open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
21. Juni

Dr **21. Juni** isch dr 172. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 173. in Schaltjohr), dodermit blybe no 193 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1156: Dr Chaiser Friedrich I. Barbarossa verleiht Augschburg zum zweite Mol s Stadträcht, wu s remisch *Augusta Vindelicorum* scho vum remische Chaiser Hadrian anne 121 n. Chr. iberchuu gha het.
* 1339: In dr Schlacht bi Laupe wird d Stadt un Feschtig Laupe dur e habsburgisch Heer belageret. S eidgnessisch Entsatzheer unter em Befähl vum Bärner Ritter Rudolf vu Erlach bsigt d Belagerer.
* 1849: Im Gfächt bi Waghäusel bsigt di Badisch Revolutionsarmee di preußische Invasionsdruppe, bricht aber d Verfolgig z frie ab, wäge däm cha sich dr Gegner wider nei formiere.
* 1948: In dr weschtlige Bsatzigszone wird mit dr Währigsreform d D-Mark yygfiet, wu d Rychsmark ablest.
* 1963: Dr Giovanni Battista Montini wird 261. Papscht vu dr remisch-katholische Chilche un nimmt dr Name Paul VI. aa.

## Uf d Wält chuu
* 1856: Friedrich Kluge, dytsche Sprochwisseschaftler
* 1896: Adolf Guggenbühl, Schwyzer Schriftsteller und Publizischt
* 1905: Jean-Paul Sartre, franzesische Schriftsteller un Philosoph
* 1954: Friedlinde Gurr-Hirsch, dytschi Bolitikeri
* 1959: Sabine Wölfle, dytschi Bolitikeri
* 1983: Edward Snowden, US-amerikanische Whistleblower
* 1988: Beatrice Egli, Schwyzer Schlagersängeri

## Gstorbe
* 524: Chlodomer, Suhn vum Frankechenig Chlodwig I.
* 1527: Niccolò Machiavelli, italienische Bolitiker
* 1864: Xavier Stockmar, Schwyzer Politiker
* 1914: Bertha von Suttner, eschtrychischi Pazifischti
* 1917: Matthias Zurbriggen, Schwyzer Bärgstyger
* 1946: Heinrich Kaminski, dytsche Komponischt
* 1992: Joan Fuster, valencianische Schriftsteller
* 2025: Emilio Stainer, idaliänische Lehrer un Ferderer vu Alagna

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Grönland

## Weblink
22. Juni

Dr **22. Juni** isch dr 173. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 174. in Schaltjohr), dodermit blybe no 192 Däg bis zum Änd vum Johr. Au em Julianische Kalender häts dä 22. Juni. I dä Regel wirds Datum für Eraignis, wo vor dä Gregorianische Kalenderreform stattgfunde hend, em Julianische Datum agäe.
Au dä noch ältere römische Kalender kennt en 22. Juni (Iunius).
 
## Was isch bassiert?

* 1476: D Schwyzer Eidgenosse bsige im Ramme vu dr Burgunderchrieg dr Karl dr Kien in dr Schlacht bi Murte.
* 1633: Schauprozäss gege dr Galileo Galilei z Rom, wel dää s heliozentrisch Wältbild verdaitigt het.
* 1941: Unter em Codename *Unternehmen Barbarossa* fangt im Zweete Wältchrieg dr dytsch Iberfall uf d Sowjetunion aa.
* 2005: E Spannigsabfall lait fir e baar Stund s komplett Netz vu dr SBB un dodermit dr Yysebahnverchehr in dr Schwyz lahm.

## Uf d Wält chuu
* 1757: George Vancouver, britische Marineoffizier un Entdecker
* 1767: Wilhelm von Humboldt, dytsche Glehrte un Staatsmann
* 1874: Martha Ringier, Schwyzer Dialäktdichteri
* 1876: Hermann Hummel, badische Bolitiker
* 1899: Hedwig Jochmus, dytschi Bolitikeri
* 1940: Ursula Schaeppi, Schwyzer Schauspileri
* 1942: Yvette Kolb, Schwyzer Schauspileri, Schriftelleri un Ballettdänzeri
* 1944: Martin Graff, elsässische Autor, Kabarettischt un Filmmacher
* 1945: Hans Kern, dytsche Fasnächtler un Mundartdichter
* 1958: Bruce Campbell, US-amerikanische Schauspiiler
* 1964: Igor Perrig, Schwyzer Hischtoriker
* 1966: Khadim Hussain Rizvi, pakischtanische Prediger
* 1968: Melinda Nadj Abonji, ungarisch-schwyzerischi Schriftstelleri
* 1979: Gabriela Hug, Schwyzer Eläktroinschenieeri
* 1979: Thomas Voeckler, franzesische Radrännfahrer
* 1982: Mati Diop, franzesischi Regisseuri un Schauspileri

## Gstorbe
* 1333: Friedrich II, Markgrof vu Bade
* 1772: Johann Jakob Iselin-Ryhiner, Schwyzer Chaufme und Milidäär
* 1937: Friedrich Hindenlang, dytsche Bfaarer un Schriftsteller
* 1957: Paul Jauch, dytsche Zaichner un Moler
* 1969: Judy Garland, US-amerikanischi Schauspiileri

## Sunschtigs
* Gedänkdag Hl. Thomas More

## Weblink
Ascq

**Ascq** isch e Dorf vom Département Nord un Région Hauts-de-France, hetzutàgs tail vun de Stadt Villeneuve-d'Ascq, z Frankriich.

In de Nacht vum 1. zum 2. April 1944 het e Ditscha SS-Division s Massaker vun Ascq aagrichtet. A däm Tag sin 86 Mensche umbrocht worre.

Derzyt beherbergt Ascq in ihrem städtische Stadion de französisch Fueßball-Ärschtligischt US Ascq.

## Weblink
Correspondierende Societät der musicalischen Wissenschaften

Die ***Correspondierende Societät der musicalischen Wissenschaften*** isch e virtuelli muusigwüsseschaftligi Gmäinschaft im 18. Joorhundert gsi, wo vom Lorenz Christoph Mizler 1738 gründet worden isch. Zu de Mitgründer häi dr Giacomo de Lucchesini († 1739) und dr Georg Heinrich Bümler (1669–1745) ghöört. 

D Soziedäät isch uf dr äinte Site die ersti muusigwüsseschaftligi Gsellschaft in Dütschland, uf dr andere si iiri Ziil aber seer verschiide vo hütige Instiduzioone vo dere Art. Dr Mizler het die underschidligste musikalische Projekt aagstoosse, het aber d Muusig sis ganze Lääbe lang nume as si Nääbewärk bezäichnet. Was er het welle isch e Süntheese vo philosophische und theologische Gedanke gsi. Er het d Woorhet gsuecht, und het dänggt, ass Gott sueche s Gliiche sig wie d Woorhet und s höggste Guet sueche. Aber anstatt sich uf die biblischi Offebaarig (sola sriptura) z stütze, het dr Mizler uf s „Buech vo dr Natur“ gsetzt, äänlig wie d Ufkläärer  Christian Wolff und Johann Christoph Gottsched. 

Bekannti Mitgliider si dr Georg Philipp Telemann, dr Georg Friedrich Händel und dr Johann Sebastian Bach gsi.

## Litratuur
* 
* Lutz Felbick: *Lorenz Christoph Mizler de Kolof – Schüler Bachs und pythagoreischer „Apostel der Wolffischen Philosophie“.* Georg-Olms-Verlag, Hildesheim 2012, ISBN 978-3-487-14675-1 (Hochschule für Musik und Theater „Felix Mendelssohn Bartholdy“ Leipzig – Schriften; 5).

## Weblingg

*Homepage Lorenz Christoph Mizler
Erzbistum Vaduz

S **Erzbischtum Vadoz** () umfasst geografisch s Staatsbiet vum Firschtetum Liechtestaa, dodermit isch s ais vu dr chlaischte Erzbischtimer vu dr remisch-katholische Chilche. 

