open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Département Morbihan

**Morbihan** [] (Bretonisch: **Mor-Bihan** [] isch e Département z Frankrych. S lyt im Side vu dr Bretagne un isch s 56. in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Département. 

## Name
Gnännt isch s noch em bretonische Name vum glychnamige Golf *Mor Bihan* (*chlai Meer*) (Golf vu Morbihan). S isch s ainzig Département z Frankrych, wu kai aigene franzesische Name het.

## Geografi
S Département lyt im Nordweschte vu Frankrych am Atlantik (bretonisch *Mor Braz* („s groß Meer“). Im Norde gränzt s an s Département Côtes-d’Armor, im Weschte an s Département Finistère, im Oschte an s Département Ille-et-Vilaine un im Sidweschte an s Département Loire-Atlantique in dr Region Pays de la Loire.

Im Atlantik lige vier bewohnti Insle, wu zue Morbihan ghere:
*Belle-Île
*Groix
*Houat
*Hoëdic
Im Golf vu Morbihan het s rund 40 Insle, zwai dervu bilde aigeni Gmaine: Île-d'Arz un Île-aux-Moines.

Fliss, wu dur s Département Morbihan fließe sin unter anderem:
* Laïta (bretonisch Laeta)
* Scorff (breton. Skorf)
* Blavet (breton. Blavezh)
* Vilaine (breton. Gwilun oder Gwilen)
Karakteristisch fir d Atlantikkischte in dr Bretagne sin schmali Meeresbuchte, wu wyt in s Landesinnere gehen, z. B. d Rade de Lorient, d Rivière d'Étel oder d Rivière d'Auray.

## Gschicht
Morbihan isch ais vu dr urspringli 83 Départment, wu in dr Französische Revolution zum 4. März 1790 gschaffe wore sin. 

### Vorgschicht
Morbihan isch im Neolithikum ain vu dr kulturälle Brännpinkt gsii. Wie in andere Regione vu dr Bretagne hän sich au do us dr Ärdhigel (Tumuli) d Staihigel (Cairn) entwicklet. Scho ab em 5. Johrdöusert v. Chr. sin großi Menhir ufstellt wore, zum Dail sin si zue lange Stairaie zämmegstellt wore, z. B. z Carnac. Anderi Megalithaalage sin Staigreber (Dolmen), wu s z Morbihan in ere große Zahl het.

Datei:Dolmen Roch-Feutet.JPG|Dolmen Roch-Feutet bi Carnac
Datei:Kermario-Mitte und -West.jpg|Stairaie vu Kermario bi Carnac
Datei:Tumulus carnac.jpg|Tumulus Mont-Saint-Michel bi Carnac


## Wappe
Bschrybig: In Hermelin un Blau mit Wälleschnitt dailt.

## Verwaltigsgliderig

## Klima
Messstatione: Île de Groix un Belle-Île

Däg im Johr mit
* Rägefell iber 1 mm: 115
* Froscht: 10
** Erschter Froscht: Ändi Dezämber
** Letschte Froscht: Ändi Februar
* Schnee: 1
* Gwitter: 4
* Hagel: 2

Stand 1991

## Partnerschafte
S Département Morbihan unterhaltet syter anne 1969 e Partnerschaft mit em dytsche Rhein-Erft-Kreis.

## Literatur
* Giot P. R.: *Die Alignements von Carnac* 1990
* Giot P. R.: *Vorgeschichte in der Bretagne* 1991
* Briard J.: *Die Megalithen der Bretagne* 1991

## Weblink
* Generalrot vum Département Morbihan
Kaddisch

Dr **Kaddisch** (aramäisch: *häilig* bzw. *Häiligung*) isch äins vo de wichdigste Gebät im Juudedum. Es isch e Häiligungsgebät und het sich in de noochchristlige Joorhundert uusebildet. S ursprünglige Gebät isch erwiiteret worde und si liturgischi Gebruuch het sich im Lauf vo de Joorhundert veränderet. Die eltiste Rezensione, wo mä no cha finde, si Geniza-Fragmänt, wo mä käim bestimmte Wärk cha zueordne. E Versioon vom Gebät im ene Siddur vom Amram Gaon (um 900) basiert uf ere aschkenasische Rezensioon, wo käinere vo de eltere Fassige entspricht. Im Geegesatz zu fast alle andere jüüdische Gebät isch si Sprooch nit nume Hebräisch, sondern au Aramäisch.
## Wenn dr Kaddisch rezitiert wird
Es git sonigi wo sääge, ass dr Kaddisch zäämol am Daag sött gsäit wärde. Au bi de Daagesgebät het er si Blatz und im Gottesdienst, won er d Übergäng zwüsche de wichdigste Abschnitt markiert.
Mä säit en au uf mit chliine Ändrige zum Gedänke an Verstorbeni und am Graab. Wenn öbber in dr ängere Familie stirbt, säit en dr nöggst männlig Verwandti elf Mönet lang jede Daag uf. Am Jooresdaag vom Doodesfall säit män en denn no äinisch und das isch s Ändi vo dere Form vo dr ritualisierte Druur.

## Dr Kaddisch und s Vaterunser
Die wichdigste Gedanke vom Kaddisch findet mä au im Vaterunser, wo vo dr chtistlige Dradizioon im Jesus vo Nazareth zuegschriibe wird.
## Liddratuur
* David De Sola Pool: *The Old Aramaic Prayer - The Kaddish.* Rudolf Haupt, Leipzig 1909.
* Andreas Lehnardt: *Qaddish. Untersuchungen zur Entstehung und Rezeption eines rabbinischen Gebetes.* Mohr Siebeck, Tübingen 2002. ISBN 3161477235
* Andreas Lehnardt: *Die Geschichte des Kaddisch-Gebets.* In: W. Homolka (Hrsg.): *Liturgie als Theologie.* Frank & Timme, Berlin 2005, S.30-46. ISBN 9783865960085
* Andreas Lehnardt: *Die Qaddish yitkele harba-Versionen und ihr Verhältnis zum biblischen Text.* in: A. Kuyt / G. Necker (Hrsg.): *Orient als Grenzbereich?*, Harrasowitz, Wiesbaden 2007, S. 51-65. ISBN 978-3-447-05478-2
* Israel Ta-Shema: *Some Notes on the Origins of the Kaddish*. In: *[[Tarbiz]]* 53 (1984/85), 559-568. 
* Leon Wieseltier: *Kaddisch.* Hanser, München 2000. ISBN 3446199446 (Rezension)

## Weblingg
* Das Kaddisch-Gebet
* Aus dem Gebetbuch: Kaddisch - Die Heiligung - haKadisch
Ivan Glasenberg

De **Ivan Glasenberg**, (* 7. Jänner 1957 in Johannesburg), heimatberächtigt und wohnhaft z Rüeschlike isch e südafrikanisch-australisch-schwyzerische Unternämmer und Manager. Er isch de CEO vo de Firma Glencore, em gröschte Rohstoffhändler vo de Wält gsi. 

D Glasenberg isch in eme Vorort vo Johannesburg ufgwachse. Sini Muetter isch Südafrikanerin und sin Vater en gebürtiger Litauer. Er het an de *University of the Witwatersrand* z Südafrika sin Bachelor-Abschluss gmacht und an de *University of Southern California* sin *[[Master]] of Business Administration*. Im Johr 1984 isch er zu Glencore cho und het im Chole-Departement gschaffet, zerscht z Südafrika und dann z Auschtralie. Zu dere Zyt isch Glencore nonig an dr Börse kotiert gsi. In de Johr 1989 und 1990 het er s Büro vo Glencore z Hong Kong und z Peking gleitet, bevor er im 1991 d Leitig vom Chole-Departement übernoh het. Im 2002 isch er dann CEO vo Glencore worde.

