open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rachel (Schauspielerin)

D **Rachel Felix** oder *Elizabeth-Rachel Félix*, wo me au under em Künschtlername *Mademoiselle Rachel* gchönnt het, isch am 21. Februar 1821 z Mumpf im Kanton Aargau uf d Wält cho und am 3. Jänner 1858 z Le Cannet in Südfrankrych gstorbe. Si isch e berüempti jüdeschi Schauspilere gsi.

## s Läbe
D Rachel Felix isch nid e Schwiizerin gsi, aber z Mumpf am Hochrhy uf d Wält cho, wil ihri Eltere grad dört uf der Reis hi cho sind. D Familie isch us em Elsass gsi, und Muetter und Vatter sind als Künschtler und Chauflüüt a vil Oorte higange. Und im Februar 1821 sind si uf Mumpf cho, wo d Muetter ihri Dochter Rachel imene Wirtshuus uf d Wält brocht het.

Sid anne 1827 het d Familie z Lyon gläbt. D Rachel het scho als jungi Frau uf der Gass und i chlyne Lokal Lieder gsunge und Gschichte verzelt, zum für d Familie e chly Gält z verdiene. Der Leiter von ere Singschuel z Paris het se ghört und se mit id Hauptstadt gnoo, wo si s Singe und d Schauspiilerei glehrt het.

1837 isch si s erschte Mol im ene Theater ufträtte, im *Théâtre du Gymnase Marie Bell*. Scho 1838 het si uf der Büüni vo der Comédie Française chönne mitspiile; si het grad d Hauptrolle *Camille* vo der Tragödie *Horace* übercho und isch uf ei Schlag z Paris und in ganz Europa bekant worde. 1842 het si chönne d *Phädra* vom Racine interpretiere. Mit der guete Stimm und der eifache Erschynig, wo ohni das übertribene Pathos vo ihrne Vorgängere e starchi Würkig gha het, het si s Publikum fasziniert. 1848 het si bi der Revoluzioon im „Théâtre de la République“, wie me der *Comédie Française* jetz gseit het, d *[[Marseillaise]]* gsunge.

Si isch denn au z Berlin, z Wien, z St. Petersburg, z London und i den USA ufträtte. Anne 1858 isch si z Südfrankrych gstorbe;  me het se im grosse Friidhof Père Lachaise z Paris begrabe.

## Literatur
**Sachbücher**
* Auguste Bolot: *Mademoiselle Rachel et l’avenir du théâtre français.* Paris 1839. 
* Anne H. Hoog u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Rachel. Une vie pour le théâtre (1821–1858).* Paris 2004, ISBN 2-87660-389-6.
* Martial Piéchaud: *La vie privée de Rachel.* Paris 1954.
* Eduard Schmidt-Weissenfels: *Rachel.* In: Eduard Schmidt-Weissenfels: *Biographische Skizzen und Charakternovellen.* Zweiter Band. Berlin 1862, S. 127ff.
* Rahel Meyer: *Rachel: eine biographische Novelle*. Berlin, 1859
* Ulrike M. Wilhelm: *Die Theaterprinzessin. Roman.* Bergisch Gladbach 2007, ISBN 978-3-404-92244-4.

## Weblink
948

|}

## Was isch bassiert?
* 14. Septämber: A däm Tag chunt – wie’s i dr Äisidler Chlooschtergschicht stoot – dr Jesus Chrischtus zäme mit huffen Ängle uf d Ärde abe, zum Chlooschter Äisidle, und tuet dört d Kapälle vo der Muettergottes yweihe. Sider isch dr 14. Septämber z Äisidle en wichtige Fyyrtig.
* Z Ingelheim isch en Universalsynode.
* Z Haithabu wird e Bischof ygsetzt.
* Dr Hassan al-Kalbi wird emit vo Sizilie.
* Dr Kaiser Romanos dr Erscht vo Byzanz stirbt.
* Dr arabisch Theoloog Abū Nuʿaim chunt uf d Wält.

## Weblink

## Fuessnoote
Annecy

**Annecy** isch e Stadt z Frankrych.

Si lyt im Departement Haute-Savoie (uf Dütsch: «Hochsavoie»), wo zu der französische Grossregion Auvergne-Rhône-Alpes gehört.

Annecy het öppe 125000 Ywooner.

## Geografy
D Stadt lyt im Südoschte vo Frankrych, am See *Lac d‘Annecy*. Si isch öppe vierzg Kilometer vo der Schwiiz wäg, i der Noch vom Kanton Gämf.

Si isch am nordweschtleche Rand vo de Voralpe und vom *Regional Naturpark *Massif des Bauges*.

== Bilder ==
<gallery>
Annecy vue du mont Veyrier.jpg|Annecy; vordra der See *Lac d’Annecy,* im Hindergrund der [[Jura (Gebirge)|Jura]], wo vordra d Stadt [[Genf|Gämf]] lyt (uf däm Bild nid z gseh)
Cattedrale della visitazione.jpg|d Chile *Visitation*
Château Annecy 8.jpg|d Burg vo Annecy
Annecy 027.jpg|e Kanal i dr Stadt
</gallery>

== Gschicht ==
Der Name vo der [[Ortschaft]] am See isch i der römische Zyt *Bautas* gsi, und i der Umgäbig isch spöter der Wyler *Anniciaca* entstande. Vo dämm het d Stadt denn der Name übercho.

Di [[Mittelalter|middelalterlechi]] Sidlig isch im ene Dokumänt vo anne 1107 s erschte Mol erwähnt. Dozmol isch bi der eltere Chile, wo em heilige [[Mauritius (Heiliger)|Mauritius]] gweiht gsi isch, e [[Burg]] bout worde.

Im Spootmiddelalter isch es i der Stadt [[Genf|Gämf]] zum ene Komflikt zwüschem Bischof vo Gämf und de Grafe vo Gämf cho, und der Graf het us der Stadt müesse flüchte; er het z Annecy sin neu Sitz ygrichtet, und so isch die Stadt zum politische Zäntrum vo der Grafschaft Gämf worde. Im vierzääte Joorhundert sind d Grafe vo Gämf usgstorbe, und anne 1401 het der Graf Amadeus der Achti vo Savoie die ganzi Grafschaft Gämf gchauft.

I der [[Reformation|Reformazioonszyt]] het au der Bischof müesse Gämf verloo, und jetz isch der Gämfer Bischofssitz au uf Annecy cho. Do isch i der Stadt d Bischofskathedrale, wo wie die alti vo Gämf em heilige Petrus gweiht isch, bout worde.

1792 het Frankrych i der Revoluzioon au s Gebiet vo Hochsavoie ygnoo, und es isch jetz im Departemänt *Mont Blanc* gsi. Vo 1815 bis 1860 isch d Herrschaft wider as Herzogshuus vo Savoie und Könige vo Sardinie zruggcho, denn isch s Gebiet aber z’letscht wider zu Frankrych cho, und sid 1860 isch Annecy d Hauptstadt vom Departemänt *Haute-Savoie*.

Ufe erscht Jänner 2017 het me die alte Nochbergmeinde [[Annecy-le-Vieux]], [[Cran-Gevrier]], [[Meythet]], [[Pringy (Haute-Savoie)|Pringy]] und [[Seynod]] zu der Stadt Annecy ygmeindet.

== Schööni Sache ==
* d Altstadt
* d Burg
* di spotgotischi Chile *Saint-Pierre*
* d Wallfahrtschile *La Visitation*
* s Stadtschloss *Palais de l’Isle''

## Lueg au
* Lischte vo de Gmeinde im Departemänt Hochsavoie

## Literatur
* 

## Weblink

* d Website vo der Stadt Annecy

## Fuessnoote
Bettina Meier-Augenstein

D **Bettina Meier-Augenstein** (* 5. Novämber 1976 z Charlsrue) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Si isch vu Oktober 2014 bis 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
Noch em Abitur het d Bettina Meier-Augenstein Bankchauffrau/Finanzassischtänti bi dr BBBank eG Charlsrue glehrt. Näb eme Beruef het si e Stuedieabschluss as Bankfachwirti (IHK) gmacht. Derno et si in verschidene Funktione bi dr ZG Raiffeisen eG gschafft. 

