open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grenzzeichen

S **Gränzzeichè** isch è Ysebaansignaal un benamst d Gränzè, bis zu dèrè bi zämmèlaufendè Gleis s Gleis bsetzt wörrè darf. S jewylige andere Gleis darf nu befaarè wörrè, wenn s bsetzti Gleis *gränzzeichèfrei* isch. D Bedièner vom Stellwärk stellt sell im Raamè vo dè Faarwärkbrüèfig fescht, bevor er è Zugfaart mit èm Signals durchs Signal Hp 1 oder Hp 2 frei git. Er berücksichtigt deby au, dass sich èn devor ygfaarenè Zuug nõch èm Aahaaltè durch s Entschpannè vo dè Pufferfèdèrè nõ öppis „streggè“ ka un deby s devor frei gfaareni Gränzzeichè widder *übbersetzt*. Bi Gleis, wo mit èrè Gleisfreimeldeaalaag uusgrüschtet sin, wörd disell Bedingig technisch sichergschtellt. D Isolyrgränz vom Gleisschtrômkreis bezièigswys vom Achszellèr isch dezuè nit uumittelbar am Gränzzeichè, sondern mindeschtens sechs Metèr dehinter inschtallyrt. 

Di gnaui Position vom Gränzzeichè wörd durch dè Mindeschtgleisabschtand vo dè beidè zämmèlaufendè Gleis in Abhängigkeit vo dè Übberhöhig un èm Radius beschtimmt. Well s Gränzzeichè nu für dè Rangyrbetrièb vo Bedütig isch, wörd dè Mindeschtgleisabschtand für Rangyrgschwindigkeitè aagluègt un stôt dôher i dè Regèl bi Normalschpurbaanè bi èm Gleisabschtand vo nu 3,50 Metèr. Bi Drei- un Virschinnègleis könnet meereri Gränzzeichè, jewyls für Normal- un Schmalschpur, vorhandè sy.

## Länderspezifischi Variantè

Z Dütschland isch s Gränzzeichè meischtens èn chlynè Pflock us Bedong odder Holz, mit èrè druff bfeschtigtè root-wyß vo obbè nõch unnè gschtreiftè Metall- odder Keramikhuubè odder au nu als Holzpflock odder Profilysè mit root-wyßem Farbaaschtrich im Schotter zwischè dè beidè Gleis uffgschtellt, welli i dè Weichè odder Chrützig zämmèlaufet. Alternatyv ka au je ei Gränzzeichè nebbè dè innerè Schinnè vo dè beidè zämmèlaufendè Gleis aabrocht sy.
Well diè Bschtimmigè vo dè jewyls geltendè Signaalordnigè nu "è root-wyßes Zeichè" vorschrybè, isch d Form abber nit feschtglait, es kunnt nu uff d Farbgebig aa. Ußer dè hauptsächlich üblichè Metall- odder Keramikhuubè könnet dõher anderi Formè vorkõ. Es ghört zu dè Rangyrsignaal un trait i dè weschtlichè Bundesländer d Bezeichnig Ra&nbsp;12, i dè öschtlichè Bundesländer d Bezeichnig So&nbsp;12

I dè Schwiz isch s Gränzzeichè wie z Dütschland als Pflock mit Huubè uffbaut, allerdings in root un nit root-wyß gschtreift. D gääli Version isch s Ènd odder Aafang von èrè Gleisfreimeldeyrichtig. Wenn s Gränzzeichè uff èm Bodè uffgmôlt wörd, isch es è länglichs Rèchtegg, wo je zwei wyßi un rooti diagonal aagordneti Flächè hèt.
 
In anderè Länder isch es è schwarz-wyß gschtreiftè Balkè odder Stei (Öschterrych, Ungarn), odder sogar nu èn wyßè Balkè (Italiè).

Bi Strõßèbaanè isch es meischtens èn quer zu dè Fahrrichtig uffgmôltè Strich.


Datei:GrenzzeichenRa12.jpg|Bosition vom Gränz&shy;zeichè mit Detailaasicht (Dütschland)
Datei:Ra 12.jpg|Gränzzeichè bi nèrè Chrützig&shy;weichè (Dütschland)
Datei:Grenzmarke-01.jpg|Gränzmarkè (Österreich)
Datei:Námezník.jpg|Gränzmarkè („Námezník“) (Tschechiè)
Datei:Hloubětín-kolejiště.jpg|Strõßèbaan-Gränzmarkè (Tschechiè)
Hauptsignal

È **Hauptsignaal** (Hp) isch è Ysebaasignaal. Es zeigt aa, ob dè aaschlièßende Gleisabschnitt befaarè wörrè darf. Gleisabschnitt i sellem Sinn sin Zugfolgeabschnitt. I dennè darf sich jewyls nu ein Zuug befindè. Hauptsignaal a Streggè mit Streggèblock könnet nu i d Faartschtellig brocht wörrè, wenn dè aaschlièßende Zugfolgeabschnitt frei isch. È Hauptsignaal wörd i dè Regel durch è Vorsignal aakündigt.

Hauptsignaal wörred je nõch irer Funktion vowendet als:

;Yfaarsignaal
:S Yfaarsignaal stôt vor èm Baanhof a dè Gränz zwischè sellem un dè freiè Streggi un zeigt aa, ob èn Zuug uss èm Zuugfolgeabschnitt in è Baanhofsgleis yfaarè darf.
 
;Uusfaarsignaal
:S Uusfaarsignaal stôt am Ènd vom Baanhofsgleis un zeigt aa, ob èn Zuug us èm Bahnhofsgleis i dè nõchfolgendè Blockabschnitt uusfaarè darf.

;Zwischèsignaal
:S Zwischèsignaal stôt i uusdeentè Baanhofsberych zwischè Y- un Uusfaarsignal un zeigt aa, ob dè nõchfolgende Gleisabschnitt vom Baanhof befaarè wörrè darf. I dè Schwiz luutet dõher d korrèkti Bezeichnig "Gleisabschnittsignaal"

;Bloggsignaal
:S Bloggsignaal stôt am Gleis vo dè freiè Streggi und zeigt aa, ob dè nõchfolgendi Bloggabschnitt befaarè wörrè darf.

;Deckigssignaal
:S Deckigssignaal sicheret è Gfaarèschtell, z.&nbsp;B. è beweglichi Brugg.

D Unterscheidig isch (bsunders für dè Lokfüürer) nit aahand èm Signaalbild möglich, sondern ergit sich uss èm Standort in Vobindig mit Streggèkenntnis odder dè Aagaabè im Buèchfaarblaan.

## Quällè
* Signalbuèch vo dè Dütschè Baan
* Signalbuèch vo dè ÖBB (PDF-Dokument; 0,7&nbsp;MB, zip-komprimiert)
* Signalbuèch vo dè SBB (PDF-Dokument; 3,0&nbsp;MB, zip-komprimiert)
* Hans Pottgießer: Hauptsignaal geschtern un hütt. Vom optischè Telegraph zum modernè Lichtdagessignaal. Dumjahn Verlag, Mainz 1980. ISBN 3-921426-17-0

## Einzelnõchwys
Geometrie

D **Geometrii** ( *geometria* ‚Ärdmaass‘, ‚Landmässig‘) isch e Däilgebiet vo dr Mathematik.

Uf dr äinte Site verstoot mä under *Geometrii* die zwäi- und dreidimensionali euklidischi Geometrii, d **Elementargeometrii**, wo au in dr Schuel underrichtet wird und wo sich mit Pünggt, Graade, Eebene, Abständ, Winggel etc. beschäftigt, und die Begriffsbildige und Methode, wo im Lauf vo dr süstematische und mathematische Behandlig vo däm Thema entwigglet worde si.

