open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kabinett Schmitt III

S **Kabinett Schmitt III** isch vum 18. Septämber 1931 bis 10. Merz 1933 d Landesregierig vu Bade gsii.

In syre 60. Sitzig vum 18. Septämber 1931 het dr Landdag noch em Ruggdritt vum Adam Remmele neii Minischter fir d Ressort Juschtiz (Josef Schmitt) un Kultus un Unterricht (Baumgartner) gwehlt. Dr Schmitt isch derzue au as Noofolger vum am 10. Septämber gstorbene Wittmann as Staatsbresidänt gwehlt wore, e neie Stellverdrätter isch dergege nit gwehlt wore.

Im Stryt um s Badisch Konkordat het Ändi Novämber 1932 d SPD d Koalition verloo.

In syre 7. Sitzug vum 10. Jänner 1933 het dr Landdag noch em Dod vum Emil Maier dr Erwin Umhauer as neie Inneminischter gwehlt. Dr Schmitt isch as Staatsbresidänt wider gwehlt wore un dr Mattes as däm sy neie Stellverdrätter.

## Literatur
* Martin Furtwängler: *Ministerlisten.* In: Meinrad Schaab, Hansmartin Schwarzmaier (Hrsg.) u.&nbsp;a.: *Handbuch der baden-württembergischen Geschichte.* Band 5: *Wirtschafts- und Sozialgeschichte seit 1918, Übersichten und Materialien, Gesamtregister.* Hrsg. im Auftrag der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg. Klett-Cotta, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-608-91371-2, S. 485.

## Fueßnote
Kabinett Hummel

S **Kabinett Hummel** isch vum 21. Novämber 1921 bis 7. Novämber 1922 d Landesregierig vu Bade gsii.

Am 30. Oktober 1921 isch d Wahl zum Landtag gsii, wu d Regierigsbarteie vu Bade (Weimarer Koalition) insgsamt 22,4 % an Wehlerstimme verlore hän — bsundersch d DDP un d SPD. In syre 4. Sitzig vum 21. Novämber 1921 het dr Landdag dr Staatsbresidänt un d Kabinettsmitglider gwehlt.

## Literatur
* Martin Furtwängler: *Ministerlisten.* In: Meinrad Schaab, Hansmartin Schwarzmaier (Hrsg.) u.&nbsp;a.: *Handbuch der baden-württembergischen Geschichte.* Band 5: *Wirtschafts- und Sozialgeschichte seit 1918, Übersichten und Materialien, Gesamtregister.* Hrsg. im Auftrag der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg. Klett-Cotta, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-608-91371-2, S. 484–485.

## Fueßnote
Kabinett Köhler (Baden)

S **Kabinett Köhler** isch vum 6. Mai 1933 bis 4. April 1945 d Landesregierig vu Bade gsii.

Mit dr Verchindig vum 6. Mai 1933 het dr Rychsstatthalter Wagner dr Walter Köhler zum Minischterbresidänt un Finanz- un Wirtschaftsminischter ernännt. Zue sym Stellverdrätter isch am 8. Mai dr Minischter vum Kultus, vum Unterricht un dr Juschtiz, dr Otto Wacker, ernännt wore.

Im Zug vum Umböu vum Bundesstaat zue me Ainhaitsstaat isch am 5. Dezämber 1934 e *Zweites Gesetz zur Überleitung der Rechtspflege auf das Reich* erloo wore, wu d Uflesig vu dr Juschtizminischterie vu dr Länder per 1. Jänner 1935 verfiegt un d Landesjuschtizverwaltige diräkt em Rychsjuschtizminischter unterstellt het.

Am 14. Februar 1940 isch dr Otto Wacker gstorbe un am 28. Mai isch verchindet wore, ass dr Paul Schmitthenner d Gschäft vum Minischterium fir Kultus un Unterricht wyterfiert. In s Amt yygfiert wore isch er am 4. Juni 1940. In dr Zwischezyt sin Gschäft dur dr Minischterialdiräkter Gärtner gfiert wore.

Dr Köhler isch am 4. April 1945 vu franzesische Druppe z Charlsrue gfange gnuu wore. Dr Rychsstatthalter Wagner het am 5. April dr Fryburger Oberburgermaischter, Franz Kerber as Minischterbresidänt un Finanz- un Wirtschaftsminischter yygsetzt. Am 29. April isch ganz Bade dur amerikanischi un franzesischi Druppe bsetzt gsii.

## Literatur
* Martin Furtwängler: *Ministerlisten.* In: Meinrad Schaab, Hansmartin Schwarzmaier (Hrsg.) u.&nbsp;a.: *Handbuch der baden-württembergischen Geschichte.* Band 5: *Wirtschafts- und Sozialgeschichte seit 1918, Übersichten und Materialien, Gesamtregister.* Hrsg. im Auftrag der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg. Klett-Cotta, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-608-91371-2, S. 486.–487.
* Frank Engehausen, Katrin Hammerstein, Ulrike Falkner, Elli Plett, Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg (Hrsg.): *Baden 1933. Die nationalsozialistische Machtübernahme im Spannungsfeld von Landes- und Reichspolitik.* Stuttgart 2017, ISBN 978-3-945414-40-8. (pdf)
* *Die Regierungserklärung des badischen Ministerpräsidenten Walter Köhler vom 9. Juni 1933.* In: *Verhandlungen des badischen Landtags. Amtliche Niederschrift über die 2. öffentliche Sitzung, Freitag, den 9. Juni 1933.* (Digitalisat)

## Weblink
* Gschicht vu dr Landesminischterie z Bade un z Wirttebärg in dr Zyt vums Nationalsozialismus

## Fueßnote
Mitglieder des württembergischen Staatsministeriums (1806–1816)

S **wirttebärgisch Staatsminischterium** unter em Chenig Friedrich isch vum Jänner 1806 bis zum 8. Novämber 1816 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.

S Staatsminischterium het segs Departemänt ghaa:
# s Departemänt vu dr uuswärtige Aaglägehaite oder *Cabinets-Ministerium*
# s Departemänt vum Innere
# s Departemänt vu dr Juschtiz
# s Departemänt vum Chriegswäse
# s Departemänt vu dr Finanze
# s gaischtli Departemänt

S Staatsminischterium het kai offiziälle Minischterbresidänt ghaa. Dr Vorsitz vu dr Regierig het dr Chenig sälber gfiert. Informäll cha mer aber dr Staatsminischter Normann-Ehrenfels as e *Primus inter pares* aaluege. No sym Uusschyde us dr Regierig 1812 hän die Roll mit Yyschränkige dr Grof von Zeppelin un dr Grof von Wintzingerode ghaa.

Näbe dr Schef vu dr Departemänt hän em Staatsminischterium no anderi Minischter fir speziälli Ufgabe aaghert:
* Chronprinz Friedrich Wilhelm Karl
* Johann Karl Christoph von Seckendorff
* Ludwig Eberhard Freiherr von Fischer
* Gottlieb Christian Freiherr von Lang, Bresidänt vum Oberkonsischtorium
* Ludwig Freiherr von Spittler, Kurator vu dr Uniwersitet Dibenga
* Christian Ludwig August von Vellnagel
* Rudolf August Lebrecht Freiherr von Taubenheim

## Literatur
* Julius Hartmann: *Regierung und Stände im Königreich Württemberg 1806–1894.* In: *Württembergische Jahrbücher für Statistik und Landeskunde.* Heft 1, 1894, , S. 1–92.
Mitglieder des Geheimen Rats (Württemberg)

Dr **[[Geheimer Rat (Württemberg)|Ghaim Rot]]** isch vum 8. Novämber 1816 bis März 1848 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.

## Literatur
* Bertold Spuler: *Regenten und Regierungen der Welt.* = *Sovereigns and Governments of the World.* Teil 2, Band 3: *Neuere Zeit. 1492–1918.* 2. Auflage. Ploetz, Würzburg 1962.
Kabinett Wagner (Baden)

S **Rychskommissariat Wagner** isch vum 10. Merz 1933 bis 6. Mai 1933 d Landesregierig vu Bade gsii.

