open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vogesen

D **Vogese** ( *les Vosges*,  au *Wasgenwald*,  *Vosegus Mons*) sin e Gebiri, grad wie de Schwàrzwald, awer uff de andere Sit vom Rhin, z Frànkrich. Se g‘heere züe de Regione Elsass, Lothringe (frz.: Lorraine) un Freigrafschàft (frz.: Franche Comté).
De heechscht Beri ésch de Gross Belche mét .

M´r teilt de Vogese – geologisch – uff en zwei Teili:
De Norde, vum Pfälzer Wàld um de Zawerer Bucht bis züem Brischtàl isch z´meischt üss Buntsàndstein (frz.: grés rose), de Siade, üss Granit – b´sundersch én d´Hochvogese. De Beri én d´Nordvogese han meischtens tàfelàrtigi Forme. De Nordvogese sin én d´Iszit nit vill vun de Gletscher àbg´schliffe wore, so ésch de Buntsandsteinschicht druff gebliwe. En de Südvogese han de Beri de charakteristischi Form vun Rundkuppe (frz.:"Ballons des Vosges"), wie m´r durich Erosion und V´rgletscherung erkläre kann.
Entstànde sin de zwei Gebiri bim große Owerrhin-Grawebruech, bi dem sich e Tàl zwésche de Hochplateaus gebild´t het, wo noochher de Rhin, wo bis do durich de Burgundisch Pfort noch´m Rhonetàl un én´s Mittelmeer àbg´flosse ésch, genumme un widdersch üssgegrawe het. De Erosion durich´s Wass´r, wo de Beri züem Grawe nàbg´flosse ésch, het mét d´r Zit de pittoreski, un steili Gebirislàndschaft g´schaffe, wo m´r hit vum Owerrhintàl sehn kann.

De Nordvogese han am Donon (1009 m) ihr´r heechscht Punkt. D´r Beri ésch öi Treffpunkt vun drei Départements: Bas-Rhin, Moselle un Meurthe-et-Moselle. So ésch ém Süde de Elsasser Belche (frz.: Ballon d'Alsace) selbsch de Treffpunkt vun drei Regione: Haut Rhin (Elsass), Vosges (Lorraine), Territoire de Belfort un Haute-Saône (Franche Comté). Nit wit vun-nem ésch de Quell vun de Mosel.
D´r Elsasser Belche g´heert mét siner Heehe vun 1247 m züem Teil vun de Südvogese wo àlli heechschti Erhebunge vum Gebiri bisamme sin: d´Hochvogese. Ànderi Gipfel do sin de Markstein (1265 m) un de Klei Belche od´r Kahla Wase (frz. Petit Ballon) mét 1267 m. E b´sundersch spektakuläri, fascht alpini Üssicht biet d´r Hohneck mét 1362, m mét sinem Doppelmassiv un d´r Schlucht vum "Schlucht-Pass" (frz.: Col de la Schlucht).

S gibt öi zwei Natürparke em Gebiri: de "Parc naturel régional des Ballons des Vosges" un de "Parc naturel régional des Vosges du Nord".

De mittleri (nördlichi Süd-) Vogese han ihri Kulminationspunkt uff´m Champs du Feu (urspringli wohrschins "welsch": "Champs du veh" = Vieh-Fald = Beriskritt, Hochweid, Chaumes).
Beri, wo vun d´r elsasser Ebeni, vum Rhintàl noch b´sundersch uffalle sin (v.N.n.S.): de Schneeberi, s Odilieberi- (frz.: Mont St. Odile) -Maennelstein-Massiv, d´r Ungersberi un de Taennchel.

Gràd Maennelstein un Taennchel wiese mét ihri Heidemüre (frz.: mur payen) uff´s mystischi Element vum Gebiri wo bis in keltischi un Völlikerwànderungszitte z´rickgeht. Öi d´r àlt ditsch Nàmme Wasgenwald, wo sich aww´r zeerscht numme f´r de Sàndsteinberi gànz ém Norde un ém Süde vum Pfälzer Wàld gilt, esch v´rbunde mét de Nibelunge-Helde um de Burgunder-Künni Gunther, wo do noch de Sage z´r Jagd gange sin.

## Lueg au
* Vosegus (Personifikàtion vun d Vogese)

## Weblink
Alfred Nobel

Dr **Alfred ''Bernhard'' Nobel** (* 21. Oktober 1833 in Schtokholm; † 10. Dezember 1896 in San Remo) isch an Chemiker und Erfinder gsi. Bis zu sim Tod hot`er it wäniger as 355 Patente erroicht.

1837 isch dr Nobel no Sankt Petersburg, wo sin Vadter Immanuel Nobel mit Hilf vo dr russische Regiirung a paar Hüttewerk gründet hot. 1859 isch er mit sim Vadter no Schtokholm zruck`gheert. Det hot er Chemie schtudiert, und sit 1862 versuecht s Nitroglyzerin als Schprengschtoff in d Technik iizführe. 1864 isch em denn si Labor in d Luft gflooge und dr Nobel hot doruf versuecht d Handhabbarkeit vum Schprengschtoff bi gliichbliibender Schprengkraft z verbessre. 1867 isch em des dur d Erfindung vum Dynamit glunge.

Dr Nobel isch dr Stifter vum no ihm gnännte Nobelpriis.

## Weblink
* Hintergründ, weele it im Gschichtsbuech schtond
* Kritik a Nobels Erfindung
* Webpräsenz vo dr Nobel-Stiftung
* Biografie
Sissa (Limonade)

**Sissa** isch e Limonade gsii, wo 1929 s erscht Mol abgfüllt worden isch. Dennzmol isch si unter em Name Sissa-Citro vertriibe worde. Dr Name kunnt vom damalige Abfüllort Sissach im Baselbiet.

Sit 1936 hett's au e *Sissa-Orange* gäh, wo denn in *Toco-Orange* umbenennt worden isch. 1938 isch *Sissa-Grape* iigfiehrt worde, wo kurz druf wäge dr Zuckerrationierig währed em Zweite Wältkrieg ufgä worden isch. 1942 chunnts under em Name *Sissa Grapfruit* wider uf e Määrt. 1950 (1949) isch s vom bekannte *Pepita* abglest worde, wo hit au z Ditschland bi Bad Dürrheimer in Lizänz broduziert wird. Ab em Johr 1989 wird s Sissa vo dr Mineralquelle Eptige AG z Eptige abgfüllt. 1994 wird Produkzion vom *Sissa Citro* wäg de Konkurränz *Sprite* iigstellt und ab 2003 under em Name *Pepita Citro* witer gfüert.

## Fuessnoote
Zugersee

Dr **Zugersee** isch e See ir Zentrauschwyz.

Er het e Flächi vo 38,3 Kwadratkilometer u e maximali Töifi vo 198 Meter.

Kantön am See sy Zug (er isch der gröscht Kanton am See), Schwyz u Luzärn. Am Nordufer vom See ligt d Kantonshouptstadt Zug. Luzärn het am See nume der Hoger *Chieme* mit em Wyler *Böscherot*.

Der gröscht Zue- und Abfluss isch d Lorze im Kanton Zug, wo d Mündig vom Oberlouf u der Afang vom undere Deil nöch bynenander am Nordändi vom See lige. Bi Arth mündet d *Rigiaa* in See, vom stotzige Schatthang vo der Rigi loufe zwölf wildi Bärgbech zum See abe, vom Zugerbärg und em Wälchwilerbärg uf der Oschtsyte vom See chöme öppe zwänzg chlyneri Bech der Bärghang zdurabb, und zwüsche Risch und Itelfinge mündet der Erlibach vo der Weschtsyte in See.

Ufem See fahre d Schiff vo der Schiffahrtsgsellschaft vom Zugersee. Im See chame fische, wemme es Patänt vo Zug oder Schwyz het oder wemmes vom Ufer uus mit liechtem Ggrät macht. E Pruefsfischer ufem See isch der Hürlimaa vo Walchwiu. Es het früener fasch 30 Arte vo Fisch im See gha. Bi nöiere Undersuechige het me 18 gfunde.

