open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hans Bär der Jüngere

Dr **Hans Bär** (* vor 1484 z Baasel, † 14. September 1515 z Marignano) isch e Baasler Rootsher gsi und as dr Baasler Bannerdrääger in dr Schlacht vo Marignano umchoo.

## D Familie
D Bärs si mit meerere iiflussriche Baasler Familie verbandlet gsi.
Dr Hans Bär dr Jünger isch dr Soon vom Chröömer und Wäggsler Hans Bär und vo dr Anna Eberler, gen. Grüenezwiig gsi, won e Dochder vom Schulthäiss vo Baade im Aargau gsi isch, vom Niklaus Grüenezwiig. Dr Humanist Ludwig Bär isch e Brueder gsi, isch Räkter vo dr Baasler Uniwersidäät worde und het wäge dr Reformazion d Stadt verloo. Dr Hans het e zwäite Brueder ghaa, dr Hieronymus, und zämme häi si 1504 zwäi Fänster in dr Gastkammere in dr Kartause im Chläibaasel gstifdet. E Schwöster, d Magdalena, isch mit em Jakob Meyer zum Haas verhürootet gsi, wo noch iirem Dood dr erst zümftig Bürgermäister vo Baasel worde isch, bis er im Bangsionesturm gstürzt worde isch.

Dr Bär isch mit dr Barbara Brunner verhürootet gsi und si häi säggs Chinder ghaa. Vo 1507 aa het d Familie im Huus «Zum Goldige Falk»  an dr Freije Strooss 9 gwoont. Iiri Dochder Helena isch die ersti Frau vom Junker Bernhard Meyer zum Pfiil (*1488; † 1558) gsi, wo vo 1548 bis 1558 Bürgermäister vo Baasel gsi isch.

## Karriere
Dr Hans Bär isch e Duechhändler gsi und Mitgliid in de Herezümft «Zu Safre» und «Zum Schlüssel», isch Zumftmäister vo dr «Safre» worde und Seckelmäister und isch im Baasler Root gsässe. Vo 1513 aa isch er au bi «Husgnosse» zümftig gsi.  

Er het no vor em Baasler Biidritt zur Äidgenosseschaft as proäidgenössisch gulte. Er het an de Mailänderchrieg mitgmacht, zum erste Mol 1511 und in dr Schlacht bi Novara 1513 as Furier. 1515 isch er as dr Baasler Bannerdrääger in dr Schlacht vo Marignano gfalle.
Hans Bär

**Hans Bär** isch dr Naame vo dene Persone:


* Hans Bär dr Elter (vor 1465–1502), e Baasler Undernäämer und Politiker
* Hans Bär dr Jünger (vor 1484–1515), e Baasler Undernäämer, Bannerherr und Politiker
* e dütsche Mooler 
* Hans J. Bär (1927–2011), e Schwizer Bankier
Hans Bär der Ältere

Dr **Hans Bär** (au *Baer* oder *Ber*) dr Elter (* vor 1465 im elsässische Zabere; † 1. Novämber 1502 z Baasel) isch e Baasler Kaufmaa und Gäldwäggsler gsi.

## Lääbe
Dr Bär isch us Zabere im Elsass choo. 1465 wird er zum erste Mol z Baasel erwäänt, won er as Kaufmaa in d «Safrezumft» ufgnoo worde isch. Dört isch er spööter 1485 zum Zumftmäister gweelt worde. 1468 het er s Baasler Bürgerrächt überchoo und isch 1471 au in dr Baasler *Herezumft* «Zum Schlüssel» Mitgliid worde.

Dr Bär het mit Geträid ghandlet und het Hüüser an dr Pflueggass und an dr Wisse Gass kauft und si zum ene groosse Kornlaager umbaut.  1474 isch er in e groossi Münzbetruegsaffääre verwigglet gsi. Er isch festgnoo worde, aber bald druf het men en ooni Urdäil wider freigloo.

Dr Hans Bär isch dr Bsitzer vom Huus «zum rote Huet» gsi, in dr Nööchi vom Määrtblatz. 1487 het er s Huus «zum Venix» kauft und die bäide Geböid zum en äinzige, em Huus «zum Kardinal» an dr Freije Strooss  umbaut, dört wo hüte d Nummere 36 isch. 

Dr Bär isch am 1. Novämber 1502 gstorbe und dr Hans Herbst (* 1470; † 1552) het si Grabstäi aagmoolt.

## D Familie

Dr Hans Bär isch mit dr Anna Eberler gnennt Grüenezwiig verhürotet gsi. Die isch e Dochder vom Nikolaus Eberler gnennt Grüenezwiig († 1518) gsi, em Schulthäiss vo Baade im Aargau.

Äine vo de Söön vom Hans Bär isch dr Theoloog und Humanist Ludwig Bär (* 1479; † 1554) gsi, en andere dr Hans Bär dr Jünger (* vor 1484; gfalle 1515), wo Duechhändler und Rootsherr gsi isch und d Barbara Brunner ghürootet het, und bekannt isch drfür as er in dr Schlacht vo Marignano 1515 as dr Baasler Bannerher gfalle isch. Vom e dritte Soon, em Hieronymus, wäiss mä, ass er zämme mit sim Brueder Hans um 1504 zwäi Fänster für d Gastkammere vo dr Kartause im Chläibaasel gstifdet het.

D Dochder Magdalena het in dritter Ee dr Jakob Meyer zum Haas ghürootet, wo noch iirem Dood im Joor 1511 vo 1516 bis 1521 dr Baasler Bürgermäister worde isch.  Iiri Grabblatte befindet sich in dr Baasler Martinskiirche. 1526/28 het sä dr Hans Holbäi dr Jünger uf em Grubbebild vereewigt, wo iire Maa in Ufdraag gee het und wo hüte as d Darmstedter Madonna bekannt isch. 

Die anderi Dochder Elisabeth isch mit em Gwürzhändler und Baasler Rootsherr Hans Lucas „Lux“ Iselin (* 1486; † 1560) verhürootet gsi. Iire Soon, dr Ulrich Iselin (* 1524; † 1564) isch Brofässer für Rächt an dr Uniwersidäät Baasel gsi und Vater vom Jurist und Räkter vo dr Uni Ludwig Iselin (* 1559, † 1612). Dr Ludwig Iselin isch au e Nöwöö vom Basilius Amerbach (* 1533; † 1591) gsi und däm si Haupterb, und het au däm si Wunderkammere gerbt, wo denn as s Amerbachkabinett berüemt worde isch.

## Litratuur
* August Burckhardt: *Die Familie Bär.* In: Freunden vaterländischer Geschichte (Hrsg.): *Basler Biographien.* Band 1. Schwabe, Baasel 1900, S. 59–89.
* Lucas Wüthrich: *Der sogenannte „Holbein-Tisch“. Geschichte und Inhalt der bemalten Tischplatte des Basler Malers Hans Herbst von 1515* (= *Mitteilungen der Antiquarischen Gesellschaft in Zürich* 57 = *Antiquarische Gesellschaft in Zürich. Neujahrsblatt* 154). Rohr, Züüri 1990, ISBN 3-85865-505-8 ().

## Fuessnoote
Hans Herbst

Dr **Hans Herbst** (* 1470 z Stroossburg; † 10. Novämber 1552 z Baasel) isch e Baasler Mooler gsi.

## Lääbe
Dr Hans Herbst het gegen e Wille vo sim Vater Mooler welle wärde. Wil dä wüetig uf en gsi isch het er Stroossburg verloo und het in Süddütschland witer gleert und si Gsellefaart gmacht. Churz vor 1492 het er sich z Baasel niidergloo und isch 1492 as Moolermäister in dr Himmelzumft Brueder worde und druf Stadtbürger. Er isch in de Joor 1496, 1507, 1514 und 1521 Stubemäister vo dr Zumft gsi. Er het im Kontingänt vo dr Himmelzumft Milidärdienst gmacht, isch 1512 uf em Pavierzug und 1515 z Marignano und Mailand drbii gsi, möögligerwiis dur e Verdräter.