Uf dr andere Site umfasst dr Begriff *Geometrii* e Räije vo groosse Däilgebiet vo dr Mathematik, wo Läie nume schweer chönne gsee, ass sie e Bezuug zur Elementargeometrii häi.
Zu dene ghööre
* d Differenzialgeometrii, wo Methode vo dr Analysis und der Topologii aagwändet wärde. 
* die algebraischi Geometrii, wo mä au as Gebiet vo dr Algebra cha aaluege und wo sit em Bernhard Riemann au Kenntniss us dr Funkzionentheori aawändet.
* d Konwexgeometrii, wo dr Hermann Minkowski begründet het.
* die sünthetischi Geometrii wo dr klassisch Aasatz vo dr *räine* Geometrii witerfüert und as Basis nit algebraischi Objekt (Koordinate, Morphisme usw.) het sondern abstrakti geometrischi Objekt (Pünggt, Graade) und deren iiri Bezieige (Schnitt, Parallelidäät, Orthogonalidäät usw.) het
* die algorithmischi Geometrii (computational geometry)
* die diskreti Geometrii wo sich mit Polyeder, Pflasterige, Packige vo dr Eebeni und vom Ruum, Matroide usw. beschäftigt.

## Litratuur
* Harold Scott MacDonald Coxeter: *Introduction to Geometry*.
* H. S. M. Coxeter, L. Greitzer: *Geometry Revisited*.
* Euklid: *[[Euklids Elemente|Die Elemente]]*.
* Georg Glaeser: *Geometrie und ihre Anwendungen in Kunst, Natur und Technik*, 2. Aufl., Elsevier, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg (2007), ISBN 3-8274-1797-X 
* David Hilbert: *[[Grundlagen der Geometrie]]*
* Max Koecher, Aloys Krieg: *Ebene Geometrie*, 3. Aufl., Springer, Berlin (2007), ISBN 978-3-540-49327-3
* Hans Schupp: *Elementargeometrie*, UTB Schoeningh, Paderborn (1977), ISBN 3-506-99189-2
* Georg Ulrich, Paul Hoffmann: *Geometrie zum Selbstunterricht*, 5 Bände, 26. Aufl., C. Bange Verlag, Hollfeld (1977), ISBN 3-8044-0576-2 (Band 1)

## Weblingg
* Geometrische Beweise für die Sekundarstufe 1 Landesbildungsserver Baden-Württemberg
* Interview (67 MB; AVI) zum Thema *Geometrie* mit Hans-Joachim Vollrath
* John Conway, Peter Doyle, Jane Gilman, Bill Thurston: Geometry and the Imagination
Müllheim

**Müllheim** isch de Name vo däne Ort:
* Müllheim im Markgräflerland (Mille), e Stadt im Landchrais Brisgau-Hochschwarzwald, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Müllheim TG (Müle), e Gmaind im Kanton Thurgau, Schwiz

**Lueg au:**
* Müllenheim
* Mülheim
* Mühlheim
Gerhard von Cremona

Dr **Gerhard vo Cremona** (*Gherardo da Cremona* bzw. *Gerardus Cremonensis*, * 1114 z Cremona, Italie; † 1187 z Toledo, Spanie) isch e Gleerte und bedütende Übersetzer vo arabische Schrifte is Latiinische gsi.

## Lääbe
Über si Härkumft und Lääbe isch wenig bekannt. Mee as 100 Joor noch sim Dood het dr Dominikaner Francesco Pippino gschriibe, ass dr Gerhard scho seer früe uf Toledo gange sig «us Liebi zum *[[Almagest]]*». Dr Almagest isch em Claudius Ptolemäus sis Wärch über d Astronomyy. Im 12. Joorhundert isch z Toledo e bedütendi Übersetzerschuel gsi, wo am meischte für d Übersetzig vo Wärk us em Arabische im middelalterlige Öiropa gleischtet het. Dr Gerhard het Arabisch gleert, und er het nit nume dr Almagest uf Latiinisch übersetzt, sondern au e Hufe anderi Wärk wie d Schrifte vom Galen, im Avicenna si *Kanon vo dr Medizin*, im Euklid sini *Elimänt* und s Leerbuech zur Algebra *Hisab al-dschabr wa-l-muqabala* vom al-Chwarizmi. Am Domkapitel z Toledo het er denn lang as Diakon und Leerer gschafft. Woorschinlig het er e Kanonikat an dr Kathedrale vo Toledo ghaa, wo e „Magister Gherardus“ bezügt isch. Öb er daatsächlig bis zum Dood z Toledo bliibe isch, isch nit sicher, wil er z Cremona begraabe isch.

## Wärk
* Anthony Lo Bello (Hrsg.): *Gerard of Cremona's translation of the commentary of Al-Nayrizi on Book I of Euclid's Elements of geometry: with an introductory account of the twenty-two early extant Arabic manuscripts of the Elements.* Brill, Leiden 2003 (Medieval philosophy, mathematics, and science, Bd. 2).

## Litratuur
* 

## Weblingg
*Artikel im Dictionary of Scientific Biography
* 
*Artikel in Catholic Encyclopedia
Airbnb

**Airbnb** isch e Online-Marktplatz zum Vermiete und Bueche vo Privatunterkünft. Noch eigenen Aagabe stönd uf de Website über 2 Millionen Inserate vo Underkünft i 190 Ländern und 34 dusig Stedt zum Aagebot (Stand: Februar 2016). Sit der Gründig im August 2008 bis im Juni 2012 si über 10 Millione Übernachtige uf Airbnb vermittlet worde.

Airbnb isch im August 2008 vom Brian Chesky, Joe Gebbia und Nathan Blecharczyk in San Francisco gründet worde. Die ursprünglechi Finanzierig hei si vom Inkubator „Y Combinator“ becho. Spöter hei au *Greylock Partners*, *Sequoia Capital* und dr Ashton Kutcher is Unternähme investiert.

## Weblink
* Airbnb Dütschland – Airbnb Öschtriich – Airbnb Schwyz

## Fuessnote
Bukan

**Bukan** () uf kurdisch au Bokan, isch e Stadt im Nord-Weste vom Iran. 

Bukan het öbbe  169'041 Iiwooner und isch die zwäitgrössti Stadt in dr Browinz West-Aserbaidschan. Si lit südlig vom Urmia-See uf ere Hööchi vo öbbe 1300 Meter über em Meeresspiegel.  D Bevölkerig vo Bukan bestoot us Kurde. 94 Brozänt (1996) vo de Iiwooner si Muslim und ghööre zum groosse Däil zu dr Sunni Shafi'i Sekte.

Dr Naame "Bukan" läitet sich vom kurdische Wort "Bûk" ab, wo "Brut" bedütet. Au e Fluss und dr Bezirk um d Stadt Bukan häisst eso.

## Weblingg
*Bukan in dr Encyclopaedia Iranica (änglisch)
Satz des Heron

Mit em **Satz vom Heron** cha mä dr Flechiinhalt vom ene Dreiegg us de drei Sitelengene *a*, *b* und *c* usrächne. Dr Satz isch noch em Mathematiker Heron vo Alexandrie benennt.