## Gschicht
S Erzbischtum Vadoz isch am 2. Dezämber 1997 vum Papscht Johannes Paul II. mit dr Aposchtolische Konschtitution *Ad satius consulendum* yygrichtet wore. Dervor isch s Biet as *Dekanat Liechtestaa*' e Dail vum Bischtum Kuur gsii. Dr effetlig un fyrli Vollzug het am 21. Dezämber 1997 in dr zuen ere Kathedral ghobene Pfaarchilche St. Florin vu Vadoz stattgfunde. D Erzdiezese isch diräkt em Hailige Stuel unterstellt un ghert in kainere Bischofskonferänz aa. D Grindig vum Erzbischtum het s megli gmacht, ass dr Bischof vum Bischtum Kuur, dr Wolfgang Haas, wu vu Liechtestaa stammt un in syym Bischtum umstritte gsii isch, uf Vadoz het chenne versetzt wäre.

## Patron
D Hauptpatroni vum Erzbischtum isch di hailig Jumpferte un Gottsmueter Maria, un zwar unter em Titel „Mariä Geburt“ (8. September). Näbenpatron sin dr hailig Märtyrer Luzius un dr hailig Florinus.

## Struktur
### Bischtumsgliderig
S Erzbischtum Vaduz bstoht us zwelf Pfaareie:

### Bischtumslaitig
Dr Wohnsitz vum Erzbischof, di Erzbischeflig Kanzlei un s Sekretariat sin im Frauechloschter vu dr Schwestere vum Choschbere Bluet (SPPS) z Schellebärg, S Erzbischefli Generalvikariat dergege z Vadoz.

## Weblink
* Offiziälli Websyte vum Erzbischtum Vaduz
* 

## Fueßnote
Lorenz Christoph Mizler

Dr **Lorenz Christoph Mizler [de Kolof]** (* 26. Juli 1711 z Heideheim in Middelfranke; † 8. Mai 1778 z Warschau) isch e dütsche filosofische Gleerte, Schriftsteller, Mediziner, Buechdrucker, Buechhändler, Muusigtheoretiker und Muusigwüsseschaftler gsi. Er isch bsundrigs wichdig für d Bachforschig und für die polnischi Ufkläärig. Siini Mueter isch a Schwiizere gsi, d Barbara Stumpf vo Sanggalle.

Dr Mizler het zwoo filosofischi Dissertazionen veröffentligt: D *Dissertatio, quod Musica Ars sit pars eruditionis Philosophicae* (Leipzig 1734) und d *Programma de usu atque praestantia Philosophiae in Theologia, Iurisprudentia, Medicina* (Leipzig 1736). Für e Dokter vo dr Medizin het er d *Dissertatio Inavgvralis Medica De Balsami Vvlnerarii Vniversalis Vsv Ac Praestantia: in omnibus vulneribus, ulceribus tum inveteratis tum venereis, omnibus externis et plurimis internis inflammationibus* (Erfurt 1747) gschriibe. Er isch en Aahänger vom Filosoof Christian Wolff gsi, wo dr Wolff dr Filosofii dr Vorrang vor dr Theologii gee het. 

1738 het dr Mizler die Correspondierende Societät der musicalischen Wissenschaften gründet. Das isch e virtuelli Gmäinschaft gsi, wo d Mitgliider iiri Mänige nume in iirer Korrespondänz usduscht häi. Zu de Mitgründer häi dr Giacomo de Lucchesini († 1739) und dr Georg Heinrich Bümler (1669–1745) ghöört. Bedütendi Komponiste wie dr Händel, dr Telemann, dr Stölzel, dr Graun und dr Bach si Mitgliider gsi.

Er het e Generalbass-Leer, veröffentligt, won er din d Grundsetz vo dr zitgenössische Muusigleer süstematisch dargstellt het.

## Literatur
*  Lutz Felbick: *Lorenz Christoph Mizler de Kolof – Schüler Bachs und pythagoreischer „Apostel der Wolffischen Philosophie“.* Georg-Olms-Verlag, Hildesheim 2012, ISBN 978-3-487-14675-1 (Hochschule für Musik und Theater „Felix Mendelssohn Bartholdy“ Leipzig – Schriften; 5).
* 
* 

## Weblinks

* Homepage Lorenz Christoph Mizler
23. Juni

Dr **23. Juni** isch dr 174. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 175. in Schaltjohr), dodermit blybe no 191 Däg bis zum Änd vum Johr. Au em Julianische Kalender häts dä 23. Juni. I dä Regel wirds Datum für Eraignis, wo vor dä Gregorianische Kalenderreform stattgfunde hend, em Julianische Kalender agäe.
Au dä noch ältere römische Kalender kennt en 23. Juni (Iunius).

## Was isch bassiert?

* 1524: In dr Zyt vum Dytsche Buurechrieg chunnt s im Wuetadal bi Stüelige zue ere erschte Erhebig vu Buure.
* 1894: Uf Initiative vum Pierre de Coubertin wird z Paris s International Olympisch Kommittee grindet. 
* 1974: D Weeler im Bärner Jura beschliesse in ere Volksabstimmig, sich vum Kanton Bärn z drenne und en äigene Kanton z gründe → Kanton Jura.

## Uf d Wält chuu
* 1912: Alan Turing, britische Logiker, Mathematiker un Kryptoanalytiker
* 1925: Robert Naegele, dytsche Schauspiiler un Dialäktschriftsteller
* 1929: Claude Goretta, Schwyzer Filmregisseur un Färnseproduzänt
* 1931: Urs Jaeggi, Schwyzer Soziolog, Schriftsteller un Chinschtler
* 1944: Peter Bieri, Schwyzer Schriftsteller un Filosoof
* 1958: Stephan Dabbert, dytsche Agrarökonom
* 1970: Bilkay Öney, tirkisch-dytschi Bolitikeri
* 1975: Mona Vetsch, Schwyzer Moderatori
* 1979: Sara Bachmann, Schwyzer Moderatori
* 1980: Sibel Arslan, Schwyzer Politikerin

## Gstorbe
* 1822: Johann Jakob Weinmar, dytsche Orgelbauer
* 1959: Boris Vian, e franzöösische Schriftsteller und Musiker
* 1968: Hermine Maier-Heuser, dytschi Schriftstelleri
* 1969: Anette Langendorf, dytschi Bolitikeri
* 1991: Michael Pfleghar, dytsche Regisseur
* 2023: Peter Wiesinger, eschtrychische Germanischt
* 2024: Thomas Reis, dytsche Kabarettischt

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Luxeburg

## Weblink

## Fueßnote
24. Juni

Dr **24. Juni** isch dr 175. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 176. in Schaltjohr), dodermit blybe no 190 Däg bis zum Änd vum Johr. Au em Julianische Kalender häts dä 24. Juni. I dä Regel wirds Datum für Eraignis, wo vor dä Gregorianische Kalenderreform stattgfunde hend, em Julianische Kalender agäe.
Au dä noch ältere römische Kalender kennt en 24. Juni (Iunius).

