open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prometheus (Mythologie)

Dr **Prometheus** (agr.  *Προμηθεύς, Promētheús*, wo mä sproochlich as »Vor-dänker« interpretiert het, wo aber wohrschiinlig vom Indoeuropäische für »Dieb« chunnt) isch ä Titan in dr griechische Mythologii gsi, ä Sohn vom Iapetos mit dr Themis odr dr Seenymphe Klymene.  Er isch hinderlischdig gsi und het immer widr neui Ideä gha, won er denn in d Dat umgsetzt het. Er het, je noch däm wo d Gschicht verzellt het, em Zeus und dä andere olympische Götter ghulfe dr Kronos z schdürze, d Mensche us Don erschaffe (Ovid und anderi), s Füür gschdohle und de Mensche gä (Hesiod) und ihne d Wüsseschafte biibrocht (Aischylos).
 
## Hesiod
Dr griechisch Dichter Hesiod verzellt zwei Gschichte über ä Prometheus. In dr erschde het er dr Zeus überlischdet und ihn drzue brocht as Opfergab d Chnoche und s Fett vo de Dier z wehle anschdatt s Fleisch, so dass d Mensche s Fleisch hai chönne bhalte. Dr Zeus het denn s Füür vor de Mensche verschdeckt, aber dr Prometheus het s vo dr Sunne gschdohle und dr Menschheit ge. Zur Schdroof het dr Zeus d Frau Pandora erschaffe und se zum Epimetheus, em Brueder vom Prometheus, gschickt, wo se ghürotet het. D Pandora het vom Zeus ä Büchse übercho wo alli Gabe, guet und bös, dinn gsi si. Wo si die Büchse ufgmacht het, si si uusegfloge und nume d Hoffnig isch dinn bliibe wo si se widr zuegmacht het. Sit denn liide d Mensche an Chrankete und andere Übel.

In dr andere Gschicht beschriibt dr Hesiod d Rach, wo dr Zeus am Prometheus nimmt: Er het en mit Chette an ä Bärg lo fessle und än Adler gschickt, wo jede Dag zum Prometheus fliegt und ihm d Läbere frisst, wo denn z Nacht widr nochwachst. 

## Aischylos
Dr Aischylos het Theaterschdück über d Prometheusgschicht gschriibe, wohrschiinlig ä Trilogii, zwei Deil drvo, *Dr befreiti Prometheus*, und en andere, *Prometheus dr Füürbringer*, si verlore gange, nume *Dr gfessleti Prometheus* het überläbt. D Tragödie hai beschriibe, wie dr Zeus em Hephaistos, em Kratos, dr Name bedütet „Macht“, und em Bias („Gwalt“) befohle het, dr Prometheus am Felse azschmiide. Wo dä im Zeus nid het welle verrote, wien er, dr Zeus, emol gschdürzt wurd, het en dr Olympier in Tartaros gschleuderet. Schböter het em dr Prometheus doch verzellt, dass d Thetis ä Sohn wurd ha, wo schderker wurd si as si Vater. Dr Zeus het denn uf d Thetis verzichtet und si em Peleus gä. Dr Herakles het schliesslig dr Adler dödet, wo jede Dag im gfesslete Prometheus si Läbere isch cho frässe und het ihn befreit.

## Quelle
* , Band 14, S.281
* Dr Artikel "Prometheus" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
* Dr Artikel "Prometheus" in *Microsoft® Encarta® Encyclopedia 99*. © 1993-1998 Microsoft Corporation.
Peloponnesischer Bund

Dr **Peloponnesisch Bund** isch ä militärischi Koalition vo griechische Schdaate im 6. Johrhundert vor dr Ziitwändi gsi. Er isch vo Sparta gründet und agfüehrt worde. Dr Bund het über siini Politik an Versammlige vo de Bündnispartner, wo vo de Spartaner iiberuefe worde si, entschiide. Jede Bündnisschdaat het ei Schdimm gha. Im Bund si faschd alli Schdaate uf em Peloponnes verdräte gsi, usser Argos im Oschde und Achaia im Norde. Die wichdigschde si Sparta, Korinth und Elis gsi und im Peloponnesische Chrieg het au Thebe mitgmacht.

Dr Peloponnesisch Bund het ä groossi Iifluss gha uf die griechisch Innebolitik, aber au uf d Verdeidigungsbolitik vo ganz Griecheland, wenn s Land von erä Invasion vo Uusländer bedroht gsi isch. In de Johr 480 und 479, wo d Perser in Griecheland iigfalle si, si s vor allem Sparta und siini Verbündete gsi, wo d Landagriff abgwehrt hai. Innebolitisch het dr Peloponnesisch Bund noch emä lange Chrieg (431-202) Athen und dr Attischi Seebund besigt. Aber schon ä baar Johrzähnt schbööter, im Johr 371 vor dr Ziitewändi, het Sparta bi Leuktra ä Schlacht gege d Thebaner verlore und mit dr Niiderlaag ä groosse Deil vo siim Iifluss. Dr Bund isch 366-65 vor dr Ziitewändi ufglöst worde.

## Quelle
*Dr Artikel "Peloponnesian League" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Korinth (Begriffsklärung)

**Korinth** cha si:
*ä Schdadt in Griecheland

Noch dere griechische Stadt sind binennt: 
*de Isthmus vo Korinth, dr Landängi, wo d Halbinsle Peloponnes mit em Räscht vo Griecheland verbindet
*de Kanal vo Korinth, ä schiffbare Kanal, wo vo 1881 bis 1893 dur ä Isthmus vo Korinth grabt worden isch
*de Golf vo Korinth
*de Korinthisch Bund 

**Corinth** cha si
*ä Schdadt im Schdaat Mississippi in de Vereinigte Schdaate
* dr Familiename vom
** Ernst Corinth (*1951), ä dütsche Journalischt
** Lovis Corinth (1858-1925), ä dütsche Moler
Korinthischer Bund

Dr **Korinthisch Bund** isch ä Bündnis vo alle griechische Schdaate usser Schbarta gsi, wo 337 vor dr Zitewändi z Korinth abgschlosse worden isch. 

Dr Bund isch de Grieche vom König Philip II. vo Makedonie ufzwunge worde, nochdäm d Athener und Thebaner d Schlacht vo Chaironeia im August 338 gege d Makedonier verlore hai. Dr Füehrer vom Bund isch dr makedonisch König gsi. Alli allgemeine Aglägeheite, au die ussebolitische, si im „Root vo de Grieche“ z Korinth behandlet worde. Dä Root het us Delegierte vo alle Bündnispartner beschdande, und jede Schdaat het Delegierti broportional zu siiner militärische Schderki gha. D Autonomii vo alle Schdaate isch garantiert worde.

An dr erschde Versammlig im Johr 337 het dr Bund beschlosse, Chrieg gege Persie z mache, und het dr Philipp II. zum Afüehrer *(Hegemon)* vo dr Armee gwehlt. Won er aber 376 ermordet worden isch, isch si Sohn, dr Alexander&nbsp;III. (dr Grooss) Füehrer vom Bund worde. D Begeischderig vo de Grieche für d Blän vo de Makedonier het sich in Gränze ghalte, und ihri Biidräg zu de Kampanie vom Alexander si entschbrächend chlii bliibe.

In Griecheland sälber het dr Bund d Thebaner noch ihre Ufschdänd 336 und 335  versklavt und ihri Gebiet an die andere Schdaate verdeilt.

Dr Korinthisch Bund isch noch em Dod vom Alexander em Groosse 323 vor dr Ziitwändi ufglöst worde. Drei Johrzähnt schböter isch er vom Demetrius II. im Johr 302 für churzi Ziit widr hergschdellt worde.

