open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stimmloser glottaler Plosiv

De **stimmlosi glottali Plosiv** (au **Glottisschlag** oder **Knackluut** gnännt) isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch .  De Luut isch lycht z imitiere: mer muess nùmme de Mund ùffmache ùn ùff ei Mool Lùft usstoosse.

Im Hochdütsche chùnt de Luut oft vor; in viile Sprooche, wie em Hawaiianische oder Arabische isch es sogar en wichtige Luut. Im Alemannische git es de Luut nùmme in Verneinige wie *nöh öh*  oder äänlichem. Z Süddütschland, Öschtrych ùn de Schwyz, spricht mer s Hochdütsch meischt au ohni Glottisschlag.

Im Hochdütsche vo Norddütschland tritt de Luut dörte ùff, wo e Wort miteme Vokal aafängt, z.&nbsp;B. *acht* . Des trifft au allgemein ùff de Silbeaafang zue, z.&nbsp;B. in *beachten*  oder*Beamter* .

Im Schwyzer Hochdütsch ùn allgemein z Süddütschland, bruucht mer bi de Ussprooch vùm Hochdütsche meischt kei Glottisschlag. S Wort „Verein“ wird deno statt als „Ver-ein“  im Norde vo Dütschland, als „Ve-rein“  ussgsproche.

De Glottisschlag isch e ùffälligs Merchmool vùm Akzänt vo Dütsche, wo Sprooche wie Änglisch oder Französisch schwätze.

## Artikulation
*Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert ùn deno wird d Lùft ùff eimool dur s Muul abgloo.
*De Artikulationsort isch glottal; er wird dur en Verschlùss vo de Stimmbänder bildet.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit. Des wär chörperlich au gar nit mögli, wyl d Stimmbänder natürli nit schwinge chönne, wänn si en Verschlùss bilde. En stimmhafte Glottisschlag isch also physiologisch unmögli.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Siebnerkonkordat

S **Siibnerkonkordat** isch e sicherheitspolitischs Abkomme under de „regenerierte“, liberale Kantön Züri, Bärn, Luzärn, Solodurn, Sanggalle, Aargau und Thurgau gsi, wo am 17. Merz 1832 ohni en aazkünde und gegen e Widerstand vo de konservative Kantön abgschlosse worden isch.

## Dr historisch Kontext
D Pariser Julirevolution vo 1830 het de liberale Chreft in dr Schwiiz noch ihrer Underdruckig in dr Restaurationsziit wiider Ufdriib gee. In zäh Kantön si in de Johr druf d Aristokrate dur Petitione und Volksversammlige gstürzt und neui Verfassige in Chraft gsetzt worde, wo d Volkswahl vo de Kantonsregierige uind die bürgerlige Rächt wider iigfüehrt hai. Nit überall isch die Regeneration vo de liberale Wärt vo Duur gsi. In de Kantön Wallis, Neueburg und Schwyz si die Liberale bluetig niidergschlage worde, z Basel hai d Komflikt zwüsche de Liberale und de Konservative zum ene Bürgerchrieg gfüehrt, wo erst mit dr Deilig vom Kanton 1833 siis Änd gfunde het.

Vor em Hindergrund vo dere Bedrohig hai sich die rästlige „regenerierte“ Kantön zum Siibnerkonkordat zsämmegschlosse. As Reaktion hai die konservative Kantön dr Sarnerbund abgschlosse.

## Inhalt
S Siibnerkonkordat isch e typisch militärischs Bündnis gsi, ähnlig wie dr hütig Nordatlantikverdrag. Es het d Konkordatskantön, wo denn no souverän gsi si, verpflichtet, sich bim ene Umsturz vo usse gegesiitig z hälfe. Dr Originaltext vom Konkordat cha mä bi Kölz (1992) finde.

In dr Iileitig erkläre d Verdragspartner, ass si das Konkordat underenander wurde abschliesse, wil im Bundesvertrag d Verfassige nid gwährleistet siige und si noch em Ardikel 6 s Rächt haige, e sonige Verdrag abzschliesse. 

Im erste Ardikel garantiere si sich gegesiitig ihri Verfassige, wo uf dr 
Volkssouveränität wurde berueje,  d Freiheitsrächt und d Behörde vo de Kantön z schütze, und ass d Verfassige nume in ere verfassigsgmässe Wiis dörfe abgänderet wärde.

Im zweite bis vierte Ardikel setzt s Konkordat e Schiidsgricht ii für e Fall, ass wenn wäge Verfassigsverletzige im ene Kanton Striit wurd entstoh, die andere Verdragspartner noch dr bestehende Kantonsverfassig d Usenandersetzig wurde biilege und ass si dr Schiidspruch au wurde duuresetze.

Im Ardikel fümf wird versproche, ass d Konkordatspartner wenn nötig enand au militärisch wurde hälfe. 

Dr sächst Ardikel macht klar, ass d Pflichte und d Rächt vo de Kantön, wie si im Bundesverdrag festgleit siige, nit döfe verletzt wärde, und dass das Konkordat sowohl gege einzelni Kantön wie au gege d Eidgenosseschaft chönnt grichdet si, ass es aber wenn dr Bundesverdrag entsprächend revidiert wurd, usser Chraft gsetzt siig.

Im ene Zuesatz wird erklärt, ass jede Stand däm Konkordat chönn biidrätte.

## Fuessnote

## Weblingg
Dr Text vom Siibnerkonkordat
Stimmlose labiodentale Affrikate

Di **stimmlosi labiodentali Affrikate** isch e Konsonant uss dr mänschliche Sprooch, wo ùnter de Sprooche vo dr Wält arg sälte isch. De Luut fängt mit eme  aa, ùn goot zumene  über. S Alemannische het, wäge vo de hochdütsche Luutverschiebig, als eini vo de weenige Sprooche, en sonige Luut in Wörter wie „**Pf**yl“. Allerdings fängt de Luut statt mit eme labiodentale Luut mit eme bilabiale aa, ùn goot deno zumene  über. 

Im internationale phonetische Alphabet wird de Luut mit ,  oder  transkribiert. Viilmool loot mer de Booge über de Affrikate au eifach ewäg: .

## Artikulation
*Es isch e Affrikate; d Artikulation fängt wie bimene Verschlùssluut demit aa, dass d Lùft im Muul ùffgstaut wird, ùn s Lööse vùm Lùftstrom duuret lang gnue, dass en Frikativ entstoot.
*De Artikulationsort isch labiodental; si wird mit dr Ùnterlippe ùn de Zään artikuliert.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht si produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig
Guillaume Henri Dufour

Dr **Guillaume Henri Dufour** (* 15. Septämber 1787 z Konstanz; † 14. Juli 1875 z Les Eaux-Vives, hüt e Deil vo Gämf) isch e Schwiizer Humanist, General, Politiker, Kartograf und Ingenieur gsi. 

Dr Dufour het zu de erste Generäl in dr Gschicht vo dr Schwiizer Armee ghört und het die eigenössische Druppe im Sonderebundschrieg aagfüehrt. As Kartograf het er die ersti detaillierti topographischi Charte vo dr Schwiiz härgstellt. Er isch Mitgliid vom *Komitee vo de Fümf* gsi, wo  1863 z Gämf sich zsämmegfunde het und s Internationale Komitee vom Rote Chrüz grundet het und vo 1863 bis 1864 däm si erst Presidänt.

## Gedänke
Dr Dufour isch ufgrund vo siim vilsiitige Wirke scho zu Läbziite usserordentlig populär gsi und het as eine vo de bekanntiste und iiflussriichste Mensche in dr Schwiiz golte. D Dufourspitze im Monte-Rosa-Massiv an dr italiänische Gränze, wo mit 4'634 Meter dr höggsti Punggt in dr Schwiiz isch, isch 1863 noch ihm benennt worde. En anders Indiz für die groossi Bedütig vom Dufour isch d Datsach, ass noch siim Dod im Juli 1875 öbbe 60'000 Lüüt us alle Deil vom Land zu siiner Beärdigung uf em Cimetière des Rois z Gämf cho si. Au hüt no wird dr Dufour als eine vo de wichtigste Lüüt in dr Gschicht vo dr Schwiiz agluegt.