Mit em Glychschaltigsgsetz hän d Länder iri Suweränitet verlore. Am 8. Merz 1933 het dr Rychsminischter vum Innere Wilhelm Frick d badisch Landesregierig unterrichtet, ass er d *Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat vom 28. Februar 1933* aawände un dr Robert Wagner (NSDAP) as Rychskommissar fir Bade ernännt heeb.

Am 9. Merz 1933 het dr Wagner en *Ufruef an s badisch Volk* erloo wun er din verchindet het, ass d Rychsregierig ihm dr Ufdrag gee heeb, di ganze Befugnis vu dr eberschte badische Landesbeherde z ibernee.

Am 10. Merz isch s Kabinett Schmitt III zruggdrätte, d Mitglider hän aber d Regierigsgschäft bis zue dr negschte Landdagssitzig am 14. Merz welle wyterfiere. Am 11. Merz het dr Wagner s Staatsminischterium bsetze loo un dr Regierig jedi wyteri Amtshandlig verbote. D Landdagssitzig isch abgsait wore.

Am 19. April 1933 het dr Rychskommissar Wagner s *Gesetz. Neubildung der Ministerien* erloo. Dodermit sin s Kultus- un s Juschtizminischterium zämeglait wore.

## Literatur
* Martin Furtwängler: *Ministerlisten.* In: Meinrad Schaab, Hansmartin Schwarzmaier (Hrsg.) u.&nbsp;a.: *Handbuch der baden-württembergischen Geschichte.* Band 5: *Wirtschafts- und Sozialgeschichte seit 1918, Übersichten und Materialien, Gesamtregister.* Hrsg. im Auftrag der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg. Klett-Cotta, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-608-91371-2, S. 486.
* Frank Engehausen, Katrin Hammerstein, Ulrike Falkner, Elli Plett, Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg (Hrsg.): *Baden 1933. Die nationalsozialistische Machtübernahme im Spannungsfeld von Landes- und Reichspolitik.* Stuttgart 2017, ISBN 978-3-945414-40-8. (pdf)

## Weblink
* Gschicht vu dr Landesminischterie z Bade un z Wirttebärg in dr Zyt vums Nationalsozialismus
* ''Inszenierung der Machtübernahme am 9. März 1933.'' Radiosändig

## Fueßnote
Kabinett Blos II

S **Kabinett Blos II** isch vum 8. Merz 1919 bis 22. Juni 1920 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.

## Literatur
* Ansbert Baumann: *Die Protokolle der Regierung des Volksstaates Württemberg.* Band 1: *Die provisorische Regierung und das Kabinett Blos. November 1918 – Juni 1920* (= *Kabinettsprotokolle von Baden und Württemberg 1918–1933.* Teil 2, Bd. 1). Kohlhammer, Stuttgart 2013, ISBN 978-3-17-023032-3.
* Klaus Schwabe (Hrsg.): *Die Regierungen der deutschen Mittel- und Kleinstaaten. 1815–1933* (= *Deutsche Führungsschichten in der Neuzeit.* Bd. 14 = *Büdinger Forschungen zur Sozialgeschichte.* Bd. 18). Boldt, Boppard am Rhein 1983, ISBN 3-7646-1830-2.
* Bertold Spuler: *Regenten und Regierungen der Welt.* = *Sovereigns and Governments of the World.* Teil 2, Band 4: *Neueste Zeit. 1917/18–1964.* 2. Auflage. Ploetz, Würzburg 1964.

## Fueßnote
Anna Rosenwasser

D **Anna Rosenwasser** (* 1. Mai 1990) isch e Schwyzer Schurnalischti, Kolumnischti, Bolit- un LGBTQ-Aktivischti. Mer chännt si in dr Schwyz dur ire gsellschaftli un bolitisch Engaschmänt fir di rächtli Glychstellig vu Homosexuälle (Eh fir alli). Si setz si effetli gege Homophoby, gege d Diskriminierig vu sunschtige sexuälle Minderhaite un Persone mit ere sältenere Gschlächtsidentitet yy. 

## Lääbe un Karriere
D Mueter vu dr Anna Rosenwasser isch Schwyzeri, ire Vater isch vu Israel. Ufgwagse isch d Rosenwasser z Schafuuse. Si het an dr ZHAW Winterthur Schurnalismus un an dr Uni Züri Bolitologiy un Gschicht vu dr Neizyt studiert.

Syter 2008 schafft d Rosenwasser as freii Schurnalischti un schrybt Kolumne wie zem Byschpel fir *hellozurich*, SAITEN un s Mannschaft Magazin. Si isch e baar Johr lang im Vorstand vu dr greschte Schwyzer LGBTQ-Jugedgruppe *Milchjugend* gsii. 2017 isch si Mitgrinderi un Laiteri vu dr Schafuuser LGBTQ-Jugendgruppe *andersh* gsii. 
Vu 2017 bis 2021 isch d Anna Rosenwasser d Co-Gschäftsfiereri vu dr Lesbeorganisation Schwyz LOS gsii. 

Anne 2018 isch si fir dr LGBT+-Award vum Swiss Diversity Awards nominiert wore. Im nämlige Johr het d Anna Rosenwasser uf em zweete Lischteblatz vu dr JUSO-Lischt fir dr Nationalrot kandidiert. Zäme mit em Kantonsbolitiker Florian Vock un em Illuschtrator Claudio Näf het si anne 2021 s Buech *Queer Sex – Whatever the fuck you want* vereffetligt.

D Anna Rosenwasser isch vor allem bi dr boode bolitische Vorlage iber dr Diskriminierigsschutz fir Lesbe un Schwuli (2020) un d Eh fir alli (2021) national un international in Erschynig drätte un wird vu dr Medie wäge däm as e wichtigi Verdrätteri vu dr LGBTQ-Lyt in dr Schwyz aagluegt.

## Privatlääbe
D Anna Rosenwasser läbt mit ire Partneri im Zürcher Kreis 5.

## Publikatione
* Anna Rosenwasser, Florian Vock und Claudio Näf: *Queer Sex – Whatever the fuck you want*. Print Matters, Zürich 2021, ISBN 978-3-033-08178-9

## Weblink
* Websyte vu dr Anna Rosenwasser
* SRF: Anna Rosenwasser bei Gredig Direkt,. Abgruefen am 26. Mai 2021.
* SRF: Anna Rosenwasser im Literaturclub. Abgruefen am 8. November 2021.
* Ein Gespräch mit Anna Rosenwasser: «Nach dem Coming-out sang die ganze Klasse ‹Happy Birthday›». Abgruefen am 8. Novämber 2021.

## Literatur
* Interview mit dr Anna Rosenwasser in dr NZZ am Sonntag: «Sprache ist ein Spielplatz!» – «Das Gendersternchen ist unästhetisch!» Eine Debatte zwischen einer jungen Frau und einem älteren Mann. Abgruefen am 8. Novämber 2021.
* Gaschtbydrag vu dr Anna Rosenwasser im Tagesanzeiger: Wie soll meine Tochter mit Sexismus umgehen? Abgruefen am 8. Novämber 2021.
* Finanz und Wirtschaft: Kaffee ... mit Anna Rosenwasser. Abgruefen am 8. Novämber 2021.
* Gaschtkommentar vu dr Anna Rosenwasser in dr NZZ: ''Oh boy, dieses Gendern!'' Abgruefen am 8. Novämber 2021.
* SRF Diskussion mit dr Anna Rosenwasser: Was soll man sagen – Macht, Moral und Cancel Culture. Abgruefen am 8. Novämber 2021.

## Fueßnote
Johannes XVII.

Dr **Johannes XVII.** († 6. Novämber 1003; vorhär **Giovanni Sicco**) isch anne 1003 (vermuetli vum 16.&nbsp;Mai bis 6.&nbsp;Novämber) fir churzi Zyt Papscht gsii. 

