open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kanton Waadt

Dr **Kanton Waadt** (uf französisch *Vaud*) isch e Kanton im Weschte vo dr Schwyz.

Me seit däm Kanton uf düütsch *d Waadt* odr au *s Waadtland*, im Franzeesische au *Pays de Vaud*. D Ywohner sin *Waadtländer,* im Franzeesische *Vaudois*.

## dr Name
«Waadt» chund us em Frankoprovänzalische, und das hets vom voralthochdütsche *wald-* übernoo. «Waadt» bidütet aso «waldrychs Land».

## Geografi
Dr Kanton Waadt ligt im Weschte vo dr Schwyz und ziet si vum Gämfersee zem Nöieburgersee. S Waadtland het gmeinsami Gränze mit zahlryche französische Departemänt und Schwyzer Kantöön. Es grenzt im Nordweschte an die franzeesische Departemänt Ain, Jura un Doubs, im Südweschte an Kanton Gänf, im Südoschte an s Wallis, im Oschte an d Kantön Frybùrg und Bärn und im Nordoschte an Kanton Nöieburg. Übr dr Gämfersee use grenzt s Waadtland an s Département Haute-Savoie.

Dr Nordweschte vum Waadtland ghört geografisch zum Jura-Gebirge und dr Südoschte zue de Weschtalpe. Dr Rescht liggt im Schwiizer Mittelland.

Im Nordoschte bildet dr Bezirk Avenches e Exklave, wo vom Kanton Frybùrg umschlosse isch. Umgcheert het Frybùrg drei Enklave in dr Waadt. S exischtiert zuedäm d Gänfer Enklave Céligny im Südweschte vom Kanton.

Am Gämfersee lyt d Landschaft Lavaux.

## Gschicht
Öpe um s Joor 1000 het dr Bischof vo Lausanne s Gebiet vo dr Waadt übercho. Sid em 13. Joorhundert isch es es Herrschaftsgebiet vo de Grafe vo Savoye gsi. Ane 1536 hend d Bärner d Waadt eroberet und in Landvogteie underdeilt. 1798 isch die Lemanische Republik entstande, wo gly drufabe Kanton Léman gheisse het. 1803 isch dr Schwiizer Kanton Waadt gründet worde.

Am 1. Jänner 2008 het dr Kanton Waadt d Bezirk nöi ydeilt. Er het jetz no zää Bezirk.

## Ywoner
Dr Kanton im Wälschland isch franzeesischschproochig un – mit der Uusnaam vu dr Umgäbig vo Echallens, wo friener e Gmeini Herrschaft vo Bärn und Fryburg gsi isch – traditionell refermiert. 

Die meischte Waadtländer läbe in dr Agglomeration Lausanne, wo rund 275'000 Ywohner hed, in dr Agglomeration Montreux-Vevey (70'000 Ywohner) un z Yverdon. 

Weiteri bedejtendi Ortschofte sin Nyon, Morges, Renens un Rolle.

## Lueg au
* d Gmeinde vom Kanton Waadt

## Weblink

* Offizielli Website
* Offizielli Statistik

## Referänze
Kanton Zug

De **Kanton Zoog** (fra. *Zoug*, ita. *Zugo*, rom. *Zug*, lat. *Tugium*) isch en Kanton vo de Schwiiz. Er ghört zu de chlinschte Ganzkantön vo de Schwiiz. Er hed en zimli höchi Bevölkerigsdichti und ghört zu de tüürschte und riichschte Kantön vo de Schwiiz.

## Geografii
Zug liit i de Zentralschwiiz zwüsche de Kantön Züri, Schwyz, Luzern und Aargau im Übergangsgebiet zwüsche de Voralpe und de Hochebeni. Hauptfluss vom Kanton isch d Lorze, wo vom Ägerisee in Zugersee, bi Cham scho widr us em See use und denn nördlich vo Maschwande i d Rüüs flüüst.

De Kanton Zoog het elf Gmeinde, für Details lueg under *[[Gemeinden des Kantons Zug|Gmeinde vum Kanton Zoog]]*.

## Gschicht
Im Kanton Zoog hed me früei Ahzeiche vo Bevölkerig gfunde. Die ältischte sind us de Alt- und Mittelsteiziit (17'000–6000 v.&nbsp;Chr.), jedoch eher i de höchere Gebiet vom Kanton Zoog, da zu dere Ziit de gröschti Teil vom Kanton no vo Sumpf und Moor bedeckt gsi isch. Mer hed au archäologischi Fund us de Jungsteiziit (5500–2200 v.&nbsp;Chr.) gmacht. Zu dere Ziit sind d Lüüt a See go wone. Sie händ sich dur Viehzucht und Landwirtschaft ernährt. I de Bronzeziit (2200–800 v.&nbsp;Chr.) sind i de Schwiiz d Pfahlbauer cho. So au i de schpötere Bronceziit im Sumpf zwüsche Choom und Zoog. 

## Literatur
* 
* Sibylle Omlin, Christian Raschle, Sonja Stauffer, Josef Wüest: *Zug – Stadt und Kanton.* Balmer, Zug 2002, ISBN 3-85548-048-6.

## Weblink

* Offizielli Websiite vom Kanton Zoog
* Offizielli Statistik

## Referänze
Evert Thielen

Dä **Evert Thielen** (* 16. April 1954 z Venlo) isch e flämischer Moler. Er wuhnt z Brügge in Belgie un isch wege sinni Bilder bekonnt. Mit dä Gschichte vun sinnem Grossvater z’illuschtriere het er ogfonge. Er isch ällewell schu fasziniert gsi iber verschiedeni Tafle oder Tryptichons hinwäg z mole.

Uf dr Kunstakademi het er d’verschidene Technike vum Mole studiert. Sin grosses Vorbild isch dä flämische Moler Jan van Eijk gsi. Där het en dezue brocht zitgnösischi Bilder mit alti Technike z mole.

## Farbe
Dä Thiele stellt, wie d’alte Meischter au, sinni Farbi sälber her. Wie dr Rembrandt un de Vermeer mischt är siini Farbe us viile verschidene Pigment.
Der Grundschtoff isch Kriide un Kleber vu Dier. Är benutzt Goldblättli un molt uf schu vorheri igrohmti Panele. Är nimmt keini Elfarbe, wil er meint, dass *El alles ins gääli dreht*. Är verwendet Temepra un bindet d’Farbe mit frischem Eidotter. Di Farb muess schnäll verschtriche wäre und het denno e mattigs Usähne.

## Ustellunge
* Bim Gallerist *Collectie Wilma Terhaag* uf Ofrog.
* Cobra Museum fyr Moderni Kunscht, Amstelveen, vum 20. Septämber bis zuem 27. Oktober 2002
* Im westfrisische Museum vum 23. April bis zuem 13. Juni 2004
* Museum Jan van der Togt z Amstelveen vum 13. März bis zuem 4. April 2005
* Vum 11. Juni bis zuem 5. Septämber 2005 im Nordbrabantische Museum z Herzogenbosch z Holland.

## Ekschterni Syte
* Websyte
* D'Gallerie, wu ma Bilder vun ihm kaufe kon
* Bilder vun de Usstellung
Fenschtergügsler

**Der Fenschtergügsler** isch e Dialäktschbalde, wù vù ane 1989 bis 2005 im *Alb-Bote* vom Landchrais Waldshuet erschiinen isch. Gschriibe hed die Schbalde dr Hubert Roth vù Chleggau im Chleggi. 

Dr Hubert Roth isch bis ane 2001 Bùùrgermaischder gsii vù dr Gmai Chleggau. E Dail vù *Fenschtergügsler*-Kolumne chaa mer ùf syynere Netzsyte *klettgau-historia.de* lääse. Derzue hed dr Hubert Roth dèrd au no anderi Artikel ùn Byydreeg gschriibe iber Kultur ùn Gschiichd vùm Chleggi. Au Gedicht im Chleggauer Dialäkt vùn em sin doo verefendligd.

