open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xerxes I.

Dr **Xerxes I.** (, altpersisch *Hšayāŗšā*, aramäisch *Aḫšeweruš*, hebräisch אחשורוש *Achašweroš*, , latiinisch *Xerses*; * öbbe 519 v. d. Z.; † 4. August 465 v. d. Z.) het vo 486 bis 465 v. d. Z. as achämenidische Groossköönig und egüptische Farao regiert. Si Naame bedütet „dä wo über Helde herrscht“. Dr Xerxes isch mit dr Amestris verhürootet gsi.

## Si Lääbe

Won er uf e Droon cho isch, het er Ufständ in Egüpte, wo sich under em Psammetich IV. vom Perserriich glööst het,  und Babylonie müesse niiderschloo, bevor er 483 v. d. Z. Griecheland ins Aug gfasst het. Er het für d Inwasioon Schiffbrugge über e Hellespont und dr Xerxes-Kanal lo baue. Bi de Thermopyle het er d Spartaner under em Leonidas gschlaage, in dr Seeschlacht vo Salamis aber gegen die griechischi Flotte under em Themistokles en entschäidendi Niiderlaag erlitte. Die antike Kwelle reede von ere persische Armee vo 100'000 Maa, mä nimmt hützudags aber aa, ass es nume öbbe 20'000, sicher aber seer vil weniger as 100'000 gsi si. 

Dr Xerxes sälber isch denn zrugg in si Hauptstadt Susa. Si Armee isch bald druf bi Plataiai besigt worde.

479/478 v. d. Z, het er dr Durm vo Babylon und d Marduk-Statue dörte lo zerstöre und wil vo denn aa d Ritual vo dr Ernennig vom Köönig vo Babylon ummööglig gsi si, het s sälbständige Babylon für immer ufghöört z existiere. 

Dr Xerxes het Kolossalbaute z Persepolis und z Susa lo baue.

Dr Xerxes I. isch vo Befäälshaber vo dinere Garde Artabanos ermordet worde. Dä het dr Verdacht uf im Xerxes si eltiste Soon, Dareios, glänkt und dorum het en si jünger Brueder Artaxerxes I. umbrocht. Dr Artabanos het brobiert, au dr Artaxerxes z ermorde, isch aber sälber umchoo und dr Artaxerxes isch im Xerxes si Noochfolger worde.

## Rezepzioon

Dr Georg Friedrich Händel het dr Xerxes I. für d Gstalt vom Xerxes in sinere Opera seria *Xerxes* brucht – bekannt au under iirem italiänische Originalditel Serse – (HWV 40).

Generell wird dr Xerxes au mit dr Figur vom Ahasveros im biblische Buech Esther identifiziert.

## Familie

### Vorfaare

## Litratuur
* 
* Leo Depuydt: *Saite and Persian Egypt, 664 BC–332 BC (Dyns. 26–31, Psammetichus I to Alexander's Conquest of Egypt).* In: Erik Hornung, Rolf Krauss, David A. Warburton (Hrsg.): *Ancient Egyptian Chronology* (= *Handbook of Oriental studies. Section One. The Near and Middle East.* Band 83). Brill, Leiden/Boston 2006, ISBN 978-90-04-11385-5, S. 265–283.
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

## Fuessnoote
Staad

**Staad** isch de Name vo folgende Ort:
* Staad (Konstanz), en Stadttail vo Konstanz im Landchrais Konstanz, Bade-Würtebärg
* Staad SG, e Ortschaft i de Gmaind Thal im Kanton Sanggalle, Schwiz
* Staad SO, e Ortschaft i de Gmeind Gränche im Kanton Soledurn, Schwiz
* Staad, en Weiler i de Gmeind Düdinge im Kanton Friburg, Schwiz
* Staad, en Ortstail vo Wese im Kanton Sanggalle, Schwiz

* Staadwäg, e Strooss, wo z Güttinge an Bodesee abe füert

**Lueg au:**
* Staadt
Güttingen

**Güttingen** isch de Name vo folgende Ort:
* Güttingen TG, e Gmaind im Kanton Thurgau, Schwiz
* Güttingen (Radolfzell), en Ortstail vo Radolfszäll, Landchrais Konstanz

* Schloss Güttingen, e Schloss z Güttinge am Bodesee, Thurgi, Schwiz

**Güttingen** isch de Name vo folgende Persone:
* Rudolf von Güttingen († 1226), Abt vo Sanggalle und Bischof vo Chur
Evangelium

**Evangelium** (vo griech.  „Gueti Nochricht”, „Frohi Botschaft” oder „Siigesbotschaft“) stoot für:
* Evangelium (Buech), vier Bücher vom Neue Testament
* Evangelium (Glaube), Begriff für di «Frohi Botschaft» vom christliche Glaube
* Evangelium (Liturgie), di letscht Schriftläsig i de christliche Gottesdienst
* antiki Schrifte über Jesus Christus, wo nöd im Neue Testament enthalte sind, lueg under Apokryphe

**Lueg au:**
* Evangeliar, s Evangeliebuech för de liturgisch Gebruuch
Alain Claude Sulzer

**Alain Claude Sulzer** (* 17. Februar 1953 z Baasel) isch e Schwizer Schriftsteller und Übersetzer.

## Lääbe
Dr Sulzer het en Usbildig zum Bibliothekar gmacht und spööter as Schurnalist gschafft. Sit de Achtzigerjoor het er äigeni literarischi Teggst veröffentligt, vor allem Prosa. Usserdäm het er e baar Wärk us em Franzöösische übersetzt. 1990 het er am Ingeborg-Bachmann-Wettbewärb z Klaagefurt mitgmacht; vo 2008 bis 2011 isch er dört Mitgliid vo dr Schüry gsi. Mit sim Roman *Aus den Fugen* isch er 2012 uf d Schortlist für dr Schwizer Buechbriis choo. 

Dr Sulzer läbt hüte z Baasel, im elsässische Vieux-Ferrette und z Berlin.

## Uszäichnige
* 1984 Rauriser Litratuurbriis
* 1999 Schillerbriis vo dr Zürcher Kantonalbank
* 2003 Wärkbiidraag vo dr Stifdig Pro Helvetia
* 2005 Äinzelwärkbriis vo dr Schwizerische Schillerstiffig
* 2008 Prix Médicis étranger für *Un garçon parfait* (*Ein perfekter Kellner*, Übersetzig: Johannes Honigmann)
* 2009 Prix des auditeurs de la Radio Suisse Romande für *Un garçon parfait*
* 2009 Hermann-Hesse-Briis für *Privatstunden*
* 2013 Kulturbriis vo dr Stadt Baasel

## Wärk
* *Das Erwachsenengerüst*. Roman. List, Münche 1983, ISBN 3-471-78622-8
* *Bergelson*. Erzählung. List, Münche 1985, ISBN 3-471-78626-0
* *Das Künstlerzimmer*. Erzählige. Klett-Cotta, Stuttgart 1988, ISBN 3-608-95580-1
* *Die siamesischen Brüder*. Roman. Klett-Cotta, Stuttgart 1990, ISBN 3-608-95702-2
* *Urmein*. Roman. Klett-Cotta, Stuttgart 1998, ISBN 3-608-93447-2
* *Annas Maske*. Novelle. Epoca, Zürich 2001, ISBN 3-905513-23-4; Suhrkamp, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-518-45785-3
* *Ein perfekter Kellner*. Roman. Epoca, Züri 2004, ISBN 3-905513-36-6; Suhrkamp, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-518-45741-1
* *Privatstunden*. Roman. Epoca, Züri 2007, ISBN 978-3-905513-43-1; Suhrkamp, Frankfurt am Main 2009, ISBN 978-3-518-46111-2
* *Zur falschen Zeit*. Roman. Galiani, Berlin 2010, ISBN 978-3-86971-019-8
* *Aus den Fugen*. Roman. Galiani, Berlin 2012, ISBN 978-3-86971-059-4
* *Basel*. Hoffmann und Campe, Hamburg 2013, ISBN 978-3-455-50252-7

