open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ursina Greuel

D **Ursina Greuel** (* 3. Oktoober 1971 z Göttingen) isch e Schwyzer Theaterreschiseeri un -produzänti. 

## Lääbe
D Ursina Greuel isch z Götten uf d Wält chuu as fimf Chind vum dytsche Matemaatiker Gert-Martin Greuel un dr schwyzeriche Chrankeschweschter Ursula Greuel. Anne 1991 het si z Kaiserslautern uf em Albert-Schweitzer-Gimnasium Abituur gmacht. Vu 1991 bis 1993 het si an dr Humboldt-Uniwersiteet z Berlin Theaterwisseschaft un Hispanischtik studiert. Derno het si vu 1993 bis 1996 an dr Schauspiil-Akademy Züri studiert. In däne Joor het si am  Maxim Gorki Theater Berlin (bim B.K. Tragelehn) un am Thalia Theater Hamburg (bi dr Katharina Thalbach) e Reschyhospitanz gmacht. 

Noch ere Gaschtassischtänz am Schauspiilhuus Züri bim Werner Düggelin het si vu 1997 bis 1999 zeerscht as Reschyassischtänti, druf as Gaschtreschiseeri am Thalia Theater Hamburg gschafft. Syterhäär schafft si as freii Reschiseeri.

Dr Schwäärpunkt vu ire Aarbet setzt d Greuel vor allem uf zytgnessischi Dramaatik un Spoken Word. Anne 1999 het si d Autoreraie „Antischublade“ im Ruum 33 Baasel grindet un bis 2004 zäme mit em Autoor Lukas Holliger glaitet. Im Joor 2002 het si d Gruppe *Matterhorn Produktionen* grindet, wu syterhäär Schwyzer Biinechunscht zaigt (u. a. *Die Fondueoper* vum G. Krneta un *Nach Lampedusa – Wandererfantasien*). Vu 2004 bis 2008 isch si Co-Lauiteri vu dr Wäärchstattraie fir Neii Dramaatik (ab 2006 primadrama) am Voorstadtthetarer Baasel gsii.

2009/2010 het si ne Master in „Scenic Arts Practice“ an dr Hochschuel vu dr Chinscht Bärn gmacht.

Anne 2015 het d Greuel s Brojäkt STÜCKBOX z Dornech aagfange. D Idee dooderhinter isch, zytgnessischi un bishäär nit vereffetligti Täxt mit ere chuurze Broobzyt un eso weenig Biinebild wie meegli z zaige. Dr Täxt, s gsproche Woort un s Spiil steen im Voordergrund.

Nääbe ire Aarbet as Reschiseeri isch d Greuel vu 2000 bis 2005 Kuratoori fir d Schwyz bim internazionaale Jungdramaatikerdräffe INTERPLAY gsii, het vu 2006 bis 2015 dr Beruefsverband vu dr Freie Theaterschaffende vu dr Schwyz (ACT) bresidiert, het 2013 s Baasler Kultuurbartlemänt ufböue un koordiniert un laitet syt Augschte 2018 s sogar theater z Züri. In dr *Programmzeitung Basel* het si kultuurbolitischi Kolumne gschriibe un isch syt 2009 Mituusegeeberi vu dr Buechraie *spoken script* bim Lozärner Verlaag *Der gesunde Menschenversand*.

2005 het si d Jury vum Zürcher Theaterspektakel bresidiert un 2007 un au 2010 d Jury vum Zäntraalschwyzer Theatertext-Feerderigs-Bryys. 2011 isch si Mitgliid in dr Jury fir d d Wäärchbryydreeg vu dr Stadt Lozärn gsii.

D Ursina Greuel isch mit em Schriftsteller Guy Krneta ghyroote, het vier Chinder un läbt z Baasel un z Züri.

## Uuszaichnige
* premio Feerderbryys fir Jungs Theater (fir s Brojäkt *Antischublade*)
* Kultuurbryys vum Kanton Züri (fir d Inszenierig *A. ist eine andere*)
* Uuszaichnig vu dr hibou-Stiftig mit em hibou 2015 (fir s Brojäkt *STÜCKBOX*)

## Weblink
* Matterhorn Produktionen
* Vita Ursina Greuel bi Matterhorn Produktionen
* STÜCKBOX
* Ursinal Greuel uf dr Websyrt vum sogar theater Züri
* Ursinal Greuel uf tagderpoesie.ch 

## Fueßnote
Johann Jakob Dickenmann

De **Johann Jakob Dickenmann** (* 13. April 1873 z Bruunau im Tuurgi; * 13. Augschte 1947 z Schèrzinge, hüt zu Münschterlinge, au im Tuurgi) isch en Leerer für Tüütsch und Änglisch gsy, wo im Tessyn gwürkt hät. Er isch au i der Belänzer Gmäindspolitik aktyv gsy und hät sich dezue ane mit em Gurynertüütsch abggèè.

## Sys Läbe
De Dickenmann isch vo 1889 bis 1892 am Leererseminaar z Chrüüzlinge gsy. Dän isch er für föif Jaar uf Ängland und Irland – und hät schynts a der Uniwèrsitèèt London d Matuur gmachet. 1897 isch er i d Schwyz zruggchaa, zum a der Uniwèrsitèèt Züri s Sekundaarleereräxaame mache. Drufabe hät er daa au na Anglischtik, Gèrmanischtik und Psichology gstudiert. I synere Dissertazioon, wo-n-em de Profässer Theodor Vetter a s Hèèrz gläit ghaa hät, isch es um d Kultuurgschicht vom Ässen und Trinke z Ängland im Hooch- und Spaatmittelalter ggangen.

As Leerer für Änglisch und Tüütsch hät er dänn mee weder dryssg Jaar lang im Tessyn gschaffet, und zwar z Belänz a der Handelsschuel. Vo deet uus isch er öppen uf Guryn ue gfaare, zum deet de süüdwalserisch Tialäkt und d Folklore vo dèm Völchli studiere. Syni Luutleer (und vilicht na mee) hett äigetli luut eme Proschpäkt vom Hueber-Verlag vo öppe 1914 selen i der Räie *[[Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik]]* vom Albert Baachmen usechoo, was aber nie passiert isch. 1950 isch s Manuskript a s Schwyzerisch Idiotikon chaa und deet 1951 vom Otto Gröger für s Wöörterbuech exzèrpiert woorde.

Er isch au politisch aktyv gsy und für die Radikaale (Freisinige) im Belänzer Parlamänt gsässe. Dezue anen isch er grad na Tessyner Koreschpondänt gsy für d *Züricher Post*.

I s Tuurgi zrugg isch er, wil er chrank woorden isch. Gly drufaben isch er gstoorbe.

## Publikazioone
* *Das Nahrungswesen in England vom XII. bis XV. Jahrhundert.* As Dissertazioon truckt woorde bim Ehrhardt Karras z Halle a.&nbsp;d.&nbsp;S. 1904, publiziert au i *Anglia* N.F. 15 (1904), S.&nbsp;453–515.
* *Gurin oder Bosco, die deutsche Gemeinde im Tessin.* Vortrag, gehalten von Dr.&nbsp;J.&nbsp;J.&nbsp;Dickenmann, in der Gesellschaft für deutsche Sprache in Zürich (Digitalisaat uf e-newspaperarchives.ch). Separatdruck aus der Neuen Zürcher Zeitung. Druckerei der Neuen Zürcher Zeitung, Zürich 1906.

*Nie publiziert:*

* Luutleer vom Gurynertüütsch. S Manuskript lyt i der Biblioteek vom Schwyzerischen Idiotikon.

## Quäle
* De Läbeslauff i der Dissertazioon vom Dickenmann.
* *Dr. phil. Johann Jakob Dickenmann.* I: *Biographisches Lexikon verstorbener Schweizer.* Band 3. Hirzen, Basel 1950, S.&nbsp;410 (nöd ganz ooni Fèèler).
* En handschriftlichen Ytraag vom Ruedolf Trüeb, wänn und woo de Dickenmann gstoorben isch.
* ''Dickenmann Johann Jakob'' i der Matrikeledizioon vo der Uniwèrsitèèt Züri.
Liste von Aussichtstürmen im Schwarzwald

D **Lischtè vo Uussichtstürm im Schwarzwald** zellt Bauwärch uff, wo übber Uussichtsmöglichkeitè für dè Publikumsvokeer vofüègè düèn. Sy lischtet Uussichts- un Wassertürm, Burg- un Kirchtürm sowiè suschtigi für dè Publikumsvokeer zuègänglichi Uussichtsblattformè. D Gsamtlischtè isch uffdeilt in è Lischtè für dè nördliche Schwarzwald mit èm Kinzigdal als Südgränzè un eini für dè südliche Schwarzwald.

