open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Autonome Gemeinschaft Baskenland

Di **Autonomi Gmeinschaft Baskeland** (baskisch *Euskal Herria* oder *Euskadi*, spanisch *País Vasco*; Vollbezeichnig bask. *Euskal Autonomia Erkidegoa*, span. *Comunidad Autónoma del País Vasco*) isch sit 1979 e Autonomi Gmeinschaft z Spanie, wo us de drei Provinze Gipuzkoa (spanisch *Guipúzcoa*), Biskaya (baskisch *[[Bizkaia]]*, spanisch *Vizcaya*) und Álava (baskisch *Araba*) bestoht.

Di Autonomi Gmeinschaft Baskeland isch nöd identisch mit em Baskeland im kulturelle Sinn. Zum Baskeland im witere Sinn zellt näbe de Autonome Gmeinschaft au s französische Baskeland und, je noch däm, au di spanische Foralgemeinschaft Navarra, wo vor allem i ihrem Nordweste baskisch prägt isch. D Zueghörigkeit vo Navarra isch aber umstritte und wird je noch politische Iistellig ganz, teilwys oder gärnöd em Baskeland zuegrächnet.

## Weblink

* Offizielli Webpräsenz vom Baskeland
* Informatione vo de Regierig vom Baskeland (dütsch)

## Fuessnoote
Bischofshof Basel

Dr **Baasler Bischofshoof** isch e historischs Geböid in dr Groossbaasler Altstadt. Er stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter in dr Stadt Baasel, wo nazionali Bedütig häi. Hüte isch s dr Sitz vo dr Kiircheverwaltig vo dr evangelisch-reformierte Kiirche vo Baasel-Stadt.

## Gschicht
Dr Bischofshoof isch an dr Riddergass grad am Münsterblatz baut worde (hüte Riddergass 1) und isch dr Sitz vom Bischof vo Baasel gsi und au s Archiv vom Stift isch bis 1528 dört gsi, wo mä s uf Pruntrut züüglet het.  Dr Bischof Arnold vo Rothberg het 1451 dr Hoof nöi baut. Wo 1458 dr Bischof Johann vo Vennige dr Stadt e Handfesti gee het und din gschwoore het, ass er dr Stadt e Bürgermäister und e Root wurd gee, wenn d Bürger das wurde verlange, isch au vorgsee gsi, ass dä Akt vo dr erste Verfassigsgääbig vo dr Stadt jeedes Joor an de vier Fronfastdääg sött in Erinnerig grüeft wärde und ass mä drbii jedes Mol uf em Bischofshoof d Handfesti vor de versammlete Bürger wurd vorlääse.  1462 het dr Baasler Mooler Ludwig Glaser dr Bischofshoof mit 122 Wabbe verziert.  1527 het dr Bischof si Residänz uf Pruntrut verläit, und au s Domkapitel isch nume no zwäi Johr lenger z Basel bliibe.

Noch dr Reformazioon het d Uniwersidäät dr Bischofshoof brucht und mit dr Helvetische Revoluzioon (1798-1802) isch er Däil vom Schuel- und Kiircheguet vo dr Stadt Baasel worde und d Stadtverwaltig het en für alli mööglige Zwäck verwändet. So isch 1907 s Germanisch-Romanische Seminar vo dr Uni dri cho und vo 1916 het s Amt für Statistik dr ganz Bau in Beschlaag gnoo. 1919 het die evangelisch-refomierti Kiirche dr Bischofshoof zruggbechoo.

### Dr Münstersaal
Dr Münstersaal isch zwüsche 1360 und 1380 im erste Stock baut worde as Refektorium für d Doomheere. Wääred em Konzil vo 1431 bis 1448 het en d Konziluniwersidäät für iiri Veraastaltige in Beschlaag gnoo. Um s Joor 1458 het dr Johann vo Vennige, wo denn Bischof gsi isch, dört e Bibliothek für s Domkapitel iigrichdet. Us dere Zite stamme au d Freske, wo mä hüt wider cha gsee, nochdäm mä noch dr Reformazion 1595 bis 1596 dr Saal ganz nöi root aagmoolt het. Er isch denn dr Höörsaal für die Theologischi Fakultäät vo dr Uniwesidäät worde und mä het em Doktersaal gsäit. Vo 1838 het wider d Kiirche dr Saal brucht für Gottesdienst und d Baasler hän em afo «Bätsaal» sääge. Vo 1879 bis 1893 isch die Middelalterligi Sammlig im Münstersaal dehäi gsi, bis si in d Barfüesserkiirche züüglet isch, wo denn as s nöije Historische Museum ufdoo worde isch. Bis 1899 het en s Staatsarchiv brucht und denn verschiideni anderi staatligi Instituzioone. Hüte finde im Saal Sitzige, Konzärt und anderi Aaläss statt.

## Dr Bischofshoof im Chläibaasel
Au im Chläibaasel het s emol e Bischofshoof gee, dä vom Bischof vo Konstanz, und wo dä 1392 dr Stadt Baasel s Chläibaasel verchauft het, isch au dä rächtsrhiinisch Bischofshoof drbii gsi. Dr Finanziee Zibol het im Joor 1401 d Liigeschaft für 600 Goldgulde vo dr Stadt kauft und het sä im Stroossburger Prior Winandus überloo, so dass dä dört e nöis Chloster, d Kartause, het chönne iirichde.

## Fuessnoote
Lázně Kyselka

**Lázně Kyselka** (dütsch *Bad Gießhübl*) isch e Ortslag von de Gmeind Kyselka i de Karlsbader Region in Tschechie. De Kurort isch um 1792/93 gründet worde und isch vo Persönlichkeite wie em Franz Josef, de Elisabeth von Österreich-Ungarn, em Franz Joseph I., em Josef von Löschner, em Otto I. von Griechenland oder vom Heinrich von Mattoni bsuecht worde und hät mit de ehemalige Seilbahn in de 1890ern zu de modernschte Orte vo Böhme ghört. I de Stadt händ sich jüdischi, dütschi und tschechischi Kultur gegesitig inspiriert. Mit de damalige 27 Hotels, Cafés und de vile Gschäft hät de Ort zu de beliebteste Städt vo Öschtiych-Ungarn ghört und isch stark industrialisiert gsi.

## Gschicht und Bevölkerig
D Stadt Lázně Kyselka isch um 1592/3 entstande und isch sit de Entdeckig vom schmackhafte Wasser besidelt gsi. Di erste Iiwohner vo de Ortslag sind Tscheche gsi, wo aber im Lauf vo de frühere Gschicht vo de dütsche Bevölkerig als Mehrheitsvolk abglöst worde sind. Durch di wachsendi Bekanntheit vo Lázně Kyselk sind um 1870 d erste Jude id Stadt cho und händ e klini jüdischi Gmeind bildet.

## Weblink
Generalissimus

**Generalissimus** (vom italienische Wort *Generalissimo*, also „General vo de Generäl“) isch en veralteti Bezeichnig für e Oberbefehlshaberposition. De Generalissimus isch befugt gsi, sowohl militärisch als au politisch uf eigeni Verantwortig z handle. Mit dem Uusdruck wird en über de Marschäll und Generäl stehende Oberbefehlshaber vo sämtliche Streitkräft vomene Land bezeichnet.

Albrecht von Wallenstein isch de erscht Generalissmus gsi und hät de Titel i di modernere Zit gholt. I de Moderni isch das de militärischi Titel vo verschidene Diktatore gsi; wie z. B. de spanischi Dikator Francisco Franco oder de sowjetischi Führer Josef Stalin.

