open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1303

|}
## Was isch bassiert?
* 7. September: Dr französisch König Philipp dr Schön überfallt dr Papscht Bonifaz VIII. und nimmt en gfange, will de mit dr Bulle Unam Sanctam en Oberherrschaft von dr geischtliche Gwalt (em Papscht) gegenüber jeder weltliche Gwalt poschtuliert het: Dr Papscht füehri zwar getreu dr Bibel keis Schwert, dörfi aber in extreme Fäll Könige und Kaiser absetze. Dr Phlipp het denn dr Sitz vom Papscht vo Rom nach Avignon verlegt und mit nur no französische Päpscht bsetzt, was nach Jahrzehnte denn zum abendländische Schisma gfüehrt het.

## Weblink
450er

* 1. Novämber 451: S Konzil vo Chalzedon spricht em Leo als Bischof vo Rom en Vorrang vor de andere Bischöf und au en Erevorrang vor em Patriarch vo Konstantinopel zue. Das Datum gilt als Aafang vom Papschttum. Me seit dämm Bischof Leo vo Rom spöter nume no der Leo dr Grooss.
1054

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Schriftsteller und Historiker Hermann von Reichenau stirbt.
* Z Konschtanz foot men a s nöie Münschter boue.
* Dr arabisch Dichter al-Hariri chunt uf d Wält.
* 16. Juli: Grosses Schisma: die römisch-katholischi und die orthodoxi Kirche trenne sich nach lange Schtriitereie.
* Dr Heinrich dr vierti wird König.
* Dr Konrad dr zwöiti wird Herzog vo Bayern.
* Dr Papscht Leo dr nünti stirbt.
* S Konzil vo Narbonne tuet dr Gottesfride verchünde.
* Es isch Chrieg z Frankrych.
* D Stadt Cuzcatlan z Middelamerika wird ggründet.
* Chinesischi Astronoome beobachte en Supernova.

## Weblink
Oberthal

**Oberthal** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Oberthal BE, e Gmeind im Verwautigskreis Bärn-Mittuland, Kanton Bärn
* Oberthal (Saar), e Gmeind im Landkreis St. Wendel, Saarland

* *Oberthal (Bergisch Gladbach)*, en Ortschaft im Stadtteil Herrenstrunden vo Bergisch Gladbach, Nordrhii-Westfale
* *Oberthal (Eggenfelden)*, en Ortsteil vo dr Gmeind Eggenfelden, Landkreis Rottal-Inn, Bayern
* *Oberthal (Gemeinde Neukirchen)*, en Ortschaft i dr Gmeind Neukirchen an der Enknach, Bezirk Braunau am Inn, Obereschtriich
* *Oberthal (Oberthal)*, en Ortsteil vo dr Gmeind Oberthal im Landkreis St. Wendel, Saarland
* *Oberthal (Reischach)*, en Ortsteil vo dr Gmeind Reischach, Oberbayern
* *Oberthal (Söchtenau)*, en Ortsteil vo dr Gmeind Söchtenau, Landkreis Roseheim, Bayern

**Lueg au:**
* Obertal, Obererthal
1499

|}
## Was isch bassiert?
* 20. Februar: In dr Schlacht bi Hard, dr erschte große Schlacht vum Schwobechrieg, siige d Aidgnosse iber d die Ritter vum Schwebische Bund.
* 11. Merz: D Schwyzer Aidgnosse bschließen in ere Dagsatzig, dass in dr Schlachte vum chirzlig aagfangene Schwobechrieg gege dr Schwebisch Bund un s Huus Habsburg kai Gfangeni gmacht un verwundeti gegnerischi Kämpfer „abgetan“ solle wäre.
* 22. Merz: Im Schwobechrieg chunnt s zum erschte greßere Gfächt: Im Gfächt am Bruederholz bi Basel erlyde Druppe vum Schwebische Bund e Niderlag gege d Aidgnosse.
* 11. April: D Schlacht im Schwaderloh im Thurgau goht as erschti großi Schlacht vum Schwobechrieg mit eme Siig vu dr Aidgnosse iber d Druppe vum Schwebische Bund uus.
* 20. April: D Aidgnosse siige unter em Heinrich Wohlleb im Schwobechrieg in dr Schlacht bi Frastanz iber chaiserlig-habsburgischi Druppe un die vum Schwebische Bund.
* 22. Mai: In dr Schlacht an dr Calven bsige im Schwobechrieg d Druppe vu dr Drei Bind mit Unterstitzig vu dr Aidgnosse ne Heer vum Schwebische Bund im Vinschgau.
* 22. Juli: In dr Schlacht bi Dornach, dr letschte chriegerische Ussenandersetzig im Schwobechrieg, siige d Aidgnosse iber dr Schwebisch Bund.
* 22. Septämber: Dr Basler Fride zwisch em remisch-dytsche Chenig Maximilian I. un dr Alte Aidgnosseschaft macht em Schwobechrieg en Änd.
* 5. Novämber: S erscht bretonisch-franzesisch Werterbuech, s *[[Catholicon (Jehan Lagadeuc)|Catholicon]]* erschynt, as Inkunabel druckt z Tréguier vum Jehan Calvez.

## uf d Wält chuu
* 20. Jänner: Sebastian Franck, Chronischt un Theolog
* 10. Februar: Thomas Platter dr Elter, Schwiizer Schriftsteller 
* 1499 oder 1500: Niccolò Tartaglia, venezianische Mathematiker

## Weblink
Versenkung der Lusitania

D **RMS Lusitania** isch en für die damaligi Ziit hochmoderne englische Passagierdampfer gsii. Im Mai 1915, während em Erschte Weltchrieg, isch sii vom ene düütsche U-Boot vor dr irische Küschte torpediert und versenkt worde. Über 1200 zivili Passagiere händ debii s Läbe verlore.

S Problem isch gsii, dass die Düütsche gwüsst händ, dass ihri Gegner, d Entente-Mächt, glegentlich uuf zivile Schiff Waffe und Munition gschmugglet händ. Sii händ deshalb nach Erklärig vom *uniigschränkte U-Boot-Chrieg* d Passagiere vo solche Schiff über d Press gwarnt, dass sii es Risiko iigönd. Allerdings isch bii dr Warnig an d *Lusitania*-Passagier nit d Red devo gsii, dass solchi Schiff au ohni Vorwarnig dörfed beschosse werde und de Passagier dodermit kei Glegeheit gee wird, s Schiff vor dr Versenkig z verloh. Bii chliinere Handelsschiff und sogar Lazarett-Schiff händs die Düütsche aber au bereits vorher teils so gmacht. Das isch zwar nit uusdrücklich mit Paragraph vom Völkerrecht verbote gsii, vom Gwohnheitsrecht aber scho. So het z. B. d *Haager Landchriegsordnig* verbote ghaa, gege wehrlosi Zivilpersone vorzgah.

S Problem vom düütsche U-Boot isch im Fall *Lusitania* im Unterschied zu chliinere Schiff gsii, dass es, falls es gwartet hätt, bis alli über 1000 Persone vo Bord sind, lengschtens siinersiits hätti chönne vom ne gegnerische Chriegsschiff versenkt werde. Dr Kapitän Walter Schwieger het also zwei Möglichkeite ghaa, zum siis eigene Lebe z schone: verschone oder ohni Vorwarnig torpediere. Do er vom Marine-Kommando uusdrücklichi Erlaubnis ghaa het, ohne Vorwarnig z torpediere, het er denn au ohni Zögere die Variante gwählt.