## Litratur
* Thomas Bachmann: *Guillaume Henri Dufour im Spiegel seiner Schriften. Bibliographisches Handbuch*, Bern 2004, in: Schriftenreihe der Eidgenössischen Militärbibliothek, Nr.14. 
* Pierre Boissier: *History of the International Committee of the Red Cross. Volume I: From Solferino to Tsushima.* Henry Dunant Institute, Genf 1985, ISBN 2-88-044012-2
* Caroline Moorehead: *Dunant's dream: War, Switzerland and the history of the Red Cross.* HarperCollins, London 1998, ISBN 0-00-255141-1 (gebundene Ausgabe); HarperCollins, London 1999, ISBN 0-00-638883-3 (Taschenbuch-Ausgabe)
* Otto Weiss: *General Dufour als Heerführer. Ein Beitrag zur Schweizer Geschichte des 19. Jahrhunderts.* Bern 1939
* Edouard Chapuisat: *General Dufour. 1787-1875.* 2. Auflage. Tusculum-Verlag, Dietikon 1950
* Jean-Jacques Langendorf: *Guillaume Henri Dufour. General - Kartograph - Humanist. Eine Bildbiographie.* Schweizer Verlagshaus, Zürich 1987, ISBN 3-72-636550-8

## Weblinks

* Red Cross and Red Crescent Movement History - Henri Dufour (engl.)
* 
* Schweizer Dufour Museum
Saubannerzug

De **Saubannerzug** isch en Zug vo Freischärler us de Kantön Uri und Schwyz gsi, wo im Februar 1477 schtattgfunde het.

## Vorgschicht
Urner und Schwyzer Chriegslüt sind noch de Schlacht bi Nancy mit de Verteilig vo de Büte nöd zfrie gsi. D Schtadt Gänf het zwei Johr vorher e Brandschatzsumme vo 24'000 Gulde verschproche gahn, wo no nöd zahlt gsi isch. Di Innerschwiizer hei sich wäge dem zu de *Gsellschaft vom torechte Läbe* zämegschlosse und hei welle uf Gänf ziie, wo si irs Gäld hei welle go hole.

## De Saubannerzug
Am 21. Februar 1477 isch di Freischar us de Innerschwiiz loszoge. Es sin öppe 700 Maa gsi, wo sich über Lozärn und Bärn uf de Wäg Richtig Gänf hei gmacht. Es hei sich noch witeri Manner, bsunders vo Unterwalde und Zug, de Freischärler aagschlosse, bis öppe 1'700 bis 2'000 Chriegslüt si unterwägs gsi.
De Röt vo Züri, Bärn und Lozärn het der Zug gar nöd passt. Si sind grad in Verhandlige mit Frankriich und Savoye gsi und hei nöd welle de Iidruck vermittle, si heige ihri Soldate nöd unter Kontrolle. Doderwäge sind us de Ört vo de Eidgnosseschaft, aber au us Gänf, Basel und Stroosburj Gsandti zu de Freischärler gschickt worde, wo-n-es glungen isch, de Zug am 4. März zwüsche Payerne und Lausanne z stoppe. 
Bi de folgende Verhandlige het sich Gänf müesse bereit erkläre, vo de 24'000 Gulde, wo si an Schulde hei kaa, 8'000 sofort z zahle. Di fäälende 16'000 Gulde het d Schtadt mit Geisle müesse absichere.
Jede Teilnehmer vom Freischärlerzug het en Umtrunk und 2 Gulde übercho. Au d Gsandtschafte het Gänf müesse zahle.

## Folge
Us Angscht vor setige Freischarzüg hei Gänf, Bärn und Friburg s erschti Burgrächt gschlosse, um sich dervor z schütze. Dodergäge hei d Landört proteschtiirt und de Konflikt zwüsche Schtadt- und Landört isch mit em Stanser Verkommnis biiglegt worde. 

## De Name
Uf em Banner vo de Freischärler isch en Eber mit eme Kolbe abbildet gsi. De Kolbe isch es Symbol für de Ufschtand gsi, de Eber isch für Muet und Chraft gschtande. D Bärner Regiirig het aber versuecht de Zug lächerlich z mache und scho e paar Johr schpöter het de Bärner Rotsherr Diebold Schilling de Freischärlerzug *Zug vom Törichte Läbe* gnennt. Im 17. Johrhundert isch us em Eber dann e Sau worde. In de Bärner Chronik vom Michael Stettler taucht de Begriff *Saubannerzug* s erschti Mol uf.

## Weblink
*

## Einzelnoochwis
Reaktion

**Reaktion** (vo latiinisch *reactio* ‚Rückhandlig‘) stoht für:
* e chemischi Reaktion, e Vorgang in dr Chemii, wo us chemische Verbindige anderi chemischi Verbindige entstöhn.
* Kernreaktion, e physikalische Prozäss, wo en Atomkärn bim Zsämmestoss vom eme andere Atomkärn oder mindestens Deili vom ene Kärn in en anders Nuklid und/oder in freiji Nukleone umgwandlet wird.
* Chettereaktion, e Prozäss, wo ei physikalischi oder chemischi Umwandlig wiiteri gliichartigi Umwandlige noch sich zieht.
* e Verhaltensänderig, wo generell noch em Sigmund Exner uf e Reiz folgt und zwäckgrichtet isch. Bin ere Undersuechig vo Verchehrsunfälle spiile d Reaktion und d Reaktionsziit mit Abstand die grössti Rolle.
* Reaktion in dr Politik isch en Usrichdig, wo sich an Modäll vo dr Vergangeheit orientiert.
* Reaktionsbildig, en Abwehrmechanismus in der psychoanalytische Theorii
* s Reiz-Reaktions-Modäll in dr Psychologii: S Verhalte vom ene Mensch wo d Folg isch vo Reiz. 
* in dr Physik: 3. Gsetz vom Newton (au: 3. Axiom vom Newton: actio = reactio). Jedi Chraft uf e Körper (Masse) bewirkt e gliich grossi Chraft, wo dr erste entgege gsetzt isch; z. B. d Gegereaktion, wo ufdritt, wenn e Masse beschleunigt wird, (Rückstoss).
* Reaktionsära, vo 1849-1858 in dr Gschicht vo Dütschland d Ziit zwüsche dr Revolution vo 1848/49 und dr „Neue Ära“.
Regeneration

**Regeneration** (v. lat. *regeneratio* = Neuentstehig) bezeichnet

* D Periode vo dr liberale Regeneration in dr Schwizergschicht 1830-1848
* D Widerhärstellig vom physiologische Gliichgewichtszuestand im Sport
* In dr Biologii d Fähigkeit vom ene Organismus, Körperdeil z ersetze, wo verlore gange si.
* In dr Chemii s Wiiderertüchtige vom ene Stoff, z.&nbsp;B, Katalysator, Ioneduuscher, Adsorptionsmittel usw.
* S Zruggfüehre vo Abwermi in dr Technik
* In dr Physiologii s Ersetze vo abgstorbene Zälle mit neue
* Erholig
Sarnerbund

Dr **Sarnerbund** vo 1832 isch e Bund vo de konservative Schwiizer Kantön Uri, Schwyz (ohni Usserschwyz), Obwalde, Nidwalde, Neueburg und Basel gsi, wo si mit em d Regenerationsbesträbige vo de Liberale hai welle bekämpfe.

