open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ludwig Friedrich Dorn

Dr **Ludwig Friedrich Dorn** (* 1806 z Mille; † 14. Februar 1868 z Aldene) isch e dytsche Bfaarer un Schriftsteller gsii.

## Lääbe
Dr Dorn het evangelischi Theology studiert un isch vu 1829 bis 1832 Vikar z Baadewyyler gsii. Vu 1833 bis 1849 isch er Bfaarer z Kääl gsii un vu 1849 bis 1867 z Wyyl. Anne 1867 isch er uf Aldene gwächselt un isch deert aber scho im Johr druf, am 14. Februar 1868, gstoorbe.

Aagregt dur dr Johann Peter Hebel het dr Dorn au aafange Gedicht uf Alemannisch schryybe. En Uuswahl zäme mit Gedicht vum Johann Jakob Schneider, vum Karl Rudolf Hagenbach un vum Friedrich Eichin isch anne 1843 uusechuu

Iber sy Dialäkt un d Schryybwyys het er sälber gsait:

## Wäärch
* *Allemannia. Gedichte in allemannischer Mundart von L. F. Dorn, Pfarrer Schneider, Dr. Hagenbach, Eichin; nebst einer Correspondenz zwischen Hebel und Rechnungsrath Gyßer.* Lörrach, 1843: Google Books

## Literatur
* Franz Brümmer: *Lexikon der deutschen Dichter und Prosaisten vom Beginn des 19. Jahrhunderts bis zur Gegenwart.* Bd. 2. 6. Aufl. Leipzig, 1913. S. 49 (Online)
* Wolfgang Menzel: *Lyrische Dichtkunst.* In: Literaturblatt auf das Jahr 1844. Redigirt von Dr. Wolfgang Menzel. Cotta, Stuttgart und Tübingen S. 171-172. (Online
Siggenamt

S **Siggenamt** oder s **Siggamt** oder s **Siggetal** isch es historischs Piet im Kanton Aargau.

Als Verwaltigseinheit het’s es i der Zyt vo der Alten Äiggnosseschaft gää; das het anne 1415 agfange, wo die habsburgischi Grafschaft Baade äignössisch woorden isch, und es isch bis 1798 so gange, wo d Schwiiz vo der französischen Armee eroberet und der helvetisch Staat gründet woorden isch.

Im Siggenamt sin d Bänn vo de hütigen Aargauer Gmeinde Ändige mit em Wyler Underändige, Ännetbaade, Obersiggetaal mit der Oortschaft Chirchdoorff, Tägerfäld, Undersiggetaal und Würlinge gsi.

Im nöie Kanton Aargau isch das alte Piet ufteilt woorde: Ändige, Tägerfäld und Underändige sind jetz im Bezirk Zuurzi und die andere Gmeinde im Bezirk Baade.

## Literatur
*
Landesgeschichte

D **Landesgschicht** isch en Aart vo der Gschichtsforschig, wo bsunders d Entwicklig vo de Sachen im ene usgwäälte Land aluegt.

Es git die Forschigsrichtig tradizionell i de dütschsproochige Länder, wo me sech zwar au für die grosse Länder inträssiert, aber grad so vill d Gschicht vo den einzelne Landschaften und historische Territoorien studiert. Wemme vo *Landesgschicht* redt, isch normalerwys d Vergangeheit vo eigeständige politischen Einheite gmeint so wie öppe d Fürschtetümer vom alte dütsche Rych oder die suverääne Kantöön vo der alte Äiggnosseschaft und für die jüngeri Zyt öppe die dütsche Bundesländer.

E wichtegi Ufgaab für die *historischi Landeskund* isch es au, z verzelle, wie’s i der Gschicht dene Länder und Piet gangen isch, wo spöter als politeschei Aktöör verschwunde sind. I vilne Fäll isch das so choo, wil me die Territoorie zu anderne Herrschaftspiet gschlage het. Me tarf nid vergässe, was die eltere Länder gsi sind.

Me cha die Sach abgränze gäge d Sicht uf chlyneri Rüüm. Für so Theemen isch d *Regionalgschicht* doo. Und derzue chunt die lokaali Arbet vo der *Ortsgschicht* un dr *Stadtgschicht*.

Z Dütschland git’s e wüsseschaftlichi Fachzytschrift, wo *[[Blätter für deutsche Landesgeschichte]]* heisst.
 
## Literatur
* Peter Claus Hartmann: *Landes- und Regionalgeschichte in Europa in Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft.* In: *[[Blätter für deutsche Landesgeschichte]].* 148, 2012, S. 277–286.
Simon Vatré

Der **Simon Vatré** isch e Schwiizer Lexikograaf. Me weiss vo sym Lääbe nid vill, ussert, dass er am 2. Juli 1888 z Vendlincourt uf d Wält choo und am 4. Septämber 1972 gstorben isch. Vendlincourt isch es Doorff im Nordoschte vo Pruntrut, a der Landesgränze vo der Schwiiz zu Frankrych.

Der Vatré het es eigets Wörterbuech vo der Mundart, wo men im Elsgau redt, zämegstellt. S Patois vo dere Regioon rund um Pruntrut isch e Teil vo der Grafschäftler Sprooch, wo zum Areaal vo der Langues d’oïl ghöört. Em Vatré sys Buech, wo drinn d Elsgauer Dialäktwörter mit der französische Bedüütig erkläärt wärde, heisst *Glossaire des patois de l’Ajoie et des régions avoisinantes.* Anne 1947 het die jurassischi Kulturgselschaft *[[Société jurassienne d’émulation]]* em Vatré sys Wäärch mit emene Vorwort vom Jules Surdez usegää.

Der Simon Vatré isch im 1955 nöi gründete * Comité central jurassien de la défense du patois* der eerscht Presidänt gsi.

Der Vatré het au über d Gschicht vo sym Doorff gschribe.

## Wäärch
* *Glossaire des patois de l’Ajoie et des régions avoisinantes.* Pruntrut 1947.
* *Histoire de Vendlincourt.* 1943.

## Literatur
* Bernard Chapuis: *L’échpéraince – Pairôles et musique de Simon Vatré (1888–1972).* 2015.
* Pierre Henry: *Les glossaires jurassiens. Lexicographie patoise. [[Ferdinand Raspieler]] – [[Jean-Georges Quiquerez]] – [[Antoine Biétry]] – [[François Fridelance]] – [[François-Joseph Guélat]] – Simon Vatré – [[Robert Jolidon]].* 1992.

## Weblink
* em Vatré syni Wörterlischte online
Geographisches Lexikon der Schweiz

S **Geografische Lexikon vo der Schwiiz** isch es Nochschlagewäärch mit Informazioone zu der Landeskund vo der Schwiiz.

Es isch dank der Iniziatyve vo der *Société neuchâteloise de géographie* gmacht worde und vo anne 1902 bis 1920 z Nöieburg bim Verlag vom Victor Attinger usecho. Es het sächs Bänd.

Es git au e französischi Versioon, der **Dictionnaire géographique de la Suisse**, wo glychzytig entstanden isch.

Das Lexikon bringt vil Sache zu de Kantöön, de Regioone und de Bezirk, zu geografischen Objäkt wie öppe de Bäärge, de Flüss un de Seeè, und den Ortschaften im Land, vo de Stedt und de Gmeinde bis zu de Döörfli und de Wyyler. Zu allne Sache chame i den Artikle geografischi, politischi und wo’s basst au soziali und gschichtlechi Informazioone finde. En bedütende Aschpäkt für d Behandlig vo den Objäkt isch d Wirtschaftsgschicht gsi.

Es chöme meh weder 37'000 Nääme vor: Orts- und Fluernääme, Regioonenääme, Bärgnäämen und Gwässernääme; und s Lexikon het 32'893 Artikel.

Son es umfassends und grüntlechs Übersichtswäärch vo der Schwiiz het’s sider nümme gää, und s Geografische Lexikon isch au hüt no e gueti Informazioonsquelle – wo bis jetz (2019) zu vilne Sache meh büütet weder öppe d Wikipedia.

