open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bahnstrecke Weil am Rhein–Lörrach

|}

D **Baanschtreggi Weil am Rhy–Lerrach** (Kursbuchstrecke 734), au als *Gartèbaan* benamst, isch è 4,836 Kilometer langi elegtrifizyrti un durchgöngigi eingleisigi Hauptbaan z Baddè-Württèbärg, im Dreiländeregg bi Bàsel. Si füürt vo Weil a dè Rhydalbaan durch dè Düllinger Bärg nõch Lerrach-Schtèttè a dè Wyysèdalbaan. D Fortsetzig vo dè Umgehigsbaan im Oschtè isch diè inzwǜschè stillglaiti Weeradalbaan, wo bi Schopfè vo dè Wyysèdalbaan abzwygt un gu Säckingè a dè Hochrhybaan füürt. Im Weschte vo Weil isch d Gartèbaan durch diè ebbèso stillglaiti Palmrainbaan üüber dè Obberrhy drübberwäg i s Obberelsaß gfüürt worrè.

## Gschichtè
D Baanschtreggi Weil am Rhy – Lerrach isch am 20. Mai 1890 vo dè Baddischè Staatsbaan als Strategischi Baan für d Umgehig vo dè Schweiz erschtellt worrè. Schu am 11. Februar 1878 isch è Baanlinniè zwǜschè Weil un St. Ludwig eröffnet worrè, dõdemit isch s Elsaß, wo im dütsch-französischè Chrièg vom Dütsche Rych erobert worrè isch, auch ganz im Südè vokeersmäßig mit èm Rych vobundè worrè. D Gartèbaan hèt d Palmrainbaan übber dütsches Gebièt bediènt, woby d Palmrainbaan dè Obberrhy übber diè aalt Palmrainbrugg passyrt hèt. D Gartè- un d Palmrainbaan sin 1890 mit ère Ketti vo strategischè Baanlinniè durch Südbaddè un Obberschwòbè mit dè Bundesfeschtung z Ulm vobundè.

Dü èrschte Schritt zum Uusbau für dè S-Baan-Vokeer isch im Johr 1999 mit dè Eröffnig vo dè Haltepüngt *Weil am Rhy Gartèschtadt* un *Weil am Rhy Pfädlischtrõß* gmacht worrè.

Sit èm 15.&nbsp;Juni 2003 isch diè SBB GmbH, diè dütsch Personèvokeersdöchter vo dè Schwizer Bundesbaanè (SBB), s zuèschtändige Eisenbahnverkehrsunternehmen (EVU) für d Gartèbaan. Dè Schinnèpersonènaavokeer (SPNV) uff dè Gartèbaan isch sithèr als S5 is Netz vo dè Basler S-Baan ybundè. Voantwortlichs Ysèbaainfraschtrukturunternämmè (EIU) isch witerhy d DB Netz AG.

Mit èm Faarblaanwechsel vom 12.&nbsp;Dezèmber 2004 isch d S5 übber dè Lerracher Hauptbaanhof usè bis uff Steinè volängerèt worrè. Am 12.&nbsp;Juni 2005 isch dè neui Haltepungt *Lerrach Dammschtrõß* in Bedrièb gnõ worrè.

Uff dè Streggi sin sit Hèrbscht 2005 Drybzüüg vom Tǜp Stadler Flirt (Schwizer Baureiè RABe&nbsp;521, dütschi *Baureiè 429*) ygsetzt worrè, welli s Provisorium vo dè NPZ-Garniturè RBDe&nbsp;561, wo für dè Ysatz z Dütschland ekschtra modifizyrt worrè sin,  im März 2006 endgültig abglöst hèn.


Datei:Strategischer Bahnbau in Südbaden.png|D Streggi als Deil vom strategischè Baanbau zwǜschè 1887 un 1890 für d Umgehig vo dè Schwiz


## Luèg au
* Wyysèdalbaan

## Literadur
* Julius Kraus: *Die strategische Eisenbahn: Leopoldshöhe – St. Ludwig. Leopoldshöhe – Weil – (durch den Tunnel) Lörrach*. In: Das Markgräflerland, Heft 2/1986, S. 81–98

## Weblinggs
* Bilder der Tunnelportale

## Einzelnõchwys
Literatur

Sit em 19. Joorhundert mäint mä mit **Litratuur**   alli sproochlige Züügniss, wo mündlig (öbbe dur Värsforme und Rhüthmus) oder schriftlig fixiert si. Mä redet in däm „wite“ Begriffsverständnis öbbe vo „Fachlitratuur“ oder „Notelitratuur“ (Partiture) im Blick uf die schriftlig Fixierig, wo s dört git. Die öffentligi Litratuurdiskussion isch sit em 19. Joorhundert uf Wärk usgrichdet, wo mä bin ene vo Kunst cha reede, und wo mä vo dr Driviallitratuur abgränzt, d. h. vo äänlige Wärk aber ooni „literarischi“, d. h.  künstlerischi Kwalidäät.

Bevor sich die nöiji Uffassig vom Begriff duuregsetzt het, isch s Wort für Gleersamkäit gstande, für d Wüsseschafte, für d Brodukzion vo dr „res publica literaria“, für die früemodärni *scientific community* und sältener au äifach für Schrifte us dr griechische und latiinische Antike.

## Arte vo Litratuur
Mä däilt d Litratuur in e hufe verschidnigi Arte ii, dr Form nooch zum Bischbil in Prosa und Poesii, em Zwäck nooch, wie Erbauigslitratuur, Fachlitratuur oder Underhaltigslitratuur, dr Ziilgrubbe nooch: Frauelitratuur und Litratuur für jungi Mäitli, wo men ene emol Backfisch gsäit het, Litratuur für Chinder und Juugendligi, noch em Inhalt (Horrorlitratuur) oder noch em künstlerische oder kulturelle Wärt, z. B. Driwiallitratuur, Belletristik und Wältlitratuur.

## Die literarische Gattige
Sit dr Antike reedet mä vo drei literarische Gattige: vo dr Epik, wo verzellt, vo dr Dramatik, wo uf Dialog basiert, und vo dr Lürik, wo in Värsform gschriibe isch. Hützudags wird vilmol au d Sachliteratur as e Gattig aagluegt. Die Hauptgattige wärde dr Form oder em Inhalt nooch iirersits in Gattige iidäilt:

## Weblingg

* Bibliographie der deutschen Sprach- und Literaturwissenschaft – Bibliographische Informationsquelle für Germanisten
Alphabetisierung (Lesefähigkeit)

As **Alfabetisierig** bezäichnet mä dr Brozäss, wo s Lääsechönne vermiddlet wird und mänggisch au s Schriibechönne, unabhängig drvo, öb d Schrift, wo gleert wird, en alfabetischi Schrift isch. Dr Grad vo dr Lääs- oder Schribkompetänz von ere Bevölkerig cha in Brozänt für äinzelni Bevölkerigsschichte aagee wärde und mänggisch au für historischi Epoche. D Alfabetisierig gältet as Baasisbildig.