D BusinessWeek het im 2005 brichtet, dass de Glasenberg e Schlüsselfigur im gheime Öl-Handel vom Marc Rich mit em Iran gsi isch. Spöter isch dr Marc Rich vom US-Präsident Bill Clinton begnadiget worde. Im 2011 isch d'Glencore denn an dr Börse kotiert worde un dr Glasenberg isch sehr rich worde.  

Im September 2011 het s Schwiizer Wirtschaftsmagazin Bilanz brichtet, dass es Vermöge vo öppe 5,3 Milliarde Franke het. Am 16. April 2012 het d BBC es Interview mit ihm gsendet, wo er d Vorwürf gäge Glencore wäge de Umwältverschmutzig und Chinderarbet zrückgwise het. Im 2021 isch bekannt worde dass dr Glasenberg sich wot lo früehpensioniere. Syn Noochfolger isch dr Gary Nagle worde.

## Literatur
* 

## Einzelnochwiis
Glencore

D **Glencore International AG** isch e wältwit tätigi Unternämesgruppe im Rohstoffhandel und het sin Hautsitz z Baar im Schwizer Kanton Zug. Bis im Mai 2011 isch Glencore in Privatbsitz gsi, sither werdet d Aktie an de *London Stock Exchange* ghandlet. Vom Umsatz her isch Glencore s gröschti Unternäme in de Schwiz mit eme Umsatz vo 186 Milliarden US-Dollar im Johr 2011. S Unternäme isch im induschtrielle Beriich an 19 Standort in 12 Länder präsent und het öppe 62'000 direkti oder indirekti Mitarbeiter. Im Maketing sind öppe 2'000 Lüt in me wi 40 Länder aktiv.

S Unternäme isch im 1974 vom Marc Rich gründt worde und het *Marc Rich + Co AG* gheisse. Im 1994 het de Rich s Unternäme verlah und de Name isch in Glencore (**Gl**obal **En**ergy **Co**mmodity and **Re**sources) gändret worde. Ursprünglich het Glencore physisch mit Iise, andre Metall, Mineralie und Erdöl ghandlet, spöter au mit Öl- und Choleprodukt und sit em 1982 isch Glencore au im Agrarsektor präsent. In de 1980er- und 1990er-Johr het d Firma durch Übernahme expandiirt und isch sither au im Bergbau, de Verhüttig, in Raffinerie und in de Verarbeitig engagiirt. 

Sit em 19. Mai 2011 werde Glencor-Aktie an de Londoner Börse ghandlet und sit em 25. Mai 2011 au z Hong Kong, aber zwölf Lüt vom oberschte Mangement si di gröschte Aktionär vo Glencore. An de Börse werde numme 16.9 % vo de Aktie ghandlet. Vor em Börsegang het me de Wärt vo de Firma uf 61 Milliarde US-Dollar gschätzt und s isch de gröschti Börsegang vom 2011i gsi. Im Zämmehang mit em Börsegang het Glencore e Holding uf Jersey gründt, wo de juristisch Sitz vo Glencore soll darstelle. De Hauptsitz vom operative Gschäft isch z Baar blibe. Am 7. Februar isch bekannt gäh worde, dass Glencore mit de Firma Xstrata wot fusioniire, wo z Zug ihre Hauptsitz het.

Vo 2002 bis im 2021 isch dr CEO vo Glencore de Ivan Glasenberg gsi. Dr Glasenberg het syt em 1984 by de Glencore gschaffet kha. Im 2021 isch dr Gary Nagle CEO gworde. Präsident vom Verwaltigsrot de Simon Murray. 

## Kritik

Sit Johre git's immer wider Kritik am Unternäme. Es wird ihm e grossi Mitverantwortig an de schlächte Umwältbedingige in de Abbaugebiet und an de Läbesumständ vo de Rohstoffschürfer vorgworfe. So hei am 15. Aprile 2012 di Schwizer kirchliche Hilfswärk Brot für alle und Faschteopfer Ergäbnis vo ere Untersuechig veröffentlicht, wo Glencore mit Chinderarbet, Umweltverschmutzig und andere problematische Gschäftspraktike in Verbindig bringt.

## Weblinks
* Kritischi Informatione uf de Site vom ''Public Eye People's Award'' (PDF-Datei; 156 kB)
* ''Rohstoffe und Menschenrechte: Kaufe und schweige'', D WOZ, 14. Februar 2008
* ''Si versetze Bärg…'', D Ziit, 1. Oktober 2009

## Einzelnochwiis
Aschkenasim

**Aschkenasim** (hebräisch אַשְׁכֲּנָזִים, Blural vo *Aschkenasi*, oder *Jehudi Aschkenas* (יְהוּדֵי אַשְׁכֲּנָז), dütsch **aschkenasischi Juude**,  wörtlig „dütschi Juude“) isch d Bezäichnig für die Juude, wo d Vorfaare von ene im Middelalter in Öiropa grösstedäils nördlig vo de Alpe, im Rhiiland, im Norde vo Frankriich und vo Italie, z Ängland und spööter in Middel- und Ostöiropa gläbt häi. Die aschkenasische Juude häi gmäinsaami religiöösi Dradizioone, wo sä vo de sefardische Juude underschäide, und früener e gmäinsaami Sprooch ghaa, s Jiddische. Vom 16. Joorhundert aa het sich s aschkenasische Juudedum in e dütschs und e ostöiropäischs Juudedum däilt. 

Dr Naame Aschkenasim chunnt vo dr mittelalterlige Bezäichnig für Dütschland,  **Aschkenas** (hebräisch אַשְׁכֲּנָז), wo in dr hebräische Bible (*Genesis 10,3* und *1 Chronik 1,6*) dr Naame vom e Soon vom Gomer gsi isch, eme Änkel vom Japhet und Uränkel vom Noach und wo s Volk von em in dr Nööchi vom Bärg Ararat verortet worden isch. 

D Zaal vo de aschkenasische Juuden im 11.&nbsp;Joorhundert wird uf 20'000 gschetzt, Am Aafang vom 21.&nbsp;Joorhundert het s öbbe 8.5 Millioone Aschkenasim gee und si häi d Meerhäit vo de Juude uf dr ganze Wält usgmacht.

## Liddratuur
* Fritz Reuter: *Warmaisa. 1000 Jahre Juden in Worms.* 2. Uflaag. Jüdischer Verlag bei Athenäum, Frankfurt am Main 1987, ISBN 3-610-00405-3. Uszüüg drus onläin

## Weblingg
*
* Ulrich Dewald: ''Vier Mütter mit Millionen Kindern''. Bild der Wissenschaft, 17. Januar 2006.
* Gerd Mentgen: ''Gelobt und gepriesen vor allen Gemeinden des Reichs. Die Juden in den SCHUM-Gemeinden Speyer, Worms und Mainz'' In: *DAMALS.* 12, 2004, S. 36–41. 
* ''Magenza, das jüdische Mainz'' auf mainz.de
* 

## Fuessnoote
Sephardim

As **Sefardim** (hebräisch ספרדים *Sfaradim,* dütsch **Sepharden**) bezäichne sich Juude, wo d Vorfaare von ene uf dr Iberische Halbinsle gläbt häi, bis si 1492 und 1513 verdriibe worde si und sich noch iirer Flucht zum grösste Däil im Osmanische Riich (Bosnie) und in Nordwestafrika (Maghreb) niidergloo häi. E chliine Däil von ene het sich in Nordöiropa niidergloo, vor allem in de Seehandelsstedt vo de Niiderlande, dört under anderem z Amsterdam, und vo Norddütschland, dört vor allem z Hamburg, aber au in Frankriich (Bordeaux, Bayonne), in Italie (Livorno, Ferrara), in Amerika, Indie und Afrika. Iiri Kultur het au witer uf dr iberische Kultur basiert und zum Däil häi si au iiri schbanischi Umgangsschbrooch biibhalte, s Ladino. In däm underschäide sich d Sefardim vo de Aschkenasim, wo vo de middel- und ostöiropäische Kulture brägt worde si.

