open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Palmach

Dr **Palmach** פלמ״ח (Akronym vo hebräisch *Plugot Machaz* פלוגות מחץ Iisatzdrubbe) isch am 19. Mai 1941 vo dr jüüdische Undergrundorganisazioon Hagana gründet worde. Er isch e paramilidäärischi Organisazioon gsi, wo sich uf s Dreening vo Jugendlige konzentriert het. Dr Palmach isch zimlig chlii gsi – bis 1947 het er nume us fümf Batallioon bestande (ca. 2000 Maa, d Angelika Timm het 3000  Maa gschetzt, vo deene 2000 Reserwiste), het aber e wichdigi Rolle gspiilt, wil sini Mitgliider milidäärisch gründlig usbildet worde si, was si für Füerigsfunkzioone in dr spöötere israelische Armee kwalifiziert het.

Palmach-Drubbe häi uf dr Site vo de Allierte im Zwäite Wältchrieg in dr Jüüdische Brigaade kämpft (im Gegesatz zur Lechi under em Yitzhak Shamir, wo witer e Gerillachrieg gege d Brite gfüert häi). Under anderem si si vo 8. Juni bis zum 12. Juli 1941 zsämme mit freifranzöösische und australische Drubbe am Süürisch-Libanesischen Fäldzug drbii gsi. Dr Mosche Dajan het bi dere Kampanie si linggs Aug verloore und isch vo de Ängländer uszäichnet worde. 32 Fallschirmspringer vom Palmach si über Bulgarie, Rumänie, Jugoslawie und dr Slowakei abgsprunge zum d Widerstandsbeweegige z understütze.

Aaghöörigi vom Palyam, dr Marinedrubbe vom Palmach, häi under em Jitzhak Rabin am 10. Oktober 1945 rund zwäihundert jüüdischi Iiwanderer befreit, wo vo dr britische Mandatsregierig im Flüchtlingslaager z Atlit interniert worde si. 

Dr Palmach het au am Aagriff gege s Dorf Deir Yassin mitgmacht, allerdings nit am Massaker, wo denn vom Irgun Tzwai Le’umi (IZL) und Lechi aagrichdet worde isch.

Bekannti Mitgliider vom Palmach si under anderem dr Jigal Allon, Jitzchak Rabin, Mosche Dajan, Uzi Narkiss, Matti Peled, Raful Eitan, Leah Rabin und dr Yoram Kaniuk gsi. E baar ehemooligi Mitgliider vom Palmach häi dr Kibbutz Palmachim gründet.

Dr erst Oberbefäälshaaber vom Palmach isch dr Jitzchak Sadeh gsi. No wääred em Palestinachrieg im April 1948 isch er abgsetzt worde.

## Weblingg

* Im Tel Aviver Stadkwardierl Ramat Aviv, uf em Gländ vo dr Universidäät Tel Aviv, befindet sich s Palmach Museum. Uf sinere Webseite het s Informazioonsmaterial über e Palmach.

## Litratuur
* Yoram Kaniuk: *1948.* Aufbau Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-351-03523-5.

## Fuessnoote
Hans-Peter Bärtschi

Dr **Hans-Peter Bärtschi** (* 23. Februar 1950 z Winterthur; † 2. Februar 2022) isch e Schwyzer Architäkt, Autor un Fotograf un au Tächnik- un Wirtschaftshischtoriker gsii.

## Uusbildig un Beruef
Dr Bärtschi het ab 1969 an dr ETH Züri unter anderem bim Aldo Rossi studiert, bi däm het er au sy Diplomarbet iber d Umnutzig vum Zürcher Kaserneareal gmacht. Sy Dissertation iber «Industrialisierung, Eisenbahnschlachten und Städtebau» het er bim Jean-François Bergier gschribe, 1980 het er promoviert. Scho in dr Zyt vum Studium het er si fir dr Erhalt vu Kulturgieter in dr Struktur vu dr Architäktur engaschiert. Är het anne 1979 d «ARIAS-Industriekultur» grindet, go d Dokumentation un Reschtaurierig vu Induschtrydänkmol megli mache. Glychzytig het er in verschidene Museum rund 100 Uusstellige zur Induschtrygschichte kuratiert, wie zum Byschpel syt 1981 fir di ehmolig Bierbröuerei Mühlerama.

Derzue het dr Bärtschi iber 30 Biecher im Beraich Tächnik, Architäktur un Böutächnikgschicht, au fir Radio- un Färnsehsändige publiziert. Är het rund 350'000 Foto gmacht zur Induschtry-Arbetswält, wun er zäme mit syre Frau Sylvia Bärtschi-Baumann in d Stiftig Induschtykultur iberfiert un däre vermacht het. Zurzyt wäre die Foto vu dr ETH digitalisiert un unter freier CC-Lizänz online gstellt.

Dr Pionier vu dr «Schweizer Industrie-Archäologie» isch, wien er sälber gschribe het, «zwischen der Giesserei Rieter, der Lokomotiven-Fabrik und dem Eisenbahn-Stellwerk» ufgwagse, un het fir d «Rettung von Zeugen der grossen industriellen Ära der Schweiz» un gege dr aisytig Mythos vum Buure-Landidyll kämpft.

## Rezeption
E Hufe Verlag, wu dr Bärtschi vereffetligt het, hän en gwirdigt: «Bärtschi ist ein Industrie-Erotiker. Er kennt jede Maschine, jeden Prozess, jeden Werkstoff» un «Hans-Peter Bärtschi ist ein Besessener. Das industrielle Zeitalter in der Schweiz aufzuarbeiten, ist sein Lebenswerk. (…) Und er ist ein wandelndes Lexikon; ein gutes, das nicht nur Begriffe nennt, sondern auch Zusammenhänge kennt».

## Uusgläseni Wäärch
* *Zürich als Industriestadt* in: «Schweiz», Zürich, Schweizerische Verkehrszentrale Jg. 53, H. 11 1980, S. 1–32.
* *Industrialisierung, Eisenbahnschlachten und Städtebau*, Basel, Birkhäuser 1983.
* *Die Siedlungsstadt Winterthur*, Bern, Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte 1989.
* *Winterthur. Industriestadt im Umbruch*, Wetzikon, Buchverlag der Druckerei Wetzikon 1990.
* *Industrielehrpfad Zürcher Oberland*, Wetzikon, Buchverlag der Druckerei Wetzikon 1991.
* *Wohnungsbau und Siedlungsentwicklung*, Chronos 1999
* *Der Osten war rot*, Chronos 2008.

## Weblink

* Bildbestand Stiftung Industriekultur uf ETH e-pics, frei verfiegbar
* Hans-Peter Bärtschi uf fotoCH, unterstitzt vu Bundesamt für Kultur, Memoriav, Sophie und Karl Binding Stiftung, Burgergemeinde Bern etc.
* Websyte Schweizerische Gesellschaft für Technikgeschichte und Industriekultur
* Websyte Industriekultur Schweiz
* Websyte Arias Industriekultur

## Fueßnote
Luxemburger Abkommen

S **Luxeburger Abkomme** (au **Widerguetmachigsabkomme**, ängl. *Reparations Agreement between Israel and West Germany*, Ivrit: הסכם השילומים *Heskem HaShilumim*) isch e Verdraag zwüsche dr Bundesrepublik Dütschland uf dr äinte Site und Israel und dr Jewish Claims Conference (JCC) uf dr andere, wo am 10. Septämber 1952 abgschlosse worde isch.

## Dr Inhalt
Dr Inhalt vom Abkomme si Zaalige, Exportgüeter und Dienstläistige im Gsamtwärt vo 3,5 Milliarde D-Mark gsi, zum d Integrazioon vo middelloose jüüdische Flüchtling z understütze, und s Verspräche vo dr Bundesrepublik Vermööge, wo de Juude graubt worde si, zruggzzaale. 3 Milliarde si für e Staat Israel bestimmt gsi, 450 Millioone für jüüdischi Flüchtling, wo usserhalb vo Israel gwoont häi, und 50 Millioone für die, wo nüme zu irgend ere jüüdische Gmäind ghöört häi.

