open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klaus Baumgartner

Dr **Klaus Baumgartner** (* 21. Dezämber 1937 z Herzogebuchsi; † 10. Dezämber 2015) isch e Schwyzer Politiker (SP) gsi. Vo 1993 bis 2004 isch er Stadtpräsident vo Bärn gsi.

## Läbe
Nach ere choufmännischen Uusbiudig het er uf em zweete Biudigswäg Wirtschafts- u Soziauwisseschafte studiert, het zum Dr. rer. pol. promoviert u het vu 1974 bis 1988 als Direktionssekretär bim Schwyzerische Bundesamt für Wonigswäse gschaffed. Vo 1977 bis 1988 isch er aus Verträter vor Soziaudemokratische Partei Mitglid vom Bärner Stadtrat gsi; 1987 isch er Stadtratspräsident gsi. 1989 isch er in Bärner Gmeindsrat gweut worde u het dört bis 1992 aus Fürsorg- u Gsundheitsdirektor gwirkt. Vo 1993 bis 2004 isch er Stadtpräsident gsi. Si Naafouger im Amt isch dr Alexander Tschäppät gsi.

Dr Baumgartner isch ghirate gsi u het zwei Ching gha.

## Kwäuue
*  Stadt Bärn, 23. Dezämber 1999 (Archiv-Version).
*  uf g26.ch.

## Weblink
* Bernhard Ott: ''Er wirkte lieber im Hintergrund.'' Nachruf in: Der Bund vom 10. Dezämber 2015.
* Janina Gehrig: ''Wie Klaus Baumgartner die Berner Stadtentwicklung prägte.'' In: Der Bund vom 10. Dezämber 2015.
* ''Klaus Baumgartner ist tot.'' Video in: TeleBärn vom 10. Dezämber 2015.

## Fussnote
Isabella I. (Kastilien)

D **Isabella I. vo Kastilie** (; * 22. April 1451 z Madrigal de las Altas Torres; † 26. Novämber 1504 z Medina del Campo; au *Isabella die Katholisch*, span. ) isch vo 1474 bis zu iirem Dood 1504 d Köönigin vo Kastilie und León und vo 1479 bis 1504 as d Frau vom Ferdinand II. au d Köönigin vo Aragón.

## Regierigszit
D Isabella het zämme mit iirem Maa Ferdinand über e groosse Däil vo dr Iberische Halbinsle gherscht.
Si het sich scho 1486 für e Christoph Kolumbus iigsetzt, so dass er denn 1492 Amerika under dr spanisch-kastilische Faane het chönne entdegge. Das isch d Grundlaag für s spöötere spanische Kolonialriich gsi.

Under iire isch 1488 dr *Consejo de la Suprema y General Inquisición*, die spanischi Inkwisizioon iigfüert worde, wo vor allem die sogenannte *[[Marranos]]* undersuecht het, zum uusefinde, öb si im Ghäime immer no Juude sige. Vili von ene si im e *[[Autodafé]]* uf em Schiterhufe verbrennt worde.

Churz noch em Ändi vo dr Reconquista, dr Erooberig vom Emiraat vo Granaada,  wo dr letscht Stützpunkt vo de Maure in *[[al-Andalus]]* gsi isch, im Januar 1492 het si am 31. Merz 1492 s Alhambra-Edikt underschriibe, wo alli spanische Juude us em Land usgwiise het. 1502 si au die letschte Muslim us Spanie verdriibe worde.

D Isabella und dr Ferdinand häi im ganze Land d *Santa Hermandad* (die Häiligi Bruederschaft) iigfüert, e Bolizei- und Justizsüsteem, wo die lokaale *hermandades* abglööst het, wo bis denn üüblig gsi si, und d Rächt vo dr lokaale Aristokratii iigschränkt het.

## Litratuur
* Juan Eslava Galán, Juan: *Los reyes católicos*. Editorial Planeta, Barcelona 2004, ISBN 978-84-08-05121-3.
* Hans Leicht: *Isabella von Kastilien. Königin am Vorabend der spanischen Weltmacht*. Verlag Friedrich Pustest, Räägensburg 1994, ISBN 3-7917-1436-8
* Jean B. de Nervo: *Isabelle la Catholique, reine d'Espagne. Sa vie, son temps, son règne*. Lévy, Bariis 1874
* Joseph Pérez: *Ferdinand und Isabella. Spanien zur Zeit der katholischen Könige* („Isabelle et Ferdinand, rois catholiques d'Espagne“). Diederichs, Münche 1996, ISBN 3-424-01238-6
* 
* William Hickling Prescott: *Geschichte der Regierung Ferdinands und Isabellas der Katholischen von Spanien* („History of the reign of Ferdinand and Isabelle the Catholic of Spain“). Brockhaus, Leipzig 1843 (2 Bänd)

## Weblingg
Alogismus

Dr **Alogismus** (griechisch: Umvernunft, Widersinn) isch e modärni Kunstrichdig und en aphoristischs Stilmiddel, wo en unlogische Sachverhalt usdruckt oder en Überlegig daarstellt, wo sich sälber oder dr Logik widerspricht. E bekannte rhetorische Alogismus isch d Ussaag „Z Nacht isch s chelter as dusse.“

Dr Alogismus sött nit mit eme Oxymoron oder eme Paradox verwäggslet wärde, wil die Stilmiddel e konkrete Zämmehang widergääbe, won e daatsächlige Gegesatz din vorchunnt.

In dr bildende Kunst het dr Mooler Kasimir Malewitsch zämme mit andere Künstler dä Begriff, wo zwüschen em Kubismus und em Dadaismus aagsiidlet isch zwüsche 1911 und 1913 iigfüert.

## Fuessnoote
Oxymoron

En **Oxymoron** (Plural *Oxymora*; , us *oxys* ‚scharf(sinnig)‘ und *moros* ‚dumm‘) isch e rhetorischi Figur, wo bin ere Formulierig bildet wird, wo us zwäi gegesätzlige Begriff bestoot, wo enander widerspräche oder sich gegesitig usschliesse. Hüfig wärde Oxymora in dr Form vo Zwillingsformle brägt. Au äinzelni Wörter oder Begriff oder au e ganze Satz chönne en Oxymoron bilde. S Stilmiddel wird z.&nbsp;B. verwändet, zum dramatischi Stäigerigseffekt z erräiche oder zum öbbis, wo kuum cha usdruckt oder gsäit wärde, in e Bäärli vo Gegesätz z zwinge.

Bischbil: s Wort Oxymoron isch sälber en Oxymoron.

## Weblingg
Stanislas Wawrinka

De **Stanislas Wawrinka** (* 28. Novämber 1985 z Lausanne) isch en Schwizer Tennisspiiler. Dür sini Erfolg z Melbourne 2014 bi sim erschte GrandSlam Titel und z Paris 2015 bi de French Open het er sich a de Weltschpitze etabliert.

## Karriere
Dr Wawrinka spiilt sit 2002 uf dr Brofiduur. Am 12. Mai 2008 isch er zum erste Mol in d Top 10 vo dr Dennis-Wältrangliste choo. Im gliiche Joor isch er mit em Roger Federer Olümpiasiiger im Manne-Dobbel worde. Sit em April 2013 wird er vom ehemoolige schweedische Dennisspiiler Magnus Norman dreniert, het am 26. Januar 2014 dr Ditel bim Australian Open gwunne. Dank däm Siig isch er uf dr Blatz drei in dr Wältrangliste klätteret, bis jetz si besti Blatzierig. Am 7. Juni 2015 het er dr Final vo Roland Garros un am 11. September 2016 d US Open gegen e Novak Đoković gwunne.

Er ziet Sand- und Hertblätz vor, und fast immer, wenn er in Final choo isch, isch s uf äim vo deene bäide Beleeg gsi. Si bsundrigi Sterki isch si äihändigi Rückhand, wo zu de beste uf dr Wält ghöört.