## Lääbe
Dr Johannes Sicco isch im remische Stadtdail Biberetica uf d Wält chuu. Sy Geburtshuus mueß in dr Nechi vu dr Trajanssyyle gsii syy. Iber sy Härchumft waißt mer nit vyl, nume, ass sy Vater au Johannes ghaiße het un ass sy Familie wellewäg vu dr Crescentier abgstammt isch.

Dr Johannes isch noch em Dood vum Silvester II. vum remische Patricius Johannes II. Crescentius am 16.&nbsp;Mai 1003 zum Papscht ghobe wore un isch vu sällem abhängig gsii. Dr Crescentius het en draa ghinderet, zum Heinrich II. Kontakt ufznee go gueti Bezieige zum Chaiser ufböue. Iber sy Pontifikat waißt mer wenig. Sy wichtigschti Amtshandlig isch d Ernännig vum Benedikt zum Missionar un as er dä uf Pole gschickt het, wel mit eme Benedikt het d Chrischtianisierig vu dr Slawe aagfange. Wie alt dr Johannes bi sym Dood am 6.&nbsp;Novämber 1003 gsii isch, waißt mer nit. Är zellt zue dr weniger wichtige Päpscht vu dr Gschicht. Ainewäg isch e Grabschrift vu 1040 erhalte blibe, wu au drei vu syne Verwandte din gnännt wäre, wu alli au hochi Stellige in dr Chilche ghaa hän. S handlet si um e Bischof, e Diakon un e Wirdedreger vu dr Laterankanzlei.

Mit ihm het di falsch Zellig vu dr Päpscht mit em Name Johannes aagfange. Wel aber dr Gegepapscht Johannes XVI. vum Vater vum Johannes II. Crescentius, em Crescentius I. Nomentanus, yygsetzt woren isch, het ihm sälle Papscht natyrli as rächtmäßig gulte.

## Literatur
* 
* John N. D. Kelly: *Reclams Lexikon der Päpste.* 2. Auflage. Reclam, Stuttgart 2005 ISBN 3-15-010588-9, sub voce.
* 
* .

## Weblink

*
Johannes XVIII.

Dr **Johannes XVIII.** (vorhär **Johannes Fasanus**; * z Rom; † no Mai 1009 z Sankt Paul vor dr Muure) isch Papscht vum 25.&nbsp;Dezämber 1003 bis 1009 gsii. Vor sym Pontifikat isch dr Benediktiner Kardinalprieschter vu St. Peter gsii. 

## Lääbe
Wie scho sy Vorgänger, Johannes XVII., isch er vum remische Patricius Johannes II. Crescentius zum Papscht ghobe wore un vu sällem abhängig gsii. Ainewäg isch er in Chilchefroge dytli aktiver gsii un het si u.&nbsp;a. mit em franzesische Chenig Robert II. aaglait. Anne 1004 het er di erscht fimf polnische Märtyrer, di fimf Hailige Brieder, hailiggsproche. In dr Zyt vu sym Pontifikat het er 1007 d Grindig vum Bischtum Bamberg dur dr Chenig vum Oschtfrankerych un spetere Chaiser Heinrich II. bstetigt.

Är isch zruggzoge as Mench im Chloschter Sankt Paul vor dr Muure gstorbe, wun er au vergrabe isch. S isch nit klar, eb er vorhär as Papscht abdankt ghaa het.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fueßnote
Ferdinand Biecheler

Dr **Ferdinand Biecheler** (* 4. April 1787 z Fryburg; † 23. Merz 1860 au dert) isch e dytsche Jurischt un Syndikus vu dr Universidet Fryburg gsii.

## Lääbe
Dr Biecheler isch z Fryburg uf s Gymnasium gange un het derno an dr Universitet Fryburg Rächtswisseschafte studiert. Im Summer 1809 het er d Staatsbriefig bstande un isch im Februar 1810 unter d Rächtspraktikante ufgnuu wore. Drei Johr het er durf unter dr Signatur vn eme Hofgrichts-Advokat s Schriftverfassigsrächt uusgiebt. Wel s sällmol zimli langsam gange isch mit dr Beferderig in Staatsdienscht het er dr Universitet 1812 syni Dienscht aabote un isch do ab em 18. Juli mit hegschter Signatur as Aktuar un Bibliotheks ghilf aagstellt wore. Am 16. Juli 1816 isch er Universitets-Sekretär wore un het bal druf dr Dokter in Jura gmacht. Zum 28. Oktober 1819 isch er zum Syndikus vu dr Universitet Fryburg beferderet wore.

Noch em Fryburger Adresskaländer fir s Johr 1837 het dr Biecheler um die Zyt in dr Webergasse 27 gläbt.

Anne 1838 het er unter em Titel „Freiburgs Genius an die im September 1838 in seinen Mauern versammelten Naturforscher und Ärzte“ e „Festidylle in allemannischer Mundart“ vereffetligt.

## Wäärch
* *Ueber die Abschaffung alle Zehndrechte im Grßherzogthum Baden.* Freiburg 1831
* Verschideni Ufsätz iber di badisch Versorgigsaaschtalt im Fryburger Volkskalender 1837 un in dr Fryburger Zytig.
* *Freiburgs Genius an die im September 1838 in seinen Mauern versammelten Naturforscher und Ärzte. Eine Festidylle in allemannischer Mundart.* Freiburg i.Br. 1838

## Literatur
* *Bicheler Ferdinand.* In: *Gelehrtes Baden oder Verzeichnis der im Großherzogthum Baden lebenden Schriftsteller mit Angabe der Hauptzüge ihrer Laufbahn un der von ihnen im Drucke erschienenen Schriften.* Herausgegeben von Cajetan Jäger, Großherzoglichem Hofgerichts-Sekretär. *Erstes Heft, die zu Freiburg im Breisgau lebenden Schriftsteller enthaltend.* Freiburg 1839, S. 14.
* *Biecheler, Ferdinand.* In: *Universal-Lexikon vom Grossherzogthum Baden.* 2. Auflage 1847. S. 117

## Fueßnote
Sergius IV.

Dr **Sergius IV.** (* um 970 z Rom; † 12. Mai 1012) isch vum 31.&nbsp;Juli 1009 bis zue sym Dood Papscht gsii.

## Lääbe
Voreb er sy Amt aadrätte het, isch sy Name **Pietro** gsii. Eso het au sy Vater ghaiße, wu ne Schuemacher z Rom gsii isch. Dr Sergius soll in syre Juged dr Schimpfname „Söuschnure“ *(bucca porci)* ghaa haa. Mit däm Byname isch er au in dr Chronik vum Thietmar vu Merseburg ufgfiert.

Vor sym Amtsaadritt isch er vu 1004 bis 1009 Bischof vu Albano gsii, wäge däm wird er au **Pietro da Albano** gnännt. Iber d Umständ vu syre Beruefig un Wahl zum Papscht waißt mer nyt.

Dr Sergius soll si sy ganz Pontifikat lang unter em Yyfluss vum remische Patrizier Johannes&nbsp;II. Crescentius gege d Dominanz vum remisch-dytsche Chenig Heinrich&nbsp;II. z Rom gwehrt haa. Är het di rächtlige Bezieige zwische Chleschter un Bischef nei gornet un in ere Hungersnot s aifach Volk unterstitzt. Dr Sergius, ender ain vu dr schwache Päpscht, isch im Petersdom vergrabe.

Wu d Grabeschilche z Jerusalem dur dr Kalif al-Hakim anne 1009 gschlisse woren isch, soll dr Sergius as erschte Papscht in eme Schrybe derzue ufgruefe haa, d Muslim us em Hailige Land z verdrybe. D Grabeschilche isch erscht anne 1055 wider ufböue wore. S Chryzzugsmanifescht, au anne 1682 entdeckt woren isch, giltet unter Hischtoriker im Allgmaine as Felschig, wu in dr Zyt vum Erschte Chryzzug im Chloschter Saint-Pierre de Moissac verfasst wore sei, go dr Chryzzugufruef vum Papscht Urban&nbsp;II. dogmatisch sterke. Anne 1935 het dr Hischtoriker Carl Erdmann die Uffassig kritisiert, syni Aasichte sin aber mittlerwyli widerlait.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fueßnote
Ernst Haberstock

Dr **Ernst Haberstock** (* 19. Merz 1900 z Mille; † 1978) isch e dytsche Gärtnermaischter un Haimetautor gsii.

