open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liste der Äbte des Klosters Reichenau

Das sind d Äpt vom Chloschter Rychenau uf dr Insle im Undersee gsi: 

* Pirmin, dr Gründer und dr erscht Apt vo ane 724 bis 727; är wird als Heilige vereert.
* Heddo, 727 bis 734
* Keba, 734 bis 736
* Arnefrid, isch au Bischof vo Konstanz gsi
* Sidonius, au Bischof vo Konstanz
* Johannes, 760 bis 782, au Bischof vo Konstanz und Apt vom Chloschter Sangale
* Peter, 782 bis 786
* Waldo, 786 bis 806)
* Haito, 806 bis 823, au Bischof vo Basel
* Erlebald, 823 bis 838)
* Ruadhelm, öpe 838 bis 842)
* Walahfrid Strabo, 838, 842 bis 849
* Folkwin, 849 bis 858
* Walter, 858 bis 864
* Hatto II., 864 bis 871
* Ruodho, 871 bis 888
* Hatto III., 888 bis 913, au Erzbischof vo Mainz und Apt vo de Chlöschter Ellwange, Lorsch und Wysseburg
* Hugo, 913
* Thieting, 913 bis 916
* Heribrecht, 916 bis 926
* Liuthard, 926 bis 934
* Alawich I., 934 bis 958
* Ekkehard I., 958 bis 972
* Ruodmann, 972 bis 985
* Witigowo, 985 bis 997
* Alawich II., 997 bis 1000
* Werinher, 1000 bis 1006
* Immo, 1006 bis 1008
* Berno, 1008 bis 1048
* Ulrich I., 1048 bis 1069
* Meginwart, 1069 bis 1070
* Ruopert, 1071
* Ekkehard vo Nälleburg, 1071 bis 1088
* Ulrich II., 1088 bis 1123
* Rudolf vo Böttstei, 1123 bis 1131
* Ludwig vo Pfulledorf, 1131 bis 1135
* Ulrich III. vo Zollere, 1135 bis 1136
* Otto vo Böttstei, 1136 bis 1139
* Frideloh vo Heidegg, 1139 bis 1159
* Ulrich IV. vo Heidegg, 1159 bis 1169
* Diethelm vo Krenkinge, 1169 bis 1206
* Hermann vo Spaichinge, 1206
* Heinrich vo Karpfe, 1206 bis 1234
* Konrad vo Zimmere, 1234 bis 1253
* Burkhard vo Hewe, 1253 bis 1259
* Berchtold vo Falkestei, 1258 bis 1259, au Apt vo Sanggale
* Albrecht vo Ramstei, 1260 bis 1294
* Mangold vo Verige, 1294 bis 1295
* Heinrich II. vo Klingeberg, 1296 bis 1306, au Bischof vo Konstanz
* Diethelm vo Castell, 1306 bis 1343, au Apt vom Chloschter Petershuuse
* Eberhard vo Brandis, 1343 bis 1379
* Heinrich vo Stöffele, 1379 bis 1383
* Mangold vo Brandis, 1383 bis 1385
* Werner vo Rosenegg, 1385 bis 1402
* Friedrich vo Zollere, 1402 bis 1427
* Heinrich vo Hornbärg, 1427, Apt vo Sankt Peter
* Friedrich vo Warteberg
* Johann vo Hundwiil, 1454 bis 1464
* Johann Pfuser vo Nordstette, 1464 bis 1492
* Martin vo Wysseburg, 1492 bis 1508
* Markus vo Knörige, 1508 bis 1516
* Georg Fischer, 1516 bis 519, au Apt vo Zwyfalte
* Gallus Kalb, 1519
* Markus vo Knörige, 1523 bis 1540 (zum zweite Mol Apt)

Dr Apt Markus het s Chloschter Rychenau em Bischof vo Konstanz überggää, und dee het drus es Priorat gmacht. Sid ane 1549 sind drum d Bischöf vo Konstanz glychzytig au Leiter vom Priorat Riichenau gsi, wo ane 1757 derno ufglöst worden isch.

## Lueg au
* Lischte vo de Bischöf vo Konstanz
* Lischte vo de Äpt vo Sanggale

## Weblink
1414

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Novämber: Z Konschtanz wird dur dr Gegepapscht Johannes XXIII. s Groß Oobeländisch Konzil fir d Iberwindig vum Große Schisma ufgmacht.
* 28. Novämber: Dr Prieschter un Theolog Jan Hus, wu vor s Konzil glade woren isch un vum Chenig Sigismund frei Glait zuegsicheret kriegt het, wird uf Drybe vum Papscht as Chetzer feschtgnuu.

## gstorbe
* 3. Merz: Jakob Zibol, Basler Bolitiker

## Weblink
826

|}

## Was isch bassiert?
* Dr heilig Radolt vo Verona, Bischof vo Verona, richtet am Bodesee i dr Nöchi vom Chloschter Riichenau es Woonhuus y, wo drus d Stadt Radolfzäll worden isch.
* Dr Erzbischof Ansgar goot uf Gheiss vom Ludwig I. mit em Chönig vo de Dääne, wo tauft worden isch, zum z Skandinavie go z missioniere.

## s erschte Mol gnännt
* Nenzig im Voradlbärg
* Hììninga im Oberelsass
* Ruubach im Underelsass

## uf d Wält cho
* Ansgard vo Burgund, Chönigin vo de Weschtfranke († 880)
827

|}

## Was isch bassiert?
* D Sarazeene erobere d Stadt Marsala uf Sizilie und mache se zer erschte Stadt vom Islam z Italie.
* Dr Giustiniano Partecipazio wird Aafüerer *(Doge)* vo Venedig.
* Dr Valentin wird Papscht, stirbt aber scho gly drufabe, und derno wird grad der Gregor IV. zum Papscht gwäält.
* Dr Einhard, Historiker vom Karl em Grosse und vom Ludwig em Fromme, loot z Steibach e Chile lo boue, wo ane 827 fertig isch. D Einhardsbasilika isch eis vo de wenige karolingische Bouwärch z Dütschland, wo fascht ganz erhalten isch.
* Dr Walahfrid Strabo, Mönch im Chloschter Rychenau, schrybt sys bedütendschte Wärch, *De cultura hortorum*, über e Chloschtergarte; dä Tegscht wird spöter als *Hortulus* berüemt.
* Dr David wird Bischof vo Lausanne.

## s erschte Mol gnännt
* Lottstette, z Baade-Württebärg
* Rüedlinge im Kanton Schaffhuuse
* Stöpfert im Kanton Tuurgau

## gstorbe
* 27. August: Eugen II., Papscht
* 16. September: Valentin, Papscht
* Hildegrim vo Chalons, Apt und Heilige (* um 760)
828

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Eberhard wird Markgraf vom Friaul.
* I der Pfalz vo Ingelheim gits e Rychstag.
* D Relikwie vom Evangelischt Markus wärde uf Venedig brocht. Der heilig Markus wird Patron vo dr Stadt.
* Dr Meinrad goot als Äinsidler in Wald am Etzel über em Zürisee.

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle erwäänt
* Schliere im Kanton Züri (in ere Urkunde vom Chloschter Sanggale)
* Würelinge im Aargau
* Vangene, Dààl, Zäine und Wange im Underelsass
* Màsmìnschter im Oberelsass

## uf d Wält cho
* Hildegard, Äptissi vom Zürcher Fraumöischter

## gstorbe
* Nikephoros I., dr Patriarch vo Konstantinopel
* Bertha, Tochter vom Karl em Grosse
1413

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Oktober: Dr Władysław II. Jagiełło, Chenig vu Pole, un dr Großfirscht Vytautas vu Litaue schließe d Union vu Horodło, wu s Chenigrych Pole un s Großfirschtedum Litaue änger mitenander verbindet un glychzytig dr kadolische Chilche z Litaue un em litauische nidere Adel gwissi Privilegie git. S ergänzt firejeri Abchuu wie d Union vu Krewo un d Union vu Vilnius un Radom.
* Zwische dr beede verbliibene Sihn vum 1402 vum Timur bsigte Sultan Bayezid I. chunnt s zue dr Entschaidigsschlacht. Dr Mehmed sigt iber dr Musa bi Çamurlu im hitige Bulgarie. Är wird derno as Mehmed I. dr erscht Sultan iber s gsamt Osmanisch Rych syt elf Johr un macht dodermit em Osmanisch Interregnum en Änd.

