open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maurice Goetschel

**Maurice Goetschel** (uf d Wält cho am 5. Dezämber 1858 z Delsberg; gstorbe am 19. November 1921 z Pruntrut) isch en Schwiizer Awalt und Politiker (FDP) ksi. Vo 1917 bis zu sim Tod hät er als erste Jud em Schwiizer Nationalrat akhört.

## Läbe
Em Goetschel sin Vater isch e jüdische Tuechhändler us Neederhagethal im Elsass gsi und hät sich um 1840 z Delsberg niderla. Sin Sohn Maurice isch während sinere Jugend französische Staatsbürger ksi, bis er sich 1879 i de Gmeind Pleigne ibürgere la hät. Nachdem er d Kantonsschuel z Pruntrut absolviert hät, hät er Rächt a de Universitäte Bärn, Strassburg und Nancy studiert. S Awaltspatänt hät er 1882 überchoo und dänn e Kanzlei z Delsberg gfüert. Vo 1890 bis 1921 hät er als Vize-Regierigsstatthalter vom Amtsbezirk Delsberg gwirkt.

Em Goetschel sini politischi Karriere hät 1902 mit de Wahl i de *Conseil général* aagfange, de Legislative vo de Gmeind Delsberg, und dem hät er bis 1905 akhört. Im Aschluss isch er vo 1906 bis 1909 Mitgliid vom Gmeindrat ksi. Sowohl 1902 als au 1904 isch er bi de Wahle i de Grossi Rat vom Kanton Bärn gschiteret, was hauptsächlich uf sini jüdischi Herkunft zruckzfüere ksi isch. De Goetschel isch zu de Nationalratswahle 1917 aträte und hät d Wahl i sim Wahlchreis im zweite Durchgang gschafft. 1919 isch er widergwählt worde und isch 1921 im Amt gstorbe.

De Goetschel isch de ersti jüdischi Nationalrat vo de Schwiiz ksi. 1922 isch mit em David Farbstein wider en Jud in Nationalrat gwählt worde.

## Weblink
* 

## Fuessnoote
Misrachi

**Misrachi** (, hebr. המזרחי *HaMizrahi*, Akronym für *Merkaz Ruhani*, d.&nbsp;h. „Religiöses Zentrum“, oder Misrach „Oste“) isch e orthodox-zionistischi Bewegig, wo am 5. März 1902 z Wilna vom Rabbi Isaac Jacob Reines (1839–1915) gründet worde isch.

Nationali Misrachi-Organisatione im dütschsprachige Raum gits z Münche, z Wien und z Züri. *Misrachi Wien* hät ihre Sitz im *Misrachi-Haus* uf em Judeplatz. D Bne Akiwa isch d Jugendorganisation vom Misrachi und isch 1929 z Jerusalem gründet worde.

Misrachi sött mä nöd mit Misrachim verwächsle, wo die hebräisch Bezeichnig für orientalischi Jude isch.

## Weblingg
* Misrachi Wien
* World Mizrachi Movement

## Einzelnachwiis
Deportivo Cali

Dr **Asociación Deportivo Cali** esch en Fuessballverein us Cali, wo in dr kolumbianische *Categoría Primera A*, dr erste Liga, spiilt. Mä sait em Klub hüfig nume **Deportivo Cali** oder abkürzt **Cali** [].

## Gschicht
Dr Club isch 1912 under em Naame „Cali F.C.“ gründet worde. Sit em 15. August 1948 isch s e Profiklub in dr kolumbianische Fuessballliga. D Vereinsfarbe si Grüen und Wiss. Dr Klub isch bis jetz acht mol kolumbianische Meister worde.

Deportivo Cali isch 1978 dr erst kolumbianisch Verein gsi, wo im Final vo dr *Copa Libertadores* gstande isch. Er het aber gege *Boca Juniors* verloore. 1999 het er im Finalspiil gege Palmeiras us São Paulo verloore. 1998 het Deportivo im Ändspiil vo dr *Copa Merconorte* gspiilt.

## Weblink

* Offizielli Website vom Deportivo Cali
Dina Wyler

D **Dina Wyler Farbstein** (; * 23. Juli 1931 in Bombay, Britisch-Indie, Britisches Wältriich; † 28. Januar 2007 z Bade) isch e jüdisch-schwiizerischi Künstlerin, Dolmetscherin und Lehrerin ksi. Si isch e Enkelin vom zweite jüdische Nationalrat David Farbstein ksi.

## Läbe
D Dina Wyler Farbstein isch 1931 z Bombay, wo ihri Familie scho sit lengerem gläbt hät, uf d Wält cho.

Nach em Ändi vom Zweite Wältchrieg isch d Familie, nach eme churze Ufenthalt z Israel, 1945 wider id Schwiiz zruggchoo.

Mit de finanzielle Hilf vom riiche Grossvater hät d Wyler ihri Schulusbildig 1950 mit de Matura a de höchere Töchterschuel z Züri chönne abschlüsse. Nachane hät si a de Universität z Gänf studiert und isch zunere Dolmetscherin usbildet worde. 

1954 hät si khüratet und isch nach de Geburt vo ihrne zwei Söhn 1956/58 z Bärn 1959 is aargauerische Berke zoge. 1966 isch d Familie für en zweijährige temporäre Ufenthalt i di Vereinigti Staate zoge. I dere Ziit hät ihri künstlerischi Usbildig aagfange. 

Wider zrugg i de Schwiiz, hät si sich vo 1967 bis 1976 intensiv a de *Kunstgewärbsschuel Züri* usbildet. 

Sit em Afang vom Jahr 2000 hät sich ihre Gsundheitszuestand verschlächteret. Im Januar 2007 isch si z Bade im Alter vo 75 Jahr gstorbe.

## Kunst
De Wyler ihri Kunst isch abstrakt ksi. Sit hät vor allem mit gmischte Collage uf Papiir oder de Liinwand gschaffet. Au Lithografie und Monotypie händ si interessiert.

Sit 1997 hät si es eignigs Atelier z Berke ka. Sie hät e Reie Usstellige z Wohle und Bremgarte verastaltet (lueg Abschnitt Usstellige).

## Usstellige

* 1984, 8.12.–6.1., Galerie Odete Steiner Bremgarte;
* 1992, 16.10.–1.11., Gemeindhuus Wohle;
* 1994, 22.10.–1.11., Gemeindhuus Wohle;
* 1995, 15.10.–18.11., Galerie Antonigasse Bremgarte;
* 1996, 10.5.–12.5., Aula Oberwil-Lieli;
* 2000, 15.10.–11.11., Galerie Antonigasse Bremgarte;
* 2002, 18.10.–9.11., Dina Wyler, Peter Wahl, Galerie am Bach Obererlinsbach;
* 2003, 4.10.–25.10., KUKU Rothrist;
* 2004, 29.8.–25.9., Galerie Antonigasse Bremgarte.

## Literatur
* ''Wyler, Dina.'' I: SIKART Lexikon zu de Kunst i de Schwiiz.
* Sandra zipperlen, *Kunst muss reifen – wie guter Wein.* I: Oltner Tagblatt 23.10.2002.
* *Bilder-Ausstellung Dina Wyler*, Zofinger Tagblatt 1.10.2003.
* Hanna Zweig-Strauss: *David Farbstein (1868–1953): jüdischer Sozialist – sozialistischer Jude. Ein Leben im Kampf gegen Benachteiligung und Ausgrenzung.* Chronos-Verlag, Zürich 2002 ISBN 978-3-0340-0502-9.

## Weblinks
Dina Wyler Farbstein uf www.kunstbreite.ch.
Giovanni Pierluigi da Palestrina

**Giovanni Pietro Aloisio Sante da Palestrina** (* woorschinlig am 2. oder 3. Februar 1514 oder 1515, noch andere Kwelle erst 1524, 1525 oder 1529 z Palestrina; † 2. Februar 1594 z Rom) isch en italiänische Komponist und Ernöierer vo dr Chillemuusig gsi. Zwar isch Palestrina nume dr Geburtsort, aber mä mäint vilmol dr Komponist, wemm mä vo Palestrina reedet.

