open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liste der Äbtissinnen des Fraumünsters in Zürich

Das sind d Äptissinne vom Benediktinerinnechloschter Fraumöischter i dr Stadt Züri gsi:

* Hildegard, vo 853 bis öpe 857, Tochter vom Chönig Ludwig, em Gründer vom Chloschter z Züri; si isch vorhär Äptissi vom Chloschter Münsterschwarzach gsi.
* Bertha, öpe vo 857 bis öpe 877, Tochter vom Chönig Ludwig
* Richardis, vo 878 bis 893, d Frau vom Kaiser Karl III. und au Äptissi vom Stift Säckinge
* Kunigunde, vo 893 bis ?
* Gisela, öpe 929
* Regelinda, vo 929 bis 958, d Tochter vom Graf im Zürigau Eberhard, und d Frau vom Herzog Burchard II. vo Schwoobe
* Uta, i dr Zyt um 980
* Ermentrudis, i dr Zyt um 1000
* Irmgart, vo 1037 bis 1045
* Hedwig vo Wolhuuse, i dr Zyt um 1070
* Mechtild vo Tirol, vo 1143 bis 1172
* *en Äptissi, wo me von ere nur d Initiaale «A.» kännt*
* Gisela vo Spiegelberg, vo 1218 bis 1221
* Adelheid vo Murkart, vo 1222 bis 1224
* Judenta vo Hagenbuech, vo 1229 bis 1254
* Elisabeth vo Schneckenburg, 1255
* Mechtild vo Wunneberg, vo 1255 bis 1268
* Elisabeth vo Wetzike, vo 1270 bis 1298
* Elisabeth vo Spiegelberg, vo 1298 bis 1308
* Elisabeth vo Matzinge, vo 1308 bis 1340
* Fides vo Klinge, vo 1340 bis 1358
* Beatrix vo Wolhuuse, vo 1358 bis 1398
* Anna vo Bussnang, vo 1398 bis 1404
* Benedikta vo Bächburg, vo 1404 bis 1412
* Anastasia vo Hocheklinge, vo 1412 bis 1429
* Anna vo Heewe, vo 1429 bis 1484
* Sibylla vo Hälfeschtei, vo 1484 bis 1487
* Elisabeth vo Wysseburg, vo 1487 bis 1496
* Katharina vo Zimmern, vo 1496 bis 1524
839

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Æthelwulf wird Chönig vo Wessex.
* Dr Konrad wird Graf im Albgau.
* Dr Salomo wird Bischof vo Konstanz.

## s erschte Mol gnännt
* Pechtewiiler, Riichebach und Schtoene in Baade-Wirttaberg

## gstorbe
* 12. September: Dr Bischof Gerfried vo Münster
* 16. Oktober: Heriburg vo Nottuln, Äbtissi
* Dr Chönig Egbert vo Wessex
840

|}

## Was isch bassiert?
* 20. Juni: Dr Chönig Ludwig wird dr erscht Herrscher vom dütsche Rych.
* D Araber erobere z Italie d Stedt Tarent und Bari.
* Dr Kaiser Lothar gitt dr Republik Venedig s Rächt, uf em Fluss Po bis zu dr Stadt Pavia dr Handel z kontrolliere.
* Dr Rathold wird Bischof vo Stroosburg.

## s erschte Mol gnännt
* Giswil im Kanton Obwaldä
* Bosselshüüse und Holze im Underelsass
* Lautra z Bayern

## uf d Wält cho
* Notker, karolingische Dichter († 912)
* Berengar I., Chönig vo Italie *(öpe 840)*

## gstorbe
* 14. März: Einhard, Glehrte, Chunstkänner und Schriftsteller, Historiker vom Karl em Grosse 
* 6. Juni: Erzbischof Agobard vo Lyon
* 20. Juni: Dr Chönig Ludwig (* 778)
841

|}

## Was isch bassiert?
* In dr Schlacht vo Fontenoy besiige dr Chönig Ludwig und dr Karl dr Kaali der Kaiser Lothar.
* D Wikinger plündere d Stadt Rouen.
* D Wikinger gründe z Irland näbem alte keltische *Áth Cliath* der Ort *Dyflin*, wo derno drus s hütige Dublin entstanden isch.
* Dr Grimald wird Apt vo Sanggale.
* D Araber erobere z Italie d Stedt Brindisi und Benevent.
842

|}

## Was isch bassiert?
* Noch em Chrieg schwöre dr Chönig Ludwig und dr Karl dr Kaali, di neui Ornig vom Rych z halte. Dr Tegscht vo dene gegesytige Verspräche isch überliferet i de Strossburger Äid. 
* Dr Chönig Ludwig schloot dr Uufstand vo de Sachse nider und bestroft d Uffrüerer.
* Dr Michael wird Mitkaiser vom byzantinische Rych.
* Im Piet vo Churräzie wird e Lischte vom Rychsguet ufgschribe, s Rychsgueturbaar vo Chuurräzie.

## s erschte Mol gnännt
* Im Urbaar vom rätische Rychsguet sind vil Ortschafte s erschtmol gnännt: Bludaz, Feldkirch, Diedenhofen, Düns, Röns, Göfis, Rankweil, Bludesch, Thüringe, Röthis, Escha Fuasche, Schaa, Balzers, Castelmur im Bergell.

## gstorbe
* Dr Bischof Hunbert vo Würzburg
* Dr Kaiser Theophilos vo Byzanz

## Weblink
843

|}

## Was isch bassiert?
* 10. August: Mit em Vertrag vo Verdun bschliesse d Söön vom Kaiser Ludwig, wie si d Deilig vom Frankerych gstalte.Do dermit entstöön s Weschtfrankerych und s Oschtfrankerych und i dr Middi vo beide s Middelrych. 
* S Piet vo der Alemannia wird ufdeilt: Dr Weschte vom alemannische Land liit jetz im Lothar sym Middelrych, der öschtlech Deil im Oschtfrankerych.
* Au Burgund wird ufdeilt. Was weschtlig vo der Saone liit, het jetz zum Weschtfrankerych ghört, was öschtlig dervo gsi isch, zum Middelrych.
* Dr Karl dr Kaali wird Chönig vom Weschtrych, dr Ludwig dr Dütsch Chönig im Oschtrych und dr Lothar I. Chönig im Middelrych.
* Bi dr Deilig vom Rych wird z Italie dr Chilestaat mit Rom usgschide.
* S Bischtum Chur chunt wäg vom Erzbischtum Mailand und wird em Erzbischtum Mainz zuedeilt.
* D Kaiserin Theodora II. füert im byzantinische Rych zäme mit em Patriarch Methodios I. d Vereerig vo de Bilder i dr Chile wider y.
* D Wikinger erobere und plündere d Stedt Nantes und Hamburg.
* D Araber erobere d Stadt Messina uf Sizilie.
* Dr Kenneth MacAlpin schliesst d Skoote und d Pikte zäme und begründet d Gschicht vom vereinigte Schottland.

## s erschte Mol gnännt
* Aidlenge, Knittlinga, Mihla, Biarlenga und Strossbärg in Baade-Württebärg
* Viano im Bündnerland
* erschti middelalterlechi Kwelle für e Name vo Winterthur *(Venterdura)*

## gstorbe
* d Kaiserin Judith vom Frankerych
838

|}

## Was isch bassiert?
* Savoie chunt as Chönigrych Hochburgund.
* Z Cornwall besiigt dr Chönig Egbert vo Wessex d Dääne und d Waliser.
* Dr Pippin II. wird Herzog vo Akwitanie.
* Dr Karl dr Kaali wird Underchönig vo Neuschtrie. 
* Dr Staat vo de Rus am Dnjepr entstoot.
* 22. Juli: Bi Dazimon besiige d Abbasiide s byzantinische Heer. 
* D Araber erobere und blündere di byzantinisch Stadt Amorion i dr Middi vo Chläiasie und dööde vil tuusig vo de Ywooner und füere die andere als Sklave furt.
* Dr Walahfrid Strabo wird Apt vom Chloschter Rychenau.
* Dr Uto wird Aafüerer vo dr alemannische Weschtbaar.
* 26. Dezember: Bin ere schwäre Sturmfluet vo dr Nordsee stärbe z Friisland mee als 2000 Möntsche.

