open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martigny (Begriffsklärung)

**Martigny** isch de Familiename vo:
* Alain de Martigny (* 1946), en französische Fuessballspiler und -trainer
* Joseph Alexandre Martigny (1808–1880), en französische Archäolog

**Martigny** isch de Name vo folgende Ort:
* i de Schwiz:
** Martigny, e Stadt im Kanton Wallis
** Martigny-Combe, e Gmeind im Kanton Wallis
** *District de Martigny*, de französisch Name vom Bezirk Martinach im Kanton Wallis

* z Frankriich:
** Martigny (Aisne), e Gmeind im Département Aisne
** Martigny (Manche), e Gmeind im Département Manche
** Martigny (Seine-Maritime), e Gmeind im Département Seine-Maritime
** Martigny-Courpierre, e Gmeind im Département Aisne
** Martigny-le-Comte, e Gmeind im Département Saône-et-Loire
** Martigny-les-Bains, e Gmeind im Département Vosges
** Martigny-les-Gerbonvaux, e Gmeind im Département Vosges
** Martigny-sur-l'Ante, e Gmeind im Département Calvados
** Martigny (Haute-Savoie), en Ortschaft i de Gmeind Cranves-Sales im Département Haute-Savoie
** Martigny (Loir-et-Cher), en Ortschaft im Département Loir-et-Cher 
** Martigny (Nièvre), en Ortschaft im Département Nièvre
** Martigny (Vienne), en Ortschaft im Département Vienne
** Saint-Germain-de-Martigny, en Ortschaft im Département Orne 

* z Kanada:
** Martigny (Kanada), en Ortschaft

**Lueg au:**
* Martiny, Martini
Tumor

E **Tumor** (vo , , m. ‚Wuecherig‘, ‚Gschwulst‘, ‚Schwellig‘) im witere Sinn isch alles, wo s Wolume vom ene Gwääb vom ene hööchere Lääbewääse gröösser wird, unabhängig vo dr Ursach. Sünonüüm in ere zwäite, ängere Bedütig, wo sich uf Gwääbnöibildige beziet, si d Begriff **Neoplasii** (‚Nöibildig‘) und „Gwäggs“.

## Definizioone
Es git in dr Medizin zwäi Definizioone vom Begriff Tumor:
* im witere Sinn alles, won e Gwääb mee Blatz brucht (*[[Intumeszenz]]*) oder e dastbari Verhertig, z.&nbsp;B. au e Schwellig bin ere Entzündig (Ödem, Phlegmone, Abszäss) oder Zyste, oder au wenn sich Schissdrägg im Darm aasammlet, wo mä im lingge undere Däil vom Buuch cha abdaste. Es isch also en eender unscharfe Begriff.
* im ängere Sinn Nöibildige vo Körpergwääb (Neoplasie), wo dur Feelregulazione vom Zällewaggsdum entstöön – und die Nöibildige chönne äntwääder guetartig oder bösartig si (Dignität).
** **[[Gutartiger Tumor|Benigni (guetartigi) Tumor]]** waggse zwar und verdrängen eso Gwääb nääbedraa, si waggse aber nid dur säll Gwääb duure (*infiltriere*) und bilde käni Metastase.
** **Maligni Tumor** si böösartigi Tumor. Die Tumor wärden hüfig as Chräbs bezäichnet. Si waggse ins Gwääb drumume iine und zerstööre s. Usserdäm verbräite si sich über s Bluet (*hämatogen*), über d Lümfe (*lymphogen*) oder dur Abdröpfle zum Bischbil im Buuchruum und forme Dochdergschwülst.  Tüpischi bösartigi Tumor si dr Dickdarmchräbs und dr Lungechräbs.
** **Semimaligni Tumor** forme mäistens käni Dochdergschwülst, si zerstööre aber s Gwääb um sä ume und waggse in s iine (*Destrukzion* und *Infiltrazion*).

## Neoplasii
Neoplasie cha s in jeedere Art vo Gwääb gee, sowol guetartigi (benigni) oder bösartigi (maligni). Die maligni Wariante wird in dr Umgangssprooch as Chräbs bezäichnet. Neoplasie chönne äinzeln („solitär“) oder meemol an verschiidene Blätz im Organismus („multizentrisch“ oder „multifokal“) ufdräte. Mä reedet vo Tumor as *multizentrisch*, wenn dr Abstand zwüsche de äinzelne Läsione gröösser as fümf Santimeter isch und als *multifokal*, wenn er bis zu fümf Santimeter grooss isch, allerdings existiert kä exakti radiologischi Definizion für die Begriff. Je noch em Ort (Lokalisazion) vom Tumor und dr Funkzion vom Gwääb, won er din Schaade aarichdet, chann er Organ zerstööre, was dr Gsamtorganismus cha beiidrächdige und sogar zum Dood cha füere.

Tumor dräte bi alle hööchere Lääbewääse (au bi Pflanze) uf. 

## Litratuur
* H. J. Peters u.&nbsp;a.: *Tumorvakzinierung: Dendritische Zellen als Aktivatoren der spezifischen Immunreaktion in Forschung und Klinik.* In: *Deutsche Zeitschrift für Onkologie* 2004 (39), S.&nbsp;57–64.

## Weblink
Sprachbehinderung

**Sproochbehinderig** isch dr Oberbegriff für e Hufe Stöörige in de Beriich:
* vom Leere von ere Sprooch (Sproochentwiggligsverzögerig)
* em Chönne sproochligi Strukture für d Kommunikazion z verwände (Afasii und Mutismus)
* vo dr Stimm
* vom Reede (Sprächstöörig)
* vom Fluss vom Reede (Stottere, Stammle)

In dr Pedagogik verstoot mä under ere Sproochbehinderig ass öbber e sonderpedagogischi Understützig im Förderschwerpunkt Sprooch brucht. Sproochbehindereti si Mensche, wo iiri Muetersprooch in Lut und/oder Schrift impressiv und/oder expressiv altersgrächt nid chönne bruuche und dorum in dr Entwigglig vo iirer Persönlikäit und gsellschaftlige Bindige und bim Leere dbehinderet si.
Körperbehinderung

E **Körperbehinderig** isch en indiwiduelli körperligi Behinderig vom ene Mensch, e füsiologischs Defizit oder Handicap.

## Begriffskläärig
Noch em Christoph Leyendecker wird e Person as *körperbehinderet* bezäichnet, wenn si wägen ere Schädigung vom Stütz- und Beweegigsapparat, ere andere organische Schädigung oder ere chronische Chranket so stark in iire Verhaltensmöglichkäite beiidrächtigt isch, ass d Sälbstverwirkligung in ere soziale Interakzion schwiirig isch (vgl. Leyendecker 2005).

Hützudags gseet mä s aber vilmol eender eso, ass e Behinderig nit dur indiwiduelli Faktore entstoot (z. B. körperligi Beiidrächtigung), sondern dur Barriere in dr Umwält, wo Mensche mit Beiidrächtigunge wägene nit gliichberächtigt in dr Gsellschaft chönne mitmache.

D Abgränzig zwüsche Körperbehinderig und kognitiver Behinderig isch unscharf, wil si drvo abhängt, was für e Rolle die körperligi Beiidrächtigung vom Hirni bi dr reduzierte kognitive Läistigsfähigkäit spiilt. Körperbehinderig cha au e Däil von ere Meerfachbehinderig si.

