open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1686

|}
## Was isch bassiert?
* 9. Juli: Dr Chaiser Leopold I., dr Karl II. vu Spanie, dr Karl XI. vu Schweden un dr Maximilian II. vu Bayern schließe d Augschburger Allianz gege dr Ludwig XIV. vu Frankrych. 
* 2. Septämber:  Im Große Tirkechrieg erobere d Eschrtycher unter em Karl V. vu Lothringe d Stadt Ofen no 143 Johr osmanischer Herrschaft zrugg. Im Massaker, wu no dr Eroberig aafang, wäre rund 3.000 Tirke umbrocht, e huffe Fraue vergwaltigt un au fascht alli Juden umbrocht.
* E Gsandtschaft vum Narai, em Chenig vum thailändische Rych Ayutthaya, drifft am Hof vum Ludwig XIV. yy. 

## uf d Wält chuu
* 17. Augschte: Nicola Antonio Porpora, italienische Komponischt
* 31. Oktober: Senesino, italienische Sänger

## gstorbe
* 2. Oktober: Balthasar Bebel, dytsche lutherische Theolog

## Weblink
1682

|}
## Was isch bassiert?
* 7. April: Dr franzesisch Entdecker Robert Cavelier de La Salle chunnt as erschte Europäer an d Mindig vum Mississippi River.
* 25. Juni: Noch em Dod vum erscht zwanzgjehrige russische Zar Fjodor III. am 7. Mai wäre sy Brueder Iwans V. un sy Halbbrueder Peters I. no Händel gmainsam zue Zare gchrent.
* Dr August Metzler grindet z Stuegert e Verlag, di hitig *[[J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung]]*. 
* Dr franzesisch Hof unter em Chenig Ludwig XIV. ziet vu Paris in s umböue Schloss Versailles um. Dr Hefisch Absolutismus chunnt dodermit z Frankrych zum Hegschtpunkt.
* Druppe vu dr mandschurische Qing-Dynaschty erobere Taiwan vu Loyalischte vu dr chinesische Ming-Dynaschty.

## uf d Wält chuu
* 13. September: Theodor Christlieb, dytsche Komponischt

## gstorbe
* 23. Novämber: Claude Lorrain, franzesische Moler

## Weblink
1681

|}
## Was isch bassiert?
* 30. Septämber: D Rychsstadt Stroßburi wird vu ihrem Rot an Frankrych ibergee, wu dr Chenig Ludwig XIV. im Ramme vu syre Reunionsbolitik e 30.000-Mann-Heer vor d Stadt beorderet het. D Annexion wird im Fride vu Rijswijk 1697 endgiltig.
* Dr wahrschyns letscht Dodo wird uf Mauritius vun eme spanische Seefahrer dod gschlaa.

## uf d Wält chuu
* 24. Merz: Georg Philipp Telemann, dytsche Komponischt
* 31. Augschte: Vitus Bering, dänisch-russische Marineoffizier un Entdecker
* 28. Septämber: Johann Mattheson dytsche Komponischt

## gstorbe
* 12. Juni: Sigmund von Birken, dytsche Schriftsteller

## Weblink
1680

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Februar: Uruffierig vu dr Opere *L'Honestà negli Amori* vum Alessandro Scarlatti im Palazzo Bernini z Rom 
* 9. Augschte: Dr Ludwig XIV. veryynahmt mit Hilf vu syre Reunionschammere s Elsass mit konstruierte Bsitzaasprich fir Frankrych.
* 21. Oktober: D Comédie-Française wird grindet.

## uf d Wält chuu
* 22. Septämber: Barthold Heinrich Brockes, dytsche Dichter

## gstorbe
* 28. Februar: Johannes Gujan, Schwyzer Pfarrer
* 27. Novämber: Athanasius Kircher, dytsche Jesuit un Universalglehrte

## Weblink
Antibiotikum

**Antibiotika** (vo griechisch  *anti-* „anstatt, gege“ und βίος *bios* „Lääbe“ mit ere latiinische Ändig; Äizaal **Antibiotik''um***) si im ursprünglige Sinn niidermolekulari [[Stoffwechselprodukt|Stoffwäggselbrodukt]] vo [[Pilze|Bilz]] oder [[Bakterien|Bakterie]], wo natürlig bildet wärde und scho in ere chliine Konzentrazion s Waggsdum vo andere [[Mikroorganismen|Mikroorganisme]] cha hemme oder die dööde.

Hützudags wird dr Begriff „Antibiotikum“ witer gfasst und er umfasst au Stoff wie Phytoalexin und Defensin us hööcher organisierte Lääbewääse wie [[Pflanzen|Pflanze]] und [[Tiere|Dier]].

== wie me se bruucht ==

Antibiotika und iiri Derivat wärde vilmol as [[Arzneistoff|Medikamänt]] verwändet, zum [[Infektionskrankheit|Infekzionschrankhäite]] z behandle. Im witere Sinn wärde au sonigi Substanze mit ere antimikrobielle Wirkig as Antibiotika bezäichnet, wo in dr Natur nit vorchömme und zum Däil [[Synthese (Chemie)|sünthetisch]], vollsünthetisch oder [[Gentechnik|gentechnisch]] broduziert wärde.

== Litratuur ==
* Ursula Theuretzbacher: *Mikrobiologie im klinischen Alltag. Erreger, Diagnostik, Therapie.* 2. Auflage, Kohlhammer, Stuttgart 1999/2005, ISBN 3-17-016665-4.
* Claus Simon, Wolfgang Stille: *Antibiotika-Therapie in Klinik und Praxis.* Schattauer, Stuttgart 1985, ISBN 3-7945-1970-1.
* Wolfgang Stille, Hans-Reinhard Brodt, Andreas H. Groll, Gudrun Just-Nübling: *Antibiotika-Therapie.*  Schattauer, Stuttgart 2006, ISBN 3-7945-2160-9.
* Peter Heisig: *Was ist neu an Ketoliden und Oxazolidinonen? Wirkungs- und Resistenzmechanismen*. In: *Pharmazie in unserer Zeit* Bd. 33, Nr. 1, 2004, S.&nbsp;10–19, .
* Radka Alexy, Klaus Kümmerer: *Antibiotika in der Umwelt.* In: *KA: Korrespondenz Abwasser, Abfall.* Bd. 52, Nr. 5, 2005, , S. 563–571.
* M. Grote, C. Schwake-Anduschus, H. Stevens, R. Michel, T. Betsche and M. Freitag: *Antibiotika-Aufnahme von Nutzpflanzen aus Gülle-gedüngten Böden – Ergebnisse eines Modellversuchs.* In: *Journal für Verbraucherschutz und Lebensmittelsicherheit.* Bd. 1, Nr. 1, Birkhäuser, Basel 2006,  (Print), S. 1661–5867 (Online).
* Hidetada Hirakawa, Haruyoshi Tomita: *Interference of bacterial cell-to-cell communication: A new concept of antimicrobial chemotherapy breaks antibiotic resistance.* In: *Frontiers in Microbiology.* Nr. 4, 13. Mai 2013, S.&nbsp;114, .

== Weblingg ==

* C. T. Walsh, M. A. Fischbach: *Antibiotika: Neue Strategien gegen Superkeime''. Spektrum der Wissenschaft 4/10 (April 2010). online einsehbar bei schattenblick.de.
* gesundzuhause.de, Infos von Prof. Daschner zum Thema Antibiotika-Resistenz
* Übersichtsartikel: Antibiotika und Antibiotikaresistenzen (FLUGS-Fachinformationsdienst am Helmholtz Zentrum München, Deutsches Forschungszentrum für Gesundheit und Umwelt) (PDF-Datei; 4,10 MB)
* BURDEN of Resistance and Disease in European Nations – Die Bestimmung der finanziellen Bürde von Antibiotikaresistenz in Europa
* SARI – Surveillance der Antibiotika-Anwendung und der bakteriellen Resistenzen auf Intensivstationen
* Wikibooks: Antibiotika

## Fuessnoote
1684

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Merz: Dur Vermittlig vum Papscht Innozenz XI. wird di Hailig Liga zwisch em Hailige Remische Rych, Pole-Litauen un Venedig as Kampfbund gege d Osmane grindet. 
* 21. Merz: Dr Giovanni Cassini entdeckt d Dione, e Mond vum Saturn.
* Im Oktober vereffetligt dr Gottfried Wilhelm Leibniz sy Schrift *Nova Methodus Pro Maximis & minimis, itemque tangentibus qua nec fractas nec irrationales quantitates moratur, & singulare pro illis calculigenus, per G. G. L.* un dodermit zum erschte Mol d Differentialrächnig.
* Seegfrörni: Dr Bodesee un dr Zürisee sin komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 24. Jänner: Karl Alexander, Herzog vu Wirttebärg

## gstorbe
* 1. Oktober: Pierre Corneille, franzesische Dramatiker

## Weblink
1683

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Im hitige Ghana wird di kurbrandeburgisch Kolony Groß-Friedrichsburg grindet.
* 15. Juli: Mit dr Zwoote Wiener Tirkebelagerig fangt dr Groß Tirkechrieg aa.