## Literatur
* 

## Weblink
Universität Lausanne

D **Uni Lausanne** goot uf d *Académie de Lausanne* zrugg, wo anne 1537 z Lausanne gründet worden isch.

Im Joor 1890 isch druus die modärni Universität gmacht worde. Bis 1970 isch si im Stadtzäntrum vo Lausanne gsi, und de het si der nöi Campus z *Dorigny*, en Ortsteil vo Ecublens, am Gämfersee übercho.

D Uni Lausanne het sibe Fakultäte:
* di sozial- und politikwüsseschaftlichi Fakultät
* di filosofischi Fakultät (*Faculté des lettres*)
* di biologischi und medizinischi Fakultät
* di wirtschaftswüsseschaftlichi Fakultät
* di rächts- und kriminalwüsseschaftlichi Fakultät
* di geo- und umwältwüsseschaftlichi Fakultät
* di theologischi und religionswüsseschaftlichi Fakultät

## Literatur
* 

## Weblink

* d Websyte vo der Uni
Gunilla Marxer-Kranz

D **Gunilla Marxer-Kranz** (* 28. Mai 1972 z Walestadt SG as *Gunilla Kranz*, haimetberäächtigt z Stäihuuse ZG un z Vadoz) isch e liachtaschtaanischi Bolitikeri (VU). Syter anne 2017 isch si Abgoordneti im liachtaschtaanische Landdaag.

## Lääbe
D Gunila Marxer-Kranz isch e Doochter vum Leerer Arno Kranz un syre Frau Marie-Louise, geb. Meyer. S het no ne Schweschter un isch z Tresa ufgwagse. 

Vu 1984 bis 1992 isch si uf s Laichtaschtaanisch Gimnasium z Vaduz gange un het no dr Matura vu 1992 bis 1993 e gstalterischi Grunduusbildig an dr Schuel fir Beruef un Wyterbildig z Romanshorngmacht. Derno het si an dr Universiteet Friburg i. Ü. vu 1993 bis 1998 Räächtswisseschafte studiert un mit em Lic. iur. utr. abgschlosse. Anne 2002 het si di liachtaschtaanisch Räächtsaawaltsbriefig gmacht.

Vu 2002 bis 2007 isch si Stellverdrätteri vum Landdaagssekreteer gsii, zueständig fir d Finanz- und Gschäftsbriefigskummissioon un fir Teemene rund um EWR/EFTA un OSZE. Vu 2008 bis 2010 het si as Legal Adviser in dr Finanzdienschtlaischtigsbransche z Vadoz gschafft. Ab 2010 isch si in Elterezyt gsii. Syter anne 2014 schafft si as Jurischti bi dr Wiirtschaftschammere vu Liachtaschtaa. 

Am 31. Juli 2009 het si dr Philipp Marxer (* 1973) ghyroote, wu as chaufmännische Aagstellte schafft. Si hän zwai Chinder un lääbe z Nendla. Fir e halb Joor isch si z Kolumbie gsii un het deert in eme Chinderhoort un in ere psichiatrische Aastalt gschafft.

Bi dr Landdaagswaal 2017 isch si fdir di Vaterländisch Union in Landdaag gweelt woore. Vor ire Waal isch si nit bolitisch aktiv gsii. Im Landdaag isch si Landdaagsvizebresidänti un Mitgliid vum Landdaagsbresidium.

Syter anne 2017 isch si Mitgliid vum Barteibresidium vu ire Bartei un vum Vorstand vu dr VU-Oortsgruppe Escha/Nendla.

## Weblink
* 
* d Gunilla Marxer-Kranz uf dr Internetsyte vum Landdaag
* Churzbiografy uf dr Internetsyte vu dr Vaterländische Union
Universität Rennes

D **Uni Rennes** isch die früenrigi Uni vo der französische Stadt Rennes gsi.

Si isch us der Akademy, wo der Herzog Franz vo der Bretagne anne 1461 z Nantes gründet het, choo. 1735 het me d Fakultäät für Rächtswüsseschaft vo Nantes uf Rennes verleit. Bi der französische Revoluzioon isch anne 1793 au d Uni vo der Bretagne zuetoo worde. Wo der Napoleon der Erscht im Land 1806 die kaiserlichen Universitääte ygfüert het, isch z Rennes wider en Uni für Rächtswüsseschaft gsi. 1810 isch d Sprooche-Fakultät und 1840 d Fakultät für Naturwüsseschafte derzuechoo.

Im Joor 1968 het me d Uni Rennes ufglööst und druus zwoo nöji Universitääte gmacht: *Rennes 1* und *Rennes 2.*
Académie française

D **Académie française** – uf Dütsch: «Französischi Akademy» – isch e französischi Organisazioon vo Wüsseschaftler und Intellektuelle.

D Gsellschaft isch z Paris dihei, sid 1801 im Huus *Collège des Quatre-Nations* am Ufer vo der Seine.

## iiri Gschicht
Si isch entstande, wo der König Ludwig der Drizääti anne 1635 emene Grüppli vo Dichter mit eme königlichen Edikt der offiziell Status gää het. Di königlichi Gselschaft, wo me vieredryssg Lüüt dry ufgnoo het, lueget für d Pflääg vo der französische Sprooch. Es isch drum ggange, im Königrych als Vercheerssprooch und für alles Gschribnigen en einheitlichi Standardsprooch z haa. Do drfüür stellt d Akademy es verbindlichs Wörterbuech vom Französischen uuf. S erschte Mol het si iire *Dictionnaire de l’Académie* scho anne 1637 usebrocht, und mit der Zyt ht’s immer nöji Uflaage gää. I der hütige Gägewart schaffe d Sproochforscher a der nüünte Fassig.

Aber scho im sibzääte Joorhundert het me die scharff hochsproochlichi Normierig vom Französische i der Form vo der Langues d’oïl vo der Regioon Paris kritisiert. D Akademy, wo im ene konservatyve Gäischt mäint über die «rächti Sprooch» chönne wache, het nüüt welle wüsse vo der Umgangssprooch, de regionale Variante vom Französische und eerscht rächt nid vo den andere grossen und chlyne Sproochen im Land wie öppen em Okzitanische, em Frankoprovänzalischen oder em Bretoonische. S Patois het me sistematisch schlächt gmacht. Und um die französische Umgangssprooche i anderne Länder wie öppen ider Wälschschwiiz het me sech nit kümmeret.

Di Französischi Akademy gitt all Joor es paar Pryys für Literatur uff Französisch.

Hütt het di Französischi Akademy vierzg Mitgliider. Wemme i die tradizioonsrychi Gselschaft ufgnoo wird, blybt me drby bis zu sym Läbensändi. 1980 isch di eerschti Frau i das Greemium choo.

Mit der internazionale Wirtschaft sid der früene Nöizyt het me wältwyt i diväärse Regioone uf fasch allne Kontinänt s Französisch als Umgangssprooch agnoo, wenn au nit immer i der klassische hochsproochliche Form, sondern als eigeständigi Varietääte. D Akademy het für Schriftsteller usserhalb vo Frankrych 1986 der *Grand Prix de la Francophonie de l’Académie Française* ygfürt.

## Lueg au
* Base de données lexicographiques panfrancophone
* Trésor de la langue française
* Trésor de la langue française informatisé
* Conseil supérieur de la langue française
* Délégation à la langue française (i der Wälschschwiiz, sid 1992)

## Weblink

* d Websyte vo der ''Academie française''
Französisches Etymologisches Wörterbuch

S **Französischen Etymologische Wörterbuech** isch es sproochgschichtlichs Wörterbuech vo de galloromanische Sprooche.

