open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zahnarme

Di **Zahnarme** (Pilosa) sin e Ornig vu dr Suuger. In däre Gruppe wäre d Omaisebäre un d Fuuldier zämmegfasst. Zämme mit dr Panzerete Näbeglaichdier bilde si d Iberornig vu dr Näbeglaichdier (Xenarthra).

Fuuldier un Omaisebäre sin stark an ihri Läbeswyys aabasst un unterschaide sich vum Ussere här dytli vunenander. Omaisebäre hän e langi Schnuure ohni Zehn, lääbe am Boode oder in Baium un frässe Insäkte. Di hitige Fuuldier frässe Bflanze un hän e churzi Schnuure mit bis zue 20 homodonte Zehn. Si lääbe uf Baim. D Riisefuuldier, wu uf em Boode gläbt hän, sin uusgstorbe. Vu dr Panzerete Nääbeglaichdier, wu s hite nume no as Gierteldier git, unterschaide si sich im Fähle vum Hutpanzer. Derwylscht d Monophyli vu dr Nääbeglaichdier insgsamt aidytig isch, sin di Zahnarme as Taxon umstritte.

Scho am Änd vum 18. Johrhundert hän dr Félix Vicq d'Azyr un dr Frédéric Cuvier e baar Diergruppe as **Zahnlosi** (Edentata) zämmegfasst. Näbe dr hitige Nääbeglaichdier hän die au no d Omaiseigel, d Schiebedier un d Ärdfärli yygschlosse. Hit gälte die Suugergruppe nimi as mitenander verwandt.

## Klassifikation
**Ornig Zahnarmi (''Pilosa'')**
* Unterornig *Vermilingua*
** Familie *Cyclopedidae*
*** Zwärgomaisebär (*Cyclopes didactylus*)
** Familie *Myrmecophagidae*
*** Große Omaisebär (*Myrmecophaga tridactyla*)
*** Nerdlige Tamandua (*Tamandua mexicana*)
*** Sidlige Tamandua (*Tamandua tetradactyla*)
* Unterornig *Folivora*
** Familie *Bradypodidae*: Dreifingerfuuldier
***Chragefuuldier (*Bradypus torquatus*)
***Bruunchähl-Fuuldier (*Bradypus variegatus*)
***Wysschähl-Fuldier oder Ai (*Bradypus tridactylus*)
*** Zwärgfuuldier (*Bradypus pygmaeus*)
** Family *Megalonychidae*
***Siidlig Zweefingerfuuldier oder Unau (*Choloepus didactylus*)
***Hoffmann-Zweefingerfuuldier (*Choloepus hoffmanni*)
** Familie † *Megatheriidae*
** Familie † *Mylodontidae*
** Familie † *Orophodontidae*
** Familie † *Scelidotheriidae*

## Literatur
* Gerhard Storch: *Xenarthra (Edentata), Nebengelenktiere, Zahnarme.* In: W. Westheide und R. Rieger: *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere.* Spektrum Akademischer Verlag, München 2004, S. 504–510, ISBN 3-8274-0307-3.
* D. E. Wilson und D. M. Reeder: *Mammal Species of the World.* Johns Hopkins University Press, 2005. ISBN 0-8018-8221-4

## Weblink
Valens

Dr **Valens** (mit vollem Name *Flavius Julius Valens*, griechisch *Oualis* Οὐάλης, * 328 im pannonische Cibalae; † 9. August 378 in dr Schlacht vo Adrianopel) isch e römische Kaiser im Oste in de Joor  364 bis 378 gsi.

## Gschicht
Dr Valens het im Joor 366 dr Gegekaiser Procopius bi Thyateira z Lydie besigt und lo hiirichde.
D Stroofexpedizioon vo 367 bis 369 gege d Gote, wo dr Drubbeufstand understützt gha häi, isch nid seer erfolgriich gsi. 376, wo d Gote vo de Hunne aagriffe worde si, het dr Valens iine erlaubt, über d Donau in s Riich z choo und sich z Thrakie niiderzloo. D Verspräche vo de Römer de Gote gegenüber si aber nid iighalte worde, die häi en Ufstand gmacht, und dr Valens isch 377 gege sä in s Fäld zooge. In dr Schlacht vo Adrianopel im Joor 378 isch dr Valens besigt worde, umchoo und e groosse Däil vo siner Armee vernichdet worde. Das isch as Katastrofe aagluegt worde und es het spööter Lüt gee, wo in dere Niiderlaag dr Aafang vom Ändi vom Römische Riich gsee hai.

Wäärend siner Regierigszit het sich dr Valens mit de theologische Brobleem müesse usenandersetze, wo in dr Zit vo sine Vorgänger ufchoo si. Es het Verfolgige vo häidnische Filosofe gee, doch sunst isch dr Valens de Häide gegenüber tolerant gsi. Im Strit zwüsche de Aahänger vom Nicänum und de Arianer oder gnauer Homöer het dr Valens d Arianer understützt, was en üsserst umbeliebt gmacht het, no mee wil s zu herte Usschritige gegenüber de Nicäner choo isch. Chilleväter wie dr Athanasius und dr Basilius häi im Valens si Religionspolitik abgleent.

## Liddratuur
* Jan den Boeft, Jan Willem Drijvers, Daniel den Hengst, Hans C. Teitler (Hrsg.): *Ammianus after Julian. The Reign of Valentinian and Valens in Books 26–31 of the Res Gestae.* Brill, Leiden 2007, ISBN 978-90-04-16212-9 (= *Mnemosyne Supplementa,* Band 289).
* Alexander Demandt: *Die Spätantike*. 2. Auflage. C. H. Beck, München 2007, ISBN 978-3-406-55993-8, S. 136–154 (= *Handbuch der Altertumswissenschaft,* 3. Abteilung, 6. Teil).
* Noel Lenski: *Failure of Empire. Valens and the Roman State in the Fourth Century A.D.* University of California Press, Berkeley 2002, ISBN 0-520-23332-8.
* Franz Josef Wiebe: *Kaiser Valens und die heidnische Opposition.* Habelt, Bonn 1995, ISBN 3-7749-2678-6.

## Weblingg

*
Ostgoten

D **Oschtgoote** sind es germanischs Volch gsii.

Me dänkt, ass si vom eltere Volch vo de Greutunge chöme, wo i de Länder a dr undere Donau im Piet vom Römische Rych gsi sind.

Dr König Theoderich dr Grooss het am Ändi vom füüfte Joorhundert für Oschtroom mit sym Heer s Land Itaalien eroberet. Em Theoderich sy Königspalascht isch z Ravenna gsi.

Eerscht i dr Middi vom sächste Joorhundert isch s sälbständigen Oschtgooterych vo de Byzantiner underwoorffe worde, und es paar Joor drufabe sind d Langobarde uff Itaalie cho; denen iires Rych het’s de bis im spoote achte Joorhundert gää.

## Literatur
* 

## Lueg au
* d Lischte vo de Könige vo den Oschtgoote
* Terwinge
Weströmisches Reich

S äigentlige **Weströmische Riich**, au **Westrom** oder **Westriich** (*Hesperium Imperium*), isch im Joor 395 us dr letschte Däilig vom Römische Riich under de bäide Söön vom Kaiser Theodosius I. entstande: Dr elteri Arcadius het z Konstantinopel über „Ostrom“ gherrscht und dr Honorius zerst vo Mailand, denn vo Ravenna us über „Westrom“. Die weströmische Kaiser häi nume no in Usneemefäll in dr Stadt Rom residiert. 