Dr Satz goot eso:

:A = \sqrt{s(s-a)(s-b)(s-c)}

Do drbii isch *A* d Flechi und *s* dr halbi Umfang, also

:s = \frac{1}{2}(a+b+c)

D Formle vom Heron goot au eso:

:A = \frac{1}{4} \sqrt{(a+b+c)(a+b-c)(b+c-a)(c+a-b)}
Die Formle cha mä as Spezialfall vo dr Formle für dr Inhalt vo dr Flechi vom ene Seenevieregg aaluege, wenn d Lengi vo äinere Site vom Seenevieregg d Lengi Null het. Für e Flecheninhalt vom ene Seenevieregg gältet nämlig:
:A = \sqrt{(s-a)(s-b)(s-c)(s-d)} (Formle vom Brahmagupta)

## Weblingg

* Elementare Bewiis
* Bewiis mit Hilf vom Kosinussatz (Dütsch) (PDF-Datei; 88 kB)
* Bewiis für e Satz vom Heron (PDF-Datei; 82 kB)

## Litratuur
* Max Koecher, Aloys Krieg: *Ebene Geometrie.* 3. Uflaag. Springer, Berlin u. a. 2007, ISBN 978-3-540-49327-3.
Arbeitsrappen

Dr **Arbetsrappe** isch e Stüür vo äim Brozänt uf s Iikomme gsi, wo z Baasel vo 1936 bis 1984 erhoobe worde isch. 
## Vorgschicht
In de 1930er Joor isch wäge dr Wältwirtschaftskriise au z Baasel d Arbetsloosikäit hooch gsi. Dr dütsch Ökonoom Edgar Salin, wo sit 1927 an dr Uniwersidäät Baasel as Brofässer gschafft het, het d Idee von ere Stüür uf s Arbetsiikomme gha, wo mä drmit d Wirtschaft chönn aakurble. Dr Bund het zu sällere Zit uf e deflazionääri Wirtschaftspolitik gsetzt bis 1936 en Abwärtig vom Franke nöötig worde isch. Z Baasel isch d Arbetsloosikäit bsundrigs hooch gsi, wil bis 1932 d Baubransche wägen eme Baubuum in dr Stadt gröösser worde isch und noch em Kollaps vom Buum mee as zwäi Driddel vo de Arbetsloose Bauarbäiter gsi si. Gwärkschaftler, Verdräter vo dr Industrii und dr Finanz si under em Salin zämmeghoggt und hän zämme e Löösig gsuecht. Si hän ghofft, ass wemm mä d Baubransche wider chönn aakurble, s Gröbste vrbii sig. Zwaar si die wirtschaftlige und politische Differänze zwüsche de Bardeie speziell z Baasel grooss gsi, aber mä het e Kompromiss gmacht. Wil s gwöönlige Büdsche sowiso scho überlastet gsi isch und dr Kantoon käi Kredit het chönne ufnee, het mä e nöiji Stüür vo äim Brozänt uf s Arbetsiikomme druf doo und drfür, nid wie s dr Bund scho gmacht het won er sine Aagstellte dr Loon um zää Brozänt kürzt het, d Löön nid aaglängt. Dere Stüür het mä dr Arbetsrappe gsäit, wil si äi Rappe uf e Franke hooch gsi isch. Mit iirem Erlöös het mä dr Zins uf d Kredit welle zaale, wo mä het chönne ufnee, wil d Zinse und d Amortisazioon eso gsicheret gsi si. Drzue het mä non e Schlichdigskommittee iigsetzt, für e Fall, ass d Zinssetz oder d Briis sich stark wurde verändere.
## D Iifierig
Im Oktober 1936 isch d Vorlaag vor d Baasler Bürger choo und aagnoo worde. In de Joor druf het mä mit em Arbetsrappe e Hufe öffentligi Baubrojekt usgfiert, wie dr Bau vom Spiegelhoof und dr Usbau vo dr Gläihüniger Haafenaalaag, und so Arbet für die Arbetslose gschafft. 

1984 isch dr Arbetsrappe abgschafft worde. Dr Blatz vo dere staatlige Iirichdig isch denn zum Däil vo dr «Stifdig Arbetsloserappe» übernoo worde, wo mit freiwillige Spände finanziert wird.

## Litratuur
* Eugen A. Meier, Hans Bauer: *Der Basler Arbeitsrappen, 1936–1984. Die Geschichte eines genialen Sozialwerks und dessen Auswirkungen auf die städtebauliche Entwicklung Basels.* Birkhäuser, Basel 1984.

## Weblingg
* Dr Spiegelhoof uf «photo basel»

## Fuessnoote
Thomas Venatorius

Dr **Thomas Venatorius** (* um 1488 z Nürmbärg as Thomas Gechauf oder Jäger; † 4. Februar 1551 z Nürmbärg) isch e Mathematiker und evangelische Theoloog und Reformator gsi.

## Lääbe
Dr Venatorius isch e Schüeler vom Mathematiker Johannes Schöner gsi, aber nid as Bueb, wil dr Schöner denn gar nit in Nürmbärg gsi isch, sondern villicht erst vo dr Middi vo de 1520er Joor aa. Er het sich für d Theologii afo intressiere und isch villicht in dr Orde vo de Dominikaner iidräte.

As Humanist isch dr Venatorius früe uf Italie und het z Padua studiert. Zrugg z Dütschland isch er vo 1519 aa im Dienst vo dr Chille in sinere Vaterstadt gstande.  1522 isch er Brediger bim Häilig-Gäist-Spidaal z Nürmbärg worde, 1532  im Nonne-Chloster St. Katharina. Vo 1533 bis zu sim Dood isch er Brediger an dr Jakobinerchille gsi. Vo 1534 het er s stedtische Schuelwääse gläitet und e Hufe latiinischi Gedicht, Übersetzige vo griechische Dragiker und astronomischi Wärk uusegee. 

Vo 1544 bis 1554 het er ghulfe d Reformazion z Rotheburg ob dr Tauber und z z Donauwörth iifüere.

Bi dr religiööse Polemik het er nid vil mitgmacht, het aber gegen e Andreas Osiandergschriibe und gegen e Johannes Haner, wo dä abgfalle isch. Mä het sine theologische Wärk gärn glääse au noch em Dood vom Verfasser. Er het latiinischi Schrifte über evangelischi Grundwoorhäite gschriibe, aber vor allem Drostschrifte für d Gmäind.

1544 het er z Baasel die ersti druckti Usgoob vo de Wärk vom Archimedes uuse gee, mit griechisch/latiinischem Teggst. Der griechisch Teggst isch us ere Handschrift gsi, wo dr Pirckheimer us Rom mitbrocht het, dr latiinisch Teggst het dr Regiomontanus gschriibe. Au uf eme Manuskript vom Regiomontanus basiert s *Liber de pictura* vom Leon Battista Alberti, wo dr Venatorius 1540 z Baasel veröffentligt het.

Am 11. August 1527 het er die ehemooligi Nonne Margarethe Zeckendorfer ghörootet. Die isch 1542 gstorbe. Am 17. Juli 1542 het dr Venatorius d Margaretha Kobolt ghürootet, und wenigstens äi Soon mit ere ghaa.

## Litratuur
* 
* 
* *[[Realenzyklopädie für protestantische Theologie und Kirche]]*. Band 20, Seite 489
* J. C. E. Schwarz: *Thomas Venatorius und die ersten Anfänge der protestantischen Ethik*. In: *Theologische Studien und Kritiken*. Band 23, 1850, S. 79–142
* Theodor von Kolde: *Thomas Venatorius, sein Leben und seine literarische Tätigkeit*. In: *Beiträge zur bayerischen Kirchengeschichte*. Band 13, 1907, S. 97-121, 157-195
* Matthias Simon: *Nürnberger Pfarrerbuch*. Nürnberg 1965, Seite 235

## Weblingg
*Venatorius in ''Astronomie in Nürnberg''
Liste von Ausdrücken der Bodensee-Schiffsleute

Mit Schiffsleit sind die Besatzunge vun de alte Laschtesegler (Lädi und Segi) und au uff dere motorisierte Nachfolger (Schäeff), d’Fahrgaschtschiff (Dampf- und Motorschiff), aber au d’Fischer und Sägler gmeint, wo uf em Bodesee underwägs sind. Viele seealemannische Uusdrick sind, wie de Dialekt im Allgemeine, sälte odder nimme im Gebruuch. Oft liegts au dodra, dass die spezielle Uusdrick nimme vum Schiffsmeischter odder vum Vatter zum Sohn wittergäbbe weret, sondern us de hochdeutsche Fachliteratur, die für alle Revier gilt und vun de Küschteschifffahrt und de dortige Bezeichnunge prägt isch. Dodefir soll die Lischt au dem regionale Bewahre und dem Verschtande vu alte Text diene. Die Uusdrick sind aber it ieberall gliech am See, si sind underschidlich im badische Seeteil, um Fridrichshafe, Lindau, Bregenz, Rorschach und im Thurgau.

