open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biel/Bienne

**Biu**, elter *Biel* (offiziell: *Biel/Bienne,* dt. *Biel,* franz. *Bienne*) isch e zwöisprochigi Stadt im bernische Seeland und Hauptort vum gliichnammige Verwautigschreis. Biu lit am Bielersee am Jurasüdfuess.

## Name
Volksetymologisch wird dä Name mit em Bieli i Verbindig bracht, wie ou z Wappe zeigt, was aber nid geit, wiu dr wäutsch Name nid drzue passt. D Sprachforschig nimmt aa, as dr Ortsname (bärndt. *Biu,* frz. *Bienne;* baid 
Datei:Biel.jpg|dr "Ring" ir Bieler Aldstadt
CH Biel Altstadt-2.JPG
CH Biel Altstadt-3.JPG|s Bäsätööri
CH Biel Altstadt-4.JPG
CH Biel Altstadt-5.JPG
CH Biel Altstadt-6.jpg
CH Biel Altstadt-7.JPG
CH Biel Altstadt-8.JPG
CH Biel Schüss.JPG|d Schüss
CH BSG-2.JPG


## Literatur
* *Biel-Bienne A–Z.* Biel-Bienne Verlag, Biel 2008 (sowie ältere Auflagen).
* *Bieler Geschichte.* Hrsg. von der Stadt Biel. 1.&nbsp; Halbband: *Von den Anfängen bis 1815.* 2.&nbsp;Halbband: *1815 bis heute.* hier + jetzt, Baden 2013, ISBN 978-3-03919-289-2.
* Werner und Marcus Bourquin: *Biel Stadtgeschichtliches Lexikon. Von der Römerzeit (Petinesca) bis Ende der 1930er Jahre.* Büro Cortesi Biel, Biel/Bienne 1999, ISBN 3-906140-40-7.
* Sarah-Jane Conrad, Daniel Elmiger (Hrsg.): *Leben und Reden in Biel/Bienne. Vivre et communiquer dans une ville bilingue. Kommunikation in einer zweisprachigen Stadt. Une expérience biennoise.* Narr Verlag, Tübingen 2010, ISBN 978-3-8233-6589-1.
* .
* Ingrid Ehrensperger u.&nbsp;a.: *Das Museum Neuhaus in Biel* (= *Schweizerische Kunstführer GSK,* Band 585/586). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1995, ISBN 3-85782-585-5.
* Ingrid Ehrensperger-Katz, Margrit Wick-Werder: *Biel Bienne* (= *Schweizerische Kunstführer GSK,* Band&nbsp;705/706, Serie&nbsp;71). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK.&nbsp;Bern 2002, ISBN 3-85782-705-X.
* Tobias Kästli: *Das rote Biel 1919–1939: Probleme sozialdemokratischer Gemeindepolitik.* Fagus, Bern 1988, ISBN 3-905600-00-5.
* Tobias Kästli: *Die Vergangenheit der Zukunftsstadt, Arbeiterbewegung, Fortschritt und Krisen in Biel 1815–1919.* Fagus, Bern 1989, ISBN 3-905600-01-3.
* Franz Oswald u.&nbsp;a.: *Helvéti-Cité: Das Projekt «Netzstadt Drei-Seen-Land». Fallstudie zur urbanen Gestaltung des Territoriums.* Zürich 2004 (Stadtplanung, gemeinsames Projekt der Städte Biel, Murten, Neuenburg und Yverdon-les-Bains zur Nachbereitung der Expo.02).
* .

## Weblink

* www.biel-bienne.ch

## Quelle
50 Cent

De **Curtis Jackson** (* 6. Juli 1975 z Queens, New York City, USA), besser bekannt als **50 Cent**, isch en US-amerikanischer Gangsta-Rapper.

## Werdegang
De Curtis James Jackson III isch im Viertel Jamaica vum New Yorker Stadtteil Queens i ärmliche Verhältnisse ufgwachse. Sin Vater het er nie kenneglernt, sini Mueter isch i ihrem Huus ermordet worde. Unbekannti sind i ihres Huus igstige und hend es Gas ufdreiht, während sie gschlofe het, so dass sie am Gas erstickt isch. De Curtis isch erscht acht Johr alt gsi. Nach ihrem Tod het de Curtis bi sine Großeltere glebt. Da er scho durch sini Mueter Verbindige is Drogegschäft gha het, het er scho als 12-Jöhrige mit Droge dealt und het mehreri churzi Gfängnisstrofe verbüesst, die erscht groß Strof het er mit 18 Johr übercho.

Er isch entdeckt worde vum Jam Master Jay (Run DMC), wo hütt nümme läbt, und spöter vum Rapper Marshall Bruce Mathers III, viilne besser bekannt als Eminem. Mit Hilf vom Jam Master Jay het de Curtis einigi Tracks ufgnoh und isch vo Columbia Records under Vertrag gnoh worde. Für sin Platte-Vertrag het er knapp 5.000$ übercho, die het er sofort wider i Droge investiert. Vor sim erschte Videodrei isch er nün Mol agschoße worde und isch im Chrankehuus glandet. D'Täter sind nie gfasst worde. Drufhi het Columbia Records de Vertrag mit ihm kündiget. Sis Album "Power Of A Dollar", wo-n-er bi Columbia Records fertiggschtellt het, isch nie veröffentlicht worde. Aber de Curtis het nid ufgeh und het witerhin Demo- und Mixtapes gmacht. Eis devo het de Eminem z'höre  übercho und het im Curtis en Vertrag bi Shady/Aftermath verschafft und ganzi 1.000.000$. Denn isch sis Debut-Album "Get Rich Or Die Tryin'" ufgnoh worde. Mit Hilf vo de Produzente-Legende Dr. Dre und andere Künstler sind Uffnahme wie "In Da Club" entstande.

De Name 50 Cent het de Curtis vo emene i de 80er Johr aktive Gangster mit em Name Kelvin Martin übernoh. De Kelvin Martin isch domols bekannt gsi für Raubüberfäll und Schüßereie. De Curtis het de Name gwählt, da er, noch eigene Wort, all da verkörperet, wa de Kelvin i de 80er gsi isch. Nach eigene Agabe isch de Curtis wäge Droge agschosse worde. S'Deale mit Droge het er ersch ufgeh, wo er erkennt het, dass ihm es Rap-Gschäft meh bringt.

## Diskografi
### Studioalbe

## Filmografi (Uuswahl)
* 2005: Get Rich or Die Tryin’
* 2006: Home of the Brave
* 2008: Kurzer Prozess – Righteous Kill
* 2009: Dead Man Running
* 2009: Streets of Blood
* 2010: Gun
* 2010: Twelve
* 2010: Caught in the Crossfire
* 2010: Morning Glory
* 2010: 13
* 2011: Set Up – Freunde für´s Leben, Feinde für die Ewigkeit
* 2011: All Things Fall Apart
* 2012: Freelancers
* 2012: Fire with Fire – Rache folgt eigenen Regeln
* 2013: Escape Plan
* 2013: The Frozen Ground
* 2014: The Prince
* sit 2014: Power (Fernsehserie)

## Schrifte
* 50 Cent und Kris Ex: *Dealer, Rapper, Millionär.* Hannibal-Verlag, 2005, ISBN 3-85445-266-7.
* 50 Cent und Laura Moser: *Playground*, Roman; übersetzt von Rainer Schmidt. Rowohlt, Berlin 2012, ISBN 978-3-86252-032-9.

## Weblink

* Amerikanische Homepage
* Offizielli dütschi Website
* 
* 
* 

## Fuessnote
EV Zug

Dä **EV Zug** isch en schwizerischä Iishockeyclub us Zug.

EVZ isch d Abchürzig für dä volli Namä «Eissportverein Zug».

