open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Galileischer Mond

Die **galileische Mönd** sin die vier grösste Mönd vum Jupiter. Si sin fast glichzittig 1610 dur dr italienisch Astronom un Naturforscher Galileo Galilei un dr dytsch Astronom Simon Marius entdeckt worre. Dodemit het zum erste Mol beobachtet werre chänne, dass es Himmelskörper usserhalb vu unserer Mondsphäri git, wo sich *nit* um d'Erde drille.

Säll isch e Widerspruch zum offizielle geozentrische Weltbild vu dr Chilche un dr Gsellschaft gsi, nooch sällem *alli* Himmelskörper um d'Erde chreise sotte.

Die beide Photomontage, us einzelne Ufnahme vu dr Ruumsonde Galileo zämmegsetzt, zeige die vier Galileische Mönd im richtige Maßstab zueänander und zum Jupiter. Ihri Distanze vum Riiseplanet sin aber viil grösser - si lige zwischenem dri- bis drizehnfache Jupiterdurmesser.

Die Mönd sin in dr rächte Ufnahm vu obe nooch unde (und in dr undere Ufnahm vu links nooch rechts) d'Io, d'Europa, dr Ganymed un d'Kallisto. Säll isch au die datsächlich Reihefolg vu ihrer Entfernig vum Jupiter, wobi d'Io im Planet am nächste un d'Kallisto am fernste isch.

Daift worre sin die Mönd vum andere Entdecker Simon Marius, einem Astronom us Gunzehuse in Bayre, wo später behauptet het, er häb si scho vor Galilei entdeckt gha. Dr Marius het au d'Bezeichnig *Galileischi Mönd* vorgschlage. Dr Galilei sälber het si nooch dr Medici *mediceischi Planete* daift.
 

Die galileische Mönd ghöre zue de grösste im Sunnesystem. Datsächlich isch dr Ganymed mit fast 5300 km sogar grösser - aber liichter - wie dr Planet Merkur. Alli vier sin bi wittem grösser wie dr Pluto un bis uf Europa au grösser wie dr Erdmo. Geologisch sin alli vier terrestrische Planete.

Ihri Oberfläche sin höchst underschidlich, was bim erste Vorbiflueg anno 1979 e echti Sensation gsi isch.

Ufsähne het vor allem dr Mond Io erreggt. Bim Vorbiflug vu dr Sonde Voyager 1 het mer aktivi Vulkan uf ihre entdeckt. Si isch dr einzig bekannt Himmelskörper usser dr Erde, wo mer intensive, aktive, silikatische Vulkanismus beobachtet het. D'Europa het e rissigi Oberflächi, under dere eventuell e Ozean us Wasser lit. Säll macht d'Europa zu ere Kandidati fer usserirdischs Läbe.

Die Dichti vu dr Mönd nimmt mit zuenämmendem Abstand vum Jupiter ab. Dr Silikatadeil sinkt, dr Wasseradeil stigt. Während d'Io praktisch kei Wasser het, bestot d'Kallisto zue meh wie dr Hälfti us Wasser bzw. Wasseriis.

Alli wittere sitdem entdeckte Jupitermönd – als fünfter isch erst 1892 d'Amalthea mit ebba 150 km gfolgt – sin degege vergliichswiis winzig. Die z'letzt entdeckte sin mit Durmesser under 10 km eigentlich eher - analog zum Begriff *Planetoid* - als *Selenoide* denn als *Mond* z'bezeichne. Ihri gsamti Masse betrait. obwohl es yber sechszig Zwergmönd git, chum e Promille vu dr Masse vu dr Europa, dem chlainste galileische Mond, wobi d'Amalthea un d'Himalia yber 90% vu dr Masse vu dr chleine Mönd in sich vereine.

## Weblink

* astronomie.info: Schattespile vu dr Jupitermönd, ischliesslich vu dr Zitte
* Aktuelli Position vu dr Galileische Mönd, Fernglasablick, (im Refraktor sin links un rechts vertüscht)
* The Discovery of the Galilean Satellites
Themisto (Mond)

D' **Themisto** (Jupiter XVIII) isch ene vu dr chleinschte bekannte Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Themisto isch erstmols am 30. September 1975 vu dr Astronomen Charles Kowal un Elizabeth Roemer entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig *S/1975 J 1* erhalde. Es hän aber nit gnueg Beobachtige durgfüehrt werre chänne, um die Bahndate exakt z'bestimme, so dass de Himmelskörper zuenächscht wiider verlore gange isch. 

Anno 2000 hän Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene (Gene) A. Magnier ä vermaintlich neie Mond bim Jupiter entdeckt, wo d'Bezaichnig *S/2000 J 1* erhalde het. Es het sich aber bal rusgstellt, dass es sich um des scho 1975 entdeckt Objekt handle muess. 

2002 isch der Mond offiziell noch de Nereide Themisto, ere Gliebte vum Zeus us de grichische Mythologi, bnennt worre.

## Bahndate
Themisto umchraist de Jupiter uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 7.507.000 km in rund 130 Däg. Die Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2420 uf un isch mit 47,075° starch gegeniber de Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt. 

De Themisto ihr Bahn isch ugwöhnlich, wil si sich zwische de galileische Mond un de Mond vu de Himalia-Gruppe beweggt. 

## Physikalischi Date
Themisto het ä middlere Durmesser vu nur 8 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut si sott. Ihri Oberflächi isch sehr dunkel. D'Albedo betrait 0,04, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. 

Mit ere schinbare Helligkait vu 21m isch si usserst leechtschwach.
Pidgin-Sprachen

E **Pidgin-Sproch** isch e eifachi Hilfssproch, wu ka entstoh, wänn verschiideni Gruppe ufenander stoße, wu sich nit verstehn.

Des isch viilmol im Handel un bi koloniale Eroberunge bassiärt - s hän sich eifachi Sproche mit ere begränzte Zahl vu Werter un ere primitive Grammatik rüsbildet. Diä Pidgin-Sproche hän als Elemänt vu verschiidene Sproche, aber eini herrscht meischtens vor - Änglisch, Portugiisisch, Franzesisch oder e anderi. D Muettersproch vu jedem Pidgin-Sprächer isch normalerwiis e alti Sproch - Änglisch, Chinesisch usw.

Nit alles, was eifach isch, isch Pidgin. Zum Beispiil sait eber *du geh Gesundbrunnen*. Aber e andere sait *du Kesikburun gehn* - "kesik burun" (brochini Nase) hän d Tirke s fir sii unüssprächlig Wort "Gesundbrunnen" (U-Bahnstation z Berlin) üsgsproche. Diä zwee Sätz stimme in dr Wortform (Gesundbrunnen/Kesikburun; geh/gehn) un in dr Wortfolg nit iberii un bilde wäge däm aü kei Pidgin.