Bis zum Zwäite Wältchrieg, wo dütschi Drubbe im Joor 1941 die egeischi Halbinsle bsetzt häi, isch die grössti sefardischi Gmäind in Öiropa im griechische Thessaloniki gsi, wo dorum au *Jerusalem vom Balkan* ghäisse het..

## Liddratuur
* Georg Bossong: *Die Sepharden. Geschichte und Kultur der spanischen Juden*. Beck'sche Reihe, 2438. C. H. Beck, München 2008, ISBN 978-3-406-56238-9.
* Sabine Kruse, Bernt Engelmann (Hrsg.): *„Mein Vater war portugiesischer Jude…“ Die sefardische Einwanderung nach Norddeutschland um 1600 und ihre Auswirkungen auf unsere Kultur*. Steidl, Göttingen 1992, ISBN 3-929076-11-X (Illustrierter Katalog zur gleichnamigen Ausstellung im Jüdischen Museum in Rendsburg und im Burgkloster von Lübeck 1992/1993).
* Michael Studemund-Halévy: *Biographisches Lexikon der Hamburger Sefarden*. Christians, Hamburg 2000, ISBN 3-7672-1293-5 .
* Michael Studemund-Halévy (Hrsg.): *Die Sefarden in Hamburg. Zur Geschichte einer Minderheit. Die Grabinschriften des Portugiesenfriedhofs an der Königstraße in Hamburg*. Buske, Hamburg.
** Band 1. 1994, ISBN 3-87548-048-1.
** Band 2. 1997, ISBN 3-87548-099-6.
* Schlomo Svirsky, Devorah Bernstein, Karlheinz Schneider: *Sefarden in Israel. Zur sozialen und politischen Situation der Jüdisch-Orientalischen Bevölkerung*. Deutsch-Israelischer Arbeitskreis für Frieden im Nahen Osten, Hamburg 1999, ISBN 3-925031-02-2.
* Amor Ayala & Stefanie von Schmädel: *Identitätsdiskurse und Politisierung der Sepharden in Wien am Beispiel des Studentenvereins „Esperanza“ 1896–1924.* In: *Transversal.* Schwerpunktheft Jüdischer Widerstand im NS. Centrum für Judische Studien der Karl-Franzens-Universität, 11. Jg. H. 2. Studienverlag, Graz 2010, , S. 83–102.
* Lion Feuchtwanger: *Die Jüdin von Toledo.* Handlung zur Zeit des Königs Alfonso VIII. 11. Auflage. Aufbau, Berlin 2008, ISBN 978-3-351-02398-0.

## Weblingg

*Homepage vom Institut Sépharade Européen
*Homepage vo dr Foundation for the Advancement of Sephardic Studies and Culture

## Fuessnoote
Brot für alle

**Brot für alle** (Bfa) isch s Schwiizer Hilfswerk vo de reformiirte Chile vo de Schwiiz. Es isch im 1971 entschtande, het aber sini Aafäng in Spändekampagne gha, wo s erschti Mol im 1960i schtattgfunde het.

## Gschicht
Unter Name *Brot für Brüder* isch im Johr 1960 d Idee von ere Spendekamgane in de Schwiiz entschtande, wo vom Leiter vom HEKS, em Pfarrer Heinrich Hellstern, und em Inschpektor vo de Basler Mission, em Hermann Witschi, lanciirt worde-n-isch. Im 1961 het d Abgordneteversammlig vom SEK d Aktion *Brot für Brüder* eistimmig gnemiget. Zwüsche 1961 und 1971 het es drü Sammelkampagne gäh, wo sehr erfolgriich si gsi. Die erscht Kampagne het 16 Millione Franke iibrocht, di zweiti 13 Milklione und di dritti 19.6 Millione. Im 1971 isch *Brot für Brüder* zu ere permanente Iirichtig worde, mit einere zentrale Aalaufstell, wo drü Ufgabeberiich übernoh het: Information und Bewusstsiisbildig, d Mittelbeschaffig für Entwickligsprojäkt und d Prüefig vo de Projäkt. Sit em 1974i het s Hilfwerk en vollamtliche Generalsekretär. Im 1991 isch de Name vo *Brot für Brüder* in **Brot für alle** gändret worde und im 1992 het d Organisation d Stiftig Max Havelaar lanciirt, wo bis hüt in de Schwiiz s bekanntischti Label für fir ghandelti Produkt isch. Im 2004 isch Brot für alle in e Stiftig umgwandlet worde.

Sit em 1969 werdet d Sammlige zämme mit de römsich-katholische Organisation Faschteopfer durchgführt. Di engi ökumenischi Zammenarbet isch sither an wichtiger Teil vo de Kampagne, wo immer in de Passionsziit stattfinde. Di beide Organisatione hei sich immer wider uf politischer Ebeni iigsetzt, wenn si zur Erkenntnis sind cho, dass d Mönscherächt bedroht sind.

## Quelle
* Website vo de Organisation
* 

## Einzelnochwiis
Crac'h

**Crac'h** oder **Crach** (bretonisch *Krac'h*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Crac'h lyt am Atlantik un em Golf vu Morbihan, 18 km vu Vannes un 31 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 44 m iber Normalnull. Im Oschte gränzt d Gmai an dr Fluss Auray, im Weschte an dr Fluss Crac’h, im Side an d Gmaine Saint-Philibert un Locmariaquer un im Norde an d Stadt Auray.

## Gschicht
Crac'h isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1233 as *Crac* (1233: *Craz*, 1262: *Crach*, 1442: *Crah*, 1570: *Crarh*).

## Verwaltig
 vu Crac'h isch . Crac'h ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Crac'h ghert zum Bretonisch.

## Kultur un Böuwärch
* Allee couverte Luffang Tal er Roch
* Galloromanisch Aquädukt Rosnarho
* Chateau Plessis-Kaer
* Chilche Saint-Thuriau (1809)
* Chapelle du Plas-Kaër
* Chapelle Saint-André de Lomarec
* Chapelle Saint-Aubin de Kervin-Brigitte
* Chapelle Saint-Jean, Kerorang
* Chapelle Rosnarho
* Ossuaire cimetiere (Baihuus)
* Dolmens Kerorang Parc Neh
* Dolmen Kerourang
* Dolmen Mane-Rohenezel
* Dolmen la Mare

## Weblink

* http://www.crach.fr
* Crac'h uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Crédin

**Crédin** (Gallo *Qerdein*, bretonisch *Kerzhin*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Crédin lyt 42 km vu Vannes un 55 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 52 m un 139 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Crédin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1116 as *Cherdin* (1126: *Querdin*, 1144: *Kerdin*, 1205: *Guerdin*, 1427: *Kerzin*, 1464: *Crehin*, 1516: *Crezin*).

## Verwaltig
 vu Crédin isch . Crédin ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Crédin ghert zum Gallo.

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190616125930/http://www.credin.fr/
* Crédin uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Croixanvec

**Croixanvec** (bretonisch *Kroeshanveg*) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2022 isch si mit Saint-Gérand (Morbihan) zue dr *Commune nouvelle* Saint-Gérand-Croixanvec fusioniert wore.

## Geografi
Croixanvec lyt 55 km vu Vannes un 57 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 108 m un 162 m iber Normalnull. 

## Gschicht
Croixanvec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as *Croshavec* (1422: *Quoessanvec*, 1516: *Croessanvec*, 1779: *Croissanvec*, 1813: *Croixanvec*).

