open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Würfelverdopplung

D **Verdobblig vom Würfel**, au bekannt as s **Delische Brobleem**, bezäichnet die geometrischi Ufgoob, zum ene Würfel, wo vorgee isch, e zwäite Würfel mit em dobblede Wolume z konstruiere. Das Brobleem ghöört zu de drei „klassische Brobleem vo dr antike Mathematik“ und isch scho im 5. Joorhundert vor dr Zitewändi im antike Griecheland formuliert worde.

En Usgangswürfel mit dr Kantelengi a=1, e sogenannte Äihäitswürfel, het s Wolume V=1^3 = 1. En andere Würfel häig d Kantelengi x und s Volume V=x^3=2= 2\cdot 1^3. Die nöiji Kantelengi x isch d Kubikwurzle us 2, also \sqrt[3]{2} = 1{,}259921\ldots. Die cha as Gränzwärt vo geäignete Folge bestimmt wärde, mä cha sä aber nid us de Strecke 0 und 1 mit Zirkel und Lineal in ändlig vile Schritt konstruiere. Wemm mä also s Brobleem vo dr Verdobblig vom Würfel nume mit de Hilfsmiddel will bearbäite, wo dr Öikliid in sine Elimnt brucht, nämlig mit eme Zirkel und eme ummarkierte Lineal, cha mä s nid mache. Die Ussaag loot sich in d Fachsprooch vo dr Algebra übersetze, und eso cha mä mathematisch bewiise, ass e Konstrukzioonuf die Art ummööglig isch. E sone Bewiis het as Erste dr franzöösisch Mathematiker Pierre Wantzel im Joor 1837 gfunde. Es gältet aber as seer woorschinlig, ass dr Carl Friedrich Gauß scho früener e Bewiis kennt het, dä aber nid ufgschriibe het.

S gliiche Brobleem git s, wemm mä s Woluume vom e Würfel will uf s 3-, 4-, 5-, 6- und 7-fache vom ursprünglige Inhalt vergröössere. Kä Brobleem git s, wemm s will verachtfache, wil mä d Kubikwurzle us 8 ooni Brobleem cha usrächne und d Kanteleng denn äifach muess verdobble.

Wemm mä e zuesätzligs Hilfsmiddel zueloot, wie zum Bischbil Markierige uf em Lineal oder spezielli Kurve, denn isch d Konstrukzioon vom ene Würfel mit dobbletem Volume mööglig. Sonigi Verfaare si scho in dr Antike bekannt gsi.

## Liddratuur
* Arthur Donald Steele: *Über die Rolle von Zirkel und Lineal in der griechischen Mathematik.* In: *Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik.* Abteilung B, Band 3, 1936, S.&nbsp;287–369 (harvard.edu [PDF; 8,8&nbsp;MB]).
* Claas Lattmann: *Mathematische Modellierung bei Platon zwischen Thales und Euklid* (= *Science, Technology, and Medicine in Ancient Cultures.* Band 9). Walter de Gruyter, Berlin/Boston 2019, S. 177–270 ().
* Markus Asper: *Mathematik. Die griechische Mathematik bis zum Ende des Hellenismus.* In: Bernhard Zimmermann, Antonios Rengakos (Hrsg.): *Handbuch der griechischen Literatur der Antike.* Band 2: *Die Literatur der klassischen und hellenistischen Zeit* (= *Handbuch der Altertumswissenschaft.* Band 7,2). C.H.Beck, Münche 2014, S. 459–481 ().
* Jesper Lützen: *Why was Wantzel overlooked for a century? The changing importance of an impossibility result.* In: *Historia Mathematica.* 36, 2009, S.&nbsp;374–394, .

## Weblingg

* Doubling the cube, McTutor

 *Übersetzig vom e Däil vom Ardikel «Würfelverdoppelung» us dr dütsche Wikipedia*.
Baschar al-Assad

Dr **Baschar Hafiz al-Assad** (; * 11. Septämber 1965 z Damaskus) isch e süürische Politiker und isch vo 2000 bis 2024 Bresidänt vo Süürie gsi. D Herrschaftsform vo siner Familie über Süürie beschriibe Politikwüsseschaftler as Diktatur.

Dr Assad het im Joor 2000 as Noochfolger vo sim Vater Hafiz al-Assad d Ämter vom Generalsekretär vo dr Baath-Bardei und vom Staatsbresidänt vo Süürie übernoo. In de Waale vo 2000 und 2007 het er offiziel mee as 97 % vo de Stimme überchoo. Gegekandidate het s käini gee. Won er an d Macht cho isch, häi en vili Staate as e potenzielle Reformer aaglueg. Aber im Joor 2011 häi die Veräinigte Staate und die Öiropäischi Union si Ruckdritt gforderet, wil er milidäärisch gege Demonstrante vom Arabische Früelig in Süürie vorgange isch. D Underdruckig het 2011 zum Usbruch vom Bürgerchrieg in Süürie biidräit. Au d Meerhäit vo dr Arabische Liga het en 2012 zum Ruckdritt ufgforderet. Mit „Waale“  2014 und  2021 het er si Herschaft „legitimisiert“. Aafangs Dezämber 2024 isch er gstürzt worde.

Im Dezämber 2013 het die Hoochi Kommissarin vo de Veräinte Nazioone für Menscherächt dr Assad aaklagt, ass er Chriegsverbräche autorisiert häig. Är het im Joor 2016 d Vorwürf vo Chriegsverbräche zrugggwiise und die milidäärische Intervenzioone von e baar Staate im süürische Bürgerchrieg kritisiert, wil die, wien er behauptet het, s Ziil häige, iin z stürze. Under em Assad sinere Herschaft si süstematischi Entfüerige, Mord und Folter dur d Armee und dr süürisch Ghäimdienst beläit.

## Liddratuur
* Shmuel Bar: *Bashar’s Syria: The Regime and its Strategic Worldview.* In: *Comparative Strategy.* Bd. 25, 2006, S. 353–445,  (PDF).
* David W. Lesch: *The New Lion of Damascus: Bashar al-Asad and Modern Syria.* Yale University Press, New Haven 2005, ISBN 978-0-300-10991-7.
* Flynt Leverett: *Inheriting Syria: Bashar's Trial by Fire.* Brookings Institution Press, Washington D.C. 2005, ISBN 978-0-8157-5204-2.
* Volker Perthes: *Syria under Bashar al-Asad: modernisation and the limits of change.* Oxford University Press, Oxford 2004, ISBN 0-19-856750-2.
* Eyal Zisser: *Bashar al-Asad and his Regime – Between Continuity and Change.* In: *Orient.* Bd. 45, H. 2, Juni 2004, S. 239–256 (online).

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Eva Weber (Politikerin)

D **Eva Weber** (* 31. Mai 1977 z Wanga as *Eva Zeller*) isch e dytschi Bolitikeri (CSU). Syt em 1. Mai 2020 isch si di erscht Oberburgermaischteri in dr Gschicht vu Augschburg.

## Lääbe
D Weber isch e Dochter vum CSU-Bolitiker un ehmolige Staatssekretär Alfons Zeller. Ufgwagse isch si z Burgberg im Allgai. Anne 1996 het si ire Abitur am Gimnasium Sunthofe gmacht. No dr schguel het si vu 1996 bis 2002 Rächtswisseschafte z Augschburg un z Bayreuth studiert. No het si ne zwaijehrig Referändariat z Nürnberg gmacht. Erschti beruefligi Stazione sin dr Sparkasseverband Bayern un vu 2005 bis 2009 d Induschtry- un Handelschammere Schwoobe gsii.

Im April 2009 isch d Eva Weber ins Wirtschaftsreferat vu dr Stadt Augschburg as Wirtschaftskoordinatori un Referatsjurischti gwägslet. Wu dr domolig Wirtschaftsreferänt im Augschte 2010 chrank woren isch, isch si Laiteri vum Wirtschaftsreferat wore. Im Juli 2011 isch si schließli zue sällem syre Noofolgeri as beruefsmäßigi Stadtreeti un Wirtschaftsreferänti wore.

