open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albanifest

S **Albanifäscht** isch s Stadtfäscht vo Winterthur.

Der Naame chunt vom Häiligen Alban, eim vo de drüü Winterthurer Stadthäilige zäme mit em Loränz und em Pankraz.

Es gaat uf es Eräignis im Drizääte Jaarhundert zrugg: De Graf Ruedolf vo Habsburg hät anne 1264 de Winterthurer s Stadträcht gää, es isch am 22. Juni gsii, und wägedämm hät me sider all Jaar am 21. Juni s «Albanimaal» ghalte und vorhèèr de Schultheiss und de Stadtraat gwäält. Das isch eso ggange bis anne 1874; dänn hät me demit uufghöört.

Eerscht sit 1971 gits s Albanifäscht wider. Es gaat drei Täg, und me chan i de Altstadt, im Stadtpark und bim Stadthuus bi meh weder hundert Fäschtwirtschafte, i de Fäschtzält, bi de Ständ vo Veräin und vo Määrtfahrer und uff de Chilbibaane öppis go erlääbe. Es chömet schynts immer öppe hunderttuusig Lüüt a das Fäscht.

S Albanifäscht isch uf de Lischte vo de läbige Tradizioone vo de Schwiz.

## Literatur
* Alexandre-Michel Hoster: *Wie das Albanifest wieder belebt wurde.* In: Winterthurer Jahrbuch 2004, S. 60–61.

## Weblink

* d Websyte vom Winterthurer Albanifäscht
Büchel (Musikinstrument)

Der **Büchel** isch es Bloosinstrumänt, wo me tradizionell i teil Bärglandschafte vo der Schwiiz spiilt. Es ghöört zu der Familie vo de Naturtrumpeete.

Er isch vo der Konstrukzioon häär verwandt mit em Alphorn. Er het aber e bogeni Rööre, fascht wie nes zämegleits Alphorn, und drum isch er chüürzer und me chan en i de Händ hebe wie nen Signaltrumpeeten und muess ne nit a Bode stelle wie s Alphorn.

Meischtens macht me der Büchel us Holz, tiypologisch zellt men en aber doch zu de Bläächbloosintrumänt.

## Lueg au
* d Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz
Torrée

D **Torrée** isch e tradizionelle Bruuch im Kanton Nöieburg.

Es isch es Füür, wo me früener im Herbscht nach em Rüüte uf de Fälder mit de abgschnittene Pflanzeteili azündet. Uf em Füür tuet me Saucisson, da sind Rohwürscht, wo typisch sind i de Romandie, und Härdöpfel bröötle. Dezue gits Brot, Salat und e Gläsli Wii. Hüt isch es zum e Familiefescht oder eme Fescht under Fründ worde. Der Aalass isch für d Region so populär und bedütigsvoll worde, as d Stadt Le Locle all Johr für d Neuzuezüger e grossi Torrée durefüert und so di neue Iiwohner für d Wirkig vom ene söttige Grillfäscht, wo identitätsstiftend isch, sensibilisiere möcht.

## Weblink
* d Torrée i der Dokumäntazioon „Lebendige Traditionen der Schweiz“

## Lueg au
* d Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz
Karlfrieder Elsner

Dr **Karlfrieder Elsner** (* 30. Meerz 1925 z Efrige-Chilche; † 6. Jänner 2014 z Wyyl) isch e dytsche Zaandokter un alemannische Dialäktautor gsii.

## Lääbe
Dr Elsner isch z Efrige-Chilche ufgwachse. No dr Schuel het er an dr Universiteet Fryburg Zaanmedizin studiert. Syter anne 1954 het er z Wyyl gläbt un do 30 Joor lang e Zaandokterpraxis gfiert. Anne 1989 isch er mit 64 Joor in Ränte gange. Är isch langi Joor Mitglid vum Briefigsuuschuss vu dr IHK gsii, zytwys au as Vorsitzer. Zäme mit em Dieter Buchheimer het er z Wyyl e Stammdisch fir Zaandekter grindet go dr Uusdusch ferdere.

Fir d Weiler Zeitung het er 35 Joor lang bis 2010 unter em Pseudonym „Öbber vo Neume“ all Wuche d Mundartkolumne „Guckehuus“ gschriibe (Markgreflerisch). Är isch Mitgliid bi dr Muettersproch-Gsellschaft gsii.

Syter anne 1961 isch dr Elsner Mitgliid vu dr Naarezumft *Wiler Zipfel* gsii. Är het iber 50 Joor lang Täxt gschriibe fir d Zumft, unter anderem fir d *Rotssuppe* am Faasnetsmeendig im „Lachefass“.

In syre Freizyt het dr Elsner au Aquaräll gmoolt, vor allem mit Motiv us em Markgreflerland. Dernäbe het er Musik gmacht, het Klavier un Akkordeon gspiilt.

Är isch ghyrote gsii un het mit syre Frau zwai Chinder ghaa, e Suun un e Dochter. Am 6. Jänner 2014 het er syni Auge fir immer zuegmacht.

In eme Noochruef schrybt dr Hans Brunner 2014:

## Literatur
* *Autoren aus dem Dreiländereck.* In: Alemannisch dunkt üs guet I/II 2000, S. 32
* Hans Brunner: *Abschied vom Dr. Karlfrieder Elsner.* In: Alemannisch dunkt üs guet I/2014, S. 70 (Online)

## Weblink
* Karlfrieder Elsner war ein Mann voller Kreativität, Weiler Zeitung, 7. Jänner 2014
Sebastian Fahrländer

Der **Sebastian Fahrländer**, wo am 17. Jänner 1768 z Ättene i der Ortenau uf d Wält choo und am 19. Februar 1841 z Aarau gstorben isch, isch e Schwiizer Arzt und Politiker gsi.

Er het z Wien Medizin und Filosofy studiert. 1792 isch er z Waldshuet *Stadtphysicus* woorde.

Wo anne 1797 s Fricktal vo Vorderöschtrych wäggnoo und Frankreich agschlosse woorden isch, het sech der Fahrländer z Münchwile lo ypürgere. 1801 isch s Fricktal zu der Helvetische Republik choo; es isch der Fahrländer gsi, wo s durebroocht het, ass das Gebiet en eigete Kanton wäärdi: der Kanton Fricktal, und der Fahrländer isch grad der helvetisch Statthalter vom Kanton woorde. Er isch aber als vehemänte Verfächter vo der nöie Staatsornig bi teil Lüüt im Fricktal gar nit beliebt gsi, und änds 1802 het men iin z Rhyfälden is Chefi too und am 2. Jänner 1803 usem Kanton furtgjagt.

Der Fahrländer het de z Aarau als Dokter gschaffet und isch im nöie Kanton Aargau nach 1803 wider als Politiker aktiv gsi; s Aargauer Volch het en zum Groossroot und de au id Regierig gwählt.

## Literatur
* Erwin Dittler: *Karl und Dr. Sebastian Fahrländer von Ettenheim und die revolutionäre Bewegung am Oberrhein.* In: *Die Ortenau: Zeitschrift des Historischen Vereins für Mittelbaden.* 56, 1976, S. 213–276.
* A. Senti: *Sebastian Fahrländer.* In: *Argovia, Jahresschrift der Historischen Gesellschaft des Kantons Aargau.* 65, 1953, S. 124–127.
* 

## Weblink
Hugo Schuchardt

Der **Hugo Schuchardt**, wo am 4. Februar 1842 z Gotha uf d Wält cho und am 21. April 1927 z Graz gstorben isch, isch e düütsch-öschtrychische Romanischt gsi.

Er het z Jena un Bonn Filology studiert und 1864 mit der Arbet *De sermonis Romani plebei vocalibus* s Dokterexame gmacht. Die Schrift isch es paar Joor spöter uf düütsch mit em Titel *Der Vokalismus des Vulgärlateins* im Truk usecho. Der Schuchardt het es Wyli i der Wälschschwiiz gläbt, anne 1870 het er sech a der Uni z Leipzig mit eren Undersuechig über s Bünderromanische habilitiert. Er isch de 1873 z Halle Profässer woorde und isch 1876 a d Uni Graz. Er het die romanische Sprooche, s Baskische und verschideni Mischsproochen erforscht.

