open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alesia

**Alesia** isch ä keltischs *[[oppidum]]* und d Hauptstadt vo de Mandubier, emenä gallische Volksstamm, wo mit de mächtige Häduer in Verbindig gstanden isch, gsi. Noch der Eroberig vom Julius Caesar isch s ä römischi Stadt z Gallie gsi.

Archäologische Usgrabige sit der Ziit vom Napoléon III. in Alise Sainte-Reine an der Côte-d’Or bi Dijon löön dr Schluss zue, ass s historische Alesia dört gsi isch. D Erforschi vo dere galloromanische Siedlig uf der Hochebeni vom Mont-Auxois isch no lang nonig abgschlosse. Es Fundstück mit der Inschrift *IN ALISIIA* isch bi de jüngste Uusgrabige gmacht worde, wo jetzt erlaubt, d Zwiifel von ä baar Archäologe an der Identität vom Ort ändgültig z behebe. Früehner het es no anderi, wüsseschaftlig weniger abgsichereti Theorie ge, wo Alesia im Franche-Comté, wie zum Bispil z Salins-les-Bains lokalisiert hai. 

Um 52 vor dr Ziitwändi isch Alesia der Schauplatz vo der Entscheidungsschlacht zwüsche de Römer unter em Julius Caesar und de Gallier unter em Vercingetorix gsi. D Eroberig vo dr Stadt het s Schicksal vom ganze Land bestimmt. In der Schlacht um Alesia hai d Römer im Gallische Chrieg d Oberherrschaft über Gallie gwunne. D Schlacht wird detailliert vom Caesar in sim *[[De bello Gallico]]* (7. Buch, 68–89) beschriibe. Dr Caesar brichtet au unverblüemt vo siiner Entscheidung, die gallische Ziviliste (Fraue, Alte und Chinder), wo wägem Nahrigsmangel noch der lange Belagerig vor d Festig gfüehrt worde si, nit dur siini Linie lo abzieh, so dass si vor den Auge vo allne langsam und qualvoll gstorbe si. Neusti Untersuchige bi Alise Sainte-Reine hai d Beschriibig vo dr Belagerig bis in Details chönne bestätige. D Usmass si gwaltig. In nume sächs Wuche hai d Römer ä 15 km lange Belagerigsring rund um Alesia baut und zuesätzlig än 21 km lange Verteidigungsring gege die vereinigte Armeä vo de Gallier, wo mit öbbe 70.000 Ma agruckt si. Das het dur d Luftbildarcheologii wüsseschaftlig chönne bewiise werde.

D Lage vom historische Alesia, wo langi Ziit unklar gsi isch, und d Niiderlag an däm Ort, wo vo de Gallier as Schand empfunde worden isch, wird im Band *[[Asterix]] und der Arvernerschild* dräffend parodiert, wenn de Gallier entsprechendi Dialog in s Muul gleit wärde ("*Alesia? Mir wüsse nit, wo säll Alesia lit! Niemer weiss, wo Alesia lit!*").

## Weblink
Uetliberg (Oppidum)

S **Oppidum uf em Üetlibärg** bi Züri isch ä bedütendi keltischi Befestigungsaalag, ä sogenannts *[[oppidum]]*, gsi.

## Ersti Befestigunge im Neolithikum
Öbbe 60'000 Fundstück us archäologische Grabige bewiise, ass s Gipfelplateau vom Üetlibärg scho sit der Jungsteiziit überregionali Bedütig gha het. Die elteste bekannte Einzelfund stamme us der Ziit vo öbbe 3000 bis 1800 vor dr Ziitwändi. Die erste Besiidligsspure wärde in die spoti Bronzeziit (öbbe 1. Johrduusig vor dr Ziitwändi) datiert.

## Latèneziit

Zu de Spure us em 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi, wo hüt no dütlig sichtbar si, ghöre der Fürstegrabhügel Sunnebüel, wo in der früehe Latèneziit agleit worden isch, und die imposante Räst vom enä wiite Wallsystem us der Ältere Iise- oder Hallstattziit. Vo dene cham mä nschliesse, ass d Kelte die ersti Befestigung vom Gipfelplateau (*Uto Kulm*) und vom Vorgländ (SZU-Bergstation und *Aegerte*) im 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi baut hai. Wiiteri archäologischi Spure vo dere Siidligsepoche si ä Hänkelfragment vom enä Wiimischgfäss us em griechische Ruum stammet (Uto Kulm) und Greber us em 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi, wo 1874 bim Bau vo der SZU-Bergstation zerstört worde si.

Die ursprünglige Uusmäss vo däm keltische Wallsystem und d Überräst si beiidruckend: Vo der hütige SZU-Bahnstation Ringlikon (684&nbsp;m) aa si dr Hang uf drei Befestigungswäll baut worde. Überräst von dene, wo 14 Meter hoch und 35 Meter dief si, cha mä em Bahntrassee und Wanderwäg noo gseh. S Wallsystem het die ganzi Breiti vom Üetlibärg, wo im Weste relativ flach astigt, ignoh,  d. h. es isch fast 2000 Meter breit gsi. Der zweiti Wall het s Plateau *Aegerte*,  wo em Gipfelberiich vorglageret isch, befestigt.  Do stoht hüte der Sendeturm vo der Swisscom. Unterhalb vom Hotel Uto Kulm, uf em Gipfelplateau vom Üetlibärg, wo die mittelalterligi Üetliburg gstanden isch, si Räst vom innere Wallsystem z erkenne. Wo s Hotel baut worden isch, si die letzte Räst vo der Burg zerstört worde.

Vermuetlig het das imposante, dief gstafflete Wallsystem ä keltischs *[[Oppidum]]* im obere Beriich vom Üetlibärg bis zum erste vorchristliche Johrhundert gschützt. Anstatt vom Begriff *Oppidum* wird in der allgemeine Literatur mänggisch d Umschriibig *ä keltische Fürstesitz mit erä dorfartiger Siidlig und Befestigungsalag* bruucht.

## Dr römisch Wachdurm um d Ziitwändi
Noch der Eroberig um 15 v. Chr. vom Gebiet, wo vo de keltische Helvetier besiidelet gsi isch, isch, so wird vermuetet, ä römische Wachdurm mit Refugium am höchste Punkt vom Üetlibärg baut worde, zur Sicherig vom Zollpunkt und em Kastell, wo spöter uf em Lindehof bim vicus turicum, us welem sich d Stadt Züri entwicklet het, errichtet worden isch. Dä het wohrschiinlig für d Römer strategischi Bedütig vor allem zur Ziit vom Alpefäldzug im Johr 15 vor dr Ziitwändi vom Drusus und Tiberius, de Stiefsöhn vom Kaiser Augustus und zur Ziit vom Vordringe vo de Alemanne in d Provinz Gallia Belgica respektiv Germania superior im 3. Johrhundert, gha.
Pierres du Niton

D **Pierres du Niton** (»Neptunstai«) sind zwee Felsblöck im Gemfersee am Iigang vom Hafe vo Gemf. Di baide erratische Blöck us Granit sind i de letzte Iiszitt vom Rhônegletscher anetrait wore.

## Name
De Name vo de baide Stai isch nöd aihaitlich und si werdet entweder *Pierres-à-Niton*, *Pierres à Niton*, hüüfiger aber *Pierre du Niton* gnennt. De Name bidütet »Neptunstai«, e Hiiwiis druf, as de Stai i de Antiki möglicherwiis em Wassergott Neptun gwait gsii isch. D Vereerig vo dem am Genfersee isch för d Römerzitt guet bilait, wie Inschrifte us Gempf und Losann zaiget. Z Vevey isch zudem no e Statue vom Neptun gfunde wore. Bis i d Noizitt ine isch au d Saag vomene Wassergaist mitem Name *Nuiton* oder *Neton* am Gemfersee umegange.