### As Herusgääber
* *Das literarische Menü*. Insel, Frankfurt am Main:
** Band 1, zämmegstellt vom Eckart Witzigmann, 1997, ISBN 3-458-16875-3
** Band 2, zämmegstellt vom Heinz Winkler, 1998, ISBN 3-458-16929-6
* Antonius Anthus: *Vorlesungen über die Esskunst*. Eichborn, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-8218-4578-3

### Übersetzige
* Jean Echenoz: *Ein malaysischer Aufruhr*. Klett-Cotta, Stuttgart 1989, ISBN 3-608-95546-1
* Julien Green: *Tagebücher 1926–1942*. List, Münche 1991, ISBN 3-471-77665-6 (din: 1935–1939)
* Julien Green: *Tagebücher 1943–1954*. List, Münche 1992, ISBN 3-471-77667-2 (din: 1943–1945)
* Jules Renard: *Die Magd Ragotte*. Klett-Cotta, Stuttgart 1991, ISBN 3-608-95342-6
* Daniel Stauben: *Eine Reise zu den Juden auf dem Lande*. Ölbaum, Augsburg 1986, ISBN 3-9800983-4-6

## Fuessnoote


## Weblingg
* 
* Iidraag im Autore-Verzäichnis vo dr Stifdig Bibliomedia
* Website vom Alain Claude Sulzer
*
Jazz Festival Basel

S **Dschääsfestiwal Baasel** isch en internazionaali Muusigveraastaltig, wo jeedes Joor im Früelig in dr Schwizer Stadt Baasel stattfindet.

## Gschicht
Im Februar 1976 het "Jazz in Basel" under dr Läitig vom Urs Blindenbacher in dr Baasler Safrezumft en ersts Dschääskonzärt organisiert, mit em Posuunist Albert Mangelsdorff. In de Joor druf, wo d Safrezumft z chlii worde isch, häi d Konzärt in gröössere Sääl stattgfunde, im Stadttheater, in dr Muusigakademii, im Stadtcasino Basel, im Volkshuus, im Burghof Lörrach, im Kunstmuseum Baasel und im *[[bird's eye jazzclub]]*. Denn si si vo *Jazz in Basel/OFF BEAT* und dr Dschäässchuel Baasel zämme under em Leibel «JAZZ BY OFF BEAT/JSB» organisiert worde mit em Blindenbacher as künstlerischem Läiter. 2012 het d Stifdig Jazzfestival Basel dr Verdraag vom Blindenbacher nüm ernöijeret, wil si s finanzielle Risiko nüm uf sich het welle nee. Dr Blindenbacher het denn d Off Beat Concert GmbH gründet, wo s Konzärt 2013 organisiert het.

## Weblingg
*D Website vo dr Offbeat concert GmbH
## Fuessnoote
Antoinette Eckert

D **Antoinette Eckert** (* 13. März 1956 z Basel) isch e Schwiizer Politikerin (FDP). 

## Läbe
D Eckert het im Aaschluss an d Schuel en Usbildig zur Telegrafischtin z Bärn und z Biu gmacht. Aaschlüssend het si bruefsbegleitend e KV-Lehre absolviirt und als Fernmeldesekretärin bi de Chreistelefondirektion PTT z Züri gschaffet. Wegem Bruef vom Maa het si vo 1983 bis 1887 z Caracas gläbt, aschlüssend bis ins 1992i z Barcelona. Ändi 1992 isch si mit de Familie zrück in d Schwiiz cho und läbt sither z Wettige.

## Politik
Sit em 2009i isch d Antoinette Eckert Grossrötin im Kanton Aargau. Vo 2000 bis 2017 isch si Gmeindrötin z Wettige gsi, davo di letschte viir Johr als Frau Vizeammaa. S Amt het si uf de 1. Jänner 2014 vom Heiner Studer übernoh und Ändi 2017 an de Markus Maibach abgeh. Si isch Mitgliid vom Stiftigsrot vom Kurtheater Bade-Wettige, vo de Kulturwägstiftig Bade-Wettige-Noiehof und vo de Eduard Spörri-Stiftig Wettige.

## Weblink
* Website vo de Antoinette Eckert
* Portrait uf de Website vo de Gmeind Wettige
* Site im Grosse Rot Aargau

## Einzelnochwiis
Buhlbachsee

De **Buhlbachsee** isch en Karsee im nördliche Schwarzwald, wo sit em 1. Jänner 2014 zum Nationalpark Schwarzwald ghört. 

De See ligt südöschtlich vom Schliffkopf im Buhlbachtal. Ma cha uf verschidnige Wäg zum See wandere und zwar vom Kniebis, vo Baiersbronn-Obertal oder vo de Schwarzwaldhochschtross her.

De See isch numme öppe 150 Meter breit und fascht rund. Numme an de Nordoschtsite, wo de Buhlbach de See duet verlah, isch er "usbüület". Im See isch e grossi Insle, wo öppe 100 uf 100 Meter gross isch. Uf dere Insle wachse Birke.

Wi alli Karseee, isch de Buhlbachsee, durch en Gletscher entschtande. Bi de letschte Iisziit, wo im Schwarzwald vor öppe 10'000 Johr vorbi gsi isch, isch er "übrig" blibe.

## Weblink

* 
* „Buhlbachsee im Nationalpark Schwarzwald“ uf schwarzwald-informationen.de
Fritz Hauser

Dr **Fritz Hauser** (* 29. Merz 1953 z Baasel) isch e Schwizer Schlaagzüüger und Komponist. Mit sine Solo-Brojekt het er „nöiji Rüüm in dr Perkussionsmuusig ufdoo“ und e wichdige Schritt zur Entwigglig vom Schlagzüüg vom Rhüthmusgrät zum äigeständige Instrumänt gmacht.

## Läbe und Wärk
Dr Hauser het am Konservatorium z Baasel klassischs Schlaagzüüg studiert. Vo 1972 bis 1980 het er zur Artrock-Grubbe *Circus* ghöört, isch mit ere uf internazionali Turneä gange und het vier Album ufgnoo. Denn het er mit dr Grubbe *Blue Motion* gschafft, aber au mit Ansambls im Beriich vo dr Alte Musik und vo dr Awanggarde.

1983 isch er zum erste Mol mit e Solo-Brogramm ufdrätte (CD *Solodrumming*), wo e ganze Oobe gfüllt het, und isch uf internazionali Turnee gange. Es si no mee Solo-Brogramm cho und Brojäkt für Schlaagzüüg und Perkussion, wo dr Hauser uf dr ganze Wält ufgfüert het. Er het Arbäite mit dr Dänzere und Choreografin Anna Huber gmacht und mit em Archidekt Boa Baumann. Es si Komposizioone für Schlaagzüügansambls und -soliste entstande, Klanginstallazioone in dr Therme Vals, im Castel Burio, im Archidektuurmuseum Baasel, und Film, Radiohörspiil und Lääsige. Dr Hauser isch au für spektakuläri Freiluft-Groossbrojekt bekannt.

Uf em Gebiet vo dr improvisierte Muusig spiilt er mit vile Musikerinne und Musiker zämme wie mit em Urs Leimgruber, dr Joëlle Léandre, dr Marilyn Crispell, dr Christy Doran, dr Pauline Oliveros, dr Lauren Newton, em Joe McPhee, em Franz Koglmann, em Patrick Demenga oder em Bob Becker. Im Beriich vo dr Perkussioon schafft er sit em «Stockholm International Percussion Event» 1998 mit verschiidene Perkussionssoliste und -ansambls zämme und drätet mit ene uf dr ganze Wält uf: Kroumata, Steven Schick, Keiko Abe, Vanessa Tomlinson, Synergy Percussion, Michael Askill, Speak Percussion, Nexus.

Dr Hauser het für si Hörspiil *Steinschlag* 1990 dr Hörspiilbriis vo dr Stifdig Radio Baasel überchoo und 1998 für si Hörspiil *Fantasia Zolliologica*. 2012 isch er mit em Kulturbriis vo dr Stadt Baasel uszäichnet worde.

