open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nummerierung von Gewässern

Es Syschteem vo **Gwässernummere** isch für d Geografii, für d Politik und für d Wirtschaft nötig. Das betrifft vor allem di flüssende Gwässer, also Bech, Flüss und Strööm.

Zum d Gwässer z beschrybe, wärde vil verschidnegi Zaalesyschteem bruucht. Do derby spiile d Mängi vom Wasser und au d Laag i dr Landschaft und i de Yzugsgebiet und de Flusssyschteem e Rolle. D Nummere sind meischtens hierarchisch glideret und zeige so diräkt d Bedütig vo de Gwässer. Derzue chöme no d Bezeichnige vo de Wasserwääg für d Schifffaart, also befaarbari Flüss und Kanääl.

Für e Afang und s Ändi vomene Fluss wärde d Koordinate und d Höchi überem Meer bestimmt. Wichtegi Grössine sind d Lengi vom Fluss, d Flechi vo sym Yzugsgebiet, s Volume vom Abfluss a gwüsse Mässstelle, wo me derfür Pegel ygrichtet het.

D Klassifizierig gitt vor allem d Posizion vomene Gwässer im Flusssystem aa, also ob es dr Hauptstrang oder en Näbefluss isch. Me cha aber au einzelne Abschnitt vom Flusslauf separati Nummere ggä oder d Lengi nur vo Deil vo Flussabschnitt mässe wie bim Rhy, wo die offizielle Distanzdafele nid der ganz Flusslauf vo dr Kwelle im Bündnerland meine, sondern erscht d Flusstreki vom Bodesee a gmässe.

Es git keis allgemeins Modäll für en eidüütegi Nummerierig vo de Flüss uf der Wält. Füd jedes Land gälte anderi Syschteem, wie me d Flüss bezeichnet. Drum hend internazionali Gwässer glychzytig verschideni geografeschi Definizione.

* I dr Schwiiz bruucht me d «GEWISS-Nummere» ( vo «Gwässerinformazionssyschteem Schwiiz») und anderi Syschteem
* Z Tütschland gälte «Gwässerkennzaale» (GKZ) und regionalo Nummeresyschteem
* Z Frankriich gits Gwässerkennzaale nach em «Code SANDRE»
* Z Öschtriich het me Wasserkörpernummere, Wasserlaufnummere und Syschteem vo de einzelne Bundesländer.
* Z Italie kennt me Nummerierige vo Gwässer i de Provinze und Regione, es git aber schynts no kei nazionali Gsamtklassifizierig

## Weblink
* Wasserraamerichtlinie vo dr EG
Glatt (Rhein)

D **Glatt** isch e Fluss im Kanton Züri, wo für sich eläi gnoo 38,5&nbsp;Kilometer – oder wän me d Flüss vom Oberlauf dezue rächnet 67 Kilometer – lang isch.

## Lauf

D Glatt faat am Griifesee im wiite Rietgebiet aa und isch däm sin Abfluss. Vom See aa bildet si d Gmeindgränze vo Fällande und Schwerzebach. Dr Fluss lauft durs Glatttaal abe bis zum Rhii. Zum ganze Flusssyschteem ghöred au de Chämtnerbach, wo d Kwelle ganz im Südoschte vo Bäretswiil bi de *Täuferhööli* hät und in Pfäffikersee mündet, und d Uschtermer Aa (oder Aabach), wo der Zwüschedeil isch vom Pfäffikersee bis zum Griifesee und durs Aataal flüsst, und den no d Mönchaltdorfer Aa, wo z Buebike afaat.

Im middlere Deil flüsst d Glatt dur Dübedorf und im Nordoschte dur d Stadt Züri mid em junge Kwartier Glattpark, wo deils zu Opfike ghört. Z Opfike unterkweert d Glatt d Autobaanverzwiigig Züri-Nord. Wo di alti Kantonsstroos vo Züri uf Eglisau über d Glatt gaat, liit hüt s Opfiker Kwartier Glattbrugg. Denn lauft der Fluss weschtlich am Flughafe vo Chloote verbii und gaat dur d Dörfer Oberglatt und Niiderglatt und flüsst im Weschte vo Büüli dure und em Glatthalderai noo uf Glattfälde.
 
D Mündig in Hochrhii bi Rhiinsfälde isch sid ane 1822 im ene Stolle gsi, wo 90 Meter lang isch. Bim Bau vom Chraftwärch vo Eglisau isch de Fluss in e neue Stolle gleit worde, wo e Lengi vo 261 Meter hät und unden am Chraftwärch usechunt.

## Fauna
I dr Glatt läbe Alet, Barbe, Rotauge, Aal, Charpfe, Schleie, Schniider, Gründling, Forälle, Barsch und Hecht. Bi Dübedorf sind sid churzem Biber am Wärch.

## Weblink

*
Stadtmuseen Gerolzhofen

D **Schdadmusea Gerolzhofa**, des send zwoi Musea mid vier Doil in dr Schdad Gerolzhofa.

D Stadtmusea Gerolzhofa send em «Alte Rathaus» am Marktplatz 20  on en dr Kirchgass ondrbrochd.

## Doil

### Nähmaschinenmuseum
S Nähmaschinenmuseum zoigd d Gschichd vom Näha, ond d Endwickoung vo dr Nähmaschin

### 1. Bayerische Schulmuseum
En zwoi Räum wurd zoigd wia a oiklassige, oodoilde Dorfschual zom End vom 19. Jahrhunderts aufaud war

### Volksfrömmigkoid ond Haus- und Hofgrädschafda
Zur Volksfrömmigkoid ond Haus- und Hofgrädschafda geids au a Ausschdellong.

### Kunst und Geist der Gotik
En dr Nachbrschafd vo dr Stadtpfarrkirch vo Gerolzhofen en dr Johanniskapell ond em Küsterhaus drneba geids seid Ende Oktober 2006 werdvolle und seldene Ausschdellongssschdückle z seha.

## Nedsadressa
* Site vom Stadtmuseum
* Museum Johanniskapelle

## Guck au
Fabrikmuseum Roth

## Mo s her isch
851

|}

## Was isch bassiert?
* D Wikinger überfalle di änglischi Insle Thanet.
* De heilig Fintan macht em Chloschter Rhiinau en Psuech; dr Konvänt vereert iin spööter als sin Schutzheilige.

## s erschte Mol gnännt
* Tägerfäld im Aargau
* Hooftere im Aargau, hüt im Kanton Luzärn
* Oschdrach, hüt z Baade-Württebärg
* d Albuinsbaar
* Wollolse im Underelsass

## gstorbe
* 20. März: Irmingard, Frau vom Kaiser Lothars I.
* 20. März: Dr Erzbischof Ebo vo Reims
852

|}

## Was isch bassiert?
* 1. September: Dr Hrabanus Maurus, Erzbischof vo Mainz, weit d Salvatorchile z Frankfurt y.
* Dr Ludolf, Stammvater vo de Ottoone, gründet s Stift Gandersheim.
* Dr Welf II. wird Graaf im Albgau.
* Dr Apt Wolvene gitt s Chloschter Rhiinau em Chaiser Ludwig em Dütsch.

## s erschte Mol gnännt
* Utzmemmige, hüt z Baade-Württebärg
* Bruzella, Meride, Coldrerio und Rovio im Kanton Tessin
* Curtilles im Waadtland

## gstorbe
* 24. März: Ruothild, Dochter vom Karl em Grosse, Äptissi vom Chloschter Faarmuutie
* Dr König Beorhtwulf vo Mercia
* Dr Graaf Isembart vo Barcelona
853

|}

## Was isch bassiert?
* S Chloschter Fraumöischter z Züri wird gründet. D Hildegard, Dochter vom oschtfränkische König Ludwig, wird di erscht Äptissi.

