open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
20

|}

## Was isch bassiert?
* Die römischi Ortschaft Argentorate, s hüttige Stroossburg im Elsass, wo au e römischi Legion stazioniert isch, het öppe zäätuusig Ywooner.
* Der Gondophares ggründet s Indo-Parthische Ryych.
* Z China y foot d Dihuang-Zyt aa.
* Der römisch Kaiser Tiberius loot dr Mord am Germanicus lo undersueche.
* D Römerin Valeria Massalina chunt uf d Wält, wo spöter d Frou vom Kaiser Claudius isch *(öpe ane 20)*.
* Der Gnaeus Calpurnius Piso stirbt.
* Der Lucius Volusius Saturninus stirbt.

## Weblink
Zwanzig

**Zwänzg** – gschribe **20** – und in anderne alemannische Dialäkt au **Zwanzg** oder **Zwanzig** – isch e natürlechi Zaal. Si chunt nach em Nüünzähni und vor em Einzwänzgi; und es isch e graadi Zaal.

Im althochdüütsche het’s *zweinzig* gheisse, wo «zweimol zäh» bedüütet.

I der Mathematik isch Zwänzg e Zaal, wo öpe bim *Ikosaeder* mit sine zwänzg Syte vorchunt. I der Atomfüsik isch es e *Magischi Zaal.*

Im alte Kaländer vo de Maya isch es e wichtegi Ornigszaal.

## Lueg au
* s Joor 20
* s Zwänzigschte Joorhundert
* Zwanziger

## Weblink
Zwanziger

**Zwanziger** – oder **Zwänzger** – bedüütet:

* 1920er, d Zwänzger Joor, s dritte Joorzähnt vom zwänzigschte Joorhundert
* 20er, d Zwänzger, s dritte Joorzähnt vom erschte Joorhundert

* *20er*, en Aart vo Sägelboot
* e Banknoote, wo der Wärt vo zwänzg Einheite in ere Wäärig het, öpe 20 Euro oder 20 Franke
* e Person, wo s Alter vo 20 bis 29 Joor het

* e Familiename, wo z Dütschland und z Öschtrych vorchunt
Liste der Kulturgüter in Zürich

D **Lischte vo de Kulturgüeter z Züri** isch es Verzaichnis vo däne Sache i de Stadt Züri, wo gmäss em Schwizerische Inventar vo de Kulturgüeter für d Schwiz wichtig sind.

Das nazionale Verzaichnis isch uf de Grundlaag vo de Haager Konvenzion zum Schutz vo Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em *Bundesgsetz vom 20. Juni 2014 über de Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* und de *Verornig vom 29. Oktober 2014 über de Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt*, i allne Kantön und für jedi Gmaind gmacht worde. Me underschaidet i däm Syschtem d A-Objäkt, wo as nazional, d B-Objäkt, wo als kantonal, und d C-Objäkt, wo as regional wärtvoll aglueget wärded.

* Lischte vo de Kulturgüeter vo nazionale Bedütig z Züri
* Lischte vo de Kulturgüeter vo kantonale Bedütig z Züri

## Fuessnoote
Dreissig

**Dryssg** – oder i anderne alemannische Mundarten au **Drissig** – wo me als Zaal **30** schribt – isch e natürlechi Zaal. Si chunt nach em Nüünezwänzgi und vor em Einedryssgi; und es isch e graadi Zaal.

Im althochdüütsche het’s *drīzuc* gheisse. Im latynische isch es *triginta.*

I der Gschicht chunt d Zaal öpe bi de *Dryssg Türanne,* ere Gruppe vo de spootrömische Soldatekaiser, und im Name vom Dryssgjöörige Chrieg vor.

I der Geometry git’s Dryssgegg und e Körper mit dryssg Syte, wo *Rhombetriakontaeder* heisst.

*Das dreißigste Jahr* isch e Gschichtereie vo der Ingeborg Bachmann vo ane 1961.

## Weblink
Denise Biellmann

D **Denise Biellmann** (* 11. Dezämber 1962 z Züri) isch e Schwyzer Yyschunschtlaiferi, wu im Ainzellauf gstartet isch. Si isch Wältmaischteri vu 1981 un Europamaischteri vu 1981.

## Karriere
Mit acht Johr het d Denise Biellmann z Belgien ihre erschte internationale Wettkampf gwunne, mit elf Johr isch si Schwyzer Junioremaischteri wore. Mit 14 Johr isch si bi ihre erschte Europamaischterschaft in dr Kür uf dr zweet Blatz chuu. Vu 1979 bis 1981 isch d Biellmann Schwyzer Maischteri wore. Ihri erscht international Medallie het si mit Bronze bi dr Europamaischterschaft 1979 z Zagreb hinter dr Anett Pötzsch un dr Dagmar Lurz gwunne. Bi dr Olympische Spiil 1980 z Lake Placid isch si, drotz ass si d Kür gwunne het, Vierti wore. Anne 1981 isch ihre erfolgrychscht Johr wore. Zerscht isch si z Innsbruck Europamaischteri wore un derno z Hartford Wältmaischteri vo dr Elaine Zayak un dr Claudia Kristofics-Binder.

D Biellmann isch di erscht Frau gsii, wu ne dreifache Lutz het chenne gumpe. No ihre isch d „Biellmann-Pirouette“ gnännt. 1979 un 1981 isch d Biellmann Schwyzer Sportleri vum Johr gsii. Noch em WM-Titel 1981 isch si vu dr Amateur zue dr Profi gwächslet, syterhär het si dert elfmol dr Profi-Wältmaischtertitel gwunne.

Anne 1981 het si näb em Thomas Gottschalk un em Mike Krüger in dr Filmkumedi *Piratensender Powerplay* mitgspiilt. Im Spotjohr 2006 un im Winter 2007/2008 isch d Biellmann in dr ProSieben-Serie „Stars auf Eis“ ufdrätte. In dr Show am 17. Jänner 2008 isch si schwär gheit un het si ne Achlse uusgchuglet.

Im Johr 2007 isch d Biellmann mit em Sven Ninnemann fir d Schwyz bim Eurovision Dance Contest aadrätte. Mit ihre Darbietige vum Paso Doble un em Swing het s Baar di europäische Zueschauer aber nit chenne iberzyge un isch mit null Pinkt uf dr letscht Blatz chuu.

E Hufe Tattoo verschenere dr Lyyb vu dr Denise Biellmann. Si sait sälber iber si, si sei tattoosichtig.

## Ergebnis

* Z = Zrugzoge

## Weblink

* 
* Websyte vu dr Denise Biellmann
* 

## Fueßnote
18

|}

## Was isch bassiert?
* Wo der letscht König vo Kapadokie, der Archelaos, ane 17 gstorben isch, mache d Röömer us däm sim Rych e nöji Provinz vo irem Rych.
* Z China chunt’s zum ene Bürgerchrieg.
* Der Strabon schribt s vierte Buech vo sim grosse Wärch über d Geografy. Do drinn wird s erschte Mol in ere Kwelle d Stadt *Kandobounon* gnännt; das isch s hüttige Kämpte im Allgäu.
* D Iulia Livilla chunt uf d Wält.
* Der chinesisch Dichter Yang Xiong stirbt.

## Weblink
Arno-Ruoff-Archiv

S *** Arno-Ruoff-Archiv*** z Diebenga isch a Sammlong vo Toobendr mid Schbroochaufnahma. S Archiv isch a Doil vo dr Eberhard Karls Universität Diebenga.

## Gschichd
D Grondlag vo dem Archiv warad Aufnahma mo dr Arno Ruoff zsemma mid em Hermann Bausinger ond em Eberhard Zwirner. Aafangs vo de 1950er-Joor mid em domols neia Middl Tooband gmachd hod, om deidsche Mundarda ond Omgangschbrooch feschd z halda. Do draus hod se s „Tübinger Arbeitsstelle Sprache in Südwestdeutschland“, mo r au gfiehrd hod. Heid – noch em Dood vom Arno Ruoff isch es noch em ghoißa worra ond isch a Doil vom *Archivs der Alltagskulturen des Ludwig-Uhland-Instituts für Empirische Kulturwissenschaft*.