In dr Vergangeheit hän sich verschiidini Pidgin-Sproche zu Kreolsproche entwicklet, anderi sin verschwunde, wu si nimmi brücht wore sin.

Üsgstorbe isch zum Biispiil **Russenorsk**, des isch e Pidgin gsii, wu am nordnorwegische Meerbord zwische norwegische Fischer un russische Kaüflit entstande isch. Do sin 39% vu dr Werter üs em Russische, 47% üs em Norwegische un 14% üs andere Sproche gsii. S het aü Mischwerter gää - so isch üs norwegisch "mange" un russisch "mnogo" s Russennorsk-Wort *mango* (viil) wore. Au d **[[Lingua franca]]**, ä Pidgin uf romanischer Basis, het dr Übergang zur Kreolschproch nie gschafft. Es isch im Mittelmeerruum gschwätzt worden und isch im 19. Johrhundert usgstorbe.

Was Pidgin ürspringlig bedittet het, isch umstritte. Dr Otto Weikopf fiährt verschiidini Dittunge uf, noch däne goht pidgin /pidschin/ zruck entwädder uf
* s änglisch Wort business (Handel) zruck, wu vu Chinese falsch üsgsproche wore isch oder
* s portugiisische Wort ocupacao (Handel) oder
* s hebräisch Wort pidjom (düsche) oder
* s portugiisisch Wort pequeno (glei, Kind) - do wär also Kindergebabbel assoziiärt wore.
* noch dr Encyclopedia Britannica mögligerwiis vom Name vo de Pidian, än Indianerschdamm im Gebiet vo dr Orinoko-mündig
## Fuessnote

## Weblink
Dr Otto Weikopf iber Pidgin- un Kreolsproche
Dr Markus Hirnsperger iber s Russenorsk
Baden

**Baden** stoht für:

Städt und Gmeinde
* Bade AG isch en Kurort im schwiizerische Kanton Aargau
* Bade-Bade isch e Stadt z Bade-Württebärg, won bis 1931 Bade gheisse häd.
* Baden, z Niiderööschtriich
* Baden in de Bretagne (Département Morbihan)

Länder und Regione
* Bezirk Bade (Aargau) isch en Bezirk im Kanton Aargau
* Grafschaft Bade isch e Gmäini Härrschaft (es Undertanegebiet) i de alte Eidgenosseschaft gsi.
* Kanton Baden isch en Kanton i de Helvetische Republik gsi.
* Bade (Land) isch e friers tütsches Land und ane 1952 i Bade-Würtebärg ufgange
** Markgrafschaft Bade isch de Vorläufer vom Grosshärzogtum gsi.
*** Markgrafschaft Bade-Bade isch vo 1535 bis 1771 es Territorium in Südweschtdütschland gsi.
*** Markgrafschaft Bade-Dorlach isch vo 1535 bis 1771 es Territorium in Südweschtdütschland gsi.
** Grossherzogtum Bade isch vo 1806 bis 1871 en souveränder Schtaat gsi und ab em 1871i bis ins 1918i es Land vom Tüütsche Riich.
** Republik Baden isch vo 1918 bis 1945 es Land vom Tüütsche Riich gsi.
** Bade (Südbade) isch 1945 bis 1952 es Land in de französische Bsatzigszone und am em Mai 1949 in de Bundesrepublik Tüütschland gsi.
* Badisches Oberland isch d Südhelfti (= dr alemannisch Deil) vum Großherzogtum Bade gsii, mer sait aü hit no Badisches Oberland, Oberbade oder Oberland. 
* Bade, en Bezirk z Niiderööschtriich

Persoone:
* de Robert Baden-Powell isch de Gründer vo de Pfadfinder

Familie:
* s Huus Bade, wo d Markgrafe und Grossherzög vom Land Bade gstellt hät
Ostalemannisch

Under **Ostalemannisch** fasst mer alli alemannische Dialekt zämme, wo de Plural vum Verb in allene dri Persone uf *-et* (oder au *-ed, -ät, -at*) bilde (abglaitet vu de 2. Person Plural middelhochdytsch *-et* un vu de 3. Person mhd. *-ent* noch em Schwund vum /n/), also *mir/ihr/si machet, -ed*. (Au im nördliche Westalemannisch gits en Einheitsplural, aber dert hen sich di 1. un di 3. Person Plural durgsetzt, und drum lutets dert *mir/ihr/si mache*.)
De Einheitsplural vum Verb isch im Alemannisch im Spootmittelalter uufchuu un tritt in verschiidene dytsche Dialekt un au im Plattdütsche uf. Dert isch er aber vil elter, nämli scho gmain-nordseegermanisch, un lutet *-et* im Weste un *-en* im Oste, also umchehrt wie im Alemannische.

D Dialektgränze zum Westalemannisch verlauft östlich vum Schwarzwald und goht no fast gradlinig dur d Schwyz.

Bekannti ostalemannische Dialekt sin Schwäbisch, Züridytsch, d Ostschwyzer Dialekt und Luzärndytsch. 

Lueg au Westalemannisch
Westalemannisch

Under **Westalemannisch** fasst mer alli alemannische Dialekt zämme, wo de Plural vum Verb in de erste und dritte Persone uf *-e* (oder au *-a, -ä*) bilde, abglaitet vu de 1. un 3. Person Plural im Middelhochdytsche, also *mir/si mache*.

D'Dialektgränze zum Ostalemannisch verlauft östlich vum Schwarzwald und goht no fast gradlinig dur d Schwyz.

Westalemannisch bildet – wie s Hochdytsche un s Ostalemannische – die 2. Person Plural vum Verb verbreitet uf *-(e)t*. Im Gegesatz zum Ostalammenische isch dr Einheitsplural vum Verb viil sältener – numme s Oberrhialemannische, vum Elsässische nördlich vu Mülhuse un s nördliche Markgräflerische bilde de Einheitsplural uf *-e(n)*.

Bekannti westalemannischi Dialekt sin Elsässisch, Baseldytsch, Markgräflerisch, Kaiserstiählerisch, Soledurnerdytsch, Bärndytsch, Seislerdytsch un Jaundytsch. 

Lueg au Ostalemannisch

**Quelle:**
dtv-Atlas zur deutschen Sprache, 14. Ufl. 2004, S.158/159.
Majuskel

**Majuskel** (vun lat.: *majusculus* = e bissli gresser), **Versalbuechschtabe** oder **Versal** (Plural *Versalie*, v. lat.: *versus* = Zeile, Absatz) isch in de Typografii e Fachbegriff fir Grossbuechschtabe un glichzitig e Uszeichnungsart.

