open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Markus Dieth

De **Markus Dieth** (* 16. Mai 1967 z Davos, u. a. heimatberechtiged z Wettige) isch en Schwizer Politiker vo de CVP. Er isch Regiirigsrot vom Kanton Aargau.

## Usbildig und Bruef
De Markus Dieth het s Gymnasium z Davos bsuecht und mit de Matura Typ B abgschlosse. Er het dann an de Uni z Züri Jus gstudiert und promoviert. Vo 1988 bis 1992 het er bi de Flughafepolizei Züri gschafft, vo 1994 bis 1999 isch er Grichtsschrieber z Zurzach gsi und het gliichzitig z Bade in ere Anwaltskanzlei gschafft. Sit em 1996 het de Markus Dieth s Anwaltspatent vom Kanton Aargau. Ab em 1999 het er bis zu sim Amtsatritt als Gmeindsamma als Rechtsawalt z Bade gschafft. 

## Politik
De Markus Dieth isch vo 1998 bis 2001 Präsident vo de Wettiger CVP gsi und von 2001 bis 2005 Iiwohnerrat. Im 2006 isch er in de Gmeindrat vo Wettige gwählt worde, wo er nach em Rücktritt vom Karl Frey im 2008 bis zu sinere Wahl in de Regiirigsrot Gmeindamme gsi isch. Zudem isch er vom März 2009 bis Endi 2016 Mitglied vom aargauische Grossen Rot gsi, dem er im 2015 als Präsident vorgschtande isch. Im 23. Oktober 2016 isch er im erschte Wahlgang zum Regiirigsrot gwählt worde und isch somit Nochfolger vom CVP-Regiirigsrot Roland Brogli.

## Privates
De Markus Dieth isch ghürate und het zwei Chind. Er läbt z Wettige.

## Weblink
* D Website vom Markus Dieth
* Markus Dieth uf de Website vo de Gmeind Wettige
* De Markus Dieth uf de Website vom Grosse Rat vom Kanton Aargau

## Fuessnote
Kernspaltung

**Kärnspaltig** () bezäichnet e Brozäss in dr Kärnfüsik, won e Atomkärn  in zwäi oder mee Bestanddäil gspalte wird und drbi Energii freigsetzt wird. Dr Kärnspaltig wird mänggisch au as **Kärnfission** ( ‚s Spalte‘) bezäichnet&nbsp;– was nit mit Kärnfusion wo zwäi Atomkärn drbii *verschmelze* daf verwäggslet wärde. De Stoff, wo dur d Spaltig entstöön, säit mä Spaltbrodukt.

## Spontani und induzierti Spaltig
E baar Arte vo Atomkärn (Nuklid) spalte sich ooni Iiwirkig vo usse. Die spontani Spaltig isch en Art vom radioaktive Verfall. Mä cha sä quantenmechanisch mit em Dunneleffäkt erklääre, wo äänlig wie dr Alpha-Zerfall isch.

In dr Braxis isch aber die *induzierti* Spaltig wichdiger. Bi dere Kärnreakzioon drifft e freis Däili, mäistens e Neutron, zuefellig uf e Kärn und wird von em absorbiert. Dr Kärn gwünnt dur das Bindigsenergii und eventuelli kinetischi Energii vo däm Neutron, chunnt dorum in en aagregte Zuestand und spaltet sich. Näbe dr Spaltig git s au anderi Möögligkäite, zum Bischnil cha s Neutron iigfange wärde, dr aagregti Atomkärn straalt e Gammaquants ab, regt sich eso ab und isch wider im ene stabilen Zuestand.

## Weblingg

* Flash-Animazion von ere Kärnspaltig vo U-235 (dwu-Unterrichtsmaterial)

## Fuessnoote
Schall

**Schall** (vo Althoochdütsch: *scal*) bezäichnet allgemäin d Grüsch, d Döön und d Knall, wo vo Mensche und Dier mit em Ghör, also mit em Oor-Hirni-Süsteem,  auditiv chönne woorgnoo wärde. Schall git s, wenn sich chliinsti Druck- und Dichdischwankige im ene elastische Medium (Gas, Flüssigkäite, Festkörper)  usbräite. Mä underschäidet *[[Nutzschall]]*, wie Muusig oder d Stimme bim Schwätze, und *[[Störschall]]*, wie Lärme vo Baustelle oder Vercheer. D Wüsseschaft, wo sich mit em Schall befasst,  isch d Akustik.

Füsikalisch gsee isch Schall e mechanischi Deformazion im ene Medium, wo sich as Wälle usbräitet. In Gas und Flüssigkäite, wo sich nid beweege, isch Schall immer e Longitudinalwälle, also in ere Nööherig au in dr Luft. Die allgemäini Wällegliichig für dreidimensionali Schallfälder in fluide Medie isch:
:
\Delta p = \frac{1}{c^2} \frac{\partial^2 p}{\partial t^2}


## Schallarte

Schematischi Oszilloskopbilder vo de vier Schallarte:

Oszi Geräusch.svg|Grüsch: unregelmäässig (z. B. Motor, Sprooch)
Oszi Klang.svg|Klang: periodisch (z. B. Giige)
Oszi Ton.svg|Ton: periodisch, sinusförmig (z. B. Stimmgaable)
Oszi Knall.svg|Knall (z. B. e Gweerschuss)


## Litratuur
*Hans Breuer: *dtv-Atlas Physik, Band 1. Mechanik, Akustik, Thermodynamik, Optik.* dtv-Verlag, Münche 1996, ISBN 3-423-03226-X.
*Heinrich Kuttruff: *Akustik: Eine Einführung* S. Hirzel Verlag, Stuttgart 2004, ISBN 3-7776-1244-8.

## Fuessnoote


## Weblingg
*Akustik-Berächnig vo dr Wällelengi von ere Schallwälle in dr Luft
*Grundlaage zum Schall und die schalltechnische Begriff
Impulserhaltungssatz

Dr **Impulserhaltigssatz** isch äine vo de wichdigste Erhaltigssetz in dr Füsik und sait, ass dr Gsamtimpuls im ene abgschlossnige Süsteem konstant isch. „Abgschlossnigs Süsteem“ bedütet, ass das Süsteem *käini* Wäggselwirkige mit sinere Umgääbig het.

D Impulserhaltig gältet in dr klassische Mechanik wie au in dr spezielle Relatiwitdäätstheorii und dr Kwantemechanik. Si isch unabhängig vo dr Erhaltig vo dr Energii und isch vo grundlegender Bedütig, wemm mä Butschbrozäss wil verstoo, wil noch em dr Gsamtimpuls vo alle Partner bim Butsch vor und noch em Butsch gliich grooss muess si. D Konserwazion vom Impuls gältet im Fall,  wenn die kinetischi Energii bim Zämmebutsch erhalte blibt (elastische Butsch), wie au denn, wenn das nit dr Fall isch (inelastische Butsch) und kinetischi Energii zum Bischbil in Wermi umgwandlet wird.
Korrespondenzprinzip

Dr Begriff **Korrespondänzbrinzip** het ursprünglig e Beziejig zwüsche Begriff us dr klassische Füsik und dr Kwantemechanik  bezäichnet und isch 1920 vom Niels Bohr im Konteggst vo dr eltere Kwantetheorii brägt worde. Mä bezäichnet s in däm Zämmehang au as s **Korrespondänzbrinzip vom Bohr**. 

Dr Bohr isch in sim Atommodäll vo 1913 no vom ene klassische Modäll usgange, het denn aber seer iischränkendi Bedingige für d Elektronebaane, wo vorchömme, müesse formuliere, zum die diskrete optische Spektre, wo beobachtet worde si,  z erkläare („elteri Kwantetheorii“). Drotzdäm het die elteri Kwantetheorii kä vollständigi Theorii vo de Spektrum chönne liifere. Für groossi Kwantezaale het mä aber asymptotischi Formle überchoo, wo dene vo dr klassische Füsik entsproche häi und d Luggene in de Erklärige zum Däil häi chönne fülle. S Korrespondänzbrinzip isch in däm Sinn in dr eltere Kwantetheorii e heuristischs Brinzip gsi, zum beschriibe, wie s für groossi Kwantezaale zur klassische Füsik übergoot (in däm Fall zur Elektrodynamik).

