open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Autonoe (Mond)

D' **Autonoe** (Jupitermond XXXVIII) isch ain vu de sehr chlaine ussere Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckung
D'Autonoe isch am 10. Dezember 2001 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre. Si het zuenext die vorläufig Bzaichig S/2001 J 1 erhalde.

Daift worre isch der Mond uf Autonoe, de Schwester vu de Semele, ere Gliebte vum Zeus us de grichische Mythologi. 

## Bahndate
D'Autonoe umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 24.046.000 km in 760 Däg, 22 Stund un 48 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,3168 uf. Mit ere Naigig vu 152,416° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond bweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet. 

Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird d'Autonoe in de Pasiphae-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Pasiphae, zuegordnet. 

## Physikalischi Date
D'Autonoe bsitzt ä Durmesser vu etwa 4 km. Ihr Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch.
Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbari Helligkait betrait 22,0m.
Callirrhoe (Mond)

D' **Callirrhoe** (Jupitermond XVII) isch ein vu dr usserschte bekannte Mönd vum Planet Jupiter.

## Entdeckig
D'Callirrhoe isch am 6. Oktober 1999 vu dr Astronome Timothy B. Spahr, Jim V. Scotti, 
Robert S. McMillan, Jeff A. Larsen, Joe Montani, Arianna E. Gleason un Tom Gehrels im Ramme vum Spacewatch-Programm entdeckt worre. Zuenächscht het mer dr Himmelskörper fier e Asteroid ghalde (1999 UX18). Dr Timothy B. Spahr het no am 18. Juli 2000 feschtgstellt, dass es sich um e wittere Mond vum Jupiter handelt, wo no die vorläufig Bezeichnig S/1999 J 1 erhalde het.

Daift worre isch dr Mond uf d'Kallirrhoe, d Mueder vum Ganymed us dr grichische Mythologi.

## Bahndate
D'Callirrhoe umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 24.103.000 km in 758 Däg, 18 Stund un 29 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,2828 uf. Mit ere Neigig vu 145,158° isch d'Bahn retrograd, d. h., dr Mond beweggt sich entgege vu dr Rotationsrichtig vum Jupiter um dr Planet. 

Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird d'Callirrhoe in dr Pasiphae-Gruppe, benennt nochem Jupitermond Pasiphae, zuegordnet. 

## Physikalischi Date
D'Callirrhoe besitzt e Durchmesser vu etwa 7 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstei ufbaut isch.
Si wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloss 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbari Helligkeit betrait 20,7m.

Wie bi allene ussere, chleine Jupitermönd sin die Date iber die physikalische Eigeschafte sehr usicher. Sälli Mönd sin so chlei, dass si au in dr gröschte irdische Teleskope numme e winzigs Liechtpünktli sin. Si sin au sowit ewegg vum Jupiter, dass keini vu dr bisherige Jupitersonde e Vorbiflueg undernumme het. Doher wird sich - es isch wohl uf längeri Zitt kei Sonde meh bim Jupiter - die schlecht Datelag au in de nächschte Johrzehnte nit ändere.
Elz (Rhein)

D **Elz** isch e rächte Näbefluss vum Rhi uss em Schwarzwald in Südbade vu öppe 90 km Längi.

## Flussverlauf

D Elz entspringt im Gebiit vum Brend un Rohrhardsberg in öppe 1100 Meter Höchi un formt im Oberlauf s Prechdal. Ihr Quellgebiit isch s gliich wie säll vu dr später d Donau bildende Breg. 

S Prechdal goht bi Elze in s noch em Fluss benennte Elzdal yber. An Winde vorbi nimmt d Elz bi Guetach im Brisgau d Guetach uss em Simonswälderdal uf, durquert Waldkilche, trättet bi Denzlinge in d Friburger Bucht vu dr Oberrhiebini i un nimmt d Glotter uf. Kurz druf mündet bi Riegel au die us Friburg im Brisgau chummend Dreisam in d Elz. Nooch Riegel verlosst d Elz no d Friburger Bucht un fliesst in die eigèntlich Rhiebini.

Nur wänigi hundert Meter noch em Dreisamzuefluss füehrt dr Leopoldskanal schnurgrad in dr Rhi. Säller Kanal endet nordwestlich vu Rhihuse bzw. südwestlich vu Ruest un direkt westlich vum Naturschutzgebiit Taubergiesse. 

Degege schlänglet sich die ald Elz dann mit nur wänig Wasser dur d Rhiebini un mündet no in dr Höchi vu Schwanau, Ortsdeil Allmannswier in dr Rhi.

## Etymologi
S Wort Elz leitet sich us ere vor-indoeuropäischè Wortwurzle al/el fer fliessends Gwässer ab, wo us ere mit em baskische verwandte Sproch stamme dürft.

## Weblink
* Interessengemeinschaft-Elz e.v zahlriichi, au historischi Photos
* Luftbilder
*ELZ uf mitwelt.org
ᚠ

**fehu** (ᚠ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de f-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *fé*, Altdänisch ᚠᛁᚢ *fiu*; Altenglisch *feoh* und im Hrabanische Alphabet *fech*. D Bidütig isch "Vech, Bsitz". Au de gotisch Buechstabe "f" (𐍆) stammt vo dere Ruune und haisst *fe*. 

D f-Ruune isch die erst Ruune i allne öberlifrete Ruunealphabet und die erst Ruune vom Freys ætt.

## Luutwert
D Ruune stoot för de gmaingermanisch stimmlosi labiali Frikativ (IPA //), so i de ältere und au i de kontinentale Runeinschrifte, denn im altenglische Futhorc för /f/ und s stimmhafti Allophon //, und im nordische Futhork schlussendli för /f/ und s stimmhafti Allophon /v/ und au för de Halbvokal //. Spöter het mer för de Halbvokal /w/ e Punktruune (stungin fé: ᚡ) gschaffe.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik bidüütet d f-Ruune Fruchbarkait, Riichtum und Woolstand und werd mitem Fruchtbarkaitsgott Freyr verbunde.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
ᚢ

**Ûruz** (ᚢ) isch de erschlossni urgermanisch Name vo de u-Ruune. Er lutet uf Altnordisch *úrr*, Altdänisch ᚢᚱᛦ *urr*; Altenglisch *úr* und im Hrabanische Alphabet *hur*. D Bidütig isch "Ur". Au de gotisch Buechstabe "u" (𐌿) stammt vo dere Ruune und isch noch ere *uraz* binennt. 

D u-Ruune isch die zwait Ruune i allne öberlifrete Ruunealphabet und die zwait Ruune vom Freys ætt.

## Luutwert
Er stoot för de gmaingermanisch hinderi grundeti Hochvokal, lang oder churz (IPA /u/), so i de ältere, i de kontinentale Runeinschrifte und im altenglische Futhorc. Im nordische Futhork stoot er för //, //, //, // und au för de Halbvokal //. Spöter het mer för de Umlut /y/ e Punktruune (stungin úrr: ᚤ) gschaffe.

## Esotheerik
I de moderne Esotheerik bidüütet d u-Ruune Urchraft, Energii, Stärchi und Gsundhait. Im Ruuneyoga bildet mer die Ruune, wemer sich forabe büügt bismer mit de Händ an Bode chunnt, so ases vode Siite uussiet wie die Ruune.