## Was isch bassiert?

* 1314: In dr Schlacht vu Bannockburn schlage d Schotte unter em Robert the Bruce e fascht dreimol so groß änglisch Heer unter em Eduard II. un erhalte Schottland dodermit uf langi Zyt d Uuabhängigkeit vu Ängland.
* 1812: Dr Napoléon Bonaparte gryft Russland aa. D Grande Armée iberschrytet mit ca. 400.000 Soldate d Memel.
* 1852: Dr Aschtronom John Russel Hind entdeckt dr Aschteroid (18) Melpomene. 
* 1859: In dr Schlacht vu Solferino sigt dr Napoléon III. iber Eschtrych. Unter em Yydruck vu dr Zueständ no dr Schlacht grindet dr Henry Dunant s International Komitee dr Hilfsgsellschafte fir d Verwundetepfläg, s speter Rot Chryz. 
* 1922: Dr dytsch Ryychsusseminischter Walther Rathenau wird vu Mitglider vu dr nationalistische Ghaimgsellschaft *Organisation Consul* umbrocht.
* 1947: Dr Leo Wohleb wird zum Staatsbresidänt vu Land Bade gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1770: Albrecht Ludwig Berblinger, dytsche Erfinder un Flugpionier
* 1880: Mina Tobler, Schwyzer Pianischti un Klavierlehreri
* 1920: Gertrud Rychlik, dytschi Haimetdichteri
* 1924: Kurt Furgler, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1932: Schorsch Gruntz, Schwyzer Dschäässmusiker
* 1936: Paul L. Smith, US-amerikanische Schauspiiler
* 1958: Ursula Pinheiro-Weber, Schwyzer Romanischtin und Mundartlehrerin
* 1960: Bettina Böhler, dytschi Filmeditori
* 1963: Aldo Gugolz, Schwyzer Reschissöör und Autor
* 1971: Ursula Meier, franzesisch-schwyzerischi Regisseuri un Schauspiileri
* 1974: Tamina Kallert, dytschi Schurnalischti un Moderatori
* 1985: Saralisa Volm, dytschi Schauspileri, Filmproduzänti un Regisseuri

## Gstorbe
* 1922: Walther Rathenau, dytsche Bolitker
* 1946: Rosalie Küchler-Ming, Schwyzer Haimetschriftstelleri
* 1960: Eduard August Rübel, Schwyzer Botaniker
* 1960: Elisabeth Thommen, Schwyzer Journalischti un Schriftstelleri
* 2006: Hulda Autenrieth-Gander, Schwyzer Frauerächtleri
* 2021: Alain Lebeaupin, franzesische Gaischtlige

## Weblink
25. Juni

Dr **25. Juni** isch dr 176. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 177. in Schaltjohr), dodermit blybe no 189 Däg bis zum Änd vum Johr. Au em Julianische Kalender häts dä 25. Juni. I dä Regel wirds Datum für Eraignis, wo vor dä Gregorianische Kalenderreform stattgfunde hend, em Julianische Kalender agäe.
Au dä noch ältere römische Kalender kennt en 25. Juni (Iunius).

## Was isch bassiert?

* 524: No dr Schlacht bi Vézeronce zien sich di unterlägene fränkische Druppe e baar Johr lang us Burgund zruck. Im Burgunderchrieg gege s Heer vum Godomar II. fallt dr Frankechenig Chlodomer.
* 1183: Fride vu Konschtanz zwisch em Chaiser Friedrich I. Barbarossa un dr oberitalienische Stedt.
* 1991: Kroatie un Slowenie wäre unabhängig vu Jugoslawie.

## Uf d Wält chuu
* 1713: Marie-Marguerite Brun-de Maison-Forte, französischi Dichterin und Lexikograafin
* 1767: Carl Borromäus Weitzmann, dytschi Mundartdichter
* 1852: Antoni Gaudí, katalanische Architekt
* 1887: Werner Hodler, Schwyzer Germanischt
* 1928: Peyo, belgische Comiczaichner
* 1946: Ana Lang, Schwyzer Dichterin
* 1946: Marianne Pletscher, Schwyzer Dokumäntarfilmeri
* 1952: Michael Koschmider, dytschi Lehrer un Autor
* 1981: Simon Ammann, Schwyzer Skispringer

## Gstorbe
* 1348: Rudolf IV., Markgrof vu Bade
* 1533: Hans Imer vo Gilgebärg, dütsche Ritter, Bürgermäister vo Baasel, Landvogt und kaiserlige Root in Vorderööstriich
* 1767: Georg Philipp Telemann, dytsche Komponischt
* 1822: E. T. A. Hoffmann, dütsche Schriftsteller vo dr Romantik 
* 1898: Ferdinand Cohn, dütsche Botaniker und Mikrobiolog
* 1933: Giovanni Giacometti, Schwyzer Moler
* 1934: Wilhelm Wiget, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1965: Max Haufler, Schwyzer Schauspiiler
* 1995: Waclaw Orlikowsky, Ballettmaischter z Basel
* 2001: Kurt Hoffmann, dytsche Filmregisseur
* 2009: Michael Jackson, US-amerikanische Sänger

## Weblink
26. Juni

Dr **26. Juni** isch dr 177. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 178. in Schaltjohr), dodermit blybe no 188 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1529: Mit em erschte Landfride vu Kappel ändet dr Erscht Kappelerchrieg zwische reformierte un katholische Ort vu dr Eidgnosseschaft ohni Kampfhandlige. Är hebt dr Bund vu dr fimf altglaibige Ort (Lozärn, Schwyz, Unterwalde, Uri un Zug) mit em Habsburger Herrscher Ferdinand I. uf un sicheret ene Glaubesfreihait zue.
* 1890: Z Basel wäre di Schwyzerische Sozialdemokrate Basel grindet.
* 1945: Die *[[Christlich Demokratische Union Deutschlands]]* (CDU) wird grindet.
* 1945: Mit dr Unterzaichnig vu dr Charta vu dr Verainte Natione z San Francisco dur 50 Staate wird d UNO grindet.
* 1960: Madagaskar wird unabhängig vu Frankrych.
* 1963: Dr US-Bresidänt John F. Kennedy haltet vor em Rothuus Schöneberg z Berlin vor 400.000 Mänsche ne Red, wu ufhert mit em uf Dytsch gsaite Satz „Ich bin ein Berliner“.
* 1964: D Schwyz fiert as dritt Land no Dytschland un dr USA Boschtleitzahlen yy.
* 1966: Dr Schwyzer Kanton Basel-Stadt fiert s Frauewahlrächt yy.
* 1969: Z Hafe wird dr Alemannisch Narrering grindet.
* 1977: Dr Elvis Presley git syy letscht Kozärt z Indianapolis. 
* 1988: Z Rixa stirzt e Airbus A320 ab, doderby chemme drei Mänsche um s Läbe.
* 1997: S erscht Harry-Potter-Buech, *Harry Potter and the philosopher`s stone*, erschyynt z Großbritannie mit ere Startuflag vu 500 Exemplar.

## Uf d Wält chuu
* 1930: Arno Ruoff, dytsche Sprochwissenschaftler
* 1933: Claudio Abbado, italiänische Dirigänt und Senator uf Lääbeszit
* 1937: Hans Gerny, Schwyzer Bischof vu dr Chrischtkadolische Chilche
* 1963: Michail Borissowitsch Chodorkowski, russische Unternämmer
* 1993: Ariana Grande, US-amerikanischi Sängeri

## Gstorbe
* 792: Ioannes von Gotthia, Bischof vu dr Krimgote
* 1810: Louis d’Affry, Landammann vu dr Schwyz
* 1837: Karl Christian Gmelin, dytsche Botaniker un Naturforscher
* 1911: Marie Kurz, dytschi Pazifischti un Sozialischti
* 1963: Emanuel Benjamin Gerster, Schwyzer Lehrer, Aawalt un Bolitiker
* 1972: Gertrud Kurz, Grinderi un Laiteri vun eme Schwyzer Flichtlingshilfswäärch
* 1973: John Cranko, britische Danzregisseur un Choreograf
* 1974: Georges Hugnet, franzesische Schriftsteller
* 1977: Hermann Schäufele, Erzbischof vu Friburg
* 2019: Rolf Urs Ringger, Schwyzer Komponischt
* 2024: Hans-Martin Gauger, dytsche Romanischt
* 2025: Winfried Bertsch, dytsche Haimetforscher un Mundartdichter

## Weblink
Oberton

En **Oberdoon**, au **Däildoon** oder **Parzialdoon** isch e Doon, wo mit eme Vilfache vo dr Frekwänz vom ene Grunddoon schwingt. D Zämmesetzig vo de Ooberdöön macht s Charakteristische am Klang bzw. dr Klangfarb vo de mäiste Muusiginstrumänt us.

