open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Li Brëjoyoeü

**Li Brëjoyoeü** isch e Mundartgruppen us em wälsche Wallis.

Si isch vo Fully und luegt sit em Joor 1977 für d Kultur vom lokale Dialäkt vo der Wälschschwiizer Sprooch Frankoprovänzalisch.

Au z Fully redt men als gwoonti Umgangssprooch sit langem s regionale Französisch so wie i dr ganze Wälschschwiiz; Lüüt, wo s alte frankoprovänzalische Patois als Muettersprooch chönne, git s im Doorff fasch keini mee.

Der Verein *Li Brëjoyoeü* isch eini vo vilne lokale Mundartorganisazioone vom undere Wallis. Er het e Mundartchor uf d Bei gstellt, wo Patois-Lieder singt, und er macht i dr Gmeind Fully vo Zyt zu Zyt öppis für die alti Mundart, bsunders mit Theateruffüerige.

## Lueg au
* Fédération cantonale valaisanne des amis du patois

## Literatur
* Alain Dubois: *La conservation et la valorisation de la mémoire des patois dans le Valais romand.* Sion 2006.
* *On-n'a vouèrb'a, avoui le groupe di patouaïjan dè Fouëyë, "Li Brëjoyoeü".* In: Journal de Fully, 216, 2013, S. 5, 14.
Seuchenzug

Bin ere **Süüchi** tuet sich e asteckendi Chranket i relatyv churzer Zyt wytume vrbreite.

Es git Süüchine bi de Mönschen und au bi de Tier. Si chöme vo hööch asteckende Chranketserreger, das sind meischtens Viire, wo vo öpperem, wo drvo chrank worden isch, liecht uf anderi cha überegumpe, wemme nit ufbasst.

D Chranket goot vom ene eerschte chrankne Individuum uus und macht denn immer wie mee anderi chrank. Wenn öpper agsteckt isch, chan er Chranketserreger i synere Umgäbig vrbreite ooni s z meerke und anderi überchöme se und wärde dervo vilecht au chrank. So cha s ganz gly zun ere Epidemy choo mit vilne Chranke oder zun ere Pandemy, wo sich au uf anderei Länder, jo wältwit chan uusbraite.

De Tiersüüchine seit men *Epizooty.*

Grossi Epidemiè sind öppe früener vo dr Pescht choo, de au vo dr Cholera und immer wider vo dr Grippe.

Änds 2019 isch z China en Epidemy usbroche, wo druus innert es paar Wuche die wältwyti Süüch Coronavirus-Pandemy 2020 worden isch.

## Literatur
* Manfred Vasold: *Seuchenzüge.* In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Hrsg.): *Enzyklopädie Medizingeschichte.* De Gruyter, Berlin/ New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 1323 f.
Judith Keller

**Judith Keller** isch de Name vo däne Persone:
* Judith Keller (Schauspielerin) (* 1961), e Schwizer Schauspilleri, Musikeri und Reschissööri
* Judith Keller (Schriftstellerin) (* 1985), e Schwizer Schriftstelleri
Millionenstadt

**Milioonestadt** seit me dene Stedt, wo 1.000.000 oder mee Lüüt drin woone.

Es git uf dr Wält öppe füüfhundert vo dene.

Im Durchschnitt het e Melioonestadt mee weder drüü Milioone Mönsche. Drby rächnet me nid immer alli Lüüt von ere ganze Sidligslandschaft drzue, wenn d Gmeindgränze nume d Chäärnstadt zeige und nit e ganzi Aglomerazioon, wo no anderi Gmeinde het.

Milioonestedt im düütschsproochige Piet sind Berlin, Wien, Hamburg, Münche, Köln. Wemme no d Aglomerazioon nuumt, gsucht me: au i de Stadtregioone vo Frankfurt am Main, Stuttgart, Düsseldorf, Hannover und Züri het s mee weder e Milioon Lüüt.
Robert Koch-Institut

S **Robert Koch-Institut** (RKI) isch e sälbständigi Instituzioon vo der dütsche Bundesverwaltig. Es luegt, was es im Land für schwääri asteckendi und au anderi Chrankete git. Es isch em Bundesministerium für Gsundheit zuegordnet.

Es forschet über vil Frooge vo dr Gsundheit vo de Lüüt, wo z Dütschland woone, und es isch die wichtigschti dütschi Yrichtig für di medizinischi, biologischi und epidemiologischi Forschig über die gfäärliche Chrankete, wo s druus chönnt Süüchine gää. Es schaffet au mit ussländischen Instituzioone vo dr Forschig un dr Gsundheitspolitik zäme.

Em RKI sys Haupthuus isch z Berlin, und anderi Hüüser het s au i z Berlin un z Wernigerode.  Es schaffe biinem öppe 1100 Lüüt.

Anne 1891 isch s *Pröissische Institut für Infekzioonschrankete* gründet worde, wo der Robert Koch gleitet het; vo iim isch dr hüttigi Name vom Huus.

## Lueg au
* Ebolafieber
* Coronavirus-Pandemy 2019/2020

## Weblink

* d Websyte vom Robert Koch-Institut
Hildesuse Gaertner

D **Hildesuse Gaertner**, au *Gärtner*, (* 10. Februar 1923 z Fryburg; † 10. Februar 2016 ebe deert) isch e dytschi Schyyrännlaiferi un Bolitikeri gsii. Zwische 1949 un 1952 isch si siibefachi Dytschi Maischteri gsii.

## Lääbe
D Gaertner stammt us aire vu dr erfolgryychschte Schyylaiferfamiilie vu Dytschland. Iri Kusyyne Christl Cranz giltet as aini vu dr erfolgryychschte Laiferne vu allne Zyte. Au ire Kusäng Rudolf Cranz het e Hufe nazionaali un internazionaali Erfolg gfyyrt. Frie isch d Gaertner in d Fueßstapfle vu ire Verwandte drätte un isch scho im Alter vu 14 Joor in di dytsch Schyynazionaalmannschaft ufgruckt. Anne 1938 isch si an dr Schyywältmaischterschaft im schwyzerische Engelbärg derby gsii. Iri spoortli Entwicklig isch derno dur dr Uusbruch vum Zweete Chrieg unterbroche woore. D Gaertner isch as Chankeschwester vum Dytsche Roote Chryz in dr Versoorgig vu dr verwundete Soldaate yygsetzt woore.

Noch em Änd vum Chrieg het si si uf ire Stuudium vu dr Filosofy, Natuurgschiicht, Geografy un Zytigswisseschaft an dr Universiteet Fryburg kunzäntriert, wu si anne 1949 zum Thema *„Der Obst- und Gemüsebau der Stadt Freiburg und ihrer Umgebung“* promoviert wooren isch. Im nämlige Joor het si z Oberschtdorf im Slalom ire eerscht dytsche Maischtertitel gwunne. Segs anderi sin in dr drei Joor druf derzue chuu: 1950 isch si Dytschi Maischteri in dr Abfaart un in dr Kumbinazioon woore, 1951 un 1952 baidi Mool im Slalom un in dr Kumbinazioon. 1950 het d Gaertner dr Riiseslalom gwunne un am 12. Jänner 1951 d Abfaart vu dr SDS-Ränne z Grindelwald (derzue am 12. Jänner Rang 3 in dr Kumbinazioon).

No ire aktiive Laufbaan het d Gaertner e Karrieere as Repoorteri un Schurnalischti yygschlaa. Speeter het si aa Raisebriicht gschriibe iber Neiseeland un Auschtraalie. Fir di Freie Weeler het si anne 1962 erfolgryych bi dr Waal in Fryburger Gmairoot kandidiert un het däm bis 1975 aagheert. Noch ere fimfjeerige Paus isch si zue dr CDU gwagslet un isch wider gweelt woore. Anne 1989 isch si nimi widergweelt woore, isch aber 1991 as Nooruckeri wider in Gmairoot chuu. Anne 1994 het si ufgheert mit ire bolitischi Karrieere.

An irem 93. Gebuurtsdaag, am 10. Februar 2016, het si d Auge fir immer zuegmacht.

