open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hiri Motu

**Hiri Motu** (au *Police Motu* oder *Motu Pidin*) isch e Pidgin-Sproch, wu näb em Tok Pisin un em Änglisch aini vu dr drei nationale Sproche vu Papua-Neiginea isch. Si basiert uf dr Motu-Sproch.

## Entwicklig
D Sproch het sich us dr Handelssproch vu dr Motu, wu in dr Provinz Central läbe, entwicklet. Scho vor dr Kolonialzyt hän d Motu e veraifachti Form vu ihre Sproch brucht uf ihre draditionälle Hiri-Handelsfahrte. Aber bsundersch dur d Roll as Sproch vu dr Kolonialbolizei het sich d Sproch schließli wyt iber s aigetli Stammesbiet uuse uusbraitet.

D Sproch isch au vum Änglisch, vum Tok Pisin un vu Polynesische Sproche us dr Region beyyflusst. Us dr Motu-Sproch stamme aber 90 Brozänt vum Wortschatz.

S git zwee Dialäkt, s *Austronesisch Hiri Motu* un s *Papuanisch Hiri Motu*.

## Hitigi Situation
Hiri Motu het je no Quälle zwische 120 000 un 200 000 Sprächer, v. a. im sidlide Dail vum Land, wu friejer britischi Kolonii gsii isch. D maischte Sprächer bruche d Sproch as Zwoot- un as Verchehrssproch. Muetersprochler git s fascht kaini. Rund segs Brozänt vu dr Bevelkerig chenne d Sproch läsen un schryybe.

Hite wird s Hiri Motu au im Barlament brucht. Im staatlige Radio git s e baar Sändige uf Hiri Motu. As Verchehrssproch verliert s Hiri Motu aber gegeniber em Tok Pisin an Bedytig.

## Sprochbyschpel
Dr Aafang vu dr Genesis in Hiri Motu
:*1 Matamaia neganai Dirava ese guba bona tanobada ia karaia.
:*2 Tanobada be toana lasi bona anina lasi, bona dibura ese davara badana ia koua. Vadaeni Dirava ena Lauma be davara ena kopina latanai ia marere noho.
::*(1 Am Aafang het Gott dr Himmel un d Äärd gschaffe.
::*2 Un d Äärd isch wiescht un läär gsii, un s isch finschter uf dr Diefi gsii un dr Gaischt vu Gott isch iber em Wasser gschwäbt.)

## Literatur
* Dutton, Tom (1985). *Police Motu: Iena Sivarai (its story)*. Port Moresby, Papua New Guinea: The University of Papua New Guinea Press.
* Lister-Turner, R and Clark, J.B. (1931), *A Dictionary of the Motu Language of Papua*, 2nd Edition (P. Chatterton, ed). Sydney, New South Wales: Government Printer.
* Lister-Turner, R and Clark, J.B. (1931), *A Grammar of the Motu Language of Papua*, 2nd Edition (P. Chatterton, ed). Sydney, New South Wales: Government Printer.
* Brett, Richard; Brown, Raymond; Brown, Ruth and Foreman, Velma. (1962), *A Survey of Motu and Police Motu*. Ukarumpa, Papua New Guinea: Summer Institute of Linguistics.
## Fueßnote


## Weblink

* Ibersetzer Änglisch-Motu
Concepción (Chile)

**Concepción**, offiziäll *La Concepción de María Purísima del Nuevo Extremo*, isch e Stadt in dr Region Biobío z Chile mit 212.000 Yywohner (Stand: 2005).

Näbe dr Hauptstadt Santiago de Chile bildet Concepción s Zäntrum vu aire vu dr wichtigschte Agglomeratione vum Land. Di gsamt Agglomeration het 936.100 Yywohner (Stand: 2004) un giltet no Santiago as zwaitwichtigscht Wirtschaftszäntrum vu Chile.

## Geografii
Concepción lyt rund 500 Kilometer sidli vu Santiago am Fluss Bío-Bío, wu do 1,8 Kilometer brait isch, churz vor dää in dr Pazifik mindet. Hafestadt, un glyychzytig Marinebasis, isch s benochbert Talcahuano.

## Gschicht
Concepción isch anne 1550 am Blatz vu dr hitige benochberte Hafestadt Penco vum Pedro de Valdivia grindet wore.

1947 isch dr Campus Concepción grindet worde, wo denn 1988 d Universität Bío-Bío drus worden isch.


Arco de Medicina UdeC.jpg|di medizinisch Fakultät
Moderno Edificio en Concepción.jpg|d Spitze vom Andes-Hochhuus
Desembocadura del Biobío.jpg|am Ufer vom Bío-Bío
Ex Catedral de Concepción.jpg|d Kathedrale um 1939
Biobus01.jpg|en *Bíobus* uf de Stadtlinie vo Concepción
Hotel El Araucano.JPG|es Hotel ir Stadt
Plaza de Armas Concepción.jpg|d *Plaza de la Independencia*, de Hauptplatz vo Concepción


## Weblink

* Offiziälli Websyte vu Concepción
Curaçao

**Curaçao** (Papiamentu: *Kòrsou*) isch mit öbbe 444&nbsp;km² die grössti Insle vo de ehemolige Niiderländischen Antille in dr Karibik. D Insle bildet sit em 10.&nbsp;Oktober 2010 en autonoms Land im Königriich vo de Niiderlande.

## Geographii und Klima
D Insle lit öbbe&nbsp;60&nbsp;km vom Festland (nördlig vo Venezuela und nordöstlig vo Kolumbien). Westlig vo Curaçao befindet sich d Insle Aruba, wo bis 1986 au zu de Niiderländischen Antille ghört het, östlig d Insle Bonaire. Zsämme mit dene ghört Curaçao geographisch zu de Insle under em Wind. Südöstlig lit Chlii Curaçao, en unbewohnti Insle, wo bsunders bi Daucher beliebt isch und wo nume e Lüchddurm druf stoht.

D Insle Aruba, Bonaire und Curaçao wärde uf Grund vo ihre Aafangsbuechstabe au as ABC-Insle bezeichnet.

Curaçao lit im diräkte Iiflussgebiet vom Nordost-Passat. Wil d Insle z flach für Stiigigsrägen isch, bringe d Luftmasse nume relativ wenig Rägen uf d Insle und wil d Niiderschleg uf Curaçao nit regelmässig si, git s uf dr Insle keini permanänte Flüss. Es herrscht e semiarids Dagesziiteklima mit eme durchschnittlige Johresniiderschlag vo 550&nbsp;mm und ere Johresdurchschnittstämpratur vo fast 28&nbsp;°C. Die jöhrlige Rägemänge schwanke mit Wärt zwüsche 200 und 1200&nbsp;mm stark.

Die höchsti Erhebig isch dr Sint-Christoffelberg.

## Weblingg

* Fremdenverkehrsamt Curaçao
* Curaçao Hospitality And Tourism Association
* Website vo dr Regierig

## Fuessnote
Balbronn

**Bàlwere** (frz. *Balbronn*, dt. *Balbronn*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Bàlwere lijt àm Rànd vum Nàtürpàrk Nordvogese rund 25&nbsp;km weschtlich vun Stroßburi.

