open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feldberger Dichterwegli

S **Fäldbärger Dichterwegli** isch e Lehrpfad, wu mer 20 Dafle mit Gedicht vu alemannische Mundartdichter chaa sää. Är verlauft dur d Rääbe vum Millemer Ortsdail Fäldbärg im Markgräflerland. Dr drei Kilometer lang Rundwäg fangt an dr Fäldbärger Chilche aa. 

## Gschicht
Yygrichtet woren isch s Fäldbärger Dichterwägli vum Hans-Dieter Schmid, eme Änkel vu dr Fäldbärger Haimetdichteri Paula Hollenweger. Noch em Schmid seien im Lauf vu dr Johrzehnt scho eso ne Hufe Dichter z Fäldbärg gsii, ass es nume konsequänt sei, e Dichterwägli yyzrichte. Wel er Uusbilder bim lokale Unternäme Freudenberg gsii isch, het er die 20 Dafle im Rame vu dr Uusbildig vu 32 Lehrling chenne mache loo. Am 3. Oktober 2000, zum 20. Dodesdag vu dr Paula Hollenweger, isch s Fäldbärger Dichterwägli fertig wore.

## Inhalt

Di erscht Dafle git e churzi Yyfierig. As Hilf fir Lyt, wu kai Alemannisch verstehn, git s uf zwoo andere Dafle Worterklerige zue dr alemannische Gedicht. Uf dr andere 17 Dafle het s Uuszig us dr Wärch vu yyhaimische Dichter.

Uf em Weg stoßt mer uf Chinschtler us em 18., 19. un 20. Johrhundert, wie dr Johann Peter Hebel oder dr Werner Richter, wu hite no z Chränzech läbt. 

Uf em Dichterwägli sin die Chinschtler verdrätte:
* Werner Richter (* 1929)
* Alban Spitz (1906–1996)
* Fritz Gugelmeier (1901–1978)
* Karl Berner (1863–1941)
* Johann Peter Hebel (1760–1826)
* Lina Kromer (1889–1977)
* Fritz Wolfsberger (1902–1959)
* Paula Hollenweger (1900–1980)
* Liesel Meier-Küchlin (1907–2002)
* Gerhard Jung (1926–1998)
* Hubert Baum (1906–976)
* Ernst Niefenthaler (1894–1970)
* Karl Kurrus (1911–1993)
* Ida Preusch-Müller (1889–1974)
* Hedwig Salm (1889–1981)
* Paul Nunnenmacher (1929–2011)
* Liesel Meier (* 1933)

## Weblink

## Fueßnote
Aristomenes

**Aristomenes** () isch de Name vo däne Persone:
* Aristomenes von Alyzeia, en Politiker vom Ptolemäerriich
* Aristomenes (Dramatiker), en Verträter vo de Alte Komödie
* Aristomenes (Bildhauer), en Bildhauer us Messene
* Aristomenes (Maler), en Mooler vo de griechische Insle Thasos

i de griechische Mythologii:
* Aristomenes (Messenien), en messenische Fraihaitskämpfer
Estavayer (Begriffsklärung)

**Estavayer** isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
* Estavayer, e politischi Gmaind, wo uf de 1. Jänner 2017 im Kanton Fryburg entstanden isch
* Estavayer-le-Lac (*Stäffis am See*), es Städtli und namesgäbende Ort i de obe gnännte Gmaind
* Estavayer-le-Gibloux (*Stäffis am Gibel*), en Ortschaft i de politische Gmaind Gibloux vom Kanton Fryburg

und witers:
* *Estavayer Lait SA (ELSA)*, es Undernehme vo de Migros, wo z Stäffis am See eren Sitz hät und vorallem Milchprodukt härstellt
Estavayer

**Estavayer** (patois [tavaji, θavaji]; tüütsch *Stäffis am See*; alem. *Stäffes*) isch e politeschi Gmaind i de Schwiz, wo zum Bezirk Broye vom Kanton Fryburg ghört.

## Geografii
Estavayer liit am südöschtliche Ufer vom Nöieburgersee und i däm Tail vom Kanton Fryburg, wo me französisch redt. S Gebiet vo de Gmaind erstreckt sich öber e Flächi vo 4043 Hektare bis is Broyedaal ine und hät zwee Exklave. Di aint isch s Dorf Murist, wo dur anderi Fryburger Gmainde vom Haupttail trennt werd, und di ander isch Vuissens, wo vo Gebiet vom Kanton Waadt umgee isch und dodemit sogär en Exklave vom aigne Kanton isch. Wobii me säge mues, as Estavayer zäme mit es paar aagränzende Gmainde sowiso e Fryburger Exklaven isch.

Va de Gmiinflechi si 70,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 16,7 % Waud, 10,6 % Sidligsflechi ù 1,7 % schüschtigi Flechi.

Nachpuurgmiine va Estavayer si Bussy, Châbles, Châtillon., Cheyres, Cugy, Les Montets, Lully, Nuvilly ù Sévaz im Kanton Fryybùrg ù Champtauroz, Chanéaz, Chavannes-le-Chêne, Chevroux, Combremont-le-Petit, Démoret, Denezy, Grandcour, Payerne, Rovray, Thierrens ù Treytorrens (Payerne) im Kanton Waadt.

Im Südoschte vom nöje Gmeindsgebiet lyt e Deil vom Milidäärflugplatz vo Payerne.

## Gschicht
D Gmaind Estavayer isch uf de 1. Jänner 2017 gründet worde. Si isch us de bishärige politische Gmainde Bussy, Estavayer-le-Lac, Morens, Murist, Rueyres-les-Prés, Vernay und Vuissens zämegsetzt. D Gmaind hät bi de Gründig öpe 9300 Iiwohner gha.

Estavayer le Lac isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1156 aus *Stavaiel* (1184 *Estavayer*, 1403 *Staviaco lacu*), Morens 1142 aus *Morens*, Murist 1229 aus *Muris*, Rueyres-les-Prés 1437 aus *Rueria*).

Me dänkt, d Stadt Estavayer sig im 12. Joorhundert vom Bischof vo Lausanne ggründet worde. Es het i dr Stadt drü Burge ggää. Ane 1245 isch si under d Herrschaft vo de Graafe vo Savoie choo. Ane 1475 hend d Äidgnosse Estavayer i de Burgunderchrieg eroberet, und derno isch d Stadt vomene Kastlan vo Friburg regiert worde.

Sid dr Helvetik isch Estavayer en eigete Bezirk gsi; 1848 het Friburg d Stadt i Broyebezirk ydeilt.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 20 % gläge.

## Religion
67,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 14,6 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 6717 Yywoner 85,8 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 5,2 % Tüütsch ù 9 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 28 va de 6717 Yywohner ggredt.

## Weblink

* di offiziell Website vo de Gmaind Estavayer (französisch)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Alvaneu

**Alvaneu** (bündnerdütschi Ussprooch: [];  []) isch en ehmolegi politeschi Gmaind im Schwizer Kanton Graubünda und isch Tail vo da Region Surmeir.

## Gschicht
Bis am 31. Dezember 2014 isch Alvaneu an aigni politeschi Gmaind gsi und hät zum Kreis Belfort vom Bezirk Albula ghört. Am 1.&nbsp;Januar&nbsp;2015 hät si mit da Gmainden Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Mon, Stierva, Surava und Tüüfakaschta zur neue Gmaind Albula/Alvra fusioniert und hät dodemit in Kreis Alvaschein gwächslet.

Dr Name vo Alvaneu isch ane 1244 s erschte Mol in ere Urkunde erwäänt.

Sid em 13. Joorhundert händ Walser uf emene Deil vom Gmeindpiet gwoont.

## Geografii
Uf em Gebiet vo da ehmoliga Gmaind gits zwai Dörfer; Alvaneu Dorf, wo uf knap  a da Stross uf Davos liit und Alvaneu Bad, wo uf guet  une a da Albula und a da Bahn- und Strosseverbindig uf Filisur liit. Bi Alvaneu Bad isch dr Baanhof vo dr Albulabaan.