## Bolitik
D Meier-Augenstein isch vu 1995 bis 2001 Chraisvorsitzeri vu dr Junge Union Charlsrue-Stadt gsii. Vu 2001 bis 2016 isch si Vorsitzeri vum CDU Ortsverband Rüppurr gsii, syter 2005 isch si Mitglid im Bezirksvorstand vu dr CDU Nordbade un syt 2010 au stellverdrättendi Chraisvorsitzeri vu dr CDU Charlsrue-Stadt. Anne 1999 isch si in Gmairoot vu dr Stadt Charlsrue gwehlt wore, wu si 2004 bis 2009 stellverdrättendi Fraktionsvorsitzeri gsii isch. D Bettina Meier-Augenstein isch di familiebolitisch Sprächeri vu dr CDU-Gmairootsfraktion.

Zue dr Landdagswahle 2006 un 2011 isch d Meier-Augenstein as Ersatzkandidati fir dr Manfred Groh im Wahlchrais 27 (Karlsruhe I) aadrätte. Wu dää uusgschide isch, isch si im Oktober 2014 in Landdag nooruckt. Syt Novämber 2014 isch si Mitglid im Stiftigsroot vum ZKM.

Bi dr Landdagswahl 2016 isch d Meier-Augenstein dr Griene-Kandidati Bettina Lisbach unterläge un isch dodermit nimi widergwehlt wore.

Am 9. Mai 2018 het si ihri Bewärbig as Oberburgermaischteri vu Stutensee yygee. Bim erschte Wahlgang am 8. Juli 2018 het d Meier-Augenstein mit 38,7 Brozänt di meeschte Stimme iberchuu, im zweete Wahlgang am 22. Juli 2018 het si 42,3 Brozänt iberchuu un isch dodermit ihre barteilose Gegekandidati Petra Becker unterläge. 

## Familie un Privats
D Bettina Meier-Augenstein isch evangelisch-lutherisch. Si isch ghyrote un het zwoo Dechtere.

## Fueßnote
Viktoria Schmid

D **Viktoria Schmid** (* 26. Jänner 1969 z Bihl as *Viktoria Stavenhagen*) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Vu 2011 bis 2016 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
D Victoria Schmid het anne 1989 Abitur gmacht am Wirtschaftsgimnasium z Pforze No dr Schuel het si vu 1989 bis 1992 z Mannem Raiseverchehrschauffrau glehrt. Derno het si an dr Fernuniversität Hagen Bolitik- un Verwaltigswisseschafte studiert. Vu 1999 bis 2011 het si as freii Schurnalischti gschafft. Anne 2016 het si d Laitig vum Landdagsbiro vum CDU-Landdagsabordnete Thomas Blenke ibernuu.

## Bolitik
Anne 1986 isch d Schmid Mitgli vu dr CDU wore. Si isch Vorsitzeri vum CDU-Gmaiverband Niafern-Eschelbronn un Mitglid im Chraisvorstand vu dr CDU Enzchrais/Pforze. Si isch derzue au Mitglid im Chraisvorstand vu dr Fraue Union Enzchrais/Pforze, im Bezirksvorstand vu dr Fraue Union Nordbade un im Bezirksvorstand vu dr CDU Nordbade. Bi dr CDU Enzchrais/Pforze isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vum „Arbeitskreis Bildung“ un vu dr „Kommunalpolitische Vereinigung“, Mitglid im Vorstand vum „evangelische Arbeitskreis“ um es der CDU Enzkreis/Pforzheim un Mitglid vu dr „Mittelstandsvereinigung“.

Anne isch si in Gmairoot vu Niafern-Eschelbronn gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2011 het si s Diräktmandat im Wahlchrais Enz gwunne un isch dodermit in Landdag gwehlt wore.

Im Landdag isch si Mitglid vum Integrationsuusschuss gsii un stellverdrättendi Mitglid im Uuschuss fir Schuel, Juged un Sport. Fir ihri Fraktion isch si Sprächeri fir Sportbolitk un fir Beruefsschuele gsii.

Bi dr Landdagswahl 2016 het si s Diräktmandat an d Stefanie Seemann vu dr GRIENE verlore un isch au iber d Zwoostimme nimi in Landdag widergwehlt wore.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Mitglid vum Kuratorium vu dr Landeszentrale für politische Bildung

## Familie un Privats
D Viktoria Schmid isch e Dochter vum Lutz Stavenhagen. Si isch evangelisch, ghyroote un het drei Chinder.

## Weblink
* Abgeordneten-Handbuch des Landtags von Baden-Württemberg für die 15. Wahlperiode (PDF-Datei; 2,9&nbsp;MB)]
* d Viktoria Schmid uf abgeordnetenwatch.de
Weltbienentag

Der **Wälttag vo de Imbi**, uf Änglisch *worldbeeday* isch es Datum, wo me der Wärt vo de Imbi für d Natur tuet fyyre.

## Gschicht
Dä speziel Tag git’s sid ane 2018; er isch all Joor am 20. Mai. Das isch au s Datum, wo der Vatter vo der modärne Imbizucht, der Anton Janša, anne 1734 uf d Wält cho isch.

D UNO het am 20. Dezämber 2017 bschlosse, de *Wälttag vo de Imbi* yzfüere. I deil Länder het men am 20. Mai 2019 bsunderi Akzioone füre Naturschutz gmacht, zum uf d Laag vo de Insekte und speziell de Imbi ufmerksam z mache.

## Weblink
* Website vom Wältimbitag
Welttag für kulturelle Entwicklung

Der **Wältdag für di kulturelli Vilfalt** isch en Akzionsdag, wo d UNO ygfüert het zum d Bedütig vo der Kultur und vo der Kunscht i der hütige Zyt ufzzeige.

Me maanet a die viile Forme vo dr Kultur bi de Völker und Gselschafte.

Dä Akzionsdag isch all Joor am 21. Mai.

Ofiziell heisst er **Wältdag für kulturelli Vilfalt, füre Dialog und fürd Entwicklig**, uf Änglisch: *World Day for Cultural Diversity, for Dialogue and Development*.

Anne 2001 hät d UNESCO uf ihrere Gäneralversamlig die *Algmäini Erkläärig zu dr kulturelle Vilfalt* verabschidet. Und do drmit isch au grad dr *Wältdag* lanciert worde.

## Weblink
* Unesco: Welttag der kulturellen Vielfalt
Gelasius I.

Dr **Gelasius I.** († 496?) isch vu eppe 492 bis eppe 496 Papscht gsii. Vermuetet wird e Duur vum Pontifikat vum 1.&nbsp;Merz 492 bis zum 21. Novämber 496. Är isch e Kabyl gsii un wahrschyns dr dritt afrikanisch Papscht. Sy Name maint: „dr Haiter“ (griech.).

## Lääbe un Wirke
Dr Gelasius I. het gegeniber em Chaiser Anastosios I., em Odoaker un em Theoderich s Verhältnis vum Papschtdum („auctoritas sacrata pontificum“) un em Chaiserdum („regalis potestas“) formuliert as die boode Mächt, wu gmainsam d Wält regiere im Sinn vu dr Zwee-Schwärter-Lehr, wu uf ihn zruggoht. Die Unterschaidig vu dr boode Rolle Chaiser un Papscht het e großi Uuswirkiguf s Mittelalter ghaa.

Dr Gelasius het si derfir yygsetzt, ass d Rächt un d Bsitzige vum Bischof vu Rom z Sid- un z Mittelitalie blibe sin.

Mer chänt dr Gelasius aus derfi, ass är zum erschte Mol s latynisch Adjektiv *[[Moderne|modernus]]* bruucht het, nämli go neii Lehre (*admonitiones modernas*) vu alte Regle (*antiquis regulis*) abgränze.

