open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eidgenössisches Schwing- und Älplerfest

S **Eidgnössischi Schwing- und Älplerfäscht** gits sit em 1895, wo z Biu s erscht Fäscht schtattgfunde hät. S findet numme all drü Johr schtatt. Uf schportlicher Ebeni werdet di drü traditionelle Schwiizer Schportarte Schwinge, Hornusse und Steischtosse usgüebt. S Schwinge schtoht im Zentrum vo de Veraaschtaltig und de Siger vom *Eidgnössische* isch de *[[Schwingerkönig]]*. 

## D Ustragigsort und d Schwingerkönig sit em 1895i

## Weblink
* Alli Schwingerkönig sit de Gründig vom Eidgnössische Schwingerverband (PDF; 72&nbsp;kB)
* Website vom Eidgnössische Schwing- und Älplerfäscht 2022 in Brattle
* Website vom Eidgnössische Schwing- und Älplerfäscht 2019 z Zug
* Website vom Eidgnössische Schwing- und Älplerfäscht 2016 z Estavayer-le-Lac
* Website vom Eidgnössische Schwing- und Älplerfäscht 2013 z Burdlef
Stimmhafter palataler Frikativ

De **stimmhafti palatali Frikativ** isch en Luut vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch . De Luut het e groossi Äänlichkeit mit [] wie im Wort „jùng“, aber d Zùng bildet e Engi, wo deno Lùft duredrùggt wird, statt dass d Lùft wie bi [j] frei cha usströmme. Als eigeständigs Phonem isch de Luut sehr sälte, aber viilmool chùnt er als Ussproochmöglichkeit vùm /j/ vor.

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch palatal; d Zùng bildet mitem harte Gaume e Engi.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Arnold Forrer

De **Forrer Arnold (Nöldi)** (* 7. Oktober 1978) isch en Ostschwizer Schwinger. Bisher het er 44 Kranzfäscht gwunne und isch im 2001 Schwingerkönig gsi. 

## Schwinge
Mit nüni het de Forrer Nöldi mit em Schwinge aagfange und im 1996 bim Nordoschtschwiizerische Schwingfäst sin erschte Kranz gwunne. Insgsamt het er 110 Chränz (Stand: August 2012) gwunne und s vierti mol s Schwingfäscht uf de Schwägalp. Er ghört zum Nordostschwizer Schwingerverband und isch Mitglid vom Schwingclub Wattwil und Umgebig.

## Privats
De Forrer Nöldi isch z Stai im Toggeburg ufgwachse. Er hät Chäser glärnt (Lehrabschluss 1997) und isch sit 2004 Chäsermaister. Hüt schafft er bi de Micarna (Migros-Betriib) as Flaischhändler. Er het e Körperlängi vo 194 cm, es Gwicht vo 120 kg und d Schuegrössi 52.

## Weblink
* Di persönlich Website vom Forrer Nöldi

## Fuessnoote
Sigismundssäule

D **Sigismundsüüle** isch es Dänkmool im Härze vo de Stadt Warschau uf em Schlossplatz.

Es isch eini vo de Sehenswürdigkeite vo de polnische Hauptstadt.

Die barocki Süüle isch im Joor 1644 vom Chönig Władysław IV. Wasa für d'Erinnerig a sym Vater Sigismund III. Wasa buut worde, will er Warschau 1596 zuer Hauptstadt bestumme hät.

S zweiehalb Meter höche Dänkmal isch vom italiänische Bildhauer Clemente Molli gmacht worde. S Dänkmal hät es chöniglichs Ornat mitere Chrone uf em Chopf, em grosse Chrüz i de einte Hand, i de andere en Sabel.

D Süüle isch 20 Meter gross und hät vier Dafele dra. Sie zeiged die grösste Leischtige vom Chönig. I dere Uufmachig tuet d Süüle ender anes religiöses Sybol erinnere weder anes nationals Symbol, wo mit de änge Nöchi vom Chönig mit de katholische Chile sicher nöd zuefällig isch. 

D Sigismundssüüle isch 1944 vo de Dütsche zerstört worde, aber schoo füüf Joor spöter hät me se fascht am alte Platz wiederuufbuut, ab dänn au als Symbol für de Wiederuufbuu vo de ganz kabute Stadt.


zygmunt.jpg|d Sigismundsüle


## Weblink
Raperswilen

**Raprswilä**, uf Hochdütsch Raperswilen, isch ä politischi Gmeind im ehemolige Bezirk Steckbore, sit 2011 ghörts zum Bezirk Chrüzlinge vom Kanton Thurgau i dä Schwiiz.

## Geographii
Raprswilä isch uf em Seerugge am Untersee. D Gmeind Raprswilä bestaat us de Ortschaft Raprswilä und de Wiiler Müllbärg, Büre, Fischbach und Helsighuuse.

## Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005

## Bilder

Datei:Raperswilen 111.JPG|Raprswilä
Datei:Raperswilen preghejo 121.JPG|Chilche z Raprswilä
Datei:Fischbach 2005.JPG|Huus im Wiilr Fischbach
Datei:Helsighausen.JPG|Wiilr Helsighuuse
Datei:Raperswilen 117.JPG|Hop dä Bäsä z Raprswilä


## Literatur
* Alfons Raimann, Peter Erni: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Thurgau, Thurgau VI. Der Bezirk Steckborn.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2001 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 98).

## Weblink

* Offizielli Wäbsite vo de Gmaind Raprswilä
* 

## Fuessnote
Franz II. (HRR)

Dr **Franz Joseph Karl** (* 12. Februar 1768 z Florenz; † 2. März 1835 z Wien) us em Huus Habsburg isch als **Franz&nbsp;II.** vo 1792 bis 1806 dr letzt Kaiser vom Heilige Römische Riich vo Dütscher Nation gsi und vo 1804 bis 1835 als **Franz&nbsp;I.** der erst Kaiser vo Östriich. Vo 1792 bis 1835 isch er usserdäm König vo Böhme, Kroatie und Ungarn gsi. Si Huusmacht si die Habsburgische Erbland gsi.

Für zum em französische Kaiser Napoléon Bonaparte, wo noch dr Hegemonie in Europa gsträbt het, Paroli z biete, e Statusverlust z verhindere und die habsburgisch Kaiserchrone wiiterzfüehre, het sich der römisch-dütsch Kaiser am 11. August 1804 als Franz I. zum Kaiser vo Östriich usgrüeft und doodermit s Kaiserdum Östriich gründet. Am 6.&nbsp;August 1806 het er en Erklärig abgee, ass er die dütsch Kaiserchrone und s Riichsregiment wurd niiderlege, und ass er d Churfürste, Fürste und übrige Ständ, und au alli Aghörige und d Dienerschaft vom dütsche Riich, vo ihre bishärige Pflichte wurd entbinde. Das het er gmacht wil er besorgt gsi isch, ass d Riichschrone in französischi Händ chönnt falle und ass denn siini östriichische Länder wo zum Riich ghört hai, de jure chönnte under die napoleonischi Herrschaft grote. Er het zwar nit s Rächt gha drzue, het aber eso de facto s Riich ufglöst, wo as Nochfolger vom Ostfrankeriich im Johr 962 mit der Regäntschaft vom Otto I. agfange het. 

Er het e füehrendi Rolle gspiilt in dr Usenandersetzig mit em revolutionäre und denn mit em imperiale Frankriich. Er het bim Wiener Kongress mit Hilf vo siim Kanzler Metternich die reaktionäri Restauration im kontinentale Europa duregsetzt,  isch e Partner in dr konservative Heilige Allianz gsi und het sich in die innere Aglägeheite vo andere Staate iigmischt, wenn sich dört e liberaleri Politik het afo duuresetze.

