open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Komödie Basel

D **Komödie** isch vo 1950 bis 1968 en äigeständigs Kammerspiiltheater in dr Stadt Baasel gsi mit eme feste Ansambel und Äigebrodukzioone.

## Gschicht
D Komödie isch 1950 vom Egon Karter as Akziegsellschaft gründet worde. Dr Archidekt H. Meyer het d Liigeschaft an dr Steinevorstadt 63 zum ene Theater mit ere Guckchastebüüni und eme Orchestergraabe umbaut. S Huus het öbbe 270 Blätz gha. Vier Joor spööter isch e Balkon iibaut worde und es het 380 Blätz gee. Mä het allgemäin d Infrastruktur verbesseret und e Schnüerboode und e Dräibüüni iibaut.  1961 isch e Nöibau iigweit worde mit 600 Blätz und ere fümf Mol gröössere Büüni. Im Joor druf isch im Moolersaal d Komödie-Wärkstatt mit fufzig Blätz iigrichdet worde. 

In dr 1968/69 Säsong häi d Komödie und s Stadttheater fusioniert. D *Baasler Theater*, wie si denn ghäisse häi, si vom Werner Düggelin gläitet worde. Spööter isch dr Naame *[[Theater Basel]]* iigfüert worde. 2001 isch s alte Huus vo dr ehemolige Komödie, wo technologisch seer veraltet gsi isch, zuedoo worde. Im Joor druf isch s nöije Schauspiilhuus an dr Steinedoorstrooss ufdoo worde. 

## Kwelle
* Komödie, Basel BS uf tls.theaterwissenschaft.ch, abgrüeft am 13- April 2014
Barcellona Pozzo di Gotto

**Barcellona Pozzo di Gotto** (sizilianisch: *Bacciallona Pizzaottu*) isch e Gmeind i de Provinz Messina i de Region Sizilie in Italie mit  Iiwohner (Stand ).

## Lag und Datä
Barcellona Pozzo di Gotto liit 46 km westlich vo Messina a de Ostküste vom Golf vo Patti. De Ort bestaht us de Ortsteil Barcellona und Pozzo di Gotto. D' Iiwohner schaffed vor allem i de Landwirtschaft (Zitrusfrücht, Olive und Getreide), im Handwerk und i de Glas- und Textilindustrii. Wiiteri Arbetsplätz bütet d Nachberstadt Milazzo.

De Bahnhof Barcellona-Castroreale liit a de Bahnlinie Messina - Palermo, d Fahrziit uf Messina Centrale betreit öppe 35 Minute. Barcellona Pozzo di Gotto hät en Autobahnaaschluss (Barcellona) a de A20 / E90 (Messina - Palermo). 

D Nachbergmeinde sind Castroreale, Merì, Milazzo, Santa Lucia del Mela und Terme Vigliatore.

## Gschicht
Barcellona isch im 17. Jahrhundert gründet worde. 1861 isch d Stadt zum neue Königriich Italie cho. Pozzo di Gotto bestaht sit em 16. Jahrhundert. 1865 hend die beide Ortsteil sich zunere Gmeind zemegschlosse.

## Bauwärk
D Chile Sankt Sebaschtian us em 17. Jahrhundert isch 1936 zerstört und i de Via Roma wider uufbaut worde. I de Chile drin isch s Bild *Die Jungfrau und der Heilige Franziskus* vom Gaspare Camarda vom Jahr 1606. I de Chile Basiliani hingege findet mer e grossi Büechersammlig. 

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Barcellona Pozzo di Gotto (italiänisch)

## Einzelnachwiis
Kreis

**Kreis** stoot für:

* in dr Geometrii e Linie vo Pünkt in ere Ebeni, wo alli dr gliich Abstand zum ene Middelpunkt häi
* e dütschi Pop-Grubbe in dr DDR (1973–1982)
* e Gebiet (Territorium), wo zur undere staatlige Verwaltigsbehörde ghöört
* in dr Geografii en Usdruck für Regione und Territorie (Landesverwaltig)
** Zu de Kreis in de Kantön Graubünde und Tessin lueg: Bezirk (Schweiz)
* e mee oder weniger lugge Zämmeschluss vo Persone, z. B. vo Künstler (Gründauer Kreis), Politiker in Frakzione (Seeheimer Kreis), Widerstandskämpfer (Colmarer Kreis, Kreisauer Kreis) oder us dr Wirtschaft (Tönissteiner Kreis)
* Zämmeschlüss vo Studänteverbindige
* e spezielli Klass vo Graaf
* e spezielli Folg vo Chnote im ene Graaf

**Kreis** isch dr Naame vo dene Persone:

* August Kreis III (* 1954), en amerikanische Neonazifüerer
* Christian Kreis (* 1977), e dütsche Schriftsteller
* Georg Kreis (* 1943), e Schwizer Historiker
* Hans Kreis (* 1948), e dütsche Autor
* Hans Kreis (1893–1975), e Schwizer Zoolog
* Harold Kreis (* 1959), e kanadische Iishockyspiiler und -drääner
* Jason Kreis (* 1972), en amerikanische Fuessballspiiler
* Robert Kreis (* 1949), e niiderländische Kabarettist und Entertainer
* Rudolf Kreis (* 1926), e dütsche Litratuurwüsseschaftler
* Samuel Kreis (* 1994), e Schwizer Iishockyspiiler
* Sebastian Kreis (* 1986), e dütsche Fuessballspiiler
* Wilhelm Kreis (1873–1955), e dütsche Archidekt

## Weblink
* 'Chreis', Idiotikon, Bd. 3, Sp. 852-53
Diophantische Gleichung

In dr algebraische Zaaletheorii isch e **diofantischi Gliichig** e Gliichig wo d Form f(x_1, x_2, x_3, \dotsc, x_n) = 0  het, (f&nbsp; isch e Polynomfunkzioon mit ganzzaalige Koeffiziänte) und wo mä sich bin ere nume für ganzzaaligi Löösige intressiert. Die Iischränkig vo dr Mängi vo de Löösige macht Sinn, wemm mä Antworde in Bezuug uf d Däilbarkäit wil finde, wenn es sich um Brobleem vo dr Kongruänzarithmetik handlet oder wenn bi Brobleem in dr Braxis nume ganzzaaligi Löösige sinnvoll sin, z. B. d Stückzaalverdäilig bi dr Herstellig vo meerere Brodukt.

## Bischbil

* X^2 - Y = 0 het as Löösig d Zaalebäärli (1,1), (-1,1), (2,4), (-2,4), (3,9), (-3,9), ... allgemäin: (±n,n2).
* X^4 + Y^2 + Z^{20} = -7 het käi Löösig, wil die linggi Site vo dr Gliichig immer gröosser oder gliich Null isch.
* 3X = 4 hett *käi* Löösig, wil bi diofantische Gliichige nume ganzzaaligi Löösige gsuecht si.

## Im Fermat si letscht Satz

Mit em «Fermat sim letscht Satz» bezäichnet mä d Behauptig, wo dr Pierre de Fermat vor 400 Joor ufgstellt het, ass d Gliichig X^n + Y^n = Z^n für n>2 käi ganzzaaligi Löösig het,  usser de driwiale Löösige, wo äini vo de Zaale null isch. Dä Satz isch erst 1994 vom Andrew Wiles bewiise worde.

## Litratuur

* Yuri V. Matiyasevich: *Hilbert's Tenth Problem* (= *Foundations of Computing*). MIT Press, Cambridge MA u. a. 1993, ISBN 0-262-13295-8.
## Fuessnoote
Primfaktorzerlegung

D **Primfaktorzerleegig** isch d Daarstellig von ere natürlige Zaal n as Brodukt us Primzaale, wo denn as **Primfaktore** vo n bezäichnet wärde. Die Daarstellig isch (bis uf d Räijefolg vo de Faktore) äidütig und zelt zu de grundlegende und klassische Wärkzüüg vo dr Zaaletheorii. Si isch dr Geegestand vom Fundamentalsatz vo dr Arithmetik. Bis jetz isch käi effiziänts Faktorisierigsverfaare bekannt, zum irgend e Zaal in sini Primfaktore z zerleege.
Dr Exponänt e_k vom ene Primfaktor p_k isch d **Vilfachhäit** vo p_k in n und wird au as p_k-Bewärtig vo n bezäichnet. Er git aa, wie mänggisch n dur p_k däilbar isch.