Dr Hans Herbst gältet as dr bedütendst Baasler Mooler vor em Holbäi, wo s ganze religiöse Wärk von em im Baasler Bildersturm undergange isch. Zum Herbst sine Bekannte häi dr Ambrosius Holbein und woorschinlig au dr Erasmus vo Rotterdam ghöört. 

D Herbst isch gege d Reformazioon gsi und het am Oobemool nit welle mitmache und isch iigspert worde. Denn het er zwüschen em Dood dur s Schwärt und em öffentlige Widerruef müesse weele und isch eso 1530 zum nöije Glaube zwunge worde. 

E grosse Däil vo sim Iikomme isch vo de Altarbilder cho und die het er noch dr Reformaziom nüme gha. Er het aber vo dr Stadt au noch 1530 chliineri Ufdrääg überchoo.  

Dr Hans Herbst isch 1552 an dr Pest gstorbe.

## Wärk (Uswaal)
* 1515 Aagmolti Dischblatte für e Hans Bär
* 1518 Altar für s Maria Magdalenekloster z Baasel

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg

*
Alvier

**Alvier** chan folgendes bedüte:
* Alvier (Berg), en Bärg im Kanton Sanggalle, Schwiz
** Alviergruppe, e Bärgchetti i de Oschtschwiz, wo de Name vom obe gnännte Bärg hät
* Alvier (Fluss), en Gebirgsbach und lingga Zuefluss vom Ill im Bundesland Vorarlbearg, Öschtriich
Ludwig Bär (Theologe)

Dr **Ludwig Bär** (au *Baer, Ber, Berus, Bör*) (* 24. Mai 1479 z Baasel; † 14. April 1554 z Freiburg im Brisgau) isch e katholische Theolog und Humanist gsi.

## Si Lääbe
Er isch as Soon vom Baasler Kaufmaa Hans Bär em Eltere z Baasel uf d Wält khoo. Äine vo sine Brüeder isch dr Hans gsi, wo 1515 in dr Schlacht vo Marignano gfalle isch. 

Dr Ludwig Bär het z Bariis Filosofii und Theologii studiert, het 1511 zum Dr. theol. bromowiert und 1513 e Brofessur an dr Theologische Fakultäät vo dr Uniwersidäät Baasel überchoo. Er isch  1514 und 1528  Dekan vo dr Fakultäät und 1514 und 1520 Räkter vo dr Uni worde. 1513 isch er Chorherr am Kollegiatstift St. Peter worde, 1518 Propst und 1526 Domherr und Scholaster am Münster.

Zerst het er mit dr Reformazion sümpatisiert, isch denn aber zu iirem Gegner worde. Im Mai 1526 isch er äine vo de vier Bresidänte uf dr Baadener Disputazioon gsi.

Wo 1529 z Baasel dr katholisch Gottesdienst verbote worde isch, isch er zämme mit em Erasmus vo Rotterdam, em Heinrich Glarean und meerere Brofässer und Mitgliider vom Domkapitel uf Freiburg im Brisgau züüglet, won er an dr Uniwersidäät e Leeramt überchoo het und im Erasmus si Sekretäär gsi isch. 1533 het er zwüschen em Erasmus und em Ambrosius Pelargus vermiddlet. 1534 het er dr Nicolas Cop droffe. Dr Buechdrucker Johannes Oporinus, won e Nöwöö vo dr Site vo dr Mueter gsi isch, het en gergeret und er het en enterbt.

## Wärk
* *Pro salutari hominis ad felicem mortem praeparatione*. Baasel 1549 Digitalisat
* *Ad quaestionem ei propositam Utrum videlicet tempore pestis*. Baasel 1551. Digitalisat

## Litratuur
* 
* 
* 

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Liechtenhan

**Liechtehan** (offiziell hoochdütsch Liechtenhan, Lichtenhan oder Lichtenhahn) isch dr Naame von ere Familie us em Baasler Daig. 

Zum erste Mol wird si 1196 as Sippe mit em Naame «Lichtenhayn» z Jüterbog (Brandeburg) erwäänt.
Dr Baasler Stammvater vo dr Familie isch dr Iisehändler Ludwig Liechtehan († um 1558) gsi, wo über Leipzig uf Baasel iigwanderet und 1524 Baasler Bürger worde isch. Si Soon Isaac Liechtehan isch 1583 as Grichtsherr vom Chläibaasel in dr Grooss Root vo dr Stadt Baasel cho und si Epitaaf im Chrüzgang vom Baasler Münster isch eender usfüerlig. D Familie het zerst vom Handwärk gläbt, aber immer mee het si akademischi Brüef aagno. Schliesslig het si zum Patriziat vo dr Stadt ghöört. Wil dr Pfarrer Hans Rudolf Liechtehan (1731–1805) si Naame zu «Lichtenhahn» gänderet het, drifft mä hüte bäidi Schriibige aa. Dr Konserwator vo dr Basler Kunsthalle, dr Richard Lichtehahn, het si Naame spööter «Lichtenhan» gschriibe, die Schriibig git s hüt nüm.

## Bekannti Familiemitgliider
* Eduard Liechtenhan (1891–1965), e Schwizer Altfiloloog und Gümnasialleerer
* dr François-Louis Lichtenhan het 1738 s Feuille d’Avis de Neuchâtel gründet, die eltisti Zitig uf Franzöösisch, wo no erschiint.
* Francine-Dominique Liechtenhan (* 1956), e französischi Historikere 
* Rudolf Liechtenhan dr Elter (1875–1947), e Schwizer Pfarrer und Theoloog
* Rudolf Liechtenhan dr Jünger (1911–2005), e Schwizer Autor, Publizist und Dramaturg
* Fritz Lichtenhahn (* 1932), e Schwizer Schauspiiler

## Weblingg
*
Alkohol

**Alkohol** chan folgendes bedüte:
* di chemischi Verbindig Ethanol, wo im allgemeine Sproochgebruuch als *Alkohol* bezaichnet wert
* es Mitgliid vo de Stoffgruppe vo de Alkohole
* en Spiilfilm vo 1920 vom E. A. Dupont, lueg Alkohol (1920)
* es Lied uf em Herbert Grönemeyer sim Album 4630 Bochum

Lueg au:
* Alkoholeschi Getränk
Lärche

D **Lärche** (*Larix*) bilde e Pflanzegattig in dr Familie vo de Chiiferegwäggs (Pinaceae). Si waggse hüfig in de nördlige Urwälder und in Wirtschaftswälder. Die Öiropäischi Lärche isch 2012 z Dütschland dr Baum vom Joor und 2002 z Östriich.

## Beschriibig
Alli Lärche-Arte si summergrüeni Böim,  im Spootherbst wärfe si iiri noodleförmige Bletter ab. Si si äini vo nume zwäi Gattige innerhalb vo de Chiiferegwäggs, wo nit immergrüen si. Die anderi Gattig isch die vo de Goldlärche, wo aber nit zu de Lärche ghöört. Am ene Churzdriib het s 10 bis 60 Noodlebletter oder d Noodlebletter befinde sich äinzeln an äijöörige Langdriib. D Baumrinde isch bi junge Böim silber-grau bis grau-bruun; si wird spööter rötlig bruun bis bruun. 

Die Öiropäischi Lärche (*Larix decidua*) wird bis zu öbbe 40 Meter hooch. Dr grösst Baum vo dr Gattig isch e Westamerikanischi Lärche (*Larix occidentalis*), dr „Seeley Lake Giant“ im Lolo National Forest in Montana, won 49,4 Meter hooch isch, e Stammdurchmässer (dbh) vo 2,21 Meter und 83 m³ Stamminhalt (In dr Schwiz git s en Exemplar mit 10,70 m³ Stammumfang, 3,34&nbsp;m BHD, 8,50&nbsp;m Dalieumfang (in 3&nbsp;m H.), 12&nbsp;m Basisumfang und 45&nbsp;m³ Stamminhalt).

