Mettma

D **Mettma** isch èn Nebbèfluss vo dè Schlüècht im Süèdschwarzwald z Badè-Württèbärg.

## Geografy un Topografy
D Mettma volauft zwischè dè barallelè Däler vo dè Schwarza im Weschtè un dè oberè Schlüècht in generell südsüdöschtlicher Richtig, indèmm si dè Abdachungsrichtig vom weschtlichè Albgau folget.

Im Bachvolauf ab Roothuus bis zuè dè Mündig i d Schlüècht verängt sich s Dal un bildet im Grundgebirge vom Schwarzwald èn 100 bis fascht 200&nbsp;m düèfes Kerbdal. 


Datei:Mettma bi dè Schaffuuser Sägi.jpg|D Mettma obberhalb vo dè Schaffuuser Sägi, i dè Höchi vo Grõfuusè
Datei:Mettma MorgensMitHalde.JPG|Mettma am Morgè mit èrè tüpischè Mettma-Haldè im Hintergrund.
Datei:Mettma Furt.JPG|Furt durch d Mettma zwischè Pegèl un See.


## Volauf

### Quällè
D Mettma hèt zwei Quällbächle. Dè chürzerè vo beidè heißt wiè dè Bach un gòt öschtlich vu Seebrugg los. S längerè Quällbächle heißt *Aubach* un entschpringt guèt 1&nbsp;km öschtlich vum Schluchsee un fascht 1&nbsp;km weschtlich vo dè Ortschaft Fuulèfürscht (Gmeind Schluchsee) im Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald. D Aubachquällè lyt im Gwann Forrèbüèl uff ca. 1027&nbsp;m ü.&nbsp;NN.

### Obberlauf
Zwüschè Seebrugg un Amèrtsfäld vohürõtet sich beidi Quällbächle un dè Bach gòt durch è Hochdal zèrscht links a Amèrtsfäld un rächts èm Nordfuèß vum Staufèbärg resp. Brändemer Bärg vorby. Öschtlich vu Amertsfäld un nordweschtlich vu Roothuus änderet denn d Mettma d Flièßrichtig scharf abknickend gu Südè un gòt unterhalb vu Roothuus un Brünlisbach dè Schaffuuser Sägi zuè.

### Mittellauf
Vo dè Schaffuuser Sägi èwäg schniidèt sich d Mettma immer düèfer i s Deckgebirge yy. Schu bi dè Passagè vu Schönèbach un Staufè, welli obberhalb vo dè rächtè Mettmahaaldè ligèd, gòt s beidsitig rächt i Loch abbè. Nōch dè Klausèmülli chunnt Bulgèbach, wo uff ènèm Absätzle a dè halbè Höchi vo dè rächtè Haaldè lyt. Unterhalb vo Bulgèbach gòts en passant a dè Heidèmülli vorby, denn passyrt d Mettma dè Pegelmesser un s sog. *Gifthüttle*. Nōch èm unterè Brüggle folgèd denn dè Mettma-Stausee.

### See
Bi Kilometer 4,2 obberhalb vo dè Mündig würd dè Fluss durch è Staumuèr zum Mettmabeggi uffgschtaut. Dè Stausee erreicht bim Stauzyl uff èrè Höchi vu 717,5 m NHN è Längi vo ca. 1,5&nbsp;km un è Breiti vo ca. 125&nbsp;m. Obberhalb vum See lyt d Heidèmülli, unterhalb dèvu d Lochmülli.

### Unterlauf
Ab èm Grundablass vum Mettmabeggi folgèd d Mettma irèm südöschtlichè Kurs un gòt a dè Lochmülli, dè Lochhüüser un dè Ruinè Mandach vorby. Vo Mandach èwäg sin s nò öppè 1,5 km zuè dè Mündig.

### Näbbèbäch
Lischtè vo dè diräktè Näbbèbäch un dè Quällè bis zuè dè Mündig. Gwässerlängi, Yzugsgebièt un Höchi nõch dè entschprèchèndè Layer uff dè Onlinechartè vo dè LUBW. Anderi Quällè für d Aagabè sin uffgfüürt. 