## S Motto
* S cha sii – s cha aber au it sii!

## Ekschterne Syte
* Aus dem Archiv des Fenschtergügsler uf klettgau-historia.de
Betriebssystem

Es **Betribssyschtem** isch d Programm-Schnittstelle zwüsched em Aawender und em Computer.
S vewaltet Spicher, I- und Usgabegrät, stüret d Usfüehrig vo Programm und reglet d Benutzervewaltig. Imene Schichtemodell stoht s Betriebssystem zwüsched de Hardware und de Programm.

Es moderns Betriebsystem wiisd folgendi Leistigsmerkmal uf:

**Multitasking**
Multitasking wird vo allne moderne Betriebssystem understützt und bedütet, dass mehreri Ufgobe (Prozesse, Tasks) bzw. Programme glichzitig abgarbeitet werded. So cha währed de Rechtschribprüefig vom Word au no de Speicherablauf und en download laufe. De Vorteil isch offesichtlich, stellt aber für de Computer es Problem dar, well grundsätzlich nur eis Programm ufs Mol cha laufe. D Lösig isch so entwichlet worde, dass de Prozessor extrem schnell zwüsched de laufende Programme hin und her schaltet und somit es Gfühl vo Glichzitigkeit entstoht. Das Umschalte chostet jedesmol Ziit und Vewaltigsufwand fürs Betriebsystem, do jedesmol genau abgspeicheret wird wo s Programm gad gstande isch.

Zu de bekannteste Betriebssystem ghöred d Distributione vo Linux,OS-X vo Apple und Windows vo Microsoft

**API**
Application Programming Interface: S Betriebssystem stellt Funktione für oft benötigti Ufgobe zur Vefüegig. S API wird als Schnittstell für die Ufgobe vo allne Aawendigsprogramm gnutzt. Bispilswiis zum lese/schribe, drucke, starte oder Fenster öffne. Die Funktione müend somit nöd i jedem Programm neu programmiert werde. Usserdem mues sich s Aawendigsprogramm nöd um d Vewaltig vo de Hardware kümmere, da übernimmt alles s API.

## Ekschterne Syte
* LowLevel - S`Magazin
* Wissenswertes über alle Betriebssysteme
* Einführung in Betriebssyteme vom Prof. Jürgen Plate, Münche
* Iiführung in Betriebssysteme - Online-Tutorial
Parität

D Usdruck **Parität** (lateinisch *par* = "glich") steht fyr Glichberächtigung oder au Glichwertigkit un bezeichnet u. a.:

*konfessioneli Parität
*Parität (Politik)
*Parität (Wirtschaft)
*Parität (EDV)
*Parität (Physik)
*Parität (Algebra)

## guck au
* Deutscher Paritätischer Wohlfahrtsverband e.&nbsp;V.
Parität (Politik)

Als **Parität** bezeichnet me in de Politik e glichmässigs Verhältnis vun de Stimme in eme Gremium.

D Pariät verhindert, dass e Gremium zuem Bispil vun eme Teil mit ere knappa Mehrheit dominiert wird, oder Minderheite durch eifachi Mehrheitsbeschaffunge usgschlosse wäre. So ischs z Bade-Wirtteberg gängig, dass Londeslischte vun Parteie hälftig un glichverteilt zwischen de Londesteil Wirtteberg un Badä z bsetze.

I de Schwiz kennt mer d Parität i dr Ufsicht vo gsetzlich festglegte Institutione. Zum Bispiil mues bi de bruefliche Vorsorg (2. Süle vo de gsetzliche Altersvorsorg) d Verwaltig paritätisch zämegsetzt si, d. h. dä Stiftigsröt müend gliich vill Arbeitnähmer-Verträter aghöre wie Arbeitgeber-Verträter. Im Verwaltigsrot vo de Schwizerische Unfallversicherig (Suva) gits ä Drittelsparität zwüsched Arbeitnähmer, Arbeitgeber und öffentliche Hand. Oder die underdesse abglehnti Initiative für ä schwizerischi Einheitschrankekasse hät für d Verwaltig vo däre neuen Iirichtig ä Drittelsparität zwüschet Versicherte, Leistigserbringer (Ärzt, Spitöler usw.) und öffentliche Hand vorgsie. Au i dä Kantön gits unzähligi Kommissione mit Drittelsparität Arbeitnähmer / Arbeitgeber / öffentlichi Hand. Meistens händs d Ufgob, d Umsetzig vo Usfüerigsbestimmige im Beriich vom Arbeitsrächt oder i dä Sozialversicherig z begleite.

## Lueg au
* Konfessionelli Parität
Amand Goegg

Dr **Amand Goegg** (* 7. April 1820 z Ränche, † 21. Juli 1897 ebedo) isch en Freiheitskämpfer wäärend dr badische Revolution un Mitglied vun de Revolutionsregierung gsi.

Wonner zwischezitig als Finanzbeamter z Mannheim gschafft het, het er zum 26. Dezember 1848 e Träffe z Ränche organisiert.

Dr Goegg het zum **allgemeinen Landeskongress der badischen Volksvereine** om 12. un 13. März 1849 im Zähringer Hof z Ofeburg ufgruefe, won er dr erschte Versitzende gsi isch.

Druf isch er i dr Revolutionsregierung vo 1849 Finanzminister gsi.

Noch de Niiderschlogung vun de Revolution isch er uf London gonge. Dert heter mit em Franz Sigel, Arnold Ruge un andri de "süddeutschen Kreis" bildet. 
1851 het er Amerika bsuecht, onschliessend isch er in d'Schwyz uf Genf gongä, wo er, warschynts 1857, d Marie Pouchoulin ghirotet het.

Im Denkmalsstrit fir die wo 1849 z Rastatt stondrechtlig erschosse worre sin het er zum 200. Todesdaag vum Grimmelshausen de Stadt Renche des Rastätter Denkmol onbote. Dert stoots hit noch nebe de Kirch. Aber d'Stadt het d'Inschrift *Den Vorkämpfern für Deutschlands Einheit und Freiheit gefallen und gestorben in und um Rastatt 1849* mitener Huldigung a de *größten deutschen Dichter des 17. Jahrhunderts* ärsetzt.

## Werk
Rückblick auf die Badische Revolution unter Hinweisung auf die gegenwärtige Lage Teutschlands. Von einem Mitgliede der Badischen constituirenden Versammlung. Veröffentlicht von A. Gögg, 1850

## Literatur
* Friedrich Lautenschlager: Amand Goegg, ein badischer Achtundvierziger. Zur Hundertjahrfeier der deutschen Revolution von 1848/49. In: Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins 96= N.F.57 (1948), S.19-38. (Bearbeiterin: Sabrina Müller)
* Stefan Schipperges: Amand Goegg (1820-1897). Politiker - Sozialrevolutionär - Idealist. Versuch eines Porträts. In: Die Ortenau, Jahrbuch 1998

## Weblink
Modellbasiertes Testen

Bim **modällbasierte Teste** werre uss Modäll vo me System, wo s Sollverhalte vo de Software bschrybe, Testfäll abgleitet.

S Awändigsbrogramm oder s „System Under Test“ wird i me grafische Modäll (z. B. uff Basis vo UML) oder me tekschtuälle Modäll (Domain Specific Language, DSL) abbildet. E Testgeneratur nutzt säll Modäll als Ygab für sini Testblanstrategy und fiehrt di relevante Tests uff em Zylsystem dure. E mögligst komblätti Abdeckig vom SUT vo de Aspäkt, wo im Modäll beschrybe werre, isch s Zyl.

Im Underschyd zu de glassische, quälltekschtbasierte Testabdeckige wird do s Augemerk uff z. B.

* State - d Kombination vom Modäll sine Züeständ -,
* Transition - d Übergäng im Modäll,
* IO - di möglige Nochrichte zum Briefling - oder
* Partition
glegt.