Wemm mä d Döön undersuecht, wo mit akustische Instrumänt oder dur Gsang erzügt wärde, so si daas nie äifachi Sinusdöön, sondern si setze sich us eme Grunddoon, wo as Doonhööchi woorgnoo wird, und Ooberdöön zämme:

In dr Abbildig oobenooch isch die groossi Sinuswälle linggs dr Grunddoon; im Bild rächts nääbedraa düen Ooberdöön in dr Form vo schmaalere Sinuswälle die groossi Wälle überlaagere. Bi Äärofoon wie dr Kweerflööte und de Chordofoon wie dr Giige si d Frekwänze vo de Ooberdöön öbbe ganzzaaligi Vilfachi vo dr Grundfrekwänz. Das bedütet, ass e Grunddoon mit dr Frekwänz 440 Härz vo Ooberdöön mit de Frekwänze vo öbbe 880 oder öbbe 4400 Härz cha begläitet si, aber nit zum Bischbil 550 Härz. In dr musikalische Akustik bezäichnet daas s Harmonische. Bi andere Schallkwelle (z.&nbsp;B. bi Rööre, Stääb, Blatte oder Glogge) dräte au Ooberschwingige uf, wo d Frekwänze von ene nit ganzzaaligi Verheltniss zur Grundfrekwänz häi. S menschlige Ghöör het denn s Gfüül, ass si nit so klaar gstimmt sige.

Wäärend *Däildöön* Bestanddäil vom ene Gsamtdoon si, wo entstoot, wenn alli bzw. meereri vo de mööglige Äigeschwingige vom ene Körper, wo cha schwinge, aagregt wärde, wärde bi de Bloosinstrumänt d Natuurdöön, wo begrifflig verwandt si, dur s sogenannte Überbloose vo äinzelne Ooberschwingige aagregt, wo mä denn as Grunddoon ghöört. Äänlig isch s bi de Flascholettdöön bi Säiteinstrumänt.

Je noch dr Kwelle vom Doon si d Ooberdöön ganz spezifisch zämmegsetzt, so dass näben em Ruusche und Faktore wo im zitlige Verlauf vom ene Signal ins Spiil chömme, vor allem dr Ghalt vo Ooberdöön für die charakteristischi Klangfarb vo Muusiginstrumänt wie au vo Stimme vo Mensche und Dier verantwortlig isch.

## Litratuur
* John R. Pierce: *Klang. Musik mit den Ohren der Physik*; Heidelberg, Berlin, Oxford: Spektrum, 1999; ISBN 3-8274-0544-0

## Weblingg
* Wie die Obertöne entstehen
* Die Partialschwingungen einer Trommel in animierten Graphiken
* Harmonische, Partialtöne, Teiltöne und Obertöne (PDF-Datei; 255 kB)
* Die Teiltondichte und die Teiltonreihe (PDF-Datei; 47 kB)
* Unterscheide Obertöne von Harmonischen, Partialtönen und Teiltönen (PDF-Datei; 42 kB)
* Die Frequenzverhältnisse, die sich für Intervalle aus der Obertonreihe ergeben
* Hörproben der gesungenen Obertonreihe bzw. Naturtonreihe
* Obertonspektren verschiedener Instrumente
* Obertongesang
* Obertöne, Harmonische und Teiltöne aus der Grundfrequenz
* Partialtöne und Klang
* Das kleine Obertonbrevier (PDF-Datei; 1,52 MB)
Hammerklavier

**Hammerklavier** isch dr Ooberbegriff für Dasteinstrumänt mit Säite, wo dur chliini Hämmer aagschlaage wärde und eso zum wibriere brocht wärde. 
## D Underschiid zu andere Dasteinstrumänt
D Hämmerli vom Hammerklavier bestöön im Allgemäine us Holz und si mit Filz oder Lääder überzooge. Das isch im Underschiid gsi zum Dschembalo, wo d Säite mit Kiil aagrisse worde si, oder zum Clavichord, wo Tangänte dr Doon erzügt häi. Hützudags wird d Bezäichnig „Hammerklavier“ vor allem brucht, zum klaar zwüschen em historische Instrumänt und em modärne Klavier z underschäide, au wenn die modärne Klavier und Flüügel äigentlig immer no Hammerklavier si.
## Dr Ufbau
E wääsentlige Underschiid isch, ass bim modärne Klavier d Säite uf eme Raame us Iise ufgspannt si und bim Hammerklavier e Raame us Holz gnüegt het, wil denn d Säite liichter gsi si, weeniger aagspannt worde si und s vilmol au weeniger Säite gee het. Dr Doonumfang isch am Aafang fümf Oktave vo Kontra-F bis f’’’ (1750-1800) gsi vo öbbe 1810 bis 1820 säggs Oktave (Kontra-F bis f’’’’), im Joorzäänt druf isch er uf säggsehalb Oktave gwaggse und gege d Middi vom 19. Joorhundert het er die hütigi Gröössi überchoo. D Säite si bim Hammerklavier alli parallel zunenander gsi, nid wie bim Klavier, wo d Basssäite kweer über d Middelsäite gfüert wärde. D Mechanik isch bi Hammerklavier vo äim Häärsteller zum andere verschiide gsi. D Hammerchöpf us Holz si liichter gsi, zerst vilmol mit nüt oder mit Elfebäi überzooge, denn mit Lääder und am Ändi vom 19. Joorhundert het sich dr Filz duuregsetzt.
## Dr Doon
Am Aafang isch dr Doon non e chli däm vom Dschembalo äänlig gsi, je wäicher dr Überzuug worde isch, umso wäicher isch au dr Doon worde. Uf jeede Fall het s Hammerklavier mee Ooberdöön  ghaa as s hütige Klavier, isch aber liisliger gsi und het weniger Volume ghaa. 

## Literatur
* Konstantin Restle: *Bartolomeo Cristofori und die Anfänge des Hammerclaviers*, München 1991.
* Martha Novak Clinkscale: *Makers of the Piano, 1700–1820*. Oxford: Oxford Univ. Press, 1993.

## Weblingg

* Schiedmayer/Dieudonné: ''Kurze Anleitung zu einer richtigen Kenntniß und Behandlung der Forte-Pianos'' von 1824, Volltext bi Wikisource
27. Juni

Dr **27. Juni** isch dr 178. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 179. in Schaltjohr), dodermit blybe no 187 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1743: Im Eschtrychische Erbfolgchrieg siige in dr Schlacht bi Dettinge di verbindete Eschtrycher un Brite iber d Franzose.
* 1801: E Dail vu dr franzesische Druppe, wu mit dr Expedition vum Napoleon Bonaparte uf Ägypte chuu sin, kapituliert unter em General Augustin-Daniel Belliard z Kairo gegeniber osmanische Ainhaite. Dr ander Dail haltet vorerscht no d Hafestadt Alexandria.
* 1857: Dr Aschtronom Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (45) Eugenia. 
* 1859: Dr Basler Grossrot bschließt mit syym Gsetz zue dr Stadterwyterig dr Abriss vu dr Basler Stadtmuure.
* 1966: Mit eme uubluetige Butsch ibernimmt s Militär d Macht z Argentinie.
* 1977: Dschibuti wird unabhängig vu Frankrych.
* 1989: In eme symbolische Akt haue d Usseminischter vu Eeschtryych un Ungarn, Alois Mock un Gyula Horn, dr Gränzhaag zwische ihre Länder bi Sopron ussenander.

## Uf d Wält chuu
* 1771: Philipp Emanuel von Fellenberg, Schwyzer Pedagog un Agronom
* 1789: Friedrich Silcher, dytsche Komponischt
* 1869: Hans Spemann, dytsche Entwickligszoolog
* 1935: Wilhelm Karl König, dytsche Autor

## Gstorbe
* 1945: Emil Hácha, tschechoslowakische Bolitiker
* 2008: Tilo Frey, Schwyzer Bolitikeri
* 2016: Bud Spencer, italienische Schauspiiler un Schwimmer

## Sunschtigs
* Siibeschleefer

## Weblink
28. Juni

Dr **28. Juni** isch dr 179. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 180. in Schaltjohr), dodermit blybe no 186 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1914: Attentat vu Sarajevo: Dr serbisch Nationalischt Gavrilo Princip bringt dr eschtrychisch Thronfolger Franz Ferdinand um, was as Aalass fir dr Erscht Wältchrieg gnutzt wird.
* 1919: Di dytsch Delegation unterschrybt unter Brotescht dr Fridesverdrag vu Versailles, wu formell dr Erscht Wältchrieg abschließt. Mit em Vertrag chunnt s Elsass wider zue Frankrych.