## D Alfabetisierig uf dr Wält

Wääred in de industrialisierte Staate d Statistike von ere Alfabetisierigsroote vo nooch zu hundert Brozänt schwätze, si in de beste Fäll woorschinlig bis zu zää Brozänt vo dr Bevölkerig dört funkzionali Analfabeete, das häisst si chönne au äifachs Gschribnigs nid richdig verstoo. Noch ere OECD-Studie (1994–1998) isch denn d Zaal vo de funkzionale Analfabete in zwäi vo drei Industriistaate hööcher as fufzää Brozänt gsi. In de USA zum Bischbil chönne mee as zwanzig Brozänt vo de Erwaggsene nit gnueg lääse, für dass si e Formular chönne usfülle, d Beschriibige uf Lääbensmiddel chönne verstoo oder eme Chind en äifachi Gschicht chönne vorlääse.

Wil e hoochi Alfabetisierigsroote mäistens in de hööcher entwigglete, riichere Länder vorchunnt, häi d Regierige vo vile Entwiggligsländer vil in d Alfabetisierig vo iirer Bevölkerig inwestiert, zum d Entwigglig vo iire Länder aazkurble. In mängge Gsellschafte aber git s soziali Hindernis. So git s Länder, wo s de Mäitli verbotte isch, in d Schuel z goo oder wo si scho noch e baar Joor müesse ufhööre z leere, in andere git s Gsellschaftsschichte wo diskriminiert wärde und für Mensche mit eme Migrazionshindergrund isch s überall schweerer, e gueti Bildig z überchoo.

Die mäiste Analfabete, mee as achthundert Millione, lääbe in Asie. In Afrika si s mee as 150 Millione und in Südamerika 25 Millione. Im Allgemäine gältet, ass dr Analfabetismus bi dr Landbevölkerig gröösser isch as bi dr Stadtbevölkerig und bi Fraue hööcher as bi Manne.

## Litratuur
* Robert A. Houston: ''Alphabetisierung.'' In: *Europäische Geschichte Online.* uusegee vom Instidut für Öiropäischi Gschicht (Mainz), 2011, abgrüeft: 2. Februar 2012.
* K. Rothe, C. Ramsteck: *Sicherheitsnetz Bildung: Defizite im Lesen, Schreiben und Rechnen zu beseitigen macht fit für den Arbeitsmarkt - ein Modellprojekt.* In: *PERSONAL. Zeitschrift für Human Resource Management.* Heft 07-08/2010. Verlagsgruppe Handelsblatt 2010, S. 60–61.

## Weblingg
* http://www.alphabetisierung.de/
* http://www.alphabetization.org/
* http://www.alphabetisierung.at/
* Alpha-Basis-Projekt Lehrbücher zur Alphabetisierung
* Arbeitskreis Orientierungs- und Bildungshilfe e.&nbsp;V.
* https://web.archive.org/web/20150718012302/http://www.alphabund.de/
* Alphabetisierung/Grundbildung – State of the Art, Projektverbund vom BMBF und Deutschen Institut für Erwachsenenbildung
Pulswärmer

**Ammediisli** (vo frz. *manche en amadi*) si e Chläidigsstück, wo d Hand zum e Däil zuedeggt und vilmol uf em Handrugge im ene Spitz ändet.  D Finger blibe frei, dr Handrugge und s Handglängg si zuedeggt. Ammediisli wärde vilmol zum Schutz gege d Chelti aazooge, wemm mä d Finger will frei bhalte, oder as Aggsessuar in dr Brut- und Oobemoode verwändet und denn si si us düürem Stoff gmacht. Mänggisch het s e Lätsch am Spitz uf em Handrugge, wo mä dr Middelfinger drii steggt.

Dr Ursprung vom Ammediisli lit in dr burgundische und gotische Daamemoode. 
Im Lauf vo dr Zit het mä d Ermel mit iire Spitz, wo tüpisch für d Moode zu sällere Zit gsi si,  separat as Ammediisli afo aazie.

## Weblingg
*Text zur Modegeschichte, aus: Herrmann, Naturgeschichte der Kleidung, 1878 (PDF, 4,91 MB)

## Kwelle
Gleichung

Under ere **Gliichig** verstoot mä in dr Mathematik en Ussaag drüber, öb zwäi Term gliich sige. Die Gliichhäit wird mit Hilf vom Gliichhäitszäiche („=“) sümbolisiert. Formal het e Gliichig d Form

:T_1=T_2,

wo men em Term T_1 die **linggi Site** und em Term T_2 die **rächti Site** vo dr Gliichig säit. Gliichige si äntwääder woor beziejigswiis erfüllt (zum Bischbil 1 = 1) oder falsch (zum Bischbil 1 = 2). Wenn wenigstens äine vo de Term T_1, T_2 vo Wariable abhängig isch, isch das nume e Form von ere Ussaag; öb d Gliichig woor oder falsch isch, hängt denn vo de konkrete iigsetzte Wärt ab. D Wärt vo de Wariable, wo für sä d Gliichig erfüllt isch, häisse Lösige vo dr Gliichig. Wenn zwäi oder mee Gliichige aagee si, schwätzt mä au vom ene **Gliichigssüsteem**, und e Löösig vom Süsteem muess e Löösig für alli Gliichige gliichzitig si.

## S Löse vun Gleichungssystämä
Gliichige wärde durch Äquivalänz-Umformige glöst, wo dr Wohrhetswärt vo dr Gliichg nit düen verändere (logischi Equivalänz). Drbi si e Reihe vo Aktione erlaubt, solang si uf beide Site vom Gliichheitszeiche gliich usgfüehrt wärde.

Ma ka Gleichunga mit ma Additionsverfahra oder mitm Eisetzungsverfahra lösa.
Beim Additionsverfahra mulitipliziert, subtrahiert, addiert oder dividiert ma die Gleichunga mitanand. Beim Eisetzungsverfahra sätzt ma die oi Gleichung in d'andre ei.

## Tüpe vo Gliichige
Gliichige wärden in vile Zämmehäng verwändet; und doorum git s verschiideni Möögligkäite, wie mä Gliichige noch underschidlige Gsichtspünkt duet iidäile. E Gliichig cha mäistens zu meerere sonige Grubbe ghööre. So macht s zum Bischbil Sinn, wemm mä von eme Süsteem vo lineare parzielle Differenzialgliichige schwätzt.

Mä cha Gliichige iidäile noch däm, öb si gültig si oder nid. In e sonigi Grubbe chömme d *Identidäätsgliichige* wie dr Satz vom Pzthagoras: a^2+b^2=c^2, wo woor isch für rächtwinggligi Dreiegg und c d Hypotenuse bezäichnet, d. h. d Site wo wisawii vom rächte Winkel lit. 

Bi de *Bestimmigsgliichige* muess mä alli Setz vo Wariable bestimme, wo für sä d Gliichig woor wird. Däm Vorgang säit mä e Gliichig lööse. D Gliichig x^2=2 zum Bischbil het kä Löösig, wenn die e natürligi oder e razionali Zaal söll si, aber über die reelle Zaale isch d Löösigsmängi \lbrace \sqrt{2}, - \sqrt{2} \rbrace.

Mit *Definizionsgliichige* cha mä e nöis Sümbol definiere. Das Sümbol schribt mä uf dr lingge Site und anstatt vom Gliichhäitszäiche schribt mä mängglisch „:=“. Zum Bischbil wird d Abläitig von ere Funkzion f an ere Stell x_0 dur
:f'(x_0) := \lim_{x \to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}
definiert. 
## Fuessnoote


## Weblingg

* Landesbildungsserver Baden-Württemberg - Zusammenstellung der abiturrelevanten Gleichungsarten mit Lösungshinweisen und Aufgaben
* The World of mathematical equations. Änglisch
*
Arabische Halbinsel

Die **Arabischi Halbinsle** (), au **Arabie**, het e Flechi vo 2,73 Millione km² und isch die grössti Halbinsle uf dr Wält. Si lit uf dr Arabische Blatte und ghöört geologisch  zu Afrika, geografisch wird si zu Asie zelt. Dr grösst Staat uf dr Halbinsle isch Saudi-Arabie.