Dä EV Zug hät au ä erfolgrichi Frauämannschaft, wo scho viermol Schwizer Meister worde isch, und am IIHF European Women's Champions Cup teilgno hät.

## Herre
### 1. Mannschaft NLA 2007/2008

Spruch: **Ei Stadt, Ei Liebi, EVZ**

## Weblink
* Clubsite EV Zug
Berbice Dutch Creole

**Berbice Dutch Creole** isch a hollendisch (seelendisch) basiirte Kreool-Schprôôch, wooma zirka bis vôôr hundrt Jôôr imma Tôal vo Guyana ggredd hêat. Es giit nuunô gaanz wenig Lüüt, wo nôhh apaar Wörtr kônn.
Es giit zwôa Dialêkt, am Berbice River und am Wiruni Creek. T Lüüt vum Wiruni sen ehr Indianr (vôr allam Arawak), t Schprêachr am Berbice sen me Negr und Mulaata.

## Ggşicht
Ana sêachzehahundrtsibanazwanzge hêat an Seelendr, dr Abraham van Peere am Bach Berbice a Sidlig ggschteftat. Dia Sidlig isch undr am Nama ‚Berbice’ a Kollonii vo da Siba Vrôanigta Nidrlendr wôrra. Ma hêat Zuggr und Bôwwullpflanzgata iigrichtat. Düat hônn Sklaava ggschaffat. Dia Sklaava sin zumma grôôssa Tôal us am afrikanische Künnigriich Kalabari kôô. Dêana siine nôü Schprôôch isch s Berbice Dutch Creole ggsi. Schpötr hêand o Indiaanr vomm Bach Wiruni des Kreoolisch übrnôô.

Ana sibzehahundrtseggsanünzg hônn t Englendr Berbice vrôbbrat. T Missjoneerig im nünzenta Jôôrhundrt hêat am Berbice Dutch Creole rôôs ggschaddat, wells asa mindrwêrtig ahheggschtellt und vrbôtta wôrra isch. Bis nünzeavufzg êapa hêat Dutch ufköört gredat wêara.

Dr letscht Mentsch, wo Berbice Dutch Creole als Kind guat gglêarnat hêat, ischt t Bertha Bell. Ana zwôataosadviire isch se hundrtdrüü Jôôr alt ggsii.

## Erfôrschig
T Silvia Kouwenberg hêat i da Jôôr nünzehahundrtsegsadachdsg, nünzehanachtadachdsg und nünzehanündsg dia Schprôôch vôr Ôrt glêarnt und ufggschribba und druf ahhe ts Buach "A Grammar of Berbice Dutch Creole" vrfasst.

Berbice Dutch ssöpma ned vrwêakssla mit Skepi Dutch, wo man o z Guyana gredd hêat.

## T Nemma vo Berbice Dutch Creole
T Lüüt z Berbice hôn si vürr êana siine Schprôôch kôan Nama uustenkt, wel ses as hollendischa Tialêkt aagluagat hôn. Wêaganêam sent nemma vürr Berbice Dutch Creole alzemm us am Guiana-Kreol-Englisch vrtlihha. Dr Namma ‚kriol’ und des ganz uurschprüngle pôrtogeesische Wôrt ‚kiljoro’ hôasst „Kreoolschprôôch“. Mankmôôl seepma ‚di lanʃi’ „t Schprôôch“, ôdr se sêgan ‚dat∫’ wia Hollendisch.

## Êapas zum redda

## Zaala vo ôas bis zene

## Nemma vo Tiirer

## Nemma vo Pflããnza

## Wêaltnetzsiita
* http://www.mona.uwi.edu
* https://web.archive.org/web/20160305103224/http://www.unitedijawstates.com/
* Seelendişe Wikipedia
-----------------
Luag oo: Kreolsproche
Alemannische Sprachatlanten

Im alemannische Sprochrüüm gits fir fimpf verschiidini Regione eigini **Sprochatlante**, wu typischi Lüt (Luut), Werter un Grammatikforme vu zahlriche Belegort verzeichnet sin. Nämlig dr
* Atlas Linguistique et Ethnographique d l'Alsace (ALA) (= dr elsässisch Sprochatlas)
* Sprachatlas der deutschen Schweiz (SDS), Syntaktischer Atlas der deutschen Schweiz (SADS) und Dialäktatlas
* Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben (SBS)
* Sprachatlas von Nord-Baden-Württemberg (SNBW). In däm Sprochatlas isch z.&nbsp;B. au d Geegnig um Stuttgart, Esslinge, Schwäbisch Gmünd un Ale drin, wu zum Schwebische/Alemannische zellt.
* Südwestdeutscher Sprachatlas (SSA)
* Vorarlberger Sprachatlas mit Einschluss des Fürstentums Lichtensteins, Westtirols und des Allgaüs (VALTS)

Alli Atlante sin diräkt erhobe (dur Froge an Gwährspersone an dr Belegort), benutze e wiiseschaftligi Lütschrift un sin in wisseschaftlige Bibliotheke z finde. D Karte vu däne Atlante sin meischtens thematisch un im Ufnahmverfahre ähnlig, so dass mer fir vill Broblem aü e Aschlusskart vu äne an dr Gränz findet, wu basst.

## Netzgleicher (Weblinks)
* SDS
* SADS
* Dialäktatlas
* SNBW
* regionalsprache.de mit dytsche Sprochatlante
Oensingen

**Önsige** (amtlich *Oensingen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Göi im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geographi
Önsige ligt im Mittuland ôam Fuess vom Jura und äm Usgang vo dr Klus, wo sech d Dünnere vo Bauschtu härchömend dure Bärg gschnitte het. D Jurahäng mache ugfähr 40 % vor Gmeindsflächi us und si schtarch bewaldet.

De höchscht Punkt isch d Roggäflueh mit , witeri markanti Pünkt si d Lehnfluh und d Raväue.

Nochbergmeine si Bauschtu im Norde, Oberbuchste im Nordoschte, Cheschtehouz im Südoschte un Niderbipp (BE) im Weschte.

## Gschicht
Der Ortsname Önsige het en alemannische Ursprung und isch ungfähr im 6. Jôhrhundert entschtande.

S wird als Wohnsitzname vomene Ongis dütet. Zum erschte mou wird Oensingen 968 urkundelech erwähnt. Der Konrad vun Burgund het denn d Zueghörigkeit vun *Oingesingin cum ecclesia* zum Kloster Münster-Granfelden beschtätigt.

Die öutischte mönschleche Schpure göi scho bis i d Altsteizyt zrüg: I der "Rislisberghöhli" isch ä Rentierknoche mit eme igravierte Schteibock gfunde worde. Us schpöterer Zyt schtammt der Schaleschtei mit 8 Schale un diverse Figure am Südhang vo der Raväue.

In de Römerzyt isch Oensinge die gröschti römischi Siedlig zwüsche Oute und Soledurn gsi und isch anere strategisch wichtige Vezwigig vo Handus- und Heereschtrasse gläge.

D Wichtigkeit bezüge au d Überräschte vo vier Burge us em Mittualter uf der Lehnfluh. I der erschte Höufti vom 13. Jôhrhundart isch die hüt no erhauteni und vo witm sichtbari Neu-Bechburg vode de Freiherre vo Bächburg erbout worde. Nach verschiedeni Eigetümer isches 1463 zu der Schtadt Soledurn cho.

## Verkehr
1876 het die Schwyzerischi Centraubahn d Gäubahn eröffnet, wo Oute mit Soledurn verbunde het. D Schtrecki ghört hüt zuder Jurasüdfuesslinie voder SBB. 1899 isch der Betrieb uf der Iisebahnlinie nach Bauschtu (Oensingen-Balsthal-Bahn) ufgnoh worde und im Jôhr 1965 isch der Aschluss a d Autobahn A1 cho.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,9 % gläge.

