Panamakanal

Dè **Panama-Kanaal** isch è künstlichi Wassèrschtrõõß, wo öppè 82 Kilometèr lang isch und d Landèngi vo Panama z Mittelamerika durchschnydet, dè Atlantik mit èm Pazifik für d Schifffaart vobindet un irè dõmit d Faart um s Kap Hoorn a d Südschpitzè vo Südamerika erschpaarè duèt. Dè  Kanaal isch 1914 eröffnet wore und isch eini vo dè wichtigschtè Wassèrschtrõßè vo dè Wält; ca. 14.000 Schiff (Stand 2011) bassyret yn pro Johr. Bis jetzt könnet èn nu sognannti Panamax-Schiff befaarè wiè byschpillswys Containerschiff mit maximal 4.600 Standardcontainer (TEU); nõch sim 2007 aagfangenè Uusbau (Fèrtigschtellig isch 2015 blaant) söllet èn d Schiff mit 12.000&nbsp;TEU benutzè könnè.

## Übbersicht

Dè Kanaal isch yschlièßlich dè Zuèfaartskanääl uugfähr 82&nbsp;Kilometèr lang. Er volauft zwischè dè Städt Colón am Atlantik- un Balboa, èm Vorort vo Panama-Stadt a dè Pazifikküschtè. Er isch durchgängig zweischpurig für Gegèvokeer uusglait.  D Schiff wörred bi Colón durch d Gatún-Schlüüsè zum Gatunsee aaghobbè, wo uff 26&nbsp;Metèr übber m Meeresschpygel uffgschtaut isch und faared in uusbaggertè Rinnè durch dè Gatunsee un dè Río Chagres, durchquered im Gaillard-Kanaal (au Culebra Cut benamst) èn Bärgruggè un wörred mit dè Pedro-Miguel- un Miraflores-Schlüüsè, wo dicht uffènandfolge, widder zum Pazifik abbèglõõ.

Dè Kanaal isch sit sinèrè Übbergaab durch d USA a Panama am 31. Dezembèr 1999 *unvoüßerlichs Eigètum vom panamaischè Volk* un wörd vo dè Panama Canal Authority (spanisch: Autoridad del Canal de Panamá [ACP]) vowaltet un betribbè, ènèrè selbstschtändigè panamaischè Behördè mit rund 9.000 Mitarbeiter. D ACP isch a d Beschtimmigè vom *Abkommè übber d Neutralität vom Kanaal* bundè, welles èn Bschtanddeil vo dè Torrijos-Carter-Verträge isch, wo am 7.&nbsp;Septembèr 1977 zwischè dè USA un Panama abgschlossè worrè isch. Si isch deshalb vopflichtet, d Benutzig vo allè Schiff, au Chriègsschiff, vo allè Nationè ohni Diskriminyrig un zu glychè Bedingigè z gewäärè – gegè Bezaalig vo dè Transitgebüürè.

Durch d Schlüüsè un dè Puente de las Américas isch d Größi vo de Schiff abber uff s Panamax-Maß limityrt. Schiff, wo dèmentschprèchend maximal 294,3&nbsp;Metèr lang un exakt 32,3&nbsp;Metèr breit sin, hèn i dè Schlüüsè uff beidè Sitè nõch 61&nbsp;Zentimetèr Abschtand zu dè Wänd vo dè Schlüüsèkammer.

D Zit, wo für d Durchfaart bruucht wörd, wörd vum Aadrang un vo dè nit seltenè Näbbel beyflusst. Für buèchti Passagè hèt sie 2011 im Durchschnitt 15,2&nbsp;Stundè für diè gsamt Streggi un knapp 11&nbsp;Stundè vo dè Yfahrt i diè èrscht Schlüüse bis zu dè Uusfahrt uss dè letschtè Schlüüsè duèrèt.

Im Johr 2011 sin 14.684 Schiff durch dè Kanaal gfaarè, devõ 6.918 Schiff vo dè Panamax-Klassè. S Transportvolumè hèt 322,1&nbsp;Mio.&nbsp;PCUMS (Einheitè vo dè Panama Canal Universal Measurement System) betrait; d Gebüürèerlös hèn sich uff 1,73&nbsp;Milliardè&nbsp;Balboa&nbsp;(=&nbsp;US-Dollar) belaufè. Am 4.&nbsp;Septembèr 2010 isch dè chinesische Schüttguèt-Frachter mit èm Namè „Fortune Plum“ (Glückspflumè) als millionschtes Schiff sit dè Eröffnig durch dè Panamakanaal gfaarè.

Bedütend isch dè Kanaal bsunders für d Transpört zwischè dè Oscht- un dè Weschtküschtè vo dè USA sowiè für d Impört uss Asiè, sowit si zu dè Oschtküschtè vo dè USA transportyrt wörred. Diè wichtigschtè Nutzer vom Kanaal sin deshalb d USA un China. Diè transportyrti Warèmengi entschpricht 6 Prozènt vom Wält-Seehandel, abber 68 Prozènt vo allè Warè, wo in US-Häfè be- odder entladè wörrè; für China 23 Prozènt un für Japan 16 Prozènt.

Dè Prys vo dè Passage wörd nõch Art un Größi vom Schiff berèchnet. Sit 2011 gildet è revidyrti, komplexi Gebüürètabellè, welli èn Huufè vo Grund- un Nebbègebüürè enthaaltè duèt, wiè byschpillswys Lotsè-, Schlepper- un Lokomotivgebüürè. Als Aahaltspunkt für diè aafallendè Gebüürè könned d Basisgebüürè vo 74&nbsp;US-Dollar pro Standardcontainer un vo 134&nbsp;US-Dollar pro Passagyr-Bett diènè.

Vor èm Bau vom Kanaal hèt diè kürzescht bruuchbari Seevobindig vo dè Oschtküschtè zu dè Weschtküschtè vo Nordamerika durch d Magellanstrõß gfüürt. Durch dè Kanaal isch d Seestreggi New York–San Francisco vo öppè 25.000 uff zirka 10.000&nbsp;Kilometèr vokürzt worrè. D Yschparig vo 15.000 Kilometèr (8.100&nbsp;Seemeilè) entschpricht bi nèrè eschtimyrtè Schiffsgschwindigkeit vo 15&nbsp;Knotè ènèrè Vokürzig vo dè Reisezit um rund drei Wochè. Für anderscht ligendi Relationè, öppè vo/nõch Europa odder vo/nõch China isch d Abkürzig naturgmääß gringer.

Dè Kanaal isch 1984 vo dè American Society of Civil Engineers i d Lischtè vo dè historischè Meileschtei vo dè Ingenieursbaukunscht uffgnõ worrè.

## Beschrybig
### Dè Kanaal

Dè Staat Panama erschtrèckt sich öppè 700&nbsp;Kilometèr entlang vom nüntè Breitègraad, so dass dè Atlantik bezièigswys d Karibik nördlich un dè Pazifik südlich vo Panama liget. Well dè Kanaal vo dè Yfaart uff dè atlantischè Sitè uus in süd-öschtlicher Richtig volauft, lyt selli atlantischi Yfaart weschtlicher als diè witer öschtlich glegeni pazifischi Uusfaart bi Panama-Stadt. Mit anderè Wort: Dè Panamakanaal füürt uff Grund vo sellè geographischè Bsunderheitè in Wescht-Oscht-Richtig vom öschtlicher glegènè Atlantischè Ozean i dè weschtlich glegène Pazifische Ozean.

Uff dè atlantischè Sitè gildet d Yfaart i d Limón Bay (Bahía Limón) zwischè dè Wellèbrècher vo Colón un Fort Sherman (Fuerte Sherman) als Aafang vom Kanaal. D Limón Bay diènt als Reede für wartendi Schiff. S südliche Ènd, wo 8,7&nbsp;Kilometèr vo dè Yfaart entfèrnt lyt, isch glychzitig dè Aafang vom 3,1&nbsp;Kilometèr langè Zuèfaartskanaal zu dè Gatún-Schlüüsè.

I dè Gatún-Schlüüsè wörred d Schiff zum künschtlich uffgschtautè Gatúnsee aaghobè, wo im Mittèl 26&nbsp;Metèr übber m Meeresschpygel lyt.