E *modälldrybes* Teste heißt, dass d Modäll und d Generierig, wo druff basiert, wesentligi Elemänt vo de Erstellig vo automatisierte Tests sin.

*Modälldrybeni Testentwicklig* (MDTD) nännt mer in Alähnig an di *Modälldrybeni Softwareentwicklig* (MDSD) modälldrybes Teste mit de Mittel vo de modälldrybene Entwicklig mit bsunderer Bedonig vom Entwickligsaspäkt. E braktischi Umsetzig dodezüe uff Basis vo OpenArchitectureWare stellt de oAW-Test dar.

## Website
*D Conformiq Tool Suite isch e modällbasierts Testwerchzüg, wo d UML State Charts verwände.
Moldawien

**Moldawie** (Moldova) isch a Land in Oschteuropa. Äs gränzt ä d Ukraine u a Rumänie.

Des Land isch politisch instabil und isch in zwoa Hälfte gspalta: In *Moldawie*, wo westlich vom Dnjestr liegt und in d Republik Transnistsrie.

D Aamtsproch vu Moldavie isch Rumänisch. Bis 2013 hot ma s Rumänisch offiziell *Moldawisch* gnennt, zum d Oagastendigkeit vum Laand und vom Volk ussazheba.

## Weblink

* Website vo de Regierig vo Moldawie
* Republik Moldau im „Online-Lexikon zur Kultur und Gschicht vo de Dütsche im östliche Europa“ vo de Carl von Ossietzky Universität Oldenburg und vom Bundesinstitut für Kultur und Gschicht vo de Dütsche im östliche Europa

## Quälle
Ulrich Maurer (Politiker)

Dr **Ulrich Maurer** (* 29. Novämber 1948 z Stuegert) isch e Rächtsaawalt un dytsche Bolitiker (SPD, speter Die Linke).

## Läbe
Dr Ulrich Maurer het z Stuegert Abitur gmacht un het derno bis anne 1974 Rächtwwisseschaft an dr Universitet Dibenga studiert. Noch em Assessorexame het er si as sälbschständige Rächtsaawalt z Stuegert nidergloo.

Är isch katholisch, ghyrote un Vater vu zwai Chinder.

## Bolitik
Dr Ulrich Maurer isch vu 1971 bis 1980 fir SPD Mitglid vum Gmairot vu dr Stadt Stuegert gsii. Bi dr Oberburgermaischterwahl 1982 isch er gege dr Manfred Rommel unterläge. Ab em 10. April 1980 isch er Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsi. Vu 1987 bis 1999 isch dr Maurer Vorsitzer vu dr SPD Bade-Wirttebärg gsii un vu 1992 bis 2001 Vorsitzer vu dr SPD-Landdagsfraktion. 

Vu 1995 bis 1999 un Septämber bis November 2001 isch er au Mitglid vum SPD-Bresidium gsii.

Im Juli 2005 isch er no Kritik an dr Bolitik vum Bundeschanzler Gerhard Schröder us dr SPD uusdrätte un isch Mitglid vu dr WASG wore, sy Landdagsmandat het er bhalte. 

D WASG isch mit dr Linkspartei.PDS e Bindnis yygangen isch un isch uf dr Landeslischt vu dr Linkspartei.PDS zue dr Bundesdagswahl 2005 aadrätte. Dr Maurer isch Spitzekandidat vu dr Linkspartei z Bade-Wirttebärg gsii un het e Mandat fir dr 16. Dytsch Bundesdag gwunne. Am 16. Juni 2007 isch er dr nei grindete Partei Die Linke byydrätte.

In dr Bundesdagsfraktion vu dr Linke isch dr Maurer bis Oktober 2009 ain vu zwai barlemäntarische Gschäftsfierer gsii, derno stellverdrättende Fraktionsvorsitzer. Bi dr Bundesdagswahl 2013 isch er nimmi aadrätte.

## Publikatione
* Zus. mit Hans Modrow (Hrsg.): *Überholt wird links. Was kann, was will, was soll die Linkspartei*. edition ost, Berlin 2005, ISBN 3-360-01068-X.
* *Eiszeit. Staatsstreich des Kapitals oder Renaissance der Linken*. Riemann Verlag, München 2006, ISBN 3-570-50070-5.

## Weblink

* 
* Ulrich Maurer uf dr Syte vu dr Bundestagsfraktion Die Linke
* 
*  (PDF-Datei; 125&nbsp;kB)
Partei der Arbeit

**Partei der Arbeit** – churz **PdA** – isch e Schwizer Partei, wo sich Mänsche zämefinded, wo im Kapitalismus ä mänschenunwürdigi Gsellschaftsform gsehnd und in drum ablehned. Nu im Sozialismus  –  im Friide und in äre solidarische Gmeinschaft  –  händ i den Auge vo de PdA d Mänsche längerfrischtig ä Chance, äs humans Läbe füere zchönne. Äs Gsellschaftssystem, wo für und nöd gäge d Mänschen isch, fallt aber nöd vom Himmel. Drum engagiert sich d PdA nöd nu parlamentarisch, sondern au usserparlamentarisch bi Demos, Widerstandsaktione und i de soziale Bewegige.

## Gschicht
D PdA isch 1944 gründet worde, nochdem dass die Kommunistische Partei der Schweiz (KPS) 1940 vo de Behörde verbote worden isch (u. a. um Nazitütschland gfällig zsi). Noch Johr im Undergrund händ denn d Schwizer Kommunischte noch Wäg gsuecht, wider legal chönne zschaffe und händ sich 1944 mit Sozialdemokrate, wo mit de Politik vo de SP nüme zfriede gsi sind, i dä PdA zämegschlosse. Die neu Partei hät denn i de erschte Nochchriegsziit sensationelli Erfolg gha. Mit em Ufcho vom Chalte Chrieg hät si aber starch under dä antikommunischte Stimmig und dä Usgränzig, won er erzügt hät, glitte. Vor allem i de Tütschschwiz hät d PdA denn starch a Bode verlore. I de Wälschschwiz isch si resistänter gsi. Dört spillt si, vor allem i de Kantön Genf, Waadt, Neueburg und Jura, aber au im Tessin, kommunal und kantonal immer no ä wichtigi Rolle. Au ihri Nationalröt chömed vo dört. I jüngster Zit isch es de PdA aber glunge, au i de Tütschschwiz Sektione wieder neu zgründe. D PdA isch Mitglid vo de Europäische Linkspartei.

## Weblink
* d Website vo de PdA Schwiz
* d Website vo de PdA Basel
* d Website vo de PdA Bern
* d Website vo de PdA Sanggalle
* d Website vo de PdA Züri
* d Website vo de Europäische Linkspartei
## Fuessnoote
Europäische Linkspartei

D **Partei vun dr Europäische Linke** (Abkirzung **EL**) isch om 8. Mai 2004 in Rom vun 15 europäische Parteie us em linke un kommunistische Spektrum grindet wore. Im Unterschid zue dr Vereinigte Europäische Linke - Nordische Grüne Linke isch d EL e eigeni Partei un nit bloss e losa Hufe as fraktioneller Zommeschluss. D GUE isch mit 41 Abgeordnete im Europäische Parlament nur gonz knapp hinter de Griene dr fimftstärkscht Fraktion, un d EL repräsentiert de grescht Deil vun dere Fraktion. D EL het aber au Mitglidsparteie us Länder, wo, wie au d'Schwyz, nit zue dr EU ghere.

Zil vun dr EL isch d Entwicklung vun eme *alternative soziale un politische Modell zum Kapitalismus* un Aktivitäte gege di *wachsend Militarisierung un Krieg*, derzue dr Iisatz fir *Umweltschutz un d Achtung vun de Menscherächt*.

Dr Vorsitzende isch sit em 5. Dezember 2010 de Pierre Laurent vun dr franzesische *Parti communiste français*.