## Bispil
* 1625 – Albrecht von Wallenstein (HRR)
* 1641 – Lennart Torstensson (Schwede)
* 1673 – Ruprecht von der Pfalz, Herzog von Cumberland (England)
* 1702 – Franz du Hamel (Republik Venedig)  
* 1716 – Friedrich (Schweden)
* 1727 – Alexander Danilowitsch Menschikow (Russland)
* 1740 – Anton Ulrich von Braunschweig (Russland)
* 1792 – Nikolaus von Luckner (Frankrych)
* 1799 – Alexander Wassiljewitsch Suworow (Russland)
* 1806 – Karl von Österreich-Teschen (Öschtrych)
* 1823 – Michael von Braganza (Portugal)
* 1846 – Antonio López de Santa Anna (Mexiko)
* 1927 – Zhang Zuolin (China – Peking) (Großmarschall)
* 1928 – Chiang Kai-shek (China – Nanking, spöter Taiwan)
* 1933 – Rafael Trujillo (Dominikanische Republik)
* 1936 – Francisco Franco (Spanie) (*El Caudillo*)
* 1945 – Josef Stalin (Sowjetunion)
* 1992 – Kim Il-sung (Nordkorea) (*Dae Wonsu*, „Großmarschall“)
* 1992 – Than Shwe (Myanmar)
* 2012 − Kim Jong-il (Nordkorea; posthum)

## Literatur
* *Quellen und Forschungen zur vaterländischen Geschichte, Literatur und Kunst*, hrsgg. vom Wilhelm Braumüller, Wien 1849.
Weiler (Begriffsklärung)

**Wyler** stòt für:
* Wyler, è Sidligsform
* Wyler (Ortsnamè), èn hüüfigè Sidligsnamè – dört au zu einzelnè Ortè un Ortsdeil
* Burg Wyler, diversi Burgè
* Schloss Wyler, è spätmanièristischs Schloss im Wyler, Obersulm
* Sender Wyler im Ällgau, Füllsendèr bi Simmerbärg
* J. W. Weiler & Cie., ehemõliger Hèrschteller vo Anilin un Salpetersüüri
* Wyler Ach, èn linkè bzw. südwestlichè Zuèfluss vo dè Iller
* Weiler Werkzeugmaschinen, èn Hèrsteller vo Drèè- un Radialboormaschinnè

**Wyler** isch dè **Familliènnamè** vo folgendè Personè:

* Weiler (Adelsgeschlecht), è badè-württèbärgisches Adelsgeschlecht

* Albert Weiler (* 1965), dütschè Bolitiker (CDU)
* Barbara Weiler (* 1946), dütschi Europabolitikerin (SPD)
* Bertram Weiler (1898–1972), dütschè Bolitiker (NSDAP)
* Dirk Weiler , dütschè Sänger, Schauschpiller un Musicaldarschtellèr
* Elfriede Weiler (1906–1984), dütschi Bolitikerin (SPD), nordrhy-weschtfälischi Landtagsabeordneti
* Elmar Weiler (* 1949), dütschè Pflanzèphûsiològ un Universidätsrektor
* Günter Weiler (* 1951), dütschè General
* Gerda Weiler (1921–1994), dütschè Psûchologin un Pädagogin
* Hans Weiler (* 1935), dütschè Erzièigs- un Bolitikwûssèschaftler
* Heinz-Rudolf Weiler, (* 1955), dütschè Fußballschpiller
* Ingomar Weiler (* 1938), österrychischè Althischtoriker
* Jan Weiler (* 1967), dütschè Journalischt un Buèchautor
* Joachim Weiler (1947–1999), dütschè Bolitiker vo dè CDU; Landrõt vom rhyland-pfälzischè Landchreis Ahrwyler
* John Weiler (* 1951), österrychischè Schriftschteller un Schauschpyller
* Joseph H. H. Weiler (* 1951), südafrikanischè Rächtswûssèschaftler
* Julius Weiler (1850–1904), dütschè Chemiker un Induschtrièllè
* Käthe Rülicke-Weiler (1922–1992), dütschi Dramaturgin, Film- un Fernseewûssèschaftlerin
* Karl Weiler (1878–1973), bayrischè Bolitikèr un Arzt
* Kaspar Weiler (1506–1580), bayrischè Patrizièr
* Kurt Weiler (* 1921), dütschè Trickfilmregisseur
* Lucien Weiler (* 1951), luxemburgischè Bolitiker
* Luis Weiler (1863–1918), dütschè Ysebaaingenieur
* Marie Weiler (1809–1864), österrychischi Schauschpillerin un Sängerin
* Max Weiler (Fussballspieler) (1900–1969), en Schwizer Fuessballspiller
* Max Weiler (Maler) (1910–2001), en öschtrychische Mooler
* Reto Weiler, Neurobiològ
* Rudolf Weiler (* 1928), österrychischè Theològ un Sozialethiker
* Sepp Weiler (1921–1997), dütschè Skischpringer
* Simone Weiler (* 1978), dütschi Schwimmerin
* Stefan Weiler (* 1960), dütschè Kirchèmusiger, Dirigènt un Musikpädagòg
* Stephan Weiler (* 1984), Mischter Schwiz 2008
* Walter Weiler (1903–1945), Schwizer Fussballschpiller
* Wayne Weiler (1934–2005), US-amrikanischè Rennfahrer
* Wolfgang Weiler (* 1952), dütschè Kaufmaa un Vorschtandssprècher vo dè HUK-Coburg

**Luèg au:**
* Guèt Wylèrè, Schloss Staudachhof
* Wyller
Tal (Begriffsklärung)

Als **Tal** wörd benamst:

* Dal, è geomorphologischs Phänomeen
* dè Fluss Tal, è Nebbèfluss vom Tobol z Russland
* Tala i dè Musig, rhûthmischi Struktùr i dè indischè Musig
* d Sängerin Tal, è israelisch-französischi Sängerin
* è Zimbel i dè indischè Volksmusig

**Ortsnämè**:
* Im Dal, Ortschaft vo Kirchham, Bezirk Gmundè, Obberöschterrych
* Dal, Ortsdeil vo dè Gmeind Altèmarkt a dè Triesting z Nideröschterrych
* Dal, Ortsdeil vo dè Gmeind Braunau am Inn z Obberöschterrych
* Dal, Ortsdeil vo dè Gmeind Loich z Nideröschterrych
* Dal, Ortsdeil vo dè Gmeind Schwarzèbach a dè Pylach in Nideröschterrych

Ört, welli diè aalt Schrybwys *Thal* bybhaaltè hèn, sin unter Thal (Ortsname) uffglischtet.

**Strõõßènamè**:
* Tal, Strõõß z Münchè

**Familliènnamè**:
* Alona Tal (* 1983), israelischi Schauschpillerin
* Idan Tal (* 1975), israelischè Fuèßballschpiller
* Israel Tal (1924–2010), israelischè General
* Josef Tal (1910–2008), israelischè Komponischt
* Michail Tal (1936–1992), lettisch-sowjetischè Schachschpiller
* Pierre Tal-Coat (1905–1985), französischè Mõler
* Uriel Tal (1929–1984), israelischè Hischtoriker
* Yaara Tal (* 1955), israelischi Pianischtin

**Vornamè**
* Tal Avneri (* 1985), US-amerikanisch-israelischè Yshockeyschpiller
* Tal Balshai (* 1969), israelischè Pianischt un Komponischt

* Tal R (* 1967), israelischè Künschtler

**TAL** isch d Abkürzig für:
* TAL (Programmiersprache), Transaction Application Language, è Programmyrsprõch vo dè Tandem NonStop Systems
* Deilnämmeraaschlussleitig i dè Telekommunikation
* Template Attribute Language, è Templatesprõch zum Erschtellè vo HTML odder XML-Code.
* Toyoda Automatic Loom Works
* Transaldolase, è Enzûm
* Transalpine Ölleitig, è Rohöl-Pipeline vo Trièscht übber Ingolstadt gu Karlsruè
* *Transoceanic Abort Landing*, èn Space-Shuttle-Abbruchmodus wôrend èm Uffschtyg
* Technology Alert List

**Luèg au:**
* Verlag E.P.Tal & Co
* Thal
* Taal
* Tala
* Im Dal
Messing (Begriffsklärung)

**Messing**

* isch dè Namè von èrè Legyrig uss Kupfèr un Zink, luèg au Messing

**Messing** isch dè Familliènamè vo folgendè Personè:

* Debra Messing (* 1968), Schauschpillerin
* Wolf Messing, Hellseher un Hûpnotiseur
* Stanislaw Adamowitsch Messing (poln.: Stanisław Adamowicz Messing; 1890–1937), polnischè Revolutionär un sowjetischè Tscheka-Füürer
* Wilhelm Messing (1857–1927), dütschè General vo dè Infantry
* William Messing, US-amerikanischè Mathematiker

**Luèg au:**
* Messingè
Andreas Vesalius

Dr **Andreas Vesalius** (au: Andreas Vesal) (* 31. Dezämber 1514 z Brüssel; † 15. Oktober 1564 uf Zakynthos; äigentlig *Andreas Witinck*) isch e flämische Anatom in dr Zit vo dr Rönessans gsi und gältet as dr Begründer vo dr nöizitlige Anatomii und vom morfologische Dänke in dr Medizin. Er isch dr Liibarzt vom Kaiser Karl&nbsp;V. gsi und vom Philipp&nbsp;II. vo Spanie.

