open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alexander von Humboldt

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

Dr **Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt** (* 14. Septämber 1769 z Berliin; † 6. Mai 1859 z Berliin) isch e dütsche Forschigsräisende und Uniwersaalgleerte gsi, wo dr Ruef und s Wärk von em wit über Öiropa uusegange isch. In sim Gsamtwärk, won er wääred mee as siibe Joorzäänt dra gschriibe het, het er mitghulfe d Geografii as en empiirischi Wüsseschaft z begründe. Er isch dr jünger Brueder vom Wilhelm von Humboldt gsi.

Er het meerjöörigi Forschigsräise uf Südamerika, in d USA uf Zentraalaasie gmacht und wüsseschaftligi Fäldstudie under anderem in de Beriich Füsik, Geologii, Mineralogii, Botaanik, Vegetatioonsgeografii, Zoologii, Klimatologii, Ozeanografii, Astronomii, Wirtschaftsgeografii, Ethnologii, Demografii, Füsiologii und Chemii gmacht und isch drbii vilmol vom Arzt und Botaniker Aimé Bonpland understützt worde. Dr Alexander von Humboldt het mit e Hufe Expärte us alle mööglige Fachrichdige korrespondiert und so e persöönligs wüsseschaftligs Netzwärk ufzooge.

In Dütschland isch dr Alexander von Humboldt vor allem mit sine Wärk *Ansichten der Natur* und *Kosmos* usserordentlig populäär worde. Scho zu Läbzite het er im In- und Usland e hoochs Aasee gnosse und isch as „dr grösst Naturforscher [vo sinere] Zit“ aagluegt worde. Die Kööniglich Pröissischi Akademii vo de Wüsseschafte z Berliin het en as „die ersti wüsseschaftligi Gröössi vo sim Zitalter“ gwürdigt, wo dr Wältruem von em sogar dä vom Leibniz wurd in Schatte stelle. D Bariiser Akademii vo de Wüsseschafte het em dr Biinaame „Dr nöi Aristoteles“ gee.

Wil si Wärk und Wita eso fassetteriich gsi isch, häi sich noch sim Dood e Hufe gsellschaftligi und politischi Ströömige für iiri jewiilige Ziil uf iin beruefe. Under em Iidruck von ere umfassende Globalisierig wird sit em Ändi vom 20. Joorhundert si Wärk as Pionier vom ökoloogische Dänke, wo für en d Iisicht gulte het: „Alles isch Wäggselwirkig“, rezipiert.

## Liddratuur

### Bibliografiie
* Markus Breuning: *Generalbibliographie zu Alexander von Humboldt*, 4. Uflaag, Bärn 2020. (PDF-Usgoob onläin)
* Horst Fiedler, Ulrike Leitner: *Alexander von Humboldts Schriften. Bibliographie der selbständig erschienenen Werke.* (= *Beiträge zur Alexander-von-Humboldt-Forschung.* 20). Akademie-Verlag, Berliin 2000, ISBN 3-05-002792-4.
* *The Humboldt Library. A catalogue of the Library of Alexander von Humboldt. With a bibliographical and biographical memoir by Henry Stevens*. London 1863 (onläin).
* Tobias Kraft, Katharina Einert: ''Humboldt Digital – Bibliographie der online verfügbaren Humboldt-Digitalisate''. Direktverweise auf selbständig erschienene Schriften Alexander von Humboldts (geordnet nach der dekadischen Nummerierung von Fiedler/Leitner 2000)

## Weblingg

* Chronologie über Humboldts Leben (Berlin-Brandenburgische Akademie)

## Fuessnoote


## Kwelle
Dr Ardikel über e «Alexander von Humboldt» uf dr dütsche Wikipedia
Goetschy

**Goetschy** ìsch dr Fàmìlianàmma vu da folgenda Pärsoona:
* Charlotte Goetschy-Bolognese (* 1990), elsassischa Politikera
* Henri Goetschy (1926–2021), elsassischer Politiker
* Gustave Goetschy (1846–1902), frànzeescher Àuitoor, Schurnàlìscht un Kunschtkritiker
* Sabine Goetschy-Kleinhenz (* 1962), frànzeescha Pàddelbootfàhrera
Charlotte Goetschy-Bolognese

D’ **Charlotte Goetschy-Bolognese** (* 21. Jüüli 1990 z’ Mìlhüüsa, Owerelsàss) ìsch a frànzeescha Politikera. Sitter 2022 ìsch sa owerelsassischa-n-Àbgoordneta ìn dr Nàzionààlversàmmlung.

## ìhra Kàrriar
D’ Charlotte Goetschy-Bolognese hàt z’ Schtroossburi-n-a Àbschluss vu dr Büachhàltung bschtànda. Zamma mìt ìhrem Ehamànn un ìhrem Vàtter düet sa a Bàuimàteriààlkonzärn z’ Riichwiller laita. D’rzüa ìsch sa biigoordneta Gmaindaroota fìr Kommünikàzioon z’ Brunscht-Diidana. Sa ìsch àui Vorsìtzenda vum lokààla Verain „Les demoiselles de Brunstatt“.

Bii da Pàrlàmantswàhla-n-ìm Jüüni 2022 ìsch d’ Goetschy-Bolognese àls Schtällvertrattenda vum Olivier Becht ìm 5. Wàhlkrais vum Owerelsàss gwählt worra. Wu dr Becht Regiarungsminìschter ìm Kàbinätt Borne worra-n-ìsch, hàt ìhm d’ Gotschy-Bolognese àls Àbgoordneta noohfolgt. Sa hàt sìch dr Fràkzioon Renaissance ààgschlossa.

D’ Goetschy-Bolognese ìsch verhiirootet un hàt zwai Kìnder.

## Weblìnks
* Ìn dr Charlotte Goetschy-Bolognese ìhra offiziälla Websitta (uff Frànzeesch)
* Profil ìn dr Àbgoordneta-Dàtabànk vu dr Nàzionààlversàmmlung (uff Frànzeesch)
* Profil bii *NosDéputés.fr* (uff Frànzeesch)
* Profil bii dr Haute autorité pour la transparence de la vie publique (uff Frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Carl Cox

Dr **Carl Cox** (* 29. Jüüli 1962 z’ Oldham, Anglànd) ìsch a britischer Techno-DJ un -Produzänt. Ànna 1997 hàt’ne d’ britischa Zittschrìft *DJ Mag* àls Bäschter DJ vu dr Walt üsszaichent.

## sii Laawa
Dr Cox ìsch mìt dr Müüsik vum Maceo Parker un vum James Brown uffgwàcksa. D’ Funk-Rithma hann’ne sehr biiflusst. Schuu friahj hàt’r äbbis mìt Plàttaschpììler un Schàllplàtta üssprowiart. Àm And vu da Joohra 1970 ìsch d’ Hip-Hop-Walla üss Àmerikà kumma; doo hàt dr Cox äbbis ìn dam Müüsikberaich üssprowiart. Ìm Làuif vu da Joohra 1980 hàt’r sìch noh z’ noh ìn dr eläktroonischa Müüsik gwìdmet, un schliasslig ìm Techno. Bii siina Konzärta düet’r maischt dräi Plàttaschpììler bnutza —gweehnlig düen d’ DJs numma zwai bnutza.

Sitter da Joohra 2010 düet dr Carl Cox àui aigana Verànschtàltunga betriiwa. Ìn dr Summersaison uff Ibiza hàt’r àm Zischtigoowa ìn dr Diskothek Space gschpììlt; doo hàt’r verschììdena DJs iiglààda. Ar hàt asoo gmàcht, bis àss dr Club ànna 2016 gschlossa worra-n-ìsch. 

Sii Mix-Àlbum *F.A.C.T.* (ärschììna ìm Oktoower 1995) gìlt àls d’ äärschta Mix-CD vu’ma DJ un hàt sìch mehr àss 200.000 mol ìn dr Walt verkàuift. Mìt dam Wark hàt dr Cox ìn Groossbritànnia d’ Sìlwerna Schàllplàtta fìrs maischtverkàuifta Underground Dance Album vu dara Äära bikumma. Mìt’m Àlbum ìsch’r waltwitt àls Techno- un Dance-DJ bekànnt worra. Ànna 2006 ìsch a näija Ufflààg vum Mix-Àlbum àls Gold Edition ärschììna.