## Quelle


## Weblink
*https://web.archive.org/web/20050620074236/http://euroleft.org/
*http://www.european-left.org/
*http://www.euroleft.inf.lu/
Konföderale Fraktion der Vereinigten Europäischen Linken

D' Europaparlamäntsfraktion
* **Vereinigte Europäische Linke - Nordische Grüne Linke** - kurz **VEL/NGL**
* änglisch: *Confederal Group of the European United Left/Nordic Green Left* - kurz **EUL/NGL**
* franzäsisch: *Groupe Confédéral de la Gauche Unitaire Européenne/Gauche Verte Nordique* - kurz **GUE/NGL**
* sponisch: *Grupo Confederal de la Izquierda Unitaria Europea/Izquierda Verde Nórdica*
isch d' linki europäische Fraktion, wu sich vili vorschideni linkssozialistische bis zu dä kommunistische Parteiä vun Europa im EU-Parlament z Strosburg dinn zomä gschlossä hän.

Us Dytschlond sin d'Lit vun Die Linke dinne, us Eschtrich dia vun dä KPÖ. Bi Themä wiä Software-Patenten hän diä mit dä Griene zomä gschaft un au mit däne Griene die FFII un EuroLinux gwaltig unterstitzt.

Ä paar vun däne Parteie us dä GUE/NGL-Fraktion hän sich om 8. Mai 2004 zura eigene Europäischen Linkspartei zomä gschlossä. Om 31. Jänner un 1. Februar 2005 hän die au d'Nordisch grün-linke Allianz grindet. 

## Weblink
* D' PDS in Europa (PDS-Europadelegation)
* http://www.tobias-pflueger.de/ Tobias Pflüger (parteilos, PDS-Liste) isch Mitglied vun dä GUE/NGL-Fraktion
* http://www.andrebrie.de/ - André Brie ist ä GUE/NGL-Deputierter
Wojwodina

D`**Wojwodina** isch a Region im Norda va Serbien, wo va füf verschiidena Völker bewohnt wird. Die wichtigschta sind di Serba und di Ungarn. Vorm zwoata Weltkriag händ do oh viile Dütsche, die sognannta Donauschwoba glebt. Dia händ, wia die dütsche Armee noch Serbien ko isch, eifach ihre siiba Sacha packt und sind nach Dütschland ganga.

Die Hauptstadt isch Novi Sad. Die Wojwodina isch oh im ehemaliga Jugoslawien ufgrund va da viila Völker a autonome Region gsi.

## Galeri

Image:NISbuildingNS.jpg|Novi Sad
Image:Saint_Gerhard_the_Bishop_and_Martyr_Roman_Catholic_Church,_Vršac,_Vojvodina,_Serbia_-_20060827.jpg|Vršac
Image:Citadel Petrovaradin.jpg|Zitadele vo Petrovaradin
Image:Jezero01.jpg|Ledinci-See
Image:Srbobran_Orthodox_church.jpg|Srbobran
Image:Kanizsa2.jpg|Kanjiža
Image:Kikinda,_Main_Street_and_Catholic_Church.jpg|Kikinda
Image:Building of the Matica srpska, Novi Sad.jpg|Matica srpska
Image:Serbian National Theatre Sept 2005.jpg|Serbisches Nationaltheater
Image:Voivodina Hungarians national costume and dance 2.png|Ungare i de Wojwodina
Rosé (Wein)

**Rosé** isch en Art Wy, wo sich durch dur d'Farb charakterisiert. D'Farb isch rosarot, si cha ehnder lachsfarbig oder au himbeersirupfarbig si.

Dr Rosé wird us rote Truube gwunne: Noch dr Läsig wird s'Trubeguet (im Gegesatz zum Rotwy) nur kurz mit dr Maische gähre glo. Eso wärde nur wenig Farbstoff (u. a. Anthocyane) uuseglöst und es entstoht die typischi Farb. Zum richtige Zytpunkt wird dr Saft vo dr Maische trennt und fertig vergohre. Im Prinzip mit eme ganz ähnliche Verfahre wird au rosa Schuumwy bzw. Champanger härgschtellt.

Rosé wird meischtens kielt serviert, är eignet sich guet als Apéritif aber auch zum Bischpyl als Begleiter zumene feine Fisch.

Badische Rosé wird druche usbaut un mer nimmt dezue numme gsundi Tribel. Die süess Rosé z'Bade isch dr Wissherbscht. Säller wird us edelfule Tribel gmacht.
Anthocyane

Unter **Anthocyane** (Etymologie: griech. *anthos* = Blüete, Blueme, *kyáneos* = dunklblou) verschtoot me wasserlösligi Pflanzefarbstoff, wo in de meischte höchere Pflanze in Bliete und Frücht vorchömme. Si sin für die roti, violetti bis blaui und blauschwarzi Farb verantwortlig. Es git öppe 250 verschiedeni Anthocyane bekannt. Au die roti Farb vo de Blätter im Herbscht isch durch d'Anthocyane bedingt. Im Rotwy und im Rosé hets ebefalls mehr oder weniger vo däm Farbstoff dinne. Si chömme zum Bischpyl in folgende Frücht au vor: Kirsi, Brombeeri, Cassis, Granatöpfel, roti Truube und viili anderi meh.
Escherichia coli

S **Colibakterium** (*Escherichia coli*, abkirzt *E. coli*) isch ein siiribildends, gram-negativs, stäblifermigs un peritrich begeiselts Bakterium, wu im menschlige und tierische Darm vorkunnt un wichtigi Funktione im Immunsystem het. Es ghärt zue dä Familie vun de Enterobacteriaceae (griech. "enteron": Darm). Es ghärt zue de fakultativ anaerobe Mikroorganisme un bsitzt d Fähigkeit, Energie sowohl durich Atmung wie au durich "Gemischti Siirijäsung" z gwinne. S dient als Indikator fir fäkali Verunreinigunge, zum Bispil vun Wasser. Es veronlost e Training vum Mukosa-Immunsystems un ferdert d Produktion vun sekretorischem Immunglobulin A. Derzue produziert s Vitamin K.

Allerdings git s au schädligi E. coli-Stämm, wu Toxin produziere un bim Vorlige vun ere Immunschwäche Infektione hervorruefe kinne. Soli Darminfektione sin unterm Nome *EHEC-Colitis* (*[[enterohämorrhagische Colitis]]*) bekannt. EHEC-Infektione zelle zue de hifigschte Lebensmittelvergiftunge.
De Stomm ETEC isch e hifige Erreger vun de Reisediarrhoe un e unliebsome Begleiter bi Fernreise.
E. coli K1 ghärt zue de Grupp vun de Meningitis-Erreger bi Neigeborene.

*E. coli* isch de Erreger, wu bi akute Harnwegsinfekt om hifigschte nochgwise wird, un e belieb Objekt vun de gentechnologische Forschung.

Us E. coli isch Jonathan Beckwith 1969 as Erschtem d Isolierung vun eme einzelne Gen glunge. Des relativ klein Genom vun de Prokaryote (ca. 4,65 ·106 Basepaar, entspricht ugfähr 5000 Gen) isch as eis vun de erschte vollständig sequenziert wore.

E. coli isch d Bakterieart, wu in de Molekularbiologii om meischte verwendet wird. S komplett Genom isch vun d Genetiker sekwenziert wore un viili vun de Einzelstämm sin isoliert wore. In de moderne Biotechnologii wird s zur induschtrielle Biosynthes vun Insulin, unterschiidlige Aminosiirine un onderi Verbindunge iigsetzt. Dofir isch E. coli prädeschtiniert, wel s zur residente Darmflora vum Mensch ghert un wäge däm kei Allergi verursacht (gegensitigi Opassung).
Villeneuve-d’Ascq

**Villeneuve-d’Ascq** isch e Stadt vom Département Nord un Région Hauts-de-France, z Frankriich. Zämme mit Lille, Tourcoing, Roubaix un 86 andre Gmeinde bildet Villeneuve-d’Ascq de Gmeindsverband Métropole européenne de Lille.