## uf d Wält chuu
* Ulrich V., Grof vu Wirttebärg-Stuegert

## gstorbe
* 20. Merz: Heinrich IV., Chenig vu Ängland un Grinder vum Huus Lancaster 

## Weblink
1412

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Mai: Im Verdrag vu Bourges sicheret dr änglisch Chenig Heinrich IV. dr franzesische Herzeg Johann vu Berry un Karl vu Orléans sy Unterstitzig gege d Bourguignons zue, un soll derfir s Herzogdum Aquitanie zruggkriege. 
* 22. Augschte: D Armagnacs schließe mit dr Bourguignons dr Verdrag vu Auxerre. Dr Burgerchrieg vu dr Armagnacs un Bourguignons z Frankrych schynt dodermit am Änd.
* Gege dr Jan Hus, wu gege chilchligi Missständ un dr Ablosshandel predigt, wird s Interdikt verhänkt. Dr Hus verlesst Prag, wun er Rektor vu dr Universität gsii isch un goht uf Sidbehme.

## uf d Wält chuu
* 6. Jänner: Jeanne d’Arc („Jumpfere vu Orléans“), franzesischi Nationalheldi
* Hans vu Flachslanden, Burgermaischter vu Basel

## gstorbe
* 21. Juni: Friedrich X., Grof vu Hauezollre 

## Weblink
1411

|}
## Was isch bassiert?
* Februar: Dr Papscht Johannes XXIII. bannt dr Jan Hus. Är wird exkommuniziert und us dr Stadt Prag verwise.
* 1. Februar: Dr Erscht Fride vu Thorn zwisch em Dytsche Orde un Pole-Litaue macht vorlaifig dr Litauerchrieg vum Dytsche Orden en Änd, wu im Vorjohr in dr Schlacht bi Tannenberg ihre Hegschtpunkt ghaa hän. Dr Dytsch Orde mueß unter andererem uf Samogitie verzichte un derf z Litaue nimi missioniere.
* 24. Novämber: D Appezäller schließe in dr Appezällerchrieg mit dr acht alte Ort vu dr Alte Aidgnosseschaft e Schutzverdrag, wu si as Zuegwandti Ort yygschränkti Rächt in dr Aidgnosseschaft hän.

## Zum erschte Mol gnännt
* Asperglen un Krehwinkel

## gstorbe
* 19. Oktober: Kuno vu Stoffeln, Firschtabt z St. Galle

## Weblink
1410

|}
## Was isch bassiert?
* 14. Mai: Oobeländisch Schisma: Noch em Dod vum Gegepapscht Alexander V. wird dr Baldassare Cossa zue sym Noofolger gwehlt. Är nimmt dr Name Johannes XXIII. aa.
* 15. Juli: Mit dr Niderlag vum Dytsche Orde gege Pole un Litauen in dr Schlacht bi Tannenberg chunnt di dytsch Oschtexpansion zum Änd.
* 16. Septämber: Im Rame vu dr Reconquista eroberet s Heer vum Ferdinand I. vu Aragón di andalusisch Stadt Antequera, vu dr Maure *Medina Antaquira* gnännt.
* 1. Oktober: Noch em Dod vum Chenig Ruprechts us em Huus Wittelsbach am 18. Mai wird dr Jobst vu Mähre us em Huus Luxemburg zum remisch-dytsche Chenig gwehlt.
* 3. Oktober: D Pfalzgrofschaft bi Rhy wird noch em Teschtamänt vum Ruprecht unter syne vier Sihn ufdailt. Dr Ludwig III. kriegt d Kurpfalz, dr Johann grindet d Linie Pfalz-Neumarkt, dr Stefan wird Herzog vu Pfalz-Simmern-Zweibrücken un dr Otto I. chunnt Pfalz-Mosbach iber.

## uf d Wält chuu
* um 1410: Johannes Mentelin, Stroßburger Buechdrucker un Buechhändler

## gstorbe
* 12. Mai: Hesso, Markgrof vu Bade-Hachberg

## Weblink
829

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Theophilos wird Kaiser vo Byzanz. 
* Bi Thasos besygt s Emirat vo Kreta d Meeresflotte vo Byzanz. 
* Dr Karl dr Kaali überchunnt vo sym Vatter, em Ludwig I., s Chönigrych Schwoobe und wird Herzog vo Alemannie.
* Dr Walahfrid Strabo, Mönch im Chloschter Rychenau, chunt an Hoof vom Kaiser Ludwig.
* Dr Giovanni I. Partecipazio wird Aafüerer *(Doge)* vo Venedig.

## s erschte Mol i gschichtleche Kwelle gnännt
* dr Grichtsplatz vo Giisinga, hüt z Baade-Württebärg
* Wimpfe im Baade-Württebärg
* Rümike, hüt en Ortsdeil vo Elsau im Kanton Züri
* Bossike, hüt en Ortsdeil vo Hiiwiil im Kanton Züri
* Willer und Schwobse im Underelsass
* Liebedswìller, Bàrtene und Wittene im Oberelsass

## gschtorbe
* 2. Oktober: Michael II., Kaiser vo Byzanz (* 770)
* Giustiniano Partecipazio, Doge vo Venedig
Lumnezia

**Lumnezia** isch e politeschi Gmaind im Taal Lugnez im Bündnerland.

## Gschicht
Die neui Gmaind isch am 1. Jänner 2013 us de ehemolige Gmainde Cumbel, Degen, Lumbrein, Morissen, Suraua, Vignogn, Vella und Vrin pildet worde.

Di alti Gmaind Suraua isch sälber erscht ane 2002 entstande, wo d Gmainde Camuns, Surcasti, Tersnaus und Uors-Peiden zämegleit worde sind.

## Wappe
S neue Gmaindwappe zeigt s alte Toor vo der gmuurete Letzi a der Taalstrooss, d *Porclas*.

## Gebäu
* Chapälle vom heilige Sebastian z Degen
* d Siidlig us dr Bronzezyt uf em Hügel Crestaulta
* d Chile vom heilige Vinzenz z Vella
* d Chile vo der heilige Maria z Vrin
* s Baihuus näb der Chile z Vrin
* d Burg vo Surcasti
* s Durmhuus Cas0aulta z Lumbrein
* d Chapälle vom heilige Andreas z Lumbrein
* d Chapälle vom heilige Josef z Vrin
* d Moritzchapälle z Cumbel
* d Valentinschapälle z Vrin
* d Chapälle vom heilige Viktor z Degen
* d Chile vom Sankt Florian z Vigogn
* d Chile vom heilige Josef z Surcasti
* d Sankt Luzichile z Peiden
* d Mariechile z Degen
* d Sankt Martinschile z Lumbrein
* d Rochus-Chile z Vella
* d Sankt Stefans-Chile z Cumbel
* d Chile vo de heilige Apollinarius und Maria Magdalena z Tersnaus
* d Chile vo de heilige Valentin und Niklaus z Degen
* s Schloss de Mont z Vella
* s Schloss Lumerins z Lumbrein

## Weblink

* Webseite vo dr Gmaind Lumnezia

## Fuessnoote
Hermann Mühleisen

Dr **Hermann Mühleisen**  (* 10. November 1903 z Echderdenga – seit 1975 Leifelda-Echderdenga –, † 17. Februar 1995 z Ludwigsburg) ischt a deitscher Kirchamusiker (Landesposaunawart, Chorleider ond Musikpädagog) gwäa. 

## Aus seim Leaba
Dr Hermann Mühleisen ischt am 10. November 1903 z Echderdenga uff d Welt komma. Noch seira Schuelzeit hot’r zerscht amol a Schuahmacherlehr gmacht ond sich hendrher noh an dr *Karlshöhe Ludwigsburg* zom evangelischa Diakon ausbilda lassa. Em Alder vo 24 Johr schliaßlich hot’r d Priafong zom Gemeindehelfer abglegt ond em Johr druff ischt’r zom Diakon eigsegnet worra. Noh em gleicha Johr (1928) hot’r an dr Stuegerter Musikhochschuel a zwoijährigs Studiom oogfanga. Hendrher ischt’r Sekredär beim domoliga Wirdabergischa Evangelischa Jongmennerbund worra. Emmer hot’r als Ziil vor Auga ghet, bei dr Wirdabergischa Landeskirch a wirksama Posauna-Arbet uffzobaua. So ischt’r 1931 en dr Gschicht vo dr evangelischa Kirch en Wirdaberg dr erschde Landesposaunawart worra, wo des Amt als Hauptberuef ausgfillt hot. 