## s erschte Mol gnännt
* Oedra und Eichtersheim en Baade-Wirttaberg

## gstorbe
* 18. Juli: Dr Bischof Fridrich vo Utrecht
* 13. November: Dr Pippin I., Chönig vo Akwitanie
* Dr Bischof Reginhar vo Passau
Oberhofen

**Oberhofen** oder **Oberhoffen** isch de Name vo däne Ort: 
* Oberhofen am Irrsee, e Gmeind z Oberöschtriich
* Oberhofen im Inntal, e Gmeind im Tirol
* Oberhofen am Thunersee, e Gmeind im Kanton Bärn
* Oberhofen AG, en ehmolegi Gmeinde im Kanton Aargau, sit 2010 Teil vo de Gmeind Mettauertal
* Oberhoffen bei Weißenburg (fr. Oberhoffen-lès-Wissembourg), e Gmeind im Underelsass, Frankriich
* Oberhofen an der Moder (fr. Oberhoffen-sur-Moder), e Gmeind im Underelsass, Frankriich

* *Oberhofen*, e Katastralgmeind i de Gmeind St. Margarethen an der Sierning, Steiermark
* *Oberhofen im Emmental*, en Ortschaft i de Gmeind Bowil, Kanton Bärn
* *Oberhofen LU*, en Ortschaft i de Gmeind Inwil, Kanton Lozärn
* *Oberhofen bei Kreuzlingen*, en Ortschaft i de Gmeind Lengwil, Kanton Thurgau
* *Oberhofen bei Münchwilen*, en Ortschaft i de Gmeind Münchwile, Kanton Thurgau
* *Oberhofen ZH*, es Dorf i de Gmeind Turbenthal, Kanton Züri
* *Oberhofen (Altusried)*, en Ortsteil vom Markt Altusried, Landchreis Oberallgäu, Bayern
* *Oberhofen (Bad Feilnbach)*, en Ortsteil vo de Gmeind Bad Feilnbach, Landchreis Roseheim, Bayern
* *Oberhofen (Buchenberg)*, en Ortsteil vom Markt Buchenberg, Landchreis Oberallgäu, Bayern
* *Oberhofen (Kollnburg)*, en Ortsteil vo de Gmeind Kollnburg, Landchreis Regen, Bayern
* *Oberhofen (Leutkirch im Allgäu)*, en Ortsteil vo de Stadt Leutkirch im Allgäu, Landchreis Ravesburg, Bade-Würtebärg
* *Oberhofen (Niederbergkirchen)*, en Ortsteil vo de Gmeind Niederbergkirchen, Landchreis Mühldorf am Inn, Bayern
* *Oberhofen (Pleisweiler-Oberhofen)*, en Ortsteil vo de Gmeind Pleisweiler-Oberhofen, Landchreis Südlechi Wiistrooss, Rhiiland-Pfalz
* *Oberhofen (Ravensburg)*, en Ortsteil vo de Stadt Ravensburg, Landchreis Ravesburg, Bade-Würtebärg
* *Oberhofen (Riedenburg)*, en Ortsteil vo de Stadt Riedenburg, Landchreis Kelheim, Bayern
* *Oberhofen (Schwarzach)*, en Ortsteil vom Markt Schwarzach, Landchreis Straubing-Bogen, Bayern
* *Oberhofen*, vo 1938 bis 1945 de dütsch Name vo Mażucie, es Dorf i de Woiwodschaft Ermland-Masure (bis 1938 *Masutschen*), Pole

Usserdem:
* Schloss Oberhofen, es Schloss z Oberhofen am Thunersee, Kanton Bärn, Schwiz

**Lueg au:**
* Oberhöfen
* Oberhof (Begriffsklärung)
Oberhof

**Oberhof** isch e Landstadt im Landchreis Schmalkalde-Meinige z Thüringe (Dütschland). Si liit am Chamm vom Thüringer Wald uf öpe 815&nbsp;m ü. NHN.

Oberhof isch en bekannte Wintersportort (u. a. för Langlauf), en staatlich anerkannte Luftkurort und läbt vom Tourismus. Mit öber 100'000 Gäst im Johr isch Oberhof hinder Erfurt und Weimar de meischtbsuecht Ort z Thüringe und de meischtbsuecht Ferienort im Thüringer Wald. Oberhof isch au bekannt wäge sim Sportgymnasium, wo s Zentrum vo de Wintersport-Nachwuchsförderig z Thüringen isch und au vo de Sportfördergruppe vo de Bundeswehr, wo döt stazioniert isch.

## Weblink

* di offizielli Website vo de Stadt

## Fuessnote
Tusculum über der Alb

S **Tusculum übber dè Alb** isch è abgangenes Luschthuus übber dè Alb z St. Bläsy im Südschwarzwald, wo dè Fürschtabt Meinrad Troger 1761 errichtè lõ hèt.

## Bauzit
Dè Fürschtabt vom Kloster St. Bläsy Meinrad Troger hèt nõch sinèrè Waal 1749 è umfangrychs Renovyrungs- un Baubrogramm lancyrt, wo n-er mit èm Baumeischter Johann Caspar Bagnato umgsetzt hèt. Vomuètlich sin Sohn un Nõchfolger Franz Anton Bagnato hèt 1761 s chlynerè *Tusculum übber dè Alb* baut, è Summer- un Luschthuus, wo nu è baar hundert Meter vom Kloschter èwäg glègè isch. S Luschthuus hèt dè Benediktinermönch ghört un isch öppè zwanzg Meter unterhalb vom zweischtufigè Lauffè odder Wasserfall gsi, wo nõch èm Luschthuus dè Nammè *Tuskulumwasserfall* chriègt hèt. Dè einstöckige Bau isch uff èm felsigè Terrain baut worrè. Dé Hochbogè uss Stei, wo dè Bau drait hèt, hèt è Spannwitti vo uugfäär acht Meter ghaa.

## Beschriibung
Baublään sin nit erhaaltè. È Aquarèllzeichnung, wo i dè lokalè Tradition im Hans Thoma zuègschribbè wörd, zeigt dè Saal mit dè ruggwärtigè Gebäudeaadeil, wo è bitzeli vobreitert sin. Dè Saal isch uff ènèm Bogè obbè druff baut worrè. È Zwibelhuubè übber nèm knicktè Walmdach uff dè Zeichnung cha als Turm von èrè ruggwärtigè Kapèllè interpretyrt wörrè. Für è Kapèllè stòt diè abglegeni Laag vom Luschthuus un diè vorgschribbènè Stundègebet. S Bauwärch selber isch öppè zee Meter hoch gsi un hèt èn zwibelförmigè Dachuffsatz ghaa. Èn *Bildersaal*, vo dèm brichtet wörd, hèt èn Bligg vo dè dreibogigè Fenschter uus uff dè Wasserfall zuèglõ. Èn vomuètlich äänlichè Saal hèt zitglych im Obbergschoss vom Schloss Bürglè gää.