Sy kadolische Mahndag isch dr 21. Novämber.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink

* 
* Gsamwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis

## Fueßnote
Felix II. (Papst)

Dr **Felix II.** († 1. Merz 492) isch vu 483 bis zue sym Dod Papscht gsii. Sy Name isch latynisch un maint „dr Glickli“.

In ere andere Zellig wird er as Felix III. gfiert, wel s vu 355 bis 358 e Papscht Felix II. gee het, wu zum Dail Gegepapscht, zum Dail as rächtmäßige Papscht aagluegt wird. Mänkmol wird er wäge däm au Felix III. (II.) bzw. Felix II. (III.) gnännt, je no däm, eb s Pontifikat vum Gegepapscht Felix II. as rächtmäßig oder uurechtmäßig gwäret wird.

## Lääbe
Dr Felix isch us ere remische Senatorefamilie chuu un Suhn vun eme Prieschter gsii. Är isch ghyrote gsii, wun er in Prieschterstand yydrätten isch. Um des Zyt isch er scho Vater vun e baar Chinder gsii. As Diakon isch dr Felix am 13. Merz 483 mit dr Zuestimmig vum Chenig Odoaker zum Papscht gwehlt wore.

In ere Zyt vum Stryt zwische Nestorianer, Chalcedonier (Orthodoxe) un Monophysite het dr Akakios, dr Patriarch vu Konstantinopel, anne 482 s Henotikon verfasst ghaa. Indäm dr remisch Bischof 484 dr Chilchebann iber d Aahänger vum Henotikon verhängt het, het er mit em akakianische Schisma s erscht Schisma zwische Rom un Konstantinopel firigruefe, wu bis anne 519 gangen isch. Är isch fir d Unabhängigkait vu dr Chilche gegeniber em Chaiser yydrätte, was au ganz praktikalbel gsii isch, wel dodmol Italie em Zuegriff vu Oschtrom dur di germanisch Herrschaft entzoge gsii isch.

Dr Felix isch am 1. Merz 492 gstorbe un isch in dr Chilche San Paolo fuori le mura vergrabe wore. Sy Mahndag isch dr 1. Merz.

## Literatur
* 
* 
* , Band 6

## Weblink

*
Internationaler Tag der biologischen Vielfalt

Der **Internazional Dag vom biologische Schatz** isch en Akzionsdag, wo d UNO usgruefe het zum dra erinnere, wie wichtig s ganze Rych vo de Läbewäse uf der Wält isch.

Uf änglisch heisst dä Dag **International Day for Biological Diversity** oder au **World Biodiversity Day**. Er isch all Joor am 22. Mai.

D UNO het mit dere Akzion wäge ihrem Plan für en nachhaltigi Entwicklig uf der Wält agfange. Es Komitee vo der UNO-Gäneralversamlig het der *Internazional Dag vom biologische Schatz* anne 1993 bschlosse, eis Joor nach der Anaam vo der Biodiversitäts-Konvänzion uf em *Ärdgipfel* vo Rio, der *United Nations Conference on Environment and Development (UNCED)*. Z’erscht isch der Akzionsdag als am 29. Dezämber gsi; uf s Joor 2001 het men en denn ufs nöie Datum vom 22. Mai verschobe

Für d Akzion vom 22. Mai 2019 heisst s internazionale Motto *Biodiversität – Ässe – Gsundheit*.

## Weblink
* International Day for Biological Diversity - 22 May uf cbd.int
* d Zyyl von ere nochhaltigen Entwicklig uf un.org
100

|}

## Was isch bassiert?
* Der Kaiser Trajan und dr Sextus Iulius Frontinus sind römischi Konsule.
* Der Hadrian hürootet d Vibia Sabina.
* Dr jünger Plinius isch nume e Deil vom Joor Konsul.
* S Johannesevangelium wird gschribe *(öpe ane 100)*.
* Z Indie wird s Buech *Kamasutra* zämegstellt.
* Dr Aposchtel Johannes stirbt.
* D Römer gründe Timgad z Algerie.
* Z Teotihuacán wird dr Sunnetämpel bout *(öpe ane 100)*.
* Dr griechisch Geograaf und Aschtronoom Claudius Ptolemäus chunt uf d Wält *(öpe ane 100)*.
* Dr jüdisch Historiker Flavius Josephus stirbt *(öpe ane 100)*.
* Dr römisch Filosoof Gaius Musonius Rufus stirbt *(öpe ane 100)*.
* Dr Chilehistoriker Hegesippus chunt uf d Wält *(öpe ane 100)*.
* Dr römisch Grammatiker Marcus Cornelius Fronto chunt uf d Wält *(öpe ane 100)*.

## Weblink
101

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Trajan und dr Quintus Articuleius Paetus sind römischi Konsule.
* Die elfti Legioon vo dr römische Armee verloot s Militärlager Vindonissa.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Daker. D Röömer gwünne e Schlacht bi Tapae (im hütige Rumänie).
* Dr Epiktet schribt s Wärch *Dioskuure*.
* Dr Plutarch schribt sis Wärch mit Biografie.
* Dr römisch Redner und Politiker Herodes Atticus chunt uf d Wält.
* Dr Bischof Clemens vo Rom stirbt *(öpe 101)*.
* Dr Aposchtel Johannes sell i däm Joor gstorbe sy.
* Dr römisch Historiker Silius Italicus stirbt.

## Weblink
Felix III.

Dr **Felix III.** (* z Samnium; † 530) isch vu 526 bis zue sym Dod Papscht gsii.

In ere andere Zellig wird er as Felix IV. gfiert, wel s vu 355 bis 358 e Papscht Felix II. gee het, wu zum Dail as Gegepapscht, zum Dail as rächtmäßige Papscht aagluegt wird. Mänkmol wird er wäge däm au Felix III. (IV.) bzw. Felix IV. (III.) gnännt, je no däm, eb s Pontifikat vum Gegepapscht Felix II. as rächtmäßig oder uurechtmäßig gwäret wird.

## Lääbe un Wirke
Dr Felix isch vu Samnium gstammt, wun ere as Suhn vun eme gwisse Castorius uf d Wölt chuu isch. Noch em Dod vum Papscht Johannes I., wu vum Chenig vu dr Oschtgote, em Theoderich, inhaftiert woren isch, isch är noch ere Sedisvakanz vu zwee Monet am 12. Juli 526 gwelt wore. Dr Theoderich het si fir syWahl yygsetzt ghaa,des wird as e Grund derfir aagluegt, ass si dr Felix oschtgotefryndli verhalteet.

Dr Felix het dr Semipelagianismus verurdailt, d Synod vu Orange 529 het sy Haltig bstetigt.

Dr Felix het versuecht, sy aigene Noofolger z designiere – dr Bonifatius II. Des het aber derzue gfiert, ass dr Senat d Diskussion iber dr Noohfolger vum Amtsinhabers verbote het, solang dä no läbt, un au ass eso ne Nomination aagnuu wird.

D Meehait vum Klerus het noch em Dod vum Felix dr Dioskur gwehlt, derwylscht e Minderhait dr Bonifatius II. favorisiert het. S Schisma isch aber waidli zum Änd chuu, wel dr Dioskurs bal gstorben isch.

Dr kadolisch Mahndag vum Felix isch dr 12. Oktober.

## Literatur
*  
* 

## Weblink

* Ökumenisches Heiligenlexikon
*
Miss Van

Under em Name **Miss Van** isch d Künschtlere **Vanessaa Alice Bensimon**, wo anne 1973 z Toulouse uf d Wält cho isch, i dr Öfentlechkeit bekant. Me seit von ere au öpe, si ghöri zu de beschte Streetart-Künschtler uf dr Wält.

