open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rührberg (Grenzach-Wyhlen)

De **Rührberg** isch e Berg im Gränzgebiet vo de Gmei Grenzach-Wyhle  un Badisch Rhyfälde im Landchreis Lörrach. Usserdem heißt e Stadtdeil vo Grenzach-Wyhle eso.

## Lag
De Rührberg ligt numme e halbe Kilometer östlig vo de Schwizer Grænze bi Bettinge. Im Oste ligt Degerfælde, im Südoste Herte. Beidi sin 2 bis 3 Kilometer vom Rührberg eweg. De Berg ghört geologisch zum Dinkelberg.

## Ortschaft Rührberg
D Ortschaft Rührberg lit uffem Wyhlemer Bann un isch - scho ufgrund vu de rächt spote Besidlig im 19. Johrhundert - nie selbständig gsi. S Dorf het guet 500 Iwohner un lit uf etwa 490–500 Meter weschtlich vum Berggipfel uffeme Sattel vum Rührberg zum St. Chrischona ani.

Underhalb vum Ort Rührberg losst e Gwannnamme Rebacker in immerhi 470 m Höchi uf Räbe in früehere Zitte schliesse (wie au dr Dribel im Gmeiwappe vu Chrenzach-Wyhle), doch werre hit in dr ganze Gmei keine Räbe meh apflanzt.

## Gschicht
1750 isch de Rührberg zum erste Mol schriftlig in re Akte erwähnt worre. Um 1830 hän Bure de Berg besidelt. De ältst vo de drei Schwarzwaldhöhewäg isch de Westwäg vo Pforze uff Basel und fiehrt in sinem südlichste Abschnitt über de Rührberg.

## Sehenswerts
* Uff em Hornfelse in de Nöchi isch d Burg Hornfels (e antiki Wehralag) z finde.
* De Fernsehturm St. Chrischona (CH), s gröschte Bauwerk vo de Schwiz wo freistoht.
* De Walfahrtsort "Abtei Himmelspforte" vo 1304.

## Sendeturm uff em Rührberg
Uff etwa 518 Meter, also uff de Spitze vom Rührberg und bereits uf Rhyfälder Gebiet, isch de Sendeturm Rührberg, e 40 Meter hochi, privati Sendealag vo Radio Seefunk. Vo de Spitze vom Sendeturm us wird uff de UKW-Frequenz 103,1 Radio Seefunk mit 5&nbsp;kW in vier Richtige abgstrahlt. Wie alli Sendetürm vo Radio Seefunk isch au der Sender nur regional empfangbar. Er versorgt d Regione Rhyfælde, Grenzach-Wyhle und alternativ au Lörrach.

## Weblink
*  Fotis vom Sänder Rührbärg

## Quelle
Lebenserwartung

D **Läbeserwartig** esch s dorchschnettleche Alter, wo Mönsche erreiched bevor sie stärbid. Das Alter cha zwösche Ma ond Frau onterschedlech sii. Ond es esch e de letschte Ziit stark gstege. Das liit dra, dass d Medizin vortschrett gmacht het. Darom esch d Läbeserwartig e de letschte 100 Johr starch gstege. Wiiteri Grönd send au d Hygiene vo de Mönsche, wo macht das mer weniger Chrankheite ufnemt.

----
Do es paar Länder met sehr hoche Läbenserwartige:

*Andorra: 83,52 
*Macau: 82,27 
*Japan: 82,02 
*San Marino: 81,80 
*Singapur: 81,80 
*Hongkong: 81,86 
*Schwede: 80,63 
*Australie: 80,62 
*Schwiiz: 80,62 
*Frankriich: 80,59 

Mer gset do, dass die meiste Länder met ere hoche Läbenserwartig em eurasische Bereich legid. Dorus chamer schlüsse, das döt de medizinisch Standart am höchscht esch.
Cissonius

De Mercurius **Cissonius** (au *Cisonius*) isch en keltische Gott gsii. Sin Name werd zum gallische Wort *cissium* »Wage« gstellt, drum werd er as Wagegott aaglueget. Well Wäge för Händler wichtig sind, passt da guet zu sinere Gliichsetzig mitem römische Handelsgott Mercurius. Er isch denn au vor alem a Maartort oder Stroossestatione vereert wore.

De Cissonius isch bsundrigs i de römische Provinze Germania inferior und Germania superior vereert worde, aber au vo de Helvetier und binochbuurte Stämm. Im ganze sind guet e Dotzet epigraphischi Inschrifte vonem bikannt. Inere Inschrift us Promontogno im Bergell, enere Stroosestation, werd er *Mercurius Cissonius Matutinus* gnennt.

## Quelle


## Büecher
* Bernhard Maier, *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*; Kröner, Stuttgart (1994). ISBN 3-520-46601-5
* S. & P.F. Botheroyd: *Lexikon der keltischen Mythologie*; Diedrichs 1992. ISBN 3-424-01077-4
Suleviae

D **Suleviae** oder **Suleiviae** sind e Gruppe vo Göttine, wo vo de Kelte vereert wore sind. Vo ine sind öppe 40 epigraphischi Zügnis bikannt, vor alem im östliche Gallie, aber au z England, i de baide Provinze Under- und Obergermanie, z Noricum und z Rom. 

## Vereerig
Bi de Helvetier isch d Formle SVLEIS SVIS (»sini Suleviae«) verbraitet und ainisch z Rom au »mini Sulevie«, wa uf persönlichi Schutzgöttine schlüsse loot. Si werdet au »sini hüüslichi Sulevie« gnennt, Schwöstere, Müettere oder au SVLEVIS IVNONIBVS. Da düütet uf e familiäri Vertrauthait mit dene Göttine hii. Mengisch hend si Biinäme, wie Atumarae.

Inere Inschrift us Südgallie tret nu ai Sulevia Idennica uuf, wo mit de römische Göttin Minerva gliichgsetzt werd, wäred im Hailbad vo *Aquae Sulis* (hütt: Bath, England) d Göttin *Minerva Sul* vereert woren isch. Ai Inschrift us dem Ort isch aber vom Bildhauer Sulinus a de Sulevie gstiftet wore
! 

## Name
De Name isch Gallisch und bidütet »Gueti Füererine« (kymr. hylyw »füere«; bret. helevez »gueti Füerig«), wa guet zu persönliche Schutzgöttine passt.

## Quelle


## Büecher
* Bernhard Maier, *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*; Kröner, Stuttgart (1994). ISBN 3-520-46601-5
* Garrett S. Olmsted: *The Gods of the Celts and the Indo-Europeans*; Innsbruck 1994. ISBN 3-85124-173-8
CPLP

D **Gmeinschaft vo de Portugiisischsprächende Länder** (***Comunidade dos Países de Língua Portuguesa*** oder ***CPLP***) isch ä multilaterals Forum für Fründschaft und Zsämmenarbet unter de portugiesischsprächende Länder.
D Mitgliidstaate si Portugal und ehemoligi Kolonie vo Portugal. In alle Mitgliidstaaten isch Portugiisisch d Amtssproch.

## Mitgliider

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

D CPLP isch im Johr 1996 vo de siibe Länder Angola, Brasilie, Guinea-Bissau, Kap Verde, Mosambik, Portugal und São Tomé und Príncipe gründet worde. Noch der Unabhängigkeit vo Indonesie im Johr 2002 isch au Osttimor der Gmeinschaft bidräte. Am 13. Juli 2007 het Äquatorialguinea Portugiisisch as eini vo siine Amtssproche agno, so dass es au chönnt bidräte.

D Mitglidstaate hai zsämme meh as 223 Millione Bewohner und umfasse ä Flechi vo 10.742.000&nbsp;km², was ä chlii grösser as d USA oder Kanada isch.