## Uf d Wält chuu
* 1712: Jean-Jacques Rousseau, schwyzerisch-franzesische Schriftsteller un Philosoph
* 1852: Hans Hueber, e Schwizer Komponist, Pianist und Muusigpedagog
* 1906: Maria Goeppert-Mayer, dytsch-amerikanischi Physikeri
* 1908: Max Grieder, Schwyzer Lehrer un Bolizeischef
* 1925: Giselher Klebe, dytsche Komponischt
* 1927: Stefan Sonderegger, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1929: Paul Nunnenmacher, dytsche Mundartautor
* 1934: Georges Wolinski, franzesische Comiczaichner
* 1944: Elisabetta Fazzini, italiänischi germanistischi Filologi
* 1950: Jean-François Rime, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1994: Gian Luca Barandun, Schwyzer Skirännfahrer

## Gstorbe
* 1022: Notker Labeo, Benediktinermench un Laiter vu dr Chloschterschuel St. Galle
* 1919: Ida Bindschedler, Schwyzer Chinderbuechautorin
* 1930: Camille Vidart, Schwyzer Lehreri un Frauerächtleri
* 1975: Karl Gerok, dytsche Komponischt un Musikpedagog
* 2007: Karl Georg Sauter, dytsche Uhrmacher un Dialäktdichter
* 2019: Lisa Martinek, dytschi Schauspiileri
* 2024: Verena Diener, Schwyzer Politikeri

## Weblink
29. Juni

Dr **29. Juni** isch dr 180. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 181. in Schaltjohr), dodermit blybe no 185 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1312: Dr Heinrich VII. wird zum remisch-dytsche Chaiser gchrent. S isch di erscht Chaiserchrenig syt em Untergang vu dr Staufer.
* 1776: Europäischi Sidler grinde d Stadt San Francisco.
* 1888: Mit eme vum Thomas Alva Edison entwicklete Wachswalze-Phonograph wäre Dail vum Oratorium *[[Israel in Egypt]]* vum Händel ufgnuu, di erscht bis hite erhalte Musikufnahm.
* 1968: Z Züri chunnt s zue dr Globuskrawall.
* 1976: D Seychelle wäre unabhängig vu Großbritannie.
* 1982: Z Gämf fange s Strategic Arms Reduction Talks (START-Verhandlige) aa fir d Begränzig un Verringerig vu dr strategisch-interkontinentale Atomwaffe, wu uf Vorschlag vu dr USA d SALT-Verhandlige mit dr Sowjetunion solle furtsetze.

## Uf d Wält chuu
* 1795: Carl Burckhardt, Schwyzer Bolitiker
* 1831: William Thomas Clark, US-amerikanische Bolitiker
* 1842: Eduard Presser, dytsche Haimetdichter
* 1860: Renward Brandstetter, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1886: Robert Schuman, dytsch-franzesische Bolitiker
* 1886: Otto Plattner, Schwyzer Mooler
* 1900: Paula Doell, dytschi Bolitikeri
* 1908: John Hench, US-amerikanische Zaichner
* 1925: Giorgio Napolitano, italienische Bolitiker
* 1942: Andrea Jonasson, dytschi Schauspileri
* 1955: Fritz Kuhn, dytsche Bolitiker
* 1961: Jörg Meuthen, dytsche Wirschaftswisseschaftler un Bolitiker
* 1963: Anne-Sophie Mutter, dytschi Gyygeri
* 1965: Petra Olschowski, dytschi Chunschthischtorikeri un Bolitikeri
* 1995: Gertrud Lutz-Fankhauser, Schwyzer humaniteri Aktivischti

## Gstorbe
* 1779: Anton Raphael Mengs, dytsche Moler
* 1910: Anna Sutter, Schwyzer Sängeri
* 1918: Adrien Lachenal, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1940: Paul Klee, Schwyzer Moler
* 1976: Hanny Christen, Schwyzer Volkskundler

## Weblink
30. Juni

Dr **30. Juni** isch dr 181. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 182. in Schaltjohr), dodermit blybe no 184 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1422: In dr Schlacht bi Arbedo wird d Druppe vu dr Alte Eidgnosseschaft vu dr Ainhaite vum Herzogtum Mailand besigt. D Aidgnosse sin scho uf em Ruckzug no Norde gsi, wel si ere sechsfache Ibermacht gegeniber gstande sin.
* 1946: Uf em Bikini-Atoll fange d USA aa mit ere Serie vu oberirdische Chärnwaffetescht (*Operation Crossroads*). 
* 2010: Dr Christian Wulff wird Bundesbresidänt vu dr Bundesrepublik Dytschland.

## Uf d Wält chuu
* 1766: Jean de Montenach, Schwyzer Bolitiker
* 1776: Samuel Pümpin, Schwyzer Bolitker
* 1881: Hans Bauer, dytsche Haimetdichter
* 1886: Manfred Szadrowsky, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1917: Lena Horne, US-amerikanischi Jazzsängeri un Burgerrächtsaktivischti
* 1926: Peter Alexander, eschtryychische Sänger un Schauspiler
* 1938: Maurice Evard, Schwiizer Lehrer und Hischtoriker
* 1964: Martin Weinek, eschtrychische Schaupsiiler
* 1975: Kirsten Lehnig, dytschi Bolitikeri
* 1979: Sylvain Chavanel, franzesische Velofahrer
* 1985: Viktorina Kapitonova, russischi Ballettdänzeri

## Gstorbe
* 1522: Johannes Reuchlin, dytsche Philosoph un Humanischt
* 1887: Filippo Abignente, italienische Bolitiker
* 1920: Lena Christ, bairischi Schriftstellerin
* 2009: Pina Bausch, dytschi Dänzeri un Choreografi
* 2012: Jitzchak Schamir, en israelische Politiker
* 2017: Simone Veil, franzesischi Bolitikeri
* 2021: Günther Wenk, badische Chaufmann un Dialäktautor

## Weblink
Temperierte Stimmung

As **temperierti Stimmig** bezäichnet mä in dr Muusig e Stimmigssüsteem, wo Temperierige vo Intervall verwändet. Mä brucht dr Begriff vilmol sünonüüm mit dr gliichstuefige Stimmig, was aber sträng gnoo nid richdig isch, wil s usser dr gliichstuefige au no anderi temperierti Stimmige git.

Wil die räini Stimmig uf Dasteinstrumänt mit zwölf Daste pro Oktave nit cha verwirkligt wärde, het mä in dr oobeländische Muusig „temperierti“ Stimmigssüsteem entwigglet, wo s liichti Abwiichige din git vo de räine Intervall. 

Zu deene Stimmigssüsteem ghöört die middeldöönigi Stimmig, wo langi Zit verwändet worde isch, und die wooltemperierti Stimmig, wo spööter entwigglet worde isch. Es isch also genauer, wemm mä s spezifische Stimmigsüsteem aagit,  as dr Begriff *temperierti Stimmig* z bruuche.
1. Juli

Dr **1. Juli** isch dr 182. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 183. in Schaltjohr), dodermit blybe no 183 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1526: D Pinzgauer Ufständische erlyyde im Buurechrieg bi Zell am See e Niderlag gege d Druppe vum Schwäbische Bund.
* 1832: Z Lieschtel erschynt di erscht Uusgab vu dr Zytig *[[Basellandschaftliche Zeitung|Der unerschrockene Rauracher]]*.
* 1845: Dr Kanton Basel-Stadt git d Briefmarke Basler Düübli uuse.
* 1847: Dr Amateuraschtronom Karl Ludwig Hencke entdeckt dr Aschteroid (6) Hebe.
* 1896: Dr FC Winterthur wird grindet.
* 1901: Z Züri wird s Grand Café Odeon ufgmacht.
* 1903: Z Montgeron starte 60 Fahrer zue dr erschte Tour de France.
* 1914: Dr Aschtronom Seth Barnes Nicholson entdeckt dr Sinope, ain vu dr Mond vum Jupiter.
* 1937: Irland erklert sich zuen ere Republik.
* 1984: Z Liechtestai stimme di männlige Wahlbrächtigte fir d Yyfierig vum Stimm- un Wahlrächt fir Fraue.
* 1989: Z Wescht-Berlin findet di erscht Loveparade statt.
* 1991: Dr Volker Finke wird Trainer vum SC Friburg.
* 2002: Bi Iberlinge stirzt e Flugzyyg ab, doderby chemme 71 Mänsche um s Läbe.
* 2002: Mit eme 4:0 zwische Spanie un Italie hert d Fueßball-Europamaischterschaft 2012 uf.
* 2013: Kroatie wird Mitglid vu dr Europäische Union.