In de Paläografii bezeichnet me allgmeiner diejenige Alphabet als Majuskel, wu sich vorwigend uf e Zweilinieschema bschränke (z. B. Capitalis, Unziale).

E Grossbuechstab mitte im Wort wird Binnemajuskel gnennt.

Text in Versalschrift isch in de Regel schlächt lesbar, stattdem sotte Kapitälchen verwendet werre.

Gegeteil: Minuskel

Me unterscheidet:
* griechischi Majuskel (9. Jh. vor Chr. bis 3. Jh. vor Chr.) im Unterschid zue griechische Unzialie (ab 3. Jh. v. Chr. bis 12. Jh. n. Chr.) un de spetere griechische Minuskel
* remischi Majuskel (7. Jh. vor Chr. bis 4. Jh. nach Chr.) im Unterschid zue de remische Unzialie (4. Jh. bis 8. Jh. n. Chr.), Halbunzialie un Minuskel
* karolingischi Majuskel (4. Jh.-8. Jh.) im Unterschid zue de karolingische Minuskel (um 780-12. Jh.)
* gotischi Majuskel (13./14. Jh.), wu di friegotische (End vum 11.Jh. bis 13. Jh.), di gotische (14. Jh.) un di spätgotische (16. Jh.) Minuskle gegeiberstihn.
Minuskel

D **Minuskel** odr **Gmeini** sin Kleibuechschtabe. Die passe in e Vierlinieschema. In derre kinne d Minuskle au e Oberlängi (z. B. *b, d, f, h, k, l)* odr e Unterlängi hô (z. B. *g, j, p, q, y).*

D Bezeichnung *Minuskel* isch usm latynische Wort *minusculus* abgleitet, des beditet dert sovil wie *änder klei.* 

S Gegeteil vu de Minuskel isch d Majuskel bzw. d Versalie.

Ma unterscheidet:
* d *Griechischi / Byzantinischi Minuskel* im Unterschiid zuer Griechischi Majuskel un Unziale.
* d *Römischi Minuskel* im Unterschiid zuer Römische Majuskel, Unziale, Halbunziale.
* d *Alemannischi Minuskel* (780-840), wo dur sini Klaar- und Schööhait uuffallt. De Maister vo dem Stiil isch de Kalligraph Wolfcoz vom Chlooster Sanggale gsii.
* d *Karolingischi Minuskel* (um 780-12. Jh.) im Unterschiid zu de Karolingische Majuskl
* d *Gotischi Minuskel*, mit drei Ziitperiode: Friegotischi Minuskel (abm End vum 11. Jh. bis zuem 13. Jh.), Gotischi (14. Jh.) un Schpätgotischi Minuskel (16. Jh.) im Unterschiid zu de Gotischi Majuskel.

## Referenze
Dreyfus-Affäre

Als **Dreyfus-Affär** isch de Fall vum Alfred Dreyfus bekonnt worre, eme Artilleriihouptmann im französische Generalstab, wu us em Elsass gstommt het. 
Där isch z Fronkrich 1894 verurdäilt und uf d Düüfelsinsle verbonnt wore, wel em Spionasch vorgworfe worre isch.

Zwiifel an dr Schuld vom Dreyfus si aber ufchoo, und d Affäre, wo sich denn entwigglet het, het s ganze Land gspalte, wo dr Antisemitismus drbii e bedütendi Rolle gspiilt het. Noch lange Protest, wo vo Persönlikäite wie em Schriftsteller Émile Zola mit sim Zitigsardikel *[[J’accuse]]* maassgäblig understützt worde si, isch s Urdäil schliesslig ufghoobe worde.

Als Konsequenz vun däre Affär het Fronkrich mit em "Gsetz iber d Trennung vun Kirch un Staat" vum 9. Dezember 1905 eisytig s Konkordat vun 1802 mitm Vatikan ufkindigt.

## D Film
* "L'Affaire Dreyfus", Georges Méliès, Schtumm, Fronkrich, 1899
* "Trial of Captain Dreyfus", Stummfilm, USA, 1899
* "Dreyfus", Richard Oswald, Dytschland, 1930
* "The Dreyfus Case", F.W. Kraemer, Milton Rosmer, USA, 1931
* "I Accuse!", José Ferrer, England, 1958
* "Die Affäre Dreyfus" ä Film vum Yves Boisset (1995) noch em Buech "L'affaire" vum Jean-Denis Bredin

## Literatur
* Vincent Duclert: Die Dreyfusaffäre, Militärwahn, Republikfeindschaft, Judenhaß; Berlin 1994.
* Alfred Dreyfus: Fünf Jahre meines Lebens 1894-1899, Berlin (Jahr nit bekonnt)
* Kotowski, Elke-Vera/ Schoeps, Julius H.(Hrsg): J'accuse...! - ... ich klage an!. Zur Affäre Dreyfus. Eine Dokumentation, Berlin 2005.

## Weblink
* Justizkandale (uf Dütsch)
* Dokumentation zue dr Usstellung vum Moses Mendelssohn, Zentrum fir europäisch-jüdischi Studie
Woche

E **Wuche** isch e Zitruum vo sibe Däg. Die Iteilig got uf d Babylonier zruck, wo d Wuchedäg uf die sibe klassische Planete vu dr geozentrische Astronomi daift hän. Die Planete sin glichzittig au mit wichtige Gottheite vu dr jewilige Religion glichgsetzt worre, wo die babylonisch Wuche igfüert hän.

Dr Römer hän die Sibetägwuche (vulgärlatinisch: *septimania*) in ihrem Riich verbreitet, un au dr Islam het si fer sich bibehalte. Später isch si au in Korea un Japan ybrnumme worre un giltet hit weltwitt.

D Wuchedäg sind noch dr folgende Planete (bzw, meh oder wäniger korrespondierende Götter) daift worre:

Wil die sibe Planete vum geozentrische Weltbild au glichzittig fer wichtigi heidnische Götter gstande sin, het die christlich Chilche mit underschidlichem Erfolg einigi Nämme ustuscht. So isch ussem *Wodandag* in Dytschland e *Mittwuche* worre, während er im englische dr *Wednesday* blibe isch und d Franzose mit em *Mercredi* kei Schwirigkeit gha hän, wil säller Namme au fer dr Handel stot.

Im bairische nennt mer dr *Zischdig* drgege *Erdag*, vu griechisch *Ares* fer *Mars* bzw, au noch als Assoziation mit em Gote-Missionar Arius. Im Gebit vum alde Bistum Augsburg het mer säller Namme dorum dur *Aftermontag* (germ. after = nooch, wie z. B. in englisch *after*) ersetzt.

Dr *Saturndag* het sich numme im englische ghalte *(Saturday)*, *Samschdig* isch wie französisch *Samedi* e Ableitig vu Sabbat, uns norddytsch *Sonnabend* isch e rächt durchsichtigi Ableitig.