En seira Eigaschaft als Landesposaunawart isch dr Mühleisen viil em Lendle romgreist, hot oo-ermiadlich Posaunachor-Schualonga abghalda ond d Kircha beim Grenda vo neie Posaunacheer berooda. Em Zwoida Weltkriag ischt em Mühleisen zoguad komma, dass’r a Kerperbehenderong ghet hot. So hot’r et Soldat werra miaßa ond hot em Dridda Reich sei Posaunaarbet fortfihra kenna. 

Noch-em Kriag hot dr Mühleisen sei Lebensaufgab beim Evangelischa Jungmännerwerk Wirdaberg fortgsetzt. Er hot an Haufa Zeit aufgwendet, om Chorlitradur zo sammla, wo fir d Arbet mit de Posaunacheer guat geignet ond leicht spiilbar ischt. 1946 hot dr Mühleisen älle Posaunacheer en Wirdaberg drzua uffgruafa, ama bestimmda Dag noch Ulm zo komma. De selle send-em gfolgt, ond so isch dr Landesposaunadag Ulm entstanda. 

Am 17. Februar 1995 hot dr Hermann Mühleisen z Ludwigsburg seine Auge fir emmer gschlossa. 91 Johr alt isch der Moo worra.

## Quella
* Siegfried Bauer: *Württembergische Größen der Kirchenmusik*, a Ardikel en dr *Festschrift Landeskirchenmusikfest 2017*, rausgäa vo de *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Ausgab 3/2017, S. 64–73 
* Lueg d Weblink

## Schrifda
* *Posaunenchoralbuch zum Evangelischen Kirchengesangbuch*, 1954 rausgäa vom Fritz Bachmann ond vom Hermann Mühleisen, Schrifdaniiderlag vom Evangelischa Jugendwerk Stuegert en Gemeinschaft mit-em Gütersloher Verlagshaus Gerd Mohn.
* *Posaunenklänge*, 1958 vom Hermann Mühleisen rausgäa em Ufftrag vom Evangelischa Jungmännerwerk en Wirdaberg, a Sammlong vo 383 Bearbeidonga vo Choräl, Volksliader ond konzertander Bläsermusik mit Grifftabella fir Blechblosinstrument vo älle Tonarda, Schrifdaniiderlag vom Evangelischa Jugendwerk Stuegert.
* *Ulm ein Vorplatz des Himmels: Chronik der württembergischen Landesposaunentage,* 2006 rausgäa vom Albrecht Schuler, Reinhart Hohner 19. Mai 2006 vom Evangelischa Jugendwerk Stuegert (buch+musik, ejw-service gmbh).

## Weblink
* Reinhard Lassek: ''Wir vom Posaunenchor – Geschichte und Geschichten'', Kreuz Verlag Freiburg im Breisgau, 2014, en deam Werk geit’s au a Kabidl ibr da Hermann Mühleisen

## Fuaßnoda
1409

|}
## Was isch bassiert?
* Noch em Kuttenberger Dekret vum 18. Jänner, wu s Stimmeverhältnis vu dr *Nationes* vu dr Behme, Bayern, Sachse un Pole zue Gunschte vu dr Behme verschobe het, wandere e Hufe dytschi Studänte vu dr Universitet Prag ab un grinde z Leizig e neii Universitet.
* 25. Merz: Vier Patriarche, 22 Kardinäl, 80 Bischef, derzue Verdrätter vu Bischef, wu nit derby sin, Äbt, Ordesgereräl un 300 Theologe versammle si im Dom z Pisa zum Konzil. Di beede Päpscht vum Abendländischen Schismas, Gregor XII. un Benedikt XIII., sin nit do. Am 5. Juni, verchindet s Konzil di beede seien abgsetzt. Am 26. Juni wehle d Kardinäl dr Alexander V. zum Papscht. Dodermit git s drei Päpscht.

## zum erschte Mol gnännt
* Adelbode

## gstorbe
* 18. Merz: Werner Schaler, Bischof vu Basel 
* 19. Novämber: Johann, Markgrof vu Bade-Hachberg

## Weblink
1408

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Jänner: Dr Bund ob dem See unter dr Fierig vu Appezell erlydet in dr Schlacht bi Bregaz e Niderlag gege ne habsburgischi Adelskoalition unter dr Fierig vum schwebische Ritterbund Sankt Jörgenschild zäme mit em Bischdum Konschtanz un em Bischdum Augschburg. D Appezellerchrieg bschränke sich in dr Folg wider uf dr Konflikt zwische Appezell un dr Firschtabtei St. Galle.
* 4. April: Im Konschtanzer Schidsspruch, wu sich Appezell no dr Niderlag in dr Schlacht bi Breagaz drunter unterworfe het, lest dr Chenig Ruprecht dr *Bund ob dem See* uf, wu in dr Appezellerchrieg entstanden isch. Doderby bstetigt er au d Forderige vum Fischtabt vu St. Galle Kuno vu Stoffeln gege d Appezäller. Vorhär scho hän d Vorarlbärger, nämli d Fealdkircher, d Bludazer, d Walgauer un d Montafoner gege dr Wille vu dr Stadt St. Galle Sunderverhandlige mit em Khuurer Bischof Hartmann gfiert. Doderuf frogt St. Galle bi Schwyz frogt, was si solle mache. Die hän dr Stadt empfohl, em cheniglige Schidsspruch un em draditionälle Bund vu dr Bodeseestedt byzdrätte, was si bal derno au gmacht hän.
* D *[[Yongle Dadian]]* wird fertiggstellt. An däre chinesische Enzyklopedy us dr Ming-Dinaschty hän iber 3.000 Glehrti gschafft, si umfasst 22.877 Faszikel bzw. 11.095 Bänd.

## Weblink
1407

|}
## Was isch bassiert?
* 22. Septämber: Verbänd vu dr Appezäller un dr Fealdkircher fange in dr Zyt vu dr Appezällerchrieg mit dr Belagerig vu dr Stadt Bragaz un dr Burg uf em Gebhardsberg aa, chenne d Stadtmuure aber nit bräche. Wäg em stränge Winter zaigt dr Bund ob dem See bal Uflesigserschynige. 
* 23. Novämber: Dr Louis de Valois, duc d’Orléans wird im Hôtel Barbette z Paris dur Agänte vum Herzog Johann Ohnifurcht vu Burgund umbrocht. Des lest e lange innebolitische Kumflikt z Frankrych uus, dr Burgerchrieg vu dr Armagnacs un dr Bourguignons, wu s Land im Hundertjehrige Chrieg arg schwecht.

## zum erschte Mol gnännt
* Wangeried im Oberaargau

## uf d Wält chuu
* 15. März: Jakob I., Markgrof vu Bade
* Katharina vu Lothringe, Markgrefi vu Bade

## Weblink
Katharina von Lothringen

D **Katharina vu Lothringe** (* 1407; † 1. Merz 1439) isch d Frau vum Markgrof Jakob I. vu Bade gsii.

Si isch als Dochter vum Herzog Karl II. vu Lothringe un dr Pfalzgreefi Margarete uf d Wält cho und isch am 1. Merz daift wore.