* Aubach, vu links un Nordweschtè uff öppè , 2,2&nbsp;km un 2,5&nbsp;km². D Quällè lyt uff öppè  im *Forrèbüèle* weschtlich vu Fuulèfürscht.Dè Aubach gòt südlich vu Fuulefürscht nõch èm Rank gäch i s Mettmadal abbè. D Mettma hèt selbscht bis dörthy èrst è Längi vo 0,6&nbsp;km un è Deilyzugsgebièt vu 0,4&nbsp;km².. Dōdemit isch d Aubachquällè glychzitig au d Quällè vo dè Mettma.
* (Bach vum *Möllè*), vo links un Nordweschtè uff öppè  bi Grõfuusè-Amèrtsfäld, 1,2&nbsp;km un 2,4&nbsp;km². Dè Bachquällè lyt uff öppè  am *Möllè* nördlich vum Roothuus bi Dürrèbüèl.
* Bleisbach, vo links un us Nordnordoscht uff öppè  a dè Kläraalaag bi Brünlisbach, 1,3&nbsp;km un 1,1&nbsp;km². Entschpringt uff öppè  nördlich vum Roothuus im Wald.
* (Bach vum *Hochschtaufè*/Staufèbärg), vo rächts vum Brändemer Bärg obbè abbè uff öppè  bi dè Schaffuuser Sägi, 1,6&nbsp;km un 0,9&nbsp;km². D Quällè lyt uff öppè  im Waldgwann *Rièdbrunnè* a dè Südoschthaaldè vum Staufèbärg.
* (Bach bi dè Lanzèfurtkapällè), vo rächts un Westnordwescht uff öppè  nordöschtlich absi vo dè Kapällè, 1,3&nbsp;km un 0,8&nbsp;km². D Quällè lyt uff öppè .
* Schönèbach, vo rächts un Westnordweschtè uff  öschtlich vu Schönèbach, 2,1&nbsp;km un 2,1&nbsp;km². Entschpringt uff öppè  im *Hürnewaald* nördlich vu Schönèbach a dè Südhaaldè vum Staufèbärg.
* Rhinamättle, vo rächts un Weschtè uff öppè  nordöschtlich vu Bulgèbach, 1,5&nbsp;km un 2,4&nbsp;km². Chunnt vo öppè  un Staufè obbè abbè.
* Bedèbach, vo links un Nordoschtè uff öppè  a dè Heidèmülli , 1,3&nbsp;km un 1,0&nbsp;km². D Quällè lyt öppè  hoch a dè *Kehrhaaldè* nordweschtlich vu Buggèrièd.
* Bittèbach, vo links un Nordoschtè uff öppè  vo dè ehemòligè Buggèrièder Mülli, 1,6&nbsp;km un 1,5&nbsp;km². Entschpringt uff öppè  am Südrand vo Buggèrièd.
* Grundbach, vo rächts un Weschtè uff öppè  churz vor èm Mettmaschtausee, 1,2&nbsp;km un ca. 0,8&nbsp;km². Entschtòt uff öppè  è bitzeli öschtlich vu Brändè.
* Sägibächle, vo links un Nordè uff unter  vor dè Lochmülli, 4,4&nbsp;km un 3,3&nbsp;km². D Quällè lyt uff öppè  öschtlich vo Buggèrièd.
* Lochwisèbach, vo links un Nordnordoschtè uff öppè  a dè Lochmülli, 0,9&nbsp;km un ca. 1,4&nbsp;km². Chunnt vo öppè  us èm Walddobel *Lochwisè* weschtlich Rièdè.
* Langhag, vo links un insgsamt Nordè uff unter  unter dè Burgruinè Mandach, 1,6&nbsp;km un ca. 1,0&nbsp;km². Entschpringt uff öppè  nördlich vo dè Rièdèmer Wyylerhööf.


Datei:AubachUnterhalbFaulenfuerscht.jpg|S Weer am Aubach absi vu Fuulèfürscht
Datei:Wasserfall der Mettma - Ühlingen-Birkendorf.webm|Chlynè Lauffè am Unterlauf vum Schönèbach


### Mündig
**Mündig** vo dè *Mettma* vo rächts un Nordoschtè è bitzeli nièdriger wiè  öschtlich vu Berau i diè mittleri Schlüècht obberhalb vum *Schwedèfelsè*. D Mettma isch dört ab dè Quällè vum Mettma-Quällbächle 17,2&nbsp;km, ab èm Urschprung vum Quällbächle Aubach grèchnèt 18,8&nbsp;km lang un hèt è 39,8&nbsp;km² großes Yzugsgebièt. Trotz fascht glych großem Yzugsgebièt füürt d Mettma öppis mee a Wasser wiè d Schlüècht, wo vor allem a dè bitzeli höcherè Nidderschlagsmèngi im Yzugsgebièt ligè duèt. Einèwäg hèt dè Fluß unterhalb dè Mündig dè Nammè vo dè Schlüècht bhaaltè, well d Schlüècht im Gegèsatz zuè dè Mettma im Flussbett graad folgè duèt, d Mettma abber im rächtè Winkel uff d Schlüècht drüfft.