## Uf d Wält chuu
* 1646: Gottfried Wilhelm Leibniz, dytsche Universalglehrte
* 1742: Georg Christoph Lichtenberg, dytsche Naturforscher un Schriftsteller
* 1902: William Wyler, elsässisch-amerikanische Filmregisseur un -produzänt
* 1931: Bruno Epple, dytsche Dichter un Moler
* 1954: Bettina Bohn, dytschi Chinschtleri un Chunschterzieheri
* 1955: Augusto De Luca, italienische Chinschtler un Fotograf
* 1986: Agnes Monica, indonesischi Popsängeri
* 2006: Muriel Furrer, Schwyzer Radrännfahreri

## Gstorbe
* 1797: Johann Christian Wentzinger, dytsche Bildhauer, Moler un Architekt
* 1839: Mahmud II., Sultan vom Osmanische Riich vo 1808 bis 1839
* 1876: Michail Alexandrowitsch Bakunin, russische Revolutionär un Anarchischt
* 1877: Lemuel D. Evans, US-amerikanische Bolitiker
* 1922: Emanuel La Roche, Schwyzer Architäkt
* 1947: Ferdinand Amann, franzesische Architäkt
* 1983: Richard Buckminster Fuller, US-amerikanische Architekt
* 1995: Eduard Spörri, Schwyzer Bildhauer
* 2004: Marlon Brando, US-amerikanische Schauspiiler
* 2013: Pisla Helmstetter, elsässischi Zigyneri
* 2024: Martin Stern, Schwyzer Literaturwisseschaftler
* 2025: Gerhard Seiler, dytsche Bolitiker

## Weblink
2. Juli

Dr **2. Juli** isch dr 183. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 184. in Schaltjohr), dodermit blybe no 182 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1500: Dr remisch-dytsche Chenig un speter Chaiser Maximilian I. unterdailt s Rych fir e besseri Verwaltig in verschideni Rychskrais.
* 1505: Dr Jurastudänt Martin Luther wird in dr Nechi vu Erfurt fascht vum Blitz droffe un globt, e Mench z wäre.
* 1767: Dr britisch Seekadett Robert Pitcairn chunnt as erschte Europäer zue dr Insle, wu no ihm gnännt wore sin.
* 1798: D Franzose nämme unter em Napoleon Bonaparte uf ihre ägyptische Expedition d Hafestadt Alexandria yy.
* 1944: Z Dresden wird d Oper *[[Die Hochzeit des Jobs]]* vum Joseph Haas urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 419: Valentinian III., weschtremische Chaiser
* 1724: Friedrich Gottlieb Klopstock, dytsche Dichter
* 1877: Hermann Hesse, dytsch-schwyzerische Schriftsteller
* 1879: Eugene Black, US-amerikanische Bolitiker
* 1881: Eduard von Steiger, Schwyzer Bolitiker
* 1888: Simon Vatré, Schwyzer Verfasser vomene Patois-Wörterbuech
* 1906: Hans Bethe, dütsch-amerikanische Füsiker und Nobelbriisdreeger für Füsik
* 1925: Maurice Casanova, Schwyzer Dialäktoloog
* 1979: Kathrin Bertschy, Schwyzer Bolitikeri
* 1985: Ciara Michel, britischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 936: Heinrich I., König vom oschtfränkische Rych
* 1231: Heinrich I., Markgrof vu Bade-Hachberg
* 1419: Eberhard IV., Grof vu Wirttebärg
* 1778: Jean-Jacques Rousseau, schwyzerisch-franzesische Schriftsteller un Philosoph
* 1961: Ernest Hemingway, US-amerikanische Schriftsteller
* 1962: Otto Mangold, dytsche Zoolog
* 1998: Karl Peters, dytsche Jurischt
* 2016: Lucie Hirth, dytschi Dialäktdichteri
* 2016: Michel Rocard, franzesische Bolitiker

## Weblink
3. Juli

Dr **3. Juli** isch dr 184. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 185. in Schaltjohr), dodermit blybe no 181 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 987: Mit dr Chrenig vum Hugo Capet zum Chenig vu Frankryych hert d Herrschaft vu dr Karolinger iber s weschtfränkisch Ryych uf un fangt d Herrschaft vu dr Kapetinger aa.
* 1874: As erschte Tierpark in dr Schwyz wird dr Baasler Zolli ufgmacht.
* 1895: Z Lieschtel wird dr Fussballclub Liestal grindet.
* 2005: Dr Roger Federer gwinnt zum dritte Mol hinterenander s Tennisturnier z Wimbledon.

## Uf d Wält chuu
* 1847: Jakob Buser, Schwyzer Bolitiker
* 1883: Franz Kafka, jidische Schriftsteller
* 1920: Walter Roderer, Schwyzer Volksschauspiiler
* 1962: Brigitte Lösch, dytsche Bolitiker
* 1964: Stefanie Stroebele, dytsche Schauspiileri un Regisseuri
* 1971: Yann Wehrling, elsässische Zaichner
* 1971: Julian Assange, auschtralische Aktivischt un Grinder vu WikiLeaks
* 1974: Nathalie Schmid, Schwyzer Lyrikerin
* 1976: Wanderlei Silva, braslianische Kampfsportler

## Gstorbe
* 362 v. d. Z.: Epameinondas, griechische Fäldher us Theebe
* 1904: Theodor Herzl, Begründer vom politische Zionismus
* 1971: Jim Morrison, US-amerikanische Rocksänger
* 1979: Reynold Tschäppät, Schwyzer Bolitiker
* 2009: Pio Scilligo, idaliänische Psicholog
* 2024: Gerhard Götz, dytsche Räbböufachmann
* 2024: Yvan Pestalozzi, Schwyzer Chinschtler

## Weblink
4. Juli

Dr **4. Juli** isch dr 185. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 186. in Schaltjohr), dodermit blybe no 180 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1054: Chinesischi Aschtronome beobachte im Stärnbild Stier e „neie Stärn“, wu sich in dr Modärni as e Supernova uusestellt, wu dr Chräbsnäbel derdur entstande isch.
* 1376: Dr Schwebisch Stedtebund wird grindet. Ulm un 13 anderi Ryychsstedt wehre sich dodermit gege adligi Herrschaft.
* 1776: Verabschidig vu dr Unabhängigkaitserklerig vu dr Verainigte Staate.
* 1946: D Philippine wäre offiziäll unabhängig vu dr USA.
* 2001: Dr dytsche Film „Moianacht“ wird im Programm 3sat urufgfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1546: Murad III., Sultan vum Osmanische Rych
* 1807: Giuseppe Garibaldi, italienische Freihaitskämpfer
* 1886: Heinrich Kaminski, dytsche Komponischt
* 1897: Tresl Gruber, ladynischi Künschtlerin und Autoorin
* 1903: Werner Veidt, dytsche Schauspiler
* 1923: Rudolf Friedrich, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1929: Cristina Spoerri, Schwyzer Chinschtleri
* 1929: Günter Wagner, dytsche Haimetdichter
* 1936: Günter Vetter, eschtrychische Bolitiker
* 1945: André Spitzer, israelische Fächter
* 1949: Horst Seehofer, dytsche Bolitiker
* 1964: Edi Rama, albanische Chinschtler un Bolitiker
* 1972: Nina Badrić, kroatischi Posängeri
* 1999: Katrin Lang, Dytschi Wyychenigi

