open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sabine Wölfle

D **Sabine Wölfle** (* 21. Juni 1959 z Wuppertal as *Sabine Göbler*) isch e dytschi Bolitikeri (SPD) un syt 2011 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Wölfle isch z Wuppertal uf d Schuel gange un het derno ab 1975 Raiseverchehrschauffrau glehrt. Si het e baar Johr lang im Beruef gschafft, bi Raiseveraastalter un Fluggsellschafte. Vu 2009 bis 2011 isch si Prässereferänti vu dr SPD-Landdagsabgordnete Marianne Wonnay gsii. 

Syter 1978 läbt d Wölfle im Landchrais Ämmedinge. Si isch ghyrote un het zwai Chinder.

## Bolitik
Anne 1986 isch d Wölfle in d SPD yydrätte. Vu 2004 bis 2012 isch si Ortsverainsvorsitzeri vu dr SPD z Waldkilch gsii un vu 2006 bis 2015 stellverdrättendi Chraisvorsitzeri vum Chraisverband Ämmedinge. Vu 2007 bis 2015 het si em Landesvorstand vu dr SPD Bade-Wirttebärg aaghert. Bi dr Kommunalwahl 2009 isch si in Gmairoot vu Waldkilch gwehlt wore, s Amt as Gmaireeti het si 2017 us zytlige Grind niderglait, si het derzue gsait: . 

Bi dr Landdagswahl 2011 isch si iber e Zwaitmandat im Wahlchrais Ämmedinge in Landdag gwehlt wore. Au bi dr Landdagswahl 2016 het si wider e Zwaitmandat iberchuu, 

Im Landag isch si Mitglid im Bresidium, im Uusschuss fir Europa und Internationales un im Uusschuss fir Soziales und Integration. Stellverdrättend Mitglid isch si im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un Uusschuss no Artikel 62 vu dr Verfassig (Notbarlemänt). 

Im Mai 2016 isch si zur stellverdrättende Vorsitzeri vu dr SPD-Landdagsfraktion gwehlt un 2018 in ihrem Amt bstetigt wore.

Si isch Sprächeri vu ihre Bartei fir Sozialbolitik, fir Uusländer-, Migrations- un Integrationsbolitik, fir Fraue- un Glychstelligsbolitik, fir Inklusion un Mänsche mit Behinderig un fir Turismusbolitik. Derzue isch si Vorsitzeri vum Arbetschrais Sozials vu dr SPD-Landdagsfraktion

## Sunschtigs Engaschmänt
D Wölfle isch Mitglid in:
* Naturschutzbund Deutschland e. V.
* Landesarbeitsgemeinschaft Selbsthilfe behinderter Menschen Baden-Württemberg e. V.
* Förderverein Elztalmuseum e. V.
* Europa-Union Deutschland e. V.
* Förderverein Zukunftsenergien Solarregio Kaiserstuhl e. V.
* Rüstungsinformationsbüro e. V.
* Arbeiterwohlfahrt, Ortsverein Waldkirch e. V.
* Familienzentrum Rotes Haus, Waldkirch
* Emmendinger & Waldkircher Tafel e. V.
* Aktion Jugendzentrum Wyhl e. V.
* Deutscher Kinderschutzbund e. V.
* Arbeiter-Samariter-Bund Deutschland e. V., syt 2014 Landesvorsitzeri z Bade-Wirttebärg
* Gegen Vergessen und für Demokratie e. V.
* Verein zur Förderung Sehbehinderter e. V., syt 2017 Vorsitzeri
* SISTERS - für den Ausstieg aus der Prostitution e.&nbsp;V.

## Literatur
* Ina Hochreuther: *Frauen im Parlament. Südwestdeutsche Parlamentarierinnen von 1919 bis heute*. Stuttgart 2012, ISBN 978-3-923476-16-9, S.&nbsp;272&nbsp;f.

## Weblink

* Websyte vu dr Sabine Wölfle
* 

## Fueßnote
Sylvia Felder

D **Sylvia Maria Felder** (* 17. Februar 1967 z Gernschbach as *Sylvia Maria Karcher*) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Syt April 2019 isch si Regierigsbresidänti vum Regierigsbezirk Charlsrue. Vu 2016 bis 2019 isch si Abgorneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Lääbe
D Felder isch e Dochter vun eme Rächtsaawalt un z Gernschbach ufgwachse, wu si au uf d Grundschuel un derno uf s Gimnasium gange isch. Noch em Abitur anne 1986 het si an dr Universitet Dibenga Jura studiert. Anne 1992het si s erscht juristisch Staatsexame gmacht un derno ne Referändariat u. a. bim Erzbischeflige Ordinariat z Fryburg un bim Arbetgeberverband vu dr Babyrinduschtry Bade-Wirttebärg, Im Johr 1994 het si s juristisch Staatsexame abglait un isch derno as Rächtsaawlti zuegloo wore. Vu 2009 bis 2015 het si im Biro vum Karl-Wolfgang Jägel gschafft, wu fir dr Wahlchrais Raschti im Landdag ghocktisch.

D Felder isch ghyrote mit em Jurischt un Manager Rupert Felder. Si hän zäme drei Chinder (*1994, * 1996 un * 2000).

## Bolitik
Syter anne 1996 isch d Felder Miglid vum Chraisdag im Landchrais Raschti. Syter 1999 isch si Mitglid im Vorstand vum CDU-Chraisverband Raschti, vu 1999 bis 2013 as Vorsitzeri. Bi dr Kommunalwahl 2014 isch d Felder in Gmairoot vu Gernsbach gwehlt wore. 

Bi dr Landdagswahl 2016 isch si im Wahlchrais Raschti iber e Zwaitmandat in Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore.

Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Europa un Internationals, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport un im Oberrhyroot gsii. Stellverdrättend Mitglid isch si im Ständigen Uusschuss, im Petitionsuusschuss, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Sozials un Integration, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft un im Untersuechigsuusschuss „Rechtsterrorismus/NSU BW II“ gsii.

Im Februar 2019 isch si as Noofolgeri vu dr Nicolette Kressl im Amt vu dr Regierigsbresidänti vum Regierigsbezirk Charlsrue vorgschlaa wore.

Im April 2019 isch si as Noofolgeri vu dr Nicolette Kressl Regierigsbresidänti vum Regierigsbezirk Charlsrue wore. Si het druf ire Landdagsmandat niderglait. Fir sii isch dr Alexander Becker in Landdag noogruggt.

## Sunschtig Engaschmänt
* Mitglid im Elterebyroot vum Albert-Schweitzer-Gimnasium Gernschbach
* Mitglid vum Vorstands vum Verein für Prävention und Sicherheit – Lebenswertes Murgtal e. V. 
* Mitglid vu dr Amphibienschutzgruppe Gernsbach
* Vu 1996 bis 2000 isch si Mitglid im Vorstand vum Caritasverband für den Landkreis Rastatt e. V. gsii. 

## Weblink

* Regierigsbresidänti Sylvia M. Felder

## Fueßnote
Marion Gentges

D **Marion Gentges** (* 23. Augschte 1971 z Haasle) isch e dytschi Bolitikeri (CDU) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg. Syt Mai 2021 isch si bade-wirttebärgischi Minischteri vu dr Juschtiz un fir Migration.

## Lääbe
D Gentges isch z Welscheschdaine ufgwachse. Anne 1991 het si Abitur am Robert-Gerwig-Gimnasium z Huuse gmacht. Vu 1991 bis 1996 het si an dr Universitet Fryburg Jura studiert. Anne 1996 het si s erscht Staatsexame gmacht un derno vu 1996 bis 1998 s Referändariat am Landgricht Offeburg mit Wahlstatione z Marburg un z Brüssel bi dr EVP-Fraktion im Biro vum Karl von Wogau. Ab 1999 het si z Hesse as Rächtsaawälti gschafft un vu 2004 bis 2021 isch si sälbschtständig mit ere aigene Kanzlei z Zäll gsii, spezialisiert uf Arbetsrächt.