## Wärk
Dr Palestrina het e Hufe Wärk gschriibe aber usser zwäi Büecher mit Madrigale si alli andere für d Chille gschriibe. Zu sine Läbzite si nume e Däil im Druck erschiine und, wie s dennzumol dr Bruuch gsi isch, nume in Stimmeusgoobe.

* 1581: *Il primo libro de madrigali a cinque voci*
* 1594: *Delli Madrigali Spirituali a cinque*

In dr nöijere Zit, wo si dr Luigi Cherubini in wite Kräis bekannt gmacht het, si au d Partiture druckt worde (vom Alfieri, äinzelni Wärk im Proske sinere *Musica divina*). E kritischi Gsamtusgoob vo de Wärk, wo 30 Bänd söll umfasse, erschint sit 1862 in Leipzig (Bände 1–6 vom Espagne redigiert, Fortsetzig 1879 vom Haberl).

### Gäistligi Wärk
* 104 Mässe
* 375 Motett
* 35 Magnificatverdoonige
* 68 Offertorie
* 45 Hümne
* verschiideni anderi Komposizione.

### Wältligi Wärk
* rund 140 Madrigal

## Litratuur
* Marco Della Sciucca: *Giovanni Pierluigi da Palestrina*. L’Epos, Palermo, 2009. ISBN 978-88-8302-387-3 (italiänisch)
* Reinhold Schlötterer: *Der Komponist Palestrina. Grundlagen, Erscheinungsweisen und Bedeutung seiner Musik*. Wißner-Verlag. ISBN 3-89639-343-X
* Johanna Japs: *Die Madrigale von Giovanni Pierluigi da Palestrina. Genese – Analyse – Rezeption*. Wißner-Verlag. ISBN 978-3-89639-524-5
* *Palestrina*, Artikel in *Die Musik in Geschichte und Gegenwart*, 2. Uflaag
* Christoph Hohlfeld, Reinhard Bahr: *Schule musikalischen Denkens. Der Cantus-firmus-Satz bei Palestrina*. Florian Noetzel Verlag. ISBN 3-7959-0649-0

## Film
* Über s Lääben und Wärk vom Giovanni Pierluigi da Palestrina het mä 2009 e Film, *Palestrina – Fürst der Musik*, gmacht (ZDF/Arte), Reschii: Georg Brintrup.

## Lueg au
* Alti Muusig

## Weblingg

* Classical Music Pages Homepage: Giovanni Pierluigi da Palestrina (änglisch)
* 
* 

## Fuessnoote
Palestrina

**Palestrina** stoot für:

* en italiänischi Stadt in dr Browinz Rom
* e suburbikarischs Bistum
* en Opere vom Hans Pfitzner über e Komponist Palestrina
* en Asteroid im Hauptgürtel

**Palestrina** isch dr Familienaame vo:

* Giovanni Pierluigi da Palestrina (1514–1594), en italiänische Komponist und Chillemusiker
Brahmagupta

Dr **Brahmagupta** (Devanagari: ब्रह्मगुप्त; * 598; † 668) isch en indische Mathematiker und Astronom gsi. Er het s astronomische Observatorium z Ujjain gläitet und in dere Funkzion zwäi Aarbäite über Mathematik und Astronomii verfasst, s *Brahmasphutasiddhanta* im Joor 628 und s *Khandakhadyaka* im Joor 665.

S *Brahmasphutasiddhanta* isch dr früesti bekannti Teggst, wo din die mathematisch vollständigi Null as gschribnigi Zaal behandlet wird. Vorhäär häi im 6. Joorhundert v. d. Z. d Babylonier dr Wärt Null as *Leerzäiche* verwändet und spööter häi d Ptolemäer und d Römer e Sümbol gha für e leeri Mängi. Usserdäm het dr Brahmagupta in däm Wärk Regle für d Arithmetik mit negative Zaale und mit dr Zaal 0 ufgstellt, wo scho witgehend unserem modärne Verständnis entspräche. Dr grösst Underschiid bestoot din, ass dr Brahmagupta au d Division dur 0 zuegloo het, aber nume im Fall vo \tfrac{0}{0} = 0. Für e Fall vo \tfrac{a}{0} wo a \neq 0 het er sich nit festgläit.. Im Geegesatz si in dr modärne Mathematik Kwoziänte mit em Divisor 0 überhaupt nit definiert.

Zu sine bekanntiste Resultat ghööre zwäi Leersetz über d Seenevieregg, wo noch iim benennt si: Dr Satz vom Brahmaguota, won e Sitehalbierig in bestimmte Seenevieregg beschribt, und d Formle vom Brahmagupta, wo d Flechi vo irgend eme Seenevieregg berächnet. Uf e Brahmagupta goot au d Brahmagupta-Identidäät zrugg.

## Litratuur
*David Pingree, Artikel Brahmagupta in *Dictionary of Scientific Biography*
*S. S: Prakash Sarasvati *A critical study of Brahmagupta and his works: The most distinguished Indian astronomer and mathematician of the sixth century A.D.*, Delhi, 1986

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
David Hilbert

Dr **David Hilbert** (* 23. Januar 1862 z Königsbärg; † 14. Februar 1943 z Göttinge) isch e dütsche Mathematiker gsi. Er gältet as äine vo de bedütendste Mathematiker in dr Nöizit. E Hufe vo sine Aarbäite uf em Gebiet vo dr Mathematik und dr mathematische Füsik häi äigeständigi Forschigsgebiet begründet. Mit sine Vorschleeg het er die formalistischi Uffassig vo de Grundlaage vo dr Mathematik begründet, wo bis hüt vo Bedütig isch, und het e kritischi Analüüse vo de Begriffsdefinizione in dr Mathematik und vom mathematische Bewiis  veraalasst. Die Analüüse häi zum Gödelsche Unvollständigkäitssatz gfüert, wo under anderem zäigt, ass s Hilbertprogramm, die vollständigi Axiomatisierig vo dr Mathematik, won er aagsträbt het, nit vollständig cha erfüllt wärde. Im Hilbert sini brogrammatischi Reed uf em internazionale Mathematikerkongräss z Bariis im Joor 1900, won er din e Liste vo 23 mathematische Brobleem vorgstellt het, häi die mathematischi Forschig im 20. Joorhundert noochhaltig beiiflusst.

## Litratuur
* 
* Apostolos Doxiadis, Christos H. Papadimitriou: *Logicomix - Eine epische Suche nach der Wahrheit*, Süddeutsche Zeitung Bibliothek, 2012, ISBN 978-3-86497-004-7
* 
* Rudolf Larenz: *Der Wille zum widerspruchsfreien Wissen*. Zum 150. Geburtstag von David Hilbert In: Die Tagespost, Würzburg, 21. Januar 2012, Site 10.
* Jules Leveugle: *La Relativité, Poincaré et Einstein, Planck, Hilbert.* Paris 2004
* Hermann Minkowski: *Briefe an David Hilbert.* Ussegee vo L. Rüdenberg und H. Zassenhaus. Springer-Verlag, Berlin & Heidelberg 1973, ISBN 3-540-06121-5
* Constance Reid: *Hilbert*. Springer Verlag, 2. Uflaag. 1972, ISBN 0-387-04999-1, ISBN 3-540-04999-1
* Constance Reid: *Hilbert.* Copernicus Books, New York 1996, ISBN 0-387-94674-8 
* Kurt Reidemeister (Hrsg.): *Hilbert – Gedenkband.* Springer, Berlin, Heidelberg & New York 1971, ISBN 3-540-05292-5
* Klaus P. Sommer: *Wer entdeckte die Allgemeine Relativitätstheorie? Prioritätsstreit zwischen Hilbert und Einstein.* In: *Physik in unserer Zeit*. Band 36(5), S. 230–235, 2005.