Vo dè Gatún-Schlüüsè uus isch i dè südweschtlichè Richtig dè Gatún-Damm z sää, èn 2.300&nbsp;Metèr langè Staudamm, wo i dè Mitti mit èrè bogèförmigè Bedongmuèr mit 14 großè Staaldoor dè Abfluss us èm See stüèret. Hinter sellem Damm lyt è Wassèrchraftwärk, wo dè Schlüüsèbetrièb un d Stüèrig vom Damm mit Strom vosorgèt. Mit èm Damm isch dè Río Chagres so wit uffgschtaut worrè, dass d Schiff großi Streggè im Gatúnsee faarè könnè un ußerdèmm dè Durchschtich vum Kanaal durch d Bärg nit bis unter dè Meeresschpygel uusghobbè wörrè hèt müèsè.

Im Gatúnsee folgt dè Kanaal in èrè uusbaggertè un guèt mit Tonnè markyrtè, öppè 29&nbsp;Kilometèr langè Fahrrinnè im früènèrè Bett vom Río Chagres. D Fahrrinnè umgôôt deby voschidni Inslè, unter anderem diè gröscht un bekannteschti Inslè, d Barro Colorado Island (BCI) mit dè glychnamigè Forschigsschtation vo dè Smithsonian Institution. Uff Grund vo dè sit 1946 durrègfüürtè intensivè Beobachtig durch internationali Forscher gildet dè tropische Regèwald uff BCI als dè am beschtè erforschti vo dè Wält. Chlyneri Böötli, wiè d Diènschtböötli vo dè Panama Canal Authority un brivati Segeljachtè, könned im Gatunsee è *Banana Cut* benamsti Abkürzig durch è ängi Passagè zwischè zwei chlynerè Inslè nää.

Dè Gatúnsee gôôt i dè immer no uffgschtaute Deil vom Río Chagres übber, wellem d Schiff übber 8&nbsp;Kilometèr lang bis zum Ort *Gamboa* folgèt. Dört fangt dè rund 13&nbsp;Kilometèr langi *Culebra Cut* odder *Gaillard-Durchschtich* aa, wo d Bärg vo dè kontinentalè Wassèrscheidè durchschnydèt. Dè Kanaal isch uff sebbèrè Streggi urschprünglich nu 152&nbsp;Metèr breit gsi, dõrum isch für großi Schiff kein Begegnigsvokeer möglich gsi. 2002 isch dè Abschnitt uff 192&nbsp;Metèr i dè Graadè un uff 222&nbsp;Metèr in Kurvè erwiterèt worrè. Sitdèmm ka ständig in beidi Richtigè gfaarè wörrè, wa zuè nèrè Ziterschparnis vo mee als 16 Prozènt gfüürt hèt.

Kurz vor èm Èndi vom Gaillard-Durchschtich übberquert d Puente Centenario (Centennial Bridge, Johrhundertbrugg),è sechsschpurigi Schrägseilbrugg, dè Kanaal in 80&nbsp;Metèr Höchi.

Dè Gaillard-Durchschtich èndet a dè Pedro-Miguel-Schlüüsè, wo dè Abschtyg zum Pazifik ygleitet wörd un i dè ebbèfalls künschtlich uffgschtaute, nu rund zwei&nbsp;Kilometèr lange Miraflores-See füürt.

Uff dè anderè Sitè vom 16,5&nbsp;Metèr übber m mittlerè Wassèrschpygel vom Pazifik ligendè See lyt d Yfaart i d Miraflores-Schlüüsè. Uumittelbar nebbè dè Schlüüsèyfaart fangt dè Miraflores-Damm aa, è 133&nbsp;Metèr langi Gwichtsschtaumuèr uss Bedong mit acht aahebbarè Staaldoor für d Stüèrig vom Abfluss uss dè Pedro-Miguel-Schlüüsè un uss dèmm i dè See mündende Río Cocoli.

Nõch dè Miraflores-Schlüüsè folgt èn natürlichè Zuèfaartskanaal vorby a dè Hafèaalaagè vo Balboa un unter dè Puente de las Américas (Brugg vo dè beidè Amerikas) durrè i dè Golf vo Panama. Dè Puente de las Américas hèt è lichti Höchi vo 61,3&nbsp;Metèr übber m MHW – Mittleres Hochwassèr, dõrum isch d Höchi vo dè Schiff uff 57,91&nbsp;Metèr (190&nbsp;Fuß) übber dè Wasserlinniè begränzt. Dè Aafang bzw. s Èndi vom Kanaal uff dè bazifischè Sitè wörd durch è Bojè bi dè Isla Perico am Ènd von èm langè Damm markyrt. D Streggi vo dè Schlüüsè bis zu dè Bojè isch guèt 12&nbsp;Kilometèr lang. Dè Damm diènt dört wennigèr èm Schutz vor aabrandendè Wellè. Er söll villmee dè Ytraag vo Schlamm durch è barallel zu dè Küschtè volaufendè Strömig vohinderè.

Dè Kanaal ka sit dè Erwiterig vom Gaillard-Durchstich au vo großè Schiff durchgehend i beidi Richtigè im Gegèvokeer befaarè wörrè.

Um bi dè zaalrychè Kurvè un Richtigsänderigè keini Missvoschtändnis uffkõ z lòò, wörred alli vom Atlantik zum Pazifik faarendè Schiff als *southbound* (*südwärts faarendi*), diè i dè Gegèrichtig zum Atlantik faarendè Schiff als *northbound* (*nordwärts faarendi*) bezeichnet.

### D Schlüüsè

Dè Panamakanaal hèt drei Schlüüsèaalaagè, die für dè Begegnigsvokeer un als Vorsorg für Wartigsunterbrèchigè jewyls paarwys aaglait sin:
* D Gatún-Schlüüsè befindet sich uff dè atlantischè Sitè unmittelbar nõch èm Zufaartskanaal, wo d Schiff mit drei diräkt uffènanderfolgendè Schlüüsèkammerèrè zum 25,9&nbsp;Metèr (85&nbsp;Fuß) übber m Meeresschpygel ligendè Gatúnsee uèhebbèd. D Schiff faarè deby von èrè Schlüüsèkammerè diräkt i diè nägschst, s oberi Tor vo dè einè Kammerè isch glychzitig s unteri Tor vo dè nägschstè Kammerè. Dè Tidèhuub bedrait im Zuèfaartskanaal nu 0,6&nbsp;Metèr un hèt deshalb so guèt wiè kein Yfluss uff dè Schlüüsèbetrièb. Au dè Seeschpygel im Gatúnsee stygt bis maximal 26,5&nbsp;Metèr (87&nbsp;Fuß) übber m Meeresschpygel, so dass selli Differenz ohni witeres vo dè oberè Schlüüsèkammerè voarbeitet wörrè ka. Diè drei Kammerè hèn dõher èn Huub beziehigswys è Fallhöchi vo jewyls knapp 9&nbsp;Metèr.
* D Pedro-Miguel-Schlüüsè lyt am Uusgang vom Gaillard-Durchstich a dè pazifischè Sitè mit nu einèrè Schlüüsèkammerè mit èm Huub vo 9,5&nbsp;Metèr (31&nbsp;Fuß).
* D Miraflores-Schlüüsè sin uff dè pazifischè Sitè am dörtigè Zuèfahrtskanaal mit zwei diräkt uffènandfolgendè Schlüüsèkammerè un mit èm Huub beziehigswys èrè Fallhöchi von nominal insgsamt 16,5&nbsp;Metèr (54&nbsp;Fuß) z findè. Allerdings lyt dè Wassèrschpygel vom Pazifik dõ im Mittel um 20&nbsp;Zentimetèr höcher als vor dè Gatún-Schlüüsè un dè Tidèhuub bedrait bis zu 6,55&nbsp;Metèr. D Miraflores-Schlüüsè müèn dõher èn Höhèunterschyd zwischè mindeschtens 13&nbsp;Metèr un högschtens fascht 20&nbsp;Metèr (65&nbsp;Fuß) übberwindè.