In ihrere Jugendzyt het d Vanessa Bensimon zäme mit der Streetart-Künschtlere *Mademoiselle Kat* z Toulouse agfange Bilder a Huuswänd mache. Si het gly e ganz en eigete Styl entwicklet. Ihri wybleche Figuure, wo me ne i der Streetart-Szeene *poupées* seit, sind öpis eigets; si gsehnd fasch wie überdimensionierti Bääbi uus; tüpisch sind grossi Auge und Posizione, wo gwüssi Gfüel und hüffig au erotischi Botschafte chönte zeige. D Figuure glychen em Styl vo Cartoons. Wandbilder mit so Süschee, signiert mit dr Underschrift vo dr Künschlere, sind mit de Joore i verschidene Stedt uftaucht, au usserhalb vo Frankrych. Und d Künschtlere macht au Gmäld uf anders Material, bsunders uf Lynwand.

Bilder vo der Miss Van sind mit der Zyt internazioonal meh uf Uusstellige z gseh gsi, wo si deils sälber kuratiert het. So Uusstellige het’s z Europa, z Amerika und z Oschtasie scho ggää. D Miss Van läbt z Barcelona. Über die Stadt het si au scho es bar Büecher gschribe.

Dr Miss Van ihri Bildmotiv mit stereotype erotische Frauefiguure sind bi deil Feminschtinne mängisch nid guet acho. Anderi Kritiker säged aber, die Uusdrukswys sig e chreftige Protäscht gäge patriarchalischi Struktuure i der Kunscht oder chönten au es Zeiche für di soziali Bewegig vo dr *Body-Positivity* sy. 

## Weblink
* Website vo dr Miss Van

## Fuessnoote
Henriette Engbersen

D **Henriette Engbersen** (* 1980 z Holand) isch e Schwiizer Schurnalischtin.

Si isch z Romanshorn und z Salmsach im Kanton Tuurgau ufgwachse. In ihrere Jugendzyt het si sech als Leiterin vom Cevi engaschiert. Bis ane 2002 het si s Lehrerseminar z Chrüüzlinge bsuecht und dänn ane 2006 z Winterthur a dr ZHAW dr Bachelor in Kommunikazion und Schurnalismus gmacht. Drno het si bim Sanggaller Tagblatt, als Videoschurnalischtin bi Tele Oschtschwiiz und dänn als Oschtschwiiz-Korespondäntin vo SRF gschaffet. Derzue ane het si 2012 au no dr *Master of Arts* für visuelli Komunikazion a dr ZHdK gmacht. Für d Tuurgauer Landeschile isch si i dr Jury vom Projäkt «Prix Diakonie».

Sid ane 2017 brichtet d Engbersen, als Nochfolgerin vom Urs Gredig, als Korespondäntin für s Schwiizer Färnsee us Ängland und us Irland. I dere Zyt isch d Gschicht vom Brexit es grosses politischs Thema, und so het d Engbersen ungwöönlech hüffig öppis vo de britische Insle für d Schwiiz z brichte.

## Weblink
* Dario Muffler: Von britischem Humor, Brexit und Bonzen Artikel i de Schaffuuser Nochrichte uf shn.ch vom 26. Oktober 2018

## Fuessnoote
879

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Ludwig dr Dritt wird König vom Weschtfrankerych.
* Dr Boso vo Vienne wird König vo Niderburgund.
* Dr weschtfränkisch König Karl dr Dritt chunt uf d Wält.
* D Wikinger plündere Flandere und Brabant.
* Dr Branimir isch Fürscht vo Kroazie.
* Dr Oleg wird der erscht Groossfürscht vo Kiew.
* I dr Mayastadt Tikal z Amerika wird uf em grosse Schriftschtei s letschte Mol öpis drufgschribe.
Schengener Abkommen

S **Schengener Abchomme** isch en internazionale Vertrag, wo für Weschteuropa der Vercheer zwüsche de einzelne Länder eifacher macht. Er het sin Name nach dr luxeburgische Ortschaft Schengen.

Es goot drum, ass me im Normalfall keine Vercheerskontrolle a de Landesgränze me macht. Und d Polizeidienscht chönne internazional Informazione über Persone und Sache ustuusche.

Das gilt für die Länder, wo Mitglider vo der Europäischen Union sind; aber Grossbritannien und Irland mache nid mit.

Mit witere Verträg sind au Island, Liechteschtei, Norweege und d Schwiiz drzuecho.

## Literatur
* Alberto Achermann, Roland Bieber, Astrid Epiney, Ruth Wehner: *Schengen und die Folgen.* Der Abbau der Grenzkontrollen in Europa. Stämpfli, Bern / Beck, München / Manz, Wien 1995, ISBN 3-7272-9030-7 (Stämpfli) / ISBN 3-406-39637-2 (Beck) / ISBN 3-214-00220-1 (Manz).
* Stephan Breitenmoser, Sabine Gless, Otto Lagodny (Hrsg.): *Schengen in der Praxis.* Erfahrungen und Ausblicke. Dike, Zürich, St. Gallen / Manz, Wien / Nomos, Baden-Baden 2009, ISBN 978-3-03751-213-5 (Dike) / ISBN 978-3-214-09078-4 (Manz) / ISBN 978-3-8329-5021-7 (Nomos).

## Weblink
Europäische Gemeinschaft

Di **Öiropäischi Gmeinschaft** (churz **EG**) isch en internazionali Organisazioon z Öiropa gsi.

Si isch mit em Vertrag vo Maastricht ane 1993 gründet worde. Ihri Vorgängerorganisazioon isch di Öiropäischi Wirtschaftsgmeinschaft (EWG) gsi. Zäme mit de äbefalls 1957 i de Römische Verträäg entstandene Öiropäische Atomgmeinschaft (EURATOM) het d EG di ersti und wichtigsti Süüle vo de Öiropäische Union (EU) bildet.

D EG het die Organ gha:
* s Öiropäische Parlamänt 
* dr Root vo dr EU
* di öiropäischi Kommission
* dr öiropäisch Grichtshof
* dr öiropäisch Rächnigshof

D EU gits au syt em Vertrag vo Maastricht. 

Am 1. Dezämber 2009 isch de Vertrag vo Lissabon in Chraft trätte. Mit däm sind d EG und d EU zämegleit worde. De Vertrag het a Stell von ere EU-Verfassig di bishärige Verträg veränderet. D EG wie au die beide andere Süüle sind abglöst worde. Iri Rächtspersönlichkeit isch a d EU übereggange.

Am 1. Dezämber 2009 het d EG ufghört beschtoo.

## Zittafle
Robert Schuman

Dr **Jean-Baptiste Nicolas Robert Schuman**, wo am 29. Juni 1886 z Clausen uf d Wält cho und am 4. Septämber 1963 z Scy-Chazelles gstorben isch, het als französische Politiker e bedütendi Rolle gspilt i dr Afangszyt vom Zämecho vo de öiropäische Länder.

Dr Schuman isch im dütschlootringische Piet ufgwachsen und het Moselfränkisch gredt. Er het z Bonn, z Münche, z Berlin und z Strassburg studiert. Ane 1947 isch er Ministerpresidänt vo Frankrych worde. Är het sis Land bi dr Gründig vo dr Montanunion gfüert. Spöter isch er dr Presidänt vom Öiropäischi Parlamänt gsi.

Me luegt en für so öpis wie dr Gründervadder vo dr Öiropäischen Union aa, zäme mit em Jean Monnet.

Dr Schuman het d Strossburger Konvänzion für Mönscherächt und bürgerlichi Grundfräihäite gschribe, wo ane 1955 vo 26 öiropäische Länder agnoo worden isch.

## Literatur
* Jean Seitlinger, Hans August Lücker: *Robert Schuman und die Einigung Europas*. Bouvier Verlag, Bonn 2000, ISBN 3-416-02891-0.
* Hermann-J. Benning: *Robert Schuman. Leben und Vermächtnis*. Neue Stadt Verlag, München 2013, ISBN 978-3-87996-997-5

## Weblink
Ursina Giger

D **Ursina Giger** (* 1985 z Disentis/Mustér) isch e Schwyzer Singer-Songwriterin un Musikeri.

