open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schlacht bei Hard

D **Schlacht bi Hard** isch die ersti grossi Schlacht vom Schwobechrieg gsi. Si het am 20. Februar 1499 stattgfunde zwüsche 10.000 kaiserlige Druppe, die meiste drvo Schwobe, und enere chliinere Zahl vo eidgenössische Reisläufer in dr Nöchi vom südöstlige Zipfel vom Bodesee, südwestlig vo Bregänz. 

Am 20. Februar 1499, eme chalte und näblige Dag, het d Vorhuet vo dr kaiserlige Armee, wo zwüsche Lustenau und Hochst in Stellig gange gsi isch, d Vorhuet vo de Eidgenosse entdeckt, wie si uf dr rächte Rhiisiite vorgruckt isch. Si hai se agriffe und die het sich gege Hard zruggzoge. Die Kaiserlige si bi Luterach in Schlachtstellig gange und hai ihri Artillerii barat gmacht. D Eidgenosse si underdesse uf em Schlachtfäld acho und hai so agriffe, ass d Kanone vom Find nume wenig Schade hai chönne arichte. Beidi Armeä hai zum grösste Deil us Fuesssoldate bestande, wo mit Spiess oder Hellebarde bewaffnet gsi si und in Gwalthüfe kämpft hai. Zwüsche de Gwalthüfe het s chliini Druppedeil gha, wo mit Armbrüst oder Arkebuse, eme primitive Vorderladergwehr, bewaffnet gsi si. Die kaiserligi Armee het usser dr Artillerii au e chliini Ritterdruppe in Rüstig gha. Me weiss aber nit, öb die as Kavallerii iigsetzt worde si, oder z Fuess in de Gwalthüfe kämpft hai.

D Eidgenosse hai die kaiserlige Stellige plötzlig agriffe, und drotz de Verlust dur dr Artilleriibeschuss hai si d Schwobe in d Flucht gschlage. Dene ihre Rückzug isch unorganisiert gsi, und vili vo de flüchtende Kaiserlige si in ihrer Panik ohni Widerstand z leiste vo de Eidgenosse umbrocht worde. E Deil vo de Schwobe si noch Bregänz gflüchtet, anderi hai uf drei Schiff Zueflucht gsuecht, wo in dr Nöchi gankeret hai. Die si aber im Chaos umkippt und undergange. Vili vo de Flüchtende si drbi verdrunke. Anderi hai sich versteckt, si aber in dr Winterchelti verfrore.

D Eidgenosse, hai sich nit vil Müeh ge drmit, die Kaiserlige z verfolge, sondern hai sich zfriide ge mit em Blunder, wo si gfunde hai. Drötzdäm si Duusigi vo Schwobe umcho und si schliesslig näbe dr Kapälle vo Hard im ene Massegrab begrabe worde.

## Quälle
*Noch em Ardikel [[:en:Battle_of_Hard|Battle of Hard]] uf dr änglische Wikipedia*
Frieden von Basel 1795

## Dr Friide zwüsche Preusse und dr Französische Republik

Am 5. April 1795 hai dr Karl August von Hardenberg für Preusse und dr François de Barthélemy für die Französisch Republik z Basel ä Friidesverdrag underschriibe, wo vom Basler Grossroot Peter Ochs vermiddlet worden isch, und Preusse isch uus em 1. Koalitionschrieg (1792–1797) gege die revolutionäri Französische Republik uusgschiide. Es het Frankriich siini Gebiet weschdlig vom Rhii überlo, und d Franzose hai verschbroche, ass si uf dr rächte Rhiisiite entschädigt wurde. Am 17. Mai isch ä Demarkationslinie feschdgleit worde, wo d Gränze vo de neutralisierte Gebiet in Norddütschland und im Fränkische Riichskreis feschdgleit het.

## Dr Friide zwüsche Schbanie und dr Französische Republik
Am 22. Juli 1795 isch ä Friide zwüsche Schbanie und dr Französische Republik im Peter Ochs sim Stadtbalä, em Holstäinerhoof abgschlosse worde. Im Verdraag het Schbanie uf siini Gebiet uf dr Insle Haiti verzichtet und d Koalition gege die Französisch Republik verloh.
Letzi

D **Letzi** isch e Muur oder e Haag us em Mittelalter, wo me as Schutz am Rand vom ene Piet oder von ere Sidlig bruucht het.

## s Wort und d Sach
S Wort stammt vom mittelhochdütsche *letze,* wo Hindernis, Hemmig, Schutzwehr oder Gränzbefestigung bedüütet, und es isch hüte nume no im Schwizerdütsche bekannt. Me het dene Aalaagen au öppe *Landweer* gseit. I de romanische Sprooche heisse die Muure *Serra* so wie öppe bi Zernez. Inträssant isch au dr Name vo dr alte Speeri Castelmur im Bergell.

Vil zum Wort und au zu dr Militärgschicht vo de Letzine het s Schwyzerischen Idiotikon im Artikel «Letzi».

D Letzimuure tuet me mängmol underscheide vo de Muure vo de Stedt. Es sind denn also Speerine uf em Land, vilmol im ene Bärgtal gsi. Si chönne mit ere Dorbefestigung, eme Grabe vorne dra oder sogar mit ere Burg verbunde sy.

Me het aber au täil Stadtmuure «Letzi» gseit so wie z Basel.

No hüte erinnere an vile Plätz Fluernääme und Wägbezeichnige an middelalterligi Letzimuure. Überräst vo sonige Verteidigungsbaute cha me immer no an vilen Oort gseh.

## Bispil vo Überräscht vo Letzimuure, wo guet erhalte si
* d Letzimuure z Näfels, Kanton Glarus
* dr Hardturm z Züri; d Letzimuure sälber näbedra gseht me nümme, dört isch hüt d Strooss, wo *Letzigraabe* heisst, und s Stadion *Letzigrund* und d Badi *Letzigrabe*.
* d Letzimuure und dr Letzidurm z Basel, als e Täil vo dr mittelelterliche Stadtmuure.
* d Burg und d Letzi Mülene bi Riichebach am Iigang ins Kanderdal
* d Gamsemuure bi Brig im Wallis
* d Murata und di drei Burge vo Bellinzona

## Lueg au
* Burg

## Literatur
* 
* *Stadt- und Landmauern in der Schweiz.* 3 Bänd, Institut für Tänkmolpfleeg vo dr ETH Züri, Züri 1994-1999.
* Arnold Nüscheler: *Die Letzinen in der Schweiz.* In: Mitteilungen der antiquarischen Gesellschaft in Zürich, 18, 1872.
* Schneider, H.: *Die Letzinen von Schwyz.* In: Mitteilungen des Historischen Vereins des Kantons Schwyz, 58, 1965.
* Hugo Schneider: *Die Letzimauern der Innerschweiz im Lichte der heutigen Forschung.* In: Heimatkunde aus dem Seetal, 46, 1973, S. 65–70.
* Hugo Schneider: *Die Letzimauer von Näfels.* In: Jahrbuch des Historischen Vereins des Kantons Glarus, 65, 1974, S. 243–255.
* Casimir Hermann Baer: *Die Letzimauer im St. Albantal.* In: Kunstdenkmäler des Kantons Basel Stadt, Band 1, Basel, 1932/1971 S. 229–231.
* Werner Wild (u. a.): *Reichenbach. Burg und Letzi Mülenen. Die Rettungsgrabungen von 1941 und 1990–1996*. Bern 1997. ISBN 3-258-05661-7
* Erwin Poeschel: *Die „gemurete Letzi " und „das stainine Pild" bei Chur.* In: Beiträge zur Kutlrugeschichte. Festschrift Reinhold Bosch, Sauerländer Verlag, Aarau 1947, S. 155–164. 