Ìm britischa Film *Human Traffic* (1999) hàt dr Cox d’ Rolla vum Clubbesìtzer Pablo Hassan gschpììlt.

Àm 3. Nowamber 2007 ìsch bii’ma Ufftrìtt vum Cox ìn’ma Club z’ Caracas (Venezuela) a Schiassaräi gsìì. Doo sìnn viar Mänscha geteedet un fìmf verlätzt worra.

## siina Diskogràfii
* 1991: *I want you (forever)*
* 1995: *F.A.C.T.* (UK: )
* 1996: *At the End of the Cliche*
* 1997: *F.A.C.T. II*
* 1999: *Phuture 2000*
* 2001: *F.a.C.T. Australia*
* 2002: *Global*
* 2003: *Mixed live – 2nd Session; Phuture 2000; F.a.C.T. – Australia II*
* 2004: *Pure Intec; Back to Mine*
* 2005: *Carl Cox & Friends 2004 Live; Second Sign; Carl Cox at Space 2005; Carl Cox at Space 2006*
* 2006: *F.A.C.T (Gold Edition)*
* 2007: *Carl Cox – King of Clubs at Space*
* 2008: *Carl Cox – Carl Cox and Friends at Space; Dance Valley 2008 – Carl Cox Live*
* 2011: *All Roads Lead To The Dancefloor*
* 2013: *Pure Intec Two* (Mixed by Carl Cox & Jon Rundell)
* 2013: *All Roads Lead To The Dancefloor* (Remixes)

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (anglisch)
* 
* 
* Interview mìt’m Carl Cox: „Aufhören kommt für mich nicht in Frage!“

## Ainzelnoohwiisa
Chief Executive Officer

**Chief Executive Officer** (**CEO**) bezäichnet in vile anglofoone Staate s gschäftsfüerende Vorstandsmitgliid (vgl. Gschäftsfüerer) oder dr Vorstandsvorsitzend oder Generaaldiräkder (vgl.  Vorsitzende oder Bresidänt vo dr Gschäftsläitig) vom ene Undernääme oder allgemäin däm si Gschäftsfüerer, wo elläi zäichnigsberächtigt isch. Gläägentlig wärde angelsäggsischi Diddel wie dä im Zuug vo dr Internazionalisierig vo Undernääme au im dütschsproochige Ruum brucht. Weder in Dütschland no in Ööstriich no in dr Schwiz häi si handels- oder gsellschaftsrächtligi Relewanz.

## Kwelle
Dr Ardikel «Chief Executive Officer» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblinks

* Chief-Executive-Officer (CEO): Was mach ein CEO, Gründerszene Lexikon, 1. Januar 2019
Élisabeth Borne

D’ **Élisabeth Borne**  (* 18. Àwrìl 1961 z’ Pàriis) ìsch a frànzeescha Politikera un ehamààliga Beàmtin un Manatschera.

D’ Borne hàt àn dr Polytäcknischa Schüal so wia àn dr Nàzionààla Schüal vu da Brucka un Schtroossa gschtudiart un ìsch domìt Inscheniööra worra. Vu 2013 bis 2014 ìsch sa Prefäkta vu dr Regioon Poitou-Charentes gsìì. Vu 2014 bis 2015 ìsch sa Kàbinättsdiraktera vu dr Umwaltminìschtera Ségolène Royal gsìì. Züadam ìsch sa vu 2015 bis 2017 Vorsìtzenda vum äffentliga Pàriiser Verkehrsunternamma RATP gsìì. Fìr a lànga Zitt hàt sa dr Soziàlìschta Pàrtäi nooch gschtànda. Wahrend dr Wàhlkàmpàània vum Emmanuel Macron fìr d’ Presidàntschàftswàhl 2017 ìsch sa Mìtglììd ìn siinera Pàrtäi La République en Marche worra. Ìm Mai 2017 ìsch sa biigoordneta Minìschtera fìr Verkehr ìm Kàbinätt Philippe II worra, unter dr äärschta Presidàntschàft vum Emmanuel Macron. Ìm Jüüli 2019 ìsch sa Minìschtera fìr dr soziààl-ökoloogischa Wàndel worra; doo hàt sa em François de Rugy noohgfolgt, wo z’rucktratta gsìì-n-ìsch. Ànna 2020 ìsch sa Àrwetsminìschtera ìm Kàbinätt Castex worra. Ìm saalwa Joohr hàt sa sìch dr Pàrtäi Territoires de Progrès ààgschlossa.

Noh dr Wììderwàhl vum Presidànt Emmanuel Macron ìsch d’ Borne àm 16. Mai 2022 àls Premierminìschtera ärnännt worra. Driissig Joohra noh dr Édith Cresson ìsch sa d’ zwaita Fràui worra, wo ìn Frànkrììch dàs Àmt ìwwernumma hàt.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 

## Weblìnks

* d’ Élisabeth Borne bii *Vie-Publique.fr* (frànzeesch)
* d’ Élisabeth Borne ìn dr Àbgoordneta-Dàtabànk vu dr Nàzionààlversàmmlung (frànzeesch)
* 

## Ainzelnoohwiisa
Dorothea Störr-Ritter

D **Dorothea Störr-Ritter**, geb. *Störr*, (*  27. Augschte 1955 z Fryburg) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Si isch vu 1998 bis 2002 Mitgliid vum Dytsche Bundesdag un vu 2008 bis 2024 Landreeti vum Landkrais Brysgau-Hochschwarzwald gsii. Syt 2025 isch si Landesgschäftsfiereri vu dr CDU Bade-Wirttebärg.

## Uusbildig un Beruef
No dr Grundschuel vu 1962 bis 1965 un em Gimnasium vu 1965 bis 1974 z Waldkirch het d Dorothea Störr-Ritter Rächtswisseschafte an dr LMU Minche un dr Uniwersitet Konschtanz studiert. Noch em Referendariat bim Landgricht Rautweil het si anne 1982 ire zwait juristisch Staatsexame abglait. Syt 1989 het si as Rächtsaawälti in Kanzleie z Waldkirch, z Stuegert, z Fryburg un z Dodtnau gschafft. Vu 2002 bis 2008 isch si Bresidänti vum Bund vu dr Sälbschtändige z Bade-Wirttebärg gsii un vu 2006 bis aafangs 2008 au Bresidänti vum Bundesverband vu dr Sälbschtändige-Dytsche Gwärbverband e. V. (BDS).

## Bolitischi Karriere
D Dorothea Störr-Ritter isch anne 1994 in d CDU yydrätte. Anne 1995 isch si Mitglid im CDU-Kraisvorstand Ämmedinge wore, vu 1997 bis 1999 isch si dert stellverdrättendi CDU-Kraisvorsitzeri gsii. Vu Mai 2001 bis 2003 isch si Vorsitzeri vum CDU-Kraisverband Löörech un vu 2002 bis 2005 Landesgschäftsfiereri vu dr CDU Bade-Wirttebärg gsii. Bi dr Bundesdagswahle 1998, 2002 un 2005 isch si as Diräktkandidati im Bundesdagswahlkrais Löörech – Mille dr SPD-Kandidati Marion Caspers-Merk unterläge, isch aber 1998 iber d Landeslischt vu dr CDU Bade-Wirttebärg in Dytsche Bundesdag yyzoge. Bi dr Bundesdagswahl 2002 isch si nit widergwehlt wore, het aber as Nooruggeri fir dr Abgordnete Heinz Seiffert ab em 18. Juli 2005 fir e baar Wuche em em Bundesdag aaghert. Wäg dr Iberhangmandat vu dr CDU Bade-Wirttebärg het si bi dr Bundesdagswahl 2005 iri Widerwahl verfählt.