## Unicode

## Büecher
Klaus Düwel: *Runenkunde*. Metzler Bd. 72; Stuggart 2001; ISBN 3-476-13072-X
Glotter

D **Glodder** (au: Glodderbach) isch e Schwarzwaldbach, wo am Berg Kandel entspringt, dur's Glodderdal fliesst un am Nordεnd vu dr Friburger Bucht in dr Oberrhinische Diefebeni bi Rigel in d'Elz mündet, eme Näbefluss vum Rhi. D'Gsamtlängi vu dr Glodder betrait ca. 40 km. Am Flusslauf lige d'Ortschafte Glodderdal, Denzlinge, Rütti un Nimburg. Vu Glodderdal bis Denzlinge verlauft au die Badisch Wistross an dr Glodder entlang.
## Sustigs
S Glodderdal het as Schauplatz vu dr Fernsähserie Schwarzwaldklinik in dr 1980er Johre bundeswitti Popularität erlangt.
## Fuessnoote
Olympus Mons

Dr **Olympus Mons** (Lat. fr *Berg Olymp*), trefflig daift uf dr Namme vum Sitz vu dr antike grichische Götter, isch e wohrschins erloschene Vulkan in dr Tharsis Regio uf em Planet Mars. Mit 26,4&nbsp;kmGipfelhöchi vum Fuess gmesse un eme Durmesser vu fascht 600&nbsp;km isch er dr höchscht un gröscht bekannt Berg im Sunnesystem.

Dr Olympus Mons, früehèr as **Nix Olympica** (lat. *nix* = Schnee) bezeichnet, ghört wäge sinere Form zue dr so gnennte Schildvulkan. Sälle Vulkantyp cha zwar sehr hoch werre, het debi aber e grossi Usdähnig – d'Stigig vu dr Häng isch relativ flach. D'Inselgruppe Hawaii, uf dr Erde, isch bispilswiis au us dem Vulkantyp hervorgange.

Dr Olympus Mons isch meh wie zwanzig mol so breit wie hoch. Sini Abhäng sin an menke Stelle bis zue sechs Kilometer hoch, an andere Stelle flach. Säll chummt dur Lavaström z'stand, wo bi dr Entstehig vum Vulkan frigsetzt worre sin.
Dr eigetlich Vulkanschild isch extrem flach: E Beobachter, wo vu dr Oberkante vum Abhang in Richtig vum Gipfel luege dät, säh bloss e endlosi Ebeni, wil d'Hangneigig d'Marskrümmig grad usgliicht.
Murg (Südschwarzwald)

D **Murg** isch e rächte Näbefluss vum Hochrhy z Südbadde.

Ihri Quellmatte lige im Südschwarzwald – im dertige Hotzewald underhalb vum 997 m hoche Gugle – bi Wehrhalde, eme nördliche Ortsdeil vu Herrischried. Vu dert us fliesst d Murg nooch Süde. Dr gsamt Verlauf vum Fluss begleitèt e guet usbaute Wanderwäg, dr Murgdalpfad. Nooch bloss ca. 20 km fliesst d Murg bi dr gliichnammige Ortschaft in dr Hochrhy. 
D Murg isch de einzig Südschwarzwälder Fluss, wo z mitts im Hotzèwald innè un durrè volauft, wôrend diè beidè Nõchbòrflüss, d Alb un d Weera dè öschtlichè un weschtlichè Rand vom Hotzèwald feschtlegèd.

## Weblink

* Murgtalpfad

## Fueßnote
Elara (Mythologie)

**Elara** oder **Elare**, Dochter vum Orchomenos, isch ä Gliebti vum Zeus in de grichische Mythologi. Zeus un Elara hän's us Angst vor de Ifersucht vu im Zeus sinere Frau Hera underirdisch mitänander triibe.

Elara isch d'Mueder un de Zeus de Vadder vum Tityos gsi.

Uf Elara isch ä chlaine ussere Jupitermond daift.
Olymp (Begriffsklärung)

**Olymp** (altgriechisch: ᾿Όλυμπος, Ólympos) bezaichnet verschidnigi Berg:
*Olymp, de höchst Berg vu Gricheland, wi in de grichische Mythologi de Göttersitz isch 
*Olymp (Zypern), de höchst Berg uf Zypere
*Olympus Mons, ä Marsvulkan, de höchst Berg im Sunnesystem
*Uludağ, alt bithynische Olymp, de höchst Berg in de westliche Türkei

Es git no meh Berg wo so haiße uf grichische Insle un in Chlaiasie.

In de englische Schribwiis *Mount Olympus* git's u. a. folgendi Berg:
*Mount Olympus (Neuseeland)
*Mount Olympus (Colorado), USA
*Mount Olympus (Hawaii), USA
*Mount Olympus (Kalifornien), USA
*Mount Olympus (Kentucky), USA
*Mount Olympus (Utah), USA
*Mount Olympus (Vermont), USA
*Mount Olympus (Washington), USA
*Mount Olympus (Tasmanien), Australie

*lueg au:* Olympia
Vereinigung katholischer Priester und ihrer Frauen

D **Vereinigung katholischer Priester und ihrer Frauen e.&nbsp;V.** isch z Dütschlond ä Verein vun däne gschasste Prieschter us de Katholische Kirch, wu sich nimm ôn s Zölibat halte hen kinne. Weltwit sin sitter 1964 yber 85.000 Prieschter us däm Grund usm Ômt gônge. 

D Verein isch d Ônloufschtell fyr alli
* Prieschter, wu noch dr Hochzyt ihr Bruef verlore hen
* Fraue, wu mit Prieschter verhiratet sin
* Fraue un Prischter wu so zômmelebe
* d Kindr us denn Ehe
* d Fraue wu us ähnliche Grind au gônge worre sin
* Mönch un Kloschterfraue wu s Kloschter volasse hen
* Lit wu sich solidarisiere mit ene

## Literatur
* Karin Jäckel, "Sag keinem, wer dein Vater ist", Bastei Lübbe, ISBN 3-404-60543-8

## Ekschterni Syte
* d Homepage uf dütsch
Dozwil

**Dozwil** isch e Gmeind im Bezirk Arbon im Kanton Thurgau i dä Schwiiz.

## Geographii
Dozwil liit im Oberthurgau uf em Seerrugge. Am Dorfrand finded mer herrlichi Ussichtspunkt. Vo dene cha mer bi schönem Wätter de ganz Bodesee überblicke. Im Weschte vo Dozwil isch de Güttingerwald und im Oschte dä Romanshornerwald, Beides optimali Erholigsgebiet. Die nöchschte grosse Ort sind Amriswil i 3&nbsp;km Entfernig, im Süde, und Romanshorn, 4&nbsp;km entfernt, im Oschte. Beidi cha mer i wenige Minute erreiche. Mit de Flächi von 130,5 Hektare isch **Dozwil** di zweitchlinscht Gmeind im Kanton Thurgau.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

Vo dä total 525 Iiwohner (2005) hend 53 Einwohner ä usländischi Staatsbürgerschaft. D Bevölkerig isch sit 1970 stetig gwachse, bliibt aber sit em Johr 2000 ungefähr bi 500 Iiwohner stoh. Vor 1970 isch s Dorf no vom ussterbe bedroht gsi, d Iiwohnerzahle hend döt drastisch abgno.

### Schuele
Dozwil het e eignigi Primarschuel. Nur d Chindergärtner gönd in Sommeri in Chindergarte. 1995 isch s Oberstufezentrum Dozwil-Kesswil-Uttwil iigweiht worde. Ab em Oberstufealter gönd sit dem alli Schüeler us Dozwil, Kesswil und Uttwil in Dozwil id Schuel.