## Lääbe
Dr Vesalius het an dr Uniwersidäät Löwen Sprooche und Wüsseschafte studiert und vo 1531 aa Medizin.  1533 isch er uf Bariis, wo s Seziere vo Liiche verbote gsi isch, und het mit em Miguel Serveto  under em Jacques Dubois (Jacobus Sylvius) und em Johann Winter galenischi Medizin und Anatomii studiert. Denn isch er zrugg uf Löwen und het im Ghäime d Liiche vom ene Hiigrichtete seziert.  1537 het er si ersti öffentligi Sekzion usgfüert.
1537 het dr Vesalius si *Paraphrasis ad nonum librum Rhazae* uusegee. 

Denn isch er uf Norditalie.  Am 3. Dezämber 1537 het er z Padua bromowiert und am neggste Daag isch er zum Brofässer für Chirurgii und Anatomii ernennt worde. Noch säggs Joor z Padua isch er uf Venedig und isch dört Brofässer für Chirurgii worde. 1538 het er d *Tabulae anatomicae sex* uusegee, denn e Nöiusgoob vo de *Institutiones anatomicae* vom Johann Winter. Im Vesalius si Aderlassbrief isch 1539 erschiine, 1541 drei Draktaat zun ere Usgoobe vom Galen.

## ''De humani corporis fabrica libri septem''

Vo 1538 bis 1542 het dr Vesalius sis groosse Wärk verfasst und mit em die nöizitligi Anatomii begründet. In dr *Fabrica* het s öbbe 200  Illustrazioone. S Wärk isch 1543 z Baasel bim Verleger Johannes Oporinus erschiine. Dr Vesalius isch sälber uf Baasel und het im Mai 1543 en anatomischs Kolloquium abghalte und e Skelett vorgfüert, wo hüte no as s *Vesalsche Skelett* in dr anatomische Sammlig z Basel isch. 

1555 isch die zwäite, verbessereti Uflaag vo dr Fabrica erschiine. Dr Vesalius isch dr Liibarzt vom Philipp II. worde, isch 1564 ins Häilige Land bilgeret, und isch uf dr Räis zrugg z Zante gstorbe. 

## Litratuur

* Gernot Rath: *André Vésale*, in: Exempla historica. Epochen der Weltgeschichte in Biographien, Bd.27. Fischer Tb.: Frankfurt/M. 1984, S.23–41.
* Andrew Cunningham: *The Anatomical Renaissance. The resurrection of the anatomical projects of the ancients*. Ashgate, Aldershot u.&nbsp;a. 2003, ISBN 1-85928-338-1.
* Axel Hinrich Murken (Einf.): *Die schönsten Holzschnitte aus Andreas Vesals „De humani corporis fabrica. Libri septum*“. F. Coppenrath Verlag, Münster 1978.
* Charles Donald O’Malley: *Andreas Vesalius of Brussels, 1514–1564*. University of California Press, Berkeley CA u.&nbsp;a. 1964.
* Moritz Roth: *Andreas Vesalius Bruxellensis*. Reimer, Berlin 1892.
* 

## Weblingg

**Originalwärk:**
* The Fabric of the Human Body, the complete English translation of the ''Fabrica'' with annotations, stories and images of Vesalius and his work
* Andreas Vesalius: Scholae Medicorum Patauinae Professoris, De humani corporis fabrica libri septem
* Site us em Erstdruck vo sim Hauptwärk
* Faksimile
* Änglischi Übersetzig vo dr Fabrica mit Kommentar
* Andreas Vesalius, ''VESALIUS Projekt''.

## Fuessnoote
Herbstmesse

E **Herbstmäss** isch e Mäss, wo äinisch im Joor im Herbst stattfindet. Herbstmässe git s

* z Baasel
* z Friburg
* z Leipzig
* z Graz
* z Frankfurt
* z Soledurn
* z Wien

und an vile andere Ort.
Lettner

Dr **Lettner** (vo lat. **' „Lääsipult“), oder **Doxale*', isch en Abdrennig us Stäi oder Holz, wo vor allem in Dom, Kloster- und Stiftskiirche dr Ruum für s Briester- oder [[Mönch|Mönchskollegium]] vom übrige Kiircheruum, wo für d Laie gsi isch, abdrennt het.

In Abteikiirche (wie z. B. bi dr Zisterzienserabtei Pforta) het dr Lettner d Briestermönch vo de Läiemönch (de Konweerse) drennt.

Er isch e Witerentwigglig vo dr früechristlige Chorschranke. Er het sich in dr [[Romanik|Spootromanik]] entwigglet, het in dr Gotik e Blüetezit ghaa und isch denn in sinere Funkzioon as *Lectorium* nodinoo vo dr Kanzle ersetzt worde.

Vor em Lettner isch dr *Chrüzaltar'' gstande. Dorum isch uf de Lettner vilmol d Passion vom Christus daargstellt gsi. Hinder em Lettner isch dr Ruum für e Klerus mit em Chorgstüel gsi, mit Bischofs- oder Abtssitz und em Hauptaltar, wo im Allgemäine an dr Stirne vo dr Apsis gstande isch.

## Litratuur
* 
* 
* 

## Weblingg
Bank für Internationalen Zahlungsausgleich

D **Bank für en Internazional Zaaligsusgliich** (BIZ) (, , , spanisch *Banco de Pagos Internacionales*) isch en Internazionali Organisazioon vom Finanzwääse. D BIZ isch am 17. Mai 1930 im Raame von ere Nöiregelig vo de dütsche Reparazioonsverpflichdige gründet worde. Si isch die eltisti internazionali Finanzorganisazioon uf dr ganze Wält.

Nume Zentralbanke oder vergliichbari Instituzioone chönne Mitgliid wärde. Zur Zir het si 60 Mitgliider. D BIZ gältet as d „Bank vo de Zentralbanke“ und spiilt e Schlüsselrolle bi dr Zämmenaarbed vo de Zentralbanke und andere Instituzioonen us em Finanzberiich. So organisiert regelmäässig Sitzige uf dr Eebeni vo de Guwernöör vo de Zentralbanke, wo sich vor allem mit Frooge vo dr Laag vo dr Konjunktur und de Finanzmäärt beschäfdige und dr Stabilidäät vo de Wäärige und Finanze. Au s Sekretariat vom Financial Stability Board (FSB) und dr Baasler Usschuss für d Bankeufsicht, wo noch em Zämmebruch vo dr Kölner Herstatt-Bank gründet worde isch, si bi dr BIZ dehäi.

E zentrali Ufgoob vo de 647 Mitarbäiter vo dr BIZ isch s, im Ufdraag vo de Akzionäär wie dr amerikanische Fed oder dr Öiropäische Zentralbank (EZB) e Däil vo deren iire Resärve z verwalte. D BIZ verwaltet au Däil vo de internazionale Wäärigsresärve mit eme Kapital vo 307 Mrd. Euro im Gschäftsjoor 2011/12. Si agiert au as Zentrum für Forschig im Wirtschafts- und Finanzberiich und isch e Fachagentur für d Usfüerig vo bestimmte spezifische Veriibaarige, wo d Bankmanidscher vo de Zentralbanke uf dr ganze Wält sötte aawände.

D *BIZ* het bi vile historische Eräigniss und Entwigglige vo wäärigspolitische und finanzwirtschaftlige Entschäidige wie vom Bretton-Woods-System und vo dr Gstaltig vo dr Öiropäische Wäärigsunion  e maassgääbligi Rolle gspiilt.