Dr *Sunndig* heisst in romanische Sproche degege ybersetzt *Herrgottsdag* un leitet sich dementsprechend vum latinische *dominus* ab.

Im (noi)griechische het mer d Wuchedäg drgege durnummeriert.

D Sibetagewuche het grad in vu dr Natur abhängige Gsellschafte einigi Vorteil: Vier Wuche gäbe ugfähr e synodische Mondmunät un korrespondiere au mit em wibliche Menstruationszyklus. Was grad bi zyklische Tätigkeite vu grossem Vordeil isch.
 
## Wucheafang
Nach de europäische Normierig fangt d Wuche mit em Mäntig aa. Die Zellwiis häd aber de Nachtäil, das nöd de Mittwuch i de Mitti vo de Wuche isch, sondern de Dunschtig:

**[[Montag|Mändig]]** - Zischdig - Mittwuch - *[[Donnerstag|Dunschdig]]* - Friidig - Samschdig - Sundig

I de Veräinigte Staate vo Amerika und i de chrischtliche und de jüdische Religion zelt me d Wuchetääg vom Suntig aa. Das isch di elter Art. Si gaat uf s Judetum zrug und uf di jüdisch-chrischtlichi Überliferig vo de Ärschaffig vo de Ärde (Buech Genesis). Det wird überliferet, de Planet Ärde segi vom jüdisch-chrischtliche Gott i sächs Täg ärschaffe worde und am letschte, em sibete Taag heb er sich usgruebet und de Mänsche befole, si söled sich a dem Tag amigs au usruebe. Das isch de jüdischi Sabbat. S Chrischtetum won i de historische Entwicklig uf em Judetum ufbouet, firet de erschti Tag vo de Wuche, also de Suntig, als de Tag, won gmäs chrischtlicher Uberliferig de Jesus vo de Tote uferstande segi. Bi däre Zellwiis isch de Mittwuch, sim Name entschprächend, i de Mitti vo de Wuche.

**[[Sonntag|Sundig]]** - Mändig - Zischdig - *[[Mittwoch|Mittwuch]]* - Dunschdig - Friidig - Samschdig
Weihnachtsgeschichte

D **Wihnächtsgschicht** stoht im Neije Teschtamänt – si isch dr Bricht vu dr Geburt vum Jesus Grischtus. Diä Gschicht het e hoche Stellewärt bi dr grischtlige Konfessione – bi dr Katholike un bi de Evangelikale wird am 25. Dezämber (Wihnächte) s Fäscht vum Jesus sinere Geburt gfiirt. An däm Dag wird im Glaübe Üsdruck gä, ass dr Herrgott si Suhn as Mänsch in d Wält gschickt het, go si erlese.

D Wihnächtsgschiicht wird an Wihnächte im Gottesdiänscht vorgläse; in mänke Familiä aü am Heilige Obe (24. Dezämber), unterem Grischtbaüm, bevor oder nochdäm s Grischtkind kunnt. Meischtens d Version vum Evangelischt Lukas – des isch diä aaschaülichscht.

En Zämezug vo dr Wihnächtsgschichte vum Lukas un vum Matthäus wird aü gärn gspiilt – in dr Kirch oder bi andere Glägeheite.

## D Wihnächtsgschicht noch em Lukas (Lk 2, 1–20)

Vu mänke Grischte wird diä Gschicht aü as e Art soziali Botschaft verstande – so vum André Weckmann, wu diä Gschicht uf Elsässisch verzellt het un anstatt dr Heilige Familiä e schwarze Asylant bim Wohnungssueche ufdrätte losst.

*Lueg au: D  no Lukas uf Opfigerdytsch im Alemannische Wikisource.*

## D Wihnächtsgschicht noch em Matthäus (Mt 2, 1–12)
Bi dr andere Evangelischte isch d Gschicht um d Geburt vum Jesus andersch bschriibe – so sait no dr Matthäus:

## Chrischti Geburt bim Johannes (Joh 1–14)
Bim Evangelischt Johannes isch d Geburt vum Jesus uf e theologisch-philosophischi Ererterung reduziärt (oder üsgwittet):

## Varia
Im Koran wird d «Wienachtsgschicht» i de Sure 19:16–34 [22–25] verzellt.

## Lueg aü
Grischtkind/Wienächtchind, Grischtbaüm

## Literatür
* *Ds Nöie Teschtamänt bärndütsch.* Übersetzig: Hans und Ruth Bietenhard, Bern 1985.
* *S Nöi Teschtamänt Züritüütsch.* Us em Griechische uf Züritüütsch übersetzt vom Emil Weber, Zürich 1997.
* *Wenn de Evangelischt Lukas alemannisch gschwätzt het* – denn het er die froh Botschaft verzellt wie d Rosemarie Bannholzer, Stockach 1992.
* André Weckmann: *Begejnung am Chrischtowe.* Uf: Kassett *Wihnachtszit*. René Egles singt André Weckmann. Stroßburg, ohni Johr.

## Fuessnoote
Pflanzen

D **Pflanze** bilden ä aiges Riich innerhalb vu de Domäne vu de Eukaryote. Mit ihne befasst sich wissenschaftlich d'Disziplin vu de Botanik.

Pflanze läbe – im Gegensatz zue de heterotrophe Deerer un Pilze – fast usschließlich photoautotroph: Des heißt, si stelle die organische Stoffe, wo zum Waxe un Läbe notwendig sin, mit Hilf vum Sunneliecht dur Photosynthese selber her (*Phototrophi*). Debi nutze si als Chohlestoffquelle usschließlich Chohlestoffdioxid (*Autotrophi). Usnahme sin ainigi parasitischi Pflanze, wo ihri Nahrig vu andere Pflanze bezige un im Lauf vu de [[Evolution]] ihr [[Chlorophyll]] (Blattgrüen) verlore hänn.

Historisch het sich d'Definition vum Begriff *Pflanze* gwandlet. So werre hüt [[Prokaryoten|Prokaryote]], wo Photosynthese betriibe wie bispilswiis d'[[Cyanobakterien|Cyanobakterie]] (Cyanobacteria, früeher au Blaualge gnennt)), nimmi zue de Pflanze zellt. Säll giltet au fer ä ganzi Raihe vu [[Protisten|Protiste]]-Arte (Aizeller), bispiilswiis d'[[Rotalgen|Rotalge]] oder d [[Braunalgen|Brunalge]]. Au d'Pilz werre nimmi zue de Pflanze zellt, nit nume, wil mer hüt waiß, dass sie nächer mit de Deerer verwandt sin, sundern au, wil si kai Photosynthese betriibe. Si werre dorum inzwische in ihr aiges Riich gstellt.