## D Ratifizierig
Das Abkomme het dr Bundeskanzler Konrad Adenauer (CDU) im Bundesdaag mit de Stimme au vo dr SPD gege Däil vo sinere Regierigskoalizioon duuregsetzt.

Au z Israel het s Abkomme nid weenig Gegner gha. Die rewisionistischi Cherut-Pardei, aber au linggi Knessetmitgliider si gegen e Verdraag gsi und d Rehabilitierig vo Dütschland, wo mit em verbunde gsi isch.

## Litratuur
* Hermann-Josef Brodesser: *Wiedergutmachung und Kriegsfolgenliquidation.* Beck, München 2000, ISBN 3-406-31455-4.
* Constantin Goschler: *Luxemburger Abkommen.* In: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur* (EJGK). Band 3: *He–Lu.* Metzler, Stuttgart/Weimar 2012, ISBN 978-3-476-02503-6, S. 576–583.
* Yeshayahu A. Jelinek: *Deutschland und Israel 1945–1965. Ein neurotisches Verhältnis* (=&nbsp;*Studien zur Zeitgeschichte.* Bd. 66). Oldenbourg, München 2004, ISBN 3-486-56764-0 (Volltext).
* Asher Ben-Natan: *Brücken bauen – aber nicht vergessen.* Droste, Düsseldorf 2005, ISBN 3-7700-1210-0.
* Rolf Surmann (Hrsg.): *Das Finkelstein-Alibi. „Holocaust-Industrie“ und Tätergesellschaft.* PapyRossa, Köln 2001, ISBN 3-89438-217-1 (darin: Auszug der Abkommen/Protokolle).
* Dan Diner: *Rituelle Distanz. Israels deutsche Frage*. Deutsche Verlagsanstalt, München 2015, ISBN 978-3-421-04683-3.

## Weblingg

* 1000 Dokumente (inkl. Kommentar)
* Informationen zum Vertrag auf hdg.de
* Aus dem Schatten der Katastrophe: Niels Hansen über die deutsch-israelischen Beziehungen (abgerufen am 25. September 2012)
* Handelsblatt: Bund soll mehr Geld für Nazi-Opfer geben
* ''Das Luxemburger Abkommen (Wiedergutmachungsabkommen) von 1952 und die innerisraelische Reaktion darauf''

## Fuessnoote
Awoda

D **Awoda** (, dütsch: „d Arbet“) isch en israelischi Bardei. Dr vollständig Naame isch *Mifleget haAwoda haIsra’elit* (, dütsch: Israelischi Arbetsbardei). Si isch am 21. Januar 1968 under anderem as d Noochfolgerbardei vo dr *Mapai* gründet worde. Si isch e zionistischi Bardei in dr lingge Middi. D Bardei isch e Mitgliid vo dr Sozialistische Internazionaale und vo dr Progressive Allianz. Iiri Jugendorganisazioon häisst *Mischmeret Tse'irah schel Mifleget haAwoda* (, dütsch: Jungi Garde in dr Arbetsbardei).

## Bardeivorsitzendi vo dr Mapai und dr Awoda
* 1948–1963 David Ben-Gurion
* 1963–1969 Levi Eschkol
* 1969–1974 Golda Meïr
* 1974–1977 Jitzchak Rabin
* 1977–1992 Schimon Peres
* 1992–1995 Jitzchak Rabin
* 1995–1997 Schimon Peres
* 1997–2001 Ehud Barak
* 2001–2002 Benjamin Ben Eliezer
* 2002–2003 Amram Mitzna
* 2003–2005 Schimon Peres
* 2005–2007 Amir Peretz
* 2007–2011 Ehud Barak
* 2011–2013 Shelly Yachimovich
* 2013–2017 Jitzchak Herzog
* 2017–2019 Avi Gabbay
* 2019–2021 Amir Peretz
* sit 2021 Merav Michaeli

## Litratuur
* 
* 
* 

## Weblingg

* Offizielle Website
* 

## Fuessnoote
Meretz

**Meretz** () isch e linggi bolitischi Bardei z Israel, und isch in dr Knesset verdräte. Dr hebräisch Begriff *Meretz* bedütet so vil wie „Tatchraft“ oder „Elan“.
D Bardei het sich us dr historische Mapam entwigglet, wo linggs vo Mapai politisiert het. Si isch wääred Joorzäänt dr Juniorpartner im Bündnis Maarach mit dr Awoda gsi.  

## Brogramm
Noch iirem Brogramm setzt sich Meretz ii für Bürgerrächt, Soziali Grächtikäit, d Gliichstellig vo dr Frau, Waalreforme und religiööse Pluralismus. Si isch die ersti zionistischi Bardei gsi, wo d Idee vom ene palestinensische Staat understützt het.

## Vorsitzendi
* 1993–1996 Schulamit Aloni
* 1996–2003 Jossi Sarid
* 2004–2008 Jossi Beilin
* 2008–2011 Chaim Oron 
* 2012–2018 Zehava Gal-On 
* 2018–2019 Tamar Zandberg
* seit 2019 Nitzan Horowitz

## Jugedverband

Dr Jugedverband **Young Meretz** isch Mitgliid vo dr International Union of Socialist Youth (IUSY, dütsch *Sozialistische Juged-Internazionaale*).

## Fuessnoote
Kanadisch-arktischer Archipel

**Kanadisch-arktische Archipel** haisst a rysigi Inselwält im Norde vo Kanada. Dä Archipel liggt weschtlich vo Grönland und es läbe nur wenig Lüt dört, weniger als 20'000. Politisch ghört dr gröschti Teil vom Archipel zum Territorium Nunavut, e chline Teil im Südweschte zue de *Northwest Territories*. Die meischte Ywooner läbe uff dr Baffin-Insle, öbbe 10'000 in Iqaluit, dr Hauptstadt vo Nunavut. 

D Baffin-Insle mit ere Flächi vo mehr als 500'000 km² isch größer als Dytschland (357'588 km²). Landschaftlich interessant und guet erforscht sind d Axel-Heiberg-Insle, d Ellesmere-Insle und ganz im Norde dr Quttinirpaaq-Nationalpark mit dr Ward-Hunt-Insle. Uff dr Cornwallis-Insle, rund 7000 km² groos, isch in Resolute Bay s logistischè Zäntrum für alli Aktivitétè in der öschlichè kanadischè Hocharktis.

## Weblink
Axel Heiberg Island

D **Axel-Heiberg-Insle** isch mit ere Flächi vo 43'178 km² di sibtgrööscht Insle vo Kanada und dademit öbbis grösser als d Schwiiz. Si ghöört zu de Königin-Elisabeth-Insle im Norde vom Territorium Nunavut. 

D Insle liggt zwüsche 78° und 81° nördlichr Breiti. D Insle isch nit bewohnt. Si het grossi Gebirg, wo übr 2000 Meter hoch sind, und öbbe e Drittel vo dr Flächi isch mit Gletscher zuedeggd.

Dr Schwizer Profässer Fritz Müller (1926–1980) het zämme mit Kollegè vo dr McGill University in Montreal d Insle erforscht. E Forschigsstation existièrt syt em Joor 1959. Sy wird jede Summer vo 5 bis 10 Forscher bsuècht und vo dr Mc Gill University betreut.
D Forscher sind sit übr 60 Joor bsunders an zwei Sache interessièrt: D Massebilanz vom White Glacier und di großi, activi Stuuchmoräne vom Thompson-Gletschr.