## Religion
28,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 41,9 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,0 %, CVP 18,0 %, EDU 0,3 %, EVP 0,8 %, FDP 18,1 %, GLP 4,6 %, GP 5,0 %, SP 15,4 %, SVP 31,9 %, Suschtigi 1,9 %.

Gmeindspresidänt isch dr Markus Flury (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,7 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 4517 Iiwohner 85,4 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,5 % Französisch, 2 % Italienisch und 12,1 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Önsige ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Wappe
In Rot ä wisses Tazekreuz.

## Literatur
* Fabrizio Brentini, Bruno Rudolf: Schweizerische Kunstführer, Band 587: *Die Pfarrkirche St. Georg in Oensingen*, Bern 1996, ISBN 3-85782-587-1

## Weblink

* Gmeind Oensingen
* 

## Fuessnote
Urdorf

**Urdorf** isch e politischi Gmai im Bezirk Dietike vùm Kanton Züri in der Schwyz.

Urdorf isch es Dorf, wo früäner mal us 4 chlinere Dörfli zämegschlosse worde isch. Dazmal hets Oberurdorf, Niederurdorf und no es paar wiiteri wyler-ähnlichi Dörfli gä. Drum gits au no hüt d Bezeichnig Niiderurdorf, für alles, was eher richtig Schliere, Dietike gaht und Oberurdorf, für de Teil Richtig Üdikä, Birmensdorf.

## Wappe
Blasonierig: *In Silber, e schwaarze Mùùnichobf, wù häärluegd*.

D Urdorfer-Flage isch in Schwarzwiss ghalte und s letscht mal 1991 oder 92 überarbeitet worde.

## Geografii
Urdorf lyd am weschdlige Rand vù dr Schdad Züri in eme Daal, wù dùr dr Reussglätscher gfoormd wooren isch. S hed Findlig us reedligem Gschdai, wäge däm mues es au ne Arm vùm Linthglätscher in dr Geegnig gee haa. Hinder em Hohneret ùn dr Egg lyd s Reppischtal, wù dùr d Mörääne good.

Vù dr Gmaiflächi sin 32 % landwirschafdligi Nùzflächi, 32.7 % sin Wald, 25.9 % sin Siidligsflächi ùn 8.8 % sin Verchèèrsflächi. 0.4 % sin Gwäser.

## Gschiichd
S èèrschd Mool gnänd wird Urdorf dùr dr Konrad vù Sellebüre in ere Schdifdigsuurchùnd vùm Chlooschder Engelberg us em Joor 1179 als *predium Urdorf*.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraatäil liit bi 20,7 % (Stand 2011).

## Religion
33,3% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 35,4% sind römisch-katholisch (Stand 2011).

## Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,8 %, CVP 7,1 %, EDU 0,7 %, EVP 4,3 %, FDP 14,3 %. GLP 7,6 %, GP 7,7 %, SP 20,9 %, SVP 32,5 %, Suschtigi 2,2 %.

Gmäindspresidäntin isch d Sandra Rottensteiner (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,2 % gläge.

## Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Uurdoorf ghört zue de Ämtler Mundarte.

## Sùschdigs
Syder ane 1996 gid s e Hilfsyyriichdig fir Droogeabhängigi, s "Urdörfli", wù vùm Bfaarer Sieber grinded wooren isch.

Urdorf het e eigeti Badi, es Halläbad, e Kunschtiisbahn, es Curlingcenter, en wintertaugliche Tennisplatz, en Lokalsender (Teletext-Stil) und e eigeti Kantonsschuel.

Es git zwei Bahnhöf: "Urdorf" und "Weihermatt".

## Bilder

Schaefliwiese heute c.jpg|Schaefliwise a de Bachstrass [2008]
Muehlegut Winter 2006 a.jpg|Müliguet im Winter 2006
Alte Mühle von Osten 2008.JPG|Alti Müli Urdorf - renoviert 2008 - Aasicht vo Oschte [2008]
Schäfliwiese von Osten 2008.JPG|Schaefliwise - Aasicht vo Oschte [2008]


## Literatur
* Elisabeth Lüchinger-Grob: *Urdorf in alten Ansichten.* Europäische Bibliothek 2002, ISBN 978-90-288-6701-7
* Karl Grunder: *Die Kunstdenkmäler des Kanton Zürich Band 9: Der Bezirk Dietikon.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern  1997 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 88). ISBN 3-909164-57-9. S.&nbsp;338–366.
* Maximilian Georg Kroiß: *Hl. Bruder Klaus Urdorf ZH in 2013. Eine junge Pfarrei von 1960 mit alten Wurzeln aus 1173.* Urdorf 2013.

## Weblink

* Internetùfdrid vù dr Gmai Urdorf
* 
* Gmeind Urdorf im GIS vum Kanton Züri

## Fuessnote
Inkscape

**Inkscape** isch e Open-Source-Vektorgrafik-Editor. S Ziil isch s, zue de Standards SVG un CSS kompatibel z sii.

Inkscape isch als Fork vun Sodipodi ufgrund vun Unstimmigkeite iber d Ziil und de Entwicklungsweg entschtonde.
Mit em Fork isch mer vun C zuer C++-Programmiersproch un vun GTK zuer C++-Variant GTKmm gwechselt. Zuedem isch d Benutzeroberfläch neij gschtaltet worre un e Viilzahl on Funktione dezuekumme.
Inkscape wird aktiv witerentwickelt, un neije Versione erschiine regelmässig.

D neijscht Versione hen d Megligkeit, in Konferenzschaltung z zeichne (dodebi wird s Jabber-Protokoll verwendet); Diagramm mit beweglige Verbindunge z erschtelle; Unicode, Fliesstext un Text-uf-Pfad; Effekte, Klone un Layer; Bitmap-Tracing; sowie Lizenz- (wie z. B. Public Domain) un ondri Metainformatione als RDF zue dr Graphik zuezfiege.

Vorteil, speziell fir Ofänger, wu Inkscape gegeiber ondre (koschtepflichtige) Vektorgrafik-Programme wie Adobe Illustrator bietet, isch d intuitiv Hondhabung un d Benutzerfrejndligkeit sowie extrem kurzi Ladezyt bim Schtarte vum Programm.

Inkscape isch bsunders guet geignet zum Erstelle un Layoute vun Flugblätter, CD-Cover, Poster, Logos, Schriftziig, Comics(-Charaktere), Schtadtpläne usw.

De uffig Zuegriff zue de Codebasis fir alli Entwickler un d Mitwirkung in de Open-Source-Gmeind wird bi Inkscape gross gschribe.
S Autoreteam isch zuem Zytpunkt vum Fork uss drey US-Amerikaner bschtonde; zomme mit eme Kanadier bilde si zur Zyt d Adminischtrationsebene. D Onzahl vun witre aktive Autore isch nie gresser wie ei bis zwei Dutzed gsi. Im Lauf vun dr Zyt hen aber schu on di hundert Autore us de gonze Welt Programm- un Ibersetzungsbiträg gleischtet.

## Weblink
* Incscape.org
* Inkscape-Wiki
* "Elektronische Zeichenfeder" - Bericht iber Inkscape in de Zytschrift LinuxUser
* Galerii vun Inkscape-Bildar (uff Englisch)
Clavius (Mondkrater)

**Clavius** isch e Ischlagskrater uf dr südliche Hemissphäre uf dr in dr Erde zuegwendete Side vum Mo. Er isch ud dr dytsch Mathematiker un Astronom Christophorus Clavius (dytsch: Christoph Klau) (1537-1612) daift.

Dr Krater het e Durmesser vu ugfähr 225&nbsp;km. Im Kraterinnere befinde sich witeri guet sichtbari Krater, vu dene derjenig uf im Clavius sinem Kraterrand Porter (früeher Clavius B) heisst.