## Weblinks

* Biografii an dr Universidäät Göttinge
* 
* David Hilbert in Königsberg – Vortrag von Peter Roquette, gehalten am 30. September 2002 an der Mathematischen Fakultät Kaliningrad
* Radioansprache 1930 als Tondokument (MP3; 1,7&nbsp;MB) und als Textdokument (Zitat „Wir müssen wissen, wir werden wissen.“; PDF; 52&nbsp;kB)

## Fuessnote
Surses

**Surses** chan folgendes bedüte:
* *Surses*, rätoromanischa Nama för s Oberhalbstai, es Tal im Kanton Graubünda, Schwiz
* Kreis Surses, en Krais im Bezirk Albula vom Kanton Graubünda
* Surses GR, a politischi Gmaind, wo us ara Fusion vu allna politischa Gmainda im Krais Surses uf da 1. Jänner 2016 entstanda isch
Kreis Surses

Da **Krais Surses** hät bis Endi 2015 zämma mit da Krais Alvaschein, Belfort und Bergün da Bezirk Albula vom Kanton Graubünda i da Schwiz bildat. Da Sitz vom Kraisamt isch z Savognin gsii. Dur d Bündner Gebiatsreform sind d Krais ufghoba worda. Da Krais Surses blibt aber für überkommunali Uufgoba bis zum 31. Dezember 2017 witer bestoh.

## Geografii
Da Krais Surses umfasst s Gebiet vom Oberhalbstai und erstreckt sich am Lauf vo da Julia oberhalb vo Tüüfakaschta bis uf d Passhöchi vom Julierpass ufa.

## Gmainda
Da Krais bestoht sit am 1. Januar 2016 no us ainara Gmaind:




## Verändariga im Gmaindsbestand

Karte Bezirk Albula Gemeindeveraenderungen 1979.png|Gmainda bis 1978
Karte Bezirk Albula Gemeindeveraenderungen 1998.png|Gmainda bis 1997
Karte_Bezirk_Albula_Gemeindeveraenderungen_2016.png|Gmainda bis 2015


* 1979: Fusion *[[Parsonz]]* und *[[Riom GR|Riom]]  → [[Riom-Parsonz]]

* 1998: Fusion *Rona* und *Tinizong  → Tinizong-Rona

* 2016: Fusion: *[[Bivio]]*, *[[Cunter]]*, *[[Marmorera]]*, *[[Mulegns]]*, *[[Riom-Parsonz]]*, *[[Salouf]]*, *[[Savognin]]*, *[[Sur GR|Sur]]* und *[[Tinizong-Rona]]* → Surses

## Weblink

* 
* Infos über d Dörfer i da Feriaregion Surses
McDonnell Douglas F/A-18

D **F/A-18 Hornet** esch es zwöistrahligs Mehrzwäckkampfflogzüg vom US-amerikanische Härstöuer McDonnell Douglas (set 1997 Teil vo Boeing). Dr Erstflog het im November 1978, d Idienststellig het im Januar 1983 statt gfonde.

En omfassendi Wiiterentwecklig stöut d F/A-18 Super Hornet dar, si esch om öpe 30 % grösser aus d orspröngleche *Hornet* ond het e starch modärnisierti Avionik. Dr Erstflog vu dere Variante het im Novämber 1995 statt gfonde ond im Johr 1999 esch d *Super Hornet* i Dienst gstöut worde.

D Schwizer Luftwaffe hät (noch je eme Verlust am 7. April 1998, am 23. Oktober 2013, am 14. Oktober 2015) und am 29.&nbsp;Augschte 2016 no 25 F/A-18C und 5 F/A-18D, wo ohni Luft-Bode-Fähigkeite uusglifered worde sind. Si underscheided sech vo de öbrige F/A-18C/D, wil e paar vo de Strukturbauteili us Titan gfertigt worde sind und dur en linkssitige Suechschiiwerfer vor em Cockpit (wie di kanadischi F/A-18A/B). Zäme mit de Flugzüg sind 164 Lenkwaffe vom Typ *AIM-120A AMRAAM* und 100 Lenkwaffe vom Typ *AIM-9X Sidewinder* gchauft worde.

## Weblink

* GlobalSecurity.org (englisch)
* Vectorsite.net (englisch)
* Factsheet vo de US Navy (englisch)
* Boeing.com (englisch)

## Fuessnoote
Ragout

**Ragùù** ([], vom französisch *Ragoût* un *ragoûter*, „dè Gaumè reizè odder kützlè, è Hüngerle machè“), i de Schwyz hüüffig **Pfäffer**, z Dütschland au **Würzfleisch**, isch è Art vo Gricht für geschmorts gwürflets Fleisch-, Gflügel-, Wildbrèt- odder au Gemüèseschtüggle in èrè pikantè, oft sämigè Sòßè. Für Ragùùs wörred wiè bi Gulasch Fleischschtugg mit höcherem Aadeil a Binde- un Fettgweeb bruucht, s Fleisch darf im Gegèsatz zuè Gulasch au Knorpel- un Knochèdeile enthaaltè. Bi dè Zuèbereitig von èm Ragùù wörred zèrscht d Fleischwürfel aabrõtè un aaschlièßend d Zwibblè dezuègää, bi Gulasch isch d Reièfolg umkeert. Ragùùs uss bsunders stark zämmègschnittènè Zuètatè heißèd Haschee.

Byschpill sin d Vorschpiisè dütsches Ragoût fin, d schwizer Vorèssè-Variationè, Frikassee, s italiènische Ragù alla bolognese odder Rindsragùù à la bourguignonne.

Bim **wyßè Ragùù** odder **Blankett** (vom französischè *blanc* = wyß) wörd meischtens hells Fleisch wiè Huèn, Kalb odder Haas zèrscht èllei odder mit Suppègrüè kochèd un uss dè broduzyrtè Brüè è wyßi Sòßè zuèbreitet, wo mit Mèèlschwitzi bundè un mit Eigääl un Rahm legyrt wörd. S entschtòt è hells, zimli milds Gricht mit vill Sòßè.

## Süèßi Variantè
È witeri Bezeichnig für Ragùù findet sich zmeischt im Dessertberych, seltèner bi Vor- un Hauptschpysè. Èini mit ganzè Frücht odder Fruchtschtüggle abbundeni Sòßè – Vowendig findet bspw. Grièßi, Himbeerè, Birrè un Pflummè – wörd oft als Früchteragùù odder nõch dè einzelnè Frücht z.&nbsp;B. als „Kirschragùù“ benamst.

## Literadur
* Erhard Gorys: *Das neue Küchenlexikon. Von Aachener Printen bis Zwischenrippenstück* (=&nbsp;*dtv*, Nr.&nbsp;36245). 11.&nbsp;Ufflaag, aktualisyrti Neuuusgaab. Dütschè Daschèbuèch Volaag, Münchè 2007, ISBN 978-3-423-36245-0.
* Richard Hering; F.&nbsp;Jürgen Herrmann (Bearb./Hrsg.): *Herings Lexikon der Küche.* 23.,&nbsp;erwiterti Ufflaag. Fachbuèchvolaag Pfannèbärg, Haan-Gruiten 2001, ISBN 3-8057-0470-4.
* Hermann Grüner, Reinhold Metz (Hrsg.): *Der junge Koch / Die junge Köchin*. 25. Ufflaag. Pfannèbärg, Haan-Gruiten 2011, ISBN 978-3-8057-0386-4, S. 384 f.

## Einzelnõchwys
Internationaler Gerichtshof

Dr **Internazionali Grichtshoof** (churz **IGH**; , *CIJ*; , *ICJ*) isch s Haupträchtsprächigsorgan vo de Veräinte Nazione und het si Sitz im Friidensbalast z Den Haag (Niiderland). Wien er funkzioniert und für was er zueständig isch, isch in dr Charta vo de Veräinte Nazioone greeglet, wo s Statut vom Internazionale Grichtshoof Däil drvo isch.

## Zueständigkäit
Nume Staate chönne Bardeije vor em Internazionale Grichtshoof si, nid aber internazionali Organisazione und anderi Völkerrächtssubjekt. Vor s Gricht chönne nume Verdraagsstaate vom IGH-Statut. Das si noch em Ardikel&nbsp;93 Absatz&nbsp;1 vo dr Charta vo de Veräinte Nazione alli UN-Mitgliider und au Staate, wo nid Mitgliid in dr UN si, aber s Statut ratifiziert häi. S Gricht isch nume denn zueständig für d Entschäidig vom ene Fall, wenn alli Bardeie die Zueständigkäit anerkennt häi.

