open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burg Entenburg

D **Burg Änteburg** (dt. *Entenburg*, friejer au *hus zu Pforren* gnännt) isch e Burg bi Pfohre, eme Ortsdeil vu dr Stadt Eschinge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf rund 686 Meter iber Normalnull in Ortslag in dr Nechi vu dr Duene.

## Gschicht

Die Wasserburg isch um 1471 vum Graf Heinrich VI. vo Firschtebärg as Jagdschloss böue wore un au in däm Johr zem erschte Mol as „hus zu Pforren“ gnännt. In dr Johre 1567 un 1568 isch si as Zehntschyyre brucht wore. genutzt. Dr hegscht Gascht, wu no dr Legänd emol in däm Wasserschloss soll ibernachtet haa, isch dr Chaiser Maximilian I. anne 1516 gsi. Anne 1871 isch d Burg vollständig umböue wore. Syt 1986 isch d Burg in Privatbsitz, si isch derno renoviert wore un wird hite fir Chunschtuusstellige un e Antiquitetesammlig gnutzt.

## Burgaalag
D Burg isch guet erhalte mit vier Eckdirm un eme quadratische Ufböu, nume dr Grabe fählt hite.

## Literatur
* Helmut Bender, Karl-Bernhard Knappe, Klauspeter Wilke: *Burgen im südlichen Baden.* Schillinger Verlag. Freiburg im Breisgau 1979. ISBN 3-921340-41-1
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten.* Verlag des Südkurier. Konstanz 1984. ISBN 3-87799-040-1
* Friedrich-Wilhelm Krahe: *Burgen des deutschen Mittelalters. Grundriss- Lexikon.* Bechtermünz Verlag. Augsburg 1996. ISBN 3-86047-219-4

## Weblink
* S Jagdschloss Änteburg uf alemannische-seiten.de
* D Burg Änteburg uf burgenwelt.de
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Wil SG

**Wil** isch e chlineri Stadt und ehemolige Hoptort vom Waalchrais Wil im Kanton Sangalle mit öpe 23'000 Iiwohner (Stand Januar 2013, inkl. Bronschhofe).

## Gschicht
Will wärend meh als 500 Joor z Wil Fürschtäbt vom Chloschter Sangalle residiert händ, haisst Wil au Hüt no Äbtestadt. Vor 1226 hät Wil dä Grofe vom Toggeburg ghört und ab 1798 för fööf Johr zum ehemolige Kanton Säntis. Dank de wichtige Vercherslag und em Marträcht, wo Wil dor d Fürschtäbt i de zwaite Hälfti vom föfzääte Johrhundert übercho händ, hät d Stadt en Uufschwung erläbt. No hüt zügt d Altstadt mit em *Hof zu Wil* vo säbere Zyt. 1984 hät Wil drum au de Wakkerpriis übercho.

Am 3. Juli 2011 händ d Stimmbürger vo Wil und Bronschhofe mit eme Jo-Stimme-Aatail vo 63,2 respektiv 78,3 Prozänt de Fusion zunnere nöie politische Gmeind Wil uf de 1. Januar 2013 zuegstumme. Endi Dezember vor de Fusion hät Bronschhofe 4'675 und Wil 18'206 Iiwohner gha.

Am 4. November 2012 isch d Susanne Hartmann (CVP) zur nöie Stadtpräsidentin vo Wil gwäält worde. Si isch als wildi Kanditatin zu däne Wahle aaträte, da haisst, si isch vo ihrer aigne Partai nöd understützt worde. D Susanne Hartmann isch di ersti Frau im Kanton Sangalle, wo e Stadt präsidiere dörf.

## Sehenswürdigkaite
* Hof zu Wil, ehemoligi Residänz vo de Fürschtäbt
* Altstadt, mittelalterlich prägt
* Stadtcherche Sankt Niklaus, afangs 14ti Joorhundert
* Pfarrcherche Sankt Peter, (erschti Pfarrcherche z Wil)

## Verchehr
Wil isch im Fürschteland en wichtige Chnotepunkt für de Strosse- und Schinäverchehr. Wil hät mit de Autobahn A1 Sangalle-Züri e gueti Wescht-Oscht-Verbindig und mit de Hoptstross vo Chrützlinge dor dä Thurgau und witer dörs Toggeburg uuf, öber Wattwil bis uf Wildhuus, au e wichtegi Nordsüd-Achse.

## Persönlichkaite
Wil isch de Geburtsort vo däne Lüt:
* Max Peter Ammann (* 1929), Filmregissör
* Kurt Felix (1941–2012), Fernsemoderator vom Teleboy und vo Verstehen Sie Spaß?
* Johann Baptist Hilber (1891–1973), Musiker, Komponischt und Chorlaiter
* Anna Sutter (1871–1910), Operesängeri

## Weblink

* Offizielli Website vo de Stadt Wil
* Ortsbürgergmaind Wil
* Stadtlexikon, Iiblick i d Gschicht bis is 12ti Joorhundert

## Fuessnoote
Wil

**Wil** isch de Name vo merere Dörfer oder Stedt:
* Wil SG im Kanton Sangallä
* Wil ZH im Kanton Züri
* Wil AG, es Dorf i dr Gmeind Mettauertal im Kanton Aargau
* Wil, en Ortsdeil vo Auchischtoorf im Kanton Bärn

**-wil** isch e Endig vo villne Ortschaftsnäme i dr Düütschschwiiz
* zum Bispiil Bäretswil, Saafewil, Theerwil, Auterschwiu, Dalleweyl
Quadrat (Geometrie)

I de Geometrie isch es **Quadrat** e ebäs, konvexes und regälmässigs Viereg.

Für alli Quadrate gilt drum folgendes:
* alli vier Siite sind gliich lang: es isch gliichsiitig
* die vier Innäwinkäl sind gliich (alli sind 90°): es isch gliichwinklig
* es het vier Symmätrieachsä: die beidä Siitäsymmetralä (Mittelsenkrechtä) und diä beidä Diagonalä
* es isch 4-zählig drehsymmetrisch, und drum au punktsymmetrisch
* die beidä Diagonalä sind gliich lang, halbierät sich gegesiitig und stönd senkrecht zuenenand
* de Schnittpunkt vo de Diagonalä isch de Umkrais und Inkraismittelpunkt: S'Quadrat isch s'Sehne- und s'Tangentäviereg.
* de Flächäinhalt vom Umkrais isch dopplet so gross wie de vom Inkrais.

S'Quadrat isch en Sonderfall vom Parallelogram und vom Trapez. Es isch es gliichziitig äs Rechteg wie au en Rhombus. D'Quadrat sind diä alleinigä Begrenzigsflächene vom Hexaeder (en Platonischä Körper). Um ä Quadrat z'konstruirä langets wenn mer ei Grössi kennt, z.&nbsp;B. d'Siitelängi oder d'Diagonalä

: 

## Weblink
Quadrat

**Quadrat** stoht für:
* ä geometrischi Figur mit vier gliichlange Siitä und rechtä Winkäl, lueg Quadrat (Geometrie)
* s'Ergebnis vo de Multiplikation vonere Zahl mit sich selber, lueg Quadrat (Arithmetik)
* die zwaiti Potenz vonere algebraischä Glichig, lueg quadratischi Glichig
Reggaeton

**Reggaeton** isch a ladeinamerkanische Musikschdiel, mo se ab de 1990er-Joohr endwiggld hod.

## Eiordnung
D Musigrichtig Reggaeton isch e eigeständigi Version vom Reggae us em spanischsprachige Latinamerika. Reggaeton wird vor allem en Puerto Rico und en Jamaika produziert, isch aber im ganz südamerikanische Kontinent sit de 1990er Jahre beliebt. Si verbinde nach em Vorbild vom „Dem Bow“-Riddim mit spanische Texte im Gangsta-Rap-Stil (und zum Teil au mit latinamerikanische Melodie/Rhythme).

