open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Südamerika

**Südamerika** isch dr südlig Deil vom amerikanische Dobbelkontinänt, vo Panama aa südwärts. Zsämme mit de Länder vo Middelamerika, wo mä Schbanisch schwätzt, wird s hüfig au Latiinamerika gnennt. Südamerika lit zum gröschde Deil in dr südlige Hemisphäre, aber immerhi öbben ä Vierdel isch uf dr nördlige Ärdhalbchugle. Dr Flechi noch isch s dr viertgröschd Kontinänt, Asie, Afrika und Nordamerika si grösser und het die fümft gröschdi Bevölkerig mit öbbe 382 Millione Mensche. Wie in Nordamerika isch d Bevölkerigsdichdi mit e chli meh as 21 Iiwohner pro km² chli. Im Norde si d Karibik und dr Atlantik, im Oschde isch dr Atlantik und im Weschde dr Pazifik.

## Name
Südamerika het si Name vo de Kartographe Martin Waldseemüller und Matthias Ringmann übercho noch em Amerigo Vespucci, wo dr erscht Europäer gsi isch, wo behauptet het, ass Amerika nit in Oschdindie wur ligge sondern ä neuji Wält sig.

## Literatur
* Hans-J. Aubert, Ulf-E. Müller: *Südamerika.* München: Bruckmann, 2. durchgesehene Auflage, 1981 (mit Bibliografie, Namens-, Orts- und Sachregister) ISBN 3-7654-1732-7
* König, Hans-Joachim: Kleine Geschichte Lateinamerikas. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung, 2006. ISBN 3-89331-723-6

## Weblink
Australien (Kontinent)

Dr Kontinänt **Auschdralie** het ä Flechi vo acht ä halb Millione Quadratkilometer und isch dr chliinschd vo de Kontinänt. Er het mit 28 Millione Mensche vo de bewohnte Kontinänt au die chliinschdi Bevölkerig. Drzue ghört s Feschdland vo Auschdralie, d Insle Tasmanie wo südlig vom Feschdland lit, und Neuginea nördlig drvo, wo alli uf em gliiche Kontinentalschelf ligge.

Hüfig zelt mä us kulturelle Gründ au Neuseeland drzue und mänggisch au d Inselgrubbe Mikronesie, Melanesie und Polynesie im Pazifik. Mä redet denn meischdens vom Kontinänt Ozeanie.

## Weblink
Landnahme (Christoph Hein)

**Landnahme** isch a Roman vom Christoph Hein, wo im Johr 2004 vom Suhrkamp Verlag veröffentligt worden isch.

In *Landnahme* verzellt dr Hein d Läbensgschicht vom ä Umsiidler, em Bernhard Haber, uus dr Sicht vo fümf verschiidene Persone, wo alli in dr "Ich"-Form verzelle. Jede vonenä het si eigeni schbroochligi und charakterligi Authentizität und si eigene Läbensentwurf. Ziitlig und gschichtlig foot dr Roman churz noch em Zweite Wältchrieg a und ändet zur Ziit vo dr dütsche Wiidervereinigung.

## Inhalt
Es isch d Gschicht vom Bernhard Haber, wo noch em Zweite Wältchrieg si Heimet z Schlesie het müesse verlo und as Umsiidler sich in dr oschddütsche Chliischdadt Guldebärg niiderglo het. Drotz alle Schwiirikeite schafft er d Integration in si neui Heimet: er wird agfiindet vo de Iiwohner vo Guldebärg, wo die wo us em Oschde chömme nid chönne usschdoh, si Hund Tinz schdirbt und si Vater begoht Sälbschdmord, wo sich aber schbööter as Mord vom enä Guldebärger useschdellt. Dr Haber brings zum Schluss aber fertig ein vo de iiflussriichschde Bürger vo dr Schdadt z wärde.
Nordamerika

**Nordamerika** isch dr drittgröschd Kontinänt. Zsämme mit Grönland, Middelamerika und de Karibische Insle het er ä Flechi vo 24.930.000&nbsp;km².

Nordamerika isch dr nördlig Deil vom amerikanische Dobbelkontinänt, d Landbrugg in Middelamerika ghört drzue bis Panama. Im Norde isch dr Arktisch Ozean im Weschde dr Pazifischer Ozean, im Süde d Karibik und im Oschde dr Atlantik.

## Etymologii
Dr Begriff „Nordamerika“ beschdoht us „Nord“, emä germanische Schdammword, und „Amerika“ (Lueg do).

## Bevölkerig
Bis zu de Entdeckigsreise vo de Wikinger und de Schbanier isch Nordamerika nume vo Indianervölker und Eskimo besiidlet gsi. D Siidligsversuech vo de Wikinger uf dr Insle Grönland und in Vinland uf em Feschdland si nit erfolgriich gsi. D Schbanier hingege, und schbööter d Holländer, d Ängländer und d Franzose hai Fuess gfasst und Chrankete iigschlebbt, wo die Iigeborene zu Millione umbrocht hai. Au d Versklavig in Middelamerika und Chrieg hai die indianische Bevölkerige lo zsämmeschmelze uf ä Bruuchdeil vo dr Zahl wo si gsi sii, bevor d Europäer aacho si. Hützudag wurd mä in sonerä Situation vo Völkermord rede. Wil Arbetschreft gfehlt hai, hai d Europäer Millione vo Afrikaner in Weschdafrika versklavt und noch Amerika verschlebbt. Vor allem vom 19. Johrhundert a isch d Zahl vo europäische Iiwanderer schdark gwachse, wo vo dr Oschküschde us sich nach Weschde verbreitet hai. An dr Weschdküschde hai sich Asiate, vor allem Chinese und Japaner niiderglo, aber d Europäer mache ä Mehrheit vo dr nordamerikanische Bevölkerig us.
### Schbrooche
Die iigeborene Schbrooche in Amerika und Kanada si faschd usgschdorbe, in Middelamerika hai si besser überläbt. Die wiitischd verbreiteti Schbrooch (USA, Kanada) isch Änglisch in siiner amerikanische Variante, in dr Karibik redet mä vilerorts Kreolschbrooche wo uf em Änglische basiere. Z Kanada schwätzt mä Französisch in dr Brovinz Quebec, und im US amerikanische Schdaat Louisiana het s no Überräschd vo sonige, won ä französische Dialäkt schwätze. Schbanisch isch die meischd verbreiteti Schbrooch in Mexiko und de andere Middelamerikanische Länder, wo vo de Schbanier kolonisiert worde si.

## Länder

## Fuessnote
FC Kuban Krasnodar

**FC Kuban Krasnodar** (Russisch: *Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'nyj klub Kuban' Krasnodar*) isch en Fussballclub us Krasnodar, Russland. Gründät isch der Club 1928 worde. Stadion heisst Kuban stadion und hät 32.000 Zuschauerplätz.

## Gschicht
Dr Club isch as „Dynamo“ 1928 gründet worde, het aber 1954 dr Name „Neftyanik“, vier Johr schbööter „Kuban“ und 1960 „Spartak“ übercho. Vo 1963 a heisst er widr „Kuban“.

Dr Club het vor allem in dee undere Lige vo dr Sowietunion gschbiilt und het d RSFSR Meischderschaft viermol gwunne. Vo 1980 bis 1982 isch „Kuban“ in dr höchschde Liga gsi, si beschdi Blatzierig isch dr 13.Rang in 1981 gsi. Wil d Sowietunion ufglöst worden isch het dr Club 1992 in dr oberschde Liga gschbiilt anschdatt abzschdiige. Si si uf Blatz 18 (vo 20) cho und relegiert worde. 2004 si si widr in die erschd Liga ufgschdiige hai aber ihre Blatz dört scho noch einere Saison widr verlore. 2006 si si widr ufgschdiige und si zweitledschd worde.

