open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ökologie

**Écologii** isch d Wisseschaft vum Hüshalt vu dr Nadür. Dr ditsch Zoolog Ernst Haeckel het 1866 zum erschdt Mol där Bigriff so definiert: "die gsamt Wisseschaft vo dr Beziehige vu ne me Organismus zue sinnere Üssewält" und 1870 "d Lähre vu dr Ökonomie, vu däm Hüshalt vu dr dierische Organisme". Me redet in däm Zämmehang *hüüt* au vom *ökologische Gliichgwicht*, wo vom Mensch au chan gschtört werde. 

Siithär het där Bigriff awwer aüi no ganz anderi Bedidunge: mr spricht au vu Écologii, wemmer an die natürlichi Umwält iwerhäupt dänkt, vor allem dänn, wänn si sich uff d Mänsche schlächt üwirke duet. Me redet in däm Zämmehang auch vom *ökologische Gliichgwicht* wo durch s menschliche Wirtschafte gschtört wird.

Ab 1970 gits dann aü ne Écologie-Biwegig, wu under anderem s Bleiwärk in Markelse un s Adomkraftwärk im badische Wyhl verhindert het. Badisch-elsässische Bürgerinitiativen

## Externi Sitte
Mittwoch

De **Mittwuch** isch de dritt Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976), noch dr christlich/jüdische Zellung dr viert. Noch dera Zellig isch er genau i de Mitti vo de Wuche und do devo chunnt au sin dütsche Name. Noch de neue und hüt übliche Wohrnemig vo de Wuche häts zwai Täg (Mäntig und Zystig) vor em Mittwuch, aber vier Täg nochher (Dunschdig, Frytig, Samstig und Sunntig) und drum ischer hüt nume no vo de Schuelwuche d Mitti.

Männgi sage au *Miagde* bzw. wytume i der Nordostschwiz *Mikte, Miktig, Mektig*. D Grundlag für das *Miagde, Mikte, Miktig, Mektig* isch en alts *Mitchen,* wo im 13. und 14. Jorhundert au i de Schriftsproch hüfig gsi isch; d Metathese (Umchehrig) vo *tch, tk* zu *cht, kt, gt* gchännt me scho um 1300. Der Uusluut *ig* isch debii vo de andere Wuchenäme übernoo.

Frejer het de Mittwuch *[[Wotan]]s<nowiki />tag* gheisse, wie hüt no änglisch *Wednesday*. 

## Fuessnote
GNU-Lizenz für freie Dokumentation

**GNU-Lizenz für freie Dokumentation** isch die *ditsch Bezoichnung* fir die im Orginal änglischschprochige "*[[GNU-Projekt|GNU]] Free Documentation License*" (DE: Hohditsche Fassung vo dr GNU FDL).
GNU-Lizenze sind Lizenze vum GNU-Projekt, wo si zum Ziil gsetzt hot, frei verfüegbare Versione vo Software und andere Werke gmiinsam z'erschtelle.

D`Dokumentationslizenz isch drbi urschpringle gschaffe worre, um die Dokumente (Handbiecher etc.), weele zue dr Software vom GNU-Projekt geschriebe worre sind, unter a ähnliche Lizenz z`schtelle wie d`Software seal. Des hoißt, a em Goischt vo dr Freien-Software-Bewegung konforme Lizenz ou fir andere Dokumente z`kriege, weele uf gliiche Wiis die freie Verfiegbarkoit und die Bekanntgaab und Ibertragung vo Reachte fir a jede Person garantiirt.

In dr Wikipedia wird die Lizenz fir alle Inhalte aagwendet. Reachtsverbindlich isch drbi allad dr änglisch Orginaltekscht.

*Lueg ou:* Open Content, Urheberrecht, Copyright, Copyleft, , , , Richard Stallman, Eben Moglen

## Ekschterne Syte
* http://www.gnu.org/licenses/licenses.html - GNU-Lizenze
* http://www.giese-online.de/gnufdl-de.html - Inoffizielle, it verbindliche Ibersetzung vo dr GNU-FDL vom Hugo Giese jr.
* http://people.debian.org/~srivasta/Position_Statement.html Kritische Usanandersetzung mit einige Freiheitsbeschränkunga vo dr GFDL (änglisch) vo Debian-Entwickler
UTC

D`Abchürzig **UTC** schtat für "**Koordinierti Wältzit**", und chunnt vom änglische Usdruck "**U**niversal **T**ime **C**oordinated ". Uf Französisch heisst`s "Temps Universel Coordonné".
D'UTC isch nid z'verwächsle mit de **[[GMT]]** (**Greenwich Mean Time**). Ab und zue wird au s'Kürzel **Z** für **Zulu** aagwändet (z. B. 16:24Z).

D'UTC het dr Vorteil, dass si keini Summer- oder Winterzyte kennt und sich dorum als "Standard" eignet. Si berueht zudem uf de SI-Sekunde, und wird vo Zit zu ziit a d**'UT** (ex-**GMT**) aapassd.

Si wird vor allem in technische Bereich iigsetzt. Zum Biispiil i dr Fliegerei. Alli Flugplän wärde (intern, also für Flug- und Landebewilligunge etc.) in UTC aagäh. Für's Publikum wärde d'Zyte dr Eifachkeit halber denn in Lokalzyt umgrächnet. D' Lokalzyt wird au in Bezug zur UTC aagäh: z. B. herrscht in Mitteleuropa im Winter UTC+1 und im Summer UTC+2.
Es wiiters Biispiil isch d'Informatik. Deht wird d'Zyt ebefalls als Basis bruucht, wo ufgrund von ere denn d'Lokalzyt berechnet wird. Es gitt da na aazmerke, dass in villne Programm d'UTC mit de GMT verwechslet wird. Findt me drum zum Biispiil imene E-Mail d'Aagab "gesendet 09.09.2009 09:09:09 GMT+1" isch eigentlich UTC+1 gmeint.

## Ekschterni Syte
* Koordiniert Weltzytskala UTC Informatione vun de PTB
* BIPM: TAI un UTC
Normännische Sprache

Di **normännischi Sprooch** (in dr Normandi *normaund*, ùff Jersey *nouormand*) ghört zue de Langues d'oïl ùn wird z Nordfrankrych in dr Normandi ùn ùff de Kanalinsle gschwätzt. Es gilt als e bedrooti Sprooch ùn isch nùmme ùff de Kanalinsle offiziell anerkannt. In dr Normandi isch es offiziell nit anerkannt, es wird aber amene Deil *collèges* ùff de Halbinsel Cotentin ùnterrichtet. S Normännisch het zum eine Gmeinsamkeite mitem Pikardische (*domaine normano-picard*) im Weschte ùn mitem Gallo (*domaine de l'ouest*) im Süde.

## Verbreitig
S Normännisch wird traditionell in dr Normandi, e Region vo Nordfrankrych, ùn de Kanalinsle, wo zur britische Chron ghöre, gschwätzt. Im Süde vo dr Normandi ghört de Dialäkt südlig vùnere Isogloss, wo *ligne Joret* heisst, eigetli scho nümm zum Normännische ùn wird als *normand méridional* bezeichnet. Im Oschte ghöre bstimmti Gegende scho mee zum Pikardische.

Am sterchschte isch d Sprooch no ùff dr Kanalinsel Jersey, dr Halbinsel Cotentin ùn em Pays de Chaux. Aber au ùff Jersey lait de Aadeil vo Sprecher vùm *Jèrriais* nùmme bi 2-3%. Ùffem Cotentin sin Sprecher, wo jünger wie 30 Joor alt sin, sälte. D Wytergab vo dr Sprooch zue dr näggscht Generation isch dört in de 60er ùn 70er-Joor abbroche.