## Litratuur
* Christoph Leyendecker: *Motorische Behinderungen. Grundlagen, Zusammenhänge und Förderungsmöglichkeiten.* Kohlhammer. Stuttgart 2005
* Reinhard Lelgemann, Jürgen Moosecker: *Einführung in die Körperbehindertenpädagogik.* In: Stephan Ellinger, Roland Stein: *Grundstudium Sonderpädagogik.* Bamberg 2005, ISBN 3-00-010877-7
* Petra Fuchs: *„Körperbehinderte“ zwischen Selbstaufgabe und Emanzipation. Selbsthilfe – Integration – Aussonderung*. Luchterhand, Neuwied und Berlin 2001, ISBN 3-472-04450-0
* Hans Stadler, Udo Wilken: *Pädagogik bei Körperbehinderung.* Studientexte zur Geschichte der Behindertenpädagogik Band 4. Beltz Verlag. Weinheim, Baasel, Berlin 2004, ISBN 3-8252-2378-7. Volltext als PDF unter http://www.pedocs.de/volltexte/2009/537/pdf/3_82...
* Harry Bergeest: *Körperbehindertenpädagogik. Studium und Praxis.* Bad Heilbrunn 2006, ISBN 3-7815-1478-1
* Junge, Torsten; Schmincke, Imke: *Marginalisierte Körper. Beiträge zur Soziologie und Geschichte des anderen Körpers.* Unrast Verlag. Münster 2007, ISBN 978-3-897-71460-1
* avanti donne (Hrsg.): *Stärker als ihr denkt!. Junge Frauen erzählen, wie sie ihren Weg gehen - trotz Behinderung*. Verein avanti donne, Kontaktstelle für Frauen und Mädchen mit Behinderung, Maisprach 2006, ISBN 978-3-033-00765-9
* Marfan Stiftung Schweiz (Hrsg.): *Herzsache. Gesundheitskompetenz und Empowerment bei chronischen körperlichen Beeinträchtigungen am Beispiel des Marfan-Syndroms*. Bärn 2008, ISBN 978-3-033-01587-6

## Weblingg
* www.myhandicap.de – Die Internetplattform für Menschen mit Behinderung und schwerer Krankheit
* www.behinderung.org – Ratgeber für Menschen mit Behinderung und ihre Angehörigen
Blindheit

Under **Blindhäit** verstoot mä die usbrägtisti Form von ere Seebehinderig, wo s wisuelle Woornäämigsvermöge vo äim oder vo bäide Auge ganz feelt oder nume no ganz wenig drvo vorhanden isch. Si cha aagebore (Geburtsblindhäit) oder erworbe si und isch mäistens irreversibel. Wenn bäidi Auge blind si, isch das e schweri Behinderig, und in modärne Länder wird dr Blind vilmol vom Staat vo Gsetz us understützt.

Es git vil Organisazioone, wo de blinde Lüüt mit Root und Hilfsmittel s Läbe wänd erliechtere. I dr Schwiiz sind die im Schwiizerische Zentraalveräin fürs Blindewääse zämegschlosse, wo ane 1903 im Mäitliblindehäim z Züri ggründet worden isch. Die gröschti Organisazioon vo dr Schwiiz, wo sech für Lüüt, wo so ne Behinderig hend, tuet ysetze, isch der Schwiizerisch Verband für die Blinde und die Seebehinderte.

## Litratuur
* Wolfgang Drave, Hartmut Mehls (Hrsg.): *200 Jahre Blindenbildung in Deutschland (1806–2006).* edition bentheim, Würzburg 2006, ISBN 3-934471-57-9.
* Kai Nonnenmacher: *Das schwarze Licht der Moderne: zur Ästhetikgeschichte der Blindheit*. Niemeyer, Tübinge 2006. ISBN 3-484-63034-5.
* 
* Oliver Häuser, Stefanie Krug: *Den Menschen sehen. 150 Jahre Nikolauspflege. (1856–2006).* Nikolauspflege, Stiftung für Blinde und Sehbehinderte Menschen, Stuttgart 2006, ISBN 3-00-018633-6
* Jacques Lusseyran: *Das wiedergefundene Licht. Die Lebensgeschichte eines Blinden im französischen Widerstand* (= *dtv* 30009 *Sachbuch*). 4. Uflaag. Klett-Cotta in Deutscher Taschenbuch-Verlag, Stuttgart 1992, ISBN 3-423-30009-4.
* 
* Josephine Siebe: *Moderne Blindenfürsorge.* Mit sechs Illustrationen nach photographischen Original-Aufnahmen. In: *Reclams Universum. Moderne illustrierte Wochenschrift*, 27. Januar 1911, S. 571–574.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Deutsche Blindenstudienanstalt Marburg   
* Anderes Sehen - Zur Förderung blinder Kinder, inkl. Informazione zur „aktive menschliche Echoortig“ („Klicksonar“)   
* Berufsverband der Augenärzte Deutschlands - BVA: ''Leitlinie Nr. 7 - Versorgung von Sehbehinderten und Blinden'' (PDF; 76&nbsp;kB)   
* anders sehen - Blindeninstitutsstiftung Understützigsaagebot für sehbehinderti und blindi Mensche
* VISIO-N - Informazione zum Thema Umschuelig und brueflichi Rehabilitazion vo sehbehinderte Mensche
* Schwizerische Blinde- und Sehbehinderteverband (SBV)
* Schwizerische Blindebund
Abhängigkeit (Medizin)

**Abhängigkeit**, in dr Umgangssprooch **Sucht** (vo germ. *suhti-*, ahd. *suht*, *suft*, mhd. *suht*) goot uf „sieche“ (ahd. *siuchan*, mhd. *siechen* - s Liide an ere Chranket, zrugg) bezäichnet in dr Medizin s Verlange, immer wider e bestimmte Zuestand z erlääbe, ooni dass mä vil gege das cha mache, au wenn dr Verstand sich vo däm Verlange wett befreije.  E Sucht macht s schweer bis ummööglig d Persönlikäit frei z entfalte und macht die soziale Bindige und Schanse vom Süchtige kabutt. In de Fachgebiet Psüchologii und Psüchiatrii wärde verschidigi Forme vo Abhängigkäit beschriibe:
* Abhängikäitssündrom dur psüchotropi Substanze (Abhängigkäit wo an Substanze bunde isch, stoffligi Abhängigkäit),
* Schädlige Gebruuch vo Substanze, wo körperlig kä Abhängigkäit erzüüge,
* Abhängikäit, wo nid an e Substanz bunde isch (nitstoffligi Abhängigkäit), und
* Co-Abhängikäit, wenn was Bezugspersone mache oder nid mache d Abhängigkäit, wo an Substanze bunde isch, von ere Person sterker macht.
In e Hufe offizielle und inoffizielle Iirichdige wird dr Begriff „Sucht“ allerdings immer no verwändet.

Zu de bekanntere Sücht ghöört d Abhängikäit vo legale Drooge wie Dubak und Alkohol, vo illegale Drooge wie Kokain oder Heroin, wo körperlig abhängig mache, aber au vo wäichere Drooge wie Kannabis, wo sich e psüchischi Abhängikäit cha entwiggle, und Abhängikäite, wo nid an Substanze bunde si, wie d Spiilsucht.

## Litratuur
* 
* Michael Klein: *Kinder und Suchtgefahren. Risiken - Prävention - Hilfen*. Verlag Schattauer, 2007, ISBN 978-3-7945-2318-4.
* Rainer Thomasius, Michael Schulte-Markwort, Udo J. Küstner, Peter Riedesser: *Suchtstörungen im Kindes- und Jugendalter: Das Handbuch: Grundlagen und Praxis*. Verlag Schattauer, 2008, ISBN 978-3-7945-2359-7.
* Christoph Möller: *Drogenmissbrauch im Jugendalter. Ursachen und Auswirkungen.* Vandenhoeck & Ruprecht; 3. Uflaag. 2009, ISBN 978-3-525-46228-7.
* Ambros Uchtenhagen & Walter Zieglgänsberger; *Suchtmedizin*, Urban & Fischer Verlag, ISBN 3-437-21780-1
* S3-Leitlinie Psychosoziale Therapien bei schweren psychischen Erkrankungen In AWMF online (Stand: 25. Oktober 2012)
* D Zitschrift ''Sucht – Zeitschrift für Wissenschaft und Praxis'' vo dr Dütsche Hauptstell für Suchtfrooge erschiint säggs Mol im Joor.