Am White Glacier wird sit em Joor 1959/60 regelmäßig di glaziologischi Massebilanz gmässe. Drzuè misst me im Frièlig an viile Pünggt an dr Gletschroberflächi in Schneegruèbe d Zuènaam im Wintr (dr Schnee wird umgrächnet als Wasserwärt), und im Herbscht an Stange, diè me vorhär ins Yis boort het s Abschmelze im Summr. Wenn d Massebilanz übr mehreri Joor positiv isch, dänn stooßt d Gletschrzunge vor, isch si negativ, so schmilzt si zrugg.

Dr Thompson-Gletscher und dr White Glacier sind typischi kalti Gletschr, das heisst, si sind am Untrgrund aagfroore. S Schmelzwasser flièsst übr d Oberflächi vom Gletschr, nit unterem Gletschr. Drum fäält au e Gletschrtoor. Am White Glacier isch Grundmoräne am Gletscheriis aagfoore und vom vorstooßende Gletschr mitgnoo worde, was me guet an dr Gletscherstirnè gseht.

D Gletschrzunge vom Thompson-Gletschr isch 3 km breit. In dr Mitti liggt 2 km dr Gletschrstirn entlang e gwaltigi Stuuchmoräne wo fascht e Kilometr breit und 100 m hoch isch. Zwüsche de Joor 1960 und 1990 isch d Gletschrzunge um 550 Metr vorgschtooße und het au di ganzi gfrooreni Stuuchmoräne vor sich häregschoobe.

## Gallerii

Datei:Axel_Heiberg_Island_07.jpg|mini| Afangs Juni isch im Südè vo dr Inslè dr Glacier Fiord no iisbedeggt und di vergletscherti Landschaft verschneit (6. Juni 1975).
Datei:Axel Heiberg Island.tif|mini| Zum Vergliich en Uffnahm vom Glacier Fiord am 26. Juni 1988. Dr Summer isch warm gsi, d Gletschr sind zrugg gschmolze und s Meeriis isch Ändi Juni scho stark ufftaut.
Datei:75-29-01_push_moraine_at_ThompsonGlacier_Axel_Heiberg_Island_+sorted_stripes_June_1975.jpg|mini| Im Vordergrund seht me Steistreife (Frostmusterböde), im Hintergrund d Thompson-Gletscher mit dr Stuuchmoräne (uffgnoo: 25.06.1975)
Datei:88-53-31_push_moraine_at_ThompsonGlacier_detail.tif|mini| Dr Thompson-Gletscher (rächts) schièbt e gfroreni Stuuchmoräne vor sich här. Zmitts drin sind zwei Forscher (uffgnoo im Juli 1988). 
Datei:Arctic_World_03.jpg|mini| Dr White Glacier stoßt vor. Schmelzwasser flièsst über dr Gletschr und ändet als Wasserfall an dr steile Gletscherstirn mit gfroorene Grundmoräne. Im Vordergrund blièndi Steibräch. Ganz rächts seht me no e Teil vo dr Thompson-Gletscher Stuuchmoräne (uffgnoo Aafang Juli 1975).


## Weblingg

* ''Obituary – Fritz Müller.'' Mit ere usfyrlige Bibliografi vum Fritz Müller.

## Fuessnote
Operation fliegender Teppich

D **Operazioon «Fliegende Deppig»** (hebräisch מבצע מרבד הקסמים - Marvad haksamim) isch e bekannte Decknaame für e Dransbort vo Juude us em Jemen, wo offiziell uf Hebräisch מבצע על כנפי נשרים („Operation Uf de Flüügel vo Adler“) ghäisse het. Si isch zerst ghäim ghalte worde, aber zwüschen em Juni 1949 und em Septämber 1950 si öbbe 49'000 jemenitischi Juude uf Israel gflooge worde. Öbbe 180 Flüüg vo britische und amerikanische Dransbortflugzüüg zwüschen Aden und Israel si gmacht worde, und erst e baar Mööned noch em Ändi vo dr Operazioon isch si an d Öffentlikäit choo. Dä Dransbort wird mänggisch au as **מבצע ביאת המשיח** (Mivza Biat haMaschiach, dütsch „Operazioon «S Choo vom Messias») bezäichnet.

## Fuessnoote


## Weblingg
* Vered Lee: The frayed truth of Operation Magic Carpet, Haaretz, 28.&nbsp;Mai 2012.
Lawon-Affäre

D **Lawon-Affäre** (au „Lavon-Affäre“) oder au **Esseq bisch** (hebräisch עסק ביש - dütsch „Unaagnäämi Affääre“) isch e politischi Affäare z Israel gsi, wo noch ere abverheite Ghäimoperazioon vom Milidäärghäimdienst Aman usbroche isch. Die isch 1954 z Egüpte under em Deckname **Operazioon Susannah** duregfüert worde. E Grubbe vo egüptische Juude isch vom Ghäimdienst rekrutiert worde, zum Bombenaaschleeg vor allem uf amerikanischi und britischi Ziil z Egüpte z mache. Zu deene häi Bibliotheke, Kino und en Erziehigsiirichdig ghöört. D Idee isch gsi, ass mä mit gfelschte Informazioone d Schuld dr Muslimbruederschaft und de egüptische Kommuniste, wo nüt drmit zdue gha häi, wurd in d Schue schiebe und eso e Klima vo Gwalt und politischer Unrue chönnt schaffe. S Ziil vo dere Ghäimoperazioon isch s gsi, ass d Brite die milidäärisch Kontrolle vom Sueskanal nid wurde ufgee. Das het aber nume schlächt funkzioniert, und d Egüpter häi alli israelische Agänte chönne festnee und vor Gricht si d Hindergründ uusechoo. 

Z Israel het d Affääre bis in d 1960er Joor für Unrue und Usenandersetzige in dr israelische Politik und Öffentligkäit gsorgt. Es het meereri öffentligi und ghäimi Undersuechige dur d Justiz und s Milidäär gee. Dr Schef vom Ghäimdienst het müesse goo, dr Verdäidigungsminister Lawon het müess zruggdräte und schliesslig het dr David Ben-Gurion im Joor 1963 ändgültig dr Boste vom Brömieeminister müess ufgee isch vom Levi Eschkol abglööst worde. Dr Staat Israel het 50 Joor lang offiziell abgstritte, öbbis mit dene Terrorakt z Egüpte z due ha, bis im Joor 2005 drei vo de Agänte wo no gläbt häi, vom Bresidänt Mosche Katzav offiziell geeert worde si.

## Litratuur
* *Encyclopaedia Judaica*. Second Edition. 2007, Bd. 12, S. 533–534.
* Shabtai Teveth: *Ben-Gurion’s Spy: The Story of the Political Scandal that Shaped Modern Israel*. Columbia University Press, New York 1996, ISBN 0-231-10464-2.

## Fuessnoote
Kap Columbia

S **Kap Columbia** isch dr nördlichschti Punggt vo Kanada. Es liggt uff dr Ellesmere-Insle im kanadisch-arktische Archipel und ghört zum Quttinirpaaq-Nationalpark. Vom Kap Columbia uss sind s übr dr Arktischi Ozean bis zum Nordpol nur 766,8 Kilometr.

Uff em Arktische Ozean schwimmt *Pagg-Ys*, wo wägem Klimawandel langsam schmilzt und nur 2 Meter oder sogar weniger digg isch. Die ganzi Ysdeggi bewegt sich mehr als 100 Meter am Tag em Kap entlang vo Oscht nach Wescht. Es staut sich so vor em Kap Columbia und schièbt e grosse *Präss-Ys-Rugge* uff.
Westjordanland

S **Westjordanland** (, ) oder **Westbank** (), au **Cisjordanie**, in Israel offiziell **Judäa und Samaria** (), isch e Gebiet in Vorderasie westlig vo Jordanie und östlig vo Israel mit ere Flechi vo öbbe 5800&nbsp;Kwadratkilometer; doodrvo si öbbe 220&nbsp;Kwadratkilometer Wasser.  2012 het s gschetzt öbbe 2,4&nbsp;Millione Iiwooner gha, 83&nbsp;Brozänt Palestinenser und 17&nbsp;Brozänt Juude, wo in öbbe 355 israelische Siidlige und iire Usseboste lääbe.