D Larix-Arte si äihüüsig drenntgschlächtig (monözisch), si häi also männligi und wiibligi Zapfe an äim Baum. Die männlige Zapfe stöön äinzeln, si äiförmig bis zylindrisch, gälblig und mäistens chliiner as äi Santimeter. Die wiiblige Zapfe si zerst grüen, root oder purpur. Si bruche vier bis siibe Möönet vo dr Befruchdig bis si ruf si, ströije iiri Soome us und blibe denn no e baar Joor am Baum. D Zapfe si äiförmig bis chuugeler und stään ufrächt am Ändi vo Churzdriib oder am ene churze, bognige Stiil mit Bletter am Zwiig. Wenn si rif wärde si si hell bis dunkel bruun. D Soomeschuppe si mäistens e chli bräiter as lang. D Deckschuppe si glatt und dünn.
Die chliine Soome si wisslig und 4 bis 6 mm grooss mit 6 bis 9 mm groosse Flüügel.

D Söömling häi vier bis acht Käimbletter (Kotyledone).

## Litratuur
*  
* 
*  
*  Walter Erhardt u. a.: *Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen*. Band 2. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7

### Fuessnoote




## Weblingg
Urwald

**Urwälder** (au: **[[Primärwald|Primärwälder]]**) si Waldgebiet, wo noch dr Definizion vo dr FAO (*Food and Agriculture Organization of the United Nations*) e natürligi Vegetazion häi, wo mä kä menschlige Iifluss cha gsee und wo die natürligi Dünamik vom Mensch nit gstört wird. Uf dr ganze Wält häi im Joor 2005 öbbe 36 Brozänt vo alle Wälder dene Kriterie entsproche. Au Wälder, wo wider härgstellt si, zelle noch dr FAO drzue. D Flechi wird jedes Joor 6&nbsp;Millione&nbsp;Hektar chliiner. In dr Umgangssprooch bedütet dr Begriff Urwald hüfig nume dr dropisch Räägewald. Urwälder vo chliinerem Umfang giits aber au in Europa und no chliiner sogar im alemannische Ruum.

## Fuessnote
Ökosystem

**Ökosüsteem** ( *[[Oikos|oikós]]* ,Huus‘ und  *sýstema* ,s Zämmegstellte‘, ,s Verbundnige‘) isch e Fachbegriff vo de ökologische Wüsseschafte. En Ökosüsteem bestoot us ere Lääbensgmäinschaft vo Organisme vo meerere Arte (Biozönose) und us irer umbeläbte Umwält, wo as Lääbensruum oder Biotop bezäichnet wird.
## Dr Begriff
Dr Begriff Ökosüsteem wird in de Naturwüsseschafte im ene Sinn brucht, wo vo Wärturdäil frei isch. In dr Politik und in dr Alldaagswält wird vilmol eso gschwätzt, wie wenn Ökosüsteem as sonigi sötte gschützt wärde. Wenn das bassiert, denn si nit Ökosüsteem im Allgemäine gmäint, sondern ganz bestimmti Ökosüsteem, wo mä as nützlig oder uf en anderi Art wärtvoll aaluegt. Ökosüsteem si willkürligi Konstrukt. Si häi käni wirklige, natürlige Gränze, weder ooberi no underi: e Glungge isch grad so guet en Ökosysteem wien e Meer.  S grösste Ökosüsteem uf dr Ärde isch d Biosfääre, wo alli terrestrische und akwatische Ökosüsteem uf dr Ärde umfasst.

## D Beziejige zwüsche de Organisme im ene Ökosüsteem
Zwüsche de Organisme im ene Ökosüsteem existiere vilfachi Wäggselbeziejige und Abhängigkäite. Do drzue ghööre zum Bischbil die trofische Beziejige vo verschiidene Arte vom Ökosüsteem, wie dr Stoffusdusch zwüsche Primärbroduzänte und terotrofen Gliider in dr Naarigschetti in dr Form vo sümbiotische Beziejige (Mykorrhiza), Parasitismus und Saprophilii.

## Litratuur
* J. Maynard Smith: *Models in Ecology.* Cambridge University Press, Cambridge 1974, ISBN 0-521-20262-0.

## Weblingg

* DFG Science TV: "Natur am Start" – Leben im Tagebau: Von der Mondlandschaft zum Ökosystem – Wideo-Serii über wie e Ökosüsteem entstoot
Christiane Taubira

D **Christiane Taubira** (* 2. Hornung 1952 z Cayenne, ìn dr Frànzeescha-Guyane) ìsch a frànzeescha Politikera, vu dr lìnksorientiarta Pàrtei „Walwari“. Sa ìsch vu Mai 2012 bis Janner 2016 d Justizminischtera vum Frànkrìch gsìì.

## Jugend un Studia
D Christiane Taubira ìsch d Tochter vu-n’ra Krànkapflagera, wo ìhra elf Kìnder allei hàt müeßa ufziaga.

Sa hàt soziàlekonomischa Wìssaschàft z Pàris gstudiart. Sa hàt aui a Diplom ìn Soziologie, ìn Àfroàmerikànischa Ethnologie un ìn Lawesmìttelwìssaschàft. Àls fremdsprocha kààt sa Anglisch, Spànnisch un Portügesisch.

Sa ìsch Lehrera ìn soziàlekonomischa Wìssaschàft worra. Sa ìsch - unter àndra - d Diraktera vum CNAM (Schüel „Conservatoire national des arts et métiers“) vu dr Frànzeescha-Guyane gsìì.

## Politischa Kàrriar
D Christiane Taubira hàt ànna 1978 ìn dr Politik ààgfànga, àls regionàlischtischa Àktivischta fer d Guyane. Noh 1981, wo dr François Mitterrand dr Präsidant vum Frànkrìch worra ìsch, hàt sa mìt dam Separatismus ghàlta, wial’r vu da Guyane-Iwohner nìmm so unterstìzt gsìì ìsch.

Àm 30. Novamber 1992 hàt sa mìt em Roland Delannon (ìhrem Mànn) d lìnksorientiarta Pàrtei „Walwari“ grìnda.

Ànna 1993 ìsch sa, àls Kàndidàtin vu dara Pàrtei, fer d Frànzeescha-Guyane ìn d frànzeescha Nàtionàlversàmmlung kumma. Sa ìsch ànna 1997, 2002 un 2007 wìder gwählt worra.

Vu 1994 bis 1999 ìsch sa Àbgeordneta der dr „Parti radical de gauche“ ìm Europàpàrlament gsìì.

Àm 21. Mai 2001 hàt sa a Gsetz ìwer d Ànerkànnung vum Sklàvahàndel igfiahrt. Dàs heißt jetz s „Taubira-Gsetz“, as geht um dr Hàndel dur Europà vu da Schwàrza üs Àfrikà noh-n-em XV. Johrhundert, wo jetz àls Verbracha gega d Menschheit gìltet.

Ànna 2002 hàt sa fer d Pàrtei „Parti radical de gauche“ àn dr Präsidantschàftswàhl ìm Frànkrìch mìtgmàcht, do hàt sa ìm erschta Wàhlgàng 2,3 % vu da Stìmma bikumma.

Vum 16. Juni 2012 bis àm 27.Janner 2016 ìsch sa Justizminischtera ìn dr Regiarung vum Jean-Marc Ayrault gsìì. Ànna 2013 hàt sa a Reform igfiahrt, wo d Homosexuella Ehe ìm Frànkrìch gsetzlig erlàuibt.

## Privàtlava
D Christiane Taubira ìsch zwànzig Johr làng mìt em Autonomischt Roland Delannon ghirota gsìì. Àn da regionàla Wàhla vu 1998 hàt'r àwer a Lischta gega sina Fràui ufgstellt. Noh dara politischa Kriisa han sa ànna 2002 gscheida. 

## Üszeichnunga
D Christiane Taubira hàt d Üszeichnung „Grand-croix“ (Groß Kritz, a hocha Stufa), ìn dr frànzeescha „légion d'honneur“.