## Quelle
*Dr Artikel "Corinth, League of" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
**dtv-Atlas zur Weltgeschichte*, Band 1, S.62ff., Deutscher Taschenbuch Verlag 1970
Theben

**Theben** cha schdoh für

* geografisch und historisch:
** ä Schtadt im alten Ägypte, lueg Theben (Ägypten)
** mehreri Schtädt im antike Griecheland, drunder Thebe in Böozie ,
** d Schtadt Thiva im moderne Griecheland,
** dr Schtadtdeil Devín in Bratislava, Slowakei,

* in dr Literatur:
** ä Buech vo dr Else Lasker-Schüler 

* in dr Industrii:
** dr Herschteller vo Ziit- und Liechtschtürige und Klimaregelig
Kanal von Korinth

Dr **Kanal vo Korinth** (gr. Διώρυγα της Κορίνθου) isch ä künschdlige Wasserwäg dur ä Isthmus vo Korinth, wo dr Saronisch Golf im Oschde mit em Golf vo Korinth im Weschde verbindet. Er isch 1893 baut worde und isch 6.300 m lang, ä Wiiti vo ä chlii meh as 20 m und het ä Diefi vo 8 Meter. Er isch zu siiner Ziit für d Häfe vo Isthmia am Saronische und Posidonia am Korinthische Golf vo groosser Bedütig gsi und für dr griechisch Handel vo Vordeil, wil er dr lang Umweg um d Halbinsle Peloponnes gschbart het. Hützudag isch er vor allem für Turischte intressant.

## Gschicht

Scho im Altertum hai sich d Schiffer d Reis um dr Peloponnes umme welle schbare und ihri Schiff vo dr Ägäis überland zum Golf vo Korinth, wo mit em Ionische Meer verbunde isch, gschleppt. Es het denn au scho Blän ge für ä Kanal, aber nume dr römisch Kaiser Nero het wirklig agfange en z baue. Er isch aber scho churz noch em Grabigsafang gstürzt worre und dr Blan isch vu siim Noochfolger falle glo worde.

## Quelle
* Dr Artikel "Corinth Canal" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
* Dr Artikel "Corinth, Gulf of" in *Microsoft® Encarta® Encyclopedia 99*. © 1993-1998 Microsoft Corporation. All rights reserved.

## Weblingg

* Tourist-Info
* Dütschi Beschriibig
* Beschriibuig mit Briisrechner (engl.)
Wartenberg (Muttenz)

Dr **Wartebärg** isch es markants Wohrzeiche vo dr Baselbieter Gmeind Muttez. 
Uf em Bärg befinde sich d Ruine vo drei mittelalterlige Burge, wo au Wartebärg heisse.

## Dr Bärg
Dr Wartebärg isch än Hügel südöschtlig vo dr Gmeind, ä Deil vom Dafeljura und än Usläufer vom Gämpeplateau. Si högscht Punkt lit uf erä Höchi vo 479 Meter und isch guet 200 Meter höcher as s Dorf.

## Befestigungsaalage
D Höchi und Form vom Wartebärg eignet sich vorzüglich für militärischi Zwäck und an der högschte Schtell het mä ä Aalage us dr Bronzeziit gfunde, wo as Refugium benutzt worden isch. Mä het Pfiilschpitze, ä Lanze, Mässer und Sichle, Duusigi vo Schleuderschdei für d Verdeidigung und verschiednigi Grät us Schdei. Vo dr Aalag sälber het mä keini Überräscht gfunden wäge de Burge, wo schböter baut worde si.

Im Middelalter isch en Aalag mit drei Burge uf em Groot vom Wartebärg baut worde, wo im Grosse Ärdbebe vo Basel 1356 grösstedeils zerstört worde und churz druf ufgee worde si.

## Naturschutzgebiet
Dr Wartebärg isch um d Burgruine ume e Naturschutzgebiet, wo mit Wanderwäg guet erschlosse isch. Es waggst dört e Mischwald vo Bueche, Linde, Eiche, Föhrene und andere Baumarte. In de früehnere Steibrüch uf dr Süd- und Ostsite vom Bärg findet mä Pflanze, wo Wermi gärn hai, und Reptilie.

## Fuessnote
Place de l'Europe (Mülhausen)

Zwesche 1966 und 2007 hat's z Milhüsa en **Place de l'Europe** gà.

Urspringlig sin an dàm Ort (wo ma "Dantscha" gnennt hat) Fawreka gse. En da Johra 1960 esch die induschtrieli Aktivitàt schu lang ume gsi un d Stadt het en Umbau plant: in dara Zit het ma Milhüsa zumene ultra-moderne Zentrum umbaue. Ma hat oi a Symbol vu Europa un dr Freinschaft zwescha de Lànder welle ha. Dr "Tour de l'Europe" werd vum François Spoerry emen beriemte Architekt boit. Vor dàm Turm isch a viereckiger Platz: dr "Place de l'Europe". Uf dr andra Sitta vum Platz sen Gschàfter; derbi ech a großer "inno", dr erschta Supermarkt vum Owerelsass. En dr Necha gebt's oï de "Boulevard de l'Europe".

Dr Platz werd am 7. Mai 1966 vum Alain Poher igweiht .

## Wappa
Dr Place de l'Europe ìsch mìt Marmorplatta deckt gsìì. Als Verzierig hen d Platta Wappa vu Städt üs Europa ghaa. As sìn schena Mosaïk gsìì, üs farwiga Stei. D Städt wo iverstanda gsìì sìn hann ìhra Wappa uffem Platz boia; mangi Lànder hann güet mìtgmacht, deil gar nìt. Die Städt wo a Wappa ufglìegt han sìn :

## Plan vum Platz

## S And vum Place de l'Europe
Leider sen die schena Wappa net eifach zum in Stand halte gsi. Met der Zit wara sa drackig und gehn kapüt. A großa Renovierung kàm züe diir. Em Wenter esch vel Mol Glatiis. Derzue, d Umgebung vum Platz lauft net güet: d Gschàfter drum umma macha züe, d schena Zit vum Platz esch umma.

2002 het d Stadt a neis Projekt fer de Place de l'Europe plant. Ar soll abgressa werde und am Platz sotts a Kommerzialzentrum gà. A Verein tritt fer d Erhaltig vum Platz i, oder z mindeschtens fer so viili wie meglig vu sina Wappa, awer ohni Erfolg. Am 12. März 2007 het dr Abriss agfange. En 2008 gebt's do a großes Kommerzialzentrum wo "Porte Jeune" heisst.

## Belder

Datei:PlaceEuropeMulhouse Tour.JPG|Dr „Place de l'Europe“ un dr Turm
Datei:PlaceEurope Mulhouse blasonFreiburg.JPG|A Wappa


## Weblink

* A Foto, vu dowa àbgnumma
St. Arbogast

**St. Arbogast** cha schdoh für
* dr Arbogast vo Schdroossburg
* d Wehrchille St. Arbogast z Muttez, Baselbiet, Schwiz
* en Ort i de Gmoand Getzis im Vorarlbearg, Öschtriich
* es Jugend- und Bildigshuus i de Gmoand Getzis, Vorarlbearg

**Lueg au:**
* Arbogast
Arbogast von Strassburg

Dr **Arbogast vo Schdroossburg**, au **St. Arbogast**, isch im 6. odr 7. Johrhundert Missionär im Elsass und denn Bischof z Schdroossburg gsi. Er isch heiliggschbroche worde.

## Läbe
Es git nume wenig wo mä vom Arbogast vo Schdroossburg sicher weiss, und Johreszahle ghöre nid drzue. Dr Arbogast—dr althochdütsch Name bedütet dr „fremd Erb“—isch mögligerwiis z Irland under em Name Arascach odr z Aquitanie im Süde vo Frankriich uf d Wält cho. Er isch wohrschiinlig im 6. Johrhundert as Missionär ins Elsass cho. Im Johr 646 (?) isch er dr Nochfolger vom Heilige Amandus as Bischof vo Schdroossburg worde und het Chille und Chlöschder lo baue, drunder die erschti Kathedrale vo Schdroosburg und d Schdadt gförderet. Es isch gsait worde, ass er es Buech mit Predige und Kommentar zu de Brief vom Paulus gschriibe haig. Er isch vilicht im Johr 658 z Schdroossburg gschdorbe. Ä langi Ziit noch siim Dod het män es Chloschder mit siim Name baut am Ort usserhalb vo dr Schdadt, won er begrabe worden isch..