Dr Hauptsitz vo dr BIZ isch Baasel. Wägen em Abkomme mit em Schwizer Bundesroot isch die schwizerischi Hohäitsgwalt über d Grundstück, d Geböid und die Aagstellte vo dr BIZ beschränggt. Representanze vo dr BIZ befinde sich in Hongkong und Mexiko-Stadt. 

## S Archiv vo dr BIZ
S Archiv vo dr BIZ stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.

## Litratuur
* Günther Beitzke: *Die Rechtsstellung der Bank für internationalen Zahlungsausgleich insbesondere im Völkerrecht.* Noske, Borna-Leipzig 1932, zugleich Dissertation an der Christian-Albrechts-Universität zu Kiel.
* *Die geheimnisvolle BIZ. Die Bank für internationalen Zahlungsausgleich wird 75.* In: *[[analyse & kritik]].* Nr. 498 vom 16.&nbsp;September 2005.
* James Calvin Baker: *The Bank for International Settlements: Evolution and Evaluation.* Quorum Books, Westport (Connecticut) 2002, ISBN 1-56720-518-6.
* Gianni Toniolo (Hrsg.): *Central Bank Cooperation at the Bank for International Settlements, 1930-1978.* Cambridge University Press, New York 2005, ISBN 978-0-521-84551-9.

## Weblingg
* Bank für Internationalen Zahlungsausgleich
* Organigramm der BIZ (PDF-Datei; 25&nbsp;kB)
* 

## Fuessnoote
Anton Gallizian

Dr **Anton Gallizian** isch im 15. Joorhundert e früeje Babbierfabrikant z Baasel gsi.

## Lääbe
Dr Antonius Galliciani, iidütscht Anton Gallizian, isch vo Casella in Ligurie choo und het as Aagstellte in dr erste Baasler Babbiirmüüli gschafft, wo dr Heinrich Halbisen bedriibe het. 1452 het er mit sinere Frau Adelheid Tschan e Hanfriibi am Rümelibach vor em Stäinedoor z Baasel kauft. 1453 het er sä für d Hammerschmiidi im Dalbeloch usduscht, und het die in e Babbiirmüüli lo umbaue. Im letschte Kwartal vom Joor 1453 het er zum erste Mol dr Pfundzoll zaalt, das häisst, ass scho aagfange gha het Babbiir z broduziere. 1457 het är und sini Brüeder s Baasler Bürgerrächt überchoo. In dr neggste Generazioon isch d Familie Gallizian zu äinere vo de riichste und mächtigste Familie z Baasel ufgstiige, het die Posizioon aber im ene politische Umsturz 1521, em sogenannte Bangsionesturm, verloore.

Hüte befindet sich im Geböid, wo dr Gallizian zur Babbiirmüüli het lo umbaue, dr sogenannte Gallizian-Müüli, s Schwizerische Museum für Babbiir, Schrift und Druck.

## Litratuur
* Basler Papiermühle, Journal Nr. 4, Winter 2014.
* Pierre Louis van der Haegen: *Der frühe Basler Buchdruck: ökonomische, sozio-politische und informationssystematische Standortfaktoren und Rahmenbedingungen.* Baasel 2001.
* René Teuteberg: *Basler Geschichte.* 2. Aufl. Baasel 1988, S. 167 f.

## Weblingg
* St. Alban-Tal Papiermühlen in „Die ersten Basler Buchdrucker“ uf altbasel.ch, abgrüeft am 1. Januar 2014
Pensionensturm

Dr **Bangsionesturm** isch e politische Umsturz in dr Stadt Baasel im Joor 1521 gsi.
## Gschicht
Am 24. Juni 1516 isch dr Jakob Meyer zum Haas as dr erst Bürgerligi zum Bürgermäister vo Baasel gweelt worde. Mit sinere Politik het er zwar d Iinaame vo dr Stadt vergrösseret, aber wil er Räislöifer an fremdi Mächt vermiddlet het, isch er vo vile kritisiert worde. Äine vo dene Kritiker isch dr Pamphilus Gängebach gsi, wo in Flugbletter d Obrigkäit aaklagt häi, si verchaufi iiri Underdäane für dräckigs «heimlich gelt» wie Vee ins Usland.

1521 het sich Baasel exklusiv mit Frankriich verbündet, was für vili Rootshere wie für e Jakob Meyer zum Haas oder für e Hans Gallizian seer iidrääglig gsi isch. Dr Meyer und anderi Rootshere häi im August 1521 erkläärt, ass es gsetzlig sig, wemm mä brivati Bangsione würd aanee. Im Oktober si denn Stroosseschlachte usbroche zwüsche de Aahänger vom franzöösische und vom kaiserlige Laager. Dr Meyer und no fümf Mitgliider vom Root si us em Amt gheit und verhafdet worde. Die Süüberigsakzioon vo dr franzöösische Frakzioon, wo mä hüte as «Bangsionesturm» bezäichnet, het zun ere Umverdäilig vo dr Macht under de verschiidene politische Chreft gfüert. Zerst isch e Machtvakuum entstande und eso het dr Root d Stadt vo dr bischöflige Herschaft chönne befreije und het d Bürgermäister und d Oberstzumftmäister uf äigeni Fust afo weele. Au het die Hoochi Stuube s Rächt uf acht Sitz im Root, wo si theoretisch immer no ghaa het, verloore. Bi de Zümft het sich d Macht vo de Herezümft zu de Handwärkerzümft verschoobe. 

Dr Meyer, dr Oberstzumftmäister Ulrich Falkner, dr Hans Gallizian, dr Hans Heinrich Gebhart, dr Oberstzumftmäister Hans Trutmann und dr Eucharius Holzach, die mäiste von ene us dr franzöösische Frakzioon, si us em Root verstoosse worde. Dr Meyer het sich denn politisch in dr Stadt nüm bedäiligt und isch schliesslig noch dr Reformazioon furtgange. Dr Hans Gallizian isch uf Soledurn gflüchdet und het vo dört gege Baasel agitiert. Si Bsitz, won er z Baasel zrugggloo het, isch komfisziert und verstäigeret worde.

Politisch ufgstiige isch in dere Zit dr Jakob Meyer zum Hirze, wo äine vo de weenige Rootshere gsi isch, wo sich gwäigeret häi, vo de Franzoose Bangsionsgälder aaznee. 1522 het er dr Blatz vom Oberstzumftmäister Ulrich Falkner übernoo, wo us em Root usgstoosse worde isch.

Dr Umsturz het aber d Baasler Politik nid öbbe demokratischer gmacht. Au d Rootshere us de Handwärkerzümft häi zu de regimäntsfähige Familie ghöört und si immer no mit em gliiche, alte Waalsüsteem gweelt worde, wo sich dr Root us sich sälber uuse ernöieret het.

## Fuessnoote
Hans Gallizian

Dr **Hans Gallizian** (* 1472 z Baasel, † 1524 z Soledurn) isch e Baasler Politiker und Undernäämer gsi.

## Lääbe
Dr Hans Gallizian isch 1472 z Baasel as Soon vom Babbiirfabrikant Michel Gallizian uf d Wält choo. Si Unggle isch dr Anton Gallizian gsi, wo d Babbiirmüüli von em, die sogenannti Gallizianmüüli hüte no existiert und s Hauptgeböid vom Babbiirmuseum isch. 
Dr Gallizian isch, wie si Vater, Babbiirfabrikant worde und het sich au as Groosskaufmaa beschäfdigt. Er isch in erster Eh mit dr Helena Meyer zum Pfiil verhürootet gsi, dr Dochder vom Rootschriiber Claus Meyer und in zwäter Eh mit dr Maria Jungermann, dr Dochter vom Oberstzumftmäister Hans Jungermann.