S Gebiet isch in dr Biible as Siidligsgebiet vo verschiidene kanaanitische Völker bekannt, vor allem de Fönizier, de Samaritaner und de Hebräer. D Hebräer häi d Königriich Israel und Juda gründet. Im Lauf vo sinere lange Gschicht isch s Gebiet immer wider eroberet und bsetzt worde; Däil drvo häi zu de antike Riich vo Assur, Egüpte, Persie und Rom ghöört, spööter häi s d Abbaside erooberet, d Osmane und d Brite.

Noch em Erste Wältchrieg isch s Däil vom britischen Völkerbundsmandat für Palestina und d UN-Vollversammlig het s im Däiligsblaan vo 1947 für en arabische Staat reserwiert. D Araber häi das nid anerkennt und im Arabisch-Israelische Chrieg vo 1948 no mee vo däm Territorium verloore. Noch em Waffestillstand zwüsche de Araber und Israel het Jordanie s Gebiet bsetzt und 1950 annektiert. Im Säggsdaagchrieg vom Juni 1967 het s Israel erooberet und es stoot sit denn under israelischer Milidäärverwaltig, Ostjerusalem und si Umgääbig hingegen si vo Israel 1980  annektiert worde, was en UN-Sicherhäitsrootsresoluzioon für völkerrächtswidrig erklärt het, im Underschiid zur jordanische Annexion, wo offesichtlig as koscher aagluegt worde isch. Sit 1993 wärde Däil vom Westjordanland, under anderem d Stedt Jericho, Nablus, Jenin, Tulkarem, Qalqilya, Ramallah, Bethlehem und 80 % vo Hebron, vo dr Palestinensische Autonomiibehörde (PNA) verwaltet. D Aktiwidääte vo de jüüdische Siidler in de bsetzte Gebiet sorgen immer wider emol für Unrueje.

## Weblingg

* ''Palestinian Central Bureau of Statistics'' (englisch)

## Fuessnoote
Arabische Befreiungsarmee

Die **Arabischi Befreijigsarmee** () isch e paramilidäärischi Organisazioon im Palestinachrieg gsi, wo vo dr Arabische Liga ufgstellt worde isch. Si isch under em Befääl vom Fausi al-Kawukdschi gstande, won emol en Agänt vo dr dütsche Weermacht z Palestina gsi isch.

Die arabischi Befreijigsarmee isch im Novämber 1947 z Qatana bi Damaskus ufgstellt worde. Vom Dezämber 1947 aa si Äihäite in s Mandatsgebiet Palestina iigsickeret. Die häi vo dr Arabische Liga dr Ufdraag überchoo, die arabische Bevölkerigszentrum in dr Zit vom  Ändi vom Mandat bis zur Intervenzioon vo reguläre arabische Drubbe z schütze. Die Arabischi Liga het sä as Gegestück zur Armee vom Häilige Chrieg gsee, w under em Iifluss vom Mohammed Amin al-Husseini gstanden isch.

Die Arabisch Befreijigsarmee hät äigentlig sötte us acht Batallioon bestoo, aber nume öbbe vier si as Batallioon ufgstellt worde, die andere häi drotz ihrem Naame nume Kompaniisterki gha. Im Summer 1948 isch dr Verband am sterkste gsi mit öbbe 4'000 Soldaate. Die mäiste von ene si us Sürie cho. Usserdäm het s au palestinensischi Araber, Iraker und Egüpter in dr Armee gee, und nit-arabischi Muslim.

Die Arabisch Befreijigsarmee isch Ändi Oktober 1948 vo de Israelis gschlaage und us Palestina verdriibe worde.

## Weblingg
* Militanter Sturmvogel – Fauzi ist nicht tot zu kriegen'', DER SPIEGEL 7/1948, S. 11
* ''Mit deutschem Gruß für Palästina – Arabeske aus Blut und Oel'', DER SPIEGEL 51/1947 S. 11

## Fuessnoote
Khartum-Resolution

D **Chartum-Resoluzioon** vo 1. Septämber 1967 isch bi dr Komferänz vo de Füerer vo acht arabische Staate noch em Säggsdaagchrieg z Chartum verabschiidet worde. Si het d Ussepolitik vo dene Staate bis zum Jom-Kippur-Chrieg im Joor 1973 festgläit. 

## Dr Inhalt vo dr Resoluzioon
D Resoluzioon het bestimmt:
# ass dr Kampf gege Israel furtgsetzt wird
# ass dr arabisch Öl-Boykott, wo wääred em Säggsdaagchrieg bestande het, beändet wurd
# ass dr Chrieg im Jemen söll beändet wärde
# ass Egüpte und Jordanie ökonomischi Understützig bechieme

Im dritte Absatz vo dr Resoluzioon stöön d Bestimmige, wo as die „drei Näi“ beziejigswiis uf Änglisch the „Three No’s“ bekannt worde si:

# NO peace with Israel – Käi Friide mit Israel
# NO recognition of Israel – Käi Anerkennig vo Israel
# NO negotiations with Israel – Käni Verhandlige mit Israel

## Die Arabischi Friidensiniziative 2002
Die Arabischi Friidensiniziative, wo die Arabischi Liga im Merz 2002 verabschiidet het, gältet as e Verzicht uf d Chartum-Resoluzioon. D Iniziative macht s Aagebot, ass die arabische Staate iiri Beziejige mit Israel wurde “normalisiere”, wenn Israel sich uf d Gränze vo 1967 wurd zruggzie und en unabhängige palestinensische Staat mit Ost-Jerusalem as Hauptstadt wurd anerkenne.

Die Friidensiniziative isch im Merz 2002 vom saudische König Abdullah ibn Abd al-Aziz vorgschlaage und im Juni 2002 vo alle 57 Mitgliider vo dr Organisazioon für islamischi Zämmenaarbet aagnoo worde, dr Iran inklusiv.

Die politischi Füerig vo Israel het d Iniziative in dere Form abgleent. Dr doomolig Vize-Ministerbresidänt Schimon Peres het gmäint, es brüchti Verhandligen zum d Differänze z überwinde. Mit eme Diktat chönnte weder d Palestinenser, no d Araber no d Israeli e Löösig finde.

## Fuessnoote


## Weblingg
* Witeri Informazioone uf Änglisch
Felix Sarasin

Dr **Felix Saresii** (* 7. Oktober 1797 z Baasel, † 21. Jänner 1862 z Baasel) isch e Baasler Industrielle und Politiker gsi.

## Si Lääbe
Dr Felix Saresii isch as Soon vom Kaufmaa und Politiker Felix Saresii (1771 - 1839) uf d Wält choo. Er het e Leer gmacht in dr Bauellefabrik vo sim Vatter und het denn e Baar Joor z Frankriich und z Ängland gläbt. Er isch zrugg uf Baasel choo und isch im vätterlige Bedriib iigstiige. Im gliiche Joor het er d Dochder vom Kaufmaa Hans Georg Buurged, d Emma, ghürootet. Er het Bauellespinnereie kauft und eso s Familiegschäft usbaut. 

1829 isch er Bresidänt vo dr dr Gmäinnützige Gsellschaft worde. 1833 isch er in Groosroot gweelt worde. Er het sich vor allem für d Erziejig und für Chilleaagläägehäite iigsetzt. 1835 het er mitghulfe, die Freiwilligi Akademischi Gsellschaft z gründe, wo die wüsseschaftligi Bildig und Forschig im Allgemäine het welle fördere, bsundrigs aber d Uniwersidäät Baasel. 1840 isch er Mitgliid vom Chläine Root worde und siibe Joor druf Bürgermäister. Er isch dr Baasler Delegierti bi dr Daagsatzig gsi und noch em Sonderbundschrieg Mitgliid vo dr Kommissioon, wo an dr nöije Bundesverfasig gschafft het.