## Weblink
* ''Nachruf. Die Freiburger Altstadträtin Hildesuse Gaertner ist gestorben'', Badische Zeitung vum 12. Februar 2016
* Hildesuse Gaertner im Munzinger-Archiv

## Fueßnote
Willrath Dreesen

Dr **Willrath Dreesen** (* 14. Mai 1878 z Noorde, Oschtfrysland; † 14. Augschte 1950 uf Langeoog) isch e dütsche Redakter und Mundartschriftsteller gsi.

Er isch z Noorde uf s Gymnasium und het z Göttinge, z Marburg und a dr Uni Basel di evangeelischi Theology studiert. 1902 isch er no uf Bonn go Germanistik un Filosofy studiere. 1905 het er mit ere Dokterarbet übere Theodor Storm promoviert.

1913 het er als Lektor a dr Uni Frankfurt agfange schaffe. Nach em Erschte Wältchrieg isch er vo 1919 bis 1924 z Leipzig Redakter bim Reclam-Verlag woorde.

Es paar Joor lang isch dr Dreesen Gmeindvorsteher und Kurdiräkter uf dr Insle Langeoog gsi un drno Diräkter vom Kurbaad Lausick. Nach synere Pänsionierig isch er uf Langeoog zrugg, won er wider Kurdiräkter worden isch.

Dr Willrath Dreesen het im oschtfrysische Dialäkt es paar Wäärch gschribe. Es sind Romään, Gedicht und Theater.

## Wäärch
* *Romantische Elemente bei Theodor Storm*, Dortmund 1905
* *Eala freya Fresena!*,  1906
* *Ebba Hüsing*, 1910
* *Gedichte*, 1910
* *Sturmflut*, 1910
* *Neudeutsche Kulturpolitik und Reclam*, 1919
* *Der Eisvogel und andere Gedichte*, 1953

## Weblink
*
Hubei

**Hubei** isch e Provinz vo der Volksrepublik China.

D Landschaft isch i dr Mitti flach; es isch e wyti Ebeni. A de Gränze vo dr Provinz het s Gebirge. Zmitzt i der Provinz Hubei mündet der Fluss Hans in Jangtsekiang. Es het no vil anderi Flüss und Gwässer im Piet; drum het me der Provinz dr Zuename 千湖之省 gää, was uf Düütsch «Provinz mit de tuusig Seeè» heisst.

Im Weschte stoot am Jangtsekiang die grossi Schtaumuur vo der Drei-Schluchten-Talsperre.

D Hauptstadt vo der Provinz isch Wuhan. Anderi groossi Stedt sind Jingzhou, Shiyan und Xiangyang. Bi Wuhan, em ene zäntrale Vercheerschnoote vo der chinesischen Ysebaan, goot e wichtigi Brugg übere Jangtsekiang.

## Weblink
Dachs (Musikduo)

**Dachs** isch es Schwiizer Pop-Musig-Duo, wo Lieder uf Schwiizerdütsch macht.

Der Basil Kehl un dr Lukas Senn vo Sanggalle händ anne 2018 iires eerschten Album «Immer Schö Lächlä» mit Lieder im Oschtschwiizer Tieläkt useprocht. Iiri Musig isch e Mischig us Elektro-Pop und Synthie, d Text vo de meischtens nume so wie ghuuchete Mundartlieder sin teils ganz ganz eifach, bi andernen aber chunt au öppe chly Sozialkritischs und Politischs vor.

Es git vo Dachs au Musigvideo. Eis vo 2017 isch *DüDaDo,* wo s um s Schwiizer Poschtauto goot.

## Musig und Diskografi
* *Flugzüg-Demo,* 2013
* *77-Demo,* 2013
* *Kei Eidgenosse,* 2014
* *Z’Sangalle Schneits “Rough Mix“,* 2015
* *König vo de Welt,* 2016
* *Büzlä,* 2016
* *DüDaDo,* 2017
* *Selecta Automat,* 2018
* *Immer Schö Lächlä,* 2018
* *Zu Jeder Stund En Vogelsang,* 2020

## Weblink
* d Websyte vo Dachs
* Luca Bruno: ''Der «füdliblutte» Wahnsinn: das Debütalbum von Dachs'' Artikel für Radio SRF Virus, uf srf.ch, 16. Februar 2018
Sandra Detzer

D **Sandra Detzer** (* 21. April 1980 z Minche) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene un syt 2021 Mitgliid im Dytsche Bundesdaag. Vu 2016 bis 2021 isch si Landesvoorsitzeri vu dr Griene z Baade-Wiirtebäärg gsii.

## Lääbe
D Detzer het an dr Ludwig-Maximilians-Universiteet z Minche Bolitikwisseschaft un Volkswirtschaftsleer studiert. An dr Universiteet Haidelberch het si zum Theema fiskaalischi Dezäntralisierig in Bundesstaate promoviert. Im Aaschluss het si as wisseschaftligi Mitarbaiteri am Lehrstuel vum Uwe Wagschal zue Budgetkonsolidierig gschafft. In dr Bolitik het d Detzer zeerscht fir dr Uusschuss vu dr Regioone im Staab vum Generaalsekreteer z Brüssel gschafft, voreb si as Huushaltsreferänti fir di Grien Bundesdaagsfrakzoon z Berlin aafange het schaffe. Vu 2011 bis zue ire Waal zur Landesvorsitzeri het d Detzer as barlemäntaarischi Berooteri fir Finanze un Wiirtschaft z Stuegert gschafft.

Anne 2014 isch d Detzer in Gmairoot vu dr Stadt Haidelberch gweelt woore, si isch bis 2019 Mitgliid im Gmairoot gsii. Bi dr Euroopaweel 2014 het si uf Blatz 19 vu dr griene Lischt fir s Europäisch Barlemänt kandidiert.

Am 19. Novämber 2016 isch si mit 73,8 % vu dr Stimme uf em Barteidaag z Gmẽẽd zur Landesvorsitzeri vu dr Griene z Baade-Wiirtebäärg gweelt woore, zwai Joor speeter, uf em Barteidaag am 21. Septämber 2019, isch si mit 90,9 % vu dr Stimme bsteetigt woore.

Bi dr Bundesdaagswaal 2021 het si fir di Griene im Waalkrais Ludwigsburg un uf Blatz Platz 3 vu dr baade-wiiretbäärgische Landeslischt kandidiert, si isch druf iber d Landeslischt in Bundesdaag yyzooge. Bi dr Bundesdaagswaal 2025 isch si wieder iber d Landeslischt in Bundesdaag yyzooge. Deert isch si Obfrau un Oordeli Mitgliid im Uusschuss fir Wiirtschaft un Energy un stellverdrättend Mitgliid im Uusschuss fir d Aagläägehaite vu dr Europäische Union.

## Weblink
* Websyte vu dr Sandra Detzer
* 
* 
* Sandra Detzer will Grünenchefin werden, Stuttgarter Zeitung, 5. Septämber 2016 

## Fueßnote
Theresa Schopper

D **Theresa Schopper** (* 9. April 1961 z Füessa im Allgai) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Si isch vu 1994 bis 2003 un vu 2008 bis 2013 Abgoordneti vum Bayerisch Landdaag gsii. Vu 2003 bis 2013 isch si Landesvoorsitzeri vu dr Griene Bayern gsii. Syt Mai 2016 isch si zeerscht as Staatssekreteeri fir di bolitisch Koordinazioon im Staatsminischterium Baade-Wiirtebäärg verantwoortli gsii. Am 9. Oktoober 2018 isch si noch em Uusschyyde vum Klaus-Peter Murawski zur Staatsminischteri ernännt woore. Syt Mai 2021 isch si Minischteri fir Kultus, Juged un Sport vu Baade-Wiirtebäärg im Kabinett Kretschmann III.

## Uusbildig un Beruef
Noch em Bsuech vum Gimnasium mit Schuelerhaim Hohenschwangau het si Soziology, Psychology un Kriminology an dr Ludwig-Maximilians-Universiteet Minche studiert. Derno het d Diploom-Sozioloogi vu 1988 bis 1992 as Gschäftsfiereri vu dr Bayerische Griene gschafft.

## Bolitik
D Theresa Schopper isch syter anne 1983 Mitgliid bi dr Griene un het verschiideni bolitischi Ämnter ghaa. Zem Byschpel isch si di eerscht Stadtvoorsitzeri vu dr Minchner Griene vu dr 1992 bis 1994 gsii.