Rund ume See loufe wichtegi Vercheerswääg: d Baanlinie vo Züri und Zug und die vo Basel und Luzärn, wo z Arth zämechöme und zum Gottert gönd, d Autobaan A 4 uf der Weschtsyte und d Kantonsstroosse.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Kanada

**Kanada** isch e Bundesstaat z Nordamerika. Mit ere Fläche vo fascht 10.000.000 Quadratkilometer isch es s zweitgröschte Land uf dr Welt. D Bevölkerungszahl isch aber nit so groß, Kanada hätt rund 32.000.000 Iiwohner. Kanada isch langi Zit britischi Kolonii gsii und isch au hüt no Teil vom Commonwealth. Kanada isch e sognennts Commonwealth Realm, also e Monarchii mit em britische König Charles III. als Staatsoberhaupt, verträtte dur e Generalgouverneur.

## Änglisch und Französisch
Amtssproch vu Kanada sind Änglisch und Französisch. I de Provinz Québec isch numme Französisch amtlich, d Provinz Neu-Braunschweig isch offiziell zwöisprachig (Französisch und Englisch). Québec het sehr rigorosi Sprochgsetz zum Schutz vu dr französische Sproch. So werre dert au englischi Firmenämme ybersetzt: „PFK“ stoht z.&nbsp;B. fer „Poulet Frit Kentucky“, was im Rest vu dr Welt „KFC (Kentucky Fried Chicken)“ heisst.

## Provinzen und Territorie
Kanada bistaat us zää «Provinze» (Gliidstaate) und drüü «Territorie». 
D Entwigglig zum hüttige Staat het übr 200 Joor duuret. 

**Provinze:**

**Territorie:**

## Großi Städt
* Ottawa (Hauptstadt)
* Calgary
* Halifax
* Montréal
* Québec
* Toronto
* Vancouver
* Winnipeg

## Weblink

* di offiziell Website vo Kanada (englisch/französisch)
* d Website vom Fremdeverkehrsamt vo Kanada (dütsch)

## Fuessnote
Konolfingen

**Chonufinge** oder **Chnoflige** (dütsch: Konolfingen) isch ä Gmeind im Kanton Bärn.

## Geografi
D Gmeind Chonufinge hät em Amt Chonufinge sy Name gää, isch aber nid di Gmeind mit em Amtssitz. Si ligt im Chisetau am westliche Rand vom Ämmitau. Us däm Grund wirds o aus 'Tor zum Ämmitau' bezeichnet.

Chonufinge besteit us de Ortschafte Chonufinge, Chonufinge Dorf, Staude i.E., Ursälle und Gysenstein. Zudäm ghöre d Wiler Herolfinge, Hötschige, Cher und Liimgruebe o derzue.

D Nachbergmeindä vo Chonufinge si Häutlige, Freimettige, Niderhünige, Mirchu, Grosshöchstette, Schlosswiu u Münsige. Vor de Fusion mit Münsige si ou no Tägertschi u Trimstei Nochbergmeinda gsii.

Im grosse Massstab gluegt ligt Chonufinge ir Mitti zwüsche Bärn, Burgdorf, Langnou i.E. u Thun.

## Gschicht
D Gmeind isch 1933 entstange dur d Fusion vo de Gmeinde Gysestei (*Gysenstein*) u Stalde (*Stalden im Emmental*). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.

S Dorf Chonoufinge isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus *Chonolfingen*, Gysestei 1226 aus *Gisenstein*, Stalde 1258 aus *Stalden*.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8 % gläge.

## Religion
78,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,0 %, CVP 1,8 %, EVP 6,9 %, FDP 7,1 %. GLP 4,1 %, GP 6,6 %, SP 16,2 %, SVP 32,0 %, Suschtigi 8,3 %.

Gmeindspresidänt vo Chonoufinge isch dr Peter Moser (Stang 2013).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4606 Ywohner 92,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 1,3 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Chonoufinge ghört zum Hochalemannisch.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Chonufinge
* 
* 
* 

## Fuessnote
Kümmel

**Chümmi** (*Carum carvi*; alemanischi Näme) isch e Gwürz. Me benutzt vorwiegend d Soome, wo riich an ätherischem Öl sin.

Chümmi isch eini vo den älteschte Gwürzpflanze und syt em Altertum bekannt.

Beliebt isch Chümmi in Kombination mit schwere oder blaiende Spyse (z. B. Kohlgricht). Er wird bsunders gärn zu Chäs (z. B. Münschterchäs) serviert. Er wird au zu Schnaps bzw. Likör (Aquavit) verarbeitet.

D Inhaltstoff vom Chümmi (vor allem Carvon und Limone) sölle d Verdauig aarege, gege Blaiige und Kolike wirke und dr Appetit aarege. Nit wisseschaftlig belayt isch d Wirgig by Menstruationsbeschwärde und als milchtriibends Mittel.

## Weblink

* Beschrybig uf de Gwürzsyte vom Gernot Katzer
Urkanton

D'Schwyzer **Urkantön** sin d drei erschte Kantön vo dr Eidgnosseschaft, also Uri, Schwyz un Unterwalde.
Diä drei Urkantön hanged mit dr Tellsgschicht zäme. Diä drei Kantön händ nämlich mitgholfe, de Gessler z bekämpfe.

Als Datum vum Zommeschluss gilt s Unterzeichnungsdatum vum Bundesbrief, de 1. August 1291. S het abr zwische de Urkanton e allmählich ufbouts Gflecht vun Bündniss un gegesytige Hilfeleischtunge gä, ohne dass e einzels Ereignis, wu als eigentlichi Gryndung vun de Schwyz bezeichnet werre kon, bsunders hervorsticht.

Us däm Bund het sich im Louf vo de Jôhrhundart durch witri Bündniss un teilwis au durch kriegerischi Expansion d Schwyz in ihrem hitige Umfông entwickelt.

## Luege au
* Geschichte der Schweiz
* Rütli-Schwur
* Eidgenossenschaft
Antoni Grabowski

De **Antoni Grabowski** (* 11. Juni 1857 z Nowe Dobre bi Chełmno, Pole; † 4. Juli 1921 z Warschau, Pole) isch an polnische Chemii-Ingeniör gsi. Er isch eine vo de erschte Esperanto-Aktivischte gsi und het insbesonderi dur sini Übersetzige Iifluss uf d'Entwicklig fo Esperanto gnoo. 

## Uusbildig und Bruef
De Grabowski isch i sehr ärmliche Verhältnis uufgwachse. D'Familie vom Grabowski isch scho churz nach sinere Geburt vo Nowe Dobre uf Torun züglet. Well sini Eltere nöd gnueg verdient hend, het er na vorem Abschluss vo de Primarschuel d'Schuel müesse uufhöre und id Fabrik go schaffe. Im Selbschtschtudium het er sich nach de Arbet uf d Gymiprüefig vorbereitet und si mit Uuszeichnig bestande. Er het zwoo Klasse chöne überspringe. Well sich d Finanzlag vo sine Eltere verbesseret het, het er nach em Abschluss vom Gymi chöne a de Uni Wrocław Naturwüsseschafte und Philosophii studiere. Wäred sim Stuudium het er als Chemie-Ingeniör in Zawiercie gschaffet. Dank sine vilne technische Erfindige und Publikatione isch er als Techniker in de Fachwelt in ganz Europa berüemt worde. Er het au s erschti polnische Fachwörterbuech  über Chemitechnologie mitverfasst.

## Literatur und Esperanto
Scho werend sim Studium het er sini grossi Liebi zur Literatur entdeckt. Er ischt Mitgliid vo de Literarische Slawische Gsellschaft gsii. Er het sich aber nöd nur für polnischi Literatur interessiert sondern au nüün fremdi Sprache glernt und sich für d Idee vo de Internazionale Spraach interessiert. So het er Volapük glernt. Er het aber gmerkt, dass me Volapük weg sine villne Zungebrecher praktisch nöd chan rede und sich schliesslich vo de Idee von ere internazionale Plansprach abgwendet.