Die Stai sind aber scho i de Bronzezitt Objekt vo de Vereerig gsii und s sind zwai chliini Bronzebieli und e Chupfermesser us dere Zitt gfunde wore. Au e künstlichs viereggigs Loch ufem grössere Stai, isch för kultischi Zweck abrocht wore.

## —R.P.N.—
De Guillaume-Henri Dufour het de grösseri Fels as Uusgangspunkt för sini Landcharte bruucht um d Höchi z bistimme. Er het e Bronzetafle mit de Zaiche **—R.P.N.—** ( *Repère Pierre du Niton* ) aabroocht und d Lini exakt mit 376,86 m definiert, wamer hüt »Alte Horizoont« nennt. D Düfourcharte und au d Siegfriedcharte basieret ufem Alte Horizont, wo de mittler Pegel vom Mittelmeer z Marseille as Uusgangspunkt gha hät.

Ane 1902 isch ahand vo noije Messige d Lini mit 373,60 Meter öber Meer bisitimmt wore, wamer »Noije Horizonnt« nennt. Die Definition, wo de mittler Pegel vo vier Meer-Aachlüss (Rhy, Inn/Donau, Tessin/Po, Rotte/Rhone) as Uusgangspunkt hät, isch no hüt gültig.

## Weblink

* Erlüterige uf de Site vo Swisstopo
Schloss Lenzburg

S **Schloss Länzbrg** isch e grossi Burg oberhalb vo de Stadt Länzbrg im Schwiizer Kanton Aargau. Es isch eini vo de eltischte und bedütendschte Höheburge vo dr Schwiiz.

Es isch uff dr Lischte vo de Kulturgüetert, wo nazionali Bedüütig händ.

## Gschicht
### Burg vo de Grafe vo Länzbrg
S erscht mol erwähnt wird d Burg im Johr 1077. Si isch de Sitz vo de Grafe vo Länzbrg gsi und het us zwei Türm un em Palas bschtande. Wo de letscht Graf vo Länzbrg, de Ulrich IV. 1173 gschtorbe isch, hei zerscht d Staufer un schpöter d Kyburger de Bsitz übernoh.

### Burg im Bsitz vo de Habsbrger
Wo de Kyburger Graf Hartmann im Johr 1263/64 gschtorbe isch, het de Rudolf vo Habsbrg, wo schpöter König vom Römische Riich isch worde, nach de Erbin Anna vo Kyburg glueget. Durch iri Hüürat mit em Eberhard I. vo Habsbrg-Laufeburg isch d Burg 1273 i de Bsitz vo de Habsbrger cho.

### Bärner Ziit
Wo d Bärner im Johr 1415 de Aargau eroberet hei, isch au s Schloss Länzbrg in ire Bsitz übergange. Ab 1444 isch d Burg Sitz vom Landvogt gsi. Me het 1460 *Landvogtei* bauet, um 1600 s *Bärnerhuus* (hüt: *Stapferhuus*) un ab 1625 hei d Bärner s Schloss in e Feschtig umbauet. So isch di unter und mittleri Toraalag, d Oscht- un d Südbaschtion derzu cho un 1630 de Träppe- un 1659 de Uhreturm.

### S Schloss im Kanton Aargau
Im Johr 1803 isch de Kanton Aargau gründt und dodermit s Schloss zu sim Bsitz worde. Me het d Aalage vo 1823 bis 1853 als Erzihigsinschtitut bruucht. Dann isch si 1860 in Privatbsitz übergange. Det gläbt händ under anderem d Familie Wedekind (di spöter Sängeri Erika Wedekind und di spötere Schriftsteller Frank und Donald Wedekind händ im Schloss iri Jugedziit verbrocht), und au de Polarforscher Lincoln Ellsworth hed det gwont (und mit em Roald Amundsen Polarreise planet).

Im Johr 1956 het de Kanton Aargau s Schloss zruggkauft. Hüt ghört s zum Museum Aargau.

## Literatur
* Hans Dürst, Hans Weber: *Schloss Lenzburg und Historisches Museum Aargau*. AT Verlag, Aarau 1990. ISBN 3-85502-385-9.
* Jean-Jacques Siegrist, Hans Weber: *Burgen, Schlösser und Landsitze im Aargau*. AT Verlag, Aarau 1984. ISBN 3-85502-199-6.
* Michael Stettler, Emil Maurer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Bezirke Lenzburg und Brugg.* Birkhäuser, Basel 1953, S. 121–136.
* Fritz Stuber, Jürg Lang u.&nbsp;a.: *Stadtbilduntersuchung Altstadt Lenzburg.* Urbanistics, Zürich 1976, ISBN 3-85957-001-3.

## Weblink

* Schloss Länzbrg
* s Schloss Länzbrg uf de Website Museum Aargau
* Kulturstiftig Stapferhuus
* Fotos un Luftufnahme

## Einzelnochwiis
Basel-Am Ring

S **Ring-Quartier**, offiziell *Am Ring*, isch ä Stadtteil vo der Schwiizer Stadt Basel. Es lit westlig vom Grossbasler Stadtzentrum.

S Ring-Quartier isch in de 1860er-Johr baut worde. D Hauptstrosse vom Stadtteil, dr Steinering, Spalering, Santihans-Ring, bilde ä ringförmigi Umrahmig vom zentralere, historische Deil vo der Stadt, dr Altstadt und de Vorstedt, und so het s Quartier si Name übercho. D Hüüser si für ä bürgerlig Mittelstand baut worde und sind meistens zwei- bis dreistöckigi Reihehüüser mit Herrschaftsfassade für mehreri Familie.

Zsämme mit em Bachlätte-Quartier wird s zum Spass as *Bläächdalbe* oder *Alumyyniumdalbe*—Dalbe isch dr baseldütsch Name vom St. Alban Quartier—bezeichnet.
## Statistischs
Fast d Helfti vo de Iiwohner si konfessionslos, dr Räst si vor allem reformiert oder katholisch. Öbbe nüün vo zäh Erwärbsdätige schaffe im Dienstleistigsberiich as Lehrer, im Gsundheitswäse, in dr Verwaltig usw.; vor zwanzig Johr (1985) siis no ä chli weniger as drei Viertel gsi.

56 Prozänt vo de Hüüser si vor 1919 baut worde, dr Aadeil vo chliine Wohnige mit eim oder zwei Zimmer isch mit fast 40% ä chli höcher as dr Durchschnitt (fast 35%) im Kanton Baselstadt.
## Gebäud und Sehnswürdigkeite

* Mariechille
* Église du Sacré-Cœur
* Chiesa di San Pio X
* Die Apostolischi Kapelle
* Basler Mission
* S Anatomische Museum
* S Sportmuseum vo dr Schwiiz

## Lingg

* S statistische Amt vom Kanton Basel-Stadt - Quartierportrait Am Ring
Santonen

D **Santone** (lat. Santones, Santoni) sind en keltische Stamm i de Saintonge a de Garonne gsii, mitem Vorort *Mediolanum Santonum* (hüt: Saintes). Si hend zu de römische Provinz Aquitania ghört. 

