open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
8. März

Dr **8. Merz** isch dr 67. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 68. in Schaltjohr), dodermit blybe no 298 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1669: Dr Vulkan Ätna bricht uus. D Eruption goot bis zum 11. Juli un isch di historiosch grescht. D Stadt Catania wird dailwys, e baar Derfer wäre ganz vu Lavamasse verwieschtet.
* 1812: Z Stuegert findet d Uruffierig vu dr Operette *Feodore* vum Conradin Kreutzer statt.
* 1958: S Chenigrych Jemen schließt sich dr am 1. Februar vu Ägypte un Syrie grindete Verainigte Arabische Republik aa.
* 1983: In ere Red an d *National Association of Evangelicals* z Orlando, Florida, nännt dr US-Bresidänt Ronald Reagan d Sowjetunion s „Rych vum Beese“.
* 2003: In eme Referändum stimme d Yywohner vu Malta fir dr Byydritt vum Land zue dr Europäische Union.

## Uf d Wält chuu
* 1714: Carl Philipp Emanuel Bach, dytsche Komponischt
* 1839: Josephine Cochrane, US-amerikanischi Erfinderi
* 1894: Margarete Ruckmich, dytschi Chrankebflägeri un Begrinderi vum Fraueberuef in dr Seelsorg
* 1929: Hebe Camargo, brasilianischi Sängeri un Moderatori
* 1930: Franz Gertsch, Schwyzer Moler
* 1938: Vreni Spoerry, Schwyzer Bolitikeri
* 1945: Jim Chapman, US-amerikanische Bolitiker
* 1947: Michael S. Hart, US-amerkianische Schriftsteller un Grinder vum Gutenberg-Projäkt
* 1954: Marie-Theres Nadig, Schwyzer Skirännfahreri
* 1961: Anka Schmid, Schwyzer Filmmacheri
* 1965: Pedro Lenz, Schwyzer Schriftsteller

## Gstorbe
* 1957: Othmar Schoeck, Schwyzer Komponischt un Dirigänt
* 2016: George Martin, britische Muusigbroduzänt

## Sunschtigs
* **[[Internationaler Frauentag|Wältfrauedag]]**

## Weblink
9. März

Dr **9. Merz** isch dr 68. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 69. in Schaltjohr), dodermit blybe no 297 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1152: Drei Wuche noch em Dod vu sym Unkel Konrad III. wird dr Herzog vu Schwobe Friedrich III. us em Huus vu dr Staufer as Friedrich I. Barbarossa z Aachen zum remisch-dytsche Chenig gchrent.
* 1276: Dur e Privileg vum Chenig Rudolf vu Habsburg chunnt Augschburg s Stadträcht iber un wird dodermit e Freji Rychsstadt.
* 1452: Dr Friedrich III. wird as letschte Chaiser vum Hailige Remische Rych z Rom gchrent. Gchrent wird er dur dr Papscht Nikolaus V..
* 1522: Dr Bruch vum Faschtegebot mit eme Wurschtässe z Züri giltet as Urdatum fir di Reformiert Chilche. Dr Ulrich Zwingli verdaidigt d Aktion mit em Argumänt, ass es Faschte kai gettli Gsetz sei.
* 1748: Im Theatre Royal in Covent Garden wird s Oratorium Joshua vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1952: Wahl zur Verfassigsgebende Landesversammlig in dr drei Länder Wirttebärg-Bade, Bade un Wirttebärg-Hauezollre.
* 2006: D NASA git bekannt, dass es uf em Saturnmond Enceladus villicht Wasser chennt gee. Die Vermuetige gehn zruck uf d Erforschig dur d Ruumsonde *Cassini-Huygens*.

## Uf d Wält chuu
* 1753: Jean-Baptiste Kléber, franzesische General
* 1863: August Ganther, dytsche Haimetdichter
* 1894: Frank Arnau, schwyzerisch-dytsche Schriftsteller
* 1901: Fritz Gugelmeier,  dytsche Haimetdichter
* 1930: Ornette Coleman, amerikanische Jazzmusiker 
* 1934: Juri Alexejewitsch Gagarin, sowjetische Kosmonaut un erschte Mänsch im Wältruum
* 1937: Peter Vogel, dytsche Chinschtler
* 1947: Anna Maria Bacher, Walser Mundartschriftstellerin
* 1952: Amir Peretz, israelische Bolitiker un Gwerkschafter
* 1953: Urs Egger, Schwyzer Regisseur
* 1960: Elsa Cayat, franzesischi Psychoanalytikeri un Kolumnischti
* 1964: Juliette Binoche, franzesischi Schauspileri
* 1965: Monica Cantieni, Schwyzer Schriftstellerin
* 1977: Katalin Dohrmann, dytschi Psychologi

## Gstorbe
* 1661: Jules Mazarin, italienisch-franzesische Kardinal un Staatsmann
* 1842: Abel Merian, Schwyzer Bolitiker
* 1866: Jakob Joseph Matthys, Schwyzer Kaplan, Dialäktolog und Sprachgenie
* 1918: Frank Wedekind, düütsche Schauspiiler und Dichter
* 1971: Hildegard Stern, dytschi Lehreri un Schriftstelleri
* 1978: Fritz Gugelmeier,  dytsche Haimetdichter
* 1988: Kurt Georg Kiesinger, dytsche Bolitiker un Bundeschanzler
* 1992: Menachem Begin, israelische Bolitiker
* 2013: Wolfram Schlabach, dytsche Theaterpädagog un Radiomoderator
* 2015: Florence Arthaud, franzesischi Sägleri
* 2019: Luise Katharina Meier, dytschi Dialäktdichteri

## Weblink
Faizabad (Afghanistan)

**Faizabad** (au Feyzabad, Fayz Abad; Persisch فیض‌آباد) isch d Hauptstadt vo dr Browinz Badakhshan (mä säit Badachschan), dr ermste Browinz in ganz Afghanistan.

## Geografii
Faizabad lit uf ere Hööchi vo öbbe ; d Bärg in dr nööchere Umgääbig si si öbbe 800&nbsp;m hööcher as d Stadt. Dr Fluss Kookcha fliesst zmizt dur d Stadt duure; nördlig vom Fluss lit d Altstadt, südlig d Nöistadt.

## Bevölkerig
Die mäiste Iiwooner si Tadschike und Usbeke. Usserdäm het s no Paschtune und Turkmene.

D Religion isch dr Islam, die mäiste Lüt si Sunnite, aber es git au Schiite und Ismailite. D Sprooch wo am mäiste gschwätzt wird, isch Dari (Persisch).

## Wirtschaft
D Browinz Badakhshan isch zwar riich an Boodeschetz, si isch aber äinewääg die ermsti Browinz im Land und die durchschnittligi Lääbenserwartig isch nume 47&nbsp;Joor. Im Aabau vo Moon isch si aber am erste Blatz. Die grösste Laager uf dr ganze Wält vom Halbeedelstäi Lapislazuli si do und wärde sit 3000 Joor abbaut. Au Rubin, Smaragd, Amethyst und Gold wärde gförderet. D Landwirtschaft und d Veezucht (Schööf, Gäisse, Röss) si wichdig und es wird vil Moon und Cannabis aabaut.

## Söön und Döchder vo dr Stadt
* Burhanuddin Rabbani, wo dr politischi Füerer vo dr Nordallianz in Afghanistan gsi isch

## Fuessnoote


## Weblingg

* ISAF-Homepage (änglisch)
* Flugvideo (Youtube)
Eschkaschem

**Eschkaschem** (au Ischkaschim, Ishkashim; persisch اشکاشم) isch d Hauptstadt vom Distrikt Eschkaschem in dr Browinz Badachschan in Afghanistan.