Dr Sarnerbund isch noch gheime Verhandlige am 15. Novämber 1832 gründet worde. Er isch as Gegebündnis zum liberale Siibnerkonkordat z gseh, wo im Merz vo däm Johr abgschlosse worden isch. Im Bund siini Mitgliider hai sich zerst emol bsundrigs drfür iigsetzt, ass dr Kanton Basel nit in zwei Halbkantön ufdeilt und ass d Deilig vom Kanton Schwyz rückgängig gmacht wurd.

Wo dr neu Halbkanton Basel-Land in d Dagsatzig iiglade worden isch, hai d Kantön vom Sarnerbund us Protest zweimol z Schwyz e Gegedagsatzig duuregfüehrt. Dr Versuech, die neuentstandene Kantonshauptstedt am 1. August in Usserschwyz und am 2. August im Baselbiet z bsetze, het zun ere Intervention vo dr Dagsatzig gfüehrt. S Baselbiet het sich vo dr Stadt drennt, Usserschwyz het sich uf Befähl vo dr Dagsatzig wider mit Innerschwyz vereinigt.

Dr Sarnerbund isch am 12. August 1833 vo dr liberale Mehrheit vo dr Dagsatzig ufglöst worde, wil er nit mit em Bundesvertrag chönni veriibart wärde.

## Weblingg
*
Gutenburg

**Gutenburg** isch dr Name vu däne Ortschafte:
* Gueteburg BE, Gmei im Kanton Bärn, Schwyz
* Gueteburg, Ortsdeil vu Aiche, eme Stadtdeil vu Waldshuet-Düenge, Landchreis Waldshuet, Bade-Wirttebärg, Dytschland

**Gutenburg** isch dr Namme vu däne Burge:
* Gueteburg, Burgruine z Aiche-Gueteburg, Waldshuet-Düenge, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* Burg Gutenburg, Gmei Gutenberg, Landkreis Bad Kreuznach, Rhyyland-Pfalz, Dytschland

**Verglych au:**
* Gutenberg 
* Guttenberg
Badener Artikel

D **Badener Artikel** vom 27. Jänner 1834 si d Beschlüss vo de liberale Kantön vo dr Schwiiz gsi, wo as Inhalt e wiitgehendi staatligi Ufsicht vo dr römisch-katholische Chille gha het. D Beschlüss hai in konservative katholische Kreis heftige Widerstand verursacht. Si si noch em Ort Bade im Kanton Aargau benennt, wo si beschlosse worde si.

Die liberali Regierig vom Kanton Luzärn het Ändi Dezämber 1833 zun ere Konferänz uf Bade iiglade, zum s Verheltnis zwüsche Chille und Staat neu z regle. Alli die Kantön si iiglade gsi, wo zum Gebiet vo de Bistümer Basel, Sanggalle und Chur ghört hai. Uf Bade si Delegierti vo Bärn, Luzärn, Sanggalle, Solodurn, Basel-Landschaft, Aargau und Thurgau cho. Züri, Zug und Graubünde hai keini Verdrätter gschickt. D Konferänz isch vom 20. bis 27. Jänner 1834 gange und am letzte Konferänzdag het me sich uf e Text vo dr offizielle Bekanntmachig geinigt.

Zerst isch e Bitt an dr Heilig Stuehl gange, s Bistum Basel zum Erzbistum z erhebe. Die übrige 14 Beschlüss hai die eigetlige Badener Artikel bildet: e grösseri Unabhängigkeit vo de Geistlige vom Papst isch gforderet worde, staatligi Kontrolle über d Chille, Priesterseminar und Orde, d Bestüürig vo de Chlöster, d Zuelassig vo konfessionell gmischte Hürote und e Beschränkig vo de arbetsfreie kirchlige Fiirdig.

D Badener Artikel si nume in de liberale Kantön Aargau, Basel-Landschaft, Bärn, Luzärn, Sanggalle, Thurgau und Züri implementiert worde. Priester, wo sich de Artikel widersetzt hai und kei Dreuschwur uf d Regierig hai welle leiste, si inhaftiert worde, hai hochi Gäldbuesse müesse zahle oder hai ihr Amt verlore.

D Badener Artikel si vo de konservative katholische Kreis heftig kritisiert worde und dr Papst Gregor XVI. het se am 17. Mai 1835 mit dr Enzyklika Commissum divinitus scharf verurdeilt. In sälle katholische Kantön, wo vo konservative Chreft beherrscht worde si, hai sich „Verteidigungsverein“ bildet. Au Frankriich und Östriich hai verlangt, ass d Artikel zruggnoo wurde. Dr Konflikt het sich 1841 verscherft, wo d Aargauer Regierig alli Chlöster ufghobe het. Vo do us isch dr Wäg zum Sonderbundschrieg im Johr 1847 churz gsi.

## Literatur

* Johann Jakob Herzog (Herausgeber): ''Real-Encyklopädie für protestantische Theologie und Kirche'', Band 19, Seite 156 ff. Gotha 1865., enthält den Wortlaut der Badener Artikel
* Johann Georg Krünitz u. a.: Ökonomisch-technologische Encyklopädie, Band 201. Berlin 1850

## Quelle
Johann Ulrich von Salis-Soglio

Dr **Johann Ulrich vo Salis-Soglio** (* 16. Merz 1790 z Chur; † 27. April 1874 z Chur) isch e Schwiizer Militär gsi.

Dr Johann Ulrich vo Salis-Soglio het us em reformierte Bündner Adelsgschlächt vo de Salis gstammt. Scho in junge Johr het er e milidärischi Karriere gwehlt und isch scho 1809 Offizier in dr Bündner Miliz gsi. Zwüsche 1809 und 1839 het er sich as Offizier in fremde Dienst z Bayre und de Niiderlande bis in Rang vom ene Generalmajor hochdient. Er isch 1841 im Rang vom ene Oberst in dr Generalstab vo dr Schwiizer Armee iidrätte und het 1844 dr Ufdrag übercho, in de Unrueh im Wallis zwüsche de Parteie z vermittle oder en eidgenössischs Ufgebot iizsetze. Wil er mit em Sonderbund sympatisiert het isch er im August 1847 as Generalstabschef entlo worde. Au wenn er reformiert gsi isch, het er im Herbst 1847 as General s Oberkommando über d Armee vom konservativ-katholische Sonderbund im sog. Sonderbundschrieg übernoh. Noch dr Kapitulation vo de Sonderbundskantön am 29. Novämber isch dr Salis-Soglio über s Wallis in d Lombardei gflüchdet.

Mä het en wäge Landesverroot aklagt, es isch aber nie zum Prozäss cho. Dr Salis-Soglio isch noch eme churze Exil in d Schwiiz zruggcho, wil mä sich do entschiide het, ass dr Versöhnigsprozäss wichdiger siig as e Bestroofig, und het bis zu siim Dod sehr zruggzoge z Chur gläbt.

## Literatur
* 
* 

## Nowiis
Sonderbund (Geschichte)

Dr **Sonderbund** isch e Verdeidigungsbündnis vo de siibe katholische Schwiizer Kantön Luzärn, Uri, Schwyz, Unterwalde, Zug, Freiburg und Wallis und het vo 1845 bis 1847 bestande.

S Ziil vom Bündnis isch d Wahrig vo de Inträsse vo de katholisch, ländlig, konservativ und föderalistisch prägte Kantön gege dr wachsend Iifluss vo de stedtische, protestantische und liberale Chreft, wo e sterkeri Eiheit vom Schwiizer Staatebund agsträbt hai. Dr diräkt Uslöser für d Gründig vom Sonderbund si die beide Freischarezüg vo Bärner und Aargauer Freiwillige gegen e Kanton Luzärn gsi, zum dört de lokale Liberale z hälfe sich an d Macht z putsche.

