open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zeitung

S Wort **Zitig** het ursprünglig «Noochricht» bedütet; die Bedütig het sich aber im Lauf vom 18. Joorhundert gänderet. Hüte verstoot mä drunder e Druckerzüügnis mit aktuellem und universellem Inhalt, wo periodisch erschiint. Dä Inhalt bestoot us meerere Teggst, wo vom Inhalt us in sich abgschlosse si; das si d **Zitigsardikel**. Bim Verfasse wände d Schriiber verschiideni schurnalistischi Stilmiddel aa. 

As Internet- bzw. Onläin-Zitig wärde Onläin-Publikazione bezäichnet, wo dr Charakter von ere Zitig oder ere Zitschrift häi.

## Gschicht
D Gschicht vo dr Zitig as e Medium, wo regelmäässig erschiint, isch äng mit dr Früeje Nöizit verwoobe. S erste druckte Noochrichteblatt, wo d Bezäichnig von ere Zitig im modärne Sinn verdient, isch d *Relation* gsi. Si isch vom Johann Carolus gründet worde und isch vo dr zwäite oder dritte Wuche im Septämber vom Joor 1605 äimol in dr Wuche in Stroossurg im Elsass erschiine.

Die ersti Daageszitig uf dr Wält isch 1650 z Leipzig uusechoo. Dr Drucker Timotheus Ritzsch het im Juli 1650 zum erste Mol die *Einkommenden Zeitungen* veröffentligt. Die si an säggs Dääg in dr Wuche erschiine.

Iire Hoochepunkt het d Zitig in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert erläbt. Zur Zit (Stand: Oktober 2011) git s in Dütschland 390 Zitige (369 Daages- und 21 Wuchezitige), wo bi dr IVW, dr «Informationsgemeinschaft zur Feststellung der Verbreitung von Werbeträgern», gmäldet si.

## Dr Inhalt
Zitige bestöön us em so genannte *redakzionelle Däil,* wo d Redakzion drfür verantwortlig isch und wo d Inhalt vo Schurnaliste bresentiert wärde, und em *Aazäigedäil*. Die äinzelne Segmänt von ere (umfangriiche) Zitig häisse *Büecher,* in dr Schwiz *Bünd*. Si si mäistens in Ressor iidäilt wie dr Usslanddäil, dr Inlanddäil, dr lokaal Däil, dr Sportdäil, dr Wirtschaftsdäil usw.

Für en Inhalt vo de Aazäige isch dä verantwortlig, wo die Aazäige «schaltet», d.&nbsp;h. zur Aazäigeredakzion bringt und drfür zaalt, ass si erschiine. Dr Verlag cha Aazäige au ableene, es git e Vertragsfreihäit. Wenn d Aazäig druckt wird, denn isch dr Verlag für en Inhalt vo dr Aazäig verantwortlig; dorum wird dr Inhalt vorhär kontrolliert. Dr Briis für en Aazäig richtet sich vor allem noch dr Hööchi vo dr Uflaag vo dr Zitig, dr Gröössi vo dr Aazäig und wo in dr Zitig si erschiint.

## Weblingg
* 
* 
* Zitigsdatebank mit Adrässe uf dr ganze Wält (NewsTornado)
* Zitigsinformazionssüsteem (ZEFYS)

## Fuessnoote
Eisheilige

Di **Yshailige** sind noch de Buureregle drai Tääg, wo Mitti Mai nomol chalts Wetter bringet. Da sind de:
* 12. Mai: Pankraz, e Märtyrer
* 13. Mai: Servaz, e Bischof vo Tongere
* 14. Mai: Bonifaz, en andere Märtyrer

Zo de drai Iishailige gsellt sich no di *nass Soffi* em 15. Maie. I de noo Gegende sait mer ihre au *Chalti Soffi*. Mängmol gilt de 11. Mai mit em Gedänktaag an Bischof Mamertus au as Iishailige.

Noch de Buureregle gelt, ass me bis zo de Iishailige no mit Frost rechne mue, drum wered au vo Gärtner empfindlichi Pflanze nöd vor Mitti Maie ugschützt is Fraiji gsetzt. A de nass Soffi sölls denn no de ganz Taag bisle. Deno söll s Wetter schnell haiss were.

Di Iishailige sind ono hütt zimli bikannt und s gitt vili Sprüch, drunder natüürli o asigi, wo nöd ase ernst gmaint sind:

;Schwiiz
* A Bonifaz ist guet Bohne stecke.
* Bangraz, Servaz und Bonifaz sin di drei Winderhelde.
* De Pankraazi, de Serfaazi und de Bonifaazi sind drai frostigi Baazi, un denn chunnt no die nass Soffi.
* Wenn s am Servazi und Pankrazi rëgnet, so mues 's Blust abe und wenn s mit Tröte abunde wär.
* As gitt füüf Iishailigi: Pankraz, Servaz, Bonifaz, Obrvaz und Undrvaz.

; Elsass
Wenn's in's Bluest rëgnet an P., se gheie d Bire abe, un wenn se mit Drötle abunge were.

## Weblink
* Bonifazius, Schw. Id., Bd. IV, Sp. 1317
* Pankratius, Schw. Id., Bd. IV, Sp. 1391
* Servatius, Schw. Id., Bd. VII, Sp. 1296f.
* Pankraz, Els. Wb., Bd. 2, Sp. 64a

## Fuessnoote
Untervaz

**Undrvaz** oder aifach **Vaz** () isch e politischi Gmaind im Norde vom Bündnerland. Es grenzt im Oste an Rhy und im Weste an Kantoo Sanggale, wo de Calanda d Kantoosgrenze bildet.

De Vazer Dialäggt ghört zom Chuur-Rhiitalische und cha dodemit zo de Ostschwiizertielekt grechnet were.

## Sehenswürdigkaite
Untervaz hät zwai Kirchane, dia katholisch Kircha Sankt Laurenzius und dia reformiert Pfarrkircha, wo baidi under Dänkmolschutz stön. Ebefalls zwai Burgruine gits uf em Gmaindsgebiet, d Höhlaburg Rappestai chli oberhalb vo Untervaz und d Burgruine Neuburg, wo südöstlich vom Dorf uf ara Felskuppa öber em Rhy stoot.

## Literatur
* 
* *Siedlungsinventar Untervaz.* Konzept und Text: Uwe Winkler; Text, Fotos, Pläne: Heike Buchmann. Hrsg. vom Burgenverein Untervaz, 2003.

## Weblink

* Offizielli Website vo Untervaz
* Burgaverain vo Untervaz

## Lueg au
* 

## Fuessnote
Libanonkrieg 1982

Dr **Libanonchrieg** oder *[[Libanon]]-Fäldzug* isch e milidäärischi Usenandersetzig im Joor 1982 im Libanon zwüsche dr israelische Armee und iire verbündete Milize uf dr äinte Site, und Kämpfer vo dr PLO und sürische Druppe uf dr andere Site. Es isch dr ersti gröösseri Arabisch-Israelischi Komflikt gsi, wo Israel noch joorelange Browokazioone vo dr PLO aber ooni dass si Existänz diräkt in Gfoor gsi weer, aagfange het. Israel het dr Operazion dr Naame „Friide für Galiläa“ gee. Die israelischi Offensive isch aber as Aagriffschrieg aagluegt worde,  , au vo vile Israelis.

Dr Libanonchrieg 1982 het vor em Hindergrund vom Libanesische Bürgerchrieg stattgfunde; het nid unwääsentlig drzue biidräit, ass dä eskaliert het und het dr Verlauf von em maassgääblig beiiflusst.

## Politischi Folge
En israelischi Undersuechigskommission het im Februar 1983 festgstellt, ass dr Brömieeminister Begin sini Undergääbene nid gnueg überwacht het, und het s Verhalte bsundrigs vom Verdäidigungsminister Ariel Scharon und vom Stabschef Rafael Eitan schwer kritisiert. Bäidi häi iiri Böste müesse ufgee und dr Begin isch im Septämber 1983 zruggdräte.