Eschkaschem lit am lingge Ufer vom Pjandsch, dr Kwellfluss vom Amudarja, wo d Gränze zwüsche Afghanistan und Tadschikistan bildet und bi Eschkaschem gege Norde abbiegt. Uf dr andere Site vom Fluss lit e tadschikische Ort, wo gliich häisst. Die bäide Eschkaschem si sit em 31. Oktober 2006 dur e Stroossebrugg verbunde und die isch witgehend vom *Aga Khan Development Network* finanziert worde.

Eschkaschem isch dr Strooss nooch 150 Kilometer vo Faizabad ewägg.

Zämme mit de Dörfer zringsume het s Stedtli 12'120 Iiwooner (Stand 2006). Die mäiste von ene si Nizaris, die grössti Grubbe vo de Ismailite, wo zur Schia ghööre.

Eschkaschem isch e wichdige Ort uf de Karawanewääg vo Afghanistan uf Yarkant und Kaschgar gsi. Im Ort cha mä no Räst von ere chliine Festig gsee.

## Fuessnoote
6. März

Dr **6. Merz** isch dr 65. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 66. in Schaltjohr), dodermit blybe no 300 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1446: In dr Schlacht bi Ragaz sige d Aidgnosse iber e eschtrychisch Heer unter em Chaiser Friedrich III. vu Habsburg un entschaide dodermit dr Alt Zürichrieg zue ihre Gunschte.
* 1525: In dr freie Rychsstadt Memmenge dräffe sich im Dytsche Buurechrieg Verdrätter vu drei Buuregruppe go iber ihre Vorgoo gegeniber em Schwebische Bund z rotschlaa. Am negschte Dag grinde si noch em Vorbild vu dr Schywz di *Oberschwebisch Aidgnosseschaft*.
* 1902: Z Madrid wird dr Fueßballclub Real Madrid grindet.
* 1930: Unter em Name *Birds Eye Frosted Foods* bringt dr Clarence Birdseye in dr USA s erscht diefgchielt Gmies uf dr Märt.
* 1957: Di britisch-weschtafrikanisch Chronkoloni Goldkischte un s Protektorat Britisch-Togoland wäre unter em Name Ghana unabhängig vu Großbritannie. S Land wird as erschts afrikanischs Land Vollmitgliid im *[[Commonwealth of Nations]]*.
* 1960: Dr Kanton Gämf fiert as dritte Kanton vu dr Schwyz no Nöieburg un Waadt s Frauestimmrächt yy.

## Uf d Wält chuu
* 1340: John of Gaunt, Herzog vu Lancester
* 1475: Michelangelo, italienische Chinschtler
* 1765: Alois von Reding, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 1871: Flurin Camathias, Schwyzer Dichter
* 1892: Lina Zulauf, Schwyzer Mundartdichtere
* 1927: Gabriel García Márquez, kolumbianische Schriftsteller
* 1934: Jean Bonvin, Schwiizer Ökonom und Diplomat
* 1941: Alfred Rossel, normannische Liedermacher un Folklorischt
* 1955: Boris Björn Bagger, dytsche Gitarrischt
* 1962: Erika Hess, Schwyzer Skirännfahreri

## Gstorbe
* 1238: al-Kamil, Sultan vu dr Ayyubide z Ägypte
* 1850: Jean Baptiste Girard, Schwyzer Franziskanermench un Pedagog
* 1895: Francesco Filippini, italienische Moler
* 1900: Gottlieb Daimler, dütsche Ingenieur
* 1984: Ilse Weber, Schwyzer Kunschtmooleri
* 2005: Hans Bethe,  dütsch-amerikanische Füsiker und Nobelbriisdreeger für Füsik
* 2016: Heinz Stauffer, Schwyzer Bfaarer un Dialäktautor
* 2017: Arif Demolli, kosovarische Schriftsteller

## Weblink
7. März

Dr **7. Merz** isch dr 66. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 67. in Schaltjohr), dodermit blybe no 299 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1656: Dr Dritt Landfride stellt noch em erschte Villmerger Chrieg di alte Zueschtänd vor em Zweet Kappeler Landfride vu 1531 gschaffe wore sin. Dodermit isch di katholisch Hegemonie in dr Aidgnosseschaft gsicheret wore.
* 1751: Wyhl wird vun ere großer Brunscht gschlisse. Verantwortli gmacht derfir wird d Anna Schnidenwind, wu sechs Wuche speter as aini vu dr letschte Frau z Dytschland as Häx hiigrichtet wird.
* 1785: Schwede nimmt in dr Chlaine Antille d Insle Saint-Barthélemy in Bsitz, wu s us em Kolonialbsitz vu Frankrych iberchuu het gege Handelsrächt z Göteborg.
* 1799: Uf syre ägyptische Expedition im zweete Koalitionschrieg nimmt dr Napoleon Bonaparte noch ere vierdägige Belagerig Jaffa yy. Derno ziet er wyter geg Akko.
* 1820: Bi dr vum Rafael del Riego gfierte Spanische Revolution wird dr Chenig Ferdinand VII. zwunge dr Aid uf di 1814 usser Chraft gsetzt *Verfassig vu Cádiz* z laischte.

## Uf d Wält chuu
* 1419: Mechthild von der Pfalz, Prinzässin vo der Kurpfalz, Gräfin vo Württebärg und Herzogin vo Öschtrych
* 1728: Isaak Iselin, Schwyzer Gschichtsphilosoph
* 1850: Tomáš Garrigue Masaryk, Philosoph, Schriftsteller un erschte Staatsbresidänt vu dr Tschechoslowakei
* 1864: Robert von Planta, Schwyzer Romanischt und Lexikograaf
* 1868: Giovanni Giacometti, Schwyzer Moler
* 1872: Piet Mondrian, niderländische Moler
* 1875: Joseph-Maurice Ravel, franzöösische Komponist
* 1904: Reinhard Heydrich, dytsche NS-Bolitiker
* 1909: Maodez Glanndour, bretonische Pfaarer und Mundartaktivischt
* 1911: Gertrud Lutz-Fankhauser, Schwyzer humaniteri Aktivischti
* 1965: Inka Friedrich, dytschi Schauspileri
* 1971: Christophe Darbellay, Schwyzer Bolitiker
* 1989: Liliane Amuat, Schwyzer Schauspileri
* 1992: Ria Schröder, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 161: Antoninus Pius, e römische Kaiser
* 1274: Thomas vu Aquin, Dominikaner, Theolog un Philosoph
* 1752: Pietro Castrucci, italienische Komponischt
* 1777: Sebastian Sailer, dytsche Prämonstratenser, Prediger un Barockschriftsteller
* 1904: Édouard Thiérot, franzesische Architäkt
* 1932: Maurice Gabbud, Schwyzer Schurnalischt und Mundartforscher
* 1949: Gustav Adolf Seiler, Schwyzer Bolitiker
* 1950: Angelo Abisso, italienische Bolitiker
* 1982: Wilhelm Zentner, dytsche Germanischt und Musigwüsseschaftler
* 1997: Martin Kippenberger, dytsche Moler un Inschtallationschinschtler
* 1999: Stanley Kubrick, US-amerikanische Regisseur
* 2017: Kurt Meyer, Schwyzer Germanischt

## Weblink
Kabul

**Kabul** (Paschtu/Dari: ) isch d Hauptstadt vo Afghanistan. Si het öbbe 3,3 Millione Iiwooner (Schetzig 2012/13) und isch die grössti Stadt z Afghanistan und s ökonomische und kulturelle Zentrum vom Land.

## Geographii

Die strategischi Bedütig vo dr Stadt chunnt drvo, ass si in dr Nööchi vom Khyber-Pass lit, won e wichdigi Verbindig isch zwüsche Afghanistan, Pakistan und Indie. D Stadt wird vom Fluss Kabul mit Wasser versorgt und het käi äignigs Kanalsüsteem.