Noch dr Heiligschbrächig isch er dr Patron vo Ruffàch, Muttez und Oberwinterthur worde. Öbbe im 11. Johrhundert het män em d Chille z Muttez gweiht. Si Gedänkdag wird vo dr katholische Chille am 21. Juli begange.

## Legände
Er het sich im Wald vo Hagenau (fr. Haguenau) niiderglo. Er het dr Sohn vom ä Dagobert, wo mä im allgemeine für dr merowingisch König Dagobert&nbsp;II.  (öbbe 650 – 679) vo Austrasie ghalte het, won er von erä Wildsau umbrocht worden isch—noch andere Versione isch er vom Ross gfalle—widr beläbt. Druf het en dr Dagobert, wo z Irland ufzooge worden isch, zum Bischof vo Schdroossburg gmacht.

## Literatur
* 
* Alban Butler, Paul Burns, *Butler's Lives of the Saints*, Continuum International Publishing Group 2000

## Weblink

* Ökumenisches Heiligenlexikon

## Fuessnote
Legion

A römische **Legion** (kummt usm lateinischa "legio": "leasa", "sammla", "usleasa") isch a Einheit im römischa Militär gsi. In deam sin zwüscha 4000 und 6000 Mää gsi. Dazua sind eppa gliichviil Mää Hilfstruppa gsi. Da Grund vum bsundriga militärischa Erfolg vu da Legion isch überleagane Usrüschtung, Usbildung und Disziplin gsi. Durch des hot s römische Riich sich so usbreita künna.

## Gschicht
Mit da Zit hot sich d Legion varändert. Während da früha römischa Republik hots koa schtehendes Heer gea, bei jedam Krieg hond alle Römer kämpfa müassa. Im Ganza hot d römische Armee zu dea Zit 25 Legiona ghet. Weil ma sine Usrüschtung seall kofa hot müassa, sind d riche Römer zua da Reiterei ko und d Arma hot ma als lichte Infantrii verwendet. Des hot denn da Gaius Marius (156 v. Chr.-86 v. Chr.) gändrat. Er hot erreicht, dass da Schtaat d Usrüschtung gschtellt hot, so dass o arme Lüt in bessare Positiona ku künna. Usserdem isch s bisherige Milizheer in a Beruafsheer umgwandlet wora. D Soldata hond an Sold kriagt und noch 16 Johr a Schtückle Land.

Weil aber durch d Reform d Loyalität vu da Soldata zum Heerführer immer wichtiga als d Loyalität zum Schtaat worra isch, sind denn Bürgerkriege möglich worra. Drum isch d Reforma vom Marius an großa Grund für da Untergang vu da römischa Republik.

## Taktik
D Legion isch in Blöck ufgschtellt gsi. Beim Anschturm vom Gegner sind zerscht Schpeer (pila) gworfa worra, denn hond leichte Soldata (hastati) da Anschturm mit Kurzschwerta (gladii) abgfanga. Dia hond sich denn zruckzoga, während d schwere Infantrii (principes) da Kampf witergfüart hot.
Arbogast (Heerführer)

Dr **Arbogast**, mit vollem Name **Flavius Arbogastes**, (gschdorbe 394) isch a germanische Heerfüehrer in dr römische Armee im 4. Johrhundert gsi.

## Läbe
Dr Arbogast isch wohrschiints ä Frank gsi. Er isch in dr weschdrömische Armee bis zum Rang vo *magister equitum*, Oberschd vo dr Kavallerii, ufgschdiige. Im Johr 380 het en dr weschdrömisch Kaiser Gratian (359-383) noch Thrakie gschickt, für zum em oschdrömische Kaiser Theodosius&nbsp;I. (379-395) gege d Gote z hälfe. Dr Arbogast isch im Dienschd vom Theodosius bliibe.

Dr Schbanier Magnus Maximus Gratian het 383 dr Kaiser Gratian umbroocht und sich zum Herrscher vo Gallie erklärt und isch 387 z Italie iigfalle. Im Johr druf het dr Theodosius dr Maximus z Pannonie besiigt und het en as Usurpator behandlet. Dr Arbogast het in siim Name Gallia vom Maximus siim Sohn, em Flavius Victor, zruggeroberet, und s Land em weschdrömische Kaiser Valentinian&nbsp;II. (371-392), wo as Vierjöhrige zum Kaiser gmacht worden isch, übergä, und isch wiiter as em Theodosius si Abgsandte bim Valentinian bliibe. Im Johr druf het dr Arbogast Friide an dr Rhiigränze mit de fränkische Afüehrer Marcomer und Sunno gmacht, wo im Johr 384 z Gallie iigfalle gsi si.

391 het dr Valentinian dr Arbogast welle entlo, aber dä het as *comes* und Regänt z Gallie so vil Macht gha, ass er eifach em Kaiser si Befähl verrisse und erklärt het, ass nume dr Theodosius ihn chönnt entlo. Am 15. Mai 392 isch dr Valentinian z Vienna (hüt Vienne z Frankriich) gschdorbe und es isch möglig, ass dr Arbogast ihn het lo umbringe. Dä het denn dr Eugenius, ä Rhetoriklehrer, zum Kaiser vo Weschdrom lo uusrüefe. Dr Arbogast isch ä Bewunderer vo dr paganische römische Republik gsi und het dä Chrischde ihri interkonfessionelle Händel verachdet. Er het s Heidedum widr welle iifüehre und het im Winter vo 394-95 ä Fäldzug gege d Rhiifranke em Rhii noch undernoh, aber dr Theodosius isch scho im Früehlig gegen en marschiert. Dr Arbogast het brobiert dr Theodosius us em Hinterhalt azgriffe. In dr zweidägige Schlacht am Frigidus (hüt dr Wippach Fluss), ä Näbefluss vom Isonzo, het dr Theodosius am 6. Septämber schliesslig gwunne. Dr Eugenius isch köpft worde und dr Arbogast het Sälbschdmord begange.

## Familie
Noch em Dod vom Arbogast het si Sohn Arigius e erbligi Grafschaft z Trier errichdet, wo bis zum Chlodwig duurt het. Dr Arbogastes het än Unggle gha, wo Richomeres gheisse het. Si Neff Theudemeres isch König vo de Franke worde.

## Quelle
*D Artikel "Arbogast", "Valentinian II", "Theodosius I" in dr *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
*Dr Artikel "Theodosius I" in *Microsoft® Encarta® Encyclopedia 99*. © 1993-1998 Microsoft Corporation.
Arbogast

**Arbogast** (ahdt. für *dr fremd Erb*) isch dr Name vo 

*zwei spootrömische Heerfüehrer, wo mögligerwiis in diräkter Linie mitenander verwandt gsi si:
** Flavius Arbogastes (?–394)
** Arbogast dr Jünger, e weströmische *comes* vo Augusta Treverorum (em hütige Trier) am Ändi vom 5. Johrhundert
* Arbogast vo Schdroossburg, au dr Heilig Arbogast, Bischof vo Schdroossburg 
dr Vorname vom 
* Arbogast Schmitt (* 1943), en Altphilolog

dr Familiename vom
* Louis François Antoine Arbogast (1759–1803), ä französische Mathematiker
* Rainer Arbogast (* 1944), ä dütsche Chirurg 
* Eberhard Arbogast (1793–1875), ä Befreier vom Napoleon vo Elba

au
* dr Roman „Der Fall Arbogast“ über ä Kriminalfall Hans Hetzel

**Lueg au:**
* St. Arbogast
Eldin Jakupovic

Dä **Eldin Jakupović** (* 2. Oktober 1984 in Kozarac, Jugoslawien, hüt Bosnien und Herzegowina) isch en Fuessballgoali mit bosnisch-herzegowinischer und schwiizerische Staatsaaghörigkeit.

