Kuppenheim

**Kuppene**, (amtlich *Kuppenheim*) isch ä klains Städtl im Weschde vu Bade-Wirdeberg bi Raschdi.

## Geografie
Kuppene liegt im uuslaufendi Murgdal im Nordschwarzwald. Sell isch ou der Grund, warum mer die Stadt net blooß "Knepflestadt", sondern ou "´s Door zum Murgdal" haiße dud. Scho middel in da Stadt fongt ´s Glände wegga da Rondlag zum Schwarzwald schu o ozstiege. D´Heheunterschied uff Kuppener Gemarkung raiche vun 118 m im Gwann "Unnerer Aichelblan" ibber 127 m in der Stadtmitt bis 297 m uffem Hirschacker. Wemmer in de Kuppener Hiigel steht, kammer bi guedem Wedder bis zu da Kiehldirm vum Kernkraftwerk Philippsburg gugge.

### Benachbarde Städte unn Gmainde
Im Uhrzeigersinn, vom Norde ogfonge:
* Muggeschdurm
* Bischwier
* Gaggenau
* Bade, Ortsdail Eberschde
* Raschdi, mit da Ortsdaile Feerch, Niederbühl unn Rauedal

## Gschicht

Wenn Kuppene grindet worre isch, waißt mer net, ´s isch abber sichér, daß es schu in der Zitt vun da Reemer ä Osiedlung uff da Gemarkung gebbe hat, wiel´s zu sellerer Zitt ä wichtigi Reemerstraß entlong da Hiegel gebbe hedd, uff derre ihre Fundamende noch hitt die Londstraß nach Bade entlongfiehrt.

Kuppene isch im Johr 1095 s´erschde Mol in ´re Urkund erwähnt worre. In derre Zitt isch der wichtigscht Ort im gonze Ufgau gsi. Usserdem isch d´Murg die friehere Grenz zwische da alemannische unn fränkische Sprooch. Desdrum hedd da aldi Kuppener Dialekt, wo zu da niederalemannische Dialekt ghert, ou ä paar fränkische Eischläg.

Im Johr 1283 isch d´Stadt an d´Grafe vun Eberschdai verkauft worre. 1453 isch sogar vu da "Amptsstatt Cuppenheim" d´Red gwä, wo 14 Derfer dazughert hänn. 1535 isch Kuppene ä Oberomtsstadt worre, mit 22 Derfer drumrum.
Abber im Pfälzische Ärbfolgekrieg isch Kuppene 1689 bis uff ai Hiisl niederbrennt worre unn hedd sei Titel an Raschdi abgäbe mieße. Desdrum isch es hitt nit der Londkreis Kuppene, sondern der Londkreis Raschdi.
Danoch isch d´Stadt widder longsom uffbaut unn greeßer worre. Im Ofong vum 19. Jahrhunnert sinn die gonze Befestigungsolage bis uff d´ Reste vun der Stadtmauer abgrisse worre.

Während der Badisch Revolution isch ou bi Kuppene gschosse worre unn preußisches Milidär isch au in Kuppene stationiert gwä.

Nachem erschdi Weltkrieg, wo ou viele Kuppener gfalle sinn, isch d´Stadt vun der Depression in da zwonziger Johr hart troffe worre, zumal des ou noch in da entmilidarisierdi Zon glege isch. Än Huffe Litt sinn wege dem nach Amerika uusgwondert. Unn in da Nazizitt isch 1935 ou noch des Stadtrecht aberkannt worre. Im zwaidi Weltkrieg isch Kuppene reladiv ungschore davukomme.
1950 hedd da badisch Staatspräsident Leo Wohleb ´s Stadtrecht widder verliehe.

Ab 1850 hedd´s dann ou in Kuppene än vorindustrieller Uffschwung gäbe. Vom reine Buuredorf hedd´s sich mit der Zitt zure moderni Stadt entwickle kenne, mit na reichhaldigi Induschdrie. Dazu bigetrage hedd abber ou die ginschdigi Lag im Dreieck Raschdi-Gaggenau-Bade.

