open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nobling

Dr **Nobling** isch e Wysswy-Truube, wo us ere Chrüzig zwüsche Silvaner un Guetedel (Chasselas) anno 1940 am Wiibauinstitut z'Friburg züchtet worre isch. Z'erscht het er d'Zuchtnummere Fr.128-40 trage, bevor er 1971 als abaufähigi Sorte erlaubt worre isch.

## Dr Wy
D'Farb vum Wi isch hällgääl und dr Gschmack isch usszeichnet dur e fiini, fruchtigi Süüri und e liichte bis middlere Körper, wo an Mirabelle und Pfirsich söll erinnere.

In sehr guet Lage erreicht dr Nobling in normale Johre liicht Öchslegrade vu 90 bis 110 un demit Spot- un Usläsiqualitäte. In mindere Lage oder bi ere z'grosse Mengi chummt er degege grad in d'Kabinettqualität.

Er wird vor allem noch m Markgräflerland abaut. Au Sekt isch ab dr 1990er us dere Truube hergstellt worre. Säll isch aber mit dem Wegfall vu dr meischte Rebflächi middlerwil beditigslos worre.

Nobling bruucht fer e guete Wy gueti Lage. Leider isch er au in schlechtere Lage abaut worre un het dorum e schlechte Ruef kriegt. Er isch dorum schwer verkäuflich worre. Ufgrund vu dr guete Qualität vu dr Truube isch dr Nobling dorum verstärcht versektet worre.

## D'Räbe
E Noochdeil vu dr Noblingräbe sin ihri Ranke. Nobling het e starchi Rankebildig un mer bruucht ebba dreimol so lang zum Schniide wie fer Burgunder, ebba doppelt so lang wie bim Guetedel un eineihalbmol so lang wie bim Müller-Thurgau. 

Nobling isch im Winter eweng froschtempfindlicher wie anderi Rebsorte. So hän in dr Middi vu dr 1980er Johre d'Starchfröst dr Nobling-Räbe stärcher zuegsetzt wie andere Sorte.

E bsunderi Charakteristik vu dr Noblingräbe isch e starch uregelmässige Ustriib. Während anderi Sorte d'Schoss gliichmässig ustriibe düen, isch dr Nobling später un menki Auge sin scho witt ustriibe, anderi degege grad in dr Wulle. Des gliicht sich aber bis zue dr Blüeti us.

D'Noblingtruube isch eweng grösser wie sälli vum Müller-Thurgau.

In dr ledschte Johre isch d'Abauflächi vum Nobling starch zruckgange zue Gunschte vu besser verkäufliche Sorte wie Burgunder un Guetedel (Chasselas). 2001 het d'Abauflächi noch ca. 95 ha betrage un isch sither witter gschrumpft, so dass D'Sorte middlerwil fascht beditigslos worre isch. 2015 sin noch 54 ha in Bade erhobe worre, un chleini Stickli in dr Schwiz. 

## Weblink
*
Silvaner

Dr **Silvaner** isch e Wysswii-Truube.
Er isch numme mild süürlich, mängisch au fiinrassig mit eme erdige, dezände Duft und eme liichde bis kräfdige Körper.
Je nach dämm, wo die Rääbe gedeie, chaa me nen aber au als wuchdig, vollmundig safdig aadräffe.
Dufde duet er nach Heu, Karamell, Quidde un au Schdachelbeeri.

## Aabau

Es isch e üsserschd erdragsriichi Sorde mit middlerer Riifezidd. 
Allerdings schdellt er hochi Aaschprüch an d´Bodebeschaffeheit, denn er isch zimmlig empfindlich gege Froschd un het au nit gärn schdeinigi, drocheni Bööde.
Di Rääbe isch e Phenomen, denn sie liefered ghobeni Prädikatswii, Beere- und Trockebeereusläse un au eifachi Alldaagswii.

## Neui Züchdige
Us dere Rääbe uuse het me e mängi neui Sorde züchded, so d´Scheurääbe, de Bacchus, de Nobling, Optima oder au d´ Moriomuskatdruube.

## Härkunft
Nütt genaues weis me nit: Öschdriich un au Rumänie isch als Herkunftsland aazneeh, Rumänie wäge der Namensverwandschaft mit Transsylvanie. S´isch aber änder unwarschinlich, wenn me bedänkt, daß die Rääbe die chalde rumänische Winder nit überschdande hädde.
Also stoht als Herkunft eher Öschdriich zur Debadde. Me vermueded, sie sigge emool uss Wildrääbe us em Donaugebied usglääse worde.

De Name het die Rääbsorde vermuedlich vom ladinische Word " Silva", was Wald bedüded.

Einzig weis me ganz genau, daß 1665 de Zischderzienserabt Alberich Degen us em fränkische Schdeigerwald die Rääbe nach Dütschland broocht het. De Siegeszug het sie us em Frankeland aadrädde, z´finde isch si hütt an der Nahe, in der Rhiipfalz un au in Rhiihesse un am Kaiserschduel.

## Namensgäbige
Silvaner heißt die Rääbe im dütsche Ruum.
Friejer hänn d´Katholike die Rääbe "Franke" un d´ Evangele hänn sie
" Öschdriicher" gnennt.
Im schwizzer Wallis, wo sie au aabaut wird, nenne si si Johannisberger, un im Elsass nenne si si Sylvaner.

## Bedüddig
Am Aafang vom 19. Joohrhundert het sich de Silvaner pö a pö usbreidet. Er het Guetedel und Elbling verdrängt, wo als minderwerdige Sorde aagseeh worde sin. I dr Middi vo dämm Joohrhundert isch de Silvaner deno di wichdigschdi dütschi Rääbsorde gsi.
Aber es het e Ruckgang vom Aaabau zue Gunschde vom Müller- Thurgau stattgfunde, so dass me hütt numme no 5 % Silvanerrääbe findet, wo uff rund 5300 Hektar Aabauflächi schdönn.
Im Momänd seht es so uss, als würd die Traditionssorde e weng e Renessance erlääbe. S badischi Ihringe am Kaiserschduel het sich mit de Rääbe verbunde un in Rhiihesse wachse sie uff faschd 2500 Hektar. In de Pfalz baut me de Silvaner uf 900 Hektar aa, an der Nahe uff 300 Hektar un in Franke sin es middlerwiil au an die 1200 Hektar.

## Trinkempfehlig
Dr Wii uss Rhiihesse un de Pfalz eignet sich ussgezeichnet zue Spargle. De kelderedi Wii us Franke isch gued zue Fisch un die herzhaftde Variande basse nadürlich eher zue defdigere, regionale Chuchene.
Debian

**Debian** isch es freis Betribssystem wo vo freiwillige Lüt us dr ganze Wäut entwicklet wird; frei heisst i däm Zämehang nid nume dases nüt choschtet (das isch e schöne Nebeeffekt), sondern bedütet Freiheit: Me darf d Programm bruche wie oft, wie lang, oder wo me wott, me darfse verändere wieme wott (mues das aber au freigä) und so witer. Ds Projekt isch am 16. Ouguscht 1993 vom Ian Murdock gstartet worde, mittlerwile ungerstützts gäge 29000 Stück Software und über 1000 Lüt schaffe a dem Betribssystem. Ide meischte fäu wird aus Chärnäu Linux verwändet, aber es geit neuerdings au mit FreeBSD oder GNU Hurd, was auerdings no in Entwicklig isch.

## Paketverwautig
Debian isch bsunders beliebt wäge sim hervorragende Paketverwautigssystem, es cha uf dr Konsole (apt-get/aptitude) und grafisch (synaptics) verwautet werde, mit ganz weni Ufwand chame sech gueti Software installiere wo e Debian Entwickler ufnä FTP-Server glade het, zudem bietet eim Debian regumässigi Sicherheitsupdates. Im Handbuech stoht zudem no das s apt-system chräft het wiene super-chue.