## Biacher
* L'Esclavage raconté à ma fille, Paris, Bibliophane, 2002 (Nohdruck 2006 un 2015) (ISBN 2-86970-064-4 et 2-86970-122-5).
* Codes noirs: de l'esclavage aux abolitions, Paris, Dalloz, 2006 (ISBN 2-247-06857-X) (Ileitung).
* Rendez-vous avec la République, Paris, La Découverte, 2006 (ISBN 978-2-7071-5091-2).
* Égalité pour les exclus: le politique face à l’histoire et à la mémoire coloniales, Paris, Temps Présent, 2009 (ISBN 978-2-916842-01-1).
* Mes météores: combats politiques au long cours, Paris, Flammarion, 2012 (ISBN 978-2-08-127895-0).
* Paroles de liberté, Paris, Flammarion, 2014 (ISBN 978-2-08-133688-9).

## Weblink

## Referanz
20 Minuten

**20 Minute** ( *20 Minuten*,  *20 minutes* und  *20&nbsp;minuti*) isch e gratis Schwizer Pändlerzitig. Die dütschi Usgoob *20&nbsp;Minuten* isch 1999 vom norwägische Mediekonzärn Schibsted gründet worde. S Schwizer Medieundernääme Tamedia het sä 2005 übernoo. 2006 het Tamedia die französischi Usgoob *20&nbsp;minutes* und 2011 zämme mit *la Regione Ticino* die italiänischi *20&nbsp;minuti* gründet.

D Zitig erschint im Tabloidformat und bresentiert Noochrichte in chürzister Form. E grössere Stellewärt häi bulewardeski Gschichte und dr Serwisdäil. D Zitig wird in Zitigsboxe an Baanhööf und in de Kärnstedt und Agglomerazioone noch em Sälbstbedienigsbrinzip verdriibe. Si isch im Vergliich zu andere Ditel vor allem bi dr jüngere Lääserschaft beliebt.

Dr Naame «20 Minuten» bezieht sich uf d Zit, wo e Pändler im Durchschnitt uf sim Wääg zur Aarbet im öffentlige Vercheer verbringt.

## Litratuur
* Marcus Haas: *„Die geschenkte Zeitung“: Bestandsaufnahme und Studien zu einem neuen Pressetyp in Europa.* LIT Verlag, Münster 2005, ISBN 978-3-82-588632-5.

## Weblingg
* 20min.ch d Website vo *20 Minute*
* 20minutes.ch d Website vo *20 minutes*
* 20minuti.ch d Website vo *20 minuti*

## Fuessnoote
Weissenstein (Jura)

Dr **Wissestäi** isch e Bärgrugge im Schwizer Jura nördlig vo dr Stadt Soledurn, wo bis zu  hooch isch. Er gält as dr Husbärg vo dr Stadt. Sit 1977 isch dr Wissestäi im Bundesinwentar vo de Landschafte und Naturdänkmööler, wo nazionali Bedütig häi.

Bis im Novämber 2009 het mä mit ere Sässelibaan, wo zwäi Sekzioone gha het 2'339&nbsp;m lang gsi isch, vo Oberdorf zum *Kurhuus* () uufe chönne faare. Dr Dunell vo dr Iisebaanlinie Soledurn-Moutier vo Oberdorf uf Gänsbrunne uf dr andere Site vom Wissestäi isch im Joor 1908 eröffnet worde und isch 3701&nbsp;m lang. D Sässelibaan het d Iisebaanlinie vo dr Soledurn-Münster-Baan, wo hüte e Däil vo dr BLS AG isch, grad vor em Dunelliigang krützt; und eso öbbis het s bin ere normalspurige Iisebaanlinie in dr Schwiz nid no äinisch gee.

Dr Wissestäi isch am höggste uf dr Röti mit . D Bassstrooss vo Oberdorf über e Wissestäibass () uf Gänsbrunne het Stiigige bis zu 22&nbsp;% und isch äini vo de stozigste in dr Schwiz. Im Winter isch si für e Brivatvercheer gesperrt und wird denn as e Schlittelbaan brucht, wo über d Region uuse beliebt isch.

Öbbe 2&nbsp;km westlig vom Kurhuus befindet sich in dr Nööchi vom *Hindere Wissestäi* () s Niidleloch. Das isch e wit verzwigts Höölisüsteem (7,5&nbsp;km lang mit 418&nbsp;m Hööchiunderschiid), wo s fast überall nid allzu gföörlig isch, durezgoo. 

Grad bim Kurhuus cha mä gratis e botanische Garte mit Pflanze, wo für e Standort tüpisch si, go bschaue und au es Wintersportmuseum. Näben em Kurhuus stöön die «drei hellste Soledurner», drei starki Schiinwärfer, wo ins Daal lüüchte und wo mä vo witem in dr Nacht guet cha gsee. Dunde am Kurhuus het mä 1984 e Bärgkapälle baut, wo im Häilige Brueder Chlaus gweiht isch. Über Balmbärg und Gränchebärg cha mä jeede Daag uf e Wissestäi, Im Summer faart en Autibus am Wuchenänd vo Oberdorf ab. Vom Kurhuus het s e Wanderwääg em Blanetewääg Wissestäi nooch über d Haasematt bis uf Gränchebärg oder au zum Balmbärg.

Sit 1994 findet uf em Wissestäi jedes Joor s äiwöchige Uhuru Wältmuusig-Festiwal statt.

## Weblingg

* Solothurner Wanderwege
* Hugo Ledermann: ''Geologischer Wanderweg Weissenstein''. Naturforschende Gesellschaft des Standes Solothurn, 1981.
* ''Weissenstein - haben auch Berge Karies?''. Geologische Sehenswürdigkeiten: Durchblicke in die Urzeit. Departement Bau und Justiz, Kanton Solothurn.
* Uhuru-Festival auf dem Weissenstein
* 

## Kwelle
Gebirge

E **Gebirg**, elter mundartlich *Gibirg, Pirg, Birg,* isch e Rölief vo dr Ooberflechi vo dr Ärde, wo us ere flachere Umgääbig uusestoot, zämmehängt, und e *Gebirgsfuess* het.

## Dr Begriff

Under eme *Gebirg* verstoot mä im allgemäine Sproochgebruuch
äntwääder e Grubbe vo Bärg, wo as *Gebirgsgrubbe* oder *[[Gebirgszug]]* zämmegfasst wärde oder e gebirgigi geografischi Region, e *[[Gebirgsland]]*.

D Geologii aber beziet sich bim Definiere vom ene Gebirg uf e „Gebirgsfuess“, das isch, wemm men en cha gsee s *[[Grundgebirge|Grundgebirg]]* und isch bi de jüngere Gebirg no vom *[[Deckgebirge|Deckgebirg]]* überlaageret und wird vilmol dief aabe druckt bis in d Moho). E Gebirg isch eso en „Äihäit vo Gstäi“.

Hochländer, wie zum Bischbil Tibet, gälte nit as Gebirg, wil s dört nume chliine Hööchiunderschiid git. Im Gegesatz doo drzue cha aber vilmol e Gebiet an ere Stäilküste as gebirgig gälte, au wenn s nid hooch über em Meer lit.

Bekannti Gebirg si under anderem dr Himalaya, d Alpe, d Balkangebirg, d Pyrenäe, s Trodos-Gebirg und s Krimgebirg, wo alli Däil vom alpin-himalayische Gebirgsgürtel si und in de letschte vierzig Millione Joor entstande si, und d Ande, wo zum pazifische Füürring ghööre, und die eltere Jura (Faltejura, Daafeljura) und Ural.
## Weblingg

## Fuessnoote
Lindenplatz (Altstetten)

De **Lindeplatz** z Altstette isch en öffentliche Platz im Dorfchärn vo Altstette z Züri. De Platz isch underhalb vom Chilehügel.

## Gschicht
De Lindeplatz, wie mer en hüt kännt, isch i de 1950er-Jaar planet worde. D Züri-Ziitig säit sogar, es seg es Muschterbiischpiil für e Quartierplaanig us säbere Ziit.