## Verwaltig
Di letscht Maire vu Croixanvec isch d Sylviane Le Ponner gsii. 

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Croixanvec ghert zum Bretonisch.

## Weblink

* Croixanvec uf geobreizh.com (Internet-Archive)
Damgan

**Damgan** (bretonisch *Damgan*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Damgan lyt am Atlantik, 20 km vu Vannes un 64 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 20 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Surzur im Nordweschte, Ambon im Norde un Oschte un Le Tour-du-Parc im Weschte. Im Side gränzt d Gmai an dr Atlantik.

## Gschicht
Damgan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1262 as *Damgan*. Bis anne 1824 isch Damgan e Dail vu Ambon gsii.

## Verwaltig
 vu Damgan isch . Damgan ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Damgan ghert zum Bretonisch.

## Weblink

* Damgan uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Erdeven

**Erdeven** (bretonisch *An Ardeven*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Erdeven lyt am Atlantik, 30 km vu Vannes un 19 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 36 m iber Normalnull.

## Gschicht
Erdeven isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as *Erdeuen* (1288: *Erdeguen*, 1516: *Erdeven*, 1630: *Ardenan*, 1654: *Ardinen*).

## Verwaltig
 vu Erdeven isch . Erdeven ghert zum Kommunalverband .

Partnergmai vu Erdeven isch St. Märge im Schwarzwald (syt 1997).

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Erdeven ghert zum Bretonisch.

## Weblink

* http://www.erdeven.fr
* Erdeven uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Férel

**Férel** (Gallo *Férèu*, bretonisch *Ferel*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Férel lyt 37 km vu Vannes un 82 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 52 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Camoël, Arzal, Marzan un La Roche-Bernard im Département Morbihan un Herbignac im Département Loire-Atlantique.

## Gschicht
Férel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1429 as *Ferrel* (1630: *Ferret*).

## Verwaltig
 vu Férel isch . Férel ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Férel ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.

## Weblink

* http://www.ferel.com
* Férel uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Glénac

**Glénac** (Gallo *Glenac*, bretonisch *Glenneg*) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2017 isch dur d Fusion vu Glénac mit dr Gmaine La Gacilly un La Chapelle-Gaceline d *Commune nouvelle* La Gacilly bildet wore.

## Geografi
Glénac lyt 48 km vu Vannes un 92 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 2 m un 87 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin La Gacilly, Cournon, Bains-sur-Oust, Ille-et-Vilaine, Saint-Vincent-sur-Oust, Peillac un Les Fougerêts gsii.

## Gschicht
Glénac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as *Glannac* (1387: *Glennac*).

## Verwaltig
Dr letscht Maire vu Glénac isch dr Fabrice Genouel gsii. 

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Glénac ghert zum Gallo.

## Weblink

* = 56&insee_ville = 56064 Glénac uf geobreizh.com (Internet-Archive)
Groix

**Groix** (bretonisch *Groe (Enez-Groe)*) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.

D Gmai ghert zum  un zum Arrondissement .

## Geografi
Groix lyt uf dr Insle Île de Groix, 52 km vu Vannes un 14 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 48 m iber Normalnull. Dr Bann vu dr Gmai umfasst di ganz Insle.

## Gschicht
Groix isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1037 as *Groe* (12. Jh.: *Groia*, 1323: *Groee*, 1327: *Groy*, 1356: *Groye*, 1357: *Groaye*, 1370: *Groys*, 1380: *Grouay*).

## Verwaltig
 vu Groix isch . Groix ghert zum Kommunalverband .

## Bevelkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Groix ghert zum Bretonisch.

## Weblink

* http://www.groix.fr
* Groix uf geobreizh.com (Internet-Archive)

## Fueßnote
Georg Baselitz

Dr **Georg Baselitz** (* 23. Januar 1938 z Deutschbaselitz, hüt en Ortsdäil vo Kamenz in dr säggsische Oberlausitz) häisst äigentlig *Hans-Georg Kern* und isch e dütsche Mooler und Bildhauer.

## Lääbe
Er isch in dr Oberlausitz ufgwaggse und het 1956 an dr Hochschuel für bildendi Künst in Berlin-Weißensee (Ost-Berlin) bi de Brofässer Herbert Behrens-Hangeler und Walter Womacka Moolerei afo studiere. Scho im Joor druf het en d Hochschuel wäge „gsellschaftliger Unrife“ uusegheit und er het 1957 in Weszberlin an dr Universidäät vo de Künst bim Brofässer Hann Trier witer studiert. Dört het sich mit de Theorie vom Wassily Kandinsky, Ernst Wilhelm Nay und Kasimir Malewitsch usenandergsetzt. Er isch uf Bariis und Amsterdam gange und het sich mit em Antonin Artaud, Jean Dubuffet und dr Kunst vo „Gäisteschranke“ (Sammlig Prinzhorn) beschäfdigt. 

Im Joor 1961 het er dr Künstlernaame Georg Baselitz aagnoo. Zämme mit em Eugen Schönebeck het er en Ustellig z Berlin organisiert und het e Manifest usegee, wo men em spööter s 1. Pandämonische Manifest gsäit het, 1962 häi die bäide s äigentlige Pandämonium (2. Pandämonischs Manifest) veröffentligt. Aber au im „Weste“ häi sini Wärk nit de gsellschaftlige Wärt und Norme entsproche, was 1963 zum Ekla gfüert het. Sini Bilder *[[Die große Nacht im Eimer]]* und *Der nackte Mann* häi bi sinere erste Äinzelustellig in dr Berliner Galerie Werner & Katz e Skandaal usglööst und si beschlagnaamt worde. 

Im Früelig vo 1965 isch dr Baselitz Stipendiaat vo dr Villa Romana z Floränz worde. 1969 het er *Der Wald auf dem Kopf* gmoolt. Im Joor druf het er in dr Kölner Galerii Franz Dahlem die ersti Ustellig gha, wo nume Bilder, wo uf em Chopf stöön, zäigt het. 1971 isch er uf Forst an dr Wiistrooss züüglet, vier Joor spööter, 1975, ins Schloss Derneburg bi Hildesheim. 2006 het er s Schloss Derneburg an dr amerikanisch Kunstsammler Andrew J. Hall verchauft und isch uf Buech go lääbe, eme Ortsdäil vo Inning am Ammersee in Oberbayre. Am 10.&nbsp;Mai 2009 isch si ersti Freiluftskulptuur *Volk Ding Zero* im Chloster Dalheim iigweit worde.

Dr Georg Baselitz isch dr Vater vo de Galeriste Daniel Blau und Anton Kern.

## Literatur
* Reinhard Herz: *Georg Baselitz und der Neue Typ. Die frühen Werke. Auf dem Weg zu einem neuen Menschenbild.* Peter Lang Verlag, Frankfurt am Main 2013. ISBN 978-3-631-63778-4
* 
* 
* 
* Edition Sammlung Essl (Hrsg.): *Baselitz bis Lassnig – Meisterhafte Bilder.* Klosterneuburg 2008, ISBN 978-3-902001-43-6
* Peter-Klaus Schuster, Werner Spies: *Georg Baselitz – Top.* Katalog zur Ausstellung Georg Baselitz - Top, Kunsthalle Würth, Schwäbisch Hall, 27. September 2008–22. März 2009, Swiridoff Verlag, Künzelsau 2008, ISBN 978-3-89929-147-6
* 
* 
* 
* Edition Sammlung Essl (Hrsg.): *Georg Baselitz – Im Walde von Blainville. Malerei 1996–2000.* Klosterneuburg 2000.
* 
* Andrea Firmenich, Johannes Janssen (Hrsg.): *Georg Baselitz. Das Naturmotiv*, Wienand, Köln 2012. ISBN 978-3-86832-095-4

## Weblingg

* Ausführliche Biografie in der IFA-Datenbank
* 

## Fuessnoote
George Nussbaumer

De **George Nussbaumer** (* 23. Mai 1963 z Doarobiro) isch ä öschtrychische Musiker.