## uf d Wält chuu
* 9. Novämber: Georg II., Chengi vu Großbritannie un Irland
* 11. Merz: Caroline vu Brandeburg-Ansbach, dytschi Prinzässin un dur Hochzyt Chenigi vu Großbritannie un Kurfirschti vu Hannover

## gstorbe
* 28. Februar: Isaak Bowe, äine vo de Aafüerer vo de Baaselbieter Buure im Schwizer Buurechrieg
* 22. Oktober: Christoph Faesch, Basler Hischtoriker

## Weblink
Däniken (Begriffsklärung)

**Däniken** chan folgendes bedüte:
* Däniken, e Gmeind im Bezirk Olte, Kanton Soledurn, Schwiz

Persone:
* Erich von Däniken (1935–2026), en Schwizer Autor
* Franz von Däniken (* 1949), en Schwizer Jurist und Diplomat

**Lueg au:**
* Dänikon, e Gmaind im Kanton Züri
* *Tänikon*, en Ort i de Gmaind Aadorf im Kanton Thurgau
Sport

Unter em Uusdruck **Sport** wäre verschideni Bewegigs-, Spiil- un Wettkampfforme zämmegfasst, wu zmaischt im Zämmehang mit lyyblige Aktivitete vum Mänsch steen, ohni ass in erschter Linie dr Wareproduktion, chriegerischi Kampfhandlige, Transport vu Ware oder Gebäck oder d Bewegig vu Ort zue Ort diene.

## Etymologi
S Wort sälber isch im 19.&nbsp;Johrhundert vum änglische *sport* entläänt wore, wu urspringlig us em Altfranzesische stammt. Di alt Bedittig isch „Frejzyt“ gsy.

## Definitione
S Sportwisseschaftli Lexikon definiert Sport eso:

Dr Claus Tiedemann vu dr Universitet Hamburg schlaat die Definition vor:

## Forme
Mer unterschaidet Braitesport un Laischtigssport bzw. Profisport un Amateursport. Zue dr draditionälle Sportarte sin in dr letschte Johr au Funsport un Extremsport chuu. Sport cha as Mannschaftssport oder as Individualsport dribe wäre.

## Passive Sportkonsum
Näbe dr aktiven Uusiebig vu Sport het au s Zueschaue bi Sportveraastaltige e große gsellschaftlige Stellewärt, eb am Uusdragigsort sälber oder iber Massemedie. Laischtigssportler oder Profimannschafte wäre vilmol as Idol verehrt.

## Lueg au

## Literatur
* Jaques Fortin (Hrsg.): *Das visuelle Lexikon Sport.* Gerstenber Verlag, Hildesheim 2006, ISBN 978-3-8067-2566-7.

## Weblink
* 
* 
* DOSB: Definition ''Sport'', Stand 8. März 2008
* C. Tiedemann, ''Sport'' – Vorschlag einer Definition
* C. Tiedemann, ''Bewegungskultur'' – Vorschlag einer Definition
* C. Tiedemann, Ausgewählte Literatur zum Begriff „Sport“ und seiner Definition

## Fueßnote
Gösgen

**Gösgen** chan folgendes bedüte:
* Bezirk Gösgen, en Bezirk im Kanton Soledurn, Schwiz
* Herrschaft Gösgen, en ehemolegi Herrschaft im Schwizer Mittelland
* Gösgen (Adelsgeschlecht), *Freihärre vo Gösge*, es Schwizer Adelsgschlächt
* Kernkraftwerk Gösgen, es Chärnchraftwärk i de Schwizer Gmeind Dänike

**Lueg au:**
* Nidergösge
* Obergösge
Thal

**Thal** chan folgendes bedüte:
* en hüfige Ortsname im dütschsprochige Ruum, → lueg under Thal (Ortsname)
* *Haus Thal*, e Wasserburg a de Sülz bi Immekeppel, Belgie
* *Schloss Thal* z Kettenis, Belgie
* *Wüste Thal* z Punjab, Pakistan

**Thal** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Eric Thal (* 1965), en US-amerikanische Schauspiler und Wrestler
* Johannes Thal (1542–1583), en dütsche Arzt und Botaniker
* Lilli Thal (* 1960), e dütschi Schriftstelleri
* Nadine Thal (* 1987), e dütschi Fueßballspileri
* Raiko Thal (* 1963), en dütsche Journalist und Fernsehmoderator
* Ron Thal (* 1969), en US-amerikanische Rock-Gitarrist, Komponist und Produzent

**Lueg au:**
* Tal (Begriffsklärung)
* Taal
Thal (Ortsname)

**Thal** (früeneri Schriibwiis vo Tal) isch en Name vo Ortschafte, Ortstail oder Gebiet im dütschsprochige Ruum.

Ort, wo di hütigi Schriibig **Tal** bruuched, sind do ufglischted. 

## Dütschland
* *Thal (Altenkirchen)*, en Ortsteil der Stadt Altenkirchen, Landkreis Altenkirchen, Rhyland-Pfalz
* *Thal (Bad Pyrmont)*, en Ortsteil der Stadt Bad Pyrmont, Landkreis Hameln-Pyrmont, Nidersachse
* *Thal (Engelskirchen)*, en Ortsteil der Gemeinde Engelskirchen, Oberbergischer Kreis, Nordrhy-Westfale
* *Thal (Gummersbach)*, en Ortsteil der Stadt Gummersbach, Oberbergischer Kreis, Nordrhy-Westfale
* *Thal (Frankenau)*, en Ortslag im Ortsteil Frankenau vo de Gmeind Reichstädt, Landchrais Greiz, Thüringe
* *Thal (Ruhla)*, en Ortsteil vo de Stadt Ruhla, Wartburgchrais, Thüringe
* *Thal (Ruppichteroth)*, Ortsteil der Gemeinde Ruppichteroth, Rhein-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale

### Bayern

## Öschtriich
* Thal (Steiermark), e Marktgmeind i de Steiermark

Gmeindsteil:
* *Thal (Dunkelsteinerwald)*, e Katastralgmeind vo Dunkelsteinerwald, Nideröschtriich
* Thal (Hafnerbach), e Katastralgmeind vo Hafnerbach, Nideröschtriich
* *Thal (Muggendorf)*, en Ortschaft vo Muggendorf, Bezirk Wiener Neustadt-Land, Nideröschtriich

* *Thal (Aurolzmünster)*, en Ortschaft vo Aurolzmünster, Bezirk Ried im Innkreis, Oberöschtriich
* *Thal (Schlüßlberg)*, en Ortschaft vo Schlüßlberg, Bezirk Grieskirche, Oberöschtriich
* *Thal (Thalheim)*, en Ortschaft vo Thalheim bei Wels, Bezirk Wels-Land, Oberöschtriich

* *Thal (Turnau)*, en Ortschaft vo Turnau, Bezirk Bruck-Mürzzuschlag, Steiermark

* *Thal (Assling)*, Katastralgmeind vo Assling, Tirol
* *Thal (Obsteig)*, Wiiler bi Obsteig, Tirol

* *Thal (Sulzberg)*, Katastralgmeind vo Sulzberg, Vorarlberg

## Schwiz
* Bezirk Thal, en Bezirk vom Kanton Soledurn
* Thal SG, e Gmaind und Ortschaft im Kanton Sanggalle

## Frankriich
* Thal-Drulingen, e Gmeind im Département Bas-Rhin im „Krummen Elsass“
* Thal-Marmoutier, e Gmeind im Département Bas-Rhin, südlich vo Saverne

* Weier im Thal, e Gmeind im Département Owerellsass

**Lueg au:**
* Thal
* Thale, e Stadt z Sachse-Ahalt, Dütschland
* Thalheim
Burgenland

S **Burgeland** (burgelandkroatisch *Gradišće,* /,  oder au ) isch es Land im Oste vo Öschtriich. D Landeshoptstadt isch Eisenstadt. Vo de nün Bundesländer z Öschtriich isch s Burgeland s östlichscht und vo de Iiwohner här s chlinscht.