Vu 1994 bis 2003 isch si fir Bindnis 90/Di Griene im Bayerische Landdaag ghockt. Iri Schwäärpinkt sin d Soziaal- un Gsundhaitsbolitik gsii. Zwische 2008 un 2013 isch si wider Abgoordneti im Bayerische Landdaag gsii. D Theresa Schopper isch deert gsundhaitsbolitischi Sprächeri un Mitgliid vum Uusschuss fir Umwält un Gsundhait gsii. Si isch derzue stellverdrättendi Voorsitzeri im Uusschuss Erneerig, Landwiirtschaft un Foorscht gsii un Mitgliid im Unteruusschuss Hoochschuel fir Bolitik vum Bayerische Landdaag un im Landesgsundhaitsroot Bayern. Bi dr Landdaagswaal z Bayern 2013, wu si uf Blatz 3 vu dr Beziirkslischt Schwoobe un as Diräktkandidaati vu ire Bartei im Stimmkrais Marktoberdorf (Oschtallgai) aadrätten isch, het si dr Yyzuug in Landdaag verbasst.

Uf Bundeseebeni vu dr Griene isch si vu 2004 bis 2014 Mitgliid im Bundesbarteiroot gsii. Am 28. Septämber 2013 het si in eme Brief an Landesverband verchindet, uf dr Landesdelegiertekumferänz 2013 z Augschburg nimi as Landesvoorsitzeri z kandidiere.

Ab Mai 2016 isch d Theresa Schopper zeerscht beamteti Staatssekreteeri im Kabinett Kretschmann II z Baade-Wiirtebäärg gsii. Am 9. Oktoober 2018 isch si noch em Uusschyyde vum Klaus-Peter Murawski zur Staatsminischteri ernännt woore.

Am 12. Mai 2021 isch d Schopper vum Minischterbresidänt Winfried Kretschmann zur Minischteri fir Kultus, Juged un Sport vu Baade-Wiirtebäärg ernännt wore.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Mitgliid bi dr Heinrich-Böll-Stiftig
* Mitgliid bi dr Petra-Kelly-Stiftig
* Mitgliid im Feerderverain Nationalpark Ammergebirge e. V.
* Mitgliid im Kuratorium vu dr Hoochschuel fir Bolitik Minche
* Beruefe Mitglid im Landeskomitee vu dr Katholike Bayern
* Byyreeti im Landesvoorstand vu IN VIA
* Byyreeti im Landesvoorstand vu „Stop dem Frauenhandel“

## Privaats
D Theresa Schopper isch ghyroote mit em Boris Schwartz, wu Stadtdiräktor z München isch, un het zwai Chinder.

## Weblink

* GrüneBayern uf Youtube: Verabschiedung von Theresa Schopper als Landesvorsitzende am 16. Novämber 2013.

## Fueßnote
Wasserflue

D **Wasserflue** isch e Hööchi vom Jura im Kanton Aargau.

Es isch s öschtlichen Ändi vom Bärgzuug, wo sich über drüü Kilometer vo dr *[[Salhöhe|Salhööchi]]* über d *Egg* hiiziet und wo d *Wasserflue* mit ere hööche Flue abschliesst. Dr Felschopf, wo s uf drüü Syte stotzig abegoot, stoot über der *Heerematt* und isch im Gmeindbann vo Chüddige.

Drufoben isch es Chänzeli, wo men e gueti Uussicht uf s Aaretal aben und über s Mittelland bis zu den Alpe het. Es hett druff es Signal, wo me für d Landesvermässig bruucht.

Uf em Bärgrugge isch drüühundert Meter weschtlich vom Felschopf dr Sändeturm *Wasserflue,* wo drüber s Färnsee, s Radio und d Verbindige für d Händy lauffe.

S Mundartwort «Flue» isch i dr Schwiiz wyt vrbreitet für markanti Felse. S chunt vom althochdütsche *fluoh,* wie men uf dr Websyte *ortsnamen.ch* cha go lääse. Bi dr Syte zu dr Wasserfluh i dr Oschtschwiiz vrnimt men au, dä Bärgname sig d Vrchürzig vo «Wasserscheidefluh». Er bedüütet also: dr Felse bi dr Wasserscheidi. Gmeint isch im Fall doo d Bärglinie, wo s Wasser im Süde gäg dr Aaren und im Norde uf Oberhof im Fricktal abe laufft.

## Weblink

* Wasserflue-Webcam uf em Sändeturm
* Wasserfluh (Toggeburg), uf ortsnamen.ch
Franz Fröhlich

Dr **Franz Fröhlich** (* 4. Novämber 1849 z Brugg; † 5. Dezämber  1912 z Aarau) isch e Schwiizer Althistoriker und Gimileerer gsi.

A dr Uni Züri het er Alti Gschicht studiert und mit ere Dokterarbet übere römisch Afrikachrieg vom Gaius Julius Cäsar het er anne 1873 promoviert.

Er isch a dr Kantonsschuel z Aarau agstellt gsi, won er Latyn ggää het. Und er het au wyter über Frooge vo dr römische Gschicht gforschet.

## Wäärch
* *Das Bellum africanum sprachliche und historisch behandelt mit kurzer einleitung über titel und Verfasser, sowie die Fortsetzung zu Cäsar überhaupt.* Dissertation, Zürich 1872.
* *Die Gardetruppen der römischen Republik.* Aarau 1882.
* *Die Mode im alten Rom.* 1883.
* *Beiträge zur Geschichte der Kriegführung und Kriegskunst der Römer zur Zeit der Republik.* 1886.
* *Das Kriegswesen Cäsars.* Zürich 1891.
* *Napoleon I. und seine Beziehungen zum klassichen Altertum.* 1892.
* *Einige stilistische und realistische Bemerkungen zur militärischen Phraseologie des Tacitus.* 1886.
* *Die Glaubwürdigkeit Cäsars in seinem Bericht über den Feldzug gegen die Helvetier.* Aarau 1903.
* *Ein interessanter Stirnziegel der XI. Legion von Vindonissa.* Aarau 1907.

## Weblink
* Franz Fröhlich i dr Matrikeledition vo dr Uni Züri, uf uzh.ch
Franz Fröhlich (Begriffsklärung)

**Franz Fröhlich** isch der Name vo dene Persoone:

* Franz Fröhlich (1849–1912), Schwiizer Historiker und Lehrer
* Franz Fröhlich, dütsche Mediziner
* Franz Fröhlich (1823–1889), öschtrychische Architekt
* Franz Fröhlich (1869−nach 1942), dütsche Historiker
* Franz Joseph Fröhlich (1780–1862), dütsche Musigwüsseschaftler
Emil Anner

Dr **Emil Anner**, wo am 24. Februar 1870 z Baden im Kanton Aargau uf d Wält cho und am 6. Februar 1925 z Brugg gstoorben isch, isch e Grafiker, Mooler, Zeichner und Büünebildner gsi.

Er isch dr Soon vom Gottfried Anner, wo z Bade Stadtroot gsi isch und s *Schloss Schartefels* het lo boue. Dr Emil Anner isch z Baden id Schuel und drno a d Kunschtgwärbschuel Züri, d *École des Beaux-Arts* z Gämf und di Königlichi Akademy vo de Künscht z Münche.

Anne 1901 isch er Zäichnigsleerer a dr Bezirksschuel Brugg woorde. Und drzue het er au am Leererseminar z Küsnacht gschaffet.

Es git vo iim bsunders chlyformatigi Grafik für Zytschriften und Büecher. So het er Sache füren Aarauer Verlag Suurländer gmacht, zum Bischpiil d Zeichnige im Paul Haller sym Epos *Juramareili.*

## Literatur
* Schweizerisches Künstler-Lexikon, Bd. 1 S. 40.

## Weblink

* Sikart
Tista Murk

Dr **Tista Murk**, eigentlich *Johann Baptista Murk*, wo am 15. April 1915 z Müstair uf d Wält choo und am 18. Augschte 1992 z Truns gstoorben isch, isch e bedüütende bündnerromanische Schriftsteller und e Bibliothekaar gsi.