## D Bevölkerig

Kabul mit sinere ethnische und sproochlige Vilfalt isch e Spiegel vom ganze Land, aber scho immer si die wo Persisch schwätze in dr Meerhäit gsi. Mä schetzt ass 45 % vo dr Bevölkerig Tadschike si, 25 % Hazara, 25 % Paschtune und dr Räst Usbeke, Turkmene, Paschai und anderi Minderhäite.

### Sprooche

Kabul isch die bedütendsti persischsproochigi Stadt im Land. Dr *Kabuler Dialäkt* ( / *Kābulī*), en östlige Dialäkt vom Persische, isch d Standardsprooch in dr Politik, Bildig und in de Medie. Vili dänke, ass *Kābulī* s gliiche sig wie die persischi Schriftsprooch Dari, wo äini vo de bäide offizielle Landessprooche vo Afghanistan isch, aber das isch nid richdig.

### Religion

Wie im rästlige Afghanistan isch au z Kabul dr Islam die dominierendi Religion. Die mäiste Iiwooner vo dr Stadt si Sunnite, schiitischi Muslim si e bedütendi Minderhäit. Drüber us git s e gröösseri hinduistischi Gmäind. Früener het s in dr Stadt au zoroastrischi und jüüdischi Gmäinde gee, die si hüte aber vollständig verschwunde.

## Fuessnoote



## Litratuur

* Christine Issa: *Baukultur als Symbol nationaler Identität. Das Beispiel Kabul, Afghanistan.* Dissertation, Justus-Liebig-Universität Gießen 2009 (Volltext).
* Dominic Medley, Jude Barrand: *Kabul.* (= The Bradt mini guide). Bradt, Chaldont St. Peter 2003, ISBN 1-84162-085-8.
* Horst Nußer: *Kabul kurzgefasst.* (= Geographie Kompakt; Bd. 108). Nußer, München 1992, ISBN 3-88091-648-9.

## Weblingg

* wissen.dradio.de: Kultur in Kabul (podcast)
Leopold Karl Theodor Froebel

De **Leopold Karl Theodor Froebel** (* 31. Juli 1810 z Griesheim (Thüringe); † 3. März 1907 z Zöri) isch e Gartechünstler und Pflanzezüchter us Thüringe gsii, wo under anderem meriri wichtigi Pärk i de Stadt Zöri gstaltet het. Er het sinerzitt z Zöri di ersti Privatgärtnerai vo de Schwiiz uuftue.

## Lebeslauf
De Theodor Froebel isch as vierte Bueb vom Pfarrer Johann Michael Christoph Froebel uf d Welt choo. Er hett sich scho as Bueb för d Pflanzezucht interessiert und hett den i de Potsdamer Zitt bim Peter Joseph Lenné i de königliche Gärte vo Sanssouci sini Uusbildig zom Landschaftsgärtner öberchoo. 

Ane 1834 isch er uf Zöri choo und het as Gärtner vo de Uni Zöri gschaffet. Die hett em de Uuftrag gee, de Botanischi Garte ufem Bollwech zur Chatz z gstalte. D Uni het em erlobt, as er selber Pflanze züchtet und die verchaufe taar. Er hett den spööter mitem Heinricht Würth di ersti Handelsgärtnerai vo de Schwiiz uuftue (Froebel & Würth). Nochdem siin Partner uusgwanderet isch, hett er 1841 z Riesbach sini aigni Gärtnerai uuftue (Froebel & Cie.).

De Theodor Froebel het vili öffetlichi und privaati Uufträäg öberchoo, Pärk und Gärte z gsalte, vili dodevoo i de Stadt Zöri und doomolige Vorort. Er het debii druf glueget, as Gländ nöd grooss veränderet wooren isch und hett druff gachtet, as möglichst kai Symmetrie entstönd.

Er isch au en erfolgriiche Pflanzezüchter gsii, dezue ghööret au d Silberlinde i de Zörcher Baahofstros, wo jetz gfällt were sölet, wel die hüttige Zörcher Biamte numeno mageri Birchebömmli möget, wo nöd richtig wachse wönd, well sich us finanzielle Gründ halbe iibetoniert wered.

## Pärk und Gärte
* de Alti Botanischi Garte „zur Chatz” z Zöri i de Inestadt (im Uuftraag vo de Uni Zöri)
* d Aalaag vom Stadthuus Zöri (im Uuftraag vo de Stadt Zöri)
* de Stadelhoferplatz z Zöri (im Uuftraag vo de Stadt Zöri)
* s Sihlhölzli z Zöri (im Uuftraag vo de Stadt Zöri)
* de Rieterpark i de Engi, z Zöri (im Uuftraag vo de Famili Wesendonck)
* s Muralteguet i de Engi, z Zöri (im Uuftraag vom Börgermaister Hans Konrad von Muralt, 1779–1869)
* de Park vo de Villa Martinsburg, wo hütt de Noiji Botanischi Garte litt
* de Villettepark z Cham

## Züchtige
* d Silberlinde a de Zörcher Baahofstrooss
* meriri Sorte Christroose, woner noch sinenen Verwandte gnennt hett (Dora Froebel, Gertrud Froebel, Robert Froebel)
* meriri Sorte rittersporn
* meriri Sort vo de Clematis
* Thuja occidentalis 'Froebeli', Thuja occidentalis 'Bodmeri'

## Weblink
*
Vogeluhr

**Vogeluur** isch d Bizaichnig för d Zitt, wenn di verschidnige Vögel im Morge afönd singe. Do sich vili Vögel a de Dämmerig und am Liecht orientered, werd die Zitt relativ zom Suneuufgang aggee. Je noch Regioo und Avifauna änderet sich d Vogeluur.

## Schwiizer Vogeluur

## Susstigs
E bikannts Thema us de Literatur isch d Episode us de Tragödie *Romeo und Julia* vom Shakespeare, wo d Julia im Romeo der verhängnisvolli Satz sait: *»S isch d Nachtigale und nöd d Lerche, wo grad i dis Oor chlingt!«* Die faltschi Iischätzig het zom Tod vom Romeo gfüert. Vo de Nachtigale singed Mandli wo kai Wiibli hend zu jedere Tageszitt, aso au znacht.

## Literatur
* Christian Marti: *Vogelstimmen*; us de Raie *Themen aus der Vogelwelt*, Heft 70 (2013); Schwizerischi Vogelwarte Sempach.
Qala Panja

**Qala Panja** (au Qila-e Panja, Qila-e Panjeh, Kila Punja, Kala Panja; ) isch e Dorf im Wakhan-Korridor im üsserste Nordoste vo Afghanistan. Es ghöört zum Verwaltigsdistrikt Wakhan in dr Browinz Badachschan.

S Dorf isch 83 km vo Ishkashim am Iingang zum Wakhan-Korridor und lit uf ere Hööchi vo 2'820 m und im ene sichere Abstand vom Fluss Pjandsch, wo 34 km oben am Ort entstoot, dört wo dr Pamir und Wakhan inenanderfliesse.

Im Joor 2002 het mä im Dorf 72 Huushalt mit 640 Iiwooner zelt.

Hüte isch Sarhad-e Broghil, wo 115 km witer im Wakhan lit, dr letscht Ort, wo s ganze Joor duure bewoont isch, aber in de Zite vo de Karawane isch Qala Panja dr letscht Ort gsi, wo mä Ässe und Lastdier het chönne chaufe für dr 300 km langi Wääg über e Pamir uf Tashkurgan im Sarikol bzw. in Turkestan, em hütige Taxkorgan im chinesische Xinjiang. 