S Ändi vom Weströmische Riich isch – je noch Sichtwiis – im August 475 mit dr Verdriibig vom Julius Nepos, em letschte weströmische Kaiser, wo vom oströmische ''Augustus'' Zenon anerkennt worden isch,  dur dr weströmisch Fäldheer Orestes, im August 476 mit dr Absetzig vom jugendlige Usurpator und Geegekaiser Romulus Augustus (spöttisch „Romulus Augustulus“ gnennt) dur dr weströmisch Generaal Odoaker oder im Joor 480 mit dr Ermordig vom Julius Nepos, wo in d Brovinz Dalmatia gflüchdet isch, sich aber immer no as dr ''Augustus'' vo Westrom betrachdet het.
## Liddratuur

* Henning Börm: *Das weströmische Kaisertum nach 476*. In: Josef Wiesehöfer u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Monumentum et instrumentum inscriptum*. Stuttgart 2008, S. 47-69.
* Averil Cameron u.&nbsp;a. (Hrsg.): *[[The Cambridge Ancient History]]*. Bd. 13 und 14, 2. nöigstalteti Uflaag, Cambridge 1998–2000.
* Alexander Demandt: *Die Spätantike*. 2. erwiitereti Uflaag. Münche 2008.
* Adrian Goldsworthy: *The Fall of the West*. London 2009. (Populärwüsseschaftligi Daarstellig.)
* Andreas Goltz: *Marcellinus Comes und das "Ende" des Weströmischen Reiches im Jahr 476*. In: Dariusz Brodka u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Continuity and Change. Studies in Late Antique Historiography* (Electrum 13). Krakau 2007, S. 39-59.
* Guy Halsall: *Barbarian Migrations and the Roman West, 376–568*. Cambridge 2007.
* Peter J. Heather: *The Fall of the Roman Empire*. London 2005.
* Dirk Henning: *Periclitans res Publica: Kaisertum und Eliten in der Krise des weströmischen Reiches, 454/55–493*. Stuttgart 1999.
* John F. Matthews: *Western Aristocracies and Imperial Court, A. D. 364–425*. Oxford 1975.
* Marinus Antony Wes: *Das Ende des Kaisertums im Westen des Römischen Reichs*. Den Haag 1967.
Konsulat

**Konsulat** stoot für:

* e Verdrätig vom ene Staat im Usland wo sich um d Inträsse vo de Bürger vom Staat won si verdrätet kümmeret, im Geegesatz zun ere Botschaft, wo iire Staat diplomatisch duet verdräte.
* es Amt im alte Rom, wo sit dr Abschaffig vom Köönigsdum existiert het
* e stedtischi Verwaltigsiirichdig im Süde vo Frankriich under em *Ancien Régime*
* d Epoche in dr französische Gschicht, wo dr Napoleon dr Erst Konsul gsi isch
King Ku$ha

Dr **King Ku$ha** (* 29. Juli 1994 z Gjilan, Albanie; bürgerlich *Kushtrim Behluli*) isch e albanische Rapper, wo sit 2010 bim Münchner Plattelabel ASR Music Group under Vertrag isch.

## Biografi
Anne 2010 het de Kushtrim Behluli aagfange Text un Musik z schribe. Si erschti Single *Du Hala* het er as *King Ku$ha* anne 2011 veröffentlicht. Im gliche Johr het er au ne Duo mit em Rapper *Black-B* veröffentlicht unter em Titel *Ket Sen*. Im Johr 2012 het er d Single *P*ssy 'Ra* uusebrocht.

## Discografi (Single)
* 2011: *Du Hala*
* 2011: *Ket Sen* feat. *Black-B*
* 2012: *P*ssy 'Ra*

## Weblink
* King Ku$ha Twitter
* King Ku$ha Instagram
* King Ku$ha Facebook
Consulat

S **Konsulat** (latiinisch *consulatus*), s Amt vom ene **Konsul** (latiinisch *consul*&nbsp;), isch s höggste zivile und milidäärische Amt vo dr Ämterlaufbaan *([[cursus honorum]])* in dr Römische Republik gsii. Es het bis in d Spootantike existiert, het aber, wo d Kaiserzit aagfange het, e groosse Däil vo sinere politische Bedütig und Macht verloore.

Jeedes Joor het s römische Volk zwäi Konsul gweelt. Sit 153 vor dr Zitwändi häi si iir Amt am 1. Jänneraadräte, und dä gältet sit denn as Jooresaafang, wil d Konsul die eponyme (griechisch: „wo dr Naame git“) Beamte vo Rom gsi si, wo d Joor noch ene benennt worde si. Für d Jooresaagoob het mä d Nääme vo de bäide Konsul im Ablativ hinderenander aagee, z. B. wemm mä bim ene Eräignis *Cn. Domitio C. Sosio consulibus* drzue schribt, bedütet das, ass es im Joor 32 vor dr Zitwändi bassiert isch, wo dr Gnaeus Domitius und dr Gaius Sosius Konsul gsi si. En ehemoolige Konsul (*consularis* bzw. Konsular) het immer e bsundrigs Aasehä gnosse und und het zur senatorische Elite ghöört.

## Liddratuur
* Hans Beck, Antonio Duplá, Martin Jehne, Francisco Pina Polo (Hrsg.): *Consuls and Res Publica. Holding High Office in the Roman Republic.* Cambridge University Press, Cambridge 2011.
* Jochen Bleicken: *Die Verfassung der römischen Republik. Grundlagen und Entwicklung* (= *Uni-Taschenbücher.* Band 460). 3., durchgesehene Auflage. Schöningh, Paderborn u.&nbsp;a. 1982, ISBN 3-506-99173-6, S. 74–83.
* Robert Bunse: *Das römische Oberamt in der frühen Republik und das Problem der „Konsulartribunen“* (= *Bochumer Altertumswissenschaftliches Colloquium.* Band 31). WVT – Wissenschaftlicher Verlag Trier, Trier 1998, ISBN 3-88476-290-7 (zugleich Dissertation, Ruhr-Universität Bochum 1997).
* Tim Cornell: *The Beginnings of Rome. Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars (c. 1000–264 BC).* Routledge, London u.&nbsp;a. 1995, ISBN 0-415-01596-0.
* Andrew Lintott: *The constitution of the Roman Republic.* Clarendon Press, Oxford u.&nbsp;a. 1999, ISBN 0-19-815068-7.
* Mischa Meier: *Das Ende des Konsulats im Jahr 541/42 und seine Gründe. Kritische Anmerkungen zur Vorstellung eines „Zeitalters Justinians“.* In: *Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik.* Band 138, 2002, S. 277–299.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Konsul

**Konsul** bezäichnet:

* e Person im diplomatische Dienst
* d Inhaaber vom höggste und wichdigste Amt 
** dr Consul in dr Römische Republik im Alterdum
** dr Proxenos im antike Griecheland, wo mit em römische Consulat verwandt gsi isch und däilwiis äänligi Ufgoobe gha het
** dr Sufet in phönizische Stedt wie Tyros und bsundrigs in Nordafrika (Karthago)
* e läitende Verwaltigsbeamte von ere stedtische Kommune im middelalterlige Italie
* en Aaghöörige vo dr franzöösische Exekutive wäärend de letschte Joor vo dr Erste Franzöösische Republik
Isaurier

D **Isaurier** (au **Isaurer**) si en antike Volksstamm im Süde vo Chläiasie gsi. Iiri Häimet Isaurie isch e Gebirgsland, wo zwüschen em antike Kilikie und Lykaonie lit und e römischi Brovinz, *Isauria*. In dr Antike si si as Röiber und Chrieger gfürchtet gsi und häi vom spoote 5. Joorhundert in dr oströmische Armee as Soldate Karriere gmacht. Dr Kaiser Leo I. het sä as Geegegwicht zu de gotische Drubbedäil iigsetzt. Wie wichdig die isaurische Drubbe gsi si, gseet mä dra, ass äine vo iire Generääl vom Leo proteschiert und spööter under em Naame Zenon zum Kaiser erhoobe worde isch. Under em Kaiser Anastasios I. si si aber as Machtfaktor usgschaltet worde.

Mä sött dä Volksstamm nit zu verwäggsle mit dr syrische Dünastii, wo vom Kaiser Leo III. gründet worde isch und wo vo 717 bis 802 s Byzantinische Riich regiert het. Si wird vilmol und falsch as *Isaurischi Dünastii* bezäichnet.