## Seealemannische Uusdrick und Erläuterunge
### Vum See und’m Wätter


Datei:Aerial Mainau island 20.09.2005.jpg|Vor de Mainau siet mer d'Wysse, d'Halde und s blaue Wasser.
Datei:Karlsruhe bei Windstärke 6.JPG|Die *Karlsruhe* bi nem helle Luft vorem Schweizer Ufer.
Datei:Foehnwind am bodensee-2.jpg|En Pfäh mit schtarke Gwell im Obersee.
Datei:Winterlicher Sonnenaufgang am Bodensee.JPG|De See ruuchet vorem Häfele vu Immeschdaad.
Datei:Eislandung im Hafenbecken von Lindau während der Seegfrörne 1963.jpg|Bei de Seegfrörne 1963 sind sogar Auto und Flugzeug uffm Eis gsi.


### Vu de Schiff am See


Datei:Lädine St. Jodok.JPG|E nachbaute Lädi. Uff dere ka mr vu Immeschdaad us mitsägle.
Datei:Bodenseefischer bei der Arbeit Mai 2012.JPG|E moderne klei Gundl mit Ruder und Motor.
Datei:Hohentwiel04.JPG|De einzig erhaltene Raddampfer *Hohentwiel* fahrt ruckwärts ussm Meerschburger Hafe. Di wiis Wolk isch kei Ruuch sondern Pfiifedampf.


### Im Hafe und drumrum


Datei:Stadt Zürich (1855).jpg|Di gfürchtet *Stadt Zürich* ("Teufelsschiff") fahrt us de Konschdanzer *Hafeluck*.
Datei:HSG46 Kressbronn.jpg|De *Schteg* vu Kressbronn isch it lang und hot kei Schteghüsle.
Datei:Kiessteg am Kippenhorn.jpeg|*Kiesschteg* am Kippehorn vu Immeschdaad zum Lade vu de Schäeff. Uffm Schteg isch e Rollbahngleis, denäbbe e *Schtedi*.


### Vu de Fischer und Angler


Datei:Ein Haldenfischer.jpg|En Hangener Berufsfischer kontrolliert noch de Arbed uffm hohe See no d'Reuse vorem Ufer.


## Literatur
* Theodor Lachmann: *Überlinger Sagen, Bräuche und Sitten mit geschichtlichen Erläuterungen. Ein Beitrag zur Volkskunde der badischen Seegegend.* Verlag von Ernst Ackermann, Konstanz 1909. Nachdruck ISBN 3 487 06872 9
* Otto Mallaun: *Bodensee-Handbuch der Touristik und Schiffahrt für Schiffsführer, Segler, Motorbootfahrer und Ruderer*. Otto Mallaun Eigenverlag, Bregenz 1934 und erweiterte Neuauflage Rosgarten Verlag Konstanz 1960.
* Heimatverein Immenstaad (Herausgeber): *Immenstaader Heimatblätter* Heft 1 und Heft 13

## Lueg au
* Bodesee
Jordanus Nemorarius

Dr **Jordanus Nemorarius** (au *Jordanus de Nemore*) isch e Mathematiker und Mechaniker im früeje 13. Joorhundert gsi.

## Lääbe und Wärk
Wenn er uf d Wält cho und gstorbe isch, wäiss mä nit genau, nume ass er in dr erste Helfti vom 13. Joorhundert gschafft het. Im Katalog *Biblionomia* vom Richard de Fournival us Amiens us dr Zit vo 1246 bis  1260 si zwölf vo sine Wärk ufgfüert: Philotegni (De triangulis), De ratione ponderum, De ponderum proportione, De quadratura circuli, Practica (Algorismus), Practica de minutiis, Experimenta super algebra, Arithmetica, De numeris datis, Quedam experimenta super progressione numerorum, Liber de proportionibus, Suppletiones plane spere.
Dr Jordanus het über Arithmetik, Algebra, Geometrii und Astronomii gschriibe und sini Wärk si bis ins 17. Joorhundert brucht worde. In sim Hauptwärk, em *Liber de numeris datis*, erkläärt er under anderem d Löösig vo kwadratische Gliichige mit ere Methode, wo  äänlig isch wie die vom al-Khwarizmi, aber en allgemäineri Form het, wil do zum erste Mol Buechstabesümbol konkreti Zaale ersetze.

Au in dr Mechanik het er Bedütends gläistet. Er het as erste d Statik vo Gwicht uf ere schiefe Eebeni richdig beschriibe und au s Brinzip vo dr Virtuelle Arbit, won er über e Hebel gschriibe het.

## Litratuur
*Edward Grant *Jordanus de Nemore*, in Dictionary of Scientific Biography
* H. L. L. Busard, Jordanus de Nemore,* 'De elementis arithmetice artis' : A medieval treatise on number theory. Parts I, II *, Stuttgart, 1991
* 
* Marshall Clagett, *Archimedes in the Middle Ages*, Madison, Wis., 1964
* B. B. Hughes, *Jordanus de Nemore, De numeris datis*, Berkeley-Los Angeles-London, 1981
* E. A. Moody und M. Clagett (Hrsg.), *The medieval science of weights (Scientia de ponderibus), Treatises ascribed to Euclid, Archimedes, Thabit ibn Qurra, Jordanus de Nemore, and Blasius of Parma*, Madison, Wis., 1952
*Jens Hoyrup *Jordanus de Nemore, 13th Century Mathematical Innovator*, Archive for History of Exact Science, Band 38, 1988, S. 307-363.
*Jens Hoyrup *Jordanus de Nemore: a case study on 13th century mathematical innovation and failure in cultural context*, Philosophica, Band 42, 1988, S. 43-77
*Pierre Duhem, Artikel in Catholic Encyclopedia 1911

## Weblingg
* Internetfaksimile eines Drucks der ''Elementa super demonstrationem ponderum'' von 1565
*
Stäbler (Münze)

Dr **Stäbler** (au **Stebler**) isch e Münze gsi, wo d Stadt Basel gschlaage und uusegee het, wo si 1372 s Münzrächt überchoo het. D Münze si kwadratisch gsi und nume uf äinere Site gschlaage worde. Si häi öbbe 0,15&nbsp;Gramm Silberfiingwicht ghaa. S Münzbild,  e Baaselstaab (Bischofsstaab), s Wabbe vo dr Stadt Baasel, isch im ene hooche Rölief, wäärend die hinderi Site hool bliibe isch. Wäge däm wird dr Stäbler in dr Numismatik as Brakteat (Hoolmünze) bezäichnet.   

Wo dr Rappemünzbund gründet worde isch, isch dr Naame denn für Zwäirappestück brucht worde.  Mä het dr Stäbler bis ins 16. Joorhundert as Zaaligsmiddel verwändet. Au anderi schwizerischi Münzständ häi Stäbler brägt, allerdings si die weniger wärt gsi as die vom Rappemünzbund. Stäbler und Rappe (Zwäiling) si am Aafang die äinzige Silbernominale vom Rappemünzbund gsi, bi gröössere Gäldgschäft het mä Goldgulde brucht.