De emaligi Dorfchärn vo Altstette am hüttige Lindeplatz isch zwüsched 1945 und 1960 abproche worde. Als Ersatz isch mit eme äinhäitliche Konzäpt de hüttigi Platz poue worde. Uf de Weschtsiite staat de dominanti trapezförmigi Saal vom Hotel Spiirgarte. Es isch am 20. Novämber 1957 iigweit worde. Dademit isch die zwäit Etappe vo de Lindeplatzüberbouig abgschlosse gsi. Det isch hüt aus Quartierzäntrum drin. Säb Hotel isch vom bekannte Zürcher Architekt Werner Stücheli poue worde. Anderi Hüüser mit Läde, Kafi und Reschtorants stönt uf de Süd- und de Oschtsiite. D Kafi und Reschtorants sind uf de Platz use offe und gänd em e gwüssi Wiiti.

Zwüsched em Chräisgeböi, als letschtst am 18. Juni 1958 zäme mit em Platz mit eme Fäscht igweit worde, und em Saal vom Spiirgarte isch extra e Lugge. Dur die Schnäise gseet mer schön zum Chilehügel ufe. De Platz sälber isch mit zwäi verschidefarbige Stäi gstaltet. Das isch d Idee vom Stücheli und sim Kolleg, em Robert Landolt gsi. De alti Brune isch de erschti Dorfbrune vo 1773. Er isch früener a de Badenerstraass gstande. Er erinneret dra, das Altstette es Puuredorf gsi isch. Sit 2006 staat de Platz under Dänkmalschutz.

## Nutzig
Uf em Lindeplatz isch am Mittwuch und am Samschtig ab de sächse de Wuchemäärt. Deet gits Frücht und Gmües, Olive, Brot, Fisch und Fläisch, Pflanze und Blueme, Honig, italienischi Spezilitäte und Pilz.

Rund um de Platz häts näbed em Hotel mit Kafi und Reschorant zwe Läbesmittelgschäft, zwäi Chläidergschäft, en Fotilade, en Kiosk, s Chräisgeböi (Schalter vo de Stadtverwaltig), en Apiteeg und d Bibliothek. Uf de andere Siite vo de Tramhaltistell sind no es Schuehgschäft, en Guafför, nomal es Kafi, zwe Läbesmittelläde und en Natellade. D Quartierwach vo de Stadtpolizei, zwe Banke, es Reschtorant und en Sportlade sind grad es Huus wiiter um de Egge.

## Kunscht
De wiissi Bank wo mer nöd cha drufsitze isch vom Jeppe Hein. Er isch us de Serie *Modified Social Bench*. De Künschtler wet d Lüüt zum tänke aarege über di stedtischi Umgäbig und di soziale Funktione vo de Stadt. Mit dem visuelle Stolperstäi isch em das warschindli glunge.

## Literatur
* Philipp Meier: Kein Platz für eine Pause. in: Neue Zürcher Zeitung Nr. 173/2015, 29. Juli 2015, Siite 15.

## Weblink

## Fuessnote
Schweizer Portal für Recherche im Internet

S **Schwiizer Portal für d Röschersche im Internet** (SPRINT) isch es umfassends Informations- und Lehrmittel für d Suechi im Internet gsi. S het deet kommentierti Verzäichnis vo Suechmaschine, uusfüerlichi Grundlagetext über s Sueche vo Informatione im Allgemeine und über «Information Retrieval» im Spezielle ge.

## Gschicht
D Siite gits sit em Jänner 1997 und si isch sit dänn immer uuspout und erwiiteret worde.

Uf de Grundlag vo zwe Artikel über Suechverfaare, Suechmaschine und Katalög, wo 1996 i de Fachzitschrifte «Nachrichten für Dokumentation» und iX Magazin cho sind, häd de Bernard Bekavac a de Universität Konstanz im Jänner 1997 die erschte Siite über Suechmaschine gschribe. Damals hät das no «WWW-Suchseiten der Informationswissenschaft» ghäisse.

S SPRINT wird regelmässig zäme mit Studänte vo de Imformationswüsseschaft erwiiteret. Zäme mit em Gründer isch s 2004 as *Schwiizerische Institut für Informationswüssenschaft* a de Hochschuel für Technik und Wirtschaft z Chur ggange. Im Jaar 2009 sind au Modul für s E-Learning und Schueligsunterlage für Dozänte dezuecho, 2011 d Rubrik *Wüssenschaftlichi Suechi*, und en Täil vo de Siite isch vo Studänte vo de Gämfer Hochschuel für Wirtschaft is Französische übersetzt worde. 

## Inhalt
Im Täil *Allgemäini Suechi im Internet* wird erchlärt, wien Suechmaschine funktioniered, was Operatore sind, weli Methode guet funktioniered und wie mer am beschte e Röschersche macht. Bim Stichwort *Suechmaschine* wärded uf ere lange Liischte ganz verschidnigi Programm vorgstellt.

Im Täil *Wüsseschaftlichi Suechi im Internet*  gats drum, wien wüsseschaftlichi Suechmaschine funktioniere tüend. Für mänge Dienscht gits en usfüerliche Steckbrief. So chammer besser entschäide, weli Suechmaschine für wele Zwäck di besser isch. Es gaat da ano um anderi Quäle für wüsseschaftlichi Literaturrecherche im Internet.

S Portal büütet Links zu wichtige Biblioteeke und zu Website vo grosse Lexika und Wörterbüecher, und zwar au zu alte Wärch sid em 18. Jaarhundert, wo me hüt na nützlechi Informatione zu vil Sache cha finde.

Es hät didaktisch ufberäiteti Modul zum Sache sälber z lerne (E-Laerning). Mit Fallbiischpil und Quiz chan prüeft wärde, was mer glernt häd. Zum Schluss häds no Hintergrundinformatione rund um s Internet, en Bricht über di spannendi Gschicht vo de Open Source-Bewegig und aktuelli Studie. Für Dozänte und Lehrer us em Bildigsberiich gits ano Schueligsunterlage. Dadefür brucht mer aber es Passwort.

SPRINT isch hüt es Produkt vo de HTW Chur. Ali Kwäle sind gnau agee. Im umfangriiche Glossar cha mer sehr vil Begriff naaschlaa.

SPRINT lauft uf TYPO3. Das isch e freii Software. D Inhalt vo SPRINT sind under ere benutzerfrüntliche Creative Commons-Lizenz.

## Kritik
S Portal richtet sich a Studänte und Dozänte. Das isch e klari Zielgruppenorientierig. Drum sind d Text seer kompakt. Für anderi Lüüt isch s Portal drum zimli aaschpruchsvoll. Dezue ane verwändet das Portal Illustratione eher sparsam. 

## Weblink
* Sprint Offizielle Website

## Fuessnote
Hochschule für Technik und Wirtschaft Chur

D **Hochschuel für Technik und Wirtschaft HTW Chur** isch e regionali Hochschuel mit ere nationale und internationale Uusstraalig. Si hät öppe 1600 Studänte. Als Abschlüss gits Bachelor- und Masterdiplom und Wiiterbildigzärtifikat. Es git Studiegäng für  "Ingenieurbou/Architektur", "Informationswüssenschaft", "Management", "Multimedia Production", "Technik" und "Tourismus". D HTW isch 1963 als Abigtechnikum Chur gründet worde.

## Gschicht
Scho 1963 isch z Chur es Abigtechnikum gründet worde. De Unterricht isch i Schuelhüüser vo de Stadt gsi, won am Abig ja läär sind. 1972 isch s Abigtechnikum vom Bund als Höcheri Technischi Leeraastalt (HTL) anerkännt worde. Spöter hät mer au Wirtschaftsfächer is Programm ufgna.

Erscht 1990 sind s erschti Mal Vollziitstudiegäng apotte worde. Es Jaar Spöter isch d Abtäilig für Betriibswirtschaft usglideret worde und häd Höcheri Schuel für Wirtschaft und Verwaltig ghäisse (HWV). D HWV häd a de Commercialstrass Rüüm gmietet. De Reschte vo de HTL hät Hochschuel für Technik und Architektur ghäisse und isch in architektonisch markante Nöibou a de Pulvermülistrass zoge. Aber scho im Jahr 2000 händ sich die bede bündner Hochschuele wider zämegschlosse. Sit dänn häisst si *Hochschuel für Technik und Wirtschaft HTW Chur*.

## Institut
### Schwiizerischs Institut für Informationswüsseschaft
S Schwiizerische Institut für Informationswüsseschaft betriibt s Schwiizer Portal für d Röchärsche im Internet.

