Surselvisch

S **Surselvisch** (sur.  oder *romontsch sursilvan*, au **Surselvischi Sprooch**, **Oberländisch** oder **Oberländer Romanisch**, friener au „Churwelsch“) isch eis vo de fümf Idiom vùm Rätoromanische, ùn wird im Bündner Oberland im Vorderrhydaal gschwätzt. Es isch mit öbe 18'000 Sprecher (Volchszäälig 2000) mit Abstand (aa zweiter Stell isch s Vallader mit 6'500 Sprecher) des romanischi Idiom wo am meischte Sprecher het. De Name *Sursilvan* bedütet ‚ob em Wald‘, ùn beziegt sich ùff de Flimser Wald.

## Verbreitig

S Surselvisch wird im grööschte Deil vùm Bündner Oberland, de Surselva, gschwätzt. Scho immer dütschsproochig sin aber d Walserdörfer Obersaxe, Valsch, St. Martin ùn s Safiental mit de Gmeie Valendas, Versam, Tenna ùn Soofia. Usserhalb vùm Bezirk Surselva ghört au no Flims zum Surselvische Sproochbiet. Dernäbe isch s Surselvisch in Deil vùm Sutselvische Sproochbiet als Schriftsprooch bruucht worde. Wo 1944 e eigni Sutselvische Schriftsprooch gschaffe worde isch, sin die Gmeie Bonaduz, Rhäzüns, Ems ùn Trins im Bezirk Imbode bim Surselvische blybe. Im Rescht vo de Sutselva isch sowiiso vor allem Dütsch als Schriftsprooch bruucht worde. Dernäbe isch s Surselvisch au im Oberhalbstei langi Zyt als Chilchesprooch bruucht worde.

Vo dänne Gmeie wo traditionell Surselvisch gschwätzt wird, hen hüt no di meischte e romanischi Mehrheit. D Ussnaame sin Flims, Laax, Schnaus, Ilanz, Kästris, Surcuolm ùn Duvin. Usser z Flims het aber in all dänne Gmeie in de Volchszäälig 2000 e Mehrheit aagee, dass si im Alldaag au Romanisch schwätze, au wänn es nit die beschtbherrschti Sprooch vo de Mehrheit isch. Z Ilanz isch die Mehrheit aber mit öbe 51 % sehr chnapp, ùn d Ùmgangssprooch vo Ilanz isch vor allem Dütsch. In öbe de Hälfti vo de Gmeie het s Romanisch no e Mehrheit als beschtbherrschti Sprooch vo über 70 % oder 80 %. De hööggscht Wärt het Vrin mit über 95 %. Als Ùmgangssprooch wird's no in fascht alle Gmeie vo mindeschtens 70 % bruucht; in über de Hälfti sogar vo über 80 %, ùn in öbe eme Drittel vo über 90 %. Insgsamt hen in de Surselva in de Volchszäälig vo 2000 70,1 % aagee, dass si im Alldaag Romanisch schwätze, ùn 58,3 % hen Romanisch als die Sprooch aagee, wo si am beschte bherrsche.

Ilanz ùn Flims sin die einzige Gmeie, wo nùmme Dütsch als Amtssprooch bruuche, ùn zämme mit Schnaus di einzige, wo Romanisch nit d Hauptschuelsprooch, sùndern nùmme e Fach isch. In de Cadi im Weschte ùn im Lugnez wird aa Schuele au datsächli ùff Surselvisch ùnterrichte; in de meischte Gmeie vo de Gruob het mer inzwüsche au s Rumantsch Grischun yygfiert.

Datei:Mundarten Graubünden.png|d Mùndarte vo Graubünde, hellrot: Surselvisch, rot: *Tuatschin*
Datei:Schriftsprachen Graubünden.png|S Surselvisch als Schriftsprooch z Graubünde
Datei:Romanisch als Umgangssprache 2000.PNG|s Romanisch als Ùmgangssprooch in de Volchszäälig 2000
Datei:Romanisch als bestbeherschte Sprache 2000.PNG|s Romanisch als „beschtbherrschti Sprooch“ in de Volchszäälig 2000
Datei:Rätoromanische Schulsprachen.png|Romanischi Schuelsprooche; rot: Idiom, grien: Rumantsch Grischun


## Abgränzig ùn Innegliidrig
Zämme mit em Sutselvische ùn Surmeirische wird s Surselvisch mangmool als eini vo de „*Rheinische*“ Mùndarte bezeichnet. Die Mùndarte hen zum Byspil gmeinsam, dass die Vokal *ü* ùn *ö* zue *i* ùn *e* entrùndet worde sin. In de Engadiner Mùndarte sin die Vokal dergäge erhalte: surs. *mir* ‚Muur‘ ùn *egl* ‚Aug‘, engad. *mür* ùn *ögl*. Bim Satzbau (Syntax) git es usserdäm Ùnterschid, wie dass im Engadinische e diräkts Objekt mit de Präposition *a* yygleitet wird: *hest vis a Peider?* ‚hesch de Peter gsee?‘ statt *has viu Peider?* im Surselvische. Dernäbe hen die rhynische Mùndarte bim Wortschatz Gmeinsamkeite: surselvisch *gie*, sutselvisch *ea*, surmeirisch *gea* ‚joo‘, aber engadinisch *schi*, surs. *entscheiver*, suts. & surm. *antschever* ‚aafange‘, aber engad. *cumanzar/cumanzer* oder *tat* ‚Grossvater‘ aber Putèr *non* bzw. Vallader *babsegner*.