## Liddratuur
* Hugh Elton: *The Nature of the Sixth-century Isaurians*. In: Geoffrey Greatrex, Stephen Mitchell (Hrsg.): *Ethnicity and culture in Late Antiquity*. Duckworth u. a., London 2000, ISBN 0-7156-3043-1, S. 293–307.
* Karl Feld: *Barbarische Bürger. Die Isaurier und das Römische Reich.* de Gruyter, Berlin u. a. 2005, ISBN 3-11-018899-6 (*Millennium-Studien*. Bd. 8), (Zugleich: Berlin, Freie Univ., Diss., 2004).
Leo II. (Byzanz)

Dr **Leo II.** (, * August/Septämber 467; † Novämber 474) isch im Joor 474 e churzi Zit byzantinische Kaiser gsi.

Dr Leo isch dr Soon vom Zenon und dr Ariadne, dr Dochder vom Leo I. und dr Verina gsi. Nochdäm dr *Caesar* Patricius besitigt gsi isch, isch dr Leo as dr neggst männlig Verwandti vom Leo I. im Oktober 472 zum *[[Caesar (Titel)|Caesar]]* und Dronfolger erhoobe worde. E Joor druf, woorschiinlig am 17. Novämber 473, isch dr Bueb zum *[[Augustus (Titel)|Augustus]]* und Mitkaiser ernennt worde.

Noch em Dood vo sim Groossvater am 18. Januar 474 het dr jung Leo nominell d Elläiherrschaft übernoo, aber scho am 29. Januar het er si Vater Zenon zum Mitkaiser kröönt. Dr Leo isch im Novämber 474 noch zää Möönet as Kaiser an ere umbekannte Chrankhet gstorbe und und het dr Zenon as Elläiherrscher im Oste hinderloo.

## Liddratuur
* Brian Croke: *The Imperial Reigns of Leo II*. In: *[[Byzantinische Zeitschrift]]* 96, 2003, S. 559–575, .

## Weblingg
*
Narses

Dr **Narses** (; * um 490; † 574 z Rom) isch en Öinuch und General vom oströmische Kaiser Justinian gsi.

## Lääbe
Dr Narses isch us em sogenannte *[[Persarmenien|Persarmenie]]* cho, also däm Däil vo Armenie, wo vo de Sassanide bsetzt gsi isch. Dört isch d Kastrazioon im Geegesatz zum Oströmische Riich erlaubt gsi und dr Narses isch kastriert worde. Er isch spööter uf Konstantinopel gange und isch under em Justinian I. *[[primicerius]] sacri cubiculi*, d. h. e Verwalter vo de kaiserlige Finanze, worde. Wäärend em Nika-Ufstand 532 het er s Verdraue vom Kaiser und vo siner Frau Theodora erworbe. 538 isch er as Zivilist mit ere Armee uf Italie gange, wo dr *[[magister militum]]* Belisar sit 535 d Ostgoote  bekämpft het. Die bäide Fäldheere si aber nid uschoo zämme, dorum het mä dr Narses zrugggrüeft, und dr Belisar het 540  Ravenna erooberet. Es het bis 541 Friide gherrscht, bis d Goote under em nöije Köönig Totila wider häi afo kämpfe. Wo s im Belisar nid glunge isch, für Rue z sorge, isch dr Narses 551 zum Oberbefäälshaaber vo de kaiserligen Drubbe in Italie ernennt worde. Er het im Summer 552 d Ostgoote uf de *[[Busta Gallorum]]* (in dr Nööchi vo Gualdo Tadino z Umbrie) und im Herbst am *[[Schlacht am Mons Lactarius|Mons Lactarius]]* (hüte Monte Angelo zwüsche Neapel und Salerno) vernichdend gschlaage. Dr Totila isch in dr erste Schlacht umchoo, si Noochfolger Teja in dr zwäite. D Ostgoote häi d Germane nördlig vo de Alpe um Hilf bittet und en alemannisch-fränkischi Armee under em Butilinus isch in Italie iigfalle. Dr Narses het sä im Herbst 554 in ere entschäidende Schlacht am Casilinus vernichdet. Er isch in de Joor druf in Italie bliibe, het dr Widerufbau vo dr Infrastruktuur gläitet und die oströmisch Herrschaft über s Land konsolidiert.

Am Aafang vo 568 het en dr nöiji Kaiser Justin II. abgsetzt und zrugggrüeft; er isch aber z Italie bliibe, won er 574 as alte Maa gstorbe isch.

## Liddratuur
* Neil Christie: *Invasion or invitation? The Lombard occupation of Northern Italy*. In: *Romanobarbarica* 11, 1991, S. 79–108.
* 
* John R. Martindale: *[[The Prosopography of the Later Roman Empire]] IIIb*. Cambridge 1992, S. 912–928, ISBN 0-521-20160-8.
Excubitores

D **excubitores** (griech. ἐξκουβίτορες) si e Elitedrubbe gsi, wo in dr Spootantike die wichdigsti Garde vom oströmische Kaiser bildet het. 

D Drubbe isch dreihundert Maa stark gsi und isch um 460 vom Kaiser Leo I. ufgstellt worde, wo denn d Handligsschbiilrüüm vom Herrscher het welle vergröössere. Die ursprüngligi Liibwache, d *scholae palatinae* und d *protectores domestici*, wo noch 312 d Prätorianer ersetzt häi, si Paradedrubbe worde und häi kuum me Wärt as Kämpfer gha. Und sonigi het dr Kaiser brucht, wil er denn im ene Machtkampf gege dr Armeemäister Aspar gstande isch, und nid het chönne sicher si, wo d Löialidäät vo de alte Gardiste glääge isch. Mit ere nöije Elitedrubbe, wo nume im Kaiser ergääbe gsi isch, isch dr Leo mächdige Aristokrate und Milidäär gegenüber unabhängiger gsi. Öbbe zur gliiche Zit het dr Kaiser au no e Gsetz erloo, wo s nume no usgweelte Würdedrääger erlaubt gsi isch, bewaffneti Aahänger *([[Bucellarius|bucellarii]])* um sich z haa. Scho in dr früeje Kaiserzit het mä Soldate, wo Wach gschoobe häi, uf Latiinisch as *excubitores* bezäichnet; dr Leo het dä Naame ufgriffe. D Drubbe het scho 471 zäigt, was si cha läiste, wo noch em Mord vom Aspar däm sini Aahänger dr Kaiserbalast aagruffe häi und vo de *excubitores* abgeweert worde si.
 
S Amt vom Befäälshaaber vo dr nöije Garde, em *[[comes]] excubitorum*, isch scho seer füe e Sprungbrätt zu Hööcherem worde. Mee as äi *comes* isch sälber Kaiser worde, so dr Justin I., de Tiberios I. und dr Maurikios. Si si au as Fäldheere iigsetzt worde oder häi oströmischi Armeä begläitet und d Generääl im Naame vom Kaiser kontrolliert. Au d *scribones*, wo vilmol chliineri Abdäilige vo dr Garde kommandiert häi, si wichdig gsi und häi hüfig Spezialufdräag usgfüert. Dr *scribo* Anthinus öbbe het im Ufdraag vom Kaiser Justinian I. 546 dr römisch Bischof Vigilius verhafdet und uf Konstantinopel brocht und au 653 het e Grubbe vo *excubitores* dr Babst Martin I. verhafdet. D Gardiste si mänggisch au as Hänker iigsetzt worde.

