open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kirsten Lehnig

D **Kirsten Lehnig** (* 30. Juni 1975 z Bielefeld) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un ehmoligi Abgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Kirsten Lehnig isch z Ostfriesland ufgwachse. No dr Schuel het si Rächtswisseschafte an dr Universitete Münster un Konschtanz studiert. Dert isch si au promoviert wore. Si het bi dr Staatsaawahltschaft z Charlsrue gschafft un an verschidene Land- und Amtsgricht un schließlig as Strofrichteri am Amtsgricht Raschti. Si isch ghyrote un Mueter vu zwai Chinder. 

## Bolitik
Syt 2013 ghert si dr Bartei Bindnis 90/Di Griene aa. Anne 2014 het si Mandat im Gmairot vu Gaggenau un as Fraktionsvorsitzeri im Chraisdag vum Landchrais Raschti gwunne. Bi dr Landdagswahl 2016 het si kandidiert un mit 26,4 % Stimmaadail s Diräktmandat (Erschtmandat) im vorhär vu dr CDU dominierte Landdagswahlchrais Raschti gwunne het. Dodruf het si si ganz us dr kommunalbolitische Arbet zrugzoge un ihre Richterberuef rueje loo. Zwoo Wuche no dr Ereffnig vu ihrem Wahlchraisbiro z Gaggenau het si aafangs Juni 2016 aagchindet, ass si im Augschte ihre Landdagsmandat ufgit, wel ihre Mann e uubefrischteti Profässur an dr RWTH Aachen iberchuu het. Mit em Wägzug vu Bade-Wirttebärg sin di gsetzlige Grundlage vum Mandat ewäggfalle. Zum 4. Augschte 2016 het si s Mandat niderglait, ihre Noofolger isch dr Ersatzkandidat im Wahlchrais Thomas Hentschel wore. 

## Weblink
* d Kirsten Lehnig uf leo-bw.de

## Fueßnote
Gebirgskamm

E **Kreete** isch die markanti höchschti Linie uf emene langzogne Bärg. Es anders Wort für d Kreete isch im Düütsche der «Gebirgskamm» und do dervo chunt d Bezeichnig «Hauptkamm» für die zäntrali Bärgchetti vom ene ganze Gebirge.

Im Underschiid zu der Kreete isch e *Bärgrügge* der ober Deil vomene lange Bärg, wo obe druff zimli flach isch.

Me cha d Kreete als e Reihe vo Bärggipfel definiere, wo mit enand dur Graat und über Bärgsäddel verbunde sind. Es isch au e Wasserscheidi oder wie me früener im Schwiizerdüütsche gseit het d *Schneeschmelzi*.

S alemannische Wort *Kreete* chunt wie s französische „crête“ vom altfranzösische *creste* und goot ufs latinische *crista* zrugg. Uf der Bärgchetti vom weschtleche Jura findet me im französischsproochige Piet vil einzelni Bärggipfel, wo *crêt* heisse, öppe der Crêt de la Neige, wo der höchscht Bärg vom ganze Jura isch, oder d *Crêt Malherbe, Crêt de la Perdrix* und *Crêt du Midi*. Me findet zu däm Fluername, wo i verschidene Variante im ganzen Alperuum und au susch z Frankrych vorchunt, vil etymologischi Informazioone und Bischpiil im Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg.

Im Rätoromanische bedüütet s Wort *craista* – wie me im Andrea Schorta sim usfüerlechen Artikel vom Dicziunari Rumantsch Grischun cha go nochelääse – der Chamm vo de Hüenervögel und denn im wytere au algemein en Hoger oder en Bärggraat und au en Bärghang. Im Bündnerland chunt der Fluername inträssanterwys i der mänleche Form *Crest* und au als wyblechs *Cresta* a ganz vil Oorte vor, au bi hüt düütschsproochigen Ortschafte so wie bi der *Cresta Biema* z Bonaduz oder der *Crestalunga* bi Thusis. Im Vorarlbärgische und im Vintschgau trifft me die verdüütschti Form *Gresten* oder *Graisten.*

## Literatur
* Paul Zinsli: *Grund und Grat. Der Formenaufbau der Bergwelt in den Sprachbegriffen der schweizerdeutschen Alpenmundarten.* Diss. Phil. I. Univ. Zürich. Brugg 1937.

## Fuessnoote
Irma Noseda

D **Irma Noseda** (* 18. Juli 1946; † 18. Jänner 2019 z Savognin) isch e Schwyzer Chunschthischtorikeri gsii.

## Lääbe
D Noseda het an dr Universitete Züri, Stockholm un Singapur Chunschtgschicht mit dr Nääbefächer Europäischi Ethnology, skandinavischi Literatur un Sproche (Nordischtik) studiert un het ihre Studium mit em Lizentiat an dr Universitet Züri abgschlosse mit dr Arbet «Zum Problem der Kunstvermittlung in Theoriebildung und Praxis». 1985 het si an ere grosse Uusstellig übere Architäkt Otto Rudolf Salvisberg mitgmacht.

Anne 1987 het si mit em Martin Steinmann s Biro *arge baukunst* grindet un sider Biecher un Artikel zue Architäktur un Stedteböu gschribe. Si het si vor allem mit em Spannigsverhältnis zwische Böudreger un dr Gmainschaft in Schwyzer Stedt bscheftigt. Und si isch Mitglid im Schwyzer Wärchbund gsi. D Irma Noseda isch im Jänner 2019 im Alter vu 72 Johr noch ere Chräbschranket gstorbe.

## Wärch (Uswahl)
* *Bauen an Zürich.* Zürich 1992.
* *Die Fotografendynastie Linck in Winterthur und Zürich.* Zürich 1996.
* 
* *Die Eroberung der Schweizer Talböden. Die grosse Landnahme zu Lasten der Gewässer im 19. Jahrhundert: das Pionierwerk der Linth-Korrektion.* In: Werk, Bauen+Wohnen, 2000, S. 34–36.
* mit Hannes Lindenmeyer und Urs Rosenberg: *Aussersihl: Stadtquartier als Heimat: eine kleine Heimatkunde mit Beispielen der Anwendung.* Basel 1986.
* mit em Martin Steinmann: *Zeitzeichen. Schweizer Baukultur im 19. und 20. Jahrhundert = Signes du temps = culture de la construction en Suisse aux 19e et 20e siècles.* Zürich 1988.

## Weblink
* Websyte vu dr Irma Noseda
* 
* 

## Fueßnote
Fabian Bösch

Der **Fabian Bösch** (* 6. Juli 1997, Bürger vo Hirschthal) isch e Schwiizer Schyfaarer.

## sis Läbe
Der Fabian Bösch isch der Soon vom Markus und der Michèle Bösch. D Familie het zerscht z Länzbrg gläbt und won der Fabian föifi gsi isch, sinds uf Ängelbärg züglet. Er isch scho gly em Schyklub Ängelbärg byträtte, und für dä het er es bar Schyrönne vo de Juniore gwunne. Füre Verband *[[Swissski]]* isch er ad Schüelerwältmeischterschaft z Italie, und mit drizääni isch er Slalom-Schwiizermeischter worde.

Sid 2011 isch er bi de Schy-Freestyler derby. Zum wytercho isch er uf d Sportmiddelschuel z Ängelbärg ggange. 2012 isch er Schwiizermeischter im Slopestyle Schy gsi.

Sid 2013 isch der Bösch bi de Rönne vom Wältcöp derby. Anne 2013 het er a die Olympische Winterspiili z Sotschi chönne goo. Und sider isch er es bar Mol bi internazionale Rönne ufs Podescht cho. A der Freestyle-Schy-Wältmeisterschaft 2015 het er im Slopestyle gwunne, und i der glyche Saison au im *Big Air* am Jon Olsson Invitational-Wettkampf z Åre (Schweede).

