open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Härkingen

**Härchenge** esch ä Iiwohnergmein im Bezirk Göi im Kanton Soledorn i de Schwiiz und het guet 1200 Iwohner.

## Geografi
Härchenge isch es Strassendorf i de Ebeni vo de Dönnere. S lit südlich vom Jurafuess am Outobahndrüegg A1 und A2. D Gmeindsflächi umfasst 54,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 23,5 % Waud un 21,5 % Sidligsflächi.

Nochbergmeine si Egerchenge, Gunzge, Nöiedorf, Fulebach

## Gschecht
Härchenge esch öppe 1500 Johr aut. Äs erschts Mou in ärä Urkond werd si am 7. Dezämber 1080 erwähnt (*quendam comitatum nomine Härichingen in pago Buchsgeowe situm *) und zwar in ere Schänkigsurkond vom Keiser Heinrich IV z'Speyer. 1402 het dr Hans von Blaueschtei d'Burg Nöi-Faukeschtei und die vier Dörfer Egerchenge, Härchenge, Nöiedorf und Woufu a d' Schtat Soledorn verchouft und so isch Härchenge ou eidgenösisch worde.

Im 1798gi hei d'Franzoose ou Härchenge bsetzt ond vor em Wertshuus Lamm het me ne Freiheitsboum ufgschdöut. Auti Härchenger Gschlächt si: Burkhardt, Frei, Hauri, Jäggi, Keust, Moll, Oegerli, Pfluger, Studer, Von Arx ond Wyss. Ou höt ghört me mängisch no dr out Öbername för d'Härchenger, me het ne nämlech d'Frösche gseit. Das chonnt us erä Zit, wo s Flössli Dönnere nonni döifergleit und dodermet s'Land zrengsome drochägleit worde-n-esch.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 13,7 % gläge.

## Religion
21,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 60,2 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,6 %, CVP 22,3 %, EDU 0,5 %, EVP 1,7 %, FDP 16,8 %. GLP 4,8 %, GP 4,7 %, SP 11,6 %, SVP 31,5 %, Suschtigi 1,7 %.

Gmeindspresidänt isch dr Thomas Fischer (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,1 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1196 Iiwohner 92,4 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 1,8 % Italienisch und 5,2 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Härchenge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Büecher öber Härchenge
* 900 Jahre Härkingen. Unser Dorf in Geschichte und Sage. Im Auftrag der Bürgergemeinde, verfasst von Jules Pfluger (Geschichte), Elisabeth Pfluger (Volkskunde), Karl Gschwind (Schulgeschichte). Olten 1980.
* Alte Häuser und ihre Bewohner. Jules Pfluger. Herausgegeben von der Bürgergemeinde Härkingen. Olten 1995

## Weblink

* www.haerkingen.ch
* 

## Fuessnote
Skiren

**Skire** ()  isch de Nome fir e oschtgermanische Stamm z Oschteuropa gsi, wo noch em Plinius im Land *Aeningia* glebt het. Um 230 v.&nbsp;Chr. sin si zäme mit de Baschtarne am Schwarze Meer ufducht, bi de Stadt Olbia. Im 4. Joorhundert n.&nbsp;Chr. hän si in de Karpate gläbt. Dert sin si vun de Hunne underworffe worre. Noch em Tod vom Hunnefirscht Attila sin si vun de Oschtgote abhängig gsi. Di letschte Skire sind underem Odoaker uf Italie zoge. De isch e Skirer gsi und vo 476 bis 293  d ärscht barbarisch „Kinig vu Italie“ worre. 

De Name vo de Skire werd zum gotische Wort *skeirs* „klar, rein“ gstellt. D Skire sind demno die „Reine, Unvermischte“ im Gegesatz zue de Baschtarne („Mischling, Bastarde“).

## Referenze
* Nationalencyklopedin Artikel yber Scirier.
Nationalencyklopedin

S **Nationalencyklopedin** ischs vollständischt zytgmässe schwedischsprôchige Lexikon. S isch vun 'ra Regierungsschpend initiiert worre. 
D druckt Version bstäht us zwonzig Bänd mit 172.000 Artikel. D Internet-Usgab isch ä bisl grösser worre (260.000 Artikel im Juni 2005).

Des Projekt isch im Johr 1980 ôgfonge worre, wu ä Regierungskomitee Verhondlunge mit verschideni Herusgeber vorgschlage het.

Des Schtadium isch im Auguscht 1985 beendet worre, wu d Bra Böcker d verontwortlich Rusgeber worre isch. 

Des Projekt isch noch wissentschaflichi Paradigme ufgstellt worre un bringt au Abschtommungs un Umwelt Themä. 

D Erwartige an s Projäkt sin so groß gsi wie nie devor: Vor de Veröffentligung vom erschte Band (Dez. 1989) hät's scho 54'000 Bstellige ge. De letscht Band isch 1996 usecho, allerdings hän en im Johr 2000 drei züesätzligi Bänd ergänzt.