## D Richder
S Gricht het 15 Richder, wo alli en anderi Nazionalidäät  müesse ha. Si wärde vo dr UN-Generalversammlig und em UN-Sicherhäitsroot gmäinsam für en Amtszit vo nüün Joor gweelt. Alli drei Joor wird e Drittel vo de Richder nöi gweelt. E Wiiderwaal isch mööglig. D Amtszit vo de Richder goot jewiils am 5. Februar z Änd. Bi dr Waal luege d Staate druf, ass die fümf Wältregione representiert si. D Richder si käni Verdräter vo iirem Land, sondern müesse ganz unabhängig urdäile. Dr äinzig Maassstaab isch s Völkerrächt.

## Litratuur
(chronologisch) 

* Hans Wehberg: *The Problem Of An International Court Of Justice.* Clarendon Press, Oxford 1918 (Volltext uf Archive.org).
* Arthur Eyffinger, Arthur Witteveen, Mohammed Bedjaoui: *La Cour internationale de Justice 1946–1996.* Martinus Nijhoff Publishers, Den Haag und London 1999, ISBN 90-411-0468-2.
* Shabtai Rosenne: *The World Court: What It is and How It Works.* 6.&nbsp;Uflaag, Nijhoff, Leiden 2003, ISBN 90-04-13633-9.
* Constanze Schulte: *Compliance with Decisions of the International Court of Justice.* Oxford University Press, Oxford 2004, ISBN 0-19-927672-2.
* Moritz Karg: *IGH vs. ISGH. Die Beziehung zwischen zwei völkerrechtlichen Streitbeilegungsorganen.* Nomos, Bade-Bade 2005, ISBN 3-8329-1445-5.
* Andreas Zimmermann u.&nbsp;a. (Hrsg.): *The Statute of the International Court of Justice: A Commentary.* Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 0-19-926177-6.

## Weblingg

* Offizielle Website des Internationalen Gerichtshofs (französisch/englisch)
* Einzelheiten zur Geschichte des Gerichtshofs dort unter der Rubrik „History“ (änglisch)
* kalenderblatt.de: Internationaler Gerichtshof gegründet
* Statut des Internationalen Gerichtshofs
* Statut des Internationalen Gerichtshofs (dütsch)
Voressen

**Vorässè** isch d schwizer Version vom Ragùù.

## Geschichte
Dè Begriff stammt uss ènèrè Zit, wo d Feschtmòlzitè no zimli rychhaaltig gsi sin und mò sich nimmi eim Fleischgang zfriddè gää hèt. Für s Horsd’œuvre – also vor dè Hauptgäng als Vorschpys – isch meischtens è Ragùù servyrt worrè. So isch es zum Byschpill bi nèrè èchtè Friburger Benichon (Chilbi) hüt no normal, s Feschtmòl mit ènèm Lammvorässè aazfangè.

Vorässè wörred vom Kalb, Rind, Schwyn odder Lamm aabotè.

Vo dè unterschydlichè Dyrli wörred folgendi Deil vowendèt:
*Kalb: Haals, Bruscht, Schulter un Schenkèl
*Rind: Haals, Schenkèl un Schlempè).
*Schwyn: Schulter un Schenkèl
*Lamm: Haals, Schulter un Bruscht.

Magers Vorässè nimmt mò vo dè Schulterè, ehnder durchzognes uss dè Bruscht. Schenkèlfleisch bruucht è öppis längeri Garzit. S isch abber aromatischer, un Gourmets eschtimyrèd dè Gùù, wo diè fynè, weichkochtè Seenè im Schenkèl hèrgänn.

Frisch gschnittenes Vorässè isch im Küèlschrank zwei bis drei Dääg haltbar. S lõt sich au probleemlos düèfküèlè.

## Zuèbereitig
S Fleisch wörd uff allnè Sitè aabrõtè, è Brõtègarnitur (bschteggti Zwieblè un fyn gschnitteni gääli Rüèbli) dezuè duè un mit öppis Mèèl bschtäubt witer gröschtet. Aaschlièssend Wasser odder Boullion dèzu! gää (ablöschè) un mit Saalz odder Streuwürzi, Pfeffer, Majoran un Rosmarin würzè. S Ganze nu zuèdeckt è bitzeli  (je nõch Art vom Fleischs) schmorè lõ. Nõch Belièbè i dè letschtè 15 Minutè gwürflèti Tomatè un Pilz mitkochè lõ. Zu sellèm Gricht wörred traditionèll Salzhärdöpfel odder Härdöpfelstock, hüt au Rys servyrt.

## Einzelnõchwys


## Weblinggs
* Schwizer Landwǜrtschaft: Rezèpt für Vorässè
Horsd’œuvre

Mit **Horsd’œuvre** (franz. , „ußerhalb vom Wärch“) benamst mò i dè klassischè französischè Chuchi è Art vo Vorschpys, wo i dè Regèl kaalt servyrt wörd.

Dè Zwèck von èm Horsd’œuvre isch s, dè Gschmackssinn aazregè odder dè Gaumè z kitzlè, pragmatisch aagluègt au d Wartezit bis zum Aafang vom eigentlichè Maal z übberbrüggè. S cha am Disch wiè auch dè Gäscht, wo no stänn, servyrt wörrè. Meischtens bschtòt s uss èm Canapé odder èm chlynè Imbiss.

Sǜnonǜm für *Horsd’œuvre* sin: Antipasto, Gruèß uss dè Chuchi, Amuse-Bouche, Amuse-Gueule, Entrée, Vorschpiis, Vorgricht odder èrschtè Gang.
Lana Jurčević

D **Lana Jurčević** (* 7. November 1984 z Zagreb) isch e kroatischi Popsängeri.  Iir ersts Album «Lana» isch im Joor 2003 uusechoo, und alli Lieder din het d Milana Vlaović gschriibe. D Jurčević het mit dr Milana Vlaović, Nikša Bratoš, Ante Pecotić, Muc Softić und dr Severina zämmegschafft. Nääbii het si z Zagreb Schurnalismus studiert.  Im Septämber 2010 het si z Zagreb e Danzstudio ufdoo. 

## Diskografi
* Lana (2003)
* 1 Razlog (2006)
* Volim biti zaljubljena (2008)
* Pobjede i porazi (2012)

## Weblink

* Offiziälli Facebook Websyte
Internationaler Währungsfonds

Dr **International Wäärigsfond** (**IWF**; , *IMF*; au bekannt as *Wältwäärigsfond*) isch e Sonderorganisazion vo de Veräinte Nazione und het si Sitz z Washington, D.C., USA.

Zu sine Ufgoobe ghööre d Förderig vo dr internazionale Zämmenaarbet in dr Wäärigspolitik, d Uswitig vom Wälthandel, d Stabilisierig vo de Wäggselkürs, dr Kreditvergoob, dr Überwachig vo dr Gäldpolitik und technischi Hilf.

## Gschicht und Oerganisazioon
Dr IWF isch 1944 zämme mit sinere Schwöschterorganisazion, der Wältbank, as Folg vo dr Komferänz vo Bretton Woods entworfe worde. Bäidi Organisazione wärde dorum as *Bretton-Woods-Instituzion* bezäichnet.

Dr IWF het zurzit 188 Mitgliedländer, wo s Stimmrächt von ene sich an iirem Kapitalaadäil orientiert. D Mitgliidstaate mit de grösste Stimmaadäil si: USA 16,75 %, Japan 6,23 %, Dütschland 5,81 %, Frankriich 4,29 %, Veräinigts Köönigriich 4,29 % und China 3,81 %. Vo de dütschsproochige Länder häi Luxeburg 0,20 %, Ööstriich 0,87 % und d Schwiiz 1,40 % Stimmenaadäil.

## D Ideologii
Dr IWF het scho lang e stark neoliberali Posizioon iignoo und Staate, wo finanzielli Understützig brucht häi, zun ere neoliberale Wirtschaftspolitik zwunge. Maassnaame won er mäistens duuregsetzt het, si gsi, dr Fluss vom Kapitaal und vo de Güeter z dereguliere, uf dr nazionaale und au uf dr internazionaale Eebeni, zum eso d Wettbewärbsfäikäit z vergröössere; und d Staatsusgoobe z sänke zum eso Schulde abzbaue. Die Wirtschaftspolitik chunnt jetz aber mee und mee under starki Kritik, au vo Expärte vom IWF sälber. So häi d IWF-Ökonoome Jonathan Ostry,  Prakash Loungani und Davide Furceri in iirem Ardikel «Neoliberalism: Oversold» in dr Juni-Usgoob 2016 vo dr IWF-Zitschrift *Finance & Development* zuegee, ass die früenere Empfäälige vom Fonds wie d Öffnig vo de Kapitalmäärt kuum mee Waggsdum brocht häi, aber e groosse Iifluss uf d Vergröösserig vo dr Ungliichhäit gha häi, was s Wirtschaftswaggsdum brämst häig. Si gseen jetz au d Deregulierig as e Hauptgrund für spekulativi Flüss vo Kapitaal, wo schweeri Finanz- und Bankkriise chönne verursache.