1887 het er denn s Leerbuech Lingvo Internacia vom Dokter Esperanto, wo grad erschine gsi isch, kauft und isch so fescht   vo dem Werk beiidruckt gsi,  dass er sofort het aafange Esperanto lerne. Er isch uf Warschau greist und het de Zamenhof troffe.

## Grabowski de grossi Literaturübersetzer
Genau wie de Zamenhof het de Grabowski sofort erchennt, dass d Entwicklig vom Esperanto eng mit de Entwicklig vo de Literatur verbunden isch. Und das het sis wiitere Schaffe prägt. Berüemt worde isch de Grabowski vor allem als de Übersetzer vom polnische Nationalepos Herr Taddäus vom Adam Mickiewicz is Esperanto, won er nach em Erste Weltchrieg im russische Exil gmacht het. Mit dere Übersetzig het er di grossi Tradizion vo Übersetzige vo wichtige Schlüsselwerk us de Weltliteratur is Esperanto begründet. Nebscht em Mickiewicz het de Grabowski au Werk vom Johann Wolfang Goethe und vom Alexandr Puschkin übersetzt.

Nach em Tod vo sim Fründ Zamenhof isch de Grabowski sehr einsam worde und er isch im end 1921 a sinere Herzchranket gschtorbe.

## Weblink
Feldkirch

Im alemannische Sprochruum gits e paar Ortschafte, wo **Feldkirch** heisse:

* Fealdkirch, e Stadt im gliichnammige Bezirk Fealdkirch in Vorarlberg, Öschtriich
* Faldkírech, e Gmein im Elsiss, Frankriich
* Feldchilche, en Ortsdail vo Harte im Brisgau, Dütschland
Bregenzerwald

Dor **Breogozarwold** ischt a Region z Voralbearg (Öschtriich), gnauor i anama gebirgigo Woldgebiet südöschtlich vo Breogoz, in dor Nöhe vom Bodasee.

## Geografii
Dor Breogozarwold grenzt im Weschto a d Region Bodasee, dio im Rhytal ischt, im Südo a d Alperegion um Bludez, im Südoschto a s Arlberggebiet und im Nordoschto a s Kleinwalsertal. Dor Breogozarwold grenzt ou an Bayern (Dütschland); s Oberallgäu ischt im Nordoschto, s Westallgäu (Landkreis Lindau) im Nordo.

Da Hoptfluss im Breogozarwold isch d Bräagazer Aach.

## Schribwaise
*Bregenzerwald* ischt z Österreich dio gängige Schribwaise. Im Dütscho wird zum Tol ou dio Schribwaise **Bregenzer Wald** vorwendot. Im Dialekt hoßt as *Breogozarwold*.

## Wirtschaft
D Haupteinnahmequeollo vom Breogozarwold ischt dor Tourismus. D Lanwirtschaft und do Dienschtleischtungssektor sand allerdings ou wichtige Wirtschaftszweige.

## Dialekt
Weil im Nordo und im Nordoschto Töl vom Allgäu no bis 1814 zu Vorarlberg gehört händ, und in dor hütigo Grenzregion, wego dor Besidlung durch d Alemanne, s Bodeseealemannische vorgherrscht hat, und ou allad no an gwiossa sprachlicha Austausch zwüschod dom Allgäu und dom Breogozarwold bschtoht, redot ma in am Tol vöm Breogozwarwold - döm *Voadrwold* - ou hüt no an dom Allgäuerischo noha Dialekt, s Wälderisch, wo sich vom reschtlicho Vorarlbergisch ussarhebt. Nu uf Dimülsch redt mo s höchstalemannisch Walsertüütsch.

## Gmuonda

### Usnahma
D Gmuonda Langen und Buch sand zwar i dor Region vo Bodasee-Alpenrhy (Rhytal), sand abor glichzitig trotzdem ou Ort vo dor *Käsestrasse Bregenzerwald*.

Alberschwende ischt (as wi o Bildschtuo) a Hofstaig-Gmuond, as ischt ka Wäldar Gmuond.

## Weblink

* Websita vom Breogozarwold
* Käässtross Breogozarwold
* WebCams im Breogozarwold uf vorarlberg-cam.at
* Wälderbähnle
Fisherman's Fall

**Fisherman's Fall** sin e Musikgruppe us em Kaiserstuehl wo alemannischi Liedli schriibe un vertone duet.

Ihri Musik isch e Mischig us lockere un luschtige Hymne wi *Liebe vergeht, Hektar besteht* un flotti Rockmusik.

## Gschicht
Ihre erste Uftritt hen d Fisherman's Fall im Johr 1992 gha.

Im Johr 2003 het d Gruppe de 1. Platz bim Gerhard Jung-Wettbewerb für jungi Mundart vo dr Stadt Zell im Wiisedal belegt un 2006 hän si dr 1. Platz gmacht bim Wettbewerb  "Badenwürttemberg musiziert" wu ibar 70 Gruppä üs´m ganzä Ländli mitgmacht hän.

S Lied "SC Freiburg immer wieder vor" isch in dr Fuessball-Bundesliga-Saison 2008/2009 dr Hit vum SC Friiburg wore. Des Lied het d Band zämme mit dr Spiler vum SC Friiburg iigspilt.

## Bsetzig
De Ralf Busch (Gsang, Akkordeon un Drehleier) un de Ralf Ziser Giddarre un Mandolin hen 1988 usere "Bierlaune" - wi si sälber sage - selli Musikgruppe gründet. Beidi hen zue sellere Zyt eigentlich no gar kei Instrument spiile chönne.

Am 30. April 1992 hän si ihr erschtes Konzert gä. Scho e Johr spöter sin si scho uff verschiidene regionale Freiluft-Konzärt gsi un hen viil Spass un Erfolg gha.

Am Aafang hen si no änglischi Lieder grschriibe un au uf CD usebrocht, aber noch de zweite Schiibe hen si sich denn uf s Alemannisch bsunne. Sither sin fascht alli neue Lieder uf kaiserstiählerischs Alemannisch. Au bi ihre Uftritt wird numme Alemannisch gschwätzt, was bim Publikum guet aakunnt.

Miitlerwiil isch d Gruppe zue sechst, d Martina Vetter spiilt Querflöte und singt.

## Diskographi
* 1995 - and we danced on the tables...
* 1996 - talent pool
* 1998 - lebenslänglich frey
* 1999 - Liebe vergeht - Hektar besteht
* 2002 - Schorli
* 2003 - Drey Schorli
* 2005 - Alemannisches Liädrbuäch (1)
* 2006 - Heim
* 2006 - Auslese
* 2008 - Single: SC Freiburg vor
* 2011 - lebenslänglich Schorli

## Weblink
* http://fishermansfall.de/ - d Heimsyte vo de Fischerman's Fall
* Ralf Busch uf de Website vom Harald Noth
* Interview in dr Badische Zittig mit em Ralf Busch
Linux

**Linux** oder **GNU/Linux** isch es freis Betriebssystem für Computer. S GNU Projekt isch vom Richard Stallman 1983 gstartet worde u wird itz vo tusige vo freiwillige Programmierer entwicklet. Ab 1991 het dann dr finnisch Programmierer Linus Torvalds dr Linus Kernel entwicklet. Er koordiniert bis hüt d Witerentwicklig vom Linux-Kernel.

Di einzige Bedingige zum s bruuche sind i de GNU-Lizenz beschribe. Drum isch au de ganz Programmcode öffentlich.

## Verschideni [[Linux-Distribution|Distributione]]
Ursprünglich isch mit Linux nur de Chern vom Betriebssystem gmeint gsi.

Verschideni Firme u Persone mache drum Zämestellige vo Chern u andere freie Programm, sogenannti Distributione, u verchoufe si oder steue si i ds Internet zum abelade.