Er isch z Müstair, z Disentis un z Saarnen id Schuel und het z Fryburg un z Bärn un z Paris studiert. Er het für s Äiggnössische Innedepartemänt gschaffet und isch 1946 Bündner Kantonsbibliothekaar woorde. Vo 1969 bis 1979 het er di Schwiizerischi Volksbiblioteek gleitet.

Dr Murk het im Underengadiner Romanisch, uf Dütsch, Iteliänisch und Französisch gschribe. Er het 1946 ghulfe d Autooregsellschaft *Union da Scripturas e Scripturs Rumantsch* gründe.

Er het Gedicht, Vrzelligen und Theater gschribe und au Wäärch is Romanischen übertreit so wien em Paul Haller sys Mundartdrama *Marie und Robert.*

## Wäärch
* *Il chavrerin*. Lavin 1943.
* *Spinai*. Erzählung. Chasa paterna, Lavin 1944.
* *Prüms prüis*. Müstair 1945.
* *Chalavaina. 1499–1949*. Drama. Lia Rumantscha, Chur 1949.
* *La mort dal poet*. Drama Chur 1950.
* *Duos teaterets. Chara lingua da la mamma / Versiun da «Huldigung der Künste» da Schiller: Chi bler voul pac piglia*. Chur 1956.
* *Il s-chazi*. Chur 1956.
* *La tuor*. Drama Chur 1958.
* *Il triarch*. Spiel in drei Akten, anlässlich des 25-jährigen Jubiläums von Quarta Lingua. Chur 1962.
* *La prova*. Festspiel zur Erinnerung an die 200-jährige Befreiung des Münstertals 1762–1962. Chur 1962.
* *Das Dreibogenspiel*. Chur 1964.
* *Nos min*. Schweizerisches Jugendschriftenwerk, Zürich 1973.
* *L’hom da Tramèn*. Kleines Theaterstück für Schüler in zwei Akten. Ittigen 1973.
* *Il triarch*. Drama. Chur 1980.
* *Theater der Rätoromanen*. Willisau 1987.
* *Il chastè dals giats*. Chur 1988.
* *Il treis vents, ni: Il mat e la diala*. Chur 1988.
* *Tredischin*. Chur 1988.
* *Cronica d’üna famiglia, ün toc istorgia locala*. Trun 1990.
* *La Raieta.* Trun 1991.
* *Poesias*. Celerina 1998.
* *Spinai*. Basel 2015. ISBN 978-3-033-04970-3.

## Literatur
* 
* L. Uffer: *Die rätoromanische Literatur der Schweiz.* In *Kindlers Literaturgeschichte der Gegenwart*, 8, 1980, S. 229–305.
* Reto R. Bezzola: *Litteratura dals rumauntschs e Ladins.* 1979, S. 504 f.

## Weblink
*
Nelly Naumann

D **Nelly Naumann** (* 20. Dezämber 1922 z Löörech as *Thusnelda Jost*; † 29. Septämber 2000 z Fryburg) isch e dytschi Japanoloogi gsii. Si het wiichtige Abhandlige fir d Jaapanfoorschig verfasst, unter anderem iri Analys vu japaanische Mythe im Zämehang mit em Shintō. Ire Wiirken isch unter em Yyfluss vu dr Wiener Schuel vu dr Chunschtgschiicht gstande.

## Lääbe
Noch em Abituur 1941 am Hebel-Gimnasium z Löörech het si Japanology, Sinology, Velkerkund un Filosofy z Wien studiert. Wäg em Chrieg het si eerscht anne 1946 iri Dissertazioon iber „Das Pferd in Sage und Brauchtum Japans“ chenne abschließe un het as eerschti Japanoologi an dr Universitet Wien ir Doktergraad iberchuu.

Bis 1954 het si z Shanghai gläbt, dernoi het si an dr Bayerische Staatsbibliothek z Minche gschafft. Vu 1966 bis 1970 het si Leerufdreeg im Fach Japaanischi Volkskund z Bochum, z Münster un z Fryburg ghaa. Anne 1970 het si iri Habilitazioon „Das Umwandeln des Himmelspfeilers“ abgschlosse, derno het si d Brofässuur fir Japanology z Fryburg ibernuu.

No ire Emeritierig anne 1985 het si wyteri Schriften verfasst, u. a. „Die einheimische Religion Japans“ (Leiden 1988–1994) un „Die Mythen des alten Japan“ (München 1996).

## Literatuur
* Klaus Antoni, Maria-Verena Blümmel: *In Memoriam Nelly Naumann.* In: *NOAG.* 167–170 (2000/01), S. 7–14 (PDF-Datei; 185 kB). In: *Asian Ethnology.* Band 60, Nr. 1, 2001, S. 135–146 (uf Änglisch, PDF-Datei; 211 kB).
* Sepp Linhart: *Erinnerungen an Nelly Naumann*. In: *Minikomi – Informationen des Akademischen Arbeitskreis Japan.* Nr. 4/2000, S. 5 f.
* Nooruef vu dr Gesellschaft für Japanforschung e. V. In: *Japanforschung – Mitteilungen der Gesellschaft für Japanforschung e.V.* Nr. 2/2000, S. 7 (PDF-Datei; 292 KB).
Neue Deutsche Biographie

Di **Nöji Dütschi Biografy** *NDB* isch es Lexikon mit de Läbensgschichte vo Persoonen us em düütsche Sproochgebiet.

Es isch s Nochfolgeprojäkt vo dr ADB, der *Algemeine Dütsche Biografy.* Der eerscht Band vo der Sery isch anne 1953 usechoo. D Redakzioon lyt bi dr Historische Komissioon vo dr Bayrischen Akademy vo de Wüsseschafte. Bis Februar 2020 sind 27 Bänd usechoo, es het öppe 23.000 Artikle drinn. D Büecher wärde vom Verlag Duncker & Humblot z Berlin gmacht.

Zu de Lüüt, wo me für sen en Artikel id NDB schrybt, git s Lexikon Informazioone zu iirere Verwandtschaft, zum Lääben und Schaffe, es Wäärchverzeichnis und Literatur, wo s über d Persoone git.

Sit 2008 cha men alli Artikel über s Internet bi der *E-ADB* online abrüöffe.

## Literatur
* Hans Günter Hockerts: Vom nationalen Denkmal zum biographischen Portal. Die Geschichte von ADB und NDB 1858–2008. In: Lothar Gall (Hg.): *„... für deutsche Geschichts- und Quellenforschung.“ 150 Jahre Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften*. Oldenbourg Wissenschaftsverlag, München 2008, ISBN 978-3-486-58286-4, S. 229–269.

## Weblinks

* d Websyte vo dr NDB
Guy P. Marchal

Dr **Guy Paul Marchal** (* 29. Septämber 1938 z Basel; † 3. März 2020) isch e Schwiizer Historiker gsi.

Er het a dr Uni Basel Gschicht studiert und s Dokterexame gmacht. Bi syne Leerer sin dr Albert Bruckner un dr Werner Kaegi gsi. 1984 isch er usserordentliche Profässer vo dr Uni Basel woorde, und 1989 isch er uf Luzärn, won er bis 2003 a dr Uni Luzärn Profässer für Allgemeini und Schwiizer Gschicht gsi isch.

1998 bis 2004 isch dr Marchal dr Presidänt vo dr Schwiizerische Gsellschaft für Gschicht gsi.

Er het vill über d Schwiizer Landesgschicht gforschet und publiziert.

## Wäärch in eren Uuswaal
* *Gustloff im Papierkorb – ein Forschungskrimi.* Baden, 2019, ISBN 978-3-03919-498-8
* *Schweizer Gebrauchsgeschichte. Geschichtsbilder, Mythenbildung und nationale Identität.* Basel 2006, ISBN 3-7965-2242-4.
* *Sempach 1386. Von den Anfängen des Territorialstaates Luzern. Beiträge zur Frühgeschichte des Kantons Luzern.* Basel u. a. 1986, ISBN 3-7190-0944-0.
* *Die frommen Schweden in Schwyz. Das „Herkommen der Schwyzer und Oberhasler“ als Quelle zum schwyzerischen Selbstverständnis im 15. und 16. Jahrhundert.* Basel u. a. 1976, ISBN 3-7190-0661-1.
* als Usegäbber: *Grenzen und Raumvorstellungen (12.–20. Jahrhundert).* Zürich 1996, ISBN 3-905311-98-4.
* als Usegäber zäme mit em Aram Mattioli: *Erfundene Schweiz. Konstruktionen nationaler Identität.* Zürich 1992, ISBN 3-905278-90-1
* als Usegäber: *Die weltlichen Kollegiatstifte der deutsch- und französischsprachigen Schweiz.* Basel u. a. 1977.