## Architekture
Zur Zit ungerstützt Debian die Architekture:
* i386
* amd64
* ppc
* mips
* mipsel
* alpha
* sparc
* arm
* ia32
* ia64
* s390
* hppa

### Entwickler und Betreuer
Fougendi Debian Entwickler si us dr Schwiz:
* Arthur Korn
* Daniel Baumann
* David Frey
* Gaudenz Steinlin
* Giacomo Catenazzi
* Martin F. Krafft
* Mario Iseli
* Luca Capello

Fougendi Debian Betreuer si us dr Schwiz:
* Gürkan Sengün

## Weblink
* Debian Projektsiite
Sebastian Bürgin

**Chartplatzierige**

**Singles**
;**Diis Lied**
:CH: **29** – 11.07.2004 – 3 Wo. 

;**Gib mer ä Chance**
:CH: **2** – 17.10.2004 – 24 Wo. 

;**Irgendwie Wunderbar**
:CH: **10** – 16.10.2005 – 21 Wo. 

;**Bring en Hei**
:CH: **1** – 28.05.2006 – 41 Wo. 

;**Wenn das Gott wüsst**
:CH: **3** – 29.04.2007 – … Wo. 

;**Fürs Volk**
:CH: **18** – 20.05.2007 – 15 Wo. 

;**Wenn du das Lied ghörsch**
:CH:**26** - 30.12.2007 - 6 Wo. 

;**Stahn uf**
:CH:**1** 28.06.2009

;**Unsterblich**
:CH: **11** 07.02.2010
:DE: **31** 05.02.2010

**Alben**
;**Baschi**
:CH: **1** – 19.09.2004 – 23 Wo. 

;**Irgendwie Held**
:CH: **6** – 04.12.2005 – 33 Wo. 

;**Fürs Volk
:CH: **1** <small>– 03.06.2007 – 18 Wo. </small>

</div>
Dr **Sebastian Bürgin** (* [[6. September]] [[1986]]), besser bekannt unter sim Künschtlername **Baschi*', esch en [[Schweiz|Schwizer]] Popsänger. Er esch bi [[MusicStar]] 2004 Kandidat gseh ond esch 6. worde.

Bes höt escher de erfougrichscht Kandidat, wo je bi MusicStar metgmacht hed. No emmer esch de Baschi met de [[Katy Winter]] zäme, woner bi MusicStar könneglehrt hed. Sini Aube hend bedi Goud ghout ir Schwiiz. 2006 esch de Baschi Kandidat vo de TV-Sändig [[Der Match]] gseh. Im Apröu 2007 esch sini eiget TV-Sändig «Baschi National» gstartet. Im Monet druf erschint das mettlerwiile drette Studioaubom «Fürs Volk».

== Diskographie ==
; Albe
* 2004 – *Baschi* 
* 2005 – *Irgendwie Held* 
* 2006 – *Irgendwie Held: Gold Edition*
* 2007 – *Fürs Volk*
* 2010 - *Auf grosser Fahrt*
* 2010 - *Neui Wält*
* 2013 - *Endstation. Glück.*
* 2015 - *Zwüsche dir und mir*

; Single
* 2004 - *Diis Lied* (CH:29)
* 2004 - *Gib mer ä Chance* (CH:2)
* 2005 - *Irgendwie Wunderbar* (CH:10)
* 2006 - *Bring en Hei* (CH:1)
* 2007 - *Wenn das Gott wüsst* (CH:3)
* 2007 - *Fürs Volk* (CH:18)
* 2008 – *Bring en hei* – Swiss Song for UEFA EURO 2008
* 2009 - *Stahn uf* (mit [[Bligg]], [[Ritschi]], [[Stress (Musiker)|Stress]] und [[Seven (Sänger)|Seven]] für [[Radio Energy]])
* 2010 - *Unsterblich*
* 2010 - *Auf grosser Fahrt*
* 2011 - *Billet eifach*
* 2011 - *Kennsch mi no oder liäbsch mi scho … ?!*
* 2012 - *Es rägnet Gold *
* 2013 - *Gib nit uf*
* 2015 - *Oh wie schad*

== Weblink ==

* [http://www.baschimusig.ch Offizielli Website]
* [https://web.archive.org/web/20160310063158/http://baschi-musik.de/ Offizielli Dütsche Website]
* [http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Baschi Diskografi uf hitparade.ch] mit Hitparadeklassierige
* [http://www.sf.tv/sfzwei/baschi/index.php Zur Sendig *Baschi National''] vo SRF zwei mit Sende-Videos im RealVideo-Format
Grundschule

D **Grundschuel** isch z Dütschland die ersti Schuel für d Chind. In de Regle wird e Chind mit sechs Johr iigschuelt. In de meischte Bundesländer goht d Grundschuel bis in die vierti Klass. Denn goht e Chind uf e höcheri Schuel, wie d Hauptschuel, d Realschuel oder s Gymnasium. In de Grundschuel lehre d Chinder unter anderem s Schriibe un s Läse, d Grundrechekund, d Uhrzit und ähnliches. 

In de Schwiiz heißt d Grundschuel *[[Primarschule|Primarschuel]]*, in Öschtriich *[[Volksschule|Volksschuel]]*.

## Lueg au
* Hauptschuel
* Realschuel
* Sekundarschuel
* Oberstufe
* Bruefschuel
* Gymnasium
* Kantonsschuel

## Weblink
Perl

**Perl** // isch a freie, plattform-oabhängige, interpretierte Programmierspraach.

Dr Larry Wall, en Linguischt hot se 1987 als Verbindung von dr C Programmierspraach, UNIX-Befehl on andere Eifliss entwickelt. Eigentlich hät die Spraach a Werkzeig for Syschdeem- ond Netzwerkadministratore sei solle, aber Perl hot au bei dr Entwicklung von Webaawendunge ond en dr Bioinformatik a groß Eisatzgebiet gfonde. For was Perl hauptsächlich guat sei soll, isch bestimmte Problemstellunge schnell z'leeset ond em Programmierer soviel Freiraim wie möglich z'lasset. Dr Omgang mit Text ond die viele freie Modul, wo for die Spraach verfiegbar sen, machet mitonder d'Stärke von derre Spraach aus.

Dr Name Perl kommt von ema Zitat aus'm Matthäus-Evangelium [13,46], wo dr Jesus s'Hemmelreich mit em Händler vergleicht, wo sei ganz Hab ond Guat verkaufe will, damit'r a wertvolle Perle kaufe kaa. Bevor dr Larry Wall sei Spraach no hot vreffentliche kenne, hend se dr Name von Pearl en Perl omgändert, weil's scho a Programmierspraach gä hot, wo Pearl ghoise hot. S'werret allgemein ond vom Larry Wall selber au die Backronyme *Practical Extraction and Report Language* ond *Pathologically Eclectic Rubbish Lister* akzeptiert. Wenn mr "Perl" sagt, moint mr drmit d'Spraach, on mit ema kloigschriebene "perl" s'Programm, wo die Spraach interpretiert.

## Mee Informatione

### Links

#### Allgemeine Informatione
* http://www.perl.org/ - Die offiziell Homepage von Perl (uf Englisch)
* http://www.cpan.org/ - S *Comprehensive Perl Archive Network*, a Archiv mit Perl Modul.
* http://www.perlmonks.org/ - S *Perl Monestary*, a grauß Forum mit regischtrierte Perl Programmierer, wo mr schnell Hilfe on Tips kriega kaa (ond selber au was drzu beitrage sodd wenn mr kaa).
Häg-Ehrsberg

**Häg-Ehrschberg** (hochdütsch *Häg-Ehrsberg*) isch e chleini Gmei am Rand vom Wiisetal im Landkreis Lörrach in Bade-Württeberg. 