## Weblink

* Offiziell Website vo dä Gmeind Dozwil
* Artikel ''Dozwil'' im Historische Lexikon vo dä Schwiiz

## Fuessnote
Freiamt (Schweiz)

S **Freiamt** (frühner *Freiji Ämter*) isch ä Region in dr Schwiiz und lit im Südoste vom Kanton Aargau. Es umfasst s Gebiet zwüsch em Lindebärg und em Heitersbärg, vo dr Ändmoräne bi Othmarsinge bis zur Rüüss be Tüetu. Hüte wird s Gebiet vo de beide Bezirk Brämgarte und Muri as Freiamt bezeichnet.

Dene ländlige Gegende im Rüüss- und Bönzdal sait mä im Volksmund ufgrund vo der mehrheitlig katholische Bevölkerig au dr „schwarz Ärdteil“. Brämgarte, Muuri, Sëis, Villmärge und Wohle ghöre zu de wichtigste Ortschafte vom Freiamt; än anders Balligsgebiet isch d Region rund um ä Mutschälle.

Bis hüt isch Brämgarte di äinzig Freiämter Schtadt, es hed scho im Mittelalter sis Stadträcht öbercho. Letschti hed aber de Gmeindrot vo Wole, de grööschte Freiämter Gmeind, gfonde, mer müessi os Wolen au e Schtadt mache. Bi de Abschtimmig im Mai 2009 isch s Volch aber degäge gsi.

S Freiamt lit in erä zentrale Lag im Mittelland. In erä halbe Stund chunnt mä im Auti noch Zöri, Zug und Lozärn.

Urschprünglich isch s Freiamt es Untertanegebiet vo der Alte Eidgenosseschaft gsii, dänn esch s ir Helvetik zum Kanton Aargau cho.

## Weblink
* Freiamt d Portalsiite für s Freiamt

## Fuessnote
Regierungsbezirk Südbaden

Dr **Regierigsbezirk Südbade** isch mit dr Bildig vum Land Bade-Württeberg anno 1952 als einer vu vier Regierigsbezirke errichtet worre un het s' 1945/46 dur die französisch Militärverwaltig bildet ehemolig Land Bade (Hauptstadt Friburg im Brisgau umfasst). S'zueständig Regierigspräsidium isch doher au z'Friburg im Brisgau igrichtet worre.

Er het demit die historisch as Badisch Oberland bezeichnet Region umfasst, also alli badische Gebiite südlich vu dr alde badische Landeshauptstadt Charlsrueh.

Bi dr Chreisreform, wo zum 1. Jänner 1973 umgsetzt worre isch, hän sich d'Grenze vum Regierigsbezirk erheblich veränderet. S'Regierigspräsidium z'Friburg isch sither au fier Gegende zueständig, wo früeher württebergisch gsi sin. Im Gegezug sin Gebiite in d'Zueständigkait vu dr Regierigspräsidie Tübinge un Karlsrueh abgä worre.

Doher isch d'Bezeichnig vum Regierigsbezirk Südbade in Regierigsbezirk Friburg gänderet worre.

## Verwaltigsgliderig
Folgedi Stadtchreise (chreisfreii Städt) un Landchreise hän zum Regierigsbezirk Südbade ghört:

### Stadtchreise
Friburg im Brisgau, Bade-Bade, Konstanz (1953 wiider in dr Landchreis Konstanz iglideret)

### Landchreise

## Lueg au
* Regierigsbezirk Nordbade
* Regierigsbezirk Nordwürrteberg
* Regierigsbezirk Südwürtteberg-Hohezollre
Playstation 2

D **Playstation 2** isch e Spielkonsole vu Sony und de Nachfolger vo de Playstation (Psone, PS) gsi. Si isch am 24. Novämber 2000 in Europa veröffentlicht worde. Wältwit sind bis 2012, wo mä d Produktion iigstellt het, über 150 Millione PS2 verchauft wurde. D PS2 isch fascht 100% zur PS1 abwährtskompatibel gsi. Usserdem het si au DVD-Film und Musik-CDs chönne abspiile. Iiri Konkurrente sind d Xbox und de Gamecube gsi. 

Im Novämber 2006 isch d PS3 usecho.

Es paar technischi Date:
*Määss: 230mm x 28mm x 152mm
*Gwicht: ca. 900 g
*CPU: Spezielle 128-bit-Multimedia-Chip Emotion Engine mit 294.912 MHz
*GPU: Graphic-Synthesizer mit 147 MHz
*Sound: 48 Kanäl mit 3D-Surround-Sound, bis zu 48 KHz
Vörstetten

**Veerstette** isch e Gmei im Landgreis Emmedinge in Bade-Württeberg und lit wenigi Kilometer nerdlig vu Friburg im Brisgau.

## Alemannisch
Dr ursprünglich ertlig alemannisch Dialekt ghert zum Oberrhialemannisch, wu zum Nideralemannische zellt.

### Gmaindigliäderung
Zue dr Gmaindi Veerschtette ghert d'Nochberortschaft Schupfholz.

## Gschichte
Archäologischi Befund wiise e Besidlung vu dr hittige Gmarkung Veerschtette scho fir d'Zitt vor 7.000 Johr nooch. Die erscht urkundlichi Erwähnung stammt vu anno 993. 

Ä Bliätizitt het Verschtette am End vum 18. un am Afang vum 19. Johrhundert erläbt. Us dr Johre vu 1770 bis 1820 sin noch ebba 70 Fachwerghiiser guet erhalde un präge zsämme mit em Kirchturm s'Ortsbild vu Veerschtette.
### Religione
Als Ortschaft, wu scho in dr Zitt vu dr Reformation badisch gsi isch, isch Veerschtette bis nooch em Zweite Weltgriäg ganz iberwigend evangelisch gsi un het erscht siterher durch Zuezug au e nennenswerti Azahl vu Burger mit andere Konfessione.

## Politik
1972 hän sich diä Gmainde Veerschtette un Denzlinge zue eme Verwaltungsverband zsämmegschlosse, wo zwei Johr später noch d'Gmaindi Riddi biträtte isch.

Dr Verband erledigt fir sini Mitglidsgmainde Verwaldungsufgabe. Er isch under anderem dr Schuelträger fer alli Schuele im Verbandsgebiit un underhaldet ä gmainsame Bauhof.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Wappe
S'Wabbe vu Veerschtette zeigt in gspaltenem Schild vorne in Gold e rode Schrägbalge, hinde in Blau e goldene Gräbbs un e silbrigs Richtschwert.

Dr Flussgräbbs im Wabbe verwiist uf d'Gräbbs, wo's friäher in greeßere Mengi in dr Brisgauer Bäch gä het. Dr Gräbbs isch dr äldischt Dail vum Wabbe. Bereits d'Herrschaft vu dr Tiefbur im 12./13. Johrhundert het dr Gräbbs als Wappedier gfiihrt. Dodevu dirft er ins Gmaindiwabbe ibernumme worre si. Heraldisch beditet dr Gräbbs Wehrhaftigkeit un Wendigkeit. S'Messer oder Richtschwert isch Symbol vu dr richterliche Gwalt, dr Grichtsbarkeit. Diä räächt Hälfti vum Wabbe isch dr individuell Wabbedail vu dr Ortschaft Veerschtette. D'Farbe blau un gääl finde sich oft in ertliche Vereinsfarbe oder bi ertliche Festlichkeite wiider. Diä link Hälfti vum gschbaltene Schild isch s'badisch Wappe, wo alli Gmainde fihre, wu friejer zue dr Markgrafschaft Bade-Hachberg ghert hän. S'Wabbe isch fir d'Zitt vu 1613 bis 1779 au als Sigelstempel nochgwiise worre.