Dr Iifluss vo Sürie im Libanon isch noch de Niiderlaage, won e d Israeli zuegfüegt häi, dütlig chliiner worde, aber die sürischi Regierig het es propagandistisch usgschlachdet, ass nume si d Palestinenser understützt häig.

Israel het dr südlig Libanon mit bis in Februar 1985 bsetzt und denn dört e als „Sicherhäitszone" iigrichdet, wo vo sine verbündete christlige Milize kontrolliert worde isch. D Rageeteaagriff uf Nordisrael häi aber nid ufghöört, und die radikali, schiitischi Hisbollah, wo vo Iran understützt worde isch, het d Macht in Südlibanon übernoo, wo Israel sich us em Land zruggzooge het.

### Litertuur
* H. Thomas Davis: *40 Km Into Lebanon: Israel's 1982 Invasion*,1987, National Defense University Press
* Martin Stäheli:*Die syrische Aussenpolitik unter Präsident Hafez Assad*, 2001, Steiner (Franz), ISBN 978-3515078672
* Sam Katz: *Armies in Lebanon 1982-84*, 1985, Osprey Publishing, ISBN 0850456029
* Michael Brecher:*A Study of Crisis*, 1997, University of Michigan Press, ISBN 0472108069
* Itamar Rabinovich:*The War for Lebanon: 1970-1985*, 1985, Cornell University Press, ISBN 0801493137
* P. Edward Haley und Lewis W. Snider in *Lebanon in Crisis: Participants and Issues*, 1979, Syracuse University Press, ISBN 0815622104

### Weblingg

*"Just" War case study: The Israeli Invasion of Lebanon in 1982, Christopher A. Arantz, Masterarbeit, 2002.

## Fuessnoote
Begin

**Begin** bezäichnet:
* e japanischi Rockbänd

**Begin** oder **Bégin** isch dr Familienaame vo deene Persone:
* Benny Begin (* 1943), en israelische Politiker
* Johanne Bégin (* 1971), e kanadischi Wasserballspiilere
* Louis-Nazaire Bégin (1840–1925), en Erzbischof vo Québec
* Menachem Begin (1913–1992), en israelische Ministerbresidänt
* Monique Bégin (* 1936), e kanadischi Soziologin, Hoochschuelleerere und Politikere
* René Bégin (* 1912), e kanadische Politiker (Liberal Party)
* Steve Bégin (* 1977), e kanadische Iishockyspiiler
Gronkh

Dr **Gronkh**  (bürgerliche Name *Erik Range*; * 10. April 1977 z Braunschweig) isch ä dütschä Moderator vo *[[Let’s Play]]*. Är ladät täglech mehreri Fougä vo sinä verschidänä Seriä uf z Videoportau YouTube ufä. Är het meh aus vier Millionä Abonnäntä und isch einä fo dä erfougrichstä Videoproduzäntä uf YouTube im dütschsprachigä Ruum. Näbst däm, dasr Let’s Play-Videos macht, ischr ono gschäftsfüärändä Gseuschaftr und Mitbegründr vor PlayMassive GmbH, erä Websitä wo sich aus um z Thema Computrspili dräit.

## Website
* YouTube Kanau vom Gronkh
* D Websitä vom Gronkh
* PlayMassive
* 

= Einzunachwiisä =
Elektromagnetische Welle

As **elektromagnetischi Wälle** bezäichnet mä e Wälle us kopplete elektrische und magnetische Fälder. Bischbil für elektromagnetischi Wälle sin Radiowälle, Mikrowälle, Wermistraalig, Liecht, Rönggestraalig und Gammastraalig. Freiji elektromagnetischi Wälle im Wakuum sin Dranswersalwälle. D Wäggselwirkig vo elektromagnetische Wälle mit Materie hängt vo iirer Frekwänz ab, und die cha über vili Gröössenordnige wariiere. Es cha Umständ gee, wo d Dranswersalidäät verletzt isch, z.&nbsp;B., wenn - wie bi Plasmaschwingige (Plasmone) - Drääger vo chemische Äigeschafte, z.&nbsp;B.  metallischi oder bundeni Elektrone mitmache. In de verschiidene Beriich vom elektromagnetische Spektrum git s Underschiid zwüsche de Kwelle und wie sich d Straalig usbräitet und was für Wirkige si het.

Andersch as zum Bischbil d Schallwälle häi elektromagnetischi Wälle *käi* Medium nöötig, zum sich uszbräite. Si pflanze sich im Vakuum unabhängig vo iirer Frekwänz mit dr Gschwindigkäit vom Liecht furt. In Materie isch d Liechtgschwindigkäit chliiner. Das wird nit em sogenannte Brächigsindex n usdruckt.

Als Dranswersalwälle zäige elektromagnetischi Wälle s Fenomeen vo dr Polarisazioon. Im freie Ruum stöön d Wektore vom elektrische und vom magnetische Fäld sänkrächt ufenander und uf dr Richdig, wo d Wälle sich din usbräitet. Die Dranswersalidäät vo de freie elektromagnetische Wälle cha mä im sogenannte Färnfäld vo dr Multipolstraalig gsee, was liechtelektrisch in dr Sinusbedingig vom Abbé vo dr Mikroskopii vorchunnt ( d = \lambda /n\sin(\alpha ), wobii d dr Abstand isch, wo söll ufglööst wärde, n\cdot \sin (\alpha ) die sogenannti numerischi Apertur, \alpha  dr Büügigswinkel, wo drzueghöört, \lambda d Wällelengi vom Liecht und n dr Brächigindex vo dr Immersionsflüssigkäit.) 

Die tüpischi Uflöösigsgränze vo dr Färnfäldmikroskopii isch also d \cong \frac{\lambda }{2}. Hööcheri Uflöösige cha mä mit dr sogenannte Noochfäldmikroskopie erräiche. Do nützt mä nit - wie bi dr Bedingig vom Abbé - s Färnfäld us, sondern s Noochfäld vo dr Straalig, wo under Umständ chliineri Abständ as die halbi Wällelengi vom Liecht uflööst. Es chönne drbii aber under anderem d Plasmon-Effäkt, wo ooben erwäant worde si, explizit drii choo. 

Elektromagnetischi Wälle entstöön, wenn Fotone us aagregte Elementardäili usgstraalt wärde.
## Dr Dualismus vo Däili und Wälle
Für bestimmti Äigeschafte vo elektromagnetische Wälle (z. B. dr fotoelektrischi Effekt) längt s Wällemodäll nit, zum alli Fenomeen z beschriibe, wo mä cha beobachte. Bi äinzelne Fotone, de Kwante vom elektromagnetische Fäld, cha mä Fenomeen beobachte, wo Äigeschafte vo Däili sin, aber gliichzitig blibt dr Wällecharakter (zum Bischbil bi dr Interferänz) voll erhalte. Mä reedet dorum vom Dualismus vo Däili und Wälle.