Zu Alvaneu ghört ännet de Bärge ganz oben im Schanfigg no d Alp Ramoz mid em Wälschtobel, wo uf Rätoromanisch *Igl Cuolm* heisst. Det hi goot vo Alvaneu us en Fuesswäg durs Guerttaal und über d Furcletta (2572 m.ü.M.). D Fluernäme im Wälschtobel sind deils gmischt dütsch und romanisch: *Schaftälli* entspricht em rätoromanische *Cuolm digl Stoffel* und s *Totetäli* heisst uf romanisch *Val Mierta*.

## Alvaneu-Bad

s Bsundrige vo Alvaneu-Bad sind d Schwefelquelle, wo worschindli scho d Römer zur Hailig gnutzt händ, wa me us Münzfund schlüüsse chan. S Schwefelbad isch ano 1474 s erscht Mol beschribe worde und gilt wäg de Temperatur als Mineralhailbad.

## Weblink

* Alvaneu under Gschicht uf de Website vo da Gmaind Albula/Alvra
* 
* 

## Fuessnote
Val Terbi JU

**Val Terbi** isch e Gmeind im Kanton Jura.

D Gmeind ghört zum Bezirk Dälschberg. Si isch am 1. Jänner 2013 nöi entschtande, wo di früenere Gmeinde *Montsevelier, Vermes* und *Vicques* fusioniert händ. Zum 1. Jänner 2018 isch au Corban zue Val Terbi iigmeindet worde.

Dr Gmeindsbann hed en ungwöönlechi Form, wil nid alli Gmeinde im Taal vom Schältebach derzue cho sind. Im Weschte isch s Gebiet vo de Dörfer Vermes und Vicques, wo nume dur di schmale Chluus, wo dr dütsch Naame *Tiergaarte* hed, mit enand verbunde sind, zwe Kilometer wyter im Nordoschte dervo isch d Landschaft vo Montsevelier, und im Taal isch s Dorf Corban. Zwüsche drin ligge d Nochbergmeinde Courchapoix und Morschwiler. Die händ bi de Volchsabstimmige das Fusioonsprojäkt abgleent.

Uf de Bärge bi Montsevelier isch d Sproochgränze zwüschem Land vo de alemannische Mundarte und em französische Sproochruum.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Val Terbi
* 

## Fuessnoote
Landwasser

**Landwasser** isch de Name vo däne Flüss oder Bäch:
* *Landwasser (Albula)*, en Zuefluss vo de Albula im Kanton Graubünde, Schwiz
* *Landwasser*, de dütsch Name vo de Rabiosa, eme Zuefluss vo de Plessur im Bündnerland, Schwiz
* *Landwasser (Mastallone)*, en Zuefluss vom Mastallone, wo vo Rimella här chunnt, im Piemont, Italie
* *Landwasser (Mandau)*, en Zuefluss vo de Mandau z Sachse, Dütschland

und witers:
* Landwasser (Freiburg), en Stadttail vo Friburg im Brisgau, Bade-Würtebärg, Dütschland
Werner Mezger

Dr **Werner Mezger** (* 10. Juni 1951 z Rautweil) isch e dytsche Germanischt un Volkskundler.

## Lääbe
Dr Mezger het s Abitur am Rautweiler Albertus-Magnus-Gimnasium gmacht un derno an dr Universitet Dibenga Germanischtik, Gschicht un Empirischi Kulturwisseschaft studiert. Anne 1975 het er s Staatsexamen abglait un isch im nämlige Johr promoviert wore. Vu 1977 bis 1996 het er im gimnasiale Schueldienscht gschafft. Parallel derzue het er an dr Universität Fryburg Volkskund glehrt. Dr Mezger het si anne 1989 habilitierte mit ere Schrift zue dr Naarenidee un zum Fasnetbruuch. Syter 1996 isch dr Mezger Profässer fir Volkskund z Fryburg un Diräkter vum dertige *Institut für Volkskunde der Deutschen des östlichen Europa* (friejer *Johannes Künzig-Institut für ostdeutsche Volkskunde*).

Dr Mezger het e Hufe wisseschaftligi Arbeite zue dr Volkskund mit Schwärpunkt Fasnet publiziert. Doderzue zellen au Rundfunk- un Färnsehsändige iber volks- un landeskundligi Theme. Syt 1992 isch er regelmäßige Kommentator vu dr Live-Iberdragige vum Sidweschtrundfunk (SWR) us dr Fasnet. Anne 2001 het er e Ruef uf dr Lehrstuel fir Volkskund an dr Universitet Bonn abglähnt.

Dr Werner Mezger isch ghyrote un het zwai Chinder.

Syter 2005 isch dr Mezger Mitglid im Kuratorium vu dr *Dytsche Chinderchräbsnoosorg − Stiftig fir s chronisch chrank Chind* z Villinge-Schwenninge, wu si fir schwärchranki Chinder un däne ihri Familien yysetzt.

## Uuszaichnige
* 1990: Kulturbryys vu dr dytsche Fastnet
* 2000: Verdienschtmedallie vum Land Bade-Wirttebärg
* 2001: Bodesee-Literaturbryys vu dr Stadt Iberlinge
* 2014: Bundesverdienschchryz am Band

## Schrifte
* *Schlager. Versuch einer Gesamtdarstellung unter besonderer Berücksichtigung des Musikmarktes der Bundesrepublik Deutschland.* Tübinger Vereinigung für Volkskunde, Tübingen 1975
* *Hofnarren im Mittelalter. Vom tieferen Sinn eines seltsamen Amts.* Universitätsverlag, Konstanz 1981, ISBN 3-879-40186-1.
* *Narretei und Tradition. Die Rottweiler Fasnet.* Theiss, Stuttgart 1984, ISBN 978-3-8062-0378-3.
* *Narrenidee und Fasnachtsbrauch. Studien zum Fortleben des Mittelalters in der europäischen Festkultur.* Habilitationsschrift. Universitätsverlag, Konstanz 1991, ISBN 978-3-879-40374-5.
* *Sankt Nikolaus zwischen Kult und Klamauk. Zur Entstehung, Entwicklung und Veränderung der Brauchformen um einen populären Heiligen.* Schwabenverlag, Ostfildern 1993, ISBN 978-3-7966-0723-3.
* *Die Bräuche der Abiturienten. Vom Kartengruß zum Supergag. Ein Beitrag zur Schülervolkskunde.* Universitätsverlag, Konstanz 1994, ISBN 978-3-879-40438-4. 
* *Fasnet in Rottweil. Geschichte und Gegenwart eines Brauchs.* Theiss, Stuttgart 1996, ISBN 3-8062-1220-1.
* *Das große Buch der schwäbisch-alemannischen Fasnet. Ursprünge, Entwicklungen und Erscheinungsformen organisierter Narretei in Südwestdeutschland.* Theiss, Stuttgart 1999, ISBN 978-3-8062-1221-1.
* *Das Große Buch der Rottweiler Fastnacht.* Dold, Vöhrenbach 2004, ISBN 978-3-927677-50-0.

## Weblink

* Institut für Volkskunde der Universität: Werner Mezger. 
* Folklore Europaea: Datenbank zum europäischen Brauchtum.
* Werner Mezger im SWR

## Fueßnote
Haute-Sorne

**Haute-Sorne** isch e Gmeind im Bezirk Dälschbrg vom Kanton Jura i dr Schwiiz. Si isch, was d Flechi vom Gmeindbann agoot, di gröschti Gmeind vom Kanton Jura. Am 1. Jänner 2013 isch si ganz nöi entstande, wil di früenere Gmeinde Bassecourt, Courfaivre, *Glovelier, Soulce* und *Undervelier* am 5. Februar 2012 pschlosse gha hend, zäme e einzegi und grösseri Gmeind z bilde. Di beide Nochbergmeinde Boécourt und Saulcy hend d Gmeindfusioon abgläänt.

## Geografii
Di grosse Dörfer ligge im Taal vo dr Sorne, däm Fluss, wo us de Juratääler bi Undervelier dur ne grossi Chluus chunt und bi Dälschbrg i d Birs flüsst. Zu dr Gmeind ghöre au no di chlinere Sidlige *Berlincourt* und *Pré Borbet* und Alpsidlige uf de Bärge.

