open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vancouver-Murmeltier

S **Vancouver-Murmeli** (*Marmota vancouverensis*) isch e Hörnli-Art, wo nume uf de Insle Vancouver vorchunnt.

Für Nagedier si d Vancouver-Murmeli ehnder gross: Si hai je noch dr Art e Chopf-Rumpf-Lengi vo 30 bis 60 Santimeter, drzue chunnt e 10 bis 25 Santimeter lange Schwanz. S Gwicht lit zwüsche drei und siibe Kilogramm. D Farb vom Fäll underscheidet sich vo Art zu Art, isch aber meistens e Bruundon; s Vancouver-Murmeldier isch eifarbig schwarz. Murmeldier wärde bis zu 15 Johr alt.

## Literatur
* Luise Kruckenhauser, Wilhelm Pinsker, Andrew Bryant: *Die Murmeltiere auf Vancouver Island (Marmota vancouverensis, Rodentia Sciuridae): Bedrohung einer seltenen Art durch Habitatverlust und genetische Verarmung.* In: Monika Preleuthner, Gerhard Aubrecht (Hrsg): *Murmeltiere* (= *Katalog des Oberösterreichischen Landesmuseums.* NF Nr. 146 = *Stapfia.* Bd. 63). Biologiezentrum, Linz 1999, ISBN 3-85474-044-1, S. 159–168, online (PDF; 1 MB).
* Monika Preleuthner, Gerhard Aubrecht (Hrsg): *Murmeltiere* (= *Katalog des Oberösterreichischen Landesmuseums.* NF Nr. 146 = *Stapfia.* Bd. 63). Biologiezentrum, Linz 1999, ISBN 3-85474-044-1.

## Weblink
* 
* en englischi Syte öber s Vancouver-Murmeli
Kalukonen

**Kalukone** (lat. *Calucones*; ) isch de Name vo zwee verschidnige Stämm gsii.

## Rätischi Kalukone
De Ptolemäus nennt i sinnere Bischriibig vo de röömische Provinz Raetia d Kalukone zäme mit de Vennonte, wo südlich vo de Brixantier und nördlich vo de Suanete und de Rigusker lebet. D Brixantier wered i de Regle mit de Brigantier gliichgsetzt, wo am Bodesee um Bregez (lat. Brigantia) ume glebt hend, d Vennone möglicherwiis im Sanggaller Rintl, d Suanete und d Rigusker weret degege im Bündenerland lokalisiert. De Plinius de Älteri zellt d Kalukone zu de Stämm, wo im Alpefeldzug vom Drusus und vom Tiberius 15 v.&nbsp;Chr. underworfe wore sind. Er nennt si noch de Rigusker und Suanete und vor de Brixenete.

Vo de Forschig wered d Kalukone um Chur ume agsidlet. E Lokalisierig im Vorarlbergische isch aber au mögli. Si chöned zu de Räter grechnet were.

## Germanischi Kalukone
Nume bim Ptolemäus wered d Kalukone gnennt, wo e germanische Stamm gsii sind, wo südlich vo de Silinge und Semnone uf baidne Site vo de Elbe ghuuset hend. 

## Literatur
* 
* Gerold Walser: *Studien zur Alpengeschichte in antiker Zeit* (= *Historia Einzelschriften.* Heft 86). Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06498-2, S. 67.

## Ainzelnoowiis
Liste der Preisträger des Preises der schwedischen Reichsbank für Wirtschaftswissenschaften in Gedenken an Alfred Nobel

Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli **Dreger vum [[Preis der schwedischen Reichsbank für Wirtschaftswissenschaften in Gedenken an Alfred Nobel|Bryys vu dr schwedische Ryychsbank fir Wirtschaftswisseschafte im Gedänke an dr Alfred Nobel]]** uf mit dr Begrindig vu dr Schwedische Ryychsbank. 

__NOTOC__
----

1969 bis 1980 •
1981 bis 1990 •
1991 bis 2000 •
2001 bis 2010 •
2011 bis 2020 •
2021 bis 2030 

----

## 1969–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030

----

1969 bis 1980 •
1981 bis 1990 •
1991 bis 2000 •
2001 bis 2010 •
2011 bis 2020 •
2021 bis 2030 

----

## Verdeilig no Länder
Sin bin ere Person zwei Länder aagee, no zellt des bi beide Länder as halbe Punkt.

## Weblink

* Offiziälli Lischt vum Wirtschaftsbryys (änglisch)

## Fueßnote
Rigusker

D **Rigusker** (lat. *Rigusci, Rugusci*; ) sind en antiks Volch i de Bündner Alpe gsii und wered zu de Räter grechnet. Si chöned nöd gnau lokalisiert were, vermuetet werd aber, ass si im Oberengadin ghuuset hend.

## Öberliferig
De Ptolemäus nennt d Rigusker zäme mit de Suanete, de Kalukone, de Vennone und de Brixantier. De Plinius de Älteri zällt d Rugusker zu de Völcher, wo ane 15 v.&nbsp;Chr. im Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius underworfe wore sind.

## Literatur
* 
* Gerold Walser: *Studien zur Alpengeschichte in antiker Zeit* (= *[[Historia (Zeitschrift)|Historia]] Einzelschriften.* Heft 86). Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06498-2, S. 67f.

## Ainzelnoowiis
Bergaleer

D **Bergaleer** (lat. *Bergalei*) sind en antiks Volch im Bergell gsii. Si chönet zu de Kelte grechnet were.

D Bergaleer wered nume innere latinische Inschrift us Cles im Val di Non (Trentino, Italie) gnennt, wo e Striitfall zwöschet ene und de Stadt Como bihandlet. Si hend scho vorem Alpefeldzug vom Drusus und Tiberius im Joor 15 v.&nbsp;Chr. zum Römische Riich ghört. 

En Inschrift us Castelmur im Begell isch em Gott Mercurius Cissonius gwidmet, wa zaigt, as si e keltische Stamm gsii sind. Dodeför sprecht au, as s Bergell zu de Golasecca-Kultur ghört het.

## Ainzelnowiis


## Link
*
Liste der Nobelpreisträger für Physik

Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli **Dreger vum [[Nobelpreis für Physik|Nobelbryys fir Fysik]]** uf mit dr Begrindig vum Nobelkomitee. 

----
__NOTOC__ 

1901–1910 •
1911–1920 •
1921–1930 •
1931–1940 •
1941–1950 •
1951–1960 •
1961–1970 •
1971–1980 •
1981–1990 •
1991–2000 •
2001–2010 •
2011–2020 •
2021–2030

----

## 1901–1910

## 1911–1920

## 1921–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030

----

1901–1910 •
1911–1920 •
1921–1930 •
1931–1940 •
1941–1950 •
1951–1960 •
1961–1970 •
1971–1980 •
1981–1990 •
1991–2000 •
2001–2010 •
2011–2020 •
2021–2030

----

## Verdeilig no Länder
Sin bin ere Person zwei Länder aagee, no zellt des bi beide Länder as halbe Punkt.

## Weblink
* Offiziälli Lischt vu dr Nobelbryysdreger fir Fysik (änglisch)
* Informatione vum Dytsche Historische Museum

## Fueßnote
Lemnische Sprache

**Lemnisch** isch e Sproch wo i de Antiki uf de ägäische Insle Lemnos gredt woren isch. Si isch verwandt mit em Etruskische und ghört zäme mit dem und em Rätische zu de Tyrsenische Sproochfamili.

## Öberliferig
S Lemnische isch vo Inschrifte us em 6.Jh.v.&nbsp;Chr. bikannt, wo ali uf de Insle Lemnos gfunde wore sind. Em bikanntiste isch d *Grabstele vo Lemons*, wo drai längeri Inschrifte trait. Dezue chömet no nüü chlinneri Inschrifte uf Gfääss. D Schrift isch äänli wie s älteri Etruskische Alphebet. D Inschrifte chönet zwoor glese were, aber en aidüttigi Öbersetztig isch bis hüt no nöd glunge.