## Merchmool
S Normännische isch Deil vo zwei sognanti „Domäne“ vo de Langues d'oil. Des isch zum eine d *domaine normano-picard* wo s Normännisch ùn s Pikardisch gäge Süde abgränzt. Zum andre ghört s Normännisch zue dr *domaine d'ouest*, wo s Normännisch ùn s Gallo gäge Oschte abgränze. In dr Normandi sälber git es allerdings Gegende, wo usserhalb vo einere vo dänne Domäne liige, wyl d Dialäktgränze natürli nit exakt de politische Gränze folge.

Als Ùnterscheidigsmerchmool vo dr *domaine normano-picard* gälte:
*D Ussprooch vùm latiinische *c* vor /a/. Im Normänisch sin // ùn // erhalte, südlich hen sich die Luut zue [] ùn [] entwigglet. So sait mer im Normännische  ‚d Chatz‘ ùn  ‚s Bai‘, im Gägesatz zum Französische  ùn .

*D Entwigglig vùm latiinische *c* vor /e/ ùn /i/. Im Normännische isch de Luut [], südlich devo het er sich zumene [] entwigglet: *chent* ‚hùndert‘ ùn *francheis* ‚französisch‘, statt Französisch *cent* ùn *français*.

D Ùnterscheidigsmerchmool vo der *domaine d'ouest* sin:
*D Entwigglig vùm latiinische /e/: Im Weschte /e/ ùn im Oschte /wa/. So erklärt sich Normännisch *tei* ‚dich‘ oder *fere* ‚Märt‘ ùn Französisch *toi* ùn *foire*.

*Di latiinische Vokal /o/ ùn /u/ sin in dr *domaine d'ouest* en [], im Oschte aber [] *paour* ‚Angscht‘ ùn *religious* ‚religiös‘ statt *peur* ùn *religieux*.

## Byspil
S Glychniss vom Sämaa, im Dialäkt vo Canteloup im Val de Saire (Halbinsel Cotentin).

## Weblink
Enzyklopädie

**Enzyklopedi** (agr. *ἐγκυκλοπαιδεία, enkyklopaideía*; gibildut us *ἐγκύκλιος, enkýklios* "chreisförmig" und *παιδεία, paideía* "Lehr, Bildig") isch ursprünglich die van ä Hippias von Elis im 5 Jh. V. Chr. giprägt Bizeichnig fär d’univerel Bildig. Hittu värsteit mu unnär Enzyklopedi än strukturiärti, meglischt umfassundi Darstellig va mänschlichum Wissu innära fär du täglich Gibrüch üsriächundu Gnauigkeit. Mu unärscheidut universelli und fachspezifischi Enzyklopedie. D’eruru diänunt fär d’Darstellig fa meglich villu Wissunsgibiätu, d’nachgehndu bhandlund nur än igschränkte Bireich, dischi darfir abär vill gnauär und üsfärlichär. Där Bigriff vannär Enzyklopedi wird innär Wissuschaft va dä Enzyklopedi ärforscht.



## Abgränzi und Ischränkig vam Bigriff

Än Enzyklopedi müäss nid umbdingt äs Naschlagwärch si. Enzyklopedie chenunt Wissu in unnärschidlichu Forme darstellu. Irusch gregscht Merkmal gägunubär va aneru Literaturgattige isch där Universalitätsaspruch.

Vor allum enzyklopädische Naschlagiwärch mit ämu bigränztu Fachumfang tüät mu ehnär als Fachlexika oder Sachwerterbüäch bizeichnu. Ds’Lexikon wird innär Wissuschaft fa de Lexikografie ärforscht. Ira ligut d’Lexikontheorie zugrund.

Siäntu wärdunt öi Wertärbiächär als Lexikon bizeichnut. Wertärbiächär biihaltund und ärklerund einzelni lexikalischi Iheite (zum Bispiel d’einzelnu Wertär vom Wortschatz ärä Sprach).

Z’Bigirffswertärbüäch isch än Zwischuform va ra Enzyklopedi und ämu Wertärbüäch. Es unnärsüächt du Gibrüch va Wrtär us Ideu – und/odär sozialgschichtlichär Sicht und isch därbi wissuschafltich aspruchsvollär als z’Sachwertärbüäch. Tübischi Bispiel sind gschichtlichi Grundbigriffa und z’historisch Wertärbüäch vannär Philosophie.



## Värglich va äs paar Enzyklopedie

(*) ischliässlich. Audio- und Video-Datie
Ricotta

**Ricotta** isch dr italienisch Name für`en Frischkäs us Schoof- oder Chuemilch. Er entstoht, wenn mä früschi Milch oder Niidel in d Molke duet, das alles uf 90&nbsp;°C ufwermt und Zitronesüüri drzue git, so dass es grinnt. Dr Chees wird vorsichdig ooben abgschöpft.

Für zum Ricotta mache brucht mä Süessmolke, won übrig blibt wemm mä anderi Chees härstellt. In dr Molke het s kei Casein meh, aber es git no anderi Protein, hauptsächlig Albumin.

Früsche Ricotta, wo nume us Süessmolke gmacht wird, isch mild, süesslig und es het fast kei Fett din.

Noch dr Häärstellig vom Ricotta blibt non e grüeni Flüssikäit übrig, d Suurmolke. Die cha as Dierfueter witerverwärtet oder furtgheit wärde. Die grüenligi Farb stammt hauptsächlig vom Riboflavin.

Dr Ziger, wo in de dütschsproochige Alpeländer broduziert wird, isch en äänligi Cheessorte.
## Weblingg

* 
*
Schabziger

De **Schabziger** isch e Schwizer Milchprodukt und e kulinarischi Spezialitet, wo us em Glarnerland chunnt. De Schabziger wird nid wie dr Ziger us Schotte, sondern us Magermilch gmacht und mit em Ziigerchruut, eme speziellen orientalische Klee (Trigonella caerulea), gwürzt. Wies de Name sait, wird de Schabziger nöd am Stugg gässe, sondern fiin gschabet, grafflet oder verribe und zum Byschpil öber Teigware gschtreut. Grafflete Schabziger mit Angge vermischt git en feine Brotuufstrych, de *Anggezigger*.

## Herstellig
Mä nimmt Magermilch, duet e Milchsüürikultur dri, erwellt sä, bis si siedt, und loot dr früsch Chees in Bütte mit Löcher oder in Seck, wo mä Stäi druf duet zum d Flüssikäit uusebrässe, vier bis zwölf Wuche lang lo gääre. Wenn er rif isch, wird er verriibe, Salz dri doo, und denn laageret men en drei bis acht Möönet im ene Silo. Erst denn duet mä Schabzigerchleebulver drzue und brässt dr Schabziger in si tüpischi Form. Noch 6 bis 8 Dääg nimmt mä s «Zigerstöckli» uuse und loot s 2 bis 6 Möönet lang uf eme Grüst lo dröchne.

## Weblink

* 
* Schabziger Höhenweg Themewäg im Kanton Glarus mit Informazione über de Glarner Schabziger
Black Tiger

Dr **Black Tiger** (* 1972 z Basel als **Urs Baur**) isch dr erschti Räpper gsi, wo uf Schwytzerdütsch (Baaseldytsch), gräppt hed, und zwoor uf "Murder by Dialect" (1991) vo P27. Spöter hed er zäme mit em MC Rony en Album uffgno und hed d Gruppe Skeltigeron gründet, zäme mit em Skelt und em MC Rony. Nochhär hed er sich wider uf sy Solo-Karriere konzentriert. Sy Solo-CD "Solo" gilt as ainy vo de beschte Dütschschwytzer Räp-CD. 

Dr Black Tiger het d Matur am Gymnasium am Münschderblatz gmacht und isch denn i d Musigbranche iigstige. Spöter het er denn a de Uni Basel afange Psychologii studiere. 

Dr Black Tiger organisert Rap-Uustuuschprojekt zwüschet Afrika und dr Schwyz.