Wo die oströmischi Armee in dr Middi vom 7. Joorhundert im Lauf vo dr Islamische Expansion meermols vo de Araber besigt worde isch, isch si grundlegend umstrukturiert worde. S Amt vom *[[magister militum]]* isch verschwunde und dr Charakter vo de *excubitores* het sich stark veränderet. Um 750 si si zämme mit de *scholae* in Elite-Regimänter (*[[Tagma (Einheit)|Tagmata]]*) umgwandlet worde und häi denn bis ins 11. Joorhundert dr Chärn vo dr byzantinische Kaisergarde und vo de verschiidene Expedizionskoor bildet. S *Tagma* vo de ἐξκουβίτορες wird zum letschte Mol in dr Armee vom Kaiser Alexios I. bi dr verheerende Schlacht vo Dyrrhachion gege d Normanne im Joor 1081 erwäänt.

## Liddratuur

* A. H. M. Jones: *The Later Roman Empire. 284–602. A Social economic and administrative Survey.* Band 2. Blackwell, Oxford 1964, S. 658f.
* 
* Mary Whitby: *On the omission of a ceremony in mid-sixth century Constantinople: candidati, curopalatus, silentiarii, excubitores and others.* In: *[[Historia (Zeitschrift)|Historia]].* 36, 1987, S. 462–488.
Zenon (Kaiser)

Dr **Zenon**, , latiinisch **Flavius Zeno**, († 9. April 491), isch vom 29. Januar 474 bis zu sim Dood dr oströmisch Kaiser gsi. As Elläiherrscher het er Novämber 474 afo regiere. Si Herrschaft isch vom ene 20 Moonet lange Exil vom Januar 475 bis August 476 underbroche worde.

Dr Zenon het ursprünglig Tarasicodissa oder Trascalissaeus ghäisse und isch en Isaurier gsi. Er isch in dr oströmische Armee zum General ufgstiige und het em Kaiser vo Byzanz Leo I. in sim Machtkampf gege e *[[magister militum]]* Aspar ghulfe. Noch em Dood vom Aspar isch er sälber zum *magister militum* ernennt worde und het d Dochder vom Leo döfe hüroote. Noch em Dood vom Leo I. isch im Zenon si äinzig Soon as Leo II. Kaiser worde, isch aber churz druf im Joor 474 gstorbe und dr Zenon het d Herrschaft übernoo.

Im Zenon si Regierigszit isch brägt gsi vo Volksufständ und Kämpf zwüsche religiöse Extremiste. Ussepolitisch isch er eender erfolgriich gsi und het d Posizioon vom Oströmische Riich chönne stabilisiere. Gegen e Undergang vom weströmische Kaiserdum (476 bzw. 480) het er nüt chönne mache. Formal isch er vo denn aa dr Kaiser vom ganze Römische Riich gsi, het sich aber uf d Verdäidigung und Konsolidierig vo Ostrom konzentriert. Dr Köönig vo de Ostgoote, dr Theoderich, won en im Balkan bedroot het, het er uf Italie gschickt zum dr Odoaker, wo dört gherrscht het, z stürze.

Wo dr Zenon am 9. April 491 gstorbe isch, het sich si Frau Ariadne mit eme füerende Mitgliid vom Hoof, em Flavius Anastasius, verhürootet und iin zum Kaiser gmacht.

## Liddratuur

* Brian Croke: *Dynasty and Ethnicity: Emperor Leo I. and the Eclipse of Aspar*. In: *[[Chiron (Zeitschrift)|Chiron]]* 35, 2005, S. 147–203.
* Karl Feld: *Barbarische Bürger: Die Isaurier und das Römische Reich.* De Gruyter, Berlin 2005, ISBN 3-11-018899-6 (= Millennium-Studien, Band 8).
* Arnold Hugh Martin Jones: *The Later Roman Empire 284–602. A Social, Economic and Administrative Survey.* Blackwell, Oxford 1964 (3 Bänd, Noochdruck in 2 Bänd 1986), S. 224–230.
* 
* Gregor Weber: *Zeno.* In: Manfred Clauss (Hrsg.): *Die römischen Kaiser. 55 historische Portraits von Caesar bis Iustinian.* Beck, Münche 1997, ISBN 3-406-42727-8, S. 412–415.

## Weblingg

*
Dalmatien

**Dalmazie** (in de südslawische Sprooche *Dalmacija* / Далмација, latiinisch *Dalmatia*, italiänisch *Dalmazia*) isch e geographischi und historischi Region an dr Ostküste vo dr Adria. Si lit im Weste und Südweste vo Kroazie und im südwestligste Montenegro. Si goot vo dr Insle Pag im Norde bis über d Bucht vo Kotor im Süde. S südlige Dalmazie gränzt im Oste an Bosnie und Herzegowina. Die wichdigste Stedt si Split, Zadar und Dubrovnik.

De Name *Dalmazie* git s sit em 1.&nbsp;Joorhundert und goot uf e Naame vo de *Delmate (Dalmate)* zrugg, eme Stamm vo de Illyrer. Es isch e Provinz vom röömische Rych gsi.

## Liddratuur
* Antoni Cetnarowicz: *Die Nationalbewegung in Dalmatien im 19. Jahrhundert*. Vom "Slawentum" zur modernen kroatischen und serbischen Nationalidee. In: *Menschen und Strukturen.* Band 16 / *Studia Polono-Helvetica.* Band 5 (Originaltitel: *Odrodzenie narodowe w Dalmacji*). Lang, Frankfurt am Main / Berlin / Bern / Bruxelles / New York, NY / Oxford / Wien 2008. ISBN 978-3-631-57418-8. 
* Konrad Clewing: *Staatlichkeit und nationale Identitätsbildung*. Dalmatien in Vormärz und Revolution. In: *Südosteuropäische Arbeiten*. Band 109. Oldenbourg, München 2001. ISBN 3-486-56526-5 (Zugleich Dissertation an der Ludwig-Maximilians-Universität München 1997).
* Aleksandar Jakir: *Dalmatien zwischen den Weltkriegen*. Agrarische und urbane Lebenswelt und das Scheitern der jugoslawischen Integration. In: *Südosteuropäische Arbeiten*. Band 104. Oldenbourg, München 1999. ISBN 3-486-56447-1 (Zugleich Dissertation an der Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg 1997).
* Wolfgang Libal: *Dalmatien.* Stadtkultur und Inselwelt an der jugoslawischen Adriaküste. Prestel, München / London / New York, NY 1999 (Erstausgabe 1990). ISBN 3-7913-2107-2.
* Michael M. Stanić: *Dalmatien*. Kleine Kunstgeschichte einer europäischen Städtelandschaft. Böhlau, Köln / Weimar / Wien 2008. ISBN 978-3-412-20044-2.
* Lothar Waldmüller: *Die Synoden in Dalmatien, Kroatien und Ungarn. Von der Völkerwanderung bis zum Ende der Arpaden (1311)*. In: *Konziliengeschichte*, Reihe A, *Darstellungen*. Schöningh, Paderborn / München / Wien / Zürich 1987. ISBN 3-506-74686-3 (Zugleich Habilitationsschrift an der Universität Augsburg 1980).

## Weblingg
Gesangbuch der Evangelisch-reformierten Kirchen der deutschsprachigen Schweiz

S **Gsangbuech vo de Evangelisch-reformierte Chilene vo de dütschsprochige Schwiiz** (RG) isch s Gsangbuech, wo zur Ziit in de Schwiizer Reformierte Chilene für dütschsprochigi Gottesdienst bruucht werde.

Im Advent 1998 isch es iigführt worde und het s Vorgängerbuech mit gliichem Name, aber de Abkürzig RKG us em Johr 1952 abglöst. Herusgäber vom Gsangbuech isch de *[[Verein zur Herausgabe des Gesangbuchs der Evangelisch-reformierten Kirchen der deutschsprachigen Schweiz|Verei zu de Herusgab vom Gsangbuech vo de Evangelisch-reformierte Chilene vo de dütschschprochige Schwiiz]]* («Gsangbuechverein»), wo s Buech au erarbeitet het. De Erarbeitig isch in enger Zammenarbet mit de römisch-katholische und de christkatholische Chile vo de Schwiiz passiert, so dass di ökumenische Liider im Buech kennzeichnet sind und es au en Überblick über d Liednummere vo de ökumenische Gsäng im römisch-katholische Gsangbuech git. Im Johr 2011 ischa u e DVD usegäh worde, uf der sich d Gsangbüecher vo allne drü Konfessione finde.