Dr George Nussbaumer isch e Soul- und Gospelsänger, Pianist und Komponist. Er woont z Alberschwende. Sit siner Geburt isch er blind. Er wird als die „schwärzisti Stimm vo Östriich“ bezäichnet. 
Er begläitet sich mäistens sälber uf em Klavier oder singt zämme mit em Bernie Weber und Markus Kreil. Er isch au bim Randy-Newman-Brojekt drbii. 

## Diskografii
### Singles


**Singles**
;Weil’s dr guat got
:AT: **36** – 09.06.1996 – 1 Wo.


* 1984 Love Me Pretty Woman
* 1996 Weil's dr guat got

### Album
* 1992 Voices Live
* 1993 You Know what I Mean
* 1996 Crazy but I Do
* 1999 The Love Within
* 2003 Homegrown – Nussbaumer Weber Kreil
* 2004 The Alwyn Sessions – Nussbaumer Weber Kreil
* 2009 Offroader

## Weblingg
* George Nussbaumer
* Eurovision 1996: Weil’s dr guat got
Klassische Musik

Dr Usdruck **Klassischi Musig** isch nit äidütig und cha je noch em Kontext verschidnigi Bedütige haa.

## Im öiropäische Ruum
Mit em Begriff *Klassischi Musig* fasst mä in dr öiropäische Musigdradizioon die Epoche bzw. Stilrichdige zämme:
* Alti Musig
** Musig vom Middelalter (au *Früeji Musig*, vo dr Hochgotik aa, öbbe 13./14. Jh.)
** Rönessansmusig (15. bis 16. Joorhundert)
** Barockmusig (öbbe 1600 bis 1750)
* Klassischi Musig vo dr Klassik
** Früeklassik (öbbe 1730–1770)
** Wiener Klassik (öbbe 1770 bis 1830, also öbbe bis zum Dood vom Franz Schubert und Ludwig van Beethoven)
* Musig vo dr Romantik (19./frües 20. Joorhundert)
* Nöiji Musig (20. und 21. Joorhundert)

### Die klassischi Musig as Geegesatz zur Pop- und Volksmusig
Dr Begriff *klassischi Musig* wird als Sünonüm für Kunstmusig bezieigswiis ärnsti Musig (E-Musik) brucht. Es isch dr Geegebegriff zur Popmusik (U-Musik, Underhaltigsmusig) und zur Volksmusig – die regionaltüpischi Musigdradizioon. Wil saber immer mee Mischforme git und elteri U-Musig zur E-Musig erkläärt wird, isch die Ufdäilig in E/U-Musig veraltet und wird hüte nüme brucht.

## Usserhalb vo Öiropa
Bi nit-westlige Musigkultuure reedet mä vo klassischer Musig, zum elteri Dradizioone vo dr modärne Popularmusig abzgränze, öbbe für e islamisch Kultuurruum (klassischi arabischi Musig und klassischi türkischi Musig), dr indisch Kultuurruum (klassischi indischi Musig) oder China (klassischi chinesischi Musig). Alli klassische Dradizioone und iiri Verheltnis mitenand und mit dr Popularmusig wärde under em Begriff Wältmusig zämmegefasst.

## Liddratuur
* John Bailie: *Klassische Musik. Epochen, Werke, Komponisten.* Knesebeck, 2000, ISBN	978-3896600608.
* Wulf Dieter Lugert: *Klassische Musik als didaktisches Problem. Eine Untersuchung zur Rezeption klassischer Musik durch Jugendliche.* Schott Musikpädagogik, 1983, ISBN 978-3-7957-1800-8.
* Ulrich Michels, Gunther Vogel (Ill.): *dtv-Atlas zur Musik.* Auflage fortlfd., Band 1: *Systematischer Teil. Musikgeschichte von den Anfängen bis zur Renaissance.* Erstaufl. 1977, ISBN 978-3-423-03022-9; Band 2 *Historischer Teil: Vom Barock bis zur Gegenwart.* Erstaufl. 1985. ISBN 978-3-423-03023-6; Einbändige Sonderausgabe: *Systematischer Teil. Musikgeschichte von den Anfängen bis zur Gegenwart.* 1. Aufl. München 2008. ISBN 978-3-423-08599-1.
* Stefan Schaub: *Ewig fernes Paradies. Eine Einführung in klassische Musik.* SV International, 1988, ISBN 978-3-7263-6527-1.
* Michael Custodis: *Klassische Musik heute. Eine Spurensuche in der Rockmusik.* Bielefeld transcript-Verlag 2009, ISBN 978-3-8376-1249-3.

## Weblingg
* Bielefelder Kataloge Klassik: bielekat.info
* Klassik.de | Portal für Klassik Interessierte Klassik.de
Angers

**Angers**  isch e Stadt im Weschte vu Frankrych un d Hauptstadt vum Département Maine-et-Loire in dr Region Pays de la Loire.

## Geografy
D Stadt lyt am Fluss Maine, in dr Nechi vum Zämmefluss vu dr Maine un dr Loire.

Angers lyt im Mittel 20 Meter iber em Meeresspiegel, dr Bann umfasst 4.270 Hektare.

## Gschicht
Es isch di alt Hauptstadt vu Anjou gsii. 

D Altstadt ghert zum UNESCO-Wältkulturerb.

## Böuwärch
* s *Château du Roi René* (11. Jh.)
* d Kathedral vu Angers
* d Abtei *Saint-Aubin*
* d Chilche *Saint-Serge*
* s *Hôpital Saint-Jean*

## Bilder

Angers - Tramway - Place du Ralliement.jpg|d *Place du Ralliement*
Loire Maine Angers2 tango7174.jpg|s *Château du Roi René*


## Weblink

* Website vo dr Stadt

## Fuessnote
Autor

En **Autor** (lat. ** ‚Urheeber‘, ‚Schöpfer‘, ‚Förderer‘, ‚Veraalasser‘) isch dr Verfasser oder gäistigi Urheeber vom ene Wärk. Es handlet sich mäistens um Wärk vo dr Liddratuur im witeste Sinn, wo vo Schriftsteller, Fachbuech-, Leerbuech-, Sachbuech-, Dräibuech-, Färnsee-, Opere- oder Büüniautore gschriibe wärde. Au dr Erfinder vom ene Schbiil wird hüte as Autor bezäichnet. Sältener, und denn im Allgemäine us juristischer Sicht, wird au dr Urheeber vom ene Wärk vo dr nitliterarische Kunst wie Musig, Fotografii, Filmkunst und dr Wüsseschaft, zum Bischbil dr Softweerautor, dr Autor vo Gsetz oder dr Autor in dr Zoologii, wo as Erste e Lääbewääse beschribt. En Autor het hützudag e Rächt an sim gäistige Äigedum, wo vom Gsetz us verbürgt isch. Zum Schutz vom Wärk git s s Urheeberrächt, wo nit cha verchauft wärde und s Verwärdigsrächt.