## Omfang
S Archiv hod meh als 2000 Aufnahma vo 500 Pläds zsemmadraga. 

## Heid
S Haus vom Inschdiduden dr der Diebengr Biesinger Straße isch em März 2017 aabrennd. Drbei isch au originals Archivmadrial vrlora ganga. D Aufnahma send abr scho digitalisiert gwä.

## Guck au
* Schbroochadlas vom Wenker

## Lidradur
* 

## Nedsadressa
* Arno-Ruoff-Archiv

## Mo s her isch
Ursula Pinheiro-Weber

D **Ursula Pinheiro-Weber**, wo am 24. Juni 1958 z Bärn uf d Wält cho und au dört ufgwachsen isch, isch e Schwiizer Romanischtin,  Mundartlehrerin und Redaktorin.

## ires Läbe
Si het Französisch und d Journalistik a der Uni Bärn und z Aix-en-Provence studiert, s Studium het si z Bärn mit em Lizänziat abgschlosse. Füre Verein *Association romande de Berne* het si sächzäh Joor lang Bärndütsch-Küürs für frömdsproochigi Erwachseni ggää. Wo si dermit agfange het, isch si gly druf cho, ass es für d Mundart no fascht keini Lehrmiddel ggää het: «Wir sprechen unseren Dialekt, wissen aber nicht, wie er funktioniert. … Es fehlte an Lehrbüchern, da war meine Kreativität und ein gewisser Erfindungsgeist gefragt.» Drum het si sälber gluegt, wie me d Mundart am beschte chönt erkläre. Und si het gmerkt, was es bruucht zum de Frömdsproochige d Mundart nöcherzbringe; si dänkt, es sig derby für Frömdi weniger wichtig, ei spezielle kantonale Dialäkt z leere, sondern s Wäsentliche vom Schwiizerdüütsche.

Nach es bar Joor isch d Ursula Pinheiro-Weber dra ggange, grad sälber es Buech füre Mundart-Underricht am Bischpiil vom Bärndüütsche z schrybe. Si het das Wärch i 15 Kapitel ydeilt, wo s drin um Sache us em hütigen Alltag goot, und d Zeichnige het ihre Brueder, der Grafiker Jürg Weber, gmacht. Me findet bi de Text vo däm Buech au Spiili, Mundartgedicht, Witz und Chansons as sproochlechi Bischpiil für d Mundart; bi jedem Kapitel erklärt d Autorin öpis vo der Grammatik vom Dialäkt. Derzue ane het’s Informazioone drüber, wie me d Mundart schrybt und wie me se tuet rede.

S Mundartbuech, wo s dervo au e französischi und en änglischi Übersetzig git, gilt hüt als Standardwärch zum s Bärndüütsch lehre, es wird i de Sproochschuele pruucht und isch scho i zwöi Uuflage nöi usecho. Es het i der nöie Uuflag non es längs Glossaar, also e Wörterlischte. Derby isch au e CeeDee zum lose, wie s Bärndüütsch döönt. S Üebigsbuech vo däm Lehrmiddel het me zerscht separat trukt.

D Ursula Pinheiro-Weber schrybt au öpe füre *Bärner Bär* und für anderi Heruusgäber. Es nöis Projäkt vo ihre isch s *Bärner Fasnachtsbuech,* wo mit vil Bilder und Erklärige i vier Sprooche – Bärndüütsch, Düütsch, Französisch und Änglisch – d Fasnecht vo Bärn zeigt.

## Uusgabe vom Mundart-Lehrbuech
* Ursula Pinheiro-Weber, Jürg Weber: *Bärndütsch mit Spaß – ein Lehr- und Lernbuch.* Langnau, 1992, mit eme Lehrheft und ere CeeDee
* *Bärndütsch. Ein Lehr- und Lernbuch.* 3. Uuflaag, 2010, ISBN 978-3-03905-585-2
* *Bärndütsch – le bernois sans peine – A la rencontre des Alémaniques.* (übersetzt vo der Clara Wubbe). Langnau, 1992
* *Dialäkt … A la rencontre des Alémaniques.* 3. überarbeiteti Uflaag 2016, Editions La Sarine, Fryburg 2016. ISBN 978-2-88355-180-0
* *Bärndütsch. Dialäkt for you.* Bärn 2012.

## Weblink
* Über d '''Ursula Pinheiro-Weber
* s Lehrbuech
* Wie me d Mundart schrybt
* *Brücke zwischen Deutschschweiz und Romandie,* Medietext vom Verlag ''Editons La Sarine'' uf Düütsch
* *Un pont entre la suisse alémanique et la romandie,* Medietext vom Verlag ''Editons La Sarine'' uf Französisch

## Fuessnote
Alfenz

D Alfenz isch an 26 Kilometer lange Fluss, wo dur s Klooschtertal z Vorarlberg flüüsst. 3,5 km vor Bludaz mündet er i d Ill.

## Weblink
* 
**[https://web.archive.org/web/20160304201100/http://www.vorarlberg.at/pdf/fliessgewaesserguete2.pdf Gwässergüeti]* (PDF, 799&nbsp;kB; uf vorarlberg.at) – Detail zum Fluss.
Ahorn

**Ahorn** stoht für:
* Ahorne, e Baumgattig

**Ahorn** isch de Name vo däne Ort:
* Ahorn (Baden), e Gmaind im Main-Tauber-Chrais z Bade-Würtebärg
* Ahorn (Landkreis Coburg), e Gmaind im Landchrais Coburg z Bayern
* Ahorn (Oberösterreich), e Gmaind im Bundesland Oberöschtriich, Öschtriich

Gmaindstail:
* *Ahorn (Gemeinde Lunz am See)*, en Ortschaft und Katastralgmaind vo Lunz am See, Bezirk Scheibbs, Nideröschtriich
* *Ahorn (Gemeinde Bad Ischl)*, en Ortschaft und Katastralgmaind vo Bad Ischl, Bezirk Gmunde, Oberöschtriich
* *Ahorn (Gemeinde Mittelberg)*, en Ort bi Mittelbärg im Kliiwalsertal, Bezirk Bregenz, Vorarlbärg
* *Ahorn AI*, en Wiiler im Bezirk Schwendi, Kanton Appezäll Inneroode

Baute:
* *Schloss Ahorn*, es Schloss i de Gmaind Ahorn z Bayern
* *Burgstall Ahorn*, en abgangeni Burg bi Ahorntal z Bayern

Bärg:
* Ahornspitze, 2973 m, i de Zillertaler Alpe, Tirol
* Ahorn-Alp 1140 m, z Luthere, Kanton Lozärn
* Ahorn (Napfbergland), 1139 m, z Luthere, Kanton Lozärn

Witers:
* Ahorn AG (vormols *Ahorn-Grieneisen*), en Bestattigsdienst us Berlin
* Ahorn-Sportpark, e Sportstätte z Paderborn, Nordrhii-Westfale

**Ahorn** isch de Familiename vo däne Persone:
* Rudolf Ahorn (1890–1914), en dütsche Fueßballspiller
Alida Airaghi

D **Alida Airaghi,** wo ane 1953 z Verona uf d Wält cho isch, isch e bekanti iteliänischi Dichterin.

## s Läbe
Si het a der Università statale z Mailand klassischi Literatur studiert. Derno het si z Züri gläbt und dört vo 1978 bis 1992 Schuel ggää. Dört het si agfange ihri Wärch, vor allem Gedicht, uf Iteliänisch schrybe. Si isch Autorin für iteliänischi und schwiizerischi Zytschrifte. Teil Stück vo der Airaghi sind au in iteliänische Lyrikanthologie abtrukt worde. Es bar Bischpiil vo däm, wo si gmacht het, chame uf irere Website läse.

