open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kerman (Iran)

**Kerman** () isch en iranischi Stadt in dr Browinz Kerman. Kerman isch 1'076&nbsp;km vo Teheran in ere Eebeni und 1'755&nbsp;m über NN. 2006 het d Stadt 636'242 Iiwooner ghaa.

Um d Stadt ume het s uf e baar Site Bärg. Wäge däm isch s im Norde droche wie in dr Wüesti, aber im Süde isch s Klima gmäässigt.

## Gschicht
Es isch mööglig, as d Stadt vom sassanidische Köönig Ardaschir I. im dritte Joorhundert gründet worde isch. Si het denn *Ardashir-Choreh* ghäisse. D Araber häi dr Stadt *Bardasir* oder *Bardaschir* gsäit und d Perser *Guwaschir*.

D Kerman-Seldschuke häi d Sitelinie vo de Buyide vo Kerman (936–1048) gstürzt und au d Ghaznawide us dr Region verdrängt, und vo 1048–1188 isch Kerman s Zentrum vom Riich vo de Kerman-Seldschuke gsi, wo vom Sultan Qawurd abgstammt si. Im Qawurd si Brueder Alp Arslan isch dr Herrscher vom Riich vo de Groossseldschuke gsi, wo vo Persie bis Sürie gange isch, si Groossgusää Sulaiman het s Sultanat vo de Rum-Seldschuke in Anatolie gründet.  Iir Rich isch 1140 bis uf Oman uf dr Arabische Halbinsle gange. Denn häi d Oghuse z Kerman d Macht übernoo, aber die häi sich scho 1195 de Choresm-Schahs müesse underwärfe.

Dr Marco Polo het in sim Bricht noch em „Il Milione“ Kerman as *Kierman* beschriibe.

Scho im 11. Joorhundert isch d Meerhäit vo dr Bevölkerig schiitisch gsi, aber erst noch dr Erooberig 1502 dur die imamitische Safawide isch d Stadt „schiitisiert“ worde. Bis 1794 het dr letscht vo de Zand-Brinze, wo s Land vo 1750 aa beherrscht häi, z Kerman residiert. Im Joor 1842 het dr ismailitisch Aga Khan I. dört en Ufstand aazettlet, wo aber nid glunge isch.



Image:Head horse Kerman Louvre MAO132.jpg|Dr Chopf vom ene Ross us dr Sassanidenära (4. Jh., gfunde z Kerman, hüte im Louvre, Paris)
Image:Mahan asemoon.jpg|S Graab vom Schah Nur ad-Din Nimat Allah Walis (im Dorf Mahan)
Image:Kerman Masjid Gate.jpg|S Masdschid-Door



## Hochschuele und Universidääte
* Shahid Bahonar University of Kerman Äins vo de wichdigste technologische Institut im Iran.
* Kerman University of Medical Sciences
* Islamic Azad University of Kerman 
* Kerman Khaje-Nasir Higher Education Center

## Weblingg

* Photos und Beschreibungen der Sehenswürdigkeiten von Kerman
* Photos und Beschreibungen der Sehenswürdigkeiten von Kerman und Umgebung (Mahan, Arg-e Bam, Prinzengarten, Jupar)
* Iran Chamber Society's page on Kerman
* Photos of historic sites in Kerman
* Impressions from Kerman
* Edareh Kar Kerman
* Encyclopedia of the Orient
Kerman

**Kerman** bezäichnet:
*  e Browinz im Iran 
* D Hauptstadt vo dr iranische Browinz Kerman
* E Chliistadt in Kalifornie in de Veräinigte Staate

**Kerman** isch dr Familiennaame vo dene Persone:
* Kalle Kerman (* 1979), e finnische Iishockyspiiler
4. Februar

Dr **4. Februar** isch dr 35. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 330 (in Schaltjohr 331) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1508: Dr Maximilian I. nimmt im Dom z Trient mit dr Zuestimmig vum Papscht Julius II. d Chaiserwird aa. E Chrenig dur dr Papscht z Rom verhinderet d Republik Venedig, wel si dr Durzug vum Maximilian dur ihre Biet ablähnt.
* 1789: Dr George Washington wird vum Wahlmannekollegium aistimmig zum erschte Bresidänt vu dr Verainigte Staate gwehlt. Vizebresidänt wird dr John Adams.
* 1794: Frankrych schafft im Zug vu dr Franzesische Revolution in allne syne Territorie d Sklaverei ab.
* 1858: Dr Hermann Mayer Salomon Goldschmidt entdeckt dr Aschteroid (52) Europa.
* 1948: Ceylon, s hitig Sri Lanka, wird im *[[Commonwealth of Nations]]* unabhängig vu Großbritannie.

## Uf d Wält chuu
* 1741: Elizabeth Cook, Frau vum britische Seefahrer James Cook
* 1842: Hugo Schuchardt, dütsche Romanischt
* 1881: Johann Ulrich Hubschmied, Schwyzer Romanischt und Nameforscher
* 1897: Ludwig Erhard, dytsche Bolitiker
* 1906: Dietrich Bonhoeffer, lutherische Theolog un NS-Gegner
* 1927: Arthur Cohn, Schwyzer Filmproduzänt
* 1932: Titus Giger, Schwyzer Bolitiker
* 1963: Pirmin Zurbriggen, Schwyzer Skirännfahrer
* 1995: Ella Rumpf, schwyzerisch-franzeesischi Schauspiileri

## Gstorbe
* 708: Sisinnius, Papscht
* 1551: Thomas Venatorius, dytsche Mathematiker un Reformator
* 1899: Max Leu, Schwiizer Bildhauer
* 1928: Hendrik Antoon Lorentz, niderländische Mathematiker un Physiker
* 1936: Johannes Meyer-Rusca, Schwyzer Sideninduschtrielle und Kantons- und Gmäindsbolitiker
* 2018: Martin Grüner, dytsche Bolitiker
* 2021: Franz Josef Kuhnle, Weibischof vu Rauteburg-Stuegert

## Weblink
2. Februar

Dr **2. Februar** isch dr 33. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 332 (in Schaltjohr 333) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 962: Dr Liudolfinger Otto I. un syy Frau Adelheid wäre z Rom dur dr Papst Johannes XII. zue Chaiser un Chaiseri gchrent. Ds giltet hite as Grindigsdatum vum Hailige Remische Rych.
* 1914: Z Dytsch-Oschtafrika wird d Tanganjikabahn fertiggstellt, wu vu dr Kischtestadt Daressalaam uf Kigoma an dr Tanganjikasee fiert.
* 1990: In ere Barlemäntsred stellt dr sidafrikanisch Bresidänt Frederik Willem de Klerk umfassendi Reforme in Uussicht. Unter anderem wäre di bode verbottene Barteie *African National Congress* un *Pan Africanist Congress* wider zuegloo un Yyschränkige vu dr Prässefreihait un dr Uusnahmezuestand ufgehobe.
* 2003: Bi dr Landdagswahle z Nidersachse un z Hesse erlydet d SPD schwäri Niderlage. Neie Minischterbresidänt vu Nidersachse wird dr Christian Wulff (CDU). Di hessisch CDU unter em Minischterbresidänt Roland Koch schafft e absoluti Mehrhait.
* 2004: Dur e Siig bi dr Australian Open z Melbourne gwinnt dr Schwyzer Roger Federer syy zweete Grand-Slam-Titel un wird zem erschte Mol Wältranglischtenerste im Tennis.