Am 25. Juli 1422 het si dr Jakob I. vu Bade ghyrote. Us dr Eh sin die Chinder fiirigange:
* Karl († 24. Februar 1475 z Pforze), het 1447 z Pforze d Katharina vu Eschtrych ghyrote
* Bernhard (* 1428 z Pforze; † 12. Juli 1458 z Moncalieri/Oberitalie), seliggsproche.
* Johann (* 1430; † 9. Februar 1503 z Ehrenbreitstein); Erzbischof un Churfirscht vu Trier
* Georg (* 1433; † 11. Februar 1484 z Moyen), Bischof vu Metz
* Markus (* 1434; † 1. September 1478)
* Margarete (* 1431; † 24. Oktober 1457 z Ansbach), het 1446 z Heilsbronn dr Albrecht III. ghyrote
* Mathilde († 1485), Äbtissi z Trier
Höhlen und Eiszeitkunst im Schwäbischen Jura

D **„Hehline un Yyszytchunscht im Schwebische Jura“** isch aini vu dr UNESCO glischtete vum Wältkulturerb z Dytschland. Si isch anne 2015 uf Vorschlag vu Bade-Wirttebärg uf d Vorschlagslischt gsetzt un 2017 in d Wälterbelischt yydrait wore. D Stätt umfasst sechs Hehline uf dr Schwebische Alb, wu wichtigi Fundstätte´vu mänschligem Kunstschaffe sin. D Gruppe vu dr dert gfundene gschnitzte Artefakt, vyl dervu us Mammutelfebai, isch .

## Hintergrund
S Aurignacien isch e Kulturepoch, wu vu rund 40.000 v. Chr. bis 31.000 v. Chr. gangen isch. S isch di eltscht Epoch vu dr jingere Altstaizyt (Jungpaläolithikum). Vu dr Klimagschicht här fallt die Eopch in di Letscht Yyszy im Jungpleistozän, wu z Siddytschland Würm-Yyszyt gnännt wird.

Im Aurignacien het si dr anatomisch modärn Mänsch (Homo sapiens) iber Europa uusbraitet, derwylscht dr Neandertaler verschwunden isch. Au wämer ornamentali chinschtlerischi Forme scho us elterer Zyt chännt, findet mer im Aurignacien zum erschte Mol Figure, dodermit het au di bildnerisch Chunscht ihre Aaang gnuu. 

In dr Hehline vu dr Schwebische Alb sin figyrligi Darstellige un Musikinschtrumänt us däre Zyt gfunde wore. D Venusfigurine, wu im Hohle Fels gfunde woren isch, zellt mit eme Alter vu Alter vu 35.000–40.000 Jaohrzue dr eltschte figyrlige Chunschtwärch vu dr Mänsche, wu mer chännt. In dr andere Hehline sin ähnlig ainzigartigi Fund gmacht wore. Mer chännt us dr Hehline vum Ach- un Lonedal sin in dr Zwischezyt (Stand 2016) iber 50 Darstellige us em Aurignacien.

## Hehline
S handlet si um sechs Hehline im Dal vu dr Ach im Alb-Done-Chrais un im Lonedal im Grenzbiet vum gebiet von Alb-Done-Chrais un Landkchrais Hoedna. 

## Weblink
* 
* *[http://www.ice-age-art.de/index.php?id=2020 Die Höhlen der ältesten Eiszeitkunst.]* In: www.ice-age-art.de, Land Baden-Württemberg, Landesamt für Denkmalpflege 
* *[https://web.archive.org/web/20170727002918/http://welt-kultursprung.de/ Weltkultursprung].* In: www.welt-kultursprung.de, Arbeitsgemeinschaft Eiszeitkunst

## Fueßnote
Murgenthal

**Murgede** (amtlich *Murgenthal*) isch e Ywoonergmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau. Si isch ane 1901 bi dr Fusioon vo de eltere Gmeinde Riike und Balzewiil entstande.

## Geografii
D Gmeind liit ganz im Weschte vom Aargau a dr Gränze zu de Nochberkantöön Bärn, Luzärn und Soledurn.

Dr gröscht Deil vom Gmeindbann isch im grosse Wald i der wyte Hügellandschaft uf der Südsyte vo dr Aare, und d Dörfer Riike, Balzewiil, Glashütte, Hohwart und Murgede und d Wiiler Walliswil, Gruebe, Rotherd, Rank und Winkel liggen i grosse, alte Waldliechtige, deils no fascht eso wie d Rodigsdörfer im Middelalter. D Wälder vo Murgede heisse Fätzholz, Tannacher, Boowald, Unterwald und Chloschterwald. Uf der Oschtsyte vom Gmeindbann loufe d Bech us em Wald is Taal vo der Pfaffnere abe, wo bi Rootrischt id Aare ymündet.

D Kantons- und Gmeindgränze liit uf dr Nordsyte i dr Aare und uf der Weschtsyte im Bach Murg, wo am Rand vo Murgede us de beide Quellbech Root und Langete entstoot.

D Nochbergmeinde vo Murgede sind Rootrischt, Voremwald und Brittnou im Aargau, Pfaffnau im Kanton Luzärn, Roggu und Wynau im Bärnbiet und Woufu und Fulebach im Kanton Soledurn.

## Gschicht
S Dorf *Murgatun* isch s erschte Mol ane 1254 in ere gschichtleche Kwelle gnännt. Die Landschaft isch dozmol im Biet vo de Grafe vo Frohburg gsi, wo se ane 1299 de Habsburger verchouft hend. Balzewiil het em Chloschter Sant Urbe im Taal vo der Root ghört.

Ane 1415 hend d Eidgnosse dr habsburgisch Aargau eroberet und d Dörfer a dr Aare sind derno bis 1798 im Territorium vo der Stadt Bärn gsi. Sid em Ändi vo der Helvetik ane 1803 ghört das Land zum Kanton Aargau.

Im 17. Joorhundert isch der Rootkanal bout worde, wo Wasser us dr Root abläitet und bis uf Rootrischt füert.

## Vercheer
Ane 1857 isch d Ysebaanlinie vo Basel über Aarburg und Murgete uf Langete und Bärn eröffnet worde. Sid 2004 git s für d Neubaustreki zwüsche Rootrischt und Matstedde en Dunnel under em Gmeindbiet vo Murgete, dr *Murgededunnel*, wo ne Lengi vo 4745 Meter het.

Vo Murgede us goot sid 1864 e Holzbrugg über d Aare.

## Lueg au
* Refermierti Chile vo Glashütte

## Weblinks

* Website vo dr Gmeind Murgede
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Kloster St. Urban

S **Chloschter Sant Urbe** ist es Chloschter vo de Zisterzienser gsi, wo im 12. Joorhundert i dr Landschaft Oberaargau gründet worden isch und hüt im Biet vom Kanton Luzärn i dr Schweiz liit.

## Gschicht
D Fräiheere vo Langeschtei hend ane 1194 im Taal vo der Murg, noch bi der Aare, es Chloschter lo gründe. Do derzue sind Mönch us em Chloschter Lützel im Elsass cho. Sant Urbe het noch der Tradizion vo de Zisterzienser zu der *Filiazion* vom Chloschter Morimond ghört.

Im 13. Joorhundert isch d Chloschterziegelei berüemt worde, wo als äinzegi grossi, schön verzierti Bachstei gmacht het, wo me dermit s ganz neue Chloschter boue het. Im 18. Joorhundert isch s middelalterleche Chloschter abbroche und dur nes grössers im barocke Stil ersetzt worde.

Ane 1848 het der Kanton Luzern pschlosse, s Chloschter ufzhebe. Die grossi Biblioteek und s Archiiv sind uf Luzärn cho und mache hüt en bedütende Deil vo de alte Beschtänd vo der Zentral- und Unibiblioteek und vom Staatsarchiiv us. Ane 1873 het der Kanton i de alte Gebäu s Schpital für psychisch Chranki ygrichtet, wo hüt *Luzärner Psychiatrii* heisst.

## Bilder

Picswiss LU-21-15.jpg|Weschtsyte
StUrban.jpg|Front gäge Südweschte
Kloster-St-Urban.jpg|Oschtsyte
Chorgestühl Klosterkirche St. Urban.jpg|Chorgstüel


## Lueg au
* Lischte vo de Äpt vo Sant Urbe

## Literatur
* Alois Häfliger (Hrsg.): *Sankt Urban 1194–1994. Ein ehemaliges Zisterzienserkloster.* Bärn 1994, ISBN 3-7165-0924-8.

