Alagnadeutsch

S **Laindertitzschu** isch dr hegschdalemanisch Dialäkt vùm Land. Es ghèèrd doodrmid zem Siidwalsertiitsch.

## Foorschigsgschiichd
Im Land isch e Ùfnaameord vùm Schwyzer Schbroochatlas gsii (IT 3). D Ùfnaam isch vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle im Oktober 1951 gmachd woore.

Dr Lannjer Giovanni Giordani hed ane 1891 e uusfierligi Ortsgrammatik iber dr Dialekt vùm Land gschriibe: *La Colonia tedesca di Alagna-Valsesia e il suo dialetto*.

Im friene 20. Joorhùnderd hed dr Karl Bohnenberger Ùfnaame gmachd ùn si in syn BSG-Band yyber s Walliser- ùn Walserdytsch integrierd, wù 1913 uusechùù isch.

In dr sälbe Zytt hed dr cand.&nbsp;phil. Georgi vù Berlin wele ne Dissertation iber Alagna schryybe, aber är isch vor em Abschlus gschdoorbe (waarschyns im Èèrschde Wäldchrieg gfale). D Uuswäärdig vù sym Wäärch fir s Schwyzerisch Idiotikon hed 1400 Zeedel gee – ùn doodermit isch s e Stùg wyd in des Wèèrderbuech yygange.

Schdarch im Fokus ghaa hed Alagna dr Bärner Archivar ùn Schrifdschdeller Emil Balmer. Sys Buech „Die Walser im Piemont“, wo 1949 uusechùù isch, isch nid zletschd s Resuldaad gsii vo ganz perseenlege Bezieige zue dr Lainder, ùn er schließt sys Wäärch au mid eme lainderdytsche Wèèrderverzaichnis.

D Fluurnäme vùm Land hed dr Paul Zinsli ùf verschiidene Forschigsexkursione ùfgnùù, im Augschte 1957 zäme mid Schtudände, im Juni 1958 mid em Paul Scheuermeier, im Augschte 1961 mid em Max Waibel ùn em E.&nbsp;Schorno ùn im Juni 1983 mid em Heinrich Welf. Dr Paul Zinsli hed die Samlig derno ane 1984 in syym Buech „Südwalser Namengut“ verefendligd. 2007 isch dr Alagna-Band vùm „Atlante Toponomastico del Piemonte Montano“ uusechùù – e Biechli, wù d Fluernämen erchläärd ùn si (andersch wie bim Zinsli sym Buech) uf Chaarde lokalisierd. 2009 isch dr ganz eenlig Band *Ourdnome van Im Land* usechù.

Ane 2008 hed dr Sergio Maria Gilardino, wù an dr Universideed Montreal z Kanada lèèrd, e nèi Wèèrderbuech vùm Laindertitzschu uusebroochd. Midgschafd hed, zäme mid e bar andere, dr Emilio Stainer.

## Schryybwyys
In däm Artikel sin di laindertitzsche Dialektbyyschbel in Dieth-Schryybig gschriibe. Dooderbyy wird dr Buechschdaab  fir d Fortis [k] bruucht,  fir d geminierd Fortis [kk] bzw. [k:], fir d Affrikata [kx] wird  gschriibe.

## Bsùnderhaide us dr Lutig
***Voli Vokal**
:Im Laindertitzschu sin wie in andere Walserdialäkt di vole Vokal in ùùbetoonde Silbe nid abgschwèchd woore. 
:*Schnoobul* (dt. Schnaabel), *Hoomra* (dt. Hämmer), *Achär* (dt. Acker)

***Entrùndig**
:Wie im Wallisertitsch sin ü, ö, üü, öö, üe ùn öü entrùnded:
: *Tiir* (dt. Tür), *Leflji* (dt. Löffel), *Hiischär* (dt. Häuser), *Chiä* (dt. Kühe), *Hai* (dt. Heu)

***mhd. î, iu, û**
:Mhd. î, iu ùn û sin wie in alene hegschdalemanische Dialäkt au im Uuslud ùn im Hiatus as Monophthong erhalde.
: *drii* (dt. drei), *schnüwe* (dt. schneien), *khie* (dt. fallen), *nüwe* (dt. neue), *buwwa* (dt. bauen)