## s erschte Mol gnännt
* Wildbèèrg im Zürigau
* s Stift Sankt Leon z Sangd-Lee-Rot und s Dorf Schwoege im Baade-Württebärgische
* Luterach im Voradlbärg
* Aaltstetta, hüt im Kanton Sanggale
* Äsch im Aargau, hüt im Kanton Luzärn
* Underlunkofe im Aargau

## uf d Wält cho
* Karlmann, Soon vom Kaiser Lothar

## gstorbe
* 27. Mai: Markward, Apt vo Prüm
* 16. September: Dr Bischof Hardward vo Minde
* Theodrada, Dochter vom Karl em Grosse
Mont-Vully

**Mont-Vully** isch e nüüi politischi Gmiin im See/Lac im Kanton Fryybùrg, Schwyyz. Si isch entstanne am 1. Jenner 2016 dür d Fusion va de Gmiine Bas-Vully ù Haut-Vully.

## Geografi
Mont-Vully liit am Nordufer vam Mùùrtesee am Bärg *Mont-Vully* (em Wischtelacherbärg, wie ma uf Tüütsch siit). Dür d Gmiin fliesst de Broyekanaal vam Mùùrtesee in Nüüebùrgersee. Zue de Gmiin Mont-Vully ghööre Sugiez, Nant, Praz ù Môtier Va de Gmiinflechi si 72,8 % landwirtschaftlichi Flechi, 12,6 % Waud, 11,3 % Sidligsflechi ù 3,3 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Mont-Vully si Galmiz ùn en Exklav va Murten im Kanton Fryybùrg, Ins ù Müntschemier im Kanton Bärn ù Cudrefin ù Vully-les-Lacs im Kanton Waadt.
## Gschicht
D Gmiin isch zum 1. Jenner 2016 entstane us de Fusion va de Gmiine Bas-Vully ù Haut-Vully.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 15,7 % gläge.

## Religion
57,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 evangelisch-reformiert gsii, 27,7 % römisch-katholisch.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1762 Yywoner 58,5 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 32,9 % Tüütsch ù 8,6 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 5 va de 2711 Yywohner ggredt.

## Weblink

* Website va de Gmiin Mont-Vully
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Musmehl

**Muasmähl** odr **Musmehl** isch e Mähl, wo aus gröschte Kerndle vo Dinkel odr Haber, huit au vo Woiza und Droidmischunga, gmacht werd. Es isch a Vollkoarnmähl, wo griaßi gmahle isch.

Es wor früaher im Schwobaland, Bayern und Tirol a recht beliabts Mähl. Bsonders wege dr guade Haltbarkoid. Als Grundnahrigsmiddl isch s bispilswis im Brenntar Dag für Dag gesse wore.

In d letzte Johrzehnt isch s fascht in Vergessehoid grate. Deswege isch s Musmähl vo *Slowfood Dytschland* in d *Arche des Geschmacks* ufgnumme wore.

## Lueg au
* Alb-Leisa
* Brenntar
* D schwäbisch Kuche

## Weblink
* Arche Passagier: Musmehl uf slowfood.de
* Unser Musmähl uf luzmuehle.de
* Musmehl online kaufe uf schwaebisher-shop.de

## Beleg
Arconciel

**Arconciel** (im Friburger Patois ) isch e politeschi Gmeind im Saanebezirk vom Kanton Friburg.

## Name
Der früener düütsch Ortsname *Ergenzach* wird hüt chuum me bruucht.

## Geografii
S Dorf Arconciel lyt sibe Kilometer südweschtlech vo Friburg. Es isch uf emene Plateau uf dr Oschtsyte vom Saanegrabe am Fuess vo de Friburger Voralpe.

Im Norde chunt dr Gmeindbann as Chraftwärch Hauterive a dr Saane.

## Gschicht
Im Gemeindgebiet vo Arconciel ligge verschideni archäologeschi Fundstelle. Die eltischte sind us dr Bronzezyt und dr Römerzyt.

Dr Ortsname isch s erschte Mol ane 1082 i dr latynische Form *castrum Arconciacum* gnännt, dr dütsch Name *Erchunzacho* im Joor 1236.

Arconciel isch sit em 11. Joorhundert e regionaal bedütendi Herrschaft gsi. Bi Arconciel isch e Strooss durs Saanetobel ggange, wo uf beide Syte uf de Felse mit Feschtige gsicheret gsi isch, im Weschte dur d Burg Illens und im Oschte dur ne ganz chlyni Stadt, ebe *Arconciel*. Sid 1251 het d Herrschaft de Grafe vo Savoie ghört, und ane 1475 isch si vo de Friburger und de Bärner eroberet worde.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 9,9 % gläge.

## Religion
82,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,6 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 656 Yywoner 91 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 6,3 % Tüütsch ù 2,7 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 19 va de 656 Yywohner ggredt.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Arconciel
* 
* 

## Fuessnoote
KTS (Freiburg im Breisgau)

S Autonom Zentrum **KTS** isch e Inschtitution vu de Autonome Szene im Stadtdail Wieri z Friburg.

D KTS isch anne 1994 in eme bsetzte Huus vu de ufglossene Vauban-Kaserne entstande, wu anne 1938 as Schlageter-Kaserne baut un 1945 vu de Franzose iwernumme wore isch un wu de hitig Stadtdail Vauban drus entstande isch. Nodem s sit de Huusbsetzige in de 1980er-Johr ender rueig um d Friburger autonom Szene wore isch, het si dur de Bau vum Konzerthuus Friburg (em stedtische Kongress- un Veraastaltigszentrum, wu s 996 eröffneten) e gwissi Renaissance erlebt. Des Großprojekt isch unter de Burger weg de Keschte umstritte gsii, un vor allem alternativi Kulturprojekt hän weg de Bau- un Unterhaltigskschte Noodail im Wettbewerb um stedtischi Mittel gferchtet. S Konzerthuus isch in de alternative Szene zue me Symbol vu de kommerzialisierte Mainstream-Kultur wore. D KTS het si mit ihrem ihrem Programm an Independent-Konzert, bolitische Diskussionsrunde, Volxkuchine, Infoläde un Umesunschtläde as alternative Gegenpol verstande.

De Name „KTS“ stoot fir „*K*ultur*t*reff in *S*elbstverwaltung“ un isch in Aalehnig an de provisorische Name „*K*onzert- und *T*agungs*s*tätte“ vum Konzerthuus in de Planigsphase gwehlt wore.

Wu s urspringlig Domizil uf em Vauban-Gländ dur d Stadt gruumt wore isch, het d KTS anne 1998 in eme vu de Stadt aagmieteteBahngebei, wu leer gstande isch, e neii Unterkumft gfunde. Wu de Mietverdrag anne 2004 vu de Ditsche Bahn wege Sterige vum Bahnbedibr kindet wore isch, isch s witter Schicksal vu de iwer Monet uugwiss gsii. 2005 isch no lange Verhandlige zwische de Bahn, de Stadt Friburg un em Ferderverain Subkultur e.&nbsp;V. e Kompromiss gfunde un de Witterbstand bis Endi 2007 gsicheret wore. Im Jänner 2008 isch e neie, desmol uubfrischtete Verdrag unterschriwe wore.