## Weblink

* Website vom Chloschter
* 

## Fuessnoote
Liste der Äbte des Klosters St. Urban

Das sind d Äpt vom Chloschter Sant Urbe gsi:

* Konrad vo Biederte, 1196
* Otto vo Salem, 1212
* Konrad vo Tennebach, 1223
* Marcellinus, 1226 bis öpe 1240
* Heinrich, 1241
* *(nid begchannt)*
* Werner, öpe 1246
* Ulrich vo Burgdorf, 1247/48 bis 1249
* Ulrich vo St. Gallen, 1249 bis 1263
* Johannes vo Wangen, 1268
* Markward, 1274 bis 286
* Julian vo Frienisbärg, 1287
* Rudolf vo Hauesten, 1296 bis 1302
* Ulrich vo Büttike, 1304 bis 1308
* Werner Hüsler, 1311 bis 1315
* Heinrich vo Iberg, 1316 bis 1322
* Johann Räpplin, 1325 bis335
* Nikolaus Bischof, 1337 bis 1349
* Konrad zum Brunnen, 1350
* Hermann vo Frohburg, 1356 bis 1367
* Johann Kolb, 1369 bis 1370
* Johann Jakob Spariolus, 1378 bis 1383
* Ulrich Kündig, 1282 bis 1398
* Rudolf Frutiger, 1402 bis 1408
* Heinrich Hauptring, 1413 bis 1422
* Johann Marti, 1422 bis 1441
* Niklaus Hollstein, 1441 bis 1480
* Johann Küffer, 1480 bis 1487
* Heinrich Bartenheim, 1487 bis 1501
* Johannes Renzlinger, 1501 bis 1512
* Erhard Kastler, 1512 bis 1525
* Walther Thöri, 1525 bis 1534
* Sebastian Seemann, 1535 bis 1551
* Jakob Wanger, 1551 bis1558
* Jakob Kündig, 1558 bis 1572
* Leodegar Hofschürer, 1572 bis 1585
* Ludwig vo Mettewil, 1585 bis 1588
* Ulrich Amstein, 1588 bis 1627
* Beat Göldlin, 1627 bis 1640
* Edmund Schnider, 1640 bis 1677
* Karl Dulliker, 1677 bis 1687
* Ulrich Glutz-Ruchti, 1687 bis 1701
* Josef zur Gilgen, 1701 bis 1706
* Malachias Glutz, 1706 bis 1726
* Robert Balthasar, 1726–1751
* Augustin Müller, 1751 bis 1768
* Benedikt Pfyffer vo Altishofe, 1768 bis 1781
* Martin Balthasar, 1781 bis 1787
* Karl Ambros Glutz-Ruchti, 1787 bis 1813
* Friedrich Pfluger, 1813 bis 1848
Möriken-Wildegg

**Mörike-Wildegg** (schwyzerdütsch: ; amtlich *Möriken-Wildegg*) isch e Ywoonergmeind im Bezirk Länzbrg im Kanton Aargau. 

Bis ane 1951 isch dr offiziell Name vo dr Gmeind eifach *Mörike* gsi.

## Geografii
Zu dr Gmeind ghöre di beide Dörfer Wildegg und Mörike. Wildegg liit bi der Mündig vom Aabach id Aare und Mörike öpe ei Kilometer südöschtlech vo Wildegg am chlyne Täli vo dr Bünz, wo bi Wildegg in Aabach ymündet.

Im Nordoschte goot s Gmeindbiet bis uf de Cheschtebärg; die högschti Stell vo däm liit uf 647 Meter über Meer.

D Nochbergmeinde vo Mörike-Wildegg sind: Välte, Holderbank, Lupfig, Birr, Brunegg, Otmissinge, Länzbrg, Niiderlänz, Rupperswil und Gaueschtei.

A dr Gränze vo Mörike-Wildegg und Niderlänz isch der geografisch Middelpunkt vom Kanton Aargau mit em ene chlyne Dänkmol.

## Gschicht
Uf em Cheschtebärg isch i dr Bronzezyt es chlyses Dorf gsi, und im Taal unde het me Spuure vo römische Sidlige gfunde. S Dorf Mörike isch im Middelalter gründet worde und in ere Kwelle vo ane 1292 s erschte Mol gnännt.

Uf em Felse über dr Aare hend d Grafe vo Habsburg im 12. Joorhundert d Burg Wildegg bout. Dere yre Name *Wildecken* isch s erschte Mol 1242 gnännt.

Sid 1415 isch s Biet vo Mörike im Territorium vo dr Stadt Bärn gsi und sid 1798 ghörts zum Kanton Aargau. S Dorf Wildegg isch erscht spoot under em Schloss bi dr Müüli am Aabach und de Fabrigge am Kanal entstande.

1899 isch d Zimäntfabrigg vo Wildegg bout worde.

## Wappe
S Gmeindwappe vo Mörike-Wildegg zeigt de Chopf vom ene Moor mit roote Lippe und Oorring über em ene roote sächsdeilige Bärg. Das Wappebild mit em Chopf, wo es eifachs Symbol vom Ortsname *Mörike* git, isch scho ane 1592 im Relief vom ene Gränzschtei z gsee. Der root Bärg chunt vom alte Wappe vo de Bsitzer vom Schloss Wildegg, dr Familie Effinger, här.

## Bilder

Wildegg.jpg|s Schloss Wildegg
Reformierte Kirche Möriken 2015-06-24 05.jpg|di refermiert Chile vo Mörike
St Antonius Wildegg 2.JPG|di katolisch Pfarrchile Sankt Antonius


## Weblink

* Website vo dr Gmeind Mörike-Wildegg
* 
* 

## Fuessnoote
830

|}

## Was isch bassiert?
* Z Nimwegen findet e Riichsversammlig vom Karolingische Riich statt.
* D Wallfaart uf Santiago de Compostela foot a *(öpe 830)*.
* S Chloschter Hirsau wird gründet.
* Dr Gozbert schrybt d Läbensgschicht vom heilige Otmar uf *(öpe 830)*.
* Z Murbach im Oberelsass wird en altalemanneschi Abschrift vom Abrogans gmacht *(öpe 830)*.

## s erschte Mol gnännt
* Gächeng und Au am Rhin, hüt z Baade-Württebärg
* Bludaz im Voradlbärg
* Huhfrànkne und Gungwiller im Underelsass
* Bottighofe und Langriggibach im Tuurgau
* Biasca im Tessiin
831

|}

## Was isch bassiert?
* D Sarazeene erobere di byzantinisch Stadt Palermo.
* Dr Bischof Ansgar bout z Hamburg e Chile und gründet s Bischtum Hamburg.

## s erschte Mol gnännt
* Faarwange im Kanton Aargau
* Waltelinge, Schtäimer und Ottebach im Kanton Züri
* Schoongi im Kanton Lozärn
* Marpa im Kanton Sanggale
* Fläsch im Bündnerland
* Angelbachtal im Baade-Wirttebärgische
* Haidelse im Underelsass
832

|}

## Was isch bassiert?
* Z Venedig wird e Chappele für e Sankt Markus bout. Das isch dr Vorgängerbou vom spötere Markusdom.
* Dr byzantinisch Kaiser Theophilos git es Edikt use, wo s Vereere vo Bilder verbüütet.

## s erschte Mol gnännt
* Schtõẽne im Baade-Wirttebärgische
833

|}

## Was isch bassiert?
* Z Kolmer im Elsass findet es Träffe zwüschem Kaiser Ludwig I. und syne Söön statt.
* Dr Kaiser Ludwig wird vo syne Söön abgsetzt und is Chloschter Sankt Medard gschickt.
* Dr Chönig Lüdwig dr Düütsch git em Chloschter Sanggale s Rächt, syn Apt sälber z wääle.