## Uf d Wält chuu
* 1753: Catherine Lefèbvre, Herzogi vu Danzig
* 1833: Arnold Bürkli, Schwyzer Ingeniöör
* 1882: James Joyce, irische Schriftsteller
* 1919: Lisa della Casa, Schwyzer Sängeri
* 1926: Valéry Giscard d'Estaing, franzesische Bolitiker
* 1931: Walter Olschowka, dytsche Dialäktautor
* 1950: Georg Salvamoser, dytsche Unternämer
* 1970: Anton Hofreiter, dytsche Bolitiker
* 1977: Shakira, kolumbianischi Sängeri

## Gstorbe
* 1332: Rudolf III., Markgrof vu Bade
* 1399: John of Gaunt, Herzog vu Lancester
* 1578: Hans Hug Kluber, Basler Moler
* 1594: Giovanni Pierluigi da Palestrina, italienische Komponischt
* 1828: Lucius Pol, Schwyzer Pfaarer und Naturwüsseschaftler
* 1907: Dmitri Iwanowitsch Mendelejew, russische Chemiker
* 2022: Hans-Peter Bärtschi, Schwyzer Autor un Fotograf

## Sunschtigs
* Liechtmäss

## Weblink
Saweh

**Saweh** (Persisch ساوه) isch e Stadt in dr Markazi Browinz im Iran. Si lit öbbe 100 km südwestlig vo Teheran.

## Gschicht
Im 7. Joorhundert vor dr Zitewändi isch Saweh e Festig vo de Mede gsi. Under de Parther het si **Saavakineh** ghäisse, und isch e wichdigs Zentrum in iirem Riich gsi. 

Im Middelalter häi d Dalaymite und d Seldschuke dört residiert. Im 13. Joorhundert isch si bi dr Invasion vo de Mongoole schweer beschäädigt worde. Die mongolische Ilchane häi d Stadt denn wider ufbaut. D Timuride (1370 bis 1507) häi Saweh blünderet und under de Safawide (16. bis 18. Joorhundert), wo in Persie dr schiitisch Islam as Staatsreligioon iigfüert häi, het si sich erhoolt und isch wider gwaggse. Wo denn in dr Middi vom 19. Joorhundert Teheran die offizielli Hauptstadt worde isch, het d Stadt vil vo iirer Wichdigkäit verloore und e Hufe Lüt si in die nöji Hauptstadt züüglet.

Dr Marco Polo isch uf em Wääg zum mongolische Groosskhan z Saweh verbii choo und verzellt in sim Buech *Il Milione*, ass die häilige drei Köönig dört begraabe sige.

## Seenswürdikäite
*D Fritigsmosche, wo d Seldschuke im 11. Joorhundert baut häi.
*D Maidanmoschee, au Rooti Moschee, us dr Zit vo de Seldschuke.
*D Jameh Moschee
*S Imamzadeh Soltan Seyed Eshaq Mausoleum
*D Sorkhdeh Brugg im Süüde vo dr Stadt
*D Khamseh-Abad Karavanseräi

## Fuessnoote

## Weblingg

* Offizielli website
Sisinnius

Dr **Sisinnius** (* z Syrie; † 4. Februar 708) isch wahrschyns um dr 15. Jänner 708 zum Papscht gwehlt wore un nume drei Wuche speter an ere schwäre Chranket gstorbe.

Dr Sisinnius isch vermuetli z Syrien as Suhn vun eme Johannes uf d Wält chuu; sy gnaue Geburtsort isch nit bekannt.

Mer waißt wenig vun em: Inthronisiert woren isch er noch ere Sedisvakanz vu 89 Däg am 18. Jänner 708. Ä soll eso schwär chrank gsii syy, ass er nit emol sälber heeb chenne ässe. Ainewäg soll er versuecht haa, syy Papschtamt eso guet wie megli uusziebe. Vu syne Amtshandlige isch nume bekannt, ass er d Order gee het, Chalchstai z richte fir d Reparatur vu dr Muure vu Rom, un ass er churz vor sym Dod e korsische Bischof gsägnet gha het. Ä isch im Petersdom begrabe wore.

## Literatur
* .

## Weblink

*
5. Februar

Dr **5. Februar** isch dr 36. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 329 (in Schaltjohr 330) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1638: S schwedisch-proteschtantisch Heer unter em Bernhard vu Sachsen-Weimar fangt im Dryssgjehrige Chrieg mit dr Belagerig vu dr Rychstadt Rhyfälde aa.
* 1679: Frankrych schließt mit Schwede un em Hailige Remische Rych dr *Fride vu Nimwegen* zum dr Holländisch Chrieg abzschließe. Unter anderem gehn doderdur s Elsass un Lothringe ändgiltig an Frankrych.
* 1916: Dr Autor Hugo Ball macht z Züri s *[[Cabaret Voltaire]]* uf, dr Geburtsort vum Dadaismus. 
* 1956: Dr Siddytsch Rundfunk nimmt dr Stuegerter Färnsehdurm in Bedrib.
* 2003: D Schtronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna, Yanga R. Fernández un Henry H. Hsieh entdecke ne Raie vu Zärgmond vum Jupiter: S/2003 J 1, S/2003 J 2, S/2003 J 3, S/2003 J 4.

## Uf d Wält chuu
* 1505: Aegidius Tschudi, Schwyzer Hischtoriker
* 1911: Erich Hermann, schwebische Volksschauspiiler
* 1938: Ula Stöckl, dytschi Fimmacheri un Regisseuri
* 1938: Fritz Widmer, Schwyzer Lehrer, Liedermacher un Schriftsteller
* 1940: H.R. Giger, Schwyzer Chinschtler
* 1941: Kaspar Villiger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1942: Peter Ott, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Lexikograf
* 1942: Peter Vogel, Schwyzer Zoolog
* 1984: Marco Misciagna, italienische Musiker
* 1985: Olga Dinnikova, schwyzerisch-israelischi Schauspileri un Draibuechautori
* 1985: Cristiano Ronaldo, portugisische Fuessballer
* 1997: Delphine Cascarino, franzesischi Fueßballspileri

## Gstorbe
* 1818: Alois von Reding, Schwyzer Militär un Bolitiker
* 1951: Emil Beurmann,  e Schwiizer Schriftsteller, Dichter, Zäichner und Mooler
* 2004: John Hench, US-amerikanische Filmdesigner un Disney-Zaichner
* 2021: Josef Benz Schwyzer Bobsportler

## Gedänktäg
* Hl. Agete, e römeschi Jungfrau und Märtyreri (katholisch, orthodox)

## Weblink
6. Februar

Dr **6. Februar** isch dr 37. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 328 (in Schaltjohr 329) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 337: Noch ere viermonetige Sedisvakanz wird dr Julius I. zum Bischof vu Rom gwehlt.
* 1643: Dr Niderländer Abel Tasman entdeckt as erschte Europäer dr Fidschi-Archipel im Pazifik.
* 1952: D Elisabeth II. wird noch em Dod vu ihrem Vater Georg VI. Chenigi un Staatsoberhaupt vum Verainigte Chenigrych un vu verschidene andere Länder vum Commonwealth.
* 2003: Aschtronome um dr Scott S. Sheppard, dr David C. Jewitt un dr Jan Kleyna entdecke ne Raie vu Zwärgmond vum Jupiter: S/2003 J 5, S/2003 J 9, S/2003 J 10, S/2003 J 11, S/2003 J 15, S/2003 J 17, S/2003 J 18, S/2003 J 19, S/2003 J 21, S/2003 J 23.