Im Taal göö d Autobaan *Transjurane* und d Ysebaanlinie vo Dälschbrg uf Pruntrut noch bi de Dörfer dure. Si füere beidi je im ene Dunel dure *Mont Russelin* vo Glovelier uf Saint-Ursanne i dr Gmeind Clos du Doubs im Bezirk Pruntrut.

Im Weschte vo Glovelier pildet s Taal vom Bach *Le Tabeillon* uf em Biet vo dr Gmeind Haute-Sorne en ängi Schlucht, und i dere mues d Ysebaanlinie uf Saignelégier e Schpizcheeri mache, zum uf s Platoo vo de Freibärge ufe z cho.

## Gschicht
Z Undervelier hed dr Basler Bischof Jakob Christoph Blarer vo Wartesee ane 1599 en Yseschmelzi gründet, zum s Ärz us de Jurabärge zu Yse z mache.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Haute-Sorne
* 

## Fuessnoote
Plaffeien

**Plaffeie** (seislertütschi Ussprooch , amtlich *Plaffeien*, , Patua ) isch di gröschti Gmiin im Seisebezirk vom Kanton Friburg i dr Schwiiz. 

S Dorf Plaffeie, wo grad überem Rand vom Seisegraabe ligt, isch ufgnoo is Inventar vo de schützenswärte Ortsbilder vo dr Schwiiz.

## Geografi
D Gmiin ligt im Oschde vom Kanton und chunnt a Kanton Bärn a. D Gmeind- und d Kantonsgränze sind i dr Seise. Bym Wiiler vo *Zouhuus*, wo zu Plaffeie ghört, chäme us de Bärge di *Chauti Seisa* ù di *Waarmi Seisa* zäme. S Taau vo de Warmi Seisa hiist im undere Tüu *Seeschlund* ù hed witer obe de Schwarzsee. Ganz hinder im Taau *Muschereschlund* giit a Fuesswääg über de Chänelpass uf Oberwil im bärnische Simmetaal übere.

De grösser Tüu vom Gmiinbann im Süde ligt i de Bärge vo de Voraupe, wo mee aus 2000 Meter hoi sy. De markantist isch d Chaiseregg (2185 m). Vo Plaffeie us giit a Bärgstrass übere Gurnigelpass uf Riggisbärg ù i z Gürbetaal.

Bym Schwarzsee chunt de Gmiinbann a d Gmiin Val-de-Charmey a, wo im Friburger Greyerzbezirk ligt. Grad a de Gmiingrenza isch as inderessants sprachlìchs Grenzgebiet zwüsche de Dütschschwiiz und de Wäutschschwiiz. Dütschi Fluernäme und settigi, wo vom Friburger Patua prägt si, vermüsche sich i där topografisch zümlich bewegti Bärglandschaft. De Name *Wäütschi Ryppa* im Beccaschlund vo Val-de-Charmey beziet sich uf d Sprachgrenza.

Nachpuurgmiine vo Plaffeie si Brünisried, Gǜfersch, Jùùn, Plassäub, Rächthaute, Taafersch ù Val-de-Charmey im Kanton Fryybùrg ù Boltigen, Guggisberg, Oberwil im Simmental im Kanton Bärn.

## Gschicht
Plaffeie isch zum eerschte Mau gnamset choo im Jaar 1148.

Am 1. Jänner 2017 hei sech die ehemolige Friburger Gmeinde Zumholz und Oberschrot mid Plaffeie zämetoo.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatèu isch 2010 by 5 % gläge.

## Religion
80,4 % vo de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9,4 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3403 Yywoner 93,6 % Tüütsch ùs Hùùptspraach aaggää, 2,3 % Franzöösisch ù 4,1 % anderi Spraache.

De seislertüütsch Tialäkt vo Plaffeie ghöört zum Hööjschtalemannisch.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Plaffeie
* 
* Video-Präsentation Plaffeie

## Fuessnoote
Narrenmesse

Als **Narremess** (au „Hästrägermess“) wèrd e remisch-kadolische heilige Mess bezeichned, die èn dr Zeid vo dr schwäbisch-alemannische Fasnet mit Åkläng am fasnetliche Brauchdum gfeirat werd.

## Beschreibong

Bei schier alla Landschaftsdreffe vo dr Zènft fènded am Obad odr Morge vor am Narresprong èn dr örtliche Kèrch en Häsdrägergoddesdienschd statt. D Liturgie vo dr Mess kôô dann folgende Bsonderheida aufweisa:
*Einzug, Auszug und weidere Deil vo dr heilige Mess werded musikalisch begleided durch e Narrekapèll odr Guggemusik aschdell vo dr Orgla. 
*Deilnemer vom Goddesdienschd erscheined kostümiert èm „Häs“ (abbr ohne d Gsichdsverhüllong durch Maschga).
*Dr Zelebrant halded d Predigt èn Reimform ond/odr èm ördlichè Dialäggt.
*Fürbiddè wèrded vo Häsdräger vorgläse.

## Weblink

* ''Im Häs in die Kirche gehen'', in: Freiburger Fasnetlexikon der Badischen Zeitung

## Fueßnote
Armin Lang

Dr **Armin Lang** (* 26. März 1928 en Holzkirchen (Oberbayern); † 12. Mai 1996 en Schduagert) isch a deutscher Fernsehproduzent ond Synchronsprecher gwea.

## Schaffa
; Äffle und Pferdle
Bekannd worra isch dr Armin Lang mid *Äffle und Pferdle*,  ama Werbetrenner, des isch a klois Trennschdickle zwischa oinzlne Werbonga mo n r fir da Siddeitsche Rondfonk (heid hoißd r Siweschtrondfonk) produziert hot. Drvo hod s 1500 Folga gea. Gschbrocha hod r d Texd au.

; Zoichnede Driggfilm
R hod au Driggfilm gmachd.

## Nochfolg
Nach seim Dod hod sei Soo dia Serie weidr gmachd, zsemma mid am Heiko Volz ond em Volker Lang.

## Veröffendlichd
;Biachr
* *mir über ons. Aus dem Fernsehalltag von Pferdle und Äffle*

* *Pferdle und Äffle. Viecher sind au bloss Menscha*

* *Das große Buch vom Pferdle und Äffle*

* mit Julius Senderski: *Pferdle & Äffle*, Bd. 1: *Viecher send au blos Menscha!*

* mit Julius Senderski: *Pferdle & Äffle*, Bd. 2: *Lieber gschwätzt wie gar nix gsagt!*

* *Pferdle & Äffle, Bd.3: Spaß muß sei*

* mit Heiko Volz: *Äffle & Pferdle: Des isch, was man haben muuß!*

;Video, CD
* *S’ Äffle isch heit net dr’hoim: ein Jubiläum ganz besonderer Art*, mit Dieter Schlotterbeck
* *Pferdle & Äffle go Techno*, (CD)
* *Äffle & Pferdle*, Vol. 1, (DVD)
* *Äffle & Pferdle*, Vol. 2, (DVD)

## Luag au

## Mo s her isch
Rosemarie Bauer

D **Rosemarie Bauer** (* 16. April 1936 z Metzenga), ischt a deitscha Kunschtmolere ond Autorin, wo ondr andrem – meischdens zamma mit dr Doris Oswald – Gedicht em schwäbischa Dialekt vorfasst.  

## Aus ihrem Leaba
D Rosemarie Bauer ischt am 16. April 1936 z Metzenga uff d Welt komma. Ihr erlernder Beruef ischt Kunschtmolere. Neabaher schreibt se noh, meischdens mit dr gleichaltriga ond us dr gleicha Stadt stammenda Doris Oswald, Gedicht em schwäbischa Dialekt ond illuschtriirt Kenderbiacher. Ihr erschda Lyrik-Voreffentlichong ischt em Johr 1958 rauskomma. Se ischt au Teilnehmere an dr schwäbischa Mundart-Akademii gwäa. 1986 ischt ihr erschts Buech uff Schwäbisch rauskomma: *Do lieg i ond träum*. Beiträg vo sellra Frau send au en vorschiidene Antologiia, en Zeitschrifda, Zeidonga ond em Radio erschiina.