## Litratuur

* 
* 
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Oron

**Oron** chan folgendes bedüte:

* e Gmaind oder e Gebiet im Schwizer Kanton Waadt:
** Bezirk Oron, en ehemolige Bezirk
** Oron-la-Ville, e ehemolegi Gmaind im Bezirk Lavaux-Oron
** Oron-le-Châtel, e ehemolegi Gmaind im Bezirk Lavaux-Oron
** Oron VD, de Name vo de fusionierte ehemolige Gmainde Bussigny-sur-Oron, Châtillens, Chesalles-sur-Oron, Ecoteaux, Oron-la-Ville, Oron-le-Châtel, Palézieux, Les Tavernes, Les Thioleyres und Vuibroye

* e Gmaind oder e Gebiet uusserhalb vo de Schwiz:
** Oron (Moselle), e Gmaind im Département Moselle, Frankrych
** Oron (Nigeria), e Stadt z Nigeria
** Oron (Israel), e Phosphatmine und es Industriigebiet z Israel

**Oron** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Chaim Oron (* 1940), israelische Politiker vo de Meretz-Partei
* Oron (Adelsgeschlecht), es waadtländer Adelsgschlächt
Hüttlingen

**Hüttlingen** chan folgendes bedüte:

i de Schwiz
* Hüttlingen TG, e Gmaind im Kanton Thurgau

z Dütschland
* Hüttlingen (Württemberg), e Gmaind im Ostalbchrais, Bade-Würtebärg 
* Hüttlingen (Ehingen), en Ortstail vo de Gmaind Ehinge (Mittelfranken), Landchrais Ansbach, Bayern
Hüttlingen TG

**Hüttlinge** isch e politischi Gmaind im Bezirk Frauefäld vom Kanton Thurgau i de Schwiz.

## Gschicht
D Gmeind Hüttlinge isch em 1. Jänner 1999 dur e Fusion vo verschidne Korporazione entstande. Es händ sich dozmol d Munizipalgmaind Hüttlinge und die vier Ortsgmainde Eschikofe (BFS-Nr. 4581), Harewile (BFS-Nr. 4582), Hüttlige (BFS-Nr. 4583) und Mettedorf (BFS-Nr. 4584) zur politische Gmaind Hüttlinge (BFS-Nr. 4590) zämegschlosse. Us däm Grund sitzd im Gmaindrot vo Hüttlinge, wo us 5 Mitglider bestoot, je en Verträter us däne ehemolige Ortsgmainde.

## Geografii
Hüttlinge gränzt im Norde änet de Thur a Pfyn und Mülhaim, im Oste a d Gmainde Wigoltinge und Amlike-Bisegg, wo baidi zum Bezirk Wyfälde ghöred. Im Süde isch Tuendorf und im Weste d Gmaind Felbe-Wellhuuse.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

## Persönlichkaite
* Johann Jacob Wehrli (1790–1855), en Pädagog, wo z Eschikofe uf d Wält cho isch

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmaind Hüttlige
* 
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Andwil

**Andwil** isch de Name vo zwei Ortschafte i de Schwiz:
* Andwil SG, e Gmaind im Kanton Sanggalle
* Andwil TG, es Dorf i de Gmaind Birwinke, Kanton Thurgau

Nöd verwächsle mit:
* Anwil, e Gmaind im Kanton Basel-Land
Andwil TG

**Andwil** isch e Ortschaft i de politische Gmaind Birwinke vom Bezirk Wyfälde im Kanton Thurgau i de Schwiz.

## Gschicht
D Ortsgmaind Andwil isch 1812 gründet worde und hät zur Munizipalgmaind Birwinke ghört. Uf em Guggebüel hät de Johann Jacob Wehrli im Joor 1853 e landwirtschaftlichi Schuel ygrichdet, wo 1870 wäge Schüelermangel wider hät müese gschlosse wärde. 1878 isch z Andwil e Fäldschützegsellschaft gründet worde und die hät 2018 mit de *Schützegsellschaft Birwinke-Happerswil* zu de *Schütze Birwinke* fusioniert.

Uf de 1. Jännar 1995 hät di ehemolig Ortsgmaind Andwil zäme mit de Ortsgmainde Klarsreuti, Mattwil, Happerswil-Buech, Birwinke und de Munizipalgmaind Birwinke zur politische Gmaind Birwinke fusioniert.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

## Weblink
* 
* Andwil uf de Website vo Birwinke
* Website vo de Evangelische Chirchgmaind vo Andwil

## Fuessnoote
Winikon-Gschwader

**Winikä-Gschwadär** (amtlichi Schrybwys: **Winikon-Gschwader**) isch ä ehemaligi Zivilgmäind und äs Quartiär vo dä Gmäind Uschtär im glychnamigä Bezirk. Am 31. Dezämbär 2013 hät Winikä-Gschwadär öppä 3650 Ywonnär ghaa.

## Geografi
Werikä lyt im Nordweschtä vo dä Schtatt Uschtär und gränzt im Oschtä an äs Naturschutzgebiät, wo s Quartiär vo Werrikä trännt. Winikä-Gschwadär beschtaat us äm Dorf Winkiä, wo sin ländlichä Charaktär bewaart hät und äm Schtattquartiär Gschwadär, wo mit äm Zäntrum vo Uschtär värwachsä isch. Nordweschtlich vo Winikä isch s Zäntrum mit dä Schportaalagä, wo sich s Fuässballschtadion und s Halläbad befindät.

## Wappä
S Wappä zäigt ä roti Trubä ufämänä rotä Schild. D Trubä isch än Hywys uf dä Wyabou, was ja au us äm Namä hervorgaat und wo z Winkiä scho sit äm früänä Mittälaltär Tradizion hät.

## Värcheer
Im Nordweschtä vo Winikä befindät sich dä Autobaanzuäbringär Uschtär-Nord vo dä Autobaan A53. Durs Quartiär füärt d Wintärtuurärschtrass. D Aabindig an öffäntlichä Värcheer wird dur di bäidä schtättischä Busliniänä 725 und 811 sichärgschtellt.

## Sehäswürdikäitä
In Winikä befindät sich di alti Uschtärmär Schtatthaltärei Winikä mit sim Gloggätürmli, wo untär Dänkmalschutz schtaat und als Boudänkmaal vo regionalär Bedüütig igschtuuft isch.

## Infraschtruktur
Z Winikä-Gschwadär befindät sich s Primarschuälzäntrum Gschwadär. Im Nordweschtä vo Winikä isch dä Fuässballplatz und s Halläbad Uschtär, wo am 9. Mai 1985 dur dä Teckiyschturz, wo 15 Mäschä gschtorbä sind, truurigi Berüämthäit erlangt hät. Im Südä vom Quartiär git s än Supärmarkt vom Aldi.

## Gschicht
Di erschti uurkundlichi Erweenig vo Winikä schtammt us äm Jaar 1325 us dä Lischtä vo dä Lehä vo Habsburg a Rapperschwil.
Näbäd äm Autobaanaaschluss hät 1914 än Puur äs Grab us dä La-Tène-Zyt us äm drittä Jarhundärt vor Chrischtus gfundä, wo vil wertvollä Schmuck enthaltä hät. 1926 isch d Zivilgmäind Winikä-Gschwadär uufglöst und i di noi politischi Gmäind Uschtär integriärt wordä.

## Bildär

Datei:2014-04-13-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 044.JPG|Ehemaaligi Schtatthaltärei Winikä
Datei:2014-04-13-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 050.JPG|Primarschuälzäntrum Gschwadär
Datei:2014-04-13-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 041.JPG|Dorfbrunnä vo Winnikä


## Weblink

* Website vom Quartiärväräin Winkä-Gschwadär

## Fuässnotä
Letter

**Letter** (vo französisch *lettre*, us latiinisch *littera*, „Buechstaabe“) oder **Drucktüpe** bzw. **Tüpe** si Schriftkörper, wo oobe druf s erhaabene, spiegelvercheerte Bild vom ene Schriftzäiche druf isch. Si wärde vo Hand (Handsatz) oder mechanisch (Maschinesatz) zum *Schriftsatz* zämmegstellt, wo im Hoochdruck, mäistens mit Tiigeldruckbrässene, uf Babbiir reproduziert wird.

Sit dass sich dr Fotosatz duuregsetzt het, wärde Lettere nume no gläägentlig im Buechdruck (Druck vo Büecher für Bibliofili) und für Blindbräägig verwändet. Blindbrääglettere bestöön wil si müesse hert sii us Messing oder hertere Bleilegierige.

Lettere si us Lettermetall gmacht, das isch e Legierig vo z.&nbsp;B. 67 % Blei, 28 % Antimon und 5 % Zinn, mänggisch isch au non e chli Chupfer din. S mäiste isch Blei und das macht s „Züüg“, wie mä em Lettermetall emol gsäit het, wäich und formbar, dr Zinn sorgt für e gueti Verbindig vo de äinzelne Metall und dorum wird d Legierig zeech. S Chupfer macht s herter und widerstandsfäiger. S Antimon sorgt drfür, ass käini Hoolrüüm vorchömme, wil es sich usdeent, wenn s hert wird. Groossi Buechstaabe vo 48 Punkt (18,05 mm) aa, z. B. für Blakaat, het mä, wil Bleilettere z schweer gsi wääre, us Holz und Kunststoff gfreest.
 