## Lääbe
D Giger isch z Disentis mit Romanisch as Muetersproch ufgwachse. Ab 1998 isch si uf d Chloschterschuel gange un het dert anne 2004 d Matura gmacht. Scho as jung Maidli het si Klavier- un Gsangsunterricht iberchuu. An dr Schuel het si im Chor gsunge. As teenager het si bim Bindner Gsangswettbewärb «Vusch 04» mitgmacht.

No d Schuel het si z Züri dr Vorkurs am Konservatorium in Klassik un Jazz bsuecht. Vu 2006 bis 2012 het si an dr Hochschuel Lozärn Musikpedagogik mit Schwärpunkt Jazzgsang studiert.

Im Rame vume Erasmus-Uusdusch isch si 2010 uf Kopenhagen, Dänemark, un het dert fir ai Johr am Rytmisk Musikkonservatorium studiert. Z Kopenhagen het si mit dänische Kamrade d Band «Ursina’s Danish Laboratory» grindet un mit ene d EP «Lontan» ufgnuu. 

No aim Johr isch si retuur chuu in d Schwyz un uf Züri zoge. Syt 2012 unterrichtet si as Gsangslehreri an dr Musikschuel z Stans. 

Si het mit dr Martina Berther (Bass) un em Marcel Vogler (Vibrafon un Percussion) s Jazz-Trio En Treis grinde, het bi dr Wältmusikformation Quintinò un im «Stimmorchester» mitgsunge. Derzue het si as Backgroundsängeri in Konzärt vu dr Nyna Cantieni gsunge.

Mit em Roland Wäspe (Gitarre), dr Martina Berther (Bass) un em Nicolas Stocker (Schlagzyyg) het si 2013 unter em Bandname *Ursina* d EP «Time Is A Thief» ufgnuu. Im nämlige Johr het si bi dr erschte Uusgab vu dr «Swiss Live Talents Awards» zwee Bryys gwunne, dr Publikumsbryys un dr Bryys „National Language“ fir Chinschtler, wu in aire vu dr Schwyzer Landessproche singe. Anne 2014 het si ihri zwoot EP uusebrocht: „Hiding behind a mask“. Im Jänner 2017 isch ihr Debutalbum «You have my heart» uusechuu, produziert vum Pola Roy, em Schlagzyger vu dr dytsche Band «Wir Sind Helden». Zwai vu dr insgsamt zee Lieder uf em Album sin uf Romanisch («En In Mund» un «Affonza»), di andere uf Änglisch.

Im e Porträt uf laut.de haißt s iber d Ursina:

Mit dr Corin Curschellas un dr Astrid Alexandre het d Giger s Trio „La Triada“ grindet, wu rätoromanische Volkslieder sammlet un dreistimmig uffiert.

## Wäärch
* Time is a thief. EP (2013)
* Hiding behind a mask. EP (2014)
* You have my heart. Album (2017)

Mit Ursina’s Danish Laboratory
* Lontan. EP (2011)

## Weblink

* ursinamusic.com
* Triumph für Bündner Sängerin Ursina, Südostschweiz, 11. November 2013
* Fragebogen:Ursina, Interview mit dr Ursina uf bleistiftrocker.de, 11. Februar 2017
* Ursina Giger uf klangwelt.swiss
* Jazzsängerin Giger konzertiert in Chur, Südostschweiz, 17. April 2011

## Fueßnote
355

|}

## D Alemannen un d Röömer
* D Alemanne plündere s römische *[[Argentoratum]]*, s hüttige Stroossburg und anderi Stedt z Gallien uus.
* In ere Schrift vom römische Autor Ammianus Marcellinus chunt s erschte Mol der Name vom alemannische Stamm vo de Lentienser vor, wo dozmol gäge d Römer kämpft hän.
* D Franken erobere die römischi Stadt *[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium]]*, s hüttige Köln am Rhy, für churzi Zyt.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Bischof Amandus vo *Argentoratum,* em hütige Stroossburg, stirbt *(öpen ane 355)*.
* Z Mailand isch es Chilekonzil.
* Dr Felix dr Zwöit wird Bischof vo Rom.
* Dr persisch König Schapur dr Zwöit gryfft Armenie und Mesopotamie a.
* Dr Bischof Kassian vo Autun stirbt.
* Dr Filosoof Aedesius stirbt.
* Dr chinesisch Kaiser Murong Bao chunt uf d Wält.
* Die chinesischi Kaiserin Liang stirbt.

## Fuessnoote


## Weblink
356

|}

## D Alemanne un d Röömer
* Dr alemannisch König Gundomad stirbt; är wird vo sine eigene Lüüt umprocht.
* D Alemanne und d Juthunge gryffe di römischi Provinz Räzien a.
* Vor dr Stadt Autun gwünnt dr römisch Fäldherr Julian mit sinere Armee e Schlacht gäge d Alemanne.
* Bi Reims gwünne d Alemanne e Schlacht mit de Röömer.
* Bi Brumath und bi *Senonae* gwünnt der Julian Kämpf gäge d Alemanne.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Naemul wird König vo Silla.
* Dr Heilig Antonius dr Gross stirbt.

## Weblink
357

|}

## D Alemanne un d Röömer
* Dr röömisch Gäneraal Barbatio vrjagt e Horde vo Jutunge wider us dr Provinz Räzie.
* D Alemanne gwünne bi Augst e Kampf mit de Röömer.
* Im Herbscht isch s alemannische Heer mit de Könige Hortar, Suomar, Ur, Ursicinus und Vestralp vor der Römerstadt *[[Argentoratum]]*, em hüttige Strossburg.
* Drufabe chunt’s zu dr grosse Schlacht vo Argentoratum, wo d Alemanne vo de Röömer schwäär gschlage wäärde.
* Es git en gnaue Pricht vom römische Chronischt Ammianus Marcellinus über d Schlacht bi *Argentoratum*.

## Was isch suscht no bassiert?
* D Relikwie vo de Aposchtel Andreas und Lukas wärde uf Konstantinopel brocht.
* Dr kaiserligi Biblioteek z Konstantinopel wird gründet.
* Im Circus Maximus z Rom wird en Obelisk ufgstelt.
* Funan wird e Wasallestaat vo China.
* Dr chinesisch Kaiser Fu Sheng stirbt.

## Weblink
354

|}

## D Alemanne un d Röömer
* Di römischi Armee gwünnt e Kampf gäge d Alemanne.
* Dr römisch Kaiser Konstanzius dr Zwöit macht mit den alemannische Höiptling Gundomad und Vadomar Friide.
* Drum het der Konstanzius jetz au dr Titel *Alamannicus Maximus*.

## Was isch suscht no bassiert?
* Em römische Schryber Furius Dionysius Filocalus sis Wärch *[[Chronograph von 354|Kaländer vo ane 354]]* wird fertig.
* D Bulgaare wärde s erschte Mol im ene historische Dokumänt erwäänt.
* Dr chrischtlech Chilelehrer Auguschtyn chunt uf d Wält.
* Dr Bischof Paulin vo Nola chunt uf d Wält.
* D Römerin Konstantina chunt uf d Wält.
* Die chinesischi Prinzässin Pei stirbt.

## Weblink
352

|}

## D Germanne un d Röömer
* D Alemanne chömed übere Rhy und plündere vil römischi Ortschafte im Elsass.
* D Franke erobere ännet em Rhy s Gebiet vo der Pfalz.

## Was isch suscht no bassiert?
* Z Asie wird s Rych Xiongnu kabut gmacht.
* Dr Bischof Julius dr Erscht vo Rom stirbt.
* Dr Liberius wird Bischof vo Rom.
* Uf Gheiss vom Liberius foot me z Rom mit em Bou vo dr grosse Chile Santa Maria Maggiore aa.