## Lischtè
*Aamerkig: D Tabällèschpaaltè sin sortyrbar, dèzuè diènèd d Symbool bi dè Spaaltèübberschriftè. I dè Uusgangsaasicht sin d Türm nõch Gsamthöchi (abschtygènd), bi glycher Höchi nõch Nammè vum Bauwärch (uffschtygènd) sortyrt.*

### Nördlichè Schwarzwald

### Südlichè Schwarzwald

## Luèg au
* Lischtè vo Uussichtstürm z Baddè-Württèbärg

## Aamerkigè




## Literadur
* Werner Siebler-Ferry: *Aussichtstürme im Schwarzwald.* Schillinger Volaag, Fryburg im Briisgau 1998, ISBN 3-89155-220-3.

## Weblinggs

* Uussichtstürm im Schwarzwald
Rechtsextremismus

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

Dr **Rachtsextremischmus** (àui d’ **extreema Rachta**, d’ **üsserschta Rachta** odd’r d’ **Ultrarachta**) bezaichnet verschììdana extremischta Schtreemunga ìnnerhàlb vu dr politischa Rachta. Dr Begrìff umfàsst ultranàzionàlìschta, fàschìschta, neonàzistischa odd’r neofàschìschta politischa Ideologia un Àktiwiteeta.

D’ Rachtsextremischta vertaidiga-n-a Gfüühl vun ethnischem Zammagheera, sìnn geega d’ soziààla un rachtliga Gliichhait vun àlla Mänscha, so wia geega dr Pluràlìschmus un Demokràtii. Sa wälla dr Nàzionààlschtààt ìn a „Volksgmainschàft“ umschtàlta, wo vun’ma aigawìlliga Reschiim gfiahrt wìrd. D’rbii wara d’ Begrìffa „Volk“ un „Nàzioon“ ràssistisch odd’r ethnopluràlistisch verschtànda. Dr Juudahàss, Främdafììndlikait un Islamfììndlikait sìnn wìchtiga Markmoola vu da rachtsextreema Beweegunga, grààd soo wia d’ àntiàmerikànischa Rhetorik un d’ Nutzung vu Verschweerungstheoriia. D’ rachta-n-Extremìschta vertaidiga-n-oft rewisionìschta Theesa ìwwer d’ Gschìcht vu bschtìmma-n-Äära, wia zem Biischpììl vum itàlianischa Fàschìsmus odd’r dr Zitt vum Nàzionààlsoziàlìschmus. Wänn Rachtsextreemìschta Gwàlttààta-n-iawa (wia Ìwwerfall un Ààschlaag), noh reedet maa vu Rachtsterrorìschmus. D’ rachtsextreema Ideologia hann züa Unterdruckung, politischa Gwàlt, gezwungana Àssimilàzioon, ethnischa Süüferung odd’r sogààr Velkermord geega-n-ìwwer d’ Mìnderhaitsgruppa gfiahrt, dänn d’ Mìnderhaita wara-n-àls „mìnderwartig“ odd’r àls a Drohung geega d’ Nàzioon, d’ Merhhaitsgrupp, dr Schtààt, d’ nàzionààla Schtààtsreligioon, d’ Mehrhaitskültüür odd’r geega d’ konsärwàtiiwa soziààla Inschtituzioona ààglüagt. D’ rachtsextreema Beweegunga benutza verschììdana Sìnnbìlder un Zaicha (wia z. B. s’ Hààkakriiz, s’ Kältakriiz odd’r Ruuna), wo ìn ainiga Lander verboota sìnn.

## Lüag àui
* Rachtspopulìschmus

## Lìteràtüür
### uff Diitsch

### uff Anglisch

### uff Frànzeesch

## Weblìnks

* 
* 

## Ainzelnoohwiisa
Martin Candinas

**Martin Candinas** (* 20. August 1980) isch en Politiker vo dr Mitti und es Mitglied vom Nazionaalrot. Sit em Dezämber 2022 isch är dr Nazionalrootspräsident. Dr Martin Candinas ka als eine wo de wenige Nazionalrööt Rumantsch rede und es g'hört zu de Bsunderheite vo sinere Amtszyt, dass är als Nazionalrootspräsidänt d'Sessione duet in Rumantsch eröffne.    

## Früehne Wärdegang und Ussbildig
Dr Martin Candidas isch in Sumvitg im Joor 1980 gebore und het d'Kantonsshuel z'Chur mit ere Matur abgschlosse.

## Läbenslauf
Dr Martin Candinas het bi dr Krankekasse Helsana gschafft, wo är im Joor 2006 zum Filialleiter von Chur beförderet worde isch. Nachdem er im Joor 2011 in Nazionaalrot gwählt worde isch, het er s'Pensum uf 50% abegsetzt. Im 2017 het er si Pensum uf 20% abegsetzt beko und isch zum Fachspezialischt für Partner und Key Account Management worde. Im 2016 het dr Martin Candinas s'Präsidium vom Schwizer Helikopter Verband und au dr Litra, em Informazionsdienscht im öffentliche Verkehr, überhoh. 

### Politischi Laufbahn
Im 2006 isch dr Martin Candinas mit 26 Joor zum jüngschte Mitglied vom Groosse Root vo Graubünde gwählt worde. Im 2011 isch dr Martin Candinas denn in dr Nazionalroot gwählt worde. In de Nazionalrrotswahle vom 2015 und 2019 isch er jewiils widrgwählt worde. Im 2017 isch er zu de Favorite für d'Noochfolg vom zruggträtende Churer Regierigsroot vo sinere Partei zellt worde, aber är het voorzooge im Nazionaalrot z'bliibe. Im 2021 isch er vom Nazionaalrot zu ihrem Vize-Präsident gwählt worde, wo druff denn d'Präsidentschaft vom Nazionalroot im 2022 gfolgt isch. Dr Martin Candinas isch dr erscht Bündner in däm Amt sit über fünfedrissig Joor, was vo de Bündner denn au miteme Fescht im Kloschter Disentis gfiirt worde isch. 

## Persönlichs
Dr Martin Candinas isch ghürote und dr Vatter vo drei Chinder.

## Äinzelnoochwiis
Hans Maria Sartori

De **Hans Maria Sartori** (* 11. Dezämber 1879 z Guryn; † 5. April 1948 am glychen Oort) isch en Leerer und Hoteliee gsy, wo au vil für sys Häimetdoorff gläischtet hät.

## Läben und Würke
De Sartori isch z Guryn uufgwachsen und i d Primaarschuel ggange. Er isch dänn a s Leererseminaar uf Locarno abe, und wo-n-er 1899 fèrtig uuspildet gsy isch, hät er syni eerscht Stell z Airolo übernaa. Vo 1902 bis 1913 hät er z Maggia Schuel ggèè und isch deete rächt gschetzt woorde. Vo 1913 bis 1935 hät er i der Doorffschuel z Guryn gwürkt und hät dänn mit 56i dèè Poschte sym Soo Felix überlaa. Ab 1936 hät er schlussamänt bis zu sym Tood 1948 as Gmäindsbresidänt vo Guryn ggamtet.

I sym Häimetdoorff hät er Gwichtigs taa, zum s fürschi bringe. Vo 1905 bis 1907 hät er s Hotel «Edelweiss» samt Zuefaartstraass la boue und häts langi Zyt gfüert. Er hät au en Uurstäifabrik ggründet; dèren ires Wasserchraftwèèrch, wo 1912–1913 poue woorden isch, hät grad s ganz Doorff chöne mit Eläktrizitèèt versoorge. 1919 isch er en Mitgründer gsy vom lokaale Konsuumveräin und 1938 vom Guryner Walsermuseeum. Er hät au de Straassebou vo Cerentino uf Guryn gförderet, zum soo sys chly Doorff a di grooss Wält chönen aaschlüüsse; 1927 isch die fèrtig poue gsy. Und 1937 hät d Gmäind tank der Taatchrafft vom Sartori e Wasserläitig chönen yweie, so das jetz ali Hüüser Wasser ab em Haane ghaa händ.

De Sartori hät au e Gramatik vom Ggurijnartitsch gschribe. Usechaa isch die nie, aber äis Manuskript lyt i der Biblioteek vom Schwyzerischen Idiotikon z Züri und en anders, fascht glychs, händ syni Naachfaaren em Walsermuseeum gschänkt.