## Weblink
* dr Guy P. Marchal bi dr Uni Luzärn
Vatter&vatter

**vatter&vatter** isch e Schwiizer Verlag. Dr ganz Name isch: *vatter&vatter. Verlag für wort-bild-kultur.*

Es isch es Projäkt vo dr Texterin Anja Vatter und em Medieproduzänt Matthias Vatter. Dr Gschäftssitz isch z Bäärn. D Anja Vatter, wo au z Bäärn ufgwachsen isch, läbt z Berlin. Es git dr Verlag sit 2013.

Im Verlag chöme Büecher und anderi trukti Sachen use. Im Programm git’s zum Bischpiil Wimmelbüecher und literarischi Poschtcharte; und öppis bsunders isch dr nöiartig «Wortfächer», wo me mit usgwäälte Wörter vo dr dütsche Sprooch und speziell au dr Mundart und us de Wäärch vo gwüssne dütschsproochige Schriftsteller cha spile. Bi de «Wortfächer Autorinnen/Autoren» sind originelli Wörter und Wörtschöpfige vo dene Lüüt z finde: vom Theodor Fontane, em Hermann Burger, em Rudolf von Tavel und em Paul Haller.

Vom «Wortfächer» usem Bäärndüütsch isch d Reed gsi i der SRF-Sändig *[[Schnabelweid]]* vom 22. Septämber 2016.

Eine vo de Wortfächer isch *Flüech|Schlämperlige,* en andere *Ybbürgereti Usländer.*

## Weblink
* d Websyte vom Verlag
* d Websyte «Wortfächer»
Aargauer Kantonsbibliothek

D **Aargauer Kantonsbibliothek**, wo z Aarau stoot, isch en öfentlichi Bibliothek vom Kanton Aargau.

Si sammlet und hüetet möglichscht alli Schrifte, wo im Kanton gschriben und truckt wäärde oder wo dr Aargau drin vorchunt. Es isch es modärns Zäntrum für d Informazioonsvermittlig, und d Kantonsbibliothek luegt au zum aargauische Bibliotheksnetz.

Agfange het s i dr Zyt vo der Helvetik, wo dr Kanton Aargau d Büecher und Schrifte vom Beat Fidel Zurlauben (1720–1799) a sich zoge het. Anne 1807 isch denn d Kantonsbibliothek offiziell gründet worde. Im 19. Joorhundert het d Bibliothek die grosse alte Buechsammlige vo de Chlööschter Muri und Wettingen übernoo. Drum het s im Bestand au ganz alti Sache sid em Mittelalter so wie öppe s Oschterspiil vo Muri us em drizääte Joorhundert und mee als achthundert Büecher, wo vor 1500 truckt sind.

Sit 2016 macht d Kantonsbibliothek zäme mit em Staatsarchiv Aargau die gmeinsami Instituzioon «Bibliothek und Archiv Aargau» uus.

Bsunderi Sammligen i dr Bibliothek sind s Archiv vom Verlaag Suurländer und d Schrifte vo Wüüseschaftler und Schriftsteller us em Aargau.

## Weblink
*d Websyte vo dr Aargauer Kantonsbibliothek
Marburg

**Marburg** isch e Stadt z Dütschland. Si lyt im Bundesland Hesse und isch d Chräisstadt (s Hauptort) vom Chräis Marburg-Biedenkopf. Es woone (änds 2018) 76.851 Lüüt i dr Stadt.

## Geografy
Marburg lyt a dr Lahn und im Marburger Bärgland. Im Stadtbann isch e Bärg, wo dr Gipfel uf 412 Meter über Meer chunt.

D Stadttäil vo Marburg sind: d Altstadt, s Campus-Viertel, s Südviertel, Weidenhausen, Dilschhausen, Elnhausen, Hermershausen, Haddamshausen, Michelbach, Dagobertshausen, Wehrshausen, Cyriaxweimar, Wehrda, Marbach, Ockershausen, Gisselberg, Richtsberg, Cappel, Ronhausen, Bortshausen, Ginseldorf, Bauerbach, Schröck und Moischt.

## Gchicht
Dr Ortsname, wo anne 1138 s erscht Mol im ene Dokumänt ufgschriben isch, chunt do drvo: im Mittelalter isch d Gränze, also d *March* zwüsche Thüüringen und em Land Mainz do duregange. A dr Lahn isch d Burg vo de Landgraafe bout worde.

D Landgräfin Elisabeth von Thüringen het sid 1228 z Marburg gwoont und im Oort es Spital bout. Anne 1235 isch si zun ere Häilige erkläärt worde, und uf iirem Grab het me do grad d Elisabethechile bout, die erschti gootischi Chile z Dütschland.

1527 isch d Uni Marburg gründet worde. 1529 isch ufm Marburger Schloss s *Marburger Religionsgsprööch* mit em Martin Luther und em Uelrich Zwingli gsi.

1866 het Pröisse Kurfürschtetum Hesse(-Kassel) und dodrmit au Marburg annektiert. 1945 isch es denn a «Grosshesse» (s hüttig Hesse) choo. Vo 1929 bis 1974 isch d Stadt chräisfräi gsi.

## Sproochwüsseschaft
Z Marburg isch dr Düütsch Sproochatlas (DSA) domiziliert, es Inschtitut, wo di dütsche Dialäkt dokumäntiert. Dr Georg Wenker het i de 1870er Joor als Bibliothekar a dr Unibibliothek Marburg das Institut gründet.

D Dialäktforschig het a dr Uni Marburg e langi Tradizioon. Au dr Schwiizer Germanischt Jürg Fleischer het z Marburg gschaffet, und früener emool isch dr Schwiizer Walter Haas dr Läiter vom Sproochatlas gsi.

## Sache zum go aluege
* d Elisabethkirche 
* s Landgrafeschloss
* dr Schlosspark
* d Hüüser i dr Chugelegass
* d Chile Sankt Johannes Evangelist
* d Marburger Fachwäärch-Hüüser
* d Uni
* dr Platz vo dr Synagoge
* s Museum für Kunscht und Kulturgschicht
* d Kilianskapälle
* d Grüner Müli
* d Brugge
* d Bismarcksüüle
* d Michaelskapälle (s „Michelchen“)
* dr Spiegelslustturm
* dr Kaiser-Wilhelm-Turm 
* dr Alt Botanisch Garte
* dr Botanisch Garte
* d 77 «Schteine zum drüberstürchle»

## Literatur
* Erhart Dettmering: *Kleine Marburger Stadtgeschichte.* Regensburg 2007, ISBN 978-3-7917-2086-9.
* Ellen Kemp, Katharina Krause, Ulrich Schütte (Hrsg.): *Marburg. Architekturführer.* Petersberg 2002, ISBN 3-935590-67-9.
* *Marburg rauf und runter – Stadtspaziergänge durch Geschichte und Gegenwart.* Marburg 2013, ISBN 978-3-939864-15-8.
* Marita Metz-Becker: *Hommage an Marburg – Poetische Impressionen durch drei Jahrhunderte.* Marburg 2014, ISBN 978-3-89445-493-7.

## Weblink
Teresa Bücker

D **Teresa Maria Bücker** (* 13. Meerz 1984 z Meschede) isch e dytschi Schurnalischti un Feminischti. Si isch vu 2017 bis 2019 Schefredakteeri vum feministische Onlinemagazin „Edition F“ gsii.