Anne 1966 het er im Lohrer Schauenburg-Verlag unter em Titel „Gar lustig ist die Jägerei“ e Biechli mit Jagdgschichte us em Schwarzwald vereffetligt. S Buech mit hochdytsche Verzellige, wu s au alemannischi Prosa din het, isch in e baar Uflage uusechuu, anne 1980 unter em Titel „Der Fuchs mit der Zigarre“ im Herder-Verlag.

## Wäärch
* Gar lustig ist die Jägerei. Heitere Jagdgeschichten aus dem Schwarzwald. Mit Ill. von Artur Vogt und Fritz Fischer. Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1966. 127 S. (Silberdistel-Reihe 106)

## Weblink

* Haberstock, Ernst uf LEO-BW
Caroline Burkart

D **Caroline Burkart** isch e dytschi Shiatsu-Praktikeri un Autori.

## Lääbe
D Burkart isch z Badewyler ufgwagse. Anne 1979 isch si uf Lohr zoge. Si isch ghyrote un het mit ihrem Mann Thomas e Dochter.
Si het as Apothekehälferi gschafft un zwee Gmieslääde gfiert. In dr Johr 2000 bis 2003 hat si ne Uusbildig zum Omega Health Coach gmacht un no au as Coach gschafft. Derzu het si Uusbildige in dr Tibetische Massage KunNye un in Health-Kinesiology gmacht.

Ab 2007 het si ne Uusbildig zur Shiatsu-Praktikeri gmacht un derno ne Shiatsiu-Praxis z Lohr ghaa. Aafangs 2018 het si die Praxis ufgee un het im Rame vu dr Landesgarteschau z Lohr Fierige gmacht.

Anne 2015 het si bim Dialäktwettbewärb Lohrer Murre mit em alemannische Gedicht „Samschdig“ dr zweet Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne.

## Weblink
* Babette Staiger: Den Dingen auf den Grund gehen , Badische Zeitung, 14. Novämber 2015
* Doppelt gewinnen mit Klimaschutz im eigenen Alltag, Badische Zeitung, 31. Augschte 2018
Gregor VI. (Gegenpapst)

Dr **Gregor VI.** isch e Gegepapscht un Aagherige vum remische Adelsgschlächt vu dr Crescentier im frieje 11. Johrhundert gsii. S Geburts- au au s Stäärbedatum waißt mer nit.

## Lääbe
Noch eme Dood vum Sergius IV. anne 1012 isch s zue heftige Händel zwische dr verfyndete Gschlächter vu dr Crescentier un dr Tuskulaner chuu. Boodi Barteie hän aigeni Kandidate ufgstellt un dr Gregor isch im Mai 1012 zum Papscht un Noofolger vum Sergius IV. gwehlt wore.

D Kämpf zwische dr baide Gschlächter hän aber aaghalte un d Tuskulaner hän si emänd geg dr Gregor un d Crescentier chenne duresetze, so dass dr Benedikt VIII. ihn im Summer 1012 vu Rom het chenne verdrybe.

Dr Gregor isch fir e Zyt verschwunde un isch zmols an dr Wynächte 1012 in dr Pfalz Pöhlde z Dytschland in vollem Ornat vor em Chenig Heinrich II. erschine un het där bäte, ihn as Papscht aazerkänne. Dr dytsch Chenig ischn ere Antwort uusgwiche un het verschwige, ass er scho mit em Benedikt VIII. verhandlet het.

Wenigi Wuche no dr Wynächte het dr Gregor dodervu erfahre un het dr Chenig verloo. Zum letschte Mol gnännt wird dr Gregor VI. anne 1018.

## Literatur
*
Martin Knobel

Dr **Martin Knobel** isch e dytsche Ruumdesigner un Chinschtler.

## Lääbe
Dr Knobel isch z Zäll ufgwagse. No dr Lehr zum Moler un Lackierer, het er vu 1994 bis 1997 im Gschäft vu sym Vater, em Peter Knobel, gschafft. Vu 1997 bis 1999 het er bi BBZ Maurer z Fryburg e Uusbildig zum Wärbechaufmann (IHK) gmacht. An dr Freie Kunstakademie Nürtingen het er 2008 bis 2012 Molerei & Mediechunscht studiert. Syt 2015 schafft er as freie Chinschtler un fiert näbehär e Handwärchsbedrib im Beraich Ruumgstaltig / Ruumuusstattig. Är wohnt im Dodtmis uf em Wald.

Anne 2006 het er bim Gerhard-Jung-Wettbewärb en Anerkännigsbryys in dr Kategory Lyrik gwunne un 2009 mit dr alemannische Gschicht „Hinderm Huus“ bim nämlige Dialäktwettbewärb e dritte Bryys in dr Kategory Prosa.

## Wäärch
* *Hinderm Huus.* In: Alemannisch dunkt üs guet, 1/2009, S. 57–58 (Online)
Johannes XIX. (Papst)

Dr **Johannes XIX.** (vorhär **Romanus vu Tusculum**; * z Rom; † Oktober 1032 au dert) isch zwische 1024 un 1032 Papscht gsii.

## Lääbe
Är isch uf d Wält chuu as Suhn vum Grof un chaiserlige Admiral Gregor vu Tusculum us em Gschlächt vu dr Tuskulaner, wu um die Zyt iber Rom gherrscht ghaa het. Unter sym Brueder, em Papscht Benedikt VIII., isch er mit dr Titel Consul, Dux un Senator wältlige Herrscher z Rom un in dr Campagna gsii.

Dr Romanus isch noch em Dood vu sym Brueder dur Simony (Ämterchauf) un Aadrohe vu Gwalt as zweete vu dr Familie Tusculum Papscht wore un het dr Name Johannes XIX. aagnuu. Wel er zue däm Zytpunkt wie scho sy Brueder no Laie gsii isch, het er entgeg em Kanon alli Weie an aim Dag iberchuu. Dr Johannes het as wältli orientiert, habgierig un wankelmietig gulte. Dr Chronischt Rodulfus Glaber vu Cluny het bhauptet, ass dää sogar d Primaträcht vum Papscht an dr Patriarch vu Konschtantinopel het welle verchaufe un nume mit Miei het chenne het chenne draa ghinderet wäre.

Am 26.&nbsp;Merz 1027 het dr Papscht Johannes dr Konrad II. un däm sy Frau Gisela zum Chaiser un zur Chaiseri gchrent. Är het em Konrad, wun er vun em bolitisch abhängig gsii isch, verschideni Zuegständnis gmacht, unter anderem het er uf Wunsch vum Chaiser di Cluniazensisch Reform in Schutz gnuu.

Fir s Pontifikat vum Johannes XIX. findet mer in dr Literatur unterschidligi Date, dr Aafang un au s Änd vu sällem variiere um e baar Monet. Fir dr Afang findet mer Date zwische Februar un Juli 1024, s Änd soll zwische April 1032 un Jänner 1033 gläge syy.

## Literatur
* 

## Weblinks
Muntogna da Schons

**Muntogna da Schons** (romanisch au für de *Schamserberg*) isch e politischi Gmaind vom Kanton Graubünde. Sie isch am 1. Januar 2021 durch e Fusion vo de ehemals selbständige politische Gmainde Casti-Wegeschtai, Donat, Lohn und Mathon entstande. De Sitz vo de Gmeindkanzlei isch z Farde.