## s erschte Mol gnännt
* Schtaa am Rhii im Kanton Schaffhuuse

## gstorbe
* Al-Ma'mun, Kalif vo de Abbasiide
1405

|}
## Was isch bassiert?
* 28. April: Bi re Brunscht wäre 52 Hyyser in dr Junkeregass z Bärn gschlisse. Am 14. Mai chunnt s no mol zue re Brunscht, wu ne Großdail vu dr Bärner Altstadt gschlisse wird. Rund 600 Hyyser brännen ab, iber hundert Mänsche chemen um s Lääbe.
* 16./17. Juni: In dr Appezällerchrieg chunnt s zum Gfächt bi Rotmonte zwische dr mit Appezäll verbindete Stadt St. Gallen un em Huus Habsburg. No ne baar chlainere Zämesteß ziet si dr Herzog Friedrich IV. vu Tirol zrugg un wändet si dr Appezäller zue, wu s Rhydal bedrohe. 
* 17. Juni: In dr Schlacht am Stoss siigt s Land Appezäll iber dr Herzog Friedrich IV. vu Tirol un dr Firschtabt Kuno von Stoffeln vu St. Galle.
* 25. Juli: S Ulmer Minschter, deckt mit eme provisorische Notdach, wird gweiht.
* 14. Septämber: Im Marbacher Bund veraine si dr Erzbischof un Kurfirscht Johann II. vu Mainz, dr Grof Eberhard III. vu Wirttebärg, dr Markgrof Bernhard I. vu Bade un 17 schwebischi Stedt gege di territorialen Aasprich vum remisch-dytsche Chenig Ruprecht.
* 15. Septämber: Unter dr Fierig vu St. Galle un Appezäll wird dr Bund ob dem See grindet. D Stadt Altstätte un d Buure im Walgau un im Montafon, Bludaz, Rankweil, Luschtnou un Fealdkirch schließe si em Bund aa. Sargans, wu Widerstand laischtet, wird verwieschtet. Im Side zien d Appezäller in dr negschte Monet iber s Toggeburg in d Linthebeni, im Weschte bis in Tuurgi un im Oschte iber dr Arlbärg bis uf Tirol. 
* Dr chinesisch Admiral Zheng He bricht mit ere Flotte vu 62 Schiff un 27.800 Mann Bsatzig zue syre erschte Rais uf, wu ne uf Vietnam, Java, Malakka, Sri Lanka un an d Sidoschtkischte vu Indie fiert.

## uf d Wält chuu
* 6. Mai: Skanderbeg, albanische Nationalheld
* 18. Oktober: Enea Silvio Piccolomini, unter em Name Pius II. Papscht vu 1458 bis 1464

## gstorbe
* 19. Februar: Tamerlan, zentralasiatischer Eroberer un Grinder vu dr Timuride-Dynaschti

## Weblink
Aabach (Seetal)

Dr **Aabach** isch e Bach und zletscht en chlyne Fluss i de Schwiizer Kantöön Luzärn und Aargau. Er ghört zum Yzugsbiet vo dr Aare und derno au vom Rhy.

Dr Aabach flüsst vo Süde gäge Norde dur s Seetal. Er foot am Nordändi vom Baldeggersee uf em Gmeindbiet vo Hetzchöuch a, flüsst dur Ärmisee und chunt noch 3,5 Kilometer bi Moose in Hallwilersee. Bi Seenge verloot dr Bach dr Hallwilersee wider, goot dur de Wassergrabe vom Schloss Hallwyl und denn uf Seen und Eglischwyl und vo do uf Länzbrg.

Dr Bach, wo im obere Deil vom Seetal dr Zuefluss vom Baldeggersee isch und rein geografisch gseh eigetlech dr oberschti Deil vom Aabach-Lauf wär, heisst *Ron*.

Bi Wildegg louft vo rächts de Aabach i d Bünz, wo gly drufabe i d Aare mündet.

## Gschicht
Am Aabach sind sid em Middelalter i allne Dörfer und bi dr Stadt Länzbrg Wasserwärch für Müline und Sagine ygrichtet worde, wo deils im 19. Joorhundert für Chraftwärch vo Fabrigge bruucht worde sind. Dene hischtorische Aalage noo goot dr Leerpfad *Induschtriikultur am Aabach*.

## Weblink

* Wasserdate vo dr Mässstazion bi Hetzchöuch

## Fuessnoote
1406

|}
## Was isch bassiert?
* 13. Merz: Dr vu dr Remer verdribe Papscht Innozenz VII. chunnt uf Rom retuur. Am 6- Novämber stirbt er. Noch eme zwelfdägige Konklave wird dr Angelo Correr, dr Patriarch vu Venedig, unter em Name Gregor XII. am 30. Novämber zum Papscht gwehlt. Sy Pontifikat isch bregt vum Oobeländische Schisma.
* E dänischi Chronik brichtet vu dr Pest noch ere Räägefluet z Dänemark, Schweden un Norwege, wu rund e Zehntel vu dr Bevelkerig um s Lääbe chunnt.
* Dr chinesisch Chaiser Yongle chindet aa, d Hauptstadt vum Rych vu Nanjing in dr Norde vum Land z verlege un fangt z Peking mit em Böu vu dr Verbotene Stadt aa.

## zum erschte Mol gnännt
* Wenne

## gstorbe
* 17. Merz: Ibn Chaldun, islamische Hischtoriker un Bolitiker

## Weblink
834

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Ludwig, wo im Joor vorhär abgsetzt worden isch, wird wider Kaiser.
* Dr Walahfrid Strabo schrybt d Läbensgschicht vom häilige Gallus uf.
* Dr Einhard gründet s Chloschter Seligestadt. 
* Dr Rembert wird Bischof vo Hildesheim. 
* D Wikinger mache d Hafestadt Dorestad, di wichtigscht Stadt im karolingische Friesland, kabutt.

## gstorbe
* Fridugisus, Chanzler vo de Frankechönige 
* Odo, Graf vo Orléans
Amnesty International

**Amnesty International** isch e nit-staatliche (NGO) un Non-Profit-Organisation, wu si wältwyt fir Mänscherächt yysetzt. Grundlag vu ihren Arbet sin d Allgmain Erklerig vu dr Mänscherächt un anderi Mänscherächtsdokumänt, wie zem Byschpel International Pakt iber burgerligi un bolitischi Rächt un dr International Pakt iber wirtschaftligi, soziali un kulturälli Rächt. D Organisation duet Mänscherächtsverletzige recherchiere, macht Efetligkaits- un Lobbyarbet un organisiert unter anderem Brief- un Unterschriftenaktione. Grindet wore isch Amnesty Internation z London anne 1961 vum Rächtsaawalt Peter Benenson. 

## Literatur
* Egon Larsen: *A Flame in Barbed Wire: The Story of Amnesty International*. London, 1978. ISBN 0-393-01213-1

## Weblink

* Internationali Websyte
* Sektione: Dytschland, Liechtestai, Eschtrych, Schwyz
* 

## Fueßnote
1404

|}
## Was isch bassiert?
* April: No dr Niderlag in dr Schlacht bi Vögelinsegg im Appezällerchrieg schließe d Bodeseestedt Fride mit de Appezäller. Dr Herzog Friedrich IV. vu Habsburg bietet dodruf em Firschtabt Kuno vu Stoffeln vu St. Galle sy Unterstitzig aa, wu dervor mit dr Stedt verbindet gsii isch.
* 1. Oktober: Dr Papscht Bonifatius IX. stirbt. Am 17. Oktober wird noch eme aiwichige Konklave dr Cosma dei Migliorati zum Papscht vu dr Remisch-kadolische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Innozenz VII. a. Sy Pontifikat isch bregt vum Oobeländische Schisma mit em Gegepapscht Benedikt XIII.. 
* D Universitet Turin wird grindet. 

## uf d Wält chuu
* 9. Februar: Konstantin XI., letschte Chaiser vu Byzanz

## Gstoorbe
* dr Herzog Philipp vo Burgund
* dr Herzog Albrecht dr vierti vo Öschtrych

## Weblink
1403

|}
## Was isch bassiert?
* Friejohr: Appezäll, wu si syt em Vorjohr im Kumflikt mit em St. Gallener Firschtabt Kuno vu Stoffeln lyt, schließ e Landrächtsverdrag mit em aidgnessische Ort Schwyz. D Schwyzer sage ne militärischi Hilf zue. 
* 15. Mai: In dr erschte Schlacht vu dr Appezällerchrieg, dr Schlacht bi Vögelinsegg, sige d Appezäller iber d Druppe vu dr Firschtabtei St. Galle.
* Di Ennetbirgische Fäldzig fangen aa. Im iber hundertjehrige Verlauf erobere d Aidgnosse un ihri Verbendete s Tessin, Veltlin un Chiavenna.
* Löörech chunnt vum Chenig Ruprecht III. vu dr Pfalz s Märträcht iber.