## Diskografyy
* 1999: Groovemaischter / S.O.S
* 2000: Zwei in Aim (mit MC Rony)
* 2003: Solo
* 2004: Elements Reunion - Deal With The Real (mit Crossroad, MC Rony, EKR; prod. by Jakebeatz)
* 2005: Ai Daag In Basel (Gastuftritt mit Freakanoid)
* 2006: Ai Daag Im GM (Gastuftritt mit RapBau)
* 2006: Beton Melancholie
* 2007: Tigerony (mit MC Rony)

## Website
*D Website vom Black Tiger
*Black Tiger af nationmusic.ch
P27

**P-27** us Basel sin aini vo de erschte Rap-Gruppe us dr alemannische Schwytz. "Murder by Dialect" (1991) vo P27 isch s erschti Rap-Lied gsi mit Rym uf Schwytzerdütsch, und zwor vom Black Tiger. Das Lied isch uf em zwaite Fresh-Stuff-Säämpler usekoo. Im 1992 isch ihr Debü-Album "Overdose Funk" (Phonag) erschine. D Teggscht sin zum Dail uf Baseldytsch und zum Dail uf Änglisch gsi. Ihri zwaiti CD "Jetzt funkt's aa" (EMI) isch zway Joor schpöter usekoo, mit Teggscht uf Schwytzerdütsch, Änglisch und sogar Hochdütsch. 1999 hän si ihr dritts Album "Dr Einzig Wäg" (muve) usebrocht.
Noch ere kleine Vrschnuufpause hän sy sich 2007 zruggmäldet mit dr EP "Pumpin' Daze". D Formation beschtooht zurzytt us em Skelt! (vocals) und em Tron (vocals, beats, scratches). 

## Mitglider
*Scen (1991-1993)
*Skelt!(immer mit Ussruefezeiche gschriibe) 
*Tron
*DJ Radikkal alias Vasi (1992-1997)
*Dj Drozt (1999-2001)

## Live-Band Mitglieder
*Jean-Paul Brodbeck
*Matthias Brodbeck
*Felix Utzinger
*Michael Chylewski
*Michael Wipf
*Emanuel Schnyder
*Wolfgang Zwiauer
*Philip Schaufelberger
*Tom Geiger
*Daniel Bohnenblust

## Diskografyy
*1991 Overdose Funk 
*1994 Jetzt funkt's aa 
*1999 Dr einzig Wäg
*2007 Pumpin' Daze

## Offizielli Syte
*https://web.archive.org/web/20080505093120/http://www.p-27.ch/
Samir

Dr **Samir** (* 29. Juli 1955 z Bagdad als *Samir Jamal Aldin*) isch e Zürcher Reschisör. Är isch 1961 als Kind uf Züri ko. Är gilt als Erfinder vom Wort *[[Secondo]]*, wo in der Schwyz geboreni Kinder vo Ussländer bezaichnet. In sym Film "Babylon 2" (1993) hed er bekannti "Secondos" z'Wort ko lo, drunter d Basler Räpperin Luana und dr Räpper MC Carlos vo Sens Unik. Sy Kurzfilm "La eta knabino" isch uf Esperanto. Sy Film, "Forget Baghdad", isch e Film über Jude, wo friener in dr Komunistische Partey vom Irak gsi sin, drunter dr Autoor Samir Naqqash.

Im Härbscht 2005 isch am Samir sin Film "Snow White" is Kino cho. De Spielfilm handlet vomene Flittli us richem Hus, wo in en Rapper verguggt isch. 

## Filmografi
* 1984: Schiefkörper
* 1984: Stummfilm (Kurzfilm)
* 1987: Morlove – eine Ode für Heisenberg (Fernsehfilm)
* 1988: Eurocops (Fernsehserie, eine Folge)
* 1988: Filou (au Drehbuech)
* 1991: Immer & ewig (au Produktion, Drehbuech, Kamera)
* 1992: (It Was) Just a Job (au Drehbuech, Kamera)
* 1993: Babylon 2 (Dokumentarfilm, auch Drehbuch)
* 1994: La productrice
* 1995: Die Drei – Hass; Jetzt oder nie; Todesoperation
* 1998: Die Metzger (Fernsehfilm)
* 1996: Die Partner (Fernsehserie, ei Folg)
* 1996: Tödliche Schwesternliebe
* 1998: Angélique *(Blind Date)*
* 1997: La eta knabino au kiel oni trovas ian helpon (Kurzfilm, au Drehbuech, Produktionsleitung)
* 1998: Projecziuns tibetanas (Dokumentarfilm, au Drehbuech, Kamera, Schnitt)
* 2001: Norman Plays Golf (au Drehbuech)
* 2002: Forget Baghdad: Jews and Arabs – The Iraqi Connection (Dokumentarfilm, au Drehbuech, Schnitt, Cast)
* 2004: ZwischenSprach (Dokumentarfilm, au Drehbuech)
* 2005: Snow White (au Drehbuech)
* 2010: Escher, der Engel und die Fibonacci-Zahlen (Dokumentarfilm, au Drehbuech)
* 2014: Iraqi Odyssey (Dokumentarfilm, au Produktion, Drehbuech, Kamera, Schnitt, Cast)

## Weblink
*  
* SWISS FILMS Portraits
* Biografi uf Dschoint Ventschr
Sens Unik

**Sens Unik** sin e HipHop-Gruppe us Renens bi Lausanne in dr Romandie, wo 1987 gründet worde isch und sich im 2010 ufglöst hät.

Di bekanntischte Mitglider sin dr MC Carlos und d Sängerin Déborah, wo au als Solo-Künschtlerin aktiv isch.  Si sin bekannt für ire vom East-Coast-Rap beyflussti Musig. Uf "Abracadabra" hän si sich an Pop aagnööchered, en Experimänt wo si aber mit irem neuschte Album, "Mea Culpa", wider ruckgängig gmacht hän. 
Sens Unik hän au e baar spanischsproochigi Songs veröffentligt; em MC Carlos sini Eltere stamme us Galizie in Spanie.

## Mitglider
* MC Carlos (aka Carlos Leal) 
* Déborah 
* Rade 
* Just One 
* Dynamike 

## Diskografy
* 1991 Le VIème sens 
* 1994 Chromatic 
* 1993 Les Portes du Temps 
* 1996 Tribulations 
* 1997 Panorama 91-97 
* 1998 Pole Position 
* 2001 Abracadabra 
* 2004 Mea Culpa

## Fuessnoote
Romandie

D **Romandie** isch dr französischschprochigi Dail vo dr Schwyz. Dütschschwyzer nenne si normalerwys **Weschtschwyz**, **Wälschschwyz** oder **Wälschland**.

## Geografii
Folgendi Kantön ghöre zur Romandie: Gänf, Waadt, Nöieburg und de Jura; wie au di französisch-sproochige Dail vo de Kantön Wallis, Friburg und Bärn.

## Politik
D Gränzä zwüsche dr Romandie und dr Dütschschwitz wird hüfig Röschtigrabe gnennt. Vor auem i politische Diskussione ghört me de Usdruck hüfig.

Well d Romandie und s dütschsprochige Basel bi nationale politische Abstimmige immer sehr ähnligi Resultat händ, redet me bi Basel au vom «dütschsprochige Täil vo dr Romandie», was sich abr numme uff d politische Haltig aawände losst.

## Lueg au
* Tour de Romandie

## Literatur
* 
* Mathieu Avanzi: *Français.* In: Elvira Glaser, Johannes Kabatek, Barbara Sonnenhauser (Hrsg.): *Sprachenräume der Schweiz.* Band 1: *Sprachen.* Narr Francke Attempto, Tübingen 2024, ISBN 978-3-381-10401-7 (), S.&nbsp;96–128.
* Andres Kristol: *Histoire linguistique de la Suisse romande.* Éditions Alphil, Neuenburg 2023, ISBN 978-2-88930-455-4.
* Andres Kristol: *Les traditions dialectales de la Suisse romande: francoprovençal et franc-comtois.* In: Elvira Glaser, Johannes Kabatek, Barbara Sonnenhauser (Hrsg.): *Sprachenräume der Schweiz.* Band 1: *Sprachen.* Narr Francke Attempto, Tübingen 2024, ISBN 978-3-381-10401-7 (Download), S.&nbsp;68–95.
Esperanto

**Esperanto**, mit äigentlichem Name **Lingvo Internacia** isch di internazionali Schprach, wo 1887 fom polnische Augenarzt Ludoviko Lazaro Zamenhof dur d’ Publikazion fom erschte Leerbuech in polnischer und churz drufabe in änglischer, französischer und russischer Schprach de Mänschhäit forgschtellt worden isch.