#### Maaß vo dè Schlüüsèkammerè
Es git somit uff beidè Sitè je drei Schlüüsèkammerè pro Richtig, dotal also zwölf Schlüüsèkammerè, wo folgendi Maaß hèn:
* D Breiti vo allè Kammerè bedrait 33,53&nbsp;Metèr (110&nbsp;Fuèß).
* D Längi vo dè Kammerè isch meischtens 327,66&nbsp;Metèr (1075&nbsp;Fuèß). Diè oberscht Kammerè vo dè Gatún-Schlüüsè un d Kammerè vo dè Pedro-Miguel-Schlüüsè sin innè abber nu 304,80&nbsp;Metèr (1000&nbsp;Fuèß) lang, well si uff beidè Sitè doppelti Tòr mit èm Abschtand vo öppè 24&nbsp;Metèr (80&nbsp;Fuèß) hèn.
* D Düèfi vo dè Kammerè vo dè Gatún-Schlüüsè bedrait 23,16&nbsp;Metèr (76&nbsp;Fuèß), d Kammerè vo dè anderè Schlüüsè sin entsprèchend èm größerè Huub no düèfer. Well dè Wassèrzuè- un -ablauf vo dè Kammerè übber großi Öffnigè im Bodè erfolgè duèt, muè unter m Schiffsbodè no uusreichend Raum für d Wassèrschtrööm sy.

#### Zulässigi Schiffsmaaß
Diè zuèlässigè Schiffsmaaß sin durch d Schlüüsè wiè folgt definyrt:
* Breiti: 32,31&nbsp;Metèr (106 Fuèß); mit Sondergenemigung 32,60&nbsp;Metèr (107&nbsp;Fuèß), sofèrn dè Düèfgang wenniger als 11,3&nbsp;Metèr (37&nbsp;Fuèß) bedrait.
* Längi: 294,13&nbsp;Metèr (965 Fuèß) für Bassagyr- un Containerschiff, suscht 289,6&nbsp;Metèr (950&nbsp;Fuèß); Schiff, wo länger sin als 274,3&nbsp;Metèr (900&nbsp;Fuèß), müèn vor dè èrschtè Durrèfaart diversi Unterlagè wiè Querschnittsblään usw. yreichè.
* Düèfgang: 12,04&nbsp;Metèr (39,5 Fuèß) TFW (in tropical fresh water – *in Süèßwassèr unter tropischè Bedingigè*), voruusgsetzt, è Reiè technischi Details sin erfüllt. Sellè Düèfgang biètet au bi èm nidrigè Wassèrschtand vom Gatunsee vo 24,84&nbsp;Metèr (81,5&nbsp;Fuèß) in kritischè Kanaalbassagè no 1,5&nbsp;Metèr (5&nbsp;Fuèß) Wassèr unter m Kyl un mindeschtens 0,6&nbsp;Metèr (2&nbsp;Fuèß) Wassèr übber dè Schlüüsèschwellè.
* Höchi: 57,91&nbsp;Metèr (190 Fuèß) übber dè Wasserlinniè wegè dè Durrèfaart unter dè Puente de las Américas; in Uusnamefäll mit vorhèriger Erlaubnis durch di Kanaalbehördè bis zu 62,5&nbsp;Metèr (205&nbsp;Fuèß), sofèrn in Balboa Ebbè isch un kei Wartigsgräät unter dè Puente de las Américas hängè duèt.

È Schiff mit gnau dèrè zuèlässigè Breiti un Längi hèt somit a beidè Sitè nõ 0,61&nbsp;Metèr Abschtand zu dè Kanaalwand un am Bug un Heck nõ 5,33&nbsp;Metèr Abschtand zu dè Schlüüsèdoor vo dè kürzerè Kammerè. D Schiffsklass, wo a selli zuèlässigè Schiffsmaaß aabasst sin, wörd als Panamax bezeichnet. Schiff, wo selli Maaß übberschrittè duèn, wörred Poscht-Panamax-Schiff benamst.

S Luxuschrützfaarschiff Queen Elizabeth 2 isch so konschtruyrt worrè, dass es graad no i d Schluusè vom Panamakanaal basst hèt (Panamax-Klass). D Nõchfolgerin Queen Mary&nbsp;2 isch dütlich größer un ka dè Panamakanaal zur Zit no nit bassyrè. Nõch Abschluss vo dè Erwiterigè wörd si s abber bi Nidrigwassèr voruussichtlich au könnè.

#### Schlüüsèdoor

Diè beidè oberschtè Kammerè vo dè Gatún-Schlüüsè, d Pedro-Miguel-Schlüüsè un diè oberscht Kammerè vo dè Miraflores-Schlüüsè hèn a beidè Èndè uss Sicherheitsgründ doppelti Schlüüsèdoor im Abschtand vo uugfäär 24&nbsp;Metèr (80&nbsp;Fuèß). Diè Gatún-Schlüüsè hèn somit sechs Door pro Richtig, d Pedro-Miguel-Schlüüsè vir Door un d Miraflores-Schlüüsè füüf Dppr pro Richtig, zämmè somit 15 Door beziehigswys i beidi Richtigè dotal 30&nbsp;Door. Jedes Dor hèt zwei V-förmig zum Oberwassèr schlièßendi Doorflügèl, wo bim Absenkè vom Unterwassèr vom stygendè Wassèrdrugg gegènandbresst un abdichtet wörred. Jedè Doorflügel isch 19,81&nbsp;Metèr (65&nbsp;Fuèß) breit un 2,13&nbsp;Metèr (7&nbsp;Fuèß) stark. Sini Obberkantè isch als Geehwäg für s Schlüüsèpersonal uusbildet. Dè unteri Deil vo dè Torflügel enthaaltet Hohlkörper, wo nèm so vill Uffdrièb gän, dass si sich relativ lycht bewegè lônn. D Höchi vo dè Doorflügel variyrt je nõch irem Ysatzort zwischè 14,33&nbsp;Metèr im oberè Dor vo dè Gatún-Schlüüsè un 25&nbsp;Metèr i d Miraflores-Schlüüsè (zwischè 47 un 82&nbsp;Fuèß) un irè Gwicht zwischè 320,96&nbsp;Tonnè un 600,73&nbsp;Tonnè (353,8 un 662,2&nbsp;tons). Urschprünglich sin d Door von èm stäälernè Arm bewegt worrè, wellè an èm horizontalè Rad mit 6&nbsp;Metèr Durchmessèr i dè Wänd vo dè Schlüüsèkammerè aabrocht gsi isch, ähnlich wiè d Pleuelschtangè am Drybrad vpn èrè Dampflokomotyvè. Dõby hèn zwei 19-kW-Elegtromotorè für d Bewegig von èm Dorflügel glanget, dè im Notfall au von eim vo dè Motorè bewegt wörrè hèt könnè. Sit è baar Johr wörred d Doorflügel hûdraulisch bewegt.

#### Wasserzuè- un Abfluss
Diè barallelè Schlüüsèkammerè sin durch è 18,29&nbsp;Metèr (60&nbsp;Fuèß) dicki Bedongwand drennt, i wellem irem oberè Deil sich èn Gang für s Personal, èn Kabelkanaal un è Abwassèrleitig befindè. D Sitèwänd sin a dè Basis 15,24&nbsp;Metèr stark un vojünged sich nõch obbè uff rund 2&nbsp;Metèr. Im unterè Deil vo dè drei Wänd volaufed d Zuè- un Abflussleitigè vo dè Schlüüsèkammerè, wo am Ylass znägscht èn Durchmessèr vo 6,7&nbsp;Metèr (22&nbsp;Fuèß) hèn, wellè nõch 97,5&nbsp;Metèr (320&nbsp;Fuèß) reduzyrt wörd uff 5,49&nbsp;Metèr (18&nbsp;Fuèß). All zee elliptischè Quervobindigè unter m Bodè vo dè Kammerè sin abwechselnd mit dè Sitè- un èm Mittelroor vobundè. Si hèn jewyls füüf Öffnigè im Bodè vo dè Schlüüsèkammerè, so dass es Wassèr durch 100&nbsp;Öffnigè im Bodè mit è bitzeli Turbulenzè y- beziehigswys uusflieèßè ka.