## Uf d Wält chuu
* 1704: Johann Jakob Iselin-Ryhiner, Schwyzer Chaufme und Milidäär
* 1872: Robert Maillart, Schwiizer Bouingeniöör und Boumeischter
* 1895: Franz Radziwill, dytsche Moler
* 1911: Ronald Reagan, US-amerikanische Schauspiler un Bolitiker
* 1917: Zsa Zsa Gabor, US-amerikanisch-ungarischi Schauspileri
* 1919: Ernest Beyer, Elsässer Dialäktoloog
* 1941: Wulf Müller, dütsch-schwyzerische Romanischt
* 1942: Hans Kaufmann, Schwyzer Journalischt
* 1945: Bob Marley, jamaikanische Musiker
* 1952: Viktor Giacobbo, Schwyzer Kabarettischt un Moderator#
* 1954: Elvira Glaser, dytschi Sprochwisseschaftleri
* 1961: Malu Dreyer, dytschi Bolitikeri
* 1964: Marie Besse, franzesisch-schwyzerischi Archeologi
* 1972: Gisela Aderhold, dytschi Schauspileri
* 1976: Nadine Schori, Schwyzer Schauspileri
* 1979: Alice Weidel, dytschi Bolitikeri
* 1987: Irène Kälin, Schwyzer Politikerin
* 2003: Markel Fernández, spanische Lychtathlet

## Gstorbe
* 1853: Theopil L’Orsa, Schwyzer Unternämer
* 1855: Josef Munzinger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1918: Gustav Klimt, ööstriichische Mooler
* 1925: Emil Anner, Schwyzer Grafiker
* 1938: Marianne von Werefkin, russischi Moleri
* 1966: Emil Balmer, Schwyzer Mundartautor und Volchskundler
* 2023: Max Waibel, Schwyzer Germanischt

## Weblink
Dschiroft

**Dschiroft** oder **Jiroft** (Persisch جیرفت) isch e Stadt in dr iranisch Browinz Kerman. Si lit 230&nbsp;km südlig vo dr Stadt Kerman und 1'375&nbsp;km südlig vo Teheran. Si het 2006 95'031 Iiwooner ghaa. Früener isch au dr Naame **Sabzewaran** brucht worde. Wil d Umgääbig seer fruchtbar isch, isch si as  **Hend-e Kutschek** (Chlii-Indie) bekannt worde.

Dschiroft lit uf ere groosse Eebeni, dr Halil Rud, uf em südlige Uslöifer vo dr Bariz-Gebirgschetti und uf bäide Site het si e Fluss. Die middleri Hööchi vo dr Stadt isch 650 m über em Meer.

S Klima isch im Summer seer häiss und im Winter moderat. Nume in de hööchere Regione vom Bariz-Gebirg wird s chalt.

D Stadt Qamadin, wo dr Marco Polo von ere verzelt het, ass dört mit Pfäffer und andere Gwürz us Indie ghandlet wurd, isch e Vorort vo Dschiroft.

## Fuessnoote
Rajen

**Rajen** (Persisch  راين, au **Rāyen** oder **Rāyīn**) isch dr Hauptort vom Rajen Beyork in dr Kerman Browinz im Iran. Bi dr Volkszellig vo 2006 het s Stedtli 9'623 Iiwooner in 2'405 Familie ghaa.

## D Festig vo Rajen
Z Rajen stoot e middelalterligi Festig us Leemziegel, wo no in usgezäichnetem Zuestand isch und zu de intressantiste archeologische Stette im Land ghöört. Mä nimmt aa, ass si mindestens e Joorduusig alt isch und d Fundamänt villicht no us dr Zit vo de Sassanide stamme. Bis vor 150 Joor isch d Festig no bewoont gsi.

## Fuessnoote
7. Februar

Dr **7. Februar** isch dr 38. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 327 (in Schaltjohr 328) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 457: Dr Leo I. wird Chaiser vum Oschtremische Rych.
* 1854: Dr Schwyzer Bundesrot verabschidet s Bundesgsetz fir d Yyrichtig vun ere aidgnessische polytächnische Schuel, dr hitige ETH Züri.
* 1888: D Schmalspurbahn Landquart-Davos AG wird grindet.
* 1898: Dr Émile Zola wird wäg symm uffige Brief vum 13. Jänner an dr franzesisch Bresidänt Félix Faure, wun er dr Juschtiz Irrtimer bi dr Verurdailig vum Alfred Dreyfus vorgworfe un d *[[Dreyfus-Affäre]]* ins Rolle brocht ghaa het, wäge Verleumdig aagchlagt.
* 1971: In dr Schwyz wird in ere Volksabstimmig bin ere Stimmbedailigung vu 58&nbsp;% mit 66&nbsp;% Jo-Stimme d Yyfierig vum Stimm- un Wahlrächt fir Fraue uf Bundesebeni billigt. In dr Kanton Friburg, Zug, Schaffuuse un Aargau wird s Frauestimmrecht in Kantons- un Gmaindsaaglägehaite au vu dr Stimmburger aagnuu.
* 1974: Grenada wird unabhängig vu Großbritannie im *[[Commonwealth of Nations]]*.

## Uf d Wält chuu
* 1478: Thomas More, änglische Staatsmann un Humanischt
* 1741: Johann Heinrich Füssli, Schwyzer Moler
* 1812: Charles Dickens, änglische Schriftsteller
* 1875: Walter Courvoisier, Schwyzer Komponischt
* 1877: Richard Steiff, schwebische Erfinder un Unternämmer
* 1896: Thomas Holenstein, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1915: Georges-André Chevallaz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1922: Edwin Nutt, Liechteschtäiner Mundartautor
* 1925: Martha Schmidle, dytschi Dialäktdichteri
* 1927: Juliette Gréco, franzesischi Schansonsängeri un Schauspileri
* 1931: Helmut Pfisterer, schwebische Lehrer un Mundartdichter
* 1967: Fabian Schmid, Mundartautor
* 1977: Baschi Dürr, Schwyzer Bolitiker
* 1993: Maren Wiesler, dytschi Skirännlaiferi

## Gstorbe
* 1797: Johann Jacob Fechter, Schwyzer Böumaischter
* 1862: Ignatius Kohlund, dytsche Beamte un Dichter
* 1929: Dudley G. Wooten, US-amerikanische Bolitiker
* 1974: Manfred Szadrowsky, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1974: Emil Müller, Schwyzer Architäkt un Bolitiker
* 1991: Edwin Nutt, Liechteschtäiner Mundartautor
* 2020: Li Wenliang, chineesische Dokter

## Weblink
8. Februar

Dr **8. Februar** isch dr 39. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 326 (in Schaltjohr 327) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1529: No dr Fasnet bräche z Basel Uurueje uus, wu in eme Bildersturm kulminiere. D Zimft zwinge dr Rot schließli zue dr Yyfierig vu dr Reformation.
* 1815: Dr Wiener Kongress verabschiedet uf Dränge vu Großbritannie ne Erklerig gege dr Sklavehandel.
* 1867: Z Basel wird d Allgmain Musikschuel grindet.
* 2003: Aschtronome um dr Scott S. Sheppard, dr David C. Jewitt un dr Jan Kleyna entdecke ne Raie vu Zwärgmond vum Jupiter: S/2003 J 7, S/2003 J 8, S/2003 J 12, S/2003 J 13, S/2003 J 14.

## Uf d Wält chuu
* 1700: Daniel Bernoulli, Schwyzer Mathematiker
* 1743: Louis d’Affry, Schwyzer Landammann
* 1797: Johann Jakob Schneider, schwyzerisch-dytsche Bfarrer un Dichter
* 1834: Dmitri Iwanowitsch Mendelejew, russische Chemiker
* 1880: Franz Marc, dytsche Moler un Grafiker
* 1903: Alfons Oswald, dytsche Landrot
* 1922: Erika Burkart, Schwyzer Dichterin
* 1937: Manfred Krug, dytsche Schauspiiler
* 1957: Hans Bickel, Schwyzer Germanischt
* 1973: Judith Sehrbrock, dytschi Schauspiileri

## Gstorbe
* 1709: Giuseppe Torelli, italienische Komponischt
* 1725: Peter I., Zar vu Russland
* 1882: Berthold Auerbach, dytsche Schriftsteller
* 1883: Peter Merian, Schwyzer Naturforscher un Bolitiker
* 1902: Christopher C. Upson, US-amerikanische Bolitiker
* 1921: Pjotr Alexejewitsch Kropotkin, russische Anarchischt
* 1962: August Lämmle, dytschi Mundartdichter
* 1963: Carl Stucki, Schwyzer Germanischt un Diplomat
* 1978: Paul Wehrli, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 1991: Angela Bacher, idaliänischi Dialägdologin un Lehrere
* 2016: Kurt Müller, Schwyzer Bolitiker un Schurnalischt
* 2024: Erich Schneider, dytsche Bolitiker

## Weblink
9. Februar

Dr **9. Februar** isch dr 40. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 325 (in Schaltjohr 326) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1801: Dr Fride vu Lunéville zwische Frankrych un Eschtrych macht em Zweete Koalitionschrieg e Änd. Frankrych chunnt di linsrhynische Biet iber. Eschtrych mueß derzue au no di franzesische Dochterrepublike, di Batavisch, di Helvetisch un di Ligurische Republik anerchänne.
* 1822: Haiti annektiert dr uusgruefene benochberte *Unabhängige Staat Spanisch-Haiti*, e churzläbige Vorlaifer vu dr Dominikanische Republik, uf dr Insle Hispaniola.
* 1973: Großbritannie un Frankrych nämme diplomatischi Beziehige zue dr DDR uf.
* 2003: Aschtronome um dr Scott S. Sheppard entdecke d Carpo, e Mond vum Jupiter.