## d Stele vo Lemnos

D Stele isch ane 1885 im Dorf Kaminia gfunde wore. Debi handlets sich um e Grabstai. Uf de Vordersiite isch d Büste vomene Chrieger mitere Lanze abbildet und zwoo Inschrifte (A+B), wo au as ai anzigi Inschrift agluegt wered. Uf de rechte Siite isch e dritti Inschrift (C) miteme andere Duktus vo de Schrift, wa bsunder bi de eggige o und φ düttlich usechunnt. De Text isch tailwiis bustrophedon gschribe und bruucht Worttrenner.

### d Inschrift
Di drai Inschrifte luutet transkribiert:

:A1 ← *holaies:naφoθ siasi*
:A2 ← *maras:mav*
:A3 → *śialχveis:avis*
:A4 ← *eviśθo:seronaiθ*
:A5 → *sivai*
:B1 ← *aker:tavarsio*
:B2 ← *vanalaśial:seronai:morinail*

:C1 ← *holaiesi:φokiaśiale:seronaiθ:evisθo:toverona*
:C2 ← *rom:haralio:sivai:eptesio:arai:tis:φoke*
:C3 → *sivai:avis:śialχvis:marasm:avis:aomai*

De Pfiil git a, i welere Richtig d Ziile glese were mue.

## Parellele zum Etruskische
S lemnische Luutsystem isch äänli wie s etruskische: d Medie b, d, g feeled und s git zwee Sibillante (*s* und *ś*) und nu vier Vokäl (lemn. *a, e, i, o*; etr. *a, e, i, u*). Au i de Morphologii stimmt s mit em Etruskische öberii. Baid Sprooche hend en Genitiv uf *-s*, en Lokativ uf *-i*, wo d Postposition *-θ* (etr. *-θi*) "im" aghenkt were cha (lemn. *serona-i-θ* »im S.-Amt«) und bsunders de Pertinentiv uf *-si* und *-ale*. Im Wortschatz stimmed düttli öberii lemn. *avis śialχvis* zu etr. *avils śealχls* »vierzg bzw. sechzg Joor«, lemn. *mav*, etr. *maχ* »fööf« und i baidne Sprooche *-m* »aber«.

## Ainzelnoowiis


## Literatur
* Helmut Rix: *Rätisch und Etruskisch*; Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft, Bd. 68: Vorträge und kleinere Schriften; Innsbruck 1998. ISBN 3-85124-670-5 
* Dieter H. Steinbauer: *Neues Handbuch des Etruskischen.* Scripta Mercaturae, St. Katharinen 1999. ISBN 3-89590-080-X.
* Carlo di Simone: *I tireni di Lemnos*; i: Mario Torelli: *gli Etruschi* (2000). ISBN 88-452-4739-2.

## Weblinks
*d Stele vo Lemnos
*Bilder vo de de Stele vo Lemnos (italienisch)
*Interpretation vo de Inschrift (englisch)
Rudolf von Zähringen

Dr **Rudolf vu Zährige** (* ca. 1135; † 5. Augschte 1191 z Härdere bi Fryybeg) isch Erzbischof vu Mainz un Bischof vu Lüttich gsi.

Dr Rudolf isch e Suhn gsi vum Herzog Konrad I. vu Zährige un dr Clementia vu Luxemburg-Namur. Är isch anne 1160 dur d Mainzer Burger zum Noofolger vum Arnold vu Selenhofen beruefe, vum Chaiser Friedrich I. aber nit anerchännt wore. D Ursach doderfir sin greßeri Spannige zwische dr Staufer un dr Zähriger gsi. Uf em em Konzil vu Lodi isch dr Rudolf exkommuniziert wore, derno het dr Christian I. vu Buch d Noofolg vun em z Mainz aadrätte. Wu sich s Verhältnis vu dr beide Herrschaftshyyser entspannt gha het, isch dr Rudolf anne 1167 schließli Bischof vu Lüttich wore, doderbyy isch er vu syym Brueder, em Herzog Berthold IV. vu Zährige unterstitzt wore. In syyre Amtszyt isch e Schädelreliquie vum Lambert vu Lüttich uf Fryybeg chuu, wu hite zum Fryybeger Minschterschatz ghert.

Am 11. Mai 1188 isch dr Rudolf mit syym Heer z Regensburg zum Dritte Chryzzug unter em Friedrich Barbarossa ufbroche. Im Oktober 1190 isch er bis zue dr belagerete Stadt Akkon chuu. Uf em Ruckwäg vum Chryzzug isch er anne 1191 uf syym Eigeguet z Härdere gstorbe un isch im Chloschter St. Peter begrabe wore.

## Literatur
* 
* 

## Weblink
* genealogie-mittelalter.de

## Fueßnote
Motörhead

**Motörhead** isch e britischi Heavy-Metal-Band gsi, wu anne 1975 vum Lemmy Kilmister grindet wore isch. Motörhead het in dr 80ger e großi Popularitet erreicht un isch eine vu dr bekannteschte Heavy-Metal-Band gsi. S Album *Ace of Spades* vu 1980 isch as Metal-Klassiker in d Gschicht yygange. S Album *Motörizer*, wu anne 2008 uusechuu isch, isch s erfolgryychscht Album vun ene. Noch em Doid vum Lemmy Kilmister am 28. Dezämber 2015 isch d Band ufglest wore.

## Albe
* *Motörhead* (1977)
* *Overkill* (1979)
* *Bomber* (1979)
* *Ace of Spades* (1980)
* *No Sleep 'til Hammersmith* (1981)
* *Iron Fist* (1982)
* *Another Perfect Day* (1983)
* *Orgasmatron* (1986)
* *Rock 'n' Roll* (1987)
* *Nö Sleep at All* (1988) 
* *1916* (1991)
* *March ör Die* (1992)
* *Bastards* (1993)
* *Sacrifice* (1995)
* *Overnight Sensation* (1996)
* *Snake Bite Love* (1998)
* *Everything Louder Than Everyone Else* (1999) 
* *We Are Motörhead* (2000)
* *Hammered* (2002)
* *Live at Brixton Academy* (2003)
* *Inferno* (2004)
* *Kiss of Death* (2006)
* *Better Motörhead Than Dead - Live at Hammersmith* (2007)
* *Motörizer* (2008)
* *The Wörld Is Yours* (2010)
* *Aftershock* (2013)
* *Bad Magic* (2015)

## Weblink

* Offizielli Websyte
* 
*
Pertinentiv

De **Pertinentiv** isch i de Etruskologi d Bizaichnig vomene Kasus, er werd mengisch au *emphatische Genitiv* gnennt. De Uusdruck Pertinentiv isch zerstmol ane 1984 vom Etruskolog Helmut Rix bruucht wore. E paar Forscher lueget de Pertinentiv as Dativ aa oder as e Form vom Lokativ.

De Pertinentiv chunnt i de Tyrsenische Sproche vor und isch e Lokativ zum Genitiv. Sini Funktion isch e Sach oder e Person örtlich (*"im Umchrais vo X"*) oder zittlich (*"i de Zitt vo X"*) izornne.

## Bildig
De Pertinentiv werd bildet, indem em Genitiv d Lokativendig (*-i*) aghenkt werd. Dos i de tyrsenische Sproche zwee Genitiv gitt, chönet au zwee Pertinentiv bildet were:

## Biispil
*Etruskisch: *zilc-i vel*'-us-i** hulχnie**-s-i**''  "in der Prätur, in der des Vel Hulχnie"
*[[Lemnische Sprache|Lemnisch]]: ''hulaie**-s-i**: φokiaśi**-al-e**: serona-i-θ'' "in der des Holaie Φokiaśi ''serona''-(Amts-)Zeit"
*[[Rätische Sprache|Rätisch]]: ''φelurie**-s-i** φelvinu**-a-le*' uφiku*

## Ainzelnoowiis


## Büecher
*Helmut Rix: *Rätisch und Etruskisch*; Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft, Bd. 68: Vorträge und kleinere Schriften; Innsbruck 1998. ISBN 3-85124-670-5
Grafen von Freiburg

D **Grofe vu Fryybeg** sin d Noofaare vum Grof Egino V. vu Urach († 1236 oder 1237) gsi. Däm syy Mueter isch d Agnes vu Zährige gsi, wäge däm het är chenne s Erb vu dr Zähriger aadrätte. As Grof vu Fryybeg het er si Egino I. gnännt. Syy Suhn isch dr Konrad I. (1236/1237 bis 1272) gsi, unter däm syyre Herrschaft isch s vor 1245 (?) zue dr Erbdeilig mit em Firschtehuus Firschtebärg chuu. In dr Noofolog vu dr 1218 uusgstorbene Zährigerherzeg hän d Grofe vu Fryybeg syt em 13. Johrhundert iber d Stadt Fryybeg un dr Bryysgau gherrscht. 

