open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anniviers

**Eifisch** – im frankoprovenzalische Tieläkt und offiziell: **Anniviers** – isch e Munizipalgmeind im Bezirk Siders im Wallis.

## Geografii
D Nochbergmeinde vo Anniviers im Gebiet, wo me s Walliser Alemannisch redt, ännet de Bärge sind: Zärmatt, Täsch, Randaa, Turpme-Unnerèms, Oberèms, Agaaru, Leigg und Salgesch.

D Nochbergmeinde im französischsproochige Kantonsdeil: Evolène, St-Martin, Mont-Noble, Grône, Chalais, Chippis und Siders.

De südlichscht Ort im Eifischtal (frz. *Val d’Anniviers*) isch *Zinal*, en bekannte Wintersportort, aber au de Uusgangspunkt för Wanderige uf es paar Viertuusiger vo de Walliser Alpe.

## Gschicht
D Gmeind isch am 1. Jänner 2009 entstande, wo die sächs ehemolige Munizipalgmeinde im Eifischtaal (französisch: *Val d'Anniviers*) sech zämetoo hend. Das sind gsii:
* Ayer
* Chandolin
* Grimentz
* Saint-Jean
* Saint-Luc
* Vissoie

Anniviers ischt zum eerschtu Mal gnennt choo vor 1052 als *Annivesium*, Ayer vor 1200 *Walteri Aier*, vor 1200 *Petrus Aiers*; Chandolin na 1250 *Martinus Tardys de Escandulyns*; Grimentz 1052 *Grimiens*, Saint-Jean um 1250 *Willermi de Sancto Johanne*; Saint-Luc 1304 *Martinus de Luc*; Vissoie um 1250 *Gillamundus de Vyssoy*

Z Vissoie isch d Gmeindverwaltig vo Anniviers.


VSVissoie.jpg|Vissoie
Chandolin.jpg|Chandolin
VSGrimentz1.jpg|Grimentz


## Sprooch
S Eifischtaal isch eini vo de Gägende, wo der Walliser Patois, e Form vo der frankoprovenzalische Sprooch, vo Deil Lüüt no mee bruucht wird als im Rhonetaal unde, näbem susch allgemein verbreitete regionale Französisch. S Taal liit ganz am öschtleche Ändi vom französischsproochige Underwallis und a dr Sproochgränze zum Wallisertüütsch.

Der Ortsname *Anniviers* chunt, luut em Kulturwüsseschaftler Bernard Crettaz, wo sälber au vo Vissoie isch, vo der früenere Wirtschaftsform, dr «Transhumanz», wo d Lüüt jedes Joor ganz nach em Wachsdum vo de Pflanze uf de verschidnige Vegetazionsstuefe zwüsche de Dörfer, de Bärgweide und de Ächer und de Räbbärge im Taal unde hin und här gwanderet sind. S Wort bedütet derno öpe «s Joor dur uf em Wäg» oder «der Wäg vom Joor».

D Taalbewooner heissed «Anniviards».

D Volchshochschuel vom Eifischtaal bietet sid es baar Joor Kürs im Patois aa.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 20,4 % glägu.

## Religion
85,5 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,8 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Anniviers ischt dr David Melly (Stant Oktober 2017).

## Literatur
* Joseph Savioz (u. a.): *Patois. contes, légendes et chansons du Val d'Anniviers.*
* Monniers: *Moeurs et coutumes d'anniviers.* In: Annales Valaisannes, 1935, 381–384.
* Edouard Desor: *Le Val d'Anniviers.* 1855.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Anniviers
* Bärgbaane vom Eifischtaal
* 
* Eifischtaal Tourismus

## Fuessnoote
Ausserberg

**Üüsserbäärg** (offiziell: *Ausserberg*) isch e Munizipalgmeind vom Bezirk Weschtlich Araro im Kanton Wallis. Ane 1923 isch die ehemooligi Gmeind Gründe zu Üsserbäärg ygmeindet worde.

## Geografi
D Gmeind liit am nördleche Bärghang überem Rottutaal.

Dur Üüsserbäärg goot d Ysebaanlinie vo Brig zum Lötschbärgdunnel; me seit dere Streki «Lötschbärg-Südrampe». D Baan goot bi Üüsserbärg über die spektakuläri Brugg vom Baltschiederbachtobel und dur sächs Tunäll.

Im Norde vom Gmeindbann lyt s Taal vom Baltschiederbach, wo nume der südweschtlech Deil zu Üüsserbäärg ghört. Us em Taal füere Wasserleite uf d Fälder vom Dorf, d *Wiigartneri*, d *Undra Suon*, d *Gorperi* und s *Niwärch*.

## Gschicht
Üüsserbäärg ischt zum eerschtu Mal erwäänt in erer Urkunde vom Joor 1378 als *Leucrun* (1401 denn als *mons episcopi*, 1523 *mons exterior*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi öppe vier Prozänt glägu.

93 Prozänt vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3 Prozänt evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Üüsserbäärg ischt dr Theo Schmid (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 628 Iwonru 99 Prozänt Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,5 Prozänt Franzeesisch und 0,2 Prozänt Talienisch.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Üüsserbäärg gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Bilder

AusserbergDorf.JPG|Üsserbäärg
2003-Ausserberg-Dorfmitte.jpg|im Dorf
2003-Ausserberg-Walliserhaus.jpg|es Walliserhuus
2003-Ausserberg-Bewaesserung.jpg|e modärni Wässerig


## Literatur
* 
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Üsserbäärg

## Fuessnoote
Mikwe

A **Mikwe** (hebräisch Mikweh, מִקְוֶה oder מקווה, Mehrzahl Mikwaot, מִקְוֶוֹת odr מִקְוָאות, vom קוה zsemmafliaßa) isch em Judetum a Dauchbad. S Wassr dient ned (blos) dr Hygiene, sondrn em Reiniga vo spirituelle Vronreinigonga, indem ma se rituell ondrdauchd.

## Nodwendigkoid
Wamma en Gschdorbena briehrd hod, isch ma trefe (vrooreingd) ond muass se reiniga. Au Menschdruatioosbluad ond Geburdswassr odr Sama send ned koscher.

## Form
A Mikwe muass sieba Trebbaschduafa hao. S Wassr muass lebendig sei. Des isch Grondwassr odr Regawassr. Mindeschdens 290 bis 500 Lidr brauchds.

## Guck au
* Schwäbische Juden
* Kehilla
* Netilat Jadajim

## Lidradur
* 

## Nedsadressa

* Mikwe im Wandel der Zeit

## Mo s her isch
Burg Castelmur

D **Burg Castelmur** isch e Burg und en ehemoligi Taalsperri bi Bondo und Promontogno i dr Gmeind Bregaglia im Bündner Taal Bergell.

## Zuestand
Hüt sind nur no Ruiine vo dere alte Aalag z gseh, wo oben am Dorf Promontogno uf em Felserigel glägen isch. Dä Hügel zmitzt im Bergell isch es natürlechs Hindernis im Wääg dur Taal gsi, undedra liit Bondo, obedra Vicosoprano. Der Hügel het d Höchi vo 950 Meter über Meer.

Der rätoromanisch Name *Castelmur* dütet druf hi, ass die Befeschtigung us zwöi Deil zämegsetzt gsi isch, ere Burg und ere Muur. D Burg het e starche Durm, wo *Turraccia* heisst, ganz oben uf em Felse und e Woondurm mit föif Stöck und e Ringmuure undedra gha. Derby stoot d Chile *Nossa Donna*.

Under dr Burg ligge d Ruiine vo der Muur, wo der Wääg dur s Taal früener verspeert het. Die Aalag heisst *Müraia*. D Muur isch uf emene Felsplatoo gstande, wo der Wääg het müesse duregoo. Si isch rings um ene Platz ggange und het im Süde und im Norde je es Toor gha. D Muure sind 3,7 Meter dick gsi und druf obe het s e Weergang gha.