## Bischbil

:30 = 2 \cdot 3 \cdot 5
:37 = 37 \  (Primzahl)
:1001 = 7 \cdot 11 \cdot 13
:1024 = \underbrace {2 \cdots 2}_{\text{10-mal}} = 2^{10} (Zwäierpotänz)
:6936 = 2 \cdot 2 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 17 \cdot 17, mit dr kanonische Daarstellig 2^3 \cdot 3 \cdot 17^2
:10000 = 2^4 \cdot 5^4  (Zäänerpotänz)

## Braktischi Aawändig
Us dr Primfaktorezerleegig gseet mä, öb e Zaal dur en anderi däilbar isch. S chlinste gmäinsame Vielfache (kgV) und dr grössti gmäinsami Däiler (ggT) chönne liicht us dr Primfaktorzerleegig bestimmt wärde. In dr Bruchrächnig chönne Brüch dur e ggT vom Zeler und vom Nenner kürzt wärde. Bim Addiere und Subtrahiere vo Brüch wärde die uf e chlinst gmäinsami Nenner erwiteret.

## Krüptografii
E wichdigi Rolle spiile d Primzaale in dr Krüptografii. Verschlüsseligssüsteem wie RSA basiere druf, ass käi effiziänts Faktorisierigsverfaare bekannt isch. Eso isch s in Sekunde ooni Brobleem mööglig, ass mä zwäi 500-stelligi Primzaale cha finde und mitenander cha multipliziere. Mit de hütige Methode wurd s aber seer lang duure, zum die bäide Primfaktore vo däm 999- oder 1000-stellige Brodukt z finde.

## Litratuur
* 

## Weblingg
* ''Factorization database'' vom Markus Tervooren – schnälli Verarbäitig, bis zu 200'000 Dezimalstelle
* ''Die Primzahlseite'' vom Arndt Brünner – brucht JavaScript, im Inhalt u. a. d Primfaktorzerleegig
* Factorization using the Elliptic Curve Method – Java-Applet, verarbäitet Iigoobe bis 10'000 Dezimalstelle
The Works

**The Works** isch s elft Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch zwische Augschte 1983 un Jänner 1984 z Los Angeles un z Minche produziert wore un im Februar 1984 uusechuu.

## Titellischt
# *[[Radio Ga Ga]]* - 5:45 - (Roger Taylor)
# *Tear It Up* - 3:28 - (May)
# *[[It's A Hard Life]]* - 4:08 - (Mercury)
# *Man On The Prowl* - 3:28 - (Mercury)
# *Machines (or 'Back to Humans')* - 5:10 - (Taylor/May)
# *[[I Want to Break Free]]* - 3:20 - (Deacon)
# *Keep Passing The Open Windows* - 5:21 - (Mercury)
# *[[Hammer To Fall]]* - 4:28 - (May)
# *Is This The World We Created...?* - 2:13 - (May/Mercury)

## Weblink
*Works'' uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band
Kongruenz (Zahlentheorie)

D **Kongruänz**  in dr Zaaletheorii isch e Beziejig zwüsche ganze Zaale. Mä bezäichnet zwäi Zaale as kongruänt in Bezuug uf e Modul (e dritti Zaal), wenn si bi dr Divisioon dur e Modul dr gliich Räst häi. Das isch genau denn dr Fall, wenn si sich um e ganzzaaligs Vilfachs vom Modul underschäide. Si d Räst nit gliich, so säit mä, d Zaale sige inkongruänt in Bezuug uf e Modul.

Zum Bischbil isch 5 kongruänt 11 modulo 3, wil 5: 3 = 1 \, \operatorname{Rest} \, 2 und 11: 3 = 3 \, \operatorname{Rest} \, 2, bzw. 11 - 5 = 6 = 2 \cdot 3. Und −8 isch kongruänt zu 10 modulo 6, denn bi dr Divisioon dur 6 liifere 10 und au −8 dr Räst 4. Mä säll acht gee, ass es uf dr mathematischi Definizioon vo dr Ganzzaaldivisioon basiert, wo noch ere dr Räst s gliiche Vorzäiche überchunnt wie dr Divisor (do 6), also -8 : 6 = -2 \, \operatorname{Rest} \, 4.

D Ussaag „a und b si kongruänt modulo m“ schribt mä mathematisch eso:
* a \equiv b \mod m
* a \equiv b \pmod m
* a \equiv b \quad (m)
* a \equiv_m b. 

D Bedütig vo Kongruänze bestoot din, ass mä mit iine fast wie mit Gliichige cha rächne.
Fundamentalsatz der Arithmetik

Dr **Fundamentalsatz vo dr Arithmetik** oder **Hauptsatz vo dr elementare Zaaletheorii** säit us, ass jeedi natüürligi Zaal in Primfaktore cha zerlegt wärde und dass die Zerleegig in dr kanonische Daarstellig äidütig isch.

D Bewiise für die bäide Ussaage sin elementar, wärde klassisch as Widerspruchsbewiis formuliert und nütze d Woolordnig vo de natürlige Zaale us. Zum erste Mol isch dr Satz vollständig und korräkt vom Carl Friedrich Gauß in de *[[Disquisitiones Arithmeticae]]* bewiise worde. Er isch aber in ere liicht abgwandlete Form scho im Euklid bekannt gsi.

## Dr Bewiis vo dr Existänz

Mä ordnet em Äins s leere Brodukt zue und jedi Primzaal sig sälber iiri Primfaktorzerleegig. Jetz muess mä zäige, ass alli rästlige natürlige Zaale daatsächlig us Primfaktore zämmegsetzt si.

Aagnoo, es git Zaale, wo mä nit as Brodukt vo Primzaale cha daarstelle, denn git s au e chliinsti sonigi Zaal (gnennt n), wäge dr Woolordnig vo \N. Wil n denn weder s Äins non e Primzaal isch, het s e Däiler, und eso existiere zwäi natürligi Zaale a, b mit ab=n und bäidi si gröösser as Äins und chliiner as n. Wil n die chliinsti Zaal isch, wo käi Brodukt vo Primfaktore isch, müesse a und b also Primfaktorzerleegige haa, öbbe a= \Pi p_i und b = \Pi q_j. Denn isch aber \Pi p_i \cdot \Pi q_j au e Primfaktorzerleegig vo n, im Widerspruch zu was mä aagnoo het.

## Dr Bewiis vo dr Äidütigkäit

Aagnoo, es git natürligi Zaale wo jedi meereri underschidligi Zerlegige het, denn git s wider au e chliinsti, gnennt n. Die cha käi Primzaal si und zwäi Zerleegige vo n chönne käi gmäinsame Primfaktor p enthalte, wil denn au n / p zwäi verschiideni Zerleegige hätti und chliiner as n weer, im Widerspruch zur Aanaam, ass n minimal isch. Es gilt also öbbe n = p \cdot a= q \cdot b, und doo si p und q Primzaale, und es gilt au p \neq q, a\neq b. S abschliessende Argumänt isch s Lemma vom Euklid: Wenn e Primzaal e Brodukt däilt, so däilt s au äine vo de Faktore. Wil n dur p cha däilt wärde, muess äine vo de Faktore vo dr andere Zerleegig dur p däilbar si und das isch b, denn q isch e Primzaal. Also daucht jede Primfaktor immer in bäide Zerleegige uf und dorum sin si idäntisch.
Ätna

De **Ätna** ( oder au *Mongibello*, sizilianisch *Mungibeddu* oder *a Muntagna*) isch en Vulkan uf de italienische Insle Sizilie.