1848 het er d Rosalie Brunner ghürootet, won e Dochder vom Bärner Chemiibrofässer Karl Brunner gsi isch. Am 4. Februar 1853 häi dr Saresii und anderi, wie dr Johann Jakob Speiser, dr Achilles Bischoff und dr Karl Geigy, die Schwizerischi Centralbaan (SCB) mit Sitz z Baasel gründet. 

Dr Felix Saresii isch am 21.1.1862 z Baasel gstorbe.

### Si Rolle in dr Sonderbundkriise und in dr Gründig vom Bundesstaat 1947 - 1948
Dr Saresii isch zwar konserwativ gsi, het aber immer brobiert zwüsche de Konserwative und de Liberaale z vermiddle, so au an dr Daagsatzig. D Differänze zwüsche de Mitgliider vom Sonderbund und de liberaale Ort si aber z grooss gsi. Noch em Chrieg isch er, im Underschiid zu vile andere Baasler Konserwative, au im Bundesstaat dröi bliibe. Er isch in dr Kommission gsi, wo d Verfassig usgarbäitet het. Zerst isch er für e Däilrewision vom Bundesverdraag gsi, wo das nid gange isch, het er sich, ooni groosse Erfolg, für sovil Föderalismus iigsetzt wie mööglig. Noch siibe Wuuche Aarbet isch dr Verfassigsentwurf fertig gsi. D Baasler Oobrikäit het dä diskutiert und iiri Empfäälige em Sarasii mitgee, wo dä zur Daagsatzig gfaare isch für d Abstimmig. Die mäiste vo sine Vorschleeg si abgläänt worde und am 27 Juni 1948 isch d Verfassig mit groossem Meer aagnoo worde. Wo s denn z Baasel zur Abstimmig cho isch, het sä dr Groossroot aagnoo mit 66 zu 5 vo 134 Rööt. Dr Suverään het d Vorlaag massiiv mit 1364 Joo gege 186 Näi guetghäisse.

## Kwelle
* Dr Artiggel «Sarasin, Felix» im HLS

## Fuessnoote
Carl Burckhardt

Dr **Carl Burckhardt** (au *Karl*; * 29. Juni 1795 z Baasel; † 1. Februar 1850 z Pisa) isch e Schwizer Politiker und Jurist gsi.

## Si Lääbe
Dr Buurged isch us eme bedütende Baasler Rootsgschlächt gstammt. Er het vo 1814 bis 1820 an de Uniwersidääte vo Häidelbärg, Göttinge, Berlin und Bariis studiert. In de 1820er-Joor het er zum gmässigt liberale Tugendbund z Baasel ghöört. Usserdäm het er as Füerigsperson in dr opposizionelle Gmäinnützige Gsellschaft gulte, wo 1777 gründet worde isch und uf zitgmässi Reforme usgrichdet gsi isch. Won er zrugg y Baasel gsi isch, het men en 1821 zum Bresidänt vom Zivilgricht ernennt, wo in sällere Zit nöiorganisiert worde isch.

Dr Buurged isch 1822 in dr Grooss Root, 1832 in dr Chläi Root und gliichzitig zum Bürgermäister vo Baasel gweelt worde. Är isch im Amt gsi, wo 1833 d Drennig vo Baasel-Stadt und Baasel-Land ändgültig vollzoge worde isch. As Bürgermäister isch er vo 1832 bis 1846 au Daagsatzigsgsandte gsi. Im Zuug vo dr Verfassigskriise vo 1846/1847 het er nüm für d Wiiderwaal kandidiert und isch eso 1846 vom Amt vom Bürgermäister abdrätte. Vor allem am Aafang vo sinere politische Karriere het er sich gegen Aagriff vo de Konserwative müesse weere, am Ändi gege die opposizionelle revoluzionääre Chreft.

Dr Buurged isch noch sim Usdritt us dr Baasler Regierig zum Bresidänt vom Appellazioonsgricht z Baasel gweelt worde. Si Gsundhäit het sich aber verschlächteret und er isch uf Pisa gange, zum sich lo kuriere. Dört isch er am 1. Februar 1850 gstorbe.

## Schrifte
* *Geschichte der Baslerischen Gesellschaft zur Beförderung des Guten und Gemeinnützigen während der ersten fünfzig Jahre ihres Bestehens*, Neukirch, Basel 1827.
* *Bericht an die Schweizerische Gemeinnützige Gesellschaft über die Strafanstalten in der Schweiz.* Züri 1827.

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg
* 
* 

## Fuessnoote
Johann Jakob Burckhardt (1809–1888)

Dr **Johann Jakob Buurged** (* 15. August 1809 z Baasel; † 12. April 1888 z Baasel) isch e Baasler Richder, Kantonalpolitiker und Bürgermäister gsi. 

## Si Lääbe und Wärk
Dr Johann Jakob Buurged het Rächtswüssenschafte studiert und het vo 1834 aa as Bolizeirichder gschafft. Spööter isch er Kriminal- und Waiserichder worde. Vo 1840 bis 1848 isch er dr Bresidänt vom Appellazioonsgricht gsi und isch vo 1837 bis 1870 im Basler Groosse Root gsässe. Vo 1848 aa isch er Mitgliid vom Chläine Root und vo 1849 bis 1859 Bürgermäister vo Baasel-Stadt gsi. 1848 het er Baasel-Stadt an dr Daagsatzig z Bärn representiert. Ab 1873 isch er Mitgliid vom Staatskollegium gsi. Dr Buurged het sich bsundrigs mit Justiz- und Baufrooge abgee und sit dr Gründig vom Bundesstaat mit aktuelle Brobleem vo dr Niiderlassig.

Dr Johann Jakob Buurged isch sit 1835 mit dr Elisabeth, geboreni Ryhiner (1815–1899), verhürootet gsi. Iire eltist Soon isch dr Staatsaawalt und Politiker Johann Jakob Buurged (1836–1890) gsi. 

Dr Johann Jakob Buurged isch uf em Wolfgottesacker in Baasel begrabe.

## Litratuur
*  2003

## Weblingg
* Dr Stammbaum vom Johann Jakob Burckhardt in stroux.com
Niederlassungsfreiheit

D **Niiderlassigsfreihäit** innerhalb vom ene Staat gältet hüt as e Grundrächt vo de Staatsbürger (Menscherächt). Historisch isch dr Aaspruch uf Personefreizügigkäit äng mit dr Forderig noch Handels- und Gwärbfreihäit verbunde. In Öiropa isch si en Errungeschaft vo dr Franzöösische Revoluzioon. 

Si isch vilmol in dr Staatsverfassig verankeret. In dr Schwiz zum Bischbil definiert dr Ardikel 24 vo dr Bundesverfassig vo 1999 d Niiderlassigsfreihäit as s Rächt vo jeder Person mit dr schwizerische Staatsaaghörigkäit, sich an jedem Ort im Land niiderzloo, d Schwiz z verloo oder in si iizräise. D Iiwoonerkontrollämter vo de Gmäinde registriere wär zueziet und wär wägziet.

In dr EU isch si noch de Ardiggel 43 EG/‌49 AEUV und 48 EG/‌54 AEUV Däil vo dr Freizügigkäit, wo s Rächt vo Persoone und Gsellschafte vom bürgerlige Rächt und vom Handelsrächt vo alle Mitgliidstaate si.

Für Persoone, wo nid Staatsbürger si, git s bsundrigi Aaordnige, wo vilmol uf bilaterale Verdrääg berueje. 

