open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rudolf Wintermantel

Dr **Rudolf Wintermantel** (* 31. Mai 1877 z Sanderge; † 18. Juni 1935 au dert) isch e dytsche Wyyhändler un Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Syt Vater isch dr domolig Burgermaischter un Boschthalter Jakob Wintermantel gsii. Gschafft het dr Rudolf as Fuerunternämer un Wyyhändler. Är het s Unternäme zäme mit sym Brueder vum Vater ibernuu.

Dr Rudolf het scho ase jung aafange dichte. Mit 22 het er sy erschte Band mit alemannische Gedicht vereffetligt, „Vor des Schwarzwalds Höhen“ (1899). Sy zweet Gedichtband „Heimat“ vu 1905 isch e große Erfolg wore, syterhär het mer en au iberregional gchännt. Insgsamt het er rund 200 Mundartgedicht verfasst.

Är het s Gfiel ghaa het, ass mit dr Modärni all mee alti Bryych verlore gehen. Wäge däm het er Volkssprich un Värs im Sandegemer gsammlet un anne 1900 in dr Zytschrift „Hochdeutsche Mundarten“ publiziert. Anne 1907 het er zäme mit andere z St. Georgen e Draachteverain grindet. Bis churz vor sym Dod isch er au Vorsitzer vu däm Verain gsii.

Är het rund 30 Theaterstuck im Dialäkt gschribe, sy erscht greßer Stuck isch „Vor der Hochzeit“ 1907 gsii. Mit em „Drama vum Galgenbauer“ vu 1908 het er si au an e schwirig Thema gmacht. Uruffierig isch e so ne große Erfolg gsii, ass s Stuck zwai Mol widerholt woren isch.

Är isch langi Zyt Mitglid vum Sandergemer Gmairot gsii. Derzue isch er Vorsitzer vum Främdeverchehrsverain gsii, Mitglid im Vorstand vum Schwarzwaldverain un vu dr Läsegsellschaft un Ehremitglid bi dr Freiwillige Fyyrwehr. Är het au zäme mit andere s Haimetmuseum initiiert.

Im Johr 1935 isch er in syre Haimetstadt im Alter vu 58 Johr noch ere schwäre Chranket gstorbe.

## Wärch
* *Von des Schwarzwald's Höhen. Gedichte in alemannischer Mundart.* Lorenz und Waetzel, Freiburg i. Br. 1899
* *Heimat. Gedichte in Schwarzwälder Mundart. 2. Sammlung.* Eigenverlag, St. Georgen 1905
* *Gereimte Volkssprüche gesammelt in und um St. Georgen im Schwarzwald von Rudolf Wintermantel.* In: Zeitschrift für hochdeutsche Mundarten. 1. Bd. (1900), S. 347-351 
Rund 30 Theaterstuck, z. B. „Courage“, „De ledig Bua“ „Drama vum Galgenbauer“, „Vor der Hochzeit“

## Literatur
* Jochen Schultheiß: *Hüter heimischer Kultur und Mundart. Der St. Georgener Rudolf Wintermantel hinterließ rund 200 Gedichte und 30 Theaterstücke.* In: Schwarzwald-Baar-Kreis: Almanach. - 24. 2000. - S. 338-339
* *Alemannische Mundartdichter: Karl Benner, Maurus Beurle, August Ganther, Hans M. Grüninger, Paul Körber, Otto Raupp, Paul Sättele, Hermann Vortisch, Rudolf Wintermantel.* In: Mein Heimatland. Badische Blätter für Volkskunde, ländliche Wohlfahrtspflege, Denkmal-, Heimat- und Naturschutz, Familienforschung. Freiburg, Br. - Bd. 13 (1926), S. 103 - 109

## Weblink
* Wintermantel, Rudolf uf LEO-BW
1429

|}
## Was isch bassiert?
* Im Johr **1429** drilt si dr Hundertjehrig Chrieg zue Gunschte vu Frankrych. Unter dr Fierig vu Jeanne d’Arc chene d Franzose d Belagerig vu dr Stadt Orléans durebräche. D Ängländ gän d Belagerig am 8. Mai uf. Im Lauf vu dr negschte Monet chene d Franzose wichtigi Schlachte gwinne, am 12. Juni bi Jargeau, am 15. Juni bi Meung-sur-Loire, am 17. Juni bi Beaugency, am 18. Juni bi Patay. Im Summer wird dr Karl VII. z Reims zum Cheig vu Frankrych gchrent.
* Aire-la-Ville wird zum erschte Mol gnännt *(Aeria Villa)*.

## Weblink
1428

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Oktober: D Ängländer fange im Hundertjehrige Chrieg mit dr Belagerig vu Orléans aa.
* 2. Dezämber: In dr letschte Schlacht vu dr Appezellerchrieg, em Gfächt bi dr Letzi, unterlige d Appezeller dr Grofschaft Toggeburg un mien ihri Expansionsbsträbige ufgee un sich eme Schidsspruch vu dr Acht Alte Ort unterwärfe.

## gstorbe
* Rudolf III., Markgrof vu Hachberg-Suusebärg

## Weblink
Gerhard Wilhelm

Dr **Gerhard Wilhelm** (* 27. Mai 1918 z Stuegert, † 10. Mai 2009 z Grafenau em Landkreis Beblenga, ischt a deitscher Chorleider gwäa. 

## Aus seim Leaba

Dr Gerhard Wilhelm ischt em Kriagsjohr 1918 – kurz vor-em Ende vom Erschda Weltkriag – z Stuegert uff d Welt komma. Scho em Kendesalder hot’r em Chor vo dr Wirdabergischa Musikhochschuel en seira Hoimetstadt ond späder bei de *Stuttgarter Hymnus-Chorknaben* mitgsonga. Noch seira Schuelausbildong hot’r a Musikstudiom uffgnomma, zerscht z Stuegert ond hendrher noh en Berlin. Abgschlossa hot’r deet sei Studiom mit zwoi Priafonga: 1938 als Akademischer Musiklehrer ond em Johr druff als Pianischt. Do drmit hot sich abr der Moo et zfriida gäa: er hot sich au noh zom Kabellmoischder ausbilda lassa. Ausgiabt hot’r so a Amt abr nia.

Noch-em Ende vom Zwoida Weltkriag ischt em Wilhelm sei greeschts Ooliaga gwäa, d *Stuttgarter Hymnus-Chorknaben* noch-ma lengera Dornreschenschloof wiider zom Leaba zo erwecka. 1946 ischt-em des schliaßlichau au glonga. Em Lauf dr Zeit hot’s dr Wilhelm gschafft, da *Hymnus* zo-ma Spitza-Konzertchor zo entwickla ond en weit ibr Stuegert naus bekannt zo macha. Sogar ens Ausland hot’r mit seim Chor Konzertreisa ondrnomma. Des beachtliche Niveau vo-ma eiropäischa Format koo mr uff vorschiidene Rundfunk- ond Schallpladda-Uffnahma feschtstella. 41 Johr lang – bis zo seim Eitridd en da Ruhestand em Johr 1987 – isch dr Wilhelm dr Leider vo sellem Chor gwäa.

Am 10. Mai 2009 hot dr Gerhard Wilhelm – bloß a baar Däg vor dr Vollendong vo seim 91. Lebensjohr – seine Auge fir emmer gschlossa. 

## Ehronga
Vom Land Bada-Wirdaberg isch dr Gerhard Wilhelm fir seine grauße Vordinscht oms Musikleaba en Bada-Wirdaberg zom Ehraprofessr ernannt worra.