D Alida Airaghi het der Schriftsteller Siro Angeli ghürootet; die beide händ zwo Mäitli. Hütt läbt und schaffet si z Garda. Der Filippo La Porta seit von ere, si sig «una delle voci poetiche più rilevanti dell’attuale panorama italiano», si sig also eini vo de bedüütendschte iteliänische Dichterstimme vo hüt.

## Wärch
* *L’appartamento.* in: Nuovi Poeti Italiani, Band 3, Einaudi 1984
* *Rosa rosse rosa.* Bertani 1986
* *Appuntamento con una mosca.* Stamperia dell'arancio 1991
* *Il lago;* *Sul pontile, nell'acqua;* *Litania periferica;* *Le mura di Verona.* Lietocolle 1996-1998
* *Laghi e oltre.* zäme mit der Anna Felder und em Fabio Pusterla, Lietocolle1999
* *Il peso del giorno.* La Luna -Grafiche Fioroni 2000
* *Litania periferica.* Manni 2000
* *Un diverso lontano.* Manni 2003
* *Frontiere del tempo.* Manni 2006
* *Fine dicembre.* Le Onde 2010
* *Il silenzio e le voci.* Nomos 2011
* *Versi editi e inediti.* in: Nuovi Poeti Italiani Band 6, Einaudi 2012
* *Elegie del risveglio.* Sigismundus- Nulla Die 2016-2022
* *Omaggi.* Einaudi 2017
* *Qualcosa del genere.* Italic Pequod 2018
* *L’attesa.* Marco Saya 2018
* *In cornice.* Ensemble 2019
* *Rime e varianti per i miei musicanti.* Marco Saya 2020
* *Se domani ti arrivano dei fiori.* Giovane Holden 2021
* *Consacrazione dell'istante*, AnimaMundi 2022
* *Il velo*, Tau 2022
* *Sotto assedio*, Gattomerlino 2023
* *Quanto di storia*, Marco Saya 2023
* *Gente normale*, Eretica 2024
* *Tre libri*, Il Convivio 2025

## Weblink
* d Website vo der Alida Airaghi
Michela Figini

D **Michela Figini** (* 7. April 1966 z Prato) isch e ehmoligi Schwyzer Skirännfahreri.

## Lääbe
Anne 1983 het d Michela Figini an dr Ski-Juniore-WM z Sestriere d Bronzemedallie im Riiseslalom gwunne, doderfir het si d Stiftig Schweizer Sporthilfe as Schwyzer Noowuchsathleti vum Johr 1983 uuszaichnet. In dr 1980er Johr het d Spezialischti fir di schnälle Diszipline zue dr sterkschte Skirännlaiferne zellt. Si het 26 Ainzelränne gwunne, dodervu 17 Abfahrtslaif, 1985 un 1988 dr Gsamtwältcup, viermol dr Ainzelwältcup in dr Abfahrt un aimol dr Super-G-Wältcup. Im Riiseslalomwältcup 1984/85 het si mit 110 Pinkt glych vyl ghaa wie d Marina Kiehl un au ai Siig meh in däre Saison, aber d Zahl vu dr Strychresultat het dr Uusschlag gee, wu d Kiehl mit 53 gegeniber 33 vorne glägen isch.

Bi dr Wältmaischterschafte het si 1985 z Santa Caterina in dr Abfahrt Gold gholt, zwai Johr speter het si bi dr Wältmaischterschafte z Crans-Montana d Silbermedallie in dr Abfahrt un im Super-G gwunne. 

D Chrenig vu ihre Laufbahn isch dr Siig in dr Abfahrt bi dr Olympische Spiil 1984 z Sarajevo gsii, wu si d Maria Walliser un d Olga Charvátová uf dr zweet un dr dritt Blatz het chenne verwyse. Bi dr Olympische Spiil 1988 z Calgary het si im Super-G hinter dr Sigrid Wolf d Silbermedallie gwunne. No Differänze mit em Jan Tischhauser, em Schwyzer Nationalmannschaftstrainer, isch si anne 1990 zrugdrätte.

Hite läbt d Figini, wu no ihre Karriere au as TV-Kommentatori gschafft het, z Lugano. Si isch ghyrote mit em Sportschurnalischt Alberto Tettamanti. Us dr erscht Eh mit em Italiener Ivano Camozzi, eme ehmolige Skirännlaifer vu dr 1980er Johr, stamme zwai Chinder, d Dochter Valentina und dr Suhn Marco.

## Erfolg

### Olympischi Spiil
* Sarajevo 1984: 1. Abfahrt, 12. Riiseslalom
* Calgary 1988: 2. Super-G, 9. Abfahrt

### Wältmaischterschafte
* Bormio 1985: 1. Abfahrt, 15. Riiseslalom
* Crans-Montana 1987: 2. Abfahrt, 2. Super-G, 4. Riiseslalom, 6. Kombination
* Vail 1989: 5. Super-G, 8. Abfahrt

### Juniorewältmaischterschafte
* Sestriere 1983: 3. Riiseslalom, 4. Abfahrt, 16. Slalom

### Wältcupwärtige
D Michela Figini het in dr Saison 1984/85 un 1978/88 dr Gsamtwältcup gwunne. Derzue cheme fimf Siig in Disziplinewärtige (viermol Abfahrt, aimol Super-G).

### Wältcupsiig
D Figini het 26 Wältcupränne gwunne, dodervu 17 Abfahrte, 3 Super-G, 2 Riiseslalom un 4 Kombinatione. Derzue cheme 9 zweeti Blätz un 11 dritti Blätz.

; Abfahrt

; Super-G

; Riiseslalom

; Kombination

### Anderi Erfolg
* 4 Schwyzer Maischtertitel:
** Abfahrt: 1984, 1985, 1989
** Riiseslalom: 1988
* Schwyzer Noowuchsathleti vum Johr 1983

## Weblink
* 
* 
* 
* Michela Figini: Raketen-Aufstieg und Abgang mit Misstönen, SRF, 7. April 2016

## Fueßnote
926

|}

## Was isch bassiert?
* Der König Heinrich der Erscht schlüsst Fride mit de Ungarn.
* D Ungarn griffe s Chlooschter Sanggallen aa.
* 1. Mai: D Wiberat (bekannt as *Wiborada*), en Einsidleri und Inkluusi, chunt bim Agriff vo de Ungarn z Sanggallen ums Lääbe; si gilt als Märtyreri vo der katolische Chile.
* Der Herzog Burchard vo Schwoobe chunt z Italie bim ene Kampf ums Lääbe.
* Der Bischof Dracholf vo Freising stirbt.

## Weblink
Haut-Léon Communauté

D **Haut-Léon Communauté** (bretonisch *Gorre-Leon Kumuniezh*)  isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 entatand us dr Fusion vu dr Kummunalverbänd Baie du Kernic un Pays Léonard un bstoht us 14 Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Saint-Pol-de-Léon.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Fueßnote
Monts d’Arrée Communauté

D **Monts d’Arrée Communauté** (bretonisch *Menez Are Kumuniezh*) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 grindet wore us dr Fusion vu dr Communauté de communes des Monts d’Arrée un dr Communauté de communes du Yeun Elez un bstoht us 12 Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Loqueffret.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

### Veränderunga sitt 2017
2019: Füsion *[[Poullaouen]]* un *[[Locmaria-Berrien]]* → Poullaouen

## Referanza
Agnes von Rheinfelden

D **Agnes vo Rhyfälde** (* öpe 1065; † 19. Dezämber 1111) isch e Prinzässin us der adelige Familie vo Rhyfälde und spöter Herzogin vo Zääringe gsi.