## Litratur
* 
* 
* 
* Thomas Kuster: *Das italienische Reisetagebuch Kaiser Franz’ I. von Österreich aus dem Jahre 1819.* Eine kritische Edition. phil.Diss, Innsbruck 2004
* Thomas Kuster: *Die Italienreise Kaiser Franz I. von Österreich 1819.* In: *Römische Historische Mitteilungen,* Bd. 46, Rom/Wien 2004, 305-334.
* Thomas Kuster: *Erzherzog Franz II.(Kaiser Franz II./I.).* In: *Prinzenrolle. Kindheit vom 16. bis 18. Jahrhundert.* Ausstellung. Kunsthistorisches Museum, Sammlungen Schloss Ambras. Innsbruck 2007, 241–243, Kat.-Nr. 6.18.
* Thomas Kuster: *Stundenplan für Erzherzog Franz.* In: *Prinzenrolle. Kindheit vom 16. bis 18. Jahrhundert.* Ausstellung. Kunsthistorisches Museum, Sammlungen Schloss Ambras. Innsbruck 2007, 243–245, Kat.-Nr. 6.19.
* Thomas Kuster: *Das Fest fiel herrlich aus. Zeremoniell und Etikette bei der Italienreise Kaiser Franz I. von Österreich 1819.* In: *Römische Historische Mitteilungen,* Bd. 50, Rom/Wien 2008.
* 

## Nowiis
Schwingerkönig

**Schwingerkönig** isch en inoffizielle Titel für de beschti Schwinger vo de Schwiiz. Er wird numme all drü Johr vergäh.

De Eidgnössisch Schwingerverband organisiirt all drü Johr es grosses Schwing- und Älplerfäscht, s *Aidgenössische*. Bi dem Fäscht git's näbe Hornusse, Schteistosse und vilne andre traditionelle Schwiizer Bsunderheite es Schwingturnier. De Siger vo dem Turnier wird für di nöchschte drü Johr de Schwingerkönig.

Bisher hei s drü Schwinger gschafft jewils drümol bi dem Wettkapf z gwünne. Des sind de Stucki Hans im 1900, 1902 und 1905, de Hunsperger Ruedi im 1966, im 1969 und im 1974 und de Abderhalden Jörg im 1998, im 2005 und im 2007 gsi. Es hät scho Aidgenössischi geh, wos zwee Schwingerkönig geh hät, au scho häts kaine geh, däfür en Erstkrönte oder zum Schwingerkönig no zuesätzlich en Erstkrönte.

De aktuelli Schwingerkönig isch de Glarner Matthias, wo s Aidgenössische vo Estavayer 2016 gwunne het.

Alli Ustragigsort und d Schwingerkönig findet me under: Eidgnössischs Schwing- und Älplerfäscht
Claudius

De **Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus** (urschprünglich: *Tiberius Claudius Nero Germanicus*; * 1. Ougschte 10 v. Chr. z Lugdunum, † 13. Oktober 54) isch en römische Kaiser gsi. Er het vom Johr 41 bis zu sim Tod im 54i gherrscht. Er isch de viert Kaiser vo de julisch-claudische Dynaschtii gsi und de erschti Kaiser, wo nöd z Italie uf d Wält isch cho. Sini Ältere sind de Nero Claudius Drusus und d Antonia Minor gsi.

De Claudius isch - so jedefalls d Überliiferig vo de römische Gschichtsschriiber - en körperlich schwächlicher Kaiser gsi. Us dem Grund hät z erscht au niemet mit grächnet, dass er chönnti Kaiser werde. D Familie het ihn vo öffentliche Uftritt usgschlosse. Vilicht isch er sogar numme us dem Grund Kaiser worde, wil er vermuetlich deswäge bi de "Süberigesaktione" vom Tiberius und em Caligula nöd umbrocht worden isch. Jedefalls isch er de letschti männlichi Erwachseni vo sinere Familie gsi, wo de Caligula umbrocht worden isch.
Caligula

De **Gaius Caesar Augustus Germanicus** (* 31. Ougschte 12 z Antium; † 24. Jänner 41 z Rom), wo nach sim Tod isch **Caligula** gnennt worde, isch vom 37i bis zum 41i römischer Kaiser gsi. Am Aafang vo sinere Herrschaft, het me z Rom ghofft, dass er en guete Kaiser wird und es het au hoffnigsvolli Aasätz gäh. Mit de Ziit isch er aber zu eme ächte Despot worde, wo willkürlich Senatore mit Hochverratsprozäss usgschalte het. Er het sini Macht missbruucht, um gäge si Todesurteil z erwirke.

In antike Quellene wird de Caligula so beschribe, wi wenn er wahnsinig gsi wär. Wil des fascht alli Quellene so behaupte, isch vermuetlich öppis dra gsi. Jedefalls isch er im Jänner 41i vo de Prätorianer, wo eigentlich zu sim Schutz si da gsi, umbrocht worde.

## Literatur
* J.P.V.D. Balsdon: *The Emperor Gaius.* University Press, Oxford 1934.
* Anthony A. Barrett: *Caligula. The Corruption of Power.* Batsford, London 1989, ISBN 0-7134-5487-3.
* Arther Ferrill: *Caligula, Emperor of Rome.* Thames & Hudson, London 1991, ISBN 0-500-25112-6.
* Michael Grant: *Roms Caesaren. Von Julius Caesar bis Domitian.* Beck, München 1978, ISBN 3-406-04501-4.
* Theodor Kissel: *Kaiser zwischen Genie und Wahn. Caligula, Nero und Elagabal.* Artemis & Winkler, Düsseldorf 2006, ISBN 3-538-07233-7.
* Ludwig Quidde: *Caligula. Eine Studie über römischen Cäsarenwahnsinn.* Wilhelm Friedrich, Leipzig 1894.
* Sam Wilkinson: *Caligula*. Lancaster pamphlets in ancient history. Routledge, London/New York 2005. ISBN 0-415-34121-3.
* Aloys Winterling: *Caligula. Eine Biografie*. Beck, München 2003. ISBN 3-406-50206-7 (Korrigierti Neuuusgab:  C. H. Beck, München 2012, ISBN 978-3-406-63233-4)

## Weblingg

* 
* 
* Roman über dr Caligula
* Bildnis vo Caligula
Josef Rennhard

De **Josef Rennhard** (* 7. Oktober 1931 z Gippige; † 27. Februar 2010 z Gnadethal (Niderwil)) isch en Schwiizer Publizist, Journalist und Politiker gsi.

## Bruefliche Werdegang
De Josef Rennhard het zerscht s Lehrerseminar z Wettige bsuecht. Nach de Usbildig isch er Dorfschuellehrer z Gippige worde. Er het denn noch es Sprochstudium z Lausanne gmacht und s Sekundarlehrer-Patent. Im Aaschluss da dra het er z Leibschadt gschaffet, won er Sek-Lehrer isch gsi, bevor er im 1963i in de Journalismus, nämlich zum *[[Beobachter]]* gwechslet het. Meh wi driisg Johr, mit eme Unterbruch, won er Informationschef vom Chärnchraftwärk Leibstadt isch gsi, het er bis zu sinere Pensioniirig im 1996 bim *Beobachter* gschaffet und di letzschte 12 Johr isch er Mitgliid vo de Chefredaktion gsi. Au noch de Pensionierig het er sich witer engagiert. So isch er vom 2002 bis ins 2009 erschte Ombudsmaa bi de AZ Medien Gruppe gsi.

## Politische Werdegang
De Rennhard isch scho mit 31i Gmeindammaa z Leibstadt worde. Wo er uf Würelos züglet isch, het er für d CVP für de Grossi Rot kandidiert und isch vo 1981 bis 1989 für sini Partei im Grosse Rot gsi. Im 1987 het er für de Aargauer Regiirigsrot kandidierte, isch aber nöd gwählt worde.