Di bekanntischte sind:
* Debian GNU/Linux
:* Knoppix
:* Ubuntu
::* Kubuntu
::* Edubuntu
::* Xubuntu
:* Simply Mepis
:* Linspire
* Gentoo
*Fedora
* Red Hat
* Mandriva
* SuSE

Distributione underscheided sich vor allem i de Uswahl vo verschidene, ufenand abgstimmte Programm.

## Grafischi Oberflächi

Linux wird zwar sehr hüfig für Server igsetzt u dert installiert me kei grafischi Oberflächi, wöu me möglichst wenig Systemuslaschtig vom Betribssischtem här möchti ha. Es brucht natürläch ou viu weniger Platz, wenn mä kei grafischi Oberflächi het (bes zo 8GB weniger) und wenn mäs beherrscht, chame Linux sehr guet mit Texschtbefähle stürä. Aber wer Linux de Heimä wot bruche, verzichtet sälte uf die grafischi Oberflächizum s wie es Windows oder es Mac Betribssischtem isetzä.

Uf em Linux gits ganz viu verschideni grafischi Oberflächine, me cha die öppe mitem Ungerschid zwüsche XP und Vista vergliche; je nach dem, weli das me druf tuet gseht ds Sischtem komplett angers us und es git 100erti. We me Luscht het, chame e grafischi Oberflächi ou säuber compiliiere, das isch nidemau so schwirig, bruucht aber viu Ziit. Eifachi Oberflächinen wie Fluxbox bruuche nid viu Ziit, grossi wie KDE oder GNOME de äbe scho.

Di bekanntischtä grafische Oberflächine si KDE und Gnome, bi de meischte Distributione si beidi mitgliferät, be CD-Distributione wie Knoppix oder Mandriva-One nur eini. Es KDE bruucht meh Platz als es GNOME, drum si GNOMEs be CDs meh verbreitet.

* **[[KDE]]**: Abkürzig für K-Desktop-Environment, das K im Name hät kä wyteri Bedütig, obwohl s zu Spekulatione aaregt.

* **[[GNOME]]**: Abkürzig für GNU-Network-Object-Model-Environment

## Weblink
* Linuxbenutzerband vom 68 - Linuxferien vom Owerelsass
* Kernel.org – Projektsyte vom Linux-Chärnäu
* lug-ag.ch – Linux Bruchergruppe us em Aargou
* lugs.ch – Linux Bruchergruppe vo dr Schwiz

## Fuessnote
Virus

S'Wort **Virus** (latiinisch; virus,-i. Pl. vira (neutr.), fer Gift, Schleim, Saft) bezaichnet:

* Virus (Medizin), e Kranketserreger
* Virus (Computer), e kleins Programm, wo uf fremde Computer Schade'n'aarichte kha
* Virus, e schwyzer Radio-Sänder für jungi Hörer
Edelzwicker

Dr **Edelzwicker** isch e Wysswy us em Elsass. Es handelt sich meischtens um e Verschnitt (oder Cuvée) vo mindeschtens zwei im Elsass zuglassene Truubesorte (am hüfigschte sins Auxerrois, Chasselas und Sylvaner). Au Riesling, Grauburgunder (Tokay d'Alsace), Wiissburgunder (Pinot blanc) und Gwürztraminer wärde brucht.
Friener isch dr Edelzwicker ehnder e sehr en eifache Wy gsi, hütt nimmt d'Qualität doch wieder zue. 

Dr Edelzwicker isch dr ideali Begleiter zumene feine Münschterchäs.
Weintraube

D **Wiitrybel** oder kurz *Trybel* (in menke Regione au *Truube* gnennt) sin d Frücht vu dr Wiiräbe (*Vitis vinifera L. ssp. vinifera*), wu zue dr äldeschdi Kulturpflanze vu dr Menschheit ghöre. Hit kennt mr um 16.000&nbsp;Rebsorte. D Beere könne grian, gääl, rod bis blaurod sii.

## Bschriibung
Trybel bstehn üs ainzelni Wiibeere, glaine rundi bis ovali Frücht, wu in Bündel agordnet, abr klar vunänander trennt wachse. D Beere bstehn üs dr Hüt, em Fruchtflaisch un de Kernli. Bii dr Wiirabe handelt s sich um Kletterpflanze und ihri "ächti" Blieteständ vu ihra Sprossranke haisd mr uf Hochditsch *Gescheine*. In dr Zit vu Mai bis Juni den si bliaja. Vu dr Morphologie her sin si keine wirklichi biologische "Truube", sondern Rischpe

D Trybel ka mr räui als Dafeltrybel ässe, mr ka si zua Rosine droggne, odr abr zua Wii verschaffe.

Droggneti Wiibeere were Rosine, Korinthe odr Sultanine gnännt. Dr Iiberbegriff fir droggneti Wiibeere isch abr „Rosine“. Danäbe vustoht mr unter dem Begriff äui nit so hochwärtigi Droggewiibeere, wu noch Kern in d Beere drinne sin.

* Rosine were üs helli kernlosi Wiibeere (z. B. d Sort Thompson Seedless) gwunne, wu Rosine mit dunkler Farb un ä fruchtige, liicht siirlige Gschmack abgän.
* Sultanine were üs dr kernlose Sultana-Trybel gwunne. Typisch isch dr aromatisch siasse Muskatgschmack. Danäbe findet mr noch di glainbeerige
* Korinthe, wu mr üs dr dunkle Trybel mit m gliiche Namme gwinnt. Vum Gschmack her sin si eher fruchtig-siirlig.

Wii entstoht durch d alkoholischi Gärig vum Moschd odr dr Maische. Schdampfd mr d Trybel no gits Maische - prässt mr si no gits Moschd.

In d Kern vu Wiinbeere het s Procyanidin din, wu als stark Antioxidans wirkt. In de Kern un dr Hüt isch üsserdem noch s Antioxidans Resveratrol din.

## Inhaltsstoff

In Wiitrybel het s Zucker (je zur Helfti Fruchtzucker un Trybelzucker), Vitamin A, B un C. An Mineralje findet mr Kalium, Kalzium, Magnesium un Iise.

Quäll: EU Nährwertkennzeichnungsrichtlinie (EU NWKRL 90/496/EWG) & Rewe Nährwerttabelle

 Quäll: EU Nährwertkennzeichnungsrichtlinie (EU NWKRL 90/496/EWG)

## Wirtschaftligi Beditig
Dia zehn greschde Produzente vu Wiintrybel sin 2005 weltwit gsi:

 Quäll: FAO, Faostat, 2007

## Quälle


## Literatur
* Bernd Altmayer: „Veränderungen der Inhaltsstoffe von Traubenmosten und Mykotoxin-Bildung durch Weintrauben besiedelnde Pilzarten“. 118 S. graph. Darst. Kaiserslautern, Univ., Dissertation 1982 
* Gemmrich: „Anwendungsorientierte Forschung und Entwicklung an Fachhochschulen: Entwicklung eines Optisensors zur automatischen Qualitätskontrolle bei der Anlieferung von Weintrauben in der Kelter, Kurztitel: Optisensor für Weintrauben; Schlußbericht nach Nr. 3.2 BNBest-BMBF“ Fachhochschule Heilbronn 1999.
Schwörstadt

**Schwörstedt** (amtlich *Schwörstadt*) isch e Gmeind im Landkreis Lörrach in Bade-Württeberg.

## Geografie
Schwörstedt litt unmittelbar zwüschem Hochrhy im Süde und em Dinkelberg, nem Usläufer vom Südschwarzwald, im Norde. De Ortsdeil Dossebach litt ungfähr 3&nbsp;km nördlich vo Schwörstadt uffem Dinkelberg. De Ortsdeil Niiderdossebach ungfähr 2&nbsp;km nördlich vo Schwörstadt oder 1&nbsp;km südlich vo Dossebach.

### Nochbergmeie
Nochbergmeie sinn am Rhy die Städt Wehr un Bad Säckingen flussufwärts un Rhifelde flussabwärts, sowie Möhli (CH) uff de andere Rhysidde äne. Im Norde grenzt Schwörstadt an Schopfe.