***altalem. iu**
:Wie im Wallisertitsch erschyynd altalem. iu in e Dail Wèèrder as Diphthong.
:*taif* (dt. tief), *Flaigu* (dt. Fliege)

***mhd. â**
:Mhd. â erschyynd as oo.
:*Schoof* (dt. Schaf)

***mhd. æ, ê, ô**
:Mhd. æ ùn ê erschyyne as ee bzw. eei, mhd. ô as oou.
:*schweer* (dt. schwer), *Cheeisch* (dt. Käse), *Meintog* (dt. Montag), *Schneei* (dt. Schnee), *Broout* (dt. Brot)
:D Lutig schweer, Cheeisch, Meeintog zaigd, as s Laindertitzschu zue dr weschdlige Siidwalser Dialäkt ghèèrd.

***Vokaldeenig**
:Wie in dr andere weschdlige Siidwalserdialäkt sin Vokal in Aisilber ùn ùfige Silbe deend.
:*Groob*/*Greeber* (dt. Grab/Gräber), *Groobe* (dt. Graben)

***2./3. Sg. vù mhd. stân, gân**
:Wie im Wallisertitsch erschyyne di 2./3. Sg. vù mhd. stân, gân mid Diphthong
: *du gaischt* (dt. du gehst), *er gaid* (dt. er geht), *du schtaischt* (dt. du stehst), *er schtaid* (dt. er steht)

***german. s > sch**
:Wie in andere Walserdialäkt isch s germanisch s in vyyle Wèèrder palatalisierd zue sch. 
:*indsch* (dt. uns), *sakschi* (dt. sechs), *schiiban* (dt. sieben), *Akschla* (dt. Achsel), *Cheisch* (dt. Käse), *Hiischär* (dt. Häuser), *Iisch* (dt. Eis), *Iische* (dt. Eisen), *Liisch* (dt. Läuse), *liischmu* (dt. stricken), *Masch* (dt. Messe), *Miisch* (dt. Mäuse), *Nooscha* (dt. Nase), *Schagascha* (dt. Sense), *schelle* (dt. sollen), *Schiida* (dt. Seide).
:Im Geegesaz zue andre Walserdialäkt, wù germ. s nùmme palatalisierd isch, wän s im Ahd. im Kontakt zue me i gschdanden isch (vgl. *indsch* 
Bispïlj:
:*Ich hon ds Werch *'gmachud*** (aktiv), ober: ''Ds Werch ist gsi '''gmachuts*** (passiv).
:*Du häst an Äpfil *'ggasse*** (aktiv), ober: ''Der Äpfil ist vam chind '''ggassne*** (passiv)

## Woordbildig
Bim Diminutiv gid s wie in vyyle Walliser ùn Walser Dialäkt verschiideni Suffix:
***-i**: *Chatzi*, *Soogi*
***-li**: *Fingerli*, *Vogelti*
***-si**: *Hundsi*, *Reidsi*,
***-ji**: *Hookji*, *Trougji*
***-elti**: *Vergelti*

## Woordschaz
;Wùchedääg
*Meintog*, *Ziischtog*, *Mittwuchu*, *Froontog*, *Friitog*, *Samschtog*, *Sunnatog*

;Wèèrder, wù in in andere Bied sùnschd maischd uusgschdoorbe sin
**Bruach* (dt. Hose) vgl. gallisch *bracha**
**schummi* (dt. einige) vgl. englisch *some*
**untcheede* (dt. antworten)
**huuru* (dt. jauchzen)

;Wèèrder, wù sich e aldi Bedydig ghalde hed
**Houschi* (dt. Strümpfe)
**jutze* (dt. rufen)

;Sùnschdigi bsùnderi Wèèrder
**Gìrgentsch* (dt. Vogelbeere)
**Straffel* (dt. Heuschrecke)
**[[Tagfalter|Pfiffuntrilla]]* (dt. Schmetterling)
**Zanggal* (dt. Heupferd)

**likke* (dt. klein)
**fiiru* (dt. kochen)

**der grouss Moonud* (dt. Januar)
**der lik Moonud* (dt. Februar)

**Holdmoo* (dt. Geliebter)
**Holdwiib* (dt. Geliebte)
**Ettru* (dt. Onkel)
**Watta* (dt. Schwester)

## Yyflis us em Romanisch
**Artuffule* (dt. Kattoffeln)