## Litratuur
* Hubertus Adam (Hrsg.): *Architektur Musik – Boa Baumann Fritz Hauser.* Niggli Verlag, Sulgen 2011, ISBN 978-3-7212-0813-9.
* 
* Martin Kunzler: *Jazz-Enzyklopädie.* Bd. 1. ISBN 3-499-16512-0.

## Film
* Erich Busslinger: *Fritz Hauser – Klangwerker.* Dokumentarfilm. 61 Min. Schwiiz, 2011.

## Weblingg
* Fritz Hauser Website vom Fritz Hauser mit eme Wärkverzäichnis und Diskographii

## Fuessnoote
Urs Blindenbacher

Dr **Urs Blindenbacher** (* 22. April 1953) us em baaselbietische Oberwil BL isch e Schwizer Veraastalter vo Dschääskonzärt.

Dr Blindenbacher schafft im Hauptbruef as Leerer für Dütsch und Gschicht am Gümnasium z Liestel. Nääbebi isch er au Theaterpedagoog und veraastaltet Konzärt. Er het im domoolige "Jazz-Workshop am Totentanz"  e baar Konzärt organisiert und denn "Jazz in Basel" gründet. 1990 isch dr Veräin "Jazz by Off Beat" gründet worde, wo jede Früelig s internazionale Dschääsfestival Baasel organisiert het, und sit em Aafang vo de 2000er Joor mit dr Dschäässchuel Baasel zämmeschafft. D Stifdig Jazzfestival Basel het 2012 dr Verdraag vom Blindenbacher as künstlerischem Läiter nit ernöijeret, und dä het d Offbeat Concert GmbH gründet, wo denn s Basler Dschääsfestiwal 2013 organisiert het.

## Uszäichnige
Für sis Angaaschemang für e Dschääs het dr Blindenbacher 2007 dr Kulturbriis vo dr Stadt Baasel überchoo.

## Weblingg
*D Website vo dr Offbeat Concert GmbH

## Fuessnoote
Liste der Präsidenten des Grossen Rats (Aargau)

In de **Lischte vo de bisherige Grossrotspräsidentinne und -präsidente im Aargau** sind alli Manner und Fraue ufgführt, wo emol de Grossi Rot präsidiert hei. Si sind in de Regle für eis Johr gwählt worde, sind in dem Johr de *höchschti Aargauer* und leite d Sitzige vom Aargauer Kantonsparlament.

## Lischde
Z beachte isch, dass s Gschäftsjohr vom Grosse Rot bis ins 2013i im März aagfange het und s Gschäftsjohr sit em 2014 mit em Kalenderjohr duet überiistimme. D Vreni Friker-Kaspar isch allso numme 9 Mönet Präsidentin vom Grosse Rot gsi.

## Weblink
* Lischde uf de Website vom Aargauische Grosse Rot
Mohismus

Dr **Mohismus** oder **Moism** () isch a chinesischi Filosofii, wo d Aahänger vom Mozi (wo au as **Mo Tzu** (Meister Mo), latinisiert as **Micius** bekannt isch, 470 bis öbbe 391 v. d. Z.) entwigglet häi.
## Gschicht
Dr Mohismus het sich öbbe zur gliiche Zit afo entwiggle wie dr Konfuzianismus, dr Daoismus and dr Legalismus, und isch äini vo de vier wichdigste filosofische Schuele in dr Zit vo de Früeligs- und Herbstannale (vo 770 bis 480 v. d. Z.) und dr Zit vo de Stritende Riich (vo 479 bis 221 z. d. Z.) gsi. Dr Mohismus (墨 *Mo*) isch denn as dr wichdigst Riwal vom Konfuzianismus (儒 *Ru*) aagluegt worde.  D Qin Dünastii, wo China im Joor 221 v. d. Z. gäinigt het, het dr Legalismus zu iirer offizielle Filosofii gmacht und het die andere filosofische Schuele underdruggt. D Han Dünastii, wo noch ere choo isch, het dr Konfuzianismus zur offizielle Staatsfilosofii gmacht, und so isch s au bi de mäiste spöötere Dünastie gsi, au wenn dr Daoismus und spööter dr Buddhismus im Lääbe und Dängge vo de Chinese spööter au e groossi Rolle gspiilt häi. Dr Mohismus hingege isch as e filosofischi Schuel braktisch verschwunde und Mohistischi Büecher si Däil vom Daoistische Kanon worde.

## Wichdigi Begriff
Dr Mohismus isch vor allem bekannt für s Konzept vo dr "umbardäische Fürsorg" (). Das wird vilmol as "universelli Liebi" übersetzt und popularisiert, was äim cha düsche wil dr Mozi glaubt het, ass s fundamentale Brobleem vo dr menschlige Ethik en Überfluss an Bardeischkäit vom Mitläid sig und nid dass es am Mitläid as sonigem wurd feele. Är het welle s Benee ändere und nid d Gfüül und d Iistellige. En andere Begriff won er mit em in Zämmehang brocht wird, isch dä vo "käi Iimischig" (). 

D Mohiste häi an die göttligi Macht vom Himmel (天 *[[Tian]]*) glaubt, an e himmlischi Bürokratii und an Gäister, wo d Undaate vo de Mensche kennt und bestrooft häi.

Dr Mozi het in ere Zit vo politischer und wirtschaftliger Unsicherhäit gläbt. Dorum si für iin die wichdigste Güeter d Ornig, s materielle Woolbefinde und s Waggse vo dr Bevölkerig gsi. Zum iiri Ideal z verwirklige, häi sich d Mohiste politisch organisiert, mit eme Netzwärk vo lokale Grubbe in alle wichdige Köönigriich vo China in dere Zit, wo Filosoofe und Arbäiter für iire Glaube zämmegschafft häi.

Im Mozi si Filosofii isch im Buech  *Mozi* beschriibe, wo sini Aahänger zämmegstellt häi.

## Litratuur
* *The Mozi: A Complete Translation*. übersetzt vom Ian Johnston, The Chinese University Press, Hong Kong, 2010. 944 Site.
*Wing-tsit Chan, ed. *A Source Book in Chinese Philosophy*. Princeton University Press, Princeton 1969, ISBN 0-691-01964-9.
*Wejen Chang: Traditional Chinese Jurisprudence: Legal Thought of Pre-Qin Thinkers. Cambridge 1990.
## Fuessnoote
Hellenenbund

**Hellenebund** isch e modärni Bezäichnig für d Symmachii, wo 481 v. d. Z. vo meerere freie griechische *[[Polis|Poleis]]* zur Abweer gege s Riich vo de Perser gründet worde isch. Im Ganze si 31 griechischi Stedt Mitgliid gsi, usser Athen, Sparta und Korinth alli eender umbedütend. Wichdigi Stedt und Gebiet wie Argos, Thebe, Thessalie und die italische Grieche häi nid mitgmacht. Noch de Siig in de Schlachte vo Salamis (480 v. d. Z.), Plataiai (479 v. d. Z.) und Mykale (479 v. d. Z.) het sich s Bündnis, wo formal under dr Füerig vo Sparta gstande isch, afo uflööse. 

Wil sich d Spartaner gwäigeret häi, dr Schutz vo de Grieche in Chläiasie z übernee, isch s 478/77 v. d. Z. zum Hegemoniiwäggsel vor Byzanz choo und zur Gründig vom attische Seebund, wo vo Athen aagfüert worde isch. Das isch dr Aafang vo dr Riwalidäät zwüsche Athen und Sparta gsi, wo schliesslig zum Peloponnesische Chrieg gfüert het.

## Litratuur
* Hans-Joachim Gehrke, Helmuth Schneider (Hrsg.): *Geschichte der Antike. Ein Studienbuch*. Stuttgart 2006, S. 146-147. ISBN 3476020746. 
* Karl-Wilhelm Welwei: *Das klassische Athen. Demokratie und Machtpolitik im 5. und 4. Jahrhundert*. Darmstadt 1999, ISBN 3896781170.
Schlacht bei den Thermopylen (Perserkriege)

Die meerdäägigi **Schlacht bi de Thermopyle** het am Aafang vom Zwäite Perserchrieg, vermuetlig um e 11. August 480 v. d. Z. ume, stattgfunde.

D Thermopyle si en Ängbass zwüschen em Kallidromos-Gebirg und em Golf vo Malia gsi und häi groossi strategischi Bedütig ghaa. In dr Antike isch dr Ängbass im Durchschnitt 15 Meter bräit gsi an de bäide ängste Stelle nume e baar Meter. Sithär isch s Gebiet versandet und isch hüte meereri Kilometer bräit.

480 v. d. Z. isch e groossi persischi Armee under em Köönig Xerxes I. vor däm Ängbass gstande. Si isch seer vil gröösser as die griechischi Armee gsi. D Perser häi mit dr Hilf vom ene griechische Verrööter e Wääg um d Thermopyle ume gfunde und häi schliesslig d Grieche chönne in d Chlammere nee und zruggdriibe. Im spartanische Köönig Leonidas sini dreihundert Hoplite und e baar Hundert us andere Stedt si bi de Thermopyle bliibe und häi dr Rückzuug vo de mäiste andere Grieche mööglig gmacht, si si aber schliesslig alli im Kampf umchoo.

Dr Xerxes I. het denn gege Athen chönne marschiere. Dr Themistokles het d Stadt lo ewakuiere und d Perser häi sä blünderet und zerstöört. In de Schlachte bi Salamis und Plataiai hä d Grieche d Perser gschlaage und verdriibe. 

Wäge dr Schlacht bi de Thermopyle het Sparta dr Ruef üüberchoo, ass sini Soldate im Kampf nie wurde wiiche.

## Litratuur
* 
* 
* Albertz, Anuschka: Exemplarisches Heldentum. Die Rezeptionsgeschichte der Schlacht an den Thermopylen von der Antike bis zur Gegenwart, Münche 2006.

## Weblinks

* 

## Fuessnoote
Burghof Lörrach

Dr **Burghof** isch e Kultur- und Veraastaltigszentrum z Lörrach in Südbaade. Er isch über d Region uuse bekannt worde wäge sinere Archidekduur, wo vo de Baasler Archidekde Wilfrid und Katharina Steib entworfe worde isch und wo sich mit sinere zitgenössische Kunst im und am Bau in die historisch gwaggseni Altstadt vo Lörrach iifüegt. 

## Gschicht
Noch zwäi Joor Baue isch dr Burghof Lörrach am 6. Novämber 1998 eröffnet worde und het d Funkzioone vom ene Kultur- und Veraastaltigszentrum übernoo, wo bis denn die alti Stadthalle usgüebt het. Dr Naame Burghof erinneret draa, ass dr Bau uf eme historische Blatz stoot, dört wo d Lörracher Burg gsi isch, bis si im Joor 1638 zerstöört worde isch. Das isch e chliises Wasserschloss gsi, wo mä mit em "Stettener Schlössli" oder em Wasserschloss Inzlige cha vergliiche.

## Weblingg

* d Website vom Burghof Lörrach
Suisse

**Suisse** (franz.) stoot fir
* d Schwyz
* HD suisse, Färnsehprogramm vu dr SRG SSR idée suisse
* *[[Schweiz 4|Suisse 4]]*, Färnsehprogramm vu dr SRG SSR
* *[[Chemins de fer de la Suisse Occidentale|Suisse Occidentale]]*, e eemooligi schwyzerischi Yysebaangsellschaft
* *[[Romandie|Suisse romande]]*, d Biet vu dr Schwyz, wu Franzeesisch gschwätzt wird
* Suisse, e franzeesischi Gmai z Lothringe
Schlacht von Salamis

D **Seeschlacht vo Salamis** het am 29. Septämber (noch andere Kwelle am 23., 24. oder 25.; s exakte Datum isch umstritte) 480 v. d. Z.  zwüsche Grieche und Perser bi Salamis stattgfunde, ere Insle in dr Nööchi vo Athen. D Grieche häi die persischi Flotte entschäidend gschlaage und eso dr Rückzuug vo de Perser us Griecheland erzwunge.

Die Schlacht isch äini vo de bedütendste Seeschlachte im Middelmeerruum in dr Antike.
## D Vorgschicht und d Schlacht
Im August vom Joor 480 v. d. Z. si d Perser in Griecheland iigfalle und häi d Spartiate und anderi Verbündeti in dr Schlacht bi de Thermopyle gschlaage, und gliichzitig het sich die attischi Flotte noch dr dreidäägige, unentschiidene Schlacht bi Artemision an dr Nordsite vo Euböa in Richdig Athen müesse zruggzie. Dr Xerxes het Athen, wo dr Themistokles het lo ewakuiere, und d Landschaft Attika drumume bsetzt und verwüestet.

Die mäiste Grieche häi sich denn welle uf d Verdäidigung vom Isthmus vo Korinth konzentriere, wo aber d Perser die griechischi Flotte iigschlosse häi, häi d Grieche iiri 380 Schiff für e Kampf barat gmacht und si usgfaare. In dr Schlacht häi si e groosse Däil vo de persische Schiff versänkt und e Hufe Perser, drunder dr Fäldher Ariabignes si ums Lääbe choo, wil si nit häi chönne schwümme. Vo de Grieche, wo iir Schiff verloore häi, si vil weniger verdrunke, wil si zur Insle Salamis gschwumme si. 
## Noch dr Schlacht
Dr persisch Köönig Xerxes het denn Angst überchoo, wil d Grieche d Brugg am Hellespont chönnte zerstööre, und het sich uf Chläiasie zruggzooge.

In dr Schlacht vo Plataea im Summer vo 479 isch d Armee vo de Perser vernichdend gschlaage worde, und am Kap Mykale häi d Grieche d Räst vo dr persische Flotte vernichdet. D Perser häi denn iiri Erooberigsglüst ändgültig begraabe.

Athen het dr Attisch Seebund gründet, si Flotte usbaut und isch zur griechische Hegemoniimacht worde.

## Litratuur
### Kwelle
* Herodot: *Historie* 8, 70.1-95.
* Plutarch: *[[Themistokles]]*, 12.1-15.2.
* Diodor: *Bibliotheke* 11.16.1-19.6.
* Aischylos: *[[Die Perser|D Perser]]*.

### Sekundärlitratuur
* Albrecht Behmel: *Themistokles: Sieger von Salamis. Herr von Magnesia*. Stuttgart 2000.
* Karl Julius Beloch: *Die Schlacht bei Salamis.* In: *[[Klio (Zeitschrift)|Klio]]* 8 (1908), S. 477–486.
* Charles Hignett: *Xerxes’ Invasion of Greece*. Oxford 1963.
* John S. Morrison, John F. Coates: *Die athenische Triere. Geschichte und Rekonstruktion eines Kriegsschiffs der griechischen Antike.* Verlag von Zabern, Mainz am Rhein 1990, ISBN 3-8053-1125-7.
* Barry Strauss: *The Battle of Salamis. The naval encounter that saved Greece.* Simon & Schuster, New York 2004, ISBN 0-7432-4451-6.
* Adolf Wilhelm: *Zur Topographie der Schlacht bei Salamis*. Wien 1929.
* Ulrich Graser: *Griechen besiegen Perser bei Salamis.* Theiss 2011, ISBN 978-3-8062-2402-3.
* 

## Fuessnoote
Schlacht von Plataiai

In dr **Schlacht bi Plataiai** (, latiinisch *Plataeae*) in Böozie het e Bündnis vo Grieche die persischi Armee under em Fäldher Mardonios im Summer 479 v. d. Z. gschlaage. Zämme mit dr Vernichdig vo dr Flotte vom persische Groossköönig bi Salamis het dr Siig bi Plataiai s Ändi vo de persische Versüech, Griecheland z eroobere, bedütet.
## D Schlacht
Über d Schlacht sälber wäiss mä nüt Gnaus. Es wird verzellt, ass d Grieche bim ene erste Aagriff vo de Boogeschütze aaghalte worde si, denn im ene zwäie Aagriff zu de persische Räije cho si.  Sicher isch, dass dr Pausanias de Athener under em Aristides uf em lingge Flügel dr Befeel gee het, sich e chli gege hinde zruggzzie, dass die aber witer aagriffe häi und eso e Lugge in dr griechische Falanx entstande isch. Dr Mardonios het mit duusig Riiter därt aagriffe, isch aber vo de Spartiate under em Pausanias, aaghalte worde und gfalle.  D Perser häi denn glaubt, ass d Schlacht verloore sig und häi afo flüchte.