## Sprache
Rätoromanisch und Dütsch sind Amtssprache vo de Gmeind, Schuelsprach isch Rätoromanisch (Sutselvisch). 

## Gschichte
D Abstimmig über d Fusion vo de ehemols vier Gmeinde het am 26. Juni 2020 stattgfunde und het insgsamt en Ja-Stimme-Aateil vo 85 % gha. Z Casti-Wergestai und z Lohn hets kei Gegestimme geh. 

## Weblinks

* Website vo de Gmaind Muntogna da Schons

## Fuessnoote
Gregor VI. (Papst)

Dr **Gregor VI.** (uf d Wält chuu as **Johannes Gratianus Pierleoni**; † wellewäg im Novämber 1047 z Köln) isch Papscht vu 1045 bis 1046 gsii. 1012 het s au ne glychnamige Gegepapscht gee.

## Lääbe
Vor sym churze Pontifikat isch dr Gregor VI. syt 1012 Kardinalprieschter un Erzprieschter vu San Giovanni a Porta Latina gsii. Anne 1045 het er vum Papscht Benedikt IX., wun ere Getti vun eme gsii isch, s päpschtlig Amt fir 1000 Pfund Silber gchauft, drotz ass er sälber e Gegner vun ere sonige Simony gsii isch. Am 1.&nbsp;Mai 1045 isch er in s Papschtamt gwehlt wore. Speter hän aber dr Gregor un au dr Benedikt sälber an ihrem Aaspruch feschtghalte, dr rächtmäßig Papscht z syy. Wel s um des Zyt au no dr Silvester III. zum Papscht ghobe woren isch, hän jetzt z Rom sogar drei Päpscht glychzytig regiert.

Di maischte Chilchemanne hän zum Gregor ghalte, wu dr Missständ vu dr Chilche ne Änd het welle mache. Dr dytsch Chenig Heinrich III. het aber am 20.&nbsp;Dezämber 1046 d Synod vu Sutri yygruefe, wu alli drei Päpscht fir uurächtmäßig verchindet het, un statt däm am 24.&nbsp;Dezämber z Rom dr Bischof Suidger vu Bamberg as Clemens II. zum Papscht ghobe het.

Dr Gregor isch uf Köln verbannt wore, wu ne junge Mench nim Name Hildebrand mit em gange isch, dr speter Papscht Gregor VII. Dr Gregor VI. isch vermuetlig im Novämber 1047 z Köln gstorbe.

## Literatur
* 

## Weblink
Kabinett Schrenck von Notzing

S **Kabinett Schrenck von Notzing** isch vum 1.&nbsp;Mai 1859 bis zum 4.&nbsp;Oktober 1864 di vum Chenig Maximilian II. gruefe Landesregierig vum Chenigrych Bayern gsii. 

## Literatur
* Rainald Becker: *Verzeichnis der Minister 1799–2006.* In: *Handbuch der bayerischen Geschichte.* Begründet von Max Spindler. In Verbindung mit Helmut Baier. Rainald Becker. Laetitia Böhm. Frank Büttner. Klaus Fehn. Monika Fenn. Pankraz Fried. Rainer Gömmel. Heinz Hürten. Rolf Kiessling. Hans-Michael Körner. Kurt Koszyk. Ferdinand Kramer. Hans Pörnbacher. Karl Pörnbacher. Bernhold Schmid. Alois Seidl. Wilhelm Volkert und Joachim Ziche. Neu herausgegeben von Alois Schmid. Band IV, 2, S. 719–736. C. H. Beck, München 2007 ISBN 978-3-406-50925-4.
Silvester III.

Dr **Silvester III.** (vorhär **Giovanni de’ Crescenzi Ottaviani** oder Johannes, Bischof vu Sabina; † vor em Oktober 1063) isch no dr Verdrybig vum Benedikt IX. uf Druck vu syre Familie, dr Crescentier, wu um d Johrdöusertwändi iber Rom gherrscht hän, am 13. oder 20.&nbsp;Jännr 1045 zum Papscht gwehlt wore.

## Lääbe
D Bartei vu dr Patrizierfamilie vu dr Crescentier het iri Macht 1012 an s Gschlächt vu dr Tuskulaner verlore ghaa un het mit dr Hebig vum Silvester zum Papscht ire Yyfluss welle zruggwinne. Dr Johannes isch vor syre Wahl Bischof vu Sabina gsii, d Wahl zum Papscht het er schyns nit gärn aagnuu, wel er het mieße aanee, ass dr Benedikt allno ne Hufe Aahänger ghaa het. Anderi Quälle sachrybe, dr Silvester III. heeb sy Amt gchauft.

Un wirkli isch dr Silvester uf dr Synod vu Sutri, wu am 20.&nbsp;Dezämber 1046 aagfage het, dur d Bartei vu dr Tuskulaner zum »Yydringling« erklert wore, am 24.&nbsp;Dezämber abgsetzt un zue Chloschterhaft verurdailt wore.

D Verurdailig isch aber schyns ufghobe wore, wel er no bis zue sym Dood s Bischtum Sabina verwaltet het.

Vu verschidene Quälle wird dr Silvester III. e legitime Papscht wie aber au e Gegepapscht gnännt. D Legitimitet vu sym Pontifikat cha mer hite nimi ufklere.

## Literatur
* .

## Weblink

*
Damasus II.

Dr **Damasus II.**, vorhär *Poppo vu Brixen* (* vermuetli z Pildenau bi Ering, Niderbayern; † 9. Augschte 1048 z Palestrina), isch Papscht vum 17.&nbsp;Juli bis 9.&nbsp;Augschte 1048 gsii. Är giltet wäg syre Härchumft un syre Nechi zum salische Chaiser as „dytsche Papscht“.

## Lääbe
Dr Poppo vu Brixen, mit em Byname *Baginarius* (dr Bayer), isch us em bayrische Adelsgschlächt vu dr Babone chuu un isch e Suhn vum Grof Poppo II. vu Rott (oder no andere Quälle ne Suhn vum Vogt Chuno vu Benediktbeuern) gsii. Im Liber Pontificalis wird er *natione Noricus, qui alio vocabulo Bayuuarius dicitur* gnännt Är isch syt 1039 Bischof vum Bischtum Brixen gsii un isch derwäge 1046/47 bi dr Synode vu Pavia, Sutri un Rom derby gsii. 

An dr Wynächte 1047 isch er vum Chaiser Heinrich III. z Pöhlde geg dr Benedikt IX. zum Papscht bstimmt wore. Dr Poppo isch uf Ghaiß vum Chaiser vun ere Armee vum Markgrof vu Toskana uf Rom brocht wore, wu dr Ufdrag kiregt ghaa het, dr Benedikt IX. gwaltsam vum Stuel Petri z verdrybe. Am 16.&nbsp;Juli 1048 het dr Poppo mit ere toskanische Strytmacht z Rom chenne yyzie un isch am Dag druf as Papscht gweit wore. Dr Benedikt isch im Johr vorhär scho mol vum Papschtdron verdribe wore. Noch em Dood vum Clemens II., wun er soll vergiftet haa, het er aber d Herrschaft wider an si grisse.

Dr Poppo isch 24 Däg as Damasus II. uf em Stuel Petri ghockt, vorbe er z Palestrina – vermuetli an der Malaria – gstorben isch, s isch umstritte, eb er villicht vu Aahänger vum Benedikt IX. vergiftet woren isch. Vergrabe wore isch er in dr Basilika *San Lorenzo fuori le mura* z Rom.

Dr Damasus isch in dr Zyt vu sym Pontifikat wyter au Bischof vu Brixen blibe. Däm Bischtum het er noch em Brixner Bischofskatalog us em frieje 15. Johrhundert e choschtbar Altarduech (*pallam altaris optimam Brixinam misit*) vermacht. Iber sy churz Pontifikat waißt mer nyt.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* . 
* Hans Göttler: *Spurensuche nach Papst Damasus II. in Pildenau am Inn: Geschichte und Legende des 1. Pontifex Maximus aus Altbayern.* Töpfl, Tiefenbach 2005, ISBN 3-927108-75-8.
* Karl Mittermaier: *Die deutschen Päpste: Gregor V., Clemens II., Damasus II., Leo IX., Viktor II., Stephan IX., Hadrian VI.* Styria, Graz 1991, ISBN 3-222-12068-4.