## Fuessnoote
11. März

Dr **11. Merz** isch dr 70. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 71. in Schaltjohr), dodermit blybe no 295 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1477: Dr Grof Eberhard V. vu Wirttebärg-Aurich grindet d Universitet Dibenga. Im Oktober wird dr Lehrbedrib ufgnuu. 
* 1499: D Schwyzer Aidgnosse bschließen in ere Dagsatzig, dass in dr Schlachte vum chirzlig aagfangene Schwobechrieg gege dr Schwebisch Bund un s Huus Habsburg kai Gfangeni gmacht un verwundeti gegnerischi Kämpfer „abgetan“ solle wäre.
* 1871: Im Dytsche Rych wäre im Zug vum Kulturkampf noch em *Schulaufsichtsgesetz* alli Schuele unter staatligi Ufsicht gstellt un di chilchlig Schuelinschpektione abglest.
* 2004: Bi Terroraaschleg z Madrid wäre 191 Mänsche umbrocht un iber 1'500 verletzt.
* 2009: Z Wẽnnede bi Stuegert z Bade-Wirttebärg verschießt e 17-jehrige Amoklaifer in dr Albertville-Realschuel zwelf Mänsche un bi dr Flucht dernoo drei Passante. Wun er vun eme Bolizischt aagschosse wird, bringt er sich sälber um dur e Chopfschuss.
* 2011: S Tōhoku-Ärdbidem erschitteret Japan un lest e Tsunami un d Nuklearkataschtroph vu Fukushima uus.
*2019: Für d Boeing 737 MAX 8 u 9 git’s z China es Flugverbot, wo fascht uf dr ganze Wält übernoo wird.

## Uf d Wält chuu
* 1683: Caroline vu Brandeburg-Ansbach, dytschi Prinzässin un dur Hochzyt Chenigi vu Großbritannie un Kurfirschti vu Hannover
* 1933: Peter Marxer, liechtestainische Rächtsaawalt un Bolitiker
* 1957: Massimo Rocchi, italienische Schauspiiler u Komiker
* 1974: Hanna Nitsch, dytschi Chinschtleri
* 1986: Dario Cologna, Schwyzer Skilanglaifer

## Gstorbe
* 1911: Ernst Brenner, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1924: Helene von Mülinen, Schwyzer Frauerächtleri
* 2014: Hermann Rau, dytsche Musigpädagog un Autor vu Sachliteratur
* 2018: Karl Kardinal Lehmann, Bischof vu Mainz un Vorsitzer vu dr Dytsche Bischofskumferänz
* 2021: J.P. Love, Schwyzer Erotikdarsteller un Moderator
* 2024: Hannelore Gadatsch, dytschi Färnsehjournalischti un -moderatori

## Weblink
12. März

Dr **12. Merz** isch dr 71. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 72. in Schaltjohr), dodermit blybe no 294 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1616: S Regimänt vu dr Schwyzer un Graubindner Garde dritt sy Dienscht aa.
* 1930: Dr Mahatma Gandhi bricht mit 78 vu syne Gfolgslyt zum sognännte *Salzmarsch* uf go in eme Akt vu zivilem Uughorsam s britisch Salzmonopol z bräche.
* 1968: Mauritius wird unabhängig vu Großbritannie, blybt aber Dail vum *[[Commonwealth of Nations]]*.
* 1989: Dr britisch Physiker un Informatiker Tim Berners-Lee stellt am Forschigszäntrum CERN d Idee vum World Wide Web vor.
* 2015: Z Stuegert wird d Kumedi *[[Sherlock Holmes und die Kehrwoche des Todes]]* vum Tobias Bungter urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1710: Thomas Arne, änglische Komponischt
* 1728: Anton Raphael Mengs, dytsche Moler
* 1750: Johann Rudolf Burckhardt, Schwyzer Syydebandfabrikant, Bolitiker un Chunschtfrynd
* 1832: Charles Friedel, französische Chemiker
* 1861: Arthur Könnemann, dytsche Komponischt
* 1880: Karl Willy Straub, dytsche Schriftsteller
* 1885: Erwin Haller, Schwyzer Germanischt
* 1927: Elazar Granot, israelische Bolitiker un Schriftsteller
* 1927: Hermann Rau, dytsche Musigpädagog un Autor vu Sachliteratur
* 1940: Al Jarreau, US-amerikanische Sänger
* 1942: Ratko Mladić, serbische General un Chriegsverbrächer
* 1947: Mitt Romney, US-amerikanische Bolitiker
* 1956: Steve Harris, britische Rockmusiker
* 1963: Vincent Decroly, belgische Bolitiker
* 1963: Marlies Lansche, dytschi Gaschtwirti un Dialäktautori
* 1969: Petra Krebs, dytschi Bolitikeri
* 1987: Tina Masafret, Schwyzer Schauspileri

## Gstorbe
* 417: Innozenz I., Papscht vu 401 bis 417 
* 1925: Sun Yat-sen, chinesische Revolutionsfierer un Staatsmann
* 1955: Leo Wohleb, badische Bolitiker
* 1955: Charlie Parker, en amerikanische Dschääsmuusiker 
* 1966: Victor Brauner, rumänisch-franzesische Moler
* 1996: Ida Ospelt-Amann, Liechtesteiner Mundartdichterin
* 2010: Glauco Villas Boas, brasialianische Cartoonischt
* 2015: Terry Pratchett, britische Schriftsteller
* 2016: Heinz Bühringer, dytsche Bolitiker

## Weblink
Loki (Begriffsklärung)

**Loki** chan folgendes bedüte:
* Loki, en Gott us de nordische Mytologii
* d Churzform för e Lokomotive
* *Loki (Rakete)*, e amerikanischi Höheforschigsrakete
* *Loki Software*, es ehemoligs Unterneme, wo Linuxspil übertrait hät
* e Nutzpflanze us de Familie vo de Taccaceae (Ostindische Pfeilwurz)
* als Übername för d Hannelore „Loki“ Schmidt
* Loki (Zeitschrift), e Schwizer Yisebaan-Zitschrift
* e Comicfigur us em Marvel-Universum
13. März

Dr **13. Merz** isch dr 72. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 73. in Schaltjohr), dodermit blybe no 293 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1528: S Chloschter Interlache, dr grescht Landbsitzer im Oberland, wird noch eme Erloss vum Bärner Reformationsmandat vum 7. Februar 1528 ufghobe, syy Biet in dr Kanton Bärn yyglideret.
* 1781: Dr Amateuraschtronom Wilhelm Herschel entdeckt dr Planet Uranus.
* 1794: Dr Wohlfahrtsuusschuss unter em Maximilien Robespierre losst in dr Naacht uf dr 14. Merz dr Jacques-René Hébert un andri Hébertischte verhafte. Dodermit chunnt dr *[[Französische Revolution#D Terrorherrschaft|Groß Terror]]*, wu im Vorjohr bschlosse woren isch, zuen eme erschte Hegschtpunkt.
* 2005: Im zweete Durgang vu dr Barlemäntswahl z Kirgisistan, wu d OSZE-Wahlbeobachter massivi Uuregelmäßigkaite feschtstelle, chunnt d Opposition uf nume 6 vu dr 75 Mandat. Des fiert zue dr *Tulperevolution* un em Sturz vum Bresidänt Askar Akajew un em Premierminischter Nikolai Tanajew.
* 2013: Dr Argentinier Jorge Mario Bergoglio wird zum 266. Pascht gwehlt un git sich dr Name Franziskus.