D Gründig vom Sonderbund het dr Konflikt zwüsche de Liberale und Konservative in dr Schwiiz erheblig verscherft, wil er Erinnrige an früehneri katholischi Sonderbündnis wie öbbe dr Goldig oder Borromäisch Bund gweckt het. Usserdäm isch noch em Paragraph 6 vom Bundesvertrag vo 1815 d Bildig vo Bündnis under de Kantön zum Nochdeil vo andere Kantön verbote gsi. (§ 6. Es sollen unter den einzelnen Kantonen keine, dem allgemeinen Bund oder den Rechten anderer Kantone nachtheilige Verbindungen geschlossen werden.)  Sobald d Existänz und dr Inhalt vom Bündnis, wo am Afang gheim ghalte worden isch,  bekannt worde si, het Züri im Summer 1846 bi dr Dagsatzig dr Aadrag gstellt, dr Sonderbund gmäss em Bundesvertrag für ufglöst z erkläre. Dä Aadrag het aber erst e Mehrheit vo de Kantonsstimme übercho, wo im Juli 1847 z Gämf und z Sanggalle die liberali Partei an d Macht cho isch. Zuesätzlig si e Revision vom Bundesvertrag und d Uswiisig vom Jesuitenorde us dr Schwiiz beschlosse worde. 

Die siibe Sonderbundskantön hai uf e militärischi Understützig us Östriich, wo au konservativ gsi isch, ghofft und hai d Komflikt lo eskaliere. Dorum het d Dagsatzig z Bärn am 4. Novämber 1847 beschlosse, Waffegwalt aazwände. Dr Sonderbundschrieg vo 1847 het mit dr Niiderlag vo de konservative Kantön gändet und dr Uflösig vom Sonderbund. Inneri Problem in de füehrende konservative Staate Östriich und Preusse, wie d Hungersnot im Winter 1847 und die politische Unruehe wo zur Merzrevolution 1848 gfüehrt hai,  hai en Intervention vo usländische Mächt verhinderet.

## Weblingg

*
Römisch-katholische Kirche

Di **römisch-katolischi Chile** (v. griech. καθολικός, katholikos: *allgemein*, *allumfassend*), isch di gröschti chrischtlich Chile und gseht sich sälber in de direkte Nochfolg vom Aposchtel Petrus. Zu dere Chile ghöre 23 Teilchilene mit jewils eigenem Ritus, wo sich aber alli de Jurisdiktion vom Papscht z Rom düent unterschtelle. Di gröschte Teilchilene sind di latinische Chile, wo in oiserne Breite gwöhnlich römisch-katolisch oder numme katolisch gnennt wird, und di katholische Oschtchilene.
Bsunderi Kennzeiche vo de römisch-katolische Chile sind s Papschttum, mit em Jurischdikationsprimat und de Unfehlbarkeit und di sibe Sakrament, wo aber au vo andere Chilene glehrt wird.

## Gründig
Nach em Verschtändnis vo de römisch-katolische Chile, isch si vo Jesus Chrischtus sälber gründt worde. Bsunders s Wort vo Jesus an de Petrus, wo er sait, de Petrus sigi de Fäls, uf den Jesus wot sini Chile baue, wird so verschtande.

In de katolische Tradition isch de Petrus uf Rom cho und het derte e Gmeind gründt, vo dere er de Bischof gsi isch. So gseht me de Papscht, wo jo Bischof vo Rom isch, in de direkte Nochfolg vom Petrus.

## Verbreitig

Im Prinzip gits Katholike uf de ganze Wält. Bsunders verträte sind si: 
* z Mittel- und Südamerika
* z Süd− und Südoschteuropa: Nordalbanie, Italie, Kroatie, Malta, Portugal, Slowenie, Schpanie
* z Weschteuropa: Irland, Frankriich, Belgie
* z Mitteleuropa: Süd- und Weschtdütschland, Pole, Öschtriich, Tschechie, Slowakei, Schwiiz
* z Oschteuropa: Litaue, Ungarn und in e paar Regione vo Rumänie 
* in Teil vo Afrika: Äquatorialguinea, Angola, Burundi, Demokratischi Republik Kongo, Gabun, Kamerun, Madagaskar, Ruanda, Mosambik, Republik Kongo
* in Teil vo Asie: Philippine, Oschttimor, Macau, Palau, Vietnam und Südkorea.

Wältwit gits öppe 1,13 Milliarde römisch-katholischi Chrischte, wo 17,2&nbsp;Prozent. vo de Wältbevölkerig usmacht. Im 2006i het d Chile 4'898 Bischöf und 407'262 Ordens- und Diözesanpriester gha.

## Einzelnochwiis
Goldener Bund

Dr **Goldigi Bund** vom 5.&nbsp;Oktober 1586 isch e konfessionells Bündnis vo dr siibe katholische Ort vo dr Alten Eidgenosseschaft gsi: Luzärn, Uri, Schwyz, Underwalde, Zug, Freiburg und Soledurn. Si Name het er vo de goldige Afangsbuechstabe vom Vertrag. D Bündnispartner hai sich versproche, bim alte Glaube z bliibe, und hai sich gegesiitigi Hilf bi Gfohr versproche. Si hai sich au verpflichtet, e möglige Abfall vom ene Vertragspartner vom katholische Glaube z verhindere. Churz druf hai die katholischen Ort am 12.&nbsp;Mai 1587 au no en Allianz mit Spanie gschlosse.

Dr Bund het d Vormachtstellig in dr Eidgenosseschaft vo de katholischen Ort, wo si militärisch 1531 im Zweite Kappelerchrieg erkämpft hai, undermuurt. 

Noch dr Ufnahm vo Appezäll Innerrhode und em katholische Deil vo Glarus in dr Goldig Bund isch dr Carlo Borromeo, wo as päpstlige Visitator vo dr Schwiiz dört d Gegereformation agfüehrt het, zum Patron vom Bund erklärt und dr Bund au dr **Borromäisch Bund** gnennt worde.

## Literatur
* *Handbuch der Schweizer Geschichte.* Band 1. Verlag Berichthaus, Zürich 1972, ISBN 3-85572-002-9, S.604

## Weblingg
**
Hohe Flum

De **Hoh Flum** (uff Hochdütsch *Hohe Flum*) isch de höggst Bärg vum Gebirgszug Dinkelbärg im Landchreis Lörrach ganz im Südweste vu Bade-Württebärg.

## Geografii
Uff em Bärg stoht zwar e Baumgruppe, er isch abber dodevuu abgseh nit bewaldet. Er lit zwüsche Schopfe-Wiichs un Nordschwobe (Rhiifälde).

## Tourismus
De Hoh Flum isch e Station uff em Westwäg vu Pforze uff Basel. Dobe uff em Bärg sin e Hotel-Restaurant un e uffige Ussichtsdurm, wu sini Ussichtsblattform e wite Usblick bietet: mer siht Deil vum Südschwarzwald un vu de südlige Vogese. Im Süde siht mer übber de Schwizer Jura drübber zù de Alpe.

## Literatur
* Heinz G. Rotzler: *Der Hohe-Flum-Turm. Die Geschichte eines Turmes.* Schopfheim 1985

## Weblink

* ''Hohe Flum'' under *Sehenswürdigkeiten* uf schopfheim.de
Hohe Möhr

Di **Hochi Möhr** isch e Bärg z Schopfe im Schwarzwald z Bade-Württebärg un hät e Höchi vu 983 Meter. Uff de Hoche Möhr isch e 30 Meter hoche Durm, wu vum Schwarzwaldverei 1924 bout worre-n-isch. Ußerdem isch bi 47° 41' 35" N, 7° 52' 26" E e Stahlfachwerchdurm, wu UKW-Wälle usstrahlt un vum SWR gnutzt wird. De Durm isch 77 Meter hoch un stoht fräi. Di usgstrahlte Brogrämm sin:

D Ussichtsblattform isch uff rund 25 Meter. Bi schönem Wätter bietet sälli e Usblick uff d Schwizer Alpe, s Juura un d Vogese wie au uff s Wisedal, s Rhiidal, s Wehradal, de Hotzewald un uff d Schwarzwaldbärg.