## Weblingg

## Fuessnoote
Burg Gutenberg

D **Burg Guetebärg** isch e hochmittelalterligi Burg z Balzers, der südligste Gmeind vo Lichtestei. 

## Lag

D Burg Guetebärg, s Wohrzeiche vo Balzers, dront uf eme 70 Meter hoche Felsehügel über Balzers und em Rhiidal. An sine Südhäng wird scho sit der Römerzeit Wii abaut.

Dr Reney Wyss het se im ne Ardikel über d Usgrabige und Gschicht vom Areal 1978  als eini vo de ussergwöhnligste prähistorische Fundstettene im Alperuum bezeichnet. D Felseformation – uf dr Westsiite isch si vom Rhii umspüelt und sust vo Riedgebiet umge – isch scho in dr Jungsteiziit besiidlet gsi. Wohrscheinlig isch in dere Ziit dr Hügel als Kultplatz brucht worde, was diversi Fund belege.

Am Fuess vom Burghügel befindet sich s Huus Guetebärg.
### Gschicht vo dr Burg
D Burg isch im 12. Johrhundert baut worde.  Dr Name Guetebärg isch zum erste Mol 1263 erwähnt worde. Sit em 13. Johrhundert hai d Herre vo Frauebärg do residiert. 1314 isch d Burg in dr Bsitz vo de Habsburger cho und isch als Lääche verge worde und het as Wachboste gege d Helvetier dient, wo uf St. Luzisteig glageret hai. Die geschichtlige Überliiferige und e früehnere Bsitzer vo der Burg, der Minnesänger „Heinrich vo Frauebärg“ si Züüge vo zahlriiche Kämpf und Belagerige. 

Im Alte Zürichrieg isch d Guetebärg abbrennt worde und isch wider ufbaut worde.  1499 het dr Kaiser Maximilian I. uf dr Burg übernachdet und im Schwobechrieg 1499 hai se d Eidgenosse ohni Erfolg belageret. 

Noch em Dorfbrand vo 1795 het me s Holz us dr Burg as Baumaterial zum Wiiderufbau vom Dorf bruucht und si isch zur Ruine verfalle, bis dr Egon Rheinberger 1905 d Burg kauft het und se bis 1912 so restauriert het, wi si hüte no z gseh isch. Denn het d Gmeind Balzers d Burg kauft, het se aber nit lang chönne bhalte und het se wider verchauft. 1946 isch d Burg vom *Graf Richard vo Vill* kauft worde. D Filmmacher Hermine Kindle de Contreras-Torres († 2001) und Miguel de Contreras-Torres hai d Burg 1951 kauft und si die letzte private Bsitzer gsi. 1979 het s Land Liechtestei s Areal kauft. Die ehemoligi Bsitzere het aber s läbeslange Wohnrächt übercho.

1982 het me d Fundamänt vo der Chille St. Donatus, wo urkundlich beleit isch und 1780 abbroche worden isch, gfunde, wo im jetzige Innehof vo der Burg lige.

## Luag au

* Burg Guatabärg uf de Wäbsite vor Gmaind
* Kultur-Treff Burg Gutenberg
Freienwil

**Freyewil** (offiziell: *Freienwil*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt drei Kilometer nordöschtlich vom Bezirkshauptort Bade.

## Geographi

S Dorf ligt in ere flache Talmulde am öschtliche Rand vom Siggebärg, am Übergang zwüschem Limmattal un em Surbtal. De Gmeindsbann wird vom Rickebach entwässeret, wo bi Lengnau in d Surb duet münde. D Flächi vom Gmeinsbann isch 399 Hektare, dodervo sin 155 Hektare bewaldet u 36 Hektare überbaut. De höchsti Punkt ligt uf 624 Meter, de tüüfschti uf 428 Meter.

Nachbargmeinde sin Lengnau im Norde, Ähredinge im Oschte, Ännetbade im Süden und Obersiggetal im Weschte.

## Gschicht

Di erschti urkundlichi Erwähnig vo *Friginwillare* isch us em Johr 1230. De Dorfnäme isch alamannisch un heisst so vil wi d «Hofsidlig vo eme Freie». Grundbsitzer z Freyewil sin im Hoch- u Schpätmittelalter d Chlöschter vo Eisidle, Sankt Blasie u Wettige gsi. Au Bürger vo de Schtadt Bade hei Grundbsitz z Freyewil gha. Di hohi Grichtsbarkeit hei d Habsburger usgüebt.

Di nideri Grichtsbarkeit hei bis im 1367i d Herre vo Rümlang gha. Danach hei sich berschidnigi Bürger vo de Schtadt Bade als Grichtsherre abglöst, bis d Dorf im Johr 1507 di nideri Grichtsbarkeit het sälber chönne usüebe. 
Im 1415i hei Eidgenosse de Aargau erobert u e so het Freyewil zum Amt Äredinge vo de Grafschaft Bade ghört, ere gmeine Herrschaft. 
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Äredinge het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch. Im 1870i hei zwei Dorfbränd e Huufe Hüser z Freyewil zerschtört.

## Literatur
* Peter Hoegger: *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 87: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band VII: *Der Bezirk Baden II.* Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK Bern, 1995, ISBN 3-909164-44-7, S. 27–34.
* 

## Weblink

* D offizielli Website vo de Gmeind Freyewil

## Fuessnote
Lauterburg (Unterelsass)

**Lüterburi** (sìdfrankisch *Laudeburich*, frz. *Lauterbourg*, dt. *Lauterburg*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . 

## Geogràfi
Lüterburi lijt án dr Granz zwìschem Elsàss und dr Pfàlz. Uf dr àndere Sitte vun dr Lüter lijt dr ditsch Ort Neulauterburg, wie züe dr pfalzische Gmein Bärg ghert. àui d Granz züe Bàde-Wirttebari ìsch gànz ìn dr Neh àm Rhin und uf Karlsrüe ìsch es àui nì witt.

## Gschìcht
Lüterburi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1130.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Lüterburi ìsch . Lüterburi ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Lüterburi ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.mairie-lauterbourg.fr
* Lüterburi ìm Kàrlsrüeher Stàdtwiki

## Referanza
Kanton Bischweiler

Dr **Kànton Bìschwiller** ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Hauiptort (frz. *bureau centralisateur*) vum Kànton ìsch Bìschwiller.

## Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige *Dischtrikt Stroosburi* grindet worre.

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum *Arrondissement Stroosburi* nej züegschnitte worre.

Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem *Kreis Hàwenau* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum nej grindete *Arrondissement Hàwenau*.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt bìs März 2015 ìm Norde àn dr Kànton Sulz un dr Kànton Selz im Arrondissement Waisseburch granzt, ìm Oschte àn Ditschlànd mìt em Làndkreis Ràstàtt ìm Regierungsbezirk Kàrlsrüeh z Bade-Wirttebari, ìm Side àn dr Kànton Brumath im Arrondissement Stroosburi-Lànd un ìm Weschte àn dr Kànton Hàwenau.

## Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Bìschwiller 21 Gmeine (Stànd 2015):

### Gmeinde bìs 2014
Kanton Niederbronn

Dr **Kànton Nìderbrunn** ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Hàwenau im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.

## Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige *Dischtrikt Waisseburch* grindet worre.

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum *Arrondissement Waisseburch* nej züegschnitte worre.

Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem *Kreis Waisseburch* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum nej grindete *Arrondissement Hàwenau*.

Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn d Kànton Waisseburch un Werth im Arrondissement Waisseburch granzt, ìm Sidoschte àn dr Kanton Kànton Haguenau, ìm Side un Sidweschte àn dr Kànton Buxwiller un dr Kànton Lìtzelstään ìm Arrondissement Zàwere un ìm Weschte àn dr Arrondissement Bitche ìm Arrondissement Sarreguemines ìm lothringische Département Moselle.

## Gmeine
D greschte Gmeine vum Kànton sìn (mìt meh we 3000 Inwohner ànne 1999) gsin:

*Nìderbrunn (4319)
*Merzwiller (3507)
*Gunderschoffe (3490)

Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Nìderbrunn 19 Gmeine ghet:
Kanton Rosheim

Dr **Kànton Roose** ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Molse im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.

## Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige *Dischtrikt Schlettstàdt* grindet worre.

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum *Arrondissement Bàrr* (àb em 10. Fewer 1806 *Arrondissement Schlettstàdt*) nej züegschnitte worre.

Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem *Kreis Molse* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum nej grindete *Arrondissement Molse*.

Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn d Kànton Molse granzt, ìm Oschte an dr Kànton Gaispìtze ìm Arrondissement Stroosburi-Lànd, ìm Side àn dr Kànton Ewernàhn un dr Kànton Bàrr un ìm Weschte àn dr Kànton Schirmeck.

## Gmeine
D grescht Gmein vum Kànton ésch gsin:
*Roose (4706 Inwohner ànne 2006)

Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Ruuse 9 Gmeine ghet:
Kanton Saales

Dr **Kànton Sààl** ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Molse im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.

## Gschìcht

Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige *Dischtrikt Schlettstàdt* grindet worre.

1795 ìsch dr Kànton em Département Vosges un em *Dischtrikt Saint-Dié* züegordnet worre.

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum *Arrondissement Saint-Dié (Vosges) * nej züegschnitte worre.

Zitter em 18.&nbsp;Meie 1871 hàt des Gebiet zem *Kreis Molse* un dodemét wéder zem *Bezirk Unterelsàss* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum nej grindete *Arrondissement Molse*.

Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.

## Sproch
Dr Kànton Sààl ghert züe däm Gebiet ìm Elsàss, we mer ken Elsassisch redt sundern Welche.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Schirmeck granzt, ìm Oschte an dr Kànton Willer ìm Arrondissement Schlettstàdt-Eerstain un ìm Side un Weschte an dr Kànton Provenchères-sur-Fave un dr Kànton Senones ìm Arrondissement Saint-Dié-des-Vosges ìm Département Vosges (Lothringe).

## Gmeine
Ém Kànton Sààl hàt s 9 Gmeine ghet:
Kanton Wasselnheim

Dr **Kànton Wàssle** ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Molse im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.

## Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Deil vum domolige *Dischtrikt Stroosburi* grindet worre.

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Deil vum *Arrondissement Stroosburi* nej züegschnitte worre.

Zitter em 18.&nbsp;Meie 1871 hàt des Gebiet zem *Kreis Molse* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum nej grindete *Arrondissement Molse*.

Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Màschmìnschter ìm Arrondissement Zàwere, ìm Oschte àn dr Kànton Trüdersche ìm Arrondissement Arrondissement Stroosburi-Lànd, ìm Side àn dr Kànton Molse un ìm Weschte àn dr Kànton Phalsbourg ìm Arrondissement Sarrebourg ìm Département Moselle (Lothringe).

## Gmeine
D grescht Gmein vum Kànton ìsch Wàssle mìt 5542 Inwohner ànne 1999 gsin.

Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Wàssle 17 Gmeine ghet:
Cassini-Huygens-Mission

D ***Cassini–Huygens''-Mission''' isch e gmeinschaftligs Projekt vo dr [[NASA]] und dr [[ESA]], wo dr Planet [[Saturn (Planet)|Saturn]] und siini Mönd duet erforsche. Si bestoht us em Orbiter ''Cassini'' und dr Landesonde ''Huygens''

== D ''Huygens'' ==
D ***Huygens*** isch e Sonde gsi, wo d Atmosphäre un d'Oberflächi vom Saturnmond [[Titan (Mond)|Titan]] erforscht het.

D ''Huygens'' het ihre Name vom holländische Astronom us em 17. Johrhundert, em [[Christiaan Huygens]], übercho. Si isch vo dr [[ESA|Europäische Ruumfahrt Agentur]] as Deil vo dr ''Cassini-Huygens''-Mission baut worde und ihre Ufdrag isch d Erforschig vo dr Atmosphäre vom Saturnmond Titan gsi. D ''Cassini-Huygens'' isch am 15. Oktober 1977 vo dr Ärde us gstartet. D ''Huygens'' het sich am 25. Dezember 2004 vom ''Cassini''-Orbiter drennt, und isch am 14. Januar 2005 uf em Titan in dr Nöchi vo dr Xanadu-Region glandet. Au wenn si nit as Lander konzipiert gsi isch, het si währed 90 Minute noch dr Landig no Date zrugggsändet.
== Dr ''Cassini'' ==
Dr ***Cassini**' isch e Satellit wo si Name vom italiänisch-französische Astronom Giovanni Domenico Cassini übercho het. Er isch vo dr NASA baut worde und het siibe Hauptufdräg: er undersuecht die dreidimensionali Struktur vo de Saturnring und ihr dynamischs Verhalte, us was d Oberflechi vo de Mönd gmacht isch und ihri geologischi Gschicht, er sött usefinde was s dunkle Material uf em Iapetus isch und vo wo es chunnt, er misst d Struktur und s Benäh vo dr Magnetosphäre, er undersuecht im Saturn si Atmosphäre und em Titan siini Wulke und si Oberflechi.
Nochdem d'Cassini-Sonde aber uffem Mond Enceladus Geysir un Azeiche fier flüssigs Wasser entdeckt het, isch sälle Mond nochem Titan dr Schwerpunkt vu dr Mission worre.