Au in dr Kwantemechanik, wo vo 1925 aa entstande isch, het mä s Korrespondänzbrinzip brucht, zum e heuristischi Methode z beschriibe, und kwantemechanischi Operatore und iiri Verduschrelazioone mit dene vo dr klassische Mechanik z verbinde.

In dr Wüsseschaftstheorii verstoot mä under em Korrespondänzbrinzip d Beziejig vo verschiidene Theorie im gliiche Fenomeenberiich, mäistens von ere eltere und ere nöijere. Es goot um s grundlegende Konzept von ere Hoerarchii vo de Theorie und iirer Entwigglig in de Naturwüsseschafte. Au in andere Wüsseschafte wie dr Kristallografii reedet mä in däm Sinn vo Korrespondänzbrinzipie.

## Weblingg
* 
* mikomma.de: Korrespondenzprinzip - Animazione über Elektrone in Rydberg-Zueständ.

## Fuessnoote
Methodik

**Methodik** (us griech. *méta* ‚aane‘ und *hodós* ‚dr Wääg‘) si in dr Wüsseschaftstheorii alli wüsseschaftlige „Wääg“, wo zum ene Ziil füere. As Däildisziplin von ere Fachwüsseschaft isch d Methodik au d Leer vo de Methode, wo in dere Wüsseschaft aagwändet wärde.

## Abgränzig zur Methodologii
Methodik isch nid s gliiche wie Methodokogii, wo d Reflexion über d Methode vom ene Fachgebiet isch. In de wichdigste Fremdsprooche cha mä dä Underschiid aber nid mache, und doorum chunnt s au im Dütsch immer wider zu Verwäggslige vo de Begriff und zu Unklaarhäite.
Methodologie

D **Methodologii** (griechisch μεθοδολογία)  isch d Leer vo de *[[Wissenschaftstheorie|wüsseschaftlige Methode]]*.

Si behandlet weli Methode für e bestimmti Art von ere Aawändig gäignet si und d Kriterie drfür, wiso mä e bestimmti Methode muess aawände oder wiso e Methode aagwändet wird und nit en anderi. Si kläärt Frooge zum Verständnis vom methodische Wääg.

D Methodologii isch also e Metawüsseschaft und e Däildisziplin vo dr Wüsseschaftstheorii. Im Geegesatz drzue bezäichnet *[[Methodik]]* s Wüsse vo de Methode, won e Braktiker oder e Wüsseschaftler het.

Uf Änglisch und Französisch macht mä dä Underschiid nit und vor allem s Änglische het en Iifluss druf, wie au im Dütsche sich d Gränze zwüsche de bäide Begriff verwüsche.
*Under *Methodologii* verstoot mä vilmol au ‚e Sammlig vo Methode‘, also e Methodebündel. 
**Methodologii* wird au im Sinn vo Methodik brucht, was äigetlig falsch isch. Äänligs bassiert mit em Begriff *[[Technologie|Technologii]]*, wemm mä äigetlig ‚e Technik‘ mäint.

## Litratuur
### Wüsseschaftstheoretischi Grundlagewärk
* Paul Feyerabend: *Wider den Methodenzwang. Skizze einer anarchistischen Erkenntnistheorie*. Frankfurt 1976.
* Hans-Georg Gadamer: *Wahrheit und Methode. Grundzüge einer philosophischen Hermeneutik*. 6.&nbsp;Auflage. Gesammelte Werke 1, Tübinge 1990.
* K. Lorenz: *Methode*. In: J. Mittelstraß (Hrsg.): *Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie.* Bd.&nbsp;2, Mannheim/Wien/Züri 1984, S. 876–879.
### Iifüerendi Übersichtswärk
* Karl-Dieter Opp: *Methodologie der Sozialwissenschaften: Einführung in Probleme ihrer Theorienbildung und praktischen Anwendung: Einführung in die Probleme ihrer Theorienbildung und praktischen Anwendung*, VS Verlag für Sozialwissenschaften 2005.
* Udo Kuckartz, John Creswell: *Mixed Methods: Methodologie, Forschungsdesigns und Analyseverfahren*, VS Verlag für Sozialwissenschaften 2012.
* Alan F. Chalmers, Niels Bergemann, Christine Altstötter-Gleich und N. Bergemann: *Wege der Wissenschaft: Einführung in die Wissenschaftstheorie*, Springer 2001.
Robin Williams

Dr **Robin McLaurin Williams** (* 21. Juli 1951 z Chicago, Illinois; † 11. August 2014 bi Paradise Cay, Kalifornie) isch en amerikanische Schauspiiler, Komiker, Oscar- und fümffache Golden-Globe-Briisdrääger gsi. Er het tragikomischi Rolle gspiilt wie in *[[Good Morning, Vietnam]]* oder *Der Club der toten Dichter*, psüchopathischi wie in *One Hour Photo* und *Insomnia – Schlaflos*. Er het au Familiefilm gmacht wie *Flubber* oder *Mrs. Doubtfire – Das stachelige Kindermädchen* und Färnseekomödie wie *Mork and Mindy*.

Dr Williams het si Karriere am Aafang vo de 1970er Joor as *Stand-up Comedian* aagfange. Berüemt isch er 1978 worde in dr Rolle vom Mork in dr Sitcom *Mork and Mindy*. Vo 1980 aa isch er au in Kinofilm ufdräte. Si erst grooss Erfolg isch 1987 *Good Morning, Vietnam* gsi, won er drfür e *Golden Globe* und en *Oscar*-Nominierig überchoo het.

Dr Williams het an Depression glitte und isch lang drooge- und alkoholabhängig gsi.

## Filmografii

## Weblink

* 
*
Robin Williams (Begriffsklärung)

**Robin Williams** isch de Name vo folgende Persone:
* Robin Williams (1951–2014), en US-amerikanische Schauspiler
* Robin Williams (Sozialwissenschaftler) (* 1952), en britische Sozialwüsseschaftler und Hochschuellehrer
* Robin Murphy Williams (1914–2006), en US-amerikanische Soziolog

**Lueg au:**
* Robbie Williams (Begriffsklärung)
Robbie Williams (Begriffsklärung)

**Robbie Williams** isch de Name vo folgende Persone:
* Robbie Williams (* 1974), en britische Musiker und Entertainer
* Robbie Williams (Radsportler) (* 1985), en australische Radrännfahrer
* Robbie Williams (Snookerspieler) (* 1986), en britische Snookerspiler

**Lueg au:**
* Robin Williams (Begriffsklärung)
Good Morning, Vietnam

**Good Morning, Vietnam** isch e Spiilfilm vom Barry Levinson us em Joor 1987 über en amerikanische Radiomoderator z Saigon wääred em Vietnamchrieg. Der Film basiert uf dr Biografii vom AFN-Moderator Adrian Cronauer, wo Koautor vom Dräibuech gsi isch. Dr Cronauer wird vom Robin Williams daargstellt.

Anders as vili anderi Film über e Vietnamchrieg (*[[Apocalypse Now]], [[Platoon (Film)|Platoon]]* oder *[[Full Metal Jacket]]*) stoot in däm Film nit dr Chrieg sälber im Middelpunkt, sondern die amerikanische Soldate und die vietnamesisch Zivilbevölkerig im domoolige Saigon. In dere Komödie wäggsle witzigi Szeene sonigi ab, wo äim noochdänklig stimme. Uusestoot d Szene, wo Bombenexplosione und anderi Chriegshandlige, wo ooni dr Lärm zäigt wärde, vom Louis Armstrong sinere Ballade *[[What a Wonderful World]]* begläitet wärde. Dr Film brobiert z zäige, wie absurd dä Chrieg gsi isch und dr Chrieg im allgemäine.

## Soundtrack

## Uszäichnige
* Golden Globe 1988: Beste Hauptdaarsteller (Komödie/Musical): Robin Williams
* Oscar-Nominierig 1988: Beste Hauptdaarsteller: Robin Williams

## Weblingg
*
Bessie Smith

D **Bessie Smith** [] (* 15. April 1894 z Chattanooga, Tennessee; † 26. Septämber 1937 z Clarksdale, Mississippi) isch en amerikanischi Bluessängere gsi. Si isch vor allem in de 1920er Joor aktiv gsi. Si het denn mee as 150 Schallblatte ufgnoo und het dr Übernaame Kaiserin vom Blues äberchoo.