D *Lusitania*-Bsatzig isch vo dr britische Admiralität vor eme U-Boot in dr Nähi gwarnt worde. Sii het an sich d Chance ghaa, mit ihrer hohe Gschwindigkeit eme ne damalige Torpedo z entfliehe. Dr Kapitän het aber dr Empfehlig, en Zickzackkurs z schtüüre, nit befolgt und isch einfach schnell gfahre. Deshalb isch er als Überlebende nachher au no vor Gricht zoge worde.

Für d USA, wo ebefalls über 100 Passagier an Bord ghaa het, isch die Versenkig 1917 eine von de Gründ gsii, in de Chrieg gege Düütschland iiztrete.

## Literatur
D. Ramsay: *The Lusitania - Saga & Myth*, 2015

## Weblink
Olympische Sommerspiele

Di **Olympische Summerspiil** haisse offiziell „Spiil vo dr (z.&nbsp;B.) XVIII. Olympiade“. Ai Olympiade isch – im ursprüngliche griechische Sinn – e Zytruum vo viär Johr. D Olympiadene wärde syter em 1. Januar 1896 (Johr vu dr erste Uusdragig vo de Olympische Spiil vo dr Nöizyt) durenummeriärt. Di Olympische Summerspiil finde jewils im erste Johr vu dr Olympiade, noch dere si benännt sii, statt.

Bi de Olympische Winterspiil wärde degege usgfallni Spiil nit mitzellt.

## Zytdafele Olympischi Summerspiil
Ibersicht zue allene bishär durgfierte olympische Wettkämpf in Summersportarte.

## Wettbewärb bi Olympische Summerspiil

D = Demonstrationswettbewärb

## Eebige Medalliespiegel

;Top 10 vu dr Medalliegwinner bi Olympische Summerspiil (Stand: 26. Augschte 2016)

;Top 10 no Natione bi Olympische Summerspiil  (Stand: 26. Augschte 2016)

## Weblink

*Olympic Summer Sports uf dr Syte vum IOC
Sozialpsychologie

D **Sozialpsychologii** isch en Teil-Disziplin von dr Psychologii. Im Unterschiid zu de übrige Gebiet von dr Psychologii, wo Individualpsychologii behandle, untersuecht si Verhalte, wo sich durch Interaktion mit andere Persone ergit. Bereiche devo sind z. B. Iischtellige und Stereotype, Gruppedynamik, Rolleverhalte, Konformitäts-Verhalte, Wärt und Norme, sozials Lärne und gsellschaftlichi Sozialisierig.

Im Unterschiid zur Soziologii, wo bi dr Beobachtig von dr Gsellschaft vor allem phänomenologisch vorgaht und gsellschaftspolitischi und wirtschaftlichi Aschpekte iibezieht, schafft d Sozialpsychologii recht schtark au mit Experiment.

D Sozialpsychologii het en langi Vorgschicht im 19. Jahrhundert, wo z. B. au d Massepsychologii vom Gustave Le Bon umfasst het. Im engere Sinn fangt si aber mit de erschte beide Lehrbüecher 1908 aa: *W. McDougall: Introduction to Social Psychology; London* und *E.A. Ross: Social Psychology, New York*.

## Literatur
* Peter R. Hofstätter: *Sozialpsychologie*
Kärnten

**Kärnte** isch es Bundesland im Süde vo Öschterriich. Im Norde sind d Alpe, im Süde gränzt s an Slowenie und Italie. Es umfasst es Gebiet vo 9'538 Quadratkilometer und het 560'300 Iiwohner (Stand: 1. Jänner 2016). D Hauptschtadt isch Klagefurt. Es mächtigs Gebirge im Nordoschte sind di Hööche Tauern mit em rund 3800 Meter hööche Grossglockner. Kärnte isch s wichtigschte Durchgangsland zwische Wien und Venedig, het viil Wald und e paar Seeä.

## Gschicht
* im Jahr 15 römischi Provinz
* 976: selbschtändigs Herzogtum
* 1335: Eroberig dur d Habsburger
* 14. Jahrhundert: Jude-Verfolgige, da si als Uuslöser vo Katschtrophe verdächtigt worde sii
* 15. Jahrhundert: Türke-Iifäll
* nach dr Reformation hets bereits Religionsfreiheit geh, bis ins 17. Jahrhundert; denn wider neu unter em Kaiser Joseph II. im 18. Jahrhundert
* 1797 und denn ab 1805 französischi Bsetzig (Napoleon Bonaparte)
* ab 1849 Liberalisierige vom politische Syschtem
* 1918: s Herzogtum isch abgschafft worde

## Weblink

## Fuessnoote
Land Salzburg

S **Land Salzburg** isch eis vo de nüün Bundesländer vo Öschtriich.

## Geografii
S Land Salzburg ligt i de Alpe und im nördliche Alpevorland. Dr wichtigscht Fluss i dere Landschaft isch d Salzach, wo mit 225 Kilometer der längscht und der wasserriichscht Näbefluss vom Inn isch.

S Land het e Flechi vo 7'156 Quadratkilometer und 545'742 Iiwohner (Stand: 1. Jänner 2016).

D Hauptstadt isch Salzburg.

## Gschicht
* I däm Gebiet isch die römischi Stadt *Iuvavum* gsi.
* Um 700 isch s Bischtum Salzburg gründet worde.
* Ane 798 isch das es Erzbischtum worde und öpe 1225 es Fürschtbischtum.
* Under em Regime vom Fürschtbischof Fimian sind um 1731 die Reformierte uusgwanderet.
* Dr Napoléon Bonaparte het s Fürschtbischtum ufghobe.
* Ane 1816 isch s Land zu Öschtriich choo.

## Weblink

* d Website vom Land Salzburg

## Fuessnoote
Escher

**Escher** (i de Mundart **Äscher** uusgsproche) isch de Name vo däne Persone:
* Alfred Escher, en Schwiizer Politiker und Wirtschaftsfüerer während dr Induschtrialisierig
* Anna Zollinger-Escher, e Schwiizer Germanistin
* Josef Escher, en Schwiizer Bundesrat

**Lueg au:**
* Escher Wyss
Pompeji

**Pompeji** (,  *Pompeia*, ) isch en untergangni antiki Schtadt am Vulkan Vesuv z Italie.

Pompeji, wo in dr Nöchi vo Neapel in dr Region Kampanie liit, isch 79 n. Chr. dur nes gliichziitigs Erdbebe und Vesuv-Uusbruch fascht vollschtändig zerschtört worde. Das zämme mit de Schtedt Herculaneum und Stabiae. Siit em 18. Jahrhundert isch die vollschtändig vo Lava verschütteti Schtadt uusgrabe worde. D Liichname sind z.&nbsp;T. dur d Lava konserviert worde und guet erhalte.

## Geographii
Es het in Pompeji z. B. gäh: Es Forum, es Amphitheater, en Markthalle und Thermalbäder. Die Objekt sind teils no erhalte und uusgrabe worde, ganz zerschtört worde sind viili Wohnhüüser.

## Gschichd
Pompeji isch a alte Schdadt. 700 Joor vor osrer Zeidrechnng isch se grended worra. Dr Vulkanuusbruch het sii in ere Ziit vom rasche Wachstum und gschichtliche Umbruch gwissermasse konserviert.

## D Katastroph
En 19 Schdonda isch Pompeji ondrganga.

## Literatur
* Ciro Nappo: *Pompeji. Die versunkene Stadt.* Verlag Karl Müller, Köln 2004, ISBN 3-89893-563-9.
* Umberto Pappalardo: *Pompeji. Leben am Vulkan* (= *Zaberns Bildbände zur Archäologie.*). Zabern, Mainz 2010, ISBN 978-3-8053-4240-7.
* Marisa Ranieri Panetta: *Pompeji. Geschichte, Kunst und Leben in der versunkenen Stadt.* Belser Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-7630-2266-3.