## Quäle
* Adolfo Janner: *700 anni Bosco Gurin.* Grassi, Bellinzona 1956.
* Enrico Rizzi, Leonhard Tomamichel, Giorgio Filippini: *Geschichte von Bosco Gurin.* Associazione Walserhaus und Fondazione Enrico Monti, Anzola d’Ossola 2009.
* Uuskümpft vo der Patrizia Filippini, eren Änkeli vom Hans Maria Sartori.
Hagenturm

Dè **Hagèturm** isch èn 40 Meter hochè Staalfachwärchsturm bi Merishuusè uff dè Höchi vum Randè-Massyv. Er isch 1989 im Uffdraag vum Schwyzer Bund in nu drei Wuchè baut worrè un duèt dè aalte Turm ersetzè. S Design stammt vum Schaffhuuser Ingenieur Klaiber Erwin. 

## Laag
Dè Turm stòt uff 908,5 Meter übber m Meer, 93 Meter südlich vum högschtè Pungt vum Kanton Schaffuusè, èm  hochè **Hagè**. Ußerdèm stòt dè Hagèturm nu öppè 540 m vo dè 
Dütsch-Schwyzer-Gränz èwäg, uff dè dütschè Sitè lyt dè högschte Pungt vum gsamte Randè mit , sèllèwäg sait mò sèbbèm Deil vum Randè au *Hochè Randè*. Dè Hoche Randè lyt gröschtedeils uff èm Bann vo Füètzè. Dè nördlichschte Pungt vo dè Schwyz, dè Schwarze Staa, lyt öppè 3600 m vum Hagèturm èwäg.

## Infraschtruktur

Uff d Uussichtsblattform chunnt mò übber 225 Stägèdritt. Uff dè Blattform git s Sitzglegèheitè un vyr Panoramadaflè. Übber dè Baumkronè bǜètet sich è Rundumluègi vum Schwarzwald bis zum Alpèhauptkamm.

È Bsunderheit vum Hagèturm isch d Radarkupplè vo dè Schwyzer Armee, wo d Spitzè vum Hagèturm bildè duèt. S Grundschtügg mitsamt Zuègangswäg (2300 m2) ghört dè Eidgnossèschaft.


Datei:Hagenturm3.jpg|Hagèturm
Datei:Hagenturm Plattform1.jpg|Blattform
Datei:Hagenturm Plattform2.jpg|Blattform
Datei:Hagenturm Treppe.jpg|Stägè
Datei:Hagenturm Turmspitze.jpg|D Radarkupple vum Hageturm
Datei:Hageturm Mit Grillplatz.jpg|De Hageturm mit Grillblatz


## Gschichtè

1903 hèt mò dè aalt Hagèturm baut. Mit sèllèm Turm hèt mò dè Nordzipfel vo dè Schwyz bis zum Schwarzè Staa vomessè. Er isch 14 Meter hoch gsi un us armyrtèm Bedong baut worrè. Ab 1949 hèt mò uff dè Turm nǜmmi uè chönnè. Us sèllèm Grund hèt mò s unterschte Stugg vo dè Leitèrè abbaut un im Zollamt Beggingè deponyrt.

## Weblinggs

*Webcamera uff èm Hagèturm
Minecraft

**Minecraft** isch es Sandchaschte-Computerspiil, wo vo Mojang Studios im Jahr 2009 veröffentlicht worde isch. S Spiil isch vom Markus «Notch» Persson gmacht wurde, i de Java Programmiersprach.

Nach verschidene früehne private Teschtversione isches s erschte Mal im Mai 2009 de Öffentlichkeit zuegängig gmacht worde, vors denn im November 2011 veröffentlicht worde isch. Mit de Veröffentlichung isch de Notch zruggträtte und de Jens «Jeb» Bergensten het d Entwecklig übernoh. *Minecraft* isch mittlerwiile s meischt verchauft Videospiil vo allne Ziite, mit über 300 Millione verchaufte Kopie und fascht 140 Millione aktive Spiiler im Monet im Jahr 2023. S isch uf verschideni Plattforme portiert worde.

## Lidraduur
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* Offiziälli Websitte vu Minecraft (hochdütsch)
* Minecraft Fan-Wiki (änglisch)
Schleitheimer Randenturm

Dè **Schlaatèmer Randèturm** () isch èn Uussichtsturm uff èm Schlaatèmer Schlossrandè bi Schlaatè. 

Dè Turm isch 1909 in mit Staalfachwärch baut un vom Schlaatemer Vokeersvorein uffgschtellt worrè. 
Uff d Blattform uè füürt è Wendelstägè mit 100 Stägèdritt. D Blattform lyt 20 Meter übber m Sockel. 

Dè Bau vom Turm hèt annèdubaki 7600 Frankè koschtet. Diè umfangryychi Renovation 1989 hèt Fr.&nbsp;120'000.-- koschtet, dè Uffwand isch durch Spendè deggt worrè. 

Vo dè Uussichtsblattform hèt mò è guèti Sicht uf di eint Sittè über s Chläggi zu dè Schwyyzer Voralpè un uf di ander Sittè bis witt i dè Schwarzwald iè. Bi Föhn hèt mò è guèti Fèrnsicht i d Alpè.

Dè Turm stòt uff èm Hörnli vu dè Randèburg. Sèll Hörnli isch woll wèg dè Burg mit ènèm Yschnitt abgsetzt vum Bärgkamm vum Schlaatemer Schlossrandè.


Datei:Schleitheimer Randenturm Restaurant.jpg|Reschtaurant
Datei:Schleitheimer Randenturm Treppe.jpg|Stägè
Datei:Schleitheimer Randenturm Plattform.jpg|Uussichtsblattform


## Hischtörli
Wôrènd èm Zweitè Wältchrièg isch dè Turm für Bsuècher gschperrt gsi. Er hèt dè Schwyzer Armee als Beobachtigsposchtè vo dè Flugabweertruppè diènt. Anno 1977 isch d Hüttè näbbem Turm umbaut un erwitterèt worrè. Dõdrin isch d Chuchi vum Freiluftreschtaurant, wo a dè Wuchèänd zwǜschè Früèling un Hèrbscht bediènt wörd.

## Weblinggs

* Wandertour zum Schlaatèmer Randèturm
Kirchenlehrer

D’ **Kìrchalehrer** (làtiinisch *doctores ecclesiae* ) sìnn Theolooga un Hailiga, wo-n-a sehr groossa Iifluss uff d’ Gotteslehr vu da krìschtliga Kìrcha ghàà hann. Numma-n-a pààr Litt hann daa Tìtel bikumma: sallamols —un bis hìtt ìn da Oschtkìrcha— sìnn sa schpontààn bezaichnet worra, àwwer àui dur ainiga Konziilia. Ìn dr làtiinischa Kìrìch därft numma dr Pàpscht a Pärsoon zem Kìrchalehrer üssschpraacha. Ainiga Schrìfftschtäller vu dr friahja krìschtliga Zitt (àlso bis zem 6. Joohrhundert), wo vììl ìm Beraich Theologii gmàcht hann, wara züadam àls Kìrchavattera bezaichnet. 

D’ äärschta àcht Kìrchalehrer vu dr Oscht- un dr Wäschtkìrìch wara vu baida Kìrcha-n-àls solcha bezaichent. D’ reemisch-kàthoolischa Kìrìch hàt ìn dr Geegareformàzioon dr Tìtel „Kìrchalehrer“ bschtìmmt un hàt’na àui àn schpeetera Theolooga verlììha.

## d’ vollschtandiga Lischta vu da kàthoolischa Kìrchalehrer (37 Hailiga)

## Lìteràtüür ìwwer d’ Kìrchalehrer
* Benedikt XVI.: *Kirchenlehrer der Neuzeit.* Mìt’ma Vorwort vum Daniel Eichhorn. Bonn, Lepanto Verlag 2012. ISBN 978-3-942605-04-5.
* Ferdinand Holböck: *Die 33 Kirchenlehrer*. Christiana-Verlag, Stein am Rhein 2003. ISBN 3-7171-1107-8.
* Walter Kasper (Üssg.): *Lexikon für Theologie und Kirche. Sechster Band*, Friiburg i. Br. 2006. ISBN 978-3-451-22012-8.
* 
* 
* 

## Weblìnks

## Füassnoota
Randenburg (Randen)

D **Randèburg** isch um 1175 baut worrè, wôrschinli im Uffdraag vum Dièthelm vu Chränkingè, un im 15. Johrhundert isch d Hörnleburg im Schwyzer Kanton Schaffuusè ändgültig volotterèt un zämmèkait.