Hüt folgt mer in de [[Biologie|Biologi]] fast usschließlich im phylogenetische System, wo d'Pflanze anhand vu ihrer Abstammig [[Systematik (Biologie)|systematisch]] gruppeert. Demnooch gelte bloß d'[[Grünalgen|Grüenalge]] (Chlorophyta) näbe de Landpflanze (Embryophyta) als echti Pflanze.

Alli sälli Organisme enthalde [[Chlorophyll]] a un Chlorophyll b un spaichere die photosynthetisch produzeerte [[Zucker]] in Form vu [[Stärke (Zucker)|Stärchi]] in de Chloroplaste.

D'Zellwänd vu sällene Organisme besteen us [[Zellulose]].

Pflanze trätte oft in charakteristische Gruppe uf, de so gnennte [[Pflanzengesellschaft|Pflanzegsellschafte]]. Pflanze chänne dur Abgab vu allelopathische Stoffe uf anderi Pflanze iwirke.

== Systematik ==
Es isch z'beachte, dass d'Underdailig in Klasse, Abdailige etc. nit nur ime ständige Wandel underworfe isch, sundern dur die dodemit etableerte Räng hüt au als umstritte giltet. Viilerorts in de Fachwelt wird hüt an ere ranglose [[Taxonomie|Taxonomi]] gschafft. D'Wikipedia folgt allerdings do (noch) de klassische Systematik.

*'Grüenalge** (Chlorophyta)
* Prasinophyta
* Pedinophyta
* Chlorophycota

**Landpflanze** (Embryophyta)

* **Moose** (Bryophyta)
** [[Marchantiopsida]]
** [[Jungermanniopsida]]
** [[Laubmoose]] (Bryopsida)
** [[Hornmoose]] (Anthocerotopsida)

* **Gfäßpflanze**
** **Gfäßsporepflanze** (Pteridophyta)
*** [[Urfarne]] (Psilophyta)
*** [[Bärlapppflanzen|Bärlapppflanze]] (Lycopsida)
*** [[Schachtelhalme]] (Equisetopsida)
*** [[Farne]] (Filicopsida)
** **Somepflanze''' (Spermatophyta)
*** Nodelholzgwäxe (Coniferophyta)
*** Palmfarne (Cycadophyta)
*** Gingkopflanze (Ginkgophyta)
*** Gnetophyta
*** Blüetepflanze (Magnoliophyta)

## Weblink

* Online Pflanzenbestimmig
* Pflanzedatebank
* Pflanze-Portal
* List of Japanese Wild Plants Online
Hans Trapp

Dr **Hans Trapp** oder **Drapp** isch im Elsass e bese Begleiter vum Nigelaüs oder vum Chrischtkindli gsii – je noch Ort isch diä eint oder diä ander Varianti vorkumme, wu im Elsass no alemannischi Dradition pflägt wore isch. E Spottvärsli vu dr Kinder het gheiße:

*"Hanstrapp, kumm erab, mit de lange Zipfelkapp ..."*

Dr hischtorisch Hans Trapp isch dr **Hans von Trotha** (vor 1467 bis 1503) gsii, är isch Ritter uf dr Burg Berwartstein gsii un Marschall vum Kurfirst vu dr Pfalz. Diä Burg, wu ner vum Kurfirscht as Lehe bikumme het, het aber im Gloschter Wisseburg ghert un do drüs isch Stritt un Griäg entstande. Bi däm soll dr von Trotha brutal vorgange sii – so gits e Gschicht, noch däre heb er dr Fluss Lauter dur e Damm stoiä lo, dur des seig e große See entstande. Drno hebe sini Lit dä Stoidamm durgstoche un d Fluete hebe s Gloschter Wisseburg iberschwämmt.

Dr Henri Torlotting schribt in dr "Heimet": "Er isch e ganz gemeiner Fetze gsin, e Raubritter wie es im Büech steht; er hett d'Litt tyrannisiärt bis ans Änd vu sinnere Herrschaft, in dr Gegend vom Wasgau (Pfalz)."

Wäge däne Eigeschafte het er im Elsiss un in dr Pfalz as "Schwarze Ritter" zum Kinderschräcke kenne wäre.

## Literatür
* Henri Torlotting: *De Hans Trapp un sini Gschicht.* In: *[[D'Heimet (Zeitschrift)|D'Heimet]] zwische Rhin un Vogese - La tribune des dialectes alémanique et francique,* Novamber 2001.

## Weblink

* ''Ritter Hans Trapp - Trotha'' noch dr Heimsitte vu dr Familiä von Trotha (sit 2015 nüme öffentlich)
* ''Berwartstein'' uf burgberwartstein.de
Leda (Mond)

D' **Leda** (Jupiter XIII) isch dr chleinscht scho vorem Isatz vu dr Voyager-Sonde bekannt Mond vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Leda isch am 14. September 1974 vum Astronom Charles Kowal uf photographische Platte entdeckt worre, wo drei Däg vorcher am Observatorium uf em Mount Palomar beliechtet worre sin. As offiziells Datum vu dr Entdeckig wird doher dr 11. September 1974 agä.

Daift worre isch dr Mond uf d'Leda, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi.

## Bahndate
D'Leda umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.165.000&nbsp;km in guet 240 Däg un 12 Stund. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,15 uf un isch mit 27,457° starch gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt. 
Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird si dr Himalia-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Himalia, zuegordnet.

## Physikalischi Date
D'Leda besitzt e middlere Durmesser vu numme guet 20&nbsp;km. Ihri Dichti wär mit 2,6 g/cm3 relativ hoch, sofern d'Indizie zuetreffe, dass si iberwiged us silikatischem Gstei ufbaut isch.
Si wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflektiert. 
Ihri schinbar Helligkeit betrait 19,5m.
Himalia (Mond)

D' **Himalia** (Jupiter VI) isch dr gröscht vu dr ussere Mönd vum Planet Jupiter, aber gegeniber eme galileische Jupitermond noch immer rächt winzig.

## Entdeckig
D'Himalia isch am 3. Dezember 1904 vum Astronom Charles Dillon Perrine am Lick Observatorium (San Jose, Kalifornie) entdeckt worre.

Daift worre isch dr Mond uf dr Namme vu dr Nymphe Himalia, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi. Dr offiziell Namme isch erscht 1975 vergä worre, vorcher isch d'Himalia as *Jupitermond VI* bezeichnet worre.

## Bahndate
D'Himalia umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.461.000 km in 250 Däg, 13 Stund un 35 Minute. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,1623 uf un isch mit 27,496° starch gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt.

D'Himalia isch d'Nammensgäberi un zuegliich s'gröscht Mitglid vu ere Gruppe vu Mönd, wo sich uf ähnliche Bahne um dr Jupiter bewege. Zue dr Himalia-Gruppe ghöre d'Mönd Leda, Himalia,  Lysithea, Elara un S/2000 J 11.