D Weber isch ghyroote un läbt in dr Augschburger Innestadt.

## Bolitik
Bi dr Kommunalwahle am 16. Merz 2014 isch d Eva Weber zum erschte Mol uf dr Lischt vu dr CSU uf Lischteblatz 4 aadrätte. Mit 41.710 Stimme het si s zwaitbescht Ergebnis uf dr CSU-Lischt un s drittbescht Ergebnis vu allne 588 Kandidate*ne (hinter em Oberburgermaischter im Amt Kurt Gribl/65.840 un em SPD-Spitzekandidat Stefan Kiefer/44.656) kriegt.

In dr Stadtrotsperiod ab Mai 2014 het d Weber dr Doppelposchte as Wirtschafts- un Finanzreferänti ghaa. Die boode Ufgabe sin vorhär in zwai drännte Referat gfiert wore. Derzue isch si in dr konschtituierende Sitzig am 2. Mai 2014 zur 2. Burgermaischteri vu dr Stadt Augschburg un dodermit Stellverdrätteri vum Oberburgermaischter Kurt Gribl gwehlt woro. Doderby het si si mit 41 zue 17 Stimme gege ire Vorgänger Hermann Weber (CSM/nit verwandt) duregsetzt.

Am 27. Mai 2019 isch d Weber vu dr Augschburger CSU as Oberburgermaischterkandidati fir d Kommunalwahle am 15. Merz 2020 nominiert wore. Mit 43,1 zue 18,1 Brozänt het si s mit dytligem Vorsprung in d Stichwahl gschafft. Die het si am 29. erz 2020 mit 62,3 Brozänt gege ire Rusforderer vu dr SPD, dr Dirk Wurm (37,7 Brozänt) gwunne. Dodermit isch d Eva Weber syt em 1. Mai 2020 neii Oberburgermaischteri vu Augschburg.

Am 15. Juli 2020 isch d Weber zum Vorstandsmitglid vum Bairische Stedtedag gwehlt wore. Am 13. Februar 2022 isch si Mitglid vu dr 17. Bundesversammlig gsii.

## Weblink
* Websyte vu dr Eva Weber
* d Eva Weber uf dr Websyte vu dr Stadt Augschburg

## Fueßnote
Geheime Staatspolizei

Die **Ghäimi Staatsbolizei**, churz **Gestapo** (bis 1936 au **Gestapa** für **Ghäims Staatsbolizeiamt**), isch die bolitischi Bolizei vom dütsche NS-Reschiim vo 1933 bis 1945 gsi. Iiri Machtbefuegniss bi dr Bekämpfig vo politische Gegner si wit und unkontrolliert gsi. Noch dr nazionalsozialistische Ideologii häi au Juude, Roma, „Asoziali“ und Homosexuelli drzue ghöört. D Gestapo isch berüchdigt gsi für iiri brutale Foltermethode und isch äini vo de Hauptverantwortlige für e Holocaust und Porajmos gsi. In de Nürmbärger Brozäss het mä sä dorum zun ere verbrächerische Organisazioon erkläärt.

D Gestapo isch churz noch dr Machtergrifig vo dr NSDAP 1933 us dr Pröissische Ghäimbolizei und us de entsprächende Beriich vo dr Bolizei vo de Länder vo dr Weimarer Republik entstande. 1939 isch d Gestapo in s Riichssicherhäitshauptsamt (RSHA) (Amt IV) iigliideret worde.
## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dokumentazioone
* Holger Hillesheim, Wolfgang Schoen: *Die Gestapo.*  Dokumentazioon in drei Däil vo dr ARD/SWR (1. Hitlers schärfste Waffe. 2. Terror ohne Grenzen. 3. Henker an der Heimatfront. Ersti Sändig: 18.&nbsp;April 2005).

## Weblingg

* lemo - Die Geheime Staatspolizei (Gestapo)
* celan-projekt Gestapo
* 
* Fotos aus der Erkennungsdienstlichen Kartei der Gestapo Wien. Eine Auswahl mit derzeit über 3.200 Fotos von NS-Opfern
* Historische Widerstandsforschung
* – Im Landesarchiv NRW, Abteilung Rheinland, Duisburg, lagert ein umfangreicher Bestand Gestapo-Akten
* NS-Dokumentationszentrum der Stadt Köln im EL-DE Haus, der einstigen Zentrale der Gestapo im Regierungsbezirk Köln
* Virtueller Geschichtsort Hotel Silber, hrsg. vom Haus der Geschichte Baden-Württemberg – Geografische Darstellung aller Staatspolizei(leit)stellen im Deutschen Reich
* Die geheime Staatspolizei – Gestapo
* ZeitZeichen: 26.04.1933 - Die Gründung der Gestapo

## Fuessnoote
Wehrmacht

**Weermacht** isch d Bezäichnig für alli Stritchreft im nazionalsozialistische Dütschland zämme. D Weermacht isch mit em *Gsetz für en Ufbau vo dr Weermacht* vom 16.&nbsp;Merz 1935 d Riichsweer abglööst und wird sit em 20. August 1946 offiziell as ufglööst aagluegt. Si isch in d Armee, d Chriegsmarine und in d Luftwaffe iidäilt gsi. Iire Oberstbefäälshaaber isch bis zu sim Sälbstmord dr Adolf Hitler gsi und alli Soldaate si zu umbedingtem Ghorsam persöönlig uf iin iigschwoore worde. Das häi vili noch em Chrieg as Erkläärig brucht, wiso si sich offesichtlig ungsetzlige Befääl nid widersetzt häi.

## Völkerrächtsverletzige und Chriegsverbräche

Dr Aagriff uf acht Staate ooni Chriegserklärig isch völkerrächtswidrig gsi, wie au bestimmti Braktike vo dr Chriegfüerig und zur Kontrolle vo de erooberete Gebiet, wie öbbe s Verschiesse vo Gäisle, Racheakt und Vergältigsmaassnaame an dr Zivilbevölkerig (so genannti „Süünemaassnaame“) und dr Vernichdigschrieg im Oste. Wääred dr Bekämpfig vo Partisane, dr so genannte „Bandebekämpfig“) het d Weermacht vor allem in Ostöiropa e Hufe Chriegsverbräche begange.

D Weermacht het bi iire Rückzüüg e *„Politik vo dr verbrennte Ärde“* verfolgt: In Wissrussland si zum Bischbil zwüschen em Juni 1941 und em Juli 1944 209 Stedt und 9200 Dörfer vo dr Weermacht und dr SS usglöscht und iiri Iiwooner zum grösste Däil ermordet worde. Bim Festnee und Mord vo Juude und andere verfolgte Grubbe in de bsetzte Gebiet isch d Weermacht uf dr Grundlaag vo de *Richtlinie zur Zsämmenarbet vo dr Armee mit de Iisatzgrubbe vo dr SS* däilwiise inwolwiert gsi und sowol diräkt as au indiräkt bedäiligt gsi.

D Behandlig vo de ostöiropäische und vor allem sowjetische Chriegsgfangene het nit de internazionale Norme entsproche, was e hoochi bis seer hoochi Stärblikäit zur Folg gha het. Zuesätzlig si sowjetischi Politkommissäär uf Grundlaag vom Kommissarbefäl hüfig sofort noch dr Gefangnaam verschosse worde. 1944 si die dütsche Soldate, wo vo Sinti und Roma abgstammt si, dr SS usgliiferet worde, ooni dass es zu nennenswärte Brotest vo dr Füerig vo dr Weermacht choo isch.