## Beobachterstatus

* 
* 
* , China (*het än Adrag gstellt*)

In ä baar vo de ehemolige Kolonie vo Portugal si Kreolsproche entstande, wo us em Portugiisische uusegwaggse si. Sit 2006 hai Äquatorialguinea und Mauritius dr Status vo Beobachter. Au Macau will das.

Macau isch bis 1999 ä portugiisische Überseeprovinz gsi und no hüte isch Portugiisisch eini vo de Amtssproche. Wil Macau jetzt ä Sonderverwaltigszone vo China isch, het d Volksrepublik 2006 um ä Beobachterstatus bittet.

## D Gmeinschaft

D Gmeinschaft isch no im Ufbau. Si isch ä Organisation vo Länder, wo vonenander sehr wenig wüsse und nume dur ä gmeinsami Sproch verbunde si, und wo vo grosse Distanze und kulturelle Unterschiid von enand trennt si.

Sit dr Gründig het d CPLP z Guinea-Bissau und São Tomé und Príncipe bi der Überwindig vo innere Krise noch Staatsstreich ghulfe und het d Ifüehrig vo politische und wirtschaftlige Reforme unterstützt. D Kapverde hai ä gmeinschaftligi Staatsbürgerschaft vorgschlage, das isch aber vo Portugal und indirekt au vo Brasilie vorläufig abgelehnt worde.

D CPLP het ihre Sitz z Lissabon, wo ä Generalsekretär alli zwei Johr gewehlt wird. Die nötige Finanzmittel chömme zum grösste Deil vo de acht Mitgliidsstaate. Am Sitz vo der Gmeinschaft si scho Brasilie, Guinea-Bissau und Portugal mit eigene Botschafter verträte. Osttimor het verchündet, ass es ä Botschafter wurd schicke.

Mosambik isch zwar portugiisischsprochig, isch aber näbe der CPLP gliichziitig au em Commonwealth of Nations bidräte.

## Kandidate

Wil die galizischi Sproch vo vile as ä Dialekt vo der portugiesische Sproch agluegt wird, git s z Galizie Bemüehige der CPLP bizträte. Die Kulturbeuftragti vo der Xunta de Galicia het gsait ass si für ä Bitritt sig.

## Weblingg

* Webseite der CPLP (Portugiesisch)
* Flag and History of a proposed "Portuguese Confederation"
Mut (Göttin)

D **Mut** isch än altägyptische Göttin gsi. Si het ihr Kultzentrum im oberägyptische Thebe gha, wo si ä Deil vo dr thebanische Götterdreiheit gsi isch, mit em Amun as Ma und em Mondgott Chons as Chind.
## Name und Beschriibig

## Wäse
Wo dr Amun mit em Re verschmulze isch, het d Mut as si Gfährte au Attribut vom Sunnekult übernoh und isch s Aug vom Re worde. Si het denn au die traditionelli Form vom Aug vom Re, s Leuewiibli, übercho und isch so au mit dr Sachmet identifiziert worde. Sit em Neue Rich het mä sä hüfig zu de Schöpfergottheite zelt mit em Name *Mueter vo dr Sunne in welere er ufgoht*'. 

Au mit dr Isis isch si identifiziert worde und mit dr Bastet, erä Wildchatzegöttin.
## Quelle
Bastet

D **Bastet**, au **Bast** oder **Ubasti**, isch än altägyptischi Göttin gsi.
## Name und Beschriibig

## Wäse
Si isch ursprünglig ä Leuewiibli, spöter ä Chatzegöttin gsi, und wie anderi Leuegöttine het si ä beschützendi Rolle gha, vor allem vom Däheim, aber mänggisch isch si au chriegerisch gsi, wie d Sachmet, und wie d Sachmet isch si au es Aug vom Re gsi.

D Grieche hai sä mit ihrere Jagdgöttin Artemis identifiziert.
## Familie
Hüfig het mä von erä as Dochter vom Sunnegott Re dänggt, mänggisch aber au as Dochder vom Amun. Si isch ä Gfährtin vom Ptah gsi und d Mueter vom Leuegott Mihos.
## Kult
Ihr Kultzentrum isch z Bubastis gsi, ä Stadt im Niildelta. In erä Nekropole dört het mä Chatzemumie gfunde, wo dr Bastet gopferet worde si. S Fest vo dr Bastet isch eis vo de groose ägyptische Volksfest gsi. Ihri Statue isch us em Tämpel uusedrait und uf ä Boot glade worde, denn het ä Prozessionsfahrt stattgfunde. Dr Herodot, wo z Ägypte umegreist isch, het in dr *Euterpe*, em zweite Band vo siiner *Gschicht*, beschriibe wie d Lüt vo überall cho sige, gsunge, Musig gmacht und gopferet haige. Wil au vil Wii drunke worden siig, haig s au Pöbeleie und unzüchdigs Verhalte gä.

## Quelle
* George Hart, *The Routledge Dictionary Of Egyptian Gods And Goddesses*, Routledge 2005
* Manfred Lurker, Die Götter und Symbole der alten Ägypter, Scherz

## Weblingg

## Fuessnote
Liste ägyptischer Götter

Die **Liste vo ägyptische Götter** umfasst näbe de bekannte und weniger bekannte Götter vom Land au Götter vo einzelne Gebiet und Gau (Nome) und au Dämone, wo in verschiidene Gstalte und Forme in der ägyptische Mythologii erwähnt wärde. Ufgfüehrt si au „vergöttligti“ Mensche usser de Pharaone, wo göttliche Rang gha hai und in ihre Totentempel im Rahme vom Totenkult verehrt worde si. Si si in der Liste vo de Pharaone aufgfüehrt.
__NOTOC__
## Listedetail
D Liste isch alphabetisch noch de bekanntiste Näme mit Hieroglyphe , Umschrift, erä churze Beschriibig und wiitere Variante vom Name agleit. Die alternative Näme si do nit verlinggt.
D Götternäme in Hieroglyphe si fast usschliesslig ohni Ideogramm oder Determinativ gschriibe.

## D Götternäme
Wie bi de ägyptische König, so git s au bi de Götter gräzisierti Schriibwiisen (z.&nbsp;B. Osiris oder Isis) und sonigi, wo vo de Hieroglyphe abgleitet si (Aker oder Bastet). Wil die ägyptischi Schrifte vor em Koptische keini Vokal kennt het und die ursprüngligi Usprooch unbekannt isch, bruucht mä für d Überträgig in unser Schriftsystem ä Transliteration. Mit em Iisetze vom enä „E“ zwüsche de Konsonante wärde d Näme denn läsbar (än Art Transkription.) D Umsetzig vo de Konsonante in die verschiidnige moderne Sproche het zu no meh alternative Näme gfüehrt.

Ä chliis Biispil: der ägyptisch Gott **wpj-w3wt**. D Ägyptologe läse und säge **Wepwawet**, und wil ä **W** hüfig au as **U** gläse wird, entstoht so ä wiiteri Läsart: **Upuaut**.

## Liste

## Literatur
* Mary Barnett: *Götter und Mythen des alten Ägypten.* Verlag Gondrom 1998, ISBN 3-8112-1646-5
* Hans Bonnet: *Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte.* Nikol-Verlag, Hamburg 2000, ISBN 3-937872-08-6
* Rolf Felde: *Ägyptische Gottheiten.* Wiesbaden 1995
* Lucia Gahlin: *Ägypten – Götter, Mythen, Religionen.* Edition XXL, ISBN 3-89736-312-7
* Veronica Ions: *Die großen Religionen der Welt – Götter, Mythen und Legenden.* Verlag Buch und Welt 1988
* Manfred Lurker: *Lexikon der Götter und Symbole der alten Ägypter.* Scherz Verlag 1998, ISBN 3-502-16430-4
* Stephen Quirke: *Altägyptische Religion.* Reclam 1996, ISBN 3-15-010419-X
* Ruth Schumann Antelme, Stéphane Rossini: *Dictionnaire illustré des dieux de l'Égypte.* Éditions du Rocher, 2003, ISBN 2-268-04793-8
* R. H. Wilkinson: *Die Welt der Götter im Alten Ägypten. Glaube – Macht - Mythologie.* Stuttgart 2003

## Lueg au
* Ägyptische Mythologii
* Altägyptischi Religion

## Weblingg
* Götterliste uf isis.li
* Entsprechender Fachartikel in: Michaela Bauks / Klaus Koenen (Hgg.), S wüsseschaftlige Bibellexikon im Internet (WiBiLex), 2007ff.
Thoth

**Thoth** oder **Thot** () isch dr grezisiert Name vom enä altägyptische Mondgott. Si Hauptkultort isch z Hermopolis (ägyptisch Chmunu) im Nildelta gsi.