## Gschicht
De Zamenhof schtammt us de ostpolnische Stadt Bialystock, wo damals zum russische Zareriich ghört het. I dere Stadt händ damals fier Folksgruppe gläbt, unter dene schrecklichi Schpannige und Hass gherrscht het. De Zamenhof het sich entschlosse, öppis dagege z’tue und e Schprach z’entwickle, i dere sich alli Mänsche unabhängig fo ihrer Herkunft mitenand ferschtändige chönnd.

Sis erschte Schprachprojekt het de Zamenhof mit sine Schuelkamarade a sinere Maturfiir forgschtellt. Sin Vater aber, wo Angscht ghaa het, dass en jüdische Jüngling wäge söttige Ideeä mit Ferfolgige dur d’Behörde rächne muess, het sim Soon ferbotte, sich wider mit söttige Projekt z’befasse und hät alli Dokumänt fo dem erschte Wältschprachenentwurf is Füür grürrt. So het de Zamenhof in Warschau und Moskau Medizin schtudiert und ischd Augenarzt worde. Sin Traum aber het er nöd fergässe. Zäme mit sinere zuekünftige Frau Klara Silbernik und de finanzielle Unterschtüzig fo sim Schwigerfater het er 1887 unter em Psoidonym D-ro Esperanto s’erschti Leerbuech fo de Lingvo Internacia publiziert. Esperanto bedüütet "de wo hofft" und hüt isch d´Schprach uf de ganze Wält unter dem Psoidonym fom Dr. Zamenhof bekannt.

## Grammatik
D’ Esperanto-Grammatik isch follkomme regelmässig und kännt überhaupt e käi Uusnaame. Me cha mit Hilf fo fixe Ändige fo wenige unferänderliche Wortwurzle ganz en Huufe noii Wörter abläite. Drumm isch Esperanto ganz äifach z’erlerne. Da äs im Esperanto en fil laatinischi Wortschtämm git, töönt d’ Schpraach e bitz Romanisch, fo de Schtruktur und de Grammatik her het Esperanto aber äigetli fil mee Gmäinsamkäite mit Ostasiatische Schprache wie Japanisch und Koreanisch.

## Verbräitig vo Esperanto
Hüt (im Oktobär 2007) wird Esperanto vo zwüschäd 5 und 10 Millionä Mänschä uf dä ganzä Wält gschprochä. Wenn mär im Google nach Esperanto suächt dänn findät mär je nach Suächziit zwüschäd 50 und 100 Millionä Träffär. Es git in Esperanto inzwüschä fascht 2 Millionä Internet-Siitä und Esperanto isch im Internet a 15-är Stell vo allnä Sprachä vo dä Wält!

## Lueg ou
* L. L. Zamenhof
* Antoni Grabowski
* Dietrich Michael Weidmann

## Weblink

* **(mul)** Svisa Esperanto Portalo - Zuägang zu dä WEB-Siitä vo dä schwyzerischä Esperanto-Bewegig.

* **(mul)** Germana Esperanto Portalo - Zuägang zu dä WEB-Siitä vo dä tüütsch Esperanto-Bewegig.

* s'Heft "Schritt für Schritt" zum lernä
* **(mul)** Portalo por lernado de Esperanto - Portal für alli wo Esperanto lernä möchtäd!

* **(mul)** Esperantomondo - Esperanto portalo kaj koresponda servo
* Diskutgrupo "Ni parolas Esperante"
Kurdische Sprache

**Kurdisch** (kurd. کوردی Kurdî) isch e Sprooch, wo in dr Türkei, im Irak, im Iran, z Syrie, z Georgie und z Armenie gschwätzt wird. Si isch mit em Farsi nooch verwandt. Baidi Schprooche ghöre zu de iranische Sproochgruppe innerhalb vo de indoeuropäische Sproochfamilie. S Kurdische isch i zaalriichi Tielekt undertailt, wo zum Tail recht verschide töne. D Kurde hend kein eigne Nationalstaat und eri Sprooch werd i de verschidnige Länder mee oder weniger starch underdruckt.

S Noikurdische isch erst sitem uusgende 19. Jh. gschribe wore, bruucht werd debi e modifizierti Form vo de arabische Schrift, selte aber au di latinisch Schrift. Denebet sind no mittelalterlichi Versli uf Mittelkurdisch öberliferet.
Schaffhausen

**Schafuuse** isch d Hauptstadt vom Kanton Schafuuse. (Dr Name isch IPA: , amtlig uf hochdütsch **Schaffhausen**, uf französisch: *Schaffhouse* und iteliänisch *Sciaffusa*, uf Rätoromanisch *Schaffusa*). Es isch die nördlichschti Stadt vo de Schwyz.

## schöni Sache
Bekannt isch Schafuuse für sini Altstadt mit dä Erker, em Chlooschter Allerheilige und em Munot, e Feschtig oben a dr Schtadt, wo au s Wahrzeiche vo Schafuuse isch, und d Rhyufer.

## Geografy
Schafuuse, di nördlichschti Schtadt vo dr Schwyz, liggt am Rhy, südöschtlig vom Rande. De Rhyfall, wo chli witer une am Rhy, bi Neuhuuse liit, isch an vo de grööschte Wasserfäll vo Europa, ghört aber nur rechtsufrig zum Kanton Schafuuse und linksufrig zum Kanton Züri.

## Gschicht
Schafuuse isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1045 als *Scâfhusun*. Sini Gründer un die vom Chloschter Allerheilige sind d Grafe vo Nälleburg gsi.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,6 % gläge.

## Religion
43,6 Prozänt vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,4 Prozänt sind römisch-katholisch (Stand 2000).

## Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 5,0 %, FDP 12,1 %, SP 41,6 %, SVP 31,9 %, Sustigi 9,4 %.

Gmeindspresident isch de Peter Neukomm (Stand 2019).

## Wirtschaft
Dä greeschti Firme vo Schafuuse:
* BB Biotech (Biotechnologie Gruppe) 
* International Watch Company (IWC - Härsteller vo Uhre)
* Georg Fischer (Industriegruppe: Rohre, Werkzig usw.)
* Cilag (Pharmacie)

## Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 33'628 Iiwohner 84,5 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,6 % Französisch und 3,1 % Italienisch.

De hochalemannisch Dialekt vo Schafuuse ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.

## Lüüt
* Dieter Wiesmann, Schwyzer Liedermacher

## Bilder

2004-Schaffhausen-Schwabentorturm.jpg|s Schwoobedoor, mit em Bildrelief über em Boge un dr Mundartschrift «Lappi tue d’Augen uf»
SchaffhausenLappi.jpg|s Relief «Lappi tue d’Augen uf»
SchaffhausenRheinfall1.jpg|dr Rhyfall bei Schafuuse
Schaffhausen Munot Tower.jpg|d Feschtung Munot
Zunft-zun-Schmieden-Schaffhausen.jpg|d Vordergass, mit dr "Zunft zun Schmieden" (linggs)
Schaffhausen Hai.jpg|d Schaffuuser Polizei und d Kantonspolizei vom Thurgau gend Entwarnig, es hegi im Hochrhy e kai Hai


## Literatur
* 

## Weblink

* www.stadt-schaffhausen.ch

## Fuessnote
Public Enemy

**Public Enemy** us Long Island, New York ghöre zu de wichtigschte HipHop-Gruppe überhaupt. Mit irer inhaltlig und bolitisch radikale Musig hänn si dr HipHop massgääblig erneuered. Di wichtigschte Mitglider sin dr Lead-Rapper Chuck D, dr Flavor Flav, dr DJ Terminator X und dr Professor Griff. Unterdesse sin Public Enemy nümm seer populär, immerhin hän si aber zäme mit em Moby e Anti-Kriegs-Track namens "Make Love Fuck War" uffgnoo. 