Bild:Metal movable type.jpg|Tüpe im ene Setzchaste


## Weblingg

* Gutenberg-Museum Mainz, Museum für Buch-, Druck- und Schriftgeschichte
* Hauptfeind vieler alter Schriften sind der Bleifraß/die Bleikorrosion
Vakuum

S Wort **Wakuum**  (vo ‚ leer) bedütet ‚e Ruum, wo fast ganz leer isch‘, wo s also käi Materie git. Zum e Wakuum z mache, isch s wichdig, vor allem Gaas us em Woluume uuse z bumpe.
Wenn dr Gaasdruck aber nume seer vil chliiner isch as dr atmosfäärischi Druck, denn reedet mä nid vom ene Wakuum, sondern vom ene verchliinerete oder reduzierte Druck, oder eme *Underdruck*.

## Füsikalischi, chemischi und thermodünamischi Äigeschafte
Liecht und alli elektromagnetische Wälle überhaupt wie d Wermistraalig, Däili, elektrischi, magnetischi und Grawitazionsfälder bräite sich im Wakuum us; Schallwälle hingeege bruche e materiells Medium und chönne sich im Wakuum nid usbräite und au d Wermiströömig (Konvekzioon) und d Wermiläitig (Kondukzioon), das häisst, d Arte vo Wermiüberdräägig, wo an Materie bunde si, verchliinere sich, wenn dr Druck niidriger wird. Das Fenomeen wird usgnützt in Thermosfläsche, Dewar-Gfääss und zum Tank für Flüssiggas (Suurstoff, Argon, Stickstoff, Helium) z isoliere.

Dur e Hoochwakuum cha dr elektrischi Stroom nume bi seer hooche Spannige duureschloo und das wird in Wakuumkondensatore in dr Hoochläistigselektronik und em Hoochspannigsdäil vo evakuierte Rönggerööre usgnützt. S Brinzip wird au bi Wakuum-Läistigsschalter aagwändet.

## D Wirkig vom Wakuum uf Lääbewääse
Lääbewääse chönne im Wakuum nid lang lääbe, wil si für iire Stoffwäggsel uf Materie aagwiise sin, aber Bakteriespoore, Pflanzesoome usw. chönne e Zit im Wakuum überlääbe.
Au hööcheri Lääbewääse wie dr gsundi Mensch stirbt im ene Wakuum nid sofort. Mä het Experimänt mit Vöögel gmacht und s Bluet foot nit sofort afo choche, wie vili dängge. Au bim ene Zwanzigstel vom normale atmosfäärische Druck si d Hut und s Gwääb stark gnueg für zum dr Dampfdruck vo de Körperflüssigkäite uszhalte. Aber e verchliineret Druck cha zur Dekompressionschranket oder Hööchichranket füere.

## Litratuur

* Karin Wey, Ralph Jürgen Peters: *Geschichte der Vakuumtechnik.* In: *Vakuum in Forschung und Praxis.* 14, Nr. 3, , 2002, S. 180–183 ().
* Heinz-Dieter Bürger: *Die Geschichte der Vakuumkühlung.* In: *Vakuum in Forschung und Praxis.* 16, Nr. 2, , 2004, S. 67–70 ().
* 
* I. J. R. Aitchison: *Nothing’s plenty – The vacuum in modern quantum field theory.* In: *Contemporary Physics.* 50, Nr. 1, 2009, , S. 261–319.

* Christian Reidenbach: Artikel "Leere", in: Stephan Günzel (Hrsg.): Lexikon der Raumphilosophie. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2012, ISBN 978-3-534-21931-5. S. 230 f.

## Weblingg

* Deutsches Museum München – Abbildig vo de Magdeburger Halbchuugele vom Guericke
* Änglischs FAQ: Explosivi Dekompressioon und iiri Effekt uf e Körper.

## Fuessnoote
Radiowelle

**Radiowälle** si elektromagnetischi Wälle mit ere Wällelemgi vo zwüsche 10&nbsp;Santimeter und 100&nbsp;Kilometer und eme Frekwänzberiich von e baar Kilohärtz (Lengstwälle) bis zu öbbe 3&nbsp;Gigahärtz – wo sich denn dr Radar- und dr Mikrowälle-Beriich chömme. Dr Ursprung vo Radiowälle cha natürlig oder technisch si. Ooni technischi Hilfsmiddel (z. B. Empfänger) cha mä sä nit noochwiise, wil si usserhalb vom menschlige Woornäämigsberiich lige.

## Technischi Radiowälle
D Frekwänze vom elektromagnetische Spektrum, wo technisch usgnützt wärde, gönge über d Langwälle bis zur Terahärtzstraalig. Für wie si brucht wärde gits internazionali Überiikomme.

Funk- bzw. Radiowälle wärde für die läitigsloosi Überdräägig vo Sprooch, Bilder und andere Daate wie Zitzäiche verwändet, und für s Radio und Färnsee, für d Ortig (Radar) und Nawigazioon (GPS, Funkpäilig).

D Informazioon wo söll überdräit wärde, wird bi dr Noochrichdeüberdräägig uf e Dräägerwälle druf moduliert und vo dr Sänderantenne usgsändet. In dr Empfängerantenne wärde dur d Radiowälle Schwingige vo dr gliiche Art induziert, die wärde versterkt und d Informazioon wird wider demoduliert.

Radiowälle wärde au iigsetzt zum Warmmache (Dröchne, Usherte, therapöitischi Zwäck, Mikrowällehärd).

## Radiowälle in dr Natur
D Radiowälle us em Wältall wärde in dr Radioastronomii undersuecht. Mä kennt z.&nbsp;B. d Straalig vom freije Wasserstoff in dr Milchstrooss bin ere Wällelengi vo 21&nbsp;cm. Anderi wichdigi Frekwänze stamme vo Riisestärn, vo Pulsar, vo sogenannte aktive Galaxie und Kwasar.

Blitz erzüüge starki Radiowälle, und die cha mä bruuche, zum sä z orte und sonigi atmosfäärischi Stöörige chönne dr Radioempfang verschlächdere.

## Weblingg

## Fuessnoote
Raum (Physik)

Dr **Ruum** isch en Art „Bhälter“  für Materie und Fälder, wo sich alli füsikalischen Vorgäng din abspiile. Das Verständnis vom Begriff Ruum isch expräss e chli ungenau und isch sit em Isaac Newton allgemäin verbräitet. Erst dr Einstein hets denn in Froog gstellt.

Däm entspricht, ass mä as Mensch us Erfaarig „scho immer gwüsst het, was dr Ruum isch“, z.&nbsp;B. ass er dur die drei Dimensione Hööchi, Bräiti und Diefi, wo zuenander orthogonal si, bzw. Abstand, Richdig und Hööchi bestimmt isch. Dr Ruum macht s mööglig, ass alli materielle Objekt en Usdeenig chönne haa, är sälber existiert as grundlegends Ordnigsmodäll „a priori vo de Objekt, wo in em vorhande si“. Hüte gseet mä das andersch, dass er nume in Relazioon zun dene Objekt existiert. Wenn mä dr Ruum eso definiert, macht s kä Sinn, vom ene „leere“ Ruum z schwätze. 

Zum en füsikalisch z beschriibe brucht mä formali Äigeschafte vo verschidnige mathematische Rüüm, mäistens vom euklidische. 

## D Entwigglig vom Begriff vom Ruum
Dr Begriff vom Ruum het sich in dr Gschicht vo dr Füsik stark veränderet. Zur Zit vom Newton isch dr Ruum absolut, unveränderlig,  euklidisch und dreidimensional gsi und füsikalischi Vorgäng in em häi kä Iifluss gha uf en. Dr Albert Einstein het d Ruumzit iigfüert, und dr Ruum isch nüme absolut, sondern vom Beobachter (gnauer: vom Inerzialsüsteem) abhängig gsi. Er wird vo dr Grawitazioon verchrümmt und isch nume no lokal euklidisch. Noch de Stringtheorie het er mee as drei Dimensioone.