## Geografii
S Burgeland gränzt im Nordweschta a Nideröschtriich und im Südweschta a d Steiermark. Öschtriichischi Ussegränze häts im Norde mit de Slowakei, im Oschte mit Ungarn und im Süde uf e paar weniga Kilometer mit Slowenie.

S Burgeland isch es langzoges Gebiet – vo Norde bis Süde chli mee wie 140 km und a de schmälschta Stell guet 4 km. Im Norde isch es ehner flach und vom Neusidler See prägt, im Süde sind d Usläufer vo de Alpe.

## Weblink

* Website vo de Burgeländische Landesregierig

## Fuessnoote
Hans Erni

Dr **Hans Erni** (* 21. Februar 1909 z Luzärn; † 21. Merz 2015 z Luzärn) isch e Schwizer Mooler, Grafiker und Bildhauer gsi. Er het e Hufe Lithografie gmacht, öbbe 300 Blakaat und meereri Wandbilder (so für s Schwizerische Roote Chrüz, s IOC, d UNO und d UNESCO, d ICAO und vili öffentligi und brivati Undernääme), het öbbe 200 Sachbüecher, Enzyklopedie und literarischi Wärk illustriert und Entwürf für öbbe 90 Briefmarke (hauptsächlig für d Schwiz, Liechtestäi und d UNO) und 25 Medallie gmacht. Für die Schwizerischi Nazionalbank het er drei Resärve-Banknote entworfe und 2009 en amtligi 50-Franke-Goldmünze.

## Persöönligs
Dr Hans Erni isch mit dr Künstler Gertrud Bohnert (* 1908; † 1948 bim ene Ritunfall) verhürootet gsi und het mit ere e Dochder, d Simone Erni gha, wo au as Künstlere schafft. 1949 het er d Doris Kessler ghürootet. Vo iire het er e Soon und zwäi Döchder gha.

## Litratuur
* Konrad Farner: *Hans Erni: Weg und Zielsetzung des Künstlers. Arbeiten aus den Jahren 1931 bis 1942*. Amstutz, Herdeg & Co., Züri 1943.
* Konrad Farner: *Hans Erni. Ein Maler unserer Zeit* (= *Erbe und Gegenwart.* Bd. 48). Mundus, Baasel 1945.
* Josef Rast: *Grafiker als Maler: Hans Erni, Alfred Pauletto, Celestino Piatti, Hugo Wetli, Kurt Wirth*. Kunstverein Olten, Olten 1962.
* *Catalogue raisonné de l’œuvre lithographie et grave de Hans Erni*. 2 Bänd. Caillier, Gämf 1969.
* Walter Rüegg: *Hans Erni. I. Das malerische Werk*. Uusegee vom Ernst Scheidegger. Edition Erpf, Bärn 1979.
* John Matheson: *Hans Erni. Das zeichnerische Werk und öffentliche Arbeiten*. Ex Libris, Züri 1983.
* *Hans Erni. Werkverzeichnis der Lithographien*. ABC, Züri 1993, ISBN 3-85504-141-5.
* Jean-Charles Giroud: *Hans Erni. Die Plakate 1929–1992*. Benteli, Bern 1993.
* Enrico Ghidelli: *Kunst im Kleinen. Die philatelistischen und numismatischen Werke von Hans Erni*. Multipress, Riinach 1995, ISBN 3-9520837-0-4.
* Jean-Charles Giroud: *Hans Erni. Catalogue raisonné des livres illustrés*. Gämf 1996.
* John Matheson (Hrsg.): *Hans Erni gestaltend – Hans Erni à l’œuvre – Hans Erni at work*. ABC, Züri 1996, ISBN 3-85504-161-X.
* Karl Bühlmann: *Geächtet – geachtet. Die Geschichte des Hans Erni-Museums im Verkehrshaus der Schweiz in Luzern. Eine Dokumentation*. Hans Erni-Stiftung, Luzärn 1997, .
* Andres Furger: *Ateliergespräche mit Hans Erni*. NZZ, Züri 1998, ISBN 3-85823-739-6.
* Karl Bühlmann, Marco Obrist: *Hans Erni. Dialog. Arbeiten im öffentlichen Raum*. Benteli, Bärn 2002, ISBN 3-7165-1285-0.
* Karl Bühlmann: *Zeitzeuge Hans Erni. Dokumente einer Biografie von 1909 bis 2009*. Neue Zürcher Zeitung, Züri 2009, ISBN 978-3-03823-505-7.

## Weblingg

* 
* 
* Website von Hans Erni
* Website des Hans Erni Museums
* 
* Artikel zum 100. Geburtstag, 20. Februar 2009

## Fuessnoote
Sackbrüder

D **Sackbrüeder** ( *Fratres saccati; [[Italienische Sprache|it.]]: Sacchetti oder „Fratres de Poenitentia Jesu Christi*; de.:  *Buessbrüeder Jesu Christi*) si e Bättelorde im 13. Joorhundert gsi. Iire Naame isch vom Stoff choo, wo iiri Chläider drus gmacht gsi si.

## Gschicht
Dr Orde isch am Ändi vo de 1240er Joor im provencalische Hyères (Frankriich) vom Raimund Attanulfi gründet worde, nodäm en d Franziskaner abgleent häi. Zu sine erste Mitbrüeder het dr Bertrandus de Manara (d’Almanarre) ghöört und bäidi si under em Iifluss vom Breediger Hugo vo Digne gstande. Si häi dr Orde noch em Vorbild vom Dominikanerorde ufbaut und er isch zerst uf d Provence beschränkt gsi. In de 1270er Joor het er scho mee as 100 Konvänt ghaa. Dank däm Erfolg het dr Orde vo dr Kurie dr dritt Blatz under de Bättelorde überchoo. 1274 het s Zwäite Konzil vo Lyon dr Orde ufghoobe, und d Sackbrüeder si Mitgliider in andere Bättelorde worde oder häi überhaupt dr Orde gwäggslet. Vili Spirituale häi im Orde vo de Sackbrüeder dr *Ordo novus* vom Joachim vo Fiore  gsee.

## Litratuur
* Kaspar Elm: *Ausbreitung, Wirksamkeit und Ende der provençalischen Sackbrüder (Fratres de poenitentia Jesu Christi) in Deutschland und den Niederlanden. Ein Beitrag zur kurialen und konziliaren Ordenspolitik des 13. Jahrhunderts.* In: Deutsches Historisches Institut in Paris (Hrsg.): *Francia. Forschungen zur Westeuropäischen Geschichte.* Band 1. Wilhelm Fink, Münche 1973, S. 257–324 (Digitalisat).

## Weblingg
*''Die Sackbrüder'', Sonderdruck us: ''Francia. Forschungen zur westeuropäischen Geschichte'', uusegee vom Dütsche Historische Instidut z Bariis (Institut Historique Allemand de Paris), Band 1, 1972, Wilhelm Finke Verlag, Münche 1973, Onläin, abgrüeft am 7. Novämber 2013
*''Rund um Liebfrauen – Die Sakralarchitektur Triers im 13./14. Jahrhundert unter besonderer Berücksichtigung der Bettelordenkirchen'', Inauguraldissertazioon vo dr Elisabeth Kugel, Trier, 2008 (PDF; 21,1&nbsp;MB)

## Fuessnoote
Klarissen

Dr **Zwäit Orde vom häilige Franziskus**, dr Orde vo de **Clarisse** (mä säit em au dr **Seraphisch Orde**, , Abchürzig **OSC**), isch 1212 vom Franziskus vo Assisi und dr Klara vo Assisi (1193–1253) gründet worde. Si si zerst as d Damianitinne,  «die arme Fraue bi San Damiano», bekannt gsi. Dr Name vo de Clarisse häi si erst noch em Dood vo dr Clara vo Assisi überchoo.