Vom *Rolling Stone Magazine* isch Public Enemy 2004 uf em 44. Platz uf dr Liste vo de Unstärblige (100 Greatest Artists of All Time) iigreiht worde. Im Johr 2007 si si in d Music Hall of Fame vo Long Island ufgnoh worde.
## Wichtigi Stück
* 1988 Bring the Noise
## Diskografy
* 1987 Yo! Bum Rush the Show
* 1988 It Takes a Nation of Millions to Hold us Back
* 1989 Fight the Power...Live!
* 1990 Fear of a Black Planet
* 1991 Apocalypse '91...The Enemy Strikes Black 
* 1992 Greatest Misses 
* 1994 Muse Sick-n-Hour Mess Age 
* 1998 He Got Game
* 1999 There's A Poison Goin On 
* 2002 Revolverlution
* 2005 New Whirl Odor
* 2007 How You Sell Soul to a Soulless People Who Sold Their Soul?
* 2012 Most of My Heroes Still Don't Appear on No Stamp 
* 2012 The Evil Empire of Everything 
* 2015 Man Plans God Laughs 
* 2017 Nothing Is Quick in the Desert
* 2020 Loud Is Not Enough 
* 2020 What You Gonna Do When the Grid Goes Down?

## External Link
* https://web.archive.org/web/20070724012354/http://publicenemy.com/
Gangster Rap

**Gangster Rap** isch e Sub-Stil vom HipHop. Boogie Down Productions us dr Bronx und vor allem dr Schoolly D us Philadelphia sin d Vorleufer vom Gangster Rap. Dr Ice-T us Los Angeles hed s Stück "PSK - What does it mean" vom Schoolly D als Grundlaag für si Track "6 N The Morning" gnoo. NWA und dr Eazy E hän als nöggschti "Boyz N The Hood" usebrocht, wo uf "6 N The Morning" basiert. Spöter isch d Musik me Soul und Funk-orientiert worde; schliesslig hed dr Dr. Dre (ex-NWA) dr G Funk kreiert, wo seer noch bim P Funk und im allgemaine am Funk vo de 70er Joor isch.
Ice-T

Dr **Ice-T** (* 16. Februar 1958 z Newark/New Jersey USA als **Tracy Marrow**) isch e bekannte Rapper und Schauspiler. Är bezaichnet sich sälber als "inventor of crime rhyme", und si wichtigi Rolle als Pionier vom Gangster Rap isch unbeschtritte. Sit sim zwaite Album "Power" (1988) hed är immer wider au bolitischi Täggscht gschribe. Är hed scho frie au als Schauspiler gschafft (zersch als Rapper in de Film "Breakin'" und "Breakin' 2 - Electric Boogaloo"); schliesslig hed er in "New Jack City" vom Mario Van Peebles e Hauptrolle übernoo. Wyteri Rolle in Film vom Abel Ferrara und andere hed zwor nid zum groosse Erfolg als Kino-Schauspieler gfiert; derfür hed er sich au als TV-Schauspieler könne etabliere, unter anderem in "Players" und "Law and Order". 

Är hed au e Heavy Metal-Band namens Body Count; ir Lied "Cop Killer" hed zum Skandaal gfiert und dr Ice T hed si Blattevertraag bi Warner Brothers verlore. 

Dr Ice T isch au Mitglid vo de Gruppe Analog Brothers und SMG. Sy Posse oder Crew haisst Rhyme Syndicate. Vili ehemologi Mitglider vom Syndicate sin hüt bekannti Rapper, unter anderem d Nikki D und dr Everlast.

## Diskografy
### Albe
* Rhyme Pays (1987) 
* Power (1988) 
* The Iceberg/Freedom of speech...just watch what you say (1989) 
* OG: Original Gangster (1991) 
* Home Invasion (1993) 
* VI: Return of the Real (1996) 
* Below Utopia: The Lost Score (1998) 
* The Seventh Deadly Sin (1999) 
* Gang Culture (2004) (Ice-T live in Montreux, Switzerland)
* Gangsta Rap (2006)

### mit Body Count
* 1992: *Body Count* (LP/CD, Sire Records)
* 1994: *Born Dead* (CD, Virgin Records)
* 1997: *Violent Demise: The Last Days* (CD, Virgin Records)
* 2006: *Murder 4 Hire* (CD)
* 2014: *Manslaughter* (CD/Digital, Sumerian Records)

### mit Black Ice
* 2008: *Urban Legends* (CD)

## Filmografi (Uuswahl)
* 1984: Breakin'
* 1984: Breakdance 2
* 1991: New Jack City
* 1991: Ricochet – Der Aufprall *(Ricochet)*
* 1992: Trespass
* 1994: Surviving the Game – Hetzjagd durch die Hölle
* 1995: Tank Girl
* 1995: Vernetzt – Johnny Mnemonic
* 1997: Mean Guns
* 1997: Spielplatz der Mörder *(Below Utopia)*
* 1998: Crazy Six
* 1999: Shot Down
* sit 2000 : Law & Order: New York
* 2000: *Gangland, L.A.*
* 2000: *Leprechaun 5: Leprechaun in the Hood*
* 2000: Stranded – Operation Weltraum
* 2001: *Hood Rat*
* 2001: Crime is King *(3000 Miles to Graceland)*
* 2001: *Crime Partners*
* 2001: Air Rage – Terror in 30.000 Feet
* 2010: Lottery Ticket
* 2014: Chicago P.D. (Staffel 1, Folg 6)

## Literatur
* Ice-T/Sigmund, Heidi: The Ice Opinion. Who gives a fuck? – Droemer Knaur 1995, ISBN 3-426-60315-2

## Weblink
* Offizielli Webpräsenz (englisch)
* Diskographi bi Discogs
* 
* Ice-T im All Music Guide (englisch)
Luana

D **Luana** (au bekannt als **Chéjah**, bürgerlige Name: Stephanie Cea) isch e Basler Rapperin und Sängerin. Si isch aini vo de erschte Rapperinne us dr Schwiiz.

## Ufdritt und Ufname
D Luana rappt und singt normalerwys uf Änglisch, en Usnaam sin iri Stück uf em *Wake Up* Sämpler (en Anti-Droge-Projäkt), wo als Initiantekonzärt vom JKF gsi isch. Iren erschte Ufdritt hed si uf em erschte *Fresh Stuff*-Sampler gha, da isch dr erschti Schwytzer HipHop-Sampler gsi. Si hed unter anderem mit em Mad Professor zämegschafft und isch e Mitglid vo der Zulu Nation. Noch irem Langspil-Début hed si dr Name Chéjah aagnoo und e 2-Track Single usebrocht: *I Had A Dream/G.O.D.* (2000), R&B mit Rap und religiöser Usrichtig. Ihri letschte Ufnahme sin uf Ihrem Album *Freedom* und die kame uf i-groove.com finde sowie au uf Spotify. Im Novämber 2019 kunnt e Vinyl-Single use mit 2 Rap-Funk-Stück.

2019 isch si mit em Prince Whipper Whip und mit em Afrika Bambaataa z Paris ufdrätte.

Si git jede Fritig im Musikpalast in Basel Gsangsstunde und isch im virtuelle Schwizer Hip-Hop-Museum verewigt.