## Weblink
* Internetuftritt vum FC Kuban Krasnodar 
* Fan-Internetuftritt vum FC Kuban Krasnodar
* Fanforum GREENMILE
Akronym

Än **Akronym** isch a künschdligs Word, wo us de Afangsbuechschdabe vo mehere Wörter zsämmegsetzt isch. Dr Begriff isch in de 1940er Johr brägt worde, us griechisch *akron* (Ändi) und *onoma* (Name). „USA“ wär es Bischbil.

Mänggisch cha mä die Abchürzige wien es Wort uschbräche, z. B. „Laser“ odr „Aids“. Denn wird im allgemeine nume no dr Afangsbuechschdabe grooss gschriibe, wie im enä konventionelle Wort. Mä redet hüfig au vo Akronym wenn mä meh as nume d Afangsbuechschdabe vo de abkürzte Wörter bruucht. D Groos- und Chliischriibig isch nit eiheitlig. Es git Akronym wo wie normali Subschdantiv nume mit emä Groossbuechschdabe am Afang gschriibe wärde: „Interpol“ vo **Inter**national **pol**ice odr „Gestapo“ vo **Ge**heime **Sta**ats**po**lizei; anderi wie „KaDeWe“ (Kaufhaus des Westens) erinnere an die urschbrünglige Worter.

## Literatur
* *Duden*, Mannheim 2005
* *Concise Oxford Dictionary*', Oxford 1999

## Weblink
* abkuerzung.ch - öber 20'000 Akronyme us de Informatik, Telekommunikation und Elektronik
* The Free Dictionary Farlex-Akronymelexikon
* Globalacronyms – e Suechmaschine för Akronyme (s hät 345'000 Akronyme i 65 verschidene Sproche, underteilt i 10 Kategorie)
* Akronyme i de Chemii – chostelosi Suechmaschine vom Fachinformationszentrum Chemie
Chuchichäschtli

S Wort **Chuchichäschtli** (; IPA: ), oder wie s sälte brucht wird **Chuchichänschterli**, isch s hüffigschte hochalemannische Schibboleth. S Wort *Chuchichäschtli* wird i dä Schwiiz un in Deile vo Südbade hüüfig bruucht, zum Ussländer demonschtriere, wie Schwiizertüütsch (Hochalemannisch) öppe töönt. Wills das Wort aber bsunders wägem  praktisch nid usgsproche wärde ka, wirds dene Persone zer Beluschtig vo de andere zur Ussprooch empfoole. Die Persone spräches denn meischtens "Guggigäschtli" oder ähnlich us. D Volkssag, ass me s bruuchi, für zum d Schwiizer Staatsbürgerschaft überzcho, isch falsch.

S Wort isch wege mehreri Eigeschafte für Lüt, wo e kei Hochalemannisch (bsunders gar kei Alemannisch) kenne, numme schwer zum usspreche:
*Drei Moll chunnt s  dicht nochenand vor, wo als stimmlose uvulare oder velare Frikativ usgsproche wird.
*Usserhalb vum Hochalemannische wird de Luut in derre luutliche Umgebig als  usgsproche (de „ich-Luut“; lueg au Allophoni).
*Es chunt am Wortaafang vor, wo's im Hochdütsche au sälte isch.
*S zweite  isch usserdäm lang.

S Wort Chochichäschtli chonnt vom latiinische *cocina* „Chuchi“ ond dr Verchliinerigsform vo „Chaste“, wo d Härkunft drvo unklar isch, möglicherwiis vom germanische *kaza* „Gfäß“. 

Au in dr hochalemannische Gegnige z Südbade isch s Wort *Chuchichaschte* gängig as Schibboleth gege s oberrhyalemannisch „Kuchikänschterli“ oder „Kuchikaschte“.

## Weblinks
* s Chochichästli-Orakel isch è Webapplikation, wo mit 10 Fragen usefindet, won en Schwiizer härchunt
Haus

Es **Huus** isch i der Umgangssprooch algemein öppe s glyche wien es Gebäude.

## was es isch
Yberwiegend wird dr Begriff im Zämmenhang mit Wohnhüser benutzt. E Huus het e gwisse Komfort-Standard und verschideni Zimmer näbenand, i der eifachschte Grundform wenigschtens e separati Chuchi, e Stube und e Chammere, bi ere Hütte oder ere Baracke, wo men au drinn cha wohne, spricht mer nit vu eme Huus. Es Gschäftshuus hät au me Komfoor, as e Fabrigg, au wänns nöd zum dinn wohne dänkt isch. Nöd zum drinn läbe isch au es Kaufhuus, es Möbel− oder Modehuus, es Spiil− oder Puppehuus, au nöd es Verlaagshuus. Bim e Schauspiilhuus oder Stadttheater mit mehrere Sääl, isch s Gegestuck vo de Näbebühni, s „Grosse Huus“.

Es Puurehuus het zum Huusteil, wo me drinn wohnt, au no Rüüm für Arbetsgräät und vilecht au für Dier.

## s Wort i den alemannische Dialäkt
We wichtig s Huus für d Mönsche sit langer Zyt scho immer gsi isch, gseht men am groossen Artikel zum Theema bim Schwiizerischen Idiotikon. Döört cha me vil vom Sproochgebruuch und zum Bruuchtum rund um d Hüüser lääse. D Huusforschig isch es wyts Fäld vo der Volchskund.

D Isoglosse Huus/Haus dient in dr dytsche Sprochwisseschaft zur Abgrenzig vum Schwäbische zum ybrige Alemannische.

D Ussproch vum Wort isch im alemannische Sprochruum sehr verschiide:

* *Huus* uf Züritüütsch und i de meischte hochalemannische Dialäkt
* *Huis* uf Obwaldnertüütsch
* *Hüs* uf Wallisertüütsch
* *Hu(ü)s* uf Baseldytsch un im Oberrhyalemannische

I de Mundarte wärde so Verchlinerigsforme wie *Hüüsli, Hüüsi, Hüüschi (Hiischi)* odda *Häusle* (schwäbisch) bruucht. S Schwäbisch *Häusle* isch s Synonym für s eigete Huus (me kännt der Spruch *Schaffe, schaffe, Häusle baue*).

*Hüüsli* wird im Schwizerdütsche und Vorarlbärgische au als Synonym für Toilette brucht.

## d Gschicht vom Wort
Us emene Wort vom Früegermanische, wo **husa-* gheisse het, isch im Althochdüütsche *hûs* worde. Das het zerscht algemein d Bedütig gha: e *Teki*, und den bsunders im Sinn vo dr Zältteki, und spööter isch das Wort auf für feschti Hüüser bruucht worde.

Wyt verbreitet sind Ortsnäme, wo vom Grundwort chöme, so wie öppe *Huuse,* *Hüüsere* und Zämesetzige mit däm Wort wie bi Schaffhuuse.

I der Sozialgschicht seit men ere Familie und ere wytere gsellschaftliche Gruppe rund um ene Sippe öppen au *Huus,* so wie bi de adelige Dinaschtie: me redt vom «Huus Habsburg», vom «Huus Liechteschtai» und änliche grosse Familene.

En abgleitete Begriff isch der *Huushalt.* Das meint d Organisazioon, s Material und s Gält und eifach alles, wo s bruucht, ass im Huus alles funkzioniert.

I de politische Ebendi gits s Bundeshuus oder s *Wiisse Huus*, bim Zweichammersystem s Ober− und s Underhuus.

## Weblink

## Fuessnoote
Dramatiker

Ä **Dramatiker** odr **Theaterautor**  isch ä Verfasser vo Theaterstück (Drame). 

Mänggi Dramatiker hai sich drbii uf beschtimmti Theatergenres konzentriert, wie Komödie (Komödienautor) oder Tragödie (Tragödienautor). 