## Gebruuch
Dè Nammè vom Luschthuus isch vo dè antikè Summerresidènz Tusculum vom Cicero i dè Albanerbärg südöschtlich vo Rom abgleitet. Sèllè Nammè dütet uff dè Gebruuch als summerlichèr Konferènzsaal hy. Dè Bau isch au vo dè Nõchfolger vom Troger bruucht worrè. Dè Fryburger Bildhauer Johann Chrischtian Wentzinger isch uff Yladung vom Martin Gerbert am 16. Juli 1782 i Bau gsi. Dè Beat Fidel Zurlaubè hèt sich am 20. Auguscht 1785 bim Gerbert für dè Uffenthalt mit sinèrè Döchter im "délicieux Tusculum" bedankt. Nõch dè Säkularisation vom Kloschter isch s Tusculum vorübbergehend als Tanz- un Fèschtsaal für d Büèzer vo dè Baddischè Gweerfabrik bruucht worrè, d Gweerfabrik isch ab 1809 im Kloschterkomplèx aasässig gsi.

## Abriss
Uff Aaordnung vom Fabrikdirèktor David vo Eichthal isch 1824 dè Bau mit dè Begründung, dass es völlig volotterèt isch, bis uff d Fundamènt abgrissè worrè. S Abrissmatriaal isch anderwittig bruucht worrè. È Widdervowendung vo ganzè Baudeil isch abber nit witter bekannt.

## Literadur
* Ludwig Schmieder: *Das Benediktinerkloster St. Blasien*, Augschburg 1929, S. 136f. mit èrè Abbildung

## Einzelnõchwys
Acta Murensia

D **Acta Murensia** (äigentlech: *Acta fundationis monasterii Murensis*) sind en Chronik über d Gründig und d Afangszyt vom Chloschter Muri im Kanton Aargau.

Das Buech isch vom ene Mönch im Chloschter Muri i dr Middi vom 12. Joorhundert uf Latynisch gschribe worde. Dr Schryber het für sin Bricht elteri gschichtlechi Kwelle vom Chloschter bruucht. Hüt isch nur no en Abschrift us em Spootmiddelalter erhalte.

Nid nur für d Gschicht vom Chloschter Muri, sondern für die vom Aargau sind i de Acta Murensia wichtegi Informazione z finde, und si gälte bsunders au für di erschte Gschicht vo dr Familie vo de Habsburger, de Gründer vom Chloschter Muri, als die beschti Kwelle.

D Chronik foot mit ere Lischte vo de Grafe vo Habsburg a, brichtet über d Chloschtergschicht und bringt es Güeterverzeichnis, wo der Psitz vo Muri i dr Schwiiz und im Elsass ufzellt. Vil Ortschafte im alemannische Ruum sind do drin s erschte Mol erwäänt.

## Literatur
* Charlotte Bretscher, Christian Sieber: *Acta Murensia. Die Akten des Klosters Muri mit der Genealogie der frühen Habsburger.* Basel 2012.
*
Osterspiel von Muri

S **Oschterspiil vo Muri** isch en Deil vomene dütschsproochige Tegschtheft für nes geischtlechs Theaterstück zu dr Oschtere us em Middelalter.

## Gschicht
Das Dokumänt isch i dr Middi vom 13. Joorhundert im hochalemannische Piet uf Pergamänt gschribe worde, vermuetli z Züri. Uf dene Stück, wo no vorhande sind, stoot nur en chlyne Deil vo de dütschsproochige Dialogtegscht vom ganze Oschterspiil und e churze latynische Värs. S Spiil dörft no mee latyneschi Abschnidd und Gsäng gha ha.

Im früene 16. Joorhundert sind die Bitz vo däm Pergamänt bruucht worde, zum de Yband von ere trukte Bible z versterche, wo ane 1466 z Stroossburg gmacht worden isch. Spöter isch das Buech id Biblioteek vom Chloschter Muri cho, wo im 19. Joorhundert noch dr Ufhebig vom Chloschter im Joor 1841 id Aargauer Kantonsbiblioteek brocht worden isch. Ane 1840 het dr Theodor Oehler d Pergamäntschtreife gfunde. Tegschtusgobe vom Oschterspiil sind vo 1846, 1863, 1944 und 1967.

## Inhalt
Im Spiil chöme en Krämer, drü Marie, Ritter, Diener, dr Pilatus, Jude, Wächter und dr Tüüfel vor.

Dr Afang vom Stück isch nümm bekannt. Dr Tegscht uf dene Pergamänt foot aa, wo dr Pilatus zu de drü Wächter, won er vor s Grab vo Jesus loot lo stoo, seit:

::*Nu gant und huotent starche<br />seht, daz ir nicht slafent!<br />ir sullent sin giwafent:<br />cherent zuo dem grabe hin!<br />dez han wir ere un[d] ir giwin.<br />huotent, so ir múgint baz!*

Und churzi Zyt spöter, wo d Wächter vom ene starche Donner überrascht wärde und den merke, ass dr Jesus nümm im Grab isch, seit eine vo ine:

::*Swaz von Jesu ist gshriben<br />und er selbe hat geseit,<br />daz ist en rehtú warheit:<br />er ist erstanden, daz ist war.*

D Wächter sind den zum Pilatus ggange zum vo däm Ereignis z prichte:

::*do wir hinaht lagen,<br />als wir des grabes phflagen<br />mit vil grozen vlize,<br />do cham en engel wize,<br />der begonde zuo zúns gahen,<br />und duo er uns wolte nahen,<br />do chan vor im en tonrshal<br />[…]<br />dar zuo han wir oh gesehen<br />daz der engel den stein<br />vom dem grabe ruhte en ein,<br />und Jesus ist erstanden<br />úns und úh ce shanden.*

## Usgobe
* *Das Osterspiel von Muri. Faksimiledruck der Fragmente und Rekonstruktion der Pergamentrolle. Text des Osterspiels nach der Ausgabe von Friedrich Ranke. Übersetzung von Max Wehrli*. Basel 1967.
* Faksimile: Oschterspiil vo Muri

## Literatur
* Max Wehrli: *Osterspiel von Muri.*. In: *Verfasserlexikon.* 2. Usgob, Band 7. 1989, Spalte 119-124.
* Rolf Bergmann: *Überlieferung, Interpretation und literaturgeschichtliche Stellung des Osterspiels von Muri.* In: Internationales Archiv für Sozialgeschichte der deutschen Literatur 9. 1984), S. 1-21.
Liste der Äbte von Muri und von Muri-Gries

Das sind d Äpt vom Chloschter Muri i dr Schwiiz sid sinere Gründig im 11. Joorhundert und bis zur Ufhebig ane 1841 und vom nochfolgende Priorat Muri-Gries z Booze im Südtirol.

## Äpt vo Muri
* Reginbold, vo 1032 bis 1055, als Probscht, isch us em Chloschter Eisidle cho
* Burkard, vo 1055 bis 1073, zerscht Probscht, vo ane 1063 Apt
* Wenelo, vo 1073 bis 1075, Administrator
* Ulrich I., vo 1075 bis 1081, Administrator
* Rupert, vo 1082 bis 1085, Prior
* Luitfried, vo 1085 bis 1096
* Rupert, vo 1097 bis 1109
* Ulrich II., vo 1109 bis 1119
* Ronzelin, vo 1119 bis 1139
* Huno, im 12. Joorhundert
* Kuno, vo 1145 bis 1166
* Walther, 1167
* Anselm, vo 1179 bis 1189
* Manegold, im 12. Joorhundert
* Rudolf I., vo 1198 bis 1205
* Rudolf II., 1207
* Werner I., öpe 1210
* Petrus, vo 1210 bis öpe 1222
* Arnold, vo 1223 bis 1232
* Hartmann, im 13. Joorhundert
* Rüdiger vo Luternau, vo 1242 bis öpe 1258
* Walther II., vo 1259 bis 1260
* Heinrich I. vo Remige, vo 1261 bis 1283
* Albert vo Althäusern, vo 1284 bis 1297
* Rudolf III. vo Bossikon, vo 1298 bis öpe 1309
* Heinrich II. vo Schönewerd, vo 1309 bis öpe 1333
* Lütold Schaler, vo 1333 bis 1342
* Konrad I. vo Seengen, vo 1343 bis 1359
* Heinrich III. vo Tägerfälde, vo 1359 bis 1380
* Konrad Brunner, vo 1380 bis 1410
* Georg Russinger, vo 1410 bis öpe 1439
* Ulrich Maier, vo 1439 bis 1465
* Hermann Hirzel, vo 1465 bis 1480
* Johannes Hagnauer, vo 1480 bis 1500
* Johannes Feierabend, vo 1500 bis 1508
* Laurentius vo Heidegg, vo 1508 bis 1549
* Johann Christoph vom Grüth, vo 1549 bis 1564
* Hieronymus Frey, vo 1564 bis 1585
* Jakob Meier, vo 1585 bis 1596
* Johann Jodok Singisen, vo 1596 bis 1644
* Dominikus Tschudi, vo 1644 bis 1654
* Bonaventura Honegger, vo 1654 bis 1657
* Aegid vo Waldkirch, vo 1657 bis 1667
* Fridolin Summerer, vo 1667 bis 1674
* Hieronymus Troger, vo 1674 bis 1684
* Plazidus Zurlauben, vo 1684 bis 1723, Fürschtapt
* Gerold Haimb, vo 1723 bis 1751, Fürschtapt
* Fridolin Kopp, vo 1751 bis 1757, Fürschtapt
* Bonaventura Bucher, vo 1757 bis 1776, Fürschtapt
* Gerold Meyer, vo 1776 bis 1810, Fürschtapt
* Gregor Koch, vo 1810 bis 1816, Apt
* Ambrosius Bloch, vo 1816 bis 1838, Apt
* Adalbert Regli, vo 1838 bis 1841, Apt bis zur Ufhebig vom Chloschter