## Litratuur
* Antiquarische Gesellschaft in Zürich (Hrsg.): ''Stäbler.'' in: Schweizerisches Idiotikon Band X Spalte 1060ff. J. Huber, Frauenfeld 1939, ISBN 3-719-30420-5.

## Weblingg
* ''Basel und seine Münzgeschichte'' uf altbasel.ch
;Kwelle
* *Das große Münzen-Lexikon.* Abschnitt: ''Rappenmünzbund'' uf reppa.de
* *Das Numis-Lexikon.* Abschnitt: ''Stäbler'' uf numis-online.ch
Astrologie

D **Astrologii** (, *astron*, „Stärn“, , *logos*, „Leer“ - *Stärndütig*) isch d Dütig vo astronomische Eräigniss und Stärnskonstellazione in Bezug uf irdischi Verheltniss und Vorgäng. Näbe dr „westlige“ Astrologii, wo hüte vor allem in Öiropa und Amerika verbräitet isch, si au die chinesischi und die indischi oder vedischi Astrologii bedütend.

Die westligi Astrologii het iiri Ursprüng in dr vorchristlige Zit z Babylonie und Egüpte. Im hellenistisch brägte griechisch-egüptische Alexandria het si iiri Dütigs- und Berächnigsgrundlaage überchoo, wo mä in Grundzüg au hüte no gseet. D Astronomii as dütigsfreiji Beobachdig und mathematischi Erfassig vom Stärnehimmel isch us ere uusegwaggse, und isch lang für d Astrologii e Hilfswüsseschaft bliibe.

In Öiropa het d Astrologii e Gschicht voller Wäggsel. Wo s Christedum im Römische Riich zur Staatsreligion worde isch, isch si bekämpft und ins Absits drängt worde. Im spooten Middelalter het si aber wider an Reputazion gwunne, und vo dr Rönessans bis zum 17. Joorhundert isch si en anerkennti Wüsseschaft gsi. Mit dr Ufkläärig het si denn in bildete Kräis iiri Plausibilidäät verloore. Erst um 1900 isch wider en ärnsthafts Inträssi an dr Astrologii ufchoo, und sit de spoote 1960er Joor, isch si mit dr New Age-Beweegig in dr westlige Hemisfääre wider seer populäär worde.

D Wüsseschaft luegt d Astrologii hüte vor allem us ere religionswüsseschaftlige und kulturhistorische Perspektive aa. Mä het aber au empirischi Studie gmacht, und s Resultaat vo dene allne isch gsi, ass überbrüfbari Ussaage vo Astrologe statistisch nit signifikant besser zuedräffe as willkürligi Behauptige.

## Litratuur
* Nicholas Campion: *A History of Western Astrology.* 2 Bde., Continuum, London und New York 2008, 2009.
* Hans Jürgen Eysenck, David Nias: *Astrologie - Wissenschaft oder Aberglaube?* List Verlag, 1987, ISBN 3-471-77417-3.
* Florian Freistetter: *Warum Astrologie nicht funktionieren kann.* In: Ernst Seidl (Hrsg.): *Der Himmel. Wunschbild und Weltverständnis*. MUT, Tübingen 2011, ISBN 978-3-9812736-2-5, S. 239–246.
* Ivan W. Kelly: *Why Astrology Doesn't Work.* In: *Psychological Reports.* 82 (1998), S. 527–546.
* Otto Lankes: *Das Weltbild der Astrologie.* Verlag Jos. C. Huber, Diessen 1956.
* Gunter Sachs: *Die Akte Astrologie.* Goldmann, München 1997.
* Christoph Schubert-Weller: *Wege der Astrologie - Schulen und Methoden im Vergleich.* Chiron Verlag, Mössingen 2000, ISBN 3-925100-22-9
* Kocku von Stuckrad: *Das Ringen um die Astrologie.* De Gruyter, Berlin 2000.
* Kocku von Stuckrad: *Geschichte der Astrologie.* Beck, München 2003, ISBN 3-406-50905-3.

## Weblingg
Esoterik

**Esoterik** (vo griechisch  *esōterikós* ‚innerlig‘, ‚wo zum innere Beriich ghöört‘) isch in dr ursprünglige Bedütig vom Begriff e filosofischi Leer, wo nume für e begränzte „innere“ Personekräis zuegänglig isch, im Geegesatz zu Exoterik as allgemäin zuegängligs Wüsse. Anderi dradizionelli Wortbedütige bezien sich uf en innere, spirituelle Erkenntniswääg, öbbe sünonüüm mit Müstik, oder uf e „hööchers“, „absoluts“ Wüsse. Drnääbe wird dr Begriff für e bräits Spektrum vo verschiidenartige spirituelle und okkulte Leere und Praktike brucht.

## Litratuur
* Egil Asprem und Kennet Granholm (Hrsg.): *Contemporary Esotericism*. Equinox Publishing, 2013.
* Antoine Faivre: *Esoterik im Überblick. Geheime Geschichte des abendländischen Denkens.* Herder, Freiburg im Breisgau 2001, ISBN 3-451-04961-9.
* Antoine Faivre und Wouter J. Hanegraaff (Hrsg.): *Western Esotericism and the Science of Religion.* Peeters, Löwen 1998, ISBN 90-429-0630-8.
* Nicholas Goodrick-Clarke: *The Western Esoteric Traditions: A Historical Introduction.* Oxford University Press, 2008, ISBN 0-19-532099-9.
* Wouter J. Hanegraaff: *Esotericism and the Academy: Rejected Knowledge in Western Culture.* Cambridge 2012.
* Wouter J. Hanegraaff in collaboration with Antoine Faivre, Roelof van den Broek and Jean-Pierre Brach (Hrsg.): *Dictionary of Gnosis & Western Esotericism.* 2 Bände, Brill, Leiden/Boston 2005, ISBN 90-04-14187-1.
* Rüdiger Hauth: *Taschenhandbuch Esoterik. Von Bachblüten bis Yoga. Ein kritischer Leitfaden.* Brockhaus, Witten 2007, ISBN 978-3-417-20675-3 (aus protestantischer Sicht).
* Julia Iwersen: *Wege der Esoterik. Ideen und Ziele.* Herder, Freiburg im Breisgau 2003, ISBN 3-451-04940-6.
* Edmund Runggaldier: *Philosophie der Esoterik.* Kohlhammer, Stuttgart 1996, ISBN 3-17-014418-9.
* Kocku von Stuckrad: *Was ist Esoterik? Kleine Geschichte des geheimen Wissens.* Beck, München 2004, ISBN 3-406-52173-8.
* Werner Thiede: *Theologie und Esoterik. Eine gegenseitige Herausforderung.* Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig 2007, ISBN 978-3-374-02481-0.
* Arthur Versluis: *Magic and Mysticism: An Introduction to Western Esotericism.* Rowman & Littlefield, Lanham (MD) 2007, ISBN 0-7425-5836-3.
* Gerhard Wehr: *Gnosis, Gral und Rosenkreuz. Esoterisches Christentum von der Antike bis heute.* Anaconda, Köln 2007, ISBN 978-3-86647-093-4.
* Hartmut Zinser: *Esoterik. Eine Einführung.* Fink, Paderborn 2009, ISBN 978-3-7705-4874-3.

## Weblingg

* Zeitschrift ''Gnostika''
* European Society for the Study of Western Esotericism
Amiga

Dr **Amiga** isch an Hoim-Combudr von dr Firma Commodore, mo bsonders in de 80er Joar vrbroided gwäa isch. S erschte Modell isch dr Amiga 1000 gwäa, schpäter send aus dem dr Amiga 500 als billiger "Taschtaturcomputer" ond dr Amiga 2000 für professionelle Owender (mit em Bussystem für Schteckkarte) entwickelt wore. 