## Uf d Wält chuu
* 1404: Konstantin XI., letschte Chaiser vu Byzanz
* 1845: Ludwig Forrer, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1898: Fritz Fischer, Schwyzer Physiker
* 1914: Margrit Rainer, Schwyzer Schauspileri
* 1932: Gerhard Richter, dytsche Moler
* 1934: Yvonne Escher, Schwyzer Schauspileri un Regisseuri
* 1948: Veronika Minder, Schwyzer Kuratori un Regisseuri
* 1956: Bejoy Nicephorus D’Cruze, bangladeschische Bischof
* 1965: Tim Krohn, dytsch-schwyzerische Schriftsteller
* 1973: Hedda Wardemann, dytschi Immunologi
* 1980: Reto Zanni, Schwyzer Fueßballer

## Gstorbe
* 1675: Gerard Dou, niderländische Moler
* 1935: Karl Nef, Schwyzer Musikwisseschaftler
* 1944: Siegfried Kallenberg, dytsche Komponischt
* 1960: Adolph Coors III, amerikanische Unternämer u Mordopfer
* 1998: Tony Troxler, elsässische Schriftsteller un Schauspiler
* 2019: Tomi Ungerer, elsässische Zaichner
* 2025: Edith Mathis, Schwyzer Operesängeri

## Weblink
10. Februar

Dr **10. Februar** isch dr 41. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 324 (in Schaltjohr 325) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1605: D Komödie *Der Kaufmann von Venedig* vum William Shakespeare wird z London vor em Chenig Jakob I. ufgfiert.
* 1744: Im Theatre Royal in Covent Garden z London wird s Oratorium Semele vum Georg Friedrich Händel urufgfiert.
* 1836: In dr änglische Stadt Derby wird s Derby Museum and Art Gallery ufgmacht.
* 2003: Dytschland un d Niderlande ibernämme z Afghanistan d Fierig vu dr *Internationale Sicherhaitsunterstitzigsdruppe (ISAF)*.
* 2010: Dr Stefan Mappus wird zum Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg gwehlt.

## Uf d Wält chuu
* 1499: Thomas Platter dr Elter, Schwyzer Schriftsteller
* 1898: Bertolt Brecht, dytsche Schriftsteller
* 1904: Robert Balthasar Christ, Schwyzer Journalischt un Schriftsteller
* 1921: Margarete Hannsmann, dytschi Schriftstelleri
* 1923: Hildesuse Gaertner, dytschi Skilaiferi un Kommunalbolitikeri
* 1925: Rosemarie Banholzer, dytschi Schriftstelleri
* 1929: Werner Richter, dytsche Haimetdichter
* 1958: Carli Tomaschett, Bünder Romanischt und Lexikograf
* 1959: Katharina Rupp, Schwyzer Theaterschauspileri un Theaterregisseuri
* 1960: Engelbert Recktenwald, dytsche katholische Prieschter
* 1969: Sandra Studer, Schwyzer Färnsehmoderatori un Sängeri
* 1996: Léa Soldner, franzesischi Volleyballspileri

## Gstorbe
* 1755: Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, franzesische Schriftsteller un Staatsphilosoph
* 1891: Johann Baptist Trenkle, badische Archivar un Haimetforscher
* 1896: William H. Crain, US-amerikanische Bolitiker
* 1906: Anton Hermann Albrecht, dytsche Bfaarer un Haimetdichter
* 1931: Arthur Könnemann, dytsche Komponischt
* 1939: Pius XI., Papscht vu 1922 bis 1939
* 1962: Eduard von Steiger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1982: Margrit Rainer, Schwyzer Schauspileri
* 2016: Hildesuse Gaertner, dytschi Skilaiferi un Kommunalbolitikeri

## Weblink
11. Februar

Dr **11. Februar** isch dr 42. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 323 (in Schaltjohr 324) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1814: E franzesisch Heer unter em Napoleon Bonaparte sigt in dr Befrejigschrieg iber e alliierti preußisch-russischi Armee in dr Schlacht bi Montmirail.
* 1847: D Société jurassienne d’émulation wird z Pruntrut ggründet.
* 1929: Mit dr Lateranverdräg wird dr Vatikan wider offiziäll souverän.
* 1990: Dr sidafrikanisch Mänscherächtsaktivischt un Fierer vum *African National Congress*, Nelson Mandela, wird no iber 27 Johr im Gfängnis us dr Haft entloo.
* 2006: Di erscht Goldmedallie bi dr XX. Olympische Winterspiil z Turin goht an dr Biathlet Michael Greis. In dr Nordische Kombination holt dr Schonacher Georg Hettich Gold.
* 2011: No 18 Däg massive Brotescht vor allem in dr Stedt dritt dr ägyptisch Staatsbresidänt Muhammad Husni Mubarak zruck. Är isch fascht 30 Johr an dr Macht gsii.
* 2013: Dr Papscht Benedikt XVI. verchindet sy Ruckdritt zum 28. Februar.

## Uf d Wält chuu
* 1847: Thomas Alva Edison, US-amerikanische Erfinder un Unternämmer
* 1869: Else Lasker-Schüler, jüdischi tüütschi Dichterin
* 1922: Gudrun Krüger, dytschi Bolitikeri
* 1926: Paul Bocuse, franzesische Choch
* 1927: Dieter Eppler, dytsche Schauspiiler
* 1928: Gotthilf Fischer, dytsche Chorlaiter
* 1934: András Horn, schwyzerisch-ungarische Literaturwisseschaftler
* 1938: Edith Mathis, Schwyzer Operesängeri
* 1947: Andreas Herczog, Schwyzer Bolitiker
* 1949: Ulrich Fischer, dytsche Theolog un evangelische Landesbischof
* 1954: Heidi Siller-Runggaldier, Sidtiroler Romanischti
* 1956: Katharina Geiser, Schwyzer Schriftstelleri
* 1964: Adrian Hasler, liechteschtainische Bolitiker
* 1969: Jennifer Aniston, US-amerikanischi Schauspiileri
* 1972: Lisa Martinek, dytschi Schauspiileri
* 1981: Juan José Cobo, spanische Radrännfahrer
* 1991: Maud Bregeon, franzesischi Bolitikeri

## Gstorbe
* 641: Herakleios, byzantinische Chaiser
* 731: Gregor II., Papscht vu 715 bis 731
* 824: Paschalis I., Papscht vu 817 bis 824
* 1319: Marguerite d’Oingt, burgundischi Chlooschterfrau, Mystikerin und Autorin
* 1650: René Descartes, franzesische Philosoph
* 1831: Niklaus Franz von Bachmann, Schwyzer General
* 1908: Joseph Abbott, US-amerikanische Bolitiker
* 1948: Sergei Michailowitsch Eisenstein, sowjetische Regisseur
* 1976: Frank Arnau, schwyzerisch-dytsche Schriftsteller
* 1990: Helmut Bornefeld, dytsche Komponischt
* 2001: Maurice Zermatten, Schwyzer Schriftsteller
* 2005: Wendel Langenegger, Schwyzer Lehrer un Haimetforscher
* 2008: Edi Bär, Schwyzer Musiker
* 2015: Anne Cuneo, Schwyzer Schriftstellerin
* 2017: Kurt Marti, Schwyzer Pfaarer un Schriftsteller

