Gallische Sprache

**Gallisch** isch e usgstorbeni keltischi Sproch, wo vo de keltischi Stämm in Gallie un Gebiet, wo dra gränze, gsproche worre isch. D'Gallischi Sproch isch spöteschtens noochem 6te Johrhundert komplet vum Vulgärlatin bzw. vo germanischi Sproche verdrängt worre. Gallisch ghört zu de Feschtlandkeltischi Sproche, wobi s'Gallisch sich warschynlich nüt bsunders vo de brythonischi Sproche unterschiide het un usserdem bodi P-keltischi Sproche gsi sin. D'inselkeltischi Sproche unterscheide sich hüt vor allem durch de Wegfall vo dr Morphologi un d'Aluutmutation. D'sprochlichi Spure erlaube e rächt gueti Rekonschtruktion vum Gallische. Allerdings sin numme wenigi Verbe, Adjektive etc. überliifert. Wege dem wird e detailiirti Rekonschtruktion nie möglich sy.

## Verbreitig
Gallisch isch im früenere Gallie, öppe em hütige Frankrych, gsproche worre, mit Usnahm vo denne Regione, wo Aquitanisch (e Vorstuf vum Baskische) gsproche worre isch (domols warschynts wyter verbreitet wie hüt). Usserdäm isch Gallisch vo de Kelte i dr hütige Schwiiz un Süddütschland gsproche worre. D'keltischi Sproch vo Norditalie (Lepontisch) un s'Galatische werre zwar separat bhandlet, hen sich aber warschynts nüt bsunders vonenander unterschiede. Hütigi Linguischte ordne s'Gallische zämme mitem Britannische y; d'goidelische Sproche un Keltiberisch werre dergege als archaischeri Sproche agseh. Nordweschtlich vum Gallische sin Vorstufe vum Gälische gsproche worre, öschtlich devo Germanisch, im Südoschte Etruskisch, Italische Sproche un Illyrisch un im Süde Iberisch, Keltiberisch un Aquitanisch, e Vorstuf vum Baskische.

D'Gallier hen mit Sicherheit verschiedni Dialäkt gredet, d'Sproch isch aber z'spärlich überlieferet, als dass mer chönt d'Dialäkt noochvollziehe. Möglicherwys sin d'Dialäkt durch e eventuels prä-indoeuropäisch Subschtrat verschiede beyflusst gsi; so sin zum Byspiil Flussnämme im hütige Frankrych oft no vor-keltisch. 

### Niidergang
Nooch dr römischi Erobrig vo Gallie isch d'Sproch schnäll verdrängt worre. Warschnynts het sich s'Vulgärlatiin zerscht i de Städt durchgsetzt un schliesslich au unter de Buure. Bi dr Usbreitig vum Latiinisch hen Händler, Soldate, Beamte un Siidler e grossi Roll gschpiilt. Spöteschtens im 3. oder 4. Johrhundert isch s'Latiinisch scho fescht z'Gallie etabliert gsi; em Verschwinde vum Gallische isch aber mit Sicherheit e langi Zit vo Zweisprochigkeit vorusgange; d'spötere gallische Inschrifte hen oft viili Fehler. Im 4. Johrhundert het dr Hieronymus berichtet, dass d'Sproch vo de Galater derre vo dr Bevölchrig vo Trier ähnlich gsi isch. E grossi Roll bi dr entgültigi Romanisierig vo Gallie het d'Chrischtianisierig gschpielt, wo s'Latiinisch au i abglegeni Dörfer brocht het. 

S'Gallische het sich bis churz nooch dr fränkischi Erobrig chönne halte. Im 6. Johrhundert het dr Gregor vo Tours berichtet, dass in synrer Gegend no vereinzelt Gallisch gsproche worre isch; des isch s'letschti Mol, dass d'Sproch erwähnt wird. D'Romanisierig isch i Raetia un i de Decumates agri am langsamschte gsi un so ischs möglich, dass i abglegeni Gegende no bis ins 10. Johrhundert Keltisch oder z'mindeschtens Galloromanisch gsproche worre isch.

## Schriftlichi Spure
D'erschti schriftlichi Spure sin usem 4te Johrhundert vor Chrischtus überliiferet, öppe im 3te Johrhundert höre d'Beleg uf. Im 6te Johrhundert sin vum Gregor vo Tours gallischi Heilsprüch überlifert; bald druf isch d’Sproch usgstorbe. 
D'schriftlichi Zügnis vum Gallischi sin z’erscht im Griechischi Alphabet, spöter au im Latinischi Alphabet gschribe; d'eng verwandti Lepontischi Sproch isch au imene Altitalische Alphabet gschribe worre. Dass Gallisch nüt öfters isch gschribe worre, chönnt au mit dr Gheimhaltig vo de gallischi Druide zammehänge.