Der Schwiizer Sproochwüsseschaftler Walther von Wartburg (1888–1971) het mit däm Projäkt agfange und s Buech zäme mit anderne Fachlüüt redigiert. Es isch vo 1922 bis 1967 und mit wytere Teil bos 2002 usechoo. Der Schwiizerisch Nazionalfonds het sid 1952 ghulfe d Chöschte trääge.

S FEW samlet alli galloromanische Wörter, au die i de Dialäkt, und erkläärt iiri Gschicht und iiri Härkumft us de alte sproochliche Wurzle, wo sie me s bi der Etimology macht.

Zu der Gruppe vo de galloromanische Sprooche rächnet me bi däm Projäkt: s Französisch oder gnöier d *[[Langues d’oïl]]* mit em Franc-comtois wo men au i m Schwiizer Kanton Jura Jura redt, s Wallonisch, s Okzitanisch vo Südfrankrych und s Frankoprovänzalisch, wo z Südoschtfrankrych, im gröschte Teil vo der Wälschschwiiz und im iteliänischen Augschttal die tradizionelli Mundart isch.

S ganze Wäärch het zwöiezwänzg Bänd. Es isch uf tüütsch gschribe.

Sid anne 2011 isch der Nöieburger Romanischt Yan Greub der Diräkter vom FEW.

## Literatur
* Walther von Wartburg: *Sinn und Aufgaben des Französischen Etymologischen Wörterbuchs.* In: Walther von Wartburg: *Von Sprache und Mensch. Gesammelte Aufsätze.* Francke, Bern [1956], S.&nbsp;166–177.

## Weblink
* d Homepage vom FEW bi der CNRS-ATILF Universität Nancy
Flurin Camathias

Der **Flurin Camathias**, wo am 6. März 1871 z Laax uf d Wält cho isch und am 3. Februar 1946 au döört gstorben isch, isch e Bündner Dichter und Übersetzer gsi.

## s Lääbe
Der Flurin Camathias isch der Soon vom Johann Christian Camathias und vo der Maria Anna geb. Arpagaus gsi. Er isch uf Disentis und uf Fryburg is Gimnasium gange und het de z Chur Theology studiert Er isch Pfaarer z Brigels z Andiast un z Siat gsi und Domherr z Chur.

Als Dichter vo der Surselva het der Camathias es paar Wäärch uf Romanisch gschribe. I sym Värsepos *Ils Retoromans* het er d Gschicht vom Bärgvolch verarbeitet. I syne Stück chöme Saage und Määrli us der Gägend vor. Ufs Joor 1924 isch sys Feschtspiil *La Ligia grischa* fürs Jubileeum 500 Joor vom Graue Bund entstande; zu däm Wäärch het der Duri Sialm d Musig gsetzt; s Stück isch z Truns zeigt worde.

Vom Camathias git’s vil wältlichi und geischtlichi Lieder. Em Camathias sind Gedicht us em südfranzösische Sproochpiet öppis wichtigs gsi; er het Stück us em Provänzalischen und em Kataloonische is Bünderromanischen übertreit. Und er het au Gedicht us andere Sprooche wie öppen em Dütschen übersetzt.

1971 het der Alfons Maissen für d Gmeind Laax em Camathias syni Wäärch hundert Joor nach em Dichter sym Geburstag nöi usegää.

Vil vo syne Gedicht het der Hans Erni vertoont. Uf eis vo sine Gedicht het der Komponischt Gion Balzer Casanova (*1938) s Lied *La sera sper il lag* – uf Dütsch: «Am Obe bim See»&nbsp;– gmacht, wo anne 2009 in ere Sändig vo der Radiotelevisiun Svizra Rumantscha zum beliebtischte Gsangstück vom Bünderromanische gwählt worden isch. Me seit däm Chorlied au öppe «d Hymne vo de Romaane», und s beliebte Stück chame i verschidene Versioone uf YouTube go lose. Wo am 17. Augschte 20019 d Lia Rumantscha z Zuoz iires Hundertjoorjubileeum gfyret het, isch bim Feschtkonzärt mit Offnigem Singe au s *La sera sper il lag* uf em Programm gsi.

## Wäärch
* *Ils Retoromans,* 1900
* *Walther de Belmont,* 1904
* *La Merlotscha,* 1905, 1919
* *Suns ed accords,* 1906*
* *La flur de Ramousch,* 1909
* *Davart criticar litteratura, *1909
* *Igl emprem sanctuari sul Rein*
* *Las Statutas novas,* 1913
* *Historias dil Munt Sogn Gieri,* 1916
* *Cecilia,* 1917
* * La Ligia grischa. Representaziun historica,* 1924
* *Ovras. Cudisch festiv dedicaus dalla vischnaunca de Lags a siu convischin Flurin Camathias 1871-1946 cun caschun de siu tschienavel onn de naschientscha,* 1971.

== Literatur ==
* 
* [[Gion Deplazes]]: *Funtaunas, Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel*, S. 162-165.
* Gion Deplazes: [http://tls.theaterwissenschaft.ch/wiki/Flurin_Camathias *Flurin Camathias*] bim Theaterlexikon
* Gion Deplazes: *Die Rätoromanen. Ihre Identität in der Literatur.'' Mustér 1991.

## Fuessnoote
Johann Ignaz von Felbiger

Der **Johann Ignaz Felbiger**, wo am 6. Jänner 1724 z Glogau uf d Wält cho und am 17. Mai 1788 z Pressburg gstorben isch, isch en öschtrychische Abt und Pädagoog gsi.

Anne 1754 isch er der Vorsteher vom Auguschtiner-Chorherrestift Sagan worde. Zum syni Chlooschterschuel verbessere, isch er go nöji Büecher zum Schuelwääse studiere und e vorbildlichi Schuel uuf Berlin go aluege. Er het die zu säbere Zyt modärni Idee vom Schuelgää und vo der Lehrerusbildig imene eigete Lehrbuech beschribe, wonner au verlangt het, d Lehrer müssten imene Seminar uf iire Prueff vorbereitet wärde. 

Es isch under der Kaiserin Maria Theresia gsi, wo me der Schuelreformer us Schleesie anne 1774 uf Wien gholt het zum am Hof s Amt vom Generaldiräkter vo de Schuelen im öschtrychische Staat z übernää. Sys Methodebuech het men e Zyt lang im Piet vo der Habsburgermonarchy als Richtschnuer vo der Schuelreform aglueget; es isch d Grundlaag gsi für die theresianischi *Allgemeini Schuelornig* vo 1774. Öppis won em Felbiger au wichtig gsi isch: me sell Sorg haa zu der Schuelschrift.

Em Felbiger syni Schuelreform het men au i de habsburgische Vorland und bsunders im aargauische Fricktal umgsetzt.

## Wäärch
* *Methodenbuch für Lehrer der deutschen Schulen in den kaiserlich-königlichen Erblanden: darinn ausführlich gewiesen wird, wie die in der Schulordnung bestimmte Lehrart nicht allein überhaupt sondern auch ins besondere, bey jedem Gegenstande, der zu lehren befohlen ist, soll beschaffen seyn. Nebst der genauen Bestimmung, wie sich die Lehrer der Schulen in allen Theilen ihres Amtes, imgleichen die Directoren, Aufseher und Oberaufseher zu bezeigen haben, um der Schulordnung das gehörige Genügen zu leisten.* Frankrfurt 1777.
* *Allgemeine Schulordnung für die deutschen Normal-, Haupt- und Trivialschulen in sämtlichen Kaiserlich Königlichen Erbländern.* Wien 1774.

## Literatur
* 

## Fuessnoote
Franz Xaver Wagner

Der **Franz Xaver Wagner**, wo am 28. Februar 1805 z Lauffeburg uf d Wält cho und am zääte Jänner 1879 gstorben isch, isch e Schwiizer Jurischt, Dichter und Politiker gsi.

Nach em Studium z Fryburg und z Tübinge, dört näben andere au bim Ludwig Uhland, isch er 1832 Sekretäär vo der aargauische Regierig woorde. Und er isch au der Sekretär vom aargauische katholische Chileroot gsi.

