open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fraktal

E **Fraktal** isch e sälbstähnligs mathematischs Gebild. 

Dr Begriff isch vom Benoît Mandelbrot (1975) prägt worde vo lat. *fractus*: broche, vo *frangere*: bräche, in Stück verbräche, und bezeichnet natürligi oder künstligi Gebild oder geometrischi Muster, won e hoche Grad vo Skaleninvarianz bzw. Sälbstähnlikeit ufwiise. Das isch zum Bispil dr Fall, wenn en Objekt us mehrere verchliinerete Kopie vo sich sälber bestoht. Geometrischi Objekt vo deren Art unterscheide sich in wäsentlige Aspäkt vo gwöhnlige glatte Figure. 

Dr Begriff Fraktal cha au substantivisch und adjektivisch bruucht wärde. S Gebiet vo dr Mathematik, wo Fraktal und ihri Gsetzmässigkeite undersuecht, heisst *fraktali Geometrii* und isch mit mehrere andere Beriich äng verbunde, wie Funktionetheorii, Berächebarkeitstheorii und dynamischi System. Wie dr Name scho adütet, wird dr klassisch Begriff vo dr euklidische Geometrii erwiiteret, was sich au in de brochene und nit natürlige Dimensione vo viile Fraktal spieglet. Näbem Mandelbrot ghöre dr Waclaw Sierpinski und dr Gaston Maurice Julia zu de Mathematiker, wo die Figure dauft hai.

Wäge ihrem Formeriichdum und em esthetische Reiz, wo drmit verbunden isch, spiile si in dr digitale Kunst e gwüssi Rolle und wärde im Genre vo dr sogenannte Fraktalkunst zsämmegfasst. Si wärden au bi dr computergstützte Simulation vo formeriiche Strukture wie zum Bispil Landschafte, wo realitätsnoch usgsehn, igsetzt.
Selbstähnlichkeit

D **Sälbstähnlikeit** im ängere Sinn isch d Eigeschaft vo Gegeständ, Körper, Mängene oder geometrischen Objekt, in grössere Massstäb, d. h. wenn si vergrösseret wärde, die gliiche oder ähnligi Strukture ufzwiise wie im Afangszuestand. Die Eigeschaft wird under anderem vo dr fraktale Geometrii undersucht, wil fraktali Objekt e hochi, mänggisch e perfekti Sälbstähnlikeit ufwiise.

Im wiitere Sinn wird dr Begriff au in dr Philosophii und de Sozial- und Naturwüsseschafte verwändet, für zum Strukture z bezeichne, wo in sich sälber verschachlet si und sich grundsetzlig wiiderhole. 

## Fraktali Geometrii

Von ere *exakte* (oder *strikte*) *Sälbstähnlikeit* isch d Red, wemm mä es Objekt cha unändlig vergrössere und immer wider die ursprünglig Struktur findet und nie en elementari Fiinstruktur.  Exakti Sälbstähnlikeit isch praktisch nume bi Objekt z finde, wo mathematisch (z.&nbsp;B. mit eme iterierte Funktione-System) erzügt wärde. Bispile drfür si s Sierpinski–Dreiegg,  d Koch-Kurve, d Cantor-Mängi oder, trivial, e Punggt oder e gradi Linie.

D Mandelbrot–Mängi und d Julia-Mängi si sälbstähnlig, aber nit im strikte Sinn. Strikti Sälbstähnlikeit impliziert Skaleninvarianz und loot sich under anderem mit Hilf vo de charakteristische Exponänte vom Potenzgsetz (Skalegsetz) quantifiziere, wo si druf basiert.

## Natur
Bispil, wo real existiere, wäre d Verzwiigig vo Bluetgfäss, Bletter vo Farne oder Deil vom ene Bluemechohl (vor allem d Sorte Romanesco), wo bi einfacher Vergrösserig em Bluemechohlchopf sehr ähnlig si. Bi reale Bispil cha me natürlig nit bis ins Unändlige vergrössere, wie me s bi ideale Objekt cha.

Au Abbildige us dr reale Wält wiise Sälbstähnlikeite uf, wo z. B. bi dr fraktale Bild– oder Donkompression usgnützt wärde.

D Widerholige bezeichne dr Ufruef oder d Definition von ere Funktion durch sich sälber, und si dorum sälbstähnlig.

D Sälbstähnlikeit isch e Phenomen, wo me hüfig in dr Natur gseht.  E Zahl, wo kennzeichnend isch für d Sälbstähnlikeit, wo sich immer widerholt,  isch dr Goldigi Schnitt.

Au d Trajektorie vom ene Wiener-Prozess si sälbstähnlig.

## Literatur
* Henning Fernau: *Iterierte Funktionen, Sprachen und Fraktale*, B. I. Wissenschaftsverlag, Mannheim - Wien - Zürich 1994.

## Weblingg
* Landschaftsfotos zum Maßstabsproblem
Zweidimensional

Dr Begriff **zweidimensional**, abkürzt **2D** oder **2-D** bezieht sich uf en Ebeni oder e mathematisch definierti Flechi - im Gegesatz zu rüümlige Strukture, wo dreidimensional (3D) si.

D Schriibwiis *2-D* isch noch em Dude die einzigi erlaubti Form, aber si isch nonig allgemein verbreitet.

Zweidimensional bedütet, ass jede Punggt vom ene Objekt zwei Zahlenagobe für si Position bruucht – also z.&nbsp;B. (x, y) für d Agob vo siiner Lag uf ere Zeichnig oder in eme ebene Koordinatesystem.

Vo **2,5D** oder **2½D** redet mä, wenn in Datebangge e *dritti* Dimension (z. B. d Höchi) nit as Koordinate, sondern as Attribut vo de Datepünggt verspiicheret wird.
Euklidischer Raum

Der Begriff vom **euklidische Ruum** bezeichnet dr „Ruum vo unserer Aschauig“, wien er im Euklid siine *[[Euklids Elemente|Elemänt]]* mit Axiom und Postulat beschriibe wird (vgl. euklidischi Geometrii). Bis ins 19. Johrhundert isch me drvo usgange, ass es sälbstverständlig siig, dass dodrmit dr physikalisch Ruum beschriibe wird, wo mer in em si. Der Zuesatz „euklidisch“ isch nötig worde, wo in der Mathematik vo de allgemeinere Ruumkonzäpt (z. B. hyperbolische Ruum, riemannsche Mannigfaltigkeite) entwigglet worde si und es sich im Rahme vo der spezielle und allgemeine Relativitetstheorii zeigt het, ass me für d Beschriibig vom Ruum in der Physik anderi Ruumbegriff bruucht wie dr Minkowski-Ruum oder d Lorentz-Mannigfaltigkeit.

Im Lauf vo der Ziit isch im Euklid si Geometrii uf verschiideni Arte präzisiert und verallgemeineret worde:
* axiomatisch vom Hilbert (vgl. im Hilbert si Axiomesystem vo der euklidische Geometrii)
* as euklidische Vektorruum (eme Vektorruum mit Skalarprodukt)
* as euklidische Punggtruum (eme affine Ruum, wo über eme euklidische Vektorruum modelliert isch)
* as Koordinateruum \R^3 mit em Standardskalarprodukt

Alli die Präzisierige si gliichwärtig.
Wenn vom *euklidische Ruum* d Red isch, denn cha jede vo dene gmeint si oder au e höcherdimensionali Verallgemeinerig. Em zweidimensionale euklidische Ruum sait mä au die *euklidischi [[Ebene (Mathematik)|Ebeni]]*.

Vom affine Ruum underscheidet sich der euklidisch dodrdure, ass me Lengene und Winkel cha mässe und dorum die Abbildige uszeichnet, wo Lengene und Winkel erhalte. Dene sait me traditionell Kongruänzabbildige, anderi Bezeichnige si Bewegige und Isometrii.