### Gmeipartnerschafte
Veerstette isch mit dr franzesische Gmeinde L’Etrat un La Tour en Jarez im Département Loire verschwisteret.

## Wirtschaft un Infrastruktur

### Bildig
Veerstette het e eigeni Grundschuel.

## Weblink
* Offizielle Website
* Ortsgeschichte mit Bilder

## Fueßnote
ה

**He** isch de fünft Buechschtab vum Hebräische Alphabet. Der het de Zahlewert 5. Heh wird als stimmhafter Onsatz (h) gsproche. Im moderne gschprochene Ivrit isch er fascht schtumm.

## Gschicht

S He isch e Konsonant, wu sich de griechisch Vokal Epsilon un s latinisch E drus abgleitet hen. D Form vum urspringlich phönizische Buechschtabe het sich vermuetli vun de schtilisierte Darstellung vun eme Mensche, wu vor Schmerz oder Freid mit erhobene Händ ufschreit, abgleitet.

## Bispiel

* הבל Abel (hével = Huuch, Nichts) 
* הושע Hosea (hošía = hilf!)
* הילל Hillel (hillel = preise)

## Zeichekodierung
Α

**Alpha** (*griechisch* άλφα; Majuskel Α, Minuskel α) isch de ärscht Buechschtab vum griechische Alphabet un het ä numerischer Wert vun 1.

## Härkunft

S Zeiche kunnt vum phönizische Buechschtab Alef her un soll ä Schtierkopf darschtelle.

## Verwendung

* in de Physik (Mechanik) schteht α fir d Winklebschliinigung
* in de Quantephysik schteht α fir d Fiinstrukturkonschtant
* in de Mathematik dient α allgmein fir Winkelbezeichner
* in de Finanzmarkttheorii bezeichnet α s Mass fir e Extra-Rendite (positivs Alpha) oder e Minderrendite (negativs Alpha), gmesse om Verglichswert (de Benchmark).
* schteht symbolisch fir "Geischt"
* in de Software-Entwicklung e sehr frieji Programmversion, wu de Beta-Version vorongeht

## Bispiel

* Altgriechisch: Ἀρχὴ μεγίστη τοῦ βίου τὰ γράμματα. (= De bescht Ôfong vum Lebe sin d Buechschtabe); (Ἀριστοτέλης = Aristotelēs)΄Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών (= Alexander ΙΙΙ de Makedonier)
* Neijgriechisch: Αθήνα (= Athen)

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Β

**Beta** (Majuskel Β, Minuskel β) isch de zweyte Buechschtab vum altgriechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 2.

## Verwendung
* im Internationale Phonetische Alphabet bezeichnet s klei Beta [] de schtimmhaft bilabial Frikativ
* als Betastraalig wird in de Physik e Form vun Radioaktivität gnennt
* in de Software-Entwicklung, e vorlaifigi Version wu ondri teschte kinne (Usser-Hus-Teschts)
* de Betafaktor bezeichnet in de Finanzmathematik e systematisch Risiko vun eme Wertpapier oder vun eme Portfolio
* d Betavertailig in de Schtochastik

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
E

**E** bzw. **e** isch e Buechstab un dr meist brucht Buechstab im dütsche Alphabet.

## Gschicht

Im proto-semitische Alphabet het des E en - möglicherwis betender - Mensch dargschtellt. Im phönizische Alphabet isch des Symbo abschtrahiert worre un het de Nôme He bekumme. Bi de Phönizier het de Buechschtab ä Loutwert [].

D Grieche hen des He als Epsilon ybernumme. Bi de Übernohm hets sich de Luutwert gändert, wil d Vokalricheri griechisch Sproch numme mit Zeiche fyr Konsonante z schriibe, zue viili Mehrditigkeite gfiert hätti. D Grieche hen de Buechstab, bnutzt um e [] zue schriibe. Am Aafang no nooch links orientiert, isch de Buechstab mitem Wechsel vun de Schriibrichtung uf links nooch rechts gspiegelt worre.

D Etrusker hen des frühgriechischi Epsilon ybernumme, ohne s zue modifiziere. De Buechschtab isch drno vun de Römer ybernumme worre, die hen später s Ussähne on s griechischi opasst.

## Weblink
Ϝ

S **Digamma** (δίγαμμα "dopplets Gamma") oder au **Wau** (ϝαῦ, ωαῦ) (Majuskel Ϝ, Minuskel ϝ), wege sinre F-fermige Form au „s doppelt Gamma“ gnennt (zwey inenonder verschlungeni rechtsdräiti „Galge“ ergebe mit m gmeinsome hochkantige Schtrich e F), isch urspringli de sechst Buechschtab vum phönizische Alphabet gsi. „Waw“. 

Da Zaiche werd isch vo altgriechische Tielekt bruucht wore um de Halbvokal /w/ z schriibe, so im Dorische (z. B. kretisch ϝέξ "sechs"), wäred im ionische und i de Koine de Luut scho früe verschwunden isch. Spööter isch astell vo Digamma au Beta breuucht wore.

Wu s no im griechische Alphabet exischtiert het, isch s (iber d Etrusker vermittelt) vun de Römer ibernummen worre un so in de Form vum F („Eff“) als sechster Buechschtab in s latinisch Alphabet kumme. Im klassische Altgriechisch ischs als Konsonantezeiche verschwunde, wil d Grieche e vor Vokale olutends „W“ nimmi ussgschproche hen (lueg griech. "oinos", friejer "woinos", mit ditsch "Wein" oder griech. "eideinai", friejer "weideinai", mit ditsch "wissen"). Es isch dän nur no als Zahlzeiche (6) benutzt worre, wobi aber oft e ondri Form, s Stigma, e Ligatur us Sigma un Tau, oder d Wort-End-Form vum Sigma (ς) oder au Sigma-Tau (στ) als zwey trennti Buechschtabe, gschribe worre isch. De urspringlig Buechschtabome „Waw“ isch verlore gonge un durchs Digamma ersetzt worre.

S Digamma isch vum Richard Bentley (1662-1742) widergfunde worre, wu er versuecht het, d Metrik in de Epe vum Homer z rekonschtruiere. Zue Zyte vum Homer isch s Digamma offesichtlig no nit komplett stumm gsi.
Ζ

**Zeta** (Majuskel Ζ, Minuskel ζ) isch de 6. Buechschtab vum griechische Alphabet un het e Zahlewert vun 7.

## Verwendung

S klei Zeta wird in de Mathematik als Symbol fir d Riemannsche ζ-Funktion verwendet.
 

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Η

**Eta** (Majuskel Η, Minuskel η) isch de 7. Buechschtab vum Griechische Alphabet.

## Härkunft
Im Neugriechische wirds Eta wiä I usgschproche un heisst hit Ita.

## Verwendung
* in de Analysis wirds klei Eta gern als „Partner“ zuem latinisch klei Y verwendet, z. B.:  \int f(x,y,z)g(x-\xi,y-\eta,z-\zeta) d\xi\,d\eta\,d\zeta
* in de Elementarteilchenphysik bezeichnet s klei Eta e Meson
* im technisch Berich schteht s klei Eta (η) fyi de Wirkungsgrad.
* in de Volkswirtschaftslehre schteht s klei Eta (η) fir Elastizität.
* in de Geotechnik (Bauingenieurwese) schteht s klei Eta (η) fir de global Sicherheitsbeiwert.