Mit em Verbot vu de Informationsplattform linksunten.indymedia.org as Dailberich vu de internationale Indymedia.org isch d KTS am 25. Augschte 2017 dursuecht wore. D Bolizei Bade-Wirtteberg het ab em halber sechsi am Morge mit 250 Beamte d Riim vu de KTS un vier anderi Riim z Fribur no Sache dursuecht, wu im Zämmehang mit linksunten.indymedia.org kennte stoh. De Bundesinneminischter Thomas de Maizière (CDU) het gsait, Ziil vum Verbot sei „die Zerschlagung der Vereinsstruktur sowie die Beschlagnahmung des Vereinsvermögens“.

## Weblink

*kts-freiburg.org Homepage vu de KTS Friburg
*Kein Tag ohne Autonomes Zentrum Film vu anne 2006 iwer d KTS
*Autonomes Zentrum KTS Freiburg bleibt Indymedia-Artikel zue de Verdragsverlengerig

## Fueßnote
Albinen

**Albinu** []; ) isch e politeschi Gmeind im Bezirk Leuk vom Kanton Wallis.

## Sproochgschicht
Der Ortsname ist s erschte Mol ane 1224 als *Albignun* urkundlech erwäänt.

Uf em Gmeindbiet sind es baar romaneschi Fluernäme au hüt no bekannt (wie *Tschärmilonga, Boviri, Maarunggli, Tschingere, Laljet, Planedri* und no anderi). Si zeige, ass vor der Germanisierig im Middelalter und em Übergang zum Walliserdüütsch i dr Gäget vo Leigg e romanischsprächendi Bevölkerig mit emene frankoprovenzalische Tieläkt gläbt het. 

## Geografii
S Dorf liit am Usgang vom Dalataal südöschtlech vo Badu. Die kompakti Hüüsergruppe vom Dorf Albinu stoot am linke Bärghang höch über em Fluss Dala zwüschem Miligrabe und em Lirschigrabe. Wyter unde liit s Dörfli Tschingere, ennet em Lirschigrabe d Streusidlig Dietu, Badu zue dr Wiiler Planedri, zwei Kilometer obenam Dorf dr Wiiler Tschärmilonga und no wyter obe s Alpdorf vo der Torräntalp.

S Gmeindgebiet goot vo dr Egg, wo sech vo Sankt Barbara bi Leigg bis zum Horlinigraat ufe ziet, s Taal ii bis zu de höche Felswänd südöschtlech vo Badu. Im Nordoschte isch uf em Vorgipfel vom Torränthorn der höchscht Punkt vo dr Gmeind mit 2889 Meter über Meer.

E Strooss, wo ane 1956 bout worden isch, goot va Leigg uf Albinu und wyter zu dr Taalstazion vo dr Torräntbaan bi Flaasche und sid de 1970er Joore uf Badu ine. Grad unden a Albinu isch di alti Brugg vo dr Taalstrooss vo Leigg uf Badu, wo dr Name «Römerbrugg» het. Die grossi Bogebrugg isch ane 1539 vom Walliser Boumeischter Ulrich Ruffiner bout worde.

## Gschicht
Früener isch der Wääg uf Badu gar schwirig gsi. Dur die höche Felse het me über längi Leitere müesse chlättere. Das sind d *Albinuleitere*, und die wärde bis hüt vo muetige Turischte bruucht.

Albinu ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1224 als *Albignun*,

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 8,6 % glägu.

## Religion
84,3 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 10,7 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Albinu ischt dr Beat Jost (Stant Oktober 2017).

## Literatüür
* *Albinen, ein Walliser Bergdorf und seine Geschichte. Erforscht und erzählt von Erwin Niklaus Mathieu. Mit einem Fototeil von Oswald Ruppen.* Rotten Verlags AG, Visp 2003. 105 S. Ill. ISBN 3-907624-45-9
* Herbert Mathieu: *Orts- und Flurnamen Albinen.* Rotten Verlag, Visp 2006. 62 S. Ill.

## Weblink

* Website va dr Gmeind Albinu
* 
* 

## Fuessnoote
Ambutrix

**Ambutrix** isch e französeschi Gmeind mit  Ywohner (Stang ) im Département Ain i dr Region Auvergne-Rhône-Alpes.

## Geografii
D Gmeind ghört zum  im Arrondissement .

D Nochbergmeinde vo Ambutrix sind Saint-Denis-en-Bugey im Norde, Bettant im Nordoschte, Vaux-en-Bugey im Süde, Lagnieu im Südoschte un Leyment im Weschte.

## Bevölkerig

## Architektur
* d Ruine vom Schloss vo Verneaux
* d Chile vom Sankt Moritz

## Weblingg

## Fuessnote
Thusis

**Thusis** (im yheimische Tieläkt am Ort [], aber bi de Walser rundume *Tuse* []; , ) isch e Gmaind vo der Region Viamala im Kanton Graubünde.

## Geografii
D Gmaind Thusis lyt an Hinderrhy a däre geografisch markante Stell, wo dr Fluss us der Via-Mala-Schlucht id Flechi vom Domleschg use chunt. Weni spöter nimmt der Hinderhy vo dr rächte Syte här als Näbefluss d Albula uf. Bi Thusis flüsst d Nolla, wo vom Piz Beverin abe chunt, vo der lingge Syten in Hinderrhy.

Die Gmaind chunt im Weschte a d Gmaind Masein aa, im Süde a Ronggälle, wo i dr Viamala lyt, im Oschte an Sils und im Norde, im Taalbode vom Domleschg, a d Gmaind Cazis bim Cazner Bach.

Thusis isch en Oort a dr Passtrooss zum Vogelbärg und zum Splügepass, a dr Autobaan A13 und a dr Albulalinie vo dr Rhätische Baan.

## Sprooch
Thusis isch e düütschsproochegi Gmeind. Dr lokal Dialäkt heisst «Thusnerdüütsch».

S Rätoromanische (d Sproochvariante Sutselvisch) isch z Thusis under em Yfluss vo Chur här vermuetli scho im 16. Joorhundert ufggä worde. Am Bärghang südlech vo dr Nolla sind no rätoromaneschi Fluernäme läbig: *Crapteig, Crappasusta, Saissa, Crapschalva* und anderi.

## Gschicht

Thusis isch ane 1156 s erschte Mol gnännt. Dr Ort isch als Stazion uf de Bärgstroosse uf Italie wichtig gsi.

Ane 1525 isch z Thusis d Reformazion ygfüert worde. 1967 het me d Schnällstrooss uf Bellinzona mit em San-Bernardino-Dunnel eröffnet.

Am Usgang vo dr Viamala stoot am Rhy s Chraftwärch Thusis vo der Chraftwärch Hinterrhy AG.

Uf de 1. Jänner 2018 het sech die ehemoligi Gmeind Mutte oben a dr Schynschlucht mit Thusis zämegschlosse.

## Architektur
* di evangelischi Chile vo 1506
* di katholeschi Chile Guethirt
* s Schlössli
* s Huus *Rooseroll*
* d Burgruine Obertagstei
* d Ysebaanbrugg
* di neue Stroossebrugge
* s Chraftwärch
* d Raschtstazion *Viamala* vo dr A 13

## Lüüt
*Hans Ardüser (1557 – öpe 1614), Bündner Wandermooler, Lehrer und Schriftsteller

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Thusis

## Fuessnoote
Kleinbösingen

**Chliibö̀singe** (amtlich *Kleinbösingen*; franzöösisch *Petit-Basens*) isch a politischi Gmiin im Seebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.

## Geografi
Chliibö̀singe liit ùf , 10 km nordnordöschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg im Tal va de Saane. Zue de Gmiin Chliibö̀singe ghööre o d Sidlige Grueneburg ù Riedacher. Va de Gmiinflechi si 68,4 % landwirtschaftlichi Flechi, 20,6 % Waud, 6,6 % Sidligsflechi ù 4,3 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Chliibö̀singe si Gurmus, Didinge ù Böösinge im Kanton Fryybùrg ù Chriechwiu im Kanton Bärn.