D Schlüüsèkammerè wörred allei durch d Schwerkraft vum Wassèr gfüllt un gleert, s git defür keini Bumpè. Es duèret ugfäär 8&nbsp;Minutè, um ei Kammerèrè z füllè beziehigswys zu lèèrè, wa bedütet, dass dè Wasserschpygel vom Niveau vom Unterwasser uff sell vom Obberwassèr aazhebbè un umkeert. Dè Schlüüsigsvorgang mit Y- un Uusfaart vo dè Schiff duèret wesèntlich länger als diè gnanntè 8&nbsp;Minutè. Dõdeby laufed tûpischerwys 101.000&nbsp;m³ Wassèr uss odder i d Kammerè. D Schlüüsè hèn kei Sparkammerè. Um Wasser z sparè, ka abber d Vobindig zwischè den parallelè Schlüüsè gnutzt wörrè. È Schlüüsig im Sinn von èrè Durrèfaart durch alli Schlüüsè soll 197&nbsp;Millionè&nbsp;Litèr beziehigswys 197.000&nbsp;m³ Süèßwassèr vobruuchè (52 Millionen US-Gallonè).

#### Treidelloks

È zügigi un sicheri Durchfahrt durch d Schlüüsèaalaagè gwäärleischtet diè beidsitig aabrochtè Zaaradbaanè. Je nõch Größi vom Schiff schlepped vir bis acht Zaanradlokomotyvè (*[[Treidellok]]*, „Mulis“, nõch dè Laschtdyr benamst) d Schiff durch d Schlüüsè bezièigswys stabilisyred si gegè d Strômig i dè Schlüüsèkammerè bim Wassery- un -uuslass. Dôby könned si uff bis zu 45 Graad gächè Rampè von èrè Schlüüsèkammerè zu dè nägschstè faarè. S Zaaradbaansischteem un d Lokomotyvè sin vom Edward Schildhauer konschtruyrt worrè, dè zuèschtändige Ingenieur für d Blaanig vo dè elegtrischè Uusschtattig vo dè Schlüüse, un vo Schenectady, New York, zu nèm Prys vo 13.000&nbsp;US-Dollar pro Stugg baut un gliferèt worrè. Um è besseri Traktion z erreichè, wörred spezielli Zaaschtangè vowendet, wo uff èm Sischteem Riggèbach beruèd. Diè 2012 im Ysatz befindlichè neuè Lokomotyvè wiged öppè 45&nbsp;Tonnè (50&nbsp;tons) un hèn zwei Aadrybseinheitè mit jewyls 290&nbsp;PS, gegèübber dè 170&nbsp;PS vom Vorgängermodell. Chlyni Schiff wörred degegè in traditionèller Wys mit vo Hand ghaaltenè Leinè gfüürt.

## Wassèrhaltig
Dè Wassèrvoluscht durch d Schlüüsigè wörd durch dè Río Chagres uusglichè, woby dè Gatúnsee als Pufferspycher wûrkt. Well stärker wörrendè Vokeer zwangsläufig zuè nèm größerè Wassèrvoluscht füürt, isch schu 1935 dè Obberlauf vom Río Chagres durch dè Madden-Damm zum Alajuelasee uffgschtaut worrè, um diè großè Wassermassè i dè Regèzit für die Drochèzit spycherè z könnè. Sött dè Wassèrschpygel vom Gatunsee trotzdèmm unter diè für dè maximaale Düèfgang vo dè Schiff uusschlaggebèndi Nidrigwassèrmarkè vo 24,84&nbsp;Metèr (81,5&nbsp;Fuèß) keièt, wörd dè zuèlässige Düèfgang schrittwys um jewyls 15&nbsp;cm reduzyrt, nõch Möglichkeit mit 3-wöchiger Aakündigung.

Extreem hochè Zuèlauf ka witgehend durch diè großè Door vom Gatún-Damm un durch diè großè Roor i d Schlüüsè abgfüürt wörrè, um dè Wasserschpygel im Gatúnsee nit übber 26,5&nbsp;Metèr (87&nbsp;Fuß) aaschtygè z lò. In großè zitlichè Abschtänd füürt dè Río Chagres allerdings so èn Huufè Wassèr, dass sowoll dè Alajuela- wiè au dè Gatúnsee iren maximaalè Füllschtand erreichèd. So hèt dè Schiffsvokehr uff èm Panamakanaal vom 8. zum 9.&nbsp;Dezembèr 2010 für 17&nbsp;Stundè unterbrochè wörrè müèsè – zum drittè Mòll in dè bis dõhy 96-jährigè Gschichtè vom Kanaal.

## Vokeer

### Allgemeins
Nõch dè traditionellè Reglè vo dè Autoridad del Canal de Panamá (ACP) erfolgt d Durchfaart i dè Reièfolg vo dè Aakunft. Dõby könned Wartezitè von è baar Stundè entschtòò, im Fall vo dè Schlièßig von èrè *Faarschpur* wegè Reebaraturarbetè a dè Schlüüsèkammerè au vo mengè Dääg. Deshalb könned pro Daag 24 Passagè (vo dotal öppè 40 möglichè Durrèfaartè) in èm komplexè Vofaarè im voruus buècht wörrè, è 25.&nbsp;Bassage wörd vo dè ACP voschteigerèt.

D Autoridad del Canal de Panamá hèt für dè Schiffsvokeer 291 Lotsè un 36 Schleppèr zu dè Vofügig, wòrend i dè Schlüüsè 100 Lokomotyvè im Ysatz sin (Stand Mai 2012). D Schiff müèn èrè Reiè vo technischè Vorschriftè entschprèchè, wo vor dè erschtè Passage nõchgwisè wörrè müèn. Im Kanaal bschtòòt Lotsèpflicht, è Passage wörd vo bis zu drei Lotsè glychzitig begleitet. Vor dè Schlüüsè wörd è Gruppè vo *Pasacables* (öppè: Schiffsbefeschtiger) a Bord gnõ, welli d Lynèvobindig zu dè Lokomotyvè hèrschtelled un bis zu dè Uusfaart uus dè Schlüüsè übberwached. Im engè un kurvigè Culebra Cut erhaaltet großi Schiff meischt d Unterschtützig vo ei oder zwei Schlepper. D Högschstgschwindigkeit wörd vo dè ACP für diè voschidnè Kanaalabschnitt je nõch dè Umschtänd feschtglait, meischtens wörd mit 6&nbsp;kn (11&nbsp;Kilometer/h) gfaarè.

### Passagegebüürè
D Gebüürè für è Passage wörred nõch èrè sit 2011 geltendè, komplexè Gebüürètabellè berechnet, bi derè unterschiddè wörd zwischè Art un Größi vom Schiff, ob s beladè odder unter Ballascht faarè duèt. Selli Tabellè enthaaltet èn Huufè vo Grund- un Nebbègebüürè, wiè byschpillswys d Gebüürè für Lotsè, *Pasacables*, Lokomotyvè un Schleppèr. Als Aahaltspunkt für diè aafallendè Gebüürè könned die Basisgebüürè vo 74&nbsp;US-Dollar pro Standardcontainer un vo 134&nbsp;US-Dollar pro Bassagyr-Bett diènè. Für è Containerschiff mit dè maximal möglichè 4.600 TEU würded dõher Grundgebüürè vo 340.400&nbsp;US-Dollar aafallè zuzüglich dè gnanntè Nebbègebüürè. Für ein uff d Panamax-Maaß hy konschtruyrtè Chrützfaartschiff wiè d Coral Princess odder yr Schweschtèrschiff Island Princess mit jewyls 1.970 Bassagyrbettè wörd deshalb è Grundgebüür vo 263.980 US-Dollar zuèzüglich dè Buchigsgebüür für d Bassage un dè suschtigè Nebbègebüürè zallt, so dass insgsamt fascht 400.000&nbsp;US-Dollar aafalled (Stand April 2012). Zum Voglych: D Queen Elizabeth&nbsp;2 hèt für iri Panamakanaal-Bassage im Johr 2003 vor dè Umschtellig vo dè Gebüürè uff d Aazahl vo dè Bassagyrbettè nur 99.000&nbsp;US-Dollar zallè.

Ebbèfalls vor dè Yfüürig vo dè neuè Gebüürètabellè hèt dè högschst Prys für è voschteigerti Bassage 220.300 US-Dollar für èn Tanker betrait, wo im Auguscht 2006 dõdurch è Warteschlangè vo 90&nbsp;Schiff bassyrè un è 7-dägigi Wartezit wegè dè Schlièßung von èrè Schlüüsè vomydè hèt könnè. Diè normal Gebüür hett nu 13.430&nbsp;US-Dollar bedrait.