## D Entwigglig vo dr Niiderlassigsfreihäit in dr Schwiz
Im *[[Ancien_Régime#S_Ancien_Régime_in_dr_Eidgenosseschaft|Ancien Régime]]* het s kä Rächt uf freiji Niiderlassig gee. S Woonrächt in ere Gmäind het vo dr Obrikäit müesse bewilligt wärde. S Niiderlassigsrächt und die politische Rächt si im Allgemäine e Brivileeg gsi, wo d Noochkomme vo altiigsässene Iiwooner as Bürgerrächt gerbt häi. S Niiderlassigsrächt het mä au chönne erwärbe, aber im 17. und 18. Joorhundert häi d Gmäinde d Ufnaam vo nöije Bürger begränzt und schwiiriger gmacht. Bsundrigs in de Stedt und grössere Gmäinde häi sich eso verschidnigi Klasse vo Iiwooner und Bürger (z. B. Hindersasse) bildet.

In dr Schwiz isch si zum erste Mol wääred dr Helvetische Republik (1798-1803) iigfüert worde. Die Helvetischi Verfassig vo 1798 het alli Ungliichhäit vo Geburt us abgschafft (Ardikel 8) und het e schwizerischi Staatsbürgerschaft iigfüert (Ardikel 19). Nume d Juude si usgnoo gsi. D Mediationsakte vo 1803 het die Errungeschafte vo 1798 zum e guete Däil wider ufghoobe und d Niiderlassigsfreihäit isch wider in d Kompetänz vo de Kantöön gfalle, wo vilmol die vorrevoluzionääre Zuestand wider iigfüert häi.

In dr Restaurazioonszit noch 1815 si d Regle, wo im *Ancien Régime* gulte häi vilerorts wider Gsetz worde. E Konkordat, wo Schwizer Staatsbürger d Niiderlassigsfreihäit zuegstande het, isch nume vo drizää Kantöön underschriibe worde.

Noch em Ardiggel 41 vo dr Verfassig vom Bundesstaat 1848 si alli Christe in dr ganze Schwiz öbbe gliichberächdigt gsi, was nid weenige im Gurgel stegge bliibe isch. Für d Juude si die diskriminierende Gsetz bis 1866 in Chraft bliibe. Immer wider häi Kantöön d Umsetzig vo dr Niiderlassigsfreihäit behinderet, so dass s Bundesgricht het müesse iigrife. Mit de Revisione vo dr Bundesverfassig 1874 und 1891 isch d Niiderlassigsfreihäit erwiteret worde, aber erst vo 1975 aa si alli Schwizer in dere Beziejig überall gliichgstellt gsi.

## Kwelle
* Dr Ardiggel Niederlassungsfreiheit im HLS
* D Site «Niederlassungsfreiheit» uf dr dütsche Wikipedia
Freiwillige Akademische Gesellschaft

Die **Freiwilligi Akademischi Gsellschaft**, abkürzt **FAG**, isch e Veräin z Baasel, wo die wüsseschaftligi Bildig und Forschig im Allgemäine förderet, aber bsundrigs d Uni Baasel und wüsseschaftligi Baasler Sammlige understützt.
Si isch an dr Elisabethestrooss 2 dehäi.

## D FAG hüte
D FAG het zur Zit öbbe 1'200 Mitgliider. Iir Vermööge chunnt hauptsächlig vo Spände, Schänkige, Legaat und de Zinse drus.

## Gschicht

Dr Baasler Rootsher Andreas Hüüsler-Ryhiner het 1835 d Gründig vo dr FAG aagstoosse, wil die finanzielli Laag vo dr Stadt noch dr Kantoonsdäilig und de Uszaalige an dr Kanton Baasel-Landschaft miseraabel gsi isch. Dr Grooss Root het aber äinewäg beschlosse, ass d Uniwersidäät en öffentligi Instituzioon wurd bliibe. Dr Hüüsler zämme mit andere het dorum am 20. April zur Gründig von ere Gsellschaft ufgrüeft, wo Spände wurd sammle zum d Dozänte vo dr Uni chönne zaale, wüsseschaftligi Sammlige usbaue und dr Öffentlikäit wüsseschaftligi Forschigsergäbnis zuegänglig mache. Dank dere Gsellschaft het 1874 s Bernoullianum, 1884/85 s Vesalianum, 1886 dr Botanisch Gaarde oder 1901 d Uniwersidäätsbibliothek Baasel chönne baut wärde.

## Fuessnoote

## Weblingg
D Website vo dr FAG
Marie Hagmeier-Meier

D **Marie Hagmeier-Meier** (* 15. Juli 1892 z Binze; † 3. Augschte 1974 z Löörech) isch e dytschi Dialäktdichteri gsii.

Si het am Basler Konservatorium Gsang studiert. Speter isch si Huusfrau gsii un het näbehär Gedicht un Prosa uf Alemannisch gschribe. 

In sym Artikel „Markgräfler Dichterinnen“ iber d Lina Kromer, d Ida Guldenschuh un d Marie Hagmeier-Meier schrybt dr Hermann Burte im Markgrefler Johrbuech anne 1954:

In däm Artikel het dr Burte au ne baar Gedicht vu dr Hagmeier-Meier uusegee. Anderi sin verainzelt in verschidene Zytschrifte erschine.

## Literatur
* Hermann Burte: *Markgräfler Dichterinnen.* In: *Markgräfler Jahrbuch* 3.1954: S. 140-154 (Digitalisat)
* Johannes Helm: *Wer - wann - wo? Biographische Notizen aus dem Markgräflerland. In: *Das Markgräflerland'' 7.1975, Heft 3/4. S 182 (Digitalisat)
Rümelinsmühle (Basel)

D **Rümelimüüli** isch e Geträidmüüli gsi, wo vom 13. bis ins 20. Joorhundert am hütige Rümeliblatz 1 in dr Innestadt vo Baasel gstande isch.

## Gschicht
D Baasler Oobrikäit het welle Gwärbbetriib in d Stadt locke. Für daas het mä e Kanaal baut, wo denn no dr Chläi Birsig ghäisse het, aber wenn das genau bassiert isch, wäiss mä nid. Es isch beläit, ass er sit 1206 dur s Stäinebachgässli gflosse isch. Wie bi andere middelalterlige Kanääl au, isch d Wasserchraft dur Müülireeder gnutzt worde. 

Wie bim Kanaal kennt mä au s Baudatum vo dr Rümelimüüli nid. Im «Basler Urkundenbuch» wird e Peter Rumbellini erwäänt. Öb das dr Müller gsi isch, isch nit überliieferet. Au d Nääme Rümlin oder Rümelein chömme vor.

Im 13. Joorhundert isch d Müüli vom Müller Rümelin die äinzig Chornmüüli innerhalb vo dr Baasler Stadtmuure gsi. Si het d Lüt und d Bachstube mit Chornmääl. Määl versorgt. Es isch mööglig, ass d Oobrikäit dr Chläi Birsig wäge dr Wichdikäit vo dere Müüli in Rümelibach umbenennt häi.

Dr erst sicher Hiiwiis ass es dört e Müüli gee het, stammt us em Joor 1362. In däm Joor het dr Edelchnächt Gregorius vo Lörrach "e Driddel vo sinere Hofstatt Rümelimüüle gnennt" an d Kloster Klingedaal verkauft.

Um 1400 wird e Wasserläitig in s Huus an dr hütige Grüenpfoolgass 8 erwäänt, wo an d Rümelimüüli wisawii
aagschlosse gsi isch. . Das liiferet en erste Hiiwiis uf e Standort vo dr Rümelimüüli. Dr genau Standort vo dr Liigeschaft Rümeliblatz 1 isch erst sid 1420 gsicheret

## Weblingg

* Fachstelle für: Archäologische Bodenforschung Basel-Stadt

## Kwelle
* Basler Geschichte uf altbasel.ch, R. J. Rebmann: Rümelinsmühle, am Rümeliblatz 1, z Baasel
* Staatsarchiv Basel, virschidnigi Iidrääg zu Rümelinsmühle, Rühmelinbach, Rümelinsplatz

## Fuessnoot
Gâteau mollet

Dr **Gâteau mollet** (als. „waicher Küacha“) ìsch a frànzeescha Assschpeziàliteet üss’m Argonner Wàld, bsunders üss’m Ardenna-n-Argonna. ’S ìsch a Küacha üss Butter, Aijer, Heefataig, Zucker un Sàlz, wo ma-n-àls Vor- odd’r Nohschpiisa ìss.