## Äpt vo Muri und Priore z Gries
* Adalbert Regli, vo 1845 bis 1881
* Bonaventura Foffa, vo 1881 bis 1887
* Augustin Grüniger, vo 1887 bis 1897
* Ambrosius Steinegger, vo 1897 bis 1913
* Alfons Maria Augner, vo 1913 bis 1938
* Dominikus Bucher, vo 1938 bis 1945
* Bernard Kälin, vo 1945 bis 1947
* Stephan Kauf, vo 1947 bis 1962
* Dominikus Löpfe, vo 1962 bis 1991
* Benno Malfèr, vo 1991 bis 2017

## Literatur
* Bruno Meier: *Das Kloster Muri – Geschichte und Gegenwart der Benediktinerabtei.*  Baden 2011. ISBN 978-3-03919-215-1
Älggi-Alp

**D Älggi-Alp** oder churz **s Älggi** isch diä greeschti Alp i dr Gmäind Sachslä und gheerd a dr Korporazion Sachslä. 

## Laag und Beschriibig
S Älggi liid hinnä am *Chliinä Melchtel* ufärä Heechi vo rund 1650 m und isch än erschtuinlich flachi Alp. Wiiteri Alpä i dr Neechi sind *Matt* und *Seefäld* midem *Seefäldsee*.

Näbe verschidenä Alphittä gids hiä oi äs Bärggaschthuis und ä Schiihittä vom Schiklub Sachslä. Zmittst uf dr Alp schtaad ä chliini Chappälä, wo dr häiligä Anna gwichä isch. A bitz hinder dr Chappälä heds äs chliises Pfarrhuisli. Hiä isch eppä dr Pfaarer vo Sachslä i dä Feeriä. 

Wer is Älggi wott, cha z Fuäss oder mit dem Bäik det uifä. Äs gid oi ä Faarschtraass ab Sachslä, aber diä isch schmaal und nid bsunders scheen zum Faarä. A dä Wuchenendi gilt d Reglig, dass mä i dä graadä Schtundä is Älggi inä faarä cha und i dä ungraadä Schtundä vom Älggi uisä.

## Namä
«Älggi» chund, wie d Fluernamäforschig ärchläärt, vom Namä «Alp-Gau» und bediited es flachs Gländ am Bäärg obe. Mä heig därä Alp oi «Älggibode» gsäit.

## Mittelpunkt vo dr Schwiiz
S Älggi gilt als Mittelpunkt vo dr Schwiiz. Das schtimmd aber nid ganz. Will dr äigetlichi Mittelpunkt ächli underhalb vom Älggi imänä Gländ wäär, wo numä schwäär zuägänglich isch (Koordinate ), hed mä nä vor allem us turistischä Grind um eppä 500 Meter verschobä (Koordinate ) und us Schtäi d Umriss vo dr Schwiiz drumumä gmacht.

## Weblink

* aelggialp.ch

## Fuessnoote
Val Müstair (Begriffsklärung)

**Val Müstair** isch de Name oder en Namesbestandtail vo däne geografische Objekt:
* Val Müstair (Tal), de bündnerromanisch Name vom en Alpetal im Schwizer Kanton Graubünde und im Südtirol, uf dütsch *Münstertal*
* Val Müstair, e politeschi Gmaind i obe gnänntem Tal
* Kreis Val Müstair, en ehmolige Chrais im ehmolige Bezirk Inn, Kanton Graubünde, Schwiz
* Bezirk Val Müstair, en ehmolegi Verwaltigsainhait im Kanton Graubünde, Schwiz
* Region Engiadina Bassa/Val Müstair, en Verwaltigsainhait im Kanton Graubünde, Schwiz

**Lueg au:**
* Müstair, namesgebende Ort för alli obe gnännte Objekt
* Münstertal
Land

**Land** (Plural *Länder*, sälte *Lande*; althochdütsch *lant*) cha aini vo däne Bedütige ha:

* dä Tail vo der Ärdoberflächi, wo nöd mit Wasser bedeckt isch, d Landfläche
* en rural, landwirtschaftlich prägte Ruum, im Gegesatz zur Stadt, au *ländliche Ruum*
* en abgränzbari Region, wo dur gmainsami naturrüümlechi Merkmol bstimmt wärded, au *Landstrich*, Landschaft
* es unabhängigs, (staatlich) verfassts politischs Gebilde, en Staat
* e historeschi Rächtsgmainschaft mit gmainsame Landesherre, lueg Land (historisch)
* i gwüsse föderale Staate d Bezaichnig für en Gliedstaat
** Land (Deutschland), en Gliidstaat vo de Bundesrepublik Dütschland
** Land (Österreich), d Verwaltigsgliderig i de Republik Öschtriich
* s Territorium vom e Staat, s Staatsgebiet
* es Stugg Erdbode, wo öperem ghört, lueg Grundbesitz

* Land (Königreich der Niederlande), es autonoms Land innerhalb vom Königriich vo de Niderland

**Lueg au:**
* Bundesland
Oetwil

**Oetwil** isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
* Oetwil am See, e Gmaind im Bezirk Maile, Kanton Züri
* Oetwil an der Limmat, e Gmaind im Bezirk Dietike, Kanton Züri
* *Oetwil* (uf de Landcharte au *Ötwil* gschribe), en Wiiler i de Gmaind Cherchbärg, im Toggeborg, Kanton Sanggalle
Trun

**Trun** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Trun GR, uf dütsch *Truns*, e Gmaind i de Region Surselva, Kanton Graubünde, Schwiz
* Trun (Orne), e Gmaind im Département Orne, Region Normandii, Frankriich
* Kanton Trun, en ehmolige Kanton im Département Orne, Frankriich
St. Anna

Di **Heilig Anna** (vom hebräische: חַנָּה, Hanna; uf griechisch: Αννα) isch, wie me i de apokryphe Schrifte us dr spotantike Zyt cha nocheläse, d Muetter vo dr Maria gsi und so den au d Grosmuetter vo Jesus Christus. Ire Maa isch dr Joachim gsi. Erscht zwänzg Joor noch irere Hürot isch d Maria uf d Wält cho.