## Geografii
Die Arabisch Halbinsle wird begränzt vom Golf vo Akaba und em Roote Meer im Weste und Südweste, vom Arabische Meer im Süde und Südoste und vom Persische Golf im Nordoste. Si isch die grössti Halbinsle uf dr Wält, gröösser as d Westantarktis und Vorderindie und wird zu Südwestasie zelt, au wenn si geologisch e Däil vo Afrika isch. Zämme mit de Gebiet vo de Staate zringsume bildet si dr Nooch Oste.

Tektonisch gsee bildet d Halbinsle die Arabischi Blatte. Geologisch ghört si zur alte afrikanische Kontinentalmasse, au wenn si dur e Graabebruch vom Roote Meer vo dere drennt isch. D Halbinsle isch mit dr Groosse Nefud im Norde und dr Rub al-Chali im Süde fast vollständig Wüesti und ghöört zu de fümf grösste Wüestigebiet uf dr Wält.

## Bevölkerig
Uf dr Arabische Halbinsle lääbe öbbe 60 Millione Lüt in acht Staate:
Saudi-Arabie, Jemen und Oman im Süde, Kuwait, Katar und die Veräinigte Arabische Emirat  im Oste. Im Norde lige Däil vo Jordanie und vom Irak uf dr Halbinsle.  Bahrain lit uf ere Insle im Persische Golf, öbbe drissig Kilometer vom Festland äwäg.

## Staate

Uf dr Arabische Halbinsle lige die hütige Staate Saudi-Arabie, im Süde Jemen und Oman und im Oste Kuwait, Katar und die Vereinigte Arabische Emiraat. Im Norde lige Däil vo Jordanie und em Irak uf dr Halbinsle. Vo deene Staate isch Saudi-Arabie dr Flechi nooch mit Abstand s grösste Land. Bahrain lit uf ere Inselgrubbe vor dr östlige Küste.

An d Region gränze im Weste Egüpte, im Norde Israel, dr Libanon und Sürie und im Oste dr Iran.

D Bevölkerig vo dr Halbinsle het 2020 mee as 80 Millioone Iiwooner zellt.

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Rotes Meer

S **Roote Meer** ( *al-Bahr al-ahmar*;  *Arabische Golf*; *Yam Suf*; Tigrinya ቀይሕ ባሕሪ *QeyH baHri* , ,  - Erythräischs Meer und in dr römische Antike under däm Naame bekannt) isch e schmals Nääbemeer vom Indische Ozean. Es isch 2240&nbsp;km lang und bis 2604&nbsp;m dief und lit zwüsche Nordost-Afrika und dr Arabische Halbinsle. S Wasserwoluume vom Meer isch 200'000&nbsp;km³, d Oberflechi öbbe 438'000&nbsp;km². Die durchschnittlig Diefi vom Wasser isch 538&nbsp;m.

## Weblingg

* 
* HEPCA (Hurghada Environmental Protection and Conservation Association)
* Die Erde zerbricht – Das Rote Meer teilt sich erneut und die Wissenschaftler sind live dabei Telepolis

## Fuessnoote
Golf von Akaba

Dr **Golf vo Akaba** (in dr Antike *Aelaniticus Sinus*, ), gläägentlig au noch dr israelische Küstestadt **Golf vo [[Eilat]]** (), bildet näben em Golf vo Sues äini vo de bäide lange Buchte am nördlige Ändi vom Roote Meer. Er drennt die Arabischi Halbinsle vo dr Sinai-Halbinsle.
D Strooss vo Tiran, e Meerängi mit Insle und Riff, verbindet dr Golf vo Akaba mit em Roote Meer. 

Vier Staate lige an de Küste vom Golf: Egüpte, Israel, Jordanie (mit dr Stadt Aqaba, won em Golf dr Naame gee het) und Saudi-Arabie. Dür Jordanie isch dr Golf dr äinzig Zuegang zum Meer, für Israel isch er strategisch wichdig gsi as diräkte Zuegang zum Indische Ozean, wo dr Sueskanal no für die israelischi Schiffaart gsperrt gsi isch. 

Der Golf vo Akaba het vo dr Strooss vo Tiran bis uf Akaba e Lengi vo öbbe 175&nbsp;km. ER isch bis zu 29&nbsp;km bräit. Die maximali Diefi wird mit 1850&nbsp;Meter aagee. Am nördlige Ändi lige drei wichdigi Haafestedt, Taba z Egüpte, Eilat in Israel und Aqaba in Jordanie. D Geegend isch bi Turiste wäge sim warme Klima beliebt und as Dauchbaradiis.

Geologisch aagluegt isch dr Golf vo Akaba Däil vom Groosse Afrikanische Graabebruch, wo vo Ostafrika us hehe Norde dur s Roote Meer und vo dört zum Doote Meer und Jordandaal goot.

## Weblingg
René Schweizer

Dr **René Schweizer** (* 27. Juli 1943 z Basel; † 12. Juni 2015 ebedert) isch e Schwyzer Schriftsteller un Aktionschinschtler gsii. 

Dr Schweizer isch bekannt wore fir syyni Juxbrief an Beherder, Unternämme un anderi Ischtitutione, wun er mitsamt dr Antwort in syne *Schwyzerbiecher* vereffetligt het.

D Anekdote, wu im Basler Volksmund am wyteschte verbraitet isch, handlet dodervu, ass er am Barfiesserblatz sy Verstand verlore ghaa het – *„är isch rot mit geele Dupfe un lost uf dr Name Erwin“* –, un ass s Fundbiro dodruf e Verluschtaazaig uusgstellt het.

## Wärch
* *Ein Schweizerbuch*. Käppeli, Basel 1977
* *Ein Schweizerkäse*. Verlag Matthyas Jenny, Basel 1978
* *Das GAGAistische Manifest. Die Neue Schrift zur Verblüffung des Erdballs*. Sphinx (pocket 3), Basel 1979
* *Ein Schweizerbuch 2*. Eigenverlag, Basel 1982
* *Ein Schweizerbuch 3*. Eigenverlag, Basel 1982
* *Alles Gute und viel Glück*. Roman. Nachtmaschine, Basel 1985
* *Ein Schweizerbuch 4*. Eigenverlag, Basel 1993
* *Ein Schweizerbuch. Die besten Briefwechsel aus 30 Jahren taktischem Wahnsinn*. Der Gesunde Menschenversand, Bern 2004, ISBN 3-9521517-7-7
* *Die Säuferin*. Nachtmaschine, Basel 2006, ISBN 3-85816-120-9

## Literatur
* Michael Titze (Hrsg.): *Kleinbasel und der "Humor in der Therapie". Hommage an René Schweizer.* HCD-Verlag, Tuttlingen 2013, ISBN 3-938089-14-8 

## Weblink
* 
* Aigene Webufdritt
* René Schweizer uf dm Humor-Portal *www.humor.ch*
* Michael Titze: Leb’ wohl in Deiner neuen Welt, René!, Nooruef in dr *TagesWoche,* 16.&nbsp;Juni 2015.
Friedenspreis des Deutschen Buchhandels

Dr **Friedenspreis des Deutschen Buchhandels** (alem. *Friidesbryys vum Dytsche Buechhandel*) isch en internationale Friidesbryys. D Uuszaichnig wird all Johr zue dr Frankfurter Buechmäss in dr Paulschilche z Frankfurt am Main an e Persenligkait vergee, wu „die in hervorragendem Maße vornehmlich durch ihre Tätigkeit auf den Gebieten der Literatur, Wissenschaft und Kunst zur Verwirklichung des Friedensgedankens beigetragen hat.“

Dr Friidesbryys wird vum Berseverain vum Dytsche Buechhandel vergee un isch mit eme Bryysgäld vu 25.000&nbsp;Euro dotiert. D Ehrig im Ramme vu dr Frankfurter Buechmäss, dr greschte Buechmäss vu dr Wält, isch mit ere internationale Publizitet verbunde.