A de *Winter-X-Games* anne 2016 z Aspen im amerikanische Bundesstaat Colorado het der Fabian Bösch i der Disziplin *Big Air* Guld gwunne. Im Februar 2019 het er a der Freestyle-Schywältmeisterschaft z Park City im US-Bundesstaat Utah im *Big Air,* wo’s s erschte Mol anere Wältmeisterschaft ggää het, mit schwirige und schöne Sprüng au wider d Guldmedalie gholt.

## Varia
För Schlagziile gsorget hät de Fabian Bösch a de Olympische Winterspiil 2018  z Südkorea mit eme Video, won er uf Instagram veröffentlicht hät. Me gseet en döt, wien er uf uugwöhnlechi Art, e Rollträppe ufe fahrt.

## Weblink
* s Profil vom Fabian Bösch uf afpworldtour.com
* s Profil vom Fabian Bösch uf swiss-ski.ch
* 

## Fuessnote
Mont Racine

Der **Mont Racine** isch e Bärg vom Nöieburger Jura.

Er lyt i der Gmeind Val-de-Ruz im Kanton Nöieburg. Sin Gipfel isch uf der Höchi vo 1439 Meter über Meer.

Der Mont Racine isch nid en einzelne Bärg für sich: er ghört zun ere langzogne Bärgchetti, won er dervo e chly en höchere Abschnitt bildet. Über dä Bärg goot nordöschtlech vom Mont Racine der Bärgpass Vue des Alpes drüber, und d Jurachetti het wyter äne, im Bärnbiet, der Chasseral als der höchscht Punkt. Der Felse vom Bärgmassyv isch us Chalchschtei, wo i der geologische Jurazyt entstanden isch. A de Bärghäng, wo deils zimli stotzig sind, isch vil Wald, und drufobe het’s a vilne Plätz Bärgmatte. Uf der Kreete goot der gross Jura-Wanderwäg dure.

Vor em Bärg – vo Nöieburg uus gseh – lyt s Tal *Val de Ruz,* hindedra s Tal Vallée des Ponts.

Anne 1966 het s Stimmvolch vom Kanton Nöieburg d Iniziatyve agnoo, wo het welle d Bärgkreete under Naturschutz stelle.

## Weblink
Vallée des Ponts

S **Vallée des Ponts** oder au **Vallée de la Sagne** isch es Bärgtal im Nöieburger Jura.

## Geografy
S Taal foot südlech vo Schodfoo und em Pass Vue des Alpes a und goot uf La Sagne, Les Ponts-de-Martel und Brot-Plamboz. Es isch öppe 18 Kilometer lang und lyt uf der Höchi vo tuusig Meter über Meer. Es isch es höchs Taal zwüsche de beide Bärgchettine vom Mont Racine und vom Grand Som Martel. Das sind Jurabärge us Chalchschtei, und s Taal, wo am Afang vil töifer gsi isch, isch mit tike Sedimänt und Material vo Gletschermoräne usgfüllt. Drüber isch e starchi Schicht vo Moor und Riet gsi, wo dervo s Piet *Bois des Lattes* no hüt es schöns Hochmoor isch, und au der *Marais de Brot* isch e wyti fiöchti Landschaft. Früener het me im Taal wäred Joorhunderte i riisiger Mängi Turbe gstoche. Die Flechine, wo s hüt no git, sind under Naturschutz und wärde vo der Pro Natura Nöieburg pflägt. 

S Wort “ponts” bedüütet i däm Gebiet Prügelwääg, wil me d Fuesswääg früener über das wyte fiöchte Riet mit Holzträmel gmacht het.

I der Middi vom Taal lauft der Bärgbach Bied uf Les Ponts-de-Martel, won er im vercharschtete Chalchbode in ere Dolyne verschwindet; erscht vier Kilometer wyter äne chunt er im Val-de-Travers bin ere Kwelle über em Fluss Areuse wider zum Boden use.

## Vercheer und Turismus
Durs Taal goot der Lengi noo d Strooss vo Schodfoo is Val-de-Travers, und kweer derzue d Kantonsstrooss vo Nöieburg uf Le Locle. Vo Les Ponts-de-Martel uf Schodfoo het’s sid 1889 en Ysebaan.

Im Winter isch das Piet e guete Platz zum go Langlaufe.
Bied (Les Ponts-de-Martel)

Der **Bied** oder au **Grand Bied** isch e Fluss im Bärgtaal Vallée des Ponts im Kanton Nöieburg. Er ghört zum Yzugsgebiet vo der Aare und do dermit au vom Rhy.

Der Bärgbach isch zwölf Kilometer läng. Sini Kwelle het er bim Dorf La Sagne am Bärg *Rochers Bruns* uf der Höchi vo 1255 Meter über Meer. Er flüsst dur en grosse Deil vom Pont-Taal gäge Südweschte. Em Bach noo lauft e Deil vo der Gmeindgränze zwüsche Les Ponts-de-Martel und Brot-Plamboz.

Der chly Fluss chunt dur ne wyti Moor- und Rietlandschaft, wo e Deil dervo hüt Naturschutzpiet isch. Bim Dorf Les Ponts-de-Martel goot der *Bied* in e töifi Dolyne im vercharschtete Chalchbode abe; bis dohi isch er uf 983 Meter über Meer abegloffe. Erscht öppe vier Kilometer wyter im Südweschte und zwöihundertsibezg Meter tüüfer chunt er vo *Noiraigue* im Val-de-Travers bin ere zwöite Kwelle, wo *Source de la Noiraigue* heisst, wider us em Jurabärg use, der Dorfbach vo Noiraigue, wo eigentlech der underlauf vom *Grand Bied* isch, heisst *La Noiraigue,* und dä Bach mündet gly drufabe unden am Dorf uf der Höchi vo 720 Meter in Fluss Areuse, wo zum Nöieburgersee abelauft.

S Wort “bied” chunt us der frankoprovenzalische Sprooch und bedüütet uf Düütsch «Kanal» und au «Bach». Es isch i der Wälschschwiiz und de romanische Nochberregione en wyt verbreitete Gwässername. Me cha dervo meh bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg nochelääse.

## Weblink

## Fuessnoote
Nese Erikli

D **Nese Erikli** (* 19. Juli 1981 z Haalbrunn) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2016 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Nese Erikli isch as jingschts vu sechs Chinder z Haalbrunn uf d Wält chuu. Ihri Eltere stammen us dr Dirkei. No dr Grundschuel isch si zerscht uf Hauptschuel gange, isch speter uf d Realschuel gwächslet un schließli uf e Wirtschaftsgimnasium, wu si s Abitur gmacht het. Anne 2002 het si di dytsch Staatsaagherigkait aagnuu un doderfir di dirkisch ufgee.

No dr Schuel het si an dr Universitete Konschtanz un Linz Jura studiert. Um die Zyt het si au as Projäktlaiteri im Stiftungsmanagement fir s Blau Chryz z Züri gschafft.

Syter anne 2002 läbt d Erikli z Konschtanz.

## Bolitik
Zyter anne 2000 isch d Erikli Mitglid bi dr Griene. Vu 2011 bis 2017 isch si Mitglid vum Chraisvorstand dr Konschtantzer Griene gsii. Vu 2013 bis 2016 isch si Sprächeri vu dr griene *Landesarbetsgmainschaft Demokraty, Rächt un Inneri Sicherhait* gsii.