Dr Franziskus het em Orde d Reegle vorgschriibe: strängi Klausur und vollkommeni Armuet. S Bischbil vo de Damianitinne het Schuel gmacht und bald si nöiji Klööster vo de Minorite und Clarisse gründet worde. Das het spööter zur Gründig vom ene dritte Orde gfüert, wo immer e Manneorde und e Frauenorde zämmeghööre und e Ordensfamilie bilde.

Wo d Clara vo Assisi gstorbe isch, het s scho 111 Damianitinne-Klööster gee: 68 z Italie, 21 z Spanie, 14 z Frankriich und 8 im Häilige Römische Riich. Gege s Ändi vom 14. Joorhundert si s scho mee as vierhundert in ganz Öiropa gsi.
Hüte existiere uf dr ganze Wält öbbe 1'000 Clarisseklööster, z Dütschland öbbe zwanzig und in dr Schwiz no zwei.

## Weblingg

* www.klarissen.de Föderation vo dr dütschsproochige Clarisse
* ''Dreytägige Übungen - Staatsbibliothek Bamberg HV.Msc.513'' Digitalisat von ere Handschrift mit gäistlige Üebige vo de Clarisse us de Beständ vo dr Staatsbibliothek Bambärg, 18. Joorhundert

## Fuessnoote
Heinrich von Isny

Dr **Heinrich II. vo Isny** OFM (* 1222 z Isny as *Heinrich Göck(h)elmann*; † 17./18. Merz 1288 z Hagenau), au Knoderer und Gürtelknopf gnennt, isch as Heinrich IV. vo 1275 bis 1286 Bischof vo Baasel gsi, as Heinrich II. 1286 bis 1288 Erzbischof vo Mainz und under em Rudolf vo Habsburg Erzkanzler vom Riich.

## Lääbe
Dr Heinrich Göckelmann isch as Soon vom ene Beck oder Schmiid z Isny im Allgäu uf d Wält khoo. Er isch em Orde vo de Minorite bidrätte; vo deren iirer Ordensdracht chömme au im Heinrich sini Binääme Knoderer oder Gürtelknopf. Er het z Bariis studiert und und isch Lääsmäister vom Minoriteorde z Baasel worde. 1274/75 isch er zum erste Mol Gsandte vom Rudolf I. gsi, wo dä drum kämpft het, ass si Waal zum Köönig anerkennt wurd.

1275 isch er Bischof vo Baasel worde, 1286 Erzbischof vo Mainz gliichzitig Erzkanzler. Scho as Bischof isch dr Heinrich vo Isny as Verdraute vom Rudolf meermol in däm sim Ufdraag Gsandte gsi.

Wo dr Rudolf I. dr Mainzer Landfriide non emol nume für en äinzelns Stammgebiet het welle lo beschwöre, het dr Rudolf dr Heinrich zum Landfriidenshauptmaa und Riichswikar vo de Thüringer Länder  ernennt und dä het am 29. Merz 1287 dr Landfriide duuregsetzt, wo vom Köönig bestätigt worde isch. Das het aber nid ghulfe und dr Rudolf het denn dr Mainzer Landfriide uf em Würzburger Hoofdaag vo 1287 ernöijeret. Im Heinrich si Noochfolger as Landfriidenshauptmaa isch dr Landvogt vo dr Wetterau, dr Gerlach vo Breubärg worde.

## Kwelle
* «Chronicon koenigsfeldense usque ad a. 1442» in M. Gerbert: *Crypta San-Blasiana nova Principum Austriacorum, translatis eorum cadaveribus ex Cathedrali Ecclesia Basileensi et Monasterio Koenigsfeldensi in Helvetia anno 1770 ad conditorium novum Monasterii S. Blasii in Nigra Silva.* St. Blasien 1785, S. 86–113.
* Zimmerische Chronik, Band 1, S. 115

## Litratuur
* Konrad Eubel: *Die Minoriten Heinrich Knoderer und Konrad Probus*. In: *Historisches Jahrbuch der Görresgesellschaft*. Band 9, 1888, S. 393–449, 650–67.
* Erwin Gatz (Hg.): *Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1198 bis 1448. Ein biographisches Lexikon*. Berlin 2001, S. 395–415.
* Merian: *Geschichte der Bischöfe von Basel*. S. 45 ff.
* August Friedrich Pauly: ''Beschreibung des Oberamts Wangen''. 1841, S. 189–190.
* Christoph Friedrich von Stälin: ''Wirtembergische Geschichte. Band 3: Schwaben und Südfranken''. 1856, S. 68–70.
* 
*  
* 

## Weblingg

* Heinrich von Isny uf www.altbasel.ch
Basler Handfeste

D **Baasler Handfesti** isch e Dokumänt gsi, wo d Föidalhere vo Baasel im spoote Middelalter, d Baasler Fürstbischöf, mit em dr Bürgerschaft vo dr Stadt e Verfassig gee häi und mit ere s Mitsproochrächt.  Dr Bischof Heinrich vo Nöjeburg het 1263 as erste dr Stadt d Handfesti gee, wo in dere Form bis zum Aafang vom 16. Joorhundert gültig gsi isch und bis denn vo jedem Bischof bestäätigt worde isch.

1274 het dr Heinrich kurz vor sim Dood au em Gläibaasel e Handfesti gee.

## Dr Inhalt
Dr Bischof schwört in dr Handfesti, ass er sis ganze Lääbe lang dr Stadt e Bürgermäister und e Root wurd gee, wenn d Bürger das vo iim wurde verlange. E Kiiserkollegium, wo us zwäi fürstbischöflige Dienstmanne, vier Bürger, wo us em vorige Root gweelt wurde, und zwäi Doomhere bestoot, wurd iigschwoore und wurd us de Bürger, Ridder und Handwärker vo dr Stadt e Root und e Bürgermäister weele. Dr Bürgermäister müess in dr Stadt woone und döf nid scho im Joor vorhär Bürgermäister gsi si. Dr Bischof bestätigt au alli Rächt und Freihäite, bsundrigs die vo de Zümft. Er schwört no, ass er ooni dr Wille vo de Bürger käni Stüüre wurd erheebe. Dr Bischof und d Bürgerschaft verpflichde sich, enander biizstoo. D Bürger iirersits verspräche, ass si s Bistum wurde understütze sini Rächt z verdäidige und ass si käni Verschwöörige wurde aazettle.

An dere Urkunde si d Siigel vom Bischof, vom Domstift und vo dr Stadt aagmacht gsi. Si isch in dr Sprooch vom Volk abgfasst gsi und jedes Joor an de vier Fronfastdääg öffentlig vor dr Stadtgmäind uf em Bischofshoof vorglääse worde.

## Gschicht
Die eltisti Urkunde, wo erhalte isch, isch die vom Bischof Johann Senn vo Münsige, wo uf e 21. Juni 1337 datiert isch. In dere wärde alli Bischöf ufzelt, wo d Handfesti vorhär beschwoore hai, bis aane zum Heinrich vo Nöijeburg, wo wie scho sini Vorgänger de Zümft iiri Ornige bestäätigt het. Dr Underschiid zu früenere Bischöf isch gsi, ass jetz dr Stadther und d Stadt sich geegesitig verpflichdet häi, was vilicht drvo chunnt, ass dr Bischof d Understützig vo dr Stadt mee brucht het as sini Vorgänger.

1506 isch d Handfesti vom letschte Bischof, wo z Baasel residiert het, vom Christoph vo Uteheim, no äinisch bestätigt worde. D Stadt het sich in dere Zit mee und mee vo iirem Stadther sälbständig gmacht, und mit dr Reformazioon isch im Fürstbischof si Macht ganz ume gsi, und er het d Stadt verloo.