## uf d Wält chuu
* 2. Jänner: Basilius Bessarion, byzantinische Theolog un Humanischt

## Weblink
1402

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Hans vu Blauenstein verchauft d Burg Nöi-Faukeschtei un di vier Derfer Egerchinge, Härchinge, Nöiedorf un Woufu an d Stadt Soledurn.
* D Schaffuuser Häxeprozäss sin di frieschte Häxeprozäss, wu mer us dr Schwyzer Gschicht chännt.
* Bi re Peschtepidemy z Island chunnt rund Helfti vu dr Bevelkerig um s Lääbe.

## zum erschte Mol gnännt
* Rauedal
* dr wirtebärgisch Landesdail *[[Ob der Staig]]*

## Weblink
1401

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Firschtabt Kuno von Stoffeln versuecht, vum Land Appezäll, wu syt em Friemittelalter dr Firschtabtei St. Galle unterstoht, Aabgabe wider yyzfordere, wu scho lang nimi ghobe wore sin. Des rieft im Land Appezäll, aber au in dr Stadt St. Galle Widerstand firi, wu am 17. Jänner in eme Bindnis zwische dr Stadt St. Galle un dr fimf Appezäller Gmainer Appezöll, Gääss, Hòndwiil, Tüüfe un Uenäsch mindet. De Kumflikt zwische boode Barteie, wu si in dr negschte Johr d Appezällerchrieg drus entstehn, wu bis anne 1429 duure, drillt si vor allem um d Rächt uf Freizigigkait, Ehschließig, s Vererbe uns Verchaufe vu Läche vu dr Abtei un um Jagd- un Fischereirächt.
* 24. Merz: D Mongolen unter em Timur näme d Stadt Damaskus yy, im Summer erobere si au Bagdad. 
* 22. April: Dr Pirat Klaus Störtebeker wird vor Helgoland gstellt, gfange gnuu un uf Hamburg broocht. Am 21. Oktober wären är un Dutzedi vu dr Vitaliebrieder hiigrichtet.

## uf d Wält chuu
* Nikolaus vu Kues, dytsche Philosoph, Theolog un Mathematiker

## gstorbe
* 26. Novämber: Friedrich XI., Grof vu Hauezollre 

## Weblink
1400

|}
## Was isch bassiert?
* 14. Februar: Dr inhaftiert änglisch Chenig Richard II. wird umbrocht.
* Z Europa wietet d Pescht.

## zum erschte Mol gnännt
* Herbedswüu *(Hebrechtzwilre)*

## uf d Wält chuu
* um 1400: Johann Gutenberg, Erfinder vum Buechdruck mit beweglige Metall-Lettere

## gstorbe
* 25. Oktober: Geoffrey Chaucer, änglische Dichter

## Weblink
Département Saône-et-Loire

**Saône-et-Loire** [] isch e Département z Frankrych. S ghert zur Region Bourgogne-Franche-Comté un isch s 71. in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Département. Dr Name chunnt vu dr Fliss Fluss Saône un Loire.

## Geografii
S Département Saône-et-Loire lyt im Oschte vu Frankrych. S gränzt an d Département Côte-d’Or, Jura, Ain, Rhône, Loire, Allier un Nièvre.

## Verwaltigsgliderig

## Weblink

* Generalrot vum Département Saône-et-Loire (franzesisch)
* Präfektur vum Département Saône-et-Loire (franzesisch)

## Fueßnote
835

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Augschtgau wird in Sisgau, dr Frickgau und dr Buchsgau ufdeilt *(öppen 835)*.
* Dr Papscht Gregor dr Viert leit s Fest Allerhäilige uf e 1. Novämber. 
* Dr Rembert wird Bischof vo Hildesheim. 
* Dr Erchanbert wird Bischof vo Freising.
* Dr Apt Gozbert wiicht d Gallusbasilika vom Chlooschter Sanggallen y.
* Dr Meinrad goot vom Etzel us als Einsidler no wyter in Wald vo de Voralpen ine. Do entstoot drufabe s Chloschter Äisidle.

## s erschte Mol gnamset
* Alda, Riadlenga, Eschelbronn und Knittlingen im Baade-Württebärgische
* Oberdorf und Niiderdorf im Baselbiet
* Häsige, Ìllzi und Sierez im Oberelsass
836

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Pietro Tradonico wird Aafüerer *(Doge)* vo Venedig. 
* D Normanne plündere d Stadt London.
* Dr Gerbrach wird Bischof vo Chur.
* Dr Johannes VII. Grammaticus wird Patriarch vo Konstantinopel.

## s erschte Mol gnännt
* Tauberbischofsheim im Baade-Württebärgische
* Wìmmenau im Underelsass

## gstorbe
* Adalram, Erzbischof vo Salzburg
* 17. März: Haito, dr Apt vom Chloschter Rychenau
837

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Robert dr Tapfer wird Graf im Wormsgau.
* Dr Bernwic wird Apt vom Chloschter Sanggale.

## s erschte Mol gnännt
* Weikersheim und Neikirch im Baade-Württebärgische
* Rüelese, Lüemschwiller, Rainige und Kàrschbàch im Oberelsass
* Tëgersche im Kanton Sanggale

## gstorbe
* Dr Bischof Adalung vo Eichstätt
* dr Guntram, Graf im Wormsgau

## Weblink
Käsespätzle

**Kässpätzle** (in d Schwyz *Chäschnöpfli*) isch a traditionells, schwäbisches Gricht, wo im Allgai, in Schwobe und dr Schwyz au heit no oft gesse werd.

## Zuabereitig
Zum Mache vo d Kässpätzle brucht ma Mehl, Eier, Wasser und Salz fir d Spätzle und dazua harte Kässorte je nach Gschmack, weißer Pfeaffr, Öl, Weggmehl und Ziibele. Zerscht werde d Spätzle gmacht, dann dr Käss griebe. Öl im Hafa verlaufa lasse und Weggmehl druf gebe. Nacher werde d hoiße Spätzle und a griebner Käs allandermol ufgschichtet. Dann bacht ma s a bitzle im vorghoizte Ofa bis dr Käs schea schmelze dued.

Zum Schluss ka ma no Röschtziibele und Schniddling drufdue. Es git aber viile andre Variante, mit Zuatate wie Pilz, Fleisch und Gmias.

## Lueg au
* D schwäbisch Kuche

## Litratur
* Aegidius Kolb, Leonhard Lidel : *D' schwäbisch' Kuche*, 18. Auflage, 2017. ISBN 978-3928934022

## Weblink

* ''Allgäuer Käsespätzle mit Röstzwiebeln'' Imformazione uf bayerische-spezialitaeten.net
* ''Rezepte'' Rezäpt rund um Spätzle uf spätzle.de
Kadelburg (Wallburg)

D **Kadelburg**, au *Caschtelburg* odder *Kadilburck* benamst, isch è abgangeni Wallburg uff èm hütigè „Eckau“ (früéner au „Egghau“  odder  1880: „eghau“ dauft) am öschtlichè Dorfrand vom Dorf Kadelburg, èm Ortsdeil vo dè Gmeind Küssabärg im Landchrais Waldshuèt (Baddè-Württèbärg). Sowoll s Dorf wiè d Burg ligèd uff èm Felsplateau am rächte Ufer vom Hochrhy.

Vo dè früègschichtlichè Wallaalaag sin nu no Wall- un Grabbèräscht erhaaltè.

## Literadur
* Hansjürgen Brachmann: *Der frühmittelalterliche Befestigungsbau in Mitteleuropa. Untersuchungen zu seiner Entwicklung und Funktion im germanisch-deutschen Bereich*. I dè: *Schriften zur Ur- und Frühgeschichte. 45*. Akademy Volaag. Bèrlin 1993, ISBN 3-05-001995-6
* Heinz Völlner: *Die Burgen und Schlösser zwischen Wutachschlucht und Hochrhein*, Schriftèreiè *Heimat am Hochrhein*, Hochrhy-Gschichtsvorein (Hrsg.), 1975

## Einzelnõchwys
Karl Gerok

Dr **Karl Ludwig Wilhelm Gerok** – wia-nr mit-em volla Nama ghoißa hot –  (* 27. Januar 1906 z Oberfischbach – seit 1975 a Ortsdoil vo Sunthe –, † 28. Juni 1975 z Murred) ischt a deitscher Kirchamusiker (Organischt, Kombonischt) ond Hochschuellehrer gwäa. 