## Litratuur
* Thomas Gerassimos Riedel: *Rechtsbeziehungen zwischen dem Internationalen Währungsfonds und der Welthandelsorganisation: die Organisationen und ihre gegenseitigen Rechtsbeziehungen im Bereich des Handels und der Subventionen.* Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2008, ISBN 978-3-8329-3703-4.
* Axel Dreher: *Die Kreditvergabe von IWF und Weltbank. Ursachen und Wirkungen aus politisch-ökonomischer Sicht*. *wvb Berlin.* 2003, ISBN 3-936846-54-5.
* Axel Dreher: *Verursacht der IWF Moral Hazard? Ein kritischer Literaturüberblick.* In: *Jahrbuch für Wirtschaftswissenschaften.* 54, 3(2003), S. 268–287.
* Richard Peet: *Unholy Trinity. The IMF, World Bank and WTO.* ISBN 1-84277-072-1, ISBN 1-84277-073-X.
* Ernst Wolff:  *Weltmacht IWF Chronik eines Raubzugs.* ISBN 978-3-8288-3329-6.

## Weblingg

* Website vom Internazionale Wäärigsfond (meersproochig)
* Informatione uf Dütsch (Stand: 2000)
* Attac: 60 Jahre Bretton-Wood-System, Die Unterstützung von Diktaturen durch Weltbank und IWF
* IWF und Weltbank – Anspruch und Wirklichkeit

## Fuessnoote
Weltgesundheitsorganisation

D **Wältgsundhäitsorganisazioon** (, **WHO**) isch e Sonderorganisazion vo de Veräinte Natione mit Sitz z Gämf. Si isch am 7. April 1948 gründet worde und het 194 Mitgliidsstaate. Si isch d Koordinazionsbehörde vo de Veräinte Nazione für s internazionale öffentlige Gsundhäitswääse.

## Mission
Noch dr Verfassig vo dr Wältgsundhäitsorganisazioon isch s Ziil vo dr Organisazion alle Mensche s beste Gsundhäitsniwoo z gee, wo mööglig isch. Iiri Hauptufgoob isch gege Chrankhäite z kämpfe, mit em bsundere Schwerpunkt uf Infekzionschrankhäite, und die allgemäini Gsundhäit under de Mensche uf dr ganze Wält z fördere.

Für iiri Erfolg sit iirer Gründig het d WHO 2009 dr Brinzässin-vo-Asturie-Briis in dr Kategorii *Internazionali Zämmenaarbet* überchoo.

## Weblingg

* Website vo dr WHO (änglisch)
* Regionalbüro Europa (dütsch)
* The World Health Report (änglisch)
* Gründungsvertrag der WHO (dütsch)

## Fuessnoote
Weltbank

D **Wältbank** bezäichnet im wite Sinn d *Wältbankgrubbe*, wo z Washington, D.C. (USA) iire Sitz het, bzw. im änge Sinn die *Internazionali Bank für Wiiderufbau und Entwicklig* as Däil vo dere Grubbe. Dr ursprünglig Zwäck vo dr Wältbankgrubbe isch s gsi, dr Wiiderufbau vo de Staate z finanziere, wo im Zwäite Wältchrieg verwüestet worde si.

## Dr Ufbau
D Wältbankgrubbe umfasst fümf Organisazione, wo jedi von ene en äigeni Rächtspersönlichkäit het:

* die Internazionali Bank für Wiiderufbau und Entwigglig (, *IBRD*; au *World Bank*)
* die Internazionali Entwiggligsorganisazioon (, *IDA*)
* die Internazionali Finanz-Corporazioon (, *IFC*)
* die Multilaterali Inwestizioons-Garantii-Agentur (, *MIGA*)
* s Internazionale Zentrum für s Schlichte vo Inwestizionsstritikäite (, *ICSID*)

D Organisazioone vo dr Wältbankgrubbe si dur verwaltigsmässigi Verflächtige und dur e gmäinsame Bresidänt (im Fall vo dr ICSID as Vorsitzende vom Verwaltigsroot) verbunde.

## Abgränzig zum IWF
Mä sött d Wältbank nit mit em Internazionale Wäärigsfond (IWF) verwäggsle, au wenn bäidi Instituzioone zur gliiche Zit gründet worde si und iiri Sitz nooch zu enander si. Veräifacht cha mä sääge, ass d Wältbank-Grubbe Finanzierigsinstrumänt für langfristigi Entwiggligs- und Ufbaubrojekt im Beriich vo dr Realwirtschaft baratstellt. Dr IWF hingeege git e Bruggefinanzierig an Länder, wo Fremdwäärig bruuche, vilmol wil si in Zaaligsbilanzschwiirigkäite si.

## Litratuur
* Axel Dreher: *Die Kreditvergabe von IWF und Weltbank: Ursachen und Wirkungen aus politisch-ökonomischer Sicht*. wvb Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-936846-54-5.
* Twele, Cord: *Die Entwicklungspolitik der Weltbank-Gruppe vor dem Hintergrund der Schuldenkrise der »Dritten Welt« seit Beginn der achtziger Jahre.* Frankfurt am Main 1995.
* Cobb, John B. Jr.: "The earthist challenge to economism - a theological critique of the World Bank". Nöi York 1999, ISBN 0-312-21838-9.

## Weblingg

* Website vo dr Wältbank (in meerere Sprooche, under anderem änglisch, spanisch, französisch, arabisch, chinesisch)
* Worldbank Data Catalog
* Website vom dütsche Büro bi dr Wältbank 
* Grafik: The World Bank: Stimmeverdäilig (Stand: März/April 2009), aus: Zahlen und Fakten: Globalisierung, www.bpb.de
* International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ): Evicted and Abandoned: The World Bank’s Broken Promise to the Poor

## Fuessnoote
Das Schwabemädle

**Das Schwabemädle** (uff Schwäbisch: *S Schwôbamädle*) ischt a deitsch Stummfilm-Melodram en Schwarzweiß us-em Jôhr 1919 vo de Reschisseer Georg Jacoby ond Ernst Lubitsch. S Drehbuech vorfasst hend dr Paul Meissner ond dr Georg Jacoby. D Hauptrolla werret vo dr Ossi Oswalda ond vom Carl Auen gschbiilt. Zom erschda Môl ens Kino komma isch der Film am 21. Februar 1919 en Berlin.

## Handlong
Der Film schbiilt em-ma schwäbischa Dorf vom Schwarzwald. Em Uhramachergsell Chrischdof Bühler sei Herz schlegt ganz arg firs Lorle, s Dechterle vo seim Chef. Dr Fabrikant Ferdinand Hausegger woiß, was dr Chrischdof Bühler fir a tichdiger Schaffer ischt, ond wirbt an fir sei oigena Firma ab. Zwangslaifig hôt des zor Folg, dass sich selle zwoi jonge Leit nemme oft sehet. Aber viir Jôhr schbäder geit dr Chrischdof seim Herz an Ruck ond macht seim graußa Schwarm an Heiratsôtrag.

Dui Ehe vo deane zwoi – weit weg vo dr Hoimet – stôht ondr koim guada Stern. Dr Chrischdof kleddret so nôch ond nôch emmer weider d Karriereloider nauf ond vornachlässigt sei Lorle emmer meh. Schließlich fangt’r sogar noh ôô, sich zo scheema, dass’r mit-ma Weible aus so oifache Vorheltnis vorheiradet ischt. S Lorle ischt middlerweile am Vorzweifla ibr des Vorhalda vo ihrem Môô. Se packt ihre siiba Sacha zamma ond kehrt en ihr vortrauts Schwarzwaldderfle zruck. Jetzt endlich, wia-nr alloi ischt, gôht em Chrischdof a Liacht auf ond er merkt, was’r an seim Lorle hôt. Er lôôt sich vorsetza ond ibrnemmt d Leidong vo-ma Hausegger-Zweigwerk em Schwarzwald. So fendet dia zwoi jonge Leit wiider zamma. Mit sellem vorsehnlicha Schluss heert der Film auf.