Sid synere Zyt z Tübinge het er under em Psöidonüm **Wagner von Laufenburg** Gedicht gschribe. Es sind chürzeri Väärs und au lengeri Ballaade. Sys Stück *Der Laufengeiger* isch wytume bekant woorde. Em Wagner syni Gedicht het men in divärse Zytschrifte chönne lääse, öpen i den «Alpenrosen».

1844 isch er der Rootsschryber z Aarau worde, und me het ii nau in Groossrot gwählt, und 1850 isch er in Chly Root, wie d Kantonsregierig zu säbere Zyt gheisse het, cho. Vo dämm Ampt isch er scho zwöi Joor spöter wider zruggträtte, zum meh Zyt z ha für s Dichte. 

## Literatur
* 
* *Biographisches Lexikon des Kantons Aargau 1803–1957.* Aarau 1958. S. 810–812.
* Helmuth Mojem (Bearb.): *Ludwig Uhland, Das Stylisticum.* Band 2: *Die Beiträger. Biographien und Dokumente.* Wallstein, Göttingen 2022, ISBN 978-3-8353-5146-2, S. 971–996.
* Anton Senti: *Franz Xaver Wagner von Laufenburg (1809-1879).* In: Vom Jura zum Schwarzwald: Blätter für Heimatkunde und Heimatschutz, 32, 1957, S. 1–18.

## Weblink
Xaver Wiederkehr

Der **Xaver Widercheer**, wo am sibeten Augschte anne 1817 z Spreitebach im Bezirk Baaden uf d Wält choo und am 29. Februar 1868 z Määre gstoorben isch, isch en aargauische Dichter, Zytigsredakter und Revoluzzer gsi.

Er isch der Soon vom Spreitebacher Wirt Melchior Widercheer und vo der Genoveva Widercheer, wo vo ledig Zeender gheisse het, gsi. Er isch uf d Chlooschterschuel z Wettigen unde und het derno z Würzburg Rächtswüsseschaft studiert. Er schynt als Dichter bekant gsi z sy, vo iim isch em Schwiizerische Studänteverein sys Bundeslied.

Anne 1840 het der Widercheer ghulfen e katolischi Jugendorganisazioon füren Aargau gründe, und drüü Joor spööter isch er in aargauisch Groossroot gwäält woorde, wo’s für d Katolike als Minderheit schwäär gsi isch. Es isch die strubi Zyt gsi, wo die liberaali Kantonsregierig mit em Sääge vom Groossroot d Chlööschter im Kanton het lo ufhebe; au der Konvänt vo Wettigen isch anne 1841 wägg choo; der «Aargauer Chlooschterstriit» isch e herte Komflikt am Ändi vo der alte Schwiiz gsi.

Der Widercheer isch uf der Syte vo de Gägner vom nöie Sischteem gstanden und het anne 1844 als Nachfolger vom demokratische Politiker und Redakter Johann Nepomuk Schleuniger (1810-1874) vo Chlingnau fürs Parteiblatt «Stimme von der Limmat» agfange schryybe. Er het sich gäge d Spanisch-Bröötli-Baan gweert, wo de Puuren i sym Doorff vil Land wägggnoo het. Und anne 1847 isch er als yteilte Lütnant vo der eidgnössischen Armee bin ere Schaar vom Sonderbund derby gsi, wo vo Luzäärn uus s aargauische Freiamt isch go agryyffe. Dää Kampf isch füre Sonderbund verloore ggange, d Aargauer Revoluzzer sind im Amtsblatt vom Kanton zum Verhaften usgschribe woorde, und der Xaver Widercheer isch uff Öschtryych gflüchtet; es aargauischs Gricht het ne zum Tod verurteilt und sogar im Ussland het men en gsuecht; i der «Dütsche Zytig» vom 29. März 1848 z Frankfurt und in anderne dütsche Bletter isch es Inseraat vom aargauische Chriegsgricht trukt woorde, der Widercheer wäärdi «des militärischen Verbrechens der Desertion mit Uebertritt zum Feinde» für schuldig agluegt, und die ussländischi Polizei sell en in Aargau lo bringe. Das het aber nüüt gnützt, und es paar Joor lang het der Spreitebacher als Söldneroffizier z Öschtryych-Ungarn gläbt.

Wo der nöi schwiizerisch Bundesstaaat entstanden isch, het der Aargau die schwääre Stroofen ufghobe, und der Xaver Widercheer het 1852 chönnen i d Heimet zrugg choo. Scho glyy isch er wider id Frömdi ggangen und anne 1868 im habsburgische Määre mit Einefüfzgi gstoorbe.

## Literatur
* 
* Walter Trippel: *Ich hab kein Geld, ich hab nur Mut! Xaver Widerkehr (1817-1868).* 2006.
* Paul Haberbosch-Wanner: *Badener Zeitungen.* In: Badener Neujahrsblätter, 25, 1950, S. 70–81.

## Fuessnoote
Maria Aurèlia Capmany

D **Maria Aurèlia Capmany**, wo am dritten Augschte 1918 z Barcelona uf d Wält cho und am zwöiten Oktober 1991 gstoorben isch, isch e katalanischi Schriftstelleri, Politikeri und Feminischti gsi.

Si isch d Dochter vom Volchskuntler und Autor Aureli Capmany gsi. Nach iirem Studium vo der Filosofy z Barcelona het si in iirere Stadt am Inschtitut *Albéniz* Schuel ggää.

D Capmany isch als vilsytegi Autoori bekant woorde. Si het Romään, Verzelligen, Essay, Chinderbüecher, Memoire, Theater und Dräibüecher für s Radio und s Färnsee gschribe. 1959 het si d Theaterschuel *Escola d’Art Dramàtic Adrià Gual* gründet. In es paar vo iirne Wäärch goots um d Stadt Barcelona, und i vilnen andere ums Lääbe vo de Fraue.

Si het vil Schriften us anderne Sprooche is Katalanischen übertreit.

Anne 1976 isch si derby gsi, wo me die politischi Partei *Partit Socialista de Catalunya* gründet het.

D Maria Capmany isch e Zyt lang d Presidänti vom P.E.N.-Klub vo Kataloonie gsi.

## en Uswahl von iirne Wäärch
* *Necessitem morir,* 1952
* *L'altra ciutat,* 1955
* *Traduït de l'americà,* 1959
* *Historias de Barcelona,* 1963
* *El desert dels dies,* 1966
* *Un lloc entre els morts,* 1967
* *Feliçment, jo sóc una dona,* 1969
* *Vitrines d’Amsterdam,* 1970
* *El feminismo ibérico,* 1970
* *El jaqué de la democràcia,* 1972
* *Cartes impertinents de dona a dona,* 1971
* *El feminisme a Catalunya,* 1973
* *Aquelles dames d'altres temps,* 1990
* *El cavaller Tirant,* 1974
* *La dona,* 1976
* *Temps passat, notícia d'avui: una història de Catalunya,* 1978
* *Barcelona entre mar i muntanya,* 1992
* *Dona, doneta, donota,* 1979

## Literatur
* Maria Caampillo, Jordi Castellanos: *Maria Aurèlia Capmany.* In: Història de la literatura catalana. Band 11. S. 62–71.
* Marta Pessarrodona: *Maria Aurèlia Capmany.* Barcelona 1996.
* Agustí Pons: *Maria Aurèlia Capmany. L'època d'una dona.* Barcelona 2000.
Emanuel Stickelberger

Der **Emanuel Stickelbärger**, wo am 13. März 1884 z Alassio, Liguurie, uf d Wält choo und am 16. Jänner 1962 z Sanggalle gstoorben isch, isch e Schwiizer Undernäämer und Schriftsteller gsii.

Er isch z Locarno ufs Gimnasium un derno z Bellinzona un z Nöieburg uuf d Handelsschuel. Anne 1900 het er bi der «Gesellschaft für Chemische Industrie» agfange schaffe. 1909 het er z Basel un z Haltingen eigeni chemischi Fabrigge gründet.