## Fuessnoote


## Litratuur
;Klassiker
* Ulf Heuner (Hrsg.): *Klassische Texte zum Raum.* Berlin: Parados 2006, ISBN 3-938880-05-8.
* Nick Huggett (Hg.): *Space from Zeno to Einstein*, MIT Press 1999
;Wüsseschaftsgschicht
* Max Jammer: *Das Problem des Raumes* : die Entwicklung der Raumtheorien, Darmstadt: Wiss. Buchges. 1960.
* Max Jammer: *Concepts of space* : the history of theories of space in physics, Vorwort vom Albert Einstein, 3. A., New York: Dover Publ. 1993.
* Sendker, Werner Bernhard: *Die so unterschiedlichen Theorien von Raum und Zeit*: Der transzendentale Idealismus Kants im Verhältnis zur Relativitätstheorie Einsteins, Osnabrück, 2000 ISBN 3-934366-33-3.
;Systematischi Daarstellige
* Roman Sexl, Herbert Kurt Schmidt: *Raum Zeit Relativität.* Braunschweig 1991, ISBN 3-528-27236-8.
* Carlo Rovelli, *What is Time? What is Space?*. Di Renzo Editore, 2006, ISBN 88-8323-146-5.

## Weblingg
* Francisco Caruso / Roberto Moreira Xavier: [ftp://ftp2.biblioteca.cbpf.br/pub/apub/1996/nf/nf_zip/nf08496.pdf Sources] für the history of space concepts in physics from 1845 to 1995, Centro Brasileiro de Pesquisas Fisicas 1996
* Raum Albert Einstein 1929, @Einstein Archives Online, abgrüeft am 22. August 2011
Relativitätsprinzip

S **Relatiwidäätsbrinzip** säit us, ass d Naturgsetz für alli Beobachter die gliichi Form häi. Wäge däm isch s nid mööglig, ass es für irgend ä Beobachter oder Objekt e Beweegigszuestand git, wo bevorzugt oder absolut weer. Das häisst, mä cha nume feststelle, wie sich e Körper relativ zu andere bewegt, aber nid relativ zum ene bevorzugte Bezuugssüsteem.

In dr klassische Füsik und au in dr spezielle Relatiwidäätstheorii (SRT), wo dr Albert Einstein 1905 entworfe het, het das Brinzip zerst nume in Inerzialsüsteem gulte,  zum gliichförmigi und beschlüünigti Beweegige z beschriibe. Mä cha zwar au beschlüünigti Bezuugssüsteem verwände, aber denn häi d Naturgsetz nit die äifachi Form wie in de Inerzialsüsteem und sin dorum nit gliichberächtigt mit dene. Doorum isch im Raame vo dr allgemäine Relatiwidäätstheorii das Brinzip formal au uf beschlüünigti Bezuugssüsteem erwiteret worde. So wie mä s jetz also gseet, isch d SRT e Spezialfall vo dr ART, wo mä dr Iifluss vo dr Grawitazioon cha vernoochlässige, und isch eso für Inerzialsüsteem und für beschlüünigti Bezuugssüsteem gültig.

Dr Galileo Galilei (1632) isch dr Erst gsi, wo das Brinzip formuliert het. 
Er het drbii nume an mechanischi Vorgäng dänggt und gsäit, ass e Beobachder, wo sich under Deck vom ene Schiff befindet, wo nid beschlüünigt wird, us däm, won er um sich ume gseet, nid cha wüsse, öb s Schiff sich überhaupt bewegt oder nit.  Dr Christiaan Huygens het daas Relatiwidäätsbrinzip implizit iigsetzt, won er d Stoossgsetz formuliert het.

## Fuessnoote
Feld (Physik)

In dr Füsik beschribt e **Fäld** wien e füsikalischi Gröössi im Ruum verdäilt isch. Es cha sich um e Skalarfäld handle wie z.&nbsp;B. s Grawitazioonspotenzial oder s elektrostatische Potenzial, oder um e Wektorfäld wie z.&nbsp;B. s Grawitazioonsfäld oder s elektrische Fäld. Em Wärt vom ene Fäld am ene bestimmte Blatz säit mä mänggisch Fäldsterki.

Fälder si au sälber füsikalischi Objekt:
*Si erfülle Beweegigsgliichige, wo män e doo *Fäldgliichige* gsäit. D Dünamik vo Fälder wird in dr Fäldtheorii behandlet. D Beweegigsgliichige für s elektrische und s magnetische Fäld si d Maxwell-Gliichige.
*Wie d Körper häi d Fälder Energii (d **Fäldenergii**), Impuls und au Dräiimpuls. D Wirkig vo Chreft zwüsche zwäi Körper im leere Ruum erklärt mä eso, ass e Fäld die Gröössi vom ene Körper ufnimmt und si uf dr ander Körper überdräit.

In dr Kwantefäldtheorii isch s Fäld dr fundamentali Begriff, wo alli Äigeschafte vo dr Materie und de Chreft drus entwigglet wärde. E Fäld cha do nume in definierte Stuefe aagregt wärde, und das beschriibt mä eso, ass en entsprächendi Zaal vo Fäldkwante erzügt wärde. Alli bekannte Materiedäili bestöön us sonige Fäldkwante vo bestimmte Fälder, wääred d Chreft zwüschene dur Usduschdäili, d.&nbsp;h. Fäldkwante vo bestimmte andere Fälder, erkläärt wärde. Die äinzelne Fäldkwante sin die fundamentale Elementardäili.

## Litratuur
* 
* 

## Fuessnoote
Lorentzkontraktion

D **Lorentzkontrakzioon** oder die **relatiwistischi Lengikontrakzioon** isch e Fenomeen vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii. Si säit us, ass e bewegte Beobachder e chürzeri Distanz zwüsche zwäi Pünkt im Ruum misst as äine, wo sich nid bewegt. Wil d Lengi vom ene Objekt dr Abstand zwüsche sine Ändpünkt isch, bechunnt mä, wemm mä d Lengi vom eine bewegte Objekt misst, e chürzeri Lengi über as wemm mä das Objekt misst, wenn es sich nid bewegt. Dä Effekt gseet mä nume in dr Richdig vo dr relative Beweegig und wird gröösser, wenn die relativ Gschwindigkäit zuenimmt. D Lorentzkontrakzioon isch zämme mit dr Zitdilatazioon und dr Reltiwidäät vo dr Gliichzitigkäit äins vo de grundlegende Fenomeen vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii und spiilt e wichdigi Rolle, wenn Experimänt in Däilibeschlüüniger usgwärtet wärde.

D Gröössi vom Effekt cha mä mit dr Kontrakzionsformle berächne
:L=L_{0}/\gamma

Doodrbi isch
:L die kontrahierti Lengi, also d Lengi, wo im ene Inerzialsüsteem gmässe wird, wo sich relativ zum Inerzialsüsteem vom Objekt bewegt,
:L_{0} d Lengi wenn sich s Objekt relativ yum Beobachder nid bewegt, also d Lengi vom Objekt gmässe in sim äigene Inerzialsüsteem, und
:\gamma=1/\sqrt{1-v^{2}/c^{2}} dr Lorentzfaktor mit dr Liechtgschwindigkäit c und dr Gschwindigkäit v vom Objekt, wo söll gmässe wärde.

D Lengikontrakzioon isch ursprünglig 1892 vom Hendrik Antoon Lorentz iigfüert worde, zum s Michelson-Morley-Experimänt mit dr Gschwindigkäit v relativ zum hüpothetische Äther z erklääre. 1905 het si dr Albert Einstein  relatiwistisch interpretiert, so dass v d Gschwindigkäit zwüschen em Beobachder und em Objekt, won er misst, isch.