Bi dr Bundesdagswahl 2013 het si Bundesdagswahlchrais Konschtanz kandidiert un 20,6 Brozänt vu dr Stimme iberchuu.

Bi dr Landdagswahl 2016 het d Nese Erikli im Landdagswahlchrais Konschtanz kandidiert un mit 39,6 Brozänt s Erschtmandat gwunne, s bescht Ergebnis, wu di Griene im Wahlchrais bishär iberchuu hän.

Bi dr Landdagswahl 2021 het d Nese Erikli ire Diräktmandat mit 42,1 % chenne verdaidige. Si het doodermit s zwaitbescht Wahlergebnis z Bade-Wirttebärg gholt.

Im Landdag isch d Nese Erikli Mitglid im Ständige Uusschuss un im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un au Mitglid im Untersuechigsuusschuss Zulagen Ludwigsburg, derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Sozials un Integration un im Untersuechigsuusschuss Rechtsterrorismus/NSU BW II.

In ihre Fraktion isch si Sprächeri fir Forschigsbolitik un fir Burgerbedailigung un Demokraty, derzue isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vum Fraktionsarbetschrais fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Mitglid im Ufsichtsrot vu dr Bade-Wirttebärg Stiftig (syt 2016)
* Mitglid bi dr Höri Musikdäg Bodesee
* Mitglid im Naturschutzbund Dytschland
* Mitglid im Bund fir Umwält un Naturschutz Dytschland
* Mitglid in dr Arbetsgmainschaft kommunals Kino Konschtanz – Zebra Kino e. V.
* Mitglid in dr Große Konschtanzer Narregsellschaft Niederburg 1884 e. V.
* Mitglid im Dytsche Mieterbund Bodesee e.&nbsp;V.
* Mitglid im Verchehrsclub Dytschland (VCD) e. V.

## Weblink

* Websyte vu dr Nese Erikli
* 

## Fueßnote
Valstrona

**Valstrona** oder uf düütsch **Stronatal** isch e Gmeind vo der iteliänische Provinz Verbano-Cusio-Ossola im Piemont.

S Gmeindpiet het e Flechi vo 49&nbsp;Kwadratkilometer. D Gmeind isch im 20. Joorhundert mol vil grösser gsi; 1927 sind die meischte vo de Dörfer im ganze Tal zämegleit worde, und 1929 isch au no *Campello Monti* derzuecho. Anne 1955 sind aber vil vo de Dörfer wider usträtte und eigeti Gmeinde worde. Hüt het d Gmeind nume no d Ortschafte *Strona* und *Campello Monti*.

I der Gmeind sind die Frakzione: *Strona, Luzzogno, Fornero, Piana di Fornero, Inuggio, Sambughetto, Rosarolo, Otra, Preia, Forno, Piana di Forno* und *Campello Monti*. 

D Nochbergmeinde sind: Anzola d’Ossola, Calasca-Castiglione, Cravagliana, Loreglia, Massiola, Urnafaasch, Pieve Vergonte, Quarna Sopra, Quarna Sotto, Rimella, Sabbia und Varallo Sesia.

Im Middelalter isch vo de Walser s Bärgdorf *Kampel* im Tal obe gründet worde; das isch s hüttige *Campello Monti*. Der Paul Zinsli het dört no es bar alti düütsche Fluernäme uufgnoo. 

## Weblink

* Homepage vo der Gmeind Valstrona
* ''Comitato unitario delle isole linguistiche storiche germaniche in Italia – Campello Monti'' / Kampel

## Fuessnoote
Rimasco

**Rimask**, iteliänisch: **Rimasco**, uf Piemontesisch **Rimasch**, isch e Ortsteil vo der Gmeind Alto Sermenza i der iteliänische Provinz Vercelli i der Region Piemont. Es isch es alts Walserdorf i den Alpe, aber me redt dört scho lang s piemontesisch Valsesianisch.

Bis anne 2017 isch Rimask en eigeti Gmeind gsi. Denn het s Dorf mit der Nochbergemeind Rima San Giuseppe, wo d Walsersidlig Arimmu derzue ghört, zäme die nöji Gmeind Alto Sermenza pildet.

S Piet vo Rimask lyt im obere Valsesia, das isch uf walserdüütsch s *Tseschtrutaal*. Rimask lyt underhalb vo Arimmu und San Giuseppe, dört wo d Flüss *Sermenza* und *Egna* uf enand träffe. I Bann vo der ehemolige Gmeind sind im Egnatal obe es baar Wyler und a de stotzige Bärghäng vil höch glägni Alpmatte. Wyter obe im Egnatal isch s Walserdorf Chalchoufe, wo no hüt en eigeni Gmeind isch. Der Talabschnitt vo Rimask isch e Deil vom Areal vom Naturpark *Parco naturale Alta Valsesia*. Im Tal isch grad unden am Dorf e Stausee, der *Lago di Rimasco,* wos Wasser druus zum Chraftwärch bi Fervento abelauft.

Der Schutzpatron vo Rimask isch der Sankt Jakob.

Z Rimask isch es Walser-Sproochbüro.

## Literatur
* Sergio Gilardino: *I Walser e la loro lingua dal grande nord alle Alpi. Dizionario della lingua walser di Alagna Valsesia.* Magenta, Centro Studi Zeisciu, 2008.

## Weblink
* Website über di ehemoolig Gmeind Rimask

## Fuessnoote
Provence (Begriffsklärung)

**Provence** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Provence, e Landschaft im Südoschte vo Frankriich
* Provence VD, e Gmeind im Kanton Waadt, Schwiz

**Provence** isch de Name vo däne Objekt:
* *Provence* (1913), es Schlachtschiff vo de französische Marine
* *Provence* (1951), es französischs Passagierschiff
* *Kraftwerk Provence*, es Chraftwärk im Département Bouches-du-Rhône, Frankriich

**Provence** isch en Namesteil vo däne geografische Objekt:
* Département Alpes-de-Haute-Provence, es Departemänt z Frankriich
* Provence-Alpes-Côte d’Azur, en administrativi Region vo Frankriich

**La Provence** isch de Name vo:
* *La Provence* (1906), es französischs Schiff
* *La Provence*, e französeschi Tageszitig
* *La Provence*, en Ortschaft i de Gmeind Sallanches im Département Haute-Savoie, Frankriich

**Lueg au:**
* Provinz
Areuse (Begriffsklärung)

**Areuse** isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
* Areuse, en Fluss im Kanton Nöieburg
* Areuse NE, e chlinni Ortschaft am Nöieburgersee
* Gorges de l’Areuse, e Schlucht im undere Verlauf vo de Areuse
Les Bayards

**Les Bayards** isch e Dörfergruppe i der nöieburgische Gmeind Val-de-Travers.

D Ortschaft mit öppe 370 Ywooner lyt im Nöieburger Jura im Tal *Vallon de Verrières*. Je öppe d Helfti vom fasch zwänzg Kwadratkilometer grosse Gmeindbann isch Wald und Puureland, bsunders Bärgmatte uf de Jurahöchine.

Bayard isch anne 1284 s erschte Mol in ere Urkunde erwäänt.

Der Ortsname zeigt, ass es sech um zwöi Dörfer mit em glyche Name handlet. Es het i däm Piet d Dörfer *Grand Bayard* und *Petit Bayard,* wo grad näbenand ligged, und d Hüüsergruppe *Haut de la Tour, Les Places, Le Cernil, Les Jordan* und *Les Prises* und dernäbe vil einzelni Jurahüüser vo de verströite Puurehööf uf de Bärge. Übere Bärgpass *Le Cernil* chunt men uf La Brévine übere. Im Nordweschte goot der Dorfbann über d Bärge vo zwöi nid bsunders höche Jurachettine bis ad Landesgränze zu Frankrych; d Gränze isch do uf der felsige Kreete vom *Rocher du Cerf,* wo druff bim Passwääg uf öppe 1200 Meter Höchi der alt Zollposchte vo *la Côte du Cerf* isch; änedra sind die französische Gmeinde Hauterive-la-Fresse und Les Alliés.