Vom hyperbolische Ruum unterscheidet sich dr euklidisch, ass in em s Parallelenaxiom gültig isch.
Punkt (Geometrie)

E **Punkt** isch e grundlegends Elemänt in der Geometrii. Für zum s aschaulig mache, stellt mä sich drunder en Objekt ohni jedi Usdehnig vor. Bi de Axiom in dr synthetische Geometrii existiere gliichberächtigt näbe de Pünggt au anderi Klasse vo geometrische Objekt, wie zum Bispil die Grade Linie. In dr analytische Geometrii und der Differentialgeometrii wärde drgege alli andere geometrische Objekt as Mängene vo Pünggt definiert. In der Funktionalanalysis chönne Funktione as Pünggt vom ene Funktioneruum bedrachtet wärde. In der *Höchere Geometrii* wärde zum Bispil Ebene vom ene dreidimensionale projektive Ruum as Pünggt vom *Dualruum*, wo drzueghört, ufgfasst. 

## Synthetischi Geometrii

Der griechisch Philosoph Euklid het öbbe 300 vor dr Ziitwändi dr Punggt in siine Elemänt as *öbbis, wo keini Deil het* definiert. Für Setz und ihri Bewiis spiilt die Definition aber kei Rolle. Modärni Axiomesystem verzichte dorum uf e sonigi Definition. 

E Punggt isch in däm Fall e Begriff, wo die einzelne Axiom druf Bezug nähme. E Bispil isch s erste Axiom us em Hilbert siim Axiomesystem:
: Zwei Pünggt P und Q, wo vonenander verschiidene si, bestimme immer e Gradi g.

D Bedütig vom Begriff *Punggt* ergit sich us der Gsamtheit vom Axiomesystem. En Interpretation as Objekt ohni Usdehnig isch nit zwingend. 

In der projektiven Ebeni si d Begriff *Punggt* und *Gradi* sogar vollständig usduschbar. Eso isch s do möglig, sich e Gradi as unändlig chlii und e Punggt as unändlig lang und unändlig dünn vorzstelle.

## Analytischi Geometrii

In der analytische Geometrii wird der geometrisch Ruum as n-dimensionale Vektorrum  über eme Körper K dargstellt. Jedes Elemänt vo däm Vektorruum wird as Punggt bezeichnet. E Basis leit e Koordinatesystem fest und d Komponänte vom ene Vektor in Bezug uf die Basis wärde as d Koordinate vom Punggt bezeichnet. E Punggt het drbii d Dimension Null. 

Alli andere geometrische Objekt wärde as Mängene vo Pünggt definiert. So wird öbbe e Gradi as en eidimensionale affine Underruum und en Ebeni as e zweidimensionale affine Underruum definiert. E Sphäre wird as die Mängi vo de Pünggt definiert, wo zum Mittelpunggt e bestimmte Abstand hai.

## Differentialgeometrii
In der Differentialgeometrii wärde d Elemänt von ere Mannigfaltigkeit as Pünggt bezeichnet. Das si in däm Fall keini Vektore, em ene Punggt cha me aber mit Hilf von ere lokale Charte Koordinate ge. 

## Zitat
Vom dütsche Mathematiker Oskar Perron (1880-1975), me dütsche Mathematiker, stammt die folgendi Bemerkig:
 

## Literatur
* Manon Baukhage: *Der Punkt. Zugegeben, er macht nicht viel her - so klein wie er sich gibt. Tatsächlich aber gehört er zu den großen Rätseln der Welt*; in: "P.M. - Peter Moosleitners Magazin Nr. 2/2005 (München: Februar 2005); S. 58-65.

## Fuessnote
Joachim

**Joachim** isch e männlige Vorname. **Jochen** und **Achim** wärde im Dütsche hüfig alternativ oder as Churzform brucht.

## Härkumft und Bedütig vom Name
*Joachim* chunnt vom hebräische Name Jojakim («JHWH richtet uf» bzw. «vom Jahwe ufgrichtet») oder vo Jojachin («vom Jahwe ufzoge»).

Jojakim (ursprünglig Eljakim, 2.Kö 23,35-24,7; 2.Chronik 36,5-8) isch im Alte Testamänt e König vo Juda gsi. Si Sohn het Jojachin gheisse. 

Noch de kirchlige Draditione vo de Katholike und Orthodoxe het der Grossvater vom Jesus und Vater vo dr Maria au Joachim/Jojakim gheisse. Er sig us em Huus vom David gsi. 

Der Name Joachim isch im dütschsprochige Ruum noch der Reformation beliebt worde. Hüfig findet men en in norddütsche Quelle us em 16. und 17. Johrhundert in der Churzform **Chim**, wo hüte nüm bruucht wird.

## Namensdäg
* Joachim, dr Vater vo dr Maria, dr Grossvater vom Jesus: 
** katholisch und anglikanisch: 26. Juli und 16. August
** orthodox: 9. September
** maronitisch: 9. September und 20. November
** koptisch: 2. April
** syrisch: 25. Juli
* Aki, Jaakkima: 20. März (z Finnland)
* Joakim: 20. März (z Dänemark, Finnland, Norwäge und Schwede)

## Variante
* **dänisch**: Achim, Akim, Joacim, Joakim, Jochum, Jock, Jockum, Jokum, Kim, Kimm, Kimmy, Kimo
* **dütsch**: Achim, Jochen, Jochim, Kim, Jachi, Jojo, Jo, Jochi
* **finnisch**: Aki, Akim, Akima, Jaakkima, Joakim, Kim, Kimi, Kimmo
* **hebräisch**: Jojakim (יהויקים), Jojachin ( יהויכין )
* **italiänisch**: Gioacchino
* **katalanisch**: Joaquím
* **kroatisch**: Joakim
* **holländisch**: Jochem, Jochum, Joggem, Joggum
* **norwägisch**: Akim, Akkim, Joacim, Joakim, Jochum, Jocum, Jokum, Kim
* **portugiisisch**: Joaquim
* **romanisch**: Giuachin
* **schwedisch**: Joacim, Joakim, Jocke, Jockum, Kim
* **serbisch**: Aćim (Аћим)
* **spanisch**: Joaquín
* **tschechisch**: Jáchym
* **japanisch**: ヨアチム

## Weblingg
* https://web.archive.org/web/20090404125941/http://www.heiligenlexikon.de/BiographienJ/Joachim.html
Menge (Mathematik)

Dr Begriff vo dr **Mängi** isch eins vo de wichtigste und grundlegende Konzept vo der Mathematik. Me fasst im Rahme vo der Mängelehr einzelni „Elemänt“ (z.&nbsp;B. Zahle) zun ere Mängi zsämme. E Mängi muess keini Elemänt enthalte (son e Mängi heisst die „leeri Mängi“). Bi der Beschriibig von ere Mängi goht s usschliesslig um d Frog, weli Elemänt in ire enthalte oder nit enthalte si. Es wird nit drnoch gfrogt, öb en Elemänt meh wie eimol enthalte isch oder öb s e Reihefolg under de Elemänt git.

D Bezihonge zwische Menge werred gern met emma Mengediagramme aschaulich dargstellt. I de folgende Beispiil repräsentiert d linke Kraisfläch jeweils d Meng A d rechte Kraisfläch d Meng B und d rote Fläch ä Meng dia dorch dia jewails agebene Mengeoperation aus denne baide Menge entstoht.
Axiom

En **Axiom** isch e Grundsatz von ere wüsseschaftlige Theorii, emne axiomatische System, wo nit deduktiv abgleitet isch.

