S

**S** beziehigswiise **s** isch dr 19. Buechschtabe vom latiinische Alphabet und en Konsonant. Dr Buechschtabe S hät in düütsche Texte e durchschnittlichi Hüüfigkeit vo 7,27%. Er isch demit dr vierthüüfigschti Buechschtabe i düütsche Texte, bi de Konsonante isch er dr zweithüüfigschti Buechschtabe. Das mag erchläre, warum sich historisch verschiedeni Zeiche zur Darschtellig vom s und siine Kombinatione entwicklet händ (S,ſ,s,ß). 83 Prozent vo allne Schpraache verfüeged über es S. Zum Chliibuechschtabe Langs s »ſ« und Scharfs s »ß« gits i dr Wikipedia eigeni Artikel.

## Gschicht vom Buechschtabe S

Di proto-semitischi Urform vom Buechschtabe schtellt en Boge dar. Im phönizische Alphabet isch dr Buechschtabe echli geometrisiert worde und hät de Name Schin überchoo, was Boge bedüütet. Dr Luutwert vom Schin bi de Phönizier isch [ʃ] gsii.

S Griechische hät de Luut [ʃ] nöd kännt. S Schin isch als Sigma allerdings trotzdem is griechische Alphabet übernaah worde. D Grieche händ de Luutwert in [s] gänderet, ausserdem händs de Buchstabe um 90 Grad entgege em Uhrzeigersinn dreiht. Mit dr Änderig vo dr Schriibrichtig uf von-links-nach-rechts isch dr Buechschtabe nomal geschpieglet worde und hät so siini hütigi Gschtalt überchoo.

D Etrusker händ vo de Grieche die dreihti, aber nonig gschpiegleti Variante übernaah. Im etruskische hät dr Buechschtabe mit dr Zit siini oberschti Linie verlore und hät wie es umdreihts Z uusgseeh. D Römer händ daas Zeiche übernaah, händs aber flüüssender gmacht. Dr Luutwert vom S isch bi Etrusker und Römer s [s] blibe.

Für de Chliibuechschtabe **s** sind mehreri Zeiche entwicklet worde: Zum eine s *runde s* (s) e verchliinerti Version vom Grossbuechschtabe S, zum andere s *[[langes s|lange s »ſ«]]*, wo siin Urschprung wahrschiinlich in zügiger Schriibschrift hät. Im Schriftbild isch s lange s im Wort-, Silben- und Stammaaluut und meischtens innerhalb vomene Wort verwendet worde, s runde s vor allem am Endi vomene Wort oder Teilwort (zu de Regle vergliich de Artikel Langs s). Übrigens gits au vom chliine griechische Sigma je ei Variante für d Position Wortaafang und Wortmitti (σ) und Wortendi (ς), und au deet chann di finali Variante sowohl am Wort- als au (wenn au seltener, und nach nöd ganz de gliiche bzw. so klare Regle wie im Düütsche) am Morphem-Endi iitrete. Lueg au Entstehig vom Minuskel-s im Artikel „Langs s“.

I de gbrochene Schrifte isch i dr düütsche Rechtschriibig wiiterhii s lange s verpflichtend. Früehe Antiquaschrifte händ de Buechschtabe ebefalls oft enthalte, deet isch er jedoch usser Gebruuch choo. S lange s hät allerdings im Düütsche siini Spur im Buechschtabe ß hinderlaa, wo uf e Ligatur us ſ und z oder s zrugg gaht. Di gnaui Herkunft vom Eszett isch bisher ungklärt, Informatione dezue im Artikel ß.

### Verwendig und Uusschpraach
Dr Buechschtabe *s* ghört mit siinere Uusspraach [z] zu de Konsonantegraphem, wo im Normalfall (einzeln vor Vokal am Wortaafang oder im Wortinnere zwüsched Vokale) stimmhaft bzw. Lenis-Obstruente darschtelled (*b, d, g, s, w* /b, d, g, z, v/) und demit de entsprechende stimmlose Fortis-Obschtruentebuechschtabe gegeüberschtönd (*p, t, k, ß, f*  /p, t, k, s, f/). Es isch aber es typischs Phänomen im Düütsche, dass under beschtimmte Bedingige die Konsonantebuechschtabe wie ihri entsprechende Fortis-Pendants uusgschproche werded *(Erbse, Smaragd, Möwchen)*. 

Daas Uusschpraachphänomen i dr düütsche Schtandardschpraach isch hauptsächlich abhängig vo dr Schtellig vo em Buechschtabe zuegordnete Luut i dr Sprechsilbe.
Für *s* gilt wie für *b, d, g, w*:
* Am Silbeendi werded si als (schtimmlosi) Fortis gschproche *(Ka*'s**ten, Ko**s**mo**s**, Hau**s**, da**s**, lie**b**te, a**b**, Wi**d**mung, un**d**, Smarag**d**, je**g**liche, Mö**w**chen)''.
*Vor wiitere schtimmlose Fortis-Obstruente werded si als (schtimmlosi) [[Fortis]] gschproche ' '(**S**kat, A**s**t, A**b**t, Er**b**se, Smara**g**d)''. 
* Nach Fortis-Obstruente werded si meischtens eher als [[Lenis]], aber i jedem Fall schtimmlos gschproche ''(Wech**s**el, Erb**s**e, Smarag**d**e, Zwetsch**g**e)'', wobii ''s'' i dere Position am schtärchschte zur [[Fortis]]-Uusschpraach tendiert und ''w'' am wenigschte (vgl. ''et**w**a'' und ''Lot**s**e''). 