Datei:Mettmamuendung WegweiserAusDemKaiserreich.JPG|Wögwiiser bi dè Mettmamuendig. Solidi Waar us èm Kaiserrych.
Datei:Mettma LetzteMeterVorDerMuendung.JPG|Für d Mettma diè letschtè Metèr vor dè Mündig.
Datei:Schluecht MettmaMuendetUntenLinks.JPG|Dè Mündigsschtraal vo dè Mettma schièsst i d Schlüècht z mitts i dè Schlucht unterhalb vo Üülingè.


## Nutzig un Erschlièßig

S Dal wörd übberwygend forstwürtschaftlich gnutzt. Touristisch wörd s reizvolle Dal wènig gnutzt, au wenn diè östlichi Route vom Mittelwäg èm Dal folget. Dè Mettmaschtausee stoot für Freizitnutzungè nit zur Verfüègig.

### Wasserkraft
Dè Mettmaschtausee, wo zum öschtlichè Sitèarm vom Pumpspycher-Netzwärk Schluchsee ghört, diènt dè Wasserkraftnutzig im Vobund mit dè Hauptachs vom dreischtufigè Pumpspycher-Kraftwärk zwischè Schluchsee un Rhy un èm weschtlichè Sitèarm, dè s Albdal mit èm Albschtausee ybindet. Sell Netzwärk isch eis vo zwei großè Pumpspycheraalaagè vom Schluchseewärk im Süèdschwarzwald.

### Vokeer
Für dè öffentliche Vokeer mit Kraftfaarzüüg isch s Dal vo dè Mettma, abgsää vo querendè Gmeindevobindigè, fascht uff dè gsamtè Längi nit zuègänglich.

Dè Obberlauf vo dè Mettma wörd uff èrè kurzè Streggi vo dè Landesstrõß 170 begleitet, welli zwischè Seebrugg (Gmeind Schluchsee) un Bõõdorf d B&nbsp;500 mit dè B&nbsp;315 vobindet. A dè Mündig überquert d Schlüchtdalsstrõß (L&nbsp;157) vo Gurtwyl (Stadt Waldshuèt-Düèngè) nõch Roothuus (Gmeind Grõfèhuusè) d Mettma. Dezwischè wörd s Dal vo drei Gmeindevobindigsstrõßè, Berau – Ryèdè (Ortsdeil vo Ühlingè-Birchèdorf), Brendè – Buggèrièd un Schönèbach – Grõfèhuusè quert.

### Mineraliè
Im Mettmadal git s, bsunders am Bergruggè zwischè Schwarza un Mettma, è Vorkõ vo Flussschpat, wo zu dè Herschtellig vo Fluor un Fluorvobindigè diènt, un vo Bleiglanz, vomengt mit Silber. Beidi wörred hüt nimmi aabaut (luèg unnè).

## Geschichtè

### Bärgbau
Im Mettmadal sin sicher scho im Mittelaalter, worschinlich abber scho dütlich früèner, offeni Èrzgäng a dè Haaldè abbaut worrè. S eigentlich begeerti Metall isch ès Silber gsi, wo abber nit edel vorkõ isch un dõrum dè Abbau vom silberhaaltigè Bleiglanz erforderet hèt. Dè Gwannnammè Silberbärg unterhalb vom Ort Buggèrièd (Gmeind Grõfèhuusè) goot uff sellen Abbau zrugg.

Dè Abbau isch im Mittelaalter vom Kloschter St. Bläsy betribbè worrè odder mit èrè Abgaab belait worrè, woby au d Regyrig vo Vorderöschterrych beteiliget gsi isch. Dè abbaute Bleiglanz isch denõch im *Wurkèhof* z Todtnau vohüttet un s gewunnene Rohsilber in è Hüttè z Fryburg zu höcherem Feinghalt brocht worrè. Belait isch d Vowendig vom Silber als Münzmetall i dè Fryburger Münzi.
Blei isch im Mittelaalter unter anderem bim Bau vo Fenschter, Steivobindigè odder Blèch vowendet worrè.

Dè Abbau vo Mineraliè isch mit Impört vo billigerem Silber schon am Ènd vom Mittelaalter mee un mee zum Erligè kõ. Im 20. Johrhundert (besunders um 1900, zwischè 1922 un 1926 und um 1939) sin Probeschürfungè vorwigend im Mettmedal, abber au im Schwarzadal vorgnõ worrè. Si hèn vo 1923 bis 1926 zu erneutem Abbau vo Bleiglanz gfüürt. Diè Pforzheimer Fluß- un Schwerspatwärk GmbH hèt i dè Gruèb z Brendè vo 1959 bis 1962 mit èm Abbau un zitwyliger Förderig vo Flussschpat aagfangè Fluß- un Schwèrschpat wörd im Schwarzwald no in großè Umfang i dè Gruèb Clara abbaut. Bi Urbärg zeigt s 2001 eröffneti Mineralièmuseum èn Yblick i dè Büèz im ehemõligè Fluss- un Schwerschpatbergwärk „Gottesehre“ z Höll-Bildschtei.