## Weblingg
* Physik-FAQ: Verkürzung bewegter Maßstäbe
* Klaus Kassner: Die Längenkontraktion (Lorentz-Kontraktion)
* Hanns Ruder: Vortdrääg über d Visualisierig vo dr Relatiwidäätstheorii, Uszüüg
Äquivalenz von Masse und Energie

Ass mä vo dr **Ekwiwalänz vo dr Masse und dr Energii** (oder churz: **E=mc²**) wäiss, isch e Resultaat drvo, ass in dr relatiwistische Füsik  Masse und Energii nit unabhängig vonenander si. Jedes füsikalische Süsteem mit dr Masse m het e Rueenergii 
:E_{0}=mc^{2}. 
Doodrbii isch c d Liechtgschwindikäit. Dr Albert Einstein het die Erkenntnis 1905 formuliert.

Wenn sich also die inneri Energii vom ene Süsteem änderet, änderet sich au si Masse. Wägen em Faktor c^2, wo seer grooss isch, mache Umsätz vo Energii, wie si im Alldaag tüpisch sin, bi dr Gröössi vo dr Masse nume seer weenig us. Wenn zum Bischbil Choole mit Suurstoff us dr Luft verbrennt wird, isch d Masse vom Chooledioxid, wo entstoot, zwar e chli chliiner als wemm mä d Choole und dr Suurstoff wurd wääge, aber dr Underschiid isch so chlii, ass men en nid cha mässe. Au d Energii, wo in dr Wermi steggt, macht bi dr Masse braktisch nüt us. D Masse vo dr Sunne isch öbbe 0,0001 % gröösser as wenn si chalt weer. Dorum macht s in vile Beriich immer no Sinn, ass mä d Konzept vo dr Masse und vo dr Energii usenanderhaltet. In dr Kärnfüsik, dr Elementardäilifüsik und dr Astrofüsik cha mä d Ekwiwalänz vo Masse und Energii allerdings seer vil dütliger gsee. D Kärn vo Atom häi wäge dr Bindigsenergii knapp 1 % weeniger Masse as iiri Kärnbaustäi, wenn si nid bunde si. Wenn aber e Däili mit eme Antidäili, wo zuen em basst, zämmebutscht, so vernichde si sich gegesitig. Iiri gsamti Energii, d Rueenergii inklusiv, goot drbii uf andere Däili über, wo entstöön as Resultaat. Das sin mäistens Fotone, wo sälber kä Masse häi.

## Weblingg

* Norbert Dragon, ''Geometrie der Relativitätstheorie'' (PDF; 2,5&nbsp;MB) 
* 
* Cornelius C. Noack, *[http://www.itp.uni-bremen.de/~noack/masse.pdf Was ist eigentlich eine 'Ruhemasse'?] (PDF; 279&nbsp;kB)* 
* Wikibooks: Ruhemasse und relativistische Masse
* ''E=mc² – Eine Formel und ihre Geschichte''. En Erkläärig vo dr Formle, wo mä liicht cha verstoo, mit Bildli

## Fuessnoote
Wange (Begriffsklärung)

È **Wangè** bezeichnet 
* èn Deil vom Gsicht, luèg Wangè

* allgemein s Sitèdeil
* s Sitèdeil von èm Möbel, Musikinschtrumänt u.ä., luèg Zarge
* s Sitèdeil von èrè Stègè, luèg Wangèschtègè
* s Sitèdeil von èm Tisch, luèg Wangètisch
* s Sitèdeil von èm Sitzmöbel, Stuèlwangè
* d Sitèwand von èm Dal, luèg Dalwangè

* Mordwangè, èn mittelaalterlichè Gedenkschtei, luèg Süüneschtei

**Wange** isch dè Familiènamè vo folgendè Personè:
* Udo-Dieter Wange (1928–2005), dütschè Bolitiker (SED)

**Luèg au**:
* Wangen
* Unterwangen
* Oberwangen
* Oberwengen
* Wanger
Hendrik Antoon Lorentz

Dr **Hendrik Antoon Lorentz** (* 18. Juli 1853 z Arnhem; † 4. Februar 1928 z Haarlem) isch e niiderländische Mathematiker und Füsiker gsi. Dr Lorentz het die mathematische Grundlaage usgarbäitet, wo denn dr Albert Einstein si spezielli Relatiwidäätstheorii druf ufbaut het. Begriff wie Lorentz-Chraft und Lorentz-Dransfotmazioon häi iim zu Eere iiri Nääme übercho. 

Wil si Naame äänlig isch wie dä vom dänische Füsiker Ludvig Lorenz, wo noch iim zum Bischbil d Lorenz-Äichig und d Lorenz-Mie-Theorii benennt worde si, wärde si immer wider verwäggslet. Dr Lorenz-Attraktor het si Bezäichnig vom amerikanische Meteorolog Edward N. Lorenz.

## D Lorentzkontrakzioon
Im Raame vo sinere Elektronetheorii het dr Lorentz s Konzept vom ene Äther entwigglet, wo vollkomme in Rue isch und won en kä Materie cha beiiflusse. In däm Modäll isch d Liechtgschwindigkäit unabhängig vo dr Gschwindigkäit vo dr Liechtkwelle, wil si usschliesslig im Bezug uf en Äther konstant gsi isch. Das wurd aber au bedüte,  ass Materie, wo sich relativ zum Äther bewegt, uf s Liecht zuechunnt bzw. drvolauft („Ätherwind“). Experimentell het mä aber dä Effekt nid gfunde (z.&nbsp;B. im Michelson-Morley-Experimänt). Doorum het dr Lorentz 1892 d Aanaam iigfüert, ass Materie wo sich bewegt, im Äther chürzer wird, e Hüpothese wo dr George Francis FitzGerald scho 1889 vorgschlaage het. Die Kontrakzionshüpothese het aber elläi nid glängt, zum alli negative Ätherwindexperimänt z erklääre, und doorum het dr Lorentz in meerere Aarbede (1892, 1895, 1899, 1904) d Lorentzkontrakzioon entwigglet. Bi deere isch nid nume d Lengi, sondern au d Zitkoordinate vo dr Posizioon vo dr bewegte Materie im Äther abhängig worde („Ortszit“). Das isch für e Lorentz am Aafang nume e Hilfswariable ooni füsikalischi Bedütig gsi, doch dr Henri Poincaré het 1900 chönne zäige, ass d Ortszit genau denn entstoot, wenn Beobachter, wo sich im Äther beweege, iiri Uure mit Liechtsignal synchronisiere. Dr Poincaré het au im Lorentz si Theorii 1905 mathematisch vollständig gmacht.

Uf dr Elektrodünamik vom Lorentz het dr Albert Einstein die spezielli Relatiwidäätstheorii entwigglet. Dr Einstein het vom Lorentz sini Aarbede nume die bis 1895 kennt. Er het die grundlegendi Asümmetrii us dr Theorii vom Lorentz uusegnoo: Uf dr äinte Site het s mit em Äther in Rue en „absoluts“ bzw. bevorzugts Bezuugssüsteem gee, uf d andere Site häi alli Experimänt zäigt, ass s Relatiwidäätsbrinzip gültig isch, was in dr Äthertheorii vom Lorentz nume mit Hilfshüpothese chönne kompensiert wärde. Dr Einstein het denn iigsee, ass mä nume die wääsentligi Erkenntnis vom Lorentz, nämlig ass d Liechtgschwindigkäit vo dr Kwelle unabhängig sig, mit em Relatiwidäätsbrinzip müess kombinieren, zum en Elektrodynamik vo bewegte Körper ooni Widersprüch z konstruiere.

## Litratuur
* 
*
*
* 
* 
*
* Quirin Engasser (Hrsg.): *Grosse Männer der Weltgeschichte. 1000 Biographien in Wort und Bild*. Neuer Kaiser Verlag, Klagenfurt 1987, ISBN 3-7043-3065-5, S. 279

## Weblingg

*
Talwange

Unterè **Dalwangè** voschtòt mò è Begränzigswand von èm Dal. Sûnonûm für è Dalwangè sin *Dalflankè* un *Dalwand*.