S Wort “Bayard” tüend d Sproochforscher uf zwöi möglechi Arte erkläre: Äntwäder chunt’s vom altfranzösische “bai”, wo im frankoprovenzalische Dialäkt em Wort “bayard” entspricht und wo ursprünglech d Farb Bruun bezeichnet het und wo do dervo spöter en Persone- und en Ortsname worde wäär, oder denn chönt’s, wie speziell der Ortsnameforscher Johann Ulrich Hubschmied tänkt het, d Ableitig vom urkuntlech nid beleite Wort *bagos* us der uralte gallische Sprooch sy; das hätti schynts «Wald» oder algemeiner «Waldland» bedüütet. Do derzue cha me meh nocheläse bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg.

Vor em Joor 1878 sind die beide Bayard Ortsteil vo Les Verrières gsi; denn sind si beidi sälbständig worde und händ 1888 mitenand zunere eigene politischi Gmeind fusioniert. Bis anne 2008 isch das so ggange, wo si sech mit Boveresse, Buttes, Couvet, Fleurier, Môtiers, Noiraigue, Saint-Sulpice und Travers zur nöie Gmeind Val-de-Travers zämetoo händ.

## Literatur
* 

## Fuessnoote
Petra Krebs

D **Petra Krebs** (* 12. Merz 1969 z Wãnge) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2016 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Krebs isch z Wãnge uf d Grund- un Realschuel gange. No dr Schuel het si ne Lehr zur staatli briefte Vermässigstächnikeri gmacht. Vu 2000 bis 2003 het si derno ne Lehr zur Chrankeschweschter gmacht un ab 2003 in dr neurologische Klinik vu dr Fachklinike Wanga gschafft. Noch ere Wyterbildig zur Praxisaalaiteri in dr Bflääg schafft si as freii Dozänti an dr Gsundhaitsakademy Bodesee-Oberschwobe z Wãẽgaade. Syter 2014 isch si Mitglid vum Bedribsrot vu vum Bedribsuusschuss vu dr Waldburg-Zeil Klinike gsii. 

D Krebs isch ghyrote un het zwai Chinder.

## Bolitik
Syter anne 2009 isch d Petra Krebs Mitglid vum Gmairot vu dr Stadt Wãnge fir di Grün-Offene Liste (GOL), syter 2014 isch si stellverdrättendi Fraktionsvorsitzeri gsii. Si isch Mitglid un Sprächeri im Vorstand vu dr GOL, vu 2011 bis 2015 isch si Mitglid vum Vorstand vum griene Chraisverstand z Wãnge gii.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 isch si iber e Zwaidmandat im Wahlkrais Wãnge in bade-wirttbärgische Landdag gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2021 het si zum erschte Mol s Erschtmandat fir di Griene im Wahlkrais chenne gwinne.

Im Landdag isch d Krebs Mitglid im Uusschuss Sozials un Integration un im Petitionsuusschss. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Uusschuss fir Europa un Internationals.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Mitglid vu dr Gwerkschaft ver.di
* Mitglid vu dr Kulturgemeinde Wangen im Allgäu e .V.
* Mitglid vum Altstadt- und Museumsverein Wangen im Allgäu e. V. 
* Mitglid vum Partnerschaftsverein Wangen im Allgäu e. V.
* Mitglid vu dr Steuerungsgruppe Fairtrade-Town Wangen im Allgäu
* Ferdermitglid in dr Projäkt- un Kampagnenarbet vu dr Christliche Initiative Romero e. V. 

## Weblink
* Websyte vu dr Petra Krebs
* 
*
Les Alliés

**Les Alliés** isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.

S Dorf Les Alliés, wo öppe hundert Ywooner het, lyt im Jura a der Gränze zu der Schwiiz; es chunt a die nöieburgische Gmeinde Val-de-Travers und Les Verrières und a die französische Nochbergmeinde Pontarlier und Hauterive-la-Fresse aa.

Im Middelalter het der Ort *Les Arcenets* gheisse. Derno isch s Puureland vergrösseret worde, wo der Grundherr Heinrich vo Joux (1304–1326) düütschsprochigi Sidler, vermuetlich us der Düütschwschiiz, het lo cho, und me hät em Dorf derno *Les Allemands* (also übersetzt *die Düütsche*) gseit. Im Erschte Wältchrieg isch der Ortsname anne 1915 uf *Les Alliés* (übersetzt *die Alliierten*) gänderet worde.

## Weblink

## Fuessnoote
Boveresse

**Boveresse** isch es Dorf vo der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg.

Früener isch es en eigeni Gmeind gsi; ufe 1. Jänner 2009 het sech Boveresse mit Buttes, Couvet, Fleurier, Les Bayards, Môtiers, Noiraigue, Saint-Sulpice und Travers zämetoo und mit dene die nöi Gmeind Val-de-Travers pildet.

S Dorf mit öppe vierhundert Ywooner lyt im Tal Val de Travers im Nöieburger Jura. Es stoot uf der Nordsyte vom Fluss Areuse. Im alte Gmeindbann sind näbem Dorf au ufem flache Bärg *Mont de Boveresse* vierhundert Meter wyter obe es bar Puurehöör und Alpbetriib. Eine vo de Hügel ufem Bärg heisst *Crêt des Allemands,* das heisst uf düütsch «Bärg vo de Düütsche».

S Dorf isch anne 1266 s erschte Mol in ere Urkunde erwäänt. D Nameforscher erkläre, der Ortsname chömm vom middellatynische Wort “boveretum”, wo so vil wie «Chueweid» bedüütet, wi me chan nocheläse bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg.

Boveresse isch eini vo de Nöieburger Gmeinde gsi, wo im zwänzigschte Johrhundert bsunders vil Absinth gmacht worden isch.

## Literatur
* 

## Fuessnoote
Buttes

**Buttes** isch en Ortschaft i der nöieburgische Gmeind Val-de-Travers.

Si lyt im Nöieburger Jura. Früener isch s en eigeni Gmeind im ehemolige nöieburgische Bezirk Val-de-Travers gsi, bis si sech uf afangs 2009 mit de Nochbergmeinde Boveresse, Couvet, Fleurier, Les Bayards, Môtiers, Noiraigue und Saint-Sulpice zu der nöie grosse Gmeind Val-de-Travers zämetoo het, wo jetz was d Flechi agoot die gröschti Gmeind im Kanton isch.

S Dorf Buttes, wo öppe sächshundert Ywooner het, lyt im Buttes-Taal; dur das flüsst der Bach *Le Buttes,* wo bi Fleurier id Areuse mündet.

Dur das Tal und wyter im Südweschte dur die änggi Juraschlucht *Vallon de Noirvaux* goot d Strooss usem Val de Travers über d Kantonsgränze uf Sainte-Croix im Wadtland.

Der Ort *Boutes* isch öppe anne 1300 s erschte Mol in ere Urkunde erwäänt.