## Diskografî
### LP
* Seriosistas
* Freedom

### Single
* I Had A Dream/G.O.D. (2000)

## Weblink
* Interview mit dr Luana
* mx3.ch/luana
* reverbnation Luana Oldschool
* i-groove Luana Freedom
* soundcloud.com / luanastefystef
Zulu Nation

D **Zulu Nation** isch e Organisation, wu dr Afrika Bambaata grindet het, zum jungi Mensche vor Droge und Gwalt z bewahre.

## Idee
De New Yorker DJ Afrika Bambaataa isch schu als Kind uf d Idee kumme, e Zulu Nation z grinde. De Aalass fir en isch de Film *Zulu* mit em Michael Caine gsi, wu di afrikanisch Zulu Nation durich Tapferkeit un Zämmenhalt wie Helde dargstellt worre sin. Des isch in de 1960er Johr noch ugwehnli gsi, dass Schwarzi as Held zeigt werre.

## Umsetzung
Bis in d 1970er Johr het sich de Afrika Bambaataa im Umfeld vun de *Nation of Islam* un de Street Gang *Black Spades* ufghalte. E Todesfall vun nem Freind bie me Polizei-Iisatz het ne dezue brocht, des z iberdenke un ebis Bessres uf d Bei z stelle. Gmeinsom mit Weggfährte us denne Gruppe het er zerscht *The Organisation* grindet, wu winig speter *The Universal Zulu Nation* drus worre isch.

D *Zulu Nation* isch e *Musik-, Sozialdienscht- un Kunscht-Organisation*, wu sich in de Hauptsach im Hip-Hop widmet. D Mitglider vun de Zulu Nation glaube on *Frejheit, Grächtigkeit, Wisse, Wiisheit un Verständnis*.
 
Si betätige sich zum Biispil as DJs, Graffitikinschtler, Rapper, Breakdancer, Organisatore oder im Vertriib vun ihri Platte. Derzue wirke si on Diskussionsveronstaltunge mit, wu sich mit de Ziil vum Hip-Hop befasse. So stihn si direkt mit derre Kultur in Verbindung.

## Chapter
De Erfolg vum Hip-Hop ab de 1980er Jôhr het bewirkt, dass die Organisation nodno ebefalls weltwit bekonnt worre isch. So sin noch em Zentrum in de New Yorker Bronx in verschidene Länder Zwiigstelle ufgamcht worre, d *Chapter*. Viil bekonnti Hip-Hop-Persenligkeite sin dert Mitgliider.

## Mitgliider
Bekonnti Mitgliider sin de Ice-T, de Afrika Islam, De La Soul, d Queen Latifah, d Jungle Brothers, de WestBam un d Cora E.. 1985 het de Afrika Bambaata de Heidelberger Rapper Torch zum „Kinig“ vu de ditsche Chapter vun de Zulu Nation krent.

## Weblink
* www.zulunation.com
* www.zulunation.be
Afrika Bambaata

__NOTOC__

Dr **Afrika Bambaata** (* 10. April 1957, z New York City als *Lance Kahyan Aasim*)  isch en HipHop-Pionier und dr Gründer vo der Zulu Nation. Si Stück *Planet Rock* us em Joor 1982 isch der erschti Electro Funk-Track gsi und hed der HipHop in e neui Richtig brocht.

In Medie wird zmeischt *Kevin Donovan* als sii ächte Name aagää, aber är het in verschidene Interview gsait, dass das e ander Miglid vo sire früenere Gang „Black Spades“ gsi seig.

Em Afrika Bambaataa sy Name isch vo merere andere Musiker entleent worde: em Afrika Islam – Son of Bambaataa, em Afrika Baby Bam vo de Jungle Brothers und em WestBam.
Dr Afrika Bambaataa hed unter anderem mit em James Brown, UB40, em Yellowman und em Johnny Rotten zämegschafft. 
Zäme mit em italiänische Broduzänte-Team De Point hed är au HipHouse-Stügg uffgnoo. Mitte 1990er Joor het är sich mee in Richtig HipHop entwiggled; ändi 1990er Joor het är sich wider uf syni Electro-Wurzle besinnt und schliesslig mit em Westbam und em Gary Numan zämgeschafft. 

## Diskografy
### LPs
* 1986 Planet Rock – The Album (Tommy Boy Records) 
* 1986 Beware (The Funk Is Everywhere) (Tommy Boy Records)
* 1987 Death Mix Throwdown (Blatant)
* 1988 The Light (EMI America)
* 1991 The Decade of Darkness 1990-2000 (EMI Records USA)
* 1996 Jazzin’ by Khayan (ZYX)
* 1996 Lost Generation (Hot)
* 1996 Warlocks and Witches, Computer Chips, Microchips and You (Profile) 
* 1999 Return to Planet Rock (Berger Music)
* 2000 Hydraulic Funk (Strictly Hype) 
* 2004 Dark Matter Moving at the Speed of Light (Tommy Boy)

### Compilations
* 1997 Zulu Groove Hudson Vandam (Compilation)
* 1999 Electro Funk Breakdown (DMC) 
* 2001 Electro Funk Breakdown (DMX) (Compilation) 
* 2001 Looking for the Perfect Beat: 1980-1985 (Tommy Boy) (Compilation)

### EPs und 12"s
* 1992 Don’t Stop... Planet Rock (The Remix EP) (Tommy Boy) (EP) 
* 1993 Zulu War Chant (Profile) (12") 
* 1993 What’s the Name of this Nation?... Zulu Profile (12") 
* 1994 Feel the Vibe DFC (12") (mit Khayan) 
* 1998 Agharta – The City of Shamballa (Low Spirit) (12") (mit em Westbam) 

## Fuessnote
Blaxploitation

**Blaxploitation** isch e US-amerikanischs Film-Genre. Dr Name verwyst uf di änglische Wörter BLACK ('schwarz') und EXPLOITATION ('Usbeutig'). Dr worschinlig bekanntischti Blaxploitation-Film isch "Shaft" (1971) vom Gordon Parks (nid z verwäxle mit em Remake (2000) vom John Singleton). Als erschte (oder Pre-)Blaxploitation-Film gilt "Sweet Sweetback's Baad Asssss Song" (1971) vom Melvin Van Peebles. Nid vergässe wärde darf i däm zämehang natürlech "the queen of blaxploitation", Pam Grier. Ire het dr Quentin Tarantino es späts dänkmau gsetzt mit dem fantastische fium "Jackie Brown".
Azad

Dr **Azad** (* 24. Novämber 1973 z Sanandadsch, Iran als **Azad Azadpour**) isch e kurdischstämmige dütsche Rapper us Frankfurt. Är isch e Mitglid vo der unterdesse ufglööste Gruppe Asiatic Warriors gsi. Spöter hed är mit em Moses P und synere 3P-Posse zämegschafft. Hütt isch är bekannt als ain vo de beschte Hardcore-Rapper us Dütschland und verdailt gärn Sytehib gege anderi Rapper wi dr Samy Deluxe oder dr Toni L.

## Bozz Music
Inzwüsche hed de Azad es eigets Sublabel bi Universal übercho, Bozz Music. Det under Vertrag sind di folgende Künstler:

* Jonesmann (Rapper & Sänger)
* Chaker (Rapper)
* Jeyz (Rapper)
* Sezai (Rapper)
* STI (Produzent & Rapper)
* Martelli (Produzent)
* Brisk Fingaz (Produzent)
* m3 & Noyd (Produzänteteam)

## Warheit
Zeme mit de Rapper Chaker, Jeyz und Sezai bildet de Azad d Crew "Warheit". Offesichtlich hend si im Sinn i nöchster Zit emol ires Debüt-Album "Kopfschuss" usezbringe.

## Diskografy
* 2001 Leben
* 2003 Faust des Nordwestens
* 2004 Der Bozz
* 2005 One mit Kool Savas
* 2006 Game Over
* 2007 Blockschrift
Kid Frost

Dr **Kid Frost**  (* 31. Mai 1964 als **Arturo Molina Jr.**) - au bekannt als Frost -  us Los Angeles isch ain vo de bekanntischte Chicano Rapper. Zersch hed si Etniziteet kai Rolle gschpilt, aber Afang vo de 90er Joor hed er - als erschte - aagfange, spanischi Wörter und Chicano-Slang in syni Rhymes yzflächte. 