## d’ Gschìcht vum Grìcht

Ma waiss nìt, wänn dr Gâteau mollet zem äärschta Mol kocht worra-n-ìsch. Ma waiss àui nìt, wu’s ärfunda worra-n-ìsch: äntwädder ìn da Ardenna odd’r ìn dr Champagne. S’ Rezapt hann villicht Elsasser mìtgbràcht, wu sa dr diitsch-frànzeescha Kriag vun 1870–1871 gflechta hann. Dàs wurd ärkläära, worum dr Küacha wia-n-a Kugelhupf üsssìeht.

Sallamols ìsch dr Küacha *Gâteau à la royale* gnännt gsìì —dàs bediitet „keenigliger Küacha“. Gassa worra-n-ìsch’r vor àllem vun àrma Fàmìlia. Bii da Hochzittsfaschter hàt ma-n-oft a „waicher Küach“ särviart, mìt’ma verschtäckta Sìlwerrìng drìnn. Wänn a junger Gàscht dr Rìng äntdäckt hàt, dänn hàt ma gsajt, àss’r boll hiroota wurd.

Ànna 2007 ìsch z’ Neufmanil ìm Ardennes a Briaderschàft äntschtànda, fìrs lokààla Zuckerkiachla un dr Gâteau mollet färdra. Àlla zwai Joohra orgànisiart d’ Briaderschàft a Fascht z’ Neufmanil, fìr dia Schpeziàliteeta färdra. Gfärdert wìrd àui dr Gâteau mollet dur d’ Bootschàft vu da Briaderschàfta vum Ardennes.

## wia ma-n-’s kocht un särviart
A Gâteau mollet kocha ìsch aifàch un koschtbìllig. ’S düürt numma-n-äbb 55 Mìnüüta. Doo ìsch s’ Rezapt fìr äbb 10 Gàschta:
* Nìmm 20 g frìscha Heeva un verkrummel’ sìe ìn a bìtsi ààwärmta Mìlch;
* Làss rüaija fìr a pààr Mìnüüta;
* Ìn’ma Schìssel, mìsch 200 g Mahl mìt’ma Prisla Sàlz, ema gschtrìchana Assläffel voll Zucker, dr Heeva un dräi Aijer; wahrenddässa fiag noh z’ noh 200 g Butter bii un mìsch nochamol dàs àlles;
* Nìmm a Furm un beschtriich sìe mìt Butter un Mahl; dänn schanck dr Taig doo druff ii;
* Làss dàs àlles ìn’ma wàrma Zìmmer rüaija, wahrend mìndeschtens zwai Schtunda —’s ìsch bassr, wänn düü d’ Furm ìwwerdäcksch;
* Wänn dr Taig hoch gnüa ìsch, schiaw dàs ìn dr Oofa ii (mìt’m Wàrmaregülààter uff 6) un làss äbb 35 Mìnüüta làng bäcka.
* Wänn’s färtig ìsch, wàrt bis’s kàlt ìsch; dänn moodl’ dr Küacha uff’ma Oofagatter üss un draij ìhn um.

Dr Gâteau mollet ìss ma kàlt odd’r laih. Dr Küacha kààt ma mìt Rühm, Schühm odd’r Frìchta, un nàdììrlig àui mìt Kàffee särviara.

## Sunschtigs
Dr Gâteau mollet ìsch ahnlig wia dr pikàrdischa Gâteau battu, wo sallamols àui „Gâteau mollet“ gnännt gsìì-n-ìsch.

## Kwalla-n-ààgàb
Zeughaus (Basel)

Im **Züüghuus Baasel** an dr Züüghuusstrooss 2 z Baasel isch d Läitig vo dr **Rettig Baasel** dehäi, eme Beriich vom Justiz- und Sicherhäitsdepartemänt (JSD) vom Kantoon Baasel-Stadt. Speziell isch s au s Zentrum vo dr Abdäilig Milidäär und Ziviilschutz.

## S nöije Züüghuus
Säggs Joorhundert lang isch s Baasler Züüghuus am Petersblatz gstande, bis 1914 e nöis Züüghuus bi St. Jakob an dr Züüghuusstrooss Nummere 2 iigweit worde isch. 

Im Joor 2019 het d Regierig entschiide, ass s Züüghuus as dr zwäit Standort vom Baasler Rettigsdienst wurd diene. As Gründ drfür isch aagee worde, ass d Iisatzort vo dört schnäller und zueverläässiger chönni erräicht wärde. Ooni e zwäite Standort chönni d Vorgoob vom Interverband für s Rettigswääse, ass d Retter in höggstens 10 Brozänt vo de Notfäll spööter as 15 Minute noch em Notruef döffe aachoo, vom Joor 2025 aa nüm chönni iigghalte wärde. Dr zwäit Standort wurd au e Sanierig vom Geböid an dr Hebelstrooss äifacher mache.

## D Abdäilig Milidäär und Ziviilschutz vom JSD

Dr Beriich Milidäär isch entstande, wo mä d Milidäärverwaltig und s Kräiskommando fusioniert het. S Kräiskommando kümmeret sich um die Aaghöörige vo dr Armee us em ganze Kantoon bis zum Ändi vom Weerpflichtalter. Das si öbbe 40'000 Soldate. Dr Ziviilschutz, wo sit Ändi 1998 au im Züüghuus dehäi isch, schafft bi Katastroofe und in Notlaage mit em Bevölkerigsschutz - dr Kantoonsbolizei, dr Füürweer, em Gsundhäitswääse und de Wärk zämme.

## Weblingg
* D Website vo dr Rettig Baasel

## Fuessnote
Freiberuf

**Freibruef** oder **freije Bruef**  stoot für:

* allgemäin e bsundrigi Form vo dr brueflige Sälbständigkeit

z Dütschland:
* e Bruef wo sälbständig usgüebt wird in dr Wüsseschaft, dr Kunst, dr Schriftstellerei, in dr Erziejig

z Ööstriich:
* im Stüür- und im Versicherigsrächt e sälbständigi Däätikäit, wo nit gwärbschiinpflichtig isch
* gwüssi Brüef mit äigenem Bruefsrächt, wo im öffentlige Inträssi usgüebt wärde

in dr Schwiz:
* e Bruef mit hoocher Kwalifikazioon, wo personebezoogeni Dienst läistet
Sinai-Halbinsel

D **Sinai-Halbinsle** [] () isch e Halbinsle, wo zu Egüpte ghöört.

## Geografii
D Sinai-Halbinsle lit uf dr Afrikanische Blatte zwüschen em afrikanische Kontinänt und dr arabische Halbinsle, von dere isch si geologisch dur e Jordangraabe drennt. Geografisch ghöört si zu Asie. Si isch öbbe 61.000&nbsp;km² grooss, anderthalb mol so grooss wie d Schwiz. Westlig vo dr Halbinsle befindet sich dr Golf vo Sues, östlig de Golf vo Akaba. D Landschaft isch wüestihaft und bsundrigs im Süde vo schroffe Gebirg brägt.

Mit 20&nbsp;mm bis 50&nbsp;mm Rääge im Joor isch dr Nordsinai seer unwirtlig. Im Süüde hingege mache s Niiderschleeg vo 150&nbsp;mm bis 200&nbsp;mm de Nomade mööglig, iir Vee in de Wadi und an Bärgabhäng z halte. Dr Katharinebärg isch mit 2637 m Hööchi die höggsti Erhebig im Sinai und im ganze Staat Egüpte.

## D Iiwooner

D Halbinsle isch in zwäi Guwernemänt iidäilt. Im Norde isch s Guwernemänt *Schimal Sina* mit dr Hauptstadt al-Arisch an dr Middelmeerküste. Si het öbbe 128'000 Iiwooner (2005) und isch die grössti Stadt im Sinai. Im Süüde isch s Guwernemänt *Dschanub Sina* mit dr Hauptstadt at-Tur.