D'Cassini-Mission isch ursprünglich numme bis ans End vu 2008 plant gsi, aber middlerwili bis 2010 verlängeret worre.
Maximilian I. (HRR)

Dr **Maximilian I.**  vo Habsburg (* 22. März 1459 z Wiener Neustadt; † 12. Januar 1519 z Wels, Oberöschtriich) isch vo 1508 bis zu siim Dod Kaiser vom Heilige Römische Riich gsi. Er het scho vorhär sit 1483 zsämme mit siim Vater, em Friedrich III., gregiert. Er het dr Iifluss vom Huus Habsburg mit Chrieg und Hürote vergrösseret, het aber im Gebiet vo dr hütige Schwiiz im Schwobechrieg die meiste habsburgische Bsitz an d Eidgenosseschaft  verlore. Im Friide z Basel het er 1499 de Eidgenosse *de facto* Unabhängikeit vom Heilige Römische Riich zuegstande. Er isch e Humanist und Renaissancemensch gsi und het sich für Kunst, Literatur und Wüseschaft intressiert. Me sait em mänggisch noch, ass er "dr Letzt Ritter" gsi sii.

## Literatur
* Hermann Wiesflecker: *Kaiser Maximilian I.* Oldenbourg, München 1971–1986 (5 Bänd).
* Hermann Wiesflecker: *Maximilian I. Die Fundamente des habsburgischen Weltreiches*. Verlag für Geschichte und Politik, Wien, München 1991, ISBN 3-7028-0308-4.
* Manfred Hollegger: *Maximilian I., 1459–1519, Herrscher und Mensch einer Zeitenwende.* Kohlhammer, Stuttgart 2005, ISBN 3-17-015557-1.
* 

## Weblingg

*
Huygens

**Huygens** isch der Familienname vo:
* Christiaan Huygens (1629–1695), e holländische Astronom, Mathematiker und Physiker
* Constantijn Huygens (1596–1687),  e holländische Diplomat und Dichter, Vater vom Christiaan Huygens
* Constantijn Huygens III.,  e holländische Landschaftsmoler

**Huygens** bezeichnet au:
* en elementare Grundsatz vo der Wällelehre in dr Physik 
* en Asteroid
* e Bärg uf em Mond vo dr Ärde
* e Masseiheit für en Impuls (1 Hy = 1 N·s), wo sälte bruucht wird
* s europäische Landemodul vo der Raumsonde Cassini-Huygens
* e holländische Supercomputer
Cassini

**Cassini** isch
* en italiänisch-französischi Glehrtefamilie, wo im Wasserschloss Fillerval bi Thury-sous-Clermont residiert het: 
** Dr Giovanni Domenico Cassini (*französ.* Jean Dominique), (Cassini I.; 1625–1712), Astronom und Mathematiker
** Dr Jacques Cassini (Cassini II.; 1677–1756), Astronom und Geodät
** Dr César François Cassini de Thury (Cassini III.; 1714–1784), Geodät 
** Dr Jean Dominique Comte de Cassini (Cassini IV.; 1748–1845), Kartograph

* Anderi Familiemitgliider hai als Geologe und Botaniker gschafft, drunter:
** Dr Alexandre Henri Gabriel de Cassini (1781–1832), französische Botaniker 

* anderi Persone
** Dr Oleg Cassini (1913–2006), en US-amerikanische Modeschöpfer

* e Mondkrater, wo noch em G. D. und em J. Cassini benennt worden isch und zwei Subkrater *Cassini A und B* het
* e Saturnsonde vo der NASA, wo zsämmen mit eme Titanlander vo der ESA als Doppelsonde Cassini-Huygens abgschosse worden isch
* Cassini-Webserver, en HTTP-Server vo Microsoft zum Usfüehren vo ASP.NET-Awendige
* der Name von ere mathematische Kurve, em Cassini Oval oder Cassinische Kurve
Kanton Saarunion

Dr **Kànton Buckenum** ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Zàwere im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.

## Gschìcht
We z Frànkrich ànne 1790 d Départements ingricht worre sìn, hàt s Gebiet vum Kànton Buckenum no züe dr Grofschàft Saarwerde, dr Herrschàft Dììmerìnge, dr Grofschàft Lìtzelstain un dr Herrschàft Asswiller ghert. Ànne 1793/94 ìsch s Krumm Elsàss vun Frànkrich annektiert worre, deno ìsch s Gebiet zem nej grindete *Dischtrikt Buckenum* kumme

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Deil vum *Arrondissement Zàwere* nej züegschnitte worre.

Zitter em 18.&nbsp;Meie 1871 hàt des Gebiet zem *Kreis Zàwere* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum nej grindete *Arrondissement Zàwere*.

Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.

## Geografii
Dr Kànton hàt ìm Nordweschte, Norde un Nordoschte àn dr Kànton Saaralbe granzt, Kànton Saargemind-Lànd und dr Kànton Rohrbach ìm Arrondissement Saargemind im Département Moselle (Lothringe), ìm Sidoschte àn dr Kànton Drülìnge, ìm Side àn dr Kànton Fénétrange ìm Arrondissement Saarburi ìm Département Moselle (Lothringe) un ìm Sidweschte àn dr Kànton Alstroff im Arrondissement Kànton Sàlzburi ìm Département Moselle.

## Gmeine
D grescht Gmein ìm Kànton ìsch Buckenum mìt 3.356 Inwohner (ànne 1999) gsin.

Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Buckenum 20 Gmeine ghet:
Kanton Buchsweiler

Dr **Kànton Buxwiller** ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Hauiptort (frz. *bureau centralisateur*) vum Kànton ìsch Buxwiller.

## Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Deil vum domolige *Dischtrikt Stroosburi* grindet worre. We s Krumm Elsàss ànne 1794 vun Frànkrich annektiert worre ésch, ìsch s Gebiet zem nej grindete *Dischtrikt Buckenum* kumme

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Deil vum *Arrondissement Zàwere* nej züegschnitte worre.

Zitter em 18.&nbsp;Meie 1871 hàt des Gebiet zem *Kreis Zàwere* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Deil vum nej grindete *Arrondissement Zàwere*.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt bìs März 2015 ìm Norde àn dr Kànton Niderbrunn ìm Arrondissement Hàwenau granzt, ìm Oschte àn dr Kànton Hàwenau ìm Arrondissement Hàwenau un dr Kànton Huffalde ìm Arrondissement Stroosburi-Lànd, ìm Side àn dr Kànton Zàwere un ìm Weschte un Nordweschte àn dr Kànton Lìtzelstään.

## Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Buxwiller 53 Gmeine:



### Gmeine bìs März 2015
Burg Lichtenberg

**Burg Lichtenberg** isch der Name vo dene Burge und Burgruine:

z Dütschland
* Burg Liechtebärg bi Oberstefäld in Bade-Württebärg.
* Burg Lichtenberg bi Kusel in Rhiiland-Pfalz.
* Burg Lichtenberg bi Salzgitter z Niidersachse.
* Burg Lichtenberg bim oberfränkische Liechtebärg z Bayre.

z Frankriich
* Buri Leechtebari (Chateau de Lichtenberg) in Leechtebari im Elsass

im italiänische Südtirol
*Burg Lichtenberg in der Fraktion Lichtenberg vo Prad am Stilfserjoch.
Burg Lichtenberg (Oberstenfeld)

D **Burg Liechtebärg** isch e Burg oberhalb vo dr Gmeind Oberstefäld im Landkrois Ludisburg z Bade-Württebärg. D Burg isch 1197 zum erste Mol urkundlig erwähnt worde und zelt zu de eltiste Stauferburge z Dütschland. Si isch bewohnt und es het din e Restaurant, wo nume an bsundrige Aläss ufgmacht wird.