Si isch noch eme Autiumfall umchoo, wo s verschiideni Wersioone drvo git. Äini verzelt, ass si im ene Spiddaal für Wissi nid ufgnoo worde sig und uf em Wääg zum en andere Spiddal verbluetet sig, das haltet mä aber hüte nid für woor.

D Bessie Smith isch 1980 in d *[[Blues Hall of Fame]]* ufgnoo worde und 1984 in d *[[National Women's Hall of Fame]]*. 1989 het si posthum dr *[[Grammy Lifetime Achievement Award|Lifetime Achievement Award]]* überchoo.

## Litratuur
* Arrigo Polillo: *Jazz. Geschichte und Persönlichkeit der afro-amerikanischen Musik*. Beltz, Weinheim 2005, ISBN 3-407-77756-6 
* Studs Terkel: *Giganten des Jazz*. Zweitausendeins, Frankfurt 2005 ISBN 3-86150-723-4
* David Evans: *Big Road Blues: Tradition and creativity in the Folk Blues*. University of California Press, August 1982, ISBN 0-520-03484-8.

## Weblingg

* 
* 

## Fuessnoote
What a Wonderful World

**What a Wonderful World** isch dr Titel vom ene Lied, wo dr George David Weiss (Melodii) und dr Bob Thiele (Teggst) für e Louis Armstrong gschriibe häi. Es isch am 1. Januar 1968 uf ere Single veröffentligt worde.

Im Armstrong si Version isch 1999 in d Grammy Hall of Fame ufgnoo worde.

S Lied isch im Film über e Vietnamchrieg *[[Good Morning, Vietnam]]* as Kontrast zu gwaltdäätige Bilder vo Explosione iigsetzt worde. 
## Inhalt
*What a Wonderful World* verzelt vo dr Schönhäit vo dr Wält und vo de Glücksmomänt im alldääglige Lääbe. S Lied isch mit dr Absicht gschriibe worde, d Luune vo de Lüt z verbessere in ere Zit, wo s politische Klima in de USA immer schlächter worde isch.  S Lied singt vo dr Natur, Sunne, Farbe, Fründschafte und Chinderauge.  Die ersti Stroofe gooz edo:

::Uf Dütsch: Ich gsee grüeni Böim,  roti Roose au. I gsee ass si blüeje für mi und für di, und i dänk mir: Dasch e wundervolli Wält.
St. Louis Blues (Lied)

Dr **St. Louis Blues** isch e klassische Bluessong, wo dr W. C. Handy gschriibe het. Er isch äine vo de erste Blues-Songs, wo sich as Jazzstandard etabliert und au as Pop-Song Erfolg gha het. Es isch vo dr Sophie Tucker, dr Bessie Smith, vom Louis Armstrong, Glenn Miller, vom Boston Pops Orchestra und de Die 12 Cellisten bis zum Archie Shepp und Aki Takase aane immer wider interbretiert worde. Au in Spiilfilm wird er immer wider iigsetzt und gältet, wil er eso bekannt isch, as Evergreen.

## Fuessnoote
Grundstimmung (Blasinstrument)

Dè Begriff **Grundschtimmig** bezeichnèt dè Notènammè vom klingendè *[[Grundton|Grunddon]]* von èm Blõsinschtrumänt. Er wörd übblicherwys bi transponyrendè Musiginschtrumänt aagwèndet.

Um Unklarheitè uuszschlièßè, wörd übblicherwys i dè Partitur z dè Inschtrumäntènämmè d Grundschtimmig dezuè gschribbè, byschpillswys: Klarinettè in A, Drumbeetè in C, Horn in Es, Paukè in C/G.

## Grundschtimmig bi Holzblõsinschtrumänt
Au Holzblõsinschtrumänt hèn è Grunddonleiter (luèg Holzblõsinschtrumänt), sell isch normal diè eifachscht Dur-Tonleiter, wo mò schpillè cha: Ein Finger nõch èm anderè wörd vo dè Tonlöcher bezièhogswys Klappè ghobbè. Dè düèfschte erzüügbare Don wörd mengmòl au als Grunddon bezeichnèt, isch abber nit immer dè Don, nôch dèm s Inschtrumänt benamst wörd, so z. B. bi dè B-Klarinettè. Dè Grund für sellèn Umstand lyt dõrin, dass d Klarinettè wiè alli seer èng mensuryrtè Blõsinschtrumänt i dè Duodezimè übberblõst, dè Grunddon abber wiè alli èng mensuryrtè Blõsinschtrumänt nit zum Klingè z bringè isch. Sell bedütet i dè Braxis, dass d Klarinèttèschpiller dè 1. Obberton als düèschte Deilton uff irèm Inschtrumänt intonyrè könned.

## Literadur
* Heinz Bahnert, Theodor Herzberg, Herbert Schramm: *Metallblasinstrumente*. 2. Ufflaag. Florian Noetzel Volaag, Wilhelmshavè 1986, ISBN 3-7959-0466-8.
Tremble Kids

**Tremble Kids** isch e, im Jahr 1951 gründeti, Schwiizer Dixieland-Formation usem Ruum Züri gsie. D’Band isch ab de zweite Hälfti vo de 1950er Jahr diversi Mal in Europa tourt. Sie sind bis i die spate 1990er Jahre regelmässig zämecho. Als Amateurband gründet, isch d’Formation rasch über d’Landesgränze bekannt und erfolgriich worde. So hend sie im Lauf vo de Ziit au verschiedeni internationale Jazzgrösse wie d’Lil Hardin Armstrong oder de Humprey Lyttelton chöne begleite. 

D’Band hed nach eigene Agabe zerscht Chicago-Jazz mit Tuba und Banjo gspilt, sich aber dänn meh am Stil vom Louis Armstrong und sine Allstars zuegwant.

## Personels
Gründer isch de Klarinettischt Wieni Keller gsie. Er isch bis 1961 au Bandschef gsie. Feschti Bandmitglieder bi de Gründig sind de Eddy Jegge (Trumpetä) und de Erwin Meierhofer (Schlagzüüg) gsie. Wieteri Mitglieder im Lauf vo de Ziit sind dä Walter Leibundgut (Posuune und Gsang), de Henri Chaix (Klavier), de Oscar Klein (Trumpetä), dä Peter Schmidli (Gitarrä), dä Charly Antolini (Schlagzüüg), de Isla (Kontrabass und Posuune), de Rolf Cizmek (Kontrabass), de Peter Giger (Schlagzüüg), de Vinzenz Kummer (Kontrabass), de Peter Lange (Trumpetä) und de Raymond Droz (Posuune) gsie.

## Ufnahme
Erschti Ufnahme exischtiered vom Mai 1956 in Frankfurt (mit Keller, Leibundgut, Czimek, Erwin Meierhofer dr, Gerhard Haldimann p, Eddy Jegge Trompete), wo sie foif Mönet im Jazzclub *New Orleans* gspilt hend. 