## Politischi Karriere
Si politischi Karriere het 1503 aagfange, won er in Groossroot gweelt worde isch und bis 1512 dört gsässe isch. Vo 1504 bis 1513 isch er im Stadtgricht gsässe. 1512 het er e groosse Schritt uufe gmacht, won er Zumftmäister zu Safre und Sibner worden isch. Si Boste bi dr Safre het er bis zu sim Sturz im Joor 1521 ghaa. Vo 1515 bis 1521 isch er no äinisch Sibner gsi und bis 1517 au Dreier, d. h. Mitgliid vom Finanzusschuss. 1520 isch er Appellheer gsi und vo 1519 bis 1521 Drizääner. Er isch au immer wider Mitgliid in Gsandtschafte gsi, nüünezwanzig Mol in äidegenössische und nüünmol in regionale.

Dr Gallizian isch äine vo de Füerer vo dr brofranzöösische Bardei im Root gsi. Er het sini Posizione in de Finanzgremie usgnützt, zum s im Root duurezbringe, ass Bangsioone au vo Brivatlüt döfi aagnoo wärde. Die Bangsioone si vo usländische Regierige für d Vermiddlig vo Räislöifer zaalt worde. D Räislöiferei isch e häikels Thema gsi in dr Äidgenosseschaft und äine vo de Gründ, ass d Reformazioon so vili Aahänger gfunde het. D Daagsatzig het Bangsioone zwar scho im Joor 1500 verbote gha, aber die kantonale Obrikäite häi sich nid grooss um das kümmeret. Dr Zwingli het gege d Räislöiferei gwätteret, ass si dr Ursprung für alli Laster sig und vor allem, ass es e Schand sig, Mensche wie Vee z verchaufe.

Dr Rootsbeschluss vom August 1521 het zwäi Möönet spööter zu Ufrüer gsorgt und im sogenannte Bangsioonesturm isch dr Gallizian zämme mit andere Verdräter vo dr bro-franzöösische Frakzioon us em Root usgschlosse worde. Dr Gallizian isch uf Soledurn gflüchdet und vo dört het er bi dr Äidgenosseschaft gege Baasel ghetzt. Si Bsitz, won er z Baasel gloo het, isch komfisziert und verstäigeret worde.

Dr Gallizian isch 1524 z Soledurn gstorbe.

## Kwelle
* 

## Fuessnoote
Funke

**Funke** chan folgendes bedüte:
* Funke (Familienname), en Familiename
* Funke (Verbrennung), e chlinni Mängi us glüigem Material
* Funke (Entladung), en churzzytige Fluss vonere elektrische Ladig, wo dur es Gas strömt
* Funke (Karneval), e Figur im rheinische Karneval
* *Funke Mediengruppe*, en Regionalzytigsverlag mit Sitz z Esse
* *Der Funke*, e marxistischi Zytschrift
* *Gruppe Funke*, e trotzkistischi Gruppe 
* *Zeche Carl Funke*, e Staichohle-Bärgwärch z Essen-Heisingen

**Lueg au:**
* Funken
* Funcke
Dreier

**Dreier** cha si

* e Mitgliid im e Uschuss, wo drei Mitgliider het
** e Mitgliid im Finanzusschuss vom Baasler Root im spoote Middelalter und dr früeje Nöizit
* e Schuelnoote
* drei Pünkt bim Würfle
* Sex, wo drei mitmache

**Dreier** isch dr Familiennaame vo deene Persone:

* Alfred Dreier (1940–2011), e dütsche Jurist und Kommunalpolitiker
* Christian Dreier (1610–1688), e dütsche Theolog
* Christoph Dreier (* 1981), en österrichische Schirennlöifer
* David Dreier (* 1952), en amerikanische Politiker
* Frederik Dreier (1827–1853), e dänische Sozialfilosoof
* Hans Dreier (1885–1966), e dütsche Künstler und Filmarchitekt
* Horst Dreier (* 1954), e dütsche Jurist und Rächtsfilosoof
* Johan F. L. Dreier (Johan Friedrich Leonard Dreier; 1775–1833), e norwägische Mooler, Zäichner und Illustrator
* Johannes Dreier bzw. Dreyer (1500-1544), e lutherische Reformator in dr Riichsstadt Herford
* Josef Dreier (* 1931), e bade-württebärgische Politiker
* Karl Dreier (1898–1974), e dütsche Politiker (NSDAP), Landesbresidänt vo Schaumburg-Lippe
* Katherine Sophie Dreier (1877–1952), en amerikanischi Moolere, Kunstmäzenin und Kunstsammlere
* Michael Dreier (* 1961), e dütsche Politiker (CDU), Bürgermeister vo Salzkotten
* Patrick Dreier (* 1964), e dütsche Drumbeeter
* Ralf Dreier (* 1931), e dütsche Rächtswüsseschaftler
* Thomas Dreier (* 1957), e dütsche Jurist und Hochschuelleerer
* Verena Dreier (* 1985), e dütschi Liichtathletin
* Wilhelm Dreier (1928–1993), e katholische Wirtschaftswüsseschaftler und Sozialethiker
Ulrich Falkner

Dr **Ulrich Falkner** (* 1466 z Baasel, † 1551 z Baasel) isch e zümftige Baasler Politiker gsi, bis er im Bangsioonesturm alli Ämter verloore het.

## Lääbe
Dr Ulrich Falkner isch 1466 z Baasel uf d Wält choo as Soon vom Heinrich Falkner, wo as Zumftmäister vo dr Himmelzumft im Baasler Root gsässe isch, und vo dr Küngold Isenflam.  1496 het er d Margaretha Tschan, d Dochder vom Baasler Brunnmäister Hans Tschan, ghürotet. Vo Bruef isch er Sattler gsi, und het as Wirt zum Goldige Schoof gschafft. Wie si Vater isch er bi dr Handwärkerzumf Zum Himmel zümftig gsi, und vo 1506 aa au bi dr Herezumft Zu Wiilüt. 1507 isch si Soon Heinrich uf d Wält cho.
Dr Falkner isch as Lütnant 1513 bim Novarazuug und 1520 bim Pfäffigerhandel drbii gsii.

## Politischi Karriere
Vo 1507 bis 1508 isch er Groossroot und Zumftvorstand gsi.  1508 isch er bis 1515 Zumftmäister worde und vo 1516 bis 1519 isch er für d Wiilützumft im Root gsässe. In dere Zit isch er vo 1509 bis 1510 und wider vo 1514 1520 Sibner gsi, vo 1515 bis 1519 Häimlige, vo 1516 bis 1520 Fümfer, 1516 Appellazioonsher, vo 1518 bis 1521 Drizääner. Er isch Mitgliid in 99 diplomatische Gsandtschafte vom Root gsi, vor allem in äidgenössische Aagläägehäite.

Vo 1519 bis 1521 isch er Oberstzumftmäister gsi und het die brofranzöösischi Bardei aagfüert.  Er isch so dief im Bangsiooneskandal verwigglet gsi, ass es em si Boste kostet het. 
1525 isch er wider ins Gfängnis choo, wil er im Hans Gallizian si Frau Maria bi iirer Feede gege d Stadt understützt und wider ghäimi Bangsioone aagnoo het und isch erst noch elf Wuche uusechoo, won er versproche het, sich z bessere.

Dr Ulrich Falkner isch 1551 z Baasel gstorbe.

## Kwelle
* 

## Fuessnoote
Erweckungsbewegung

As **Erweckigsbeweegige** wärde Ströömige im Christedum bezäichnet, wo bsundrigs d Bekeerig vom Äinzelne und e daagdäägligi christligi Lääbeswiis bedoone. Gmäinchristligi oder konfessionelli Dogme si weniger wichdig as en ursprüngligs Verständnis vom Evangelium, wo diräkt us dr Bible chunnt. Erweckigsbeweegige göön drvoo us, ass e gläbts Christedum afoot, wenn dr Mensch uf e Ruef vom Evangelium loost, umzkeere und sich gäistig z ernöijere.

Dr Begriff chunnt vo : „Wach auf, der du schläfst, und steh auf von den Toten, so wird dich Christus erleuchten.“ Wil nume dr Glaube ins ewige Lääbe füeri, sig d Existänz vom Unglöibige em ewige Dood gweiht. Sich zum Glaube aanewände bedütet also sich zum Lääbe aanewände bzw., in ere Analogii zur Uferstejig vo Christus, isch s en Erweckig vom Dood.