Am 17. Dezämber 2007 isch si vum Kraisdag vum Landkrais Brysgau-Hochschwarzwald mit 57 vu 66 Stimme as Noofolgeri vum Jochen Glaeser zur Landreeti gwehlt wore. Si isch bi irem Amtsaadritt am 3. Merz 2008 di erscht Landreeti z Bade-Wirttebärg gsii. Im Dezämber 2015 isch si fir e zwooti Amtszyt widergwehlt wore. Si het des Amt bis Ändi Februar 2024 ghaa, ire Noofolger isch dr Christian Ante wore.

Im Septämber 2025 isch d Störr-Ritter  Landesgschäftsfiereri vu dr CDU Bade-Wirttebärg wore.

Syt em 12. Oktober 2011 isch si Mitglid im Nazionale Normekontrollroot.

## Familie
D Dorothea Störr-Ritter isch ghyrote mit em Hans Ritter un het zwoo Dechtere.

## Weblink
* Biografy im Abgordnetehandbuech vu dr 14. Wahlperiod vum Dytsche Bundesdag
* 

## Fueßnote
Adygeische Sprache

**Adygeisch** (Äigebezäichnig , „-bze“ bedütet „Sprooch“), dütsch au **Adygejisch**, sältener **Adygisch**, au *West-Tscherkessisch*, isch näbe Russisch d Amtssprooch vo dr autonoome Republik Adygeja in dr Russische Föderazioon. Si wird vo verschiidene Tscherkesse-Stämm in Adygeja as Schriftsprooch verwändet: vo de Schapsugh, de Bsedugh, de Absech, de Temirgoj, de Hakutschi, de Kabardiner in Adygeja (nit in Kabardino-Balkarie und Karatschai-Tscherkessie) u.&nbsp;a. Si isch us em Dialäkt vom Stamm vo de Temirgojer bildet worde.

In Russland schwätze vermuetlig 125'000&nbsp;Lüt Adygeisch as Muetersprooch, uf dr ganze Wält si s öbbe 500'000. Die grösst adygeischi Gmäind het öbbe 277'000&nbsp;Mitgliider und läbt in dr Türkei. öbbe 4'000&nbsp;Tscherkesse lääbe in Galiläa in Israel. Die schuelpflichdige Chinder häi dört in de Dörfer Kfar Kama und Rehaniye au Underricht in dr adygeische Sprooch.

Adygeisch ghöört zur Familie vo de nordwestkaukasische Sprooche und wird zsämme mit em Kabardinische au as „Tscherkessisch“ bezäichnet. Kabardinisch wird vor allem in dr autonoome Republik Kabardino-Balkarie näbe dr balkarische Sprooch gschwätzt. Witeri verwandti Sprooche si s Ubychische, s Abchasische und s Abasinische.

Wie alli nordwestkaukasische Sprooche het s Adygeische en agglutinierende Sproochbau e Hufe Konsonante. In de verschiidene Dialäkt git s zwüsche funfzg und sächzig Konsonante, vo deene si vili Ejektive. In dr Mundart vo de Abdsach existiert e zuesätzlge, seer sältene palatale Ejektiv.

D Sprooch isch noch dr Oktoberrevoluzioon standardisiert worde und sit 1938 wird si mit em kyrillische Alfabeet gschriibe. Vorhäär het mä bis 1927 en Alfabeet brucht, wo uf em Araabische ufbaut 
gsi isch und ab 1928 äins, wo uf em latiinische Alfabeet basiert isch. 

## S Modärne Adygeische Alfabeet

## Liddratuur
* Monika Höhlig: *Kontaktbedingter Sprachwandel in der adygeischen Umgangssprache im Kaukasus und in der Türkei.* LINCOM Europa, Münche 1997, ISBN 3-89586-083-2

## Weblingg

* Ethnologue-Eintrag zum Adygeischen
* Adygeisches Alphabet
* Hörprobe für adygeische Literatur
Mirjam Nastasi

D **Mirjam Nastasi** (* 7. Juni 1946 z Utrecht) isch e niderländischi Fletischti un Musikwissenschaftleri.

## Lääbe
D Nastasi het d Fächer Flete un Musikwisseschaft z Utrecht studiert un het iri Studie speter z Fryburg bim Aurèle Nicolet un em Hans Heinrich Eggebrecht furtgsetzt. As Mitglid vum Mobiel Ensemble Nederland un in Zämenarbet mit em Pianischt Geoffrey Madge het si si aafangs vor allem mit zytgnessischer Musik bscheftigt, speter no in Zämenarbet mit Chinschtler wie Frans Vester, Frans Brüggen, Bob van Asperen un Michael Schneider au mit Alter Musik un Traversflete.

Mit verschidene Orcheschter un Ensemble het si bi Hyfe Musikfeschtival mitgwirkt un het Maischterkirs in verschidene europäische Länder gee.

Si het bi dr verschidene Publikazione mitgschribe wie dr *Flute Library* z Amsterdam un dr Fachzytschrift *Tibia* un schafft mit bi Notenedizione u.&nbsp;a. fir d Universal Edition Wien. Si het d Raie „Die Soloflöte“ im Verlag C. F. Peters Frankfurt uusegee.

Si het am Koninklijk Conservatorium voor Muziek z Den Haag, dr Musikhochschuel Frankfurt an dr Uniwersitet Mainz unterrichtet. Ab 1991 isch si Brofässeri fir Querflete un Methodik an dr Fryburger Musikhochschuel gsii, vu 1996 bis 2006 isch si dert au Räkteri gsii.

## Weblink
* 
* Persönliche Website von Mirjam_Nastasi

## Fueßnote
Landesvereinigung Freie Wähler Bayern

D **Landesveräinigung Freiji Weeler Bayre** isch e Landesverband vo dr Bardei Freiji Weeler. Si isch 1997 as Veräinigung vo Weeler us dr Middi vom *Landesverband der Freien Wähler* gründet worde, wo as Dachverband vo Weelergrubbe nit an de Landdaagswaale het chönne mitmache. Dr Landesvorsitzend isch dr Hubert Aiwanger, sit Mai 2019 isch d Susann Enders die nöiji Generaalsekretäärin, dr Felix Locke isch dr stellverträtend Generaalsekretäär. 

## Brofiil
### Grundsetz
Die Freije Weeler verdräte, je noch em Thema, zum däil liberaali (s Versterke vo de Bürger- und Menscherächt, d Förderig vom Middelstand, en öffentligi Hushaltsdiszipliin), zum däil konservatiivi (Vergröösserig vo de Sicherhäitschreft, d Bekämpfig vo Drooge), zum däil sozialliberaal (staatligi Existänzvorsorg, Chanssegliichhäit in dr Bildig, d Fürderig vom Woonruum) oder ökoloogisch-alternatiivi Ziil (Energiipolitik, Wasserwirtschaft). Das het de Freije Weeler immer wider dr Vorwurf vo dr Beliebigkäit oder vom Populismus brocht; für d Bardei sälber isch das e Zäiche vo Pragmatismus.

### Programmatik
Schweerpünkt in dr bayrische Landespolitik si sit 2008 d Bildigs- und Hoochschuelpolitik (Abschaffig vo de Studiebidrääg und s Abitur noch dr 12. Joorgangsstuefe (G8)), d Förderig vo ernöierbaare Energie, s Infroogstelle vo Groossbrojekt (Flughaafe Münche, dr Donauusbau, die zwäiti Stammstrecki vo dr S-Baan Münche). oder in den Leitlinien der Landesvereinigung zur Landtagswahl 2013.

## Kwelle
Dr Ardikel «Landesvereinigung Freie Wähler Bayern» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg
* Offizielli Website vo de Freije Weeler Bayre
* Website vo dr Frakzioon Freiji Weeler im Bayrische Landdaag

## Fuessnoote
Stadtrecht

__NOTOC__ 

S **Stadträcht** isch ursprünglig s Vorrächt *(Stadtregaal)* gsi, wo dr Kaiser oder dr Landesher gha het zum e Siidlig zur Stadt chönne erheebe. Es isch au dr Inbegriff vo de Rächtssetz, wo im beträffende Rächtsbezirk gültig gsi si. Im Geegesatz drzue isch s middelalterlige Landrächt mäistens vo dr Landesherrschaft festgläit worde. S Stadträcht isch kä äihäitligs „Stadtgsetz“, sondern bestoot us meerere Briwilegie (Stapelrächt, Zöll) und Äinzelrächt, wo s Määrträcht von ene mäistens s eltiste isch. Als Minderstadt si Ort bezäichnet worde, wo en iigschränkts Stadträcht häi.