## Physikalischi Date
D'Himalia besitzt e middlere Durmesser vu 170 km. Ihri Dichte isch mit 2,6 g/cm3 relativ hoch, sofern d'Hiwiis stimme, dass si iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch.
Si wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflekteert.
In 7 Stund un 47 Minute rotiert si um die aige Ax.

Am 19. Dezember 2000 het d'Ruumsonde Cassini Ufnahme vu dr Himalia zue dr Erde gsendet, wo si dr Jupiter uf ihrem Wäg zum Saturn passiert het. Wil sälli us grosser Entfernig gmacht worre sin, sin keini Einzelhaite uf ihrer Oberflächi erchennbar.

## Weblink
* ''Publications of the Astronomical Society of the Pacific'', '''17''' (1905) 22 (Mitdailig vum Lick Observatoriums iber d'Entdeckig)
* ''Astronomical Journal'', '''24''' (1905) 154B
* ''Harvard College Observatory Bulletin'', '''173''' (1905) 1
* ''Harvard College Observatory Bulletin'', '''175''' (1905) 1
* ''Astronomischr Nachrichten'', '''169''' (1905) 43/44
* F. Pilcher, S. Mottola, T. Denk (2012): Photometric lightcurve and rotation period of Himalia (Jupiter VI). ''Icarus'' '''219''', 741-742. (Bestimmung von der Rotationsperiod)
Elara (Mond)

D' **Elara** (Jupiter VII) isch ene vu dr ussere Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Elara isch am 2. Jänner 1905 vum Astronom Charles Dillon Perrine am Lick Observatorium (San Jose, Kalifornie) entdeckt worre. 

Daift worre isch sälle Mond uf de Namme vu dr Elara, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi. Ihr offizielle Namme het d'Elara anno 1975 erhalde, vorher isch si as Jupiter VII bezeichnet worre.

## Bahndate
D'Elara umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.741.000 km in 259 Däg, 15 Stund un 22 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2174 uf un isch mit 26,627° starch gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt. 
Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird si in dr Himalia-Gruppe, benennt nochem Jupitermond Himalia, zuegordnet. 

## Physikalischi Date
D'Elara het e middlere Durchmesser vu 86 km. Ihr Dichti isch mit 2,6 g/cm3 relativ hoch, sofern d'Indizie stimme, dass si iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch.
Si wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h.,  numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihre schinbari Helligkeit betrait 16,3m. In guet 12 Stunde drillt si sich um die eige Ax.

## Weblink
* ''Harvard College Observatory Bulletin'', '''178''' (1905) 1
* ''Publications of the Astronomical Society of the Pacific'', '''17''' (1905) 62
* ''Astronomische Nachrichten'', '''169''' (1905) 43/44
Lysithea (Mond)

D' **Lysithea** (Jupiter X) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Lysithea isch am 6. Juli 1938 vum Astronom Seth Barnes Nicholson am Mount Wilson Observatorium entdeckt worre. 

Daift worre isch sälle Mond erscht anno 1975 uf dr Namme Lysithea, noch ere Geliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi. Vorcher het mer d'Lysithea as Jupiter X bezeichnet.

## Bahndate
D'Lysithea umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.717.000 km in 250 Däg, 4 Stund un 48 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,1124 uf un isch mit 28,302° starch gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt. 
Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird si in dr Himalia-Gruppe, benennt noochem Jupitermond Himalia, zuegordnet. 

## Physikalischi Date
D'Lysithea besitzt e middlere Durchmesser vu 36 km. Ihri Dichti isch mit 2,6 g/cm3 relativ hoch, sofern d'Indizie stimme, dass si iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch.
Si wiist e sehr dunkli Oberflächo mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkeit betrait 18,3m.

## Weblink
* Seth B. Nicholson, "Two new satellites of Jupiter", PASP '''50''' (1938) 292 – 293
S/2000 J 11

**S/2000 J 11** isch ene vu dr chleinschte Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
S/2000 J 11 isch am 5. Dezember 2000 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de grichische Mythologi – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2000 J 11 bezaichnet. 

## Bahndate
S/2000 J 11 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 12.555.000 km in 286 Däg, 22 Stunde un 48 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2484 uf un isch 28,273° gegeniber de Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt. 

Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2000 J 11 de Himalia-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Himalia, zuegordnet.

## Physikalischi Date
S/2000 J11 besitzt ä Durchmesser vu etwa 4 km. D'Dichte vu 2,6 g/cm3 isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch.
Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Si schinbari Helligkait betrait 22,4m.
S/2003 J 18

**S/2003 J 18** isch ain vu de ussere Zwergmonde vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
S/2003 J 18 isch am 6. Februar 2003 von den Astronomen Brett Gladman, John J. Kavelaars,
Jean-Marc Petit, Lynne Allen, Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermond sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de grichische Mythologi – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de Internationale Astronomische Union IAU vorläufig als S/2003 J 18 bezaichnet. 

## Bahndate
S/2003 J 18 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 20.514.000 km in 596 Däg, 14 Stund un 10 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,0221 uf. Mit ere Naigig vu 146,104° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planete. 

Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 18 de Ananke-Gruppe, bnennt noochem Jupitermond Ananke, zuegordnet.

## Physikalischi Date
S/2000 J 18 bsitzt ä Durchmesser vu etwa 2 km. D'Dichte vu 2,6 g/cm3 isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch.
Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert.
Euporie (Mond)

D' **Euporie** (Jupiter XXXIV) isch ein vu de chleinschte bekannte ussere Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
Euporie isch am 11. Dezember 2001 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre und het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2001 J 10 erhalde.

Daift worre isch der Mond uf Euporie, aini vu de Hore us de grichische Mythologi. 

## Bahndate
Euporie umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 19.304.000 km in 550 Däg, 17 Stund un 46 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,1432 uf. Mit ere Naigig vu 145,767° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.

Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird Euporie de Ananke-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Ananke, zuegordnet. Si isch de innerste Verträtter vu sällere Gruppe.

## Physikalischi Date
Euporie het ä middlere Durmesser vu etwa 2 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gmuetmaßt, sofern si ierwiigend us silikatischem Gstai ufbaut isch.
Euporie wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinar Helligkait betrait im Middel 23,1m.
Carpo (Mond)

D' **Carpo** isch ein vu de chleinschte Mond vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
**S/2003 J 20** isch am 9. Februar 2003 vu de Astronomen Scott S. Sheppard, Brett Gladman, John J. Kavelaars, Jean-Marc Petit, Lynne Allen, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre. Der Mond het am 30. März 2005 de offizielle Namme *Carpo* (nooch de Hore Karpo) vu de Internationale Astronomische Union (IAU) erhalde. 