## Litratuur
* Gustav Adolf Benrath, Reinhard Deichgräber, Walter J. Hollenweger: Art. *Erweckung/Erweckungsbewegung I. Historisch II. Dogmatisch III. Praktisch-theologisch*; in: Theologische Realenzyklopädie 10 (1982), 205–227.
* Erich Beyreuther: *Erweckungsbewegung*. In: RGG<sup>3</sup> 2, Sp.&nbsp;631ff.
* Friedrich Wilhelm Kantzenbach: *Die Erweckungsbewegung. Studien zur Geschichte ihrer Entstehung und ersten Ausbreitung in Deutschland*; Neuendettelsau: Freimund, 1957
* Erich Beyreuther: *Die Erweckungsbewegung*; Die Kirche in ihrer Geschichte, Band 4, Lieferung R, Teil 1; Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1963 (19772)
*Stephan Holthaus: *„Heil – Heilung – Heiligung“. Die Geschichte der deutschen Heiligungs- und Evangelisationsbewegung (1874–1909)*; Gießen: TVG Brunnen, 2005; ISBN 3-7655-9485-7
* William Reginald Ward: *The Protestant Evangelical Awakening*; Cambridge: Repr. University Press, 1994
* Thomas K. Kuhn: *Religion und neuzeitliche Gesellschaft. Studien zum sozialen und diakonischen Handeln in Pietismus, Aufklärung und Erweckungsbewegung*; Beiträge zur historischen Theologie 122; Tübingen: Mohr (Siebeck), 2003; ISBN 3-16-148169-0
* verschiedene Artikel im Jahrbuch *Pietismus und Neuzeit* 1 (1974)ff. (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht) , historisch orientiert
* Iain H. Murray *Die Hoffnung der Puritaner-Erweckung, Mission und Prophetieverständnis* RVB Pro Mundis ISBN 3-928936-14-X

## Weblingg
*
* Interaktiver Zeitstrahl der Erweckungsgeschichte
* Theodor Albertus Magnus Frey: ''Die Allgäuer Erweckungsbewegung. Der Seeger Kreis''
* Erweckungsbewegung in Pommern und die politischen Reaktionen,  Ernst Moritz Arndt Universität Greifswald

## Fuessnoote
Jakob Meyer zum Hirzen

Dr **Jakob Meyer zem Hirze** (* 1473 z Baasel, † 4. Oktober 1541 z Baasel) isch e Baasler Politiker im 16. Joorhundert gsi.

## Lääbe und Karriere
Dr Jakob Meyer isch 1473 as Soon vom Rootsher Heinrich Meyer uf d Wält choo, wo bi dr Handwärkerzumft zu Gartner zümftig gsi isch. Dr Jakob het sich in d Herezümft Zu Husgnosse, Zum Schlüssel und Ze Safre iikauft. Er het druf as Duechhändler und mit Kreditgschäft afo Gäld mache. 1509 isch er Säggser bi dr Zumft zum Schlüssel worde. 1505 isch er bi dr Schlacht vo Marignano drbii gsi, wo d Äidgenosse vo de Franzoose gschlaage worde si. 1517 isch er für Husgnosse im Root gsässe. Wo 1521 dr Skandal um die ghäime franzöösische Bangsioone usbroche isch, isch dr Meyer äine vo de weenige Rootshere gsi, wo sich gwäigeret ghaa häi, die Bestächigsgälder aaznee. Die bro-franzöösischi Bardei im Root isch us em Amt gjagd worde, under ene dr Oberstzumftmäister Ulrich Falkner, und dr Meyer het 1522 däm si Boste übernoo. 

Im Root het er, im Geegesatz zu vile patrizische Rootshere, d Reformazioon understützt und isch mit füerende Reformatore wie am Konrad Pellikan und em Johannes Oekolampad in Verbindig gstande. Dr Druck vo unde für d Reformazioon isch immer sterker worde und 1529 si die altglöibige Rootshere us em Root usgschlosse worde. Dr Meyer isch 1530 Bürgermäister worde und het die braktischi Organisazioon vo dr reformierte Kiirche gläitet. D Klöster si ufghoobe worde, d Uniwersidäät isch vo dr Stadt übernoo worde wie au d Latiinschuel.

Dr Meyer zum Hirze isch immer wider dr Abgordneti für Baasel bi de äidgenössische Daagsatzige gsi und isch au Mitgliid vo Gsandschafte zum Riich gsi. Baasel het ängeri Bindige zum Riich gha as anderi äidgenössischi Ständ. D Stadt isch dorum intressiert gsi dra, ass d Underschiid zwüschen em Riich und dr Äidgenosseschaft so chlii wie mööglig bliibi. In däm Raame het dr Meyer zum Hirze Kontakt mit de Stroossburger Theolooge Martin Bucer und Wolfgang Capito pflägt. Er het brobiert d Geegesätz im brotestantische Laager uszgliiche und het zwüschen em Luther und de Schwizer Reformierte vermiddlet.

## D Familie
Dr Jakob Meyer zem Hirze isch mit dr Anna vo Dachsfäld verhürootet gsi und si häi zwäi Söön ghaa, dr spööter Rootsher und Mäister zum Schlüssel Johann Rudolf und dr Jakob, wo Pfarer in dr Dalbe worde isch. Dr Jakob Meyer isch 1541 gstorbe und het e Familie hinderloo, wo im Zentrum vo dr Macht z Baasel gstande isch. Aber bi de Usbrüch vo dr Pest 1540 und 1564 si drei Vierdel vo de Änkelchinder vom Meyer gstorbe. D Familie isch zwar au im 17. Joorhundert no regimäntsfähig gsi, aber nie me so bedütend wi zur Zit vom Jakob Meyer.

## Fuessnoote
Tschecho-Slowakische Republik (1938-1939)

D **Tschecho-Slowakischi Republik** (tschechisch und slowakisch: *Česko-Slovenská Republika*, ukrainisch: *Чехо-Словацька Республіка*, amtlichs Kürzel **Č-SR** bzw. **Tschecho-Slowakei**), inoffiziell a **Zweuti Republik** gnännt, bezeichnet de tschechoslowakischi Staat, wo für 170 Tage zwische m 1. Oktober 1938 und 16. März 1939 existiert hät. Er isch us Böhme, Mähre, Schlesie und de autonomen Regione vo der Slowakei und de Karpatenukraine bildet worde un isch e moderni Föderation gsi.

D Zweiti Republik isch d Folg vo de Ereigniss nach em Münchner Abkomme und de Sudetekrise sowie em Erschte Wiener Schiedsspruch. In dene isch d Tschechoslowakei gezwunge ksi, d Gebiet, wo vo Dütsche besiidlet ksi sin, also s Sudeteland und de südlichi Teil vo der Slowakei am 1. Oktober 1938 an Dütschland und Ungarn abztrete. Die Tschecho-Slowakischi Republik isch am 16. März 1939 nach m Imarsch vo de Wehrmacht ufglöst worde, Dütschland hät die tschechischi Region als Protektorat Böhme und Mähre und Ungarn d Karpatenukraine annektiert.

## Population
Im Januar 1939 hät d Zweiti Republik 10,770 Millione Iwohner ka. Noch ere Schätzig händ 1939 d Tscheche mit siibe Millione d gröschti Gruppe bildet, noch iine d Slowake mit 2,4 Millione. Ethnischi Minderheite sind immer no stark vertrete ksi

## Literatur
* William Shirer: *Aufstieg und Fall des Dritten Reiches.* (Touchstone Edition) Simon & Schuster, New York 1990.
* *Dokumenty z historie Československé politiky 1939–1945. II.*, Prag 1966, S. 420–422.
* Jan, Gebhart und Kuklík, Jan: *Druhá republika 1938–1939. SVAR demokracie eine Totalität v politickém, společenském ein kulturním životě.* Paseka, Prag/Litomyšl 2004, ISBN 80-7185-626-6.
* Jan Gebhart; *Die Zweite Republik 1938-1939: Zwietracht zwischen Demokratie und Totalitarismus*. Prag 2004. 315 S. ISBN 80-7185-626-6.