S Stadträcht, wo im middelöiropääische Ruum üüblig isch, goot vermuetlig ursprünglig uf italiäänischi Vorbilder zrugg, wo iirersits an de Dradizioone vo dr Sälbstverwaltig vo de röömische Stedt usgrichdet gsi si. Hüte isch s „Stadträcht“ z Dütschland und z Öschterriich mit käine bsundrige Rächt me verbunde, und in dr Schwiiz gits es gaar nümme. „Stadt“ isch hüte also nume no e Wort und/oder e Bestanddäil vom Naame vo gwüsse Gmäinde.

## Kwelle
Dr Ardikel «Stadtrecht» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* *Meyers Konversations-Lexikon.* 4. Uflaag vo 1888–1890. 
* Carl Haase (Uusegääber): *Die Stadt des Mittelalters. Bd. 1: Begriff, Entstehung und Ausbreitung.* Wiss. Buchges., Darmstadt 1978.
* Eberhard Isenmann: *Die deutsche Stadt im Spätmittelalter, 1250–1500, Stadtrecht, Recht, Stadtregiment, Kirche, Gesellschaft, Wirtschaft (UTB für Wissenschaft, Grosse Reihe).* Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 1988.
* Hans Patze: *Stadtgründung und Stadtrecht.* In: *Recht und Schrift im Mittelalter.* Uusegee v. Peter Classen. (Vorträge und Forschungen 23) 1977. S.&nbsp;163–196.
* Tino Fröde: *Privilegien und Statuten der Oberlausitzer Sechsstädte. Ein Streifzug durch die Organisation des städtischen Lebens in Zittau, Bautzen, Görlitz, Löbau, Kamenz und Lauban in der frühen Neuzeit.* Oberlausitzer Verlag, Spitzkunnersdorf 2008, ISBN 978-3-933827-88-3.
* Joszef Wiktorowicz: *Die „Stadtordnung“ als Textsorte. Anhand einer Abschriftensammlung aus Krakau.* In: Mechthild Habermann (Uusegääber): *Textsortentypologien und Textallianzen des 13. und 14. Jahrhunderts.* Berlin 2011 (= *Berliner sprachwissenschaftliche Studien.* Band 22), S. 429–438.
* Andreas Deutsch (Uusegääber), Stadtrechte und Stadtrechtsreformationen (Schriftenreihe des Deutschen Rechtswörterbuchs / Akademiekonferenzen 32), Heidelberg 2021, ISBN 978-3-8253-4898-4.

## Weblingg

* Kurze Geschichte des Stadtrechts
* Die stadtrechtliche Verflechtung Westfalens,
Lexikon des Mittelalters

S ***Lexikon des Mittelalters*** (**LMA**, **LexMA** o. ä.) isch e Lexikon uf Dütsch zur Gschicht und Kultuur vom Middelalter. Es het nüün Bänd und äi Registerband und umfasst 36'000 Ardikel. Es isch vom ene internazionaale Autoorekollektiiv verfasst worde. Dr Robert-Henri Bautier het s mit dr Gloria Avella-Widhalm, Ulrich Mattejiet und Robert Auty uusegee. Dr Zitruum, wo din behandlet isch, goot vo dr Spootantike bis zum Aafang vo dr Nöizit um s Joor 1500, wobii au Büzanz und die araabischi Wält berücksichtigt wärde.

Es gältet allgemäin in dr Mediävistik as unverzichtbaar, au wenn dr Forschigsstand vo de erste Bänd zum Däil überholt isch. S Wärk wird mäistens as *LexMA* (oder *LMA*) mit dr Aagoob vo dr Spalte (Sp.) zitiert.

D Originaalusgoob isch vo 1977 aa erschiine. D Bänd 1 (1980) bis 6 (1993) si im Artemis- beziejigswiis im Artemis-&-Winkler-Verlag Münche und Züüri uusecho, d Bänd 7 (1995) bis 9 (1998) im LexMA-Verlag Münche. E Registerband isch 1999 z Lache am Züürisee veröffentligt worde.

Es git s Lexikon au as Studieusgoob bim Metzler-Verlag Stuttgart / Weimar 1999 (ISBN 3-476-01742-7, 2002 as Daschebuechusgoob bim dtv (ISBN 3-423-59057-2).

## Kwelle
Dr Ardikel «Lexikon des Mittelalters» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur

* Rudolf Schieffer: *Das ganze Mittelalter von A bis Z.* In: *Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters* 60, 2004, S. 571–580 (mgh-bibliothek.de PDF).

## Weblingg
* Christian Heitzmann: Besprechung, in: *Informationsmittel für Bibliotheken* (IFB), Band 7 (1999), S. 1–4.
* Dedo-Alexander Müller: Rezension vo dr CD-ROM-Usgoob uf H-Soz-Kult
Arabische Welt

Dr Begriff **araabischi Wält** () bezäichnet e Regioon in Nordafrika und in Vorderaasie. Staate mit ere meerhäitlig araabische Kultuur gälte as Däil vo dr araabische Wält.

Dr Begriff wird zwaar vil brucht, isch aber nid exakt definiert und wird doorum mit eme chliin a bim Wort *araabische* gschriibe. Es git meereri Kriterie, zum z Definiere, wär zur araabische Wält ghöört: d Dominanz vo dr araabische Sprooch (spróochligs Kriterium), dr Iifluss vom Islam (religiööses Kriterium) und schliesslig d Mitgliidschaft in dr Arabische Liga (politischs Kriterium).

## Kwelle
Dr Ardikel «Arabische Welt» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Alexander Flores: *Die Arabische Welt. Ein kleines Sachlexikon.* Reclam-Verlag, Stuttgart 2003, ISBN 978-3-15-018270-3.
* Ulrich Haarmann: *Geschichte der arabischen Welt.* C. H. Beck, Münche 2004, ISBN 978-3-406-47486-6.
* Khalid Al-Maaly: *Die arabische Welt. Zwischen Tradition und Moderne.* Palmyra, 2004, ISBN 978-3-930378-56-2.
* Alfred Schlicht: *Geschichte der arabischen Welt*. Reclam-Verlag, Stuttgart 2013, ISBN 978-3-15-010916-8.
* Udo Steinbach: *Die arabische Welt im 20. Aufbruch - Umbruch - Perspektiven. *Kohlhammer, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-17-032541-8.
* Günter Barthel, Kristina Stock: *Lexikon Arabische Welt. Kultur, Lebensweise, Wirtschaft, Politik und Natur im Nahen Osten und Nordafrika.* Reichert, 1994, ISBN 978-3-88226-783-9.
Janina Klassen

D **Janina Klassen** (* 1953 z Bad Salzuflen) isch e dytschi Musikwisseschaftleri un emeritierti Brofässeri an dr Hochschuel fir Musik Fryburg.

## Lääbe
D Klassen het z Freiburg, z Wien, z Paris, z Siena un z Kiel Musikwisseschaft, Germanischtik, Philosophi un Italienisch studiert. Si het aafangs im *Christians Verlag* z Hamburg un as Dozänti fir Musiktheori gschafft. No verschidene Verdrättige un Lehrufdreg un Arbeite as freii Autori, Dramaturgi un Rusgeber het si an dr Uniwersitet Kiel promowiert un si an dr Tächnische Uniwersitet Berlin habilitiert. Vu 1999 bis 2022 isch si Brofässeri fir Musikwisseschaft un dert Mitglid vum Senat an dr Hochschuel fir Musik Fryburg gsii. Si het Bydreg zue aktuäller Musik un Musikkunzäpt, musikgschichtlige Theme, Musik-Sprochtheori un Genderfroge publiziert. Anne 2009 het si ne wichtigi Biografy iber d Clara Schumann vereffetligt.