## Weblink

* 

## Fueßnote
Savoyer Voralpen

D **Savoyer Voralpe** sin e Gebirgsgruppe vu dr Weschtalpe. Si gehn vum Schwyzer Wallis iber di baide franzesische Départment Savoie un Haute-Savoie bis ins Département Isère.
Si gränze im Oschte an di Grajische Alpe, im Side an d Dauphiné-Alpe un im Sidweschte an d Dauphiné-Voralpe (Vercors).

No dr SOIUSA-Gebirgsklassifikation glidere si d Savoyer Voralpe in segs Gebirgssteck:
* Aiguilles-Rouges-Chette (Aiguilles Rouges)
* Giffre (Buet-Ruan-Dents du Midi; Fis-Platé-Colonney; Dents Blanches-Avoudrues-Nant Golon)
* Chablais (Haufforts-Grange; Bise-Oche; Roc d’Enfer-Brasses)
* Bornes (Aravis; Bargy-Lachat-Tournette)
* Bauges (Arcalod-Trélod-Semnoz; Grand Colombier-Margerie-Revard)
* Chartreuse (Mont Granier-Dent de Crolles-Grand Som; Chamechaude-Charmant Som).

D Savoyer Voralpe bilde ne Dail vu dr Chalchzone, wu as Franzesischi Chalchalpe no Sidweschte in d Dauphiné-Voralpe un dr Provenzalische Voralpe, un no Nordoschte in d Schweizer Voralpe un wyter in di nerdlige Chalchalpe vu dr Oschtalpe wytergoht. Die Zone isch dur Däler (z.&nbsp;B. vu dr Isère) rächt scharf vu dr krischtalline Zäntralmassiv (Mercantour, Pelvoux, Belledonne, Grandes Rousses, Mont Blanc, Aar- un Gotthardmassiv) drännt.

## Literatur
* Sergio Marazzi: *Atlante Orografico delle Alpi. SOIUSA*. Pavone Canavese (TO), Priuli & Verlucca editori, 2005. ISBN 978-88-8068-273-8 (italienisch)
* Sergio Marazzi, ''La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA)'' (pdf; 1,6&nbsp;MB)
Dauphiné-Alpen

D **Dauphiné-Alpe** sin e Gebirgsgruppe vu dr Weschtalpe in dr franzesische Region Dauphiné. Aadail hän d Département Savoie un Hautes-Alpes un Isère

Im Weschte vorglageret sin d Voralpezig Vercors un Chartreuse. Im Norde wäre d Dauphiné-Alpe vu dr Savoyer Voralpe, im Oschte vu dr Grajische Alpe un im Sidoschte vu dr Cottische Alpe umgränzt. Fir di zäntral verglätscheret Hochalpe-Gebirgsgruppe um d Gebirgssteck vu Barre des Écrins, Meije, Ailefroide un Mont Pelvoux brucht mer au dr Name Pelvoux.

No SOUISA wäre d Dauphiné-Alpe (SZ 5) in die Untergruppe ufdailt:
* STS. 5.I Chaîne Grandes Rousses-Aiguilles d'Arves (12)
* STS. 5.II Chaîne de Belledonne (13)
* STS. 5.III Massif des Écrins = Massif du Pelvoux (14)
* STS. 5.IV Massif du Taillefer (15)
* STS. 5.V Massif du Champsaur (16)
* STS. 5.VI Massif de l'Embrunais (17)
* STS. 5.VII Montagnes du Gapençais Oriental (18)

Dr hegscht Gipfel vu dr Dauphiné-Alpe isch d Barre des Écrins, wu au dr sidligscht Vierdöuserter vu dr Alpe isch.

D **Hauptgipfel** vu dr wichtgschte Gebirgsgruppe vum Haut-Dauphiné sin:
*Barre des Écrins, 
*la Meije, 
*l’Ailefroide, 
*Mont Pelvoux, 
*Pic sans Nom, 
*le Râteau, 
*la Grande Ruine, 
*Roche Faurio, 
*les Bans, 
*les Agneaux, 
*Aiguille du plat de la Selle (Soreiller-Gruppe), 
*les Rouies, 
*Olan, 
*Pic des Arcas, 
*Roche de la Muzelle, 
*le Sirac, 
*Aiguille des Arias, 
*Mont Gioberney, 
*Tête de Vautisse,
Daniela Dill

D **Daniela Dill** (* 1982 z Liestel) isch e Baaselbieter Spoken-Word-Autorin uf Mundart und uf Hoochdütsch.

## Lääbe
D Daniela Dill isch 1982 z Liestel uf d Wält choo. Sie het an dr Uni Baasel Französisch und dütschi Liddratuurwüsseschafte studiert. No as Studäntin het si as Slam Poetin afo ufdrätte. Vo 2004 bis 2007 isch si Schauspiilere am Junge Theater Aarau gsi. Zwüsche 2011 und 2016 het si as wüsseschaftligi Mitarbäitere im Dichter- und Stadtmuseum Liestel gschafft.

D Dill het z Liestel s «Moulin Bouge» afo organisiere, wo si Brömiere am 1. Januar 2008 gha het und us säggs Kultuurööbe bro Säson bestoot. An deene wärde Muusig, Kabarett und Liddratur bresentiert. 

Sit 2011 schafft si as *Spoken-Word*-künstlere, organisiert Ewänt, schribt Teggst und git Workshops in Slam Poetry an Schuele. Mit de Muusiker Christoph Wüthrich und Florian Siess drättet si in dr *Spoken-Word*-Bänd «Dill & Kraut» uf. Sit 2019 isch si Co-Läiterin vom *Junge Schriibhuus* WORTSTELLWERK z Baasel. 

D Daniela Dill läbt z Baasel.

## Wärk
D Dill het Teggst in Antologiä, uf CD und am Radio veröffentligt. Iir Buech *Herz Rhythmus Störungen* isch 2012 vo dr edition Baes uusegee worde. «Durzueständ», e Sammlig vo Teggst uf Hochdütsch und Mundart isch 2020 bi Der gesunde Menschen­versand uusechoo.

## Förderbriis
*2010 het si dr Kulturförderbriis vom Kanton Baaselland überchoo.
*2017 het ere s Atelier Mondial e Schribstipändium z Bariis gee. 

## Weblingg
* Website vo de Daniela Dill

## Fuessnoote
Ortsname

En **Ortsnaame**, fachlig *Oikonym* (vo altgriechisch οἶκος oíkos ‚Huus‘ und -onym), isch dr Naame von ere Siidlig. Das chan en Äinzelhoof, e Wiiler, e Dorf oder e Stadt, aber au en ehemooligi Siidlig si. Zu de Ortsnääme ghööre au d Nääme vo de Elimänt vo de Siidlige, wie Geböid und anderi Infrastrukturdäil (Oikodonym). Eme Ort, wo s kä Siidlig git, git män e Fluernaamet. D Wüsseschaft wo sich mit dr Erforschig vo Ortsnääme befasst, häisst d Toponomastik.

Ortsnääme si entstande so dass mä sich in dr Umwält het chönne zrächtfinde und mä d Rächt an Bsitz äidütig het chönne festleege.

## Liddratuur
; Ortsnääme im ganze dütsche Sproochruum:
* Manfred Niemeyer (Hrsg.): *Deutsches Ortsnamenbuch.* Walter de Gruyter, Berlin/Boston 2012, ISBN 978-3-11-018908-7.