Em Schuchardt syni Arbet isch öppis Wichtigs gsi zum besser verstoo, wie usem Volchslatyn die romanische Sprooche usecho sind. Er het dänkt, me müess bsunders d Gschicht vo de Wörter aluege, wemme wott wüsse, wie das mit der Sproochentwicklig ggangen isch. Un derby töörff me nit vergässe, ass d Wörter und d Sache zämeghööre. Und so isch sys Würke für en Afang vo der Dialäktology und vo der Sproochgeografy zu synere Zyt ganz wärtvoll gsi.

Er het mit vil anderne Sproochforscher z tue gha, i der Schwiiz öppe mit em Louis Gauchat und em Jakob Jud.

## es paar vo syne Wäärch
* *Der Vokalismus des Vulgärlateins,* 1866–1868
* *Kreolische Studien,* 1882–1891
* *Über die Lautgesetze. Gegen die Junggrammatiker,* 1885
* *Romanische Etymologien,* 1898, 1899
* *Sprachursprung,* 1919, 1920

## Literatur
* Leo Spitzer: *Hugo Schuchardt Brevier. Ein Vademecum der allgemeinen Sprachwissenschaft; Festschrift: als Festgabe zum 80. Geburtstag des Meisters zusammengestellt,* 1922
* 
* Jürgen Storost, *Hugo Schuchardt*. In: Jürgen Storost: *300 Jahre romanische Sprachen und Literaturen an der Berliner Akademie der Wissenschaften*, Frankfurt a.&nbsp;M.: Lang, 2000, Teil 1, S. 300–308.
* Jürgen Storost: *Hugo Schuchardt und die Gründungsphase der Diezstiftung. Stimmen in Briefen*, Bonn: Romanistischer Verlag,1992.
* Bernhard Hurch: *Hugo Schuchardt*. in: Karl Acham (Hg.): *Kunst und Geisteswissenschaften aus Graz. Werk und Wirken überregional bedeutsamer Künstler und Gelehrter vom 15. Jahrhundert bis zur Jahrtausendwende.* Böhlau Verlag, Wien-Köln-Weimar 2009 ISBN 978-3-205-77706-9 S. 493–510
Fritz Holder

Dor **Fritz Holder** (* 7. April 1932 enn Dibenga; † 6. September 1996) isch a deitscher Journalist ond schwäbischer Dialektdichter gwäa.

## Läaba
Er isch am 7. April 1932 enn Dibenga uff d Wäld komma ond dord enn dor Bachgass uffgwaggsa. Är isch uffs „Raupegymnasium“ (Uhland- und Silcherschule) ganga. Glärnd hådd-or dor Beruf vom-a Schrifdsetzor. Ănna 1959 isch-or als Volontär zom Schwäbischen Tagblatt gwäggsled ond dord nå Redakteer wårda. Zuasdendich isch-or fir dor Lokaldåel Raodaburg gwäa. 

Dor Holder hådd eddliche Liador ond Chansons gschriiba, vo saem Sõ Christian Holder efdors uffgfiird, ond a baar Heersbill firs Radio. Saene Biachla „Raupeviertel“ ond „Gôgenmusik“ zaeged a guad formulirds Zendralschwäbisch, wia-s d aldaegsässene Leid en Dibenga gschwäzzd hend, ond zomm Dåel haed noo schwäzzed. Saene Biachla send älle emm Vorlag vom Schwäbischen Tagblatt enn Dibenga rausgaä wårda. 

## Sonschdichs

Dor Vaddor vomm Fritz Holder, dor Christian Holder, hådd denn schwäbischa Dichter enn dor Schual Matthias Koch als Lärer gheed.

## Biachor
* *Raupeviertel, Räse Verse aus der Tübinger Altstadt.* Tübingen 1990 
* *Gôgenmusik. Neue räse Verse aus der Tübinger Altstadt.* Tübingen 1992 
* *Geliebtes Pflaster.* Tübingen o. J. 
* *Das kurze Jahr. Monatsgeschichten.*, Tübingen 1994

## Weblink
* Fritz Holder uf tuepedia.de
* Raupen, Holder, Hölderlin uf reklamekasper.de

## Fueßnote
Peter-Huchel-Preis

Dr **Peter-Huchel-Bryys** (dt. *Peter-Huchel-Preis*) isch e Literaturbryys fir Lyrik, wu syter anne 1984 all Joor vum SWF, ab 1999 vum SWR, un vum Land Baade-Wirtebäärg vergee wird. Uuszaichnet wääre in Maanig an Peter Huchel (1903–1981) rusraagendi Gedichtbänd, wu zue dr Entwicklig vu dr Lyrik im dytsche Sproochruum byydraage. D Uuszaichnig isch mit 10.000 Euro dotiert (Stand 2019) un wird all Joor am. April, em Huchel sym Geburtsdaag, z Staufe vergee.

## Bryysdreeger

* 1984 Manfred Peter Hein, *Gegenzeichnung*
* 1985 Guntram Vesper, *Die Inseln im Landmeer und neue Gedichte*
* 1986 Michael Krüger, *Die Dronte*
* 1987 Wulf Kirsten, *Die Erde bei Meißen*
* 1988 Elke Erb, *Kastanienallee*
* 1989 Luise Schmidt, *Die Finsternis die freie Existenz*
* 1990 Ernst Jandl, *Idyllen*
* 1991 Günter Herburger, *Das brennende Haus*
* 1992 Ludwig Greve (postum), *Sie lacht und andere Gedichte*
* 1993 Sarah Kirsch, *Erlkönigs Tochter*
* 1994 Jürgen Becker, *Foxtrott im Erfurter Stadion*
* 1995 Durs Grünbein, *Falten und Fallen*
* 1996 Gregor Laschen, *Jammerbugt-Notate*
* 1997 Thomas Kling, *morsch*
* 1998 Brigitte Oleschinski, *Your Passport is Not Guilty*
* 1999 Raoul Schrott, *Tropen. Über das Erhabene*
* 2000 Adolf Endler, *Der Pudding der Apokalypse*
* 2001 Oskar Pastior, *Villanella & Pantum*
* 2002 Wolfgang Hilbig, *Bilder vom Erzählen*
* 2003 Rolf Haufs, *Ebene der Fluß*
* 2004 Hans Thill, *Kühle Religionen*
* 2005 Nicolas Born (postum), *Gedichte*
* 2006 Uljana Wolf, *kochanie ich habe brot gekauft*
* 2007 Oswald Egger, *Tag und Nacht sind zwei Jahre*
* 2008 Ulf Stolterfoht, *holzrauch über heslach*
* 2009 Gerhard Falkner, *Hölderlin Reparatur*
* 2010 Friederike Mayröcker, *dieses Jäckchen (nämlich) des Vogel Greif*
* 2011 Marion Poschmann, *Geistersehen*
* 2012 Nora Bossong, *Sommer vor den Mauern*
* 2013 Monika Rinck, *Honigprotokolle*
* 2014 Steffen Popp, *Dickicht mit Reden und Augen*
* 2015 Paulus Böhmer, *Zum Wasser will alles Wasser will weg*
* 2016 Barbara Köhler, *Istanbul, zusehends*
* 2017 Orsolya Kalász, *Das Eine*
* 2018 Farhad Showghi, *Wolkenflug spielt Zerreißprobe*
* 2019 Thilo Krause, *Was wir reden, wenn es gewittert*
* 2020 Henning Ziebritzki, *Vogelwerk*
* 2021 Marcel Beyer, *Dämonenräumdienst*
* 2022 Dinçer Güçyeter, *Mein Prinz, ich bin das Ghetto*
* 2023 Judith Zander, *im ländchen sommer im winter zur see*
* 2024: Anja Utler, *Es beginnt. Trauerrefrain*
* 2025: Olga Martynova: *Such nach dem Namen des Windes*


## Literatur
* Wolfgang Heidenreich (Hrsg.): *Stimmen Stimmen. 20 Jahre Peter-Huchel-Preis – Ein Lyriklesebuch zum 100. Geburtstag Peter Huchels*. Edition Isele, Eggingen 2003, ISBN 3-86142-271-9

## Weblink
* Peter-Huchel-Preis (swr.de; syter 2012 nimi aktualisiert)
* Peter-Huchel-Preis (Offiziälli Websyte)
Tupolew

Ds russische Unternähme **Tupolew** (russisch Открытое акционерное общество „Туполев“/*Otkrytoje akzionernoje obschtschestwo „Tupolew“*, änglisch: Tupolev Public Stock Company; früher OKB Tupolew) mit Sitz z Moskau, isch eine vo de eltischte Flugzüügbouer vo der Wält u het mal zu de wichtigschte Härsteller vo Flugzüüg ghört. Sit Ändi 2006 ghört Tupolew zum neu gründete russische Luftfahrtkonsortium OAK.