### Ortsgliederig
Die Gmei bestoht us de Ortsdeile Schwörstadt un Dossebach.

### Igmeindige
Dossebach, 1971

## Gschicht

De Name *Schwörstedt* chunnt wahrschints uss de Zit, wo d Römer, Kelte und Alemanne gsydelt hän. Ursprünglig (um s 6. Johrhundert umme) hät s "Svercstat" ghyße; sæll isch e Zämmesetzig uss "Sver" (am Wasser glæge) und "Stet" (Stätte; evtl. au Verwys uff e Kastell). Deno hän sich di beide Ortsdeil Ober- und Nyderschwörstedt under de Kontrolle vo de Grafe vo Rhyfælde, Schönau, Stei und Wyladinge entwickelt. Vo de Zit denoch weiß mer nüt über s Schicksal vo Schwörstedt, allerdings werre si 1509 scho als selbständigi Gmeinde erwähnt, was wahrschints uff di schnælli Entwicklig von ene zruckgoht. Z Nyderschwörstedt hän sich wahrschints zerscht Fischer, spöter au Handwerker agsydelt. Z Oberschwörstedt isch de Ackerbau wichtiger gsi; uff alli Fäll hän beidi Gmeinde e separati Entwicklig gha. Erscht in de 1920er-Johr hät mer drüber diskutiert, di beide Ortsdeil z vereinige. D Bürger hän sich zwar gwehrt, s Inneministerium hät aber 1929 e Vereinigung erzwunge. Ab 1972 het´s Planunge gä, in Schwörstadt ä Atomkraftwerk mit drei Druckwasserreaktore, mit nere Leischdung vun je 1300 MW z´baue. Doch d Mensche in de Region hän sich gwehrt un den Bau verhindered.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Freizit
D Lag am Dreiländereck Dütschland-Schwiz-Frankrych, d Nöchi zum F&aelig;ldberg und zum Wiesedal sin für d Schwörstädter Wirtschaft e Vordeil. Wanderige em Rhy entlang werre durch s Wægnetz und d Wälder begünstigt. Regional bekannt isch au s Schwörstädter Rhyschwimmbad.

## Lüt
* Otto Heinrich Raupp (1867-1945), Haimetautor

## Weblink
* Internetufftritt

## Quälle
Richard Dindo

Dr **Richard Dindo** (* 1944 in Züri) isch e Schwiizer Dokumentarfilmer, wo vo Italie stammt. Er läbt z Züri und z Paris und prägt mit syne Film syt über 30 Johr s Schwiizer Kulturläbe. Dur sine akribischi, emotional engagierti Recherche wird är au en "awaltschaftlige Filmer" gnennt. Als Dräibuechautor het er bym Alain Klarer sym Film *AIDS-Leben, so lange es geht* (1988) mitgschafft.

## Syni Film
* 1970: Die Wiederholung
* 1974: Schweizer im Spanischen Bürgerkrieg
* 1977: Die Erschiessung des Landesverräters Ernst S.
* 1978: Clément Moreau, der Gebrauchsgrafiker
* 1978: Hans Staub, Fotoreporter
* 1981: Max Frisch, Journal I-III
* 1983: Max Haufler, "Der Stumme"
* 1986: El suizo – un amour en Espagne
* 1987: Dani, Michi, Renato & Max
* 1991: Arthur Rimbaud, une biographie
* 1992: Charlotte, vie ou théâtre?
* 1994: Ernesto Che Guevara, das bolivianische Tagebuch *(Ernesto «Che» Guevara: le Journal de Bolivie)*
* 1997: Grüningers Fall
* 1998: HUG – L’hôpital cantonal universitaire de Genève}
* 1999: Genet à Chatila
* 2002: Verhör und Tod in Winterthur
* 2002: La maladie de la mémoire
* 2003: Ni olvido ni perdón
* 2003: Aragon: le roman de Matisse
* 2005: Drei junge Frauen (Zwischen Leben und Tod) *(Trois jeunes femmes (entre la vie et la mort))*
* 2006: Wer war Kafka?
* 2009: Die Marsträumer *(The Marsdreamers)*
* 2010: Gauguin à Tahiti et aux Marquises
* 2013: Vivaldi in Venedig
* 2014: Homo Faber (drei Frauen)
* 2018: Die Reise des Bashô

## Weblink
* Filmography im Filmlexikon
*
Schweizerische Lebensrettungsgesellschaft

Di **Schwiizerischi Läbensrettigs-Gesellschaft**, churz **SLRG** (, , ) isch e Wasserrettigsorganisazion i de Schwiz, wo verglichbar mit de Wasserwacht vom Dütsche Rote Chrüz isch.

D SLRG isch 1933 gründet worde und ihr Ysatzgebiet isch in 6 Regione ufteilt: Oscht, Süd, Züri, Zentralschwiiz, Nord-West und Romandie. In de Regione gits 136 einzelni Sektione.

## Eckdate us de Chronik
* 1945 Initiativ-Vorschlag vo de SLRG an s SRK, d Blutspändeaktione z organisiere
* 1947 Mitglied im Schwiiz. Landesverband für Sport SLS
* 1950 Atrag zur Vereinheitlichig vo de Widerbeläbigsmethode (SRK, Samariterbund, Militärsanitäter, Elektrotechn. Verein)
* 1952 Ystieg in d Bärgrettig, Gründig vo de Rettigsflugwacht SRFW (die hüttigi Rega)
* 1955 Yfüerig vom Jugendbrevet zämme mit em SRK
* 1956 Mitglied im Interverband für Schwimme IVSCH
* 1959 Pionierarbeit vo de Ärztekommission. Yfüerig vo de Mundbeotmig in d Organisatione wie Armee, SRK, Zivilschutz, Alpeclub, Samariter, U.S. Army u. a.
* 1960 Gründig vo de unabhängige Rega als Stiftig
* 1961 Zämmearbeit mit em neugründete Interverband für Rettungswäse IVR
* 1963 S SRK git de SLRG s Rächt, s rote Krüz im Logo z trage
* 1969 Vereinigung mit em Schwiizerische Rettigsschwimmerverband SRV
* 1970 Zämmearbeit mit em Unterwassersportverband SUSV, Zämmenarbeit mit BfU und SUVA

## Weblink
* Offizielle Website vur ''SLRG''
Rheinfall

De **Rhyfall** bi Schaffuuse isch e grosse Lauffe vom Rhy.

Er isch gmesse an dr Wassermengi dr gröschti Wasserfall vo Europa. Er lit zwüsche Neuhuuse uf dr Nordsyte, also am Fluss sym rächten Ufer, und Laufe-Uuwiise uf dr zürcherische Süüdsyte, wenigi Kilometer underhalb vo dr Stadt Schaffuuse.

Uf em Wäg vum Bodensee nooch Basel stelle sich im Hochrhy herti Jurakalche und wyter unden au Gneisbänk in Wäg, wo s Flussbett verenge und wo dä Fluss in Lauffen oder Wasserfälle wie im Rhyfall tuet überwinde. Noch em Rhyfall sind das bsunders no dr middler Lauffe bi Choblez und dr Lauffeburger Lauffe, wo hüt wägem Stausee vom dörtige Chraftwärch nümme z gseh isch.

Bi middlerer Wasserfüehrig vom Rhy stürzed im Rhyfall 750 Kubikmeter Wasser pro Sekunde über d Felse. De Rhyfall hät e Höchi vo 23 Meter, ä Breiti vo 150 Meter und d Wassertüüfi grad noch em Rhyfall isch 13 Meter. Die höchst Abflussmengi isch anno 1965 mit 1250 Kubikmeter, die gringst Abflussmengi anno 1921 mit 95 Kubikmeter in dä Sekunde gmesse worde.

Dr Rhyfall chönd d Fisch ufwärts nit überwinde, usser dr Aal. Dä schlänglet sich sitwärts über d Felse ufe.