## Weblingg
* Deutsche Gesellschaft für Suchtforschung und Suchttherapie e.V
* Deutsche Hauptstelle für Suchtfragen e.&nbsp;V.
* Deutsche Gesellschaft für Suchtmedizin e.&nbsp;V.
* Einträge im NIH-Studienregister

## Fuessnoote
Gehörlosigkeit

E Mensch liidet an **Ghörlosigkäit** oder **Daubhäit**, wenn er gar nüt oder fast nüt cha ghööre. 

## Begriff

Dr medizinische Usdruck für Daubhäit isch *Surditas* (lat.). Dr Usdruck *ghörlos* isch im dütsche Sproochruum entstande, wo im letschte Vertel vom 18. Joorhundert die allgemäini Schuelbildig für daubi Chinder iigfüert worde isch. Wenn s Ghöör erst Schaade nimmt nochdäm dr Daub scho gleert het schwätze, denn reedet mä von ere „postlinguale“ oder „Spoot-Daubhäit“.

Öbbe 98 Brozänt vo de Mensche, wo as ghöörlos gälte, häi no chliini Räst vom Ghöör. Dorum reedet mä mänggisch au vo **hochgradiger [[Schwerhörigkeit|Schwerhöörikäit]]** oder **Rästhörigkeit**. S Ghöör isch eso iigschränkt, ass akustischi Räiz nume no mit Hörhilfe wie eme Hörgräät oder z.&nbsp;B. eme Cochlea-Implantat chönne woorgno wärde. Ob mä mit dene Hörhilfe Sprooch cha verstoo, isch indiwiduell verschiide. 

D Bezäichnig *[[Taubstummheit|daubstumm]]* wird vo ghörlose Persone as diskriminierend empfunde, wil dr Wortdäil 'stumm' e negativi Konnotazion het und Lüt dr Begriff gege ghörlosi Persone vilmol mit dr Bedütig vo „dumm“ oder „unfähig“ bruche. Für Ghörlosi isch s Schwätze weniger wichdig as dass si chönne kommuniziere. Under sich bruche si mäistens e Gebärdesprooch, aber für zum diräkt mit Lüt wo ghööre z kommuniziere, isch s wichdig, ass si au e Lutsprooch chönne. 

Mit Oralismus mäint mä en Erziejig vo daube und schwerhörige Chinder, wo d Kommunikazion uf d Sprooch fixiert isch und wo uf e Gebärdesprooch witgehend verzichdet.

## Litratuur
* Bern Ahrbeck: *Gehörlosigkeit und Identität: Probleme der Identitätsbildung Gehörloser aus der Sicht soziologischer und psychoanalytischer Theorien.* Signum Verl., Hamburg 1992 ISBN 3-927731-37-4
* Oliver Sacks: *Stumme Stimmen: Reise in die Welt der Gehörlosen.* Rowohlt, 6. Uflaag, Reinbek bei Hamburg 2001 ISBN 3-499-19198-9

## Weblingg

* ''Hörschädigung und Persönlichkeitsentwicklung''
* Sälbsthilforganisazione und Verbänd:
** für wisuell orientierti Hörgschädigti: DGB Deutschland,GKV Liechtenstein, ÖGLB Österreich, SGB Schweiz
** für Hörgschädigti, wo in ere Lutsprooch kommuniziere: LKH Deutschland, Junge Stimme Österreich, LKH Schweiz
* Fachhilfeverband:
** SONOS: SONOS - Schweizerischer Verband für Gehörlosen- und Hörgeschädigten-Organisationen

## Fuessnoote
1668

|}
## Was isch bassiert?
* 26. Merz: Ängland ibernimmt d Kontroll iber Bombay. 
* 11. April: Dr Dietrich Buxtehude wird Organischt an dr Mariechilche z Lübeck.
* 9. Septämber: Im Théâtre du Palais Royal z Paris wird d Kumedi «Dr Gizchrage» vum Molière urufgfiert.
* Di erscht Uusgab vu *[[Der abenteuerliche Simplicissimus|Der Abentheuerliche Simplicissimus Teutsch]]* vum Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen chunnt uuse, datiert uf s Johr 1669.

## uf d Wält chuu
* François-Louis de Pesmes de Saint-Saphorin, Schwyzer Diplomat un Militär 

## gstorbe
* 9. Augschte: Jacob Balde, dytsche Jesuit un Dichter 

## Weblink
1667

|}
## Was isch bassiert?
* 9. April: Im Salon du Louvre z Paris wird di wältwyt erscht Chunschtuusstellig ufgmacht.
* 24. Mai: Mit em Yymarsch vu franzesische Druppen unter em Henri de La Tour d’Auvergne, vicomte de Turenne, in di Spanische Niderlande fangt dr Devolutionschrieg vum Ludwig XIV. gege Spanien aa.
* Antigua un Barbuda wäre änglischi Kolony.

## uf d Wält chuu
* 6. Augschte: Johann Bernoulli, Schwyzer Mathematiker
* 30. Novämber: Jonathan Swift, irische Schriftsteller

Datum nit bekannt:
* Johann Christoph Pepusch, dytsche Komponischt
* um 1667: Antonio Lotti, italienische Komponischt

## gstorbe
* 27. Februar: Remigius Faesch, Basler Jurischt un Chunschtsammler
* Guillaume Marlot, franzesische Ordesprieschter un Hischtoriker

## Weblink
1666

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Augschte: Uruffierig vu dr Kumedi *Le médecin malgré lui* (dt. *Der Arzt wider Willen*) vum Molière im Palais Royal z Paris
* 2. Septämber: Di groß Brunscht verwieschtet in vier Däg e Großdail vu London.
* Dr Isaac Newton entwicklet di klassisch Mechanik. 

## uf d Wält chuu
* 5. Novämber: Attilio Ariosti, italienisch Komponischt

Datum nit bekannt:
* 1665 oder 1666: Estienne Roger, franzesisch-niderländische Drucker un Verleger

## gstorbe
* 12. April: Johann Rudolf Wettstein, Schwyzer Diplomat un Burgermaischter vu Basel

## Weblink
1665

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Merz: Z London chunnt di erscht Uusgab vu dr *Philosophical Transactions* vu dr Royal Society uuse.
* 12. April: D Margaret Porteous isch di erscht, wu Opfer vu dr Große Pescht vu London wird. Im Lauf vu aim Johr stärbe iber 70.000 Menschen. 
* Dr Jan Vermeer molt mit El uf Lyynwand s Gmäld *Het meisje met de parel*.

## uf d Wält chuu
* 16. Februar: Anne, Chenigi vu Großbritannien un Irland

Datum nit bekannt:
* 1665 oder 1666: Estienne Roger, franzesisch-niderländische Drucker un Verleger

## gstorbe
* 19. Novämber: Nicolas Poussin, franzesische Moler

## Weblink
1664

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Mai: Uruffierig vu dr Kumedi *Tartuffe* vum Molière z Versailles
* 10. Augschte: Im Fride vu Eisenburg erkännt dr habsburgisch Chaiser Leopold&nbsp;I. di osmanisch Oberherrschaft z Sibeburgen aa, zahlt en Abfindig un dritt Großwardein un Neuhäusel z Ungarn an d Osmanen ab. Mit em Verdrag chunnt dr Tirkechrieg 1663/1664 chunnt zum Änd. S Osmanisch Rych sy greschti Uusdehnig z Ungarn iber. 
* 27. Augschte: D Ängländer ibernämme Nieuw Amsterdam vu dr Niderländer un nänne s in New York um.
* S franzesisch Heer wird unter em Ludwig XIV. stark uusböue un wird dodermit s grescht Heer uf dr Wält.
* Z Stroßburi wird d Bröuerei *[[Kronenbourg]]* grindet.