## A Auswahl vo de Biacher, wo-se (mit)gschriiba hot
* 1970: *Der Wettlauf zwischen Hase und Igel* (zamma mit dr Doris Oswald)
* 1972: *Zwei kleine Negerlein*, a Bilderbuech fir Kender (zamma mit dr Doris Oswald)
* 1986: *Do lieg i ond träum*, schwäbische Gedicht (zamma mit dr Doris Oswald)
* 1990: *Klärle, ons lauft d Zeit drvo*,  schwäbische Gedicht (zamma mit dr Doris Oswald)
* 2003: *Ein Lächeln bleibt*, Gedichtband 

## Leseprob
A Leseprob fendet mr em Ardikl *[[Schwäbische Schreibweisen professioneller Autoren|Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora]]*.

## Quella
* Kurzbiografii em Biachle *Klärle, ons lauft d Zeit drvo – Schwäbische Gedichte*, S. 135, Verlag Karl Knödler, Reutlingen, 1993, ISBN 3-87421-166-5
* Lueg d Weblink
Doris Oswald

D **Doris Oswald** (* 9. Januar 1936 z Metzenga als *Doris Hauber*; † 30. Oktober 2020), ischt a deitscha Humorischdin ond Autorin gwä, wo ondr andrem – meischdens zamma mit dr Rosemarie Bauer – Gedicht em schwäbischa Dialekt vorfasst hot.  

## Aus ihrem Leaba
D Doris Hauber ischt am 9. Januar 1936 z Metzenga uff d Welt komma. Mit ihrer Heirat hot se da Familianama vo ihrem Moo Karl, Oswald, ognomma. Dr Doris Oswald ihr erlernder Beruef ischt Kaufmennische Ogschdellde gwä. Neabaher hot se noh gschriba, oft mit dr gleichaltriga ond us dr gleicha Stadt stammenda Rosemarie Bauer, Gedicht uff Hocheitsch ond em schwäbischa Dialekt. Selle zwoi ihr erschdr Lyrik-Band em schwäbischa Dialekt ischt em Johr 1986 rauskomma: *Do lieg i ond träum*. Mit ihrer Schreib-Partnere hot Doris Oswald an dr Mundart-Akademii teilgnomma. Hin ond wiider hot-ma dui Frau au en dr Sendong »Radiolaube« em 4. Programm vom Sidweschtrundfunk (SWR) heera kenna.

## Ehronga
* Em Johr 2002 hot d Doris Oswald beim Wettbewerb om da Sebastian-Blau-Preis da dridda Platz erronga.
* Fir ihr grauß Engagement om da Tiirschutz z Metzenga isch dr Doris Oswald en-ra effentlicha Ronde vom Metzenger Obrbirgermoischtr mit-ma Buach- ond Weinpräsent geehrt worra.

## Biacher, wo-se (mit)gschriiba hot
* Doris Oswald, Rosemarie Bauer: *Der Wettlauf zwischen Hase und Igel*. Titania-Verl., Stuttgart 1970, ISBN 3-7996-6060-7
* Doris Oswald, Rosemarie Bauer: *Do lieg i ond träum: schwäb. Gedichte*. Knödler, Reutlingen 1986, ISBN 3-87421-148-7
* Doris Oswald, Rosemarie Bauer: *Zwei kleine Negerlein: ein Bilderbuch*.Boje-Verlag, Stuttgart 1972, ISBN 3-414-13690-2
* Doris Oswald, Rosemarie Bauer: *Klärle, ons lauft d Zeit drvo: schwäbische Gedichte*. Knödler, Reutlingen 1990, ISBN 3-87421-166-5
* Doris Oswald: *D Wonder kriagt ma gschenkt*. Knödler, Reutlingen 1997, ISBN 3874211975
* Doris Oswald: *Wenn d Sonn rauskommt: schwäbische Gedichte*. Silberburg-Verlag, Tübingen 2005, ISBN 3-87407-659-8
* Doris Oswald: *Do guck naus*: Silberburg Verlag, Tübingen 2011, ISBN 978-3-8425-1123-1, Bilder Sabrina Oswald
* Doris Oswald: *Und der Himmel so blau*: Hochdeutsch, Messner Verlag, 2011, ISBN 978-3-934309-21-0, Bildautorin Renate Otto
* Doris Oswald: *Vagabundenwind*: Hochdeutsch, Messner Verlag, 2017, ISBN 978-3-934309-28-9, Bildautorin Renate Otto

## Quella
* Kurzbiografii em Biachle *Klärle, ons lauft d Zeit drvo – Schwäbische Gedichte*, S. 135, Verlag Karl Knödler, Reutlingen, 1993, ISBN 3-87421-166-5
* Lueg d Weblink

## Weblinks
* Metzinger Mundart-Autorin Doris Oswald gestorben, Reutlinger Generalanzeiger, 7. November 2020
* Tauben gehören zum Stadtbild, Südwestpresse, 10. April 2013
* Kurzbiografii uf mund-art.de
Verband Oberrheinischer Narrenzünfte

Dr **Verband Oberrheinischer Narrenzünfte** (V.O.N., alemannisch *Verband vu Oberrhynische Naarezimft*) isch e Verband vu Naarezimft vu dr Fasnet z Bade un isch no dr VSAN dr zweeteltscht Verband vu Naarezimft. Är isch anne 1937 in dr Harmoniesääl z Fryburg grindet wore. Vu 1948 bis 1954 het er *Verband badischer Narrenzünfte* ghaiße.

## Ufböu
D Mitgliderschaft isch – wie d Fastnetstradition im Verbraitigsbiet – vylgstaltig un goht vu chlainere derflige Naarezimft mit ere ainzelne Heesdregergruppe bis zue stedtische Dachverbänd wie z Ämmedinge, z Fryburg, z Rhyfälde, z Schopfe, z Dodtnau, z Wäär, z Wyyl oder z Zäll, wu alli e Hufe Naaregruppe un Clique umfasse.

Dr Verband isch in Form vun eme yydraite Verain organisiert. Gschäftsfierende Vorstand (Naaremaischter) isch dr Klaus-Peter Klein vu Wyyl am Rhy.

Dr Verband dailt sy Verbraitigsbiet in sechs „Vogteie“ yy:
**[[Ortenau]]*
**Nerdlige [[Breisgau|Brysgau]]/[[Elz (Rhein)|Elzdal]]*
**[[Freiburg im Breisgau|Fryburg]]*
**Mittlere un Sidlige [[Breisgau|Brysgau]]*
**[[Hochschwarzwald]]* *[[Albgau (Nordschwarzwald)|Albgau]]*
**Dreiländereck* (entspricht uugfähr em Landchrais Löörech).

D Vogteie un dr Gsamtverband dien regelmäßigi Naaredräffe veraastalte. D Verbandszytschrift *Oberrheinischer Narrenspiegel* chunnt zwaimol im Johr uuse.

Dr Verband bedrybt s 1976 ufgmacht Fasnetsmuseum *Oberrheinische Narrenschau* z Känzinge.

## Mitglidszimft

*Ainzelfigure* wären in dr Tabelle kursiv dargstellt. E Dail Zimft hän zue dr gnännte Figure au no Zumftfigure wie Naareneltere, Naarebittel, Fasnetuusruefer un derzue Zumftret/Elferret, Danzgruppen, Theatergruppe, Fanfarezig, Guggemusike, Naarekapelle un anderi Musikgruppe.

D Grindigsjohr, wu aagee sin, sin d Grindigsjohr vum hitige Verain. Vylmol sin ainzelni Naaregruppen elter oder jinger wie dr Verain.

## Literatur
* Heinz Markus Weidner: *Entdecken, was Freude macht – Oberrheinische Narrenschau*. V.O.N., Freiburg 1976 (194 S.)
* Wulf Wager (Redaktion): *Vorsicht närrisch! Fastnacht am Oberrhein – Eine Herzensangelegenheit*. Wager, Altenriet 2011, ISBN 978-3-9812371-3-9 (400 S.)
* Wulf Wager (Redaktion): *Vorsicht närrisch! Band 2. Das war’s: Oberkirch 2012. 75 Jahre Verband Oberrheinischer Narrenzünfte. Jubelbuch*. Wager, Altenriet 2012, ISBN 978-3-9812371-6-0 (332 S. + DVD)

## Weblink

* Offiziälli Websyte

## Fueßnote
Schnabelweid

**Dini Mundart – Schnabelweid** (bis Ändi 2020 **Schnabelweid**) isch de Name von ere wüchentliche Sändig vo Radio SRF 1.