Dä Eldin Jakupović hät sini Karriere bim FC Bilten und bim FC Niederurnen aagfange. 1999 isch er i de Noochwuchs vom Grasshopper-Club Zürich gwächslet. Noch füf Johr häd er dä Sprung i di 1. Mannschaft vo de Stadtzürcher gschafft, wobii de Goali i de Saison 2004/05 zu 13 Iisätz choo isch. 2005 isch dä Jakupović für zwoi Johr a de FC Thun uusgliehen worde, wo er mit sine Parade en grosse Biitrag zur Qualifikation für d'UEFA Champions League gleischtet hät. Im März 2006 hät er noch Russland zum Premjer-Liga-Verein Lokomotive Moskau gwächslet. Für d'Säsoo 2007/08 isch er a de Grasshopper-Club Zürich uusgliehe worde.
Am 29. September 2007 hät de Jakupović s'erschte Goal i sinere Profi-Karriere us em Spiil use gschosse. Er hät i de 94' Minute am Grasshopper-Club en Punkt mit em Uusgleich zum 3:3 gäge d' Young Boys Bern gsicheret.
Är häd zwoi Spiil für d'U21-Nationalmannschaft vo Bosnien-Herzegowina bestritte. Im März 2007 isch er fürs A-Länderspiel Schwiiz gäge Norwege beruefe worde, är isch aber nid iigsetzt worde.

D'Verein, für die dä Eldin Jakupovic gschpilt hät:

* 1992 bis 1998 - FC Bilten
* 1998 bis 1999 - FC Niederurne
* 1999 bis 2005 - Grasshopper-Club Zürich
* 2005 bis 2006 - FC Thun (ausgliehe vom Grasshopper-Club Züri)
* 2006 bis 2007 - Lokomotive Moskau
* sit 2007 - Grasshopper-Club Züri (usgliehe vo Lokomotive Moskau)

Nationalmannschaft:

* 2 U-21 Nationalspiil für Bosnien-Herzegowina
* 1 Nomination für es Länderspiil vo de Schwiiz

Doderzue isch er im Sichtigskader vo de Schwiizer Nationalmannschaft für d'UEFA EURO 2008.
Sis erschte Länderspüu het er gäge Zypere beschtritte.

## Weblink
*
Reichenau

D **Insle Riichenau** isch mit 4,3 km² Flächi die gröschti Insle im Bodesee.

## Wälterb
Sit em Johr 2000 isch si mit em Chloschder Riichenau uf dr UNESCO-Lischte vom Wälterb. D Begründig vo dr UNESCO isch, ass es hervorragends Züügnis vo dr religiöse und kulturelle Rolle vom enä groosse Benediktinerchloschter im Mittelalter siig. S Chloster isch ane 724 vom Pirmin ggründet wore.

## Geografii
D Insle Riichenau liit im westlichste Tail vum Bodesee, em Undersee, zwüsched de Städt Konschdanz und Radolfzell. De höchsti Punkt uf de Insle isch d Höchacht, wo mit fast 439 m über Meer öpe 43 m über em Seespiegel liit. D Insle isch ä Dail vo dr dütsche Gmaind Riichenau im Landkrais Konschdanz in Bade-Württebärg. D Gmaind Riichenau het 5100 Iiwohner. Ä chlii meh as 3300 Lüüt drvo läbe uf dr Insle in de drei Schdreusiidlige Ober-, Mittel- und Niiderzell. Dr Räscht wohnt uf em Feschtland in de Ortsdeil Waldsidlig und Lindebüehl, wo au zur Gmaind Riichenau ghöre.

## Verkeer
Bis 1838 isch d Riichenau würkli e Insle gsi und nume mit em Schiff erreichbar. Dänn hät me en 1,3 km lange Damm uufgschütted, wo e Zuefahrt mit Ross und Wage vom nordöstliche Festland möglich gmacht het. Hüt isch de Damm guet uusbaut und e wichtigi Verbindig, nöd nu för d Bewohner, sondern au för d Turiste und d Lastwäge, wo s Gmües, wo uf de Insle aabaut werd, zu de Verkaufsstelle bringed.

## Sehenswürdikaite
Uf de Riichenau gits näbed de vile Gwächshüüser drüü christlichi Bauwärk aazluege. Si sind alli uf de Liste vom UNESCO-Wälterb.

Da wäred:
* d Basilika Sankt Georg z Oberzäll
* s ehemolige Benediktinerchloster mit em Münster Sankt Maria und Markus z Mittelzäll
* d Chile Sankt Peter und Paul z Niderzäll

Oberzell.jpg|Sankt Georg z Oberzäll
Klosterkirche Mittelzell Reichenau.jpg|S Münster z Mittelzäll
Niederzell.jpg|Peter und Paul z Niderzäll


## Weblink

* Offizielli Site vo de Gmaind und Insle Riichenau
Emil Pümpin

Dr **Emil Pümpin** (* 4. Septämber 1840 z Sissech; † 22. Juli 1898 z Gänf) isch e Schwyzer Ysebahningscheniör gsi.

## Familie
Dr Emil Pümpin isch dr Soon vom Moritz Pümpin, Löiewirt z Sissach, und dr Elisabeth Gysin vo Buckte (Reschtorant Mond) gsi. 1872 het är d Fanny Burtin, d Tochter vom ene Offizier us Frankrych ghürotet. Si hei acht Chinder gha.

## Brueflichi Usbildig
Dr Emil Pümpin het Schlosser glert. Denn het är am Polytechnikum z Karlsrue gschtudiert und het 1862 als diplomierte Maschinebouingscheniör abgschlosse. 

## Unternämer
1881 het är zäme mit em Ingscheniör Merian d Regionalbaan Travers-St.Sulpice boue. 1883 het är zäme mit em Ingscheniör Hans Herzog die bärnischi Bougsellschaft für Schpezialbaane gründet. 
**Pümpin und Herzog** hei folgendi Baane plant und boue:
* Regionalbaane: Tavannes-Tramelan / Bière-Apples-Morges / Apples-l`Isle
* Drootseilbaane: Bärn-Marzili / Biel-Magglinge / Beatebärg
* Schmaalschpurbaane: Basel-Tärwil / Tärwil-Flüe / Frauefäld-Wyl / Bärner Oberlandbaane / Sissach-Gälterchinde-Strossebaan (zweuti elektrischi Ysebaan vo dr Schwyz) 
* Zaanradbaane: Wengernalpbaan (Luterbrunne-Grindelwald) / Schynigi Platte-Baan 
*  Normalbaan längs vom Tunersee 
Alli die Baane het d Gsellschaft Pümpin & Herzog im Gäneralakkord usgfüert.

## Literarischi Nowys
* Heimetbuech vo dr Gmein Sissech
* 430 Joor Pümpin vo Gälterchinde, Site 178-189
* Schwyzerischi Bouzytig 6.8.1898

## Lueg au
* Pümpin
* Sissech-Gälterchinde-Baan

## Weblink
* Emil Pümpin im Personelexikon vom Kanton Basel-Land
* Wengernalpbaan
* Schynigi Platte-Baan
* Marzilibahn
Samuel Pümpin

Dr **Samuel Pümpin** (* 30. Juni 1776 z Gälterchinde; † 2. Novämber 1853 z Basel) isch e Schwyzer Politiker gsi.

## Familie
Dr Samuel Pümpin isch dr Soon vom Heinrich Pümpin, Schryner, und vo dr Barbara Stauber vo Zetzwil gsi. 
1804 het är s erscht mol ghürote, d Elisabeth Hofer vo Zeglige. Si hei e Tochter gha. D Frau isch bi dr Geburt gschtorbe. 
1810 het är s zweut mol ghürote, d Barbara Gerster vo Gälterchinde. Si hei 5 Chinder gha. 

## Bruef
Wie si Vatter het är Schryner glert und e Schrynerei betribe. Drnäbe het är aber no buuret. Är het d Buurerei chönne vergrössere, denn är het immer wider Land und Wald gchauft.