Wo me z Konstantinopel ane 550 e Chile für d Sankt Anna igweit het, isch si als Heilegi mee bekannt worde. Im Joor 1142 isch z Jerusalem wider e Sant-Anna-Chile bout worde. Sid em spoote Middelalter isch d Anna bi de Gläubige seer beliebt gsi. Si chunt immer wider im Bildmotiv «Anna sälbdritt» vor, wo si d Maria mid em Jesuschind bi sech het, wie uf Wärch vom Leonardo da Vinci, vom Albrecht Dürer und vom Lucas Cranach. Ane 1584 het dr Papscht Gregor XIII. ire Gedänkdag uf e 26. Juli feschtgleit.

D Sankt Anna gilt als Schutzpatronin vo de Stedt Apt, Floränz, Innsbruck und Neapel, und si hilft de Müettere, de Huusfroue, de Witwe, de Arme und de Arbeiterinne, si söll au bi gwüssne Chrankete hälfe, und si isch d Patronin vo vilne Bruefslüüt: de Bärglüüt, Wääber, Schnyder, Strumpfer, Chlöppler, Müller, Chröömer, Schifflüüt, Seiler, Tischmacher, Drächsler und de Guldschmiid.


St. Anna Vals Kapelle.JPG|d Sant Anne-Chappele z Vals
Trun Ahorn 1821.jpg|der Samuel Birmanhet’s 1821 zeichnet:d Sant Anne-Chappele bim alte Ahorn, em symbolische Boum vom Graue Bund z Truns
Aftersteg - St. Anna1.jpg|Sant Anna z Afterstäg


Bekannti Sant Anne-Chile gits do:
* Baade-Württebärg: Afterstäg, Alda, Alschhausa, Beilschtaa, Billigheim, Durlãnge, Friburg, Gaggenau, Hoagerloch, Heidelbärg, Horgazäll, Ludwigshaffe, Mulfingen, Schär, Schwende, Schdõẽhausa, Voogt
* Vorarlbärg: Mittelberg, Lingenou, Schliis, Bludaz, Talòòs
* Schwiiz: Alteref, Baade, Fraufäld, Laksch, Mühlau, Opfike, Rasa, Schindellegi, Truns, Woole, Gspon, Quarte, Vals und uf dr Älggi-Alp i dr Gmeind Sachslä.
* Elsass: Stroossburg (bi dr Sant Anne-Klinik), Sìjelse

## Literatur
* Marlies Buchholz: *Anna selbdritt. Bilder einer wirkungsmächtigen Heiligen.* Langewiesche-Königstein 2005.
* P. V. Charland: *Madame Sainte Anne e son culte au Moyen Age.* Québec 1911–1912.
* Angelika Dörfler-Dierken: *Die Verehrung der heiligen Anna in Spätmittelalter und früher Neuzeit.* Göttingen 1992.

## Weblink

* Anna bim Ökumenische Heiligelexikon

## Fuessnoote
Lepontische Sprache

S **Lepontische** isch d Sprooch vo de Lepontier gsi. Si gilted als die em früeste öberlifreti keltischi Sprooch. Si isch i drai Stufe öberliferet: S Altlepontische isch im 6. und 5. Joorhundert v.&nbsp;Chr. gschribe wore, Mittellepontisch im 4. und 3. und s Noilepontische vom 2. bis zum 1. Jh.v.&nbsp;Chr. D Inschrifte, me as hundert, findet me merhaitlich zwüschet em Langesee und em Comersee. Gschribe wore isch es im *[[Norditalische Schriften#Lepontischi Schrift|Lugano-Alphabet]]*, enere Variante vo de norditalische Schrifte. Di maiste Inschrifte sind uf Grabstai (lep. PALA) aabrocht wore, aber au anderi Objekt, vor alem Gfäss träget Inschrifte. E typischi Grabinschrift bistoot usem Name vom Tote im Dativ, gfolgt vom Word PALA »Grabstai«.
 
S Lepontische ghört zum p-Keltische (lep. -PE »und«; vgl. lat. -que), isch aber archaischer as s Gallische und s alti vorkeltische /p/ wo im Gallische verschwunde isch, werd im Lepontische mit /v/ widergee (lep. UVAMO »höchste« und de Stammname Uberi; gall. ver-) und d Endig luutet no /-m/ statt /-n/ (lep. UINOM »Wii«). Die alte silbische Sonore sind zu /em/ und /en/ wore, im Gallische aber zu /am/ und /an/. En Iifluss vom Etruskische isch d Bildig vom Vatername mitem Suffix /-al-/.

Biispil:
* SLANIAI:UERKALAI:PALA - TISIUI:PIUOTIALUI:PALA »A de Slania, Tochter vom Uerkos, sin Grabstai. - Em Tisios, Soo vom Pivotios, sin Grabstai«. (Fundort: Davesco, Tessin)
* LATUMARUI:SAPSUTAI:PE:UINOM:NAŠOM *»för de Latumaros und d Sapsuta: Wii us Naxos«* (Fundort: Ornavasso, Piemont)

## Literatur
* Pierre-Yves Lambert: *La langue Gauloise* (1994)
Schupfnudeln

**Schupfnudla** odr **Buabespitzle**, **Fingernudla** und **Nackete Mariele** isch a traditionells Gricht aus Siddytschland und Eschtrich.

Früaha sind de Schupfnudla aus Roggemehl, Wasser und Salz gmachd wore. S isch scho belegt fir d Landsknecht im Dreißigjahrige Krieg. Huit nimmt mer dazue moischt e Grombieradoig.

D Buabespitzle sind mit en italienische Gnocchi verwandt.

## Etymologie
Schupfnudla hoissens, weil dr Doig grollt (= gschupft) wird, Buabespitzle, weils e bitzle wie e Buabepenis ussehe.

## Zuabereitig

Dr Doig wird aus kochde Grombiera, Woizamehl, Oier und Wasser gmachd. Vo dem Doig rollt mer lange, fingerdicke Würschtle, wo nacher in mundgrechte Nudla gschnitta were. Mit dr Hand formt mer no e Spitz an jeder Site. Nacher were d Schupfnudla in Wasser kocht, spada trocknet und oft no in Fett gschenkt odr bitzle anbrate.

S gibt zahlreiche Variante, als Hauptgricht odr als Beilage, mit Gmias als Krutnudla odr als Mehlspeis (mit Ribel odr Mohn; in Altbayre und Eschtrich).

### Nackete Mariele
E Variante vo d Schupfnudla isch s Nackete Mariele. Des sin Schupfnudla pur als Hauptspeis, bloos nacket mid Zucker im oifochstn Fall odr mid Zucker und Ribel bzw. Mohn.

## Lueg au
* D schwäbisch Kuche

## Litratur
* Aegidius Kolb, Leonhard Lidel : *D' schwäbisch' Kuche*, 18. Auflage, 2017. ISBN 978-3928934022
* Karola Wiedemann, Martina Kiel: *Schwäbisch kochen*, Graefe und Unzer, 2010. ISBN 3833816309 (S. 54) 

## Weblink

* G´schupfte Krutnudla Rezept uf dei-allgaeu.de
* Allgäuer Rezepte: Schupfnudeln, Krautschupfnudeln uf allgaeu-erleben.com
* Bayern kulinarisch: Schupfnudeln uf bayern.by

## Refärenze
Mesocco

**Misox** isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt i dr Region Moesa. Dr offiziell Gmeindname isch uf Iteliänisch **Mesocco**; uf Raetoromanisch heisst d Gmeind **Mesauc**. S Gmeindwappe zeigt d Zinne vo dr Burg mit em glyche Name.

Misox het e grossi Gmeindflechi im ganze obere Deil vom Misox. Do foot dr Fluss Moësa aa. Uf dr Oschtsyte lauft uf dr Bärgchetti mid em Tambohorn, wo 3279 Meter höch isch, d Landesgränze vo dr Schwiiz zu Itaalie dure. Im Nordoschte het d Gmeind Misox d Alpe *Rog* und *Curciusa* im Curciusataal, wo uf Nufene zum Hinderrhy abegoot.