Bi Uuwiise isch näbem Rhyfall es Chraftwärch.

D Turischte fahre mit eme Böötli zum Felse, wo zmitzt im Wasserfall stoot und en Uussichtsposchte het.

## Zitat
*«Halte dein Herz, o Wanderer, fest in gewaltigen Händen! Mir entstürzte vor Lust zitternd das meinige fast. Rastlos donnernde Massen auf donnernde Massen geworfen, Ohr und Auge, wohin retten sie sich im Tumult?»* Eduard Mörike

## Literatur
* Claudia Heitmann (Hrsg.): *Der Rheinfall: Erhabene Natur und touristische Vermarktung.* Schnell & Steiner, Regensburg 2015, ISBN 978-3-7954-2978-2. (Ausstellung: *Der Rheinfall – Erhabene Natur und Touristische Vermarktung*:  7. März bis 7. Juni 2015 in Mittelrhein-Museum Koblenz.)
* Heinrich Gebhard Butz (Hrsg.): *Sie waren am Rheinfall: der Rheinfall in der europäischen Literatur. Texte vom Mittelalter bis in die Gegenwart.* Anthologie. Chronos, Zürich 2009, ISBN 978-3-03-400918-8.

## Weblink

* Offizielli Site vom Rhyfall
* www.rheinfall.com
*
Radio SRF Virus

S **Radio SRF Virus** isch e Programm vom Schwiizer Radio SRF, wo speziell jungi Höhrer – d «Zylgruppe 12- bis 24-Jöhrigi» – söll aaspräche.

Ursprünglig hätt’s sölle DRS 4 heisse, hät dänn aber de Name DRS Virus übercho und heisst sit Mitte Dezember 2012 Radio SRF Virus. Wil er nit über UKW kha empfange wärde, kämpft dr Sänder syt dr Gründig im 1999 mit schwache Quote. Allerdings könnt sich das no ändere, wil me jetzt dr Sänder au über Kabel, Satellit und DAB (Digital Audio Broadcasting) loose kha. Über s Internet existiere au zwei mp3-Stream mit 64 k und 128 k.

S *Virus* isch zerscht z Basel stationiert gsi und het im Augschte 2009 uf Züri is Radiostudio züglet.

Dr Sänder bringt aktuelli Musig mit Titel vo Rock, Rap, Electro, Hip-Hop und Rhythm and Blues.

Nöierdings tuet sech dr Sänder au uf andere Wääg a s Publikum richte, öppen im Internet und über die soziale Meedie: es söll en Ufftritt gäh, wo vo dr DRS-Online-Redaktion in Bärn unabhängig isch, es wird e Playlischte mit Vorhör- und Ratingfunktione, Downloads und Fotene gäh.

Anne 2007 und nomol 2009 het me s *Virus* als «Radio of the year» vo dr Schwiiz uszeichnet.

## Weblink
* Homepage vom Radio SRF Virus
* Podcast-Aagebot vo Radio SRF Virus
* Radio SRF Virus uf Facebook
* Radio SRF Virus uf Twitter
Computervirus

E **Computervirus** isch e kleini Programmroutine, wo, wenn si emol uff eme Computer isch, sich sälber reproduziere cha. Dr Virus hängt sich an Computerprogramm oder ans Betribsystem aa und veräderet die. Das fiert zu Störige im Betrib oder zu Verluscht vo Date oder Programm. Im schlimmschte Fall isch dr befalleni Computer gar nümmi funktionsfähig und muess vo Grund uff neu installiert wärde.

Im Gegesatz zu Computervire, wo einzelni Computer befalle, göhn Computerwürm uff Netzwärk los und befalle die. Und denn gits no sogenannti Trojanischi Ross, wo sich als nützlichi Programm tarne und unter dr Oberflechi doch sogenannti Malware, also schädligi Software enthalte.

Computervire finde bsunders gueti Verbreitig uf private Computer, wo d'Anwender deilwiis us Bequemlichkeit, Uwisseheit oder au Notwendigkeit mit Administartorrächte schaffe. Säll isch vor allem bi Rechner mit eme Betribssystem us dr Windows-Familie dr Fall, wil vili Windows-Programm vu Drittabieter ufgrund vu schlampiger Programmierig Administrator-Rächt verlange, oder wil vorkonfigurierti Windows-Rechner ussem Lade vu vorneri so usicher konfiguriert sin.

Hauptifallsdor fer Vire sin Computerprogramm, wo yber s'Internet uf d'Trident-Rendering-Engine vu Windows zruckgriffe. Sälli isch dief im Betribssystem verankeret un dorum au bsunders afällig.

E ganzi Softwareindustri läbt rächt ordentlich vum Schutz vu so igrichtete Rechner. Es git uf em Märt diwärsi Antivireprogramm z chaufe. Zum Tail chames im Internet gratis abelade, zum Tail sinds choschtepflichtig.
Gleitschirmfliegen

Als **Gleitschirmflüüge** (in andere Dialekt au *Gleitschirmfliëge* oder *Gleitschirmfleige* gnennt) bezeichnet me z' ummeflüüge i de Luft mit eme Gleitschirm.

## Aafäng
Di Erschte Ideeä het der NASA-Ingenieur Francis Rogallo bereits 1948 imene Patänt feschtghalte. Konkret worde isch es aber erscht, wo de David Barish de **Sailwing** erfunde het. Leider hät niemer siini Sportart *Slope Soaring* mache welle - so isch es halt wider vergässe g'ange.

So richtig los gange isches denn erscht, wo de Dan Poynter 1974 beschribe het, dass me miteme Fallschirm chönnti vomene Bärg starte. Die Flüüg sind aber meh *kontrollierte Abschturz* als würklichs Flüüge gsi und so sind denn vor allem Bärgstiiger uf dä Sport cho, wo nid händ welle wider abelaufe.

Ab ca. 1980 sind denn au Gleitschirm uff em Markt gsi, wo dä Name au würkli verdient händ: me hät si nümme chönne im freie Fall öffne - däfüür sinds viill besser gsi im Flüüge. Diä händ denn e Gleitwinkel vo öppe 1:3 kha.

## Uusrüschtig
Z'allererscht khört da natürli de Gleitschirm dezue. Denn bruucht me es Gurtzüüg, en Notschirm und aaschtändigi Chleider. Das sind hochi Schue, Winddichti Chleider und en Helm!

## Flüüge

Starte tuet me vo Bärge oder mit emene Windeschlepp. Da deffür gits zwei Technike: De Vorwärtsstart und de Rückwärtsstart.

Zum Schtüüre het de Gleitschirm zwei Bremsleine, mit dene me d'Richtig und s Tempo beiiflusse chan. Zum Schneller flüüge git's au no de *Beschleuniger*, wo em Schirm (mit grösserem Sinke!) no grösser's Tempo verschafft.

Mit Hilf vo Thermik und dynamische Wind cha me au Höchi gwünne. Die chamme denn iisetze zum de nächschti Uufwind (au *Schluuch* gnennt) z' sueche. Mit dere Technik chamme denn au grösseri Distanze zurugglegge. De Wältrekord isch bi 423 km - de Europarekord bi 323 km!

## Lehre

Z' lehre isch für öpper normal begabt's nid schwirig: Bi 'nere seriöse Flugschuel chamme dä Schport innerhalb vo öppe enem halbe Jahr lehre. Nach enere theoretische und enere praktische Prüefig chamme denn au allei und ohni Uufsicht vomene Fluglehrer umeflüüge.

## Faszination
Mängi Pilote redet bi dem Sport vomene regelrächte 'Suchtpotential', so gross isch die Faszination. Es isch denn au die eifachschti Art, zum in d' Luft z'cho. Das giltet sowohl für en Einzelflüüger wie au für en Tandemfluug (oder au *Biplace* g'nennt).

Me chan au mit relativ wenig Uufwand wunderschöni Schtunde i de Bärge verbringe will sogar unsportliche Lüüt chönd dä Rucksack a de Startplatz trääge.