## D Folge

D Perser häi sich uf Asie zruggzooge, d Griechestedt an dr chläiasiatische Küste häi sich vo dr persische Oberherschaft freigmacht und si im Attische Seebund biidräte, wo Athen 477 v. d. Z. gründet het. Es isch denn e Zit choo, wo relativ friidlig gsi isch und wo as Blüetezit vom klassische Griecheland gältet. Zum dr Siig z fiire, häi vo denn aa alli fümf Joor d Freihäitsspiil (Eleuthéria) stattgfunde.

## Litratuur
* Peter Hunt: *Helots at the Battle of Plataea*, in: Historia 46 (1997), S. 129–144.
* Peter Green: *The greco-persian Wars*. University Press, Berkeley, Calif. 2008, ISBN 0-520-20313-5, S. 239-287.
* 
## Weblingg

* Beschriibig vo dr Schlacht vom Herodot (9.19-89), griechisch und änglisch
Barbara Terpoorten

D **Barbara Terpoorten** (au **Barbara Terpoorten-Maurer**; * 5. Juni 1974 z Vischp as *Barbara Maurer*) isch e Schwyzer Schauspileri.

## Lääbe
D Terpoorten isch z Brig ufgwachse. Ihri Uusbildig het si vu 1996 bis 2000 z Züri an dr Theater Hochschuel gmacht. Derno het si verschideni Engaschmänt in dr Schwyz un z Dytschland ghaa, unter anderem am Schauspiilhuus Züri, am Maxim Gorki Theater Berlin un am Schauspiilhuus Hamburg. 

Vu 2000 bis 2009 isch si Miglid vu dr Chinschtlergruppe «400asa» gsii. Mit em Rolf Hermann un em Daniel Imboden het si d Theatergruppe «Sempione-Productions» grindet.

Syter anne 2001 isch si mit em dytsche Schauspiler Sigfried Terpoorten (* 1971) ghyrote, wu si z Züri chänne glehrt ghaa het. Zytwys hän si zämme z Berlin gläbt, mittlerwyli läbe si mit ihre zwai Chinder, dr Dochter Lise un em Suhn Elie, z Züri.

## Filmografi
### Film
* 2004: *Snow White*
* 2005: *Lenz*
* 2006: *Handyman*
* 2006: *Hybrid*
* 2008: *Champions*
* 2010: *Zu zweit*
* 2011: *Nebelgrind*
* 2012: *Tappava Talvi*
* 2023: *Der Bestatter – Der Film*
* 2024: *Jakobs Ross*

### Färnseh
* 2000: *Ade*
* 2000: *Studer's erster Fall*
* 2001: *Colours*
* 2001: *Im Namen der Gerechtigkeit*
* 2004: *Anjas Engel*
* 2004: *Stille Nacht*
* 2006: *Tatort, Borowski in der Unterwelt*
* 2013-2019: *Der Bestatter*, TV-Krimi-Serie (als Kommissarin Anna-Maria Giovanoli)
* 2023: *Tatort – Blinder Fleck*

## Theater (Uuswahl)
* 2003: *Zombies, Herbst der Untoten*
* 2004: *Salome, die Fashionshow*
* 2005: *Tod eines Handlungsreisenden*
* 2008: *Einsame Menschen*
* 2008: *Stadtdschungel*
* 2008: *Und Dunkel und Hell*
* 2009: *Lavinia die Schreckliche*
* 2009: *Zirkus Mikkelikski*
* 2010: *Biodiversität*
* 2010: *Dreigroschenoper*
* 2010–11: *Crazy Horn*
* 2010–12: *Traumfrau Mutter*
* 2011: *Brecht Liederabend*
* 2013: *Die Odyssee für Kinder*

## Uuszaichnige
* Ensembelprys fir 400asa, Theater Spektakel Züri, 2000
* *Nano d oro*, Reschiiprys fir "Salome... die Fashionshow", 2003
* Ferderprys vum Kanton Wallis, 2004
* Schwyzer Färnsehfilmprys bi dr Solothurner Filmdäg as beschti wybligi Hauptroll in "Der Bestatter", 2014

## Weblink
* Ofizielli Websyte vu dr Barbara Terpoorten
* Barbara Terpoorten uf dr Websyte vu Sempione-Productions
* Barbara Terpoorten-Maurer uf dr Websyte vu 400asa
* 
* «In jeder Rolle steckt immer ein Teil meiner Persönlichkeit», Interview in dr Rhone-Zeitung, 24. Jänner 2013

## Fuessnoote
Ionien

**Ionie** (; im ostionische Tielekt: Ἰωνίη, Iōníē; latiin. Ionia) isch d Bezäichnig von ere antike Landschaft an dr Westküste vo Chläiasie, in dr hütige Türkei. Dr Naame chunnt vom griechische Stamm vo de Ionier.

D Region goot öbbe vo Smyrna im Norde bis in d Region nördlig vo Halikarnassos. D Insle Chios und Samos vor dr Küste ghööre au drzue. Die griechische Ionier häi sich am Ändi vom 2. Joorduusig vor dr Zitewändi im egeische Ruum niidergloo.  Dr Herodot  verzellt in sine Historie (I 146), ass die Stämme erst in Chläiasie en Art vo Gmäinschaftsgfüül entwigglet häige. Dr Naame vo de Ionier isch spööter au für sälli «Ionier» brucht worde, wo im Mueterland bliibe si. Wichdigi Stedt si under anderem Ephesos, Milet und Smyrna gsi. Si si dank em Handel ufblüet und häi underenander Bündniss abgschlosse wie dr Ionischi Bund.

In Ionie häi sich e baar vo de wichdigste künstlerische Stilrichdige vo de Grieche entwigglet. Dr Naame *Ionie* isch au mit dr so genannte *ionische Ufkläärig* im filosofische Beriich verbunde. Im 6. und 5. Joorhundert v. d. Z. het Ionie Persönlichkäite wie dr Thales vo Milet, dr Anaximander oder dr Heraklit füüre brocht.

Um d Middi vom 6. Joorhundert v. d. Z. isch Ionie zerst under d Kontrolle vo de Lyder cho, um 546 under d Herschaft vo de Perser. 500 v. d. Z. isch s zum so genannte ionische Ufstand choo, wo Athen iigriffe het, was e Joorzäänt spööter zu de Perserchrieg gfüert het und eme Siig vo de Grieche über d Perser. D Westküste vo Chläiasie, und au Ionie, het in de 470er Joor s Perserriich verloo. Im so genannte Köönigsfriide vo 386 v. d. Z. isch si wider an d Perser gfalle. Erst wo dr Alexander dr Groossi s Perserriich het afo eroobere, isch Ionie wider griechisch worde. In de Joorhundert noch em Dood vom Alexander häi sini Noochfolger, d Diadoche, immer wider um Ionie kämpft. Es is schliesslig Däil vo chliinere Staate worde (vom Riich vo Pergamon), bis es noch 133 v. d. Z. Däil vo dr römische Brovinz ''Asia'' worde isch. Noch 395 n. d. Z. het Ionie zum oströmische bzw. byzantinische Riich ghöört. Dr Naame Ionie isch au spööter no do und dört as Anachronismus brucht worde. Im 11. Joorhundert häi d Seldschuke d Landschaft erooberet, si het denn wider bis ins 14. Joorhundert zu Byzanz ghöört und isch denn ändgültig vom osmanische Riich bzw. dr spöötere Türkei absorbiert worde.