## Lag

Si isch e Wohrzeiche vom Bottwardal und lit uf em Gebiet vo Oberstefäld.

## Gschicht
Die ersti urkundligi Erwähnig stammt us em Johr 1197. Im 13. Johrhundert hai d Liechtebärger e chliis Territorium um Grossbottwar beherrscht. Si si hochi Würdedräger im Dienst vo der Chille worde. 1302 bis 1314 isch dr Sibotho Bischof vo Speyer gsi. Dr Hermann isch Kanzler vom Ludwig em Bayer gsi und 1333 bis 1335 Bischof vo Würzburg. 1407 isch d Familie usgstorbe.

1357 si d Burg und d Herrschaft Liechtebärg an dr Graf Eberhard dr Greiner verchauft worde. 1361 het Württebärg d Burg und s Dorf der Chrone vo Böhme as Lehe ge.
Die Lehensherrschaft het bis 1805 bestande. Sit 1483 isch d Burg im Bsitz vo der Familie vo und zue Weiler gsi. 

## Hütigi Bedütig
Dr Burghof, Durm und d Kapelle si vom April bis November am Sunndig für s Publikun offe, und wenn dr Burgherr nit dört isch, au der Palas. Me cha sich in dr Kapälle verhürote und in der Burg Hochziite und anderi Fester fiire. Zur Burg ghört au der Wiibärg undedra.

D Höcheburg stammt us der Ziit um 1200 und isch nie zerstört worde. Dr Palas isch spotromanisch, d Kapälle (1220 bis 1230) het Wandmolereie us der Ziit wo si baut worden isch und vo 1350, der Dorbau isch gotisch. 
S hütige Erschiinigsbild stammt hauptsächlig us em 15. Johrhundert, wo d Familie Weiler e grosse Umbau gmacht het.

Im Zweite Wältchrieg isch d Burg 1945 vo dr Artillerii beschädigt worde und me het si 1956 vo Grund uf renoviert.

## Alag
Dr Bärgfriid isch 30 Meter hoch, stoht uf dr Agriffssiite und isch hüte überdacht. In d Burg chunnt me hüte über e Brugg us Stei und e Dorvorbau, wo vom ene Dorhuus flankiert isch. Der Zuegang zum Bärgfriid isch uf ere Höchi vo öbbe acht Meter. Denn goht me dur e Dorzwinger zum innere Dor vo der Alag. Drüber stoht d Kapälle mit de schöne Wandmolereie, wo freigleit worde si und wo die eltiste Wärk drvo us em 13. Johrhundert stamme. Dr ängi Burghof wird vom Palas uf dr Dalsiite begränzt und me chunnt zun em über e Holzbrugg. Nördlig drvo isch d Ringmuure mit eme Uhredürmli und eme Wehrgang zum ene niidere, rächteggige Durm, wo über em nordöstlige Egge stoht.

## Literatur
* Max Müller, Gerhard Taddey (Hrsg.): *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands*. Band Baden-Württemberg. 2. Auflage. Kröner, Stuttgart 1980, ISBN 3-520-27602-X

## Weblingg
* Restaurant, Bilder und Gschicht vo der Burg
* Privati Websiite über Burge/Schlösser/Chlöster z Württebärg. Beschriibig, Bilder vo der Burg
Mansische Sprache

**Mansisch** oder **Wogulisch** (*моаньсь, moańś*) ghört zum ugrische Sprochzwyg vo de finno-ugrische Sproche. 'S hät ungfähr 3000 Sprächer und isch de nöchst Verwandt vom Chantische und Ungarische.

## Dialäkt und Standardsproch
S Mansisch underscheidet drei Dialäkt, wo sich so stark underscheide, dass d Kommunikation zwüsche ihre Sprächer nümmi möglig isch:
* Nördligi Dialäkt (Sos'va, obers Loz'va). De Underdialäkt Tavda isch in de 1960er-Johr usgstorbe.
* Östligi Dialäkt (Konda)
* Westligi Dialäkt (Pelym, Vagil, mittlers und und obers Loz'va)
* Südligi Dialäkt (Tawda). Er isch braktisch usgstorbe.

D Standardsproch vom Mansische isch de Sos'va-Dialäkt, 's wird aber zum Deil au uff Konda gschrybe. E Rächtschrybig isch im Johr 1932 uff Basis vom Sos'va-Dialäkt entwickelt worre; s latynisch Alphabet isch spöter durch s kyrillisch ersetzt worre. No spöter hät mer sällem no Büechstabe für d Darstellig vo de lange Vokal dezüegfiegt.

## Ussproch
D Büechstabe Б, Д, Ж, З, Ф, Ч und Щ werre numme in Lehnwörter verwändet.

## Grammatik
Di mansischi Grammatik isch (wie die vo allne finno-ugrische Sproche) durch d Agglutination brägt. D Nome chönne in sechs Kasus stoh (Nominativ, Lativ, Lokativ, Translativ, Instrumental, Ablativ). De Genitiv wird durch Possessivsuffix usdruckt. Verbe känne zwei Zite (Gegewart und Vergangeheit) und vier Modi stoh. Dodeby ändere sich d Suffix je nochdëm, ob s Verb transitiv oder intransitiv isch.

## Verglych

## Einzelnochwys
Schweizerhalle

D **Schwiizerhalle** isch e bedütends Industriigebiet diräkt am Rhii in de basellandschaftlige Gmeinde Muttez und Brattele bi Basel. D Schwiizerhalle ghört zum Wirtschaftsgebiet Nordwestschwiiz und isch dr Standort vo de Schwiizer Rhiisaline und vo bekannte Chemiikonzärn wie Novartis und Clariant. 

## Der Name
Der Name chunnt vo "Schwiizer Halle", ere eltere Bezeichnig vo de Schwiizer Rhiisaline. „Halle“ isch dr Plural vo „Hall“, e Wort für Saline, wo me nüm bruucht. Wo me em Undernähme si Name ge het, het me dänggt, ass „Hall“ e keltische Usdruck für Salz siig.

## S Unglück
D Schwiizerhalle isch im Johr 1986 uf druurigi Art berüehmt worde, wo am 1. November e Grossbrand bim Chemiikonzärn Sandoz usbroche isch. S grosse Füür, dr dick Rauch, dr Gstank und die unbekannti Zsämmesetzig vo de Verbrennigsgas hai d Behörde vo de Nochbergmeinde (u. a. Basel) veralasst, d Bevölkerig am Morge früeh mit eme allgemeine Sirenealarm z alarmiere und au e mehrstündigi Usgangssperri azordne. Keini Persone hai Schäden erlitte, aber s versüchte Löschwasser het dr Rhii versüücht und e grosses Fischstärbe usglöst. Die Giftwälle, vor allem Pestizid wie Disulfoton, Thiometon, Parathion und Fenitrothion, won e Halbwärtsziit vo 30 bis 50 Däg het, het uf ere Lengi vo 400&nbsp;km die ganzi Aalpopulation usglöscht. S dynamische Fliesswasser-System und d Organisme hai sich in e baar Möned vom Unglück erholt. Der rot Farbstoff, wo in Rhii gflossen isch het zwar s Wasser stark gfärbt, isch aber sälber harmlos gsi.

