open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1876

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Emil Welti wird zum dritte Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 25. Juni: In dr Schlacht am Little Bighorn wird s 7. US-Kavallerieregiment unter em George Armstrong Custer vu Indianer vu dr Lakota-Sioux, Arapaho un Cheyenne unter em Sitting Bull un em Crazy Horse vernichtend gschlaa.
* 13. Augschte bis 30. Augschte: Z Bayreuth finde di erschte Richard Wagner-Feschtspiil statt. Dr Richard Wagner sälber inszeniert zum erschte Mol dr komplett *Ring des Nibelungen*.

## uf d Wält chuu
* 5. Jänner: Konrad Adenauer, dytsche Bolitiker
* 6. Jänner: Karl Völlmin, Schwyzer Sydebandwäber
* 8. Jänner: Clay Stone Briggs, US-amerikanische Bolitiker
* 20. Jänner: Paul Körber, dytsche Haimetdichter
* 28. Jänner: Albert Froelich, Schwyzer Architäkt
* 17. Februar: Hans Bernoulli, Schwyzer Architäkt
* 2. Merz: Pius XII., Papscht vu 1939 bis 1958
* 10. April: Jean-Marie Musy, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 23. April: Jakob Thommen, Schwyzer Mediziner
* 22. Juni: Hermann Hummel, badische Bolitiker
* 18. Juli: Eduard August Rübel, Schwyzer Botaniker
* 4. Augschte: Otto Gröger, eschtrychische Dialäktforscher
* 3. Dezämber: August Lämmle, dytschi Mundartdichter

## gstorbe
* 21. Februar: Jean-Daniel Blavignac, Schwyzer Archtekt und Gschichtschryber
* 1. Juli: Michail Alexandrowitsch Bakunin, russische Revolutionär un Anarchischt
* 14. Oktober: George W. Whitmore, US-amerikanische Bolitiker

Datum nit bekannt:
* Jean-Baptiste Schacre, franzesische Zaichner un Architäkt

## Weblink
Metallurgie

**Metallurgii**  bezäichnet alli Verfaare zum Metall und anderi metallurgisch nützligi Elimänt z gwinne und z verarbäite.

S Wort „Metallurgii“ setzt sich zämme us em altgriechische  **' für en Abbaustett und **' für ‚dä, wo e Däätigkäit usüebt‘. E Metallurg schafft also in Abbaustett und mit däm, wo abbaut wird. Dr Begriff vom latiinische Wort ** isch änger und bedütet nume „Metall“.

## Zitdaafele
In dr Daafele undedraa isch d Entwigglig vo dr Metallurgii vom Neolithikum bis zum Aafang vo dr Modärne beschriibe. D Zitaagoobe für Kulturverändrige si für Europa, Asien und Afrika nit immer die gliiche. S Ändi vom Mesolithikum (öbbe 5500 v.&nbsp;d. Z.) und dr Aafang vom Neolithikum (ab 8000, noch andere Aagoobe ab 5500 bis 2000 v.&nbsp;d. Z.) überschniide sich. Die jüngeri Datierig goot mit de Keramikkulture (Schnuer- und Bandkeramik, Gloggebächer, wo mit metallischem Schmuck gfüllt si, as Graabbigoobe) no vil lenger as dr Aafang vo dr Chupferzit, wo uf öbbe &nbsp;5000 v.&nbsp;d. Z. datiert isch, und d Früefaase vo dr Bronsezit, wo as Chupferstäizit bezäichnet wird.

## Litratuur
* Hermann Ost: *Lehrbuch der chemischen Technologie.* 21. Uflaag, Jänecke Verlag, Leipzig 1939. (Kapitel „Metallurgie“).
* Alfred von Zeerleder: *Über Technologie der Leichtmetalle.* 2. Uflaag. Verlag des Akademischen Maschinen-Ingenieur-Vereins an dr E. T. H. Züri, 1951.
* Hans Schmidt: *Das Gießereiwesen in gemeinfasslicher Darstellung.* 3. Uflaag, Gießerei-Verlag, Düsseldorf 1953.
* Hans Riedelbauch: *Partie- und Chargenfertigung in betriebswirtschaftlicher Sicht.* In: *ZfhF – Zeitschrift für handelswissenschaftliche Forschung.* Westdeutscher Verlag, Köln u.&nbsp;a., Heft 9, 1959, S. 532–553.
* Ernst Brunhuber: *Schmelz- und Legierungstechnik von Kupferwerkstoffen.* 2. Uflaag, Schiele & Schön Verlag, Berlin 1968.
* Gesamtverband Deutscher Metallgiessereien (Hrsg.): *Guss aus Kupfer und Kupferlegierungen, Technische Richtlinien.* Düsseldorf / Berlin 1982, .
* Mervin T. Rowley (Hrsg.): *Guss aus Kupferlegierungen.* Schiele & Schön, Berlin 1986, ISBN 3-7949-0444-3. (ängl. Originalditel: *Casting copper base alloys*).
* *DKI-Workshop.* Deutsches Kupfer-Institut, Berlin. (Schriftenreihe; Tagungsbände – unter anderem 1993, 1995).
* Hans Joachim Müller: *Handbuch der Schmelz- und Legierungspraxis für Leichtmetalle*, Schiele & Schön, Berlin 1977, ISBN 3 7949 0247 5.

## Weblingg

## Fuessnoote
1875

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Johann Jakob Scherer wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 22. April: Mit em sognännten *Brotchorbgsetz* wird dr Kulturkampf mit dr remisch-katholisch Chilche im Dytsche Rych verscherft. S Gsetz speert allne chilchlige Stelle, wu d Anerkännig vum Rych verwaigere, staatligi Laischtige.
* 12. Mai: D Üetlibergbahn, wu z Züri uf dr Üetliberg fahrt, wird ufgmacht.
* 27. Mai: Im dytsche Rych schließe si z Gotha dr Allgemeine Deutsche Arbeiterverein (ADAV), wu 1863 vum Ferdinand Lassalle grindet woren isch, un di Sozialdemokratische Arbeiterpartei (SDAP), wu 1869 vum Wilhelm Liebknecht un em August Bebel grindet woren isch, zue dr Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands (SAD) zämme, wu 1890 in Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) umgnännt wird.
* 31. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* Stuegert, Bremen un Hannover wäre Großstedt.

## uf d Wält chuu
* 14. Jänner: Albert Schweitzer, Albert Schweitzer, elsässische Arzt, Missionar un Nobelbrysdreger
* 7. Februar: Walter Courvoisier, Schwyzer Komponischt
* 7. Merz: Joseph-Maurice Ravel, e franzöösische Komponist 
* 18. April: Syngman Rhee, sidkoreanische Bolitiker
* 4. Mai: Gustav Adolf Seiler, Schwyzer Bolitiker
* 10. Mai: Charles Statham, neiseeländische Bolitiker
* 6. Juni: Thomas Mann, dytsche Schriftsteller
* 16. Juni: Henri Zislin, elsässische Schurnalischt un Grafiker
* 26. Juli: Carl Gustav Jung, Schwyzer Mediziner un Psycholog
* 2. Septämber: Otto Keller, schwebische Schriftsteller
* 23. Septämber: Ferdinand Amann, franzesische Architäkt
* 4. Dezämber: Rainer Maria Rilke, dytsche Dichter
* 22. Dezämber: Florian Melcher, Schwyzer Romanischt

## gstorbe
* 7. April: Georg Herwegh, düütsche Dichter
* 4. Juni: Eduard Mörike, dytsche Dichter
* 14. Juli: Guillaume Henri Dufour, Schwyzer Humanischt, General, Bolitiker, Kartograf un Ingenieur
* 4. Augschte: Hans Christian Andersen, dänische Dichter
* 29. Augschte: Stephan Gutzwiller, Schwyzer Bolitiker

## Weblink
1892

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Walter Hauser wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 4. April: Grindig vu dr Münchner Secession
* 29. April: Dr Schwyzer Bundesrot gnähmigt dr Gmai Samnaun, ass si vum Schwyzer Zollbiet uusgnuu wird.
* 9. Septämber: Dr Edward Barnard entdeckt dur e Teleskop dr Jupitermond Amalthea.
* 5. Novämber: Z Berlin wird e Gmäldeuusstellig vum norwegische Moler Edvard Munch ufgmacht, wu ne Skandal uuslest un zue dr Grindig vu dr Berliner Secession fiert.
* 18. Dezämber: Im Mariinski-Theater z Sankt Petersburg wird s Ballett *Dr Nussknacker* vum Pjotr Iljitsch Tschaikowski urufgfiert.