## Weblink

* Bildli und Filmli vo Pompeji uf anderegg-web.ch

## Wo s her isch
Konstitutionelle Monarchie

En **konschtitutionelli Monarchii** isch en Schtaatsform, wo en Monarch (Kaiser, König, Fürscht) s Schtaatsoberhaupt isch, wo siini absoluti Macht aber dur nes gwählts Parlamänt und dur Grundrächt teilwiis iigschränkt isch. D Rächtspfläg erlediget unabhängigi Gricht.

Konschtitutionelli Monachiie hets z Europa vor allem im 19. Jahrhundert, als Übergangsschtadium und Kompromissform zwische dr alte Monarchii vom Absolutismus und dr neue Demokratii ggäh. Me isch doozmool devo uusggange, de Monarch gäb siini Macht nu freiwillig ab und chönn si jederziit wider zruggnäh («monarchischs Prinzip»), aber das isch je lenger je meh e Fiktion gsii. Au im 20. Jahrhundert het s si vor allem z Oschteuropa bis zum Zweite Weltchrieg no öppis seltener ggäh. Hüüt isch si wältwiit relativ rar, öppe z Marokko und z Jordanie gits es si no. Liechteschtei, wo me amig au nännt, passet eigetli nöd rächt is Schema «konstitutionell» versus «parlamäntarisch» ine.

Oine vo de eldeschde Vrfasonga, mo d Recht vom a Firschda eigschrengt hot, war dr Diebenger Vrtrag en Wirdeberg vo 1514. Wirdeberg isch aber wäge däm no ekei konstitutionelli Monarchii im hüttige Sinn gsii, sondern e vorabsoluti Monarchii, wo d Ständ gägenüber em Monarch no händ chönen iri Position bhaupte.

## Literatur
Knaurs Lexikon – Das Wissen unserer Zeit

## Wos her isch


## Lueg au
Zensuswahlrächt
Veltlin

S **Vältlin** (s *V* seit mer wie-n-es *F*) isch es Tal vo den Alpe z Italie.

## Geografy
S Vältlin lyt i der Lombardei und ghört zu der Provinz Sondrio.

Dur s Tal flüsst d Adda, wo im italiänische Naturschutzgebiet *[[Nationalpark Stilfser Joch|Parco Nazionale dello Stelvio]]* i der Nöchi vo der Stadt Bormio afoot und under em Talusgang in Comersee und wyter unden in Po mündet.

Im Norde gränzt s Vältlin a Kanton Graubünde. Dur s Tal vo Poschiavo goot d Bärgstrooss übere Berninapass is Engadin, und vo z‘oberscht im Tal chunt men übere Umbrailpass is schwiizerische Münschtertal und über s Stilfserjoch is Vintschgau.

Grossi Ortschaften im Vältlin sind Bormio, Livigno, Tirano, Sünders und Morbend.

Es het im Tal sid der antike Zyt bedüütende Wybou. Der «Vältliner» isch i der Schwiiz wytume bekant.

## Gschicht
Der Karl dr Grossi het s Vältlin em Chlooschter vom Heilige Dionys bi Paris gschänkt. Sid 1335 het s em Herzog vo Mailand ghört, und ane 1512 isch es däm vo de Äiggnosse wägggnoo worde.

Bis 1797 isch s Vältlin es Untertanegebiet vo Graubünde gsii. Denn hets dr Napoleon vo Bünde abtrennt. Im Erschte Wältchrieg hets dr Schwiizer Generalschtabschef Theophil von Sprecher, en Bündner, an dr Syte vo Düütschland und dr Donaumonarchie, wo ebefalls gege Italie kämpft het, welle go zruggerobere. Er isch aber vom Gäneral Wille devo abghalte worde.

## Literatur
* 

## Weblinks
Kubakrise

D **Kubakrise** oder **Kuba-Krise** isch en 1962 eskalierende Konflikt gsii zwische de USA und dr damalige Sowjetunion um d Schtationierig vo sowjetische Nuklearwaffe uuf dr de USA unmittelbar benachbarte, kommunistisch regierte Insle Kuba. D Hauptrolle debi händ dr amerikanisch Präsident John F. Kennedy und dr sowjetisch Schtaatschef Nikita Chruschtschow gschpiilt. Will d Amerikaner vorher nukleari Raketebase z. B. in dr Türkei errichtet händ, het dr Chruschtschow gmeint, er chönni das gegegliich au uuf Kuba mache und het siini Rakete mit sukzessive Schiffstransporte so unuuffällig wie möglich dört hii transportiert. Die amerikanischi Uuufklärig hets dennoch entdeckt. Nach scharfe diplomatische Wortwechsel und ere vom Kennedy androhte Blockade vo Kuba het dr Chruschtschow schliesslich nochegeh und d Rakete wieder abzoge. Wie me nach em Chalte Chrieg erfahre het, isch dört d Welt nah am ene Atomchrieg gschtande, d Waffe sind entsicheret worde.

## Weblink
Gleichschaltung

Unter **Gliichschaltig** verschtoht me es schtaatspolitischs Verfahre vo totalitäre Syschtem, d Gsellschaft an d Anforderige vom diktatorische Schtaat anzpasse, sii und d Einzelperson em Syschtem und au em Gruppe-Kollektiv unterzordne. Dr Vorgang hets hauptsächlich in de faschistische und kommunistische Syschtem geh. Biim Nationalsozialismus isch de Vorgang vor allem im Bereich Erziehig/Sozialisierig (Entpersönlichung und Brechig vom individuelle Wille), im Bereich Propaganda und im Bereich Schtaatsrecht (Gliichschaltig vom Schtaat mit dr NSDAP sowie Gliichschaltig vo de vorherige Riichsländer/Gliidschtaate mit em NS-Riich) abgloffe.

## Literatur
* Serie Piper: *Der Weg ins Dritte Reich*
* H. Boldt: *Reich und Länder - Texte zur deutschen Verfassungsgeschichte*
Königreich Westphalen

S **Königriich Weschtphale** isch en Schöpfig vom Napoleon Bonaparte während dr Bsatzigsziit in Düütschland gsii. 1807 het er dezue en Verfassig dekretiert. 1813, nach de verlorene Völkerschlacht bi Leipzig, isch s Königriich wieder ufglöst worde. S Territorium het vor allem Gebiet im hütige Hesse und Niedersachse umfasst. Es isch nit gliichbedütend mit Weschtfale (früehner es Herzogtum und en preußischi Provinz, jetzt en Beschtandteil vo Nordrhy-Weschtfale) und wird drum hüt mit "ph" gschribe.

En Verwandte vom französische Kaiser, de Jérome Bonaparte, isch als Hieronymus Napoleon König vo Weschtphale gsii. Unter em Jérome, und das isch charakteristisch gsii für en Export vo dr Französische Revolution dur de Napoleon, sind d Lüüt alli gliich vor em Gsetz gsii (Artikel 10 Verfassig). Alli (Adels-)Privilegie sind uufghobe gsii (Art. 12), ebeso d Liibeigeschaft (Art. 13). S het dr Code Napoleon, es liberals Zivilrächt, golte (Art. 45). Und es het es Parlament geh, wo mit 
Zensuswahlrächt gwählt worde isch.