D Gentges isch ghyrote un het e Doochter.

## Bolitik
D Gentges isch anne 1990 in di Jung Union yydrätte, 1991 in d CDU im Ortsverband Schtaine-Welscheschtaine. Vu 1993 bis 1996 isch si Chraisvorsitzeri vu dr Junge Union Ortenau gsii. Syter 1993 isch si Mitglid im Chraisvorstand vu dr CDU Ortenau. 1996 bis 1997 isch si Mitglid im Dytschlandroot vu dr Junge Union Dytschland gsii, 1997 bis 2000 Mitglid im Landesvorstand vu dr Junge Union Bade-Wirttebärg un 2001 bis 2006 Vorsitzeri vum Landesschidsgricht vu dr Junge Union Bade-Wirttebärg.

Bi dr Landdagswahl 2016 isch si iber e Zwaitmandat im Wahlchrais Lohr in Landag gwehlt wore. Im Landdag isch si Mitglid im Ständigen Uusschuss, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Barlemäntarische Kontrollgremium, im Oberrhyroot, im Untersuechigsuusschuss „Rechtsterrorismus/NSU BW II“ un im Untersuechigsuusschuss „Zulagen Ludwigsburg“ gsii. Stellverdrättend Mitglid isch si im Uusschuss fir Europa un Internationals, im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Sozials un Integration, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft un im Petitionsuusschuss gsii.

Bi dr Landdagswahl 2021 isch si wider iber e Zaeitmandat in Landdag yyzoge. Syt Mai 2021 isch si im Kabinett Kretschmann III Minischteri vu dr Juschtiz un fir Migration.

## Sunschtig Engaschmänt
* Mitglid im Byroot vu dr Kunststiftung Baden-Württemberg gGmbH
* Mitglid im Byroot vu dr TanzSzene BW e.&nbsp;V.
* Mitglid im Kuratorium vu dr Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg
* Vorsitzeri vum Arbeitskreis Wissenschaft, Forschung und Kunst

## Weblink
* Websyte vu dr Marion Gentges
*
Epagnier

**Epagnier**, wo uf Düütsch *Späniz* heisst,  isch en Ortschaft i der politische Gmeind La Tène im Kanton Neueburg.

S Piet vo Epagnier lyt am Nöieburgersee und am Zylkanal.

Bis ane 1887 isch Epagnier sälber e Gmeind gsi. Dänn het die mit der Nochbergmeind Marin zur Gmeind Marin-Epagnier fusioniert. Und die säb wider het sech anne 2009 mit Thielle-Wavre zämetoo, und so isch die hütig Gmeind La Tène entstande.

Bim Dorf lyt der bedüütend archäologisch Fundplatz La Tène, wo der Name vo der urgschichtlechen Epoche vo der Latène-Kultur härchunt.

## Literatur
*
Toni Businger

De **Toni Businger** (* 6. Juni 1934 z Wettige, Schwiiz; 15. Februar 2019, vo Wettige, Stans und Rägischbèèrg) isch en freischaffende, autodidaktische Bühne- und Koschtümbildner gsi. 

## Läbe und Werk
Gebore und ufgwachse isch de Toni Businger z Wettige und het do au d Primar- und d Bezirksschuel bsuechd. Danach isch er ins Kapuziner-Kollegium St. Fidelis uf Stans und het mit de Matura abgschlosse. Aaschlüssend het er es Literaturstudium a de Uni Züri aagfange, wo er aber nach 3 Mönet abbroche het zum id Provence go male. 

Sis Interesse het scho früeh em Theater golte. Scho als Schüeler isch er vil im Kurtheater Bade gsi, het d Stück im Vorfäld gläse und sich e Vision gmachd, im Kollegi z’Stans heder dörfe sis erste Bühnebild für «Emil und die Detektive» gstalte.

Für sin bruefliche Werdegang als Büehnebildner isch d Begegnig mit em Teo Otto entscheidend gsi. Der isch beiidruckt gsi vo de Bilder us Südfrankriich und hed ihm d’Assistentestell ahbotte. Im 1957 hed er d’Chance becho sis erschti Büehnebild für s Stuck «Und Pippa tanzt» vom Gerhart Hauptmann z’entwerfe, wo im Schauspiilhuus z Züri ufgführt worde isch.

Bis ins 1960i isch er am Schauspilhuus mit eme feschte Engagement blibe, dann bis 1962 am Theater z Friburg im Brisgau. Danach het er als freie Bühnebildner gschaffed, u.&nbsp;a. am Operehuus z Züri, z Gämf, z Brüssel, z Bärlin, z Dresden, z Leipzig, z Hamburg, z Münche, z Wien, z Paris, z Amsterdam, z Lissabon, z Barcelona und z Madrid. Sis Debüt in de USA het er im 1966 an de 'San Francisco Opera' gha. Dete isch ihm mit em Bühnebild für «D Zauberflöte» vom Mozart de Durchbruch zuere internationale Karriere glunge. Au z Kanada, z Südafrika und z Südamerika isch sini Kunscht gfröged gsi. Vo 1972 bis 1979 het er d Bühnebilder für Seebühni d Bregenzer Fäschtspil entworfe, wo für ihri spektakuläre Bühnbilder bekannt isch.
Fürs Jubiläum «950 Johr Wettige», wo vom 23. Juni bis zum 2. Juli im 1995 gfiired worde isch, het er s Signet und d Fahne entworfe. Im 2005 het ihm sini Heimatgmeind Wettige s Ehrebürgerrächt verliehe.

## Weblink
* 

## Fuessnoote
Baumerfladen

De **Baumerflade** isch en Appizäller Läbchueche mit ere Haselnussfülig. S isch e Spezialität us Baume im Zürcher Oberland.

## Beschribig
Di grosse tradizionelle Baumerflade händ Naturhonig im Täig und händ e Haselnussfülig.

## Gschicht
De Ruedolf Bär isch en Beckermäischter gsi. Er hät sin Pruef im Appizällerland glert. 1902 isch er us sinere Häimet uf Baume zoge. Det hät er di erschti Konditerei im Dorf ufta. S Rezäpt vom Appizäller Läbchueche oder Biber häd er mitpracht. Als erschte hät er de Läbchueche mit ere Haselnussfülig gmacht. Won de Ruedolf Bär sini Konditerei 1933 em Schwigersohn Erhard Widmer überge häd, isch natürli au s ghäime Rezäpt vom Baumerflade debi gsi. Vo 1954 bis 1971 häd de Konditermäischter Theodor Müller s Gschäft gfüert und d Baumerflade pache, dänn de Siegfried Voland. Er häd s Rezäpt und de Betrieb 2001 em René Schwiizer überge, won aber de bekannti Name vo sim Vorgänger phalte häd. Hüt wird de Baumerflade inere grössere Bachstube z Stäg bi Baume pache und mer chunt en nöd nume z Baume und im Stäg, sondern au z Bääretschwiil, z Fehraltorf, z Laupe,  z Rütti und z Wald bim Voland über.

## Wortbedüütig
S Wort *Flade* isch e Churzform vo *Biberflade*. *Biberflade* oder *Biberzälte* isch es alts Wort, wo mer scho im 14. Jahrhundert als *bimenzelte* findt. S Wort *bimen(t)* gaat uf s latinisch *pigmentum* zrugg und bedüüted es Gwürz, nämmli Nägeli. E *Zälte* und *Flade* sind flachi Gebäck. isch es flachs Gebäck (au s Wort Zältli chunt devo). Will mer im 19. Jahrhundert *Biment* nüme verstande häd, isch *Biber* drus worde. Bim Baumerflade häd de Ruedolf Bär aber de vorderi Worttäil mit em Name vom Dorf ustuschet.