## Laag
D Burg isch uff  hoch übber Schlaatè uff èm vorderschte Hörnle vum Schlaatemer Schlossrandè gschtandè, wo auf drei Sitè gäch s Loch ab gòt. Uumittelbar uff èm Sockel vo Ruinè stòt hüt dè Schlaatemer Randèturm. Dè Randè bildet d Fortsetzig vum Aargauer Daflèjura un isch glychzitig s Bindeglyd zwǜschè m Schwyzerjura un dè Schwôbischè Alb. Uff flach ligèndè Kalchblattè sin dört lycht gwellti Hochflächè entschtandè, wo mit scharf gschnittènè Obberkantè gäch gegè kaschtèförmigi Däler abryssèd. D Ränder vo dè Hochflächènè cha mò scho vo wittem sää un hèn sèllèm Bärgschtogg sin Nammè gää.

Von dè Burg exischtyrèd hüt nu je ein Burggrabbè öschtlich un weschtlich vo dè Ruinè sowiè è baar munzigi Muèrräscht.

## Hischtoriè
D Burg isch dè Stammsitz vo dè Ritterfamilliè *vo Randèburg*gsi, wo urschprünglich Minischteriali vum Kloschter Reichenau gsi sin, sèlli hèn au Bsitz z Schlaatè ghaa. Vo 1298 bis 1376 hèn d Randèburger dè Schultheiss vo Schaffuusè gschtellt. D Familliè hèt sich uffgschpaaltè i s Schultheissè un diè *Rotè vo Randèburg*, iri iiflussryychi Bosition i dè Schaffuuser Bolitik hèn sy abber èrscht 1415 volorè, wo sy als habsburgischi Vögt vo Schaffuusè abgsetzt worrè sin, dènõch sin sy voarmt wiè vill Adelsgschlechter i sèllèrè Zyt un im 15. Johrhundert uusgschtorbè. Urkundè lôn dè Schluss zuè, dass d Burg um 1400 no gschtandè un bewoont gsi isch, denn isch sy abber volõ worrè un rasch abgangè. Nõch èm Johann Jakob Rüeger sin d Randèburger vowandt gsi mit dè Burghèrrè vo dè Burgè Burg Randegg un Schloss Randegg. D Randèburger sin au uff dè Burg Tüsèdal deheim gsi.

Anno 1490 isch Schlaatè i dè Bsitz vum halbè Schlossrandè als Lehè vum Kloschter Reichenau chò. 1555 isch es dè Schlaatemer glungè, diè anderi Hälfti samt dè Ruinè vum Spital zum heiligè Geischt z Schaffuusè z kaufè.

## Literadur
* 
* Johann Jacob Schalch: *Erinnerungen aus der Geschichte der Stadt Schaffhausen.* Schaffhausen 1834, S. 70 ff., 

## Weblinggs

* Burgèwält: Randèburg

## Bilder

Zeichnung Randenburg 1820.JPG|Zeichnung vo dè Ruinè um 1820
Plan Ruine Randenburg.JPG|Plan vo dè Ruinè um 1885
Graben Ruine Randenburg.jpg|Grabbè im Oschtè vo dè Ruinè
Mauer Ruine Randenburg 03.JPG|Erhaaltèni Muèr
Weg Ruine Randenburg.JPG|Wäg zuè dè Ruinè uff èm Schlossrandè
XIngeram Codex 129f-randenburg.jpg|Wappè vo dè Ritterfamilliè
Ruine Radegg

D **Ruinè Radegg** isch öppè 1200 baut un um 1300 ummè gschliffè worrè. D Hörnliburg ghört zuè dè Pmaand Wilchingè im Schwyzer Kanton Schaffuusè. Sy lyt uff  hoch übber m Wangèdal uff èm Hörnli vum Rossbärg. S Hörnli kait uff drei Sitè gäch s Loch ab bis zum Dalboddè vum Wangèdal, wo öppè 170 m witter unnè lyt. 

## Gschichtè
I dè Johr 1923 bis 1937 isch d Ruinè Radegg erforscht worrè. Trotzdèm weiss mò wènnig übber irèn Bau un s Schliifè sowiè  übber dè Burghèrr, d Hèrrè vo Radegg. Sèllèm sy Gschlècht wörd bim Heinrich Scado 1188 zum èrschtè Mòl erwäänt. Öppè 1225 wörd èn Ritter „Rudolf nobilis dictus Schade de Radegg“ urkundlich uffgfüürt. Er söll nit nöcher uusgfüürti Bezièhigè mit èm Kloschter Rhynau pflegt haa. Im 13. Johrhundert hèt i dè Gegènd näbbèm Freyhèrr vo Radegg no è zweiti Familliè mit èm glyychè Nammè. Diè bürgerlichi Familliè Schad vo Radegg hèt sich im Spôtmittelaalter z Schaffuusè nidderglõ. Sèll macht è gsichèrti Zuèorning vo dè einzelnè Personè zuè dè Ruinè Radegg. S Freyhèrrègschlecht isch um 1333 ummè uusgschtorbè. Nõch èm Johann Jakob Rüeger sin d Randegger vowandt gsi mit dè Burghèrrè vo dè Burgè Randeck, Randèburg un èm Schloss Randegg.

D Muèrräscht, wo mò hüt no aaluègè cha, sin nit vor 1200 baut worrè. Ob dèvor a sèllèrè Stell schu èn Bau uss Holz gschtandè isch, cha mò nit uuszschlièssè, isch abber nit belait. D Burg isch vomuètlich schu kurz nõch 1300 kabutt gmacht worrè, woby unklar isch, wer sèll gmacht hèt. Voschiddèni Kalchschtaa sin uff dè Innèsitè grötet. Sèll lòt uff èn Brand schlièssè. Èn Grund für s Schliifè chönnt sy, dass d Radegger um 1270 ummè möglicherwyys vosuècht hèn, s Kloschter Rhynau vor dè Aaschprüch vo dè Vögt vo dè benõchbòrtè Hèrrè vo Kränkingè z schützè. Usserdèm sin bi Uusgrabigè Pfyylschpitzè un Armbruschtbolzè gfundè worrè.

## Literadur
* Thomas Bitterli-Waldvogel: *Schweizer Burgenführer*.
* 
* Heinrich Boxler: *Schweizer Beiträge zur Kulturgeschichte des Mittelalters*. Nr. 22, 1995, S. 111–112.
* Werner Meyer (Red.): *Burgen der Schweiz.* Band 5: *Kantone Zürich und Schaffhausen*.

## Weblinggs

* Kantonsarchäology Schaffhuusè: Ruinè Radegg
* Burgèwält: Burg Radegg
*  D Saag vom „Kätterli“ vum Otto Uehlinger uff Mundart
Siblinger Randenturm

Dè **Siblinger Randèturm** () (au Chläggibligg dauft) stòt uff èm Siblinger Randè i dè Pmaand Siblingè im Kanton Schaffuusè. Dè Uussichtsturm, wo am 8. November 2014 yygweyt worrè isch, hèt mò us Staal un Lärchèholz baut. 

Im Johr 2008 hèn d Siblinger übber dè Bau von èm neuè Turm Chläggibligg abgschtimmt, wo lut dè Blaanig im Johr 2010 het söllè sy. Dè Neubau hèt sich allerdings wèg dè Iischprõchè hyyzogè. Am 5. Juni 2013 hèt d Pmaandvosammlig vo Siblingè dè Baukredit einschtimmig gnemigt. Dè Turmneubau isch vum Ingenieur- un Architegtèteam Michael Hübscher, Patrick Birri un Raoul Müller entworfè worrè.

99 Stägèdritt füürèd zuè dè Uussichtsblattform in 19 Meter Höchi uè. Vo dè Blattform uus biètet sich è Rundumluègi übber s Chläggi, d Alpè un s Schwyzer Jura.

Näbb èm Turm ligèd diè wènnigè Übberräscht vo dè Ruinè Hartèchilch.

Für Familliè stän näbbèdraa Spillblätz, Füèrschtellè un dè Barfussparcours parat.


Datei:Siblinger Randenturm von Siblingen.JPG|Turm vo Siblingè uus gsää
Datei:Siblinger Randenturm Plattform.JPG|Blattform
Datei:Siblinger Randenturm Treppen.JPG|Stägè


## Gschichtè
Dè aalte Siblinger Randèturm isch èn Uussichtsturm in Staalfachwärchkonschtruktion, wo 1882 baut worrè isch. Dè ca. 12 Meter hoche Siblinger Randèturm isch villicht dè älteschte Staalfachwärchturm i dè Schwyz gsi. Dè Turm isch abber baufällig gsi un hèt è ganzi Zyt lang us Sicherheitsgründ nǜmmi beschtygè wörrè chönnè. Am 15. März 2014 isch dè Turm abgrissè worrè.