## Gschicht

Der Andrei Nikolajewitsch Tupolew wo zäme mit em Nikolai Jegorowitsch Schukowski ds ZAGI gründet het, isch ou em sowjetische staatleche Usschuss zur Untersuechig vo der Verwändig vo Metall im Flugzüügbou vorgstande. Am 22. Oktober 1922 het är du sys eigete Konschtrutkitonsbüro ygrichtet. Das het der Name OKB Tupolew treit.

Insgesamt sy bishär über 300 Flugzüügprojekt entstande, us dene het’s öppe 90 Prototype gäh. Meh als 40 Flugzüügtype hei d Serieproduktion erreicht. 18.000 zivil u militärischi Tupolew-Flugzüüg sy produziert worde. Aber nur wenigi Hundert Exemplar dervo sy Exportiert worde. E technologische Usnahmestellig nimmt derby ds Überschallverchersflugzüüg Tu-144 y.

Im Jahr 2000 isch d OKB in ne Aktiegsellschaft umgwandlet worde, wo näbe de Alage z Moskau ou über ne Produktionsstett z Uljanowsk verfüegt. 2006 isch d OKB under em Dach vo der OAK faktisch wider verstaatlechet worde.

I der Produktion, ds meischte der vo z Kasan, sy zurzyt ds Mittelstreckeflugzüüg Tu-204/Tu-214. I der Entwicklig befindet sech ds Transportflugzüüg Tu-330 u ds Regionalverchersflugzüüg Tu-324/Tu-414. Elteri Modäll wi d Tu-134 u Tu-154 sy bis zu der Usmuschterig vo dene Flugzüüg vilfach im Heimwärch umgrüschtet oder mit neue Triibwärch usgrüschtet worde.

Näbe de zivile Boureihe wird der militärisch Langstrecke-Überschallbomber Tupolew Tu-160 unterhalte. Vo däm söll’s e neui Version gä. Lut ere Absicht us em Jahr 2015 sölle d Luftstrytchreft vo der Russische Föderation ab 2023 50 Stück dervo übercho.

Für di eltere Modäll, wi der Schwänkflügelbomber Tu-22M oder der Turboprop-Langstreckebomber Tu-95/Tu-142, wärde Umrüschtige u Reperature vorgno. D Produktion isch aber ygstellt worde.

## Militärischi u zivili Flugzüügtype

D Flugzüüg ANT-1 bis ANT-6 sy nid z verächsle mit sächs Propällerschlitte mit glychem Name, wo äbefalls vo OKB Tupolew zwische 1922 bis 1924 sy boue worde, mit dene Versueche für e Übergang vo der Holz zur Ganzmetallbouwys i der sowjetische Luftfahrt düregfüehrt worde sy.

D Tupolew A-3 isch e Amphibiefahrzüüg.

## Literatur

* Rudolf Höfling: *Tupolew. Flugzeuge seit 1922*. Motorbuch, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-613-03459-4.

## Quelle
Flugzeugkollision in der Luft

E **Flugzüügkollision i der Luft** (änglisch: *mid-air collision*) isch e Flugunfall, wo nes Flugzüüg mit em ne andere Flugzüüg I der Luft zämestosst. So ne Kollision füehrt praktisch immer zum Absturz vo eim beteiligte Flugzüüg. Es chunnt aber nid sälte vor, das grad beidi Flugzüüg Abstürze. E Zämestoss i der Luft, gilt i der Luftfahrt als eis vo de schlimmste Unfallereigniss wo’s git, da bim Verluscht vo beidne Flugzüüg e gwaltigi Azahl a Todesopfer z bechlage sy. D Wahrschinlechkeit das es bi so mene Unglück überläbendi git isch sehr chly.

## D beinahe Kollision
We sech di beide Flugzüüg no rächtzytig gseh, isch es de meischte Pilote no müglech uszwyche. D Manöver wo d Pilote i so mene Fall müesse flüüge sy relativ heftig u sy ou i der Passagierkabine spürbar. So Uswychmanöver glinge allerdings nur bi gueter Sicht u gnüegender Reaktionszyt für beidi Pilote.

## Der Grund für ne Flugzüügkollision
D Gründ für ne Flugzüügkollision i der Luft chöi Underschidlech sy.

* Fähler vo de Pilote
* Fähler bi de Lotse
* Fählerhafti Vorschrifte
* Schlächti Sicht
* Transponder nid aktiv

## Ds TCAS

I de 1950er Jahre het’s e ganzi Reihe vo Zämmestöss i der Luft gä. Drum het me ab 1956 ds Traffic Alert and Collision Avoidance System entwicklet. Ds TCAS stellt mit hilf vom Transponder d Position vom Flugzüüg fescht u we sech zwöi Flugzüüg z naach chöme, de kommuniziere di beide System mitenand u gäbe wenn nötig Awysige zum ne Uswychmanöver. Ändi de 1980er Jahr het me das System z erscht mal i der USA ygfüehrt. In zwüsche isch ds TCAS uf der ganze Wält im Ysatz u het einigi Kollisione i der Luft verhinderet. Es chunnt allerdings hüt no zu Kollisione i der Luft.

## Flugzüügkollisione i der Luft

* Flugzüügkollision über em Grand Canyon
* Flugzüügkollision z Zagreb
* Flugkatastrophe z Überlinge
* Gol-Transportes-Aéreos-Flug 1907

## Weblink

*Studie über Annäherungen und Kollisionen von Luftfahrzeugen im deutschen Luftraum 2010-2015 (PDF, 1 MB)
Gabriel

**Gabriel** isch e Naame.

* Es isch der Naame vom Erzängel Gabriel

* Gabriel (Name) isch e männliche Vornaame und au e Familienaame

* Es isch der Naame vo Firmene und vo Sache:
** Gabriel Campana, e französischi Autofabrigg
** Gabriel Auto Company, en amerikanischi Autofabrigg
** Gabriel Performance Products, en amerikanischi Chemyfabrigg
** Gabriel (Rakete), en israelischi Raggeete

* Es git Musigstück, wo so heisse:
** *Gabriel*, es Lied vo Lamb
** *Gabriel*, es Lied vo der Najoua Belyzel

* Es isch e Toponym:
** *Gabriel*, en Oortschaft z Kärnte
** *Gabriel*, e Bäärg uf Antarktika i der Antarktis

* GABRIEL isch en Informazioonsdienscht vo den europäische Biblioteeke
Thurnen BE

**Tuurne** (amtlech *Thurnen*) isch e Ywonergmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn ir Schwiz.

## Geografii
Tuurne ligt im mittlere Gürbetau, dört, wos uf Riggisbäärg uechi geit. Nachbergmeinde si (im Weschte aagfange u denn im Uhrzeigersinn desume); Riggisbäärg, Rümmlige, Chuiterf u ganz im Süüde no Burgistei, wa scho zum Verwautigskreis Thun ghört.

## Geschicht
Uf en 1. Jänner 2020 hei di bishärige Ywonergmeinde Chiuchetuurne, Looschterf u Mületurne zur neue Gmeind mit em Name *Thurnen* fusioniert. Dä Name het Chiuchetuurne bis 1860 treit u bi Mületurne isch er im Name drinne. S Wappe vor Gmeind het de Chiuchetuurm vo Chiuchetuurne drinne, wo scho i de aute Wappe vo Chiuchetuurne und vo Mületurne drinne gsii isch. S Müliraad us em Wappe vo Mületurne chunnt chli angersch gstauted unge drahäre. Us em Wappe vo Looschterf isch de Taler, wo i de ungere Mitti vom neue Wappe platziert wird.