Sit 1926 het der Stickelbärger als Schriftsteller gläbt. Er het Romään, Verzellige, Gedicht und Theater gschribe. Er het 1932 ghulfe der Düütschschwiizer PEN-Klub gründen und isch au däm siin erscht Presidänt gsi. Für die schwiizerischi Bibliophile-Gselschaft het er d Zytschrift *Stultifera Navis* redigiert.

Anne 1957 het s Minischterium für Wüseschafd, Foorschig und Kunschd Baade-Würdebäärg em Stickelbärger der Johann-Peter-Hebel-Preis gää.

Wo der Emanuel Stickelbärger gstoorben isch, het men en uf em Friedhof am Hörnli z Basel beärdiget.

Es Mundartstück vo iim mit ere Geischtergschicht vom Basler Münschter het der Georg Thürer i die alemannischi Blüetelääsi «Holderbluescht» uufgnoo.

## Literatur
* Adrian Wolfgang Martin (Hrsg.): *Emanuel Stickelberger. Festgabe zum 75.&nbsp;Geburtstage. 13.&nbsp;März 1959*. Huber, Frauenfeld 1959.
* 

## Fuessnoote
Gluri-Suter-Huus

S **Gluri-Suter-Huus** isch es alts Huus z Wettige.

Es isch us em 18. Joorhundert, ufgrichtet het me s anne 1741. S Huus stoot im alte Doorffchäärn vo Wettigen und es ghöört der Gmeind.

Es isch es schööns, grosses Rigelhuus i der Art vo de Züri Underländer-Hüüser us der säbe Zyt.

Anne 1963 het der Kanton Aargau s Gluri-Suter-Huus under Tänkmoolschutz gstellt.

## Weblink

* d Websyte vo der ''Galerie im Gluri Suter Huus''
Industriekulturpfad Limmat–Wasserschloss

Der **Induschtrykulturpfad Limmet–Wasserschloss** isch e Wanderwääg im Kanton Aargau, wo me draa vil schöni und inträssanti Sache vo der Technik und dr Wirtschaft cha go aluege.

Di marggierti und im Internet beschribeni Wäägstrecki foot bim Baanhof z Wettigen aa und goot bis uff Brugg. Andersch als me s em Naame noo chönt dänke bringt eim der Wääg nid nume dur d Landschaft a der Limet bis is «Wasserschloss», nei, er goot vo döört no wyter es Stückli der Rüüss und der Aare noo z’duruff.

Me gseht am Wääg alti Fabrigge, Chraftwäärch und Brugge und no s eint und andere meh.

Die eigets aazeiegete Objäkt:
* der Baanhof Wettige
* s Limmetchraftwäärch Wettige
* der Fischpass bi dämm Chraftwäärch
* d Ysebaanbrugg vo Nöiehof uf Wettige
* Holzbrugg über d Limet bim Chlooschter Wettige
* d Bauelespinnerei Wettige
* Wääberei i der Damsau
* der Schlachthof vo Baade
* d Ysebaanbrugg vo Wettigen uf Baade
* der Baanhof Baade
* d Verkehrsalaage im Zäntrum vo Baade
* d Villa Boveri
* die ehemoligi Spinnerei mit em Au-Chraftwäärch
* d Baadener Hochbrugg
* d Baadener Holzbrugg bim alte Landvogteischloss z Baade
* d Gäärbi *Streule*
* d Fabrigge *Diebold* und *Wegmann*
* d Güüsserei und Armaturefabrigg *Oederlin*
* s alte Gaswäärch vo Baade
* s Chraftwäärch *Chappelerhof*
* d Merker AG
* d Brauerei Müller
* s Stedtische Wärk vo Baade
* s Wäärchgländ vo Brown, Boveri & Cie.
* d Villa Langmatt
* d Motor-Columbus
* d NOK
* der Bahnhof Turgi
* d Fabrigg Straub-Egloff
* d Ludwigs-Chappele z Turgi
* d Fabrigg und s Chraftwäärch *Schiffmüli*
* s Chraftwäärch Turgi bi der alte Spinnerei
* d Fabriggwoonhüüser z Turgi
* d Ysebaanbrugg vo Turgi uf Undersiggetaal
* d Fabrigg *Stroppel* mit iirem Chraftwäärch
* d *BAG Turgi* mit em Chraftwäärch vo Gäbischtoorff
* d Ysebaanbrugg Vogelsang
* d Spinnerei Kuenz mit em Rüüss-Wehr und em Chraftwäärch z Windisch
* s Gaswäärch vo Brugg
* der Bahnhof Brugg
* s Kabelwäärch Brugg
* s alte Chraftwäärch Brugg a der Aare
* d Ysebaanbrugg vo Brugg uf Uumike, über d Aare, zwüsche Alteburg und Umike

## Lueg au
* Induschtrykultur am Aabach

## Weblink
Peter Schmid (Abt)

Der **Peter Schmid**, wo anne 1559 z Baar im Kanton Zug uf d Wält cho und am 16. Septämber 1633 z Wettige gstorben isch, isch Abt vom Chlooschter Wettige gsi.

Me luegt ne als der bedütendscht Wettiger Abt vo der jüngere Chlooschtergschicht sit em 16. Joorhundert aa. D Chlooschterchronischte säge vonnem, er sig so wie der zwöit Gründer vo der Abtei *Marisstella* z Wettige gsi.

Der Schmid, e Soon vom Baarer Amme Gotthardt Schmid, isch anne 1574 mit füffzääni is Chlooschter Wettige gange, 1577 isch er Diakon worde und 1580 het er nach em Noviziat d Prieschterweih übercho. 1581 isch er uff Paris a d Sorbonne go d Theology studiere und isch döört bis 1588 blibe. Wääred dere Pariser Studienzyt het de Schmid es Notizbüechli verfasst, wo hüt i de Aargauer Kantonsbiblioteek liit. Drin het er Gebäät und Värs gsammlet, architektonischi Aagaabe vo besuechte Chile ufgschribe und über syni Uusgaabe Rächenschaft aabgleit.

Im Wettiger Konvänt isch er gly der Prior under em Abt Christoph Silberysen worde, und 1593 het men iin als Nochfolger vom Christoph Silberysen zum nöie Abt gwählt. Er het für ne besseri Oornig im Chlooschterläbe glueget. Und als Vorsteher vom Konvänt isch s em glunge, guet für d Chlooschterwirtschaft und d Pfarrchile, wo s Chlooschter drüber s Patronatsrächt gha het, z luege; so isch es zu synere Zyt möglech woorde, a de Hüüser vom Chlooschter vil lo z verbessere. Em Abt Peter isch d Verschönerig vo der Chlooschterchile z verdanke, wo sit der grosse Brunscht vom Chlooschter anne 1507 immer no im ene schlächte Zuestand gsi isch. Jetz het men es nöis gschnitzlets Chorgschtüel mit ryche Renaissance-Forme, Chiletürm und e grösseri Sakrischtei lo mache; d Oorgle isch verschöneret worde, und i der Chile und em Chrüüzgang sind schööni Verzierigen us Stuck härechoo. Under em Abt Peter isch zu der wärtvolle groosse Gruppe vo farbig gmoolete Glasschyyben im Chrüüzgang no en schööni Reihe vo nöie Wappeschybe derzue choo; der Abt het die Gleser, wo vo Gönner derfür s Gält gää worden isch, bim Glasmooler Christoph Brandenberg vo Zug lo mache.

1624 het der Abt im Chlooschter für d Mönch en eigeti Filosofy- und Theologyschuel ygrichtet.

Mit den Äbt vom Chlooschter Santurben und es paar eidgnössischen Oort het der Abt Peter Schmid gueti Beziehige pflägt. Vo iim sym ganze Würke weiss me zimli vill us de Dokumänt, wo i diväärsen Archyv ligge.