## Bahndate
D'Carpo umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 16.989.000 km in 456 Däg, 2 Stund un 24 Minute. D'Bahn wiist ä großi Exzentrizität vu 0,4297 uf un Carpo isch de usserst prograd (rächtläufig) Jupitermond, d. h. de usserst Jupitermond wo Jupiter in de gliche Richtig umlauft wie säller sich um si aigeni Ax drillt.

Wie d'Themisto schint Carpo kainere vu de übliche Gruppe vu de Jupitermonde az'ghöre, wo ähnlichi Bahnaigeschafte ufwiise. Ihri Inklination (Bahnnaigig) entspricht im Grenzwert vum Kozai-Effekt, bnennt nooch Yoshihide Kozai wo säll Phänomen 1962 entdeckt het. Säller Effekt bewirkt ä periodische Wexel zwische de Exzentrizität un de Inklination. Isch d'Inklination groß gnueg, cha d'Exzentrizität wiiderum so groß werre, dass der Himmelskörper uf sinere Periapsis (engster Abstand vu Jupiter) in d'Nächi vu de große galileischen Mond (Io,  Europa,  Ganymed un Kallisto) glangt. Säll chönnte dodezue führe, dass Carpo irgendwenn mit ainem vu de große Monde kollideert oder dur dere gravitativi Chräfte ussem Jupitersystem gschleuderet wird.

## Physikalischi Date
Carpo bsitzt ä Durchmesser vu etwa 3 km. Ihr Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, falls si iberwiigend us silikatischem Gstai ufbaut si sott.
Sie wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum ifallende Sunneleecht werre reflekteert. Ihri middler schinbari Helligkait betrait 23,0m.
Harpalyke (Mond)

D' **Harpalyke** (Jupitermond XXII) isch ein vu dr chleinschte bekannte ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Harpalyke isch am 23. November 2000 vu dr Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt,
Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worre un het z'nächst die vorläufig Bezeichnig S/2001 J 5 erhalde.

Daift worre isch dr Mond uf dr Namme vu dr Harpalyke, ere Doochter vu dr Klymene us de grichische Mythologi. 

## Bahndate
D'Harpalyke umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 20.858.000 km in 623 Däg, 7 Stund un 26 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2268 uf. Mit ere Naigig vu 148,644° isch d'Bahn retrograd, d. h. der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet. 

Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird d'Harpalyke de Ananke-Gruppe, bnennt nooch em Jupitermond Ananke, zuegordnet.

## Physikalischi Date
D'Harpalyke besitzt ä middlere Durmesser vu 4,4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm³ gmuetmaßt, sofern si us iberwigend silikatischem Gstai ufbaut isch.
Harpalyke wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h. bloß 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 22,2m.
Orthosie (Mond)

D' **Orthosie** (Jupiter XXXV) isch ein vu de chleinschte bekannte ussere Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
Orthosie isch am 11. Dezember 2001 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt und Jan Kleyna entdeckt worre. Si erhielt het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2001 J 9 erhalde un isch deno uf Orthosie, ainere vu de Hore us de grichische Mythologi daift worre.

## Bahndate
Orthosie umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 20.720.000 km in 622 Däg, 13 Stund un 26 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2808 uf. Mit ere Naigig vu 145,921° isch d'Bahn retrograd, des haißt, de Mond beweggt sich entgege de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.

Ufgrund vu ihre Bahnaigeschafte wird Orthosie de Ananke-Gruppe, bnennt nooch em Jupitermond Ananke, zuegordnet. 

## Physikalischi Date
Orthosie besitzt ä middlere Durmesser vu etwa 2 km. Ihri Dichte wird uf 2,6 g/cm3 agnu, sofern si iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch.
Orthosie wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 23,1m.
Euanthe (Mond)

D' **Euanthe** (Jupitermond XXXIII) isch ein vu dr chleinschte bekannte ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D' Euanthe isch am 11. Dezember 2001 vu de Astronomen Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2001 J 7 erhalde.

Daift worre isch der Mond uf de Namme vu de Euanthe, wo als Mueder vu de Charite us de grichische Mythologi agsähe wird.

## Bahndate
Euanthe umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 20.797.000 km in 620 Däg, 11 Stund un 46 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2321 uf. Mit ere Naigig vu 148,910° isch d'Bahn retrograd, d. h., de Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planete.

Ufgrund vu ihre Bahnaigeschafte wird Euanthe de Ananke-Gruppe, bnennt nooch em Jupitermond Ananke, zuegordnet. 

## Physikalischi Date
Euanthe het ä middlere Durmesser vu etwa 3 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gmuetmaßt udgrund vu de Annahm, si sei iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut.
Euanthe wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 18,7m.
Enceladus

**Enkelados** oder **Enceladus** (Altgriechisch: *Ενκέλαδος*; Latin: *Enceladus*) bezaichnet
* Enkelados, e Gigant us de grichische Mythologi
* Enceladus (Mond), e Mond vum Planet Saturn
* Enceladus (Gattung), e Laufchäferart
Sonnensystem

**Sunnesystem** heisst s gravitativ System vo unserer Sunne. Es isch sowohl e Planetesystem wie au en Eifachstärnsystem.

S Sunnesystem umfasst d Sunne, d Planete, wo um si umekreise, und deren ihri natürliche Satellite, d Zwärgplanete und anderi chliini Himmelskörper wie Komete, Asteroide und Meteoroide, und alli Gas- und Staubdeili, wo vo dr Aaziehigschraft vo dr Sunne in ere himmelsmechanisch hierarchische Ornig zämmeghebt wärde. Zum Sunnesystem ghört au unseri Ärde.

## Ufbou
Im Zentrum vom Sunnesystem befindet sich d'Sunne mit 1,39 Millione Kilometer Durmesser.

;De Sunne am nöchste befinde sich die innere Planete:
*Venus (Abstand zur Sonne 57,9×106 km, bzw. 0,39 AE),
*Venus (108,2×106 km, 0,72 AE),
*Erde (149,6×106 km, 1 AE) und dr Moo
*Mars (227,9×106 km, 1,52 AE)
;Zu de Asteroidegürtel:
*(1) Ceres
*(2) Pallas
*(3) Juno
*(4) Vesta
...
*(10) Hygiea ...
;Zu de ussere Planete zelle d'Gasriise:
*Jupiter (778,3×106 km, 5,2 AE),
*Saturn (1,429×109 km, 9,53 AE),
*sowie die Planete Venus (2,875×109 km, 19,2 AE),
*Venus (4,504×109 km, 30,1 AE) 
;Ze de Kuipergürtel:
*Pluto
*Orcus
*Haumea
*Quaoar
*Makemake
;Und andern Transneptunischen Objekten:
*Gonggong
*Eris
*Sedna

Der sunnenöchscht Stärn isch de Proxima Centauri. Si Abstand zum Sunnesystem isch 4,24 Leechtjohr oder 268.000 AE.