Mänggisch wärde Schtoff us dr Buech-Literatur vom enä Theaterautor für d Bühni bearbeitet (Dramatisierig). Bischbil si d Bearbeitige vo de Wärk vom Karl May für d Karl-May-Schbiil uf verschiidene Bühne.

D Theater chaufe s Rächt, ä beschtimmts Schtück vom enä Theaterautor abkürzt oder ungkürzt ufzfüehre. Der Theaterregisseur het drbii d Uufgob, dr Teggscht as ä dramatischi Handlig auf d Bühni z bringe. Mänggisch macht dr Autor die Umsetzig sälber. 

## Literatur
* Alo Allkemper und Norbert Otto Eke (Hrsg): *Deutsche Dramatiker des 20. Jahrhunderts*. Schmidt, Berlin 2002, ISBN 3-503-06149-5
* Dass., Ausg. 2000, ISBN 3-503-04975-4
Verkehrsbauwerk

Ä **Verkehrsbauwärk** isch ä bauti Alag, wo zur Abwicklig vom Persone- oder Güeterverkehr dient. Verkehrsbauwärk si Deil vo dr Infraschdrukdur von erä Wirtschaft. In Europa wärde si hüfig vo dr öffentlige Hand baut und mit Schdüüre finanziert. Si chönne underirdisch odr überirdisch agleit si.

Verkehrsbauwärk si vilfältig und mä findet sä in fascht alle Verkehrsforme:

## Schtroosseverkehr
Schdrooss, Autibahn,  Mautportal, Parkplatz, Garaasch, Parkhuus, Diefgaraasch,  Busbahnhof, Busdepot

## Schiineverkehr
Bahnhof, Iisebahnschdrecki/Schiine, Bahnübergang

## Schiffsverkehr
Hafe, Containerbrugg, Schleuse, Trogbrugg, Lüüchtdurm, Wasserschdroossechrüz, Schiffshebwärk, Kanal (Wasserbau), Flusskanal,  Marina

## Flugverkehr
Flugplatz, Flughafen, Hangar, Tower (Flugplatz), Helikopterlandeplatz

## Für mehreri Verkehrsarte
Brugg/Viadukt, Underfüehrig, Tunnel, Tankschdell
Martin Birmann

Dr **Martin Birmann** (* 26. Novämber 1828 z Rünebrg als *Martin Grieder*; † 19. Augschte 1890 z Lieschtel) isch e Schwyzer Politiker gsi. Är isch dr erschti Armeninschpäkter vom Kanton Baselland, Presidänt vo meerere politische und gmeinnützige Organisazione und au no Schriftsteller gsi.

## Sys Läbe
Dr Birmann isch e Soon vom Posamänter *Johannes Grieder* und vo dr *Elisabeth Buser* gsi. 1859 het är d *Elisabeth Socin* († 1927) vo Basel ghürotet. Si hei zäme e Tochter gha. Nach em Bsuch vom Pädagogium z Basel het är Teology gschtudiert an dr Uniwärsitet Göttinge und isch 1852 Pfarrer z Lieschtel worde. Syni schterbliche Überräschte si 1890 uf em Fridhof z Chilchbrg beärdigt worde.

### Armehilf und politischi Ämter
Wil är us armem Huus gschtammt het, isch dr Martin Birmann vom J. Kettiger gförderet und 1853 vo dr Juliana Birmann-Vischer (* 1785; † 1859), dr Witwe vom Moler Samuel Birmann, vo Basel adoptiert worde. Är het in dem Zämehang yre Name aagno. Vo jetz a het är sich bis zu sym Tod im Joor 1890 mit syner ganze Chraft für die arme Mitmönsche ygsetzt. Är isch bis 1888 unbesoldete Armeninschpäkter vom Kanton Basel-Landschaft und au vo 1853 bis zletscht Presidänt vom Armenerzyeigsverein gsi. 

Mit dr finanzielle Unterschtützig vo syner Adoptivmuetter, het är scho 1854 d "Anschtalt für verwaarlosti Buebe" z Augscht gchauft und isch immer yre Presidänt gsi. Är het s Kantonsschpital reorganisiert und isch e Kämpfer für e Noibou vom Chrankehuus (1877) gsi. Wil är e gmessigte Liberale gsi isch, het är bis zu sym Tod au e Vylzaal vo politische Ämter gha. Är isch ab 1854 mit wenig Unterbrächige im Landrot gsi, unter anderem als Schöpfer vom kantonale Armegsetz. Är isch Mitglid vo ville Kommissione gsi. Vo 1869 a isch dr Martin Birmann im Schtänderot gsi, vo 1884 a Beuftreite für chille- und kulturpolitischi Froge.

### Wyteri Ysätz
1854 isch är Mitgründer vo dr Basellandschaftliche Zytig gsi. Vo 1859 a isch är Verwaltigsrot, ab 1878 denn Presidänt vo dr Hüpotekebank Basel-Landschaft gsi. Är het sich sit 1880 bi dr Waldeburgerbaan ygsetzt und isch dört ab 1888 Presidänt worde. Zuedem isch är au im landwirtschaftliche Verein und in dr Schwyzerische Gmeinnützige Gsellschaft aktiv gsi. Näbenby isch dr Birmann au no literarisch-lokalgschichtlich tätig gsi.

## Eerige
1885 het är vo dr Filosofische-Historische Fakultet vo dr Uniwersitet Basel dr Eeredoktertitel übercho. Das am 23. Aprelle 1968 ygweyti "Martin-Birmann-Schpital" für chronisch Chranki z Lieschtel treit ym z Eere de Name.

## Literatur
*

## Weblink
*
* Martin Birmann - Leben in der Armut
* Martin Birmann - der soziale Aufstieg
* Martin Birmann im Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft
* Bilder von Martin Biermann

## Einzelnowys
Ragga

**Ragga** odr **Raggamuffin** isch e Spilart vom Reggae und isch bsunders z Jamaika e beliebti Musigrichtig. Hauptmerkmal sind de meistens im *[[Jamaika-Kreolisch|Patois]]* ghaltni und uf wenig Tön beschränkti Sprechgsang und die hypnotische, basslastige Riddims. 

Ragga isch e Form vom Dancehall und erfreut sich sit Mitti vo de 1980er Jahr immer a mee Beliebtheit. Als erste Raggamuffin-Titel giltet *Under Me Sleng Teng* vom Wayne Smith / King Jammy us em Jahr 1985, de Song het mit sire dure Synthesizer erzügten Bassline au d Produktionswis vo dr jamaikanische Tanzmusig revolutioniert.

De Begriff Raggamuffin isch dür ds Album "Ragamuffin Hip-Hop" vom Asher D. und em Daddy Freddy begründet und etabliert worde. Genau isch d Churzform Ragga dür d Albe Ragga Rock, mit em Led Zeppelin und Ragga House, mitem Produzent Simon Harris um d Welt gange.

E wesentlichs Merkmal vom Ragga isch d Tatsach dass verschidni Sänger unabhängig vonenand uf em gliche Instrumental, em *[[Riddim]]*, e eigete Titel singe bzw. toaste. Ds beste Bispil dadefür isch e Song mit em Namen *[[Real Rock]]*, es Instrumentalstück vo 1967 vo de Band *[[Sound Dimension]]*, das isch bis hüt i fascht 300 verschideni Versione vo diverse jamaikanische Künstler „gevoiced“ worde.

Ragga wird allgemein uf 7″ presst, Geschwindigkeit betreit meistens 45 U/min. Bim Uflege wird vil de glich Riddim i verschidene Interpretatione anenandgreit. Das verstärcht de hypnotisch Effekt. Uf trickrichs Mixing wird debi verzichtet, das isch ufgrund vom Plattenformat au schwer möglich.