## Nowiis


## Literatur
* Nikolai A. Behr: *Die Entwicklung des Rheinschutz-Regimes unter besonderer Berücksichtigung des Sandoz-Unfalls vom 1. November 1986*; brain script-Verlag, München, 2003, 228 S., ISBN 3-9808678-0-3.

## Weblingg
* Rheinsaline
* SRG SSR Timeline: Chemie-Brandkatastrophe in Schweizerhalle – Dokumentation vom Schwiizer Fernsehe vo 1986
* 20 Jahre nach Schweizerhalle – Aktuelli Dokumentation vom Schwiizer Fernsehe
* Zeitzeuge berichtet 20 Jahre danach – Artikel im *webjournal.ch*
Bernhard Jäggi

Dr **Bernhard Jäggi** (* 17. August 1869 z Mümliswil , † 13. April 1944 z Muttez) isch e Schwiizer Politiker und Gnosseschafter gsi.

## Läbe
Dr Bernhard Jäggi isch am 17. August 1869 z Mümliswil uf d Wält cho und isch dört au ufgwachse. Er isch Bankagstellte worde und Mitgliid vo dr SP. Sit de 1890er Johr het er sich für gnosseschaftligi Gedanke iigsetzt. Sit 1900 isch er dr Revisor vom Verband vo de schwizerische Konsumverein z Basel gsi, sit 1909 Präsident vo der Verwaltigskommission und het füehrendi Böste in mehrere Undernähme gha, wo mit der Gnosseschaftsbewegig verbunde gsi si. Vo 1902 bis 1916 isch er Grossroot für d SP z Basel gsi, 1910 Bresidänt, 1911 bis 1916 Nationalroot. Ändi 1916 isch er vo siine Böste zruggdräte und het d SP verlo, wil dere ihre Kurs z radikal gsi isch für en. 1919 het er agfange, d Idee vom ene Freidorf, won er scho lang dra dänggt het, z verwirklige, und es isch vo 1919 bis 1921 zwüsche dr Stadt Basel und dr Baselbieter Gmeind Muttez baut worde. Wo s fertig gsi isch, isch er in eini vo de Wohnige im Freidorf iizoge. Dr Jäggi het 1923 au s gnossenschaftlige Seminar im Freidorf gstiftet und 1937 s gnosseschaftlige Chinderheim z Mümliswil. 1929 het er dr Ehredoktertitel vo dr Universidät Basel übercho.

Am 13. April 1944 isch er z Muttez gstorbe.

D „Siidligsgnosseschaft Freidorf“ existiert au hüte no in dere Form.

## Nowiis


---------

*Übersetzig vom e Deil vom Ardikel [[:de:Freidorf BL]] uf dr dütsche Wikipedia.*
Ugrische Sprachen

Di **Ugrische Sproche** sin e Sprochzwyg vo de finno-ugrische Sproche. De Name chunnt vo Jugorie, re Region z Westsibirie.

Zu de ugrische Sproche ghöre Ungarisch, Chantisch/Ostjakisch und Mansisch/Wogulisch. Di urugrischi Sproch isch wohrschints im 3. Johrdausend vor em Christus z Westsibirie, östlig vom Uralgebirge, gschwätzt worre.

## Merchmol
* D Konjugation ändert sich je noch dëm, ob e Verb transitiv oder intransitiv isch (bstimmti und unbstimmti Konjugation). E Verb wird numme mit me bstimmte Akkusativobjäkt bstimmt konjugiert.
* Verbalpräfix ändere d Bedütig vom Verb abstrakt oder konkret

;Bispyl uss em Mansische
ēl(a) – „vorwärts, eweg“

χot – 'eweg vo öbbis und anderi Abstufig vo de Aktionsintensität'

;Bispyl us em Ungarische

el – „furt, eweg“

ki – „use (uss)“
Schnitzelbank

E **Schnitzelbangg** isch e Zämmestellig vo kurze Väärs, wo rhythmisch deklamiert oder gsunge wärde und d Zueheerer mit humorvolle Schildrige vo aktuelle oder allgemein menschlige Vorkommnis selle z Lache mache.

## S grammatikalische Gschlächt vom Wort «Schnitzelbangg»
Z Basel und dr Umgäbig bruucht me die männligi Form und sait *dr* Schnitzelbangg, wenn me vo de fasnächtlige Schnitzelbängg redet; by anderne "Bängg" bruucht me die wyybligi Form.

## Fasnachtskultur
Bsundrigs schwiirig und raizvoll isch s fir e Sujet numme seer wenig Werter z bruuche und am Ändi vom Väärs sett e Pointe sy: je weniger Zyyle me bruucht, je kirzer d Zyyle sin und je luschtiger und unerwarteter d Pointe isch, umso gresser isch d Kunst vom Schnitzelbänggler. Schnitzelbängg wärde fir Hochzyte und anderi Fescht, d Fasnacht und anderi Gläägehaite verfasst und vo Ainzelpersone oder glaine Gruppe vordrait. Me ka sich uf eme Musiginstrumänt drbyy lo beglaite, und die maischte Schitzelbänggler zaige Helge zu de ainzelne Väärs, wo s Thema grafisch azaige, aber d Pointe nit verroote.

D Schnitzelbängg steen histoorisch in dr Dradition vom Bänggelgsang. Si sin e wichdige Dail vo dr Basler Fasnacht. Aber au an anderen Ert in dr Schwiiz und in Sydwestdytschland kennt me se, und me drait se im Raame vo dr schwäbisch-alemannische Fastnacht vor. Maischtens sin d Väärs in dääne Geegende in dr Mundart gschriibe.

Tail Schnitzelbänggler drugge d Väärs uf d Zeedel, ass d Lüüt die au speter no kenne lääse. Das isch so en Art vo Spottliteratur in dr freie Form, wo zerscht gar nit zum Ufbewaare in Biblioteeke dänggt isch.

Als markante Dail vo dr Basler Fasnacht trait au dr Schnitzelbangg zum Bild vo dääre Dradition by, wo als «immateriälls und läbigs Kulturguet» sit ane 2017 in ere UNESCO-Lischte ufgschriben isch.

## Fuessnoote
Rappenkrieg

As **Rappechrieg** bezeichnet me zwei bewaffneti Ufständ in der Nordwestschwiiz.