## Bispiel
Heraklit (Ἡράκλειτος = Herakleitos) 

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Θ

**Theta** (Majuskel Θ, Minuskel θ oder ϑ) isch de 8. Buechschtab vum griechische Alphabet.

Im Neugriechische heisst de Buechschtab *Thita* un wird wie e stimmlos änglischs *th* usgschproche.

## Verwendung

* in de Physik
** isch s klei Theta s Zeiche fir d Temperatur
** isch s grosse Theta s Zeiche fir di magnetisch Durchflutung

* in de Mathematik
** isch s klei Theta d Koordiant vum Polarwinkel in de sphärische Polarkoordinate
** isch s klei Theta s Zeiche fir de Winkel vun ere Fläch
** isch s grosse Theta eins vun de Landau-Symbole

* im Internationale Phonetische Alphabet
** bezeichnet s klei Theta [] de stimmlos dentale Frikativ

## Bispil

* Thales vun Milet (Θαλής) 

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Ι

**Iota** (Majuskel Ι, Minuskel ι) isch de 9. Buechschtab vum griechische Alphabet. Där isch de kleinscht Buechschtab vum griechische Alphabet un wird mit m latinische Buechschtab I ibersetzt.

S Iota isch de einzig Buechschtab, wu ere Bibelschtell direkt zugordnet werre konn. In Matthäus 5,18 heisst 's:

:*„Dänn wahrlich, ich sag euch: Bis de Himmel un d Erde vergihn, soll au nit e Jota oder e Strichli vum Gsetz vergih, bis alles gschähne isch.“*

S Iota schpilt au e wichtigi Roll in de Kirchegschicht bim sognonnte Arianische Schtriit, wus ums Verhältnis vum Gott Vater un em Jesus Christus gonge isch, wobi sich d vertretendi Positione (im Griechische) nur durch e Iota unterschide hen: Ufm 1. Konzil vun Nicäa isch im Johr 325 entschide worre, dass de Jesus un Gott Vater wesensglich (griechisch *homoousios*) isch un nit nur wesensähnli (*homoiousios*), wie s d Arianer gsait hen.

## Bispil

* Altgriechisch: ἰῶτα
* Neugriechisch: 

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Κ

**Kappa** (Majuskel Κ, Minuskel κ) isch de 10. Buechschtab vum griechische Alphabet.

## Verwendung

In de Physik wird s Symbol \kappa fir verschideni physikalischi Gresse verwendet. S isch zuem eine s Formelzeiche fir di elektrisch Leitfähigkeit, zum ondere s Formelzeiche vun de Kompressibilität. Monchmol wird au fir de Adiabateexponent s Formelzeiche \kappa verwendet.

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Γ

**Gamma** (Majuskel Γ, Minuskel γ) isch de 3. Buechschtab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 3.

## Verwendung

* d Γ-funktion isch e Funktion, wu igschränkt uf \N de Fakultät entschpricht
* in de Bildbearbeitung passt e Gammafunktion (Gammakorrektur d Helligkeit vo de Farbe on de Bildschirm oder de Drucker o
* in de Wahrschinlichkeitstheorii isch d Gammaverteilung e Verteilungsfunktion
* in de Differentialgeometrii stoht Γ für d Christoffelsymbole
* in de Optionstheorii di zweyt partiell Ableitung vum Optionspriismodell nochm Kurs vum Basiswert.
* in de Physik isch γ s Symbol vum Photon.
* in de Quantenfeldtheorii stoht γ für d Dirac-Matrize.
* Gamma (Eiheitezeiche γ) heisst mer au e veraltet Eiheit vun de magnetisch Flussdichte.
* Gamma isch au de Nome vun ere Figur usm Micky Maus. Des isch därt e Usserirdischer.

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Δ

**Delta** (Majuskel Δ, Minuskel δ) isch de vierte Buechstab im griechische Alphabet un het e numerischer Wert vo 4.

## Härkumft

S Zeiche kunnt vum phönizische Buechstab „daleth“.

## Bispil

* Diogenes (Διογένης)

## Verwendung
De griechisch Buechstab **Delta** wird in vile verschidene Kontext verwendet:

* in de Naturwisseschafte un in de Technik
** s große Delta (Δ)
*** als Symbol fir d Differenz, lueg au Subtraktion
*** fir de Laplace-Operator (s isch di zweyt Ableitung in jeder Ruumrichtung ogwendet uf d Komponente in däselbe Richtung)
*** als Bezeichner vun vier Hyperone (Δ++, Δ+, Δ0 un Δ-)
*** als Bezeichner fir d Meng vun Ibergongsregle in de Automatetheorii
** s klei Delta (δ)
*** bezeichnet d Diracsche δ-Funktion, lueg au Delta-Funktion
*** s Kronecker-Delta
*** in de Astronomi d Deklination vun ere Koordinat im Äquatorialkoordinatesyschtem
** e umkehrts grosses Delta wird als Nabla bezeichnet.

* in de Betribswirtschaftslehr
** in de Optionstheorii di ärscht partiell Ableitung vum Optionspriismodell nochm Kurs vum Basiswert.

## Zeichekodierung
Λ

**Lambda** (Majuskel Λ, Minuskel λ) isch de elft Buechschtab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 30.

## Verwendung

* De Kleibuechschtab λ isch
** in de Physik s Formelzeiche fir d Welleläng oder d Zerfallskonschtant
** in de Mathematik s Zeiche fir de Eigewert
** S Formelzeiche fir d Schnelllaufzahl vun Windenergiionlage
** in de Biologii s Kennzeiche fir ä Bakteriophage
** in technische Modellversueche s Formelzeiche fir de Massschtab
** in de Informatik e Funktion, wu Funktione noch m Muschter erzigt, lueg au Lambda-Kalkül
** in Verbrennungsmotore wird s Luft-Kraftstoff-Verhältnis (stöchiometrischs Verhältnis) Lambda=1 ogebe, wenn s optimal Verhältnis vun 14,8&nbsp;kg Luft zue 1&nbsp;kg Kraftschtoff gebe isch. Lambda >1 beditet Luftüberschuss (magres Gmisch), un Lambda<1 Luftmôngel (fetts Gmisch). Motore mit katalytischer Abgasreglung bschtimme s optimal Verhältnis mit Hilf vun Lambdasonde.
** in de Schwule- un Lesbebewegung s Symbol fir libertas (lat. fir Freyheit) als Glichbrechtigung.
** Jugendnetzwerk Lambda: Bundeswiter schwul-lesbischer Jugendverband.
** s Erkennungszeiche de Computerspilserie Half-Life.
* De Grossbuechschtab Λ isch
** in de Elementarteilchenphysik d Bezeichnung vun eme Hyperon
** s Wappe uf de Schilder vun Spartanischi Hoplite (L fir Lakedaimonier)
* e japanischr Raketetyp, Lambda (Rakete)