## Literatur
* Albert Spycher: *Ostschweizer Lebkuchenbuch,* Herisau 2000.

## Lueg au
* 
* ''Biber II,'' Bedeutung 4, im Schwizerische Idiotikon Band IV Spalte 923.

## Fuessnoote
Bundesamt für Statistik

S **Bundesampt für Statistik** isch en Abdeilig vo de Bundesbhörde vo der Schwiiz.

Es heisst uf , *OFS*, uf , *UST* und uf , *UFS*. Es ghört zum Äiggnössischen Innedepartemänt EDI.

S Bundesampt tuet für s ganze Land aller Gattig Sache vo der Gselschaft, de Sprooche, dr Wirtschaft und dr Umwält aluege, drüber Date samle und alles zämerächne. Do dermit macht ’s s Wärch *Statistik Schweiz,* wo d Regierige vom Land und au die vo de Kantöön und d Verwaltige und au Privatpersoone chön pruuche. Äs schaffet mit de statistische Ämpter vo anderne Länder und mit em Eurostat, em Ampt für Statistik vo der EU, zäme.

Agfange het die nazionali Statistik i der Schwiiz mit der Bvölkerigszäälig vo ane 1850, und zum d Zahle nochezfüere isch ane 1860 s *Äiggnössische Statistische Büro* gründet worde. S Bundesampt isch sid 1998 i der Stadt Nöieburg dehei. Es het sini Arbetsgrundlaag im *Bundesstatistikgsetz* vo ane 1992, wo uf em Artikel 65 vo der Schwiizer Bundesferfassig stoot.

Sid 1891 chunt s *Statistische Joorbuech vo dr Schwiiz* use.

## Literatur
* Hans Ulrich Jost: *Von Zahlen, Politik und Macht. Geschichte der schweizerischen Statistik.*  Chronos, Zürich 2016. ISBN 978-3-0340-1330-7
* Heiner Ritzmann-Blickenstorfer: *150 Jahre schweizerischer Bundesstaat im Lichte der Statistik.*In: Statistisches Jahrbuch der Schweiz 1998, Neuchâtel 1998, ISBN 3-85823-722-1

## Weblink

* Website vom Bundesampt für Statistik (BFS)
Carola Wolle

D **Carola Wolle**, geb. *Weber* (* 18. Novämber 1963 z Sontheim), isch e dytschi Unternämeri un Bolitiker (AfD). Syt Merz 2016 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Carola Wolle isch z Beilstaa uf d Grundschuel gange un z Baodmer uf d Realschuel. Z Haalbrunn het si am Wirtschaftsgimnasium Abitur gmacht. Anne 1991 het si an dr Universitet Mannheim en Abschluss as Diplom-Chauffrau gmacht. Vu 1991 bis 2007 het si bi dr Daimler AG im Beraich Organisation un Personal gschafft. Syter anne 2008 isch si Gschäftsfiereri vu dr MSR-Technik Naegele GmbH + Co. KG, em Dienschtlaischtigsunternäme fir Styyrtächnik im Beraich Haizig un Klima. Si isch evangelisch, gschide un het e Suhn. Si wohnt z Beilstaa.

## Bolitik
D Wolle isch anne 2013 Mitglid vu dr AfD wore, syt Juni 2014 isch si Mitglid vum AfD-Chraisverband Haalbrunn. Syt Juli 2015 isch si Mitglid vum Landesvorstand vu dr AfD Bade-Wirttebärg un syt Mai 2015 isch si Sprächeri vum AfD-Mittelstandsforum Bade-Wirttebärg.

Bi dr Landdagswahl 2016 isch si iber e Zwaitmandat im Wahlchrais Neckersulm in Landdag gwehlt wore.

Im Landdag isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vum Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu un im Uusschuss fir Soziales und Integration. Stellverdrättend Mitgli isch si im Petitionsuusschuss, im Ständigen Uusschuss, im Uusschuss fir Europa un Internationals, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft un im Untersuechigsuusschuss „Rechtsterrorismus/NSU BW II“.

## Sunschtig Engaschmänt
* Mitglid vum Verwaltigsroot vu dr Wirttebärgische Staatstheater Stuegert.

## Weblink
* 

## Fueßnote
Marin NE

**Marin** isch es Dorf i der Gmeind La Tène im Kanton Nöieburg. 

Es lyt am Nöieburgersee.

Früener isch es sälber e Gmeind gsi. Ane 1888 het’s mit der ehemolige Nochbergmeind Epagnier fusioniert und d Gmeind Marin-Epagnier pildet. Die säb wider het sech ane 2009 zämetoo mit Thielle-Wavre. Und eso isch die nöi Gmeind La Tène entstande.
Thielle NE

**Thielle**, wo uf düütsch **Hüüsere** heisst, isch en Ortschaft i der Gmeind La Tène im Kanton Nöieburg.

S Dorf lyt am Zylkanal, und der Name chunt vom Fluss Zyl.

Früener isch Thielle en eigeti Gmeind gsi. Dänn het’s ufe 1. Jänner 1888 fusioniert mit der Nochbergmeind Wavre, und das het d Gmeind Thielle-Wavre ggää. Die säb het sech am 1. Jänner 2009 mit der Gmeind Marin-Epagnier zämetoo. Und do druus isch die nöi Gmeind La Tène worde.

## Literatur
*
Département Val-de-Marne

**Val-de-Marne** ésch e Département in Frànkrich. Es ghert zur Metropole Grand Paris und der Île-de-France. S ésch s 94. Département.

D aagrenzede Département sind Seine-Saint-Denis im Nordoschte, Seine-et-Marne im Oschte, Essonne im Süde, Hauts-de-Seine im Weschte und Paris im Nordweschte.

## Gschicht
S Département du Val-de-Marne isch am 1. Januar 1968 bilded worre, noch em Gesetz vom 10. Juli 1964 aus Teil von de frihere Département Seine (29 Gmeinde) und Seine-et-Oise (18 Gmeinde).

## Bevölkerung
Die greschten Ort im Département ware 2014:

## Litratur

## Weblink

* Département Val-de-Marne (franzèsisch)
* Präfektur vum Département Val-de-Marne (franzèsisch)
L’Haÿ-les-Roses

**L’Haÿ-les-Roses** isch a französische Gmi em Banlieu vo Paris, mo  Eiwohnr (Stand ) hod.

D Schdadt isch a Onder-Präfektur vom Départements Val-de-Marne, Sids vom Arrondissement L’Haÿ-les-Roses ond Hauptord vom Kanton L’Haÿ-les-Roses. Birgermoeschter isch dr Vincent Jeanbrun (UMP).

D Schdadt hod sechs Viertel (quartiers). Des sen Lallier-Bicêtre, Petit-Robinson, Vallée-aux-Renards, Jardin Parisien, Blondeaux ond Centre.