* vo 1591 bis 1594 zwüsche der Stadt Basel und der Basler Landschaft; lueg Basler Rappechrieg
* vo 1612 bis 1614 zwüsche der Regierig vo Östriich und em Frickdal und de agränzende Gebiet am Hochrhii, lueg Frickdaler Rappechrieg
Erster Kappeler Landfriede

Dr **Erst Chappeler Landfriide**, au dr **Landfriide vo 1529**, isch de Name vom Friidensverdrag, wo am 26. Juni 1529 zwüsche de katholische und reformierte Ort vo dr Alte Eidgenosseschaft noch em Erste Kappelerchrieg gschlosse worden isch. Er isch dr erst vo vier Landfriidensbünd, wo die katholische und reformierte Ort vo dr Alte Eidgenosseschaft mitenand abgschlosse hai, für zum s Verhältnis vo de Konfessione friidlig z regle.

## Vorgschicht
→ *Lueg dr Hauptartikel [[Erster Kappelerkrieg|Dr Erst Chappeler Chrieg]]*

D Reformation het die Alti Eidgenosseschaft in zwei konfessionelli Lager gspalte. Uf der einte Siite isch die reformatorischi Gruppe gsi, wo under anderem Züri, Bärn, Basel, Sanggalle, Biel, Chostez und Mülhuuse drzue ghört hai; uf dr andere Siite die fümf katholische Ort Uri, Schwyz, Unterwalde, Luzärn und Zug, wo am alte Glaube hai welle festhalte und sich wäge däm 1529 mit de Habsburger verbündet hai. 

Vor em Hintergrund vom Expansionsdrang vo de Reformierte hai religiösi Disput und ideologischi Kämpf über d Macht in de gemeine Herrschafte stattgfunde. D Hirichtig vom reformierte Pfarrer Jakob Kaiser z Schwyz 1529 het dr Komflikt no verscherft und beidi Siite hai afo Manne ufbiete: 30.000 Reformierti uf dr einte, 9000 Katholike uf dr andere Siite.

## Dr Friidensverdrag
D Innerschwiizer hai churz bevor s zum Kampf cho isch,  vorgschlage, ass me e Kompromiss sött sueche. Ihre Vorschlag isch agnoh worde und e Waffestillstand vo zwei Stunde isch usghandlet worde, wo denn uf zwei Däg und schliesslig uf zwei Wuche verlengeret worden isch. Noch langwiirige Verhandlige isch dr Erst Chappeler Landfriide am 26. Juni 1529 abgschlosse worde, ohni dass es zun ere militärische Usenandersetzig cho wer.

Dr Verdrag het festgleit, ass d Ort sich nit gegesiitig wäge Glaubensfroge wurde beleidige oder provoziere. In de Zuegwandten Ort und Gmeine Herrschafte hai d Chillegmeinde autonom über ihr religiöses Bekenntnis dörfe entscheide. Die fümf katholischen Ort si gschuld gsi am Chrieg und hai dorum alli Chöste müesse dräge. Usserdäm hai si ihr Sonderbündnis mit em König Ferdinand müesse uflöse. Es het en allgemeini Amnestii ge. Im Grosse und Ganze isch dr Verdrag günstiger gsi für die Reformierte.

## Folge
Mit em erste Chappeler Landfriide isch d Reformation in der Schwiiz vo de fümf katholischen Ort formell anerkennt worde. Drfür isch ihne s Rächt uf ihre Glaube garantiert worde. Das isch s erste Mol gsi, dass d Konfessione gliichwärtig zsämme existiert hai (Konfessionelli Paritet). In de gemeine Herrschafte isch d Glaubensfrog de jewilige Gmeind überlasse worde, wo nach em Mehrheitsprinzip het chönne entscheide. Die regiirende Ort hai sich nüm dörfe iimische; das het sich stark uf d Entwigglig vo de gemeine Herrschafte usgwirkt.

D Bestimmige vo däm Friidensverdrag si im Zweite Chappeler Landfriide noch em Zweite Chappelerchrieg zum grosse Deil rückgängig gmacht oder ersetzt worde.

## Weblingg
* 

## Nowiis
Kanton Barr

Dr **Kànton Bàrr** ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Schlettstàdt-Erstain im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.

## Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige *Dischtrikt Banfald* grindet worre. We s Krumm Elsàss ànne 1794 vun Frànkrich annektiert worre ésch, ìsch s Gebiet zem nej grindete *Dischtrikt Schlettstàdt* kumme.

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum *Arrondissement Bàrr* nej züegschnitte worre. Àm 10.&nbsp;Fewer 1806 ìsch üs em Arrondissement Bàrr s *Arrondissement Schlettstàdt* worre.

Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem *Kreis Schlettstàdt* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton wìdder e Teil vum *Arrondissement Schlettstàdt*.

Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Ruuse ìm Arrondissement Molse un àn dr Kànton Ewernàhn granzt, ìm Oschte àn dr Kànton Banfald, ìm Side àn dr Kànton Schlettstàdt un ìm Weschte àn dr Kànton Willer un dr Kànton Schirmeck ìm Arrondissement Molse.

## Gmeine
D greschte Gmein vum Kànton ìsch Bàrr mìt ìnsgsàmt 6.787 Inwohner ànne 2006 gsin.

Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Bàrr 16 Gmeine ghet:
Library of Congress

D **Library of Congress** (LoC) isch die (inoffizielli) Nationalbibliothek vo de USA. Si lit z Washington, D.C., isch uf mehreri Gebäud verdeilt, und isch eini vo de grösste und bedütendste Bibliotheke uf dr Wält.

## Bedütig

D Library of Congress het meh als 155 Millione Ditel, drunder si:
* 31 Millione Büecher und anderi Druckerzügniss in 470 Sproche
* 50 Millione Handschrifte
* 12 Millione Fotografie
* 4,8 Millione Plän und Charte,
usserdäm die grössti Sammlig vo sältene Büecher in Nordamerika, drunder e Guetebärg-Bible.

Anderi Nationalbibliotheke in de USA
* National Library of Medicine
* National Agricultural Library
* National Archives and Records Administration

## Gschicht

D Library of Congress isch als Forschigsbibliothek vom US-Kongräss am 24. April 1800 gründet worde, nochdäm dr Präsident John Adams dr Regierigssitz vo Philadelphia noch Washington, D.C. verleit het. Sit 1802 wird si vom *United States Congress Joint Committee on the Library* verwaltet.

5.000 $ si usge worde für Büecher und für d Iirichtig vo dr Bibliothek im neue Kapitol. D Bibliothek het scho öbbe 3000 Bänd gha, wo si 1814 im Britisch-Amerikanische Chrieg abbrennt isch.

Druf het dr Thomas Jefferson em Kongräss si Privatbibliothek als Ersatz zum Chauf abote. Er het in 50 Johr fast 6500 Büecher in verschiidene Sproche über Philosophii, Literatur und Wüsseschaft gsammlet gha. Dr Kongräss für d Sammlig 24.000 $ zahlt und het eso dr Grundstei für e Nationalbibliothek gleit. Dr Jefferson isch überzügt gsi, ass für d Gsetzgäbig alli Theme wichdig siige und das isch immer no s Grundprinzip vo dr Library of Congress.

