open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gundomad

De **Gundomad**  (lat. *Gundomadus*) († 356) isch ä alamannischa Gaukini (*rex*) vun dä nördliche Briisgauer im 4. Jahrhundert gsi. Er isch dä Bruedar vum Vadomar gsii.

354 het de Gundomad zomä mit sim Bruedar Vadomar ä Fridesvertrag mit de Römer gschlosse, noch nar verlorene Schlacht bi Kaiseraugst gegä dä Kaiser Constantius II. 356 isch de Gundomad abar vun sine Lit tötet worä, wyl d Briisgauer mit sinerä fridfertige Politik gegä d Römar nit iinverstonde gsii sind und si händ sich em Chnodomar agschlosse.

## Quelli
* Ammianus Marcellinus 14,10,1; 16,12,7; 21,3,4.

## Literatur
* 
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956

## Weblink
* Gundomad bi mittelalter-genealogie.de
Küssnacht SZ

**Chüsnacht**, elter **Chüsnach** (amtlich *Küssnacht*, bis Endi 2003 *Küssnacht am Rigi*), isch e politischi Gmeind wie au en Bezirk im Kanton Schwyz i de Zentralschwiiz und liid am Nordufer vom Vierwaldschtättersee und am Südufer vom Zugersee. Di richtig Uusschpraach isch **''Ch**üsnacht,* wie au die vom [[Kanton Zürich|zürcherische]] *Chüsnacht*. Wie [[Einsiedeln|Einsidle]] und [[Gersau]] bilded hie di politischi Gmeind und de Bezirk en Einheit.

== Geografii ==
Zur politische Gmeind Chüsnacht ghöred di drü Ortschafte Chüsnacht (8592 Iiwohner), [[Immensee|Immisee]] (1968 Iiwohner) und [[Merlischachen|Merlischache]] (1079 Iiwohner), wo je eigedi Chilegmeinde bilded und en eigedi [[Post|Poschd]] hend, und no de Wiiler [[Haltikon|Haltike]], wo zu Chüsnacht zellt.

D Nachbergmeinde sind [[Udligenswil|Uedligeswil]], [[Adligenswil|Adligeswil]], [[Meggen LU|Megge]], [[Greppen|Greppe]], [[Arth SZ|Arth]], [[Meierskappel|Meierschappele]], [[Risch ZG|Risch]] und änet em See [[Walchwil]].

Wie de früenrig Gmeindsname gseid hed, liid de Uusflugsbärg [[Rigi]] uf Gmeindsgebiet; syn Gipfel, de Kulm, bilded mit  au de höchschti Punkt vo de Gmeind. De tüüfschti Punkt isch de [[Zugersee]] mit 413 m.

Zwüsche Chüsnacht und Merlischache staad au d Astridkapälle, wo a tragisch Unfalltod vo dr belgische Königin Astrid im Jaar 1935 erinnered.

== Gschicht ==
Chüsnach isch zum eerschte Maal gnennt worde um 840 als *in Chussenacho* (Kopi 11. Jh.; 1179 *Chussenacho*)

== Iiwoner ==
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 20,0 % gläge.

== Religion ==
73,7 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 [[Römisch-katholische Kirche|römisch-katholisch]] gsii, 10,8 % [[Reformierte Kirche|evangelisch-reformiert]].

== Spraach u Tieläkt ==
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 10704 Iiwoner 87,5 % [[Deutsche Sprache|Tüütsch]] als Hauptspraach aaggää u 12,5 % anderi Spraache.

De Tieläkt vu Chüsnach ghöört zum [[Höchstalemannisch|Höuchschtalemannisch]].

== Bruuchtum ==
Jedes Jaar am [[5. Dezember|5. Dezämber]] finded uf de Strasse vo Chüsnacht s [[Klausjagen|Chlausjage]] statt.

== Literatur ==
* *Quellen zur Geschichte der Landschaft Küssnacht am Rigi*. Hrsg. vom Historischen Verein Küssnacht, 1984ff
* Kurt Annen u.&nbsp;a.: *„Me isch halt nid so heikel gsy“. Küssnachter Geschichte(n) 1848 bis 1998*. Offizielle Jubiläumsschrift zum 150-Jahre-Jubiläum des Bezirks Küssnacht, Bezirksverwaltung Küssnacht am Rigi, 1998
* Markus Bamert u.&nbsp;a.: *Gesslerburg und Hohle Gasse mit Tellskapelle* (Schweizerische Kunstführer, Band 790), 2006, ISBN 978-3-85782-790-7
* *Klausjagen'', St. Nikolausgesellschaft, Küssnacht am Rigi 1988

## Weblink

* Offizielli Websiite vom Bezirk und de Gmeind Chüssnacht
* .

## Fuessnote
Deutschfreiburger Mundarten

Di **dütschfryburgische Mundarte,** aso die Dialäkt, wu im dütschsproochige Deil vùm Kanton Fryburg gschwätzt werde, gliidre sich grob in drüü Gruppe:
*S Seislertütsch im ganze Seiseland ùn de Stadt Frybùrg.
*S Murtedütsch, wo im Seebezirk gschwätzt wird. Es ghört zum Bärndütsch.
*S Joundütsch wo nùmme z Joun gschwätzt wird, de einzig dütschsproochige Gmeind im Greyerz. Es unterscheidet sich bsùnders starch vo de andre Dütschfrybùrger Dialäkt ùn het mee mit em Dialäkt vùm Bärner Simmetal gmeinsam.

Dernäbe isch in de Altstadt vo de Stadt Frybùrg e Sproochspiilart gschwätzt worde, wo mer *Bolz* dezue sait. S Bolz isch dur de Sproochkontakt zwüschem Dütsche ùn em Französische entstande ùn zeichnet sich dur vili Entlehnige ùn Code Switching zwüsche de Sprooche uss. Je nooch däm isch d Basissprooch deno s Dütsch oder s Französisch. Wyl di typischi Ùnterschichtekultur vo de Altstadt inzwüsche aber wyytgehend verschwùnde isch, wird au s Bolz, wo uss dänne Läbensùmständ entstande isch, hüt nümm vil gschwätzt.

## Gùgg o ùnder
* Seislertütsch
* Jùutütsch
* Bärntütsch
* Alemanneschi Dyaläkt
* Höchstalemannisch
* Schwytzertütsch

## Literatur
* Walter Henzen: ''Die deutsche Freiburger Mundart im Sense- und südöstlichen Seebezirk.'' Huber, Frauenfeld 1927 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik XVI).
* Rudolf Hotzenköcherle: *Deutschfreiburg als Sonderfall des Südwestens.* I: Rudolf Hotzenköcherle: *Die Sprachlandschaften der deutschen Schweiz.* Useggää vom Niklaus Bigler und em Robert Schläpfer under de Mitaarbet vom Rolf Börlin. Sauerländer, Aarau/Frankfurt a.&nbsp;M./Salzburg 1984 (Reihe Sprachlandschaft 1), S.&nbsp;227–236.
*
* Christian Schmutz, Walter Haas: *Senslerdeutsches Wörterbuch.* Paulusverlag Freiburg/Schweiz 2000.
*
Suomar

Dä **Suomar** (lat. *Suomarius*) isch ä alamannischa Gaukini (*rex*) usm 4. Johrhundart gsi, wo gegenüber vo Mainz im hütige Rodgau gherrscht het.