## Bevölkerig
D Bewohner vor Gmeind si mehrheitlech evangelisch-reformiert, nume weni si römisch-katholisch. Di reformierti Chilegmeind, wo scho lenger *Thurnen* heesst, betröit näbe de drei Dörfer vo Tuurne ou no die Glöibige us Choufderf, Rümmlige u Burgistei.

## Sprach u Dialäkt
De Dialäkt vo Tuurne ghört zum Hochalemannisch.

## Politik
De erscht Gmeindspresidänt vo Tuurne isch de Christian Kneubühl (SVP). Er isch de bishärig Gmeindspresidänt vo Mületurne gsi. D Gmeindspresidäntinne vo de beede angerne Gmeinde, d Dora Haslebacher (parteilos) vo Looschterf u d Barbara Zürcher (parteilos) vo Chiuchetuurne, wärde de bishärig Gmeindrat vo Mületurne ergänze. Ab em Jahr 2022 wirds z Tuurne de wider e neue, sibechöpfige Gmeindrat gää.

## Vercheer u Wirtschaft
Z Mületurne gits sit 1920 e Bahnhof ar Gürbetalbahn, wo äbefaus *Thurnen* heesst. Vo hie fahrt es Poschtouto uf Riggisbäärg. Näben em Bahnhof steit e Landi, di auti Mühli u d Fabrigg, wo Surchrut macht.

## Weblink

* d Website vo Tuurne

## Fuessnote
A3 (Schweiz)

D **Autobaan A 3** isch e Schwiizer Autobaan und e Haupt-Vercheersaggse vo der Nordweschtschwiiz und der Oschtschwiiz.

Si goot vo Baasel über Rhyfälden dure Jura uff Brugg, isch vom Birrfäld bis weschtlich vo Züri zäme mit der A 1 und chunt de vom Limettaaler Chruüüz uus über d Weschtumfaarig durs Üetlibärgtunäll is Syltaal übere. Nocher got’s em Zürisee noo is Linthgebiet und wyter am Walesee verby bis uf Sargans.

Me het die einzelnen Abschnitt vo der A 3 vo 1967 bis 2009 bout.

## Weblink
Arvigo

**Arvigo** isch es Dorf im Calancatal, wo im Süde vom Bündnerland liit.

Bis anne 2014 isch es en eigeti Gmeind gsi; uf 2015 het sech die mit Braggio, Cauco und Selma zämetoo, und das het die nöji Gmeind Calanca ggää.

S Dorf lyt im undere Calancataal am Bach *Rià d’Arvigo*. Es isch der Hauptort vom Taal. Uff meh weder der Helfti vom ehmolige Gmeindbann het’s Wald, und oben a de Bärge sind Mäiesäss und Alpe. Die gröschte sind d Alp *Stabveder* un d Alp *di Rossiglion*.

Der Wyler *Landarenca* lyt hööch uff ere chlyne Terrassen am Bärghang under em *Forcel*.

Die vilen alte Fluernääme sind schööni Zügnis vo der alte Mundart vom Alpinlombardische.

S erschte Mol list men öppis vom Dorf im ene Dokumänt vom Joor 1453. Anne 1496 isch Arvigo zum Graue Bund cho. D Pfarrchile het der Heilig Loränz zum Patroon. Hüt lääben im Dorf nume no weniger weder hundert Lüüt.

Z Arvigo goot en eleganti alti Schteibrugg übere Taalfluss, d *Calancasca*.

## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Arvigo uf schweizmobil.ch
Muzzano

**Muzzano** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Muzzano TI, e Gmeind im Bezirk Lugano, Kanton Tessin, Schwiz
* Muzzano (Piemont), e Gmeind i de Provinz Biella, Region Piemont, Italie
* Muzzana del Turgnano, e Gmeind i de Provinz Udine, Region Friaul-Julisch Venezie, Italie
Martin Bundi

Dr **Martin Bundi** (* 19. Oktober 1932 z Sagogn, † 1. Jänner 2020 z Chur) isch e Schwiizer Hischtoriker und Politiker gsi.

Er isch nach em Seminaar a d Uni Züri go studiere. 1963 het er döört s Dokteraxame gmacht. 1965 isch er z Chur Lehrer worde.

Anne 1972 het men iin in Gmeindroot vo Chur gwählt und 1975 zum Nationalroot.

Dr Bundi het vill too für s Rätoromanische. Er isch der Presidänt vom reformierte Sproochverein *Renania* i der Surselva gsi, het bim Forum Helveticum mitgmacht und es paar Joor bim Lexicon istoric retic (LIR) als Redakter gschaffet.

## Literatur
*
Gabriel (Name)

**Gabriel** isch e Personename. Es isch e männliche Vornamen und au e Familiename. Die wyblichi Form isch im Düütsche *Gabriele* oder *Gabriela.*

Er chunt vom Hebräische: der Name גַּבְרִיאֵל heisst uf düütsch öppe „vo Gott chunt mini Chraft“. Er chunt scho i der Bible voor.

## Lueg au
* Gabriel (Erzengel)

## Lüüt mit däm Name
* Gabriel Hummelberger (* um 1490; † 1544), e düütsche Humanischt und Botaniker
* Gabriel García Márquez (1927–2014), e kolumbianische Schriftsteller
* Gabriel Rollenhagen (1583–1619), e düütsche und latynische Dichter, Schriftsteller und Emblematiker
* Gabriel da Silva (* 1988), e Schwiizer Schauspiiler
* Gabriel Vetter (* 1983), e Schwiizer Schriftsteller und Kabarettischt
* Andreas Gabriel (* 1974), en öschtrychische Architekt
* Eugen Gabriel (* 1937), en öschtrychische Sproochforscher
* Gabriele Gabriel (* 1946), e düütschi Schriftstellerin
* Lucius Gabriel (1597–1663), e Schwiizer reformierte Pfarrer und Bibelübersetzer
* Sigmar Gabriel (* 1959), e düütsche Politiker vo dr SPD
Thurnen

**Thurnen** chan eini vo däne Bedütige ha:
* Thurnen BE, e politeschi Gmeind, wo am 1. Januar 2020 us de Fusion vo Chiuchetuurne, Looschterf und Mületurne entstanden isch
* *Thurnen*, bis 1860 de offiziell Name vo de ehmolige Gmeind Chiuchetuurne
* *Thurnen*, de Name von ere Bahnstazion a de Gürbetalbahn, wo uf em Gmeindsgebiet vo Mületurne stoht
* *Thurnen*, e Bstandteil vom Firmenamen vo de «Suurchrutfabrik Thurnen», wo gad bir obe gnennte Bahnstazion isch
* *Thurnen*, de Name vo de Schuelgmeind Mületurne-Looschterf aus übergmeindlechi Bezeichnig
* *Thurnen*, isch de Name vo de reformierte Chilegmeind, wo Choufderf, Rümmlige, Chiuchetuurne, Mületurne, Looschterf u Burgistei derzue ghöre

Lueg au:
* Turnen
* Thürnen
Heinrich Meng (Lehrer)

Der **Heinrich Meng**, wo vo 1908 bis 1994 gläbt het, isch e Schwiizer Lehrer und Mundartforscher gsi.

Er isch vo Oberfrick im aargauische Fricktal gsi und im Glarnerland ufgwachse. 1948 isch er Lehrer am aargauische Seminar z Wettige woorde, won er Tüütsch und Latyn gää het. 1965 het men en in kantonale Erziehigsroot gwählt. Er het z Wettige gwoont.

Mit sym Wüsse vo der Kultur und vo der Gschicht und der konsekwänten und fantasyvollen Aart vom Schuelgää isch er zu synere Zyt schynts am Leerereseminar im alte Chlooschter Wettigen e bedütendi Figuur gsi, wie der Karl Hueber schrybt. Und er heig bsunders für die argauischi Bezirkssschuel glueget.

Der Meng het es paar Sache zu der regionale Gschicht und es Wörterbuech vo der Baadebieter Mundart gschribe. Als Mundartforscher isch er anne 1968 au is Fricktal mit de Lüüt go rede; d Gsprööch het er mit em Toonband uufgnoo; d Originalbänder sind bim Fonogrammarchyv Züri.