Sini erschte Maxi-Singles sin no Electro Funk gsi; schpöter hed dr Kid Frost sich am Gangster Rap orientiert, allerdings eender party-orientiert und mit glägentlige Latin-Yflüss. Thump Records, e Blattefirma, wo sich unter anderem uf Old School Rap, Chicano Rap und Freestyle spezialisiert hed, hed zwai Greatest-Hits-Blatte usegää und schliesslig e neui CD vom Frost, "Welcome to Frost Angeles". Unterdesse isch är vo Low Profile Records gsignt worde. Syni nöischte CD sin uf Old West erschine. 

## Diskografy

Frieni Maxi (12") 

* *Rough Cut* (1984) (Electrobeat # 001)
* *Terminator* (1985) (Electrobeat # 005)
* *Commando Rock* (C-Jam and Kid Frost)

Als KID FROST

* *Hispanic Causing Panic* (Virgin 1990)
* *East Side Story* (1992)

Als FROST

* *Smile now die later* (Ruthless/Relativity 1995)
* *When hell.a. freezes over* (Ruthless/Relativity/Epic 1997) 
* *This was then this is now Vol.I* (Celeb-entertainment 1999)
* *This was then this is now Vol.II* (Celeb-entertainment 2000)
* *Still up in this $#*+!* (Hit a lick/In the paint/Koch 2002)
* *Welcome to Frost Angeles* (Thump Records 2005)
* * Till The Wheels Fall Off* (Aries/Low Profile 2006)	
* *All Oldies* (Old West Entertainment Corp, Gain Green Records 2011)
* *All Oldies 2* (Old West Entertainment Corp 2012)
	
Als OG KID FROST

* *Old School Funk* (Old West Entertainment Corp 2013)
Chicano Rap

**Chicano Rap** isch Rap vo Chicanos, d. h. Amerikaner mit mexikanische Wurzle. Dr erschti Chicano Rapper isch dr Kid Frost gsi. Cypress Hill hän zwor nume ai Mitglid, wo unter anderem mexikanischi Wurzle hed (dr Lead-Rapper B Real), si hän aber immer Chicano Slang benutzt und hän au anderi Chicano Rapper gförderet: d Delinquent Habits und Psycho Realm. Au dr kubanisch-amerikanischi Rapper Mellow Man Ace benutzt Chicano Slang. Tüpisch für dr Chicano Rap sin änglischi Täkscht mit spanische Wörter; mängmol nennt me das Spanglish. Es git aber au e baar rain spanischschproochigi Chicano-Rap-CDs; vo Akwid, Darkroom Familia und au vo Cypress Hill.
Beastie Boys

D **Beastie Boys** sin e Hip-Hop-Trio us Brooklyn, New York gsii. Di drey 'Boys' sin dr MCA (Adam Yauch), dr Mike D (Michael Diamond) und dr Ad Rock (Adam Horovitz) gsii. Nach em Tod vom Adam Yauch im Mai 2012 hed sich d Band ufglöst.

Iri erschti LP isch in Zämenarbet mit em Rick Rubin und z.&nbsp;T. Run DMC entschtande. Das hed drzue gfiert, das "Licensed to Ill" (1986) so vil Heavy Metal Samples wi kai anderi Rap-LP zu däre Zyt gha hed. Aagfange hän d Beastie Boys als Punk-Gruppe; dr Rock-Yfluss isch also e ganz natürligi Sach gsi. Uf irer zwaite LP, "Paul's Boutique", broduziert gröschtedails vo de Dust Brothers, hets zwoor weniger Rock-Yflüss druf gha, aber drfür gilt die LP allgemain als Sampling-Gsamtkunschtwärk. Uf "Check your Head" hets Live-Inschtrumänt druf und au wider me Rock-Yflüss - zu däre Zyt hän au immer mee anderi Bands aagfange, Rock und HipHop z vermische, was letschtlig zum ene neue Stil names Rapcore gfiert hed. Au iri Punk-Wurzle hän d Beastie Boys scho bald wider entdeckt ("Sabotage", "Heart Attack Man"), und uf "Hello Nasty" hän si sich sogar mit brasilianischer Musig versuecht. "To the 5 Boroughs" schliesslig isch wider wi "Paul's Boutique" e rains Rap-Album; dasmol zum erschte Mol vo de Beastie Boys in Aigeregie broduziert. Ufffallend isch der schtarke Old School-Yfluss.

## Diskografy
* 1986 Licensed to Ill
* 1989 Paul's Boutique
* 1992 Check Your Head
* 1994 Ill Communication
* 1998 Hello Nasty
* 2004 To the 5 Boroughs
* 2007 The Mix-Up
* 2011 Hot Sauce Committee Part Two

## Weblink
Makale

**Makale** sin e türkischs HipHop-Duo vo Basel. D Mitglider sin dr Casus (* 13.11.1983; si Pseudonym bedütet 'Spion') und dr Cesaret (* am 16.4.1982 als Evren Sakariya; si Pseudonym bedütet 'Muet'). Noch irem erschte Uffdritt uf dr Compilation "Dar Beïda 04" hän si ir Début-Album mit em Name "Kingztanbul" usebrocht. Das isch di erschti türkischschpoochigi HipHop-CD us dr Schwyz. Broduziert isch si vor allem vom Makale und em Pat Jabbar worde. 

## Diskografy
* 2002 Kingztanbul (Barraka El Farnatshi)

## Weblink
* http://www.makale.ch/ Offizielli Site
Comic

D **Comic** cha me als Mischig us Romaan und bildender Kunscht definiere. Es sind Bildergschichte mit churze Tegscht i de einzelne Bildli.

## Gschicht
Als erschte Comic gilt The Yellow Kid vom R. F. Outcault. Zu de Vorläufer vo de Comics ghöred d' Bildergschichte vom Wilhelm Busch und em Gänfer Rodolphe Toepffer.

Am Aafang sind die Bildergschichte humorvoll gsi; drum haissed si «Comics». Scho gly sind au anderi, nöd humoristischi Comics entschtande, zum Bischpil "Prince Valiant" (uf Düütsch: «Prinz Eisenherz») vom Hal Foster, d' Science Fiction Serí "Buck Rogers" und de erschti Superhelde-Comic, "Superman".

I de 60er Jahr sind d' Comics schliesslich au als Medium für Erwachseni wichtiger worde, mit de *[[fumetti neri]]* z Italie, de Barbarella vom Jean-Claude Forest z Frankrych und de Underground Comix i de USA.

De *Comic* isch de gängig Begriff för di sequenzielli Kunscht.
			
## S Wese vor Comic-Kunscht
Im Comic isch e Folg vo Bilder ufgreiht, wo zäme en Vorgang beschribe oder e Gschicht verzelle. I de Regel sind d Bildli zeichnet und werdet mit Text komentiert und meischtens mit wörtlicher Red vo de zeichnete Figuure kombiniert.

I de Comic-Kunscht öberlaped sich Literatur und bildendi Kunscht. Me cha s als e eigeni Kunschtform aluege. De Begriff Comic (urschprüngli Comix) leitet sich vom englische «omic strip» (komischi Schtreife) ab. Wil Comix aber nöd zwangsläufig komisch si mönd, git es de neutrali Begriff *sequenzielli Kunscht*.

De französisch Literaturwissenschaftler Francis Lacassin het 1971 dezue d` Bezeichnig «die nünt Kunscht» prägt. Im französische werd meischt de Begriff *Bande dessinée* (zeichneti Schtreife) oder d Abkürzig ``BD`` bruucht.