D Texte dreied sich inhaltlich grösteteils um vier Theme: Sex (Slackness), Gwalt (Gunlyrics), Cannabiskonsum (Ganja-Tunes) und Politik / Religiosität (Consciousness).

Au in Großbritannie isch Raggamuffin ends vo de 1980er sehr beliebt gsi. Afangs vo de 1990er Jahr beiflusst dr Ragga wesentlich d Entstehig vom Jungle, dem sini Urform wird hüt als Ragga Jungle bezeichnet. Es existiert au es Genre vo elektronische Musig, wo sich Raggacore nennt, das het Iflüss us Ragga und au Dancehall.

## Wichtigi Vertreter

* Beenie Man
* Bounty Killer
* Buju Banton
* Capleton
* Cutty Ranks
* Daddy Freddy
* Lady Saw
* Ninjaman
* Shabba Ranks
* Supercat
* Mr. Vegas
* Elephant Man
* Cecile
* Pinchers

## Literatur
* Stasa Bader: *Worte wie Feuer. Dancehall Reggae und Raggamuffin.* Neustadt: Buchverlag Michael Schwinn, 1992. ISBN 3925077111
* René Wynands: *Do The Reggae. Reggae von Pocomania bis Ragga und der Mythos Bob Marley.* Pieper Verlag und Schott. 1995 ISBN 3-492-18409-X (Pieper), ISBN 3-7957-8409-3 (Schott) Online-Version
* Norman C. Stolzoff: *Wake the Town and Tell the People. Dancehall Culture in Jamaica.* Durham; London: Duke University Press, 2000. ISBN 0-8223-2478-4

## Lueg au bi

*Dubplate
Johann Jakob Baader

Dr **Johann Jakob Baader** isch Schwyzer Nazionalrot und Dokter gsi. Är isch am 4. Aprelle 1810 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 16. Merze 1879 z Gälterchinde gschtorbe. 

## Läbe
Dr Johann Jakob Baader isch dr Soon vom Dokter Samuel Baader gsi. Är het Latinunterricht by verschydene Pfärrer gno. Sys Medizinschtudium het är z Basel, Fryburg im Brysgau und z Züri gmacht und 1834 erfolgrych abgschlosse. Im Joor 1840 het är d Elisabeth Rudin vo Bämbel ghürote. Yre Soon isch dr Arzt und Gönner Arnold Baader gsi. Eis Joor spöter hei si yn zum Bezirksarzt gweelt. 

## Politik
Zwüsche 1836–1857 und 1866–1872 het är Gälterchinde im Baselbieter Landrot verträtte. Glychzytig isch är vo 1866–1869 Liberale Nazionalrot gsi. Är het sich im obere Kantonsteil am Ufbou vom noiye Kanton Basel-Landschaft beteiligt. Är isch e yflussryche Verträter vo dr domols wichtigschte Partey, der Ornigspartey gsi. Usserdem isch är Presidänt vom Sanitätsrot und Gründer vom Läseverein und vo dr Meitlisekundarschuel Gälterchinde gsi. Är het sich ygsetzt für e Nöibou vo dr Schtrofanstalt und vom Kantonsschpital. Im Joor 1865 isch är eine vo de Mitbegründer vo dr Schwyzerische Ärztegsellschaft gsi. Zwüsche 1873–1878 isch är im Verwaltigsrot vo dr Basellandschaftliche Hüpotekebank gsi und het au no im Militär als Batallionsarzt dient.  

## Literarischi Verwys
* Gruner, Bundesversammlung 1, 471 f. 
* P. Dubler, Johann Jakob B., 1970

## Weblink
* 
* Johann Jakob Baader im Personelexikon vom Kanton Basel-Landschaft
Phenomden

De **Phenomden** (* 18. Juli 1980 z Adliswil als **Dennis Furrer**) isch e Schwizer Mundart-Reggae- und Rapkünstler us Wiedike. Sini Karriere het er live und im Studio als Sänger vo de Band *Hillside Possee* gmacht. 2004 het er denn sini erst Solo-Single *Cha Nüd Defür* use gä und es Jahr später sis Debütalbum *Fang Ah* mit Künstler wie The Scrucialists und The Ganglords. Produziert isch sis Album under anderem vo Silly Walks Movement und Pow Pow Movement us dr dütsche Reggaeszene worde. 2006 isch dr Phenomden under anderem uf em Splash-Festival ufträte. 2007 het er sis zwöite Studioalbum *Style-Generator* under sim neue Künstlername *Phenom Melody' veröffentlicht'.

Neben sim Engagement als Musiker zeichnet er Comic und het mit sim Film *Birdy* under anderem de Nachwuchspris vo Suisse Image und de Jurypris vo [https://web.archive.org/web/20170725233822/http://www.pisaf.or.kr/ PISAF] gwunne.

== Diskografii ==

=== Albe ===
* 2005: *Fang Ah* [CH: # 67]
* 2007: *Style-Generator* [CH: # 67]
* 2008: *Gangdalang*
* 2011: *Eiland*
* 2021: *Streunendi Hünd*

=== Singles ===
* 2004: *Cha Nüt Defür*
* 2004: *Gueti Musig*
* 2006: *Nume Drum*
* 2006: *Polizischte*
* 2007: *Deutsches Patwa* (mit [[Ronny Trettmann]])
* 2007: *Dance im Olivenhain (Love is a Treasure Riddim)*
* 2007: *Was isch d'Liebi (Devils Angels Riddim)*
* 2011: *Eiland*

== Weblink ==

* [http://www.phenomden.ch/ Website vom Phenomden]
* [https://web.archive.org/web/20071204011957/http://www.laut.de/wortlaut/artists/p/phenomden/biographie/index.htm Biographie bi laut.de]
* [http://youtube.com/watch?v=yGhF--GHXR8 Animationsfilm *Birdy'' bei Youtube.com]
Dreiländerbrücke

D Dreilànderbrugg esch a Brugg ewer der Rhii, zwescha Ditschland und Frankrech, und ganz noch bi dàm Punkt wo die drei Lànder zàma kumma: Ditschland, Frankrech und d Schwiiz. Doher kummt ihr Nama hàr. (Uf franzeesch: "Passerelle des Trois Pays" und uf ditsch: "Dreiländerbrücke".)

S esch d längschta Brugg vu der Wàlt wo fer Füessgànger und Velos reserwiert esch.

## Ort
Da Ort esch emmer bsunders gse, wàga dr Necha vu mehrera Lànder. 1679 het dr Kenig Louis XIV a Festung üs Hiniga, vum Vauban baue loo; si isch 136 Johr lang gstande.

In dr Zwischezit sin do mehreri Brugge baut un wider agrisse worde.

## Gschecht
Em Novamber 2006 isch a neia Brucka geboit worde, numme fer Füessgànger und Velos. D Strüktürelemànta sin uffem Hafa vu Hiniga zàmabaut worde, und derno aa de Ort vu der Boistella transportiert und muntiert worde. Am 30. März 2007 werd sa ereffnet. En dr Nacht vum 30. Juni zum 1. Juli 2007 werd d Dreilànderbrugg igweiht.

Vel Litt nutza jetzt die Brugg. Uf d ditscha Sita, z Wiil am Rhii, esch dr "Rhein Center", a Kommerzialzentrum. En dr Gegend gebt's touristischi Wanderwàg fer Velos.

D Brugg hat dr "Deutschen Brückebaupreis 2008" bikumma.