## uf d Wält chuu
* 6. Februar: Mustafa II., Sultan vum Osmanische Rych 

## gstorbe
* 16. Juli: Andreas Gryphius, dytsche Dichter un Dramatiker vum Barock

## Weblink
1663

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Jänner: Z Regensburg fangt fangt e wäg dr Bedrohig dur s Osmanisch Rych e Rychsdag aa, wu dr Immerwähred Rychsdag drus fiirigoht.
* En aidgnessischi Delegation vu dr dryzeh Ort, aagfiert vum Zürcher Burgermaischter Johann Heinrich Waser, bschwert z Paris di 1658 initiiert Soldallianz vu Züri mit em Ludwig XIV.

## uf d Wält chuu
* 26. Februar: Thomas Newcomen, änglische Erfinder
* 18. Augschte: Catherine Repond, aini vu dr letschte Fraue, wu in dr Schwyz wäge Häxerei aagschuldigt un hiigrichtet woren isch
* 14. Novämber: Friedrich Wilhelm Zachow, dytsche Komponischt

## gstorbe
* 19. Oktober: Lucius Gabriel, Schwyzer Pfarrer un Bibelibersetzer 

## Weblink
1669

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Merz bis 11. Juli: Bi me Uusbruch vum Vulkan Ätna wird d Stadt Catania dailwys verwieschtet.
* 4. Septämber: Divenezianisch Bsatzig vu dr Stadt Candia uf Kreta kapituliert vor dr osmanische Druppe unter em Sultan Mehmed IV..
* Dr Ludwig XIV. vu Frankrych losst rund 80 Johr noch em Toleranzedikt vu Nantes d Hugenotte wider verfolge.
* Dr dytsch Apotheker un Alchimischt Hennig Brand entdeckt dr Phosphor.

## uf d Wält chuu
* Johann Konrad Ammann, Schwyzer Arzt un Gherlosepedagog

## gstorbe
* 4. Oktober: Rembrandt van Rijn, niderländische Moler

## Weblink
1662

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Februar: Di Niderländisch Oschtindie-Kompany verliert d Kolony Niderländisch-Formosa uf dr Insle Taiwan an dr chinesisch Armeefierer un Pirat Koxinga.
* 6. Februar: Im Verdrag vu Montmartre mit em Herzog Karl IV. chunnt dr franzesisch Chenig Ludwig XIV. Yyfluss uf s Herzogtum Lothringen iber.
* 26. Dezämber: Uruffierig vu dr Kumedi *L'école des femmes* (dt. *Die Schule der Frauen*) vum Molière z Paris.

## uf d Wält chuu
* 30. April: Maria II., Chenigi vu Ängland un Schottland 

## gstorbe
* 19. Augschte: Blaise Pascal, franzesische Philosoph, Physiker und Mathematiker

## Weblink
1661

|}
## Was isch bassiert?
* 10. März: Ai Dag noch em Dod vu sym Minischter, em Kardinal Jules Mazarin, nimmt dr franzesisch Chenig Ludwig XIV. alli Regierigsgschäft in di aige Hand.
* 3. April: Di Britisch Oschtindie-Kompany chunnt vum Chenig Karl. II. d Zivilgrichtsbarkait un d Militärgewalt z Indien iberdrait un derf dert gege „Uuglaibig“ Chrieg fiere.

## uf d Wält chuu
* 16. Oktober: Anton Ulrich, Herzog vu Wirttebärg-Neuestadt
* 4. Novämber: Karl III., Pfalzgrof un Churfirscht vu dr Pfalz

## gstorbe
* 9. Merz: Jules Mazarin, italienisch-franzesische Kardinal un Staatsmann

## Weblink
1660

|}
## Was isch bassiert?
* 8. Mai: Z Ängland proklamiert s Barlemänt dr Karl II. us em Huus Stuart zum Chenig un macht dodermit em Commonwealth of England en Änd. Mit em Yyzug vum Karl II. z London am 29. Mai isch d Monarchy wider yygfiert.
* 28. Novämber: Zwelf Glehrti grinde ne wisseschaftligi Gsellschaft, di speter Royal Society z London.
* Niderländischi Buure sidle si z Sidafrika aa.
* Dr Londoner Luschtgarte *[[Vauxhall Gardens]]* wird ufgmacht.
* Seegfrörni: Dr Zürisee isch komplett zuegfrore.

## uf d Wält chuu
* 2. Mai: Alessandro Scarlatti, italienische Komponischt

## gstorbe
* 6. Augschte: Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, spanische Moler

## Weblink
1659

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Mai: Z Ängland wird dr Richard Cromwell zur Abdankig as Lordprotektor zwunge. Sy Gang ins Exil macht dr Wä frei fir d Wideryyfierig vu dr Monarchy ai Johr speter.
* 18. Novämber: Im Théâtre du Petit-Boubon z Paris wird d Kumedi «Les Précieuses ridicules» vum Molière urufgfiert.
* Z Dibenga wird dur d Hochzyt vum Johann Georg Cotta mit dr Witfrau vum Buechhändler Philibert Brunn d *[[Cotta’sche Verlagsbuchhandlung]]* grindet.

## uf d Wält chuu
* 16. Juni: Johann Jacob Heidegger, schwyzerisch-änglische Impressario
* 10. Septämber: Henry Purcell, änglische Komponischt

## gstorbe
* 10. Oktober: Abel Tasman, niderländische Seefahrer un Entdecker

## Weblink
Analytische Geometrie

Die **analütischi Geometrii** (au **Vektorgeometrii**) isch e Däilgebiet vo dr Geometrii, wo mit algebraische Hilfsmiddel (vor allem us dr lineare Algebra) geometrischi Brobleem lööst. Dank iire cha mä in vile Fäll geometrischi Ufgoobe räin rächnerisch lööse, ooni dass mä d Aaschaujig brucht.

Im Gegesatz wird d Geometrii, wo iiri Setz ooni Bezug zum ene Zaalesüsteem uf ere axiomatische Grundlaag ufbaut, as sünthetischi Geometrii bezäichnet.

D Verfaare vo dr analütische Geometrii wärde in alle Naturwüsseschafte aagwändet, vor allem aber in dr Füsik, wie zum Bischbil bim Beschriibe vo Blanetebaane. Ursprünglig het sich die analütischi Geometrii nume mit Brobleem vo dr euklidische Geometrii in dr Ebeni und im Ruum befasst. Im allgemäine Sinn aber beschribt die Analütischi Geometrii affini Rüüm vo irgendere Dimension über alli mööglige Körper.
1658

|}
## Was isch bassiert?
* 14. Juni: E 26.000 Mann starki franzesisch-änglischi Armee unter em Marschall Turenne sigt im Franzesisch-Spanische Chrieg in dr Schlacht in dr Dine bi Dünkirchen iber e 15.000 Mann stark spanisch Entsatz-Heer. 
* 22. Juni: Mit dr Eroberig vu dr Stadt Jaffna chenne d Holländer d Portugiese vollständig vu dr Insle Ceylon verdränge.
* 3. Septämber: Noch em Dod vum Oliver Cromwell wird sy Suhn Richard Lordprotektor im Commonwealth of England. 
* Der niderländisch Naturforscher Jan Swammerdam bschrybt zum erschte Mol di rote Bluetcherperli. 

## uf d Wält chuu
* 19. April: Johann Wilhelm, Pfalzgrof un Herzog vu Pfalz-Neuburg, Kurfirscht vu dr Pfalz
* 22. April: Giuseppe Torelli, italienische Komponischt

## gstorbe
* Hans Jakob Ammann, Schwyzer Wundarzt, Ägypteraisende un Raiseschriftsteller

## Weblink
1657

|}
## Was isch bassiert?
* 20. April: Im Änglisch-Spanische Chrieg sige d Ängländer unter em Admiral Robert Blake in dr Seeschlacht vu Santa Cruz iber e spanischi Flotte.
* Z Paris wird *[[Codex Manesse]]* wider ufgfunde, wu um 1300 z Züri entstanden isch.