## Literatur
*
Bettina Lisbach

D **Bettina Lisbach** (* 26. Oktober 1964 z Charlsrue) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt em 1. Februar 2019 Burgermaischteri fir Umwält z Charlsrue. Vu 2016 is 2019 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Lääbe
D Bettina Lisbach isch z Berchzawwere mit zwai jingere Gschwischter in dr Sidpfalt ufgwachse. Noch em Abtitur het si vu 1985 bis 1989 an dr Fachhochschuel Nirdenga Landesbflääg studiert un as Diplom-Ingenieuri (FH) abgschlosse. Ihri Praxissemeschter het si am Regierigsbrsidium Fryburg un bim Forschtamt Reidlenga gamcht. Noch em Studium isci si retuurgange uf Charlsrue un het dert bi verschidene Blanigsbiro as Landschaftsblaneri gschafft, unter anderem het si Umwältverdregligkaitsbriefige un Biotopverbundblangige gmacht. Dernäbe het si vu 1990 bis 1998 Geoökology an dr Universitet Charlsrue studiert. Noch em Diplom as Geoökologi anne 1998 het si as Gschäftsfiereri bim BUND gschafft. Anne 2001 isch si noch ere Uusbildig zur Software-Entwickleri bi Siemens SBS in d IT-Branche gange un het bis 2016 bi dr INIT GmbH gschafft, aafangs as Softwareentwickleri, speter as Projäktlaiteri fir Informationssischtem in dr Nochverchehrsblanig gschafft. Do het si unter anderem in Projäkt z Graz, z Oslo, z Rotterdam un z Montréal gschafft.

Si läbt mit ihrem Partner z Charlsrue.

## Bolitik
Anne 1998 isch d Bettina Lisbach in di Griene yydrätte. Si isch vier Johr lang Mitglid im Chraisvorstand gsii un vu 2004 bis 2016 Mitglid im Stadtrot vu Charlsrue. Vu 2008 bis 2016 isch si au Vorsitzeri vu dr griene Fraktion im Stadtrot gsii. Syt 2008 isch d Lisbach Mitglid vum Vorstand vu dr kommunalbolitische Verainigung *Grüne und Alternative in den Räten von Baden-Württemberg (GAR)*, ab 2012 as Vorsitzeri. 

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais Charlsrue I gwunne. No ihrem Yydritt in Landdag zum 5. April 2016 isch si Ändi April us em Charlsruejer Stadtrot uusgschide. Ihre Landdagsmandat het si zum 31. Jänner 2019 niderglait, Boofolgeri vun ere isch d Ute Leidig wore.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Mitglid vu dr Verbandsversammlung des Regionalverbands Mittlerer Oberrhein (syt 2004), syt 2014 au stellverdrättendi Vorsitzeri
* Mitglid im Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BUND)
* Mitglid im Verkehrsclub Deutschland (VCD)
* Mitglid in Mehr Demokratie e. V.
* Mitglid im Freundeskreis Naturschutzzentrum Karlsruhe-Rappenwört e. V.

## Weblinks
* Websyte vu dr Bettina Lisbach
* Biografy Bettina Lisbach bim Landdag Bade-Wirttebärg

## Fueßnote
Chocolat Suchard

D **Chocolat Suchard** isch e Schwiizer Schoggifabrigg z Nöieburg gsi.

Der Konditer Philippe Suchard (1797–1884) vo Boudry het anne 1826 z Serrières bi Nöieburg es chlyses Atelier gründet zum d Waare für d Konditorey, won i der Stadt gsi isch, z mache. D Firma het divärsi Läbensmiddel härgstellt, aber vo Afang a isch d Schoggi im Zäntrum vo der Produkzioon gstande.

Der Suchard het sech für innovatyvi Sache inträssiert; ane 1834 het er ufem Nöieburgersee eis vo de erschte Tampfschiff lo fahre, und er isch au grad sälber der Kapitään vo dämm gsi. Em Schiff het er der Name *L’Industriel* ggää. Im Joor 1826 het der Suchard i sym Wärk e nöji Technik ygfüert zum s Gaggopulver und der Zucker besser underenand z rüere – de Suchard hät däre Maschine „Mélangeur“ gseit. Mit der Zyt isch Suchard e grossi Margge für Schwiizer Schoggi worde. Uf der Induschtryuusstellig vo 1851 z London het si e Guldmedalie übercho, und uf der grosse Wältuusstellig z Paris anne 1855 au wider. Scho im 19. Joorhundert het si e zwöiti Fabrigg z Lörech gründet, und gly drufabe anderi z Öschtrych und z Frankrych. Au z Serrières het s Undernääme wyter bout: 1906 isch die uuffelligi, grossi *Rooti Fabrigg* entstande.

1901 het Suchard d Margge *Milka* für ihri nöji Milchschoggi ygfüert, 1931 isch d Täfelisorte *Sugus* derzue cho. 1970 het d Nöieburger Fabrigg mit der Bärner Schoggifabrigg Tobler fusioniert, und sider het d Firma *Interfood SA* gheisse. Bekanti Margge vo dere sind d *Toblerone,* d *La-Do-Re* und s Schoggigetränk *Suchard Express* gsi.

1982 isch d Firma e Deil vom Undernääme *Jacobs Suchard SA* gsi, wo synersyts am Änd vom 20. Joorhundert vo der Zigerettefabrigg *Philip Morris Companies* übernoo worden isch, und jetz het mä d Schoggiprodukzioon z Nöieburg ufggää. S Undernääme vo der Läbensmiddelinduschtry het denn zytewys *Kraft General Foods* und derno *Kraft Foods* gheisse, und sid 2012 ghört d Suchard em Wältkonzärn *Mondelēz International*. Dä het vil Margge vo der alte Schoggifabrigg 2017 em französische Konzärn *Carambar & Co* verchauft.

Es isch de Inträssänte für die nöieburgisch Wirtschaftsgschicht glunge, alti Dokumänt us der Gschicht vo der Schoggifabrigg z Serrières am Stadtarchiv Nöieburg, em Kunscht-und Gschichtsmuseum Nöieburg und der Biblioteek vo Schodfoo z übergää.


Chocolat Suchard advertising2.jpg|e Wärbezedel vo Suchard usem 19. Joorhundert
Picswiss NE-21-13.jpg|d Dafele z Boudry, wo an Philippe Suchard erinneret
Milka Schoko.jpg|d Schoggi *Milka*
Fabrique Rouge Serrières.jpg|die rooti Schoggifabrigg vo Serrières


## Literatur
* 
* 
* Jean-Bernard Vuillème: *Philippe Suchard, chocolatier, industriel (1797–1884).* In: *Biographies neuchâteloises,* Bd. 2. Hauterive 1998, S. 287–293.
* Claire-Aline Nussbaum, Laurent Tissot: *Suchard. Entreprise familiale de chocolat, 1826–1938. Naissance d’une multinationale suisse.* Neuchâtel 2005.

## Weblink

## Fuessnoote
Greta Thunberg

D **Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg**  (* 3. Jänner 2003 z Stockholm) isch e schweedischi Klimaschutzaktivisti. Si isch internationaal bikannt wore, well si afange het för de Klimaschutz z straike, statt i d Schuel z goo. Erem Biispill sind mittlerwiile vili Schüeller und Schüellerine gfolgt, so ass drususe e weltwiiti Biwegig entstanden isch, wo i de Tütschschwitz *[[Klimastreik|Klimastraik]]* gnennt werd, im Weltsche *Grève du Climat*, z Tütschland und in anderne Länder aber *Fridays For Future* („Frittig für d Zuekumpft“). 2019 het si för ires Engagement de Alternativ Nobelpriis öbercho.