Si isch als Dochter vom Herzog und König Rudolf vo Rhyfälde und vo der Adelheid vo Turin († 1079), der Dochter vom Graf Otto vo Savoie, uf d Wält cho. Als Chind het si mit der Familie uf der Burg Schtei uf der Insle im Rhy bi Rhyfälde gläbt. Dää Oort het den zum Sisgau ghört. Ane 1079 het d Prinzässin Agnes der Markgraf Berthold der Zwöit vo Zääringe ghürootet, wo öpe 1050 uf d Wält cho isch und au bis 1111 gläbt het. Ihri Schwöschter Adelheid († 1090) isch d Frau vom König Ladislaus vo Ungarn woorde.

Wo nach ihrem Vater († 1080 im Chrieg) ane 1090 au ihre Brueder, der Herzog Berthold, gstorben isch, het sii als Erbin zu de vile Güeter vo der Familie vo Rhyfälde chönne luege. Zu däm Psitz het vil Land am Rhy und im Schwarzwald und ännet em Jura im Aarburgund und bis zum Thunersee ufe ghört. S Gebiet zwüschedrin im Jura isch zwar vo anderne Heere kontrolliert worde, bsunders em Bischof vo Basel; bim Schtei z Rhyfälde isch aber die einzegi Brugg übere Rhy ggange wyt und breit, und das isch füre Wääg zwüsche de Landschafte im Norden und im Süüde wäsentlech gsi. Über die schöne und bedüütende Ländereie het jetz ihre Maa, der Zääringer Berthold, chönne mit regiere. Die Hürootsverbindig isch der wichtigscht Erfolg gsi für d Zääringer zum es grosses Fürschtetum z übercho. So isch es derzue cho, ass der Graf Berthold ane 1092 zum Herzog vo Schwoobe und Vogt vo Züri erhobe worden isch, und d Königsdochter Agnes isch do dermit d Herzogin im alemannische Gebiet gsi.

Es bar Oort so wie Buchsi, Seebärg und Huttwil im Oberaargau het d Agnes em Chlooschter Sant Peeter im Schwarzwald gschänkt, wo s nöie Huuschlooschter vo de Zääringer gsi isch. D Herzogin Agnes, wo s Land ggää het, gilt i der Chlooschtergschicht als eigentlechi Gründere vo däm Huus, wo si mit ihrem Maa ane 1093 gstiftet het. Wo der Herzog Berthold vo Zääringe und sini Frau Agnes ane 1111 churz nach enand gstorbe sind, het me se z Sant Peeter im Schwarzwald beärdiget. D Agnes isch die letschti vom grosse adelige Gschlächt vo de Rhyfälder gsi.

D Agnes und der Berthold hend nüün Chind gha: der Konrad, wo Herzog vo Zääringe gsi isch; der Berthold der Dritt, wo nach em Konrad Herzog worden isch, en andere Berthold, wo nume churz gläbt het, der Rudolf, d Agnes, wo der Graf Wilhelm vom Burgund ghürootet het, d Liutgard (isch au chly gstorbe), d Petrissa, wo der Friedrich vo Pfirt ghürootet het, d Liutgard und d Judith.

## Literatur
* Hans-Otto Mühleisen: *Die Beziehung der Abtei St. Peter auf dem Schwarzwald zum Oberaargau*. In: Jahrbuchvereinigung Oberaargau (Hg.): *Jahrbuch des Oberaargaus*, Jg. 46, Langenthal 2003, S. 97–135.
Audrey Azoulay

D **Audrey Azoulay** (* 4. Augschte 1972 z La Celle-Saint-Cloud) isch e französischi Beamtin und Politikerin. Si isch d Generalsekretärin vo der UNESCO.

## ihres Läbe
D Audrey Azoulay chunt us ere Familie vo marokkanische Sepharde. Ihre Vater isch der Journalischt und Politiker André Azoulay, und d Muetter heisst Katia Brami und isch e Schriftstellere. D Azoulay isch z Paris ufgwachse und het der Master i der Betriibswirtschaftslehr, wo si a der Uni *Paris Dauphine* und a der Uni vo Lancaster studiert het. Derzue ane het si au no z Paris am Institut für Politischi Studie und a der École nationale d’administration studiert. Si isch verhürootet mit em François-Xavier Labarraque und het zwöi Chinder.

Nach em Studium het si i der Abteilig für audiovisuelli Meedie vom französische Kulturminischterium und spöter bim Rächnigshof vo der Regioon Île-de-France und sid 2006 am nazionale Filmzäntrum vo Frankrych gschaffet. Si isch au als Expertin über d Meedie für die Öiropäischi Kommissioon gsi.

2014 het se der Presidänt François Hollande im Elysée-Palascht zur Berooterin für Kultur und Kommunikazioon gmacht, und zwöi Joor spöter isch si i der französische Regierig Ministerin für Kultur und Kommunikazioon woorde.

Wo ane 2017 en nöie Generalsekretär für d UNESCO, wo der Sitz z Paris het, gsuecht worden isch, het Frankrych d Audrey Azoulay derfür vorgschlage, und am 13. Oktober 2017 het se der UNESCO-Exekutyvroot in ere Wahl, wo verschideni Lüüt us bar Länder Kandidate gsi sind, den au gwählt. Am 10. November het se d Generalkomferänz vo de UNESCO-Mitglider i däm Ampt bestätiget. Si het gseit, d UNESCO sell sech bsunders für d Fraurächt, füre Schutz vo de Kulturgüeter vor em Terrorismus, für d Schuele z Afrika und für d Stüürig vo der Digitalisierig ysetze.

D Audrey Azoulay isch zur Kommandörin vom französische Orde für d Künscht und d Literatur ernänt worde.

## Weblink

* Website vo der Audrey Azoulay für d UNESCO-Kandidatur
* Christoph Hasselbach: ''Eine „Weltbürgerin“ wird UNESCO-Chefin''. In: Deutsche Welle, 10. Novämber 2017
Communauté de communes Pleyben-Châteaulin-Porzay

D **Communauté de communes Pleyben-Châteaulin-Porzay** (bretonisch *Kumuniezh kumunioù Pleiben-Kastellin-Porzhe*) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 grindet wore us dr Fusion vu dr Kommunalverbänd Région de Pleyben und Pays de Châteaulin et du Porzay un bstoht us 17 Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Châteaulin.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Fueßnote
Quimper Bretagne Occidentale

D **Quimper Bretagne Occidentale** (bretonisch *Kemper Breizh Izel*)  isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch zum 1. Jänner 2017 grindet wore us dr Fusion vu dr Kommunalverbämnd Quimper Communauté un Pays Glazik un dr Gmai Quéménévenun un bstoht us vierzeh Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Quimper.

## Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:

## Weblink
* http://www.quimper-bretagne-occidentale.bzh/

## Fueßnote
Natalie Imboden

D **Natalie Imboden** (* 4. Septämber 1970) isch e Schwyzer Bolitikeri (Grieni). Vu 2022 bis 2023 isch si Mitgliid vum Nationalroot gsii.

## Lääbe
D Imboden isch im Oberwalliser Bärgdorf Täsch ufgwachse. An dr Universitet Bärn het si Gschicht, Bolitik un Staatsrächt studiert. Vu 2001 bis 2010 het si s Grien Bindnis im Bärner Stadtbarlemänt verdrätte un isch 2006 bis 2014 Bresidänti vum Griene Bindnis gsii. Vyl Johr het d Imboden in dr Gwerkschaftsbranche gschafft, zem Byschpoel zwische 2007 un 2018 as Gwerkschaftssekreteeri fir d Unia. Vu 2018 bis 2022 isch si Generalsekreteeri vum Schwyzerische Mieterne- un Mieterverband gsii. In däre Funktion setzt si si fir zahlbare Wohnruum in dr ganze Schwyz yy.