Derzyt beherbergt Villeneuve in ihrem städtische Stadion de französisch Fueßball-Ärschtligischt OSC Lille.
  
## Gschicht
In de Nacht vum 1. zum 2. April 1944 het e SS-Division s Massaker vun Ascq aagrichtet. A däm Tag sin 86 Mensche umbrocht worre.

D Trabanteschtadt Villeneuve-d’Ascq isch 1970 gründet worre. D neij Schtadt vereint d Dörfer vun Ascq, Annappes un Flers.

## Politik
Birgermeister vun Villeneuve-d’Ascq isch sitter 2008 de Gérard Caudron.

## Bildung
In Villeneuve-d’Ascq ligt e wichtigs Universitätsglände, die "cité universitaire". E Uswahl vun de Inschtitut wo dert osässig sin:

# Charles de Gaulle-Universität (philosophischi Fakultät)
# USTL (mathematisch-naturwissenschaftlichi Fakultät)
# École centrale de Lille (Allgmeine Hochschul, Teil vun de *[[École Centrale|Écoles centrales]]*)
# Institut agro-alimentaire de Lille (Agrar- un Ernährungswissenschafte)

Usserdem unterhalte Méteo France un d INRA dert eigeni Forschungsschtützpunkte.

## Schtädtpartnerschafte
Villeneuve-d’Ascq het Schtädtpartnerschafte mit folgende Schtädt:

# Leverkuse, Dütschlônd
# Tournai , Belgie
# Stirling, Schottland


Jielbeaumadier ascq gare.jpg|de Bohnhof vun Ascq
Jielbeaumadier ascq eglise.jpg|d Kirch Heilgar Petrus vun Ascq
   

## Weblink

* Website vun de Stadt

## Fuessnoote
Dorothee Diehm

D **Dorothee Diehm** (* 1963 z Calp) isch e Gwärkschaftssekretäri vu Offeburg.

Si het Altepflägeri glehrt. Bis anne 1999 het si bim Bauknecht z Calw gschafft, di letschte Johre als Betriibsrat. Deno het si bi de IG Metall als Gwärkschaftssekretäri z Offeburg ongfonge. Frieger isch si Mitglid vun de SPD gsi, si isch aber usträte un in d WASG iiträte. Anne 2005 het si fir de dytsch Bundestag kandidiert fir d Linkspartei. Si isch als Kandidati ufgstellt wore, wu de Günter Melle zue ihre Gunschte verzichtet gha het.

## Wahlergebnis
Bi de Bundestagswahl 2005 het si 3.93% direkt bikumme, d Partei im Wahlkreis 4.31%. Om meischte Stimme het si z Kähl kriegt (4.96%) un z Offeburg mit 4.69%. 

## Weblink
* Informatione bi de Linkspartei
URL

**Uniform Resource Locator** (**URL**, ängl. – "einheitlichi Ortsagob für Ressource") sin e Unterart vo Uniform Resource Identifier (URIs), wo e Ressource, bispilswiis e Website oder e PDF-Datei, tüend identifiziere und lokalisiere, damit me si über en Brauser us em Internet chan abrüefe.

URLs bschtön us zwei Deil:
# s **[[Netzwerkprotokoll|Netzwärkprotokoll]]** – de primäre Zugriffsmechanismus (meischtens http, https odr ftp)
# de **Pfad** – de Ort (ängl. *location*) vo dr Ressource in Computernetzwärk

;Bischpiil

:
:
:


Will URLs di erschti un hüfigschti Art vo URIs sin, wärde die Begriff au synonym verwändet.

D Abkürzig *URL* het im dütsche Schprochgebruch meischtens e wiibliche Artikel (*di URL*), will vili de Begriff synonym mit "d Adräss" bruche. Vili Schprecher hän aber di männlichi Form lieber, will s Wort *"Locator"*, wo in dr Abchürzig URL steckt, im Dütsche e männliche Artikel het. Menggmäl wird *URL* im dütsche Schprochgebiet au fälschlicherwis als *"Universal Resource Location"* bezeichnet.

## Lueg au
* DOI
* OpenURL
* SFX
* Typosquatting

## Weblink
* RFC 1738 – *Uniform Resource Locators (URL)*
* RFC 1808 – *Relative Uniform Resource Locators*
OpenURL

**OpenURL** isch e Schtandard, wo unter anderem drzue dient, typischi Verlinkigsprobläm vo URL z'verhindere. Drbi nutzt'r, ähnlich wie URN, für jeds Dokument e abschtrakte Name, wo durch e Mechanismus zue nem URL ufglöst wird.

## Motivation
Bim herkömmliche Umgang mit URL ergän sich e baar Nochteil:
* d' Suechi noch relevante Informatione zue me bschtimmte Themegebiet erwist sich mit herkömmliche Suechmaschine als schwirig
* wärde URLs umbenennt, so het me keinerlei Informatione drüber, unter welere URL säll Dokument jetz z' finde isch 
* herkömmlichi Suechmaschine sueche nit innerhalb vo lizenzierte Dokument, will me drfür bschtimmti Zuegriffsrächt brucht. Wenn me abr eigentlich e so ne Zuegriffsrächt het, cha ma di Informatione innerhalb vo dr lizenzierte Dokument nit finde, will me e Suechmaschine drfir verwende muess.

## Uflösigsmechanismus
Bi nere Afrog über openURL wärde für's Suechergebnis nit nur de Suechtegscht, wo igee wore isch, sonder au Informatione übr de Benutzer an de Uflösigsserver gschickt. Sälle cha di Zuegriffsrächt übrpruefe un de Zuegriff dementschprächend verwalte. Bsitzt dr Benutzer di entschprechendi Rächt, so sendet dr Server e URL mit em därzitige Schtandort zruck.

## Weblink
*Syntax vo openURL (änglisch)
Typosquatting

**Typosquatting** isch e Form vo Cybersquatting, wo druf berueht, dass e Person e Webadräss in eme Webbrowser versähentlich falsch iitippt un drno uf e alternativi Syte gfüehrt wird wo eme Cybersquatter ghört. Sälli Syte isch meischtens pornografisch odr satirisch, mänggmol aber au e Konkurrenzagebot.

'S git abr au Fäll, wo e Firma e Azahl vo Webadresse mit Tippfähler bsitzt un die zue dr richtig buechstabierte Hauptwebsyte umleitet, wie z. B. www.goolge.de, www.googel.de un www.gogle.de, wo alli zue www.google.de umleite.

D' Domäni vo dr Website vom Präsident vo dr Vereinigte Schtaate, '''www.whitehouse.gov''', het zwei bekannti "Tippfehler": www.whitehouse.com, e pornografischi Website un www.whitehouse.org, e satirischi Syte. 

Au d' Wikipedia isch e Typosquatting-Opfer: www.wiipedia.org, www.eikipedia.org un www.wilipedia.org sin alles Websyte, di Pop-Ups, Spyware/Adware un Wärbig-Suechmaschine enthalte.

Öbbis ähnlichs hät AT&T drzue bewegt plötzlich di Telifonnummere "1-800-OPERATOR" ufzgeh un sie mit "1-800-CALL-ATT" z'ersetze. 'S schient, als ob vieli Amerikaner "Operator" nit buechstabiere chönne, will MCI viel Arbet gha het mit dr Nummere "1-800-OPERATER".

**Lueg au:** URL, Cybersquatting
Domaingrabbing

De änglischi Begriff **Domaingrabbing** bezeichnet es missbräuchlichi Reserviere vo nere Domäne.