## Kwelle
* Christoph Friedrich Weber: «Schriftstücke in der symbolischen Kommunikation zwischen Bischof Johann von Venningen (1458-1478) und der Stadt Basel» in *Jahrbuch des Instituts für Frühmittelalterforschung der Universitat Münster*, Walter de Gruyter, Band 37, 2003. S.355ff.
* Fechter, D.A.: «Die politische Emancipation der Handwerker Basels und der Eintritt ihrer Zünfte in den Rath» in *Archiv für schweizerische Geschichte*, Band 11, 1856
* Knut Schulz: *Patriziergesellschaften und Zünfte in den mittel- und oberrheinischen Bischofsstädten* as PDF
* *Freiburger Diözesan Archiv*, Band 88, Herder Freiburg 1968, S.44

## Fuessnoote
Adipositas

Bi dr **Adipositas** (lat. *adeps* ‚Fett‘), **Fettliibigkäit** oder **Obesitas**, umgangssproochlig au *Fettsucht*, handlet es sich um e Ernäärigs- und Stoffwäggselchranket mit starkem Übergwicht, wo kennzäichnet isch dur e Vermeering vom Körperfett mit chrankhafte Uswirkige, wo über s normale Määss uusegoot. Noch dr WHO-Definizioon reedet mä vo Adipositas vom ene Körpermasseindex (BMI) vo 30&nbsp;kg/m². Mä underschäidet drbii drei Schwerigrad. Indikatore für dr Däil vom Fett im Körper und wie s verdäilt isch, si dr *[[Bauchumfang|Buuchumfang]]* und s Dalie-Hüfte-Verheltnis.

## Schwerigrad

## Litratuur
* P. Schauder, Günter Ollenschläger: *Ernährungsmedizin. Prävention und Therapie.* 2006, ISBN 3-437-22921-4.
* H. Biesalski, P. Fürst, H. Kasper: *Ernährungsmedizin.* 2004, ISBN 3-13-100293-X.
* G. Reich, M. Cierpka: *Psychotherapie der Eßstörungen.* 2001, ISBN 3-13-108782-X.
* S. Eder, A. Radinger, J. Möhring: *Pauline purzelt wieder. Hilfe für übergewichtige Kinder und ihre Eltern.* edition riedenburg, Salzburg 2009, ISBN 978-3-902647-23-8.
* Rachel Schemmel (Editor): *Nutrition, Physiology and Obesity.* CRC Press, Boca Raton, Florida 1980, ISBN 0-8493-5471-4.
* S3-Medizinische Leitlinie: *Therapie der Adipositas im Kindes- und Jugendalter.* AWMF-Registernummer 050/002 (onläin: Langfassung, Kurzfassung, Leitlinienreport), Stand 01/2009.
* S2-Medizinische Leitlinie: *Adipositas* der Deutschen Gesellschaft für pädiatrische Rehabilitation und Prävention, AWMF-Registernummer 070/001 (online: Volltext), Stand 10/2007
* Georges Vigarello: *Les métamorphoses du gras: Histoire de l'obésité du Moyen Age au XXe siècle.* Ed. Seuil, Paris 2010, ISBN 978-2-02-089893-5.

## Weblingg

* Informazione vo dr Wältgsundhäitsorganisazion über Adipositas änglisch
* Übergewicht – kindergesundheit-info.de: unabhängiges Informationsangebot der Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung (BZgA)
* Werner Walisch: ''Adipositas aus einer mehrperspektivischen Sicht - Überlegungen zu gesellschaftlichen Diskursen über die Entstehung und Behandlung von Adipositas.'', Systeme 23 (2009), 194-220 (PDF-Dokument; 3,88 MB)

## Fuessnoote
Hedemora

**Hedemora** isch de Hauptort vo dr glichnamige Gmeind i dr südschwedische Provinz Dalarna und dr historische Provinz Dalarna. Dr Ort hät 7 273 Iwohner und e Flächi vo 612 Hektare (2010). Hedemora ligt im Landesinnere, öpe 175 km nordweschtlich vo Stockholm ewägg. De Ort isch öber d Hoptstross Nr. 70, wo vo Enköping uf Borlänge füert, und mit de Isebahn erreichbar. I de Nöchi flüsst de öber 250 km langi Dalälven verbii.

## Weblink

## Quelle
Tomas Tranströmer

Dr **Tomas Gösta Tranströmer** [] (* 15. April 1931 z Stockholm; † 26. Merz 2015) isch e schwedische Lyriker gsi.  2011 het er dr Nobelbriis für Litratuur überchoo. Si Gsamtwärk umfasst zwölf Gedichtbänd mit eme Gsamtwolume vo weniger as 500 Site. Äins vo de Kennzäiche vo sinere Lürik isch e so groossi Verdichdig vo Sproochbilder wie mööglig.

## Wärk
* *17 dikter.* Bonnier, Stockholm 1954.
* *Hemligheter på vägen.* Bonnier, Stockholm 1958.
* *Den halvfärdiga himlen.* Bonnier, Stockholm 1962.
* *Klanger och spår.* Bonnier, Stockholm 1966.
* *Mörkerseende.* Författarforlaget, Göteborg 1970.
* *Stigar.* Författarforlaget, Göteborg 1973, ISBN 91-7054-110-8.
* *Östersjöar.* Bonnier, Stockholm 1974, ISBN 91-0-039367-3.
* *Sanningsbarriären.* Bonnier, Stockholm 1978, ISBN 91-0-043684-4.
* *Det vilda torget.* Bonnier, Stockholm 1983, ISBN 91-0-046048-6.
* *För levande och döda.* Bonnier, Stockholm 1989, ISBN 91-0-047672-2.
* *Minnena ser mig* [Selbstbiografie]. Bonnier, Stockholm 1993, ISBN 91-0-055716-1.
* *Sorgegondolen.* Bonnier, Stockholm 1996, ISBN 91-0-056232-7.
* *Air Mail. Brev 1964–1990.* Brevväxling mellan Tomas Tranströmer och Robert Bly, Bonnier, Stockholm 2001, ISBN 91-0-057384-1.
* *Fängelse. Nio haikudikter från Hällby ungdomsfängelse (1959).* Edition Edda, Uppsala 2001, ISBN 91-89352-10-6.
* *Den stora gåtan.* Bonnier, Stockholm 2004, ISBN 91-0-010310-1.
* Jonas Ellerström (Hrsg.): *Tomas Tranströmers ungdomsdikter.* Ellerström, Lund 2011, ISBN 978-91-7247-261-7.

## Litratuur
### Bibliografie
* Lennart Karlström: *Tomas Tranströmer. En bibliografi.* (= Acta Bibliothecae regiae Stockholmiensis 50, 66). Kungl. Biblioteket, Stockholm 1990 (Band 1) und Stockholm 2001 (Band 2), ISBN 91-7000-134-0 und ISBN 91-87264-60-9.

### Studie
* Kjell Espmark: *Resans formler. En studie i Tomas Tranströmers poesi.* Norstedt, Stockholm 1983, ISBN 91-1-833212-9.
* Joanna Bankier: *The Sense of Time in the Poetry of Tomas Tranströmer.* Berkeley 1985 [Ph. D. in Comparative Literature]
* Staffan Bergsten: *Den trösterika gåtan. Tio essäer om Tomas Tranströmers lyrik.* FIB:s lyrikklubb, Stockholm 1989, ISBN 91-550-3424-1.
* Detlef Brennecke: *Von Tegnér bis Tranströmer. Zwölf Essays zur schwedischen Literatur.* Lang, Frankfurt am Main 1991, ISBN 3-631-43902-4.
* Niklas Schiöler: *Koncentrationens konst. Tomas Tranströmers senare poesi.* Bonnier, Stockholm 1999, ISBN 91-0-056913-5. (au Diss. Göteborg 1999)
* Staffan Bergsten: *Tomas Tranströmer. Ett diktarporträtt.* Bonnier, Stockholm 2011, ISBN 978-91-0-012515-8.

## Weblingg

* Website vom Verlag, änglisch
* Tomas Tranströmer in dr Artikelsammlig vom Innsbrucker Zitigsarchiv
* Rezensionsliste vo Perlentaucher.de
* Biografii uf Schwedisch

## Fuessnoote
Menstruation

D **Menstruazioon** isch d Bluetig us dr Gebärmueter, wo periodisch duet ufdräte. Dr erste Menstruazioon säit mä d Menarche, dr letschte d Menopause. Si markiere dr Aafang und s Ändi vo dr fruchtbare Zit im Lääbe von ere Frau. 