## Privats
De Josef Rennhard isch mit de Margrit geb. Erne ghürote gsi, wo au us Gippige schtammt. Zäme hei si vier Chind gha.

## Weblink
* Artikel im Tagi zum Tod vom Josef Rennhard (nüme erreichbar)
* AZ zum Tod vom Josef Rennhard (nüme erreichbar)
* ''Journalist mit einem höheren Ziel'' Nochruef im *Beobachter*
* ''Aargauer Publizist Josef Rennhard gestorben'' uf nzz.ch vom 1. März 2010
* ''Josef Rennhard'' uf «Lebendige Erinnerung» vom 27. Februar 2010
Ankara

**Ankara** (offiziell **Ankara**) isch e Weltstadt im Norde vo de Türkei. Früehner het s Angora gheisse und in dr Antike Ancyra. Sit 1923 isch si d Hauptstadt vo der Türkei und vo dr Provinz Ankara. D Stadt het 4.104.387 Iiwohner (2008) und isch noch Istanbul die zweitgrössti Stadt vom Land.

## Geographii und Klima

Ankara lit öbbe 900&nbsp;m bis 1050&nbsp;m über em Meeresspiegel und het e strängs trochnigs Kontinentalklima, wo dur heissi drocheni Summer und chalti schneeriichi Winter brägt isch, mit starken Underschiid in de Johresziite, und zwüsche Dag und Nacht. 
D Johresdurchschnittstämpratur isch 11,7&nbsp;°C. Die wermste Mönat si der Juli und der August mit durchschnittlig über 21&nbsp;°C, die cheltiste der Januar und Februar mit e chli under 0&nbsp;°C im Durchschnitt.
Die meiste Niiderschleg falle im Monet Mai mit durchschnittlig 56&nbsp;Millimeter, die gringste wärde für d Mönet Juli und August mit je 13&nbsp;Millimeter im Mittel verzeichnet. D Johressumme vo de Niiderschleg bedräit 417&nbsp;mm; eso isch Ankara eins vo de drocknigste Gebiet vo der Türkei.

## Weblingg

* Ankara (Stadtverwaltung und Bürgermeister)

## Fuessnote
Schwäbisches Handwörterbuch

S **Schwäbische Handwerdorbuach** *(deidsch: "Fischer, Hermann: Schwäbisches Handwörterbuch ... 3. Aufl./erw. von Hermann Fischer")* isch a Kurzausgab en oem Band vom *[[Schwäbisches Wörterbuch]]* vom Hermann Fischer ond vom Wilhelm Pfleiderer aus-em Jår 1936. S Schwäbische Handwerdorbuach isch ovorzichdbar fir älle, dia må sich wissaschafdlich mid-em schwäbischa Dialäggd beschäfdiched. Dor Vorfassor konzendrird sich sdarg uff regionale phoneddische Variaziona vo de oenzälne Werdor. Grammadikalische Ãgaba, wia a Werdle z. B. deglinird odor konjugird wird, fäled faschd ganz. 

Dor Vorfassor schreibd saene schwäbische Werdor enn-ra Transskribzio ond edd enn-ra alltagstaogliche Schreibweis, z. B. schreibd-or d nasalirde Vokal mid-ma hochgschdellda glaena n. Dor Horizond fir heidiche, en andore eiropäische Schbråcha sdandardisirde Schreibweisa isch no edd då. 

Dor praggdische Gebrauch vo demm Handwerdorbuach isch edd emmor oefach. Manche Werdor send schwär zom fenda. Z. B. tauchd närgeds a Sdichword "äbber/ebber" o. ä. uff. S brauchd scho on zemmlicha Spirsenn, omm ibor "jemand" zo "etwer" zom komma ond då zom läasa, dass dees abor edd "etwer" sondorn äba "ebber" håesa soll. Manche Alldagswerdor wia z. B. "Blume/Blümlein" = schwäbisch "Blåam/Bläamle" odor "Schlaf" = "Schlåf" fäled mergwirdichorweis. 

## Uffbau vom Handwerdorbuach
Noch de Hinweis zor Benutzong (Ufbau vo ma Wort-Artikl, fonedischs Alphabet, Begriff ond Abkirzonga, geografische Bezoichnonga) folget dia zwoi Hauptdoil *Schwäbisch – Deitsch* ond, des ischt nui en dr dridda Uflag, *Deitsch – Schwäbisch*. Ufgnomma worra send do drbei Werdr, wo als Wort ond als Bedeidong bloß em Dialekt vorkommet ond Werdr, wo sowohl em Dialekt wia au em Hochdeitscha vorkommet, em Dialekt abr a andra Bedeidong odr Vorwendong hend wia em Hochdeitscha. Des drifft zom Beischbiil uf da *Fuaß* zua, wo e dr Bedeidong vom Schwäbischa bis zom Rompf goht; oder ufs Wort *schmegga*, wo em Schwäbischa neaba *schmecken* au noh *riechen* bedeidet. Zwar kennt mr des Wort au guad schwäbisch mit *riacha* schwätza, abr alde Schwoba nemmet des Wort et en ihr Maul. Fir d Ausschbrôôch isch Teuthonischda-Lautschrift gwehlt worra.

Ganz henda em Buach – uf dr ledschda Seit ond em ennra Doil vom Eibanddeggl – kommt noh a Landkart, wo dia 22 Ondr-Arda vom schwäbischa Dialekt – mitgrechnet isch dô drbei dr schwäbisch-fränkisch Ibrgangsbereich – nôch oinzlne Regiona mit de Städt, vo deane se da Nôma hend (z. B. Esslenger Room) ond ihre Grenza zo de net-schwäbische Nochbrdialekt eizoichnet send.

## Weblink
So siiht s Titlbild uf-em Eibanddeggl aus
Avenue des Champs-Élysées

D **Avenue des Champs-Élysées** [] z Paris, au churz **Champs-Élysées** oder umgangssprochlig **Les Champs**, isch eini vo de grosse Prachtstrosse vo der Wält. Si lit im nordwestlige Deil vo der Stadt Paris im 8. Arrondissement. Ihre Usgangspunkt si die beide Statue vo de Rossgruppe, d *Chevaux de Marly* vom Guillaume Coustou em Eltere, wo westlig vo der Place de la Concorde stöhn. Si isch 1910 Meter lang und 70 Meter breit und ändet mit der Iimündig in d Place Charles-de-Gaulle, wo der Pariser Triumphboge druf stoht. Si bildet dr mittler Deil und s Ruggegroot von ere einzigartige Sichtachse, wom ere «axe historique» sait.

## Litratur
* Jacques Hillairet: *Dictionnaire Historique des Rues de Paris.* Editions de Minuit, Paris 1963, ISBN 2-7073-0092-6.
* Fritz Stahl: *Paris. Eine Stadt als Kunstwerk.* Mosse, Berlin 1929.

## Weblingg

* Avenue des Champs-Élysées bi insecula.com
* Les Champs-Élysées Info
* S Viertel vo de Champs-Elysées Postcharte us de Johr 1900 bis hüte (französisch, mit ere maschinegenerierte dütsche Übersetzig)
Hohe Gerichtsbarkeit

Di **Hochi Grichtsbarkeit** oder au **Bluetgricht** isch en Begriff us de Rächtsgschicht. S goht doderbi um Gricht reschpektiv um Rächtsfäll, wo Todesschtrofe oder Verschtümmelige zur Folg hei gha. 

## Begriff
De Begriff „Hochi Grichtsbarkeit“ stoht im Gägesatz zue de „nidere Grichtsbarkeit“, wo numme für lichteri Schtroftate aagwändet worde-n-isch. D Rächt vo de nidere und de hoche Grichtsbarkeit sind im Mittelalter und bis zum Änd vom Heilige Römische Riich trännt gsi. Wo in de napoleonische Ziit d Nationalschtaat entschtande sind, hei sich d Gränze vo de Schtaate meischt an de höchi Grichtsbarkeit orientiirt.

## Schtroftate
Für gwüssi Schtroftate het's mittelaterlichi Rächt drakonischi Schtrofe vorgsäh. Raub, Mord, Diebschtahl, sexuelli Beläschtigung, Notzucht, homosexuelle Gschlächtsverchehr, Hexerei und Zauberei sind mit em Tod beschtroft worde. D Methode, mit dere en Verurteilter isch hiigrichtet worde het sich unterschiide, je nach dem zu wellem Schtand und zu wellem Gschlächt di Person ghört het und was s Verbräche gsi isch. 

Au d Verschtümmelig isch e Schtrofform gsi, wo zu de hochi Grichtsbarkeit ghört het, vom Brandmarke und em Uspeitsche bis zum Abschniide vo Körperteili, wi Ohre oder Zunge.

## Hirichtige
Für Todesurteil het's in de hochi Grichtsbarkeit verschidnige Methode gäh. Fraue, wo es Chind umbrocht hei, het me ertränkt, Notzucht het zum Gang uf de Schiiterhuufe gführt und Mord zum Flächte ufs Rad. Adligi, wo schweri Schtroftate begange hei, het me meischt köpft und s Risko zum Tod verurteilt z wärde isch bi Bsitzlose und eifach Mönsche ungliich vil höcher gsi, wi bi aagsähene Bürger.

S Ziil vo de Hiirichtige isch gsi, d Lüt abzschräcke. Um di Wirkig z erhöche, het me d Hiirichtige meischt in de Öffentlichkeit düregfüürt und d Liichnam oft no länger la ligge oder la hange, damit mer si möglischt guet gseh het.

## Inhaber vo de hochi Grichtabarkeit
Di hochi Grichtsbarkeit isch im mittelalterliche Feudalsyschtem vom Herrscher meischt an bstimmti Grichtsort verliihe worde oder isch vom jewilige Fürscht usgüebt worde. In freie Riichsschtädt, wo für gwöhnlich de Fürschte gliichgschtellt gsi sind, isch s Hochgricht gwöhnlich bi de Schtadt gsi.

## Lueg au
*Maximilianischi Halsgrichtsordnig
*Constitutio Criminalis Carolina

## Weblink
*Uszug us de ''Constitutio Criminalis Carolina''
Hosenladen

Dr **Hosalada** isch beim Ma seinr Hosa voanadet. Dia kan ar aufmacha, daßr sa (d´Hosa) beim saicha it radoa muas. Frianar hots no koina Reißvrschluß it gea. Ma kennts am beschta bei da Leadrhosa. Do hots a Leadrstickla voana an dr Hosa, dia mit zwai Klepf feschtgmacht wearad. Übrigens hond o d Hosa vo da Froua an Hosalada, so gond si besser zum aalegga und abzücha.

Mancha sagat o Hosadiarla, Hosalatz oder Hosaschlitz drzua. 

## Litratur
* Gundula Wolter: *Die Verpackung des männlichen Geschlechts. Eine illustrierte Kulturgeschichte der Hose*. Jonas, Marburg 1988, ISBN 3-922561-77-2

## Fuessnoota
Wattweiler (Begriffsklärung)

** Wattweiler** stoht fir

* Wàttwillr, e Gmei im Elsass, Frankryych
* e Ortsdeil vu dr Gmei Zweibrücken, Dytschland
Niedere Gerichtsbarkeit

Di **Nideri Grichtsbarkeit** isch en Begriff us de Rächtsgschicht. S goht doderbi um Gricht reschpektiv um Rächtsfäll, wo nöd mit em Tod beschtraft worde sind.

## Begriff
De Begriff "Nideri Grichtsbarkeit" stoht im Gägesatz zu de "höche Grichtsbarkeit", wo bi schwere Verbräche wi Mord und Notzucht aagwändet worde-n-isch. D Rächt vo de nidere und de höche Grichtsbarkeit sind im Mittelalter und bis zum Änd vom Heilige Römische Riich trännt gsi. Ursprünglich sind Dorf- oder Thinggricht mit de nidere Grichtsbarkeit betraut gsi, spöter d Grundherre wi de nideri Adel, Vögt oder Chlöschter. Im Mittelalter isch d Grichtsbarkeit zu eme "dingliche Rächt" worde, wo au het chönne verchauft wärde.

## Schtroftate und Schtrofe
D nideri Grichtsbarkeit isch für di chlinere Delikt zuschtändig gsi, wo im Alltag vorcho sind. Zum Bischpil Beleidigunge und Schlägereie hei do derzu ghört. Au Erb- und Gränzstritigkeite und Strittfäll bim Chauf und Verchauf hei zu de nidere Grichtsbarkeit ghört. Beschtroft worde sind d Deliquente dodefür mit Geldbuesse, Pranger, Gfängnis oder Verbannig.
Johann-Andreas-Schmeller-Gesellschaft

D **Johann Andreas-Schmeller-Gesellschaft e. V.** isch e gmeinnitzge Verein mit Sitz im bayrische Tirschenreuth, wu zum Ziil het, dr Noolass vum Johann Andreas Schmeller z erforsche un in dr Tradition vum Schmeller d Dialäktforschig z ferdere.

Im Ramme vu dr „Universitätstage Bayreuth“ 1979 isch d Schmeller-Gsellschaft am 17. Novämber 1979 z Tirschenreuth grindet wore. Dr Ereffnigsvordrag het dr Prof. Hinderling vu dr Universitet Bayreuth ghalte, au iber d Satzig isch d Schmeller-Gsellschaft äng an die Universitet bunde, mer het ihre di wisseschaftli Begleitig un Berotig iberdrait. D Universitet Bayreuth isch e korporativ Mitgliid vu dr Schmeller-Gesellschaft, dr domolig Bresidänt vu dr Universitet, dr Klaus Dieter Wolf, isch eis vu dr erschte Mitgliider gsi.

D Gsellschaft isch au grindet wore as Organisationsforum fir d Fyyr vum 200. Geburtsdag vum Schmeller anne 1985.

Im Grindigsvorstand isch dr Robert Hinderling erschte Vorsitzende gsi, dr Tirschenreuther Burgermeischter Ludwig Wolfrum dr zweet Vorsitzende, dr Kreisheimetpfleger Franz Busl dr erscht Schriftfierer, dr Schuelamtsdirektor Hans Haberkorn dr zweet Schriftfierer un dr Oberamtsrot Josef Reber dr Schatzmeischter.

Syt dr Grindig wird d Position vum zweete Vorsitzende immer vum Tirschenreuther Burgermeischter yygnuu, dr Schatzmeischter isch immer eber us dr Tirschenreuther Stadtverwaltig.

D Schmeller-Gsellschaft veraastaltet Läsige, Vordreg, Uustellige un Fachdagige zum Thema. In ihre Johrbiecher vereffetligt si Arbeite zue dr Dialäktforschig un syter anne 1985 verleit si all baar Johr dr Schmeller-Bryys, wu mit 2000,- € dotiert isch. Go s Inträssi fir dr Schmeller au bi Gymnasiaschte z wecke, wird syt 2011 alljohr ne Schmeller-Bryys fir seli gueti Facharbete vergee.

## Vorsitzer
* Robert Hinderling (1979–1990)
* Werner Winkler (1990–1996)
* Hans-Bernd Schmeller (1996–2002)
* Beatrix Dürrschmidt (2002–2005)
* Christian Ferstl (syt 2005)

## Weblink
*Internetuffdritt vu dr Schmeller-Gesellschaft e.&nbsp;V. Tirschenreuth
Erlinsbach SO

**Ärlischbach** (amtlich *Erlinsbach*, umgangsprochlich oft au *Speuz*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Ärlischbach isch es Strossedorf am Übergang Salhöchi-Fricktau. D Gmeindsflächi umfasst 44,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 40,9 % Waud, 12,1 % Sidligsflächi und 2,6 % suschtigi Flächi.

## Gschicht
Ärlischbach isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1173 aus *Arnlesbah* (1276 *ze Obern [...] Ernlispach*).

Bis zum 31. Dezember 2005 isch Ärlischbach i zwei Teil gsi: *Oberärlischbach* und *Niderärlischbach*. Si hei denn uf e 1. Jänner 2006 fusioniert.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 14,3 % gläge.

## Religion
32,3 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 47,6 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,3 %, CVP 20,2 %, EDU 0,8 %, EVP 2,1 %, FDP 11,3 %. GLP 5,8 %, GP 7,0 %, SP 16,6 %, SVP 30,0 %, Suschtigi 2,1 %.

Gmeindspresidänt isch dr Markus von Arx (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,8 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 2282 Iiwohner 90,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 1 % Französisch, 2,3 % Italienisch und 5,8 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Ärlischbach ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Bilder

Datei:Erlinsbach Soloturno 060.JPG|Ärlischbach über d'Erzbachbrugg vo Ärlischbach AG us gsee
Datei:Erlinsbach SO katolika preghejo 067.JPG|Katholischi Chilä
Datei:Erlinsbach SO katolika preghejo 073.JPG|Katholischi Chilä vo inä
Datei:Erlinsbach restoracio Loewen 096.JPG|Loiä
Datei:Erlinsbach SO malnova forghejo 117.JPG|Schmitte
Datei:Erlinsbach SO komunuma domo 092.JPG|Gmäindhuus


## Weblink

* www.erlinsbach-so.ch
* 
* 

## Fuessnote
BSU

Dr **Busbetrieb Solothurn und Umgebung** (**BSU**) isch en regionale Nahverkehrsbetrieb Kanton Solothurn i dr Schwiiz. 

Nün Linie mit ere Gesamtlängi von 108 Kilometer erschliesse d Stadt Solothurn mit em Umland.

Di erschti Linie isch am 13. November 1930 ih Betrieb gange. Sie isch zwische Solothurn und Recherswil gfahre. Inzwüsche ischs Netz natürlich um einiges grösser. Vili Linie wärde im 15min Takt betribe, angeri defür fahre nur 3 mal am Tag (Wie zb. Linie 16 uff Steihof) Uf dr Relation zwüsche Amthus und Bahnhof fahrt fascht alli 5 Minute e Bus, wobi me sege mues, dass si meischtens churz hinderenander fahre, und nacher wider e pause isch.

## Linienetz

## Weblinks
* BSU-Website
Swisscom

D Swisscom isch e Telekommunikationsunternäme i de Schwiiz und bschäftiget öbbe 19'500&nbsp;Agstellti. 

## Privatchunde
Dr Geschäftsbereich *Privatchunde* betreut Chunde im Natel - und Feschtnetz-Berich, versorgt d Schwiiz mit Breitband-Internet (DSL) und bietet mit *Swisscom TV* (ehemals *[[Bluewin]] TV*) digitals Fernsehe (IPTV) a. 

## Swisscom Fixnet

Dr Festnetzbereich vor Swisscom het 2005 2,92&nbsp;Millionen analogi und 900'000 ISDN-Aaschlüss. Mit Bluewin verfüegt Swisscom zuedem übers grösschte schwiizer Online-Portal für Privatchunden.

## Swisscom Mobile
D **Swisscom Mobile AG** im Bsitz vor Swisscom, zählt 4,28&nbsp;Millione Chunde bi re Netzabdeckig vo ungfähr 99,8 %. 

## Kritik
D Swisscom wird oftmals kritisiert, si däg ihri Stellig missbruche. So wärfe ihre vorallem d weniger erfolgriche Konkurrente vor, si düeg z türi Gebühre witerverrechne.

## Weblinks
* Website von Swisscom
* Telekommunikationsunternehmensgesetz (TUG)
* 
* 

## Nowiis
John F. Kennedy

De **John Fitzgerald Kennedy** (* 29. Mai 1917 z Brookline, Massachusetts; † 22. November 1963 z Dallas, Texas) isch de 35. US-Amerikanischi Präsident gsi. Sini Amtszit het im 1961 aagfange und het mit sinere Ermordig im 1963 z Dallas es abrupts Änd gfunde. De Kennedy isch Mitglid vo de Demokratische Partei gsi. 

Sini Wahl isch in zweierlei Hisicht öppis bsunders gsi, wil er de jüngscht Präsident isch gsi, wo in des Amt gwählt worde-n-isch und de erschte (und bislang einzigschti) Katholik. Ussepolitisch prägt gsi isch sini Amtszit vo de Kubakrise, wo d Wält kurz vor eme Atomchrieg gschtande-n-isch. Um d Hintergründ vo sinere Ermordig z Dallas (s Attentat uf de John F. Kennedy) gits bis hüt Verschwörigstheorie.

## Weblink

* John F. Kennedy Library and Museum (änglisch, mä findet dört u.&nbsp;a. au siini Rede)
* KENNEDYS“'': &nbsp; Kennedy-Museum z Berlin am Pariser Platz (dütsch/änglisch)
* D Anamnese (Chrankegschicht) vom John F. Kennedy (änglisch)
* Neal R. Bruckman: Stop the Press! (Historybuff.com – *E persönlige Erfahrigsbricht über d Uswirkige und d Folge vo der Ermordig vom Kennedy für die zitgenössische Zitigsmacher*)
*
SNCF

D **Société nationale des chemins de fer français** (**SNCF**) isch die staatlichi Isebahngesellschaft z Frankrich. D SNCF betribt eigendlich fasch dr komplett Schinevercher z Frankrich, so au dr sit 1981 fahrendi Schneuzug TGV *(Train à grande vitesse)* und Teil vor Pariser S-Bahn RER. 

Si betribt witerhin die ganze TER Verbindige innerhalb vo der Debartemänt, z. B. TER Elsass, wo ja au bis Basel fahrt. Bis 2012 will d SNCF uf allne Streckene Taktfahrplan ifüere. I einige Regione het me dermit scho agfange.

## Kritik
D SNCF het wohl eis vo de komplexischte Tarifsystem überhaupt. Es git unzähligi Rabattcharte und innerhalb vo dene au no nur verschidni Zyte, wenn dass weli gültig sind. So isch dene ihri Ermässigungscharte für e TGV zur Hauptvercherszyt nur halb so vü wärt, wie ir Randzyt. Allerdings mues säge, das usserem TGV SNCF sehr pünktlich isch. D Agstellte sind meischtens sehr fründlich und sehr kompetänt. 

Die widrum streike gärn mal, was ne in Frankrich ned umbedingt en guete Ruef beschärt. 

## Bildergalerii

Datei:TGV_double_decker_DSC00132.jpg|En moderne TGV Duplex z Toulon
Datei:B82597-8.JPG|En moderne Diiseltriibwage vo de SNCF
Datei:Fret SNCF 437023.JPG|En Güterzug vo de SNCF Fret
Datei:The_locomotive_BB675079_EMT_Haute-Picardie.JPG|SNCF Dieselloki in de Lackierige vo de jewilige Sparte
Datei:SNCF_BB_17067.JPG|E SNCF_Elektroloki, wo in de 1960er Johr für's Wächselstromnetz bauete worde-n-isch
Datei:TGV_POS_Nuremberg_Ingolstadt.jpg|TGV POS uf de Neubaustrecki Nürnberg-Ingolstadt
Datei:SNCF_461004_1.jpg|E Dieselloki *SNCF BB 61000* vo de SNCF Fret


## Präsidente vor SNCF

# 1. Januar 1938 - 1. September 1940: Pierre Guinand 
# 1. September 1940 - 3. August 1946: Pierre-Eugène Fournier 
# 3. August 1946 - Juni 1949: Marcel Flouret
# Juni 1949 - 1. Februar 1955: Pierre Tissier 
# 1. Februar 1955 - 23. Januar 1958: Louis Armand 
# 23. Januar 1958 - 1. September 1975: André Ségalat 
# 1. September 1975 - 1. September 1981: Jacques Pélissier 
# 1. September 1981 - 19. September 1985: André Chadeau 
# 19. September 1985 - 29. Februar 1988: Philippe Essig 
# 29. Februar 1988 - 20. August 1988: Philippe Rouvillois 
# 20. August 1988 - 7. Mai 1994: Jacques Fournier
# 7. Mai 1994 - 20. Dezember 1995: Jean Bergougnoux 
# 20. Dezember 1995 - 24. Juli 1996: Loïk Le Floch-Prigent
# 24. Juli 1996 - 2. Juli 2006: Louis Gallois 
# 2. Juli 2006 - 27. Februar 2008: Anne-Marie Idrac
# seit 27. Februar 2008 : Guillaume Pépy

## Literatur

* Serge Klarsfeld: *Le mémorial des enfants juifs déportés de France.* Fayard, Paris 2001, ISBN 2-213-61052-5; englisch: ISBN 0-8147-2662-3 (1998)
* Jochen Guckes: *Le rôle des chemins de fer dans la déportation des Juifs de France.* In: Revue d'histoire de la Shoah, No. 165, 1999, S. 29 - 110.

## Weblinks

* Offizielle Internetseite der SNCF
* Linke Spalte: Namen von Résistants
Deutsche Bahn

D **Dütschi Bahn AG** (**DB**) isch es dütsches Verkehrunterneme mit Sitz z Berlin. Es isch 1994 us dr DR (DDR) und dr Dütsche Bundesbahn entschande.

D Dütschi Bahn gseht d Iisebahn in Dütschland aus Chärngschäft a. 

## Ressort Personenverkehr
S Ressort Personeverkehr isch i drü Gschäftsfälder *Fernverkehr,* *Regio* und *Stadtverkehr* ufteilt. Si betribt z.&nbsp;B. dr bekannti ICE, wo au ir Schwiiz fahrt (zum Bischbil Interlake Ost – Bärn – Olte – Basel – Karlsrue – Frankfurt – Berlin). Di Dütschi Bahn AG fahrt uf vilne Streckene mit ihrne ICE über di dütsch Landesgränze use, so öppen uf Paris, Züri oder Bern.

## Kritik
D Dütsch Bahn AG het oftmals bir Revision vor S Bahn Berlin Gmbh, wo dr Andreas Meyer Scheff gsy isch, spare lo. Das het dr zue gfüert, dass s Bundesamt die gsammte Züg het müesse lo Revidiere. So het me z Berlin langi Zyt fasch kei S-Bahnzüg me gha. Zuedem isch die Dütschi Bahn früener sehr oft unpüntklich gsy. 

Au Projekt wie Schtuttgart 21 stosse bir betroffene Bevölkerig uf wenig Gägeliebi.

D Bahntarife sind sehr unübersichtlich und Automate schwär zum Bediene. Mi muess aber au säge, dass DB einigi sehr attraktivi Agebot het.

## Literatur
* Tim Engartner, Die Privatisierung der Deutschen Bahn. Über die Implementierung marktorientierter Verkehrspolitik, Wiesbaden 2008, 342 Seiten, ISBN 978-3-531-15796-2
* Heiner Monheim, Klaus Nagorni (Hrsg.): *Die Zukunft der Bahn: Zwischen Bürgernähe und Börsengang.* Evangelische Akademie Baden, Karlsruhe 2004, ISBN 3-89674-119-5
* Erich Preuß: *Die zerrissene Bahn: 1990–2000 − Tatsachen, Legenden, Hintergründe.* transpress, Stuttgart 2001, ISBN 3-613-71154-0
* Erich Preuß: *Bahn im Umbruch: Tatsachen − Hintergründe − Konsequenzen.* transpress, Stuttgart 2004, ISBN 3-613-71244-X
* Hans-Joachim Ritzau et al.: *Die Bahnreform − eine kritische Sichtung.* Ritzau KG − Verlag Zeit und Eisenbahn, Pürgen 2003, ISBN 3-935101-04-X
* Horst Weigelt, Ulrich Langner:* Chronik Deutsche Bundesbahn - 44 Jahre Zeitgeschichte.* Hestra, 2. Auflage 1998. 800 Seiten. ISBN 3-7771-0277-6
* Christian Esser/Astrid Randerath: *Schwarzbuch Deutsche Bahn - Die brisante Wahrheit über die Machenschaften der Deutschen Bahn.* Bertelsmann 2010, ISBN 978-3-570-10036-3

## Weblink

* di offizielli Website vo de Dütsche Bahn AG
* s Reise- und Mobilitätsportal DB BAHN
* d Streckecharte vo de Dütsche Bahn
Sandra-Lia Infanger

D **Sandra-Lia Infanger** (bürgerlich *Sandra Lia Infanger;* * 13. April 1980 als *Adrian Thomas Infanger* z Olte SO, heimatberechtigt in Saas GR), isch e Schwiizer Politikerin. 

## Politik
Si het 2004 s erscht mal welle für d Juso en Kantonsratsitz im Kanton Solodurn erobere, isch aber denn vom Kanton gstriche worde, well si als Transsexuelli het welle als Frau kandidiere, aber im Iiwohnerregischter no als Maa gfüert worden isch. Vier Johr spöter isch si uf ere eigene Lischte atrette *(Alternative Schweizer Partei),* wo si meh wi 1000 Stimme gmacht het. Das het aber ned für ne Sitz glängt. 2011 isch si als Nationalratskandidatin für die «Roti Charte» aträte.

2017 het si z Houderbank, wo si 2016 ane zoge isch, uf ere freie Lischt bi de Gmeindsratswahle kandidiert.

## Weblink

* Website vor Sandra-Lia Infanger

## Fuessnote
Lateraler Konsonant

Mit **Lateral** oder **l-artigi Konsonante** meint mer in de Phonetik e Artikulationsart, wo de Artikulationsstrom (also de Atem wo ussgstosse wird) aa de Syte vo de Zung usströömt. Es wird also mit de Mitte vo de Zung e Verschluss bildet, aber aa de Syte blybt e Öffnig wo d Luft cha usströöme. De Begriff chunt vum latiinische *laterālis*, wo „sytlich“ bedütet.

Zämme mit de r-artige Konsonante werde si in de Phonologi vilmol Liquida gnennt.

Im Alemannische gits numme ei Lateralluut, de alveolare laterale Approximant [] wie in „**L**iebi“. Allophonisch chunt de Luut in bstimmti Dialäkt au velarisiert vor: [], vorallem in de Innerschwiiz. De velarisiert Lateral wird mangmool als „dunkels-l“ bezeichnet.