E Suhn vum Egino II. mit Namme Heinrich het anne 1272 di sidlige Biet mit dr Herschaft Badewyyler iberchuu. D Grofe us däre Linie sin anne 1303 ohni männligi Noochumme uusgstorbe, ihri Bsitzige sin derno an d Grofe vu Straßberg gange, wu in die Linie yyghyrote gha hän. Unter em Konrad I. isch dää Bsitz anne 1385 wider an d Grofe vu Fryybeg zruckchuu.

Wel s allmeh Stryt gee het um d Finanze, het sich d Fryybeger Burgerschaft anne 1368 fir 20.000&nbsp;March Silber vu dr Grofe vu Fryybeg losgchauft un sich unter dr Schutz vum Huus Habsburg gstellt.

No 1368 hän d Grofe vu Fryybeg nume in ihre im Side vu Fryybeg glägene Bsitzige gherrscht uf dr Burg Nejestei z Badewyyler. Dur Erbschaft isch anne 1395 d Grofschaft Neueburg an d Grofe vu Fryybeg chuu.

Dr Johann, dr letscht vu dr Grofe vu Fryybeg, het anne 1444 syyni Herrschaft Badewyler an d Sihn vu syym Näffe, em Markgrof Wilhelm vu Hachberg-Susebärg vermacht, dr Rudolf un dr Hugo. Dur dr Zämmeschluss vu dr Herrschaft Röttele, Susebärg un Badewyyler isch derno s Markgreflerland entstande. D Grofschaft Neueburg het dr Johann em Rudolf IV. vermacht.

## Lischt vu dr Grofe vu Fryybeg
* Egino I. (as Grof vu Urach Egino V.) (bis 1236/37)
* Konrad I. (1236/37–1271)
* Egino II. (1271–1316) 
* Konrad II. (1316–1350)
* Friedrich (1350–1356)
* Klara (1356–1358)
* Egino III. (1358–1368), † 1385
1368 isch d Stadt Fryybeg an s Huus Habsburg ibergange. 

As Herre vu Badewyyler
* Konrad III. (1385–1424)
* Johann (1424–1444, † 1457)

## Lueg au
* Zähriger

## Literatur
* Eva-Maria Butz: *Adelige Herrschaft im Spannungsfeld von Reich und Region. Die Grafen von Freiburg im 13. Jahrhundert*. Freiburg 2002
* H. Haumann, H. Schadek (Hrsg.): *Geschichte der Stadt Freiburg, Bd. 1: Von den Anfängen bis zum „Neuen Stadtrecht” von 1520*. Stuttgart 1996
* 

## Weblink
* Die Grafen von Freiburg im Kampfe mit ihrer Stadt, oder …: Historischi Abhandlig vum Heinrich Hansjakob (1867)
* Heinrich Schreiber: Der letzte Graf von Freiburg (Wikisource)
*  
*
Heinrich I. von Baden-Hachberg

Dr Markgrof **Heinrich I. vu Bade**, speter Markgrof vu Bade-Hachberg, († 2. Juli 1231) isch zämme mit syym Brueder Hermann V. vu Bade regierede Markgrof vu Verona un Bade gsi.

Dr Markgrof Heinrich I. isch e Suhn gsi vum Hermann IV. vu Bade un dr Bertha vu Dibenge.

Am Aafang hän dr Heinrich un syy Brueder Hermann V. d Markgrofschaft Bade zämme regiert, speter hän si si aber ufdeilt. Dr Heinrich het sich ab do „Markgrof vu Bade-Hachberg“ bzw. „Markgrof vu Hachberg un Suseburg“ gnännt. S git nume wenig Quälle zue syym Läbe un syym bolitische Wirke, s erscht Mol wird er in ere Urkund us em Johr 1127 gnännt.

Heinrich het d Agnes vu Urach ghyrote, e Dochter vum Grof Egino IV vu Urach. Ab 1231 isch si d Regänti fir ihri Sihn gsi. Us ihre Eh sin die Chinder fiirigange:
* Heinrich, († 1297/1298), speter regierede Markgrof
* Werner; Domherr z Stroßburi
* Hermann

## Literatur
* Detlev Schwennicke: *Europaische Stammtafeln, Neue Folge, Band 1.2, Tafel 273*. 1999. ISBN 978-3-465-03020-1
* Peter Thorau: *Jahrbücher des Deutschen Reichs unter König Heinrich (VII.)* Teil I, Duncker & Humblot Berlin 1998, S. 162, 164, 169 – Eduard Winkelmann: *Kaiser Friedrich II.* 1. Band, Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt 1963, S. 397, 497, 514 –
Etruskisches Alphabet

S **Etruskische Alphabet** isch e Buechstabeschrift, wo vo de Etrusker bruucht woren isch, um s Etruskische z schriibe. D Schrift het sich useme westgriechische Alphebet entwicklet und isch under anderem d Muetterschrift vom latinische Abece.

## Entwicklig
S Etruskische Alphebet het sich im 8.Jh. useme westgriechische Alphebet entwicklet. Scho vo Aafang aa, isch die Schrift nöd aihaitlich gsii und s cha underschide werde, zwösched südetruskische und nordetruskische Variante. Ab 600 v.&nbsp;Chr. isch d Schriibig vo rechts geg links d Norm gsii, früener, und au wider abem 1.Jh., isch mengisch au vo links geg rechts gschribe wore, selte au bustrophedon. Ab 500 sind Worttrenner uufchoo, wo maist us drai Pünkt bistande hend. Im Verlauf vo de Zitt sind ainzelni Buechstabe nüme bruucht wore, so ass ab 250 v.&nbsp;Chr. numeno 20 Buechstabe bruucht wore sind, wobi s *f* noi dezue choo isch.

### ''c, k, q''
I de südetruskische Inschrifte sind bis is 6.Jh.v.&nbsp;Chr. för /k/ drai Buechstabe bruucht wore, *c* vor /i/ und /e/, *k* vor /a/ und *q* vor /u/, nochene isch numeno s *c* bruucht wore, wo sich im 4.Jh.v.&nbsp;Chr. au im Norde döregsetzt het; vorene isch i nordetrusksiche Schrifte *k* gschribe wore.

### ''f''
I de ältiste Schrifte isch för de Luut /f/ d Zaichegruppe *vh* oder *hv* bruucht wore. Um 600 v.&nbsp;Chr. isch im Norde en aignigs Zaiche gschaffe wore, wo sich denn hundert Joor spööter au im Süüde iibörgeret het.