## Inschdrumend
Weil se s abr erschd seid 20 Joor geid, isch dr Soundcomputer faschd a Selbstvrschdändlichkeid.

## Wo s her isch
Si het iri Ursprüng im Panama mit em „Reggae en Español“ ghaa und het sich spöter en Puerto Rico witerentwicklet, wo s de Name „Reggaeton“ überchoo het.

## Beischbiil

## Weblink
Ruine Dellingen

D **Ruine Dellinge** isch e Burgruine Waldhuuse, eme Ortsdeil vu dr Stadt Briilinge im Schwarzwald-Boor-Chrais z Bade-Wirttebärg.

## Gschicht
D Burg isch zwisch em 11. un 12.&nbsp;Johrhundert böue wore. Si isch e Läche vu dr Grofe *von Lupfen* gsi (bis 1512), e ertlige Nideradel wird vermuetet. Wyteri Bsitzer sin d Herre *von Stockburg gsi (1512 - 1550) un d Grofe *von Fürstenberg* (ab 1550).

==Aalag==
Vu dr ehmolige Burgaalag isch no d Ruine vum Wohndurm erhalte, eme quadratische Durm mit 10 m Sytelengi, inne 6,5 x 6,5 m, rund 1,8m dicke Muure un ere Hechi vu iber 4 Meter. Au dr Burggrabe isch no erkännbar.

== Literatur ==
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg''. Stuttgart 1965

## Weblink
*Burge uf thz-historia.de
*Bilder vu dr Ruine Dellinge uf thz-historia.de
*Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Burg Fürstenberg (Hüfingen)

D **Burg Fischtebärg** isch e Burgruine bi Firschtebärg, eme Ortsdeil vu dr Stadt Hiifinge im Schwarzwald-Boor-Chrais z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf 918 Meter iber Normalnull uf em Firschtebärg

## Gschicht

D Burg isch wahrschyns im 11. Johrhundert böue wore. Anne 1175 s erscht Mol gnännt wore, dr Herzog Berthold IV. von Zähringen het d Burg in ere Fehde mit dr Grofe *von Zollern* eroberet. Wu d Zähringer im 13. Johrhundert uusgstorbe sin, isch d Burg an dr *Heinrich I. von Urach* chuu, wu si derno Grof *von Fürstenberg* gnännt het, d Burg isch dr Stammsitz vu dr Firschtebärger wore. Im Dryssgjehrige Chrieg isch d Burg gschlisse un schließli um 1790 abbroche wore. D Burg isch bis zuen eme Brand anne 1841 d Stadtburg vu dr friejere Stadt Fischtebärg uf em Firschtebärg gsi. No däre Brunscht isch Firschtebärg am Fueß vum Bärg wider ufböue wore, hite isch s e Stadttdeil vu Hiifinge.

## Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no gringi Räscht erhalte.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink
* D Burg Firschtebärg uf alemannische-seiten.de
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Ruine Kirneck

D **Ruine Kirneck**, au *Kirnegg*, *Kürneck*, *Kürnach*, *Salvest* gnännt, isch e Burgruine zwische dr Stadt Villinge-Schwenninge un Unterkirnach im Schwarzwald-Boor-Chrais z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Felse iber em Kirnachdal.

## Gschicht
Die chlei Hecheburg isch am Änd vum 12.&nbsp;Johrhundert vu dr Herre *von Kirneck* as Stammsitz böue wore, wu Minischtriali vu dr Zähringer un speter vu dr Grofe *von Urach* gsi sin, wu sich derno Grofe *von Fürstenberg* gnännt hän. Wyteri Bsitzer no dr Herre *von Kirneck* sin d Herre *von Randegg* un *von Gomaringen* gsi (1365–1372), d Herre *von Neudeck* (1365–1372) un s Chloschter Sanderge (1372–1383). Anne 1383 isch d Burg Kirneck an d Stadt Villinge verchauft wore.

Im Johr 1810 isch si abbroche un as as Steibruch brucht wore.

## Aalag
Vor em Abbruch soll s no ne Bärgfrid gee haa. Vu dr ehmolige Burgaalag sin hite no ne Schildmuure un sunschtigi Muurräscht erhalte.

## Literatur
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Verlag des Südkurier. Konstanz 1987. ISBN 3-87799-040-1

## Weblink
*D Ruine Kirneck uf alemannische-seiten.de
* D Ruine Kirneck uf burgenwelt.de
*Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
*Burge uf thz-historia.de
*Bilder vu dr Ruine Kirneck uf thz-historia.de
Sprachatlas von Oberbayern

Dr **Sprochatlas vu Oberbayern** (dt. *Sprachatlas von Oberbayern*, churz SOB) stellt di sprochgeografische Verhältnis vu dr bairische Dieläkt z Oberbayern dar. Dr SOB isch e Deilprojäkt vum Bayrische Sprochatlas, s wird an dr Universitet Passau dra gschafft. Är stoht in dr Tradition vu dr oberdytsche Chleiruumsprochatlante, wu d Methodik vun ene zerscht vum Schwyzer Sprochatlas entwicklet woren isch.

D Leitig vum Projäkt het dr Ludwig Eichinger, wu friejer Profässor an dr Universitet Passau gsi isch un syt 2002 Leiter vum Inschtitut fir Dytschi Sproch (IDS) z Manne.

## Method
### Untersuchungsgebiet
S Untersuechigsgebiet (dr Regierigsbezirk Oberbayern) isch in Planquadrat mit 7 km Sytelengi yydeilt wore, un us jedem Planquadrat isch ei Ortschaft fir d Befrogig uusgwehlt wore. 

Fir dr Sprochatlas vu Oberbayern sin 300 Ortsbefrogige durgfiert wore, dodermit bildet dr SOB s grescht Deilprojäkt vum Bayrische Sprochatlas. Zu däne oberbayrische Ortschafte sin no 39 Erhebige derzuchuu, wu vum Deilprojäkt Bayerisch-Schwabe (SBS) erhobe un fir dr Oberbayrisch Atlas ibernuu wore sin. Derzue sin in 11 Ortschafte im Ibergangsbiet wzsich em Schwebisch un em Bairisch Befrogige dur beidi Deilprojäkt durgfiert wore. Insgsamt umfasst dr SOB wäge däm 350 Blanquadrat. 

### Frogebuech un Befrogig
S Frogebuech basiert uf em Frogebuech, wu au fir di andre bayrische Sproichatlante brucht woren sin un ursprinlgi uf s Frogebeuch vum SDS zruckgehn. 

D Antworten sin in ere differänzierte Lutschrift (Teuthonista) mitgschribe wore, wu d Fyynheite vu dr Uussproch exakt dermit cha feschtghalte wäre.

Wel im Frogebuech rund 200 Froge din gsi sin, wu fir dr SBS nit erhobe wore sin, sin in dr 39 Ortschafte, wu vum SBS ibernuu wore sin, Nooerhebige zue däne Froge durgfiert wore.

## Publikation
E Großdeil vum gsammlete Matrial wird in Atlasform ufbereitet un in segs Bänd vereffentligt. Erschine sin bishär fimf Bänd.
*Bd 2: Cordula Maiwald: Phonologie 2: Vokalismus: Kurzvokale. Konsonantismus. Heidelberg 2010. ISBN 978-3-8253-5688-0
*Bd. 3: Cordula Maiwald: Verbmorphologie. Heidelberg 2008. ISBN 978-3-8253-5434-3
*Bd. 4: Tatjana Lau: Nominalmorphologie. Heidelberg 2008. ISBN 978-3-8253-5414-5
*Bd 5: Cordula Maiwald, Bernhard Stör, Tatjana Lau, Ulrike Krieg-Holz, Isabel Knoerrich: Lexik 1: Landwirtschaft. Einleitung von Ludwig M. Eichinger. Heidelberg 2010. ISBN 978-3-8253-5614-9
*Bd. 6: Ulrike Krieg-Holz: Lexik II: Der Mensch und seine Umwelt. Heidelberg 2009. ISBN 978-3-8253-5544-9