Der Usdrugg "Axiom" wird in drei Grundbedütige verwändet: Er bezeichnet 
# e Grundsatz, wo unmittelbar ilüchtet (**dr klassisch (material) Axiombegriff**) (Bispil: dr Satz vom Widerspruch);
# en allgemeins Naturgsetz, wo vilfach bestätigt worden isch (**dr naturwüsseschaftlig (physikalisch) Axiombegriff**) (Bispil: d Axiom vom Newton); 
# en Usgangssatz, wo zu Grund gleit und nit abgleitet isch (**dr modärn (formali) Axiombegriff**).
Hyperbolische Geometrie

Die **hyperbolischi Geometrii** as Bispil für e niteuklidischi Geometrii bechunnt mä, wenn mä anstatt vom Parallelenaxiom s „hyperbolische Axiom“ animmt. Das sait, ass es zun ere Grade *g* und eme Punggt *P* nit wie in der euklidische Geometrii nume genau eini, sondern mindestens zwei Grade (*h* und *i*) git, wo dur *P* göhn und zu *g* parallel si. Dass zwei Grade „parallel“ zunenander si, bedütet do aber eifach, dass si keini gmeinsame Pünggt hai, nicht dass sie überall dr gliich Abstand hai (*h* und *i* hai num ei gmeinsame Punggt *P*).

Me cha zeige, ass es dur e Punggt unändlig vili *Nitschniidendi* („Parallele“) zu der Grade git. Zwei drvo si in ere Gränzlag und heisse *gränzparallel* (au: horoparallel) zur Grade, währed me de rästlige Gradene *überparallel* (au: hyperparallel) sait.

En einfachs Modäll zum Veraschaulige vo sonere Geometrii isch s Kleinsche-Modäll: 
D „Ebeni“ isch do en offeni Kreisschiibe („offe“ bedütet, ass der Rand vom Kreis nit zur Ebeni ghört), und d „Geradene“ si Kreisböge, wo sänkrächt uf em Rand stöhn. E Nochdeil vo däm Modäll isch, dass es d Lenge- und Winggelmässig kompliziert macht, wil me e spezielli Distanzfunktion muess bruuche.
Gedankenlyrik

**Gedankelyrik** isch e Form vo der lyrische Dichdig. Im Underschiid zur Erläbnislyrik stoht nit was me unmittelbar erläbt het im Vordegrund, und es wird au nüt verzelt wie in der Ballade, sondern d Gedankelyrik spieglet im Autor siini Reflexione wider, und die chönne philosophisch, religiös oder sust von ere weltaschaulige Art si.
Bekannti Bispile für Gedankelyrik si im Goethe si *Gesang der Geister über den Wassern* und *Das Göttliche* (mit der berüehmte Afangsziile "Edel sei der Mensch, hilfreich und gut!"), im Schiller siini *Sprüche des Confuzius* oder im Hölderlin siis *Unter den Alpen gesungen*.

## Weblingg
Gedichtesammlung Gedankenlyrik
Schifffahrtsgesellschaft des Vierwaldstättersees

D **Schifffahrtsgesellschaft des Vierwaldstättersees** (**SGV**) isch e schwiizerisch konzessionierts Unterneme, wo d Schifffahrt uf em Vierwaldstättersee bitribt und isch en Aktiegsellschaft mit Sitz z Lozern.

## d Flotte

Im ganze het d Gsellschaft 20 Schiff:
5 nostalgischi Schufelraaddampfer und 15 moderni Salonmotorschiff: 

### de Raddampfer Uri
:Erbaut 1901, Sulzer AG, Winterthur
:61.8 m Längi öber alles / Braiti 14.0 m

### de Raddampfer Unterwalde
:Baut 1902, Escher Wyss AG Zöri 
:61.0 m Längi öber alles / Braiti 13.7 m

### de Raddampfer Schiller
:Baut 1906, Sulzer AG, Winterthur
:63.0 m Längi öber alles / Braiti 14.3 m

### de Raddampfer Gallia
:Baut 1913, Escher-Wyss, Zöri
:62.85 m Längi öber alles / Braiti: 14.5 m / 396 t

## d Schiffstatione
### d Chüürs
** Lozern-Brunne-Flüele
** Lozern-Alpnachstad
** Lozern-Chüssnacht
** Lozerner Seebucht (bis Meggehorn)

### d Statione rund um de See
Offizielli Schifffahrtsstatione:
* Lozern Bahnhofquai, Verchershuus Lido, Seeburg, Meggehorn
* Bucht vo Chüssnacht: Megge, Merlischache, Chüssnacht a de Rigi, Greppe
* Bucht vo Weggis: Hertestei, Weggis, Vitznau
* Bucht vo Gersau: Rotschuo, Gersau, Brunne SGV
* Urnersee: Sisike, Tellsplatte, Flüele, Seedorf, Islete-Isethal, Baue, Rütli
* Bucht vo Gersau: Treib, Beckeriet, Buochs
* Bucht vo Weggis: Cheersiite-Bürgestock
* Bucht vo Stansstad und Horw: Chehrsiite-Dorf, Stansstad, Rotzloch, Alpnachstad, Hergiswil, Chastanienbaum
* Bucht von Lozern: St. Niklause, Tribsche

## Varia
* De Verain Dampferfründ vom Vierwaldstättersee 

## Weblink

* Schifffahrtsgesellschaft des Vierwaldstättersees (SGV)
* Freunde der Dampfschifffahrt Vierwaldstättersee
Breg

D **Breeg** isch de längeri vo de beede Quellflüss vo de Donau un isch 46 km lang. Well d Breg länger isch als d Brigach, werd iri Quèllè au "Donauquelle" gnennt.

## Quèllè
Si het iri Quèllè in èrè Höchi vo , welli sechs Kilometer nordweschtlich vo Furtwangè im Mittlerè Schwarzwald lyt. Iri Quèllè lyt i dè Nöchi vo dè Martinskapellè, au *[[Donauquelle|Donauquèllè]]* gnennt, si isch als Naturdenkmòl gschützt. D Quèllè lyt öppè 100 Meter südöschtlich vo dè Wasserscheidè Rhy/Donau (dè großè europäischè Wasserscheidè). Jensits devò, abber nu öppè 900 Meter entfèrnt, entschpringt d Elz, wo i dè glychè Tallängi znägscht entgegègsetzt nõch Nordè flièßt un spôter i dè Rhy mündet.
Well d Breeg, ußer dè längscht Quèllfluss vo dè Donau z sy, au mit èm Yzugsgebièt von 291,2&nbsp;km² dè wasserrychschte Quèllfluss vom zweitgröschte europäischè Strom isch, wörd iri Quèllè hûdrographisch als Urschprung vo dè Donau (Donauquèllè) aagluègt.

## Volauf

S Dal vo dè Breeg isch im oberschtè Abschnitt, wo *Katzèschteig* tauft wörd, è dütlich vo eiszitlichè Gletscher gformtes Dal mit uuffallend gringem Gfälle. A irè Ufer dominyrd è Landschaftsbild, wo vo großè Schwarzwaldhööf brägt isch. Zwischè dè Städt Furtwangè un Vöörèbach flièßt d Breeg in èm breitè un öppis dichter bsidelten Dal nõch Oschtè, dennõch gòòts südöschtlich grichtet durch è einsams Walddal, entlang gòòt è Strõß un d Trassè vo dè einschtigè Breegdalbaan, wo hüt èn Radwäg isch. Kurz vor Hammerysèbach-Bregèbach mündet d Linach unterhalb vo dè Linachdalschperri un im Ort denn i dè durch sini zwei großè Obberläuf wichtige, sèlbscht abaer nu kurze Breeg-Zuèfluss Hammerbach, bi Bryylingè mündet dè Röthèbach mit èm Kirnbärgsee. Dört un witer übber Hifingè bis Donaueschingè flièßt d Breeg schu ußerhalb vom Schwarzwald durch è breits un offenes Dal i d Hochflächi vo dè Baar.

## Zuèflüss
* Schützèbach (links)
* Hinteri Breeg (rächts)
* Rohrbach (links)
* Langèbach (links)
* Linach (rächts)
* Hammerbach (rächts) mit Obberläuf Ysèbach und Urach
* Forbach (links)
* Kohldobelbächli (links)
* Rychèbächli (rächts)
* Wyherbach (links)
* Landgrabbè (rächts)
* Röthèbach (rächts)

## Mündig
Nõch 46,2 Kilometer flüüsst si z Eschinge vo rächts mit de Brigach zämmè un bildet ab dört d Donau. Vo dõher chunnt dè Merkschpruch: *D Brigach un d Breeg bringè d Donau zweeg*.