## Weblink
12. Februar

Dr **12. Februar** isch dr 43. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 322 (in Schaltjohr 323) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 881: Dr oschtfränkisch Chenig Karl dr Dick wird vum Papscht Johannes VIII. zum Chaiser gchrent.
* 1713: Janitschare nämme no heftigem Widerstand dr 1709 noch eme Russlandfäldzug in s Osmanisch Rych uusgwichene schwedische Chenig Karl XII. fescht. 
* 1797: D *Kaiserhymne* vum Joseph Haydn wird mit em Text vum Lorenz Leopold Haschka am Geburtsdag vum Chaiser Franz II. in allne Wiener Theater ufgfiert.
* 1862: Mit dr *Neuen Gewerbeordnung für das Königreich Württemberg* dritt z Wirttebärg di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* 1971: Bhutan chunnt di voll Suveränitet vu Indien iber.

## Uf d Wält chuu
* 1644: Jakob Ammann, Schwyzer Mennonitebrediger
* 1714: Sebastian Sailer, schwebische Schriftsteller
* 1768: Franz II., letschte Chaiser vum Hailige Remische Rych un Chaiser vu Eschtrych
* 1809: Charles Darwin, britische Naturforscher
* 1809: Abraham Lincoln, US-amerikanische Bolitiker
* 1845: Wilhelm Senn, Schwyzer Lehrer und Dichter
* 1881: Anna Pawlowna Pawlowa, russischi Ballettdänzeri
* 1902: Jean Georges Baer, Schwyzer Naturforscher
* 1914: Nello Celio, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1942: Ehud Barak, israelische Bolitiker
* 1945: Thilo Sarrazin, dytsche Bolitiker un Autor
* 1990: Melanie Faißt, dytschi Skispringeri

## Gstorbe
* 1538: Albrecht Altdorfer, dytsche Moler
* 1612: Christophorus Clavius, dytsche Jesuit un Aschtronom
* 1728: Agostino Steffani, italienische Komponischt
* 1804: Immanuel Kant, dytsche Philosoph
* 1867: Emilie Linder, Schwyzer Moleri
* 1915: Émile Waldteufel, elsässische Komponischt
* 1920: Adolf Frey, Schwyzer Dichter und Literaturprofässer
* 1959: Fritz Wolfsberger, dytsche Haimetdichter
* 1962: Emil Abegg, Schwyzer Germanischt un Indolog
* 2007: Claus-Peter Hilger, dytsche Journalischt un Haimetforscher
* 2011: Peter Alexander, eschtrychische Sänger un Schauspiiler
* 2017: Al Jarreau, US-amerikanische Sänger
* 2018: Alfred Gilgen, Schwyzer Bolitiker
* 2019: Rolf Böhme, dytsche Bolitiker
* 2020: Marlies Graf-Dätwyler, Schwyzer Filmmacheri
* 2022: Gundi Scharpf, dytschi Dierbflägeri
* 2024: Paul-Siméon Ahouanan Djro, ivorische katholische Bischof

## Weblink
Edelsteine

**Eedelstäi** si Mineral, Stäi oder Glasschmelze, wo d Lüt schöön finde und dorum as Schmuck bruuche.

D Wüsseschaft vo de Eedelstäi und Schmuckstäi häisst Gemmologii.

Eedelstäi müesse drei Kriterie erfülle:
* Sälte si
* Herti grösser as 7 noch Mohs
* Dransbaränz

Bekannti Edelstäiarte si dr Rubin, dr Saphir, dr Smaragd und dr Topas. Dr Diamant isch e bsundrigi kristallini Form vo elementarem Choolestoff. Noch dr Definizioon oobe nooche ghöört er hüte au zu de Eedelstäi, aber im Middelalter het er as Schmuckstäi käi bsundrige Wärt ghaa und mä het denn mäistens nume die farbige Stäi as Eedelstäi bezäichnet.

Eedelstäi wärde hützudags vilmol zu Forme gschliffe, für dass si s Liecht besser zruggspiegle und dank dr Bolituur mee glänze. Mä muess ene vilmol au e Form gee, so dass si zum Schmuckstück basse. Wenn Eedelstäi im Brillantschliff gschliffe si, reedet mä bi Diamante äifach vo Brilliante, bi andere Eedelstäiarte hänkt mä dr Naame vom Eedelstäi dr Bezäichnig Brilliant hindedraa.

## Litratuur
* 
* Florian Neukirchen: *Edelsteine: Brillante Zeugen für die Erforschung der Erde*. Springer Spektrum, Heidelberg 2012. ISBN 978-3-8274-2921-6.
* Walter Schumann: *Edelsteine und Schmucksteine*. 6. Aufl., BLV Verlags GmbH, München 1976/1989, ISBN 3-405-12488-3.

## Weblingg

* BeyArs.com – Edelstein-Knigge von Prof. Leopold Rössler (alfabetischi Übersicht über die mäiste Schmuckstäi und iiri wichdigste Äigeschafte und Behandligsmethode)
* Institut für Edelstein Prüfung (EPI) – Namenssuche: Handelsnamen und was sie bedeuten

## Fuessnoote
13. Februar

Dr **13. Februar** isch dr 44. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 321 (in Schaltjohr 322) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1633: Dr Galileo Galilei chunnt z Rom aa, wun er sich dr Inquisition mueß stelle.
* 1858: Uf dr Suechi no dr Quälle vum Nil dringe di britische Afrikaforscher Richard Francis Burton un John Hanning Speke as erschti Europäer zum Tanganjikasee vor.
* 1945: Di britisch un amerikanisch Luftwaffe fange mit Luftaagriff uf Dresden aa. Bi vier Aagriff wäre bis zum 15. Februar großi Dail dr Stadt verwieschtet, rund 25.000 Mänsche cheme ums Läbe.

## Uf d Wält chuu
* 1296/97: Hesso I., Markgrof vu Bade
* 1743: Joseph Banks, änglische Naturforscher
* 1785: Johann Baptist Pflug, dytsche Moler
* 1895: Balthasar Zimmermann, Schwyzer Aviatikpionier
* 1902: Max Rieple, dytsche Schriftsteller
* 1912: Richard Jäckle, dytsche Bolitiker
* 1930: Ernst Fuchs, eschtrychische Moler

## Gstorbe
* 1332: Andronikos II., byzantinische Chaiser
* 1883: Richard Wagner, dytsche Komponischt
* 1944: Christoph Schrempf, dytsche Pfarrer, Philosoph un Autor vu Sachliteratur
* 1958: Christabel Pankhurst, britischi Frauerächtleri
* 1971: Wilhelm Altwegg, Schwyzer Altphilolog, Germanischt un Pedagog 
* 1976: Coghuf, Schwyzer Moler un Bildhauer
* 1991: Arno Breker, dytsche Bildhauer
* 2015: Melitta Marxer, liechteschtainischi Fraueräächtleri
* 2016: Peter Leuthold, Schwyzer Eläktroingenieur
* 2017: Ernst Schulin, dytsche Hischtoriker
* 2021: Urs Jaeggi, Schwyzer Soziolog, Schriftsteller un Chinschtler
* 2021: Helen Meier, Schwyzer Schriftstelleri

## Weblink
14. Februar

Dr **14. Februar** isch dr 45. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 320 (in Schaltjohr 321) Däg bis zum Änd vum Johr.
Dr 14. Februar häisst au Valentinsdaag, wo in gwüsse Länder as dr Daag vo dr Liebi gältet.