In Vorbereitig:
* Bd. 1

## Großregion München
Dr Dialäkt un d Umgangssproch in dr Region um di bairisch Hauptstadt Minche isch in eme eigene Näbeprojäkt erfasst wore. D Ergebnis sin as Zuesatzband zum SOB vereffentligt wore.
*Sprachregion München. Ergänzungsband zum Sprachatlas von Oberbayern. Hrsg. von Kurt Rein, Bearb. von Kurt Rein, Bernhard Stör. Heidelberg 2005. ISBN 978-3-8253-5098-7

## Weblink
*Sprachatlas von Oberbayern uf uni-protokolle.de
*Oberbayern sprachlich genau erfasst. Erster Teilband des Sprachatlas von Oberbayern erschienen. Pressemitdeilig IDW online
*Ortslischte vum SOB (pdf)
Schorndorf (Begriffsklärung)

**Schorndorf** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Schorndorf, e Stadt im Rems-Murr-Chreis, Bade-Wirttebärg
* Schorndorf, e Gmei Landkreis Cham, Bayern
* Schorndorf, e Stadtdeil vu Schillingsfürst im Landkreis Ansbach, Bayern
Kirchheim

**Kirchheim** isch dr Namme vu däne Ortschafte:

* Kiriche, e Gmei im Département Bas-Rhin, Frankrych
* Kirche, e Stadt im Landchreis Esslenge, Bade-Wirttebärg
* Kirche, e Gmei im Landchreis Ludisburg, Bade-Wirttebärg
* Kirche, e Gmei im Ostalbchreis, Bade-Wirttebärg
* Kirche, e Gmei im Landchreis Unterallgai, Bayern
* Kirchheim bei München, e Gmei im Landchreis München, Bayern
* Kirchheim, e Gmei im Landchreis Würzburg, Bayern
* Kirchheim, e Gmei im Landchreis Hersfeld-Rotenburg, Hesse
* Kirchheim an der Weinstraße, e Gmei im Landchreis Bad Dürkheim, Rheinland-Pfalz
* Kirchheim, e Gmei im Ilm-Chreis, Thüringe
* Kirchheim, e Gmei im Bezirk Ried im Innchreis, Oberestrych
* Kirchheim, e Stadtdeil vu Euskirchen, Nordrhein-Weschtfale
* Kirchheim, e Stadtdeil vu Heidelberg, Bade-Wirttebärg
* Kirchheim, e Ortsdeil vu dr Gmei Tittmoning im Landkreis Traunstein, Bayern

**Schloss Kirchheim**:

* Schloss Kirche (Teck) z Kirche unter Teck, Bade-Wirttebärg
* Fuggerschloss Kirche/Schwobe bi Kirche in Schwobe, Bayern
Abtei Oelenberg

S **Kloschter vum Eelabarg** ìsch a Kloschter ìn dr Gegend vu Reiniga, noch vu Milhüsa, ìm Departement Owerelsàss. Sa ìsch zitterm XI. Johrhundert a Geischtzantrum ìm Elsàss. Dàdo wohna Tràppìschtmìncha ìn dr Àbtei.

## Gschìcht

* Ànna 1046 hàt d Heilwig vu Dagsburg, Gràfin vu Eghisha un Müeter vum Pàpscht Leo IX., a Auguschtiner-Chorherra-Prioràt. Dr Leo IX. hàt d Kìrch gwèiht ànna 1049.
* Ànna 1426 han d Jesuita vu Friiburg ìm Brisgàui d Àbtei ìwernumma. Vu 1774 bis àn dr Frànzeescha Revolution ìsch sa vu dr Albert-Ludwigs-Universität vu Friiburg benutzt worra.
* Zitter 1825 ìsch s Kloschter vu dr Àbtei vu Tràppìschtmìncha bewohnt.
* Ànna 1862 han dia Mìncha d Àbtei Mariawald bi Heimbàch (Eifel) grìnda.
* Ànna 1925 han sa d Àbtei vu Engelszell, bi Engelhartszell (Eeschtrich) grìnda.
* Àfàng 2009 sìn 14 Mìncha ìn dam Kloschter gwohnt.

## Sahnswìrdigkeita
Ma sìeht ìn da Gebäi un ìn dr Üsstàttung Spura vu dr Gschìcht vu mehrera Johrhunderta. D Kìrch vu dr Àbtei hàt Teil vu mehrera Bàuistyl: Romànisch (XII. Johrhundert), Spotgotisch (1486) un Bàrock (1755). Ìn dr Üsstàttung fìndet ma Warka vu verschìedena Zitta: vum XII. Johrhundert (Prozessionskriz), vum XIV. Johrhundert (Kruzifix), vum XV. Johrhundert (Stàtüta vu dr Heiliga Maria) un vum XVIII. Johrhundert (Stàtüta vu dr Heiliga Maria). Ìn da drèi Kàpalla, St. Michael, St. Leo un Mont des Oliviers (Eelabarg), sìn Teil vum XII. Johrhundert un vum Johr 1486. Do ìsch aui a Gmälda un drèi Reliquschriina wo vum ehmàliga Lützel Kloschter kumma; dàs Kloschter ìsch wahrend dr Frànzeescha Revolution ufgleest worra.

## Àbta vu da Tràppìschta
* Eugène Bonomme de Laprade, 1795 Titulàrprior, 1808 – 15. Juni 1816 Àbt
* Pierre Klausener, 1815 – 29. Septamber 1825 Sup. z Darfeld, 29. Septamber 1825 – 10. Novamber 1832 Àbt vu Darfeld, 10. Novamber 1832 – 28. Juni 1850 Àbt von Eelabarg
* Ephrem van der Meulen, 1. Àuigscht 1850 – 1. März 1884
* André Zucktriegel, 31. März 1884 – 14. Septamber 1889 († 19. Hornung 1893)
* François Strunk, 27. Septamber 1889 – 1. Janner 1912
* Pierre II. Wacker, 29. Janner 1912 – 15. Novamber 1949
* Robert Laverdure, 15. Dezamber 1949 – 22. Juni 1951
* Bernard Benz, 17. Juli 1951 – 12. Septamber 1954
* Paul Offtinger, Sup. ad nutum 20. Septamber 1954 – 20. Septamber 1957
* François Rubrecht, Sup. ad nutum 24. Septamber 1957 – 20. Juni 1959, Abt 20. Juni 1959 – 6. Juni 1971
* Stanislas Nicot, 2. Juli 1971 – 27. Juli 1980
* Eugène Manning, Sup. ad nutum 30. Juli 1980 – 14. Hornung 1981, Àbt 14. Hornung 1981 – 6. Àwrìl 1987
* Alphonse van den Broucke, Sup. ad nutum Àwrìl 1987 – 27. Dezamber 1989
* Simon Carrère, Sup. ad nutum 22. Januar 1990 – 26. Janner 1991, Àbt 26. Janner 1991 – 1. Juli 2003
* Antonio Lépore, Sup. ad nutum 1. Juli 2003 – 8. Juni 2004, Àbt zitterm 8. Juni 2004

## Externa Links
* Offizieller Website vu dr Àbtei
* Àrtìkel ''Àbtei Eelabarg'' bi ''orden-online.de''

## Referanz
Fürstenberg (Baar)

Dr **Firschteberg** (dt. *Fürstenberg*) isch e 918,2&nbsp;m hoche Zyygebärg uf dr Boor z Bade-Wirttebärg. Är lyt iber em glychnammige Ortsdeil vu Hiifeinge, as dr vorderscht Bärg vu dr „Lengi“, wu zum Boorjura ghert zwische dr Schwebische Alb un em Schwarzwald bzw. em Rande un em Schwyzer Jura. Dr Namme vum Bärg (un au vu dr Adelsfamilie) leitet sich also nit vu dr spetere Firschte vu Firschteberg ab, sunder vu däm „fürderste“ Bärg.