## Quella
* Siegfried Bauer: *Württembergische Größen der Kirchenmusik*, a Ardikel en dr *Festschrift Landeskirchenmusikfest 2017*, rausgäa vo de *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Ausgab 3/2017, S. 64–73 
* Lueg d Weblink

## Weblink
* A Nochruaf uff dr Webseit vo dr Evangelischa Kirch en Stuegert
Snapchat

**Snapchat** isch e cheschtelose Instant-Messaging-Dienscht fir d Nutzig uf Smartphone un Tablet. Dr Dienscht macht s megli, Foto oder Churzfilm, wu nume ne bstimmti Aazahl vu Sekunde sichtbar sin un si derno sälber „schlysse“, an Frynd z schicke. S isch aber mit relativ aifache Mittel megli, verschickti Dateien innerhalb vu dr Ordnerstruktur vu bruuchte Grät z finden un widerhärzstelle.

Snapchat isch im Septämber 2011 vum Robert „Bobby“ Murphy un em Evan Spiegel grindet wore. Firmesitz ist Los Angeles, Kalifornie. Im Septämber 2013 sin iber Dienscht 350 Millione Nochrichten am Dag verschickt wore. D Facebook Inc. het Snapchat welle ufchaufe, zerscht fir ai Milliard un speter fir drei Milliarde US-Dollar. Des isch aber abglähnt wore. Dr Wärt vum Dienscht isch im Septämber 2015 uf 19 Milliarde US-Dollar gschetzt wore. Im April 2016 hän rund 100 Millionen aktivi Nutzer all Dag 10 Milliarde Video-Clip aagluegt. Dodermit lyt Snapchat wältwyt no vor Facebook, wu uf rund 8 Milliarde Video-Ufruef am Dag chunnt.

Snapchat unterschaidet si vu andere soziale Mediedienscht in sym Ufböu. Näbe dr gängige Messaging-Funktion fir d Kommunikation vu aire Person zue andere oder in Gruppechat hän d Benutzer kaini Profil, wu wyter mit Inhalt chenne uusböue wäre. Si kriege stattdäm ihri aigene aisytig uusgrichtete Kanäl, wu als neii Inhalt driber chenne verbraitet wäre. D Inhalt vu däne chenne anderi Nutzer aaluege, aber nit diräkt kommentiere oder like. Noch ere gwisse Zyt verschwinde die Inhalt wider. Klassisch entsprichts ender eme Dagbuech, wu si temporär mit andere Nutzer daile. Sy Kanal cha mer au mit verschidene Filter versääne.

## Weblink

* Offiziälli Websyte

## Fueßnote
1427

|}
## Was isch bassiert?
* Dr portugiesisch Seefahrer Diogo de Silves entdeckt mit Santa Maria di erscht Insle vu dr Azore. 
* Dr Heinrich Arnold erfindet d Uhrefädere.
* S Chloschter im Reuetau, e Dytschordesschweschterehuus z Bärn, wird ufglest. Di letschte Ordesschweschter Margaretha Zehnder wird mit eme Lyybding abgfunde.

## uf d Wält chuu
* Karl I., Markgrof vu Bade

## Weblink
813

|}

## Was isch bassiert?
* 11. September: Dr Kaiser Karl dr Gross macht syn Soon Ludwig zum Mitkaiser im Riich vo de Franke. 
* 22. Juni: D Bulgare gwünne i dr Schlacht bi Adrianopel gäge s Heer vom byzantinische Riich.
* D Bulgare erobere d Stadt Adrianopel und belagere Konstantinopel.
* D Chilesünode vo Mainz pschliesst, ass i dr chrischtleche Chile d Fiir vo dr Wienecht vorgschriben isch.
* S Konziil vo Tours beschtimmt, ass d Predigt i dr Chile in ere Sprooch muess sy, wo s Volch verstoot.
* Dr Bernhard wird Chönig vo de Langobarde.

## s erschte Mol erwäänt
* Hemighofe z Grässbrõnn, am Bodesee, Baade-Württebärg

## gschtorbe
* 9. August: Richulf, Ärzbischof von Mainz
815

|}

## Was isch bassiert?
* Z Frankfurt foot me aa d Stadtmuur z boue *(um 815)*.
* Z Byzanz wird dr Bilderstriit wider virulänt.

## s erschte Mol erwäänt
* Efrige-Chilche, Baade-Württebärg

## gschtorbe
* Abu Nuwas, arabische Dichter
816

|}

## Was isch bassiert?
* 22. Juni: Dr Stephan dr Viert wird Papscht.
* 5. Oktober: Dr Papscht Stephan gchröönt z Reims dr König Ludwig zum Kaiser.
* Dr Gozbert wird Apt vom Chlooschter Sanggalle.

## s erschte Mol gnamset
* Erdmeschhouse und Fichberg, Baade-Württebärg
* Ohlunge im Underelsass

## uf d Wält cho
* Dr Papscht Formosus

## gschtorbe
* Dr Papscht Leo dr Dritt
* Dr Bischof Adalwin vo Regensburg
817

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Ludwig loot uf emene Riichtag z Aache s Gsetz Ordinatio imperii lo ufschrybe, wo seit, wie s Riich vo de Franke noch iim sell gleitet wärde.
* Dr Lothar wird Mitkaiser im Riich.
* Dr Ludwig überchunt s Herzogtum Bayern.
* 25. Januar: Dr Papscht Paschalis I. wird gwäält.

## s erschte Mol erwäänt
* Villinge-Schwenninge, Bätzaweiler, Markdorf und Kochedorf z Baade-Württebärg
* Matzeràl, Regse, Bàldersche, Ürsche und Bargholz im Oberelsass
* Eerstain, Awerschmìnster, Scherwiller, Àrtelse und Mieterschulz im Underelsass
* Ziilschlacht, Uttwil, Landschlacht und Hefofe im Tuurgau

## gschtorbe
* 24. Jänner: Dr Papscht Stephan.
* Dr Bischof Hatto vo Passau.

## Fuessnoote
1425

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Juli: Noch em Dod vum Manuel II. wird sy Suhn Johannes VIII. Palaiologos Chaiser vum Byzantinische Rych. 
* Dr Xuande wird noch em Dod vu sym Vater Hongxi dr fimft Chaiser vu China us dr Ming-Dinaschty. 

## uf d Wält chuu
* 21. Septämber: Matthäus Hummel, Grindungsräkter vu dr Albert-Ludwigs-Universitet Fryburg

## Weblink
1424

|}
## Was isch bassiert?
* In dr Schlacht bi Maleschau am 7. Juni sigt e Heer vu radikaler Hussiten iber e Heer vu dr gmäßigte Prager Hussiten un vum kadolischen Adel. D Hussitechrieg verlagere si derno uf Mähre. 
* 17. Augschte: Im Hundertjehrige Chrieg siige di mit em Herzogtum Burgund verbindete Ängländer unter John of Lancaster, 1. Duke of Bedford, gege ne schottisch-franzesischi Armee Schlacht vu Verneuil.
* Dr Herzog Friedrich IV. vu Tirol, dr Regänt vu dr habsburgische Vorland, verpfändet d Grofschaft Chyburg an d Stadt Züri.

## gstorbe
* 14. Mai oder 16. Juni: Johannes Ambundi, Bischof vu Khuur un Erzbischof vu Riga 

## Weblink
Fest des Fastenbrechens

S **Fescht vum Faschtebräche** oder **ʿĪd al-Fitr** () isch en islamisch Fescht im Aaschluss an dr Faschtemonet Ramadan in dr erschte zwee bis vier Däg vum Noofolgmonet Schauwāl. Je no Land un Region git s Unterschid in dr Duur un Art vum Fescht. Hegschtpunkt vum Fescht isch dr erscht Dag, wu mit dr Sichtig vum erscht Mondliecht noch em lääre Mond aafangt. Im Dirkisch haißt s Fescht **Ramazan Bayramı** („Ramadan-Fescht“) oder *Şeker Bayramı* („Zuckerfescht“), im malaiische Sproochruum **Hari Raya Aidilfitri** („Große Dag vum Faschtebräche“) oder *Hari Raya Puasa* („Große Dag noch em Faschte“). S Fescht wird mit dr Familie gfyyrt. S Fescht fangt aa mit em Feschtgebät *(ṣalāt al-ʿīd)*, wu in ere Moschee oder im Freie bätet wird. Derno goot mer haim un fyyrt mit dr Familie. S git e Hufe Sießes zum Ässe un Gschänk. In islamische Länder sin d Schuele, Universitete un Ämter zue an dr Feschtdäg, au di maischte Gschäft hän zue.