## uf d Wält chuu
* 11. Juli: Friedrich I., Chenig vu Preuße

## gstorbe
* 2. April: Ferdinand&nbsp;III., remisch-dyrsche Chaiser
* 6. August: Bohdan Chmelnyzkyj, en ukrainische Freihäitskämpfer und Antisemit

## Weblink
1654

|}
## Was isch bassiert?
* 19. Jänner: D Saporoger Kosake, wu syter anne 1648 dur dr Chmelnyzkyj-Ufstand versueche, dr polnische Herrschaft in dr Ukraine en Änd z mache, unterstelle mit em *Verdrag vu Perejaslaw* ihr Land em russische Zar. 
* 11. März bis 15. September: Erschte Bremisch-Schwedische Chrieg
* 17. Mai: Dr Rychsdag z Regensburg, wu anne 1653 unter em Chaiser Ferdinand III. zum erschte Mol noch em Dryssgjehrige Chrieg zämmedrätten isch, wird mit em *Jingschte Rychsabschid* ufglest. S isch dr letscht Rychsabschid vu dr Gschicht, wel anne 1663 dr „Immerwährend Rychsdag“ geschaffe wird.
* Dr Otto von Guericke demonschtriert vor em Rychsdag z Regensburg d Wirkig vu Luftdruck un Vakuum mit dr „Magdeburger Halbchugle“.
* Dr Rembrandt van Rijn molt s ''Portret van Jan Six' 

## uf d Wält chuu
* 25. Juli: Agostino Steffani, italienische Komponischt

## gstorbe
* 9. Juli: Ferdinand IV., Chenig vum Hailige Remische Ryche, Chenig vu Behme, Chenig vu Ungarn

## Weblink
1653

|}
## Was isch bassiert?
* Jänner/Februar: Im bärnische Ämmital un im lozärnische Äntlibuech fange Ufständ vu dr Landbevelkerig aa, wu si uf Soledurn, Basel un in Aargau uuswyte (Schwyzer Buurechrieg). 
* 20. April: Z Ängland verdrybt dr Oliver Cromwell mit 30 Bewaffnete di rund 100 Abgordnete vum Rumpfbarlemänt.
* 27. Mai: Z Tournai wird s Grab vum Frankechenig Childerich I. entdeckt.
* 3. Juni: Dr Heerzug vu dr Buure uf Züri im Schwyzer Buurechrieg hert uf mit em Gfächt bi Woleschwil, wu d Zürcher in Brand stecke. Dr Ufstand bricht zämme.
* 4. Juni: Im Mellinger Fride mien di gschlaane Buure herti Bedingige akzeptiere. D Aafieer vum Ufstand wäre verbannt oder hiigrichtet. 
* 16. Dezämber: Dr änglisch Armeerot verchindet z London s *Instrument of Government*, di erscht gschribe Verfassig vu Ängland. Dr Oliver Cromwell nimmt dr Titel *Lord protector of England, Scotland and Ireland* aa. 

## uf d Wält chuu
* 17. Februar: Arcangelo Corelli, italienische Komponischt

## gstorbe
* 14. Juli: Uli Schad, en Aafüerer vo de Baaselbieter Buure im Schwizer Buurechrieg
* 27. Augschte: Niklaus Leuenberger, Schwyzer Buurefierer un Bundesobmann

## Weblink
1652

|}
## Was isch bassiert?
* 6. April: Dr Jan van Riebeeck goht in dr Dafelbucht am Kap vu dr Guete Hoffnig an Land un böut mit niderländische Sidler ne Fort. Bal entwicklet si dodrus Kapstadt as Versorgigsstation fir Sägelschiff uf dr Handelsroute uf Sidoschtasie.
* 29. Mai: Mit dr Seeschlacht bi Dover fangt dr Erscht Änglisch-Niderländisch Seechrieg aa. 
* Juni: In dr Schlacht bi Batoh im Ramme vum Chmelnyzkyj-Ufstand gege d Herrschaft vu Polen in dr Ukraine sige d Saporoger Kosaken, dodermit verliert Pole-Litaue di militärisch Kontroll iber großi Dail vu dr Ukraine.
* 10. Dezämber: D Seeschlacht bi Dungeness im Erscht Änglisch-Niderländisch Seechrieg bringt dr Niderlande ne Siig un dodermit d Herrschaft iber dr Ärmelkanal.
* Barbados wird e britischi Chronkolony.

## uf d Wält chuu
* 16. April: Klemens XII., Papscht vu 1730 bis 1740

## gstorbe
* 1. Dezember: Samuel Edel, dytsche lutherische Theolog

## Weblink
1650

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Juni: In dr Schlacht vu Scarrifholis sige d Ängländer iber d Ire. 
* 3. Septämber: In dr Schlacht vu Dunbar sige d Ängländer unter em Oliver Cromwell iber d Schotte.
* 31. Dezämber: Aager wird vun ere große Lawine gschlisse un derno wyter sidlig nei ufböue.

## uf d Wält chuu
* 4. Novämber: Wilhelm III., Chenig vu Ängland, Schottland un Irland

## gstorbe
* 11. Februar: René Descartes, franzesische Philosoph
* 19. Juni: Matthäus Merian dr Elter, schwyzerisch-dytsche Chupferstächer un Verleger

## Weblink
Werner Geissberger

De **Werner Geissberger** (* 25. Oktober 1921 z Aarau, † 7. Dezember 1986 z Wettige) isch en Schwiizer Journalist, Politiker und Publizist gsi. Er isch z Rinike heimatberechtiget gsi.

## Läbe
Nach em Handelsdiplom het de Geissberger vo 1940 bis 1943 bi ere Bank gschaffet und im 1944 d Matur gmacht. Im 1945 het er es Flüchtlingslager gleitet und isch dann vo 1946 bis 1948 Redaktor bi de «Länzbrger Zitig» gsi. Ab em 1950 het er z Züri und z Paris Nationalökonomie gstudiert und im 1956 d Promotion abgschlosse. Aaschlüssend isch er Redaktor bim «Badener Tagblatt» worde und het im 1967 s «Team 67» mit gründt. Die Partei isch es zitli im Aargau politisch erfolgriich gsi und de Geissberger isch vom 1968 bis ins 1974i Grossrot gsi. Nach em Niedergang vo de Partei, wo hüt numme noch z Bade existiirt und dete politisch aktiv isch, het de Geissberger zu de SP gwächslet. Nach sim Weggang vom «Badener Tagblatt» het er als Publizist gschaffet und sich bsunders mit de Ruumplanig und ökologische Writschaftsforme beschäftiget. Vom 1952 bis ins 1884 isch er ehreamtlich fürs «Kinderdorf Pestalozzi» engagiirt gsi.

## Trivia
De Werner Geissberger isch mit em Günter Grass gut befründet gsi und het im 1959i vo ihm s erschti druckfrische Exemplar vo «Die Blechtrommel» übercho. Zitwiis het de Grass au bim Geissberger z Wettige gläbt.

## Literatur
* 

## Einzelnochwiis
Anatomie

D **Anatomii** (us griechisch  **' „uf“ und  **' „Schnitt“) isch e Däilgebiet vo dr Morphologii. Si isch in dr Medizin bzw. Humanbiologii (Anthropotomii), Zoologii (Zootomii) und Botanik (Fütotomii) d Leer vom Ufbau vo de Organisme.

Es wärde d Gstalt, d Laag und d Struktur vo Körperdäil, Organ, Gwääb oder Zälle undersuecht. Die pathologischi Anatomii befasst sich mit chrankhaft veränderete Körperdäil. Die mikroskopischi Anatomii befasst sich mit de fiinere biologische Strukture bis zur molekulare Eebeni und chnüpft an d Molekularbiologii aa. Die klassischi Anatomii verwändet e standardisierti Nomenklatur, wo uf dr latiinische und dr griechische Sprooch basiert.