## Fuessnoote
Pierre Leroux

Dr **Pierre Henri Leroux** (* 17. April 1797 z Berri bi Bariis; † 11. April 1871 z Bariis) isch e franzöösische Filosoof und Sozialist gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Leroux het Buechdrucker gleert, isch denn Schurnalist und Aahänger vom Henri de Saint-Simon worde und het 1824 s Schurnal *Le Globe* gründet, wo 1831 s Organ vo de Saint-Simoniste worde isch.
Wo dr Enfantin dr Füerer vo de Saint-Simoniste worde isch, het er sich vo iirer Schuel drennt und brobiert, e nöis sozialistischs Süsteem uf d Füess z stelle.

Noch e baar Ardikel in dr *Encyclopédie nouvelle* (1841, 8 Bänd), won er mit em Jean Reynaud uusegee het, het er *De l’égalité* (1838), *Réfutation de l’éclecticisme* (1839), *De l’humanité* (1840, 2 Bänd; 2. Uflaag 1845) etc. uusegee.
Din het er e Süsteem enworfe, won e konfuusi Reprodukzioon vo pythagoreische und buddhistische Leere gsi isch, vermischt mit Saint-Simonistische Ideä. 1841 het er mit dr George Sand d sozialistischi *Revue indépendante* gründet.

1846 het er e Konzessioon as Buechdrucker überchoo, het denn z Boussac (Creuse) e sozialistisch-gnossenschaftligi Buechdruckerei organisiert und gläitet, het zwäi nöiji Zitschrifte (*L’Éclaireur *und *Revue sociale*) uusegee und e Serii vo Broschüre gschriibe.

Noch em Usbruch vo dr Februarrevoluzioon 1848 het er z Boussac d Republik broklamiert und isch am 25. Februar *Maire* vom Ort worde. Spööter isch er in die konstituierendi und in die legislativi Versammlig gweelt worde, het sich dr radikale Bardei aagschlosse und isch dere iire Hauptredner worde.

1848 si von em verschiideni chliini sozialistischi Schrifte erschiine, under andere über e Normalarbetsdaag, d Organisazioon vo dr nazionale Aarbet, d Plutokratii, Malthus u.s.w. Er het au am demokratische Schurnal *La République* mitgschafft.
Noch em Staatssträich vo 1852 isch er verbannt worde. Er het zerst lengeri Zit mit sinere Familie uf Jersey gläbt und vo dört die sozialfilosofischi Dichdig *La Grève de Samarez* veröffentligt. Spööter het er mäistens z Lausanne gwoont. 1860 het er en Amnestii nid aagnoo. Noch dr Amnestii vo 1869 isch er aber zrugg uf Frankriich und isch am 11. April 1871 z Bariis gstorbe.

## Weblingg
Sozialdarwinismus

**Sozialdarwinismus** säit men ere Räije vo politische Ideologie, wo in Groosbritannie, Nordamerika und Westöiropa in de 1870er Joor ufchoo si und e psöidowüsseschaftlige biologistische Determinismus verdrätte häi. Si si bis zum Erste Wältchrieg seer populär gsi. 

Dr Sozialdarwinismus het sich ursprünglig as e wüsseschaftligi Theorii verstande, wo gwüssi Aspäkt vom Darwinismus uf die menschlige Gsellschafte aagwändet und eso zrächtbooge het, ass er deren iiri Entwigglig as Folg vo dr natürlige Selekzioon bim „Kampf um d Existänz“ het chönne erklääre. Die underschiidlige Spiilarte vom Sozialdarwinismus häi noch em Franz M. Wuketits die drei göiiche Kärnussaage:
* Im Darwin si Theorii vo dr Uslääsi isch in sozialer, ökonomischer und au moralischer Hiisicht maassgääblig für die menschligi Entwigglig.
* Es git guets und schlächts Erbmaterial.
* Gueti Erbaalaage sötte gförderet, schlächti usglöscht wärde.

Vom Aafang vom 20. Joorhundert aa het sich dr Sozialdarwinismus mee und mee radikalisiert und sich mit dr Eugenik und mit Rassetheorie vermischt. Sozialdarwinistischi Ideä häi schliesslig e groosse Iifluss uf die nazionalsozialistischi „Rassehügiene“ gha.

## Kritik
Am Sozialdarwinismus wird under anderem kritisiert, ass er unkritisch biologischi Gsetzmäässigkäite uf menschligi Gsellschafte überdräit. Drzue chunnt, ass meereri vo sine naturwüsseschaftlige Grundaanaame nit vom Darwin sinere Theorii deckt wärde. Die modärni Evoluzioonstheorii luegt dr Sozialdarwinismus as überholt und unwüsseschaftlig aa. In dr Biologii het sich hüte d Aasicht duuregsetzt, ass evoluzionäri Vorgäng nit vo ere „Hööcherentwigglig“ begläitet wärden, dass mä grundsetzlig d Lääbensforme nit in „hööcheri“ und „niidrigeri“ Grubbe cha iidäile.

## Weblingg
*  Jena 1921.

## Fuessnote
Autonome Region Kurdistan

Di **Autonomi Region Kurdistan** (kurdisch هه‌رێمی کوردستان ,*Herêma Kurdistanê*) (Südkurdistan) isch di einzigi Autonomi Region im Irak. Kurdistan gränzt a Syrie, Türkei und Iran. Mit rund 40.000 Quadratkilometer isch Kurdistan ungefähr so gross wie d Schwiz.

D Regioon het en äigeni Regierig und en äiges Parlamänt mit Sitz in dr Hauptstadt Erbil. Si het au en äigeni Armee (d Peschmerga), e Faane und e Hümne.

1970 isch im Norde vom Irak die *Kurdischi Autonomi Regioon* gründet worde, wo 2005 dr Naame *Autonomi Regioon Kurdistan* überchoo het. Iir offiziells Gebiet setzt sich us de irakische Guwernemänt Dahuk, Erbil, as-Sulaimaniyya und Halabdscha zämme. Drzue kontrolliert si au Däil vo de Guwernemänt nääbedraa.

## Noowiis
Semiten

As **Semite** wärde vor allem historischi Völker bezäichnet, wo e semitischi Sprooch schwätze oder gschwätzt häi.

## D Häärkumft vom Begriff
Dr dütsch Historiker August Ludwig von Schlözer het dr Begriff 1781 brägt und sich drbii uf d Völkerdaafele in Genesis bezooge. D Bible het d Abstammig vom Abraham uf e Sem, äine vo de Söön vom Noach, zrugg. Vo do isch s chii, ass mä in dr biblische Zit alli Völker im Nooche Oste, wo sich as Noochkomme vom Abraham gsee häi, as „Söön vom Sem“.

Noch däm ghööre zu de Semite d Amhare, Tigrinya, Araber, Hyksos, Malteser, Minäer, Sabäer, Amoriter, Ammoniter, Akkader/Babylonier/Assyrer/Aramäer, Hebräer, Kanaaniter, Moabiter, Nabatäer, Phönizier und Samaritaner.

## D Semite im sproochwüsseschaftlige Sinn

D Semite im sproochwüsseschaftlige Sinn si aber nid idäntisch mit de Noochkomme vom Sem in dr Bible. So häi d Kanaaniter zwar e semitischi Sprooch gschwätzt, dr biblisch Stammvater Kanaan wird aber as Soon vom Ham, em andere Soon vom Noah, beschriibe.

Hütigi Völker, wo semitischi Sprooche schwätze, si z.&nbsp;B. d Araber, d Hebräer, d Aramäer und d Malteser. Dr Sammelbegriff „Semite“ wird aber eender in Bezug uf die historische Völker verwändet.