## Lueg au
2 Ufer, 3 Brucka

## Externa Links

* Stadt Hiniga (fr)
* Passerelle des Trois Pays Feichtinger Architectes (fr)
* Dreiländerbrücke Feichtinger Architectes (de)

## Referanz
Caspar Baader

Dr **Caspar Baader** isch am 1. Oktober 1953 z Basel uf d Wält cho. Är isch schtudierte Buur, Rächtsaawalt und e Schwyzer Politiker vo dr SVP.

## Schuele, Schtudium
Nodem dr Caspar Baader z Gälterchinde d Primar- und Realschuel (hütigi Sekundarschuel) bsuecht gha het, isch är bis 1972 ins Gymnasium z Lieschtel gange. Drno het är an dr ETH Züri Agronomy schtudiert (bis 1977) und an dr Uni-Basel Rächtswüsseschaft (1982). Drü Joor spöter het är im Baselbiet s Aawaltspatänt gmacht. 

Syni Titel si: lic. iur. und dipl. Ing.-Agr. ETH. Dr Caspar Baader isch hüte selbschtändige Rächtsaawalt mit ere Aawaltspraxis z Gälterchinde. 

## Politik
Der Caspar Baader isch vo 1983 bis 1986 Mitglyd vom Gmeinrot Bannwil (BE) gsi; vo 1988 bis 1998 Mitglyd vom Bürgerrot Gälterchinde; vo 1991 bis 1999 Mitglyd und Presidänt vo dr Kreissekundarschuel Gälterchinde; vo 1992 bis 1994 Mitglyd vo dr Schtüürrekurskommission vom Kanton Basel-Landschaft; sit 1994
Presidänt vo dr Abteilig Schtüürgricht vom Kanton Basel-Landschaft. 

Im Joor 1998 isch dr Caspar Baader für e Hansrudolf Nebiker in Nazionalrot nogrütscht und vertritt sither dr Kanton Basel-Land in Bärn. Är het meereri Verwaltigsrotsmandat , isch in einige Kommissione und Delegazione und zuedem no Presidänt vo dr SVP-Bundeshuusfrakzion.

## Militär
Im Militär isch dr Caspar Baader Oberscht.

## Familie
Dr Caspar Baader isch verhürotet und Vater vo drei erwachsene Süün.  Är woont z Gälterchinde.

## Weblink
* Dr persönlichi Netzuftritt
* D Biografi vom Caspar Baader uf dr Website vo dr Bundesversammlig

## Fuessnoote
Gutenberg

**Gutenberg** isch dr Name vo:

## Persone

* Johann Gutenberg (öbbe 1400  –  1468), dr Erfinder vom europäische Buechdruck mit beweglige Metall-Lettere
* Beno Gutenberg (1889  –  1960), ä dütsch-amerikanische Seismolog
* Erich Gutenberg (1897  –  1984), ä wichtige Verträter vo dr dütsche Betriibswirtschaftslehr noch em Zweite Wältchrieg

## Ort

* z Dütschland:
** d Gmeinde Gutenberg im Landkreis Bad Kreuznach z Rhiiland-Pfalz, lueg Gutenberg (bei Bad Kreuznach)
** dr Ortsdeil Gutenberg vo dr Gmeind Götschetal im Saalkreis z Sachsen-Anhalt, lueg Gutenberg (Götschetal)
** dr Ortsdeil Gutenberg vo Lenningen im Landkreis Esslingen z Bade-Württebärg
** dr Ortsteil Gutenberg an der Gennach vo Oberostendorf im Landkreis Ostallgäu z Bayre

* z Östriich:
** Gmeind Gutenberg an der Raabklamm in der Steiermark

## Anders

* GUTenberg isch dr Name vo dr französische TeX-Awendergruppe
* Burg Gutenberg z Liechteschtei

## Lueg au

* Guetebärg Dänkmol, Ort mit emä Guetebärg Dänkmol
* Büechergilde Guetebärg, wo billigi Büecher vermiddlet für zum ä Zuegang zu Bildig und Kultur möglig zmache
* Guetebärg Bible, historisch bedütendi Version vo der Bible
* Guetebärg Gsellschaft, Gsellschaft zur Erforschig vo der Gschicht und Entwicklig vo der Drucktechnik
* Gutenprint, Sammlig vo freie Druckerdriiber
* Projekt Guetebärg
Thomas Platter der Ältere

**Thomas Platter** der Elteri (* 10. Februar 1499  z Gräche im Wallis, † 26. Januar 1582 z Basel) isch ä humanistische Glehrte und autobiographische Schwiizer Schriftschdeller gsi.

Dr Platter isch dr Sohn vo arme Eltere gsi. Er het as Hirtebueb gschafft und hätt sötte Brieschder wärde. Er isch as fahrende Schüeler dur Dütschland gwanderet, bevor er 1526 Huuslehrer z Züri worden isch. Er het dört autodidaktisch Latiinisch, Griechisch und Hebräisch schdudiert und au s Seilerhandwärk glehrt. Denn het er as Seilerchnächt z Basel gschafft, won er d Bekanntschaft vom Humanischt Beatus Rhenanus gmacht het und schliesslig Gymnasiallehrer worden isch. 

1529 isch er am Erschde Kappelerchrieg uf dr Site vo de Protestante derbii gsi. Im gliiche Johr isch er Schuelprovisor z Basel worde, Korrektor in dr Druckerei Hervagius, Brofässer für Hebräisch an der Universität und schliesslig für Griechisch am Pädagogium. Ab 1535 isch er as Buechhändler, Buechdruckereibsitzer und Verleger dätig gsi, vo 1541 bis 1578 het er d Basler Latiinschuel gleitet. Näbebii het er ab 1549 ä Landguet vor dr Schdadt bedriibe und het in de letschde Läbesjohr än Ehresold vo de Schdadtväter übercho. Er isch im Chrüzgang vom Basler Münschder begrabe worde.

Er isch wäge siiner Autobiografii, wo groosse kulturhischdorische Wärt het, wit über d Schdadt us bekannt worde.

Dr Thomas Platter isch der Vater vom bekannten Arzt Felix Platter gsi. Mit sinere zwäite Frau het er en andere Bueb gha, wo au Thomas ghäisse und en Autobiografii gschriibe het.

## Wärk
* *Lebensbeschreibung*, uusegee vom Alfred Hartmann, 3. Uflaag, Basel 2006, ISBN 978-3-7965-1372-5m

## Litratur
* 
* 
* Emmanuel Le Roy Ladurie: *Eine Welt im Umbruch. Der Aufstieg der Familie Platter im Zeitalter der Renaissance und Reformation.* Stuttgart 1998, ISBN 3-608-91779-9.
* Werner Meyer (Hrsg.): *Plattneriana. Beiträge zum 500. Geburtstag des Thomas Plattner (1499?–1582).* Basel 2002, ISBN 3-7965-1895-8.
* 
*
Gräzisierung

Mit **Gräzisierig** meint mä s Übersetze vomene Usdruck oder Name in s Altgriechische. Das isch vor allem währed dr Epoche vom Humanismus beliebt gsi. D Humanischde hai hüfig dr Familiename uf Latiinisch (Latinisierig) odr of Griechisch übersetzt und si under däm Name bekannt worde, wie zum Bischbil dr Melanchthon, wo Schwarzerdt (agr. μέλας / mélas „schwarz“ + χϑών / chthón „Erde“) gheisse het. 

Dr gschichtlig Hintergrund für die Erschiinig isch dr Undergang vom Byzantinische Riich im 15. Johrhundert. Vili Glehrti, wo Griechisch gschwätzt hai, si noch Italie und Weschdeuropa cho, und hai s Interässi vo de Lüt an de antike griechische Autore gweckt. So isch s Altgriechische die zweiti Glehrteschbrooch noch em Latiinische worde.