De Ufbau vom Buech stoht unterm Leitmotiv «Gottesdienst» und di 868 Lieder und Tekscht sind in folgendi sechs Kapitel glideret:
* Gottesdienst in de Bible: Psalme und anderi Gsäng
* Gottesdienst in de Gmeind
* Gottesdienst im Johreschreis
* Gottesdienst im Tageschreis
* Gottesdienst im Lebenschreis
* Gottesdienst in de Wält

D Liedsätz sind hüfig vierschtimmig und im Gsangbuech sind au mehrsprochigi, främdsprochigi und Dialäktlieder z finde. 

## Weblink
* Reformierts Gsangbuech Website vo de Liturgiikommission vo de evangelisch-reformierte Chilene vo de dütschschprochige Schwiiz

## Einzelnochwis
Seerücken

De Seerugge isch en Hügelzuug uf de Schwiizrsiite vom Undrsee.

## Geografii
De Seerugge volauft vo Weste nach Oste, uf em ganze Gebiet vom ehemolige Bezirk Steckbore und Bezirk Chrüzlinge, flacht vor Romanshorn dänn langsam uus. Uf de Nordsyte fallt er zum Bodesee ab, im Süde häts no anderi chlinneri Hügel, bevors dänn im Tal vo de Thur flach wird. Di höchscht Erhebig vom Seerugge liit ide nöchi vo Sale-Rütene und isch uf 721 m.

## Geologii
De Seerugge isch e Moräne, wo d Gletscher i de letste Iiszit bildet händ. Me cha drumm uf em Seerugge do und döt no en Findling gseh, aso en grosse Stei, wo dor d Gletscher us de Alpe do ane transportiert wore sind.

## Besidlig
Uf em Seerugge sind e paar Dörfer und Wiiler verstreut. Es hät im Weste vil Wald, im Oste mee landwirtschaftlich gnuzti Flächi.

Quär dur de Seerugge füert d Autobahn A7 vo Müllheim noch Chrüzlinge.

Z Lipperschwil, am Südhang vom Seerugge, isch s Conny-Land, en Freizytpark mit Delfin.

## Weblink
Julius Nepos

Dr **Julius Nepos** (* um 430; † 480) isch 474/475 dr letscht Kaiser vom Weströmische Riich gsi, wo vom oströmische Kaiser anerkennt worde isch.

## Lääbe

Dr Julius Nepos isch sit 468 as Noochfolger vo sim Unggle Marcellinus *[[magister militum]] Dalmatiae* gsi und het eso e milidäärischi Schlüsselstellig an dr Nootstell zwüsche West- und Ostrom bsetzt. Dr Kaiser Leo I. het em äini vo sine Niesse zur Frau gee und no churz vor sim Doode 473 dr Ditel „Patricius“. Es isch mööglig, ass scho im Früelig 474 s nöije oströmische Herrscherkollegium Leo II. und Zenon  dr Nepos z Ravenna zum „Caesar“ gege dr machtloosi weströmischi Kaiser Glycerius erhoobe het. Wo dä abgsetzt worde isch, het dr Nepos am 24. Juni z Rom dr Ditel „Augustus“ aagnoo.

Si Herrschaft isch aber dur e Armeemäister Orestes gfäärdet gsi, wil dä sälber über s Riich het welle herrsche. Dr Orestes het dr Julius Nepos im Oktober 475 us Rom gjagd in d Brovinz Dalmatia. Er het denn si Soon Romulus Augustulus zum Kaiser lo usrüefe. Dr Julius Nepos het vo siner Residänz Salona us brobiert, Iifluss uf s Riich z nee. Für d Oströmer, d. h. dr Kaiser Zenon, wo 20 Möönet lang abgsetzt gsi isch, isch dr Nepos dr legitimi weströmischi Kaiser bliibe, au wenn die bäide Geegekaiser Romulus in Westrom und Basiliskos in Ostrom sich offebar geegesitig anerkennt häi.

Im August 476 het dr Odoaker Romulus Augustulus abgsetzt und s Weströmische Riich, wo scho vorhär grösstedäils in meereri germanisch-romanischi Riiche zerfalle gsi isch, isch ändgültig undergange. Italie isch under dr Herrschaft vom Odoaker bliibe, wo sich zum König vo Italie het lo usrüefe und die kaiserlige Insignie uf Konstantinopel gschickt het. Dr Julius Nepos het bis zu siner Ermordig im Joor 480 z Dalmazie gherrscht. Mä wäiss nit, öb hinder em Attentaat gegen en si abgsetzt Vorgänger Glycerius oder dr Odoaker gsteckt het. Nominell si d Germaneriich im Weste no für Joorzäänt under der Oberhohäit vom oströmische Kaiser gstande.

## Liddratuur

* Alexander Demandt: *Die Spätantike*. 2. Uflaag. Münche 2007.
* Dirk Henning: *Periclitans res Publica. Kaisertum und Eliten in der Krise des Weströmischen Reiches 454/5-493.* Stuttgart 1999.
* Arnold Hugh Martin Jones: *The Later Roman Empire 284–602. A Social, Economic and Administrative Survey.* 3 Bänd, Oxford 1964, S. 244 f. (Noochdruck in zwäi Bänd, Baltimore 1986).

## Weblingg

*
Liste der byzantinischen Kaiser

Die **Liste vo de byzantinische Kaiser** git e süstematische Überblick über d Herrscher vom oströmische und denn vom Byzantinische Riich. Alli Kaiser si din vom Konstantin em Groosse (306–337) aa, wo, won er 324 eläi Herrscher über s Römische Riich worde isch, die nöiji Kaiserresidänz Konstantinopel het lo baue und vo däm Zitpunkt aa as dr erst byzantinischi Kaiser gältet, bis zum Konstantin XI. Palaiologos, wo Konstantinopel 1453 an d Osmane verloore het.

In dr Forschig wärde d Herrscher vo dr spätantik-früebyzantinische Faase vom Riich (bis Herakleios 641), wo Latiinisch no d Hoof- und Verwaldigssprooch gsi isch, im Allgemäine au as **oströmischi Kaiser** bezäichnet und wenigstens bis zum Justinian I. no zu de römische Kaiser zelt. Nit zu de byzantinische Kaiser wärde d Tetrarche Diokletian, Galerius, Maximinus Daia und Licinius grächnet, wo vo 284 bis 324 im Oste vom Riich regiert häi. Für d Zit zwüsche 1204 und 1261, wo Konstantinopel as Latiinischs Kaiserriich vo de Chrüzfaarer beherrscht worde isch, wärde d Herrscher vom Kaiserriich Nikaia as byzantinischi Kaiser gfüert. D Herrscher vom Kaiserriich Trapezunt (1204–1461) us dr Dünastii vo de Komnene gälte nit as byzantinischi Kaiser.
## Liste vo de byzantinische Kaiser
### Früebyzantinischs Riich

### Dünastii vom Herakleios

### [[Byzantinischer Bilderstreit|Zit vom Bilderstrit]]

### Makedonischi Dünastii

### Komnene, Dukai und Angeloi

### Laskaride und Palaiologe

## Liddratuur
* Timothy E. Gregory: *A History of Byzantium (Blackwell History of the Ancient World)*. Blackwell, Oxford u.&nbsp;a. 2005.
* Ralph-Johannes Lilie: *Byzanz. Das zweite Rom*. Siedler, Berlin 2003.
* *[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]*. Hrsg. von Alexander Kazhdan. 3 Bde. Oxford/New York 1991.
Toshiro Mifune

De **Toshiro Mifune** (jap.  *Mifune Toshirō*; * 1. Aprile 1920 z Qingdao, Republik China; † 24. Dezember 1997 z Tokio) isch en japanische Schauspiler, Filmproduzent und -regisseur gsi. Er het in 134 Filme mitgschpilt und het dadefür öppe 60 verschidnigi Uszeichnige übercho.