## Fuessnoote
Einsatzgruppe

**Iisatzgrubbe** stoot für:

* e Grubbe vo Rettigschreft für e schnälle Iisatz
* e Grubbe vo dr Bundesweer in Afghanistan
* d Iisatzgrubbe vo dr Sicherhäitsbolizei und em SD in Gebiet, wo d Weermacht im 2. Wältchrieg erooberet het
* en administrativi Äihäit vo dr Organisazion Todt, won e paramilidäärischi Baudrubbe im NS-Staat gsi isch
* en Iisatzverband (änglisch Task Force) vo dr US Navy
Judenrat

E **Juuderoot** isch e Zwangskörperschaft vo de Juude gsi, wo die dütsche Autoridääte wääred dr Zit vom Nazionaalsozialismus in de Gebiet, wo vom Dütsche Riich bsetzt und kontrolliert gsi si, errichdet häi. Dr Begriff isch vo dr SS und dr Gestapo erfunde worde. Si und anderi Bsatzigsbehörde häi d Juuderööt ernennt. D Struktur und d Ufgoobe vo de Juuderööte under dr nazionalsozialistische Herschaft si verschiide gsi, je nochdäm öb si für en äinzelns Ghetto, e Region oder e Land iigsetzt worde si.

## Liddratuur
* Dan Diner: *Gedächtniszeiten. Über jüdische und andere Geschichten.* Beck, München 2003, ISBN 3-406-50560-0.
* Dan Diner: *Jenseits des Vorstellbaren – Der „Judenrat“ als Situation.* In: Hanno Loewy, Gerhard Schoenberner (Hrsg.): *„Unser einziger Weg ist Arbeit.“ Das Ghetto in Łódź 1940–1944.* Löcker, Wien 1990, ISBN 3-85409-169-9.
* Marian Fuks: *Das Problem der Judenräte und Adam Czerniaks Anständigkeit.* In: Stefi Jersch-Wenzel: *Deutsche – Polen – Juden. Ihre Beziehungen von den Anfängen bis ins 20. Jahrhundert.* Colloquium-Verlag, Berlin 1987, ISBN 3-7678-0694-0, S. 229–239 (*Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin* 58).
* Raul Hilberg: *The Judenrat: Conscious or Unconscious "Tool"?* In: Michael R. Marrus (Hrsg.): *The Victims of the Holocaust. The Nazi Holocaust. 1*. Berlin: Walter de Gruyter, 1989, S. 162–164. ISBN 978-3-11-096872-9.
* Dan Michman: 'On the Historical Interpretation of the Judenräte Issue: Between Intentionalism, Functionalism and the Integrationist Approach of the 1990s', in: Moshe Zimmermann (Hrsg.), *On Germans and Jews under the Nazi Regime. Essays by Three Generations of Historians. A Festschrift in Honor of Otto Dov Kulka* (Jerusalem: The Hebrew University Magnes Press, 2006), S. 385–397.
* Dan Michman: *Judenrat.* In: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur* (EJGK). Band 3: *He–Lu.* Metzler, Stuttgart/Weimar 2012, ISBN 978-3-476-02503-6, S. 236–242.
* Doron Rabinovici: *Instanzen der Ohnmacht. Wien 1938–1945. Der Weg zum Judenrat.* Jüdischer Verlag bei Suhrkamp, Frankfurt am Main 2000, ISBN 3-633-54162-4.
* Isaiah Trunk: *Judenrat. The Jewish Councils in Eastern Europe under Nazi Occupation.* Stein & Day, New York NY 1977, ISBN 0-8128-2170-X (*A Scarborough Book*).
* Verena Wahlen: *Select Bibliography on Judenraete under Nazi Rule.* In: *Yad Vashem Studies.* 10, 1974, , S. 277–294.
* Aharon Weiss: *Jewish Leadership in Occupied Poland. Postures and Attitudes.* In: *Yad Vashem Studies.* 12, 1977, S. 335–365.

## Weblingg

* Wolf Murmelstein: ''Die Judenrat-Frage: Tragisch überfordert oder ewig schuldig?''
* Yad Vashem: ''Judenrat'' (PDF-Datei; 95 kB)
* Aharon Weiss: ''The Relations Between the Judenrat and the Jewish Police'' (PDF-Datei; 92 kB)
* Ältestenrat Das Theresienstadt-Lexikon
* Mark Paul (Oktober 2009): ''Patterns of Cooperation, Collaboration and Betrayal: Jews, Germans and Poles in Occupied Poland during World War II'' (PDF; 1,9&nbsp;MB)
* Hans-Dieter Arntz: ''Josef Weiss, ein Held in der Zeit des Holocaust''
* Dokumente über den Jüdischen Ältestenrat im Ghetto Theresienstadt in den Sammlungen des Jüdischen Museums in Prag
Assimilation der Juden

D Froog vo dr **Assimilazioon vo de Juude** isch am Ändi vom 19. bis zum Aafang vom 20.&nbsp;Joorhundert in jüüdische Debatte stark bresänt: „Die Frage nach Assimilation und Symbiose steht im engsten Zusammenhang mit der Definition des Jüdischseins.“ D Assimilazioon isch in de äinzelne Länder underschidlig abgloffe. Stark usbrägt isch si dört gsi, wo si im ene usbrägte Bürgerdum e Verbündete het chönne finde.

Dr Ludwig Holländer het uf die intellektuelli und die psüüchischi Läistig aane gwiise, wo das verlangt, äinersits d Erwartige vo dr Ursprungsgrubbe grächt z wärde und andrersits de Aasprüch vo dr Ziilkultur: „Stiefkinder müssen doppelartig artig sein.“

Dr Gershom Scholem het en Assimilazioon vo de Juude für ussichtslos ghalte: „Sehr breite Schichten der deutschen Juden waren zwar bereit, ihr Volkstum zu liquidieren, wollten aber, in freilich sehr verschiedenen Ausmaßen, ihr Judentum, als Erbe, als Konfession, ein undefinierbares und doch im Bewußtsein deutlich vorhandenes Element bewahren. Sie waren, was oft vergessen wird, zu jener totalen Assimilation, welche die Mehrheit ihrer Elite mit dem Verschwinden zu bezahlen bereit war, nicht bereit.“

Die politischi Filosofin Hannah Arendt het en Assimilazioon vo de Juude in Dütschland abgleent und d Äigeständigkäit vo dr jüüdische Identidäät  bedoont, au wenn si an kä Religioon bunde gsi isch.

D Hoffnige, wo d Juude mit dr Assimilazioon verbunde häi, si mit dr Machtübernaam vo de Nazionaalsozialiste in de 1930er Joor zerstöört worde. S Verdraue, wo wäge dr Verfolgig und em Holocaust verbroche isch, het erst über d Joorzäänt noch em Chrieg noo di noo wider chönne ufbaut wärde.

## Liddratuur
* Haim Hillel Ben-Sasson u. a.: Assimilation. In: Encyclopaedia Judaica. 2. Uflaag. Band 2, Detroit/Nöi York u. a. 2007, ISBN 978-0-02-865930-5, S. 605–613 (änglisch).
* Shulamit Volkov: *Jüdische Assimilation und jüdische Eigenart im Deutschen Kaiserreich. Ein Versuch.* In: *Geschichte und Gesellschaft.* Jg. 9, Nr. 3, 1983, , S. 331–348.
* Till van Rahden: * Verrat, Schicksal oder Chance. Lesarten des Assimilationsbegriffs in der Historiographie zur Geschichte der deutschen Juden.* In: *Historische Anthropologie* 13 (2005), H. 2, 245–264. http://www.degruyter.com/view/j/ha.2005.13.issue-2/ha.2005.13.2.245/ha.2005.13.2.245.xml

## Fuessnoote
Eritha

D **Erithā** isch e mykenischi Priesteri gsii. En anderi Frau, wo glichzittig glebt hett isch d Karpathia gsii. Ahand vom Täfeli PY Eb 339+Eb409 zaigt sich, ass d Eritha Priesteri im Ort Sphagianes (*pa-ki-ja-ne*) gsii isch, em wichtigste Kultort vom mykenische Riich vo Pylos.