## Uuszaichnige
* Fakultätsbryys dr Christian-Albrechts-Universität zu Kiel fir die Dissertation
* Robert-Schumann-Bryys vu dr Stadt Zwickau 2019 (zäme mit dr Ragna Schirmer)

## Weblink
* Verzeichnis der Schriften von Janina Klassen in der Bibliographie des Musikschrifttums am Staatlichen Institut für Musikforschung Berlin.

## Fueßnote
Lakonien

**Lakonien** () isch e griechischi Landschaft im Süüde vo dr Regioon Peloponnes. Si het e Flechi vo 3'638.911 km² und fümf Gmäinde mit 89'138 Iiwooner (im Joor 2011).

Lakoonie isch in dr Antike usserdäm dr Naame vom spartaanische Staat gsi, wo die freije Iiwooner von em Lakoonier oder Lakedaimoonier ghäisse häi. 
Vom Adjektiv *lakoonisch* as Bezäichnig für d Spartaaner chunnt dr Usdruck *lakoonischi* Reed.

Noch dr Gründig vom modärne Staat Griecheland, 1833, isch Lakoonie as Prefektuur iigrichdet worde und und isch s bliibe, mit churze Underbrüch bis zur Verwaltigsreform 2010. Denn si d Kompetänze vo dr Prefektuur de Gmäinde überdräit worde, wo mä zämmegläit und eso iiri Zaal uf fümf reduziert het, und dr Regioon Peloponnes. Sit denn bildet Lakoonie dr **Regionaalbezirk Lakoonie** (). Dä schickt acht Delegierti in dr Regionaalroot vo dr Regioon Peloponnes, het aber sust kä politischi Bedütig. Lakoonie umfasst d Gmäinde Anatoliki Mani, Elafonisos, Evrotas, Monemvasia und Sparta.

## Geografii
Lakoonie befindet sich zwüschen em Parnon- und em Taygetos-Gebirg, Gebirgszüüg, wo mäistens mee as duusig Meeter hooch si und in dr Antike eso dr ganz Landstrich in zun ere Festig gmacht häi. Die Gebirgszüüg laufe in zwäi „Fingern“ vo dr Halbinsle Peloponnes us, dr Parnon am Ändi von ere eender niidrige Chetti vo Karsthüügel im Kap Kremidi, dr Taygetos in dr Halbinsle Mani. Zwüschene befinde sich dr lakoonisch Golf und s fruchtbaare Daal vom Fluss Evrotas, wo noch öbbe 70 km in dr lakoonisch Golf fliesst. Sini vile Nääbeflüss sorge im ganze Daal für e gliichmäässigi Bewässerig. 

Vo Sparta, wo in dr Antike e mächdigi Hauptstadt gsi isch, si nume non e baar archeoloogischi Räst üübrig. Zu de berüemtiste turistische Ziil in dr Prefektuur ghööre die büzantiinischi Ruinestadt Mystras und d Dropfstäihööli vo Diros in West-Mani.

## Ehemooligi Browinze (επαρχίες)
Wo Lakoonie gründet worde isch, het s Gebiet us de Browinze
* Epidavros Limiras (Επίδαυρος Λιμήρας), Hauptort Molai
* Lakedaimon (Λακεδαίμων), Hauptort Sparta
* Gythio (Γύθειο), Hauptort Gythio
* Itylo (Οίτυλο), Hauptort Areopoli
bestande.

E Zit lang isch Lakoonie vo 1836 bis 1845 und vo 1899 bis 1909 in zwäi Gebiet iidäilt gsi, nämlig in Lakoonie mit de Browinze Gythio und Itylo (vo 1899 bis 1909 as *Prefektur Lakoniki*) und *Lakedaimon* im ängere Sinn, wo d Browinze Lakedaimon und Epidavros Limiras umfasst het. D Browinz Kythira het vo 1866 bis 1909 zur Prefektuur Lakoonie bzw. Lakoniki ghöört.

## Weblingg
* Landschaftsbeschriibig
* Gschicht und Geografii vo Lakoonie
Pays de Bitche

S **Bitscher Land**, franzöösisch **Pays de Bitche** oder **Bitcherland**, isch e Naturlandschaft im Oste vo Frankriich im Departemänt Moselle in dr Regioon Grand Est. Es entspricht em franzöösische Däil vom Gebiet vo dr ehemoolige Herrschaft Bitsch.

## Geografii

S Bitscher Land het im ganze 57 Gmäinde und umfasst im Oste e Däil vom Naturpark Nordvogeese. Im Weste und Südweste isch die landwirtschaftlig brägti Westricher Hoochflechi. Im Süüde gränzt isch s Chrummen Elsass, wo zum Arrondissement Saverne ghöört, im Oste dr Kanton Wissembourg. Im Norde si Rhiiland-Pfalz und s Saarland, im Weste d Kantöön Sarralbe und Sarreguemines-Campagne vom Arrondissement Sarreguemines, wo au s Bitscher Land drzue ghöört. Dr Kanton Rohrbach goot do bis an d Saar aane. D Nord-Südlinie Liederschiedt – Rahling bezäichnet d Drennig vo de underschiidlige Landschafte, wo rächt scharf isch. Westlig vo deere Linie bestoot dr Undergrund fast nume us Chalkstäi, wääred östlig drvo bewaldeti Farbigsandstäihüügel ligge, wo dur diefi Daaliischnitt verstücklet si. Sit em 16. Joorhundert si in däm Landschaftsdäil e Hufe Däiche und See aagläit worde, mäistens für landwirtschaftligi und industrielli Zwäck.

D Hauptabflüss Schwalb, Bickenalb und Hornbach fliesse vor allem in ere Süd-Nord-Richdig und entwässere über d Blies zur Saar. Dr Falkestäinerbach und die Nördligi Zinsel, wo d Kwelle von ene im Lembärger Ruum si, fliesse uf Südoste zum Rhii. D Ache fliess uf Wesze und mündet bi Kalhuuse in d Saar. Dr niidrigst Punkt im Bitscher Land isch Baerethal an dr Nördlige Zinsel und diräkt an dr Gränze zum Kanton Reichshoffen mit 190&nbsp;m, die höggsti Stell mit 510&nbsp;m lit nid wit drvo am Garnfirst bi Philippsbourg, au an dr Gränze zu Reichshoffen.

## Seenswürdigkäite

Datei:Croix orenthal.jpg|S Wäägchrüz bi Rolbing
Datei:Schorbach 290405.jpg|S Bäihuus vo Schorbach
Datei:Moulin a escvhviller 250404.jpg|D Museumsmüüli vo Eschviller
Datei:Meisenthal Breitenstein Pierre des 12 apotres 02 05 2012 1.jpg|Dr Zwölfapostelstäi, e voorgschichtlige Menhir uf dr Gränze zwüschen em Elsass und Lothringe
Datei:Bitche (Zitadelle).jpg|D Zitadelle vo Bitche


## Weblingg
* Offizielli Website für d Stadt Bitsch und d Umgääbig
*  
* Informazioone über alli Ortschafte
* Bitscher und Saargemünder Land

## Liddratuur
* *Le Pays de Bitche*, Didier Hemmert 1990.
* *Bitche et son pays*, André Schutz 1992.
* *Les grelots du vent, images et mirages du Pays de Bitche*, Bernard Robin 1984.
Manhattan

**Manhattan** (uff Àmerikànisch Anglisch , odd’r  ìm lokààla Nöi Yorker Dialäkt; uff Hoochdiitsch ) ìsch dr klainschta doch beväälkerungsdìchteschta vu da fìmf Schtàdtbezirka vu Nöi York. Ar däckt sìch mìt’m **New York County**, wo unt’r da urschprìngliga Counties vum US-Bundesschtààt Nöi York zehlt. Manhattan lììgt bii dr süüdliga Granz vum Bundesschtààt, grààd geega-n-ìwwer dr Upper New York Bay. Manhattan ìsch s’ geogrààfischa un demogrààfischa Zäntrum vu dr Nordoscht-Megalopoola, wo vu Boston bis uff Washington, D.C. làuift. Ar ìsch àui s’ Zäntrum vu dr Metropoolregioon Nöi York, wo unter da greeschta Metropoola vu dr Walt zehlt. Z’ Manhattan salbscht sìnn 1,7 Millioona Iiwoohner (Schtànd: 2020), àwwer mehr àss 58 Millioona Litt laawa ìn’ma Umkrais vu 400 km um Manhattan.