## Gschicht

Die eltischte Spuure, wo me gfunde het, chöme us der Röömerzyt. Si ghöre offebaar zu der röömische Stazion *Murus*, wo im Stroosseverzäichnis vom *Antoninus–Itinerar* erwäänt isch. 

I der Lischte, wo öpe ane 842 über s fränkische Riichsguet vo Churräzie gschribe wordnen isch, chunt die Burg mid em Name *Castellum ad Bregalliam* vor, und derzue wird gseit, ass a däre Stell e Zollstazion gsi isch. Im Joor 960 het dr Chaiser Otto I. s Taal Bergell und dr Zoll a dr wichtige Riichsstrooss über d Alpe mid em Septimerpass em Bistum Chur ggä. 

Sid am Joor 1190 isch d Familie vo de bischöfleche Dienschtlüt vo Castelmur erwäänt. Dene het dr Bischof d Burg als Läche ggä mit der Ufgob, die Gränzfeschtig z bewache. Spöter sind zytewys au d Familine vo Planta und vo Salis uf dr Burg gsi. Sid em 16. Joorhundert het d Burg Castelmur iry Funkzion verlore und si isch nodisno en Ruiine worde. Im 19. Joorhundert het se dr Giovanni vo Castelmur (1800–1871) deilwys wider lo flicke, und är het d Chile *Nossa Donna* neu lo boue.

## Literatur
* Otto P. Clavadetscher, Werner Meyer: *Das Burgenbuch von Graubünden*. Zürich 1984.

## Weblink

*
Bulle FR

**Boll** (uf französisch un offiziell: **Bulle** []; im Friburger Patois *Bulo* ; im benoochbarte joutütsch *Boù* ) isch e politeschi Gmeind und e Stadt im Kanton Friburg.

Dr dütsch Name *«Boll»* wird hüt nur no sälte bruucht.

## Geografii
Boll liit uf ere wyte Ebeni im Greyerzerland. Im Süde sind d Hügel vom Bärgmassiiv vom Moléson. Im Oschte chunt dr Gmeindbann vo Boll bis a d Saane. 

D Nochbergemeinde von Boll sind Riaz, Echarlens, Morlon, Broc, Greyerz, Le Pâquier und Vuadens.

## Gschicht
Boll isch im ene Dokumänt vom Joor 852 s erschte Mool erwäänt mid dr Schrybwys *Butulo*.
Dr Bischof vo Losann het im früene Middelalter d Chile vom Sankt Eusebius gstiftet, wo d Muetterchile vom Greyerzerland gsi isch.

Im 12. Joorhundert isch es zwüschem Bischof und de Grafe vo Greyerz, wo bi yrere Burg s Stedtli Greyerz gründet hend, zum ene Striit um d Herrschaft i der Regioon cho. 

Öpe um 1230 het dr Bischof d Ortschaft Boll mid ere Stadtmuur lo befeschtige, und er het die Stadt zum wirtschaftleche Zäntrum uf sym Land nördlech vom Moléson gmacht. Die adlegi Familie *vo Boll* isch im Dienscht vom Bischof gstande.

Wo d Bärner ane 1536 s savojische Waadtland und dermit au grad d Länder vom Bischof vo Losann eroberet hend, het sech Boll dr Stadt Friburg aagschlosse, wo druus sofort e Landvogtei gmacht het. Sid 1798 isch Boll dr Houptort vom Bezirk Bulle gsi, wo ane 1848 em Bezirk Greyerz zuedeilt worden isch.

Ane 2006 isch die ehemoligi Gmeind La Tour-de-Trême z Boll ygmeindet worde.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 32,3 % gläge.

## Religion
76,2 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 6,7 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 14452 Yywoner 85,5 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 3 % Tüütsch ù 11,5 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 305 va de 14452 Yywohner ggredt.

## Architektur und anderi Sache zum aaluege
* s Schloss
* d Altstadt
* s Roothuus
* dr Burgdurm z La Tour-de-Trême
* s Grand-Hotel *Moderne*
* s *Café des Halles*
* s Café *Le Fribourgeois* mid em wärtvolle und sältene Orchestrion *La Solea* vo 1913
* s Hotäll *Drü Chroone* *(Les Trois Couronnes)*
* d Pfarrchile
* d Chile *Notre-Dame-de-Compassion*
* d Sankt Peters-Chile
* d Sankt Josefs-Chile z La Tour-de-Trême
* s Greyerzer Museeum
* dr Musiggpavillon
* s Chapuzinerchloschter
* s Dänkmol vom Joseph Bovet
* dr Uuredurm ufem Hotel *Wysses Rössli* *(Cheval Blanc)*

## Weblink

* Offizielle Website vo dr Gmeind Bulle
* 
* 

## Fuessnoote
Haut-Valromey

**Haut-Valromey** isch e franzesische Gmai im Département Ain i dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmai ghert zum Kanton Hauteville-Lompnes im Arrondissement Belley.

## Geografii
D Nachbergmeinde vo Haut-Valromey sind Les Neyrolles im Nordweschte, Le Poizat-Lalleyriat im Norde, Châtillon-en-Michaille un Villes im Nordoschte, Billiat, Injoux-Génissiat und Lhôpital im Oschte, Chanay und Corbonod im Südoschte, Champagne-en-Valromey und Brénaz im Süde, Lompnieu und Ruffieu im Südweschte und Champdor-Corcelles und Brénod im Weschte.

## Gschicht
Si isch am 1.&nbsp;Jänner 2016 durch d Fusion vo de bisherige Gmeinde *Hotonnes*, *Le Grand-Abergement*, *Le Petit-Abergement* und *Songieu* entschtande.

## Weblingg

## Fuessnote
Flaxieu

**Flaxieu** isch e franzesischi Gmai mit  Yywohner (Stand ) im Département Ain in dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmai ghert zum Kanton Belley im Arrondissement Belley.

D Nachbergmaine vo Flaxieu sind Vongnes im Nordweschte, Ceyzérieu im Norde, Culoz im Nordoschte, Lavours im Oschte, Pollieu im Süde un Marignieu im Südweschte.

Im Nordoschte ghört en grosse Teil vo de Gmaisflechi zum Naturschutzgebiet *Marais de Lavours*, wo s Flüssli Séran dureflüüsst, en rächte Zuefluss vo de Rhone. D Räbbärg, wos z Flaxieu hät, ghere zum Bugey, e Herkumftsbezeichnig, wo zur Wiibauregion Savoie ghert.

## Bevölkerigsentwicklig

## Sehenswürdigkeite
* en Springbrunne mit galloromanische Merkmol us em 15. Johrhundert, es *Monument historique*
* d Chile Sankt Moritz, sit 1969 uf de Lischte vo de *Monument historique*

## Weblingg

## Fuessnote
Pollieu

**Pollieu** isch e französischi Gmeind mit  Yywohner (Stand ) im Département Ain in de Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmai ghert zum Kanton Belley im Arrondissement Belley.

D Nachbergmeinde vo Pollieu sind Flaxieu im Norde, Lavours im Nordoschte, Cressin-Rochefort im Südoschte, Saint-Champ im Südweschte und Marignieu im Weschte.

Im Süde vom Gmeindgebiet ligt de chlini See Barterand und im Nordoschte ghört en grosse Teil vo de Gmeindsflechi zum Naturschutzgebiet *Marais de Lavours*, wo s Flüssli Séran dureflüüsst, en rächte Zuefluss vo de Rhone. D Räbbärg, wos z Pollieu hät, ghere zum Bugey, e Herkumftsbezeichnig, wo zur Wiibauregion Savoie ghert.

Pollieu ligt guet 50 km nordweschtlich vo Chambéry und öpe gliich wit südweschtlich vo Annecy.