### s-Luut
Komplizierter isch d Schriibig vo de beede s-Luut, wo s Etruskische het. Dodeför sind vier Buechstabe zur Verfüegig gstande. Vo dene chunnt *š* nume i ganze Abece vor und *ș* (aigetli werds as en s miteme x dröbergschribe transkribiert) isch i de archaische Zitt nume ganz im Süüde bruucht wore und denn uufgee wore. Die andere zwee Buechstabe sind im Norde und Süüde wääred de ganze Zitt verschide bruucht wore: Im Norde isch *s* för /š/ bruucht wore und *σ* för /s/, im Süüde isches grad umgikeert gsii, aso *σ* för /š/ und *s* för /s/.
Liste der Nobelpreisträger für Literatur

Der Nobelbriis für Liddratur wird sit 1901 jöhrlig vergee und isch sit 2001 mit öbbe 10 Millione schwedische Chroone dotiert. Für d Uswahl vo de Briisdreeger isch die Schwedischi Akademii verantwortlig. Dr Alfred Nobel, der Stifter vo de fümf verschiidene Nobelbriis, het in sim Testamänt verfüegt, ass der Briisdreeger für Liddratur «s Beste in ere idealistische Richtig» söll gschriibe ha. D Uszeichnig wird jedes Johr am 10.&nbsp;Dezämber, em Dodesdag vom Alfred Nobel, vom schwedische König vergee.

Sit der erste Verleihig hai im Ganze 106 Schriftsteller dr Liddratur-Nobelbriis übercho. Drunder si 94 Manne (87,9 %) und 13 Fraue (12,1 %) gsi. Bis jetzt het no niemer dr Liddraturnobelbriis meh as eimol übercho. Vo 1901 bis 2009 isch der Briis 98 mol undeilt an ei Person vergee worde. Erst viermol isch der Briis zwüsche zwei Persone ufdeilt worde (zletzt 1974); und no nie isch er zwüsche drei Persone ufdeilt worde, au wenn das dr Satzig nooch möglig wer. Siibemol isch der Briis nit vergee worde, zletzt 1943.

## Liste vo de Briisdreeger
In dere Liste si alli Dreeger vom Nobelbriis für Liddratur in chronologischer Reihefolg ufgfüehrt mit der Begründig vom Nobelkomitee.

__NOTOC__
----

1901 bis 1910 ·
1911 bis 1920 ·
1921 bis 1930 ·
1931 bis 1940 ·
1941 bis 1950 ·
1951 bis 1960 · 
1961 bis 1970 ·
1971 bis 1980 ·
1981 bis 1990 ·
1991 bis 2000 ·
2001 bis 2010 ·
2011 bis 2020 ·
2021 bis 2030

----

## 1901–1910

## 1911–1920

## 1921–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030

----

1901 bis 1910 ·
1911 bis 1920 ·
1921 bis 1930 ·
1931 bis 1940 ·
1941 bis 1950 ·
1951 bis 1960 · 
1961 bis 1970 ·
1971 bis 1980 ·
1981 bis 1990 ·
1991 bis 2000 ·
2001 bis 2010 ·
2011 bis 2020 ·
2021 bis 2030

----

## Rangliste noch Länder
Si bin ere Person zwei Länder aagee, so zelt das bi beide Länder as halbe Punkt.

## Noowiis


## Weblingg
* Offizielli Liischte vo de Nobelpriisträäger für Literatuur (änglisch)
* Website vo de Schweedischen Akademii (schweedisch)
* Informazioone vom Tüütsche Hischtoorische Museeum
* Offizielle Website vo de Nobelstiftig (änglisch)
Heinrich IV. von Baden-Hachberg

Dr Markgrof **Heinrich IV. vu Bade-Hachberg** († noch em 8. Novämber 1369) isch vu 1330 bis 1369 regierede Markgrof vu Hachberg un Landgrof vum Bryysgau gsi.

## Läbe
Dr Heinrich IV. isch e Suhn vum Markgrof Heinrich III. vu Bade-Hachberg un dr Agnes vu Hohenberg gsi.

Wu syy Schwigervater, dr Burkhard vu Üsenberg 1336 gstorben isch, het er syyne zwee uumindige Sihn Johann un Hesso e großi Schuldelascht hinterloo. Dr Heinrich IV., dr Vormund vu däne bede, het derno d Bsitzige an d Stedt Fryybeg un Ändinge verpfändet. Anne 1352 het dr Friedrich von Üsenberg († 1354) wäge däne hoche Schulde d Stadt Känzinge schließli fir 2440 Mark Silber an dr Heinrich IV. verchauft mitsamt dr Herrschaft Kirnburg. Dr Heinrich het d Rächt vu dr Stadt anerchännt, nit aber d Läächeshoheit vu dr Eschtryycher, wu scho syt 1298 bstande isch. Zwei Johr speter isch d Känzinger Linie vu dr Üsenberg uusgstorbe un Känzinge isch derno ganz in dr Bsitz v dr Merkgrofe vu Hachberg ibergange. Wel dr Heinrich s Lääche vum Rudolf vu Eeschtryych nit het welle akzäptiere, het s e Fehde gee wzische ihm un em eeschtryychische Herzog. Anne 1365 het r Heinrich vor em chaiserlige Läächesgriicht gchlagt, s Urdeil het aber d Hoheit vum Rudolf iber Känzinge und Herrschaft Kirnburg bstetigt. Wel dr Heinrich des aber allnonig het welle anerchänne, isch er iber e schließli anne 1366 d Ryychsaacht verhängt wore. D Stadt Fryybeg het vum Chaiser dr Befähl iberchuu, s Bindnis mit Känzinge z lese. 1369 isch Känzinge ändgiltig an Eeschtryych gange.

## Eh un Chinder
Dr Heinrich IV. het vor em 29. Mai 1316 d Anna vu Üsenberg († 12. Juli 1356) ghyrote, e Dochter vum Burkard IV vu Üsenberg. Us däre Eh sin die Chinder fiirigange:
* Hesso, Markgruf vu Hachberg, † zwische 31. Mai 1409 un 14. Septämber 09.1409
* Otto I., Markgrof vu Hachberg, † 09. Juli 1386
* Johann, Herr vu Triberg, † zwische 19. Septämber 1409 un 8. Augschte 1411
* Kunigunde vu Hachberg, † no 1398, ∞vor em 15. Jänner 1373 Bertold II. vu Gliers zu Heimersdorf
* Agnes vu Hachberg, †  no 1400, ∞ Thüring vu Ramstein, Freiherr zu Zwingen un Gilgenberg
* (uusicher) Clementia, Nunne im Chloschter Erstein

## Literatur
* Detlev Schwennicke, Europaische Stammtafeln, Neue Folge, Band 1.2, Tafel 273. 1999. ISBN 978-3-465-03020-1

## Weblink
* Hochburg bi Ämmedinge (www.uesenberger-webdesign.de)
* Kirnburg (www.uesenberger-webdesign.de)
Bustrophedon

**Bustrophedon** (agr. *βουστροφηδόν, boustrophēdón* "furchwendig") isch en Uudruck wo bruucht werd, wenn imene Schriftstuck d Schriibrichtig bi jedere Zile änderet. S Wort Bustrophedon isch e Zemesetzig us agr. *βοῦς, bous* "Rind" und *στρέφειν, stréphein* "wende, umcheere", und maint demit, d Art und Wiis wie mer bim Pflüege noch jeder Furche wende tuet.

S git zwoo Aarte: Wenn i zwoo Zile immer de Chopf vo de ante an Fuess vo de andere luegt, isch da echt bustrophedon. Falsch bustrophedon sait mer, wenn d Buechstäbe vo zwoo Ziile entweder d Chopf a Chopf liged oder Fuess a Fuess.

Bsunders im 6.Jh.v.&nbsp;Chr sind meriri altgriechischi und etruskischi Inschrifte bustrophedon gschribe wore. Au i anderne alte Schrifte chömet mengisch bustrophedon gschribni Tegscht vor. So isch de Runestai vom südnorwegische Tune (um 400 n.&nbsp;Chr.) bustrophedon bischriftet.
Ägäisches Meer

D **Ägäis** oder s **Ägäische Meer** (; ngr. *Αιγαίο Πέλαγος, Egeo Pelagos*, türk. *Ege Denizi*) isch e Nebemeer vom Mittelmeer. D Ägäis ghört zum grösst Tail zu Griecheland und zum chlinnere Tail zu de Törkai.