## Gstorbe
* 1826: Thomas Jefferson, US-amerikanische Bresidänt un Staatsdänker
* 1902: Vivekananda, indische Mench un Glehrte
* 1916: Georg Rheineck, dytsche Bildhauer
* 1921: Antoni Grabowski, polnische Esperantischt
* 1934: Marie Curie, polnisch-franzesischi Physikeri un Chemikeri
* 1948: Susi Kertes, ungarischi Schauspileri
* 1956: Theodor Hünerwadel, Schwizer Archidekt
* 1973: Maria Lauber, Schwyzer Schriftstelleri
* 1974: Mohammed Amin al-Husseini, arabische Nationalischt
* 1995: Maurice Casanova, Schwyzer Dialäktoloog
* 1996: Pierre Jaccoud, Schwyzer Bolitiker un Aawalt
* 2024: Boris Björn Bagger, dytsche Gitarrischt

## Weblink
Jephtha (Händel)

**Jephtha** (HWV 70; dt. au *Jephta*) isch e dramatischs Oratorium in drei Däil vom Georg Friedrich Händel.

## Wie s entstande isch

Dr erst Akt het dr Händel vom 21. Januar bis 2. Februar 1751 gschriibe. Im zwäiten Akt het er bim Chor „How dark, O Lord, are Thy decrees“ uf Dütsch drnääbe gschriibe: „biß hierher komen den 13 Febr. 1751 verhindert worden wegen so relaxt des gesichts meines linken auges“. Won er het chönne witerschaffe, het er notiert: „den 23 dieses (Monats) etwas beßer worden wird angegangen“, und am Schluss vom zwäit Akt „geendiget den 27 dieses Febr. 1751“.

Denn isch er zur Kuur uf Cheltenham und het am 18. Juni am dritten Akt afo schaffe und d Stimme afo usfülle. Am 30. August het er si Schlussformle *[[Soli Deo Gloria|S(oli). D(eo). G(loria).]]* mit dem Datum drzue doo.

Vergliche mit andere vo sine Oratorie het dr Händel doo mee as sust vo andere Komponiste vertleent. Meereri Sätz enthalte Material us dr Sammlig vo Mässe vom böömische Komponist Franz Johann Habermann, wo 1747 veröffentligt worde si.
## D Uffüerig
S Oratorium isch am 26. Februar 1752 im Theatre Royal in Covent Garden yum erste Mol ufgfüert und isch zwäimol widerholt worde. In de Joor 1752, 1753, 1758 het mä s non e baar Mol ufgfüert.

Jephtha isch s letschte Oratorium, wo dr Händel nöi komponiert het. Öbbe fümf Joor spööter het er no s Oratorium The Triumph of Time and Truth uf Änglisch gschriibe, wo aber zum grösste Däil en Umarbäitig vom italiänische *Il Trionfo* isch.

## S Libretto

Wie bi de Oratorie vorhäär het au bi däm dr Reverend Thomas Morell s Libretto verfasst. D Thematik um s Glübd vom Richter Jephtha und däm sini Folge für si Dochder chunnt us em Buech vo de Richder (Ri 11, 30-40) im Alte Testamänt vo dr Bible.

Im Teggst cha mä no zwäi Inspirazionskwelle für e Morell gsee: im George Buchanan si „Jephthes sive votum“ vo 1554 (1750 in ere änglische Übersetzig vom William Tait veröffentligt), und im Maurice Green si Oratorium *Jephtha* vo 1737.

## Litratuur

* Winton Dean: *Handel's Dramatic Oratorios and Masques*. Clarendon, Oxford 1989, ISBN 0-19-816184-0, (Originalausgabe: Oxford University Press, Oxford 1959), (englisch).
* Hans Joachim Marx: *Händels Oratorien, Oden und Serenaten. Ein Kompendium*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1998, ISBN 3-525-27815-2.
* Albert Scheibler, Julia Evdokimova: *Georg Friedrich Händel. Oratorien-Führer*. Edition Köln, Lohmar 1993, ISBN 3-928010-04-2.

## Weblingg

* D Partitur vo ***Jephtha*** (Händel-Wärkusgoob, uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1886)
* Im Händel si Autograaf vo ***Jephtha*** ( uusegee vom Friedrich Chrysander, Leipzig 1885)
* Jephtha: MIDI/MP3-Format, mit Üebungsdateije für Choriste
Mitteltönige Stimmung

**Middeldöönigi Stimmige** si e Grubbe vo Stimmige (Tämpratuure), wo in dr Rönessangs, im Barock und vilmol au spööter bis in s 19. Joorhundert hauptsächlig für Dasteinstrumänt gääbig gsi si. 

## Äigeschafte
Die middeldöönigi Stimmig het e Hufe räini Terze und isch fast vollkomme e räini Stimmig für Dasteinstrumänt – allerdings nit für alli Doonarte. 

Wie bi dr räine Stimmig isch s grundleegend, ass die groosse Terze räin si, also e Frekwänzverheltnis vo \tfrac{5}{4} häi, und für daas wärde die räine Kwinte vo dr pythagoreische Stimmig e chli änger gmacht. C-Dur isch s donale Zentrum, wo drum ume in dr stränge Middeldöönigkäit acht räini Terze (uf E, A, D, G, C, F, B und Es) aagsiidlet wärde. Die räini Terz gliicht s syntonische Komma (Frekwänzverheltnis: \tfrac{80}{81}) doodrduur us, ass vier Kwinte, wo äini noch dr andere chuunt, um je \tfrac{1}{4} vom e syntonische Komma niidriger gmacht wärde. 

Bi dr räine Stimmig wird die groossi Terz (\tfrac{5}{4}) ufdäilt in e *groosse [[Ganzton|Ganzdoon]]* (\tfrac{9}{8}) und e *chliine Ganzdoon* (\tfrac{10}{9}) (mit razionale Frekwänzverheltniss), bi dr middeldöönige Stimmig – und vo doo chunnt dr Naame – aber in zwäi gliich groossi Ganzdöön mit em irrazionale Frekwänzverheltnis \sqrt{\tfrac{9}{8}\cdot\tfrac{10}{9}}=\sqrt{\tfrac{5}{4}}.

Zum Wolfskwinte, d. h. Kwinte wo stark verstimmt si und entsprächend unaagnääm dööne, weeniger schlimm mache oder vermiide, het mä die strängi Middeldöönigkäit in e Hufe Versüech modifiziert. Eso wärde aber denn die räine Terze hööcher gmacht (*gscherft*).
## E Bischbil vo dr Broblematik
Zerst e fast räini Kadänz in F-Dur und denn äini in As-Dur mit „Wolf“ und „falsche“ Terze: 

## Litratuur
* Manuel Op de Coul, Brian McLaren, Franck Jedrzejewski, and Dominique Devie: *[https://web.archive.org/web/20130225125025/http://www.huygens-fokker.org/docs/bibliography.html Temperament & Tuning Bibliography]*. 
* Herbert Kelletat: *Zur musikalischen Temperatur. I. Johann Sebastian Bach und seine Zeit*. 2. Auflage. Merseburger, Berlin 1981, ISBN 3-87537-156-9.
* Mark Lindley: *Stimmung und Temperatur*. In: *Geschichte der Musiktheorie, Band 6.* Darmstadt 1987, S. 109–331.