## Bevelkrong



Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:350 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:35000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2008 text:2008 

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:1962 from:0 till: 17968
  bar:1968 from:0 till: 24352
  bar:1975 from:0 till: 31412
  bar:1982 from:0 till: 29568
  bar:1990 from:0 till: 29746
  bar:1999 from:0 till: 29660
  bar:2008 from:0 till: 29496

PlotData=

  bar:1962 at: 17968 fontsize:S text: 17.968 shift:(-8,5)
  bar:1968 at: 24352 fontsize:S text: 24.352 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 31412 fontsize:S text: 31.412 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 29568 fontsize:S text: 29.568 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 29746 fontsize:S text: 29.746 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 29660 fontsize:S text: 29.660 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 29496 fontsize:S text: 29.496 shift:(-10,5) 

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Quell INSEE 




## Weblink
Gmeind

## Referanza
Der Sonntag (Badische Zeitung)

**Der Sonntag** isch e cheschtelosi Sunntigszytig, wu regional im sidbadische Ruum mit ere Uflag vu rund 330.000 Exemplar uusechunnt.

## Bschrybig
S het vier regionali Uusgabe: aini fir dr Ruum Fryburg, aini fir dr Landchrais Ämmedinge („nördlicher Breisgau“), aini fir dr Landchrais Löörech („Dreiland“) un aini fir s Markgreflerland. E Zytlang het s au ne Uusgab fir dr Ruum Säckige gee („Hochrhein“). D Zytig erschynt syter anne 1997 un het dr Schwärpunkt uf lokali Bolitik, Wirtschaft, Kultur, Ärsse, Frezyt un Sport. Dernäbe git s au Artikel zue iberregionale Theme, wie Pop, Lifestyle, Film un Computer. D Sonntag Verlags GmbH ghert zue dr Badisches Pressehaus GmbH & Co. KG, ere Holdinggsellschaft vu dr Verleger vu dr Badische Zytig.

Redaktionsbiro het d Zytig z Fryburg, z Löörech un z Mille.

Anne 2013 isch Der Sonntag mit em *Ralf-Dahrendorf-Bryys fir Lokaljournalismus* vu dr Verleger vu dr Badische Zytig uuszaichnet wore: Dr Daniel Gräber vum Sonntag het si mit em Wolfgang Messner vu dr Stuttgarter Zeitung r dritt Bryys dailt. Beedi hän di dubios Privatisierig vu dr Hochrhein-Eggberg-Klinik z Säckige ufgschafft. Uuszaichent wore isch doderby au s Zämespiil vu zwai unterschidlige Medie us zwee verschidene Verlag.

## Weblink
* www.der-sonntag.de

## Fueßnote
Lushootseed

S **Leschuzyd** – uf Änglisch: **Lushootseed**; yheimisch au: **xʷəlšucid, dxʷləšúcid** – isch e Sprooch von es baar Indianerstämm im Nordweschte vo den USA.

## d Sprooch
Es isch en *indigeni Sprooch,* wo bsunders vo Stammesgruppe im hütigen US-Bundesstaat Washington gredt worden isch, wo zu dr grössere Volchsgruppe vo de *Salish* i der Bärgeregioon am Pazifik ghöre. S Wort Lushootseed bedüütet uf Düütsch «d Sprooch vo de Lüüt am Salzwasser». Im Sproochpiet lyt d Grossstadt Seattle. Und derzue ghört s Yzugsgebiet vom Fluss Skagit; drum seit me dr Sprooch au öppe **Skagit-Nisqually**.

D Sprooch isch nach dr Sistematik vo de Linguischte e grossi Dialäktgruppe vo dr Familie vo de Salish-Sprooche. Bi de einzelne Stämm isch aber tradizionell jedi lokali Varietäät as en eigeti Sprooch aglueget worde. Für d Indianer sälber git’s drum au kei *indigene* Name für s Lushootseed als Ganzes.

E sälteni foneetischi Psunderheit vo de Lushootseed-Dialäkt isch, ass si keini Nasali Konsonante könne.

S Lushootseed isch mit sine Dialäkte hüt e starch gföördeti Sprooch; es git chuum me Lüüt, wo se no rede. Mit Sproochkürs und Büecher und em Verzelle vo den alte Gschichte vo de Indianerstämm – so wie’s d Sproochaktivischtin Vi Hilbert vom Stamm vo de *Obere Skagit* gmacht het – probiert me d Sprooch läbig z bhalte so guet wie s goot.

Zum meh vo dr Situazioon vo so Sprooche wien em Lushootseed z rede isch ane 2019 s Internazionale Joor vo de indigene Sprooche langsiert worde.

## d Sroochgruppe und ihri Dialäkt
### s Nördleche Lushootseed
* s Snohomisch
* s Stillaguamisch
* s Undere Skagit
* s Skaǰət-Swinomisch
* s Obere Skagit 
* dr Dialäkt vo Sauk-Suiattle

### s Südleche Lushootseed
* s Duwamisch
* dr Kikiallus-Dialäkt
* s Muckleshoot
* dr Dialäkt vo de Puyallup
* s Nisqually
* s Sahewamisch
* s Skykomisch
* dr Dialäkt vo de Squaxin
* dr Dialäkt vo de Snoqualmie
* s Steilacoom
* s Suquamisch

## Literatur
* D. Bates, Thom Hess, Vi Hilbert: *Lushootseed dictionary*. Seattle: University of Washington Press. 1994. ISBN 9780295973234
* Thom Hess, Vi Hilbert: *Lushootseed Book 1; The language of the Skagit, Nisqually, and other tribes of Puget Sound. An Introduction.* Lushootseed Press 1995.
* Thom Hess, Tom and Vi Hilbert: *Lushootseed Book 2 (Advanced Lushootseed).* Lushootseed Press, 1995.
* Vi Hilbert: *Haboo: Native American Stories from Puget Sound.* Seattle: University of Washington, 1985.
* Vi Hilbert, Crisca Bierwest, Thom Hess: *Way of the Lushootseed People; Ceremonies & Traditions of North Puget Sound's First People.* driti Uflaag, Lushootseed Press, 2001.

## Fuessnoote
Wake

**Wake** isch es Atoll im Pazifik, wo as Ussepiet zu den USA ghört.

Es lyt im Meer zwüsche Hawaii und de Nördleche Marianeinsle. Es isch en Inslegruppe, wo us drüü Koralleninsle bestoot, wo en Chreis rund um di grossi Lagune umme bilde. Die het e Flechi vo öppe zää Kwadratkilometer. D Insle mache zämezelt e Bodeflechi vo öppe sibe Kwadratkilometer uus. D Hauptinsle isch *Wake Island,* die andere heisse *Peale Island* und *Wilkes Island*.

S Meer mit de Insle ghört zum Naturschutzpiet *Pacific Remote Islands Marine National Monument*.

Wake heisst i der Sprooch, wo uf den Insle i däm Deil im Pazifik yheimisch isch, em Marshallesisch, *Ānen Kio*. D Regierig vo de Marshallinsle möcht Wake under ihri Hoheit zrugg nää; es isch e Fall vom ene internazionale territoriale Komflikt.

Der Spanier Álvaro de Mendaña y Neira het d Insle anne 1568 as erschte Öiropäer entdekt. Wo ane 1796 s änglische Schiff *Prince William Henry* dörthi cho isch, het men em Atoll wäge däm sim Kapitään, em William Wake, der Name gää, wo sider gilt. 1899 isch d Inslegruppe vo den USA in Psitz gnoo worde, zum druff e Telegrafestazion yzrichte. Im Zwöite Wältchrieg isch der amerikanische Milidärposchte vo de Japaner ane 1941 eroberet un bis 1945 bsetzt worde. 

## Literatur
* Edwin Horace Bryan: American Polynesia and the Hawaiian Chain.* Honolulu, Hawaii 1942.
* Edwin Horace Bryan: *Notes on the geography and natural history of Wake Island.* [[Smithsonian Institution]] 1959. 

== Weblink ==

* [https://www.fws.gov/refuge/wake_atoll/ *Wake Atoll National Wildlife Refuge.'']
Monica Gubser

D **Monica Gubser** (* 17. Jänner 1931 z Züri; † 27. Februar 2019 z Soledurn) isch e Schwyzer Bihne- un Filmschauspileri gsii.