## Literatur
* Erwin Elvers/Gerard Bieldermann: *Werner Keller - Tremble Kids Discography* (Eurojazz discos, Gerard Bieldermann, Zwolle, NL, 1997)
* Bruno Spoerri (Hrsg.): *Jazz in der Schweiz. Geschichte und Geschichten*. Chronos-Verlag, Zürich 2005, ISBN 3-0340-0739-6

## Weblinks
*Tremble Kids 1958
*Tremble Kids Story

## Fuessnote
Dave Brubeck Quartet

S **Dave Brubeck Quartet** isch e Dschääs-Kwardett gsi, wo 1951 vom Dave Brubeck am Piano zämme mit em Paul Desmond am Saxofoon gründet worde isch. Si häi lang im Blackhawk Club z San Francisco gspiilt und si mit Album wie *[[Jazz at Oberlin]]*, *Jazz Goes to College*, und *Jazz Goes to Junior College* berüemt worde. 
## Gschicht
### S Classic Quartet
Im Joor 1958, noch verschiidene Schlagzüüger und Bassiste, het sich s so genannte „Classic Quartet“ formiert, wo us em Brubeck, em Desmond, em Joe Morello am Schlaagzüüg und em Eugene Wright am Bass zämmegsetzt het und sich nüm gänderet het, bis d Bänd ufglööst worde isch. Im Joor 1959 het s Dave Brubeck Quartet si Album *[[Time Out]]* veröffentligt. Es si nume Originalkomposizione din gsi, und fast käini von ene isch im gwöönlige 4/4-Takt gstande. Es si Ditel wie „Take Five“, „Blue Rondo à la Turk“ und „Pick Up Sticks“ din gsi und s Album het schnäll dr Platinstatus erräicht. Au d Album wo denn choo si, *Time Further Out* (1961), *Time in Outer Space* und *Time Changes* häi vil Erfolg ghaa. Nid nume het s Kwardett in ene Experimänt mit ungwöönlige Taktarte gmacht, die Album si au bekannt drfür, as si uf iire Cover zitgenössischi Kunst zäige, under anderem vom Neil Fujita bi *Time Out*, Joan Miró bi *Time Further Out*, Franz Kline bi *Time in Outer Space* und Sam Francis bi *Time Changes*. E Höhepunkt für d Grubbe isch iir Läiv-Album us em Joor 1963 gsi, *At Carnegie Hall*, wo dr Kritiker Richard Palmer von em gsäit het, es sig im „Dave Brubeck si beste Ufdritt“ gsi.

S Dave Brubeck Quartet het sich im Joor 1967 ufglööst. Es isch für s 25-jöörige Jubiläum im Joor 1976 non emol zämmechoo.
### S nöije Dave Brubeck Quartett
Dr Brubeck het au sust gärn in Kwardett gspiilt, öbbe as *The New Brubeck Quartet* (1977 - 1990er) mit drei vo sine Söön oder as *The Dave Brubeck Trio & Gerry Mulligan* (1968 - 1972). Sit em Aafang vo de 2000er säit dr Brubeck sinere Bänd mit em Bobby Militello (Saxofoon), em Michael Moore (Kontrabass) und em Randy Jones (Schlaagzüüg) wider *The Dave Brubeck Quartet*.

## Diskografii
* *Jazz at the College of the Pacific* (1953) Fantasy Records
* *Jazz at Oberlin* (1953) Fantasy Records
* *Jazz Goes to College* (1954) Columbia Records
* *Time Out* (1959) Columbia Records/Legacy
* *Time Further Out* (1961) Columbia Records/Legacy
* *Countdown Time in Outer Space* (1962) Columbia Records
* *Brandenburg Gate: Revisited*  (1963) Columbia Records
* *Jazz Impressions of Japan* (1964) Columbia Records/Legacy
* *DBQ In Berlin* (1964) Columbia Records
* *Time changes* (1964)
* *Dave Brubeck's Greatest Hits* (1966) Columbia Records/Legacy
* *Time In* (1966) Columbia Records
* *Jackpot* (1966, live in Las Vegas) Columbia Records
* *Adventures in Time* (1968) Columbia Records
* *DBQ 25th Anniversary Reunion* (1976) A&M Records
* *The Dave Brubeck Quartet at Carnegie Hall* (2001)
* *The Columbia Years* (2014) Not Now Music
Hot Five

*Louis Armstrong and his *'Hot Five*** isch e [[Hot Jazz|Hot Dschääs]] Studio-Bänd z [[Chicago]] in de Joor 1925 bis 1928 gsi. Si het 65 Ufnaame gmacht. D Bänd isch öffentlig nume zwäimol ufdräte, am 27. Februar 1926 und am 12. Juni 1926 – bäidi Mol im ''Coliseum Theatre'' z Chicago. 

== Bedütig ==
Das isch die ersti Bänd gsi, wo [[Jazz|Dschääs]]ufnaame gmacht het, wo d [[Solist]]e din mee Ruum überchoo häi, zum [[Improvisation|improwisiere]], und wo dr Dschääs zun ere Kunstform erhoobe het, wie mä s hüte kennt. Dr Kritiker Gary Giddins dänggt, ass es sich um „s iiflussriichste Ufnaame-Brojekt vom Dschääs handlet, villicht sogar vo dr ganze amerikanische Muusig“.

D Mitgliider vo dere erste ''Hot Five'' si dr [[Louis Armstrong]] gsi, zerst am [[Kornett (Instrument)|Kornett]] und gläägentlig au as Sänger, vo 1927 aa an dr [[Trompete|Dschääsdrumbeete]], mit sinere zwäite Frau [[Lil Hardin Armstrong]] am [[Klavier]], em [[Johnny Dodds]] an dr [[Klarinette]] und am [[Altsaxophon|Altsaxofoon]] und em [[Kid Ory]] an dr [[Posaune|Posuune]] und em [[Johnny St. Cyr]] am [[Banjo]]. 1926 isch mänggisch d Sängere [[May Alix]] drbii gsi, im Septämber und Dezämber 1927 dr legendäri Dschääs- und Blues-Gitarrist [[Lonnie Johnson]].

Im Mai 1927 isch die Bsetzig vo de „Hot Five“ zämme mit em [[Pete Briggs]] an dr [[Tuba]] und em [[Baby Dodds]] am [[Schlagzeug|Schlaagzüüg]] as ''Louis Armstrong and his '''Hot Seven*** ufgnoo worde. 

1928 isch d Bänd näi bsetzt worde. D *Hot Five* si e Sextett worde mit em Louis Armstrong as Sänger und an dr Dschääsdrumbeete, dr Jimmy Strong an dr Klarinette und am Tenorsaxofoon, em Fred Robinson an dr Posuune, em Mancy Carr am Bändscho, em Zutty Singleton am Schlagzüüg und em Earl Hines am Klavier und as Sänger. Vom Dezämber 1928 aa isch si zum Septett worde, wo dr Don Redman an dr Klarinette und am Altsaxofoon drzuechoo isch. Im Dezämber 1928 häi s dr Naame zu *Louis Armstrong and his *'Savoy Ballroom Five**' gänderet. Dr Armstrong het im Merz 1929 no mee Umbsetzige gmacht, und eso isch s *Louis Armstrong and His Orchestra* uf d Wält choo.

## Litratuur
* Michael J. Budds und Gene H. Anderson *The Original Hot Five Recordings of Louis Armstrong* (Cms Sourcebooks in American Music) Pendragon Press 2007, ISBN 978-1576471203
* Brian Harker *Louis Armstrong's Hot Five and Hot Seven Recordings* (Oxford Studies in Recorded Jazz) Oxford University Press 2011, ISBN 978-0195388411

## Fuessnoote
Creole Jazz Band

D **Creole Jazz Band** isch e Dschääsbänd gsi, wo vom King Oliver gläitet worden isch und 1923 Studioufnaame gmacht het, wo sä zu äinere vo de iiflussriichste Bänd im Dschääs gmacht häi.

1922 häi dr Oliver und his Bänd z Chicago im *Royal Gardens* Nachtklub afo ufdräte, wo spööter dr Naame *Lincoln Gardens* überchoo het. Dr Oliver isch am Kornett gsi, si Schüeler Louis Armstrong am zwäite Kornett, dr Baby Dodds am Schlaagzüüg, dr Johnny Dodds an dr Klarinette, d Lil Hardin, wo spööter dr Armstrong ghürootet het, am Klavier, dr Honoré Dutrey an dr Posuune und dr William Manuel Johnson am Bass.

D Bänd het zwüschen em April und em Dezämber 1923 37 Ufnaame für d Leibel Gennett, Okeh, Columbia und Paramount gmacht. D Blatte si akustisch ufgnoo worde und die äinzelne Instrumänt si seer unusgwooge: Vilmol ghöört mä d Klarinette und d Posuune z stark, was denn uf Chöste vo de bäide Kornett goot. D Ufnaame dokumentiere aber s äinzigartige Kollektivspiil vo dr Creole Jazz Band und die zwäistimmige *Breaks* vom Oliver und Armstrong, wo legendär worde si. Vili dängge, ass es sich um Kollektivimprowisazione handlet, aber es si doch eender Rutiine, wo im Lauf vo dr Zit usgarbäitet worde si.
Dr Oliver ghöört mä bi de Ufnaame nume sälte as Solist, aber mänggisch stoot si Solo in dr beste New Orleans-Dradizion vom Kollektiv uuse wie in *Mabels Dream*, denn wider git s Soli im bekannte Sinn, wie im *Dippermouth Blues*. Au dr Louis Armstrong und vor allem dr Johnny Dodds häi as Soliste gspiilt.