## Bevölkerigsentwicklig

## Weblingg

## Fuessnote
Grimisuat

**Grimisuat** (fp. [a grimɛˈjwɑː, grɤmɤˈʒwɑ]; dt. *Grimseln*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sittu im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Grimisuat lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt öi ds Doorf Champlan und d Wiiler Comera und Les Combes. Vannr Ggmeindsflechi sint 54,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 18,9 % Wald, 24,5 % Sidligsflechi und 2 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Grimisuat ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im 11. Jh. als *Grimisoch*

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 13,2 % glägu.

## Religion
85,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,4 % evangelisch-reformierti.

## Politik
D Ggmeindspresidentin va Grimisuat ischt d Géraldine Marchand-Balet (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2331 Iwonru 91,3 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 4,1 % Titsch, 1,1 % Talienisch und 3,5 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Grimisuat gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.grimisuat.ch
* 

## Füassnote
Bellegarde-sur-Valserine

**Bellegarde-sur-Valserine** isch e französischi Gmeind im Département Ain in dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. Si isch Hauptort vom Kanton Bellegarde-sur-Valserine im Arrondissement Nantua und Sitz vom Gmäindiverband «Pays Bellegardien».

## Geografii
Bellegarde-sur-Valserine liit uf , öppe 30&nbsp;km südweschtlech vo de Stadt Gämf. D Nochbergmeinde sind Châtillon-en-Michaille, Lancrans, Léaz, Éloise, Saint-Germain-sur-Rhône, Billiat und Villes.

Bi Bellegarde flüsst d Valserine id Rhone.

D Ysebaanlinie vo Lyon uf Gämf goot do dure.

## Gschicht
Dr Ort i dr Neechi vo Musinens isch scho vom Cäsar i sym Bricht übere Chrieg z Gallie erwäänt. En alte Durm het d Strooss bwacht, isch aber jetz nümme z gsee, sid im syn Platz ane 1948 vom Stausee vo Génissiat überschwemmt worden isch. Ane 1858 het dr Gmeindroot vo Musinens pschlosse, d Gmeind sell e nöje Name übercho, ebe «Bellegarde-sur-Valserine».

## Bevölkerigentwicklig

## Sehenswürdigkeite
* s Chriegerdänkmol
* Chiuche *Notre-Dame-de-l'Assomption*

## Weblingg

## Fuessnote
Département Isère

S **Departemänt Isère** [] isch e Departemänt z Frankrych, wo syn Name vom glychnamige Fluss überchoo hät. Es lyt im Südoschte vu dr Region Auvergne-Rhône-Alpes un isch s 38. in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Departemänt.

## Geografii
S Departemänt Isère gränzt a d Departemänt Rhône, Ain, Savoie, Hautes-Alpes, Drôme, Ardèche und Loire.

## Stedt
* Grenoble, 160.215 Ywooner
* Saint-Martin-d'Hères, 39.015 Ywooner
* Échirolles, 35.816 Ywooner
* Vienne, 29.325 Ywooner
* Bourgoin-Jallieu, 27.163 Ywooner
* Fontaine, 22.066 Ywooner

## Verwaltigsgliiderig

## Weblingg

* Generalrot vum Départment Isère (franzesisch)
* Präfektur vum Départment Isère (franzesisch)
* Aéroport de Grenoble-Isère (franzesisch, änglisch)
Département Jura

S **Département Jura** [] ésch e Département z Frànkrich. S ghert zr Region Bourgogne-Franche-Comté un tràjt de N° 39 nooch de àlfabetisch Räiefolg vun de frànzeesche Départements. De Nàmme kummt vum Gebiri Jura.

## Geogràfi
S Département Jura leit ìm Oschte vun Frànkrich. S granzt a d Département Haute-Saône, Doubs, Ain, Saône-et-Loire un Côte-d’Or, drzüe öi án dr Schwizer Kanton Waadt.

## Städt
Di 5 greeschte Städt sìn:

## Verwàltung

## Weblink

* Generàlrot vum Département Jura
* Prafektür vum Département Jura
Affringues

**Affringues** isch e franzesische Gmeind mit  Ywooner (Stang ) im Département Pas-de-Calais i dr Region Hauts-de-France.

D Gmeind ghört zum Kanton Lumbres im Arrondissement Saint-Omer. D Ywooner wärde *Affringuois* gnennt. D Sidlig wird um 1182 ume aus *Hafferdinges* u 1186 *Harfrenges* gnennt.

## Geografii
D Nachbergmeinde vo Affringues si Seninghem im Nordweschte und Weschte, Bayenghem-lès-Seninghem im Norde, Lumbres im Nordoschte, Elnes im Oschte, Nielles-lès-Bléquin im Südweschte u Wismes im Süde u Südoschte.

## Bevöukerigsentwicklig

## Sehenswürdigkeite
* d Chiuche Saint-Léger
* s Chriegerdänkmau, wo grad näbe dr Chiuche steit

## Weblingg

## Fuessnote
Saint-Just (Ain)

**Saint-Just** isch e französischi Gmeind mit  Yywohner (Stang ) im Département Ain in dr Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Gmai ghert zum Kanton Ceyzériat im Arrondissement Bourg-en-Bresse.

## Geografii
Saint-Just liit öppe vier Kilometer oschtsüdoschtlich vo Bourg-en-Bresse in dr historische Browinz Revermont. D Nachbergmeinde vo Saint-Just sind Jasseron im Norde und Nordoschte, Ceyzériat im Oschte und Südoschte, Montagnat im Süde und Bourg-en-Bresse im Weschte.

## Bevölkerigsentwicklig

## Sehenswürdigkeite
* Chiuche Saint-Bernard

## Weblingg

## Fuessnote
Nantua

**Nantua** isch e französischi Gmeind mit  Yywohner (Stand ) im Département Ain i dr Region Auvergne-Rhône-Alpes.

## Politik
I dr Stadt isch d Underpräfektur vom Arrondissement Nantua und vom Kanton Nantua. Dr zueghörig Gmeindsverband isch d *[[Communauté de communes Haut-Bugey]]*.

## Geografii
Nantua liit uf  am Nantuasee, öpe 30 Kilometer öschtlech vo Bourg-en-Bresse und 45 Kilometer weschtlech vo Gämf.

D Nachbergmeinde vo Nantua sind Apremont und Charix im Nordoschte, Les Neyrolles im Oschte, Saint-Martin-du-Frêne im Südweschte, Port im Weschte und Montréal-la-Cluse im Nordweschte.

## Gschicht
Dr Ort isch in ere Kwelle vo ane 757 s erschte Mool gnännt.

## Bevölkerigsentwicklig

## Weblingg

## Fuessnote
Patrozinium

S **Patrozinium** isch d Schutzherrschaft von ere vereerte gschichtleche Person über es Bouwärch wie zum Bischpiil e Chile, es Spitaal oder au en Verein oder en Organisazion. Die Person wird denn i dere Funkzion als Schutzpatron bezeichnet. Bim Bärgbau oder bi de Tunnelbauer isch da di heilig Barbara oder bi de Jungwacht de Don Bosco.

*Patrozinium* heisst denn au der Feschtdag, won e Pfarrei der Fyrtig vom Schutzpatron als eine vo de Höhepünkt vom Chilejoor begoot.

Wo me im früene Middelalter agfange het, Relikwie vo de chrischtleche Märtürer zu de neue Chile z bringe, isch das der Afang gsi vom Bruuch, ass jedi Chile es Patrozinium het müesse ha. I de Altäär het me es Stükli vo de Relikwie fescht ygmuuret oder me het si über em Altar im ene Chäschtli us Glas zum aaluege uusgstellt.

Spööter sind für vili Chile au anderi Patrozinie als nur die vo bestimmte Heilige derzue cho, zum Bischpiil d Motiiv vom Heilige Chrüüz, vom Jesus sym Härz, vom Heilige Geischt oder vo dr Uffert vo dr Muettergottes (wie bi dr Kathedrale vo Chur).