## Lääbe
D Gubser isch z Züri uf d Schauspiilschuel gange. Derno het si Engaschmänt iberchuu am Schauspiilhuus z Züri (no as Elevi), em Stadttheater Basel un am Theater Biel-Soledurn. Zletscht isch si freiberuefligi Schauspiileri gsii un uf verschidne Bihne, vor allem z Züri, aazdräffe gsii. Näb ere Hauptroll im Kinofilm *[[Die Herbstzeitlosen]]* het si au Rolle gspiilt in *[[Lüthi und Blanc]], [[Eurocops]]* un andere Filmproduktione.

Ihri greschte Theaterrolle sin in ihre Zyt Biel-Soledurn d *Antigone* vum Sophokles un d *Hermia* us em „Summernachtsdraum“ gsii. Vu 1955 bis 1985 het si zäme mit ihrem Mann e Reschtaurant z Soledurn gfiert. Um des Zyt het si mit dr Schauspiilerei pausiert, het si derno aber wider em Ensemble vum Städtebundtheater Biel-Soledurn aagschlosse. Ab 1990 het si au dr Märlibühni Züri un syt 1994 em Summertheater Winterthur aaghert.
Zletscht het d Gubser z Zuchwil bi Soledurn gläbt. Si isch verwitwet un Mueter vu drei Sihn gsii.

## Filmografy (Uuswahl)
* 2002: Lüthi und Blanc (TV-Serie)
* 2005: Lago Mio
* 2006: Die Herbstzeitlosen
* 2012: Der Teufel von Mailand (TV-Film)
* 2013: Recycling Lilly
* 2015: Heidi 
* 2015: Usfahrt Oerlike
* 2017: Die letzte Pointe (SRF)

## Weblink
* 
* Monica Gubser bei swissfilms.ch

## Fueßnote
Fleurier

**Fleurier** isch es Dorf i der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg.

Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het Fleurier zäme mit acht andere Gmeinde im Bezirk di nöi Gmeind Val-de-Travers gründet. S Dorf het fasch viertuusig Ywooner. Es isch die gröschti Ortschaft im Tal *[[Val de Travers]]*. Es het dört teil Schuele für s ganze Tal, au es Gimnasium.

S Dorf lyt im Jura und am Fluss Areuse.

Der Ortsname vo Fleurier isch s erschte Mol im ene Dokumänt us em Joor 1284 z lääse.

## Literatur
*
Travers NE

**Travers** isch es Dorf i der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg.

Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit acht andere Gmeinde im Bezirk di nöi Gmeind Val-de-Travers gründet.

S Dorf lyt im Jura und am Fluss Areuse. Im Südoschte chunt s ehemolige Gmeindpiet vo Travers bis ad Felsenarena vom Creux du Van ufe.

S Dorf het chly meh weder tuusig Ywooner. Sin Ortsname isch s erschte Mol im ene Dokumänt vo ane 1202 z lääse; er isch dört *Transversum* gschribe. Die Bezeichnig chunt vom Name vom Tal, em Val de Travers.

## Literatur
*
Marin-Epagnier

**Marin-Epagnier** isch en Ortsdeil vo dr Gmeind La Tène im Kanton Nöieburg.

Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit Thielle-Wavre die nöi Gmeind La Tène gründet.

Es het i däm Piet d Ortschafte Marin und Epagnier. Si lige am Nöieburgersee.

D Gmeind Marin-Epagnier sälber isch ane 1888 entstande gsi, wo sech Marin und Epagnier zämetoo hän.

## Literatur
* 
*
Noiraigue

**Noiraigue** isch es Dorf i der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg.

Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit acht andere Gmeinde im Bezirk di nöi Gmeind Val-de-Travers gründet.

S Dorf lyt im Jura und am Fluss Areuse. Bim Dorf isch d Kwelle vom Fluss *Noiraigue;* dä alt frankoprovenzalisch Gwässername heist uf Düütsch «Schwarzwasser». D *Noiraigue* isch eigentlech der Underlauf vom Fluss Grand Bied, wo wyter oben uf de Bärge ganz im Charschtbode versickeret.

Der Ortsname chunt s erschte Mol im ene Dokumänt vom Joor 998 vor. 

## Literatur
*
Plamboz

**Plamboz** isch es chlyses Dorf i der Gmeind Brot-Plamboz vom Kanton Nöieburg.

Der Ort lyt im Jura am südleche Rand vom Tal *[[Vallée des Ponts]]* und uf der Weschtsyte under am Bärg Mont Racine.

Dur Plamboz goot d Näbestrooss vom Vallée des Ponts. Es sind öppe sächs Kilometer bis uf Brot-Dessus, s andere Dorf i der Gmeind. Weschtlech vo Plamboz lyt der wyyt flach Talbode, wo der Bach Bied durelauft; im Bach isch d Gmeindgränze.

Ane 1888 hän sech *Brot* un *Plamboz* zämetoo und di nöi Gmeind pildet.

## Literatur
* 
*
Saint-Aubin NE

**Saint-Aubin** isch es Dorf i der Gmeind La Grande Béroche im Kanton Nöieburg.

Es isch bis 1887 en eigeti Gmeind gsi. Dänn het’s mit der ehemolige Nochbergmeind Sauges fusioniert; das het d Gmeind Saint-Aubin-Sauges gää. Und die isch ane 2018 zu der grosse nöie Gmeind *La Grande Béroche* choo.

Saint-Aubin lyt am Nöieburgersee. Es het en grosse Bootshafe.

Der Ortsname chunt i der latynische Form *Sancti Albini* s erschte Mol im ene Dokumänt vo ane 1176 vor.

## Literatur
*
Couvet

**Couvet** isch en Ortschaft im Kanton Nöieburg.

Si lyt i der Gmeind Val-de-Travers, wo am 1. Jänner 2009 vo nüün früenere Gmeinde im Val de Travers zäme gründet worden isch. Vorhär isch au Couvet eini vo dene sälbständige Gmeinde gsi.

Couvet lyt im Jura, im middlere Deil vom Val de Travers und am Fluss Areuse. S Dorf het chly weniger as drüütuusig Ywooner. Es het dört es baar Fabrigge und Gwärbbetriib. Früener sind im Dorf drüü Brönnereie gsi, wo me *Absinth* gmacht het.

Der Ortsname vo Couvet isch s erschte Mol im ene Dokumänt vo ane 1300 z lääse.

Z Couvet isch im 18. Joorhundert d Härstelig vom Absinth aaggange.

## Lüüt
* François Borel (1842–1924), Ingenieur
* Denis de Rougemont (1906–1985), Filosoof und Schriftsteller

## Literatur
*
Les Eplatures

**Les Eplatures** isch en Ortschaft im Jura und hüt en Ortsteil vo der Stadt Schodfoo im Kanton Nöieburg.

Ane 1900 isch *Les Eplatures* zu der Gmeind Schodfoo cho. Vorhär isch es en eigeti Gmeind gsi, und zwar öppen es halbs Joorhundert lang; vor 1848 het s Dorf nämmli zu der Gmeind Le Locle ghört.

Sid 1873 het’s z *Les Eplatures* en jüdische Friidhof gha.

Vo dämm Dorf isch der Mooler Louis Léopold Robert cho.

## Literatur
*
Saint-Sulpice NE

**Saint-Sulpice (NE)** isch es Dorf i der Gmeind Val-de-Travers im Kanton Nöieburg.

Bis zum 31. Dezämber 2008 isch s en eigeti Gmeind gsi, und dänn het s zäme mit acht andere Gmeinde im Bezirk di nöi Gmeind Val-de-Travers gründet.