Vu 2001 bis 2010 isch d Imboden fir s Grüen Bündnis im Bärner Stadtroot (Legislative) ghockt. Vu 2001 bis 2008 iusch si Fraktionsbresidänti un vu 2006 bis 2014 Bresidänti vum Grüene Bündnis vu Bärn gsii. Vu 2010 bis 2022 isch si Großreeti vum Kanton Bärn un deert Mitgliid vu dr Finanzkommission gsii. 2

Anne 2022 isch d Imboden fir d Regula Rytz, wu zruggdrätten isch, in Nationalroot noogruggt. Iri Noofolgeri as Großreeti isch d Rahel Ruch woore.

Ab 2015 isch d Imboden Co-Bresidänti un ab 2020 Bresidänti vu dr Grüene Kanton Bärn gsii. 2022 isch s Bresidium vum Cyprien Louis un dr Brigitte Hilty Haller ibernuu woore.

Ab Mai 2022 isch d Imboden Mitgliid vum Nationalroot gsii un deert Mitglid vu dr Staatsbolitische Kommission. Bi dr Wahle 2023 isch si nimi wiidergwehlt woore.

D Natalie Imboden läbt mit ihrem Partner un ihrem Suhn z Bärn.

## Schrifte

* mit Roland Erne: *Equal pay by gender and by nationality. A comparative analysis of Switzerland's unequal equal pay policy regimes across time*, *Cambridge Journal of Economics*, 39 (2) 2015, Pages 655–674. (online; )
* mit Roland Erne: *Allgemeinverbindliche Tarifverträge gegen Sozialdumping. Erfahrungen aus Europa*, in: *[[Widerspruch (Zeitschrift)|Widerspruch]]*, 61, Diktatur der Finanzmärkte, EU-Krise und Widerstand, 2012, S. 101–110.
* mit Christine Michel: *Gleichstellungsgesetz und Gesamtarbeitsverträge: griffige Instrumente zur Gleichstellung von Frauen und Männern im Erwerbsleben*, in: *Ein Arbeitsbuch zum Kollektivarbeitsvertragsrecht*, MOVENDO (Hrsg.), Bildungsinstitut der Gewerkschaften, 2009.

## Weblink

* Websyte vu dr Natalie Imboden
* 
* Eintrag auf der Website des Grossen Rates des Kantons Bern

## Fueßnote
Schweizer Fussballnationalmannschaft der Frauen

D **Schwiizer Nazionalmannschaft vo de Fraue im Schutte** isch es Tiim vo Fraue im Schutte vom Schwiizerische Schuttverband.

## Gschicht
D Mannschaft isch ane 1972 bildet worde. Ihres erschte Länderspiil ane 1927 het si z Basel gäge Frankrych gha, und das isch unentschide mit zwöi zu zwöi Gool usggange.

I der jüngere Zyt händ si 2011 gege d Russinne gwunne, derno aber gege Itaalie verloore. Am Züpere-Cöp 2010 und au 2013 sind d Schwiizer Fraue je ufe viert Platz und am Züpere-Cöp 2017 uf e erscht Platz choo. A der Wältmeischerschaft 2015 z Kanada isch s Tiim im Achtelsfinaal usgschide. 2016 het sech d Nazionalmannschaft s erschte Mol für en Öiropameischterschaft kwalifiziert.

I dr Wältranglischte vo dr FIFA sind d Schwiizer Schüttelerinne uf em sibezääte Platz (Juni 2018).

## Treener
D Treener vo der Frauenazionalmannschaft sid 1972 sind gsi:
* Jacques Gaillard
* Libero Taddei
* Bruno Streit
* Gerry Schmidli
* Hansruedi Wagner
* Alex Gebhart
* Simon Steiner
* Jost Leuzinger
* Béatrice von Siebenthal
* Martina Voss-Tecklenburg

## Länderspiili (Uswahl)
**Gääge [[Deutschland|Düütschland]]**

**Gäägen [[Österreich|Öschtrych]]**

## Lueg au
* Spiilerinne vo der Schwiizer Nazionalmannschaft vo de Fraue im Schutte

## Weblink

* s Fraue-Nazionalteam uf de Homepage vom SFV
* alli Länderspiil im Überblick
* de Schwizer Fuessballverband uf de FIFA-Homepage
Bernadette Lerjen-Sarbach

D **Bernadette Lerjen-Sarbach** (* 1942 z Visp) isch e Schwiizer Mundartschriftstellerin.

## ihres Läbe
D Bernadette Sarbach het z Ingebohl im Kanton Schwyz d Uusbildig zu der Chindergärtnerin gmacht und denn vier Johr lang in ihrere Heimetstadt Visp im Wallis uf däm Pruef gschaffet.

1966 het si der Johann-Josef Lerjen ghürootet, wo am 28. September 1933 au z Visp uf d Wält cho und am 20. Novämber 1999, eis Johr nach synere Pänsionierig, gstorben isch. Är isch Kulturingenieur ETH und Geometer gsi, und wil er sid 1973 uf em Bündner Meliorations- und Vermässigsamt z Chur gschaffet het, het d Familie sid 1973 z Zizers gwohnt. S Lerjens händ vier Chind.

D Bernadette Lerjen-Sarbach schribt im Oberwalliser Düütsch. Ihri Text sind in Zytschrifte, mit Mundartbüecher und au im Radio bekannt worde; si goht uf Läsige und macht bi Internazionale Mundart-Schrybwärchstett mit. Der Musiker Heinz Holliger het zäh churzi Text vo ihre verdoont.

D Lerjen-Sarbach het der Förderprys vo der Martin-Peter Enderlin-Stiftig (1998) und der Bündner Literaturprys vo der Milly-Enderlin-Stiftig (2003) übercho.

## Wärch
* Text im Buech: *Männergeschichten,* 2007, Rotten Verlag
* *Hag um Hag, ein Requiem,* 2010
* Texte i der Samlig Igajanumenechligalose:
** D Mäntschä
** Ich bi öi epper – Schi
** Ämaal
** Schpuurä va Liebi
** Säg mr s numaal!
* *En anneri Faarb – Alte und neue Texte von Bernadette Lerjen-Sarbach,* Walservereinigung Graubünden
* *Di Poort wäri offni,* Walservereinigung Graubünden
* *Choorsang.* In: Walliser Jahrbuch, 85, 2016, S. 37.
* *Gseits, Gsungus und Gspillts uber 10 Gedichtjieni va dr Bernadette Lerjen-Sarbach,* verdoont vom Heinz Holziger
* Text in: *Talwind. Oberwalliser Gegenwartsliteratur,* vo der *[[Vereinigung der Walliser Autorinnen und Autoren deutscher Sprache]],* Band 1, 2006; Band 2, 2017

## Weblink
* ''Teilnehmer der Mundart-Werkstatt'' uf bockenheim.de
* Ildiko Szany: ''Fragen und Fakten zur Mundartliteratur im Oberwallis'' (PDF)

## Fuessnoote
Marguerite d’Oingt

D **Margrit vo Icona,** uf Französisch **Marguerite d'Oingt**, wo i der Burg vo Icona, em hütige *Oingt,* im 13. Joorhundert uf d Wält cho und am 11. Februar 1310 z Poletains gstorben isch, isch e burgundischi Chlooschterfrau, Mystikerin und e mehrsproochigi Dichterin gsi.

## s Läbe und s Schaffe
Si isch als Dochter vom Guichard, em Grundherr vom Gebiet vo Icona (*Oingt*) im undere Rhonetal, uf d Wält cho; wenn das gnau gsi isch, weis me nit. I sym Teschtamänt vo 1297 het der Guichard se erwäänt. I der gotische Chile vo Oingt, wo im Middelalter d Burgkapälle vo der Adelsfamilie gsi isch, sind schöni, ghaueni Konsole a de Wänd, wo Chöpf von es bar Lüüt zeige; es git Forscher, wo dänke, das sige Porträä vo Persoone us der Burgfamilie, und eine vo dene Steine zeigi d Margrit – das wär doch zimli sensazionell, wenn s würd stimme.