Nooch Artikulationsort unterscheidet mer die Lateral (die Uffzäälig isch nit vollständig):
Weisweil (Klettgau)

**Wiswyl** ligt direkt a dä Gränze zwüsched Dütschland un de Schwiiz. S isch e Ortsdeil vom Chlettgau, ligt also im Landchreis Waldshüet. Es hät öpper 230 Lüt im Dörfle un isch bis zum 1. August 1971 ä eigini Gmeind gsi. Ab 1971 hät mer sich zsämme gschlosse zu de Gmeind Chlettgau, zsämme mit Erzige, Grieße, Rechberg un Riederä. Spöter im Jahr 1975 sin nu Bühel un Gießlinge dezue cho und bstoht hüt no so. 

## Gschicht
870 n. Chr. würds in ere Urkundä vom Kloschter Rhiinau es erschtmol gnannt un isch ab em 12. Jahrhundert de Härresitz vo de Freiherre vo Krenkinge-Wießeburg uf de Burg Wießeburg gsi. Vo sellere Burg stoht hüt nur no de 641 m hohi Festungshügel Napberg. Hüt findet mer nur nu Stei-Überrest vo de Burgmuur uf em bewaldete Napberg sit de Rudolf vo Habsburg für d völlig Zerstörung vo de Burg gsorget hät, als Strof weil die Freiherre in Würklichkeit Raubritter gsi sind.

## Verein
* Männergsangsverein Wiswyl e. V.
* Landfraueverein Wiswyl e. V.
* FC Wiswyl
* Bauwage Wiswyl

## Externi Site
* Wiswyl uff de offiziälle Internetsite vo de Gmeind Chleggau
Internationaler Volkssportverband

Dr **Internationali Volkssportverband** (**IVV**) isch vo Liechtestei, de Schwiiz, Dütschland und Östrich gründet worde, mit em Zyl, Volkssport ohni Zytdruck zorganisiere. 

In zwische gits der IVV in vilne Landesorganisatione fascht wältwit. Ir Schwiiz und Liechtestei isch dr VSL zueständig, in Dütschland dr DVV, in Östrich dr OeVV, in Frankrich dr FFSP.

In Europa sinds hauptsächlich Volksmärsch, wo vo IVV-Mitglidsvereine organisiert sind. 

I andere Länder gits aber au Volksschwimme, Volksvelofahre (was in Dütschland au no git), Volksskifahre und Volksinlineskating.

S Zyl vom Verband isch es, Mensche vo allne Generatione zumene gsunde Bewege zfüehre. Wie vili Organisatione lidet au dr IVV ar überalterig. Allerdings het de Verband Chance, en Verjüngig vorznäh, well Sportarte au für Jungi und Familie attraktiv sind.

Startgälder sind nämlich so täuf, das sie sich eigentlich jede leischte cha. 

## Weblink
IVV Weltverband
VSL (Schwiz Liechteschtei)
Volksmarsch

Dr **Volksmarsch** isch en organisierte Wandertag vo Wandergruppe, wo a bestimmten Wochenendi en Wandertag durefüehre. Dabei isch d Zielgruppe Rentner un Seniore und natürlich au andri Wanderfründ.

Die meischte Wandergruppe biete im Winter und im Sommer en Wandertag a. Im Winter isch Streckelängi meischtens 5 km / 1,5h für Familie und 10 km / 3h für alli andere. Im Summer gits denn au 20 km, 30 km und sogar Marathon und 100 km Wandrige wärde abotte.

Es git kei Zytmässig und so isch dr sportlichi Charakter eher ir Streckelängi zueche. 

Vorteil lige uf dr Hand: Statt säuber z plane, lot me das dr Verein lo mache. Und, zudem lernt me so Regione känne, wo me suscht ned go Wandere tät.

Witerhin biete die meischte Verein en sehr günschtigi Verpflegigsmöglichkeit uf der Strecki und am Zil. So isch dr Volksmarsch für jungi Familie perfekt. Chinder chend öbis erlebe, und mi lernt Natur idrücklich kenne.

Organisatioren für dr Volksmarsch isch vorallem dr IVV. Es git denebe no es paar andri Organisatore.

## Weblink
*Was isch de Volksmarsch?
*VSL (Schwiizer Verband)
*FFSP (Französische Verband)
*DVV (Dütsche Verband)
Alpenglühen

S **Alpeglüe** isch en optischi Erschiinig, wo i de Berge mengisch noch em Suneundergang biobachtet were cha. Debii werd s Suneliecht vo fiine Partikel i de Luft gstroit und spieglet sich a Felswänd oder Schnee- und Iisfelder. Di fönd denn a root lüüchte und bildet mit de dunkle Umgebig e starche Kontrast. S Alpeglüe verlöscht, wenn d Sune mee as 6 Bogeminute underem Horizont litt. D Stärchi vom Alpeglüe isch vom Wetter abhängig.

Weniger hüüffig cha s Alpeglüe im Morge vor em Suneuufgang biobachtet were, wo aber nöd ase intensiv isch, wie em Oobe, wo de Purpursoom vo de Gegedämmerig s roti Glüe verstärcht.
Sunrise

**Sunrise Communications AG** isch mit ca. 2,8&nbsp;Mio.Chunde s zweutgrösschte Telekommunikations-Unternehme vor Schwiiz. s Unternehme mit Hauptsitz z Züri isch en Tochterfirma vor Tele Danmark (TDC) und heisst im Makt **Sunrise**. Unterem Name *yallo* hends zudem no es No-Frills-Agebot.

## Dienschtleischtigsbereiche

### Mobilfunk
Sunrise isch mit guet 1,8&nbsp;Millionen Mobilfunkchunde (31.&nbsp;Dezember 2009) dr zwoitgröschti Mobilnetzbetriiber ir Schwiiz. 

;Entwicklig vom Mobilnetz
Am 20. April 1998 het die damaligi *diAx AG* d Konzession für dr Betriib vom ene Dualband-Mobilnetz (GSM 900 und 1800) ir Schwiiz becho.  

### Festnetz
Sunrise verfüegt über es eignigs Glasfasernetz mit über 10'000 Kilometer Längi. 
 
### Kritik

Sunrise wird vorallem für ihre ned sehr guet usbaute Chundedienscht kritisiert. Witerhin git si dr Swisscom tschuld, dass si ned grösser würd. Drby fählts eifach a Innovatione.

## Nowiis
Eislingen/Fils

**Eislenge** (dt. *Eislingen/Fils*) isch a Graoßa Kroesstadt z Bade-Wirttebärg. Si isch no Geppenge un Geislenge di drittgrescht Stadt vum Landchreis Geppenge.

## Geografii
### Geografischi Lag
Eislenge lyt im Filsdal an dr Mindig vu dr Kromm in 320 bis 480 Meter Hechi 

### Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Eislenge (im Uhrzeigersinn vu Oschte uus): Ottebach, Saale, Siesse, Schlat un Geppenge.

### Stadtgliderig
Zue Eislenge gehere d Stadt Eislenge, dr Wyyler Eschebäch, dr Stadtdeil Krommwälde un d Hef Näherhof, Stompehof un Däleshof, derzue di abgangene Ortschafte Ehrenstetten, Brunnenweiler und Hammertsweil.
Uf em Biet vum ehmolige Brunnenweiler git s hite a glyychnamig Wohngebiet am Rand vu dr Nordstadt.

## Ruumblanig
Eislenge ghert zum Mittelberaich Geppenge in dr Region Stuegert, wu Stuegert s Oberzäntrum dervu isch.

## Gschicht
Eislenge ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 861 als *Isininga*.

## Verwaltong
Eislenge hot sich mit dr Gmoede Ottebach ond Saale zom *Gmoeverwaltongsverband Eislenge-Ottebach-Saale* mit Sitz en Eislenge zammegschlosse.

Dr OberSchuldes ischt dr Klaus Heininger.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Eislenge ghert zom Schwäbisch.

## Leit
* Hermann Rau (1927-2014), deitscher Kirchamusiker

## Fueßnote


## Weblink

* Internetbresänz vu dr Stadt Eislenge
* Infoportal fir Eislenge
Rich Franklin

**Rich Franklin** (* 5. Oktober 1974 in Cincinnati; volle Name *Rich Jay Franklin*) isch e US-amerikanische  Mixed-Martial-Arts-Kämpfer und ehemolige *UFC Middleweight Champion*.

## Karriere
Bevor de Franklin professionelle MMA-Kämpfr worde isch, het er Mathematik unterrichtet und sich in Karate und Brazilian Jiu-Jitsu güebt. Si MMA-Debüt het er am 24. März 2000 anere Vranstaltig vom Organisator *Extreme Challenge*. Er het dört per technischem KO gwunne. Drnoch het er Kämpf an de Events vo *World Extreme Fighting*, *International Fighting Championship*, *Fighting Network Rings*, *World Fighting Alliance* und *TKO Major League MMA* beschtritte, bevor er am 25. April 2003 in Miami bi sim *[[Ultimate Fighting Championship]]*-Debüt Evan Tanner per technischem Knockout besiegt het. Au an sinem zweite UFC-Uuftritt, am *UFC 44* vum 26. Septämbr 2003, het er könne für sich entscheide. Bim druf folgende Kampf am *Inoki Bom-Ba-Ye Festival 2003* in Kōbe, het er gege de Lyoto Machida sini erschti Niederlag hinnäh. Nach zwei Kämpf in kleinere Ligene folgt bim *UFC 50* am 22. Oktobr 2004 e Sieg gege de Jorge Rivera. Nach eme letschte Uusflug in e kleineri Liga bliebt dr Franklin künftig bim UFC. Als Dailnähmr an dr erschte Staffel von *[[The Ultimate Fighter]]* het er am 9. April 2005 de Ken Shamrock besiegt. Bim Event *UFC 53* am 4. Juni 2005 het er de Evan Tanner erneut besiegt und isch *UFC Middleweight Champion* worde. Am *UFC 56* vum 19. Novämbr 2005 het er de Titel gege de Nate Quarry könne verteidige und am *UFC 58* am 4. März 2006 auch gege de David Loiseau, wobei er sich debi d'Hand broche het.	

Bi sim nächschte Event, *UFC 64: Unstoppable* am 14. Oktobr 2006 in Las Vegas, isch dr Rich Franklin gegen de Anderson Silva KO gange und het si Titel verlore. Nach zwei Sieg über de Jason MacDonald und Yushin Okami isch er erneut im Titelkampf gegen Silva aaträte und isch ihm abermals unterläge. Drnoch sin Siege über de Travis Lutter und Matt Hamill gfolgt, bevor er am *UFC 93: Franklin vs. Henderson*, am 17. Januar 2007 in Dublin, gegen de Dan Henderson het müesse aaträte und besiegt worde isch. An dr Vraanstaltig *UFC 99: The Comeback* vum 13. Juni 2009 in dr Kölner Lanxess Arena het er gege de Wanderlei Silva gwunne. Am 19. Septämbr 2009 unterliegt er em Vitor Belfort in dr erschten Runde. An dr *UFC 115* am 12. Juni 2010 het er de Chuck Liddell besiegt durch KO in dr erschte Rundi, het sich im Kampf aber dr Arm broche. Dodurch betreit sini Wettkampfbilanz 28 Sieg und fümf Niederlage sowie ei Kampf ohni Wertung. 

## Filmografie
Im Science-Fiction-Film *Cyborg Soldier* us em Johr 2008 spielt de Franklin e Hauptrolle.

## Einzelnochwiis


## Weblinks
* 
* Offizielle Website
* Sherdog-Profil
Vitor Belfort

**Vitor Vieira Belfort** (* 1. April 1977 in Rio de Janeiro, Brasilien) isch e brasilianische Mixed Martial Arts-Kämpfer, wo in Japan und in de Vereinigten Staate aatritt. Er isch ehemalige Halbschwergwichtschampion vu dr MMA-Liga UFC. Sin Spitzname luutet *Phenom*. De Belfort dreit de schwarzi Gürtel im Brazilian Jiu-Jitsu und im Judo sowie de blaui Gürtel im Karate.

## Biografii

1996 het de Belfort si Mixed-Material-Arts-Debüt gä und gewunne bi sim erschte Kampf nach nur zwölf Sekunde. Si damalige Trainer isch dr Carlson Gracie gsi. 2004 het er de Halbschwergwichtstitel vu dr UFC gwunne. Drnoch isch er 2008 ins Mittelgwicht gwächslet.

Nach eme positive Dopingtest isch de Belfort 2006 für nüün Monet gsperrt worde.

Von sine 19 Sieg (Stand April 2010) het de Belfort über 68 % durch (T-)KO gwunne, 10 devo in dr erschte Rundi. 

Am 10. April 2010 hätti de Belfort gege de Anderson Silva in Abu Dhabi e erneute Titelkampf bechoh sölle, doch er het sich vrletzt während em Training und isch für de Räscht vum Johr nid kampffähig. Zur Zyt wird er uuf em Platz 6 vu dr Wältranglischte im Mittelgwicht gführt. Aktuell trainiert er bi Xtreme Couture.

## Fakte

* De Belfort wohnt zurziit z Las Vegas (Nevada). 
* De Belfort het sini erschte vier Kämpf in ere Gsamtziit vo 2 Minute un 58 Sekunde gwunne. 
* De Belfort het vili Siig gege hochklassigi Gägner erziilt, aber au einigi Niiderlage gege nur mittlklassigi Kontrahänte. 
* Im 2004 isch em Belfort si Schwöschter entfüehrt worde, wo er sehr glitte het druntr. 2007 het d'Elaine Paiva de Mord an ihre gstande. 
* Er isch bekannt für die enormi Schnälligkeit un KO-Gföhrlichkeit vu sine Händ. 
* De Vitor Belfort het im Schwergwicht aagfange, denn konstant nach unte gwächslet, zerscht ins Halbschwergwicht, denn ins Mittelgwicht. 
* Er isch verhürotet un het drei Kinder. 
* De Belfort redet Portugiisisch, Änglisch, Französisch un Spanisch. 

## Weblinks

* Offizielle Website

## Einzelnachweise
Lys (Fluss)

D **Lys** (Greschoneitiitsch: **Liisu**; Eischemetöitschu: **Leisu**) isch e linke Nebefluss vo de Dora Baltea im Aostatal.

## Lauf
D Lys entspringt underhalb vo de Vincent Pyramide (4215 m) im Greschoneigletscher im Monte Rosa-Massiv und flüsst geg Süüde. Si bildet s Lystal und mündet noch 40 Kilometer bi Pont-Saint-Martin i d Dora Baltea, wo e Nebefluss vom Po isch. Bi Pont-Saint-Martin goot e Brugg us de Römerzitt öber d Lys. A de Lys liget d Walsergmainde Greschonei und Eischeme.

## Nebeflüss
* Di linke Nebeflüss sind: Avant-Cir, Glassit, Loo, Mos, Niel, Pacoulla, Tourrison. 
* Di rechte Nebeflüss sind: Rû de Nantay, Stolen, Valbona.


Duarf an der Lys, Hauptort der Gemeinde Issime im Aostatal, Italien.jpg|d Lys bim Duarf vù Éischeme (frz. Issime)
FontainemoreAugust192023 01.jpg|d Lys bi Fontainemore
Pont-Saint-Martin-Ponte-DSCF8380.JPG|d Römerbrugg öber d Lys bi Martinstäg (frz. Pont-Saint-Martin)


## Weblink