## Semite as rassistische Begriff
In verschiidene psöidowüsseschaftlige Rassetheorie, wo vo dr Wüsseschaft as unwüsseschaftlig abgleent wärde, si d Juude as „Semite“ bezäichnet worde, wil d Hebräer e semitischs Volk sige. Zum dr Juudefindligkäit e „wüsseschaftligi“ Basis z gee, si d *Semite* zun ere „minderwärtige Rasse“ erkläärt worde, wo nid imstand sig, en äigeständigi Kultur z entwiggle. Vo do isch d Bezäichnig Antisemitismus choo, wil d Juudefind sich sälber as *Antisemite* bezäichmet häi.
Hep-Hep-Unruhen

D **Hep-Hep-Unrueje** oder **Hepp-Hepp-Krawall** vo 1819 si e Wälle vo gwaltdäätige Usschritige gege Juude in e hufe Stedt vom Dütsche Bund, drunder Prag, Graz und Wien, und im Räst vo Öiropa gsi: z Amsterdam, Kopehage, Helsinki, Krakau und chliinere Ort in Russisch-Pole. Si si vo Handwärker, Händler und Studänte usgange, wo sich zum Däil spontan, zum Däil verabredet zu antijüüdische Demonstrazioone versammlet häi. Drbii häi si jüüdischi Bürger beschimpft, bedroot und misshandlet, iiri Synagoge, Gschäft und Woonige aagriffe und zum Däil zerstöört. 

D Pogroom häi sich überregional verbräitet und s het wääred Mönet kä Rue gee. Si häi sich gege die jüüdischi Emanzipazioon grichdet, wo sit dr Franzöösische Revoluzioon 1789 au dütschi Gebiet erräicht het. Eso si Juude zu gliichberächtigte Konkurränte vo Christe worde, wo as Handwärker Zumft-Mitgliider gsi si eso früener vilmol Brivileegie gnosse häi.

D Unrueje gälte dorum as s Resultat und Uslöifer vom christlige Antijudaismus, aber au as dr Aafang vom Antisemitismus im 19. Joorhundert, häi aber no käni rassistischi Motiv ghaa. Si häi ufzäigt, wie gwüssi Däil vo dr Bevölkerig aafellig gsi si für nöiji Forme vom Juudehass.

Dr Naame für die Krawall isch vom «Hepp-Hepp»-Gschrei vom Pööbel choo. Mä nimmt aa, ass «Hepp» äifach en Usruef gsi isch, wie «Hopp»
u.s.w. au wenn s sonigi git, wo glaube, ass es en Abchürzig vo «Hierosolyma est perdita» (Jerusalem isch verloore) söll si.
## Litratuur
;Dr historisch Konteggst
* Ursula Gehring-Münzel: *Vom Schutzjuden zum Staatsbürger: Die gesellschaftliche Integration der Würzburger Juden 1803-1871.* Schöningh, Würzburg 1992, ISBN 3-87717-768-9 (S. 121-177, au Dissertation an dr Universität Würzburg 1987). 
* Stefan Rohrbacher: *Deutsche Revolution und antijüdische Gewalt (1815-1848/49).* In: Peter Alter, Claus-Ekkehard Bärsch, Peter Berghoff (Hrsg.): *Die Konstruktion der Nation gegen die Juden.* Wilhelm Fink, 1999, ISBN 3-7705-3326-7, S. 29-47
*Eleonore Sterling: *Judenhaß. Die Anfänge des politischen Antisemitismus in Deutschland (1815-1850).* Europäische Verlagsanstalt, überarbeitete und erweiterte Ausgabe, 1969 (, früener: *Er ist wie du. Aus der Frühgeschichte des Antisemitismus in Deutschland (1815 - 1850)*, Kaiser, Münche 1956).

;Verlauf
* Eleonore Sterling: *Anti-Jewish Riots in Germany in 1819: A Displacement of Social Protest.* Historia Judaica 12/1950, S. 105-142
* Jacob Katz: *Die Hep-Hep-Verfolgungen des Jahres 1819.* (1977) Metropol Verlag, Berlin 1994, ISBN 3-926893-17-6
* Rainer Erb, Werner Bergmann: *Die Nachtseite der Judenemanzipation. Der Widerstand gegen die Integration der Juden in Deutschland 1780-1860.* Metropol, Berlin 1989, ISBN 3-926893-77-X. (S. 218-240: *Die Hepp-Hepp-Krawalle von 1819*.)

## Weblingg
*David Shyovitz: ''The Hep Hep Riots'' (Jewish Virtual Library, englisch)
*Heinrich Graetz: ''Die Hep-Hep-Krawalle von 1819'' (Auszug aus »Geschichte der Juden« Band 11, 2. Auflage von 1900, S. 334ff)

## Fuessnoote
Ethnarch

**Ethnarch**  (Griechisch: ἐθνάρχης) isch e Herscherditel im östlige Middelmeerruum gsi. Dr Begriff chunnt vo de griechische Wörter ethnós = Volk und archós = Fürst, zämmegsetzt häisst also s Volksfürst. 

## In dr Antike
E Volksfürst isch denn im Rang nooch so öbbis wie e middelalterlige Groossherzog gsi. Under de Seleukide isch dr Simon dr Makkabäer eso bezäichnet worde. Dr bekanntist Ethnarch in dr Antike isch dr Herodes Archelaos gsi, dr Soon vom Köönig Herodes em Groosse und Ethnarch vo Judäa um d Zitewändi.

## Im Büzantinische Riich
Im Middelbüzantinische Riich vom 10. und 11. Joorhundert si hochrangigi Offizier, wo Kontingänt vo usländische Söldner kommandiert häi, in Rang vom ene *Ethnarch* erhoobe worde.

## Im Osmanische Riich
Im Osmanische Riich si d Ethnarche d Füerer vo de *Millet* gsi, de religiööse Minderhäite, wo sich sälber verwaltet häi.

## Fuessnoote
Orhan I.

Dr **Orhan I.**, (, ; * 1281 z Reyhanli/Bilecik; † vermuetlig 1359 z Bursa, noch andere Kwellen † 1362), isch dr Soon vom Osman I. und däm sinere Frau Rabia Malchatun, Tochter von Scheich Edebali, gsi. Er isch Sultan vom Osmanische Riich vo 1326 bis zu sim Dood gsi.

## Si Lääbe

Dr Orhan I. isch dr erst osmanisch Herrscher gsi, wo sich dr Ditel Sultan gee het. Sini Fraue si d Nilüfer Hatun, Dochder vom Yarhisar-Burgherr, d Teodora Hatun, Dochder vom Kantakuzenos und d Asporça Hatun, Dochder vom Andronikos III. gsi.

Under em Orhan häi d Osmane groossi Däil vom nordwestlige Chläiasie erooberet: 1326 isch Bursa noch ere joorelange Belaagerig, wo no under em Osman aagfange het, gfalle, 1331 Nikaia (hüte İznik), 1337 Nikomedeia, s hütige İzmit. Witer im Oste het er 1354 Angora erooberet, wo denn allerdings no eender umbedütend gsi isch, s hütige Ankara. Dr Orhan het Bursa vo 1326 bis 1365/1366 zur Hauptstadt vo de Osmane gmacht. Är sälber, si Vater Osman I. und dr Sultan Mehmed I. si in Bursa begraabe. Wo dr Orhan Sultan worde isch, isch s Osmanische Riich 16'000&nbsp;km² grooss gsi. Dreiedrissig Joor spööter het s Riich e Flechi vo 95'000&nbsp;km² gha, säggsmol so vil.

Sit dr Erooberig vo Gallipoli vo de Byzantiner im Joor 1354 het s Osmanische Riich au Gebiet uf em öiropäische Kontinänt umfasst und d Dardanelle kontrolliert. Dr Hacıkemaleddinoğlu Alaeddin Pascha isch under em Orhan vo 1320 bis 1331 dr erst Groosswesir vom Osmanische Riich gsi. Si Noochfolger isch dr Suleiman Pascha gsi, dr eltist Soon vom Orhan, wo 1357 gstorbe isch und eso nit im Orhan si Noochfolger as Sultan worde isch.

Dr Orhan isch in Osmanische Müthe vilmol as Gründer vo de Janitschare bezäichnet worde. Modärni Historiker gönge aber drvo us, ass erst si Noochfolger Murad I. doodrfür verantwortlig gsi isch.