## Name und Usgseh

Dr Thoth isch as ä Maa mit em Chopf vom enä Ibis dargstellt worde, wo hüfig ä Schriibpinsel und ä Dintegfäss in dr Hand het und mänggisch ä Modsichle uf em Chop drait, oder—nochdäm er mit em Paviangott Hezwer vo Hermopolis verschmulze isch—as ä Pavian oder ä Maa mit emä Pavianchopf.

## Wäse
Siin Vatter isch de Seth gsii. Nochdem de de Osiris umbroocht hett, het er em Horus nochegstellt und sexuell bidrängt. Er hett de Soome vom Horus gschluckt und isch schwanger wore. De Thoth isch denn us sim Chopf use giboore wore.

As Mondgott isch er noch mit em Sunnegott Re verwandt gsi. In de *[[Pyramidentexte|Pyramide Text]]* vom Teti erschiint dr Re z Nacht as dr Thoth, d. h. as dr Mond. Dr Thoth isch ä Schöpfergott gsi, wo d Wält in Ornig brocht het. Er het alles gwüsst, und wem mä sich biim Pharao het welle iischmiichle, wie s dr Wesir Rechmire gmacht het mit em Thutmoses III., denn het men von em as vom Name Thoth gredet. Wäge siiner Rolle as Mondgott isch er as dr Erfinder vom Kaländer verehrt worde, wo z erst ä Mondkälander gsi isch und erst em Lauf vo de Stärn abasst worden isch, wo dr Thoth vo dr Nut bim nä Spiil ä Zweiäsiibzistel vom ä Johr (d. h. fümf Däg) abgwunne und die zu de 360 Däg vom Mondjohr (12 Möned zu driissig Däg) derzue do het und so s Johr vo 365 Däg erschaffe het. Vom Zele vo Däg isch s ä chliine Schritt zum Rächne und Schriibe gsi, die haig dr Thoth au erfunde und so isch er dr Schutzgott vo de Schriiber worde.

In dr Underwält het er as Schriiber ä Rolle gspiilt und het d Urdeil über die Dote ufgschriibe. Er het mänggisch sogar sälber s Härz vom Dote gwoge im *Saal vo de Zwei Wohrheite*, für zum z gseh, öbs schwerer siig as d Fädere vo dr Göttin Maat. Wenn im Dote siini Sünde z schwer gwoge hai, het dr Dämon Ammit s Härz ufgfrässe und kei Wiiterläbe noch em Dod isch möglig gsi. Vo do het er d Rolle vom ä Richter übercho.
 
Vil vom Thoth siim Wüsse isch gheim gsi und nume Iigweihte zuegänglig. Noch de Gschichte, wo sich die alte Ägypter verzelt hai, hai siini Tämpel gheimi Rüüm gha. Au dr Schriiber Amenophis, wo under em Pharao Amenophis III. gschafft het, het in erä Inschrift beschriibe, wie n er im Thoth siini Gheimnis iigweiht worde isch. Z Europa isch er spöter zum Schutzherr vo de Zauberer worde und dä Tarotcharte, mit wele mä d Zuekumft het welle vorhärsäge, het mä *S Buech vom Thoth* gsait.

D Schriibgöttin Seschat werd as sini Schwöster oder Töchter aglueget.

## Büecher
* Ermann & Grapow, *Wörterbuch der ägyptischen Sprache*, abkürzt Wb.
* Wolfgang Helck: *Ägypten. Die Mythologie des Alten Ägyptens*;  i: Hans Wilhelm Haussig: *Götter und Mythen im Vorderen Orient.* Ernst Klett Verlag, Stueggert 1965.

## Fuessnote

## Lueg au
Arrondissement Colmar

S **Arrondissement Colmer** (frz. *Arrondissement de Colmar*) ìsch a Verwàltungsbezirk ìm Département Haut-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin. Àm 1. Janner 2015 ìsch s mìt em Arrondissement Ribeauvillé zem neie Arrondissement Colmar-Ribeauvillé zammagschlossa wora.

Dr Verwàltungssìtz (chef-lieu) vum Arrondissement ìsch Colmer gsin.

## Geogràfii
S Arrondissement granzt ìm Norda àn s Arrondissement Rappschwihr un àn s Arrondissement Schlettstàdt-Erstain ìm Département Bas-Rhin, ìm Weschta àn s Arrondissement Épinal un s Arrondissement Saint-Dié ìm Département Vosges ìn Lothrìnga un ìm Sìda àn s Arrondissement Gawiller. Ìm Oschta ìsch dr Rhin d Granz züe Ditschlànd mìt em Regierungsbezirk Friburg z Bàde-Wìrttebari.

## Gschicht

Am 4.&nbsp;März 1790 isch s Département Haut-Rhin gründet worde und mit ihm ä "Distrikt Colmar", wo zu sällere Ziit au s Gebiet vom hütige Arrondissemet Ribeauvillé und Guebwiller umfasst het. Am 17. Februar 1800 isch drus s Arrondissement (dütsch Kreis)  gmacht worde.

Nochdäm s Elsass an Dütschland gfallen isch, het sit em 18.&nbsp;Mai 1871 s hütige Gebiet as "Kreis Kolmar" im "Bezirk Oberelsass" zum "Reichsland Elsass-Lothringen" ghört. Der Kreis isch zu sällere Ziit 664&nbsp;km² grooss gsi und het (1885) 81.438 Iiwohner gha.

Noch em Erste Wältchrieg isch s Elsass am 28.&nbsp;Juni 1919 im Vertrag vo Versailles widr zu Frankriich cho und s Arrondissement Colmar isch, sogar zweifach, widr beläbt worde. Es isch es Arrondissement "Colmar-Ville" und es Arrondissement "Colmar-Campagne" iigrichtet worde.

1934 si beidi widr zu eim Arrondissement zsämmegleit worde.

## Greschte Gmeina
Di greschte Gmeina vum Arrondissement Colmer (mìt de Inwohnerzàhl vun 1999):
*Colmer (65.136)
*Wìnzne (7.180)
*Horwrig-Wihr (5.060)

## Verwàltung
S Arrondissement Colmer ìsch ingedäilt gsin in sechs Kanton mìt ìnsgsàmt 62 Gmeina:
*Àndelse
*Colmer-Nord
*Colmer-Sid
*Minschter
*Nej-Brisàch
*Wìnzne

***Gmeina ìm [[Andolsheim (Kanton)|Kanton Àndelse]], frz. Canton d’Andolsheim**
 

***Gmeina ìm [[Colmar-Nord (Kanton)|Kanton Colmer-Nord]], frz. Canton de Colmar-Nord**
 

***Gmeine ìm [[Colmar-Sud (Kanton)|Kanton Colmer-Sid]], frz. Canton de Colmar-Sud**
 

***Gmeina ìm [[Munster (Kanton)|Kanton Minschter]], frz. Canton de Munster**
 

***Gmeina ìm [[Neuf-Brisach (Kanton)|Kanton Nej-Brisàch]], frz. Canton de Neuf-Brisach**
 

***Gmeina ìm [[Wintzenheim (Kanton)|Kanton Wìnzne]], frz. Canton de Wintzenheim**
Anubis

**Anubis** isch dr grezisiert Name vom enä altägyptische Schakalgott, wo mit em Läbe noch em Dod und d Vorbereitige druf z due gha het. D Grieche hai en mit em Hermes identifiziert und em hüfig Hermanubis gsait.