Vo **Gräzisierig** redet mä au wenn Nitgrieche in die griechischi Kultur und Schbrooch assimiliert wärde. Das isch im antike Griecheland, aber au im Byzantinische Riich hüfig bassiert, wenn Fremdi in s Land iibroche si. Au wo noch dr Gründig vom moderne griechische Schdaat 1829 die allgemeini Schuelpflicht iigfüehrt worden isch, si nitgriechischi Iiwohner assimiliert und gräzisiert worde.

## Bischbil
*Aepinus - "Hoch"
*Chytraeus - "Kochhafen"
*Dryander - "Eichmann"
*Melanchthon - "Schwarzerde""
*Neander - "Neumann"
Dunkelmännerbriefe

D **Dunkelmännerbrief**,  **Epistolae obscurorum virorum**, isch ä Sammlig vo satirische Brief, wo äxtra i schlächdischde Mönchslatiinisch gschriibe worde si. Si si in zwei Deil veröffentligt worde, 1515 und 1517.

Dr Ditel lähnt isch a an dr Ditel vo dr Schrift *Epistolae clarorum virorum* (d Brief vo de berüehmte Manne), wo zu Ehre vom Johann Reuchlin 1514 vo siine Fründe veröffentligt worden isch.

Dr Hauptverfasser vom erschde Deil vo de *Dunkelmännerbrief* isch dr Humanischt Crotus Rubianus gsi und vom zweite dr Ulrich von Hutten. In ihne si d Kölner Theologe, wo s Verbot vo alle jüdische Schrifte verlangt hai, verschbottet worde wäge ihrer middelalterlige Wüsseschaft und Lehrwiis.

## Quelle
* , Band 4, S. 229
* "Reuchlin, Johannes." in Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Jakob Freivogel

Dr **Jakob Freivogel**, mit Übername **„Gmeinijoggeli“** (* 26. Augschte 1794 z Gälterchinde; † 3. Augschte 1847 z Gälterchinde) isch e Chnecht und e Revolutionär vo Gälterchinde gsi.

## Sy Härkunft
Dr Jakob Freivogel isch dr Soon vom Jakob Freivogel und dr Anna Maria Grieder gsi. 

## Person
Dr Jakob Freivogel isch e Chnecht gsi wo eigentlig nie bsunders ufgfallen isch, bis är am 15. Merze 1840 an ere Versammlig vo de „Vaterlandsfründe“ z Gälterchinde s Wort ergriffe het und zum Wortfüerer von ere Bewegig vo Unzfrydene worden isch. D Vaterlandsfründ hei, nach em Vorbild vom «Züriputsch», us unterschydliche Motive, e Ufstand gege d Kantonsbehörde probiert aaz`zettle. Baselbieter Truppe hei dr «Gemeindejoggeliputsch» am 25. Aprelle 1840 verhindert und d Rädelsfüerer, zäme mit em Freivogel, verhaftet. Dr Jakob Freivogel isch vom Strofgricht 1842 zu 18 Mönet Zuchthuus verurteilt worde. Dr Landrot het yn aber, will är «bitteri Röyi» zeigt het, 1843 begnadigt.

## Literarischi Verwys
* Weber Karl: Ein Putsch im Baselbiet anno 1840. Gelterkinder Gemeindejoggeliputsch, Liestal 1913, 33ff. 
* Blum 1977, 172ff., 177

## Weblink
* Dr Jakob Freivogel im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
Humanitas

Dr Begriff ***Humanitas*** isch zentral für s Verschdändnis vom Humanismus und wird em griechische Begriff *[[Paideia]]* gliichgsetzt. D *Humanitas* isch s Menschwärde, d Entwicklig vo alle menschlige Tugende. Er goht wiiter as dr modern Begriff Humanität, wo im allgemeine mit Philantropii und Menscheliebi gliichgsetzt wird. D *Humanitas* het d Humanität iigschlosse zsämme mit Eigeschafte wie Vorsicht, Redsamkeit, Charakterschdärki, Ehrbarkeit usw. 
Noch em Cicero isch d *Humanitas* das, wo dr Mensch vom Dier underscheidet, siini Schderke aber au siini Schwechene. Scho bi de Römer isch dr Begriff dr sittlige und geischdige Bildig gliichgschdellt worde. D Renaissance Humanischde hai das au übernoh.

Wie d Humanität, wo sich diräkt im Läbe offebahrt, isch au d *Humanitas* mit dr aktive Bedeiligung am Läbe erscht verwirkliggt worde. Si het Theorii und Braxis vom Menschsi vereinigt: Dänke und Due si nötig gsi und hai sich ergänzt. D Humanischde si in vile Gebiet vom öffentlige Läbe involviert gsi si, vor allem aber in dr Erziehig, nit nume im ängere Sinn vom unterrichde, sondern au im wiitere und häi eso hai d *Humanitas* verwirkliggt. Si hai d Bildig groosse Bevölkerigsschicht zuegänglig gmacht dur Übersetzige und dur s Schriibe vo Schrifte, wo zum Ziil gha hai, d Mensche vo hischdorische Vorurdeil z befreie und zum eigeschdändige Dänke azrege.

Für dass dr Mensch si volli *Humanitas* het chönne erläbe, het män en vo jung uf in de Tugende vo dr Antike erzoge, aber au die Erwachsene hai Belehrig bruucht. So hai d Mensche, under ihne au d Herrscher, vo gsellschaftliger Kritik, von erä realistische Betrachtig vo de soziale Umschdänd aber au vom Usdänke vo Utopie chönne lehre, wie mä chönnt Misschdänd besiitige und ä besseri Wält mache. Dr Humanismus het welle d *Humanitas* vom Mensch uf die ganzi Gsellschaft überdräge.

D Humanischde hai d *Humanitas* vo de klassische Autore übernoh, wo, im Gegesätz zum scholastische Dänke vom Middelalter, dr Mensch as zentral betrachdet hai, ohni aber s Religiöse z negiere. So si d Renaissance Humanischde em Chrischdedum dreu bliibe au wenn si s hai welle reformiere.

## Quelle
*Dr Ardikel "humanism" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
The Scrucialists

**The Scrucialists** isch e Schwizer Band vo Basel. Si isch nebe „*Shabani & the Burnin' Birds*“ und Famara eini vo de bekanntischte Reggaeformatione i de Schwiz und sind im 1997 gründet worde. Ds Repertoire vo de Scrucialists geit vo Roots Reggae über Dancehall bis zu live gspieltem Dub.

## Bandgschicht
Bis im 1999 sind d Scrucialists au miteme Sänger unterwegs gsi, Richard "Ites" White, de isch aber i sini Heimat Barbados zrügg und het dert sis Abschiedskonzert gä. Doch au früner und au hüt spieled d Scrucialists meistens als Hintergrundband ("backing band") für anderi Solokünstler. Im 1999 hei de Gut und de Montini inener Lagerhalle ds Muttenz ds eigete One Drop Studio gründet, wo si di erschte Singles ufgnoh und veröffentlicht hei. Sit dr Gründung vom eigene Labels *[[One Drop Records]]* (2000) und eme Umbau (2001) wird ds Studio immer meh vo andere Künstler und Bands us dr Jazz- und Hip-Hop-Szene brucht.

Im 2002 hed si de international Durchbruch gschafft: The Scrucialists hei a viune Festivals in ganz Europa mit verschiedene Solokünstlern gspielt und sind uf Churz-Toure mit verschiedne Künstler gsi, u.&nbsp;A. mit em General P, dr Lady Saw und dr Namusoke. Im 2003 het die Band zeme mit em Ska- und Dancehall-Star King Django es Album ufgnoh und si mit ihm vier Wuche dür Europa touret. Uftritte hei si au mit de Schwizer Hip-Hop-Formatione TAFS und Brandhärd gmacht.