Komischerwiis mues me nid Schwindelfrei sii, zum dä Sport z' mache. Das chann da demit zämehänge, dass bim flüüge d' Landschaft esoo wiit ewäg isch, dass si scho wider abstrakt erschiint.

## Weblink

* http://www.shv-fsvl.ch
* http://www.dhv.de
* Antworte zu vill g'schtellte Fraage zum Gleitschirmflüüge
* es Gleitschirm-ABC
Vandalen (Begriffsklärung)

**Vandale** bezeichnet:

* d`Wandale ä germanischer Volksschtamm
* eber, wu Vandalismus drybt
* Albert Vandal, franzesische Historiker
* The Vandals, e US-amerikanischi Rockband
* The Vandals, e britischi Rockband
* Vandal, Electronica & Breakbeat DJ/Produzänt vu Sheffield, Ängland.
* Vandals, e Gheimgsellschaft vu Studänte z Ghana
Ordnungszahl

*Dä Artekel behandelt d'Ordnigszahl als chemische Begreff. För de Begreff i de Mängelehr lueg bitte onder [[Ordinalzahl]].*
----

D **Ordnigszahl**, au *Atomnommere* oder *Chärnladigszahl*, ged d Azahl vo de Protone im Atomchärn a. S Formlezeiche vo de Ordnigszahl esch s**Z''. [[Atom]] met de gliich Ordnigszahl ghörid zom gliche [[Element|Elemänt]] und verhaltid sech gliich bi [[chemische Reaktion]]e.

Sie werd onde lenggs näbem Elemäntsymbol aagäh, Bispel:
* **1**H ([[Wasserstoff]]) oder **8*'O ([[Sauerstoff|Suurstoff]])
Well aber s Elemäntsymbol eidütig d'Ordnigszahl bestemmt, werd d'Ordnigszahl sälte - meischt nor i tabellarische Öbersechte - i dere Form aagäh.

*Lueg au'': Massezahl, Isotop, Periodesystem
Walenstadt

**Walestadt** (IPA: ) isch ä Gmeind im Kanton Sangalle. Ds Dorf befindet sich im Waalchreis Sarganserland. Bis zum Joor 1952 hät mä Walestadt *Wallenstadt* gschribe.
Walestadt liit am Oschtuufer vum Walesee.

## Ortsgmeindene
* Bärschis
* Tscherle
* Walestadt
* Walestadtbärg
Im Walestadtbärg stoht s ehemolige Sanatorium und hütige Reha-Zentrum Walestadtbärg. E chli witer obe, am Fuess vo de Kurfirste, hät de Karl Bickel zwüschet 1924 und 1949 s Paxmol, e monumentals Dänkmol för de Fride baut.

## Bevölkerig

## Tourismus
Dank em Standort, nämli i de Ferie-Region Heidiland, chömed im Summer vili Lüt da hie go bada. Ussrdem hät im Joor 2005 d Wälturuffüerig vom Heidimusical stattgfunde. Dozmol hät dä Tourismus- und Gwerbverein über 50 Geisli und über 50 Fähnli im Dorf und ufm Wäg zum See ufgstellt gha. Die Geisse sind vo dä Lüt/Gwerbler bemolt wore, d Fähnli vo Schuelklassene. S Johr druf isch uf de Walesee-Bühni nomol e Saison lang s "Heidi - Das Musical" gspillt worde. Im 2007 und 2008 häts dänn uf de Seebühni s "Heidi - Das Musical, Teil 2" gäh und zwai Joh spööter im Summer 2010 "Die Schwarzen Brüder - Das Musical". I de Saison 2012 werd am Ufer vom Walesee "Tell - Das Musical" uf d Bühni cho.

## Persönlichkaite
* Josef Ackermann (* 1948), Bankmanager, z Walestadt uf d Wält cho
* Karl Bickel (1886–1982), Künstler, Grafiker, Markestächer, Erbauer vom PAXMAL
* Heidi Hanselmann (* 1961), Regierigsröti im Kanton Sangalle
* Gunilla Marxer-Kranz (* 1972), liechtesteinischi Politikeri, z Walestadt uf d Wält cho
* Heinrich Johann Müller (1901–1972), Wypuur mit umfassende lokalhistorische Känntniss
* Peter Steiner (1917–2007), «Cool Man» (Werbeschauspiller), hät sin Läbesobig z Walestadt verbroocht

## Literatur
* Franz Fäh: *Wallenstadt. Aus der Geschichte der Gemeinde Walenstadt undf des Sarganserlandes.* Hrsg. von der Ortsgemeinde Wallenstadt. Buchdruckerei Ragaz, Bad Ragaz 1900, Nachdruck 1949.
* 
* 
* 
* Paul Gubser: *Walenstadtner Chronik.* Sarganserländer Verlag, Mels 2007, ISBN 978-3-907926-44-4.
* Paul Gubser: *St. Luzius und Florin Walenstadt.* Katholische Kirchgemeinde, Walenstadt 1987.
* Hans Hagmann, Jürg Steinmann: *100 Jahre Evangelische Kirche Walenstadt.* Walenstadt 2005.
* Erwin Rothenhäusler, Dora Fanny Rittmeyer, Benedikt Frei: *Die Kunstdenkmäler des Kantons St.&nbsp;Gallen, Band I: Bezirk Sargans* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 25). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1951. .
* Guido Städler: *Fasnachtsgesellschaft Walenstadt: eine rüstige 50-jährige, 1959–2009.* Sarganserländer Verlag, Mels 2009, ISBN 978-3-907926-54-3.
* Guido Städler: *200 Jahre öffentliche Schule Walenstadt 1809–2009.* Hrsg. von der Gemeinde Walenstadt. Walenstadt 2009.
* Guido Städler: *Walensee-Schiffahrt / Linth-Schiffahrt.* Sarganserländer Verlag, Mels 1996, ISBN 3-907926-11-0.
* Guido Städler: *Walensee-Schifffahrt / Linth-Schifffahrt* (175 Jahre Dampf- und Motor-Schifffahrt auf dem Walensee 1837–2012). Sarganserländer Verlag, Mels 2012, ISBN 978-3-907926-60-4.

## Weblink
* 
* 
* Offizielli Website vo de Gmaind Walestadt
* Ortsgmaind Walestadt
* Infoportal för Berschis

## Fuessnoote
Freitag

Da **Fritag** isch da letschte Tag in da Arbeitswocha, oda da fünfte Wochatag (noch DIN 1355). Noch christlich/jüdischer Zählung isch s da sechste. In da chrischtlicha Tradition wird jedn Fritag um drü (mitm Lütta vo da Kirchaglokka) an n Tod vo Jesus denkt; da wichtigschte Frittag im chrischtlicha Johr isch da Karfrittag.
Im Islam isch da Fritag da wöchentliche Fiirtag, a deam s Mittagsgebet verrichtet wird und da Chatib a Predigt (Khutba) hebt.

Da Nama Fritag kummt vo da südgermanischa Göttin "Frija" .
D'Frija isch debi mit da römischa Göttin Venus gliichgsetzt, wo für dia romanischa Näma von Frittag (vendredi im Französischa oda „viernes“ im Schpanischa) Pata gschtanda sin: Im Latein isch da Fritag „dies veneris“, Tag vo da Venus gsi.

## Abergloba
* Angeblich hond Adam und Eva anam Fritag in d vabotene Frucht bissa.
* Anam Fritag isch Jesus Christus kreuzigt wora (Karfreitag).
* Sit m Börsecrash 1929 schtoht da Begriff Schwarzer Freitag für ein großes Unglück.

:*siehe auch:* Freitag der 13. 