## Gschìcht
Bàlwere ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 16. Jh. àls *Baldeburn* un *Baldersbronn*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Bàlwere ìsch . Bàlwere ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bàlwere ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
* Broteschtàntische Kìrich
* Kàtholische Kìrich
* Synàgog

## Literàtür
* Louis Albert Kiefer: *Die Geschichte Balbronn*. 1894
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Natürliche Zahl

Die **natürlige Zahle** si d Zahle, wo mä bim Zele bruucht: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 usw. Mänggisch zelt mä au s Null zu de natürlige Zahle. Sit dass d Mängelehr im 19. Johrhundert entwigglet worden isch, gseht mä  die natürlige Zahle as mathematischi Mängi. Si bilde mit dr Addition und dr Multiplikation zsämme e mathematischi Struktur, wo as kommutative Halbring bezeichnet wird.

## Bezeichnigskonventione
D Mängi vo de natürlige Zahle wird mit em Formelzeiche \N abkürzt. 

Si umfasst äntwäder die positive ganze Zahle
:\N = \{1; 2; 3; \ldots\}
oder die nidnegative ganze Zahle 
:\N = \{0; 1; 2; 3; \ldots\}
Beidi Konventione wärde bruucht.
Addition

D **Addition** (lat. *addere* drzuedue), umgangssprochli sait men em au **Plus-Rächne** odr **Zemmezälle**, isch eini vo de vier Grundrächenarte in dr Arithmetik. 

S Zeiche für d Addition isch s Pluszeiche „+“. Es isch 1489 vom Johannes Widmann iigfüehrt worde.

Bischbil: *2 + 3* wird gläsen as „zwei plus drei“ oder „zwei und drei“.

Zo de addierte Elimänte sait mä **Summande**. Zum ganze Additionsausdruck (Additionsterm) seit mr Summ wia au zo sem Wert. Im Beispiil sind also 2 und 3 dia baide Summande, de Ausdruck 2+3 isch d Summ vo 2 ond 3 ond het de Wert 5. Also seit mr au kurz, da 5 d Summ vo 2 und 3 isch. 

Im Bischbil ka mr also schreibe: *2 + 3 = 5* wo gläsen wird as „zwei plus (ond) drei isch (gleich) fümf“.

Noch em änglische Bruuch sait men em erste Summand mänggisch au *Augend* und em zweite *Addend*.

D Umchehroperation vo dr Addition isch d Subtraktion. Si wird as Addition mit dr Gegezahl ufgfasst. Für dass mä mit ganze Zahle cha addiere und subtrahiere wie mä will, muess mä zu dä natürlige Zahle die negative Zahle drzuedue und se so zu de ganze Zahle erwiitere.

## Weblingg
* ''Äpfel'' - Freeware-Übungsprogramm zur schriftlichen Addition
* Schriftliche Addition online
Arithmetik

D **Arithmetik** (griechisch , *arithmitiké [téchne]*, wörtlig „die Zahlemässigi [Kunst]“) isch e Deilgebiet vo dr Mathematik. D Arithmetik isch vo de Pythagoräer begründet worde und im Buech VII-IX vom Euklid siine Elimänt zum erste Mol gsammlet worde. Si umfasst vor allem s Rächne mit de Zahle, also d Grundrächenarte Addition (Zsämmezele), Subtraktion (Abzieh), Multiplikation (Vervilfache), Division (Deile) und d Rächegsetz, wo drzueghöre. 
Zur Arithmetik ghören au d Gsetz vo dr Deilbarkeit vo de ganze Zahle und d Division mit Rest. Witer cha mä s Rächne mit Brüch erwähne.

**[[Fundamentalsatz der Arithmetik|Fundamentalsatz vo dr Arithmetik]]:** Jedi natürligi Zahl grösser as 1 isch e Produkt vo Primzahle, wo bis uf d Reihefolg eidütig isch.

D Arithmetik leitet zur Zahletheorii über, wo sich im witiste Sinn mit dr Charakteristik vo de Zahle beschäftigt.

Mä duet gärn dr Carl Friedrich Gauß zitiere, wo gsait hat: „Die Mathematik ist die Königin der Wissenschaften, und die Arithmetik ist die Königin der Mathematik.“ – An dere Wortschöpfig cha mä gseh wie gärn dr Gauß d Zahletheorii gha het. Wie dr Gauß sälber in dr Vorred zu sine berüehmte "Untersuchungen über höhere Arithmetik" bemerkt, ghöre d Theorii vo dr Kreisdeilig oder vo de reguläre Polygon, wo im sibte Abschnitt behandlet wird, zwar an und für sich nid in d Arithmetik; doch müesse ihri Prinzipie einzig und ellei us dr höchere Arithmetik gschöpft wärde. Wil sich die hütigi Zahletheorii wit drüber use entwicklet het, sait mä nume dr elementare Zahletheorii au arithmetischi Zahletheorii (= höcheri Arithmetik noch em Gauß). D Bezeichnig "Arithmetik" (elementari Arithmetik noch em Gauß) im eigentlige Sinn isch zur Hauptsach em Rächne vorbehalte. 

## Litratur
* Carl Friedrich Gauß: *Untersuchungen über höhere Arithmetik*, dütsch usegee vo H. Maser, Chelsea Publishing Company, New York 1981.
* K. Denecke, K. Todorov: *Algebraische Grundlagen der Arithmetik*, Heldermann Verlag, Lemgo 1994, ISBN 3-88538-104-4.
* Reinhold Remmert, Peter Ullrich: *Elementare Zahlentheorie*, Birkhäuser Verlag, 2. Uflag 1995, ISBN 3-7643-5197-7.
* Donald Ervin Knuth: *Arithmetik*. Springer, Berlin, 2001, ISBN 3-540-66745-8.
Multiplikation

D **Multiplikation** (v. lateinisch *multiplicare* ‚vervilfache‘, au **Molneh** gnennt) isch eini vo de vier Grundrächenarte in dr Arithmetik. Ihri Umchehroperation isch d Division (s Deile). In de Wirtschafts- und Sozialwüsseschaften verstoht mä under Multiplikation dr Prozäss vo dr Verbreitig vo Praktike, Kompetänze und Iistellige mittels Multiplikator bzw. Multiplikatore.

## Begriff
D Multiplikation vo natürlige Zahle entstoht dur s widerholte Addiere (Zsämmezele) vom gliiche Summand:

:
\begin{matrix}
  \underbrace{b+b+\cdots+b}\\{a}\\[-4ex]
\end{matrix} = \sum_{i=1}^{a}b = a \cdot b


*a* und *b* nennt mä **Faktore**, wobii *a* au as *Multiplikator* und *b* au as *Multiplikand* bezeichnet wärde. 

D Rächnig „a mol b“ heisst Multiplikation, s Ergäbnis Produkt.

Merkhilfe:
: Wärt vom Produkt = 1. Faktor · 2. Faktor bzw. 2. Faktor · 1. Faktor = Wärt vom Produkt 
: oder
: Wärt vom Produkt = Multiplikand · Multiplikator bzw. Multiplikator · Multiplikand = Wärt vom Produkt.

Zum Bischbil schribt mä 3 · 4 für 4 + 4 + 4, und sait „drei mol vier“. Anstatt vo 3 · 4 wird mänggisch au 3 × 4 oder 3 * 4 gschriibe.

Bi dr Multiplikation mit Variable loot mä dr Punkt hüfig wäg (5*x*, *xy*).