Legendär si die zwäistimmige *Breaks* vom Oliver und vom Armstrong, wo mä von ene säit, ass si zum Däil spontan uf em Bändständ entstande sige: Dr Oliver het im Armstrong wääred eme Chorus si *Break* liislig vorgspiilt und dr Armstrong het so e zwäiti Stimm drzue chönne improwisiere.

## Litratuur
* Warren Dodds, Baby: *The Baby Dodds Story as told to Larry Gara.* Rebeats Publications, Alma 2002, ISBN 1-888408-08-1.
* Rick Kennedy: *Jelly Roll, Bix, and Hoagy. Gennett Studios and the Birth of Recorded Jazz.* Indiana University Press, Bloomington 1994, ISBN 0-253-21315-0.

## Fuessnoote
François Asselineau

Dr **François Asselineau** (* 14. September 1957 z Paris) isch e franzöösische Politiker,  isch Generalinspäkter für d Finanze gsi und het d  *[[Union populaire républicaine|UPR]]* grindet. 

Er isch zerst Mitgliid vom Rassemblement pour la France (RPF) worde, het denn aber si äigeni politischi Bardei gründet, d *Union Populaire Républicaine* (UPR), wo im Brogramm het, ass Frankriich us dr Europäische Union, dr Eurozone und dr   NATO wurd usdrätte. Im Joor 2012 het er bi dr Bresidäntschaftswaal welle kandidiere, es isch em aber nid glunge, 500 Underschrifte vo Mandatsdrääger z sammle, wo mä brucht für dass d Kandidatur offiziell anerkennt wurd.

Bi dr Bresidäntschaftswaal 2017 het er fir d UPR kandidiert.

## Weblink
* Blog vom François Asselineau
* Offizielli Site vo dr UPR

## Fuessnoote
Die Dreigroschenoper

***Die Dreigroschenoper*** isch e Theaterstück vom Bertolt Brecht mit Muusig vom Kurt Weill. Es basiert uf *The Beggar's Opera* vom John Gay, wo dr Johann Christoph Pepusch d Muusig drfür gschriibe het, und isch as „*Stück mit Musik in einem Vorspiel und acht Bildern*“ beschriibe worde. D Uruffüerig het am 31. August 1928 im Theater am Schiffbauerdamm z Berlin stattgfunde und isch bis 1933 die erfolgriichsti dütschi Theateruffüerig gsi. E baar vo de Muusignummere wie d Moritat von Mackie Messer si Wälthit worde.

## D Handlig
Im Stück goots um e Konkurränz- und Existänzkampf zwüsche zwäi „Gschäftslüt“, em Aafüerer vo dr Londoner Bättelmafia Peachum, wo Bättler erbrässt und si eso usstattet, ass d Passante mit ene Mitläid öberchömme, und em Verbrächer Macheath, wo gueti Beziejigen zum Bolizeischef vo London Brown het.
Es spiilt, je noch dr Interbretazioon, im Londoner Stadtdäil Soho in dr erste Helfti vom 18. Joorhundert, wo dennzumol d Gauner gherrscht häi oder aber in de 1920er Joor, wo d Dreigroschenopere entstande isch.

## Litratuur
### Teggstusgoobe
* *Die Dreigroschenoper (The Beggar's Opera).* Ein Stück mit Musik in einem Vorspiel und acht Bildern nach dem Englischen des John Gay. Übersetzt von Elisabeth Hauptmann. Deutsche Bearbeitung von Bert Brecht. Musik von Kurt Weill. Wien: Universal-Edition A. G. 1928, 80 Site.
* Bertolt Brecht: Die Dreigroschenoper. Der Erstdruck 1928. Mit einem Kommentar von Joachim Lucchesi. Suhrkamp, Frankfurt 2004 (Suhrkamp BasisBibliothek 48); ISBN 3-518-18848-8
* Bertolt Brecht: *Die Dreigroschenoper*. Suhrkamp, Frankfurt 1968 (edition suhrkamp 229); ISBN 3-518-10229-X

### Sekundärlitratuur
* Bertolt Brecht: *Die Dreigroschenoper. Text und Kommentar*. Cornelsen Schweiz, Aarau 2004; ISBN 3-464-69067-9
* Bertolt Brecht: *Das Dreigroschenbuch. Texte, Materialien, Dokumente.* (Uusegee vom Siegfried Unseld) Zwei Bänd. Im Brecht sini Teggst zu dr Dreigroschenopere, zum Dreigroschefilm, Dreigroschebrozäss, Gsprööch mit em Brecht - Giorgio Strehler, John Gay's The Beggars Opera, Dreigroschenroman und Aarbede zur Dreigroschenopere vom Adorno bis zur Lotte Weill-Lenya. Mit Bilder. suhrkamp taschenbuch 87 ISBN 3-518-36587-8
* Hans-Michael Bock und Jürgen Berger (Konzeption und Zusammenstellung): *Photo: Casparius*. Stiftung Deutsche Kinemathek Berlin u. a. 1978. (Mit Dokumänt und em Dräibuech vom Film *Die 3-Groschen-Oper* vom G. W. Pabst, 1930/31)
* Werner Hecht (Hrsg.): *Brechts "Dreigroschenoper"*, Suhrkamp, Frankfurt am Main, 1985 ISBN 3-518-38556-9 (Suhrkamp-Taschenbuch ; 2056 : Materialien )

## Weblingg

* Dreigroschenoper (Deutsches Historisches Museum)
* 'Die Dreigroschenoper' im Spiilblaan vo de dütschsproochige Büüne (Theaterportal)
* 
* Libretto ital./dt. (PDF; 905&nbsp;kB)
Liste der Herrscher von Liechtenstein

## Firschte vu Liechtestai

### Titel
*Fürst von und zu Liechtenstein, Herzog von Troppau und Jägerndorf, Graf zu Rietberg, Regierer des Hauses von und zu Liechtenstein* https://web.archive.org/web/20150919005650/http://www.fuerstenhaus.li/de/fuerstenhaus/geschichte/hausgesetz.html

## Weblink
* s Firschtehuus vu Liechtestai (offiziälli Syte)
James Brown

Dr **James Brown** (äigetlig *James Joseph Brown, Jr.*, * 3. Mai 1933 in dr Nööchi vo Barnwell, South Carolina; † 25. Dezämber 2006 z Atlanta, Georgia) isch en amerikanische Musiker gsi. Er het chönne Orgle spiile, Klavier,  Gitarre und Schläägzüüg. Er isch aber fast nume as Sänger und   Dänzer ufdräte. Er isch drzue au Bändliider und Muusigbroduzänt gsi. Er isch im Rhythm and Blues und Soul in de 1950er und 1960er Joor e Figuur gsi, wo uusegstande isch. Er het riisige Iifluss uf s Entstoo vom e nöije Stil vom Soul, vom Funk ghaa, und isch dorum äine vo de bedütendste Pop-Musiker im 20. Joorhundert.

## Diskografii
### Singles
In dere Dabälle si d Songs, wo in de Tscharts vo Dütschland, Groossbritannie und de USA Räng iignoo häi.

### Album

### Kompilazione (Uswaal)
* 1986: In The Jungle Groove
* 1991: Star Time
* 1991: 20 All-Time Greatest Hits!

----

1965 häi The Who d Songs „Please Please Please“, „I Don’t Mind“ und „Shout and Shimmy“ gsunge und häi sä uf iirem Debütalbum uusegee und uf B-Site als Hard-Rock-Wersion.