## Läbe
De Mifune isch in de Schtadt Dalian ufgwachse, wo an de Küschte vo China ligt und in dere Ziit vo Japan bsetzt isch gsi. Sin Vater het es Fotogschäft gha, wo de Mifune scho ghulfe het, wo er es Chind isch gsi. Im 1949i isch er in di japanisch Armee iiberufe worde, wo er zu de Luftwaffe cho isch, für di er Luftufnahme gmachet het.

Nach em Chrieg het er Kameramaa welle werde und het im 1946 z Tokio e Schtell bi de Filmgsellschaft Tōhō gfunde. Derte isch er aber nöd Kammeramaa gsi, sondern Schauspiler. Sini erschti Hauptrolle isch im Film *Ginrei no Hate* (1947) di vomene Bankräuber gsi. Die «böse»
Rolle sind ihm zerscht emol blibe, so het er im 1948i in *Yoidore Tenshi* en Gangster gschpilt und 1950 in Rashō-Mon en Räuber. Im 1958 het er in *Die verborgene Festung* en zwilichte General verkörperet, wobi er in di Rolle au humoristischi Element het la iiflüsse.

Zwüsche 1948 und 1965 het er in de meischte Film vom Regisseur Akira Kurosawa d Hauptrolle übernoh. Wältwiti bekannt worde isch de Mifune mit de Rolle vom Ussesiter im Film *Di sibe Samurai* im 1954. Im 1957i het er dann in *Nachtasyl* gschpilt, im gliiche Johr in *Das Schloss im Spinnwebwald*und im 1963i in *Zwischen Himmel und Hölle*, ere Verfilmig vomene Kriminalroman vom Ed McBain.

Bim Filmfeschtival vo Venedig het er d Copa Volti, d Uszeichnig für de bescht Hauptdarstelle, für sini Rolle in de Film *Yojimbo – Der Leibwächter* (1961) und *Rotbart* (1965) übercho. Am em 1966i het er dann au bi internationale Produktione mitgschpilt: In *Grand Prix* vom John Frankenheimer, 1968i in *Hell in the Pacific* vom John Boorman, 1971 in *Soleil rouge* und 1976 in de *Schlacht um Midway* vom Jack Smight. Au in de US-Filmserie *Shogun* het er mitgschpilt und zwar het er derte de Fürscht Toranaga verkörperet.

Im 1962 het er e Prodiktionsfirma gründt, *Mifune Productions* und im 1963 het er zum erschte Mol Regii gführt im Film *Gojū-man-nin no Isan*. Im 1966 het er in Tokio es eigeds Studio eröffnet und im 1981 e Schauspilschuel. D Schuel het aber drei Johr schpöter müesse schlüsse.

## Weblink

* 
* Dütschi Zämefassig vo sinere Biografii
Baetica

**Hispania Baetica** oder nume **Baetica** isch dr latiinischi Naame von ere antike Landschaft und römische Browinz im Süde vo dr Iberische Halbinsle. E groose Däil isch s hütige Andalusie, im Norde isch si bis in d Extremadura gange. Si het iire Naame vom groosse Fluss *Baetis*, em hütige Guadalquivir, überchoo. Dr Naame Baetica isch mit dr arabische Eroberig verschwunde.
## Verwaltig
Baetica isch e senatorischi Browinz gsi. Si isch nid diräkt em Kaiser, sondern em Senat understande, won e Prokonsul mit em Rang vom ene Prätor gweelt het, zum sä regiere. E prokonsularische Legat und e Quästor häi zur Verwaltig vom Prokonsul ghöört.
 
## Iirichdig und Gränze

In dr republikanische Zit het s Gebiet zur Browinz Hispania ulterior ghöört, wo dr Süde und Weste vo dr Iberische Halbinsle umfasst het. Wo dr Kaiser Augustus si Browinzreform gmacht het, isch Hispania ulterior in zwäi Däil ufdäilt worde, in Hispania Baetica (Südoste) und Lusitania (Nordweste). D Baetica het jetzt im Weste und Nordweste e Gränze mit Lusitania ghaa, öbben em Fluss Anas (hüte Guadiana) nooch, im Oste mit dr groosse Browinz Hispania citerior; an dr Middelmeerküste isch die Gränze südwestlig vo Carthago Nova (Cartagena) verloffe und vo dört in Richdig Westnordwest. Spööter het dr Augustus d Gränze verschoobe, sodass d Hispania citerior non e Däil vo dr Baetica öberchoo het; sithär isch d Gränze an dr Küste in dr Nööchi vo dr hütige Stadt Almería verloffe und vo dört gege Nordweste.

Wenn dr Augustus d Browinz iigrichdet het, isch umbekannt. Dr eltisti Beleeg isch en Inschrift us em Joor 2 noch dr Zitwändi, wo *Hispania ulterior Baetica* erwäänt wird. Die offizielli Bezäichnig *Hispania ulterior Baetica* het mä bis in d Zit vom Kaiser Trajan brucht, spööter het d Browinz nume no *Hispania Baetica* oder äifach *Baetica* ghäisse. 

## Liddratuur
* Géza Alföldy: *Fasti Hispanienses. Senatorische Reichsbeamte und Offiziere in den spanischen Provinzen des römischen Reiches von Augustus bis Diokletian*, Steiner, Wiesbaden 1969
* Tilmann Bechert: *Die Provinzen des römischen Reiches. Einführung und Überblick.* von Zabern, Mainz 1999, ISBN 3-8053-2399-9, S&nbsp;65–71.
* Franz Braun: *Die Entwicklung der spanischen Provinzialgrenzen in römischer Zeit*, Berlin 1909
* Carmen Castillo Garcia: *Städte und Personen der Baetica*. In: *[[Aufstieg und Niedergang der römischen Welt]]* Bd. II 3, de Gruyter, Berlin 1975, ISBN 3-11-005838-3, S. 601–654 
* Rudolf Haensch: *Capita provinciarum. Statthaltersitze und Provinzialverwaltung in der römischen Kaiserzeit*, Mainz 1997, ISBN 3-8053-1803-0 
* Patrick Le Roux: *L’armée romaine et l’organisation des provinces ibériques d’Auguste à l’invasion de 409*, Paris 1982, ISBN 2-7018-0002-1
* Daniel Nony: *Die spanischen Provinzen*. In: Claude Lepelley (Hrsg.), *Rom und das Reich in der Hohen Kaiserzeit*, Bd. 2: *Die Regionen des Reiches*, München 2001, ISBN 3-598-77449-4, S. 121–150 (Überblick mit guter Bibliographie)
* Walter Trillmich und Annette Nünnerich-Asmus (Hrsg.): *Hispania Antiqua – Denkmäler der Römerzeit.* von Zabern, Mainz 1993, ISBN 3-8053-1547-3
## Fuessnoote


## Weblingg
Judy Garland

D **Judy Garland** (* 10. Juni 1922 z Minnesota, USA; † 22. Juni 1969 z London, Groaßbritannia; uf d Wält choo as *Frances Ethel Gumm*, isch en amerikanischi Filmschauschbiilere und Sängere gsi.
Iiri bekanntisti Rolle isch die vo dr *Dorothy* im Film *[[Der Zauberer von Oz (1939)|The Wizard of Oz (Der Zauberer von Oz)]]* gsi, wo si din s Lied *[[Over the Rainbow]]* gsunge het. Au hüte isch das äine vo de bekanntiste Film in de USA. D Garland het in e Hufe MGM-Musical gspiilt. Vor allem *[[Meet Me in St. Louis (1944)|Meet Me in St. Louis]]* us em Joor 1944 gältet immer no as e guets Bispil für e MGM-Stil, und d Garland isch äini vo sine bedütendste Interpretinne gsi. 
D Garland het Drooge gnoh und het as schwiirig gulte. MGM het sä 1950 uusegheit und si het denn bis zu iirem Dood en erfolgiichi Karriere as Sängere gha und mee as 1500 Konzärt gee.