## Gschicht
1894 hät d Ortsgruppe Schopfe vum Schwarzwaldverei de Hochi-Möhr-Durm bout. Er hät im undere Deil 54 Stufe us Stei ghaa un im obere Deil 87 us Holz. 1921 isch er instandgsetzt worre, am 22. Juni 1922 isch e Blitz in en iigschlaa un er isch abbrännt. Im Johr druff hänn si en mit de Understützig vu de Gmeinde drum ume un zahlriiche brivate Spänder widderuffbout. Am 11. Mai 1924 isch er iigweiht worre.

1950 wird de Mantel us 25.000 Schindle erneuert. Dräi Johr spöter sin 10 Bänder us Iise um de Durm ume glèggt worre zum en stabilisiere. 1972 isch s Durmdach vu Grund uff renoviert worre. Di gröschti Sanierig hät zwüsche 1982 un 1983 stattgfunde, wiil de Durm wenig stabil gsì isch. S Änd vu de Sanierigsarbete, de 1. Mai 1983, isch mit em 100-Johr-Jubiläum vum Schwarzwaldverei zämmegfalle. Im Johr 1994 isch em Durm sii hundertjöhrigs Bstoh gfiirt worre. 2004 hän si en vu neuem renoviert.

## Externi Site
* Informatione un Bilder
Sonderbund

**Sonderbund** isch d Bezeichnig für

*es Verteidigungsbündnis vo Schwiizer Kantön im 19. Johrhundert: Sonderbund (Geschichte)
*d Stuegerter Studänteverbindig *Akademischi Gsellschaft Sonderbund*
*dr Zsämmeschluss vo Mooler vo dr Düsseldorfer Kunstakademii im 20. Johrhundert: Sonderbund (Malerei)
Reformierte Kirchen

Di **reformierte Chile** oder **evangelisch-reformierte Chile** bilded äini vo de groosse chrischtliche Konfessioone i de reformatoorische Tradizioon, wo vo Mitteleuropa uusgange isch. Si gönd uf d Reformation in de Schwiiz und bsunders uf s Wirke vom Huldrych Zwingli z Züri und em Johannes Calvin z Gämf zrugg, wo sich bim Martin Luther inspiriert händ.

Die reformierte Chile ghööred wie die evangeelisch-lutherische Chile zu de evangeelische Chile. Uf de ganze Wält sind di presbyteriaanische Chile, wo ursprünglich us Schottland stammed, die grööscht Gruppe i de Familie vo de reformierte Chile.

## Wäse
I de refermierte Theology staat d Bible und d Verchündigung vo de Bible, em Woort vo Gott, im Zäntrum. Drum sind refermierti Chile inwändig schlicht, und drum staat i ganz vilne refermierte Chile de Tauffstäi voornen i de Mitte.

Sakramänt häts (wie bi de Lutheraner, aber andersch as bi de Katholike) zwäi: d Tauffi und s Aabigmaal. Andersch as bi de Lutheraner und de Katolike wird s Aabigmaal nöd as e reaali Verwandlig vo Bluet i Wy und vo Fläisch i Broot verstande, sondern simbolisch, aso zäichehaft.

Di refermiert Chile isch vo une nach obe uufpoue, andersch as di katolisch und au di lutheranisch. D Basis bilded d Gmäinde reschpäktyv s Chilevolch am Oort.

## Organisation
Di reformierte Chile sind kei Einheit im juristische Sinn. Je nachdem wi si entschtande sind und wo si sind, hei si en unterschidliche Rechtsschtatus. In de Schwiiz gits in de meischte Kantön öffentlich-rechtlich anerkanti Landes- reschpektiv Kantonalchile. Zämegfasst sind die i der Evangelisch-reformierte Chile Schwiiz. Au z Dütschland gits zwo reformierti Landeschile, aber di normal Form isch deet, dass di lutherische und di reformierte Gmeinde i unierte Landeschile zämegschlosse sind.

International organisiert sind di reformierte Chile im Reformierte Wältbund.

## Verbreitig
Reformierti Chile gits hüt uf allne Erdteil. Aber nu in wenige Länder sind di Reformierte in de Mehrheit. Sit s au in de Schwiiz me Katolike wi Reformierti het, isch des numm noch in de Niderlande und z Schottland eso. Z Frankriich, z Pole, z Ungarn, z Rumänie (im früener ungarische Sibebürge) und z Litaue hets sit de Reformationsziit Minderheite, wo reformiert sind.

## Weblink
* Reformierte Wältbund WARC warc.ch (Archiv-Version vom 12. Augschte 2004)
* Reformierts Internetportal vo de Schwiizer Chilene ref.ch
* Wältgmainschaft vo de reformierte Chirche (World Communion of Reformed Churches WCRC) wcrc.ch (uf englisch, französisch, dütsch, spanisch usw.)
Paul Usteri

Dr **Paul Usteri** (* 14. Februar 1768 z Züri; † 9. April 1831 z Züri) isch e liberale Schwiizer Publizist und Politiker gsi.

Dr Paul (ursprünglig Paulus) Usteri isch dr eltist Sohn vom Pedagog Leonhard Usteri (1741–1789) gsi. Er isch Mediziner gsi und e schwiizerische Staatsroot.

Dr Usteri het sich grossi Verdienst um d Entwicklig vo der Pressefreiheit in dr Schwiiz gmacht. Under anderem isch er dr Herusgäber vo de Ziitschrifte *[[Klio]]* und *Der schweizerische [[Der Republikaner|Republikaner]]* (1798–1803; zletzt under em Titel "Der Republikaner") gsi, wo dinne vor allem d Grundsätz vo dr Helvetische Republik beschriibe worde si. Siini Kenntnis vo dr revolutionären Entwicklig z Frankriich het er siine Kontakt zu vile Ziitgnosse verdankt, wo sich wie är politisch im Sinn vo dr Revolution engagiert hai (drunder dr Johann Georg Kerner, dr Konrad Engelbert Oelsner, dr Karl Friedrich Reinhard).

Dr Usteri het eini vo drei wältwiit grösste Sammlige vo französische Revolutionsflugschrifte hinderloo. Si isch im Bsitz vo dr Zentralbibliothek Züri, wo sich zur Ziit zsämme mit dr Universität Freiburg im Breisgau under dr Leitig vom Christian Aliverti um die elektronischi Rekatalogisierig vo öbbe 7500 Broschüre bemüeht.

## Literatur
* 

## Weblingg
* Sammlig vo französische Revolutionsschrifte in dr Sammlig Alte Drucke vo dr Zentralbibliothek Züri
*
Berthold-Auerbach-Literaturpreis

Dr **Berthold-Auerbach-Literaturbryys** isch anne 1982 vu dr Stadt Horb am Neckar gstiftet wore zum 100. Dodesdag vum Berthold Auerbach. Är wird syterhär in uuregelmäßige Abständ vergee. D Bryysdreeger, wu vun ere uuabhängige Jury uusgwehlt wäre, „solle in eme literarische, thematische un / oder regionale Bezug zum Berthold Auerbach stoh“. D Uuszeichnig isch mit 2.500 Euro dotiert.

## Bryysdreeger
* 1982: Klaus Dieter Lauer
* 1997: Walle Sayer
* 2002: Kurt Oesterle
* 2007: Egon Gramer
* 2012: Susann Pásztor
* 2017: Hermann Kinder
* 2022: Tina Stroheker

## Weblink
* Berthold-Auerbach-Museum im Schloss
* Egon Gramer erhält Berthold-Auerbach-Literaturpreis, 4. Februar 2007
* Der 'fabelhafte Lügner' hat überzeugt, *[[Schwarzwälder Bote]]*, 24. Februar 2012

## Fueßnote
Schiller-Gedächtnispreis

Dr **Schiller-Gedächtnisbryys** isch e Literaturbryys vum Land Bade-Wirttebärg. Är isch mit 25.000 Euro dotiert un wird syt 1955 all drej Johr vergee am 10. Novämber, em Geburtsdag vum Schiller. Die Uuszeichnig wird verliie fir e uuseragend Wärch uf em Biet vu dr dytsche Literatur oder Geisteswisseschafte, e Einzelwärch oder e gsamt literarisch Schaffe. Zuesätzli wäre zwe mit je 7.500 Euro dotierti Ferderbryys fir jungi Dramatiker*ne vergee. Bewärbe cha mer sich fir dää Bryys nit.