## Was isch bassiert?

* 842: Dr Ludwig dr Dytsch un dr Karl dr Kahl bechreftige mit dr zwoosprochige *Stroßburger Aid* ihr Bindnis gege ihre Brueder Lothar. Dr altfranzesisch Dail giltet as s erscht Schriftstuck in däre Sproch.
* 1349: Bi dr Pescht-Pandemi vum *[[Schwarzer Tod|Schwarze Dod]]* z Europa chunnt s z Stroßburi zum „Valentinstagmassaker“, eme Pogrom gege rund 2000 Jude, wune Brunnevergiftig vorgworfe woren isch.
* 1908: Dr erscht Skilift vu dr Wält, entwicklet un errichtet vum Gaschtwiirt Robert Winterhalder un bedribe mit dr Wasserchraft vun ere Mihli, wird z Schollach bi Iisebach im Hochschwarzwald offiziäll ufgmacht.
* 1918: Z Russland wird dr Julianisch Kaländer dur dr Gregorianisch ersetzt. Noch em 31. Jänner (julianisch) chunnt dr 14. Februar (gregorianisch).
* 1946: Z Philadelphia, USA wird dr ENIAC vorgstellet, dr er erscht rain elektronisch Universalrächner.
* 1949: Z Israel dritt zum erschte Mol d Knesset zämme.

## Uf d Wält chuu
* 1758: Johann Heinrich Wieland, Schwyzer Bolitiker
* 1763: Johann Martin Usteri, Zürcher Mundartdichter
* 1768: Paul Usteri, Schwyzer Publizischt un Bolitiker
* 1798: Friedrich Eser, dytsche Autor vu Sachliteratur
* 1854: Camille Vidart, Schwyzer Lehreri un Frauerächtleri
* 1869: Leo Feld, dytsch-ööstrichische Schriftsteller
* 1895: Max Horkheimer, dütsche Sozialfilosoof
* 1962: Angela Schanelec, dytschi Regisseuri un Schauspileri
* 1977: Cadel Evans, auschtralische Radrännfahrer
* 1991: Karol G, kolumbianischi Sängeri
* 1992: Freddie Highmore, britische Schauspiler
* 1995: Kalash Criminel, kongolesische Rap-Musiker
* 1996: Yann-Alexandre Fillion, kanadische Fueßballspiiler

## Gstorbe
* 1295: Rudolf II., Markgrof vu Bade
* 1779: James Cook, britische Seefahrer un Entdecker
* 1926: Johann Jakob Bausch, dytsch-US-amerikanische Unternämmer
* 1943: David Hilbert, dytsche Mathematiker
* 1985: Emil Müller-Ettikon, dytsche Lehrer un Haimetautor
* 1989: Florence Guggenheim-Grünberg, jüdischi Aktivischtin und Kulturhischtorikeri
* 2012: Walter Olschowka, dytsche Dialäktautor
* 2017: Al Imfeld, Schwyzer Theolog un Publizischt
* 2017: Gianuario Carta, iteliänische Politiker
* 2018: Ulrich Lang, dytsche Bolitiker
* 2021: Heinz Stefan Herzka, Schwyzer Chinder- un Jugedpsichiater
* 2022: Uli Sckerl, dytsche Bolitiker

## Weblink
15. Februar

Dr **15. Februar** isch dr 46. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 319 (in Schaltjohr 320) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

 
* 590: Nyyn Däg noch em Sturz vu sym Vater Hormizd IV. wird dr Chosrau II. zum Großchenig vum Sassaniderych gchrent.
* 1775: Dr Giovanni Angelo Graf Braschi wird zum Papscht gwehlt un nimmt dr Name Pius VI. aa.
* 1794: In dr Erschte Republik wird d *Trikolore* zur Nationalfahne vu Frankrych.
* 1823: D Oper *Cordelia* vum Conradin Kreutzer mit em Libretto vum Pius Alexander Wolff wird am Theater am Kärntnertor z Wien urufgfiert.
* 1845: An dr Mailänder Scala wird d Oper *[[Giovanna d’Arco (Oper)|Giovanna d'Arco]]* vum Giuseppe Verdi urufgfiert. S Libretto vum Temistocle Solera basiert uf em Druurspiil *Die Jungfrau von Orléans* vum Friedrich Schiller.
* 1870: Z Züri macht d Zürcher Kantonalbank ihri erschte Schalter uf.

## Uf d Wält chuu
* 1564: Galileo Galilei, italienische Mathematiker, Physiker un Aschtronom
* 1811: Ludwig Adam Kelterborn, e dütsch-schwizerische Mooler, Karikaturist und Leerer 
* 1831: Adolf Deucher, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1874: Eduard Schwyzer, Schwyzer Indogermanischt und Dialäktolog
* 1879: Hermann Burte, dytsche Dichter un Mooler
* 1890: Emil Balmer, Schwyzer Mundartautor und Volchskundler
* 1899: Ida Ospelt-Amann, Liechtesteiner Mundartdichterin
* 1909: HAP Grieshaber, dytsche Mooler un Grafiker
* 1914: William G. Moulton, US-amerikanische Sproochforscher
* 1921: Lise Girardin, Schwyzer Bolitikeri
* 1936: Hansjürgen Verweyen, dytsche Fundamentaltheolog
* 1972: Michelle, dytschi Schlagersängeri
* 1980: Hassan Saghir, elsässische Fueßballspiler
* 1995: Megan Thee Stallion, US-amerikanischi Rapperi

## Gstorbe
* 1687: Matthäus Merian dr Jünger, Basler Mooler, Chupferstächer un Verleger 
* 1781: Gotthold Ephraim Lessing, dyschte Dichter
* 1966: Albert Thomas, US-amerikanische Bolitiker
* 1996: Robert Mächler, Schwyzer Schriftsteller
* 2014: Robert Descharnes, franzesische Fotograf un Filmmacher
* 2019: Toni Businger, Schwyzer Bihne- un Koschtimbildner
* 2024: Annemarie Pieper, dytschi Philosophi

## Weblink
Die unwürdige Greisin (1964)

**Die unwürdige Greisin** ischt a franzeesischer Schbiilfilm en Schwarz-Weiß us-em Jôhr 1964 vom Regisseur René Allio, wo au s Drehbuach vrfasst hôt. Des beruaht uff dr gleichnamiga Kurzgschicht vom deitscha Dichter Bertolt Brecht. Dr René Allio hôt d Handlong en d Gegawart ond en sei Hoimetstadt Marseille vrlegt. (S Original schbiilt em Badischa.) S erscht Môl ens Kino komma isch der Film en Deitschland abr erscht viir Jôhr nôch seira Entstehong.

## Handlong
Der Film vrzehlt vom zwoida Leaba vo dr Madame Bertini, wo dô ôôfangt, wia ihr Môô s Zeitliche gsegnet hôt. Meh wia sechs Jôhrzehnt lang hôt-se en sellem Vorstadtvirtl vo Marseille a ganz oo-auffelligs Leaba vo-ra Kleibirgerfrau gleabt, hôt sich fir ihrn Môô ond ihre Kendr aufgopfret ond älle oigene Wensch zruckgstellt. Abr nôch-em Dod vo ihrem Môô wacht-se uff ond fangt a ganz nuis oiges Leaba ôô. Dô driber kô ihr ganza Omgeabong, d Nôchbr ond vor ällem ihre nägschde Vrwandte, bloß noh da Kopf schiddla, om ihr Missbilligong zo zeiga. Dia älle erwardet vo sellem alda vrwitweda Miaderle, dass-se jetzt erscht reacht a zruckzooges Dasei vo-ra Witwe fihrt, wo des bissle Geld zammahelt, dass ihre Kender ond deane ihre Familia nôch ihrem Ableaba au noh amôl ebbes vom Erbe hand werdet. Abr grad dees duat dui oowirdiga Greisin et, em Gegadoil; se scheint grad richdich leichtsennich zo werra: Se leischdet sich Taxifahrda ond Reisa, kauft sich scheene Sacha, wo se bisher hôt emmr entbehra miaßa, omgibt sich mit nuie jonge Freind, wo et grad da beschda Ruaf hend, wia zom Beischbiil sella leichtleabiga Kellnere ond dean rebellische Schuahmacher mit seine anarchischdische Ideea. Wia-ra nô au noh des wenige Geld, wo-ra ihr Môô ibrichglau hôt, ausgôht, vrkauft-se a baar Stickla vo ihrem Mobiliar ond vo ihrem Silber ond nemmt a Hibodeek uff. Kurz drnôch stirbt se.