## Litratuur
* James Brown with Bruce Tucker: *The Godfather of Soul* (Änglisch), 1988
* Geoff Brown: *James Brown: Let's Get Personal - Die Biografie* (Dütsch), Bosworth Music 2008, ISBN 978-3-86543-364-0

## Film
* Dr James Brown hette in de bäide Film vo de Blues Brothers e wichdige Ufdritt as Reverend Cleophus James us Little Rock. Die häi em zum ene Comeback verholfe.
* Au im Spiilfilm Rocky IV – Der Kampf des Jahrhunderts drätet er uf.
* Er het under anderem Gastufdritt in Miami Vice gha, z.&nbsp;B. in dr Folg 4/1987 *Verlorene Zeit / Wie ein Orkan*, won er d Rolle vom *Lou de Long* gspiilt het.
* Im Dokumentarfilm *[[When we were kings]]* über e Boxkampf Rumble in the Jungle, wo im Herbst 1974 z Kinshasa, Zaire, veraastaltet worden isch, het s Konzärtufnaame vom James Brown. (Reschii: Leon Gast, het 1997 dr Oscar für e best Dokumentarfilm überchoo)
* *Mr. Brown.* Dokumentazion, Frankriich, 2008, 57 Min., Buech: Philippe Manoeuvre, Reschii: Philip Priestley, Brodukzion: ARTE France, Morgan Group, Inhaltsaagoob vo arte
* *James Brown - Body Heat.* Konzärtmitschnitt, USA, 1991, 60 Min., Reschii: Alan Douglas, Inhaltsaagoob vo arte− Konzärt z Monterey, Kalifornie im Januar 1979 
* Im Film *[[The Tuxedo – Gefahr im Anzug]]* spiilt er sich sälber.
* In dr Komödie *[[The New Guy]]* (2002), chöme Usschnitt us Archivufnaame vom James Brown vor.
* Dr James Brown spiilt sich sälber in Beat the Devil, eme Churzfilm us dr BMW Wärbigsfilmräije The Hire.

## Weblingg

* 
* 
* Godfather of Soul – offizielle Webpräsenz
* „James Brown – Godfather of Soul“, New York Times, 27. Dezämber 2006 mit 5 Songclips und „Apollo Pays Tribute to James Brown“, 28. Dezämber 2006 mit Fotoserie
* Bilder-Galerie, Tagesspiegel
Hergiswil

**Hergiswil** isch de Name vo zwöi Gmeinde i de Schwiiz:
* Hergiswil bei Willisau, e politischi Gmeind im Kanton Lozärn
* Hergiswil NW, e politischi Gmeind im Kanton Nidwaude
Paul L. Smith

Dr **Paul Lawrence Smith** (* 24. Juni 1936 z Everett, Massachusetts; † 25. April 2012 bi Ra'anana, Israel) isch en amerikanische Schauspiiler gsii.

Er isch dur verschidnigi Italo-Western und Komödie bekannt worde. Mäistens het er Rolle gspiilt, wo zu sim stämmige Körperbau basst häi, und vilmol die vo Bösewicht.

Er het in Film wie *Exodus*, *Masada* mit em Peter O'Toole, *Red Sonja* mit em Arnold Schwarzenegger und *Maverick* mit em Mel Gibson gspiilt.

Im Joor 2006 isch er uf Israel gange, het zämme mit sinere Frau die israelischi Staatsbürgerschaft aagnoo und die hebräische Nääme Adam und Aviva Eden.
## Film
* 1960: Exodus (dt. *Exodus*)
* 1964: Die letzten Zwei vom Rio Bravo
* 1970: Madron
* 1973: Bull Buster *(Bull Buster)*
* 1974: Carambola *(Vier Fäuste schlagen wieder zu)*
* 1975: Carambola, filotto… tutti in buca *(Vier Fäuste und ein heißer Ofen)*
* 1975: Il vangelo secondo Simone e Matteo *(Vier Fäuste – Hart wie Diamanten)*
* 1975: Simone e Matteo un gioco di ragazzi *(Zwei irre Typen mit ihrem tollen Brummi)*
* 1975: Noi non siamo angeli *(Wir sind die Stärksten)*
* 1976: 21 Hours at Munich *(Die 21 Stunden von München)*
* 1978: Midnight Express *(12 Uhr nachts – Midnight Express)*
* 1980: Popeye *(Popeye – Der Seemann mit dem harten Schlag)*
* 1981: The Antagonists *(Masada)*
* 1981: Pieces – Der Kettensägenkiller
* 1984: Dune *(Dune – Der Wüstenplanet)*
* 1985: Red Sonja *(Red Sonja)*
* 1989: Caged Fury *(Caged Fury)*
* 1994: Maverick *(Maverick – Den Colt am Gürtel, ein As im Ärmel)*
* 1999: D.R.E.A.M. Team
 
## Weblink

*
Ruhesystem

S **Ruesüsteem** vom ene starre Körper isch e Bezuugssüsteem, won dä Kürper din in Rue isch, d.&nbsp;h. wo alli sini Koordinate din konstant bliibe. Wenn dr Koordinatenursprung im Schwerpunkt vom Körper lit, isch es au sis Schwerpunktsüsteem. 

Nume für Körper, wo käini Chreft uf sä wirke, isch s Ruesüsteem en Inerzialsüsteem. Im Allgemäine git s aber Drääghäitchreft und dorum isch son e Ruesüsteem e beschlüünigts Bezuugssüsteem.

Zum Bischbil dräit sich s Ruesüsteem vo dr Ärdoberflechi mit dr Ärdrotazion mit, und vo doo chömme Zentrifugal- und Coriolischreft, won e dütlige Iifluss (u.&nbsp;a.) uf d Ozeanströöm und s Klima häi.

## Ruesüsteem as Beobachder in dr spezielle Relatiwidäätstheorii
De Ruesüsteem vo Pünkt säit mä in dr spezielle Relatiwidäätstheorii Beobachder.
Dr Zit, wie sie für e Beobachder vergoot, säit mä Äigezit. D Beziejige zwüsche Objekt, wo relativ zuenander in Rue si, wärde ummiddelbar brucht, zum d Mässgröössene Distanz und Duur z definiere, und eso middelbar au für Mässgröössene, wo uf ene basiere, wie Gschwindikäit, Beschlüünigung, Winkel, Winkelgschwindikäit, Chrümmig usw.
Benedikt Staehelin

Dr **Benedikt Staehelin** (au **Stähelin**, Baaseldütsch: Stäächeli, * 3. Februar 1695 z Baasel, †  2. August 1750 z Baasel) isch e Baasler Wüsseschaftler im 18. Joorhundert gsi.

## Si Lääbe
Dr Stäächeli isch as dr Soon vom Brofässer Johann Heinrich Stäächeli und dr Ursula Battier, dr Dochder vom Händler Lukas Battier uf d Wält choo. Er het vo 1707 bis 1710 z Baasel Künst studiert und denn wie si Vater Medizin. 1714 isch er z Bariis gsi, won er under anderem bim Arzt und Botaniker Sébastien Vaillant studiert het. 1716 het er z Baasel dr Dokter gmacht. 1719 isch er e Zitlang z Stroossburg und Leiden gsi. 1727 isch er Brofässer für Füsik an dr Uniwersidäät Baasel worde und zwar dank eme Entschäid dur s Loos, wo dr Leonhard Euler verloore het. Vo 1736 bis 1737 isch dr Stäächeli Räkter vo dr Uni gsi. Dr Stäächeli het im nöie Südflüügel vom Stachelschützehuus e Labor iigrichdet, won er Experimentalfüsik driibe het und het eso sim Fach zum ene Ufschwung verhulfe. Er isch au Brofässer für Botanik gsi und het sich für Moos und Bilz intressiert. Er het sini mikroskopische Undersuechige under anderem dr Bariiser *Académie royale des sciences* vorgläit.  

Dr Stäächeli het d Wasserkwelle im Kanton undersuecht und 1742 het er em Root mitdäilt, ass er im Holee e Häilkwelle gfunde häig, wo s Drinke vom Wasser von ere äim wurd hälfe, wemm mä an Stäi wurd liide. Er het d Erlaubnis überchoo, d Kwelle z chaufe und kommerziell nütze, aber nume under dr Uflaag, ass s Häilwasser für die Arme gratis wurd sii. S Gricht z Münchestäi het denn aber Brobleem gmacht und dr Stäächeli isch 1750 gstorbe, no bevor er vo dr Kwelle het chönne brofitiere. Si Witwe het s Grundstück und d Kwelle em Hans Rudolf Mory verchauft, wo im Juni 1768 dört e Baadhuus ufdoo het, s Nöibaad.