## Literatur
* Norbert Hofmann: *Der islamische Festkalender in Java und Sumatra unter besonderer Berücksichtigung des Fastenmonats und Fastenbruchfests in Jakarta und Medan*. Bock + Herchen, Bad Honnef 1978, ISBN 3-88347-000-7.
* Laila Nabhan: *Das Fest des Fastenbrechens (ʿīd al-fiṭr) in Ägypten: Untersuchungen zu theologischen Grundlagen und praktischer Gestaltung*. Schwarz, Berlin 1991, ISBN 3-922968-91-0 (Online).

## Weblink
1423

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Mai: Noch ere fascht aijehrige Belagerig wird d Burg Hauezollre dur dr Bund vu dr schwebische Rychsstedt gschlisse.

## uf d Wält chuu
* 3. Juli: Ludwig XI., Chenig vu Frankrych

## gstorbe
* 8./10. November: Konrad Elye, Bischof vu Basel
* Friedrich vu Blankenheim, Bischof vu Stroßburi un Utrecht

## Weblink
1422

|}
## Was isch bassiert?
* 4. April: Mailändischi Druppen erobere Bellinzona. Di aidgnessischi Ort Üri un Unterwalde, wu d Stadt 1419 gchauft hän, rischte derno zum Chrieg un gehn iber dr Gotthardpass.
* 9. Mai: Im Hundertjehrige Chrieg erobere d Ängländer d Stadt Meaux. 
* 30. Juni: In dr Schlacht bi Arbedo wird d Druppe vu dr Alte Eidgnosseschaft vu dr Ainhaite vum Herzogtum Mailand besigt. D Aidgnosse sin scho uf em Ruckzug no Norde gsi, wel si ere sechsfache Ibermacht gegeniber gstande sin.
* Juni bis September: Dr Johannes VIII., wu fir sy Vater Manuel II. d Regierigsgschäft im Byzantinische Rych ibernuu het, wu dää ne Schlag ghaa het, cha di erscht Belagerig vu Konstantinopel dur s Osmanisch Rych unter em Murad II. abwehre. 

## uf d Wält chuu
* Ulrich Schwarz, Rotsherr un Stadtpfläger z Augschburg

## gstorbe
* 21. Oktober: Karl VI., Chenig vu Frankrych

## Weblink
1421

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Merz: Z Eschtrych chunnt s uf Ghaiß vum Herzog Albrecht V. zue dr „Wiener Gesera“, dr blanmäßige Vernichtig vu dr jidische Gmaine un zue dr Verbrännig vu iber 200 Jude bi Wien. S jidisch Lääben im Herzogtum Eschtrych isch dodermit fascht ganz vernichtet.
* 22. Merz: In dr Schlacht vu Baugé im Hundertjehrige Chrieg zwische Ängland un Frankrych chunnt s zuen ere schwäre Niderlag vu dr änglische Druppe unter em Thomas of Lancaster, 1. Herzog vu Clarence, em Brueder vum änglische Chenig Henry V., gege alliierti franzesisch-schottischi Druppe unter em John Stewart, 3. Earl of Buchan. Ai Dsg speter ziet dr Räscht vu dr änglische Armee in Richtig Le Mans ab. 
* D Flotte vum chinesischen Admiral Zheng He sticht im Ufdrag vum Chaiser Yongle in See, fahrt dur dr Indisch Ozean un landet an dr Kischte vum Perserrych un vu Oschtafrika.

## uf d Wält chuu
* 6. Dezämber: Heinrich VI., Chenig vu Ängland 

## gstorbe
* 26. Mai: Mehmed I., Sultan vum Osmanische Rych

## Weblink
1426

|}
## Was isch bassiert?
* Dr speter Markgrof Jakob&nbsp;I. vu Bade losst am Fremersberg s Chloschter Fremersberg böue.
* D Herzeg vu Teck stifte s Hailig-Gaischt-Spital z Mindelhoi.

## Zum erschte Mol gnännt
* Däischbere im Kanton Aargau

## uf d Wält chuu
* 14. Februar: Ulrich Rösch, Abt vum Chloschter St. Galle

## Weblink
1420

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Merz: Dr Papscht Martin V. rieft uf Wunsch vum Chenig Sigismund mit dr Bulle *Omnium plasmatoris domini* zum Chryzzug gege d Hussiten uf. 
* 25. Merz: D Schlacht bi Sudoměř isch di erscht richtig Schlacht vu dr Hussitechrieg un grindet dr Ruef vum Hussitefierer Jan Žižka, ass mer nit iber e cha siige. Är het in däre Schlacht di erfolgrych Taktik vu dr Wageburg entwicklet.
* D Zumpft zu Fischer z Basel schribt en Zumftornig und reglet d Fischerei ufem Rhy.

## zum erschte Mol gnännt
* Rüüti im Kanton Appezöll Inneroode

## uf d Wält chuu
* Tomás de Torquemada, spanische Großinquisitor
* Hans Tussmann, Chünschtler vo Basel

## gstorbe
* 9. Augschte: Pierre d'Ailly, Theolog un Kardinal

## Weblink
818

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Ludwig macht s Chloschter Sanggale zum unabhängige Riichschloschter. 
* Dr Lothar wird Chönig vo Italie.

## s erschte Mol erwäänt
* Denkinga, hüt z Baade-Württebärg
* Wìttse und Bàldene im Underelsass
* Wengi im Tuurgau
* Ponte Tresa im Tessiin

## gschtorbe
* 17. April: Bernhard, Chönig vo Italie
* 3. September Hildebold, Ärzbischof vo Köln
819

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Balderik wird Herzog vom Friaul.
* D Chile vom Ratgar im Chloster Fulda isch ferti.
* Dr Ruadker wird Graf im Zürigau.
* Dr Plan vom Chloschter Sanggale wird zeichnet *(um 819)*.

## s erschte Mol erwäänt
* Sulga, Aschberg, Leffinge, Meenga und Röötebach, en Ortsdeil vo Fridewiler, z Baade-Württebärg 
* Uzwil und Oberuzwil im Kanton Sanggale
820

|}

## Was isch bassiert?
* D Biblioteek vom Chloschter Sanggalle wird im ene Dokumänt gnännt.
* Dr Michael II. wird Kaiser vo Byzanz.

## s erschte Mol gnännt
* Fällande im Kanton Züri
* Nüzigers, Schliis und Schnüfis im Voradlbärg
* Molse, Göine, Freschwiller, Vàlf und Ittene im Underelsass
* Schlienge, Hasel und Emminga-Liptinga im Baade-Württebärgische
* Wuppenòu im Tuurgau

## uf d Wält cho
* dr Papscht Nikolaus I.

## gschtorbe
* Remedius, Bischof vo Chur
821

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ceolwulf I. wird Chönig vo Mercia.
* Dr Ceadrag, Aafüerer vo de Abodrite, wird als Chrischt touft.
* Tibet und China schliesse Friide.
* Dr Adalram wird Ärzbischof vo Salzburg.

## s erschte Mol erwäänt
* dr altdütsch Name vo dr Insle Lützelau im Zürisee

## gschtorbe
* 24. Januar: dr Ärzbischof Arn vo Salzburg 
* 11. Februar: dr Benedikt vo Aniane, Gründer vom Chloschter Aniane z Frankriich 
* dr Cenwulf, Chönig vo Mercia 
* dr Egbert, Bischof vo Lindisfarne
* dr Theodulf vo Orléans, Glehrte, Berooter vom Karl em Grosse
Fidget Spinner

Dr **Fidget Spinner** (vom änglische *fidget*, das bedüütet *ummewetze, zapple* und ou *Uruei oder Närvositäät*, und *to spin*, das heisst *chreise*, *sech dräje* oder *ummewirbel*) isch es Spiilzüüg, wo ane 2017 ganz schnäll i vilne Länder begchannt und populär worden isch. Es git derfür di düütsche Näme *Handchreisel* oder au *Propäller*.