## Lääbe un Wiirke
D Teresa Bücker isch z Meschede ufgwagse un het deert anne 2003 s Abituur gmacht. Derno het si an dr Freien Universiteet Berlin vu 2003 bis 2004 Diermediziin un vu 2004 bis 2008 Publizischtik, Psychology un Bolitik studiert, het s Studium aber nit abgschlosse. Anne 2007 het si aafange blogge un syer 2008 schrybt si unter em Account *@fraeulein_tessa* uf Twitter. Vu 2008 bis 2010 isch si Ressortlaiteri Community un Social Media vu dr Wuchezytig der Freitag gsii.

Vu 2010 bis 2012 isch si Referänti fir Digitaali Strategy vum Barteivoorstand vu dr SPD un vu 2012 bis 2014 Referänti fir Social Media vu dr SPD-Bundesdaagsfrakzioon gsii. 2011 het si zue dr Grindigsmitgliider vum Verain „D64 – Zentrum für Digitalen Fortschritt“ gheert, wu su vu 2012 bis 2014 au im Voorstand vun em gsii isch.

Vu 2014 bis 2017 isch d Bücker Redaktionslaiteri vum feministische Onlinemagazin Edition F un vu 2017 bis 2019 Schefredakteeri vun em gsii. Syter em Novämber 2019 schrybt si fir s „Süddeutsche Zeitung Magazin Online“ all Wuche d Kolumne *Freie Radikale – die Ideenkolumne*.

Paralleel schrybt si au fir ander Meedie, unter anderem im FAZ-Blog *Deus Ex Machina* un Zeit Online. Derzue isch si syter 2018 Mitgliid vu dr Jury vum Dytsche Reporterbryys un syt 2019 Mitgliid vu dr Jury vum Nannen-Bryys.

D Teresa Bücker gheert zue dr Gsiichter vu dr dytsche Internetszene, wu mer chännt, iri Byydreeg cheme reegelmääßig uf hoochi Verbraitigszaale. Vor allem syt irem Wägsel zue Edition F wird d Bücker au steerker as Feminischti vu dr aktuälle Generazioon woorgnuu un si schwätzt reegelmääßig uf Kumferänze wie au in Fäärnseee-Talkshow. Vyl vu ire Byydreeg in däm Online-Magaziin sin um s Spannigsfäld vu dr allgmaine gsellschaftlige Entwicklige, vum Mueter-Syy un drum, wie dr Feminismus hite uusegfoorderet wird, gange. Zäme mit anderehet si no dr sexuälle Iibergriff in dr Silvestchernaacht 2015/16 z Köln d Kampagne „#ausnahmslos“ gegen sexualisierte Gewalt und Rassismus“ iniziiert. Mit em Uffruef hän si no dr Zytig *[[der Freitag]]* „Feministinnen gegen die Vereinnahmung der Ereignisse von Köln durch Rechtspopulisten“ gweert.

D Bücker isch mit em Johannes Finke ghyroote gsii un isch 2014 Mueter vun ere Doochter woore.

## Uuszaichnige
* Zäme mit d Grinderne vu Edition&nbsp;F, Nora-Vanessa Wohlert un Susann Hoffmann, isch d Bücker 2017 vum Medium Magazin as „Scurnalischti vum Joor“ in dr Kategory „Entrepreneur“ uuszaichnet woore. 
* 2019 isch si in dr Kategory „Web-Projäkt“ fir dr Nannen-Bryys nominiert gsii.

## Weblink

* Websyte vu dr Theresa Brücker
* 

## Fueßnote
Kirche Rein

D **Chile vo Räi** isch e Chile vo der refermierte Chilegmäind Räi.

Si stoot im Doorff Vorderräi, wo i dr politische Gmeind Rüfenach im Kanton Aargau isch.

Scho im früene Mittelalter isch uf däm Platz e Chile gsi. Si het em elsässische Chlooschter Müerbe ghöört.

Die hütigi Räiner Chile het dr Boumeischter Heiri Buume vo Vilige anne 1864 für d Chilegmäind nöi gmacht. 

Ufe m Fridhof näbedraa isch als Tänkmool dr Grabschtäi vom Räiner Pfaarer Erwin Friedrich Haller (1840–1911) und synere Frou Angelika Marie Haller, geboreni Schwaab (1840–1918). Iiri Söön sin dr Dichter Paul Haller un dr Germanischt Erwin Haller.

## Weblink

* d Chile Räi uf dr Websyte vo dr Chilegmäind Räi.

## Fuessnoote
Coronaviridae

D **Koronaviire** sind e Familie vo Viire, wo zu dr Oornig vo de *Nidovirales* ghööre.

Si mache ass gwüssi Wirbeltier, öppe d Süüger, d Vögel un d Fisch uff verschideni Aarte chrank wärde. Wenn es Viirus, wo natürlicherwys im ene andere Tier vorchunt, uf son en nöie «Wirt» überegumpet wo nit annen gwöönt isch, git’s dur Infekzioone hüüffig schwääri Chrankete, wo sech liecht anderi Lüüt astecke, un de chunt’s zu grosse Süüchine so wie im Fall vo der wältwyte Koronavirus-Pandemy 2020, wo s Virus SARS-CoV-2 dra tschuld gsi isch.

Der Name vo de *Koronaviire* chunt vo von iirere Form, wo men underem Elektroonemikroskoop cha gsee: um die rundi Form, wo numen öppe hundertfüfzg Nanometer gross isch, drumume isch so öppis wien en Chranz vo Straale, und das het me mit der *Korona* vo der Sunne vrglyche.

## Literatur
* S. Mordrow, D. Falke, U. Truyen: *Molekulare Virologie.* Heidelberg/Berlin 2003, ISBN 3-8274-1086-X, S.&nbsp;214–226.

## Weblink

* [//www.deutschlandfunk.de/lungenerkrankungen-in-china-wie-gefaehrlich-ist-das.2897.de.html?dram:article_id=468313 Lungenkrankheit: Wie gefährlich ist das neuartige Corona-Virus?] Sändig im *Deutschlandfunk* vom 22. Januar 2020.
Jost Meier

Dr **Jost Meier** (* 15. März 1939 z Soledurn) isch e Schwiizer Komponischt.

Er het am Konservatorium z Biel s Musiziere mit em Violoncello studiert. Drno isch er bi diväärse Ensemble und bim Tonhalle-Orcheschter Züri und bi der Camerata Bärn go spiile.

Er het bi dr Orcheschtergsellschaft Biel dirigiert und spöter bim Theater Basel. Sit 1983 isch er freischaffend als Komponischt und Dirigänt.

## Wäärch
* *Sennentuntschi*, Opere ufen Text vom Hansjörg Schneider (1981/82)
* *La vie funambulesque*, Ballett
* *Der Drache*, Opere
* *Der Zoobär*, Chammerooper
* *Augustin*, Oopere
* *Dreyfus – die Affäre*
* *Marie und Robert*, nach em Drama vom Paul Haller, Libretto vom Hansjörg Schneider, Uruffüerig 2017 z Biel

## Literatur
*
Gottfried Wälchli

Dr **Gottfried Wälchli** (* 1899 z Olte; † 1960) isch e Schwiizer Lehrer und Kunschthischtoriker gsi.

Er het z Dijon und z Züri d Germanistik studiert. Er het als Mittelschuellehrer z Olte gschaffet.

Er het über s Lääbe vo de Künschtler Martin Disteli und Frank Buchser und übere Dichter Paul Haller gschribe.

## Wäärch
* *Paul Bodmer. Eine Monographie.* Zürich 1954.
* *Buchser, Frank.* In: *[[Neue Deutsche Biographie]]* (NDB). Band 2. Berlin 1955, ISBN 3-428-00183-4, S. 710.
* *Frank Buchser. Mein Leben und Streben in Amerika. Begegnungen und Bekenntnisse eines Schweizer Malers. 1866–1871.* Zürich/Leipzig 1942.
* *Frank Buchser 1828–1890. Leben und Werk.* Zürich/Leipzig 1941
* *Disteli, Martin.* In: *Neue Deutsche Biographie* (NDB). Band 3. Berlin 1957, ISBN 3-428-00184-2, S. 744.
* *Paul Haller 1882–1920. Die Tragödie eines Schweizer Dichters.* Olten 1946.

## Literatur
* Hans Brunner: *Gottfried Wälchli (1899–1960).* Reihe Solothurner Klassiker. Knapp Verlag, Olten 2015, ISBN 3-90584897-X.
Christian Haller

Dr **Christian Haller**, wo am 28. Februar 1943 z Brugg im Kanton Aargau uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftsteller.