## Gschicht
Chliibö̀singe isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1264 aus *Balsingen lo pitet* (1264-65 *Besingen*, 1584 *Zänerbösingen*, 18. Jh. *Welschbösingen*).

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 4,6 % gläge.

## Religion
50,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 37,4 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 506 Yywoner 94,9 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 3 % Franzöösisch ù 2,1 % anderi Spraache.

De seislertüütsch Tialäkt va Chliibö̀singe ghöört zum Hööjschtalemannisch.

## Weblink

* www.kleinboesingen.ch
* 

## Fuessnote
Pierrafortscha

**Pierrafortscha** (im Friburger Patois ) isch e politeschi Gmeind im Saanebezirk vom Kanton Fryybùrg, Schwyyz.

## Name
Früener het d Gmeind dr dütsch Name *Perfetschied* gha, wo hüt chuum me bruucht wird. Der Ortsname *Pierrafortscha* isch es Patois-Wort und heisst *pierre fourchue* (gablete Schtei). Do dermit isch e grosse Gletscherfindling uf em Fäld *Champ de la Pierre* gmeint, wo au im Gmeindswappe abbildet isch. Dr Findling isch öpe 900 Tonne schwär und isch us Granit, wo dur de Rhonegletscher us de Alpe do ane verfrachted worden isch.

## Geografii
Pierrafortscha liit drü Kilometer südöschtlech vo dr Stadt Friburg und uf dr Oschtsyte vo Marly. S Dorf isch uf em Hügel zwüsche Friburg und Tentlinge im Sensebezirk. S Gmeindgebiet goot vom Tobel vo dr Saane bis a d Ärgera. Im Gmeindbiet ligge d Hügel *Chantemerle, Pierrafortscha, Le Croquelet* und *Bois de Morvin* und d Dörfer *Granges-sur-Marly, Morvin* (dütsch: *Helmetinge*), *Villars-sur-Marly* (dütsch: Wyler) und *Pfaffewiil*. Nachpuurgmiine va Pierrafortscha si Fryybùrg, Sankt Ursen, Tentlingen, Villarsel-sur-Marly ù Marly.

## Gschicht
Dr Gmeindname isch ane 1267 s erschte Mol erwäänt.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 11 % gläge.

## Religion
72,1 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 22,8 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 136 Yywoner 70,6 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 27,9 % Tüütsch ù 1,5 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 4 va de 136 Yywohner ggredt.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Pierrafortscha
* 

## Fuessnoote
Ambérieu-en-Bugey

**Ambérieu-en-Bugey** isch e französischi Gmeind und e Stadt mit  Ywooner (Stang ) im Département Ain i dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. Si isch Hauptort vom Kanton Ambérieu-en-Bugey im Arrondissement Belley und Mitglied im Gmäindverband *[[Communauté de communes de la Plaine de l’Ain|Plaine de l’Ain]]*.

## Geografii
Ambérieu-en-Bugey liit i dr Landschaft Bugey zwüsche Lyon und Gämf, am Iitritt vom Fluss Albarine is breite Flusstal vom Ain, wo zwei Kilometer weschtlech vo Ambérieu durelauft.

D Gmeind het en Baanhof a de Baanstreggi Lyon-Gämf, wo vo TER-Rhône-Alpes-Züüg bedient isch. Vo Ambérieu us goot die Streki uf Culoz a dr Rhone und en anderi Linie gäge Norde uf Bourg-en-Bresse.

Im Nordweschte liit de glychnamig Milidäärflugblatz *Base aérienne 278*, wo ane 1944 s erschte Mol betribe worden isch.

D Nachbergmeinde vo Ambérieu-en-Bugey sind Ambronay im Nordweschte und Nordoschte, Douvres im Norde, Château-Gaillard im Weschte, Saint-Rambert-en-Bugey im Oschte, Saint-Denis-en-Bugey im Südweschte, Bettant im Süde un Torcieu im Südoschte.

## Bevölkerigsentwicklig

## Bouwärch
* d Chiuche *Saint-Symphorien*
* d Burg *Allymes*
* s Schloss *Les Echelles*

## Partnerschaft
Syt 1973 bsteht e Gmeindpartnerschaft mit Mering z Bayern.

## Weblingg

* Offizielli Website

## Fuessnote
Muriaux

**Spiegelbärg**, uf Französisch **Muriaux**, isch e politeschi Gmeind im Bezirk Freibärge vom Kanton Jura i der Schwiiz.

## Wappe
S Gmeindwappe chunt vo de Herre vo Spiegelbärg. Es zeigt über em grüene Bärg en Spiegel mit rotem Rand.

## Geografii
S Dorf Muriaux liit uf der Hochflechi vo de Freibärge im Jura. D Gmeindflechi vo Spiegelbärg bestoot us zwei vonenand trennte Areal. Dr nördlech Deil mid em Dorf Muriaux liit a dr Strooss und dr Ysebaanlinie vo Schwarzebärg uf St. Leodegar (frz.: *Saignelégier*), und au d Ysebaanlinie vo Schwarzebärg uf Tramlige goot do dure, und der südlech Deil mit der ehemolige Gmeind *Le Peuchappatte*, wo sid 2009 au zu Spiegelbärg ghört, isch am Nordhang vom Bärg Mont Soleil und a der Kantonsgränze zum Kanton Bärn. Zwüsche de beide Gmeinddeil sind d Gmeindbänn vo Schwarzebärg und Brandisholz (frz.: *Les Breuleux*).

Nördlech vom Gmeindgebiet vo Spiegelbärg lauft dr Doubs imene töif ygschnittene Taal. Uf em Chalchfelse *Arête des Sommêtres* höch über em Doubs stoot d Ruine vo der Burg Spiegelbärg.

Zu dr Gmeind ghöre i dr wyte Hügellandschaft und zwüsche de grosse Tannewälder d Wiiler *Les Emibois, Les Ecarres, Les Chenevières, Le Cratat Loviat, Les Peux, Le Roselet, Le Peuchappatte* und *Cerneux-Veusil* und es baar verstreuti Buurehööf.

Wo ane 1999 der Plan für ne Regionaale Naturpark Doubs gründet worden isch, het d Gmeind Muriaux als einzegi uf de Freibärge nit welle mitmache. Ane 2011 isch den doch en Abmachig zwüschem Verein vom Regionalpark *(APNRD)* und dere Gmeind z Stand cho, wo dermit au die Lücke im Parkareal het chönne gschlosse wärde.

## Gschicht
Der Name vom Adelsgschlächt *Mireval* isch ane 1315 s erschte Mol erwäänt. S Dorf het im Middelalter zum Schloss Spiegelbärg ghört, wo der Landvogt vom Bischof vo Basel i de Freibärge druff gwoont het.

Vo 1793 bis 1815 het Spiegelbärg zu Frankriich ghört, derno zum Kanton Bärn, und ane 1979 isch d Gmeind zum nöi gründete Kanton Jura cho.

## Wirtschaft
Bi Peuchappatte sind sid em Joor 2011 grossi Windreder uf em Hügel *Le Point de Vue*. Die Dürm, wo 108 Meter höch sind, ghöre zum Windpark Peuchapatte vom Energiikonzärn Alpiq.

Bi Le Roselet isch s erschte Huus vo dr *Stifdig für s Ross*, wo dr Hans Schwarz ane 1959 für d Pfläg vo alte Ross ygrichtet het.