Dä römisch Historiker Ammianus Marcellinus het yber dän gschribi: *"Noch ra sigriche Schlacht gegä dä römisch Heermeischter [[Barbatio]] (357) bi *Rauracum* ([[Kaiseraugst]]), hänn sich di Alamannakinig Suomar, [[Hortar]], [[Ur (Alamanne)|Ur]], [[Ursicin]] un dä [[Vestralp]] unta d Fyhrung vum [[Chnodomar]] und em [[Serapio]] ihri Heer vesommlät un sinn in d [[Schlacht von Argentoratum|Schlacht vun Strossburi]] zoga. Noch dä verloreni Schlacht het dä Suomar, dä römisch Bfehlshaber [[Severus]] um sin Läbe un Lond bettlat, was ihm unter dä Uflagi vun Soldate- un Lebensmittellieferungi, gwährt wore isch."*

358 het dä Caesar Julian mit em Suomar ä Friedensvrtrag gschlosse.

## Quelli
* Ammianus Marcellinus 16,12,1; 17,10,3; 10,9; 18,2,8.

## Litratur
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Makrian

De **Makrian** (lat. *Macrianus*) isch en alamannische Gaukini (*rex*) im 4. Johrhundert gsii, wo zäme mit sim Brueder Hariobaud im Grenzgibiet zu de Burgunder gherrscht het, aso öppe im Mündigsgibiet vo Joogst und Kocher. Öb er identisch isch mitem Makrian, wo König vode Bukinobante gsii isch, blibt umstritte. Es schint aber, dass de Makrian die andere Gaukönige öberlebt het und so sis Gibiet het chöne bis zude Bukinobante uusdeene.

Wo de Julian im Joor 359 de Rhii öberschritte het, hend de Makrian und sin Brüder Hariobaud bi Capellati-Palas en Fridesvertrag mit de Römer gschlosse.

Im Joor 370 het de Kaiser Valentinian I. sich mit de Burgunder verbündet, wo im Maintal gsidlet hend, um de Makrian vo zwo Siite azgriiffe. Doch wo de Kaiser im Joor 372 öber de Rhii isch, um de Makrian z fange, sind d Burgunder nöd uftaucht und de Kaiser het wider müese zruggchere, aber es ischem glunge de Makrian i d Flucht z tribe. De Valentinian het den de Fraomar as König öber d Bukinobante igsetzt. Well aber de ganzi Gau i Urue verwüestet worden isch, isch de Fraomar uf Britanie abkommandiert worde und de Makrian het sich wider as König chöne bhopte. Im Joor 374 het de Valentinian um Fride bete und de Makrian isch denn bis zu sim Tod e verlässliche Bundesgnoss gsi. Er isch öppe um 380 im Kampf gege de Frankefürst Mallobaudes gfalle.

## Quelli
* Ammianus Marcellinus 18,2,15-18; 28,5,8-13; 29,4,2-7; 30,3,3-7; 30,7-11

## Litratur
* Helmut Castritius: *Macrianus*. In: *[[Reallexikon der Germanischen Altertumskunde]]*. Band 19, S. 90–92. (Online-Version)
* Karlheinz Fuchs, Martin Kempa, Rainer Redies: *Die Alamannen*. Ausstellungskatalog. Theiss, Stuttgart 2001 ISBN 3806215359
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Hariobaud

De **Hariobaud** (lat. *Hariobaudes*; alem. **Hariobaud* "Heer-Gibieter") isch ä alamannischa Gaukini (rex) usm 4. Johrhundert gsi. Er hett zäme mit sim Brüeder Makrian am mittlere Neckar gherrscht.

Im Joor 359 het de Cäsar Julian bi Mainz de Rhii öberquert und isch südwärts zoge und denn de Neckar duruf, wobi er ain Gaukönig nochem andere underworfe het. Am mittlere Neckar het er die baide Brüedere Makrian und Hariobaud bekämpft.

## Quelle
* Ammianus Marcellinus 18,2,15; 2,18.

## Literatur
*Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Litauen

**Litaue** isch a Land im öschtlicha Europa. Es isch a biz klenner wie Dütschland und hätt ca. 3,03 Mio Iwohner. 

Litaue isch eine vo de drei baltische Schtaate.

## Geographi
Litaue grenzt im Norde an Lettland (Grenzlänge 610 km), im Oschte an Wißrussland (724 km), im Südweschte an de russische Oblast Kaliningrad (303 km) mit irer Houptschtadt Kaliningrad (*Königsberg*), im Süde uf me kurze Stück an Pole (110 km) und im Weste an die Ostsee (99 km). Im Nordweste bildet d Oschdtsee a natirliche Grenz.

## Schtaat
S politische Syschtem vu dr Republik isch unitar und iberwiigendt als parlamentarische Demokratii organisiirt. 

Litaue isch a Midtgliid vu dr UNO, dr Europäische Union (sit em März 2004), dr Eurozone, em Europarat, dr NATO (sit em März 2004) und dr G40. Die litauisch Regiirung schtreabt momendtan an zeitweilige Sitz im UN-Sicherhoitsråt a.

## Stätt
Houptschtadt und Regiirugsgssitz isch Vilnius. 

Andre wichtiga Stätt sind: 
* Kaunas, 
* Klaipeda (Memelstadt), 
* Panevėžys, 
* Šiauliai, 
* Palanga, 
* Nidden.

## Sprachä
Litouisch isch 2021 d'Muätersprach vo 85% vor Bevölkerig. 6% hei Russisch aus Muättersprach u 5% Polnisch. Insgesamt hei 68.2% vor Bevölkerig Russischkenntnis, 55.6% Änglischkenntniss u 10.5% Dütschkenntnis.

Litaue hot mehnerloi litauschschprochige Dialäkt; dorunter bischpilswiis Hochlitausch (**aukštaičių**) un Samogitsch (Niiderlitausch, Schemaitisch, Litauisch **žemaičių**). 

## Weblink

* lithuania.lt zentrals Internetportal (englisch)
* Länderinformatione zue Litaue (Uuswärtigs Amt, Berlin)
* alles-ueber-litauen.de Informatione zue Litaue
* de.mfa.lt Litauischi Botschaft z Berlin
* Litauischs Kulturinstitut, Hüttenfeld

## Fuessnoote
Fluch

S Wort **Fluech** seit ma:

* im religiöse Sinn für a Uuglück bringende Verwünschung; lueg Fluch (Religion)
* im umgangsschproochliche Sinn für's Muule und Gosche; lueg Gefluche
Inn

De **Inn** (lat. *Aenus*; rätorom. ) isch e Nebefluss vo de Donau und het sini Quelle im Engadin i de Bündner Alpe. Er isch 517&nbsp;Kilometer lang und flüüsst dör d Schwiiz, Östriich und Tüschtland, woner bi Passau i Donau ine flüüsst.

## Flusslauf
De Inn het sini Quelle bim Lunghinsee (Bündnerland) südwestlig vom Piz Lunghin inere Höchi vo  nördlich vom Malojapass im Oberengadin und flüüsst as ersts in Silsersee, dänn in Silvaplanersee und nocher in St. Moritzersee. Er flüsst dänn witer i nordöstliche Richtig dör s Ober- und s Underengadin. Noch de schwizerisch-östriichische Grenze werd sis Taal Oberinntal gnännt bis abe uf Innsbruck, em Hoptort vom Tirol, und denn Underinntal. Vo Kufstein bis Erl im Tirol bildet de Inn d Grenze zwüschet Östriich und Tütschland. Nochene flüsst er e Stüggli dör Bayere um denn wider d Grenze zwüschet Östriich und Tütschland z bilde. I de Grenzstadt Passau mündet er noch 517&nbsp;Kilometer denn i d Donau, wo bis dohi sälber öpe 547&nbsp;Kilometer zrugglait het. As Alpefluss füert er vill Wasser und het bi sinere Mündig i d Donau mee Wasser im Jooresdurchschnitt as die.