D Santone hend am Meer glebt, ire Hafe het Portus Santonum ghaisse, und Austere und Schiff exportiert. En anders Produkt isch de santonischi Chaputzemantel gsii. D Römer hai scho im vierte Johrzähnt vor dr Ziitwändi Stroosse baut, wo au für ä Handel guet gsi si: d *via Agrippa* het Limoges (denn Augustoritum) mit Saintes verbunde und isch von erä groosse nord-südlige Strooss biim römische Theater vo Bouchauds krüzt worde. Dr Fluss isch au ä wichdigi Handelsadere gsi und isch vom Meer bis noch Angoulême schiffbar gsi. Z Condate (mögligerwiis s modärne Cognac) und z Agernacus (oder Agernacum, hüt Jarnac) het s grossi Häfe gha und Merpins, Crouin und Chatenet si wichdigi regionali Verdeiligszentre gsi.
## Gschicht
D Helvetier hend wöle 58 v.&nbsp;Chr. i ires Land uuswandere. D Santone hai vorgha, ass si sech an dr Mündig vo dr Gironde, wo denn no zu ihrem Gebiet ghört het, wurde niiderloo. Dr Cäsar het das as Bedrohig gseh und isch in s Gebiet vo de Santone iigfalle und het s annektiert, ohni ass es zum enä Chrieg cho wär.  Ussert as si sich im Joor 52 v.&nbsp;Chr. am Ufstand vom Vercingetorix tailgnoo hend, sind kai chriegerischi Handlige bikannt. Aber au denn hai si nit vil gleistet. 30.000 Chrieger hai si gschickt, die si aber z spot noch Alesia cho. Mä nimmt aa, ass d Römer ihr Gebiet zur Strof verchliineret und an dr Girondemündig Biturige us Mittelgallie aagsiidlet hai.

Vo denn aa si d Santone schnäll romanisiert worde und hai vili Ville im römische Stil baut. Au früehneri römischi Legionäre hai sich in grosser Zahl in ihrem Gebiet niidergloo. D Stadt Mediolanum Santonum het under em Augustus  ä wichdigi Rolle gspiilt und isch d Hauptstadt vo dr *civitas santonum* und dr römische Provinz Aquitanie worde. Vili Monumänt und Bauwärk si errichtet worde: es Amphitheater, dr Booge vom Germanicus, ä Triumphbooge, won emol uf dr Brugg über d Charente gstanden isch, d Thermalbeder vo Saint-Saloine und än Aquädukt. An dr Mündig vo dr Gironde isch Barzan ä wichdigi gallo-römischi Hafestadt worde, mit vile öffentlige Gebäud, Tämpel, Thermalbeder und Hafealage.
Latobriger

D **Latobriger** (lat. Latobrigi, Latobici) sind en keltische Stamm gsii. Si sind Nochbuure vo de Helvetier gsii und hend am Uuszuug vom Joor 58 v.&nbsp;Chr. tailgnoo mit 14 Tuusig Mensche. Noch de Niderlaag bi Bibracte hend au si wider müese umchere und iri Sidlige noi uufbaue. Si werdet nume vom Julius Cäsar gnennt. De Name stoot zum Altirische Wort *laith* »Held, Chrieger«.

E moderni Hypothese möcht d Latobriger im Chleggi lokalisiere. Öb si verwandt sind mit de Latobiker, wo i de östliche Alpe i de römische Provinz Pannonia glebt hend, isch nöd klar.

## Quelle
* Julius Cäsar: *Gallische Chrieg* 1,8. 28

## Link
*
Tulinger

D **Tulinger** sind en Stamm gsii, wo zäme mit de Helvetier im Joor 58 v.&nbsp;Chr. iri Sitz verloo hend und noch Südgallie is Piet vo de Santone hend wöle uuswandere. Am Uuszug hend 36 Tuusig Tulinger tailgnoo und si hend sich dur iri Chriegstüchtigkait uuszaichnet. 

## Diskussion
D Woonsitz vo de Tulinger sind nöd bikannt, früener het mer si wöle im Wallis lokalisiere, well de Dichter Avienus *Tylangier* a de Rhone erwähnt het. Wege de Endig uf *-ing* werd au dröber diskutiert, öb si eventuell nöd Kelte sondern Germane gsii sind, wo i de Alpe gwont hend. Doch werd hüt vo de Forschig d Existenz vo Alpegermane nöme anerchennt.

## Quelle
Lörrach-Stetten

**Stette** () isch de südligst Stadtdeil vo de Stadt Lörrach und bis 1806 vorderöstrychischi Exklave und dodemit vor allem katholisch prägt gsi. Am 1. April 1908 isch Stette als erschte Stadtdeil in Lörrach ygmeindet worde. De Stadtdeil hät e Gemarkigsflächi vo 461 Hektar und rund 3000 Ywohner.

## Gschicht
Die erschti urkundlichi Erwähnig hät s Dorf im Johr 763 in re Urkunde vom Kloster St. Galle als "Stetiheim" gha. Di datsächligi Gründig vom Dorf wird etwa 100 Johr friehner agsetzt.

## Bauwerch
Die katholischi St.-Fridolins-Kirch isch 1822 volländet worre und enthaltet als sognännti Biedermeierkirch barocki und klassizistischi Elemänt. De Architekt isch de Christoph Arnold gsi, e talentierte Wybrenner-Schieler, wo z Südbade zahlrychi Chirche baut hät. Interessanterwis hät sini Rippoldsauer Pfarr- und Wallfahrtkirch e usgsproche ähnligi Vordersite. Näbe säller Rippoldsauer Usfiehrig stellt d Stettener die einzigi reini Doppelturm-Kirch vom badische Wybrenner-Stil dar.S spotgotische Stettemer Schlössle uss em Johr 1666 hät mol als Verwaldigssitz em Säckinger Daméstift dient. S ehemolige Herrehus mit me Treppeturm, wo usse dra litt, isch z Stette de einzig größer Profabau uss em 17. Johrhundert.

Im Süde vo Stette isch mit 14 Stockwerch s vierthöchschte Gebäude vom Landchreis Lörrach. S helle Hochhus isch friehner numme e Hotel gsi. Inzwüsche dient s hauptsächlig als Mietshus. Die undere Stockwerch werre aber noch wie vor als Hotel gnutzt. Usserdem hät s im Gebäude e Bar und e Restaurant.

## Wappe

S Wappe vo Stette isch e Mischig uss em alte Rychswappe (schwarz, rot, gold) und em Wappe vo de Herre vo Schönau. De schwarz Balke hät zwei goldeni Ring, de goldig Balke ei schwarze. De rot Querbalke könnt au e Erinnerig ans östrychische Wappe sy.

Z Stette isch de Sportverein TuS Lörrach-Stette beheimatet.

## Persönligkeite
* Hermann Daur (1870-1925), dytsche Grafiker und Moler.

## Literatur
* Gerd Moehring: *Stetten und seine Geschichte*, Uffsätz und Forschigsbyträg, Lörracher Heft Nr. 8, Verlag Valdemar Lutz Lörrach 2008, ISBN 978-3-922107-78-1.

## Weblink
Lörrach-Haagen

**Haage** (; amtlich *Haagen*) isch e Ortsdeil vo de Kreisstadt Lörrach im Südweste vo Bade-Württeberg. Z Haage isch uff me Berg s Wohrzeiche vo de Stadt, s Röttler Schloss.

De Name "Haage" isch 1344 zum erschte Mol erwähnt worre. E Steiplattegrab uss em 7. Johrhundert belegt, dass de Ort sogar no wesentlig älter isch.

1974 isch Haage uff Lörrach ygmeindet worre und hät sither e eigeni Ortsverwaltig mit Ortschaftsroot. D Ywohnerzahl vom Ortsdeil isch bi knapp 3500.

Ab em 19. Johrhundert isch Haage durch de Yzug vo de Tekschtilindustry stark prägt worde. Im 20. Johrhundert hät s Versandhus Schöpflin, 1930 gründet, de Ortsdeil dytschlandwit mit em Werbeslogan "Schöpflin Haage - witersage" (uff Hochdütsch) bekannt gmacht. S Versandhus isch anno 1964 vum Quelle-Konzern ybernumme worde. 1999 het Quelle im Zug vu dr Fusion mit Karstadt zue KarstadtQuelle (wo sich sit 2007 *Arcandor* nennt) de Schöpflin-Standort Lörrach ufglöst un e baar Johr später au de Katalog un d'Marke Schöpflin igstellt.