## Weblìnks

* d’ offiziälla Websitta vum Bìrgermaischter vu Manhattan (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
The New York Times

**The New York Times** (**NYT**) ìsch a iiflussriicha ìwwerregionààla US-àmerikànischa Tààgszittung, wo z’ New York City ìm Verlààg vu dr New York Times Company ärschiint.

D’ New York Times Company ìsch ìm Àkziaindex S&P 500 glischtet. Ìnsgsàmt verräffentligt sa mehr àss 30 Druckmeedia. Àm Andsjoohr 2016 sìnn jeeder Wuchatààg 571.500 Üssfartigunga gedruckt worra, un 1.085.700 àm Wuchanand. Ànna 2019 ìsch d’ Ufflààg àn da Wuchataag uff 483.701 Examplààra gsunka. Ànna 2021 hàt s’ Unternamma 1.700 Mìtàrwaiter ìm Uffsàtz ghàà —dàs ìsch d’ greeschta Zittungsredàkzioon ìn da USA. Sitter’m 1. Janner 2018 ìsch dr Arthur Gregg Sulzberger Üssgaawer vu dr Zittung. Uffsàtzlaiter ìsch sitter Jüüni 2022 dr Joseph F. Kahn. D’ kàuifmannischa Laitera-n-ìsch sitter Septamber 2020 d’ Meredith Kopit Levien àls CEO un Presidanta vu dr Verlààgsgsällschàft. Mìt 126 Millioona unterschììdliga Besüacher (ìm Jüüni 2016) ìsch d’ NYT d’ Zittung, wo ìm Internet àm maischta glaasa wìrd. Ànna 2020 ìsch dr Online-Ufftrìtt uff Plàtz 25 vu dr Alexa-Rànglischta vun àlla Websitta gsìì. Üsserdam ìsch sa d’ Zittung, wo da maischta Pulitzer-Priisa (132) bikumma hàt, un hàt mìt knàpp àcht Millioona Àbonnanta (2021) àui d’ maischta Àbonnanta.

## Lìteràtüür
* Gay Talese: *The Kingdom and the Power.* World Publishing Company, New York Clevel 1969. ISBN 0-8446-6284-4.
* Harrison E. Salisbury: *Without fear or favor: The New York times and its times*. Times Books, New York City 1980, ISBN 0-8129-0885-6.
* Stefan W. Elfenbein: *The New York Times. Macht und Mythos eines Mediums*. Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 1996, ISBN 3-596-13219-3.
* Alex S. Jones, Susan E. Tifft: *The Trust – The Private and Powerful Family Behind The New York Times.* Little Brown, Boston 1999; Back Bay Books, Boston 2000, ISBN 0-316-83631-1.
* John Hess: *My Times: A Memoir of Dissent.* Seven Stories Press, 2003. ISBN 1-58322-604-4, ISBN 1-58322-622-2.
* Seth Mnookin: *Hard News. The Scandals at The New York Times and Their Meaning for American Media.* Random House, New York 2004, ISBN 1-4000-6244-6.
* Matthew Pressman: *On Press: The Liberal Values That Shaped the News.* Harvard University Press, Cambridge 2018, ISBN 978-0-674-97665-8.
* Jill Abramson: *Merchants of Truth: The Business of News and the Fight for Facts.* Simon & Schuster, New York 2019, ISBN 978-1-5011-2320-7, S. 62–81, 182–224, 370–402 (= *Kapitel 3*, *7* und *12*).

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (anglisch)
* ''History'' – Salbschtdàrschtällung vu dr *New York Times* (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
CNN

**Cable News Network**  (kurz **CNN** ) ìsch a US-àmerikànischer Farnsahsander mìt Sìtz z’ Atlanta ìm Bundesschtààt Georgia. Ar gheert züa CNN Global, era Filiàla vu Warner Bros. Discovery. Grìnda worra-n-ìsch’r ànna 1980 vum Ted Turner un em Reese Schonfeld. Ar ìsch dr äärschta Noohrìchtakànààl ìn da Verainigta Schtààta gsìì.

Ìm Septamber 2018 hann 90,1 Millioona Hüüshàlta dr Kànààl CNN känna lüaga —dàs ìsch 97,7 Prozant vu da Hüüshàlta mìt Kààwelfarnsah gsìì. Noh dr Àgantüür Nielsen ìsch CNN ìm Jüüni 2021 noh Fox News un MSNBC dr drìtta Noohrìchtasander gsìì, wo àm maischta glüagt worra-n-ìsch, mìt ìm Durschnìtt 580.000 Züaschàuijer pro Tààg. Üsserhàlb vu da USA wìrd s’ CNN-Progràmm uff’m Kànààl CNN International üssgschtrààhlt, wo m’r ìn 212 Lander un Schtààtsgebiater känna sah. 

D’ àmerikànischa Züaschàuijer vu CNN sìnn ender Ààhanger vu dr Demokrààtischa Pàrtäi.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (anglisch)
* Offiziälla Websitta vu CNN (US) (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
The Coca-Cola Company

**The Coca-Cola Company**  ìsch a US-àmerikànischer Getrankerharschtäller, wo hàuiptsachlig Ärfrìschungsgetranker màcht. Sii Sìtz hàt dr Konzärn z’ Atlanta ìm US-Bundesschtààt Georgia. Dr CEO ìsch dr James Quincey.

D’ Coca-Cola Company bezaichnet sìch àls s’ greeschta Getrankerunternamma vu dr Walt. S’ Unternamma verkàuift mehr àss 3.900 Produkta ìn mehr àss 190 Lander vu dr Walt. Bis ìm Septamber 2012 ìsch d’ Firma ìn Kuba, Nordkoreà un Myanmar nìt vertratta gsìì. Sitter Septamber 2012 wìrd jedoch Myanmar wììder belììfert. Ìm Zuug vum rüssischa-n-Ààgrìff uff d’ Ukràina hàt sìch s’ Unternamma-n-üss Rüsslànd z’ruckgezooga.

Dr bekànnteschta Produkt ìsch nàdììrlig dr Coca-Cola, wo ìm Unternamma sii Nàmma gaa hàt. Naawadràà vermàrktet àui dr Konzärn vììla àndra Màrka wia zem Biischpììl Fanta, Sprite, mezzo mix, Lift, Fuze Tea, Bonaqa, Apollinaris, Minute Maid, Powerade un Glacéau.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* The Coca-Cola Company (anglisch)
* Coca-Cola Diitschlànd (hoochdiitsch)
* Coca-Cola Schwiiz (hoochdiitsch, frànzeesch)
* Coca-Cola Eeschtriich (hoochdiitsch)
* Coca-Cola Frànkrììch (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Juda (Reich)

**Juda** (hebräisch יְהוּדָה *Jehūdāh*) isch in dr Iisezit e Köönigdum im östlige Middelmeerruum in de judääische Bärg um Jerusalem gsi. Noch dr Bible isch s vom König David gründet worde. Dr Wärt vo groosse Däil vo de biblische Text isch under Historiker umstritte, und doorum si Abschnitt vo dr Gschicht vo Juda nid gsicheret. D Erooberig vo Jerusalem dur dr Nebukadnezar II. im Joor 587&nbsp;v.&nbsp;d.&nbsp;Z. het s Ändi vo dr Äigestaatligkäit bedütet. D Regioon isch Däil vom nöibabylonische Riich worde, spööter im Riich vo de Achämeniide die persischi Browinz Jehud. Erst under de Makkabäer isch s wider zum ene sälbstverwaltete jüüdische Lääbe in dr Regioon cho.