Bild:Siblingerrandenturm.jpg|Aalter Randèturm


  

## Weblinggs
Ruine Hartenkirch

D **Ruinè Hartèchilch** isch è mittelaalterlichi, abgangèni Felsèburg un è Wearaalaag us voschiddèni Zeitepochè. Sy stòt hoch obberhalb vum Dorf Siblingè im Schwyzer Kanton Schaffuusè.

## Laag
D Ruinè lyt uff èm Hörnli uff èm Siblinger Schlossrandè uff  hoch übber m Chläggi. Hüt stòt dört dè Siblinger Randèturm, èn Grill- un Kinderschpillblatz.

Dè Siblinger Schlossrandè isch vo Siblingè uus z Fuss in èm gächè Uffschtyg uff uusgschildèrtem Wanderwäg in öppè 1 Stundè erreichbar.
Èn uusgschildertè Faarwäg zum «Siblinger Randè» füürt vo Siblingè uus zum Parkblatz «Siblinger Randèturm». Vo dört uus chunnt mò in 10 Minutè z Fuèss zuè dè Ruinè.

## Nammè
Dè Schaffhuuser Chronischt Johann Jakob Rüeger (1548–1606) hèt d Aalaag mit èm Gschlecht vo dè *vo Hartèchilch* in Vobindig brocht. Neueri Forschigè hèn sèll abber widderlegè chönnè. S isch bis hüt nit bekannt, wer d Burg bauè lõ hèt. Dè Nammè Ruinè Hartèchilch hèt sich trotzdèm ghaaltè, obwoll s Amt für Denkmòlpfleeg un Archäology vum Kanton Schaffuusè d Bezeichnig nit bruucht hèt; s Amt dauft d Aalaag è **Bronzezytlichi Höèsidlig un mittelaalterlichi Burg uff èm Siblinger Schlossrandè**. Well d Ruinè abgangè un nümmi z erkennè isch, wörd sy au uff dè Schwyzer Landeschartè nit als Ruinè vozeichnèt.

## Literadur
* Daniel Grütter: *Burgruinen im Kanton Schaffhausen.* In: *Mittelalter. Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins.* Jg.&nbsp;19, Nr.&nbsp;2, 2014, , S.&nbsp;77–86, dõ S.&nbsp;80, .
* Amt für Denkmòlpfleeg un Archäology Kanton Schaffhuusè: Infodaflè 1
* Amt für Denkmalpfleeg un Archäology Kanton Schaffhuusè: Infodaflè 2

## Weblinggs
* Amt für Denkmòlpfleeg un Archäology Kanton Schaffuusè: Siblingè Schlossrandè - Bronzezytlichi Höèsidlig un mittelaalterlichi Burg
Beringer Randenturm

Dè **Beringer Randèturm** () isch èn Uussichtsturm, wo 1998 baut worrè isch, us Staalfachwärch. Dè Turm lyt obberhalb vo Beringè uff èm Randè im Kanton Schaffuusè. Er isch 26 Meter hoch un bǜètet èn wittè Bligg uff dè Chläggi un d Alpè.

Uff d Uussichtsblattform chunnt mò übber 137 Stägèdritt un sechs Zwǜschèpodescht. Uff sèbbèrè Blattform git s zwei Sitzbänk un vyr Panoramadaflè.

Näbb èm Turm git s no è Reschtaurant un èn Spillblatz.

## Gschichtè
Vor dem Bau vo sèllèm neuè Turm isch a dè glychè Stell èn 18 Meter hochè Turm gschtandè, wo 1884 baut worrè isch.


Beringer Randenturm3.JPG|Dè Turm vu Beringè uus aagluègèt
Beringer Randenturm Treppen.jpg|Stägè
Beringer Randenturm Plattform.jpg|Blattform
Beringer Randenturm Restaurant.jpg|Reschtaurant


  

## Weblinggs
Der Liberalismus ist Sünde

**Der Liberalismus ist Sünde** (Originààltìtel uff Schpàànisch *El liberalismo es pecado*) ìsch a Essay vum schpàànischa reemisch-kàthoolischa Priaschter Félix Sardá y Salvany, wo ànna 1884 veräffentligt worra-n-ìsch.

## S’ Büach
S’ Büach hann vììla Kàthoolika vu dara Zitt glaasa. Fìrs Büach schriiwa hàt sìch dr Àuitoor dur d’ Warker vum Gabino Tejado loo biiflussa, bsunderscht *El catolicismo liberal* (1875) — dia Biacher sìnn ìn dr tràdizionàlìschta Zittschrìft *El Siglo Futuro* gedruckt worra gsìì.

Ìm Büach hàt dr Sardá y Salvany dr Liberàlìschmus verurtailt, dänn’r säjg a Sìnda geega s’ krìschtliga Glàuiwa. Ar vertaidigt domìt d’ Mainung vu da schpàànischa Tràdizionàlìschta un vu dr „näikàthoolischa Beweegung“ vum 19. Joohrhundert — àlso grààd noh da „revoluzionäära säcks Joohra“ un àm Ààfàng vu dr Wììderharschtällung vum schpàànischa Keenigraich. Fìr siina Lehr bewiisa hàt dr Salvany d’ Rundbriafa *Mirari vos* vum Pàpscht Gregor XVI. (1832) un vum *Syllabus errorum* vum Pius IX. (1864) zitiart.

Geega d’ Mainung vum Salvany hàt dr Celestino de Pazos s’ Büach *Proceso del integrismo* („Prozass vum Integralismus“) gschrììwa, wo ànna 1885 z’ Madrid veräffentligt worra-n-ìsch. Dàs hàt züa’n’ra haftiga Debàtta zwìscha da baida Àuitoora un ìhra Ààhanger gfiahrt. D’ Indexkongregàzioon ìsch ìn d’ Debàtta-n-iigrìffa un hàt dr Sardá i Salvany fìr sii Büach gràtuliart. Baida Biacher sìnn àwwer waaga-n-ìhra Reedaschtiil kritisiart worra.

## Ufflaag uff Schpàànisch
* 
* 
* 

## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks

* Àlla Ufflaag uff Schpàànisch bii dr Schpàànischa Nàzionààlbibliothek (schpàànisch)
* Àlla diitscha-n-Ìwwersätzunga vum Büach biim OCLC (hoochdiitsch)

## Nohwiisa
Schloss Beringen

S **Beringer Schloss** stòt im Ortszèntrum vo Beringè im Schwyzer Kanton Schaffuusè. Wèg mengè Umbautè isch es Schloss hüt nümmi als Hèrrschaftssitz z erkennè.

## Gschichtè
Um 1000 ummè hèn d Grõfè vo Tengè, annèdubaki Bsitzer vum Dorf Beringè, für irèn Vogt èn 25 Meter hochè Turm mit Wassergrabbè bauè lõ. Im Lauf vo dè Zyt isch dè Turm i dè Bsitz vo dè Vögt übbergangè, diè Edlè Hünè vo Beringè, un isch dènnè iri Stammburg worrè. Wòrschinlich hèn d Hünè vo Beringè iri Stammburg im Lauf vum 12. Johrhundert uffgää, well klar worrè isch, dass diè bolitischi Zuèkumpft dè Stadt Schaffuusè ghört. Sy sin Stadtbürger vo Schaffuusè worrè, hèn dè Obberschicht aaghört un meemòls dè Schultheiss gschtellt. D woolhabèndi Familliè isch 1413 mit *Johann I. Hün von Beringen* uusgschtorbè un sini beidè Döchter hèn i d Familliè Im Thurn iighǜrõtet.

Anno 1394 hèt dè Peter Löw dè Turm an èn Buèr vomacht un s Schloss isch nǜmmi als Feudalsitz bruucht worrè. Öppè 1450 isch es nõch èm Brand zruggbaut un dè Palas neu baut worrè. Im Johr 1624 isch d Zehntèschüèr baut worrè, anno 1800 isch èn Gwölbechäller mit Sodbrunnè sowiè è Trottè baut worrè. Dè Komplèx isch im 20. Johrhundert fascht komplètt zämmèkait un abgrissè worrè, abber 1984 hèt diè brivati „Stiftung Schloss“ d Ligèschaft kauft. 1989 isch dört dinnè s Ortsmuseum uffgmacht worrè.

## Literadur
* Kurt Bänteli: *Die Baugeschichte von Schloss Beringen*, i dè: Schaffhauser Beiträge zur Geschichte, 65 (1988), S. 31–49.
* Karl Schib: *Die Hünen von Beringen und ihre Stammburg,* i dè: Schaffhauser Beiträge zur vaterländischen Geschichte, 17 (1940), S. 39–61.