## Liddratuur
* Heinrich Bosse: *Autorschaft ist Werkherrschaft. Über die Entstehung des Urheberrechts aus dem Geist der Goethezeit.* Paderborn 1981, ISBN 978-3-8252-1147-9.
* Michel Foucault: *Was ist ein Autor?* (zeerst frz. 1969). In: Ders: Schriften zur Literatur. Frankfurt am Main 1988, S. 7-31.
* Felix Philipp Ingold: *Im Namen des Autors* (Arbeiten für die Kunst und Literatur). Wilhelm Fink Verlag, München 2004. ISBN 3-7705-3984-2.
* Felix Philipp Ingold (mit André Blum, Jan Martinek): *Die Motivation der Autoren.* In: Werner Creutzfeldt (u.&nbsp;a.): *Medizinische Publizistik.* Georg Thieme Verlag, Stuttgart / New York 1997. ISBN 3-13-104811-5.
* Fotis Jannidis u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Texte zur Theorie der Autorschaft.* Reclam, Stuttgart 2000. (Enthält Texte von u.&nbsp;a. Freud, Sartre, Booth, Barthes, Foucault, Eco); ISBN 3-15-018058-9
* Helmut Kreuzer: *Der Autor*, LiLi 42 (1981).
* Meinolf Schumacher: *Einführung in die deutsche Literatur des Mittelalters.* Darmstadt: WBG 2010, S. 48-54: *Dichten von Dichtern: Autordemut und Autorstolz.*
* Hans Peter Schwarz (Hrsg.): *Autorschaft in den Künsten.* Konzepte – Praktiken – Medien. (= Zürcher Jahrbuch der Künste, Bd. 3), Zürich 2007.
* Sandra Uschtrin: *Handbuch für Autorinnen und Autoren.* 7. Auflage. Uschtrin Verlag, München 2010.

## Weblingg
 
* dib1.bsz-bw.de Linggsammlig vo dr Dütsche Internetbibliothek über Schriftsteller
* edkomp.uni-muenchen.de Roger Lüdeke: Autor (us: *Kompendium der Editionswissenschaften*)
* iasl.uni-muenchen.de Jannidis/Lauer/Martinez/Winko: *Rede über den Autor an die Gebildeten unter seinen Verächtern. Historische Modelle und systematische Perspektiven.*
Dichter

**Dichder** isch e spezifisch dütschi Wortbildig für e Verfasser vo Dichdig im Sinn vo dr sproochlige und schriftstellerische Kunst.

Dr Dichder, wo die ganzi Bräiti vom literarische Schaffe beherrscht,  vo dr Lürik über Churzgschichte und Erzäälige bis Schauschbiil bzw. Theater, und so d Schbrooch und d Gsellschaft beiiflusst, wie es en öbbe mit em Goethe und em Schiller in dr klassische Liddratuur um 1800 gee het, isch en Idealvorstellig, wo in dr Wirkligkäit nume sälte vorchunnt.
 
Dr Begriff isch im 18. und 19. Joorhundert ufchoo und däm vom Poet, wo vo denn aa für e Liebhaber vo Värs gstanden isch, für e „Chuz“, wo belächlet und im modärne Määrt nid beachdet worden isch. Dr Dichder as Autor vo hoocher Liddratuur isch im Sturm und Drang, dr Romantik und vom Nazionalismus vom 19. und früeje 20. Joorhundert as Seher, Schenii und mänggisch sogar as gäistige Füerer vo dr Nazioon aagluegt worde.  Dr Autor isch e räine Broduzänt vo Teggst gsi, wo s Schriibe für en e Bruef gsi isch und er so as Schriftsteller sis Lääbe het chönne verdiene, wäärend dr Dichder schlussändlig Anerkennig wurd finde und vo dr Würdigung wurd lääbe, won em d Nazioon wurd lo zuechoo. D Iirichdig vo Dichderbriis, Dichderlääsige, dr früenere Pröissische und hütige Dütsche Akademii für Schbrooch und Dichdig entspricht däm Begriffsverständnis.

Im Lauf vom 20. Joorhundert isch dr ‹Rang›  vom Dichder gegenüber em Autor und Schriftsteller gsunke. Das chunnt drvoo, as bestimmti literarischi Sparte, wo Schriftsteller und Autore din däätig si, wie Romanliddratuur, Kriminalliddratuur oder Büüniliddratuur, an Wichdikäit gwunne häi. Es isch au e Folg vo dr technische Witerentwicklig im Buechdruck, wo grösseri Uflaage vo Büecher möglig gmacht het und d Büecher eso billiger worde si, und denn au d Verbräitig dur Film und Färnseä, so dass d Persönligkäit vom Autor, wo im Publikum dur Vordrääg und Lääsige bekannt chönnt wärde, eender im Hindergrund blibt. Dr Begriff Dichder wird hützudaag vor allem für Autore vo Gedicht, Liederteggst und Büüniwärk brucht. D Dichtkunst wird aagluegt as e eender brotloose Erwärb, wo mä mäistens im Nääbebruef usüebt, wäärend mä vom e Schriftsteller bzw. eme Autor eender erwardet, ass er vom Verchauf vo sine Wärk chönni lääbe.

## Weblingg
* Gunter E. Grimm: ''Dichterbilder.'' Strategien literarischer Selbstinszenierung. (PDF-Datei; 875 kB)
Hans Schmid (Pilot)

De **Hans Schmid** (* 5. Dezember 1879 z Ebnat, † 14. Oktober 1911 z Bärn) isch en Schwiizer Flugpionier gsi und de erschti Schwiizer, wo bim Flüge tödlich verunfallt isch.

## Läbe
De Hans Schmid isch Wirt vom Reschtaurant Sterne z Wettige gsi.  Er het im 1910 z Douzy in de Ardenne s Flug-Brevet gmacht und dann mit eme Doppeldecker ab em Sommer 1910 uf em Chloschterfäld z Wettige di erschte Flugversüech unternoh. Im Juli 1911 het er dann erschtmols au Passagier mitgnoh und am 30. Juli 1011 isch er bin ere Flugschau z Dübedorf eine vo de erfolgriichschte gsi. Bi eme Schauflüüge z Bärn, wo vom 14. bis zum 16. Oktober het solle schtattfinde, isch er mit eme Eindecker aaträte. Am 14. Oktober het er vo de fünf Teilnehmer di längschti Flugziit annebrocht: 30 Minute und 55 Sekunde. Bim zweite Flug a dem Tag het sini Maschine nach öppe zwei Minute Flugziit Probläm übercho und sin Eindecker isch abgstürzt und het de Hans Schmid unter sich begrabe. Er het numme noch tot us em Flugzügwrack chönne borge werde.

De Hans Schmid isch ghürote gsi und het füf Chind gha.

## Weblink
* 

## Quelle
* ''Flugversuche'' Informatione über de Hans Schmid uf de Website vo de Gmeind Wettige
Musée du Désert

S **Musée du Désert** isch es Museum im französische Ort Mas Soubeyran, wo in de Nöchi vo Mialet in de Sevenne ligt.

Im Museum gohts um d Gschicht vom Proteschtantismus z Frankriich und bsunders um di in de Region vo de Sevenne. De Name *[[Désert]]* meint d Ziit zwüschem Edikt vo Fontainebleau vo 1685 und em Toleranzedikt vo 1787, wo de Proteschtantismus z Frankriich verbote isch gsi und d Hugenotte verfolgt sind worde.

D Usschtellig zeigt, unter welche Umschtänd di reformiert Chile vo Frankriich in de Verfolgig gläbt het, wi si illegali Gottesdienscht organisiert het, wer zu Galeereschtrafe und Haft verurteilt worde-n-isch und au de Bürgerchrieg in de Sevenne zwüsche 1703 und 1706 isch es Thema. De Ludwig XIV. het in dere Ziit 400 Dörfer zerstöre laa und d Proteschtante wei mit dem Museum d Erinnerig an di schwirigi Ziit für ihri Chile und ihre Glaube wach halte.