Im bronzezittliche Archiif vom mykenische Palast Pylos, wo bi Ano Englianos usgrabe woren isch, sind Täfeli gfunde wore, wo de Landbsitz vo de Priesteri Eritha (*e-ri-ta i-je-re-ja* /*Erit<sup>h</sup>ā hiereia*/) reglet. Nochem Täfeli PY Ep 704 het si e chliises Stugg öffetlichs Land vo de Gmaind (*dāmos*) pachtet. Denebet hett si no e recht e groosses Stugg Land ghaa, wo si sait und schwört, da sai frais Land, wo a de Gottheiat ghööri, Gmaind aber sait, da sai Pachtland vom öffetliche Land. Wie de rechtlichi Striit greglet woren isch, waiss mer nöd. D Eritha het ono anderi chlinneri Landstugg pachtet ghaa. Si het o e Sklaaf, de Tetreus und e Sklaafin ghaa, wo ebefalls för sich Land pachtet hend. I dem Fall isch d Bizaichnig „Sklaaf/in“ (*do-e-ro*/*a*) nöd wörtlich z nee, sondern as e religiööse Titel z bitrachte, die baide Persoone sind i dem Fall Tienner im Tempel vo de Eritha gsii.

## Literatur
* John Chadwick: *Die mykenische Welt.* Reclam, Stuttgart 1979. ISBN 3-15-010282-0. (S. 100, 156)
* Barbara A. Olsen: *Women in Mycenaean Greece: The Linear B Tablets von Pylos and Knossos*. New York, London (2014), 140. ISBN 978-0415725156
* Walter F. Witton: *The Priestess, Eritha*,  The American Journal of Philology, Vol. 81, No. 4 (1960), S. 415-421
Weltherrschaft

**Wältherschaft** (au **Uniwersalherschaft**) isch d Herschaft über die ganzi Menschhäit oder in dr vormodärne Gschicht über die bekannti Wält. Dä Zuestand, wo no niemer je erräicht het, isch s Ziil vo verschidnige Mächt und Beweegige. Dr Begriff wird aber vilmol nume as en ideells Schlaagwort brucht. 

D Idee vo dr Wältherschaft isch scho in dr Antike entstande und het sich uf d Wält bezooge, wo dene wo dr Aaspruch erhoobe häi, bekannt gsi isch - wie dä vom Röömische Riich) bzw. as hegemoniale Aaspruch, wo aber nit umbedingt realpolitisch het müesse umgsetzt wärde. Am nöggste choo zun ere reale Beherschig vo dr ganze Wält isch bis jetz s Britische Wältriich gsi.

S Strääbe noch dr Wältherschaft im ene pejorative Sinn isch in dr Nöizit verschidnige Grubbe und politische Süsteem understellt worde und isch bis hüt au e beliebts Thema in de Underhaltigsmedie.
Seer sinister isch s, wenn dr Wille zur Wältherschaft as Däil vo Verschwöörigsthorie soziale Grubbe understellt wird, wo sowiso scho gfäärdet si, wie s d Antisemite vo de Juude behaupte.

## Liddratuur
* Ulrich Menzel: *Die Ordnung der Welt.* Suhrkamp Verlag, Berlin 2015, ISBN 978-3-518-42372-1.
* Herfried Münkler: *Imperien. Die Logik der Weltherrschaft – vom Alten Rom bis zu den Vereinigten Staaten.* Rowohlt, Berlin 2005, ISBN 3-87134-509-1.

## Fuessnoote
Kydonen

D **Kydone** (altgriechisch: Κύδωνες, *Kýdōnes*) sind en antiiks Volch gsii, wo im üsserste Weste vo de Insle Kreta glebt hett.  Si wered i de Odyssee vom Homer gnennt und wonet deno am Fluss Iardanos und sind ais vo de fööf Völcher, wo uf Kreta lebid. De Strabon het no gschrebe, as d Kydone im Weste vo Kreta wonid und welewääg Uuriiwooner saied, wie d Eteokreter im Oste vo de Insle. D Hoptstadt vo de Kydone isch Kydonia (Κυδωνία) (hütt: Χανιά, Chaniá) und de Eponym isch de Kydon (Κύδων), e Soo vom Hermes. Si hend d Diktynna vereert, e Göttin wo mit de Artemis verschmulzen isch.
Kydon

De **Kydon** (altgriechisch: Κύδων, *Kýdōn*) isch i de griechisches Mythologii de Eponym vo de Kydone und de Gründer vo de kretische Stadt Kydonia gsii. Er isch noch de lokaale Saag de Soo vom Hermes und vo de Akakallis, ennere Töchter vom Minos. Münze vo Kydonia zaiget de Kydon as Chliichind, wiener annere Foitsch süggelet.

De Partehnius vo Nikäa hett i sim Buech „Liebesliide“ gschrebe, ass de Kydon e Töchter ghaa heb, d Eulimene (Εὐλιμένη „guete Haab“). Die isch mitem Apteros verlobt gsii, em Eponym vo de Stadt Aptera, wo östlich vo Kydonia glegen isch. Si hett aber de Lykastos gliebt und e Verhältnis mitem ghaa. Wo de Kydon en Orakel aagfrööget hett, wiener sini Finde öberwinde chön, hett da woorgsait, er mües e Jungfrau opfere. S Loos isch uf d Eulimene gfale. De Lykastos hett drufabe gsait, ass is kai Jungfrau mee sai, well er si gschwängeret heb. D Rootsversammlig hett aber entschide, ass si gopferet were mües. Nochdem da gschie isch, het mer erchennt, ass si tatsächlich schwanger gsii isch. De Apteros het spööter denn de Lykastos ermordet. E ganz en äänlichi Gschicht werd o fo de Töchter vom messenische König Aristodemos verzellt.

## Literatur
* 
*
Britomartis

**Britomartis** (altgriechisch: Βριτόμαρτις) isch i de griechische Mythologii e Göttin vo de Fischer und vo de Jagd, wo uf Kreta vereert woren isch.

D Britomartis isch e Töchter vom Zeus und vo de Karme. Si ghöört zo de Nymphe, wo mit de Göttin Artemis dör d Wälder striele tuet. De kretisch König Minos het sich i si verlueget und hett si dör di kretischi Berge verfolgt. Noch nüü Mönet isch si us Verzwiiflig vonnere Klippe is Meer gumpet. E paar Fischer, wo grad dai gsii sind, hend si mit de Fischernetz grettet, dromm hett d Britomartis bi de Kydone de Name Diktynna öbercho, vom Wort  *diktyon* „Netz“.

D Britomartis isch denn as e Göttin vereert wore und tailwiis mit de Artemis gliichgsetzt wore. Si isch in Ostkreta und Mittelkreta vereert wore, bsundrigs i de Hafestädt Olous und Chersonesos. Baid Städt hend d Britomartis uf Münze abbildet. De Pausanias het gschribe, ass z Olous en aalti Statue us Holz vo de Britomartis gstande sai, wo de Daidalos gmacht hebi. I dere Stadt isch o s Fest Britomarpeia gfiiret wore. O anderi Städt us de Ugebieg, so Dreros,Lato und Lyktos hend si vereert.

De Solinus, wo d Britomartis mit de röömische Jagdgöttin Diana gliichsetzt, sait,  de Name Britomartis bidütti  „süessi Jungfrau“ (*dulcis virgo*). Nochem Hesychios isch im kretische Tielekt s Wort för „süess“ *britos* gsii. I kretische Inschrifte werd si o *Britomarpis* gnennt. De Kult vo de Britomartis und de vo de Diktynna, wo z Westkreta vereert woren isch, sind nöd streng usenander ghalte wore und me hett o baidi Göttine gliichgsetzt. Zodem isch si uf de Insle Ägina underem Name Aphaia vereert wore.

## Literatuur
* 
* 
* Costis Davaras: *Guide to Cretan Antiquities*; Noyes 1976; Lemma *Britomartis*, S. 31
Rishi

**Rishi** (Sanskrit: ऋषि *ṛṣi* m. „Waise, Poet, Seher“) isch im Hinduismus d Bizaichnig vomene Maa wo dör Inspiratio göttlichi Hymne empfange tuet. Under de file indische saagehafte Waise gits no di „sibe Waise“.