## Aus seim Leaba
Dr Karl Gerok ischt am 27. Januar 1906 z Oberfischbach uff d Welt komma. Scho em friha Kendesalder ischt’r mit seine Leit noch Stuegert omzoga. Deet hot’r des renomiirde Eberhard-Ludwigs-Gymnasium bsuecht, wo-nr au s Abidur gmacht hot.  1925 ischt’r Student an dr Musikhochschuel Stuegert worra, wo-nr bei seim Lehrer Arnold Strebel s Fach *Orgel* belegt hot. Hendrher ischt’r noh a Zeitlang Schialer vom Karl Straube en Leipzig gwäa. 1930 hot’r sei erschda Stell als Domorganischt en Halberstadt kriagt. Em Zwoida Weltkriag schliaßlich isch dr Gerok zor Wehrmacht eizoga worra ond do drnoch en Kriagsgfangaschaft komma. Zo seim Glick hot dui Gfangaschaft et lang dauret. Drom hot’r scho 1946 Dozent em Fach *Orgel* an dr Kirchamusikschuel vo dr Evangelischa Landeskirch en Esslenga ond späder Professor an dr Stuegerter Musikhochschuel mit-em Fach *Künstlerisches und liturgisches Orgelspiel* werda kenna.

1948 isch der Moo dr Nochfolger vom Organischda Hermann Keller an dr Stuegerter Markuskirch worra. 1958 hot’r zor Stuegerter evangelischa Hauptkirch – d Stiftskirch – gwechslet ond hot des Amt bis 1969 ausgiabt. En sellra Zeit hot dr Gerok an Haufa Schialer ghet, ondr andrem da Gotthold Krämer, da Volker Lutz ond da Helmuth Rilling, dr spädere Grender ond Leider vo dr weltberihmda Gächenger Kantorei.

Am 28. Juni 1955 hot dr Karl Gerok z Murred seine Auga fir emmer gschlossa. 68 Johr alt isch der Moo worra. Sei ledschda Ruah hot’r uff-em Walterichs-Friidhof vo Murred gfonda.

## Familiäres
Oiner vom Karl Gerok seine Großvädder vädderlicherseits isch dr berihmde Stuegerter Oberhofprediger, Prälat ond Dichter Karl von Gerok ond sellem sei Vadder dr Theolog Friedrich von Gerok gwäa.

## A Auswahl vo seine Werk
* 1929: *Toccata in E für Orgel*
* 1953: *Lehrgang der Orgelimprovisation* (Neiufflag 1976, rausgäa vom Gerok seim ledschda Schialer Martin Rößler, wo d Skizza vo seim Moischder abgrondet ond ergenzt hot.)
* 1953: *Württembergisches Choralbuch* (Dr Gerok hot an sellem Werk maßgeblich mitgschafft ond ischt oiner vo de Herausgeber gwäa.)
* 1969: *Schwäbische Orgelromantik* (Vorspiil zo de Choräl vom Evangelischa Kirchagsangbuach)

## Litradur
* Krämer, Gotthold: *Karl Gerok. Mensch, Musiker, Lehrer*, en: *Kirchenmusik als Erbe und Auftrag. Festschrift zum 50jährigen Bestehen der Hochschule für Kirchenmusik*. Hrsg. Helmut Völkl. Carus, Stuttgart, 1995. 
* Lutz, Volker: *Erinnerungen an Karl Gerok* en *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Ausgab 1, 2006

## Quella
* Siegfried Bauer: *Württembergische Größen der Kirchenmusik*, a Ardikel en dr *Festschrift Landeskirchenmusikfest 2017*, rausgäa vo de *Württembergische Blätter für Kirchenmusik*, Ausgab 3/2017, S. 64–73 
* Lueg d Weblink

## Weblink
*  dr Karl Gerok uff dr Seit ''Schwäbische Orgelromantik.de'' mit zwoi Bildla vo sellem Moo

## Fuaßnoda
Holderbank AG

**Houderbank** (offiziell **Holderbank**) isch e Gmeind ganz im Norde vom Bezirk Länzbig im Kanton Aargau.

## Wappe
S Gmeindwappe zeigt e Holderbusch mit wysse Blüete über ere wysse runde Bank. Das Wappebild isch erscht im 19. Joorhundert mit ere falsche Erklärig vom Name für s Gmeindsigel gmacht worde. Dr Ortsname, wo s erschte Mol ane 1259 in ere Urkunde vo de Grafe vo Habsburg gnännt wird, isch zämegsetzt us de althochdütsche Wörter *holuntar* und *wang*. *wang* bedütet es abheltigs Gländ, also en Hang. Us de alte Namensforme wie *Halderwange* (1259) und *Halderwanch* (1273) isch vil spöter im Sproochgebruuch ebe *Holderbank* und *Houderbank* worde.

## Geografii
D Gmeind liit uf dr rächte Syte vo dr Aare am westleche Abhang vom Cheschtebärg, em ene Hügel vom Jura, underhalb vo Wildegg. Di andere Nochbergmeinde sind Schinznach, Brugg, Lupfig und Välte.

Der Aare noo goot dur s Dorf Houderbank d Strooss vo Aarau und Länzbrg uf Brugg, und grad näbedra isch d Ysebaan vo Bärn über Aarau und Brugg uf Bade und Züri.

Oben em Dorf liit d Siidlig Chärnebärg. Dr südlechscht Punkt vom Gmeinbann isch a dr Muur vom Schloss Wildegg.

## Wirtschaft
Ane 1912 isch im Schache a dr Aare d Zimäntfabrigg vo Houderbank gründet worde, wo hüt zu dr Wältfirma LafargeHolcim ghört. Im Biet *Weid* und under em *Meieriisligroot* het d Fabrigg grossi Schteibrüch gha, zum Chalch und Mergel z gwünne. D Produkzion het z Houderbank ab 1975 ufghört, wo d Holcim z Räkige und z Würelinge neui Fabrigge bout het. Über d Brugg, wo für s lange Förderband vo de Schteibrüüch z Välte über d Aare bout worden isch, goot e Fuessstäg, wo noch politische Diskussione und mit Gäld vom ene *crowdfunding*-Projäkt wider gflickt wird.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Houderbank
* 
* d Dorfgschicht

## Fuessnoote
Niederlenz

**Niderlänz** (amtlich *Niederlenz*) isch e Gmeind im Bezirk Länzbig im Kanton Aargau.

## Geografii
Im Gmeindbann vo Niederlänz isch der geografisch Middelpunkt vom Kanton Aargau. Dä Punkt (Schwiizer Koordinate 654217/251240) isch im Länzhardwald noch bi dr Gmeindgränze zu Mörike-Wildegg. Ane 1977 het me dr gnau Ort vo dr Technikerschuel Brugg-Windisch lo berächne und derno isch dr Platz mit eme Gletscherfindling, wo dr Rüüssgletscher us em Urnerland do hi brocht het, marggiert worde.

S Dorf liit nördlech vo dr Stadt Länzbrg am Aabach.

## Weblink
* 
* Website vo dr Gmeind Niiderlänz
* 

## Fuessnoote
Culoz

**Culoz** isch e französischi Gmeind mit  Yywohner (Stand ) im Département Ain i dr Region Auvergne-Rhône-Alpes.

D Gmeind ghört zum Kanton Hauteville-Lompnes im Arrondissement Belley.

## Geografii
Culoz ligt uf , zwölf Kilometer nordöstlig vo Belley und öppe 35&nbsp;Kilometer nordnordwestlig vo dr Stadt Chambéry, inere Mulde am weschtliche Rand vom Rhonetal und grad a dr Rhone.

D Nochbergmeinde sind Anglefort, Serrières-en-Chautagne, Ruffieux, Vions, Chanaz, Lavours, Flaxieu, Ceyzérieu, Béon, Chavornay und Virieu-le-Petit.

## Bevölkerigsentwicklig

## Vercheer
Im Baanhof vo Culoz isch d Verzweigig vo de grosse Ysebaanlinie einersyts de Rhone noo ufwärts uf Bellegarde und Gämf und anderersyts zum Lac de Bourget und uf Chambéry.

Vo Seyssel goot bis uf Culoz e Schiffkanal näbe dr Rhone dure.

## Weblingg

* Website vo dr Gmeind Culoz

## Fueßnote