Wo der alt Abt am 16. Septämber 1633 i sym vierzigschte Regierigsjoor gstoorben isch, het me nen i der Aposchtelchappele bi der Chlooschterchile begraabe. A der Wand über sym Grab isch e monumäntali Bildgruppe us Stuckplastik, wo der Gstoorbnig und bi iim der Heilig Bernhard, wo der Zisterziänseroorde gründet het, en Ängel, d Drüüfaltikäit und d Muettergottes als Patronin vom Chlooschter zeigt.

## Lueg au
* d Lischte vo den Äbt vom Chlooschter Wettige

## Literatur
* 
* Sebastian Brunner: *Ein Cisterzienserbuch.* 1881, S. 476–478.
* Alois Müller: *Peter II. Schmid.* In: Zuger Neujahrsblatt 1919, S. 3–20; 1920, S. 3–15.
* Nicolas Hänsli: *Ein Wettinger Abt in Paris*. In: Cistercienser Chronik 132 (2), 2025, S. 493–497.

## Fuessnoote
Alexi Decurtins

Der **Alexi Decurtins**, wo am 20. Novämber 1923 z Truns uf d Wält cho  und am 7. Jänner 2024 z Chur gstorben isch, isch e Schwiizer Romanischt und Wörterbuechredakter gsi.

Sy Vatter isch us der Surselva gsi und sy Muetter us em Surmeir. Er isch z Disentis ufs Gimnasium gange un het de z Züri, z Perugia un z Paris die Romanischi Filology studiert. 1958 het er s Dokterexame gmacht. Drufabe het der Decurtins z’eerscht a der Bündner Kanti z Chur Schuel ggää. Dernäbe het er mit synere Forschigsarbet zu der bündnerromanische Sprooch agfange, und scho gly isch er zum romanische Wörterbuech Dicziunari Rumantsch Grischun cho, won er 1955 bim Andrea Schorta als Redakter gschaffet het und 1975 sälber Scheffredakter worden isch.

1957 bis 1988 het er a der Uni Fryburg Rätoromanisch glehrt.

1962 und 1975 isch i zwöi Bänd s Surselvisch-Dütsche Wörterbuech usecho, wo der Decurtins mit em Ramun Vieli synere Hilf gmacht het. Wo der Alexi Decurtins 1988 bim Dicziunari pensioniert worden isch, het er de s *Nöie Surselvisch-Dütsche Wörterbuech* zämegstellt. D Lia Rumantscha, wo am Afang no für das Projäkt gsi isch, het sech de schynts nümme dra beteiliget, wil si sech uf die nöji bündnerromanischi Standardsprooch Rumantsch Grischun het welle fokussiere. Em Decurtins sys Wörterbuech isch aber einewäg usecho und het sech guet verchauft.

Iim sys nöchschte Wäärch isch s *[[Lexicon Romontsch Cumparativ]]*, won er zäme mit der Societad Retorumantscha gmacht het. Do drinn tuet er d Wörter vo de verschidene romanischen Idioon verglyche.

Der Alexi Decurtins het mängen Artikel über d Bündner Sprooch und Literatur gschribe. 1991 het men em der Bündner Kulturprys gää. Er isch au Ehremitgliid vo der Sproochvereinigung Romania und Ehredokter vo der Uni Bäärn gsi.

## Literatur
* 
* Guido Condrau: *Prof. Dr. phil Alexi Decurtins, 90.* proidioms.ch, 2013, S. 1–4.
* Bündner Sprachkoryphäe wird 90 Jahre alt, 19. Novämber 2013, uf suedostschweiz.ch
* Hans Stricker (u.&nbsp;a.): *Bibliografia dallas ovras da prof. dr. Alexi Decurtins.* In: Annalas da la Societad Retorumantscha, 96, 1983, S. 209–218.

## Weblink
* d Websyte vom Decurtins sym ''Niev Vocabulari Romontsch Sursilvan''

## Fuessnote
Rangierbahnhof Limmattal

Der **Rangschierbaanhof Limettaal** isch e grossi technischi Alaag vo der SBB im Limettaal. Das technische Sischteem, wo bis anne 1978 bout worden isch, gilt wyt über d Schwiiz use als eine vo de grööschte Rangschierbaanhööf vo Öiropa.

Däm Baanwäärch sys riisige Gleisfäld lyt uf em Bode vo de Gmeinde Spreitebach im Kanton Aargau und Dietiken im Kanton Züri. Es bruucht öppe ei ganze Kwadratkilometer. Drüü Gwässer flüssen under de Gleis dure: d Reppisch, der Spreitebacher Dorfbach und der Bach, wo us em Dietiker Niderfäld chunt und bi Silbere in Spreiteibacher Dorfbach ymündet. Für d Gleis het d SBB töörffe d Sptreitebacher Underzälg und d Middelzälg und s Dietiker Moos verboue. Wäg em Bou vom Güeterbaanhoof und vo der Verbindigsstrooss vo der Hauptstross im Limettaal zu der Autobaanuuffaart uff d A 1 und uff Ötwil übere, het me d Kantonsgränze im Fäld usse ganz nöi usgrichtet.

Bi de Baanhööf vo Kilwange-Spreitebach und vo Dietike zweige d Gleis zum Rangschierbaanhof vo der Baanlinie durs Limettaal ab. S Gleisfäld isch grad uf der Süüdsyte vo dere bedüütende Ysebaanlinie, wo d Züüg vo Basel und Bäärn uff Züri drüberfaare.

Uf em Rangschierbaanhof lueget d Division *Infrastruktur* vo der SBB füre gsamt Betriib, und d SBB-Dochterfirma SBB Cargo macht der Rangschiervercheer. Uf em Hauptfäld, wo vieresächzg Gleis näbenand het, wärde d Güeterzüüg zämegstellt, wo je nach Zyyl gäge Weschten und gägen Oschten us em Baanhof usefaare. Für d Stüürig vom Betriib het der Baanhof zwöi Stellwäärch.

I der nöischte Zyt gits bi der SBB Plään, bim grosse Baanhoof au no en Umschlagplatz für Kontäiner hiiztue.

## Weblink
Johannes Kaiser

**Johannes Kaiser** isch de Name vo däne Persone:
* *Johannes Kaiser* (* 1869), en Politiker, stellv. Mitgliid vom preußische Staatsrat 
* Johannes Kaiser (Schauspieler) (1941–2018), en öschtriichische Schauspiiler
* Johannes Kaiser (Leichtathlet) (1936–1996), en dütsche Liechtathlet
* Johannes Kaiser (Autor) (* 1958), en dütsche Lehrer und Dialäktautor
* Johannes Kaiser (Politiker) (* 1958), en liechteschteinische Politiker (FBP)

;Lueg au
* Johann Kaiser (1882–1962), en öschtriichische Politiker (CSP)
Peter Schmid

**Peter Schmid** heisse die Lüüt:

* Peter Schmid (Abt) (1559–1633), Abt vom Chlooschter Wettige
* Peter Schmid (Pädagoge) (1769–1853), düütsche Grafiker
* Peter Schmid (Skisportler) (1898–??), Schwiizer Schyfahrer
* Peter Schmid (Archäologe) (* 1926), düütschen Archäoloog
* Peter Schmid (Historiker) (* 1945), düütsche Historiker
* Peter Schmid (Leichtathlet), Schwiizer Liechtathlet
* Peter A. Schmid (* 1959), Schwiizer Musiker
* Peter F. Schmid (* 1950), öschtrychische Theoloog
Christoph Silberysen

Dr **Christoph Silberyse**, wo anne 1541 z Baaden uf d Wält choo und anne 1608 z Weddige gstoorben isch, isch en Apt vom Chlooschter Weddigen i der alte Grafschaft Baade und e Chronischt gsi. 

Dr Apt Christoph het s Chlooschter i der Zyt churz nach der Reformazioon gleitet. Er isch anne 1563 zum Vorsteher gwählt woorden und het der Konvänt bis 1594 regiert. Syn Nochfolger isch der Apt Peter gsii.