## Uf d Wält chuu
* 1265: Eberhard I., Grof vu Wirttebärg
* 1827: Heinrich Rudolf Meili, Baaselbieter Bildhauer
* 1870: Albert Meyer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1870: Emilie Locher-Werling, Schwiizer Mundartschriftstellere
* 1884: Emanuel Stickelberger, Schwyzer Undernäämer und Schriftsteller
* 1897: Josef Anton Bueb, dytsche Kommunalbolitiker un Haimetdichter
* 1897: Jeghische Tscharenz, armenische Dichter
* 1952: Wolfgang Rihm, dytsche Komponischt
* 1956: Antoinette Eckert, Schwyzer Bolitikeri
* 1957: Claudia Bandixen, Schwyzer Bfaareri un Chilcherotsbresidänti
* 1961: Manfred Lucha, dytsche Bolitiker
* 1984: Teresa Bücker, dytschi Journalischti

## Gstorbe
* 1563: Hieronymus Frobenius, Basler Buechdrucker un Verleger
* 1817: Emanuel von Wattenwyl, Bärner General un Bolitiker
* 1925: William P. McLean, US-amerikanische Bolitiker
* 1933: Carl Albert Handschin, Schwyzer Unternämmer un Bolitiker
* 1943: Rufus Hardy, US-amerikanische Bolitiker
* 1990: Karl Münchinger, dytsche Dirigänt
* 2024: Klaus Gmeiner, eschtrychische Heerfunk- un Theaterregisseur

## Weblink
14. März

Dr **14. Merz** isch dr 73. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 74. in Schaltjohr), dodermit blybe no 292 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1634: Im Dryssgjehrige Chrieg zerstere chaiserligi Truppe d Kaschtelburg bi Waldkilch.
* 1800: Dr Giorgio Barnaba Luigi Chiaramonti wird noch eme mehrmonetige Konklave z Venedig zum Papscht gwehlt un nimmt dr Name Pius VII. aa.
* 1898: Bärner Gymnasiaschte grinde dr Fueßballclub *[[BSC Young Boys]]*.
* 2005: D Tessiner Gmaine Arosio, Breno, Fescoggia, Mugena un Vezio fusioniere zue Alto Malcantone.

## Uf d Wält chuu
* 1820: Viktor Emanuel II., Chenig vu Sardinie-Piemont un Italie
* 1836: Louise Odin-Pilliod, Schwiizer Leererin und Wörterbuechredaktoorin
* 1844: Umberto I., Chenig vu Italie
* 1853: Ferdinand Hodler, Schwyzer Moler
* 1862: Emil Beurmann, Schwiizer Schriftsteller, Dichter, Zäichner und Mooler
* 1879: Albert Einstein, Physiker un Nobelbryysbdreeger
* 1885: Maurice Gabbud, Schwyzer Schurnalischt und Mundartforscher
* 1930: Dieter Schnebel, dytsche Kumpenischt un Musikwisseschaftler
* 1933: René Felber, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1953: Karl-Heinz Brunner, dytsche Bolitiker
* 1968: Sylvie Rohrer, Schwyzer Schauspileri
* 1993: Anna Ewers, dytsch Model

## Gstorbe
* 1803: Friedrich Gottlieb Klopstock, dytsche Dichter
* 1883: Karl Marx, dytsche Philosoph, Ekonom un Gsellschafttheoretiker
* 1953: Klement Gottwald, tschechoslowakische Bolitiker
* 2002: Dieter Vogellehner, dytsche Botaniker
* 2009: Alain Bashung, franzesische Sänger un Schauspiiler
* 2018: Stephen Hawking, britische Physiker
* 2019: Raimund Wäschle, dytsche Moler un Grafiker
* 2022: Paul Gugelmann, Schwyzer Chinschtler

## Weblink
15. März

Dr **15. Merz** isch dr 74. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 75. in Schaltjohr), dodermit blybe no 291 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 44 v. Chr.: An dr *Ide vum Merz* wird dr remisch Diktator Julius Caesar (Bild) bi me Attentat im Theater vum Pompeius z Rom umbrocht. 
* 1848: D Merzrevolution z Eschtrych gryft au uf Ungarn iber. Mir dr Forderig vu dr *12 Pink* (ungar. *12 pont*) z Budapest fangt di Ungarisch Revolution vu 1848/49 aa. 
* 1863: Dr Karl Theodor Robert Luther entdeckt dr Aschteroid (78) Diana.
* 1867: Ungarn chunnt noch em uusghandelte Eschtrychisch-Ungarische Uusglych inneri Autonomi iber. Us em Chaisertum Eschtrych entwicklet sich d „Doppelmonarchi“ Eschtrych-Ungarn.
* 1998: As erschti Frau wird d Eveline Widmer-Schlumpf Regierigsreeti z Graubinde.
* 2019: Bi me Terroraaschlag uf zwoo Moschee z Christchurch, Neiseeland stärbe zmindescht 49 Lyt.

## Uf d Wält chuu
* 1713: Nicolas Louis de Lacaille, franzesische Aschtronom
* 1797: Johann Rudolf Merian, Schwyzer Mathematiker un Bolitiker
* 1867: Gottlieb Fischer, Schwyzer Schriftsteller
* 1890: Gertrud Kurz, Grinderi un Laiteri vun eme Schwyzer Flichtlingshilfswäärch
* 1939: Jost Meier, Schwyzer Musiker
* 1979: Céline Amaudruz, Schwyzer Politikerin

## Gstorbe
* 44 v. Chr.: Julius Caesar, remische Fäldherr un Diktator 
* 963: Romanos II., byzantinische Chaiser
* 1392: Eberhard II., Grof vu Wirttebärg
* 1855: Johann Jacob Wehrli, Schwyzer Pädagog
* 1941: Alexej von Jawlensky, dytsch-russische Chinschtler
* 1957: Ernst Nobs, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1961: Alexander Krannhals, Schwyzer Dirigänt un Komponischt
* 1962: Denis Coquoz, Schwyzer Puur und Mundartforscher
* 2013: Albert Greiner, elsässische Theolog
* 2025: Peter Bichsel, Schwyzer Schriftsteller

## Weblink
10. März

Dr **10. Merz** isch dr 69. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 70. in Schaltjohr), dodermit blybe no 296 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1803: Di Helvetisch Republik wird ufglest.
* 1814: D Franzose unter em Napoleon Bonaparte wäre in dr Schlacht bi Laon vu dr im Sechste Koalitionschrieg verbindete Preuße un Russe gschlaa.
* 1831: In dr erschte kantonalen Volksabstimmig in dr Gschicht vum Kanton Züri in dr Zyt vu dr Regeneration wird di nei liberal Verfassig aagnuu, wu am Uschterdag yygforderet woren isch.
* 1905: Dr FC Chelsea wird grindet.
* 2009: Z Sipplenge wird dr Fund vun ere us Lindebascht gflochtene Sandale us dr Zyt um 2900 v. Chr. dr Effetligkait bekannt gee. Archäologe hän des guet erhalte Stuck e baar Wuche dervor in dr Bfohlböubucht im Bodesee  entdeckt.

## Uf d Wält chuu
* 1452: Ferdinand II. vo Aragon, Köönig vo Kastilie und León,  Aragón und Neapel
* 1503: Ferdinand I., Chaiser vum Hailige Remische Rych
* 1788: Joseph von Eichendorff, e dütsche Dichder vo dr Romantik
* 1878: Felix Balsiger, Schwyzer Germanischt
* 1892: Arthur Honegger, schwyzerisch-franzesische Komponischt
* 1893: Emil Müller, Schwyzer Architäkt un Bolitiker
* 1902: Fritz Wolfsberger, dytsche Haimetdichter
* 1914: Ernst Brugger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1920: Boris Vian, franzöösische Schriftsteller und Musiker
* 1936: Sepp Blatter, Schwyzer Fueßballfunktionär
* 1957: Osama bin Laden, Grinder vu al-Qaida
* 1957: Hans-Peter Friedrich, dytsche Bolitiker
* 1989: Stefanie Heinzmann, Schwyzer Popsängeri

## Gstorbe
* 483: Simplicius, Papscht vu dr kadolische Chilche
* 1588: Theodor Zwinger dr Elter, Basler Humanischt
* 1785: Hans Conrad Orelli, Schwyzer Chaufme und Politiker
* 1920: Paul Haller, Schwyzer Pfaarer und Dichter
* 2010: Glauco Villas Boas, brasilianische Cartoonischt
* 2023: Michael Gempart, Schwyzer Schauspiler

## Weblink
Zeittafel zur Geschichte der Kernphysik

Bi dere chronologische Darschtellig von der **Gschicht von der Kernphysik** chann me grob zum eine d Phase von der Forschig und von der Anwendig und zum andere der militärisch und der zivili Bereich unterscheide.