S häufigschte Modell isch dr Amiga 500 gwäa, grad en Deidschland hend an haufa Leid oin ghet. Au wenn ellaweil gsaid wora isch, das dr Amiga blos en Schbielcombudr gwäa sei, ischr wega seim Multitasking ond de vile Farba, mo r hod zoiga kenna, au ofd vom Fernsäh ond von Kindschdlr gnuzt wora. Oiner vo de Gründe dofir isch, daß der Grafiktschip a Bild ausgebe hot, des die gleiche Ufflösong ond Wiederholfrequenz wie's Fernsehbild ghett hot, so hot mr des gut kombiniere könne.

Des Betriebssystem vom Amiga hot Kickstart ghoisse, die grafische Benutzeroberfläche Workbench. Der Amiga war oiner von de erschte Rechner der haupsächlich für's Bediene mit der grafische Oberfläche vorgsehe war.

Seid Commodore 1994 bleide ganga isch, hods en haufa Vrsuch geba ghet, dr Amiga widr zom beläba, bis heid isch des abr koim so richdig glonga.

## Weblink
Asperg

**Aschperg** (amtlich: *Asperg*) isch a Schdädle em Strohgäu nordweschtlich vo Ludwigsburg. 

## Geografi
Nerdlich vo der Schdadt liegt dr große Aschperg, obedruff liegt die Feschdung Hohenasperg. Südlich vo der Schdadt liegt's kloi Aschpergle, sell isch en Grabhügel vo de Kelte.

Vo dr Gmarkong send 38,8% Landwirtschaftsfleche, 2,8 % Wald, 57,1 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschtiche Fleche.

## Gmoendsgliderong
Zua Aschberg gheret d gleichnamig Stadt Asperg ond d Wohnplätz Altach, Hohenasperg, Lehenfeld, Osterholz, Schöckinger ond Silberhälden.

## Gschicht
Aschberg ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 819.

Der Berg isch scho seit viele hondert Johr a schtradegisch wichtiger Ort weil mr vo do die ganze Gegend vom heutige Schtuegert bis henterm Enztal überblicke ko, deswege henn sich scho die Kelte vor zwoiehalbdausend Johr rom do ogsiedelt. Ab 1535 hot mr den Berg zur Feschtung ausbaut, dofir hot mr die Bewohner nonder and en Fuaß vom Berg omgsiedelt; schpäter hot mr die dann als Garnison ond als Gfängnis gnutzt. Von doher sagt mr no der Aschperg sei dr höchschte württembergische Berg, drobe sei mr zwar in ra Viertelschtond, bis mr wieder nondr kommt dauerts abe zehn Johr. 

Hohenasperg isch bis 1909 noch a selbschtändige Schdadt gwä, bevor mrs zu Aschperg eigmeindet hot. Aschperg selber isch a bedeutends Schtädtle ond Verwaltungssitz gwä, bis Ludwigsburg gründet worde isch.

## Verwaltong
Aschberg ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Schuldes vo Aschberg ischt dr Christian Eiberger.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Aschberg ghert zom Schwäbisch.

## Literatur
* Horst Brandstätter: *Asperg – Ein deutsches Gefängnis*, Wagenbachs Taschenbücherei, Berlin 1978, ISBN 3-8031-2045-4

## Weblink
* 
* 
* www.asperg.de

## Fuaßnota
Willibald Pirckheimer

Dr **Willibald Pirckheimer** (au: *Pirkheimer, Bilibald*, * 4. Dezämber 1470 z Eichstätt; † 22. Dezämber 1530 z Nürmbärg) isch e Humanist und Fründ vom Albrecht Dürer gsi und e Berooter vom Kaiser Maximilian I.

## Wirke
Dr Pirckheimer het e Hufe klassischi Wärk uf Dütsch übersetzt und griechischi Wärk uf Latiinisch. 
Er het sich fest für e Johannes Reuchlin und für e Martin Luther iigsetzt und woorschinlig isch s är gsi, wo 1520 under em Bsöidonüüm „Joannefranciscus Cottalambergius“ d Satire *[[Eccius Dedolatus]]* (öbbe: Dr ghobleti Egge) veröffentligt het, wo dr Gegner vom Luther Johannes Eck din verspottet wird. Aber er isch im Protestantismus eender kritisch gegenüber gstande.

Mit em Johannes Stabius zämme het er s allegorische Grundgrüst für e „Triumphzug“ und für d „Ehrenpforte“ (wo dr Albrecht Dürer illustriert het) entworfe, wo s politische Konzept vom Maximilian I. din propagiert worde isch.
Er het au s Sääge ghaa bim Entwurf vom ikonografische Brogramm vom Nürmbärger Roothuussaal. Dr Dürer het s vo 1521–1522 aa umgsetzt; dr Saal isch nit vor 1528–1530 fertig gmoolt gsi.

Dr Willibald Pirckheimer het e groossi Rolle in dr Rezepzion vom römische Rächt z Dütschland gspiilt.

## Wärk
* *Willibald Pirckheimers Briefwechsel*. Gesammelt, herausgegeben und erläutert von Emil Reicke (Band 1-5) und Helga Scheible (Band 6-7). Beck, Münche 1940-2009. 
* *Eckius dedolatus*.  Lateinisch-deutsch, übersetzt von Niklas Holzberg. Reclam, Stuttgart 1983. (Universal-Bibliothek 7993) ISBN 3-15-007993-4.
* Wolfgang Schiel (Hrsg.): *Der Schweizerkrieg*, übersetzt us em Latiinische vom Ernst Münch, Militärverlag der Deutschen Demokratischen Republik, Berlin 1988 ISBN 978-3-85648-094-3
* *Verteidigungsrede oder Selbstlob der Gicht* (Apologia seu podagrae laus.) Us em Latiinische übersetzt vom Wolfgang Kirsch. Aufbau-Verlag, Berlin und Weimar 1988. ISBN 3-351-00628-4.  Dingsda Verlag Querfurt, Leipzig 2013, ISBN 978-3-928498-47-0.

## Litratuur
* Leo Beyer: *Willibald Pirckheimer, die [[Pegnitzschäfer]] und [[Neunhof (Lauf an der Pegnitz)|Neunhof]] bei Lauf*. In: Die Fundgrube 12 (1936) Nr. 1
* 
* 
* Guido Kisch: *Haloander-Studien*. In: *Gestalten und Probleme aus Humanismus und Jurisprudenz. Neue Studien und Texte*. Berlin 1969, S. 199-240.
* 
* Niklas Holzberg: *Willibald Pirckheimer. Griechischer Humanismus in Deutschland*, München 1981.
* *Willibald Pirckheimer*, in: Historische Blätter für Stadt und Landkreis Eichstätt 1 (1952), Nr. 2 und 3

## Weblingg

* https://web.archive.org/web/20140110203211/http://www.philological.bham.ac.uk/bibliography/p.html Latiinischi Wärk im Internet
* http://www.pirckheimer-gesellschaft.de/html/will_car.html Churzbiografii vom Dieter Wuttke uf de Site vo dr Pirckheimer-Gsellschaft
* Willibald-Pirckheimer-Gesellschaft zur Erforschung von Renaissance und Humanismus e.&nbsp;V.
* Pirckheimer-Gesellschaft e.&nbsp;V.
Jakob Henricpetri

Dr **Jacob Henricpetri**, au **Jakob Henricpetri** oder **Jacob Petri**  (* 28. Juli 1644 z Baasel, † noch 1695 vermuetlig z Wien) isch e Baasler Jurist, Rootheer und Revoluzzer gsi. 