### Ortschafte
Die wichtigste Ort, wo de Inn verbii flüüst sind: Sils Maria, St. Moritz, Samaade, Schuls und Zernez im Engadin, Landegg, Imst, Innsbruck, Hall in Tirol, Rattebärg, Wörgl und Kufstein im Tirol, schliesslich no Roseheim, Wasserburg, Mühldorf, Altötting und Passau z Bayere.

### Näbeflüss
De ersti grossi Näbefluss, wo vo rächts in Inn flüüsst, isch de Flaz bi Sameede, und de bringt im Johresdurchschnitt me Wasser als de Inn bis do ane füert. Bi Zernez mündet de Spöl vo rächts in Inn. Si bringt Wasser vo Livigno us Italie und vom Ofepass. De ersti grösser Näbefluss, wo vo linggs in Inn flüüsst, isch d Sanna bi Landegg Im Tirol. Si bringt s Wasser vo de Rosanna (us em Gebiet vo St. Anton am Arlberg) und de Trisanna (us em Paznauntal). Vor Haiming (Tirol) chunnt dänn us Süde d Ötztaler Ache in Inn. Witeri längeri rächti Siteflüss sind d Sill vom Brenner obeabe und de Ziller us em Zillertal. Bi Roseheim chunnt vo lings de Mangfall, wo de Tegernsee entwässeret, und bi Marktl, em Geburtsort vom Papst Benedikt XVI. chunnt vo rächts d Alz, wo us em Chiemsee chunnt, dezue. De längst und wasserriichsti Näbefluss vom Inn isch d Salzach, wo bi Haiming z Oberbayern imündet.

## Literatur
* 

## Weblink

* En in: Dicziunari Rumantsch Grischun online
20. Jahrhundert

S **20. Jaarhundert** hät am 1. Jänner 1901 aagfange. Allerdings häd de damaligi Kaiser vo Tüütschland, de Wilhelm II. es mathematisch falsches Dekret usegee, won z Tüütschland de Aafang vom neue Jaarhundert uf de 1. Jänner 1900 verleit häd. S 20. Jaarhundert ghört zur Epoche vo de Neuziit und häd am 31. Dezämber 2000 uufghört.

## Ereigniss / Entwicklige
* Erschta Wältkriag (1914–1918)
* Sozialistische und kommunistische Revolutiona z‘Europa, z Asie und z Amerika
** Oktoberrevolution (1917)
** Novemberrevolution (1918)
** Chinesische Revolution (1949)
*** nochdäm Tibet vo da chinesischa Volksbefreiungsarmee bsetzt wora isch (1951)
** Kubanische Revolution (1959]
* Zwoata Wältkriag (1939–1945)
** Holocaust und Shoa
* Kubakrise (1962)
** Vietnamkrieg (1964-1975)
* Teilung vo Dütschland
* Nochhostkonflikt
** Palästinakrieg (1948)
** Sächs-Daag-Chrieg (1967)
** Jom-Kippur-Krieg (1973)
** Intifada (ab 1987)
* D‘Generalversammlung vo da Vereinta Nationa verkündet 1948 in Form vo nara UNO-Resolution die Menscherecht vo de Vereinte Natione
* Unabgängigkeit vo vielna ehamaliga Kolonia.
* Kulturrevolution in de Volksrepublik China (1966-1976)
* 68er-Bewegig
* Reaktorkatastrophe vo Tschernobyl (26. April 1986)
* Widervereinigung vo da zwoa dütscha Staata (1990)

## Erfindinge und Entdeckige
* Elektronik (erst mit Röhre, spöter mit Transistore)
** Röhre
** Transistor
** Computerchip

* Funktechnik
** Radio
** Fernseher
** Mobilfunk

* DNA-Struktur
** Gentechnik

* Quantetheori

* Relativitätstheori

* Flugzüg
** Überschallflugzüg

* Ruumfahrt
** Ersti Mondlandig
** Space Shuttle

* Kernenergi
** Kernreaktor
** Atombombe

* Internet
Einwohner

En **Iiwohner** ischt a Bewohnär von ara Gmaind oder amana Land, wo da gmäldet und i da Iiwohnermäldedatei mit sina Data itrait ischt.

Im Unterschid zu Iiwohner händ **[[Bürger|Büarger]]** bzw. **[[Staatsbürger|Schtaatsbüarger]]** bsunderi Rächt und Pflichta. Si dörfid a politischa Wahla mitmacha. Anderersits sid si o wählbar. Aber si sind o verpflichtet, bsunderi Uufgoba im Gmeinwäsa z überneh, z. B. d Übernahm vo me na Schiädsamt.

I historischer Zit händ nu männlichi Erwaxeni als Iiwohner golta. I da hüt vertrauta Bedütig fangt d Verwändig vom Begriff "Iiwohner" i Dörfer vo Südweschtsachsa scho um 1700 dor da flüssend Übergang us Inwohner aa, 
altertümlechi Begriff för Iiwohnerin sin Infrau oder Innfrau gsi.

## Luag o do
* Iiwohnerzahl
* Lischta mit unabhängiga Schtaata noch Iiwohnerzahl
FDP.Die Liberalen

D **FDP.Di Liberale** (kurz **FDP Schwiiz**) isch e politischi Partei in dr Schwiiz, wo 2009 dur d Fusion vo dr Freisinnig-Demokratischi Partei (FDP, gründet 1894) und dr Liberale Partei vo dr Schwiiz (LPS, gründet 1913) entstande isch.

Ir Politik steit si mittig-liberal. Im Nationalroot het si 28 Sitz, im Ständeroot 12. Si isch e Bundesrootspartei und het zwei vo siibe Bundesrät: dr Ignazio Cassis im EDA und dr Karin Keller-Sutter im EFD. Parteipräsident isch de Aargauer Ständerat Thierry Burkart. Präsident vo dr FDP-Liberale Fraktion in dr Bundesversammlig (Bundesparlament vo dr Schwiiz) isch dr Neueburger Nationalroot Damien Cottier. 

## Lueg au
* Dr Freisinn in dr Schwiz

## Weblink
* Offizielli Site vo de FDP

## Fuessnoote
Evangelische Volkspartei

D **Evangelischi Volkspartei** (**EVP**) isch e chlini Partei i de Schwiiz.
Si isch im Jahr 1919 z Brugg im Kanton Aargau gründt worde. Vor allem in reformierte Gebiet isch si teilwiis stark in de Kantonsparlament verträte.
Uf nationaler Ebeni isch si au aktiv u het zur Ziit (2019) zwöi Sitz im Nationalrat, wo si in ere Fraktoonsgmeinschaft mit de CVP politisiert. D Presidenti isch sit 2021 d Nationalrötin Lilian Studer. 

## Grundsätz
D EVP wot uf de Grundlag vom Evangelium e Politik betriibe, wo de Mönsch und Umwält im Mittelpunkt stoht. D Partei vertritt d Überzügig, dass es zum chrischtliche Glaube ghört, sich politisch z engagiere.

## Weblink
* EVP
Diepoldsau

**Tippilzou** (hochtütsch: *Diepoldsau*) ischt a politischi Gmoand im Sangaller Rhintl. Dia Gmoand khört zum Wahlkrais Rhintl vom Kantoo Sanggalla i da Schwiz.