## Wäärch
* *Mundartwörterbuch der Landschaft Baden im Aargau nach Sachgruppen.* Baden 1986.
* *Us der Baademer Wöörter-Trucke. 50 Kapitel zur Mundart von Stadt und Landschaft Baden.* Baden 1979.
* *Pater [[Alberich Zwyssig]]: Komponist des Schweizerpsalms.* Baden 1982.
* *Weihnachtsspiel der Wettinger Sternsinger.* In: Badener Neujahrsblätter, 32, 1957, S. 3–10.
* *Adolf Haller. Nekrolog.* In: Badener Neujahrsblätter, 46, 1971, S. 81–84.
* *Baden und die Kulturstiftung Pro Argovia.* In: Badener Neujahrsblätter, 63, 1961, S. 61–67.
* *Ein neues kulturelles Zentrum in Wettingen.* In: Badener Neujahrsblätter, 49, 1974, S. 46–50.
* *Paul Schaefer, 1904–1985, Seminardirektor in Wettingen.* In: Badener Neujahrsblätter, 61, 1986, S. 151–155.
* Redakzioon: *Wettingen. 1227–1977. Festschrift zum Klosterjubiläum.* 1977.

## Literatur
* Karl Huber: *Heinrich Meng 1908–1994.* In: Badener Neujahrsblätter, 71, 1996, S. 192–196.
Walter Bigler

Der **Walter Bigler**, wo am 20. März 1926 uf d Wält cho und am 6. Septämber 2020 verstorbe isch, isch e Schwiizer Prokurischt, Mundartforscher, Schriftsteller und Volchskundler gsi.

Er isch in ere Puurefmailie im aargauischen Oftrige uf d Wält cho und als Verdingbueb ufgwachse. Er isch de Prokurischt z Zofige worde.

Er het sech für s Lääben uf em Land i synere Gägend, em undere Wiggertaal, für die tradizionelli Musig und d Mundart inträssiert. Er isch e Zyt lang der Zäntralpresidänt vom Eidgenössische Jodlerverband gsi.

Vom Bigler git’s es paar Schriften übere Dialäkt vom Weschtaargau. Sys eerschte Buech het er no uf Hoochtüütsch gschribe, und de het iim, wie d Chantal Bigler verzellt, der Mundartfachmaa Christian Schmid schynts gseit, er söll doch bitte i sym Dialäkt schrybe, und das het der Bigler de gmacht.

Am 11. April 2013 het s Schwiizer Radio e Sändig «Herzblut» übere Walter Bigler broocht.

## Lueg au
* Aargauertüütsch

## Wäärch
* *Oftringer Dorfbachgeschichten.* 1997.
* *Im Dunstkreis von Ring und Bann.* (e Dokumäntazioon über Hirtebrüüch). 2000.
* *Poetische Gedankensplitter über damals und heute.* Gedicht, 2011.
* *Sägs eifach soo we deer de Schnabu gwachse n esch. E Hampfele Wöörter ond Uusdröck vo geschter ond höt. Berner Aargauer Mundartwörter aus der Region Südwest-Aargau.* 2012.
* *Die bäuerliche Mundart im Bezirk Zofingen.* In: Zofinger Neujahrsblatt, 98, 2013, S. 37-41.
* *Wentergschechte. Us dr Secht vome Pflegbueb us de Drissgerjoore em letschte Joorhondert, uufgschrebe e dr püürleche Mondart vo eusere Gäget us dere Ziit.* 2015
* *Öisi zwöiti Hochsetreis. Erennerige a früecheri Ziite of dr Gutschefaart zo dr erschte ond zwöite Hochsetfiir, ufgschrebe e dr püürleche Mondaart vom ondere Wegeretau oms Joor 1930.* 2016.
* *Mi Familiegschecht e dr aute püürleche Mondaart, vor em wertschaftleche, politische ond kulturelle Hendergrond em Aargouer Wegeretaau vo de letschte 200 Joore.* 2017.
* *Oftringer Dorfbachgeschichten.* 2004.

## Fuessnoote
La Chapelle-d’Abondance

**La Chapelle-d’Abondance** isch e französischi Gmeind im Departemänt Haute-Savoie.

## wo s isch
S Doorff lyt im Abondance-Tal am Fluss Dranse d’Abondance i de Savoier Alpe.

Uff der Oschtsyte goot dr Gmeindbann bis a d Landesgränze zu der Schwiiz ufe.

I der Gmeind sind d Wyler *Passengué*, *La Pantiaz* und *La Ville du Nant*.

## Gschicht
Der Ortsname chunt s erschte Mol im ene Dokumänt vo anne 1219 vor. 

## Sprooch
Hüt redt men im Dorf Französisch. Der alt lokal Dialäkt isch e Mundart vom Frankoprovänzalosche gsi. Er isch im Mundartatlas *[[Atlas linguistique audiovisuel des dialectes francoprovençaux du Valais romand]]* dokumäntiert.

## Weblink
Rein

**Rei** isch es toplets Doorff und en ehemoligi Gmeind im Kanton Aargau.

## Gschicht
S Gebiet vom Hof Rei het sit 727 em elsässische Chlooschter Murbach ghört, wo dänk scho i säbere Zyt im Dorff e Chile het lo boue. Rei sälber isch im ene Dokumänt usem Joor 1175 s erschte Mol erwäänt. Rei isch e grossi alti refermierti Chilegmeind; zu iire ghööre bis hüt die refermierte Lüüt vo den Ortschafte Lauffohr, Rüfenach, Remige, Station Siggetal, Viligen und Würelinge. 1898 isch d Gmeind Rei mit der Gmeind Rüfenach zämegleit worde.

Der Name chunt dervo, ass döört d Landstrooss ume Bruggerbäärg ume zimli stotzig ufegoot. 

Gnau gnoo het Rein zwöi Ortschafte: Hinderrei und Vorderrei. Vorderrei isch grad näbe Lauffohr, emene Stadtteil vo Brugg. Z Vorderrei stoot zusserscht uf eme Bödeli vom Bäärg, hööch über der Aare, d Pfarrchile, wo anne 1864 bout worden isch. Im Pfarrhuus näbedraa het der Dichter Paul Haller (1882–1920), der Soon vom Pfaarer Erwin Friedrich Haller (1840–1911), i synere Jugendzyt gläbt.

Uf der Flechi nördlech vo Vorderrei stoot a der Landstrooss s Tänkmool vo der schwiizerische Füüfte Divisioon, wo eim a d Arbet vo de Soldaaten im Jura bim Zweite Wältchrieg tuet maane. Bi Rei isch d Verteidigungsstellig «Rein-Roost» gsi, e bsunders wichtegi Aalaag im Weschte vo der «Limmatlinie». Me gseht no hüt vill vo dene militärische Bouwäärch z Rei, und si gälte als militärhistorischs Tänkmool, wo nazionali Bedütig het.

## Literatur
* 
* Max Baumann: *Rein und Rüfenach. Die Geschichte zweier Gemeinden und ihrer unfreiwilligen Vereinigung.* Baden 1998.
* Adolf Rohr: *Die vier Murbacherhöfe: Lunkhofen, Holderbank, Rein und Elfingen im Spätmittelalter.* 1945.

## Weblink

## Fuessnoote
Rein (Begriffsklärung)

**Rein** bedüütet:

* Rein, der Name von ere ehmolige Gmeind im Kanton Aargau
* s Stift Rein, es Zisterziänserchlooschter i der Steiermark
* der rätoromanisch Name vom Rhy (lueg: Rein da Medel für *Medelser Rhy*)

**Rein** isch e Familiename:
* Harald Rein (* 1957), de sibti Bischof vo der Chrischtkatolische Chile vo der Schwiiz
Büblikon

**Büblike** isch en Ortschaft i der Gmeind Wooleschwyl im Kanton Aargau.

Früener isch es au en eigeti Gmeind gsi, wo de ufe 1. Jänner 1906 mit der Nochbergmeind Wooleschwyl zämegleit worden isch.