Im Science-Fiction-Roman un -Film 2001: Odyssee im Weltruum vu Arthur C. Clarke lit im Krater Clavius die gliichnammig Mostation. Vu dert us isch d'Expedition gstartet, die dr Monolith im Krater Tycho usgrabe het.

## Satellitekrater
Nooch dr Konvention werre die Krater uf Mondcharte dur Setzig vum Buechstabe uf sälli Site vu dr Kratermiddi gsetzt, wo im Clavius-Krater am nächste isch.

## Lueg au
* Liste vu dr Erdmondkrater

## Quelle
* L. E. Andersson and Ewen A. Whitaker, *NASA Catalogue of Lunar Nomenclature*, NASA RP-1097, 1982, no ISBN.
* Ben Bussey and Paul Spudis, *The Clementine Atlas of the Moon*, Cambridge University Press, 2004, ISBN 0521815282.
* Elijah E. Cocks and Josiah C. Cocks, *Who's Who on the Moon: A Biographical Dictionary of Lunar Nomenclature*, Tudor Publishers, 1995, ISBN 0936389273.
* Patrick Moore, *On the Moon*, Sterling Publishing Co., 2001 edition, ISBN 0304354694.
* Fred W. Price, *The Moon observer's handbook*, Cambridge University Press, 1988.
* Antonín Rükl, *Atlas of the Moon*, Kalmbach Books, 1990, ISBN 0913135178.
* Rev. T. W. Webb, *Celestial Objects for Common Telescopes*, rev. 6, Dover, 1962, ISBN 0-486-20917-2.
* Ewen A. Whitaker, *Mapping and Naming the Moon*, Cambridge University Press, 1999, ISBN 0521622484.
Christophorus Clavius

Dr **Christophorus Clavius** (* 25. März 1538 z Bamberg; † 12. Februar 1612 z Rom) isch e dytsche Jesuit Mathematiker un Astronom gsi. Er isch dr Hauptarchitekt vum gregorianische Kalender. In sine ledschde Läbensjohre isch er dr am meischte respektiert Astronom in Europa gsi.

Yber si Jugend isch nit viil meh wie si Burtsstadt Bamberg bekannt. S'Burtsjohr isch wohrschinlich 1538, chännt aber ufgrund vu domols underschidlich ghandhabte Johrafäng au 1537 gsi si.

Au nit yberlieferet isch si bürgerlicher Namme, wo in dr domolige Tradition latinisiert worre isch. Mer goht entweder vu *Christoph Klau* us, sofern dr Familienamme bloss ins Latinisch transkribiert worre isch, oder aber vu *Schlüssel* im Fall vu ere Lähnsybersetzig. (lat. *clavis* fer dytsch *Schlüssel*)

Dr Clavius isch 1555 Jesuit worre un het an dr Universität Coimbra in Portugal studiert, wo dr domols berüehmt Mathematiker Pedro Nunes si Lehrer worre isch. Denooch het er am Jesuitekolleg z'Rom Theologi studiert un isch dert nooch em Studium fer dr Rescht vu sinem Läbe Mathematik-Dozent worre.

1579 isch er vum Papst Gregor XIII mit dr Kalenderreform beuftragt worre, wo no 1582 in dr katholische Länder in Chraft trätte isch un hüt weltwitt giltet.

As Astronom isch dr Clavius e Ahänger vum geozentrische Weltbild gsi un het s'heliozentrisch Modell vum Kopernikus abglähnt, obwohl er d'Probleme vum geozentrische Modell aerchennt het.

Dr Galileo Galilei het ihn bi sinem Bsuech 1611 mit grossem Respekt behandelet, dr Clavius wiiderum het d'Entdeckige vum Galilei akzeptiert, allerdings d'Echtheit vu Krater un Berge uffem Mo azwifelet. Insofern isch es e chleini Ironi, dass e grosse Mondkrater uf dr Namme Clavius daift isch.

## Literatur

* J. M. Lattis: *Between Copernicus and Galileo: Christoph Clavius and the collapse of Ptolemaic cosmology*. Chicago 1994.
* 
* 

## Weblink

* Materialsammlung zur Geschichte von Ingolstadt: Rita Haub: Christoph Clavius
* Catholic Encyclopedia 1917 (engl.)
* 
* The Galileo Project — Biographi vum Christophorus Clavius.
* Opera Mathematica — Die vollständige mathematische Wercher vu Christoph Clavius.

Originalwerch:
* Geometria Practica. Moguntiae 1606, Online-Uusgab vu dr Sächsische Landesbibliothek - Staats- und Universitätsbibliothek Dresden
* Christophori Clavii Bambergensis E Societate Iesu Epitome Arithmeticae Practicae. Coloniae Agrippinae 1607, Online-Uusgab vu dr Sächsische Landesbibliothek
* Refutatio Cyclometriae Iosephi Scaligeri. Moguntiae 1609, Online-Uusgab vu dr Sächsische Landesbibliothek
* Elementorum Libri XV. Coloniae 1627, Online-Uusgab vu dr Sächsische Landesbibliothek
Clavius

**Clavius** isch:

*dr Noochnamme vu Christophorus Clavius, eme dytsche Mathematiker un Astronom, wo dr Gregorianisch Kalender usgarbeitet het.
*dr Namme vu eme uf Christophorus Clavius daifte Krater uffen Mo: Clavius (Mondkrater)
Liste der Oberflächenstrukturen der Io

Des isch e **Liste vu dr benennte geologische Strukture uf dr [[Io (Mond)|Io]]**. Lueg au bi dr Liste vu dr Berge uf dr Io.

## Eruptivi Zentre

Eruptivi Zentere uf dr Io, Gegende wo typischerwiis grösseri vulkanischi Aktivität beobachtet worre isch,  sin uf Vulkangötter un/oder Schmidde us verschiidene Mythologie daift

## Catenae

Uf Io sin catenae (Kraterchette) uf Sunnegötter us verschiidene Mythologie daift.

## Fluctus

Ionischi fluctus (Gegende vu Lavaströme) sin entweder daift uf Fir un Dundergötter us verschiidene Mythologie, oder uf Gegende us dr grichische Mythologi mit ere Verbindig mit dr Nymphe Io. 

## Mensae

Ionischi mensae (Dafelberge) sin daift uf mythologichi Figure im Zämmehang mit Fyr oder dr Nymphe Io.

## Montes
Lueg Liste vu dr Berge vu dr Io

## Paterae
Lueg Liste vu dr Paterae vu dr Io

## Plana

Ionischi plana (Plateaus) sin entweder daift uf Gegende us dr grichische Mythologi mit ere Verbindig mit dr Nymphe Io. 

## Regiones

Ionischi regiones (Regione) sin hauptsächlich daift uf Gegende us dr grichische Mythologi mit ere Verbindig mit dr Nymphe Io. 

## Tholi

Ionischi tholi (Hüegel) sin daift uf mythischi Figure mit ere Verbindig zue Fyr oder dr Nymphe Io.

## Externi Site
* USGS: Io nomenclature
Ÿ

S **Ÿ** (Y mit Trema) isch ä sehr seltenar Buechschtab im Dütsche un Frônzösische. Im Walisische kummt r hyfigr vor.

## Kodierunge
Wege de Seltenheit vum Y mitm Trema (un wil s nit ôm Wortôfang vorkummen kôn) isch im Zeichesatz Latin-1 nuer de Kleibuechschtab ÿ ôn de Position 255 (0xFF) kodiert worre. De Zeichensatz Latin-9 het abr sowohl s grosse als au s klein Y mitm Trema.