## Lueg au
* Donauquèllè

## Weblink

* Daten- und Kartendienst der Landesanstalt für Umwelt, Messungen und Naturschutz Baden-Württemberg (LUBW)

## Einzelnõchwys
Brigach

D **Brig** oder d **Brigach** isch de chlinneri Quellfluss vo de Toene. Si het sini Quele im Schwarzwald i de Boor i de Nöchi vo St. George. Noch 43 km flüsst si mit de Breg zäme und bildet ab den d Toene. Drumm haissts: "D Brig und Breg, bringet Toene zweg".

## Bsunderhaite
D Quele vo de Brig liget imene Cheller vom ene Buurehoof, sind aber för d Öffetlichkait zuegängli. E Karstquelle im Schlosspark vo Eschinge werd au "Donauquelle" gnennt, obwoll si nume noch e paar Meter i d Brig ine flüsst.

## Lueg au
* Donauquelle
Kreuzprodukt

S **Chrüzprodukt** \vec a\times\vec b  (au **Vektorprodukt,** **vektoriells Produkt** oder **üssers Produkt**) vo zwei Vektore \vec a und \vec b im *drei*dimensionale reelle Vektorruum isch e Vektor, wo sänkrächt uf der Ebeni stoht, wo vo de beide Vektore ufgspannt wird und bildet mit ene e Rächtssystem. D Lengi vo däm Vektor isch d Flechegrössi vom Parallelogramm mit de Siite \vec a und \vec b.

In der Physik wird s Chrüzprodukt zum Bispil bi der Berächnig vo der Lorentzchraft oder em Dreihmomänt bruucht: S Dreihmomänt isch Chraftarm mol Chraft 
:\vec M =\vec r \times \vec F.

Wie me gseht schribt me s Chrüzprodukt mit eme Chrüz as Multiplikationszeiche. Es isch
: 
  \vec{a}\times\vec{b}
  =
 \left|\vec{a}\right|\, \left|\vec{b}\right|\,
  \sin\theta \, \vec{n}\,.

Drbii si \vert\vec{a}\vert und \vert\vec{b}\vert d Lengene vo de Vektore \vec{a} und \vec{b} und \sin \theta \,  isch der Sinus vom Winggel \theta, wo von ene igschlossen isch. Der Vektor \vec{n} isch der Eiheitsvektor, wo zu \vec{a} und \vec{b}  sänkrächt isch und wo se zum ene Rächtssystem ergänzt.  Das heisst,  \vec a\,, \vec b und \vec{a}\times\vec{b} verhalte sich wie dr Duume, dr Zeigfinger und dr Mittelfinger vo der rächte Hand (Rächti-Hand-Regle).
Hnabi

De **Hnabi** oder **Nebi** isch en alemannische Groof (*comes*) gsii.

Er het 720 bi de Noigründig vom Chloster Sanggale dör de St. Otmar mitgwürkt und 724 zäme mit em fränkische Adlige Berthold bi de Gründig vom Chloster Reichenau dör de Pirmin. Nochem Historiker Thegan isch er de Soo vom Huoching und de Enkel vom alemannische Herzog Gotfrid gsii und de Vatter vo de Imma, de Muetter vo de Hiltigart, wo de Chaiser Karl de Grooss ghüüroote het. Im Riichenauer Verbrüederigsbuech trait er de Titel *comes* (»Groof«). Er isch au de Vatter vom Groof Hroadbert I. gsii.

## Quelle
Hroadbert I.

De **Hroadbert**  (*Hroadbertus comes*) isch en alemannische Groof vom 8. Joorhundert gsii, wo meriri Göi verwaltet het.

De Hroadbert I. isch de Soo vom alemannische Groof Hnabi gsii und de Brüeder vo de Imma, de Muetter vo de Hiltigart, wo de Chaiser Karl de Gross ghüroote het. Er het um 770 Güeter em Chloster Sanggale vermacht. Abem Joor 778 werd er as Groof (*comes*) vom *pagus Eitrahuntal* (Aitrachtal), vom Hegau, Linzgau und vom Argegau gnennt, wo nördlich vom Rhii und Bodesee glege sind.  Im Hegi isch er um 790 vo sim Neff Uadalrich I. abglöst wore. 

## Quelle
Leutfred II.

De **Leutfrid II.** isch möglicherwiis e Soo vom alemannische Herzog Gotfrid gsii.

De Leutfrid werd nume imene Gschichtsbuech usem Joor 1739 gnennt, wo aber möglicherwiis no Zuegang zu Uurchunde gha het, wo hüt verloore sind. Deno werd en *Leudfridum ducem Agilolfingum, Gotofridi Alemannie et Rhetie ducis filium* gnennt, da haisst: »Leudfrid, Herzog vo de Agilolfinger, Soo vom Gotfrid em Herzog vo Alemannie und Rhätie«. Do s Verbrüederigsbuech vom Chloster Pfäfers en *Liuthfredus dux* nennt, chönnt er tatsächlich historisch gsii sii.
Antike Ortsnamen der Schweiz

Die Liste vo de **antike Ortsnäme i de Schwiiz** nennt all geographischi Näme und Ethnie, wo för d Antiki würkli bizügt sind. Da chöned literarischi Zügnis sii, wie vom Geograph Ptolemäus, vom Historiker Tacitus oder au antiki Inschrifte, wo i de Schwiiz gfunde wore sind. Vo de Wüsseschaft rekonstruierti oder erst im Mittelalter öberlifreti latinischi Näme ghöred nöd i die Uuflistig.

Die maiste Näme hend en keltische Uursprung. Di wichtigste gallische Namesbistandtail sind: *dunum* «Burg, Festig»; *durum* «Maart, Stadt»; *magus* «Feld»; *briga, brix* «Hügel, Burg»; *lind-* «See»; *nanto* «Tal».

## Provinze
Di hütig Schwiiz het i de Antiki zu verschidnige römische Provinze ghört, wo denn no im Verlauf vo de Zitt gänderet hend.

## Gwässer, Furte, Berge, Päss
Latiinischi und Altgriechischi Uusdrück sind: *mons* / *ὅρος* «Bärg»; *lacus* / *λίμνη* «See».

## Völcher, Stemm, Regione, Göi
I alte Charte vo de römische Schwiiz erschiinet mengisch i de Bündnerberge d *Pritanni im Prättigau, d *Eniates im Underengadin und d *Magesavi im Misox. Die Näme sind aber nöd öberliferet sondern e Rekonstruktion us mittelalterliche Näme. Meriri Stemm, wo mit de Helvetier enger verbunde sind, chöned nöd mit Sicherhait lokalisiert werde, lueg dodeför bi de ainzelne Artikel.

Latiinischi Uusdrück: *regio* «Region, Geged»; *pagus* «Gau, Tailstamm»; *campus* «Feld»; *vallis* «Tal»

## Ortschafte
D Sidlige hend bi de Römer verschidnigi politischi Bidütig ghaa. Da sind: *castrum* «Kastell, Feschtig»; *statio* «Stroosse- & Zollstation»; *vicus* «Dorf»; *civitas* «Hoptort vomene Stamm»; *colonia* «Römerkolonii».

De Geograph Ptolemäus nennt no vier Ortschafte, wo nöd identifiziert werde chöned: Δρουσόμαγος (Drousómagos, «Feld vom Drusus»); Γαννόδουρον (Gannódouron); ᾿Εβόδουρον (Ebóduron); Φόρος Τιβερίου (Fóros Tiberíou, «Maart vom Tiberius»).