D Margrit isch Chlooschterfrau i der Kartause vo Poletains und sid 1288 d Priorin vo däm Chloschter gsi. Si isch am 11. Februar 1310 gstorbe. I der Gägend isch si bis zur Zyt vo der französische Revoluzion verehrt worde; die katolischi Chile het se aber nie ofiziell zur Heilige erklärt.

Nach der Marie de France, wo vo 1160 bis 1210 gläbt het, isch d Burgunderin Margrit vo Icona die zwöiteltischti Dichterin vo ganz Frankrych, wo me könnt; und vo ihre sind die erschte Wärch vo dr Literatur i der frankoprovenzalische Sproch, wo’s hüt no git. Si het im frankoprovenzalische Dialäkt vo Lyon gschribe. Die dritti berüempti französischi Schriftstellerin vom Middelalter isch denn d Christine de Pisan (1364-1430) gsi.

D Margrit vo Icona isch e bildeti Chlooschterfrau gsi, und si het zerscht öpis uf Latynisch gschribe: s Wärch *Pagina meditationum,* wo is Joor 1286 datiert isch.

Ihri beide frankoprovenzalische Text sind:
**Li Via seiti Biatrix, virgina de Ornaciu*
**Speculum* (das heisst uf düütsch «Spiegel»)

S erschten isch d Gschicht vo der heilige Béatrice vo Ornacieux, wo au e Kartöiserin gsi isch. Das Buech und psunders s zwöite, der «Spiegel», sind mystischi Text, wo der religiöse Bsinnig vo de Chlooschterfraue sete z Hilf cho. Die beide Schrifte, wo zimli läng sind, het s Generalkapitel vo de Kartöiser formell zum Lääse i de Frauechlööschter akzeptiert.

## Literatur
* Sergi Sancho Fibla: *Escribir y meditar. Las obras de Marguerite d'Oingt, cartuja del siglo XIII.* Madrid 2018.
**Marguerite d'Oingt. Expériences mystiques et récits édifiants. Textes rédigés en francoprovençal et en latin par une moniale du XIIIe siècle.* Lyon, 2012.
* Édouard Philipon: *Œuvres de Marguerite d’Oyngt, prieure de Poleteins, publiées d’après le manuscrit unique de la Bibliothèque municipale de Grenoble.* Lyon, 1877.
* Antonin Duraffour: *Les Œuvres de Marguerite d'Oingt.* Paris, 1965.
* Renate Blumenfeld-Kosinski: *The writings of Margaret of Oingt, Medieval Prioress and Mystic.* Rochester, NY, 1990.
* Camille Chabaneau:''Biographies des troubadours en langue provençale, S. 159.

## Fuessnoote
Barbara Klossner

D **Barbara Klossner** (* 16. Oktober 1980 z Diemtige) isch e Schwiizer Sängerin und Jodlerin. Si isch bekant under ihrem Künschtlername und Psöidonüm **Miss Helvetia.** Ihri Text sind meischtens uf Schwiizerdüütsch.

Si isch z Diemtige im Bärner Oberland ufgwachse und het scho i der Schuelzyt leere Singe und Jodle und Schwyzerörgeli spiile. Und si het au no Kweerflöte gleert und Underricht im Ballet gha. Vo 2000 bis 2008 het si z Gämf und e Zyt lang z Amerika gläbt, und es Johr lang isch si a d *Schuel für darstellendi Kunscht* z Luzärn ggange, und si het gleert dirigiere.

D Klossner spiilt bi der Gruppe *Ländlerfründinne vom Gämfersee* und het es bar Johr der Jodlerklub vo Gämf gleitet und 2009 der Gämfer Frauejodlerchor gründet. Si isch Lehrerin a der Musigschuel Saaneland-Obersimmetaal. Am Eidgnössische Jodlerfäscht 2008 isch si als Solischtin und au zäme mit ihrere Muetter im Duett und no as Sängerin mit em Jodlerklub *Alphüttli* ufträtte. 2017 het si s Lied «Mir si Unspunne» für s Unspunnefäscht gsunge.

2011 het si under ihrem Name Barara Klossner s Album *Alors, Allons-Y! Äbä Ä So!* useggää, und 2018 as *Miss Helvetia* s nöie Album *E Guete - Bon appétit* Mä het se es bar Mol im Schwiizer Färnseh chönne gseh und im Radio chönne ghööre. Und au im Ussland goot si go Konzärt ggää, öpe z Korea, z China, z Frankrych und z Belgie. Si spiilt d Hauptrolle im Jodel-Musical *Stilli Zärtlichkeite,* wo 2017 uf d Büüni cho isch.

## Weblink

* de Website vo der Barbara Klossner

## Fuessnoote
Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein

S **Historischa Lexikon vom Förschtatum Liachtastaa** (HLFL) ischt a Enzyklopädii, wo da Stand vom Wössa öber d Gschicht vom Liachtastaa darstella tuet.

## Gschecht
Ma ischt im Liachtastaa uf d Idee vom ana Historischa Lexion koa, well ma i säbere Zit ir Schwiz deanna s Historisch Lexikon vo da Schwiz aagfanga hät zschriiba. Zwöschad 1988 und 2008 ischt gforscht und gschreba wora. Im Jänner 2013 send dänn zwoa truckti Bänd ussekoa.

Im 2015 hät s Liechtenstein-Institut mit da Digitalisiarig vom Wärk aagfanga, zum s o im Internet zuagänglech zmacha. I da Form vom **eHLFL** ischt as sit am 13. November 2018 online verfüagbar und ischt i da Form vom ana gschlossna MediaWikis ufbaut.

## Bibliografii
* 

## Weblink
* Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online

## Fuassnoota
Ida Ospelt-Amann

D **Ida Ospelt-Amann** (* 15. Februar 1899 z Vaduz; † 12. März 1996 au dört) isch e Mundartdichterin vo Liechteschtei gsi.

## ihres Läbe
D Ida Amann isch ane 1899 als Dochter vom Franz Amann und vo der Elisabeth Amann, wo vo ledig Burtscher gheisse het, uf d Wält cho. Si het zwe Brüedere und vier Schwöschtere gha. Nach der Schuelzyt isch is Ussland ggange und het z Arosa, z Portorož und z St. Moritz gschaffet. 1917 isch si zrugg uf Vaduz, wo Vatter und Muetter der Gaschthoof „Adler“ übernoo händ, und si het mit ihrere Schwöster Emma i däm Betriib ghulfe. 1928 het si der Hermann Ospelt ghürootet. Mit iim zäme het si drü Joor lang i der *Pfälzerhütte* vom Düütschen und em Öschtrychischen Alpeverein, wo uf em Bättlerjoch a der Gränze zum Voradlbärgische stoot, und derno im „Grüneck“ z Vaduz gwirtet. D Familie vo der Ida und em Hermann Ospelt het sächs Chinder gha.

Näbezue het d Ida Ospelt-Amann Gedicht und anderi Schrifte i der Mundart vo Vaduz gschribe, wo zum Oberländische inerhalb vom Liechtesteiner Dialäkt ghört. Si het Sprüüch und Lieder us em Land gsamlet und vor Publikum und im Radio und em Färnsee vo ihrne Sache gläse, und 1991 sind Text vo der Ospelt uf ere Kassette usechoo. Si ghört zu de bekantischte Mundartautoore vo Liechteschtei und so sind au Stück vo ihre i der Mundartanthology Am Rhii abtrukt; eis dervo isch s rassige Gedicht «Uf dr Pfööwach».

D Stadt Vaduz het ere für s literarische Schaffe s Guldige Verdienschtchrüüz und d Eerebüergerschaft ggä, und vom Fürscht Franz Josef em Zwöite het si s Ritterchrüüz vom Fürschtlech-liechtesteinische Verdienschtoorden übercho. Si isch 1989 Eerenpräsidentin vom Fraueverein Vaduz worde, und si isch es Eerenmitgliid vo der Liechtenchsteiner Mundartstiftig gsi.