## Kwelle
Dr Ardikel «Juda (Reich)» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Gösta W. Ahlström: *The History of Ancient Palestine from the Palaeolithic Period to Alexander’s Conquest.* With a contribution by Gary O. Rollefson, edited by Diana Edelman. JSOT.S 146. Sheffield 1993.
* Angelika Berlejung: *Geschichte und Religionsgeschichte des antiken Israel.* In: Gertz, Jan Christian u.&nbsp;a. (Uusegääber): *Grundinformation Altes Testament: Eine Einführung in Literatur, Religion und Geschichte des Alten Testaments.* Göttinge 2006; 32009.
* Herbert Donner: *Geschichte des Volkes Israel und seiner Nachbarn in Grundzügen.* Teil 1: *Von den Anfängen bis zur Staatenbildungszeit.*, Göttingen 1984; Teil 2: *Von der Königszeit bis zu Alexander dem Großen*, Göttinge 1986; in: Altes Testament Deutsch, Ergänzungsreihe, Bd.&nbsp;4/1 und 4/2.
* Thomas Willi: *Juda, Jehud, Israel. Studien zum Selbstverständnis des Judentums in persischer Zeit*. Mohr Siebeck, Tübinge 1995, ISBN 978-3-16-146478-2.

## Fuessnoote
Sarah Yarkin

D’**Sarah Yarkin** (* 28. Mai 1993 z Berkeley, Kalifornie) isch e US-amerikanischi Schouspilere u Sängere. Mi kennt se vorallem dür d’Filme *Happy Death Day 2 U* u em 2022 erschinigne *Texas Chainsaw Massacre.*

## Lebe
D’Sarah isch am 28. Mai 1993 z’Kalifornie ine jüdischi Familie gebore. Si het ar UCLA, School of Theater, Film and Television Schouspilerei gstudiert, wo si 2015 mitemne Bachelor of Arts het abgschlosse .

## Filmography

## Diskografie

## Referänze
* Sarah Yarkin uf IMDb 
* "In the News" - UCLA News Syte
* Spotify Artist Profil
Nebukadnezar II.

Dr **Nebukadnezar II.** oder **Nabū-kudurrī-uṣur II.**, mänggisch au *Nebukadnezzar*; sumeerisch AG.NIG.DU-URU und PA.NIG.DU-PAP, spootbabyloonisch *Nabium-Kudurru-usur*, aramäisch *nbwkdsr* „Nebukadser“, Alts Testamänt  oder ,  *Nabouchodonósôr*, , klassisch-, modern-; * um 640&nbsp;v.&nbsp;d.&nbsp;Z.; † 562&nbsp;v.&nbsp;d.&nbsp;Z.) isch vo 605 bis 562&nbsp;v.&nbsp;d.&nbsp;Z. dr nöibabyloonisch Köönig gsi.

Dr Nebukadnezar het dr Naame vom e Vorfaar, em Nebukadnezar I. üüberchoo. Dr Naame bedütet „Dr Gott Nabū schützi mi erste Soon“. Die ersti Aaordnig as Köönig stammt vom 31.&nbsp;Augustgreg. us sim Joor vo dr Droonbestiigig 605&nbsp;v.&nbsp;d.&nbsp;Z. Si ersts Regierigsjoor het 604&nbsp;v.&nbsp;d.&nbsp;Z. am 1.&nbsp;Nisannu aagfange. In sim 43.&nbsp;Regierigsjoor isch für e 26.&nbsp;Ululu (2.&nbsp;Oktober 562&nbsp;v.&nbsp;d.&nbsp;Z.greg.) z Uruk zum letzte Mol e Dokument mit sim Naame datiert. Im Nebukadnezar si Soon Amēl-Marduk isch si Noochfolger uf em Droon gsi.

Dr Nebukadnezar isch vor allem as Bauher bekannt, au wenn s nid immer sicher isch öb oder wievil er baut het. Am bekanntiste si s Ischtar-Stadtdoor vo dr Stadt Babel, dr Durm vo Babel und die Hängende Gärte vo dr Semiramis.
 
Milidäärisch isch s Land nid in Gfoor gsi zu sinere Zit, aber dr Nebukadnezar het immer wider Fäldzüüg in ufständischi Kriiseregioone undernoo, wo vilmol in dr Lewante glääge gsi si, under anderem im Joor 598 in d Browinz *[[Juda (Reich)|Jechuda/Jekuda]]*. Die biiblischi Gschicht von ere Massedeportazioon und vom Raub vom Tämpelschatz vo Jerusalem isch dur archeoloogischi Schrifte bestäätigt.

## Kwelle
Dr Ardikel «Nabū-kudurrī-uṣur II.» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* 
* Michael Jursa: *Die Babylonier*. C.H.Beck, München 2004, ISBN 978-3-406-50849-3
* Dietz-Otto Edzard: *Geschichte Mesopotamiens*. C.H.Beck, München 2003, ISBN 3-406-51664-5
* Enno Janssen: *Juda in der Exilszeit*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 1956
* Donald John Wiseman: *Nebuchadrezzar and Babylon*. Schweich Lectures on Biblical Archaeology. Oxford University Press, Oxford 1991, ISBN 0-19-726100-0

## Belletristik
* Heinz Welten: *Nebukadnezar. Der König der Könige.* Historischer Roman, Berlin 1923 (= *Der Kampf um Babylon*, Teil II), Nöiuflaag: Voltmedia, Paderborn (2005), ISBN 3-937229-35-3

## Weblingg

* 
* 
* Doondaafele über e Nebukadnezar im Britische Museum (änglisch)
* Königschronik vom Nebukadnezar (Akzessionsjoor bis 11. Regierigsjoor, änglisch)

## Fuessnoote
Nebukadnezar

**Nebukadnezar** häisse:
* vier babyloonischi Köönig:
** *Nebukadnezar I.*, oder Nabû-kudurrī-uṣur I.
** *[[Nebukadnezar II.]]* wo in dr Bible voorchunnt, oder Nabū-kudurrī-uṣur II.
** *Nebukadnezar III.*, oder Nabu-kudurri-usur III.
** *Nebukadnezar IV.*, oder Nabu-kudurri-usur IV.
* e Schampanierfläsche mit 15 Liter Inhalt
* en ehemooligi Divisioon vo dr Republikaanische Garde im Irak
* die italiäänische Opere *[[Nabucco]]* uf Dütsch
Alpenrheintal

S **Alperhiidaal** isch e Daallandschaft in de Alpe. Es befindet sich in drei Staate. Vo dr Schwiz über s Fürstedum Liechtestäi, e Bitz in Ööstriich im Bundesland Vorarlbärg goot s zum Boodesee und lauft östlig im Bregänzerwaldgebirg us und westlig in de Uslöifer vo de Appezäller Vooralpe. S Gebiet goot em Alperhii nooch, im Beriich wo dr Vorder- und dr Hinderrhii zämmefliesse bis zur Mündig in Boodesee, über e Lengi vo mee as 90&nbsp;km. S nördlige und s südlige Ändi vom Alperhiidaal isch dicht besiidlet. Die mäiste Lüt lääbe im Vorarlbärger Rhiidaal. Die bekanntiste Ortschafte im Alperhiidaal si Bregänz, Khuur und Vaduz.

Noch ere Studie isch d *Regioon Rhiidaal* e Topstandort für Hoochtechnologii in Öiropa. 1208 Regioone in dr Europääische Unioon si bewärtet worde und d *Regioon Rhiidaal* isch uf e Blatz nüün choo, hinder acht irische Regioone, was nit zletzt uf d Nööchi zum Vorarlbärg zruggzfüere isch.

## Kwelle
Dr Ardikel «Alpenrheintal» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
### Gschicht
* 
* Das St. Galler Rheintal um 1800, Johann Rudolf Steinmüllers, Altstätten 1987
* Geschichte des Rheintals, Johann Ludwig Ambühl, Altstätten 1990
* Rheintaler Regionalgeschichte in Exkursionen,Hg Heribert Küng, Heerbrugg 1995
* 

### Bildbänd
* 
* 
* 


## Weblingg

* Vision Rheintal 29 Rheintalgemeinden schließen 2007 den Regionalen Kontrakt Rheintal
* Zukunft Alpenrhein Informationen der Internationalen Regierungskommission Alpenrhein und der Internationalen Rheinregulierung
* Interreg IV - "Alpenrhein-Bodensee-Hochrhein", Wir fördern Europa


## Fuessnoote
Codepoint

As **** wird im Zsämmehang mit Zäichesätz (z.&nbsp;B. ASCII oder Unicode) dr Zaalewärt vom ene Zäiche im Koodruum ( „code space“) bezäichnet. In Zäichesätz wärde abstrakti Zäiche ( „abstract characters“) mit *Codepoints* verbunde. Dere Verbindig säit mä *kodierts Zäiche* ( „encoded character“).