## Fuessnote
Fränkisch

Mit **Fränkisch** cha gmeint sy:

* Öbis wo mit de Franke z due het, eme Volch uss de Völkerwanderigszit.
* Öbis wo mit de hütige Region Franke z due het.
* S Fränkischi Ryych ussem Friemittelalter.
* D Sprooch vum friemittelalterlische Volch vo de Franke, s Altfränkisch.
* in de Dialektologi verschidni Dialäkt, wo aber sproochlich wenig oder nüüt mitenand z due hen:
**Niiderfränkisch im niiderdütsche Sproochruum.
**Mittelfränkisch un Ryyfränkisch im mitteldütsche Sproochruum.
**Oscht- un Südfränkisch im oberdütsche Sproochruum.
Als

**Als** stoht für:

* e Fluss z Wien
* uf Dänisch die dänischi Ostseeinsle Alse

**ALS** isch d Abchürzig für:

* d Abraham Lincoln-Stiftung, en Undergruppierig vo der Rockefeller-Stiftig z Dütschland
* Advanced Life Support, die erwiiterete Massnahme vo der Härz-Lunge-Wiiderbeläbig.
* Advanced Light Source, e Synchrotron an der Lawrence Berkeley National Laboratory, Berkeley, USA
* Alternate line service, GSM Dienstmerkmol für zwei Ruefnummere uf einere Charte.
* Amyotrophi Lateralsklerose, e degenerativi Chrankhet vom motorische Närvesystem.
* Antilymphozyteserum, e dierischs Immun- oder Hyperimmunserum, wo me dur d Immunisierig vo geeignete Diere gege greinigti menschligi Lymphozyte macht, für zum bim Mensch e Lymphozytopenii usylöse.
* Ussage-Liste zum Sälbstwärtgfüehl für Chinder und Jugendligi, e psychologische Test zur differenzierte Erfassig vo dene ihrem Sälbstwärtgfeühl.
* *automatischu Fahrliechtschaltig* in dr Liechtautomatik
* in der kaufmännische Lehr in dr Schwiiz e Arbets- und Lehrsituation.
* Audio Lossless Coding, e Deil vom MPEG-4 Standard für Audio/Video Kompression.
* Anti-Lag-System
* Abchürzig für die Alti Landesschuel Korbach.

**als** stoht für:
* Alemannisch, ursprünglig Elsässisch, uf dr Wikipedia
* Toskisch (Südalbanisch), ISO-639-3-Sprochcode
SEX

**SEX** isch der Titel vom ene Bildband über d Künstlerin Madonna mit erotische Fotografie vom Steven Meisel. Für d Gstaltig isch der renommierti Designer Glenn O’Brien zueständig. D Text het d Madonna sälber verfasst. 

D Veröffentlichung vom Buech am 21. Oktober 1992 het wältwiit für e plante Skandal gsorgt: D Madonna, wo as Sängere sehr erfolgriich isch, het e Buech veröffentlicht, wo d Gränze zur Pornografii berüehrt und uf sadomasochistische Konzept ufbaut isch. Wäge däm isch s Buech in vile Länder verbote worde. S Buech isch wältwiit 1,5 Millione mol verchauft worde und isch eso s erfolgriichste Coffee Table Book, wo s je ge het.
Wörth an der Sauer

**Werth** (dt.: Wörth an der Sauer, französisch: Wœrth) ìsch e frànzeesche Stàdt ìm Arrondissement  () im Unterelsàss (Bas-Rhin). Werth isch ned wit weg vom bekanntere Waisseburch, wo direkt an de Gränze zu de Pfalz ligt. In de Altschtadt gits no vili Fachwerkhüser.

## D Lag vo de Schtadt
Di chli Schtadt ligt am Rand vom Hochwald, wo eigentlich no zum Pfälzerwald ghört, aber au als Nordvogese bezeichnet wird. So ghört de Ort au zum *Parc Régional Des Vosges Du Nord*, also zum regionalen Naturpark Nord-Vogese. Z'Werth kreizet sich d D 27 un d D 28. D D27 füürt vo Hàwenau im Süde uf Lembach im Norde, di D28 vo Bad Nìderbrunn im Weschte uf Sulz im Oschte.

## Politik
 vo Werth isch . Werth ghört zum Kommunalverband .

## Gschicht
Werth isch zum erschte Mol gnännt worde anne 1132.

Bekannt isch de Ort wäge de Schlacht bi Werth wo am 6. Augschte 1870, am Aafang vom Dütsch-Französische Chrieg, i de Nöchi vo Werth schtattgfunde het. Bi dere Schlacht si ugfär 20'000 Tote z beklage gsi.

## Bevölkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr elsässisch Dialekt vo Werth ghört zum Oberrhiialemannisch.

## Galerii

Datei:Woerth 422.jpg| altstadt
Datei:Woerth-St Laurentius-01b-2019-gje.jpg|Kirich Saint-Laurent


Datei:Woerth 423.jpg|Fachwerkhüser z Werth
Datei:Woerth 428.jpg|Kirichgass


## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind
* Privati Site über Werth

## Referanza
Ahmad (Krater)

**Ahmad** isch e Krater uf dr Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus.  Ahmad isch zerst uf *[[Voyager 2]]*-Bilder entdeckt worre. Under witt höcherer Uflösig het aber erst d'Cassini-Sonde Bilder gmacht, wobi zum Zittpunkt vu dr Ufnahm dr Karter in dr Nächi vu dr Dag-un-Nacht-Gränze gläge isch.  Dr Krater lit uf 57.4° nördlicher Breiti un 305.4° westlicher Längi un het e Durmesser vu 16 km.

Dr westlich Deil vum Krater isch witgehend yberformt, entweder bedeckt oder zerstört vum östliche Rand vu dr Samarkand Sulci.  E grossi, chuppelähnlichi Struktur bedeckt s'Inner vum Krater, wo entweder us dr Samarkand Sulci stammt oder us dr viskose Entspannig vum us Wasseriis bestehende Oberflächematerial.

Ahmad isch daift uf dr Held Achmed us Tusenduneini Nacht.  Er bringt sinem Vadder e Epfl un hirotet d'Peri-Banu.

*Lueg au* Nomeklatur vu dr Enceladus-Topographi
Sauser

Unter **Suser** verstoot me e Truube-Moscht, wo grad het afo gääre. Im Prinzip gälte alli Zwyschestuefe vom Truubemoscht bis zum duregoorene Wy als Suser. Es git en us wysse und roote Truube.

## Synonym
* Sauser
* Suser
* Fäderewysse
* Sturm
* Neue Wy
* Bremser
* Bitzler
* Krätzer
* Neue Siesse
* Nejer Siesser

## Härstellig
Dr Truubemoscht foht durch die natürlig enthaltene oder au zuegsetzte Hefe rächt schnäll noch dr Prässig afo gääre. Dodrby wärde die verschiedene Zugger zu Alkohol und Kohlesüüri umgwandlet. Dä Prozäss isch stark temperaturabhängig, je kieler desto langsamer got är vor sich. Ab eme Alkoholghalt vo öbbe 4% kunnt är in Verkauf. Aber ebbe: er gäärt denn no wyter, bis dr ganzi Zugger abbaut isch. Me kha dr Prozäss während dr Gäärig dur Pasteurisierig stoppe und so dr Suser au in verschlossene Fläsche z. B. in Grossverteiler aabiete. Sunscht mien d'Fläsche unverschlosse transportiert wärde, wyl s'si sunscht verjage dät.

## Kulinarischs
Suser schmeggt dur die enthalteni Kohlesüüri rächt sprützig, am Aafang no siess, mit zuenähmeder Gäärig ender süürlicher. Er isch typischerwys trieb, das het är den enthaltene Hefeschwäbstoff z'verdangge. 