Mit öpa 3'323 m über Meer isch de Ätna de högsti und aktivsti Vulkan vo Europa. Er liit im Nordoste vo Sizilie, zwüsched Messina und Catania. Am 21. Juni 2013 hät d UNESCO de Ätna i d Liste vom Weltnaturerbi uufgnoo.

## Krater
De Ätna hät vier Gipfelkrater: de Hoptkrater und d „Bocca Nuova“ (nöis Muul), wo 1968 diräkt näbem Hoptkrater entstande isch, dänn au de Nordostkrater vo 1911 und de Südostkrater vo 1979, wo chli absits vom Hoptkrater ligged. Bime Uusbruch vom Ätna chunnt d Lava maistens dur Frakture a de Flanke vom Bärgchegel use und nöd dur d Gipfelkrater. Im Lauf vo de Johrtuusige händ sich drumm öpe 400 Näbekrater bildet.

Di aktuell Höchi vom Ätna chann nöd exakt aagee wärde, wil si sich dur Schlackechegel und zerstörerische Uusbrüch oft änderet. De Gebirgsstock vom Ätna ninnt e Flächi vo rund 1250&nbsp;Quadratkilometer ii und hät en Umfang vo öpa 250&nbsp;Kilometer.

## Weblink

* eruptionen.de E umfangrichi Sammlig vo Videos und Animazione vom Ätna, Stromboli usw.

## Fuessnoote
Yun Hyon-seok

Dr **Yun Hyon-seok** (rev. Rom. Yun Hyeon-seok, McCune-Reischauer Yun Hyŏnsŏk, koreanisch 윤현석; * 7. August 1984 z Incheon, Sidkorea; † 26. April 2003 z Seoul, Sidkorea) isch e sidkoreanische LGBT-Aktivist, homosexuelle Dichter un Schriftsteller gsii. Vu 2002 bis 2003 isch er Dail vu dr Mänscherächtsbewegig gsii, wu sich fir d Rächt vu Homosexuälle un andere sexuälle Minderhaite (LGBT: *Lesbian, Gay, Bisexual, Trans* 'Lesbe, Schwuli, Bisexuelli un Transsexuälli') yygsetzt het, un het bi dr Organisation *DongInRyun* (, 동성애자인권연대) mitgmacht. Am 26. April 2003 het er sich im Biro vu *DongInRyun* wäg dr Homophoby z Sidkorea umbrocht In syym Abschiidsbrief het er d Diskriminierig vu sexuälle Minderhaite un d Intoleranz vu konservative Chrischte aaprangeret.

Är isch effetli unter em Pseudonym **Yook Woo-dang** () ufdrätte, au unter **Seolheon** (, ) un **Midong** (, ).

z Berlin 

## Wärch
*  (2013 postum uusechuu)

## Weblingg
* Blog zue dr LGBT-Aktionswuche zum Gedänken an dr Yook Woo-dang (Yun Hyon-seok) (koreanisch)
* 청소년유해매체물에 '동성애' 삭제키로. In: OhmyNews vum 29. April 2003 (koreanisch)
* "사람이 사람을 좋아하는 게 왜 문제가 되나요?". In: OhmyNews vum 28. April 2003 (koreanisch)

## Fuessnoote
Beweis (Mathematik)

E **Bewiis** isch in dr Mathematik, wenn us ere Mängi vo Axiom, wo als woor vorusgsetzt wärde,  und andere Ussaage, wo scho bewiise si, ooni Fehler häärgläitet wird, ass en Ussaag richdig oder unrichdig isch. Zum e klaari Underschäidig zwüschen em Bewiis und em gültige Schluss z mache, reedet mä au vom **axiomatische Bewiis**.

Umfangriicheri Bewiis vo mathematische Setz wärde mäistens in meereri chliini Däilbewiis ufdäilt.

In dr Bewiistheorii, won e Däilgebiet vo dr mathematische Logik isch, wärde Bewiis formal as Abläitige ufgfasst und sälber as mathematischi Objekt aagluegt, zum öbbe d Bewiisbarkäit oder d Umbewiisbarkäit vo Setz us Axiom, wo gee sin, sälber z bewiise.

## Konstruktivi und nit-konstruktivi Bewiis

Bim ene *konstruktive [[Existenzbeweis|Existänzbewiis]]* wird äntwääder d Löösig, wo d Existänz von ere söll bewiise wärde,  sälber gnennt oder e Verfaare aagee, wo zur Löösig füert, das häisst, es wird e Löösig *konstruiert*.

Bim ene *nit-konstruktive Bewiis* wird anhand vo Äigeschafte uf d Existänz von ere Löösig gschlosse. Mänggisch wird doo indiräkt d Aanaam, es gäb käi Löösig, zum Widerspruch gfüert, und us däm folgt, ass es e Löösig git. Us sonige Bewiis cha mä nit leere, wie mä d Löösig findet.

### Bischbil

*Behauptig:* D Funkzioon f mit f(x) = 2x - 1 het im Interwall [0,1] e Nullstell x_0.

*Konstruktive Bewiis:* Sig x_0 = 0{,}5. Denn gältet f(x_0) = 2\cdot x_0 - 1 = 2\cdot 0{,}5 - 1 = 1 - 1 = 0. Färner lit x_0 = 0{,}5 im Interwall [0,1]. Eso isch d Behauptig bewiise. D Löösig, das isch d Nullstell, isch sogar mit x_0 = 0{,}5 aagee.

*Nit-konstruktive Bewiis:* f isch steetig. Färner isch f(0) = -1  und f(1) = 1 > 0. Noch em 
Zwüschewärtsatz für steetigi Funkzioone folgt d Behauptig. Über e Wärt vo dr Nullstell liiferet dä Bewiis käi Informazioon.

## Bewiismethode
Es git verschidnigi Methode, zum öbbis z bewiise. Bim indiräkte Bewiis (Reductio ad absurdum, Widerspruchsbewiis) zäigt mä, ass e Widerspruch entstoot, wenn d Behauptig, wo mä wil bewiise, falsch weer. Bim Bewiis dur vollständigi Indukzioon foot mä mit ere Ussaag aa, wo bewiisenermaasse woor isch, und baut uf dere mit logisch richdige Schritt dr Bewiis uf. Bim Bewiis dur vollständigi Fallunderschäidig luegt mä alli Fäll aa, wo chönne iidräte, und bewiist jeede äinzeln. Witeri Bewiismethode si s Diagonalverfaare, s Schublaadebrinzip und die Transfiniti Indukzioon.

## Litratuur
* Martin Aigner, Günter M. Ziegler: *[[Das BUCH der Beweise]]*. Springer, Berlin 2004, ISBN 3-540-40185-7

## Weblingg

* Die Zeit: ''Obst in Formeln'' (zur Broblematik vom ene Bewiis mit Kompiuter)
* Zämmefassig vo de Bewiismethode für Schüeler
* ''Landesbildungsserver BW:'' Dünamischi Arbetsbletter zu geometrische Bewiis
Bussigny

De Name **Bussigny** chan folgendes bedüte:
* Bussigny VD, e politischi Gmeind im Kanton Waadt, Schwiz (bis 1959: *Bussigny-sur-Morges*, bis 2014: *Bussigny-près-Lausanne*)
* Bussigny-sur-Oron, e ehemolegi Gmeind, sit em 1. Jänner 2012 en Teil vo Oron, Kanton Waadt, Schwiz
FC St. Gallen

De **FC Sanggalle** isch e Schwiizer Fuessballverain us de Stadt Sanggalle, wo 1879 gründet worde isch. Er isch de ältischt Fuessballclub i de Schwiiz und aine vo de älteschte ufem Europäische Feschtland. 

Di erscht Mannschaft spilt aktuell i de Raiffeisen Super League, d U-21-Mannschaft i de 1. Liga Promotion, di zwait Mannschaft i de 5. Liga. De FC St. Galle isch zwai Mol Schwizer Maischter worde (1904 und 2000). 1969 isch er Schwiizer Cupsiger worde. Dezue hät er 1978 de Ligacup gwune.