Bi dr Multiplikation vo mehrere oder vile Zahle cha mä s Produkt-Symbol \prod (abgleitet vom grosse griechische Pi) bruuche:
:\prod_{i=m}^n a_i:= a_m \cdot a_{m+1} \cdot \dots \cdot a_{n-1} \cdot a_n
n, m si ganzi Zahle, i wird Laufvariable gnennt. Für e Fall n  isch s Produkt als 1 definiert.
## Weblingg

* Wer hat das Malnehmen erfunden? (PDF, 169&nbsp;KiB)
Grundrechenart

E **Grundrächenart** isch eini vo de vier mathematische Operatore

Wenn mehreri Rächenoperatione usgfüehrt wärde, gältet d Regel Punkt vor Strich.

## Weblingg
* Einüben der vier Grundrechenarten (schriftlich) online
* Grundrechenarten für Schüler erklärt
* Arbeitsblätter Grundschule als PDF oder selbstgenerierende und selbstkorrigierende OpenOffice.org-Tabelle
Bergheim-Irmstett

**Barige-Ìrmstett** (frz. *Scharrachbergheim-Irmstett*, dt. *Bergheim-Irmstett*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Barige-Ìrmstett lijt eschtlich vun dr Mossig uf re Heche zwìsche 172 un 316 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Oschthoffe ìm Oschte, Dàhle ìm Sìdoschte, Sulz ìm Sìde, Draane ìm Weschte un Oderze ìm Nordweschte.

## Gschìcht
Barige-Ìrmstett ìsch entstànde àm 1. Janner 1975 durich d Füsion vun dr Gmeine Barige und Ìrmstett.

Vun 1871 bìs 1918 han d Gmeine zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Barige-ìrmstett ìsch . Barige-Ìrmstett ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Barige-Ìrmstett ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
* Kàtholische Kìrich *Saint-Jean Baptiste* (19. Jh.)
* Broteschtàntische Kìrich (12./19. Jh.)
* Schloss Barige (12. Jh.)
* Wàsserburi (1450 vum *Jean de Scharrach* geböit)


Datei:Église catholique St Jean Baptiste à Scharrachbergheim-Irmstett.jpg|Kàtholische Kìrich
Datei:Scharrachbergheim église protestante 5.JPG|Broteschtàntische Kìrich
Datei:Scharrachbergheim chateau 1.JPG|Wàsserburi
Datei:Scharrachbergheim ancienne gare.JPG|Àlter Bàhnhof


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Barige-Ìrmstett uf www.cc-porteduvignoble.fr

## Referanza
Division (Mathematik)

D **Division** isch eini vo de vier Grundrächenarte in dr Arithmetik. Si isch d Unchehroperation vo dr Multiplikation. D Division wird umgangssprochlig au as **Deile** bezeichnet. Die schriftligi Division isch d Methode vom Deile mit Bleistift und Papier, wo in dr Schuel glehrt wird.

## Definition
In de Körper vo de rationale, reelle und komplexe Zahle gältet:

Für jedi Zahl a und für jedi, vo null verschiideni, Zahl b git s genau ei Zahl x, wo die folgendi Gliichig erfüllt:
:b \cdot x = a &nbsp; (wird «*b* mol *x* gliich *a*» gläse).

D Umchehrig vo dr Multiplikation zur Bestimmig vo x heisst Division. Mä **dividiert** («deilt») a dur b und cha eso x  bestimme:
:x=a:b &nbsp; (wird «*x* gliich *a* deilt dur *b*» gläse).



## Begriff
: D Zahl a, wo deilt wird, heisst **«Dividend»** (lat. wörtlig *das wo z deile isch*).
: D Zahl b, wo drdur deilt wird, heisst **«Divisor»** (*dr Deiler*).
: Dr Term a:b heisst **«[[Quotient]]»**.
: S Ergäbnis vo dr Division heisst **«Wärt vom Quotient»**.

Für d Division gältet weder s Kommutativgsetz no s Assoziativgsetz.

Für x = a: b gältet usserdäm x = \tfrac{1}{b} \cdot a.

D Umchehrig vo dr Multiplikation zur Bestimmig vo x loot sich also au mit dr Multiplikation vo dr Umchehrig (Gegedeil) vom 1 Faktor bestimme.

## Division dur null
Dr Divisor muess ungliich null si, wil sust dr Quotient a: b as Lösig vo dr Gliichig b \cdot x = a für b = 0\  nid *eidütig* definiert isch:

Gäb s zun ere Zahl a \ne 0 e Zahl x = \frac{a}{0}, so wär die Zahl Lösig vo dr Gliichig a = x \cdot 0 = 0, womit sich e Widerspruch zur Vorussetzig a \ne 0 wurd ergee, d.&nbsp;h. es git kei Lösig für  x.

Wär d Division vo null dur null definiert, gäb s also e Zahl x = \frac{0}{0}, so wär die Zahl e (eidütigi) Lösig vo dr Gliichig x \cdot 0 = 0, also zun ere Gliichig, wo für jedes  x\in\R richtig isch. Dodrmit isch aber dr Bruch \frac{0}{0} nid *eidütig* definiert und isch dorum *unbestimmt*.

Wil also dr Quotient a:0 äntwäder gar keini (für a \neq 0) oder meh as ei Lösig (für a = 0) het, sait mä allgemein:

:«D Division dur null isch nid definiert.»

## Weblingg
Subtraktion

Under dr **Subtraktion** (au **Minus-Rächne**) verstoht mä s **Abzieh** vo einere Zahl von ere andere. Mathematisch handlet es sich bi dr Subtraktion um e zweistelligi Verchnüpfig. D Subtraktion ghört zu de Grundrächenarte vo dr Arithmetik. Si isch d Umchehroperation vo dr Addition.

## Begriff

S Rächezeiche für d Subtraktion isch s Minuszeiche «−». Es isch 1489 vom Johannes Widmann iigfüehrt worde.

*D Zahl, wo öbbis vonere abzoge wird, heisst *Minuend* (latiinisch: «das wo chliiner gmacht wird»).
*D Zahl, wo abzoge wird, heisst *Subtrahend* (latiinisch: «das, wo abzzieh isch»).
*Dr Rächenusdruck (Term), wo dr Minuend, s Minus-Zeiche und dr Subtrahend umfasst, heisst **Differänz**. 
*S Ergäbnis von ere Subtraktion isch dr *Wärt vo dr Differänz* (au *Differänzwärt* oder au churz nume *Differänz*).
*S Symbol für Differänze als Term isch dr griechischi Grossbuechstab Delta „Δ“, wo au as Operator für d Differänzbildig bruucht wird. Hüfig wird as *Differänz* - bsunders im alldäglige Sprochgebruuch - allerdings *nume* s *Ergäbnis* vo dere „Minusrächnig“, no hüfiger dr Betrag vo däm Ergäbnis bezeichnet. Bischbil: *D Differänz zwüsche 7 und 9 und d Differänz zwüsche 5 und 3 bedräit 2*. Im Bischbil wird das dur s Värb „bedräit“ bedont.

Merkhilfe (mit Berücksichtigung vom Vorzeiche!):
**Minuend minus Subtrahend gliich Wärt vo dr Differänz.*
* Wärt vo dr Differänz = Minuend − Subtrahend oder
* Minuend − Subtrahend = Wärt vo dr Differänz
**([[Eselsbrücke|Eselsbrugg]] : Minuend chunnt im Alphabet vor Subtrahend )*

Bischbil (mit Berücksichtigung vom Vorzeiche!):
* 1 weniger 4 isch −3
* 4 weniger 1 isch 3 oder anders gschriibe: 4 − 1 = 3.
* Exakt formuliert heisst das au: 4 minus 1 isch gliich 3.
* Drbii isch 4 dr Minuend, 1 dr Subtrahend, dr Rächenusdruck (Term) 4 − 1 isch d Differänz und s Ergäbnis 3 bildet dr Wärt vo dr Differänz bzw. d Differänzwärt.