## Litratuur
* Ferenc Majoros, Bernd Rill: *Das Osmanische Reich 1300–1922. Die Geschichte einer Großmacht*. Marix, Wisbade 2004, ISBN 3-937715-25-8.
* Josef Matuz: *Das osmanische Reich. Grundlinien seiner Geschichte.* 4. Uflaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-20020-9.
* Gabriel Effendi Noradounghian: *Recueil d’actes internationaux de l’Empire Ottoman 1300–1789.* Tome I. Paris, Neufchâtel 1897. (Reprint: Kraus, Nendeln 1978, ISBN 3-262-00527-4)

## Weblingg

* https://web.archive.org/web/20151230163454/http://www.tuerkenbeute.de/kun/kun_bio/Orhan_de.php Badisches Landesmuseum, Karlsruhe: *Orhan, Sultan*

## Fuessnoote
Friedrich Wilhelm Schnitzler

Dr **Friedrich „Fritz“ Wilhelm Schnitzler** (* 16. Dezember 1928 z Ohnastetta; † 15. Juli 2011 ebado) isch e deutscher Landwirt, Politiker vo der CDU, Aufsichtsratsvorsitzender und Vorstandsvorsitzender vo dr Südmilch AG un Manager gsi. Usrdem isch er Gründer un Funktionär vom *Kreisbauernverband [[Reutlingen]]* gsi und vom *Landesbauernverband in Baden-Württemberg*. Er het als Lobbyist für e Buureverband im Landtag vo Bade-Württebärg gschafft. Er het an dr Schwäbische Buureschuel z Bad Waldsee doziert und isch für s diakonische Werk Mariaberger Heim aktiv gsi. 

## Liddratur
* BEACON-Datei der in der Personendatenbank nachgewiesenen baden-württembergischen Persönlichkeiten - Landesbibliographie Baden-Württemberg - Friedrich Wilhelm Schnitzler GND-ID: 1044563486 Quellenangabe: Landesbibliographie Baden-Württemberg - Eintrag in der Personendatenbank nachgewiesenen baden-württembergischen Persönlichkeiten.
* Friedrich Wilhelm Schnitzler - Landesbibliographie Baden-Württemberg ID-Nr.: 698836 Eintrag in der Personendatenbank Landesbibliographie Baden-Württemberg ID-Nr.: 698836

## Weblinks

*Fernsehsendung MUM: Suedmilch AG – Campina BV Teil 1/2 (Quelle: SWR Stuttgart) - Video auf YouTube
*Fernsehsendung MUM: Suedmilch AG – Campina BV Teil 2/2 (Quelle: SWR Stuttgart) - Video auf YouTube
*Fritz Schnitzler: Ein Kämpfer für den Bauernstand Quelle: Südwest Presse 20. Juli 2011
*Landwirt mit Kampfgeist und Beharrlichkeit Nachruf Reutlinger General-Anzeiger 21. Juli 2011

## Fuessnoote
Hahambaşı

**Chachambaschi**, türkisch **Hahambaşı** (, vo *[[Chacham|hakham]]*, hebräisch für *wiis* und *baschi*, türkisch für *Chopf*) isch dr türkisch Ditel vom Grooss- oder Oberrabbiner in dr Türkei, wo dr religiöös Füerer vo de rund 17'600 Juude im Land isch. Dr Oberrabbiner het si Sitz z Istanbul. Wäge dr Gschicht vom Osmanische Riich gältet d Instituzioon as äini vo de wichdigste vo iirer Art uf dr ganze Wält.

## Gschicht
D Instituzioon vom *Chachambaschi* isch um 1835 entstande, wo dr Rabbi vo Istanbul Abraham Levi Pascha vo de osmanische Behörde zum erste Oberrabbiner vom Osmanische Riich iigsetzt worde isch. Das Amt isch nöötig worde, wo s Millet-System, wo zur Kontrolle vo religiööse Minderhäite erschaffe worde isch, au uf die jüüdischi Gmäinschaft usgwitet worde isch. Dr *Chachambaschi* het en äänligi Stellig wie dr griechisch und armenisch Patriarch ghaa und d Verwaltig vo dr jüüdische Minderhäit im Land isch dere vo de christlige Minderhäite aabasst worde. D Reform isch uf e Druck vo Groossbritannie gmacht worde, wo s Osmanische Riich drzue drängt het, d Juude z emanzipiere. Dr  *Chachambaschi* het d Autoritäät über drei Beriich vom jüüdische Lääbe ghaa: Religioon und Rächtsprächig,  d Representazioon vo dr Obrigkäit und dr Iizug vo de Stüüre, und d Erlaubnis d Thora z lääse, was em Rächt entsproche het, Sünagooge iizrichde.

## Litratuur
* Bernard Lewis: *Die Juden in der islamischen Welt. Vom frühen Mittelalter bis ins 20. Jahrhundert.* Münche 2004, ISBN 3-406-51074-4.
* Yaron Ben-Naeh: *Jews in the realm of the Sultans. Ottoman Jewish society in the seventeenth century.* Tübinge 2008, ISBN 978-3-16-149523-6
* Joseph Hacker: *The Chief Rabbinate in the Ottoman Empire in the Fifteenth-Sixteenth Centuries.* Zion, 49/3 (1984), (hebräisch)
* 
* 
* Yaron Harel: *Hakham Bashi.* In: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur.* (EJGK). Band 2, Metzler, Stuttgart/Weimar 2012, S. 501–505

## Weblingg
* ''Chief Rabbis of the Ottoman Empire and Republic of Turkey'' Foundation for the Advancement of Sephardic Studies and Culture, abgrüeft am 3. Januar 2011.

## Fuessnoote
Altes Zeughaus (Basel)

S **alt Baasler Züüghuus** isch e Geböid us em 14. Joorhundert am Petersblatz gsi, wo vor allem as Züüghuus aber e Zitlang au no as stedtischs Kornhuus brucht worde isch. Es isch 1936 abgrisse worde, zum Blatz für s nöije Kollegiehuus vo dr Uniwersidäät Baasel z mache.

## Gschicht
1339 chunnt e «Wärkhoof im Gaarde vo St. Peter» in de Urkunde vor. Er isch grad näben em alte jüüdische Friidhoof gsi, wo denn im Juudepogroom vo 1349 zerstöört worde isch. In däm Wärkhoof het d Stadt Belaagerigsgräät wie Katapult und spööter Gschütz lo härstelle. Vo 1414 isch s e Züüghuus gsi: s erste Inwentaar zelt 324 Armbrüst mit 6000 Bolze uf, 17 Füürgschütz und 68 Handbüggse. S Züüghuus isch eso bedütend gsi, ass Bsuecher vo uswärts d Waffesammlig si cho bschaue. 

Wäge de Armgnake wo in de 1430er Joor d Umgääbig vo dr Stadt usblünderet häi und wägen ere Missärnt im Joor 1437 het dr Root beschlosse, d Stadt für e Belaagerig besser uszrüste. 1438 het mä vom Martin vo Waldegg e nöis Züüghuus uf em Gländ vom alte jüüdische Friidhoof lo baue, wo s din au Blatz für e Wärkhoof und für e Kornhuus ghaa het. Es isch e lange, spootgotische Bau gsi, wo an de schmale Site e Stäägegiibelfassade gha het. Dr Moolermäister Lawelin het uf dr Hooffassaade s Wabbe vo dr Stadt gmoolt, wääred dr Konrad Witz (öbbe 1400—1446) d Innewänd mit Bilder dekoriert het.

Näben em Züüghuusgeböid isch im Joor 1500 s "Chläine Züüghuus" iigrichdet worde und dr Konrad Schnitt het s 35 Joor spööter mit Moolereie verziert.

Für s Geträid het s scho sit langem kuum me Blatz ghaa im Züüghuus, dorum het mä 1573 d Kiirche vom früenere Klooster Gnaadedaal zum e Kornhuus umbaut.

In dr Nacht uf e 19. August 1775 si s groose und s chläine Züühuus meer oder weniger ganz aabebrennt. Mä het sä wider ufbaut mit de alte Ussemuure, so dass si vo dusse wie früener usgsee häi. Im Joor 1777 het dr Stäimetz Nicola Curi (1737-1803) uf e Petersblatz zue e nöis Middelportal baut, mit Rölief oobedraa. Wo s Züüghuus in de 1930er Joor abgrisse worde isch, het mä das Portal abbaut und am hindere Iigang vom Gläine Klingedaal im Glaibaasel wider zämmegsetzt.