D'Inschrifte finde sich zum Teil uf Steitafle (zum Byspiil Weihinschrifte), uf Tonscherbe (oft noochem Muschter “X het des gmacht”), Münze, Bleitafle etc. Üsser Wüsse über gallischi Zahle stammt vor allem vonere Tonplatte, wo uf 10 Öffe inere Fabrik Bezug nimmt.

Dr lengschti gallischi Teggscht isch 1983 gfunde worre. Er bstoht useme Zauberspruch, wo uf zwo Bleitafle ygritzt worre isch; d'gnaui Bedütig isch nüt chlor. Eis vo de wichtigschti Dokument isch dr “Chalender vo Coligny”, wo i dr Nähi vo Lyons gfunde worre isch. E andrer wichtiger Teggscht isch e Weihinschrift ufenere Bleitafle, wo binere Quell vergrabe worre isch un em Gott Maponos gwidmet isch. 

Us dr spötere Zit vum Gallische sin mehreri churzi “Liebesbotschafte” erhalte. E typischi Inschrift isch: **moni gnatha gabi / buððutton imon* (myn Maidli, gib mer e [[Kuss|Müntschi]]) oder *geneta imi / daga uimpi* (i bin e hübsches Maidli). Interessanterwys isch eis vo de erschti schriftlichi Zeugnis vum [[Altalemannisch|Alemannische]] au e Liebesbotschaft.

I dr [[Schweiz|Schwiiz]] sin gallischi Inschrifte selte. E paar Münze mit gallischi Inschrifte im griechischi Alphabet sin gfunde worre; usserdem e Schwert mit dr Inschrift *KORICIOC* (warschynlich dr Name vum Schmiidt) i dr Nähi vo [[Biel/Bienne|Biel]]. D'längschti Inschrift vo de [[Helvetier]] isch d'"[[Berner Zinktafel|Bärner Zink Tafel]]" wo 1980 bi [[Bern|Bärn]] gfunde worre isch. Uf dr Tafle stönn viir Wörter im Griechischi Alphabet: * ΔΟΒΝΟΡΗΔΟ ΓΟΒΑΝΟ ΒΡΕΝΟΔΩΡ ΝΑΝΤΑΡΩΡ* (*Dobnoredo Gobano Brenodor Nantaror*). S'isch allerdings nüt absolut sicher, ob's sich um e gallischi oder e latiinischi Sprooch handelt, d Inschrift bstoht nämli fascht nume us Flur- un Personename. S handelt sich um e Widmig zum *Gobannus*, emene [[Gallo-Romanen|gallo-romanischi]] [[Gott]] vo de Schmiid. *Brenodor* isch e Ort (-*duron* (Stadt, Maart), also “Stadt vum Brennus”). *Nantaror* isch vilycht s'[[Aaretal]] (*nanto* – “Tal”). *Dobnoredo* bedütet wahrschynts “Wält” (vo *dubno*). D'Inschrift chönnt also heisse: “Gwidmet Gobannus, wo dur d Wäld reist, vo de Lüt us Brennoduron usem Aaretal”.

=== Orthographi ===
S'sin vorallem drei [[Orthographie|Schrybige]] bekannt: die vo Lugano us [[Gallia Cisalpina]] (us Norditalie, für s'[[Lepontische Sprache|Lepontisch]] bnutzt, wo meischtens als gallischer [[Dialekt]] agseh wird), s'griechischi Alphabet us [[Gallia Transalpina]] (Südgallie) un s'latiinischi Alphabet, wo i Gallie nooch dr römischi Erobrig bnutzt worre isch.
S'Alphabet vo Lugano bnutzt d'Buechstabe: *AEIKLMNOPRSTΘUVXZ*. S'unterscheidet nüt zwüsche [[Stimmhaftigkeit|Stimmhafti]] un [[Stimmlosigkeit|Stimmlosi]] Chonsonante ([[Fortis und Lenis|Fortis un Lenis]]): *P* isch /p/ oder /b/, *T* stoht für /t/ oder /d/ un *K* für /k/ oder /g/. *Z* stoht für /t<sup>s</sup>/. *U* stoht für /u/ un *V* für /w/. *Θ* isch warschynlich /t/ un *X* e /g/.