Nõch dè Definition von èm Dal cha sell übber 2-3 Wangè vofüègè, abhängig devò, wellè Deil vum Dal mò betrachtet. S gesamti Dal vofüègt immer übber 3 Dalwangè, nämlich diè beidè Sitèwangè sowiè diè  Wangè, wo dè Aafang odder s Ènd vom Dal markyrt. I dè Règèl vofüègt dè Dalbodè übber è Gefälle zwischè m Dalaafang/-ènd un dè Dalöffnig. In Fallrichtig vom Dalbodè bschtimmt mò denn diè rächte un linke Dalwangè. 
Byschpill dõdefür: dè Munot bi Schafuusè thront a dè rächte Dalwangè vom Hochrhy, dè Hirschschprung lyt im unterè Deil vo dè linkè Dalwangè vom Höllèdal. 
Dè Begriff *Dalwangè* cha sich i dè Churzform Wangè als Plural vo Wangè voschteggè, wo für è baar Ortsnämè vowendet wörd, z. B. Obberwangè.

## Luèg au
* Dal
* Thal (Ortsnamè)
Android (Betriebssystem)

**Android** (vo  // vo griechisch *androïdes* menschenäänlig, Android) isch e Betriibssystem und au e Software-Plattform für mobili Gräät wie Smartphones, Handy, Natel, Netbooks und Tablet-Computer, wo vo dr Open Handset Alliance (gründet vo Google) entwicklet wird. D Basis isch dr Linux-Kernel. Bi Android handlet es sich um e freiji Software, wo kwelloffe entwicklet wird. Android het as Smartphone-Betriibssystem im zweite Quartal 2013 e wältwite Marktaateil vo 79,3&nbsp;Prozänt ghaa nach 68,1&nbsp;Prozent im zweite Quartal 2012, 52,5&nbsp;Prozänt im dritte Quartal 2011 und 25,5&nbsp;Prozänt im dritte Quartal 2010.
Im April 2013 het dr Eric Schmidt, wo dr Executive Chairman vo Google isch, bekanntgee, dass pro Tag einehalb Millione noiji Android-Gräät aktiviert wärde. Das si knapp dreimol so vil wie no im Juli 2011. Sit em April 2013 gseet s aber us, wie wnn d Zaal vo de Neuaktivierige nüm wurd stiige.
Bis zum Septämber 2013 si uf dr ganze Wält mee as e Milliarde Android-Gräät aktiviert worde.

Android het e Linux-Kernel, isch aber käi klassischi Linux-Distribution, wie mä sä für e Desktop und Server kennt. Zum Däil si Grundäigeschafte, wo mä bin eme unixoide System wurd erwarte, stark veränderet worde.

Die noischti Version vo Android, wo allgemäin verbräitet isch, isch sit em August 2022 s Android 13 Tiramisu.

Die gröschte Handyherschteller för Android-Handys sind Samsung, Xiami und Oppo. Google selber verchauft ebefalls Andoid-Handys as Pixel.

## Weblink

## Fuessnoote
Android

S Wort **Android** (vo  (Umschrift: anēr), *de [[Mensch]]* und  (eido), *s [[Aussehen|Uussäche]]*, *d [[Gestalt|Gstalt]]*) isch de Name för:
* Android (Betriebssystem), es Betribssystem för mobili Grät
* Android oder Androide, e menscheähnlichi Maschine
* Der Android, en Film
Zwillingsparadoxon

S **Zwillingsparadox** (oder s **Uureparadox**) isch e Gedankeexperimänt, wo öbbis beschribt, wo wien e Widerspruch in dr spezielle Relatiwidäätstheorii usgseet, aber, wemm mä s genau analüsiert, richdig muess si und au zum Bischbil in Experimänt mit Däili noochgwiise worde isch.  S Gschichtli goot eso, ass es zwäi Zwilling git und äine von ene stigt in e Raggeete ii und fliegt fast so schnäll wie s Liecht zum ene Stärn, wo wit äwägg isch, dräit ume und fliegt denn gliich schnäll wider zrugg. Dr ander Zwilling blibt underdesse die ganz Zit dehäi. Wo si Brueder zrugg uf d Ärde chunnt,  stellt sich uuse, ass dr Zwilling, wo dehäim bliibe isch, elter worde isch as si Brueder. Dr Grund für das Fenomeen isch d Zitdilatazioon.

## Weblingg

* Franz Embacher: *Spezielle Relativitätstheorie: [http://www.ap.univie.ac.at/users/fe/SRT/Zwillingsparadoxon.html Zwillingsparadoxon und Geodäten der Raumzeit]*
* Klaus Kassner: *Crash Course in spezieller Relativitätstheorie: [http://wase.urz.uni-magdeburg.de/kassner/srt/crashcourse/zwillingsparadoxon.html Das Zwillingsparadoxon]*
* Mike Bernhardt: *[https://web.archive.org/web/20140124185850/http://www.mpe.mpg.de/~bernhardt/zwillingsparadoxon.pdf Zum Zwillingsparadoxon in der Speziellen Relativitätstheorie]* (PDF, 140 kB)
* ''Geometrie der Relativitätstheorie: Zwillingsparadoxon in der de.sci.physik-FAQ
Oberwangen (Stühlingen)

**Obberwangè** (amtlich *Oberwangen*) isch èn Stadtdeil vo dè Stadt Stüèlingè im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg

## Geography

Obberwangè lyt im Albgau a dè linkè Dalwangè vom Bachdobèl vom Müllibach, wellè vo dè Oberè Alb hèr chunnt. Besaitè Bach entwässerèt i dè Merrèbach nördlich vo Stüèlingè bzw. südlich vo Bõõdorf. Uff èm Bärg obbè d Wyler Oberi Alb mit èm Oberè Albhof (Golfblatz) un dè Wyler Mittleri Alb. I dè nõcherè Umgebig lyt im Oschtè s Dorf Unterwangè sowiè im Weschtè dè Wyler Sparrèbärg, wo zuè Obberwangè ghört. Dè Sparrèbärg lyt in èm Sitèdobel vum Müllibachdäli öppè 90 m obberhalb un 400 m èwäg vu Obberwangè. Sèllè Sitèdobel fangt weschtnordweschtlich vu Obberwangè bim *Obberholz* (843 m NHN) aa, s Obberholz isch glychzitig dè högschte Pungt vum Obberwangemer Bann un vum Gmaindsbièt vu dè Stadt Stüèlinge.
Ennèt un nördlich vum Obberholz lyt Wällèdingè, witer wäg weschtlich hinter dè Oberè Alb lyt s Dorf Wittlekofè (Bõõdorf), absi am Mèrèbach im Südoschtè s Dorf Schwaningè (Stüèlingè).

## Gschichtè
### Ort
*Obberwangè*  isch 955 èrschtmolls als *(villa Lutwanga in pago Albegou)* erwäänt worrè un hèt im Bischof Gebhard II. vo Konschdanz ghört. Als Deil vom Albgau isch Obberwangè 1806 a s Großherzogdum Badè übbergangè.

Im Johr 1973 hèn d Obber- un Unterwangemer è Bürgerabschtimmig durrègfüürt un entschidde, beidi Gmaindè i d Stadt Bõõdorf ygmaindè z lõ. Hintergrund defür, d Eigèständigkeit uffzgää, isch d Gmaindsreform z Baddè-Württebärg gsi, wo am Aafang vo dè 1970er Johr schu aakündigt worrè un am 1. Januar 1975 definityv vollzogè worrè isch. D Obrigkeit z Stuègètt hèt d Ygmaindig vu Obber- un Unterwangè uff Stüèlingè vorgschlagè. Trotz èm Votum vo 1973 un dè Vohandligè mit dè Stadt Bõõdorf hèt dè Widderschtand vo dè Wangemer hèt abber nüt brocht, well sich d Landesregyrig vo Baddè-Württèbärg in undemokatischer Wyys übber s Votum vo dè Obber- un Unterwangemer drübber wèg gsetzt hèt. Dõdemit sin Obber- un Unterwangè gnauso wiè Bettmèdingè am 1. Januar 1975 nõch Stüèlingè zwangsygmaindet worrè. Nõch dè Ygmaindig sin Obber- un Unterwangè in eim Ortsdail mit èm Nammè *Wangè* uffgangè. Adminischtryrt sit èm Januar 1975 vum Stüèlinger Stadtrõt, wo Wangè wèg sinèrè Ywoonerzaal nu ein Sitz zuèschtòt, ußerdemm cha dè Wangemer Ortschaftsrõt resp. dè Wangemer Ortsvorschteher im Stadtrõt Vorschläg unterbreitè.