Das Gräät het zwöi Deili, i dr Middi e Bladde zum i d Finger nää mid emene Chugelelaager dinne, und drum ume en usseri Bladde mid Flügel, wo sech um s Chugelelaager dräit. I de Flügel usse het s Gwicht, und wäge dene dräit sech dr usser Ring we me ne agit ganz lang und me chan em zueluege. Mid de freie Finger vo dr Hand, wo d Middi hebt, oder au mid der andere Hand tuet me dr Flügel atriibe. Me cha s Spiilzüüg uf verschideni Arte hebe und derby chlyni Üebige mache.

Wär das Gräät erfunde het, isch umstritte. Me brichtet immer wider von ere erschte Form, wo d Catherine Hettinger, e Cheemikerin, ane 1993 gmacht und wo si derfür es Patänt übercho het. Das Objäkt het aber noni ganz so usgsee wie die aktuelle Fidget Spinner. Ane 2014 het dr Scott McCoskery es Metallobjäkt, wo sech es Deili dräit, erfunde, und är het s derno afo verchoufe. Und gly sind vo anderne Broduzänte äänlechi Sache usecho.

Im Monet März vom 2017ni het me blötzlech Filmli mit Fidget Spinner uf YouTube chönne gsee, und sofort het me zäntume vone gredt. Dr Artikel ghört denn im Summer 2017 schynts grad zu de gfrogteschte uf dr Internetverchoufspladdform Amazon. Und scho gids au kriteschi Stimme zu däm Trend oder *Häip*.

Gly sind d Fidget Spinner i vilne Schuelhüüser vo de Schueler bruucht worde. Me seit sid em Afang – und au i dr Wärbig –, s Hebe vo somene Gräätli tüeg eim beruehige, wenn me agspannt oder närvös sig, und me chönn sech dermit besser konzäntriere, fasch wie scho sid langem mid de Chnätbäll. Das isch zwoor vo dr Forschig nid undersuecht oder bstätiget, es wird aber immer wytergseit. I deil Schuele isch das Spiilzüüg für wäret em Underricht scho wider verbotte worde.

## Weblink

## Fuessnoote
822

|}

## Was isch bassiert?
* Im Winter gfrüüre dr Rhy, d Donau, d Elbe und d Seine zue.
* Dr Marinus I. wird Papscht.
* Dr Hrabanus Maurus wird Apt vom Chloschter Fulda.
* D Stadtmuur vo Frankfurt wird ferti *(um 822)*.
* Dr Abd ar-Rahman II. wird Emir vo Cordoba.
* I dr Katakombe vom Heilige Calixtus z Rom wärde d Relikwie vo dr Heilige Cecilia gfunde, wo d Patronin isch vo dr Chilemusig.
* Dr Bernald wird Bischof vo Stroossburg.
* Dr Victor III. wird Bischof vo Chuur *(öpe 822)*.

## s erschte Mol gnännt
* Meckse, z Baade-Württebärg
* Berwingge und Busslig im Tuurgau

## gschtorbe
* Eigil, Apt vo Fulda
823

|}

## Was isch bassiert?
* 5. April: Dr Papst Paschalis I. gchröönt dr Lothar I. zum Mitkaiser im Frankeriich.
* D Wikinger griiffe d Insle Skellig Michael aa.
* Dr Ulrich I. wird Bischof vo Basel.

## s erschte Mol gnännt
* Laafe, Õnderschtẽä und Norde, z Baade-Württebärg
* Kolmer, Anze, Rixe,  Briebi, Owermorschwiller, Nìderstaibrunn, Dàmmerkìlch, Nìderburnhaipt, Nìderspachbi, Hundsbe und Ballerschdorf im Oberelsass
* Huffalde, Kriejse, Rumedswiller, Lipse und Bleschwiller im Underelsass

## uf d Wält cho
* 13. Juni: Karl dr Kaali, Chönig und Kaiser

## gschtorbe
* Ceolwulf, Chönig vo Mercia
Castries

**Castries** isch d Hauptstadt vum karibische Inselstaat St. Lucia. Si het rund 3.661 Yywohner im Stadtbiet un 16.134 Yywohner im suburbane Berych. Si lyt im glychnamige Quarter an dr Nordweschtkischte vu dr Insle un isch rund 65 Kilometer ewäg vum martiniquesche Hauptort Fort-de-France.

## Gschicht
Castries isch in dr Johr 1765 bis 1768 vu dr Franzose böue wore un 1785 noch em Charles Eugène Gabriel de La Croix de Castries, marquis de Castries, gnännt wore. Anne 1794 het dr Edward Augustus, Duke of Kent and Strathearn d Stadt no syre Mueter, dr Chenigi Charlotte vu Ängland in  „Charlottesville“ umgnännt. Im April 1796 isch uf d Stadt mit Kanone gschosse wore, un s Fyyr, wu doderdur entstande isch, het d Stadt volständig verwieschtet. Au in dr Johr 1813, 1927 un 1948 isch d Stadt zue große Dail uusbrännt.

## Weblink

* 

## Fueßnote
WWF

Dr **WWF** (**World Wide Fund For Nature**, bis 1986 *World Wildlife Fund*) isch e Schwyzer Stiftig mit Sitz z Gland, Kanton Waadt. Si isch anne 1961 grindet wore un isch aini vu dr greschte internationale Natur- un Umwältschutzorganisiatione. S Woobedier vum WWF isch dr Groß Panda. Dr WWF setzt si yy fir dr Erhalt vu dr biologische Vylfalt vu dr Äärd, d noohaltig Nutzig vu natyrlige Ressourcen un d Verringerig vu dr Umwältverdräckig.

D Organisation isch in iber 80 Länder mit aigene Biro verdrätte un wird vu iber fimf Millione Mänschen unterstützt. Syt dr Grindig vum WWF sin wältwyt 11,5 Milliarden US-Dollar in iber 13.000 Projäkt inveschtiert wore. Dr WWF finanziert si vor allem iber Spände. Dr WWF het an dr Grindig vu vyl andere Organisationen un Initiativen mitgwirkt, dodrunter s Forest Stewardship Council un s Marine Stewardship Council.

## Literatur
* Alexis Schwarzenbach: *WWF – Die Biografie. 50 Jahre Naturschutz im Zeichen des Pandabären.* Collection Rolf Heyne, München 2011, ISBN 978-3-89910-491-2.
* Kevin Riemer: *Vertrauen im Kontext des nachhaltigen Konsums: Unter besonderer Berücksichtigung bisektoraler Kooperationen des WWF Deutschland.* Akademische Verlagsgemeinschaft München, München 2015, ISBN 978-3-86924-624-6.
* Klaus-Henning Groth: *Das große Buch des WWF – 40 Jahre Naturschutz für und mit den Menschen.* Hrsg.: WWF Deutschland. Edition Rasch und Röhring, Steinfurt 2003, ISBN 978-3-934427-37-2.
* Wilfried Huismann: *Schwarzbuch WWF: dunkle Geschäfte im Zeichen des Panda.* Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 2012, ISBN 978-3-579-06675-2.

## Weblink

* 
* Websyte vum WWF

## Fueßnote
1419

|}
## Was isch bassiert?
* 19. Jänner: Im Hundertjehrige Chrieg mit Frankrych nimmt der änglische Chnig Heinrich V. noch ere sechsmonetige Belagerig d Stadt Rouen yy. D Normandy wird dr änglische Chrone unterstellt. 
* 30. Juli: Mit em erschte Prager Fänschtersturz fange d Hussitechrieg aa: Aahänger vum vier Johr vorhär bim Konzil vu Konschtanz uf em Schyterhufe as Chetzer hiigrichtete Jan Hus stirme s Neistädter Rothuus am Karlsblatz z Prag, go dert gfangeni Glaubesgnosse frei z kriege. Si gheie zeh Lyt us em Fänschter un bringe si derno um.
* Di portugiesische Seefahrer João Gonçalves Zarco un Tristão Vaz Teixeira entdecke d Insle Madeira.