Im Weschte trennt d Bärgchetti mid em Piz Pian Grand und em Piz Trescolmen d Gmeind Misox vo Rossa im Calancataal. Am Ändi vom Calancataal ghört die stotzegi Alp Stabi aber au zum Gmeindbiet vo Misox.

Im Gmeindbann sind d Ortschafte San Bernardino, Fregeira, Spina, Pian San Giacomo, Andergia, Cebbia, Logiano, Mesocco und Doira. Nördlech vo San Bernardino lyt dr Bernardinopass mid dr Strooss Nummere 13, wo is Dorf Hinderrhy vo der Gmaind Rhywald übere und witer uf Chur goot. Übere Bärg goot d Houptstrooss und unde dure isch es Dunäll, s Bernardinodunäll.

Bi Doira im Süde vom Gmeindbann isch im Taal e höchi Felsestuefe, wo druff d Ruiine vo dr grosse Burg Misox mit dr Chilche Santa Maria sind.

## Sprooch
Z Misox redt me en Dialäkt vo der alpinlombardische Sprooch. Für d Sproochgschicht sind d Fluernäme inträssanti Kwelle, wie dr Aurelio Ciocco zeigt het.


Mesocco Bruecken.jpg|d Brugge vo dr Autobaan, wo dr Inscheniör Christian Menn planet het


## Gebäu
* di katoleschi Pfarrchilche Peter und Paul
* d Chilche vom heilige Rochus
* d Brugg Cascella und Brugg Nanin vo der Autobaan
* d Burg Misox
* d Chilche vo der heilige Maria bi dr Burg

## Literatur
* 
Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden, Band VI: Die italienischbündnerischen Talschaften Puschlav, Misox und Calanca.* Bärn 1945.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Misox

## Fuessnoote
August Langenbeck

Dr **August Langenbeck** (* 14. Januar 1912 z Wubbrdaal, † 26. April 1981 z Stuegert) ischt a deitscher Kirchamusiker (Organischt, Kantor, Dirigent) gwäa. 

## Aus seim Leaba
Dr August Langenbeck kommt am 14. Januar 1912 z Wubbrdaal uff d Welt. Scho em friha Kendesalder ziagt’r mit seine Leit om an d Nordsee, wo-nr au aufwechst. Noch seim Abidur wuud’r Schialer vom Clemens Kraus ond vom Karl Straube. Sei erschda Stell als Kantor kriagt’r an dr Lukaskirch en Stuegert. Em Johr 1937 ibrnemmt’r d Leidong vom Chor an dr Stuegerter Pauluskirch. Em Alder vo 28 Johr wuud dr August Langenbeck zor Wehrmacht eizoga, om Kriagsdenscht zo leischda. Em Oschluss kommt’r bei de Franzosa en Gfangaschaft. 1948 schliaßlich ischt’s-em vorgennt, entlassa zo werra. Kaum wiider zruck en Stuegert, vorsiht’r wiider sei gwohnts Amt an dr Pauluskirch. Zääa Johr späder wuud’r – zamma mit-em Karl Gerok – Kantor an dr Stuegerter Stiftskirch. Des ischt d Hauptkirch vo dr Evangelischa Landeskirch en Wirdaberg. Glei en seim erschda Denschtjohr grendet’r da Stuegerter Kandadachor ond ruaft dui Konzertreihe *Stunde der Kirchenmusik* ens Leaba. Neabaher leidet’r d Abdeilong Kirchamusik beim Siddeitscha Rundfunk En dera Zeit macht’r au d Bekanntschaft mit-em jonga Helmuth Rilling ond setzt sich mit ganzer Kraft drfir ei, dass dr sell z Stuegert ghalda ond Kantor an dr Gedächtniskirch wuud.

Am 26. April 1981 schliaßt dr August Langenbeck z Stuegert seine Auga fir emmer. 69 Johr alt isch der Moo worra.

## Litradur
* Siegfried Bauer: *Württembergische Größen der Kirchenmusik*, a Ardikel en dr *Festschrift Landeskirchenmusikfest 2017*, rausgäa vo de *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Ausgab 3/2017, S. 64–73 
* Lueg d Weblink

## Weblinks
* D Gschicht vo dr Stuegerter Stiftsmusik mit-ma Bildle vom August Langenbeck
* A kurzer Lebenslauf bei ''Bach Cantatas Website'' (uff Englisch)
* Diskografii

## Fuaßnoda
Felix Hemmerlin

Dr **Felix Hemmerlin** (* 1388 oder 1389 z Züri; † öpe 1460 vermuetli z Luzärn) isch e Schwiizer Theoloog, Jurischt, Chilepolitiker und Schriftsteller gsi.

## Läbe
Dr Felix Hemmerlin isch ine alti Zürcher Bürgersfamilie gebore worde. Sid öpe 1411 isch er Kanoniker am Stift z Züri gsi. Ane 1413 het er z Erfurt s Studium vom Chilerächt agfange und vo 1425 a het er z Bologna wyter studiert, won er dr Doktertitel übercho het. 1430 isch er zum Prieschter gweit worde.

Vo 1411 bis 1437 isch dr Hemmerli Chorherr vom Stift Sankt Mauritius z Zofige gsi und vo 1412 bis 1454 au Chorherr am Grossmöischter z Züri. Vo 1421 bis 1455 het er derzue s Amt vom Probscht a dr Kathedraale z Soledurn im Bischtum Losann ghe. Er het die beide Chilekonziil i dr erschte Helfti vom 15. Joorhundert bsuecht, ane 1414 das vo Kostnitz und vo 1432 bis 1435 das z Basel. Immer wider het er dr schlächt Läbenswandel vo Pruefskollege i synere Zyt beklagt und het sech do dermit mänge zum Find gmacht. Bi de Schwiizer het e Spottschrift vom Hemmerlin wägem Alte Zürichrieg für Erger gsorgt.

Ane 1454 het dr Bischof vo Kostnitz dr Felix Hemmerli wäge däm syne kritische Schrifte und allerhand Verlümdige z Züri lo gfange nää, het em syni Ämter wäggnoo und schynts syni Biblioteek, wo di gröschti im Bischtum Kostnitz sell gsi sy, lo konfisziere, und er het ne is Franziskanerchloschter z Luzärn gschickt, wo dr Hemmerli es baar Joor het müesse blybe. Z letscht isch er Pfarrer z Penthaz im Bischtum Losann gsi.

## Wärch
* *s Buech vom Adel*, uf latynisch *De nobilitate et rusticitate dialogus*
* *Zum Troscht*, lat. *De consolatione*
* *Vom Striit zwüsche de Adlige und de Schwiizer Buure*, lat. *Processus iudiciarius inter Nobiles et Suitenses rusticos*
* *Gäge schlächti Art dr Gottesdienscht z halte*, lat. *contra negligentes divinum cultum*
* *Traktat vo de Naturheilbäder*, lat. *Tractatus de balneis naturalibus*
* *Vo dr Freiheit vo dr Chile*, lat. *De libertate ecclesiastica*
* *Schrift mit de Chlage wäge dr Gfangeschaft*, lat. *Registrum querele in causa captivitatis*
* *Schrift vo de Bättelmönch*, lat. *De religiosis proprietariis praecepta Domini praedicantibus*
* *Traktat vom Exorzismu*, lat. *Tractatus de exorcismis*

## Literatur
* Balthasar Reber: *Felix Hemmerlin von Zürich*. Zürich 1848.
* Heinrich Walter (Hg.): *Der Exorzismus-Traktat des Felix Hemmerlin.* in: Mediaevistik. Internationale Zeitschrift für interdisziplinäre Mittelalterforschung 20 (2007), S. 215–273
* 
* Colette Halter-Pernet: *Felix Hemmerli, Zürichs streitbarer Gelehrter im Spätmittelalter.* Zürich 2016. ISBN 978-3-0340-1349-9
* Joahnn Jacob Bodmer: *Absonderliche Nachrichten von D. Felix Haemmerleins Leben.* In: *Helvetische Bibliothek: bestehend in historischen, politischen und critischen Beytraegen zu den Geschichten des Schweizerlandes.* Teil 1., Zürich 1735.