## Litratuur
* Gerhard Baader: *Zur Anatomie in Paris im 13. und 14. Jahrhundert.* Medizinhistorisches Journal 3 (1968), S. 40–53.
* Leonardo da Vinci: *Anatomische Zeichnungen.* Aus der königlichen Bibliothek auf Schloss Windsor. Hamburger Kunsthalle 1979.
* Jean Marc Bourgery, N. H. Jacob: *Atlas of Human Anatomy and Surgery.* The complete colored Plates of 1831–1854. Jean-Marie Le Minor, Henri Sick: Atlas der Anatomie und Chirurgie von J. M. Bourgery und N. H. Jacob. Taschen, Köln 2005, ISBN 978-2-286-01268-7.
* Ernst Seidl, Philipp Aumann: *KörperWissen. Erkenntnis zwischen Eros und Ekel*, Tübinge: MUT, 2009, ISBN 978-3-9812736-1-8.
* Ralf Vollmuth: *Das anatomische Zeitalter.* Verlag Neuer Merkur, Münche 2004, ISBN 3-929360-70-5.
* Hermann Stannius: * Handbuch der Anatomie der Wirbelthiere*, Band 1. Veit, 1854. 
* Carl von Siebold und Hermann Stannius: *Handbuch der Zootomie*, Band 2. Veit, 1854.
* Ralf Vollmuth: *Das anatomische Zeitalter. Die Anatomie der Renaissance von Leonardo da Vinci bis Andreas Vesal*. Verlag Neuer Merkur, Münche 2004, ISBN 3-929360-70-5.

## Weblingg

* Vorlesung Topographische Anatomie Videoufnaam von ere Vorlääsig. Vo TIMMS, Tübinger Internet Multimedia Server vo dr Eberhard Karls Universidäät Tübinge.
* apotheken-umschau: interaktive Körperatlas
1656

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Jänner: Noodäm Ändi 1655 no dr Hiirichtig vu vier Reformierten im Schwyzer Ort Arth un dr Flucht vu Reformierte uf Züri, d Konflikt zwische katholischen un reformierte Ort vu dr Aidgnosseschaft eskaliert sin, zien Zürcher Kontingänt uf Rhiinau go s Stedli mitsamt em Chloschter Rhiinau uuszraube. 
* 6. Jänner: Mit dr Chriegserklerig dur Züri an Schwyz fangt dr Erscht Villmergerchrieg offiziell aa. Di katholischen Ort vu dr Innerschwyz sichere Schwyz ihri Unterstitzig zu. Uf dr reformierte Wyte laischtet Bärn in vollem Umfang Hilf, derwylscht Schaffuuse nume Druppe fir defensivi Zwäck z Verfiegig stellt. 
* 7. Jänner: Dr General Hans Rudolf Werdmüller verlageret d Zürcher Hauptmacht uf Rapperschwil, dodermit fangt d Belagerig vu Rapperschwyl aa. Chlaineri Ainhalte erobere Frauefeld, Chaiserstuhl, Chlingnau un Zorzi, andere verschanzen sich bei Oberwil un Chappel. D Schaffuuser beziehn zwische Wädeschwiil un Hütte Stellig.
* 8. Jänner: Bärn mobilisiert syni Druppe. Rund zwai Drittel vu dr Soldate wären aber bruucht go d Gränze zue dr katholische Nochbere z sichere. Di ibrige Soldate zien unter em Kommando vum General Sigmund von Erlach in Richtig Aarau. 
* 23. Jänner: Dr franzesisch Philosoph un Theolog Blaise Pascal verfasst dr erscht vu insgsamt achtzeh *Lettres provinciales*.
* 24. Jänner: In dr erschte Schlacht vu Villmerge sigt d Strytmacht vu dr katholischen Ort unter dr Fierig vu Lozärn iber d Druppe vu dr reformierten Ort.
* 10. Februar: S Zürcher Heer unter em Hans Rudolf Werdmüller mueß d Belagerig vu Rapperschwil abbräche.
* 7. Merz: Dr Dritt Landfride stellt di alte Zueschtänd vor em Zweet Kappeler Landfride vu 1531 gschaffe wore sin. Dodermit isch di katholisch Hegemonie in dr Aidgnosseschaft gsicheret wore.
* Dr Diego Rodríguez de Silva y Velázquez molt *[[Las Meninas]]*.

## uf d Wält chuu
* 28. Mai: Anton Florian, Firscht vu Liechtestaa

## Weblink
1655

|}
## Was isch bassiert?
* 25. Merz: Dr niderländisch Aschtronom Christiaan Huygens entdeckt mit sym sälbschböute Teleskop dr *[[Titan (Mond)|Titan]]*, dr grescht Mond vum Saturn.
* 7. April: Noch em Dod vum Innozenz X. am 7. Jänner wird dr Fabio Chigi zum Papscht vu dr Remisch-katholische Chilche gwehlt. Är nimmt dr Name Alexander VII. aa.
* 10. Mai: D Ängländer erobere Jamaika.
* 1. Juli: Mit em Yymarsch vu schwedische Druppen im polnische Dail vu Livland fangt dr Zweet Nordisch Chrieg zwische Pole-Litaue, Schweden un Russland um d Vorherrschaft im Baltikum aa.

## uf d Wält chuu
* 1. Jänner: Christian Thomasius, dytsche Philosoph
* 6. Jänner: Jakob Bernoulli, Schwyzer Mathematiker

## gstorbe
* 7. Jänner: Innozenz X., Papscht vu 1644 bis 1655
* 7. Dezämber: Nicolas Abram, lothringische Theolog

## Weblink
Zelle (Biologie)

E **Zälle** (‚ chliini Kammere, Zälle‘ altgriechisch κύττος *kytos* ‚Zälle‘) isch die chliinsti lääbigi Äihäit vo alle Organisme. Mä underschäidet *[[Einzeller|Äizäller]]* und *[[Mehrzeller|Meerzäller]]*. Wenn s Lääbewääse us e Hufe Zälle bestoot (*[[Vielzeller|Vilzäller]]*), denn chönne Zälle zu funktionelle Äihäite verbunde si und Gwääb bilde. Dr menschligi Körper bestoot us meerere hundert verschidnige Zäll- und Gwääbtüpe. Evoluzionsbiologisch aagluegt und im Vergliich zu Äizäller chönne d Zälle vo Vilzäller zum grösste Däil nüm für sich elläi lääbe, und häi sich für en Aarbetsdäilig in Gwääb spezialisiert.
## Grundlaage
Jedi Zälle isch en äigeständigs Süsteem, wo strukturell abgränzbar isch und sich sälber erhaltet. Si isch in dr Laag, Näärstoff ufznee und d Energii, wo in ene bunde isch, dur Stoffwäggsel usznütze. Nöiji Zälle entstöön, wenn sich Zälle däile. In dr Zälle het s Informazione für all iiri Funkzione bzw. Aktividääte. Zälle häi grundlegendi Fäigkäite, wo as Merkmol für Lääbe gälte, aber nit jedi Zälle het alli die Äigeschafte:
* Vermeerig dur Zälldäilig
* Stoff- und Energiiwäggsel (Naarigsufnaam, Ufbau vo Zällstrukture oder Energiiumsatz)
* Reakzion uf Räiz (externi oder interni Räiz, uf abiotischi Faktore wie Tämpratuur oder Naarigsaagebot, uf biotischi Faktore wie Frässfind und vili anderi)
* Mögligkäit sich z beweege (zum Bischbil dur Flagelle, au in dr Zälle bewege sich d Protein und d Vesikel)
* Merkmol vo dr Strukturierthäit (morfologisch und dünamisch)
* Waggsdum und Entwigglig
* Nekrose