Im chläine Wachhuus bim Vesalgässli, wo zum Komplex ghöört het, isch im 19. Joorhundert e Wach vo de Stänzler din gsi, wo uf s Züüghuus ufbasst het. 1883 isch s Chläine Züüghuus abgrisse worde und an sim Blatz het mä s Vesalianum baut. 

1914 isch e nöis Züüghuus bi St. Jakob an dr Züüghuusstrooss Nummere 2 iigweit worde. S Alte Züüghuus het mä denn für alles mööglige brucht: e Bolizeiboste, e Füüerweermagazin, Schuelrüüm, dr Sitz vom Kräiskommando und vo dr Motorfaarzüügkontrolle. Wo mä e nöis Kollegiehuus für d Uniwersidäät het afo blaane, het mä au d Mööglikäit undersuecht, s Alte Züüghuus umzbaue. 1936 isch in ere Volksabstimmig beschlosse worde, s Züüghuus abzrisse und e nöis Kollegiegeböid z baue und das isch denn 1939 iigweit worde

## Kwelle
* Das alte Zeughaus am Petersplatz uf altbasel.ch, abgrüeft am 23. Dezämber 2015 
* Altes Zeughaus am Petersplatz uf basler-bauten.ch, abgrüeft am 23. Dezämber 2015 
* Zeitmaschine: Kollegiengebäude uf dr Website vo dr TagesWoche, abgrüeft am 23. Dezämber 2015 

## Fuessnoote
Orthodoxes Judentum

S **orthodoxe Juudedum** (vo griechisch *orthós*, „richdig“ und *dóxa*, „Leer“ – d. h. „wo zur richdige Leer ghöört“) isch äini vo de Hauptströömige vom hütige Juudedum näben em konserwative Juudedum, em liberale Juudedum (bekannt au as *Reformjuudedum*) und em Rekonstrukzionismus. S hütige orthodoxe Juudedum wird mäistens in die bäide Hauptrichdige modärn-orthodoxes Juudedum und ultraorthodoxes Juudedum iidäilt; weli bestimmti historischi Grubbe Vorlöifer vo bestimmte hütige Grubbe si, isch zum Däil umstritte. So wird dr Rabbiner Samson Raphael Hirsch, wo d Beweegig von em im 19.&nbsp;Joorhundert mäistens as neo-orthodox bezäichnet wird, vo de modärn-orthodoxe und au vo ultraorthodoxe Juude für sich in Aaspruch gnoo.

D Bezäichnig „orthodoxes Juudedum“ isch im 19.&nbsp;Joorhundert entstande, zum s konserwative Juudedum vom Reformjuudedum, wo in dere Zit entstande isch, abzgränze.

## D Baasis vom orthodoxe Juudedum

S orthodoxe Juudedum orientiert sich an dr schriftlig und mündlig überliiferete Leer, wo in dr *[[Tora]]* und im *[[Talmud]]* ufgschriibe isch. Es het die Grundlaage in de spöötere Wärk vom rabbinische Juudedum bis hüt witerentwigglet. Die ganzi Tora gältet im orthodoxe Juudedum as s maassgääbende Wort vo Gott, wo aber d Usleegig drvo im Lauf vo dr Zit witer entwigglet und immer mee entfaltet wird. D Autoridäät vo dr *Tora* brägt s orthodox jüüdische Lääbe, wo as e ganzhäitlige Gottesdienst verstande wird.

## Litratuur
* Mordechai Breuer: *Jüdische Orthodoxie im Deutschen Reich 1871–1918. Sozialgeschichte einer religiösen Minderheit.* Jüdischer Verlag bei Athenäum, Frankfurt am Main 1986, ISBN 3-76-100397-8.

## Weblingg

## Fuessnoote
Totentanz (Platz)

Dr **Dootedanz** isch e Blatz im Baasler Vorstedt-Kwardier grad näbe dr Breedigerkiirche, wo hüte dr christkatholische Kiirche ghöört. Uf em Blatz het d Baasler Stadtgärtnerei e Bluemegaarde aapflanzt, won e Gländer drum ume isch. Dr Blatz verbindet dr Bluemeräin uf dr äinte Site mit dr Spidaalstrooss und uf dr andere mit dr Santihannsvorstadt.

S Geburtshuus vom Johann Peter Hebel isch am Dootedanz 2. Früener isch säll Stück Strooss no Däil vo dr Santihannsvorstadt gsi.

## Gschicht
Uf em Gländ vom hütige Dootedanz häi im Middelalter d Dominikaner vom Breedigerklooster e Friidhoof gha. Uf dr innere Site vo dr Umfriidigsmuure isch dr berüemt Baasler Dootedanz druf gmoolt gsi. Mit dr Reformazioon isch s Klooster ufghoobe worde, aber si Kiirche isch vorlöifig e Gotteshuus bliibe, das vo dr französischsproochige reformierte Gmäind; denn het mä sä as Laager brucht. Dr ganz Kloosterkomplex isch nodinoo verlotteret. 1805 isch d Friidhoofmuure mit dr Dootedanzdaarstellig abbroche worde, und eso isch dr ehemoolig Laiefriidhoof zum ene offene Blatz worde. E Däil vom Gländ uf e Rhii zue isch brucht worde, zum d Santihannsvorstadt verbräitere und greeder mache, und näbe dr Breedigerkiirche het mä spööter e Verbindig vom Petersgraabe zur Spidaalstrooss baut. Dr Naame vom ehemoolige Bild dört isch im ganze Gländ bliibe.

## Kulturgüeter am Dootedanz

Datei:Hebel-geburtshaus.jpg|S Geburtshuus vom Johann Peter Hebel am Dootedanz 2
Datei:1649 Bockstecherhof.JPG|Dr Boggstächerhoof am Dootedanz 17
Datei:Altkatholische Predigerkirche.JPG|D Breedigerkiirche am Dootedanz 19
Datei:Totentanz Basilisk Basel Schweiz.jpg|Dr Basiliskebrunne am Dootedanz, sit 1896 bis hüte, mit ere chliine Pause zwüschen ine.


## Weblingg
* Totentanz uf dr Website vo dr Stadtgärtnerei

## Fuessnoote
Totentanz

Mit **Dootedanz** (frz. *Danse Macabre*, hoochdütsch *Totentanz*) cha gmäint si

* e moolerischi Daarstellig vom Dood, wien er Mensche mit sich nimmt
** Dr Baasler Dootedanz
** Dr Bärner Dootedanz

* musikalischi Veraarbäitige vom Thema
***Totentanz*, e symphonischs Stück für Klavier und Orchester vom Franz Liszt
***Totentanz*, e Stück für Mezzosopran, Bariton und Orchester vom Thomas Adès, 2013

* dichterischi Veraarbäitige vom Thema
** as franzöösisch *Danse Macabre*, e Gedicht vom Charles Baudelaire
** *Totentanz*, e Gedicht vom Johann Wolfgang von Goethe
** as schweedisch *Dödsdansen* (dütsch *Der Totentanz*), e Schauspiil vom August Strindberg, 1901
***Totentanz*, e Roman vo dr Martina André, 2014

*filmischi Veraarbäitig vom Thema
** *Der Totentanz*, en ööstriichische Film us em Joor 1919

* Sustigs
** e Blatz z Baasel

## Weblingg
*
Dönme

__NOTOC__

**Dönme** () säit mä de Mitgliider von ere krüptojüüdische kabbalistische Religioonsgmäinschaft in dr Türkei, wo e Zwiig vom Sabbatianismus si. Mä schetzt, ass es öbbe 30'000 bis 40'000 von ene git. Gege usse braktiziere si dr Islam. D Gmäinschaft goot uf e baar hundert Familie zrugg, wo im Schabbtai Zvi (1626–1676) si Dradizioon noch sim Dood witergfüert häi. 1683 isch s z Saloniki zun ere Massekonversioon choo, und eso isch die Stadt zum Zentrum vom Kult worde. 