## Vorkumme
### Dütsch

Im Dütsche kummt s Y mit Trema im Familienôme von Meÿenn vor. Fryher hets au ä Diphthong (ugfähr *frÿhÿt* = „Freiheit“) dargstellt

### Frônzösisch

Im Frônzösische kummt s Y mit Trema in de 3 Ortsnôme Moÿ-de-l’Aisne, Faÿ-lès-Nemours un L’Haÿ-les-Roses vor. D Orte Mareuil-sur-Aÿ un Aÿ in de Champagne werre offiziell ohne s Trema ufm y gschriebe.

Usserdem kummt s Y mit Trema in de Nôme vum Schriftstellar Pierre Louÿs un vum belgische Komponischt Eugène Ysaÿe vor.

### Klassischs Griechisch
Im klassische Griechisch kônn s ÿ zuer Umschrybung vum nit-diphthongierte αυ (Alpha Ypsilon) vowendet werre. Au dert ischs sehr selte, s kummt zuem Beispiel im persische Nôme Artaÿktes vor.

### Sunschtigs
D Band Queensrÿche schrybt sich mit ÿ (Heavy-Metal-Umlaut)
Osten

**Oschta** (im althochdütscha *ostan* "öschtlich") isch a Haupthimmelsrichtung, wo in da Navigation vawendet wird und zum Agea vo Koordinata. Dia andra Himmelsrichtunga sind Weschta, Norda und Süda.

## Geographi
Oschta isch definiert wora als dia Himmelsrichtung, wo d Sunna ufgoht, isch also dia Richtung, in dia d Erde um era siine oagene Achse rotiert. Uf jeda gnordeta terrestrischa Karta isch Oschta uf da reachta Sita. Uf Schternakarta (Himmelskarta) dagega isch Oschta uf da linka Sita – will ma jo vo da Erde us uffeluagand bzw. vom Himmel aba, und wie in nam Schpiagl dräht sich damit d Perschpektivi.

S dütsche Wort hot Wurzla im griechischa »eos« und im lateinischa »aurora«, wo boade »Morgenröte« hoassen. Intaressant isch, dass alte Karta ned gegs Norda usgrichtet gsi sin, sondan »geostet« = »orientiert« (!) warend. Orientiert kummt jo vo Oriens = Oschten. S Wort "Oschten" an sich wird sit m 15. Johrhundat vawendet. 

Früharamol hot ma zum Oschta o »Morgenland« gseht, s Land wo d‘ Sunna ufgoht. Hüt toalt ma dia Lända i in Naha Oschta, Mittlara Oschta und Ferna Oschta.

Zitat: lat. *"ex oriente lux" = us em Oste (chunnt) s Liecht*
ד

**Daleth** (au **Dalet**) isch de viirt Buechstab usm hebräische Alphabet un het hit de Luutwert [] und de Zahlewert 4.

## Gschicht

S Daleth isch e Konsonant, wu d schriftlich Form im phönizische Alphabet uf d Darstellung vun re geffnete Zelttir zruckgeht. Vun dem phönizische Buechschtabe leitet sich au s griechisch Delta un s latynisch D ab.

## Bispiil

* דברה Deborah: "Bien" 
* דוד David
* דלילה Dalila, wiiblicher Vorname
* דלת (delet): Tyr -  Herkunft vum Buechschtabenôme
* דן Dan, männlicher Vornôme 
* דָנִיֵאל Daniel: "Miner Richter isch Gott" 
* דָרְיָוֵשׁ Daryavesh, Darius

## Zeichekodierung
Frija

D **Frîja** oder **Frigg** isch d Göttermuetter bi de Germane gsii und d Frau vom Wuotan / Odin. Si tar nöd mit de nordische Liebesgöttin Freyja verwechslet werde.

## Name
: aisl. Frigg; ahd. Friia; lbrd. Frea; us ; vgl. Sanskrit: priyā „Gliebti, Ehefrau“. Noch de Frîja isch de Fritig benennt.

## Westgermane
Bi de Alemane isch die Göttin i alte Quele niene erwähnt. D Langobarde hend sie aber underem Name *Frea* verehrt und de Paulus Diaconus waiss au, ass si d Frau vom *Wodan* isch. Im zwaite Merseburger Zauberspruch haisst si *Friia* und isch d Schwöster vode *[[Volla]]*. 

Uf alemanischem Gebiet und z Thüringe sind je zwee Brakteate (6.Jh.) gfunde worde, wo en alti Göttin darstelet. En föfte ähnliche Brakteat isch z Dänemark gfunde worde und de Fundkontext zaigt, as die Göttin d Frija darstellt. Die gnaui Analyse het zudem ergee, as de Brakteat vom Süde importiert worden isch.

Au vode Angelsachse hemmer kai Notiz vo dere Göttin.

## Nordgermane
I de Edda isch d *Frigg* d Frau vom Odin gsii und d Muetter vom Baldr und anderne Götter. Si isch sehr gschiid und waise gsii.

## Anderi Syte
* Germanischi Gotthaite
* Alemanisches Haidetum

## Büecher
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4
Missionar

**Missionare** sind Lüt wo anderi Mensche zu irer Religion und Weltaschauig becheere wönd.

## Missionierendi Religione
* s Chrischdedum
* Hare Krishna
* dr Islam isch nur bedingt missionierend
* Scientology

## Alemanischi Missionare
Bi de Alemane hend meriri Missionare dra gschaffe um s Christetum z verbraite. Nöd selte isch a dem Ort, wo die Mane gwürkt hend, e Chloschter gründet worde.
* De **[[Arbogast von Strassburg|Arbogast]]**, 6. odr 7. Johrhundert, Stroossburi
* De **[[Columban von Luxeuil|Columban]]** († 23. November 615), 610-612 am Zürisee und bi Bregez. Chloschter: Bobbio z Italie.
* De **[[St. Gallus|Gallus]]** († 16. Oktober; um 640/50), ab 610 am Zürisee und am Bodesee. Chloschter: Sanggale.
* De **[[Fridolin von Säckingen|Fridolin]]** († 6. März), het um 630 am Obere Rhii gwürkt. Chloschter: Säckinge.
* De **[[St. Trudpert|Trudbert]]** († 26. April 643), im Briisgau.
* De **[[St. Landelin|Landelin]]** († 21. September), um 700 i de Ortenau. Chloschter: Ettehaimmünster.
* De **[[St. Pirmin|Pirmin]]** († 3. November 753), het im Johr 724 s Chloschter Riichenau gründet.
* De **[[Meinrad von Einsiedeln|Mainrat]]** († 21. Jänner 861), Chloschter: Einsidle.

Wa die Mane gmacht hend da beschrybet d Hagiographe i de Hailigevite.

## Weblink

* Missionsgsellschaft Belhlehem (smb-immensee.ch SMB Immesee)
* Arbetsgmeinschaft evangelikale Missione (aem.de)
* Dütschs Institut für ärztlechi Mission (difäm.de)
Donar

De **Donar** oder **Thor** isch de Donnergott vo de Germane.

*Name* : ; aisl. Þórr; altengl. Þunor; altsächs. Thunaer; ahd. Donar. De Name ghört zu , vgl. lat. tonare. Vo dere Wurzle isch au de Name vom keltische Donnergott Taranis abglaitet. Nochem Donar isch de Dunschtig benennt.

## Westgermane
### Südgermane
De Donar isch de Donnergott bi de Alemane gsii. Er werd uf de Runespange vo Nordendorf gnennt als ᚹᛁᚷᛁᚦᛟᚾᚨᚱ *Wîgi-Þonar* ("Kampf-Donner" oder "Weihe-Donner") , zäme mitem *[[Wotan|Wuotan]]*. Ganz interessant isch de alemanischi "Pariser Sege 1", en Zauberspruch gege Fallsucht. De Sege foot a mit de Wort: *Donerdutigo dietewigo* ("Donner Vertraute, Volks-Kämpfer / -Weiher"). De Vers isch e korrekti germanischi Langzile mit Endraim und Binneraim und möglicherwiis en alte haidnische Aaruef vom Donnergott. Im "St. Emmeraner-Sege" lutet de Spruch *Doner dutiger diet mahtiger*. 