## Politik

Dr **"Inspektor Pümpin"**, (so het men im gseit), het zerscht z Gälterchinde und schpöter z Basel e grossi Rolle gschpilt. Är isch z Gälterchinde Gemeinischryber, Gemeinrot und denne Gemeinipresidänt gsi. Zuedäm isch är e Verträter vom obere Baselbiet im Grosse Rot z Basel gsi. 1810 isch är ins Zivilgricht gwelt worde. Das het är bald drufabe presidiert. 1811 het me dr Samuel mit „Hauptmaa“ aagredet. Woorschynlich isch är scho dozmol Inschpekter vom 3. Militärbezirk gsi. E paar Joor schpöter isch är zum Major befördert worde.
Dr Inschpekter het d Verantwortig für Usrüschtig und Bewaffnig vo de Basler Milizsoldate gha. Es isch si Pflicht gsi die militärischi Usbildig z überwache und unter siner Kontrolle si regelmessigi Schiessüebige abghalte worde.
Bi de kantonale Trennigswirre isch är e überzügte Gegner von ere Kantonsteilig gsi und eine vo de füerende Chöpf vo de Baseltreue.
Bim Gälterchinder-Schturm, wo d Baselbieter s baseltreue Gälterchinde überfalle hei und drbi sini Hüser azündet hei het är s Dorf fluchtartig müese verlo. Nachdem dr Kanton in zwe Halbkantön teilt gsi isch (1833), het är sini Hüser verchauft und isch uf Basel go woone.  Är het nid welle unter dr neue Regierig z Lieschtel läbe. Z Basel isch är bald drufabe in Chline Rot (Regierigsrot) gwelt worde. Am 3. Hornig 1834 hein im d Basler s Eerebürgerrecht vo dr Schtadt gschänkt.

## Literarischi Verwys
* *Heimatbuch der Gemeinde Gelterkinden.* Uusgab 1864, ab Seite 73
* *Heimatbuch der Gemeinde Gelterkinden.* Uusgab 1966, Seite 20
* *430 Jahre Pümpin von Gelterkinden.* Syte 164–177

## Lueg au
* Pümpin

## Weblink
* Artikel ''Samuel Pümpin'' im Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft
* http://pdf.volksstimme.ch/pdf/vs00-071/v0007111.pdf
Aurelius Frobenius

Dr **Aurelius Froben** (1539-1587), latinisiert **Aurelius Frobenius**, isch ä Verleger und Buechdrucker z Basel und ä Mitgliid vo de berüehmte Basler Frobens gsi.

## Läbe
Dr Aurelius Froben isch 1539 z Basel as dr zweit Bueb vom Buechdrucker und Verleger Hieronymus Froben uf d Wält cho. Er het drei Gschwüschderti gha, ä zwei Johr eltere Brueder, dr Ambrosius, ä Schwöschder, d Anna (1541-1579), und ä Halbschwöschder, d Esther (1545-1590). Noch em Dod vo siim Vater het er d Buechdruckerei mit siim Brueder und sim Unggle, em Niklaus Bischoff wiitergfüehrt. Mit siim Brueder isch er in  1578  in ä Skandal verwigglet gsi, wo si hai welle dr Talmud drucke und das vom Kaiser Rudolf&nbsp;II. verbote worden isch.

Er het 1540 d Chrischona Burckhardt (1540-1591) ghürotet und si hai nüün Chinder gha, drunder d Esther (1569-1610), dr Bernhard (1571-1610) und dr Aurelius Erasmus (1573-1637), wo Buechdrucker vom Root und Obervogt uf Farnsburg worden isch.

Dr Aurelius Froben isch 1587 gschdorbe.
Episcopius

Dr Familiename **Episcopius** cha ghöre em
*Ludovicus Episcopius, ä flämische Komponischt uus dr französiche-flämische Schuel
*Nicolaus Episcopius, uf Dütsch Niklaus Bischoff, ä Basler Buechdrucker uus em 16. Johrhundert
*Simon Episcopius, uf holländisch Simon Bischop, ä holländische Theolog
Fueros

D **fueros** si draditionelli, verbriefti Rächt im middelalterlige Schbanie gsi.
S Wort *fuero* chunnt vom latiinische *forum* für Märtblatz.

D Obrikeit, siigs dr König, än Adlige odr ä Bischoff hai Gmeinde Privilegie ge, wo lokali Brüchlikeite und Rächt beschdädigt hai und au s Rächt uf Beschdüürig odr Sälbschdbeschdimmig hai chönne iischliesse. Dr Begriff isch au für s *Liber judicorum*, s Gsetzbuech vo de Wisigote brucht worde, wo men em *Fuero Juzgo* gsait het. Die Brivilegie si vo de Gmeinde odr schbööter vo de Regione mit vil Iisatz gege d Regierig verdeidigt worde und hai ä groossi Rolle in dr Gschicht vo Schbanie gschbiilt.

## Baske
Sid dass d Römer die iberischi Halbinsle eroberet hai, hai d Baske immer under enerä fremde Herrschaft gläbt. Im 10. Johrhundert isch s Gebiet vo de Baske ans Königriich vo Navarra gfalle. Am Ändi vom Middelalter hai d Brovinze Alava, Biskay und Guipuzcoa Kaschdilie ghört. Immer hai d Baske druf gachdet, ass ihri draditionelle Rächt in Sache vo Handel, Schdüüre, Milidärdienscht, Erbschafte und dr Sälbschdändikeit vo ihre Volsversammlige reschbektiert worde si. Dene Rächt sait mä uf Schbanisch *fueros* odr *fors*. Wo d Regierig vo Schbanie in de 1830er Johr brobiert het, die Rächt z chürze, hai d Baske d Aschbiratione vom konservative Don Carlos underschdützt.
## Quelle
* Dr Artikel "Basque" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
* Dr Artikel "fuero" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Altstätten SG

**Aaltstetta** isch e Stadt und e politischi Gmaand im Waalkrais Rintl vom Kanton San Galle.

## Geografii
Aaltstetta lit i da Mitti vom San Galler Rhintl a da Grenza zu da beeda Appazeller Kantön. Aaltstetta isch mit 39&nbsp;km² ani vo da grössera Gmaande im San Galler Rhintl. Zu Aaltstetta khörad au no di baida Dörfer Lüchiga und Henderforscht und d Exklave Lienz. Da Wailer Hueb, wo zu da Kerchgmaand Kobelwaald und schuelisch zum Oberriet khört, ischt politisch au Aaltstetter Gebiet. De tüfst Punkt vo de Gmaand lit uf 410 Meter über Meer und de höchst uf 1795 Meter über Meer. De höchst Punkt isch de Hoch Chaschte.

## Name
De früest Beleg vom Ortsname föndt si im Johr 853. Dozmol isch d Red vomene Hof *in villa nominata Altsteti*. Ond om 1170 ome haassts *de Altstettin*.

## Bruuchtum
* d Aaltstetter Röllelibutza sind e bekanti Fasnechtstradizioon.

## Persönlichkaita
* Meinrad Eugster (* 1848; † 1925), Benediktiner, „Diener Gottes“
* Jakob Feurer (* 1912; † 1999), Priester und Gründer vom Schwizer Bauorda
* Floriana Frassetto (* 1951), Künstleri und Mitgründeri vo Mummeschanz
* Ferdinand Gehr (* 1896; † 1996), Kunstmooler
* Marcel Gisler (* 1960), Filmemacher
* Thomas Arnold Hammer (* 1942), Redakter am Schwyzerische Idiotikon
* Gardi Hutter (* 1953), Gloon-Komödiantin und Autorin
* Wendel Langenegger (* 1912; † 2005), Leerer, Haimatforscher und Archivar
* Wilhelm Matthias Naeff (* 1802; † 1881), Schwizer Politiker und Mitgliid vom ersta Bundesroot (FDP)

## Weblink

* Wäbsita vo da Stadt Aaltstetta

## Fuessnoote
Stadion Brügglifeld

S **Stadion Brögglifäld** esch s Stadion vom Fuessballveräin FC Aarau und stoht uf Bode vo de Gmäind Sohr.