## s Lääbe
Er het a dr Uni Basel d Zoology studiert.

Acht Joor het er bim Gottlieb Duttweiler Institut und vier Joor bim *Theater Claque* z Baade gschaffet. E Zyt lang het er z tue gha mit Dureluege vom Filosoof und Schriftsteller Adrien Turel (1890–1957) sym Nochlass.

Dr Haller het Romään, modärne Määrli, Vrzellige, Gedicht, Theater und au Kolumne für d *Aargauer Zytig* gschribe. Er het dr Aargauer Literaturprys, e Wäärchprys vo dr Schillerstiftig, en Eeregaab vo dr Stadt Züri un dr Kunschtprys vom Kanton Aargau übercho.

Anne 2007 het dr Haller zäme mit em Fridolin Stähli e Nöiusgab vom Dichter Paul Haller syne Wäärch gmacht. Er isch dr Presidänt vo de Veräinigte Theaterschaffende vo dr Schwiiz gsi und het bi dr Theaterkommission vo dr Stadt Züri und i dr Jury vo dr Schwiizerische Schillerstiftig mitgmacht.

## Wäärch in eren Uuswaal
**Die Hälfte der Träume und andere Geschichten*. München 1980
**Prinz Ramins Baum*. Lenzburg 1984
**Strandgut*. Roman. Frankfurt am Main 1991
**Der Brief ans Meer*. Roman. München 1995
**Kopfüberland oder die Reise zu den Bäumen. Eine Geschichte*. Eggingen 1996, ISBN 3-86142-073-2
**Der Fernseher ist kein schlechter Priester*. Gedichte. Eggingen 1998, ISBN 3-86142-107-0
**Trilogie des Erinnerns*. München 2008, ISBN 978-3-442-73676-8
**Am Rand von allem*. Gedichte. Eggingen 2008, ISBN 978-3-86142-438-3
**Im Park*. Roman. München 2008, ISBN 978-3-630-87284-1
**Die Stecknadeln des Herrn Nabokov*. München 2010, ISBN 978-3-630-87350-3
**Der seltsame Fremde*. Roman. München 2013, ISBN 978-3-630-87392-3
**Laub vor dem Winter*. Gedichte. Zürich 2014, ISBN 978-3-905910-46-9
**Die verborgenen Ufer*. Roman. München 2015, ISBN 978-3-630-87465-4
**Das unaufhaltsame Fliessen.* Roman. München 2017, ISBN 978-3-641-21308-4 (Band 2 der Autobiographie)
**Reise im Korbstuhl*. Zürich 2018, ISBN 978-3-906929-03-3
**Götterspiele*. Theater. Bremgarten 1987
**Leben*. Theatermanuskript Berlin 1991

## Literatur
* 
* Markus Bundi: Von Unmittelbarkeit zu Unmittelbarkeit. Ein Essay zum Werk von Christian Haller. Edition Isele, Eggingen 2008, ISBN 978-3-86142-439-0.

## Weblink
* d Websyte vom Christian Haller
* 
* dr Christian Haller bi dr Stiftig Bibliomedia

## Fuessnoote
Li Wenliang

Dr **Li Wenliang**, chineesisch: 李文亮, wo am 12. Oktober&nbsp;1986 z Beizhen uf d Wält choo und am 7. Februar&nbsp;2020 z Wuhan gstoorben isch, isch e chineesische Dokter gsi.

Er het z Wuhan Medizin studiert und bim Zäntralspital vo dere Metropoole gschaffet.

Sy Name isch uf dr ganze Wält bekannt woorde, wil er änds 2019 es paar Koleege über en nöiartigi Lungechranket informiert het, wo denn gly ganz vill Lüüt agsteckt het, und will iim die chinesische Behörde scharfi Vorwürf gmacht hend drwäge; er schüüri i dr Aart vom ene «Whistleblower» öfentlichi Unrue, vrbräiti faltschi Noochrichten und sig tschuld an ere sozialen Unsicherhäit. Drby het me halt de chly spööter doch gmerkt, die Chranket, wo vom früener nit bekante Virus SARS-CoV-2 chunt, het sich i dr Regioon Wuhan un dr ganze Provinz Hubei scho so wyt vrbräitet, ass mee weder achzgtuusig Lüüt chrank worde sind. Und im Februar 2020 isch drvo die wältwyti COVID-19-Pandemy woorde.

Dr Li Wenliang isch sälber au vom Virus infiziert woorden und im Alter vo Drüedryssgi a dr Lungenenzündig gstoorbe.
Monique Meyer

D **Monique Meyer**, wo anne 1979 uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Kunschthistorikerin und Germanischtin.

Si het Gschicht, Dütschi Literatur un d Sproochwüsseschaft studiert. Drno het si als Kuratorin im Kunschtmuseum Bärn und vo 2010 bis 2015 als wüsseschaftlichi Mitarbeiterin fürs Kunschthuus Züri gschaffet und sit 2015 isch si wüsseschaftlichi Mitarbeiterin am Museum Allerhäilige z Schaffuuse.

Si hilft bi Publikazioonen und Uustelligskatalöög mit, und si isch i der Redakzioon vo dr Zytschrift *artensuite*.

Öppe 2019 het si ghulfe, wo dr Germanischt Fridolin Stähli d Websyte *www.paulhaller.ch* mit Sachen us em Lääben und us de Schrifte vom Aargauer Dichter Paul Haller gmacht het.

## Wäärch
* *Alberto Giacometti. Zeichnungen und Aquarelle. Das Legat Bruno Giacometti.* Kunsthaus Zürich. Zürich 2014.
* *Alberto Giacometti, Druckgraphik. Die öffentliche Sammlung Gross in Sent.* Zürich 2016.
* mit em Matthias Fischer: *Tour de Suisse. Schweizer Kleinmeister aus der Sammlung Bernhard Neher.* Ausstellungskatalog Museum zu Allerheiligen 26.11.2017–2.4.2018, München 2017.
* Mitarbet am Kataloog: *Meisterzeichnungen. 100 Jahre Grafische Sammlung im Kunsthaus Zürich. Glanzlichter aus einer der bedeutendsten grafischen Sammlungen der Schweiz.* Zürich 2015.
* Mitarbet am Katalog: *Lust und Laster. Die 7 Todsünden von Dürer bis Nauman.* Ausstellungskatalog Kunstmuseum Bern und Zentrum Paul Klee zur Ausstellung vom 15. Oktober 2010 bis 20. Februar 2011. Ostfildern 2010, ISBN 978-3-7757-2647-4
Hansjörg Schneider

Dr **Hansjörg Schneider** (* 27. März 1938 z Aarau) isch e Schwiizer Schriftsteller.

Er isch z Zofigen ufgwachsen und het a dr Uni Basel Germanistik, Gschicht und Psychology studiert. Drno het er als Lehrer und Journalischt und als Regieassistänt am Theater Basel gschaffet.

Dr Schneider het Theaterstück, Romään und Verzellige gschribe. Bsunders bekannt woorde sind syni Krimigschichte mit em *Kommissär Hunkeler,* wo teils vom Färnsee als Mundartgschichte vrfilmt worde sind. Er het sich mit em dichterische Wäärch vom Paul Haller usenandgsetzt.

Dr Hansjörg Schneider het 1976 dr Welti-Prys, 1986 dr Aargauer Literaturprys, 1998 dr *Phantastik-Prys* vo dr Stadt Wetzlar, 2003 en Uszeichnig vo dr Schillerstiftig und 2005 dr Friedrich-Glauser-Prys übercho. 2018 het em d Uni Basel dr Eeredokter ggää.