D Dönme häi dr Schabbtai Zvi as dr Messias aagluegt. Ass er zum Islam konwerdiert het, häi si drmit erkläärt, ass d Seel vom Messias bis zum Grund vo dr Sünd müess aabestiige, zum d Funke vom göttlige Liecht z erlööse, wo dört gfange sige. 1690 het s e Spaltig under de Dönme gee, won e Grubbe dr Baruchia Russo (islamische Naame Osman Baba, 1676–1720/26) zu iirem Messias erkläärt het. Wo dr Jakob Joseph Frank (1726–1791) d Dönme kennegleert het, het er vo sich afo behaupte, är sig dr Messias. 

Innerhalb vo de Dönme git s drei Grubbe bzw. Ströömige:
* d Karakaşlar (türkisch) (bzw. Konyosos (Ladino))
* d İzmirim (İzmirlis) und 
* d Yakubiler (Jacobite)

Im Zuug vom Bevölkerigsusdusch zwüsche Griecheland und dr Türkei het mä d Dönme wägen iirem muslimische Glaube zu de Türke zelt und si häi Saloniki müesse verloo. Wil si zur sekularisierte Schicht ghööre, chömme in dr Türkei immer wider Grücht uf, dr Atatürk sig e Dönme gsi und bi de Kemaliste handli s sich um e Verschwöörig, wo d Rach zum Motiv het, wil dr Sultan Abdülhamid II. em Theodor Herzl Palestina nid het welle überloo. Ass Persone oder Familie as Dönme denunziert wärde, isch e feste Bestanddäil vo dr Agitazioon vo de türkische Antisemite. Vilmol si d Dönme dr Geegestand vo Verschwöörigstheorie. Dr islamistisch brägti Autor Mehmet Şevket Eygi glaubt zum Bischbil, ass d Dönme d Schaltstelle vom Staat underwanderet häige.

## Litratuur
* Adolf Struck: *Die verborgene jüdische Sekte der Dönme in Salonik.* In: *Globus* 81, 1902, 219-224.
* Gershom Scholem: *Die krypto-jüdische Sekte der Donme (Sabbatianer) in der Turkei.* In: *Numen* 7, 1960, , S. 93–122.
* Marc Baer: ''The Double Bind of Race and Religion: The Conversion of the Dönme to Turkish Secular Nationalism.'' In: ''Comparative Studies in Society and History'' 46, 2004, S. 682–708. (PDF; 124&nbsp;kB)
* Rıfat N. Bali: * A scapegoat for all seasons. The Dönmes or Crypto-Jews of Turkey.* Isis Press, Istanbul 2008, ISBN 978-975-428-363-1.
* Marc Baer: *The Dönme. Jewish converts, Muslim revolutionaries, and secular Turks.* Stanford University Press, Stanford 2010, ISBN 978-080-476-868-9.
* Hadar Feldman: *Dönme*, in: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur* (EJGK). Band 2, Metzler, Stuttgart/Weimar 2012, S. 146–150

## Weblingg
* Rifat N. Bali: ''Mehr als nur Totschweigen.'' Hagalil

## Fuessnoote
Daud Pascha

Dr **Daud Pascha** (georgisch დაუდ ფაშა, * 1797; † 1851) isch dr letscht Mamelukeherrscher vom Irak im Osmanische Riich gsi. Er het ooni Erfolg e Rebellioon gege d Zentralmacht aazeddlet und druf si 1831 die politische Vorrächt vo de Mamluke in dr Browinz abgschafft worde. Dr Daud Pascha isch us ere Mamlukefamilie vo georgischer Abstammig choo.

## Gschicht
Dr Daud Pascha het wie dr Muhammad Ali Pascha, wo Guwernöör vo Egüpte gsi isch, brobiert, si Land wirtschaftlig, administrativ und milidäärisch z modärnisiere. Er het mit Zwangsmaassnaame gherscht und het zum Bischbil e hufe Stammfüerer lo uswiise und sä mit Kandidate ersetzt, wo iim gnääm gsi si. Sini Fäldzüüg gege kurdischi Separatiste si e Faktor gsi, wo drzue biidräit het, ass dr Chrieg zwüschen em Osmanische Riich und Persie usbroche isch, wo vo 1821 bis 1823 gangen isch und wo d Perser gwunne häi. Si Verfolgig vo de Juude het zur Folg gha, ass e hufe Flüchtling s Land verloo häi.

Wo s Osmanische Riich au dr Chrieg vo 1828 bis 1829 gege Russland verloore het, het dr Daud Pascha dänggt, ass d Zentralmacht eso gschwecht sig, ass er en Ufstand chönnt gwünne. Er isch aber schnäll von ere Expedizioonsarmee under em Ali Reza Pascha, em Guwernöör vo Aleppo, gschlaage worde. Dr Daud isch abgsetzt und d Mamlukeherrschaft beändet worde. Dr Daud sälber isch denn aber rehabilitiert und uf verschiidene undergordnete Böste iigsetzt worde. Er isch as dr *Wächter vo de Häilige Stette* z Medina im Hedschas gstorbe.

## Fuessnoote
Tarḫund

De **Tarhund** (Nominativ: *Tarhunz*) und spööter au **Tarhunza** isch de luwischi Wettergott. Er werd au „Tarhund vom Himmel“ gnennt. Em entsprecht de hethitisch Wettergott Tarhunna.

De Tarhund gitt em König Macht, Muet und lauft em im Chrieg voruus und gitt em de Siig. En Gegner verschmetteret er mit sim Bieli. Em wered Vech, Schööff und Gazele gopferet. De wichtigsti Tempel vonem isch z Aleppo gstande.

I de Bronzezitt isch er au as *Tarhund pihassassi* "Tarhunz vom Glanz/Blitz" vereert woore, und de persönlichi Gott vom Hethiterkönig Muwattalli II. gsii. De luwisch Biname isch spööter as Pegasos vo de Grieche entleent wore, e Flögelross, wo de Blitz und Dunner vom Zeus trait.

E bsundrigi Form isch de Tarhunza vom Wingert, wo sin Aspekt vo de Fruchtbarkait darstellt. So sait e luwischi Inschrift: »Und vill isch vom Himmel obenabechoo und vill isch vo den Erde uneufechoo.«

Wie bi villne Wettergötter gits au vom Tarhund de Mythos vom Champf miteme Traach. Zwoor gits kai luwischi Tegscht dröber, aber e Relief us Malatiya zaigt en, wiener miteme Traach chämpft.

Vom Tarhunz gits öber sechzg neohethitischi Relief und e paar Statue. Er werd as e bärtige Maa miteme Zopf und Helm dargstellt. Trääge tuet er e churze Rock, Gürtel und e Schwert. I de Rechte schwingt er e Bieli und i de Lingge hett er e Blitzbündel. Mengisch stoot er ufeme Stier. De „Tarhunza vom Wingert“ het degege Wiitrübel und Chornääri i de Händ.  D Verbindig vo Chorn und Wii isch bi de Luwier e gängis Symbol för di vegetativi Fruchtbarkait. So werd d Gartegöttin Maliya imene Wingertritual „Muetter vo Wii und Chorn“ gnennt und d Chorngöttin Kumarma werd hüüffig zäme mitem Wiigott Tipariya gnennt.

## Literatur
* Manfred Hutter: *Aspects in Luwian Religion.* In: H. Craig Melchert (Hrsg.): *The Luwians* (= HdO 1,68). Brill, Leiden 2003, ISBN 90-04-13009-8, S. 211–280, besonders S. 231f.
Tiwad

De **Tiwad** (Nominativ: *Tiwaz*) isch de luwischi Sunegott. 

De Tiwad isch de alti ererbti indoeuropäischi männlichi Sunegott, wääred d Hethiter de dör die hattischi Sunegöttin vo Arinna ersetzt hend. Dargstellt werd er as e Maa mit ere Flögelsune öberem Chopf, zäme mitem Moogott Arma. Mengisch werd er „Vater Tiwad“ (luw.: *tādi Tiwad*) gnennt. Er wacht au öber Aid. Zäme mit de Kamrusipa het er e Soo, de Schutzgott vo Taurisa.