## uf d Wält chuu
* 3. Jänner: J. R. R. Tolkien, britische Schriftsteller un Sprochwisseschaftler
* 6. Merz: Lina Zulauf, Schwyzer Mundartdichtere
* 10. Merz: Arthur Honegger, schwyzerisch-franzesische Komponischt
* 2. April: Maurice-Yves Sandoz, Schwyzer Schriftsteller
* 3. April: Adolf Riedlin, dytsche Moler
* 15. Mai: Marga Vogel, dytschi Haimetdichteri
* 29. Mai: Paul Wirz, Schwyzer Ethnolog
* 12. Juni: Karl Hötzer, dytsche Haimetautor
* 15. Juni: Amalie Halter-Zollinger, Schwyzer Schriftstelleri
* 13. Juli: Hans Streuli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 15. Juli: Walter Benjamin, dytsche Philosoph un Literaturkritiker
* 15. Juli: Marie Hagmeier-Meier, dytschi Dialäktdichteri
* 26. Juli: André Ragot, franzesische Architäkt
* 6. Augschte: Paul Artaria, Schwyzer Architäkt
* 26. Augschte: Joseph Rossé, elsässische Bolitiker un Verleger
* 11. Septämber: Anna Zollinger-Escher, Schwyzer Germanischti
* 4. Dezämber: Francisco Franco, spanische General un Diktator
* 15. Dezämber: Joseph Weldon Bailey junior, US-amerikanische Bolitiker
* 24. Dezämber: Nathan Katz, elsässische Dichter

## gstorbe
* 21. Merz: Annibale de Gasparis, italienische Aschtronom
* 12. April: August von Würthenau, badische Ysebahningenieur
* 14. Juni: Eugène Borel, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 18. Juli: Thomas Cook, änglische Baptischt und Pionier vom Frömdevercheer
* 18. Augschte: Salomon Fehrenbach, badische Jurischt, Autor un Bolitiker
* 29. Oktober: Ernst Ludwig Rochholz, Schwyzer Historiker und Volkskundler

## Weblink
1872

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Emil Welti wird zum zwaite Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 1. Merz: Grindig vum Yellowstone-Nationalpark
* 11. Merz: Z Preuße wäre alli Schuelen unter staatligi Ufsicht gstellt.
* 4. Juli: Jesuitegsetz: Alli Niderlossige vum Jesuitenorde uf dytschem Bode wäre verbote.
* 27. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* 9. Dezämber: Mit em neie Gouverneur vum US-Bundesstaat Louisiana, em Pinckney Benton Stewart Pinchback, regiert in dr USA zum erschte Mol en afroamerikanische Gouverneur.
* DrClaude Monet molt s Bild *Impression, soleil levant*, wu em Impressionismus sy Name git.
* D Kunsthalle Basel wird ufgmacht.

## uf d Wält chuu
* 6. Februar: Robert Maillart, Schwiizer Bouingeniöör und Boumeischter
* 1. Merz: Kurt Blum, dytsche Pfarrer un Dialäktdichter
* 7. Merz: Piet Mondrian, niderländische Moler
* 3. Mai: Park Jung-yang, koreanische Bolitiker
* 9. Mai: Franz Ehregott Hauptvogel, düütsche Jurischt und Mundartschriftsteller
* 14. Mai: Theobald Baerwart, Schwyzer Dialäktdichter
* 21. Mai: Karl Jauslin, Schwyzer Moler
* 12. Juni: Emil Hácha, tschechoslowakische Bolitiker
* 16. Juli: Roald Amundsen, norwegische Polarforscher
* 15. Augschte: Aurobindo Ghose, indische Bolitiker, Philosoph un Mystiker
* 27. Septämber: Karl Scheurer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## gstoorbe
* 16. Dezämber: Gall Morel, Schwyzer Benediktiner und Bibliotekaar

; Datum nit bekannt
* Johann Georg Schultheiß, badische Unternämer un Freigaischt

## Weblink
1871

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Karl Schenk wird zum zwaite Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 15. Jänner: Im Dytsch-Franzesische Chrieg siige Preuße un syni Verbindete in dr Schlacht an dr Lisaine in dr Nechi vum belagerete Belfort iber e franzesischi Armee unter em General Charles Denis Bourbaki.
* 17. Jänner: D Preuße siige in dr Schlacht an dr Lisaine bi Belfort.
* 18. Jänner: Dr Wilhelm I. vu Preuße wird noch em Triumph im Chrieg iber Frankrych im Spiegelsaal vum Schloss vu Versailles zum dytsche Chaiser proklamiert. Dodermit wird s Dytsch Rych grindet. Dr Otto von Bismarck wird Rychschanzler
* 19. Jänner: In dr Schlacht bi Buzenval versueche di franzesische Druppe, wu z Paris belageret sin, e Uusfall in Richtig Versailles, wäre aber vu preußische Druppe gschlaa. Dr franzesische Nordarmee, wu vu Norde härruckt, goht s am nämlige Dag nit besser.
* 16. Februar: No 108 Däg Belagerig dur dytschi Druppe kapituliert di oschtfranzesisch Stadt Belfort. Dodermit chunnt dr Dytsch-Franzesisch Chrieg zum Änd.
* 24. Februar: Dr Charles Darwin publiziert syy zweebändig Wärch *The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex* (dt. *Die Abstammung des Menschen und die geschlechtliche Zuchtwahl*).
* 9. bis 12. Merz: Bim Tonhallekrawall z Züri wäre fimf Lyt verschosse.
* 11. Merz: Im Dytsche Rych wäre im Zug vum Kulturkampf noch em *Schulaufsichtsgesetz* alli Schuele unter staatligi Ufsicht gstellt un di chilchlig Schuelinschpektione abglest.
* 18. Merz bis 28. Mai: Erschti sozialistisch Revolution z Frankrych *([[Pariser Kommune]])*
* 16. April: D Rychsverfassig vum Bismarck wird verabschidet as Rächtsgrundlag vum Dytsche Chaiserrych.
* 18. April: Im Elsass wird d Schuelpflicht yygfiert.
* 10. Mai: Dr Fride vu Frankfurt macht em Dytsch-Franzesische Chrieg e Änd. Frankrych mueß s Elsass un Dail vu Lothringe an s Dytsch Rych abdrätte.
* 9. Juni: S Elsass un Lothringe wären an s Dytsch Ryych aaglideret.