## Weblink
378

|}

## D Röömer un d Alemanne
* Dr alemannisch Schtamm vo de Lentienser goot übere Rhy, wo im Winter zuegfrooren isch, und plünderet grossi Piet im Elsass und wird drum von ere römische Armee agryffe.
* I dr Schlacht bi Argentovaria – i dr Nööchi vom hüttige Elsässer Dorf Biise – gwünne d Röömer, und vili vo de alemannische Lentienser verlüüre s Lääbe. Dr römisch Gschichtschryber Ammianus Marcellinus seit, öpe 30.000 Lentienser sige gstorbe, und au ihre Stammeshöiptling Priarius sig ums Läbe cho. Die bar, wo no dervo cho sind, siged in Schwarzwald gflüchtet.
* Das isch die letschti grossi Schlacht vo de Röömer gäge d Alemanne gsi.

## Was isch suscht no bassiert?
* Bi dr Stadt Adrianopel, em hüttige türggische Edirne, verlüüre d Röömer di grossi Schlacht vo Adrianopel gäge d Weschtgoote under em Höiptling Fritigern.
* Dr römisch Kaiser Valens chunt i dere Schlacht ums Läbe.
* D Oschtgoote gryyffe drufabe d Stadt Adrianopel aa, wärde aber vo dere ihre Verteidiger abgweert.
* Z Amerika isch Chrieg bi dr Stadt Tikal.

## Weblink
Veltheim

**Veltheim** chan eini vo däne Bedütige ha:
* Veltheim (Adelsgeschlecht), en Adelsfamilie

* *von Veltheim*, en Familiename

Ort z Dütschland:
* Veltheim (Ohe), e Gmeind im Landchreis Wolfenbüttel z Nidersachse
* Veltheim am Fallstein, en Ortsteil vo de Stadt Osterwieck im Landchreis Harz z Sachse-Aahalt
* Veltheim (Porta Westfalica), en Ortsteil vo de Stadt Porta Westfalica im chreis Minden-Lübbecke z Nordrhii-Westfaale

Ort i de Schwiz:
* Veltheim AG, e Gmaind im Kanton Aargau
* Veltheim (Winterthur), en Ortstail vo de Stadt Winterthur im Kanton Züri
Gesellschaft für bedrohte Völker

D **Gselschaft für Völker, wo in Gfoor sind** isch en internazionali Organisazioon, wo sech uf der ganze Wält für chlyneri Völker tuet ysetze, wo ne s Läbe vo der Regierig in ihrem Land oder von ere sterchere Volksgruppe schwär gmacht wird.

Es git vil soziali Gruppe, wo i de Länder, wo si läbe, e ethnischi, religiösi und sproochlechi Minderheit sind. I huuffe Länder brobiere d Regierige, d Verwaltig oder s Militäär und au anderi soziali Gruppe – us ganz verschidene Gründ – sotige schwechere Völker alles wäggznää, wo me cha. Ihri Sprooche wärde verbotte, me nimt ne s Land, d Hüüser und anderi Sache wägg, me underdrückt ihres religiöse Lääbe und ihri Kultur und macht suscht ihri eigeständigi Existänz kabutt. Es goot bis zu der Uusroddig, em totale Völkermord a so Lüüt, oder me tuet se eifach us ihrem alte Läbensruum verjage. Eso git’s immer mee politischi Flüchtling uf der Wält, wo d Heimet verlüüre und i de nöie Länder, wo si hii chöme, i vilne Fäll keis aständigs Läbe chönne ha und abgläänt wärde.

D Gselschaft für bedrooti Völker angschiert sech für d Rächt und s eigeständige Lääbe vo dene Volksgruppe y, tuet über die dramatische politische Fäll imformiere und wott de Flüchtling hälfe.

D GfbV isch anne 1970 z Düütschland entstande. Hüt git’s vonnere au regionali Gruppe i anderen Länder, so wie au i der Schwiiz.

Sid anne 2005 cha si em Europaroot offiziell bi der Arbet hälfe.

## Literatur
* *40 Jahre Gesellschaft für bedrohte Völker.* Sonderheft vo „bedrohte Völker“, Nr. 251, 6/2008
* Tilman Zülch: *„Wir wollen keine ideologischen Scheuklappen.“ Die Gesellschaft für bedrohte Völker – durch den Geist der Jugendbewegung geprägt*. In: *Der Ring wird geschlossen der Abendwind weht.* Berlin 2010, ISBN 978-3-942476-07-2.

## Weblink

* Website vo der GfbV Dütschland
* Website vo der GfbV-Sekzioon Schwiiz
Eiche von Dodona

D **Eiche vo Dodona** isch dr heilig Baum vom Orakel vo Dodona i dr antike Landschaft Epirus gsi (hüt z Griecheland).

Dä Baum isch z’eerscht der Göttin Gaia und spöter em Zeus und der Dione gweit gsi. Drüü Prieschterinne sind dört gsi zum für se z’luege.

Wemme bim Orakel en Uskumpft gsuecht het, so het das mit em fyyne Raschle vo de Eichebletter und öpen au mit em Guure vo de Tuube, wo druff gsässe sind, es Zeiche gää. Me het bi Uusgrabige Zedel us Blei gfunde, wo Lüüt i der antike Zyt Frooge für d Baumgottheite druffgschribe haänd.

Vili Joorhundert isch das so ggange, bis anne 392 fanatischi Chrischte sind go der alt Baum umloo.

## Literatur
* Martina Dieterle: *Dodona. Religionsgeschichtliche und historische Untersuchungen zur Entstehung und Entwicklung des Zeus-Heiligtums*. Hildesheim, 2007.
392

|}

## D Röömer un de Germaane
* D Röömer händ Chrieg mit de Franke.
* Dr Eugenius macht Friide mit de Alemanne.

## Was isch suscht no bassiert?
* 15. Mai: Dr röömisch Kaiser Valentinian dr Zwöiti stirbt.
* Dr Eugenius wird weschtrömische Kaiser.
* Dr Theodosius isch Kaiser im Oschte vom Röömische Rych.
* Dr Siricius isch Bischof vo Rom und Papscht vo dr chrischtleche Chile.
* Z Griecheland wird dr uralt heilig Baum vom Orakel vo Epirus, d Eiche vo Dodona, vo de Chrischte umgloo, zum dr dörtig Zeuskult lo ufhöre.
* Dr römisch Gäneral Stilicho gwünnt i dr Provinz Thrakie e Kampg mit de Weschtgoote.
* Dr Asin wird König z Korea.
* Dr römisch Kaiser Markian chunt uf d Wält.
* Di römischi Kaiserin Galla Placidia chunt uf d Wält *(öpen ane 392)*.

## Weblink
Pierre Kretz

Dr **Pierre Kretz**, wo anne 1950 z Schlettstadt im Underelsass uf d Wält cho isch, isch e französische und alemannische Schriftsteller.

## s Läbe und s Schaffe
Er het z Stroossburg und z Saarbrücken Jura studiert und drno als Aawalt gschaffet. Hüte läbt dr Kretz z Markirch im Owerelsass.

Als Schriftsteller schribt dr Pierre Kretz Romään und kulturpolitische Essay uf Französisch und Theaterstuck uf Elsässerdütsch. D Büecher vo ihm sind drno au uf Düütsch usecho. Sini Wärch gitt er deils bim Verlag *La Nuée bleue* z Stroossburg use. I der Schrift *Le nouveau malaise alsacien* zeigt er sis Beduure do drüüber, ass s Elsass kei administratyvi Einheit me isch, sid s die französischi Regierig mit de Piet Lootringe und Champagne-Ardenne zämegleit het, so dass es jetz e Deil vo dr Groossregion Grand Est isch. Das Manifescht het bi de Lüüt es grosses Echo gfunde, und me het i dr Politik jetz glueget, ob men em Elsass wider e bessere Platz chönt gää.