### D´Sag vu da Knepflestadt
Im drissigjährigi Krieg isch d´Bezaichnung "Knepflestadt" entstonne. Kuppene isch damols vun da Schwede belagert worre. Wo d´Vorrät longsom wenjer worre sinn, hänn d´Birjer alles, was se an Mehl unn Eier noch ghatt henn, zammetrage, um Knepfle, so ä Art Spätzle, druus z´mache. Dess henn se deno ibber d´Stadtmauer gschmisse, um da Schwede zu zaige, daß se noch gnueg zum Esse hänn. Glich druff sind Schwede donn abzoge unn Kuppene isch grettet gwä.

Vun dem Spitznome kommt ou des Schimpfwort fir d´Kuppener: "**Knepflesbiich**"(Spätzlebäuche)

### D´Jude in Kuppene
* Erschde Zaigniss von jidischem Läbe in Kuppene gibt´s scho ussem friehe 15. Jahrhunnert. D´letschde Jude sinn 1940 nach Gurs in Fronkreich unn Ouschwitz debordiert worre. Niemes hedd´s ibberläbt.
* D´erschde Erwähnung vunnare Synagog dadiert uffs Jahr 1714, wo wege dem au d´äldeschdi Synagog im Londkreis Raschdi isch. Während da Reichskrischdallnacht isch se ozunde worre unn ä paar Johr später abgrisse worre.
* Nebba der Synagog hedd´s ou ä jüdischs Schulhuus gäbbe.
* Da Judefriedhof isch 1694 ´s erschde Mol erwähnt worre. Den hedd mer damols in witter Entfernung zu da Hieser olege mieße, in dem Fall uffem Mergelberg oberhalb vum hittig Schitzehuus. Uff sellem Friedhof sinn Jude uus da gonze Gegend beerdigt worre. Im zwaidi Weltkrieg isch er zum Glick nit zerstert worre.

 

### Iigmaindunge
Sitt 1. Januar 1971 isch Oberndorf, wo 1288 ´s erschde Mol erwähnt worre isch, än Stadtdail vun Kuppene.

## Bolidik

### Birjemaischder
Vor 1831 isch Stabhalter d´Bezeichnung für Birjemaischder gwä
* 1832-1838: Marzell Warth
* 1838-1839: Wolfgang Jüngling
* 1839-1844: Karl Bernard
* 1844-1849: Lukas Müller
* 1852-1861: Anton Walz
* 1861-1875: Franz Tobias Hertweck
* 1875-1882: Hermann Bernard
* 1882-1887: Fidel Niedereder
* 1887-1899: Sebastian Walz
* 1899-1908: Lorenz Stemmle
* 1908-1922: Ignaz Walz
* 1923-1945: Gustav Grathwohl
* 1945-1946: Karl Feistkorn
* 1946: Stefan Nunn
* 1946-1948: Rochus Dörrer
* 1949-1968: Adolf Walz
* 1968-1979: Alfred Bachofer
* 1980-2004: Werner Trauthwein
* seit 2004: Karsten Mußler

### Wabbe
´S Kuppener Wabbe bschdeht uus dem tibbische badische, goldene Staatswabbe mit rodem Schrägbalge. Im rechde ober Feld isch ä Kleebläddl, wo villicht ä stilisierdes Kritz darstelle soll. Wahrscheins isch des firs Dekanat Kuppene gschdonne. Im linke unnere Feld isch ä Wolfsongel bzw. än Fleeßerhoke, was ä Zaiche dafir isch, daß es ou in Kuppene Fleeßerai gebbe hat.

Am Huus Friedrichstrooß 68 isch des äldeschdi badische Wabbe ogebroocht, wiel do frieher mol eins vun da vier Stadtdoore gwä isch, wu ma allesomt 1813 abgrisse hedd.