## uf d Wält chuu
* 5. Merz: Rosa Luxemburg, Aktivischti vu internationale Arbaiterbewegig
* 5. Merz: Karl Grunsky, dytsche Musikschriftsteller
* 6. März: Flurin Camathias, Schwyzer Dichter
* 25. Merz: Hermann Abert, dytsche Musikforscher
* 27. Merz: Ernst Laur, Schwyzer Agronom
* 28. Merz: John C. Box, US-amerikanische Bolitiker
* 10. Juli: Marcel Proust, franzesische Schriftsteller
* 24. Juli: Gustav Trunk, badische Bolitiker
* 30. Augschte: Ernest Rutherford, neiseeländische Physiker
* 26. Novämber: Anna Sutter, Schwyzer Sängeri
* 8. Dezämber: Hans Valär, Schwyzer Architäkt, Turismusfunktionär und Mundartautor
* 29. Dezämber: Giuseppe Motta, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

Datum nit bekannt:
* Ramon Pichot i Gironès, katalanische Moler

## gstorbe
* 13. Januar: Samuel Preiswerk, e reformierte Baasler Theoloog, Pfarrer und Kiirchelieddichder
* 28. Februar: Christoph Möhrlen, dytsche Lehrer, Bfaarer un Schriftsteller
* 18. Merz: Georg Gottfried Gervinus, dytsche Hischtoriker un Bolitiker
* 11. Septämber: Louis Zumstein, Sidwalser Schriftsteller
* 25. Oktober: Johann Rudolf Merian, Schwyzer Mathematiker un Bolitiker
* 21. Dezämber: Louise Aston, dytschi Schriftstelleri un Fruerächtleri

## Weblink
1870

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jakob Dubs wird zum dritte Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 15. Februar: Z Züri macht d Zürcher Kantonalbank ihri erschte Schalter uf.
* 19. Juli: Mit dr Chriegserchlerig vu Frankrych an Preuße fangt dr Dytsch-Franzesisch Chrieg aa.
* 4. Augschte: In dr Schlacht bi Wisseburi im Elsàss sige di preußische Druppe iber di franzesische.
* 14. Augschte: Dytsch-Franzesische Chrieg: In dr Nechi vu Metz chunnt s zwische franzesische un preußische Druppe zue dr Schlacht bi Colombey.
* 2. Septämber: No dr Schlacht vu Sedan kapituliert di franzesisch Armee im Dytsch-Franzesische Chrieg. Dr Napoleon III. wird gfangegnuu, z Paris wird am 3. Septämber di 3. Republik uusgruefe.
* 28. Septämber: D Stadt Stroßburi kapituliert noch eme mehwichige heftige Bschuss dur dytschi Druppe.
* 6. Oktober: E Dekret vum Chenig Viktor Emanuel II. proklamiert d Verainigung vum Chilchestaat mit Italie. Mit däm Zämmeschluss hert s Risorgimento uf.
* 25. Novämber: Dr *Reservatrechtevertrag* mit em Chenigrych Wirttebärg isch dr letscht vu dr Novämberverdreg vor dr Grindig vum Dytsche Chaiserrych.

## uf d Wält chuu
* 8. Jänner: Miguel Primo de Rivera, spanische General un Diktator
* 31. Jänner: Susan Anderson, US-amerikanischi Dokteri
* 21. Februar: Hermann Daur, dytsche Moler
* 24. Februar: Emil Anner, Schwyzer Grafiker
* 13. Merz: Albert Meyer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 13. März: Emilie Locher-Werling, Schwiizer Mundartschriftstellere
* 22. April: Wladimir Iljitsch Lenin, russische Bolitiker un Revolutionär
* 24. Mai: Ernest Bovet, Schwyzer Romanischt
* 10. Septämber: Paul Jauch, dytsche Zaichner un Moler
* 17. Septämber: Émile Peltier, franzesische katholische Prieschter
* 21. Oktober: Ernst Tappolet, Schwyzer Romanischt

## gstorbe
* 13. Jänner: Emanuel Friedrich von Fischer, Schwyzer Bolitiker
* 9. Juni: Charles Dickens, änglisch Schriftsteller
* 13. Septämber: Johann Wirz, Schwyzer Lehrer
* 22. Nofämber: Anton Henne, Schwyzer Historiker
* 5. Dezämber: Alexandre Dumas dr Elter, franzeisische Schriftsteller

## Weblink
St. Galler Bratwurst

S **Sanggaller Brodworschd** ischt a Brüeworschd us Schwis- und Chalbflaisch und Milch. Hät si im Flaischaatail mindischtens 50&nbsp;% Chalbflaisch, so sait me re *Chalbsbrodworschd*. Beedi send 110 Gramm schwäär. Vo de Sanggaller Brodworschd gits zwee grösseri Wariante; d *[[OLMA Schweizer Messe für Landwirtschaft und Ernährung|OLMA]]-Brodworschd* ischt 160 g und *Sanggaller Chinderfäschtbrodworschd* ischt 220 Gramm schwäär.

## Zueberaitig
Wil Sanggaller Brodworschd nöd grüe, aso roh, sondern alewil scho koched verchaufd wörd, chönt me si wie de Särwela chalt ässe, wa aber nöd üblich isch. Si wörd, wies jo de Name scho sait, brötled - seg da i de Pfanne oder öber em Füür. D Sanggaller Brodworschd werd als Biilaag von ere Hoptmohlzit, as Znüüni oder z Väsper gässe. Zun ere griliert Sanggaller Brodworschd ghört es Sanggaller Püürli. Sänf nennt me känn zu däre Grillwoschd, da wär e Belaidigung för jede Metzger oder Worschdstand.

## Schutz
Sit em Oktober 2008 isch d Sanggaller Brodworschd offiziell gschützt as IGP (*Indication géographique protégée*) för de Schwizer Kantoo Sanggale, s Thurgi ond beedi Appezäll iitrait. Sithär dörfid nu no Metzger us däne Kantöön Wörschd as *Sanggaller Brodworschd* härstelle und o nu dänn, wänn s d Richtlinie vo de IGP iihalted.

## Rekord
Im Augschta 1987 ischt a 1293 Meter langi Sanggaller Brodworschd gmacht wore. Si hät damals as längschti Brodworschd vo da Wält en Iitrag is Guinnes Buech vo de Rekord gschafft. Dä Rekord ischt allerdings im 1999 vo Landshueter Metzger öbertroffe worde.

## Weblink

* 
* d Website vo de Sanggaller Brodworschd

## Fuessnoote
1869

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Emil Welti wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 7. Augschte: Z Eisenach wird dr Grindigskongräss zur Sozialdemokratische Arbeiterpartei (SDAP) ufgamcht, wu di dytsch SPD drus firigoht. Dr August Bebel wird zum Vorsitzer gwehlt.
* 22. Septämber: Im Nationaltheater Minche wird em Richard Wagner syy Oper *Das Rheingold* urufgfiert, dr „Vorobe“ vu syyre Tetralogi *Der Ring des Nibelungen*.
* 31. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz.
* 16. Novämber: Dr Sueskanal wird freigee.

## uf d Wält chuu
* 2. Jänner: Chasper Pult, Schwyzer Romanischt
* 12. Jänner: Robert Quincy Lee, US-amerikanische Bolitiker
* 11. Februar: Else Lasker-Schüler, jüdischi tüütschi Dichterin
* 14. Februar: Leo Feld, dytsch-ööstrichische Schriftsteller
* 18. April: Hugo Wingler, dytsche Haimetdichter
* 28. April: Daniel E. Garrett, US-amerikanische Bolitiker
* 27. Juni: Hans Spemann, dytsche Entwickligszoolog
* 17. Augschte: Bernhard Jäggi, Schwyzer Bolitiker un Gnosseschafter
* 2. Oktober: Mohandas Karamchand Gandhi, indische Revolutionär un Pazifischt
* 26. Oktober: August Halm, dytsche Komponischt un Autor vu Sachliteratur
* 11. Novämber: Viktor Emanuel III., Chenig vu Italie
* 31. Dezämber: Henri Matisse, franzesische Moler

;Datum nit bekannt
* Arthur Duffner, dytsche Unternämer un Dialäktdichter

## gstorbe
* 9. Augschte: Ignaz Heinrich von Wessenberg, dytsche Theoloog und Schriftsteller
* 3. Novämber: Johannes Kettiger, Schwyzer Pädagoog
* 29. Dezämber: Victor Ruffy, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
1868

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jakob Dubs wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 3. Jänner: Meiji-Restauration: Meiji-Tennō verchindet d Widerhärstellig vu dr alte chaiserlige Macht z Japan.
* 30. Jänner: Mit em *Gesetz das Gewerbswesen betreffend* dritt z Bayern di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* 17. Februar: Dr Ernst Wilhelm Leberecht Tempel entdeckt dr Aschteoid (97) Klotho. Am glych Dag entdeckt dr Jérôme Eugène Coggia dr Aschteroid (96) Aegle.
* 18. April: Dr Aschtronom Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt dr Aschteroid (98) Ianthe.
* 9. Mai: Unter Laitig vum Komponischt wird z Linz em Anton Bruckner sy *1.&nbsp;Sinfoni* urufgfiert.
* 21. Juni: Am Nationaltheater Minche wird d Oper *Die Meistersinger von Nürnberg* vum Richard Wagner urufgfiert.
* 11. Juli: Dr Aschtronom J. C. Watson entdeckt dr Aschteroid (100) Hekate.
* Em Pierre-Auguste Renoir sy Gmälde *En été* zaigt s Porträt vu sym Gspuusi Lise Tréhot.