## Litratuur
* May-Britt Becker, Armin Zülch, Peter Gruss: *Von der undifferenzierten Zelle zum komplexen Organismus: Konzepte der Ontogenie.* In: *Biologie in unserer Zeit.* Bd. 31, Nr. 2, 2001, , S. 88–97.
* David S. Goodsell: *Wie Zellen funktionieren. Wirtschaft und Produktion in der molekularen Welt.* 2. Uflaag. Spektrum, Akademischer Verlag, Häidelbärg 2010, ISBN 978-3-8274-2453-2.
* Friedrich Marks: *Datenverarbeitung durch Proteinnetzwerke: Das Gehirn der Zelle.* In: *Biologie in unserer Zeit.* Bd. 34, Nr. 3, 2004, S. 159–168.
* Sabine Schmitz: *[[Der Experimentator|Der Experimentator. Zellkultur]].* Elsevier, Spektrum, Akademischer Verlag, Münche 2007, ISBN 978-3-8274-1564-6.
* Sven P. Thoms: *Ursprung des Lebens* (= *Fischer* 16128 *Fischer-kompakt*). Fischer, Frankfurt am Main 2005, ISBN 3-596-16128-2.
* Joachim Ude, Michael Koch: *Die Zelle. Atlas der Ultrastruktur.* 3. Uflaag. Spektrum, Akademischer Verlag, Häidelbärg u.&nbsp;a. 2002, ISBN 3-8274-1173-4.
* Klaus Werner Wolf, Konrad Joachim Böhm: *Organisation von Mikrotubuli in der Zelle.* In: *Biologie in unserer Zeit.* Bd. 27, Nr. 2, 1997, S. 87–95.

## Weblingg

* Zellaufbau und Zellfunktion – Grafik zu allen Organellen 
* Bau und Funktion der Zelle
* Elektronemikroskopischi Originalabbildige vo de Zällorganelle
* Cells Alive! (änglisch)
* Inside the Cell (a science education booklet)  (änglisch)
1649

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Jänner: Dr Ludwig XIV. un sy Hoft mien wäge dr fronde parlementaire, eme Ufstand vu dr Pariser Bevelkerig, uf Saint-Germain flichte. 
* 30. Jänner: Dr Karl I. vu Ängland wird wäge Hochverrot enthauptet, dodermit hert dr Änglisch Burgerchrieg uf. Ängland wird unter em Oliver Cromwell zur Republik, Aafang vum Commonwealth of England.
* 15. Augschte: Oliver Cromwell landet mit eme Heer z Irland go ne Ufstand vu katholische Royalischte z bekämpfe.
* Z Wirttebärg wird di allgmain Schuelpflicht yygfiert.

## uf d Wält chuu
* 23. Juli: Clemens XI., Papscht

## gstorbe
* 30. Jänner: Karl I., Chenig vu Ängland, Schottland un Irland 

## Weblink
Rosentalkapelle

D **Roosedaalkapälle** isch en ehemooligi Abdankigskapälle und befindet sich an dr Roosedaalstrooss 10 im Roosedaalpark im Chläibaasel. Si isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.

## Gschicht
Wil im 19. Joorhundert Baasel stargg het afo waggse, het mä au nöiji Friidhööf brucht. 1832/33 het mä im Chläibaasler Roosedaal dr Friidhoof St. Theodor ufdoo, wo men em au dr "Gottesacker vor em Riechedoor" gsäit het oder dr "Gottesacker jensits". 

D Abdankigskapälle isch as e schlichte, aber würdevolle Rundbau vom Baasler Archidekt Melchior Berri blaant worde und dr Stäimetzmäister Jakob Christoph Pack (1768-1841) het en baut. D Muure bestoot us unregelmäässige Bruchstäi, het drei Fänster im romanische Stil und oobe druf het s e Kupple us Holz, wo mit Schiifer deggt isch. Zooberst isch e so genannti Ladärne mit em Krüz drufkho. Dr Iigang isch dur e Portalvorbau mit römisch-dorische Süüle. Hinden an dr Muure het s ä chliine Brunne, dr Roosedaal-Brunne.

Am 31. August 1890 isch dr Gottesacker ufghoobe worde, d Greeber mit de Graabstäi si bis zum 15. Juni 1914 gruumt worde und nume no e chliine Park mit dr ehemoolige Abdankigskapälle erinneret an dr Friidhoof.

Wo mä 1992 e Häizig in dr Roosedaalkapälle het welle iibaue, het mä bim Graabe no Räst vo Greeber gfunde. Noch dr Sanierig isch d Kapälle en Üebigslokal vo dr Fäldmuusig Baasel / Big Band worde.

## Kwelle
* Der Gottesacker St. Theodor im Rosental uf altbasel.ch, abgrüeft am 16. April 2015
* Rosentalgottesacker uf basler-bauten.ch

## Fuessnoote
Bruder Klaus (Basel)

D **Brueder Klaus Kiirche** isch e römisch-katholischi Kiirche z Baasel. Si befindet sich im südligste Kwarfier vo dr Stadt, im Bruederholz und isch im Niklaus vo dr Flüe gweit.

## Baugschicht
D Kiirche isch vom Karl Higi us Züüri blant worde und noch zwäi Joor Bauzit 1961 vom Bischof vo Baasel, Franziskus von Streng, gweit worde. D Innenusstattig isch e Gsamtkunstwärk vom Baasler Bildhauer Hans Christen, wo drfür Naturkalchstäi, Schmiidiise und Zinn iigsetzt het. In de 1990er Joor het s Archidektebüro Vischer Architekten, Basel,  zwäi Fänsterfronte in dr Halle under dr Kiirche iibaut so dass mee Liecht iineka.

## Weblingg
Herz

D **Härz** (vo ahd. *herza*, stammverwandt mit em latiinische **Cor**, wo in dr Anatomii brucht wird, und em griechische **Kardia**, *καρδία* oder latinisiert **Cardia**, wo d Pathologe verwände) si muskuläri Hoolorgan, wo bi verschiidene Diergrubbe vorchömme und wo mit rhüthmische Kontrakzione Bluet oder Hemolümfe dur e Körper bumpe und so alli Organ drmit versorge. Hööcherentwiggleti Härz, zum Bischbil bi de Wirbeldier, schaffe wie e Verdrängerbumpi, wo d Flüssigkäit (s Bluet) mit Hilf vo Ventil us Bluetgfääss aasuuge (bi Süüger si das d Hool- bzw. Lungeweene) und dur anderi Bluetgfääss usstoosse (bi Süüger Truncus pulmonalis bzw. Aorta).

D Leer vo dr Struktur, Funkzion und de Chrankhäite vom Härz isch d Kardiologii. E Lääbe ooni Härz, sig s e natüürligs oder e künstligs, isch für hööcheri Dier und dr Mensch nit mööglig. S Härz ghöört zu de erste Organ wo sich bim Embryo entwiggle und cha as springende Punkt uffalle.

## Härztüpe

D Härz vo de verschiidene Diergrubbe cha mä iirem Ufbau nooch in rööreförmigi Härz und Härz mit Chammere iidäile.

Röhreförmigi Härz setze s Bluet oder d Hemolümfe in Beweegig mit Kontrakzionswälle, wo dur iiri Wänd laufe (Peristaltik). Wäge däm bruuche si käni Ventil zum verhindere, ass d Flüssikäit in die falschi Richdig fliesst. Son e Härz funkzioniert wie e Suugbumpi. Die Art vo Härz chunnt bi Arthropode vor, aber au bi Urochordata (Manteldier) und bi Embryo vo Wirbeldier.

Bi Härz mit Chammere zieht sich e Chammere komplett zämme. Härzchlappe verhindere, ass s Bluet in die falschi Richdig fliesst.  Wäge dr seer starke Wandmuskulatur schafft son e Härz au no as Druckbumpi und cha e hooche Bluetdruck erzüüge. Dä Härztüp chunnt bsundrigs bi Wäichdier und bi Wirbeldier vor.