Im Christoph Silberyse synere Zyt sind z Weddige schööni Gschichtsbüecher gschribe woorde, bsunders bekant isch em Apt syni drüübändige Schwiizerchronik. Und s Chlooschter het bi de Raparatuure nach dr schwääre Brunscht vo anne 1507 no wyteri Wappeschyben übercho.

## Lueg au
* d Lischte vo den Äbt vom Chlooschter Wettige

## Literatur
* 

## Weblink
Nine Gees

D **Janine Gerspach** (* 3. Juni 1993 z Bad Säckige) isch e dytschi Musikeri un Sozialarbaiteri. Mer chännt si in dr Region vor allem unter irem Chinschtlername **Nine Gees**.

## Lääbe
D Gerspach isch z Säckige ufgwachse un uf d Schuel gange. Noch em Abitur het si z Villinge un z Köln Sozialarbet studiert. Si schafft bim Landkrais as Sozialarbaiter. Aafangs het si z Löörech gwoont, syt em Summer 2019 läbt si z Schopfe.

Wu si anne 2016 uf eme Mittelalterfestival Irish Folk chänneglehrt het, het si mit em Gyygespiile aagfange.  Anne 2017 het si z Basel d Band „The Green Goblins“ mitgrindet. Si hän in dr Region Kunzärt gee un Stroßemusik gmacht. Mit dt Goblins hetd Gerspach dr Stroßemusikerbryys „Emmendinger Flöte“ gwunne. Speter isch si Mitglid vu dr „Spielleute Skadefryd“ wore, wu 2013 z Säckige grindet woore sin. 2018 hän si dr Publikumsbryys „Der güldene Trompeter“ gwunne. Derzue spiilt si as Gaschtmusikeri in verschidene Folk- un Mittelalter-Ensemble. Syter 2019 duet d Gerspach au Gyyge unterichte. Näbe Gyyge spiilt d Gerspach mänkmol au Whistle un Bodhran.

## Weblink
* Websyte vu dr Nine Gees
* Nine Gees ist die Geigerin im Mittelalter-Gewand, Badische Zeitung, 11. Dezeämber 2019
Edwin Röttele

Dr Edwin Röttele (* 4. Juli 1928 z Wyhl; † 13. Februar 2017 z Markdorf) isch e dytsche Lehrer un Haimetautor gsii.

## Lääbe
Dr Röttele isch di erschte Johr z Wyhl ufgwagse un derno ab 1940 uf s Gimnasium z Konschtanz. In dr letschte Johr vum Zweete Wältchrieg, 1944/45  het er as Luftwaffehälfer z Friedrichhafe un z Manching bi Ingolstadt mieße diene. Noch em Chrieg isch er wider uf d Schuel un het anne 1947 s Abitur gmacht. Derno het er an dr Universitet Fryburg Klassischi Filology, Germanischtik un Filosofy studiert un anne 1952 mit em erschte Staatsexame abgschlosse. Ab 1954 isch er im Schueldienscht gstande, aafangs z Kähl, speter am Gymnasium Schloss Overhagen z Lippstadt, Westfalen, ab 1963 isch er dert Schuellaiter gsii. Anne 1973 isch er retuur chuu an Bodesee un isch Schuellaiter z Markdorf wore. Vu 1978 bis zue syre Pensionierig 1990 isch er Schueldiräkter vum Droste-Hülshoff-Gimnasium z Meersburg gsii.

Är isch ghyrote gsii mit dr Mechthild geb. Pieper. Mit syre Frau un dr gmainsame Chinder het er z Markdorf gläbt. Am 13. Februar 2017 het er syni Auge fir immer zuegmacht.

Är het Gedicht im alemannische Dialäkt vu Wyhl gschribe un derzue verschideni Publikation zue dr regionale Gschicht un Kultur vu Wyhl un vum Bodesee.

## Wäärch
* *Wyhl im Wandel* (1985; 2. Band vu dr Ortschronik)
* *250 Jahre Seminar Meersburg* (1985)
* *Simon Rösch/Roland Peter Litzenburger/Bruno Müller.* In: Markdorfer Begegnungen (2000)
Derzue het er syter 1991 fir s *Jahrbuch des Landkreises Emmendingen* verschideni Ufsätz zue dr Gschicht vu Wyhl gschribe. 

## Weblink
* Edwin Röttele uf dr Websyte vun Harald Noth mit Täxtprobe vu syne alemannische Gedicht
* Zum Tode von Edwin Röttele, Lippstadt am Sonntag, 26. Februar 2017
Alpilles

D **Alpille** sind e Bäärgchetti i der Provence.

Uf Französisch heisst die Bärgreihe *Massif des Alpilles*. Das bedüütet eigentlich «die chlyne Alpe». Nid wyt wägg vo den Alpille gseht men uf der Oschtsyte d Uuslöifer vo de südfranzösische Voralpe.

D Bärggruppe isch öppe dryssg Kilometer läng. Si lyt südlech vo Avignon. Iiri hööchschte Bärge sind so um die füüfhundert Meter hööch. Der Felse isch us Chalchschtei.

Sit 2007 isch die Bärgregioon e regionale Naturpark.

## Weblink
* d Websyte vom Nationalpark vo den Alpille
Léaz

**Léaz** isch e Gmeind im französische Departemänt Ain. Si ghöört zu der Regioon Pays de Gex.

D Ortschaft lyt öppe 24 Kilometer weschtlich vo Gämf im Jura. Si isch uf ere Gländterrasse hööch über der Schlucht vo der Rhone döört, wo die vom Gämfersee häär und us der Schwiiz das Gebirge in ere Kluus durbricht. Me seit dere Juraschlucht uff Französisch *[[Défilé de l’Écluse]]*.

Rings ums Doorff het’s vil Wald. Uf der Nordsyte vo der Ortschaft isch der letscht hööch Bäärg vom Jura, der *[[Grand Crêt d’Eau]].* Grad näbem Doorff verby goot d Hauptstrooss D 1206 *Route de Genève* vo Gämf und Collonges uff Bellegarde und Lyon. D Ysebaan vo Gämf uf Lyon goot bi Léaz dur nes Tunäll under em Bärg dure.

Der Gmeindbann vo Léaz isch im Regionale Naturpark Haut-Jura.

Im Doorff, wo i der Gschicht s erschte Mool innere Urkunde vo anne 1272 öppis dervo ufgschriben isch, woone hüt öppe sibehundert Lüüt.

## Weblink

* d Websyte vo der Gmeind Léaz
Boris Johnson

Dr **Alexander Boris de Pfeffel Johnson** (* 19. Juni 1964 z New York City, USA) isch e britische Publizischt, Bolitiker vu dr Conservative Party un vum 24. Juli 2019 bis am 6. Septämber 2022 Premierminischter vum Verainigte Chenigrych gsi.

Vu 1999 bis Dezämber 2005 het dr Johnson s konservativ Nochrichtemagazin *The Spectator* uusegee. Syter 2015 verdritt er dr Wahlchrais Uxbridge and South Ruislip im Weschte vu Greater London im Unterhuus, wun er vu 2001 bis 2008 scho fir dr Wahlchrais Henley aagheert ghaa het. Vu Mai 2008 bis Mai 2016 isch er Burgermaischter vu London un vu Juli 2016 bis Juli 2018 britische Usseminischter gsii.

Dr Johnson het d Kampagne fir e EU-Uusdritt vum Verainigte Chenigrych vor em Referändum am 23. Juni 2016 aagfiert. Dodmol het er as ain vu dr Favorite fir d Noofolg vum Premier David Cameron gulte, isch aber glyych nid i d Chränz chu. Wu speeder d Premierminischterin Theresa May denn aber e Raie Abstimmige im Barlamänt verlore het und drum zrugdrätten isch, isch er am 23. Juli 2019 denn doch no zum Barteifierer vu dr Conservative Party gweelt woore. Ai Dag speter het er s Amt as Premierminischter ibernuu. In dr vorzogne Wahle vum Underhuus vum 12.&nbsp;Dezämber 2019 hed er e großi Mehrheit überchoo.