## Zeichekodierung

## Lueg au
* V(lambda)-Kurve, Lambdasonde, Lambdazismus, Λ/4-Plättchen
Μ

**My** (Majuskel Μ, Minuskel μ) isch de 12. Buechschtab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 40.

## Verwendung

De Kleibuechschtab μ wird benutzt:
* als Kurzzeiche vum Präfix „Mikro“ im SI-Einheitesyschtem. S Präfix beditet 10-6 bzw. e Millionschtel (zum Bispil isch e µW ä Millionschtel Watt bzw. 10-6 W)

* in de Physik
** fir s Myon, e Lepton
** fir d Haftribungszahl
** fir d magnetisch Suszeptibilität
** fir d reduziert Mass
** fir d veralteti Längeneinheit Mikron, 1 µ = 1 µm

* in de Schtatistik
** fir de Erwartungswert vun ere Zuefallsvariable (nebe de Schribwis E(X))

* in de Chemie
** fir s chemisch Potenzial

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen

S Mikronzeiche µ het ä eigeni Kodierung im Standard Latin-1 un im Unicode, s liegt uf Position 0xb5 bzw. U+00B5 un isch vum klein griechischi Buechschtab My voschiede.
Ν

**Ny** (Majuskel Ν, Minuskel ν, *babbel:* "nü") isch de 13. Buechschtab vum Griechische Alphabet un het de Zahlewert 50.

## Voerendung

De Kleibuechschtab ν schteht als Symbol
* in de Physik
** fir d Frequenz, meischt d Wellefrequenz in [*s<sup>-1</sup>*]. (Nebe ω (Kreisfrequenz) un *f* (Frequenz allgmein))
** ä Neutrino
** d kinematisch Viskosität

* in de Chemie
** d Stoffmenge in Mol

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Ξ

**Xi** (Majuskel Ξ, Minuskel ξ) isch de 14. Buechschtab vum Griechische Alphabet un het ä Zahlewert vun 60.

## Verwendung

* in de Physik wird **ξ** verwendet als
** dimensionslosi Ortsvariable, meischt als Ersatz firs *x*.

* in de Physik wird **Ξ** vowendet als
** Bezeichner fir e Hyperon
** Symbol fyr d Schalluslenkung (au Schallusschlag gnennt)

* in de Chemii
** bezeichnet **ξ** d Reaktionslaufzyt

* in de Mathematik
** bezeichnet **ξ** hifig e Zuefallsvariable.

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Ο

**Omikron** (Majuskel Ο, Minuskel ο) (O-mikron = kleins O) isch de 15. Buechschtab vum griechische Alphabet. 

## Härkunft

S Zeiche kunnt vum phönizisch Konsonant Ajin her, wu d Grieche em de Vokalwert „o“ gän hen. S isch einer vun de winigi Buechschtabe, wu d Grieche de semitisch Nôme nit ibernumme hen. Schpäter hen d Grieche ihr Alphabet um mehreri Zuesatzbuechschtabe erwittert, wu s letscht s Omega (griechisch: grosses O) devu gsi isch. Usm Omikron het sich iber d etruskisch Schrift s latinisch O entwickelt, wobi de griechisch Nome weggfalle isch. 

## Verwendung
In de Mathematik ischs gross Omikron vum Paul Bachmann 1892 zuer Bschribung vun de Grösseordnung vun ere Funktion voerendet worre. Hit isch d Notation unterm Nôme Landau-Symbol bekonnt un wird ieblicherwys als latinischs O verschtônde.

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Ϙ

S **Koppa** oder **Qoppa** (Ϙ; ϙ) isch de zweit K-Luut, wu urspringlich im griechische Alphabet enthalte gsi isch (zwische p un r).

Im Phönizische Alphabet het de Buechstab Qof gheise un isch s'Zeiche firs Kehl-K (IPA: //) gsi.
Im Griechische ischs urspringlich fir de "K"-Luut vor // un // verwendet worre.
S isch später durch Kappa ersetzt worre un fehlt im klassische Griechisch.

Koppa wird no als Zahlzeiche fir 90 in Ufzählunge bruucht, in dere Roll abr mit 'ra gonz ondre Glyph gschriebe: Ϟ ϟ (Unicode U+03DE un U+03DF).

D Latiner hen s Q-Zeiche noch (iber Vermittlung vun de Etrusker) usm alte Altgriechisch ibernumme un hen des Zeiche fir d Buechstabekombination QV (=QU) fir d gsprocheni Luutfolg [kw] gnumme. Wil s Zeiche V glichzitig de Vokal // un de Konsonante // doogstellt het, hets gsprocheni kw (= gschribe **"QV")** vum gschprochene ku (= gschribe **"CV"**) unterschide werre miesse.
 
Im Ditsche un vili ondre Sproche mit latinischer Schrift wird "QU" bis hit fir [kw] vowendet, un so isch de Buechstab "Q" im Alphabet erhalte bliebe.

*Lueg au:* Koph
Ρ

**Rho** (Majuskel Ρ, Minuskel ρ) isch de 17. Buechschtab vum griechische Alphabet un het ä numerischer Wert vun 100.

## Verwendung

* In de Physik isch s klei Rho 
** s Zeiche fir Dichte un de spezifisch elektrisch Widerstand
** de Bezeichner vun eme Meson
* In de Schtatistik isch s klei Rho e hifig verwendets Zeiche fir de Korrelationskoeffizient.
* In de Linguistik bezeichnet ma de Lutwandel zu *r* als Rhotazismus.
* in de Wirtschaft einer vun de Kennzahle zuer Bewertung vun ere Option.
 
## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Σ

De griechische *Buechschtabe* **Sigma** isch de 18. Buechschtab vum griechische Alphabet. Sine Usschproche isch wiä s „S“ in de ditsch Schproch om Silbeofong (stimmlos; in altgriechische Werter, wu hit verwendet werre, stimmhaft gschproche). Di *klei Form* isch im Wort **σ** un am Wortend **ς**, di *gross Form* isch **Σ**.

## Härkunft

S phönizische Alphabet het vier Buechschtabe fir Zischlut. D Grieche hen zwey dävu fir ihri S-Lut ibernumme, wu aber nie glichzitig in de unterschidlige altgriechische Alphabete vorkumme. De Buechschtabe Samech isch im ionische Alphabet wiä X mitm Lutwert *„ksi“* verwendet worre. Siner Nome isch aber in licht abgwondelter Form uf de phönizische Buechschtab Sin ibertrage worre, wu jetzert im Griechische "Sigma" gnennt wird. 

Vum griechische Sigma leite sich sowuhl s koptische un s kyrillische C wiä au s latinisch S her.

## Verwendung

* als kleis Sigma σ
** in de Physik
*** fir d Oberflächeschponnung
*** fir d Stefan Boltzmann Koschtant
*** fir d spezifisch elektrische Leitfähigkeit vun eme Matrial
*** fir d Pauli-Matrize
*** in de Mechanik fir d Schponnung
** in de Mathematik
*** in de Schtatistik fir d Standardabwiichung vun de Grundgsomtheit
*** in de mathematisch Zahlentheorii fir e Teilersumm
** in de Chemie
*** fir e Orbital

* als grosses Sigma Σ e 
** Bezeichner in de Physik fir e Hyperon.
** Symbol in de Mathematik fir d Summ.
** Symbol in de Schtatistik fir d Kovarianzmatrix
** Symbol in de Theoretisch Informatik fir e Alphabet
** In de Astronomie ischs Sigma d Gschwindigkeit, wu sich d Schtern demit om usserschte Rond vun ere Galaxii bewege.