## s Lebe
D Greta Thunberg isch d Töchter vo der Ooperesengeri Malena Ernman und em Schauspiller Svante Thunberg. Nochdem d Greta i de Grundschuel vo der Erderwärmig ghört hett, hett si afange dihai Energii spare und hett o agfange vegaan zesse und si het o uffghöört mit em Flugi umezraise. Debi het si o eri aigni Famili öberzügt. Mit Elfi isch si depressiv woore und het nöme wöle rede und esse. En Arzt het den bi ere s Asperger-Syndrom diagnostiziert. Mit föfzeni het si denn demit aagfange, em Frittig, statt i d Schuel z goo, för s Klima straike. Dör da isch si weltwiit bikannt wore und isch im Dezember 2018 zo de UN-Klimakonferenz z Kattowitz igladt wore und im Jäner 2019 het si am Weltwertschaftsforum z Davoos e Reed ghalte. Im September vom gliiche Johr isch si mit eme Sägelschiff, möglichscht klimaneutral, uf Amerika öberi gfahre. Am 23. September hät si dänn bim Klimagipfel bi de UNO z New York zerscht di dütschi Bundeskanzleri Angela Merkel zum e Gsprööch troffe und nocher hät si vor de rund 60 Staats- und Regierigsschäfs e Reed ghalte. Si hät mit emozional uufgwüelte Wort di Versammlete ufgforderet, sich mee för de Schutz vom Klima iizetze und hät ene vorgworfe, si tögid eri Generazion im Stich loo.

## d Uuswörkige

Em 20. Augste 2018, em erste Schueltaag noch de Summerfeeri, isch d Greta Thunberg zerstmool mit eme Schild mit de Uufschrift ‘Skolstrejk för klimatet’ („Schuelstraik för s Klima“) vor der Schwedisch Riichstaag gsesse, wege de grosse Hitz und ussergwöönliche Tröchni im Summer 2018. Die Anzelaktion isch nöd grad gutiert woore, aber bald hend sich anderi Schüeller und Schüellerine ere aagschlosse.

I de Schwitz hend as ersti d Gymeler vo de Kanti Sanggale am ene Frittig (21. Dezember 2018) för de Klimaschutz gstraikt.

## Kritik
2023, wo d Hamas mit Terroraaschlääg Israel aaggriffe und Israel mit em Militär zrogggschlage hät, hät sich d Greta Thunberg ganz aisittig mit de Palästinenser solidarisiert. Das hät ere vill nazionaali und internazionaali Kritik iiproocht.

## Weblink

* d Website vo de Greta Thunberg
* d Reed uf de UN-Klimakomferänz z Kattowitz (dütsch): Text und Video

## Fuessnoote
Klimastreik

De **Klimastraik**, im Weltsche *grève du climat* oder *Grève du climat,* z Tütschland und in anderne Länder aber *Fridays For Future* („Frittig für d Zuekumpft“) isch en internationaali Biwegig vo Jugedliche, bsundrig vo Schüeller und Schüellerine, aber o vo Studente und Studentine, wo sich deföör isetzid, as d Regierige vo de anzelne Länder endlich emole ernsthafti Schritt undernemed, demit d Klimaerwärmig iidämmt were cha.

## Gschicht
Die weltwiiti Jugedbiwegig isch vo de schwedische Klimaschützeri Greta Thunberg uusgange. Si hett im Augste 2018 ufgrund vo der groose Hitz und ussergwöönliche Tröchni im Summer, am erste Schuelttagg noch de Feri vorem schwedische Riichstaag demonstriert, und het e Plakaat ghebt, wo ‘Skolstrejk för klimatet’ („Schuelstraik för s Klima“) druff gstanden isch. Drufabe hett si denn jede Frittig gstraikt und bald hend sich ere o anderi Schüeller aagschlosse. Mittlerwiile hend sich Jugedlichi i villne Stedt uf de ganze Welt zämetue und hend o afange för s Klima straike. I de Schwiiz isch de ersti Klimastraik am 14. Dezember 2018 z Zöri mit 300 Tailnemmer doregfüehrt wore.

Die Jugedliche verlanget debii, as di lokaale Regierige und Landesregierige de Klimanotstand uusrüefid und ernsthafti Schritt gege d Erderwärmig undernemid. Si wörffed a de ältere Generatione vor, ass si ene d Zuekumpft chlaue tüegid. De Basler Groossi Root hett am 20. Februar 2019 als ersts Schwiizer Parlament enere Resolution zum Klimanotstand zuegstomme.

Am 15. Merz 2019, au en Frittig, hetts rond 1700 Kundgebige weltwiit gee. I de Schwiiz hebid a dem Tag rond 65'000 Mensche för d Umsetzig vom Pariser Klimaabkomme und d Usrüefig vom nationale Klimanotstand demonstriert.

## Kritik
De Klimastraik chunnt bi villne Lütt schlecht aa, vor alem bi asige, wo a de Mainig sind, as da mit de Erderwärmig gär nöd stimi. Vili nemed d Aaliige vo de „Chind“ nöd ernst und mainet, si tüeged nume drum straike, demit si e Grund zom Schuelschwenze hebid. Si sölid besser i d Schuel goo und lerne d Zämehäng z verstoo. Hüüffig werd a de Jugedliche o vorgworffe, si lebid völig inkonsequent ud saiet di grössere Umweltverpester as di Erwachsnige, scho drom, well si ständig am Natel (Handy) hanged und mit em Flugi uf Maturarais flüügid.

E paar Schuele hend adroot, as die Schüeller und Schüellerine, wo wegem Straik nöd i d Schuel chömid, mit disziplinaarische Maasnaame rechne müesid und as die, wo nöd ane Prüefig chömed, automaatisch en Ainer öberchömid.

## Weblink

* Klimastraik i de Schwiiz
* Fridays for Future z Tütschland

## Fuessnoote
Teus Hagen

De **Teus Hagen** (geb. 1945) isch en Internet-Pionier us Holland.

## Biographie
De Hagen hät im Computerlabor vom Mathematische Zäntrum agfange schaffe. Später häd er ghulfe, di niederländischi und di europäischi Unix-Benutzergruppe NLUUG und EUUG (won später EURopen worden isch) z gründe. Er isch Vorsitzende vo de EUUG gsi und hät als 
säbne 1982 s *European Unix Network* (EUnet) als DFÜ-Dienst vo de EUUG gründet. S EUnet isch s erschti öffentlichi Breitbandnetz vo Europa gsi.

An de Universität vo Berkeley hät er ab 1983 am TCP/IP-Protokoll gschaffet. De Daniel Karrenberg, won i sinere Gruppe gsi isch, häd de Pricht gschribe, won drufabe TCP/IP z Europa für die globali Vernetzig igfüert worden isch.

Vo 1992 bi 2008 isch de Hagen Vorsitzende und Diräkter vo NLnet gsi, won dänn zum gröschte Internet Service Provider z Holland worden isch. NLnet finanziert freii Internetforschig und -entwicklig. Drum häd de Hagen ab 2004 au bi de gemeinschaftstribene Zertifizierigsstell CAcert mitgmacht, isch im Vorstand gsi und 2008 Presidänt.

## Uszeichnige und Ehrige
Hagen häd Uszeichnige übercho vo de NLUUG und de Usenix für das won er für Open Source gmacht häd. 2013 isch er als «Global Connector» id Internet Hall of Fame ufgna worde.

## Weblinks
* Hagen in der ''Internet Hall of Fame'' (7. November 2018)
* Hagen auf NLnet (7. November 2018)

## Einzelnachweise
Brot-Dessus

**Brot-Dessus** isch es chlyses Dorf i der Gmeind Brot-Plamboz vom Kanton Nöieburg.

Der Ort lyt im Jura am südleche Rand vom Tal *[[Vallée des Ponts]], oben a der Felswand, wo dört d Nordsyte vom [[Val de Travers]] pildet.