2004 isch d FC Sanggalle AG gründet worde, wo de Profiberiich übernoo hät. De FC St. Galle spilt sit em Summer 2008 i de AFG Arena Sanggalle, em nöie Multifunktionsstadion mit eme Fassigsvermöge vo 19'568 Zueschauer.

Berüemti (Ex-)Schpiiler sind de Tranquillo Barnetta, de Ivan Zamorano, de Hugo Rubio, de Weltmeischter Marco Tardelli, de Jörg Stiel, de Charles Amoah, de Ratinho, de Armin Veh, de Luigi Stomeo, de Fredy Scheiwiller, de Hanspeter Zwicker und viili mee.

## Literatur
* Daniel Torgler, Daniel Ryser, Matthias Frei: *Espenmoos – Fussball und Fankultur*. Appenzeller Verlag, Herisau 2007, ISBN 978-3-85882-463-9.
* Martin Furgler: *1879 - 1979 Ein Jahrhundert FC St. Gallen* Herisau: S + S 1979

## Weblink

* Offizielli Website vom FC Sanggalle
* 
* Senf – unabhängigs St. Galler Fuessballmagazin
Singularität (Astronomie)

As **Singularidäät** bezäichnet mä in dr Füsik und in dr Astronomii Zueständ, wo bin ene z.&nbsp;B. d Ruumzite (u.&nbsp;a. deren iiri Metrik) im ene äinzige Punkt oder ere kompliziertere Mannigfaltikäit nit cha definiert wärde.

Si sin zerst nume as mathematischi Singularidääte formulierbar und hänge u.&nbsp;a. vo spezielle Massewärt *M*, Dräiimpuls *J* oder andere Parameter ab, und s füsikalischi Gsetz isch dört nit definiert, ungültig und nid gäignet, zum d Verheltniss z beschriibe, z.&nbsp;B. für *M →M<sub>c</sub>* (wo *M<sub>c</sub>* e kritische Massewärt bedütet bin ere Gschwindikäit, wo dr Gschwindikäit vom Liecht entspricht). 

Mä cha hingege im Allgemäine *vermueteti* Äigeschafte von ere Singularidäät mathematisch aagee, mä wäiss aber nit, wie s singuläre Verhalte füsikalisch wirklig isch - öbbe: us welem „Material“ die erwäänti Mannigfaltigkäit bestoot. En unändlig chliini Usdeenig, e mathematische Punkt, vom ene füsikalische Objekt oder d Divergänz von ere Gröössi gegen e unändlige Wärt widerspricht däm, wo mä us em Alldaag kennt. Singularidääte chönne aber au nit-punktförmig si, wobii sich öbbe d Ruumzit so äng um s Objekt chrümmt, ass mä Gröössene nit im ene sinnvolle Verheltnis zur Metrik vom Ruum zringsum cha aagee.

D Beziejige vo füsikalische Gröössene zunenander wärde dur füsikalischi Gsetz festgläit. Wenn sich Parameter em ene bestimmte Wärt aanööchere, cha en anderi Gröössi gege unändlig strääbe und wird eso singulär. 

In dr Astrofüsik und Kosmologii wird dr Begriff Singularidäät vilmol sünonüüm für Schwarzi Löcher brucht oder in de Urknalltheorie für d Aafangssingularidäät. 

## Arte vo Singularidääte
Mä underschäidet zwäi Arte vo Singularidääte:
* Koordinatesingularidääte, wo vom Koordinatesüsteem stamme und wo mä mit eme andere, gäignete Koordinatesüsteem cha uschliesse, und
* ächti oder intrinsischi Singularidääte, wo nid vom Koordinatesüsteem abhänge und wo mä e nöiji Theorii mit nöije füsikalische Gsetz brucht, zum sä uszschliesse.
A Kind of Magic

**A Kind of Magic** isch s zwelft Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch zwische Novämber 1985 un April 1986 z Los London, z Minche un z Montreux produziert wore un im Juni 1986 uusechuu.

E huffe Lieder sin in andere Fassige im Film *[[Highlander – Es kann nur einen geben|Highlander]]* z heere. Dr Titel vum Album chunnt vun ere Szene, wu dr verschosse Connor McLeod wider ufstoht un eme Chind, wu frogt, wie des megli sei, d Antwort git: *„It’s a kind of magic.“*

## Titellischt
# "One Vision" (Queen) - 5:10
# "A Kind Of Magic" (Taylor) - 4:24
# "One Year Of Love" (Deacon) - 4:26
# "Pain Is So Close To Pleasure" (Deacon - Mercury) - 4:21
# "Friends Will Be Friends" (Deacon - Mercury) - 4:07
# "Who Wants To Live Forever" (May) - 5:15
# "Gimme The Prize (Kurgan's Theme)" (May) - 4:34
# "Don't Lose Your Head" (Taylor) - 4:38
# "Princes Of The Universe" (Mercury) - 3:32

## Weblink
*Kind of Magic'' uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band
Strange Days (Album)

**Strange Days** isch s zwait Studioalbum vu dr US-amerikanische Rockband The Doors. S isch am 25. Septämber 1967 bi Elektra Records uusechoo. S Musikmagazin *[[Rolling Stone]]* het s uf em 409. Blatz in d Lischt vu dr 500 beschte Albe vu allne Zyte ufgnuu. D Lieder sin in dr Johr 1965 bis 1966 gschribe un vu Merz bis Mai 1967 bi Sunset Sound Recorders z Hollywood (Kalifornie) ufgnuu wore. 

## Titelliste
# *Strange Days* - 3:10
# *You're Lost Little Girl* - 3:05
# *Love Me Two Times* - 3:17
# *Unhappy Girl* - 2:01
# *Horse Latitudes* - 1:40
# *Moonlight Drive* - 3:01
# *People Are Strange* - 2:12
# *My Eyes Have Seen You* - 2:30
# *I Can’t See Your Face in My Mind* - 3:27
# *When the Music’s Over* - 10:57

## Fueßnote
FC Aarau

De **FC Aarau** isch e Schwizer Fuessballclub us dr Stadt Aarau. D Clubfarbe sin schwarz-wiss-rot. De Verein isch am 26. Mai 1902 i de Brauerei Ryniker z Aarau gründet worde. Mit de Gründig vin ere Aktiegsellschaft anne 2003 sin d Marke- und Nutzigsrächt un d Spillizänz für de Profibetrib an d FC Aarau AG übergange. Vo 1981 bis 2010 het de FC Aarau i de oberschte Schwizer Liga gspilt, de Axpo Super League (früener Nationalliga A, hüt Raiffeisen Super League). No drei Spilzite i de zweithöchschte Liga isch de Club per Saison 2013/2014 als Meischter vo de Challenge League wider i di höchscht Schwizer Fuessballiga ufgstige. De FC Aarau isch drei Mol Schwizer Meischter gsii

De FC Aarau trait sini Heimspil im Stadion Brügglifeld uus (8'000 Plätz, dodevo 1'187 überdachti Sitzplätz und 6'813 nüt überdachti Stohplätz.

## Erfolg
* 3x Schwizer Meischter: 1912, 1914, 1993
* 1x Schwizer Meischter vo de Challenge League: 2013
* 1x Cupsieger: 1985
* 1x Ligacup Siger: 1982
* 1x Uhrecup-Siger: 1995
* 1x Teilnahm Meischtercup: 1993
* 3x Teilnahm UEFA Cup: 1988, 1994, 1996
* 1x Teilnahm Europacup vo de Cupsiger: 1985
* 2x Teilnahm UI-Cup: 1995, 1997

## Trainer

## Weblink
* Offizielli Website
* Offizielli Facebook-Site
* 
* FC Aarau Fraue
Analytical Engine

Die **Analytical Engine** ( für *analütischi Maschine*) isch dr Entwurf von ere mechanische Rächemaschine für allgemäini Aawändige. Si stammt vom britische Mathematikbrofässer Charles Babbage (1791–1871) und isch e wichdige Schritt in dr Gschicht vom Kompiuter.