## Gschicht
Urspringli isch d Stammburg vu dr Grofe vu Firschteberg, d Burg Firschteberg, uf em Bärgchapf gläge. S Adelsgschlächt isch e Sytelinie vu dr Grofe vu Urach. Dr Grof Heinrich I. von Urach het Mitti vum 13. Johrhundert syy Sitz uf dr Firschteberg gleit un het sich vu do ab „Grof vu Firschteberg“ gnännt. wel im Buurechrieg au unter dr Firschtebärger Burger vil Ufständischi gsi sin, hän d Fischte vu Firschteberg dr Bärg wider verloo un hän ihre Sitz uf Eschinge verleit. Uf em Chapf vum Firschteberg het s e Stadt gee, wu am Morge vum 18. Juli 1841 dur e Brunscht ganz abbrännt, wu wahrschyns dur Funkeflug usglest un dur stirmischi Wind stark aagschirgt woren isch. D Ortschaft Firschteberg isch derno am Bärgfueß wider ufböue wore.

## Hitigi Situation

Hite git s näbe dr Chilchhofräscht un Muurgräbe vu dr ehmolige Burgstadt e Stapflegibel-Kapelle, wu im booremer Traditionsstil nej böue woren isch zue Ehre Kuriekardinal Augustin Bea, wu vu Reidbehringe stammt.

S uussichtsryych Gipfelplatoo (mit Blick iber d Boor, dr Schwarzwald un d Schwyzer Alpe) isch e beliebt Wanderziil un Startpunkt fir Drache- un Gleitschirmflieger.
Neckertal

**Neggertaal** isch e politischi Gmaind im mittlere Tal vom Negger im Toggeborg im Kantoo Sanggale i de Schwiz.

## Gschicht
D Gmaind gits erst sit em 1. Jänner 2009 und isch us de Gmainde Mogelschberg, Brunoodere und Peeterzäll entstande. De Zämeschluss vo de drai Gmainde isch bi de Abstimig vom 21. Oktober 2007 mit ere groosse Meerhait agnoo wore. Am 31. Dezember 2008 händ di bisherige Gmeinde gmäss Bundesamt för Statistik folgendi Aazahl Iiwohner gha:
* Brunoodere &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; 839 Persone
* Mogelschberg &nbsp; 2'159 Persone
* Sankt Peterzell 1'153 Persone
Da git e Total bim Start vo de neue Gmaind vo 4'151 Iiwohner.

### Wappe
S Wappe vo de Gmaind zaigt de Fluss Negger mit sechs Tane uf wissem Grund.

## Bevölkerig

## Geografii
D Gmaind Neggertaal lit ime östliche Sitetal vo de Thur. Si isch prägt dor de Negger und dor e Landschaft, wo vo de Land- und Forstwirtschaft gnuzt werd. Quär dör Gmäänd füert d Hoptstross 8, wo vo Sanggalle, Herisau öber d Waldstatt här chunnt und witer öber d Wasserflue uf Liechtestaig und Wattwil goot. E witeri Hoptverbindig füert em Negger no flussabwärts öber Ganterschwil i d Richtig Wil. Brunoodere und Mogelschberg händ je en Bahof a de Linie Romanshorn-Luzern, wo vo de Südostbahn (SOB) betribe werd. Peterzäll werd dor s Postauto erschlosse.

Uf em Gebiet vo de Gmäänd Neggertaal send folgendi Dörfer und Wiiler:

D Nochburgmainde sind Hemberg, Wattwil, Helffetschwil, Ganterschwil, Lütischborg, Tegersche im Toggeborg und im Appizellische d Gmainde Schwellbronn und Schönegrond.

## Bilder

Datei:2011-08-21-Brunnadern (Foto Dietrich Michael Weidmann) 228.JPG|d Chile vo Brunoodere
Datei:2011-08-21-Necker en Brunnadern (Foto Dietrich Michael Weidmann) 229.JPG|dä Negger bi Brunoodere
Datei:2011-08-21-Sankt-Peterzell (Foto Dietrich Michael Weidmann) 255.JPG|di katholisch Chila vo St. Peterzäll


## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmaind Neggertaal
* 

## Fuessnote
Hemberg

**Hemberg** heiße sälli Ort:
* Hemberg SG, e politischi Gmeind im Kanton St. Galle, Schwiz
* *Hemberg (Bayern)*, en Ortschaft in de Gmeind Bad Endorf im Landchreis Roseheim, Bayere, Dütschland

**Hemberg** heiße sälli Erhebige:
* *Hemberg (Höhenzug)*, e Höchezug im Schwalm-Eder-Chreis z Hesse, Dütschland
* *Hemberg (Lennegebirge)*, en Bärg () im üßerste Weste vom Lennegebirge, Nordrhy-Westfale, Dütschland

**Hemberg** isch de Familienamme vu:
* Christian Hemberg (* 1981), en schwedische Füeßballspiler
* Eugen Hemberg (1845–1946), en schwedische Förster und Schriftsteller

**Wyters:**
* *Hemberg-Museum Iserlohn*, es Museum für Naturkund und Archäologii z Iserlohn, Nordrhy-Westfale, Dütschland
Krinau

**Chrinou** (IPA: xrɪnɔu) isch e eemooligi politische Gmeind im Toggeborg und mit weniger as 300 Iiwooner di chlinnsti Gmeind vom Kantoo Sanggale gsi. Sit em 1. Jänner 2013 ghöört Chrinou politisch zo de Gmeind Wattwil.

## Geografii
S Dorf Chrinou liit uf öpe  obe und het e guet erhaltnigs Dorfbild mit alte Buurehüser und ere reformierte Cherche. Zo de Gmeind händ no Wiiler und Höf wie Aaltschwil, Schufelbeerg und Chrinöüli ghöört. De höchst Punkt isch de Alplispitz () und de tüüfst litt am Diepfurter Bach () bi Dietsewiil. S Dorf litt imene Sittetaal zo de Tuur ond werd vom Chrinouer Bach entwässeret, usser im Norde wo e Bächli in Diepfurter Bach flüüsst. Nochburgmeinde sind Wattwil, Moslig und Bötschwil gsi.

## Gschicht
Chrinou isch erscht ane 1357 as *Krinnouw* bizügt. Um 1510 hend sich d Börger vo allne Foidallaste freigchouft und en eigni Landsgmeind iigrichtet miteme eigne Gricht. Bis 1724 isch Chrinou zo Bötschwil cherchgnössig gsii und hett denn en eigni reformierti Cherche öbercho.

Wäred de Helvetik isch Chrinou zo Helffetschwil choo, aber bi de Gründig vom Kantoo Sangalle ane 1803 isch Chrinou zonere eigne Gmeind woore, us Röcksicht vo de alte Freiheit, wo da Dorf gnosse het.

Im April 2012 händ d Stimmbürger annere Zämelegig mit de Gmeind Wattwil uf de 1. Januar 2013 zuegstumme.

## Wertschaft
Z Chrinou stoot d Weberei Graf AG, wo Vorhangstoff herstellt, aber weniger as zee Prozent vo de Bivölkerig isch im Gwerb täti. De Hoptteil lebt vo de Land- und Forstwertschaft ond öppe en Drittel isch ide Tienschtleistig tätig. Nume 3 % vo de Gmeindflächi sind bibout, 39 % sind Wald und de Rest werd landwertschaftlich gnutzt (Stand 2010). E Postauto verbindet Chrinou mitem Städtli Liestig.

Immer me a Bidüttig gwönnt de Turismus, well Chrinou rüebig glegen isch und ken Dorchgangsvercheer het. D Natur und d Landschaft sind no intakt mit seltnige Tier wie de Uurhaan (*Tetrao tetrix*) und Pflanze und drum ou e biliebts Wanderpiet. Vom Alplispitz cha wiit öber s Toggeborg glueget werde. Zo de turistische Ziil ghört ou s Brääggerhuus im Dreischlatt, wo de Näppis-Ueli (Ulrich Bräker) vo 1741 bis 1754 sini Chindheit verbrocht hett. 

## Iiwooner
Nebet em Näpper-Ueli (1735–1798), wo z Chrinou sini Chindheit verbroocht het, stammt us de Gmeind no de Johann Müller (1890–1970), wo onderem Name Giovanni Müller as Mooler und Holzschnetzer gwörkt hett.