## uf d Wält chuu
* 18. Februar: Sophie Haemmerli-Marti, Schwyzer Mundartdichtere
* 2. Merz: Edmund Schulthess, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 7. Merz: Giovanni Giacometti, Schwyzer Moler
* 8. April: Simon Gfeller, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 30. April: Hans Frei, Schwyzer Medailleur un Bildhauer
* 28. Mai: «Zyböri» (Eduard Bucher), Schwyzer Gschäftsmaa und Dichter
* 28. Juli: Leonhard Ragaz, Schwyzer Theoloog
* 12. Augschte: David Farbstein, Schwyzer Bolitiker
* 6. Septämber: Heinrich Häberlin, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 13. Nofämber: Erika Wedekind, düütschi Operesängeri

Datum nid bikannt:
* Rudolf Sandreuter, Basler Architekt

## gstorbe
* 29. Februar: Xaver Wiederkehr, Schwyzer Dichter und Revoluzzer
* 14. April: Hermann von Vicari, Erzbischof vu Fryburg
* 13. Novämber: Gioacchino Rossini, italienische Komponischt

## Weblink
1873

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Paul Cérésole wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 11. Mai: Im dytsche Chaiserrych unter em Rychschanzler Otto von Bismarck wird s erscht vu dr *Maigsetz* erloo, wu dr Staat Yyfluss uf d Uusbildig un d Bstellig vu katholische Gaischtlige dermit nimmt, dr Hegschtpunkt vum Kulturkampf mit dr katholische Chilche.
* 17. Novämber: Buda, Óbuda un Pest wäre zue dr Stadt Budapest zämmegschlosse.
* D Novelle *Das Amulett* vum Conrad Ferdinand Meyer erschynt z Leipzig.

## uf d Wält chuu
* 29. Jänner: Fritz Sutermeister, Schwyzer Bfaarer un Redaktor
* 20. Februar: Henri Loux, elsässische Moler
* 23. Februar: Jean-Jacques Waltz («Hansi»), elsässische Grafiker un Heimetforscher
* 13. April: Johann Jakob Dickenmann, Schwyzer Lehrer, Gmaindsbolitiker und Sprochforscher
* 28. April: Abel Robert, franzesische Architäkt
* 10. Juli: Auguste Cammissar, elsässische Moler
* 22. Augschte: Karl Nef, Schwyzer Musikwisseschaftler
* 22. Septämber: Friedrich Frey-Herosé, Schwyzer Unternämmer, Offizier un Bolitiker

## gstorbe
* 9. Jänner: Napoléon III., franzesische Chaiser
* 13. Juni: Friedrich Eser, dytsche Autor vu Sachliteratur
* 18. April: Justus von Liebig, e dütsche Chemiker
* 10. Oktober: Hermann Kurz, dytsche Schriftsteller
* 10. Dezämber: John C. Conner, US-amerikanische Bolitiker

## Weblink
1867

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Constant Fornerod wird zum dritte Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 8. Februar: Z Basel wird d Allgmain Musikschuel grindet.
* 17. Februar: Im Ramme vum Eschtrychisch-Ungarische Uusglych berueft dr Franz Joseph dr Grof Gyula Andrássy zum ungarische Minischterbresidänt.
* 27. Februar: Dr ungarisch Rychsdag, wu no dr Ungarische Revolution ufglest woren isch, wird im Ramme vum Eschtrychisch-Ungarische Uusglych widerhärgstellt.
* 15. Merz: Ungarn chunnt noch em uusghandelte Eschtrychisch-Ungarische Uusglych inneri Autonomi iber. Us em Chaisertum Eschtrych entwicklet sich d „Doppelmonarchi“ Eschtrych-Ungarn.
* 30. Merz: SRussisch Zarerych verchauft Alaska fir 7,2 Millione US-Dollar an d USA.
* 8. Juni: Mit dr Chrenig vum Chaiser Franz Joseph I. un syre Frau Elisabeth zum ungarischen Chenigsbaar findet dr Eschtrychisch-Ungarisch Uusglych e feschtligen Abschluss. 
* 1. Juli: D Verfassig vum Norddytsche Bund dritt in Chraft.
* 28. Augschte: Di Veraingte Staate annektiere d Midwayinsle.
* 3. Novämber: Franzesischi un päpschtligi Druppe verhindere, dass dr Giuseppe Garibaldi mit syne Freischärler dr Chilchestaat chaa yynee un dodermit Ainigung vu Italie vollände.

## uf d Wält chuu
* 14. Jänner: Jean-Auguste-Dominique Ingres, franzesische Moler
* 17. Jänner: Carl Laemmle, dytsch-amerikanische Filmproduzänt
* 19. Februar: Jules Jeanjaquet, Schwyzer Romanischt
* 15. Merz: Gottlieb Fischer, Schwyzer Schriftsteller
* 1. Mai: Friedrich Hindenlang, dytsche Bfaarer un Schriftsteller
* 25. Mai: Otto Heinrich Raupp, dytsche Haimetautor
* 8. Juni: Frank Lloyd Wright, US-amerikanisch Architekt un Chunschthändler
* 22. Augschte: Maximilian Oskar Bircher-Benner, Schwyzer Arzt un Ernährigswisseschaftler
* 29. Septämber: Walther Rathenau, dytsche Bolitker
* 27. Oktober: Frieda Mayer, dytschi Dialäktdichteri
* 3. Novämber: Siegfried Kallenberg, dytsche Komponischt
* 7. Novämber: Marie Curie, polnisch-franzesischi Physikeri un Chemikeri
* 1. Dezämber: Albert Greiner, dytsche Musigpädagog un Autor vu Sachliteratur
* 25. Dezämber: Alfred Kerr, düütsche Schriftsteller und Schurnalischt

Datum nid bekant:
* Rosa Genoni, iteliänischi Modeschöpferin und Aktivischtin
* Anton Weißer, Schwarzwälder Uhrmacher un Haimetautor

## gstorbe
* 12. Februar: Emilie Linder, Schwyzer Moleri
* 29. April: Achilles Bischoff, e Schwizer Politiker
* 25. Augschte: Michael Faraday, änglische Physiker
* 31. Augschte: Charles Baudelaire, franzesische Schriftsteller
* 5. Dezämber: Theodor Meyer-Merian, Schwyzer Dokter und Schriftsteller

## Weblink
1866

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Melchior Josef Martin Knüsel wird zum zwaite Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 6. Jänner: Z Stuegert findet s erscht *Dreichenigsdräffe* us Landesverdrätter vu dr nei grindete Demokratische Volksbartei statt.
* 15. April: Dr dytsch Ägyptolog Richard Lepsius findet z Tanis e Stele mit em Edikt vu Kanopus.
* 14. Juni: Wäge em Stryt iber dr Status vu Schleswig-Holstein chunnt s zum Chrieg zwische Preußen un Eschtrych.
* 3. Juli: D Schlacht bi Königgrätz entschaidet dr Dytsch Chrieg fir Preuße.
* 14. Juli: Augschburg wird wäg em Dytsche Chrieg provisorische Sitz vum Dytsche Bund. Am 24. Augschte wird dr Dytsch Bund ufglest.
* 28. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* S Firschtetum Liechtestaa wird sälbschtständig.
* Dr Henri Nestlé grindet in dr Schwyz s Unternämme Nestlé.
* Dr Alfred Nobel erfindet s Dynamit.