## Entstehig vom Sunnesystem

Vor ca. 4,6 Milliarde Johr ischs Sunnesystem entstande.

*Lueg au* Liste vu de natürliche Satellite
3. Jahrhundert

S **3. Johrhundert** hät am 1. Januar 201 agfange und am 31. Dezämber 299 uffghört.

Es ghört zu de Spotantike.

## Zitalter/Epoche
* Mit Alexandria als Usgangspunkt findet e Renaissance in de griechische Philosophy und Mathematik statt (Neuplatonismus).
* D Pyramide vo de Maya sin z Mittelamerika de Afang vo-n-re Monumentalbaute-Epoche.
* S Römisch Rych wird vo 235 bis 285 vo de „Soldatekaiser“ regiert. Sälli sin meistens wäge Usurpatione vo de Legione zum Kaiser usgrüefe worre und hän oft numme e baar Monet regiert. Die Phase in de römische Gschicht nännt mer au d Zit vo de Rychskrise.
* S Christetum cha sich behaupte, obwohls üsseri Widerniss git.
* Z Perse wird s Sassanide-Rych gründet.
* Z Japan werre d Chirch und de Staat drännt (Säkularisierig).
* China isch vo 220 bis 280 deilt: Sälli *Zit vo de drei Rych* wird vom Kaiser Wu vo Jin beändet.

## Ereigniss und Entwicklige
* Sit em Johr 231 gits mehreri Mol Chämpf zwüsche de Sassanide und Rom (Römisch-Persischi Chrieg).
* D Gebiet östlig vom Rhy nördlig vom Bodesee und westlig vo de Iller (öbbe an de Gränze vom hüttige Bade-Württebärg), wo bis dörtane römisch gsi sin, chömme dauerhaft an d Germane.
* 262 zerstöre d Gote de Artemis-Dämpel vo Ephesos, eins vo de sybe Wältwunder vo de Antike.
* 267 blündere germanischi Heruler Athen.

## Erfindige und Entdeckige
* 216 – De Kaiser Caracalla beändet noch zäh Johr de Bau vo de Caracalla-Therme, de gröschte öffentlige Badalag vo Rom.
* ~230 – De Claudius Aelianis beschribt d*'Betäubigswirkig* vom Zitterroche (Elektrizität).
* ~260 – Z Skandinavie werre Schlittschüeh mit Ysekufe benutzt.
* 284 – Z Alexandria wird di Diokletianischi Ziträchnig ygfiehrt, wo dört afangt, wo de Kaiser Diokletian uff de Thron stigt, und spöter vo de christlige Kopte übernomme wird.
* ~290 – De Pappos vo Alexandria entwickelt d'Formle zur Berächnig vo Ruuminhalt und Oberflächi vo Rotationskörper. Mer nännt si spöter *Guldinschi Regle*.
260er

Säller Artikel behandlet d Johr 260 bis 269 vu dr christliche Zittrechnig.

## Ereigniss
* 262 De Artemistempel in Ephesos wiard als eins vun de 7 Weltwunder endgyltig durch d Gote zerschtört.
* 263 Fall vun de chinesische Shu-Dynastie

## 260
S Johr 260 (1013 a.u.c) isch e Schaltjohr mit 366 Däg gsi.

### Alemannischi Gschicht

S Johr 260 markiert dr Afang vu dr hütige Alemannia, also vum hütige alemannische Sidligsgebit, un isch dorum e Schlüsseljohr in dr alemannische Gschichte.

Germanischi Stämm als Vorfahre vu dr Alamanne iberschritte dr Limes, wil d Römer nooch dr Abspaltig vu Gallie Grenztruppe abzoge hän. D Alemanne lehn sich in dr folgende Johre im fastem gsamte Decumates agri (Dekumatland) nider. D Römer ziege ihri Truppe nooch un nooch uf d Rhi-Lech-Donä-Linie zruck, behalde aber noch lang iber s Dekumatland d Oberhoheit.
S chummt zu ere Koexistenz vu Gallo-Romane un germanische Iwanderer, wo in ihrer Folg us Germane un Romane d Alamanne entstehn. Es isch also kei Iberrenne vum Limes gsi, sundern e Art Isickere un langsami Germanisierig.

Natürlich isch es nit ganz fridlich verloffe. So zerstöre d Alamanne underem Fürst Chrocus Aventicum (Avenches) un Augusta Raurica (Kaiseraugst), beides in dr hüttige Schwiz

Am 24./25. April schlage d Römer dr alamannisch Stamm vu dr Semnone oder dr Juthunge.

Am 11. September losst dr römische Ritter Marcus Simplicinius Genialis bi Augsburg e Weihestei fer d Sigesgötti Victoria errichte. Augsburg isch am Ostrand vu dr alamannische Expansion gläge, was dorum druf schliesse losst, dass s alemannisch Idringe ins Riich gstoppt worre isch.

### Römischs Riich
Im Römische Riich bildet sich als Reaktion uf d Ufähigkeit vu dr Zentralregierig zum Schutz vu dr germanische Grenze e eiges Sunderrich (Imperium Galliarum) us dr Provinze Gallie, Britannie un Spanie mit dr Hauptstadt Trier wo d Alemanne wirksam zruckdränge cha.

An dr Ostgrenze vum Römische Riich wird dr Kaiser Valerian vu dr persische Sassanide gfange gnumme un stirbt einige Johr später in dr Gfangeschaft. Si Mitkaiser Gallienus ibernimmt – siht mer vu Gallie ab – d Regierigsgwalt. D Sassanide proklamiere degege dr General Regalianus, wo ebefalls vu ihne gfange gnumme worre isch, zum Kaiser, um e vu ihne abhängigi Regierig z installiere.
Praxidike (Mond)

D' **Praxidike** (Jupitermond XXVII) isch ein vu dr chleinere ussere Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D' Praxidike isch am 23. November 2000 vu dr Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt,
Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezeichnig S/2000 J 7 erhalde.

Daift worre isch dr Mond uf dr Namme vu dr Praxidike, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi.

## Bahndate

D'Praxidike umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 20.907.000 km in 625 Däg, 9 Stund un 7 Minute. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2308 uf. Mit ere Neigig vu 148,967° isch d'Bahn retrograd, d. h., dr Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet. 

Ufgrund vu ihre Bahneigeschafte wird d'Praxidike dr Ananke-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Ananke, zuegordnet.

## Physikalischi Date
D'Praxidike besitzt e middlere Durmesser vu ca. 7 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch.
D'Praxidike wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h.,  numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Helligkait betrait 21,2m.