## Wappe
S Wappe vo Haage isch zweideilt. Links isch s Wappe vo de Edle vo Röttle z erkenne, im obere Deil e halbe rote Löw uff goldigem Grund und im undere Berych blau-wißi Wellereihe. Uff de rächte Site wird e goldige Fisch, wo am Springe isch, uff rotem Grund dargstellt. Säller soll s herrschaftliche Privileg an d Hoffischer z Haage erinnere. S Wappe git s sit 1964.

## Weblink
Kloster Muri

S **Chloschter Muri** isch e Benediktinerchloschter im Freiamt gsi. Es ligt im Kanton Aargau.

Das grosse alte Chlooschter ghöört zu de Kulturgüeter vo nazionaler Bedütig im Kanton Aargau.

## Gschicht
S Chloschter isch im Jahr 1027 vom Radbot vo Habsburg un siner Frau, de Ita vo Lothringe, gründt worde. Di erschte Mönch sin vom Chloschter Eisidle uf Muri cho un hei ab 1032 z Muri gläbt. Wo me 1065 de erscht Abt gwählt het, isch Muri vo Eisidle unabhängig worde.

Scho im Johr 1120 isch Muri sälber z erem Muetterchloschter worde, Mönch vo Muri sin uf Ängelbärg zum der Konvänt vom neu gründete Chloschter Ängelbärg ufzboue.

Am Afang het zum Chloschter Muri au e Frauekonvänt ghört. Dä isch im spoote 12. Joorhundert ad Rüüss abe is neue Chloschter Hermetschwiil ggange.

Em Chloschter het vil Land im Aargau, z Unterwalde, z Gersau, am Zugersee und im Elsass ghöört. Äsn isch ime Teil vom Freiamt fürs Nidergricht zuständig gsi. Au s Patronatsrecht het s Chloschter über vili Chile usgüebt.

Mit de Eroberig vom Freiamt dur d Eidgenosse 1415 isch s Chloschter mit de ganze Gägend zum Untertanegebiet worde, un die acht alten Ort hei d Schirmherrschaft a Stell vo de Habsburger übernoh. Mit de Helvetische Republik isch s End vo de alti Verhältnis cho un s Chloschter het unter anderm sini Recht im Nidergricht verlore. Im Johr 1798 isch es sogar uufghobe, 1803 aber wider hergschtellt worde.

Im Aargauer Chloschterstrit isch s Chloschter 1841 dur de Gross Rat wieder ufghob worde, und das isch etz für immer gsii. D Mänch sind vertribe worde. Ä Teil voiine hed z Sarnä im Kanton Obwaldä d Latiinschuel ubernu und druis ds Kollegi Sarnä gmacht, diä hitig Kantonsschuel. Ds Chloschter sälber hed z Gries bi Boze im Siidtirol ä niiwi Heimet ubercho und wird drum oi als *Chloschter Muri-Gries* bezeichned.

## Verbindig zu de Habsburger i dr neue Zit
Nach ere alti Tradition isch 1971 s Herz vom letschte Habsburger-Kaiser Karl im Chrüzgang vom Chloschter biigsetzt worde, so wie 1989 des vo sineri Frau, de Zita i dr Habsburger Familiegruft.

## Lueg au
* Lischte vo de Äpt vo Muri und vo Muri-Gries
* Acta Murensia
* Oschterspiil vo Muri

## Literatur
* 
* Peter Felder: Schweizerischer Kunstführer, Band 692: *Das Kloster Muri*, Bern 2001, ISBN 3-85782-692-4
* Georg Germann: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band V: *Bezirk Muri.* Birkhäuser Verlag, Basel 1967.

## Weblink

* d Websyte vom Verein Fründ vo de Chloschterchile z Muri

## Fuessnoote
Ortsgrammatik

E wit verbreitete Typ vu Abhandlige iber d Dialäkt im ditsche Sprochrüüm isch d **Ortsgrammatik**. Mer heißt si viilmol aü Ortsmonographiä oder Lautlehre (Lütlehr). Des sin grammatschi Abhandlige mit Schwärpunkt Phonetik. Si beziäge sich normalerwiis uf e bstimmti Ortschaft. Si sin im letschte Viärtel vum 19.&nbsp;Johrhundert vu dr «Junggrammatiker» gferderet wore un siter dert gängig. Dr Ingo Reiffenstein nännt zwei Publikatione vu 1876, wu däne Ortsgrammatike Biispiil un Fundiärig gä hän: «Die Kerenzer Mundart im Kanton Glarus» vum Jost Winteler un «Grundzüge der Lautphysiologie» (Speter: «Grundzüge der Phonetik») vum Eduard Sievers.
Diä Ortsgrammatike bschränke sich uf ei Ort un enthalte in dr Regel
* e phonetischi Bschriibig vu dr Lüt, wu in däm Ortsdialäkt vorkumme
* e hischtorischi Lütlehr, wus drum goht: Weli moderne Lütwärt entspräche in dr Lütwärt vu mittelhochdische un althochditsche Vokal un in weschtgermanische Konsonante?
* mer versuecht, d Entwicklig vum alte zum moderne Lütwärt mit Lütgsetzer z erkläre   
* nit alli vu däne Lütlehre enthalte aü e Darstellig vu dr Morphologii (Flexionslehr)

Anderi wichtigi Bereich vu dr Grammatik wiä Syntax (Satzboi, Wortstellig) un Stil fähle hiffig. Im alemannische Raüm diäg iber dr Durchschnitt rüsrage «Der alemannische Consonantismus in der Mundart von Baselstadt», vereffentligt 1888 vum Andreas Heusler. In dr Schwiz hets ab 1910 e ganzi Reihe vu «Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik» gä – ebefalls Lütlehre, Ortsmonographiä, wu zum Deil wit iber gwenligi Ortsgrammatike rüsgragt sin un Pionieraarbet gleischtet hän. Diä sin vum Albert Bachmann grindet un betrejt wore un hän bis 1941 zwanzig Bänd erreicht. Mit däne Schwizer Monographiä het mer welle e Gsamtbild vum Alemannische in dr Schwiz erreiche, was drno aber mit em Sprochatlas vu dr ditsche Schwiz ibernumme het. 

Ortsmonographiä mit Schwärpunkt Phonetik wäre aü hit no verfasst. S git aber aü Darstellige, wu ähnlig ufboije sin, wu sich aber uf mehreri Ort beziäge, wiä «Die Breisgauer Mundarten» vum Hubert Klausmann (1985).

Sitter 1948 gits moderni alemannischi Grammatike, wu d Phonetik numme eins unter viile Kapitel isch un wu wiä e moderni Främdsprochegrammatik s Alemannisch megligscht vollständig darstelle.