Noch ere Raie vu Skandäl het er si schließli im Summer 2022 barat erchlärt, vu sym Amt zrugzdrätte. Sy Nochfolgeri isch d Liz Truss wore.

Dr Johnson isch syt Mai 2021 in dritter Eh ghyrote mit dr Carrie Symonds (* 1988). Si hän zäme ne Suhn un e Dochter. Dervor isch er vu 1987 bis 1993 mit dr Allegra Mostyn-Owen ghyrote gsii. Us dr Eh mit dr Marina Wheeler (1993 bis 2018) sin zwee Sihn un zwoo Dechtere firigange. Derzue het dr Johnson e unehligi Dochter, wu 2009 uf d Wält chuu isch.

## Literatur
* Andrew Gimson: *Boris: The Rise of Boris Johnson.* Simon & Schuster, London 2006, ISBN 0-7432-7584-5.
* Sonia Purnell: *Just Boris: Boris Johnson: The Irresistible Rise of a Political Celebrity.* Aurum Press Ltd., London 2011, ISBN 978-1-84513-665-9.

## Weblink

* The Rt Hon Boris Johnson MP gov.uk
Immaterielles Kulturerbe

S **nit-materielle Kulturerb** – uf Änglisch seit men em *intangible cultural heritage* – meint jedi Art vo Sachen i der Kultur, wo tradizionell, also über d Gänerazioone übere bi de Lüüt vorchöme und wo men als nit-materielli Objäkt im Gägesatz zu de Hüüser und andere feschten Yrichtigen und de bewegliche Gägestand und Gräät nit chan alänge.

Das meint öppe d Sache, wo me weiss und cha und wo me meischtens nume mündlich a die Junge wytergit, und d Brüüch und Gwoonete mit allem, was si de Mönsche vonnere Gmeinschaft bedüüte.

Und jetz het d UNESCO gmerkt, ass au die riisegi Gruppe vo kulturelle Forme öppis ganz Wichtigs und Wärtvolls isch, wo me derzue muess luege. Drum het si e Lischte, wo druff stoot, was es bi de Völker und i de Länder alls für so nit-materielli Kulturgüeter git. Und d UNESCO seit, me müess scho au gseh, ass me für die meischte söttige Sache sit langem Hilfsmittel und Gägeständ und Simbol bruucht, und alli die materielli Ruschtig, wo eso diräkt mit ere nit-materielle Traidzioon verchnüpft isch, nääm men au als Teil dervo uf d Lischte, mit der Meinig, s Ganze müsst im Inträssi vo der Mönscheit wyter erhalten und pflägt wärde.

Es bsunders Fäld vo de nit-materielle Kulturgüeter sin d Sprooche mit iirne Varianten und Mundarte, de Wortgschichte, de Saagen und Määrli und au mit de nit ufgschribene und de gschribene Arte vo der Literatur.

## Literatur
* Winfried Speitkamp (Hg.), *Europäisches Kulturerbe. Bilder, Traditionen, Konfigurationen*, Stuttgart 2013.

## Weblink

* Zentrale Website des UNESCO-Programms Intangible Cultural Heritage
Bachfischet

De **Bachfischet** isch en Bruuch vo de Stadt Aarau.

Er isch all Joor im Septämber voor de Herbschtfeerie. Me kännt de Bachfischet scho sit Joorhunderte. Wämmen äeinisch im Joor de Stadtbach, wo vo de Suure heer chunt, abgschlage hät zum ne chönne putze und wänn druufaben am Oobig s Wasser wider chunt, so waartet d Schuelchind und die Chlyyne vo de Chindsgi uf em Wääg näbetem Bach mit iirne Latäärne a de Stäcken uff d Papyyrschiffli, wo d Suurer Chind uf em Bach i d Stadt abelönd.

Dänn lauffen alli dur d Gasse vo de verdunklete Stadt. Zletscht chunt der Zuug in Schachen abe, wos es schööns Füürwäärch git. Uf em Wääg rüeffet d Klassen i de Stadt de Väärs:


«De Bach isch do, de Bach isch do.
Sind alli mini Buebe do?
Jo, jo, jo!
De Bach isch do, de Bach isch do.
Sind alli mini Mäitli do?
Jo, jo, jo!
Füürio, de Bach brönnt.
D Suurer händ ne’n aazündt!
D Aarauer händ ne glösche.
D Chüddiger, d Chüddiger,
Riitet uff de Frösche.»


## Lueg au
* d Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz

## Weblink
* ''Bachfischet'' uf aarau.ch
* ''Der Bachfischet'' uf aarauinfo.ch
* ''Bachfischet'' uf wirrizunft.ch
Abbayes vaudoises

D **Abbayes vaudoises** (*Wadtländer Abteie*) sind e spezielli Form vo Verein oder private Gsellschaften i gwüssne Wälschschwiizer Kantöön.

Es git se bsunders im Wadtland und im Nöieburgische.

Es sind Schützegsellschafte, und me könnt iiri Gschicht sit em Mittelalter. Der eltischt vo dene Verein, wo me von em öppis i der Gschicht weiss, isch d *milice bourgeoise de Grandcour;* die isch schon anne 1381 im ene Dokumänt erwäänt. Die meischte *abbayes* üebe s Schiesse mit de Gweer, es git aber au no anderi, wo mit dr Ambruscht schiesse.

Me bruucht der Name *abbaye* de au für es Volchsfäscht, wo vo sonnere Schützegsellschaft i de Döörffer organisiert wird.

D *Abbayes vaudoises* sind uf de Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz.

## Literatur
* Jean-Jacques Fiechter, Maurice Clavel: *Les abbayes vaudoises.* 1991. ISBN 978-2-88295-057-4
* Gilbert Marion, David Auberson, Paul Bissegger: *Abbayes, vie associative et tir à l'arc à Lausanne (XVIIIe-XXe siècles).* 2014.

## Weblink
* ''Waadtländer Abteien'' uf lebendige-traditionen.ch
* ''Fédération des Abbayes Vaudoises'' uf tir-vd.ch
Gabriela Hug

D **Gabriela Hug-Glanzmann** (* 22. Juni 1979 z Bade) isch e Schwyzer Eläktroinschenieeri. Si isch Brofässeri fir Informationstächnology un Eläktroinschenieerwääse an dr Aidgnessische Tächnische Hochschuel Züri.

## Lääbe un Wiirke
Vu 1986 bis 1988 isch d Gabriela Hug z Würlinge uf d Primarschuel gange un derno bis 1991 uf d Primarschuel z Söuze. Ab 1991 isch si uf d Kantonsschuel z Soledurn un het dert anne 1999 d Matura gmacht. 1996/1997 isch si im Rame vun eme Schueleruusdusch fir ai Johr an d Delano High School, Minnesota, USA. Vu 1999 bis 2004 het si an dr ETH Züri Informationstächnology un Eläktroinschenieerwääse studiert un derno ab 2004 as Wisseschaftligi Assischtanti an dr ETH am *Power Systems Laboratory* gschafft. Anne 2008 het si dert bim Göran Andersson iber *Coordinated Power Flow Control to Enhance Steady-State Security in Power Systems* promoviert. Parallel zue dr Promotion het si Pedagoogik und Diadaktik an dr ETH studiert. Anne 2008 het si bim Unternäme Hydro One fir ai Johr as *Assistant Network Management Engineer* gschafft. Ab 2009 bis 2015 isch si *Assistant Professor* am *College of Engineering* vu dr Carnegie-Mellon University z Pittsburgh (USA) gsii. Syter anne 2015 isch si Brofässeri am *Power Systems Laboratory* vu dr ETH Züri.

## Weblink
* ETH Züri: Internetufdritt vu dr Gabriela Hug.

## Fueßnote