## Weblingg

* Claudia Prinz: „Die ‚Zerschlagung der Rest-Tschechei‘“ auf LeMO
* Jürgen Langowski: „Die Zerschlagung der Tschechoslowakei“ auf ns-archiv.de
* ''Vor sechzig Jahren: «Wer im Ausland wallfahrten geht…» – Schweizer Reaktionen zur Zerschlagung der Tschechoslowakei'', in: Neue Zürcher Zeitung / NZZ Nr. 61 vom 15. März 1999 (auf: haGalil onLine, 9. April 1999)
* Robert Schuster: Land der Angst und des aufkommenden Antisemitismus: die Zweite Republik, Radio Praha, 17.04.2010

## Einzelnachwiis
Freudwil

**Froidwyl** (amtlichi Schrybwys: **Freudwil**) isch ä ehemaligi Zivilgmäind und äs Quartiär vo dä politischä Gmäind Uschtär im glychnamigä Bezirk. Am 31. Dezämbär 2013 hät Froidwil öppä 1200 Ywonnär ghaa.

## Geografy
Froidwyl lyt ufämnä Hügäl im Nordnordoschtä vo dä Schtatt Uschtär. Froidwyl isch äs Puurädorf, wo vom Rescht vo dä Gmänd dur än Wald abtrännt isch. Im Nordwescht gärnzt Froidwyl a Feeraltorf, im Südweschtä a Wermätswil, im Süde uf dä andärä Sytä vom Wald ännät dä Autobahn a Chirchuschtär und Winikä-Gschwadär, im Südoschtä a Werrikä, im Oschtä a Nänikä und im Nordoschtä a Volki.

## Wappä
Uf äm Schpitz vom Schuälhuusgloggäturm git s ä Wättärfaanä, wo druf Symbol vom Wappä vo Froidwyl isch. Sin uurschprüngli blauä Schild isch dur dä Schtattraatbschluss vo 1976, wo di noiä Quartiärwappä feschtgläit hät in blau gändärät wordä und Tannä isch zur Untärschädig vom Wappä vo Baumä uf än güänä Drüberg gschtellt wordä. Das git s hüttig Wappä uf vonärä grüänä Tannä mitämänä rotä Schtamm, wo ufämänä grüänä Drüberg schtaat, ufämänä silbrigä Schild.

## Värcheer
Froidwyl lyt absyts vo dä befaaränä Värcheerswäg. Vo dä Autobaanuusfaart Uschtär-Nord von dä A53 gaat d Froidwylärschtraas duur dä Wald is Dorf. Vom Dorf gaat än andäri Schtraass nach Wermeätswil und nach Feeraltorf. Dä Aaschluss an öffäntlichä Värcheer isch dur s Poschtauto gwäärläischtät, wo d Buslinä 827 zum Baanhof Uschtär bediänt.

## Seehäswürdigkäite
Dä ländlichi Dorfchern mit synä Rigälhüüsär isch no ganz im altä Schtyl erhaltä. S Waarzäichä von Froidwyl isch natüürli s altä Schuälhuus.

## Infraschttruktur
In Froidwyl giz äs Dorfreschtorant und di alti Primarschuäl. Ussärhalb vom Dorf isch ä grossi Chysgruäb, wo dä Vorraat no für guät 15 Jaar langät.

## Gschicht
Di erscht urkundlichi Erwäänig vo Froidwyl datiärt us äm Jaar 1264 imänä Rödäl vo dä Habsburgär und dä Kyburgär.

Bis Aafang vom 20. Jahrhundärt isch Froidwyl ä äigäni Zivilgmäind gsy. Am 9. Juli 1927 sind di eehemaligä Zivilgmäindä vo Uschtär zur hüttig politischä Gmäind Uschtär zämägläit wordä.

## Bildär

Bild:2014-05-21-Freudwil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 049.JPG|Rigälhuus in Froidwyl
Bild:2014-05-21-Freudwil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 012.JPG|Blick ufs Dorfzäntrum
Bild:2014-05-21-Freudwil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 023.JPG|Schuälhuus Froidwyl
Bild:2014-05-21-Freudwil (Foto Dietrich Michael Weidmann) 008.JPG|Silos in Froidwyl


## Weblink

* Website Freudwil-Netz

## Fuässnotä
Haslach (Wutach)

D **Haslach** isch èn Fluss, wo weschtlich vo Altglashüttè, èm Ortsdeil vo dè Gmeind Feldbärg im Hochschwarzwald entschpringt un nõch fascht 15&nbsp;km zwischè Länzkirch un Gündelwangè i d Wuètè mündet. S'Iizugsgebiet vo dè Haslach beschränkt sich uff diè Quèllbäch, welli sich im Hochdal vo Altglashüttè un Falkau sammlèt, sowie Bäch öschtlich devò vo Saig obbè abbè bzw. südlich vo Länzkirch abflüèßed.

## Allgemeins
D Haslach isch bi dè Mündig i d Guètach wasserrycher als selli. Trotzdèmm hèt mò dè Fluss, wo uss dènnè beidè entschtandè isch, nõch dè Guètach *[[Wutach|Wuètè]]* dauft, vomuètlich hèt d Längi dõdeby dè Uusschlag gää. D Haslach bildet d Kulissè für è Deilschtugg vo dè 3. Etappè vom Schluchtèschteig. Ußerdèmm isch si èn Deil vom stark touristisch brägtè Ortsbild vo Länzkirch. Ab dè Mündig i d Wuètè wörd dè Haslach d Aaerkennig z deil, wo nèrè au gebüürt, nämlich durch diè diräkt unterhalb vo dè Mündig sich aaschlièßendi Wuètèschlucht. 


Datei:AbendstimmungImHaslachtal II.JPG|Obedschtimmung i dè Haslachschlucht
Datei:Aussichtsplattform Rechenfelsen.JPG|Uussichtsblattform bim Rechèflüè i dè Haslachschlucht
Datei:HaslachOberhalbSteg.JPG|D Haslach uff dè letschte Meter obberhalb vom Steeg bi dè Wuètèmündig


## Nammè
Dè Nammè „Haslach“ leitet sich us èm aaltdütschè „Hasala“ für Haselnussschtùdè un „Aha“ für Flièßgwässer ab.

## Nebeflüss
D Nebbèflüss im Iizuggebièt vo dè Haslach entwässerèt wiè folgt:
* *Saiger Bach* (vo Saig obbè abbè, 1&nbsp;km obberhalb vo Länzkirch)
* *Urseebach* (im Stadtgebièt vo Länzkirch)
* *Geschindbach* (öschtlich vo Länzkirch, unterhalb vo dè Rogg-Brauerei)
* *Großmoosbächle* (unterhalb vo dè Löffelschmitti)

## Weblingg

## Fuèßnotè
Liste der Kulturgüter in Basel

D **Liste vo de Kulturgüeter in Baasel** enthaltet alli Objekt in dr Stadt Baasel im Kanton Baasel-Stadt, wo noch dr Haager Konwenzioon zum Schutz vom Kulturguet bei bewaffnete Komflikt, em *Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* und dr *Verordnig vom 17. Oktober 1984 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* under Schutz stöön.

Für dass es übersischtliger isch,  isch s Verzäichnis in vier Däilliste iidäilt:

* Altstadt vo Groossbaasel (dr linggsrhiinischi Däil vo dr Altstadt)
* Groossbaasel Ost (D Kwardier Bräiti, Bruederholz, Gundeldinge und Dalbe und dr östlig Däil vo de Vorstedt)
* Groossbaasel West (D Kwardier Am Ring, Bachlätte, Gotthälf, Iseli und Santihanns und dr westligi Däil vo de Vorstedt)
* Kläibaasel (D Kwardier Clara, Hirzbrunne, Kläihüünige, Klybeck, Matthys, Roosedaal und Wettstäi und dr rächtsrhiinischi Däil vo dr Altstadt)

## Weblingg

## Fuessnoote
Liste der Kulturgüter in Basel/Kleinbasel

D **Liste vo de Kulturgüeter in Baasel/Kläibassel** entheltet alli Objekt im Kläibaasel in dr Stadt Baasel im Kanton Baasel-Stadt, wo noch dr Haager Konvenzion zum Schutz vom Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em *Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* und dr *Verordnig vom 17. Oktober 1984 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* under Schutz stöön.