Im Summer 2005 hei d Scrucialists als Backing Band Ward 21 a par Festivals und de Half Pint bi Konzert unterstützt. Nachär sind si als Band mit irne eigete Riddims uf Jamaika, für det de Gsang für ihres Album *All The Way* ufznäh, das isch im Oktober 2005 erschie. Dert zu ghörtme nebe Ward 21 au de Turbulence, de Luciano und de Mykal Rose.

## Diskografie
### Singles
* *Dreamer* (1999) (mit Richard "Ites" White)
* *Longtime* (2000) (mit Richard "Ites" White)

### Albe
* *Dubwise* (2000) (Live-Album)
* *Prepare Yourself* (2002) (mit General P)
* *King Django Meets The Scrucialists* (2003) (mit King Django)
* *44Live!* (2004) (mit TAFS) (Live Album)
* *All The Way* (2005)

## Weblinks
* Offizielli Homepage vo The Scrucialists
* The Scrucialists - Porträt bi laut.de
* Homepage vo ''One Drop Records'' / ''One Drop Studio''
Republik Zypern

D **Republik Zypere** (griechisch: *Κυπριακή Δημοκρατία*, türkisch: Kıbrıs Cumhuriyeti) isch e Schdaat im östlige Mittelmeer uf der Insle Zypere. Die lit vor dr Südküste vo der Türkei, nit wiit vo Syrie, em Libanon und Israel  und wird geografisch zu Asie zelt. Kulturell und politisch isch s Land aber wäge siiner Gschicht sehr schtark mit Europa verbunde.

Nachdäm Zypere 1960 vo Grossbritannie in d Unabhängigkeit entlo worde isch, het d Republik zerschd die ganzi Insle usser de britische Militär-Stützpunkt Akrotiri und Dekelia umfasst. Noch ethnische Unruhe zwüsche de Grieche und Türke und em drohende Aschluss vo Zypere an Griecheland (Enosis) het 1974 d Türkei unter Beruefig uf dr Londoner Garantiivertrag interveniert und isch in Zypere iigfalle. Die Türkischi Republik Nordzypere isch 1983 gründet worde. Si wird nur vo der Türkei völkerrächtlich anerkennt, aber d Autorität vo der Regierung vo der Republik Zypere beschränkt sich sitdäm uf ä Süddeil vo der Insle.  Die türkisch-zyprische Vertreter, wo noch der Verfassig nötig si, fehle im Parlament vo der Republik Zypere. Mehreri Aläuf zur fridlige Wiidervereinigung si bis jetzt gschiteret. 

D Republik Zypere isch sit 2004 Mitgliid vo der Europäische Union.

## Sport
Z Zypere wörd au tschutted. De APOEL Nikosia isch de Verain vo de Hoptstadt Nikosia. Z Larnaka spillt Nea Salamina Famagusta, wo vor em Zyperekomflikt z Famagusta dihai gsi isch.

## Weblink

* d Website vo de Botschaft vo de Republik Zypern z Berlin, Dütschland uf mfa.gov.cy
* Länderinformazione vom ''Usswärtige Amt vo Dütschland'' öber Zypern uf auswaertiges-amt.de
* d Website vom ''Ministerium för Usswärtegi Aaglägehaite'' uf mfa.gov.cy

## Quälle
San Marino

**San Marino** (im lokale Dialekt *San Marèin* oder *San Maroin*; italienisch amtlich *Repubblica di San Marino*, Biiname: *La Serenissima*) isch die ältischdi Republik vo der Wält mit erä Gschicht, wo bis uf s Johr 301 zruggoht.

## Geografii
San Marino isch vollschtändig vo Italie umge und lit zwüsche de Regione Emilia-Romagna (Provinz Rimini) und Marke (Provinz Pesaro und Urbino), noch an der adriatische Küste bi Rimini. Dr Felskamm Monte Titano chrönt d Feschdig *La Guaita*. San Marino isch kei Schdadtschdaat, sondern bestoht us nün Gmeinde. Mit 61&nbsp;km² ghört da Land natürli au zu de Zwärgstaate z Europa.

## Weblink

* Offizielli Internetsite vo San Marino
* Länderinformazione zu San Marino vom Dütsche Usswärtige Amt

## Fuessnote
Studia humanitatis

Mit **Studia humanitatis** oder **Studia humaniora** wird d Gsamtheit vo de humanischdische Schtudie bezeichnet, wo drzu füehrt, ass mä ä ganzheitligi Bildig im Sinn vo dr Humanität oder Menschlichkeit bechunnt. Die Bezeichnig wird allgemein uf ä Cicero und si Begriff vo der *[[Humanitas]]* zruggfüehrt, won er in siiner Schrift *Über d Gsetz* iigefüehrt het. 

D *Studia humanitatis* si uf der alte antike und mittelalterlige Fächeriideilig basiert gsi, und hai us em Trivium und em Quadrivium beschdande, wo as *septem artes liberales* oder die siebe freie Künschd zsämmegfasst worde si.

D *Studia humanitatis* si ä zentrale Begriff vom Bildigswäse gsi, wo mä sich im Renaissance-Humanismus schdärker an der griechische und römische Antike het afo orientiere, vor allem s Lehre und d Pfläg vo der griechische und latiinische Sbrooch. Unter de Humaniste het s schon ä usprägtei Philologii ge.

D Humanischte hai ä glehrte Unterricht (*eruditio*) agschdräbt mit Wüsse, Verschdändnis und Erfahrig (*prudentia*). Die klassische Merkmol vo der Glehrsamkeit si ihr Leitbild gsi und s Ziil vo alle *Studia humanitatis*, zu wele d Rhetorik, d Eloquenz, d Moralphilosophii und d Gschicht ghört hai. D Artes mechanicae hingäge hai bi ihne keis hochs Asehe gha. D Humanischde het s im allgemeine au nit gluschdet die z lehre.
Paideia

**Paideia** (griechisch: παιδεία (paideía), für „Erziehig“ odr „Lehre“) isch d Art gsi wie mä im antike Griecheland und Rom d Chinder, das heisst d Buebe (gr. παῖς (pais) „Bueb, Chind“ ), erzoge het. D Römer hai ere *[[Humanitas]]* gsait. Zu de Fächer hei Durne, Grammatik, Rhetorik, Musig, Mathematik, Geografii, Naturkund und Philosophii ghört. Sit dr schbootklassische Ziit wird dr Begriff im wiitere Sinn für „Bildig“, „Kultur“ und „Humanität“ bruucht, Sache, wo mä sich dur sä vo de Barbare unterscheidet het. Si isch aktiv und dynamisch gsi und het so die wäsentlige Züg vo dr griechische Kultur zämmegfasst.

Die früeje Chrischde hai dr Unterricht an ihre höchere Schuele, wie die z Alexandria, noch dr *paideia* organisiert. Zuesätzlig zue de klassische Fächer isch Theologii as die höggschdi Wüsseschaft glehrt worde.

D Renaissance-Humanischde hai d *paideia*, wo vo dr middelalterlige Scholastik vernochlässigt worden isch, neu entdeckt und ihri pädagogische Beschdräbige druf gründet.

Dr Begriff *paideia* isch mit *enkyklios*, won ä Kreis oder es vollschdändigs Syschdem bedütet, kombiniert worde zur *enkyklios paideia*, dr allgemeine Bildig, vo wo „Enzyklopedii“, ä groosse Leitfade odr Lehrbuech für die allgemeine Bildig abschdammt, vo wo die allemannisch Wikipedia es hervorragends Bischbil isch.
## Quelle
*Dr Ardikel "paideia" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
*, Band 13, S.298
Bangladesch

**Bangladesch** (  ) isch äs Land in Südasie.

## Geografy
Er gränzt im Süden a dr Golf vo Bengale, im Südoschte an Myanmar und isch suscht vo Indie umgää.

S Land nimmt dr öschtlig Deil vo der hischtorische Region Bengale ii, wo 1947 wäge der muslimische Bevölkerigsmehrheit vo Indie abgschpalte und under dr Bezeichnig „Oschtpakistan“ zum Beschdanddeil vo Pakistan worden isch.