## Chronik
* 890 taucht da Ortsnamma *Thiotpoldesouva* als königlicha Forscht bi Kriassera inera Urkunda uf.
* 1129 schänkt da tütsch König Fridrich em Kloaschter Sangalla da Hof Tippilzou.
* 1345 bildid di drü Höf Ou, Witnou und Schmeater (de: Schmitter) da Hof Witnou-Haslach, wo i deam Joar s erscht mol urkundlich erweant wörd. Er ischt Beschtandtoal vom Riichshof Luschtnou und underschtot am Grof vo Montfort und vo 1395 a ar Herrschafft vom Grof vo Ems.
* 1420 wörd Diepoldsau erschtmols als Dorfschaft urkundlich erweant.
* 1803 schlüssid sech Tippilzou, Schmeater und Witnou zur politische Gmoand Tippilzou zeamma. D Oartsbmoanda bliibid witerhii bestoa.
* 1882 löast sech Witnou als sealbststeandigi Gmoand vo Tippilzou ab.
Di hüttig politisch Gmoand Tippilzou verainigt di beeda, historisch us Höf entschdandana, Oartsgmoanda *Tippilzou* und *Schmeater*. Vilfach wörd d Gmoand drum o mit *Tippilzou-Schmeater* bezoachnat.

## Geografii
S Doarf Tippilzou liit öschtlich vom Rhykanaal, wo i deam Beraich nöi aagleed wora ischt. Nu a paar Sidlaga seand uf da andera Sitta. Da Aalt Rhy bildat d Greanza zu Öschtriich mit Hooanems und Luschtnou. Dromm seet ma, Tippilzou ischt a Rhyinsla, wa aber nöd immer ase gsi ischt und folganda Grund hät.

### Rhyregulierig
Wils i früenriga Johrhundert im Rhyntel all Überschwämmiga dor da Rhy gea hät, ischt Bevölkerig uf bedna Syta vum Rhy annera Not-wändende Löasig inträssiert gsi. 1892 ischt dänn im Staatsvertrag zor Rhyregulierig zwüschet Ööschtriich-Ungarn und da Schwiz bschlossa wora, dass ma da Rhy mit Dämm begradigt; mit Binnakanäl alli Sitabäch zeammafasst und parallel zum Rhy rechtig Bodasea laitet; dor da Tippilzouer- und Fuassacher-Doorschtich s Gfäll erhööt, damit s Gschieb besser fort gschwämmt wört. Dor all dia Massnahma sölls i Zuakumft trotz Hoachwasser weniger zu Öberschweammiga ko.

1923 isches dänn bi Tippilzou sowit gsi, as mä da Rhy hät künna is nöi Flussbett umlaita. D Greanza mit da Zollschtaziona zu Ööschtriich seand hüt no am «Alta Rhy» nochi. Da gröascht Toal vor Gmoand Tippilzou ischt dor dä «Nöi Rhy» abtrännt wora und liit jetzt numma uf da leanga Sita vom Fluss, sondern reachts und ischt sithär äba a Insla.

Hüt gits zwoa Brugga öber da Nöi Rhy. Öber di under, d Trammbrugg fahrt da Hoptverkear vo Witnou oder voar Outobaausfahrt A13 und witer dors Doarf Tippilzou bis öber da Zoll uf Hooanems is Vorarlbärg. Dia gross Brugg ischt a modearni und i da Oschtschwiz ainzigartigi Schrägsoalbrugg, wo 1985 fyrlich iigwait wora ischt.

Di ober, d Rietbrugg füert uf Balga und ischt no a Isa-Fachweark-Brugg. Dia Sorta vo Brugga händ di alta deckda Holzbrugga, wo vor em 1. Wältkriag bout wora seand, mit da Zyt abglöast.

## Bevölkerig

Gmoandspresidänt isch da Ralph Lehner.

## Lüüt
* Emilie Kuster-Weder, Mundartautorin

## Literatur
* 

## Weablink

* Offiziell Weabsita vu da Gmoand Tippilzou

## Fuassnoota
K/ch-Linie

D **k/ch- Liniä** isch eini vu dr wichtigschte Isoglosse im Alemannische. Im Süde vu däre Liniä heißts ***Ch'''opf, '''Ch'''ilche, star'''ch''', mäl'''ch'''e'', usw.; im Norde drvu sait mer do ***K**opf, **K**irch, star**k**, mäl**k**e'', usw.

Diä k/ch-Liniä bildet e Keil mit dr Basis im Süde: Sie kunnt üs em [[Elsass|elsässische]] [[Sundgau|Sundgaü]] schregs nach Nordoschte un erreicht im [[Oberbadisch]]e z [[Opfingen|Opfinge]] am Tunibärg ihre nerdligschte Punkt. Drno gohts licht Richtung Südoschte dur dr [[Schwarzwald]] bis an dr [[Bodensee|Bodesee]] bi [[Radolfzell am Bodensee|Radolfzell]]. Noch em See verlaüft d Gränz zwische dr [[Schweiz|Schwiz]] un em [[Liechtenstein|Liächtestei]] uf dr eine un [[Vorarlberg|Voradelbärg]] uf dr andere Sitte.

Der Churer Dialäkt und dr Dialäkt vo Baselstadt sin di einzige Dialäkt südlech vo dere Linie, wo kes ''ch'' het, sondern ''k''.

D k/ch-Liniä isch ca. 1887 dur d Erhebunge vum Ditsche Sprochatlas in däre Form festgstellt wore. In dr Zwischezit gits - zum Biispiil im Oberbadische - Ufweichunge an däre Linie - s **ch*' wird unter em hochditsche Iifluss noch Süde druckt. Dr Hubert Klausmann het aber am Afang vu dr 80er Johr Chopf, Chueh usw. noch z Opfinge, Tiänge, Oberrimsinge un z Ebringe feschtgstellt. Aü hit gits no in e baar vu däne Ortschafte elteri un e baar jingeri gueti Dialäktschwätzer, wu Chopf usw. sage.

== Literatür ==

Hubert Klausmann, *Die Breisgauer Mundarten.'' 2 Bänd. Marburg 1985
Lueg z. B. Band 2, Kart 6
Domäne (Internet)

E **Domain** isch e zsämmehängende Teilberich vom hierarchisch ufboute DNS-Namensruum.

E Domain goht vo ihrem Domainname us un umfasst immer di gsamti untergordneti «Baumstruktur» (im Unterschid zuer DNS-Zone. De Name vo nere Domain isch glichzitig au ihre FQDN.

:*Bischpil:* Ge sig di Domain wikipedia.de. Es exischtiere derzue e Hoscht www.wikipedia.de un di *Subdomains* intern.wikipedia.de un extern.wikipedia.de un no e Hoscht mail.extern.wikipedia.de. Alli sälli Knote ghöre zuer Domain wikipedia.de.

Die Subdomain extern.wikipedia.de isch e eigeständigi Domain, wo nur de Knote mail.extern.wikipedia.de dezue ghört. Domains unterhalb vo Domains wärde au als Subdomain bezeichnet.

Domains vo dr höchschte Ebeni (z. B. .de) werde au Top-Level-Domains gnennt. Dämentschprächend heiße di Domains zweiter un dritter Ebeni *Second-* beziehigswis *Third-Level-Domains*.

Virtuelli Domains verwise nit uf e Hoscht, sondern werde uf e anderi Internet- bzw. Mailadräss umgleitet.

Vo dr IANA sin Domains regischtriert worde, dere Name ma in eigene Dokumentatione verwende darf. E Bischpil drfür isch di Domain example.com. Uf RFC 2606 cha di Begründig für di Reservierig vo sälle Domains igseh wärde. Somit isch example.com für 's Internet e Schtandardusdruck, wie es d' Schtandardfunktion Foo im Beriech vo dr Programmierig isch.

Mitti 2005 sin no DENIC 9 Millionen .de-Domains regischtriert gsi. Noch sällere Regischtrierigsschtell chömme momentan jeds Johr ungfähr e Million .de-Domäne neu drzue.