D Mängi vo de natürlige Zahle isch in Bezug vo dr Subtraktion nid abgschlosse, das heisst mit dr Subtraktion cha mä eventuell (wenn dr Subtrahend grösser oder gliich em Minuend isch) en Ergäbnis übercho, wo dr Beriich vo de natürlige Zahle überschritet.
*Bischbil: 1 − 4 = −3 oder 4 − 4 = 0

## Mathematischi Definition

D Subtraktion isch d Umchehroperation vo dr Addition.
In Gruppe cha mä zu jedem a und b, o ge si, e x finde, so dass gältet:

: b + x = a

D Bestimmig vo x heisst **Subtraktion**. x loot sich bestimme, wemm mä b vo a **subtrahiert** („abzieht“):

: x = a - b

a heisst dr *Minuend*, b dr *Subtrahend*. S Ergäbnis von ere Subtraktion, do x, heisst *Wärt vo dr Differänz*. E Subtraktion wird mit em Minuszeiche notiert:

: a - b

## Rächehilf

Wil d Subtraktion nüt anders isch as en Addition mit em inverse Elimänt, cha e Subtraktion au in dr Form von ere Addition gschriibe wärde, wenn dr Subtrahend vorhär mit em Faktor −1 multipliziert wird:

a - b = a + (-1) \cdot b = a + (-b)
## Weblingg

* Bischbil für s Abzieh mit Entbündle und Erwiiterigstechnik (PDF-Datei; 39&nbsp;kB)
* ''Äpfel'' - Freeware-Üebigsprogramm zur schriftlige Subtraktion
Porno

**Porno** stoht für:
* Pornografii, Darstellig vo menschliger Sexualität
* Pornofilm, e pornografische Film
* Porno (Roman), e Roman vom Irvine Welsh us em Johr 2002
* Porno (Album), e Musigalbum vom Patrick Pulsinger us em Johr 1995

**Sustigs**:
* PorNO-Kampagne, e Kampagne für e Verbot vo Pornografii z Dütschland, wo vo dr Alice Schwarzer initiiert worden isch
Hebel

**Hebel** bezeichnet:
*  in dr Physik: e mechanischs Chraftüberdragigssystem, meistens bruucht as einfachs Maschinenelement
*  e Technik im Kampfsport
*  e Kennzahl vo derivate Finanzprodukt
*  e Stellig bim Schachspiil
*  en Ortsdeil vo dr Gmeind Wabere (Hesse)

**Hebel** isch dr Familienname vo folgende Persone:
*Benedikt Hebel (1865–1922), e römisch-katholische Priester und Riichsdagsabgordnete vo dr Zentrumspartei und dr Bayrische Volkspartei
*Johann Peter Hebel (1760–1826), en allemannische Dichter
*Josef Hebel (1894–1972), e dütsche Bautechniker und Undernähmer
*Udo Hebel (* 1956), en Amerikanist und Hochschuellehrer 

**Hebel** isch dr Name vo folgende Undernähme:
* Josef Hebel, e dütschs Bauundernähme
* e Dochter vom Baustoffhersteller Xella
House (Begriffsklärung)

**House** (ängl. für *Huus*) bezeichnet
* d Musigrichdig House
* im änglische Sproochruum e Chammere vom Parlamänt
*  en Ort z New Mexico de Vereinigte Staate
* e japanische Nahrigsmittelhersteller, House-Curry 
* e US-amerikanische Horrorfilm 
* e US-amerikanischi Fernsehserii: Dr. House (Originaltitel: House, au House, M.D.)

**House** isch dr Familienname vo folgende Persone:
* Arthur Maxwell House (1926–2013), e kanadische Politiker und Mediziner, Neurolog, Hochschuellehrer und Vizegouverneur vo Neufundland und Labrador
* Bobby House (* 1973), e kanadische Iishockeyspiiler
* Cole House (* 1988), en US-amerikanische Strossevelorennfahrer
* Eddie House (* 1978), en US-amerikanische Basketballspiiler
* Edward Mandell House (1858–1938), en US-amerikanische Diplomat, ussenpolitische Berooter vom Presidänt vo de USA (1913–1919)
* Eric House (1921–2004), e kanadische Schauspiiler
* Henry Alonzo House (1840–1930), en US-amerikanische Erfinder
* Jack House (1906–1991), e schottische Schriftsteller
* John Ford House (1827–1904), en US-amerikanische Politiker
* Karen Elliott House (* 1947), en US-amerikanischi Journalistin und Herusgäbere vom Wallstreet Journal
* Kristian House (* 1979), e britische Velorennfahrer
* Royal Earl House (1814–1895), en US-amerikanische Erfinder
* Simon House (1948–2025), e britische Komponist und Musiker
* Son House (1902–1988), en US-amerikanische Blues-Musiker
* Steve House (* 1970), en US-amerikanische Alpinist
* Tom House (* 1947), en US-amerikanische Baseballspiiler
* Yoanna House (* 1980), en US-amerikanischs Model
Verwaltungssitz

Dr **Verwaltigssitz** beschriibt im dütsche Verwaltigsrächt dr Ort, vo wo us e Gebiet, dr sog. Verwaltigsbezirk, verwaltet wird. Dr Verwaltigssitz het e bsunderi Infrastruktur. Im dütsche Organisationssystem git s, anders as in andere Staate, kei Bindig an e bsundrigi Verwaltigsform wie Landkreis oder Gmeind. Je noch dr Formig vom Gebietszueschnitt wird im Allgemeine äntwäder dr grössti Ort us däm Gebiet oder aber e möglichst zentrale Ort gwehlt, für zum die infrastrukturelle Massnahme optimal umzsetze.
Grönland

**Grönland** (grönländisch *Kalaallit Nunaat* – „Land vo de Grönländer“; dänisch *Grønland* [] – „Grüenland“) isch die grössti Insle uf dr Wält. Si wird geologisch zum arktische Nordamerika zelt und isch politisch e sälbstverwaltete und autonome Bestanddeil vom Königriich Dänemark.

## Geographii

Grönland goht vo 59°46'&nbsp;nördligi Breiti (Kap Farvel) bis 83°40'&nbsp;nördligi Breiti (Kaffeklubben-Insel bi Kap Morris Jesup) und isch 2.650&nbsp;km lang. D Breiti isch maximal 1200&nbsp;km vom Kap Alexander im Weste bis Nordostrundingen im Oste. D Nordküste vo Grönland isch 710&nbsp;km vom Nordpol und isch so vo de grössere zsämmehängende Landmasse die nöchsti zum Pol.

Im Norde vo dr Insle lit dr veriisti Arktischi Ozean. Im Oste gränzt si an d Grönlandsee und an d Irmingersee und im Westen an d Davisstrooss und d Baffin Bay, alles Randmeer vom Atlantik. Im Nordweste goht Grönland in die sehr zerklüfteti und üsserst wiitläufigi Inselwält vo de Königin-Elisabeth-Insle über.

Uf Grönland het riisigi Masse vo Iis. S Grönländische Iisschild, wo bis zu 3.000&nbsp;m mächtig, durchschnittlig 2.000&nbsp;m stark isch, bewegt sich an de Küste zum Meer und dört bräche hüfig Iisbärg ab, wo mehreri Kilometer lang si.