## Geografii
D Ägäis litt im nordöstliche Tail vom Mittelmeer. Im Oste und Norde werds vo de griechische Chüste abgrenzt und im Oste vo de türkische Chüste. Im Süüde bildet d Insle Kythera, Antikythera, Kreta, Kasos, Karpathos und Rhodos d Grenze gege s Mittelmeer. Im Nordoste gönd d Dardanelle is Marmarameer und vo dai gööts öber de Bosporus is Schwarzi Meer.

### Insle
D Ägäis isch e Meer mit vile Insle, wo i sibe Gruppe itailt wered:
* Thrakischi Insle (Thasos, Samothrake, Imbros, Lemnos)
* Ostägäischi Insle (Lesbos, Chios)
* Nördlichi Sporade (Magnesischi Insle, Skiathos)
* Südlichi Sporade (Samos, Kos, Rhodos, Karpathos)
* Kyklade (Delos, Naxos, Paros, Santorini)
* Saronischi Inseln (Salamis, Ägina)
* Kreta
Dezue chunnt no d Insle Euböa.

## Gschicht

De Ägäisch Ruum cha as Wiegi vo de europäische Kultur agluegt were. I de Bronzezitt isch uf Kreta di Minoischi Kultur verbraitet gsii, wo en aignigs Schriftsystem ghaa het. Die isch vo de Mykenische Kultur ufem südliche griechische Festland öbernoo wore. Uf de Kyklade het sich scho früe di Kykladischi Kultur entwicklet und a de Ostchüste hend Troia und s hethitische Land Arzawa a d Ägäis grenzt.

Nochem Zämebruch vo de bronzezittliche Kulture um 1100 v.&nbsp;Chr. isch de ägäischi Ruum meriri Joorhundert ooni grossi Bidüttig blibe. Abem 8.Jh. het sich die hellenischi Kultur entwicklet, wo sich öber wiiti Tail vom Mittelmeer verbraitet het. Mit de Iigliderig vo de Grieche is Römische Riich het di lebeschräftigi Kultur und Philosophii vo de Grieche e grosse Iifluss uf d Römer uusgüebt.

Nochem Zämebruch vom Römische Riich im früene Mittelalter isch d Ägäis zum Byzantinische Riich choo, wo di alti Kultur witterpflegt het, aber uf eme starche christliche Hindergrund. Noch de Chrüzzüüg hend vor alem di italienische Stadtstaate Genua und Venedig sich um d Insle i de Ägäis gstritte. Die sind wichtig gsii, för de Handel mit de Piet am Schwarze Meer und öber seb au mit China.

Schliessli isch de ganzi ägäisch Ruum zum Osmanische Riich choo. Erst d Loslöösig vo Griecheland usem Osmanische Riich im Endi vom 19. Jh. het im End zu de hüttige politische Laag i de Ägäis gfüert.

## Lueg au
* Ägäische Vulkanboge

## Weblink
Tyrrhenos

De **Tyrrhenos** oder **Tyrsenos** (agr. *Τυρρηνός, Tyrrhēnós; Τυρσηνός, Tyrsēnós*) isch noch antike Saage de Stammvatter vo de Etrusker, wo vo de Grieche Tyrsener gnennt wore sind. Er het d Etrusker staatlich organisiert.

De Tyrsenos isch de Soo vom lydische König Atys und vo de Kallithea und de Brüeder vom Lydos. Wegere Hungersnoot, het er e Tail vom Volch vo Lydie uf Italie gfüert, wo dozmol Umbrer gwont hend. Er gelt as de Gründer vo de etruskische Stadt Caere.

Anderi Autore seget, er sai de Soo oder dör de Telephos de Enkel vom Herakles gsii und de Vatter vom Tarchon und vom Hegeleos. Er söll d Trompete erfunde ha.

Noch römische Quelle isch er au de Schutzgott vom Tyrrhenische Meer.

## Quelle
* Pausanias: *Bischriibig vo Griecheland* 2,21,3
* Dionysios vo Halikarnassos: *Römischi Altertümer* 1,27 f
* Herodot: *Gschicht* 1,94

## Büecher
* *Der Neue Pauly*, Bd.12/1; **Tyrrhenos**
Tarchon

De **Tarchon** (lat. *Tarchon*; agr. *Τάρκων, Tárkōn*) isch noch antike Saage de Gründer vo merere etruskische Städt.

De Tarchon isch de Brüeder oder de Soo vom Tyrrhenos. Er het zwölf Städt gründet, drunder au Tarquinii (etr. *Tarχna*) und de Etruskischi Bund vo de Zwölfstädt organisiert.

I de Nöchi vo Tarquinii het er de Tages, en Enkel vom Jupiter, us de Erde pflüegt. De het em Tarchon di "Etruskischi Disziplin" (*disciplina Etrusca*) biibroocht, wo us Woorsägerai, de Düütig vo Vorzaiche und Omen bistande het. 

De Name Tarchon werd mitem hethitische Wettergott Tarḫunna i Verbindig broocht.

## Quelle
* Maurus Servius Honoratus: *Aen.* 10.179, 198
* Strabon: *Geographika* 5,2,2
* Livius 5,33,9
* Johannes Lydos: *de ostentis* 3

## Lueg au
* Tarquinius

## Büecher
* *Der Neue Pauly*, Bd.12/1; **Tarchon**
Heinrich III. von Baden-Hachberg

Dr Markgrof **Heinrich III. vu Bade-Hachberg** († zwische 4. Jänner 1327 un 19. April 1330) isch vu 1290 bis 1330 regierede Markgrof vu Hachberg un Landgrof vum Bryysgau gsi.

## Läbe
Dr Heinrich isch e Suhn vum Markgrof Heinrich II. vu Bade-Hachberg un dr Anna vu Üsenberg-Kenzingen gsi.

1306 hän dr Heinrich&nbsp;III. un syy Brueder Rudolf I. († 1313) ihre Erb deilt. Dr Heinrich het d Herrschaft iber Hachberg mit dr Stadt Ämmedinge un em Stammsitz Hochburg iberchuu, dr Rudolf d Landgrofschaft Suseberg mit em neje Stammsitz Suseburg un d Vogtei iber s Chloschter St.&nbsp;Bläsi un d Probschteie dodervu, Bürgle, Sitzechilch un Witenau.

## Eh un Chinder
Dr Heinrich III. het vor em 12. Februar 1307 d Agnes vu Hohenberg (+9.4.1310) ghyrote, e Dochter vum Grof Ulrich vu Hohenberg. Us däre Eh sin die Chinder fiirigange:
* Heinrich IV., Markgrof vu Hachberg, Landgrof im Bryysgau, † noch em 08. Novämber 1370 
* Rudolf, † 16. Mai 1343 
* Hermann, Johannitermeischter, † 25. April 1356

## Literatur
* Detlev Schwennicke, Europaische Stammtafeln, Neue Folge, Band 1.2, Tafel 273. 1999. ISBN 978-3-465-03020-1
Heinrich II. von Baden-Hachberg

Dr Markgrof **Heinrich II. vu Bade-Hachberg** († ca. 1297/1298) isch vu 1231 bis 1289 regierede Markgrof vu Bade-Hachberg gsi.

## Läbe
Dr Heinrich isch dr eltscht Suhn vum Markgrof Heinrich I. vu Bade-Hachberg un dr Agnes vu Habsburg. Anne 1231 isch er unter dr Vormundschaft vu syyre Mueter dr Noofolger vu syym Vater wore un het as erschte dr Titel „Markgrof vu Hachberg“ aagnuu. Är het mit geischtlige Herrschafte un dr Grofe vu Fryybeg Ussenandersetzige gha wäg dr verschachtlete Rächt- un Bsitzverhältnis. Ab het er bim Stryt um d Bsitzige vu dr Staufer un um s Ryychsguet mitgmacht go syyni Territorialherrschaft z feschtige. Är het langi Zyt dr Grof Rudolf vu Habsburg geg d Bischef vu Basel un Stroßburi unterstitzt un isch anne 1273 au eini vu dr Stypere vu däm syym Chenigtum gsi. Är het em unter anderem ghulfe gege d Markgrofe vu Bade un im Chrieg gege Behme in dr Schlacht bi Dürnkrut. Är isch Genner vu dr Chleschter Dännebach un Adelhuuse gsi. Anne 1289 het dr Heinrich abdankt un isch Dytsch-Ordensritter wore.