Diè nidrigscht Gebüür isch im Johr 1928 für dè US-Amerikaner Richard Halliburton (1900–1939) aagfallè, dè èrscht Mensch, wo dè Panamakanaal durrègschwummè isch. Dè wältreisende Journalischt un Õbentüürer isch im April 1928 vo New Orleans uus gu Mexiko uffbrochè. Dört isch er uff dè Spurè vo Hernán Cortés gwandlet un dè Popocatépetl beschtigè. Krönendè Abschluss vo sinerè Tour durch Mittelamerika hèt d Benutzig vum Panamakanaal als Schwimmer wörrè söllè.

D US-Kanaalbehördè isch unter dèm Vorbehalt yvoschtandè gsi, dass si nur èm „Wassèrfaarzüüg“ d „Durrèfaart“ gschtattè könnè. Halliburton isch deshalb nõch èm Schiffsmaaß Tonnage vomessè un ygschtuft worrè un hèt gegè è Gebüür vo 36&nbsp;US-Cent, s nidrigschte jemòlls entrichtete Entgält, sin Blaan umsetzè  könnè. In acht Tagesetappè hèt er diè Streggi inklusiv vo allnè Schlüüsè hinter sich brocht.

## Betrièbsmittel
D Autoridad del Canal de Panamá (ACP) unterhaaltet è Vokeerslenkigszentralè, d Wasserchraftwärk am Gatún- un am Madden-Damm, s thermoelegtrischi Kraftwärch vo Miraflores, eigeni Leitigsnetz für Stròm, Wassèr un Telefon sowiè voschideni Schiff zu dè Instandhaaltig vom Kanaal, drunter èn großè Gryferbagger un è Saugbaggerschiff sowiè è Bohrplattform für d Vorbereitig vo Sprengigè. Vir Schwimmkrän mit èrè Kapazität vo 75–386 Tonnè dièned unter andrem dè Wartig vo dè Schlüüsèdoor. Zwei Trinkwassèruffbereitigsaalaagè a dè beidè Endè vom Kanaal vosorged nit nur d ACP, sondern au großi Deil vo dè umligendè Städt. È Schiffswerft diènt dè Wartig un Reparadur vo dè Wassèrfaarzüüg vo dè ACP.

## Passagè

Diè wichtigschtè Passagè vom Panamakanaal sin
* d Puente de las Américas, è 1962 in Betrièb gangeni virschpurigi Strõßèbrugg bi Balboa, wo d *Thatcher Ferry* ersetzt hèt, è fascht a dè glychè Stell vokeerendi Fäärè, un
* diè 2004 eröffneti Puente Centenario, è sechsschpurigi Autobaanbrugg nõch bi dè Pedro-Miguel-Schlüüsè.

Sit 1942 git s d Drèèbrugg i dè Miraflores-Schlüüsè, wo hüt wegè dè nõeglegènè feschtè Strõßèvobindungè kaum nò gnutzt wörd.

Bi dè Gatún-Schlüüsè git s quer zu dè unterè Yfaartè è einschpurigi beweglichi Brugg für chlyneri Kraftfaarzüüg. So wiè d Torflügèl vo dè Schlüüsèdoor hèt si zwei Bruggèdeil pro Yfaart, wo sich bi Schiffsvokeer ebbèso wiè diè offenè Dorflügèl in Nischè längs dè Schlüüsèwänd befindet, suscht abber wiè èn sich schlièßendes Dor i d Yfaart dreyt wörrè ka.

Im Raamè vom Uusbauprogramm söll a dè atlantischè Sitè è witeri Schrägseilbrugg mit zwei Pûlonè baut wörrè.

Nõch bi dè Puente Centenario übberquerèd zwei Hochschpannigsleitigè dè Kanaal mit èrè Spannwiti vo 1,8&nbsp;Kilometèr.

## Erwiterig vom Kanaal ab 2007

Dè Panamakanaal wörd sit 2007 uusbaut un erwiterèt. Dezuè wörred uff beidè Sitè, dè atlantischè un dè pazifischè Sitè, nebbè dè exischtyrendè je è neui, dreischtufigi Schlüüsèaalaag baut, derrè iri Kammerè 55&nbsp;Metèr breit un 427&nbsp;Metèr lang sy wörred. Diè pazifischi Schlüüsèaalaag umgòt deby mit volängertè Zuèfaartskanääl sowoll d Miraflores- als au d Pedro-Miguel-Schlüüsè. Diè beidè Schlüüsè wörred als Sparschlüüsè mit je drei Sparbeggi pro Kammer uusglait. Ußerdèmm sölle d Fahrrinnè im Gatúnsee erwiterèt un vodüft un dè Culebra Cut vodüft wörrè. Diè aaltè Schlüüsè sölled witerhy in Betrièb bliibè. Uff dè atlantischè Sitè wörd è witeri Strõßèvobindig durch è Schrägseilbrugg mit zwei Pûlonè gschaffè, wo Aafang 2015 eröffnet wörrè soll.

Nõch johrelangè Diskussionè sin im April&nbsp;2006 d Blään für dè Uusbau vokündet worrè. È vofassigsgmääßes Referendum isch am 22.&nbsp;Oktobèr 2006 durrègfüürt worrè, woby 78 Prozènt vo dè Wääler bi 43 Prozènt Waalbedeiligung für dè Uusbau vom Kanaal gschtimmt hèn. S Ergebnis isch uffgrund vo dè Torrijos-Carter-Vodrääg vo 1978 für d Regyrig vo Panama bindend.

Mit èrè feierlichè Eröffnig am 3.&nbsp;Septembèr 2007, èm 30. Johresdaag vom Abkommè übber d Rûgggaab vo dè Kontrollè vom Kanaal vo dè USA a Panama, isch dè Uusbau aagfangè worrè. Im Beisy vom früènerè US-Bräsident Jimmy Carter, zaalrychè lateinamerikanischè Staatschefs sowiè öppè 40.000 Schauluschtigi hèt dè  Bräsident Martín Torrijos, dè Sohn vom Omar Torrijos, mee als 13&nbsp;Tonnè Sprèngschtoff explodyrè lõ. I dè èrschtè Bauphasè hèn rund 47&nbsp;Millionè Kubikmetèr Èrde un Stei abtransportyrt wörrè müèsè. Dè Erweiterigsbau söll bis 2015 abgschlossè sy. D Regyrig rèchnet mit 7.000 neuè Arbètsblätz un witerè 35.000 indiräktè Arbètsblätz. Aafang für diè Poschtpanamax-großè Schlüüsè söll 2014 sy.

Dè finanzièlli Uffwand isch schwèr abzsää. Kritiker beziffered yn uff rund acht Milliardè US-Dollar, wa rund dè Hälfti vom jöhrlichè panamaischè Bruttoinlandsbrodukt èntspricht. Alberto Alemán Zubieta, dè Chef vo dè ACP, bezifferèt d Uusbaukoschtè uff 5,24&nbsp;Milliardè Dollar. D Finanzyrig söll durch vorzogeni höcheri Kanaalgebüürè un Kredit sichergschtellt wörrè. D Kanaal-Behördè rechnet bis 2025 mit Ykünft vo 4,8&nbsp;Milliardè Euro. D Höchi vo dè Koschtè sin vor allem deshalb umschtrittè gsi, well unter anderem zuglych è Kürzig vo dè Rentè diskutyrt worrè isch.

Gegè dè Uusbau vom Kanaal wörred ökologischi Bedenkè is Fäld gfüürt. Èn vogrößertè Wassèrbedarf vom vogrößertè Kanaal mit eventuell vogrößertè Stauseè könnt èn erheblichè Ygriff i d Landschaft bedütè. Selli befindet sich zwar nimmi im Naturzuèschtand, sondern isch scho sit präkolumbischer Zit un bsunders uffgrund vom Kanaalbau bis 1914 è uusbrägti Kulturlandschaft. Si isch abber nit zletscht deswegè èn wichtigè ökologischè Läbensraum un au wichtigi Süßwassèrquällè für d Stadt Panama. Diè neuè Kanaalschlüüsè sölled deshalb als Sparschlüüsè mit è baar Kammerè uusfüürt wörrè, um dè Gsamtwassèrbedarf zu minimyrè. Schinbar sölled keini vogrößertè Wasserreservoirs nötig wörrè.