* 1896: Der Franzos Henry Becquerel entdeckt d Radioaktivität
* 1911/20: Der Neuseeländer Ernest Rutherford gseht durch Experiment, dass Atom zum eine uus eme Kern und Elektrone beschtönd und dä Kern zum andere uus Protone uufbaut isch
* 1932: Der Engländer Chadwick erkennt, dass es auch noch Neutrone im Kern het
* 1938: Der Dütschi Otto Hahn schpaltet erschtmals Uran-Kerne durch Beschuss mit Neutrone, dodurch wird d Kernbindungs-Energie freigsetzt 
* 1942: Erschti langsami nukleari Kettereaktione im ene Reaktor durch de Enrico Fermi
* 1945: Erschti amerikanischi Atombombe (Plutonium-Bombe) im Trinity-Tescht explodiert Schpöter Abwurf von ere Uran- reschpektive Plutonium-Bombe über Hiroshima reschpektive Nagasaki. Über 100'000 Sofort- und Schpät-Todesopfer
* 1951: Der chlini EBR-Reaktor in de USA erzüügt erschtmals Schtrom
* 1952: Erschti Wasserschtoff- reschpektive Fusions-Bombe mit noch wesentlich höcherer Zerschtörigschraft in de USA teschtet. Der nukleari Rüschtigs-Wettlauf zwische vorab de USA und der Sowjetunion schauklet sich in de 1950er uufe
* 1954: Erschts Chlii-Chärnchraftwerk von 5 Megawatt Leischtig in Obninsk (Sowjetunion). Auch erschte atomare U-Boot-Antriib in de USA
* 1957: Erschti erheblichi Umgebigs-Freisetzig vom ene Kernreaktor, der *Windscale-Plant* zur Erzüügig vom britische Kernwaffe-Plutonium
* 1970er: Umfassende Uufschwung bim Bau von AKW. D Werk Browns Ferry 1 (USA) und Biblis A (D) überschriite ab 1973 reschpektive 1974 erschtmals d 1000-Megawatt-Leischtigs-Grenze von der Schtrom-Erzüügig
* 1979: Kernschmelz-Unfall in Three Mile Island (USA)
* 1986: Nuklearkataschtrophe von Tschernobyl (Sowjetunion/Ukraine) mit grosser Radioaktivitäts-Freisetzig
* 2011: Nuklearkataschtrophe von Fukuschima mit relativ grosser Radioaktivitäts-Freisetzig

## Literatur
F. Klemm: *Geschichte der Technik*
Kaxgar (Stadt)

**Kaschgar** (chinesisch: 疏勒; au **Kaxgar**; ursprüngl. *Kāš*, mit em zuesätzlige ostiranische *-γar*, „-bärg“; chin. *Schuel* (), tibet. *Śu-lig*), isch e kräisfreiji Stadt und d Hauptstadt vom Regierigsbezirk Kaschgar im Uigurische Autonomen Gebiet Xinjiang vo dr Volksrepublik China. Es isch en Oase-Stadt und bildet en wichdige Knotepunkt uf dr Siidestrooss.

Kaschgar lit am Rand vom Tarimbecki uf ere Hööchi vo 1235 bis 1300 m ü.d.M und het e Flechi vo 96 km². Im Zensus us em Joor 2000 het d Stadt 340'640 Iiwooner ghaa (Bevölkerigsdichti: 3'548,33 Iiwooner/km²). D Bevölkerig isch zu öbbe drei Viertel uigurisch und übbe e Fümftel si Chinese. D Meerhäit vo de Lüt si Muslim. 

## Bildli

Datei:Kashgar-casco-viejo-d07.jpg|E Strooss im alte Kaschgar
Datei:Kashgar-minarete-d01.jpg|Minarett
Datei:Kashgar-casco-viejo-d08.jpg|Dr Iigang von ere Moschee
Datei:Kashgar.jpg|Dr Sunndigsmäärt vo Kaschgar


## Weblingg
*
*

## Fuessnoote
17. März

Dr **17. Merz** isch dr 76. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 77. in Schaltjohr), dodermit blybe no 289 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1733: Im King's Theatre z London wird s Oratorium Deborah vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1804: Unter dr Reschy vum Johann Wolfgang von Goethe wird am Weimarer Hoftheater s Drama *[[Wilhelm Tell (Schiller)|Wilhelm Tell]]* vum Friedrich Schiller urufgfiert. 
* 1832: Di liberale Kanton Züri, Bärn, Loärn, Soledurn, Sanggalle, Aargau un Thurgau bschließe s Sibnerkonkordat.
* 1861: No dr Ainigung zwisch em Giuseppe Garibaldi un em Camillo Benso vu Cavour wird z Turin s Chenigrych Italie uusgruefe, wu im Zug vum Risorgimento us em Chenigrych Piemont-Sardinie fiirigangen isch.
* 1899: Dr Aschtronom William Henry Pickering entdeckt d Phoebe, dr nynt Mond vum Planet Saturn.
* 1959: Dr Dalai Lama Tenzin Gyatso flichtet uf Indie, nodäm dr Ufstand vu dr Tibeter gege di chinesische Bsatzer gschyteret isch.

## Uf d Wält chuu
* 1834: Gottlieb Daimler, dytsche Ingenieur
* 1903: Franz Georg Brustgi, dytsche Schriftsteller un Mundartdichter
* 1910: Josef Villiger, Schwyzer Mundartforscher un -dichter
* 1926: Peter Atteslander, Schwyzer Soziolog
* 1926: Siegfried Lenz, dytsche Schriftsteller
* 1960: Thomas Strobl, dytsche Bolitiker
* 1973: Isabelle Pasquier-Eichenberger, Schwyzer Bolitikeri
* 1981: Lauren Wildbolz, Schwyzer Aktivischti fir Veganismus
* 1985: Mario Thürig, Schwyzer Schwinger

## Gstorbe
* 180: Mark Aurel, remische Chaiser un Philosoph
* 836: Haito, Bischof vo Baasel
* 1406: Ibn Chaldun, islamische Hischtoriker un Bolitiker
* 1782: Daniel Bernoulli, Schwyzer Mathematiker
* 1978: Josef Schirpf, dytsche Lehrer, NS-Kulturfunktionär un Schriftsteller
* 2017: Jean Bonvin, Schwyzer Ekonom