## Eh un Chinder
Dr Heinrich II. isch ghyrote gsi mit dr Anna vu Üsenberg-Kenzingen, ere Dochter vum Grof Rudolf II vu Kenzingen. Us däre Eh sin die Chinder fiirigange:
* Rudolf I., Markgrof vu Hachberg-Suseberg
* Heinrich III.
* Friedrich, † no 1300, Dytschordensritter
* Verena, † no 1322, ∞ Egino I. Grof vu Firschtebärg
* Hermann I., † 12.04.1321, Johannitermeischter
* Kunigunde, † no 1284, Nunne im Chloschter Adelshuuse
* Agnes, † vor em 12.08.1321, ∞ Walter vu Reichenberg
* Elisabeth, † no 1284, Nunne im Chloschter Adelshuuse

## Literatur
* Detlev Schwennicke, Europaische Stammtafeln, Neue Folge, Band 1.2, Tafel 273. 1999. ISBN 978-3-465-03020-1

## Weblink
*genealogie-mittelalter.de
Etruskischer Zwölfstädtebund

De **Etruskischi Bund vo de zwölf Städt** isch e loose Bund us zwölf etruskische Stadtstaate gsii. Noch de Saag het de Tarchon de Bund is Lebe grueffe. 
D Stedt si aber autonom bliibe, und dr Bund isch gegen usse nume sälte aktiv worde. S religiööse Zentrum isch s Fanum Voltumnae gsi, wo möögligerwiis bi Orvieto gläägen isch.
Etruskische Zahlen

Di **Etruskische Zaale** sind vo de Etrusker bruucht wore. D Notierig vo de Zaale isch s Vorbild vo de Römische Zaale gsii.

## Zaiche

Nöd gsicheret sind Zaalzaiche för 500 und 1000.

## Zaalwörter
Wel s Etruskische kai guet bikannti Verwandti het, cha nöd immer gnau bistimt were, weli Zaal as gmaint isch. D Zaale vo ais bis sechs sind ufem Wörfel vo Tuscania uusgschribe, aber weles Wort weli Zaal maint, cha drususe nöd gschlosse were. 

Ahand vo anderne Zügnis chöned d Zaale för ais, zwai, drüü, zwanzg und driissg und dodevo abglaiteti Zaale mit Sicherhait bistimmt were. D Zaale för vier / vierzg und sechs / sechzg müend eventuell de Platz tuusche. För *maχ*, wo im Lemnische *mav* luutet, werd wege luwisch *mawa* "vier" au de Wert vier vorgschlage, dezue passt luutlich d Form *muvalχ*, wo denn vierzg sii müest. 

Zee chönnt au **halχ** ghaisse ha, för *śar* werd denn zwölf vorgschlage, *ciś śar* müest denn föfzee und *huθzar* sechzee maine.

D Zaal för acht gelt as gsicheret, zum ainte well de Monet Oktober uf Etruskisch *Xosfer* haisst und de achti Högel vo Room de Name *Cispius* trait. Zaale öber 90 sind nöd öberliferet.

D Zaale 17, 18, und 19 wered bildet nochem Schema "drai/zwai/ais-minus-zwanzg", äänlich wie latiinisch duodeviginti "18" und unodeviginti "19". Nochem gliiche Schema wered im Etruskische auber au d Zaale 27, 28, 29, 37 etc. bildet. 

## Quelle


## Link
* Paper vom S.A. Iatsemirsky
Tyrrhener

D **Tyrrhener** oder **Tyrsener** (agr. Τυρρηνοί, *Tyrrhēnoí*; Τυρσηνοί, *Tyrsēnoí*; ) sind en antiks Volch gsii. De Name isch di griechischi Bizaichnig vo de Etrusker.

Noch antike Quelle hend d Tyrrhener i de Nöchi vo de Lydier im nordwestliche Chliiasie glebt. Wegere Hungersnot sind si denn under de Laitig vom Tyrrhenos uf Italie uusgwanderet. Dem si Soo Tarchon het zwölf etruskischi Städt ggründet.

Scho i de Antiki het de Dionysios vo Halikarnassos abgstriite, as d Etrusker usem ägäische Ruum iigwanderet saiet, sondern gmaint, as die z Italie autochthon saied.

D Stele vo Lemnos, wo im 19.Jh. gfunde woren isch, biwiist, ass tatsächlich im 6.Jh.v.&nbsp;Chr. uf de Insle Lemnos e Volch glebt gha het, wo mit de Etrusker verwandt gsii isch. Aber Ainzelhaite sind no nöd gchlärt.
Römische Vornamen

Di **Römische Vornäme** (lat. *praenomen*) hend e offizielli Abchörzig ghaa, wo i Inschrifte 
bruucht woren isch. D Römer hend nu 18 Vornäme gchennt, devoo sind sechs em Adel vorbhalte gsii. I de Spootziit sind numeno elf Näme brucht wore. Fraue hend kai Vornäme ghaa.
Romulus und Remus

De **Romulus** () isch de sagehafti Gründer und de erst König (753-716) vo Rom gsii. Er und sin Zwillingsbrüeder **Remus** () sind d Söö vom Chriegsgott Mars und vo de Vestalin Rea Silvia und si sind von ere Wölfi uufzoge wore. 

## Giburt
Noch de römische Saag isch d Rea Silvia d Töchter vom Numitor, em König vo Alba Longa gsii. De isch vo sim Brüeder Amulius vertribe wore. Well de Angst gha het, de Soo vo de Rea Silvia chönnt sich anem rääche, het er si zonere Priesteri vo de Göttin Vesta gmacht, wo nochem Gsetz jungfröilich bliibe müend. De Chriegsgott Mars het sich aber ere gnöcheret und si gschwängeret. Drufabe het si Zwiling uf d Welt broocht, wo uusgsetzt wore sind.

## Juged

E Wölfi het di beede Buebe agnoo und uufzoge, bis si de Hirt Faustulus gfunde het. Zäme mit sinere Frau Acca Laurentia het er denn di beede uufzoge. Nochdem si erfaare hend, wer eri Muetter isch, hend si sich am Amulius grächt und bischlosse, e Stadt z gründe.

## Stadtgründig
De Romulus het em 21. Aprile 753 v.&nbsp;Chr. miteme Pflueg ufem Palatin d Grundriss vo de noie Stadt zoge und e Mürli baut. De Remus isch aber us Spaass dröber gumpet, wa aber e Frevel gsii isch, werum de Romulus sin Brüeder erschlage het. D Stadt, wo de Name Roma öbercho het, isch schnell aagwachse, het aber fast kai Fraue ghaa. D Römer hend di binochburte Sabiner öberlistet und a dene d Fraue graubt. Drufabe isches zum Champf choo, aber d Fraue hend nöd wöle as eri Mane eri Brüedere und Vättere tötet und umgcheert und sind zwösched baid Heer gfaare. De sabinisch König Titus Tatius isch zum Mitregent vo Rom wore und di sabinischi Sidlig ufem Quirinal isch i di jungo Stadt iglideret wore.

## Organisation vo de Römer
De Romulus het d Römer i drai Stämm (*tribus*) iitailt, i d Ramnes, d Tities und d Luceres und er het au de Senat iigrichtet. Denebet het er de Kult vom Iuppiter Stator und Hercules iigrichtet und för sin Brüeder Remus s Fest Lemuria. Er het au d Priesterschaft vo de *Arvales fratres* initiiert.

De Romulus het ufem Palatin gwonet, sini Frau isch d Sabineri Hersilia gsii. Sii Stellvertretter (*praefectus urbis*) isch de Denter Romilius gsii.