Im spoote Middelalter isch die heilegi Anna als Patronin sehr beliebt gsi, bi de Walser het me gärn dr Sankt Martin zum Patron gnoo, im 19. Joorhundert der heilig Josef, und deil Patrön wärde i gwüssne Regione bsunders vereert, wie dr Brueder Chlaus i dr Schwiiz. Au die refermierte Chilene gchenne für iri Gotteshüüser es Patrozinium so wie bi dr Theodorchile z Basel.

## Literatur
* Helmut Flachenecker: *Patrozinienforschung in Deutschland.* In: *Concilium Medii Aevi*, Jg. 2 (1999), S. 145–163.
* Graham Jones: *Saints in the Landscape: Heaven and Earth in Religious Dedications.* Tempus 2007, ISBN 978-0-7524-4108-5.

## Weblink
*
Ruinaulta

Dr **Gross Abbruch** oder d **Rhyschlucht** isch es Tobel, wo der Vorderrhy vo Ilanz bis uf Bonaduz und Riichenau im Kanton Graubünde dure flüsst.

Dr rätoromanisch Name «Ruinaulta» het die beide Wortdeil *ruina*, was uf düütsch «Felsabbruch» bedütet, und *aulta*, was uf düütsch «hööch» isch. Als «Ruina» oder «Ruinas» bezeichne d Rätoromane i vilne Deil vo irem Sproochgebiet die grosse oder chlyne Bärghäng, wo d Erosioon ständig Material is Taal abebringt und d Form vom Gländ immer mee veränderet und wo s drum keine Wälder oder Fäldfluere het. Als «Hööche Abbruch» gilt die grossi Schlucht vom Vorderrhy, wo scho immer für e Vercheer schwiregi Verhältnis botte het. Derzue chunt no s steile Versamertobel, wo drin d Rabiusa us em Safietaal zum Vorderrhy abechunt. Der Carrerabach, wo vo Süde bi Valendas här chunt, und dr Flem, wo vo Flims abe rünnt und dur s Pintruntobel in Vorderrhy mündet, ergänze s Labyrinth vo de Schluchte i dere wilde Landschaft.

D «Rhyschlucht», wie me dere wilde Bärglandschaft üf Düütsch meischtens seit, isch entstande, wo dr Rhy nodisno dur de mächtig Schuttchegel vom Bärgsturz vo Flims es töifs Flussbett ygschnitte het. Vor öpe zäätuusig Joor, also nach der letschte Yschzyt, isch vo de Bärge uf der Nordsyte vom Vorderrhytaal e riisige Huufe vo Steine und Schutt abbroche und het dr Taalbode uf mee als füffzää Kilometer Lengi zuetekt. D Schutthüüfe, wo hüt e grosse Urwald druff stoot, sind es baar hundert Meter höch, und wyter im Taal obe isch hinder däm natürleche Damm e grosse See entstande. Die Schicht vo Gröll und Schutt het der Rhy uf sym Wääg mit der Zyt liecht chönne wägrysse, und so het er das Tobel gmacht, bis der See wider ganz abgloffen isch. Dr Flusslouf het e Linie gfunde, wo sech hin und här dur d Landschaft tuet schlängle, und e vilne Stelle gits Chiisbänk und schmali flachi Uferstreife, wo uf Rätoromanisch *Isla* heisse.

E Fahrstrooss dur d Ruinaulta hets nie ggä. Erscht d Ysebaanlinie vo Riichenau uf Disentis isch em Fluss noo dur d Schlucht gleit worde; die isch jetz eini vo de beschte Attrakzioone uf dr Faart mit der Räätische Baan. I dr Schlucht unde, also zimli wyt vo de Dörfer wägg, het d Baan drü Baanhööf, dä vo Trin, dä vo Versam und dä vo Valendas und Sagens.

I dr Schlucht isch s Faare mit Schluuchboot – s *Rafting* – beliebt. Zum de Lüüt, wo z Fuess i dr Bärgsturzlandschaft underwägs sind, die grandiosi Gägend besser z zeige, het me sibe Uusichtspladdforme ygrichtet; die einti het dr Name «Il spir» – das isch dr rätoromanisch Name füre Fogel, wo uf Düütsch *[[Mauersegler|Muursägler]]* und uf Alemannisch au *Spyr* heisst – und stoot überem Tobel bi Flims. Die andere heisse *Alix, Islabord, Spitg, Wackenau, Zault* und *Crap Signina*.

D Bärgsturzlanschaft am Vorderrhy mid dr Schlucht zellt zu de ydrükleche Gägende vo de Schwiizer Alpe. Si stoot under Naturschutz und isch im nazionale Inväntaar vo de wichtige Landschafte ufgschribe, und me cha derzue au Informazione bim *Geopark Sardona* übercho.

## Weblink

* d Website vo dr Rhyschlucht

## Fuessnoote
Rhäzüns

**Rhäzüns** ( ) isch e politeschi Gmaind in der Region Imboda vom Bündnerland.

## Geografii
Rhäzüns liit uf ere Gländterrasse am Underlauf vom Hinderrhy und am Bärghang vom *Crest Ault* (das heisst uf Düütsch *Hööche Graat*) mid em höchschte Punkt uf 2002 Meter über Meer. I dr Gmaind sind näbem Dorf d Wiiler *Mulin Sura, Runcaglia* und *Clavadatsch*. Wyt am Bärg obe isch dr chly Bärgsee *Lag Miert*. D Rhäzünser Alp isch ufdeilt id *Alp Sut* und d *Alp Sura* ( die underi und die oberi Alp).

D Nochbergmainde vo Rhäzüns sind Bonaduz, Domat/Ems, Rootebrunne, Cazis und Safietaal.

## Gschicht
Rhäzüns isch in ere Kwelle vo ane 840 i dr Schrybwys *Raezunne* s erschte Mol gnänt.

## Sprooch
Hüt rede d Lüüt z Rhäzüns zu öpe 80 Prozänt Düütsch. Bis is 19. Joorhundert het d Gmaind no zum Sproochgebiet vom Rätoromanische ghört.

## Wirtschaft
I dr Gmaind isch e Mineralwasserkwelle, wo ane 1797 scho begchannt gsi isch. D Fabrigg für Mineralwasser ghört der Fäldschlössli-Gruppe.

## Sache zum Aaluege
* d Chile vom Heilige Georg, mit Moolereie vom Meischter vo Walteschburg.
* d Chile vom Sankt Paulus
* d Pfarrchile mid em Patrozinium vo dr Geburt vo dr Muettergottes
* s Schloss Rhäzüns

## Literatur
* Armon Fontana: *Die Kirchen von Rhäzüns: Nossadunna - Sogn Paul - Sogn Gieri.* Bärn 2004.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Rhäzüns
* 
* 

## Fuessnoote
Belley

**Belley** isch e französeschi Gmeind mit  Yywohner (Stand ) im Département Ain i de Region Auvergne-Rhône-Alpes. D Stadt isch Sitz vo de Underpräfektur vom Arrondissement Belley, Houptort vom Kanton Belley und Sitz vom Gmeindsverband Bugey Sud.

## Geografii
Belley liit am Südweschtrand vom Jura, öppe i de Mitte vom Stadtdrüeck Lyon-Gämf-Grenoble. Im Weschte begränzt de Fluss Furans s Gmeindsgebiet, öschtlich vo de Chärnstadt verlauft de *Canal de Dérivation du Rhône*, en umgleitete Arm vo de Rhone, wo demit es Wasserchraftwärch gspise wörd.

Zue de Gmeind ghöre d Ortsteil *Billgnin, Les Ecassaz, Coron* und *Meuillens*.