## Wärch
* *S’Loob-Bett. Betrachtiga us Alt-Vadoz,* 1966
* *S’ischt Suusersunntig,* 1975
* *Di aalta Räder,* 1984
* *Vadoz. Mys Hämatdorf,* Kassette, 1991

## Literatur
* Jens Dittmar: *Lyrik aus Liechtenstein: von Heinrich von Frauenberg bis heute,* 2005
* 

## Fuessnoote
Viola Amherd

D **Viola Patricia Amherd** (* 7. Juni 1962 z Brig im Kanton Wallis) isch e Schwiizer Politikeri (CVP). Vo 2000 bis 2012 isch si Stadtpräsidenti vo Brig-Glis gsi und sit em 2005 isch si Mitglid vom Nationalrot. Bi de Bundesratswahl am 5. Dezember 2018 isch si im erschte Wahlgang zur Nochfolgerin vo de Doris Leuthard gwählt worde. 2025 isch si zrügträttä u a ihrärä Steu isch dr Martin Pfister gwäut wordä.

## Läbe
D Viola Amherd isch vo 1969 bis 1978 a d Primar- und d Sekundarschuele z Brig-Glis gange vom 1978 bis 1982 am Latingymnasium z Brig gsi, wo si im 1982 mit de Maturität Typ B abgschlosse het. Vo 1982 bis 1987 het si a de Universität Fryburg Jus gstudiird und s Studium mit em Lizentiat abgschlosse. Im 1990 het si s Notardiplom vom Kanton Wallis übercho und im 1991 s Aawaltsdiplom und s Aawaltspatänt. Sit em 1991 isch si Advokatin und Notarin mit emene eigete Büro z Brig-Glis gsi. 

## Politik
Vo 1992 bis 2012 isch d Amherd Mitglid vom Brig-Gliser Stadtrot gsi, daderbi sit em 1996 als Vizepresidänti und ab em 2000 als Presidänti. Im 2005 isch si in Nationalrot nachegrütscht, wo de Jean-Michel Cina vo dete in d Walliser Kantonsregiirig gwechsled het. Si isch Mitglid i de Kommission für Vercheer- und Färnmeldewese, Mitglied vo de Kommission für Rechtsfroge, Mitglid vom Büro vom Nationalrot und sit em 2011 Vizepräsidenti vo de CVP-Bundeshusfraktion gsi. Zudem isch si im Präsidium vo de CVP Oberwallis.

Bi de Bundesrotswahle am 5. Dezämber 2018 isch d Amherd zur Nachfolgeri vo de Doris Leuthard gwählt worde, und si isch dadermit di acht Frau überhaupt, wo i de Bundesrot gwählt worde isch.

Bi de Wahle vom Bundesroot am 11. Dezämber 2019 het die Vereinigti Bundesversamlig d Viola Amherd mit 218 Stimme (vo 243) wider is Amt gwählt. Das isch schynts s zwöitbeschten Ergäbnis vo allne bishärige Bundesrootswahle.

## Weblink

* 
* d Websyte vo de Viola Amherd bim VBS

## Fuessnoote
Heidi Z’graggen

D **Heidi Z’graggen** (* 1. Februar 1966), heimatberechtiged z Gùùrtnällä isch e Schwiizer Politikeri (CVP). Si isch Regiirigsrötin im Kanton Üüri.

## Läbe
D Heidi Z’graggen isch usbildeti Primarlehrere und het früehner z Sììlenä unterrichtet. Denebe het si Politikwüsseschafte a de Universitäte z Bärn und z Gämf gschtudiird. Nach em Lizenziat isch si Assischtentin an de Uni Bärn gsi und het im 2008 zum Thema *Professionalisirig vo Parlamänt im historische und internationale Verglich* promoviirt. Vo 2002 bis 2004 het si au Volkswirtschaftsleh und Staatskund anere private Handelsschuel z Bärn unterichtet.

Im 2004 isch si in de Regirigsrot vom Kanton Üüri gwählt worde und het d Juschtizdirektion übernoh. Bi de Wahle i de Johr 2008, 2012 und 2016 isch si ame bestätiged worde. Aafags 2010 het si bi de Ersatzwahl für en Ständerotssitz kandidiird, aber d Wahl gege de Markus Stadler verlore.

Bi de Bundesratsersatzwahl am 5. Dezember 2018 isch si als eine vo de beide offizielle Kandidatinne vo de CVP für d Nochfolg vo de Doris Leuthard vorgschlage gsi. Scho im erschte Wahlgang isch aber d Walliseri Viola Amherd gwählt worde.

## Weblink
* D Heidi Z’graggen uf de Website vom Kanton Üüri
* Website vo de Heidi Z’graggen
Mialet

**Mialet** isch de Name vo däne Ortschafte z Frankriich:
* Mialet (Dordogne), e Gmaind im Département Dordogne, Region Aquitanie
* Mialet (Gard), e Gmaind im Département Gard, Region Okzitanie
* Mialet, en ehmolegi Gmaind, hüt Tail vo de Gmaind Saint-Bressou im Département Lot, Region Okzitanie

**Mialet** isch de Familiename vo däne Persone:
* Jean Mialet (1920–2006), en französische Offizier und Widerstandskämpfer
Riva Valdobbia

**Riifu** – uf iteliänisch **Riva Valdobbia** und piemontesisch **S’la Riva** – isch en Oort und en ehemoligi Gmeind vo der iteliänische Provinz Vercelli.

S Dorf lyt im Tseschrutol a däre Stell, wo der Sytebach *Vogna* in Fluss Tseschra, wo uf iteliänisch *Sesia* heisst, ymündet. Äs isch es bar Kilometer unden a Im Land.

Am 22. Juli 2018 hend d Gmeinde vo Riifu und Im Land fusioniert. Die nöie Gmeind heisst *[[Alagna Valsesia]].*

Das Piet isch im Areal vom Naturpark *Parco naturale Alta Valsesia.*

D Nochbargmeinde vo Riifu sind Im Land, Alto Sermenza, Campertogno, Greschonei, Mollia und Rassa.

Der Oort chunt s erschte Mol ane 1217 imene Dokumänt vor. S Taal isch im Middelalter vo Walser kolonisiert worde, wo us em Nochbertal vo Greschonei här cho und übere Riifupass ggange sind – der düütsch Naame *Riifu* chunt us em Walserdüütsch. Im Ortsteil *Rabernardo* isch s Walsermuseum.

Vo Riifu chunt schynts der berüempt Boumeischter Ulrich Ruffiner.

## Weblink
* Informazioone bi piemonteweb.it
Chlaus-Chlöpfen

S **Chlaus-Chlöpfe** isch e Bruuch, wo i der Zyt vor der Wienecht bsunders im Bezirk Länzbrg i der Schwiiz vorchunt. Das foot a deil Oorte scho am Ändi vom Oktober aa und goot eso bis am zwöite Donschtig im Dezämber.

Mit de länge Geisle wott me der Samichlaus wecke wo im Goffersbärg bi der Stadt Länzbrg woont, und für das tuet me so luut chlöpfe as me cha. Wenn s Oobig wird, chöme die junge Manne wo das guet chönne uf eme Platz zäme und mache der Reie noo oder au zäme ganz luuti Chläpf mit de Geisle.

Me macht das ussert z Länzbrg au no öpen i den Aargauer Gmeinde Ammerschwyl, Gaueschtei, Brunegg, Dintike, Eglischwyl, Halwyl, Huuse, Häntschikle, Hunzeschwyl, Mägewyl, Mörike-Wildegg, Niderlänz, Otmisinge, Robischwyl, Schofise, Seènge, Seon und Staufe.

Der Bruuch vom Geislechlöpfe isch süsch au in anderne Gebiet vo der Schwiiz, z Düütschland und z Öschtryych bekant. S Schwiizerischen Idiotikon het es bar Kwellen und Nowys zum Geislechlöpfe.