## Weblink

* Offizielli Website vo Chrinou
*
Languedokische Sprache

**Languedokisch** (Eigebezeichnig: *lengadocian*), friehjer au *languedocien-guyennais* gnännt, isch e Dialäkt vum Okzitanische. Sälte wird d'Bezeichnig au für s Okzitanisch als Ganzes bruucht.

E genaui Sprächerzahl cha nit aagee were, wiil's kei aktuälli Volchszellig gitt, wu d'Sproche beinhalte det. D'UNESCO gitt rund 500.000 Sprächer aa; si siht s Languedokisch als eigeni Sproch un zellt si zu de ernschthaft gföhrdete Sproche.

## Geografischi Verbreitig

De Dialäkt wird z Frankriich in Deil vu de Regione Midi-Pyrénées, Languedoc-Roussillon, Aquitaine, Auvergne, Limousin un Rhône-Alpes gschwätzt. S Dialäktgebiet gränzt an säll vum Gaskognische, Katalanisch, Baskische, Saintongeais, Bourbonnais, Frankoprovenzalisch un Bas-Vivarois wie au an di okzitanische Dialäkt Provenzalisch, Nordokzitanisch, Limousin un Vivaro-alpin.

## Merchmol
Für de Großdeil vum Languedokische gälte folgendi Merchmol (Abwiichige cha's bi Sprächer in de Randgebiet gee):
* D'Plosiiv am Wortänd sin erhalte blibe: *cantat*  (Provenzalisch: *canta* )
* De Konsonant *s* am Wortänd isch nit abgfalle: los òmes  (Limousin: )
* Verschwinde vum Änd-n: *occitan*  (Provenzalisch: )
* D'Kombinatione *ca* un *ga* sin blibe un nit zu *ch* un *j* wore: cantar, gal (Auvergnat: chantar, jal)
* S Änd-l isch nit vokalisiert wore: provençal (Provenzalisch un Gaskognisch: provençau)
* Es wird kei Unterscheidig zwüsche *b* un *v* gmacht: *vin*  (Auvergnat, Limousin, Provenzalisch: , , 

Keini vu sälle Eigeschafte gitt's numme im Languedokische: es deilt alli mit einem odder mehrere andere okzitanische Dialäkt. Wäge sinem konservatiive Charakter schlönn mänki Linguiste e okzitanischi Standardsproch uff Basis vum Languedokische vor.

## Variatione
S Languedokisch hät e Reihe vu Unterdialäkt. Es gitt mehreri Klassifikatione, wu sich no keini devuu gege di andere duuregsetzt hät. De Jules Rojat schlat e Unterdeilig in West- un Ostlanguedokisch un Guyennais vor, s Bas-vivarois klassifiziert er als gsundert. De Louis Alibert unterdeilt in West-, Süd-, Ost- un Nordlanguedokisch.

## Bispil
Soubey

**Soubey** isch e Gmeind im Bezirk Freibärg im Schwiizer Kanton Jura. Si isch di einzig Gmeind im Clos du Doubs, wo d Fusion zu de Gmeind Clos du Doubs, wo uf de 1. Jänner 2009 schtattgfunde hät, nöd mitgmacht het.

## Geographii
Soubey ghört zum Clos du Doubs, ere Schwiizer Region a de Gränze zu Frankriich, wo in ere Talsenki uf beidne Siite vom Flüssli Doubs ligt. S Dorf isch öppe 7&nbsp;km nordöschtlich vo Saignelégier, em Hauptort vom Bezirk. De Gmeindsbann het e Flächi vo 13.5&nbsp;km², dodervo sind 2 % überbaut, 59 % sind bewaldet und uf 37 % wird buuret.
Nochbargmeinde von Soubey sind im Kanton Jura Saignelégier, Les Enfers, Montfaucon und Clos du Doubs und z Frankriich Burnevillers und Indevillers.

## Gschicht

S Dorf taucht zum ersche Mol in ere Urkund vo 1340 uf, wo de Ort *Subeis* gnennt wird. Es het in dere Ziit zu de Pfarrei Chercenay ghört. Chercenay isch en Wiler in de Gmeind Soubey, wo scho im 1139i s erschti Mol gnennt wird. Au d Wiler Froidevaux und Lobchez werdet scho vor 1340i in Urkunde gnennt.
S Dorf het zu de Propschtei vo Saint-Ursanne ghört. Vom 1793i bis ins 1815 het Soubey zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass.
De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass Soubey zum Bärn chunnt, vo wo s uf de 1. Jänner 1979 zum noi gründete Kanton Jura cho isch.
Im April 2010 het Soubey in de Schwiiz Schlagziile gmacht, wil d Gmeind überlegt, sich zu de erschte "elektrosmogfreie Gmeind" in de Schwiiz z erkläre und so noii Iiwohner z werbe, wo unterm Elktrosmog düent liide.

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Soubey

## Fuessnote
Biberach

**Biberach** stoht fir:

* Landkrois Bibra, Bade-Wirttebärg
* Bibra, d Chreisstadt vum Landkrois Bibra
* Biberach, Gmei im Ortenaukreis, Bade-Wirttebärg
* Biberach, Stadtdeil vu Haalbrunn, Bade-Wirttebärg 
* Biberach, Ortsdeil vu Roggeburg im Landkrois Nei-Ulm, Bayern

**Biberach** isch dr Nooname vu:

* Martinus von Biberach
Rückenmark

S **Rüggemarch** isch en Teil vom zentrale Nervesyschtem vo Wirbeltier und verlauft im Wirbelkanal. S Rüggemarch isch ebeso wies Hirni vo de Hirnhüüt umgäh.

## Gliederig vom Rüggemarch
Entsprechend de Uustritsstelle vo sine Spinalnerve wird s Rüggemarch i foif Abschnitt unterteilt wo jewiils i mehreri Segment chönd unterteilt werde: 

* Hals- oder Zervikalmarch (Pars cervicalis): 8 Segment (C1–C8)
* Brust- oder Thorakalmarch (Pars thoracica): 12 Segment(Th1–Th12)
* Lenden- oder Lumbalmarch (Pars lumbalis): 5 Segment (L1–L5)
* Kreuz- oder Sakralmarch (Pars sacralis): 5 Segment (S1–S5)
* Schwanz- oder Kokzygealmarch (Pars coccygis): 1 Segment (Co1)

D Azahl Segment bezieht sich i dere Uflischtig uf d Schpezies Mensch und richtet sich amel nach de Azahl Wirbel.

## Funktion vom Rüggemarch
Im Ruggemarch verlaufet wichtigi Nervebahne sowohl vom Hirni abwärts in Körper als au umgekehrt vo de Peripherie zum Hirni.

S Rüggemarch isch also gwüssermasse d Verbindig vo eusem Hirni zum Körper und darum extrem wichtig für alli Bewegige und Vorgäng i eusem Körper. 

## Schädigunge vom Rüggemarch
Schädigunge vom Rüggemarch cha s gää dur 
* Druck (Tumor, Bandschiibevorfall, Wobbler-Syndrom, Cauda-equina-Syndrom),
* Durtrännig (Spinalisation mit Querschnittslähmig), 
* Entzündige (Myelitis, Multiple Sklerose),
* Durbluetigsstörige (Fibrokartilaginöse Embolie),
* degenerativi Prozäss (Degenerativi Myelopathie bi Hünd, Cauda-equina-Syndrom bi Hünd, Syringomyeli 
* aageboreni Missbildige wie d Chiari-Malformation Typ II bzw. III

## Literatur
* F.-V. Salomon, H. Geyer, U. Gille: *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke-Verlag, Stuttgart 2004, ISBN 3-8304-1007-7
* Th. H. Schiebler (Hrsg.): *Anatomie*. Springer-Verlag, 9. Aufl., 2005, ISBN 3-540-21966-8
* W. Westheide, R. Rieger: *Spezielle Zoologe; Teil 2: Wirbel- und Schädeltiere*. Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, Jena, 2004, ISBN 3-8274-0307-3

## Weblink
* Detailliert bschrifteter Querschnitt vom menschliche Rüggemarch (Dr. Jastrow)
Tiernamen Toggenburg

Die Liste zällt **Näme vo Tier** uuf, wo im '''Toggeborg''' bruucht weret. D Näme sind zämegsuecht woore us verschidnige Büecher, wobii d Schriibwiis tailwiis a d Dieth-Schriibwiiss apasst wooren isch - bsunders bi de Quelle 1 und 2, wo d Näme inere phonetische Schrift aggee weret, wo nöd glöifig sind. Wenns nöötig isch d Bitoonig azgee, werd da gmacht, indem de bitoonti Vok*aa*l schrääggstellt werd.