Letschterem hèt dè US-Wissenschaftler un Ingenieur Bert G. Shelton in èm am 5. Januar 2011 publizyrtè Artikel widderschprochè. Dõdrin hèt er druff hygwisè, dass è baar Vofaarè bekannt sin, um diè benötigtè Wassermengè z reduzyrè, vo dennè nu zwei i s Brojèkt ygflossè siget. Shelton git aa, dass bi Aawendig witeri Kriteriè mit èm glychè odder gringfügig höcherè Koschtèuffwand d Kapazität vom Kanaal erheblich erwiterèt un dõmit sini Rentabilität erhöht wörrè könnt, d Versaalzig vom Gatun-See vohinderèt, d Inschtandhaaltigskoschtè voringerèt un dè Bau vo zuèsätzlichè Vorhaaltebeggè vomidè wörrè könnt. Unter anderem kritisyrt er dè Bau von èm Damm übber è bekannti tektonischi Fraktur, wo bi nèm Bruch diè wichtigscht Vpbindig zwischè Atlantischem un Pazifischen Ozean gfôrdè un è ökologischs Desaschter uuslösè könnt. Shelton üßerèt d Vomuètig, dass in èrschter Linniè großi finanzielli Interessè für s Feschthaaltè an èm vorgfasstè un i sinerè Sicht mangelhaftèm Entwurf bi glychzitiger Fehlinformation vo dè Öffentlichkeit voantwortlich sigèt. Shelton hèt sini Kritik schu am 12.&nbsp;Juli 2009 in èm offenè Bryf a dè neugwäälte Bräsident Ricardo Martinelli güßerèt.

## Gschichtè vom Kanaal
### Vorgschichtè
1513 hèt dè Spanièr Vasco Núñez de Balboa als èrschter diè Landängi mit èrè Gruppeè vo Gfolgslüt mit Bötli übberquert. Si sin uff dè Flucht vor èm Galgè un uff dè Suèchi nõch èm sagèumwobenè Perlè- un Goldland im Weschtè vo Südamerika gsi. D Idee von èrè Vobindig zwischè m Atlantik un Pazifik durch èn Kanaal i dè mittelamrikanischè Provinz Darién isch 1523 vom Kaiser Karl&nbsp;V. aagregt worrè. I sim Uffdraag hèt dè Hernando de la Serna 1527 nõch èm geeignetè Wäg für dè Bau von èm Kanaal gsuècht.

S èrschti Brojèkt isch 1529 vum Spanier Alvarado de Saavedra Colon uusgarbeitet worrè. I dè folgendè Johrhundert hèt sich è Reiè vu Bolitiker un Wûssèschaftler mit dè Frõg von èm Kanaalbau beschäftiget. Aafang vom 19.&nbsp;Johrhundert hèt des bsunders für dè Alexander vo Humboldt goltè, dè vo 1799 bis 1804 Lateinamerika erforscht hèt. Nõch Goldfünd z Kaliforniè isch 1848 è Lizènz für è Ysebaavobindig vogää worrè. 1849–1853 hèn d Goldgräber è Fluss-Land-Routè durch s Ischtmusgebièt vu Panama für d Reis nõch Kaliforniè gnõ.

### Èrschtè Vosuèch vom Kanaalbau
Nõch èm finanziellè Erfolg vom Suezkanaal z Ägûptè 1869 eröffnet worrè isch, isch mo z Frankrych devò uusgangè, dass èn Kanaal vom Atlantik zum Pazifik ebbèso so eifach z bauè isch. Sellè Gedankè hèt Gschtaalt aagnõ, wo 1876 z Paris dièSociété Civile Internationale du Canal Interocéanique gschaffè worrè isch, wodruff 1879 durch französischs Gsetz d Panamakanaal-Gsellschaft gfolgt isch, zu derrè iren Bräsident dè 73-jöhrige Graf Ferdinand de Lesseps ernannt worrè isch, dè dè Erbauer vum Sueskanaal gsi isch. D Panamakanaal-Gsellschaft hèt 1878 eini vo dè Société Civile Internationale du Canal Interocéanique erworbeni Konzession vo dè kolumbianischen Regyrig übbernõ, diè sognannti Wyse-Konzession, un hèt 1881 mit dè Arbetè aagfangè, wo bis 1889 aaduèret hèn.

Baut wörrè het söllè èn schlüüsèlosè Kanaal übber dè Ischtmus vo Panama mit èrè Längi vo 73 Kilometèr. Dè Uushùb hät 120&nbsp;Millionè Kubikmetèr nit übberschtygè söllè. È Aktiègsellschaft, d Compagnie Universelle du Canal Interocéanique, isch für d Finanzyrig gründet worrè un hèt genauso hochi Rentabilidät võsprochè wiè bi dè Sueskanaal-Aktiè. I dè Bauzit vo 1881 bis 1889 sin bim Bau 22.000 Büèzer (7,5&nbsp;Menschèläbè pro Daag) i dè Sumpflandschaft a Gäälfièber un Malaria gschtorbè, derrè iren Erreger no unbekannt gsi isch. Uff Aarõtè vo französischè Ärzt isch 1883 bim Bau vom Kanaal aagordnet worrè, zum Schutz vor Malaria d Pfoschtè vo dè Bettè vo dè Büèzer in Wassèreimer z stellè.

D Eimer sin allerdings zuè Brutschtättè vo dè Malariamuggè worrè, d Krankèt hèt sich ergo rasend schnèll uusbreitet, un dè Bau hèt nit zletscht au deshalb abbrochè wörrè. Rund um d Bauschtell sin Chrütz gschtandè un Lychè sin in Essigfässer nõch Europa voschifft worrè, dõmit nit no mee Chrüz hèn müèsè uffgschtellt wörrè. 287&nbsp;Millionè US-Dollar sin inveschtyrt worrè.

Wôrend dè Bauarbetè hèt d Compagnie Universelle du Canal Interocéanique mit großem publizistischèm Uffwand widderholt neui Schuldvoschrybigè emityrt. Dè ständig stygende Finanzbedarf hèt dõmit nit befridigt wörrè könnè. Ähnlich wiè bim Bau vom Sueskanaal het è Lottry s notwèndige Kapital ybringè söllè. I dè französischè Nationalvosammlig isch diè erforderlichi gsetzlichi Ermächtigung aafangs hoch umschtrittè gsi. D Widerschtänd hèt d Compagnie Universelle du Canal Interocéanique 1888 durch Bestechig in Form vo Geldzalligè a mee als hundert Abgordneti übberwundè. È objektivI Brichterschtattig übber diè technischè un finanziellè Unzuèlänglichkeitè vom Brojèkt sin durch Journalischtèbschtechig un Yflussnaam uff d Zitigsvolääg durch d Compagnie Universelle du Canal Interocéanique hintertribbè worrè, d Öffentlichkeit un Aaleger sin blanmäßig un sischtematisch belogè worrè. 1887&nbsp; hèt dè Ferdinand de Lesseps unter m Drugg vo dè schlèchtè Finanzlaag d Blään revidyrt un mit èm Ingenieur Gustave Eiffel èn Vodraag abgschlossè, um èn Schlüüsèkanaal bis 1890 hèrzschtellè. D Koschtè für dè Schlüüsèkanaal sin uff 1,6&nbsp;Milliardè Goldfrankè gschätzt worrè. Wegè Blanungsmängel, falschè geologischè Untersuèchigè, schlèchter Organisation, Korruption, zaallosè technischè Schwirigkeitè un Pannè hèn d Franzosè schlièßlich uss finanziellè un bolitischè Übberlegigè uffgää un dè Bau 1889 ygschtellt.