Dr Friidesbryys goht uf d Initiativ vu Schriftsteller un Verleger anne 1949 zrugg un isch anne 1950 zum erschte Mol as „Friedenspreis deutscher Verleger“ z Hamburg verlihe wore. Im johr 1951 isch er zue me Bryys vum gsamte Buechhandel dur dr Berseverain vum Dytsche Buechhandel wore. Anne 1972 isch er zum erschte Mol au postum vergee wore. D Bryysdreger*ne wäre vum Stiftigsrot bstimmt. E jede cha Vorschleg mache, si mien aber guet begrindet un belait syy.

## Stiftigsrot

Mitglider vum Stiftigsrot (Stand 16. Merz 2020):
* Klaus Brinkbäumer (Die Zeit, Hamburg)
* Raphael Gross (Bresidänt vu dr Stiftung Deutsches Historisches Museum, Berlin)
* Moritz Helmstaedter (Direktor vum Max-Planck-Institut für Hirnforschung z Frankfurt am Main)
* Nadja Kneissler (Delius Klasing Verlag, Hamburg)
* Karl-Josef Kuschel (Eberhard-Karls-Universität, Dibenga)
* Felicitas von Lovenberg (Piper Verlag, München)
* Ethel Matala de Mazza (Humboldt-Universität zu Berlin)
* Bascha Mika (Frankfurter Rundschau)
* Karin Schmidt-Friderichs (Verlag Hermann Schmidt, Mainz) as Vorstand vum Berseverain Vorsitzeri vum Stiftigsrot.

## Bryysdreger*ne

## Literatur
* *Der Börsenverein des Deutschen Buchhandels 1825–2000. Ein geschichtlicher Aufriss*. Hrsg. im Auftrage der Historischen Kommission von Stephan Füssel, Georg Jäger und Hermann Staub in Verbindung mit Monika Estermann. Buchhändler-Vereinigung, Frankfurt am Main 2000.

## Weblink

* Der Friedenspreis des Deutschen Buchhandels

## Fueßnote
Arabisches Meer

S **Arabische Meer** (, , , ) isch e Randmeer vom Indische Ozean zwüsche dr Arabische Halbinsle und Indie. 

## Geografii
Im Nordweste gränzt s Arabische Meer an dr Golf vo Oman, wo sälber mit em Persische Golf verbunde isch. Im Südweste verbindet dr Golf vo Aden s Arabische Meer mit em Rote Meer. Im Südoste goot s Arabische Meer in d Lakkadivesee über, wo zwüsche de Maledive, Indie und Sri Lanka lit. Die mäiste Ozeanografe luege d Lakkadive as Däil vom Arabische Meer aa. Witer im Oste gränzt die, bzw. s Arabische Meer im erwiterete Sinn, an dr Golf vo Bengale.

Länder, wo im oder am Arabische Meer ligge si d Maledive, Indie, Pakistan, Oman, Jemen und Somalia.

Stedt an dr Küste si under anderem Mumbai *(Bombay)* und Karachi.

Dr Indus isch dr bedütendst Strom, wo in s Arabische Meer fliesst. Anderi Flüss si dr Narmada und Tapti, wo bäidi in Golf vo Khambat münde.

D Owen-Bruchzone lit im Weste vom Arabische Meer.

## Weblingg

## Fuessnoote
Straße von Tiran

D **Strooss vo Tiran** oder au **Meerängi vo Tiran** verbindet dr Golf vo Akaba mit em Rote Meer, lit also zwüschen em süüdlige Spitz vom Sinai und Saudi-Arabie.

Für Israel isch si dr Zuegang zum Indische Ozean, für Jordanie die äinzigi Verbindig zum Wältmeer. iire Naame chunnt vo dr saudi-arabische Insle , wo am Iigang vo dr Meerstrooss lit.

Zmidzt in dr Strooss vo Tiran lige vier Koralleriff, wo noch britische Kartografe us em 19. Joorhundert benennt si: Jackson, Woodhouse, Thomas und Gordon.
Starki Ströömige versorge d Riffpflanze und die chliine Rifffisch mit vil Naarig (z. B. Plankton). Si wärde denn vo gröössere Raubfisch gjagt:  Barrakudas, Makrele, Thunfische und Haifisch.  

## Gschicht
Churz vor dr Sueskrise und em Säggsdaagchrieg het dr egüptisch Bresidänt Gamal Abdel Nasser d Strooss vo Tiran für die israelischi Schifffaart gspert, was e Verstooss gege d Konvenzion über Hohäitsrächt uf See und in Zone nääbedraa gsi isch, wo d UN-Seerächtskomferänz am 27. April 1958 aagnoo het, und dr *[[Casus belli]]* für e Säggsdaagchrieg. Dr amerikanischi Bresidänt Lyndon B. Johnson het noch em Chrieg am 19. Juni 1967 gsäit:
„Wenn s äi äinzelni, unüberlegti Handlig gee het, wo mee als alli andere für dä Usbruch verantwortlig gsi isch, denn isch das die willkürligi und gföörligi Entschäidig gsi, d Strooss vo Tiran zuezdue. Alli Völker müesse s Rächt uf freiji Faart uf de Seewääg haa.“

## Weblingg

## Fuessnoote
Sanja Doležal

D **Sanja Doležal** (* 9. Mai 1963 z Zagreb) isch e kroatischi Popsängeri und Färnseemoderatorin.  

Si isch as Mitgliid vo dr Popbänd Novi fosili bekannt worde. Wo si ufghöört het singe, het si bim Färnsee in meerere Shous as Moderatorin afo schaffe. 2004 het si bim brivate Färnseekanaal RTL Televizija iiri äigeni Shou «Sanja» überchoo.  «Sanja» isch bis 2006 gloffe.
2010 het d Doležal bi  «Ples sa zvijezdama», dr kroatische Wersion vo *Dancing with the Stars*, uf HRT 1 mitgmacht.
## Diskografi
*Non stop ples (1993)
*Kao u snu (1994)
*Plavuša (2000)

## Weblink

* Offiziälli Fan Facebook Websyte
Vanna

D **Vanna** (* 1. September 1970 z Koprivnica as Ivana Ranilović, hüte Ivana Ranilović-Vrdoljak) isch e kroatischi Popsängeri.   

D Vanna het e Hufe Uszäichnige überchoo wie dr Porin 1999 und 2000 as besti kroatischi Sängere. 2001 het si au s kroatische Muusikfestival Dora gwunne und het denn für Kroazie am Eurovision Song Contest mitgmacht.