## Gschecht

I de erschte 22 Johr nach de Veräinsgröndig vom 26. Mäi 1902 het de FC Aarau all sini Häimspeel im Aarauer Schache uusträit. Es het weder Goal no Hääg oder Garderobe gäh ond hend för jedes Speel weder uuf- ond abbout mösse wärde. Wo d Ortsbörgergmäind vo Aarau grüens Liecht för e neue Fuessballplatz im Brögglifäld gäh het, hend es paar Metgleder ond Frönd vom FC Aarau en Gnosseschaft för d Erstellig ond Finanzierig vo de Aalag gröndet. Am 12. Oktober 1924 esch s neue Stadion Brögglifeld met emene Fröndschaftsspeel gäge de amtierendi Schwiizer Mäister FC Züri fiirlech iigwäiht worde.

Achzg Johr spöter esch de erfolgriichschtii Aargauer Fuessballverein i sim häimelige Stadion am Waldrand trotzt em Erschiinigsbeld vom Stadion emmer no träu blebe. Scho am 22. Septämber 1929 esch d Holztribüne vom Brögglifäld komplett abbrönt, ennerhalb vo zwöi Mönet het me se aber weder chöne näu uufboue. Im Johr 1982 esch nach eme Johr Bouziit d Haupttribüne iigwäiht worde. I de 90er-Johr esch denne en zuesätzlichi Tribüne bouet worde ond d Stehrampe het scho voräne en Totalrevision becho. Im Johr 2003 esch de Secherhäitshaag entlang vo de Stehrampe vo de FCA-Fans gratis abmontiert worde. Gliichziitig hets en abtrente Gäschtesektor gäh.

Im Hehbleck uf s Johr 2008 esch en näui Heimstätte vör de FC Aarau planet worde. D MittellandArena, S Härzstöck vom MittellandPark, söt emol 12'500 Plätz ha. Am 25. Septämber 2005 het d Bevölkerig vo de Stadt Aarau d Plän för es näus Stadion ond s näue Iichaufszentrum abglehnt. D FC Aarau AG ond d Stadt Aarau hend nächär anere näue Lösig gschaffet. Im Februar 2008 send denne d Plän för die näu MettellandArena dor d Abstemmige dorecho ond de Bou vom näue Stadion bewelligt worde. 

## Infrastruktur

* *Gmäindzughörigkäit:* s Stadion stoht uf sohrer Bodä, wo aber de Ortsbürgergmäind Aarau ghört
* *Fassigsvermögä:* insgesamt: 9'249 Plätz
** devo 1'541 Sitzplätz (deckt)
** devo 7'658 Stehplätz (uudeckt)
* *Belag:* Naturrase
* *Bsetzer:* Platzgnosseschaft Brögglifäld

## Weblink
d Siite Brögglifäld uf de Homepage vom FC Aarau
Schutter

D Schuttr isch ä kleinr Fluss in dr Ordenau in Bade-Württeberg. Si isch 55 km lang und ä Nebefluss vo dr Kinzig.

## Quelle, Verlauf, Zueflüess
D Schuttr entspringt am Hienersedel im Schwarzwald, oberhalb vo Schweighause in 680 Meter Höhi. Si entstoht aber eigentlig erst im Ort Schweighause us dr Vereinigung mit zwei kleinre Bäch, em Geisbergbach und em Lohbach. Däm si Quelle isch 1904 vo dr Sektion Lohr vom Schwarzwaldverein als „Schutterquelle“ gfasst worde. D Schuttr fliesst zerscht nach Weste, denn nach eme fast rechtwinklige Knick in nördliger Richtig dur d Gmeinde Schuttertal und Seelbach, macht denn immer mehr e Boge nach Weste und durchfliesst s Stadtgebiet vo Lohr. Dort verlot d Schuttr dr Schwarzwald und fliesst in nördliger Richtig parallel zum Rhy dur die Oberrhynischi Diefebeni. Si durquert Schuttere, Neuried, Schutterwald und mündet bi Kehl in d Kinzig, ä bitz bevor die in Rhy mündet. 

Am Üsgang vum Schudderdal bi Lohr, do wu d'Schudder üsm Schwarzwald in d' Oberrhynischi Diefebeni fliäßt, het dr Reichsarbeitsdiänschd vun 1936 bis 1938 e Kanal boid, wu d'Schudder bi Hochwasser entlaschde dued und wu vun Dinglinge schnuurgrad bis uf Nunnewihr fihrt.   

Am Endi vo der letzten Iisziit (Würmiisziit) isch d Schuttr mit andere Schwarzwaldflüss parallel zum Rhy dur Kinzig-Murg-Rinne gflosse, wo me hüt no gseht.

Grösseri Zueflüss vor Schuttr si der Sulzbach und d Unditz.

## Geodaten
* Quelle: 
* Mündig:
Grossfamilie

Ä **Groossfamilie**  beschdoht us erä gröössere Grubbe vo verwandte Persone, wo zu zwei odr mehr Generatione ghöre.
## Forme vo dr Groossfamilie
Scho zwei Generatione chönne e Groossfamilie bilde, wenn z. B. d Eltere a gröösseri Zahl vo Chinder ufbringe. Zum Bischbil chönne drei verschwögereti Baar mit 20 bis 30 Nichte und Neffe ä groosse Familieverbund darstelle, wo, wenn all nooch zsämme wohne, viilfältigi grubbedynamischi Beziehige innerhalb vo *der Familie* möglig mache.

Das chönne die Eltere mit ihre Chinder und Groosschinder si, mit Unggle, Dante odr andere Verwandte. Früener het mä au d Diener drzue zelt. D Familie-Mitgliider hai meischdens zsämme in eim Huus oder einere Siidlig gläbt und hai ä wirtschaftligi Eiheit bildet und wo hüfig zsämme buurt odr es Handwärk uusgüebt hai.
## Hüfikeit vo Groossfamilie
### Induschdriiländer
D Zahl vo de Groossfamilie isch mit dr Induschdrialisierig  in de Induschdriiländer scho vor em Zweite Wältchrieg gfalle, aber d Familieblanig wo mit dr Antibabypille sit de 1970er Johr eifach worden isch, het in Bevölkerigsschdadistike ä klari Schbuur in dr Geburtekurve hinterlo, dr so genannt *[[Pillenknick|Billeknick]]*. 

In de Induschtriiländer schbiile d Groossfamilie immer non ä Rolle in alle soziale Schichte, au wenn mä ä dütligi Ahüfig in dr Oberschicht cha feschtschdelle, wo prozentual chlii isch. Dorum gseet s us, wie wenn d Groossfamilie verschwunde siige. 

Noch em *Mikrozenus 2005* läbe z Dütschland no ei Prozänt vo de Mensche in Familie, wo Eltere, Chinder, Groossvater und Groossmueter und in sältene Fäll sogar Urgroosseltere im gliiche Huushalt zsämmeläbe.
### Entwickligsländer
In Entwickligsländer si d Groossfamilie schdärker verbreitet. Das het vor allem mit der Art z due, wie mä dört d Familie blant. In Gsellschafte, wo dr Groossdeil vo dr Bevölkerig in dr Landwirtschaft dätig isch, chönne immer Händ zum schaffe bruucht wärde, so dass d Chinder d „Pensionsvorsorg“  vo ihre Eltern si. Wil schdaatligi soziali Iirichdige im allgemeine nid exischdiere, wird s Überläbe vo vile Familiemitgliider nur dank dr Groossfamilie gsicheret, z. B. wenn ä Frau bi dr Geburt vom enä Chind schdirbt, odr wenn öbber alt wird und nüm cha schaffe.
### Gsellschafte mit Polygamii
In Gsellschafte, wo d Poligamii erlaube, chönne d Familieverbänd theoretisch dütlig gröösser si.
Internationales Olympisches Komitee

S **Internationale Olympische Komitee** (IOK; aber au im Dütsche wird hüfig die änglisch Abchürzig IOC bruucht) isch ä nitschtaatligi Organisation, wo sich um d Organisation und dr Ablauf vo de Olympische Schbiil kümmeret. 