## Bilder

Muriaux 1 von Süden, 18.5.2007.jpg|s Dorf Muriaux
2016-Muriaux-Ferme.jpg|es grosses Buurehuus
Le Roselet 2a, 28.6.2008.jpg|Le Roselet
Sur l'arête des Sommêtres - img 06688.jpg|dr Felsgraat *des Sommêtres*
Peuchapatte.jpg|Peuchappatte und syni Windreder


## Architektur
Inträssanti Bouwärch z Spiegelbärg sind:
* d Ruiine vo dr Burg Spiegelbärg
* di alte grosse Jura-Buurehüüser
* s alte Schuelhuus vo Muriaux

## Weblink

* d Website vo dr Gmeind Muriaux
* 

## Fuessnoote
Globus (Begriffsklärung)

**Globus** (vom. ladeinischa globus „Kugel“) moind:

* Globus, d Erdkugl,
* Globus, d Abbildong vo dr Erdkugl,
* Globus isch e Waarehuus z Baasel,
* Globus-Gruppe isch a Doil vo dr Migros.
Globus (Gruppe)

D **Globus** (Grubb) isch a Warahausgrubb en dr Schwiiz. 

__TOC__
## Gschichd
1907 isch vom Heinrich Burkhardt am 7. Februar a Vorgengrfirma en s «Magazine zum Globus» omdaufd worra.

## S Ondrnehma
Sids vom Ondrnehma isch Schpreitebach.
Dr Omsads 2016 war 879 Miliona SFR.
D Globus-Grubb hod 3.400 Aagschdellde

## Grubbadoil
Zur Globus-Grubb gherad:
* Schild (bis 2019)
* Herren-Globus (bis 2019) )

## Zukunfd
En dr Zukunfd wellaad se meh Online-Handl dreiba.

## Guck au
* Migros

## Nedsadressa
* Herren-Globus
* Schild
* Globus

## Mo s her isch
Greng

**Gräng** (amtlich *Greng*, franzöösisch [gʀɛ̃]) isch a politischi Gmiin im Seebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.

## Geografi
Gräng liit ùf , 2.5 km südweschtlich vam Bezirkshùùptort Mùùrte am Südufer vam Mùúrtesee. S isch di drittchlynschti Gmiin vam Kanton. Zue de Gmiin ghöört o de Wyyler Blessoney. Va de Gmiinflechi si 70,3 % landwirtschaftlichi Flechi, 12,9 % Waud, 14,9 % Sidligsflechi ù 2 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Gräng si Murten ù Courgevaux im Kanton Fryybùrg ù Faoug im Kanton Waadt.

## Gschicht
Gräng isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1314 aus *Gruein*. Ds Schloss Grein isch um 1785 buue choo.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 12,4 % gläge.

## Religion
53,3 % va de Yywoner si im Jaar 2000 evangelisch-reformiert gsii, 24 % römisch-katholisch.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 150 Yywoner 92 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 5,3 % Franzöösisch ù 2,7 % anderi Spraache.

De seislertüütsch Tialäkt va Gräng ghöört zum Hööjschtalemannisch.

## Weblink

* www.greng.ch
* 

## Fuessnote
Conand

**Conand** isch e französischi Gmeind mit  Yywohner (Stand ) im Département Ain in dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmeind ghört zum Kanton Ambérieu-en-Bugey im Arrondissement Belley.

## Geografii
Conand liit uf  und isch i dr Luftlinie 22&nbsp;Kilometer nordweschtlich vo Belley un öppe 52&nbsp;km nordöschtlich vo de Stadt Lyon. D Gmeind befindet sich i dr Landschaft Bugey. D Nochbergmeinde sind Saint-Rambert-en-Bugey, Arandas, Ordonnaz, Bénonces, Souclin und Cleyzieu.

## Bevölkerigsentwicklig
2014 hod d Gmoind 118 Eiwohner ghed, des send 14,56 % meh als 2009 (Zom Vrgleich: Ain: 5,95 % , Frankreich ohne Mayotte: 2,49 %).

## Gschicht
Bis ane 1865 het Conand zu dr Gmeind Arandas ghört.

## Bildr

Church, Conand.jpg|Romanische Kirch.
Bread oven, Conand.jpg|Bachofa.
Farm, Conand.jpg |Baurahof.



## Weblingg

## Fuessnote
Valencia

**Valencia** (spanisch []; valencianisch: **València** []) isch e spaneschi Grossstadt.

## Geografii
D Hauptstadt vo dr autonome «Valencianische Gmeinschaft» und vo dr Provinz Valencia liit öppe 320 km südöstlig vo der Landeshauptstadt Madrid a dr Mündig vom Fluss Turia ins Middelmeer. Si het  Ywooner (Stand ) un isch di drittgröscht Stadt vu Spanie. Im Großruum Valencia läbe öppe 1,8 Million Mänsche.

## Gschicht
Wie dr Titus Livisu prichtet, het der römisch Konsul Decimus Iunius Brutus Callaicus ane 138 v. Christus d Stadt *Valentia* ggründet.

Sit em Joor 711 isch d Stadt im Psitz vo de Araber gsi, bis se ane 1094 der berüemt spanisch Ritter El Cid eroberet het. Vo 1102 bis 1238 isch Valencia den aber wider im arabische Deil vo de Iberische Halbinsle gläge; dr König Jakob I. von Aragonien het se 1238 mit synere Armee eroberet.

## Partnerstadt
*  (Dytschland, Rhiiland-Pfalz)
*  (Italie)
*  (Mexiko)
*  (Venezuela)
*  (Vereinigte Staate)
*  (Ukraine)
*  (Tirkei)

## Weblingg

* Website vo dr Stadt

## Fuessnote
Liste der Stauseen in der Schweiz

Das isch d Lischte vo de **Stauseeè i dr Schwiiz**.

Es sind die grosse Stauseeè, wo mee als 10 Millioone Kubikmeter Wasser enthalte.

## Lueg au
* Lischte vo Staumuure z Bade-Württebärg

## Weblink
See

E **See** isch es Gwässer inere Bodesänki, wo s Wasser mit wenig Bewegig drin liit und wo zringsetum vo Land umggä isch. Me seit däm au es «stehends Gwässer» oder es «stills Gwässer» und underscheided die Form vo limnologische (= gwässerkundleche) Körper vo de flüssende Gwässer, de Bech, de Flüss und de Strööm.

Die meischte Seeè ligge im Louf vomene Fluss, also i däm sym Flusssyschteem, a so Stelle, wo s Gfäll vom flüssende Gwässer dur e teufere Abschnidd underbrochen isch, so dass sech s Wasser i dene Becki sammlet, bevor s wyter s Taal ab flüsst. Es Flusstaal cha wäge Ändmoräne vo früenere Gletscher (wie bim Zürisee) oder Schuttchegel vo Sytebech (wie bim Brienzersee) abgriglet worde sy. Wenn d Flüss vil Chiis, Sand und Leem mitbringe, cha s bassiere, ass ganzi Seebecki gfüllt wärde und en ehemolige See verschwindet; d Fachlüüt säge dr See «verlandet» (wie s bim Tuggenersee dr Fall gsi isch).

Bsunders im Gebirg findet me Seeè, wo der Afang vomene Flüssgwässer, also eigentlech däm syni Kwelle bilde. Es git vor allem i de Bärge, i Karschtgebiet und i Wüeschtine aber au Seeè oni Zuefluss oder Abfluss, wo uf der Ärdoberflechi z gseh sind. Deil Seeè hend nid immer Wasser, so wie dr Duubesee, en Karschtsee am Gemmipass z Leukerbad im Wallis.

Nid zu de Seeè zellt me gwöönlech die chlynschte stehende Gwässer, d Teich und d Weier (wie dr Bettenauer Waier im Doggeburg). Deil Limnolooge (= Gwässerforscher) bezeichne aber doch jedes no so chlyne stille Gwässer als See, anderi nume die, wo mee als ei Hektaare gross sind.