Si isch mit em Andrija Vrdoljak verhürootet und het zwäi Chinder. Si läbt z Zagreb.

## Diskografi
* 1997 *I to sam ja*
* 1998 *Ispod istog neba*
* 1999 *Vanna remixes*
* 2000 *24 sata*
* 2001 *Vanna u Lisinskom - live*
* 2003 *Hrabra kao prije*
* 2005 *Vanna s prijateljima u Lisinskom - live*
* 2007 *Ledeno doba*
* 2008 *Platinum collection *
* 2010 *Sjaj*

## Weblink

* Offiziälli Facebook Websyte
Rench

D **Ränch** isch e rechter Näwefluss vum Rhin in de Ortenau (Mittelbade). Sii entschbringt am Siidrand vum Nordschwarzwaldes am Kniebis bii Bad Griisbach im Schwarzwald. Aa de mindungsfernschde Quäll bim Ortsdail Zuflucht vu de Schwarzwaldgmiind in de Nää vu de ehemalige Jugendhärberg entschbringt s *Schöngrundbächle* uf rund , wo noch m Durchluffe vun sinnare schdaile Hangkling mit anderi Bäch erscht zu de *Alde*, dann zu de *Wilde Ränch* zsammefliißt, wälli no ärscht unterhalb vo Bad Griisbach ändlich *Rench* genonnt wird. D Ränch verluuft insgsamt imme markante Siidbouwe durch de Mittlare Schwarzwald un tritt, wäärend se s buggelige Ortenauer Obscht- un Winnbaugbiet quärend, in d Rhinäwene us. Nooch knapp 57 km mindet se bim Rhin-km 314,700 zwische Hälmlinge (Rhinau) un Lichtenau in de Rhin.

S owere Ränchdool bii Bad Peterschdool-Griisbach isch znäkscht in waldrichi Buntsondstinhochfläche ingeschnitte un wondelt sich zu ra offenare, seer unruhig un stil räliefierte Doollondschoft, vu därre s Zäntrum d Klainstodt Oppenau isch. Derte streemt iire vu rechts de durch sine Wasserfäll bekannte Liirbach zu.
In Lautebach witet sich s Dool unvermittelt zu de Vorbergzon mit de am Fuß vo Winbärri glaijene Stodt Oberkirch un de Klainstodt Ränche, därre iiri Umgäbung vo Obschtbau prägt isch.

Durch s Ränchdool fiirt d B&nbsp;28, e sit äwichkitte bedaitender Schwarzwald-Quärwaai, wo de Rum Strooßburg mit em owere Neckarruum verbindet. Sii fiirt owerhalb vo Bad Griisbach stil un särpentinerich nuf zur de Alexanderschanze (968&nbsp;m). Vo Appewiir us fiirt d Ränchdoolboon bis Bad Griisbach. Sii hät au zu de Entwicklung vum scho im 16. Joorhundert in Bad Griisbach insätzende Kurbtriibes im Ränchdool däzu biigetraan, wo sich ball uf Bad Antogast bii Oppenau (bsonders Hochadel), Bad Peterschdool un Bad Fraiersbach (hit zu Bad Peterschdool-Griisbach) ausgwittet hät.

De *Ränch-Fluetkanol* isch fird Ablaitung vo Hochwosser zwische 1936 un 1953 bii de Acher-Rench-Korrektion gbout worre. Er zwigt bii Erlach vo de Ränch ab, nimmt bii Rhiinau de Acherkanal uf un verainigt sich bii Mämprechtshofe widder mit de aigentliche Ränch.

## Wäblink

* „LUBW-BRSWEB“: Kartendienste der Landesanstalt für Umwelt, Messungen und Naturschutz Baden-Württemberg (LUBW)
* Geodatenviewer des Landesamtes für Geoinformation und Landentwicklung Baden-Württemberg, insbsonderi mit de Dilkarte/Layers
** de Landesanstalt für Umwelt, Messungen und Naturschutz Baden-Württemberg (LUBW)
*** „LUBW-FG10“: Fließgewässer 1:10.000
*** „LUBW-SG10“: Stehende Gewässer 1:10.000
*** „LUBW-GEZG“: Gewässereinzugsgebiete

## Fueßnoot
Badische Stahlwerke

D **Badischi Schdoolwärk GmbH** (**BSW**) isch e Schdoolhärschteller z Kääl. Mit de Hilf vo zwai Lichtbouweeefe produziirt s einzigi Schdoolwärk vo Bade-Wirttebärg us Schrott Schdool fir d Beweerung in de Bauinduschdrii.

## Geografischi Lag
S Wärk isch uf de Londzung, wo a de Mindung vu de Kinzig in de Rhin zwischä dänne baide Fliss laait.

## Gschicht
S Undernämme isch us de 1955 vum Willy Korf gägrindete *Siiddytsche Drootverarbaidungs-GmbH* hervorgongen. 1966 hät de Korf e Wolzwärk i Btriib gnomme, wobai er s Vormotrial, d Knibbel, zunäkscht noch zukaufe hät misse. 1968 hän zwai Lichtbouweeefe, zwai Schtranggiißanlooge un e widdares Wolzwärk iire Btriib ufgnomme; glaichzittig hät d Gsellschoft iire hittige Nomme aagnomme. 

Im Novämber 2009 isch e Produktionserheehung vo bishär 2,2 Millione uf 2,8 Millione Tonne Schdool vum Regiirungspräsidium Friiburg gnämigt worre. Dzu wärre in de näkschde Joor bis zu 300 Millione Euro, unter Ondarem in e naije Stromversorgung, e naijer Lichtbouweofe un naiji Pfonneeefen, inwäschdiirt. Braids im Friijoor 2008 sin im Zug vum Inwäschditionsprogramm e naiji Pfort, e naiji KFZ-Wärkstott un e naijer Schichtschtitzpunkt fir ca. 5 Millione Euro aingwiid worre. Anfang 2009 isch dann e naijes Wendekiilbett fir aini vu de Stranggießaalage fir 5,5 Millione Euro gfolgt. D Badischi Schdoolwärk sin e Mitgliid im Verband vu dr Saarhütte.

## Produktion
D Jooresschdoolproduktion isch 2008 bii circa 2,2 Millione Tonne glaaije, was circa 5 % vo de ditsche Schdoolproduktion äntschpricht. Gmesse am Verhältnis vo de Jooresproduktion zu de Blägschoft vo knapp 800 Mitarbaider zääle d BSW weltweit zu de Stoolwärke mit de häkschde Produktivität. 1968 hät d Jooresproduktion nur circa 150.000 Tonne betraan.

D wichtigschde Produkte sin Schtoobstääl mit Durchmässere vo 10 bis 40&nbsp;mm un Wolzdroot vo 5,5 bis 14&nbsp;mm gerippt fir d Härschdellung vo Bwehrungsprodukte wii Bäddongschdoolmatten.

## Wäblink
* Offizielli Wäbsit
* tu-harburg.de/... - Bericht vun arre Exkursion vo de TU Harburg nooch Kääl (PDF-Datei. 565&nbsp;kB)

## Fueßnoot
Roman

Dr **Roman** isch e literarischs Schaner und zwar d Langform vo dr schriftlige Verzelig oder Gschicht. S Wort *Roman* isch e Leenwort us em Französische und bedütet „e Gschicht in Värs oder Prosa“. Es het im 17. Joorhundert s Wort Historie abglööst, wo mä im Dütsche bis denn für Wärk, wo zu dere Gattig ghööre, brucht het. Vom 17. Joorhundert aa zelt mä nume no Schrifte drzue, wo in Prosa verfasst si. Romään in Värs bezäichnet mä as Värsromään.