* Am Silbeaafang (wenn keis Fortis voraagaht und keis Fortis folgt) werded si degäge als [[Lenis]]-[[Phonem]] (i dere Position also bedüütigsunderscheidend) gschproche ''(**S**ee, Ro**s**e, Gän**s**e, Pil**s**ner, El**b**e, ü**b**rig, **g**leich, **w**ringen)''. Deer Luut isch i dr Schtandardschpraach schtimmhaft, im südlichen Düütsch jedoch im Fall vo ''s'' schtimmlos. Demit laat er sich im süddüütsche Bereich oft nöd klar vo ''ß'' trenne. Ähnlich fallt im süddüütsche Bereich ''b'' (und oft au ''d'' und ''g'') mit dr Uusspraach vo ''p'' ''(t, k)'' zäme.

Für ''s'' gilt derüber use:
* Nöd nur vor schtimmlose Fortis-Obstruente, sondern vor allne Konsonantebuechschtabe (usser vor ''l, n, r'' im Wortinnere, wenn devor es ''e'' uusgfalle isch) wird ''s'' als (schtimmlosi) [[Fortis]] gschproche (**S**lalom, **S**maragd, Ro**s**witha)
* Deruus folgt au, dass ''ss'' nöd für de Lenis-, sondern für de Fortis-Luut als "[[Kürzezeichen]]" bzw. zur Darschtellig vom [[Silbengelenk|Silbeglenk]] verwendet wird ''(kü**ss**en, lä**ss**t).
* In ''st'' und ''sp'' wird es am Silbenanfang wie  "sch+t" /ʃt/ bzw. "sch+p" /ʃp/ gesprochen ''(**S**tadt, Ge**s**penst). 
* Im [[Digraph|Trigraphe]] "sch" wirds als Zischluut /ʃ/ uusgschproche (schon, Asche).
*Nach ''l, n, m, ng'' chann vor /s/ en [[Sprosskonsonant|Schprosskonsonant]] (en [[Plosiv]] mit entschprechendem Artikulationsort) iigschobe werded, so dass z. B. ''nst'' niöd andersch als ''nzt'' ''(Kunst - grunzt)'', ''mst'' nöd andersch als ''mpst'' ''(rummst - plumpst)'' und ''ngst'' nöd andersch als ''nkst'' ''(singst - sinkst)'' gschproche wird.

=== Luutgschicht ===
Im [[Althochdeutsch|Althochdüütsche]] und im früehe [[Mittelhochdeutsch|Mittelhochdüütschee]] häts zwei verschiedeni s-Luut geeh: en [[stimmloser alveolo-palataler Frikativ|schtimmlose alveolo-palatale Frikativ]] [], wo uf es ererbts germanischs ''s/ss'' zrugg gange isch (z. B. in ''sunne, stein, kuss, kirse''); und en [[stimmloser alveolarer Frikativ|schtimmlose alveolare Frikativ]] [s], wo i dr [[Hochdeutsche Lautverschiebung|2. Luutverschiebig]] us churzem ''t'' entschtande isch [[z#Entwicklung des deutschen z|z/zz]] (z. B. in ''ezzen, daz, groz'').

S hütige ''sch'' gaht i de meischte Fäll uf es urschprünglichs ''sk'' zrugg, wo sich zunächscht zumene s-ch entwicklet hät und dänn zum hütige ''sch''. In Wörter wie ''[[Hirsche|Hirsch]], [[Kirsche]]'' und im Aaluut vor ''l, m, n, w'' ''(Schnee, Schwein)'' gahts jedoch uf es älters ''s'' oder ''z'' zrugg, vgl. mittelhochdüütsch ''hirz, kirse, snê, swîn''.

== Darschtellg in Computersyschteme ==

=== Kodierig ===
Im internationale [[Zeichenkodierung|Zeichekodierigssyschtem]] [[Unicode]] sind folgendi Positione vorhande:

Grosses S:
* **S** – &#83 (Uppercase S).

Chliises s:
* **s** – &#115(Lowercase s)

Chliises Lang-s:
* **ſ** – &#383 (Latin Small Letter Long S)


== Bedüütige ==
* i dr [[Physik]]
** isch ''s'' s Formelzeiche für de [[Weg (Physik)|Weg]]
** isch ''s'' s Formelzeiche für d [[Bogenlänge|Bogelängi]]
** isch ''s'' s Formelsymbol für d [[Spezifische Entropie]]
** isch s d [[Spin]]quantezahl vomene Teilchen
** isch ''S'' s Formelsymbol für d [[Entropie]]
** isch ''S'' s Formelsymbol für d [[Strangeness]]
** isch S d Spinquantenzahl vo dr [[Atomhülle|Elektronehülle]]
** isch <math>\vec S</math> s Zeiche für de [[Poynting-Vektor]]
** isch °S s Einheitesymbol für s [[Grad Sugar]]