Dr Naame Ionie isch über s Hebräische und Arabische in meerere Sprooche in dr islamische Wält zur Bezäichnig für Griecheland worde. Griecheland wird uf Arabisch, Persisch und Urdu as *iunan* (یونان) bezäichnet und uf Hebräisch as *jawan* (יָוָן). In Turksprooche und im Kurdischen isch die türkischi Form "Yunanistan" üüblig.
 
## Litratuur
* Wolfram Hoepfner: *Ionien. Brücke zum Orient*. Darmstadt 2011.
Salamis

Dr Naame **Salamis** bezäichnet:

* e Gstalt in dr griechische Müthologii
* en Insle und Gmäind bi Athen
* en antiki Stadt uf Züpere
* s Titularerzbistum Salamis
* d Reederei Salamis Lines, wo RoRo-Schiff von ere und früener au Fäärene Piräus und Züpere verbinde 
* e Zerstöörer vo dr griechische Marine im Zwäite Wältchrieg
* e Seeschlacht in dr griechische Gschicht zwüsche de Grieche und de Perser
Salamis (Insel)

**Salamis** (,  F. Sg., au **Koulouri** ‚Kringel‘ – noch dr Gstalt vo dr Insle) isch en Insle im Saronische Golf, won e Sitenarm vo dr Egeis isch, zwäi Kilometer vor dr Küste vo Piräus und gliichzitig e Gmäind in dr Region Attika. D Gmäind isch bi dr Verwaltigsreform 2010 us de Gmäinde Salamina und Ambelakia bildet worde, wo iirersits 1997 us dr Fusion vo chliinerere Gmäinde entstande si.
Uf Salamis lit hüte s Hauptkwardier vo dr griechische Milidäärflotte.

Salamis isch bekannt wäge dr Seeschlacht vo Salamis im Joor 480 v.&nbsp;d. Z., wo e Däil vo de Perserchrieg gsi isch. Die griechischi Flotte vom Themistokles het d Flotte vom persische Köönig Xerxes I. besigt. 

## Fuessnoote
Perikles

Dr **Perikles** ( * vor bzw. um 490 v. d. Z.; † Septämber 429 v. d. Z.) het zu de füerende Staatsmänner vo Athen und dr griechische Antike im 5. Joorhundert v. d. Z. ghöört. In sinere Zit isch die Attischi Demokratii usbaut worde, d Vormachtstellig vo Athen im Attische Seebund gsterkt worde und e glanzvolls Baubrogramms uf dr Athener Akropolis usgfüert worde. 

Er het langi Zit dr Boste vom Strateg ghaa, wo s wichdigste Waalamt in dr demokratisierte Gsellschaft vo Attika gsi isch. Er isch en usgezäichnete Redner gsi und het d Volksversammlig mäistens vo sine politische Blään chönne überzüüge. Er isch dorum wääsentlig mitverantwortlig für dr innergriechisch Machtkampf mit Sparta und däm sine Verbündete gsi, wo denn usbroche isch, und zum Peloponnesische Chrieg gfüert het. Mit dr Niiderlaag vo Athen in däm Chrieg het d Stadt iiri hegemoniali Stellig in Griecheland verloore.

## Litratuur
* Karl Julius Beloch: *Die attische Politik seit Perikles*. Leipzig 1884 (Noochdruck Darmstadt 1967).
* Donald Kagan: *Perikles. Die Geburt der Demokratie*. Stuttgart 1992, ISBN 3-608-93165-1.
* Charlotte Schubert: *Perikles*. Darmstadt 1994, ISBN 3-534-09231-7.
* Charlotte Schubert: *Perikles. Tyrann oder Demokrat?* Stuttgart 2012, ISBN 978-3-15-018965-8.
* Wolfgang Will: *Perikles*. Reinbek 1995.
* Wolfgang Will: *Thukydides und Perikles. Der Historiker und sein Held*. (Antiquitas 51) Habelt, Bonn 2003. ISBN 3-7749-3149-6 (Rezension)
* Loren J. Samons II. (Hrsg.): *The Cambridge Companion to the Age of Pericles (Cambridge Companions to the Ancient World)*. Cambridge 2007.
* Gustav Adolf Lehmann: *Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen*. Beck, Münche 2008; (Rezension).
* Linda-Marie Günther: *Perikles*. A. Francke Verlag (UTB Profile), Tübinge 2010. ISBN 978-3-8252-3406-5.

## Weblingg

## Fuessnoote
Blues (Begriffsklärung)

**Blues** chan aini vo däne Bedütige haa:
* Blues, en Musigstiil
*  en Tanz
*  es Filmdrama us em Johr 2008
*  e neuseeländischi Rugby-Union-Mannschaft
*  e walisischi Rugby-Union-Mannschaft
*  e finnischi Iishockeymannschaft

**Blues** isch de Spitzname vo däne Fueßballverein
* FC Chelsea
* Manchester City
* Ipswich Town
* FC Everton
* Birmingham City

**Lueg au:**
* Blues Max, en Schwizer Gabarettist, Musiker und Sänger
Lange Mauern

Di **Lange Muure** () si Festigsmuure gsi, wo in dr Antike Athen mit iirem Haafe Piräus, wo 7 Kilometer vo dr Stadt ewägg gsi isch, verbunde häi, für zum dr Vercheerswääg zwüsche de bäide Stedt sicher z mache. 

Die erste Muure si under dr Füerig vom Themistokles noch 479 v. d. Z. baut worde. Zwüsche 461 und 456 v. d. Z. si d Befestigunge under dr Füerig vom Perikles fertig worde. 

Noch dr Niiderlaag vo Athen im Peloponnesische Chrieg (431 bis 404 v. d. Z.) höi die siigriiche Spartaner d Muure eso zerstöört:

Im Joor 394 v. d. Z. het mä sä under em Konon wider ufbaut.

Mit ere äänlige Muure si im 4. Joorhundert v. d. Z. d Akropolis (Akrokorinth) und d Stadt vo Korinth mit iirem Haafe Lechaion am Golf vo Korinth verbunde gsi. Argos het en entsprächends Brojekt nid chönne usfüere, wil Sparta immer wider iigrife het. Megara het im 5. Jh.  langi Muure zum Haafe Nisaia mit dr Understützig vo Athen baut.

## Kwelle
* Xenophon: *Hellenika*. Übersetzt vo dr Gisela Strasburger, Münche 1970 (meereri Nöiuflaage), ISBN 3-7608-1639-8.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Piräus

**Piräus** ( *m. Sg.* [], *Pireas*, , *Peiraieus*) isch e Gmäind in Attika, e wichdigs Industriizentrum in Griecheland und dr drittgrösst Hafe am Middelmeer. Die äigentligi Gmäind het 2011 163'910&nbsp;Iiwooner ghaa, zämme mit de übrige Gmäinde vom Regionalbezirk Piräus  449'070, dr ganzi Balligsruum Athen-Piräus het öbbe 3,5&nbsp;Millione Iiwooner. 

## Vercheer
Piräus isch dr historischi Haafe vo dr griechische Hauptstadt Athen und dr südligi Ändpunggt vo de wichdige Vercheersverbindige, wo vo Thessaloniki bzw. Patras us kwer dur s Land gönge. Öbbe 20 Millione Passaschier chömme jeedes Joor dur Piräus und machen en zum grösste Passaschierhaafe in Öiropa und zum drittgrösste uf dr Wält. 1,6 Millione&nbsp;TEU wärde im Haafe vo Piräus verlaade und machen en zu äim vo de zää grösste Hääfe im Konteiner-Vercheer in Öiropa.

## Weblingg

## Fuessnoote
Ridicule

S **Ridicule** isch e vorfasnächtligi Veraastaltig, wo sit 1999 jeedes Joor wääred de zwäi Mööned vor dr Faasnacht im Förnbacher Theater im Baadische Baanhoof z Baasel stattfindet.  

