Karfreitag

Dr **Charfrytig**, alemannisch elter **Hohe Frytig, Hoh-Frytig** (Bärn, Fryburg, Luzärn, Piemont), **Stille Frytig** (Appezell, Sanggalle, Zyri-Oberland), schwebisch elter **Stiller** oder **Gueder Freidich**, isch dr Frytig vor dr Oschtere. Är chunnt noch em Griendunschtig un vor em Charsamschtig. D Chrischte dänke an däm Dag an dr Chryzigung vum Jesus Christus.

Dr Charfrytig isch im Zämmehang mit dr Oschtere fir d evangelische Chrischte ain vu dr hegschte Fyyrtig. I katholische Regione isch er friener un zum Dail hitte no en gwendlige Arbetsdag gsii.

## D Fyyr
### Remisch-katholischi Chilche

Dr Charfrytig isch yybunde in d „Dreidägfyyr vum Lyyden un Stäärbe, vu dr Grabesrue un dr Uferstehig vum Herr“, s Triduum Sacrum, au „eschterli Triduum“ gnännt. S fangt am Griendunschtig mit dr Mäss vum Letschte Nachtmool aa un het dr Hegschtpunkt mit dr Fyyr vu dr Oschternacht. As Dail vum Oschterfaschten isch dr Charfrytig in dr remisch-katholische Chilche ne stränge Faschtdag. D Dradizion, am Frytig kai Flaisch z ässe, chunnt vum Charfrytig här.

Wie s syt em frieje Chrischtetum scho Dradizion in dr Chilchen isch, wird am Charfrytig kai Sakramänt gfyyrt, wu mit dr Feschtfraid verbunden isch („Ecclesia … sacramenta penitus non celebrat“), wäge däm au kai Eucharischty. Dr Altar isch schmucklos, ohni Cheerzen un Altardiecher. Chryz sin verhillt, Triptychen un Fligelaltär sin vilmol zueklappt. S Ebig Liecht brännt nit, Cheerze bränne nume bi dr provisorischen Ufbhalti vum Allerhailigschte.

In katholische Chilche schwyyge no alter Dradizion d Orgele un d Chilcheglocke noch em Gloria vu dr Mäss vum letschte Nachtmool am Griendunschtig. Statt däm wäre d Lyt in vile Ortschafte mit Rätschen un Chläppere zue dr Gottesdienscht, zum Stundegebätt un zum Angelus gruefe.

### Evangelischi Chilche
Bis in di zwoot Helfti vum 20. Johrhundert isch dr Charfrytig dr wichtigscht evangelisch Fyyrtig gsii. In vilne evangelische Gmaine wird s Nachtmool gfyyrt, as liturgischi Farb giltet schwarz oder veielett, Paramänt, Bluemeschmuck un Cheerze sin nit gängig. D Lääsige sin Värs us Psalm 22 , s Gotteschnäächtslied us Jesaja , e Stell us em 2. Korintherbrief  as Epischtel un d Passionsgschicht us em Johannesevangelium  as Evangelium (vilmol e Churzfassig dervu).

## Fyyrtig
Z Dytschland un in dr maischte Kanton in dr Schwyz isch dr Charfrytig e gsetzlige Fyyrtig. Uusnahme sin di zwee katholische Kanteen Wallis un Tessin. 

Wel s e „stille Dag“ bzw. „stille Fyyrtig“ isch, gälte bsunderi Yyschränkige wie z. B. s Danzverbot. Z Eschtrych un z Luxemburg isch dr Charfrytig kai gsetzlige Fyyrtig. Nume evangelischi Chrischte, Altkatholike un Methodischte mien z Eschtrych an däm Dag nit schaffe.

## Sprichwerter zum Charfrytig
;Schwyz
* Am Ch. selled alli Wetter sii.
* Wänn s am Ch. en Riiffe häd, so verfrüürt nüüd mee.
* Wänn s am Ch. rägnet, se git s e guets Joor.
* Wänns am Ch. rëgnet, so isch es s ganz joor, wie wänn s in e Zeine rëgne wör.
* Wänn s am Ch. rëgnet, so gid s e Tröchni.
* Rëgnet s am Ch., so rëgnet s Uzifer.
* Am Ch. vor Sunnenuufgang sell mer s Scherhuufen uf der Wise verrichle, dänn git s kä Schere mee.

;Elsass
* Wënn s am K. rëjt, se batt s ganz Jor ke Rëje
* Am K. soll mer zwische 11 un 12 de Meiesome säje, derno gits vo alle Farwe.

## Literatur
* G. Romer: *Die Liturgie des Karfreitags*; in: Zeitschrift für Katholische Theologie 77 (1955), S. 39–92 (liturgiehistorisch). ISSN 0044-2895
* Sebastià Janeras: *Le Vendredi-Saint dans la tradition liturgique byzantine. Structure et histoire de ses offices*; Rom: Benedictina, 1988; keine ISBN
* Holger Kaffka: *„Die Schädelstätte wurde zum Paradies“. Das Kreuz Christi im orthodoxen Gottesdienst der byzantinischen und slawischen Tradition*; Oikonomia 35; Erlangen 1995
* Kongregation für den Gottesdienst: Rundschreiben *Über die Feier von Ostern und ihre Vorbereitung*; in: Verlautbarungen des Apostolischen Stuhls 81; Bonn 1990; S. 15–46
* Bischöfliches Generalvikariat Trier, Hauptabteilung Pastorale Dienste: *Manuale Trevirense. Heilige Woche – Karwoche und Ostern. Studienausgabe*; Trier: Paulinus, 1999 ISBN 3-7902-0190-1
* Bistum Trier: *Gotteslob*; 26. Auflage
* Manfred Jakubowski-Tiessen, *Die Leiden Christi und die Leiden der Welt. Die Entstehung des lutherischen Karfreitags*, in: Wolfgang Behringer, Hartmut Lehmann u. Christian Pfister (Hg.), *Kulturelle Konsequenzen der "Kleinen Eiszeit"*, Göttingen 2005, S. 195–213.

## Lueg au
* Arma Christi
* Heiligs Grab

## Weblink

## Fueßnote