## Gschicht
Belley isch di historeschi Hauptstadt vom Bugey (Pagus Belliceusis); am Endi vom 10.&nbsp;Johrhundert het si zum Heilige Römische Riich ghört, ab em 11.&nbsp;Johrhundert stoot de Ort under de Oberhoheit vo de Grafe vo Savoye.

1385 isch fascht di gsamti Stadt dur es Füür zerstört worde.

Belley isch sit em 5. Johrhundert Sitz vom e Bischof.

## Bevölkerigsentwicklig

## Weblingg

* d Website vo de Stadt Belley

## Fuessnote
Versamer Tobelbrücke

D **Brugg über s Versamer Tobel** isch e Brugg i dr Nöchi vom Dorf Versam, wo zu dr Gmaind Safietaal im Bündnerland ghört.

Am Ändi vom Safietaal louft d Rabiusa dur nes töifs Tobel, bevor si i dr Schlucht Ruinaulta in Vorderrhy mündet. Früener isch der Wääg vo Bonaduz uf Versam schwirig über d Syte vom Tobel bis zum Fluss abe ggange. Do gits aber bi Versam e bsunders schmali Stell vom Tobel, wo me im 19. Joorhundert die erscht höchi Brugg über s Taal het chönne boue.

Die erschti isch e Holzbrugg gsi. Die isch ane 1828 bout worde und het e Lengi vo 66 Meter gha. Im Joor 1896 isch si zämegheit.

Die zwöiti isch e Brugg us Yse, wo ane 1897 gmacht worden isch. Si het 70 Meter Spannwyti. Hüt isch si als Bouzüüge vo der alte Ysebruggetechnik konserviert.

Vo 2010 bis 2012 isch die modärni Brugg us Beton entstande. Si isch 112 Meter lang.

## Weblink

* ''Rabiusabrücke'' uf: Swiss Timber Bridges - Die Schweizerischen Holzbrücken von Werner Minder.
* Jürgen Brunner: ''Der Bau von Brücken aus Holz in der Schweiz.'' Eidgenösseschi Materialprüefigsastalt vo der E.T.H. Zürich:, Zürich 1925, S. 41.
Waltensburger Meister

Dr **Walteschburger Meischter** isch e Mooler im 14. Joorhundert gsi, wo in es baar Chile im Bündnerland groossi Wandmoolerie gmacht het.

Me het dèm Mooler, wo me von em dr eigentlech Name nit gchennt, de Künschtlername ggä, wil er a dr Nordwand vo dr Chile vo Walteschburg im Vorderrhytaal i dr Zyt um 1330 schöni und bsunders guet gstalteti Bilder a d Wänd gmoolet het. Er het mit ere Gruppe vo Mooler in ere Wärchstatt zämegschaffet.

Bsunders begchannt sind au syni Bilder i dr Sankt Georgs-Chile bi Rhäzüns und Bonaduz.

Dr Künschtler gilt als eine vo de bedütende Mooler vo der gootische Zyt i dr Schwiiz.

## Wärch
* z Walteschburg i dr refermierte Chile
* z Maiefäld im Schloss Brandis
* z Rhäzüns i dr Chile vom Heilige Georg
* z Rhäzüns i dr Paulus-Chile
* z Casti-Wergenstein
* z Chur i dr Kathedrale
* z Churwalde i dr Marie- und Michael-Chile
* z Clugin
* z Paspels i dr Chappele vo dr Maria Magdalena z Dusch
* z Lüen im Schamfigg i dr Chile vom Heilige Zeno

## Literatur
* Horst F. Rupp (Hrsg.): *Der Waltensburger Meister in seiner Zeit.* Chur 2015, ISBN 978-3-89870-883-8
* Horst F. Rupp: *Observaziuns davart il Meister da Vuorz. Exemplificadas specialmein en connex cul ciclus dalla passiun da Vuorz.* In: Per Mintga Gi. Calender popular per las valladas renanas 94/2015, S. 134–147.
* Horst F. Rupp: *Puncts centrals davart il discuors actual sur dil Meister da Vuorz.* In: Per Mingta Gi. Calender popular per las valladas renanas 95/2016, S. 158–166.
* Franz Lorenzi: *Zur künstlerischen Herkunft des Waltensburger Meisters.* In: *Bündner Monatsblatt*, 3/2015, S. 256–271.

## Weblink

* 
*
Heinzenberg (Graubünden)

Dr **Heinzebärg** (uf Rätoromanisch **Mantogna**) isch dr Bärghang uf dr weschtliche Syte vom Taal zwüsche Thusis und Rhäzüns im Kanton Graubünde. Bim Dorf Präz stoot d Burg *Heinzebärg*, wo im früene 13. Joorhundert vermuetli vo de Freiherre vo Vaz bout worden isch. Ane 1384 isch dr Heinzebärg s erschte Mol in ere Kwelle erwäänt worde.

Vom Taalbode am Hinderrhy goot dr Bärghang liecht und a de meischte Stelle nid seer steil bis zum Graat ufe, wo dr Heinzebärg vom Safietaal im Weschte abgränzt.

D Höchi foot im Süde bim Glaspass, wo uf 1843 Meter über Meer liit, und im Tobel vom Nollabach a und goot öpe 15 Kilometr wyt bis uf Bonaduz. Dr Lüschgrat isch mit 2180 Meter der höchst Punkt vo dr Bärgchetti. 

Unde am Bärg ligge d Ortschafte Thusis und Cazis, chly wyter oben am Hang d Dörfer Masein, Tartar, Urmein, Flerde, Portein, Sarn, Dalin und Präz und chly under em Glaspass d Walsersiidlig Tschappina. Uf em Heinzeberg sind die grosse Alpgebiet *Bruuchalp, Lüschalp, Pascumin, Porteiner Alp, Sarneralp, Präzer Alp* und *Neualp*.  Am Bärg hets vil Waldflechine, bsunders i de Bachtobel und oberhalb vo Oberrealta.

## Weblink

* 
* Heinzenberg uf viamala.graubuenden.ch
*
Oberalppass

Der **Oberalppass** ( oder ) isch e Wäg über en Bärgsaddel zwüschem Bündnerland und em Kanton Uri. D Passhöchi lyt im Gemeindbiet vo Tujetsch uf 2044 Meter über Meer.

Über e Oberalp füert d Hauptstrooss 19, wo vo Brig im Wallis uf Rychenau goot. D Streki vo dr hütige *Matterhorn-Gotthard-Bahn* übere Pass isch ane 1926 vo dr Firma *Furka-Oberalp-Bahn* bout worde. Dr Wytwanderwäg *Senda Sursilvana* vo Tamins dur d Rhyschlucht goot bis ufe Bärg.


Oberalppass um 1900.tiff|Dr Pass öpe 1900
Oberalppass 1969 04.JPG|Baustell vo dr Strooss bi Andermatt ane 1969
Oberalp Pass - MGB Snowblower (15736969330).jpg|Schneeschnüüzi ufem Oberalppass


## Weblink

*
Rhonetal

**Rhonetal**, frz. **Vallée du Rhône**, chan aini vo däne Bedütige ha:
* allgemein s gsamti Tal, wo de Fluss Rhone i de Schwiz und z Frankriich dureflüüsst
* Rhonetal (Schweiz), s Tal vo de Rhone im Schwizer Kanton Wallis, zwüsched Brig und Martigny
* Défilé de l’Écluse, d Klus oder de Durchbruch vo de Rhone dur de Jura dure, zwüsched Gämf und Bellgard
* Rhonetal (Frankreich), d Landschaft z Frankriich, wo d Rhone vo Lyon bis zum Mittelmeer dureflüüsst

**Lueg au:**
* Côtes du Rhône
Département Nièvre

S **Département Nièvre** isch e Département z Frankrych, wo syn Name vom Nièvre überchuu het. S ghert zur Region Bourgogne-Franche-Comté un isch s 58. in dr alfabeetische Raiefolg vo de franzesische Départements. S Département het e Flechi vu 6.817&nbsp;km² und  Yywohner (Stand ). Dr Sitz vu de Präfektur isch Nevers.