## Weblink
* Offizielle Internetpräsenz
* Website der Alumni-Organisation der HTW Chur
* Facebook-Seite der HTW Chur
* Bibliothek der HTW Chur
* International Office HTW Chur
* HTW Chur Hochschulsport
* HTW-Magazin Wissensplatz

## Fuessnote
Glarner Alpen

D **Glarner Alpe** si e Gebirgsgrubbe in dr Schwiz im nordöstlige Däil vo de Westalpe, wo in de Kantöön Glarus, Uri, Graubünde und Sanggalle lit. Es git e Hufe Dreiduusiger und e baar Gletscher. Dr höggst Gipfel isch dr Piz Russein mit  im Bärgmassiv vom Tödi.

## D Lage und d Flechi
S Gebiet wird *(im Uurzäigersinn vo Norde us)* vom Waalesee und Seez gege d Appezäller Alpe abgränzt, vom Rhii gege Rätikon und d Plessur-Alpe, vom Vorderrhii gege d Adula-Grubbe, vom obere Vorderrhii, Oberalpbass und Oberalpreuss gege d Gotthard-Grubbe, vo dr Reuss gege d Urner Alpe, vom Schäche, Vorder Schäche, Klausebass, Fätschbach und dr Linth gege d Schwyzer Alpe. D Glarner Alpe häi e Flechi vo 1900&nbsp;km2.

## Gliiderig
Am Südwest-Egge vo dr Grubbe isch dr Hauptkamm, wo in ere nordöstlige Richdig parallel zum Vorderrhii lit und in drei Est gablet. Im Südweste goot en andere Kamm parallel zum Hauptkamm, wo sich dr Gross Windgälle din befindet. Im Oste isch e sälbständige Kamm vorglaageret.

## Dääler und Ortschafte
Im Innere vo dr Grubbe befinde sich s Murgdaal, s Schilsdaal, Wissdannedaal, Vättis im Taminadaal, s Calfeisedaal, s Kunkelsdaal, s Maderanerdaal und Elm im Särnfdaal. An irem Rand lige Glarus, Müülihorn, Flums, Mels, Bad Ragaz, Tamins, Ilanz, Trun, Disentis, Andermatt, Göschene, Erstfäld, Linthal, und Schwande. Im Norde befindet sich am Walesee dr niidrigst Punkt uf . Vo därt bis zum höggste Ort het s e Hööchiunderschiid vo 3195&nbsp;m.

## Gipfel

### Dreiduusigr

In de Glarner Alpe befinde sich 51 *Dreiduusiger*, won e Naame häi. Das si, dr Hööchi nooch:

## Schutzgebiet

### Wältkulturerb Glarner Hauptüberschiebig

D Glarner Hauptüberschiebig isch 2009 ins UNESCO-Wältkulturerb ufgno worde.

## Turismus
Landschaftlig si d Glarner Alpe öbbe grad so schön wie die berüemtere Bärner Alpe und Walliser Alpe. D Glarner Alpe häi no dr Vordäil, dass si no relativ ursprünglig si und es weniger Turiste het as in de Westalpe.

## Bilder

Glarneralpen.jpg|D Glarner Alpe vom Züürisee us. Im Vordergrund isch d Halbinsle Au
Chammliberg 3215 m.jpg|Dr Chammlibärg
Rautispitz.JPG|Dr Rautispitz vo Mollis us
 

## Weblink

* Die Glarner Alpen bei deine-berge.de.

## Fuessnoote
Archäologischer Fund

As **Fund** wird in dr Archäologii e beweglige Gegestand bezäichnet, wo bin ere Usgraabig entdeckt worde isch.

D Fünd wärde iidäilt in:
* Artefakt: Gegeständ, wo vo Mensche gmacht worde si
* Geofakt: Stäi, wo Naturchreft bearbäitet häi, ooni dass dr Mensch öbbis gmacht het
* Biofakt: Überräst vo Lääbewääse, z. B. Dierchnoche, Polle usw.

Dr Fund muess vom Befund underschiide wärde; mit däm Begriff wird dr Fundkonteggst bezäichnet.
Römermuseum Augst

S **Römermuseum Augst** (Anderi Nääme: *Augusta Raurica*; *Römerhuus und Museum*; *Römerstadt Augusta Raurica*) isch en archäologischs Museum und Freiliechtmuseum in dr Gmäind Augst im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiz. Es isch em Amt für Kultur vo dr Bildigs-, Kultur und Sportdirekzion vom Kanton Basel-Landschaft understellt.

## Beschriibig
Im Museum befinde sich die wichdigste Fünd us de Usgraabige z Kaiseraugst und z Augst. Es vermiddlet die riichi Gschicht vo dr römische Stadt Augusta Raurica. Näben em Museum befinde sich witeri Usstelligsrüüm und mee as zwanzig Freiliechtschaublätz im ganze Gebiet vo de Gmäinde Kaiseraugst und Augst. S bedütendste Usstelligsstück isch dr Silberschatz vo Kaiseraugst. 

Dank ere Spänd vom ene Baasler Mäzen het mä 1954/1955 näben em Museum e römischs Woonhuus im Massstab 1:1 chönne rekonstruiere und komplett mit Originalgegeständ us dr römische Zit bzw. mit Kopie möbliere. Wil dr Ufbau vom ene komplette Kwardier, ere *[[Insula]]*, us finanzielle Gründ nit in Froog choo isch, het mä sich uf e representative Usschnitt beschränkt, nämlig uf e Huus mit Gwärblääde uf d Strooss aane und d Brivatrüüm hindedraa:
*Gwärbdäil (uf d Strooss zue):
** e grössere Gwärbruum (mit ere Schmiidi und ere Metzgerei)
** Thermopolium (Schnällimbiss)
** vor dere Ladefront befindet sich e Süülehalle as Drottwar.
*Brivatrüüm:
** en u-förmigs Peristyl (Süülehalle; dr Innedäil bepflanzt)
** e Chuchi mit Härd, Bachofe und e römischi Tualette
** e Triclinium (Ässzimmer) mit gmuurte Liige
** e Bad mit vier Rüüm: 
***Apodyterium (Umzieruum)
***Frigidarium (Chaltwasserruum)
***Tepidarium (Warmwasserruum)
***Caldarium (Häisswasserruum mit ere Hypokaustum-Häizig)
** Aarbetszimmer
** Schloofzimmer

## Litratuur
**Jahresberichte aus Augst und Kaiseraugst.* Amt für Museen u. Archäologie d. Kantons Basel-Landschaft, Liestal. Römermuseum Römerstadt Augusta Raurica, Augst 1.1980(1972-1975) - 4.1984(1978-1983); 5.1985ff. 
**Jahresbericht Römerhaus und Museum Augst.* Römermuseum, Augst 1962-1972. 
**Forschungen in Augst.* Schriftenreihe. bish. 36 Bd. Stiftung Pro Augusta Raurica. Römer-Museum, Augst-Basel 1.1977, 2.1975ff. (Übersicht über die äinzelne Bänd)
**Ausgrabungen in Augst.* 4 Bd. Stiftung Pro Augusta Raurica, Basel 1948ff. 
**Augster Museumshefte.* bish. 32 Bd. Römermuseum, Augst 1.1976ff.  (Übersicht über die äinzelne Bänd - äinzelni ISBN)
*Teodora Tomasevic Buck: *Augusta Raurica.* Probleme, Anregungen und Neufunde. Bregenz 2003. ISBN 3-901802-13-4 
* Marion Benz: *Augusta Raurica.* Eine Entdeckungsreise durch die Zeit. In: *Archäologie der Schweiz. (as.)* Mitteilungsblatt. SGUF, Basel 26.2003, S. 2-84. 