Nume 410.000&nbsp;km², das si 18,9 %, vo dr Flechi vo Grönland si iisfrei (zum Vergliich: Dütschland het e Flechi vo 357.093&nbsp;km²). In Grönland befinde sich mit über 3.000&nbsp;m die zweitgrösste Iisdickene (grössti Iisdicki 3.400&nbsp;m) uf dr Wält, nume in dr Antarktis no grösseri (grössti Iisdicki 4.776&nbsp;m). Wenn s ganze Inlandiis vo Grönland wurd schmelze, so wurd dr Wasserstand wältwit um 6 bis 7&nbsp;m stiige. Im Buech *Der Planet Erde — Gletscher* wird au no erwähnt, wie stark Wasser in Form vo Iis uf d Ärdoberflechu druckt. Dört heisst s zum Bischbil: „Sollte das Grönlandeis eines Tages verschwinden, so würde sich die Insel um etwa 600&nbsp;Meter heben.“ (Isostatischi Bodenerhebig). S Inlandiis isch weniger e Folg vom hütige Klima, sondern chunnt vo dr letzte Chaltzit, wo vor öbbe 11.500 Johr z Änd gangen isch. Wil Grönland so nooch zum Pol isch, isch die Kartografischi Verzerrig vo dr Insle, wo s git wenn mä d Ärdchugele uf en Ebenei projiziert, hüfig bsundrigs gross. In dr Mercatorprojektion zum Bischbil gseht Grönland grösser us as Afrika.

D Iisdecki vo Grönland schmilzt sit 2004 um jöhrlig 240&nbsp;km³. Das isch e Vilfachs im Vergliich zu de Johr vorhär.

Im Süde isch Grönland e liicht gwällts Hochland, wo an dr Küste dur vili Fjord, Buchte und Meeresstroosse gliideret isch. Im Zentrum und im Norde bestoht dr Undergrund us eme riisige Becki, wo zum Deil under em Meeresspiegel liit. Um siis Hochland ume het s sehr hochi Bärg und Gebirg, wo im Watkins Gebirg am Ostrand vo dr Insle bis zu 3.694&nbsp;m hoch si. Die höchsti Erhebig isch dr 3.694&nbsp;m hochi Gunnbjørn Fjeld, wo au as Hvitserk bezeichnet wird.

## Weblingg

## Fuessnote
Guadeloupe

**Guadeloupe** [], die Iiheimische sägen em au **Gwada**, isch e Überseedepartement und e Region vo Frankriich. Si bestoht us ere Gruppe vo nüün Insle in de Chliinen Antille innerhalb vo de Insle über em Wind in dr Karibik.

Guadeloupe isch e vollintegrierte Deil vom französische Staat und eso au Deil vo dr Europäischen Union. Zsämme mit Martinique bildet s die Französische Antille.

## Geographii

Südlig vo Guadeloupe befindet sich d Insle Dominica, nordwestlig d Insle Montserrat und nordöstlig d Insle Antigua, wo zum Inselstaat Antigua und Barbuda ghört. Öbbe 250&nbsp;km im Weste lit die unbewohnti venezolanischi Insle Aves.

Guadeloupe bestoht us acht bewohnte und no meh chliine unbewohnte Insle. 

Die beide Hauptinsle si Basse-Terre und Grande-Terre, wo dur e schmale Meeresarm, wo an dr ängste Stell öbbe 50m breit isch, vonenander drennt si. Grad drnäbe lige die bewohnte Insle Marie-Galante und La Désirade, die zwei chliine, unbewohnte Îles de la Petite Terre und die chliini Inselgruppe vo de Îles des Saintes, wo zwei bewohnti und siben unbewohnti Insle umfasst. 

Bis 2007 hai d Insle Saint-Barthélemy und dr französischi Deil vo dr Insle Saint-Martin as Arrondissement Saint-Martin-Saint-Barthélemy zu Guadeloupe ghört. Die lige öbbe 200 km nördlig vo de Hauptinsle. Im Februar 2007 si die beiden Insle vo Guadeloupe abdrennt und zu zwei eigene überseeische Gebietskörperschafte *([[Collectivité d’outre-mer|collectivités d’outre-mer]])* ufgwärtet worde.

Basse-Terre isch vulkanisch mit Bärg im Landesinnere, Grande-Terre isch relativ flach und bestoht hauptsächlig us Chalchstein. Dr Ursprung vo de meiste vo de andere Insle isch vulkanisch. Dr höchst Punkt isch d Soufrière mit 1.467&nbsp;m über NN, wo en aktive Vulkan isch.

S Klima isch vo subtropische Tämprature dur Passatwind und vo moderater Feuchtigkeit kennzeichnet. Vom Juni bis zum Oktober bestoht d Gfohr vo Hurrikane.

D Landflechi bestoht zu 14 % us Aabauflechi, zu 4 % us Duurkulture, zu 14 % us Weideflechene und zu 39 % us Wälder.

## Weblingg

## Fuessnote
Martinique

**Martinique** [] (Martinique-Kreolisch **Matinik** oder **Matnik**) isch en Insle in dr Karibik und ghört zu de Chliinen Antille - gnauer gsait zu de Insle über em Wind. Si isch e französischs Überseedepartement und e französischi Überseeregion.

In dr Sprooch vo de Uriiwohner heisst d Insle **Madinina** (Bluemeninsle), die Bezeichnig wird au hüte no hüfig vo de Iiheimische bruucht.

Martinique isch e vollintegrierte Deil vom französische Staat und eso au Deil vo dr Europäische Union.

## Geographii
Martinique lit zwüschen em karibische Meer und em Atlantische Ozean 25 km südlig vo Dominica und 37 km nördlig vo St. Lucia. Si lit öbbe 6.850 km vo Paris und 3.150 km vo New York ewäg und isch 440 km vor dr Küste vo Venezuela.

D Insle het e Lengi vo 73 km und e Breiti vo 39 km. D Küstelinie isch öbbe 350 km lang. D Insle is bärgig. Im Norde vo dr Insle lit dr Vulkan Montagne Pelée, won e Höchi vo 1.397&nbsp;m het.

9,43 % vo dr Landflechi vo dr Insle isch verstedteret. Landwirtschaft wird uf 11,32 % vo dr Flechi bedriibe.

## Weblingg

* Website vo dr Präfektur (französisch)
* Touristischi Informatione (mehrsproochig)

## Fuessnote
Dieter de Lazzer

Dr **Dieter de Lazzer** (* 1941 z Hoidna) ischt an deitscher Krimiautor, evangelischer Theolog ond Rechtsôwalt.

## Aus seim Leaba
Dr Dieter de Lazzer ischt 1941 z Hoidna uf d Welt komma. An Doil vo seine Vorfahra stammed us Sidtirol ond send Ladiner gwäa. Vo dôher kommt au sei Nôchnama, wo en Deitschland doch arg selda ischt. Nôch-em Abi hot’r Theologii ond Rechtswissaschafda studiirt. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, hot’r zerscht amôl a baar Johr en-ra Pfarrei en Schottland gschafft ond hendrher Forschongs- ond Lehrtädigkeida sowohl z Deitschland wia au em Ausland ausgiabt. Schbätr isch’r hauptsächlich als Rechtsôwalt tädig gwäa. Sei Schbezialideet send dô drbei d Prozess vôr de Vorwaldongsgricht ond vôr-em Vorwaldongsgrichtshof en Mannheim gwäa. Er hot au mehrere jurischdische Schrifda vorfasst.