Am 15. Dezembèr 1888 isch d Zalligsunfähigkeit vo dè Compagnie Universelle du Canal Interocéanique ytrettè. Wegè dè nichtkommerziellè Unternemmensgegèschtänd vo dè Gsellschaft, èm Bau von èm Kanaal, isch selli nõch dè dõmòligè gseòotzlichè Regelig als nichtkonkursfähigi Gsellschaft bhandlet worrè, wa-n-èn vomögensuusènandersetzends Konkursvofaarè uusgschlossè hèt. Dè Zämmèbruch hèt dè Panamaskandal uusglöst, ein vo dè gröschtè Finanzskandaal vom 19.&nbsp;Johrhundert z Frankrych, und i dè Folg hèt sell heftigi öffentlichi Usènandersetzigè un Bolitikerruggtritt nõch sich zogè.

### Zweiti Bauphasè un Fèrtigschtellig

1894 hèt è Ufffanggsellschaft übbernõ, d *Compagnie Nouvelle du Canal de Panama*, wo diè theoretischè Arbetè witergfüürt hèt un dè Gsamtkomplex 1902 für 40&nbsp;Millionè US-Dollar a d USA vokauft hèt, welli öppè 40 % vo d! bis dörthy gleischtetè praktischè Arbetè vowendè hèt könnè. D USA hèt sich scho vorher mit voschidnè Kanaalbrojèkt beschäftigt hèt, um Mittelamerika z durchqueerè, sin abber bis dörthy zu keim praktikablè Ergebnis glangt. D Blanigè vum Panamakanaal hèt mit dè Blanigè zum Nicaragua-Kanaal konkurryrt. Sell isch abber nit realisyrt worrè, well selli Inveschtorè dè Panamakanaal favorisyrt hèn. Nõch èm Aakauf vo dè Wyse-Konzession hèt d USA von Kolumbiè d Abtrèttig vom Panamakanaalgebièt volangt. Kolumbiè hèt sich gweigerèt, asè isch dè Panamakonflikt entschtandè.

Im Novembèr 1903 sin US-Truppè glandet un hèn s Gebièt bsetzt un hèn dè unabhängige Staat Panama uusgruèfè. D US-Regyrig hèt glaubt, so schnèller dè uss strategischè Gründ für absolut notwèndig erachtete Kanaal bauè z könnè. Am 18.&nbsp;Novembèr 1903 hèt dè dõmòligi US-Ußèminischter, dè John Hay, un èn ehemõligè Mitarbeiter vom Ferdinand de Lesseps, dè französische Ingenieur Philippe Bunau-Varilla èn Staatsvotraag –&nbsp;dè sogenannte Hay-Bunau-Varilla-Votraag voybart, nõch èm Ènd vo dè Ratifikation am 26.&nbsp;Februar 1904 z Washington verkündet und uff unbeschtimmti Zit für gültig erklärt&nbsp;– übber d Nutzig von èrè Kanaalzonè i dè Breiti vo 10 Meilè (16&nbsp;Kilometern), jewyls 5 Meilè uff beidè Sitè vo dè Kanaaltrassè, iri Bsetzig un iri unbeschränkti Kontrollè. D USA hèt dõmit è Kanaalzonè in èrè Größi vo 84.000 Hektar in Beschlaag gnõ. Sie hèt abber diè territoriali Souveränidät vo Panama zuègsicherèt. Dè Votraag hèt zuèdèmm d Zallig vo 10&nbsp;Millionè&nbsp;US-Dollar vorgsää sowiè ab 1913 è jöhrlichi Zallig vo 250.000&nbsp;US-Dollar in Gold.

Im April 1905 isch dè Kanaalbau èm Ingenieur John Frank Stevens aavotraut worrè. Er hèt gschpannè, dass diè gröschtè Schwirigkeitè uss Krankètè bschtônn un er dõher zèrscht d Läbbensumschtänd vo dè Büezer vobesserè muè. Mit sim Ysatz hèt er sich iren Reschpekt erworbè, so dass er sich mit dè Blanig vo dè Logischtik un èm Uffbau vo dè Organisation dè eigèntlichè Usèforderig hèt stellè könnè. Als er dõmit fèrtig gsi isch, hèt er überraschend un zum Vodruss vom Theodore Roosevelt mit dè Erklärig kündigt, er hebbe sin Votraag uffs Wort erfüllt. In sellem hèt s gheißè, er sölle solang draa schaffè, bis er selbscht mit Sicherheit sägè könne, dass es Brojèkt glingt odder schyterè wörd. D Gründ für sini Kündigung sin umschtrittè. Vomuètet wörd, dass er begriffè hèt, dass er dè beschte Maa für d Blanig, abber nit für d Uusfüürig isch. È anderi Anekdote besait, er hebbe eifach dè intressante Deil un diè eigèntlich Isèforderig bewältiget, d Uusfüürig het yn nu no glangwyled. In èm Brièf vo sim Nõchfolger an dèm sin Sohn wörd devò gschwätzt, dass dè Mr.&nbsp;Stevens dè Bau so perfèkt organisyrt hebbe, dass es für yn eigèntlich nût zu duè gääb, ußer d Organisation z erhaaltè. Im April 1907 hèt dè Stevens dè Kanaal volõ, un d Arbèt isch vom Generalmajor George Washington Goethals witergfüürt worrè, dè bsunders vom US-Bräsident Theodore Roosevelt unterschtützt worrè isch. Roosevelt hèt yn u.&nbsp;a. uusgsèucht, well er als Milidäraaghörigè nit kündigè hèt könnè wie sin Vorgänger. D Koschtè vom Panamakanaal, wo jetzt mit Schlüüsè un Stauseè baut worrè isch, hèn sich uff 386&nbsp;Millionè US-Dollar belaufè, un wôrend dè Bauarbetè vo 1906 bis 1914 sin 5.609 Büezer a Unfäll un Krankètè (no öppè 1,9&nbsp;Todesfäll pro Daag). Insgsamt hèt dè Bau vom Panamakanaal somit circa 28.000 Menschèläbbè gforderet.

Am 15. Auguscht 1914 hèt s Paketboot „Ancona“ als èrschtes Wassèrfaarzüüg dè Panamakanaal in voller Längi mit 200 Passagyr a Bord passyrt. Wegè m Uusbruch vom Èrschtè Wältchrièg sin d Eröffnungsfyèrlichkeitè abgsait un èrscht 1920 nõchgholt. Am 12.&nbsp;Juli 1920 hèt dè US-Bräsident Woodrow Wilson d Wassèrschtrõße offizièll für dè Schiffsvokeer frei gää.

## Bolitischi Brobleem nõch Fèrtigschtellig vom Kanaal
D Tatsach, dass d USA diè Hoheit übber dè Kanaal un diè Panamakanaalzonè, èn Landschtreifè entlang vom Kanaal, bhaaltè hèt, hèt widderholt für Spannungè zwischè dè US-Regyrig un Panama gfüürt. 1935&nbsp;un 1936 sin diè èrschtè Revisionè vo dè entschprechendè Abkommè erfolgt, wo unter anderem è Erhöig vo dè jöhrlichè Zalligè vo dè USA a Panama uff 430.000&nbsp;US-Dollar un d Gewäärig von èm Landkorridor durch d Kanaalzonè a Panama vorgsää hèt un dè USA s Interventionsrächt abgsprochè hèt.

1955 isch è witeri Revision erfolgt, in wellerè d Johrespacht uff 1,93 Millionè US-Dollar erhöht worrè isch. Zuèdèmm hèt s è Erhöhig vo dè Löön vo dè panamaischè Büezer vo dè Panamakanaalvowaltig gää. Panama hèt au s Rächt erhaaltè, Büezer i dè Kanaalzonè mit Uusnaam vo dè US-Bürger z beschtüèrè.

1960 hèt dè US-Bräsident Dwight D. Eisenhower uffgrund vo Beschwèrdè vo dè Regyrig vo Panama è 9-Pünkt-Programm bekannt gää, welles bsunders vobesserti Arbèts- un Wònbedingigè i dè Kanaalzonè un dè Bau von èrè Wasserleitig zu dè Vosorgig vo dè Hauptschtadt Panama-Stadt vorgsää hèt.

Am 17. Septembèr 1960 hèt dè US-Bräsident Eisenhower bekannt gää, dass ab sofort d Flagè vo Panama gmeinsam mit sellèrè vo dè USA i dè Kanaalzonè als Uusdrugg vo dè nominellè Souveränidät vo Panama übber sell Gebièt ghisst wörrè söll. S èrschte Hissè vo dè panamaischè Flagè hèt am 21.&nbsp;Septembèr 1960 uff èm Shaler Triangle statt gfundè.