## Weblink
* Website vom Museum
Teufelsbrücke

**Teufelsbrücke** (alem. «Düüfelsbrugg») stoot für:

;in dr Schwiz
* Teufelsbrücke (Egg), e Brugg über d Sihl in Egg bi Äisiidle
* Teufelsbrücke (Schöllenen), e Brugg über d Rüüss in dr Schöllene, wo langi Zit e wichdigi Erwiterig vom Gotthardbass gsi isch

;z Östriich
* e Brugg über e Tuxerbach bi Tux im Zillerdaal
* e Brugg über e Stangebach z Winkl bi Ebene Reichenau
* e Brugg in dr Tscheppaschlucht, Ferlach

;z Dütschland
* d Deifelsbrugg z Nirdenge
* e Brugg bi Eberswalde, Brandeburg
* e Hängibrugg im Schlosspark Altestäi, Thüringe
* e Dräibrugg z Mannheim-Jungbusch
* e Naturdänkmol im Deister bi Rodebärg
* e Fuessgängerbrugg über d Wupper im Friedenstal im Bärgische Land
* umgangssproochlig e Viadukt z Potsdam-Bornstedt
* e Viadukt im Park Glienicke, z Berlin
* en Elemänt im Bergpark Wilhelmshöhe, z Kassel
* e Brugg im Fürstlige Park z Inzikoofe, Landkräis Sigmaringe
* d Düüfelsbrugg im Bodedaal, Harz (Mittelgebirg)
* d Rakotz- oder au Düüfelsbrugg im Azaleä- und Rhododendronpark Kromlau, Gablenz (Oberlausitz)
* d Düüfelsbrugg (Externsteine) bi Horn-Bad Meindberg
* d Düüfelsbrugg im Hölledaal (Frankewald)

;usserhalb vom dütsche Sproochruum:
* Pont du Diable bi Céret im Languedoc-Roussillon, Frankriich
* Pont du Diable über e Hérault im Languedoc-Roussillon, Frankriich
* Pont du Diable bi Crouzet-Migette in dr Franche-Comté, Frankriich
* Pont du Diable bi Bellecombe-en-Bauges, in dr Savoie, Frankriich
* Ponte del Diavolo z Borgo a Mozzano, Tosgana, Italie
* Ponte del Diavolo z Cividale del Friuli, Friaul, Italie
* Ponte del Diavolo z Lanzo Torinese, Piemont, Italie
* Pont del Diable z Cardona, Katalonie, Schbanie
* Pont del Diable z Martorell, Katalonie, Schbanie
* Aqüeducte de les Ferreres, Katalonie, Schbanie
* *Čertův most* bim Schloss Náměšť nad Oslavou in Südmähre an dr Oslava, Tschechie
* Devil’s Bridge, Kirkby Lonsdale, Ängland
Eiger

Dr **Eiger** isch e  hooche Bärg in de Bärner Alpe. Er isch grad e chli nördlig vor em Hauptkamm vo de Bärner Alpe und stoot vollständig uf em Territorium vom Schwizer Kanton Bärn. Zämme mit em Mönch und dr Jungfrau dominiert dr Eiger d Landschaft vom zentrale Bärner Oberland. D Nordwestsite vo dene drei Gipfel, wo öbbe 3000&nbsp;Meter vom Daal us ufstigt, isch äins vo de bekanntiste „Dreigstirn“ vo de Alpe. D Nordwand vom Eiger fasziniert d Bärgstiiger und au d Alpin-Läie. Die Wand vom Eiger isch uf dr ganze Wält bekannt, wil sich immer wider Dramene abgschbiilt häi, wo Bärgstiiger brobiert häi, dört uufezchlättere. Hüte ziet d Jungfraubahn mit iirem Dunell dur e Eigerfelse Turiste aa.

## Bestiigig
D Erstbestiigig vom Eigergipfel isch de Grindelwalder Bärgfüerer Christian Almer und Peter Bohren gmeinsam mit irem irische Gast Charles Barrington glunge. Si sind am 11. August 1858 vo de Wengernalp über d Westflanke ufgstige. 1864 isch d Lucy Walker as ersti Frau uf em Gipfel gstande. Am 14. Juli 1871 isch de Christian Almer zäme mit witere Bärgfüerer wider uf de Gipfel gstige, dermol über de Südwestgrat. D Erstbestiigig über de Südgrat isch am 31. Juli 1876 em Brit George E. Foster, zäme mit de Bärgfüerer Hans Baumann und Ulrich Rubi glunge.

D Nordwand vom Eiger, wo öpe 1'650 Meter höch isch und als schwirig zum durchlättere gilt, wir au als «Mordwand» bezeichnet. Si isch vom 21. bis 24. Juli 1938 dur de Anderl Heckmair, de Ludwig Vörg, de Heinrich Harrer und em Fritz Kasparek erchlätteret worde. 1950 isch d Nordwand zum erste Mal vo de Östriicher Leo Forstlechner und Erich Waschak a eim einzige Tag, i 18&nbsp;Stund, durtige worde. Em Schwizer Michel Darbellay isch 1963 di ersti Bestiigig im Alleingang vo de Wand glunge, und zwor uf de Heckmair-Route. Es Johr druf isch mit de Münchneri Daisy Voog di ersti Frau dur d Nordwand gstige. Im Februar 2008 hät de Ueli Steck d Wand i de Rekordzit vo 2 Stund und 47 Minute durchlätteret. Ebefalls sit em Februar 2008 halted de Daniel Arnold und de Stephan Ruoss de Rekord für Seilschafte und zwor mit 6 Stund und 10 Minute.

## Lidderatuur
* Daniel Anker (Hrsg.): *Eiger – Die vertikale Arena*. 4. überarb. Uflaag. AS Verlag, Züri 2008, ISBN 978-3-905111-51-4.
* Heinrich Harrer: *Die weisse Spinne. Das große Buch vom Eiger*. 5. Uflaag. Ullstein Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-548-36229-X.
* Rainer Rettner: *Eiger – Triumphe und Tragödien 1932-1938.*  AS Verlag, Züri 2008, ISBN 978-3-909111-49-7.

## Filmographii
* *Grat zum Himmel*. Otto Ritter, 1948: Dokumentarfilm über e Bestiigig vom Mittellegigroot
* *[[Im Auftrag des Drachen]]*, (Originalditel: *The Eiger Sanction*). Clint Eastwood, 1975: Schbiilfilm
* *Die Alpen* (Originaltitel: *The Alps*). Michael Gambon, 2007: IMAX-Film über d Schwizer Alpe
* *[[Nordwand (Film)|Nordwand]]*. Philipp Stölzl, 2008: Schbiilfilm über e Bestiigigsversuech 1936 mit em Benno Fürmann.

## Weblingg

* Eiger-Chronik vom Marco Bomio
* 

## Fuessnoote
Mas Soubeyran

**Mas Soubeyran** isch es chlises Dorf, wo zu de französische Gmeind Mialet ghört. S Dorf ligt im Département du Gard im Gebiet vo Languedoc-Roussillon, wo zu de Region Region Okzitanie ghört. In Mas Soubeyran isch s Musée du Désert, wo an d Verfolgig vo de Hugenotte z Frankriich erinneret. Einisch im Johr, am erschte Sunntig im September, findet derte es Träffe vo Proteschtante schtatt. Di 15'000-20'000 Lüt, wo sich derte träffe, chömmed zum gröschte Teil us de Sevenne und em Languedoc, aber teilwiis au us ganz Frankriich und em Usland.

In de Nächi vo Mas Soubeyran isch d Grotte vo Trabuc.

## Weblink

* La Grotte de Trubac Website uf Dütsch, Französisch usw.
Mialet (Gard)

**Mialet** isch e französischi Gmeind in de Sevenne. Si ligt im Departement du Gard, im Gebiet vo Languedoc-Roussillon, wo zu de Region Okzitanie ghört.