## Literatür
Ingo Reiffenstein: *Das Phonetische Beschreibungsprinzip als Ergebnis junggrammatischer und dialektologischer Forschungsarbeiten.* In: *Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung.* Rüsgää vum Werner Besch u.&nbsp;a. Erster Halbband, Berlin 1982

## Quälle
Muri

**Muri** ggheissid ferschidnigi Oort:
* Muri AG, e Gmeind im Kanton Aargau, Schwiz
* Muri bi Bärn, e Gmeind im Kanton Bärn, Schwiz
* Bezirk Muri, en Bezirk im Kanton Aargau, Schwiz
* Kloster Muri, es früenrigs Chlooschter z Muri im Aargau, Schwiz
Lahr

**Lahr** isch de Name vo folgende Ort:
* Lahr/Schwarzwald, e Stadt im Ortenauchrais, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Lahr (Eifel), e Gmaind im Eifelchrais Bitburg-Prüm, Rhyland-Pfalz
* Lahr (Hunsrück), e Gmaind im Landchrais Rhy-Hunsrück, Rhyland-Pfalz
* *Lahr (Westerwald)*, en Ortstail vo de Gmaind Waldbrunn im Landkreis Limburg-Weilburg, Hesse
* Lahr, en Ortslag im Stadttail *Ittenbach* vo de Stadt Königswinter im Rhein-Siig-Chrais, Nordrhy-Westfale
* Lahr, de dütsch Name für d Gmaind Tiercelet im Département Meurthe-et-Moselle, Region Lothringe, Frankrych

**Lahr** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Barbara Lahr (* 1957), e dütschi Sängeri, Komponisti, Gitarristi, Bassisti und Produzänti
* Bert Lahr (1895–1967), en US-amerikanische Schauspiller
* Curt Lahr (1898–1974), en hoche sächsische Landesbedienstete, Laiter vo de Sächsische Staatskanzlei und Präsidänt vom Sächsische Sparkasseverband
* Gerhard Lahr (1938–2012), en dütsche Illustrator
* Horst Lahr (1913–2008), en dütsche evangelische Theolog
* Jobina Lahr (* 1991), e dütschi Fueßballspilleri
* Johann Lahr (* 1913–1942), en tschechoslowakisch und dütsche Skisportler
* Karl Lahr (1899–1974), en dütsche Politiker (FDP, FVP, DP)
* Rolf Otto Lahr (1908–1985), en dütsche Diplomat

**Lahr** stoot au no für:
* Landkreis Lohr, en Landchrais z Bade-Würtebärg, wo 1973 uufglöst worden isch
* Flughafe Lohr (*Black Forest Airport*), en dütsche Flughafen im badische Lahr nöch bi de französische Gränze
* Burg Lahr, e Burgruine z Rhyland-Pfalz
* Storchedurm Lohr, en Räst vo de Wasserburg Lahr in Lahr/Schwarzwald
* Bürgermeisterei Lahr, e preußischi Bürgermeisterei im Chrais Bitburg im Regierigsbezirk Trier
Kloster Gnadenthal (Aargau)

S **Chloschter Gnadethal** isch es ehemaligs Zischterzienserinnechloschter i de Nöchi vo Niderwil im Kanton Aargau. Es ligt diräkt a de Rüüs.

## Gschicht
Ab de Ziit ums Johr 1250 hei Fraue z Gnadethal in ere religiöse Gmeinschaft gläbt. Mit em Bau vo ere eigene Chile hei sie sich 1282 vo de Pfarrei Niderwil trennt. Am 17. Septämber 1394 het s Generalkapitel bschlosse, d Gmeischaft im Zischerzienserorde ufznää. So hei d Fraue vo Gnadethal ab em 2. Februar 1396 d Tracht u d Regle vo de Zischterzienser aagnoo. Als erschte Äbtissin hei si d Hedwig Maschwanden gwählt.
Im Johr 1432 het s en grosse Chloschterbrand gää. Näbe de Chile sin au vili anderi Gebäud aabebrennt und händ müesse wider ufbauet werde.
Im Johr 1608 het en zwaite grosse Brand vil Schade aagricht. Nebe de Chile isch au s Chloschter mitsamt em Archiv zerstört worde.

S Chloschter het bis 1841 bschtande und isch, wie alli Aargauer Chlöschter, i dem Johr ufghobe worde, was zum Aargauer Chloschterstriit gfüert het. Als eis vo vier Frauechlöschter het es 1843 wider dürfe eröffnet werde un het denn bis 1876 Bstand gha.

Den isch im Chloschter zerscht e Fabrigg ygrichtet worde, und sid 1894 isch drin es Pflägheim.

## Galerii

Datei:Kloster Gnadenthal AG innen.jpg|De Inneruum vo de Chloschterchile
Datei:Kloster Gnadenthal AG 02.jpg
Datei:Kloster Gnadenthal AG 03.jpg
Datei:Kloster Gnadenthal AG 04.jpg
Datei:Kloster Gnadenthal AG 05.jpg


## Literatur
* Laetitia Zenklusen: Schweizerische Kunstführer GSK, Band 704: *Das ehemalige Zisterzienserinnenkloster Gnadenthal*, Bern 2004, ISBN 3-85782-704-1 (nicht eingesehen)

## Weblinks

* 
* Pflägheim Rüüsspark
Lörrach-Hauingen

**Hauge** (; au *Hauinge* un *Hauige*, amtlich *Hauingen*) isch de nördlichst Stadtdeil vo de Stadt Lörrach und hät fast 3000 Ywohner.

## Gschicht

## Wappe
Mitti vom 19. Johrhundert hät die dörtmols selbständigi Gmeind e Wappe ygfiehrt mit de Beschrybig *in gspaltenem Schild vorne in Gold e rote Schrägbalke, hinde in Blau e silberni Haue (=Hacke).* D Hacke hät "Bewegig" ins Wappe bringe solle, de badisch Schrägbalke erinnert dra, dass Hauinge mol zu de Markgrafschaft Bade-Durlach ghört hät. D Wappéfarbe sin uff Vorschlag vom Generallandesarchiv 1905 festglegt worde.

## S Ehrémol z Hauinge
Ihre 63 gfallene und 9 vermisste Soldate vom erschte Weltkrieg hän d Hauinger 1921 e würdigs Denkmol uss rotem Sandstei gwidmet mit de Wort *zum ehrenden Gedenken unserer im Kriege Gefallenen*. Noch de Nyderlag im zweite Weltkrieg hät mer 1952 zwei neui Sandstei dezüe do und hät d Nämme vo de Vermisste und Dote anégschrybe, dryber stoht *Lasst euch das Schweigen gefallen. Lasst euch gefallen den wortlosen Dank der Lebenden*.

## Gwerbegebiet Entébad
Sell Gebiet mit Klei- und Mittelbetrieb lígt südöstlich vo Hauinge, deilwís au uff Brombacher Bode. S ganzé Gebiet isch 11,65 ha groß. 27 Firme mit 483 Beschäftigte bruche dodemit fast s ganzé Gebiet. 1983 hät mer mit de Planig agfange, s erschté Richtfest vo me Betrieb isch 1986 gsi.

## Weblink

* ''Hauinge'' uff www.loerrach.de

## Quelle
Lörrach-Tüllingen

**Düllige** (; offiziell *Tüllingen*) isch e Stadtdeil vo Lörrach uff em glychnamige Berg. Di beide Dorfdeil Ober- und Underdüllige sin 1935 zu einem Stadtdeil zämmegfasst worre. Di alti St.-Ottilie-Kirch z Oberdüllige wird z Obe agstrahlt und isch withy sichtbar.

Di erschti urkundlichi Nennig vo Düllige goht uff s Johr 1113 zruck. Dört wird de Walcho vo Waldeck usdrücklig gnännt, wo sy Bsitz em Kloster St. Blasie schenkt. Witerhy wird de Ort 1173 i me Schutzbrief für St. Blasie vom dörtmolige Bapst Kalixt III. gnännt, wo d Dülliger Kirch und anderi Bsitzige dinne erwähnt werde.

Z Oberdüllige isch s Chinderheim Dülligerhöchi. Träger vo sällem Heim isch di evangelischi Chirch. Zum Heim ghöre d Gebäude vo Verwaltig, Großkuchi und Schüel für Erziehigshilf, wo sich uss Grund-, Haupt-, Förderschüel und me Realschüelzwyg bis zu de sibte Klass zämmesetzt. Usserdem sin acht Wohngruppe, therapeutischi Agebot, e Sporthalle und e Sportplatz Deil vo de Yrichtig. Zwei vo de Wohngruppe, wo zum Chinderheim ghöre, sin z Underdüllige.