A Freind vom Dieter de Lazzer ischt dr schwäbische Autor Felix Huby, wo vor ällem fir seine Krimis – Biacher ond Film – bekannt worra ischt. Zamma mit sellem hot’r a baar Seria firs Fernseh ond au Theatrstick gschriiba, wo oft em schwäbischa Schbrôchroom ôgsidlet gwäa send.

Dr Dieter de Lazzer ischt vrheiradet mit dr evangelischa Dekanin Dr. Marie-Luise Kling-de Lazzer vo Diibenga. An dr Staatlicha Hochschual fir Gschdaldong z Karlsrua isch’r dr Vorsitzende vom Hochschualrat.

## A baar vo seine Werk, wo-nr mit-em Huby zamma vorfasst hot
### Fernsehseria
* 1988: *[[Oh Gott, Herr Pfarrer]]* (a 13-doiliga Familiaserie mit-ma starka schwäbischa Eischlag)
* 1990 bis 1991: *[[Pfarrerin Lenau]]* (nomôl a Familiaserie en 13 Doil, desmôl om a Pfarrere emma Stadtdoil vo Stuegert)

### Theaterstick
* 2006: *Selbscht ischt dr Mann* (z’erscht Môl uf d Bihne komma am 29. Septembr 2006 en dr *Komödie im Marquardt* z Stuegert)
* 2008: *Georg Elser – Allein gegen Hitler* (a Volksstick, z’erscht Môl ufgfihrt am 28. Februar 2008 am *Theater Lindenhof* z Melchenga)

## Oinzlne Nôchweis
Gossip Girl

**Gossip Girl** isch e US-amerikanischi Jugendserie, wo sit em 19. September 2007 uf em Network *The CW* z gseh isch un uf dr glichnamige Buechreihe vo dr Autorin Cecily von Ziegesar basiert.

## Handlig
D Serie handlet vonere Gruppe vo verwöhnte Teenager vonere New Yorker Elite-Schuel, vo dene riche und bekannte Familie und vo dene, wo nit zur High Society ghöre, allerdings mit ihre z tue hend. All ihri Handlige, Fähler und Grücht um si, wärde vonere anonyme New Yorker Bloggerin, Gossip Girl, brichtet und kommentiert. Es goht um Konflikt zwische Eltere und ihrne Kinder, Konflikt zwüsche rich und weniger rich und um Theme wie Fründschaft, Intrige, Liebi, Sex, Iifersucht, Depressione, Alkohol und Droge. Im Mittelpunkt vo dere Serie stoht Serena van der Woodsen (Blake Lively) und ihri besti Fründin Blair Waldorf (Leighton Meester).

In dr erste Folg vo dr Serie taucht d Serena plötzlich wider in New York uf. Nit emol d Blair het gwüsst, wo si in de letzte Mönet gsi isch. Blairs Fründ Nate Archibald (Chace Crawford) wo vor Serenas Verschwinde e churzes Intermezzo het gha, merkt, dass er immer no Gfühl für d Serena het. Si het aber kei Inträss am Nate. Stattdesse trifft Serena de charmant Dan Humphrey (Penn Badgley), e Stipendiat us Brookly, wo nit wie d Serena, de Nate und d Blair usere wohlhabende Familie vo dr High Society vo de New Yorker Upper East Side chunnt und so Serena und ihrne Fründinne nie ufgfalle isch. Allerdings verfolgt er s Gscheh um d Serena scho sit einiger Zit. Durch e Zuefall chöme sich die beide schnell nöcher. Dans Schwöster Jenny (Taylor Momsen) gohts ähnlich wie ihm, denn au si het bis jetzt Blair und ihri Elite-Clique nur us dr Färni betrachte chönne, versuecht aber immer wider dezue z ghöre. Im Gägezug für d Gstaltig vo Iiladige zuenere Party unter em Motto ¨Kiss on the lips¨ bechunnt au d Jenny e Iiladig. Doch spötistens do muess si begriffe, dass au die neu gfundeni Glitzerwält ihri Schattesite het.

## Litratur
* Crissy Calhoun: *Gossip Girl: die Serie, die Stars, die Skandale!* (das inoffizielle Buch). Schwarzkopf & Schwarzkopf Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-89602-930-0

## Weblink

*  ()
Andlau

**Àndlöi** (frz. *Andlau*, dt. *Andlau*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Àndlöi lijt àm Füeß vun dr Vogese àm weschtliche Rànd vun dr Owerrhinewene. Durech d Ortschàft fließt dr Àndlöi.

D Nochbergmeine sìn Bàrr, Mìttelbarige, Äschhoffe, Batschwiller, Risfald, Erlebàch un Hoowàld.

## Gschìcht
Àndlöi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 10. Johrhundert àls *Andelaha*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Àndlöi ìsch . Àndlöi ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àndlöi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
* Ruine Hohandlau (*Château du Haut-Andlau*, 13. Jh.)
* Spesburg (13. Jh.)
* Àbteikirich Saint-Pierre (11./12. Jh.)
* Kàpall Saint-André


Datei:Andlau - église Saint-Pierre.jpg|Kirich Saint-Pierre
Datei:Andlau 052.JPG|Kàpall Saint-André


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20110115200032/http://www.andlau.fr/
* Die Weinwirtschaft der Abtei Andlau im 16. Jahrhundert (burgenlexikon.de)

## Referanza
Montserrat

**Montserrat** isch en Insle in dr Karibik und ghört zu de Chliinen Antille. Politisch isch si e Überseegebiet vom Vereinigte Königriich. 

## Geografii
D Insle lit südwestlig vo Antigua, südöstlig vo Nevis und nordwestlig vo Guadeloupe.

Ihre Ursprung isch vulkanisch. Si bestoht im Wäsentlige us drei vulkanische Massiv: de Silver Hills im Norde, de Centre Hills in dr Middi und de Soufrière Hills im Süde. 

Uf Montserrat herrscht dropischs Klima mit Tämprature zwüsche 23 und 30&nbsp;°C ohni usgsprocheni Räge- oder Drocheperiode.

## Vulkanismus
Uf Montserrat si nume d Soufrière Hills no aktiv.  1995 ische bim ene Vulkanusbruch e grosse Deil vo dr Insle verwüestet worde. Denn het sich d Lag wider e chli bereuehigt und 2005 isch d Sperrig vom Süde vo dr Insle deilwiis ufghobe worde. 2007 isch dr Soufrière wider aktiv worde und sithär isch dr Süddeil vo dr Insle gesperrt.

## Bevölkerig
30 % si Anglikaner, 23 % Methodiste, 10 % Katholike. D Dabelle undenooche zeigt d Bevölkerigsentwicklig.

Noch em Usbruch vom Inselvulkan Soufrière Hills 1995 het d Bevölkerig zwüsche 1998 und 2007 stark zuegnoh. S Bevölkerigswachstum in dere Zit isch 1,8% gsi. 