I dr Kulturlandschaft gits sehr vil Seeè, wo künstlech vo Mönsche gmacht sind, so wie d Stauseeè, d Baggerseeè, d Weier i de grosse Landschaftspäärk, d Schlossweier vo de Wasserburge (wie bi dr Rooseburg im elsässische Weschthoffe oder bim Schloss Binnige bi Basel), d Müüliweier, d Baadseeè, d Füürweerteich und d Trinkwasserspycher usw.

## Lueg au
* Lischte vo de Seeè i dr Schwiiz
* Lischte vo de Stauseeè i dr Schwiiz
* Lischte vo Taalspeere z Bade-Württebärg
* Lischte vo Wörter vo de Schifflüüt uf em Bodesee
* Seegfrörni

## Weblink

* S Ökosyschteem See uf biologie-schule.de
Alterswil

**Auterschwüu** isch e Gmeind im Sensebezirk vom Kanton Friburg.

## Geografii
Auterschwüu liit 8 Kilometer öschtlech vo dr Kantonshouptstadt Friburg uf em Friburger Hügelland. Im Süde goot d Gmeindgränze der Galtera noo. Der höchscht Punkt vo dr Gmeind isch im Oschte vom Gmeindbann bi Ober Maggebärg (903 m ü. M.) grad oben am töife Tobel vo der Seise.

Auterschwüu het es baar i de Hügel verdeilti Wiuer und Ghöft: Galtere, Seeli, Mure, Wolgischwüu, Beniwüu, Geriwüu, Heimbärg, Hergarte, Ober Maggebärg, Wenglischwüu und Wilersguet.

## Gschicht
Der Name vo Auterschwüu isch ane 1228 i dr Form *Vilar Altri* s erschte Mol erwäänt worde. Uf emene Felssporn über dr Seise isch im Midduouter sid em 12. Joorhundert d Burg *Maggebärg* gsi. Das isch die zwöite Burg vo de Herre vo Maggebärg gsi, wo scho de Herzöög vo Zähringe dient und es baar Mol der Schultheiss vo Friburg gstellt hei.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 3,9 % gläge.

## Religion
71,9 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 16,8 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1881 Yywoner 93,8 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 2,3 % Franzöösisch ù 3,9 % anderi Spraache.

De seislertüütsch Tialäkt va Alterschwüu ghöört zum Hööjschtalemannisch.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Auterschwüu
* 

## Fuessnoote
Tafers

**Taafersch** (amtlich *Tafers;*  Freiburger Patois ) isch e politeschi Gmeind und dr Hauptort vom Seisebezirk im Kanton Friburg.

## Geografii
S Gebiet vo dr Gmeind goot vom Friburger Vorort Schönbärg em Galteragrabe noo zum Hügel Maggebärg und is Taal vom Bach Taverna. Im Dorfzäntrum isch d Chrüzig vo de Kantonsstroosse vo Friburg uf Schwarzeburg und vo Düdinge uf Plaffeie.

## Gschicht
Dr Name vo Taafersch isch s erschte Mol ane 1150 i dr Form *Tabernis* erwäänt, d Pfarrchile, wo s Patrozinium vom Sankt Martin het, scho ane 1148.

Uf em Hügel näbem Dorf ligge d Ruine vo dr Stammburg vo de Maggebärger, emene bedütende Friburger Adelsgschlächt usem Middelalter.

Die alti Pfarrgmeind Taafersch isch ane 1831 bis 1832 i d Gmeinde Taafersch, Auterschwüu, Santantoni und Santursche ufdeilt worde.

Sid 1885 het Taafersch es Spital, wo hüt eis vo de föif Hüüser vom *Friburger Spital HFR* isch.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 11,2 % gläge.

## Religion
77,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 11,2 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 2627 Yywoner 89,9 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 4,5 % Franzöösisch ù 5,6 % anderi Spraache.

De seislertüütsch Tialäkt va Taafersch ghöört zum Hööjschtalemannisch.

## Lüüt
* Walter Henzen (1895–1967), Germanischt
* Christian Schmutz (* 1970), Journalischt, Schriftsteller und Tieläktoloog
* Urs Schwaller (* 1952), Politiker, Verwaltigsrootspresidänt

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Taafersch
* 

## Fuessnoote
Institut Mines-Télécom

D **Institut Mines-Télécom** esch e Technischi Hochschuel vu Paris (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo der *Université Paris-Saclay*.

## Rechdsgrondlaga
D Rechdsgrondlag isch
* Décret no 91-1033 du 8 octobre 1991 relatif à l'École nationale supérieure des mines de Paris (Verordnong ibr d École nationale supérieure des mines de Paris) 

## Gschichd
D erschd «école des mines», also a Bergbauschul, isch 1783 en Paris grendat worra.

## Gliedrong
Dr Sids vom Inschdidud isch en dr Rue Barrault en Paris.

Drzua gherad:

* d «École nationale supérieure des mines» en Albi-Carmaux;
* d «École nationale supérieure des mines» en Alès;
* d «École nationale supérieure des mines» en Saint-Étienne,

* d «Télécom ParisTech» en Paris ond Sophia Antipolis (Alpes-Maritimes) (friahr «École nationale supérieure des télécommunications, 
* d «Télécom Paris», odr ENST);
* d «Télécom SudParis»  (ex INT).
* d «Télécom École de Management» en Évry ond Paris (ex INT);
* d «École nationale supérieure Mines-Télécom Atlantique Bretagne Pays de la Loire» (Vrschmolza mid dr «Télécom Bretagne», ex «École nationale supérieure des télécommunications de Bretagne et des Mines» en Nantes );
* d «École nationale supérieure Mines-Télécom Lille-Douai (Zsemmaglegd  «Mines de Douai» mid «Télécom Lille»).

## Mo s her isch


## Weblink

* Website vom Institut Mines-Télécom
Helli Stehle

D **Helene «Helli» Louise Stehle** (* 6. Dezämber 1907 z Basel; † 27. Augschte 2017 ebe dert) isch e Schwyzer Schauspiileri un Radiomoderatori gsii. Si isch ab 1939 di erscht wybli Nochrichtesprächeri vu dr Schwyz gsii.

## Lääben un Karriere
D Stehle isch z Basel ufgwachse un het in dr 1920er-Johr am Konservatorium Basel bim Oskar Wälterlin, dr Lucie Lissl un dr Rosalia Chladek en Uusbildig as Schauspiileri gmacht. Derno het si 1929 bis 1932 am Stadttheater Basel gspiilt. Ab dr spote 1920er-Johr, het si bim Radiostudio Basel vum Schwyzer Landessänder Beromünschter gschafft. Zerscht isch d Stehle bi dr Heerspiielgruppe vum Studio Basel gsii, wu si Gedicht rezitiert oder bi Heerspiil mitwirkt het. Dernäbe het d Stehle versuecht, as Schauspiileri au an dytsche Bihnine Fueß z fasse. 

Noch em Uusbruch vum Zweete Wältchrieg isch d Stehle fescht bim Radiostudio Basel engaschiert wore un het in dr Chriegsjohr as erschi wybligi Aasageri un Nochrichtesprächeri gwirkt, wel ihri männlige Kollegen in dr Aktivdienscht yyzoge wore sin. Noch em Chrieg isch d Stehle as Aasageri bim Radio bliben un isch schließli zue dr Schefsprächeri beferderet wore. In däre Funktion het d Stehle au jungi Nochrichtesprächer uusbildet. Derzue het si bi verschidene Radioheerspiil mitgwirkt un het bi ne Dail au Reschy gfiert. Dernäbe het mer d Stehle au als as Schauspiileri chenne sää, zem Byschpel anne 1966 mit em Heinrich Gretler in *[[De Tod uf em Oepfelbaum]]*.
1967 isch si pänsioniert wore.