## Lueg au
* Lischte vo dr Top-Level-Domain
* Domaingrabbing

## Weblink

* http://www.denic.de/ - Vergabschtell für dütschi Domains [.de]
* https://web.archive.org/web/20141218001933/http://www.nic.at/ - Vergabschtell für öschtrichischi Domains [.at, .co.at, .or.at]
* http://www.nic.ch/ - Vergabschtell für Schwyzer Domains [.ch, .li]
* http://www.example.com/ - Standarddomain vo dr IANA
Isoglosse

E **Isoglosse** isch e Inne- oder e Ussegränz bime Dialäkt. Diä Gränz scheidet zwei sprochligi Erschiinunge vun enander. Zum Biispiil
* Werter, wu s glich beditte: *Matte/Wise* (= Wiese) oder *[[Elster|Atzel/Ägerscht]]* (= Elster)
* Ändunge: *dr groß Hund / dr großi Hund*
* Lütunge: *Fiirwehr/Füürwehr* oder *Lüt/Luut* (= Laut)
Diä bekannteschte Isoglosse zwische nem „Alemannische im engere Sinn“ un em Schwebische sin
* *Huus/Hous, Iis/Ejs, Fiir/Fejer* (= Feuer), *Fleisch/Floisch*

Bi dr Ändunge un bi dr Lüt folgt meischtens nit numme ei Wort däre Gränz, sondern alli Werter vu däm Typ, also im letschte Fall geen wie *Fleisch/Floisch* aü 
* *Geiß/Gois, Eier/Oier* usw.

E bekannti Isoglosse isch aü d k/ch-Liniä.
Rheintal

**Rheintal** (alem. **Rhiital** oder au **Rhintl**) isch e Bezaichnig vo merere Gebiet am Rhii:

* Entlang vom Alperhii i de Kantöö Graubünde und Sanggale (Schwiz), im Füerschtetum Liechteschtai und im Weste vom Bundesland Vorarlbärg (Österriich), mängmol as Alperhiital bezeichnet
** s Churer- oder Bündner Rhiital bezaichnet d Region zwüschet em Zämefluss vom Vorder- und Henderrii und de unterschte Bündner Gmainde, de Bündner Herrschaft (Bündnerland = Kanton Graubünde)
** s Sanggaller Rhintl bestoht hoptsächlich us em Waalkrais Rhintl und em Waalkrais Wärdebärg
** s Obere- und Underi Rhiital, au Under- und Oberland, sind Gebiet im Vorarlbärg

* Vogtei Rheintal, vo 1491 bis 1798 e *gmeini Herrschaft* vo de Alte Eidgenosseschaft
* Wahlkrais Rhintl, en Wahlkrais vom Kanton Sanggalle (sit 1. Januar 2003)
* Bezirk Rheintal, en ehemolige Bezirk vom Kanton Sanggalle (1803 bis 1831)
* Bezirk Oberrheintal, en ehemolige Bezirk vom Kanton Sanggalle (bis 2002)
* Bezirk Unterrheintal, en ehemolige Bezirk vom Kanton Sanggalle (bis 2002)

* en Wiler im Ortstail Feldbärg vo de Stadt Mille im Markgräflerland

* en Abschnitt am Rhii zwüschet de Mündige vo de Nahe und de Mosel
Server

E **Server** isch e Programm, wo uf d' Kontaktufnahm vom e Client-Programm wartet un noch Kontaktufnahme mit sällem Nochrichte ustuscht.

## Bemerkige
Di Kommunikation erfolgt drbii noch em Client-Server-System.
In dr Informationstächnik isch de Gegesatz zuem Client-Server-Prinzip es Peer-to-Peer-Prinzip.

Di Regle, wo 's Format sowie d' Bedütig vo dr zwüsche Server un Client ustuschte Nochrichte bschtimme, nennt me Protokoll.

D' Hardware, wo ei odr mehreri Server druf laufe, bezeichnet me als Hoscht.

Lut Hansen/Neumann, Arbeitshandbuch Wirtschaftsinformatik, 6. Aufl., S. 326 isch e Server au e Rächner, "wo e Serverprogramm druf lauft".

## Bischpil
Server, wo 's HTTP-Protokoll implementiere, wärden als HTTP-Server bezeichnet.
De Zuegriff erfolgt übr HTTP-Clients. Näbe nem HTTP-Protokoll gits no witeri sognennti Web-Protokoll wie z. B. HTTPS.
Di bekannteschte interaktive Web-Clients sin zuer Zit dr Internet Explorer un dr Mozilla Firefox, wo alli gängige Web-Protokolle behärrsche.

Server, wo en Protokoll zuer Dateiübertragig implementiere, wärde allgemein als Datei-Server odr File-Server bezeichnet.
Di am hüfigschte verwändete Dateiübertragigsprotokoll sin FTP, SFTP, NFS un SMB/CIFS.

## Verfüegbarkeit un Clustering
E Server lauft entweder permanent (daemon mode) odr wird uf Afrag vo me Client gschtartet (vgl. man 4 inetd.conf). 
Um d' Usfallsicherheit un Leischtigsfähigkeit z'verbässere könne mehreri Server als Cluster zämmegschaltet wärde. Sälli könne sowohl uf einem als au uf mehrere Hoschts verteilt si.
Gheie ei odr mehreri Server us, so übernämme di no vorhandene Server di Afroge vo dr Clients.

## Weiteri Bischpil
* Mit Print-Server (Drucker-Server) chönne Benutzer uf entfärnte Drucker drucke.
* Mit Timeserver (Zeitserver, Network Time Protocol-Server) chönne si ihri Rächneruhre synchronisiere.
* Mailserver (E-Mail-Server) un Newsserver sin für d'Kommunikation do.
* Root-Server sin di wichtigschte Nameserver vom Domain Name System.
* Uf Spieleserver (Gameserver) chönne mehreri Schpiler gemeinsam odr gegenenand schpile.
* Mit eme Streaming-Server cha me z. B. Internetradio usschtrahle.
* Datenbankserver verwalte eini odr mehreri Datebanksystem.
* vServer sin emulierti Serversystem. Es laufe mehreri vServer uf eim Server.
* Webserver sin Serverdienscht, wo 's HTTP-Protokoll uf eme Rächner zuer Verfügig schtelle.
* E Proxy-Server schtellt zwüschegschpeicherti Informatione für anderi Computer zuer Verfügig.
* E Dateitransferdienscht bzw. File-Transfer-Server ermöglicht d' Übertragig vo Dateie zwüsche Computer. 'S bekannteschti un meischtgnutzti TCP/IP-Protokoll überhaupt isch FTP.
* E Dateizuegriffsdienscht bzw. Network-File-System erlaubt 's Bearbeite vo entfärnte Dateie über e Client. Im allgemeine sin au konkurrierendi Zuegriff möglich. Im Gegesatz zue me Dateitransferdienscht wärde nit di gesamten Dateie, sondern nur di uf de Dateie angwändete Operatione un di drzueghörige Date übertrage. Bekannti Dienscht sin z. B. NFS un SMB.

## Literatur
* Douglas E. Comer: *Computernetzwerke und Internets*, Pearson Studium, ISBN 3-8273-7023-X
Host (Informationstechnik)

Als **Hoscht** (engl.: Wirt, Gaschtgäber) wird in dr Informationstächnik e Computer im ene Netzwärk bezeichnet, wo eine odr mehreri Server druf betribe wärde.

Fälschlicherwis wärde *Hoschts* umgangsschprochlich hüfig als *Server* bezeichnet.