D Nowälle, s Määrli, d Legände und d Churzgschicht si au epischi Schaner und underschäide sich vom Roman vor allem din, ass si chürzer si und ass iiri fiktivi Wält nid eso umfassend isch wie die vom Roman. Dr Litraturwüsseschaftler Georg Lukács het vom „epische Griff vom Roman noch em Lääbe in sinere ganze Dotalidäät“ gschwätzt.

## Weblingg

## Fuessnoote
Haiku

**Haiku** (jap. , dt. „lustige Värs“; Plural: Haiku, au: Haikus) isch e dradizionelli japanischi Gedichtform, wo hüte uf dr ganze Wält verbräitet isch. S Haiku gältet as die chürzisti Gedichtform uf dr Wält.

Japanischi Haiku bestöön mäistens us drei Wortgrubbe vo 5 – 7 – 5 Lutäihäite (More), und d Wörter in de Wortgrubbe wärde vertikal anenandergräit. E Haiku muess konkret si und sich uf d Gegewart bezie. Vor allem dradizionelli Haiku düte mit em Kigo e Jooreszit aa. Dr Teggst isch nit abgschlosse und wird erst im Erlääbe vom Lääser vollständig. Nid alles wird gsäit, über Gfüül nume wenig. Uf die chunnt mä erst dur die konkrete Sache, wo ufgfüert wärde,  und dr Zämmehang.

Zu de bedütendste Haiku-Dichder ghööre dr Matsuo Bashō (1644–1694), Yosa Buson (1716–1783), Kobayashi Issa (1763–1827) und dr Masaoka Shiki (1867–1902). Dr Bashō het mit sine Schüeler d Haikai-Dichdig ernöijeret und erst denn isch si as ärnsthafti Litratuur anerkennt worde. Dr Shiki gältet as dr Begründer vom modärne Haiku. Är isch s gsi, wo dr Begriff *Haiku* brägt het (gegenüber de eltere Bezäichnige **Haikai** oder **Hokku**).

Im Matsuo Bashō (1644–1694) si Frosch-Haiku isch woorschinlig s Haiku, wo uf dr ganze Wält am mäiste zitiert wird:

## Litratuur
* Reginald H. Blyth: *A History of Haiku.* Hokuseido Press, Tokio 1976–1977.
*# *From the beginnings up to Issa*. 1976.
*# *From Issa to the present*. 1977.
* Andreas Wittbrodt: *Hototogisu ist keine Nachtigall. Traditionelle japanische Gedichtformen in der deutschsprachigen Lyrik (1849–1999).* Vandenhoeck & Ruprecht, Göttinge 2005, ISBN 3-89971-257-9.
* Annika Reich: *Was ist Haiku? Zur Konstruktion der japanischen Nation zwischen Orient und Okzident.* (= *Spektrum.* Berliner Reihe zu Gesellschaft, Wirtschaft und Politik in Entwicklungsländern, Bd. 73). Lit-Verlag, Hamburg 2000.
* Günter Wohlfart: *Zen und Haiku.* Philipp Reclam jun., Stuttgart 1997, ISBN 3-15-009647-2.
* Arata Takeda: *Überschwang durch Überschuss. Probleme beim Übersetzen einer Form – am Beispiel des Haiku. Eine theoretische Überlegung und ein praktischer Vorschlag.* In: *[[Arcadia (Zeitschrift)|arcadia]].* 42/1 (2007), S. 20–44 (Noochdruck in: ''Sommergras.'' XXI, 83 (2008), S. 4–33.; PDF; 177&nbsp;kB)

## Weblingg
* Haiku heute
* Deutsche Haiku-Gesellschaft
* Haiku schreiben
* Lyrik-Lesezeichen: Haiku
* Haiku-Steg. Texte zur Haiku-Dichtung
* Gendai-Haiku. Zeitgenössische japanische Haiku-Dichter

## Fuessnoote
Gorin no Sho

S **Buech vo de fümf Ring** (jap.  *Gorin no Sho*) isch e japanischs Wärk über Kampfkunst-Strategii, wo dr Miyamoto Musashi vo öbbe 1643 bis 1645 verfasst het. Im Buech beschribt dr Autor in fümf Kapitel wie e Samurai sött sii und dänke. Hüte isch s Buech z Japan näben em Hagakure vom Tsunetomo Yamamoto und em Heiho Kaden Sho (Dr Wääg vom Samurai) vom Yagyu Munenori wider beliebt und e Standardwärk über die strategisch „Chriegsfüerig“ in dr freije Määrtwirtschaft für Manidscher.
Meereri modärni Interpretazione und Wärk, wo sich am Buech vo de Fümf Ring orientiere, diskutiere, wie mä cha Erfolg in dr Wirtschaft oder im Projektmanidschment haa, wemm mä eso dänkt, wie s dr Miyamoto in sim Wärk beschribt.

## Litratuur
* Miyamoto Musashi: *Das Buch der fünf Ringe: Mit einer Biografie*, RaBaKa-Publishing, 2007. ISBN 978-3940185020
* Miyamoto Musashi: *Das Buch der Fünf Ringe. Klassische Strategien aus dem alten Japan*, übersetzt von Taro Yamada, gebunden. Piper, 2006, ISBN 978-3-492-04962-7.
* Miyamoto Musashi: *Das Buch der fünf Ringe. Die klassische Anleitung für strategisches Handeln.* Ullstein-Verlag, 2005, ISBN 978-3-548-36750-7.
* Eiji Yoshikawa: *Musashi Miyamoto.* (siibe Mol verfilmt)
Poesie

S Wort **Poesii** (vo gr. *ποίησις* *poiesis*, „Erschaffig“) bezäichnet erstens e Teggstberiich, wo dradizionell in die klassische poetische Gattige iidäilt wird. Noch dr Aristotelischi Poetik (Poetik isch s Wort für d Theorii vo dr Poesii) si das s Drama, s Epos und chliineri lürischi Gattige. Im Dütsche reedet mä sit em 19.  Joorhundert eender vo Litratuur und literarische Gattige. S Wort wird mänggisch no für churzi Gedicht brucht wie im Fall vom Poesiialbum, Gedicht im Allgemäine zellt mä hüt zur Gattig vo dr Lürik.

Dr Begriff bezäichnet im überdräite Sinn au e bestimmti Kwalidäät. So schwätzt mä öbbe vo dr „Poesii vom ene Augeblick“ oder vom ene „poetische Film“. Mä mäint mit Poesii im ene sonige Fall mäistens, ass es e Wirkig het, wo mä mit Wörter nid cha beschriibe, öbbis Stills, äänlig wie vom ene Gedicht, wo d Bedütig über d Alldäagssprooch uuse goot.

## Litratuur
* Rainer Rosenberg: *Eine verworrene Geschichte. Vorüberlegungen zu einer Biographie des Literaturbegriffs.* In: *Zeitschrift für Literaturwissenschaft und Linguistik.* 77 (1990), S. 36-65.