D' Gmei bstoht us mehrere chleine Ortsteil un isch in den 1970er Johr durch de Zsämmeschluss vo de Gmeie Häg und Ehrschberg entstande. Häg-Ehrschberg hätt  Iiwohner (Stand: ). Durch e Teil vo de Gmei fließt de Angebach, wo bi Mambach (Ortsteil vo Zell) in d' Wiise fließt.

## Geografy
Häg-Ehrschberg litt in 540 bis 1192 Meter Höchi am Rand vom Wysedal im Naturapark Südschwarzwald.

D Gmeind gränzt im Norde an Fröhnd und an de Todtnauer Ortsdeil Herreschwand, im Oste an Todtmoos, im Süde an de Schopfener Ortsdeil Gerschbach und im Weste an Zell im Wysedal.

## Gschicht
Ältste Ortsdeil isch Happach, wo scho im Johr 1113 erwähnt worre isch. Ehrschberg isch 1439 zum erschte Mol erwähnt worre. S Gebiet vo de hüttige Gemind hät über Johrhundert zum Damestift Säckinge und dodemit zu Vorderöstrych ghört. Noch de Züeordnig zum Großherzogtum Bade 1806 sin Ehrschberg und Häg 1811 selbständigi Kommune worre, wo 1975 zämme mit andere Dörfer d Gmeind Häg-Ehrschberg bildet hän.

Im Gmeindegebiet vo Häg-Ehrschberg isch au di abgangeni Burg Altestei gläge.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Weblink
* Internetsite vo de Gmei

## Fueßnote
Baklava

**Baklava** isch e Gebäck us Blätterteig, wo meischtens e Füuig us Nüss wie Baumnüss, Pischtazie oder Mandle het.

Baklava sind Honig-Nussschnitte, wo mer i nä Honig-Zuckerwassersauce ielajt und si dänn no warm isst. Meischtens trinkt mer dezue no ä Tasse türkische Mokka. Baklava döfed normaalerwiis uf käm türkische Fäscht fäälä. Baklava oder Baklava-äänlichi Spiise händ sich über s Orient und de Balkan verbreitet, und jedes Land säjt si hegäd die ursprünglichi Variantä.
Brokeback Mountain

**Brokeback Mountain** esch e Film vom taiwanische Regisseur ond Oscar-Priisträger Ang Lee usem Jahr 2005 ond basiert of de glichnamig Chorzgschecht vode US-amerikanische Schreftstelleri E. Annie Proulx. S' Drama öber d Liebi zwösche zwe Cowboys, wo vode Filmstudios Focus Features ond Paramount Pictures produziert worde esch, esch am 9. März 2005 z Düütschland ond z Öschtrich ide Kinos gstartet. Ide Schwiiz esch Brokeback Mountain bereits am 16. Februar id Kinos cho.

## Handlig
De Ennis del Mar bewerbt sech im Früehjahr 1963 im Auter vo 19 Jahr bi de Arbetsvermettlig für Farm- ond Ranchpersonau omne Stöu. Er landet us Hert imne Schafzochtbetreb in Wyoming, wo er d Bekanntschaft metem glichautrige Jack Twist macht. De Jack schafft bereits de zwöit Sommer am Brokeback Mountain. De donkuhaarig Ma schwärmt för aues, was met Rodeo ztue hed.

Dör die lang Ziit wosi nors zwöite metde Schafherdi am Brokeback Mountain send, chömed sech die zwe Manne langsam nöcher. Üs de Fröndschaft entweckled sech scho baud e Liebi. Aus die beide nach dere Saison weder hei gönd, verlüred sech die 2 Manne us de Ouge. Si wennds zwar ned zuegäh, doch ennerlech liebed si sech. Trotzdem hüratet de Jack ond de Ennis 2 attraktivi Froue ond bedi gröndet Familie. Doch nach vier Jahre treffed si sech weder ond d Liebi entflammt nöi. Werds es Happy End gäh?

## Kritik
* „*Brokeback Mountain* esch das seutene Deng, wo e grosse Hollywood-Tränerüehrer met wondervollem Schmerz aus Anguponkt. Es esch e nöiziitleche Western, wo sech zonere liislige, revolutionäre Liebesgschecht wandlet.“ (Entertainment Weekly)

* „Em Ang Lee si ned z verpassende ond onvergässleche *Brokeback Mountain* trefft sech wine Schoss is Härz. Er esch e Meilestei vo Föum, e Triumph före Heath Ledger ond de Jake Gyllenhall.“ (Rolling Stone)

## Amerkige
* Luut Medieberechte hed de Heath Ledger inere Kossszene metem Jake Gyllenhall so störmisch agiert, dass er ehm fascht d Nase broche hätt.
* De Heath Ledger ond d Michelle Williams hend sech osserhaub vom Filmset könne ond liebe glernt. Si hend sech verlobt ond am 28. Oktober 2005 esch eri gmeinsam Tochter Rose Ledger ofd Wäut cho. De Götti esch de Jake Gyllenhall.
* Luut em Magazin *Entertainment Weekly* sou de US-Amerikaner Joaquin Phoenix *(Gladiator)* ursprönglech de erschti Schouspeler gseh si, wo Enteresse am Metwerke vom Föumprojekt zeiget hed.

## Literatur
* Proulx, Annie: *Weit draußen: Geschichten aus Wyoming*. München: Luchterhand, 1999. Deutsche Übersetzung von Oskar Halbsattel. − ISBN 3-630-87039-2
* Proulx, Annie: *Close range: Wyoming stories*. New York: Scribner, 1999. − ISBN 0-684-85221-7 (engl. Ausgabe)
* Proulx, Annie; McMurtry, Larry; Ossana, Diana: *Brokeback Mountain: story to screenplay*. New York: Scribner, 2005. − ISBN 0-7432-9416-5
* Proulx, Annie: *Brokeback Mountain*. München: Heyne, 2005. − ISBN 3-453-35110-X
* Philippe Besson: *Un homme accidentel*. Paris: Edition Julliard, 2008. – ISBN 2-264-04851-4

## Weblink
* Offizielli dütschi Website (nur Flash)
* 
* 
* Zämmesteuuig vo Kritike uf film-zeit.de
Kroatien

**Kroazie** (kroat. *Hrvatska*) isch ä Land, wo sich zum greßere Teil in Südoschdeuropa (Zentralkroazie, Kroatischs Küschdeland, Dalmazie un Ischdrie) un zum kleinere Teil in Oschdmitteleuropa bfindet. Dr Schdaad lait am Adriatische Meer un grenzt an Slowenie, Ungarn, Serbie, Bosnie-Herzegowina un Montenegro.

## Gschichd
S Gebiet vum heudige Kroazie isch sit em 8. Johrhundert v. Chr. vun de Illyrer bsidelt worre. Ab em 7. Johrhundert hen d Grieche ogfonge dert zu sidle; uff sii geht zum Beischbil d Gründung vun Split zrick. Schbäder isch des Gebiet Teil vum Römische Riich un dann vum Byzandinische Riich worre.

Im Zweite Wältchrieg isch s Land vo Nazi-Dütschland und Italie bsetzt worde. 

Kroazie het 1991 zemme mit Slowenie d Unabhängigkeit vun Jugoslawie erklärt, worufs zum Krieg mit Serbie komme isch.

Sit em 1. Juli 2013 isch Kroatie Mitglid vo de Europäische Union.

## Polidik
Kroazie isch ä parlamentarische Republik mit eme Mehrpardeiesyschdem.

## Weblink

* Kroazie: Land und Lüt (englisch, französisch, kroatisch)
* Länderinformatione vom dütsche Uswärtigen Amt zu Kroazie

## Quälle
Bosnien und Herzegowina

**Bosnie-Herzegowina** isch ä Schdaad in Südoschd-Europa uf em Balkan. Er grenzt an Kroazie, Montenegro un Serbie.

## Gschichd
Bosnie-Herzegowina isch vo 1918 bis 1941 und ab 1945 ä Republik vun Jugoslawie gsi. Im Zweite Wältchrieg isch s Land vo Nazi-Dütschland und Italie bsetzt worde. Noch em Zerfall vun Jugoslawie 1991 isch es in Bosnie-Herzegowina zum Bürgerkrieg komme, wo erschd mit em Abkomme von Dayton 1995 het beendet werre kenne. Sitter sellem Abkomme beschdeht de Schdaad us zwei Entitäte, de Republik Srpska („Serbeschi Republik“) un de Föderazion Bosnie und Herzegowina („Bosniakisch-Kroateschi Föderazion“).