## Literatur
* H. Boldt: *Reich und Länder - Texte zur deutschen Verfassungsgeschichte*

## Weblink
Hydrodynamik

D **Hydrodynamik** isch die physikalischi Lehr vo de (im Gegesatz zur Hydrostatik) *bewegte* Flüssigkeite. Bewegige vo Flüssigkeite heisse Schtrömige. D Ursach vo Schtrömige chönne Druck-Differenze oder d Schwerkraft sii. Wenn d Schtrömigs-Gschwindigkeit unter dr Schall-Gschwindigkeit ligt, händ d Gsetz vo de schtrömende Flüssigkeite au für schtrömendi Gas Gültigkeit. Analysiert werde dur d Hydrodynamik z. B. dr Durchfluss in Röhre, d Uusfluss-Gschwindigkeit, dr Druck in Schtrömige oder turbulenti Schtrömige.

## Literatur
Trautwein-Handbuch: *Physik - Grundwissen, Formeln, Gesetze*
Medien

**Medie** nennt me alli Mittel, wo dr Kommunikation zwische Mensche diene. Angfange biim Buech übers Telefon und bis zu de digitale Kommunikationsmittel. Im ene engere Sinn sind mit Medie aber d Mittel zur Massekommunikation gmeint. Vor allem Ziitige, TV, Radio und neu vor allem s Internet umfassend. D Wisseschaft, wo s Medieverhalte erforscht, isch d *Kommunikationsforschig*.

## Begriffsgschicht
Dr Begriff *Medien* isch scho zemle ald. Was d Leid drmid gmoind hend, hod se abr mid dr Zeid gändrd.

## Aktuelle Vrwendong
;Zeidonga
Heit moind ma moischdns Zeidonga, s Radio ond in de ledschdee Joohr s Internet. 

;Soziale Medie
Ond em Internet isch vo *Soziale Medien* d Red, ma moind drmit so Netz wias Facebook, Twitter ond ehnliche Dienschd.

## Weblinks

## Wo s her isch
Infektion

En **Infektion** isch s Iidringe vo Chrankheits-Erreger (z. B. Vire oder Bakterie) in de Körper. Das chann dur Tröpfli-Infektion passiere, Übertragig dur Hueschte oder Erniesse. En anderi Übertrgigs-Möglichkeit isch dur Iiatme vo keim-haltigem Schtaub. En dritti Möglichkeit isch d Kontakt-Infektion: dur Berüehre vo Material mit Keime dra, z. B. Uusscheidige oder Schmutz (das z. B. fürs Tetanus-Risiko). Denn giits auch no Infektion dur schlecht entkeimti Nahrig oder Trinkwasser.

## Literatur
Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit
Potenz (Mathematik)

En **Potenz** isch in dr Mathematik s Produkt von ere Aazahl vo gliiche Faktore, wo mit ere, dr einzelni Faktor (Basis) ergänzende Hochzahl (Exponent) zämmegfasst wird. Biischpiel: 10 · 10 = 10² ; 5 ·  5 ·  5 = 5³. Die *erschti Potenz* isch d Basis allei, die *zweiti Potenz* isch d Quadratzahl ², die *dritti Potenz* isch d Kubikzahl ³, und so wiiter. S Ergebnis vom Exponent hoch Null isch immer als 1 definiert. S *Potenziere* vereifacht d Multiplikations-Darschtellig mit ere grosse Anzahl vo Faktore, z. B. in de Naturwisseschafte. D Umkehroperation vom Potenziere isch s *[[Wurzel (Mathematik)|Wurzlezieh]]*.

## Literatur
* Reidt, Wolff, Athen: *Mathematik 1*, Schöningh

## Lueg au
* Logarithmus
Konzern

En **Konzern** isch en Vereinigung vo mehrere rechtlich selbschtändig bliibende Unternehme zum ene Gsamtunternehme mit einheitlicher *oberschter* Gschäftsfüehrig. D Eigetumsanteile von de Tochterfirme (meischtens Aktiegsellschafte) chönne doderbii zu 100 % em Schtammhuus oder zu öppis meh als 50 % em Schtammhuus ghöre (oder öppis dezwüsche). Das füehrt zu unterschiedliche Selbschtändigkeits-Grade von de Konzern-Töchter. Dr Zämmeschluss heisst *horizontal*, wenn gliichi wirtschaftlichi Güeter (Produkt, Dienschtleischtige) erschtellt werde, und *vertikal*, wenn sich die Unternehme gegesiitig beliifere. Z unterscheide isch de Begriff Konzern vom Begriff Kartell, wo nur en Veriibarig zwische komplett selbschtändig bliibende Unternehme isch.

## Literatur
Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit
Wolf

Dr **Wolf** (*Canis lupus*) isch e Suuger us dr Familie vu dr Hind (Canidae) us dr Ornig vu dr Raubdier (Carnivora). 

## Bschrybig
Welf läben in dr Regle in Familieverbänd, wu „Rudel“ gnännt wäre. In dr Hauptsach jage si mittelgroßi bis großi Huefdier. Dr Wolf isch syt em spote Pleistozän, dodermit rund hundertdöusert Johr lang, in ganz Europa, wyte Dail vu Asie mitsamt dr Arabische Halbinsle un Japan un Nordamerika verbraitet gsii. Im 19. Johrhundert isch er in fascht allne Regione vor allem dur d Jagd stark dezimiert wore. Z Wescht- un z Mitteleuropa isch er fascht un z Japan vollständig uusgerottet wore. Syt em Änd vum 20. Johrhundert stoht dr Wolf unter internationalem Schutz un d Bständ hän si zum Dail erholt. Z Dytschland sin anne 2000 zum erschte Mol wider Jungi uf d Wält chuu, im Novämber 2013 sin 25 sässhafti un im Oktober 2014 scho 34 Wolfsrudel oder -paar bstetigt wore.

Im Alperuum isch dr Wolf ganz uusgrottet wore. Z Italie het e Räschtbstand vu rund 100 Welf in dr Abruzzen iberläbt. Wu d Art Mitti vu dr 1970er Johr z Italie unter Schutz gstellt woren isch, het si dr Bstand erholt, hite git s rund 1000 im Apennin. Anne 1985 isch zum erschte Mol e Wolf us em Appenin in dr italienische Alpe noogwise wore, 1987 in dr franzesische Alpe. In d Schwyzer Alpe sin di erschte Welf 1995 chuu. Im Winter 2010/2011 het mer im sidweschtlige Alperuum insgsamt 37 Wolfsrudel gfunde, dodervu 16 z Frankrych, 14 z Italien un sibe, wu iber d Gränze gehn. Mer goht hit vu 250 bis 300 Welf in dr Alpen uus.

Welf hän scho frie Yygang in d Mythen un Märli vu vyl Velker gfunde, si zelle zue dr bekannteschte Raubdier.

## Weblink

* 
* Wolf im *[[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerische Idiotikon]]* Bd. XV Sp. 1544 ff.

## Fueßnote
Christkatholische Kirche

Die **Chrischtkatholischi** (Schwiiz) oder **Altkatholischi** (Düütschland) oder **Oud-Katholieke Kerk** (Holland) Kirche isch en Abschpaltig vo de römisch-katholische Kirche, wo zur Ziit vom Kulturkampf passiert isch. Nach em Erschte Vatikanische Konzil 1870 het sich 1889 d *Utrechter Union* vo de altkatholische Kirche bildet. De wichtigscht Grund vo de Abschpaltig isch s päpschtliche Unfehlbarkeitsdogma, de eigentlich Uuslöser vom Kulturkampf, gsii. Es sind aber au e paar römisch-katholischi Dogme wie Mariä Himmelfahrt nümm anerkennt worde. Me het zrück zum Urchrischtetum welle. 

I de Schwiiz isch die chrischtkatholischi Kirche eini vo de drei Landeskirche, allerdings die düütlich chliinschti. De Schwärpunkt vo de chrischtkatholische Gmeinde isch i de Nordweschtschwiiz und de Bischofssitz isch z Bärn, wo s a de Uni es Departemänt für Chrischtkatholischi Theologii git. 