## Tiernäme
Obwoll d Quelle zum Tail gnaueri Ortsagoobe gend, werd do nume underschide zwösched:
* uT: Undertoggeborg: Jonschwil, Ozwil, Oberozwil, Floowil, Tegersche, Mogelschperg, Ganterschwil
* aT: Alttoggeborg: Chirchberg, Moslig, Lütischborg, Bötschwil 
* nT: Noitoggeborg: Hëlffetschwil, Brunòòdere, Hëmbëërg, Petsëll, Chrinòu, Liestig, Wattwil
* oT: Obertoggeborg: Ebnet-Chappel, Nesslau-Chrummenäu, Santihan, Willhuus

### Wirbellosi

### Fisch

### Reptilie & Amphibie

### Fögel

### Süüger
 

## Quelle
*1) Wilhelm Wiget: *Die Laute der Toggenburger Mundarten*, Frauefeld (1916).
*2) SDS, Band V (u. a.)
*3) Röbi Brunner: *Hoo, aseweg!!*; Neu St.Johann (2007). ISBN 978-3-033-01197-7 (Obertoggeborg) 
*4) Th. Kappler: *Tòggeborger Spròòch ond Art*; Wattwil, 1980
*5) Hans Büchler (Herausgeber): *Das Toggenburg*; 1993 (2. Uflaag); ISBN 3-7212-0256-2

## Lueg au
* Toggeborger Pflanzenäme
* Alemanischi Tiernäme

__NOTOC__
Herrenberg (Begriffsklärung)

**Herrenberg** stoht fir:
* e Wyyler vu dr Schwyzer Gmei Bärgdietike
* e Stadt z Bade-Wirttebärg, lueg Haerebärg
* e Stadtdeil vo Erfurt, Thüringe
Wahlkreis Toggenburg

De **Waalchrais Toggeborg** isch e Verwaltungseinheit vom Kantoo Sanggale i de Schwiz.

## Gschicht
De Waalchrais Toggeborg bestoht wäg de Verfassigsrevision vom 10. Juni 2001 sit em 1. Jänner 2003 und hät im Verglich zu den früenere Bezirk kenn Hoptort. S Chraisgricht hät sin Sitz z Liechtestaig.
Vor 2003 het s Toggeborg us vier Bizirk bistande:
* **[[Untertoggenburg|Undertoggeborg]]** (Gmeinde Tegersche, Floowil, Ganterschwil, Jonschwil, Mogelschberg, Oberozwil, Ozwil)
* **[[Alttoggenburg|Alttoggeborg]]** (Gmeinde Bötschwil, Chirchberg, Lütischborg, Moslig)
* **[[Neutoggenburg|Nöitoggeborg]]** (Gmeine Brunoodere, Hemberg, Chrinou, Liestig, Oberhelffetschwil, Peetherzell, Wattwil)
* **[[Obertoggenburg|Obertoggeborg]]** (Gmeinde Alt Santihann, Ebnet-Chappel, Chrummenau, Nesslau, Stei, Wildhuus)

Historisch und geografisch ghööret all die Bezerk mit de Gmainde zum Toggeborg. Bi de Gründig vom Waalchrais Toggeborg sind die maiste Undertoggeborger Gmainde (mit Uusnam vo de eheolige politische Gmainde Gantertschwil, wo hüt en Tail vo de politische Gmaind Bötschwil-Gantertschwil isch, und Mogelschberg, wo hü en Tail vo de politische Gmaind Neckertal isch) zom Waalchrais Wil gschlage wore. Die Änderig isch scho im Vorfeld vo de Biwohner vo de bitroffne Gmainde kritisiert wore.

## Geografii
Zom Waalchrais ghörid hüt folgendi Gmainde:



### Verändrige im Bistand vo de Gmainde sit 2000

Datei:Karte Gemeinden des Wahlkreis Toggenburg 2004.png|Gmainde bis 2004
Datei:Karte Gemeinden des Wahlkreis Toggenburg 2008.png|Gmainde bis 2008
Datei:Karte Gemeinden des Wahlkreis Toggenburg 2009.png|Gmainde bis 2009
Datei:Karte Wahlkreis Toggenburg Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmainde bis 2012

**Zämeschlüss vo Gmainde**
* 2005: *[[Krummenau SG|Chrummenau]]* und *[[Nesslau (Ort)|Nesslau]]* → Nesslau-Chrummenau
* 2009: *[[Brunnadern SG|Brunoodere]]*, *[[Mogelsberg|Mogelschberg]]* und *[[St. Peterzell]]* → Neckertal
* 2010: *[[Alt St. Johann|Alt Santihann]] und *Wildhuus* → [[Wildhaus-Alt St. Johann|Wildhuus-Alt Santihann]]

* 2013: *Bötschwil* und *Gantertschwil* → [[Bütschwil-Ganterschwil|Bötschwil-Gantertschwil]]
* 2013: *Chrinau* und *Wattwil* → [[Wattwil]]
* 2013: *Nesslau-Chrummenau* und *Stai'' → Nesslau

## Weblink

* Toggeborg

## Fuessnoote
Wahlkreis Wil

De **Waalchrais Wil** isch e Verwaltigsainhait vom Kantoo Sanggale i de Schwiz, wo noch de noie Kantoosverfassig vom 10. Juni 2001 gschaffe woren isch.

## Gschicht
De Waalchrais bistoot sit em 1. Januar 2003 us de früenrige Bezerk Wil und Undertoggeborg (ohne Ganterschwil und Mogelschberg). Es get offiziell kenn Hoptort. S Chraisgricht hät sin Sitz z Floowil, em Hoptort vom ehemolige Bezerk Undertoggeborg.

### Fusione
* 2013: *[[Bronschhofen|Bronschhofe]]* und *[[Wil SG|Wil]]* → Wil

## Geografii
De Waalchrais Wil isch de westlichst Teil vom Försteland und werd vo de Thur durflosse.

Es ghöred hüt folgendi Gmainde däzue:


## Weblink

## Fuessnoote
Selena

D **Selena Quintanilla-Perez** (* 16. April 1971 z Lake Jackson, Texas; † 31. Merz 1995 z Corpus Christi, Texas) isch a US-amerikanischi Schouspiilerin u Sängerin gsi. Si het ihr ersts Album gmacht, wo si zwölfi gsi isch. 1987 isch si be de Tejano Music Awards zur beste Sängere vom Johr gwehlt worde. Si isch vor allem in Länder, wo me Spanisch schwätzt, beliebt gsi. 1995 isch si vo dr Bresidäntin vo ihrem Fanklub, dr Yolanda Saldivar, ermordet worde. Zwei Wuche druf, am 12. April, het dr George W. Bush, wo denn Gouverneur vo Texas gsi isch, ihre Geburtsdag zum "Selena Day" erklärt.

Ihr Läbe isch 1997 in *Selena* vo Warner Bros. verfilmt worde, mit dr Jennifer Lopez in dr Hauptrolle. Au es Musical het me gschriibe über se, *Selena Forever*, wo d Veronica Vazquez din d Selena gspiilt het. Im Mirador de la Flor z Corpus Christi, Texas, het men e Statue von ere ufgstellt, wo jede Dag vo Hunderte vo Fans bsuecht wird.