### Wasserchraft
D Wasserchraft vo dè Mettma isch durch meereri Korn- bzw. Sägemüllènè, namentlich d Lochmülli, d Heidèmülli, d Klausèmülli un d Schaffhuuser Sägi, gnutzt worrè.
#### Schaffuuser Sägi
D Schaffuuser Sägi hèt dè Schaffuuser Hèrrschaft un spôter im Kanton Schaffuusè ghört. Mit sèllèrè Sägi isch s Holz vum Stauferbärg obbè abbè voschafft worrè. Dè Stauferbärg zwingt d Mettma im Obberlauf zum Rank unterhalb vum Rothuus, öppè 2 km unterhalb vu sèllèm Rank lyt denn d Schaffuuser Sägi. Bi dè Sägi hèt diè jung Mettma zum èrschtè Mòl gnuèg Chraft ghaa, wo mò bruuchè hèt chönnè. D Sägi lyt a dè Dalquerschtrōß zwüschè Grõfuusè-Signau un Schönèbach.

#### Klausèmülli
D Klausèmülli lyt a dè Mettma öppè 1 km unterhalb vo Schönèbach un öppè 500 m obberhalb vo Bulgèbach.
#### Heidèmülli
D Heidèmülli lyt a dè Mettma öppè 500 m unterhalb vo Bulgèbach (rächti Mettmahaaldè) un è bitzeli obberhalb vu Buggèrièd. D Mülli lyt uumittelbar bim Mettmabrüggli, wo d Landschtrōß vu Brändè gu Buggèrièd drübber gòt. Bi dè Mülli lyt au en Parkplatz für Wanderer, wo zum Mettma-Stausee wän sowiè è Bushalteschtell mit èm übbersichtlichè Faarblaan.

#### Berauer Wuhr
Im Mittelaalter isch übber s Berauer Wuhr Wasser vo dè Heidèmülli a dè weschtlichè Haaldè dranõch bis Berau gfüürt worrè, um dört bim Berauer Kloschter d Wasserchraft nutzè z könnè. Ab Berau hèt mò s Unterwasser entwedder i d Schlüècht bi dè Witznau odder i d Schwarza öppè i dè Mitti vum spôter aaglaitè Witznau-Stausee abflüèßè lõ.   Mit dè Wuhr hèt mò s Wasser uff èrè Längi vu öppè 8 km um dè komplètte Unterlauf vo dè Mettma umgleitet.

#### Lochmülli
D Lochmülli isch diè unterschti Aalaag, wo d Wasserchraft vu dè Mettma bruucht worrè isch. D Mülli lyt a dè Daltraversè zwüschè Bèrau un Ryèdè un öppè 150 m obberhalb vo dèrrè Stell, wo d Burg Mandach früèner drübber thront hèt.

#### Wasserchraft-Gallery

Schaffhuuser Sägi.jpg|D Schaffuuser Sägi zwüschè Grõfuusè un Schönèbach
Klausenmühle am Mittellauf der Mettma.jpg|D Klausemülli am Mittellauf vo de Mettma zwüsche Schaffuuser Sägi un Haidemülli
Haidemülli am Mittellauf vo de Mettma.jpg|D Haidèmülli lyt am Mittellauf vo dè Mettma zwüsche de Klausemülli un em Mettmasee
Ruine vo de Haidemülli am Mittellauf vo de Mettma.jpg|D Ruinè vo dè Haidèmülli am Mittellauf vo dè Mettma unterhalb vum mittlerè Dalquerwäg
Berauer Lochmülli.jpg|D Berauer Lochmülli im Unterè Mettmadal


### Burgè

S hèt im Mettmadal nu ei Höèburg gää, sèll isch d Burg Mandach gsi. Sèlli Burg isch nit für d Kontrollè vum Dalygang, sondern vum Dalquerwäg dènkt gsi. D Burg Mandach isch fascht vollschtändig gschliffè worrè, sèllèwäg sin nu minimi Räschtè vo dè Ruinè vorhandè. Hützdaag züget hauptsächlich dè Wyyler Mandach in èm Doble lycht unnè draa vo dè früènèrè Burg.

## Literadur
* *Jahrbuch des Landkreises Waldshut 2002*, Bd. XXVII. Landkreis Waldshut (Hrsg.), DRW-Verlag, Karlsruhe 2002.
* Rudolf Metz: *Geologische Landeskunde des Hotzenwaldes*. Moritz Schauenburg Verlag, Lahr 1980.
* Topografische Karten des Landesvermessungsamtes Baden-Württemberg Nr. 8115 u. 8215, Maßstab 1:25.000.

## Weblink

## Einzelnõchwys

Höchi:
    
    
Längi:
    
EZG: