open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Flerden

**Flerde** (rätoromanisch *Flerda* oder *Flearda*) isch e politischi Gmeind i de Region Viamala vum Kanton Graubünde.

## Geografii
Flerde isch ais vo de Dörfer zmizt im Gebiet vom Hainzebärg im Domleschg. Noochbergmainda sin Cazis (bis Endi 2009 Portein), Masein, Urmein, Lohn, Tschappina un über en spitze Punkt au Saafietal (bis Endi 2012 Safie). D Gmeind Flerde hät südlich vo Tschappina und Urmein, am Nordhang vom Zwölfihorn, no en Exklave.

## Gschicht
Im Joor 1156 isch en Grosshof *Flirden* erwäänt worde, wo zum Chloschter Cazis ghört het. D Landsherre sin bis 1337 d Vazer gsi, deno d Werdeberger un d Rhäzünser, un no ab 1475 dr Bischof vo Chur. Im Joor 1709 sin d bischöfliche Herrschaftsrächt ussgchauft worde. Zum refomierte Glaube isch de Ort 1530-40 überträtte. Syt 1901 isch Flerde mit ere Strooss mit Thusis verbunde. Flerde isch vorallem vo de Viiwirtschaft prägt gsi, wo au hüt no en wichtige Erwerbszwyyg isch.

## Bevölcherig

Ursprüngli isch z Flerda Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart, gschwätzt worde. Hüt isch s Romanisch allerdings numme no dur romanischi Zuezügler uss andri Gegende presänt. Als allgemeini Umgangssprooch isch s Romanisch vo Flerde warschynts am Änd vum 19. Joorhundert vum Dütsche abglööst worde.

D Germanisierig isch warschynts wie bi Tartar un Portein vo Thusis ussgange. Im Gägesatz zue Urmein isch di dütschi Mundart vo Flerde nämli nit vum Walserdialäkt vo Tschappina prägt, un zeigt en sterchere Yyfluss vum Dialäkt vo Thusis.

Im Joor 2000 sin 72,50 % evangelisch-reformiert, 16,25 % römisch-katholisch un 8,75 % konfessionslos gsi. 2,5 % vo de Yywohner hen kei Aagabe gmacht.

## Literatur
* Mathias Kundert: *Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert).* Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.
* Erwin Poeschel:*Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940.
* 

## Weblink

* di offizielli Website vo de Gmaind Flerde

## Fuessnote
Scheid GR

**Scheid** (rätoroman. *Sched*) isch a Dorf i da pilitischa Gmaind Domläschg, wo zum Krais Domleschg (bis Ändi 2017) bzw. i de Region Viamala vum Kanton Graubünda ghört.

## Geografii
Di ehemooligi Gmeind bestoot uss zwee Ortsdeil, *Purz* (dütsch: Oberscheid) un *Sched* (Unterscheid). Usserdäm ghört de Wyyler *Laschignas* un mehreri Einzelghöf dezue.

## Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird Scheid im 12. Joorhundert als *de Side*. D Herrschaftsrächt sin 1527 ussgchauft worde. Reformiert isch de Ort entgültig nooch 1600 worde. D Stroosseverbindig in s Tal isch 1904 fertiggstellt worde. Au hüt no isch d Landwirtschaft mit Ackerbau un Viewirtschaft de wichtigscht Erwerbszwyyg, un de Tourismus spiilt ke grossi Roll.

Uf de 1. Januar 2009 hät Scheid zämme mit Feldis/Veulden, Trans un Tumegl/Tomils zur Gmeind Tomils fusioniert. Syt em 1. Januar 2015 ghört Tomils zämme mit Almens, Paspels, Pratval und Rodels zur neue Gmeind Domleschg. Scheid isch hüt also e Frakzion vo Domleschg.

## Bevölcherig

Di ursprüngli Sprooch vo Scheid isch Sutselvisch, e rätoromanischi Mundart. Scheid isch de Ort im Domleschg un Heinzeberg, wo sich s Romanisch am längschte het chönne halte. No im Joor 1970 hen 94&nbsp;% vo de Yywohner Romanisch als Muettersprooch aagee, 1980 sin es 60&nbsp;% gsi un ersch syt de Volchszäälig vo 1990 het es mit 36,5&nbsp;% d Mehrheit verlore. Im Joor 2000 hen es 19,4&nbsp;% als die Sprooch aagee, wo si am beschte chönne, un 31,7&nbsp;% als Sprooch wo si jede Daag schwätze. Bis in d 1980er isch s Romanisch schynts au no vo Chinder uss dütschsproochige Familie uff de Strooss glehrt worde, hüt isch es aber numme no in einzelni Familie un Bekanntechreis verbreitet.

In de Schuel isch im 19. Joorhundert no vorallem uff Romanisch oder zweisproochig unterrichtet worde. 1895 isch deno Dütsch ab de 2. oder 3. Klass als Fach unterrichtet worde, un in de 5. oder 6. isch d Unterrichtssprooch Dütsch gsi. In de Schuelbericht vo de näggschte Joor wird deno kei Romanisch mee erwäänt, wo deno in de 1930er wiider als Fach yygfiert worde isch. 1981 het sich d Gmeind dergege gwehrt, dass d Schuel im Ort wäge de chlyne Schielerzaal gschlosse wird, mit em Argumänt, si wäre di einzig Gmeind im Domleschg, wo s Romanisch pflege däte. 1988 sin aber numme no 13 vo 36 Schieler romanischsproochig gsi, un 2002 isch s Romanisch deno als Fach vum Italienische ersetzt worde.

## Literatur
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940. 
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5
* *Das Domleschg/La Tumgleastga.* Chur, 2005. ISBN 3-905342-26-X
* Mathias Kundert: *Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert).* Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Rothenbrunnen

**Rothebrunne** (rätoromanisch *Giuvaulta* oder *Givòlta*) isch e politischi Gmeind i de Region Viamala vum Kanton Graubünde.

## Gschicht
Rothebrunne wird 1472 als de Hof *Juvalt* zum erschte Mool erwäänt. De dütsch Name isch 1572 zum erschte Mool belait. Im 12. bzw. 13. Joorhundet sin d Burge Hoch- un Innerjuvalt baut worde. Bis um 1848 het de Ort zue Tumegl/Tomils ghört. Syt em 16. Joorhundert isch de Ort reformiert.

Syt 1896 isch Rothebrunne aa d Rhätischi Bahn aabunde, syt 1897 aa d Fahrstroosse. In de 1920er hen sich mehreri Yyrichtige aagsiidlet: 1922 e kantonals Altersheim un e Ussestation vo de psychiatrische Klinik Cazis, 1935 e Chinderheim un 1961 e Sonderschuelheim.

## Bevölcherig
Ursprüngli isch z Rothebrunne Sutselvisch, e rätoromanischi Mundart, gschwätzt worde. Im Joor 2000 hen zwar 14,2 % vo de Bevölcherig aagee, dass si täglich Romanisch schwätze, allerdings handlet es sich debi numme um Zuezogeni uss andri Gmeinde. Im Joor 1980 het de Lehrer Angelo Tscharner uss Feldis no vo eim yyheimische Maa berichtet, wo no e weng Romanisch chönnt, alli andri wäre Zuezogeni. Bi de Volchszäälig vo 1880 hen z Rothebrunne no 70,7 % Romanisch als Muettersprooch aagee, un syt 1900 sin d Dütschsproochige mit 49 % gäge 47 % Romanischsproochige in de Mehrheit. Als Gassesprooch isch s Romanisch warschynts in de erschte Hälfti vum 20. Joorhundert entgültig vum Dütsch abglööst worde. D Schuel isch scho 1895 ganz uff Dütsch umgstellt worde, noochdäm devor uff Romanisch oder zweisproochig unterrichtet worde isch. In de 1930er sin wiider 1–2 Stunde Romanisch in de Wuch yygfiert worde, wo aber 1954 deno ganz abgschafft worde sin.

## Wirtschaft un Infrastruktur
Z Rothebrunne isch e Chraftwerch vum Elektrizitätswerch vo de Stadt Züri (EWZ), wo die unterschti Stuf vo de EWZ *Kraftwerke Mittelbünden* bildet un vum Wasser vo de Albula gspyyst wird. E zweits Chraftwerch ghört zue de Chraftwerch Zervreila (KWZ) un wird mit Wasser vum Zervreilasee, em Vallertal un em Safietal betrybe.

Z Rothebrunne isch e Station vo de Rhätische Bahn, wo Rothebrunne un d Gmeinde vum Domleschg mit em Postauto mit em RhB-Bahnhof vo Thusis verbindet. Usserdäm isch Rothebrunne aa A13 aabunde.

Z Rothenbrunnen isch de Aafang vum Burgepfad Domleschg.

## Literatur
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5
* Mathias Kundert: Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert). Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940. .
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Rüegger, Chur/Zürich 2003, ISBN 3-7253-0741-5.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Rootebrunne
* 

## Fuessnote
Letziturm (Basel)

**Letzidurm** isch dr Name vo zwei Dürm, wo nooch binenander stöhn am Ändi vo dr früehnere Stadtmuure, wo deilwiis rekonstruiert worden isch, im Basler  Dalbe-Quardier.

## Gschicht
Dr üsser Letzidurm isch 1676 im Dalbe-Quardier im barocke Stil baut worde näben em eigetlige Letzidurm, wo us dr Zit vo dr Gotik im 14. Johrhundert stammt. Wo dr elteri Durm, wo Zinne gha het, 1863 abgrisse worden isch, het män em barocke Durm Letzidurm afo säge und er het dä Name au bhalte, wo dr alti Letzidurm 1978/79 wider rekonstruiert worden isch.

1911 isch dr Dalbe-Rhiiwäg ufgschüttet worde, und dr underi Deil vom Durm isch im Bode verschwunde; dorum gseht er hüte vil chliiner us as früehner emol. Mit em Rhiiwäg isch 1911 au d Terrasse entstande, wo bim Letzidurm in Rhii uusestoht. Bis 1930 het mä sä bruucht zum die letzte milidärische Wehrbaute an däm historischen Ort z errichde.

### Name

Letzi isch e gschichtligs Wort für d *Gränzschutzwehr*, also für Stadtmuure. Ursprünglig het mä mit *Letzi* en altschwiizerischi milidärischi Sperri in Däler bezeichnet ( *letze* in dr Bedütig vo *ufhalte*).

## Beschriibig

Dr barocki Letzidurm isch früehner diräkt am Rhiiufer gstande. Im undere Stock, wo mä vo dr Muure uus iine choo isch, befinde sich in de Grundmuure, wo öbbe e Meter dick si, drei Schlüsselscharte, vo wo us mä über e Fluss wie au stromufwärts und stromabwärts uf e Find het chönne schiesse. Im obere Stock isch e Zimmer mit eifache Schlüsselscharte und drei chliine Fänster. Dr Durm isch mit eme Huubedach deckt, wo uf alle vier Site gloggeförmig gschwungen isch. Vier Holzsüüle, wo im Innere uf dr Höchi vom Dachsims aaföön, stöhn über d Dachspitze uuse und bilden e chliis Gloggedürmli, wo au mit eme Huubedach deckt isch.

## Weblingg

*Der Letziturm auf altbasel.ch
Batzendorf

**Bàtzedorf** (frz. *Batzendorf*, dt. *Batzendorf*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Bàtzedorf lijt sìdweschtlich vun Hàwenau uf re Heche zwìsche 161 un 206 m ìwer em, Meerespiegel.

## Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Bàtzedorf ìsch . Bàtzedorf ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bàtzedorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Litt
D Vorfahre vun dr Marx Brothers stàmme vun Bàtzedorf. Ihre Urgroßvàtter Simon Marx ìsch 1803 z Bàtzdorf uf d Walt kumme. D Familie ìsch speter uf Hufalde un no uf Metzwiller zöje. Vun dert üs ìsch ìhre Vàtter, dr Samuel Marx, in d USA üsgwàndert.

## Böiwark
* Kìrich Saint-Arbogast (1781) 

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20190616095322/http://www.batzendorf.fr/

## Referanza
Berstheim

**Barschem** (frz. *Berstheim*, dt. *Berstheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Barschem lijt zwìsch em Zorndàl un em Moderdàl rund 25 Kilimeter nerdlich vun Stroßburi. D Nochbergmeine sìn Keffendorf ìm Norde, Schwaighüse ìm Nordoschte, Wìnterschhüse ìm Oschte, Bàtzedorf ìm Sìdoschte, Heestett ìm Sìde, Wìttersche ìm Sìdweschte un Hìttedorf ìm Nordweschte

## Gschìcht
Barschem ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 798 àls *Beroldashaim*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Barschem ìsch . Barschem ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Barschem ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
* Kìrich *Saint-Martin*, mìt Bìlder vun dr Carola Sorg vun 1859

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Referanza
Johannes Fatio

Dr **Johannes Fatio** (14. Juni 1649 z Baasel; † 28. Septämber 1691 z Baasel) isch e Basler Mediziner und Revoluzzer gsi.
 
## S Läbe
Dr Fatio isch 1649 z Basel uf d Wält cho und am 14. Juni dauft worde. Er isch dr Sohn vom Johann Anton Fatio und dr Christina Henricpetri gsi. 1662 het ere sich an dr Basler Uni iigschriibe. 1672 isch er Mitgliid vo dr Schererzumft, wo d Chirurge drzue ghört hai, worde. Si Dokter het er vo dr Universität vo Valence übercho.  1673 het er d Margaretha Schönauer ghürotet. Won er 1678 het welle *aggregatus* wärde an dr medizinische Fakultet, het en d Uni abgwiise. 1688 het si en beschuldigt, e Kurpfuscher z si. Dr Fatio het aber as Chirurg und Geburtshälfer gschafft und isch sehr beliebt und erfolgriich gsi. 1690 het er «Helvetisch-Vernünftige Wehe-Mutter» verfasst, wo für si Zit e sehr fortschrittligs Wärk über Geburtshilf gsi isch, aber erst 1752 z Basel erschiine isch, wil dr Root dr Fatio 1691 as Revoluzzer het lo chöpfe und das als abschreckends Bischbil de Lüt het welle vor Auge halte. Dr Fatio het vom berüehmte Geburtshälfer an dr Pariser Maternité, em François Mauriceau (1637-1709), glehrt und in siim Buech Fäll us siiner Praxis aagfüehrt.

### Si Rolle im 1691er-Wäse
:*Lueg au s [[1691er-Wesen|1691er-Wäse]]*
Wo am Aafang vo de 1690er Johr dr Groossroot dr Chlii Root het afo entmachde, hai d Zümft Reforme verlangt, wo witergange si, ass die, wo dr Grossi Root het welle iifüehre. D Zümft hai Usschüss afo bilde und si zerst vom Jakob Henricpetri aagfüehrt worde. Wo si aber hai afo dängge, ass dä mit em Groosse Root well gmeinsami Sach mache, hai si Ändi Februar 1691 dr Fatio zu ihrem Aafüehrer gmacht. Si hai allerhand Reforme usgarbeitet, aber scho im Summer het sich die reformerisch-demokratischi Bewegig gspalte und dr Fatio isch vom Groosse Root festgnoh worde und im Rhiidoorgfängnis igsperrt worde. Zsämme mit zwei andere Füehrer vo de Zümft, em Johannes Müller und em Hans Konrad Mosis, isch er zum Dod verurdeilt und uf em Märtblatz köpft worde. Si Chopf isch am Rhiidoor as Warnig für anderi potentielli Revoluzzer ufgsteggt worde.

## Fuessnote
Uhlweiler

**Ühlwiller** (frz. *Uhlwiller*, dt. *Uhlweiler*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Àb em 14. Johrhundert hàt Ühlwiller em Kloschter Nejburg ghert. Noch me Rachtsstritt han Inwohner vun Ühlwiller ànne 1333 dr Àbt Berthold umbrocht und han dodrfir e Galdstrof mieße zàhle.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Ühlwiller ìsch . Ühlwiller ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ühlwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Kültür
Z Ühlwiller gìt s e Brotmüseum (*Musée du pain*).

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Privàte Sitte ìwer Ühlwiller

## Referanza
Portein

**Portein** (rätoromanisch: *Purtagn*) isch e Dorf i de politische Gmeind Cazis, Region Viamala, im Kanton Graubünde.

## Geografii
S Heinzeberger Dorf lait oberhalb vo Cazis uff 1167 Meter Hööchi.

## Gschicht
De Ort wird 1378 als *Purteyn* zum erschte Mool erwäänt. In de Feudalzit isch Portein vo altfreii Buure bewohnt gsi, wo d niideri Grichtsbarkeit sälber ussgiebt hen. Chilchlich isch d Gmeind syt 1530–40 reformiert un hängt mit Sarn un Tartar zämme.

Am 1. Januar 2010 het Portein zämme mit Cazis, Präz, Sarn un Tartar zur neue Gmeind *Cazis* fusioniert. Vor de Fusion isch Portein iiwohnermässig di chlynscht Gmeind vum Kanton Graubünde und Endi 2001 sogär di chlynscht vu de Schwiz gsi.

## Wappe
S Wappe zeigt uffeme silbrige (wysse) Hintergrund en Bär wo uffrecht stoot, un en goldene (gääle) Baumstaim uffem Buckel drait. Des isch s Attribut vum heilige St. Gallus, wo de Patron vo de reformierte Chilch vo Portein isch.

## Bevölcherig
Portein isch vor de Fusion di chlynscht Gmeind vo Graubünde gsi, un zitewys di chlynscht Gmeind vo de Schwiiz.

## Sprooche
Ursprüngli isch z Portein Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. De Sproochweggsel zum Dütsche isch numme wenig dokumentiert; d Germanisierig isch aber scho im 19. Joorhundert wyt fortgschritte gsi. 1860 sin no 85&nbsp;% vo de Huushaltige uff Romanisch gsi, 1870 sin es 50&nbsp;% un 1900 30&nbsp;% vo de Yywohner gsi. De Aadeil stygt un fällt in de Volchszäälige immer wiider, was wohl uff di chlyni Bevölcherigszaal zruggoot. 1980 sin no 2 Yywohner (10&nbsp;%) romanischsproochig gsi, wo aber warschynts Zuezogeni gsi sin. Syt 1990 git es überhaupt kei Romane mee z Portein. De Mathias Kundert vermuetet, dass s Romanisch zwüsche 1870 un 1910 als Gassesprooch vum Dütsche abglööst worde isch. Vermuetli hen scho in de spööte 1970er kei yyheimischi Romane mee z Portein gläbt.

## Literatur
* Mathias Kundert: Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert). Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.
* Erwin Poeschel:*Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Bad Niederbronn

**Nìderbrunn** (frz. *Niederbronn-les-Bains*, dt. *Bad Niederbronn*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
D Stàdt lijt àm Fàlikestaanerbàch àm Ìwergàng vun dr Nordvogese züe dr 
Rhinewene.

## Gschìcht
Nìderbrunn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Jh. àls *villa Brunnon*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Nìderbrunn ìsch . Nìderbrunn ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Nìderbrunn ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
* Wàseburi (13. Jh.)
* Kìrich Saint-Martin
* Àlte Synàgog (1869)


Datei:Ruines du château de Wasenbourg.jpg|Wàseburi 
Datei:Niederbronn-Ancienne synagogue (4).jpg|Àlte Synàgog


## Lyt
* Elisabeth Alphonsa Maria Eppinger (1814-1867), Grìnderin vum Orde vun dr Schweschtre vum Gettlige Erleser
* Franz Ludwig Fleck (auch François Louis Fleck), (1824-1899), Bìschof vun Metz
* Eugène de Dietrich (1844−1918), Industrieller un Richsdàgsàbgordneter
* Adolf Ury (1849−1915), Ràbbiner un Lànddàgsàbgordneter

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.mairie-niederbronn.fr
* Tourismusbureau

## Referanza
Überach

**Ìwerach** (frz. *Uberach*, dt. *Überach*) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  () im Unterelsàss (Bas-Rhin). Zem 1. Janner 2016 ìsch sa mìt dr Wàlik un Pfaffoffe zur *Commune nouvelle* Val-de-Moder füsioniert.

## Gschìcht
Ìwerach ìsch e ehmoli Richsdorf. Bìs 1961 ìsch s offizell *Ueberach* gschrìwe worre.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Ìwerach ìsch dr Dominique Gerling gsin.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ìwerach ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20100823062705/http://www.uberach.fr/

## Referanza
Windstein

**Wìndstain** (frz. *Windstein*, dt. *Windstein*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Z Wìndstain leie d Burge Àltwìndstain, wie 1205 s erscht Mol gnannt worre ìsch, und Neiwìndstain, wie wàhrschins ànne 1339 böie worre ìsch.


Datei:Altwindstein.jpg|D Burg Àltwìndstain um 1900
Datei:Burg Neuwindstein 1.jpg|D Burg Neiwìndstain


## Verwàltung
 vun Wìndstain ìsch . Wìndstain ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wìndstain ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* 

## Referanza
Rümelinbach

Dr **Rümelibach** (mä sait em au dr *Ober Birsig* oder *Steinebach*) isch e chliine Näbefluss vom Birsig, wo im früehje Mittelalter in dr Nöchi vo dr Stadt Basel künstlig agleit worden isch. Er het johrhundertilang as Gwärbkanal für divärsi Wassernutzigsinteressänte im Gebiet dient (vo 1874 aa au für e Basler Zolli). In de 1870er-, de 1930er- und de 1950er-Johr si Deil vom Bach iidolt worde. Wil s immer wider Überschwemmige ge het, wo Schäden aagrichdet hai, het mä dr Rümelibach schliesslig vollständig iidolt.

Hüte git s z Basel zwei Stroosse,  dr Rümelibachwäg und s Steinebachgässli, wo em früehnere Flusslauf folge und wo ihri Näme vom Bach hai. Früehner isch dr Bach deilwiis offe dur s Gärbergässli und d Münzgass gflosse, und isch denn bim Märtblatz wider in Birsig gmündet.

## Weblingg
*Staatsarchiv Basel-Stadt - Korporation der Wasserinteressenten des Rümelinbach
* 
*Rümelinbach auf der Webseite *Basler Bauten*
Barbados

**Barbados**  isch en Insle in de Chliine Antille und e Staat im *[[Commonwealth of Nations]]*.

## Geografii

Barbados isch die östligsti Insle vo dr Inslechetti vo de Chliinen Antille und lit im Atlantischen Ozean. Im Gegesatz zu vile vo de benochberte Karibikinsle isch dr Ursprung vo Barbados nid vulkanisch, sondern isch dr höchsti Deil vom ene unterseeische Chalchsteirugge. S Chalchsteiplateau erreicht im Mount Hillaby e Höchi vo 336 m. Zu Barbados ghört näbe dr Hauptinsle no s winzige Culpepper Island, wo diräkt vor dr Ostküste lit.

Öbbe 180&nbsp;km westlig lit dr Inselstaat St. Vincent und d Grenadine.

## Bevölkerig
De Iiwohner vo dr Insle sait mä *Barbadier*, s Adjektiv, wo drzue ghört,  isch *barbadisch*.

D Bevölkerig bestoht zu öbbe 90 % us de Nochkomme vo afrikanische Sklave, öbbe 4 % Wissi, vor Allem mit britische und irische Vorfahre, und dr Räscht si Asiate (Inder und Chinese) und Mulatte.

Öbbe 30 % vo dr Bevölkerig si Anglikaner,  18 % ghöre zur Pfingstbewegig, wiiteri bedütendi Gruppe si d Methodiste und d Adventiste. 4 % si katholisch.

D Chinderstärblikeit lit bi 11 pro 1000 Läbiggeburte. D Läbenserwartig isch 76,4 Johr und d Alphabetisierigsroote  97,6 %.

Ungfäär e Driddel vo dr Bevölkerig vo dr Insle läbt in dr Hauptstadt Bridgetown und iire Vorort. Non e Driddel läbt an dr Süd- und Westküste in de Gmäinde Christ Church und St. James, wo au d Zentrum vom Turismus si. S letschte Driddel läbt in e Hufe Siidlige, wo über die ganzi Insle verstreut sin.

Usser dr Hauptstadt git s no drei Stedt: Speightstown, Holetown und Oistins. Ihri Iiwohnerzahle chönne nume gschetzt wärde, wil s keini definierte Gmeindsgränze git. Wiiteri relevanti Ort si Bathsheba as touristischs Zentrum an dr Ostküste und Six Cross Roads as regionals Zentrum im Ostdeil vo dr Insle.

## Lüt
* Rihanna, Sängeri

## Weblingg

* Website vo dr Regierig vo Barbados
* Barbados Vacation Travel Guide & Business Directory
* Informatione zu Geografii, Bevölkerig und Flora und Fauna vo Barbados
* Geologii vo Barbados (ängl.)
* Fotografie us Barbados
* Länderinformatione vom Uswärtigen Amt über Barbados

## Fuessnote
Thomasturm

Dr **Thomasdurm** isch en ehemolige Wachdurm vo dr Basler Stadtmuure. Er isch dr nördligst Uferpunkt vo dr Stadt und het as Befestigungsdurm vo dr Üssere Stadtmuure gegenüber em Rhii und em Land dient.

Dr Thomasdurm isch scho in dr Wachornig vo 1374 as "sant Thomans thurne" erwähnt worde. Dört stoht au gschriibe, ass d Schifflüt und Fischer für e Durm verantwortlig gsi si. Si Name chunnt vom Erzbischof Thomas Becket vo Canterbury, wo 1170 in sinere Kathedrale ermordet worden isch. E Statue ihm zu Ehre isch an dr Durmsite gegen e Rhii gstande.

1806 isch d Statue wäggnoh worde und mä het dr oberi Stock vom Durm abgrisse. Dr Gross Root vo Basel het beschlosse, d Schanze, wo bim Durm glägen isch, zun ere Promenade umzbaue und dr Durm drfür z opfere. Wo 1882/83 dr "Santihans-Rhiiwäg" agleit worden isch, sin die undere Stöck im Bode verschwunde; so isch us em Durm, wo früehner emol us em Rhii uusegstanden isch, e Durmstumpe worde. Däm het mä denn 1888 e dekorative Zinnechranz oobe druf do.

Am Fuess vom Durm findet jedes Johr am Barbaradag, am 4. Dezämber, am halbsibni z Oobe s draditionelle Salutschiesse vom *[[Artillerie|Ardillerii]]verein Basel-Stadt* statt.

## Weblingg
* altbasel.ch - Der Thomasturm
Pulverturm

Dr **Bulverdurm** isch Däil vo dr Chläibasler Stadtmuure gsi und existiert immer no.

Dr Bulverdurm, mä het em au dr Middleri Durm gsait, stoht e chli meh as fufzig Meter stromabwärts vom Kartüser Eggedurm in dr Nöchi vo dr hütige Wettstäibrugg. Er isch fast achzää Meter hoch und het e rächteggige Grundriss mit ere Sitelengi vo öbbe zwölf Meter. Sini Umfassigsmuure näme in de obere Stöck stark ab. Er het Fänster und Schiessscharte in verschiidnige Grösse und Forme und isch mit eme Pultdach überdacht, wo gege s Stadtinnere abfallt.

D Kartüüser hai dr Eggedurm und dr Bulverdurm as Chlostergfängnis brucht, hai aber dr Zuegang zun ene nid döfe versperre.

## Fuessnoote
Altdorf (Unterelsass)

**Àldorf** (frz. *Altorf*, dt. *Altdorf*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Àldorf lijt im Dàl vun dr Brìsch, 21 Kilometer weschtlich vun Stroßburi uf re Heche zwìsche 162 un 186 m ìwer em Meeresspiegel. Durich Àldorf fließe dr Màttelbàch un dr Mìhlbàch.

## Gschìcht
Àldorf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 787 àls *Altum Coenobium*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Àldorf ìsch . Àldorf ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àldorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
* Àbteikìrich St. Cyriak, Schìff romànisch, Chor un Querschìff üs dr Bàrockzitt (12. Jh.)
* Menhir *Lànge Stein*

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.altorf.fr

## Füeßnoote
Oberes Rheintor

S **Obere Rhiidoor**, wäge siiner Grössi het men em au s **Obere Rhiidöörli** gsait und es chunnt au as **Lessersdürli** vor, isch e Basler Stadtdoor im Chleibasel und Deil vo dr Basler Stadtmuure gsi. Es isch in dr Middi vom 19. Johrhundert abgrisse worde.

S Obere Rhiidoor isch grad am Rhii am Aafang vo dr Riechedoorstrooss gstande, e chli rhiiab vom Bulverdurm. Es het e Pultdach gha, wo gege d Stadt zue abgfallen isch, und e Zinnechranz wie dr Bulverdurm näbedra. Zwüsche dene beide Dürm het s sit de Armagnakechrieg (1444) e Wehrgang gee, wo bis zur Kartause gloffen isch. Em Durm si Vorbau isch 1843 abbroche worde. Wo mä dr Oberi Rhiiwäg, wo 1823 baut worden isch, erneueret het, isch s Door abgrisse worde, wohrschiinlig im 1858i.

S Rhiiufer vor em Door isch as Schiffländi bruucht worde, wo Ware, vor allem Stei und Holz, vo Flöss und Schiff usglade worde si. Dorum het dr Rhiizoller in de obere Stöck vom Döörli gläbt und sis Büro, s Rhiizollerstübli, isch grad rhiiab vor em Door gläge. S Stübli isch 1843 zsämme mit em Vorbau abgrisse worde. 

Wo dr Oberi Rhiiwäg 1858 erneueret worden isch, het mä dr Bauschutt vom Door und vo dr Stadtmuure bruucht, zum dr Rhiiwäg und d Riechestross e Meter ufzschütte. Wo mä 1985 wäge Wasserleitige dört het müesse grabe, het mä d Fundamänt vom Rhiidöörli gfunde, und si gnaui Lag isch jetzt dokumentiert.

Äini vo de Baasler Fäärene landet hüte e chlii bachab vom ehemoolige Rhiidöörli.

## Quelle
* Erziehungsdepartement des Kantons Basel-Stadt: «Denkmalpflege - Stadtbefestigung beim Waisenhaus»
* Das Lesserstürlein uf altbasel.ch
* Brigitt Sigel, *Stadtmauern in der Schweiz*, vdf Hochschulverlag AG, 1996, Band 2, S.52f.

## Fuessnoote
Stadttor

E **Stadtdoor** isch bis in d Neuzit en Iigang in dr Ringmuure von ere Stadt gsi, wo im allgemeine bsunders versterkt gsi isch. D Dürm und d Door si wichdigi Bestanddeil in de Verdeidigungsaalage von ere Stadt gsi.

## Architektur
D Stadtdoor si hüfig mit ere Zugbrugg, wo über e Grabe vor em Muurering ggangen isch, gsicheret gsi. Zuesätzlige Schutz hai Holz- oder Iisegitter bote, wo mä het chönne abeloo, und mächtigi Düüre us Eicheholz. 

Stadtmuure und Stadtdoor hai mit em Ufchoo vo dr Artillerii ihre milidärisch Wärt verlore und si meh und meh bruucht worde zum d Bevölkerig z kontrolliere und zum Zöll z erhebe. Dorum het mä im 19.&nbsp;Johrhundert mänggisch no repräsentativi Stadtdoor baut, aber je witer s Johrhundert fortgschritten isch, um so meh hen Stadtmuure und Stadtdoor afo d Entwicklig vo dr Stadt und vom Vercheer stööre und me het si vilerorts abbroche.

Hüte si Stadtdoor hüffig Wohrzeiche vo Stedt und touristischi Aaziehigspünkt. Die ehemolige Standort vo Door si meistens wichtigi stedtischi Blätz, wil d Door dört wichdigi Verchehrsadere kontrolliert hai.

## Bilder vo Stadtdoor

Basel_-_Spalentor.jpg|s Spaaledoor z Basel
Konstanz_Rheintorturm.JPG|dr Rhydoordurm z Konstanz
Löwentor Mykene.jpg|s Löiedoor z Mykene, 13. Jh. v. Chr.
Speyer BW 5.JPG|Altpörtel, Speyer
Landsberg Befestigung 4.jpg|s spotgotische Bayerdoor z Landsberg
Nikolaitor_Eisenach.JPG|s Nikolaidoor z Eisenach
Erfurter Tor Sömmerda.JPG|s Erfurter Door z Sömmerda
Ponttor aachen.jpg|s Pontdoor z Aache
Isartor, Múnich, Alemania02.JPG |s Isardoor z Münche
Grendeltor - Franz Hegi ca 1800.jpg|s Grendeldoor z Züri, Aquatinta vom Franz Hegi, um 1820 
Prichsenstadt BW 1.JPG|es Stadtdoor vo Prichsenstadt z Franke
Dinkelsbuehl_BW_9.JPG|s Rotheburgertor z Dinklsbüel
Bacharach_BW_1.JPG|dr Määrtdurm z Bacharach
Sommerhausen_BW_7.JPG|s Ochsefurter Door z Summerhuuse
Sospel_Bridge_2.jpg|Sospel z Südfrankriich
Assisi_Porta_Nuova_BW_1.JPG|d Porta Nuova z Assisi
Maastricht BW 1.JPG|d Helpoort z Maastricht
Damascus Gate Jerusalem 01.jpg|s Damaskusdoor z Jerusalem, 1535-1536
Jerash_BW_7.JPG|s Süddoor z Gerasa
Zijlpoort2010JuneEarly.jpg|d Zijlpoort z Leiden


## Weblingg

* Stadtdoor im Badische
Eisenbahntor

S **Iisebahndoor** isch e Stadtdoor vo dr Stadt Basel gsi, wo im 19. Johrhundert vo dr Elsässerbahn baut worden isch.

Wo d Elsässerbahn in dr Stadt Basel e Bahnhof het welle baue, het si sich müesse verpflichde, ass si e Brugg über e Stadtgrabe und e gsicherts Door wurd baue. Dr Basler Archidekt Melchior Berri het zwei Entwürf gmacht: in eim isch s Door as rächteggigs Monumentaldoor mit Wehrgang und ere halbbogeförmige Durchfahrt konzipiert gsi, s andere isch weniger schwerfellig gsi und het en abgstuefte Zinnegiibel und Schiessscharte gha und e Fallgitter us Iise. E Stäge het d Stadtmuure linggs und rächts mitenand verbunde. Mä het sich für e zweit Entwurf entschiide, und s Door isch us rootem Sandstei in dr Nöchi vom Santihansdoor baut worde und am 11. Dezämber 1845 het dr erst Zug us Saint-Louis in d Stadt chönne iinefahre.

S Door isch von ere Schildwach vo dr Bahngsellschaft bewacht worde, wo s am Morge ufgmacht und am Oobe abgschlosse het. D Basler Behörde hai sich s Rächt vorbehalte, bi Chrieg, Ufstand oder Süüchegfohr s Door z verschliesse.

S Door isch mit dr Stadtmuure bis 1880 verschwunde.
Avolsheim

**Àvelse** (frz. *Avolsheim*, dt. *Avolsheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Àvelse lijt 22 Kilometer weschtlich vun Stroßburi àm Zammefluss vun Mossig un Brìsch. Durich d Gmein geht d Departementsstroß D422 àls Deil vun dr Elsassische Winstroß.

D Nochbergmeine sìn Sulz, Wolixe un Molse.

## Gschìcht
Àvelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 788 àls *Hunzolfesheim* (1051: *Avelsheim*, 1350: *Afelsheim*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Àvelse ìsch . Àvelse ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àvelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
*Kìrich Saint-Ulrich
*Kìrich Saint-Materne
*Kìrich Saint-Pierre oder (*Dompeter*)


Datei:Avolsheim eglise saint Ulrich.JPG|St. Ulrich(*Saint Ulrich*)
Datei:Avolsheim eglise saint Materne.JPG|St. Maternus(*Saint Materne*)


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20100407071336/http://www.mairie-avolsheim.fr/

## Referanza
Oberhaslach

**Ewerhosle** (frz. *Oberhaslach*, dt. *Oberhaslach*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Ewerhosle ìsch . Ewerhosle ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ewerhosle ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Burige
Z Ewerhosle gìt s drej Burige:
* Burig Nideck (13. Jh.))
* Burig Hohestaan (13. Jh.))
* Burig Rìngelstaan (12. Jh.)


Datei:Nideck 25fev08.jpg|Burig Nideck
Datei:67 Oberhaslach, château de Hohenstein les murs du logis.jpg|Burig Hohestaan
Datei:France Oberhaslach Château du Grand Ringelstein - Keep.jpg|Burig Rìngelstaan


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.commune-oberhaslach.fr

## Referanza
Sulzbad

**Sulz** (frz. *Soultz-les-Bains*, dt. *Sulzbad*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Sulz lijt àn dr Mossig, 4 km nerlich vun Molse. D Nochbergmeine sìn Àvelse, Baribiete, Barige-Ìrmstett, Dàhle, Dàngelse, Draane, Oderze un Wolixe.

## Gschìcht
Sulz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 770 àls *Sulzha*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Sulz ìsch . Sulz ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sulz ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
* Kìrich Saint-Maurice


Datei:SoultzBains STMaurice 03.JPG|Kìrich Saint-Maurice
Datei:Soultz-les-Bains Mossig.JPG|D Mossig
Datei:Sulzbad.JPG|S*Sulzbàd*


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.soultz-les-bains.fr

## Referanza
Ellenberg (Württemberg)

**Elleberg** (amtlich *Ellenberg*) isch a Gmoind em Oschtalbkrois in Bade-Württeberg mit 20 Ortsdoil, die moiste drvo kloine Wohnplätz. Die moiste Eiwohner wohnad em Hauptort Elleberg und em Ortsdoil Broidabach.

Die Gmoind isch Mitglied vo dr Vereinbarta Verwaltungsgmoinschaft vu dr Stadt Ellwãng.

## Geographischa Lag
Elleberg liegt ziemlich en dr Midde zwischa Stuegert und Nirnberg am Oschdrand vom Virngrund auf dem siadlicha Hangrigga dr Nordost-Kupp vom Hornberg. D Gmoind hot Andoil an de Naturraim Öschtlichs Albvorland ond Schwäbisch-Fränkische Waldberg, die boide zom Schwäbischa Keuper-Lias-Land zählat, sowie am Mittelfränkischa Becka, am Deilraum vom Fränkischa Keuper-Lias-Lande

## Gmoindegliederong

Zo Elleberg ghärts Dorf Elleberg, die Weiler Althueb, Bautzahof, Birahaiusle, Broidabach, Eiberg, Gorgaschtadt, Gerhof, Häsle, Haselbach, Henderstoibach, Kraschbronn, Muckadaal, Neihueb, Roadhof und Schmalabach, die Häaf Schweizerhof ond Zwiebelshof ond die Haiser Diatlesmiahl und Eiberger Sägmiahl sowie dia abgangane Ortschafta Vorderstoinbach, Nytheim, Staudasägmiakl, Geswende, Altengeswende, Niwengeswend, Butzenroden, Underburn bi dem Horn, Zem Brand, Absbach, zem Kapf, Heroltzberg, zem Hessen, Tiechenhart, zem Stainhaw, Zem Horn, Segmul am obern newen weyer und Segmul am alten wyer.

D Gmoind hod 2000 ihr 700-jährigs Gmoindsjubiläum gfeierd, weil dia erste urkundliche Erwähnunga aus'm Johr 1300 datierad. Ausgrabunga onder anderm en dr Kirch lassad abr drauf schliaßa, dass do breits vorhär Siedlunga existiert hen. Ab 1806 hod Elleberg zom Oberamt Ellwanga ghärt. 
Alse des aufglöst hen, isch der Ort 1938 zom Landkreis Ohlla (AA)komma ond ghärt seit dr Kroisreform 1973 zom Ostalbkreis.

## Gschicht
Elleberg ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1300.

## Verwaldong
Elleberg hot mit dr Stadt Ellwãng ond dr Gmoede Adelmannsfelde, Jagschtzell, Nuiler, Raenao, Roäseberg ond Weert a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes vo Elleberg ischt dr Rainer Knecht.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Religione
Elleberg isch überwiegend katholisch geprägt. Die bar evangelische Glaibige ghärad zur Kirchagmoind Weert. In Elleberg isch d Pfarrkirch *Zur Schmerzhafta Mutter Gottes* gweiht. Als wertvollschdes Kunstwerk isch em barocka Bau a spätgotischa Pietà om 1500 rom denna.

## Dialekt
Dr Dialekt vo Elleberg ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* Internetpräsenz der Gemeinde Ellenberg

## Fueßnote
Bahamas

D **Bahamas** (änglisch *The Bahamas*) si en Inselstaat im Nordatlantik und Deil vo de Westindische Insle. Si lige südöstlig vo de USA und nordöstlig vo Kuba und wärde zu Mittelamerika zehlt. Es git meh as 700 Bahamainsle, aber nume 30 drvo si bewohnt. 
D Inselgruppe het ihre Name vo de spanische Eroberer übercho. Si hai de Gwässer um d Insle *Baja Mar* (spanisch für ‚flachs Meer‘) gsait. Us däm isch spöter Bahamas worde.

## Fuessnote
St. Kitts und Nevis

**[[St. Kitts]] und [[Nevis]]** (änglisch *Saint Kitts and Nevis*, au *Saint Christopher und Nevis*) isch e föderali Inselgruppe in de Chliinen Antille in dr Karibik. Si isch en unabhängige Staat im Commonwealth of Nations und Mitgliid vo de Vereinte Natione.

## Geographii

Östlig vo de Insle befindet sich dr Inselstaat Antigua und Barbuda, südöstlig d Insle Montserrat, im Nordweste Sint Eustatius und im Norde Saint-Barthélemy.

D Insle St. Kitts bestoht us drei Vulkangruppe, wo dur diefi Schluchte drennt si. Dr höchsti Bärg vo St. Kitts isch dr 1'156 m hochi Mount Liamuiga, früehner *Mount Misery*. D Hauptstadt isch Basseterre.

D Insle Nevis isch dur e 3 km breite Kanal vo St. Kitts drennt. Die höchsti Erhebig isch dr Nevis Peak mit 985&nbsp;m. In dr Meerängi zwüsche beiden Insle lit s Booby Island.

Uf de beiden Insle läben öbbe 46'000 Mensche, do drvo öbbe 13'000 in dr Hauptstadt Basseterre. As zweitgrössti Stadt het Charlestown grad emol 1'700 Iiwohner.

## Klima
S Klima isch dropisch heiss, wird aber vo Passatwind gmilderet. D Drochezit duurt vo Januar bis April. Im Summer und am Johresändi rägnets meh und d Mängi isch je noch Höchelag verschiide. Im Johr rägnet s öbbe 125-200 mm, d Haupträgezit isch vo Mai bis Oktober. Wirbelstürm chönne zwüschen August und Oktober ufdräte.

## Fuessnote
Bermuda

**Bermuda** isch en Inselgruppe im Atlantik. As britischs Überseegebiet stoht s under dr Hoheit vom Vereinigte Königriich.

D Bermuda-Insle si vor allem wäge de Gschichte über s Bermudadreiegg, für d Bermudashorts und s Bermuda-Rigg bekannt worde.

## Geographii

D Bermuda-Insle bestöhn us öbbe 150 Koralleninsle. Under ihne isch Grand Bermuda mit Abstand die grössti. Im Nordweste gränze Somerset Island und im Nordoste Saint George’s Island an d Hauptinsle.

S Klima uf de Bermuda-Insle isch subtropisch-füechtwarm. Allerdings cha s im Januar 5 Grad wärde. Im Septämber git s hüfig Hurrikan.

Die höchsti Erhebig im Land isch dr Town Hill mit 79&nbsp;m. Uffallend isch die starki Zergliiderig vo de Insle und die zahlriiche Karsthöhlene. Um d Insle ume het s Koralleriff. Es si die nördligste dropische Koralleriff uf dr Wält. Es git nume ei Stell im östlige Bermuda, wo grossi Chrüzfahrt- oder Containerschiff, wo regelmässig in Bermuda ankere, dur d Riff duure chönne. Uf den Insle git s keini Flüss, dorum muess s Rägewasser in Zistärne gsammlet wärde.
Elisabeth II.

D **Elisabeth II.** (* 21. April 1926 als *Elizabeth Alexandra Mary* z Mayfair, London; † 8. September 2022 im Balmoral Castle, Aberdeenshire, Schottland) us em Huus Windsor isch in Personalunion d Königin vom Vereinigte Königriich vo Grossbritannie und Nordirland und Staatsoberhaupt vo dene Commonwealth-Königriich (Stand 2022; früener sind do no anderi Länder drbii gsi): Antigua und Barbuda, Australien, Bahamas, Belize, Grenada, Jamaika, Kanada, Neuseeland, Papua-Neuguinea, Salomonen, St. Kitts und Nevis, St. Lucia, St.&nbsp;Vincent und d Grenadine und Tuvalu gsi. Uf de Kanalinsle het si as *Duke of Normandy* und uf der Isle of Man as *Lord of Mann* gherrscht. Si isch au s Oberhaupt vo dr anglikanische Chile gsi und het dr Ditel «Fidei Defensor» gha (Verdaidiger vum Glaube).

D Elisabeth isch de vierzgischt Monarch uf em änglische reschp. britische Thron sit em Wilhälm em Eroberer gsi. Si isch di eltisti Dochter vom König Georg VI. und dr Elizabeth Bowes-Lyon gsi. Am 6. Februar 1952, em Dodesdag vo ihrem Vater, isch si vom Dronfolgroot zur Königin proklamiert worde. Ihri Chrönig het 16 Mönet druf, am 2. Juni 1953, in dr Westminster Abbey stattgfunde. Ghürote het si dr Philip vo Griecheland und Dänemark (1921–2021); är isch echli spööter zum Herzog vo Edinburg ernännt worde. Chind het si vier gha: dr Charles (*&nbsp;1948; de hüttig König Karl III.), d Anne (*&nbsp;1950), dr Andrew (*&nbsp;1960) und dr Edward (*&nbsp;1964).

Bolitisch isch si neutral, si herrscht as parlamäntarischi Monarchin. Numme sälten emool isch es glych duuredrunge, was si eso über wäär und waas dänggt. 2022 hed si ires diamantig Regierigsjubilääum chönne fiire – si isch doozmool sit 70 Joor Königin gsi. Wäret irer lange Regierigszit het si 15 verschideni britischi Premierminischter ghaa (T stoot für Tory, L für Labour): de Winston Churchill (T), de Antony Eden (T), de Harold Macmillan (T), de Alec Douglas-Home (T), de Harold Wilson (2mol; L), de Edward Heath (T), de James Callaghan (L), d Margaret Thatcher (T), de John Major (T), de Tony Blair (L), de Gordon Brown (L), de David Cameron (T), d Theresa May (T), de Boris Johnson (T) und d Liz Truss (T).

Si hed as Königin zwai Woope gha:

Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg|s Woope vo dr Königin im Verainigte Königriich reschp. z Ängland, z Wales und z Nordirland
Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|s Woope vo dr Königin z Schottland


## Weblink
Mutzig

**Mützig** (IPA: , frz. *Mutzig*, dt. *Mutzig*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfii
Mützig lejt àn dr Brìsch, wie die üs dr Vogese ìn dr Rhinewene kunnt. Nochbergmeine sìn Molse, Dorelse, Rosewiller, Grasswiller, Dìnse, Dàngelse un Sulz.

## Gschìcht
Mützig ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 913 àls *Muzzeca*, 11. Jh.: *Muziaca*. Ìm Johr 1308 ìsch s àn dr Bischof vun Stroßburi kumme. Druppe vun dr Armagnacs han d Stàdt ànne 1444 nìt kenne erowere, zeh Johr speter (1454) ìsch sa àwer durich dr Grof vun Zweibrücken ingnumme un zwei Johr speter wider vun dr Stroßburjer befreit worre.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

S Städtel ìsch e wichti Militärstàndort. S gìt e Làjer ìn dr Stàdt un uff em Bari ìm Norde ìwwer dr Stàdt - un ém Weschte vun Molse ìsch s *Fort de Mutzig*, e Feschte, wie de Ditsche vor em Erscht Waltkriej geböit han, àls "Feste Kaiser Wilhelm II", fer züem s Brischdàl ze sichere un z bewàche.

## Verwàltung
 vun Mützig ìsch . Mützig ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mützig ghert zem Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Nouvelle exposition 2005-07-28 035.JPG|Stàdtdor
Datei:Mut chateau rohan 05.jpg|Rohan-Schloss


## Wirtschàft
Bekànnt worre ìsch Mützig vor àllem durich d *Mützig-Bröierei*, wie 1810 vum Antoine Wagner grìndet worre ìsch. Wie d Bröierei vun eme Bierkonzern ìwernumme worre isch, ìsch sa ànne 1989 züegmàcht worre. Z Schìlige wìrd àwer witterscht noch e Bier gebröit unter em Nàmme *Mützig*.

## Litt
* Louis François Antoine Arbogast (* 1759), frànzesischer Mathematiker
* Antoine Alphonse Chassepot (1833–1905), frànzesischer Erfìnder (Wàffetechnik)
* Joseph Ehrismann (1880–1937), Glàs- und Kunschtmoler

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.mairie-mutzig.fr
*Mutzig bi dr CC de la Région de Molsheim-Mutzig

## Referanza
Antigua und Barbuda

D Insle **[[Antigua (Kleine Antillen)|Antigua]] und [[Barbuda]]** (s früehnere *Dulcina*) bilden e unabhängige Inselstaat innerhalb vom Commonwealth. Si lige zwüschen em Nordatlantik und dr Karibik, südöstlig vo Puerto Rico. Drnäbe existiert die unbewohnti Insle Redonda.

## Geographii
### Lag
Dr Antillestaat Antigua und Barbuda ghört zu de sogenannte Insle über em Wind. Er befindet sich zwüsche dr Karibik und em Atlantischen Ozean, öbbe 650 km südöstlig vo Puerto Rico. S Staatsgebiet, wo im Ganze 442,6&nbsp;km² gross isch, umfasst drei Insle. Die grössti isch mit 280&nbsp;km² Antigua, wo sich d Hauptstadt Saint John’s befindet. Barbuda umfasst 161 km² und lit 48 km nördlig vo Antigua. 56 km südwestlig vo Antigua befindet sich die unbewohnti Felseninsle Redonda, wo nume 1,6&nbsp;km² gross isch. D Küstelinie vom Inselstaat isch 153&nbsp;km lang.

### Geologii und Geomorphologii
Au wenn d Hauptinsle Antigua vor allen us Kalkformatione ufbaut isch, goht si uf en unterseeische Vulkan zrugg, wo vor öbbe 34 Millione Johr im Südweste vo dr Insle usbrochen isch. Mit em Wachstum vo Koralle hai sich Chalchablagerige in Richdig Nordoste usbreitet. Dr höchst Punkt uf dr Insle und gliichzitig vom ganze Inselstaat isch dr 402&nbsp;m hochi Mount Obama, früehner *Boggy Peak*. Er isch dr Räst vom Vulkankrater im Südweste vo Antigua.Barbuda isch d Oberflechi vom ene grosse Koralleriff. Dr höchst Punkt vo dr Koralleinsle, wo no wiitgehend unberüehrt und naturbelassenisch, stoht allerdings nume 44,5&nbsp;m us em Meer uuse. D Küstelinie vo de beide Hauptinsle hai e Hife Stränd, Lagune und nadürligi Häfe (Buchte). Um d Insle ume het s Koralleriff und Undiefene. Die chliini Felseninsle Redonda isch dr Räst vom ene 296&nbsp;m hoche erloschene Vulkan.

### Klima
S Klima vo Antigua und Barbuda isch dropisch. D Tämprature chöme im Monatsdurchschnitt uf 22 (Dezämber bis Februar) und uf 30&nbsp;°C (Juni bis Septämber). Mit eme mittlere Johresniiderschlag vo 900 bis 1.000&nbsp;mm isch es für karibischi Verheltniss relativ droche. Es rägnet am meiste zwüsche Septämber und Novämber. Im Summer (Juli bis Oktober) bestoht d Gfohr vo tropische Wirbelstürm.

## Anmerkungen und Einzelnachweise
Dominica

**Dominica** isch en Insle in de Chliine Antille in dr östlige Karibik. D Inselrepublik bildet en eigeständige Mitgliidstaat vom *[[Commonwealth|Commonwealth of Nations]]*. Mä sött Dominica nid mit dr Dominikanische Republik verwächsle.

In dr Sproch vo de karibische Uriiwohner het Dominica in Aalähnig an s gebirgige Insleprofil *Ouaitocoubouli* bzw. in dr neuere Transkription *Wai'tukubuli* („Ihr Körper isch hoch“) gheisse.

## Weblink

* "Discover Dominica"-Behörde
* Offizielli Site vom Tourismus-Ministerium
* Dütschsprochige Online-Reisefüerer

## Fuessnote
Guatemala

**Guatemala** (offiziell *Republik Guatemala*, spanisch *República de Guatemala*) isch e Staat in Zentralamerika, im Süde vo dr Halbinsle Yucatán. Guatemala gränzt im Südoste an Honduras, im Süde an El Salvador, im Norde an Mexiko und im Oste an Belize. Guatemala het zwei Küste, im Oste e schmale Zuegang zum Karibische Meer und im Südweste d Pazifikküste.

Es git meh as a Dotzed mögligi Erklärige für d Härkumft vom Name. Eini isch ass Guatemala (früehner het mä s au „Goathemala“ gschriibe) vom toltekische (Nahuatl-) Wort Cuauhtemallan abgleitet isch, was so vil wie „Land vo de Bäum“ bedütet.

## Weblingg

* IberoDigital – Aktuelle Presse aus und über Guatemala, Universität Hamburg
* Jürgen Duenbostel: Guatemala – eine Gesellschaft in Trümmern, aus: der überblick 04/2001, Seite 81.
* Informationen über Geografie, Klima, Flora und Fauna und Bevölkerung Guatemalas

## Fuessnote