## Weblink

* Website vom Staatspräsidium (u. a. englisch)
* Offizielli Tourismus-Website vo Bosnie und Herzegowina (u. a. dütsch)
* Länderinformazione vom dütsche Uswärtigen Amt zu Bosnie und Herzegowina

## Fuessnote
Montenegro

**Montenegro** isch ä Schdaad in Südoschdeuropa. Er grenzt an Serbie, Alboonie, Kroazie un Bosnie-Herzegowina.

## Polidik
Montenegro isch ä Republik. De Präsident isch de Milo Đukanović, de Minischterpräsident de Duško Marković.

## Gschichte
Montenegro isch sitter 1878 ä indernazional onerkannder selbschdändiger Schdaat gsi. Noch em Erschde Weltkrieg isch es mit Serbie zemme in Jugoslawie uffgonge. Im Zweite Wältchrieg isch s Land vo Idalie bsetzt worde. Noch em Zerfall vo Jugoslawie isch es als einzige ehemolig jugoslawisch Republik innere Union mit Serbie bliebe; selle Union het sitter 1992 „Bundesrepublik Jugoslawie“, sitter 2003 „Serbie-Montenegro“ gheiße. Am 21. Mei 2006 het Montenegro in eme Referendum fir d Ufflösung vun sellem Schdaatebund gschdimmt un het am 3.&nbsp;Juni 2006 d Unobhängigkeit erglärt.

## Literatur
* Paić, Scherb: *Cèrnagora. Eine umfassende Schilderung des Landes und der Bewohner von Cèrnagora (Montenegro)*. Suppan, Agram 1851 (Digitalisat); Reprint: Kessinger 2010, ISBN 978-1-161-02939-0
* Jens Becker, Achim Engelberg (Hrsg.): *Montenegro im Umbruch. Reportagen und Essays*. Westfälisches Dampfboot, Münster 2003, ISBN 3-89691-546-0
* Walter Lukan et al.: *Serbien und Montenegro*. LIT, Münster 2006, ISBN 3-8258-9539-4
* Elizabeth Roberts: *Realm of the Black Mountain. A History of Montenegro*. Ithaca 2007, ISBN 978-0-8014-4601-6
* Reinhold Fleischhacker: *Montenegro – das wiederentdeckte Paradies. Ein Reise-Almanach*. USP, Oberhaching 2008, ISBN 978-3-937461-26-7
* Katrin Boeckh: *Serbien – Montenegro. Geschichte und Gegenwart*. Pustet, Regensburg 2009, ISBN 978-3-7917-2169-9

## Weblink

* Offiziälli Syte vo dr montenegrinische Regierig
* Offiziälli Syte vom Präsident vo Montenegro
* Offizielle Syte vo dr Nationale Turismusorganisation vo Montenegro
Elsässer Belchen

De **Elsasser Belche** (frz.: Ballon d'Alsace) g´heert mét siner Heehe vun 1.247 m züem Teil vun de Sidvogese wo àlli heechschti Erhebunge vum Gebiri bisamme sin: d´Hochvogese.

De Elsasser Belche esch de Treffpunkt vun drei Regione: Haut Rhin (Elsass), Vosges (Lorraine), Territoire de Belfort un Haute-Saône (Franche-Comté). Nit wit vun-nem ésch de Quell vun de Mosel. Mitte-n-im Parc naturel régional des Ballons des Vosges, g´lege ésch de Elsasser Belche als "grand site national" - e Platz vun national´r Bedittung ingestuft.

Als siadlichscht Gipfel vum Massiv biet d´r Elsasser Belche e grandios Panorama, vum Schwàrzwald ém Oschte eww´r d´ Kett vun d´ Berner Alpe ém Süede bis àn de Mont Blanc wo m´r b´sundersch ém Winter bi klarem Wetter sehn kann.

## Externi Links

* Le Ballon d'Alsace: site du Syndicat Mixte Interdépartemental du Ballon d’Alsace (SMIBA)
* Webcam du Ballon d'Alsace

## Lueg au
D **[[Belchen|Belche]]** én Bade, ém Elsass un én d´r Schwiz
Henri de La Tour d’Auvergne, vicomte de Turenne

**Henri de la Tour d'Auvergne-Bouillon**, vicomte de Turenne, allsits bekannt unt´r´m Nàmme **Turenne** (* 11. Septemb´r 1611 z Sedan; † 27. Juli 1675 z Sasbach), franzeesch´r Armeefihr´r unt´r´m Louis XIII un Kardinal Richelieu un´m "Sunnekünni" Louis XIV (Ludwig de Vierzehnt), 1643 züem *maréchal de France* ernannt.

Uf d'Walt ko em Schloß vun Sedan en e (protestantisch!) Familli üss de hoh Aristokratie, trett´r unt´r´m Influß vun Jacques Bossuet un´m Druck vum Künnijstum züem Katholizismus eww´r un stiegt uff bis züe de heechschti Ehre.
Em Drissigjohrig Kriej het´r teilg´numme an d´Schlachte vun Friburi (1644) un Alerheim (1645).

1675 folgt´r sinem alt Gejespiel´r Montecuccoli eww´r d´ Rhin. Zwei Monet lang beluure sich de zwei Heerfihr´r met ihri Armee bis am 27. Juli Turenne, als´r gràd maant, de Gegner an de gued Stell ze han, um attackiire ze kenne, an de Schlacht vun Sasbach e Köjel kriejt vum e eeschtrichisch Füsiliir.

D´Stell wo´r g´schtorwe ésch, ésch noochher vum Bischof Rohan vun Strosburi köift un wie e diplomàtisch extrterritorial Gebiet b´hàndelt wore. M´r het e Monument druff beböjt, wo vor e paar Johr in e ditsch-frànzeesch Frédesmàhl umg´wàndelt wore ésch.

## Literatur

* André Michel, chevalier de Ramsay: *Histoire du Vicomte de Turenne, maréchal-général des armees du roi* (4 Bde.), Arkstée & Merkus, La Haye 1736.
* François Raguenet: *Histoire du vicomte de Turenne*, Amsterdam 1787.
* L'Armagnac: *Histoire de Henry de La Tour d'Auvergne, Vicomte de Turenne*, A. Mame & fils, Tour 1880.
* Jules Roy: *Turenne: sa vie et les institutions militaires de son temps*, Pigoreau, Paris 1883.
* George Duruy: *Histoire de Turenne*, Hachette, Paris 1889.
* Jean Bérenger: *Turenne*, Fayard, Paris 1987, ISBN 2-213-01970-3.
* William O'Connor Morris: *Turenne*, in: *The English Historical Review*, Bd.2, Nr.6 (April 1887), S.260–280
* Maxime Weygand: *Turenne*, Kastner & Callwey, München 1938.

## Weblink
*
Ill

**Ill** isch dr Namme vu verschidene Flüss:
* Ill (Vorarlberg), rechtsrhinischi Ill im Vorarlberg
* Ill (Elsass), linksrhinischi Ill. im Elsiss
* Ill (Saarland), e Bach im Saarland

**Ill** isch de Name vo folgende Persone:
* Alfred Ill, e Romanfigur i de tragische Komödie Der Besuch der alten Dame vom Friedrich Dürrenmatt

D Abchürzung **ILL** stoht fer:
* Institut Laue-Langevin, Neutronenforschigszentrum z'Grenoble
* Integrierti Landesleitstelle Tirol
Fußball-Weltmeisterschaft

D **Fuessball-Weltmeischterschaft** isch e Fuessballturnier, wo alli vier Johr stattfindet un vo de FIFA organisiert wird. Es ghört zu de wichtigschte Sportereignis uf de Welt. Die letschti WM isch in Brasilie uustrage worde, gwunne hät Dytschland.