## uf d Wält chuu
* 7. Merze: Mechthild von der Pfalz, Prinzässin vo der Kurpfalz, Gräfin vo Württebärg und Herzogin vo Öschtrych
* Hans vom Staal, Soledurner Stadtschryber

## gstorbe
* 2. Juli: Eberhard IV., Grof vu Wirttebärg
* 22. Dezämber: Johannes (XXIII.), Gegepapscht

## Weblink
824

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Eugen II. wird zum Papscht gwäält.
* 11. November: Dr Lothar, Soon vom Kaiser Ludwig, und dr Papscht Eugen machen ab, ass dr Kaiser d Hohäit über Rom het und dr Papscht derfür bi Aglägehäite vo dr Chile unabhängig isch. Dä Pakt heisst *Constitutio Romana*.
* Dr Chaan Omurtag vo de Bulgare nimmt als erschte vo däm Volch Beziehige zum Riich vo de Franke uff.
* D Sarazeene erobere Kreta.
* Dr Chönig Egbert vo Wessex bringt verschidnegi Länder z Ängland zämme.
* D Wikinger überfalle s Chloschter Bangor z Irland.

## s erschte Mol gnännt
* Zizers im Bündnerland
* Kiißlegg, hüt z Baade-Württebärg
* Lomis im Tuurgau

## gschtorbe
* 11. Februar: Paschalis I., Papscht vu 817 bis 824
* 5. August: Heizei, Kaiser vo Japan
* Tang Muzong, Kaiser vo China
Schwabenstreich

Unter em **Schwobastroich** verstoht ma im Schwäbische a bsonders kuraschierde, intelligänte Handlung mid em moischt guade Usgang. In dr dytsche Sproch dagege a tollpatschige, lächerliche und grotesk dumme Handlung. A nuie, neitrale Konnotation isch in Verbindung mid Stuttgart 21 entstande, a Schwobastroich als Usdrugg vo Protest.

## Konnotation

Ursprung isch d Gschicht D Siebe Schwobe, wo scho in em Moischterliad vom Hans Sachs erschtmols niedergschriebe isch (als 9 Schwobe). D Schwobe als Ziil vo Spässle und Spott vo andre Landsmannschafte, als tollpatschig und grotesk dumm bschriebe.

Intressant isch, dass dr urspringliche Spott z Schwobe positiv umbewerded wore isch: D siebe Schwobe Spottfigure als Identifikationssymbol und Marke. Beispiil: *Sieben-Schwaben-Preis* z Augschburg, *Sieben-Schwaben-Karnevalsvereinigung* z Ulm, *Die 7 Schwaben* Theater z Kornweschte, *Theatergruppe Schwobastroich* z Messenga.

In dr Ballade *Schwäbische Kunde* vo Ludwig Uhland gohts um a Heldegschicht im 3. Kreizzug vom Kaiser Barbarossa (1189–1190). Es isch a makabr Gschicht, wo a Schwob umzingld isch, an Tiake zwoidoilt und so d Tiake in d Flucht schlogt und dafir vom Uhland d Usdrugg *Schwabenstreich* verwend wore isch.

Uf d Frog vom Kaiser, wo er sodde Stroich glernt häd, sogt dr Schwob in dr Ballad:

„Die Streiche sind bei uns im Schwang; 
Sie sind bekannt im ganzen Reiche, 
Man nennt sie halt nur Schwabenstreiche."


D Gschicht isch au vom Brediger Abraham a Sancta Clara 1683 in „Auff, auff, ihr Christen!“ ufgschriibe wore. 

Im Zämehang mid em Brojäkt Stuttgart 21 isch dr Schwobastroich als Form vo Protest und als Birgerbewegung aagseh wore. Im Spezielle isch a Vrknipfung vo Schwobastroich mid Zopfastroich entstande: protestiere zue e bstimmte Uhrzeit mid viil schreie un lärme.

## Litradur
* Anonymus: *Die Schwaben in Der Geschichte Des Volkshumors*, vor 1923, neu herausgegeben von Albrecht Keller, NABU Press, 2010. ISBN 978-1148644004.

## Weblink
* Schwabenstreich (uf duden.de)
* Schwabenstreich (uf textlog.de)

## Beleg
Aquileia

**Aquileia** (furlanisch *Aquilee*, dütsch *Aquileja* oder *Agley* oder au *Aglar*) isch e chlyni Stadt mit öpe 3500 Ywooner i dr norditeliänische Provinz Udine im Friaul.

## Gschicht
Im Biet vo dr hütige chlyne Gmeind isch i dr antike Zyt e grossi römeschi Stadt gsi. Wil Aquileia als politischs Zäntrum im Middelalter dur d Stedt Cividale, Grado und Venedig abglöst worden isch, sind no Ruiine vo de römische Gebäu erhalte blibe. Ane 452 hend d Hunne d Stadt Aquileia eroberet und kabut gmacht.

D Römerstrooss *Via Postumia* isch dur ganz Norditalie vo Genua bis uf Aquileia gange, und do isch dr Afang vo de Strosse id Provinze vo de öschtleche Alpe, uf em Balkan und z Griecheland gsi. Bis is Middelalter het Aquileia dr wichtigscht Hafe a dr Adria gha. Dr Plinius dr Elter het über d Hafestadt gschribe.

Scho früe sind z Aquileia Chrischte gsi, noch dr Legände het dr Evangelischt Markus dr häilig Hermagoras i dr Stadt als erschte Bischof ygsetzt. Bis ane 1751, wo s Bischtum ufghobe worden isch, sind d Bischöf vo Aquileia im Rang vo Patriarche gsi.

I dr grosse Bischofschile, dr Basilika vom 11. Joorhundert, het me bi Uusgrabige es Mosaik uf em Fuessbode us em 4. Joorhundert gfunde. Das isch s bedütendschte früechrischtleche Mosaik z Italie. D Basilika ghört zum UNESCO-Wälterb.

## Literatur
* 

* G. Brusin: *Kleiner Führer durch Aquileia und Grado.* Dritti Uuflaag, Padova 1955.

## Weblink

## Nowiis
Hans-Arnold Metzger

Dr **Hans-Arnold Metzger**  (* 5. Dezember 1913 z Stuegert, † 2. April 1977 z Esslenga am Necker) ischt a deitscher Kirchamusiker (Chorleider, Organischt ond Kombonischt) ond Hochschuellehrer gwäa. 

## Aus seim Leaba
Dr Hans-Arnold Metzger kommt am 5. Dezember 1913 z Stuegert uff d Welt. Scho em Kendesalder lernt’r s Klaviir- ond Cello-Spiila. Noch seim Abidur belegt’r s Fach *Orgel* an dr Wirdabergischa Musikhochschuel en seira Hoimetstadt, ond hendrher studiirt’r noh Kirchamusik z Leipzig. Em Alder vo 19 Johr assischdiirt’r em graußa Albert Schweitzer bei-ra Konzertreis. Dodurch entstoht a Freindschaft zwischa deane zwoi Manna, wo s Leaba lang helt. Em Metzger sei erschda Stell als neababeruaflicher Kirchmusiker – er ischt emmer noh Student – ischt en Leipzig. De nächschde Stazioona vo seim Wirka send Eisleben ond schließlich fir a lengera Zeit Heilbronn, wo-nr Kantor ond Organischt an dr Kilianskirch wuud.

Em Zwoida Weltkriag wuud dr Metzger so stark vrwondet, dass mr-em sein lenka Ondrschenkl ampudiira muaß. S oinzich Guade do drbei ischt, dass jetzt dr Kriagsdenscht fir-en beendet ischt. So koo-nr em Johr 1942 ans Leipziger Konservadorium zruckganga, jetzt abr nemme als Student, sondern als Professor.