Di altkatholischi Kirche vo Dütschland isch en öffentlichi Körperschaft, wo au Chircheschtüüre yzieh cha. Si isch vor allem i de Bundesländer Bade-Württebärg und Nordrhy-Weschtfale verbräitet.

## Weblink

* Utrechter Union
* Chrischtkatholischi Kirche vo de Schwiiz
* Alt-katholischi Kirche vo Düütschland
Urchristentum

S **Urchrischtetum** isch die früehschsti historischi Epoche vo de Entwicklig vom Chrischtetum gsii. Si wird in zwei Periode underteilt: 
* Die aposchtolischi Epoche bis zur Zerschtörig vo Jerusalem 70 n. Chr.
* Die nach-aposchtolischi Epoche, d Epoche vo de aposchtolische Kircheväter (früeni Theologe), bis 150 n. Chr. 

S Urchrischtetum wird hüt vilfach, öppe au vo de chrischtkatholische Kirche, als erwünschte Urzueschtand betrachted, wo me i Abkehr vo de römisch-katholische Dogme sötti drzue zruggchehre. "Zrugg zu de Wurzle vo de Bibel", isch s Motto vo dene kirchliche Kreis. 

## Weblink
* Aktuelli Literatur zum Urchrischtetum
Heilsarmee

D **Heilsarmee** isch en überkonfessionelli, methodistisch beiiflussti chrischtlichi Gemeinschaft. Sii isch 1878 als *Salvation army* vom William Booth in London gründet worde. Sii isch relativ hierarchisch uufbaut und tritt in Uniforme uuf. Ziil von dr Heilsarmee sind vor allem Bekehrig und Armepfleg. Vor allem vor dr Wiehnacht gseht me sii viil in beläbte Bereiche musiziere. D Anna vo Wattenwyl (1841 bis 1927) isch en Schwiizer Pionierin von dr Heilsarmee gsii. 

## Organisatioo

;Persona
D Heilsarmee hod se mid milidärische Schdrukdura organisiert. Dr Öbrsch isch a *General*. Der hod sein Sitz en London, ema *Hauptquartier*. R wurd gwähld voma *Hohen Rat*. Ondrm General send d *Offizier* (26.000), des send Hauptamtliche ond d moischde mo midmachad sen Ehraamdliche, dia hoisad *Salutisten*. D oifache Agschdellde (115.000) send koin Doil vo der Schdrugdur.
;Gebied
D Weld isch en *Divsiona* aufdoild. D Divisiona hend a *Haubdquardier* mid ama *Divisionsgeneral*. D Divisiona send en oinzlne *Korps* aufdoild.

## Arbedsgebied

* Schdroosamissio
* Krankehäuser (52)  
* Gsundheitszentre (288) mit 3.336 Ärzt und medizinischem Personal (plus 379 Programm für Suchtkranke)
* Alteheim (200) mit 11.605 Plätz (plus 440 Obdachloseheim mit 24.860 Plätz)
* Schuele (3.199) 
* Kindergärte (903) mit insgsamt 20.111 Lehrpersone und 606.411 Schüeler

## Eiordnong
D Heilsarmee isch a evangelisch Freikirch.

## Literatur
* Hildi Hari-Wäfler: *Bibel, Blech und Gottvertrauen. Ein Leben mit der Heilsarmee.* Neufeld Verlag, Schwarzenfeld 2012, ISBN 978-3-86256-029-5.
* Uwe Heimowski: *Die Heilsarmee. Practical Religion – gelebter Glaube.* Neufeld Verlag, Schwarzenfeld 2006, ISBN 978-3-937896-29-8.
* *Knaurs Lexikon. Das Wissen unserer Zeit.*

## Weblink

* d Heilsarmee in Deitschland
* d Heilsarmee in dr Schwiiz
* d Heilsarmee in Öschtreich

## Wo s her isch
Ökumene (Religion)

D **Ökumene** isch en Einigungs- und Sammligsbewegig von de chrischtliche Konfessione. Es söll probiert werde, d Unterschiide in de Glaubens-Inhalte und Ritual teilwiis z überbrücke und zu mehr Gmeinsamkeite z finde. D Urschprüng devo liige in dr Weltmissions-Konferänz vo Edinburgh (Schottland) vo 1910. Schpöter d Gründig vom *Weltkircherat* mit Sitz z Gämf. Vor allem au dr Hans Küng het sich für d Förderig vom Dialog und Ökumene au mit andere Religione iigsetzt.

## Urschbrüng
S Schdreba nach ara Ökumene hod sei Ursach en de Schbaldonga vo de Kircha.

## Aktuelle Situatio

S wird seid 500 Joohr dischkudierd.

## Literatur
* Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit

## Weblink
* ''Die Geschichte der ökumenischen Bewegung'' en Überblick über d Ökumene uf theologische-links.de

## Wo s her isch
Ökumene (Begriffsklärung)

**Ökumene** (griech. οἰκουμένη *oikouménē* „[ganze] bewohnte [sc. Erde]“, „Erdkreis“) bzw. **ökumenisch** ka sei:
* Ökumene (Religion)
* Oikumene (griech. für *bewohnte Welt*), d Wel mo ma en dr Antike kennd hod
* Ökumenische Bewegung, dr Dialog ond d Zsammenarbed zwische de christliche Konfessione
* Abrahamitische Ökumene, d Dialoge zwische de monotheistischen Religione Judentum, Christentum und Islam
* Ökumenisches Konzil, 
**a) em Christentum dia sieba allgemeine Konzile vo dr ganza Kirche (325–787), 
**b) en dr katholische Kirch au d weitere Konzil mid de Ostkirchen zemma.
* Ökumenische Theologie, d theologische Reflexion vo de Fraga mo zwischa de Konfessiona omstritta send 
* Vertikale Ökumene, d nachhaltig Verständigung zwischa Mono- und Polytheismus
* Ökumene (Geographie), dr dauernd bsiedelde ond landwirtschaftlich nutzbare Doil vo dr Erdoberfläch
Schweizerisches Zivilgesetzbuch

S **schweizerisch Zivilgesetzbuch** (ZGB) regeld d Rechdsbeziehonga vo de *Zivile* (vom civis des isch dr Bürger en ladeinisch) – des send d Leit vo am Land.

## Gschichd
Dr Ursbrung vo de moderne Zivilgesetzbüachr isch dr *Code Civile* vom Napoleon Bonaparte noch dr französischa Revoluzio vo 1789.

Drvor wared d Leid nadierle au ned rechtlos.