* im [[SI-Einheitensystem|SI-Einheitesyschtem]]
** isch s ds Einheitesymbol für d [[Sekunde (Einheit)|Sekunde]], d Einheit vo dr [[Zeit|Zit]]
** isch S ds Einheitesymbol für ds [[Siemens (Einheit)|Siemens]], d Einheit vom [[elektrischer Leitwert|elektrische Leitwert]]

* i dr [[Chemie]]
** isch S ds Zeiche für ds [[chemisches Element|Element]] [[Schwefel]] (Sulfur)

* als [[Kfz-Kennzeichen]] schtaht S
** in [[Kfz-Kennzeichen (Deutschland)|Düütschland]] für [[Stuttgart]]
** in [[Kfz-Kennzeichen (Österreich)|Öschterriich]] für [[Salzburg]] Stadt
** uf [[Liste der Kfz-Nationalitätszeichen|internationale Kennzeiche]] für [[Schweden]]

* als [[Währung|Währigszeiche]] schtaht
** s für de [[kenia]]nischi [[Shilling]]
** s für di ehemaligi britischi [[Währung|Währigseinheit]] [[Shilling]]
** S für die Abchürzig ehemaligi Währig [[Schilling]] in Öschterriich
** $ für [[Dollar]]; ohni wiiteri Uuszeichnig meischt für de [[US-Dollar]]
** <math>\mathrm{S}\!\!\!\Vert</math> ([[Cifrão]]) s Symbol vo verschiedene [[Escudo]]-[[Währung|Währige]]. Es isch es S mit zwei senkrechte Striche. Das Zeiche wird au als allographischi Variante vom [[Dollar]]zeichen verwendet. 
** $ für [[Peso]]

* i dr [[Numismatik]] schtaht dr Kennbuechschtabe S
** für di gräflich Mansfeld´schi Münzschtätte [[Schraplau]] sit em 16. Jhd..
** für [[Stuttgart]] im 17. Jhd.
** für [[Schwabach]] uf Münze vom fränkische Chreis.
** für [[Schmölnitz]] (Smolnik, Slowakei) uf österreichisch-ungarische Münze.
** für [[Solothurn]] uf Münze vo dr Helvetische Republik vo 1798 bis 1803.
** für [[Troyes]] uf französische Münze vo 1540 bis 1698 (ziitwiis mit Krone).
** für [[Reims]] uf französische Münze vo 1679 bis 1772.
** für [[Segovia]] uf schpanische Münze bis zum 16. Jhd..
** für [[Sevilla]] sit em 16. Jhd..
** für [[Stockholm]] im 15. und 16. Jhd..
** für [[Sydney]] uf britische Sovereigns vo 1871 bis 1931.
** für d Privatmünzschtätte [[Sadogura]] vom Freiherr vo Gartenberg vo 1771 bis 1774.
** für [[San Francisco]] vo 1854 bis 1955, au auf deet vo 1942 bis 1944 prägte Münze für d Niederlande, Curacao und d Fidschi-Inseln.
** für [[Santiago de Chile]] als S mit eme chliine uufgsetzte o sit 1743.

* in römische Inschrifte und Texte schtaht S
** als Abchürzig für Sextus, salutem, sanctus, sive, senatus, signavit, signum

* Im Schach bezeichnet s S i dr Notation, dass dr Schpringer zoge worde isch.

* S schtaht für [[Sen]]
* S schtaht für d Himmelsrichtung [[Süden|Süde]]
* i dr [[Volkswirtschaftslehre|Volkswirtschaftslehr]] schtaht S für di [[gesamtwirtschaftliche Ersparnis|gsamtwirtschaftlichi Erschparnis]]
* s. isch Abchürzig für "siehe"
* S. isch Abchürzig für Sankt - d [[Heiliger|Heilige]]bezeichnig 
* S. isch Abchürzig für d Siite
* S isch e (nümme produzierti) Schpurwiiti für [[Modelleisenbahn|Modellisebahne]], lueg au [[Massstäbe der Modelleisenbahn]]
* I dr esoterische oder mythologische Bedüütig als Symbol für d [[Schlangen|Schlange]]
* [[Sprache|Schpraach]]: I dr düütsche Schpraach wird s "s" als Marker verwendet:
** Genitiv-S als Indikator für [[Genitiv]] 
** Kennzeichnig vom [[Plural]]
** [[Fugen-S]] zur Verbindig vo Wörter
::Au in andere Schpraache dients zur Kennzeichnig vo [[Grammatik|grammatische]] Funktione.

== Lueg au ==
* [[Abkürzung|Abchürzig]], [[Akronym]], aafangend mit em Buechschtabe **S** oder **s'''
* Funkalphabet
* ß
* langes-s (ſ)

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20080509123036/http://www.wam.umd.edu/%7Erfradkin/sin2phoen-animate.html
* https://web.archive.org/web/20090227063819/http://ancientscripts.com/greek.html
* http://unicode.e-workers.de/unicode2.php#inhalt Alles über Unicode