## Diskografii
* Selena (1989)
* Ven Conmigo (1990)
* Entre A Mi Mundo (1992)
* Selena Live! (1993)
* Amor Prohibido (1994)
* Dreaming of You (1995)

## Filmografii
* Dos mujeres, un camino (1993-1994)
* Don Juan DeMarco (1995)

## Externi Sitte

* Offiziälli Internetsitte
* 

## Nowiis
Waldohreule

D **Nachtüüle** oder **Schuderhoiel** (*Asio otus*; alemannischi Näme) isch e Vogelart, wo zu den Eigetlige Üüle (Strigidae) ghört. Sie isch eini vo de hüfigsten Üüle in Mitteleuropa. I de Schwiiz isch si hüüffiger im Jura und im Mittelland, weniger i de Alpe aaztreffe. Si chunnt bis z unere Hööchi vo 2400 müM vor.

## Usgseh
Dr Körper vo dr Waldohrüüle werd öbbe 31 bis 37 cm groos und d Spannwiiti isch öbbe 84 bis 98 cm. D Männli si öbben e Viertel Kilo schwer, d Wiibli si e chli schwerer, bis 330 Gramm. Uf em Chopf hai s Fädere, wo wie Ohre usgsehn, aber nüt mit em Loose z due hai. D Auge si orange-gäl, d Fädere hellbruun bis ockergäl mit schwarzbruune Fläcke. D Männli si e chli heller as d Wiibli. Typisch för d Nachtüüle sind di groosse Federoore, wo si uufrichtet.

## Ernährig

D Nachtüüle lebt i Wälder, chliine Wäldi uf de Felder, Pärk und Fridhööf. Zom Brüete bruuchts alti Nest vo Chraie, Ägerste und au vo Aichörnli. Dör de Tag hockt si uf eme Ast i de Nööchi vom Bommstamm, i de Ooberdämmerig und i de Nacht goot si uf d Jagt. D Waldohrüüle ernährt sich hauptsächlich vo Müüs, frisst aber au chliini Singvögel, Chäfer und anderi chliini Dier. Im Winter bildet sich chliini Gruppe mit bis zo 20 Nachtüüle.

## Literatur
* Jürgen Nicolai: *Greifvögel Kompass. Greifvögel und Eulen sicher bestimmen.* Gräfe und Unzer, München 1987, ISBN 3-7742-3805-7
* Theodor Mebs, Wolfgang Scherzinger: *Die Eulen Europas. Biologie, Kennzeichen, Bestände.* Kosmos, Stuttgart 2000, ISBN 3-440-07069-7 (beschriibt d Läbenswiis vo de drizäh Üülenarte in Europa) 
* John A. Burton (Hrsg.): *Eulen der Welt. Entwicklung, Körperbau, Lebensweise.* Neumann-Neudamm, Melsungen 1986, ISBN 3-7888-0495-5
* Wolfgang Epple: *Eulen. Die geheimnisvollen Vögel der Nacht.* Gräfe und Unzer, München 1994, ISBN 3-7742-1790-4 (eifach gschriibe, au für Chinder und Jugendliche geignet)

## Weblingg

* Waldohrüüle uf owlpages.com (änglisch)
* D Waldohrüüle uf eulenwelt.de
* Landesverband vom Üüleschutz z Schleswig-Holstein
* 
*
Burg Triberg

D **Burg Driberg** isch e Burgruine uf eme Bärgsporn sideschtli vu dr Stadt Driberg im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg.

## Gschicht
Wänn die Spornburg an dr Guetach entstande isch weiß mer nit gnau, in dr erschte Helfti vum 14.&nbsp;Johrhundert isch am Fueß vu dr Burg d Stadt Dribärg entstande. Vor allem weiß mer nit, eb s d Burg scho gee het, wu di friejer Herrschaft Hornberg um 1200 in di bode sälbschtändige Herrschafte (Nei-)Hornberg un Driberg ufdeilt woren isch.

Anne 1239 isch dr Name Triberg zem erschte Mol gnännt wore. In ere Urkund iber e Rächtsgschäft zwisch em Grof *Berthold von Neuenburg* un em Bischof Lutold vu Basel erschynt dr Minischtrial *Peter von Triberc* as letschte vu dr 15 Zyyge. D Burgaalag isch villicht vum *Burkhard I. von Triberg* böue wore. Bsitzer vu dr Burg sin d *von Hornberg* gsi. Wu d Driberger Linie uusgstorben isch, sin d „stat und burg ze Triberg“ an d Grofe *von Hohenberg* chuu. 1355 isch d Herrschaft vum Herzog Albrecht II. von Österreich, eme Habsburger, gchauft wore isch anne 1654 ändgiltig an Eschtryych gfalle (Vordereschtryych).

D Burg isch e baar Mol vu dr Habsburger verpfändet wore (1372 an d Markgrofe vu Bade, 1493 an d Grofe *zu Fürstenberg*, un im 16.&nbsp;Johrhundert an dr Fryybeger Jurischt Zasius un dr Fäldhauptmann *Lazarus von Schwendi*). Im Johr 1489 isch si dur e Fyyr gschlisse un derno wider ufböue wore. Im Buurechrieg isch d Burg anne 1525 nomol niderbrännt wore. Ufständischi Schwarzwälder Buure un Burger sin do d Brandstifter gsi. Si hän d Burg as Frondienscht wider mieße ufböue. 1616 isch si wider deilwyys un im Dryssgjehrige Chrieg isch si an dr Wynächte 1642 dur schwedischi Soldate ändgiltig gschlisse wore.

Dr Grundriss un e Pfyyler vu dr ehmolige urgaalag sin anne 1934 dur Uusgrabige vun e baar Muurräscht frejgleit wore. D Burg Driberg zeigt sich hite as Ruine mit wenige Muurräscht im sognännte „Burggarte“ bim Kurhuus.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink
* Burghügel mit Burggarten und Amtshaus uf triberg.de
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Ruine Warenburg

D **Ruine Wareburg**, au *Warteberg* gnännt, isch e Burgruine bi Villinge, am hitige Stadtrand vu Villinge-Schwenninge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg.

D Burg isch wie d Stadt Villinge bis 1218 im Bsitz vu dr Zähringer gsi. Wu die uusgstorbe sin, isch Villinge noch ere churze Zyt as freji Ryychsstadt an d Firschtebärger chuu un 1326 an Eeschtryych verchauft wore. Villinge un dodermit au d Wareburg het derno zue Vordereeschtryych ghert.

## Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht un Fundamänträscht vun eme Bärgfrid erhalte. S Burgplatoo, wu vun eme rabe umgee gsi isch, het villicht au no ne greßeri Vorburg gha.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink
* 
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Ruine Waldau

D **Ruine Waldau** isch e Burgruine im Ortsdeil Buecheberg vu dr Gmei Kennigsfeld im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme nidere Bärhgsporn iber em Zämmefluss vum Roggebächle un em Glasbach. Vu däre hochmittelalterlige Burg sin no dr Bärgfrid, Räscht vu dr Wohngebej un Deil vu dr Umfassigsmuure erhalte.

## Gschicht
D Burg Waldau isch vu dr Grofe vu Urach zwische 1218 un 1236 böue loo wore. Si isch no im 13. Johrhundert uf d Sytelinie vu dr Grofe vu Firschtebärg ibergange, wu vum Grof Heinrich begrindet woren isch. Anne 1325 isch si im Chrieg vu dr Stadt Villinge gege d Grofe vu Firschtebärg deilwyys gschlisse wore. D Firschteberger hän uf e Widerufböu verzichtet un hän d Burgruine an dr Rautweiler Burger Bernhard Haugk verchauft. 1445 isch si vu dr Familie Haugk an dr Grof Ludwig I. vu Wirttebärg iberdrait wore. Au die Patrizierfamilie Haugk un speter d Wirttebärger hän d Ruine nimi wider ufböue welle oder chenne. Anne 1885 isch si us em Privatbsitz vum Huus Wirttebärg an s Land Wirttebärg ibergange, hite ghert si em Land Bade-Wirttebärg, wu dr Rächtsnoofoolger vu Wirttebärg isch.