; Ortsnääme in Dütschland:
* Heinrich Wesche: *Unsere niedersächsischen Ortsnamen.* o.&nbsp;O. 1957.
* Wolf-Armin von Reitzenstein: *Lexikon Bayerischer Ortsnamen.* Beck, Münche 1986; überarbäiteti Nöiusgoob mit em Underditel *Herkunft und Bedeutung; Oberbayern, Niederbayern, Oberpfalz* Beck, Münche 2006, ISBN 978-3-406-55206-9.
* Ernst Eichler, Hans Walther: *Städtenamenbuch der DDR.* Bibliographischs Institut, Leipzig 2. Ufl. 1988, ISBN 3-323-00007-2.

; Ortsnääme in Östriich:
* Josef Breu:* Geographisches Namenbuch Österreichs.* Verlag der ÖAW, Wien 1975, ISBN 978-3-7001-0114-7.

; Ortsnääme in dr Schwiz:
* *Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen.* Uusegee. vom Centre de Dialectologie an dr Uniwersidät Nöijeburg under em Andres Kristol. Huber, Frauefäld&nbsp;/ Payot, Lausanne 2005, ISBN 3-7193-1308-5.
* 
* Paul Zinsli: *Ortsnamen. Strukturen und Schichten in den Siedlungs- und Flurnamen der deutschen Schweiz.* Huber, Frauefäld 1971, 2.&nbsp;Aufl. 1975 (Schriften des deutschschweizerischen Sprachvereins&nbsp;7).

; Ortsnääme im Südtirol:
* Egon Kühebacher: *Die Ortsnamen Südtirols und ihre Geschichte.* 3&nbsp;Bände. Athesia, Bozen 1991–2000, ISBN 88-7014-634-0 (1: *Die geschichtlich gewachsenen Namen der Gemeinden, Fraktionen und Weiler*), ISBN 88-7014-827-0 (2: *Die geschichtlich gewachsenen Namen der Täler, Flüsse, Bäche und Seen*) und ISBN 88-8266-018-4 (3: *Die Namen der Gebirgszüge, Gipfelgruppen und Einzelgipfel Südtirols. Gesamtregister*).

## Weblink
* ortsnamen.ch – Das Portal der schweizerischen Ortsnamenforschung
Alternative Fakten

**Alternativi Fakte** si bsundrigs unschenierti Luuge, vor allem wenn si vo Politker öffentlig verbräitet warde. Dr Begriff isch vo dr Berootere vom amerikanische Bresidänt Donald Trump, dr Kellyanne Conway, brucht worde. In ere politische Talksändig im amerikanische Färnsee het me si gfrogt, wie si d Behauptig vom Brässsprächer vom Wisse Huus, em Sean Spicer, wurd erklääre, ass mee Lüt an d Inaugurazioonzeremonii vom Donald Trump z Washington, D.C. cho sige as zur Amtsiifüerig vo sim Vorgänger Barack Obama. As äine vo de Bewiis, ass das glooge sig, het mä im Färnsee Luftufnaame vo de bäide Zeremonie zäigt, wo alli häi chönne gsee, ass bim Obama mee Lüt si cho d Fiir bschaue as bim Trump.

Was d Conway gsäit het, isch denn immer wider mit de Manipulazioonstechnike im dystopische Roman *[[1984 (Roman)|1984]]* vom Orwell vergliche worde, bsundrigs mit de Begriff *Nöisprech* und em *Dobbeldänke*, wo din vorchömme. Wo dä Bezuug s Publikum erräicht het, si uf äi Chlapf seer vil mee Exemplaar vo däm Roman verchauft worde. 

Noch em Duden si *Fake News* Falschnoochrichte, wo in de Medie und im Internet, bsundrigs in de *Social Media* verbräitet wärde, zum d Mäinig vom Publikum z manipuliere, wääred es sich noch em Joel Pollack uf Breitbart News bi Alternative Fakte um Ussaage wurd handle, wo harmlos und genau sige und vor Gricht döffti brucht wärde, zum en Aaklagte z verdäidige. 

## Fuessnoote
Andrea Zamometić

Dr **Andrea Zamometić** (* um 1420 z Nin, hüt z Kroazie; † 13. Novämber 1484 z Baasel) isch dr Erzbischof vo Krajina gsi, wo 1482 z Baasel zum ene Kiirchekonziil ufgrüeft het, was as Kritik am Babst Sixtus IV. verstande worden isch. Er isch schliesslig uf Befääl vom Käiser Friedrich III. vom Baasler Root verhafdet und im Spaaleschwibbooge iigspert worde und het dört Sälbstmord begange.

## D Zamometić-Affääre
Dr Zamometić isch emol dr Erzbischof vo Krajina gsi und scho lenger e Kritiker vom Babst Sixtus IV. Am  25. Merz 1482 het er im Baasler Münster sich für e Konziil stark gmacht, was em Babst überhaupt nid gfalle het. Dä het vo de Baasler verlangt, ass si dr Zamometić wurde festnee und an iin usliifere.  Am 1. Mai 1482  het dr Root aber beschlosse, dr ufrüererisch Erzbischof z schütze und iim sichers Gläit z verspräche.

Dr Sixtus het denn im Septämber s Interdikt über Baasel verhängt und im Novämber druf d Stadt exkommuniziert und im Dezämber in ere Bulle zum Chrüzzuug gege sä ghetzt. Wenn am Aafang vo dr Affääre dr Zamometić no Understützer gha het, si die immer weeniger worde. Sogar dr Käiser Friedrich III. het im Oktober de Baasler nume no aagwiise, nüt gege dr Babstkritiker z undernää ooni si Befääl. Im Dezämber denn isch die käiserlig Verfüegig aachoo, ass dr Zamometić söll verhafdet würde. Dr Baasler Root het zwäi Sitzige brucht und schliesslig beschlosse, dr Zamometić iizspere. Am 21. Dezämber 1482 häi en Stadtchnächt zum Spaalenschwibbooge brocht, wo as Gfängnis brucht worde isch, und in Fessle gläit.

Dr Käiser und dr Babst häi 1883 abgmacht, ass dr Zamometić z Baasel söll bestrooft wärde und dr Räst vo sim Lääbe as Gfangnige im Eeseldurm wurd lääbe. Aber no bevor er verurdäilt worde isch, het sich dr Andrea Zamometić am 13. Novämber 1484 in sinere Zälle im Schwibbooge ufghänggt.

As Sälbstmörder het en d Kiirche nid christlig welle begraabe und mä het si Liiche in Rhii gheit.

## Liddratuur
* Peter Habicht/Christoph Matt: *Das Spalentor und die Vorstadt*, Basel 2015.
* Rudolf Wackernagel: *Geschichte der Stadt Basel*, Basel 1907–1924.
Arnold zum Luft

Dr **Arnold zum Luft** (* öbbe 1453; † 3. Novämber 1517) isch e Baasler Gäistlige und Räkter und Vizekanzler vo dr Uniwersidäät dört gsi. 

## Lääbe und Karriere
Dr Arnold isch as Soon vom Baasler Rootsher Ulrich zum Luft und vo dr Anna Magdalena Eberler öbbe 1453 uf d Wält cho. Er isch erst drizääni gsi, won er 1466 an de Uniwersidääte vo Baasel het afo studiere. 1473 isch er Doktor im kanonische Rächt worde  und Pfaarer z Muttez. Er het z Siena studiert und 1500 het er im Zivilrächt bromowiert und isch as *Doctor legum* Brofässer an dr juristische Fakulteet und zum erste Mol Räkter worde. Vo 1506 aa isch er Vizekanzler vo dr Uniwersidäät gsi.  Er isch vo 1497 bis 1501 und wider 1508 bis 1511 bischöflige *offizial* (Hoofrichder). Zwüsche 1501 und 1507 isch er Generalvikar gsi und 1504 Offizial vo dr Diözese vo Konstanz.

D Humaniste Johannes Heynlin und Sebastian Brant häi zu sine Fründ ghöört. Er het e Serii vo Bilder in dr Muttezer Arbogast Chille gstifdet. Er het e bedütendi Bibliodeek mit juristische Büecher gha, won er e Däil von ene vo sim Unggle Peter zum Luft gerbt gha het. Die het er de Franziskaner im Baasler Barfüesserkloster vermacht.