E *Codepoint* wird im Allgemäine dur e (positiive) Integer (e ganzi Zaal) representiert. Dr Koodruum isch d Mängi vo alle Integer, wo e gültigs Zäiche vom Zäichesatz beschriibe – in mängge Zäichesätz git s Zaalewärt (Bitfolge), won ene käi Zäiche entspricht und wo dorum „ungültig“ si.

Dr Koodruum vom ASCII-Zäichesatz umfasst dezimaal 0–127 (hexadezimaal: 0–7F), dr Koodruum vom *Unicode*-Zäichesatz dezimaal 0–1114111 (hexadezimaal: 0–10FFFF). S Zäiche *A* (s groosse A im latiinische Alfabeet) het in bäide Zäichesätz dr *Codepoint* dezimaal 65 (hexadezimaal: 41).

## Liddratuur
* Unicode Standard.
Diakon

E **Diakon** ( „Diener, Hälfer, Boot“) isch dr Inhaaber vom ene gäistlige Amt innerhalb vo dr Chille, em **Diakonaat**. Sini Ufgoobe beschränke sich nit uf d Diakonii, sondern umfasse wie die andere gäistlige Ämter au s Verkünde ( „Zügnis“) und Gottesdienst (*Liturgii*,  „Gmäindidienst“). D Diakoon si ursprünglig Ghilfe vo de Apostel gsi zum s gmäinsaame Vermööge z verwalte und zum die gmäinsaame Mööl z läite&nbsp;– und mit däm isch woorschinlig au d Eucharistii verbunde.

In dr altkatholische, dr römisch-katholische, de orthodoxe und de anglikanische Chille isch d Weijig zum Diakoon die ersti Stuefe vom Sakramänt vo dr Weiji (die zwäiti Stuefe isch s Briesteramt, die dritti s Bischofsamt). Die Ufnaam in d Gmäinschaft vo de Gäistlige, em Klerus, bassiert dur die sakramentaali Weihji, wo us em Bittgebät vom Bischof, ass dr Häilig Gäist und d Gnaadegoobe, wo mä im Amt brucht, usgosse wurde und s Ufleege vom Bischof sinere Hand uf e Chopf vo däm, wo gweit wird.

In dr evangelische&nbsp;– vor allem dr reformierte&nbsp;– Dradizioon wird dr Diakoon noch em Calvin sinere Gämfer Chillenornig as äins vo de vier kirchlige Ämter aaguegt. D Ufgoob vo de Pastoore isch d Verkündigung, vo de Presbyter d Läitig vo dr Gmäind und iiri Zucht, vo de Leerer d Erziejig, und vo de Diakoon, sich um die Arme, Bedürftige und Chranke z sorge und sich um d Verwaltig z kümmere. So ghöört s Chrankenoobemool noch dr Oobemoolfiir viermol im Joor zu iire Ugoobe.

## Kwelle
Dr Ardikel «Diakon» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur
* Algirdas Jurevičius: *Zur Theologie des Diakonats. Der Ständige Diakonat auf der Suche nach eigenem Profil* (= Schriften zur praktischen Theologie. Nr. 3). Kovac, Hamburg 2004, ISBN 978-3-8300-1444-7.
* Christian Wessely: *Gekommen, um zu dienen. Der Diakonat aus fundamentaltheologisch-ekklesiologischer Sicht.* Pustet, Regensburg 2004, ISBN 978-3-7917-1926-9.
* Jean-Paul Deschler: *Die Wiederherstellung eines verloren gegangenen Ordo*. In: *Der christliche Osten*, Jg. 60 (2005), Heft 2, S. 116–137.
* Stefan Sander: *Gott begegnet im Anderen. Der Diakon und die Einheit des sakramentalen Amtes*. Herder, Freiburg 2006, ISBN 3-451-29144-4.
* Thomas Schumacher: *Bischof – Presbyter – Diakon. Geschichte und Theologie des Amtes im Überblick.* Pneuma Verlag, München 2010, ISBN 978-3-942013-01-7.
* Franz Ferstl: *Im Dienst der Zuversicht. Das Amt des Diakons. Entwicklungen – Erfahrungen – Perspektiven.* Tyrolia, Innsbruck/Wien 2019, ISBN 978-3-7022-3794-3.

## Weblingg
* Literatur zum Diakonat – Liddratuurverzäichnis vom Herbert Frohnhofen, Katholischi Hoochschuel Mainz
Transliteration

**Transliterazioon** (vo  „üübere“ und  [au ] „Buechstaabe“) bezäichnet in dr aagwändete Linguistik s buechstaabedröiji Überdrääge vo Wörter us äinere Schrift in en anderi (z.&nbsp;B. griechisch  φ as *ph,* ruunisch ᛜ as *ng*). Drbii wärde wenn nöötig diakritischi Zäiche iigsetzt, so dass es mööglig isch, äidütig zruggzüberdrääge.

Zum transliterierti Wörter richdig chönne usspräche, muess mä d Ussproochreegle vo dr Ursprungssprooch kenne. Transliterazioon isch aber nützlig für die äihäitligi Sordierig vo Verfasser und Sachdiddel oder andere Listenelimänt us Sprooche mit nitlatiinische Buechstaabe. Im Bibliodeekswääse chunnt mä zum Bispil ooni nid us.

D Transliterazioon sött nit mit dr Transkripzioon verwäggslet wärde. In dr Egüptologii wärde aber die bäide Begriff mitenander verduscht verwändet.

## Wariante
Mä underschäidet bi dr Transliterazioon (im witere Sinn) zwüsche:
# Transliterazioon *(buechstaabedröiji Umschrift, Widergoob)* as Umsetzig vom ene Wort us äinere Schrift in en anderi, wo uf dr Schrift basiert,buechstaabedröi isch, und wenn nöötig umcherbaar isch, vilmol dank diakritische Zäiche. Eso söll die genaui Schriibwiis vom Wort in dr andere Schrift für Expärte daargstellt wärde, falls die nit in dr Ursprungsfassig cha daargstellt wärde (öbbe wil käi entsprächendi Tüpe oder Zeichesätz vorhande si).
# Transkripzioon („Umschrift“ im ängere Sinn) *(lutdröiji Umschrift, Widergoob)* as Daarstellig vo Sprooch mit Hilf von ere foneetisch definierte Lutschrift oder vom en andere Basisalfabeet als Lutschriftersatz, wo uf dr Ussprooch basiert. Soonige, wo d Sprooch nid kenne, söll das mööglig mache, e Wort chönne z sääge, so dass mä s cha verstoo.

## Kwelle
Dr Ardikel «Transliteration» uf dr dütsche Wikipedia

## Weblingg
* Eesti Keele Instituut – Transliterazioonsdabälle für verschidnigi Sprooche
*
Michel Maier

Dr **Michel Maier** (* 21. Mai 1913 z Lütterbàch/Elsass; † 2. Jänner 1978 z Fryburg) isch e dytsche Dialäktautor gsii.

Dr Maier isch z Fryburg ufgwagse un het as Versicherigsaagstellte gschafft. Är het Gedicht un volksdimligi Theaterstuck im alemannische Dialäkt vu dr Region gschribe. En Uuswahl vu syne Gedicht het er in zwai Biechli im Sälbschtverlag uusegee. Är het au verschideni Brys fir Mundartspiil gwunne.

## Wärch
* *Sächeli. Alemannische Gedichte.* Selbstverlag, Freiburg im Breisgau 1976
* *Des und sell.* Freiburg im Breisgau [o. J.]
* *Gedichte.* In: *[[S lebig Wort|S lebig Wort vu 31 Mundartdichter us em Badische]]. Alemannische Anthologie.* Hrsg. von Karl Kurrus. Schauenburg, Lahr/Schwarzw. 1978: S. 125–130