Di erschti Fuessball-WM isch 1930 in Uruguay uustrage worde, un s domolige Gaschtgeberland hätt au gli de erschte Titel gwunne. Sither isch s Turnier (mit Uusnahm vo 1942 un 1946, wägen nem Zwote Weltkrieg) alli vier Johr ustrage worde. Rekordtitelträger isch Brasilie, wo fünf Mol gwunne hät, gfolgt vo Italie un Dütschland mit je vier Titel.

D Schwiiz isch eimol, 1954, Usrichter vonere WM gsi, Dütschland isch 2006 s zweite Mol dra gsi (s erscht Mol 1974).

## Bisherigi Fuessballweltmeischterschafte

## Literatur
* Bergmann, Winfried/Huba, Karl-Heinz/Mrazek, Karl-Heinz: *Die Geschichte der Fussball-Weltmeisterschaft*, Copress-Verlag, 1991, ISBN 3-7679-0311-3.
* Fuhr, Wolfgang: *Fußballweltmeisterschaften*, Agon-Verlag, 2005, ISBN 3-89784-265-3.
* Grüne, Hardy: *Fußball WM Enzyklopädie 1930–2006*, Agon-Verlag, 2002, ISBN 3-89784-205-X.
* Hartmann, Waldemar/Netzer, Günter/Kauer, Robert: *Menschen, Tore & Sensationen. Geschichte und Geschichten. WM 1930–2006*, Wero Press, 2002, ISBN 3-9806973-7-1.
* Schulze-Marmeling, Dietrich/Dahlkamp, Hubert: *Die Geschichte der Fußball-Weltmeisterschaft 1930–2006*, Die Werkstatt, 2004, ISBN 3-89533-461-8.

## Weblink

* Wissenschaftliche Dienste des Deutschen Bundestages: Geschichte der Fußball-Weltmeisterschaft
* WM Geschichte – Die Geschichte der Fußball Weltmeisterschaften von 1930 bis 2010
16. Juni

Dr **16. Juni** isch dr 167. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 168. in Schaltjohr), dodermit blybe no 198 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 671 v. Chr.: Dr assyrisch Chenigg Asarhaddon gryft mit eme Heer Ägypten aa un gwinnt di erscht Schlacht gege d Strytmacht unter em Pharao Taharqa. 
* 1953: Bi dr erschte Vorstellig im Wallgrabe-Theater z Fryybeg wird *Ein Schlaf Gefangener* vum Christopher Fry gspiilt.
* 1965: Grindig vum Verain „Muettersproch, Gsellschaft für alemannische Sprache“. Erschte Bresidänt wird dr Karl Asal.
* 1976: Schuelerprotescht im sidafrikanische Township Soweto gege d Yyfierig vum Afrikaans as Unterrichtssproche wäre mit Gwalt nidergschlaa.

## Uf d Wält chuu
* 1659: Johann Jacob Heidegger, schwyzerisch-änglische Impressario
* 1723: Adam Smith, schottische Philosoph
* 1875: Henri Zislin, elsässische Schurnalischt un Grafiker
* 1896: Josef Albicker, dytsche Haimetdichter
* 1944: Anne-Marie Dermon, Schwyzer Schauspileri
* 1947: -minu, Schwyzer Autor
* 1948: Fredy Studer, Schwyzer Jazzmusiker

## Gstorbe
* 1804: Johann Adam Hiller, dytsche Komponischt
* 1849: Wilhelm Martin Leberecht de Wette, proteschtantische Theolog
* 1894: Heinrich Handschin, Schwyzer Unternämmer
* 1975: Felix Hoffmann, Schwyzer Chinschtler
* 1977: Wernher von Braun, e dütsche Rageeteääscheniöör
* 1990: Ruedi Walter, Schwyzer Volksschauspiler
* 2008: Wera Frydtberg, dytschi Schauspileri
* 2014: Hubert Deuringer, dytsche Komponischt, Dirigänt un Musikpedagog
* 2015: Ernst Eggimann, Schwyzer Schriftsteller
* 2017: Helmut Kohl, dytsche Bolitiker

## Weblink
Fußball-Weltmeisterschaft 2006

Die 18i Männer-Fueßball-Weltmeischterschaft isch vom 9. Juni bis 9. Juli 2006 z Dütschland ustreit worde. S' Motto vo de WM isch gsi: *D' Welt z'Gascht bi Fründe*. 

Di italienisch Fuessball-Nationalmannschaft het s Turnier gwunne dur e Siig im Elfmeterschieße gege Frankrych un isch dodermit zuem vierte Mol no 1934, 1938 un 1982 Fueßball-Wältmeischter wore. Dritter isch d Mannschaft vu Dytschland wore. Torschitzechenig isch dr dytsch Spiler Miroslav Klose wore mit fimf Träffer.

## Spiilstätte
Zämegnoo het's zwölf Stätt geh, wo Ustragigsort vo Mätsch gsi sind:

## Teilnämer
Insgsamt hend 32 Manschafte am Turnier teil gno. Zeerscht isch d Gruppephase mit acht Vierergruppe gsi, denn sind die zwei Beschte vo jedere Gruppe is Achtelfinal cho, vo wo ab s' dänn im K-O-Syschtem witter gange isch. 

Die einzelne Gruppe vo de Vorrundi sind gsi:

 

## Spilergebnis
### Gruppespil

#### Gruppe A

#### Gruppe B

#### Gruppe C

#### Gruppe D

#### Gruppe E

#### Gruppe F

#### Gruppe G

#### Gruppe H

### Achtelfinale

### Viertelfinale

### Halbfinale

### Spil um Platz 3

### Finale

## Literatur
* Monica Lierhaus: *Germany 2006. Das Buch zur Fußball-WM. The Football World Cup Book.* Das Neue Berlin, Berlin 2006, ISBN 978-3-360-01285-2.
* Gisela Ross-Strajahr: *Fußballweltmeisterschaft 2006. Sozialwissenschaftliche Aspekte. Ein Überblick über sozialwissenschaftliche Forschung*. (Reihe sowiOnline). Informationszentrum Sozialwissenschaften der Arbeitsgemeinschaft Sozialwissenschaftlicher Institute (Gesis), Bonn 4/2006, uni-tuebingen.de (PDF; 789&nbsp;KB), .
* Florian Ruhs: *Sicherheit und Ordnung bei Fußballgroßereignissen*. GRIN Verlag, München 2009, ISBN 978-3-640-34705-6.
* Sönke Wortmann: *Deutschland. Ein Sommermärchen. Das WM-Tagebuch.* Kiepenheuer und Witsch, Köln 2006, ISBN 978-3-462-03759-3.
* Elmar Vieregge: *Die Fußballweltmeisterschaft 2006 und der deutsche Rechtsextremismus*. In: Martin H. W. Möllers, Robert Chr. van Ooyen (Hrsg.): *Jahrbuch Öffentliche Sicherheit 2006/2007*. Frankfurt a. M. 2007, ISBN 978-3-86676-000-4, S.&nbsp;137–145

## Weblink

* Syte vu dr FIFA zue dr WM 2006
* Fußball-WM 2006 – Abschlussbericht der Bundesregierung
Philip Maloney

**"Die haarsträubenden Fälle des Philip Maloney"** isch e Höörspiilserie vom Roger Graf, wo jede Sunntigmorge noch em Elfi uf Radio SRF 3 uusgstrahlt wird.