## d Saptarishi
D **Saptarishi** (सप्तऋषि, *saptaṛṣi* „sibe Waisi“) geltet as Söö vom Brahma und sind us dem siin Gaist giboore, si weered o Prajapati gnennt. D Näme fo dene sibe Waise wered ferschide aaggee. Nochem indische Nationaalepos Mahabharata sind da de Marichi, de Atri, de Angiras, de Pulaha, de Kratu, de Pulastya und de Vasishtha. Noch de Shatapatha Brahmana sind s de Gautama, de Bharadvaja, de Vishvamitra, de Jamadagni, de Vasishta, de Kashyapa und de Atri. Mengisch wered o de Bhrigu und de Daksha dezue grechnet.

Die sibe Waise sind im Sternbild vom Grooss Wage versternt, so as jede Stern fo dem Sternbild de Name fomene Waise trait.
Taautos

De **Taautos** (altgriechisch: Τάαυτος) isch i de phönizische Mythologii de Erfinder vo de Buechstabeschrift und de erst, wo historischi Eraignis uufgschribe hett. De Taautos wert mitem ägyptische Schriibergott Thouth und mitem griechische Gott Hermes gliichgsetzt.

De Taautos werd nume im im Buech „Phönizischi Gschicht“ (Φοινικικὴ ἱστορία, *Phoinikikè historía*) vom Philon vo Byblos gnennt. De Philon birüeft sich uf de phönizischi Schriiber Sanchuniathon, wo zo de Zitt vom Trojanische Chrieg glebt ha söll. Deno isch de Taautos de Soo vom Misor (Μισὼρ, phön. **Mīšōr*) und de Neff vom Sydyk (Συδύκ, phön. **Ṣidiq* „Grechte“). Die beede Brüedere sind scho i de Bronzezitt z Ugarit as Doppelgotthait Ṣidqu wa-Mêšaru (ugar. *ṣdq wmšr* „Grechtigkait und Uufrichtigkait“) vereert wore.

De Taautos hett e Kosmogonii gschribe. Deno sai im Aafang nume d Eebigkait (Ούλωμός, phön. **‘Ūlōm*) oder Zitt, de Äther und Luft gsii. Us „Verlange“ (Μώτ, phön. *Môt*) use het sich d Luft biwegt, ase isch de Huuch uufchoo und drususe isch s Urai entstande. Us dem Ai sind denn di erste Lebiwese entstande. De Taautos hett ono hailigi Büecher öber di göttlichi Natuur vo de Schlange verfasst. Er hett zodem a sinene Neffe, a de Kabire, bifole, die alte Gschichte, won er zämetrait hett, uufzschriibe. De Gott Ilos, wo bi de Grieche Kronos haissi, het em Taautos Ägypte as Königriich ggee. Spööter isch er aber vo sinene Finde us Ägypte vertribe wore.

De Name vom Taautos werd entweder as en Entleenig usem ägyptische Göttername Thoth aaglueget oder besser as phönizisch *ta’awat*, de Plural vo *t’w*  „Zaiche“, aso öppe „Herr vo de Schriftzaiche“.

## Literatuur
* O. Eissfeldt: *Taautos und Sanchunjaton*, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Klasse für Sprachen, Literatur und Kunst, Sitzungsberichte, Jahrgang 1952, no. 1.
* James Barr: *Philo of Byblos and his “Phoenician History”*.
Angiras

De **Angiras** (Sanskrit: अंगिरस्, *Aṅgiras* m.) isch ann vo de sibe Waise (*[[Rishi|saptarishi]]*) im Hinduismus. Em sind meriri Hymne im Rigveda gwidmet.

De Angiras isch e Soo vom Brahma und us demm sii Gaist entstande. Sini fier Fraue sind d Smriti („Erinnerig“), d Shraddha („Globe“), d Svadha („Opfer“) und d Sati („Wooret“). Er hett drai Söö, nämmli de Samvarta, de Utathya und de Brihaspati. Mengisch werd er mit em letschtee gliichgsetzt. Zodem isch er de Stammmvatter vom halbgöttliche Priestergschlecht Angirasas. Die wered mit verschidnige Füürarte und Himmelserschiinige i Verbindig broocht und si sind oo Bschützer fo Opferhandlige.

## Literatur
* Roshen Dalal: *Hinduism. An Alphabetical Guide.* Penguin, New Delhi 2010, ISBN 0-14-341421-6, S. 29 f.
* 
* Hans Wilhelm Haussig (Hrsg.): *Götter und Mythen des indischen Subkontinents* (= *Wörterbuch der Mythologie.* Abteilung 1: *Die alten Kulturvölker.* Band 5). Klett-Cotta, Stuttgart 1984, ISBN 3-12-909850-X.
Atri (Hinduismus)

De **Atri** (Sanskrit: अत्रि, *Atri* m.) isch im Hinduismus ann fo de sibe Waise (*[[Rishi|saptarṣi]]*) und gelt as de Autoor vo meerere vedische Hymne. Noch em haisst e Stern im Groosse Wage.

De Atri isch e Soo fom Brahma und er isch us dem sii Gaist choo. Er isch hett d Anusaya ghürootet und hett drai Söö, de Durvasas, de Dattatreya und de Moogott Soma. Im Rigveda werd gsait, as er e paar Mool vo de Ashvin gretted wore sai. Zodem hett er d Sune bifrait, wo vom Svarbhanu versteckt woren isch.

## Literatur
* Hans Wilhelm Haussig (Hrsg.): *Götter und Mythen des indischen Subkontinents* (= *Wörterbuch der Mythologie.* Abteilung 1: *Die alten Kulturvölker.* Band 5). Klett-Cotta, Stuttgart 1984, ISBN 3-12-909850-X.
*
Bharadvaja

De **Bharadvaja** (Sanskrit: भरद्वाज, *Bharadvāja* m.) isch im Hinduismus ann fo de sibe Waise (*[[Rishi|saptarṣi]]*).

De Bharadvaja isch de Soo vom Brihaspati. Sini Muetter isch gliichzittig schwanger gsii vo ere siim Ehimaa Utathya und vo ere simm Gliebte Brihaspati. Wells im Buuch vo de Muetter echli eng woren isch, hett de Dhirgatamas, de ehelich Soo vom Utathya siin Halbbrüeder Brihaspati usem Buuch use ggingget. Nochem indische Epos Ramayana hett de Bharadvaja as Aisidler i de Nööchi vo Prayaga glebt und isch fom Rama und fo de Sita uufgsuecht wore, 

## Literatuur
*
Brihaspati

De **Brihaspati** (Sanskrit: हस्पति, *Bṛhaspati* m.), mengisch oo Brahmanaspati, isch im Hinduismus de Priester vo de Götter und ghöört zo de Navagraha, da sind die nüü Planeete i de hinduistische Astrologii. Er entsprecht em Planeet Jupiter.

## Mythologie
Im Rigveda helft de Brihaspati em Donnergott Indra im Champf gege de Dämoon Vala. Debii bifrait er mit Hilff fo Zauberlieder d Chüe, wo dee gfange bhaalte hett. Spööter isch de Brihastpati zom Gott vom Planeet Jupiter wore und isch de Soo vom Waise Angiras. De Brihaspati hett d Tara („Stern“) ghüroote. Die aber isch vom Moogott Chandra graubt wore. Dromm isches zom Chrieg choo. De Indra und d Götter hend mitem Brihaspati gchämpft, de Rudra, de Ushanas und d Danava und d Daitya hend de Chandra onderstützt. Im End hett de Brahma bifole, as si Frede schlüsse müend und as d Tara wider zom Brihaspati gfüert weri. Si isch aber schwanger gsii und hett e Bueb, de Budha uf d Welt broocht, wo de Gott vom Planet Merkur isch. Drufabe isch es wider zom Striit choo, well baidi, de Brihaspati und de Chandra gsait hend, si saied de Vatter. D Tara hett den zueggee, as de Chandra de Vatter isch. De Brihaspati hett mit de Mamata de Waisi Bharadvaja züügt.