Glei noch-em Kriag grendet de Evangelisch Landeskirch vo Wirdaberg z Esslenga a oigena Schuel fir Kirchamusik ond macht da Metzger zom erschda Rekdor. Ab 1947 vrsiht’r neabaher noh s Amt vom Kantor ond Organischda an dr Esslenger Stadtkirch ond grendet dui *Chorvereinigung Esslingen*.. Drzua baut’r noh a Orkeschtr auf. En de frihe 1950er Johr bis 1965 leidet dr Metzger au dui Abdeilong *Evangelische Kirchenmusik* an dr *Staatlichen Hochschule für Musik und darstellende Kunst* en Stuegert. Zeitweilig vorsiht der Moo au an Lehrauftrag an dr Musikhochschuel en Trossenga, wo-nr 1954 zom Professor ernannt wuud.

Am 2. April 1977 schliaßt dr Hans-Arnold Metzger z Esslenga seine Auge fir emmer. 63 Johr alt isch der Moo worra.

## A kloina Auswahl vo seine Werk
Viirstemmige Sätz fir en gmischda Chor 
* O Heiland, reiß die Himmel auf
* „Tröstet, tröstet“, spricht der Herr
* Lobt Gott, ihr Christen alle gleich
* O Jesu Christe, wahres Licht
* Wenn meine Sünd’ mich kränken
* Christ lag in Todesbanden
* Komm, Gott Schöpfer, Heiliger Geist
* Heiliger Geist, du Tröster mein
* Lobt Gott, ihr frommen Christen
* Vater unser im Himmelreich
* Durch Adams Fall ist ganz verderbt
* Ich ruf zu dir, Herr Jesu Christ
* „Kommt her zu mir“, spricht Gottes Sohn
* O Lebensbrünnlein tief und groß

De meischde Chorsätz send bloß gemäßigt modern ond au guat vo Laiacheer zo senga.

## Quella
* Siegfried Bauer: *Württembergische Größen der Kirchenmusik*, a Ardikel en dr *Festschrift Landeskirchenmusikfest 2017*, rausgäa vo de *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Ausgab 3/2017, S. 64–73 
* Lueg d Weblink

## Weblink
* Ulrich Prinz: ''Unermüdliches Schaffen eines musikalischen Gründervaters'', Webseit vom Evangelischa Kirchabezirk Esslenga 

## Fuaßnoda
Département Ain

S **Département Ain** [] isch e Département z Frankrych, wo syn Name vom glychnamige Fluss überchoo hät. S ghert zur Region Auvergne-Rhône-Alpes un isch s 01. in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Département.

## Geografii
S Département Ain isch umgäbe vo de Départemäte Jura, Saône-et-Loire, Rhône, Isère, Savoie un Haute-Savoie un gränzt au noo aa d Schwiiz.

## Verwaltigsgliderig

## Weblingg

* Conseil général (franzesisch)
* Préfecture (franzesisch)
Suhr

**Suhr** cha aini vo däne Bedütige ha:
* Suhr AG, e Gmaind im Kanton Aargau, Schwiz
* *Suhr*, en Familiename, wo hüüfig z Dütschland vorchunnt

**Suhr** isch en Namesbestandtail vo:
* *Jan Suhr*, es Küschtemotorschiff, wo vo 1955 bis 2001 underwägs gsi isch
* *TV Suhr*, en Schwizer Handballverain, wo im 2008 mit em *BTV Aarau* zum *HSC Suhr Aarau* fusioniert hät
Alois Burger

Dr **Alois Burger** (* 9. Novämber 1908 z Hàwenau; † 20. Mai 1959 z Neistadt isch e dytsche Haimetschriftsteller gsii.

## Lääbe
Syni Eltere sin baidi vu Ebedinge chuu. Noch em Erschte Wältchrieg isch d Familie retuur chuu uf Ebedinge.

Dr Burger isch z Eschinge uf s Gimnasium gange un het urspringle welle ne Gwerblehrer gee. S Studium an dr Tächnische Hochschuel z Charlsrue het er aber wäg dr all schläächtere wirtschaftlige Lag mieße abbräche un het si derno freiwillig zum Rychsarbetdienscht gmäldet. Noch em Zweete Wältchrieg isch er uf Bonndorf retuurchuu. Är het zeerscht in dr Steinasäägi gschafft. Im Mai 1953 het er schließli uf dr Chraisverwaltig z Neistadt aafange schaffe. Är isch au langi Johr Laiter vu dr Volkshochschuel Neistadt gsii.

In syre Neistedter Zyt isch e Großdail vu syne Wärch entstande. Är het vor allem uf Alemannisch gschribe, näbe Gedicht au Verzellige au Heerspiil un Theaterstuck. Mer chännt hit no sy Stuck „De Fazi… oder de Nazi?“, e Kumedi iber e Burgermaischterwahl, un „S’Jakobs Brünnele“, e Volksspiil iber d Wassernoot z Ebedinge,
 
Di Badisch Zytig het zum 100. Geburtsdag iber en gschribe: 

Dr Südkurier het anne 2009 zue sym 50. Dodesdag gschribe:

An dr Faasnet het er als uf em Landsrootsamt Reede ghalte. Är het si au fir d Dier un Bflanze vu dr Region inträssiert, het vun e Hufe au di wisseschaftlige Näme gwisst.

In dr letschte Johr het dr Burger am e Roman iber e Flichtlingsschicksal gschafft, het dä aber nimi chenne abschließe. Am 20. Mai 1959 isch er im Alter vu 50 Johr an dr Folge vu me Häärzschlaag gstoorbe.

## Wärch
* *S' Jahr ein - s' Jahr aus. Heiteres und Besinnliches zum Jahreslauf im Hochschwarzwald.* Rosgarten, Konstanz 1962
* *De Nazi oder de Fazi? Komödie um eine Bürgermeisterwahl.* Donau-Post-Verlag, Donaueschingen 1953

## Weblink
* Alois Burger uf LEO-BW
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Dichter der Heimat, Südkurier, 20. Mai 2009
* Zum 100. Geburtstag des Heimatschriftstellers. Lachen und grübeln mit Alois Burger, Badische Zeitung, 21. Dezämber 2008
* Lesung zu Ehren von Alois Burger, Badische Zeitung, 18. Dezämber 2008
Wind Gap (Pennsylvania)

**Wind Gap** (Pennsilfaanisch Deitsch : *Gratdaal*) isch e kleini Stadt im Northampton County im Bundesstaat Pennsylvania in de Vereinigte Staate vo Amerika. Si lit im Lehigh Valley un het 2,720 Iwohner (Stand: 2010).

## Geografi
Wind Gap lit 228 m über em Meer, 34 km nördlich vo Allentown un 80 km südöstlich vo Scranton.

Di Stadt het e Flächa vo 3,63 km².

## Bevölkerungsentwicklung

## Weblingg
* Wind Gap, Pennsylvania
Mariele Loy

D **Maria „Mariele“ Loy** (* 17. Juni 1951 z Hofsgrund as *Maria Lorenz*) isch e dytschi Dialäktdichteri.

## Lääbe
D Mariele Loy isch z Hofsgrund am Schauinsland uf eme Gassesepplehof ufgwachse. Mit 13 Johr isch si uf s Internat z Lohr gange. No dr Schuel het si ne Lehr as Chindergärtneri am Seminar z Fryburg gmacht.

Si het as Chindergärtneri gschafft, bis ihri Chinder uf d Wält chuu sin. Si isch ghyrote mit em Hartmut Loy (* 1944) un het mit ihm zwai Chinder. Bis anne 1994 het d Familie z Fryburg gwohnt, derno sin si uf Hofsgrund zoge.