## Entstehig
Agfange hets demit, das de Roger Graf vo DRS 3 (hüt Radio SRF 3) beuftragt worde isch, für s Sunntigmorgeprogramm chlini Sketchs z schribe, er het denn aber mehrteiligi Churzhöörschpiil gmacht, drunter ebe au de Philip Maloney. De isch bald zum Publikumsliebling worde und het denn de Sendeplatz am Sunntigmorge für sich elei i Aspruch gno. De ersti Fall vom Philip Maloney isch "Die kleine Schwester" gsi und am 8. Januar 1989 uusgstrahlt worde. Es git au scho mehreri Philip- Maloney- Büecher.

## D Hauptperson
D Hauptperson isch logischerwiis de Philip Maloney, wo vom Michael Schacht gsproche wird. Er isch en Privatdedektiv mit finanzielle Problem. Er wohnt i sim Büro und schloft döt unterem Schriibtisch, wil er sich kei eigeni Wohnig cha leiste. Er trinkt (hauptsächlich Whiskey) und raucht. Sini Fäll laufed immer nochem gliiche Muster ab: Er isch grad im Büro am rauche, trinke oder sich vom Kater am erhole und wird debi vonere hübsche Frau oder vomene Maa im Aazug gstört. Alli brichted zersch vo ihrem Problem, und nochdem er denn gnueg blödi Sprüch drüber gmacht her, loot er sich denn gege en Voorschuss dezue bewege, dere Sach noo z go. Sini Kliente sind fascht immer Lüüt mit viel Geld, das hends au nötig, de Tagessatz bi ihm betreit 500 Franke plus Spesen. I praktisch jedem Fall stosst er denn uf e Liich, und det begegnet er denn am Polizist Hugetobler (Jodoc Seidel), sim Erzfind.

## Typischi dummi Schprüch vom Maloney und em Polizist
### Maloney
* "Donnerwetter!"
* "Das ist ja übel."
* "So geht das!"
* "Ich tat, was ich in dieser Situation immer tue: "
** "Abhauen."
** "Weitertrinken."
** "Das Hemd zuknöpfen."
** "mich übergeben."
** "mich verkrümeln."
** "Nichts.

### Polizist
* "Üble Sache, Maloney."
* "Die Welt ist aus den Fugen, Maloney."
* "Na Maloney, ist ihnen wieder eine Leiche über den Weg gelaufen?"
* "Ich habe kürzlich ein Buch gelesen, und darin stand, dass..."

## Links
* D Philip Maloney-Site vo Radio SRF 3
* Ä Site vom Roger Graf
Liste der chemischen Elemente nach Symbol

Di **[[Chemisches Element|chemische Elemente]]** un ihri Verbindige werre gängigerwiis als Formle mit Standardsymbol gschribe.
Sälli Symbol un d'Schribwiis vu dr Elementnämme werre vu dr IUPAC (*International Union of Pure and Applied Chemistry*) festgleit un regelmässig überprüeft.

D'Elementsymbol werre im Folgende alphabetisch ufglistet.

Bispil fer d'Symbolschribwiis:
:H2O  –  Wasser
:KCl  –  Kaliumchlorid
:NaCl  –  Natriumchlorid (Chochsalz)

## Element

Uf derer Site werre bis uf wänige Usnahme wie Iise un Sürstoff numme die empfohlene Schribwiise vu dr IUPAC verwendet.

## Witteri Darstelligsforme
* Liste vu dr chemische Elemente nooch dr Ornigszahl
* Periodesystem

## Weblink
* Internetuftritt vu dr IUPAC
Paul Adolf

Dr **Paul Adolf** isch 1931 z Stroßburg uf d Wält kumme. Är isch in sinem Beruefsläbe Studiärat mit Fach Änglisch gsii, dr het aü d Volkshochschuel vu Owernah un Umgäbung grindet un gleitet.

Dä Linguischt, wu aü Elsässisch unterrichtet het, het d Sprochverwandschafte vum Änglische mit em Elsässische, Ditsche un Franzesische erforscht un het diä Verwandschafte gnutzt, zum in sinem Unterricht „Sprochbrucke“ härstelle.

Dr Paul Adolf het verschiidini wisseschaftligi Publikatione zu däm Thema rüsbrocht, so sini Dokterarbete 1975 un 1985 un:

**Dictionnaire „l'anglais par l'lasacien“* (Werterbuech „Änglisch mit Hilf vu Elsässisch“) de Paul Adolf en collaboration avec Raymond Matzen, 1977 Université Populaire d'Obernai et Le Verger Editeur
**Mer lehre Ënglisch* 2002 - Guide pratique de conversation et de grammaire anglaise pour Alsciens de Paul Adolf, Editions Bentzinger, Colmar.Des isch e Änglisch-Lehrbuech mit 780 Sitte, wu d Erklärunge uf Franzesisch sin, aber mit Bispiil uf Elsässisch.
*Paul Adolf: *dictionnaire comparatif multilingue - français, allemand, alsacien, anglais.* Strasbourg 2006 [Des isch e mehrsprochigs Verglichswerterbuech, wu dr germanisch un romanisch Wortschatz im Änglische vum Elsässische, Standardditsche un vum Franzesische här erschlosse wurd. Dr Autor git do aü verschiidni Variante vu dr elsässische Dialäktwerter a, also, üs wellere alemannische oder sidfränkische Gegend im Elsass si sin. Üsserdäm zeigt er mit gleine Sätz un Redewändunge, wiä s Wort im Elsässische un Änglische brücht wird. Mir eme franzesische, me ditsche, me elsässische un eme änglische Index ka des Werterbuech, wu 373 Sitte het, erschlosse wäre. Sogar Sprächer vum Alemannische un vum Standardditsche, wu kei Franzesisch kenne, kenne do viil rüshole.]
*Dr Paul Adolf het in dr Land un Sproch, in dr Heimet un im andere Zitschrifte zum Thema publiziärt.

Dr Paul Adolf isch e Inteläktuälle, wu elsässisch-alemannisch antwortet un nit ins Franzesisch oder Standardditsch verfallt, wämmer-e alemannisch aschwätzt. Er verdrittet d Meinung, ass e Mänsch hit-ze-dag mehrsprochig sii mueß un will do drbii behilflig sii. Zu dr Sproche, wus Wärt sin, ass mer si lehrt, zellt dr Adolf aü s Alemannisch un s Fränkisch im Elsass.

## Üszeichnung
Am 6. Oktober 2007 het dr Paul Adolf z Zabere d Brezel d'Or (d Goldig Brätschele) fir sini lexikografische Arbete bikumme – des isch e Briis vum Institut des Arts et Traditions Populaires d Alsace (Inschtitüt vu dr Volkskunscht- un Dradition vum Elsass).
Liste der chemischen Elemente nach der Ordnungszahl

E Liste vu dr chemische Elemente sortiert nooch dr Ornigszahl.

## wiiteri Darstelligsforme
* Liste vu dr chemische Elemente nooch em Namme
* Liste vu dr chemische Elemente nooch Symbol
* Periodesystem
Tux Racer

**Tux Racer** (alem. [], engl. []) isch e 3D-Computerspil, wo under dr GPL stot, wodurch es bsunders under freie Betribssystem wie Linux oder BSD bekannt worre isch. D'Hauptfigur isch s'Linux-Maskottli Tux, wo mer dur gschickts Stüre möglichst schnell dur e verschneiti Iislandschaft rutsche lo muess. Debi müen menkmol Hindernisse umschifft un Hering gsammlet werre.

S'Spil verwendet SDL, OpenGL, Tcl un isch under anderem under Windows, Linux un Mac nutzbar.

## Versione
### Tuxracer 0.61
Tuxracer 0.61 isch die ledscht frei Variante vu Tuxracer un bis zum Ufchumme vu Planet Penguin Racer standardmässig as 3-D-Spil in vile Linux-Distributione debi gsi.

### Tuxracer 1.x
Tuxracer 1.x isch e kommerzielli Witterentwicklig vu Sunspire Studios gsi, wo aber inzwische igstellt worre isch.