D Halbinsle het öbbe 1,3 Millioone Iiwooner und d Helfti von ene si Beduine. Si ghööre zu knapp 20 Stämm und füere nume no däilwiis e nomadische Lääbensstiil. Si lääbe vo Veezucht (Gäisse, Schööf, Dromedar), an dr Ostküste au vom Fischfang und als wie mee vom Turismus als Füerer vo Kamelduure dur d Wüesti oder in dr turistische Infrastruktur an dr Küste.
S orthodoxe Katharinechloster, die wichdigsti turistischi Attakzioon, lit im Süüde vom Sinai in dr Nööchi vo dr Ortschaft Milga unde am 2285 Meter hooche Bärg Sinai. Es stammt us em 6. Joorhundert und isch äins vo de eltiste Chlööster vo dr Christehäit.

Im Norde vo dr Halbinsle wird dr *As-Salam-Kanal* baut, für zum Wasser us em Nil zur Bewässerig vo groosse drochnige Gebiet under em Sueskanal duure gläitet. S erste Däilstück isch 1997 fertigbsut worde. Am Süüdspitz vo dr Halbinsle liige d Stadt Scharm asch-Schaich mit e Hufe Hotel und dr umbewoonti Ras-Mohammed-Nationalpark.

## Litratuur
* Theodor Wiegand (Hrsg.): *Sinai.* In: *Wissenschaftliche Veröffentlichungen des Deutsch-Türkischen Denkmalschutz-Kommandos.* Heft 1, Berlin 1920.
* Alberto Siliotti: *Sinai. Geschichte – Kunst – Touristik.* Müller, Erlange 1995, ISBN 3-86070-503-2.
* Beno Rothenberg: *Sinai – Pharaonen, Bergleute, Pilger und Soldaten.* Kümmerly & Frey, Bärn 1979, . (Geschichte des Sinai bis heute. Dr Rothenberg het sälbet im Sinai Usgraabige gmacht)
* Michel Rauch: *Sinai und Rotes Meer* (= *DuMont-Reise-Taschenbücher.* Band 2141). 1. Uflage, DuMont, Köln 1997, ISBN 3-7701-4036-2.

## Weblingg

* Le Sinaï médiéval, entre christianisme et islam par Jean-Michel Mouton, professeur d'histoire et civilisation musulmanes médiévales à l'université Lumière Lyon 2.
* Multinational Force and Observers

## Fuessnoote
Cornwallis Island (Kanada)

D **Cornwallis-Insle** (*[[Englische Sprache|ängl.]] Cornwallis Island*) isch eini vo dr Königin-Elisabeth-Insle im kanadische Territorium Nunavut.. Si het e Flächi vo rund 7000&nbsp;km², dr höggschti Punggt isch nur 359&nbsp;m hoch. 

D Landschaft isch meischtens e Stäi- und Felswièschti, odr a sehr vegetationsarmi Tundra. D Ursach isch hüffige Näbel durch vili Meeresflächène rund um diè flachi Insle ohni Gebirg. Diè mittlere Tämpraturä in de drey Summermönet Juni bis Auguscht sind 0,4&nbsp;°C, 4,5&nbsp;°C und 2,0&nbsp;°C, in de drey Wintermönet sinds zwüsche -28&nbsp;°C und -32&nbsp;°C. Als tièfschti Tämpratur sind -52&nbsp;°C gmässe worde.
An der Südküschtè fiert d Nordwestpassaasche vrbii.

D Sydlig Resolute uf dr Cornwallis-Insle liggt an dr Südküschte vo dr Insle uf erè Breiti vo 74° 42' Nord. Dr Ort isch dr wichtigschti Stützpunkt für alli Aktivitetä in dr öschtliche kanadische Hocharktis. Die kanadischi Regierig het scho 1958 s Polar Continental Shelf Projeggt (PCSP) gründet. S PCSP unterstützt Forscher mit effiziänter Logistik (Unterkunft, Usrüschtig, Fluglogistik, Funkverbindigè) uff em Wääg zu Forschigsort in de gánze Arktis. Bsunders interessanti Forschigsort sit über 60 Yoor sind d Ellesmere-Insle, d Axel-Heiberg-Insle und d Ward-Hunt-Insle. S PCSP unterstützt sogar Forscher uf em arktische Paggys bis zum Nordpol. Diè vile Aktivitetè sind au wichtig um d Souveränität vo Kanada in dr Arktis z stérkè.

## Weblink

## Einzelnachwys
Anne Chao

D’ **Lien-Ju Anne Chao** (kin. ; * 1951) ìsch a taiwanischa Umwaltschtàtistikera. Bekànnt ìsch sa fìr d’ Ärfìndung vu da Kompüterprogramma Chao 1 un Chao 2, wo man oft ìn dr Bioschtàtisik bnutzt, fìr d’ Greessa vu da Schpezia schätza.

## ìhra Kàrriar
D’ Anne Chao hàt z’äärscht ànna 1973 a Lizanz vu dr Màthemàtik àn dr Tsing-Hua-Nàzionààlüniwärsiteet vu Taiwan bschtànda. Drnooh ìsch sa ìn d’ Verainigta Schtààta gànga un hàt ànna 1977 a Dokterwìrda vu dr Schtàtistik àn dr Üniwärsiteet vum Wisconsin z’ Madison bschtànda. Ìhra Hàbilitàzioonsschrìft, wo vum Bernard Harris ìwwerprüüft worra-n-ìsch, haisst uff Anglisch „“. Noh-n-em Àbschluss ìsch d’ Chao ain Joohr làng schtällvertrattenda Gàschtprofassera àn dr Üniwärsiteet vum Michigan gsìì. Drnooh ìsch sa àb 1976 Mìtglìed vum Lehrkäärwer vu dr Tsing-Hua Nàzionààlüniwärsiteet vu Taiwan gsìì. Doo ìsch sa vu 2005 bis 2008 Tìtülààrprofassera àn dr taiwanischa nàzionààla Lehrschtüahl gsìì, so wia Eehraprofassera àn dr Tsing-Hua-Lehrschtüahl ìm Joohr 2006.

D’ Chao schàfft àm Ìnschtitüüt fìr Schtàtistik vu dr Tsing-Hua-Nàzionààlüniwärsiteet. Sa hàt amol gsajt, àss sa „60 Prozant Schtàtistikera, 30 Prozant Màthemàtikera un 10 Prozant Umwaltforschera“-n-ìsch. Bekànnt ìsch sa vor àllem fìr ìhra Àrweeta um d’ Ruckfàngmethooda fìr d’ Greessa un d’ Vìelfàlt vu da biologischa Schpezia z’ schätza. Fìr dàs hàt sa mehrera Kompüterprogramma äntwìckelt —allai odd’r zamma mìt àndra Wìssaschàftler. D’ bekànntschta drvu sìnn Chao 1 un Chao 2, wo ìn dr Programmiarschprooch R bnutzt wara. Ìnsgsàmt hàt d’ Chao äbb 150 wìssaschàftliga-n-Àrtìckel gschrìewa un ìsch uff Google Scholar mehr àss 34.000 Mol zitiart worra (Schtànd: 2022). 

Ànna 1997 ìsch d’ Chao àls Mìtglìed vum Ìnschtitüüt fìr Màthemàtischa Schtàtistik gwählt worra.

## ìhra veräffentligta Wark
; Biacher
* 

; Zittschrìftsàrtìckel (Üsswàhl)
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblinks
* Ìn dr Anne Chao ìhra àkademischa Websitta (anglisch, kineesisch)
* D’ Anne Chao ìm Mathematics Genealogy Project (anglisch)
* D’ Anne Chao uff Google Scholar
* D’ Anne Chao uff ResearchGate (anglisch)

## Ainzelnohwiisa