Viilmool wird s Surselvisch au em Sutselvische ùn Surmeirische gägenübergstellt, wo als Mittelbündnerisch bezeichnet werde. Als Abgränzig vùm Sutselvische gilt z. B. de Diphthong in Wörter wie surs. *finiastra* bzw. suts. *faneastras* ‚Feister‘, wo im Surselvische  ùn im Sutselvische  ussgsproche wird. Usserdäm isch d Palatalisierig vo *c* vor *a* im Sutselvische stercher ussprägt: surs. *casa* ‚Huus‘, suts. *tgea*. Usserdäm ùnterscheidet s Sutselvisch wie di andre Mùndarte zwüsche betoonte ùn nit-betoonte Personalpronomina, wo im Surselvische verschwùnde sin.
Innerhalb vùm Surselvische ùnterscheidet sich bsùnders d Mùndart vo Tavetsch ùn em Val Medel vo de andre Regione, ùn wird als *tuatschin* bezeichnet. Dört isch d Palatalisierig vo *c* vor *a* ganz duregfiert. Statt *casa* ‚Huus‘ ùn *comba* ‚Bai‘ heisst es im Tuatschin zum Byspil wie im Engadin *tgasa* ùn *tgomba*. Au wie im Engadinische isch d Entwigglig vo latiinisch E vor R: im Tuatschin *neir* oder *nair* ‚schwarz‘ statt wie im übrige Surselvisch *nér*. Dernäbe ùnterscheidet mer vorallem d Mùndarte vo de Cadi mit Disentis als Zäntrùm, de Gruob um Ilanz ùn vùm Lugnez.

## Sproochstrùktuur
S Surselvisch isch einer vo de am beschte sproochwüsseschaftlig bschriibene Dialäkt vùm Bündnerromanische. Dialäktologisch isch es dergäge änder schlächt erforscht.

### Ortografi
D Ortografi vùm Surselvische isch in de Regel sehr nooch aa de Ussprooch. D Betonig isch meischt ùff de vorletschte Silbe oder ùff de letschte. In nit-betoonte Silbe werde d Vokal meischt zumene Schwa.

### Fonologi
S Surselvisch het 22-23 Konsonantefonem, wo in derre Tabelle ùffgfiert sin:

# chùnt nùmme in dütschi Lehnwörter wie *halunc* vor.
D Ussprooch vùm /r/ isch je nooch Dialäkt en Zungespitze-r oder en Zäpfli-r. Di stimmlose Plosiv /p t c k/ sin nit behuucht ùn /b d ɟ g/ sin ganz stimmhaft. Im Surselvische git es e Ussluutverhärtig, so dass di stimmhafte Plosiv ùn Frikativ am Änd vùmene Wort stimmlos wärde: *clav* ‚Schlüssel‘ > , *buob* ‚Bueb‘ >  oder *glieud* ‚Lüt‘ > . E wyteri fonologischi Regel isch dass  im Ussluut nooch  ùn  nit ussgsproche werde: *dent* ‚Zaan‘ > , *grond* ‚gross‘ > , *cauld* ‚warm‘ > , *aunc* ‚no‘ >  oder *saung* ‚Bluet‘ > . Usserdäm wird -r im Ussluut bi de Infinitiv vo bstimmte Klasse vo Verbe ùn bi Substantiv wo ùff *-er* ände, nit ussgsproche: *luvrar* ‚schaffe‘ > , *temer* ‚fürchte‘ > , *scaffir* ‚schaffe‘ >  oder *nurser* ‚Schoofhirt‘ > . Usserdäm wird  vor Konsonate palatalisiert; vor stimmlose Konsonante un Nasal zue [] ùn vor stimmhafte Konsonante zue []: *scaffa* ‚Chaschte‘ > , *smiul* ‚e weng‘ > , *snuezi* ‚Schregg‘ > , *sgarscheivel* ‚schreckli‘ >  oder *sbagl* ‚Fääler‘ > .

De Vokal // (z.&nbsp;B. *cudisch* ‚Buech‘) isch im Surselvische änder marginal, ùn wird vo mangi Sproochwüsseschaftler nit als e eiges Fonem aagluegt. D Betonig isch meischt ùff de letschte, sùnscht au ùff de vorletschte Silbe. In nit-betoonte Silbe wärde d Vokal //, // ùn // zumene Schwa abgschwecht (z.&nbsp;B. in *cas*'a**' ‚Huus)‘, wo als [] oder [] ussgsproche wird.

Im Surselvische git es usserdäm d Diphthong , , , , , , , , , , ,  ùn d Triphthong , ,  ùn .

Für Byspiilswörter ùn Audioùffnaame vo all dänne Luut, lueg ùnter Ortografi.

## Byspiil

*L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: „Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts“.*

Übersetzig:
De Fùggs isch wiider emool hùngrig gsi. De het er ùff ere Danne en Raab gsee, wo en Stüggli Chääs im Muul gha het. Des dät mer schmögge, het er gmeint, ùn er het em Raab zuegruefe: „Wie schöön du bisch! Wenn dyn Gsang gnau eso schöön isch wie dyn Ussgsee, no bisch du de schönst vo allene Vögel“.

## Weblink

* vocabularisnursilvan.ch – Online-Version vùm *Niev vocabulari romontsch sursilvan - tudestg*
* Pascal Gamboni - Unics – s Lied *Unics* vùm Pascal Gamboni in Tavetscher Mùndart

## Literatur
* Alexi Decurtins: *Niev vocabulari romontsch sursilvan - tudestg' / Neues rätoromanisches Wörterbuch surselvisch-deutsch*, Chur 2001. ISBN 3-03900-999-0.
* Ramun Vieli, Alexi Decurtins: *Vocabulari tudestg - romontsch sursilvan*, Lia Rumantscha, 1994.
* Arnold Spescha: *Grammatica sursilvana*, Lehrmittelverlag Graubünden, Chur 1989.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Fuessnote