## Name und Usgseh

Ein vo siine Titel isch Chenti-Amentiu, dr *Erst vo dene im Weste* (d. h. de Dote) gsi, noch em Alte Riich het mä im allgemeine im Osiris eso gsait.

Dr Anubis isch as ä Maa mit em Chopf vom enä Schakal, as Schakal odr än anders, hundähnligs Dier im allgemeine mit schwarzem Fäll dargstellt worde.

## Familie
As Vater wird hüfig dr Osiris agä,, as Mueter d Nephthys oder d Isis. In gwüsse Mythe stammt er vom Re, vom Seth, vo dr Hesat odr dr Bastet ab

## Wäse
Dr Anubis isch dr *Herr vo dr Bude* (em Balsamierigsort) gsi und het d Balsamierig vo de Dote überwacht, denn het er sä as dr *Füehrer vo de Seele* an dr Ort gleitet, wo ihri Härze gwoge worde si, d *Halle vo de Zwei Wohrheite,* und d Wägig überwacht. Er het au d Nekropole bewacht und zsämme mit em Bline Horus die Dote beschützt, wo dört begrabe worde si, so wien er de siibe Geister Kesta, Hapi, Tuamutef, Qebhsenuf, Maa-atef, Cheribeqef and Heru-chenti-en-ariti befohle het dr Körper vom ermordete Osiris z bewache, wie s im Papyrus vom Ani verzelt wird.

## Kultzentre
Si wichdigsts Heiligtum isch in dr Nekropolis vo Memphis gsi, aber er het Tämpel in de Dotestedt vo alle wichtige Stedt gha.
 
## Bibliographii
*John Gwyn Griffiths, *The Origins of Osiris and His Cult*, Brill 1980
*Robert A. Armour, *Gods and Myths of Ancient Egypt*, American Univ in Cairo Press 2001
*Plutarch, *Isis and Osiris*, Loeb Classical Library, 1936
*E. A. Wallis Budge, *The Egyptian Book of the Dead: The Papyrus of Ani*
 
## Weblingg

*Anubis - Archaeowiki.org

## Fuessnote
Alveolarer Vibrant

De **(stimmhaft) alveolar Vibrant** isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wommer au „Zùngespitze-R“ oder „grollts R“ sait. Im internatíonale phonetische Alphabet wird er dur s Zeiche  dargstellt. Des Zeiche wird aber in viilene Transkriptione für jede R-artige (rhotische Konsonant) bruucht, au wenn die Sprooche en andre Konsonant für s R hen. Des hängt demit zämme dass s Zeiche  eifacher zum ytippe isch.

Vo de zirka 75 % Sprooche vo dr Wält, wo en R-artige Luut hen, het d Mehrzaal en alveolare Vibrant.  

In dänne Sprooche, wo de Luut hen, hen hängt di gnaui Ussprooch vùm Sprecher, vùm Wort ùn andre Faktore ab. De Grùnd isch d Präzision, wo für d Zùngeschleg nöötig isch, vorallem d Aazaal vo Zùngeschleg isch verschiide. So wird dr Vibrant oft zumene alveolare Tap [], oder de Artikulationsort isch statt alveolar änder dental oder postalveolar.

## Artikulation
*Es isch en Vibrant, er wird mit meerere Schläg vo dr Zùng gäge de Artikulationsort artikuliert.
*De Artikulationsort isch alveolar; er wird dur diräkte Kontakt vo de Zùng mit de Alveole produziert.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Mecklenburg

**Mecklenburg** (hochdütsch [], niderdütsch **Mäkelborg** []) isch e Region im Norde vo Dütschland.

## Gschicht
Mecklenburg isch währed Johrhunderte e riichsunmittelbars Territorium vo Dütschland gsi mit siiner eigene Gschicht und erä umverwächselbare Kultur. Es het us zwei Staate bistande, us em grössere *Mecklenburg-Schwerin* und em chleinere *Mecklenburg-Strelitz*. Beides sind sit em Spootmittelalter Herzogtümer, ab 1815 Groossherzogtümer und ab 1919 Freistaate (Republike) gsi.

Hüt isch s der westlig und grösseri Deil vom Land Mecklenburg-Vorpommern. Die grösste Stedt vo Mecklenburg si Rostock, Schwerin, Neubrandeburg und Wismar. D Flechi vo dr Region isch 15.721 km², und si het 1939 910.826 Iiwohner gha.

## Liste vo de gröschte Stedt

## Literatur
* Ernst Eichler, Werner Mühlmer: *Die Namen der Städte in Mecklenburg-Vorpommern.* Ingo Koch, Rostock 2002, ISBN 3-935319-23-1.
* Georg Dehio: *Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler – Mecklenburg (Neubrandenburg, Rostock, Schwerin).* Deutscher Kunstverlag, München 1980, ISBN 3-422-03019-0.
* Eugen Geinitz: *Die Seen, Moore und Flussläufe Mecklenburgs*. Opitz, Güstrow 1886 (Digitalisat).
* Grete Grewolls: *Wer war wer in Mecklenburg-Vorpommern? Ein Personenlexikon.* Temmen, Bremen 1995.
* Wolf Karge, Ernst Münch, Hartmut Schmied: *Die Geschichte Mecklenburgs. Von den Anfängen bis zur Gegenwart*. 4.&nbsp;Auflage. Hinstorff, Rostock 2004, ISBN 3-356-01039-5.
* *Landeskundlich-historisches Lexikon Mecklenburg-Vorpommern.* Hrsg. vom Geschichtswerkstatt Rostock und Landesheimatverband Mecklenburg-Vorpommern, Red.: Thomas Gallien. Hinstorff, Rostock 2007.
* Marianne Mehling (Hg.), Gerd Baier: *Knaurs Kulturführer in Farbe Mecklenburg-Vorpommern.* Droemer Knaur, München 1991, ISBN 3-426-26490-0.
* Fritz Mielert: *Durch Mecklenburg. Ein Buch für Heimat- besonders aber auch für Reuterfreunde*. Otto Lenz, Leipzig 1921.
* Otto Vitense: *Geschichte von Mecklenburg.* Herausgegeben von Armin Tille in „Deutsche Landesgeschichten“, Gotha 1920; neu herausgegeben als „Weidlich Reprints“, Würzburg 1958, ISBN 3-8035-1344-8.
* Eberhard Voß: *1000 Jahre Jagd- und Forstgeschichte Mecklenburgs.* Hinstorf, Rostock 1993, ISBN 3-356-00521-9.

## Weblingg
* Landesbibliographie M-V
Katalanische Sprache

**Katalanisch** *(català)* isch e italischi Sproch, also eini vo de romanische Sproche und de indogermanische Sproche.

## Verbreitig
Katalanisch isch Amtssproch vo Andorra und usserdem näbe Spanisch au die vo e paar Regione vo Spanie. Wältwit chönne 10,4 Millione Lüt Katalanisch; die sin gröschtedeils an de Ostküste vo Spanie, nämli d z Katalonie, in dr Valencianische Gmeinschaft un uf den Insle Mallorca, Menorca, Ibiza un Formentera. Drzue git s z Südfrankrych und z Idalie (uf Sardinie) katalanischi Minderheite. Alle dene Länder seit mer au d *Països Catalans* („Katalanischi Länder“).