 Datei:Badisches Wappen Kuppenheim.jpg|Älteschdes in Stai ghauenes badisches Wabbe
 Datei:Badisches Wappen Kuppenheim2.jpg|Nahuffnohm


### Städtepartnerschafte
Kuppene hedd sitt 1986 ä Städtepartnerschaft mit da fronzesischi Stadt Raon L'Étape.

## Kuldur unn Sehenswürdigkaide
### Musee
In da Johann-Schäuble-Strooß gibt´s ä kleins Heimatmuseum.
### Mussik
In Kuppene gibt´s än Mussikvarain, än Hondharmonikavarain, mit Oberndorf zwai Gsangsvaraine unn da Initiativkreis Kulturpflege Kuppenheim (IKK)
### Bauwärk

Ubedingt ogugge sott ma:
* D´naigotisch Stadtkirch St. Sebastian, wo 1902-05 unter Eibeziehung vum äldari Glocketurm nach da Blän vum Karlsruher Architekt Johannes Schroth baut worre isch. 
* Davor isch ´s alde Rothuus ussem 18. Johrhunnert.
* D´ Stadtmauer
* Judefriedhof (Fiehrunge sinn meeglich)
* Hallefreibad Cuppamare
* ´S naie Rothuus uffem Friedensplatz
* Schloss Favorite gheert zwar zu Raschdi, liegt abba bloß 5 min vu Kuppene weg, wemma z´Fuß dabbt.

### Nadur
Knapp 2/3 vu da Kuppener Gemarkung werre vu da Vorberg vum Schwarzwald eignomme. Uff da zahlreichi Wonderweg konn da Stadtwald mit seine Däler unn Hiegel durchgwondert werre, z. B. bis nuff zur Burgruin Alt-Eberstein

### Regelmäßige Veroschdaldunge

Immer om erste Wocheend im Mai unn im Okdober isch da Johrmarkt, bi dem ´s sitt 2004 immer im Herbschd ä Gwärbeschau gibt. S´isch ou dann immer verkaufsoffener Sunndag.
Nadierlich dinn alle greeßeri Varaine zahlreiche Feschdle veroschdalde.

## Bruchtum
### Pfingschdträg
Urspringlich im gonze Londkreis Raschdi haimisch, hedd sich der aldi Brouch bloß noch im Stadtdail Oberndorf erhalde. Der geht zrick uff d´Sag vum Pfingschdkenig unn -kenigin, wo vum Pfingschdträg begleided worre sinn. Sell war än fauler Gsell, wu au noch varrickt nach Erbse gwä isch unn jedes Mol bim Eizug vum Kenigspärle z´spot gwä isch unn sei Gaul vagesse hot. Weg dem singe d´Kinner immer folgendes Sprichl:


Pfingstträg, Pfingstträg, oha!
Hat Erbse g´fresse,
hat sei Roß im Stall vergesse!


Imma an Pfingschdmändi dinn d´Kinner än Bub verklaide unn durchs Dorf fiehre, wiel er selber kaum noch laufe konn. Dert sammle se vun da Eiwohner milde Gabe. Ai Bub tragt än Stecke mit na Schell dro unn kindigt so da Pfingschdträg o. 
Danoch wird er widder in da Wald gfiehrt unn d´Verklaidung ragnomme

## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Kuppene ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Kuppene sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait *Bruuder* statt 'Brueder' un *miid* statt 'mied'.

Kuppene isch e Belegort vum SSA gsii (RA-6).

## Wirtschaft unn Infrastruktur
### Vakehr
Kuppene hedd än Bohnhof an der Murgtalbahn und isch somit ou ans Verkehrsnetz vum Karlsruher Verkehrsverbund (KVV) ogschlosse, Vum Bohnhof uus fahre au d´Buss u.&nbsp;a. direkt uf Bade in d´Stadt nei. Usserdem kammer d´Audobohn 5 vu Kuppene uus in wenje Minudde über d´vierspurig uusgebauti B462 erraiche. 

### Medie
Immer om Durschdi erschint in Kuppene unn Bischwier ´s Kommunal-Echo, wu nebbe da lokale Noochriechde au da Verrain als Informationsplattform diene dud.