Der [[Ortsname]] *Broch* chunt s erschte Mol in ere Urkunde vo anne 998 vor. D Spoochforscher dänke, er chöm vom [[Altfranzösische Sprache|altfranzösische]] oder [[Frankoprovenzalische Sprache|frankoprovenzalische]] Wort *broc,* wo uf Düütsch «Felssporn» bedüütet. 

“Brot-Dessus” heisst uf Düütsch «Ober-Brot»; s Dorf het mit em Dorf [[Brot-Dessous]] – also «Under-Brot» – sid em Middelalter e Dorfkorporazioon pildet; die het zu der Herrschaft [[Boudry]] ghört, wo sid em 14. Johrhundert a Deil vo der [[Grafschaft Neuenburg|Grafschaft Nöieburg]] gsi isch.

Zwüsche *Brot-Dessous* und *Brot-Dessus* stoot die höchi [[Gebirgskamm|Kreete]] vom Bärg *Solmont,* wo me uf emene stotzige Fuesswääg het müesse drübergoo.

Anne 1888 sind d Hüüser vo *Brot,* wo im *Vallée des Ponts* obe gsi sind, us der alte Gmeind usträtte, und zäme mit em chlyne Dorf *Plamboz* wyter oben im Taal isch die nöi Gmeind *Brot-Plamboz'' gmacht worde.

## Literatur
* 
*
Peseux

**Peseux** bzw. **Péseux** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Peseux NE, e Gmeind im Kanton Neueburg, Schwiz
* Peseux (Jura), e Gmeind im Département Jura, Frankriich
* Péseux, e Gmeind im Département Doubs, Frankriich
Val de Travers

S **Traverstal** oder **Val de Travers** isch es Taal im Schwiizer Jura.

Es lyt im Kanton Nöieburg und bildet der ober Deil vom Taal vom Fluss Areuse und vo däm sym grosse rächte Sytebach *Le Buttes*. Es isch öppe füfzää Kilometer lang.

Vo de verschidene Ortschafte im Taal und i sine Sytetääler bilde die meischte sid anne 2009 die grossi Gmeind Val-de-Travers. Die Dörfer und alte Gmeinde im Taal sind: Buttes, Saint-Sulpice, Fleurier, Boveresse, Môtiers, Couvet, Travers und Noiraigue. Und derzue ane het au s Dorf Les Bayards, au en ehemoligi Gmeind, bi der nöie Gmeind mitgmacht, au wenn s nid im Taal vo der Areuse lyt, sondern oben im Taal vom Verrières-Bach.

Sälbständig blibe sind dergäge d Gmeind La Côte-aux-Fées im Buttes-Taal, und au Les Verrières, wo a der Landesgränze und au im Verrières-Taal lyt.

Der Name vom Taal chunt i de historische Urkunde sid em ölfte Joorhundert i der latynische Form *vallis transversis* vor, uf Düütsch het men em spöter *Traverstal* gseit; wie ass s Taal dä Name übercho het weiss mi nid gnau, und ob er mit em Ortsname vo der Ortschaft Travers z tue het, wo anne 1202 s erschte Mol in ere Urkunde erwäänt wird als *transversum,* isch au nid klar.

Im zääte oder ölfte Joorhundert isch s chlyne Chlooschter Sankt Peter im Tal gründet worde, wo druuf der Ortsname vo Môtiers zrugggoot. Es het de Landesherre vom Burgund ghört. Im 13. Joorhundert isch s Taal *Vautravers* denn ad Graafe vo Nöieburg cho.

Früener het s Taal zum Bezirk Val-de-Travers ghört. Sid 2018 git’s aber im Kanton Nöieburg keini Bezirk mee.

S Regionalmuseum isch s *Musée des Mascarons* z Môtiers.

## Literatur
* 
* 
* Hugues Jéquier: *Le Val-de-Travers des origines au XIVe siècle.* Neuchâtel 1962.
* Eric-André Klauser: *Le prieuré Saint-Pierre de Môtiers.* 1990.
* L. Bartolini et al.: *Le Val-de-Travers.* 2008.
* À la dLcouverte de l’histoire horlogère du Val-de-Travers. Dossier pédagogique. uf mrvt.ch 

## Weblink

* Website ''Val de Travers''
* Le Val-de-Travers uf yrub.com
* Le Val-de-Travers, berceau historique de la liqueur d’absinthe uf labsinthe.ch
Wavre NE

**Wavre** oder au **Wabere,** wie me früener uf düütsch gseit het, isch en Ortschaft i der Gmeind La Tène im Kanton Nöieburg.

S Dorf lyt uf em Moränehügel im Weschte vo der Ebeni am Zylkanal, nume ei Kilometer vo der Sidlig *Thielle* wägg.

Anne 1888 het sech Wabere mit der domolige Nochbergmeind Thielle zämetoo zum die nöji Gmeind Thielle-Wavre z bilde. Ufe 1. Jänner 2009 het die Gmeind zäme mit Marin-Epagnier fusioniert, und eso isch die nöji Gmeind La Tène entstande.

Es bekants Huus z Wabere isch s Pänsionaat *Montmirail*.

D *Wavre* sind im Middelalter eini vo de eltischte bekante Bürgerfamilene z Nöieburg gsi.

## Literatur
* 

## Fuessnoote
Chaumont (Berg)

Der **Chaumont** isch e Bärg im Kanton Nöieburg.

Der Bärgname isch zämegsetzt us de zwöi frankoprovenzalische Wörter “chaux”, wo «Chalch» bedüütet, und “mont” für «Bärg». Zum alte Mundartwort *chaux* cha me vil bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech GPSR vo der Uni Nöieburg go nochelääse.

Es isch e längzogni Hööchi vo der erschte Bärgchetti vom Jura, wemme vom Middelland uus luegt. Er foot bi der Stadt Nöieburg öschtlech vo der Schlucht vom Seyon a und ziet sech gäge Nordoschte öpe zwölf Kilometer wyt id Lengi, won er a der Gränze zum Kanton Bärn id Uuslöifer vom Chasseral überegoot.

Im Südweschte isch uf em Bärg s grodete Piet, wo me en schöni Uussicht ufe Nöieburgersee und bis zu den Alpe het; dört isch der höchscht Punkt vo däm Bärgdeil, der *Chaumont du Signal,* uf der Höch i vo 1171 Meter über Meer. Ufem Bärgrügge sind vil Alpsidlige und Feriehüüser. Vo Nöieburg uus goot sid 1910 en elektrischi Standseilbaan ufe Bärg, s *Funiculaire du Chaumont,* wo chly meh weder zwöituusig Meter lang isch; der Uussichtsturm dört obe isch anne 1912 bout worde.

Der Chaumont het sid em 19. Joorhundert es Signal vo der Schwiizer Landesvermässig gha.


Funi_Chaumont_02.jpg|d Bärgstazioon vom Chaumont-Bäänli
ETH-BIB-Chaumont, erratischer Granitblock-Dia 247-11809.tif|e Gletscherfindling ufem Chaumont


## Fuessnoote
Structurae

**Structurae** isch es Regischter vo Ääscheniöörbouwärch.

Es isch e Datebank, wo me online über s Internet chan abrüefe. Der düütsch-französisch Bouääscheniöör Nicolas Janberg het mit ere 1998 agfange.

Si git Grundinformazioone über Bouwärch, wo vo Äächeniööre gmacht worde sind. Es goot um Brugge, Düürm, Dunäll,  Hochhüüser und divärsi anderi Gebäude. Und me findet au uf de Syte vo *Structurae* au Dokumänt über Lüüt, bsunders über bekanti Ääscheniööre.