### Poetike vo historischem Inträssi
* Aristoteles: *Poetik.* (Griechisch/dütsch). Übersetzt und uusegee vom Manfred Fuhrmann. Reclam, Stuttgart 1994.
* Horaz: * De arte poetica.* In: Quintus Horatius Flaccus: *Opera, lat./dt. Mit eme Noochwort uusegee vom Bernhard Kytzler. Reclam, Stuttgart 1992.
* Nicolas Boileau-Despréaux: *L'art poétique.* Paris 1674.
* Daniel Georg Morhof: *Unterricht von der deutschen Sprache und Poesie.* Kiel 1682.
* Erdmann Neumeister: *Die allerneueste Art, zur reinen und galanten Poesie zu gelangen.* G. Liebernickel, Hamburg 1707. (Ursprgl. Verfasseraagoob: Menantes = Pseudonym vom Christian Friedrich Hunold.)
* [[Johann Christoph Gottsched]]: *Versuch einer kritischen Dichtkunst für die Deutschen.'' Leipzig 1730.

## Fuessnoote
Australien und Ozeanien

**Australie und Ozeanie** isch d Bezäichnig für e kulturelli und wirtschaftligi Zämmefassig vo dr Inselwält vo Ozeanie und Australie zum ene Kontinänt. Die Definizion wird under anderem vo dr UN-Statistikbehörde UNSD verwändet.

Gläägentlig wird *Australie und Ozeanie* au abkürzt as *Ozeanie* bezäichnet.

## D Bevölkerig
**D Entwigglig vo dr Bevölkerig vo Australie und Ozeanie** (in Millione)

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:400 height:200
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1950 from:0 till:12.675000
  bar:1960 from:0 till:15.773000
  bar:1970 from:0 till:19.506000
  bar:1980 from:0 till:22.970000
  bar:1990 from:0 till:26.967000
  bar:2000 from:0 till:31.130000
  bar:2010 from:0 till:36.593000

PlotData=
  bar:1950 at: 12.675000 fontsize:S text:12,7 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 15.773000 fontsize:S text:15,8 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 19.506000 fontsize:S text:19,5 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 22.970000 fontsize:S text:23,0 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 26.967000 fontsize:S text:27,0 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 31.130000 fontsize:S text:31,1 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 36.593000 fontsize:S text:36,6 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:"Quelle: United Nations, Department of Economic and Social Affairs"



## Fuessnoote
Birkenfeld (Württemberg)

**Bürgefeeld** (amtli *Birkenfeld*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Bürgefeeld lyt im Nordschwarzwald, rund sibe Kilometer sydweschdlich vu Pforze. Dr Ort ischd auf dr Hochfläche ond gohd bis nonder es Enzdal.

D Nochbergmaine vu Bürgefeeld sin Pforze, Keltern, Straubenhardt, Neuenbürg un Engelsbrand.

Dr Baan bstoht us 36 % Landwirtschaftsflechi, 41,1 % Wald, 22,1 % Sidligsflechi un 0,7 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Bürgefeeld ghere d Ortsdail Bürgefeeld un Gräfenhausen.

## Gschicht
Bürgefeeld isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1302.

## Verwaltig
Bürgefeeld ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.

Dr Burgermaischter vu Bürgefeeld isch dr Martin Steiner.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Wirdschafd
En Bürgefeeld gibts o.a. an Schlachdhof, a Nudlfabrik ond a baar Medizintechnik-Hersteller.

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Bürgefeeld ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* August Engelhardt: *Birkenfeld. Die Geschichte eines Ortes und seiner Bewohner*, Birkenfeld 1980

## Weblink

* www.birkenfeld-enzkreis.de

## Fueßnote
Eisingen (Baden)

**Oisinge** (amtli *Eisingen*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Oisinge lyt nerdlig vu Pforze.

Dr Baan bstoht us 48,3 % Landwirtschaftsflechi, 31,2 % Wald, 19,5 % Sidligsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Oisinge ghere kaini wytere Ortsdail.

## Gschicht
Oisinge isch zum erschte Mol gnännt wore anne 919/35 as *Ysingen*.

## Verwaltig
Oisinge het si mit Kämpfelbach un Königsbach-Stein zum Gmaiverwaltigsverband „Kämpfelbachtal“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Oisinge isch dr Thomas Karst.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Oisinge ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink

* www.eisingen-enzkreis.de

## Fueßnote
Engelsbrand

**Engelschbrann** (amtli *Engelsbrand*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Engelschbrann lyt 10 km vu Pforze im Nordschwarzwald. 

Dr Baan bstoht us 21 % Landwirtschaftsflechi, 64,5 % Wald, 13,5 % Sidligsflechi un 1,1 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Engelschbrann ghere d Derfer Engelschbrann, Grunbach un Salmbach.

## Gschicht
Engelschbrann isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1404.

## Verwaltig
Engelschbrann het mit dr Stadt Neuebürig mit dr Gmai Engelschbrann

Dr Burgermaischter vu Engelschbrann isch dr Bastian Rosenau.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Engelschbrann ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Carlo Burkhardt: *Grunbach - Ein Waldhufendorf auf der Enz-Nagold-Platte.*
* Carlo Burkhardt: *Engelsbrand - Wechselvolle Geschichte einer Verwaltungsgemeinschaft.*
* Carlo Burkhardt: *Engelsbrand in alten Ansichtskarten (Bildband)*

## Weblink

* www.engelsbrand.de

## Fueßnote
Friolzheim

**Frialza** (amtli *Friolzheim*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Frialza lyt im Nordschwarzwald im Heckegai D Nochbergmaine vu Frialza sin Wimsheim, Mönsheim, Heimsheim un Tiefenbronn

Dr Baan bstoht us 48,4 % Landwirtschaftsflechi, 28,5 % Wald, 21,9 % Sidligsflechi un 1,3 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Frialza ghere kaini wytere Ortsdail.

## Gschicht
Frialza isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1105 as *Friolesheim*.

## Verwaltig
Frialza het si mit Mẽẽsa, Wearscha, Wimsa, Wurmberg un dr Stadt Heimsa zum Gmaiverwaltigsverband „Heckegäu“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Frialza isch dr Michael H. Seiß.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Frialza ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Walter Rehm: *Friolzheim - Bilder erzählen aus vergangenen Tagen.* Geiger Verlag, 1986, ohne ISBN
* Imanuel Stutzman: *Trocken Brot mach Wangen rot - Kindheitserinnerungen aus einem schwäbischen Dorf.* Bleicher Verlag, 1991, ISBN 3-88350-311-8
* Imanuel Stutzmann, Michael Seiß et al.: *Friolzheim - ein Dorf und seine Menschen erinnern sich und feiern.* Geiger Verlag, 2005, ISBN 3-86595-081-7

## Weblink

* www.friolzheim.de

## Fueßnote
Heimsheim

**Heimsa** (amtli *Heimsheim*) isch e Stadt im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Heimsa lyt im Heckegai, rund 15 Kilometer sideschtli vu Pforze. D Nochbergmaine vu Heimsa sin Rutesheim, Renningen, Tiefenbronn, Mönsheim, Friolzheim, Weil der Stadt un Weissach.

Dr Baan bstoht us 53,5 % Landwirtschaftsflechi, 27 % Wald, 15,9 % Sidligsflechi un 3,6 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Heimsa ghere kaini wytere Stadtdail.