## Weblinggs
* Websitè vum Ortsmuseum
* Burgèwält: Schloss Beringè
*
Schloss Neunkirch

S **Schloss Nüüchilch** stòt z Nüüchilch im Schwyzer Kanton Schaffuusè. Dè Bau wörd au „Obberhof“ dauft.

Zèrscht isch es Sitz vo dè Vögt vum Bischof vo Konschdanz un aaschlièssend vo dè Stadt Schaffuusè gsi. Dorturm un Feschtigsmuèr vum Schloss stammèd no us èm Mittelaalter, wôrènd diè übbrigè Bautè us èm 16. Johrhundert stammèd. È Holzdeggi mit Flachschnitzereiè us èm Johr 1555, wo anno 1888 im Nordflügel uusbaut worrè isch, isch hüt im Landesmuseum Züri uusgschtellt.

Im Schloss isch hützdaag s Ortsmuseum vo Nüüchilch dihai.

## Weblinggs
* Burgèwält: Obberhof (Schloss Nüüchilch)
* 

## Bilder

Neunkirch_loka_muzeo_239.JPG|Dorturm vum Schloss Nüüchilch
Neunkirch loka muzeo 243.JPG|Hof vum Schloss Nüüchilch
Neunkirch loka muzeo 242.JPG|Hof vum Schloss Nüüchilch
Neunkirch informtabulo de la loka muzeo 248.JPG|Hyywyysdaflè für s Ortsmuseum
Encyclopædia Universalis

D’ **Encyclopædia Universalis** (làtiinisch ; frànzeesch ) ìsch a àllsittig Läxikon uff Frànzeesch, wo vum Verlààg Société d’édition Encyclopædia Universalis S.A. veräffentligt wìrd. Sa ìsch ànna 1966 vum Club français du livre un vu dr Encyclopædia Britannica Inc. grìnda worra. S’ Läxikon wìrd vun äbba 7.000 Àuitoora gschrììwa un zeehlt dàdoo äbba 30.000 Àrtìkel ìn 28 Bander, mìt äbba 32.000 Sitta. D’ Üssgaawer lüaga d’ Encyclopædia Universalis ìn dr Tràdizioon vum enzüklopäädischa Schàffa vum Denis Diderot un vum Jean-Baptiste le Rond d’Alembert àà.

Mìt’m Projakt hàt dr Claude Grégory ànna 1964 ààgfànga. D’ äärschta-n-Üssgààb ìsch vu 1968 bis 1975 ìn 20 Band ärschììna, un ànna 1980 un 1985 sìnn zwai wittera Bander ärschììna. Zwai wittera Üssgaab sìnn ìn da 1980er Joohra veräffentligt worra: d’ Zwaita vu 1984 un 1985 mìt’m Umfàng vu 22 Bander un ema Ärgänzgungsbànd (1990), so wia d’ Drìtta vu 1988 bis 1989 ìn 24 Bander un ema Ärgänzungsbànd (1996). Ìm drìtta-n-Üssgààb ìsch zem äärschta Mol dräi Indexbander gsìì. Ànna 1995 ìsch a viarta-n-Üssgààb ärschììna mìt 28 Bander — viar d’rvuu sìnn Indexbander— un zwai Ärgänzungsbander ìm Joohr 1999. D’ fìmfta-n-Üssgaab ìsch ànna 2002 veräffentligt worra mìt 28 Bander, drunter viar Indexbander. Dia fìmfta-n-Üssgààb ìsch ànna 2006 nochamol gedruckt worra. Üsserdam sìnn Multimedia-Üssgaab uff DVD so wia-n-a Üssgaab fìr Kìnder un Jìnglìnga mìt 10 Bander, wo *Universalis Junior* haisst.

Àm Andsjoohr 2014 ìsch d’ Gsällschàft Encyclopædia Universalis S.A. ìn a Verfààhra fìr Zààhlungsunfähigkait gsìì.

## Lìteràtüür
*

## Weblìnks

* d’ offiziälla Websitta vun Encyclopædia Universalis (frànzeesch)
* d’ offiziälla Websitta vum Verlààg Encyclopædia Universalis (frànzeesch)
Ruine Neuburg (Neuhausen am Rheinfall)

Mit dè **Ruinè Neuburg** sin d Übberräscht von èrè Höèburg im Kanton Schaffuusè, wo im 10. odder 11. Johrhundert baut worrè isch. D Ruinè stòt z Neuhuusè am Rhyfall öppè 300 Meter südweschtlich vum Schlössli Wörth uff èm Ottersbüèl. D Ruinè wörd au als „Räuberschlössli“ benamst.

Hüt sièt mò nu no diè dickè Grundmuèrè vo dè trapezförmigè Chèrnburg sowiè zwei Gräbbè mit Zwischèwall. Näbbè m Schlössli Wörth un èm Schloss Laufè isch d Neuburg dié dritt un am wènnigschtè bekannti Burg am Rhyfall.

Bim Konservyrigsarbetè, wo mò 1935 durrègfüürt hèt, sin èn Huufè Brandschpurè gfundè worrè. Ob sèllè Brand s Ändi vo dè urkundlich nit erwäänte Burg besiglèt hèt, isch immer no nit klar.

## Literadur

* Thomas Bitterli-Waldvogel: *Schweizer Burgenführer.* Reinhardt, Basel 2002, ISBN 978-3724508656.
* Reinhard Frauenfelder: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Schaffhausen*, Band 3. Birkhüüser, Basel 1960, .

## Weblinggs
* Burgèwält: Neuburg (Ottersbüèl)
Schlösschen Wörth

S **Schlössli Wörth** isch è Burg, wo im 12. Johrhundert baut worrè. S Schlössli Wörth lyt uff èrè chlynè Rhyinslè am Unterbeggi vum Rhyfall bi Neuhuusè im Kanton Schaffuusè, Schwyz stòt. S Schlössli wörd hüte als Tourischtèzèntrum am Rhyfall, u.&nbsp;a. mit ènèm Reschtaurant, bruucht.

## Literadur
* Burgèsitè Schwyz

## Weblinggs

* Offizièlli Sitè vum Schloss Wörth
* Burgèwält: Schloss Wörth
* Offizièlli Sitè vum Rhyfall
Bibermühle SH

D ** Bibermülli ** isch èn Wyyler i dè Gmaand Ramsé im Kanton Schaffuusè i dè Schwyz. Dört git s au s glychnammigi (au als Bibèrèhofguèt bezeichnèti) Landguèt, wo i dè Renaissance wiè-nè Schloss baut worrè isch un a dè Mündig vu dè Biber i dè Hochrhy lyt. 

## Gschichtè
Dè 1528 bauti Hof isch als Landguèt mit dè Mülli, wo vomuètlich ältèr isch, anno 1538 vo dè Hèrrè vo Chlingèbärg a d Stadt Staa am Rhy vokauft worrè. 1875 isch es us èm städtischè Bsitz a Brivati vokauft worrè un isch hüt Eigètum vo zwei Familliè.

## Ligèschaft

S spôtgotische Haupthuus drait übber m Hauptbortaal d Johreszaal 1529. Dè Bau lyt mit sinèrè Längsachsè barallel zum Hochrhy. S Ärdgschoss un s ärschte Stoggwärch sin us Muèrwärch, woby i dè Eggè chräftigi, zum Deil buckligi Sandschtaiquader ygsetzt sin. S zweiti Obbergschoss bschtòt gröschtèdeils us Fachwärch. Dõ findet sich in èm Zwǜschèfäld zwei Stainer Wappèschild mit èm Rychsadler drübber. Sèlli Mòlerei wörd im 16. Johrhundert zuègschribbè. Diè weschtlichi Sitè hèt èn Stägègybbel, d Oschtsitè vum Satteldach isch lycht abgwalmt.

Nördlich vum Haupthuus stòt ein vo zwei Ställ un Schüèrè, wo 1677 baut worrè sy muè. Sèllè Schluss lòt d Inschrift uff èrè Sandschtaidaflè zuè. Dè öschtlichi Stägègybbel isch nõch èm Brand vo 1920 nit widder uffbaut worrè.

D Mülli stòt weschtlich vum Haupthuus un hèt è Satteldach mit beidsitigèm Stägègybbel.

Südlich vo dè Mülli isch i dè zweitè Hälfti vum 18. Johrhundert è Mansardèhuus aabaut worrè.

Bim Bau vo dè *Sulzerschè Villa* im Johr 1918, wo dirèkt am Hochrhy lyt, isch s Mansardèhuus stò blibbè, un diè neu bautè Deile vo dè Villa sin stilistisch un formal sèbbèm abber aabasst, asè hèt mò unter andrèm d Dachform nõchgmacht. Sit 1993 bschtòt dõ s Antiquariat Bibermülli, gründèt vum Heribert Tenschert.