## Au des muaß noh gsait werra
Mit rond 1000 Meder Länge isch *Das Schwabenmädle* a reladiv kurzer Schbiilfilm. Dreht wôrra ischt’r Ende 1918 em Atelier vo dr Ufa-Union-Film z Berlin-Tempelhof. Noh em Dezember vo sellem Jôhr isch der Stroifa vo dr Zensur freigeba wôrra. A Bsonderheit vo deam Film isch, dass’r 175 Zwischatitl uffweist, wo durchweg uff Schwäbisch ghalda send.

## Kridik
Em Fachlexikoo „Paimann’s Filmlisten“ wuud ibr dean Stroifa ausgsait, dr Stoff ond seine Darsteller wäret sehr guat ond Szenerii ausgezeichnet. Em „Lexikon des internationalen Films“ stôht nix ibr des Werk drenna.

## Weblink
* 
* „Das Schwabemädle“ bei „Early Cinema“ vo dr Uni Köln
* „Das Schwabemädle“ bei Filmportal.de

## Oinzlne Nôchweis
Militär

As **Milidäär** (vo lateinisch **' ‚ was dr Chriegsdienst betrifft‘ bzw. **' ‚Soldat‘) oder **Stritchreft** bezäichnet mä die Chreft vo dr Staatsgwalt, wo mit Chriegswaffe usgstattet si, zum d Staatshohäit wenn nöötig mit Gwalt z verdäidige. In de mäiste Staate understütze si au d Bolizei bim Schutz vo dr innere Sicherhäit, wenn die Hilf brucht, und Hilfschreft im Fall vo Katastroofe.

D Bezäichnig *Milidäär* (vo französisch **) wird au as Sünonüüm für e Zaal vo Aaghörige vo de Stritchreft (Soldate) verwändet. 

## Äigeschafte
* S Milidäär het en äihäitligs Kommando, wo em Staat gegenüber für d Füerig vo de Understellte verantwortlig isch, 
* Die Aaghörige underschäide sich vo dr Zivilbevölkerig und underenander dur Uniforme, Abzäiche, Zäiche oder anderi üsseri Merkmol, wo mä vo witem cha gsee,
* D Soldate stönde under eme intärne Disziplinarsüsteem, wo im Iisatzfall au d Regle vo dr Chriegsfüerig duuresetzt,
* Si si bewaffnet und d Waffe müesse offe dräit wärde.

### Hierarchii
Milidäärischi Organisazioone häi e hierarchischi Dienstgradstruktur, wo dr Befäälsstruktur folgt. Alli Soldate müesse de Befääl vo iire Vorgsetzte folge und Iischränkige vo iire Freihäite und Grundrächt akzeptiere.

### Milidäärrächt
S Milidäär het in de mäiste Staate und au noch em Chriegsvölkerrächt (z.&nbsp;B. dur d Gämfer Konwenzioone und d Haager Landchriegsornig) e bsundrige Status. In e Hufe Staate git s e bsundrigi Milidäärgrichtsbarkäit, und in Komflikt zwüsche Staate grift en internazionals Völkerstroofrächt, wo Verstööss gege s vo Gricht wie em Internazionale Milidäärgrichtshoof abgurdäilt wärde.

## Litratuur
* Hans Delbrück: *Geschichte der Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte*, 4 Bde., [Berlin 1900–1920], Nöiuflaag: Walter de Gruyter, Berlin 2000, ISBN 3-11-016886-3.

## Weblingg
Ben E. King

Dr **Ben E. King** (* 28. Septämber 1938 as *Benjamin Earl Nelson* z Henderson, North Carolina; † 30. April 2015 z Teaneck, New Jersey) isch e amerikanische R&B- und Soulsänger gsi. Er isch als Tenor in dr Bänd The Drifters im Joor 1959 bekannt worde. 1959 het er e Solokarriere aagfange. Si Song, wo kommerziell am erfolgriichste gsi isch, isch *Stand by Me* us em Joor 1961.

## Diskografii

### Album
* 1961: *Spanish Harlem*
* 1962: *Ben E. King Sings for Soulful Lovers*
* 1962: *Don’t Play That Song!*
* 1964: *Young Boy Blues*
* 1964: *Seven Letters*
* 1967: *What Is Soul?*
* 1970: *Rough Edges*
* 1971: *The Beginning of It All*
* 1972: *Audio Biography*
* 1975: *Supernatural*
* 1976: *I Had a Love*
* 1977: *Benny and Us*
* 1978: *Let Me Live in Your Life*
* 1980: *Music Trance*
* 1981: *Street Tough*
* 1989: *Stand by Me*

### EPs
* 1961: *I Count the Tears / Spanish Harlem / First Taste of Love* (mit The Drifters)
* 1961: *Spanish Harlem / First Taste of Love / I Count the Tears / Suddenly There’s a Valley* (mit The Drifters)
*961: *Amor*
* 1964: *Gloria Gloria*
* 1964: *Don’t Play That Song*
* 1964: *Love Me Love Me*
* 1964: *Acompañado de Orquesta*
* 1964: *The Hermit of the Misty Mountain*
* 1980: *When a Man Loves a Woman / Warm and Tender Love* (mit Percy Sledge)

### Singles

## Weblingg

* 
* 
* 

## Fuessnote
Soul

**Soulmuusig** oder äifach **Soul** bezäichnet e Hauptströmig in dr afroamerikanische Underhaltigsmuusig. Si het sich am Ändi vo de 1950er Joor us em Rhythm and Blues und Gospel entwigglet. In de 1960er Joor isch Soul fast s Sünonüüm für schwarzi Popmuusig gsi. D Gschicht vo dere Stilrichdig isch äng verbunde mit em Kampf vo dr amerikanische Bürgerrächtsbeweegig gege d Rassedrennig und für d Gliichberächtigung.

## Dr Stil
D Soulmuusig het sich in de 1960er an dr Muusig vo Gospelsänger orientiert und deren iirer Intensidäät vom Gfüül, wo sich zum Bischbil bim Singe im Shouting und eme rhütmische Chlatsche güsseret het, mit dr musikalische Energii und dr Bändstruktur vom Rhythm ’n’ Blues kombiniert. Aber wo dr Rhythm ’n’ Blues vilmol grob gsi isch, het d Soulmuusig Moode und Eliganz usgstraalt. Wichdig isch au s nöije Gfüül vom Sälbstwärt gsi, wo schwarzi Sänger wie d Aretha Franklin 1967 in „Respect“ und dr James Brown 1968 in „Say It Loud – I’m Black And I’m Proud“ vermiddlet häi.