Wie bi de mäiste andere vorfaasnächtlige Uffüerige si au bim Ridicule d Nummere mit de Dambuure und Pfiffer s Rugggroot vo dr Vorstellig. Schnitzelbängg kritisiere satiirisch d Gsellschaft und d Politik wie s üüblig isch an dr Baasler Fasnacht. Balkon-Szene, wo Schauspiiler drbii intrigiere, sorge für witzigi Iilaage. «Alti Dante» hai maischtens e Handdäschli, s «Ridicule», bi sech, wos Syessikeite din het. S Ridicule wird zum e groosse Däil vo Mitgliider vo dr Förnbacher Theater Company bestritte und isch dorum mee Theater as anderi Veraastaltige. Bis 2013 isch au dr Basler Politiker Carl Miville mit sinere Süscheliste ufdräte, het aber ufghöört, won er 92 worde isch.
## Lueg au
* Baasler Faasnacht

## Fuessnoote
Schloss Hünegg

Ds **Schloss Hünegg** isch es Schloss us em 19. Jahrhundert i der Hilterfingen am Thunersee im Kanton Bärn

## Lag u Gschicht
Ds Schloss isch e herrschaftleche Landsitz mit ere ne mume no säute vorhandene Inneirichtig. Die läbigi Atmosphäre vom Hushaut hiterlat e Ydruck, dass der Eigetümer nur churz abwäsend isch.

Ds Schloss isch vom dütsche Architekt Heino Schmied entworfe u i de Jahr 1861 bis 1863 für e Baron Albert von Papart im Styl vom Historismus im Usgsee vo me ne Schloss a der Lore bout worde. Ds Herrschaftshuus isch im Jahr 1900 dür de Gustav Lemke-Schuckert liecht erwiteret u zu emene grosse Teil im Jugendstil neu ygrichtet worde. D’Inneirichtig isch prägt dür usgsuechti kostbari Materialie u re richhaltige Usgstautig.

Im Schloss befindet sech ds Museum für *Wohnkultur vom Historismus u em Jugendstil*.

## Ussteuige
Ds Schloss wi ou si Schlosspark stö für Ussteuige zur Verfüegig. So het zum Bischpiu im Summerhaubjahr 2012 u 2013 jewils vom Mei bis i Oktober e Sonderussteuig über Bärgbahne stattgfunde. Im Summerhaubjahr 2014 wird die Sonderussteuig e witeri Saison zeigt wärde., 

D Sonderussteuig Bärgbahne zeigt Pionierwärk über die Schwizerische Bärgbahne. D Ussteuig, wo vom Robert Ganz und Roger Rieker mit emene Budget vo 95'000.- Franke gstautet isch worde, zeigt mit Leihgabe vo 130 Privatpersone und 30 Unernäme de Bsuecher e Überblick über Gebirgsbahne, Bärgbahne, Standseilbahne, Luftseilbahne, Schilift u witeri interessanti Konstrukzione. Näbe mehrere Originalobjekt si öppe 200 Modäu, über 500 Fotos, über 100 Dokumänt und 10 Video-Präsentazione z gsee.

## Literatur
* Robert Ganz, Roger Rieker: *Bau und Betrieb Schweizerischer Bergbahnen, Historischer Querschnitt, Sonderausstellung 2012/2013 Schloss Hünegg Hilterfingen*, Eigenverlag, Jost Druck Hünibach, 2013

## Weblinks

* Homepage vom Schloss Hünegg

## Einzunachwiis
Carl Miville

Dr **Carl Miville-Seiler** (* 26. Juli 1921 z Baasel; Bürger vo Baasel; † 18. Juni 2021 au dert) isch e Schwizer Politiker (SP) gsi.

## Lääbe
Dr Carl Miville isch dr Soon vom Regierigs- und Nazionalroot Carl Miville senior gsi.  1941 het er aagfange, Jura z studiere, het denn aber in Aktivdienst müesse. Noch em Zwäite Wältchrieg het er as Sekretär vo dr SP Basel-Stadt gschafft (1946/47, 1951–56), as Redakzionssekretär vom VHTL z Züüri (1948–51) und as Redakder vo dr Basler AZ (1956–61). Vo 1961 bis 1964 isch er Amtsvormund gsi. Vo 1964 bis 1986 het er d AHV vom Kanton Basel-Stadt gläitet und vo 1978 bis 1986 au no d Usgliichskasse Basel-Stadt.

1947/48, vo 1953 bis 1964 und no äinisch vo 1968 bis 1978 isch dr Miville im Groosse Root vom Kanton Basel-Stadt gsässe,  1977/78 isch er au dr Bresidänt gsi. 1978/79 isch dr Miville Nazionalroot gsi und vo 1979 bis 1991 Ständeroot. Vo 1986 bis 1991 isch er au Mitgliid vo dr Parlamentarische Versammlig vom Öiroparoot gsi.

Vo 1972 bis 1977 isch dr Miville Bresidänt vo dr SP Baasel-Stadt gsi und vo 1978 bis 1985 vom VPOD Baasel-Stadt. Vo 1956 bis 1980 isch er im Bankroot vo dr Baasler Kantonalbangg gsi, vo 1964 bis 1980 im Dänggmolroot Baasel-Stadt.

Dr Miville het au Värs uf Baaseldütsch gschriibe und isch bis ins Alter vo 92 mit sinere Süscheliste bim Ridicule im Förnbacher Theater ufdräte.

## Wärgg (Uswaal)
* *3x Baaseldytsch mid em [[Rudolf Suter]], Carl Miville-Seiler, Beat Trachsler.* GS-Verlag, Baasel 1994, ISBN 3-7185-0144-9.

## Fuessnoote


## Weblingg
Themistokles

Dr **Themistokles** (, * um 525 v. d. Z.; † um 459 v. d. Z. z Magnesia am Mäander) isch e Staatsmaa und Fäldheer vo Athen gsi in dr Zit vo de Perserchrieg. Er het d Athener in dr Seeschlacht vo Salamis zum Siig gfüert und het dr Wääg vo Athen zur Demokratii ufdoo.

## Lääbe
 
Dr Themistokles isch dr Soon vom Neokles us em alt-attische und aagseene Prietsergschlächt vo de Lykomide *(Lykomidai)* gsi. Wil si Mueter kä Athenere gsi isch, isch dr Themistokles nit „vollbürtig“ gsi und het an de Üebige in de Ringschuele vo dr Akademii und vom Lykeion  nid döfe mitmache. Die mäiste Historiker näämen an, ass dr Mnesiphilos, wo d Filosofii noch em Solon gleert het, si Leerer gsi isch.

Wo d Athener 510 v. d. Z. iire letschti Tyrann, dr Hippias, us dr Stadt verdriibe häi, het dr Kleisthenes dr Polis e nöiji Verfassig gee, wo bräitere Schichte vom Volk *([[demos]])* s Rächt gee het, sich politisch in dr Stadt z bedäilige. 

Eso het au dr Themistokles in politischi Ämter chönne gweelt wärde. Vo 493 bis 492 v. d. Z. isch er Archont gsi. Wil mä en Inwasioon vo de Perser erwartet het, het er zum die athenischi Flotte z versterke dr Haafe vo Piräus lo vergrössere und zwäihundert Chriegsschiff lo baue. Er isch zum *[[Strategos]]* gweelt worde und het in dr Schlacht vo Salamis im Joor 480 die persischi Flotte vom Groossköönig Xerxes I. usmanöwriert und gschlaage.

Für zum d Stadt gege Sparta z schütze, het dr Themistokles e Muure um Athen lo baue. Wäge däm und wäge de Vorwürf, ass er em Spartaner Leonidas I. bi dr Verdäidigung vo de Thermopyle käi Hilfe gschiggt häig und vor dr Schlacht vo Salamis Athen für nüt häig lo ewakiere, isch er um 471 v. d. Z. vom Schärbegricht verbannt und zum Dood verurdäilt worde. Er isch uf Persie gflüchdet, und dr Köönig Artaxerxes I. het en as Satrap vo Lampsakos, Myus und Magnesia am Mäander iigsetzt. Dr Thukydides verzellt, ass im Joor 461 dr Artaxerxes d Grieche wider häig welle aagriffe und im Themistokles dr Befääl über die persischi Flotte aabote häig. Dä häig aber nid gege si Häimet welle kämpfe und häig sich lieber sälber umbrocht.