## Was git’s no
* *Freitag* isch da Nama, wo Robinson Crusoe sinem Gfährta im Roman vo Daniel Defoe, gä hot, wiil a ean a nam Fritag troffa hot.
* Freitag isch o da Nama vo na Zittung in Berlin mitm Untatitl 'Ost-West-Wochenzeitung für Politik, Kultur und Literatur'

## Lüt
* Günther Freitag (* 1952), öschtarrichischa Schriftsteller
* Dagmar Freitag (* 1953) Politikerin
* Walter Freitag (1889-1958) Gewerkschafter
* Thomas Freitag (* 1950) Kabarettischt
* Johann Freitag (1581-1641), Arzt

## Firmennamen
* Freitag AG, Züri, Taschena us LKW-Plana
Rotwein

**Rotwy** isch e alkoholisches Getränk, wo durch alkoholischi Vergärig vo rote Truube entstoht. Wird d'Maische nur kurz fermentiert, löse sich nur wenig roti Farbstoff (Anthocyane) und dr Wy het e rosaroti Farb (Rosé, Wyssherbscht etc.) D'Farb vom Rotwy isch je nach Härkunft und Ryffy etc. vo hällrosa, über hällrot mit bläuliche Refläx, rubinrot bis zu granatrot und rotbrun.

E bsunderi Spezialität isch dr sogenannti *Blanc de noir*: do wärde die rote Truube vorsichtig prässt und sofort vo dr Maische trennt: dr Truubesaft isch wyss und so entstoht us rote Truube e Wysswy. Das Verfahre wird z. B. bym Champagner aagwändet. Loot me s'Truubeguet nur kurz mit de Hüt zäme gähre, entschtoot Rosé.

Rotwy wird by lychte Landwy licht kielt, sunscht mit zunähmendem G'halt by Zimmertemperatur (wo allerdings 18° nit sött überstiige!) serviert und eignet sich guet für Fleischgricht aber au zu Käs wird är gärn trungge.

## Uswahl vo Rotwy us em alemannische Berych

*Schwiiz
** Blauburgunder (Pinot noir, Spätburgunder)
** Merlot
** Gamay
** diversi Krüzige (z. B. Diolinoir, Gamaray, Garanoir)

*Elsass
** Pinot noir (Blauburgunder, Spätburgunder, Clevner)

*Bade-Württebärg
** Blauburgunder (Pinot noir, Spätburgunder)
** Müllerrebe (Schwarzriesling, Pinot meunier)
** Blauer Portugieser
** Blaufränkisch
** Trollinger (Vernatsch, Schiava grossa)
** diversi Krüzige (z. B. Dunkelfelder, Regent)
Freiamt

**Freiamt** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Freiamt (Schwarzwald), e Gmei in Bade-Württeberg, Dütschland
* Freiamt (Schweiz), e Region im Kanton Aargau, Schwiiz
* Freiamt Affoltern, es historisch Gebiet, wo hüt zum Bezirk Affoltere im Kanton Züri ghört
Kanton Uri

Dr **Kanton Üri** isch ai einä vu dä erschtä dri Schwiizer Kanteen gsi, wo, wie me tradizionell, wenn au nid wisseschaftlich seit, im 1291 d Eidgenossäschaft grindet hend, näbä Schwyz und Obwaldä/Nidwaldä (Unterwaldä). Dr Kanton het 35'382 Iwohner (ca. 90 % Schwiizer, 10 % Usländer) und liit i dr Zentralschwiiz.

Dr Haiptort isch Altdorf.

## Geografii
D Flächi vom Kanton isch 1077&nbsp;km².

Drvo sind
* ca. 110&nbsp;km² Wisä- und Ackerland
* ca. 9&nbsp;km² Weid- und Ödland
* ca. 61&nbsp;km² Wald
* ca. 33&nbsp;km² Gwässer
* ca. 27&nbsp;km² uberbüüwts Gebiet

Dr Kanton isch i 19 Gmeindä üfteilt, Bezirk gits keini. Reialp, Andermatt und Ospidall gheeret zum Urscheletall. Üri wird ai ds Tor zum Südä gnännt, will dr Gottert ä wichtigi Verbindig i ds Tessin isch.

## Lueg au
* Pflanzenäme vo Üüri
* Tiernäme vo Üüri

## Literatur
* 
* Felix Aschwanden: *Neues Urner Mundartwörterbuch* (= *[[Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung]].* Band 8). Altdorf 2013.
* Walter Clauss: *Die Urner Mundart. Ihre Laut- und Flexionsformen* (= *Kantonsbibliothek Uri.* 14.&nbsp;Jahresgabe 1967). Altdorf 1969.

## Weblink

* Offizielli Website vom Kanton Üri
* Offizielli Statistik über Üri

## Referänze
Kanton Schwyz

De **Kanton Schwyz** isch en Kanton vo dr Schwiiz. Er liit i de sognante Zentralschwiiz.

## Geografii
D Flächi vom Kanton Schwyz misst 908 Kwadratkilometer. De Hauptort heisst au Schwyz.

Dä Kanton isch in sächs Bezirk und 30 Gmeinde glideret. D Bezirk sind folgendi:
* Schwyz
* Gersau
* Küssnacht
* Einsidle
* March
* Höfe.

Dä Kanton Schwyz gränzt a folgendi Kantön: im Süde an Uri und Nidwaldä, im Weste a Lozärn und Zug, im Norde a Züri und Sanggalle, und schliessli im Oschte a Glarus.

*Lueg au: [[Gemeinden des Kantons Schwyz|Gmeinde vom Kanton Schwyz]]*

Ufem Kantonsgebiet, wo i de Voralpe lyt, het’s sächs Seeè:
* Vierwaldstettersee
* Zugersee
* Lauerzersee
* Sihlsee
* Wägitalersee
* Zürisee

Dr bekantischt Schwyzer Bärg isch d Rigi.

## Gschicht
De Kanton Schwyz isch eine vo de drüü «Urkantön» vo de Schwiizer Eidgnosseschaft, wo im 13. Jaarhundert es Pündnis gschlosse hend. De Pundsbrief vo ane 1291 isch im Pundesbriefarchyv hüt no erhalte.

Zäme mit de Kantön Uri, Underwalde und Lozärn isch er eini vo de vier Waldstätte vo de «Achtörtige Eidgenosseschaft» (1353–1481). Die vier Waldstett si au spööter e Zentrum vom Konserwatismus bliibe und häi in dr Äidgenosseschaft bis zu iirer Niiderlag im Zwäite Villmergerchrieg 1712 e Hegemoniistellig gha.

Im Merz vo 1798 si franzöösischi Drubbe in d Schwiiz iidrunge und häi dr Widerstand vo de Bärner  gege die Helvetischi Republik broche. Die andere konserwative Kantöön häi sich erst denn afo ufrapple, under iine Schwyz, wo im April 1798 d Verfassig vo dr helvetische Republik abgleent und en Armee ufgstellt het, zum si Unabhängikäit z verdäidige. Noch e baar Aafangserfolg isch aber au de Schwyzer d Übermacht vo de Franzoose klaar worde und si häi kapituliert und sich dr Helvetische Republik aagschlosse.

1831 häi sich die liberale Bezirk im Nordoste und Nordweste vom Kanton abgspaltet und dr Kanton Usserschwyz bildet. Noch eme milidärische Versuech vo de Innerschwyzer, d Usserschwyz z underwärfe, het d Daagsatzig interweniert. Die bäide Pardeje si zum ene Kompromiss choo und häi e nöiji Verfassig usgarbäitet, wo d Rächtsgliichhäit im ganze Kanton garantiert het. 1833 häi sich die beede Täil wider zämegschlosse – nöd nu ganz freiwillig.

## Bevölkerig
De Kanton het gäge 170'000 Iiwonner.

Dä Kanton Schwyz isch tradizionell en katholische Kanton und ghört chirchlech gseh zum Bistum Chur.

## Lueg no
* s Herchoo vo de Schwyzer

## Literatur
* 
* Stefan Fuchs: *Die Mundarten des Kantons Schwyz. Historische, sprachgeographische und semantische Aspekte der Mundart des Kantons Schwyz.* Huber, Frauenfeld 1975 (Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung XXII; Digitalisat).

## Weblink

* Offizielli Website
* Offizielli Statistik

## Fuessnoote