## Bryysdreeger*ne
*2024 Barbara Honigmann
*2022 Julia Franck, Ferderbryys an Ewe Benbenek un Anne Haug
*2019 Nino Haratischwili, Ferderbryys an Svealena Kutschke un Maryam Zaree
*2016 Ror Wolf, Ferderbryys an Stefan Hornbach un Miroslava Svolikova
*2013 Rainald Goetz, Ferderbryys an Mathilda Fatima Onur un Mario Salazar
*2007 Botho Strauß, Ferderbryys an Thomas Freyer un Klaus Händl
*2010 Tankred Dorst, Ferderbryys an Anne Rabe un Nis-Momme Stockmann
*2007 Botho Strauß, Ferderbryys an Thomas Freyer un Klaus Händl
*2004 Christoph Hein, Ferderbryys an Rebekka Kricheldorf un Kathrin Röggla
*2001 Alexander Kluge, Ferderbryys an Kai Hensel un Kristo Sagor
*1998 Hans Joachim Schädlich, Ferderbryys an Roland Schimmelpfennig un Theresia Walser
*1995 Peter Handke, Ferderbryys an Dea Loher un Andreas Marber
*1992 Volker Braun, Ferderbryys an Eugen Ruge un Werner Schwab
*1989 Käte Hamburger, Ferderbryys an Ludwig Fels un Rainald Goetz
*1986 Friedrich Dürrenmatt, Ferderbryys an Harald Kuhlmann
*1983 Christa Wolf, Ferderbryys an Herbert Kapfer un Klaus Pohl
*1980 Martin Walser, Ferderbryys an Thomas Brasch un Helmut Walbert
*1977 Golo Mann, Ferderbryys an Botho Strauß
*1974 Ernst Jünger, Ferderbryys an Gerlind Rheinshagen
*1971 Gerhard Storz, Ferderbryys an Heinrich Henkel
*1968 Günter Eich, Ferderbryys an Martin Sperr un Egon Merz
*1965 Max Frisch, Ferderbryys an Martin Walser un Erich Fried
*1962 Werner Bergengruen, Ferderbryys an Heinar Kipphardt un Dieter Waldmann
*1959 Wilhelm Lehmann, Ferderbryys an Dieter Meichsner un Bruno Meyer-Wehlack
*1957 Rudolf Pannwitz, Ferderbryys an Leopold Ahlsen un Karl Wittlinger
*1955 Rudolf Kassner, Ferderbryys an Stefan Barcava un Richard Hey

## Weblink
* „Preise“ uf dr Syte vum bade-wirttebärgische Minischteriums fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht
* Bryysdreeger*ne
Dufour

**Dufour** isch dr Familienname vo dene Persone:
* Antoine Dufour (* 1979), e kanadische Musiker
* Bernard Dufour (1922-2016), e französische Mooler
* Guillaume-Henri Dufour (1787-1875), e Schwiizer Humanist, General, Politiker, Kartograf und Ingenieur
* Léon Dufour (1780-1865), e französische Arzt und Naturforscher
* Marc Dufour (1843-1910), e Schwiizer Mediziner und Politiker
* Sylvain Dufour (* 1982), e französische Snowboarder
* Sylvie Dufour (* 1979), e Schwiizer Liichtathletin
* Thomas Dufour (* 1973), e französische Curler


Lueg au:
* Dufourspitze, mit 4'634 Meter ü. M. de höchschti Gipfel vo de Schwiiz
Dufourspitze

D **Dufourschpitze** isch de höchschti Gipfel vo de Schwiiz mit ere Höchi vo 4'634 Meter ü.M.

## Lag
De Gipfel ghört zum Monte-Rosa-Massiv, wo zu de Walliser Alpe ghört. Er isch an de Gränze zwüsche de Schwiiz und Italie gläge, aber anderscht wi meischt üeblich, isch d Gränze nöd uf em Gipfel, sondern öppe 160 Meter öschtlich dervo.

## Name

De Gipfel het früehner *Gornerhorn* gheisse. De Name het er vo de Walser übercho. Sit em 1863 heisst er uf Bschluss vom domolige Bundesrot nach em erschte Schwiizer General, em Guillaume-Henri Dufour. De Dufour isch de Herusgäber vo de erschte exakte Schwiizer Charte gsi (lueg au: Dufourkarte).

## Erschtbestiigig
S erschti Mol isch d Dufourschpitze am 1. August 1855 vo n ere änglische Seilschaft bestige worde. De Johannes und de Matthäus Zumtaugwald, beidi vo Zermatt, und de Ulrich Lauener vo Luterbrunne, hei als Bärgführer de Ängländer unter de Leitig vom Charles Hudson de Weg zeiget. Zu de änglische Seilschaft hei neberm Hudson au de John Birkbeck, de Edward J.W. Stephenson, de Christopher Smyth und sin Brüeder, de James G. Smyth, ghört.

## Weblink

* Virtuelli Bestigig vo de Dufourspitze
Ungarische Revolution

**Ungarischi Revolution** nännt mer
* di Ungarischi Revolution vu 1848-49,
* d'Arbeterrevolution vu 1919 un
* de Ungarisch Volchsuffstand vu 1956.
Grütliverein

Dr **Schwiizerischi Grütliverein** isch e vaterländisch orientierte Arbeiterverein gsi. Er isch am 20. Mai 1838 vom Johannes Niederer z Gämf gründet worde. 

Ursprünglig isch dr Grütliverein as Diskussionsverein für Handwärksgselle gründet worde, er het aber e wichtigi Rolle in dr Schwiizer Arbeiterbewegig gspiilt. Zerst het er sich nume mit Bildig und Erziehig beschäfdigt, bald isch er aber politisch dätig worde. D „Grütlianer“ si massgäblig bi dr Gründig vo Gwärkschafte und Chrankekasse drbii gsi.

Die patriotischi Orientierig vom Grütliverein – si Name bezieht sich uf dr mythisch Gründigsort vo dr Eidgenosseschaft, s Rütli – het d Bewegig zum ene schwiizerische Sonderfall gmacht. Dr Grütliverein het s 1868 abglehnt, sich dr Internationale Arbeiterassoziation  (Ersti International), wo 1864 gründet worden isch, azschliesse. Eso isch e Gegesatz zur internationale sozialistische Arbeiterbewegig entstande. Dorum si d Grütlianer im Landesstreik vo 1918 nit uf dr Siite vo de streikende Arbeiter gstande.

1890 isch dr Verein mit meh as 16000 Mitgliider am grösste gsi. 1901 het er mit dr Sozialdemokratische Partei fusioniert, het sich aber 1916 wider von ere glöst. Er het aber wiiterhi Mitgliider verlore, bis er 1925 de Sektione empfohle het, sich dr SP azschliesse.