Deile vum Ensemble stôn unter Denkmòlschutz.

## Literadur
* Reinhard Frauenfelder: *Die Kunstdenkmäler des Kanton Schaffhausen.* Band 2: *Der Bezirk Stein am Rhein* (=&nbsp;*Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 39). Birkhüser, Basel 1958, ISBN 978-3-906131-33-7, S. 349–352

## Einzelnõchwyys


## Weblinggs
The Canadian Encyclopedia

D’ **Canadian Encyclopedia** (anglisch ), uff Frànzeesch **Encyclopédie canadienne** , ìsch a Nàzionààlläxikon zem Theema Kànàdà. Sa zeehlt äbba 19.500 Àrtìkel uff Anglisch und Frànzeesch — jeeder Àrtìkel kààt maa ìn baida Schproocha laasa, ìm Nätz odd’r ìn gedruckta Form.

Ìm Läxikon sìnn Àrtìkel ìwwer zààhlriicha Beraicha, wia zem Biischpììl Gschìcht, Kültüür, Ärraignissa, Persoona, Orta, Politik, Kunscht, Üriiwoohner, Schport un Wìssaschàft.

Bis 2013 sìnn ìwwer 700.000 gedruckta Bander vu dr *Canadian Encylopedia* verkàuift worra. Uff d’ Websitta kumma jeedsjohr ìwwer 6 Millioona Litt.

## Weblìnks

* ''The Canadian Encyclopedia'' (anglisch)
* ''L’encyclopédie canadienne'' (frànzeesch)
* James H. Marsh: , 2005

## Ainzelnoohwiisa
Schloss Laufen

S **Schloss Laufè** isch è Schloss i dè Gmaand Laufè-Uuwisè im Ussèamt vum Bezirk Andelfingè im Zürcher Wyyland im Nordè vum Kanton Züri i dè Schwyz.

## Laag

S Schloss lyt am linkè Ufer vum Hochrhy zwǜschem Untersee un èm Basler Rhyknǜǜ uff èm gächè Flüè übber m Rhyfall un bǜètet èn exquisitè Uusbligg übber dè größschte Lauffè am Hochrhy. Vom Schloss uus füürt èn Fuèsswäg zum Känzeli, wo dè Bsuècher schu fascht sin Zinkè i d Gischt vum Rhyfall innèhebbè cha. Dirèkt unter m Schloss obberhalb vum Rhyfall-Unterbeggi lyt d Halteschtell *Laufen am Rheinfall* a dè Rhyfallbaan, è rein touristischi Baanstation vo dè SBB, wo d S12 un d S33 vo Winti odder vo Schaffuusè haaltè düèn.

## Gschichtè

Diè ärschti urkundlichi Erwäänig vum Schloss Laufè datyrt us èm Johr 858 n. Chr. S Schloss isch dè Stammsitz vom Freihèrr vo Laufè gsi. Im Schlosshèrr odder sim Vogt isch d Vogtei oblègè übber diè benõchbòrtè Gmaandè, wôrènd d Grundhèrrschaft im Bischof vo Konschdanz ghört hèt. Im Johr 1544 hèt d Stadt Züri s Schloss erworbè. Unter dè Zürcher Hèrrschaft sin i dè Johr 1544 bis 1547 grösseri baulichi Voänderigè vorgnõ worrè. Wôrènd dè Helvetik hèt d Feudalhèrrschaft mit èm Iimarsch vo dè Franzosè 1798 è rasches Änd gnõ. Vo 1799 bis 1804 hèt dè Johann Heinrich Bleuler der Ältere dõ è Mòler-Atelié ghaa. Sin Soon Louis Bleuler hèt 1830 znägscht als Pächter un 1845 als Bsitzer diè *Bleuler Mòlschuèl* uffgmacht. Im Johr 1941 isch s Schloss Laufè im Bsitz vum Kanton Züri chò. Hüt lyt im Schloss è Reschtaurant un bis im Oktober 2019 hèt s è Jugendherbärg dört dinnè gää.

## Weblinggs

* Websitè vum Reschtaurant Schloss Laufè
* Burgèwält: Burg Laufè
* „Rund um den Rheinfall“
Guido Baumann

Dr **Guido Baumann** (* 15. Jänner 1926 z Romanshorn; † 23. Dezämber 1992 z Minche) isch e Schwyzer Schurnalischt gsii.

## Lääbe
Dr Guido Baumann het Germanischtik, Anglischtik un Theaterwisseschaft studiert. Anne 1958 het er as Quizmaster mit dr Sändig *Hart auf Hart* debütiert, wu aber erfolgloos bliiben isch. Vu 1957 bis 1962 het er bim WDR un vu 1962 bis 1964 bim BR gschafft. Im Joor 1969 het er d Laitig vu dr Unterhaltigsabdailig bi Radio Züri in dr SRG ibernuu. 1973 isch er zum Unterhaltigsschef vum dytschsproochige Schwyzer Fäärnsee ufgstiige.

Sy greeschti Popularitet het dr Guido Baumann iiberchuu as «Rootfugs» im Rootspiil *Was bin ich?*, wun er vyylmool schon o weenig Antwoorte vum Gascht däm sy Beruef groote ghaa het. S gsamt Rootteam het 1967 di „Goldene Kamera“ iiberchuu. Noch em Dood vum Moderaater Robert Lembke het dr Baumann versuecht, s Kunzäpt unter em Titel *Heiter weiter* bi SAT 1 wyterzfiere, des isch aber misslunge.

Erfolgryych isch er as Fäärnseemoderaater mit em Quiz *Sag die Wahrheit* in dr 1960er un 1970er Joor gsii, un au as Autoor un Mitbroduzänt vu dr as Samschtigoobe-Unterhaltigssändig *Wünsch Dir was*, wu dr Dietmar Schönherr un syni Frau Vivi Bach bresäntiert ghaa hän un wu aafangs 1970er Joor z Dytschland, z Eeschtryych un in dr Schwyz zaigt wooren isch.

Dr Baumann isch dreimool ghyroote gsii. Är isch anne 1992 im Alter vu 66 Joor an Lääberchräbs gstoorbe.

## Filmografy
**As Autoor:**
* 1961: *Napoleon für drei Tage*
* 1965: *Evergreens: Melodien, die ewig jung bleiben*
* 1965: *Bekannte Namen im Examen*
* 1968: *Professor Columbus*

**As Daarsteller: **
* 1966: *Sperrbezirk* (Film)
* 1966: *Eine kleine Harmonielehre*
* 1969: *Ich bin ein Elefant, Madame*
* 1971: *Professor Sound und die Pille - Die unwahrscheinliche Geschichte einer Erfindung*
* 1971: *Glückspilze*
* 1976: *Klimbim*; Folg 18 (Comedy-Fäärnsehseerie)
* 1979: *Traumschiff nach Casablanca*
* 1983: *Die wilden Fünfziger*
* 1984: *Blaubart*

## Weblink
* 
*
Katharina von Arx

D **Edith Katharina Drilhon-von Arx** (* 5. April 1928 z Nidergösge; † 25. Oktoober 2013 z Romainmôtier) isch e Schwyzer Schriftstelleri un Schurnalischti gsii. 

## Lääbe
D von Arx isch z Nidergösge as Doochter vun eme Filzfabrikant uf d Wält chuu, anne 1933 isch iri Familie mit ere uf Züri zooge, wu si derno ufgwagse isch. Im Joor 1947 het si z Züri d Handelsschuel abgschlosse. Vu 1952 bis 1953 het si z Wien Chunscht studiert, het aber bal e Wältrais aagfange, wu si unter anderem dur Indie, Hongkong, Japan un d USA chuu isch un wu in iirem Buech *Nehmt mich bitte mit! Eine Weltreise per Anhalter* driiber briichtet het. D von Arx isch ghyroote gsii mit em Schurnalischt un Fotograaf Freddy Drilhon un het mit iim de Doochter ghaa, wu anne 1958 uf d Wält chuu isch. Im Joor 1959 het d Familie s Priorehuus vum Chlooschter Romainmôtier im Waadtland gchauft, wu si in lange Joor reschtauriert hän un wu d von Arx bis zue irem Dood gläbt ghaa het. Dr Nooloss vum Baar isch syter anne 2019 im *Archiv zur Geschichte der schweizerischen Frauenbewegung* vu dr Gosteli-Stiftig z Worblaufe.