Neji Spilebene sin dezue chumme un mit em Iisbär Boris, em Pinguinmaidli Neva un em Seehund Samuel au noch neji Figure, wo mer gegenenander aträtte lo cha.

D Sunspire Studios git's inzwische nümmi un ihri Domains, wie z. B. dr Internetuftritt www.tuxracer.com sin offebar verchauft worre. Lut archive.org, het es sit em 22. September 2002 keini nennenswerte Änderige meh an ihrem Internet-Uftritt gä. Dert isch dr Tux Racer 1.1.1 Linux Patch veröffetlicht worre https://web.archive.org/web/20040210112210/http://tuxracer.com/. Es schint, dass dr Uftritt uveränderet bis anno 2004 witterexistiert het. Ihr Demoversion vu 1.1 cha mer immer no dert runderlade.

### Arcade-Version vu Tuxracer 1.1
Roxor Games het e Arcade-Version vu Tuxracer 1.1 veröffetlicht un vertribt si immer no. D'Arcade-Version het numme e rächti un linki Stürig.

### PlanetPenguin Racer
PlanetPenguin Racer isch e freii Witterentwicklig uf dr Basis vu dr Version 0.61 vu Tux Racer. Allerdings schint sich dert sitem September 2005 mit dr nöie Version 0.5 nimmi viil due z'ha und s'Projekt isch sit anno 2007 inaktiv.

### Extreme Tux Racer
Dr Vorteil vu quelloffener Software isch, dass wenn ebber s'Interessi am e Projekt verliert - oder au s'Geld fier d'Entwicklig fählt - s'Projekt nit ubedingt verschwindet.

Un so isch mit Extreme Tuxracer e Noochfolgeprojekt enstande, wo s'Spil uf dr Basis vum Code vu Planet Penguin Racer witterentwicklet. Am 2. Februar 2009 isch d'Beta-Version 0.5 vu Extreme Tux Racer veröffetlicht worre.

## Weblink
* Original Tux Racer
* PlanetPenguin Racer
Ununoctium

**Ununoctium** (vu lat. *unum* „eins“ (2x) un lat. *octo* „acht“, wege dr Ornigszahl 118) isch e chemischs Element. Es zellt zue dr Transactinoide un ghört zue dr Gruppe vu dr Edelgase; ob es tatsächlich bi Ruumtemperatur gasförmig isch, isch noch ubekannt aber wohrschinlich. Es wird au als Eka-Radon (vu sanskr. *eka* „eins“ un Radon, „eins under Radon“) mit em Symbol Eka-Ra bezeichnet.

D Enteckig anno 1999 vum Element Ununoctium im Ernest Orlando Lawrence Berkeley National Laboratory vu dr Universität vu Kalifornie in Berkeley isch, noochdem bekannt worre isch, dass e Mitarbeiter Zerfallsreihe manipuliert gha het un witteri Noochwisexperimente fehlgschlage sin, zruckzoge worre.

## Edelgas oder nit?

Wissenschaftler vermuete, dass Ununoctium in dr chemische Eigeschafte starch vu sällene vu dr andere Edelgase abwiicht. So dät es bispilswiis, wenn mer devu absiht, dass es sehr instabil isch un uf dr Erde nit vorchummt, uf dr Erde in Form vu Oxide un nit atomar ufträtte.

Ufgrund vum sognennte relativistische Effekt verhaldet sich Ununoctium möglicherwiis eher wie Copernicium (Element 112) als wie e Edelgas, säll isch aber Gegestand vu aktuelle wisseschaftliche Diskussione. Iber Ununoctium selber existiere im Moment iberhaupt keini aktuelle experimentelle Befund. 


## Weblink

* Ununoctium
String

Dr Begriff **String** (engl. Kette, Saite) bezeichnet

* in dr Informatik e Abfolg vu Buechstabe un Sonderzeiche, also e Zeichechette
* in dr Physik elementari Deilli vu dr Stringtheori
* in dr Bekleidigsbranche e chnappi Slipform, au String-Tanga gnennt, lueg String (Chleidig)
* als String Cheese (engl.) bestimmti Chässorten, vu dene mer liicht einzelni Streife abziege cha, vor allem Mozzarella
* im Englische sin Strings die Striichinstrumente oder au Striicher (z.&nbsp;B. Giige/Violine, Bratsche, Cello, Kontrabass)
* als Akronym e Proteindatebank, lueg STRING
* als Akronym e vu dr EU gförderts Projekt vu dr Ostseeanrainerstaate

Fälschlicherwiis wird au menkmol die mit Strg bezeichnet Computertaste als *String-Taste* bezeichnet. Aber Strg stot fer dytsch "Steuerung". Uf englische Tastaturen findet sich d'Abchürzig Ctrl fer *Control*.
Tanga

Dr Begriff **Tanga** het verschideni Bedütige:

* e Slip: Tanga (Chleidig)
* e Währig in Tadschikistan: 100 Tanga sind 1 Rubel
* e Stadt un Region in Tansania: Tanga (Tansania)
* e (offiziell) uf d'Stadt daifte Asteroid: (1595) Tanga
(1595) Tanga

**(1595) Tanga** isch e Asteroid vum Hauptgürtel, wo am 19. Juni 1930 vu dr südafrikanische Astronome Cyril V. Jackson un Harry Edwin Wood in Johannesburg entdeckt worre isch.

Dr Asteroid isch uf d'Hafestadt Tanga in Tansania daift.

## Weblink
Orbitsimulation (Java Applet)

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
Liste der Asteroiden – Trojaner

Die Tabelle enthaldet e Uswahl vu Asteroide, wo als sognennti Trojaner sich in dr gliche Umlaufbahn wie e grosse Planet bewege oder sich uf Umlaufbahne in dr Region vu dr Gasriise vum Sunnesystem bewege. Die in dr erste Spalte ufgfüehrte Ziffere gäbe d'Reihefolge vu ihrer Entdeckig a, diene als Identifikationsnummere un gelte als Bestanddeil vum Namme. (Stand: Juni 2006)
(5261) Eureka

Dr am 20. Juni 1990 vu David H. Levy un Henry E. Holt entdeckt **5261 Eureka ** isch dr erst bekannte Asteroid us dr Gruppe vu dr Mars-Trojaner. Als Trojaner bezeichnet mer Asteroide, wo sich koorbital uf dr Bahn vume Planet bewege.

Dr 2&nbsp;km gross Eureka lauft uf em Lagrange-Punkt L5 vu dr Marsbahn um d'Sunne. Dr Perihel-Abstand betrait 1,4250  AU, dr Aphel-Abstand 1,6220 AU. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,06470 uf un isch mit 20,2816° starch gege d'Ekliptik gneigt. D.&nbsp;h. d'Bahn wiist au gegnyber dr Marsbahn dütlichi Underschiid uf.

Dr Namme leitet sich vu "Heureka" (grichisch: "ich hab's") ab, eme Usspruch, wo dr Archimedes gmacht ha soll, as er s'Prinzip vum Uftrib erchennt het.

## Weblink
Orbitsimulation (Java Applet)

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
(588) Achilles

Dr **(588) Achilles ** isch e Asteroid us dr Gruppe vu dr Jupiter-Trojaner, er lauft also uf dr Bahn vum Jupiter um d'Sunne.

Achilles isch am 22. Februar 1906 vum Max Wolf als erster Trojaner entdeckt worre un isch nooch em grichische Held Achilles us dr Ilias benennt worre. Dr Namme vum Asteroid isch ursprünglich vum Johann Palisa, eme Fründ un Kolleg vum Max Wolf, vorgschlage worre. Dr Asteroid lauft im Jupiter uf dem sinere Bahn um 60° vorus (er befindet sich am L4-Punkt). Die voruslaufende Trojaner werre au als *Griche* bezeichnet und sin dorum (bis uf ei Usnahm) nooch dr grichische Helde us dr Ilias benennt. D'Bahn vum Achilles verlauft zwische 4,429 (Perihel) un 5,956 (Aphel) astronomische Eiheite un isch 10,3° gege d'Ekliptik gneigt. D'Bahnexzentrizität betrait 0,147. Si underschidet sich demit au dütlich vu dr Jupiterbahn.