De Donnergott werd au bim langobardische Glehrte Paulus Diaconus gnennt. Imene latinische Gedicht öber en dänische König, schribt er, as de seb d Götter *Waten* und *Thonar* verert hegi. Da sind aber die althochdütsche und nöd die dänische Näme. D Sachse hend bide Christianisierig em *Uuoden*, *Thunaer* und *Saxnote* müese abschwöre. Bekannt isch d Gschicht vode "Donaraiche" (Quercus robur Iovis) bi Geismar, wo de Missionar Bonifatius gfällt het. Usem Holz vom gfällte Bomm isch e Kapelle för de St. Petrus baut worde. No hüt segemer, as de Petrus s Wetter machi, nume globemer nöme dra. As Personenname kenet mer althochdütsch *Albthonar*, *Donarpreht*, *Donarad* und altsächsisch *Thunerulf*. 

### England
De angelsächsisch Donnergott *Þunor* isch mitem römische Gott Jupiter glichgsetzt wore und e Stell imene alte Text, erwähnt sis "füürigi Bieli".

## Nordgermane

I de Edda isch de **Thor** (aisl. *Þórr*) de Donnergott und ghört zu de Ase, drum werd er au *Ása-Þórr* gnennt. Er fahrt imene Wage, wo vo zwe Gaissbögg zoge werd und sini Waffe isch de Donnerhammer *Mjöllnir*. Er isch de Bueb vom Odin und vode Erdgöttin Jörd. Die maiste nordische Göttersaage verzelet vo sinene Oobetüür.

## Lueg au
* Magusanus
* Alemanisches Haidetum

## Büecher
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4

## Quelle
Pal Engjëlli

Dr **Pal Engjëlli** (* 1416 z Drisht; † 1470) isch dr katholisch Erzbischof vo Durrës ùn Kardinal vo Albanie gsi. Vo ihm isch dr erschti ùff Albanisch gschriibeni Satz überliefert, nämli e Däufformel ussem Joor 1462. *Engjëlli* isch Albanisch für ‚Engel‘. 

Dr Pal Engjëlli söll e änger Vertrauter vùm Skanderbeg gsi sy ùn isch als syn Botschafter oft im Ussland gsi, für ùm Hilf gäge d Osmane z bitte.

Derwyylscht eme Bsuech z Burrel im Matdaal het dr Pal Engjëlli Unregelmässigkeite im Glaube ùn Problem mit dr Däufi feschtgstellt. Zämme mit andre Aawysige het er e Däufformel imene Brief vùm 8. November 1462 hinterloo. Si het warschynts sölle bruucht werde ùm d Taufi für die Albaner, wo kei Latiinisch verstande hen, verständliger z mache ùn demit d Buure ùffem Land, wo ihri Chinder nit hen chönne zur Taufi bringe, d Taufi sälber hen chönne durefiere. Dr Brief isch sùnscht ùff Latiinisch gschriibe.

D Formel leitet: *Un'te paghesont' pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spirit Senit.* (Ich däuf di im Name vùm Vater, vùm Sohn ùn vùm heilige Geischt). Dr Sprùch isch im Gegische Dialäkt vo Nordalbanie gschriibe.  D Formel isch 1462 vùmene Konzil im Mat zuegloo worde.

S Dokumänt mit dr Däufformel isch in dr *Biblioteca Medicea Laurenziana* z Florenz ùffghobe. Dört isch es 1915 vùm rumänische Forscher Nicola Jorga wiiderentdeggt worde.

Andri frieni albanischi Schriftzügniss sin e chùrzes Wörterbuech, wo vùm Arnold von Harff gschriibe worde isch, emene Dütsche, wo dur Albanie greist isch, ùn s *Perikopeja e ungjillit te pashkeve*, wo z Mailand entdeggt worde isch, wo im Toskische Dialäkt ùn im griechische Alphabet gschriibe isch.

## Literatur
*Nicolae Iorga: Notes et extraites per servir à l'histoire des croissades au XV siècle. Bukarest 1915, S. 195.
*Lorenzo Tacchella: Giorgio Castriota Skanderbeg e i romani pontefici nel sec. 15. Paolo Angeli arcivescovo di Durazzo e ambasciatore di Skanderbeg a Venezia nel 1467. Milano 2000.

## Weblink
*Mikel Prennushi: Arqipeshkvi Pal Engjëlli (1417 - 1470).
Lena

S'Wort **Lena** bezeichnet

* e Fluss in Sibirie (Russland), lueg Lena (Fluss).
* e Churzform vu dr wibliche Vornamme Helene un Helena.
* e Churzform vum wibliche Vornamme Magdalena.
* e beliebts Testbild, lueg Lena (Testbild).
* e Stadt in dr USA, lueg Lena (Wisconsin).
* e Ort in Asturie, lueg Lena Spanie.
Lena (Fluss)

D' **Lena** (russisch *Лена*) isch e 4.400 km lange Strom in Sibirie (Russland, Asie). 

## Flusslauf

Dr Fluss entspringt im Baikalgebirge numme wänig westlich vum Baikalsee, fliesst vu dert us zueerst in westlicher Richtig nooch Katschug un no nooch Norde bzw. Nordoste. In dem Beriich, bi Ust-Kut, vu wo us d Lena währendem Summer schiffbar isch, glangt si in s Mittelsibirisch Bergland un fliesst e Stuck parallel zue dr Undere Tunguska un numme wänigi Kilometer vu sällere entfernt. Denoo fliesst ihr dr Witim zue; wänig später schleet si e Rächtsboge um s Patomhochland. Si fliesst vu dert us in östlicher Richtig, nimmt s Wasser vu dr Olekma uf un chummt nooch Jakutsk, wo si in die Middeljakutisch Niiederig iträttet. Ugfähr 300 km flussufwärts vu sällere Grossstadt befinde sich d *Lenafelse*, wo sich uf ebba 80 km Längi entlang vum östliche Ufer usbreite.

In dr ebe erwähnte wittrümige Niiederig fliesst dr Lena erst dr Aldan un no dr Wiljui zue. In sällere Landschaft fliesst si zwische nem Werchojansker Gebirge un em Middelsibirische Bergland nooch Norde. Schliessli erreicht s Wasser vu dr Lena ihr eiges, 30.000 km² grosses Mündigsdelta, wo vu West nooch Ost ca. 230 km un vu Nord nooch Süd ebba 150 km misst. Nooch em Durfliesse vu sällem witt verästelte Fluss-System erreicht s Wasser vu dr Lena d Laptewsee, wo e Randmeer vum Nordpolarmeer isch.

## Izugsgebiit

S'Izugsgebiit vu dr Lena, wo mit ebba 4.400 km Längi zue dr längste Flüss vu dr Erde ghört, entspricht mit ebba 2.500.000 km² Grössi ebba dr 7-fache Flächi vu Dytschland. 

## Klima & Schiffbarkeit

Vu Oktober bis zum Juni vum Folgejohr isch dr Fluss zuegfrore, so dass s'Iis als Stroß gnutzt wird. Wenn säll no z'daue afangt, wird d'Lena zum rissende Strom, dem si Wasser alles mit sich risst, was sich ihm in dr Wäg stellt, debi stigt es bis zue 25 m a. Bsunders verheerendi Uswirkige hän debi d'Isstauige, dur dere ihri Folge im Mai 2001 under anderem d'Stadt Lensk verwüstet worre isch un auch grossi Deil vu Jakutsk under Wasser gstande sin. Wenn dr Fluss no endli iisfrei isch, isch d'Lena ab Ust-Kut bis zu ihrem grosse Mündigsdelta uf 3.500 km Längi schiffbar.