## uf d Wält chuu
* 12. Jänner: Louis Gauchat, Schwyzer Romanischt
* 24. Mai: Gustav Adolf Müller, dytsche Schriftsteller un Journalischt
* 8. Juni: Jules Alard, franzesische Architäkt
* 22. Juli: Hermann Blattner, Schwyzer Germanischt, Apiteegger un Schurnalischt
* 6. Oktober: Heinrich Federer, Schwiizer Pfaarer und Autor
* 12. Novämber: Sun Yat-sen, chinesische Revolutionsfierer un Staatsmann
* 16. Dezämber: Wassily Kandinsky, russische Moler
* 21. Dezämber: Rudolf von Tavel, Schwyzer Schrifsteller

## gstorbe
* 21. Februar: George W. Smyth, US-amerikanische Bolitiker
* 9. Merz: Jakob Joseph Matthys, Schwyzer Kaplan, Dialäktolog und Sprachgenie
* 26. April: Hermann Mayer Salomon Goldschmidt, dytsch-franzesische Aschtronom un Moler
* 30. Mai: Johann Baptist Pflug, dytsche Moler
* 3. Novämber: Johann Jakob Aenishänslin, Schwyzer Bolitiker

## Weblink
1865

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Karl Schenk wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 31. Jänner: Dr Kongräss vu dr Veraingte Staate bschließt d 13. Verfassigszuesatz, dodermit wird d Sklaverei uf em Biet vu dr USA ändgiltig abgschafft. Dr Zuesatz dritt am 18. Dezämber in Chraft. 
* 14. April: Dr US-Bresidänt Abraham Lincoln wird bi me Attentat verschosse.
* 21. April: Z Paris wird d Oper *Macbeth* vum Giuseppe Verdi urufgfiert.
* 12. Mai: Amerikanische Burgerchrieg: Mit dr Schlacht uf dr Palmito Ranch chunnt dr Chrieg zwische dr Nordstaate un dr Siddstaate zum Änd.
* 10. Juni: Z Minche wird em Richard Wagner sy Opere *Tristan und Isolde* no dr glych­namige mittel­alterlige Verzellig urufgfiert.
* 14. Juli: Ere vum Edward Whymper gfierte Sailschaft glingt d Erschtbstyygig vum Matterhorn.
* 19. Juli: Dr Aschtronom Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt dr Aschteroid (85) Io.
* 23. Dezämber: Frankrych, Belgie, Italie un d Schwyz schließe di *latynisch Minzkonvention*. Ihri Gold- un Silberminze sin in Gwicht, Metallghalt, Form un ihrem Kurs uf dr Basis vum franzesische Syschtem chimftig verainhaitligt.

## uf d Wält chuu
* 27. Jänner: Benoît Hartmann, elsässische Moler
* 25. Merz: Alexej von Jawlensky, russisch-dytsche Moler
* 18. Juni: Wilhelm Balmer, e Baasler Kunstmooler
* 19. Juli: Schorsch Friedel, e französische Mineralog und Kristallograf 
* 8. Augschte: Robert Haab, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 11. Oktober: Emma Graf, Schwiizer Frauerächtlere

## gstorbe
* 19. Jänner: Pierre-Joseph Proudhon, franzesische Ekonom un Soziolog
* 15. April: Abraham Lincoln, US-amerikanische Bolitiker
* 16. Augschte: Hermann Hauff, dytsche Schriftsteller
* 14. Oktober: Jakob Gerster, Schwyzer Tambourmajor
* 11. Dezämber: Abraham Emanuel Fröhlich, Schwyzer Lehrer und Schriftsteller

## Weblink
Gebrauchsanweisung für Stuttgart

Des Buach **Gebrauchsanweisung für [[Stuttgart]]** mit seine 224 Seida vo dr Stuegerter Journalischdin ond Regional-Krimi-Autorin Elisabeth Kabatek ischt ois vo-ra ganza Roihe vo Werk, wo dr Piper Verlag rausgeit ond wo älle mit *Gebrauchsanweisung für …* ôôfanget. Mit dera Biacher-Serie werdet älle megliche Lender, Regiona ond Städt em En- ond Ausland emma entressirda Leaser näher brôcht. Jedes vo selle Werk hôt a bissle ebbes vo-ma Reisefihrer, ischt abr koiner, denn erschdens fehlet d Bilder, zwoidens a Regischder ond driddens isch der Tekscht et emmer neitral, sondern meischdens ganz persenlich, lakonisch ond ironisch.

## Wen schbricht des Buach ôô?
En erschder Linie wendet sich des Buach an dia Leit, wo Stuegert an lengera Bsuach abschdadda oder gar deet nôhziha wellet. Aber au a Mensch, wo scho lang z Stuegert wohnt, kôô villeicht aus deam Werk ebbes erfahra, wo-nr noh et kennt, oder er kôô nôch dr Lektiire ebbes, was-em ganz vortraut erscheint, meglicherweise mit nuie Auga seha.

## Thema
D Elisabeth Kabatek gôht ondr andrem uff de folgende Thema ei:
* Klischees ibr de schwäbisch Kehrwoch ond was dô drô wôhr ischt,
* Stuegert mit seine Märkt ond andre Eikaufsmeglichkeida,
* Brezla ond andre Schbezialideeda, wo mr en dera Stadt gern isst,
* Beasawirtschafda, Waldheim ond andre Eikehrmeglichkeida,
* Wander- ond Ausflugsziil,
* Stuegert ond sei Kuldur, hauptsächlich s Stuegerter Ballett,
* Stuegert ond sei Mineralwasser,
* Heiligs-Blechle-Stadt (*Mercedes* ond *Porsche*),
* Stuegert 21

## Lueg au
* Anton Hunger: *[[Gebrauchsanweisung für Schwaben]]*
* Thomas Küng: *[[Gebrauchsanweisung für die Schweiz]]*

## Litradur ond Quell
* Elisabeth Kabatek: *Gebrauchsanweisung für Stuttgart*, Piper Verlag GmbH, München 2012, ISBN 978-3-492-27614-6

## Weblink
* S Titlbild vo sellem Werk mit-ra Buachbeschbrechong vo de Stuegerder Nôchrichda, a Leaseprob, a Bildle vo dr Autorin, Rezensiona ond Kommendar
1864

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jakob Dubs wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 6. Jänner: Dr Karl Mayer, dr Julius Haußmann un dr Ludwig Pfau, wu noch ere Amneschty uf Stuegert retuurchuu sin, grinden im Chenigrych Wirttebärg di *[[Demokratische Volkspartei|Demokratisch Volkspartei]]*.
* 1. Februar bis 30. Oktober: Dytsch-Dänische Chrieg zwische Eschtrych un Preuße uf dr ainte Syte un Dänemark uf dr andere. Mit em Fride vu Wien iberlosst Dänemark d Herzogtimer Schleswig, Holstein un Lauenburg dr boode Großmächt.
* Merz: „Lange Marsch“ vu dr Diné: Bis anne 1868 wären iber 8.500 Mänschen us ihre Haimet im hitigen Arizona uf eme 480 Kilometer lange Wäg uf Bosque Redondo im hitige New Mexico deportiert. E Huffe Navajo iberläbe dr Marsch nit.
* 25. Juni: Noch em Dod vu sy Vater Wilhelm&nbsp;I. wird dr Karl Chenig vu Wirttebärg.
* 8. Novämber: Zmittsen im Sezessionschrieg wird dr Abraham Lincoln as US-Bresidänt widergwehlt.
* 29. Novämber: *Sand-Creek-Massaker*: Soldate vu dr 3. un 1. Colorado-Kavallery-Regimänter massakriere 133 Frauen un Chinder vu dr Cheyenne un dr Arapaho.