## Physische Hoscht (Hardware)

Während in de Vergangeheit Rächner mit überdurchschnittlichem Spicherplatz un schnelle Prozessore igsetzt worde sin, isch d Hardware vo hüt verwändete Hoschts oft uf em Niveau vo durchschnittliche Arbetsplatz-Rächner. Noch obe sin allerdings, wie bisher, keini Gränze gsetzt. 
Hoschts laufed in dä Regel permanent. Wägä dem werded Komponentä igsetzt, wo für dä Durbetrib gmacht sind, wie zum Bischpil SCSI- anstatt vo IDE-Festplatte.
Bi leischtigsfähigere Rächner chömme verbesserti Syschtem, z. B. mit mehrere Prozessore, RAID-Syschtem, USV, meh RAM un meh Feschtplattespicher zuem Isatz.

Im Prinzip cha jedä Compi als Hoscht igsetzt werdä. I Rechäzenträ werded Hoschts meischtens im 19"-Format brucht.

## Virtuelli Hoscht

Ds Konzept vo Virtuelle Hoscht sind im Grossrächnerberich scho länger im Isatz. Hoschts, wo uf PC basiere, werded erscht igsetzt, sit d Hardware leischtigsfähig gnueg isch, um mehreri Betriebssystems glichzitig uf de Maschine laufe z lah.

## Lueg au
* Hoscht (Datebankabieter)
* Hoscht-Terminal-Prinzip
* Großrächner
* IBM AS/400, S/390, S/370, S/360
* Server
Host

Als **Host** (änglisch "Gaschtgäber") bezeichnet me

* in de Medizin e **[[Wirt (Medizin)|Wirt]]**
* in de Informationswirtschaft (IT) e **[[Computer]]**, wo (i.A. aber nit notwändigerwiis) an e Computernetzwärk agschlosse isch un wo ei odr mehreri **[[Server]]programm** druf laufe. Schpezielli Hoschts sin
** Abieter vo koschtepflichtige Fachdatenbanke, lueg Hoscht (Datebankabieter)
** Rächner, wo Internetdienscht abiete, z. B. Webserver, Mailserver, lueg Hoscht (Informationstächnik)
** e Computer, wo Terminals dra ageschlosse sin, lueg Hoscht-Terminal-Prinzip
** de Rächner, wo in ere Diräktverbindig (z. B. serielli Verbindig) zue me andere Rächner de Kommunikationspartner darschtellt

* e Moderator von ere Radio- odr Fernsehsändig
Nationalrat (Schweiz)

Dr **Nationalroot** (abgchürzt: *NR*) isch di gross Chammer vom Schwizer Parlament.

D Wortprotokoll werde sit 1891 im amtliche Bulletin veröffentlicht, sit 1995 äu im Internet uf dr Website vom Parlament.

## Wahlverfahre
E Legislaturperiode duret vier Jaar. En Nationalroot oder e Nationalröti wird sit 1919 mittels Proporzwaal (nach äre Volksinitiative igfüert) gwäält. Die Kantön, wo nume ei Vertreter chönet schicke, wäälet mittels Majorzwaal. Früecher (sit 1848) hets pro 20'000 Iwohner 1 Sitz im NR gee, aber sit 1963 feschti 200 Sitz, wo uf de Bevölkerigsateil vo de Kantön verteilt werde.

E Abwaal oder en Usschluss weerend de Legislaturperiode vom ne Mitgliid isch nit müglich.

## Sitzzueteilig
Z letscht apasst worde 2023:
* Züri: 36
* Bärn: 24
* Lozern: 9
* Uri: 1
* Schwyz: 4
* Obwalde: 1
* Nidwaude: 1
* Glaris: 1
* Zug: 3
* Friiburg: 7
* Soledurn: 6
* Basel Stadt: 4
* Basel Land: 7
* Schaffuuse: 2
* Appezell Usserode: 1
* Appezöll Innerode: 1
* Sanggalle: 12
* Graubünde: 5
* Aargau: 16
* Tuurgau: 6
* Tessin: 8
* Waadt: 19
* Wallis: 8
* Nöieburg: 4
* Gämf: 12
* Jura: 2

## Sitzverteilig nach Parteie
Noch de Wahle vo 2023:
* Schwizerischi Volkspartei (SVP): 62
* Sozialdemokratischi Partei vo de Schwiz (SP): 41
* D Mitti: 31
* FDP.Di Liberale (FDP): 28
* Grüeni Partei vo de Schwiz (GPS): 23
* Grüenliberali Partei (glp): 10
* Evangelischi Volkspartei (EVP): 2
* Eidgenössisch-Demokratischi Union (EDU): 2
* Mouvement Citoyens Genevois: 2
* Christlichsoziali Partei Obwalde (CSP OW): 1
* Lega dei Ticinesi: 1

## Persone
Lueg Liste der Mitglieder des Schweizer Nationalrats in der 52. Legislaturperiode.

## Kompetenze
Dr Vorsitzendi vom Nationalrat isch dr Nationalratspräsident, er wird jedes Jaar noi gwällt. Me seit em ou «Höchste Schwizer». Di beide Chamere National- und Ständerat sind völlig glichwertig: en Beschluss muess vo beide Rät ir gliche Fassig bestätigt werde. Chöi sich d Rät nit nach drü mal einige, muess e Einigungskonferenz iberuefe werde.

National- und Ständerat bilde zeme d Bundesversammlig.

## Weblink
* d Website vom Parlament
Nationalrat

**Nationalrat** bezaichnet s Parlament oder e Chammer vom Parlament wie au sini Mitglider sälber:

* Nationalrat (Österreich), d Abgordnetechammer vom Parlament z Öschtrych
* Nationalrat (Schweiz), di grooss Chammer vom Schwizer Parlament
* *Nationalrat (Namibia)*, s Oberhuus vom Zweichammereparlament vo de Republik Namibia
* *Nationalrat der Slowakischen Republik*, s Eichammerparlament vo de Slowakei

**Lueg au:** 
* *Nationalrat der Nationalen Front der DDR*, isch s oberste Gremium vo de Nationale Front i de DDR gsii
* *Vereinter Nationalrat*, s Bündnis vo oppositionelle Parteie z Georgien
* *Nationalrat des haitianischen Voodoo*, e Organisation z Haiti
Serialisierung

**Serialisierig** isch e Begriff us dr Informatik. Me verschtoht drunter e sequentielli Abbildig vo Objekt uf e externi Darschtelligsform. Zil isch, dass es Objekt persischtent wird. 

E Objekt muess immer dann seriell dargschtellt wärde, we me s zuem Bischpil in e Datei schpichere will. Dört cha me Date numme hinterenander (sequentiell) abschpichere. E Objekt cha aber e Huffe Eigeschafte ha un Verwis uf dynamisch alloziierti Spicherberich, so dass me, würd me 's Objekt wie e Variabli eifach in d' Datei schribe, nümme die entschprächende Schpicheradrässe an de Schtelli vo dr Pointer seh würdi. Also müess me alli Date einzeln und nochenand (seriell) us denne Schpicherberich usehole un in e sequentielli Schtruktur bringe. Zuesätzlich bedütet des abr, dass dr Programmierer au drfür sorge muess, dass er drnoch bim Läse no weiss, wo wele Datensatz afangt un wo ner ufhört, will bi dynamisch alloziierte Spicherberich d' Grössi jo nit bschtimmt isch.

Es Ergebnis vo nere Serialisierig isch, dass des Objekt am End als Dateschtrom vorligt, wo denn witerverarbeitet wärde cha, zuem Bischpil in e Datei gschribe oder übers Netzwärk übertrage.

Noch de Serialisierig ligt e Objekt zweimol vor: als externi Darstellig (z. B. als Datei) un im Arbetsschpicher. Wird noch de Serialisierig e Änderig am Objekt im Arbetsschpicher vorgnoh het des kei Uswirkig uf des serialisierti Objekt in de externe Darschtellig.