Suser wird gärn zu deftige Spyse drungge, so z. B. zunere Ziibelewaie, zu Späck, zu Nüss etc.
Blatt (Pflanze)

S' **Blatt** (althochdeutsch: *plat*; lat. *folium*) isch näbe dä Schprossachsä und de Wurzlä eis vo dä drü Grundorgan vo dä höcherä Pflanze und isch dä Organtyp Phyllom. Blätter sind siitlichi Uuswüchs a de Knote (Nodi) vo dä Schprossachsä. Diä urschprünglichi Funktion vo dä Blätter isch d' Fotosünthese (Ufbau vo organische Schtoff mit Hilf vo Liecht) und Transchpirazion (Wasserverdunschtig isch wichtig für d' Nährschtoffufnahm und -transport).

Blätter wachsed nur by Schprosspflanze, das bedütet by farnartige Pflanze (Pteridophyta) und Samepflanze (Spermatophyta). Dagäge fähled sie by Moos, Alge, Pilz und Flächte, a derä Thallus allerdings blattähnlichi Schtukture ufträte chönnd, diä aber nur ä Analogie vo dä Blätter z' betrachte sind.

De Riichtum a Blattforme isch gross. I einige Fäll entschtöhnd im Lauf vo dä Evolution au Blattorgan, diä mit de urspchrüngliche Funktion vom Blatt, nämli de Photisünthese und Transchpiration, nüt meh z'tue händ: zum Biischpiel Blüeteblätter, Blattdorne und Blattranke, und Chnoschpeschuppe (luegMetamorphose vomne Blatt).

## Anatomie

De hie beschriebeni anatomischi Ufbau gilt für es bifaziales Laubblatt, das isch dä hüüfigschti Laubblatt-Typ. Für alli Blätter charakteristisch sind d' Elememänt Epidermis, Mesophyll und Liitbündel.

### Epidermis

Diä oberschti Schicht vomne Blatt schlüsst nach use mit äm Abschlussgwäbi vo dä Epidermis, ab, diä nur us einerä Zällschicht beschtaht. D' Epidermis hät nach use ei wasserdichti Wachsschicht Cuticula, diä e unregulierti Verdunschtig chann verhindere. D' Zälle vo dä Epidermis händ i de Regle kei Chloropaschte (d' Zällteil i denä d' Photisünthese schtattfinde tuet).
Serbien-Montenegro

**Serbie un Montenegro** isch dr Rest vu Jugoslawie gsi, wo nooch dr Ufflösig vum alde Jugoslawie schliessli noch völkerrechtlich us dr beide Republike Montenegro sowie Serbie mit dr beide autonome Regione Vojvodina un Kosovo bestande het. Dr Staatebund het sich am 04. Juni 2006 mit dr Unabhängikeitserklärig vu Montenegro (nooch ere Volksabstimmig) ufglöst. Serbie isch dr Rechtsnoochfolger vum Staatebund.

Dr Kosovo stoht sit em Kosovokrieg 1999 under UN-Verwaldig un isch *de facto* vu Serbie uabhängig.

Serbie un Montenegro isch mit dr Umwandlig vu Rest-Jugoslawie am 4. Februar 2003 in e *Staatlichi Gemeinschaft* vu zwei fast enander unahängige Teilrepublike enstande. Dr Staatebund het au underschidliche Währige (Serbischer Dinar in Serbie un dr Vojvodina, Euro im Kosovo un in Montenegro) gha.

D'Hauptstadt vum Staatebund isch Belgrad gsi. S'Bevölcherigsverhältnis zwische Serbie un Montenegro lit bi öppe 20:1, d. h. es isch e sehr ugliiche Bundesstaat gsi.

Nochberstaate sin die ehemolige jugoslawische Republike Kroatie, Bosnie-Herzegowina un Nordmazedonie sowie Albanie, Bulgarie, Ungarn un Rumänie gsi.
Lampertsloch

**Làmpertschloch** (frz. und dt. *Lampertsloch*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement . Wi vili Dörfli im Elsass isch au Làmpertschloch prägt vo de vile Fachwerkhüser, wo noch erhalte sin. 

## D Lag
S Dorf Làmpertschloch ligt zwüsche Prischdorf un Lüsann an de D 77. Es isch am Südweschthang vom Hochwald gläge, wo eigentlich no zum Pfälzerwald ghört, aber au als Nordvogese bezeichnet wird. 

## Politik
 vo Làmpertschloch isch . Làmpertschloch ghört zum Kommunalverband .

## Bevölkerigsentwicklig
D Iiwohnerzahl schwankt sit de 60er Johr vom 20. Johrhundert zwüsche knapp 650 un guet 700 Lüt. 

## Dialekt
Dr elsässisch Dialekt vo Làmpertschloch ghört zum Oberrhiialemannisch.

## Galerii

Datei:Lampertsloch 451.jpg|Rathus
Datei:Lampertsloch 452.jpg|S alti Rathus


Datei:Lampertsloch 449.jpg|D Chile vo Làmpertschloch
Datei:Lampertsloch 457.jpg|


## Weblink

## Referanza
Appetenzverhalten

As **Appetänzverhalte** (lat. appetens - "begierig") luegt me im Rahme vo der Instinkttheorii vo der klassische vergliichende Verhaltensforschig e Bestandeil vom Instinktverhalte aa, wo as Suech- und Orientierigsverhalte dütet wird. Noch der Theorii bassiert das, wenn en Instinktbewegig lengeri Zit nit usglöst worden isch, wo aber die aktionsspezifischi Erregig die ganz Zit gwachsen isch, oder anders formuliert: wenn d Handligsbereitschaft für die beträffendi Instinktbewegig vorhanden isch.

Unterschiide wärde 
;s *ungrichtete Appetänzverhalte*
:die aktivi Suechi noch eme bestimmte Schlüsselreiz; wenn er wohrgno wird, löst er s grichtete Appetänzverhalte us.

;s *grichtete Appetänzverhalte* (Taxis)
:d Usrichdig uf e Schlüsselreiz ane.

## Bispil

*Wenn e Wolf hungrig isch, wird d Handligsbereitschaft für d Jagd aktiviert. Er foot Büti afo sueche (ungrichteti Appetänz). Das bedütet gliichyiitig, dass men em Wolf en allgemeins, mentals Konzept für alli siini möglige Bütidier muess zueschriibe. Drifft er e Bütidier aa, schliicht er sich uf es a und hetzt das Bütidier (grichteti Appetänz) bis zur aktionsspezifische **Ändhandlig** (em Döde).

E anders Bispil für e grichtets Appetänzverhalte (zun ere bestimmte Region) isch der Vogelzug oder anderi Dierwandrige.

*Au die sexuelli Lust cha im Rahme vo der Instinkttheorii as Appetänzverhalte interpretiert wärde. En unwillentligi Abnahm an sexueller Phantasii und sexuellem Verlange wird as sexuelli Appetänzstörig bezeichnet.

## Appetänz-Komflikt

In der Motivationspsychologii redet me vom ene *Appetänz-Komflikt* (au *Appetänz-Appetänz-Komflikt*), wenn zwei subjektiv öbbe gliich positivi Optione zum gliiche Zitpunggt vorhande si, wo sich e Läbiwese drzwüsche muess entscheide. 

As Gegesatz dodrzue wird vom ene *Aversions-Komflikt* gredet, wenn en Entscheidig zwüsche zwei negative Stimuli ohni Uswiichmöglikeit muess gmacht wärde.

Usserdäm git s no bim *ene* ambivalänte Objekt dr *Appetänz-Aversions-Komflikt*.
Bispil: D Entscheidig zwüsche Agriff und Flucht.
Sexuelle Appetenzstörungen

Der Begriff **Sexuelli Appetänzstörig** (Appetänz vo lat. *appetentia*, „Begähre“), au **Lustlosigkeit**, **Unlust**, *[[Anaphrodisie|Anaphrodisii]]*, früehner au *Alibidinie*, lat. *Impotentia concupiscentia*, bezeichnet im Allgemeine s unwillentlige Fehle vo (Libido) oder die unwillentligi Abnahm  (Libidoreduktion) an dr sexuelle Phantasii und em sexuelle Verlange (lueg Sexuelli Appetänz).