## Litratuur

* Nelson George: *Der Tod des Rhythm & Blues.* Hannibal Verlag; St. Andrä-Wördern (Ööstriich) 1990, ISBN 3-85445-051-6.
* Gerald Hündgen (Herausgeber): *Chasin’ A Dream. Die Musik des schwarzen Amerika von Soul bis Hip Hop.* Kiepenheuer & Witsch, Köln 1989, ISBN 3-462-01951-1.
* Stefan Hoffmann/Karsten Tomnitz: Rare Soul. Das Who-is-Who der Soul-Ära. Ventil Verlag, Mainz 2005, ISBN 3-931555-98-4.
* Wolfgang Tilgner: *Psalmen Pop und Punk. Populäre Musik in den USA.* Henschel Verlag, Berlin 1993, ISBN 3-89487-184-9.
* Wieland Ziegenrücker/Peter Wicke: *Sach-Lexikon Popularmusik.* Piper Verlag. Münche 1989, ISBN 3-492-18223-2.
* Tony Palmer: *All Your Need Is Love. Die großen Musikstile – von Ragtime bis Rock.* Hannibal Verlag, St. Andrä-Wördern (Österreich) 1994, ISBN 3-85445-094-X.
* Robert Palmer: *Rock & Roll. Die Chronik einer Kulturrevolution.* Hannibal Verlag, St. Andrä-Wördern (Ööstriich) 1997, ISBN 3-85445-140-7.
* Nik Cohn: *AWopBopaLooBopALopBamBoom.* Piper Verlag; Münche 1995 (Originalausgabe: 1969), ISBN 3-492-18402-2.
* Arnold Shaw: *Soul. Von den Anfängen im Blues zu den Hits aus Memphis und Philadelphia.* Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 1980, ISBN 3-499-17199-6
* Peter Guralnick: *Sweet Soul Music.* Bosworth Edition, Berlin 2008, (Originalusgoob: 999), ISBN 978-3-86543-321-3

## Weblingg
* Dütschi Northern Soul-Site (änglisch)
* S Popmusik-Portal laut.de uf Dütsch
Maja Michailowna Plissezkaja

D **Maja Michailowna Plissezkaja** (, wüss. Dransliterazioon **; *&nbsp;20. Novämber 1925 z Moskau, † 2. Mai 2015 z Münche) isch e russischi Primaballerina und Choreografin gsi und äini vo de erfolgriichste Ballettdänzere uf dr gamze Wält.

Iire Vater isch 1937 in ere stalinistische Süüberigsakzion spurlos verschwunde. Wil iiri Familie em Reschiim suspekt gsi isch, het d Plisetskaya au wo si Primaballerina vom Bolschoi-Ballett worden isch, zerst nid uf Durnee im Weste döfe goo bis 1959 wo si mit em Bolschoi-Ballett z Amerika gsi isch.

Iiri Glanzrolle isch dr stärbend Schwan gsi und die het si e baar duusig Mol ufgfüert. Z Russland und au im Usland het si as die definitivi Noochfolgere vo dr legendäre Anna Pawlowa gulte.

## Litratuur
* Maija Plissezkaja: *Ich, Maija*. Die Primaballerina des Bolschoi-Theaters erzählt aus ihrem Leben. Aus dem Russ. von Bernd Rullkötter. - 1. Aufl., vollst., korrigierte und um ein Vorw. erw. Taschenbuch-Ausg.. - Bergisch Gladbach: Lübbe, 2006, ISBN 3-404-61602-2

## Weblingg

* Official site of the Plisetskaya-Shchedrin Foundation

## Fuessnoote
Anna Pawlowna Pawlowa

D **Anna Pawlowna Pawlowa** (, äigetlig  *Anna Matwejewna Pawlowa,* in westlige Sprooche vilmol **Anna Pavlova** transkribiert; *  z Sankt Petersburg; †&nbsp;23. Januar 1931 in Den Haag), isch e russischi Mäisterdänzere vom klassische Ballett gsi.

D Anna Pawlowa isch vo 1899 Mitgliid im Ansambel vom St. Petersburger Mariinski-Theater gsi. Si het im *[[Der Nussknacker]]*, *[[Raimonda (Ballett)|Raimonda]]*, *[[Giselle]]*, *[[La Bayadère]]* u. a. danzt. Under em Michel Fokine het si gröösseri Partie überchoo, u.&nbsp;a. in *[[Les Sylphides]]* und *[[Ägyptische Nächte]]*. 1907 het dr Fokine für si s bekannte Solo *Dr stärbend Schwan* us em  *Le carnaval des animaux* (1886) vom Camille Saint-Saëns inszeniert.

Vo 1908 isch si in ganz Öiropa ufdräte und internazional berüemt worde. Wo dr Sergej Djagilew 1909 z Bariis *Les [[Ballets Russes]]* gründet het, häi dr Vaslav Nijinsky und d Anna Pawlowa die füerende Rolle übernoo. D *Ballets Russes* si zu äinere vo de berüemtiste und erfolgriichste Ballettkompanie in iirer Zit worde. 

## Litratuur

* Barbara Beck: *Die berühmtesten Frauen der Weltgeschichte: Vom 18. Jahrhundert bis heute*. Marix, Wiesbade 2008, S. 76-78, ISBN 978-3-86539-942-7.

## Weblingg

* 
* Biografii, Zitig *Neue Vision*, 20. Januar 2011 (russisch)
* ''Pawlowa-Neuheiten'', Vossische Zeitung, Morgen-Usgoob, 3. Januar 1927, S. 3.
Kopenhagen

**Kopehaage** (dänisch  [],  bis ins 19. Joorhundert *Kjøbenhavn* gschribe) isch d Hauptstadt vo Dänemark und s kulturelle und wirtschaftlige Zentrum vom Land. D Stadt isch Sitz vom Parlamänt (Folketing) und vo dr Regierig und d Residänz vom Staatsoberhaupt, em König.

Die dänisch Hauptstadt ghöört zu de bedütendste Metropole in Nordöiropa, isch e beliebts Zil für Turiste und e Haafestadt. D Kommune Kopehage *(Københavns Kommune)* het  Iiwooner, d Stadt im ängere Sinn, wo us de Kommune København, Frederiksberg und Gentofte bestoot  Iiwooner. Kopehaage isch Däil vo dr dänische Verwaltigsregion *Hovedstaden* und vo dr binazionale Metropolregion *Öresundregion*.

Im zämmehängende Siidligsgebiet (dänisch *byområde*) um Kopehaage, wo *Hovedstadsområdet* häisst, lääbe  Lüt (Stand: ).

D Stadt wird s eerscht Maal 1043 as *Havn* («Hafe») gnännt. Wil si so gäbig am Öresund lyt, wo ali Schiff zwüschet Nord- und Oschtsee durefaared, und wil si uf halbem Wääg zwüschet de mittelalterliche Bistümer Roskilde und Lund glägen isch, hät si sich chöne rasch entwickle. Uf Altdäänisch hät d Stadt *Køpmannæhafn* ghäisse, was «Hafe vo de Chaufflüüt» bidüütet. D Universität Kopehaage isch im Johr 1479 gründet worde.

## Weblingg

* Offizielli Website (dänisch, änglisch)
* Abbildung der Stadt 1588 in ''Civitates orbis terrarum'' vom Georg Braun
* Die Geschichte Kopenhagens uf kopenhagen-reise.de

## Fuessnoote
Internationaler Tag der Pressefreiheit

Mit em **Internationale Dag vu dr Prässefreihait** () wird syter anne 1994 all Johr am 3. Mai uf Verletzige vu dr Prässefreihait un uf d Bedytig vu dr feie Brichterstattig fir Demokratien ufmerksam gmacht.

## Johresdokumentation, was gschääne isch

Organisatione wie Reporter ohni Gränze (RoG) nutze dä Wältdag go uusfierlig uf Willkür- un Gwaltmaßnahme wie zem Byschpel d Inhaftierig oder s Umbringe vu Schurnalischte hiizwyyse.

## Gschicht
Dr International Dag vu dr Prässefreihait isch vu dr UNESCO initiiert wore. In dr Verfassig vu dr UNESCO het s en Artikel, wu d Ferderig vu dr Prässe- un Mainigsfreihait as Laitziil vu dr Organisation definiert. Uf Vorschlag vu dr UNESCO het d UN-Generalversammlig am 20. Dezämber 1993 dr 3. Mai zum Wältdag vu dr Prässefreihait verchindet.

Hintergrund vu däm Wältdag isch d Deklaration vu Windhuk, wu am 3. Mai 1991 uf eme UNO/UNESCO-Seminar zur Ferderig vun ere unabhängigen un pluralistische Prässe z Windhoek (Namibia) verabschidet woren isch. Zäntrali Uussag vu dr Erklerig isch, ass freii, pluralistischi un unabhängigi Medie ne arg wichtig Merkmol vu demokratische Gsellschafte sin.

## UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize
Syter anne 1997 wird am Internationale Dag vu dr Prässefreihait r UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize vergee, im Gedänken an dr Schurnalischt Guillermo Cano Isaza, wu am 17. Dezämber 1986 vor em Gebeoi vu syre Zytig, em El Espectador, in dr kolumbianische Hauptstadt Bogotá umbrocht woren isch. Dr Bryys wird vun ere unabhängige Jury us vierzeh professionälle Schurnalischte. Vorschleg fir Lyt, wu gehrt solle wäre, chenne dur regionali oder internationali NGO us em Beraich vu dr freie Brichterstattig un vu dr UNESCO-Mitglidsstaaten yygee wäre.