## Lenin

Im Wladimir Iljitsch Uljanow si Pseudonym Lenin leitet sich vum Namme vu dr Lena ab.

## Näbeflüss

Zue dr Näbeflüss vu dr Lena ghöre flussabwärts betrachtet: 

* Witim
* Olekma
* Aldan
* Wiljui
* Linde
* Muna

## Städt

Zue dr Ortschafte an dr Lena ghöre flussabwärts betrachtet: 

* Katschug
* Ust-Kut
* Witim
* Lensk
* Olekminsk
* Jakutsk
* Bulun
Sinus Iridum

Dr **Sinus Iridum** (*alemannisch: Rägebogebucht*, deilwiis fälschlich au Irid*i*um gschriibe) isch e Usbuchtig vum Mare Imbrium, also ere Diefebeni vu unserem Moo. Er befindet sich bi 44° 06' Nord un 31° 30' Wescht in dr *[[Montes Jura]]* (Jura-Gebirg) wo ihn vum Mare Frigoris (Chältimeer) trenne un wo dur dr Ischlag im *Sinus Iridum* entstande sin. Dr Durmesser betrait 236 km. Igrahmt wird er im Weste dur s' *Promontorium Heraclides* (Kap Heraclides) und im Oschte dur s' *Promontorium Laplace* (Kap Laplace).

Ufgrund vum fählede südliche Rand vum Ischlagskrater isch es zue Spekulatione chumme in wellere Reihefolgi bzw. in wellem Zämmehang säller mit em Mare Imbrium entstande isch. Ei These vum Nobelpriisträger un Chemiker Harold Clayton Urey in dr Middi vum 20. Johrhundert erchlärt die beide Strukture dodur, dass dr *Sinus Iridum* dr eigentlich Ischlagspunkt vum Asteroid gsi sei, säller aber im extrem schräge Winkel igschlage sei un dur e Explosion s'Mare Imbrium bildet häb.

Sälli These isch aber falsch. Dr *Sinus Iridum* isch nooch em Mare Imbrium entstande. Ime spätere Prozess sin aber beidi mit Basalte gfüllt worre. Dr fähled Südrand dürft aber igstürzt un aschliessed mit Basalte bedeckt worre si.

D'Benennig isch anno 1935 dur die IAU (Internationale Astronomische Union) erfolgt.

Im Fernglas isch dr *Sinus Iridum* bi wachsedem Mo as iber dr Terminator rusragede Boge z'erchänne, wenn säller grad dr öschtlich Rand vu dr Bucht erreicht het. Z'erscht luege d'Gipfel vum Juragebirg im Sunneliecht uf, no s'ganz Juragebirg, un schliesslich wanderet dr Terminator iber d'Bucht nyber.
Leonberg (Begriffsklärung)

**Leonberg** heisse: 
* e Stadt in Bade-Württeberg, lueg Leonberg
* e Gmei in dr Oberpfalz, lueg Leonberg (Oberpfalz)
* e dytsche Physiker un Nobelpriisträger, lueg Philipp Eduard Anton von Leonberg 
* e Ortsdeil vu Maxhütte-Haidof, lueg Leonberg (Maxhütte-Haidhof)
Leonberg

**Leabärg** ['leɐbɛrg] isch a Graosa Graessdadd en Bada-Wirddabärg, ogfär 13&nbsp;km weschdlich vo Sduagord. Därzeid håd Leabärg, mid Aegmaendonga rond 45.000 Aewohner ond isch dådormid de driddgraesd Sdadd em Landgraes Bebleng. 

Bis anna 1973 isch Leabärg Sitz vo saem gleichnãmicha Landgraes gwäa (mor håesd-en haed dor „Aldgraes Leobärg“). Där isch abor em Zug vo dor Kreisreform en sällem Jår uffgleesd wårda ond Leabärg isch zo Bebleng komma, gega dor dezidirde Willa vo de Leabärgor. Nåchdem abor en Deidschland widor alde KFZ-Kennzåecha zuaglao wårda send, håd-s on därmasicha Ãsdurm uff dees populäre „LEO“ gäa, dass de maesde Audo en Leabärg widor mid-em alda Kennzåecha faared. 

## Vorkehr ond Wirdschafd
Leabärg leid diräggd näaba-m Audobãdreiegg Sduagord-Leabärg (A8 Karlsrua – Ulm, A81 Sduagord – Haelbronn) ond håd zwåe åegene Ãschlusssdella, Leabärg-Osd ond Leabärg-Wäsd. Durch d S-Bã (Linia S6 ond S60) kommd-mor en wenichor wia 30 Menudda en-s Sdaddzendrum vo Sduagord; ausordem mid dor S60 en 15 Menudda nåch Sendlfeng ond Bebleng. 

Leabärg leid an dor Glems, amm-a Näabafluss vo dor Enz. Dor Glemswald machd on graos Dåel vo dor Fleche vo Leabärg aus. Uffs ganze gsäa sezzd sich d Gmarkong zsẽma aus 36,6 % Landwirdschafdsfleche, 34 % Wald, 28,4 % Sidlongsfleche ond 1 % andoror Fleche.

Iborregional bekannd wårda isch dor Sdaddnãma durch d „Leonberger Bausparkasse“ (enzwischa vo Wüstenrot ibornomma). Leabärg id saem Omland håd, als Dåel vo dor Regio Sduagord, a graosa Wirdschafsdkrafd. 

## Gschicht
Em Jår 1248/49 håd dor Gråf Ulrich I. vo Wirddabärg d Stadt *Levinberch* grendet. Seid 1383 isch Leabärg õondorbrocha wirddabärgisch ond isch so en dor Reformaziõ evangelisch wårda. 

### Aegmeindonga
*1938: Eldenga
*1. Januar 1975: Gebrscha, Hefenga, Warmbronn ond Silborbärg (Gmaende Renneng; isch mid-em gleichnãmicha, scho vorhandena Leabärgor Sdadddåel zsẽmaglegd wårda). 

### Aewohnerendwigglong
D Aewohnerzahla send Schätzonga, Volkszehlongsergebniss (¹) oder amdliche Fordschreibonga vo de jeweiliche Sdadisdische Emdor (blos Haobdwohnsitz).

¹ Volkszählongsergebnis

## Politik

### Schuldes
**Stadtoberhäupter seit 1888**
*1888–1903: Jakob Rüth
*1903–1919: Rudolf Roth
*1919–1932: Gotthilf Funck
*1933–1934: Rudolf Abele
*1934–1945: Erwin Spindler
*1945: Hugo Wendel
*1945–1947: Gotthold Ege
*1947–1948: Imanuel Schäfer
*1948–1953: Carl Schmincke
*1953–1969: Otto Rexer
*1969–1993: Dr. Dieter Ortlieb
*1993–heit: Bernhard Schuler

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialäggd
Dor Dialekt vo Leabärg ghaerd zom Zenralschwäbischa.

## Leid
* Helmut Pfisterer (1931-2010), schwäbischer Mundartdichter

## Weblink

* http://www.leonberg.de
* https://web.archive.org/web/20170603205935/http://leowiki.de/

## Fuaßnote
Mascon

**Mascon**s sin grossrümigi Beriiche vu höchere Dichti in gringer Diefi uf em Mo. Dr Namme stammt vum englische Begriff fer Massekonzentration (**mas**s **con**centration) ab. Als negativi Mascons werre Gebiite wo e gringeri Dichti wie d'Umgäbig ufwiise bezeichnet.
D'Dichti innerhalb vu ere Mascon lit bi 3.3 g/ccm, fer s'umgäbend Gstei degege bi 3.0 g/cm³. D'Masse vu alle Mascons macht circa 0.01 bis 0.03 Prozent vu dr Gsamtmasse vum Mo us. 