## Wäärch, in eren Uuswaal
* *Leköb*. Vrzellige, Stuttgart 1970
* *Die Schlummermutter. Das Leben und die Ansichten einer alten Frau aufgezeichnet von H.S.* Basel 1973
* *Der Bub*. Roman. Basel 1976
* *Lieber Leo*. Roman. Zürich 1980
* *Ein anderes Land*. Zürich 1982
* *Wüstenwind. Notizen November 1982 – April 1983*. Zürich 1984
* *Heimkehr in die Fremde*. Zürich 1986
* *Der Wels*. Roman. Zürich 1988
* *Das Wasserzeichen*. Roman. Zürich 1997
* *Nachtbuch für Astrid. Von der Liebe, vom Sterben, vom Tod und von der Trauer darüber, den geliebten Menschen verloren zu haben*. Zürich 2000
* *Im Café und auf der Straße*. Geschichten. Ammann, Zürich 2002
* *Kind der Aare*, Autobiographie, Diogenes, Zürich 2018
**Silberkiesel*, 1993 (Kommissar Hunkeler)
**Flattermann*, 1995 (Kommissar Hunkeler)
**Das Paar im Kahn*, 1999 (Kommissar Hunkeler)
**Tod einer Ärztin*, 2001 (Kommissar Hunkeler)
**Hunkeler macht Sachen*, 2004
**Hunkeler und der Fall Livius*, 2007
**Hunkeler und die goldene Hand*, 2008
**Hunkeler und die Augen des Ödipus*, 2010
**Hunkelers Geheimnis*, 2015
**Robinson lernt tanzen*. Ein Stück für Kinder. Frankfurt am Main 1975, S. 67–105
**Stücke 1: Sennentuntschi. Der Erfinder. Der Schütze Tell*. Theater, Basel 1980
**Der liebe Augustin*. Schauspiel in sechs Bildern. Zürich 1983
**Stücke 2: Brod und Wein. Der Brand von Uster. Das Kalbsfell*. Theater, Basel 1985
**Die Bremer Stadtmusikanten unter der Brücke*. In: *Theaterwerkstatt für Jugendliche und Kinder*, hg. von Ruth Schneider und Paul Schorno. Lenos, Basel 1985, S. 283–329
**Die schwarze Spinne*. Frei nach der Erzählung von Jeremias Gotthelf. Theater, Kreuzlingen 1988
**Das Fähnlein der sieben Aufrechten*. Frei nach der Erzählung von Gottfried Keller. Theatermanuskript, Landschaftstheater Ballenberg 1999
**Geschichten und Gedichte*. Binningen 1965
**Jakob van Hoddis. Ein Beitrag zur Erforschung des Expressionismus.* Dissertation, 1966.

## Literatur
* 

## Weblink
*
Aargauer Literaturhaus

S **Aargauer Literaturhuus** isch e kulturelli Institutioon z Länzbig im Kanton Aargau.

## was es isch und was me do macht
Es isch es Huus, wo me d Literatur un algemäin d Sprooch cha uf verschideni Aarten erlääbe: mit rede, lose, lääse, schryben und spiile. Me probiert uus, was me mit Buechstabe, Wörter und Sätz cha mache. D *Textstatt* isch dr Oort, wo me jungen Autoore bi iirem Schrybe hilft. Es git Vortreeg, me diskutiert drüber was d Literatur isch, was d Dichter und Autoorinne schrybe und was das für d Gsellschaft bedüütet.

Me luegt uf d Schwiizer und die ussländischi Literatur. Es wird vo Zyt zu Zyt öpper als Gaschtautoor yglade, wo de im Huus taarff lääben und do cha schrybe. Im *Atelier Litera* chöme Chinder bi Projäkt vo dr Begabteförderig im Kantoon cho Gschichten und Gedicht schrybe.

S Literaturhuus git’s sit 2004. Es schaffet im alte Länzbiger «Müllerhuus» am Bläichiräin. Syni Arbet macht s mit dr Hilf vom Aargauer Kuratorium.

Es paar Mol isch im Länzbiger Huus s Literaturfestival für di mödärni Lyrik *Neonfische* gsi.

Am 10. Merz 2020, grad hundert Joor noch em Dichter Paul Haller sym Todestaag, isch en Oobig im Aargauer Literaturhuus gsi under em Motto «Kais Stärndli schickt e Häiteri».

## Organisazioon
D Läitig vom Literaturhuus isch bi dene Lüüt gsi:
* Andreas Neeser, vo 2004 bis 2011
* Svenja Herrmann und Martina Kuoni, 2010
* Sibylle Birrer, vo 2012 bis 2013
* Bettina Spoerri, vo 2013 bis 2022
* Cédric Weidmann, sit 2022

## Literatur
* Nicole Hess: *Domizile auf Zeit. Oder: Welche Räume bruacht der künstlerische Prozess?*

## Weblink
* d Websyte vom Aargauer Literaturhuus
Monica Cantieni

D **Monica Cantieni**, wo am 9. März 1965 z Thalwil uf d Wält cho isch, isch e Schwiizer Schriftstellerin.

Si schaffet als Läiterin vom Beraich Multimedia für d Abtäilig Kultur bim Schwiizer Radio und Färnsee.

Si schrybt Gschichte, und es git von ere au en Roman und e Vrzellig. Für iires bishäärige Wäärch het si Prys und Wäärchbytreeg übercho vo dr Stiftig Pro Helvetia, dr Stadt Züri, em Aargauer Kuratorium und vom Festival Rilke z Siders.

## Wäärch
* *Hieronymus’ Kinder*. Vrzellig, Züri 1996, ISBN 3-85869-130-5
* *Grünschnabel*. Roman. Frankfurt am Main 2011, ISBN 978-3-89561-345-6
* *Lucia, Mädchen*. Theaterstuck

## Weblink
* d Websyte vo dr Monica Cantieni
* 
*
Stephan Hunziker

Dr **Stephan Hunziker**, wo anne 1967 uf d Wält cho isch, isch e Musiker us em Kanton Aargau.

Er chunt vo Mänzike. Er spiilt Gitarren und di elektrischi Gitarre und macht zäme mit em Schlagzüüger Benno Ernst Musig, iires duo heisst *Salut les copains.* Si singe französischi Chansons.

Beedi sind zämen au als Duo *Choommerbuebe* bekannt.

Im Hunziker und em Ernst iirem Repertoire sind Mundartlieder nach vrdoonte Gedicht vom Paul Haller. Dr Hunziker het scho lang mit em Haller syne Wäärch z tue. Vo iim isch d Musig füre Film *Dunkelschwarzi Auge* übere berüömt Aargauer Dichter.

## Diskografy
* *Café 1930,* 2004
* *Nuages,* 2004
* *Agua & vinho,* 2005
* *Aber Schmützli git's ekäis!* vrdoonti und vorglääseni Gedicht vom Paul Haller, zäme mit em Benno Ernst, dr Liliane Gubler und em Michael Wolf

## Weblink
* ''Salut les Copains'' uf artisten.ch
Hansrudolf Twerenbold

Dr **Hansruedi Twerebold**, wo am 29. Oktober 1939 z Baden uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schauspiiler. 

Nach dr Schauspiilusbildig z Züri het er a verschidene Theater chönnen ufträtte. Er isch a dr Landesbüüni Rhynland-Pfalz gsi, am Zimmertheater Heidelberg und z Baden am Theater Claque. Und wyters au no am Stadttheater Chur und em Theater Biel-Soledurn.

Sit 1986 isch er freischaffende Schauspiler.

Er het sich mit em Wäärch vom Aargauer Dichter Paul Haller usenandgsetzt. Er het für d Pro Argovia dr chly abasst Text vo iim synere Balaade ** in ydrückliche Lääsige vorträit; vo dere Fassig git s au e Sändig vom Schwiizer Radio.

## Literatur
* Jean Grädel: *[http://tls.theaterwissenschaft.ch/wiki/Hansrudolf_Twerenbold Hansrudolf Twerenbold].* In: Kotte, Andreas (Hg.): Theaterlexikon der Schweiz, Chronos Verlag Zürich 2005, Band 3, S. 1979–1980.
Twerenbold

**Twerenbold** isch e Familiename.

Bekanti Lüüt sind:
* Hansrudolf Twerenbold (* 1939), Schwiizer Schauspiiler
* Maurus Twerenbold (* 1988), Schwiizer Jazzmusiker
* Paul Twerenbold (* 1946), Schwiizer Politiker
* Werner Twerenbold (1946–2015), Schwiizer Undernäämer

**Twerenbold** isch vo do häär au dr Naame von ere Firma:
* Twerenbold Service, Schwiizer Reiseundernääme