Rechtlig handlet es sich um ä Verein, wo im Handelsregischter iidrait isch noch em Art. 60 ff. vom Schwizer Zivilgsetzbuech. Er het si Sitz sit 1915 z Lausanne. S IOC leitet die Olympische Bewegig und het Aaschbruch uf alli Rächt an de olympische Symbol, wie Fahne, Mottos und Hymne, und au an de Schbiil sälber. Si Hauptverantwortig lit in der Betreuig und Organisation vo de Summer- und Winterschbiil.

## Lischde vo de Presidänte vom IOC sit siiner Gründig

## Weblink

* Websyte vom Internationale Olympische Komitee
Heinrich Roth

Dr **Heinrich Roth**, (* 1. März 1906 z Gerstette; † 7. Juli 1983 z Göttingen) isch ä dütsche Pädagog und Psycholog gsi.

## Läbe
Dr Heinrich Roth isch am 1. März 1906 z Gerstette, emenä Dorf uf dr Schwäbische Alb uf d Wält cho. Si Mueter isch scho früeh gschdorbe und si Vater ins Usland gange und er isch bi siiner Dante und siim Unggle z Ulm ufgwachse. Er het sächs Johr lang z Künzelsau  Lehrer glehrt. Won er aber kei Boschde an erä Schuel gfunde het, het er vo 1926 bis 1928 as Huuslehrer gschafft, und z Erlange verschideni Fächer schdudiert. Noch em Abschluss isch er bis 1931 Lehrer uf erä Schuel z Ulm gsi. In de neggschde zwei Johr het er z Tübinge gschdudiert. 1933 het er s Schdaatsexamen gmacht und bim Oswald Kroh promoviert. Wil er zun erä verbotene Grubbe vo dr Bündische Jugend ghört het, het er nüm am ä Lehrerseminar welle schaffe, wien er vorgha het. Vo 1934 bis 1938 het er as Armeepsycholog an dr Psychologische Prüfschtell z Münche gschafft. 1942  isch er as Soldat in d Armee iigzoge worde. Noch em Chrieg isch er 1947 as Dozent an s Pädagogische Inschtitut z Künzelsau cho und het wiiter z Württeberg—z Schduttgard und z Esslinge—in der Lehrerbildig gschafft. Im Johr 1961 isch er an d Georg-August-Universität z Göttige grüeft worde.

Dr Roth het zur Schriftleitig vo dr Ziitschrift "Die Deutsche Schule" ghört, nodäm si neu gründet worden isch. Er isch vo 1966 bis 1974 Mitgliid vom Dütsche Bildigsrot gsi und bim Max-Planck-Inschdidut für Bildigsforschig.

Dr Heinrich Roth isch am 7. Juli 1983 z Göttingen gschdorbe.

## Ehrige
1970 het dr Roth dr Kulturpriis vom Dütsche Gewerkschaftsbund übercho. Sit 1987 het d Heinrich-Roth-Gsamtschuel z Boodefäld si Name.

## Wärke(Uswahl)
**Kind und Geschichte*, 1955
**Psychologie und Pädagogik*,(Josef Derbolav, Heinrich Roth), 1959
**Jugend und Schule zwischen Reform und Restauration*, 1961
**Pädagogische Psychologie des Lehrens und Lernens*, 1963
**Autoritär oder demokratisch erziehen?*, 1965
**Erziehungswissenschaft, Erziehungsfeld und Lehrerbildung*, (Heinrich Roth, Hans Thiersch), 1967
**Begabung und Lernen. Ergebnisse und Folgerungen neuer Forschungen*, (Herausgeber), 1980
**Kind und Geschichte*, 1982

## Literatur
* Waltraud Harth-Peter: *Die "realistische Wendung" in der pädagogischen Forschung. Heinrich Roth (1906-1983) und sein Verhältnis zur geisteswissenschaftlichen Pädagogik.* In: Brinkmann, W./Harth-Peter, W. (Hg.): *Freiheit - Geschichte - Vernunft.* Unter Mitarbeit von M. Böschen und F. Grell. Echter, Würzburg 1997
* Dietrich Hoffmann: *Bibliographie Heinrich Roth*, Max-Traeger-Stiftung der GEW, Frankfurt 1989
* 
* Carolin Lehberger: *Die realistische Wendung im Werk von Heinrich Roth*, Dortmund 2009
* Josef Speck (Hrsg.): *Geschichte der Pädagogik des 20. Jahrhunderts.* Band 2. W. Kohlhammer, Stuttgart 1978

## Weblink
* „Die Deutsche Schule“ – Wissenschaftlichi Vierteljohresziitschrift vo dr GEW
Jaun (Begriffsklärung)

**Jaun** schdoht für:
* Jou, hochdütsch Jaun, ä Gmeind im Kanton Friburg i dr Schwiiz

Dr Familiename **Jaun** hai:
* Sam Jaun (1935–2018), en Schwiizer Krimiautor
* Rudolf Jaun (* 1948), en Schwiizer Militärhistoriker
Sam Jaun

Dr **Sam Jaun** (* 30. September 1935  z Wyssachse im Emmedaal) isch ä Schwiizer Krimiautor. 

## Läbe
Er het Germanischdik und Altphilologii  schdudiert und het denn as Lehrer und Kulturbeuftragte vo dr Schdadt Bärn gschafft. Vo 1977 an het er as freie Schriftsteller und Übersetzer gschafft. Er het mehrmols im Uusland gläbt: z Portugal, Frankriich und in de USA. Hützudag wohnt er z Bärn und z Berlin.

Er het Theaterschdück, Romän und Hörschbiil veröffentligt, bevor er sich am Ändi vo de 1970er Johr dr Kriminalliteratur zuegwändet het. 

Si Roman „Die Brandnacht“ isch anne 1991 mit em Bruno Ganz in dr Hauptroll verfilmt wore.

## Wärk
**Texte aus der Provinz*. Bärn: Zytglogge, 1971
**Ach Auerbach*. Spieltext. Mit Peter J. Betts. Bärn: Zytglogge, 1972
**Die weissen Zähne der Gemeinde*. Texte 1961 – 1971. Bärn: Zytglogge, 1973
**Bier*. Spieltext. Mit Peter J. Betts. Bärn: Zytglogge, 1974
**Die Wirklichkeit des Chefbeamten*. Gschichte. Bärn: Zytglogge, 177
**Der Weg zum Glasbrunnen*. Kriminalroman. Münche: W.Heyne, 1983
**Die Brandnacht*. Züri: Benziger / München: W.Heyne, 1986. *Die Brandnacht* isch 1991 verfilmt worde mit em Bruno Ganz in dr Hauptrolle.
**Der Feierabendzeichner*. Züri: Ammann, 1992
**Fliegender Sommer*. Kriminalroman. Muri bi Bärn: Cosmos, 2000
**Paradiesgärtli*. Komödie. Urufführig: Allmend Sigigen, Luzern, 2001
**Die Zeit hat kein Rad*. Kriminalroman. Muri bi Bärn: Cosmos, 2004
**Tagpfauenauge*. Kriminalgeschichten. Muri bi Bärn: Cosmos, 2005

## Uszeichnige
*Krimi-Preis der deutschen Autoren (1983)
*Friedrich-Glauser-Preis 1987 für *Die Brandnacht*. 
*Deutscher Krimipreis 2001 für *Fliegender Sommer*
*Verschidnigi Uszeichnige vo dr Schdadt und em Kanton Bärn und vom Land Berlin.
 
## Weblink
*Biographie und Interview 
* Kurzbiografie Schweizer Autoren-Lexikon
Hans Ulrich Bänziger

Dr **Hans Ulrich Bänziger** (* 30. Oktober 1938 z Züri) isch ä Schwiizer Psycholog und Schriftschdeller.