## Entwurf
Dr Babbage het 1822 si mechanischi Differänzmaschine afo baue, wo speziell für d Löösig vo polynomiale Funkzioone konzipiert gsi isch. Won er gmerkt het, ass mä e vil allgemäineri Maschine chönnt mache, het er en *Analytical Engine* entworfe deren iiri Beschriibig  1837 veröffentligt. Er isch nie mit em Baue fertig worde, aber hüte wäiss mä, ass die Analytical Engine funktioniert hätti. Vergliichbari Kompiuter für allgemäini Aawändige si erst e Joorhundert spööter baut worde.

Die Analytical Engine hätt vo ere Dampfmaschine sötte aadriibe wärde und weer mee as 30 Meter lang und 10 Meter bräit gsi. D Iigoob (Befääl und Daate) weer über Lochcharte gmacht worde, wie mä s zu sällere Zit gmacht het, zum mechanischi Wäbstüel z stüüre. Für d Usgoob si e Drucker, e Kurveplotter und e Glogge (as Signal an dr Bediener) blaant gsi. D Maschine hätt au no chönne Zaale in Lochcharte stanze. Si het dezimali Gläitkommaarithmetik brucht und e Spiicher für 1000 Wörter mit je  50 Dezimalstelle isch vorgsee gsi, was öbbe 20,7&nbsp;kB entspricht. D Rächnigsäihäit, wo «Mühli» ghäisse het, hätt die vier Grundrächenarte chönne usfüere.

D Brogrammiersprooch, wo vorgsee isch, isch äänlig wie d Assemblersprooche strukturiert gsi, wo hüte verwändet wärde. Schläife und bedingti Verzwiigige weere mööglig gsi, so dass s erste universell programmierbare, (turingmächtige) Süsteem entstande weer. Drei verschiideni Arte vo Lochcharte si vorgsee gsi: Äini für arithmetischi Operazioone, äini für numerischi Konstante und äini für Laad- und Spiicheroperazioone, zum Zaale us em Spiicher in d Rächenäihäit und wider zrugg z dransferiere. Woorschinlig weere drei separati Lochchartelääser für die drei Chartenarte zum Iisatz choo.

D Ada Lovelace het en Algorithmus für zum Bernoulli-Zaale uszrächne, gschriibe und gältet dorum as die „ersti Brogrammierere“.

D Maschine isch nie baut worde. Noch em Dood vom Babbage het 
1878 e Komitee vo dr British Association for the Advancement of Science empfoole, die Analytical Engine ufzgee und mä het sä vergässe.

1941 isch mit dr Zuse Z3 vom Konrad Zuse dr ersti universell brogrammierbari Kompiuter daatsächlig baut worde und es isch no bis öbbe 1960 gange, ass Kompiuter eso genau häi chönne rächne, wie dr Babbage das für si Analytical Engine vorgsee het mit 50 Dezimalstelle, wo öbbe 166 Bit bzw. 20 Byte lang si.
## Weblingg

* The Analytical Engine: The First Computer
* ''Sketch of The Analytical Engine Invented by Charles Babbage''. By L. F. Menabrea of Turin, Officer of the Military Engineers. With notes upon the Memoir by the Translator Ada Augusta, Countess of Lovelace

## Fuessnoote
Ferdinand Gehr

De **Ferdinand Gehr** (6. Januar 1896 z Niderglatt SG i de Gmaind Oberuzwil, † 10. Juli 1996 z Altstetta) isch en Schwizer Mooler gsi. Er gilt als de wichtigsti sakrali Mooler vo de Schwiz im 20. Joorhondert.

I sinera Schaffenszit vo öber siba Johrzänt hät är bedütendi sakrali Wärch, Freska, Glaasmoolereia gschaffa. Är isch aber au för sini Landschafta, d Bluamaaqurell und sini vila bemerkenswärta Farbholzschnett bekannt.

## Läbe und Wärch
Vo 1911 bis 1922 hät er d Uusbildig zom Stickeraizaichner gmacht. Im Joor 1914 hät er dänn als Schüaler vom Mooler August Wanner a da Gwerbsschual Sanggalla aagfanga. Do hät er sich vorallem met da Wärch vom Emil Nolde befasst.

D 20er Joor send eigentlich d Grondlaag vo sinera künstlerischa Entwicklig. Aber au d Studiaufenthalt z Paris (bim André Lhote), z Dütschland und z Italia (Freskotechnika z Florenz) händ en wiiterbrocht i sim Läbaswärch.

Met em Iizog i sis eiga Atelier z Niderglatt, hät er viil öffentlichi Ufträg för Wandbilder und o Glasmolereia in Cherchana öbercho, wo en wiiter brocht händ. Er hät sich i da säba Ziit vorallem met da Wärch vo dütscha Expressionista beschäftigt, aber o mit dena vom Cézanne, Picasso, Henri Matisse und Jean Arp.

1938 hät er d Mathilde Mazenauer ghüroota und isch of Altstetta zoga, won er bes as Läbesend gwohnt und gwirkt hät.

Da Ferdinand Gehr zellt zo da massgebenda Erneuerer vor sakrala Kunst im 20. Joorhondert. Met afachschta Forma molt er s Wesentlichst vo Humanismus und Globa. Di chräftiga Farba und Forma lönd am d Liabi Gottes gspühra.

O sini Blumaaquarell und sini Landschafta, reduziart of afachschti Forma, aber ou met da chräftigsta Farba, vervollständiged sis Wärch. Alles zäma macht da Ferdinand Gehr zom ana hervorragenda Künstler im 20 Joorhondert.

## Literatur
* Franz Zelger: *Ferdinand Gehr - Erneuerer der Sakralmalerei*; in: "Das Münster" 3/05
* Franz Zelger: "Ferdinand Gehr 1896–1996" Offizin-Verlag, 2001, Grosser Bildband
* Diversi Autore: "Ferdinand Gehr 1896–1996", Usstelligskatalog 2001 zur Retrospektive Kunstverein/Kunstmuseum St. Galle.
* Ferdinand Gehr/Holzschnitte - Werkverzeichnis der Holzschnitte 1976, P u. P Galerie Zug.
* Ferdinand Gehr, Altstätte SG, Eine Monographie 1959, NZN Buchverlag Züri.
* Guido Magnaguagno: Ferdinand Gehr "Spätwerk" zur Ausstellung im Kunsthaus Züri 1994.
* Damian Brülisauer: "Ferdinand Gehr" Seiten 166–172 in "Rheintaler Köpfe", 2004, Verein Geschichte des Rheintals.

## Weblink

* 
* 
* Ferdinand-Gehr-Stiftung
* Die Fresken „Alpha“ und „Omega“ im Trierer Dom
* de Bruder-Klaus-Zyklus vom Ferdinand Gehr i da Dorfchercha Henderforst bi Altstetta
* 
* Ferdinand Gehr sini Wärch uf Google Maps
Abendmahl

**Obigmohl** oder **Obedmohl** chan folgendes bedüte:
* Abendmahl Jesu, s letschte Obigmohl (Pessach), wo Jesus vo Nazaret mit sine Apostel gfiiret hät
* Obigmohl, d Eucharistie i de katholische Cherche resp. d Oobigmoolsfyr i de evangelische Cherche, di liturgisch Fyr im Gedänke a s letschti Obigmohl vo Jesus

Kunstwärk:
* *Abendmahl in Emmaus (Caravaggio)*, es Gmäld vo 1601, hüt i de *National Gallery* z London
* *Abendmahlsaltar (Dirk Bouts)*, es Triptychon vo 1464–67 i de Schatzchammer vo de Cherche *Sint Pieter* z Löwen, Belgie
* *Das Abendmahl (Leonardo da Vinci)*, es Wandgmäld vo 1494–98 im Refektorium vom Dominikanerchloster *Santa Maria delle Grazie* z Mailand
* *Westfälisches Abendmahl*, Chirchefänster (um 1500) z Soest, Nordrhy-Westfaale
Ada Lovelace

D **Augusta Ada Byron King, Countess of Lovelace**, allgemäin as **Ada Lovelace** bekannt (*&nbsp;10. Dezämber 1815 z London as *Augusta Ada Byron*, Dochder vom Dichder Lord Byron; †&nbsp;27. Novämber 1852 z London), isch e britischi Mathematikere gsi. Wo dr Charles Babbage (1791–1871) si mechanische Kompiuter, die *[[Analytical Engine]]*, entworfe het, het d Lovelace en Algorithmus entwigglet, für zum druf Bernoulli-Zaale uszrächne. Si gältet dorum as die ersti Brogrammierere uf dr Wält und vor iire het s au käini männlige Brogrammierer gee.