1971 het Oschtpakistan as Folg vom Bangladesch-Chrieg under em Name Bangladesch si Unabhängigkeit übercho.

Bangladesch bedütet in der Landesschbrooche „Land vo de Bengale“.

## Weblink
Bhutan

**Bhutan** (Dzongkha: , *Druk Yul*, usgschproche: Dru Ü, »Land vom Donnerdrache«) isch än unabhängigs Königriich in Südasie.

## Bevölkerig
D Bevölkerig vo Bhutan setzt sich us drei Gruppe zsämme. D Ngalongs si im Mittelalter us Tibet iigwanderet und läbe im weschtlige Hochland; zu ine ghört au s Königshuus derzue. D Sarchops läbe im öschtlige Bergland, ethnisch schdön si de Bergstämm vo Nord-Ost-Indie nooch. Beidi Gruppe si dur ihri Zuegehörigkeit zum Buddhismus verbunde. Di dritt Gruppe si d Süd-Bhutaner (au nepalesische Bhutaner oder Lhotshampas), wo im Diefland an der indische Gränze in dr Mehrheit si. Öbbe drei Viertel vo der Bevölkerig gehöre zum tibetische Völkerkreis.

## Modernisiärig
In Bhutan isch s Färnseh- und Internetverbot erscht 1999 ufghobe worde. Da drus laat sich schlüsse, das d'Modernisiärig, im Verglych zu de Nachbarländer,  erscht sehr schpaat ytroffe isch. Mittlerwyle macht s Land aber wyteri Schritt in Richtig Modernisiärig, hauptsächlich vom neugkrönte König Jigme Khesar Namgyel Wangchuck (* 21. Februar 1980), emene Oxford-Absolvänt.

## Quälle
Brunei

S Sultanat **Brunei** (amtlig **Brunei Darussalam**, malaiisch: **Negara Brunei Darussalam**) isch ä Schdaat in Asie. Er lit uf dr Insle Borneo (indonesisch Kalimantan) im Südchinesische Meer und gränzt an Malaysia. Übersetzt ins Dütsche bedütet dr arabisch Begriff Darussalam (دارالسلام) sovil wie „Huus vom Friide“ und bezeichnet jede Schtaat, won ä Gesetzgäbig het, wo sich am islamische Rächt orientiert. Negara bedütet uf Malaiisch Schtaat und dr eigentlig Name vom Land „Brunei“ goht uf vorislamischi Ziite zrugg und leitet sich vom chinesische Name „Po-Ni“ ab. Au der Name „Borneo“ isch mit Po-Ni und Brunei verwandt.

S hütige Schtaatsgebiet vo Brunei isch dr Räst vom enä Sultanat, wo früehner wiit grösser gsi isch. Es het zwüschem 16. und 19. Johrhundert grob die ganzi Nordküschte em Herrschaftsberiich vom Sultan von Brunei zuegordnet. Dr Nationalfiirdag vom Land isch der 23. Februar.

## Quälle
Jakob Wagner

Dr **Jakob Wagner** (* 2. Jänner 1861 z Gälterchinde; † 22. Septämber 1915 z Wislig) isch e Schwyzer Kunschtmoler gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Gälterchinde gsi. 

## Sys Läbe
Dr Jakob Wagner isch dr Soon vom Johannes Wagner und dr Maria Pümpin gsi. 1902 het är d Kunschtmolere Clara Grosch vo Karlsrue ghürotet. 

## Kunschtmoler
Dr Jakob Wagner het sich an dr Académie des Arts décoratifs z Paris und bim K. Raupp und im L. Herterich z Münche zum Kunschtmoler lo usbilde. Nohär het är sich sälbschtändig wyterbildet. Z Rom vo 1885 bis 1888. In de folgende Joore het är sich z Bouveret am Gämfersee ufghalte und het Landschafte gmolt. Z Sizilie het är sich vo 1891 bis 1893 bsunders mit em Ätna beschäftigt. Aaschliessend het är z Egipte Szene vo Kairo und Umgäbig gmolt, meischtens in dr Akuarelltechnik. 1898 het är schlussändlig z Locarno si ändgültige Woonort gfunde. Do het är e grossi Aazaal Tessiner Landschafte gmolt. Dr Jakob Wagner het mit sym «läbenswoore» Schtil grosse Erfolg gha. Näbe Privatpersone hei au Muse`e und Inschtituzione syni Bilder gchauft. Usser Landschafte het är au Figure gmolt.

## Literatur
* Schweizerisches Künstler Lexikon 3, 416f. (mit Werkverzeichnis)

## Weblink
* Dr Jakob Wagner im Personelexikon vom Kanton Basel Landschaft
* Dr Jakob Wagner im Lexikon vom Schwyzerische Inschtitut für Kunschtwüsseschaft

## Fuessnoote
Aserbaidschan

**Aserbaidschan** (aserbaidschanisch: *Azərbaycan*) isch ä Schdaat zwüschen em Kaspische Meer und em Kaukasus. S hütige Schtaatsgebiet entspricht em nördlige Deil vo der historische Region Aserbaidschan, deren ihre südlig Deil isch än iranischi Provinz. Aserbaidschan gränzt im Norde a Russland (Dagestan), im Nordweschte a Georgie, im Süde an Iran und im Weschten a Armenie und - über d Exklave Nachitschewan - an d Türkei.

Die Exklave und autonomi Republik Nachitschewan wird dur än armenische Gebietsschtreife vom aserbaidschanische Kärnland drennt. Nachitschewan gränzt im Weschten an d Türkei, im Süden an Iran und im Oschten a Armenie.

D Hauptschtadt vo Aserbaidschan heisst Baku (aserbaidschanisch *Bakı*) und isch ä bedütendi Hafeschtadt am Kaspische Meer. D Gesamtflächi vo Aserbaidschan bedrait 86.600km².

## Quelle


## Weblink
Bahrain

S Königriich **Bahrain** (البحرين / al-Baḥrayn »die zwei Meer«) isch än Inselstaat, wo us 33 Insle beschtoht, in erä Bucht im Persische Golf, öschtlig vo Saudi-Arabie und weschtlig vo Katar. Der Name "Bahrain" bedütet im Arabische "zwei Meer". D Insle het buechstäblig zwei Meer: s Meer, wo d Insle umgit, und ä Meer vo Grundwasser.

## Bevölkerig
D Bevölkerig vo Bahrain het ä sehr hoche Adeil vo usländische Arbetnähmer. D Arbeitsloserote isch 2003 im Durchschnitt 15 % gsi. 27,5 % vo de Bahrainer si 2004 under 15 Johr alt gsi. S Bevölkerigswaggstum isch zwüsche 1994 und 2004 im Durchschnitt bi 2,4 % gläge, d Lebenserwartig 2004 bi 75 Johr und dr Adeil vo der schtädtische Bevölkerig im gliiche Johr bi 90 %. 
### Religione
81,2 % vo der Bevölkerig si muslimisch. D Mehrheit (65 %) ghört der schiitische, ä Minderheit vo 35 % dr sunnitische Richtig vom Islam a. Dr Islam isch Schdaatsreligion. 9 % si Chrischte, 9,8 Prozent ghören ander Glaubesrichtige a, vor allem em Hinduismus. 
### Schbrooche
Amtsschbrooch isch Arabisch. Die wichtigschte Iiwandererschbrooche si Persisch und Urdu, währed Englisch as Bildigs- und Handelsschbrooch wiit verbreitet isch.

## Weblink