Im Underschiid zur Asexualität identifiziere sich die betroffene Persone nit sälber mit ihrer sexuelle Lustlosigkeit, sondern liide drunder. Beim ungnaue Begriff vo der sexuelle Hypoaktivität (Hyposexualität) isch die sexuelli Appetänz im ene underdurchschnittlige Mass vorhande, doch wird das nit as nochdeilig empfunde.

Sexuelli Appetänzstörige ghöre zu de sexuelle Funktionsstörige. Der Zuestand isch s Grundproblem und bestoht nit ufgrund vo körperlige Chrankheite, wo gliichziitig bestöhn (organischi Störige), vo psychische Störige oder ufgrund vo der Uswirkig vo chemische Stoff. Bi der Entwickligg vo sexuelle Funktionsstörige dräge - wie bi de sexuelle Reaktione sälber - psychischi und au somatischi Prozäss bi. Hüfig het d Erschiinig organischi, hormonelli, psychischi, urologischi, neurologischi und bi Fraue gynäkologischi Aspäkt.

Sexuelli Funktionsstörige ufgrund vo Erchrankige, wo näbe psychische Ursache für en erektili Dysfunktion chönne verantwortlig si, oder au genitali Schmärzsyndrom wie Vaginismus oder Dyspareunii zele nit zu de sexuelle Appetänzstörige.
Hormon

D **Hormon** (griech.  *ὁρμάω, hormáō* „adriibe“) si biochemischi Botestoff.

D Hormon übermittle innerhalb vom ene Läbewäse Informatione vo eim Organ zum andere oder von eim Gwäb zum andere. Ähnligs mache au d Närve, nume bruuche die Elektrizitet, währed d Hormon chemikalischi Stoff si. Im Vergliich düen d Närve Informatione sehr vil schnäller vermittle, der hormonal Informationsfluss isch relativ langsam. Dodrbii si d Ziitrüüm vo der Hormonusschüttig bis zur Hormonwirkig je noch Hormon sehr underschiidlig, e baar Hormon wirke sehr schnäll (z.&nbsp;B. s Adrenalin), währed d Wirkig vo andere Hormon wie z.&nbsp;B. de Steroidhormon erst noch Stunde iisetzt.

Hormon bi Dier wärde dur s Bluet oder bi Insekte, Chräbs oder Schnägge mit der vergliichbare Hämolymphe zu ihre Ziilorgan dransportiert. Das isch s Wäse vo der *endokrine* Wirkig. Gwäbshormon, wo im gliiche Organ bildet wärde und wirke, si drgege *parakrini* Stimulatore.

## Litratuur
* Buchner, Elisabeth: *Wenn Körper und Gefühle Achterbahn spielen*, ISBN 3-934246-00-1
* Kleine, Bernhard: *Hormone und Hormonsystem*. Springer Verlag 2007, ISBN 3-540-37702-6
* Larsen, P. Reed: *Williams Textbook of Endocrinology*. Saunders, Philadelphia, PA; 10. Uflaag 2003
* Meyer, Ulrich: *Die Geschichte der Östrogene*. Pharmazie in unserer Zeit 33(5), S. 352–356 (2004), ISSN 0048-3664
* Munk, Katharina: *Grundstudium Biologie – Zoologie*. Spektrum Akademischer Verlag (2002), ISBN 3-8274-0908-X
* Penzlin, Heinz: *Lehrbuch der Tierphysiologie*. Spektrum Akademischer Verlag (2009), 7. Uflaag, ISBN 3-8274-2114-4

## Weblingg
* Hans Trachsel (Uni Bärn):  
* Geschichte der Biologie: Hormonforschung
* Jassal/D'Eustachio/reactome.org: ''Hormone biosynthesis'' (ängl.)
* Hormone im Wasser: Was bewirken sie bei Mensch und Tier? – Eidgenössisches Departement für Umwelt, Verkehr, Energie und Kommunikation (UVEK), Schweiz
Menstruationszyklus

Der **Menstruationszyklus** (au **Ovarialzyklus**: Zyklus vom ene Follikel im Eierstock währed em Menstruationszyklus) isch e Vorgang im Körper vo der Frau, wo öbbe ei Monet duurt. Er foot aa mit der ersten Regelbluetig (dr Menarche) und ändet mit der letzte Regelbluetig (dr Menopause). Drzwüsche chunnt ei Zyklus noch em andere. D Zykle chönne dur Schwangerschafte oder bestimmti Chrankheite underbroche wärde. 

Dr Afang und s Ändi si mit em Afang vo der Monetsbluetig definiert worde, wil d Bluetig s dütligste feststellbare Zeiche vom Zyklus isch. Es wärde zwei Phase underschiide: D Zit vom Afang vo der Menstruation bis zum Eisprung (*Desquamations-* und *Proliferationsphase* oder *Follikelphase*) isch vil variabler als d Phase zwüschen em Eisprung und em Afang vo der nechste Menstruation (*Sekretions*- oder *Lutealphase*): die het e relativ konstanti Duur vo 12 bis 16 Däg.

As normal wärde hüte Zykle bezeichnet, wo 23 bis 35 Däg duure. Immerhin 5 % vo de Zykle vo gsunde Fraue duure lenger as 35 Däg – d „Normgränze“ isch aso relativ äng zoge.

Under em Iifluss vo de Sexualhormone Östrogen und Progesteron wird d Gebärmueterschliimhut, s Endometrium, abgstosse (*Desquamations*), wider ufbaut (*Proliferation* und *Sekretion*) und am Afang vom nechste Zyklus wider abgstosse, gliichzitig wird im Eierstock en Ei zur Befruchtig barat gmacht (*Follikelrifig*) und so lang am Läbe ghalte, bis e befruchtets Ei am Afang von ere Schwangerschaft sälber für sis Überläbe cha sorge (*Gälkörperphase*). Gstüürt wärde die Vorgäng hormonell vo de Organ Hypothalamus, Hypophyse und Ovar zsämme.

S Östrogen und s Progesteron si au d Hauptbestanddeil vo de meiste Empfängnisverhüetigspille, wil mit ihrer Hilf em Körper e Schwangerschaft cha vordüscht wärde und es so kei Eisprung git.

## Fuessnote
Brustwarze

As **Brustwarze** (au **Mamille** lat. *Mamilla*, d.&nbsp;i. Diminutiv vo latiinisch *mamma* = Brust; die anatomisch korräkti latiinischi Bezeichnig isch *Papilla mammaria*) wird d Mündig vo de Milchdrüese bezeichnet. D Brustwarze bi de Primate entspricht der **Zitze** bi alle andere Säugedier.

## Anatomii
D Brustdrüese *(Mammae)* sälber si 15 bis 20 Milchdrüese in der wiiblige Brust, wo mit ihre Milchgänge in der Brustwarze ände. D Drüese si im e Fettgwäb iibettet und produziere noch dr Geburt vom ene Chind d Muetermilch. Si bilde sich in der Pubertät (Thelarche) dur hormonelle Iifluss us em Talgdrüesegwäb und wärde noch de Wächseljohr wider e chli chliiner.

Wil d Brustwarze sich scho in ere sehr früehje Phase bim Embryo im Mueterleib entwiggle, hai si au d Manne. Si hai bi ihne aber, usser ihrer Funktion as individuell deils sehr erogeni Zone, wo bi beide Gschlächter gliich isch, kei wiiteri Funktion. Es wird aber immer wider drvo brichtet, ass in Einzelfäll au Männer zum Stille fähig gsi si. So verzelt dr Alexander vo Humboldt 1799 von eme venezolanische Buur, wo siis Chind noch em Dod vo siiner Frau monatelang gstillt haig. Dur e Hormonzuegob cha d Milchproduktion bim Ma hüte künstlig usglöst wärde. Dr Charles Darwin sälber het in siim Wärk *Die Entstehung der Arten* spekuliert, dass bi de früehje Säugedier beidi Eltere hai chönne stille. Das het me aber weder chönne bewiise no widerlege. 