S Doorff lyt i der Nööchi vo Melige. Es chunt im ene Dokumänt vo anne 924 s eerschte Mol vor. Vo 1415 bis 1798 isch s i der Gmeine Herrschaft Freie Ämter gsi, 1803 isch s en aargauischi Gmeind worde.

## Literatur
*
Rodelinda

D **Rodelind** isch im sibete Joorhundert e Königin vo de Langobarde gsi.

Iire Maa isch der König Bertari gsi, wo s Langobarderych zerscht vo 661 bis 662 und de wider vo 671 bis 688 regiert het. I de Joore zwüschedrin isch en Usurpator, der Graf Grimoald, ad Macht choo und het der Bertari verjagt; iim syni Frou, d Rodelind, het dr Grimoald gfange gnoo und uff syni Burg z Benevent gschickt.

Em Bertari un dr Rodelind iire Königssitz isch z Mediolanum, im hütige Mailand, gsii. Der Bertari isch dää König, wo bi de Langobarde, wo früener die arianischi Religion gha händ, der katolisch Glaube duregsetzt het. D Rodelind het bi der Stadt *Ticinum,* em hütige Pavia, e Chile für d Muettergottes lo boue.

Wohäär ass me das alles weiss? Der langobardisch Mönch und Gschichtschryber Paulus Diaconus het’s im achte Joorhundert i sym Buech vo der Langobardegschicht ufgschribe.

S Aadänken ad Rodelind isch dank den Oopere *[[Rodelinda (Händel)|Rodelinda, regina de’ Longobardi]]* vom Georg Friedrich Händel und *[[Flavius Bertaridus, König der Longobarden]]* von Georg Philipp Telemann läbig.

Me taarf se nit verwächsle mit der Königin *[[Rodelinde|Rodelind]]* vo de Langobarde us em sächste Joorhundert.
Fischbach

**Fischbach** isch de Name vo Persone, Ortschafte, Geböi und Gwässer.

## Ortsnäme
### i de Schwiz
* Fischbach LU, e Gmeind im Kanton Lozärn
* *Fischbach*, en Orts- und Namesteil vo de Gmeind Fischbach-Göslike im Kanton Aargau
* Fischbach TG, en Ortschaft i de Gmeind Raperswile, Kanton Thurgau

### z Luxeburg
* *Fischbach*, de dütsch und französisch Name vo de Gmeind Fëschbech

**Lueg au:**
* Fischach, en Märt im Landkroes Augschburg z Bayern
Taubenmoos

S Nadurschutzgebièt **Duubèmoos** lyt im Bann vo dè Gmaind Bernau im Hochschwarzwald, im nördlichschtè Zipfel vum Landchrais Waldshuèt.

## Kenndatè
S Nadurschutzgebièt isch vum Regyrungsbräsidium Fryburg am 16. Septembèr 2007 mit èrè Voordnung uusgwisè worrè. S Areal hèt è Größi vo öppè 205 Hektar. S wörd unter dè Schutzgebiètsnummèrè 3.276 gfüürt. Dè CDDA-Code für s Nadurschutzgebièt lutet 378370  un isch glych wiè d WDPA-ID.

## Laag un Beschrybung
S Naturschutzgebièt lyt öppè 1,5 km südlich vo Bernau/Obberlehè un gòt übber dè Dalgrund un diè Haalè, wo südlich vum Rönischbächle ligèd, sowiè d Mattè vum Schönègrund. S Nadurschutzgebièt gòt vom Nordoschtè gu Weschtè vom Gwann „Grüèni Blätz“, „Uff dè Rain“, „Duubèmoos“, „Hexèbüèl“, „Fäldmoos“ zuè dè Gwann „Hinterwäldemle“, „Neusauè“ bis zuè dè „Küènzishüttè“ und im Südoschtè uff Flèggè „Schönègrund“ bis „Kirchèblatz“.
S isch è tǜpisches boschtglazials Dal vo dè Schwarzwälder Hochflächèlandschaft un dè büèrlich brägtè Kulturlandschaft mit Wisè, Weidè, Wälder un Moor. S umfasst è Mosaik uss unterschydlichè, landeswit bedütsamè Moor, Wälder, Borschtgrasrasè, Magerwisè un andrè Läbbensrüüm.
S Duubèmoos wörd als Chältepol vu Baddè-Württèbärg aagluègèt, well s dört sèlbscht im Summer übber dè Daag durrè zuè Froscht chò ka .

## Schutzzwèck
1. Schutzzwèck vum Nadurschutzgebièt isch s Erhaaltè un d Entwigglung vum Gebièt
* als tǜpischs, boschtglazials Dal vo dè Schwarzwälder Hochlagè un dè büèrlich kultivyrtè Landschaft mit Mattè, Weidè, Wälder un Moorgebièt;
* als Mosaik us unterschydlichè, landeswitt bedütsamè Moor, Wälder, Borschtgras, Magerwisè un andri Läbbensrüüm;
* als Läbbensruum vo Dyr- un Pflanzèarteè, wo zum Deil vum Uusschtärbè bedroot sin, un im Artèschutzbrogramm vum Land Baddè-Württèbärg drin sin sowiè vo insgsamt artèrychè Dyrbschtänd.

2. Schutzzwèck isch au dè Witterbeschtand vo söttigè Läbbensrüüm un Artè, wo dè FFH-Richtlinniè sowiè dè Vogelschutzrichtlinniè bsunders entschprèchèd. Nõch dè dörtigè Aaforderungè chömmèd im Schutzgebièt bsunders folgendi Läbbensrüüm un Artè vor:

Läbbensrüüm:

artèrychi Borschtgraswisè (brioritär), bärgig füchti Hochschtuudèhääg, Bärg-Maïwisè, nadurnòch läbbèndi Hochmoor (brioritär), gschädigti Hochmoor, Übbergangs- un Schwingwisèmoor, kalchrychi Niddermoor, Moorwälder, Erlè- un Eschèwälder (brioritär) a Flǜeßgwässer, bodèsuuri Fichtèwälder.


Arté:

Nüüdöter (*Lanius collurio*), Schwarzschpächt (*Dryocopus martius*)

## Literadur
* Regierungspräsidium Freiburg (Hrsg.): *Die Naturschutzgebiete im Regierungsbezirk Freiburg*. Thorbecke, Stuègètt 2011, ISBN 978-3-7995-5177-9, S. 693–696

## Weblingg

* 
* Chartè vum Nadurschutzgebièt Duubèmoos uff: 
* Mǜstisches vum Duubèmoos ab öppè 24:30

## Einzelnõchwys
Rodelinde

D **Rodelind** isch e Königin vo de Langobarde im sächste Joorhundert gsi.

Si isch öppe 510 uf d Wält choo und isch scho jung d Frou vom König Audoin woorde, wo öppe i der Zyt vo 515 bis 560 gläbt het. Iire Soon isch der spööter Langobardekönig Alboin gsi. Zu säbere Zyt het s Volch vo de Langobarde no im Land a dr Donau gläbt.

Me weiss suscht fasch nüüt vo dr Rodelind iirem Lääbe; leider grad nume no, ass iire Maa, dr König Audoin, se spööter furtgjagt het, will er uf Wunsch vom römische Kaiser Justinian statt iire het welle e Tochter vom Herminfrid, em König vo de Tüüringer, hüroote.

Me taarf se nit verwächsle mit der Königin *[[Rodelinda|Rodelind]]* vo de Langobarde us em sibete Joorhundert.
Villaz FR

**Villaz** isch a politischi Gmiin im Glanebezirk vam Kanton Friburg.

## Geografii
S Gebiet va dr Gmiin Villaz ligt am Flüssli Glane, wa en Näbefluss va dr Saane isch. Im Süde isch aagränzend grad s Städtli Romont. Es git kes Dorf wa Villaz heest. Di gröscht Ortschaft isch Villaz-Saint-Pierre (), im Südweschte isch Lussy () u im Norde ligt uf ere chline Aahöchi Villarimboud ().

## Gschöcht
Villaz isch uf en 1. Jänner 2020 us de bishärige Gmiine Villaz-Saint-Pierre u La Folliaz entstande. Am ursprüngliche Fusionsprojekt he sich zuesätzlech d Gmiine Châtonnaye u Torny ono beteeligt.