D Brogrammiersprooch Ada und d Lovelace Medal häi iire zu Eere die Nääme überchoo.

## Litratuur
* Sadie Plant: *Nullen und Einsen. Digitale Frauen und die Kultur der neuen Technologien*. Berlin Verlag, Berlin 1998, ISBN 978-3-8270-0290-7.
* Anita Siegfried: *Die Schatten ferner Jahre. Roman*. Dörlemann Verlag, Zürich 2007, ISBN 978-3-908777-32-8.
* Dorothy Stein: *Ada. Die Braut der Wissenschaft*. Kulturverlag Kadmos, Berlin 1999, ISBN 3-931659-13-5.
* Dorothy Stein: *Ada: A Life and a Legacy.* MIT Press, Cambridge, Mass. 1985, ISBN 0-262-19242-X.
* Betty Alexander Toole: *Ada, the Enchantress of Numbers. A Selection from the Letters of Lord Byron’s Daughter and Her Description of the First Computer*. Critical Connection, Mill Valley, Calif. 1998, ISBN 978-0-912647-09-8 (Biographie).
* Catherine Turney: *Byron’s Daughter.* Charles Scribner’s Sons. New York 1972, ISBN 0-684-12753-9.
* Benjamin Woolley: *Byrons Tochter. Ada Lovelace – die Poetin der Mathematik*. Aufbau-Taschenbuch-Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-7466-2123-2.
* Ralf Bönt: *Die Entdeckung des Lichts*, Dumont, Köln 2009, ISBN 978-3-8321-9517-5.

## Weblingg

* 
* ''Sketch of The Analytical Engine Invented by Charles Babbage'', L. F. Menabrea of Turin, Officer of the Military Engineers
* ''Ada King, Countess of Lovelace 1815–1852'' Biografie der Initiative ‚Frauen in der Geschichte der Informationstechnik‘
* ''Ada Lovelace als Ikone der Informationstechnologie'' Initiative ‚Frauen in der Geschichte der Informationstechnik‘
* ''Die Zahlenzauberin – Das Leben der Augusta Ada Lovelace'' von Herrad Rhia; Imogen Stand, Bayern 2 radioWissen, 21. September 2012 (audio)
* 

## Fuessnoote
The Miracle

**The Miracle** isch s drizähti Studioalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch im Mäie 1989 erschine.

## Titellischt
# "Party" - 2:24
# "Khashoggi's Ship" - 2:47
# "The Miracle" - 5:02
# "I Want It All" - 4:40
# "The Invisible Man" - 3:55
# "Breakthru" - 4:07
# "Rain Must Fall" - 4:20
# "Scandal" - 4:42
# "My Baby Does Me" - 3:22 
# "Was It All Worth It" - 5:45

## Weblink
* Miracle'' uf queenonline.com, dr offiziälle Websyte vu dr Band
Werrikon

**Werrikä** (amtlichi Schrybwys: **Werrikon**) isch ä ehemaligi Zifilgmeind und äs Quartiär, ä sogenannti Ussäwacht vo dä Gmäind Uschtär im glychnamigä Bezirk. Am 31. Dezämbär 2008 hät Werrikä öppä 250 Ywonnär ghaa.

## Geografi
Werrikä lyt zwüschät dä Schtatt Uschtär und dä Ussäwacht Nännikä im Nordä vo dä Gmäind Uschtär. Vo dä Schtadt wird Werrikä dur äs Naturschutzgebiät mit Moor und chlinä Täich abtrännt. S Dorf hät sin ländlichä Charaktär bewaart. Südlich vom Dorf füärt d Isäbaanliniä durä, wo Werrikä i zwäi Täil schnidät. Südlich vo dä Baanliniä lyt ä chlini Induschtryzone und befindät sich di wenigä Boulandreservä vo dä Gmäind Uschtär.

## Wappä
Uf ämä blauä Schild befindät sich zwäi goldigi Äichlä, wo vomänä siblrigä Fluss trännt werdäd, wo diagonal übär dä Schild värlauft. S Wappä vo Werrikä isch käs tradizionells Wappä sondärn isch i dä Jaar 1975 bis 1976 noi gschaffä wordä.

## Värcheer
Dur Werrikä gaat d Hauptschtrass 340 vo Züri-Nord durch Hegnau-Volätschwil uf Uschtär. S Dorf wird dur di wichtigi S-Baan-Liniä vo Uschtär uf Züri täilt, äs git abär in Werrikä wedär än Baanhof no ä Bushaltschtell. Bis zum Baanhof Uschtär isch äs rund zä Minutä z Fuäss. Di berüämti Barrierä a dä Hauptschtrass, wo me zuä als offä isch, täilt s Dorf mäischtäns i zwäi Helftinä. Scho sit langär Zyt wird dä Bou vonärä Untärfüärig värlangt, abär wäg dä höchä Chöschtä isch d Realisiärig no immär i wytär Ferni.

## Naturschutzgebiät
Öschtlich vo Werrkiä bräität sich äs usdeents Naturschutzgebiät mit vilnä chlinä Seeä und Moorgebiät uus, wo s Dorf vom Rescht vo dä Schtadt Uschtär trännt. S Naturschutzgebiät isch än Zuäfluchtsort für vili bedrooti Amphibiä und Vögäl wiä zum Byschpil äm Wyssschtorch.

## Gschicht
Di erschti urkundlichi Erwenig vo Werrikä schtammt us äm Jaar 1250 inärä Güätärlischtä vom Chloschtär Rüti. Am 9. Juli 1927 isch Werrikä mit dä übrigä Zivilgmäindä vo Uschtär zämägläit und i di noi politischi Gmäind Uschtär integriärt wordä.

## Bildär

Bild:2014-04-13-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 067.JPG|s Seeli im Naturschutzgebiät vo Werrikä
Bild:2014-04-13-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 076.JPG|es Rigälhuus in Werrikä
Bild:2014-04-13-Uster (Foto Dietrich Michael Weidmann) 090.JPG|di berüämti zuäni Barrierä vo Werrikä


## Weblink

* d Website vom Quartiärväräin Werrikä

## Fuässnotä
Verstärker (Elektrotechnik)

E **Versterker** isch en elektronischi Baugrubbe mit mindestens äim aktive Bauelimänt (mäistens e Dransister, mänggisch, vor allem früener,  au Rööre), wo en Analogsignal, wo iine chunnt eso verarbäitet, ass d Usgangsgröössi gröösser wird as d Iigangsgröössi. Dodrbi muess dr Usgang mäistens mee Läistig chönne abgee, as dr Iigang ufnimmt. Die zuesätzligi Läistig chunnt von ere Energiekwelle, also z.&nbsp;B. ere Batterii oder eme Netzdäil. Versterker git s für Gliichstroom bzw. Gliichspannig und au für Wäggselstroom bzw. Wäggselspannig.

E wääsentligs Kennzäiche isch maistens d Linearidäät: E Verdopplig vo dr Iigangsgröössi muess zun ere Verdopplig vo dr Usgangsgrössi füere. *Linearidäätsabwiichige* si mäistens nid gwünscht und wärde as Verzerrige bezäichnet. Denn wärde au Kombinazionsfrekwänze erzügt, wo s im Iigangssignal nit git und bi Audioversterker dr Doon verfelsche. Für Sonderufgoobe cha statt em lineare Verhalte zum Bischbil e logarithmischs oder radizierends oder für ghöörrichdigi Lutsterki aabassts Verhalte richdig si.