D Sändig, wo alig am Dunnschtigaabig usgstrahlet wird, faht nach de Nüüni-Nachrichte aa und duuret e knappi Schtund, und ires Thema isch d Wält vo de Dialäkt vo de Dütschschwiiz. Es sind Läsige vo Mundartautore oder Lieder vo Mundartsänger deby, aber au anderi Gschichte und Byträg zur Mundartkultur und -forschig. Nach eme lengere Hauptbytrag chömed chlineri Sache us eme «Briefchaschte» dra, vor allem Erchläärige vo Nääme. Im Morgeprogramm vo SRF 1 und de SRF Musigwälle wärded churzi sogenannti Satellite usgschtrahlet, zum mit de Byträg nid numen es isolierts Sparteprogramm z haa.

Näbe Sache vom Schwiizerdüütsch bringt d Schnabelweid glägentlech au öppe Bricht über anderi Sproochregioone vo dr Schwiiz – so wie s Rätoromanische – und us Sproochpiet im Ussland.

D Mundartredaktore Markus Gasser und André Perler und dezue ane im Uuftraagsverheltnis au de Christian Schmutz stelled d Byträg, wo vom ene Radiomoderator oder ere Moderatoorin ygleitet wärded, zäme und schtönd für Aafrage vom Publikum zur Verfüegig. 

De langjährig Redakter Christian Schmid het d Sändereihe 1991 gründet. Sie het am 1. Dezämber 2016 mit ere Livesändig s 25-jährige Beschtah gfyret. Z Gascht isch under anderem de Bärner Mundartautor Pedro Lenz gsi.

I de Sändig vom 16. März 2017 hät d Schnabelweid öber di alemannisch Wikipedia prichted.

## Weblink
* Websyte vo de Sändig (mit Archiv)

## Fuessnoote
Flüeli-Ranft

S **Fliäli** (oi **Fliäli-Ramft**) isch än Oord im Kanton Obwaldä und gheerd zur Gmäind Sachslä. Wills guäd zwäihundert Meter heecher liid als ds Dorf Sachslä, hend friäner d Liit vom Dorf dänä vom Fliäli oi *d Bärger* gsäid.

Dr Orts-Chärn vom Fliäli gilt als «Ortsbild vo nazionaler Bediitig».

Bekannt isch s Fliäli vor allem wäg em Bruäder Chlois, wo hiä 1417 uf d Wäld cho isch, hiä gläbd hed und sich 1467 als Äinsidler i d Melchaaschlucht, i *Roift* (niiwer oi z Obwaldä *Ramft* oder *Ranft*), zruggzogä hed. Gschtorbä isch är 1487. Sis Grab isch z Sachslä unnä, s Fliäli und dr Roift sind aber wichtigi Pilgerschtett. D Zälle, wo im d Obwaldner Regiärig 1468 hed la buiwä, cha mä bsuächä.

Äs markants Gebiiw im Fliäli isch s Hotäll «Paxmontana» (churz äifach oi «s Pax», wo 1896 als Nobelhotäll und Kuirhuis «Ninalphorn» ereffned wordän isch.


Datei:Flueli-Ranft St. Borrommaeus.jpg|D Fliäli-Chappälä isch uf ämä Felsä obä
Datei:Sachseln-Ranftkapelle-oben.jpg|Diä ober Roiftchappälä mit der Zällä vom Bruäder Chlois
Datei:Hotel Paxmontana - erhöhte Ansicht.jpg|S Hotäll «Paxmontana» vo hinnä
Datei:Z'Flüe.jpg|S Huis «z Fliä»


## Weblink

* Dorfverein ''Freunde Flüeli-Ranft'' mit Informazione zum Ort
* Sachseln · Flüeli-Ranft · Älggi-Alp d Website vo *Obwalden Tourismus* uf flueliranft.ch

## Naawiis
Centre-Val de Loire

**Centre-Val de Loire** ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region ungfähr in dr Mitti vum Land, sidli vu Paris. Bis 2015 hat sa numma *Centre* gheissa.

Dr Fluss Loire fliasst vu Oschta har dur d Region Centre-Val de Loire, vorbii an dr Häuptstadt Orléans und wìtersch zur Region Pays de la Loire. Näbefliss wie Cher, Indre und Vienne cheme drzüè. In dara Region sìn aui d beriehmta Loire-Schlesser, wu zum UNESCO-Wältkulturerb ghèèra.

Dia Region isch 1956 grìnda worra. Bis 2015 hat sa numma *Centre* gheissa. Das ìsch a neutrala Nama wil sa üs drey historischa Provinza Berry, Orléanais und Touraine zamagsetzt worra ìsch.


Loire Indre Tours2 tango7174.jpg|dr Pont Wilson vu Tours
Kathedrale Bourges v2.jpg|d Kathedralè vu Bourges
Chateau de Chenonceau 2008E.jpg|s Schloss Chenonceau
Orleans - panoramio.jpg|d Statue vu dr Jeanne&nbsp;d’Arc,dr Jungfrau vu Orléans
Flag of Centre-Val de Loire.svg|di inoffizielli Fahne


## Weblink

* Offiziell Websitt vu dr Region Centre-Val de Loire (fr)
Wilhelm Unseld

Dr **Wilhelm Unseld ** (* 28. November 1846 en Ulm, † 1924) isch a Mundartforschr ond Schrifdschdellr  gwea. Er hod en Haufa Biachr ond drzua na Ardikl en de Fachzeidonga gschrieba. Sei oigendlichr Beruf war Gewerbelehrer.

## Schaffa
;Biachr
* *Us’m schwäbischa Volksleaba Eine Sammlung heiterer und ernster Erzählungen im schwäbischen Dialekt*
* *Us d’r Hoimath. Ernstes und Heiteres aus dem Schwabenland in schwäbischer Mundart*
* *Schwäbische Sprichwörter und Redensarten, gesammelt in Stuttgart, Tübingen, Ulm und Blaubeuren*

;Zeidschrifda
* *Zeitschrift für deutsche Mundarten des Allgemeiner Deutscher Sprachverein, Verein „Muttersprache“*

; Alemannia
* *Lieder Sprichwörter Redensarten.* Bd. 17 (1889), S. 170–174
* Wilhelm Unseld, Anton Birlinger: *Allerlei Reime und Redensarten.* Bd. 18 (1890), S. 274–277
* *Schwäbische Kindernecklieder* Bd 20 (1892), S. 287–290
* *Der Herrgott in schwäbischen Sprichwörtern und Redensarten.* Bd. 20 (1892), S. 290–293
* *Der Tod in schwäbischen Sprichwörtern und Redensarten.* Bd. 22 (1894), S. 87–89
* *Die Pflanzen in den schwäbischen Sprichwörtern und Redensarten.* Bd. 25 (1898), S. 115–126
* *Allerlei Aberglaube.* Bd. 25 (1898), S. 126–131
* *Schwäbische Sprichwörter und Redensarten.* Bd. 25 (1898), S. 131–132
* *chwäbische Findlinge.* Bd. 26 (1898), S. 273–275

;Sunschdigs
Zom Pazifismus en Deutschland

## Lueg au
*  in dr alemannische Spruchsammlong (Wikiquote)

## Lidradur
* 

## Wo s her isch
Liste der Schweizer Tunnel

Die Lischte zeigt d **[[Tunnel|Dunnel]] vo dr [[Schweiz|Schwiiz]]**, wo mee als 2000 Meter läng sind. Si het zwöi Deil: zerscht chöme di länge Ysebaandunnel und denn d Stroossedunnel.

## Baandunnel

## Stroossedunnel

## Weblink
* e Schwiizer Dunneldaatebangg
Uetlibergtunnel

Dr **Üetlibärgdunnel** isch ein Dunnel vo dr Schwiizer Autobaan A 3. Dr Dunnel goot südlech vo Züri us em Wüeritaal under em Reppischtaal, dur de Gmeindbann von Schtalike und under em Üetlibärg dure is Sihltaal übere.