## Auszoichnonga
**Grand Prix* der Französischen Filmakademie
*Filmbewertungsstelle Wiesbaden: Prädikat *Besonders wertvoll*
**Monatsbester Film* der Evangelischen Filmgilde, Okdobr 1968

## Kridik
*S *Lexikon des internationalen Films* schreibt, der Film wär ganz hervorragend gschdaldet ond hedd a sehenswerda Interprätazioo vo dr Hauptroll.
*Dr *Evangelische Film-Beobachter* moint, der Film wär a simbadischa Adapzioo vom Brecht seira gleichnamiga Kalendrgschicht mit-ra hervorragenda Milieuschilderong, tolle Kontraschttypa ond vorzigliche Darsteller. Er sei gleichwohl de Heranwachsende ab 14 Jôhr wia au de Erwachsene zo empfehla.

## Oinzlne Nôchweis


## Weblink
16. Februar

Dr **16. Februar** isch dr 47. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 318 (in Schaltjohr 319) Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1525: Buure us 25 Derfer, wu zue Memmenge ghere, begähre uf wäg ihre wirtschaftlige, soziale un religiese Umständ un verlange vu dr Rychsstadt Verbesserige. Ihri Forderige bringe d Buure in *Nyyn Artikel* vor. 
* 1871: No 108 Däg Belagerig dur dytschi Druppe kapituliert di oschtfranzesisch Stadt Belfort. Dodermit chunnt dr Dytsch-Franzesisch Chrieg zum Änd.
* 1918: Litaue verchindet d Unabhängigkait vu Russland.
* 1923: Dr Howard Carter un dr Lord Carnarvon mache d Grabchammere vum Tutanchamun uf, em altägyptische Chenig vu dr 18. Dynaschti, wu dr Carter am 4. Novämber vum Vorjohr im Dal vu dr Chenig entdeckt ghaa het.

## Uf d Wält chuu
* 1497: Philipp Melanchthon, dytsche Humanischt un Reformator
* 1665: Anne, Chenigi vu Großbritannien un Irland
* 1804: Carl Theodor von Siebold, dytsche Mediziner un Zoolog
* 1842: Arnold Baader, Schwyzer Mediziner
* 1848: Octave Mirbeau, franzesische Schriftsteller
* 1864: Theodor Hünerwadel, Schwyzer Architäkt
* 1900: Erhart Ermatinger, Schwyzer Komponischt
* 1908: Alexander Krannhals, Schwyzer Dirigänt un Komponischt
* 1941: Kim Jong-il, nordkoreanische Bolitiker un Diktator
* 1951: William Katt, US-amerikanische Schauspiiler
* 1958: Ice-T, US-amerikanische Rapper un Schauspiiler
* 1965: Valérie Trierweiler, franzesischi Journalischti
* 1994: Ava Max, US-amerikanischi Sängeri

## Gstorbe
* 1391: Johannes V. Palaiologos, Chaiser vu Byzanz
* 1840: Johannes Merz, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 1917: Octave Mirbeau, franzesische Schriftsteller
* 1939: Heinrich Brockmann-Jerosch, Schwyzer Botaniker
* 1991: Max Strecker, dytsche Schauspiiler
* 2019: Bruno Ganz, Schwiizer Schaupiiler
* 1921: Soul Jah Love, simbabwische Musiker

## Weblink
Minab

**Minab** (Persisch ميناب, latinisiert as **Mīnāb**) isch d Hauptstadt vom Minab Distrikt in dr Browinz Hormozgan im Iran. Bi dr Volkszelig 2006 het si 76'776 Iiwooner ghaa.

Minab isch nid wit ewägg vo Bandar Abbas. Si isch berüemt für iiri Fischerei (vor allem für d Chräbs) und für iiri Landwirtschaft (vor allem Dattle und Mango). Si lit an dr Hauptstrooss, wo Bandar Abbas und d Browinze Makran und Baluchistan verbindet. Die mäiste Iiwooner si schiitischi Muslim und es git e Minderhäit vo Sunnite. Iiri Sprooch isch Minabi, das isch e Dialäkt zwüsche Bandari, Baludschi und Persisch. Äimol in dr Wuche git s in dr Stadt e Bazaar, wo Lüt vo ganz Hormozgan und witer ewägg aane chömme.

In früenere Zite het Minab Harmosia (oder Harmozeia) ghäisse. 

## Litratuur
*Barbera, Gerardo.2010. "Minâbi notes". In: "The Persian language in history", ed. by M. Maggi and P. Orsatti, Wiesbaden: Reichert, pp. 269-289.
*Barbera, Gerardo. 2006. "The Palm in Minâb". In "Proceedings of the 5th Conference of the Societas Iranologica Europaea", vol. II, "Classical and Contemporary Iranian Studies", ed. by A. Panaino and R. Zipoli, Milan: Mimesis, pp. 321-338/LI-LIV.
*Mohebbi Bahmani, Hassan. 2006. "Barrasi va towsif‑e zabânšenâxti‑e guyeš‑e Minâbi", Tehrân.
*Skjærvø, Prods Oktor. 1975. “Notes on the dialects of Minab and Hormoz”. In "Norwegian Journal of Linguistics", vol. 29, pp. 113-28.
Die Monster Uni

**Die Monster Uni** (Originaltitel: *Monsters University*) isch en US-amerikanische Animationsfilm vo Disney/Pixar, wo am 20. Juni 2013 i di dütsche Kinos cho isch. In Nordamerika hät de Film am 21. Juni sis Debüt gfieret, Regie het de Dan Scanlon gfüert, wo u. a. als Storyboard Artist bei Disney/Pixars „Cars“ (2006) mitgschaffet hät. De Film vezellt d'Vorgschicht zu „Die Monster AG“ und isch somit s'erschte Prequel zumene Pixarfilm. De traditionelle Vorfilm isch "Der blaue Regenschirm".

## Synchronisation

## Handlig
De Film startet i de Vergangeheit. De chli Mike Glotzkowski gaht no id Schuel. D Schüeler mached grad en Uusflug id Monster AG. Für de Mike isch sofort klar, dass er wot en Verschrecker werde. Das sind Profi-Monster, wo Chind verschrecked und so elektrische Energie gwüned.

Spöter gseht mr de Mike, win er ad Monster Uni chunnt. Er isch topmotiviert und wot Schreckologie studiere. Nach em erschte Semester gits e schtrengi Prüefig. De Mike lernt fliessig.

De Sulley isch de Sohn voneme berüehmte Monster. Er isch sehr ibildet und lached de Mike nur us. De Mike wot em zeige, das er besser isch. So vergaht d Ziit und d Prüefig chunnt nöcher. Am Tag vo de Prüefig, wod Studente imenen Simulator zeige mönd, was sie glernt händ, gits Striit zwüsched em Mike und em Sulley. Drum werded si vom Schreckologie-Studium usgschlossä. De Mike isch drum sehr truurig. Aber er het en Idee: Er wot bi de Schreck-Spiel mitmache. Bi dere Meisterschaft wot er zeige, dass ers chan. Er wettet mit de Lehrerin, dass wenn er gwünnt, dass er denn doch no Schreckologie studiere dörf. Er brucht dadezue es Team. Er wählt d Studenteverbindig Omega Kreisch. Das isch e chlini Gruppe vo Monster, wo eher Ussesieter sind. Es fehlt aber na es Monschter, denn es mönd mindestens 6 Monschter teilneh. De Sulley meldet sich spontan.d

Ganz unerwartet gwünnt s Team vom Mike. De Sulley het aber bschisse; er het de Simulator manipuliert. De Mike isch hässig. Er dringt is Labor i, wo Türe gmacht werded, wo id Welt vo de Mensche füered. De Mike gaht dur Tür und gratet in es Lagerhuus mit vilne Chind. Er wot si verschrecke; d Chind hend aber gar kei Angscht und finded de Mike eher herzig. De Sulley gaht au dur di Tür, wil er de Mike wot rette. Zäme schaffed sies, d Mensche z vertriibe und zrugg id Monster Uni zcho.