## Litratuur
* Jean Pütz: *Einführung in die Elektronik*, vgs, 3. Uflaag 1972, Kapitel *Der Transistor im Verstärkerbetrieb*

## Weblingg
Motor

E **Motor** ( ‚Beweeger‘) isch e Maschine, wo mechanischi Arbet verrichdet. Er wandlet drbii äi Energiiform, z.&nbsp;B. thermischi, chemischi oder elektrischi Energii in Beweegigsenergii um.

Mäistens het e Motor e Wälle, wo sich dräit und eso mechanischi Vorrichdige, wie Getriib, aadribt. Usnaame si Raggeetemotor und Linearmotor. Die mäiste Motör wo hüte iigsetzt wärde, si Verbrennigsmotör, wo chemischi Energii umwandle, und Elektromotör, wo mit elektrischer Energii betriibe wärde.

## Gschicht
D Arte vo Motör, wo hüte wirtschaftlig am wichdigste si, si erst im 19. Joorhundert ufchoo. 
D Wasserchraft und d Windenergii häi in dr Vergangehäit e relativ seer vil gröösseri Rolle gspiilt as hüte und si mit äifache Motör wie Wasser- und Windreeder usgnützt worde, und dr Wind het au Seegelschiff aadriibe. Sust het sich d Menschhäit aber uf d Muskelchraft vo Dier und vo Mensche müesse verloo, wo in underentwicklete Länder immer no e riisigi Rolle spiilt.

## Weblingg
Elektrisches Bauelement

As **elektrischs Bauelimänt** bezäichnet mä in dr Elektrotechnik dr chlinst grundlegend Bestanddäil von ere elektrische Schaltig, wo as Äihäit betrachdet wird, und das as mathematisch-füsikalischs Fenomeen und au in dr Form vom ene idealisierte Bauelimänt, as reals (diskrets) Bauelimänt oder as Baugrubbe.  S elektrische Bau**elimänt** as Äihäit cha im Äinzelfall us meerere Bau**däil** bestoo, Bischbil: Spuelekörper + Droot + Kärn = Spuel, mit dr elektrische Äigeschaft *Induktividäät*. Wichdigi elektrischi Bauelimänt si Elektronerööre, Halbläiterdiode, Dransister, integrierti Schaltige, Widerständ, Kondensatore und Induktividääte.

Im allgemäine Sproochgebruuch, bsundrigs au im industrielle Beriich, säit mä reale (diskrete und au integrierte) elektrische Bauelimänt, elektromechanische und mechanische Bauelimänt üübligerwiis „Elektronischi Bauelimänt“. Eso wärde Bauelimänt und Baudäil klassifiziert, wo für elektronischi Gräät und Aalaage geignet si,  industriell härgstellt, verdriibe und iigsetzt wärde.

## Schaltzäiche
Jedi grundlegendi Art vo Bauelimänt het in de Schaltblään iir äignigs, gnormts Schaltzäiche, wo si sümbolisiert.

## Passivi und aktivi Bauelimänt
*Passivi* Bauelimänt si die Elimänt, wo käi Versterkerwirkig und au käi Stüürigsfunkzioon häi (z.&nbsp;B. Widerständ, Kondensatore, Induktividääte und Memristore).

*Aktivi* Bauelimänt versterke in irgendere Form s Nutzsignal oder mache e Stüürig mööglig (z.&nbsp;B. Diode, Dransister, Optokoppler, Rölä).

## Weblingg
*Werkstattunterricht zum Thema "Passive Bauelemente" (PDF; 416&nbsp;kB)
*Werkstattunterricht zum Thema "Aktive Bauelemente" (PDF; 465&nbsp;kB)
* N. Fliege, Universität Mannheim: Vorlesung Elektrotechnik I, ''Kapitel 2: Elektrische Bauelemente und Netzwerke'' (PDF, 1,5&nbsp;MB).
Stellgröße

D **Stellgröössi** isch d Usgangsgröössi (d Stellig) vom Stellgliid, wo in dr Stüürigs- und in der Reegeligstechnik verwändet wird. Mit iim wird e ziilte Iigriff in d Stüür- beziehigswiis d Reegelstrecki gmacht. Dr Wärt, wo si in däm Momänt het, isch dr Stellwärt.

D Iigangsgröössi vom Stellgliid häisst bin ere Stüürig **[[Sollwert|Füerigsgröössi]]**, bin ere Regelig **Stüürgröössi** (d Füerigsgröössi isch Däil vo dr Iigangsgröössi in dr Reegler).

E Bischbil für d Stellgröössi isch dr Öffnigszuestand vom ene Ventil. Däm si Füerigsgröössi isch zum Bischbil d Stellig vom Handraade, wos Ventil mit em bedient wird. Bin ere Reeglig wird e Ventil mit Stellaadriib verwändet. Bim ene pnöimatische Aadriib isch si Iigangsgröössi dr Druck uf d Membrane, wo vom ene pnöimatische Reegler gstüürt wird.
Einfache Maschine

Under **äifache Maschine** verstoot mä in dr technische Mechanik  Vorrichdige, wo dr Aasatzpunkt, d Richdig oder d Gröössi von ere Chraft verändere, zum d Chraft, wo vorhande isch, möglichst zwäckmäässig iizsetze, zum Arbet z verrichde.

Bis hüte bestoot braktisch jedi mechanischi Maschine us ere Kombinazioon vo äifache Maschine.

## Äifachi Maschine
Mä cha vier grundlegendi äifachi Maschine underschäide, wo mä num in no grundlegenderi Wirkbrinzip cha iidäile:
# S *[[Seil|Säili]]* und d *[[Stange (Maschine)|Stange]]*: si verlaagere dr Punkt, won e Chraft aasetzt
# Dr *[[Hebel (Physik)|Heebel]]*: er veränderet dr Aasatzpunkt und d Gröössi von ere Chraft, und dräit iiri Richdig um
# D *[[Rolle (Physik)|Rolle]]*: si länkt e Chraft um, verlaageret dr Aagriffspunkt und d Richdig vo dr Chraft
# Die *[[Schiefe Ebene|schiefi Ebeni]]*: si veränderet d Gröössi und d Richdig von ere Chraft
Si sin d Idealisierig von ere Übersetzig.

## Bischbil vo kombinierte äifache Maschine

* Fläschezuug: Säili und Rolle
* Wälleraad: Heebel und Stange
* Käil: zwäi schiefi Ebene
* Schruube: Stange und schiefi Ebeni (in dr Antike het mä d Schruube zu de fümf grundlegende Maschine zelt) 
* Zaanraad: Wälleraad und schiefi Ebeni
* Kurble: Heebel und Wälleraad

Die Kombinazioone bilde d Basis vo alle Wärkzüüg. Äini vo de äifachste Aawändige isch die, wo d Richdig vo dr Chraft eso veränderet wird, ass d Schwerchraft cha iigsetzt wärde, so dass si d Chraft understützt (Woog, Raad). Anderi si guet für d Ergonomii, si understütze d «Usrüstig» vom Mensch (Zange, Stock) oder „konzentriere“ dr Chraftiisatz (Säilwindi, Klinge, Naagel).

## Gschicht
Dr Mensch brucht äifachi Maschine sit er gleert het, mit Wärkzüüg umzgoo. D Stange as Stock oder Köile, dr Keil as Fustkäil und s Säili ghööre zu de Aafäng vom Mensch as *[[homo habilis]]* und sogar bi Dier cha mä sonigi äifachi Maschine finde.