Grütliverein Fahne.JPG|Fahne vom Grütliverein Arosa (Rätischs Museum, Chur)
Goldenes Buch zum 70. Geburtstag August Bebel 1910 Seite 137.jpg|Glückwunschschriibe zum 70. Geburtstag vom August Bebel 1910
Grütliverein Olten 1875.jpg|Aktie über 50 Franke vom Grütliverein vo Outen vom 1. April 1875


## Weblingg
* 
*
Binnenmigration

As **Binnemigration** bezeichnet mä d Migration innerhalb vom ene bestimmte Ruum, meistens innerhalb vom ene Staat. D Binnemigration unterscheidet sich also vo dr transnationale Migration in däm, ass im Allgemeine keini Staatsgränze überschritten wärde. In de Kontext wo d EU beträffe, wird wird aber au bi Migratione vo eim EU-Staat in en andere vo Binnemigration gredet, wil d EU e Ruum ohni Binnegränze isch (Binnemärt, Art. 14 EU-Vertrag) wo d Verfassigs- und Grundrächt vo dr Freizügigkeit für alli Unionsbürgerinne und -bürger garantiert isch (Art. 18 EU-Vertrag, Art. 45 Charta vo de Grundrächt vo dr der EU 2009). Dr Begriff vo dr Binnemigration isch aso nume unscharf definiert, wil d Migration innerhalb von ere chliine Region und au d Wanderig im ene sehr grosse Staat, ere supranationale Organisation oder eme Staateverbund eso cha bezeichnet wärde. Dr Ortswächsel innerhalb vo dr EU isch aso rächtlig-begrifflig kei "Uswanderig ins Usland".

Dr Europäisch Root und die Europäischi Kommission unterstütze Besträbige zur Erliichterig vo dr europäische Binnemigration, bsunders vo dr brueflige Migration. Zu de zentrale Theme ghöre rächtligi Vorussetzige für e verbessereti Mobilität vo de Lüt, wo in dr Bildig, Forschig und Innovation schaffe, die gegesiitigi Anerkennig vo Qualifikatione, d Übertragbarkeit vo Räntenasprüch und Sozialschutzasprüch im Allgemeine und d Iifüehrig vo dr Europäische Chrankeversicherigscharte. Wiiteri Themeberiich si Schuelpartnerschafte und dr Fremdsproochenunderricht an Schuele. D Rächtsprächig vom EUGH het dr Begriff und s Rächt vo dr EU-Binnemigration mit vile Urdeil verdieft, wil d Einzelstaate dr Binne- bzw. Inlandscharakter vo dr EU zum Deil no verweigere, z. B. diskriminiere dütsch Räntestelle, Chrankekasse usw. Räntner u. a., wo in anderi Deil vo dr EU zügle.

## Nowiis
Allgemeine Erklärung der Menschenrechte

Di **Allgemeini Erklärig vo de Mönscherächt** (A/RES/217, UN-Doc. 217/A-(III)), au: **Deklaration vo de Mönscherächt** oder **UN-Mönscherächts-Charta**, isch s usdrückliche Bekenntnis vo de Vereinte Natione zu de allgemeine Grundsätz vo de Mönscherächt. Di Erklärig isch am 10. Dezember 1948 von de Generalversammlig vo de Vereinte Natione z Paris gnehmiget und verchünt worde. Ufgrund vo dem Datum isch sither de 10. Dezember de *International Tag vo de Mönscherächt*.

## Grundlage
D Mönscherächtserklärig het 30 Artikel. Si düent di Rächt ufzähle, wo jede Mönsch het, ohni Unterschiid wi ofer was er isch, woher er isch und wo-n-er läbt. D Grundrächt, wo in de Erklärig feschtgläit si, het jede Mönsch in jedem Land vo dere Wält. D Erklärig vo de Mönscherächt isch in de Zwischeziit in meh wi 300 Schprooche übersetzt worde.
Völkerrächtlich isch di Erklärig nöd verbindlich, aber me geseht si meischt wi-n-en Teil vom Rächt vo de Vereinte Natione und si isch so öppis wi-n-es Gwohnheitsrächt. Di meischte Beschtimmige, wo sich in der Mönscherächts-Charta findet, sind in andere internationale Abkomme greglet, so dass si für d Schtaategmeinschaft rächtlich bindend si.

## Inhalt
S Ziil vo de Erklärig isch, d Freiheit, d Grechtigkeit und de Fride in de Wält z wahre und z gwäärleischte. Feschtgschribe isch, dass jede Mönsch sini eigeni Würde und sin eigene Wärt het und Manne und Fraue gliichberechtigt sind.

## Lueg au
* in dr alemannische Textsammlig (Wikisource)

## Literatur
* 
* Bardo Fassbender, Dirk van Gunsteren (Herausgeber und Übersetzer): *Menschenrechteerklärung: Universal Declaration of Human Rights – Allgemeine Erklärung der Menschenrechte. Neuübersetzung, Synopse, Erläuterung, Materialien*, Sellier, European Law Publisher, München 2009, ISBN 978-3-86653-134-5 (/).

## Weblink

* Àllgemeini Erklärùng vùn de Menscherachte uf Elsassisch bi dr UN, ìwersetzt vùm Office pour la Langue et les Cultures d’Alsace et de Moselle
* Dütschi Übersetzig uf em Server vom OHCHR
* Geschichte der Allgemeinen Menschenrechtserklärung, Bundeszentrale für politische Bildung
Didier Défago

De **Didier Défago** (* 2. Oktober 1977 z Morgins) isch en Schwiizer Skirennfahrer. Er fahrt Abfahrtsränne, Super-G, Riiseslalom und Super-Kombination, isch aber an de schnelle Diszipline am beschte.
Bi de Olympische Spiil vo Vancouver het er am 15. Februar 2010 bi de Abfaart d Goldmedaille gwunne.

## Karriere
De Didier Défago isch scho mit säschsi sis erschte Skirenne gfaare und sit em 1996 faart er im Ski-Wältcup.

Ab em 2000 isch er konschtant in de vordere Räng gsi und im 2002 isch er s erschti Mol uf em Podescht gschtande, wo-n-er z Kvitfjell Dritter isch worde. Au sin erschte Weltcupsiig isch us em 2002, wo ner am 20. Dezember z Gröde de Super-G gwunne het. Lang het de Défago als "ewige Talent" vom Schwiizer Skischport golte, wil er es grosses Potential het, aber meischt irgendwälchi Fehler bi de Renne ihm sini Siigchance gno hei.
Im 2009i isch em aber am 17. Jänner en Siig am Lauberhorn glunge und numme e Woche schpöter em Haanekamm z Kitzbühel.
De Höhepunkt vo sinere Karriere isch aber de Olympiasiig gsi, wo-n-er z Vancouver am 15. Februar 2010 d Abfahrt gwunne het.

## Erfolg
### Olympischi Spil
* Salt Lake City 2002: 6. Super-G, 12. Abfahrt, 14. Riseslalom
* Turin 2006: 14. Riseslalom, 16. Super-G, 26. Abfahrt
* Vancouver 2010: 1. Abfahrt, 15. Super-G
* Sotschi 2014: 14. Abfahrt

### Weltmeisterschafte
* St. Anton 2001: 11. Super-G
* St. Moritz 2003: 7. Kombination
* Bormio 2005: 6. Abfahrt, 7. Super-G
* Åre 2007: 4. Superkombination, 10. Abfahrt
* Val-d’Isère 2009: 8. Super-G, 20. Riseslalom
* Schladming 2013: 8. Abfahrt, 26. Super-G
* Vail/Beaver Creek 2015: 7. Super-G, 11. Abfahrt

### Juniore-Weltmeisterschafte
* Hoch-Ybrig 1996: 1. Super-G, 2. Kombination, 3. Riseslalom, 4. Abfahrt, 9. Slalom

### Weltcup

### Weltcupsieg
* 16 Podestplätz, devo 5 Sieg:

### Witeri Erfolg
* 3 Schwiizer Meistertitel (Abfahrt 2003, Riseslalom 2004 und 2012)
* 2 Podestplätz bi Europacup-Renne
* 5 Sig bi FIS-Renne
* 1 Sig bi Nor-Am Cup Renne

## Weblink
* Website vom Didier Défago (französisch)
* 
* 
* 
* Churzporträt mit Foti
Liberalismus

De **Liberalismus** isch e politischi Philosophii, wo in de Folg vo de fränzösische Revolution z Europa immer meh an Iifluss gwunne het. 