D Brustwarze isch von eme pigmentierte Warzehof *(Areola)* umge, wo zahlriichi Talg- und Duftdrüese din ände. Si reagiert sehr stark uf Reizig dur Berüehrig oder Chelti und gültet dorum au as erogeni Zone vo beide Gschlächter. Die starki Reizbarkeit vo der Brustwarze dient allerdings vor allem derzue, ass si dr Säugling bim Stille besser cha finde, wil si sich as Reaktion ufrichtet.

Die wiiblige wie die männlige Brustwarze chömme in de underschiidligste Grössene, Forme und Farbe vor.
Arbongau

De **Arbongau** (ahd. *Arbuncauue*) isch e früemittelalterliche Gau vom Fränkische Riich gsii. Sis Zentrum isch Aarbe gsii.

## Laag
De Arbongau (*Arbuncauue*) isch am Süüduufer vom Bodesee glege, mittem Zentrum z Aarbe (*Arbona*). Östlich isch er an Rhiigau (*Ringeuue*) und im Südweste und Weste an Thurgau (*Turgeuue*) und im Nordweste as Piet vom Bischof vo Chostez (*Constantiense territorium*) grenzt. Im Süüde het sich de Arboner Forst, dozmol Uurwald, bis an Alpstai uusbraitet. Zum Gau hend d Täler vo de Goldech und vo de Stainach (Steinaha) ghöört mit de Ort Rooschach, Golde, Staane, Möörschwiil, Gommeschwiil, Berg, Wiile und em Chloster Sanggalle. Rund föfzg Uurchunde vo Sanggale lokalisiered s Chloster im Arbongau.

## Waldhramnis huntari
Im gliiche Piet isch au d Huntare vom Waldram (*Waldhramnis huntari*) glege. Ort wo uusdrücklich dezue ghört hend sind Rooschach, Golde, Romishorn, Chesswil und Hefehofe. Vermuetli sind baid Näme alternativ zunenand bruucht woore. Di alemannische Huntare sind noch Mane binennt wore. De Name Waldram (us **Wald-hrabn-*) bidüütet „Waldraab“.

## Gschicht
De Arbongau isch zerstmol för s früeni 7. Joorhundert bizügt. Um 610 het de St. Gallus im Tal vo de Stainach sini Aisidelai gründet, wobii er vom Groof Talto, uf Aawiisig vom Herzog Gunzo, understützt woren isch. De Talto isch de Vatter vom Thiotolt gsii, de de Vatter vom Pollo und de de Vatter vom Waldpert. Em Waldperts sii Soo Waldramn I. het um 720 de St. Otmar understützt, a de Stell vo de Aisidelai vom Gallus s Chloster Sanggale z gründe. Churz vor 779 isch de Tribun Waldramn II. gstorbe und het sinere Witwe Waldrata und sim Soo Waltbert e Vermöge hinderloo. Möglichi Noochome vo dene sind de Waldpert und sini beed Söö, de Waldpert und de Waldram, wo inere Uurchund usem Joor 838 gennt wered.

As witteri Verwalter vom Arbongau oder Waldhramshuntare weret gnennt de Raginbert (um 790), de Ruadbert (847), de Lantfrid (860) und de Oto (863). Si sind ka Groofe gsii sondern hend em nidere Dienstadel aaghört. Im 10. Jh. wert de Gau nüme gnennt und s Piet het zum Thurgau bzw. zum Territorium vom Bischof vo Chostez ghört.

## Weblink
*
Erektionszentrum

S **Erektionszentrum** isch e parasympathischs Zentrum in de Ruggemarksegmänt S2-S5 im Chrüz- oder Sakralmark (Pars sacralis). Si einzigi Funktion isch d Erektionsstüürig vom männlige Penis.

Bin ere Erektion wärde vom Hirni Signal an s Erektionszentrum gschiggt. Vom Erektionszentrum wärde Närvenimpuls an dr Penis wiitergleitet. Die bewirke en Erschlaffig vo der glatte Schwellkörpermuskulatur, wo nit dr willkürlige Kontrolle underlit.
Stadler Rail

D **Stadler Rail** isch e Schwizer Aktiegsällschaft, wo vor allem Regionalzüg herstellt.

## Gschicht
S Undernämme isch 1942 dur de Ernst Stadler z Züri gründet worre; d Broduktion hät im Johr 1945 agfange. Sit 1962 isch de Undernämmessitz z Bussnang im Kanton Thurgau. Personezüg sin aber erscht ab 1984 broduziert worre; vorher hät's vo Stadler numme Draktore zum Rangiere gee. De erscht GTW 2/6 hät's 11 Johr spöter gee.

Im Johr 2001 isch di zweiti Montaschehalle z Bussnang baut worre; 2004 isch di dritti gfolgt.

### Übernahme vo andere Undernämme
* Schindler-Werk (1997; hütt *Stadler Altenrhein AG*)
* Zahnradbahn vo de ehemolige SLM (1998)
* Stadler Pankow GmbH (2001)
* Winpro AG (2005; hütt *Stadler Winterthur AG*)

## Brodukt

Bi siner Broduktion fokussiert sich s Undernämme *uff d'Segmänt Regional- und Vorortsverchehr, Stroße- und Zahnradbahne, [...] Einzel- und Sunderfahrzüg, [...] Chlei- und Mittelserie und [...] Modernisierig vo Schynefahrzüg*. Do di drei bekannteste Brodukt (lüeg au Bild):

* De **Glänkdrybwage (GTW)** erkännt mer am Power-Modul in de Mitti vom Zug, wo de Zug demit adrybe wird und wo's für d Passagier e Durchgang dure git. De Ruum für d Passagier isch relativ groß, wyl innerhalb vom Zug keini Adrybskomponänte sin. Es git näbe de Standard-Usfiehrig mit zwei Düre au drei- und vierdürigi Züg; bi de dreidürige git's usserdem Usfiehrige mit einem und mit zwei Power-Modul. Es sin bisher meh wie 430 GTW verchauft worre, wo de Zug demit s beliebtest Brodukt vo Stadler isch.

* De **Regio-Shuttle RS1** beinhaltet Abstellrüm (z. B. für Chinderwäge, Velos, Rollstiehl etc.), e Mehrzweckruum und Informationssystem für d'Passagier. Mit sällem Modäll cha schnäller uff bis zu 120 Stundekilometer beschleunigt werre.

* De **FLIRT** isch bsunders lyslig und macht au Behinderte, Lüt mit Chinderwäge oder vyl Gepäck s Ystyge lychter. S Wort *FLIRT* stoht für *Flinker Leichter Innovativer Regionaltriebzug*. In dem Zug hät durch d Mithilf vo de BÖV au e Behinderte-Toilette chönne ybaut werre. De FLIRT git's in fümf verschydene Länge.

* D **Stadler He 4/4** isch di stärchscht Zahrad-Loki vo de Wält. Si isch s erschtmol 2012 för e Isebahn-Gsellschaft z Brasilie baut worde und chömed uf de rund 10 km lange Bärgschtrecki zwüsched Raiz da Serra und Paranapiacaba (810 m) zum Iisatz. Da isch e Schtrecke-Abschnitt vo de Linie Santos, de gröschte Hafestadt vo Südamerika, noch Sao Paulo ufe und überwindet en Höeunderschid vo öpe 800 Meter.

## Standort
In de Schwiz git's drei Standort, nämlig z Bussnang, wo di meiste vo de Mitarbeiter schaffe, z Alterhy und z Winterthur. De dütsch Standort isch sit 2002 z Pankow (Berlin), di ungarische sit 2005 z Budapest, z Pusztaszabolcs und z Szolnok und de polnisch sit 2006 z Sidlce. Sit 2008 git's Stadler-Züg au z Algerie.

## Weblink

* Offiziälle Uffdritt im Netz

## Quälle