Aagregt dur e Vordrag vum Gerhard Jung z Hofsgrund het si 1998 aagfange mit Schrybe uf Alemannisch, bi re Fahrt mit em Bus uf Fryburg heb si d Idee fir ihre erscht Gedicht „Stubenfliege“ ghaa. Aafangs het si nume fir si sälber gschribe, Gedicht, Gschichte, Sketsch. Wu d Ortsgruppe Dreisamtal vu dr Muettersproch-Gsellschaft im nämlige Johr zue me Dichterwettbewärb ufgruefe het, het si mit ihrem Gedicht „Stubenfliege“ dr erscht Bryys gwunne. Dr Klaus Poppen het ere Muet gmacht, wyter z schrbye. Si het s Dichterseminar vu dr Muettersproch-Gsellschaft bsuecht un het uf Lääsige ihri Sache vorgstellt. Anne 2000 het si unter em Titel *Eso isch es - Allerlei Greimts und Ungreimts in Hofsgrunder Alemannisch* en Uuswahl vu Gedicht un Gschichte publiziert. Bis hite het si insgsamt sechs Bändli mit Gedicht un Gschichte vereffetligt, alli im Aigeverlag.

Anne 2014 het si bim Wettbewärb Lahrer Murre mit em Gedicht „Regebogewunder“ dr erscht Bryys in dr Kategory „Lyrik“ gwunne.

Zue me Ufdritt vun ere schrybt d Zytig „Dreisamtäler“:

D Mariele Loy bietet zäme mit ihrem Mann au gfierti Wanderige fir dr Schwarzwaldverain aa, si macht Fierige im Burehofmuseum „Schniiderlihof“ un uf em „Hofsgrunder Erlebniskrütterpfad“.

## Wärch
* *Eso isch es.* Hofsgrund 2000
* *Allewiil degege.* Hofsgrund 2002
* *Loos emol*
* *Stilli Zit, heiligi Zit, o du liebi Zit*
* *Nit für unguet*
* *Do lueg ane*

## Weblink
* d Mariele Loy uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* Mariele Loy aus Hofsgrund - über 350 alemannische Gedichte und Geschichte, Badische Zeitung, 24. Mai 2002, online uf frsw.de
1418

|}
## Was isch bassiert?
* 22. April: S Konzil vu Konschtanz goht z Änd.
* Hundertjehrige Chrieg z Frankrych: Im Burgerchrieg zwische dr Armagnacs un dr Bourguignons lauft di franzesisch Chenigi Isabeau zue dr Bourguignons iber. Am 28./29. Mai chenne d Bourguignons Paris yynee. Derno chunnt s zue me dreidägige Massaker an dr Aahänder vu dr Armagnacs. 

## uf d Wält chuu
* 11. Jänner: Hans Feer, Lozärner Schuldus, Chlairot, Land- un Chilchevogt un Dagsatzigsgsandte

## gstorbe
* 22. April: Otto II., Markgrof vu Bade-Hachbärg
* 20. Augschte: Burkhard II. vu Lìtzelstaan, Probscht vum Hochstift Stroßburi un Elekt vu Stroßburi

## Weblink
Seeberg

**Seeberg** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Seeberg BE, e Gmeind im Kanton Bärn, Schwiz

Gmeindsteil:
* *Seeberg*, en Stadtteil vo Köln-Chorweiler, Nordrhy-Westfale, Dütschland
* *Seeberg*, en Ortsteil vo de Stadt Altlandsberg, Landchreis Märkisch-Oderland, Brandeburg, Dütschland
* *Seeberg*, en Ortsteil vo de Gmeind Haag an der Amper, Landchreis Freising, Bayern, Dütschland
* *Seeberg*, en Ortsteil vo de Gmeind Petting, Landchreis Traunstei, Bayern, Dütschland
* *Seeberg*, en Ortschaft i de Gmeind Weyregg am Attersee, Bezirk Vöcklabruck, Oberöschtrych, Öschtrych
* *Seeberg*, en Wyler i de Gmeind Leimbach, im Kanton Aargau, Schwiz

historisch:
* *Herrschaft Seeberg*, en ehmolegi Herrschaft im böhmische Erzgebirge, Tschechie
* *Seeberg*, de dütsch Name vo Ostroh, en Ortsteil vo Poustka im Okres Cheb, Tschechie
* *Seeberg*, de dütsch Name vo Chrzypsko Wielkie, e Gmind i de Woiwodschaft Grosspole, Pole

Bauwärk:
* *Burg Seeberg*, e Burg im Ortsteil Ostroh vo de Gmeind Poustka, Tschechie
* *Burg Neuseeberg*, de dütsch Name vo de Burgruine Nový Žeberk bim Ortsteil Pyšná vo de Gmeind Vysoká Pec im Okres Chomutov, Tschechie

Päss, Bärg, Erhebige:
* *Seebergsattel* au „Kärntner Seeberg“, en Öbergang a de Gränz zwüsched Kärnte und Slowenie
* *Steirischer Seeberg*, en Gebirgspass i de Steiermark, Öschtrych
* *Seeberg*, en Bärg mit Sternwarte bi Gotha, Thüringe, Dütschland
* *Seeberg* oder *Seebergkopf*, en Bärgrugge bi Bayrischzell z Bayern, Dütschland
* *Seeberg*, en Bärg bi Rothenbuch im Spessart z Bayern, Dütschland

und witers:
* *Seeberg*, es Naturschutzgebiet im Landchreis Gotha z Thüringe, Dütschland
* *Seeberg* au *Tiefseeberg*, Underwasserbärg z Ozeanie

Persone:
* Alfred Seeberg (Oskar Theodor Alfred S.; 1863–1915), deutsch-baltischer Theologe; Bruder von Reinhold Seeberg
* Erich Seeberg (1888–1945), en dütsche Theolog; de Sohn vom Reinhold Seeberg
* Friedrich Seeberg (1871–1902), en russische Polarforscher mit dütsch-baltische Abstammig
* Gitte Seeberg (* 1960), e däneschi Politikeri
* Peter Seeberg (1925–1999), en dänische Schriftsteller
* Reinhold Seeberg (1859–1935), en dütsche Theolog
* Staffan Seeberg (* 1938), en schwedische Schriftsteller und Arzt
* Xenia Seeberg (* 1967), e dütschi Schauspileri

**Lueg au:**
* Seberg
Hohentengen

**Hohentengen** isch de Name vo däne Ort z Bade-Würtebärg:
* Hohentengen am Hochrhein, e Gmaind im Landchrais Waldshuet
* Hohentengen (Oberschwaben), e Gmaind im Landchrais Sigmaringe

zuedäm:
* Hohentengen (Landschaftsschutzgebiet), es 2,141 ha grosses Landschaftsschutzgebiet z Hochetenge im Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg
Auenstein

**Auenstein**, *Auestei* oder *Gauestei* isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Auenstein AG, e Gmaind im Kanton Aargau, Schwiz
* Schloss Auenstein, e Burg z Gauestei im Aargau
* Auenstein (Ilsfeld), en Ortsteil vo de Gmeind Ilsfeld im Landchreis Heilbronn, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Burg Auenstein, en abgangeni Burg z Oetzerau, Gmeind Oetz, Bezirk Imst, Tirol, Öschtriich
1417

|}
## Was isch bassiert?
* 5. Juli: Z Basel bricht e groß Brunscht uus, wu ne Drittel vu dr Stadt abbrännt isch.
* 26. Juli: S Konzil vu Konschtanz setzt dr Gegepapscht Benedikt XIII. ab un exkommuniziert en.
* 1. Augschte: Dr änglisch Chenig Heinrich V. landet in dr Zyt vum Hundertjehrige Chrieg mit eme Heer in dr Nechi vum Fluss Touques in dr Normandy. Är fangt dr Chrieg gege Frankrych wider aa, wel er d Aasprich vum änglische Droon uf di franzesisch Chrioone will duuresetze.
* 11. Novämber: Uf em Konzil vu Konschtanz wird dr Oddo di Colonna zum Papscht gwehlt. Är nimmt dr Name Martin V. aa. Doderdur chunnt s Groß Oobeländisch Schisma zum Änd.