Persischtenti Objekte chönne in de Regel widr in de Arbeitsschpicher zruckgschribe wärde. Sie unterscheide sich drnoch (bis uf de Zueschtand) nit vo andere Objekte.

S Wort *Serialisierig* wird au mänggmol fälschlich für e Sequentialisierung verwendet.
Ereignis

En **Ereignis** (vo althochdütsch: *irougen*, dütsch: *eräugen* =  vor Auge schtelle, zeige) findet immer denn schtatt, wenn sich öbbis verändere duet, wenn öbbis bassiert.

## Arte vo Ereignis
* Zuefallsereignis
* Folgeereignis
* Seltens Ereignis
* wiederkehrends Ereignis
* Katastroph
* unmerklichs Ereignis
* Erläbnis
* Inners Ereignis, Ereignis, weles ime Hirni schtattfindet
** Erfahrig
** Offebarig
** Traum
* Ereignisbenochrichtigunge in Computerprogramm.

Di Versuech vo nere Iteilig in ereignisarmi un ereignisreichi Ort un Zite sin immer willkürlich, wil uf de Mensch zentriert, vo demhär schitere sie ufgrund vo ihre innere Widersprüchlichkeit.

## Ereignis in de Ontologie
In de Ontologie bezeichnet e Ereignis öbbis sich veränderndes, e Gescheh, also e prozessuali Entität im Gegesatz zue me Ding odr e Subschtanz.

Übr d' Natur vo me Ereigniss gits widersprüchlichi Aschauige. Di eint sieht es Ereignis als e Folg vo der Sache a:
:*Bi jedem Ereignis wirkt in de [[Regel]] e (physikalische) [[Kraft]] uf [[Materie]] i un verändert sälli (atomari) [[Ordnung|Ordnig]]*.

Di ander Aschauig sieht di Ereignis glichsam als Vorussetzig vo Sache a:
:*D' Ereignis manifeschtiere sich in Sache*. 

Gegewärtige Verträter vo sällere Ereignis-Ontologie isch im bsundere Alfred North Whitehead.

Für Martin Heidegger bekundet sich im Ereignis es Zämmeghöre vom Mensch mit em Si als de Offeheit in de Zit, in sällere sich öbbis zeige un dütet wärde cha.

### Zitat
**„En Ereignis isch zerscht, *'dass** ich nit verschtand. Es bschtoht do drin, **dass** ich nit verschtand: **das, was** ich nit verstoh, und es isch zerscht, **dass*' ich nit verschtand, di Tatsach, dass ich nit verschtand: mi Unverschtändnis.“* – Jacques Derrida (2001; in: *Philosophie in Zeiten des Terrors*, ISBN 3865723586, S. 123) 

## Ereignis in dr Relativitätstheorie
In dr Relativitätstheorie wird e durch Ort un Zit feschtglegte Punkt vo dr Ruumzit als Ereignis bezeichnet.

## Ereignis in de Medizin
In de Medizin gits schwerwiegendi unerwünschti Ereignis (SUE; Serious Adverse Event – SAE) als Folg vo medizinische Maßnahme.
E schwerwiegends unerwünschtes Ereignis isch jedes unerwünschti Ereignis, des
* zuem Dod fuehrt.
* läbensbedrohend isch (d' Läbensgfahr muess tatsächlich bschtande ha)
* e Krankehusuffenthalt erforderlich macht odr verlängert.
* zue nere durhafte odr entscheidendi Behinderig fuehrt.   
* e kongenitale Anomalie odr e Geburtsdefekt isch.
* en anders, noch de medizinische Ischätzig klinisch e relevants Ereignis isch.

## Aschtronomischs Ereignis
En aschtronomischs Ereignis isch en am Himmel zue me bschtimmte Ziptpunkt schtattfindendes Phänomen. Mänggi aschtronomischi Ereignis träte mit hocher Regelmäßigkeit i, wie d' Mondphase. Anderi aschtronomischi Ereignis unterliege keine direkte Periodizitäte wie Okkultatione durch Planete. Nit alli aschtronomische Ereignisse chönne vorusgsait wärde.

## Witerfuehrendi Informatione

### Literatur
* Beiträge zur Philosophie. Vom Ereignis.
** von Martin Heidegger, Friedrich W. von Herrmann

### Weblink
* Zustandsdiagramm - Zustände und Ereignisse in Programmiersprachen

## Fuessnoote
Seriell

**Seriell** bedütet "(zitlich) nochenander". De Begriff wird als Ergänzig vo viele Fachbegriff brucht:

* Serielli Dateübertragig
* Serielli Schnittschtell
* Serialisierig
Klitoris

Als d' **Klitoris** (Fachterminus *Clitoris*, latinisiert vo griechisch **κλειτορίδα**, *klitorída, "chleine Buckel"*) odr em **Kitzler** bezeichnet me e chleins, vo Schwellkörpergeweb bildetes zylindrischs Organ vo dr Frau un alle andere weibliche Süüger. 
Entwickligsgeschichtlich entschpricht de Kitzler em Penis vom Ma (bzw. männliche Süüger).

## Anatomie
De Kitzler bschtoht us zwei, am Sitzbeiusschnitt (*Arcus ischiadicus*) befeschtigte Schwellkörperschenkel (*Crura clitoridis*), di sich zuem Schaft (*Corpus clitoridis*) vereine. 'S freyi End isch zuer Eichel (*Glans clitoridis*) erwitert. Zuedem het de Kitzler bis zue ca. 14.000 Nerve.

Üßerlich sichtbar sin numme de Schaft un di hochempfindlichi Eichel, di als Deil vo dr Vulva an de vordere Umschlagfalte vo de chleine Schamlippe liege. Zämme umfasse sie numme en Zähntel vom Gesamtvolumen vo de Klitoris.

## Funktion
De Kitzler isch schtark mit Nervenendigige usgschtattet un vo demher bsunders beruehrigsempfindlich un empfänglich für sexuelli Reiz. Durch Stimulation vo dr Klitoris chömme di meischte Fraue zuem Orgasmus. 

Vieli Untersuechige (Kinsey etc.) wiese klar druf ane, dass e beachtliche Adeil vo de Fraue nur denn zuem Orgasmus chömme chönne, wenn d' Klitoris (mit) schtimuliert wird.

Im Rahmen vo de Mode, hochempfindlichi erogeni Zone als "Super-Orgasmus-Pünkt" z' definiere, isch de Kitzler vom britische Zoolog un Verhaltensforscher Desmond Morris au als "C-Punkt" bezeichnet worde.

## Empfindlichkeit
D' Empfindlichkeit vo de Klitoris für direkti Schtimulierung isch individuell sehr unterschiedlich. Mänggi Fraue sin so empfindlich, dass sie e direkti Schtimulierig erscht noch eme längere Vorschpiel ertrage. Will d' Klitoris (wie obe korrekt beschriebe) mit em umgäbende Gwäb verbunde isch, sin verschiedeni indirekti Schtimulationsforme denkbar.

## Fehlbildige vo dr Klitoris (Klitorishypertrophii)

Ob sich e Penis mit Eichel odr en Kitzler bildet, wird über d' Usschüttig vo Testosteron gregelt. Wenn sälle Mechanismus gschtört isch, chönne Fraue trotz em Gensatz XX e penisartigi Usschtülpig entwickle, wo bi de normale Entwicklig d' Klitoris sitzt. Sälli Störig isch sehr selte.