## Bispil

Sokrates (Σωκράτης = Sōkrátēs) 

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Τ

**Tau** (Majuskel Τ, Minuskel τ) isch de 19. Buechschtab vum griechische Alphabet, babbel: *tav*; nochm Vokal *a* wird im Neugriechische *υ* wiä *v* usgschproche.

## Verwendung

S klei Tau bezeichnet
* in de Physik 
** äeLepton, s Tauon 
** d Zytkonschtant 
** d Temperatur bzw. d Temperaturkonschtant
** de Taupunkt

## Zeichekodierung
Υ

**Ypsilon** (Majuskel Υ, Minuskel υ) isch de 20. Buechschtab vum griechische Alphabet. Im 1. Jahrhundert v. Chr. isch de Buechschtab au als 25. Buechschtab in s latinische Alphabet ibernumme worre, lueg au Y.

Im Neugriechisch heisst de Buechschtabe „Ipsilon“ un wird wie e „I“ usgschproche.

## Härkunft

S **Ypsilon** isch de ärscht Buechschtabe, wu d Grieche zue ihrem Alphabet zuegfiegt hen. Si hen defir e Variant vum phönizischi Waw gnumme, nôchdem di ondre Variante schu firs Digamma brucht worre sin. De neij Buechschtab het de griechisch Nome Ypsilon (sag: üpsilon) bikumme, des bedittet soviel wie „kahls Ü“. D Etrusker hen denne Buechschtab on d Römer als „Ü“ witergebe, die hen den als vorlaifig letchter Buechschtab in de Form vun nem V fir de Lut „u“, „v“ un „w“ verwendet. 

Noch de Eroberung vun Griecheland durch d Römer un em dorum verursachte Iidringe vun vile griechische Nomen ins Latinische ischs Ypsilon fir d Schribung vun de griechischi Fremdwörter erneijt ins latinische Alphabet igfiehrt worre, des Môl aber in sinre Originalform Y. Bis zue dem Zytpunkt hen sich d Römer bi de Schribung vun griechische Wörter mit em U oder I bholfe.

## Vowendung

S grosse Ypsilon bezeichnet in de Physik e Meson. Als Symbol wirds dôbi aber immer e Ypsilon mitm „Widderhörnle“ \,\Upsilon verwendet, wu sich vum latinisch Buechschtab Y (Hyperladung) unterscheidet.

## Zeichekodierung
Φ

**Phi** (Majuskel Φ, Minuskel \phi isch de 21. Buechschtab vum griechische Alphabet.

## Verwendung
* In de Mathematik wird s klei Phi \phi als Winkel in de Polarkoordinate verwendet um als Azimuthwinkel in sphärischi Polarkoordinate.
* In de Mathematik schteht s klei Phi \phi fir d Eulersche φ-Funktion.
* In de Mathematik schteht s grosse Phi (Φ) fir d irrationale Zahl, wu de goldne Schnitt definiere.

* In de Physik schteht s klei Phi \phi fir e Meson.
* In de Elektrotechnik schteht s klei Phi \phi fir de Phaseverschiebungswinkel un s gross Phi(Φ) fir de magnetisch Fluss.

* In de Geomechanik schteht s klei Phi \phi fir de Winkel vun de innri Ribung vum Lockergschtein.
* In de Geologie, bsunders Ingenieurgeologie, schteht s klei Phi \phi fir de Winkel, wu e geologisch Fläch mit ere denkte horizontal Fläch bildet, wu Ifallswinkel gnennt wird.
* In de Psychologie bezeichnet de Phi-Koeffizient \phi de Zômmenhong vun zwey dichotomi Merkmôl (also zwey Merkmôl, wu nur je zwey Usprägunge onehme kinne, z. B. Gschlecht oder jo-nei oder haa-nit haa usw.). 

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Χ

S **Chi** (Majuskel Χ, Minuskel χ) isch de 22. Buechschtab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 600.

## Verwendig

* in de Schotchaschtik fir e Teschtgrössi, lueg au Chi-Quadrat-Test
* in de Chemii fir e Stoffmengenanteil bzw. e Molebruch
* im Internationale Phonetische Alphabet isch s klei [] zur Bezeichnung vum stimmlose uvulare Frikativ (dr *ch*-Luut i viile alemannische Dialäkt).

## Zeichekodierig

dient im Zyleumbruch, bitte nit entfärne

*Lueg au:* Chiasmus
Ψ

**Psi** (Majuskel Ψ, Minuskel ψ) isch de 23. Buechschtab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 700.

## Vowendung

* in de Quantemechanik bezeichnet Ψ ä Wellefunktion.
* J/Psi isch de Nome vun eme Meson.

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Ω

**Omega** (Majuskel Ω, Minuskel ω) (O-mega = grosses O) isch de 24. un letscht Buechstab vum griechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 800. Omega isch hifig verwendet worre, um e End zue verditliche un isch domit s Gegeteil vum Alpha (Alpha und Omega). Doher kunnt au de Usdruck „S A un O“.

E grosses Omega, wo um 180 Grad dräit worre isch, wird als Mho bezeichnet.

## Verwendung

* De Grossbuechschtab Ω wird verwendet
** fir d SI-Eiheit fir de elektrisch Widerstand: Ohm
** in de Mathematik als eins vun de Landau-Symbole
** in de Informatik als Chaitins-Konschtant
** in de Physik fir s Elementarteilchen Omega-Minus
** in de Wahrschinlichkitsrechnung fir d Ergebnismeng
** in de Astronomie fir d Längi vum ufschteigende Knote (Abschtônd vum Knoten vum Frühlingspunkt) bi de Bahnelemente
** in de Kosmologie de kosmologische Dichteparameter vum Universum
** in de Bibel un christliche Theologie als Hoheitstitel Jesu (de Omegapunkt; vgl. Pierre Teilhard de Chardin)

* De Kleibuechschtab ω wird verwendet fir
** eins vun de Landau-Symbole in de Mathematik
** in de Wahrschinlichkitsrechnung fir e Elementarereignis
** d Winkelgschwindigkit in de Physik
** als Bezeichner vun eme Meson
** d Längi vum Perihel (Abschtond vum ufschteigende Knote) bi de Bahnelemente (Astronomie) 
** di kleischt unendlich Ordinalzahl
** d Kreisfrequenz in de Schwingungslehr

## Zeichekodierung

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
Ϡ

S **Sampi** (urspringli Ͳ, modern ϡ) isch urspringli de S-Lut, wu im ionische Dialekt vum griechisch Alphabet hinterm Ω gschtonde isch. De entsprechend phönizisch oder hebräisch Buechschtabe heisst "Zade" un wird als sognennts emphatisches "s" wie s arabisch "ص"  usgschproche, im hitige Hebräisch wie e ditschs "z" /ts/. 

Im klassische Griechisch isch s Sampi numme no als Zahlzeiche fir 900 benutzt worre. De Nôme "Sampi" isch sit'm Mittelalter defir verwendet worre.
Å

De Buechstaab **Å** reschp. as Chlyybuechstaab **å** isch a Buechstaab vom latynische Alphabet. Är chùnnt bsunders im Däänische,  Norweegische ù im Schweedische  voor.

## Yysortierig im Alphabet
Im Schwedische stiit de Buechstaab Å nam z ù vorùm ä im Alphabet, im Däänische ù Norweegische isch er de letschta Buchstaab vom Alphabet.

Im Tütsche tuet mù 'ne ifach ùnder *A* yysortiere.