Während dr Opposition erreicht dr Achilles e schinbari Helligkeit vu 16,6 mag. Er isch demit e usserst liechtschwachs Objekt am Nachthimmel.

Näbe siner gringe Grössi isch au im Achilles si gringi Albedo (Reflektionsvermöge) fer si gring Helligkeit verantwortlich. Er reflektiert numme 3,3 % vum uftreffende Liecht, isch also schwärzer as bispilswiis Asphalt. Si Oberflächi bestoht nooch Messige an dr Infrared Telescope Facility (IRTF) vu dr NASA wohrschins zue 20 bis 40 % us Pyroxen (verschideni Silikate). Fer die beobachtet Rotfärbig vum reflektierte Adeil dürft Iise verantwortlich si. Tholinandeile, also dur Ultraviolettliecht umgformti Methan- un Ethanbestanddeiler,
yber 10 % uf dr Oberflächi hän dur Spektralanalyse usgschlosse were chänne. Ebeso isch d'Oberflächi arm an Chlorit (maximal 1 %).

## Literatur
* *Icarus*: Volume 164, Issue 1, Pages 104-121: 7/2003: *Constraints on the surface composition of Trojan asteroids from near-infrared (0.8–4.0 μm) spectroscopy:* Emery, J. P.; Brown, R. H.: Artikel online uf em Icarus-Server erhältlich (uf Englisch): 
* *Icarus*: Volume 170, Issue 1, Seite 131-152: 7/2004: *The surface composition of Trojan asteroids: constraints set by scattering theory:* Emery, J. P.; Brown, R. H.: Artikel online uf em Icarus-Server erhältlich (uf Englisch): 

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide

## Weblink
Orbitsimulation (Java Applet)
Liste der Asteroiden

Die ufgfüehrte Site enthalde jewils e Deil vu dr **Liste vu dr Asteroide**:

Us em Durmesser un dr Albedo cha die Absolute Helligkeit wie folgt berechnet werre:

:\text{Helligkeit} \approx -2{,}5 \cdot \lg \left( \text{Albedo} \cdot \frac{\text{Durchmesser}^2}{1.800.000\,\mathrm{km}^2}\right) 

## Lueg au
* Benennig vu Asteroide un Komete

## Literatur
* *Dictionary of Minor Planet Names* vum Lutz D. Schmadel, ISBN 3-540-00238-3

## Weblink
* http://cfa-www.harvard.edu/iau/info/Astrometry.html - lueg Punkte 31 bis 34 bezüeglich vu dr Benennig vu Chleiplanete
* Grossi Alphabetischi Liste vu dr chleine Planete
* Liste vu dr chleine Planete un ihrene Entdecker - sortiert nooch dr Nummere
Liste der Asteroiden – Hauptgürtel 1–100

Die noochfolgend Tabelle enthaldet d'Asteroide 1-100. Die in dr erste Spalte ufgfüehrte Ziffere gäbe in dr Regel d'Reihefolge vu ihrer Entdeckig a, diene als Identifikationsnummere un gelte als Bestanddeil vum Namme

## Hauptgürtel vu Nr. 1 bis 100

## Lueg au
*Benennig vu Asteroide un Komete
(8) Flora

**(8) Flora** isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 18. Oktober 1847 vum John Russel Hind als achter Asteroid entdeckt worre isch. Daift worre isch der Himmelskörper uf die römisch Götti vu dr Blüeti un em Früehlig.

D'Flora beweggt sich ime Abstand vu 1,8570 (Perihel) bis 2,5460 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,2665 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch 5,8870° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1565.

D'Flora het e Durmesser vu 135&nbsp;km. Si besitzt e relativ helli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,243. Während dr Opposition erreicht d'Flora e Helligkeit vu 8,7 mag un isch demit ein vu dr hellste Asteroide am Nachthimmel.

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide

## Aspekte
(100) Hekate

: *Für anderi Bedütige vo "Hekate" lueg [[Hekate (Begriffsklärung)]]*
D' **(100) Hekate** isch e Asteroid vum ussere Asteroiden-Hauptgürtel, wo am 11. Juli 1868 vum J. C. Watson entdeckt worre isch. Daift worre isch der Himmelskörper uf Hekate, dr Götti vu dr Zuuberchunst un vu dr Wägchrüzige us dr grichische Mythologi.

Hekate beweggt sich ime Abstand vu 2,5885  (Perihel) bis 3,6004 (Aphel) astronomischen Einheite in 5,444 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 6,4296° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1635.

Hekate het e Durmesser vu ebba 89 Kilometer. Si besitzt e helli silikathaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,192. 
In ebba 13 Stunde un 20 Minute rotiert si um ihr eigeni Ax.

## Lueg au
* Liste vu dr Asteroide
Astronomische Einheit

Die **Astronomisch Einheit** (Kürzel **AE**, international **AU** für *astronomical unit*) isch näbem Parsec di wichtigst Längeeinheit in dr Astronomi.

D'AE isch sit em End vum 20. Johrhundert definiert as 149.597.870.691&nbsp;m un entspricht mit grosser Annächerig dr grosse Halbax vu dr Erdumlaufbahn (middlerer Abstand vu dr Erde vum Zentrum vu dr Sunne). Entfernige innerhalb vum Sunnesystem werre meistens in AE agäbe.

Dr modern Wert isch mit Radar- un andere Distanzmessige vu dr Erde un mit Ruumsonde bestimmt worre. Früeher isch d'AE us Messige vu dr Horizontalparallaxe vu dr Sunne (ca. 8,794&Prime;) un em Erdradius abgleitet worre.

## Definition vu dr Internationale Astronomische Union
Die Astronomisch Eiheit isch im Internationale Eiheitesystem sit 1978 nimmi zuelässig. Trotzdem giltet si in dr Astronomi als uverzichtbar un wird witterhi verwendet.

Die International Astrononisch Union (IAU) definiert d'AE as dr Radius vu ere chreisförmige Umlaufbahn, wo e hypothetischs masseloses Deilli ohni Störig dur dritti Chörper d'Sunne in 2&nbsp;·&nbsp;&pi;&nbsp;/&nbsp;k Däg umlauft. (Gaußsche Gravitationskonstante k&nbsp;=&nbsp;0,017&nbsp;202&nbsp;098&nbsp;95)

Demit ergibt sich: 1&nbsp;AE&nbsp;:=&nbsp;149.597.870.691&nbsp;±&nbsp;30&nbsp;m

## Umrechnig
Ei Astronomischi Eiheit (1&nbsp;AE) entspricht
* 1,495&nbsp;978&nbsp;706&nbsp;91&nbsp;·&nbsp;1011&nbsp;m (149.597.870.691 Meter) oder
* 1,495&nbsp;978&nbsp;706&nbsp;91&nbsp;·&nbsp;108&nbsp;km (149.597.870,691 Kilometer) oder
* 149,597&nbsp;871 Millione&nbsp;km (149,597&nbsp;871&nbsp;Gm).
Usdruckt in interstellare Längemasse betrait si
* 1,58129&nbsp;·&nbsp;10-5&nbsp;Lj (0,000&nbsp;015&nbsp;812&nbsp;9 Liechtjohre (ca. 8,317 Liechtminute) oder
* 4,8481&nbsp;·&nbsp;10-6&nbsp;pc (0,000&nbsp;004&nbsp;848&nbsp;1 Parsec oder Parallaxesekunde, was im Chehrwert vu 180&nbsp;×&nbsp;3600"&nbsp;/&nbsp;Pi entspricht.

## Lueg au
*Venusdurgang