzenbach: Heilbad auf der Schwäbischen Alb* Horb am Neckar 1996.
* Karl Kirschmer: *Chronik von Auendorf-Ganslosen.* Bad Ditzenbach-Auendorf 1984.
* Hyacinth Rink u.&nbsp;a.: *Mineralbad Ditzenbach und seine Heilquellen.* Ditzenbach 1931.
* Gemeinde Bad Ditzenbach, Klaus Limmer: *Gosbach in Wort und Bild: ein Heimatbuch mit Beiträgen zur Vergangenheit und Gegenwart.* Horb am Neckar 1994.
* Gemeinde Bad Ditzenbach: *Von Ganslosen bis Auendorf: eine Ortschronik; anläßlich des 150-jährigen Jubiläums der Namensänderung von Ganslosen in Auendorf im Jahre 1849.* Horb am Neckar 1999.

## Weblink

* www.bad-ditzenbach.de
* www.gosbach.de
* www.auendorf.net

## Fueßnote
Bad Überkingen

**Iberkenge** (dt. *Bad Überkingen*) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Iberkenge leit em Filsdal.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 56,8 % Landwirtschaftsfleche, 15,2 % Wald, 26,8 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Iberkenge gheret d Gmoedsdoel Iberkenge, Hause ond Onderbehrenge.

## Gschicht
Em Johr 1258 wird en *Albreht de Vberchingen* als Zeig in ere Schenkongsurkond gnennt.

## Verwaltong
Iberkenge hot mit dr Stadt Geislenge ond dr Gmoe Kuache a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes ischt dr Matthias Heim.

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Iberkenge ghert zom Schwäbisch.


Datei:Oberes Filstal, Bad Überkingen und Hausen an der Fils.jpg|S Ober Filsdal bei Iberkenge
Datei:Bad Überkingen; Zentrum.jpg|Ortsmitte
Datei:Bad Überkingen; Altes Pfarrhaus.jpg|Alts Pfarrhous
Datei:Bad Überkingen; Osterbrunnen.jpg|Oschterbrunne
Datei:Bad Überkingen; Schillertempel.jpg|Schillertempel
Datei:Bad Überkingen; Quellentempel im Kurpark.jpg|Quelletempel em Kurpark
Datei:Bad Überkingen; Kurpark.jpg|Kurpark


## Literatur
* Karl Moersch: *Das Bad der Ulmer Ratsherren. Bad Überkingen im oberen Filstal*; in: Kult-Bäder und Bäderkultur in Baden-Württemberg, hg. v. W. Niess, S. Lorenz, Filderstadt 2004, ISBN 3-935129-16-5.
* Gemeinde Bad Überkingen: *Heimatbuch der Gemeinde Bad Überkingen*. Bad Überkingen 2002, ISBN 3-9807559-0-8.

## Weblink

* www.bad-ueberkingen.de

## Fueßnote
Birenbach

**Birebach** (dt. *Birenbach*) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Birebach leit onder em Hauestaufe.

D Gmarkong setzt sich zemme ous 60 % Landwirtschaftsfleche, 29,5 % Wald, 9,5 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zue Birebach gheret s Dorf Birebach ond dr Weiler Schitzehof.

## Gschicht
Birebach ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1414.

## Verwaltong
Birebach hot sich mit dr Gmoede Adelberg, Bertlenge ond Rechberghouse zom *Gmoeverwaltongsverband Eschtlicher Schurwald* mit Sitz en Rechberghouse zammegschlosse.

Dr Schuldes ischt dr Frank Ansorge.

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Birebach ghert zom Schwäbisch.


Datei:Birenbach, Andreas Kieser.png|Birebach 1683/1685 im Kiesersche Forschtlagerbuech
Datei:Birenbach 02.jpg|Rothous
Datei:Bahnhof Birenbach.jpg|Bahnhof vo dr ehmolige Hausestaufebahn
Datei:Birenbach 01.jpg|Wallfahrtskirch
Datei:Birenbach.jpg|Wallfahrtskirch, Zoechnong vo dr Margret Hofheinz-Döring, 1976


## Weblink

* www.birenbach.de

## Fueßnote