S Wappe vo Düllige zeigt zwei krüzti, goldeni Schwerter uff blauem Grund. S isch 1902 ygfiehrt worre und erinnert an d Schlacht im Käferhölzli am 14. Oktober 1702.

## Dülliger Berg

De geologisch interessante Dülliger Berg (kurz "Dülliger" gnännt) erhebt sich bis züe-n-re maximale Höchi vo 460 Meter über NN (uff em Lindeplatz) und bietet e güete Usblick uff s Dreiländereck, s Rhyknie und d Städt Lörrach, Wyl am Rhy und Basel. Uff em Dülliger hät 1702 d Schlacht am Käferhölzli stattgfunde. Hützdag sin witi Deil vom Dülliger Berg zum Landschaftsschutzgebiet erklärt worde. Durch s milde Klima gediht am Südwesthang vom Berg de Markgräfler Wy. Usserdem lyfert durch di exponierti Stell vom Berg de Dülliger vyle Wetterstatione wichtigi Messwert zur Wettervorhersag. E chleine Deil vom Dülliger, oberhalb vom Riechener Schwimmbad, ghört zu de Schwiz, wo mer de Berg als "Dülliger Hügel" bezeichnet. 

Die beide Chreisstädt Lörrach und Wyl am Rhy werde durch de Dülliger trennt, sodass näbe re steile, serpentineryche Audostroß e 864 Meter lange Ysebahntunnel, wo zwüsche 1888 und 1890 baut worde isch, di beide Städt mitenand verbindet. Sit Johrzähnte git s Bestrebige, di beide Städt durch e zollfreii Stroß (zum Deil uff Schwizer Gebiet plant) z verbinde, zum de Wäg durch bzw. über de Dülliger umgoh.

## Weblink
Baar (Landschaft)

D **Boor** isch e Hochebini a de Grenz vom früerne Bade und Württeberg. Si grenzt im Weste an Schwarzwald und im Nordoste a d Schweebisch Alb. Im Süüde chunnt si as Chläggi und an Heegi ane. I de Boor verainiget sich d Brig und d Breg bey Eschinge zu de Toene, wo au d Eschinger Quell vom Donnebach leyt. De Ursprung vo de Brig und de Breg isch im Schwarzwald weschtlich vo de Boor (manchmal seyt mr zo dem Dail vom Schwarzwald au Boorschwarzwald). De zwait groß Fluss, wo in de Boor sen Ursprung hät, isch de Negger. Demm see Quell isch im Schwenninger Moos.

Gresere Städt i de Boor sen Eschinge, Villinge-Schwenninge, Leffinge, Diire, Drossinga  und Blumberg.

D Hochebini vo de Boor, wo zwüschet 600 und 900 Meter höch litt, isch zringsletum vo Bergzüg umgee und bildet bei Eschinge e Becki, wo sich chalti Luft asammlet und ghört wäge dem zu aim vo de chelteste Fläcke vo Dütschland. De höchscht Berg vo de Boor isch mit 977 Höchemeter de Lupfe am Iibergang zo de Booralb.

D Dialektgrenz zwischem Nideralemanisch *(Huus, Muus)* und Schwäbisch *(Hous, Mous)* goht durch d Boor durre.

## Weblink
* Verein für Geschichte und Naturgeschichte der Baar
Lörrach-Tumringen

**Dumringe** (; älter *Duemerge* ()), isch sit 1935 e Stadtdeil vo Lörrach, wo westlich vo de Wyse litt.

## Gschicht
767 isch Dumringe als "Tohtarinchova" zum erschte Mol erwähnt worre, d Gemarkig isch aber wohl scho länger besydelt gsi. E witeri Erwähnig erfolgt 890 in re Urkunde vom Kaiser Arnulf, wo Dumringe als Bsitz vom Kloster St. Galle beschribt. Spöter isch Dumringe Deil vo de Herrschaft Röttle gsi. Sit em 16. Johrhundert isch in de Dumringer Chirch lutherisch predigt worre. 1591 isch e Bruck über d Wyse baut worre. Im Drißigjöhrige Chrieg und de Chrieg vom Ludwig XIV. isch de Ort, wo in de Nöchi zum strategisch wichtige Rhyübergang z Basel gsi isch, zu me große Deil zerstört worre. D Bewohner vo Dumringe sin schints traditionell bsunders wehrhaft gsi, drum hän si hütt de Spitzname "Güggel".1731 sin d Gränze zu de Nochbergmeinde festglegt worre. 1742 isch e Bruck uss Stei über d Wyse baut worre. Im 19. Johrhundert isch s Wysedal industrialisiert worre und vor allem Tekschtilbetrieb hän sich agsydelt. Noch em Erschte Wältchrieg hät Dumringe zerscht e wirtschaftligi Krise gha, wäge dem hät de Bau vo me Chriegerdenkmol mieße uffge werre. Ab 1925 hät mer d Mögligkeite von re Ygmeindig uff Lörrach diskutiert. Säll isch am 1. Oktober 1935 vollzoge worre.

Hütt wird d Bebauig vo Lörrach und Dumringe numme no durch d Wyse trännt. Dumringe hät lang e starks Verkehrsuffkomme gha, wo durch de Bau vo de Audobahn A98 zumindest deilwis dra vorbygfiehrt wird.

## Wappe

S zweideilte Wappe vo Dumringe zeigt links di badische Farbe, e rote Schrägbalke uff goldigem Grund. Uff de rächte Site isch e schwarze Bär im Stoh uff goldigem Grund z seh. S Wappe dütet uff d Züeghörigkeit vo de Herrschaft vo Röttle (links), Bsitz vom Chloster St. Galle (rächts). Es isch 1905 ygfiehrt worre.

## Wirtschaft
An größere Undernehme z Dumringe sin z nenne:
*GABA GmbH (orale Prävention, bispylswis aronal, elmex, meridol)
*OBB (Oberbadischi-Bettfädrefabrik-GmbH)
*Werkzygbau Jochum

Denäbe git s e Reihe vo mittelständische Betrieb sowie eini vo de wenige Lörracher Betriebs-Chindergärte.

## Lüt
* Fritz Schärer (1918-2008), Dumringer Mundartautor
* Hajo Loch (1939-2010), Dumringer Mundartautor
* Monika Schreiber-Loch (1951-1986), Dumringer Mundartautori

## Weblink

## Quelle
Hegau

De **Hegau** oder **Heegi** liit westlich vom Bodesee und östlich vom Rande, won er as Chleggi grenzt. Im Norde goot er bis zu de Donau und im Süüde werd er vom Rhii begrenzt. Die grööschte Ort sind Singe und am Bodesee Radolfzell. Früener het de Hegau mit Usnahm vo de würrtebergische Exklave ufm Hohentwiel zu Bade khert.

## Geologii
De Heegi isch e vulkanisches Piet mit villne markante Vulkanchegel, wo verlöscht sind. Di vulkanischi Aktivität het i de Mitti vom Miozän agfange, da isch vor 14 Millione Joor und het im End vom Miozän vor 6 Millione Joor uufghört. I dere Zitt sind e Dotzet Vulkän entstande. I de Rissiisziit (vor 230.000 bis 130.000 Joor) hend d Gletscher d Berge abgschliffe und ene s hüttige Uussie ggee. Die höchste Vulkanchegel sind: Hohehöwe (848&nbsp;m), Hohestoffel (844&nbsp;m), Hohetwiel (686 m) und Hohekraye (644&nbsp;m). Uf all dene Höger hät men im Mittelalter Burge paue; hüt sinds zum Tail grandioosi Ruine.