## Weblink

## Fuessnoote
Liste von Fluggesellschaften

Dies isch e **Liste von** aktive **Fluggesellschaften**. E Fluggesellschaft (auch: *Luftverkehrsgesellschaft*, *Fluglinie* oder *Airline*) isch es Unternehmen, das Persone oder Frachtguet gäge Bezahlig transportiert. Si bsitzt (im Eigentum oder gemietet) Flugzeuge, mit denen der Transport ermöglicht wird. Besunders Forme vo de Fluggschellschafte sind d Billigfluggesellschaften und d Charter-Fluggesellschaften.

## Erklärungen
* B: Billigfluggschellschaft
* C: Charterfluggschellschaft
* P: Passagierfluggschellschaft mit Linienflüg und ggf. es paar Charterflüg
* R: führt Regierigsflüg durch
* S: Sonstigi Flüg, wie z.&nbsp;B. medizinischi Dienst oder Nostalgieflüg
* T: Transportfluggschellschaft
* U: Universal; Passagier und Fracht

**Wenn e genaui Iordnig ned möglich isch → P**

## Liste

## Lueg au
* Liste ehemaliger Fluggesellschaften
* Liste der IATA-Airline-Codes
* ICAO-Airline-Codes
* International Air Transport Association (IATA)
* International Civil Aviation Organization (ICAO)

## Weblink
* fly.hm – Airlineverzeichnis mit über 1500 Fluggesellschaften aus mehr als 200 Ländern
* plane-spotters.net – Genaue Daten der einzelnen Flugzeuge der Gesellschaften
* airlinecodes.co.uk – Abkürzungen der Fluggesellschaften von A–Z
Walderada

D **Walderada**, wo anne 530 uf d Wält cho isch, isch am Ändi vo der spootantike Zyt e langobardischi Prinzässin, fränkischi Königin und bairischi Herzogin gsi.

Si isch d Dochter vom König Wacho vo de Langobarde gsi. Iires Volch het i säbere Zyt z Pannoonien a dr Donau gläbt.

Anne 554 isch d Walderada d Frou vom merowingische König Theudebald vo de Franke woorde, wo do eerscht öppe sibezääni gsi isch. S Herrschaftszäntrum vo iine isch z Metz gsi. Eis Joor spööter isch dr Theudebald scho gstoorbe, und jetz het se dr nöi Frankekönig Chlotar ghürootet (oder welle hüroote) zum em Theudebald sy Nochfolger z wärde. Wil dr Chlotar aber scho anderi Froue gha het, isch d Chile mit dere nöie Verbindig nit yverstande gsi – der Gregor vo Tours brichtet das&nbsp;–, und so het dr Chlotar de druff verzichtet. Das isch i der Zyt vom Papscht Vigilius gsi.

Dr Frankekönig het de d Walderada em Herzog Garibald vo de Baiuwaare gää. Das muess für iin, wo der eerscht bekannt Herzog vom alte bairische Herzogtum isch, e grossi Eer gsi sy; me het em mängisch au «König vo de Baiern» gseit, und eso wäär d Walderada au die eerschti Baiernkönigin.

Em Garibald und dr Walderada iiri Chinder sin gsi:
* dr Tassilo, Herzog vo de Baiuwaare vo 591 bis 610
* dr Gundoald, Herzog vo Asti
* dr Grimoald
* d Theodelinda, langobardischi Königin
* d Ramhild, Herzogin vo Friaul (si wird i gwüssne Kwellen au as Dochter vo der Walderada gnamset)
* en anderi Dochter, wo me dr Name vonnere nit könnt, d Frau vom langobardische Herzog Ewin vo Trient
Villaz

**Villaz** isch de Name oder en Namesteil vo däne geografischen Objekt:
* Villaz FR, e Gmeind im Kanton Friburg, Schwiz
* Villaz (Haute-Savoie), e Gmeind im Département Haute-Savoie, Frankriich
* Villaz-Saint-Pierre, es Dorf und en ehmolegi Gmeind im Kanton Friburg, Schwiz
EasyJet Switzerland

**easyJet Switzerland SA** isch e Schweizer Fluggesellschaft mit Sitz ds Meyrin und Basis ufe Flughäfe Basel-Mülhausen und Genf.

## Gschicht

Easyjet Switzerland entsteit üs der Schwizer Fluggschellschaft TEA Switzerland, wo easyJet 1999 en Beteiligung erworbe het. Durch d bilateral vereinbart Friheite vo der Luft hätti d britisch Müettergschellschaft sust kei Flüg vo der Schwiz in d andru Nit-EU-Länder durchgfüehrt wärdu chänu.

easyJet haltet 49 % vo d eeasyJet-Switzerland-Ateila und e Option uf d verbliebene 51 % zume symbolischu Pris. D andere Aktionäre bechäme zudem kei Dividende, so dass ds Unernähme praktisch durch easyJet beherrscht wird.

## Flugziele
EasyJet Switzerland fligt im Streckenetz vo der Muettergschellschaft EasyJet.

## Flotte

Mit Stand Januar 2020 bsteit d Flotte vo EasyJet Switzerland us 29 Flugzüg mitene Durchschnittsalter vo 6,2 Jahre:

7x Airbus A319-100

Sitzplätz: 156

Durchschnittsalter: 7,9 Jahr

22x (10 dervo mit Winglets) Airbus A320-200

Sitzplätz: 186

Durchschnittsalter: 5,6 Jahr

## Lueg au
* Liste vo Fluggschellschafte

## Links

* Webpräsenz der easyJet

## Fuessnote
Sulz AG

**Sulz** isch e Gruppe vo Döörffer und en ehemoligi Gmeind im Aargau.

Dr alt Gmeindbann ghört sit anne 2010 zu dr Stadt Lauffeburg.

S Doorff Sulz lyt im Taal vom Sulzerbach, wo i de Bäärge vom öschtliche Jura a der Ampferehööchi afoot und bim Doorff Rhysulz in Rhy mündet. Im Taal sin d Döörffer und Wyyler Sulzerbäärg, Obersulz, Sulz (oder *Mittelsulz*), Bütz, Roos, Lediken und Rhysulz.

Der Ortsname *Sulze* chunt s erschte Mol inneren Urkunden usem Joor 1260 voor. Im Sulzertaal woone chly mee weder tuusig Lüüt.

Es git z Sulz en speziellen, alte Bruuch: dr Pfingschtsprüzlig.

## Literatur
* 

## Weblink
Agnes von Ungarn

D **Agnes vo Ungarn**, wo öppen im Joor 1281 uf d Wält cho und am elfte Juli 1364 z Chönigsfälden im Aargau gstoorben isch, isch e habsburgischi Prinzässin, Königin vo Ungarn und d Leiterin vom Chlooschter Chönigsfälde gsi.

Si isch d Dochter vom Habsburger König Albrächt und däm synere Frou Elisabeth gsi. Anne 1296 het si dr ungaarisch König Andreas ghürootet, wo aber scho füüf Joor drufabe gstorben isch.

Anne 1308 isch iire Vater, dr König Albrächt, i der Nööchi vo dr Rüüss und em Doorff Windisch tötet woorde. D Königinwitwe Elisabeth het dodrufabe ufem Fäld zwüsche Windisch un dr Stadt Brugg, im habsburgischen «Eigeamt», es Chlooschter lo boue, zum Aadänken a König Albrächt, iire Maa.

D Agnes isch anne 1317 i das Chlooschter bi Windisch choo. Si isch nit sälber Chlooschterfrou woorde, me het sen aber als Leiterin vom ganze Konvänt und em Chlooschterbetriib lo schaffe. D Habsburgerin het d Gschäft vom Chlooschter guet gfüert, es het e bedüütendi Grundherrschaft im Aargau gha; s «Eigenamt» mit de Döörffer ringsume isch in Bsitz vom Chlooschter cho.

Under dr Agnes isch die gootischi Chlooschterchile mit de prächtige Bildfäischter gmacht worde.