Ane 2015 het d Sändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio i der Uusgoob vom 12. Novämber es Hörspiil vom Kretz vorgstellt: «Ich bin a beesi Frau», wo au bim SWR gsändet worden isch. Und für das Stuck het er ane 2017 au dr Zonser Hörspiilpryys übercho. Im Joor 2019 isch das Theater a vilnen Oort uf ere Turnee im Elsass z gseh; es isch e Monolog vo der Figur *d Ulmer Theres* über ihres schwääre Läbe im ene elsässische Dorf, gspilt wird si vom Schauspiiler Francis Freyburger. 2017 isch dr Kretz bim Verein MundArt Bad Zurzach cho us sim Wärch vorlääse.

Am 5. Mai 2019 het dr Hebelbund Löörech em Elsässer Schriftsteller im Dreiländermuseum z Löörech d Uszeichnig «Hebeldank» gää, wil er sech wie dr Presidänt vom Hebelbund, dr Volker Habermaier, gseit het für s Zämegoo vo dr französische und der dütsche Kultur ysetzi, was jo au scho füre Johann Peter Hebel öpis wichtigs gsi sig.

Am 10. Mai 2024 het dr Pierre Kretz dr Johann-Peter-Hebel-Priis vom Land Baade-Wirdebäärg bikoo. Er isch em im Rahme vom jöhrliche Hebelfescht z'Huuse im Wiisedal verlije woorde.

## Wärch
* *Quand j'étais petit, j'étais catholique,* 2005. – uf düütsch übersetzt vo dr Irène Kuhn: *Ich, der kleine Katholik,* 2010
* *Le gardien des âmes,* 2009. – uf düütsch au vo dr Kuhn: *Der Seelenhüter,*
* *L'Alsace pour les nuls,* 2010
* *Le nouveau malaise alsacien,* 2015
* *Ich bin a beesi frau. J suis une méchante femme,* 2015
* *L'Alsace n'existe plus,* 2017
* *Vies dérobées,* 2019

## Literatur
* Sigurd Paul Scheichl: *Pierre Kretz’ Le gardien des âmes. Roman einer Grenzregion.* In: Heteroglossia. Quaderni di Linguaggi e Interdisciplinarità, 15, 2017.

## Weblink

* d Website vom Pierre Kretz

## Fuessnoote
102

|}

## Was isch bassiert?
* Z Rom sin dr Lucius Iulius Ursus Servianus und dr Lucius Licinius Sura Konsule.
* E römischi Armee gwünnt e Schlacht gäge d Daker.
* D Römer erobere d Dakerburg Sarmizegetusa.
* D Römer boue d Wasserleitig id Stadt Colonia Claudia Ara Agrippinensium, s hüttige Köln.
* Dr Papscht Klemens stirbt *(öppe 102)*.
* Dr jüdisch-römisch Chronischt Flavius Josephus stirbt *(öppe 102)*.
* D Kaiserin Yin vo China stirbt *(öppe 102)*.

## Weblink
484

|}

## Was isch bassiert?
* Dr König Theuderich vo de Franke chunt uf d Wält.
* Dr Theoderich dr Grooss wird römische Konsul.
* Dr Papscht Felix dr Zwöit erloot dr Chilchebann gäge Patriarch Akakios vo Konstantinopel. So foot s *akakianische Schisma* zwüsche Rom und Konstantinopel a.
* Im Vandalerych unter Der König Hunerich vo de Wandaale befilt, ass alli Katholike müessen em arianische Glaube folge.
* Dr Gunthamund wird nöie König vo de Wandaale.
* Dr Alarich dr Zwöit wird nöie König vo de Weschtgoote.
* D Heftalite gryyffe Persien und dööte dr persisch König Peroz.

## Weblink
12

|}

## Was isch bassiert?
* S römische Rych stoot under dr Leitig vom Kaiser Augustus, wo 75 Joor alt isch.
* Z Rom sin dr Nero Claudius Germanicus und dr Gaius Fonteius Capito Konsule.
* Dr Annius Rufus wird Präfekt vo dr römische Provinz Judäa.
* Dr König Tigranes vo Armenie stirbt.
* Dr römisch Dichter Ovid, wo z Tomis im Exil läbt, wird mit sinere Schrift *Tristia* fertig.
* Dr römisch Kaiser Caligula chunt uf d Wält.
* Dr römisch Kaiser Vitellius chunt uf d Wält.

## Weblink
11

|}

## Was isch bassiert?
* Z Rom sin dr Marcus Aemilius Lepidus und dr Titus Statilius Taurus Konsule.
* Am Rhy isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Germane, wo under em Fürscht Arminius kämpfe.
* Dr römisch Gäneral Tiberius Iulius Caesar goot mit sinere Armee für churzi Zyt übere Rhy is Germanegebiet übere.
* Dr Satakarni wird Kaiser vo Indie.
* Z China chunt’s am Gääle Fluss zun ere grosse Überschwemmig.
* Dr chinesisch Kaiser Liu Penzi chunt uf d Wält.
* Dr Titus, e Schüeler vom Aposchtel Paulus, chunt uf d Wält *(öppen im Joor 11)*.
* Dr Artabanus wird König vo de Parther.

## Weblink
14

|}

## Was isch bassiert?
* 19. August: Dr römisch Kaiser Augustus stirbt.
* 18. September: Dr römisch Senat bschlüsst, der Augustus wärdi in Götterhimel ufgnoo.
* Dr Tiberius wird römische Kaiser.
* Am Rhy isch Chrieg zwüsche de Römer und de Germane.
* S römische Milidäär gründet s Legionslager Vindonissa bim hütige Windisch im Aargau.
* Z China isch e grossi Hungersnot.
* Dr ägüptisch Filosoof Areios stirbt.
* Dr römisch Dichter Sabinus stirbt *(öppe im Joor 14)*.

## Weblink
Johannes I. (Papst)

Dr **Johannes I.** († 18. Mai 526 z Ravenna) isch vum 13. Augschte 523 bis zue sym Dod Papscht gsii.

## Lääbe un Wirke
Är isch us dr Toskana (vu Siena oder *Castello di Serena*, in dr Nehi vu Chiusdino) un um d Zyt vu syre Wahl scho seli alt gsii.
 
Gege sy Protescht isch er 525 vum arianische Chenig vu dr Oschtgote, em Theoderich, uf Konstantinopel gschick wore, go mit em Chaiser Justin I. un sällem sym Caesar Justinian iber e chaiserli Dekret vu 523 verhandle, wu si gege d Arianer grichtet ghaa het. As erschte Papscht het er dodermit Oschtrom bsuecht. Dr Theoderich het dermit droht, ass es Repressione gege trinitarischi Chrischte z Italie gääb, wänn im Johannes sy Mission fähl schlaat.

Z Konstantinopel isch dr Johannes mit fascht chaiserlige Ehre empfange wore. Är het in Aawäsehait vum Chaiser e Mäss gfyyrt un em Justin derno d Chrone uf dr Chopf gsetzt: Im Gottedienscht sin di oschtremische Chaiser als ohni Chopfbedeckig gsii, un normalerwys het dr Patriarch vu Konstantinopel si als derno wider gchrent. Dr Justin het die Ehr demonschtrativ em remische Papscht iberloo. Zum Dekret vu 523 het si dr Chaiser verhandligsberait zaigt.

Wu dr Johannes uf Ravenna, em Theoderich sy Hauptstadt, retuurchuu isch, het dää dr Papscht mit dr Aaschuldigig verhafte loo, är heeb si mit em Chaiser Justin gege d Oschtgote verschwore. Är isch z Ravenna feschtghalte wore un isch dert bal wäg dr schlächte Behandlig gstorbe.

Sy Lyych isch uf Rom iberfiert un dert z Alt-St. Peter vergrabe wore.

In dr chrischtlige Chunscht wird dr Johannes&nbsp;I. als dargstellt, wien er dur s Gitter vun eme Gfängnis luegt, mit eme Diakon un eme Subdiakon. Är wird vor allem z Ravenna un i dr Toskana as Hailige verehrt. Dr Mahndag isch dr 18. Mai, sy Dodesdag.