## Bischpiil
* Sgartin e Fermentin en la tiara da Tukinu, Arusa & Eluku
* Asterix
* Les Schtroumpfs
* Manga

## Comic-Künschtler und Künschtlerinne us es paar Länder

### [[Frankreich|Frankrych]]
* René Goscinny
* Joann Sfar
* Lewis Trondheim
* Albert Uderzo

### Belgie
* André Franquin
* Hergé
* Peyo
* Willy Vandersteen

### [[Schweiz|Schwytz]]
* Cosey
* Derib
* Enrico Marini
* Boris Zatko
* Zep
* Jaermann und Schaad

### [[Deutschland|Dütschland]]
* Ralf König
* Bernd Pfarr
* Chlodwig Poth
* Volker Reiche

### [[Italien|Italie]]
* Bonvi
* Giorgio Cavazzani
* Hugo Pratt
* Silver

### [[USA]]
* Carl Barks
* Robert Crumb
* Mary Fleener
* Jeff Smith
Joann Sfar

Dr **Joann Sfar** (* 28. August 1971 z Nizza, Frankrych) isch e französische Comic-Zaichner und Täggschter. Är isch bekannt für syni fantastische und autobiografische Comics. Är schafft au mit andere Künschtler zäme, unter anderem mit em Lewis Trondheim, em José-Luis Munuera und em Emmanuel Guibert. Si bis jeetz erfolgrychschti Serí isch "Le chat du rabbin". Dr erschti Band isch vor kurzem au uf Dütsch übersetzt worden isch. Dr Sfar losst sich vo sine sefardische und aschkenasische Wurzle beîflusse; unter syne liebschte Comic-Zaichner und Täggschter sin dr Hugo Pratt, André Franquin und dr Fred.

## Serie/Einzeltitel
*Donjon (Joann Sfar/Lewis Trondheim)
*Donjon Parade (Joann Sfar/Manu Larcenet)
*Die Potamoks (Joann Sfar/José Luis Munuera)
*Merlin (Joann Sfar/José Luis Munuera)
*Die Katze des Rabbiners
*Professor Bell (Joann Sfar, ab em 3. Band: Joann Sfar/Tanquerelle)
*Schwarze Oliven (Originaltitel: Les Olives Noires, Joann Sfar/Emmanuel Guibert, bis jetz 1 Band in dütscher Übersetzig)
*Die kleine Welt des Golem
*Klezmer
*Pascin
Nit in dütscher Sproch verfüegbar:
*Socrate, le demi-chien (Joann Sfar/Christophe Blain)
*Sardine de l'espace (Emmanuel Guibert/Joann Sfar)
*Le Minuscule Mousquetaire
*Petit Vampire
*Grand Vampire
*Carnets (Harmonica, Ukulele, Piano, Parapluie, Caravan, Greffier, Maharajah, Croisette)

## Filmografie
* 2010: Gainsbourg (Vie héroïque)
* 2011: Le Chat du rabbin

## Uuszeichnige
* 2004 *Max-und-Moritz-Priis* als "Bester Szenarist" bim Internationale Comic-Salon Erlangen
* 2011: César für *Gainsbourg – Der Mann, der die Frauen liebte* (Bescht Erschtlingswerk)
* 2011: Beschte Langfilm vom Festival d’Animation Annecy für *Le Chat du rabbin*
* 2012: César für *Le Chat du Rabbin* (Beschte Animationsfilm)

## Weblink

* Offizielli Syte
* Yahoo-Gruppe uf französisch
* Yahoo-Gruppe uf änglisch
Alphabet

E **Alphabet** isch e Asammlig vo ainzelne Zaiche, wo benutzt wird zum e Schprôch bis zumene gwüsse Graad fonetisch widerzgää. De Begriff "Alphabet" chunt vo de erschtä bäide Buechstabe vom griechische Alphabet Alpha und Beta.
Jedes Zaiche schtoot in der Reegle für ai Lut. Für d Widergab vonere bestimmte Sprach mit emnen Alphabet bruucht's aber e Rächtschrybig.

Alphabet **im ängere Sinn** sy nume die Schrifte, wo glychartigi Buechstabe für Konsonanten u Vokale hei. Zu den Alphabet **im wyttere Sinn** zellt men aber oft ou Schrifte wi di Arabischi oder di Hebräischi, wo ke Vokalbuechstabe hei (Konsonanteschrifte/Abjads), u Schrifte wi di Äthiopischi oder di Indische, wo jedem Konsonantebuechstabe e Vokal inhäränt isch (meischtens /a/) u di andere Vokale dür Veränderigen a däm Konsonantebuechstaben usddrückt wärde (Abugidas).

## Alphabet
* s Gotische Alphabet
* s Griechische Alphabet
* s Koptische Alphabet
* s Kyrillische Alphabet
* s Latinische Alphabet

* s Futhark

## Abjad
* s Arabische Alphabet
* s Hebräische Alphabet
* s Phönizische Alphabet

## Lis ou
* IPA
* Rächtschrybig
* Silbeschrift
Futhark

**Futhark** isch e Name für e runischs Alfabeet. D Rune sin e germanischs Alphabet, wo zur Schrybig vo germanische Dialäggt und em Latynische benutzt worden isch. Dr Urschprung oder dr Urschprüng vo de Rune sin umschtritte; zimmlig verbraitet isch aber d Teory, d Rune sige us emene norditalische Alfabeet entschtande. Vili Forscher näme au aa, ainigi Rune syge us latynische Buechschtabe entschtande. Anderi Teorye:
* D Rune syge us em griechische Alfabeet entschtande. S griechischy Alfabeet isch vo Kelte im südliche Gallie benutzt worde.
* D Rune syge alli us em latynische Alfabeet entleent worde. 
* D Rune syge us em e norditalische Alfabeet entwicklet worde.
* D Rune spyse sich us merere Alfabeet, s isch aber nid mööglig, das im ainzelne z rekonschtruiere.

Di elteste sichere Rune stond uf eme Kamm us Vimose z Dänemark und stammed us em 2. Johrhundert n.&nbsp;Chr.

## S eltere Futhark

## Rune z Alemannie
Fir d altalemannische Sprooch sind Rune vom 5. bis is 7. Johrhundert n.&nbsp;Chr. bruucht wore. Me hot die Runeinschrifte vilmool uf de Hintersiite vu Fiible (Brosche) iigritzt und eher fir private Sache, also Name oder kurze Glickwinsch. D Forschung goht devu uus, das d Alemanne d Rune vu de Nordgermane ibernumme hond. Bi de andere Westgermane (Franke, Langobarde, Thüringer) giits Runeiischrifte degege vil seltener.

Wenn au d Iischrifte meistens bloos ganz kurz sind, sind se doch wichtig, wel se fast di onzige Rest vu de domoolige germanische Sprooche sind.

Us de alemannische Kleester Riichenau und St. Galle giits us em 9. Johrhundert i Biecher iberlieferte Futharks und e paar Schriibversuech i Rune gschribe. Des sind denn aber eher altertumskundliche Beschäftigunge vu de Mench. Suscht wird im alemannische Ruum siit em 7. Johrhundert mit lateinische Buechstabe gschribe.

## S jingere und s angelsächsische Futhark
Später hond sich dur sproochliche Veränderunge d Lautwert vu mänge Rune veränderet und s au d Zaiche hond sich gänderet. Bi de Nordgermane hot me d Runezaiche im 7. bis 8. Johrhundert uf 16 reduziert, d Angelsachse hond seit em 9. Johrhundert e Futhark mit 33 Zaiche ghet. 

Z Skandinavie hot me im hohe Mittelaalter punktierte Rune entwicklet und dert sind Rune i mänge ländliche Gegende no bis i s 19. Johrhundert benutzt wore.
## Ruunenäme
E Liste vode wichtigste öberlifrete Ruunenäme und de erschlossne urgermanische Forme. Bidütig vo ainzelne Näme isch bis hüt nöd erchlärbar.

## Lueg no
* Kontinentali Runeinschrifte
* Runetrückli vo Auzon