## Lueg au

* Museum z Baasel

## Weblingg

* 
* Römermuseum Augst
Urne

En **Urne** isch en Behälter. De Begriff wird nu i bestimmte Kontext verwändet: 
* Bestattungsurne, zum d Äsche vom ene Verstorbnige ufznee
* Wahlurne, zum sammle vo Wahlzädel bin ere Abstimmig
* *Lotteriiurne*, zum d Lösli bi de lotterii z züche
* Urnenmodell, es fiktivs Gfäss zum es Zuefallsexperimänt z veraaschauliche

**Urne** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Renate Urne (* 1982), e norwegeschi Handballspilleri
Goldschatz von Erstfeld

Mit **Goldschatz vo Erstfäld** bezäichnet män e Fund vo früekeltische Gegeständ us Gold, wo mä z Erstfäld im Kanton Uri gmacht het.

Im Joor 1962 häi zwäi Italiäner bi Bauarbäite z Erstfäld ornamentierti Hals- und Armring gfunde, wo as früekeltischi Goldarbäite us em 4. Joorhundert v. d. Z. identifiziert worde si.
Es isch dr bedütendsti Fund in dr Schwiz us dr Latène-Zit. Es isch so guet wie nöje Frauenschmuck: vier Halsring und drei Armring us Gold, wo bis zu 95 Brozänt räin isch, und zämme 640&nbsp;g wääge. 

Dr Erstfälder Goldschatz ghört zu de hervorragende Mäisterwärk vom keltische Kunsthandwärk und cha nume mit wenigem in Öiropa nördlig vo de Alpe vergliche wärde.
Er befindet sich hüte im Schwizerische Landesmuseum z Züüri.

## Weblingg
* E Bild vom Schatz uf dr Website vom Landesmuseum Züüri
Inzest

**Inzest** (latiinisch *incestus* „unköisch“) oder **Bluetschand** bezäichnet dr Gschlächtsvercheer zwüsche äng verwandte Mensche – im Underschiid zur „Inzucht“ in dr Zucht vo Dier und Pflanze, wo bin ere mögligst noochi Verwandti baart wärde, zum genetischi Merkmol, wo gwünscht si, z versterke. Inzest in siner sterkste Usbräägig isch dr Gschlächtsvercheer vom e Vater oder ere Mueter mit eme äigene Chind, zum Bischbil bi Fäll vo sexuellem Missbruuch vo Chinder in iirer Familie. Au wenn erwaggseni Gschwüster e sexuelli Beziejig häi, gältet das in gwüsse Länder, zum Bischbil z Dütschland, as stroofbare Inzest.

Inzest isch vor allem früener zimlig verbräitet gsi, zum Bischbil under noche Bluetsverwandte im öiropäische Hoochaadel, in abgläägene ländlige Gegende oder in Uslandsgmäinschafte.

**Inzestverbot** (Inzesttabus) richde sich in alle Kulture noch dr Nööchi, em *Grad* vo dr Verwandtschaft, d Gränze si aber verschiide. Soziali Grubbe, Gsellschafte und vor allem Religione häi seer underschidligi Vorstellige drvo, was en Inzest isch, wo muess verbote wärde – oder was für en Inzest vo de Mitgliider gwünscht oder sogar gforderet wird (Inzestgebot).
 
In meerere Demokratie, wo Inzest as sonige hüte verbote isch, überlegt mä sich, das Verbot abzschaffe, wil dr Schutz vo Chinder und andere Abhängige dur anderi Gsetz gwäärläistet isch.

## Litratuur
* 
* Debra Lieberman, John Tooby, Leda Cosmides: *Does Morality Have a Biological Basis? An Empirical Test of the Factors Governing Moral Sentiments Relating to Incest.* In: *Proceedings of the Royal Society.* Band&nbsp;270, London 2003, , S.&nbsp;819–826 (änglisch; PDF-Datei; 170&nbsp;kB; 8&nbsp;Site).

## Weblingg
Verstorbener

**Verstorbnige** (en *Verstorbnige*, de oder di *Verstorbnig*) isch en Euphemismus, wo bruucht wörd för en tote Mänsch vom Zitpunkt vo sim Stärbe bis zu sinnere Bestattig oder Kremierig. Mängmol wärded au d Begriff «Entschlofene», «Verblichene», «Haimgangene», «de wo vo üs gange isch» usw. bruucht. Noch de Bestattig redt me vom ene Tote. De Begriff «Verstorbnig» ersetzt im Bestattigsgwärb d Bezeichnig Liiche, wo i de Amtssprooch verwänded wert.

## Fuessnoote
Heugeißfest

S **Heugeißfeschd** (dt. *Heugeißfest*), au **Haigeiß**, isch e fröhlichi Veranstaldig, wo jeds Johr am End vo de Heuernd gäge End vom Juli für d Helfer vo de Heuernd gfiired würd.

D Heugeiß isch eigetli s letscht Fueder Heu oder de letscht Heuwage wo ibrocht würd, meint aber au s gmeinsami Feschdmohl odr Öhmdesse a dem Dag. De Bruuch wird im üsserschte Südweschde vom Schwarzwald un vor allem im Hotzewald pflägt. Organisiert wird s Feschd vom örtliche Buureverband. Hütztag goht s meischt mit änem Umzug mit de Musikkapelle vorneweg aa. Des war frühr no id so. Buebe in Läderhose und Maidli in de Trachde hocke uf änem Heuwage obe und a Geiß isch an de Wage drabunde odr wird hinterhäre zoge. Nochär würd vil drunke, gässe un danzt. S Heugeißfeschd gits under anderem z Afterstäg, z Bernau, z Bierbronnen, z Ibach, z Wyle und z Wyde. D Schwobe säge zum Heugeiß *Heukatz*. Bi däne hockt a Ma uffm Heuwagen obe druff, d Heukatz; de macht luddr Blödsinn und miaut wi a Katz.

D Dialäkt-Rockgruppe Luddi vo Birkedorf-Üehlinge hät a Liäd gschribe, des heißt: „No isch zum letschte Mol Haigeiß“.

## Weblink
Heugeißfeschd Ibach Juli 2015 Bildr un Filmli uf flickr.com

## Fueßnote
Gift

Ä **Gift** (odda au **Giftschdoff**) isch ä Schdoff, wo Lääbewääse iwer irri Stoffwäggselvorgäng, durch ä Briirung odda s Indringe in de Organismus ab erra bschdimmte, gringe Dosis ä Schade zufiige kaa. Ä allgminn in de Nadur wirksoomer schädlicha Schdoff nännd ma *[[Umweltgift|Umwäldgift]]*. Mit de Zunoom vo de Exbositionsmäng vummä Wirkschdoff staigd au d Woarschinlichkit, dass Gesundhitsschädigunge durch ä Vergiftung ufträdde. Ab emme bschdimmte Dosisbrich isch somit ball jäder Schdoff als doxisch inzschdufe.

D wisseschofdlich Diszeplin, wo sich mit de Erforschung vo giftige Subschdonze, irra Wirkung in verschiideni Dosisbrich un de Bhondlung vo Vagiftunge bschäfdigt, isch d Toxikologii. Se bfosst sich mit Schdoffe, Schdoffgmische, Diir, Pflonze un Mikroorganisme un mit de biochemische Mechanisme vo de Giftwirkung im Bzug uf quantitativi Aschbekt.

De Schoode, wo vumme Gift ongricht wärre kaa, konn in voriwergäända Binträchtigung, duurhofter Schädigung odda Dood bschdähe. Bii anholdenda schädigenda Giftinwirkung saad ma *chronischi [[Vergiftung|Vagiftung]]*, bii erra Giftinwirkung, wo umgäänd zu erra Schädigung fiirt, vo erra *akute Vagiftung*.

Als Gefoorschdoff sin Gift in Obhängigkit zu de Wirkmäng ingedailt in *säär giftig* un *giftig* sowii *[[Gesundheitsschädlich|gsundhitsschädlich]]* (fraaja *mindagiftig*).
Prähistorische Pfahlbauten um die Alpen

Zu de **Vorgschichtlige Pfaalbaute um d Alpe ume**, nochgwiise vom 5. bis zum 1. Joorduusig v. d. Z.,  zelt d UNESCO 111 Fundstelle vo prehistorische Pfaalbaute in dr Schwiz, z Dütschland, Ööstriich, Italie, Frankriich und Slowenie as Wältkulturerb.