## uf d Wält chuu
* Niklaus vu Flüe, Schwyzer Ainsidler, Asket un Myschtiker, Schutzpatron vu dr Schwyz 

## gstorbe
* 16. Mai: Eberhard III., Grof vu Wirttebärg

## Weblink
Pierre Henry (Komponist)

Dr **Pierre Henry** (* 9. Dezämber 1927 z Paris; † 5. Juli 2017 ebe dert) isch e zytgnessische franzesische Kumbenischt gsii. Är giltet as ain vu dr frieje Verdrätter vu dr elektronische Musik un dr Musique concrète.

## Lääbe
Dr Henry het scho as e Chind, vu 1937 bis 1947, am Pariser Konservatorium studiert, unter anderem bi dr Nadia Boulanger, em Felix Passerone un em Olivier Messiaen.

Zwische 1949 un 1958 het dr Henry am *Club d’Essai*-Studio vum RTF gwirkt, wu vum Pierre Schaeffer grindet woren isch. In dr Johr 1949 bis 1950 het dr Henry zäme mit em Schaeffer d *Symphonie pour un homme seul* kumbeniert. D Uruffierig isch am 18. Merz 1950 gsii un het fir Ufsää gsorgt, wel dr Henry zäme mit em Schaeffer un em Jacques Poulin in dr Pariser École Normale de Musique de Paris e Wäärch ohni Partitur vorgstellt het, wu elektronisch mit Hilf vu Schallblatten iberdrait woren un nume us Klangcollagen bstanden isch. Dää Dag giltete as Geburtsstund vu dr *Musique concrète*.

Anne 1958 het dr Henry s RTF verloo un het 1960 zäme mit em Jean Baronnet s erscht privat elektronisch Studio vu Frankrych grindet.

Dr Henry het syter anne 1952 näbe Ballett- au Filmmusik kumbeniert. Är het unter anderem mit dr Choreografe Maurice Béjart un Alwin Nikolais zäme gschafft. Sy erfolgrychscht Wäärch isch d *Messe pour le temps présent* us em Johr 1967 gsii. Mit *Psyché Rock* us däre Mäss het er si zum erschte Mol au dr Rockmusik zuegwändet, des Lied isch speter zum Titellied vu dr Serie „Futurama“ iberschafft. In *Ceremony* vu anne 1969 het er mit dr Gruppe Spooky Tooth zäme gschafft.

Dr Pierre Henry het nit Yyfluss nume di Nei Musik in dr zwoote Helfti vum 20. Johrhundert ghaa, är giltete näb em Karlheinz Stockhausen au as ain vu dr „Väter“ vum Techno.

Fir d 2006 nei yygriichtet Stroßebahn z Milhüüse het dr Henry individuälli Erkännigsmelodie fir d Stationsaasage gschaffe.

## Uusgläseni Wäärch
* 1950 *Symphonie pour un homme seul* (zäme mit em Pierre Schaeffer)
* 1951 *Le microphone bien temperé*
*: *Musique sans titre*
*: *Concerto des ambiguities* mit Klavier
* 1952 Erschti Filmmusik in *musique concrete* fir dr Film *Astrologie* vum Jean Grémillon
* 1953 *Orphée 53*, Experimentalopere fir d Eschinger Musikdäg, s erscht Bihnestuck in *musique concrète* (zäme mit em Pierre Schaeffer)
* 1955 *Arcane* (Ballett)
* 1956 *Haut voltage* (Ballett)
* 1959 *Coexistence*
*: *Investigations*
* 1960 *La noir a soixante*
* 1962 *Le voyage* (Ballett)
* 1963 *La Reine Verte* (Ballett)
* 1967 *Messe pour le temps présent* (zäme mit em Michel Colombier)
* 1968 *L’apocalypse de Jean*
* 1969 *Ceremony* zäme mit dr Rockband Spooky Tooth
* 1971 *Nijinsky, clown de dieu* (Ballett fir dr Vaslav Nijinsky|)
* 1973 *Kyldex I* (kybernetischs Ballett)
* 1975 *Futuriste*, Maanig an dr italienische Futurischt Luigi Russolo
* 1979 *La Dixième Symphonie*, Hommage an dr Ludwig van Beethoven
* 1986 *La Dixième Symphonie De Beethoven*
* 1990 *Le livre des morts égyptien*
* 1997 *Interieur/Exterrieur*

## Weblink
* 
* ''Pierre Henry''. Churzbiografy uf laut.de 
* 
* Ios Smolders: ''Pierre Henry interview''. Vital magazine, 1995, uf media.hyperreal.org
825

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Ludwig dr Dütsch wird dr Herrscher vom Oschtfrankeriich.
* Dr Tiso isch s letschte Mol als Herrscher vo dr weschtlige Baar gnännt.
* Dr Kaiser Lothar I. gründet z Pavia en Schuel für Rhetoorik.
* Z Bagdad gründet dr Kalif al-Maʾmūn s *Huus vo dr Wiisheit*, won e Biblioteek, en Übersetzerschuel, en Akademie und es Spital derzue ghöre.

## s erschte Mol gnännt
* Cumbel, hüt Deil vo der Gmeind Lumnezia im Bündnerland
* Füllschdrf im Baselbiet.
* Mossbach im Baade-Württebärg
* Tuurbetaal im Kanton Züri
* Munzach, hüt es Kwartier vo Lieschtel im Baselbiet

## uf d Wält cho
* Ludwig II., fränkische Kaiser und Chönig vo Italie († 875)
* Karl vo Aquitanie, Erzbischof vo Mainz († 863) 
* Irmentrud, spöter d Frou vom Karl em Kaale

## gschtorbe
* di Heilig Ida vo Herzfeld
Pavia

**Pavia** isch en iteliäneschi Stadt i der Lombardei.

D Stadt lyt am Fluss Ticino, öpe 35 Kilometer südlich vo Mailand.

## Gschicht
Scho vor de Röömer und dänn im Römische Rych isch der Ort, wo *Ticinum Papiae* gheisse het, es bedütends Zäntrum für d Region am Po gsi. Ane 568 händ d Langobarde Oberitalie eroberet und Pavia zu irere Houptstadt gmacht. Ane 774 isch si vom Heer vom Karl em Grosse eroberet worde.

Pavia het eini vo de eltischte Universitääte vo Europa. Si isch ane 1361 gründet worde.

Vo 1525 bis 1713 isch Pavia vo de Spanier bsetzt gsi. Sid 1860 ghört d Stadt zu Italie.

## Gebäu
* San Michele Maggiore
* San Pietro in Ciel d'Oro
* Castello Visconteo
* dr Dom vo Pavia
* d Certosa, es Chloschter


821PaviaDuomo.JPG|d Kathedrale
San_Michele_crop.JPG|d Chile Sankt Michael
0311_-_Pavia_-_S._Pietro_-_Facciata_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_Oct_17_2009.jpg|d Chile Sankt Peter
20160807-Pavia-002.jpg|d Bogebrugg
Castello Sforzesco (2).JPG|s Schloss


## Weblink

* ''Comune di Pavia'' d Webite vo dr Gmeind (italienisch)
* ''Pavia'' uf urlaub-lombardei.de (dütsch)

## Fuessnoote
1416

|}
## Was isch bassiert?
* 15. Augschte: Dr Chenig Henry V. vu Ängland un dr Chaiser Sigismund schließen im Rame vum Hundertjehrige Chrieg dr Verdrag vu Canterbury.
* D Republik Ragusa schafft as erschte Stadtstaat z Europa d Sklaverei ab. Glychzytig wird dr Sklavehandel gsetzli verbote.

## uf d Wält chuu
* 25. Mai: Jakob vu Lììschteburi, Vogt vu dr Stadt Stroßbur un letschte Herr vu Lììschteburi
* Pal Engjëlli, albanische Kardinal un Erzbischof vu Durrës

## Weblink