D Autobaan A 3 zwäigt bi Wiinige vo dr A 1 ab und goot über d Limet und dur drü Dunnel uf Biirmischtoorf und Wettschwiil, wo d Verzwäigig mid dr Autobaan A 4 ligt. Dört foot dr Dunnel uf dr Höchi vo 520 Meter aa; är füert im ene Boge dure Üetlibärg und chunt bi dr Zürcher Almänd am lingge Ufer vo dr Sihl, uf Wollishofer Bode, uf dr Höchi vo 440 Meter wider us em Bärg use. Grad vor em Oschtportaal, wo uf dr Gränze vo de Zürcher Chreis Wiedike und Laibach ligt, isch d Verzwäigig Züri-Süd vo dr Autobaan.

Dr Dunnel hed zwo Rööre, je eini i beide Faarrichtige. Är isch am 4. Mai 2009 eröffnet worde.

## Lueg au
* Lischte vo Dunnel i dr Schwiiz

## Weblink

* d Weschtumfaarig vo Züri uf dr Website vom Kanton Züri
Île-de-France

**Île-de-France** ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region i dr Agglomeration vu Paris, d Hauiptstadt mit zwei Milliona Iiwohner, wo vu mehrera Départements umgaa ìsch. Si sin benannt noch de Fliss Seine, Marne oder Oise.

Dia Region ìsch s Zantrum vum Land gsii, scho sìt am Fränkischa Riich vu de Merowinger um s Johr 500. Frìahner ìsch sa *Domaine royale* (Chronbsitz) gsii. Dèèrt sin d Schlesser wie de Louvre un Versailles gsii.

D Île-de-France hat dia greeschta Bevelkerig un Dichti vu Frankrìch. Si hät e Flächi vo 12,012&nbsp;km² und 12.213.364 Iiwohner (Stand Januar 2019).

## politeschi Gliderig
Zur Region Île-de-France gheere d Département; Paris (mit de Ordnigsnummere 75), Essonne (91), Hauts-de-Seine (92), Seine-et-Marne (77), Seine-Saint-Denis (93), Val-d’Oise (95), Val-de-Marne (94) und Yvelines (78).


La Défense de nuit, Paris, France 2.jpg|d *La Défense* bi Nacht
Champ de Mars from the Eiffel Tower - July 2006 edit.jpg|s *Champ de Mars* vum Eiffelturm üss
Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|e Spiegelsaal im Schloss vu Versailles
F-GZNF, Flight CDG-MCO, CDG (6813813848).jpg|dr Flughaafè Paris Charles de Gaulle
Flag of Île-de-France.svg|d Flagga


## Weblink

* d Websitt vu dr Region Île-de-France (fr)

## Fuessnote
Pays de la Loire

**Pays de la Loire** ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region.

Dr Fluss Loire fliasst vu Oschta har dur d Region Pays de la Loire, vorbii an dr Häuptstadt Nantes. Ar mindet bi Saint-Nazaire in dr Atlantik.

Dia Region isch 1955 grìnda worra. Sie bestoht us da historischa Landschafta Maine, Anjou und Le Perche und Poitou.


Flag of Pays-de-la-Loire.svg|d Fahne vum Pays de la Loire


## Weblink

* Offiziell Websitt vu dr Region Pays de la Loire (fr)
Piranschar

**Piranshahr** (Persisch پیرانشهر; Kurdisch پیرانشار; Aserbaidschanisch پیرانشهر ) isch a Schdadt en dr Provinz West-Aserbaidschan em Nordweschda vom Iran.

S isch d Haubdschdadt vom Bezirk Piranshahr.

## Bedeidong
Piranshar isch dr Middlponkt vo dr drditionella Regioo Mokrian.

Piranshahr isch oine vo de eldeschde Schdädt vo Persie. Sei Grendong war en dr islamischa Zeid vo Persie. Scho en dr Medrzeit war do scho a Siedlong.

D Schtadt hed e Flechi vo 401 Kwadratkilometer. Si ligt im Zagrosgebirg, a dr Gränze vom Iran zum Irak. I de Staibrüüch vo dr Schtadt wird schöne Granit gwunne.

## Galerie


Piranshahr.jpg|mini|Landschaft bei Piranschahr
Piranshahr2011.jpg|mini|Piranschar 2011
West Azerbaijan Province, Piranshahr-Naghadeh Rd, Iran - panoramio.jpg|mini|Straße Piranschar-Naghadeh 
Piranshahr County.png |mini|Bezirk Piranschahr
Piranshahr Constituency.png|mini |Gemeinde Piranschahr



## Nedsadressa
*  

## Amergonga


## Mo s her isch
Bahnhof Turgi

Dr **Baanhof Turgi** isch am 29. Septämber 1856 a dr Ysebaanstreki vo Baade uf Brugg eröffnet worde. Dr Ort hed den no zu dr Gmeind Gäbischdorf ghört; erscht ane 1884 isch Turgi en eigeti Gmeind vom Kanton Aargau worde.

D Aalage hei dr Schwiizerische Nordoschdbaan ghört. Wo ane 1859 di neui Baanstreki dur s Aaretaal ab, d Linie vo Turgi uf Waldshuet derzue cho isch, hed dr Baanhof d Funkzioon vom ene Abzwygigsbaanhof übercho. Er hed d Gstalt vom ene Inselbaanhof und i dr beschde Zyt nüün Gleis gha.

Vo 1994 bis 1997 isch dr ganz Baanhof umbout worde.

## Weblink
Bahnhof Koblenz (CH)

Dr **Baanhof vo Choblez** ligt chly usserhalb vo dr Ortschaft Choblez im Schwiizer Kanton Aargau.

Wo di Schwiizerischi Nordoschtbahn (NOB) d Linie vo Turgi uf Waldshuet am 18. Augschde 1859 eröffnet hed, isch au dä Baanhof, als letschde vor dr Landesgränze, in Betrib gno worde.

Ane 1876 isch den d Baanstreki vo Winti uf Choblez und ane 1892 d Linie vo Choblez uf Stei-Säckinge derzue cho. Sider isch dr Baanhof z Choblez e richtige Chrüzigsbaanhof gsi.

Dr Baanhof isch nid noch bim Dorf Choblez am Rhy bout worde, sondern am Ändi vom Aaretaal underhalb vom Hügel, wo Hard heisst, grad a dr Gränze vo Choblez zu dr Gmeind Chlingnau. Do dermit hed me d Linie uf dr Nordsyte vom Baanhof im ene Boge durs Taal vom Apelööbach und dur en Dunnel zu dr Rhybrügg chönne füere. Eso überkweert d Streki dr Rhy im rächte Winkel und hed e gnueg längi Rampe, zum vom Baanhof Choblez zum Baanhof vo Waldshuet die zwänzg Meter, wo dr Höheunderschid isch, z styge.

D Streki vom Baanhof Stei-Säckinge über Loufeburg chunt über ne längi Brügg mid ere Kurve über d Aare zum Baanhof vo Choblez.

Zum Baanhof ghöre au no es Depoo für d Lokomotyve us em Joor 1859, wo under Dänkmolschutz stoot, und en Güeterschuppe. Dr Veräin Dresynesamlig Fricktaal bruucht hüt s alte Depoo. Es Wärchgleis goot vom Baanhof zum Chraftwärch Chlingnau. Im 2013ni hed d SBB dr Baanhof modärnisiert.

## Literatur
* Claudio Affolter: *Station Koblenz. Erster Grenzbahnhof der Schweiz.* Bärn 2009, ISBN 978-3-85782-853-9.

## Fuessnoote
Provence-Alpes-Côte d’Azur

**Provence-Alpes-Côte d’Azur** (PACA) ìsch a frànzeescha àdminischtràtiva Region.

Dia Region liggt zwischa dr Rhone im Weschta, em Middelmèèr im Sida un dr italienischa Gränza im Oschta.

Si isch 1960 grìnda worra, bis 1970 het Korsika dezüeghèrt.

Näbe Französisch wird i säller Region au Provenzalisch gschwätzt.

Bekannti Städt sind Marseille und Nizza.