### Dialäkt
Mer deilt in zwei Dialäktgruppe y:
* **Ostkatalanisch:** D Regione Oschtkatalonie (Zentralkatalanisch, *català central*), Südfrankrych (Roussillonesisch, *rossillonès*), Baleare (Balearisch, *balear*) und Alguer (Algueresisch, *alguerès*).
* **Westkatalanisch:** S Land Valencia (Valenzianisch, *valencià*) un Weschtkatalonie yschließlich Andorra (Nordweschtkatalanisch, *català nord-occidental*).

Die beide Dialäktgruppe werre anhand vo de Lut *a, e *und *o* unterschyde. Uff Westkatalanisch werde si immer eso usgsproche, wie mer sie au schribt, im Ostkatalanische sin si in re unbetonte Silbe e Schwa [ə].

S Valencianisch wird vo gwüsse Lüt us politische Gründ as eigeni Sproch aglueget. I sprochwüsseschaftliger Sicht ghört s aber zum Katalanisch.

## Ussproch
Büechstabe, wu in derre Liste nit uffgfiehrt sin, were gliich usgsproche wie im Hochdütsche. D Büechstabe **k, w** un **y** chömme numme in Främdwörter vor. In de Kombinatione **tl, tll, tm, tn** wird s **t** nit usgsproche, de zweit Bstanddeil wird dehnt: [], [], [], [].



## Orthografy
### Akzänt
In de Orthografy wird uff de betonte Silbe e Akzänt gsetzt, wenn snit di zweitletschti isch. Dodeby gilt:
* *u* und *i* kriege de Akzänt **Akut** (´)
* *a* kriegt de *'Gravis* (`)
* *e* und *o* könne beidi kriege

### Trema
Uff em *u* nach eme *g* wird e Trema gsetzt, wenn s usgsproche wird. Dodeby blibt aber d Ussproch [u], s katalanische "ü" isch kei [y] wie z.&nbsp;B. im Dütsche und Alemannische.

### Punt volat
De Punt volat (e Punkt uff halber Höchi) wird zwüsche zwei *l* gsetzt, we mer zeige will, dass [l] gsait wird: l•l [l(l)]. So-n-e *Mittelpunkt* gits in keinre andere Sproch.

## Grammatik
S git vyli Ähnligkeite zu de spanische und französische Grammatik. Bispyl dodefür sin under anderem de Subjunktiv (öppe wie de Konjunktiv im Dütsche), s Perfekt und s Futur. Allerdings git s zimlig vyli Usnahme; mer unterscheidet 120 Konjugationstabelle.

## Lueg au
* Plataforma per la Llengua

## Quelle


## Weblink
Deutsches Reich

**Deutsches Reich** (alem. **Tüütsches Rych**) isch vo 1871 bis 1945 der offziell Name vo Tüütschland gsy.

I däre Zyt häts drei ganz verschidene staatsrächtlichi Phase ggää:

* S tüütsch Kaiserrych vo 1871 bis 1918 isch en Bundesstaat gsy vo vier Königrych, sächs Groossherzogtümer, vier Herzogtümer, acht Fürschtetümer, drei Republike und ab 1911 äim Rychsland. De Voorsitz, wo mit em Titel «Tüütsche Käiser» verbunde gsy isch, hät de König vo Prüüsse ghaa. Zämepraacht hät das Rych de prüüssisch Minischterpresidänt Otto von Bismarck; underggangen isch es am Ändi vom Eerschte Wältchrieg mit em Sturz vom Käiser und allne Bundesfürschte.

* D Weimarer Republik vo 1918/19 bis 1933 isch en Bundesstaat gsy, wo 18 republikanischi Gliidstaate gha hät. A de Spitze vom Rych isch de Rychspresidänt gstande. Gründet woorden isch das Rych mit de Rychsverfassig vo 1919, und underggangen isch es mit de Machtübernaam vo de Nationalsozialischte.

* De tüütsch Nationalstaat unter de Herrschaft vo de Nationalsozialischte vo 1933 bis 1945 isch die Dikatuur gsy, wo der Adolf Hitler uufgricht hät. Underggangen isch si mit de Niderlaag vo Tüütschland im Zwäite Wältchrieg.

Eb s *Tüütsch Rych* au nach 1945 na wyteräxischtiert hät, daadrüber händ d Jurischte gstritte. S Bundesverfassigsgricht vo de Bundesrepublik Tüütschland isch aber daadevoo uusgange, das s Tüütsch Rych wyteräxischtiert. Mit em Bytritt vo de Tüütsche Demokratische Republik zur Bundesrepublik Tüütschland 1990 isch es aber ändgültig dur d Bundesrepublik abglööst woorde.

Aber au scho vor 1871 hät me vom *Tüütsche Rych* gredt.
* Nie ganz läbig isch s Tüütsch Rych vo 1848/1849 gsy, vo as Folg vo de Meerzrevolution entstanden isch. Nach de doozmaalige Rychsverfassig isch es en Bundesstaat gsy us 35 Monarchye und vier Republike, und a de Spitze isch en Käiser gstande. Andersch as bim Rych vo 1871 bis 1945 wääred au Täil vo Ööschterrych und dezue ane Luxeburg und Liechtestäi debygsy. Will d 48er-Revolution aber gschyteret isch, isch das Rych gly wider Gschicht gsy.

* Mängmaal verstaat mer under *Tüütschem Rych* au s Häilig Röömisch Rych vo 911 bis 1806, wo sit em 15. Johrhundert au de Zusatz *Tüütscher Nation* gha hät. Das isch aber en übernationals und letschtlich überstaatlichs Gebild gsy.


Datei:HRR 1789.png|S Häilig Röömisch Rych 1789 (vielett di gäischtliche Territorie, root d Rychsstedt)
Deutscher_Bund.svg|S Tüütsch Rych vo 1848/1849 (d Chaarte zäiget zwaar de Tüütsch Bund, aber s Rych vo de Meerzrevolution hät öppe glych uusgsee)
Deutsches Reich (1871-1918)-de.svg|S Tüütsch Rych vo 1871 bis 1918
Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg|S Tüütsch Rych vo 1919 bis 1937
Grossdeutsches Reich Staatliche Administration 1944.png|S «Groosstüütsch Rych» Stand 1944
Freie Reichsstadt

Der Begriff **Freiji Riichsstadt** bezeichnet umgangssprochlig im Heilige Römische Riich die Stadtgmeinde, wo nit emä Riichsfürst, sondern diräkt em Kaiser Untertan gsi si, und au ä baar Bischofsstedt, wo ä gwüssi Autonomii übercho hai, zum Bispiil ass si em Kaiser kei Heerfolg hai müesse leiste. Die ersti Art si die ursprünglige *Riichsstedt* gsi, der zweite het mä *[[Freie Stadt|Freiji Stedt]]* gsait. Die Stedt si vom 15. Johrhundert a im Stedtkolleg under em Sammelbegriff „Freiji und Riichsstedt“ zsämmegefasst worde, do drus het der Volksmund dr Begriff *Freiji Riichsstadt* bildet, wenn au nume ä Deil vo de Stedt Freiji Stedt und Riichsstedt gsi si.

Dr Status vo der Riichsunmittelbarkeit het de *Riichsstedt* e Reihe vo Freiheite und Privilegie gä. Im Innere si si witgehend autonom gsi und hai im Allgemeine en eigeni niideri und hochi Grichtsbarkeit gha. Mit dr Hochgrichtsbarkeit si si de Fürste gliichgstellt gsi und hai sich vo de landständische Stedt underschiide, wo em ä Landesherr undertan gsi si. As Riichsständ hai d Riichsstedt aber au bsundrigi Pflichte em Kaiser gegenüber gha. So hai si ihri Stüüre diräkt an ihn abgfüehrt und uf Verlange Heerfolg gleistet. 

Die Freie Stedt hai ihre Status vo Freiheitsprivilegie vom Kaiser und/oder em Bischof übercho. Si si dene vo de Riichsstedt meistens ähnlig gsi, mit em Underschiid, ass si au vo der Heerfolg (usser bi Chrüzzüg) und de Stüüre befreit gsi si.