## uf d Wält chuu
* 7. Jänner: Seo Jae-pil, koreanische Bolitiker un Unabhängigkaitskämpfer
* 16. Februar: Theodor Hünerwadel, e Schwizer Archidekt
* 7. März: Robert von Planta, Schwyzer Romanischt und Lexikograaf
* 21. April: Max Weber, dytsche Soziolog, Nationalekonom un Jurischt
* 6. Mai: Alice Bensheimer, dytschi Frauerächtleri
* 12. Mai: Cäsar Flaischlen, dytsche Schriftsteller
* 12. Mai: Robert Lee Henry, US-amerikanische Bolitiker
* 13. Mai: Emil Gött, dytsche Schriftsteller
* 14. Juli: Frank Wedekind, düütsche Schauspiiler und Dichter
* 1. Novämber: Moses L. Broocks, US-amerikanische Bolitiker
* 26. Dezämber: Yun Chi-ho, koreanische Bolitiker un Unabhängigkaitskämpfer

## gstorbe
* 21. Juni: Xavier Stockmar, Schwyzer Politiker
* 23. Augschte: Johann Georg Frech, dytsche Komponischt, Organischt un Musikpedagog
* 14. Oktober: Jean-Georges Mieg, elsässische Unternämer un Autor
* 7. Novämber: David Sassoon, jüüdische Gschäftsmaa und Filanthrop
* 8. Dezämber: George Boole, änglische Mathematiker un Philosoph

## Weblink
1862

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jakob Stämpfli wird zum dritte Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 12. Februar: Mit dr *Neuen Gewerbeordnung für das Königreich Württemberg* dritt z Wirttebärg di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* 4. Juli: Uf ere Bootsfahrt uf dr Themse verzellt dr Charles Lutwidge Dodgson dr Schweschtere Alice, Edith un Lorina Lidell e Gschicht, wu speter unter em Name *[[Alice im Wunderland]]* beriemt wird.7
* 17. Augschte bis 23. Septämber: Sioux-Ufstand unter em Haiptling Little Crow (Taoyateduta)
* 29. Augschte: Risorgimento: Di piemontische Druppe gwinne d Schlacht am Aspromonte, eme Bärgmassiv z Kalabrie, gege d Freiwilligeverbänd vum Giuseppe Garibaldi.
* 22. Septämber: Dr Abraham Lincoln verchindet mit dr *Emanzipationserklerig* s Änd vu dr Sklaverei in dr Sidstaate vu dr USA, wu si mit dr Union im Chieg sin.
* 23. Septämber: Dr Otto von Bismarck wird Minischterbresidänt vu Preuße.
* 15. Oktober: Mit em *Gewerbegesetz* dritt z Bade di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* Grindig vu dr *[[Bank in Winterthur]]*

## uf d Wält chuu
* 23. Jänner: David Hilbert, dytsche Mathematiker
* 26. Februar: Max Leu, Schwiizer Bildhauer
* 14. Merz: Emil Beurmann, Schwiizer Schriftsteller, Dichter, Zäichner und Mooler
* 30. Mai: Eduard Heyck, dytsche Kulturhischtoriker un Schriftsteller
* 4. Juni: Camille Decoppet, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 14. Juli: Gustav Klimt, ööstriichische Mooler
* 22. Augschte: Claude Debussy, franzöösische Komponist
* 2. Oktober: Angiolina Vonmoos, Schwyzer Dichteri
* 5. Oktober: Ferdinand Dollinger, elsässische Dokter un Autor
* 2. Novämber: Jakob Schaub, Schwyzer Verleger
* 10. Novämber: Rudolf Münger, Schwyzer Moler
* 15. Novämber: Gerhart Hauptmann, dütsche Dramatiker und Schriftsteller

## gstorbe
* 21. Jänner: Felix Sarasin, Basler Bolitiker
* 7. Februar: Ignatius Kohlund, dytsche Beamte un Dichter
* 21. Februar: Justinus Kerner, dytsche Schriftsteller
* 9. April: Richardson A. Scurry, US-amerikanische Bolitiker
* 12. Novämber: Christian Gottlob Barth, dytsche Pfarrer, Lyriker un Autor
* 13. Novämber: Ludwig Uhland, dytsche Schriftsteller

## Rund um di alemannische Dialäkt
* Grindig vum Schwyzerische Idiotikon

## Weblink
1861

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Melchior Josef Martin Knüsel wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 3. Merz: Z Russland hebt dr Zar Alexander II. d Lyybaigeschaft uf, as leschtes Land z Europa.
* 17. Merz: No dr Ainigung zwisch em Giuseppe Garibaldi un em Camillo Benso vu Cavour wird z Turin s Chenigrych Italie uusgruefe, wu im Zug vum Risorgimento us em Chenigrych Piemont-Sardinie fiirigangen isch.
* 12. April: Mit em Aagriff uf Fort Sumter dur d Confederate States Army fangt dr Amerikanisch Burgerchrieg aa.
* Mai: Dr Centralbahnhof z Basel goht in Vollbedriib. 
* 31. Mai: Im Zug vum Basler Stadterwyterigsgsetz vu 1859 wird s Aeschedoor abgrisse.
* 14. Juli: Dr preußisch Chenig Wilhelm I. wird z Bade-Bade bin eme Attentat lycht verletzt.
* Dr dänisch Geolog un Grönlandforscher Hinrich Johannes Rink grindet *Atuagagdliutit* (*Lääsigs*), di erscht grönländisch Zytig. Si het e großen Yyfluss uf d Entwicklig vu dr modärne grönländische Schriftsproch.

## uf d Wält chuu
* 2. Jänner: Jakob Wagner, Schwyzer Moler
* 25. Jänner: Alfred Siefert, dytsche Haimetdichter
* 30. Jänner: Alexandra Schmitt, dytschi Schauspiileri
* 12. Merz: Arthur Könnemann, dytsche Komponischt
* 31. Merz: Otto Gittinger, schwebische Bfaarer un Dialäktdichter
* 7. Mai: Rabindranath Tagore, bengalische Dichter, Moler un Sozialreformer
* 25. Septämber: Fritz Stehlin, Schwyzer Architäkt

## gstorbe
* 25. Juli: Jonas Furrer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 9. Augschte: Vincent Novello, änglische Musiker un Verleger
* 22. Oktober: Georg Gottlob von Gutbrod, dytsche Bolitiker

## Weblink
1860

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Friedrich Frey-Herosé wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 23. Merz: In dr Nechi vu dr Stadt Tétouan erlydet Marokko di entschaidend Niderlag im Chrieg gege Spanie un bittet um e Waffestillstand.
* 1. Mai: Mit em *Kaiserlichen Patent vom 20. December 1859* dritt z Eschtrych di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* 6. Mai: Dr *Zug vu dr Döusert* unter dr Fierig vum Giuseppe Garibaldi setzt vu Genua uus Sägel Richtig Siditalie, go dr Risorgimento z Italie firschizdrybe.
* 4. Juni: Dr *Basler Centralbahnhof*, dr gmainsam Bahnhof vu dr Centralbahn un vu dr Franzesische Oscht-Bahn, wird in Bedriib gnuu.
* 7. Septämber: Dr Giuseppe Garibaldi eroberet mit syne *Rothämder* Neapel.
* 18. Septämber: D piemontesisch Armee sigt in dr Schlacht vu Castelfidardo iber di päpschtlige Druppe. S chunnt derno zue dr Annexion vu große Dail vum Chilchestaat, was dr Wäg ebe macht fir d Verainigung vum Chenigrych Piemont-Sardinie mit em Chenigrych Neapel unter em Viktor Emanuel II. vu Savoye.
* 29. Septämber: Im Zug vum Risorgimento kapituliere z Ancona di letschte Druppe vum Chilchestaat unter em franzesische General Louis Juchault de Lamoricière vo dr sardinische Strytchreft vum Chenig Viktor Emanuel II..
* 26. Oktober: Dr Giuseppe Garibaldi akzeptiert bin eme Dräffe z Teano bi Neapel dr Viktor Emanuel II. as Chenig vu Italie un verzichtet uf d Macht im eroberete Chenigrych vu baide Sizilie.
* 28. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* Zwische dr Schwyz un em Chaiser Napoleon III. vu Frankrych chunnt s zum *[[Savoyerhandel]]*.