1964 isch es zu gwaltsaamè Ussènandersetzigè zwischè Zivilischtè un dè US-Armee im Flagèschtritt zwischè dè USA un Panama chò.

1977 hèt dè US-Bräsident Jimmy Carter mit General Omar Torrijos d Torrijos-Carter-Voträäg uusghandlet, nõch dennè dè Kanaal bis zum Johr 2000 a Panama zruggzgää sig, wa denn am 31.&nbsp;Dezembèr 1999 um 12&nbsp;Uhr bassyrt isch. Sitdèmm wörd dè Kanaal vo dè panamaischè Kanaalbehördè Panama Canal Authority (span. *Autoridad del Canal de Panamá – ACP*) vowaltet. D Behördè isch autonom, allerdings wärd iren Vorschtand vom panamaischè Bräsident beschtimmt..

Am 15. Juli 2013 hèn d Behördè è Schiff gschtoppt, welles – voborgè unter Zuckersäck – zwei Container mit (vomuètlich) Raketèuusrüschtig vo Kuba nõch Nordkorea transportyrè hèt söllè. Dè Bräsident vo Panama, Martinelli, hèt dezuè erklärt: „Mo ka nit eifach undeklaryrti Waffè durch dè Panamakanaal transportyrè. Dè Panamakanaal isch èn Kanaal für dè Fridè un nit für dè Chrièg“.

## Blään zum Ersatz vum Panamakanaal durch èn anderè Mittelamerika-Kanaal
Im Zämmèhang mit dè Usènandersetzigè um dè Panamakanaal 1964 sin erneut Blään diskutiyrt worrè, Mittelamerika an èrè anderè Stell z durchschtèchè, well èm Uusbau vom Panamakanaal Gränzè gsetzt gsi sin un sini Vokeerskapazität Endi vo dè 1960er Johr erschöpft gsi sin. Erwogè worrè sin Durchschtich z Mexiko, Nicaragua/Costa Rica, Panama un Kolumbiè. In allè Fäll sött dè neue Kanaal, wo baut wörd, ohni Schlüüsè aaglegt wörrè, well dè Niveau-Unterschyd zwischè Pazifik un Atlantik minim isch.

Alli unnè kurz uffgfüürti Brojèkt hettèt è Bauzit vo füüf bis zee Johr erforderet un meereri Milliardè US-Dollar a Baukoschtè voschlungè.

### Mexiko
D Mexiko-Blaanig hèt èn Durchschtich am Isthmus vo Tehuantepec vo dè Mündig vom Fluss Coatzacoalcos am Atlantik èm Fluss nõch zum Golf vo Tehuantepec vorgsää. Bi konventionellè Arbètsmethodè hèt dè Kanaal 266&nbsp;Kilometèr lang wörrè söllè un demit mee als dreimal so lang wiè dè Panamakanaal. D USA het zuèdèmm im Raamè vo dè Operation Plowshare Sprengigè mit Hûlf vo Nuklearladigè vorgnõ, wo denn è Kanallängi vo 241&nbsp;Kilometèr ergää het.

### Nicaragua / Costa Rica
Schu Mitti vom 16. Johrhundert hèn diè spanischè Kolonialischtè èn Kanaal im San-Juan-Fluss nõch zwischè dem hütigè Nicaragua un Costa Rica im Südè aadenkt. 
Dè amerikanisch Ysèbaamagnat Cornelius Vanderbilt (1794-1877) hèt èn Deil vo sim Vomögè durch dè Goldruusch vodiènt, indem er i dè 1840er un 1850er Johr Abendürer un Goldsuècher vo dè Oschtküschte vo Nordamerika - via Nicaragua - nõch Kaliforniè brocht hèt. Dòmolls hèt s nõ kein Ysèbaavobindig durch Nordamerika gää. Vanderbilt hèt sich d Rächt für èn Kanaalbau un è Routè durch Nicaragua für sini „Accessory Transit Company“ gsicheret.

Èn Kanaal durch Nicaragua z bauè hèt au dè Napoleon III. (Frankrychs letschtè Könnig (1852-1870)) erwogè. 
Sini Französischi Intervention z Mexiko vom Januar 1862 bis März 1867 hèt mit èrè Nidderlaag (un dè Hyrichtig vom Maximilian I gendet. D Franzosè hèn yn 1864 als „Kaiser vo Mexiko“ ygsetzt. 

Dè Durchschtich durch Nicaragua isch barallel zu dè Gränzè mit Costa Rica brojektyrt worrè un hèt dè südlich Deil vom See vo Nicaragua durchschnittè, diè konventionell Trassè hèt 270&nbsp;Kilometèr un è Trassè mit Hûlf vo Nuklearschprengigè 225&nbsp;Kilometèr bedrait. Dè Nicaragua-Kanaal het abber d Gränzè mit Costa Rica gschnittè un würd dè Pazifik au uff èm Gebièt vo Costa Rica erreichè. Nicaragua will diè Blään mit èm Gsetz vom 3.&nbsp;Juli 2012 widderbeläbbè. 
Sell Gsetz übberdrait dè „Hong Kong Nicaragua Canal Development Investment Co.“ (HKND) d Rächt für znägscht 50 Johr (volängerbar um witeri 50 Johr) für dè Bau un dè Betrièb vom Kanaal. HKND bzw. sin Bsitzer, Investor Wang Jing, wörd 49 Brozènt un Nicaragua 51 Brozènt vo dè Aadeil ghörè. 

Nicaragua will (Stand Dezembèr 2013) Mitti 2014 mit èm Bau vom „El Gran Canal“ aafangè.

### Panama
Für Panama hèt s zwei möglichi neui Kanaalroutè gää, wo uusgmessè worrè sin:
# Ein Kanaal vom Golf vo San Blas am Atlantik mit èrè Längi vo 64&nbsp;Kilometèr
# È Kanaalroutè vom Atlantik zu dè Bucht vo San Miguel uff dè sognanntè Sasardi-Morti-Trassè mit èrè Längi vo 97&nbsp;Kilometèr

### Kolumbiè
S Kanaal-Brojèkt z Kolumbiè hèt èn Durchschtich unter Nutzig vo dè Flussbett vom Atrato un èm Truando vorgsää un hèt è Längi vo 153&nbsp;Kilometèr haa söllè. Sit Aafang vom Johr 2011 wörd zwischè dè Volksrepublik China un Kolumbiè übber dè Bau von èrè Ysèbaalinniè als „drocheni Konkurrenz“ zum Panamakanaal vohandlet.

## Literadur
### Sachbüècher
* 
*  SSN 0017-7504
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  

### Belletrischtik
* 
* 
* 
* 
* 

## Film
* 
* 
* "Panama-Kanal", Dokumentation zu dè Gschichtè vom Bau vom Panama-Kanaal, USA 2011

## Weblinggs

* http://www.pancanal.com/ Website vo dè Autoridad del Canal de Panamá/Panama Canal Authority (spanisch/änglisch)
* Webcams vo dè Schlüüsè vom Panamakanaal
* ''A History of the Panama Canal'' uff dè Website vo dè Autoridad del Canal de Panamá/Panama Canal Authority
* El Canal Actual im *Apéndice A* vom *Plan Maestro del Canal de Panamá*; uusfüürlichi Beschrybig vom Kanaal (spanisch) uff dè Website vo dè Autoridad del Canal de Panamá/Panama Canal Authority
* 
* George W. Goethals: ''The Panama Canal'', Reed vom 10. Februar 1911; uff CZBrats.com
* Ira E. Bennett: ''History Of The Panama Canal'', Historical Publishing Co., Washington DC, 1915; uff CZBrats.com
* Dè Kampf um dè Panamakanal
* Der Gaillardabschnitt (französisch)
* Gschichtè vom Kanaalbau un dè Bau- un Betrièbsgsellschaftè
* Bedütig un Gränzè vom Panamakanaal
* An Bord eines Frachters durch den Kanal – Artikel im Hamburger Obedblatt
* È Passage uff èm Krützfaartschiff Uusfüürlicher Bericht (änglisch)
* Construction of the Panama Canal uff Critical Past; mit Filmsequènzè uss dè Bauzit

## Einzelnŏchwys