## Literatur
* Manfred Hutter: *Aspects in Luwian Religion.* In: H. Craig Melchert (Hrsg.): *The Luwians* (= HdO 1,68). Brill, Leiden 2003, ISBN 90-04-13009-8, S. 211–280, besonders S. 231f.
Arma (Mondgott)

De **Arma** isch de luwischi und de hethitischi Moogott. De wichtigst Tempel vonem isch z Harran gstande, wo aber nie im Piet vo de Luwier glegen isch. De Tempel isch scho früe s Zentrum vo de Vereerig vom mesopotamische Moogott Sin gsii, wo vo de Luwier mit em Arma glichgsetzt woren isch. Drum werd er i de neohethitische Zitt maistens „Harranäische Arma“ gnennt. De Name chan as protoanatolisch **ʿOrmo*- „Wanderer“ rekonstruiert were.

Dargstellt werd er as e bärtige Maa mit Flögel. Er trait e Helm mitere Moosichle obedruff. Abbildet werd er zäme mitem Sunegott Tiwad. I Fluechformle werd bette, Finde a sim Horn z packe.

## Literatur
* Volkert Haas: *Geschichte der hethitischen Religion* (= *Handbuch der Orientalistik*, Band 1,15). Brill, Leiden 1994, ISBN 978-9-004-09799-5.
Rundiya

De **Rundiya** isch de luwischi Gott vo de Wildnis und werd mengisch „Rundiya vo de Flur“ (luw. *Immrassa Rundiya*) gnennt. En andere Name vonem isch Immralli.

As Gott vo de Wildnis isch er au Jagdgott und em wered Gazele gopferet. Er werd as junge bartloose Maa dargstellt, wo ufeme Hirsch stoot und e Pfiilboge gschultert het. Sini Beglaiteri isch d Ala.

## Literatur
* Manfred Hutter: *Aspects in Luwian Religion.* In: H. Craig Melchert (Hrsg.): *The Luwians* (= HdO 1,68). Brill, Leiden 2003, ISBN 90-04-13009-8, S. 211–280, besonders S. 231f.
Immralli

De **Immralli** isch e luwischi Gotthait, wo i de Bronzezitt im Kult vo de Göttin Ḫuwaššanna vereert woren isch. D Bidüttig vo sim Epithet *ḫardupi* isch nöd bikannt. De Name isch en Ablaitig vom luwische Wort *immra-* ‘Feld, Fluer, Steppe’. Au anderi Gotthaite hend e Name, wo mit dem Wort bildet wore sind, so Immaršiya und Immarni. De Hirschgott Rundiya het de Biname *Immrassi*.

Denebt het no e hethitisch Stadt und e Fluss Imralla ghaisse.

## Literatur
* Heinrich Otten: *Imralla*. In: Dietz Otto Edzard (Hrsg.): *Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie*. Band 5, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1976–1980, ISBN 3-11-007192-4, S. 74.
Kubaba

D **Kubaba** isch di altsyrischi Stadtgöttin vo Karkamis am Euphrat. Si werd scho im 19. Jh.v.&nbsp;Chr. gnennt und isch vo de Hurriter, Hethiter und Luwier öbernoo woore.

I de neohethitische Zitt isch d Kubaba die wichtigsti Göttin vo de Luwier gsii und isch „Königin vo Karkamis“ gnennt wore. Dargstellt werd si miteme Granatöpfel und emene Spiegel i de Händ. Ere Beglaiter isch de Stadtgott Karhuha. Im Land Kumaha isch si mit de Göttin Ala synkretisiert wore.

## Literatur
* Volkert Haas: *Geschichte der hethitischen Religion* (= *Handbuch der Orientalistik*. Band 1,15). Brill, Leiden 1994, ISBN 978-9-004-09799-5.
* Einar Schuler: *Kleinasien. Die Mythologie der Hethiter und Hurriter*, i:  Hans Wilhelm Haussig: *Götter und Mythen im Vorderen Orient.* Ernst Klett Verlag, Stueggert 1965.
* Piotr Taracha: *Religions of Second Millennium Anatolia*. Harrassowitz 2009. ISBN 978-3-447-05885-8
Ala (Göttin)

D **Ala** isch e luwischi Göttin, wo zeme mittem Hirschgott Rundiya vereert woren isch. Wie de isch si e Gotthait vo de Wildnis und vo de Jagd. I de neohethitische Zitt isch si mit de Göttin Kubaba verschmulze. Si hett bi Ancoz, emene Ort am Euphrat, wo hütt vom Atatürkstausee öberfluetet isch, zeme mitem Rundiya e Hailigtum ghaa, wo au anderi Gotthait, wie de Sunegott Tiwad und de Berg Hurtula vereert wore sind. Vermuetli isch di antiiki Göttin Perasia, wo mit de Artemis und de Kubaba gliichgsetzt woren isch, e spooti und lokaali Form vo de Ala.

## Literatur
* Volkert Haas: *Geschichte der hethitischen Religion* (= *Handbuch der Orientalistik*, Band 1,15). Brill, Leiden 1994, ISBN 978-9-004-09799-5.
Iya

De **Iya** isch e luwische Gott und trait de Biiname König (luw. *handawatti*). Sini Frau isch d Damkina.

De Iya isch öber syrischi und hurritischi Vermittlig zo de Luwier cho und ursprüngli identisch mit em mesopotamische Waishaitsgott Ea. I luwische Inschrifte us de neohethitische Zitt werd er hüüffig gnennt und di phönizisch-luwischi Bilingue vom König Azza-Tiwada setzt en mit em *ˀl qn ˀrṣ* (/ˀIl Qōne ˀArṣ/ „Gott Schöpfer vo de Erde“) gliich. I de klassische Antiki isch de Göttername no i Manename wie *Iazarmas* (‘Iya isch Schutz’) erhalte.
Nabu

De **Nabû** isch de babylonischi Waishaits- und Schriibergott. Er isch au de Gott vom Planet Merkur. Im Alte Testament werd er Nebo gnennt.

De Nabû isch de Soo vom Marduk und vo de Ṣarpanītu und de Maa von de Tašmētu. Sini wichtigsti Kultstadt isch Borsippa, wo i de Nööchi vo Babylon glegen isch. Sis Symbol isch de Griffel. I de noiassyrische Zitt het er chöne Züüg vo sim Vatter Marduk anee und i de noibabylonische Zitt isch er as Schriiber vo de Schicksaltafle ann vo de wichtigste Gotthaite gsii.
Seschat

D **Seschat** isch die ägyptischi Schriibergöttin und werd as Schwöster, oder mengisch as Töchter, vom Thoth aglueget.

D Seschat isch d Herrin vom Büecherhuus und vo de Baulütt, wo för de Grundriss vo de Baute zueständig sind. Si schribt au d Taate vom Pharao uuf. Dargstellt werd si miteme sibestroolige Stern ufem Chopf und dröber zwoo Falkefedere.
Min (Gott)

De **Min** isch en ägyptische Fruchtbarkaitsgott, wo vor alem im oberägyptische Koptos vereert woren isch. Er isch au de Bschützer vo de Wüestestroosse. Z Luxor isch er mitem Amun gliichgsetzt wore.

De Ursprung vom Min sind prähistorischi hermenartigi Kultmool, wo i de Felder ufgstellt wore sind. Spööter isch denn de Min as e Maa dargstellt wore, wo ufrecht stoot und mit sinere lingge Hand sin erigierte Phallus hebet, i de rechte e Gaisle. Er trait e Chappe mit zwoo Falkefedere. Sini Pflanze isch de Lattich, bi de Ägypter e Fruchtbarkaitssymbol.

Sis wichtigste Fest isch s Stegefest gsii, wonem de Pharao di ersti Ääre opferet, woner selber gschnitte hett.
Mutunus Tutunus

De **Mutunus Tutunus** isch e römische phallische Gott gsii, äänlich em griechische Priapos. Sini gnaui Funktion isch nöd bikannt.