## uf d Wält chuu
* 28. April: Christoph Schrempf, dytsche Pfarrer, Philosoph un Autor vu Sachliteratur
* 2. Mai: Theodor Herzl, Begrinder vum bolitische Zionismus
* 27. Mai: Hedwig Kym, Schwyzer Lyrikeri un Frauerächtleri
* 29. Mai: Klara Honegger, Schwyzer Frauerächtleri
* 19. Juni: Dudley G. Wooten, US-amerikanische Bolitiker
* 29. Juni: Renward Brandstetter, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 7. Juli: Gustav Mahler, eschtrychische Komponischt
* 11. Juli: Friedrich Oltmanns, dytsche Botaniker
* 21. Oktober: Josef Jörger, Schwyzer Psichiater, Schriftsteller un Rassehigieniker
* 10. Augschte: Karl Moser, Schwyzer Architäkt
* 10. Septämber: Marianne von Werefkin, russisch-schwyzerische Moleri
* 10. Oktober: Franz Hotz, Schwyzer Techniker und Autor
* 13. Dezämber: Karl Friedrich Gegauf, Schwyzer Erfinder un Unternämmer
* 27. Dezämber: Karel Kramář, tschechoslowakische Bolitiker

## gstorbe
* 23. Merz: Ferdinand Biecheler, dytsche Jurischt
* 26. Augschte: Friedrich Silcher, dytsche Komponischt

## Weblink
Messung

Mit ere **Mässig** macht mä e kwantitativi Ussaag über e Mässgröössi dur e Vergliich mit ere Maassäihäit. Drbii isch d Mässgröössi die füsikalischi Gröössi, wo mä will mässe. D Bezäichnige für d Mässtechnik wärde für Dütschland in dr DIN-Norm DIN 1319 definiert, für Ööstriich in dr ÖNORM M&nbsp;1330.

Dr Begriff «Mässig», wo in dr Füsik und de Ääscheniöörwüsseschafte gwaggse isch, wird au uf anderi Gebiet überdräit, bechunnt denn aber en andere Sinn über. D Vorstellig vom Mässe cha nit äifach uf d Sozialwüsseschafte überdräit wärde, wil *Massäihäite* in däm Sinn dört immer no feele.“ Für dass mä dr Begriff drotzdäm cha verwände, wird in dr gliiche Kwelle definiert ass mä bim Mässe Objekt oder Eräigniss Zaale zueordnet, eso dass die Zueordnig e homomorfi Abbildig vom ene empirische in e numerischs Relativ isch.

## Kwelle
Skala (Empirie)

D Begriff **Relazionensüsteem** (churz *Relativ*), **empirischs Relativ** und **numerischs Relativ** si Fachbegriff in dr Empirii zum d Konstrukzion von ere **Skala** im Sinn von ere Mässvorschrift abstrakt z beschriibe. Die konkreti Entwigglig von ere Mässvorschrift isch d Operazionalisierig.

In de empirische Wüsseschafte goot mä drvo us, ass d Beobachtigsobjekt (Gegeständ, Persone, Wärk, Eräigniss, …) unabhängig vo dr Beobachdig Äigeschafte häi, und ma underschäidet dorum zwüsche Äigeschafte und Mässergäbniss.

## Bischbil „Tämpratuur“
Wemm mä sich gnauer mit Tämpratureffekt beschäfdigt und brobiert, dr Beriich zwüsche Fixpünkt wie zum Bischbil zwüschen em Schmelzpunkt und em Siidpunkt vo Wasser gliichmäässig iizdäile, so merkt mä, ass verschiideni Mässbrinzip (Usdeenig vo Flüssigkäite und Gas, elektrische Widerstand vo Metall oder Kontaktspannig zwüsche Metall, d Laag vom Gliichgwicht bi chemische Reakzione, …) zu Ergäbniss füere, wo nid äihäitlig si. Mä nimmt aa, ass es nit äi äinzigi Mässmethode git, wo d Äigeschaft „Tämperatuur“ definiert und die andere Mässmethode Ergäbniss liifere, wo abwiiche,  sondern dass alli Methode nume nööcherigswiis die woori Äigeschaft *T* daarstelle. Füsikalischi Entdeckige wie d Existänz von ere undere Gränze für d Tämpratuur (*T*&nbsp;=&nbsp;0) oder d *T*4-Form vo dr Tämpratuurabhängigkäit vo dr Straaligsläistig vo dr Wermistraalig, wenn d Tämpratuur*verheltniss* über e *maximal* Wirkigsgrad vo Wermichraftmaschine definiert wärde, understütze die Aanaam.

## Litratuur
1863

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Constant Fornerod wird zum zwaite Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 9. Februar: In syre Haimetstadt Gämf grindet dr Henry Dunant mit em Jurischt Gustave Moynier, dr Dekter Louis Appia un Théodore Maunoir un em Armeegeneral Guillaume Henri Dufour e *Komitee vu dr Fimf* fir d Vorberaitig vun ere internationale Konferänz fir d Umsetzig vu syne Idee, wu acht Däg speter in *Internationales Komitee der Hilfsgesellschaften für die Verwundetenpflege* umgnännt wird, dr Vorlaifer vum Rote Chryz.
* 15. Merz: Dr Karl Theodor Robert Luther entdeckt dr Aschteroid (78) Diana.
* 13. Juni: Dr vum Robert Gerwig böue letscht Abschnitt vu dr Badische Hauptbahn vu Waldshuet uf Konstanz wird em Verchehr ibergee.
* 20. Juni: West Virginia wird 35. Bundesstaat vu dr Verainigte Staate.
* 1. bis 3. Juli: Di Konföderierten unterligen in dr dreidägige Schlacht vu Gettysburg, dr bluetigschte Schlacht vum Sezessionschrieg.
* 12. Juli: Z Bad Ems wird d Operette *[[Lieschen und Fritzchen]]* vum Jacques Offenbach urufgfiert.
* 11. Augschte: Kambodscha wird e franzesisch Protektorat.
* 25. Oktober: Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz
* 26. Oktober: Z Gämf fangt e internationali Komferänz aa, wu zue dr Grindig vu dr Internationale Rotchryz Bewegig fiert.
* Im Chenigrych Wirttebärg wird en Amneschty erloo fir di demokratische Revolutionär vu 1848.
* Di „Hgescht Spitz“, dr hegscht Bärg vu dr Schwyz, wird zue Ehre vum Schwyzer General un Kartograf Guillaume-Henri Dufour (1787–1875) in Dufourspitze umgnännt.
* Der Schwiizerisch Alpwirtschaftlich Verband wird ggründet.