I der Schwiizer Gschicht dänkt me gäärn a d Agnes vo Chönigsfälde, will si als gschydi Frou au bi den Äiggnosse öppis gulte het; wenn s bi dene wider mol Striit gää het, was immer wider vorchoo isch, isch me zu säbere Zyt gäärn uf Chönigsfälde bi dr Habsburger Chlooschtervorsteherin go Root hole.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink
Ostergau LU

S **Oschtergau** isch en Ortschaft und e Landschaft und en ehemoligi Gmeind im Kanton Luzern.

Sit anne 1803 het die alti Doorffgmeind zu dr luzärnische Gmeind *Willisau-Land* ghöört, wo sich 2006 mit Willisau-Stadt zu dr nöie grosse Gmeind Willisau zämetoo het.

Der Luzärner Volchskundler Josef Zihlmann het der Ortsname so erklärt: es isch vo der Stadt Willisau uus gseh s «Piet uf dr Oschtsyte». S alte Wort *[[Gau]]* oder au *Gäu* bedüütet e Landschaft, wo gross oder chly cha sy; me findet drzue vil Erkläärige bim schwiizerdüütsche Mundartwörterbuech *[[Schweizerisches Idiotikon|Idiotikon]]*. Dr Martin Geiger erklärt dr Name au no als e Form vom Grundwort «Au». S Piet vom Kanton Luzärn im Mittelland heisst bi de Luzärner algemein au *Gäu*.

Dur s Doorff Oschtergau cha men uff dr Strooss vo Willisau uf Groosswange, wo die öschtlichi Nochbergmeind vo dr Stadt isch. Und döört duure goot dr Abschnitt vom Jakobswääg zwüsche Wertheschtei und Willisau.

S Oschtergau, wie me dr Naturlandschaft zwüsche Willisau und Groosswange seit, isch e Naturlandschaft, wo i dr Schwiiz e nazionali Bedüütig het. Es isch es chlyses, breits Tääli, wo zwüsche Zylete vo Randmorääne vom yschzytliche Rüüssgletscher entstanden isch. Durs Tal lauft d Root derduur, wo vo Buholz, Geiss und Wüschiswil chunt und undedra id Seewaag mündet. Im flache Tal het’s sit 1965 es grosses kantonals Naturschutzgebiet mit es paar chlyne Seeli, wo’s gää het, wo men im Zwänzigschte Joorhundert uff ere groose Flechi Tuurben abbout het. Das Gebiet het e rychi Pflanzewält und isch wichtig für d Populazioon vo den Amphibie, wo döört lääbe.

## Literatur
* Emil Steffen: *Das Twingslibell der Korporation Ostergau Gemeinde Willisau-Land.* In: Heimatkunde Wiggertal, 18, 1957, S. 5–19.
* Josef Zihlmann: *Namenlandschaft im Quellgebiet der Wigger.* 1984.

## Fuessnoote
Etsch

D **Etsch**, wo uff iteliänisch *Adige* und uff ladinisch *Adesc* heisst, isch e Fluss z Itaalie. Bi de Röömer het der Fluss *Athesis* gheisse.

Si isch 415 Kilometer läng un dr zwöitlengscht Fluss vo Itaalie. Si chunt vom Vintschgau hööch i den Alpe obenabe und laufft näbe dr Laguune vo Venedig bi Porto Fossone id Adria.

D Kwelle vom Hauptfluss isch am Reschepass obe. Er chunt bi Glurns, Meran, Booze, Rovereto und Trient verby und laufft dur d Schlucht vo dr *Bäärner Chluus* im Tal näbem Gardasee us de Voralpen use uf Verona. Vo döört aa isch d Etsch i der wyte Poebeni. Si laufft öppe hundert Kilometer wyt linggs vom Po, numen öppe füffzää Kilometer näbedra, gägen Oschten em Meer zue.

Vo Verona bis zu dr Adria und dr Lagune vo Venedig het’s es Sischteem vo Kanääl für chlyni Schiff näbe dr Etsch, mit Schlöise, we me dr Stand vom Wasser cha uusglyche.

## Literatur
* Peter Ortner, Christoph Mayr: *Die Etsch. Natur- und Kulturbild eines Alpenflusses*, Bozen 1984. ISBN 978-88-7014359-1.

## Weblink
Ostergau

**Ostergau** isch:

* Oschtergau, es Doorff und en Ortseil vo Willisau im Kanton Luzärn
* Ostergau (Friesland)
* Ostergau (Thüringen)
Zihlmann

**Zihlmann** – mundartlech wär das au: **Zylme** – isch der Familiename vo deene Lüüt:
* Andreas Zihlmann (* 1979), en Schwiizer Skilangläufer und Biathlet
* Anton Schmid-Zihlmann (1927–2005), en Schwiizer Lehrer und Heimetforscher
* Josef Zihlmann (1914–1990), en Schwiizer Chauffme, Volkskundler, Mundartforscher und Schriftsteller 
* Max Zihlmann (1936–2022), en Schwiizer Theaterautor
* Nicole Zihlmann (* 1986), e Schwiizer Liechtathletin

* Werner Zihlmann (* 1961), en Schwiizer Künstler, wo under em Name **Wetz** bekannt isch
Ohmstal

**Oomstu** isch es Doorff und en ehemoligi Gmeind im Kanton Luzärn.

Sit 2013 isch es en Ortsteil vo Schööz.

D Ortschaft lyt im undere Luutertal, s Doorff isch entstande, wo mit dr Zyt die drüü alte Wyler *Groosslörzge, Underi Bachmatt* und *Bachmatt* zämegwachse sind; und drzue ghört au no *Niderwyl*. Anne 2004 sy chly mee weder drüühundert Lüüt i dr Gmeind gwoont.

Dr Ortsname chunt s erschte Mol anne 1160 im Buech *[[Acta Murensia]]* vor. De Ort wird gnennt um 1150 as *Omistal*, vom 15. bis 17. Johrhundert au as *Amanstal*.

## Literatur
* 

## Weblink

* ohmstal-aktiv.ch

## Fuessnoote
Bernhard Sowinski

Dr **Bernhard Sowinski**, wo am 30. März 1931 z Hergisdorf uf d Wält cho und am 5. Juli 2005 gstorben isch, isch e düütsche Germanischt gsi.

Er het vo 1951 bis 1958 z Halle und z Köln studiert und drno zerscht als Gimnasiallehrer gschaffet. Sit 1966 het er a dr Uni Köln glehrt. 1981 isch er habilitiert worde, vo 1982 aa het er a de Uni Köln als ordentliche Profässer glehrt.

Dr Sowinski het es grosses Läxikon zu de Mundartautooren und -autoorinne vo de düütschsproochige Länder zämegstellt. Zäme mit em Reinhard Meurer het er d Seri *Oldenbourg-Interpretationen* uusegää.

## Wäärch
* *[[Lexikon deutschsprachiger Mundartautoren]].* Hildesheim Zürich New York 1997. ISBN 3 487 10381 8

## Literatur
* Rudolf Bentzinger: *Bernhard Sowinski (1931–2005). Germanist.* In: Mitteldeutsches Jahrbuch für Kultur und Geschichte, 13, 2006, S. 222–225.
Amalafrid

Dr **Amalafrid**, wo öppen am Afang vom sächste Joorhundert uf d Wält cho und anne 552 gstorben isch, isch e Prinz vom Volch vo de Tüüringer gsi.

Si Vatter isch dr tüüringisch König Herminfrid gsi, und syni Muetter d Amalaberga. Syni Schwöschter, wo me dr Name vonnere nit könnt, isch d Frau vom Langobardekönig Audoin gsi.

Anne 531 isch s mit em Königrych vo de Tüüringer umme gsi. Do isch dr Amalafrid zu den Oschtgoote uf Ravenna is Exil. Wo die oschtrömischi Armee under am Gäneraal Belisar em Oschtgooterych es Ändi gmacht het, isch dr Amalfrid uf Konstantinopel choo. Döört het er im oschtrömische Militäär Karriere gmacht und isch sogar sälber e Heermeischter worde. Er isch mit ere oschtrömische Kampfgruppe em Langobardekönig Audoin im Chrieg gäge d Gepiide go hälfe; bi dene Kämpf isch er de ums Lääbe cho.

## wohär me das weiss
Vom Amalafrid brichte d Büecher vo de Gschichtschryber:
* Prokop
* Venantius Fortunatus