## Tod
Bimene Gwitter isch de Romulus zunderainisch verschwunde. Drufabe isch s Grücht umegange, d Senatore hebid en ermordet und verstücklet. Aber do isch em Iulius Proculus de Romulus as Gott Quirinus erschine und het em gsait, as er in Himmel entrückt wore sai und zomene Gott woren isch. D Herisilia isch aber zu de Göttin Hora wore. I de Antiki isch s Grab vom Romulus underm Schwarze Stai (*niger lapis*) zaigt wore.
Hersilia

D **Hersilia** isch d Frau vom Romulus gsii und noch erem Tod as **Hora** vergöttlicht wore.

D Hersilia isch d Töchter vom adlige Sabiner Hersilius gsii. Nochem Raub vo de Sabinerine dör d Römer isch si d Frau vom Hostius Hostilius wore und isch so d Grossmuetter vom dritte römische König Tullus Hostilius. Spööter het si de Romulus ghüroote und von em e Töchter, d Prima, und e Soo, de Aollius (Aviliius) ghaa. Nochem Tood isch si wie de Romulus vergöttlicht wore.
Titus Tatius

De **Titus Tatius** isch e sabinische König und spööter de Mitregent vom Romulus gsii.

De Titus Tatius isch de König vo de sabinische Stadt Cures gsii. Nochem Raub vo de Sabinerine dör d Römer isch er miteme Heer gege Rom zoge. Well di graubte Fraue aber nöd hend wöle, as eri Vättere und Brüedere eri Mane tötet und umgchert, sind si zwösched di baide Truppe gfaare und hend so de Chrieg verhinderet. De Titus Tatius isch denn Mitkönig vom Romulus wore.

De Titus Tatius het de Kult vom Ianus und vom Volcanus iigfüert und d Priesterschaft vo de *Titii sodales* iigrichtet. Bimene Opferfest z Laurentum isch er umbrocht wore und deno ufem Aventin bigrabe wore. Sini Töchter Tatia isch di ersti Frau vom Numa Pompilius gsii, wo denn de Noofolger vom Titus Tatius woren isch.
Tullus Hostilius

De **Tullus Hostilius** isch de dritt König vo Rom (672-640 v.&nbsp;Chr.) gsi.

## Famili
Em Tullus sin Grossvatter isch de Tullus Hostilius gsii, e troie Aahänger vom Romulus. Sini Grossmuetter Hersilia isch nochem Tod vom Tullus Hostilius d Frau vom Romulus wore, dozmol isch sin Vatter Hersilius no e Bueb gsii.

## Taate
De Tullus Hostilius isch e chriegerische und listige Maa gsii. Er het s Heer vo de Römer uusbaut. Er het d Stadt Alba Longa ignoo, wobii d Entschaidig nöd inere Schlacht sondern im Zwaikampf zwöschet de Horatische Drilling und de Curiatische Drilling entschide woren isch. D Biwoner vo Alba Longa hend aber versuecht s römische Joch abzwerfe. Im End het de Tullus Hostilius Alba Longa abegfacklet und d Biwoner z Rom agsidlet und si zu römische Börger gmacht.

Nochdem er im Alter chrank woren isch, isch er Priester wore. Glii drufabe aber het de Bliitz i sis Huus igschlage und er isch mit Frau und Chind verbrennt. Sii Nofolger isch de Ancus Marcius wore.
Ancus Marcius

De **Ancus Marcius** isch de viert König vo Rom (640-616 v.&nbsp;Chr.) gsii.

## Famili
Sin Grossvatter isch de Marcus Marcius gsii. Sin Vatter Numa Marcius isch underem König Numa Pompilius Pontifex gsii und het dem sini Töchter Pompilia ghüroote. Spööter isch de Numa Marcius de Stellvertreter (*praefectus urbis*) vom König Tullus Hostilius gsii.

Sini beede Söö sind a de Ermordig vom König Lucius Tarquinius Priscus bitailigt gsii und drum us de Stadt Rom vertribe wore. Da Thema werd i de Freske vo de etruskische Tomba François dargstellt, wo en *Marce Camitlnas* de *Cneve Tarχunies Rumaχ* ermordet. Vom Marcus Ancius stammt di römischi Famili vo de Marcii ab.

## Taate
De Ancus Marcius isch e fridfertige König gsii. Er het de Hafe vo Ostia uusbaut und het so Rom zunere riiche Handelsstadt gmacht. Er het aagornnet, as di sakrale Gsetz, wo de Numa Pompilius erloo het, öffetlich gmacht wered. Er het di rituelli Chriegserchläärig iigfüert und underworfni Nochbuure ufem Aventin agsidlet.
Lucius Tarquinius Priscus

De **Lucius Tarquinius Priscus** isch de föft König vo Rom (616-578 v.&nbsp;Chr.) gsii und het zu de Famili vo de Tarquinier ghört. Well er e fromme Maa gsii isch, het er de Biiname **Priscus** ("Fromme") öberchoo.

## Lebe
De Lucius Tarquinius het as junge Lucumo (etr. *lauχume* "König") ghaiise und isch de Soo vom Griech Demaratus und enere adlige Etruskeri us Tarquinii gsii. Zimmli riich, isch er mit sinere Frau Tanaquil uf Rom choo, isch glii zomene agseene Maa wore und schliessli zom Ezücher vo de beede Söö vom König Ancus Marcius wore. Bim Tod vom Ancus Marcius het er di beede Söö uf d Jagd gschickt. Do si drum bi de Königswaale nöd present gsii sind, hend d Römer de Lucius Tarquinius aistimig zum noie König gweelt.

## Taate
Er het s Land am Tiber une melioliere loo und so nöd nume wertvolls Ackerland gwune, sondern ono d Süüchegfoor chöne verringere. Zodem het er au de grossi Abwasserkanal, d *Cloaca maxima*, baue loo. Uf en goot de Circus maximus und de Jupitertempel ufem Kapitol zrugg. Zodem het er au di Sibyllinische Büecher erworbe. 

## Tood
Nochdem de Lucius Tarquinius 38 Joor lang öber Rom gherrscht gha het, isch er vo zwee Hirte ermordet wore, wo vo de beede Söö vom Ancus Marcius aagstachlet wore sind. D Tanaquil aber het de Mord verschwige und de Servius Tullius as Regent iigsetzt. Di etruskischi Tomba François stellt uf Freske Champfhandlige dar, wo mit dem Mord i Verbindig stönd.
Numa Pompilius

De **Numa Pompilius** (752-682 v.&nbsp;Chr.) isch de zwait König vo Rom (715-672 v.&nbsp;Chr.) gsii. Er het di römischi Religioo reformiert und gelt als biispilhafte Sakralgsetzgeber. Er isch mit achtzgi gstorbe und isch ufem Ianiculus bigrabe wore.

## Famili
De Numa Pompilius isch de Soo vomene Pompon gsii, emene Sabiner us Cures. Er het d Tatia, d Töchter vom König Titus Tatius, ghüroote und vonere e Töchter ghaa, d Pompilia, wo denn d Muetter vom König Ancus Marcius woren isch. Mengisch werd as Muetter vo de Pompilia au d Lucretia aggee, wo di dritt Frau vom Numa gsii isch.

Di zwait Frau isch d Nymphe Egeria gsii. Si het de Numa i d Gsetz vo de Religioo iigfüert und en mit erem tüüfe Wüsse biroote, woruf er di römischi Religio reformiert hett. Vo dere Verbindig söled di römische Famili vo de Pinarii, Calpurnii, Mamercii und Pomponii abstame.

## Religiösi Ernoierige
Zu de Noierige ghört e Kalenderreform, wo d Täg i Fest- und Grichtstäg (*fasti*) und anderi (*nefasti*) iitailt het. Meriri Fest gönd uf de Numa Pompilius zrugg, under anderem au d Marsspiili und s Ritual vo de Argei.