S'[[Griechisches Alphabet|griechischi Alphabet]] bnutzt d'Buechstabe: *αβγδεζηθικλμνξοπρστυχω*. S'unterscheidet zum Teil zwüsche langi un churzi Vokal (*ι* für s'churzi /ɪ/ un *ει* für /i/ aber *η* un *ω* stönn sowohl für d'langi wie d'churzi /e/, /e:/ un /o/, /o:/). *χ* stoht für [χ] un *θ* für /t<sup>s</sup>/. ου stoht für /u/, /u:/ un /w/.

S'[[Lateinisches Alphabet|latiinischi Alphabet]] het bnutzt: : *ABCDÐEFGHIKLMNOPQRSTUVXZ*. *Ð* het eigetlich de Balke ganz über de Buechstabe gha, des wird aber im [[Unicode]] nonüt aazeigt. G un K sin mangmol ustuuschbar gsi, *Ð*, *ds* un *s* chönne au /t<sup>s</sup>/ aazeige. *X* stoht für [χ] oder /ks/. *Q * isch numme sälte bnutzt worre (in mangi archaischi Wörter).

== Merkmol ==
Oberflächlich het s'Gallischi e gwüsse Ähnlichkeit mitem [[Latein|Latiinisch]] un wyteri alti Sproche. Des isch uf d'erhalteni indoeuropäischi [[Morphologie|morphologischi Endige]] zruggz'füehre. Des het's de Gallier warschynlich lychter gmacht, Latiinisch z'lehre. D'Theori wo vo mangi, vorallem französischi Sprochwüsseschaftler, probagiert wird dass sich Römer un Gallier hen chönne verständige, isch allerdings nüt haltbar.

=== Phonologi ===
==== Konsonante ====


<small> 1. Als [[Allophon]] vo // vor /.</small>

<small> 2. D'gnaui Natur vum *r* isch nüt sicher.</small>

=== Vokäl ===
S'gallischi het 5 Vokal gha wo hen chönne churz oder lang sy.


==== Luutverschiebige ====
D'gallischi Sproch het zu de [[P-keltische Sprachen|P-Keltischi Sproche]] ghört. Des bedütet dass dr [[Indogermanische Ursprache|indoeuropäischi]] Luut /**kw/* zu /p/ isch verschobe worre, e Luutwandel wo au im [[Griechische Sprache|Griechischi]] un mangi [[Italische Sprachen|Italischi Sproche]] z'beobachte isch. D'[[Goidelische Sprachen|Goidelischi Sproche]] un d'[[Keltiberische Sprache|Keltiberischi Sproch]] hen de /k/ Luut erhalte. So isch s'Gallischi Wort für “Sohn” *mapos* gsi, s'Uririschi hingege *maqi*. Ähnlich isch [[Indogermanische Ursprache|Protoindoeuropäisch]] **ekuos* (Ross) im Gallische zu *epos* worre, im Keltiberische zu *eqos* worre un im [[Altirische Sprache|Altirische]] heisst's *ech*.

Usserdem isch dr Luut /*gw/* zum [[Labialisierter stimmhafter velarer Approximant|Stimmhafte Labial-velare Approximant]] /w/ verschobe worre: *uediiumi* (i bet) vo *gwediūmi*. Dr Luut /*tst/ isch zu ts/ verschobe worre: *neððamon* (näher) vo Indoeuropäisch **nedz-tamo*. Indoeuropäisch /ew/ isch zu /ow/ un spöter zu /o:/ worre: **teutā* > *touta*, *tota* (Volk, Stamm).

Andri phonologischi Entwicklige sin d'Monophthongirig vo -/oi/ zu /i/ im Maskuline Dativ Singular, d'Apokope vo -/ui/ zu /u:/, un de Luutwandel vo /e/ zu /i/. Usserdem sin d'Diphthong /ew/ un /ow/ zammegfalle, denooch zu /o:/ monophthongirt worre un schlieslich zu /u:/ worre. So isch *teut-* (Volk, Stamm) zu *tout-*, *tot-* un schlieslich *tut-* worre. S'wird au e Monophthongirig vo /ey/ zu /e:/ vermutet, de Wandel vo langi Vokal im Usluut zu churzi, un d'Entwicklig vomene dentale Frikativ.

### Grammatik
Gallisch het säggs oder siibe Fäll gha. Gnau wie s'Latiinisch het Gallisch e Nominativ, Akkusativ, Genitiv, Dativ, un viilycht au e Vokativ gha. Gallisch het statt em latiinische Ablativ e Instrumentalis gha. Usserdem het sich dr Lokativ möglicherwys erhalte gha.
S'gallischi Syntax isch no praktisch unbekannt. D'Satzstellig isch meischtens SVO (Subjekt, Verb, Objekt) gsi aber vereinzelt isch au SOV überliifert. In de hütigi keltischi Sproche isch d'Satzstellig VSO, des isch au us mindeschtens zwei gallischi Inschrifte überliiferet. D'Satzordnig het durch s'usprägti Kasussytschtem chönne variiere.