S Dorf lyt im Jura, im Weschte vom Val de Travers und am Fluss Areuse. Dää het sini Kwelle bi Saint-Sulpice. Sid em Middelalter het’s Wasserwärch mit Mülene und Saagine a der Areuse gha.

Der Ortsname chunt s erschte Mol i der latynische Form *Sanctus Surpicius* im ene Dokumänt vo ane 1228 vor.

## Literatur
*
Vernéaz

**Vernéaz** isch es chlyses Dörfli oder fascht nur e Wyyler, wo i der Gmeind La Grande Béroche im Kanton Nöieburg lyt.

D Ortschaft isch ganz im Süüde vom Kanton, a der Gränze zum Kanton Waadt.

Si lyt am Bärghang vom Jurasüdfuess, oben am Dorf Vaumarcus. Das isch dört, wo die alti römischi Strooss vom Gämfersee em Jura noo dureggangen isch.

Ane 1875 het sech s Dörfli mit Vaumarcus zun ere einzige Munizipalgmeind zämetoo. Die het offiziell *Vaumarcus-Vernéaz* gheisse bis ane 1966, wo si der chürzer Name *Vaumarcus* übernoo het. Die Gmeind isch ane 2018 zu der grosse nöie Gmeind *La Grande Béroche* choo. 

Der Ortsname vo Vernéaz isch im ene Dokumänt vo ane 1194 s erschte Mol gnännt.

## Literatur
*
Vilars NE

**Vilars** isch en Ortschaft i der Gmeind Val-de-Ruz im Kanton Nöieburg. 

S Dorf lyt im Tal Val de Ruz zwüsche Fenin und Saules.

Im Oschte vonnem stoot der Bärg Chaumont.

Bis 1874 isch Vilars en eigeti Gmeind gsi; dänn het se sech mit Fenin und Saules zämetoo. So isch d Gmeind Fenin-Vilars-Saules entstande. Die isch im früenere Bezirk Val-de-Ruz gsi.

Uf en 1. Jänner 2013 het Fenin-Vilars-Saules zäme mit anderne Gmeinde im Val de Ruz die nöi gross Gmeind Val-de-Ruz pildet.

## Weblink
*
Fenin

**Fenin** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Fenin NE, en Ortschaft i de Gmeind Val-de-Ruz, Kanton Nöieburg, Schwiz
* Fenin-Vilars-Saules, en ehmolegi politeschi Gmeind im Kanton Nöieburg, Schwiz

**Fenin** isch de Familiename vo däne Persone:
* Jurij Anatolijowytsch Fenin (* 1977), en ukrainische Fuessballspiller
* Lew Alexandrowitsch Fenin (1886–1952), en russische Schauspiller
* Martin Fenin (* 1987), en tschechische Fuessballspiller
* Pierre de Fénin, en französische Historiker vom Mittelalter
Klaus Kinkel

Dr **Klaus Kinkel** (* 17. Dezämber 1936 z Metzenga, † 4. Merz 2019 z Rostock) isch e dytsche Bolitiker (FDP) un Jurischt gsii. Vu 1979 bis 1982 isch er Bresidänt vum Bundesnochrichtedienscht gsii, vu 1991 bis 1992 Bundesminischter vu dr Juschtiz, vu 1992 bis 1998 Bundesminischter vum Uuswärtige un vu 1993 bis 1998 Vizechanzler. Vu 1993 bis 1995 isch derzue au Bundesvorsitzer vu dr FDP gsii.

## Schrifte
* *Bewegte Zeiten für Europa!* In: Caroline Y. Robertson-von Trotha (Hrsg.): *Europa in der Welt – die Welt in Europa.* (Kulturwissenschaft interdisziplinär, Bd. 1). Nomos, Baden-Baden 2006, ISBN 3-8329-1934-1.
* Klaus Kinkel (Hrsg.): *Grenzenlose Leistung – Die deutsche Einheit und der Einsatz der Telekom beim Aufbau Ost*. Deutsche Verlagsanstalt, München 2014, ISBN 978-3-421-04670-3.

## Weblink

* 

## Fueßnote
Birnen

**Bira ** sen a Obschd mo moischdens als d vornehme Vrwandte vo de Epfl gseha werrad. Se ghairad zu de Rosagwächs.

## Nama
Der Name *bira* chund scho im Althochdeitsch vor; er isch vom lateinische *pirum*, griechisch * ἃπιον* abgloided, on d Griecha hend d Nama vo no friehere Völkr ibrnomma.

I dr Schwizer Mundart hodt d Fruchd *Bir* ghoise, und *Bire* isch ursprünglich dr Plural. Vom Wort und vo dr Kulturgschicht vo dera Fruchd und vo ganz vil alde Schwizer Birasorta isch im Artikl *Bir* vom Schwizerischn Idiotikon gschriba.

## Vrbroidong
D Bira (wissaschafdlich *Pyrus L.*) kommad en dr ganza Weld, mo s Klima des zulassd, vor.

Die ald Wildbira oder *Holzbira* (*Pyrus pyraster*) wachsd z Middeleuropa und bis zum Kaukasus. Vo ihra kommad d Kulturbirasorde.

## Vrwendong
### Blüede
Mid de Blüeda machd mo Heiltee.

### Fruchd
Bira kaa ma roh essa, kocha, ma kaa Gsälz draus macha ond au en Safd (au *Birahonig*) ond en Birnamoschd.

A Vrwendong fendad Bira au em Hudslbrod, in dr Schwiz *Birawegga* odr *Birabrod*. Do drfir werrad d Bira halbierd on drocknad, ond mid anfre Früchd zua ama siassa Brod bacha.

Ma tuet Bira au trochnad essa. A guete Sorda für Biraschnaps isch d Williamsbira.

Aus de Kerna machd mo es Öl.

### Holz
S Holz vo de Birabaim isch guad zom Möblbaua. Wamma s schwarz boiza duad wurd s au *Deutsches Ebenholz* ghissa.

A bsondrs guads Holz aus dr Schwiiz isch s *Schweizer Birnbaum*, weil s wege em Klima langsam gwachsa isch. Ondr dem Nama wurd au s Holz vom Elsbeerebaum (Sorbus torminalis) ond Speierling (Sorbus domestica) vrkaufd. S daugd au als Furnier odr au zom Schnitza.

## Sorda
Neba de normale Sorda geids en Schwoba d Moschdbira. D Sord *Goishirtde* isch a Moschdbir
mo zom Essa z hard, z sauer ond z kloi isch.

*Champagner Brotbira* sen au a Sord mo ned roh essa kaa.

Schnapsbira hods au, dia sen ned so kloi ond hard, zemle siass abr au ned zom Essa.

In dr Schweiz hot ma alta Birasorda gsuechd, und me kennd heit epa achthundert einhoimischa Sorda. D Stifdong *[[ProSpecieRara]]* informierd übr alte Bira. Bsunders vil Bira werded im Wallis abaut. D Forschigsastald Agroscope hod i dr Schwiz 2018 a neia Birasorda eigfüerd.