## Geographii
D Gmeind isch e paar Kilometer vo Alès, Saint-Jean-du-Gard und Anduze entfernt. Di wichtigschte Sidlige, wo zu de Gmeind ghöre, sind d Dörfer Mialet und Mas Soubeyran. Si liged im Tal vom Gardon, wo uf sim Wäg es paar Mol sin Name duet ändre und doo *Gardon de Mialet* heisst.

## Gschicht
In de Reformationsziit het Mialet de reformiert Glaube aagnoh. Im 1560i het doo di erschti Provinzsynode schtattgfunde und für s Johr 1613 isch e Stüürerhöhig nochgwise, wo de Vergrösserig vo de Chile dient het. E schwirigi Ziit für d Gmeind und di ganz Region het im 1685 aagfange, wo de Ludwig XIV. s Toleranzedikt von Nantes widerrufe het. D Kamisarde, wi me de reformierte Gläubige in de Sevenne seit, hei mit eme Partisanechrieg uf di Unterdrückig reagiert. Im März 1703 sind 670 Iiwohner vo Mialet, zu dene au 180 Chind ghört hei, uf Roussillion deportiert worde und de König het d Zerstörig vo allne Hüüser erlaubt. Erscht mit em Toleranzedikt vo 1787 het sich d Situation z Mialet und au schuscht in de Sevenne wider beruhigt. Ihri Bürgerrächt het d Bevölkerig im Dezember 1789 wider übercho und im 1837 ihri Chile.

## Weblink

* Di offizielli Website vo Mialet

## Fuessnote
Murg (Nordschwarzwald)

D **Murg** isch en rächter Näbefluss vom Rhii. Er entspringt im Schwarzwald uf de Gemarkig vo Baiersbronn, flüsst durch's Murgtal bevor in d Rhiiebeni chunnt und dass in de Nöchi vo Raschtatt in de Rhii mündet.

## Geographii
D Murg entstoht bim Zämmefluss vo de Rechtmurg und de Rotmurg z Obertal, em Ortsteil vo Baiersbronn. De Hauptquellfluss isch d Rechtmurg, wo unterhalb vom Schliffkopf uf ere Höchi vo öppe 875 Meter entschpringt und us mehrer Quelle gschpise wird. Au Rotmurg het mehreri Quellbäch und entschpringt unterhalb vom Ruhestei. S Iizugsgebiet vo de Murg het e Flächi vo 617&nbsp;km² und de Fluss isch öppe 79 Kilometer lang. De Fluss mündet bi Rhiikilometer 344,5 in de Rhii. Genau uf de gägeüberligende Siite vo de Murg mündet d Sauer in de Rhii.

## Dialäkt
D Murg isch us sproochlicher Sicht interessant, wil entlang em Flusslauf unterschidlichi Dialekt gredt werde. Am Oberlauf, rund um Baiersbronn, isch de weschtlichscht Zipfel vom schwäbische Dialektruum. Flussabwärt entlang de frühere politische Gränz zwüsche Bade und Württebärg isch d Gränze zum Oberrhiialemannisch und am Unterlauf bi Raschtatt isch de alemannisch Dialekt scho stark durch südfränkischi Mundartmerkmal kennzeichnet.

## Literatur
* Markus Bittmann, Meinrad Bittmann: *Das Murgtal: Geschichte einer Landschaft im Nordschwarzwald*. Sonderveröffentlichung des Kreisarchivs Rastatt, Band 6. Casimir Katz Verlag, Gernsbach 2009, ISBN 978-3-938047-44-6.
* Max Scheifele, Casimir Katz, Eckart Wolf: *Die Murgschifferschaft. Geschichte des Floßhandels, des Waldes und der Holzindustrie im Murgtal*. (= Schriftenreihe der Landesforstverwaltung Baden-Württemberg. Band 66). 2. Auflage. Casimir Katz Verlag, Gernsbach 1995, 521 S., ISBN 3-925825-20-7.
* Wilfried Schweinfurth: *Geographie anthropogener Einflüsse – Das Murgsystem im Nordschwarzwald.* (= Mannheimer geographische Arbeiten. Band 26). Geographisches Institut der Universität Mannheim 1990, ISBN 978-3-923750-25-2.
* Thomas Fleischhacker: *Wie ein Fluss die industrielle Entwicklung erlebt. Die Murg von Gernsbach bis Rastatt*. In: *Industrialisierung im Nordschwarzwald*, Oberrheinische Studien, Band 34. Jan Thorbecke Verlag, Ostfildern 2016, S.&nbsp;177–186, ISBN 978-3-7995-7835-6.

## Weblink

* Tourismus-Zweckverband ''Im Tal der Murg''
* Brugge über d Murg: Teil 1 – Teil 2 – Teil 3 – Teil 4 (Hauptseite: karl-gotsch.de)

## Einzelnochwis
Stimmlippe

D **Stimmlibbe** (au **Stimmfalte**, lat. *plica vocalis*) si e Bäärli vo Strukture in dr Gurgle, wo in Schwingig chönne versetzt wärde. Si si e wääsentlige Däil vom Apparat im Cheelchopf (dr *Glottis*), wo d Stimm erzügt. E Stimmlibbe bestoot us dr Stimmfalte, wo von ere Epithel überzooge isch, em äigentlige Stimmband (*Ligamentum vocale*), em Musculus vocalis und de Arychnorpel und es het je äini uf bäide Site. D Stimmlibbe uf bäide Site wärde aabloost dur Luft us em Brustchorb und eso noch em Bernoulli-Effekt in Schwingig versetzt. Si erzüüge d Stimm (Phonation) und bilde dr Primärschall vo dr menschlige Stimm. 

## Liddratuur
* Richard Luchsinger, Gottfried Eduard Arnold: *Handbuch der Stimm- und Sprachheilkunde. Bd. 1: Die Stimme und ihre Störungen*. 3. erw. Auflage, Springer, Wien 1970, ISBN 3-211-80983-X 
* Richard Luchsinger, Gottfried Eduard Arnold: *Handbuch der Stimm- und Sprachheilkunde. Bd. 2: Die Sprache und ihre Störungen*. 1. Auflage 1948, 2. Auflage 1959, 3. Auflage 1970, Zürich und Wien, ISBN 3-211-80984-8
* Minoru Hirano: *Clinical examination of voice.* Springer, Wien/New York 1981, ISBN 3-211-81659-3

## Weblingg
*Stimmlibbe im Bild – vom Fraunhofer-Institut für Integrierte Schaltungen (IIS)
*zum Body-Cover Modell Thieme connect
San Carlo

De Name **San Carlo** stoht för:
* de heilig Karl Borromäus uf italienisch
* e Operehuus z Neapel, s Teatro San Carlo

Ort z Italie:
* San Carlo Canavese (Provinz Turin - Piemont)
* Vanzone con San Carlo (Provinz Verbano-Cusio-Ossola - Piemont)
* San Carlo all'Arena, en Stadttail vo Neapel

Ort i de Schwiz:
* de Ortsteil San Carlo i de Gmeind Puschlav im Bündnerland
* de Ortsteil San Carlo im Bavonatal, Gmeind Cevio im Tessin
* de Ortsteil San Carlo im Pecciatal, Gmeind Cevio im Tessin
* d Festig San Carlo uf em Gotthard
Maggia

**Maggia** chan folgendes bedüte:
* Maggia (Fluss), en Fluss im Kanton Tessin, Schwiz
* Maggiatal, s Tal, wo d Maggia dureflüüsst
* Maggia TI, e politischi Gmeind im Maggiatal
* Maggia (Ort), es Dorf und bis 3. April 2004 e sälbständigi Gmeind im Tessin (hüt Gmeind Maggia TI)
* Kreis Maggia, en Chrais im Kanton Tessin