Bi nere Klitoris, wo als "z' groß" gältet, (meischt bi nere Klitoris größer als ei Zentimeter bim Neuborene) wärde hüt au chirurgischi Verchleinerige durchgefuehrt. Sälli sin, wie fascht alli chirurgische "Korrekture" bi Intersexualität, umschtritte.

Es cha au spöter im Läbe zun ere Vergrösserig vo dr Klitoris cho. D Hauptursache drfür si hormonelli Störige wie s Polyzystische Ovarialsyndrom.

Wenn e dütlig vergrössereti Klitoris für die Betroffeni sälber e körperligs oder esthetischs Problem isch, so cha mä hüte e chirurgischi Verchliinerig mache, wie bi dr Labioplastik d Schamlippe verchliineret wärde. Für son en Operation het s im Allgemeine kei medizinischi Notwändigkeit. 

Au in Fäll vo Intersexualität chann e chirurgischi Korrektur e Lösig für e seelischs Problem si. Intersexuelli Aktiviste verlange aber, ass sonigi Operatione nume denn gmacht wurde, wenn dr intersexuelli Mensch d Operation us eigenem Wille möcht und ihre cha zuestimme.

## Weblink
* Anatomie vo dr Vulva
Oberrheinalemannisch

S **Oberrhiinalemannisch** ghert zum Niideralemannische, s umfasst s Elsiss üsser em Sundgaü, dr grescht Deil vum Briisgaü un d Ortenaü. 
Gmeinsami Kännzeiche vum Oberrhiinische Alemannisch sin:
* d Erhaltung vu // in Werter wiä *Kopf* un *stark* (vgl. k/ch-Liniä)
* Entrundung vo IPA // un // zu // un //:
** **i** in *Fiir, ficht (fiicht), Bittel, Litt, hitt* (= Feuer, feucht, Beutel, Leute, heute) usw.
** **i** in *Miis, Liis, Hiiser, Bich (Biich)* (= Mäuse, Läuse, Häuser, Bäuche) usw.
** **e** in *schen, bes, Leffel, Lecher* (= schön, böse, Löffel, Löcher) usw. 
* fascht iberal d Richtungsadverbiä *nuff, na(b), ruff, ra(b), nii (nin), nus (nüs), rii (rin), rus (rüs)* (= hinauf, hinunter, herauf, herab, hinein, hinaus, herein, heraus)

S Oberrhiinalemannisch isch mit em au niideralemannische Baseldytsch noch verwandt, beidi hän die obe erwähnte typische k, i, ii (oder y) und e, s Baseldytsch aber nid d Richtigsadverbiä. Drzue kemme baseldytschi Eigeheite. 

## Rhiinstaffle

Uffellig im Oberrhiinalemannisch isch d Ufgliiderung durch Rhiinstaffle. Des heißt: E Wort oder e Form isch im Elsiss un im Badische bis zu nere meischt unterschiidlige Hechi verbreitet. Biispiil: *gumbe* (= springen) isch im Süde verbreitet un goht im Oberelsass bis Dessene (Dessenheim) nerdlig vu Milhüüse, im Briisgau bis an dr Nordrand vum Kaiserstuehl. Des heißt, *gumpe* goht im Badische 25 km witer in dr Norde wiä im Elsiss. An *gumpe* schliäßt sich häne un däne vum Rhiin *springe* a.

Rhiinstaffle bilde aü
* *[[Elster|Ägerscht(e)/Atzel]]* (= Elster) 
* *Seibfe/Seif* (= Seife)
* *Obe/Owe* (= Abend), *Farbe/Farwe* (= Farben)
* *nid/nigs* (= nichts)
* *bi (bis, bisch) schtill!/sei schtill!*
* *gsi(n)* (= gewesen) un anderi.
Südligi Wort- oder Formtype (z. B. *gumbe* oder **b** in *Obe*) sin viilmol konservativ, si sin obe alliwiil as erschtes gnännt. Diä nerdlige Wort- un Formtype sin meischtens Neijerungen, wu üs em Fränkische kumme. Viilmol sin diä Neijerunge im Elsiss witter noch Süde drunge, wäge däm hän diä meischte Isoglosse d Form vu Staffle.

Nur im e begränzte Gebiit in dr Briisgaüer Rhiinebini un in dr südlige Ortenaü sin diä typisch elsässische **ü**, **aü** un **oi** uf d badisch Sitte drunge: *Hüüs, Müüs, Fraü, Baüm, Soi* (= Haus, Frau, Baum, Sau) un anderi.

## Literatür
* *Atlas Linguistique et Ethnographique de l’Alsace.* Strasbourg 1969ff.
* Hubert Klausmann, Konrad Kunze, Renate Schrambke: *Kleiner Dialektatlas. Alemannisch und Schwäbisch in Baden-Württemberg.* Bühl 1993.
* Harald Noth: *Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung.* Schillinger, Freiburg 1993.
* Philipp Brucker: *Hänner’s verstande? Lohrerditsch von aba bis Zwuckili.* Verlag Moritz Schauenburg, Lahr 1991.

## Weblink
* Dialektseriä vu dr Friedel Scheer-Nahor in dr Badische Zittig
* Üsziig vum Alemannische Dialekthandbuech vom Kaiserstuhl und sinere Umgäbung
* Breisgauer Alemannische Kurzgrammatik
Ray Nagin

De **Clarence Ray Nagin Jr.** (* 11. Juni 1956 z New Orleans) isch e US-amerikanische Politiker. Vom Mai 2002 bis zum 3.&nbsp;Mai 2010 isch er Burgermeischter vun New Orleans gsi. Dä Nagin isch international bekonnt wore, wo 2005 sini Schtadt New Orleans bim Hurrikan Katrina iberschwemmt worren isch.

Vor sineri Wahl isch er Mitglid vun dä Republikanisch Partei gsi un het nit vil Erfahrung ghet. Kurz vor dä Wahle im Februar 2002 isch er zue de Demokrate gwechselt. Nochdem er Burgemeischter wore isch, het er ä Antikorruptionskampagne gmacht un in dä Schtadtregierung durchgriffe un ufgrumt. Er het au nur knapp gege de Kerry um d'Nominierung fir d Präsidentschaftskandidatur verlore.

Om 1. September het er sine beriemti Red im Radio ghalte:
: *I mecht keiner un keini mä sähne, wu gottverdommi Prässekonferenze abhalte. Mache ä Moratorium fir d'Pressekonferenze. Mache kine Prässekonferenze mä, bis d'Hilf in de Schtadt isch. Un den kumme in d'Stadt un stähn uns bi, wän di unzällige millitärische Laschtwage un d'Truppe do sin.*

: *Erzähle nit, dass do vierzigtousend Lit kumme. Di sin nit do. Sisch verdammi z'schpät. Jetzert stihn vun eirem Arsch uf un mache ebbes un losse uns gottverdammi die greschti Kris in d'Gschicht vun userm Lond bewältige.*

## Ekschterne Syte (uf englisch)
* 
* d'städtisch Syt vu New Orleans
* Campaign contributions made by Ray Nagin
* Mayor to feds: 'Get off your asses', CNN Mitschrift un dä Ton vun däm WWL-AM Radio Interview.
*Profil by CityMayors.com
*Southeast Louisiana Evacuation Plan Supplement (pdf)
Rando

Dä **Rando** (alem. **Rando* zu ahd. *rant* „Schildbuggel“) isch ä alamannische Chliifürst (*regalis*) gsi.

Im Joor 368, wu in Mainz grad ä *Fescht vu dä christlichi Religion*, gsi isch, wul Ostre oder Pfingste, het der Mainz überfalle, und het Christe un Husrat raube kine, ohni bheligt z wäre.

## Quelli
Ammianus Marcellinus 17,10,1

## Literatur
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*, Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956