Im Gegesatz zuem Cybersquatting (*Cyberbsetze*), wo vorrangig bekannti Domainname (z. B. ibm.com) reserviert un zue überhöhte Pris em jewilige Unternähme offeriert wärde, bschränkt sich 's*Domaingrabbing* uf d' Reservierig vo Gattigsbegriff. So wärde bischpilswis Wörter usem dägliche Gebruch in sämtliche Forme un TLD regischtriert (z. B. haarföhn.de, e-haarföhn.net, elekronischer-haarföhn.com, usw.) 
S Zil isch es entwäder sälli Domains mit Gwinn z'verkaufe odr durch di aktivi Benutzig Bsuecher z'suggeriere e Websyte zue nem bschtimmte Thema odr Begriff z'sii, obwohl dr Content nümmi vil mit em Domainname z due hät. Bsunders populär isch sälli Methode bi Dialer-Abieter, wo d Bekanntheit vo nere Domain usnütze un e ähnlich gschribeni Domain für sich regischtriere (Lueg au Typosquatting).

Drvo abzgränze isch legale Domain-Handel vo Domains, wie ner zuem Bischpiel uf Domainbörse schtattfinde duet.

Im JuraWiki versuecht me grade e baar rächtlichi Informatione zue däm Thema z'sammle:  http://jurawiki.de/DomainGrabbing

## Lueg auch
* Domainnamensrecht
* Typosquatting
* Cybersquatting
* Reverse Domain Hijacking

## Weblink
* Domaingrabbing - witeri Informatione
* Vo Wilderer in fremdi Gründ vom 22. Juli 2005
Sensebezirk

De **Seisebezirk** (hoochtütsch *Sensebezirk,* französisch *District de la Singine,* Fryybùrger Patois ) isch iina vo de sǜbe Bezirk im Kanton Frybùrg i de Schwyz ù de einzig rein tütschspraachiga vo däne Bezirk. Benannt isch er nam Flùss Seisa, wo de Groosstǜu vo synneri östlechi Grenza zùm Kanton Bärn bǜudet.
De Seisebezirk het o a iigeta Dyaläkt, wo Seislertütsch hiist.

Zùm Seisebezirk gköre 17 Gmiine:

## Veränderige im Gmiinsbestand
* 1860: Namesänderig vo *Schrickschrot*  →  St. Antoni

* 1922: Abspaltig vo *[[Düdingen|Düdinge]]* →  Schmitte

* 1953: Namesänderig vo *Bösige*  →  Grossbösige

* 1962: Namesänderig vo *Grossbösige*  →  Bösige

* 1971: Fusion vo *[[Neuhaus FR|Neuhuus]]* und *[[Plasselb]]*  →  Plasselb

* 1974: Namesänderig vo *Wünnewil*  →  Wünnewil-Flamatt

* 2017: Fusion vo *[[Oberschrot]]*, *[[Plaffeien|Plaffeie]]* und *[[Zumholz FR|Zumholz]]* → Plaffeie

## Weblink

* 
* Region Seise
* Oberamt Sense

## Quelle
Schalttag

E **Schaltdag** isch e zuesätzlicher Dag, wo ime Schaltjohr zum Iisatz chummt. Schaltdäg sin notwendig, um dr Kalender iber langi Zittrüm mit em Johreszittjohr (tropischs Johr) z synchronisiere. D Johreszitte werre bestimmt dur d Stellig vu dr Erdax zue dr Sunne un dr Dageslängi, wo sich zyklisch ibers Johr änderet.

## Schaltregle
Vu einere Früehligs-Dag-un-Nacht-Gliichi zue dr nächste brucht d Erde 365 Däg 5 Stund 48 Minute un 45,26 Sekunde. Dr bürgerlich Kalender mit 365 Däg isch dorum noch vier Johr praktisch ei Dag gegeniberem tropische Johr z churz, weswäge no e Schaltdag iglegt wird, um dr Kalender wiider mit em tropische Johr z synchronisiere. Säll gschiiht im Gregorianische Kalender un Julianische Kalender im Hornig.

Die Schaltregel nächeret dr Kalender im tropische Johr uf ebba 11 Minute a. Des isch dr julianisch Kalender, wo s Johr mit 365 Däg un 6 Stund animmt. In 128 Johre füehrt des aber dezue, dass derno e Schaltdag zviil iglegt worre isch, wil jo s tropisch Johr e chlei weng chürzer isch.

Deswäge het mer 1582 dr julianisch Kalender reformiert un dur die gregorianisch Schaltregel ergänzt: In volle Johrhunderte vu dr christliche Ära fallt dr Schaltdag us, es sei denn, s Johr isch dur 400 deilbar.

Au anderi Kalender hän Schaltdäg oder gar Schaltmunät, um dr Kalender iber längeri Zittrüm mit em tropische Johr synchron z halde.

## Ifüehrig
Dr Gregorianisch-Julianisch Kalender wendet im Prinzip d Schaltdagregel vum Ägyptische Kalender a. Dr Ägyptisch Kalender isch e Sunnejohr zue zwölf gliich lange Munät vu 30 Däg mit fümf aghängte Zuseatzdäg, sog. Epagomenen, gsi, so dass e Johr vu 365 Däg gha het. Wil säll aber fast e Virtel Dag z churz gsi isch, isch dr Afang vum ägyptische Kalenderjohr innert ebba 1450 Johre, dr sog. Sothis-Periode, dur alli Johreszitte gwanderet.

238 v. Chr. het no dr ägyptisch Chönig Ptolemaios III. Euergetes im Edikt vu Kanopus agordnet, dass alli vier Johr e sechste Epagomenen in dr Kalender izfüege isch, womit de facto dr hüt noch gültig Schaltdag igfüehrt gsi isch, wil sither jedes viert jo jetz 366 Däg gha het.

* Julianische Kalender 
* Gregorianische Kalender 
* Orthodoxe Kalender 
* Französische Kalender (Revolution) 
* Hebräische Kalender 
* Islamische Kalender 
* Chinesische Kalender 
* Azteke-Kalender
Diagnostik

D' **Diagnostik** isch e Teil vo dr Medizin, wo sich mit dr Erkennig vo Krankete, Verletzige oder Zueschtänd befasst. 

Einersyts kha me d' Anamnese (Befroogig vo dr Gschicht vom Patiänt), die physikalischi Untersuechig (Luege, Loose, Aalänge, Böpperle etc.), denn aber au Laboruntersuechige (Bluet, Urin, Glänksflüssigkeit, Hirnflüssigkeit, Abschtrich etc.), Gwäbs- und Zälluntersuechige, Untersuechige vo elektrische Phänomen (Härz: EKG, Hirn:EEG, Musgle: EMG, Närve: ENG) und bildgäbendi Verfahre (Röntge, CT, MRI, PET, Szintigraphie etc.) unterscheide. E witeri Methode isch die sogenannti Funktionsuntersuechig, wo gluegt wird, wie (guet oder schlächt im Vergliich zur Norm) e Körperfuntion erhalten isch (z. B. Lungefunktion, Glukose-Toleranz, Muskelkraft etc.). 

S' Zämespiil vo all dene Unterkategorie ergit denn e mögligscht genaui Diagnose.
Chrocus

**Chrocus** (lat. *Chrocus*, *Crocus*; alem. **Hrôk*; zu ahd. hruoch  "Chraije") sind zwee alamannischi Fürschte im 3. und 4. Jahrhundert gsi.

## Chrocus I.
Nochem Gregor vo Tours und Fredegar isch de Chrocus en alemanische König (rex) gsii. Sini Muetter het em aagroote - dos nüme mögli sai, no prächtigeri Baute zerrichte - die bistehende z zerstöre. Drufabe isch er i Gallie igfale und het grosse Schade agrichtet. Im Land vode Arverner het er de Tempel *[[Vassocaletis|Vasso Galate]]* zerstört und in Gabalitana de Bischof Privatus tötet. Z Arelate (Arles) isch er vom Marius gfange worde. Me hetten gmarteret und schlussendli tötet. Dem Chrocus werd au d Zerstörig vun de Schtadt Mende z Gallie zuegschribe.

De halbhistorischi Bricht nint Bizug uf d Zerstörig vom Limes im Joor 256 dur d Alemanne und d Iifäll vo dene i römisches Gibiet. De gnennti Marius chönnt de gallischi Kaiser Marius († 269) gsii si.