Wild_Pear_Tree_in_full_blossom.JPG|a wilde Bira
Pear_ peckham _78.jpg|a Essbira (Peckham)
(MHNT) Poirier Fleurs et feuilles.jpg||Blüada
Cherves-Richemont_16_Poirier_2014.jpg|a Birabaum



Bündner Birnbrot.jpg|Birabrod usm Bündnerland
Williams Christ Obstbrand.JPG|Biraschnaps


## Guck au
* Fruchd
* Wettigerholzbire
* s “kulinarisch Erb” vo de Schwiz

## Lidradur
* 

## Nedsadressa

* Birnensorten – Öffentliche Birnen-Datenbank der Obstbau-Versuchsanlage St. Andrä/Kärnten.
* Williamsbira im Wallis

## Mo s her isch
Vilars

**Vilars** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Vilars NE, en Ortschaft i de politische Gmeind Val-de-Ruz, Kanton Nöieburg, Schwiz
* Fenin-Vilars-Saules, en ehmolegi politeschi Gmeind im Kanton Nöieburg, Schwiz
* *Vilars*, de lokali, okzitanisch Name vo de Gmeind Villars im Département Dordogne, Frankriich

**Lueg au:**
* Villars
Chasseral

Der **Gestler** – hüt meh bekant mit em französische Name **Chasseral** – isch e Bärg vom Jura. Er isch in ere Landschaft vo nazionaler Bedüütig.

Der Felse vom Bärg isch us Chalchgschtei. Sin Gipfel isch uf 1606 Meter über Meer, und es isch der höchscht Bärg vom Bärner Jura. Er lyt im Nordweschte vom Dessebärg, und änedra, im Norde vom Chasseral, lyt s Sanktimmertaal.

Der Chasseral isch nid e Bärg, wo ringsume stotzigi Häng het. Nume gäges Middelland, zum Dessebärg abe, goot’s gäch der Bärg ab; do isch die ganzi Bärgflangge uf em Gmeindpiet vo Nods. Der Dessebärg isch es Platoo höch über em Bielersee, und dört unde isch denn der Jurafuess.

Uf der Nordsyte vom Chasseral, über em Sanktimmertaal, ligge höch oben es bar Alpmatte, und vo dene chunt me dure Bärgwald is Taal abe. Der Bärghang under em Chasseral-Gipfel mit der Bärgwirtschaft *Métairie de Morat* isch i der Gmeind Cormoret. Chly weschtlech dervo chunt au der Gmeindbann vo Villeret bis ganz ufe Bärg ufe.

Der ganz Bärg, wo der Chasseral der höchscht Punkt dervo isch, het d Form von ere länge Bärgchetti; vom nöieburgische Taal Val de Ruz im Weschte bis zu der Kluus oberhalb vo Biel im Nordoschte isch die zwänzg Kilometer läng; es isch die vorderschti Jurachetti, vom Middelland us gseh, und der Chasseral-Gipfel isch eifach der höchscht Platz uf dere langzogne Kreete.

Dört obe stoot e grossi Sändealaag vo der Schwiizer Telekomunikazionsfirma Swisscom. Der Sändeturm isch meh weder 100 Meter hööch. Chly weschtlech vom höchschte Punkt schtoot ds Hotel Chasseral, und no wyter undedra goot der Chasseral-Pass über d Bärgchetti; der Bärgübergang isch uf 1502 Meter über Meer und d Passhööchi lyt uf der Kantonsgränze zwüschem Kanton Bärn und em Kanton Nöieburg. Uf der ganze Kreete übere Chasseral isch eine vo de schönschte Abschnitt vom grosse Wanderwääg über d Jurahöchine. Vo dört obe cha men es wyts Panorama vo de Alpe aluege.

## Bilder

Chasseral.jpg|der Gipfel vom Chasseral und s Hotel-Restaurant
Chasseral Triangulationspunkt.jpg|der Vermässigspunkt ufem Chasseral


## Weblink

* Website vom Naturpark Chasseral
* Chasseral uf wanderland.ch

## Fuessnoote
Voëns-Maley

**Voëns-Maley** isch en Ortsteil vo der Gmeind Saint-Blaise im Kanton Nöieburg.

Es sind eigentlech eifach zwöi chlyyni Wyyler am Bärghang oben am Dorf Saint-Blaise.

Bis 1887 isch es aber doch en eigeti Nöieburger Gmeind gsi. Uf 1888 hät sech die der Gmeind Saint-Blaise agschlosse. Die het dozmol zum Bezirk Nöieburg ghört.

Bi Voëns isch e Golfplatz.

## Literatur
*
Hauteville

**Hauteville** chan eini vo däne Bedütige ha:
* Hauteville (Familie), es Adelsgschlecht us de Normandii, wo uf de *Tankred von Hauteville* zrugg goht
* Kanton Hauteville-Lompnes, en Kanton im Département Ain z Frankriich

**Hauteville** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Hauteville FR, e Gmeind im Kanton Friburg, Schwiz
* Hauteville (Aisne), e Gmeind im Département Aisne, Frankriich
* Hauteville (Ardennes), e Gmeind im Département Ardennes, Frankriich
* Hauteville (Marne), e Gmeind im Département Marne, Frankriich
* Hauteville (Pas-de-Calais), e Gmeind im Département Pas-de-Calais, Frankriich
* Hauteville (Savoie), e Gmeind im Département Savoie, Frankriich
* Hauteville-la-Guichard, e Gmeind im Département Manche, Frankriich
* Hauteville-lès-Dijon, e Gmeind im Département Côte-d'Or, Frankriich
* Hauteville-Lompnes, e Gmeind im Département Ain, Frankriich
* Hauteville-sur-Fier, e Gmeind im Département Haute-Savoie, Frankriich
* Hauteville-sur-Mer, e Gmeind im Département Manche, Frankriich
* La Hauteville, e Gmeind im Département Yvelines, Frankriich
Hans Guggenbühl (Schriftsteller, 1893)

De **Hans Guggebüel** (1893 (?) – 1939) isch e Schwiizer Jurischt und Mundartautor gsi.

## Läbe
Er hät z Züri im Kwartier Höngg gläbt. Vo Pruef isch er Grichtsschryber am kantonalen Obergricht z Züri gsi. Vo sim Läbe isch suscht chuum öpis bikant; au de Karl Werner Glättli hät vonnem nöd vil gwüsst z säge.

Vom Guggebüel sin bis jetz vier Wèèrch bikant: drüü Mundarttheater und s Läsibuech *Amigs* vo 1936. Da din hät’s nünzää Gschichte vo früener, also us am Autor sinere Jugetzyt z Züri. S äint vo dene Kapitel gheisst *’s Sihlhölzli* und im ene andere gaat’s ums Chnabeschüüsse. Di bäide Gschichte *Indianerlääbe* un *De Padäntschirm* da druus sind i de Züri-Nummere vo der Dialäktzytschrift Schwyzerlüt ane 1941 und 1947 wider abtrukt worde.

Me tarf en nöd verwächsle mit em Zürcher Germanischt und Schriftsteller Hans Guggebüel, wo vo 1924 bis 1990 gläbt hät.

## Wèèrch
* *s Teschtamänt. Dialekt-Komödie in drei Akten,* Suurländer Verlag, Aarau 1925.
** da devo hät s Schwiizer Radio ane 1952 es Hörspiil gmacht, bearbeitet vom Walter Niklaus und em Hans Rych under de Reschy vom Robert Egger.
** e nöji Uusgab hät de Rudolf Stalder ane 1985 z Elgg usepracht.
* *D’ Reklametafle. Dialekt-Komödie in 1 Akt,* Aarau 1936.
* *Sie wänd kein Bubichopf. E Komödie in einem Akt für 4 Herren und 8 Damen,* (ohni Joor)
* *Amigs. Gschichten us der Jugedzyt. Öppis fürs Gmüet für Jung und Alt. Im Zürcher Dialäkt verzellt vom Hans Guggenbühl, Züri-Höngg.* Orell Füssli Verlag, Züri 1936.
* *Indianerlääbe.* In: Schwyzerlüt. Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte, 9, 1947, S. 32.
* *De Padäntschirm.* In: Schwyzerlüt. Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte, 4, 1941–1942, S. 60.