## Filmografii
*1929 : *The Big Revue*
*1929 : *A Holiday in Storyland*
*1929 : *The Wedding of Jack and Jill*
*1929 : *Bubbles*	
*1935 : *La Fiesta de Santa Barbara*	
*1936 : *Every Sunday*	
*1936 : *Pigskin Parade*	
*1937 : *Broadway Melody of 1938*	
*1937 : *Thoroughbreds Don't Cry*	
*1937 : *Silent Night*
*1938 : *Everybody Sing*	
*1938 : *Love Finds Andy Hardy*	
*1938 : *Listen, Darling*	
*1939 : *The Wizard of Oz*	
*1939 : *If I Forget You*
*1940 : *Andy Hardy Meets Debutante*
*1940 : *Strike Up the Band*	
*1940 : *Little Nellie Kelly*	
*1941 : *Ziegfeld Girl*	
*1941 : *Life Begins for Andy Hardy*	
*1941 : *Babes on Broadway*	
*1941 : *We Must Have Music*	
*1942 : *For Me and My Gal*	
*1943 : *Presenting Lily Mars*	
*1943 : *Girl Crazy*	
*1943 : *Thousands Cheer*	
*1944 : *Meet Me in St. Louis*	
*1945 : *The Clock*	
*1946 : *The Harvey Girls*	
*1946 : *Ziegfeld Follies*	
*1946 : *Till the Clouds Roll By*	
*1948 : *The Pirate*	
*1948 : *Easter Parade*	
*1948 : *Words and Music*	
*1949 : *In the Good Old Summertime*	
*1950 : *Summer Stock*	
*1954 : *A Star Is Born*
*1960 : *Pepe*	
*1961 : *Judgment at Nuremberg*	
*1963 : *Gay Purr-ee*	
*1963 : *A Child Is Waiting*	
*1963 : *I Could Go On Singing*

## Kwelle


## Weblingg

*
*The Judy Room
*The Judy Garland Database
Chosrau I.

Dr **Chosrau I.** (*Ḫosrau*, []; griechisch: *Chosroes*; alternativi Schriibwiise: *Husrav*, *Xusro*, *Chusro*, *Ḫusraw*),  **Anuschirwan** gnennt („mit dr unstärblige Seel“; *Anūšīr[a]wān* []; † 579), isch vo 531 bis zu sim Dood 579 dr persisch Groossköönig gsi. Er het us em Gschlächt vo de Sassanide gstammt. Si Geburtsdatum isch umbekannt, aber dr Köönig isch woorschiinlig rächt alt worde, wil er scho erwaggse gsi isch, won er uf e Droon cho isch.

Dr Chosrau I. isch dr Geegeschbiiler vom oströmische Kaiser Justinian I. (527–565) gsi. Er het s Sassanideriich uf e Höhepunkt gfüert, was au in dr Saagenwält vom Oriänt Echo het. Si Naame läbt as *Kisra* bis hüte witer as e arabischi Bezäichnig für e Köönig und cha mit em dütsche Wort Kaiser, wo vo *Caesar* chunnt, vergliche wärde.

## Liddratuur

* Henning Börm: *Der Perserkönig im Imperium Romanum. Chosroes I. und der sasanidische Einfall in das Oströmische Reich 540 n. Chr.* In: *[[Chiron (Zeitschrift)|Chiron]]* 36 (2006), S. 299–328.
* Andrea Gariboldi: *Il regno di Xusraw dall’anima immortale. Riforme economiche e rivolti sociali nell’Iran sasanide del VI secolo*. Mailand 2006.
* John Martindale: *[[The Prosopography of the Later Roman Empire]] IIIa* (PLRE). Cambridge 1992, S. 303–306.
* Zeev Rubin: *The Reforms of Khusro Anurshiwan*. In: Averil Cameron (Hrsg.): *The Byzantine and early Islamic Near East.* Bd. 3, Princeton 1995, S. 227–298.
* Klaus Schippmann: *Grundzüge der Geschichte des sasanidischen Reiches*. Darmstadt 1990.
* Josef Wiesehöfer: *Chusro I. und das Sasanidenreich. Der König der Könige „mit der unsterblichen Seele“*. In: Mischa Meier (Hrsg.): *Sie schufen Europa*. Beck, München 2007, S. 195–215.
 
## Weblingg
* ''The Reforms of Khosrow Anushirvan'', verfasst vom Richard Frye
Justinianische Pest

Bi dr so genannte **Justinianische Pest** handlet es sich um e Pandemii, wo zur Zit vom oströmische Kaiser Justinian I. (527–565) usbroche isch, und noch Schetzige bis zu 25 Millione Lüt umbrocht het.  Si het 541 in Egüpte aagfange, isch 542 z Konstantinopel aachoo und het sich bald im ganze Middelmeerruum verbräitet. Si gältet as die grössti Pandemii im antike Öiropa und es isch mööglig, ass si zum Misserfolg vo dr *[[Restauratio imperii]]* vom Justinian bidräit het. Si isch woorschiinlig us Afrika südlig vo dr Sahara oder Indie iigschleppt worde und isch im Norde bis zum Rhii cho, im Oste bis uf Persie. Bis zum Joor 770 isch si öbbe alli zwölf Joor wider usbroche.

Dank dr Darstellig vo de Chrankhäitssümptom im Wärk vom zitgenössische spootantike Historiker Prokopius vo Caesarea (Prokop, *Kriege* 2, 22 ff.) und vom Euagrios Scholastikos, wo sälber chrank worde isch, und dank DNA-Undersuechige vom ene Massegraab bi Sens isch s zimlig unumstritte, ass d Pandemii vom Pesterreger (*Yersinia pestis*) usglööst worde isch.

## Lueg au
* Dr Schwarz Dood

## Liddratuur

* Pauline Allen: *The Justinianic Plague*. In: *Byzantion*. Band 49, 1979, S. 5–20.
* Peregrine Horden: *Mediterranean Plague in the Age of Justinian*. In: Michael Maas (Hrsg.): *The Cambridge Companion to the Age of Justinian*. Cambridge 2005, ISBN 0-521-52071-1, S. 134 ff.
* Lester Little (Hrsg.): *Plague and the End of Antiquity. The Pandemic of 541–750*. Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-84639-4.
* Mischa Meier: *„Hinzu kam auch noch die Pest …“ Die sogenannte Justinianische Pest und ihre Folgen*. In: Mischa Meier (Hrsg.): *Pest. Die Geschichte eines Menschheitstraumas*. Klett-Cotta, Stuttgart 2005, ISBN 3-608-94359-5, S. 86 ff.
* Mischa Meier: *Das andere Zeitalter Justinians. Kontingenzerfahrung und Kontingenzbewältigung im 6. Jahrhundert n. Chr.* Göttingen 20042, ISBN 3-525-25246-3.
* William Rosen: *Justinian’s Flea. Plague, Empire, and the birth of Europe*. Cambridge 2007, ISBN 978-1-84413-744-2 (Populärwissenschaftlich und gut lesbar, aber problematisch, da teils sehr generalisierend und zu stark vereinfachend).
* Dionysios Ch. Stathakopoulos: *Famine and pestilence in the Late Roman and early Byzantine empire. A systematic survey of subsistence crises and epidemics*. Aldershot 2004, ISBN 0-7546-3021-8.

## Weblingg
* Auszug aus Prokops Werk
* Christine A. Smith: ''Plague in the Ancient World. A Study from Thucydides to Justinian''. In: ''The Student Historical Journal 1996–1997''
* Nina Weber: ''Pest-Genom entziffert: Am Anfang war der Schwarze Tod''; Spiegel-Online vom 12. Oktober 2011.