## Geografii
S Département Nièvre lyt im Zäntrum vu Frankrych. S gränzt an d Département Yonne, Côte-d’Or, Saône-et-Loire, Allier, Cher und Loiret.

## Stedt
Di greschte Stedt vum Département Nièvre sin:

## Verwaltigsgliiderig

## Weblingg

* Generalrot vum Département Nièvre (franzesisch)
* Präfektur vum Département Nièvre (franzesisch)

## Fuessnote
Flößerei

D **Flößerei** isch en alti Form vom Güetervercheer uf de Flüss.

Bis is 19. Joorhundert het me grossi Mängene vo Holz am beschte uf de Flüss mit dr Strömig chönne transportiere. Scho dr Julius Cäsar het drüber gschribe, d Helvetier siged mit Flöss ubere Rhy ggange. Das het de waldryche Gebiet am Oberlauf und de Konsumänte vo Holz i de grosse Stedt am Underlauf dienet. Ganz grossi Baumstämm usem Ämmetaal het me z Holland für d Maschte vo de Schiff bruucht. Uf allne grössere flüss vom Schwarzwald isch d Flösserei es begchannts Gwärb gsi.

Die ganze Baumstämm sind zämepunde worde, ass se d Flösser uf em Wäg under Kontrolle gha hend. Susch hätte d Hölzer underwägs d Schiff, d Brugge, d Müline und d Ufer chönne beschädige. Uf de Pladdforme vo de Flöss het me Handelswaare und au Passaschier chönne mitnää.

Vo dr Fösserei tuet me d Transporttechnik mit der *Trift* underscheide, wo me chürzeri Abschnidd vo de Baumstämm dur d Bärgbech und deils au dur d Flüss abegschwemmt het.

A de Stelle, wo me i de Flüss dur Felseriff und Stromschnelle chunt, isch d Flösserei bsunders gfäärlech gsi, so wie öpe ufem Rhy bim Mittlere Lauffe zwüsche Choblez und Ettikon oder bim Grosse Lauffe z Laufeburg.

Wo im 19. Joorhundert d Ysebaan ufcho isch und me derno a de Flüss d Weer vo de Chraftwärch gmacht het, isch d Flösserei unräntabel und schwirig worde und het denn im früene 20. Joorhundert a de meischte Ort ufghört. En Usnaam isch d Flösserei ufem Ägerisee im Kanton Zug, wos bis hüt git.


Floesserei Oberrhein um 1600.jpg|Flösserei am Oberrhy um 1600
Waldshut vom Haspel.jpg|Flößerei ufem Hochrhy bi Waldshut
Reichenau um 1822.jpg|es Floss ufem Rhy bi Rychenau im Bündnerland
Flösser Brücke Gebenstorf S.jpg|s Dänkmol vo de Flösser uf dr Rüüssbrugg z Gäbischtorf im Aargau
Festumzug beim Deutschen Wandertag 2010 in Freiburg 2.jpg|es Floss bimene Umzug z Friburg


## Weblink

* Ulrich Neumann:*[http://www.planet-wissen.de/natur_technik/schifffahrt/geschichte_der_schifffahrt/flossschiffahrt.jsp *Geschichte der Floßschiffahrt*] uf planet-wissen.de
* [http://www.mianba.de/heimatforschung/floesser.html D Enztalflößer vom Schwarzwald]
* [https://web.archive.org/web/20150924043835/http://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_45668 Flößerei z Bayern]

== Literatur ==
* 
* Franz Hafner: *Der Holztransport. Handbuch für Rückung, Lagerung, Ladeverfahren und Haupttransport*. Wien 1964.
* Hans-Walter Keweloh (Hg.): *Flößerei in Deutschland*. Stuttgart 1985, ISBN 3-8062-0426-8.
* Hans-Walter Keweloh (Hg.): *Auf den Spuren der Flößer – Wirtschafts- und Sozialgeschichte eines Gewerbes*. Stuttgart 1988, ISBN 3-8062-0561-2.
* Max Scheifele: *Die Flößerei auf der Ettlinger Alb. Aus der Geschichte des Albtales*. Gernsbach 1993, ISBN 3-925825-60-6.
* Daniel L. Vischer: *Die Flösserei auf dem Alpen- und dem Hochrhein. Zur Geschichte des Holztransports auf dem Bodensee von 1600 bis 1900.* In: *Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung.* 131. Heft 2013, ISBN 978-3-7995-1719-5, S. 155–183
* Karl Filser: *Flößerei auf Bayerns Flüssen. Zur Geschichte eines alten Handwerks''. Haus der Bayerischen Geschichte, München 1991, ISBN 3-927233-08-0.
Versam

**Versam** (im yheimische Walsertieläkt *Frsam* ;  ) isch es Dorf i dr politische Gmeind Safietaal im Kanton Graubünde.

Bis ane 2012 isch Versam en eigeti Gmeind gsi. Den het sech s Dorf mid de domolige Nochbergmeinde *Valendas, Safie* und *Tenna* zämetoo zum die neui grossi Gmeind z bilde. 

S Dorf Versam, wo vo Walser bewoont worden isch, lyt uf ere Gländterrasse rächts vom Vorderrhy drüühundert Meter über dr grosse Rhyschlucht Ruinaulta. Näbem Dorf lauft der Fluss Rabiusa us em Safietaal dur ne töifi Schlucht, s Versamertobel, zum Rhy abe. Der Bärghang oben am Rhy heisst *Islaplangge*. Vo Bonaduz us chunt e Strooss zu dr Rabiusa und bi de beide Brugge vom Versamertobel uf Versam übere. Do verzwigt si sech i d Safietaalstrooss und d Ruute uf Ilanz. Uf Safie-Platz ine sinds öpe füffzää Kilometer.

Zu Versam ghöre d Wiiler *Areze, Egga, Calörtsch, Hüschera, Bandur* und *Sculms*, wo früener e Deil vo dr Nochbergmeind Bonaduz gsi isch. Zum vo Versam uf Sculms z goo muess me uf dr Tobelbrugg über d Rabiusa und dur s Gmeindgebiet vo Bonaduz s Taal y.

Versam het e refermierti Dorfchilche, wo ane 1710 uf em Hübel am Ruinaulta-Tobel bout worden isch und under Dänkmolschutz stoot, und ganz i dr Schlucht unde a dr Linie vo dr Räätische Baan dr abglägnig Baanhof *Versam-Safie*. Me chunt mid ere schmale Strooss, wo drüehalb Kilometer lang isch, dure Bannwald abe ufe Zug.


Versam.jpg|s obere Dorf
Versam Unterdorf.jpg|s Underdorf
Versam Kirche.jpg|d Chilche vo Versam
Versam_Station.jpg|d Stazion Versam-Safie am Rhy unde


## Literatur
* 

## Weblink

* ''Versam'' uf surselva.info
* d Ruinaulta uf rheinschlucht.ch

## Fuessnoote
Surselva

D **Surselva** ( ussgsproche), oder au: s **Bündner Oberland**, isch es Taal im Kanton Graubünde.

Es entspricht öpen em Taal vom Vorderrhy, wo im Weschte bim Oberalppass afoot und im Oschte bis uf Rychenau und Bonaduz goot, wo der Hinderrhy mid em Vorderrhy zämechunt.

Die grössere Ortschafte im Taal sind Disentis, Ilanz und Flims. Der obere Deil vo dr Surselva bi Disentis heisst Cadi und der under bi Ilanz isch d Gruob, uf Rätoromanisch *Foppa*. Im undere Abschnidd goot dr Rhy dur d Schlucht Ruinaulta.