## Literatur
* 
* M. Vitiello: *„Cui Iustinus Imperator venienti ita occurrit ac si Beato Petro“. Das Ritual beim ersten Papst-Kaiser-Treffen in Konstantinopel: Eine römische Auslegung?* In: *Byzantinische Zeitschrift* 98, 2005, S. 81–96.

## Weblink

* Ökumenisches Heiligenlexikon
*
530

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Justinian bildet e Fachkommission, wo s römische Gsetzbuech tuet dureluege.
* Dr Gelimer wird König vo de Wandaale.
* D Burgunder mache mit de Oschtgoten es Bündnis gäge d Franke.
* S germanische Volk vo de Sachse chunt uf sinere joorelange Wanderig bis an Rhy.
* Die oschtrömischi Armee gwunnt bi Dara e grossi Schlacht gäge d Sassanyde, und die römische Kavalleryarmee gwünnt bi Satala e Schlacht gäge d Perser.
* Dr Bonifatius dr Zwöit wird Papscht.
* Dr heilig Brendan us Irland goot – so list men i der Legände vo sim Lääbe, wo woorschyns im achte Joordhunert ufgschribe worden isch – uf sini grossi und gfäärlechi Reis sibe Joor lang ufem Meer *(öppe 530)*.
* Dr Xiao Tong schribt s Buech *Wen Xuan,* e Samlig vo berüemte chinesische Dichtwärch.
* Z Deogarh im indische Uttar Pradesh wird dr Tämpel füre Vishnu bout.
* D Langobardeprinzässin Walderada chunt uf d Wält.
* Dr irisch Dichter Dallan Forgaill chunt uf d Wält.
* Dr Bischof und Dichter Venantius Fortunatus chunt uf d Wält.
* Dr Papscht Felix dr Dritti stirbt.
* D Anicia Iuliana stirbt.

## Weblink
Alemannisches Theater Kehl

S **Alemannisch Theater Kaal** (dt. *Alemannisches Theater Kehl e. V.,* ATK) isch e Volkstheater z Kaal, wu Stuck uf Alemannisch uffiert. S Theater isch anne 1926 grindet wore as Theater-Abdailig vum Kaaler Mannegsangverain „Sängerbund“, em Vorlaifer vum hitige Mannechor.

S isch e Laietheater, all Johr wird e nei Stuck ufgfiert. Zmaischt sin s Kumedine, wu äxtra vu de Brigitte Riedlinger uf Alemannisch ibersetzt wäre. D Reschy het vu 1996 bis 2014 d Barbara Ciesielski gfiert, syterhär macht s d Sigi Schwarz. Brobe dien si vu Oktober bis Dezämber un aafangs Jänner isch derno d Premiere. Bi in s Friejohr wird s Stuck derno no ufgfiert, zmaischt in dr Kaaler Stadthall, aber mänkmoll au in andere Gmaine in dr Region. 

S ATK isch Mitglid im „Bund Deutscher Amateurtheater“, Vorsitzer vum Verain isch de Harry Wagner

## Literatur
* Martin Schley: Alemannisches Theater Keh, Alemannisch dunkt üs guet, Heft 1/2007, S. 16–17.

## Weblink
* Alemannisches Theater Kehl
* Edgar Bassler: Wahre Komödianten kennen kein Alter, Baden Online, 09. Juni 2002
Dover

**Dover** isch en änglischi Stadt.

Si lyt ganz zusserscht im Südoschte vo Ängland, i dr Grafschaft Kent und am Eermelkanal. Zwüsche Dover und em französische Calais isch das Meer am schmeelschte, es isch dört numen öpe 34 Kilometer breit, und dä Abschnitt vom Eermelkanal heisst uf Düütsch *Strooss vo Dover,* uf französisch aber *Pas-de-Calais.*

Dover Castle 05.jpg|d Burg *Dover Castle*
Dover Port 2 (Piotr Kuczynski).jpg|dr Hafe vo Dover mit grosse Fäärine
White cliffs of dover 09 2004.jpg|di berüemte wyysse Felse vo Dover

## Gschicht
Der Name vo der Ortschaft chunt vom alte keltische Wort *dwfr,* wo «Gwässer» bedüütet.

I der Römerzyt isch a dere Stell der Hafe *Portus Dubris* gsi, wo die römischi Flotte *Classis Britannica* ihri Basis gha het; vo de römische Lüüchtdürm bi Dover sind no Räschte erhalte.

Ane 1066 isch Dover vo de Normanne under em Wilhelm em Eroberer bsetzt worde. Im zwölfte Joorhundert het dr Bou vo der starche Burg *Dover Castle* agfange, wo eini vo de gröschten änglische Burgen isch. Vo dere Zyt isch au no e rächte Deil vo der normannische Jungfrau Maria-Chile *(St Mary's Church)* z gseh.

## Vercheer
Bim Hafe vo Dover isch e bedüütendi Seerettigsstazion vo Ängland, und vo dört uus überwacht au der Vercheersleitdienscht *Channel Navigation Information Service* d Schiff i dämm Deil vom Kanal, wo d Wasserstrooss mit em meischte Schiffsvercheer vo dr Wält isch. Bis ane 1994 het me mit de Ysebaanzüg z Dover bi eigete Baanhööf am Meer uf spezielli Ysebaanfäärine chönne fahre; sid denn goot der Baanvercheer dur s nöie Dunäll bi Dover, dr *Channel Tunnel, * uf düütsch Eurotunnel, under em Eermelkanal dure.

Bis ane 2005 sind Luftchüssiboot vo Dover us als Fäärine übere Eermelkanal gfahre.

## Weblink

* Website vo Dover
15

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Drusus Iulius Caesar und dr Gaius Norbanus Flaccus sind Konsule vom Römische Rych.
* Dr Germanicus isch Oberbefälshaber vo de römische Truppe i dr Provinz Germanie.
* D Römer gryffe d Germanen a, mache d Ortschaft *Mattium,* s Zäntrum vom Stamm vo de Chatte, kabut, befreie dr Cheruskerkönig Segestes, wo mit anderne Germane Chrieg gha het, und kämpfe au gäge d Brukterer.
* Dört, wo sächs Joor vorhär d Legioone vom Gäneral Varus im Kampf gäge d Germane undergange sind, finde d Römer no d Lyyche vo de dozmol gstorbene Soldate und beärdige se.
* D Germane gwünne e grossi Schlacht, wo wider öppe zäätuusig römischi Legionäär stärbe.
* I dr Provinz Afrika isch Bürgerchrieg.
* Dr Valerius Gratus wird Präfekt vom römische Piet Judäa, Samaria und Idumäa.
* Dr Ismael ben Phiabi wird Hoheprieschter vo Jerusalem.
* Dr germanisch Fürscht Thumelicus chunt uf d Wält.
* Dr römisch Dichter Properz stirbt *(öppe ane 15)*.

## Weblink
1

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Kaiser Augustus tuet s Römische Rych nöi i vierzää grossi Regioone deile, und er organisiert di römischi Armee andersch.
* Dr römisch Konsul Lucius Domitius Ahenobarbus, dr Statthalter i dr Provinz Illyricum, wo churz vorhär mit ere römischen Expedizioonsarmee dur s Piet Germanie bis über d Elbe ggangen isch, loot Stroossen im Gebiet vom Rhy lo boue.
* Dr Gaius Caesar wird Milidärkommandant vo Armenie.
* S Volch vo de Skytho-Parther macht z Inde s Rych vo de Shaka kabut.
* Dr Heraios wird König vo Kuschana.
* Dr Han Pingdi wird Kaiser vo China.
* Dr römisch Dichter Ovid schrybt sid Wärch *[[Metamorphosen (Ovid)|Metamorfoose]]* *(öppe anne 1)*.
* Dr römisch Filosoof und Politiker Seneca chunt uf d Wält *(öppe anne 1)*.

## Weblink