## uf d Wält chuu
* 12. Jänner: Vivekananda, indische Mench un Grinder vu dr Ramakrishna-Bewegig
* 17. Jänner: Emanuel La Roche, Schwyzer Architäkt
* 26. Jänner: Karl Berner, dytsche Dialäktdichter
* 23. Februar: Franz Stuck, e dütsche Zäichner, Mooler und Bildhauer
* 9. Merz: August Ganther, dytsche Haimetdichter
* 30. Mai: Clara Grosch, dytsch-schwyzerischi Moleri
* 2. Juni: Felix Weingartner, eschtrychische Komponischt
* 30. Juli: Henry Ford, US-amerikanische Unternämmer
* 26. Augschte: Karl Bohnenberger, dytsche Sprochwisseschaftler
* 29. Oktober: Georges Dottin, französische Sproochwüsseschaftler
* 12. Novämber: Albert Bachmann, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 7. Dezämber: Felix-Louis Calonder, Schwyzer Bolitker
* 12. Dezämber: Edvard Munch, norwegische Moler
* 12. Dezämber: Barbara Renz, dytschi Religionswisseschaftleri un Frauerächleri

## gstorbe
* 20. Septämber: Jacob Grimm, dytsche Schriftsteller un Forscher

## Weblink
Stahl

As **Staal** (vo ahd. *stahel* / *stāl*; au in mnd. *stāl*, mnl. *stael* und an. *stál*; verwandt mit as. *stehli* ‚Axt‘ und ae. *stīle*; si witeri Härkumft isch nid sicher) wärde metallischi Legierige bezäichnet, wo dr Hauptbestanddäil von eme Iise isch und wo (im Underschiid zum Gussiise) umformtechnisch chönne verarbäitet wärde. Gnaueri Definizione si nit äihäitlig, e Däil si dur die hütigi Vilfalt an technische Legierige ungnau worde.

Die allgemäini Definizioon, wo sit em früeje 20. Joorhundert gebrüüchlig isch, umfasst mit em Begriff *Staal* au s *Schmiidiise*, wo scho denn kuum me broduziert worde isch und wo au e Choolestoff-Ghalt vo under 2,06 % het. Dr Begriff *Schmiidiise* beschribt nit d Bestanddäil vo dr Legierig, sondern d Verfaare zum verformbari Iisedäil härzstelle, wo über vili Joorhundert entwigglet worde si und im Wääsentlige uf underschidlige Arte vom Früsche vo Iise-Luppe und em Schmiide, wo druf cho isch, basiert häi. Zwar het s Schmiidiise äänligi Choolestoffaadäil wie dr hütig Staal, es isch aber nid s gliiche wie modärne Staal wil d Legierig mit andere Stoff e chli andersch isch und wil nit alli Schlaggedäil entfärnt worde si.

Äifache hertbare Staal isch scho bi de Hethiter vor öbbe&nbsp;3500 Joor z.&nbsp;B. für Waffe härgstellt worde. Hüte wird er mit verschiidene vorbestimmte Äigeschafte (Festikäit, Korrosionsverhalte, Verformbarkäit, öb mä s cha schwäisse) aabote. Im Register vo de öiropäische Stääl si über 2500&nbsp;Staalsorte (Stand: 2013) ufglistet. Choole und Staal (Montanindustrii) si lang d Hauptsüüle vo dr Schwerindustrii und d Grundlag für die politischi Macht vom ene Staat gsi. Uf dr ganze Wält wärde jedes Joor öbbe 1,6&nbsp;Mrd.&nbsp;t Staal härgstellt (Stand 2013). Dr Staal isch mit Abstand dr metallisch Wärkstoff, wo am mäiste verwändet wird.

## Litratuur
* Claus und Micah Wegst (2010) *Stahlschlüssel – Key to Steel 2010 Nachschlagewerk.* Verlag Stahlschlüssel, ISBN 3-922599-26-5.
* Industrieverband Massivumformung: *Neue Stähle für die Massivumformung.* Inforeihe Massivumformung, Merz 2012, ISBN 978-3-928726-28-3.

## Weblingg

* Stahl Informationszentrum
* Stahlseite: Fotografie zu fast alle Verfaare vo dr Staalerzüügig und Staalverarbäitig
* Transport-Informations-Service: Fachinformationen zum Transport von Stahl
* Hüttenwerke Krupp Mannesmann Flash-Animation „Wege der Stahlerzeugung“
* Beste verfügbare Techniken (BVT-Merkblatt) der Eisen- und Stahlerzeugung Umweltbundesamt (Deutschland), Dessau

## Fuessnoote
1859

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jakob Stämpfli wird zum zwaite Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 25. April: Dr Böu vum Sueskanal fangt aa.
* 24. Juni: In dr Schlacht vu Solferino sigt dr Napoléon III. iber Eschtrych. Unter em Yydruck vu dr Zueständ no dr Schlacht grindet dr Henry Dunant s International Komitee dr Hilfsgsellschafte fir d Verwundetepfläg, s speter Rot Chryz.
* 27. Juni: Dr Basler Grossrot bschließt mit syym Gsetz zue dr Stadterwyterig dr Abriss vu dr Basler Stadtmuure.
* 30. Juli: In dr Schwyz wird s Raislaufe per Gesetz verbote.
* 16. Septämber: As erschte Europäer chunnt dr David Livingstone an dr Malawisee.
* 24. Novämber: Dr Charles Darwin vereffetligt mit em Wärch *On the Origin of Species* syy Evolutionstheori.

## uf d Wält chuu
* 14. Jänner: Thomas Henry Ball, US-amerikanische Bolitiker
* 23. Merz: Carl Hess, Schwyzer Musiker
* 7. Mai: Reese C. De Graffenreid, US-amerikanische Bolitiker
* 19. Mai: Ludwig Freivogel, Schwyzer Lehrer un Hischtoriker
* 19. Juli: François Isabel, Schwyzer Lehrer und Gschichtschryber
* 28. Juli: John W. Cranford, US-amerikanische Bolitiker
* 9. Oktober: Alfred Dreyfus, franzesische Offizier
* 15. Dezämber: Ludwik Lejzer Zamenhof, Erfinder vu dr Blansproch Esperanto
* 22. Dezämber: Gordon J. Russell, US-amerikanische Bolitiker
* 24. Dezämber: Cyprien Ruffieux, Schwyzer Mundartautor

## gstorbe
* 24. Merz: Johann Jakob Schneider, schwyzerisch-dytsche Bfarrer un Dichter
* 22. Oktober: Louis Spohr, dytsche Komponischt
* 8. Novämber: Johann Rudolf Frey, Basler Bolitiker
* 16. Dezämber: Wilhelm Grimm, dytsche Sprochwisseschaftler un Märlisammler

## Weblink
1858

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Dr Jonas Furrer wird zum vierte Mol Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 4. Februar: Dr Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (52) Europa.
* 13. Februar: Uf dr Suechi no dr Quälle vum Nil dringe di britische Afrikaforscher Richard Francis Burton un John Hanning Speke as erschti Europäer zum Tanganjikasee vor.
* 14. Merz: Mit dr Ruggeroberig vu dr Stadt Lakhnau dur britischi Druppe wird dr Sepoy-Ufstand z Indie nidergschlaa.
* 3. Augschte: Uf dr Suechi no dr Quälle vum Nil chunnt dr Brit John Hanning Speke as erschte Europäer an dr Viktoriasee.
* 11. Augschte: Dr Gipfel vum Eiger wird zem erschte Mol bstiige vu dr Grindelwalder Bärgfierer Christian Almer un Peter Bohren zämme mit em irische Gascht.

## uf d Wält chuu
* 26. Merz: Nannette Stengel, dytschi Dialäktdichteri
* 23. April: Max Planck, dytsche Physiker
* 11. Augschte: Anton Geiß, badische Bolitiker
* 15. Septämber: Charles de Foucauld, e französische Forscher, Armeeoffizier, Briester, Mönch und Eremit 
* 5. Dezämber: Maurice Goetschel, Schwyzer Bolitiker
* 22. Dezämber: Giacomo Puccini, italienische Komponischt

## gstorbe
* 3. Jänner: Rachel, franzesisch-jidischi Schauspiileri
* 12. Mai: Melchior Berri, Schwyzer Architäkt
* 24. Juli: Michael von Jung, schwebische Bfaarer un Dichter
* 22. Augschte: Christoph Merian, Schwyzer Großgrundbsitzer un Grinder vu dr Christoph Merian Stiftig
* 22. Novämber: Timothy Pilsbury, US-amerikanische Bolitiker

## Weblink