Der Name «Surselva» isch rätoromanisch und heisst uf Düütsch «oberhalb vom Wald». Gmeint isch do dermit dr Urwald, wo uf Oberländer Romanisch *Uaul Grond* (das isch «Grosse Wald») heisst und bi Flims uf em riisige Bärgsturzgebiet über dr Ruinaulta liit. S alte latynische Wort «silva», wo spöter zu «selva» worden isch, füre Wald isch hüt im Rätoromanische nümm üblech. Me het im Middelalter d Sidligsrüüm vom Rhytaal id d Landschafte oben a däm Waldgebiet, ebe d «Surselva», und die undedra, d «Sutselva» (das heisst «under am Wald»), ufdeilt. Do devo chunt au d Bezeichnig vo de rätoromanische Sproochgruppe Surselvisch und Sutselvisch.

Uf Sutselvisch heisst dr Wald ufem Bärgsturzgebiet vo Flims *il gòld grànd*.

Die politeschi Region Surselva isch ane 2016 bi dr Gebietsreform vom Bündnerland us em Bezirk Surselva entstande. D Gmeinde Flims, Trin, Tamins und Bonaduz, wo am underschte Abschnidd vom Vorderrhy ligged, ghöred zu dr Region Imbode und zum Sproochgebiet vom Sutsevisch mid Uusnaam vo Flims, wo s Surselvisch die alti Dorfsprooch gsi isch.

## Literatur
* .
* André Schenker-Nay: *Die Surselva und Ilanz. Eine Zeitreise durch vier Jahrhunderte.* Glarus 2015, ISBN 978-3-906064-47-5.
* Rolf Goetz: *Surselva – 50 ausgewählte Wanderungen.* München 2015, ISBN 978-3-7633-4111-5.
* Robert Kruker, Reto Solèr: *Surselva.* Rotpunktverlag 2011, ISBN 978-3-85869-448-5.
Magnus von Füssen

Dr Heilige **Magnus vo Füasse** oder au **Sankt Mang** (* gmäss dr Tradizioon öpe 699 und † 750 oder 772) het im 8. Joorhundert als Eremit bi Füessa im Allgäu gläbt.

## Gschicht
I dr Tradizioon vom Chloschter Sankt Mang bi Füessa, wo i dr Zyt vo öpe 840 bis ane 1803 bestande het, gilt är als däm syn Gründer, und me dänkt, är sig dr erscht Apt gsi. Me weiss nid vil vo sym Läbe. Als beschti Kwelle het me d Läbensbeschrybig us em 10. Joorhundert im Codex 265 vo dr Chloschterbiblioteek z Äinsidle, wo aber noch der neue Forschig nid als Tatsachepricht sell gläse wärde. Es dütet vil druff hy, ass dr Magnus als Schüeler vom Kolumban us Irland is alemannische Biet cho und derno vo Sanggalle is Allgäu ggangen isch zum go missioniere.

## Vereerig
Derby cha me gsee, ass dr Heilig sid em Middelalter im dütschsproochige Alperuum und z Oberschwoobe a vilne Ort vereert worden isch. Me seit iim mängmol au «dr Aposchtel vom Allgäu». Syn Fyrtig isch dr 6. Septämber.

Dr Magnus zellt zu de Heilige vo de Benediktiner. I de Regioone vo de Alpe schetzt me iin als Schutzpatron gäge Schädling i dr Landwirtschaft. Dr Wanderstab vom heilige Magnus sell bi Schädlingsplooge Wunder gwürkt ha. In ere Schlucht bi Rosshaupte sell är en Kampf mid emene Trach gwunne ha. Imene Buech vo dr Stiftsbiblioteek vo Sanggalle gseet me, wie dr Magnus z Bregaz e Blinde gheilt heig.

Chilche oder Chappele mid em Patrozinium vom Heilige Mang gits usser z Füessa zum Bischpiil au z Sanggalle, z Kempte, z Alteschried, z Regensburg und z Bonaduz.

## Literatur
* Eduard Gebele: *Der heilige Magnus von Füssen.* München,  1953
* Gebhard Spahr: *Der heilige Magnus. Leben, Legende, Verehrung.* Kempten 1970
* Dorothea Walz: *Auf den Spuren der Meister. Die Vita des heiligen Magnus von Füssen.* Sigmaringen 1989, ISBN 3-7995-7047-0
* Elisabeth Wintergerst:*Orte der Göttin & Magnuslegende. Matriarchale Spuren in Füssen und Umgebung.* Füssen, 2009
* *Magnus – Drache, Bär und Pilgerstab. 1250 Jahre Apostel des Allgäus.* Lindenberg 2000, ISBN 3-933784-69-7
* Stefan Vatter: *St. Magnus. Apostel des Allgäus: Leben, Wirken und Bedeutung.* Lindenberg 2010, ISBN 978-3-89870-657-5

## Weblink
Filisur

**Filisur** () isch es Dorf i da politische Gmeind Bergün Filisur i dr Region Albula vom Kanton Graubünde.

## Geografii
S Dorf ligt im Albulataal oben a dr Ymündig vom Sytebach Landwasser. Im Oschte goot s ehmolige Gmeindgebiet bis zum Stulsergrat ufe. Unde dra isch dr Wiiler *Jenisberg* (1504 m ü.M.), es alts Walserdörfli. Im Süde ghört s Padlatschatal mit em Selabach derzue. Dr höchscht Punkt isch am Piz Ela (3339 Meter über Meer).

D Nochbergmeinde vo Filisur sind gsii:
* i dr Region Albula: Bergün wyter oben im Albulataal, Albula im Taal undedra, Schmitte uf dr andere Syte vom Landwasser, Surses im Juliataal
* i dr Region Prättigau/Tafaas: Tafaas

## Gschicht
Filisur isch zum erschte Mol im Johr 1262 als *villa Fallisour* in ere Urkunde gnännt worde.

Um 1900 sind d Ysebaanlinie vo dr Räätische Baan vo Tüüfekaschda undenufe is Engadin und uf Tafaas bout worde. D Albulalinie goot nördlech vom Dorf dur es Tunäll und chunt den grad uf de spektakulär Landwasserviadukt, wo eini vo de beschte technische Attrakzione vom Bünderland und vo dr Schwiiz isch und i dr Turismuswärbig immer wider vorchunt. D Streki ghört sit em 7. Juli 2009 zum Wältkulturerb vu dr UNESCO.

Uf de 1. Jänner 2018 händ d Gmainde Filisur und Bergün/Bravuogn zur nöie Gmaind Bergün Filisur fusioniert.

## Sprooch
Bis im 19. Joorhundert isch z Filisur s Rätoromanisch d Umgangssprooch gsi. Zum Schrybe het me s Romanisch us em Oberengadin bruucht, s Putèr, aber gredt het mer d Mundart vom Underhalbstäi, wo zum Surmeirisch ghört. Ane 1880 hend no 36,5 Prozänt vo de Lüüt im Dorf Romanisch gredt und s Düütsch het immer mee Gwicht übercho.

## Weblingg

* Website vo dr ehmolige Gmeind Filisur
Jörg Blaurock

Dr **Jörg Blaurock**, wo eigentlech **Jörg Cajacob** gheisse het (* öpe 1492 z Bonaduz im Bündnerland; † 6. September 1529 z Klause im hütige Südtirol), isch e katholische Prieschter und denn eine vo de Vätter vo dr Bewegig vo de Däufer gsi.

## Härkumft
Dr Jörg Cajakob isch us ere Familie vom Dorf Bonaduz am Hinderrhy cho. Sin Vatter isch dr Luzi Cajakob gsi. Er het z Chur d Latynschuel psuecht und isch im Chloschter Sankt Luzi zum Prieschter usbildet worde. Den het er a dr Uni vo Leipzig studiert und isch z Trin im Bündnerland Vikaar gsi.