S Wort läitet sich vom lat. *menstruus*, „monatlig“ zu lat. *mensis*, „Monet“ ab, wil dr Menstruazioonszüklus und au dr Mondmont öbbe 28 Dääg lang sind. Sünonüüm sind *Periode*, *Regle*, *Menses* oder *Menorrhö* (medizinisch).

## Biologii
Dr ersti Daag vo dr Menstruazioon isch dr Aafang vom Menstruazioonszüklus. Dä isch greeglet dur Hormon und foot a, wenn e Graafsches Follikel rif wird zum Äisprung, und denn wird d Gebärmueterschliimhut vorberäitet, so dass sich e befruchdets Äi cha iiniste. Im Durchschnitt wärde 65&nbsp;ml, maximal 200&nbsp;ml Flüssigkäit usgschiide. Die bestoot nid nume us Bluet, sondern au us Sekret und Schliimhuträst. Wenn d Menstruazioon nid bassiert, bezäichnet mä das as Amenorrhoe. Wenn d Periode stark isch (über 200&nbsp;ml), reedet dr Mediziner vo Hypermenorrhoe. Wenn d Menstruazioon in Abständ vo weniger as 23&nbsp;Dääg vorchunnt, wird das as Polymenorrhoe bezäichnet. Bim ene Interwall vo mee as 35&nbsp;Dääg reedet mä vo Oligomenorrhoe. 

D Bluetig wird bi Primate periodisch usglööst, wenn d Gebärmueterschliimhut usgstoosse wird. Bi dr Frau bassiert das öbbe alli 28&nbsp;Dääg und goot öbbe fümf bis siibe Daag lang, aber au lenger oder chürzer isch mööglig. Bi vile Fraue isch d Menstruazioon mit Sümptom verbunde, wo mä im Allgemäine under em Begriff Menstruazioonsbeschwärde zämmefasst.

Wiibligi Dier in dr Natur menstruiere nume sälte, denn au wenn si, wie d Bonobo, nit nume äimol im Joor chönne empfoo, findet mäistens e Befruchdig statt. Das chunnt under anderem drvo, ass vili Dier e sogenannti induzierti Ovulazioon häi. Das häisst: En Äisprung git s bi iine nume wenn si sich baare oder churz vorhär.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* Renate Waschek: *Dieses kleine Stück Watte. Werbung und Tabu am Beispiel Binden und Tampons.* Tabu, Tampons und Binden in der Werbung. The Grüne Kraft (Werner Pieper MedienXperimente), Löhrbach 1997, ISBN 978-3-925817-94-6 (= *Der Grüne Zweig.* Band 194).

## Weblingg

* '''''Mu'''seum of '''M'''enstruation and Women’s Health'', *www.mum.org* (änglisch)
* Holger Dambeck: ''Forscher vermelden Stammzellfund in Menstruationsblut'', *Spiegel Online*
Mangelernährung

Vo **Mangelernäärig** reedet mä wenn d Ernäärig nid längt oder falsch zämmegsetzt isch.

## Forme

Bi dr Mangelernäärig underschäidet mä grundsetzlig zwüsche dr Underernäärig und dr Feelernäärig, aber es git au Mischforme, wäge Naarigsmiddelunverdrääglikäite oder konsumierende Chrankhäite, wo d Ernäärig schwer mache.

### Underernäärig

D Underernäärig (kwantitativi Mangelernäärig) isch vor allem in de Entwiggligsländer wit verbräitet. Dr Energiibedarf vo de Mensche wird nid vo dr Naarig deckt. D Underernäärig cha, bsundrigs im Chindesalter, drzue füere, ass die körperligi und gäistigi Entwigglig zeuggblibt (Retardierig), ass schweri Chrankhäite vorchömme (Dystrofii) und dr Mensch im Extremfall stirbt. Die wo betroffe si, liide mäistens under Äiwissmangel, Fettmangel, Vitaminmangel und Mineralstoffmangel.

In de Industriiländer chunnt s hüfig zur *Underernäärig dur [[Essstörung|Ässstöörige]]* (Anorexia nervosa, Bulimia nervosa, Orthorexii). Au elteri Mensche, wo elläi lääbe und Paziänte in Alters- und Pflääghäim und Obdachlosi si in Gfoor.

### Feelernäärig

D Feelernäärig (kwalitativi Mangelernäärig) bedütet ass e Mensch nit gnueg mit Vitamine und Mineralstoff versorgt wird. Bi Chinder cha s e verzögereti körperligi und gäistigi Entwigglig gee, wo irreparabel cha si. Hüfig ässeLüt, wo sich falsch ernääre, z wenig Obst und Gmües, wo Vitamin din si, Milchbrodukt, wo Calcium din isch, Seefisch, wo Jod don isch und Vollchornbrot, Hülsefrücht und Härdöpfel, wo Ballaststoff enthalte. Bsundrigs bekweemi Mensche oder sonigi, wo under Zitdruck si, ernääre sich falsch mit Dose- oder Fertiggricht und verzichte eso uf en usgwoognigi Ernäärig, wenn si d Naarigsbestanddäil, wo fääle, nit vo nöime anderem überchömme. E Feelernäärig cha zu hüfige Infekt (Schnuuderi, Vercheltige usw.), zu Verstopfig, zu Jodmangel und Chnochenentkalkig (Osteoporose) füeren. Feelernäärig chunnt in Entwiggligsländer aber hüfig au in Alters- und Pflääghäim vor und bi Mensche, wo elläi lääbe (Singles), bi Obdachlose und sustiger sozialer Armuet.

### Dehüdratazion

Au zur Feelernäärig ghöört d Dehüdratazion, wemm mä Flüssikäit verliert, wil mä nid gnueg drinkt. Das cha bi Chrankhäite bassiere oder wemm mä fest schwitzt. E Dehüdratazion cha zum Schlaagaafall oder zu Bluetarmuet und denn zum Dood füere, es isch dorum wichdig, sich rächzitig drum z kümmere.

## Litratuur

* Maria Magdalena Schreier, Sabine Bartholomeyczik: *Mangelernährung bei alten und pflegebedürftigen Menschen: Ursachen und Prävention aus pflegerischer Perspektive.* Schlütersche, 1. Uflaag 2004.
Königreich Italien (Begriffsklärung)

Als **Königriich Italien** gälte historisch:

* Riichsitalie (872–18. Jh.), es Königriich uf em Gebiet vom hütige Oberitalie
* Königriich Italie (1805–1814), es Königriich vom Napoleon uf em Gebiet vo Nordostitalie
* Königriich Italie (1861–1946), e konstitutionell-parlamentareschi Monarchii uf em Gebiet vo de hütige Republik Italie
RJ-45

De **RJ-45** oder au **LAN-Stecker** isch eine vo de wichtigschte Steckverbindige imene LAN-Netzwerk.

## Herkunft
De RJ-45 Stecker isch i de 70-er Jahre vo «Bell Laboratories America» entwicklet worde. D Bell Laboratories sind en Teil vo de Forschigs- und Entwickligsabteilig vo Alcatel-Lucent in Amerika.

## Vor- und Nachteil
;Vorteil
Es RJ-45 Kabel isch im Vergliich zumene Glasfaserkabel sehr flexibel und belastbar und isch drum für sehr engi Kurve oder Bügige geignet. 
En andere Vorteil isch, das es sehr billig isch und das mers fascht i jedem Elektronik- bzw. Informatik-Gschäft überchunnt.

;Nachteil
Es RJ-45 Kabel isch um einiges langsamer wenn mers mit ere neuwertigie jedoch au türe Glasfaserleitig (oder au Liechtwelleleiter gnennt) vergliicht. Ebafalls hets kei extrem grossi Riichwiiti und mues schnell vomene sogenannte Repeater erneueret werde, jedoch isch die Riichwiiti vo öppe 100–150 Meter für es chlises Büro oder e Informatik-Abteilig no vollständig uusrichend. Problemtisch wirds erscht ab grössere Netzwerk wie MAN oder WAN.