## Sunschtigs
* St. Patrick’s Day, Nationalfyrtig vu Irland

## Weblink
18. März

Dr **18. Merz** isch dr 77. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 78. in Schaltjohr), dodermit blybe no 288 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 37: S Teschtamänt vum verstorbene Tiberius, wun er syy Änkel Tiberius Gemellus zum Miterb ernännt het, wird vum remische Senat fir uugiltig erklert un dr Caligula wird zum ellainige remische Chaiser bstimmt.
* 731: Dr Syrer Gregor III. wird zum Papscht gwehlt, dr letscht nit-europäisch Papscht bis zum Argentinier Franziskus anne 2013.
* 1229: Drotz ass er vum Papscht bannt isch, chrent sich dr Chaiser Friedrich II. uf em Fimfte Chryzzug sälber zum Chenig vu Jerusalem, wun em dr Sultan Al-Kamil d Stadt Jerusalem im Fride vu Jaffa abdrätte het.
* 1888: Z Aarau wird dr Schweizerische Gemeinnützige Frauenverein grindet.
* 1922: Dr Mahatma Gandhi dritt z Britisch-Indie e Freihaitsstrof vu sechs Johr wäge Zivilem Uughorsam aa, wun er aber wäg syre aagschlagene Gsundehait nume zwai dervu mueß absitze.
* 1950: Z Kairo wird e Uffierigsverbot fir Film mit dr Elizabeth Taylor uusgsproche, wel si an ere Galaveraastaltig fir di finanziäll Unterstitzig vu Israel dailgnuu het.
* 1962: Algerie wird unabhängig vu Frankrych.
* 2012: Dr Joachim Gauck wird zum Bundesbresidänt vu Dytschland gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1458: Peter Offenburg, Basler Bolitiker
* 1715: Johannes Weinmar, dytsche Orgelbauer
* 1762: Karl Christian Gmelin, dytsche Botaniker un Naturforscher
* 1853: Emilie Kempin-Spyri, erschti Frau, wu in dr Schwyz as Jurischti promoviert un habilitiert woren isch
* 1884: Christian Scheufele, dytsche Bildhauer
* 1914: Thaddäus Troll, dytsche Schriftsteller un Dramatiker
* 1922: Egon Bahr, dytsche Bolitiker
* 1936: Gunther Lehmann, dytsche Architäkt un Dialäktautor
* 1959: Josha Frey, dytsche Bolitiker
* 1960: Marcel Gisler, Schwyzer Filmmacher
* 1966: Adrienne Braun, dytschi Journalischti
* 1966: Anne Will, dytschi Färnsehjournalischti
* 1980: Nora Szech, dytschi Wirtschaftswisseschaftleri
* 1981: Fabian Cancellara, Schwyzer Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1409: Werner Schaler, Basler Bischof
* 1871: Georg Gottfried Gervinus, dytsche Hischtoriker un Bolitiker
* 1915: Jeremiah V. Cockrell, US-amerikanische Bolitiker
* 1971: Karl Klingler, dytsche Komponischt, Hochschuellehrer un Autor vu Sachliteratur
* 1983: Umberto II., Chenig vu Italie
* 1985: Kurt Heynicke, dytsche Schriftsteller
* 2014: Fritz Herdi, Schwyzer Autor
* 2016: Lothar Späth, dytsche Bolitker un Minischterbresidänt
* 2016: Guido Westerwelle, dytsche Bolitiker
* 2017: Chuck Berry, US-amerikanische Rock ’n’ Roll-Sänger

## Weblink
Taklamakan

D **Taklamakan-Wüesti** (au *Takla Makan*,  oder *Taklimakan Shamo*, Uighur: *Täklimakan Toghraqliri*) isch noch dr Rub al-Chali die zwäitgrössti Sandwüesti uf dr Wält. Si lit in Zentralasie im nordwestchinesische Uigurische Autonome Gebiet Xinjiang und goot dur e westlig Däil vom Tarim-Becki bis zur Strooss 218. Östlig vo deere Strooss lit d *Wüeste Lop Nor* am diefste Blatz vom Tarim-Becki. Früener si d *Taklamakan-Wüesti* und d *Wüesti Lop Nor* dur d Underlöif vo de Flüss Tarim, Konche Darya (= *Konqi He*) und Chärchan Darya (= *Qarqan He*) drennt gsi, die si aber im Süüde vo Tikanlik scho sit Joorzäänte usdröchnet.

## Litratuur
* Pierre Gentelle: *Une géographie du mouvement. Le désert du Taklamakan et ses environs comme modèle.* In: *Annales de géographie.* 567, S. 553–594.
* Dieter Jäkel, Zhu Zhenda: *Reports on the 1986 Sino-German Kunlun Shan Taklimakan-Expedition.* (*Berichte zur chinesisch-deutschen Kunlun Shan Taklamakan-Expedition 1986. Textband und Kartenbeilage.*) Die Erde, Ergänzungsheft 6. Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin, Berlin 1991, ISBN 3-87670-991-1 
* Christoph Baumer: *Geisterstädte in der Wüste Taklamakan.* Belser, Stuttgart 1996, ISBN 3-7630-2334-8.
* Bruno Baumann: *Karawane ohne Wiederkehr.* Malik, Berlin 2000, ISBN 3-89029-177-5.
* Christoph Baumer: *Die südliche Seidenstraße. Inseln im Sandmeer. Versunkene Kulturen der Wüste Taklamakan.* Philipp von Zabern, Mainz 2002, ISBN 3-8053-2845-1.
* Anke Kausch: *Seidenstraße. Von China durch die Wüsten Gobi und Taklamakan über den Karakorum Highway nach Pakistan.* Dumont Kunstreiseführer, Köln 2006, ISBN 3-7701-5243-3.
* Alfried Wieczorek, Christoph Lind (Hrsg.): *Ursprünge der Seidenstraße.* Theiss, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8062-2160-2.
* Carla Perrotti: *In der Stille des Sandes. Allein durch die Takla Makan und die Simpson Desert.* Frederking und Thaler, München 2008, ISBN 978-3-89405-840-1.

### Chartematerial
* *West-China.* Reise-Know-How-Verlag, Bielefeld 2005, ISBN 3-8317-7163-4 (Maßstab 1:2.700.000).

## Weblingg

* S Potenzial für Destabilisierig und Komflikt, wo vorhäärgsäiti Umwältveränderige in dr Region Zentralasie bis 2020/2050 häi (PDF; 1,65 MB)
* Bericht einer Expedition, erschiine im Magazin NZZ Folio
* Mysterious River Advances through Desert (änglisch) Dr fliesst dur d Taklamakan und chunnt im August zum Tarim.
16. März

Dr **16. Merz** isch dr 75. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 76. in Schaltjohr), dodermit blybe no 290 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 37: Noch em Dod vum Tiberius wird dr Caligula remische Chaiser.
* 1967: D Komedie *Der Wiedertäufer* vum Friedrich Dürrenmatt wird im Schauspilhuus z Züri urufgfiert.
* 1968: Bim Massaker vu My Lai im Vietnamchrieg bringe US-amerikanischi Soldate 503 vietamesischi Zivilischte um.
* 1982: Im Vorfäld vu dr *documenta 7* setzt dr Joseph Beuys vor em Kasseler Fridericianum dr erscht Baum vu sym Projäkt *7000 Eichen – Stadt-verwaldung statt Stadt-verwaltung*.
* 1986: S Schwyzer Stimmvolk lähnt in ere Volksabstimmig dr Byydritt zue dr UNO mit 75,7 % ab.
* 1997: Dr Kommandeur vu dr militerische Strytchreft vu Papua-Neiginea nimmt d Seldner vu dr *Sandline International* fescht, wun er aigetli hätt sotte zämmeschaffe. D Sandline-Affäre im Konflikt um Bougainville, wu dodermit aafangt, fiert am Änd zum Ruckdritt vum Premierminischter Julius Chan.