## Gschicht
Heimsa isch zum erschte Mol gnännt wore anne 965.

## Verwaltig
Heimsa het si mit Frialza, Mẽẽsa, Wearscha, Wimsa un Wurmberg zum Gmaiverwaltigsverband „Heckegäu“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Heimsa isch dr Jürgen Troll.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Heimsa ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink

* www.heimsheim.de

## Fueßnote
Illingen (Württemberg)

**Illinga** (amtli *Illingen*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Illinga lyt am Sidhang vum Stromberg, zwischen Vaihingen/Enz un Mühlacker. D Nochbergmaine vu Illinga sin Mühlacker, Maulbronn, Sternenfels, Sachsenheim un Vaihingen an der Enz.

Dr Baan bstoht us 39,3 % Landwirtschaftsflechi, 46,1 % Wald, 13,1 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Illinga ghere Ortsdail Illinga un Schützingen.

## Gschicht
Illinga isch zum erschte Mol gnännt wore anne 766] im Lorscher Codex as *Illincheimer marca*

## Verwaltig
Illinga ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.

Dr Burgermaischter vu Illinga isch dr Harald Eiberger.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Illinga ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink

* www.illingen-online.de

## Fueßnote
Ispringen

**Ischbringa** (amtli *Ispringen*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Ischbringa lyt drei Kilometer vu Pforze ewäg. 

Dr Baan bstoht us 46,9 % Landwirtschaftsflechi, 27,4 % Wald, 24,5 % Sidligsflechi un 1,2 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Ischbringa ghere s glychnamnig Dorf un dr Ort Katharinentalerhof.

## Gschicht
Ischbringa isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1272 as *Urspringen*.

## Verwaltig
Ischbringa ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.

Dr Burgermaischter vu Ischbringa isch dr Thomas Zeilmeier.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Ischbringa ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Literatur
* Friedrich Schaaff: *Ispringen gestern*, Ispringen o.&nbsp;J.

## Weblink

* www.ispringen.de

## Fueßnote
Kämpfelbach

**Kämpfelbach** isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Kämpfelbach lyt am glychnamige Bach, rund sibe Kilometer vu Pforze, im Ibergansbiet zwisch em Kraichgauer Higelland un em Nordschwarzwald. D Nochbergmaine vu Kämpfelbach sin Ispringen, Eisingen, Königsbach-Stein, Wilferdingen (Remchingen), Keltern un Pforze.

Dr Baan bstoht us 55,9 % Landwirtschaftsflechi, 27,1 % Wald, 15,5 % Sidligsflechi un 1,5 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Kämpfelbach ghere d Ortsdail Bilfingen un Ersingen.

## Gschicht
Di hitig Gmai Kämpfelbach isch zum 1. Juli 1974 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Bilfingen un Ersingen. Bilfingen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1193, Ersingen anne 1197.

## Verwaltig
Kämpfelbach het si mit Oisinge un Königsbach-Stein zum Gmaiverwaltigsverband „Kämpfelbachtal“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Kämpfelbach isch dr Udo Kleiner.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Kämpfelbach ghert zum Sidfränkisch.

## Literatur
* Rudolf Vögele: 1997 *Ersingen, unsere Heimat – Ein Teil seiner Geschichte.* Geiger-Verlag, Horb am Neckar, ISBN 3-89570-292-7.
* Michael Mutschelknauß: *Bilfingen – in Worten, Bildern und Zahlen.* Geiger-Verlag, Horb am Neckar 1994, ISBN 3-89264-896-4.
* Gustav Adolf Reiling: *Geschichte der ehemals frauenalbischen Dörfer Ersingen und Bilfingen.* 1937.

## Weblink

* www.kaempfelbach.de

## Fueßnote
Keltern (Baden)

**Keltern** isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Keltern lyt am Rand vum Nordschwarzwald, rund acht Kilometer ewäg vu Pforze. 

Dr Baan bstoht us 52,7 % Landwirtschaftsflechi, 31,6 % Wald, 14,2 % Sidligsflechi un 1,4 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Keltern ghere d Ortsdail Dietenhausen, Dietlingen, Ellmendingen, Niebelsbach un Weiler.

## Gschicht
Di hitig Gmai Keltern isch zum 30. Merz 1972 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Dietlingen, Ellmendingen, Niebelsbach un Weiler. Ellmendingen un Dietenhausen sin zum erschte Mol gnännt wore anne 919, Dietlingen im 11. Johrhundert.

## Verwaltig
Keltern ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.

Dr Burgermaischter vu Keltern isch dr Steffen Bochinger.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Keltern ghert zum Sidfränkisch.

## Weblink

* www.keltern.de

## Fueßnote
Kieselbronn

**Kisselbronn** (amtli *Kieselbronn*) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Kisselbronn lyt uf eme Hechezug, rund sibe Kilometer nerdli vu Pforze. D Nochbergmaine vu Kisselbronn sin Pforze, Ispringen, Neulingen, Ölbronn-Dürrn, Mühlacker un Niefern-Öschelbronn

Dr Baan bstoht us 65,6 % Landwirtschaftsflechi, 18,8 % Wald, 15,1 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Kisselbronn ghere kaini wytere Ortsdail.

## Gschicht
Kisselbronn isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1100.

## Verwaltig
Kisselbronn het si mit Neilinge un Elbronn-Diarn zum Gmaiverwaltigsverband „Neilinge“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Kisselbronn isch dr Heiko Faber.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Kisselbronn ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink

* http://www.kieselbronn.de

## Fueßnote
Knittlingen

**Knittlinga** (amtli *Knittlingen*) isch e Stadt im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Knittlinga lyt am Ibergang vum Kraichgau in dr Stromberg. D Nochbergmaine vu Knittlinga sin Oberderdingen, Bretten, Neulingen, Ölbronn-Dürrn, Maulbronn un Sternenfels.

Dr Baan bstoht us 53,6 % Landwirtschaftsflechi, 27,1 % Wald, 17,5 % Sidligsflechi un 1,7 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Knittlinga ghere d Stadtdail Freudenstein, Kleinvillars un Knittlinga.

## Gschicht
Knittlinga isch zum erschte Mol gnännt wore anne 843 as *Cnudelingen*.

## Verwaltig
Knittlinga ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.

Dr Burgermaischter vu Knittlinga isch dr Heinz-Peter Hopp.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Knittlinga ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.

## Weblink

* www.knittlingen.de

## Fueßnote
Königsbach-Stein

**Königsbach-Stein** isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Yywohner (Stand: ).

## Geografi
Königsbach-Stein lyt rund zwelf Kilometer nordweschtli vu Pforze zwisch em Kraichgau un em Nordschwarzwald. D Nochbergmaine vu Königsbach-Stein sin Walzbachtal, Bretten, Neulingen, Eisingen, Kämpfelbach un Remchingen.

Dr Baan bstoht us 49 % Landwirtschaftsflechi, 36,4 % Wald, 14 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.

## Gmaigliederig
Zue Königsbach-Stein ghere d Ortsdail Kenschbach (Königsbach) un Schtoi (Stein).

## Gschicht
Di hitig Gmai isch entstande zum 1. Juli 1974 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Königsbach un Stein. Stein isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1150, Königsbach anne 1252.

## Verwaltig
Königsbach-Stein het si mit Oisinge un Kämpfelbach zum Gmaiverwaltigsverband „Kämpfelbachtal“ zämmegschlosse.

Dr Burgermaischter vu Königsbach-Stein isch dr Heiko Genthner.

### Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 

1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke

## Dialäkt
Dr Dialäkt vu Königsbach-Stein ghert zum Sidfränkisch.

## Weblink

* www.koenigsbach-stein.de

## Fueßnote