## Weblink
* UNESCO: About World Press Freedom Day
* Reporter ohni Gränzen: Byydreg zum Dag vu dr Prässefreihait
* World Association of Newspapers: World Press Freedom Day Events Around the World
Eiken

**Äike** (amtlich *Eiken*) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Laufeburg im Schwiizer Kanton Aargau. De Ort ligt öppe zwei Kilometer südlich vom Rhii, em Gränzfluss zwüschem Aargau und Bade.

## Geographii
Äike isch ursprünglich es Stroossedorf, wo sich öppe uf zwei Kilometer uf de weschtliche Siite vo de Sissle erstreckt. D Flächi vom Gmeindsbann sind 707 Hektrae, vo dene 216 mit Wald überwachse sind und 163 Hektare sind überbaut. De höchschti Punkt isch mit 472 Meter uf de Hochebeni vom Schupfartbärg, die tüüfschti isch mit 300 Meter an de Sissle.

D Nochbargmeinde vo Äike sind Sissle, Chaischde, Öschge, Frick, Schupfert un Münchwile.

## Gschicht
Ersti Bsidligsspure z Äike sind us de alemannische und de fränkische Ziit. Zum erschte Mol schriftlich erwähnt isch de Ort im Johr 1160 in de Acta Murensia, wo er *Eitchon* gnennt wird. De Name litet sich vom althochdütsche Wort *Eitinghofun* ab, wo so viil wi «bi de Höf vo de Sippe vom Eito» heisst. Wo d Grafe vo Homberg-Tierstei usgstorbe sind, isch d Landesherrschaft im 1232i an d Habsburger cho. Nach em Waldshueterchrieg vo 1468 hei si Äike mit em ganze Fricktal an d Burgunder verpfändet. Bi de Niderlag vom Karl in de Burgunderchrieg, isch s fricktal mit Äike wider an d Habsburger cho und dadermit unter österrichischi Herrschaft, sit em 1491 als Teil vo Vorderöschtriich. Im 17. Johrhundert hets vili chriegerischi Usenandersetzige geh.

Im 1797 ischs Fricktal nach em Friide vo Campo Formio es französischs Protaktorat worde und am 20. Februar 1802 isch de Ort zu ere Gmeind im Distrikt Frick vom Kanton Fricktal worde, wo sich im Ouguscht vom gliiche Johr de Helvetisch Republik aagschlosse het. Im Dezember 1801 isch im Pfarrhaus vo Äike d Verfassig vom Kanton Fricktal gschribe worde, aber scho am 19. Februar 1803 isch s Fricktal mit de Gmeidn Äike zu eme Teil vom Kanton Aargau worde. Sit em 1806 isch Sissle, wo erscht im 18. Johrhundert entstande isch, e eigeständigi Gemind worde und am 2. Ougschte 1875 isch de Bahnhof vo Äike eröffnet worde.

Vo 1960 bis 1961 isch de alt Nationalrot Beda Humbel Gmeindschriiber vo Äike gsi.

## Partnergmeinde
Partnergmeinde vo Äike sin:
* Eicken-Bruche, Niidersachse, Dütschland
* Eke, Gmeind Nazareth, Belgie
* Eecke, Département Nord, Frankriich

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind
* 

## Literatur
* Emil Jegge, *Geschichte des Fricktals bis 1803*, Verlag Joh. Binkert, Laufenburg 1946.

## Einzelnochwis
Walter Rüegg

Dr **Walter Rüegg** (* 4. April 1918 z Züri; † 29. April 2015) isch e Schwiizer Soziolog gsii.

## Lääbe
Dr Rüegg isch uf d Kantonsschuel Schaffuuse gange un het vu 1936 bis 1941 Klassischi Philology un Nationalökonomy an dr Universitete z Züri un Paris studiert. Vu 1941 bis 1952 het er as Gymnasiallehrer fir Griechisch un Latynisch gschafft. No dr Promotion (1944) un dr Habilitation (1950) z Züri isch er vu 1950 bis 1961 zerscht Privatdozent un Titularprofässer (1959) fir „Geschichte der Geisteswissenschaften unter besonderer Berücksichtigung des Humanismus“ an dr Universitet Züri gsii. Anne 1961 isch er as ordelige Profässer fir Soziology an d Universitet Frankfurt gruefe wore. Vu 1965 bis 1970 isch er dert Räkter gsii. 1967/68 isch dr Rüegg au Bresidänt vu dr Weschtdytsche Räktorekonferänz gsii. Vu 1973 bis zue syre Emeritierig anne 1986 het dr Rüegg an dr Universitet Bärn glehrt. Är het Gaschtprofässure z Chicago, z Köln, z St. Galle un z Paris gha un Fierigsfunktionen in schwyzerische, dytschen un europäische Wisseschaftsorganisatione.

Dr Rüegg isch Autor un Rusgeber vu zahlryche Vereffetlichunge zue dr europäische Bildigsgschicht, -soziology un -bolitik gsii. Am bekannteschte isch di vierbändig *Geschichte der Universität in Europa*, wu vu ihm uusegee woren isch, di erschte zwee Bänd zäme mit dr Hilde De Ridder-Symoens.

## Schrifte (Uuswahl)
* *Cicero und der Humanismus* (1946)
* *Soziologie* (1969)
* *Zur soziologischen Theorie und Analyse des 19. Jahrhunderts* (1971, Hrsg. mit Otto Neuloh)
* *Kulturkritik und Jugendkult* (1974, Hrsg.)
* *Ethik im Humanismus* (1979, Hrsg.)
* *Geschichte der Universität in Europa* (1993–2010, Hrsg.)

## Literatur
* 

## Weblinks
* Archiv Walter Rüegg an dr Helmut-Schmidt-Universität
* Churzbiografy bim Verlag C. H. Beck
* Interview mit em Walter Rüegg (2008)
* Stefan Rebenich: ''Humanismus und Demokratie. Zum Tod des Historikers und Soziologen Walter Rüegg.* In: *Neue Zürcher Zeitung.'' 5. Mai 2015.

## Fueßnote
Haut

D **Hut** (gr. *derma*; lat. *cutis*) isch funkzionell s vilsitigste Organ vom menschlige oder dierische Organismus. D Hut gränzt s Innere vom Organismus vo dr Umgääbig ab (Hüllorgan), si bewaart d Homöostase (s innere Gliichgwicht),  schützt vor Umwältiiflüss, und wird iigsetzt für zum sich representiere und zum kommuniziere. D Hut übernimmt au no wichdigi Funkzione im Beriich vom Stoffwäggsel und vo dr Immunologii und het verschidnigi Mechanisme zum sich aabasse.

## Dr Ufbau vo dr Hut

Die üsseri Hut bestoot im Wääsentlige us drei Schichte: dr *Epidermis* (Oberhut), dr *Dermis* (Lääderhut, lat. *Corium*) und dr *Subcutis* (Underhut).

D Epidermis und d Dermis bilde zämme d **Cutis** (oder **Kutis**).

## Litratuur
* Bernd Kardorff: *Gesunde Haut − Lexikon von A bis Z.* Springer Verlag, Berlin/Heidelberg 2004, ISBN 3-540-20565-9
* Gerhard Deutschmann: *Die Haut und ihre Anhangsgebilde*. Springer, Wien 2005, ISBN 3-211-83670-5
* Ernst G. Jung (Hrsg.): *Kleine Kulturgeschichte der Haut.* Steinkopff Verlag, Darmstadt 2007, ISBN 978-3-7985-1757-8

## Rezepzion
* Andra Joeckle, deutschlandradiokultur.de: ''Am tiefsten ist die Haut. Schrecken und Schönheit einer Oberfläche''. Deutschlandradio Kultur, 2012. 7. Januar 2015

## Weblingg

* Elektronenmikroskopische Originalabbildungen Dr. Jastrows EM-Atlas
* Informationsportal zum Thema Haut und Körperpflege www.haut.de
* Rezeptore vo dr Hut (änglisch)
* Präventionskampagne Haut Maßnahme der DGUV (2007/2008)