D Stehle het si e Lääbe lang fir s Baseldytsch un s Schwyzerdytsch im Allgmaine engaschiert. Vor ihrem Dod im Alter vu 109 Johr isch si di letscht läbig Schwyzeri gsii.

## Weblink
* 
* 
* Reportasch iber d Helli Stehle (2008)
* Bricht zue s Stehles 103. Geburtstag mit Radiosändig vu 1997
* Bricht iber s Stehles 108. Geburtstag 2015
* Färnsehbricht iber s Stehles 109. Geburtstag 2016

## Fueßnote
Benno Malfèr

Dr **Benno Malfèr** OSB (* 20. Dezämber 1946 als *Christian Malfèr* z Boze-Gries; † 28. Augschte 2017 z Boze) isch e Benediktinermönch us em Südtirol gsi. Sid 1991 isch èr dr Apt vom Chloschter Muri-Gries bi Boze gsi.

Dr Malfèr isch z Gries bi Boze ufgwachse und het im Gümnasium vo de Franziskaner z Boze d Matuur gmacht. Ane 1966 isch èr is Chloschter Muri-Gries yträtte, won èr 1971 zum Prieschter gweit worden isch. Z Münche und z Rom het èr Theologii studiert. A der päpschtleche Schuel Sant’Anselmo het èr promoviert, und vo 1981 bis 1991 isch èr a dere Schuel Profässer gsi.

Ane 1991 isch dr Malfèr zum Apt vo Muri und do dermit au zum Prior vo Muri-Gries gwäält worde. Vo 1997 bis 2015 isch èr Abtpräses vo der Schwiizerische Benediktinerkongregation gsi, und vo 2003 bis 2012 het èr d Äbtekomferänz vo Salzburg gleitet.

D Vorsteher vo Muri-Gries gälte jewyls au als Äpt i dr Tradizion vom ehemolige Chloschter Muri im Aargau. Der Apt Benno isch mängmol uf Muri cho und hät dänn amel för e paar Täg au döt gwohnt. Ane 1992 het èr ghulfe d Vereinigung vo de Fründe vo der Chloschterchile vo Muri z gründe.

## Lueg au
* Lischte vo de Äpt vo Muri und vo Muri-Gries

## Weblink
* ''Abt Benno Malfèr OSB.'' In: *Bezirkszeitung PLUS*, Nr. 2, Februar 2016, S. 26.

## Fuessnoote
Rudolf-Günther Läpple

Dr **Rudolf-Günther Läpple** (* 26. Okdobr 1928 z Heilbronn, † 9. Juli 2004) ischt a deitscher Kirchamusiker (Landeskirchamusikdirekdr, Kantor, Organischt) gwäa. 

## Aus seim Leaba
Dr Rudolf-Günther Läpple kommt em Johr 1928 z Heilbronn uff d Welt, wo-nr e-ma musikalischa Eldernhaus uffwechst. Drom isch’s et vrwonderlich, dass der Bua scho bald nôch seira Konfrmazioo vo dr Heilbronner Friidenskirch zom neabamtlicha Organischda bstellt wuud.  Em Alder vo 16 Jôhr – dr Zwoide Weltkriag ischt em volla Gang – wuud’r vo de Nazionalsozialischda zom Kriagsdenscht vorpflichdet, zerscht als Luftwaffahelfer, nô zom Reichsarbeitsdenscht ond nô noh zo dr Wehrmacht. Deam schliaßt sich a franzeesischa Kriagsgfangaschaft ôô.

Wiidr zruck en dr Hoimet, bsuecht dr Läpple vo 1946 ôô drei Jôhr lang dui evangelisch kirchlicha Lehreroberschuel z Michlbach an dr Bilz, wo-nr mit-em Abidur abschliaßt. Hendrher belegt’r als Student s Fach *Evangelischa Kirchamusik* an dr Stuegerter Musikhochschuel. So ganz neabaher vorsiht’r noh d Uffgab vom Kantor ond Organischda en [GöppingenGebbenga. 1952 kriagt’r sei erschda hauptamtlicha Stell als Kantor ond Organischt an dr Ludwigsburger Stadtkirch. Dô drmit vrbonda isch d Uffgab vom Bezirkskantor fir da ganza Kirchabezirk Ludwigsburg. Sei Arbet vrsiht’r deet zwanzg Jôhr lang mit-ra wahra Leidaschaft, was zor Folge hôt, dass sich d Kirchamusik z Ludwigsburg em Lauf dr Zeit zo-ra graußa Bliade entfalda kôô.

1971 beruaft dr Evangelische Obrkircharat da Läpple zom Gschäftsfihrer fir sei Amt fir Kirchamusik. Siiba Jôhr späder wudd’r Nôchfolger vom Hermann Stern als Landeskirchamusikdirekdr vo dr Evangelischa Landeskirch en Wirdaberg.

Am 9. Juli 2004 macht dr Läpple seine Auga fir emmer zua. 75 Jôhr send-em zom Leaba vorgennt gwäa.

## Ehronga
* 1980 isch dr Läpple vom Landesbischof vo dr Evangelischa Landeskirch en Wirdaberg weaga seine Vordinscht uff-em Gebiit vo dr Kirchamusik zom Landeskirchamusikdirekdr ernannt wôrra.
* 1988 ischt em Läpple vom dômôliga Bundespräsident Richard von Weizsäcker weaga seine außergewehnliche Leischdonga om d evangelischa Kirchamusik s Bundesvordinschtkreiz am Bande vorliha wôrra.

## Quell
* Siegfried Bauer: *Württembergische Größen der Kirchenmusik*, a Ardikel en dr *Festschrift Landeskirchenmusikfest 2017*, rausgäa vo de *Württembergische Blätter für Kirchenmusik*, Ausgab 3/2017, S. 64–73 

## Oinzlne Nôchweis
Gex (Ain)

**Gex** isch e französischi Gmeind mit  Ywooner (Stang ) im Département Ain in dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. Si isch Houptort vom Kanton Gex und vom Arrondissement Gex. Si isch Sitz vom Gmäindiverband Pays de Gex.

## Geografii
Gex liit uf , öppe 16 km nordnordwestlig vo de Stadt Gämf (Luftlinie).

Nachbergmeinde vo Gex sind Mijoux im Weschte und Norde, Vesancy und Grilly im Oschte und Cessy und Echenevex im Süde.

## Bevölkerigsentwicklig

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Gex

## Fuessnote
Pougny

**Pougny** isch de Name vo däne Ort:
* Pougny (Ain), e Gmeind im Département Ain i de Region Auvergne-Rhône-Alpes z Frankrych
* Pougny (Nièvre), e Gmeind im Département Nièvre i de Region Bourgogne-Franche-Comté z Frankrych

und witers:
* *Jean Pougny*, es Pseudonym vom russische Mooler Iwan Albertowitsch Puni (1892–1956), eme Verträter vo de Russische Avantgarde und vom Futurismus
Romont FR

**Romont** ([]; Fryburger Patois [rəmɔ̃] ) isch e politischi Gmeind und dr Hauptort vom Glanebezirk im Kanton Fryburg. Früener het d Gmeind dr dütsch Name *Remund* gha, wo hüt chuum me bruucht wird. S historischi Städtli mit Umfassigsmuure isch uf enem Hoger im obere Glânetal baut worde.