## Verwendig
De RJ-45 Stecker wird zemme mit Twisted-Pair-Kabel iigsetzt, und isch für d Verbindig zwüschet mehrere Grät oder Clients imene Netzwerk zueständig. Ebefalls zueständig isch er für de Internetzuegang, zemme mit em Router und em Switch.

## Weblink
Tod

Mit **Dood** mäint mä dr Zuestand vom ene Lääbewääse, wenn s sini tüpische und wääsentlige Lääbensfunkzioone ändgültig verloore het. Em Übergang vom Lääbe zum Dood säit mä Stärbe, medizinisch **Exitus** (lat. *exitus* „Ändi“, „Dood“, äigentlig „Usgang“).

## D Schwiirigkäit von ere Definizioon
Wiso es so schwiirig isch, e Definizioon vom Begriff Dood z gee, wo für alli Lääbewääse gültig isch, cha mä an de Bischbil vom *Dood vo Äizäller* und *Dood vo Süüger* gsee. Im Fall vo de Äizäller isch dr Dood äntwääder dur e irrewersible Verlust vo dr Integritäät vo dr Zälle (Lyse) oder wenn si sich nüm cha däile (wil iir Genom zerstöört isch) definiert, im Fall vo de Süüger dur die irrewersibli Desintegrazioon vo Organ, wo für s Lääbe notwändig si wie s Härzkräislaufsüsteem und s zentrale Närvesüsteem (Hirni und Ruggemark), was sinersits usglööst wird, wenn die äinzelne Zälle stärbe.

S Stärbe isch e Brozäss und mä cha sälte sääge, wenn genau dr Dood bassiert. 

Dr Dood isch dr Zuestand vom ene Organismus, wenn s Lääbe ume isch, und sött nid mit em Stärbe und Noochdooderfaarige verwäggslet wärde, won e Däil vom Lääbe si.

## Litratuur
* Philippe Ariès: *Geschichte des Todes.* 10. Auflage. Dtv, Münche 2002, ISBN 3-423-30169-4.
* Richard Béliveau, Denis Gingras: *Der Tod. Das letzte Geheimnis des Lebens. — Daten, Fakten, Unerklärliches.* Münche 2012, ISBN 978-3-466-34570-0.
* Norbert Fischer: *Geschichte des Todes in der Neuzeit.* Sutton, Erfurt 2001, ISBN 3-89702-342-3.
* Alexander Lohner: *Der Tod im Existentialismus. Eine Analyse der fundamentaltheologischen, philosophischen und ethischen Implikationen*, Schöningh, Paderborn 1997, ISBN 3-506-75245-6. (Digitalisat BSB Münche)
* Sherwin B. Nuland: *Wie wir sterben.* Kindler Verlag, Münche 1994, ISBN 3-426-77237-X.
* Norbert Ohler: *Sterben und Tod im Mittelalter.* Patmos, Düsseldorf 2003, ISBN 3-491-69070-6.
* Christiane Frohmann (Hg.): *Tausend Tode schreiben* (E-Book), Berlin 2014, ISBN ePub: 978-3-944195-55-1, ISBN mobi: 978-3-944195-56-8.

## Weblingg

* 
* 
* Shelly Kagan: Death, Open Yale Courses (Handouts, Transcripts, Videos, Audios)
* IZPP | Ausgabe 1/2012 | Themenschwerpunkt „Leben und Tod“ | Assoziatives Projekt zum Themenschwerpunkt (PDF; 2,3&nbsp;MB)
* ''Gibt es ein Leben nach dem Tod? Blick ins Jenseits'' Video uf Spiegel-TV: Nahtod-Spezial vom 9. Merz 2014
* ''Sterben, Tod und Jenseits – die Ansichten in Spätmittelalter und Früher Neuzeit'' uf webhistoriker.de
Myokardinfarkt

Dr **Härzinfarkt**, au **Myokardinfarkt**, in dr Umgangssprooch **Härzschlaag**, **Härzaafall** oder **Härzattacke**, isch en akuts und lääbensbedrooligs Eräignis as Folg von ere Chranket vom Härz. En Abchürzig, wo in dr Humanmedizin gebrüüchlig isch, isch HI oder AMI (*acute myocardial infarction*).

Es handlet sich um e Durchbluetigsstöörig, wo nid verbii goot, (*[[Ischämie]]*) vo Däil vo dr Härzmuskle ("Myokard") und wird in de mäiste Fäll dur Bluetgrinnsel in ere arteriosklerotisch veränderete Ängstell vom ene Härzchranzgfäss verursacht. Läitsümptoom vom Härzinfarkt isch e Schmärz im Brustberiich, wo blötzlig duet ufdräte, nid furtgoot und mäistens stark isch. Er chunnt vor allem uf dr lingge Site vor und cha in d Aggsle, Ärm, Underchiifer, Rugge und Ooberbuuch usstraale. Er wird vilmol vo Schwäissusbrüch / chaltem Schwäiss, Schlächtsi und mänggisch Chotze begläitet. Bi öbbe 25 Brozänt vo alle Härzinfarkt git s nume chliini oder käini Beschwärde (sog. stumme Infarkt). In dr Akutfaase vom ene Härzinfarkt git s hüfig gföörligi Härzrhütmusstöörige. Au chliineri Infarkt chönne nit sälte über Chammerflimmere zum blötzlige Härzdood füere, öbbe 30 Brozänt vo alle Doodesfäll bi Härzinfarkt bassiere no bevor Läie chönne hälfe oder vor ere medizinische Therapii.

## Litratuur
* D. P. Zipes et al. (Hrsg.): *Braunwald's Heart Disease: A Textbook of Cardiovascular Medicine.* 7. Uflaag, W. B. Saunders Company, Philadelphia 2004, ISBN 1-4160-0014-3.
* H. R. Arntz: *Prähospitale Versorgung von Patienten mit akutem ST-Streckenhebungsinfarkt.* Z Kardiol (2004) 93: S. 915–916. (onläin as PDF-Datei).
* C. W. Hamm: *Leitlinien: Akutes Koronarsyndrom (ACS) – Teil 2: Akutes Koronarsyndrom mit ST-Hebung.* Z Kardiol (2004) 93: S. 324–341. (online als PDF-Datei).

## Weblingg

* Herzinfarktrisiko online testen – Deutsche Herzstiftung

## Fuessnoote
1678

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Jänner: Mit dr Uffierig vu dr gaischtlige Opere *Adam und Eva* vum Johann Theile wird z Hamburg d *[[Oper am Gänsemarkt|Opere am Gänsmärt]]* yygweit.
* 6. April: Franzesischi Druppe spränge im Holländische Chrieg bim Abmarsch d Burg Neuestei z Badewyler.
* No dr Eroberig vu Friburg wändet si di franzesisch Armee unter em Marschall François de Créquy in Richtig Rhyfälde. Dr dertig Iberraschigsaagriff am 6. Juli cha vu dr chaiserlige Druppe unter schwäre Verluscht zrugggschlaa wäre.
* 10. Augschte: Frankrych un d Niderlande schließe dr erscht vu dr Fridesvdreg vu Nimwegen.
* 17. Septämber: Frankrych schließt z Nimwegen Fride mit Spanie un chunnt unter anderem d Freigrofschaft Burgund iber. 

## uf d Wält chuu
* 4. Merz: Antonio Vivaldi, italienische Komponischt

## gstorbe
* 18. Oktober: Jacob Jordaens, flämische Moler 

## Weblink
1677

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Uruffierig vu dr Tragödie *Phèdre* vum Jean Racine z Paris.
* 17. Merz: Dr François-Henri de Montmorency-Luxembourg eroberet mit syne Druppen im Holländische Chrieg di belageret Stadt Valenciennes fir Frankrych.
* 9. Septämber: Uruffierig vum *Te Deum* vum Jean-Baptiste Lully.
* Franzesischi Piraten iberfalle d Färöer un plindere Tórshavn.
* D Maria Sibylla Merian git Band zwei un drei vu irem botanische Wärch *Neues Blumenbuch* uuse.