Les Baux (von oben).JPG|Les Baux-de-Provence
Flag of Provence-Alpes-Cote dAzur.svg|Flagga


## Weblink

* Offiziell Websitt vu dr Region Provence-Alpes-Côte d’Azur (fr)
Französisch-Guayana

**Französisch-Guayana**, uf Französisch **Guyane** [], isch e Überseedepartement und e Region vo Frankriich. Si lit im Norde vo Südamerika zwüsche Suriname und Brasilie am Atlantik.

Französisch-Guayana isch e vollintegrierte Deil vom französische Staat und eso au Deil vo dr Europäischen Union.

## Geographii

S Gebiet isch ungfähr so gross wie Öschtriich. Vo de 730 Kilometer lange Meeresküste gohts is Landesinnere, zum Guayanische Bärgland. Das Hochland wiist ufgrund vo sinere klimatische Isolation im tropische Rägewald vili endemischi Tier- und Pflanzearte uf.

## Weblingg

## Fueßnote
Alemannia (Schiff)

D **Alemannia** isch es Schiff für Chrüüzfaarte uf Flüss. Si ghört dr Basler Reederei *Breeze River Cruises GmbH* und stoot im Chartersischteem im Dienscht vo de *DCS-Touristik*, wo z Schduagert dehei isch und Schiffreise z Europa organisiert.

## Gschicht
S Schiff isch i de Joor 1970 bis 1971 i dr Werft *Christof Ruthof* z Mainz für 14,8 Millioone D-Mark bout worde. Zerscht hed s dr Name *Dütschland* gha (also eigetli uf Standarddütsch *Deutschland*) und isch bis ane 2007 vo de Transbortgsellschafte *Köln-Düsseldorfer* und *Viking River Cruises* uf em Rhy und uf dr Moosel bruucht worde.

Am 12. Mai 1971 hed d Gabrielle&nbsp;von&nbsp;Oppenheim z Bonn s Schiff tauft, dr domoolig dütsch Vercheersminischter Georg Leber isch dört derby gsi. 

Sid em Mai 1971 hed d Reederei s Schiff nach em Faarplan ufem Rhy zwüsche Rotterdam und Basel lo faare. Im 1995i hed d *West KD Schiffs-Invest AG* d *Dütschland* zäme mid drü anderne Flusschrüüzfaartsschiff gchauft und a ne neui Firma vermietet, d *KD Deutsche Flusskreuzfahrten GmbH*. Am 1. Januar 1997 isch d *Dütschland* ane Tochterfirma gange, wo z Basel dehei isch, d *KD Triton AG*. Denn isch si i dr Schwiiz regischdriert worde. Vo 2000 bis in Summer 2007 hed d Viking River Cruises d Chrüüzfaarte uf de Flüss usgfüert.

Ane 2008 hed d Schwiizer Firma *Breeze River Cruises GmbH* d *Dütschland* gchauft und em Schiff dr neu Name *Alemannia* ggää. Sidhär faart si für d *Nicko Tours* no immer uf em Rhy und uf dr Moosel.

## Yrichtig und Technik
D *Alemannia* hed Kabiine, wo uf drü Deck verdeilt sy. Es git 108 Doppelkabiine, und mid Zuesatzbett cha s Schiff 236 Faargescht midnää. Ganz vorne isch en Panoramasalon, wo Wänd ganz us Glas het.

S Schiff hed vier zwölf-Zylinder-Diiselmotoore vo dr Motoorefabrigg Deutz vo Köln. Es cha s Huus vom Stüürme und s Chemi ablegge, wenn s under nidrige Brügge durefaart.

## Literatur
* Georg Fischbach: *Die Schiffe der Köln-Düsseldorfer 1826–2004.* Marienhuuse 2004.

## Weblink

* d Alemannia uf dr Website vo dr Vereinigung *De Binnenvaart*
* d Alemannia uf *dreamlines.de*
* d DSC Alemannia uf *kreuzfahrten-und-weltreisen.ch*

## Fuessnoote
Alemannia (Deutsche Zeitschrift)

D **Alemannia** isch a deutsche Zeitschrift gwea, mo vo 1873 bis 1917 mid 3 Heftr em Johr rauskomma isch. Dr Vrlagsord isch Bonn gwea ond ab 1900 Freiburg im Breisgau. Se hod se mid Volkskunde bschäfdigd.

## Inhald
Se hod zur Volkskunde, Dialekt, Literatur- ond Lokalgeschicht Beidräg brochd.
Aagfanga hod s mid *Litteratur und Volkskunde des Elsasses und Oberrheins* (Band 1–5), drnoch drzua *Schwabens* (Band 6–36) ond z ledschd au *Franken*.

## Rausgebr
Z erschd war s dr Anton Birlinger (vom 1. Band bis zom 1. Heft vom 19. Band), drnoch dr Fridrich Pfaff (vom 2. Heft vom 19. Band aa, bis zom Schluß mid em 44. Band).

## Lidradur
*  
* Alemannia Band 1

## Nedsadressa

## Amergonga


## Mo s her isch
Sankt Moritz

De Name **Sankt Moritz** goht uf de Heilig Mauritius zrugg und noch im benannt sind die Ort:
* St. Moritz, e politeschi Gmaind und en Wintersportort im Engadin, Kanton Graubünde, Schwiz
* *Sankt Moritz*, de dütsch Name, wo früener üblich gsi isch, för Saint-Maurice VS im Kanton Wallis, Schwiz
* *Sankt Moritz*, de dütsch Name vo de Gmaind Saint-Maurice (Bas-Rhin) im Underelsass z Frankriich
* *Sankt Moritz*, de dütsch Name vo de Gmaind San Mauro di Saline i de Provinz Verona z Italie
* d Bärgchile St. Moritz, s Wohrzeiche i de Räbe oberhalb vo Hallau im Kanton Schaffuuse, Schwiz
* d *Zeche Sankt Moritz*, es Bärgwärk z Wellinghofe, eme Stadttail vo Dortmund, Nordrhii-Westfale, Dütschland

**Lueg au:**
* Saint-Maurice
Saint-Maurice

**Saint-Maurice** oder **St-Maurice** goht uf de Heilig Mauritius, au as *Heilige Moritz* bezeichnet, zrugg und isch de Name vo:
* Jean-Jacques Desvaux de Saint-Maurice (1775–1815), en französische General vo de Artillerii

Ort i de Schwiz:
* Saint-Maurice VS, e Gmeind im Kanton Wallis
* Saint-Maurice GE, en Wiiler i de Gmeind Collonge-Bellerive, Kanton Gämf

Ort z Frankriich:
* Saint-Maurice (Bas-Rhin), e Gmeind im Underelsass, Region Grand Est
* Saint-Maurice (Haute-Marne), im Département Haute-Marne, Region Grand Est
* Saint-Maurice (Nièvre), im Département Nièvre, Region Bourgogne-Franche-Comté
* Saint-Maurice (Puy-de-Dôme), im Département Puy-de-Dôme, Region Auvergne-Rhône-Alpes
* Saint-Maurice (Val-de-Marne), e Gmaind im Département Val-de-Marne, Region Île-de-France
* *Saint-Maurice*, en Ortschaft i de Gmeind Sutrieu, Département Ain, Region Auvergne-Rhône-Alpes

und en Nameszuesatz vom e Huufe anderne Ortschafte z Frankriich

geografeschi Objekt i de Provinz Québec, Kanada:
* *Saint-Maurice (Québec)*, e Gmaind
* *Rivière Saint-Maurice*, en Fluss

Chilegebäu:
* *St-Maurice (Vienne)*, en ehemolegi Kathedrale z Vienne, Region Auvergne-Rhône-Alpes, Frankriich
* *Abtei Saint-Maurice de Blasimon*, Département Gironde, Aquitanie, Frankriich
* Abtei Saint-Maurice, s Augustiner-Chorherrestift und Territorialabtei, Kanton Wallis, Schwiz

**Lueg au:**
* Maurice
* Sankt Moritz
Bleona Qereti

D **Bleona Qereti** (* 14. Mai 1979 z Korça) isch e albanischi Popsängeri, wo hüt z Tirana und i de USA läbt.