## Weblink
* 

## Fuessnoote
Collonges VS

**Collonges** (fp. [a kɔlɔ̃dzə]) isch e Munizipalgmeind im Bezirk vo Sankt Moritz im Kanton Wallis.

## Geografii
Collonges liit zwüsche Sankt Moritz und Martinach. S Dorf isch uf dr rächte Syte vo dr Rhone wisawi vo Evionnaz.

Dr Gmeindbann goot vom Taalbode ganz stotzig dr Bärghang im Oschte z duruff bis zu dr Kreete vo de Dents-de-Morcles (2968.9 m.ü.M.). Dr Bärgbach L'Aboyeu chunt us em riisige Chrache bi dr Alp Arbignon obenabe und het im Taal unde sid der letschte Yschzyt e wyte Schuttfächer gschaffet, wo d Rhone gäge Weschte abglänkt het. Am südleche Rand vo däm Hügel liit s Dorf Collonges.

Vo Collongres goot e Brugg über d Rhone zum Baanhof vo Evionnaz.

## Gschicht
Collonges isch ane 1239 s erschte Mol erwäänt. Es isch vermuetli neu bout worde, wil dr Wildbach L'Aboyeu s früenere Dorf *Arbignon* zerschtöört het.

Ane 1723 het me d Chapelle vo dr Heilige Anna z Collonges zunere Pfarrchile gmacht.

Früener isch obenam Dorf imene Bärgwärch Antrazit gunne worde.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 10,8 % glägu.

## Religion
79,1 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,6 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Collonges ischt dr Fabrice Blanchut (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 488 Iwonru 91,4 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,6 % Titsch, 2 % Talienisch und 5 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Collonges gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Collonges
* 

## Fuessnoote
844

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ludwig II. wird Chönig vo de Langobarde.
* Dr Karl dr Kaali, Chönig vo de Weschtfranke, loot dr Graf Bernhard vo Septimanie lo hiirichte.
* D Wikinger griiffe d Stedt Lissabon und Sevilla aa, wärde derno aber vom arabische Emir vo Córdoba zrugggschlage.
* D Hildegard, Dochter vom Ludwig em Tütsche, wird Äptissi vom Chloschter Münschterschwarzach.
* Dr Esso wird Bischof vo Chur.

## s erschte Mol gnännt
* Detzle, hüt z Baade-Württebärg

## gstorbe
* 11. Januar: dr Michael I., Kaiser vo Byzanz
* 25. Januar: dr Papscht Gregor IV.
* 14. Juni: Hugo, Soon vom Karl em Grosse und Kanzler vom Ludwig em Fromme
* Nithard, Hischtoriker vo de Franke
Ilanz GR

**Ilanz** ( ) isch e politeschi Gmaind im Bezirk Surselva vom Schwizer Kanton Graubünde gsi. Si hät vo 1878 bis 2013 existiert und hät sich us de historische Chliistadt Ilanz/Glion, em Ortsteil *Sontga Clau* und de Ortschaft Strada im Oberland zämmegsetzt – di letschta baida Ort liggend uf da lingga Sitta vom Vorderrhii, Ilanz uf da rächta Sitta churz vor de Mündig vom Glenner, wo vo rächts us em Lugnez chunnt. 

Di ehmolig Gmaind Ilanz isch sit em 1. Januar 2014 en Bstandtail vo da neue politische Gmaind Ilanz/Glion, wo us enere Fusion vo Ilanz mit Castrisch, Ladir, Luven, Pitasch, Riein, Ruschein, Schnaus, Sevgein, Duvin, Pigniu, Rueun und Siat entstanden isch.

## Lüüt
* Georges Darms, Sproochforscher, vo Ruschein
Landmannahellir

**Landmannahellir** isch a gloina Grodda, onda am Hellisfjall, en Berg middla en Suðurland (Südisland). Wenn dr Hekla losgoht, gohsch besser in d Landmannahellir nei, damit nex abgriegsch.

D Landmannahellir gaht 14&nbsp;&#x4D;&#x65;&#x64;&#x65;&#x72; en d Berg nei ond isch, 8&nbsp;m breid ond hat e 4&nbsp;m diefe Degga. Frihr senn'd Baura mid d Schoof nei. Heit isch se für'd Urlauber doh. A paar Hüdda hen se domrom nogschdelld.

## Oinzlnochweis
Arme Ritter

**Arme Riddr**, en Obrschwoba **Bavesa**, en dr Schwyz, em Elsass un em Markgräflerland **Fotzelschnitte**, isch a traditionells Gricht em ganze alemannische Roum. S isch e Esse, wo mer in viil Länder unter verschiidne Name kennt, z.&nbsp;B. als *french toast* odr *pain perdu*.

## Zuabereitig
### Arme Riddr
Albaches Weissbrod odr albachene Wegga werde en Scheiba gschnidda. Nacher d Schnidde in Millich dungga und drnoch i gschlogne Oir odr in e Mischung aus gschlogne Oir und Mehl. Jetz em Fett ausbacha. Bevor mers isst, ka ma Zucker und Zimt odr Kakao drüber struia und mid Fruchtmuas etc. serviere.

### Reiche Riddr
Bi d reiche Riddr werde je zwoi Schnidde vorm Bacha mid Zwetschgemuas etc. gfüllt. D Scheiba sind dicker als bi d Arme Riddr, sonscht identisch.

### Versoffene Jungfern
Bi d Versoffene Jungfern sin d Scheiba dicker und d Millich werd mid Moscht odr Wing ersezt. Dia Variante isch z Fasching recht beliabt. E witare Variation isch, en Moscht odr Wing mid Millich z vermische. Des darf it verwexlet werde mid de ebefalls traditionelle *Versoffene Jungfern aus Franke*, wo süasse Nocke sin und wo au z Schwobe und z Allgai gern kochd und gesse werde.

## Lueg au
* D schwäbisch Kuche
* Ofaschlupfer

## Litratur
* Aegidius Kolb, Leonhard Lidel : *D’ schwäbisch’ Kuche*, 18. Auflage, 2017. ISBN 978-3928934022
* Karola Wiedemann, Martina Kiel: *Schwäbisch kochen*, Graefe und Unzer, 2010. ISBN 3833816309 (S. 54)

## Weblink

* Versoffene Junfern Rezept uf eatsmarter.de
* Bavesen „Bayern kulinarisch“ uf bayern.by
* Fotzelschnitten uf chuchitisch.ch

## Beleg
Maria Vesperbild

**Maria Veschperbild** isch en Ortsdeil vo dr Gmeind Zeamatshausa im Landkreis Günzburg vom Regierigsbezirk Schwaabe z Bayre und e berüemte Wallfaartsort 30 Kilometer südlech vo Augschburg.

Jedes Joor pilgere es baar hunderttuusig Mönsche uf Veschperbild zum i dr Chilche vor em Bild vo dr Muettergottes en Adacht z fyre; bsunders vil chöme zum Fyrtig Maria Himmelfaart am 15. Augschte. D Bezeichnig Veschperbild isch dr dütsch Name für en Figuregruppe, wo i dr Kunschtgschicht *Pietà* heisst.

Sid 1650 isch am Wäg vo Zeamatshausa uf Langeneufne e Fäldchappele gstande, wo ane 1725 dur e Wallfaartschilche ersetzt worden isch. Scho im Joor 1754 het me di neui Chilche bout. Dr Hochaltar isch us em 1960i.