## uf d Wält chuu
* 20. Oktober: Stanislaus I. Leszczyński, Chenig vu Polen un Herzog vu Lothringe

## gstorbe
* 21. Februar: Baruch de Spinoza, niderländische Philosoph

## Weblink
1675

|}
## Was isch bassiert?
* 27. Juli: In dr Schlacht bi Saaschbach im Holländische Krieg dräffe dr franzesischi un chaiserligi Druppe ufenander. Dr franzesisch Marschall Turenne fallt in dr Schlacht.
* In syre Abhandlig *Analysis tetragonistica* brucht dr Gottfried Wilhelm Leibniz zum erschte Mol s Integralzaiche \int.

## uf d Wält chuu
* 21. Jänner: Franziska Sibylla Augusta vu Sachsen-Lauenburg, Markgrefi un Regänti vu Bade-Bade

## gstorbe
* 9. Februar: Gerard Dou, niderländische Moler
* 27. Juli: Turenne, franzesische Heerfierer un Marschall
* 15. Dezämber: Jan Vermeer, holländische Moler

## Weblink
1676

|}
## Was isch bassiert?
* 19. April: Uruffierig vu dr Opere *La Donna ancora è fedele* vum Bernardo Pasquini im Palazzo Colonna z Rom
* 2. Juni: Im Holländischen Krieg gwinnt di franzesisch Flotte dur e Siig iber di spanisch-niderländisch Flotte in dr Seeschlacht vor Palermo d Seeherrschaft im Mittelmeer. 
* 21. Septämber: Noch em Dod vum Clemens X. am 22. Juli wird dr Benedetto Odescalchi zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Innozenz XI. aa.
* 21. Novämber: Dr dänisch Astronom Ole Rømer stellt dr Pariser Académie des sciences syy These vor, dass d Liechtgschwindigkait e ändligi Greßi sei. Är stitzt sich uf Beobachtige vu dr Verfinschterige vu dr vier Mond vum Jupiter.
* 4. Dezämber: D Schlacht bi Lund im Schonische Chrieg zwische Schweden un Dänemark forderet iber 8.500 Doti, aini vu dr bluetigschte Schlachte, wu s je gee het z Skandiavie.

## uf d Wält chuu
* 28. Mai: Jacopo Riccati, italienische Mathematiker

## gstorbe
* 23. Juli: Gregor Allhelg, elsässisch-schwyzerische Bildhauer un Architäkt
* 16. Septämber: Schabbtai Zvi, e jüüdische Religionsgleerte und sälbsterkläärte Messias

## Weblink
Königreich Italien (1805–1814)

S Napoleonische **Königriich Italie** () isch 1805 nach de Gründig vom französische Kaiserriich als Nachfolgestaat vo de Cisalpinische Republik entstande und hät bis 1814 als Satellitestaat vo disem existiert. Staatsoberhaupt vo dem Staat isch de Napoléon Bonaparte als König ksi. De Staat hät e eigeni Armee, Parlamänt und Währig ka und isch sit em Undergang vom Weströmische Riich de ersti italiänischi Nationalstaat ksi. Erst mit de Gründig vom Königriich Italie 1861 isch wieder en italiänische Nationalstaat entstande.

## Verwaltigsgliederig
S Königriich hät ab 1810 24 Departements umfasst und hät öppe 6 Millione Iwohner ka.

* Dipartimento dell'Adda, Hauptstadt: Sondrio
* Dipartimento dell'Adige, Hauptstadt: Verona
* Dipartimento dell'Adriatico, Hauptstadt: Venedig
* Dipartimento dell'Agogna, Hauptstadt: Novara
* Dipartimento dell'Alto Adige, Hauptstadt: Trient
* Dipartimento dell'Alto Po, Hauptstadt: Cremona
* Dipartimento del Bacchiglione, Hauptstadt: Vicenza
* Dipartimento del Basso Po, Hauptstadt: Ferrara
* Dipartimento del Brenta, Hauptstadt: Padua
* Dipartimento del Crostolo, Hauptstadt: Reggio nell’Emilia
* Dipartimento del Lario, Hauptstadt: Como
* Dipartimento del Mella, Hauptstadt: Brescia
* Dipartimento del Metauro, Hauptstadt: Ancona
* Dipartimento del Mincio, Hauptstadt: Mantua
* Dipartimento del Musone, Hauptstadt: Macerata
* Dipartimento dell'Olona, Hauptstadt: Mailand
* Dipartimento del Panaro, Hauptstadt: Modena
* Dipartimento di Passariano, Hauptstadt: Udine
* Dipartimento del Piave, Hauptstadt: Belluno
* Dipartimento del Reno, Hauptstadt: Bologna
* Dipartimento del Rubicone, Hauptstadt: Forlì
* Dipartimento del Serio, Hauptstadt: Bergamo
* Dipartimento del Tagliamento, Hauptstadt: Treviso
* Dipartimento del Tronto, Hauptstadt: Fermo

## Literatur
* Angelica Gernert/Michael Grobelewski: *Von den italienischen Staaten zum ersten Regno d’Italia*. In: Wolfgang Altgeld/Rudolf Lill: *Kleine italienische Geschichte*. Bonn, 2005 ISBN 3-89331-655-8, S. 249 ff.
* Giuliano Procacci: *Geschichte Italiens und der Italiener*. München, 1989 ISBN 978-3-406-33986-8, S. 226 ff.
* Roger Dufraisse: *Napoleon. Revolutionär und Monarch. Eine Biographie*. München, 2005. ISBN 978-3-406-42152-5
* Karl Heinrich Ludwig Pölitz: Die Weltgeschichte für gebildete Leser und Studierende. Bd.4, Leipzig 1830 S. 793 f.

## Weblinks
1672

|}
## Was isch bassiert?
* Merz: Dr englische Chenig Karl II. erklert dr Niderlande dr Chrieg, dr dritt Chrieg in ere Raie vu Seechrieg zwische dr baide Länder im im 17. un 18. Johrhundert, wu si bal zuen eme gsamteuropäisch Konflikt uuswytet.
* 6. April: Dr franzesisch Chenig Ludwig XIV. erklert dr Niderlande dr Chrieg.
* 20. Septämber: Im Osmanisch-Polnische Chrieg fangt s osmanisch mit dr Belagerig vu Lemberg aa.

## uf d Wält chuu
* 9. Juni: Peter I., Zar vu Russland

## gstorbe
* 14. Merz: Johann Wilhelm Simler, Schwyzer Dichter

## Weblink
1671

|}
## Was isch bassiert?
* 24. Mai: Uruffierig vu dr Kumedi *Les Fourberies de Scapin* vum Molière im Palais Royal z Paris
* D Liselotte vu dr Pfalz hyrotet dr uffig homosexuäll Philippe I. de Bourbon, duc d’Orléans. Dodrus entwicklet si speter dr Pfälzisch Erbfolgchrieg.

## uf d Wält chuu
* 13. Augschte: Jean-Alphonse Turrettini, Schwyzer reformierte Theolog

## gstorbe
* 3. Juni: Felix Platter, Basler Mediziner un Naturforscher

## Weblink
1670

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Juni: Mit em ghaime Verdrag vu Dover schließe dr Karl II., Chenig vu Ängland, un dr franzesisch Chenig König Ludwig XIV. ne Allianz gege d Niderlande.
* 29. April: Noch em Dod vum Clemens IX. am 9. Dezämber im Vorjohr wird dr Emilio Altieri zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Clemens X. aa.
* 18. Juli: Spanien erkännt im Verdrag vu Madrid di änglisch Hochhait iber Jamaika un d Cayman Islands aa.
* 14. Oktober: Uruffierig vu dr Ballettkumedi *Le Bourgeois gentilhomme* vum Molière im Schloss Chambord. D Musik isch vum Jean-Baptiste Lully. 
* Dr Baruch de Spinoza vereffetligt z Amsterdam unter eme Pseudonym s philosophisch Wärch *Tractatus theologico-politicus*. D Schrift wird anne 1674 verbote.
* S Wärch *Les Pensées* vum Blaise Pascal wird vereffetligt.

## uf d Wält chuu
* 18. Juli: Giovanni Battista Bononcini, italienische Komponischt

## gstorbe
* 25. Jänner: Nikolaus Franz vu Vaudémont, Bischof vu Toul un Kardinal, Herzog vu Lothringe un Bar.

## Weblink