## Fuessnoote
Mittelmeerraum

Dr **Middelmeerruum** isch d Groossregion rund um s Middelmeer.

Dr Middelmeerruum isch e dranskontinentali Regioon, wo s Middelmeer mit de Insle din und d Festlandregioone vo drei Kontinänt, wo in dr Nööchi vo dr Küste vom Middelmeer si, umfasst. Die Gebiet ghööre zu Südöiropa, Vorderasie und Nordafrika. Dr Begriff *Middelmeerruum* cha mä noch füsisch-geografische und politische , vor allem aber noch klimatologische und kulturelle Kriterie abgränze, wo sich zum Däil wäggselsitig bedinge.

D Fustreegle für d Bezäichnig vom Middelmeerruum isch s natürlige und potenzielle Verbräitigsgebiet vom Olivebaum. Mä reedet dorum au vo dr *Ölbaumgränze*. Die Definizioon identifiziert dr Middelmeerruum also mit dr Verbräitig vom *[[Mittelmeerklima]]* im Beriich vo Europa, Vorderasie und vom nördlige Afrika. Wil dr Olivebaum aber uf dr äinte Site nit überall waggst, won e tüpisch mediterrans Klima herrscht (z.&nbsp;B. in de Gebirg), andrersits e baar Küsteregione vom Middelmeer scho in ere andere Klimaregion lige, wird dr Middelmeerruum au witer gfasst. D Lüt si sich au äinig drüber, ass bestimmti Regioone, wo zwar e mediterrans Klima häi, aber z wit vom Middelmeer äwägg lige, nit zur Groossregioon ghööre. Das betrifft zum Bischbil Gebiet um s Schwarze Meer und s Zagros-Gebirg im Iran.

De Staate, wo Däil vo däm Ruum si, säi mä *Mittelmeerländer*. Die mäiste von ene, z.&nbsp;B. Frankriich, d Türkei oder d Länder in Nordafrika ghööre nume zum ene chliine Däil zum Middelmeerruum. Andrersits wärde Portugal und Jordanie us kulturelle und klimatische Gründ zur mediterrane Wält grächnet, au wenn si überhaupt käi Küste zum Middelmeer hai.

## Liddratuur
* Andreas Bärtels: *Pflanzen des Mittelmeerraumes*. Ulmer, Stuttgart 2003, ISBN 3-8001-3287-7.
* Matthias Bergbauer, Bernd Humberg: *Was lebt im Mittelmeer?* Franckh-Kosmos, Stuttgart 1999, ISBN 3-440-07733-0.
* Fernand Braudel: *Das Mittelmeer und die mediterrane Welt in der Epoche Philipps II*. 3 Bände. Suhrkamp, Frankfurt 1994, 1998 (Reprint), ISBN 3-518-28954-3.
* Hans-Joachim Gehrke, Helmuth Schneider (Hrsg.): *Geschichte der Antike. Ein Studienbuch*. J.B. Metzler, Stuttgart/Weimar 2000, ISBN 3-476-01455-X.
* Ina-Maria Greverus, Regina Römhild, Gisela Welz: *The Mediterraneans: Reworking the Past, Shaping the Present, Considering the Future*. *Anthropological Journal on European Cultures*, vol. 10. LIT, Münster 2002, ISBN 3-8258-6114-7.
* Ernst Kornemann, Hermann Bengtson (Hrsg.): *Weltgeschichte des Mittelmeerraumes. Von Philipp II. von Makedonien bis Muhammed*. 2. Auflage. C.H. Beck, München 1967, 1978, ISBN 3-406-06775-1.
* Klaus Rother: *Der Mittelmeerraum. Ein geographischer Überblick*. Teubner, Stuttgart 1993, ISBN 3-519-03431-X.
* Jürgen Schultz: *Die Ökozonen der Erde*. Ulmer, Stuttgart 1995, ISBN 3-8252-1514-8.
* Horst-Günter Wagner: *Mittelmeerraum*. 2. vollständig überarbeitete Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2011, ISBN 978-3-534-23179-9.
* Horst-Günter Wagner: *Das Mittelmeergebiet als subtropischer Lebensraum. Zur Entwicklung ökologischer und sozioökonomischer Hemmnisse seiner Entwicklung*. In: *Geoökodynamik.* Band 9. Bensheim 1988, , S. 103–133.
Orthodoxe Kirchen

Die **Orthodoxi Chille** (altgr. ὀρθός *orthos*, ,richdig, gradlinig‘ und δόξα *doxa*, ,Vereerig, Glaube‘; also ,die richdigi Vereerig oder rächti Leer vo Gott‘, im Slawischen *pravoslavnaja cerkov* (православная церковь)) nenne sich die christlige Chille vom byzantinische Ritus. Si bestoot us meerere sälbstverwaltete Chillene, wo alli iiri geografische, nazionaale und kulturelle Äigenarte häi, aber theologisch veräint si. Die Aaghöörige vo de orthodoxe Chille verstöön sich as Äinhäit und reede dorum mäistens vo dr Chille vo dr Orthodoxii im Singular. Die orthodoxe Chille häi öbbe 300&nbsp;Millioone Aaghöörigi und si die drittgrössti christligi Gmäinschaft uf dr Wält.

Vo iine muess mä die sogenannte Altorientalische Chille underschäide. Aber mä bezäichnet sä zämme mit de orthodoxe Chille, wo im hellenistischi Kulturruum entstande oder vo dört us gründet worde si, und de unierte Chille mit östlige Rite, wo Däil vo dr Römisch-katholische Chille si, vilmol as *[[Ostkirchen|Ostchille]]*. Dr Begriff Ostchille isch dorum äifach e geografische Sammelbegriff, und stoot nit für e Grubbe vo Chillene, wo as Äihäit verstande wärde. Es git fundamentali Underschiid zwüschene, zum Bischbil git s käi Moolgmäinschaft vo de orthodoxe Chille und de unierte Chille.

## Liddratuur
* Hegumen Damaskin (Orlovskij): *Wir gerieten in Feuer und Wasser. Aus dem Martyrologium der Neumärtyrer der Russischen Orthodoxen Kirche* 1. Uflaag. Bernardus-Verlag, Aache, 2010, ISBN 978-3-8107-9314-0 ; Preis: 29,80
* Erich Bryner: *Die Ostkirchen vom 18. bis zum 20.&nbsp;Jahrhundert.* Evangelische Verlags-Anstalt, Leipzig 1996, ISBN 3-374-01620-0 (Chillegschicht).
* Sergius Heitz: *Christus in euch. Hoffnung auf Herrlichkeit. Orthodoxes Glaubensbuch für erwachsene und heranwachsende Gläubige*, 3.&nbsp;Uflaag, Göttinge 2002, Vandenhoeck und Rupprecht, ISBN 978-3-525-56832-3
* Johannes Oeldemann: *Die Kirchen des christlichen Ostens.* Pustet, Rägensburg 2006, ISBN 3-7867-8577-5 
* Jaroslav Pelikan: *The Spirit of Eastern Christendom.* University of Chicago Press, Chicago 1974, ISBN 0-226-65373-0 
* Timothy Ware: *The Orthodox Church.* Penguin, London 1993, ISBN 0-14-014656-3

## Weblingg
* S Verzäichnis vo de Orthodoxe Kwelle im Internet
* Kommissioon vo dr Orthodoxe Chille z Dütschland
* Übersicht über die orthodoxe Chillene, vom Ostkirchlige Institut Rägensburg
* Wissenschaftlig-theologischs Portal
* Bibliothek vo dr orthodoxe Lidderatuur uf Dütsch (Openbook)
* D Grundlaage vo dr Sozialdoktrine vo dr Russisch-Orthodoxe Chille (PDF-Datei; 381 kB)
* Orthpedia.de – ''freie orthodoxe Enzyklopädie und Informationsdatenbank''
* of "Orthodox-Wiki" (ängl.)