1) Noch em Usbruch vom Soufrière Hills 1995
2) Nochdäm d Aktivitet vom Soufrière Hills 2007 wider gwachsen isch 

## Quelle
*Montserrat Volcano Observatory
*Fischer Weltalmanach
*http://reese.linguist.de
*Government of Montserrat


## Weblingg

* Offizielli Website vom Fremdenverkehrsamt vo Montserrat
* Montserrat Web Directory (änglisch)
* D Homepage vo Montserrat (änglisch)
* The Montserrat Reporter (änglisch)
* Vulkanismus vo Montserrat
* Amateurfilm über s zerstörte Plymouth
* Amateurfilm über e Vulkan Soufrière Hills
Montserrat (Begriffsklärung)

**Montserrat** (katalanisch für „gsägte Bärg“) isch dr Name vo:

* Montserrat, Insle und britischs Überseegebiet in dr Karibik
* eme Bärg in dr Nöchi vo Barcelona z Katalonie, Spanie
* eme Benediktinerchloster uf däm Bärg
* ere Gmeind in dr spanische Region Valencia
* eme ehemolige französische Departemänt
* eme Stadtdeil vo Buenos Aires
* eme Theaterstück vom Emmanuel Roblès und sim Hauptakteur

**Montserrat** isch dr Name vo folgende Persone:

* Montserrat Caballé (* 1933), e katalanischi Sopranistin
* Montserrat Figueras (* 1948), e katalanischi Sopranistin
* Montserrat Martí (* 1972), e katalanischi Sopranistin, Dochter vo dr Montserrat Caballé
* Montserrat Torrent i Serra (* 1926), e spanischi Organistin
Navassa

**Navassa** (änglisch *Navassa Island*, französisch *Île de la Navasse* oder *La Navase*,  kreol: *Lanavaz* oder *Lavsh*), isch en unbewohnti Insle im Karibische Meer. Si lit zwüsche Haiti und Jamaika und ghört as nitinkorporierts amerikanischs Ussegebiet zu de USA. D Insle wird au vo Haiti beaasprucht, wil si uf oder vor em Inselsockel vo Hispaniola lit.

## Geographii

Navassa lit öbbe 50&nbsp;km westlig vo dr Tiburon-Halbinsle uf Haiti und öbbe 160&nbsp;km südlig vo dr Guantánamo-Bucht uf Kuba. Navassa isch, ähnlig wie d Hendersoninsle im Pazifik, e so genannts „ghobnigs Atoll“ und erreicht e Höchi vo bis zu 77 Meter über em Meeresspiegel. D Insle isch vom e Koralleriff umgee und het e Flechi vo 5,4&nbsp;km² und e Küstelengi vo 8&nbsp;km.

D Insle isch nit duurhaft bewohnbar, wil s keini natürlige Süesswasserquelle git. Drzue chunnt, ass e Hufe vo de iiheimische Pflanze hochgiftig si und dr Undergrund deilwiis so scharfkantig isch, ass er er d Sohle vo fast Schueh verschniidet. Die einzigi Vegetation bestoht us Baumgruppe, vereinzelte Kakteä und Gras, wo Geisse druf weide. Sit 1999 isch d Insle e Naturschutzgebiet, und es isch sträng verbote, dört an Land z goh.

D Lag vo dr Insle, 160&nbsp;km südlig vom Militärstützpunkt Guantanamo Bay, isch für d USA strategisch intressant.

## Fuessnote


## Weblingg

* United States Fish and Wildlife Service: Navassa National Wildlife Refuge (änglisch)
* Navassa im CIA World Factbook (änglisch)
* Infos des USFWS über das Navassa National Wildlife Refuge im Web Archive (änglisch)
* Expeditionsbericht der United States Geological Survey (USGS) (änglisch)
* Auszug aus der ''Historia del Almirante'' von Hernando Colon zur Fahrt von Diego Méndez bei arteHistoria (spanisch)
* Fabio Spadi: ''Navassa: Legal Nightmares in a Biological Heaven?'' In: Boundary & Security Bulletin 9, Nr. 3 (2001) – juristische Artikel zum unklärte völkerrächtlige Zuestand
Fürstenau GR

**Fürstenau** (rätoromanisch *Farschno*) isch e politischi Gmeind i de Region Viamala vum Kanton Graubünde. 

De Ort bestoot uss em Städtli Fürstenau sälber, un em Ortsteil *Fürstenaubruck* (romanisch *La Pùnt*), wo am Zämmefluss vum Hinterrhy mit de Albula lait. Fürstenau isch im Inventar vo de schützenswerte Ortsbilder vo de Schwiiz yytrait.

## Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird Fürstenau in de erschti Hälft vum 12. Joorhundert als *Mairaus*. De Name Fürstenau isch ussem Joor 1257 als *Fúrstenowo* zum erschte Mool überliiferet. De Ort isch langi Zit de wichtigscht strategisch Punkt im Domleschg gsi, un isch s Verwaltigszentrum vo de Bischöf vo Chur im Domleschg un am Heinzeberg gsi. D Grossburg isch in de zweiti Hälfti vum 13. Joorhundert baut worde. Im Joor 1354 isch Fürstenau vum Kaiser Karl IV. sogar d Stadträcht verliehe worde. De Usschauf vo de letschte bischöfliche Herrschaftsrächt het 1527 stattgfunde. Zämme mit Ortestein het Fürstenau als Grichtsgmeind bis 1851 s Hochgricht Ortestein bildet. Vor 1530 isch Fürstenau zum reformierte Glaube überträtte. S bischöflichi Schloss isch aber ersch 1876 vum Bistum verchauft worde. Deno isch dört vo 1878–95 e Spital unterbrocht gsi. Mit em Bau vo de Fahrstrooss im Joor 1823 het d Brugg vo Fürstenau ihri Bedütig verlore. Hüt spiilt d Landwirtschaft praktisch kei Roll mee.

## Bevölcherig

Ursprüngli isch z Fürstenau Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. De Ort isch aber scho frie zum Dütsche übergange. Scho im Joor 1742 berichtet de Nicolin Sererhard: Wie lang gno z Fürstenau no vo Yyheimische Romanisch gschwätzt worde isch, weiss mer nit gnau. Möglich isch dass des no bis zum Änd vum 18. Joorhundert de Fall gsi isch. Bi de Volchszäälig vo 1880 sin es chnapp über 20 %, wo Romanisch als Muettersprooch aagee hen, un au in de näggschte Volchszäälige schwankt de Aateil zwüsche 15–20 %. De Mathias Kundert vermuetet, dass des vorallem durch Zuezügler uss andri Gmeinde z erkläre isch. Im Joor 1900 schrybt de August Sartorius sogar vum „*von alters her deutschen Fürstenau*“, was en Hyywys druff isch, dass Fürstenau dertemool scho lang nümm als e romanischi Gmeind golte het.

## Literatur
* Mathias Kundert: *Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert).* Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.
* Markus Rischgasser: *Fürstenau – Stadt im Kleinstformat* (= Schweizerische Kunstführer, Nr. 697, Serie 70). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2001, ISBN 3-85782-697-5.
* Erwin Poeschel:*Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin* (= Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940.
* 

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind und Stadt Fürstenau

## Fuessnote
Puerto Rico

Dr **Freistaat Puerto Rico** (spanisch *Estado Libre Asociado de Puerto Rico*, änglisch *Commonwealth of Puerto Rico*, früehner dütsch au **Portoriko**)* isch eins vo de [[Außengebiete der Vereinigten Staaten|US-amerikanische Ussegebiet]].