## Liste vo Riichsstedt
D Riichsunmittelbarkeit het ä Stadt chönne übercho aber au chönne verliere; d Zahl vo de Riichsstedt het doeum gschwankt. Ihr Maximum isch 83 gsi. (Under em Titel „Frei- und reichsstett“ het d Riichsmatrikel, wo uf em Wormser Riichstag vo 1521 ufgstellt worden isch,  85 Stedt verzeichnet; aber ä baar vo de Aagobe si falsch.)

Um s Johr 1800 het s im Heilige Römische Riich vo dr Dütsche Nation no die 51 *Freie und Riichsstedt* ge:

;Bis zum Westfälische Friide 1648:
 
Bis zum Westfälische Friede au die eidgenössische Stedt (äxischtiered as Staatswäse bis hüt):

;Bis zum Friide vo Nimwegen 1679:

und die elsässische Stedt, wo sit 1354 im Zähstedtebund verbunde gsi si:

;As letzti elsässischi Freiji Riichsstadt 1681 vo Frankriich annektiert:

;Wiiteri ehemoligi Riichsstedt (zum Deil über langi Zit, zum Deil nummen über churzi Zit):
Confoederatio Helvetica

**Confoederatio Helvetica** isch dr latiinisch Name für die Schwiizerischi Eidgenosseschaft. Er isch zsämmegsetzt vo *Confoederatio*, spootlatiinisch für Bund  (vo latiinisch *foedus*, Vertrag zwüsche Staate) und *Helvetica*, helvetisch (vo *[[Helvetier|Helvetii]]*, em latiinische Name vom enä keltische Völkerstamm, wo im Gebiet zwüschem Jura, dr Rhone und em Rhii gläbt het). 

Dr voll Name wird nume no sehr sälte bruucht. Er het vor allem historischi Bedütig. Abkürzt as **CH** wird er aber bruucht as s Kennzeiche für d Schwiiz im Stroossevercher, bi dr Post as Zuesatz vor de Postlaitzahl im internazionale Vercheer (z. B. CH-8645 Jona SG), as Top-level Domain im Internet (z. B. www.xyz.ch) usw.

## Quelle
* *PONS Globalwörterbuch Lateinisch-Deutsch*, Ernst Klett Verlag, Stuttgart. Dresden 1986
Herr Mannelig

**Herr Mannelig** (oder au **Herr Mannerlig**) isch dr Titel von erä schwedische Ballade im mittelalterlige Stil. Si isch woorschinlig im 18. Joorhundert verfasst worde und isch 1877 im Druck erschiine.
## Dr Inhalt
Das Lied git s in vile Variante, si Grundgschicht isch aber immer öbbe die gliichi. Es vezellt d Gschicht von erä verzwiiflete Trollin, won ä Mensch sii wet, für zum ihrer Existenz as Trollin wo si als Qual aluegt, z entcho. Si isch überzügt, ass si menschlig chönnt wärde,  wenn ä Maa si wurd hürote. So macht si em Herrn Mannelig än Aadrag und verspricht im riichi Gschänk. Aber dä will nit, wil si, wien er sait, dr schlimmst Bärgtroll sig, wo vo Necke und Düüfel abstammi.
## Uffüerige
D Ballade isch vo vile Künstler uf verschiidene Sproche gsunge worde. Die schwedisch Folkrockband Garmarna und die dütsche Mittelalterband Wolfenmond und In Extremo hai se uf Schwedisch ufgfüehrt, Des Koenigs Halunken uf Bärndütsch, s dütsche Klassik-Mittelalter-Metal-Orchester Haggard uf Italiänisch, die tschechischi Mittelalter-Folk-Band Psalteria uf Tschechisch. Es git au instrumentali Versione vo dr Bonner Mittelalterrock-Band Schelmisch und dr norwägische Ragnaroek.
Basel-Altstadt (Kleinbasel)

D **Altstadt vom Glaibasel** () isch dä Deil vo der Basler Altstadt, wo uf dr rächte Siite vom Rhii lit. Zsämme mit dr Grossbasler Altstadt bildet si s historische Zentrum vo der Stadt. Uf der Glaibasler Siite si die beliebte Uferplätz am Rhiiufer und s ehemolige Klingedaalkloster. Die beide Altstadt-Quartier si verbunde dur die Mittleri Brugg und eini vo de Rhiifährene.

D Wohnige in dr Altstadt si alt (öbbe ä Drittel stammt vo vor 1919 und nume zweiähalb Prozänt si jünger as es Vierteljohrhundert) und chlii (meh as vier Fümftel hai drei Zimmer oder weniger.) Dr Bevölkerigsaadeil vo de Chinder und Jugendlige isch munzig, währed die Pensionierte stark verdrätte si.
## Gebäud und Sehnswürdigkeite
* Basler Kaserne: ä Kulturhalle für Danz, Theater, Konzärt und anderi Verastaltige
* S Glaine Klingedaal Museum: s ehemolige Kloster Klingedaal, wo 1274 gründet worde isch. Sit 1938 isch es s Stadt- und Münstermuseum.
* Usstelligsruum Klingedaal: ä Kunstmuseum, wo Basler Künstler förderet.
* Clarachille: ä katholischi Pfarrchille us em spoote Mittelalter
* Theodorschille: us em 11. Johrhundert, isch im Groosse Ärdbebe schwer beschädigt worde.
* Kartüserchille: im 15. Johrhundert baut. Wird hüt vermietet und hüfig bruucht für Konzärt u.ä.

## Fuessnote
Schlacht bei Alerheim

D **Schlacht bi Alerheim** isch eini vo de wichdigste Schlachte vom Driissigjöhrige Chrieg gsi, und het am 3. August 1645 in und um Alerheim zwüsche der Arme vo de Franzose, Weimare und Hesse und de Truppe vom Kaiser und em Kurfürst vo Bayre stattgfunde. Si het mit emä französische-alliierte Siig gändet.

Ä baar Wuche nochdäm si d Schlacht bi Mergetheim verlore hai, hai d Franzose am 5. Mai 1645 än Armee under em Kommando om Herzog vo Anguien, em spöötere *Grande Condé*, vom Elsass us noch Hesse gschickt, für zum dört d Armee under em Marschall Turenne zu verstärke. Ä neue Fäldzug gege Bayre isch blant gsi. Bi Ladeburg hai sich die beide französische Armeä mit hessische Truppe under em General Geiss und de Schwede under em Fäldmarschall Königsmarck us Mähre vereinigt.

Dr Fäldmarschall Freiherr Franz vo Mercy het Bayre gegen ä Aagriff vo dere Armee müesse verdeidige und er isch mit erä kaiserlig-bayerische Armee noch Heilbronn marschiert, für zum vor de Gegner dört z si. Underdess hai sich d Schwede vo der alliierte Armee drennt.  De Franzose isch s glunge, d Bayre bis an d Gränze vo Schwobe zruggzdränge. 
Noch emä Scharmützel in der Nöchi vo Dinkelsbüehl si beidi Armeä ins Nördlinger Ries marschiert. D Franzose mit de Hesse und Weimarer si am 3. August 1645 vor Nördlinge aacho, d Bayre und die Kaiserlige hai in und um Alerheim Stellig bezooge. Der Herzog vo Enghien het sich entschlosse, d Schlacht aaznäh, au wenn siini Generäl Bedänke gha hei.  

Die bayerische Truppe hai s Dorf Alerheim heftig verdeidigt, aber de Franzose isch s glunge, es z erobere. Der kaiserlig General Werth het der recht Flügel vo de Franzose agriffe und ind d Flucht gschlage. Dr Conde und Turenne hai druf dr recht Flügel vo de Kaiserlige aagriffe und dr lingg bayerisch Flügel in d Flucht gschlage. Drmit isch dr Siig vo de Franzose besiiglet gsi.