## D Kapidl (Titel)
;Bundesrecht
* **Einleitung** (Art. 1-10)
* **Erster Teil: Das Personenrecht** (Art. 11-89)
** Erster Titel: Die natürlichen Personen
** Zweiter Titel: Die juristischen Personen
** Dritter Titel: Die Sammelvermögen
* **Zweiter Teil: Das Familienrecht** (Art. 90-456)
** Dritter Titel: Die Eheschliessung
** Vierter Titel: Die Ehescheidung und die Ehetrennung
** Fünfter Titel: Die Wirkung der Ehe im Allgemeinen
** Sechster Titel: Das Güterrecht der Ehegatten
** Siebtenter Titel: Die Entstehung des Kindesverhältnisses
** Achter Titel: Die Wirkungen des Kindesverhältnisses
** Neunter Titel: Die Familiengemeinschaft
** Zehnter Titel: Die Allgemeine Ordnung der Vormundschaft
** Elfter Titel: Die Führung der Vormundschaft
** Zwölfter Titel: Das Ende der Vormundschaft
* **Dritter Teil: Das Erbrecht** (Art. 457-640)
** Dreizehnter Titel: Die gesetzlichen Erben
** Vierzehnter Titel: Die Verfügungen von Todes wegen
** Fünfzehnter Titel: Die Eröffnung des Erbganges
** Sechzehnter Titel: Die Wirkung des Erbganges
** Siebenzehnter Titel: Die Teilung der Erbschaft
* **Vierter Teil: Das Sachenrecht** (Art. 641-977)
** Achtzehnter Titel: Allgemeine Bestimmungen
** Neunzehnter Titel: Das Grundeigentum
** Zwanzigster Titel: Das Fahrniseigentum
** Einundzwanzigster Titel: Die Dienstbarkeiten und Grundlasten
** Zweiundzwanzigster Titel: Das Grundpfand
** Dreiundzwanzigster Titel: Das Fahrnispfand
** Vierundzwanzigster Titel: Der Besitz
** Fünfundzwanzigster Titel: Das Grundbuch
* Schlusstitel: Anwendungs- und Einführungsbestimmungen

;Kantonales Recht
Nebam Bundesrecht gibts au no kantonales Recht		

## Lidradur
* Schweizerisches Zivilgesetzbuch vom 10. Dezember 1907 (Stand am 1. Januar 2012) PDF, 899 KB, 348 Seiten – Gratis-Textversion online (als Broschüre: *Schweizerisches Zivilgesetzbuch* vom 10. Dezember 1907 (Stand am 1. Januar 2011) BK/KAV 03.2011, Bundesdrucksache 210D, bei admin.ch/dokumentation/publikation/ ).
* Sebastian Aeppli: *ZGB Textausgabe*. Schweizerisches Zivilgesetzbuch mit Nebenerlassen und Verordnungen sowie Bundesgerichtspraxis. 36., überarbeitete Auflage, Orell Füssli, Zürich 2010, ISBN 978-3-280-07256-1.
* Peter Tuor, Bernhard Schnyder, Jörg Schmid, Alexandra Rumo-Jungo *Das Schweizerische Zivilgesetzbuch*. 13.&nbsp;Auflage, Schulthess, Zürich 2009, ISBN 978-3-7255-5574-1.
* Jolanta Kren Kostkiewicz, Peter Nobel, Ivo Schwander, Stephan Wolf (Hrsg.): *Schweizerisches Zivilgesetzbuch ZGB*. Kommentar. 2., überarbeitete und erweiterte Auflage, Orell Füssli, Zürich 2011, ISBN 978-3-280-07258-5.

## Weblinks
* das ''ZGB'' in der Systematischen Sammlung des Bundesrechts
* das ''OR'' in der Systematischen Sammlung des Bundesrechts
* Linksammlung vo de kantonale Einführungsgesetz.

## Wo s her isch
Pompeji (Begriffsklärung)

**Pompeji** – s wurd au  *Pompeja*, *Pompei* und *Pompeii* – ghoissa:

* Pompeji, isch a antike Schdadt en Kampanie, mo 79 bei ama Ausbruch vom Vesuv zrschdörd worra isch
* Pompei, isch au a modern italienisch Schdadt beim antika Pompeji
* Pompeji (Roman), isch a Roman vom Robert Harris vo 2003 
* Pompeii (Band), a US-amerikanisch Indie-Rock-Band
* Pompeji (Freiluftkino), a Freiluftkino en Berlin-Friedrichshain
* Pompeii (Film), a kanadische Katastrophafilm vom Paul W. S. Anderson aus em Joor 2014
Robert Bosch GmbH

D **Robert Bosch GmbH** isch oine vo de Firme, mo d Induschdrialisieron vom Ländle voraa brochd hend.
Drom geids en ganz viele Schdädt ond Dörfer a Robert-Bosch-Stroß. Heid isch dr Bosch a weldweid z fendad Ondrnähma.

## Gschichd
Agfanga hod dr Bosch mid Zendonga ond Lichdmaschina fir Verbrenningsmodora.
* 1886 Hod dr Bosch a Werkschdadt agfanga. Dr schdudierde Mechaniker Honold hod drbei a Zendong erfonda.
* 1897 Niedrschbannongszöndong
* 1902 Hochschbannongszöndong

### Bsondrhoida
Dr Bosch hod frühzeidig Regla eigführd, dia d soziale Lag vo de Arbeidr vrbesserd hend.

## Heid
Dr Bosch isch a weldweids Ondrnehma.

### Deidschland
En Deidschland sends ogfähr 80 Schdandord
* En onsrer Gegend send s ogfähr 30.

### Ausland
Bosch hod uf dr ganza Welt ogfähr 350 Niederlassonga, Regionalgsellschafta en iber 50 Ländern ond drzua Vertriebs-ond Service-Partner en ogfähr 150 Länder

## Gliedrong
### Aufgabegebiet
Dr Bosch hod se au a nuie Gliedrong geba:
* Mobility Solutions

* Industrial Technology

* Consumer Goods

* Energy and Building Technology

### D wichdigschde Oinzlondrnehma
* Bosch Automotive Service Solutions GmbH (100 %)
* Robert Bosch Car Multimedia GmbH (100 %) (Reschd vo dr Blaupunkt GmbH)
* Bosch Sensortec GmbH (100 %)
* Robert Bosch Tool Corporation USA (100 %), mit der 100 %igen Tochter Dremel Corporation
* Bosch Rexroth AG (100 %)
* BSH Hausgeräte GmbH (100 %) (frieher BOSCH-SIEMENS Hausgeräte)
* Bosch Sicherheitssysteme GmbH (100 %)
* Bosch Sicherheitssysteme Montage und Service GmbH (100 %)
* Bosch Thermotechnik GmbH (100 %) (Junkers & Co., Buderus)
* ETAS GmbH (100 %)
* Robert Bosch Automotive Steering GmbH (100 %) (frieher d ZF Lenksysteme)
* Robert Bosch Battery Systems GmbH (100 %) (frieher zemma mid Samsung)

## Lidradur
* Hans K. Herdt: Bosch 1886–1986. Porträt eines Unternehmens. DVA, Stuttgart 1986, ISBN 3-421-06324-9.
* Theodor Heuss: Robert Bosch. Leben und Leistung. Wunderlich, Stuttgart u.&nbsp;a. 1946. (Erw. Neuausgabe, DVA, Stuttgart 2002, ISBN 3-421-05630-7.)

## Weblinks
* 
* Website, Bosch.de

## Amergonga


## Wo s her isch
Thomas Meyer

Dr **Thomas Meyer** (*  20. Jänner 1974 z Züri) isch e Schwiizer Schriftsteller, Teggschder und Aktionskünstler.

Dr Thomas Meyer isch z Züri as Sohn vonere jüdische Mueter und eme chrischdliche Vater uf d Wält cho und isch z Mellige und Wädischwil ufgwachse. Nach eme abbrochene Rächtsstudium a der Uni Züri hed er as Texter in Wärbeagenture und as Reporter Textchef uf Redaktione gschaffed.

As Autor bekannt isch er worde ab 1998 mit unter em Pseudonym Hans Schmerz veröffentlechte Online-Kolumne und as Autor vo der Zürcher Underground-Zitschrift «KULT». 2007 hed er sech sälbständig as Autor und Texter gmacht. Er wohnt und schaffed z Züri.

Vo 2007 bis 2010 het der Thomas Meyer s Street-Art-Projekt «Aktion für ein kluges Zürich» düregfüert, indäm er im öffentleche Ruum Chläber mit Frage gchläbt het. 2013 isch im Salis Verlag es Poschdcharte-Set vom Meyer erschine, wo unter em Titel *Wem würden Sie nie im Leben eine Postkarte schicken?* zum Teil Froge us dere Aktion ufgrift. 