## Läbe
Dr Hans Ulrich Bänziger isch z Züri uf d Wält cho. Er isch zerscht uf s Wirtschaftsgymnasium und denn het er Psychologii an der Zürcher Hochschuel für Agwendeti Psychologii gschdudiert. Druf het er an erä Dolmetscherschuel z Zürich gschdudiert. Spööter het er sich uusbildet in dr systemische Therapii am Inschdidut für Syschtemischi Entwicklig und Furtbildig z Zürich. Sit de 1990er Johr schafft er as Psycholog und veröffentligt au literarischi Teggschd. 1994 het er sich am Ingeborg-Bachmann-Wettbewerb z Klagenfurt bedeiligt.

## Wärk
* *Beschwörung*, Zürich 1995
* *Der Kopf sitzt uns im Nacken*, Zürich 1995
* *Ortlos. Interlaken*, Zürich 1999
* *Plankton*, Zürich 2002

## Übersetzige
* Gerald Durrell: *Das Inselgeheimnis*, Zürich [u. a.] 1971 (übersetzt zsämme mit dr Cornelia Grossmann)
* Jay Haley: *Direktive Familientherapie*, München 1977 (übersetzt zsämme mit dr Annemarie Bänziger-Naegeli)
* Ray Pope: *Im Stich gelassen*, Zürich [u. a.] 1980
* Ray Pope: *Rötels Bande*, Zürich [u. a.] 1973

## Weblingg
* http://www.a-d-s.ch/d/lexikon/edit/detail_a.php?id_autor=72
* http://www.wolfbach-verlag.ch/index.php?id=39
Jacques Rogge

Dr **Jacques Rogge** (* 2. Mai 1942 z Gent; † 29. Augschte 2021) isch e belgische orthopädische Chirurg und vu 2001 bis 2013 dr acht Presidänt vom Internationale Olympische Kommittee (IOC) gsii.

## Biografii
Dr Jacques Rogge isch 1942 z Ghent z Belgie uf d Wält cho. Er her an dr Universidet vo Ghent gschdudiert und isch än orthopedische Chirurg worde. Er het an de Olympische Schbiil vo 1968, 1972, und 1976 im Segle deilgnoh und het für die belgisch Nationalmanschaft Rugby gschbiilt. Er het dr Adelstitel vo *Ridder* gha und isch vom belgische König, em Albärt&nbsp;II. zum Graf gmacht worde. As Hobby het dr Jacques Rogge hischdorischi und wüsseschaftligi Literatur glässe und moderni Kunschd bewunderet.

## Funktionär vo Olympische Kommittee
Vo 1989 bis 1992 isch er Presidänt vom belgische Olympische Kommittee gsi und vo 1989 bis 2001 vom Europäische Olympische Kommittee. Im Johr 1991 isch er Mitgliid vo dr IOC worde und 1998 vo dr IOC-Exekutive. Am 16. Juli 2001 isch er an dr 112. Sitzig vo dr IOC zum Nochfolger vom Juan Antonio Samaranch, wo sit 1980 Presidänt gsi isch. Dr Rogge isch intressiert dr, ass au Entwickligsländer die Olympische Schbiil sötte halte und will das möglig mache dur neui IOC-Richtlinie in Bezug uf wie die Olympische Schbiil abghalte wärde.

Währed de Winterschbiil z Salt Lake City 2002 isch dr Rogge dr erschd IOC-Presidänt gsi, wo im Olympische Dorf gläbt het, für zum nööcher zu de Schbortler z si. Er het Droge und anderi Skandäl ohni Zögere behandlet und het klar gmacht, dass mä bi de Olympische Schbiil kei Korruption wurd dulde. Bi alle drei Schbiil under em Rogge hai d Schbortler de Droge abgschwore. Beobachter hai von erä neue Ziit in dr Olympische Bewegig gredet.

Änderige im olympische Brogramm si au gmacht worde. So si Baseball und Softball as Diszipline an dr IOC-Sitzig im Juli 2005 z Singapur falle glo worde für d Olympiade vo London 2012. Dr Rogge het aber gsait, ass die beide Schbortarte denn chönne es Gsuech schdelle, widr ufgnoh z wärde. In siinere Amtsziit hets 2010 zum erschte Mol Olympischi Summer-Jugedschbiil und 2012 Olympische Winter-Jugedschbiil gee. An de Jugedschbiil chönne Schbortler vo 14i bis 18i teilnäh.  

Im Johr 2008 het dr Rogge sich drfür schdark gmacht, ass s Internationale Olympische Kommitte sich nid wurd in d Bolitik iimische und ass es kei Boykott sött gä.

Anne 2013 isch dr Thomas Bach zue siim Noofolger als IOC-Präsident gwählt worde. Er isch 2021 mit 79 Johr gschtorbe. 

## Weblink

* 
* 
* Lebenslauf (änglisch)
Asien

**Asie** isch dr gröschd Kontinänt (29,4% vo dr Landflechi vo dr Ärde), het die gröschdi Iiwohnerzahl (meh as 60% vo alle Mensche) und isch au am dichdischde bevölkeret. Es isch dr öschdlig Deil vo Eurasie. Im Weschde wird as Gränze zu Europa  dr Ural gnoh und am Suezkanal schdoosst Asie uf Afrika. Im Norde lit dr Arktisch Ozean, im Oschde dr Pazifik und im Süde dr Indisch Ozean. Dr Groossdeil vo dr Landmasse lit in dr nördlige Hemisphäre. 

Asie wird gschichdlig, kulturell, ethnisch und geographisch in Regione iideilt: Sibirie, Oschdasie, Südoschdasie, Zentralasie, dr indisch Subkontinänt und dr Middler Oschde.
Ustersbach

**Uschdersbach** (amtlich *Ustersbach*) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.

## Geografi
Uschdersbach leit em Naturpark Augschburg Weschtliche Wälder, rond 25&nbsp;Kilometer weschtlich vo Augschburg en dr Noochberschaft zua dr Ortschafte Dinkelscherbe, Kutzahausa ond Fischa.

Vo dr Gmarkong send 64,0&nbsp;% Landwirtschaftsfleche, 24,1&nbsp;% Wald, 10,9&nbsp;% Sidlongsfleche ond 1,0&nbsp;% sonschtige Fleche. Nochbergmoede send Kutzenhausen, Fischach ond Dinkelscherben.

## Gmoendsgliderong
Zua Uschdersbach gheret d Derfer Baschneeg (dt. *Baschenegg*), Mesoffa (*Mödishofen*), Oschderkiahbach (*Osterkühbach*) ond Uschtersbach.

## Gschicht
Uschdersbach ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1277 als *Usterspach*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 7,2&nbsp;% gleäge.

## Religion
73,2&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 17,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltong
Uschdersbach hot mit Gessertshouse a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Birgermoeschter vo Uschdersbach ischt dr Maximilian Stumböck.

### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986: 

## Dialäkt
Dr Dialekt vo Uschdersbach ghert zom Schwäbisch.

## Weblink
* 
* www.ustersbach.de

## Fuaßnota
Amerika

**Amerika** cha bezeichne:

* dr Doppelkontinent Amerika, wo us Nordamerika und Südamerika beschdoht
* churz für die Vereinigte Schdaate vo Amerika, abkürzt USA 
* d Färnsehserii Amerika mit em Kris Kristofferson vom Johr 1987
* dr Ortsdeil Amerika vo dr Gmeind Garrel (Landkreis Cloppenburg) in Niidersachse 
* s Lied Amerika vo dr Grubbe Rammstein 
* s Romanfragmänt Amerika vom Franz Kafka 

**America** cha bezeichne:

* America, ä Rock Band
* ''America'', äs Album vo dr Band America
* "America", äs Lied vom Simon und Garfunkel
* "America", äs Lied vom Prince
* "America", äs Lied vom Neil Diamond
* "America", äs Lied us dr *West Side Story* vom Leonard Bernstein und em Stephen Sondheim