## Begriff
De Begriff *Liberalismus* chunnt us em latinische, wo *liber* *frei* bedütet und *liberalis* öppis bezeichnet, was mit de Freiheit zu due het reschpektiv d Freiheit betrifft. Bruucht worde isch er s erschti Mol z Schpanie im 1812i. D Wurzle liget aber scho in de Ziit vo de Ufklärig.

## D Philosophii
D Grundüberzügig vom Liberalismus isch, dass es Individuum sot frei sii, in dem wi es duet läbe und dänke. D Ufgab vom Schtaat isch es, d Freiheit vom Einzelne z garantiire und dafür Sorg z träge, dass d Freiheit erhalte bliibt. Weniger Schtaat bedütet meh Freiheit und meh Schtaat bedütet weniger Freiheit – dodervo isch de Liberalismus überzügt. S Individuum überchunnt doderbi au mehr Verantwortig für sich sälber.

De Liberalismus gseht s Sträbe nach Freiheit für alli Beriich vom Läbe, für d Politik und au für d Wirtschaft, wo de frei Wettbewerb s Ziil müesst si.

Das wo dr Freiheit vo de Einzelne am meischte entgäge stoot isch e Staat, wo em Totalitarismus entspricht.

Wichtigi Vordänker vom Liberalismus sind dr John Locke, dr John Stuart Mill, dr Friedrich August von Hayek.

Im 20. Joorhundert sind nöji Konzäpt ufcho wie das vom Ordoliberalismus, wo en «starche Staat» für nötig aluegt, und vom Neoliberalismus, wo en Bedütigswandel duregmacht het und zletscht fasch nume no für d Tendänz bruucht wird, wo die individuelle wirtschaftlichi Freiheit als einzigi Richtschnuer wott lo gälte.

## Literatur
* Werner Becker: *Die Freiheit, die wir meinen. Entscheidung für die liberale Demokratie.* München, Piper 1982, ISBN 3-492-02761-X.
* Klaus von Beyme: *Liberalismus. Theorien des Liberalismus und Radikalismus im Zeitalter der Ideologien 1789–1945.* Wiesbaden, Springer VS 2013, ISBN 978-3-658-03052-0.
* Ralf Dahrendorf: *Die Chancen der Krise. Über die Zukunft des Liberalismus.* dva, Stuttgart 1983, ISBN 3-421-06148-3.
* Wolfgang Fach: *Die Regierung der Freiheit.* Frankfurt a. M., Suhrkamp 2003, ISBN 3-518-12334-3.

## Weblink
Usterbrand

Dr **Usterbrand** vo 1832 isch dr einzig bedütendi Fall vom ene Maschinesturm in dr Schwiiz. 

## S Ereignis
Dr Usterbrand het am 22. Novämber 1832 in Oberuster stattgfunde, wo hützudag as Ustertag in Erinnerig isch. Chliifabrikante („Tüechler“) und Heimarbeiter us em Zürcher Oberland hai die «Mechanische Spinnerei und Weberei Corrodi & Pfister» in Oberuster abe brennt. Si hai das gmacht wie d Luddite z Ängland e Generation vor ihne, wil si Angst gha hai, ass d Maschineproduktion ihri Existänz wurd zerstöre. Nid wie d Luddite si d Zürcher Demonstrante aber schlächt organisiert gsi und hai au kuum Understützig in dr Bevölkerig gfunde. Bim Ufmarsch am 22. Novämber hai si au mitghulfe, die konservativi Stadtzürcher Regierig z stürze. Wil dr neu liberali Grosse Root ihri Fordrige d Wäbmaschine z verbiete, wie si s im "Uster-Memorial" veröffentligt hai, nid erfüllt het, hai si d Fabrik verbrennt.

## S Urteil und d Folge
In Oberuster und im Zürcher Oberland si 75 Lüt verhaftet worde. E Johr spöter, im Johr 1833, si die Hauptschuldige am Usterbrand zu langjöhrige Chettestroofe verurdeilt worde. Wäge däm Ereignis het dr Gross Root 1835 e Gsetz zum Schutz vom Eigedum beschlosse. Die Verurdeilte si aber scho 1839 noch em Züriputsch wider freigloo worde. D Maschinestürmerei het sich in dr Schwiiz, nid wie s z Ängland in de 1810er Johr bassiert gsi isch, nit wiiter verbreitet.

## Litratur
* Arthur Bauhofer: *Der Brand von Uster und das Gesetz zum Schutze des Eigentums.* In: *Zürcher Taschenbuch.* 1965 (1964), S. 84–96.
* Erwin Bucher: *Ein sozio-ökonomisches und ein politisches Kapitel aus der Regeneration.* In: *Schweizerische Zeitschrift für Geschichte*. Jg. 32 (1982), S. 5–124, .
* Albert Hauser: *Der Maschinensturm von Uster.* In: *Zürcher Taschenbuch.* 1958 (1957), S. 107–116.
* Friedrich Ludwig Keller: *Die gewaltsame Brandstiftung in Uster am 22. November 1832.* Orell, Füßli und Compagnie, Zürich 1833 (online).
* Joseph Lukas: *Der Maschinensturm von Uster im Jahre 1832.* Verlag Genossenschaftsdruckerei, Arbon 1932.

## Quelle
*
Waiblingen (Begriffsklärung)

**Waiblingen** stoht fir: 

* d Stadt Woeblinge im Rems-Murr-Krois, Bade-Wirttebärg, Dytschland
* e Stadtdeil vu dr Stadt Oole im Oschtalbkrois, Bade-Wirttebärg, Dytschland
Wallgraben-Theater

S **Wallgrabe-Theater** in dr Rothuusgass im Zäntrum vu Frybeg isch anne 1953 vun ere Gruppe vu theaterbegeischterete Studänte in eme ehmolige Wyy- un Luftschutzchäller im e Hinterhof vu dr Wallstroß as chleis Chällertheater (*Kleines Theater am Wallgraben*) grindet wore. 

Bi dr erschte Vorstellig am 16. Juni 1953 isch *Ein Schlaf Gefangener* vum Christopher Fry gspilt wore. Ändi 1960er Johr isch s umzoge in dr Rothuusgass, wyter gleitet vu dr Ingeborg Steiert († 1997) un em Schauspiler Heinz Meier († 2013), wu vor allem dur syy Mitwirkig in Sketsch vum Loriot bekannt woren isch. S Theater het 96 Sitzplätz un isch 1975 s erscht Theater gsi, wu Loriot-Sketsch uf d Bihni brocht het. 2003 het d Regine Effinger, e Gschwischterdochter zum Meier, d Leitig vum Theater ibernuu. Syt 2008 isch dr Schauspiler Hans Poeschl Mitinhaber un leitet s Theater zämme mit syyre Frau Regine Effinger.

Im Johr 2007 hän 32.577 Zueschauer di 311 Uffierige vum Theater bsuecht, im Johr 2008 sin s 24.711 Zueschauer bi 236 Vorstellige gsi.

## Literatur
**25 Jahre Wallgraben-Theater*. Wallgraben-Theater, Freiburg im Breisgau 1978
*Peter Bomans: *Avantgarde im Weinkeller. Wallgraben-Theater feiert 50. Geburtstag*. In: Regio-Magazin, 20. Jg. 2003, Heft 6, S. 56–57

## Fueßnote


## Weblink
*Homepage vum Theater
*Artikel zum 50. Geburtstag vum Theater
Affe (Begriffsklärung)

S Wort **Aff** (althochdütsch *affo*, mögligerwiis us em Altrussische) meint:

* e Säugedier us dr Underornig *Anthropoidea* in dr Ornig vo de Primate, lueg Affe
* e Wappedier in dr Heraldik
* in dr Jegersproch e jungs Murmeli
* im Militärjargon e Tornister us Fäll 
* e chinesischs Dierzeiche