## Liste vu bekannte Mascons (Uswahl)
Mascons liige in aller Regel underhalb vu dr Maria. Die meiste
werre in Äquatornächi uf dr erdzuegwendete Site entdeckt.

* Region Mendel-Ryberg
* Mare Humboldtianum
* Mare Serenitatis (l. Abbildig)
* Mare Imbrium

## Entdeckigsgschichte

Die "chrumme" Bahndate vu dr erste Mondsonde (Lunar Orbiter) hän d'Astronome uf Störige in dr Masseverdeilig vum Mondes higwiise. Numme bi ere gliichförmige (homogene) Masseverdeilig umchreist e Satellit dr Himmelskörper uf ere elliptische Bahn. Die uregelmässige Umläuf vu dr Sonde hän somit numme mit Gravitationsanomalie dur Mascons erchlärt werre chönne. D'Lunar Prospector Mission het sälli Gebiite kartographiert, demit isch e detaillierti Charte vu dr Mascons erstellt worre.

## Entstehigshypothese

Wil Mascons underhalb vu Ischlagskrater un Maria liige, got ihri Entstehig uf d'Zitt vum "grosse Bombardement" vor ca. 3 bis 3.5 Mrd. Johre zruck. Riisigi Meteorite sin in sällere Ära uf dr Mo un gstürzt un hän si Gsteichruste durbroche. S'ufstiigend Magma het sich yber d'Mooberflächi ergosse un so d'Maria gformt. Underhalb vu dene Maria sin d'Mascons enstande. Nooch einere Hypothese sin d'Mascons Yberblibsel vu dr Iisecherne vu dene Meteorite, anderi gen vu Lavablose us, wo in Folg vum Ischlag ufgstiige sin.

## Mascons uf dr Erde?

Underhalb vu dr grosse Ischlagkrater uf dr Erde wie bispilswiis under em Nördlinger Ries sin keini Massekonzentratione noochgewiise worre. Es wird vermuetet, dass der dur dr Flueg in dr Atmosphäri ufgheizt Chern bim Ufschlag verdampft isch oder sich d'Trümmerstücker bim Ufprall grossflächig verdeilt hän. Au reicht d'Erdchruste wesentlich diefer als die früeher Mondchruste un isch nit wie bi dr Entstehig vu dr Mare durschlage worre.
ו

**Waw** isch de sechst Buechschtab vum Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 6. De Buechschtab im latynische Alphabet, wo am engschte verwôndt isch, ischs „W“. 

## Gschicht

De hebräisch Buechschtab Waw het de gliiche hischtorische Hintergrund wie de phönizisch Buechstab Waw, wo uff dr bildlich Darstellung vun nem gabelte Hake zruck goht. Vum Waw leitet sich de griechisch Buechschtab Digamma her, wo speter nimmi bruucht worre isch, un uff däm Umweg au s griechisch Ypsilon un de latynisch Buechstab F, U, V, W un Y.

## Biispiel

* ורד (vered): Ros

## Zeichekodierung
ז

**Zajin** oder **Zayn** isch de sibt Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 7. Zayin wird im hitige Ivrit als schtimmhafts S (wiä in dt.„Sonne“) gschproche. S Griechisch Zeta schtommt vun dem Buechstabe, un domit au s latynisch Z.

S Wort Zayin beditet „Schwert“, wo d urspringlich Beditung vum Zeiche in de Bilderschrift gsi isch. D Form vum Buechstabe losst immer no e Schwert erahne.

## Biispiil

* זבוב (zwuw): Flieg
* זיין (zajin): Schwert 
* זיכרון (zikaron): Erinnerung, Gedächtnis, Spiicher

## Zeichekodierung
ח

**Chet** isch de acht Buechschtab im Hebräische Alphabet. Er het de Zahlewert 8. Chet wird als stimmloser Kehlluut tief im Rache gschproche (IPA: //). De Luut exischtiert im Alemannische nit. Israelis mit orientalischar Härkunft mache bim Spreche usserdem en hörbare Unterschied zum Luut Kaph, wu rächt ähnlich klingt wie Chet .

Im griechische Alphabet isch drus de Vokal Eta, im latynische de Konsonant H worre.

D akademisch Transliteration vun Chet isch „ḥ“ („h“ mitm Punkt unte).

## Biispiil

* חוה Eva vun חיים "chajim" = Lebe 
* חנה Hannah, Anna vun חן "chen" = Gnad
* חבקוק Habakuk, biblischer Prophet

## Zeichekodierung
ט

**Thet** odr **Tet** isch de nint Buechstab im Hebräisch Alphabet. Er het de Zahlewert 9.

Im griechische Alphabet entspricht er em Theta.

## Beispiel
טבריה Twerja: Tiberias

## Zeichekodierung
י

S **Jod** isch de zehnt Buechschtab im Hebräisch Alphabet. Er het de Zahlewert 10.

## Gschicht

S hebräisch Jod het de glich historisch Hintergrund wie s phönizisch Jod, wu sich iber s griechisch Jota s latynisch I un J drus entwickelt hen. Z beachte isch, dass de semitisch Konsonant im Griechische zuem Vokal worre isch. Im moderne Ivrit, wu ohne Vokalzeiche gschribe wird (volli Schribung, scriptura plena), dient s Jod nebe sinre konsonantische Funktion au als Vokalazeiger fir de Lut I. Zwei uffenonderfolgendi Jod schtihn fir AI oder EY.
D proto-semitisch un d phönizisch Version vum Jod schtelle abschtrakt ä Hond - hebr. jad - dar.

## Bispil

* ירושלים jeruschalajim / yerushalayim: Jerusalem 
* ישראל jisra'el / yisra'el: Israel
* ישוע jeschúa' / yeshúa': Jesus
* סידור: Siddur (Jod als mater lectionis)
* בייבי Baby (zwey Jod in eme Fremdwort fir de Diphthong *ey*)

## Zeichekodierung
Hannes und der Bürgermeister

**Hannes ond dor Bürgermeischter** isch a schwäbischs Volkstheaterschtick, wo im Sidweschda scho seid vile Jår on Kultschtatus erreicht hådd. Jeda Woch vorfolget Milliona Zuaschauer d´ schwäbische Sketch vo "Hannes ond dor Bürgermeischter" em Sidweschd-Fernsäa (SWR3 Baden-Württemberg). "Hannes ond dor Bürgermeischter" wird seit 1985 en dr "Komede-Scheuer" Mäulesmühle em Siebenmühlental en Leifelda-Echderdenga vom Komiker-Duo Albin Braig on Karlheinz Hartmann uffgfihrt. Denne ihre Ufftritt send seid viile Jår scho monadlang em Voraus ausvorkauft. Dor Albin Braig ond dor Karlheinz Hartmann schwäzzed a fälorfreis Middlschwäbisch, frei vo jedem hochdeitscha Aefluss. 1994 hådd dor SWR (domols no SDR) des Volkstheaterschtick entdeckt.

## Handlong
Ort vo dor Handlong isch a Rothaus irgendwo em Schwäbischa. Des Theaterschtick handled vom selbschtherrlicha Bürgermoischter (gschpielt vom Karlheinz Hartmann) ond seim schlitzohricha Amtsbota Hannes (gschpielt vom Albin Braig). Emmer wenn's irgendwia em Rothaus klemmt, ertönt´s durch d´ Amtsraim: "Dor Hannes soll reikomma!" Genau so fangt ao a jeda Folg vo denne Theaterschtick ã.

## Sketsch
Auf DVD send dia Sktesch erschine:

## Weblink
* Komede-Scheuer Mäulesmühle
* Sketsch auf Youtube: Staatsbesuch, Die Rathausfamilie, Der Betriebsausflug