## Literatur
* Karl Werner Glättli: *Di wichtigst Züritütsch-Literatur. Es Nachschlagwerch.* In: Schwyzerlüt. Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte, 4, 1941–1942, S. 99.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Guggenbühl

S **Guggi** isch es Stadtkwartier vo Winterthur.

I der Schriftsprooch und amtlech schribt me der Name *Guggenbühl*. Das isch uf der einte Syte en alte Schwiizer Fluername, wo öppen im ene Dotze Gmeinde vo der Schwiiz vorchunt, zum Bischpiil au z Oodereff, z Daalhäim, z Amriswil und z Merishuuse. Erklärt wird dr Name uf der Website vom Projäkt *ortsnamen.ch*; är sig us zwöi Wörter zämegsetzt: us *Gugg,* wo mit em Luege z tue het, und us *büel,* wo en Hoger bezeichnet. Es wär also so öppis wie en Uussichtspunkt.

Zum Wort *Gugg* cha mer vil inträssants bim Schwyzerischen Idiotikon goge nochelääse. Und zum zwäite Wort vom ganz Name, mundartlech früener *Bühel*, au.

Der Name z Winterthur chunt aber schynts numen uf eme Umwäg vo deet; er sell däm Kwartier gää worde sy wägem Stadtarchitekt vo Winterthur und spötere Sanggaller Stadtboumeischter und Basler Kantonsboumeischter Hermann Guggenbühl (1908–1960), wo nach em Zwöite Wältchrieg der Winterthurer Stadtplaan und d Entwürf für s Boue i de nöie Sidligspiet zeichnet het. Und me cha dänke, ass d Familie vom Stadtplaner ursprünglig vo som enen Oort, wo ebe Guggebüel heisst, cho isch.

S Winterthurer Guggi-Kwartier isch im Stadtchreis 2 Oberi grad näbet Zinzike. Unedra isch s Technorama.

Es isch es Wohnkwartier am Rand vo der Stadtsidlig. Es het es eigets Schuelhuus. Und dört isch d Baadi vo Oberi.

## Fuessnoote
Hans Guggenbühl (Schriftsteller, 1924)

De **Hans Guggebüel** (* 3. Jänner 1924; † 6. Nofämber 1990) isch e Schwiizer Germanischt gsi..

Er isch vo Meile gsi und hät z Herlibèèrg gläbt. A der Uni Züri hät er d Germanistik und d Slawistik studiert und derno z Züri as Gimnasiallehrer gschaffet.

As Schriftsteller hät er über d Literaturgschicht publiziert und eigeni Romään gschribe. Und er isch sälber private Rusgäber vo divärse Schrifte vo tüütsche und Schwiizer Autore gsi, und er het au russischi Büecher is Tüütsche la übersetze.

De Guggebüel isch im Vorstand vom Zürcher Schriftstellerverband und au i däm vom Verband vo de Oschtschwiizer Autore gsi.

Me tarf en nöd verwächsle mit em Zürcher Schriftsteller Hans Guggebüel, wo vo 1893 (?) bis 1939 gläbt hät.

## Wèèrch und Uufsätz
;Büecher
* *Ewald von Kleist – Weltschmerz als Schicksal.* Sachbuech, Erlebach 1948
* *Alle Wege führen zurück.* Roman, Züri 1978
* *Mein Bruder Jan. Geschichte einer geteilten Jugend.* Verzellig, Züri 1983
* *Schrittwechsel.* Roman, Züri 1993, postum usegää und gstaltet vom Verlag *Leu,* wo dr Aargauer Künschtler Al'Leu mit begründet gha het.
;Uufsätz
* *Albin Zollinger - Walter Guggenbühl, Zeugnisse einer Künstlerfreundschaft.* In: Küsnachter Jahresblätter, 12, 1972, S. 29-32.
* *Ein Hauch Thomas Mann.* In: Küsnachter Jahrheft, 21, 1981, S. 80-83.
* *Das lange Exil: Notizen zu Bernard von Brentano's Küsnachter Jahren.* In: Küsnachter Jahresblätter, 24,1984, S. 45-48.
;as Rusgäber:
* *Splitter vom grauen Granit. Erzählungen und Gedichte. Innerschweizer Lyrik- und Prosatexte.* Goldau 1984. ISBN=978-3-85714-009-9

## Fuessnoote
La Roche

**La Roche** chan eini vo däne Bedütige ha:
* Hoffmann-La Roche, en Schwizer Pharmakonzärn
* Bank La Roche & Co, e Schwizer Privatbank
* Château de la Roche, e Burgruine bi Befoss im Département Bas-Rhin, Frankriich
* Uffhofener La Roche, e Wiibärgslaag z Rheinhessen, Rhiiland-Pfalz
* La Roche (Familienname), en Familiename
* Haus La Roche, e burgundeschi Adelsfamilie

**La Roche** isch de Name vo däne Ort und Verwaltigsgebiet:

;z Belgie:
* La Roche-en-Ardenne, e Gmeind im Bezirk Marche-en-Famenne vo de Provinz Luxeburg

;z Frankriich:
* La Roche-Bernard, e Gmeind im Département Morbihan
* La Roche-Blanche (Puy-de-Dôme), e Gmeind im Département Puy-de-Dôme
* La Roche-Blanche (Loire-Atlantique), e Gmeind im Département Loire-Atlantique
* La Roche-Canillac, e Gmeind im Département Corrèze
* La Roche-Chalais, e Gmeind im Département Dordogne
* La Roche-Clermault, e Gmeind im Département Indre-et-Loire
* La Roche-de-Glun, e Gmeind im Département Drôme
* La Roche-de-Rame, e Gmeind im Département Hautes-Alpes 
* La Roche-Derrien, e Gmeind im Département Côtes-d’Armor
* La Roche-des-Arnauds, e Gmeind im Département Hautes-Alpes
* La Roche-en-Brenil, e Gmeind im Département Côte-d’Or
* La Roche-Guyon, e Gmeind im Département Val-d’Oise
* La Roche-l’Abeille, e Gmeind im Département Haute-Vienne
* La Roche-Mabile, e Gmeind im Département Orne
* La Roche-Maurice, e Gmeind im Département Finistère
* La Roche-Morey, e Gmeind im Département Haute-Saône
* La Roche-Noire, e Gmeind im Département Puy-de-Dôme
* La Roche-Posay, e Gmeind im Département Vienne
* La Roche-Rigault, e Gmeind im Département Vienne
* La Roche-sur-Foron, e Gmeind im Département Haute-Savoie
* La Roche-sur-Grane, e Gmeind im Département Drôme
* La Roche-sur-le-Buis, e Gmeind im Département Drôme
* La Roche-sur-Yon, e Gmeind im Département Vendée
* La Roche-Vanneau, e Gmeind im Département Côte-d’Or
* La Roche-Vineuse, e Gmeind im Département Saône-et-Loire
* *La Roche*, en Ortschaft i de Gmeind Moye im Département Haute-Savoie

;i de Schwiz:
* La Roche FR, e politeschi Gmeind im Greyerzerland, Kanton Friburg

;Verwaltigsgebiet z Frankriich:
* Arrondissement La Roche-sur-Yon im Département Vendée
* Kanton La Roche-Bernard im Département Morbihan
* Kanton La Roche-Canillac im Département Corrèze
* Kanton La Roche-Derrien im Département Côtes-d’Armor
* Kanton La Roche-sur-Foron im Département Haute-Savoie
* Kanton La Roche-sur-Yon-Nord im Département Vendée
* Kanton La Roche-sur-Yon-Sud im Département Vendée

**Lueg au:**
* Delaroche
* de la Roche
* Laroche
* La Roche Camio
* Roche
* La Roche-Guyon