Die Liste umfasst d Kwardier Altstadt Kläibaasel, Clara, Hirzbrunne, Kläihüünige, Klybeck, Matthys, Roosedaal und Wettstäi.  Alli Objekt vo de Kategorie A und B si vollständig in dr Liste enthalte, Objekt us dr Kategorii C feele no (Stand: 1. Januar 2013).

## Kulturgüeter

## Weblingg

* Kantonsliste Basel-Stadt (A-Objekte) des KGS-Inventars (PDF, 357 KB)
* Kantonsliste Basel-Stadt (B-Objekte) des KGS-Inventars (PDF, 445 KB)

## Fuessnoote
Boll (Bonndorf)

**Boll** isch dè Nammè von èrè ehemõligè Gmeind im Landchreis Waldshuèt, wo sit dè Ygmeindig 1971 zu dè Stadt Bõõdorf ghört.

Boll hèt unter anderèm èn Zuègang zu dè Wuètèschlucht, wo sich s ehemõlige **[[Bad Boll (Wutach)|Bad Boll]]** an èrè Heilquèlle befindet. D Kurbautè sin zämmèkeit, dört sin nu no Parkaalagè sowiè è Kapellè, wo-n-èn eigens defür gründetè Vorein sanyrè un erhaaltè hèt wellè. Im Oktobèr 2013 isch sell Brojèkt abber ygschtellt worrè.

## Gschichtè
Dè Nammè vom Ort rüürt entwedder vo *bol* (aaltdütsch: Högèr odder Bûggele) hèr un bezièt sich uff d Burg Neu-Tannegg bi Boll. Si isch im 12. Johrhundert uff enèrè Haaldè obberhalb vom Übbergang übber d Wuètè vo dè Herrè vo Boll baut worrè. È anderi Dütung chönnt d Kirchè sy, welli ebbèfalls uff enèm Bühl (Högèr, Bûggele) baut worrè isch un mit irem ummuèrtè Kirchhòf dè Ywooner als Bollwärch hèt diènè söllè. Von irè durch è Schlucht drennt isch d Burg Tannegg (Aalt-Tannegg)''.

Dè Urschprung vo dè ehemõligè Gmeind bildet è einzigs Huus, s "Haus zu Boll". Boll hèt zu dè Herrschaft vo Bõõdorf ghört.

## Mülli Boll

D Entschtehig vo dè Mülli isch vèmuètlich uff s 14. odder 15. Johrhundert z datyrè, denn urschprünglich hèt s Gebäude als Pfarrhuus für d Kirchè diènt, wo in diräkter Nõchbõrschaft lyt. Èrscht Aafangs vom 17. Johrhundert, als d Pfarrgmeind Boll kirchlich dè Pfarrgmeind Gündelwangè zuègschlagè worrè isch un s Pfarrhuus somit übberflüssig gsi isch, hèt mò s zuè nèrè Getreidemülli umbaut.

D Mülli isch uusschlièßlich mit Wassèrchraft betribbè worrè, woby s erforderliche Wassèr uss èm örtlichè Mülliweiher entnõ worrè isch un übber èn Bach- un deilwys unterirdischs Rohrleitigssischteem bis zum obberschlächtigè Wasserrad witergleitet worrè isch. Im Johr 1925 isch s früèner komplètt in Holz uusgfüürte Wassèrrad durch è Wassèrrad in Stahlkonschtruktion mit ca. 6 m Durchmessèr ersetzt worrè, wo au hüt no exischtyrt. S Wassèrrad drybt übber è Kronrad- un è Stirnradgetrybe beidi Mallgäng aa, woby selli jewyls einzeln y- un uuskuppelèt wörrè könnè. Drübber usè git s è sognannti Könnigswellè, wo – übber è ebbèfalls y- un uuskuppelbares Stirnrad – d Chraft vom Müllirad i dè gsamtè Mülli übber drei witeri Stockwärch un voschidni Transmissionè a diè diversè Maschinnè un a dè im Johr 1902 ybautè Faarschtuèl witerleitet.

Obwoll d Wassèrzuèfuur im Johr 1972 uffgrund vo Strõßèsanyrigsmaßnaamè unterbrochè worrè isch un dè Betrièb als Handelsmülli ygschtellt wörrè hèt muèsè, cha mò im hütigè Museumsbetrièb diè gsamt Technig voll in Fungtion sää, well mit è baar zentral inschtallyrtè Elegtromotoorè alli Mallgäng, Maschinnè un au dè Faarschtuèl betribbè wörrè cha.

## Weblinggs

* Boll uff dè Sitè vo Bõõdorf
* Kapellè Bad Boll

## Einzelnõchwys
Kloster Klingental

S **Kloster Klingedaal**  isch en ehemooligs Kloster im Kläibaasel in dr Stadt Baasel. Hüte sin in de verschiidene Geböid kulturelli Instituzioone dehäi.

## S Kloster und d Klosterkiirche

1253 isch dr Augustiner Orde vo Ruffàch in s Kloster Klingedaal z Wehr umzooge, wo vom Walther vo Klinge nöi gründet worden isch. D Herrschaft Wehr isch aber bald druf vom spöötere Köönig Rudolf I. vo Habsburg übernoo worde und das isch woorschinlig dr Grund gsi drfür, ass d Stiftsdame 1272 iire Sitz z Wehr häi müesse ufgee. Si si denn ins Kläibaasel züüglet.

1274 häi sich im Kläibaasel zwölf Dominikanerinne niidergloo, wo us em Elsass über e Schwarzwald uf Baasel koo sin. Dr Naame vom Kloster stammt vom Gönner vo dr Nonnegmäinschaft, em Minnesänger und Ritter Walter vo Klinge.

D Klostergeböid si im ene äigene Klosterbezirk am Rhiiuufer flussab vo dr Baasler Rhiibrugg baut worde, und für das het mä d Stadtmuure erwiteret. Im Gründigsbau vo 1274, em «Kläine Klingedaal», häi sich die ursprünglige Schloof- und Woonrüüm vo de Nonne befunde. 1293 isch d Klosterkiirche, s «Groosse Klingedaal», gweiht worde. Uf dr andere Site vo dr Kiirche häi d Nonne denn groossi Woongeböid lo baue, so ass si s «Kläine Klingedaal» vo 1305 de Laie vom Kloster häi chönne überloo.

S Kloster Klingedaal het in sine beste Zite 52 Nonne ghaa und isch s riichste und vornäämste Kloster z Baasel gsi. Es isch erst 1557, lang noch dr Reformazioon ufghoobe worde, wo die letschti Nonne gstorbe isch, wo dört no gwoont het. D Geböid si denn vo dr Stadt as Laager, für s Gwärb und as Kasärne gnützt worde. In dr Kiirche het mä Zwüschebööde iibaut, und bis 1779 si dört reformierti Gottesdienst abghalte worde. Vo 1804 aa isch s Groosse Klingedaal zum e groosse Däil as Kasärne und Exerzierblatz mit Ställ in dr Kiirche brucht worde. Anderi Däil si für zivili Zwägg brucht worde wie Veewäide, as Durnblatz, Arbetsblätz für Bauhandwärker u.s.w. 1860 het mä d Woongeböid uf dr andere Site vo dr Kirche abgrisse und e nöiji Kasärne baut. 

Sit denn erinnere nume no s «Kläine Klingedaal» mit em Museum in sine historische *Intérieurs* und s Üssere vom Kiirchechor draa, ass es dört je e Kloster gee het.  1966 isch s Milidäär us em Hauptdrakt vo dr Kasärne uszooge und mä het dört e Schuel iigrichdet. In dr Kiirche het s jetz Künstlerateliee. In de früenere Ställ und in dr ehemolige Rithalle vo dr Kasärne befindet sich sit 1980 dr Kulturbetriib Kasärne Basel.

## Litratuur
*Dorothea Schwinn-Schürmann: *Kloster Klingental in Basel*. Basel 2002, ISBN 3-9522444-0-6