## Uf d Wält chuu
* 1790: Johann Ulrich von Salis-Soglio, Schwyzer Militär
* 1924: Urbano José Allgayer, brasilianische katholische Bischof
* 1925: Kurt Müller, Schwyzer Bolitiker un Schurnalischt
* 1928: Wilhelm Staudacher, dytsche Dialäktdichter
* 1945: Polo Hofer, Schwyzer Rockmusiker
* 1947: Ueli Sutter, Schwyzer Radrännfahrer
* 1956: Eveline Widmer-Schlumpf, Schwyzer Bolitikeri un Bundesreti
* 1956: Silvia Bächli, Schwyzer Chinschtleri
* 1974: Zoë Jenny, Schwyzer Schriftstelleri
* 1977: Karin Lanz, Schwyzer Schauspileri un Moderatori

## Gstorbe
* 37: Tiberius, remische Chaiser
* 455: Valentinian III., weschtremische Chaiser
* 1624: Hans Bock dr Elteri, Basler Moler, Zaichner un Geometer
* 1889: Asa H. Willie, US-amerikanische Bolitiker
* 1930: Miguel Primo de Rivera, spanische General un Diktator
* 1991: Katharina Seifried, dytschi Bolitikeri
* 1995: Heinrich Sutermeister, Schwyzer Komponischt
* 2008: Zeno Zürcher, Schwyzer Lehrer un Kulturmanager
* 2018: Werner Richter, dytsche Haimetdichter
* 2022: Else Wittum, dytschi Haimetdichteri
* 2024: Roger Pfund, Schwyzer Grafiker

## Weblink
19. März

Dr **19. Merz** isch dr 78. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 79. in Schaltjohr), dodermit blybe no 287 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1799: In dr Helvetische Republik wird dr *[[Schweizer Franken|Franke]]* yygfiert. Dodermit git s zum erschte Mol e gsamtschwyzerischi Währig.
* 1799: Am Wiener Burgtheater wird s Oratorium Die Schöpfung vum Joseph Haydn urufgfiert.
* 1964: Di erschte Öuto fahre dur s Tunäll unter em Alpebass Grosser St. Bernhard.
* 1976: Dr belgisch Radrännfahrer Eddy Merckx (Bild) gwinnt zum sibte Mol s Radsportmonumänt Mailand–Sanremo.

## Uf d Wält chuu
* 1879: Joseph Haas, dytsche Komponischt
* 1893: Albert Meyer, Schwyzer Lehrer und Übersetzer
* 1914: Josef Zihlmann, der «Seppi a de Wiggere», Schwiizer Volchskundler, Nameforscher und Mundartautor
* 1922: Eduard Amstad, Schwyzer Richter un Bolitiker
* 1928: Hans Küng, Schwyzer Theolog
* 1949: Waleri Leontjew, russische Popsänger
* 1977: Isabelle Stamm, Schwyzer Schriftstellerin

## Gstorbe
* 1721: Clemens XI., Papscht
* 2008: Arthur C. Clarke, britische Science-Fiction-Schriftsteller
* 2016: Victor Ruffy, Schwyzer Bolitiker
* 2018: Jürg Laederach, Schwyzer Schriftsteller

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vum Vatikan

## Weblink
20. März

Dr **20. Merz** isch dr 79. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 80. in Schaltjohr), dodermit blybe no 286 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1525: Verdrätter vu drei oberschwebische Buuregruppe verabschide im Dytsche Buurechrieg in dr Freie Rychsstadt Memmenge d *Zwelf Artikel* un d *Bundesornig*. Si gälte as di erschte schriftlig nidergschribene Mänscherächt vu dr Wält.
* 1916: Dr Albert Einstein vereffetligt in dr Fachzytschrift *Annalen der Physik* dr Artikel *Die Grundlage der Allgemeinen Relativitätstheorie*. Dodin fiert er d Gravitation uf e geometrisch Phänomen in ere gchrimmte 4-dimensionale Ruumzyt zruck.
* 1937: Z Bade-Bade wird s Ballett *Die Kirmes von Delft* vum Hermann Reutter urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 43 v. Chr.: Ovid, remische Dichter
* 1770: Friedrich Hölderlin, dytsche Dichter
* 1770: Johann Gottfried Tulla, badische Ingenieur
* 1828: Henrik Ibsen, norwäägische Schriftsteller und Dramatiker
* 1896: Gilberte Montavon, «Gilberte de Courgenay», Schwyzer Servierdochter
* 1897: Elisabeth Haich, ungarischi Chinschtleri
* 1909: Elsa Lüthi-Ruth, Schwyzer Chrankeschweschter
* 1925: Karl Landolt, Schwyzer Moler, Grafiker, Holzschnyder, Litograf und Töpferer
* 1926: Walter Bigler, Schwyzer Prokurischt und Mundartforscher
* 1933: Michael Pfleghar, dytsche Regisseur
* 1935: Otto Meyer, dytsche Dialäktdichter
* 1945: Klaus-Dieter Reichert, dytsche Lehrer un Dialäktdichter
* 1948: John de Lancie, US-amerikanische Schauspiler
* 1961: Blanca Busquets, katalanischi Schriftstelleri
* 1967: Katrin Schütz, dytschi Bolitikeri
* 1970: Martin Feigenwinter, Schwyzer Yysschnälllaifer
* 1982: Silvana Derungs, Schwyzer Romanischti
* 1993: Seraina Friedli, Schwyzer Fueßballspileri

## Gstorbe
* 1885: Kaspar Hagen, Vorarlberger Dialäktdichter
* 1935: Alice Bensheimer, dytschi Frauerächtleri
* 1945: Hans Bauer, dytsche Haimetdichter
* 2019: Hans Wüthrich, Schwyzer Kumbenischt un Sprochwisseschaftler
* 2025: Francis Matthey, Schwyzer Bolitiker

## Weblink
21. März

Dr **21. Merz** isch dr 80. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 81. in Schaltjohr), dodermit blybe no 285 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 717: Im Machtkampf im Frankerych setzt sich in dr Schlacht vu Vincy dr Karl Martell gege dr Merowingerchenig Chilperich II. un däm syy Huusmaier Raganfrid dure.
* 1684: Dr Giovanni Cassini entdeckt d Dione, e Mond vum Saturn.
* 1913: Dr Albert Schweitzer un syy Frau Helene mache ihri erscht Rais uf Afrika go z Franzesisch-Äquatorialafrika e Chrankehuus ufzböue. Si chöme am 16. April uf Lambaréné.
* 1919: Z Weimar entstoht s «Bauhaus», wo dr Walter Gropius initiiert het, as e Hochschuel fir Gstaltig.
* 1990: Namibia wird unabhängig. Sidafrika git d Dreihandverwaltig, wun em scho anne 1966 vu dr UNO entzoge woren isch, ändgiltig ab.

## Uf d Wält chuu
* 1768: Joseph Fourier, franzesische Mathematiker un Physiker
* 1885: Wilhelm Wiget, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1925: Hugo Koblet, Schwyzer Radrännfahrer
* 1927: Hans-Dietrich Genscher, dytsche Bolitiker
* 1931: Klaus Poppen, dytsche Schurnalischt un langjehrige Bresidänt vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* 1940: Solomon Burke, US-amerikanische Sänger
* 1948: Martin Schütt, dytsche Liedermacher
* 1954: Roland Kroell, dytsche Liedermacher un Autor
* 1955: Jair Bolsonaro, brasilianische Politiker
* 1966: Yvonne Feri, Schwyzer Bolitikeri
* 1966: Christoph Landolt, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1987: Odine Johne, dytschi Schauspileri

## Gstorbe
* 1320: Werner vo Hombärg, Ridder und Minnesänger
* 1372: Rudolf VI., Markgrof vu Bade
* 1487: Brueder Klaus, Schwyzer Ainsidler, Asket un Mystiker
* 1762: Nicolas Louis de Lacaille, franzesische Aschtronom
* 1830: Johann Rudolf Wyss, Schwyzer Profässer und Schriftsteller
* 1892: Annibale de Gasparis, italienische Aschtronom
* 1960: Hermann Burte, dytsche Schriftsteller
* 1998: Mädy Zünd, Schwyzer Künstler
* 2015: Hans Erni, Schwyzer Chinschtler
* 2017: Emil Mundhaas, dytsche Haimetautor
* 2019: Esther Fischer-Homberger, Schwyzer Medizinhischtorikeri

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Namibia

## Weblink