Vo dr Middi vo de 1740er Joor aa isch er mee und mee gäisteschrank worde und dorum het vom Novämber 1747 dr Daniel Bernoulli d Experimentalfüsik übernoo.

## Fuessnoote
Schau ins Land (Fernsehserie)

**Schau ins Land** isch e Färnseeserie, wu fir dr SWF produziert un anne 1983 zum erschte Mol im erschte Programm gsändet woren isch. D Reschy het dr Wolfgang Glück gfiert, s Buech isch gschribe wore vu dr Lida Winiewicz. Produziert het d Serie dr Roland Diehm.

## Inhalt
Dr Profässer fir Aschtronomii Töpfer ziet mit syre Frau un dr Chinder Claus un Karin fir e baar Monet vu Hamburg uf dr Schauinsland im Schwarzwald. Sy Suhn Claus isch zerscht nit begaischteret un cha dr Suhn vu dr Nochbersbuure, dr Baschti, am Aafang gar nit lyyde. No me Wyli wäre die beede Buebe Kamraade un verläbe ne Summer mitenander mit Abenteuer un Muetprobe. Am Änd dränne si ihri Wäg wider, wel s Töpfers retuur gehn uf Hamburg.

## Folge
D Folge vu dr Serie sin als 25 Minute lang gsii.
# *Von Katzen und Krebsen, von Spinne und Hund* (Erschtuusstrahlig 17.04.1983 )
# *Eine Dummheit, genannt Mutprobe* (24.04.1983 )
# *Wo’s gewittert, da kracht’s* (01.05.1983 )
# *Die kleinen Abenteuer wachsen wie Pilze* (08.05.1983 )
# *Ein pünktlicher Besuch und ein unpünktliches Kalb* (15.05.1983 )
# *Radler, Ausreißer und Wilddiebe* (22.05.1983 )
# *Streiten zwei, so haben beide unrecht* (23.05.1983 )
# *Wie aus einem Schatz ein Problem und aus einer Zecke eine Brille wird* (29.05.1983 )
# *Die längste Abkürzung des Tages* (05.06.1983 )
# *Ein Biwak nach Noten* (12.06.1983 )
# *Die Nixe mit 80 PS* (17.06.1983 )
# *Ui-ui-ui oder die Verwandlung der Energie* (19.06.1983 )
# *Eine lange Nacht und der kurze Morgen des Abschieds* (03.07.1983 )

## Bsetzig
* *Sebastian Rieser (Baschti)*: Felix Eitner
* *Claus Töpfer*: Michael Schwarz
* *Herr Töpfer*: Eberhard Feik
* *Frau Töpfer*: Helga Grimme
* *Karin Töpfer*: Annette Zander

## Sunschtigs
* D Titelmusik isch vum Eberhard Schoener gsii, wu si in ere lycht gänderete Fotrm nomol brucht het fir d Färnseserie „Das Erbe der Guldenburgs“.
* D Kamera het dr Immo Renz gfiert, fir s Szenebild isch d Livia Kováts verantworli gsii.
* Fir dr Fryburger Schauspiiler Felix Eitner isch s dr erscht wichtig Ufdritt vo dr Kamera gsii.

## Weblink
* 
* 
* Schau ins Land uf bamby.de
* Schau ins Land uf *Heiners Filmseiten* mit Inhaltaagabe zue dr ainzelne Folge
* Vor un Noospann uf youtube.com
Tössegg

D **Töössegg** isch dè Ort, wo d Tööss i dè Hochrhy ymündet. Si ghört zu dè Gmeindè Freièschtei-Teuffè un lyt im Nordè vom Kanton Züri uff èrè Höchi vo  Dõ biègt dè Rhy, wo vo Schaffuusè im Nordoschtè chunnt, gu Nordweschtè ab, dè Hochrhy vollfüürt dõrt sini gröschti Flussschlaufè. 

Bi dè Tössegg gränzed diè vir Gmeindè Buechbärg, Eglisau, Roorbis un Freièschtei-Teuffè sowiè diè Kantön Schaffhuusè un Züri anènand. Glychzitig isch s Nordufer bi dè Tössegg dè südlichschte Punkt vom Kanton Schaffhuusè. 

D Tössegg lyt zwischè dè Högerchettè Irchel, Dättèbärg un Rhynsbärg. Als naturnõchè Ort mit Badeglegeheitè, Grillschtellè, Reschtaurant un Schiffsvobindigè zum Rhyfall diènt er als Uusflugszyl. Südöschtlich obberhalb vo Tössegg liged d Ruinè von èm römischè Wachdurm.

## Weblingg
Schauinsland (Begriffsklärung)

Mit **Schauinsland** isch gmaint:
*  Schauinsland, e Bärg im Schwarzwald
* Schauinsland, e Bärg z Thüringe
* Schauinsland-Reisen, e Raiseveraastalter vu Duisburg
* Villa Schau ins Land, e Gebei z Dresden
* Schau-ins-Land, d Zytschrift vum Breisgau-Geschichtsverein Schau-ins-Land
* Schau ins Land, e ARD-Färnsehserie (1983)

**Schauinsland** isch dr Familienname vu
*  Hugo Schauinsland, (1857–1937), dytsche Zoolog
Relativistischer Impuls

Dr **relatiwistischi Impuls**  \mathbf p vom ene Däili mit dr Masse m hängt in dr spezielle Relatiwidäätstheorii  vo sinere Gschwindikäit \mathbf v ab, aber die Relazioon isch nid linear
:\mathbf p = \gamma m \mathbf v = \frac{m \, \mathbf v}{\sqrt{1-\frac{\mathbf v^2}{c^2}}}\,. 
wo \gamma dr Lorentzfaktor isch.
## Dr Impuls in dr klassische Mechanik as Sonderfall vom relatiwistische Impuls
Für nit relativistischi Gschwindigkäite (v\ll c) isch \gamma braktisch gliich 1 und het kä Iifluss. So bechunnt mä für chliini Gschwindigkäite en Aanööcherig zum Impuls us dr klassische Mechanik
:\mathbf p_{\text{Newton}} = m \, \mathbf v\,.

Wenn e Chraft \mathbf F im Lauf vo dr Zit uf e Däili en Impuls überdräit, so änderet sich dur daas si Impuls. Chraft isch s Überdrääge vo Impuls pro Zit,

:\mathbf F =\frac{\mathrm d \mathbf p}{\mathrm d t}\,.
## D Impulserhaltig
Bim Zämmebutsche und andere Wäggselwirkige vo Däili isch dr Impuls im ene gschlossnige Süsteem en additivi Erhaltigsgröössi: d Summe vo de Impuls vor dr Wäggselwirkig isch gliich grooss wie d Summe vo de Impuls nochhär. 

Noch em Noether-Theorem ghöört zur Impulserhaltig, ass d Wirkig sümmetrisch isch, au wenn s im Ruum Verschiebige git.
Arthur Könnemann

Dr Arthur Könnemann (* 12. März 1861 z Bada-Bada, † 10. Februar 1931 ischt a deitscher Kombonischt ond Kabellmoischter gwäa.

## A baar Staziona aus seim Leaba
Dr Arthur Könnemann ischt am 12. März 1861 z Bada-Bada uff d Welt komma. Nôch-em Abidur hôt’r glei drmit ôôgfanga, Musik zo studiira. Dô drbei ischt sei wichdigschder Lehrer dr Alfred Krasselt gwäa. De meischt Zeit vo seim Leaba hôt’r sei Geld als Kabellmoischder an vorschiidene Stadttheater vrdäant, zerscht en Brandaburg. Seine weitre Staziona send gwäa: Paderborn, Greifswald, Osnabrick, Wesel ond Minschder. Em Jôhr 1887 schliaßlich ischt-em d Leidong vo dr Musikbildongs-Ôschdalt ond vom Orkeschtr-Vorei Mährisch-Oschtrau ibrtraga wôrra. Em Könnemann sei Werk bestôht hauptsächlich aus Stick firs Musiktheater, zom Beischbiil Opra ond Schauschbiilmusik. Er hôt abr au a baar Orkeschtr-Werk ond Stickla fir Klaviir hendrlau.