## Fundstelle in dr Schwiz
Vo de dransnazionale serielle Stett befinden sich 56 in dr Schwiz, verdäilt uf 15 Kantöön, und därt het s öiropawite „Pfaalbaufieber“ aagfange. Im Früelig 1855 het dr Alterdumsforscher Ferdinand Keller im Raame vo Arbäite zum Nöiland am Zürichsee z gwünne, d Räst vo dr Fundstell Mäile-Roorehab entdeckt. Noch em Keller sige d Hütte worschinlig vo keltische Familiegrubbe in dr früeste Vorzit bewoont worde, und die häige vom Fischfang und vo dr Jagd gläbt, häige woorschinlig aber au e bitz Fäldbau betriibe. D Hütte häige si nit uf em drochenige Bode baut, sondern an sichte Uferstelle uf Pfööl. Wichdigi Fundstelle vom Kulturerb lige am Züürisee, und die mäiste von ene ghööre zur Horgener Kultur. Uf dr ganze Wält äimoolig si die prehistorischen Brugge am obere Züürisee zwüsche Rapperswil und Hurde, mit de Fundstett Rapperswil-Jona-Technikum, Seegubel, Freiebach-Hurde-Seefäld und Freiebach-Hurde-Rosshorn und d Siedlig Wetuke-Robehuuse am Pfäffikersee, wo dr Jakob Messikommer am Ändi vom 19. Joorhundert entdeckt het.

## Äinzelni Fundstelle

Fundstelle wo d UNESCO as Wältkulturerb anerkennt:

## Litratuur
* Sabine Hagmann, Helmut Schlichtherle: *Das UNESCO-Welterbe „Prähistorische Pfahlbauten um die Alpen“ in Baden-Württemberg. Schutz und Vermittlung einer ungewöhnlichen Welterbestätte*. In: *Denkmalpflege in Baden-Württemberg*, 43. Jg. 2014, Heft 1, S. 2–8 (PDF)
* Denkmalpflege. UNESCO-Welterbe. Prähistorische Pfahlbauten um die Alpen in Baden-Württemberg. Landesamt für Denkmalpflege, Stuttgart 2011 (Broschüre, 60 S. Texte Hagemann/Schlichterle u.&nbsp;a.)
* Peter J. Suter, Helmut Schlichtherle et al: *Pfahlbauten – Palafittes – Palafitte*. Palafittes, Biel 2009. ISBN 978-3-906140-84-1.

## Weblingg
* 
* Liste mit Beschriibige vo de äinzelne Fundstett under palafittes.org

## Fuessnoote
Justin Bieber

__NOTOC__

Dr **Justin Drew Bieber** (* 1. Merz 1994 z London, Ontario) isch e kanadische Pop- und Contemporary-R&B-Sänger. Si Karriere het mit Coverversione vo bekannte Songs aagfange, won er as Video uf YouTube veröffentligt het.

2009 isch si Debüsingel *One Time* erschiine. Im Merz 2010 isch s Debüalbum *My World 2.0* uusechoo, wo under anderem z Kanada und in de USA uf em erste Blatz vo de Tscharts glandet isch. E witers Studioalbum und zwäi Remixalbum si in die amerikanische *Top Five* iigstiige; zwäi Album si wider uf en erst Blatz choo. Im Summer 2012 isch s dritte Studioalbum vom Sänger erschiine, und het d Tscharts aagfüert.

## Diskografi
;Studioalbe
* 2009: *My World* (EP)
* 2010: *My World 2.0*
* 2011: *Under the Mistletoe*
* 2012: *Believe*
* 2015: *Purpose*
* 2020: *Changes*
* 2021: *Justice*

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Clemens Bahlinger: *Justin Bieber. Der neue Superstar aus Kanada.* Baltic Sea Press, Rostock 2010, ISBN 978-3-942129-19-0.
* Tori Kosara: *Hello, this is Justin Bieber. Das große Fanbuch.* Schwarzkopf & Schwarzkopf Verlag, Berlin 2010, 978-3-8960-2574-6.
* Garrett Baldwin: *Justin Bieber. Die Biografie.* arsEdition, München 2010, ISBN 978-3-7607-8042-9.
* Michael Fuchs-Gamböck und Thorsten Schatz: *Justin Bieber. Die ganze Geschichte.* Blanvalet, München 2011, 978-3-4423-7770-1.
* Justin Bieber und Robert Caplin: *Justin Bieber. Erst der Anfang. Mein Leben.* Goldmann Verlag, München 2011, ISBN 978-3-442-47597-1.

## Weblingg

* Im Bieber si Website uf Dütsch
* Justin Bieber uf laut.de
* 

## Fuessnoote
Simon Pegg

Dr **Simon Pegg** (* 14. Februar 1970 z Gloucestershire, als *Simon John Beckingham*) isch e britische Schauspiiler, Komiker und Dräibuechautor.

D Serii *Spaced*, d Horrorkomödie *Shaun of the Dead* und d Acschenpersiflaasche *Hot Fuzz* ghööre zum Pegg sine bekanntiste Arbäite. In dene drei Brodukzione isch er dr Hauptdarsteller gsi und het s Dräibuech gschriibe. Dr Edgar Wright isch dr Reschissöör gsi und si best Fründ, dr Nick Frost het mit em zämme gspiilt.

Zämme mit em Edgar Wright het er s Dräibuech für d Science-Fiction-Komödie *The World’s End* gschriibe, wo dr letscht Däil vo dr *Blood-and-Ice-Cream-Trilogii* isch.

Dr Pegg isch sit 2005 mit dr Maureen McCann verhürootet und si häi e Chind.

## Filmografii (Uswaal)
### Färnseeserie
* 1995: Six Pairs of Pants
* 1995: Faith in the Future
* 1996: Asylum
* 1998: Is It Bill Bailey?
* 1999: Big Train
* 1999: Hippies
* 1999–2001: Spaced
* 2000: Jam (Radio- und Färnseeserii)
* 2001: Band of Brothers 
* 2001: Brass Eye Special
* 2002: Look Around You
* 2004: Black Books
* 2004: I Am Not An Animal
* 2005: Doctor Who (Episode 1x07)
* 2013: Mob City
* 2019: The Boys
* sit 2019: Der Dunkle Kristall: Ära des Widerstands (*The Dark Crystal: Age of Resistance*, Fernsehserie)

### Film
* 1999: Guest House Paradiso
* 2001: The Parole Officer
* 2003: The Reckoning
* 2004: Shaun of the Dead
* 2005: The League of Gentlemen’s Apocalypse
* 2005: Spider-Plant Man
* 2005: Land of the Dead (Cameo)
* 2006: Mission: Impossible III
* 2006: Big Nothing
* 2006: Free Jimmy
* 2007: The Good Night
* 2007: Grindhouse
* 2007: Hot Fuzz
* 2007: Run, Fatboy, Run
* 2008: How to Lose Friends & Alienate People)
* 2009: Star Trek
* 2009: Ice Age: Dawn of the Dinosaurs
* 2010: Burke & Hare
* 2010: The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader
* 2011: Paul
* 2011: The Adventures of Tintin
* 2011: Mission Impossible – Ghost Protocol
* 2012: A Fantastic Fear of Everything
* 2012: Ice Age: Continental Drift
* 2013: Star Trek Into Darkness
* 2013: The World’s End
* 2014: Hector and the Search for Happiness
* 2014: Kill me Three Times
* 2015: Man Up
* 2015: Mission: Impossible – Rogue Nation
* 2015: Zufällig allmächtig *(Absolutely Anything)*
* 2015: Star Wars: Das Erwachen der Macht *(Star Wars: The Force Awakens)*
* 2016: Ice Age – Kollision voraus! *(Ice Age: Collision Course*, Stimm im Original)
* 2016: Star Trek Beyond
* 2018: The Cloverfield Paradox (Stimm)
* 2018: Terminal – Rache war nie schöner *(Terminal)*
* 2018: Ready Player One
* 2018: Mission: Impossible – Fallout
* 2018: Slaughterhouse Rulez
* 2019: Lost Transmissions

## Weblingg

* 
* Offizielli Website vom Simon Pegg

## Fueßnote