Nid wyt vo dr Veschperbild-Chilche isch bim Schloss Seyfridsbärg e Lourdes-Grotte, wo d Pilger bi dr Figur vo dr Maria Cherze azünde und Votivgabe ablegge.


Maria Vesperbild (Kirche).JPG|d Wallfahrtschilche Maria Veschperbild
Ziemetshausen Maria Vesperbild 410.jpg|dr Hochaltar mid em Veschperbild im Straalechranz


## Weblink

* Website vom Wallfaartsort Maria Veschperbild
Kathedrale St. Mariä Himmelfahrt (Chur)

D **Kathedrale Maria Himmelfaart** i dr Stadt Chur im Kanton Graubünde isch d Chilche vom Bischof vo Chur. Si treit dr Name vo dr Maria Himmelfaart.

Uf em Hügel, wo markant über dr Stadt Chur liit, isch dr «Hof» mid Ringmuure und Dürm, wo dr Sitz vom Bischof isch, und am öschtleche Rand vo däm Areal stoot d Kathedrale. Es isch aznää, ass scho dr erscht Bischof vo Chur, wo me dank ere Kwelle us em Joor 451 kennt, dr Asinio, e Bischofschilche gha het.

D Chilche, so wie me se im Ganze no hüt gseht, isch vo dr Middi vom 12. Joorhundert a im spotromanische Stil bout worde. Si het d Grundform von ere Basilika mit drü Joch überem Middelschiff, zwei Syteschiff und em Chorruum. Am 19. Juni 1272 isch d Kathedrale fertig gsi und ygweit worde.

Vo der früemiddelalterleche Bischofschilche sind schöni Reliefplatte us Vinschgauer Marmor vo Laas erhalte blibe. Vor dr Krypta het s grossi romaneschi Steifigure vo de vier Aposchtel. Dr Hochaltar und es Veschperbild het dr Jakob Russ i dr Zyt bis ane 1492 gschnitzlet.

Ane 1811 isch s im Hof zum ene Grossbrand cho, und drufabe het me näbem nördleche Syteschiff dr neu Durm bout.

I dr Kathedrale wird e wärtvolle Domschatz mid Sache sid em Middelalter ufbewahrt.

Rund um d Liturgii finde under im Programm «Dommusig Chur» verschidnegi Forme vo Chilemusig statt. Der Domchor isch ane 1854 gründet worde.

## Literatur
* Jutta Betz, Gregor Peda: *Kathedrale St. Mariä Himmelfahrt zu Chur: Diözese Chur, Kanton Graubünden.* Passau 2009, ISBN 978-3-89643-738-9.

## Weblink

* Gschicht vo dr Kathedrale uf bistum-chur.ch

## Fuessnoote
Martin Rößler

Dr **Martin Rößler** (* 28. März 1934 z Pforze) ischt a deitscher Kirchamusiker, evangelischer Theolog ond Hochschuellehrer em Ruhestand. 

## Aus seim Leaba
Dr Martin Rößler ischt am 28. Merz 1934 z Pforze uff d Welt komma. Noch-em Abidur hot’r z Esslenga Kirchamusik studiirt ond hendrher noh evangelischa Theologii druffgsaddlet. Als Ausstudiirder hott’r am Diibenger Stift dui Stell vo-ma Musikdirekdor ausgiabt ond neabaher en sellra Stadt da Organischdadenscht an dr Stiftskirch vorseha. Späder isch dr Rößler Gemeindepfarrer vo Hagelloch ond Bronnweiler worra. Noch seira Dokdorarbet ond dr Hochschuelpriafong isch der Moo vo dr Universideet Diibenga zom außerordentlicha Professor ernannt worra. Sei Fachgebiit isch *Praktische Theologii* mit de Schwerpunkt Liturgik, Hymnologii ond Kirchamusik gwäa.

Gega Ende vo de 1980er Johr hot mr bei dr Evangelischa Kirch vo Deitschland (EKD) beschlossa, s alde Evangelische Kirchagsangbuach (EKG) durch a vellich neis zo ersetza. Dr wichdigschde Kopf bei de Vorarbeida zo dr Eifihrong vom Evangelischa Gsangbuach (EG) isch dr Martin Rößler gwäa, zomal sich dr sell sowohl als musikalischer wia au als theologischer Hymnologe bereits an Nama gmacht hot. E-ma Haufa Vorträg, Seminar ond Vroostaldonga bei vorschiidene Kirchagmoinda hot’r fir d Akzepdanz vom EG gworba. Des ischt schliaßlich vo 1993 bis 1996 en de oinzlne Landeskircha eigfihrt worra.

A bsondra Spezialideet vom Martin Rößler send emmer seine Liadpredigda gwäa. Ondr deam Begriff vrstoht mr a Predigt, wo net – wia des meischdens dr Fall ischt – uff-ra bestemmda Biblstell fuaßt, sondern om a chrischdlichs Liad romrankt, wo no au vo de Goddesdenschtbesuacher – entweder d Strofa am Stick oder vorteilt zwischa dr Predigt – gsonga wuud.

Seit seira Eremidiirong vorbrengt dr Martin Rößler sein Ruhestand z Reitlenga-Bronnweiler.

## A Auswahl vo seine Schrifda
* 1976: *Die Liedpredigt. Geschichte einer Predigtgattung*
* 1981: *Da Christus geboren war … Texte, Typen und Themen des deutschen Weihnachtsliedes*
* 1990: *Festgedanken. Bronnweiler Predigten zum Kirchenjahr*
* 2001: *Liedermacher im Gesangbuch. Liedgeschichte in Lebensbildern*
* 2006: *Geistliches Lied und kirchliches Gesangbuch*, a Sammlong vo vorschidene Uffsätz
* 2009: *Psalter und Harfe wacht auf! Liedpredigten*

## Litradur
* Siegfried Bauer: *Württembergische Größen der Kirchenmusik*, a Ardikel en dr *Festschrift Landeskirchenmusikfest 2017*, rausgäa vo de *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Ausgab 3/2017, S. 64–73 

## Fuaßnoda
Santa Maria in Calanca

**Santa Maria im Calancataal** (offiziell uf iteliänisch: **Santa Maria in Calanca**; mängmol au **Santa Maria di Calanca**) isch e politeschi Gmeind i der Region Moesa vom Kanton Graubünde.

## Wappe
S Wappe vo Santa Maria zeigt uf blauem Hindergrund und uf ere wysse Wulche die guldegi Gstalt vo der heilige Maria, wo in Himmel ufstygt und e Chrone und e Heiligeschyn het.

Das Bild verwyst uf s Patrozinium vo dr Dorf- und Wallfaartschile Maria Himmelfaart. Die Chile isch ane 1291 s erschte Mol gnännt.

## Geografii
Santa Maria liit am üsserschte Ändi vom Calancataal, mee als 600 Meter über em Taalbode vo dr Moesa näbe dr Gmeind Grono. S alte Dorfzänturm mid dr Chile isch bim ene markante Felsvorsprung bout, wo druff d Ruiine von ere Burg sind, der *Torre Santa Maria*. Weni underhalb vom Dorf liit d Nochbergmeind Castaneda.

Der Dorfbann vo Santa Maria ziet sech wyt über de höch Bärghang bis zu dr Bärgchetti mid em *Piz di Renten*, em *Piz di Rüss* und em *Molera* und zum Näbegipfel vom *Piz de Groven* (2674 Meter über Meer). I de Bärgwälder verstreut lige Mäjesäss und Alpe, wo deils nümm bstosse und scho wider vo Büsch und Wälder zuetekt wärde.

Die andere Nochbergmeinde vo Santa Maria sind Calanca und Buseno.

## Weblink

* d Website vo dr Gmeind Santa Maria in Calanca
* 
* 
* ''Bundesinventar ISOS: Santa Maria in Calanca'' (PDF; 2,1&nbsp;MB)

## Fuessnoote