Am 10. Februar 1931 hôt dr Könnemann d Auga fir emmer gschlossa, rond oin Monat, bevôr’r sein 70. Geburtsdag hett feira kenna. Mr muaß abr feschtstella, dass sowohl dr Könnemann selbr wia au seine Werk heitzodag weitgehend vorgessa send. En akduelle musikalische Nôchschlagewerk suecht mr sein Nama vorgeablich.

## A baar vo seine Werk firs Musiktheater
* *Gawrillo*
* *Der Bravo*
* *Vineta*, a romandischs Musikschauschbiil
* *Der tolle Eberstein*, Opr en drei Uffziig
* *Madonna mit dem Mantel*
* *Die versunkene Stadt*, a musikalisch-dramadischs Märle den drei Uffziig

## Quell
* *Illustriertes Musiklexikon*, rausgäa vom Hermann Abert, Verlag J. Engelhorns Nachf., Stuttgart, 1927

## Oinzlne Nôchweis
Altkirch (Begriffsklärung)

**Altkirch** chan folgendes bedüte:
* Altkirch, e französchi Gmeind im Oberelsass, Frankrych
* Arrondissement Altkirch, en Verwaltigsbezirk im Oberelsass, Frankrych
* Kanton Altkirch, e Undergliderig vom Arrondissement Altkirech, Oberelsass, Frankrych
* *Kreis Altkirch*, es historischs Gebiet, wo vo 1871 bis 1920 existiert hät und hüt öpa em französische Arrondissement Altkirch im Oberelsass entspricht
* Communauté de communes d’Altkirch, en Gmeindsverband im südliche Oberelsass, Frankrych
* Kloster Altkirch, es ehemoligs Chloster z Altkirech im Oberelsass, Frankrych
* Rabbinat Altkirch, es Rabbinat, wo 1844 i de Region um Altkirech im Oberelsass gschaffe worde isch

Lueg au:
* Altkirchen, e Gmaind im Altenburger Land, Thüringen, Dütschland
Töss (Fluss)

D **Tööss** [] isch èn Fluss im Oschtè vom Kanton Züri i dè Schwiz. D Bedütig isch *diè Tosende*. Si entschpringt im Zürcher Obberland i dè Gegend vo dè Bärg Töössstogg un Schnebelhorn bi Gibswyl un durchflüèsst s Töösdal gu Nordè. Bi Teuffè mündet si a dè Töössegg i dè Rhy. S Töössegg lyt am Scheitelpunkt von èrè Rhyschlaufè und stellt dõmit dè südlichschte Punkt vom Hochrhy dar.

D Landschaftè um dè 57 Kilometer lange Fluss Tööss sin im obberè un unterè Dalberych seer unterschidlich. Im obberè Yzugsberych lyt s Töössbärgland, wo sich d Tööss un iri Sitèbäch wôrend dè Eiszit, diè im Bärgland eisfreii beschèrt hèt, i dè Untergrund uss Nagelfluè un dè Sandschtei (Molassè) iègschnittè hèt. Dõher isch dõ è eigèartigi Bärgwält mit eim nu rächt schmalè Hauptdal entschtandè, abber dobelartigè Sitèdäler un hochligendè Terrassè. Diè wildi Landschaft, in dennè irè bewaldetè Bärgeinsamkeit sich u.&nbsp;a. Tibeter aagsidlèt hèn (z. B. i dè Umgebig vo Rike, wo au s 1968 gründete Tibet-Inschtitut lyt), stòt hüt è wènnig im Widerschpruch zu dè „gezäämtè“ Tööss, wellerè mò durch è 1876 durrègfüürtè Flusskorrektur d Möglichkeit z mäandryrè gnõ hèt. 

Ab Winterthur änderèt sich s Landschaftsbild massyv. Durch s Wûrchè vo dè eiszitlichè Glètscher wechsled sich dõ diè sanfterè Molasse-Högerzüüg mit dè breitè, vo Schotter un Lättè uffgfülltè Dalsollè ab. S dichtbewaldete, durch diè starkè un düèfè Iischnitt für dè Ackerbau kaum geeigneti Tössbärgland isch bis i d Neuzit è arms Buèrèland blibbè, i dèm sich d Menschè nu durch Flössholz un Kölerei è Zuèbrot vodiènè hèn könnè. 

Èrscht diè im 17. Johrhundert ygfüürte Baumwollschpinnerei hèt è guèti Exischtenzgrundlaag gschaffè, wa-n-èm Bevölkerigszuèwachs un dõmit è stärkeri Besidlig nõch sich zogè hèt, so dass sich selli Gegend zuè nèm am stärkschtè induschtrialisyrtè Gebièt vo dè Schwiz entwicklèt hèt. Diè chraftspendendi Töss hèt dè Betrièb vo Baumwollschpinnereiè ermöglich, welli abaer nu zögerlich zu dè Fabrikarbèt übergangè sin. So isch es ab dè Mitti vom 19. Johrhundert zum Umkeertrènd cho, dass nämlich d Mechanisyrig i dè Wèberei è Entvölkerig i dè Bärggebièt nõch sich zogè hèt. Villi vo dè uusgedeentè Waldgebièt vo hüt gôm uff Uffforschtigè vo Wisè un Weidè vo sellèrè Zit zrugg. 

S unteri Töössdal degegè lyt zwûschè Irchel un Dättèbärg, diè steilè Uferhäng bildet è Vokeersbarrièrè. Durch sini düèfi Laag abber hèt sich dõ traditionèll dè Ackerbau uusbildè könnè, diè sunnèbeschinnènè Haaldè hèn sit annè dubaki è guèti Grundlaag für dè Wybau gliferèt.

Nõch dè Töss isch èn Stadtdeil vo Winterthur benamst, wellè vom Fluss durchflossè wörd, luèg Winterthur-Tööss

Nebbèflüss vo dè Tööss sin d Eulach un d Chämpt.

## Weblingg

* Flussbeschrybig für Wasserfaartè
*
Atomuhr

En **Atomuur** isch en Uur, wo dr Zittakt von ere us dr charakteristische Frekwänz vo Straaligsübergäng vo de Elektrone vo freie Atom abgläitet wird. D Zitaazäig von ere Referänzuur wird die ganz Zit mit em Taktgääber vergliche und aabasst. Atomuure sin zur Zit die genauste Uure und mä söit ene au *primäri Uure*.

Us de Mässwärt vo mee as 260 Atomuure an mee as 60 Instidut, wo uf dr ganze Wält verdäilt si, läit s Bureau International des Poids et Mesures (BIPM) z Bariis die Internazionali Atomzit (TAI) as Referänzzit fest.

D Grundlaage für d Atomuur si vom amerikanische Füsiker Isidor Isaac Rabi an dr Columbia University entwigglet worde. Er het drfür 1944 dr Nobelbriis für Füsik überchoo. En andere Nobelbriis im Zämmehang mit Atomuure isch 1989 an dr amerikanisch Füsiker Norman Ramsey gange für d Verbesserig vo dr Mässtechnik bi atomare Energii-Übergäng.

## Litratuur
* C. Audoin und J. Vanier: *Atomic frequency standards and clocks*. Journal of Physics E: Scientific Instruments, 1976.
* Rexmond D. Cochrane: *Measures for Progress: A History of the National Bureau of Standards*. U.S. Department of Commerce, Washington D. C. 1966.

## Weblingg

* Die aktuelle Zeit der Atomuhren – ''Physikalisch-Technische Bundesanstalt (PTB)'' in Braunschweig
* Arbeitsgruppe Zeitnormale – ''Physikalisch-Technische Bundesanstalt (PTB)'' in Braunschweig
* Gschicht: Zitliste vo dr Entwigglig – ''National Institute of Standards and Technology (USA)'' (änglisch)
* Gschicht: D Atomuur vo Esse und Perry – ''National Museum of Science and Industry (UK)'' (änglisch)
* Aawändig: Globali Navigazion (änglisch)

## Fuessnoote