## Weblink
* Website vom Projäkt

## Fuessnoote
Krete

**Krete** bezeichnet:
* Krete, i de Schwiz de Name för de oberi Teil von ere Bärgreie oder vom ene Grat.
* Krete (Mythologie), i de griechische Mythologii di Nymphe, wo a de Insle Kreta de Name ggee het (Lueg aber ono Kres).

und witers:
* *Ensel und Krete,* en Roman vom Walter Moers, wo im Juni 2000 usecho isch und e Parodii vom Grimm-Märli «Hänsel und Gretel» isch.
Andrea Schwarz

D **Andrea Schwarz** (* 21. Septämber 1957 z Bforze) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Schwarz isch mit ere Schwester z Knittlinga im Enzchrais ufgwachse. Dert isch si au vu 1963 bis 1967 uf Grundschuel un vu 1967 bis 1973 uf d Realschuel gange. No dr Mittlere Ryfi het si vu 1973 bis 1976 ne Lehr zur medizinische Fachaagstellte gmacht. 

Si het ghyrote un isch mit ihrem Mann uf Oberderdingen-Flehingen zoge. Si hän zäme drei Chinder iberchuu. Anne 2001 hän si si schaide loo un d Schwarz isch mit dr Chinder uf Oberderdingen zoge.

Vu 2011 bis 2016 het si fir dr Alexander Salomon as Wahlchraismitarbaiteri gschafft.

## Bolitik
D Andrea Schwarz isch syter anne 1994 Mitglid bi dr Griene. Vu 1994 bis 2000 isch si Mitglid im Vorstand vu dr Griene z Oberderdingen gsii un vu 1998 bis 2010 Mitglid im Chraisvorstand vu dr Griene im Landchrais Charlsrue-Land. Vu 2011 bis 2015 isch d Schwarz Mitglid im Landesvorstand vu dr Griene z Bade-Wirttebärg gsii.

Ab 1999 isch si Gmaireeti z Oberderdingen gsii. No ihre Wahl in Landdag 2016 het si des Amt ufgee.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 het si im Wahlchrais Bretten kandidert un bi dr Landdagswahl 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais Bretten gwunne. Fir ihri Fraktion isch si Entwickligsbolitischi Sprächeri un Sprächeri fir Bevelkerigsschutz.

Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration un im Uusschuss fir Europa un Internationals. Stellverdrättend Mitglid isch si im Ständigen Uusschuss, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Sozials un Integration un im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz. Derzue isch si Mitglid im Oberrhyroot.

Bi dr Landdagswahl 2021 het si ire Diräktmandat mit 32,0 Brozänt vu dr Stimme chenne verdaidige. Bi dr Landdagswahl 2026 kandidiert si nimi.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Mitglid bi Greenpeace
* Mitglid bi dr Flichtlingshilf

## Weblink
* Websyte vu dr Andrea Schwarz
*
Rhythmus (Musik)

I dè Musig bezeichnèt dè Begriff **Rhǜthmus** () ein vo dè beidè **horizontalè (zitlichè)** *[[Zeitspanne|Duèrschtrukturè]]* vo Einzel-Schallereignis (Ysätz odder ggf. Endungè vo Döön/Grüüsch, grafisch durch Notèzeichè rebräsentyrt) un Duèr vo dè Ruè (grafisch: Pausèzeichè), bzw. d Duèrschtrukturè vo uuvoänderlich-zämmèhängend interpretyrtè musigalischè Konzäpt/Perzäpt (z. B. Rhǜthmus vo dè Fundamèntdöön, Rhǜǜthmus vo dè Donhöchè (unabhängig vom Rhǜthmus vo dè Aaschlääg/Endungè), Rhǜthmè vo widderkeerendè Donhöchè in schinpolyphoner Melodik, uva.).

Repräsentyrt mò è musigalischi Struktur wiè nè zweidimensionals Diagramm mit dè Zit uff dè X-Achsè un dè Donhöchè uff dè Y-Achsè (voglychbar mit dè Notèschrift), bezeichnet *Rhythmus* näbbè dè *[[Melodie|Melody]]* eini vo dè beidè *[[Horizont|horizontalè]]* Strukturè. I sèllèm Bild chunnt diè senkrächti *vertikali* Komponentè dè Donhöchi glych. Beidi chönnèd sich grundsätzlich unabhängig vonènand voänderè, allerdings vomittlèt au d Dimension vo dè Donhöchi Rhǜthmè.

## Definition

D Definition vum Rhǜthmus als permanènti Sequènz stammt vom Aristoxenos, wo als Èrschtè è Theory vum Rhǜthmus gschribbè hèt. Er bschränkt d Duèr nit uff d Donlängi, sondern hèt au d Sprõchebèni im Gsang un d Körperbewegung im Tanz mit ièbezogè, wo i dè Musig öfter zämmè drèffèt. Pausè im Sinn vo stillè Döön hèn èrscht spòtantiki Rhǜthmiker i d Theory ygfüürt, öppè dè Auguschtinus. Èn **Polyrhǜthmus** sin meeschtimmigè Rhǜthmè, wo glych lang sin; dè lòt d Darschtellung vo komplèxè musigalischè Zitschtrukturè im allgmeinerè Sinn vum Rhǜthmus zuè. Polyrhǜthmik isch unter andrem i dè afrikanischè un indischè Musig vobreitet.

I dè õbèdländischè Musig isch d Notation vo dè Rhǜthmè als Sequènz vo Notèwärt un Pausenwärt normal, also mit dè musigalischè Duèrzeichè dè Notèschrift. Dè Rhǜthmus nimmt dört Bezug uff dè vorgäene, meischtens regelmäßig widderholte Tagt un chriègt dõdurrè è Bedonungsschtruktur. Èn Rhǜthmus gegè dè Grundschlag vum Tagt wörd als Sǜnkopè benamst. Wiè spannungsrych èn Rhǜthmus ygschätzt wörd, isch stark dèvu abhängig, i wellèm Mischungsvohältnis un in wellèrè Wys sini Akzänt mit èm Grundschlag zämmèkeièd odder von èm abwychèd. Spezièll sin Rhǜthmè vo Dänz immer an Tagt bundè un drägèd Eigènämmè, z.&nbsp;B. Marschrhǜthmus, Walzerrhǜthmus, Sambarhǜthmus, Tangorhǜthmus usw.

I dè Musig ußerhalb vum õbèdländischè Berych git s hüfig eini vum Tagtsischteem unabhängigi Rhǜthmik, zum Byschpill bim Tala i dè indischè Musig.

## Luèg au
* Metrum

## Literadur
* Peter Benary: *Rhythmik und Metrik. Eine praktische Anleitung.* Gerig, Köln 1967, .
* Wilfried Neumaier: *Antike Rhythmustheorien, historische Form und aktuelle Substanz.* Amschterdam 1989, ISBN 90-6032-064-6.
* John Palmer: *Rhythm to go*, Vision Edition 2013, ISMN 979-0-9002315-1-2. Èn Leergang für Ghörbildungskürs entschprechend èm Niveau a Musighochschuèlè.
* Peter Petersen: *Musik und Rhythmus. Grundlagen, Geschichte, Analyse.* Schott, Mainz 2010, ISBN 978-3-7957-0728-6.
* Gesine Schröder (Hrsg.): *Rhythmik und Metrik.* Laaber, Laaber 2016, ISBN 978-3-89007-828-1.

## Weblinggs

* www.wissenschaft.de: Rhǜthmischi Ghirngǜmnaschtik