## D Usenandersetzig mit em Doomkapitel
Dr Zum Luft het dr Doomhersitz vom Johann vo Rese welle übernää, D Doomhere si aber dr Mäinig gsi, ass noch iire nöije Statute käni Bürger ins Baasler Doomkapitel chönni ufgnoo wärde, was d Baasler Bürger verruggt gmacht het. Es isch zum ene Brozäss choo und dr Zum Luft het Rächt bechoo. Er het s au fertig brocht, meereri Kaplään lo exkommuniziere und s Kapitel lo ufheebe, wil si iin nid häi welle ins Kanonikat ufnee. Noch ere Vermiddlig vom Root isch d Exkommunikazioon ufghoobe worde und drfür häi d Kleriker d Rächt vom Arnold zum Luft müesse anerkenne.

## Liddratur
* Johannes Kebel (Cappellanus in Basilea.): *Chronik des Kaplans J. Knebel aus den Zeiten des Burgunderkriegs.* Abthl. 1, 2. (1473-1479.), Carl Buxtorf-Falkeisen, 1851.

## Fuessnoote
Basler Badhüsli

S **Baadhüüsli** isch e historischs Geböid an dr Elsässerstrooss 2 im Santihanns z Baasel. Es isch emol en öffentligi Baad- und Wäschaastalt gsi, hüte isch s e Zentrum für Juugedkultuur. S Geböid stoot grad näben em Santihannsdoor dusse vor dr ehemoolige Stadtmuure und isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Regioon vo Bedütig si.  

## Die öffentlige Baad- und Wäschaastalte z Baasel
S Duschbaad Santihanns isch vom Theodor Hünerwadel im historisierende Stiil 1905/1906 baut worde und gseet e chli us wien e Rönessans-Schlössli mit abgstuefte spootgotische Fänster. Es isch Däil vom e soziale Brogramm us em spöötere 19. Joorhundert gsi, in jedem Quardier e Baad- und Wäschaastalt ufzmache, wil vili Woonige in dr Stadt, vor allem vo de ermere Bevölkerigsschichte, kä äignigs Baadzimmer gha häi und das isch no bis in d Middi vom 20. Joorhundert eso bliibe. Und für dass d Lüt sich s au chönne läiste go z baade, isch dr Iidritt subwenzioniert worde.

No in de 1990er Joor söll s in dr Stadt öbbe 3500 Woonige gee ha, wo s weder e Baadwanne no e Duschi gee häig. No di no häi aber immer weeniger Lüt die öffentlige Beeder brucht und die si äins noch em andere zuedoo worde bis im Summer 2013 s letschte von ene, s Istäinerbaad im arme Chläibaasel, gschlosse worde isch.. S Santihanns Baadhuus isch schon e baar Joorzäänt vorhäär an dr Räije gsi.

## S Juugedzentrum

1975 isch s erste Juugendzentrum im Santihanns im doomolige Leonhard Ragaz Huus ufdoo worde. Si Erfolg bi de Junge isch aber zum e Brobleem worde, wil sich Noochbere am Lärm gstöört häi. Mä het denn in de 1980er die alti Baad- und Wäschaastalt an dr Elsässerstroos umfunkzioniert und drus s Juugedkultuurzentrum Baadhüüsli gmacht, wo 1987 iigweit worde isch. 
 
Wenn s Baadhüüsli am Aafang vor allem en offnige Dräffpunkt für die Junge gsi isch, inwestiert mä hüt mee in dr Förderig vo dr Juugendkultuur und vo dr Sozialruumorientierig. 2014/15 het mä drfür en Umbau gmacht. 

## Lingg
* D Website vom Baadhüüsli

## Fuessnoote
Basler Konzilsuniversität

D **Baasler Konzilsuniwersidäät** het vo 1432 bis 1448 bestande. An dere Uni häi meereri Persone underrichdet und studiert, wo denn 1460 bi dr Gründig vo dr Baasler Uniwersidäät e wichdigi Rolle gspiilt hän.

D Uniwersidäät isch für d Däilnäämer vom Konzil und iiri Begläiter iigrichdet worde, won e Däil von ene iiri Studie nonig abgschlosse gha het und wil s e Uniwersidäät für Kleriker gsi isch wie die römisch Kurieuniwersidäät, isch s Hauptgwicht uf dr theologische und juristische Usbildig glääge.

D Iniziative für d Gründig vo dr Uni äi Joor noch em Aafang vom Konzil isch woorschinlig vo de Familiare us cho. E Legat het s Ganze noch de Vorbilder vo dr Bariiser Uniwersidäät und dr Uniwersidäät vo Bologna organisiert, und s Konzil het dr Brofässer ernennt und bestimmt, ass däm si Leer as Uniwersidäätsleer söll anerkennt und wääred em Konzil bi dr Graduierig aagrächnet wärde. 

Bi dr Gründig vo dr Uniwersidäät Baasel 1460 häi Graduierti und Mitgliider vo dr Konzilsuniwersidaat e wichdigi Rolle gspiilt. Mänggi häi dr Baasler Root beroote, anderi si Rööt vom Habsburger Albrecht VI., wo under anderem Herrscher über die Vordere Land gsi isch und as Landesher 1457 d Uniwersidäät Freiburg gründet het.

Zu de iiflussriiche Persoone bi dr Gründig vo dr Uni häi dr Heinrich vo Bäihäim ghöört, wo 1437 an dr Konzilsuniwersidäät zum Doktor vo de Dekretale bromowiert het, dr Peter zum Luft, wo dr erst Dekan vo dr nöije juristische Fakultäät worde isch, dr Georg vo Andlau, wo 1460 d Uni gläitet het, und dr Petrus Testoris, wo 1469 Räkter worde si. 

## Fuessnoote
Camillo Golgi

Dr **Camillo Golgi** (* 7. Juli 1843 z Corteno Golgi, Brescia, Italie; † 21. Januar 1926 z Pavia, Italie) isch en italiänische Mediziner und Histoloog gsi. Er het im Joor 1906 dr Nobelbriis für Füsiologii und Medizin für sini Undersuechige über die fiingwääbligi Anatomii vom Närvesüsteem übercho, zämme mit em Spanier Santiago Ramón y Cajal.

Dr Golgi het e Methode zum Aafärbe vo äinzelne Närve und Zällstrukture entwigglet, wo als „Schwarzi Reakzioon“ bekannt worde isch und noch iim d Golgi-Färbig häisst. Es handlet sich um e histologischi Färbig mit Silbernitrat, und dr Golgi het s 1873 publiziert. Er het lang dra gschafft, si Methode z verbessere. Internazionaal het sä dr Albert vo Koelliker bekannt gmachte. Dank iire het er u.&nbsp;a. dr Golgi-Apparat entdeggt, wo noch iim benennt isch und d Golgi-Zälle in der Chliihirnrinde vom Hirni, won er 1875 beschriibe het.

## Eerige

* 1906: Nobelpreis für Physiologie oder Medizin *in Anerkennung Ihrer Arbeit über die Struktur des Nervensystems*
* 1914: Ufnaam in Orde Pour le mérite für Wüsseschaft und Künst (24. Januar 1914)
* 1916: Eeremitgliid (*Honorary Fellow*) vo dr Royal Society of Edinburgh
* 1976: Dr Mondkrater Golgi uf si Naame
* 2017: Dr Asteroid (6875) Golgi uf si Naame.

## Liddratuur
* Werner E. Gerabek: *Golgi, Camillo.* In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Hrsg.): *Enzyklopädie Medizingeschichte.* De Gruyter, Berlin/ New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 501 f.
* Reinhard Hildebrand: *Rudolf Albert Koelliker und seine wissenschaftlichen Kontakte zum Ausland.* In: *Würzburger medizinhistorische Mitteilungen.* Band 2, 1984, S. 101–115;

## Fuessnoote


## Weblingg