## Lääbe
Dr Jacob Henricpetri het us dr bekannte Basler Buechdruckerfamilie Henricpetri gstammt und isch as Soon vom Baasler Rootheer Franz Jakob Petri und dr Magdalena Felgner uf d Wält cho. Mit vierzääni het er 1658 an dr Uniwersidäät Baael afo studiere, het 1659 dr Bakkalaureus Artium und 1661 dr Magister Artium gmacht. 1665 het er d Nöijeburgere Isabella de Thielle ghürootet. 1667 het er s Studium mit em Dokter vo dr Jurisprudänz abgschlosse. Im gliiche Joor isch er in dr Basler Groossi Root gweelt worde.  

### S 1691er Wääse
: *Lueg au dr Ardikel [[1691er-Wesen]]*
1690 het dr Groossi Root dr Chlii Root entmachdet und denn häi d Zümft brobiert, d Regierig z demokratisiere und häi Usschüss afo bilde. Dr Henricpetri het vo dr Baasler Obrikäit gsäit, si sig «pure Tyranney oder Oligarchey». Er isch im Februar zum Füerer vo de Usschüss gweelt worde, het denn aber für e Boste vom Rootschriiber kandidiert und eso s Verdraue vo de Zümft verloore, wil si gmäint häi, ass er d Site well wäggsle. Si Gusää Johannes Fatio het en abglööst und d Reforme witergfüert. Am 21. Septämber het dr Groossi Root dr Fatio aber lo festnee, het d Revoluzioon zämmedätscht und alli Reforme rückgängig gmacht. 

### Im Exil
Dr Henricpetri het chönne us Baasel flüchte, und so isch em s Loos vo de Afüerer vo dr Revoluzioon, wo köpft worde si, gspaart bliibe. Im Exil het er s Drakdaat «Basel, Babel» verfasst (1693), won er din d Reformbeweegig vo 1691 duet rächtfertige. D Baasler Obrigkäit het en denn für vogelfrei erklaärt, si Bild am Galge ufghängt, si Drakdaat öffentlig lo verbrenne und vierhunder Thaler uf si Chopf gsetzt. Dr Henricpetri isch witergflüchdet. 1694 isch er z Diessehofe und z Ulm gsi, im Joor druf z Lindau am Boodesee und schliesslig z Wien. Wo und wenn er gstorbe isch, isch nit bekannt.

## Kwelle
* Georg Kreis, Beat von Wartburg, *Basel: Geschichte einer städtischen Gesellschaft*, Christoph-Merian-Verlag, 2000, S.134
* 

## Fuessnoote
Jacob Henricpetri (Begriffsklärung)

**Jacob Henricpetri**, mänggisch au **Jakob Henricpetri**, **Jacob Petri** oder **Jakob Petri** isch dr Naame vo dene Persone:
*e Brofässer an dr Uni Basel, * 1570, † 1641, Soon vom Brofässer Adam Henricpetri (*1543, † 1586)
*e Bürgermäister vo Mülhuuse, * 1593, † 1660, Soon vom Brofässer Jacob Henricpetri (*1570, † 1641)
*e Basler Jurist, Rootmitgliid und Revoluzzer, * 1644, † noch 1695, Soon vom Franz Jacob Henricpetri, Nöwöö vom Bürgermäister Jacob Henricpetri
Giuseppe Torelli

**Giuseppe Torelli** isch dr Naame vo dene Persone:
*e italiänische Mathematiker und Übersetzer, * 1721, † 1781
*e italiänische Komponist und Giiger im Barock, * 1658, † 1709
Signalbuch (Eisenbahn)

È **Signaalbuèch** isch bi dè Ysebaa è Regèlwärk, welles diè im Ysebaabetrièb vowendetè Signaal beschrybt un diè nötigè Vohaltenswysè aagit.

Z Dütschland wörred Ysebaasignaal in gsetzlich vobindlicher Form i dè Ysebaa-Signaalordnig (ESO) feschtglait, diè im Zuèschtändigkeitsberych vum Bundesminischterium für Vokeer, Bau un Stadtentwicklig unterlyt. Diè Dütsch Baan AG vowendet zuèsätzlich s *Signaalbuèch Ril 301*, welles d Vorschriftè vo dè ESO durch Uusfüürigsbeschtimmigè (AB) ergänzt, welli d Durchfüürig vo dè ESO reglet. Ußerdemm sin dôdrin nit i dè ESO uffgfüürti Signaal enthaaltè, für diè vum Ysebaa-Budesamt è Uusnaamegeneemigung erteilt worrè isch, wiè d Kombinationssignaal.

Strõßebaansignaal wörred z Dütschland i dè Strõßebaan-Bau- un Betrièbsordnig greglet. Dô git s voschideni regionali Ergänzigè.

Ysebaansignaal vo dè Nõchborländer wörred zum Byschpill i dè Schwiz i dè *Faardiènschtvorschriftè* greglet, z Öschterrych giltet d *Signaalvorschrift DV V2*. Generell ka mo i jedem Land unterschydlichi Signaalsischteem findè. Voeinheitlichungè sin europawit nu ganz seltè z findè.

## Luèg au
* Ysebaasignaal

## Weblinggs
* Signaal un Signaalbüècher vo dütschè Staatsbaanè, sowiè vo dè SBB un ÖBB
* S aktuelle Signaalbuèch vo dè DB Netz AG, Ril 301 Bekanntgaab 5 (PDF; 2,0&nbsp;MB), gültig sit èm 9. Dezembèr 2012
* Privati Sitè mit èm Vowys uff s aktuelli Signaalbuèch
* Faardiènschtvorschriftè i dè Schwiz
* Signalvorschrift DV V2 z Öschterrych (dè Link enthaaltet è voaalteti Version vom V2; PDF-Datei; 1,42 MB)
Giuseppe Torelli (Mathematiker)

Dr **Giuseppe Torelli** (* 4. Novämber 1721 z Verona; † 18. August 1781) isch en italiänische Mathematiker und Übersetzer gsi.

Dr Torelli het an dr Uniwersidäät Padua under anderem Jura studiert und het in däm Fach bromoviert. Wil er e groosses Vermööge gerbt het, het er sich noch em Studium z Verona de Wüsseschafte chönne widme, bsundrigs dr Mathematik aber au Gschicht, Filosofii, Kunst, Antikwidääte und Litratuur und het usser Griechisch und Latiinisch au Hebräisch, Änglisch, Französisch und Spanisch gleert.

Er het joorzääntelang Vorberäitige gmacht und schliesslig d Wärk vom Archimedes nöi uusegee, uf Griechisch und uf Latiinisch. S Buech isch 1792 z Oxford postum bi dr Clarendon Press erschiine, dr Brofässer für Astronomii Robertson het s uusegee. Es het din au e Biografii vom Torelli, wo si Fründ Clemens Sibiliati verfasst het.

Dr Torelli het au d Faable vom Äsop uf Italiänisch übersetzt und dr Theokrit, Catull, Plautus (Pseudolus) und Vergil (die erste bäide Büecher vo dr Aeneis). Us em Änglische het er d Elegii vom Thomas Gray uf Italiänisch übersetzt. Er isch au für Dante-Studie bekannt gsi.

Dr Torelli het nie ghürootet und het z Verona e Hufe usländischi Bsuecher ghaa. Zu sine änglische Fründ häi dr Charles Stanhope und dr John Strange ghöört.

## Weblingg

* Chalmers General Biographical Dictionary 1812-17

## Fuessnoote
Giuseppe Torelli (Musiker)

Dr **Giuseppe Torelli** (* 22. April 1658 z Verona; † 8. Februar 1709 z Bologna) isch en italiänische Violinist und Komponist im Barock gsi.