Wärkzüüg wie Heebel und Käil zum schweeri Masse lüpfe und d Rolle zum Beweege sin woorschinlig scho bim früeste Baue verwändet worde. Die alte Egüpter häi Umlänkrolle verwändet, z.&nbsp;B. zum Obeliske ufzstelle. Au d Römer häi sä bi iire Baukrään iigsetzt. Äifachi Maschine bilde au d Basis vo dr Maschine im hütige Sinn, elaborierti Arbäite zu Kombinazioone git s in dr Antike im Middelmeerruum und in dr chinesische. Die groosse Kathedrale hätte im Middelalter  ooni mechanischi Maschine, wie em Fläschezuug, dr Säilwinde und Drätreeder, wo vo Windechnächt bedient worde si, nit chönne baut wärde (Kranich). 

Äine vo de Erste, wo sich süstematisch mit äifache Maschine beschäftigt häi, isch dr slowenisch-östriichisch Mathematiker Jurij Vega im 18.&nbsp;Joorhundert gsi.

## Litratuur
* Willy Schweiger: *Faszinierender Maschinenbau.* Skriptum, Lehrstuhl für Konstruktionstechnik, Institut für Maschinenbau und Fertigungstechnik, Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg, 1998 (Webdokument, pdf, wayback.archive.org)

## Fuessnoote
San Bernardino

**San Bernardino** chan folgendes bedüte:
* di  Variante för e paar Heilegi mit em Name Bernhard

**San Bernardino** isch de Name vo folgende geografische Begriff:

Ortschafte:
* San Bernardino GR, en Ort uf de Südsite vom San Bernardino, eme Pass im Kanton Graubünde
* San Bernardino Verbano, e Gmaind i de Provinz Verbano-Cusio-Ossola, Region Piemont, Italie
* San Bernardino (Kalifornien), e Stadt im Süde vom Bundesstaat Kalifornie, USA 
* San Bernardino (México), en Ort im mexikanische Bundesstaat México, Mexiko
* San Bernardino (Paraguay), en Ort z Paraguay
* San Bernardino (Suchitepéquez), en Ort z Guatemala

und witers:
* San Bernardino (Pass), en Alpepass im Kanton Graubünde
* San Bernardino (Tunnel), en Strossetunnel im Kanton Graubünde
* San Bernardino (Tessin), en Zuefluss vom Langesee uf italienischem Gebiet
* *San Bernardino Island*, de Name vonere Insle i de Provinz Northern Samar uf de Philippine
* *San Bernardino da Siena*, de Name vonere Cherche z Rom

**Lueg au:**
* Sankt Bernhard
Bettingen

**Bettingen** chan folgendes bedüte:

Name vo Ortschafte:
* Bettingen BS, e Gmaind im Kanton Basel-Stadt, Schwiz
* Bettingen (Eifel), e Gmaind im Eifelkreis Bitburg-Prüm, Rhyland-Pfalz, Dütschland
* Bettingen (Saarland), en Ortstail vo de Gmaind Schmelz im Landchrais Saarlouis, Saarland, Dütschland
* Bettingen (Waldbröl), e Ortschaft uf em Stadtgebiet vo Waldbröl, Oberbergische Chrais, Nordrhy-Westfale, Dütschland
* Bettingen (Wertheim), en Ortstail vo de Stadt Wertheim im Main-Tauber-Chrais, Bade-Würtebärg, Dütschland

* Bettingen, de dütsche Name vo de Gmaind Bettinge (bìs September 2005 *Betting-lès-Saint-Avold*) im Département Moselle, Frankrych
* Bettingen, de dütsche Name vo de Gmaind Bétting im Département Moselle, Frankrych

* *Herrschaft Bettingen*, es Territorium im Herzogtum Luxemburg, wo bis zum Endi vom 18. Johrhundert bestande hät
* Oberbettingen, e Gmaind im Landkreis Vulkaneifel, Rhyland-Pfalz, Dütschland

Adelsgschlächt:
* Bettingen (Adelsgeschlecht), benennt noch Oberbettingen, Rhyland-Pfalz, Dütschland

Familiename:
* Frida Bettingen (1865–1924), dütschi Schriftstelleri
Optoelektronik

Dr Begriff **Optoelektronik** (mänggisch au *Optronik* oder *Optotronik*) isch us dr Kombinazioon vo Optik und Halläiterelektronik entstande und umfasst im witiste Sinn alli Brodukt und Verfaare, wo s mööglig mache, elektronisch erzügti Daate und Energie in Liechtemission umzwandle und umkeert. Eso cha mä d Vordäil vo dr elektronische Daateufberäitig und Verarbäitig mit de Vordäil vo dr schnälle und bräitbandige Überdraagigsäigeschaft vom Liecht, wo elektromagnetisch und elektrostatisch nid cha gstöört wärde, kombiniere. Zum Beriich ghöört au d Wandlig vo elektrischer Energii in Liecht und umkeert uf dr Basis vo dr elektronische Halbläitertechnik. Das Liecht cha sich äntwääder im Freiruum oder in feste Medie, wo Liecht duurelöön (Liechtwälleläiter wie z.&nbsp;B. Glaasfaaserkaabel), usbräite oder wie in dr optische Spiichertechnik au usgnützt wärde, zum elektronisch erzügti Daate z spiichere. 

D Optoelektronik umfasst Komponänte wie z.&nbsp;B. Leiser, Bildschirm, Rächner, optischi Spiicher und Daatedrääger und isch e feste Bestanddäil vom dääglige Lääbe worde.

## Litratuur

* Manfred Börner, Reinhard Müller, Roland Schiek : *Elemente der integrierten Optik.* Teubner, 1990, ISBN 3-519-06130-9.
* Marius Grundmann: *Nano-optoelectronics - concepts, physics and devices.* Springer, Berlin 2002, ISBN 3-540-43394-5.
* Safa O. Kasap: *Optoelectronics and photonics - principles and practices.* Prentice Hall, Upper Saddle River 2001, ISBN 0-201-61087-6.
* Michael A. Parker: *Physics of optoelectronics.* Taylor & Francis, Boca Raton 2005, ISBN 0-8247-5385-2.
* Thomas Petruzzellis: *Optoelectronics, fiber optics, and laser cookbook - more than 150 projects and experiments.* McGraw-Hill, New York 1997, ISBN 0-07-049839-3.
* Kiyomi Sakai: *Terahertz optoelectronics.* Springer, Berlin 2005, ISBN 3-540-20013-4.
Elektron

S **Elektron** [] (vo  *élektron* ‚Bärnstäi‘, wo an em zum erste Mol Elektrizideet beobachtet worde isch; brägt 1874 vom Stoney und Helmholtz) isch e negativ glaadnigs Elementardäili. Si Sümbol isch e−. Die alternativi Bezäichnig **Negatron** wird kuum no verwändet und isch allefalls in dr
Beta-Spektroskopii gebrüüchlig.

In Atom und in Ione bilde Elektrone d Elektronehülle. Die ganzi Chemii basiert im Wääsentlige uf de Äigeschafte und Wäggselwirkige vo dene bundene Elektrone. Dr Zuestand vo jedem vo de bundene Elektrone cha mä äidütig mit vier Kwantezaale (Hauptkwantezaal, Nääbekwantezaal, magnetischi Kwantezaal vom Dräiimpuls und Spinkwantezaal) beschriibe. Die freiji Beweeglikäit von e baar vo de Elektrone in Metall isch d Ursach für die elektrischi Läitfähigkäit vo metallische Läiter. Unabhängig vo dr Atomhülle wird bim Beta-Minus-Zerfall vom ene Atomkärn en Elektron nöi erzügt und usgstosse.

Dr experimentelli Noochwiis vo Elektrone isch zum erste Mol im Joor 1897 dur dr Brit Joseph John Thomson glunge.

S Antidäili vom Elektron isch s **Positron**, wo die gliiche Äigeschafte het wie s Elektron, usser dass es nid negativ sondern positiv glaade isch. Es isch am 2. August 1932 experimentell in dr kosmische Straalig noochgwiise worde.
## Fuessnoote

## Weblingg

* ''The Problem of Mass for Quarks and Leptons'' – Vortrag (ängl.) vom Harald Fritzsch am 22. März 2000 im Kavli Institute for Theoretical Physics