## Uuszaichnige
D von Arx het 1975 dr Kultuurbryys vum Kanton Soledurn un 1976 dr Feerderbryys Oute iiberchuu. Derzue het si verschiideni Wäärchbyydreeg vu Stiftige, vum Bund un Kanteen iiberchuu.

## Schrifte
* *Nehmt mich bitte mit! Eine Weltreise per Anhalter*. 1956
* *Nichts hat mich die Welt gekostet*. Juugedbuech. 1957
* *Inselabenteuer. Streifzüge durch die Inselwelt Australiens*. Juugedbuech. 1960
* *Meine Inselabenteuer.* 1961
* *Mein Luftschloss auf Erden*. Biograafische Romaan. 1975
* *Mein Luftschloss auf Erden*. Erwytewreti Neiuusgaab. 1981
* *Mein Tagebuch zum „Luftschloss auf Erden“" Uusziig. 1982
* *Mein Luftschloss in Wolken: Die Fortsetzung von „Mein Luftschloss auf Erden“*. . 1988
* *Ich bin gern schuld an meinem Glück: Satiren und Geschichten.* 1977
* *Engel aus der Schreibmaschine.* 1979
* *Als er noch da war.* Roman. 1983

== Dokufiktion ==
* Wilfried Meichtry: *Bis ans Ende der Träume.* 2018.

== Literatur ==
* Wilfried Meichtry: *Die Welt ist verkehrt – nicht wir. Katharina von Arx und Freddy Drilhon*. Nagel und Kimche, Zürich, 2015.
* Hannes Vollmuth: *Geschichte des Reisens: Liebesnächte auf Tonga.'' Süddeutsche, 12. Oktober 2015

## Weblink

## Fueßnote
Goschehobel

Mit **Goschehobel** cha des gmaint syy:
* s Musikinschtrumänt Mundharmonika
* e alemannischi Folkrock-Musikgruppe, lueg Goschehobel (Band)
Ingrid Ruesch

D **Ingrid E. Ruesch** (* 2000) isch e dytschi Dichteri un Chinschtleri.

## Lääbe
D Familie vu dr Ruesch isch vu Bugginge, iri Schweschter isch di alemannnisch Dialäktdichteri Kathrin Ruesch.

Noch em Realschuelabschluss het d Ingrid Ruesch bi me Bstatter gschafft. Si het e Uusbildig zur Hebamm aagfange un d Fachhochschuelryfi gmacht. Vu Septämber 2022 bis Juli 2023 het d Ruesch an dr freie Schuel fir chinschtlerisch Gstalte Molerei, Bildhauerei un Chunschtpedagogik studiert. Syt Mai 2023 macht si ne Uusbildig zur Schrybpedagogi am Inschtitut fir Kreativ Schrybe z Fryburg. Si wohnt z Fryburg.

D Ruesch schrybt uf Dytsch un uf Alemannisch un dritt mit ire Täxt bi verschidene Veraastaltige uf. Iber si sälber schrybt si:

Bim Gerhard-Jung-Wettbewärb 2022 het si in dr Kategory Lyrik mit em Gedicht *nomol* en zweete Bryys gwunne. Im nämlige Joor het si im Oktober dr eerscht Poetry Slam uf Alemannisch gwunne. Dr Matthias Zeller schrybt iber iri Täxt bim Poetry Slam:

## Schrifte
* *nomol.* In: Alemannisch dunkt üs guet, Heft 2/2022, S. 71 (Online)

## Uuszaichnige
* Gerhard-Jung-Wettbewerb für junge Mundart vu dr Stadt Zäll im Wiisedaal im Mai 2022:  2. Bryys in dr Sparte „Lyrik“
* 1. Blatz bim 1. Poetry Slam uf Alemannisch am 29. Oktober 2022

## Literatur
* Heidi Zöllner: *Jungi Mundart prämiert.* In: Alemannisch dunkt üs guet, Heft 2/2022, S. 66–67 (Online)

## Weblink
* Websyte vu dr Ingrid Ruesch
* Hans-Jürgen Hege: Schüler halten den Dialekt lebendig, Markgräfler Tagblatt, 22. Mai 2022
* Edgar Steinfelder: Alemannische Prosa aus dem Leben beim Zeller Gerhard-Jung-Wettbewerb, Badische Zeitung, 22. Mai 2022
* Karin Steinebrunner: Poetry-Slam auf Alemannisch in Bernau, Badische Zeitung, 30. Oktober 2022
* Karin Steinebrunner: Ingrid Ruesch aus Freiburg siegt beim ersten alemannischen Poetry Slam in Bernau, Badische Zeitung, 30. Oktober 2022
* Matthias Zeller: Erster Poetry Slam auf Alemannisch begeistert, SWR, 30. Oktober 2022
* Wie d’Schnure gwachse isch! So war’s beim ersten Poetry Slam auf Alemannisch in Bernau, Badische Zeitung, 31. Oktober 2022
Mattea Meyer

D **Mattea Julia Meyer** (uf d Wält cho am 9. Novämber 1987 in Basel) isch e Schwiizer Politikerin vo dr Sozialdemokratische Partei (SP), es Mitglied vom Nazionalroot sit em  2015 und d Ko-Presidäntin vo dr SP sit ane 2020.

## Früeche Wärdegang und Usbildig
D' Mattea Meyer isch in Basel uf d Wält cho, aber ufgwachse isch si in Winterthur im Kanton Züri. Zwüsche 2007 und 2015 het sie an dr Universität vo Züri Gschicht, Geografie und Politikwüsseschaffte studiert. Im 2015 het si mit eme Master in Humaner und Wirtschaftlicher Geografie ihre Studie abgschlosse.  Während ihrer Studiezyt, het si au es Semester an dr Universität vo Aix-Marseille kha, wo sie au an Studenteprotescht teilgnoh het.

## Politische Wärdegang
D Mattea Meyer isch zwüsche 2009 und 2013 d Vize-Presidäntin vo de Jungsozialischt*Inne (JUSO) gsi. Vom 2010 bis im 2011 isch si im Grosse Gmeindsroot vo Winterthur gsi. Vo 2011 bis im 2015 het si für d SP denn im Kantonsroot vo Züri politisiert. Im 2015 isch si widr in dr Kantonsroot gwählt worde, aber scho im April vom gliiche Joor isch si vo dr SP als e Kandidatin für dr Nazionalroot ufgstelt worde. Sit em Novämber 2015, politisiert si für d SP im Nazionalroot. D Mattea Meyer isch in de Wahle vo 2019 und 2023 jewiils in dr Nazionalroot wiedergwählt worde.

In ihrer erschte Legislatur het sie in dr Finanzkommision iisitz gno und bis ins 2017 s Vizepresidium vo dr Immunitätskommision übernoh. Im 2017 isch d Mattea Meyer denn d Presidäntin vo dr Immunitätskommision worde. In ihrer zwäite Legislatur, het si in dr Kommision für soziali Sicherheit und Gsundheit iisitz gno, und isch au in dr Immunitätskommision bliibe, wenn au nümmi als Presidäntin. Im Dezämber 2019 het d Mattea Meyer aakündigt, dass si sich zämme mit em Cédric Wermuth e Kandidatur für es Ko-Präsidium vo dr SP ka vorstelle. D Jacqueline Badran, e bekannti SP Politikerin vo Züri, het si unterstützt und zugseit dass sie nur denn würdi s Vizepräsidium vo dr SP übernäh, falls die beide au gwählt wärde. D Mattea Meyer und dr Cerdic Wermuth sind denn am 17 Oktober 2020 ins Ko-Präsidium gewählt worde.

### Politischi Standpünkt
D Mattea Meyer isch e linki Politikerin und isch dr Aasicht dass ihri Partei die Linke Wärt im Vergliich zu andere Europäische Sozialdemokratische Parteie besser verträtte tuet. Si setzt sich stark für d Asylbewärber und Sans Papiers ii, isch im 2018 au d Presidäntin vom Schwizerische Arbeiterhilfwärk (SAH) worde, wo sich um die brueflichi Integration vo Asylbewärber duet kümmere. Das Amt het si im 2020 denn an d Tessiner SP Ständeröötin Marina Carobbio witergäh. Si isch dr Aasicht dass d'Menscherächt für alli zelle und nit nur für die miteme Schwizer Pass und dass Länder wo Waffe in Kriegsgebiet düen exportiere, au d'Tüüre für Asylbewärber sölle offe bhalte. 

## Persönlich
D Mattea Meyer isch inere Partnerschaft mit em SP Politiker Patrick Kistler, und het zwei Chinder. Ihri Bürgergort sind Opfikon und Villmergen.

## Fuessnote