## Kwelle
* Herodot: *Historien*, Buech 7–9
* Thukydides: *Der Peloponnesische Krieg*, Buech 1
* Cornelius Nepos: *Themistocles* (latiinisch und dütsch)
* Plutarch: *Themistokles*

## Litratuur
* Albrecht Behmel: *Themistokles. Sieger von Salamis und Herr von Magnesia.* 2. Auflage. ibidem-Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 3-89821-172-X.
* Wolfgang Blösel: *Themistokles bei Herodot. Spiegel Athens im fünften Jahrhundert. Studien zur Geschichte und historiographischen Konstruktion des griechischen Freiheitskampfes 480 v. Chr.* Steiner, Stuttgart 2004, ISBN 3-515-08533-5 (Historia Einzelschriften Band 183). 
* Arthur P. Keaveney: *The life and journey of Athenian statesman Themistocles (524-460 B. C.?) as a refugee in Persia*. Mellen Press, Lewiston 2003, ISBN 0-7734-6809-9.

## Weblingg

* Porträts des 5. Jahrhunderts v. Chr. - Die ersten öffentlichen Ehrenstatuen im Auftrag der Polis: Die Tyrannenmörder
* 

## Fuessnoote
Sieben gegen Theben

**Siibe gege Thebe** (, *Hepta epi Thēbas*) isch e Dragödie vom Aischylos us em Joor 467 v. d. Z. Si verzelt d Schlacht zwüschen em Eteokles und dr Armee vo Thebe gege dr Polyneikes und sini Understützer. 
Es isch dr letschti Däil in dr Ödipus-Drilogii vom Aischylos.

Die Schlacht isch us dr Griechische Müthologii under de Bezäichnige *Dr Erst Thebanisch Chrieg* und *Dr Zuug vo de Siiben gege Thebe* bekannt.

## Inhalt
Wo dr Ödipus usegfunde het, ass är dr Soon und au dr Mörder vom Laios isch, het er sich blind gmacht und isch as Köönig zruggdrätte. und d Iokaste, si Frau, won er ghürotet het ooni z wüsse ass si si Mueter isch, het sich ufghänkt. Zämme häi si vier Chinder gha, dr Eteokles, dr Polyneikes, d Antigone und d Ismene.
Dr Eteokles und dr Polyneikes häi abgmacht, ass jeede e Joor lang wurd regiere und ass si denn wurde abwäggsle. Dr Eteokles het aber noch eme Joor nid welle zruggdrätte, und dr Polyneikes het en mit sine Verbündete (die Siiben gege Thebe) aagriffe. Im Kampf si bäidi Brüeder umchoo.

## Usgoobe, Kommentar und Übersetzige
* *Aeschyli tragoediae. Cum incerti poetae Prometheo* (= *Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana*). Edidit Martin L. West. Editio correctior editionis primae. Teubner, Stuttgart u. a. 1998, ISBN 3-519-11013-X. 
* Aeschylus: *Seven against Thebes.* Edited with Introduction and Commentary by Gregory O. Hutchinson. Clarendon Press, Oxford 1985, ISBN 0-19-814999-9.
* Aischylos: *Die Perser. Sieben gegen Theben* (= *Universal-Bibliothek.* Nr. 510). Übersetzig, Notize und Noochwort vom Emil Staiger. Reclam, Stuttgart 1997, ISBN 3-15-000510-8.
* Aischylos: *Sieben gegen Theben* (= *Edition Suhrkamp* 3431). Durs Grünbein. Suhrkamp, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-518-13431-0.
* Aischylos: *Tragödien* (= *Sammlung Tusculum*). Übersetzig vom Oskar Werner. Uusegee vom Bernhardt Zimmermann, 6. Uflaag. Artemis & Winkler, Düsseldorf u. a. 2005, ISBN 3-7608-1501-4.

## Fuessnoote


## Weblingg
* Sieben gegen Theben - Übersetzig vom Johann Gustav Droysen im Project Gutenberg
* Seven against Thebes - änglischi Prosaübersetzig vom Herbert Weir Smyth im Perseus Project
Die Perser

**D Perser** ( *Persai*) si äini vo de groosse Dragöödie vom griechische Dichder Aischylos. Si isch im Joor 472 v. d. Z. urufgfüert worde und gälte as s eltiste Drama, wo erhalte isch, uf dr ganze Wält. *D Perser* behandle dr Undergang vo dr persische Flotte in dr Seeschlacht vo Salamis us dr fiktive Sicht vom persische Köönigshoof.

„D Perser“ basiere uf dr historische Niiderlaag vom persische Groosskönig Xerxes I. in dr Schlacht vo Salamis im Joor 480 v. d. Z., wo dr Aischylos sälber uf eme griechische Schiff mitkämpft het. Bi de Dionysie het s Wärk dr erst Briis überchoo. Zämme mit de Dragöödie *Phineus* und *Glaukos Potnieus*, wo verlooregange si, und em Satyrspiil *Prometheus Pyrkaios* het s e Tetralogii bildet.

Au wenn in dr Dragödie dr Stolz über e Siig Usdruck findet, wird doch dr Find nid aabegmacht. Im Stück wird s Schiggsaal vom draagische Held Xerxes nid bestimmt dur daas, was er sälber macht, sondern d Götter, wo wüetig si über d Hybris und d Schändig vo Häiligdümer, entschäide drüber.

## Litratuur
* Dietrich Böer: Aischylos. Die Perser. Grundlagen und Gedanken zum Verständnis des Dramas. Für d Schuel zämmegstellt. Frankfurt a. M., Berlin, Münche, 1972.
* Karl Deichgräber: Die Persertetralogie des Aischylos. Mit einem Anhang: Aischylos' Glaukos Pontios und Leon. In: Akademie der Wissenschaften und der Literatur: Abhandlungen der geistes- und sozialwissenschaftlichen Klasse. Jhrg. 1974.
* Wilhelm Kierdorf: Erlebnis und Darstellung der Perserkriege. Studien zu Simonides, Pindar, Aischylos und den attischen Rednern. Göttinge, 1966.
* Siegfried Melchinger: Das Theater der Tragödie. Aischylos, Sophokles, Euripides auf der Bühne ihrer Zeit. Münche, 1974.
* Ann N. Michelini: Tradition and dramatic Form in the persians of Aeschylus. Leiden, 1982. 
* Gilbert Murray: Aischylos. Uusegee vom Siegfried Melchinger. Velber bi Hannover, 1969.
* Wolfgang Schadewaldt: Die griechische Tragödie. Tübinger Vorlesungen Bd. 4. Frankfurt/M., 1991.
* Wolfgang Schadewaldt: Antikes Drama auf dem Theater heute. Übersetzung. Inszenierung. Pfullinge, 1970.
* Rüdiger Schmitt: Die Iranier-Namen bei Aischylos. In: Österreichische Akademie der Wissenschaften.          Philosophisch-historische Klasse. Sitzungsberichte, 337. Bd.; Veröffentlichungen der iranischen Kommission. Uusegee vom Manfred Mayrhofer. Bd. 6.
* Gustav Adolf Seeck: Dramatische Strukturen der griechischen Tragödie: Untersuchungen zu Aischylos. Münche, 1984.
* George Thomson: Aischylos und Athen. Eine Untersuchung der gesellschaftlichen Ursprünge des Dramas. Berlin (O), 1956.
* Wege zu Aischylos. Erster Band. Zugang. Aspekte der Forschung. Nachleben. Uusegee vom. Hildebrecht Hommel. Darmstadt, 1974.                    
* Wege zu Aischylos. Zweiter Band. Die einzelnen Dramen. Uusegee vom Hildebrecht Hommel. Darmstadt, 1974. 

## Fuessnoote