## Erhaltigszuestand
Erhalte isch vor allem dr Bärgfrid mit ere Hechi vu 22 Meter un eme Durmässer vu 9 Meter, wu mer dur e Schnäckestäge us Betton mit eme Stahlgländer im Innere cha uufestyyge, derzue großi Deil vu dr Umfassigsmuure, d Wänd vum sidlige Wohnböu un Räscht vu dr ussere Zwingmuure.

## Hof Beck
Näbe dr Burg isch um 1822 dr Hof Beck böue wore. Des Gebej, wu hite no bewohnt wird, isch sytehär nit groß veränderet wore. Dr Hof Beck isch e Kulturdänkmol mit ere bsundere Bedytig, wu in s Dänkmolbuech vum Land Bade-Wirttebärg isch.

## Fueßnotte


## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink
* Beschreibung der Burg auf www.schwarzwald-biketour.de
* Ruine Waldau auf der Seite Baukunst in Baden
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Ruine Zindelstein

D **Ruine Zindelstoa** (dt. *Zindelstein*) isch e Burgruine zwische Furtwange un Wolterdinge, eme Ortsdeil vu dr Stadt Eschinge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Felssporn am linke Stade vu dr Breg.

## Gschicht
Die Hecheburg isch wahrschyns scho im 12.&nbsp;Johrhundert vu Grofe vu Zährige böue wore, anne 1225 isch si s erscht Mol in ere Urkund gnännt wore. Noch em Dod vum Herzog Berthold V. vu Zährige, em letschte Zähriger, isch dr Bsitz as Erb an dr Heinrich I. vu Urach chuu, wu si derno Grof vu Firschtebärg gnännt het. Wu d Firschtebärger wyter weschtli bi Hammeryysebach d Burg Nej-Firschtebärg böue loo hän, het d Burg Zindelstoa ihri Bedytig verlore. Anne 1525 isch d Burg im Dytsche Buurechrieg dur dr „Chleggauer Hufe“ unter em Hans Müller gschlisse un speter as Steibruch brucht wore.

Uf dr Burg hän zytwyys Minischtriali vu dr Zähriger gläbt. Speter het au d Grefi Adelheid, d Wittfrau vum Grof Egino V. uf dr Burg gläbt, wu derno as Nunne in s Chloschter Ginderschdal bi Fryybeg gangen isch. Derzue het au dr Grof *Gottfried vu Freiburg-Fürstenberg*, e Suhn vum Egino V., uf dr Zindelstoa gläbt, wu speter Domherr vu Konschtanz gsi isch.

## Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht un dr Stumpe vum Bärgfrid mir ere Grundffelichiu vu 7,5 mol 7,5 Meter un ere Muursterchi vu 2 m erhalte.

## Sag
Zue dr Burg Zindelstoa wird, wie zue vil Burge, au s Sag verzellt: In dr Zyt vu dr Chryzziig sej e Ritter vu Zindelstoa emol in s Morgeland zoge un mit ere ryyche Byti zruckchuu. Dodrunter het s au ne brachtvolle Karfunkel gee, wu dr Ritter als uf d Burgzinne gleit het. S Glumse vu däm Karfunkel (s *Zindle*) heb derno im ganze Bregdal glyychtet un heb dr Burg dr Namme gee.

## Literatur
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Verlag des Südkurier. Konstanz 1987. ISBN 3-87799-040-1

## Weblink
* D Burg Zindelstoa uf alemannische-seiten.de
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Burg Aasen

D **Burg Asse** (dt. *Burg Aasen*) isch e abgangeni Burg bi Asse, eme Ortsdeil vu dr Stadt Eschinge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg.

Die Burg isch vu dr Herre *von Aase* böue loo wore. Anne 1094 isch si s erscht Mol gnännt wore. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite no dr Burghigel mit eme Chryz erhalte.

## Literatur
* Horst Wolfgang Böhme (Hrsg.): *Burgen der Salierzeit Teil 1 und 2*. Publikationen zur Ausstellung "Die Salier und ihr Reich". Monographie des Römisch-Germanischen Zentralmuseum, Forschungsinstitut für Vor- und Frühgeschichte. Thorbecke, Sigmaringen 1991. ISBN 3-7995-4134-9

## Weblink
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Burg Althornberg

D **Burg Althornberg** isch e abgangeni Burg z Althornberg, eme Ortsdeil vu dr Stadt Driberg im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg. Si isch uf eme gäche Bärgvorsprung iber em Fluss Guete gläge wisewii vu Niderwasser, eme Ortsdeil vu dr Stadt Hornberg.

Die Hecheburg isch vu dr Herre vu Driberg böue loo wore, um 1440 isch si gschlisse wore. Bsitzer vu dr Burg sin d Herre vu Althornberg gsi, d Grofe vu Hocheberg un d Habsburger. Anne 1641 isch d Burg Althornberg im Dryssgjehrige Chrieg vu franzesische un schwedische Druppe ändgiltig gschlisse wore. Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Quader un e Felsechammere erhalte.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Burg Grünburg

D **Burg Grienburg** (dt. *Burg Grünburg*) isch e abgangeni Burg bi dr Stadt Bluemberg im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg.

Die Burg isch anne 1487 s erscht Mol gnännt wore. Bsitzer vu dr Burg sin d Herre vu Schelleberg gsi. No 1780 isch si abbroche wore.

Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.

## Literatur
* Arthur Hauptmann: *Burgen einst und jetzt. Burgen und Burgruinen in Südbaden und angrenzenden Gebieten*. Verlag des Südkurier. Konstanz 1987. ISBN 3-87799-040-1

## Weblink
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Burg Neudingen

D **Burg Niidinge** (dt. *Burg Neudingen*) isch e abgangeni Burg bi Niidinge, eme Ortsdeil vu dr Stadt Eschinge im Schwarzwald-Boor-Chreis z Bade-Wirttebärg.

Die Wasserburg isch im 12.&nbsp;Johrhundert s erscht Mol gnännt wore. Bsitzer vu dr Burg sin d *Herre vu Reckebach* gsi. D Burg isch e Läche vu dr Firschtebärger gsi, no im 15.&nbsp;Johrhundert isch si in dr Hand vum *Hans vu Reckbach* gsi

Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.

## Literatur
* Max Miller, Gerhard Taddey: *Handbuch der historischen Stätten Deutschlands. Band 6. Baden-Württemberg*. Stuttgart 1965

## Weblink
* Burge im Schwarzwald-Boor-Chreis uf burgeninventar.de
Gwaggelibrugg

D **Gwaggelibrugg** isch e Brugg für Fuessgänger zwüsche de Wettiger Chloschterhalbinsle und de Damsau reschpektiv de Chloschterrüti, wo zu de Gmeind Noiehof ghört. Bis im 1863 isch derte e Fähri über d Limmat gsi. D Gwaggelibrugg isch eini vo de älteschte Drahtseilbruggene vo de Schwiiz, wo bis hüt erhalte isch.

## Entschtehig
De Johann Wild het im 1858i uf de Chloschterhalbinsle vo Wettige e Baumwollspinnerei ufbauet. Di Spinnerei isch schnell witer gwachse und de Wild het für sini Lüt Wohnruum in de Unmgebig gschaffe. Doderbi isch im 1863i in de Chloschterrüti es Choschthuus entschtande. Wil d Fähri nöd gäbig gsi isch, um d Arbeiterinne und Arbeiter vo de Chloschterrüti in d Spinnerei z bringe, het de Johann Wild d Gwaggelibrugg la baue.

## De Name
D Gwaggelibrugg het ihren Name, wil si numme in de Querrichtig verschtiift isch, nöd aber längs. So schwankt si e chli, we mer duet drüber laufe. Am beschte merkt me des, wenn mehreri Persone druf laufed oder me mit schwere Laschte unterwägs isch.

## Hütigi Konschtruktion
Im 1982i isch d Gwaggelibrugg ufwendig saniirt worde, wil mer si vor em Abriss het welle bewahre. D Gmeinde Wettige und Noiehof hei des es Johr vorher bschlosse gha. Um di alti Brugg z erhalte, aber gliichwohl en sicheri Brugg zha, het me e noii Tragkonschtruktion über die alti bauet.

## Weblink