## Geografii
Romont liit uf , 22 km südweschtlich vu de Kantonshauptschtadt Fryburg (Luftlinie).

Zu Romont ghöre d Wiiler *Arruffens*, *Bossens*, *Les Chavannes*, *Le Glaney* und *L'Halle*.

D Nachbergmeinde sind La Folliaz, Villaz-Saint-Pierre, Mézières, Siviriez und Billens-Hennens im Kanton Friburg und Prévonloup, Dompierre, Villars-Bramard und Villarzel im Kanton Waadt.

## Gschicht
Romont isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1228 *Rommon*.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 36,2 % gläge.

## Religion
71,7 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,3 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3964 Yywoner 83,8 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,3 % Tüütsch ù 13,9 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 52 va de 3964 Yywohner ggredt.

## Weblingg

* Offizielli Website vu dr Gmeind Romont
* 
* Luftufnahme vo Romont

## Fuessnote
Pougny (Ain)

**Pougny** isch e franzesischi Gmai mit  Yywohner (Stang ) im Département Ain i dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmai ghert zum Kanton Thoiry im Arrondissement Gex.

## Geografii
Pougny liit uf ere Hechi vo 410&nbsp;m&nbsp;ü.&nbsp;M., öppe 17 km weschtsüdweschtlich vo de Stadt Gämf (Luftlinie).

D Nachbergmeinde vo Pougny sind Vulbens im Süde, Collonges und Farges im Weschte, Péron und Challex im Norde und Chancy im Süde.

## Bevölkerigsentwicklig

## Weblingg

## Fuessnote
Arbaz

**Arbaz** (fp. [ɛ̃n ˈarba]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sittu im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
D Gmeind Arbaz liit im Rhonetaal, föif Kilometer nördlech vo dr Stadt Sitte. S Dorf isch am Bärghang nördlich vo der Rhoneebeni bim Sytetaal vo dr Sionne, wo vom Bärgmassiiv vo dr *Sex Rouge* (das heisst uf düütsch «Rote Stei») abechunt. Im Taal obe sind d Alpe *Vermenala, Dorbon* und *La Comba*. Der höchst Punkt vo dr Gmeind isch anderthalb Kilometer südlech vom Wildhorn uf em Audannepass (französisch: *Col des Audannes*); är het d Höchi vo 2886 Meter über Meer.

D Nochbergmeinde vo Arbaz sind Ayent, Grimisuat und Savièse.

Uf em Gmeindgebiet vo Arbaz isch e Deil vom Schiigebiet vo Ayent.

## Gschicht
Arbaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar um 1185 als *Alba* (1338 *Arba*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 13,5 % glägu.

## Religion
82,1 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,4 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Arbaz ischt dr Vincent Rebstein (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 800 Iwonru 90,9 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 5 % Titsch, 0,1 % Talienisch und 4 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Arbaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Arbaz
*

## Fuessnoote
Ayent

**Ayent** (fp. [ɛ̃n aɛ̃]) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Ering im Kanton Wallis, Schwiz.

## Geografii
Zer Gmei Ayent gcheerunt di Deerfer *Botyre, Luc, Saxonne, La Place, Blignou, Fortunau, Saint-Romain, Signèse, Villa, Argnou* und *Anzère*.

Di Gmei gcheert als einzigi Gmei vaner rächt Sita vam Rhonetaal zum Bizirk Ering, wa suschter nummu Gmeinde süüdlich vam Rottu im Eringertaal derzüe gcheerunt.

Im Noordu geit ds Gmeigibiet bis uf ds Wildhooru emüf. Im Taal vaner Lienne isch dr See Lac de Tseuzier; das isch en Stausee, wa sit 1956 ds Wasser fer ds Chraftwäärch bi Saint-Léonard sammlut. Üser Lienne löift sit Jaarhunnertu Wasser in d Süona va Ayent, in d Süona va Sitte und ini *Bisse de Clavoz* zum Biwässru vanu Fäälder und Räbbäärga. Dur ds Taal vaner Lienne fiert der Füesswäg zum Rawilpass.

D Naachpürgmeinde va Ayent sind di Bäärner Gmeinde Lengg und Lauenu und d Walliser Gmeinde Icogne, Saint-Léonard, Sitte, Grimisuat, Arbaz und Savièse.

## Gschicht
Ayent isch zum eerschtu Mal im Jaar 1052 als *Agent* (1250 als *Argenta*) erwäänts cho.

## Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005

Dr Üsländeraateil isch 2010 bi 10,9 % glägu.

## Religioo
86,4 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 4,9 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeipresidänt va Ayent isch dr Marco Aymon (Stand Oktoober 2017).

## Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 3001 Iwoner 93,6 % Französisch als Höiptspraach agigä, 2,8 % Titsch, 0,5 % Italienisch und 3,1 % annri Spraache.

Dr tradizionell Dialäkt va Ayent gcheert zum Frankoprovenzalischu.

## Architektuur
* di Kapälla vaner Maria Magdalena z Argnou
* di Martinskapälla z Botyre
* d Chircha vam Heiligu Roman z Saint-Romain

## Turismus
Ufer Alpa Anzère isch es groossus Feeriudoorf für du Wintersport entstannu.

## Lit
* Christian Constantin (* 1957), Unnernämer, Architekt, Sportfunkzionäär

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Ayent
* 

## Füessnoote
Ardon VS

**Ardon** (fp. [aeˈdũ]; dt. *Arden*) isch e Munizipalgmeind vom Bezirk Conthey im Kanton Wallis.

## Geografie
Ardon liit am Rand vom Rhonetaal vor em Uusgang vo dr Lizerne us ere schmale Schlucht. Im Oschte sind d Nochbergmeinde Conthey und Vétroz, im Weschte und taalabwärts isch Chamoson. Uf dr Südsyte chunt Ardon im Louf vo der Rhone a d Gmeind Nendaz aa.

Der Bärgbach Lizerne chunt imene Tobel, wo töif id Felse ygfrässen isch, vo de Bärge uf der Nordsyte vom Rhonetaal obenabe. Der Bach foot im Taalchessel vo Derborence aa, wo im Gmeindbann vo Conthey liit. Derborence isch wägemene grosse Bärgsturz vo 1749 begchannt. Bi däm Unglück isch d Derborencealp vo vil Gschtei zuetekt worde, und derno isch hinder em Schuttbärg e nöie See, der *Lac de Derborence*, entstande. Bim Uusgang vo dr Lizerne us der änge Schlucht isch sid ane 1900 s Chraftwärch vo Ardon.

Der högscht Bärg vo Ardon isch dr *Haut de Cry* (2969 Meter über Meer).

D Kantonsstroos, d Ysebaanlinie und d Autobaan füere dur s Biet vo Ardon.

## Gschicht
Ardon isch im ene Dokumänt us dr Zyt um 1100 s erschte Mool erwäänt mid dr Schrybwys *Ardunum*.

Oben am Dorf liit d Ruine vo dr Burg *Crest*.

D Herrschaft Ardon-Chamoson het sech ane 1819 i die beide Gmeinde Ardon und Chamoson ufdeilt.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 33,6 % glägu.

## Religion
76,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,9 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Ardon ischt dr Pierre-Marie Broccard (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2295 Iwonru 81 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,6 % Titsch, 1,8 % Talienisch und 14,6 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Ardon gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Wirtschaft
Z Ardon isch en alti Ysegiesserei, d *Fonderie Ardon*.

S Dorf het vil Räbbärge ufem grosse Schuttchegel vo der Losentse. 

## Literatur
* Louis Delaloye: *Lexique du patois d'Ardon, avec la collaboration d'Ernest Schüle.* Fédération valaisanne des Amis du patois, Sion 1964.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Ardon
* 

## Fuessnoote