## d Reformazioon
Öpe im Joor 1524 het er sich der Reformazioonsbewegig agschlosse und het ghürotet. Mit synere Frou isch er uf Züri ggange zum de Ulrich Zwingli go psueche. Lieber als mit em Zwingli het er sech mit de Lüüt troffe, wo en erschte Chreis pildet hend zum d Bible z läse. Dä Chreis isch vom Konrad Grebel und vom Felix Manz gründet worde, wo mit dr Theologii vom Zwingli je lenger je weniger yverstande gsi sind. 

Wo dr Root vo Züri am 17. Jänner 1525 en öffentlechi Disputazioon gmacht het, zum näbe anderne Sache au d Froog vo dr Daufi z klääre, het sech dr Cajakob a der Diskussioon bedeiliget. Do het er syn Übername übercho, wo öper gfrogt heeig «wär isch das, wo do redt?», und en andere gsäit het «dä doo im blaue Rock,» und derno het men em eifach «dr Blaurock» gseit

## d Bewegig vo de Däufer
Vier Dääg noch der Dischputazioon het dr Root vo Züri pschlosse, jedes Chind müess innert acht Daag noch synere Geburt dauft wärde. Do isch amene Träffe mit em Grebel, em Manz und anderne die erschti Däufergmeind gründet worde. E Chronik vo de Däufer prichtet, dr Cajacob heb do derby de Grebel bätte iin z daufe, und so sig s au gschee. Das isch dr Afang gsi vo dr Däuferbewegig und vo dr Gschicht vo de Schwiizer Freichile.

I dr Umgäbig vo Züri het sech d Bewegig rasch usbreitet. Z Witike, z Höngg, z Küsnacht und z Zollike hets Däufer gha. Wo dr Blaurock am 29. Jänner 1525 z Zollike dr Pfarrer het welle absetze, isch er vo dr Zürcher Polizei verhaftet worde, zäme mit em Manz und de andere Däufer. Uf ere zweite Däuferdisputazioon z Züri het dr Blaurock mid em Zwingli dischpediert. Am 25. Merze isch er us dr Stadt usgwise worde. Er isch derno is Büdnerland zrugg ggange, won er au z Chur e Däufergmeind gründet het, wo vom Stadtroot aber grad verbotte worden isch. Dr Blaurock het me ygspeerd. Uf syne Reise zum anderi Däufer z sammle isch dr Blaurock i de nögschte Joor au z Grüenige, wider z Züri, z Bärn, z Appezäll und z Klause im Tirol gsii. Z Klause isch er gfange gnoo worde und döt het me ne zum Tod verurdeilt und hygrichtet.

## Literatur
* Joseph von Beck (hrsg. Johann Loserth): *Georg Blaurock und die Anfänge des Anabaptismus in Graubünden und Tirol.* 1899.
* Fritz Jecklin: *Jörg Blaurock vom Hause Jacob. Ein Märtyrer der Wiedertäufer.* Graubünden 1891.
* John Allen Moore: *Der Starke Jörg. Die Geschichte Jörg Blaurocks, des Täuferführers und Missionars*. Kassel 1955.

## Weblink
* 

## Fuessnoote
Flussaue

D **Au** isch dr nidrig Landstreife, wo s bi vilne Bech und Flüss a gwüssne Abschnidd vom Gwässerlouf het. Bi Hochwasser chunnt s Wasser über d Ufer und flüsst us dr normale Rinne vom Gwässer uf s offene Land näbedra. Wenn das immer wider vorchunt, so bildet dr Fluss e breiti Baan mit Sand und Chiis, won er druff alpot neui Löif tuet ygrabe. Me seit dene Flechine au Grien. Wenn d Überschwemmige sälte sind, so wachst ufem Land näbe de Ufer mit der Zyt en bsundere Wald, wo uf dä locker Bode basst. So lang as s Wasser vo Zyt zu Zyt no über de Taalbode lauft, blybt dr tüpisch Auewald erhalte, wo e grossi Vilfalt vo Pionierpflanze, Amfibie und Wasserfögel läbe. D Biolooge rede vo dünamische Läbensrüüm, wo d Fauna und d Flora immer wider anderi Verhältnis finde.

Wäge der Gfoor vo de Hochwasser sind i vilne Aue und Schachegebiet früener wenig Sidlige entstande. Me het uf de füechte Aueböde, wenn dr Wald grodet gsi isch, aber Matte gha. So sind de Flüss no d Ortsnäme mit der Ändig uf *-au* hüüfig, so wie bi *Beznau* oder *[[Klingnau|Chlingnau]].

Bi [[Auenstein AG|Gaueschtei]] im [[Kanton Aargau|Aargau]] git’s d Ortschaft [[Au (Auenstein, Veltheim)|Au]].

Mängs Auegebiet isch als Reliktzone mid eme Räschte vo der alte Naturlandschaft erhalte blibe. Die Flechine sind für bsunderi Deil vo der Biodiversitèèt wichtig und vil drvo het me drum under [[Naturschutz]] gstellt. I dr [[Schweiz|Schwiiz]] gilt sid em Joor 1992 e bsunderi Vorschrift für e Schutz vo de Auegebiet mit nazionaler Bedütig.

== Bilder ==
<gallery>
Rheinauenra1.jpg|Auewald am [[Rhein|Rhy]] bi [[Rastatt]]
NSG Altrhein Wyhlen.jpg|am Rhy bi Wyhle
Breg - Brigach - Danube.jpg|Auelandschaft bi [[Donaueschingen|Eschinge]], wo d Breg und d Brigach sech träffe und d [[Donau]] bilde
</gallery>

== Weblink ==
* [https://web.archive.org/web/20131003163523/http://www.ifgg.kit.edu/1828.php Ökology vo de Flussaue] uf ifgg.kit.edu

== Literatur ==
* Günter Matzke-Hajek: *Abenteuer Auen. Bach- und Flussauen erforschen''. Bonn 2007, ISBN 978-3-937579-30-6.
Georg (Heiliger)

Dr heilig **Georg** (* im 3. Joorhundert; † 23. April um 303) isch e chrischtleche Heilige, wo – wies d Legände vezellt – under em röömische Kaiser Diokletian i dr Provinz Palästina als Märtürer gstorbe isch.

## Gschicht
Sid der Eroberig vo Jerusalem bim erschte Chrüüzzug isch dr heilig Georg als Schutzpatron vo de obeländische Ridder vereert worde. Dr Georg zellt zu de Vierzää Nothälfer, und er isch dr Schutzpatron vo Länder, vo Stedt, vo adlige Familene und vo Ridderorde. Dr Vorname «Georg» isch z Europa sid em Middelalter immer sehr beliebt gsi.

Sys Symbol isch s Georgschrüüz, es roots Chrüüz uf wyssem Hindergrund. Er wird au gärn als Ridder im Kampf mid emene Traache abbildet. E Relikwie vom Heilige wird sid em Joor 896 im Georgschloschter uf dr Rychenau ufbewaart. S Chloschter Sant George im Schwarzwald isch under em Yfluss vo dr Rychenau im 11. Joorhundert entstande. Dr Fyrtig vom heilige Georg isch dr 23. April.

## Bilder

Sogn Gieri Drache.jpg|Wandbild i dr Chilche *Sogn Gieri* z Rhäzüns
St. Georg Schwabenthor (Freiburg) 3266.jpg|es Bild am Schwoobetor z Friburg
StGeorg.jpg|Statue uf der Burg Hohenzollern
Georgsfigur Basler Muenster.jpg|Figuregruppe am Basler Münster


## Literatur
* Herbert Donner: *St. Georg in den großen Religionen des Morgen- und Abendlandes.* Göttingen 1983.
* Clemens Jöckle: *Der heilige Georg: Legende, Verehrung und Darstellungen; der edle, leuchtende Stern aus Kappadozien.* Kehl/Rhein 2008.

## Weblink

* St George, patron saint of England uf britannia.com