## Crocus II.
306 isch dä Chönig (rex) Chrocus in York in Britannie bi dä Ärhebung vum Konstantin I. zuem Kaiser beteiligt gsi.

## Quelle
* Gregor vo Tours 1,30-34.
* Fredegar 2,60
* Pseudo-Aurelius Vict. 41,3

## Literatur
* Dieter Geuenich "Geschichte der Alemannen", 1. Auflage. Verlag Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-012095-6 / 2. Auflage, 2005, ISBN 3-17-018227-7

## Weblink
*
Gotfrid

De **Gotfrid**  (lat. *Gotfridus*, *Cotefredus*, *Godafridus dux*; † 709)  isch en alamannische Herzog us em Huus vo de bayrische Agilofinger gsi. Er isch de Vater vum Lantfrid und vum Theudebald gsi. 

Nochra Urkunde, wo zwüsche  700 und 705 uusgstellt woren isch, het dä Gotfrid uf Bitte vum Priesta Magulfus z Cannstatt dä Ort Biberburg (vermuetli am Neckar) dr Zelle vum Heilige St. Gallus gschänkt. De Gotfrid isch mit dä fränkische Huusmeier verfindet gsi un het ihne gegenübe d Unabhängigkeit vun sinem Herzogtum verteidigt. Er isch 709 während eme Chrieg gege dr Anulfinger Huusmeier Pippin der Mittleri (au Pippin vo Herstal) gstorbe.

## Familie
Noch siim Dod hänn sine Söhn Lantfrid un Theudebald gmeinsom Ospruch ufs Herzogenomt erhobe und sin vom Pippin wenigstens indiräkt unterstützt worde, wo dä im gliiche Johr ä Chriegszug gege än andere alemannische Herzog, dr Willehari, unternoh het.

## Literatur
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956

## Weblink
*Mittelalter-Genealogie: Gotfrid
Kandertalbahn

S **Chanderli** isch e hischtorischi Museumsiisebahn im Chandertal im Südweschte vo Bade-Württeberg.

## Gschicht
D' Eröffnig vom Chanderli isch am 1. Mai 1895 nach em Bau durch d Firma Vering & Waechter gsi, wo de Betrieb 1899 an di Deutsche Eisenbahn-Betriebsgesellschaft AG (DEBG) übergeh het. 1963 isch 's Chanderli vo dr Südwestdeutschen Eisenbahnen AG (SWEG) übernoh worde.

Nach eme Dammrutsch am 4. Juli 1983 bi Kandern-Wollbach isch de Verkehr zwüsche Wollbach un Kandere, de Personenverkehr offiziell zuem Dezämber 1983 igschtellt worde. D' Ischtellig vom Güeterverkehr bis Wollbach isch am 1. April 1985 gsi.

Sit 1986 betribt de Zweckverband Kandertalbahn do e Museumsbahn. Zuewile wird di Bahn hüte no brucht um Holz z' transportiere.

## D' Schträcki
S' Chanderli zwigt z' Haltige (6 km nördlich vo Basel) vo dr Rhiitalbahn ab un füehrt über e Schträcki vo 13 km durch 's Chandertal noch Chandere am Fueß vom Hochblaue.

### Bahnhöf

## Triebfahrzüg
* Dampfloki T 3 30  "Chanderli"
* Dampfloki 8532 "Tigerli"
* Dampfloki 93 1378
* Dieselchleiloki V 7
* Dieseltriebwage VT 3 - Europas älteschte betriebsfähige Dieseltriebwage
Personewage us em 19. un 20. Johrhundert komplettiere de Fahrzügpark.

## Weblink

* d Website vom Chanderli
* Informatione uf de Website vom Reiner Schruft
* Chanderli: e paar Impressione
Hallwilersee

De **Hallwilersee** esch de gröschti natürlichi See im Aargau (de zweiti relativ grossi See esch de Klingnauer Stausee) und liit wie de Baldeggersee im Seetau.

Ned die ganz Flächi vom Hallwilersee liit im Aargau, e Föiftel vo Aesch ufwärts gege Mose zue ghört zom Kanton Lozärn. Was veli ned wösse: Set em Zämeschloss vo Möischter ond Schwarzebach het auso sogar de Lozärner Fläcke Seeaschtoss, wenn ou nome es paar Meter.

De Hallwilersee esch a de töifschte Stell 47 Meter töif, ond er zeichnet sich derdur us, dass me fascht ganz rondome uf Wanderwäg cha goh (abgseh vo einige Naturschotzgebiet und private Plätz).

## Turismus
Uf em Hallwilersee verchered Kursscheff i de Säson vom Früelig bis Endi Oktober. D Schefffahrtsgsellschaft Hallwilersee hed e Flotte vo föif Scheff met de Näme *Brestenberg*, *Fortuna*, *Seetal*, *Hallwil* ond d *Seerose*, wo om di letscht Johrhondertwendi als Ersatz för d *Möve* ikauft worde esch.

## Weblink

* 
* Hallwilersee Tourismus
* Schifffahrtsgsellschaft Hallwilersee
* Profil vom Hallwilersee uf schweizersee
Bezirk Inn

Da **Bezirk Inn** (rätorom. ) isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda i da Schwiz gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Engiadina Bassa/Val Müstair ersetzt worda. Er hät da nordöschtlichschti Tail vom Bündnerland umfasst, isch 1196,56 km² gross gsii und hät Endi 2010 9670, Endi 2014 no 9426 Iiwohner kha.

Da Nama hät da Bezirk vom Fluss Inn, wo da nördlich Tail vom Bezirk durflüsst. Im Oste vom Bezirk lit da Schwizer Nationalpark.

Zum Bezirk Inn händ die Krais mit irna Gmainda khört: Stand 31. Dezember 2015

















## Fusiona

Karte Bezirk Inn Gemeindeveraenderungen 1943.png|Gmainde bis 1942
Karte Bezirk Inn Gemeindeveraenderungen 1970.png|Gmainde bis 1969
Karte Bezirk Inn Gemeindeveraenderungen 2001.png|Gmainde ab 2001
Karte Bezirk Inn Gemeindeveraenderungen 2009.png|Gmainde bis 2008
Karte Bezirk Inn Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmainde bis 2012
Karte Bezirk Inn Gemeindeveraenderungen 2015.png|Gmainde bis 2014


* Im Johr 2009 händ d Gmainda *[[Fuldera]]*, *[[Lü GR|Lü]]*, *[[Müstair]]*, *[[Santa Maria Val Müstair]]*, *[[Tschierv]]* und *[[Valchava]]* zur neua politischa Gmaind Val Müstair fusioniert. Sithär isch da Krais und di politisch Gmaind im Val Müstair deckigsglich.
* Sit Aafang 2013 isch d Fusion vo *[[Ramosch]]* und *[[Tschlin]]* zur politischa Gmaind Valsot realität.
* Uf da 1. Jänner 2015 händ *[[Ardez]]*, *[[Ftan]]*, *[[Guarda GR|Guarda]]*, *[[Scuol (Ort)|Scuol]]*,  *[[Sent GR|Sent]]* und *[[Tarasp]]* zur politischa Gmaind Scuol fusioniert.
* Ebefalls isch uf da 1. Jänner 2015 d Fusion vo *[[Lavin]]*, *[[Susch]]* und *[[Zernez (Ort)|Zernez]]* als Zernez zstand ko.

## Weblink

## Fuessnoote
Vestralp

De **Vestralp** (lat. *Vestralpus*; alem. **Westaralb* ) isch en alamannische Gaukönig (*rex*) gsi, wo ide Boor gherrscht het. 

De römisch Historiker Ammianus Marcellinus het gschribe, dass de Cäsar Julian im Joor 359 bi Mainz de Rhii überschritte het un mit sim Heer em Negger no ufe zogen isch und ain Gaukönig nochem andere underworfe het. S Gibiet vom Vestralp isch s letzti gsii, bevor er dur s Gibiet vom Vadomar, wo scho Fride mitem Julian gschlosse gha het, abzogen isch.