Denn het er meriri Priesterämter iigfüert oder umorganisiert. Er het de Kult vo de Fides und em Terminus iigfüert und ene e Tempel baut. Au för d Vesta het er Tempel baue loo und zodem de Janusboge.
Tanaquil

D **Gaia Caecilia Tanaquil** (etr. *Θanaχvil*; agr. *Τανακυλλίς, Tanakyllís*) isch d Frau vom römische König Lucius Tarquinius Priscus gsii.

D Tanaquil isch e vornemi Etruskeri vo de Stadt Tarquinii gsii. Si het de riichi Lucomo ghüroote, wo e Soo vom Griech Demaratus und vonere adlige Etruskeri gsii isch. S Paar het bischlosse uf Rom z goo. Wo si dai achoo sind, het en Adler d Chappe vom Lucomo gschnappt und em aber grad wider uf de Chopf gsetzt. D Tanaquil won e waisi Woorsegeri gsii isch, het em drufabe prophizait, er werdi König vo Rom werde und si het em au agroote, astell vo Lucomo de römisch Name Lucius aznee.

Noch de Ermordig vom Lucius Tarquinius het si dör List erraicht, as ere Günstling, de Servius Tullius, zum König gwäält woren isch.
Servius Tullius

De **Servius Tullius** isch de sechst König vo Rom (578-534 v.&nbsp;Chr.) gsii.

## Famili
De Servius Tullius isch de Soo vom Servius Tullius us Corniculum gsii. Si Vatter isch im Chrieg geg Rom gfalle und er isch zäme mit sinere Muetter Ocrisia as Gfangne uf Rom cho. D Königin Tanaquil, wo e Woorsegeri gsii isch, het ahand vo Vorzaiche erchennt, as er König vo Rom werdi und het em eri Töchter Tarquinia zur Frau ggee, won em zwoo Töchtere gschenkt het, d Tullia di Älteri und d Tullia di Jüngeri

## Taate
Noch de Ermordig vom Lucius Tarquinius Priscus het d Tanaquil dör e List erraicht, as de Servius Tullius zom König gwäält woren isch. De het di beede Hügel Viminal und Esquilin i d Stadt Rom iiglideret und d Börger vo Rom i sechs Klasse iitailt, jenochdem wie riich si gsii sind.

## Tood
De Lucius Tarquinius Superbus wo d Tullia di Jüngeri ghüroote gha het, het sich i sini Schwöögeri Tullia di Älteri verliebt. Baid hend bischlosse eri Partner z ermorde und denn selber z hüroote. Drufabe het de Lucius grad ono de Servius Tullius öffetlich ermordet und d Königsmacht usurpiert.

## Mastarna
En alternativi Öberliferig brichtet, as de Etrsuker Mastarna vo Volci zäme mit dem Brüederpaar Aulus und Caeles Vibenna uf Rom cho sai, um em Lucius Tarquinius Priscus z helfe. De Mastarna heb denn d Macht öbernoo und as König Servius Tullius öber Rom gherrscht.

Die Saag isch au uf Freske us de Tomba François vo de etruskische Stadt Volci abbildet. Si zaiget, wie de *Macstarna* a sim Fründ *Caile Vipinas* helft, wäred de *Avle Vipinas* e Gegner us Falerii tötet.
Tomba François (Volci)

D **Tomba François** isch s Grabmool vo de etruskische Famili Saties i de Nekropole vo Volci us em spoote 4. Jh.v.&nbsp;Chr. D Tomba François isch 1857 vom Archäolog Alessandro François erforscht wore. Si bifindet sich hüt i de Villa Albani z Rom.

## Freske
D Tomba François isch mit guet erhaltne Freske uusgmoolet wore. E paar Freske bildet e Champfszene mit föf Manepaar. S Paar linksusse zaigt de *Macstrna*, wien er em *Caile Vipinas* d Handfessle döreschniidet. Denn chömed zwoo Abbildige, wo je e Maa sin Gegner tötet. Die viert Gruppe zaigt de *Avle Vipinas*, wien er e Gegner tötet und s föfti Bild rechtsusse zaigt, wie de *Marce Camitlnas* de *Cneve Tarχunies Rumaχ* ermordet.

Noch de römische Öberliferig isch de Mastarna (etr. *Macstrna*) zäme mit em Brüederpaar Caeles und Aulus Vibenna (etr. *Caile & Avle Vipinas*) uf Rom choo, um em König Lucius Tarquinius Priscus z helfe, wo aber uf Aastifte vo de beede Söö vom Ancus Marcius ermordet woren isch. De Mastarna isch denn as Servius Tullius König vo Rom wore.

De *Cneve Tarχunies Rumaχ* vom Fresco werd mengisch mit em römische König Lucius Tarquinius Priscus gliichgsetzt, weg em andere Praenomen werd aber au agnoo, s handlet sich um e Verwandte vom König, wo uf latiinisch *Gnaeus Tarquinius Romanus* haisse müesst, aber sus niene gnennt werd. De Mörder, de *Marce Camitlnas* isch woll e Soo vom Ancus Marcius. Die Szene illustriert aso e Szene us de Gschicht vo de römische Königszitt.
Volci

**Volci** oder **Vulci** (etr. *Velχ*) isch en etruskischi Stadt gsii. D Öberrest liget am Fluss Fiora rund 12 km vo de Chüste ewegg i de hüttige Gmaind Montalto di Castro.

## Gschicht
De Ort isch scho i de Jungstaizitt bisidlet gsii. Im 9.Jh.v.&nbsp;Chr. isch Volci zonere Stadt aagwachse und het im 6.Jh. zo de riichste etruskische Städt ghört. D Stadt, wo zu de etruskische Zwölfstädt ghört het, het Gschier und Bronzeobjekt bis uf Griecheland und zu de Kelte exportiert.

Ane 280 v.&nbsp;Chr. hend d Römer Volci underworfe. Drufabe hets sini Bidüttig verloore. Im 4.Jh.n.&nbsp;Chr. isch de Ort uufgee wore.

## Fund
Nebet de Stadtmuure, enere Brugg und Baute isch vor alem wertvolls Gschierr uusgrabe wore. Di prächtigste Grabbaute vo de Nekropole vo Volci sind d Cuccumella und d Tomba François.

## Link
* Fundobjekt us Volci (uf italienisch)
Lucius Tarquinius Superbus

De **Lucius Tarquinius Superbus** isch de sibet und letscht König vo Rom (534-507) gsii. Weg sim Stolz und Hochmuet het er de Öbername *Superbus* »Stolze« öbercho. Er ghört zu de etruskische Famili vo de Tarquinier.

## Famili
De Lucius Tarquinius Superbus isch de Soo vo de Tanaquil und em König Lucius Tarquinius Priscus gsii. Zäme mit de Tullia, enere Töchter vom König Servius Tullius, het er ai Töchter gha, d Tarquinia, woner mit em Först vo Tusculum verhürootet het, und drai Söö, won er i anderne Städt as König iigsetzt het.

## Taate
De Lucius Tarquinius Superbus isch e grausame Herrscher gsii. Scho bivor er König woren isch, het er sini Frau Tullia di Jüngeri ermordet, demit er sini Schwögeri Tullia di Älteri hurööte cha. Drufabe het er sin Schwigervatter, de König Servius Tullius öffetlich ermordet, und d Königsmacht vo Rom a sich grisse. As König het er Prachtbaute errichte loo.

Nochdem sii Soo, de Sextus Tarquinius, d Lucretia vergwaltigt het, isches zu Uufständ choo und d Tarquinier sind us Rom vertribe wore. De Neff vom Lucius Tarquinius Superbus, de Lucius Iunius Brutus, und de Lucius Tarquinius Collatinus, de Maa vo de Lucretia, sind as ersti Konsul vo de noie Republik Rom iigsetzt wore.

D Söö vom Lucius Tarquinius Superbus hend versuecht d Macht zruggzgwüne und hend sich mitem etruskische König Porsenna verbündet. Dör d List vom aihändige Mucius Scaevola und em Muet vom aioigige Horatius Cocles isch es de Römer glunge, de Porsenna z bisiige und d Tarquinier endgültig z vertriibe.