## Voorchoo
### Im Däänische
Im Däänische stiit de Buechstaab Å fer de offena, tûûfa Vokau A mit anera Tendenz zùm O (lengs nordisches A). Früüer isch **Aa** bzw. **aa** gschrûbe choo, ersch am 22. März 1948 het mù ds Å yygfüert.

### Im Norweegische ù im Schweedische
Im Norweegische ù im Schweedische stiit de Buechstaab Å fer de Vokau o (wy lengs/chùùrzes tütsches "o")

### Anderi Spraache
* ds Å chùnt o im Wallonische voor.
* ds Å chùnt o i Orthografyye vom Noordfryysische (Bökingharde, Goesharden) voor.
* ds Å chùnt zù de Schryybig vo paarne Dyaläkt vom Tütsche wy Bairisch und Bosco/Gurin pruucht.

## Kuryooses
Z Denemark isch de aut Dygraaph Aa dùrch Å ersetzt choo, i Iigenaame ù Ortsnaame wy Åbenrå fûnt mù aber no hüüfig di auti Schryybig. As Kuryoosum isch d Stadt Århus, wo mù mit Å schrybt, wärend im Naame vo de Unyversytäät vo de Stadt de Dygraaph stiit: Aarhus Universitet. 

O im Norweegische fûne sich no Räschte vo de auti Schrybwyys, wo ùs de Unyoonszytt mit Denemark stame. So hiist de norweegischa Troonfouger *Haakon* (usgschproche: *Hookun*).

## Daarstölig ùf ùm Computer
### Unicode
Im ynternazyonaale Ziichekodierigssyschteem Unicode nimt ds groossa Å d Posyzyoon U+00C5 yy, ds chlyyna å ligt ùf U+00E5. Di glyychi Posyzyoon het es o im Ziichesatz Latin-1. Im Unicode git es zuesätzlech no as spezyöüs Ångström-Ziiche.

### HTML
Im HTML schrybt mù ds Å fougendermaasse:
* Groossbuechstaab Å: Å 
* Chlyybuechstaab å: å 
* Ångström-Ziiche: &amp;angst; (cha nid vo jedùm Browser dargschtöüt choo)

### TeX
Im TeX schrybt mù ds Å fougendermaasse:
* Groossbuechstaab Å: \AA 
* Chlyybuechstaab å: \aa 

Mit LaTeX2e sy zuesätzlech o no di fougende Schrybwyyse möglech:
* Groossbuchstaab Å: \r{A} 
* Chlyybuechstaab å: \r{a}
 
## Weblink
Ebringen (Begriffsklärung)

Ortschafte mit em ditsche Namme **Ebringen**:
* D Gmei Ebringe im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg, Dütschland
* Dr Ortsdeil **Ebringe** vu dr Gmei Gottmadinge im Landchreis Konstanz in Bade-Württeberg
* Dr Ortsdeil **Ebringe** (*frz. Ebring*) vu dr Gmei Täntelinge in Lothringe, Frankriich
Jugendwahn

**Jugendwahn** isch e gritisch gmeinti Bezeichnung fir e Iistellung vu Erwagsene, wu jung sii un bliibe wänn. 

## Merkmol vum Jugendwahn bi Erwagsene

*E Deil Erwagsini ziäge sich a wiä Jugendligi, here d glich Müssik, spiile diä gliche Spiiler. 

*E Deil Erwagsini wänn kerperlig üssähne wiä Jungi un nämme drfir Bräschte uf sich, wie Schenheitsoperatione. 

*S Stärbe, wu zum Alter ghert, wird verdrängt.

Nit alli Kinder un Jugendlige sin ab allene däne Verhaltenswiise begeischteret: Noch dr Zitschrift "Eltern for family" (9/2005) findes 70% vu dr 9 bis 19-Jährige nit guet, wänn d Eltere "coole Klamotten" ahän un d glich Müssik horche wiä diä Junge. 51% finde des sogar "peinlich, lächerlich und blöd".

## Lueg aü
Jugendsproch

## Literatür
*Silvia Faller: *Mutter bauchnabelfrei - das nervt.* Badischi Zittig, 28. 11. 2005
Metis (Mond)

## Entdeckig
D' **Metis** isch dr innerscht bekannt Mond vum Planet Jupiter. 
Si isch anno 1979 vu dr Astronome Stephen Synnott uf Ufnahme vu dr Ruumsondr Voyager 1 erntdeckt worre un het zuenächscht die vorlaifig Bezaichnig *1979 J 3* erhalde. Anno 1983 isch si offiziell uf dr Namme vu dr Titani Metis us dr grichische Mythologi daift worre, dr erschte Ehefrau vum Zeus. 

## Bahndate
D'Metis umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 127.969 km in 7 Stund un 4 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,0012 uf un isch 0,8° gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt. Si bewegt sich innerhalb vu im Jupiter sinem Ringsystem un isch vermuetli e Quelle fier d'Ringpartikel. 

Die innere Mönd Metis un Adrastea umlaufe dr Jupitèr innerhalb vum geostationäre Orbitalradius (wo in dem Fall eher zeusstationär heissè miesst) sowie innerhalb vu dr Rochegrenze und sin debi in dr starche Gezittechräft vum Riiseplanet usgsetzt. Si sin wohrschins chlei gnue, um nit vu sälle Chräft verrisse z'werre, aber es werre ihri Umlaufbahne in Zuekumft absinke, so dass beidi Mönd irgendwenn in dr Jupitèr stürze werre.

## Ufbau un physikalischi Date
D'Metis besitzt e middlere Durmesser vu 43 km. Ihri Dichti vu 2,8 g/cm3 losst druf schliesse, dass si zue gliche Deil us Wasseriis un silikatischem Gstei zämmegsetzt isch. 
Si besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,05, d. h., numme 5 % vum ifallede Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Hèlligkait betrait 17,5m.
D'Metis rotiert in 7 Stund un 4 Minüte au um die eige Ax un wiist dodemit, wie dr Erdmo, e bundini Rotation uf.
Thebe (Mond)

**Thebe** isch ainer vu de innere Mond vum Planet Jupiter, wo am 5. März 1979 vum Astronom Stephen P. Synnott uf Ufnahme vu de Ruumsonde Voyager 1 entdeckt worre isch und zuenächst die vorläufig Bezaichnig *S 1979 J2* erhalde hett. Anno 1983 isch si offiziell uf de Namme vu de Nymphe Thebe, us de grichische Mythologie daift worre, de Dochter vum Flussgott Asopos. 

## Bahndate
Thebe umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 221.900 km in 16 Stund un 11 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,0018 uf un isch 1,070° gegeniber de Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt. Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird si de Gruppe vu de Amalthea-Mond zuegrechnet. 

## Ufbau un physikalischi Date
Thebe besitzt ä middlere Durmesser vu 98,6 km. Ihri gring Dichti vu 1,45 g/cm3 losst druf schließe, dass si iberwigend us Wasseriis mit gringe Adaile an silikatischem Gstai zämmegsetzt isch.
Si besitzt ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,047, d. h., bloß 4,7 % vum ifallende Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 16,0m.
D'Ufnahme vu de Ruumsonde zaige mindistens dri riisigi Ischlagskrater.
Thebe roteert in 16 Stund un 11 Minute um die aige Ax un wiist dodemit, wie de Erdmond un die ibrige innere Jupitermond, ä bundeni Rotation uf.