## Quelle
* Ammianus Marcellinus 16,12,1; 17,2,18.

## Literatur
* R. Christlein u.&nbsp;a.: *Die Alamannen. Archäologie eines lebendigen Volkes*. Stuttgart 1978,  ISBN 3-8062-0890-5
* Karlheinz Fuchs, Martin Kempa, Rainer Redies: *Die Alamannen*. Ausstellungskatalog. Theiss, Stuttgart 2001 ISBN 3806215359
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Ur (Alamanne)

De **Urius** (lat. *Urius*, *Varius*) isch en alamannischer Gaukinig (*rex*) usm 4. Johrhundert gsi, wo im Gibiet vom obere Neckar gherrscht het.

De römischi Schriftsteller Ammianus Marcellinus het gschriibe, des der Cäsar Julian im Johr 359 bi Mainz de Rhin überschritte het und em Neckar no ufwärts ain Gaukönig nochem andere underworfe het und mit dene, nochdem die alli Gfongeni freiglo hen, Fridesverträg agschlosse het. 

De Name isch möglicherwiis gallisch, wo d Näme *Urius* und *Urio* vorchömet.

## Quelle
*Ammianus Marcellinus 16,12,1; 17,2,18

## Literatur
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956

## Weblink

*Mittelalter Genealogie: Herzog Ur
Agenarich

Dr **Agenarich** au **Serapio**  (lat. *Agenarichus, Serapio*; alem. **Aginarîch* "Schwertkönig") isch e alamannischer Gaukini (rex) usem 4. Johrhundert gsi. Er isch dr Sohn vum Mederich un dr Neffe vum Chnodomar gsii. 

Dr remisch Historiker Ammianus Marcellinus het iber de Agenarich gschribe: *"Siine Nome het er doher, dass siin Vater Mederich langi Zit als Geisel in [[Gallien|Gallie]] feschghalte worre isch, dert in griechisch Gheimlehre iigfihrt worre isch un siine Sohn, wo eigentlich Agenarich gheisse het, noch däm Gott [[Serapis]] in Serapio umbnonnt het."*

357 het dr Agenarich as junge Maa zome mit siinem Onkel Chnodomar, e alamannischs Heer in dr verluschtriche Schlacht vu Argentoratum gege des Remisch Heer unterem Cäsar Julian gfihrt.

## Quellen
* Ammianus Marcellinus 16,12,25

## Literatur
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
* *Serapio*, in: *Reallexikon der Germanischen Altertumskunde*. de Gruyter, Berlin
Ursicin

De **Ursicin** (lat. *Ursicinus*) isch e alamannischer Gaukini (*rex*) im 4. Jahrhundert gsi, wo im Gibiet vom obere Neckar gherrscht het.

Er het im Joor 356 ide Schlacht vo Strossburi gege de Julian kämpft. De isch e Joor spöter bi Mainz öber de Rhii und het de Raije no die alemannische Könige Suomar, Hortar, Makrian und Hariobaud, Urius, Ursicin und Vestralp  underworfe und mit dene König Verträg abgschlosse.

De Name *Ursicinus* isch latinisch. S bistoot aber au d Möglichkait, as de Name Germanisch isch, wie die fränkische Näme *Ursio*, *Ursipert* und *Ursulf*.

## Quelle
* Ammianus Marcellinus 16,12,1; 18,2,18; 6,1-12.

## Literatur
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
* Th. Fischer: *Ursicinus*. In: *[[Reallexikon der Germanischen Altertumskunde]]*. Band 31, 2006, S. 562 f.
Bund von Brunnen

De **Bund vo Brunne** isch e politische Vertraag zwüsche de Urschwiizer Oort gsi.

Nach de Schlacht am Morgarte vo ane 1315, wo für die alte Eidgenosse guet usggangen isch, händ sich d Verträter vo de vier Urkantön Uri, Schwyz, Ob- und Nidwalde z Brunne bi Schwyz troffe und de alti Bund, wo si schomal aafangs Augschte 1291 erneueret gha händ, neu bestäätiget. Das isch am 9. Dezämber 1315 gsi.

D Urkund zum alte Bund, wo de Legände naa uf em *Rüütli* änet em Ländersee sell gschwoore worde sy – me seit däm bis hüt de «Rütlischwur» –, häd de Schriiber, vermuetli de Lüütprieschter vo Altdorf, uf latynisch gschribe gha. Jetzt aber, das isch es Novum in de Schwiizer Geschicht, isch de nöi Bundesbrief uf tüütsch geschribe worde. Wiso si sich grad z Brunne troffe händ isch nöd klar. Waarschindli wil me mit em Schiff vo Uri und vo Underwalde här gäbig det anechunt.

## Inhalt
Im Wäsentlige hät dr Bundesbrief vo 1315 drei Themene: 
* Gegesitigi Hilf (uf eigeni Choste), falls en Eidgenoss aagriffe wurd oder ihm wurd Unrächt gscheh, und d Reglig drüber, ass mä e fremde Herr nume gmeinsam wurd aaneh und nit ohni d Zuestimmig vo de andere (*daz sich unser Lender enkeines noch unser enkeiner beherren sol oder dekeinen herren nemen ane der ander willen und an ir rat*).
* Überiikümft zur Kontrolle und zum Verhalte bi Verhandlige gegen usse, d Bestimmig, ass sich d Richter ir Amt nit döfe chaufe, und d Überiikumft, ass sich alli Eidgenosse verpflichte, bi Strit oder Chrieg gegen ussen underenander z schlichte.
* Stroofrächtligi Bestimmige zu der Art, wie mä mit Verbräche wie Dodschlag usw. well umgoh.

## Literatur
* Roger Sablonier: *1315 – ein neues altes Gründungsjahr der Eidgenossenschaft? Der Bundesbrief von 1315.* In: *Der Geschichtsfreund.* Band 160. 2007, ISBN 978-3-906130-52-1, S. 9–24.
Hortar

De **Hortari** (lat. *Hortarius*; alem. **Hordahari* „Schatzchrieger“) isch en alamannischa Gaukini (*rex*) gsi, wo 356/8 im Gibiet vom Odewald gherrscht het. Öb er identisch isch mitem Hortari, wo im Joor 372 as Först (primas) vode Bukinobante gnennt werd, isch umstritte, well d Bukinobante nördlich vom Main agsidlet gsii sind.

De römisch Historiker Ammianus Marcellinus het gschribe: *Noch ra sigriche Schlacht gegä dä römischä Heermeister [[Barbatio]] (357) bi Rauracum ([[Kaiseraugst]]) hend sich d Alamannenkinigi Hortar, [[Suomar]], [[Ur (Alamanne)|Ur]], [[Ursicin]] un [[Vestralp]] untar dä Fyhrung vum [[Chnodomar]] und em [[Agenarich| Agenarich (Serapio)]]  ihri Heeri versommelt, un sind gegä dä römisch Bfehlshabar [[Severus]] zogä, in d [[Schlacht von Argentoratum|Schlacht vo Strossburi]]. Noch de verlorena Schlacht het de Hortar, sin Lebä un Lond gegä Liferi vun Gspanne un Baumaterial, kene bhalte.* Im Joor 358 het de Cäsar Julian mitem Hortari e Fridesvertrag gschlossi. 

Im Joor 372 erschint en Hortar, wo als Först vode Bukinobante gnennt werd, zsämme mit em enandere Först, em Bitherid, im römische Militärdienscht. Dur Folter isch vum Hortar ä "Gständnis" erpresst worä, wonoch er gegä dä Staat grichteti Brief an onderi Alamannenfyrste gschickt hän soll. Dorufhin isch er zuem Tod durch d Flammi verurteilt worä.

## Quelle
* Ammianus Marcellinus 16,12,1; 17,10,5; 18,2,2; 2,13f.; 29,4,7.

## Biächa
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956