## Weblink
* e Website übere Bruuch vom Chlaus-Chlöpfe
* s Chlaus-Chlöpfe im Bezirk Länzbrg, in: Die lebendigen Traditionen der Schweiz

## Fuessnoote
Anne Cuneo

D **Anne Cuneo** (* 6. Septämber 1936 z Paris; † 11. Februar 2015) isch e Schwiizer Schriftstellerin und Reschissöörin gsi.

## Läbe
D Anna Cuneo isch z Paris uf d Wält cho; ihre Vatter Alberto Cuneo und d Muetter Lydia sind us Italie gsi. Em Afang vom zwöite Wältchrieg isch d Familie uf Mailand ggange. E Zyt lang het d Anna z Italie in Waisehüüser gläbt, bis si ane 1950 i d Schwiiz und uf Lausanne cho isch. I der Jugend het si au mol z London gläbt, und derno het si a der Uni Lausanne Sproochen und Gschicht studiert und het sech als Journalischtin wyterbildet.

Si het Schuel ggä und bi der Télévision suisse romande und bim Schwiizer Färnseh gschaffet; gwohnt het si denn z Züri.

D Cuneo het Gschichten und Romään gschribe, wo’s drin teils um Kriminalfäll und teils au um gschichtlechi Figuure goot. Die meischte vo ihrne Romään sind is Düütschen übersetzt worde, e Teil drvo isch bim Limet Verlag z Züri usechoo. 1980 het si agfange Film z dräie. Es sind Dokumäntarfilm über bekanti Schwiizer Persoone wie öpe der Friedrich Glauser, der Adrian Frutiger, d Anne-Marie Blanc, der Ettore Cella, der Ferdy Kübler und der Max G. Bollag.

Vo der Schwiizerische Schillerstiftig het d Anne Cuneo 1979 en Pryys übercho. Und si het au der *Anti-Prix* vom Wälschschwiizer Radio, der Kulturpryys vom Kanton Züri, d Uuszeichnig Prix Alpes-Jura und der Pryys vo der Waadtländer Kulturstiftig übercho. Z Frankrych isch si 2008 Ritter vom Ordre des Arts et des Lettres und 2013 Kommandöörin vom Ordre national du Mérite woorde.

## Wärch
* *Gravé au diamant,* 1967
* *Mortelle maladie*, 1969
* *La vermine*, 1970
* *Jours du chat*, 1972
* *Poussière du réveil*, 1972
* *Le piano du pauvre: La vie de Denise Letourneur, musicienne*, 1975
* *La Machine fantaisie*, 1977
* *Passage des Panoramas*, 1978
* *Une cuillerée de bleu: chronique d'une ablation*, 1979
* *Les Portes du jour, Portrait de l’auteur en femme ordinaire* vol 1, 1980.
* *Le Temps des loups blancs, Portrait de l’auteur en femme ordinaire* vol 2, 1982.
* *Hôtel Vénus,* 1984
* *Le Monde des forains*, 1985
* *Station Victoria*, 1989.
* *Prague aux doigts de feu*, 1990.
* *Le trajet d'une rivière: la vie et les aventures parfois secrètes de Francis Tregian, gentilhomme et musicien*, 1993
* *La flûte et les ratonneurs: chronique d'un petit pays*, 1994
* *Au bas de mon rêve*, 1995
* *Objets de splendeur: Mr. Shakespeare amoureux*, 1996
* *Ame de bronze*, 1998
* *D’or et d’oublis*, 1999
* *Le sourire de Lisa*, 2000
* *Le Maître de Garamond: Antoine Augereau, graveur, imprimeur, éditeur, libraire*, 2002
* *Entre Lumière et Ombres; Loyse de Savoie*, 2003
* *Hôtel des coeurs brisés: une enquête de Marie Machiavelli*, 2004
* *Les corbeaux sur nos plaines*, 2005
* *Lacunes de la Mémoire*, 2006
* *Zaïda: fragments d'une vie*, 2007
* *Conversations chez les Blanc à propos d'Anne-Marie Blanc, comédienne*, 2009
* *Un monde de mots – John Florio, traducteur, lexicographe, pédagogue, homme de lettres*, Verlag Bernard Campiche, 2011, ISBN 978-2-88241-297-3
* *La tempête des heures*, 2013
* *Gatti's variétés*, 2014

## Literatur
* 

## Weblink

* Biografy im Limmatverlag
Alliance F

D **alliance F** isch der gröscht Tachverband für Organisazioone vo Fraue i der Schwiiz.

Si het öpe 150 Mitgliiderverbänd und derzue öpe vierhundert Persoone als einzelni Mitgliider. Es isch e politischi Organisazioon, wo sech für d Situazioon vo de Frauen i der Gselschaft, der Familie und i der Pruefswält tuet angschiere.

## Gschicht
Früener het d Organisazioon **Bund Schweizerischer Frauenvereine BSF** gheisse. Der BSF isch z Bärn am 26. Mai 1900 vo 17 Vereine ggründet worde und är het sich für d Emanzipazioon vo de Frauen ygsetzt. Die wichtigschte Iniziantinne sind gsi: d Helene vo Müline vo Bärn, d Camille Vidart und d Pauline Chaponnière-Chaix vo Gämf, d Marguerite Duvillard-Chavannes vo Lausanne und d Emma Boos-Jegher und d Klara Honegger vo Züri. D vo Müline isch die erschti Presidäntin vom BSF woorde.

1903 isch der BSF em Internazionale Fraueroot byträtte.

Zäme mit em Schwiizerische Verband für s Frauestimmrächt SVF het der BSF ane 1918 der politisch Vorstoss understützt, ass i der Schwiiz s Frauestimmrächt sell cho. 1928 isch er bi der Organisazioon vo der Uusstellig SAFFA, der Schwiizerische Uusstellig vo der Frauenarbet, derby gsi – 1958 het er denn die zwöite SAFFA uf d Bei gstellt. Nach em Zwöite Wältchrieg het er vom Bund verlangt, ass d Fraue öpe bi de Gschäft vo der AHV und der Muetterschaftsversicherig müsse mitreede. Und jetzt het sech der BSF, wo vorhär e bürgerlichi Organisazioon gsi isch, politisch freier posizioniert, und so isch es glunge, au der Verband vo de Arbeiterinne *SP-Fraue* id Tachorganisazioon ufznää.

Sid 1970 isch der Verband under em Name **Bund Schweizerischer Frauenorganisationen** ufträtte. Und sid 1999 heisst si **alliance F**.

## d Presidäntinne vom Verband
* Helene vo Müline, vo 1900 bis 1904
* Pauline Chaponnière-Chaix, vo 1904 bis 1910 und nomol vo 1916 bis 1920
* Klara Honegger, vo 1911 bis 1916
* Elisabeth Zellweger, vo 1920 bis 1929
* Anne de Montet-Burckhardt, vo 1929 bis 1935
* Clara Nef, vo 1935 bis 1944
* Adrienne Jeannet-Nicolet, vo 1944 bis 1949
* Gertrud Haemmerli-Schindler, vo 1949 bis 1955
* Dora Julia Rittmeyer-Iselin, vo 1959 bis 1965
* Rolande Gaillard, vo 1965 bis 1971
* Jacqueline Berenstein-Wavre, vo 1975 bis 1980
* Sibylle Burger-Bono, 1999–2005
* Rosmarie Zapfl-Helbling, vo 2006 bis 2014
* Maya Graf, Co-Presidäntin sid 2014
* Kathrin Bertschy, Co-Presidäntin sid 2014

## Lueg au
* Tachverband vo de Schwiizer Gmäinnützige Froue

## Literatur
* 
* Silke Redolfi: *Frauen bauen Staat. 100 Jahre Bund Schweizerischer Frauenorganisationen; 1900–2000*. Verlag der NZZ, Zürich 2000, ISBN 3-85823-819-8.

## Weblink
*Offizielle Website