## Lääbe
Dr Giuseppe Torelli isch äine vo de bedütende italiänische Komponiste und Giiger am Ändi vom 17. Joorhundert gsi. Er isch von ere aagseene Künstlerfamilie cho und het si Usbildig woorschinlig bim Kathedralorchester vo San Petronio überchoo. Er het bim Giacomo Antonio Perti Komposizioon studiert und isch noch ere stränge Brüefig mit säggsäzwanzig Mitgliid vo dr *[[Accademia Filarmonica]]* worde. Vo 1686 aa isch er Bratschist im Orchester vo Bologna gsi. 1698 isch er Kapällmäister vo dr Hoofkapälle vom Markgroof vo Ansbach worde. 1699 und 1700 het er z Wien gschafft und vo 1701 aa bis zu sim Dood wider z Bologna.

## Schaffe und Wirke
Si Wärk het e groosse Iifluss uf d Entwigglig vom Concerto grosso ghaa. Er het au die dreisätzigi Form vom Konzärt (schnäll, langsam, schnäll) iigfüert, wo spööter allgemäin übernoo worde isch. Er het siibe Opusräije mit im ganze 84 bekannte Wärk komponiert.

Um 1700 het er s Giigesolo mit Orchester iigfüert, wo denn e baanbrächendi Nöierig im Vergliich zum Concerto grosso gsi isch, wo e Solistegrubbe iigsetzt worde isch. Vorbild isch d Operearie gsi, wo scho hundert Joor vorhäär ufcho isch. Dr Torelli het vor allem Sonate, Concerti grossi und Solokonzärt gschriibe.

## Wärk
* 10 sonate a tre, op. 1 (1686, Bologna)
* Concerti da camera a due violini e basso, op. 2 (1686, Bologna)
* Sinfonie a due, tre e quattro strumenti, op. 3 (1687, [Bologna)
* 12 sonate per violino e basso continuo, op. 4 (1688, Bologna)
* Concerto e sinfonia a quattro, op. 5 (1692, Bologna)
* Concerti musicali a quattro, op. 6 (1698, Augusta) (Concerti grossi)
* Capricci musicali per violino e viola, op. 7
* Concerti grossi, op. 8 (1-6 per 2 violini, 7-12 per 1 violino; *con pastorale per il santissimo Natale*; 1709)
* No 30 Konzärt für 1 bis 4 Drumbeete und Orchester (Drumbeetesinfonie), d Drumbeete het as s Instrumänt vo fürstliger Macht gulte.

## Litratuur
* Willi Apel, *Die italienische Violinmusik im 17. Jahrhundert*, Wiesbaden 1983
* Eugene J. Enrico, *Giuseppe Torelli's Music for Instrumental Ensembles with Trumpet*, Ann Arbor 1971
* Franz Giegling, *Giuseppe Torelli. Ein Beitrag zur Entwicklungsgeschichte des italienischen Konzerts*, Kassel 1949
* Richard E. Norton, *The Chamber Music of Giuseppe Torelli*, Ann Arbor 1969
* Francesco Passadore, *Catalogo tematico delle composizioni di Giuseppe Torelli (1658-1709*, Padua 2007, ISBN 978-88-901412-6-3

## Weblingg
*
Torelli

**Torelli** isch en italiänische Familienname.

## Bekannti Lüt mit däm Naame
* Giacomo Torelli (1608–1678), Psöidonüüm *Giulio del Colle,* en italiänische Archidekt, Büünebildner
* Giuseppe Torelli (1658–1709), en italiänische Violinist und Komponist im Barock
*Giuseppe Torelli (1721–1781), en italiänische Übersetzer und Mathematiker
* Felice Torelli (1667–1748), en italiänische Mooler z Bologna, Maa vo dr Moolere Lucia Casalini, Brueder vom Komponist Giuseppe Torelli
* Ines Torelli (1931–2019), e Schwizer Schauspiilere
* Ludovica Torelli (Grööfin Ludovica Torelli vo Guastalla; * 1500, † 1569), Gründere vo religiööse Fraueveräinigunge
* Luigi Torelli (1810–1887), en italiänische Freihäitskämpfer, Offizier, Prefekt und Politiker
* Ruggiero Torelli (1884–1915), en italiänische Mathematiker
* Stefano Torelli (1712–1784), en italiänische Mooler im Rokoko, het z Dresde, Lübeck und St. Petersburg gschafft, Soon vom Felice
* Antonio Torelli († 1754), e Mooler z Dresde, Soon vom Stefano
Ines Torelli

D **Ines Torelli** (* 14. Juni 1931 z Sanggalle as *Ines Stierli;* † 21. Augschte 2019 z Nova Scotia) isch e Schwiizer Kabarettistin, Sängere und Schauspiilere gsy.

In de mäiste Rolle het si i dr Mundart greedet. Ihre Nochname «Stierli» het si frei is Spanische ibersetzt und so mit em chleine Stier «Torelli» ihri kämpferisch Natur betont.

## Läbe
D Ines Torelli isch bsundrigs bekannt dur Audio-Ufnaame bi Chasperli-Doondrääger vo und mit em Jörg Schneider und em Paul Bühlmann.

Si het zämme mit em Oskar Hoby, dr Regine Brandt und em Alfred Bruggmann zur Urbsetzig vom Aargauer Cabaret Rüeblisaft ghöört und isch spööter dur d Vera Furrer ersetzt worde. Si het in «Bibi Balù» gspiilt und gsunge und in «der kleinen Niederdorfoper» vom Paul Burkhard under dr Reschii vom Jörg Schneider.

E bedütende Erfolg isch dr Schlaager *Tschitschi vo Arosa* wo si im Januar 1975 zum erste Mol gsunge het, e Parodii uf *Gigi l’Amoroso* vo dr Dalida. Dr Tschitschi isch doo e Schiileerer und Fraueschwarm und isch - ursprünglig fiktiv - vom Daniel Meisser daargstellt worde. D Torelli isch au mit em Cabaret Rotstift ufdräte, zum Bischbil in dr Schou «Der doppelte Engel», wo sii und d Rosemarie Pfluger d Wirtinne und s Cabaret Rotstift dr Stammdisch gspiilt häi.

Zletscht het si z Lunenburg in dr kanadische Browinz Nova Scotia gwoont, früener zäme mit iirem Maa Edi Baur, wo am 14. Oktober 2009 gstorben isch.

## Film
* 1995: *Happy Birthday, Tante Martha* in dr Färnseeserii *Fascht e Familie*  as d Olga Farmer
* 1981: *Potz Millione* (Färnseefilm) as d Gerda Hugentobler
* 1975: *The Grotze Farmer*
* 1971: *Professor Sound und die Pille - Die unwahrscheinliche Geschichte einer Erfindung* (Färnseefilm) as d Butzfrau
* 1969: *Pfarrer Iseli* as d Maja
* 1968: *Die sechs Kummerbuben* as d Sonja Kummer
* 1962: *Chikita* as d Ursula
* 1959: *Café Odeon*
* 1957: *Bäckerei Zürrer* as d Ines, im Luigi si Fründin
* 1956: *Oberstadtgass*

## Litratuur
* 
* 

## Weblingg
* 
* Artikel: Ines Torelli wird 70 Jahre alt

## Fuessnoote
Nebensignal

**Nebbèsignaal (Ne)**, bi dè Dütschè Rychsbaan vo dè DDR au als *Suschtigi Signaal* (So) benamst, sin Ysebaasignaal, wo in keini anderi Kategory ghöret un ehnder èn hywysendè als èn vobindlichè Charakter hèn.

Bi dè Dütschè Rychsbaan (bis 1945) sin d Signaal als *Kennzeichè* (K) gloffè.

## Weblinggs
* Nebbèsignaal uff *stellwerke.de*

## Einzelnõchwys