De Doppelname Mutunus Tutunus, mengisch au Mutinus Titinus, chamer nöd wörkli dütte, ghört aber zu latiinisch *muto* "Penis". Er het z Rom e Tempel ghaa, wo Fraue em gopferet hend. De Augustinus vo Hippo schribt, dass Ehelütt, wo grad ghüroote hend, hend müese uf sis "uughüürlichi und abschoilichi Gliid" sitze. Die Uussaag mag christlichi Polemik sii und sisch nöd bikannt, wie de Kult wörkli gsii isch. Vom Mutunus Tutunus gits kai Bilder.

## Literatur
* Georg Wissowa: *Religion und Kultus der Römer*. C.H. Beck, München 1902; 2. Aufl. 1912, davon Nachdruck 1971, ISBN 3-406-03406-3
* Ingemar König: *Vita romana.* WBG, Darmstadt 2004, ISBN 3-534-17950-1, S. 35f
* Kurt Latte: *Römische Religionsgeschichte*. 2. Aufl. (1967), Beck, München (Handbuch der Altertumswissenschaft, Abt. 5, Teil 4), ISBN 3-406-01374-0.
*
David Sassoon

Dr **David Sassoon** (* 1793 z Bagdad; † 7. Novämber 1864 z Poona in Indie)  isch e jüüdische Gschäftsmaa und Filanthrop gsi, wo us em Osmanische Riich gstammt und in Indie gwirkt het.

## Si Lääbe
### Die früeje Joor
Dr Sassoon isch z Bagdad as Soon vom woolhaabende jüüdische Bankiee Sheikh Saleh Sassoon (1750–1830), wo Finanzminister vom Guwernöör Ahmed Pascha gsi isch, uf d Wält cho. Wil d Juude zur Zit vom Mamlukeherscher Daud Pascha verfolgt worde si, isch dr Sassoon 1833 mit sinere Familie und e chli Gäld über Persie uf Bombay gflüchdet.

### Kaufmännischi Erfolg
Er het chlii as Teppighändler aagfange, het s Handelshuus *David Sassoon & Co.* gründet und isch äine vo de riichste Manne in dr Stadt worde.  Noch em Verdraag vo Nanking 1842, wo dr chinesisch Määrt für usländischi Händler witgehend ufgmacht het, het si Gsellschaft uf China expandiert. Si het dört Niiderlassige under anderem z Hongkong, Kanton und Shanghai ufdoo. Dr David und si Soon Elias häi zerst vor allem mit Wulle ghandlet, spööter häi si sich uf e chinesisch Opiumhandel konzentriert. Wo wääred em Amerikanische Bürgerchrieg d Süüdstaate iiri Bauele nid häi chönne expordiere, het d Sassoons indischi Bauele an die änglische Spinnereie gliiferet. Eso häi si s in e baar Joorzäänt zum ene legendäre Riichdum brocht. Am Aafang vom 20. Joorhundert häi si zämme mit de jüüdische Hardoons und Kadoories zu de riichste Familie im Land ghöört.

### Si Brivatlääbe
1853 isch dr David Sassoon britische Staatsbürger worde, ooni Änglisch z chönne. Er het sich aber witer noch de Dradizioone vo de Bagdad-Juude aazooge und benoo und het sich as dr Füerer vo dr jüüdische Gmäind z Bombay gsee. In Indien het er meereri Synagoge lo baue, e Schuel, e Forschigsinstidut, e Bibliothek und e Sanatorium.

Noch em Dood vom David Sassoon im Joor 1864 het si Soon und Erb, dr Sir Albert Abdullah David Sassoon, d Gschäft witergfüert.
Emmanuel Karasu

Dr **Emmanuel Karasu** (* 1862 z Thessaloniki im Osmanische Riich; † 1934 z Triest in Italie; au *Karaso*, *Carasso* oder *Karasso* geschriibe) isch e sefardische Juud, Rächtsaawalt und Politiker im Osmanische Riich gsi. Dr Karasu isch noch de Aagoobe vo dr Groossloosche vo de *Freie und Aagnonige Muurer vo dr Türkei* e Freimuurer gsi.

## Lääbe

Dr Emmanuel Karasu, dr Unggle vom Danone-Gründer Isaac Carasso, isch 1862 z Thessaloniki uf d Wält choo, wo denn no zum Osmanische Riich ghöört het. Er isch vom ene alte Gschlächt vo sefardische Juude choo. Er het an dr Aristoteles-Uniwersidäät Thessaloniki Kriminologii gleert und het zu de Gründer vo dr jungtürkische Beweegig ghöört, und het sä finanziell stark understützt.

Wo 1908 d Jungtürke an d Macht cho si, isch dr Karasu Abgordnete für Thessaloniki im osmanische Parlamänt worde und het d Delegazioon aagfüert, wo 1909 im Sultan Abdülhamid II. si Absetzig verkündet het. Im Joor 1912 isch er Mitgliid vo dr parlamentarische Kommissioon gsi, wo dr Verdraag vo Ouchy usghandlet het, wo Italie und d Türkei noch em Italiänisch-Türkische Chrieg mit em Friide gschlosse häi.

Im Erste Wältchrieg isch dr Karasu e Berooter vo dr osmanische Regierig gsi und as Anerkennig für sini Dienst het er Exportlizänze für d Usfuer vo türkische Brodukt uf Dütschland überchoo und eso e bedütends Vermöge gmacht.

Wo dr Kemal Atatürk an d Macht choo isch, isch dr Karasu 1923 in Ungnad gfalle, und si Vermööge isch beschlagnaamt worde. Er het d Türkei verloo und het bis zu sim Dood 1934 z Triest gläbt.

## Fuessnoote
Mahmud II.

Dr **Mahmud II.** (; * 20. Juli 1785 z Istanbul; † 1. Juli 1839 z Istanbul) isch vo 1808 bis 1839 Sultan vom Osmanische Riich gsi. Wääred sinere Regierig isch het Serbie d Autonomii üüberchoo und Griecheland isch unabhängig worde. Em egüptische Statthalter Muhammad Ali Pascha isch s glunge d Macht vo dr osmanische Zentralregierig z verchliinere und si äignig Iifluss z versterke. Dr mamlukisch Statthalter Daud Pascha z Bagdad het das au brobiert, isch aber von ere osmanische Armee abgsetzt worde. Uf dr andere Site si im Mahmud sinere Regierigszit e hufe Reforme duuregfüert worde. D Janitschare si mit Gwalt zerschlaage worde und eso isch s mööglig worde, d Armee z modärnisiere. Innepolitisch het er d Zentralgwalt welle sterke und het brobiert,  vorkonstituzionelli Berootigsgremie und Instiduzioone noch öiropäischem Vorbild iizfüere und eso s osmanische Riich z reformiere.

## Litratuur
* Maurizio Costanza, *La Mezzaluna sul filo - La riforma ottomana di Mahmûd II*, Marcianum Press, Venezia, 2010, ISBN 978-88-6512-032-3 
* Hans-Jürgen Kornrumpf: *Mahmud II*. In: *Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas*. Bd.3. Göttinge, 1979 S. 71–73. online
* Klaus Kreiser: *Das letzte osmanische Jahrhundert*. In: Klaus Kreiser/Christoph K. Neumann: Kleine Geschichte der Türkei. Bonn, 2005, ISBN 3-89331-654-X, S. 315–382 (v. a. S. 320–330)
* Ernst Münch: *Mahmud II. Padischah der Osmanen. Sein Leben, seine Regierung und seine Reformen, nebst Blicken auf die nächste Gegenwart und die Zukunft des türckischen Reichs*. Krabbe, Stuttgart 1839. - Digitalisat der Bayerischen Staatsbibliothek
* Christoph K. Neumann: *Das osmanische Reich in seiner Existenzkrise.* In: Klaus Kreiser/Christoph K. Neumann: Kleine Geschichte der Türkei. Bonn, 2005, ISBN 3-89331-654-X, S. 283–314