### Bildung
* Alde Schul (Grundschul)
* Grundschul Oberndorf
* Favoriteschul (Grund- unn Hauptschul)
* Werner-von-Siemens-Realschul
* Steinbeis Business Academy SBA (Regionales Studiezentrum Kuppene vu da Steinbeis-Hochschul Berlin

## Persönlichkaite

### Sehn unn Döchda vun da Stadt
#### Jonas Kuppenheimer
In da USA hedd´s vun 1862 bis 1997 ä Firma mittem Nome *Kuppenheimer Men´s Clothiers Inc.* gebbe. Die isch spezialisiert gwä uff d´Herstellung vun exklusiver unn diere Herreklamotte für d´hechere Litt in da amerikonische Gsellschaft.
Grinder isch än Monn gwä, wo da Nome vun seinere Heimatstadt als sei Familienome getrage hedd: *Jonas Kuppenheimer* (* 6. März 1837). 1857 hedd er sei Staats- unn Birjerrechte verlore, wiel er net zum Milidär hedd gehe welle. Nood isch er nach Amerika gange und hedd dert än Klaidergroßhondel uffgmaacht. Gschdorbe isch er am 11. Juli 1902.
Sei Firma isch abber wieders gwachse unn hedd in da beschdi Johr 167 Filiale in da USA ghatt. In da letschte Johrzehnte isch´s abber bergab gonge unn 1997 hänn se Konkurs gmaacht.
In da zwonziger unn drissiger Johr hedd die Firma ä paar scheeni Plakate mit Werbung gmaacht, wu vum ebbefalls uus Ditschlond ussgwonderte Kinschdler Leyendecker gmalt worre sinn.

#### Ehepaar Erwin unn Theresia Roos
De *Erwin Roos* isch än Undernehmer und bidiendender Kunschtmaler gwä. Sei Mudder hedd ä Farbefabrik ghatt, unn do isch er on da Quell ghockt. Nach seine Plän isch z. B. des Kriegerdenkmal am Werdelstadion bout worre. Er isch au gern an seinere Staffelei in da Rheinstroß ghockt unn hedd verschiedene Osichte vun Kuppene gmalt. Am 21. Mai 1960 isch er gschdorbe. Vor ä paar Johr isch dann au ä Stroß nach em benonnt worre.

Sei Frau *Theresia Roos* isch in baide Weltkrieg Kronkeschweschder in verschiedene Lazarette gwä unn hedd d´Kuppener DRK-Schweschdere vun 1935 bis 1974 glaidet. Für ihr Engagement hedd se ´s DRK-Ehrezaiche unn ´s Bundesverdienschtkritz kriegt.

#### Julius Kahn

De *Julius Kahn* isch än amerikonischer Kongreßabgeordneter gwä, wu am 28. Februar 1861 gebore worre isch. Sei Eldern sinn, wo er fünf Johr alt war, nach Kalifornie uusgwondert. In San Francisco hedd er Jura studiert. Er hedd um d´Johrhunderwend bis zu seim Tod 1924 mehrere Kongreß oghert unn isch au Mitglied im Milidär-Uusschuß gwä. Später isch än Spielplatz nach em benonnt worre.

#### Thomas Grochowiak
De *Thomas Grochowiak*, geb. am 2. Dezember 1914 in Recklinghuuse, isch än bediedender ditscher Moler. Sei Adelier isch in da Rhinstroß

## Sport
### Modoball
Der 1960 gegründete 'MSC Puma Kuppenheim' hedd scho mehrmols die ditsche Modoballmeischderschaft gwunne.

### Schach
D`Schachgemeinschaft Rochade Kuppenheim isch 1979 gegründet worre. Fir da stärkschde Amadeerverrain im "Goldene Schach-Dreieck" zwische Bade, Raschdi unn Karlsruh, spiele vier Monnschafte, d´Erste in der Oberliga, d´Zweite in der Londesliga, d´Dritte in der Bereichsklass unn d´Vierte in d´Kreisklass I. 

## Lideradur
* Gerhard Friedrich Linder: *Die jüdische Gemeinde in Kuppenheim*. Verlag Regionalkultur 1999, ISBN 3-89735-110-2
* Gerhard Friedrich Linder: *Kuppenheim: Chronik einer Stadt*. Verlag Regionalkultur 1999, ISBN 3-89735-117-X
Beide Biecher sinn vun da Stadt Kuppene ruusgebbe worre unn kenn au ibba d´Stadtvawaldung bezoge werre.

## Weblink

* Stadt Kuppenheim

## Fueßnote