Militärisch isch die Schlacht für Frankriich ä Pyrrhussieg gsi, wo kei Entscheidig brocht het, wil Frankriich nit in der Lag gsi isch, wiiter noch Bayrern vorzurucke. Dank däm Patt si d Friidensverhandlige intensiviert worde. 

S Dorf Alerheim isch so schwer verwüestet worde, ass es 70 Johr bruucht het für zum s widr ufzbaue.
## Fuessnote
Zeittafel zum Dreißigjährigen Krieg

*Ereignis wo mit Schwede z due hai wärde noch em [[Julianischer Kalender|Julianische Kalender]] aagee, wo dört no bruucht worde isch zu sällere Ziit (zäh Dag früehner)*

Zum Ablauf vom Chrieg: lueg dr Artikel *[[Dreißigjähriger Krieg|Driissigjöhrig Chrieg]]*.

## Vorgschicht

## Dr Böhmisch-Pfälzisch Chrieg (1618–1623)

### 1618

### 1619

### 1620

### 1621

### 1622

### 1623

### 1624

## Dr Dänisch-niedersächsisch Chrieg (1625–1629)

### 1625

### 1626

### 1627

### 1628

### 1629

### 1630

## Dr Schwedisch Chrieg (1630–1635)
### 1630

### 1631

### 1632

### 1633

### 1634

### 1635

## Dr Schwedisch-Französisch Chrieg (1635–1648)

### 1635

### 1636

### 1637

### 1638

### 1639

### 1640

### 1641

### 1642

### 1643

### 1644

### 1645

### 1646

### 1647

### 1648
Basel-Altstadt (Grossbasel)

D **Grossbasler Altstadt** isch ä Quartier vo der schwizerische Stadt Basel und bezeichnet dä Deil vo der Altstadt, wo uf em lingge Ufer vom Rhii lit. Zsämme mit der Glaibasler Altstadt bildet si s historische Zentrum vo der Stadt, wo bis ins erste Johrhundert vor dr Ziitwändi zruggoht: uf em Münsterhügel het mä Fund us dr keltische und römische Ziit gmacht. S Stroossebild isch zum ä bedütende Deil no mittelalterlig mit änge, verwinklete Gässli mit Kopfsteipflaster und Hüserfassade,  wo wenigstens deilwiis renoviert und in guetem Zuestand si. Au die meiste historische Gebäud vo Basel si in dr Grossbasler Altstadt: s Münster, wo noch em Groosse Ärdbebe vo 1356 widr ufbaut worden isch, d Gebäud vo dr alte Uni, die ehemolig Schuel uf Burg, und, wem mä vom Bärg abestiigt, s Roothus, wo am Afang vom 16. Johrhundert am Määrtblatz baut worden isch, odr d Barfüesserkiirche vo de Franziskaner, wo noch dr Reformazion ziitwiis as Lager bruucht und sit 1894 ä Deil vom Historische Museum isch.

D Quartiersgränze isch genau dört, wo früehner die inneri Stadtmuure us em 13. Johrhundert gstande isch. Vo dere Muure isch nüt me übrig und im 19. Johrhundert si au s Rhiidoor und die vier Schwibbööge abgrisse worde.

D Grossbasler Altstadt stosst nume an ei anders Stadquartier aa, nämlig an d Vorstedt. Mit der Mittlere Brugg und de Basler Fährene isch s no mit dr Glaibasler Altstadt uf der andere, und—wie mänggi Groossbasler dängge— falsche Siite vom Rhii verbunde.

D Iiwohner vo dr Altstadt si zum ä groosse Deil eltlig und öbben ä Viertel vo dr Bevölkerig si Usländer, die meiste drvo jungi Manne. D Zahl vo de Chinder und Jugendlige isch entsprächend chlii. D Behörde hai sich Müeh geh, d Altstadt widr z beläbe, und hai ä Deil vo de Büro us de historische Gebäud in anderi, üsseri Quartier verläit. Au s ehemolige Gfängnis, dr Lohnhof, isch umbaut worde, und dört het s jetzt ä Museum, Kulturrüüm drunder ä Mundarttheater im Chäller, ä Hotel und Privatwohnige.
## Gebäud und Sehnswürdikeite
*Chille*
* S Basler Münster mit em Münsterplatz und dr Pfalz
* D Barfüesserkiirche mit em Barfi
* D Lienertskiirche
* D Martinskiirche
* D Peterskiirche

*Museum*
* S Antikemuseum
* S Historische Museum mit em Münsterschatz
** S Muusigmuseum
* S Museum vo de Kulture
* S Naturhistorische Museum
* S Pharmazie-Historische Museum vo dr Uni

*Sustigs*
* S Roothus
* Dr Määrtblatz
* S Stadtkasino
* S Gymnasium am Münsterplatz
* S Hotel Les Trois Rois
* Dr Spaalehoof

## Lueg au
* Dr Basler Münsterhügel
* Grossbasel
* Glaibasel

## Fuessnote
Argentinien

**Argentinie** (spanisch ) isch e Republik im Süde vo Südamerika. Es isch der achtgrössti Staat uf dr Wält und der zweitgrösst vom Kontinent; dr Iiwohnerzahl noch nimmt es dört dr dritt Rang ii. Wäge siiner grosse Nord-Süd-Uusdehnig git s im Land zahlriichi Klima- und Vegetationszone. Der Name chunnt vom latiinische Wort für Silber – *argentum* – und liiferet ä Hiwiis druf, was d Eroberer glaubt hai, was für Schetz si uf siim Territorium wurde finde. Bis zu siinere Unabhängigkeit 1816 isch s ä Deil vom spanische Kolonialriich gsi.

## Literatur
* Benson, Phillip; Möginger, Robert [Bearb.]: *Polyglott Apa Guide, Argentinien*, Verlag: Langenscheidt, München: 2000, ISBN 3-8268-2468-7
* Bodemer, Klaus / Pagni, Andrea / Waldmann, Peter (Hrsg.): *Argentinien heute. Politik. Wirtschaft. Kultur.*, Frankfurt a.&nbsp;M. 2003, ISBN 3-89354-588-3
* Jost, Christoph: *Argentinien: Umfang und Ursachen der Staatsverschuldung und Probleme der Umschuldung* in: Auslandsinformationen 11/2003, Konrad-Adenauer-Stiftung: Sankt Augustin,  (zum Herunterladen: https://web.archive.org/web/20041014224050/http://www.kas.de/db_files/dokumente/auslandsinformationen/7_dokument_dok_pdf_3573_1.pdf)
* Llanos, Mariana / Nolte, Detlef: *Menem wirft das Handtuch. Ein politischer Neuanfang in Argentinien unter Néstor Kirchner?* in: Brennpunkt Lateinamerika 10/2003, Institut für Iberoamerika-Kunde: Hamburg,  (zum Herunterladen: https://web.archive.org/web/20040927211233/http://www.rrz.uni-hamburg.de/IIK/brennpkt/jg2003/bpk0310.pdf)
* o.&nbsp;A.: *A survey of Argentina* in: The Economist vom 15. Juni 2004, Economist Group: London, 
* Galeano, Eduardo: *Die offenen Adern Lateinamerikas*, Wuppertal: Peter Hammer Verlag 1973, ISBN 3-87294-162-3

## Weblink

* Klimadiagramm und Klimatabelle us Argentinie (dütsch)
* Aktuelle Nochrichte us Argentinie, Latiinamerika und Südamerika.
* Allgemeini Informatione über Argentinie
* Länderinformatione vom Uswärtige Amt über Argentinie

## Fuessnote
Schimpfwort

Ä **Schimpfwort** isch ä Wort, wo bruucht wird für zum Schimpfe. Vulgaritäte, Fluech- und Chraftwörter wärde im allgemeine derzue zellt. Schimpfwörter si ä wichdige Bestandteil vo dr Umgangssproch.