## Biografi
D Bleona Qereti het scho als Chind und Teenager gsunge. So het sie i de früehne 1990er Jahr widerholt Uftritt als Sängeri und Moderatorin am Theater vo Elbasan gha. Mitti vo de 1990er Jahr het sie a verschidne Festival und Tournee im In- und Ussland teilnäh chönne und isch zue nationaler Bekanntheit cho. 1994, im Alter vo 14 Jahr, het sie ihren erst Uftritt am Festivali i Këngës, em bedüütendste Musigaalass vo Albanie gha.
1998 isch ihres erste Album mit em Titel *Kam qejfin tim (Ich ha mi Spass)* erschine. 1999 het sie es Studium a de Kunstakademie Tirana aagfange, wo sie im Juni 2002 als Schauspieleri abgschlosse het.

Ihres dritte und vierte Album, wo i de Jahre 2001 und 2002 erschine sind, hend sich z Albanie sehr guet verchauft. S füfte Album mit em Titel *Ti nuk di as me ma … lyp (Du weisch nid emal… wie me mich aamacht)* het sich z Albanie über 300'000 Mal verchauft.

I ihrere Heimet gilt sie mit ihrem visuelle Stil und ihrere Attitüde als ‘albanische Madonna‘.

Syt 2010 schafft sie in de USA u. a. mit em Timbaland zäme und singt uf Änglisch.

## Diskografi
* 1997 Kam Qejfin Tim
* 1999 Nese Me Do Fort
* 2001 S'me Behet Vone
* 2002 Ik Meso Si Dashurohet
* 2003 Ti Nuk Di As Me Ma Lyp
* 2005 Greatest Hits
* 2005 Boom Boom
* 2007 Mandarin

## Weblink

* Websyte vo de Bleona Qereti
* 
* MTV Artists: ''About Bleona''

## Einzelnachwys
Roche

**Roche** chan folgendi Bedütige ha:
* *Roche* oder Rochen, en Überordnig us de Klass vo de Chnorpelfisch
* Roche (Familienname), en Familiename
* Roche (Mondkrater), en Krater uf em Moo
* (38237) Roche, en Asteroid vom Hauptgürtel
* *Roche* oder *Roch*, en alte Name för d Turmfigur im Schachspiil, vgl. *Rochade*
* *Roche*, d Churzform för de Schwizer Pharmakonzern Hoffmann-La Roche
* *Roche Diagnostics*, e Tochtergsellschaft vo Hoffmann-La Roche

**Roche** isch de Name vo däne Ort:
* Roche VD, e Gmeind im Kanton Waadt, Schwiz
* Roche (Cornwall), e Gmeind z Cornwall, Grossbritannie
* Roche (Isère), e Gmeind im Département Isère, Frankriich
* Roche (Loire), e Gmeind im Département Loire, Frankriich

**Roche** isch de erschti Namesbestandteil vo däne Ort:
* Roche-d’Or, es Dorf und en ehemolegi Gmeind, wo hüt zu Haute-Ajoie ghört, im Bezirk Pruntrut, Schwiz

* Roche-Charles-la-Mayrand, e Gmeind im Département Puy-de-Dôme, Frankriich
* Roche-d’Agoux, e Gmeind im Département Puy-de-Dôme, Frankriich
* Roche-en-Régnier, e Gmeind im Département Haute-Loire, Frankriich
* Roche-et-Raucourt, e Gmeind im Département Haute-Saône, Frankriich
* Roche-la-Molière, e Gmeind im Département Loire, Frankriich
* Roche-le-Peyroux, e Gmeind im Département Corrèze, Frankriich
* Roche-lès-Clerval, e Gmeind im Département Doubs, Frankriich
* Roche-lez-Beaupré, e Gmeind im Département Doubs, Frankriich
* Roche-Saint-Secret-Béconne, e Gmeind im Département Drôme, Frankriich
* Roche-sur-Linotte-et-Sorans-les-Cordiers, e Gmeind im Département Haute-Saône, Frankriich

**Lueg au:**
* La Roche
* Roche-Grenze
* Roche-Guyon
* Roches
* Rosch
* Roch (Begriffsklärung)
* Rosh
Reichenau GR

**Riichenau** isch es Dorf im Bündnerland i dr Schwiiz, wo zu dr Gmeind Tamins ghört.

Dä geografisch Ort isch e wichtigi Stell im Flusssischteem vom Rhy. Di chlyni Ortschaft Riichenau ligt dört, wo sech dr Vorderrhy und dr Hinderrhy träffe und zäme dr Alperhy bilde; dä flüsst den vo dört wyter bis zum Bodesee. Di beide Kwellflüss vom Rhy bringe meischtens Wasser mid ganz andere Farbe bis uf Riichenau, wo sech den dört langsam vermischt.

Uf emene Hügel näbe de Flüss ligt s Schloss Riichenau. Grad bim Schloss zue hed s vier Brügge über d Flüss, und mid dene isch Riichenau sid Joorhunderte eine vo de bedütendschde Pünkt im Vercheersnetz vom Bündnerland. Dr Wääg vo Kuur s Rhydaal uf verzwiigt sech do zu de Stroosse dur d Surselva zum Oberalpbass und zum Lukmanier und s Domleschg uf zu de Bäss vom San Bernadino bis zum Julier. Di einti Brügg goot vo Tamins über de Vorderrhy uf Bonaduz, di anderi übere Alperhy zu der Ysebaanstazioon *Riichenau-Tamins*, wo aber im Gmeindbann vo Domat/Ems ligt. Die Brügg, wo au *Schlossbrügg* heisst, isch no us em 1881i.

Dr Hinderrhy überkweere noch bi Riichenau no zwoo Brügge: Do isch emol di alti Ysebrügg us em Joor 1895, gmacht vo dr Basler Staalboufirma Buess und dr Firma Bell vo Chriens, für d Ysebaanlinie vo dr Rätische Baan, wo sech grad nochär ufdeilt i d Linie uf Bonaduz und Thusis einersyts und id Surselvastreki anderersyts, wo au d Züg vom Glacier-Express is Wallis dürefaare. Und drnäbe goot sid ane 1963 d Autobaan vo dr Bernardino-Rute is Tessin uf ere nöje Brügg, wo dr Inscheniör Christian Menn entworfe hed, übere Fluss. Di Räätisch Baan wott jetz näbe irere alte Ysebrügg no en nöji Brügg übere Hinderhy mache und derby di alti Brügg, wo für d Technikgschicht wärtvoll isch, erhalte.

Dr Name vo Riichenau chunt vo däm, ass s Chloschter Riichenau am Bodesee do am Rhy obe scho sid em früene Middelalter Güeter psässe hed. Am Ändi vom Middelalter sind den d Brügge übere Rhy bout worde, und d Bündner hend do e Zollstell ygrichtet. S Schloss Riichenau isch im 17. und 18. Joorhundert entstande.

Riichenau stoot im Schwiizer Inväntaar vo de wärtvolle Ortsbilder (ISOS).


Rhein_Zusammenfluss.jpg|wo dr Hinderrhy (vo rächts) und dr Vorderrhy (vo links) zämechöme
Reichenau um 1822.jpg|Riichenau im früene 19. Joorhundert mid emene Floss uf em Alperhy und dr alte Holzbrügg, wo ane 1757 d Brüeder Johannes und Hans-Ulrich Gruebema bout hend
Reichenau GR 2005-10-08.jpg|d Schlossbrügg bim Schloss Riichenau übere Alperhy


## Literatur
* Armon Planta: *Verkehrswege im alten Rätien*. Band 4. Kuur 1990.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Vice

**VICE** isch es wärbefinanzierts und urschbrünglech kanadisches Lifestyle- und Jugendmagazin. Die i der Zwüschezit z New York asässigi Online- und Print-Zitschrift het mehreri Ableger i verschidene Länder. Si wird vom Unternähme *Vice Media* usegä. Di dütschi Usgab erschint sit Auguscht 2005, di öschdrichisch und d Schwizer Usgab sit 2007.

## Kritik
D Frankfurter Allgmeini Zytig säit vo VICE Dütschland, si sigi inhaltlech redundant, und kritisiert d Indifferänz zwüsche Fakte und eigene Asichde. Vice würdi bim Läser dr Idruck vermittle, dass d Wält alles voller Idiote und Freaks isch.

## Weblinks

* VICE.com
* VICE Deutschland
* VICE Alps (Schweiz, Österreich)

## Quelle