2012 isch am Meyer si Debütroman *Wolkenbruchs wunderliche Reise in die Arme einer Schickse* im Salis Verlag erschine. Der Roman, wo vo de Liebesnöt vomene fromme junge Jud handlet und tütschi Schdandardsproch mit jiddische Ischbrängsel kombiniert, isch 2012 für e Schwizer Buechpris nominiert worde und isch 46 Wuche lang uf der offizielle Schwizer Bestsellerliste gschdande. Für s Wärch het dr Thomas Meyer 2013 dr Anerkennigspris vom Zolliker Kunschdpris gwunne.

## Weblink
* Website vom Thomas Meyer
* 
*Dr Thomas Meyer uf der Schwizer Hitparade
* ''Wunderliche Reise im jüdischen Milieu Zürichs.'' Interview vom 4. April 2012 uf SRF 2
Altusried

**Alteschried** (amtlich *Altusried*) isch a Markt im Landkrois Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Alteschried leit an dr Oberschwäbische Barockstroß, rund 35 km sidlich vo Memmenga und 15 km nerdlich vo Kempte. Vo dr Gmarkung sind 64,1 % Landwirtschaftsfleche, 22,6 % Wald, 11,1 % Sidlungsfleche und 2,1 % sunschtige Fleche.

## Gmoindsglidrung
Zua Alteschried gheret d Pfarrderfer Frauenzell, Kimratshofen, Krugzell und Muthmannshofen, s Kirchdorf Depsried, d Derfer Binzen, Diesenbach, Hettisried, Hettisried, Maggmannshofen, Oberegg, Oberhofen, Rungatshofen, Schreiloch, Walkenberg, Walzlings und Weitenau und d Weiler Albrechten, Bergs, Biberschwang, Bischlagers, Bodenwalz, Brand, Bräunlings, Brittlings, Bronnen, Bruggmers, Buch, Buchen, Buchen, Buchen a.Wald, Burg, Dezion, Diepolz, Figlers, Fischers, Frohnhofen, Frühstetten, Gaggen, Gansmühle, Geisemers, Greut, Gries, Gschnaidt, Häuslen, Hehlen, Hiemen, Hiltensberg, Hinterbrennberg, Hörgers, Isel, Kalden, Käsers, Lamineten, Luiblings, Neumühle, Oberhub, Oberwalzlings, Opprechts, Ottenstall, Reinthal, Ried, Rorach, Schmidberg, Schöneberg, Schorenmoos, Schwarzenbach, Schwenden, Spöck, Staig, Staubers, Steig, Streifen, Strobels, Thannen, Unteregg, Unterhub, Vocken, Völken, Vorderbrennberg, Wäschers, Wassergat, Wasserschwenden, Weihalden, Weihers, Weissen, Wendelins, Wetzleberg, Wies, Winkels, Winneberg, Wolfen und Wurms.

## Gschicht
Em Johr 1180 isch zum erschte Mol en *Bertholdus de Altungisried* gnennt worda.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoil isch 2011 bei 1,9&nbsp;% gleage.

## Religion
87,3&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 9,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Alteschried ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermoischter vo Alteschried isch dr Joachim Konrad.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Alteschried ghert zum Oschtschwäbisch.

## Literatur
* Ingrid Müller: *Archivbilder Markt Altusried.* Sutton Verlag, Erfurt 2006, ISBN 3-86680-059-2

## Weblink
* 
* www.altusried.de/
* 
* 

## Fuaßnota
Betzigau

**Betzigau** isch a Gmoind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Vo dr Gmarkung sind 68,9 % Landwirtschaftsfleche, 22,9 % Wald, 7 % Sidlungsfleche und 1,2 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Betzigau gheret s gleichnamig Pfarrdorf, s Kirchdorf Hochgreut, d Derfer Betzenried, Hauptmannsgreut, Leiterberg, Minderbetzigau, Möstenberg, Unterhalden und Wieseris und d Weiler Baltenstein, Bogenried, Götzen, Jaunen, Kaisersmad, Stein, Waltris und Weiher.

## Gschicht
Betzigau isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1238 als *Bezzingowe*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 2,4&nbsp;% gleage.

## Religion
87,9&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 8,9&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Betzigau ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Betzigau isch dr Roland Helfrich.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Betzigau ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.betzigau.de
* 
* 

## Fuaßnota
Bad Hindelang

**Hindelong** (amtlich *Bad Hindelang*) isch a Markt im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Hindelong likt im Ostrachdal am nerdliche Rand vo dr Kalkalpe. Vo dr Gmarking sind 36,4 % Landwirtschaftsfleche, 40,3 % Wald, 2,1 % Sidlingsfleche und 21,2 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidring
Zua Hindelong gheret neabem gliichnamige Hauptort d Pfarrderfer Hinterstein, Oberjoch und Unterjoch, s Kirchdorf Liebenstein, d Derfer Bad Oberdorf, Bruck, Gailenberg, Reckenberg und Vorderhindelang und Wiiler Groß und Riedle.

## Gschicht
Hindelong isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1170 als *Hundilang*.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 4,6&nbsp;% gleage.

## Religion
83,3&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 12,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwalting
Hindelong ghert zua kuinere Verwaltingsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Hindelong isch dr Adalbert Martin.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Hindelong ghert zum Bodeseealemannisch.

## Leit
* Michael Bredl (1915–1999), Volksmusiker und Volkmusikpfleger, Lehrer z Hindelong ab 1957

## Bilder

Datei:Bad Oberdorf.jpg|Blick iber Hindelong 
Datei:BadHindelangRathaus.jpg|Rothuus
Bild:BadHindelangKapelle1-2.jpg|Gfallene-Gedenkkapelle
Bild:BruckKapelle.jpg|Kapelle z Bruck 
Bild:Bad_Hindelang_Hammerschmiede_01.jpg|Hammerschmitte
Bild:Adler-Post.jpg|Gaschthof Adler-Poscht
Bild:HindelangSonne.jpg|Hotel Sunne
Bild:Salzbrunnen (salt fountain) Bad Hindelang sunny summer day part.jpg|Salzbrunne
File:Bad Hindelang - Jochkanzel - Hindelang m Talnebel 251012.JPG|Bad Hindelang im Ostrachtal
File:Bad Hindelang - Jochkanzel - Bad Oberdorf m Talnebel 251012.JPG|Bad Oberdorf
File:Bad Hindelang - Oberjoch - Passhöhe 010413 - 02.JPG|Jochpass (1178 m)
File:Bad Hindelang - Oberjoch - Kirche Hl Geist, Schnee.JPG|Oberjoch (1150 m)
File:Bad Hindelang - Bruck südl - Holzbrücke v S, Ostrach.JPG|Ostrachtal bi Bruck
File:Bad Hindelang - Viehscheid - Hinterstein nw 05.JPG|Vihscheid im Hintersteiner Tal
File:Wertach, OA - Wertacher Hörnle - Unterjoch 150812.JPG|Unterjoch


## Weblink

* marktgemeinde.badhindelang.de
* 
* 

## Fuaßnota
Balderschwang

**Bauderschwang** (amtlich *Balderschwang*) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.*

== Geografi ==
Bauderschwang likt in dr [[Allgäuer Alpen|Allgaier Alpe]] im [[Bregenzerwald|Breagazerwald]]. Vo dr Gmarkung sind 33,9 % Landwirtschaftsfleche, 62,9 % Wald, 0,7 % Sidlungsfleche und 2,4 % sunschtige Fleche.

== Gmaindsglidrung ==
Zua Bauderschwang gheret s gliichnamig Pfarrdorf Bauderschwang, d Derfer Gschwend, Schlipfhalden und Wäldle und d Wiiler Au und Hirschgund.