## Literatuur
* Hans Wilhelm Haussig (Hrsg.): *Götter und Mythen des indischen Subkontinents* (= *Wörterbuch der Mythologie.* Abteilung 1: *Die alten Kulturvölker.* Band 5). Klett-Cotta, Stuttgart 1984, ISBN 3-12-909850-X, S. 54&nbsp;f.
*
Budha

De **Budha** (Sanskrit: बुध, *Budha* m. „de Waisi“) isch im Hinduismus de Gott vom Planet Merkur und ghöört zo de Navagraha, de nüü traditionelle Planeete i de indische Astrologii. Er taar nöd mittem Buddha verwechslet were, wo de Buddhismus is Lebe grueffe hett.

## Mythos
De Budha ist de Soo vom Moogott Chandra und vo dem sinnere Gliebte Tara („Stern“), wo d Frau vom Brihaspati isch. Well de Chandra d Tara graubt ghaa hett, isches zom Chrieg choo, bis de Brahma bifole hett, as da en End heb und d Tara wider zom Brihaspati zruggbroocht werd. Si isch schwanger gsii und wo si de Budha uf d Welt broocht hett, isches wider zom Striit choo, well baid, de Brihaspati und de Chandra gsait hend, si saiet de Vatter vom Budha. D Tara hett den zueggee, as de Chandra de Vatter isch.

De Budha hett d Ida, d Töchter von Manu Vaivasvata ghüroote. Si hend e Soo ghaa, de Pururavas, wo denn d Urvashi ghüroote hett. Vo dene baide stammt Moodynastie (Chandravamsha) ab.

## Literatuur
*
Ida (Hinduismus)

D **Ida** (Sanskrit: इडा, *Iḍā* f. „Laabtrank“) oder **Ila** (इळा, *Iļā* f.) isch e hinduistischi Gstaalt gsii wo meereri Mool s Gschlecht gwechslet und hett und as Maa entweder Ida (इड, *Iḍa*) oder **Sudyumna** (सुद्युम्न m. *Sudyumna*) ghaisse hett.

## Rigveda
Im Rigveda isch d Ida d Personifizierig vom Milch- und Butteropfer gsii, wo i de Apri-Hymne zäme mit de Sarasvati und mit de Mahi oder Bharati e Trias bildet hett.

## Ramayana
Im indische Epos Ramayana isch de Ida de Soo vom König Kardama. Woner in Hain choo isch, wo de Gott Shiva meditiert hett, isch de Ida ine Frau verwandlet wore. Die hett den de Budha ghüroote, de Gott vom Planeet Merkur, und isch denn d Muetter vom Pururavas wore. Nochdem e Rossopfer uusgfüert woren isch, isch si woder zomene Maa wore.

## Puranas
I de Puranas degege isch d Ida d Töchter vom Manu Vaivasvata. No vor de Gibuurt, hett dee a de Götter Mitra und Varuna gopferet, mit de Bitt, as er e Soo öberchöm. Doch de Priester hett d Sach nöd recht gmacht und dromm isch e Maitili uf d Welt choo. Aber de Mitra und d de Varuna hend Verbärmst mit em Manu ghaa und d Ida ine Maa verwandlet, wo denn de Name Sudyumna agnoo hett. De Shiva aber hett de wider zrugg ine Frau verwandlet und si hett denn de Budha ghüroote. Nochdem si de Pururavas uf d Welt broocht ghaa hett, het de Vishnu si wider in Maa Sudyumna verwandlet. De hett den drai Söö zügt.

## Literatuur
* George Mason Williams: *Ida: A goddess. Ila: Daughter of Vaivasvata-Manu and Sraddha.* In: *Handbook of Hindu Mythology.* ABC-CLIO, Santa Barbara 2003, ISBN 1-57607-106-5, S.&nbsp;155–156 (englisch; ).
* Devdutt Pattanaik: *The Man Who Was a Woman and Other Queer Tales from Hindu Lore* (= *Haworth gay & lesbian studies*). Harrington Park Press, Routledge 2002, ISBN 1-56023-180-7, S.&nbsp;41–48 (englisch; Ila als „schwangerer König“; Voransichten in der Google-Buchsuche).
* Wendy Doniger: *Transformation of Subjectivity and Memory in the Mahabharata and the Ramayana.* In: David Shulman, Guy S. Stroumsa (Hrsg.): *Self and Self-Transformations in the History of Religions.* Oxford University Press, New York u.&nbsp;a. 2002, ISBN 0-19-514450-3, S.&nbsp;57–72 (englisch; Ilas Wandlung vom Mann zur Frau; ).
* J. C. Heesterman: *The Broken World of Sacrifice. An Essay in Ancient Indian Ritual.* University of Chicago Press, Chicago 1993, ISBN 0-226-32301-3 (englisch; Ida als Göttin der Opferspeise wird durch die Kuh repräsentiert; Leseproben in der Google-Buchsuche).
* *Ida, RV auch Ila („Labetrank“).* In: Hans Wilhelm Haussig (Hrsg.): *Götter und Mythen des indischen Subkontinents* (= *Wörterbuch der Mythologie.* Abteilung 1: *Die alten Kulturvölker.* Band 5). Klett-Cotta, Stuttgart 1984, ISBN 3-12-909850-X, S.&nbsp;85–86 ().
* Wendy Doniger O’Flaherty: *Women, Androgynes, and Other Mythical Beasts.* University of Chicago Press, Chicago 1980, ISBN 0-226-61849-8, S.&nbsp;303–306 (englisch; Hintergründe zu Ilas Geschlechtswandlungen; ).
*
Shani

De **Shani** (Sanskrit: शनि, *Śani* m.) isch im Hinduismus de Gott vom Planeet Saturn und ghöört zo de Navagraha. Er isch de Soo vom Sungeott Surya und vo de Chaya („Schatte“). Sini Waffe sind de Speer und de Pfiilboge und siis Riittier (*[[vahana]]*) isch e Chraaie.

## Literatuur
* Hans Wilhelm Haussig (Hrsg.): *Götter und Mythen des indischen Subkontinents* (= *Wörterbuch der Mythologie.* Abteilung 1: *Die alten Kulturvölker.* Band 5). Klett-Cotta, Stuttgart 1984, ISBN 3-12-909850-X.
*
Navagraha

D **Navagraha** (Sanskrit: नवग्रह, *navagraha*, „nüü Planeete“) wered i de traditionelle hinduistische Astronomi (Jyotisha) di nüü Planeete gnennt. Zo dene ghööret nebet de Sune und em Moo, no de Merkur, d Venus, de Mars, de Jupiter und de Saturn. Dezue chömed no di beede Moochnööte. Die geltet ebefalls as Planeete, womer aber nöd gsiet, aber d Sunefinsternisse und Moofinsternisse verursachet. Die nüü Navagraha wered o as Götter vereert.

}
|-
! Name !!width="10%"| SuryaRavi !!width="10%"| ChandraSoma !!width="10%"| MangalaKarttikeya !!width="10%"| Budha !!width="10%"| BrihaspatiGuru!!width="10%"| ShukraUshanas !!width="10%"| Shani!!width="10%"| Rahu!!width="10%"| Ketu
|-
| **Entsprechig** || Sune || Moo || Mars || Merkur || Jupiter || Venus || Saturn || obsigende Moochnoote || nidsigendeMoochnoote 
|-
| **Aazaal<br>Straale**|| tuusig || (chaltstraalig) || nüü || fööf || &nbsp; || sibe || sechzee || &nbsp; || &nbsp;
|-
| **Faarb**|| goldig || silbrig || root || grüe || geel || wiiss || schwaarz || &nbp; || &nbsp;
|}

## Literatuur
* Marianna Kropf: ''Rituelle Traditionen der Planetengottheiten (Navagraha) im Kathmandutal. Strukturen – Praktiken – Weltbilder.'' (Dissertation) Universität Heidelberg, 2005
* Stephen Markel: *Origins of the Indian planetary deities.* (*Studies in Asian thought and religion,* Band 16) Edwin Mellen Press, Lewiston (New York) 1995
* Stephen Markel: *The Genesis of the Indian Planetary Deities.* In: *East and West,* Band 41, Nr. 1/4, Dezember 1991, S. 173–188

## Weblinks
Ushanas

De **Ushanas** oder **Kavya Ushanas** (Sanskrit: उशनस्, *Uśanas* m.) oder **Shukra** (Sanskrit: *Śukra* m. „Glänzige“) isch im Hinduismus e göttliche Waise (*[[Rishi]]*) und de Gott vom Planeet Venus. Er isch de Soo vom Waise Bhrigu und vo de Puloma.