Am 24. Dezember 1851 si im ne Füür 35.000 Büecher und anderi Gegeständ, drunder en Originalporträt vom Christoph Kolumbus verbrennt.

Spöter het d Bibliothek ihri Beständ as Depositär für e urheberrächtlig Schutz vo Wärk wäsentlig chönne erwiitere. Wär noch em amerikanische Urheberrächt si Wärk het welle schütze, het zwei Exemplar vo siiner Arbet gratis dr Bibliothek müesse ge. Das isch sit 1859 d Funktion vom Patäntbüro, wo denn gründet worden isch. Wäge däm und wägem e Brand, wo zwei Drittel vom Bestand vernichtet het, isch d Library of Congress in ärnsthafti finanzielli Schwiirigkeite cho.

Dr Ainsworth Rand Spofford het 1864 s Copyright Deposit widr für d LoC gwunne und het für d Bibliothek die finanzielli Unterstützig vo beide Kongrässparteie übercho. So het er si wäsentlig chönne vergrössere.

Z Krasnojarsk in Sibirie het dr G. W. Judin en umfassendi Privatbibliothek (öbbe 100.000 Bänd) gha, wo 1906 noch Amerika verchauft worden isch und dr Grundstei für die Russischi Sammlig in der Kongrässbibliothek bildet.

Dr Bibliothekshushalt wird no hüte zum ne grosse Deil vom Kongrass zahlt. Zu de Usgobe ghört au dr Underhalt vo drei beeidruckende Gebäud z Washington, D.C.

## Fuessnoote
Kanton Oberehnheim

Dr **Kànton Ewernahn** ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Hauiptort (frz. *bureau centralisateur*) vum Kànton ìsch Ewernahn.

## Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4.&nbsp;März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige *Dischtrikt Banfald* grindet worre. We s Krumm Elsàss ànne 1794 vun Frànkrich annektiert worre ésch, ìsch s Gebiet zem nej grindete *Dischtrikt Schlettstàdt* kumme.

We àm 17.&nbsp;Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum *Arrondissement Eerstain* nej züegschnitte worre. 

Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem *Kreis Eerstein* ghert.

Zitter em 28.&nbsp;Juni 1919 ìsch dr Kànton e Teil vum *Arrondissement Eerstain* worre, we àm 24.&nbsp;Mai 1974 mìt em Arrondissement Schlettstàdt zem *Arrondissement Schlettstàdt-Eerstain* zàmmgelejt worre ésch.

## Geogràfi
Dr Kànton hàt bìs März 2015 ìm Norde àn dr Kànton Molse un ìm Norde un Weschte àn dr Kànton Ruuse ìm Arrondissement Molse granzt, ìm Oschte àn dr Kànton Eerstain un ìm Side àn dr Kànton Bàrr.

## Gmeine
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Ewernahn 25 Gmeine:

### Gmeine bìs März 2015
Obugrische Sprachen

Di **Obugrische Sproche** sin e Undergruppe vo de finno-ugrische Sproche und di nöchste Verwandte vom Ungarische. Si werre in de mittlere Landesdeil vo Russland, zwüschem Ob, em Irtis und em Ural gschwätzt. Numme zwei Sproche ghöre zum obugrische, Mansisch/Wogulisch und Chantisch/Ostjakisch. Do si sich vo Ungarisch scho lang abgspalte hän, git's zu sällem großi Underschid in de Syntax, im Wortschatz und de Phonology. Mansisch und Chantisch sin enand ähnlig, ihri Sprächer chönne enand aber nit verstoh.

Di obugrische Sproche sin stark vo de Turksproche beyflusst worre, vor allem vom Tatarische. Bis 1930 hän si kei Rächtschrybig gha und sin entweder gar nit gschribe worre oder mer hät sich an de Literatur und de Dradition orientiert. Sit 1937 verwände si s kyrillisch Alphabet mit Züesatzsymbol, 's sin aber keini bedütsame Tekscht uff einer vo-n-e gschribe worre; au als Amtssproch wird's sälte brucht.

Mansisch hät ca. 3800 Sprächer und Chantisch 14'280; beidi sin numme innerhalb vo Russland verbreitet.
Encyclopædia Britannica

D **Encyclopædia Britannica** [] isch e bedütendi Enzyklopädie uf Änglisch. Ähnlich wie dr dütsch Brockhaus will si s menschlige Wüsse so vollständig wie möglig (*The Sum of Human Knowledge*) vermittle.

D *Britannica* – wie mer e hüfig abkürzt sait – isch e Produkt vo dr schottische Ufklärig. Die ersti Uflag isch 1768 usege worde und vo 1820 a hai se dr Adam und dr Charles Black z Edinburgh verleit. Im Vergliich zur französische Encyclopédie isch d *Britannica* ehnder politisch konservativ: die spötere Editione si im allgemeine em regierende Monarch gwidmet. Um 1870 isch dr Verlag für die 9. und 10. Uflag vo Schottland noch London züglet und mit der Ziitig *[[The Times]]* verbunde worde.

Für die 11. Uflage het dr Verlag mit dr Universität Cambridge zsämmegschafft. Denn si d Markerächt an dr Enzyklopedii dr Firma Sears Roebuck verchauft worde und d Redaktion het sich z Chicago niiderglo. Hützudag wird si vo *Encyclopædia Britannica Inc* usege.

Im Johr 2004 het s 75.000 Artikel mit 44 Millione Wörter in dr *Britannica* gha. Me cha se in Papiirform (32 Bänd, Listepriis $1400) oder uf CD-ROM bzw. DVD chaufe oder online abonniere.

Am 13. März 2012 het dr Verlag bekannt gää, dass d Enzyklopädi no 244 Johr in Zuekumft uusschliesslich digital erschiint

D Artikel in der *Britannica* wärde im Allgemeine as guet duredänggt, zueverlässig und guet gschriibe betrachtet. Si vermittlet aber au en ehnder konservativs angloamerikanischs Wältbild, und underscheidet sich so mänggisch vo andere Enzyklopädie. Wenn me se mit Wärk vergliicht, wo ähnlig gross si, gseht me hüfig Underschiid, vor allem bi wärtorientierte Theme. D Autore si in vile Fäll namhafti Wüsseschafter oder bekannti Publiziste; wo ihri Artikel signiere.

## Literatur
* Harvey Einbinder: *The Myth of the Britannica.* MacGibbon & Kee, London 1964 (Auch: Grove Press, New York NY 1964).
* A. J. Jacobs: *Britannica & ich. Von einem, der auszog, der klügste Mensch der Welt zu werden.* Aus dem Amerikanischen von Thomas Mohr. List, Berlin 2006, ISBN 3-471-79513-8.
* Wolfgang Lierz: *Karten aus Stielers Hand-Atlas in der „Encyclopaedia Britannica“.* In: *Cartographica Helvetica.* Heft 29, 2004, , S. 27–34 Volltext.

## Weblingg

* Encyclopædia Britannica – offizielli Website (englisch)
* Web-Edition vo dr ''Encyclopædia Britannica'' vo 1902 (englisch)
* Web-Edition vo dr ''Encyclopædia Britannica'' vo 1911 (englisch), Faksimiles bi archive.org