*Puerto Rico* bedütet „riiche Hafe“. Dä Iiwohner vo Puerto Rico sait mä uf [[Deutsche Sprache|Dütsch]] „Puerto-Ricaner“, im [[lateinamerika|latinoamerikanische]] [[Spanische Sprache|Spanisch]] und au uf dr Insle sälber sait mä *Boricua*. Dr ursprünglig Name vo dr Insle isch uf [[Arawakische Sprache|arawakisch]] *Borikén*, d Puerto-Ricaner sägen ere hüfig *Borinquén*.

== Geographii und Klima ==


Dr Inselstaat lit in dr [[Karibik]] und bestoht us dr *'Insle Puerto Rico''' und de chliinere Näbeninsle Vieques, Culebra, Culebrita, Desecheo, Palomino, Mona, Caja de Muertos, und Monito. 

Puerto Rico isch die östligsti und chliinsti Insle vo de Grossen Antille. Öbbe 150&nbsp;km im Weste lit d Insle Hispaniola mit de Staate Haiti und dr Dominikanische Republik, 100&nbsp;km östlich lige d Jumpfereinsle und 800&nbsp;km südlig, uf dr andere Site vo dr Karibik, befindet sich Südamerika. 

S Meer um Puero Rico ume isch sehr dief: Im Norde vo de Insle git s s Milwaukiedief im Puerto-Rico-Grabe im Atlantik, wo  9.219&nbsp;Meter dief isch, im Süde s 5.649&nbsp;m diefi Venezolanischi Becki vo dr Karibik.
Grossi Deil vo dr Insle si gebirgig (60 Prozänt vo dr Oberflechi), aber es git au Gebiete mit Rägewälder und Wüestene.

* Höchst Bärg: Cerro La Punta (1.338 Meter).
* Lengst Fluss: Rio de la Plata (97 Kilometer)

D Insle het e dropischs Klima mit Durchschnittstämprature vo öbbe 28&nbsp;°C. An dr Nordküste und im Hochland rägnets am meiste, während dr Süde relativ drochen isch.

## Bevölkerig
D Iiwohner vo Puerto Rico si über 78 Gmeinde verdeilt.
Meh as 80 Prozänt vo de knapp vier Millione Puerto-Ricaner si nominal römisch-katholisch, praktiziere düen öbbe 55 Prozänt).
D Insle ghört zwar zu de USA, aber nume öbbe e Zähntel bezeichne sich as US-Amerikaner. Die meiste (öbbe 87 Prozänt) gsehn sich as Nochkomme vo de Spanier oder vo afrikanische Sklave.
Für über 93 Prozänt vo dr Bevölkerig isch Spanisch d Muetersprooch. Änglisch schwätze nume sibe Prozänt as Erstsprooch.

## Weblingg

* Offizielli Site vo dr puerto-ricanische Regierig
* Puerto-ricanischs Kulturinstitut

## Fuessnote
Puerto Rico (Begriffsklärung)

**Puerto Rico** stoht für:

* Puerto Rico, e Staat in der Karibik 
*  e spanische Ort uf Gran Canaria 
*  e Brättspiil 
*  e Chliistadt z Argentinie 
*  e Chliistadt im Department Pando, Bolivie
*  e Landstadt im Departmänt Santa Cruz, Bolivie
*  e Verwaltigsbezirk im Departamänt Pando, Bolivie
*  e Chliistadt z Caquetá, Kolumbie 
*  e Chliistadt z Meta, Kolumbie
*  e Stadt z Texas, USA
Hispaniola

**Hispaniola** (span. *La Española* „die Spanischi“) oder *Kiskeya* (in dr Sprooch vo de Taínos), span. *Quisqueya*, isch mit ere Flechi vo öbbe 76.480&nbsp;km² die zweitgrössti vo de Westindische Insle und au vo de Grossen Antille. Uf dr Insle lige d Staate Haiti und die Dominikanischi Republik. 

## Geografii
Öbbe 90 km westlig lit die grössti Antilleninsle Kuba und s chliinere Jamaika, 120 km östlig Puerto Rico, 250 km nördlig d Gruppe vo de Turks- und Caicosinsle und 180 km nordnordwestlig d Inselgruppe Inagua.
Hispaniola isch vo Oste uf Weste 600 km lang und 250 km vo Norde uf Süde. Si het d Form von ere Hand wo gege Weste offen isch, wobii zwei gebirgigi Halbinsle wiit gege Kuba bzw. Jamaika uusestöhn. Nume dr Oste isch relativ flach und im Norde e Längsdaal, wo zwüsche zwei Bärgchettene lit.

### Politischi Gliiderig

Dr grösseri östligi Deil vo dr Insle bildet hüte die Dominikanischi Republik, dr chliineri westligi Deil d Republik Haiti.
### Bevölkerig
Hispaniola het öbbe 20 Millione Iiwohner, meh as alli andere Insle in de Antille.

### Ursprung vo de Näme
Die Iiheimische hai dr Insle *Aytí* gsait, do drus isch die hütigi Bezeichnig „Haiti“ entstande. Mit Haiti isch also ursprünglig die ganzi Insle gmeint gsi.

Dr Christoph Kolumbus het dr Insle dr Name *La Isla Española* („die spanischi Insle“) gee. D Ängländer hai das zu *Hispaniola* („Chliispanie“)  verballhornt.

D Insle Hispaniola isch in dr Kolonialzit politisch in e spanische Ostdeil, *Santo Domingo* (oder *San Domingo*) gnennt (noch dr Stadt mit däm Name), und e französische Westdeil, *Saint Domingue* (oder *Saint-Domingue*), drennt gsi. Us em Ostdeil isch die Dominikanische Republik entstande, us em Westdeil Haiti, wo für e Zit in s nördlige Nord-Haiti und die südligi Mulatte-Republik deilt gsi isch.

## Weblingg

## Fuessnote
Große Antillen

Die **Grosse Antille** si en Inselgruppe in dr Karibik. Si ghöre zu Middelamerika.

## Name
Der Name „*Antille*“ für die Insle isch zum erste Mol bim spanische Humanist Petrus Martyr von Anghiera im Johr 1493 schriftlig beleit. Er het sich vom Name vo dr sagehafte Insle „Antilia“ abgleitet, wo mä während em Mittelalter im Atlantik vermutet het, oder vom latiinische Begriff "*ante ilium*" für vorglagereti Insle, wil d Insle em Festland vo Middelamerika vorglageret si.

## Geografii
Zsämme mit de Chliinen Antille, de Turks- und Caicosinsle und de Bahamas bilde die Grossen Antille die Westindische Insle.

S Adjektiv „*gross*“ bezieht sich uf die vier grosse Hauptinsle Kuba, Jamaika, Hispaniola und Puerto Rico, dr ganz Archipel umfasst aber e Hufe chliineri Insle und Inselgruppe. Zsämme mache die vier Hauptinsle öbbe 90 Prozänt vo dr Landflechi vo de Karibischen Insle us.

Geologisch si si ähnlig wie s middelamerikanischen Festland ufbaut, us Schiifer, Gneis und alte Eruptivgstei und junge Muschel- und Korallechalch im Norde.


Datei:Caribbean - Greater Antilles.PNG|Die Groosse Antille
Datei:Caribbean - Lesser Antilles.PNG|Die Chliine Antille


## Insle und Inselgruppen

D Insle vor dr Ostküste vo Puerto Rico bezeichnet mä lokal au as „Spanischi Jumpfereinsle“. Insofärn cha mä sä mit de Jumpfereinsle geografisch au de Chliinen Antille zueordne.

## Weblingg
* Naturrüüm
* Tourismus-Infos