## Mythos
Im Rigveda hett de Kavya Ushanas em Donnergott Indra im Champf gege de Dämoon Shushna gholffe, indem er em de Donnerkail Vajra bsorgt hett und en mitem Ruuschtrank Soma Muet iigflööst hett.

Im indische Nationaalepos Mahabharata werd verzellt, wie de Ushanas herti Askeese güebt hett und ase zo öbernatüürlichi Chräft choo isch. Er hett denn em Kubera sii Wille ewegg gnoo und all dem sini Schätz. De Shiva, wo vom Kubera um Helf bette woren isch, hett den de Ushanas verschluckt, well er nöd i de Laag gsii isch, en z tööte. De Ushanas isch drufabe im Liib vom Shiva umegwanderet und hett debi Hymne uf de Shiva gsunge. Noch file Joore isches em gglunge us de Öffnig vom Penis is Fraiji z choo. Wege demm werd er Shukra gnennt, wa im Sanskrit „glänzig, wiiss“ aber oo „Sperma“ bidüttet. De Shiva hetten doo zwoor wöle tööde, aber d Uma, sini Frau, het emm da verbotte und gmaint, as er, wel er us siim Penis choo sai, folglich sii Soome und dodemit siin Soo weer.

## Kauui Usan
Im iraanische Avesta werd zwaimool de Kauui Usan (altpers.: *Kay Ūs*) gnennt, wo im *[[Schāhnāme|Shahnameh]]* vom Firdausi as mythische König Kay Kāvūs witterlebt. Wie de indisch Kavya Ushanas isch de avestisch Kauui Usan im Bsitz fo maagische Chräft (Yasht 14,39) und hett dromm d Herrschaft öber ali Mentsche und Dämoone gwune (Yasht 5,45ff). Baidi Gstaalte gönd ufe gmainsaame indoarische Vorgänger zrugg und chöntet sogäär indogermanischi Worzle haa. Gmainsaamkaite wo di indischi, di avestischi und di spööteri persischi Gstaalt hend, sind die:
* de Bsitz vo öbernatüürliche Chräft, under anderem e Mittel gege s Aalter und de Tood
* groosse Riichtuum
* Priesterschaft oder d Herrschaft öber d Dämoone
* Ritt oder Faart in Himmel, und em Sturz denoo

## Literatuur
* Hans Wilhelm Haussig, Heinz Bechert (Hrsg.): *Götter und Mythen des indischen Subkontinents* (= *Wörterbuch der Mythologie.* Abteilung 1: *Die alten Kulturvölker.* Band 5). Klett-Cotta, Stuttgart 1984, ISBN 3-12-909850-X.
* 

## Anzelnoowiis
Marichi

De **Marichi** (Sanskrit: मरीचि, *Marīci* m. „Liechtstrool“) isch im Hinduismus ann fo de sibe Waise (*[[Rishi|saptaṛṣi]]*). Er isch usem Gaist vom Brahma giboore und hett d Kala ghüüroote. Siin Soo isch de Kashyapa.

## Literatur
* Hans Wilhelm Haussig (Hrsg.): *Götter und Mythen des indischen Subkontinents* (= *Wörterbuch der Mythologie.* Abteilung 1: *Die alten Kulturvölker.* Band 5). Klett-Cotta, Stuttgart 1984, ISBN 3-12-909850-X.
*
Kashyapa

De **Kashyapa** (Sanskrit: कश्यप, *Kaśyapa* m.) isch im Hinduismus ann fo de sibe Waise (*[[Rishi|saptaṛṣi]]*).

Er isch de Soo fom Marichi und fo de Kala. Er höt di zwölf Töchtere vom Daksha ghüroote und isch dromm de Vatter vo zimmli villne mythische Wese, guete wie schlechte. Dör en isch d Diti d Muetter vo de Daityas, d Danu isch d Muetter fo de Danavas, d Kadru fo de Nagas, wo göttlichi Schlangewese sind. Denn hett er mit de Vinata de Göttergogel Garuda und de Aruna zügt, wo de Wagelenker vom Sunegott Surya isch. 

## Literatur
* Hans Wilhelm Haussig (Hrsg.): *Götter und Mythen des indischen Subkontinents* (= *Wörterbuch der Mythologie.* Abteilung 1: *Die alten Kulturvölker.* Band 5). Klett-Cotta, Stuttgart 1984, ISBN 3-12-909850-X, S. 124.
*
Robert Balthasar Christ

Dr **Robert Balthasar Christ** (* 10. Februar 1904 z Baasel; † 14. Mai 1982 z Baasel, reformiert, Bürger vo Baasel), won e Schwizer Schurnalist und Schriftsteller gsi isch. Syni Psöidonüüm sind *Fridolin* und *Glopfgaischt*.

## Lääbe
Dr Robert Balthasar Christ isch am 10. Februar 1904 z Baasel as Soon vom Textilkaufmaa Johann Rudolf Christ uf d Wält choo. Er het dr Bruef vom ene Textilkaufmaa gleert und 1935 under em Psöidonüüm Fridolin Zitigsbricht über Autirenne afo schriibe. 1940 het er si Bruef ufgee und isch Schurnalist worde.

Vom Joor 1947 aa het er as Glopfgaischt Sproochglosse und as Fridolin Gschichtli afo schriibe und e 
Wörterbuech, wo noch Sachgebiet aagordnet gsi isch. As Kritiker, Föitonist und Radiomitarbäiter, isch er e Pionier vo Quiz-Sändige uf Dütsch gsi, und isch nid nume in dr Schwiz, sondern au z Dütschland seer bekannt worde.

Dr Robert Balthasar Christ het 1938 d Ruth, d Dochder vom Philipp Arnold Kälin, ghürootet. Er isch am 14. Mai 1982, drei Mööned noch sim 78. Geburtsdaag z Baasel gstorbe. Er isch uf em Wolfgottesacker begraabe.

## E baar vo sine Wärk
* *Die milde Lupe,* 1949
* *Die Sonnenuhr,* 1951
* *E Baseldytsch-Sammlig,* 1947, 3. Aufl. 1974

## Liddratuur
* 
* Staatsarchiv Basel: Nachlass.
* *[[Basler Nachrichten]]* vom 3., 5., 9. und 12. Januar 1973.
* Rudolf Suter: *Zum Geleit,* in: *Basler Journalisten,* 1983, S.&nbsp;5–9.

## Weblingg
* 
* 
* Robert Balthasar Christ im Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft
Spiegelhof-Brunnen

Dr **Spiegelhoof-Brunne** isch en öffentlige Brunne im Spiegelhoof an dr Spiegelgass in dr Stadt Baasel und stoot nit under Dänggmolschutz. Er bestoot us eme flache Granitdroog, wo 3,6 uf 2,15 Meter misst und siibe Donne schweer isch, und ere Blastigg uf eme Soggel. D Skulpduur isch e Drach us Bronsse, won e Lanze ganz dur si Chopf duure goot und in sim Hals stegge bliibe isch. Dr Ridder Georg, won en vermuetlig umbrocht het, isch nüme um e Wääg.