D'Konjugation vo de Verbe isch glychfalls fascht nüt überliifert. Gallisch het ähnlich wie s'Griechisch d'Verbe mit de Endige *-mi* (athematisch) un *-o* (thematisch) erhalte. 

S'Gallisch het wie s'Griechisch fümf Modi gha: de Indikativ, Subjunktiv, Optativ, Imperativ un de Infinitiv. Usserdem het Gallisch mindeschtens drüü Tempus (Gegewart, Zuechumft un Präteritum) gha.

## Spure in hütigi Sproche
D'gallischi Sproch het i Weschteuropa mehreri Spure hinterlo. Im Französischi sin e paar gallischi Wörter erhalte. Mangi Langues d'oïl hen usserdem gallischi Wörter erhalte, wo in andri Dialekt oder em Standardfranzösisch nüt uftauche. So wird e Chueh im Normännische als *bringie* bezeichnet, wenn sii e Fell mit bruuni Flecke het. Des goht uf Gallisch **brinos* (Stock) zrugg. Un e wertloser Gegestand wird als *agobille* bezeichnet, vo Gallisch **gobbo* (Schnoobel). Usserdem isch s'französischi Zahlesüschtem vo *quatre vingt* (80) e Relikt usem Keltische.
D'Luutverschiebig vo /u/ zu /y/ im französische isch möglichwys durch s’Gallisch beyflusst gsi.

Möglicherwys hen d'Rescht vo dr gallischi Bvölkrig vur Bretagne uf s'Bretonischi ygwirkt, des isch aber nume Spekulation.

Dass sich im früehere Gallie zwo romanischi Sproche, d'Langues d'oïl un s'Okzitanisch entwiggelt hen, chönnt mit dr schnellere Romanisierig im Süde zämmehänge.

Sunscht het d'keltischi Sproch vor allem Flurnämme hinterlo, bsunders i dr Weschtschwiiz: *dunum* (bfeschtigti Stadt) isch als *don* in Yverdon un Moudon, aber au in Name vu Thun erhalte. Solothurn un Winterthur göhn uf *durum* (Stadt) zruck. D'Dreisam un dr Brysgau göhn uf *tragisama* (schnäll laufe) zruck. Im Schwarzwald sin Name mit *briga* (Berg) un *cumba* (Tal) hüüfig. Zur Zit vum Altalemannische sin vilycht no Rescht vur keltischi Bvölkrig ume gsi, aber au im Alemannisch gits fascht ekei keltischi Wörter mee.

## Byschpiil

### Wörter

### Zahle
# *cintuxso* (Walisisch *cyntaf*, Altirisch *cétae*, Irisch Gälisch 'céad', Bretonisch kentañ)
# *allos* (Walisisch *ail*, Altirisch *aile* (Irisch Gälisch *eile*) = "andri", Bretonisch *all* ="andri")
# *tritios* (Walisisch *trydydd*, Bretonisch *trede*, Altirisch *treide*)
# *pentuar*ios* (Walisisch *pedwerydd*, Bretonisch *pevare*, Altirisch *cethramad* (Irisch Gälisch ceathrú)
# *pinpetos* (Walisisch *pymhet* (jetz *pumed*), Bretonisch *pempvet (dialektal *pempet*), Altirisch *cóiced*(Irisch Gälisch cúigiú)
# *suexos* (Walisisch *chweched*, Bretonisch *c'hwec'hvet*, Altirisch *seissed* (Irisch Gälisch *séú*)
# *sextametos* (Walisisch *seithfed*, Bretonisch *seizhvet*, Altirisch *sechtmad*, Irisch Gälisch *seachtú*)
# *oxtumetos* (Walisisch *wythfed*, Bretonisch *eizhvet*, Altirisch *ochtmad*, Irisch Gälisch *ochtú*)
# *nametos* (Walisisch *nawfed*, Bretonisch *navet*, Altirisch *nómad*, Irisch Gälisch *naoú*)
# *decametos*, *decometos* (Walisisch *degfed*, Bretonisch *dekvet*, Altirisch *dechmad*, Irisch Gälisch *deichniú*)

## Literatur
* Whatmough, Joshua. (1970). *The Dialects of Ancient Gaul*. Cambridge, Massachusetts. Harvard University Press.
* Ball, M.J. (1993). *The Celtic Languages*. London, Ontario. Routledge Publications.

## Weblink
* Gallischs Wörterbuech (änglisch)