Fast jedes Substantiv (sältener au anderi Wortarte) cha as Schimpfwort bruucht wärde, wil es dr Kontext und d Intonation si, wo s Schimpfe vom normale Schwätze underscheide. Schimpfwörter wärde hüfig in dr Form vo Interjektione güsseret, aber mä cha si au in Setz iibinde.

## Arte vo Schimpfwörter
### Obszönitete
Die ächte Schimpfwörter si Wörter, wo im Alldag praktisch nume as sonigi bruucht wärde. Zu dene ghöre Wörter, wo mit em Usscheide vo Körpersubstanze oder mit Sexualitet und Obszönitet z due hai. Sache, wo mä im Bekanntekreis sälte frei drüber redet.

### Beleidigunge, Schlötterlig
Än anderi Gruppe ziilt druf ab, öpper z beleidige odr z erniidrige. Do derzue ghöre Vergliich mit Dier, Üsserige wo d Hygiene, Charaktermerkmol, s moralische odr soziale Verhalte vom Beschimpfte in Frog stelle. Hüfig wärde au Charakteristika ufgfüehrt, wo Deil vom Wäse vom andere si, wie Hutfarb, Härkumft usw., wo dr Beschimpfti nit cha verändere und wo ihn dorum in siiner Existenz agriffe.

### Fluechwörter
Ä dritti Gruppe si d Fluechwörter. Bi dene cha mä die magisch Komponänte, wo im Schimpfe liit, no am dütligste gsee. Do wärde Gottheite oder heiligi Ritual in s Spiil brocht und, wenigstens in de mosaische Religione, isch die Art vo Schimpfe nooch an dr Gotteslästerig (Blasphemii), wo immer no in ä baar Länder strofbar isch.

### Om s Eck schempfa
Bsonders hentrhältig send Schempfwerter, wenn se om es Eck zu oiner vo vorherigee Kategoria ghairat. Zom Beispiel, we mr am Verschtand von oim zweiflat, dem z' rota nach enam Ort z' ganga, an dem al Psychatrie isch.

## Gebruuch
Schimpfwörter si ä Deil vo der Volkssproch. Si wärde im allgemeine im Affekt bruucht, typischerwiis as Usrüef, chönne aber au ziilt und chaltblüetig iigsetzt, für zum soziali oder politischi Änderige z erziile, so wie s „N-Wort“ z Amerika de wiisse Underschichte ghulfe het, d Neger z underdrucke. Under de 'Meh-Bessere' isch s im allgemeine verpönt, Schimpfwörter z bruuche. Bi dene diene hüfig Umschriibige zum Zwäck, öbber z beleidige oder z erniidrige. Die politischi Korräktheit, wo sich vo de USA us au z Europa verbreitet het, het drzue biidrait, ass dr Gebruuch vo Schimpfwörter, wo rassistisch oder sexistisch si, uf grössere öffentlige Widerstand stosst.

Diminutivforme, Umschriibige,  Euphemisme usw. wärde bruucht, für zum dr Iidruck, wo es Schimpfwort cha mache, abzschweche. So git s Lüt wo „Jesses“ bruuche für zum nit „Jesus“ z säge, oder wo d Italiener as „Tschinggeli“ draktiere, wil si dängge, ass das weniger beleidigend siig as s Wort „Tschingg“; und wenn eim öbber „Armlüüchter“ sait, isch mä im allgemeine weniger vor ä Chopf gschlage, as wenn er „Arschloch“ bruucht hät.

## Rächtligs
Schimpfwörter chönne beleidigend, ehrerüehrig, verlüümderisch  oder volksverhetzend si, und wär se bruucht, cha under Umständ verchlagt wärde. Bsundrigs gschützt vor Beschimpfig si in gwüsse Länder, wo d Beamtebeleidigung kenne, die Staatsagstellte.

## Beischbiel
Tschingg

**Tschingg** isch ä umgangssprachlichi und mundartlechi Bezeichnig für d Italiener, wo vor allem in dr dütsche Schwiz, aber au i Südbade und im Vorarlberg bruucht wird.

## Bedütig
Dr stark negativi Iidruck, wo s Wort im allgemeine macht, wird mänggisch ä chli abgschwecht, wenn mä s in dr Verchliinerigsform as *Tschinggeli* bruucht.

Es git au d Form *Tschinggelemore*.

As Tschingg bezeichnet z wärde, cha ä psychischi Belastig si, vor allem für Chinder und Ufwachsendi.

Ähnlig wie s Wort «Nigger» in de USA, wo d Afroamerikaner under sich bruuche as normali, ethnischi Bezeichnig, aber wenn s vo wisse Amerikaner bruucht wird, as eins vo de schlimmste Schimpfwörter zelt, bezeichne sich Italiener, wo in dr Schwiz läbe, mänggisch sälber as Tschingge.

D Zürcher bruuche dr Begriff „Steibock-Tschingg“ as Schimpfwort für d Bündner.

## Etymologii
S Wort chunnt vo *cinque*, dr Zahl Fümf uf Italienisch. Im norditalienische Spiil Morra wird hüfig grüeft *cinque (a) la morra*, was vo de Schwizer zu Tschinggelemore verballhornt und denn zu Tschingg gchürzt worde isch. Dr Usdruck isch sit em Ändi vom 19. Johrhundert bekannt. In dr Literatur isch er scho 1924 vom Heinrich Federer in *Weihnachten in den sibyllinischen Bergen* bruucht worde.

## Kultur
Vom Adrian Meyer (*1956 z Wohle) gids es Theaterstuck us em Jaar 2007 mid em Titel *Tschingge*.

## Wörterbüecher
* Schwyzerischs Idiotikon, Band XIV, Spalte 1749&nbsp;f., Artikel *Tschingg I* (Digitalisat) und Band IV, Spalte 380, Artikel *Tschinggele<sup>n</sup>-Mōre<sup>n</sup>* (Digitalisat).
* Felix Aschwanden, Walter Clauss: *Urner Mundartwörterbuch*, Ott 1982.
* Alfred Richli, Heinz Gallmann, Marianne Benz, *Schaffhauser Mundartwörterbuch*, Meier 2003.
* Rudolf Suter: *Baseldeutsch-Wörterbuch*, Ott 1984.
* Albert Weber, Jacques M. Bächtold: *Zürichdeutsches Wörterbuch für Schule und Haus: für Schule und Haus*, Schweizer Spiegel Verlag 1961.
* Badisches Wörterbuch, Band I, Seite 580, Artikel *Tschink*.
* Leo Jutz: *[[Vorarlbergisches Wörterbuch]]*, A. Holzhausens Nachf. 1955.

## Fuessnote
Armleuchter

En **Armlüchter** isch zum eine d Bezeichnig für e spezielli Art vo Cherzeständer zum andere wirds aber au als Schimpfwort bruuchet.

## Cherzeständer
Dr Armlüchter (au Kandelaber) bestoht im allgemeine us emä Soggel, enerä zentrale Süüle, mit Ärm dra, wo mä cha Cherze drufstecke. D Zahl vo de Ärm isch im allgemeine ungrad. Sonigi Armlüchter si scho us em Altertum bekannt, denn het mä sä aber nit mit Cherze bestückt, wo denn nonig erfunde gsi si, sondern mit chliine Öl- oder Talglampe.

Ä bekannts Bispil für än Armlüchter isch d Menora, wo im jüdische Tämpel z Jerusalem gstanden isch und eis vo de wichtigste Symbol für s Judedum worde isch, und au uf em Wappe vom Staat Israel abbildet isch.

## Schimpfwort
Wohär das z Schimpfwort chunnt weis me hüt nümme. Me nimmt aber a, das es us em Militär chunnt, wo mes als Ersatz für "Arschloch" brucht het. Armloch isch e säuteni Form, wo die beide Wörter vermischt si.

## Weblink