Dr Baasler Bildhauer Willy Hege het dr Aarbet dr Naame «Gebändigte Gewalt» gee, was, noch em Fridolin vo bööse Baasler Müüler uf d Bolizei gmünzt worde isch. Dr erst Droog isch bi dr Bearbäitig verbroche und mä het e nöije müesse mache.

## Weblingg
*Dr Spegelhoof-Brunne uf em Brunnefüerer

## Fuessnoote
Aruna

De **Aruna** (Sanskrit अरुण, *Aruṇa* m. „Moorgedämmerig“) isch im Hinduismus de Wagefüerer vom Sunegott Surya. Er isch de Soo vom Kashyapa und vo de Vinata. Sii Brüeder isch de Götterfogel Garuda. De Manename Arun isch z Indie recht biliebt.

## Literatur
*
Katholischer Traditionalismus

Zem **kàthoolischa Tràdizionàlischmus** (àui: *Tràdizionàlischtabeweegung*) gheera Schtreemunga ìnnerhàlb vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrch, wo d’ kìrichlicha Reforma un Ernäijerungsbeschtrawunga vum Zwaita Vàtikànischa Konzil (1962–1965) prìnzipiäll kritisiara, àbleehna odd’r bekampfa. Bsunders wìchtig ìsch d’ Àbleehnung vu dr Litürgiireform, wo-n-ìm Folga vum Zwaita Vàtikànischa Konzil umgsätzt worra-n-ìsch, un d’ Forderung um d’ Biibehàltung odd’r d’ Wìederhärschtällung vu da litürgischa Forma üss dr Vorkonzilzitt. Àbgleehnt wìrd àui dr Religioonabund, wo d’ kàthoolischa Kìrch noh-n-em Konzil unterschtìtzt hàt. ’S sìnn Tràdizionàlischta, wo ìn voller Gmainschàft mìt’m Hailiga Schtüahl sìnn, un àndra, wo drvu gànz gtrännt sìnn.

Tràdizionàlischta kàthoolischa Gotteshiiser gìtt’s vor àllem ìn da Verainigta Schtààta (647 Kìrcha) un ìm Frànkriich (mehr àss 200 Kìrcha). Drzüa sìnn 49 tràdizionàlischta Gotteshiiser ìm Diitschlànd un 13 ìn dr Schwiiz.

## Lìteràtüür
* 
* Herbert Vorgrimler: *Traditionalistenbewegung.* In: ders.: *Neues Theologisches Wörterbuch.* Herder, Freiburg im Breisgau 2000, ISBN 978-3-451-29934-6, S. 634&nbsp;f.
* G. Vallet, C. Pietri (Hrsg.): *Paul VI et la modernité dans l’Église.* (École francaise de Rome, Band 72.) Rom 1984, ISBN 2-7283-0077-1.
* Georg May: *Der Glaube der nachkonziliaren Kirche.* Wien 1983, ISBN 3-85406-048-3.
* Heinz-Lothar Barth: *Katholische „Altgläubige“?* In: *Theologisches* 25 (6/1995), Sp. 305–314 (Digitalisat).

## Weblinks

## Ainzelnohwiisa
Ludwig Theodor Knauß

Dor **Ludwig Theodor Knauß** (* 5. Dezember 1819 en Schwäbisch Gmend; † 7. Oktober 1895 en Neisdedda-Nällengsa) isch d maesda Zeid vo saem Läaba Dorfschualläror enn Nällengsa gwaä, emm-a altwirrdabärgische Fläggga guad 10 Kilomedor wäsdlich vo Raodaburg. Är håd a ganze Råe vo pädagogische Biachor vorfassd. Firrs Schwäbische isch am wichdigsda sae kuarza "Schwäbische Grammatik". Se geid firr dor dåmåliche Flägga Nällengsa uff 47 Seida a komprimirda Grammatik, dui må ao firrs weidere wirrdabägische Schwäbisch guad brauchbar gwäa isch. Knauß mechd a Ãlaedong dorzu gäa, wia Läror d dialäktale Sbråchkompetenz vo ihre Schialor firrs Vorsdendnis vom Hochdeidsche uffgreifa kenned. 

## Biachor (Auswaal)
* *Das erste Schuljahr ohne Lese und Schreibunterricht oder Darstellung eines Anschauungs-Unterrichtes, der den gesamten Schulunterricht begründet.* Ensslin und Laiblin, Reutlingen 1848
* *Das zweite Schuljahr Fibel und Handbüchlein; zum Gebrauch in den evangelischen Volksschulen Württembergs.*
* *Schwäbische Grammatik. Versuch einer schwäbischen Grammatik für Schulen.* Verlag G. L. Bohm Reutlingen 1863
* *Diktirübungen für die deutsche Rechtschreibung, welche in den württembergischen Schulanstalten amtlich festgestellt ist.* Verlag Koch, Stuttgart 1864

## Weblingg
* Knauss, Ludwig Theodor uf leo-bw.de

## Fueßnote
John Hall Stephens

Dr **John Hall Stephens** (* 22. Nowamber 1847 ìm Shelby County, Texas; †&nbsp;18. Nowamber 1924 z’ Monrovia, Kàlifornia) ìsch a àmerikànischer Rachtsànwàlt un Politiker gsìì. Vu 1897 bis 1917 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.

## sii Laawa un Kàrriar
Dr John Stephens ìsch ànna 1847 ìm Shelby County ìm Oschta vum Texas uff d’ Walt kumma. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu Mansfield gànga, so wia ìns *Mansfield College* ìm Tarrant County. Ar hàt drnooh Racht àn dr Cumberland-Üniwärsiteet z’ Lebanon ìm Tennessee gschtudiart, un ìsch ànna 1872 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Àls Ànwàlt hàt’r àb 1873 z’ Montague ìm Texas gschàfft, un z’ Vernon àb 1889. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Vu 1889 bis 1893 ìsch’r Mìtglìed ìm Senàt vum Texas gsìì.

Àn da Kongrasswàhla vu 1896 ìsch dr Stephens ìm 13. Wàhlbezirk vum Texas ìns àmerikànischa Represantàntahüüs z’ Washington, D.C. gwählt worra, wu-n-’r àb’m 4.&nbsp;März 1897 àls Noohfolger vum Jeremiah V. Cockrell gsìì-n-ìsch. Ar ìsch niinamol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1917 ìm Kongrass blìewa. Àb 1911 ìsch’r Vorsìtzender vum Ìndiànerüssschuss gsìì. Wu-n-’r Kongrassàbgoordneter gsìì-n-ìsch, ìsch dr Schpànisch-Àmerikànischa Kriag vu 1898 gsìì. Ìm Joohr 1913 hàt dr Kongrass dr 16. un dr 17.&nbsp;Verfàssungszüasàtz ràtifiziart.

Ìm Joohr 1916 ìsch dr John Stephens nìt vu siinera Pàrtäi fìr a Wìederwàhl nominiart worra. Noh-n-em And vu siinera Zitt ìm Kongrass hàt’r uff Monrovia ìm Kàlifornia gwàndelt, wu-n-’r siina lätschta Laawesjoohra verbràcht hàt. Doo ìsch’r àm 18. Nowamber 1924 gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m East View-Frìedhoof z’ Vernon ìm Texas.

Dr John Stephens ìsch Fräimüürer un Mìtglìed ìn dr Presbyteriànischa Kìrch vu Cumberland gsìì. Ànna 1873 hàt’r d’ Annie Chrisman vu Mansfield ghiiroota ghàà. Mìt ìhr hàt’r sewana Kìnder ghàà. D’ Annie ìsch ànna 1906 gschtoorwa, un dr Stephens hàt ànna 1911 d’ Lizette Bristow Keenan üss Portland ìm Oregon ghiiroota.

S’ Stephens County ìm Oklahoma ìsch noh-n-ìhm gnännt.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblinks
* 
* Dr John Hall Stephens ìn dr *Legislative Reference Library of Texas* (anglisch) 
* 

## Ainzelnohwiisa