## Litratuur

Høystad, Ole Martin: *Kulturgeschichte des Herzens. Von der Antike bis zur Gegenwart.* Aus dem Norwegischen von Frank Zuber. Köln, Weimar, Wien: Böhlau 2006. ISBN 3-412-28705-9

## Weblingg

* Introduction to Cardiothoracic Imaging
*  (PDF-Datei; 2,7&nbsp;MB)

### Animazione
* 3-dim. Animazion vom ene Härz wie s schloot mit e Hufe Informazione
* 2-dim. Animazion vom ene Härz wie s schloot mit Diagramm (ängl.)

## Fuessnoote
1647

|}
## Was isch bassiert?
* 14. Merz: Im Dryssgjehrige Chrieg unterzaichne Bayern, Kurköln, Frankrych un Schwede dr Waffestillstand vu Ulm. 
* E franzesischi Strytmacht belageret s Schloss Hauedibenga un sprängt doderby d Eckdirm vun em.
* Dr franzesisch Physiker Blaise Pascal bewyst mit eme Experimänt, dass s Quecksilber in ere Manometersyli nume vum ussere Luftdruck uf e bstimmti Hechi druckt wird. Erscht mit däm Experimänt cha di di alt Hypothes vum Horror vacui, wu uf dr Aristoteles zruckgoht, widerlait un d Exischtänz vum Vakuum noogwise wäre.
* Dr Rembrandt van Rijn molt s Gmäld *Susanna un di Alte*.

## uf d Wält chuu
* 2. April: Maria Sibylla Merian, Schwyzer Naturforscheri un Chinschtleri

## gstorbe
* 25. Oktober: Evangelista Torricelli, italienische Physiker un Mathematiker

## Weblink
1646

|}
## Was isch bassiert?
* 19. Juni: Im Dryssgjehrige Chrieg schließt dr Trierer Kurfirschtt Philipp Christoph von Sötern e ghaim Bindnis mit Frankrych un iberlosst dr Franzose d Feschtig Philippsburg.
* Noch em Kampf gege d Schweden im Dryssgjehrige Chrieg wird Bremen mit em *Linzer Diplom* vum Chaiser Ferdinand III. zur Freie Rychsstadt erklert.
* Dr Rembrandt van Rijn molt s Gmäld *Winterlandschaft*.

## uf d Wält chuu
* 1. Juli: Gottfried Wilhelm Leibniz, dytsche Universalglehrte

## gstorbe
* 6. Januar: Elias Holl, dytsche Böumaischter us em Friebarock

## Weblink
1645

|}
## Was isch bassiert?
* 6. Merz: In der Schlacht bi Jankau, circa 60 Kilometer sideschtli vu Prag, sigt e schwedisch-proteschtantisch Heer iber di chaiserli-habsburgische Druppe, aini vu dr letschte große Schlachten im Dryssgjehrige Chrieg.
* 3. Augschte: Dryssgjehrige Chrieg: In dr Schlacht bi Alerheim (Zwooti Schlacht vu Nearle) siigt Frankryych iber e bayerisch-chaiserlig Heer.
* 3. Augschte: Im Fride vu Brömsebro mueß Dänemark Biet an Schweden abdrätte.

## uf d Wält chuu
* 11. Dezämber: Hans Konrad Mosis, Basler Revolutionär

## gstorbe
* 28. August: Hugo Grotius, niderländische bolitische Philosoph, reformierte Theolog, Rächtsglehrte un frieje Ufklerer 

## Weblink
1644

|}
## Was isch bassiert?
* 11. Mai: Dr chaiserlig Generalfäldmarschall Franz von Mercy eroberet Iberlinge.
* 6. bis 9. Augschte: Mit dr Schlacht bi Friburg here dreidägigi Kämpf uf in eme Dräffe, wu zue dr verluschtrychschte Schlachte im Dryssgjehrige Chrieg zellt. Di bayerische Druppe unter em Franz von Mercy un di franzesisch Armee unter em Turenne dränne sich unentschide.
* 4. Dezämber: Z Münster fange Friidesverhandligen aa.
* Dr René Descartes vereffetligt d *Principia philosophiae*.
* Dr Rembrandt van Rijn molt *Christus un d Ehbrächeri*.

## uf d Wält chuu
* 12. Februar: Jakob Ammann, Schwyzer Mennonitebrediger
* 28. Juli: Jakob Henricpetri, Basler Jurischt, Rotherr un Revoluzzer
* 5. Oktober: Ole Rømer, dänische Aschtronom

Datum nit bekannt:
* Matsuo Bashō, japanische Dichter

## gstorbe
* 29. Juli: Urban VIII., Papscht vu 1623 bis 1644
* 2. Novämber: Johann Jodok Singisen, Abt vum Chloschter Muri

## Weblink
1643

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Jänner: Dr niderländisch Seefahrer Abel Tasman entdeckt as erschte Europäer Tonga im Pazifische Ozean. Am 6. Februar entdeckt er dr Fidschi-Archipel.
* 14. Mai: Mit vier Johr chunnt z Frankrych dr speter Sunnechönig Ludwig XIV. uf dr Chenigsdroon. D Staatsgschäft fiert fir en vorerscht as Regänti sy Mueter, d Anna vu Eschtrych.
* 18. Mai: Noch em Dod vu ihrem Mann Ludwig XIII. ernännt di franzesisch Regänti Anna vu Eschtrych dr Kardinal Jules Mazarin zum Premierminischter z Frankrych.
* 30. Juni: Dr Jean-Baptiste Poquelin, wu si bald druf Molière nännt, grindet d Schauspiilerdruppe *L'Illustre Théâtre*.
* 24. Novämber: Im Dryssgjehrige Chrieg wird d franzesisch Strytmacht vu bayerische un chaiserlige Druppen iberfalle. Im Gfächt bi Duttlinge sige di chaiserlige Heerfierer Franz vu Mercy, Melchior vu Hatzfeldt, Johann vu Werth un Herzog Karl IV. vu Lothringe.
* Dr Rembrandt van Rijn molt *D Landschaft mit dr drei Baim*

## uf d Wält chuu
* 4. Jänner: Isaac Newton, änglische Mathematiker un Physiker

## gstorbe
* 19. Novämber: Claudio Monteverdi, italienische Komponischt

## Weblink
1641

|}
## Was isch bassiert?
* 17. Jänner: Wel s Yys vu dr zuegfrorene Duene bricht, vertschääderet s im Dryssgjehrige Chrieg e Iberraschigsaagriff vu schwedisch-franzesische Druppe uf d Stadt Regensburg, wu ne Rychsdag stattfindet.
* 16. Dezämber: Dr Jules Mazarin wird in dr Kardinalsstand glupft. 
* Dr franzesisch Philosoph René Descartes vereffetligt d *Meditationes de prima philosophia* iber Metaphysik un Erkänntnistheory.
* Dr Rembrandt van Rijn molt s *Portrait vu dr Agatha Bas*. 

## uf d Wält chuu
* 6. Oktober: Gion Gieri Barbisch, Vorarlbärger Drucker

## gstorbe
* 24. Februar: Philipp Wolfgang, Grof vu Hanau-Lììschteburi (* 1595) 

## Weblink
1640

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Rychsdag z Regensburg fangt aa. Är goht bis 1641.
* Dr Galileo Galilei entwirft d Bambeluhr, wu aber erscht vu sym Suhn Vincenzo böue wird. 
* Rembrandt van Rijn: *Sälbschtportrait*

## uf d Wält chuu
* 9. Juni: Leopold I., vu 1658 bis 1705 Chaiser vum Hailige Remische Rych

## gstorbe
* 30. Mai: Peter Paul Rubens, flämische Moler

## Weblink