## Literatur
*Johannes Baier & Armin Scherzinger (2021): *Das Vulkanfeld im Hegau*. Aufschluss, 72(2): 58-69.
*Johannes Baier & Armin Scherzinger (2024): *Geohistorische Bemerkungen zum Vulkanfeld im Hegau*. Jh. Ges. Naturkde. Württemberg, 180: 277-301.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* Geologii vom Heegi
Uetliberg

De **Üetlibërg** (/'ʏətlib̥ɛːrg̥/) – ofiziell **Uetliberg** gschribe – isch de Huusberg vo de Stadt Züri. Mit sine 873 Meter Hööchi büütet er a de Uusflügler e wiiti Uussicht über d Stadt und de Zürisee und au wiit i d Alpe ine. Im Herbst isch er hüüfig näbelfrei. Echli underhalb vo de Zuugstation Üetliberg träffed sich d Piet vo de Stadt Züri und de Gmäinde Stalike und Üüdike.

## Gschicht
*För die vorhistorischi Höhesidlig uf em Üetliberg obe lueg: [[Üetliberg (Oppidum)|Oppidum Üetliberg]].*

De Üetliberg isch scho i de Stäiziit bisidlet gsii und i de Hallstattziit und i de Latèneziit isch e bifestigti Hööchesidlig uf em Üetliberg gstande, wo, wie de Grabhügel bim Sunebüel zäigt, au Fürste residiert händ. Wo ane 15 v.&nbsp;Chr. d Römer d Helvetier i s Römisch Riich iglideret händ, isch d Sidlig verlaa worde. D Römer händ aber e Wachposte uf em Üetliberg ghaa.

Im früene Mittelalter isch uf em Berg e Burg gsi, wo villicht nach em bayrische Herzog Uatilo de Name *Uotelenburch* (ane 1218) träit hät, wo denn au em Berg sin Name gää hät (1315: *Uotilinberg*). De Herzog Ernst vo Schwaabe hät die Burg ane 1025 bifestigt. D Burg isch dänn zu de Fräiherre vo Sälebüüre cho und spääter zu däne vo Rägischberg. Im Herbscht 1267 händ d Zürcher d Burg abegmacht. Später isch nume e Hochwacht uf em Üetliberg gsii.

## Turismus
De Üetliberg isch guet erschlosse und e wichtigs Naaerholigsgebiet vo de Stadt Züri. Zwar gits käi öffetlichi Straass ufe, aber d Üetlibärgbahn faart im Halbstundetakt vom Zürcher Hauptbahnhof uf de Berg, und es git vill Wanderwääg. En Panoramawääg, wo au en Planetewääg isch, füert vo de Bergstation zu de Felsenegg. S hät es paar Restaurant ufem Graat obe und au es Hotel. Debii isch en Uussichtsturm. De 132 Meter hööch Fernseeturm cha aber nöd bistige werde.

Im Jaar 1840 isch s Gast- und Kurhuus Üetliberg eröffnet worde. D Üetlibergbahn-Gsellschaft isch ane 1872 is Läbe grüefft worde, und scho drüü Jaar spöter isch de erst Zug uf de Üetliberg gratteret. 1894 isch den de erst Uussichtsturm ufgstelt worde. Im Jaar 1953 isch de 53 Meter hööch Fernseeturm boue worde. Dä isch dänn 1968 dur de 132 Meter hööch Maschte ersetzt worde, und der alt Uussichtsturm isch 1990 dur en nöie ersetzt worde.

Die hüttige Boute sind eerst i de letschte Jaare zum Täil illegal poue worde, seer zum Läid vo vile Stadtzürcher, wo nöd wänd, dass ires Naaerholigsgebiet ase verkomerzialisiert wird. Wil d Boute aber uf em Bode vo de Gmäind Stalike ligged, cha d Stadt Züri nöd vill dergäge undernää.

## Lueg au
* Chlädderklub Üetlibèèrg

## Büecher
* Matthias Böhni: *Uetliberg*. Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006. ISBN 978-3-03823-194-3.
* Willy Furter: *Uetliberg hell!* Orell Füssli Verlag, Zürich 2003. ISBN 3-280-05085-5.
* *Der Uetliberg*. Orell Füssli Verlag, Zürich 1986.

## Weblink

* Uetliberg-Verein (uetlibergverein.ch)
* Pro Üetliberg (pro-uetliberg.ch)
* Üetliberg-Panorama uf utokulm.ch
* Mit der Bahn zum Pluto (de Üetliberg und sini Baan) uf schweizwochen.de

## Quelle
Lörrach-Salzert

S Quartier **Salzert** (Satellitestadt Salzert) isch e Satellitestadt z Lörrach und litt östlig vom Stadtdeil Stette und uff dem siner ehemolige Allmändwiise. De Berg Salzert erreicht e maximali Höchi vo 440 Meter über em Meer.

Änd vo de 1950er-Johr isch sell Wohnbauprojekt vom dörtmolige Bürgermeister, em Karl Arzet betriibe worre, wyl s Wohngebiet z chlei gsi isch. S Projäkt, wo in de Bevölkerig am Afang umstritte gsi isch, hät de Stadtroot im Februar 1960 bschlosse. De Spatestich isch am 16. April 1963 gsi. D Satellitestadt Salzert litt uff em glychnamige Berg, wo zum Dinkelberg ghört, und isch vom Stettemer Wald umge. Mer cha numme vo zwei Audostroße ane: vo Weste her über de Steinewäg uss Richtig Stette, vo Norde über d Salzertstroß. De Salzert isch ins öffentlige Nochverchehrssystem vom Regio-Verchehrsverbund Lörrach über zwei Buslinie ybunde. Näbe me Chindergarte git s uff em Salzert e Grundschüel.

## Weblink

* Luftbild vo Salzert
Poeninus

De **Poeninus** () isch e keltische Gott gsii, wo i de Antiki ufem Groosse Sankt Bernhard vereert woren isch. Er isch mit em römische Gott Iuppiter glichgsetzt wore.

## Gschicht
De römisch Schriftsteller Livius (59 v.-17 n.&nbsp;Chr.) schribt, as d Veragrer und d Seduner de Gott *Poeninus* ufem höchste Punkt bim Pass *Poeninum iugum* (Gross St. Bernhard) vereert hebet.

Archäologe hend denn au wenig südlich vo de Passhöchi e römische Tempel (7,4 x 11,3 Meter) und Rest vomene Rasthuus (*mansio*) gfunde und erforscht. Debi sind öppe 50 Bronzetäfeli gfunde wore, wo d Lüt em *Poeninus* oder au *Iuppiter Optimus Maximus Poeninus* gwidmet hend. Au e chliini Bronzestatue vom Gott isch gfunde wore. D Gliichsetzig vo Berggötter mit em Jupiter isch i de Antiki üblich gsii. Meriri Fundstuck, wie Schmuck und keltische Münze, zaiget, ass scho vor de Römer ufem Pass obe e Hailigtum gsii isch. D Fund sind im Hospizmuseum vom Grosse Sankt Bernhard ufem Biet vo dr Gmeind Sankt Petersburg uusgstellt.

De Tempel isch ane 394 zerstört wore und de christlich Chaiser Theodosius (379–395) het d Plünderer riich biloont. Druf abe het de Kult uufghört. Trotzdem het de Gross Sankt Bernhard im Mittelalter no *Mons Iovis* (»Jupiterberg«; frz. *Mont-Joux*) ghaisse.

Noch de Saag het de Hailig Bernhard († 1081) e Hospiz ufem Pass iirichte loo und im Mittelalter isch er statt em Poeninus bim Pass vereert wore. Abem 13. Joorhundert taucht denn de Name *Mont-Saint-Bernard* uuf. Hüt stoot a de Stell vom römische Hailigtum e Statue vom Hailige Bernhard.