### Kirchè
D Kirchè vu Obberwangè isch im *[[Sankt Michael]]* gweiht. Als Pfarrort isch Obberwangè schu 1275 erwäänt worrè. D Pfarrei vo Obberwangè isch 1435 i dè Pfarrei vo Bettmèdingè uffgangè.

### Mülli
D Dorfmülli vo Obberwangè isch urschrünglich am Sparrèbärg gschtandè. Sit 1611 hèt mò si i dè Grund vom Müllibach unterhalb vo Obberwangè volait. D Mülli isch 1832 abbrènnt un isch denõch widder uffbaut worrè.

## Weblingg
* d Websitè vom Golfblatz Oberi Alp
* Ywoonerschtatischtik uff dè Homepage vo dè Stadt Stüèlingè
* „Stadtteil Wangen“ uf de Website vo de Stadt Stüelinge

## Einzelnõchwys
Geodät

E **Geodät** (Plural: *Geodäte*) oder **Geometer** isch e Fachmaa vo dr Geodesii also vom Vermässigswääse. E Geodät, wo das Fach –&nbsp;an dr Universität (Geodesii) oder an ere Fachhoochschuel (Vermässigswääse)&nbsp;– studiert het, isch e **Vermässigsääscheniöör**. 

D Usdrück „Geometer“ und „Geodät“ stamme us em Griechische und bedüte öbbe „öbber, wo d Ärde vermisst“ bzw. (in Grundstück) „iidäilt“. S Wort „Geometer“ wird in e baar dütschsproochige Gebiet bevorzugt, in andere gilt s –&nbsp;grad wie **Landvermässer**&nbsp;– as veraltet, in dr Umgangssprooch drifft mä au uf d Bezäichnig **Fäldmässer**. D Bruefsbezäichnig Vermässigstechniker oder au Geomatiker chönne die verwände, w e dreijöörigi duali Bruefsusbildig absolviert häi.
Bezugssystem

E **Bezuugssüsteem** in dr Füsik isch e Konstrukt us Ruum und Zit. Mit em cha mä äidütig und vollständig beschriibe, wie sich füsikalischi Gröössene verhalte, wo vom Ort abhängig si. D Laag und d Beweegig vo füsikalische Körper chönne nume relativ zum ene Bezuugssüsteem aagee wärde. Zum e Bezuugssüsteem definiere, weelt mä e Bezuugspunkt, legt d Ruumrichdige fest und bestimmt e füsikalische Brozäss, für zum d Zit mässe. Mit däm isch automatisch festgläit, was mä under „Stillstoo“ und „Beweegig“ verstoot, und zwar Stillstoo und Beweegig relativ zum e Beobachder in däm Süsteem. Das isch nöötig, wil verschiideni Beobachder dr gliich füsikalisch Vorgang underschiidlig beschriibe. Zum Bischbil chönnt e bsoffnige Autifaarer behaupte, ass e Baum uf iin zuechoo sig, wääred e Fuessgänger am Rand vo dr Strooss eender wurd sääge, ass dr Autifaarer gegen e Baum gfaare isch.

## Fuessnoote
Kennedy-Thorndike-Experiment

S **Kennedy-Thorndike-Experimeät** (1932) hätt sölle noochwiise, öb s en Iifluss git uf d Usbräitig vom Liecht, wenn Beobachter in verschiidene Inerzialsüsteem iiri Gschindikäit ändere. Es isch e Wariante vom Michelson-Morley-Experimät, wo d Sitenärm vom Interferometer, wo brucht wird, underschiidlig lang sin. S Experimänt het, wie s die Spezielli Relatiwidäätstheorii vorussäit,  e Nullresultat gliiferet und het eso bestäätigt, ass mä näbe dr Lengikontrakzioon au d Zitdilatazioon muess aanee. Noch däm indiräkte Noochwiis isch d Zitdilatazioon denn zum erste mol diräkt dur s Ives-Stilwell-Experimät noochgwiise worde. Wemm mä d Resultaat vo dene drei Experimänt (em Michelson-Morley-Experimänt zum Mäasse öb d Liechtgschwindigkäit vo dr Orientierig vom Beobachder abhängt, em Kennedy-Thorndike-Experimänt zum Mässe, öb d Liechtgschwindigkäit vo dr Gschwindigkäit vom Beobachder abhängt, und em Ives-Stilwell-Experimänt zum d Zitdilatazioon z mässe) cha d Lorentz-Dransformazioon abgläitet wärde.

In modärne Kennedy-Thorndike-Experimänt, wo mä die gliiche Zämmehäng zwüsche dr Gschwindigkäit vom Beobachder und vom Liecht, bzw. zwüsche dr Zitdilatazioon und dr Lengikontrakzioon undersuecht, wärde bis hüt gmacht mit dütlig gröössere Gnauigkäite dank optische Resonatore und Lunar Laser Ranging, und si bestäätige s ursprünglige Resultaat.

## Fuessnoote
Kartause (Basel)

D Baasler **Kartuuse St. Margarethedaal** isch en ehemoligs Kloster im Mindere Baasel, wo im 15. Joorhundert gründet und noch dr Reformazioon ufglööst worde isch. Hüte isch s Bürgerlige Wäisehuus vo dr Stadt din.

D Kartuuse stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter in dr Stadt Baasel, wo nazionali Bedütig häi.

## Gschicht
Im 14. Joorhundert het s Gläibaasel no im Bischof vo Konstanz ghöört. 1392 het dä s Stedtli dr Stadt Baasel verkauft, und mit em dr rächtsrhiinisch Bischofshoof. Dr Achtburger und Oberstzumftmäister Jakob Zibol het im Joor 1401 die Liigeschaft mit em Hoof, Brunne und Räbgarde für 600 Goldgulde vo dr Stadt kauft und het sä im Stroossburger Prior Winandus überloo, so dass dä dört e nöis Kloster, d Kartuuse St. Margrethedaal, het könne iirichde.

D Kartüüser si vo woolhabende Bürger finanziell understützt worde, wie de Amerbachs und andere, und immer wider si Lüt us em Daig und vo dr Uniwersidäät em Orde biidräte. Si häi dorum e starke Iifluss uf s intellektuelle, wüsseschaftlige und gäistige Lääbe vo dr Stadt ghaa, vor allem wääred iirer Hoochzit in dr Middi vom 15. Joorhundert, au wenn d Kartüüser allgemäin d Gröössi vo iire Kongregazioone uf zwölf Mönch und sächzää Laiebrüeder beschränggt häi.

D Zite si vo de 1520er Joor aa für s Kloster schwiiriger worde und d Verordnige vom Root, wo immer mee in d Richdig vom Protestantismus gleent het, stränger und stränger. Am 23. Merz 1529 isch dr Prior schliesslig us dr Stadt gflüchdet und s Kloster isch ufghoobe worde. Aber erst 1564, mee as drissig Joor noch dr Reformazioon in dr Stadt, wo dr letscht Mönch, dr Thomas Kresszi, gstorbe isch, isch d Kartuuse zuedoo worde. Iiri Bibliothek mit dr Büechersammlig vom Johannes Heynlin isch 1592 in d Baasler Uniwersidäätsbibliothek khoo.

1669 isch s Baasler Waisehuus, wo bis denn im ehemoolige Stäinekloster gsi isch, in d Kartuuse khoo und isch bis hüt no dört.

## Fuessnoote