## Weblingg
* Leerdöön: Middeldöönigi Stimmig
* Groenewald: Großterz – Mitteltönigkeit
* Zu den historischen Angaben
* Lektion "mitteltönige Stimmung" vom Joachim Mohr

## Fuessnoote
5. Juli

Dr **5. Juli** isch dr 186. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 187. in Schaltjohr), dodermit blybe no 179 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1417: Z Basel bricht e groß Brunscht uus, wu ne Drittel vu dr Stadt abbränntisch.
* 1811: As erschts sidamerikanisch Land erklert Venezuela syy Uuabhängigkait.
* 1855: Z Paris wird d Operette *[[Die beiden Blinden]]* vum Jacques Offenbach urufgfiert.
* 1856: Dr Alfred Escher grindet z Züri d Schwyzerisch Kreditaastalt un macht d Stadt dodermit zum wichtigschte Bankestandort un Wirtschaftszäntrum vu dr Schwyz.

## Uf d Wält chuu
* 1810: Phineas Taylor Barnum, US-amerikanische Undernähmer, Zirkuspionier und Bolitiker
* 1857: Clara Zetkin dytschi Bolitikeri
* 1889: Jean Cocteau, franzesische Schriftsteller, Reschissöör un Mooler
* 1904: Ernst Mayr, dytsch-US-amerikanische Biolog
* 1905: Friedrich E. Vogt, dytsch Schriftsteller
* 1911: Georges Pompidou, franzesische Bolitiker
* 1937: Anke Fuchs, dytschi Bolitikeri
* 1954: Claudia Demarmels, Schwyzer Schauspileri
* 1956: Horacio Cartes, paraguayische Unternämmer un Bolitiker
* 1958: Mike Guyer, amerikanisch-schwyzerische Architekt
* 1958: Awigdor Lieberman, israelische Bolitiker
* 1968: Silvio Rüfenacht, Schwyzer Schwinger
* 1968: Alex Zülle, Schwyzer Radrännfahrer
* 1979: Amélie Mauresmo, franzesischi Tennisspileri
* 1982: Philippe Gilbert, belgische Radrännfahrer
* 1985: Judith Chemla, franzesischi Schauspileri
* 1988: Isaline Sager-Weider, franzesischi Volleyballspileri
* 1989: Whitney Wolfe Herd, US-amerikanischi Unternämeri

## Gstorbe
* 1933: Alexander Würtenberger, dytsche Haimetdichter un Rosezichter
* 1962: Gottlieb Fischer, Schwyzer Schriftsteller
* 1969: Walter Gropius, dytsch-US-amerikanische Architekt un Designer
* 1972: Fritz Pümpin, Schwyzer Moler
* 1980: Thaddäus Troll, dytsche Schriftsteller un Dramatiker
* 2005: Bernhard Sowinski, düütsche Germanischt und Forscher zu dr Mundartliteratur
* 2017: Pierre Henry, franzesische Komponischt

## Weblink
6. Juli

Dr **6. Juli** isch dr 187. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 188. in Schaltjohr), dodermit blybe no 178 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 371 v. d. Z.: Schlacht vo Leuktra wo d Thebe as ersti griechischi Stadt e spartanischi Armee in ere offene Fäldschlacht gschlaage het.
* 1415: Dr tschechisch Reformator Jan Hus wird uf em Konschtanzer Konzil as Chetzer verbrännt, drotz ass em vum Chenig Sigismund frei Glait zuegsait woren isch.
* 1535: Dr änglisch Staatsmann un Autor Thomas Morus wird uf em Londoner Tower Hill hiigrichtet, wel är as Katholik dr Suprematsaid nit will ablege.
* 1630: Dr schwedisch Chenig Gustav II. Adolf landet mit eme Heer vu 13.000 Mann z Dytschland un gryft in dr Dryssgjehrige Chrieg yy.
* 1885: Dr Louis Pasteur teschtet erfolgryych syy Impfstoff gege Dollwuet am Joseph Meister, eme Bue us em Elsass, wu vun eme dollwietige Hund bisse wore isch.
* 1938: Dr Aschtronom Seth Barnes Nicholson entdeckt dr Lysithea, ain vu dr ussere Zwärgmend vum Planet Jupiter.
* 1964: Malawi wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1975: D Komore wäre unabhängig vu Frankrych.

## Uf d Wält chuu
* 1854: Ida Bindschedler, Schwyzer Chinderbuechautorin
* 1887: Marc Chagall, russisch-franzesische Moler
* 1907: Frida Kahlo, mexikanischi Moleri
* 1918: Rudolf Vallendor, dytsche Dialäktdichter
* 1925: Gazi Yaşargil, dirkisch-schwyzerische Neurochirurg un Hochschuellehrer
* 1935: Tenzin Gyatso, tibetische Mench un Dalai Lama
* 1946: George W. Bush, US-amerikanische Bresidänt
* 1955: Carmen Birchmeier, dytsch-schwyzerischi Genforscheri un Entwickligsbiologi
* 1975: 50 Cent, US-amerikanische Rapper
* 1997: Fabian Bösch, Schwyzer Schyfahrer

## Gstorbe
* 1476: Regiomontanus, spotmittelalterlige Mathematiker, Aschtronom un Verleger
* 1535: Thomas Morus, änglische Staatsmann un Autor
* 1950: Jakob Thommen, Schwyzer Mediziner
* 1971: Louis Armstrong, US-amerikanische Jazzmusiker
* 2010: Georg Philippi, dytsche Botaniker
* 2010: Fritz Teufel, dytsche Bolitiaktivischt

## Weblink
Wohltemperierte Stimmung

Under dr Sammelbezäichnig **wooltemperierti Stimmige** het dr Andreas Werckmeister vo 1681 aa e Räije vo Stimmige uf Dasteinstrumänt iigfüert, wo die middeldöönige Stimmige eso erwiteret häi, ass mä d Doonarte vom ganze Kwintezirkel het chönne spiile. Dransbosizioone, wo bis denn ummööglig gsi si,  und enharmonischi Verwäggslige si eso mööglig worde.

E Hufe anderi Theoretiker und Braktiker, wie dr Johann Georg Neidhardt, dr Johann Philipp Kirnberger und dr Francesco Antonio Vallotti häi immer nöiji Vorschleeg zur *Temperierig* gmacht. Das zäigt, ass es denn käi äidütigi Löösig gee het. Uf dr äinet Site het mä die räine Terze welle bhalte, uf dr andere Site het mä aber dr Quintezirkel ooni Wolfskwinte müesse zuemache. Jeedes Süsteem het sini Vordäil und sine Noochdäil im Doon ghaa und wie mä s handwärklig het chönne usfüere.

## Äigeschafte
Es isch für wohltemperierti Stimmige charakteristische, ass alli wichdige Interwall nume sowit vo dr räine Stimmig abwiiche, wie s Ohr das guet cha toleriere. Im Werckmeister si berüemti Stimmig *Werckmeister&nbsp;III* isch wit verbräitet worde. E zuesätzligi Äigeschaft von ere isch, ass d Stimmig uf de wisse Daste möögligst räin isch. Eso entstoot e harmonischs D-Dur, wo middeldöönig döönt, mit eme allmäälige Übergang in e scherfers Fis-Dur, wo pythagoräisch döönt. Das häisst, mit dere Stimmig bechunnt mä e Doonartecharakteristik, wo entstoot, ass mä die zwölf Kwinte vom Kwintezirkel ziilt ungliichmäässig stimmt.

## D Beziejig zwüsche ''wooltemperiert'' und ''gliichstuefig''
Hützudaag wärde d Klavier mäistens gliichstuefig temperiert (historischi Begriff doodrfür: gliichmäässig, gliichschwääbend). Mit däm goot aber d Charakteristik vo de Doonarte verloore, wil alli chliine Sekunde so gliichmäässig wie mööglig as gliichi Halbdoon-Schritt gstimmt wärde. Wäge däm häi nid weenigi Theoretiker die gliichstuefigi Stimmig abgleent.
### Doonbischbil
:

## Weblingg
* Vergliich vo verschiidene wohltemperierte Stimmige
* Intervall-Umrächnig - Frekwänzverheltnis (ratio) - Frekwänz noch cent und cent noch Frekwänz
* Bach- and Well Temperaments for Western Classical Music, A proposal for an objective musical definition