== Gschicht ==
Bauderschwang isch im 14. Johrhundert entstanda.

== Iiwohner ==

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 35,7&nbsp;% gleage.

== Religion ==
81,6&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 [[Römisch-katholische Kirche|remisch-katholisch]] gsi, 12,8&nbsp;% [[Protestantismus|evangelisch]].

== Verwaltung ==
Bauderschwang hot mit Bolschterlang, Fische, Obermaiselstoe ond Ofterschwang a Verwaltunggmuinschaft veriibart. Dr Birgermaischter vo Bauderschwang isch dr Konrad Kienle.

=== Wahla ===
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 


== Dialekt ==
Dr Dialekt vo Bauderschwang ghert zum [[Bodenseealemannisch|Bodeseealemannisch]].

== Literatur ==
* Thilo Ludewig: *Balderschwang gestern und heute. Geschichtlicher Rückblick auf diesen bekannten Wintersportplatz und Kurort.'' 1975

## Weblink
* 
* www.balderschwang.de
* 
* 

## Fuaßnota
Blaichach

**Blaicha** (amtlich *Blaichach*) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Blaicha likt an dr Iller. Nochbergmuinda sind Burgberg, Sünthöf, Ofterschwang, Bolsterlang, Balderschwang, Oberstaufen und Immenstadt. Vo dr Gmarkung sind 47,7 % Landwirtschaftsfleche, 44,2 % Wald, 4 % Sidlungsfleche und 4,2 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Blaicha gheret d Pfarrderfer Blaicha und Seifriedsberg, d Derfer Altmummen, Bihlerdorf, Ettensberg, Gunzesried, Halden, Hofen und Schwanden und dr Wiiler Reute.

## Gschicht
Blaicha isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1275 als *Bilaicha*.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 8,5&nbsp;% gleage.

## Religion
73,8&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 14,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Blaicha ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Blaicha isch dr Christof Endreß.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Blaicha ghert zum Bodeseealemannisch.

## Liit
* Ossi Reichert (1925-2006), Skirennlaifere

## Weblink
* 
* www.blaichach.de
* 
* 

## Fuaßnota
Bolsterlang

**Bolschterlang** (amtlich *Bolsterlang*) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Bolschterlang likt am Fuaß vom Bolschterlanger Horn. Vo dr Gmarkung sind 58,9 % Landwirtschaftsfleche, 31,2 % Wald, 5 % Sidlungsfleche und 5 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Bolschterlang gheret s gliichnamig Kirchdorf Bolsterlang, d Derfer Dietrichs, Kierwang, Sonderdorf und Untermühlegg und d Wiiler Bauhof, Gundelsberg, Obermühlegg und Riedle.

## Gschicht
Bolschterlang isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1169.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 3,6&nbsp;% gleage.

## Religion
88,2&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 8,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Bolschterlang hot mit Balderschwang, Fische, Obermaiselstoe ond Ofterschwang a Verwaltunggmuinschaft veriibart. D Birgermaischtere vo Bolschterlang isch d Monika Zeller.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Bolschterlang ghert zum Bodeseealemannisch.

## Weblink
* 
* www.bolsterlang.de
* 
* 

## Fuaßnota
Buchenberg

**Buechebeärg** (amtlich *Buchenberg*) isch a Markt im Landkrois Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Buechebeärg leit im Allgaier Seeland, erschtlich vo dr Adelegg. Vo dr Gmarkung sind 38,7 % Landwirtschaftsfleche, 55,5 % Wald, 4,7 % Sidlungsfleche und 1,1 % sunschtige Fleche.

## Gmoindsglidrung
Zua Buechebeärg gheret neabem gleichnamige Hauptort, s Pfarrdorf Kreuzthal, d Kirchderfer Eschach und Wirlings, d Derfer Ahegg, Albris, Einöde, Eschachried, Eschachthal, Hölzlers, Masers, Schwarzerd, Ulmerthal, Wegscheidel und Wolfsberg und d Weiler Amweg, Bechen, Bihls, Eschach h. d. Einöde, Eschach v. d. Einöde, Eschachberg, Fallehen, Freitags, Gablers, Gösers, Häfeliswald, Hahnemoos, Hehlen, Hochberg, Hochreuten, Kenels, Klamm, Niederhofen, Oberhofen, Orthalden, Riefen, Saiten, Steckenried, Stockach, Unterhalden, Warthausen und Wenk.

## Gschicht
Buechebeärg isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1275 als *Buchiberg*.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadoil isch 2011 bei 2,6&nbsp;% gleage.

## Religion
80,7&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 13,7&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Buechebeärg ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermoischter vo Buechebeärg isch dr Toni Barth.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Buechebeärg ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.buchenberg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Burgberg im Allgäu

**Burgbeärg** (amtlich *Burgberg im Allgäu*) isch a Gmuind im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Burgbeärg liit weschtlich vo dr Starzlach. Vo dr Gmarkung sind 51,5 % Landwirtschaftsfleche, 33,9 % Wald, 8,4 % Sidlungsfleche und 6,1 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Burgbeärg gheret s gliichnamig Pfarrdorf, s Kirchdorf Agathazell und d Derfer Häuser und Ortwang.

## Gschicht
Em Johr 1140 isch zum erschte Mol en *Burkhart vo Burgberg* gnennt worda.

## Iiwohner

Dr Uusländeraadail isch 2011 bi 2,8&nbsp;% gleage.

## Religion
76,7&nbsp;% vo dr Iiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 14,5&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Burgbeärg ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermaischter vo Burgbeärg isch dr Dieter Fischer.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Burgbeärg ghert zum Bodeseealemannisch.

## Weblink
* 
* www.burgberg.de
* 
* 

## Fuaßnota
Dietmannsried

**Dietmeschried** (amtlich *Dietmannsried*) isch a Markt im Landkrais Oberallgai in Bayern.

## Geografi
Dietmeschried leit 20 Kilometer sidlich vo Memmingen und 15 Kilometer nerdlich vo Kempte. Vo dr Gmarkung sind 70,1 % Landwirtschaftsfleche, 18,9 % Wald, 9,6 % Sidlungsfleche und 1,5 % sunschtige Fleche.

## Gmaindsglidrung
Zua Dietmeschried gheret dr gleichnamig Hauptort, d Pfarrderfer Probstried, Reicholzried und Schrattenbach, s Kirchdorf Überbach, d Derfer Gemeinderied, Gemeinderied, Käsers, Naiers, Vockenthal und Wirthshalde und d Weiler Albus, Atzenberg, Bärenwies, Ehemanns, Eichholz, Graben, Grasgrub, Henkels, Hesselstall, Heusteig, Hinter der langen Zeil, Hinterhalde, Hörensberg, Kiesels, Maierhof, Oberried, Öschle, Osterwald, Rauhmühle, Reutacker, Ried, Sachsenried, Sandbühl, Schoren, Schorenmoos, Sommersberg, Todtenberg, Ussenried, Wanners, Wiesenthal und Wohlmuths.

## Gschicht
Dietmeschried isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1349.

## Eiwohner

Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 2,8&nbsp;% gleage.

## Religion
83,9&nbsp;% vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 12,1&nbsp;% evangelisch.

## Verwaltung
Dietmeschried ghert zua koinere Verwaltungsgmoinschaft. Dr Birgermaischter vo Dietmeschried isch dr Werner Endres.

### Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 

## Dialekt
Dr Dialekt vo Dietmeschried ghert zum Oschtschwäbisch.

## Weblink
* 
* www.dietmannsried.de
* 
* 

## Fuaßnota