## Name
De Name isch nöd würkli düütet, s werd aagnoo as de Name Poeninus, wie au Apennin, »Berg, Bergzug« bidütet. D Walliser Alpe (lat. *Alpes Poeninae*&nbsp;) und s Wallis (lat. *[[Vallis Poeninae]]*&nbsp;) hend i de Antiki de gliich Name trait. Er isch hüt no erhalte im Name vom Valpelline südöstlich vom Pass und nördlich vo Aosta.

## Quelle


## Büecher
* Ernst Howald, Ernst Meyer: *Die römische Schweiz*; Zürich 1940. (Inschrifte Nr. 72-89).
* Gerold Walser: *Studien zur Alpengeschichte in antiker Zeit*; 1994. ISBN 3-515-06498-9.
Bernhardiner

De **Bernhardiner** isch e Schwizer Hunderasse, wo zu de turistische Woorzaiche vo de Schwiiz ghört. Si sind binennt noch em Hailige Bernhard wo uf em Groos St. Bernhard e Hospiz igrichtet het.

## Art und Wiis
D Bernhardiner sind langhoorigi rootbruu-wiiss gfleckti Hünd. D Männdli chönd 90 Santimeter gross werde und fast 100 Kilo schweer, d Wiibli sind 10 Santimeter chlinner. D Bernhardiner wachset recht schnell und werdet chumm elter as achti. Si sind üsserst fridlich und zoom und trotz irer Grössi au för Chinder kai Problem. Au zu Fremde sind si recht zuetraulich. Wege de Öberzüchtig sind di hütige Bernhardiner afälig uf meriri Chranggete.

## Gschicht
De Bernhardiner isch i de Schwizer Alpe züchtet wore und zerstmol för s 17. Joorhundert bizügt, as Helfer vo de Mönch vom Hospiz ufem Grosse St. Bernhard. Si werdet iigsetzt um Lüüt us Lauine z rette. De bikanntischt Bernhardiner isch de Barry, wo ageblich öber 100 Mensche grettet ha söll, aber vellicht sinds au nu 40 gsii. Er isch hüt im Naturhistorische Museum z Bern z biwundere. Die hütige Bernhardiner sind allerdings öberzüchtet und vill z schweer und nüm nützli för Lüüt z finde, wo vo Lauine verschüttet wore sind.

## Literatur
* Otmar Kuttenkeuler: *Bernhardiner*. Verlagsgesellschaft Rodolf Müller 1978 ISBN 3-481-26632-4
* Antonio Morsiani: *Bernhardiner* Kynos Verlag
* Marc Nussbaumer: *Barry vom Grossen St. Bernhard* Naturhist.Museum Bern 2000 ISBN 3-908152-02-X
* Iris Kürschner; *Barry, die Hospitzhunde vom Grossen St. Bernhard*, AT Verlag, Bern; ISBN 978-3-03800-436-3

## Weblink

* Saint Bernard Dog Darstellig vo dr Rasse dur s Naturhistorisch Museum vo dr Burgergmeind Bärn (ängl.)
* Schwyzerischer St. Bernhards-Club
* Bernhardiner Club Dytschland
* St. Bernhards-Klub e.&nbsp;V.
* Weltunion vo dr St.Bernhard-Klub (WUSB)
* Fondation Barry Schwyz
* Bernhardiner Club Öschtriich
* Zuchtverband Schwyzer Hundsrasse
Bernhard von Aosta

De **Bernhard vo Aosta**, au  **Bernhard vom Mont-Joux** oder **Bernhard vo Menthon**  († 15. Juni 1081 z Novara) isch de Archidiakon vo Aosta gsii und het Hospiz uf de baide noch em binente Päss Grooss St. Bernhard und Chlii St. Bernhard iigrichtet. Er isch de Schuzpatron vo de Älpler und Bergstiiger. Noch em sind d Bernhardiner Hünd binennt.

## Lebe
De Bernhard isch entweder 923 oder 938 uf d Welt choo und het em Hochadel aghört und isch verwandt mit de Königin Ermengard vo Burgund gsii. Wonen sin Vatter het wöle verlobe, isch er uf Aosta gfloche und isch vom Archidiakon Peter zum Priester gmacht wore. Noch em Tood vom Peter ane 955 isch de Bernhard Archidiakon wore. I de Mitti vom 11. Joorhundert het er uf em Groosse St. Bernhard und uf em Chliine St. Bernhard Hospiz iigrichtet, zwee Päss wo för Pilger, wo uf Rom hend wöle, wichtig gsii sind. Im April 1081 het er z Pavia versuecht de Chaiser Heinrich IV. devo abzhalte, gege de Poobst Gregor VIII. z chämpfe. Uf sinere Hairais isch er den z Novara gstorbe.

## Vereerig
De Hailig Bernhard isch scho im 12. Joorhundert im ganze Piemont vereert wore und de Bischof Richard vo Novara het en im Joor 1123 hailig gsproche. Ane 1681 isch er vom Poobst Innozenz XI. offiziell as Hailige is römische Martyrologium ufgnoo wore. Zum Schutzpatron vo de Bergstiiger und Älper isch er ane 1923 vom Poobst Pius XI. erchlärt wore.

## Literatur
* 

## Weblink
* 
* Bernhard von Menthon im Ökumenische Hailigelexikon
Kloster Hermetschwil

S **Chloschter Hermetschwiil** isch es Chloschter vo Benediktinerinne z Hermetschwiil im Kanton Aargau. S Chloschter isch uf eme chline Hoger am Weschtufer vo de Rüüss.

## Gschicht
### Vo 1083 bis 1798
S Chloschter Muri het im Johr 1083 nebem Mannechloschter au no en Frauekonvent übercho. Am End vom  12. Johrhundert sin d Nonne vo Muri denn uf Hermetschwiil züglet. S Chloschter het vo Muri Grundbsitz übercho un derzu verschidini Herrschftsrächt im Rüüsstal. Ab de Ziit um 1300 hei d Nonne sich sälber verwaltet, de Abt vo Muri het aber immer no d Leitig vom Chloschter gha. 

Am Aafang het s Chloschter numme adligi Fraue als Nonne ufgno. So isch de Bsitz vom Chloschter schnell aagwachse. I de Ziit vo de Reformation het s Chloschter Problem gha, zumal s Freiamt i de Ziit vo 1529 bis 1531 reformiert worde isch. 

### Vo 1798 bis hüt
Mit de Helvetische Republik isch s End vo de alte Verhältnis cho, un s Chloschter het unter anderm sini Herrschaftsrächt verlore. Wie alli Aargauer Chlöschter isch au s Chloschter Hermetschwiil 1841 durch de Gross Rat ufghobe worde, was zum Aargauer Chloschterstrit gführt het. Ab 1843 hei d Nonne wiider dörfe z Hermetschwiil si. I de Zit vom Kulturkampf het me s Chloschter 1876 es zwaits Mal ufghobe un de Bsitz vom Chloschter vergantet. D Nonne hei dann im Johr 1878 en Teil vo de Aalage zruckkauft. Wil s Chloschter aber kei Novizinne het dörfe ufnäh, het me de Sitz vom Chloschter uf Habsthal im Schwäbische verlegt. Hermetschwil isch ab do numme no es Priorat gsi.

Sit em Johr 1985 het s Chloschter wider en Äbtissin und sit 1986 sin di beide Abteie Hermetschwil un Habsthal rechtlich nüm zämme.

## Literatur
* Volker Reinhardt (Hrsg.): *Handbuch der historischen Stätten. Schweiz und Liechtenstein.* Stuttgart 1996, ISBN 3-520-28001-9

## Weblink

*