Di beide flüged endgültig vo de Uni. Si fanged a schaffe bi de Monster AG als Postbeamte. Langsam mached si Karriere und werded och no zu Verschrecker.

## Weblink
* Die Monster Uni
* Die Monster Uni Offizielle Website
* Gutachten der Deutschen Film- und Medienbewertung
* Deutscher Pressespiegel auf film-zeit.de

## Fuessnoote
Tour de France 2013

D **[[Tour de France]] 2013** isch s hundertste Mol, ass d Tour, wo s wichdigste Etappevelorenne uf dr ganz Wält, stattgfunde het. Si het am 29. Juni 2013 z Porto-Vecchio aagfange und s Ziil isch wie immer am 21. Juli 2013 noch 21 Etappe uf dr Avenue des Champs-Élysées z Bariis gsi. 198 Faarer us 22 Mannschafte si am Start gsi. S Renne isch 3'360 Kilometer lang gsi. Zum erste Mol sit 2003 het d Tour nume uf französischem Territorium stattgfunde.

## Däilnäämer
Wie immer häi 22 Manschafte mitgmacht, jeedi mit nüün Faarer. Drbii gsi si die 19 ProTeams, äins mee as im Joor vorhär. Dorum het dr Organisator A.S.O. für 2013 nume drei Professional Continental Teams iiglaade, nämlig die franzöösische Mannschafte EUC, SAU und COF.

} Ag2r La Mondiale (ALM)
: Astana Pro Team (AST)
: Belkin-Pro Cycling Team (BLA)
: BMC Racing Team (BMC)
: Cannondale Pro Cycling (CAN)
: Euskaltel Euskadi (EUS)
: FDJ.fr (FDJ)
| valign="top" |
;&nbsp;
: Garmin Sharp (GRS)
: Katusha (KAT)
: Lampre-Merida (LAM)
: Lotto Belisol (LTB)
: Movistar Team (MOV)
: Omega Pharma-Quick-Step Cycling Team (OPQ)
| valign="top" |
;&nbsp;
: Orica GreenEdge ((OGE)
: RadioShack Leopard (RNT)
: Sky ProCycling (SKY)
: Team Argos-Shimano (ARG)
: Team Saxo-Tinkoff (STB)
: Vacansoleil-DCM Pro Cycling Team (VCD)
|-
|
;Professional Continental Teams
: Cofidis, Solutions Crédits (COF)
|
;&nbsp;
: Sojasun (SAU)
|
;&nbsp;
: Team Europcar (EUC)
|
|}

Churz vor em Aafang vo dr Tour het s ehemoolige Rabobank-Tiim e nöije Hauptsponsor gfunde und het dr Naame Belkin Pro Cycling Team aagnoo.

## D Etappe

## D Klassemänt wärend dr Tuur
In dere Dabälle stöön die erste in de verschidnige Klassemänt am Ändi vo de Etappe.

**Notize zur Dabälle:**




## Fuessnoote
Elfenbein

**Elfebäi** bezäichnet im ängere Sinn s Material vo de Stoosszeen vo Elifante und Mammut, im witere Sinn au das vo bestimmte andere Süüger wie zum Bischbil vom Walross. S Wort *Elfebäi* isch abgläitet vom griechische ἐλέφας und em latiinische *elephantus*, im Althochdütsche *helfant*, wo *Elifant* und au *Elfebäi* bedütet het, wil mä zerst nume s Material kennt het, aber s Dier nid. Scho im Althochdütsche git s aber s differenzierende *helfenbein* (="Elifantechnoche"), wo s H am Aafang vom Wort sit dr Verbräitig vo dr Lutherbible immer weniger brucht worde isch.

## Härkumft vom Elfebäi
Elfebäi stammt vor Allem vo de Stoosszeen vo Elifante, e bitz chunnt vo fossile Überräscht vo usgestorbnige Elifante wie de Mammut. Mä cha mit Mikroskop und spektroskopische Verfaare bi Elfebäibrodukt au zwüschen em indische und afrikanische Elifant underschäide. Mit DNA-Analüüse cha mä feststelle, us welere Region s Elfebäi chunnt.

## Zämmesetzig
Elfebäi bestoot us mineralischem und organischem Material. Wil d Dier mit iire Stoosszeen nid iir Ässe müen verchliinere, si die elastisch und es het inene verhältnismäässig wenig Mineralie. Die chemische und die füsikalische Äigeschafte hänke vo dr Dierart ab.

Elfebäi bestoot zu öbbe 56–59 % us Calciumphosphat (Zaanbäi) und e bitz Chalch, und alles isch mit ere organische Substanz verbunde, wo dr Chnorpelmasse äänlig isch. Din hetz zimlig vil Wasser so dass s Elfebäi wenn s usdröchnet, öbbe 20 Brozänt vo sim Gwicht verliert.

D Herti vom Elifanteelfebäi uf dr Mohs-Skala isch öbbe 2,75 bis 3,50. Anderi Elfebäiarte chönne e Herti bis 4,25 haa.

## D Usrottig vo de Dier, wo Elfebäi liifere
D Dier wo s Elfebäi liifere wie Elifante, Narweel und d Waalross, wärde gjagd und iiri Zaal isch sit ass mit Elfebäi ghandlet wird, stark gsunke. Vor Allem in Afrika wärde in vile Geegende Elifante vo Wilderer verschosse und d Maasnaame, wo mä iigfüert het zum sä schütze, hälfe nume e bitz. Dr Handel mit Elfebäi isch 1989 internazional reguliert worde (Washingtoner Artenschutzübereinkommen/CITES), dr Briis isch zämmebrochen und d Wilderei zruggange. Sit wider mit Elfebäi daf ghandlet wärde, wird au wider vil mee illegals Elfebäi verchauft und nume e Däil drvo cha beschlaagnaamt wärde. 
Wüsseschaftler schetze, ass zur Zit im Joor in Afrika öbbe 38'000 Elifante für iir Elfebäi illegal umbrocht wärde.

## Litratuur
* Bundesamt für Naturschutz (BfN): Elfenbein und Artenschutz/Ivory and Species Conservation, Proceedings of INCENTIVS – Meetings (2004–2007), BfN-Skripte 228.
* Martin Dambach: *Die Kugel im Elfenbein – Ein Kuriosum aus dem Naturalienkabinett*. In: *Naturwissenschaftliche Rundschau* 62(9), 2009, , S. 457–459
* Detlef Groneborn:  *Gold Sklaven Elfenbein - Mittelalterliche Reiche im Norden Nigerias*, Mainz 2011, ISBN 978-3-88467-177-1.
* Heinrich Adolph Meyer: Elfenbein. Hamburg 1889

**Kunstgeschichte:**
* Otto Pelka: *Elfenbein*, Berlin 1923
* Eugen von Philippovich: *Elfenbein. Ein Handbuch für Sammler und Liebhaber*,1982

## Weblingg

* S Dütsche Elfebäimuseum Erbach
* Zentrum für Elfebäiforschig an dr Universidäät Mainz
* "Stop All Ivory Trade" Video über e Elfebäihandel und Elifante

## Fuessnoote