Vobunde mitm Nationalencyklopedin isch au:
* *NE:s Ordbok*, ä Wörterbuech in dreyj Bänd (1995-1996)
* *NE:s Årsband*, ä Jôhrbuech 1997
* *NE:s Sverigeatlas*, ä Atlas vu Schwedä (1998)
* *NE:s Världsatlas*, a Weltatlas (1998)
* *NE-spelet*, ä Spiel mit 8.000 Froge (1999)

1997 isch d erscht digitali Usgab vum Lexikon uf 6 CDs (schpäter au uf DVD) ruskumme un 2000 däm ufs Internet als Löhndienscht glegt worre. D Onlineversion het au ä Wörtabuech un ä updäteti Version vum druckti Lexikon. Dorin sin 356.000 Îträg, 183.000 dävu sin enzyklopedischi Artikel.

D Dienscht wird mit ä paar Teili wu nit in d gdruckti Usgab drin sin komplettiert. Zuem Bispiel äm Schwedisch-Änglische Wörterbuech. 

## Lueag au
* Nordisk familjebok (1876-1957)

## Ekschterni Syte
* Nationalencyklopedin - Offizielli Syt (uff Schwedisch)
Federbach

De **Federbach** isch e lange Bach in Nordbaade, zwische Karlsruhe un Rastatt. D'Bach isch 41&nbsp;km long un fließt durch folgende Ort:

Muggene, Rastatter Grenz zu Etje, Etje, Bietje, Durmesche, Rheinstetten und mündet dann in de Rhein.

De Bach isch ca. 5-6 m breit un en Meter tief. 

D'Federbach isch en Unikum. Sie macht ebbes wo kei andere Fluss macht. Er fließt zwar parallel zum Rhein aber nit von Süd nach Nord, sondern zwische Malsch und Muggesturm genau umgekehrt, nämli vo Nord nach Süd. Bis er widder en Boge macht un bi Knielinge in d'Alb fließt.
Ötigheim

**Etje** (amtlich *Ötigheim*) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het  Iiwohner (Stand: ). Me kännt Etje vor allem durich s 100 Johr alt Freiliechttheater, wu all Johr au Inwohner vun Etje as Laieschauspiler mitmache.
 
## Geografi
Etje lit am Federbach in dr Owerrhineweni rund fimf Kilometer nerdlich vun Raschti. Usserdem hat Etje en Dail vum Hardtwald, aber nur e bitzele im Oschte. Dr Bann bsteht us 53,8 % Landwirtschaftsflechi, 22,3 % Wald, 20,8 % Sidlungsflechi un 3,1 % sunschtiger Flechi. D Nochbergmaine vun Etje sin Bietje un Steimure.

## Gmaindsgliderung
Zue Etje ghere kaine wittere Ortsdail.

## Gschicht
Etje isch zum erschte Mol gnännt worre anne 788.

## Verwaltung
Etje het mit dr Stadt Raschti un dr Gmaine Iffeze, Muggesturm un Steimure e Verwaltungsgmainschaft veriibart.

Burgermaischter: 
* 1945–1955: Eugen Reuter
* 1955–1967: Maximilian Nassall
* 1968–1975: Stefan Becker
* 1976–2013: Werner Happold
* sit 2013: Frank Kiefer

## Bauwerk
* Kirch St.-Michael, no Blän vum Friedrich Weinbrenner baut un 1831 gweiht.


Oetigheim-St Michael-08-gje.jpg|Kirch St. Michael
Oetigheim-Gemeindehaus-04-gje.jpg|Roothuus


## Dialäkt
Dr Dialäkt vun Etje ghert zum Owerrhinalemannisch. Im Dialäkt vun Etje sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait *Bruuder* statt 'Brueder' un *miid* statt 'mied'.

## Verkehr
Die B&nbsp;36 umgit s Derfl im Oschte, drzue verlauft d Autobahn A&nbsp;5 iber dr Bann vun dr Gmai.

## Lit
* Eustach Robert Gallion (* 1852 z Etje), Musiker un Dialäktdichter

## Weblink

* www.oetigheim.de

## Fueßnote
Suchoi

**Suchoi** oder **Sukhoi** (vo russ. *Сухой*) isch eis vo de bekanntischte Flogzügentweckligsbüros z Russland, sin Name heds dör de ehemalig Chefkonstrukteur Pawel Ossipowitsch Suchoi becho. Berüemt isches vor allem dör sini Suchoi Su-27 Flogzügfamilie wo em Beriich vo de Wendigkeit bes jetzt ongschlage isch. Suchoi macht vor allem militärischi ond Konschtflog-Flogzüg, im akrobatische Bereich hends met de Su-26, Su-29 ond Su-31 bes etzt 330 Medallie gwonne. Zor Ziit schaffeds met Boeing zäme amene Passagierflogzüg, dr Suchoi RRJ. D'Firma isch starch uf Export agwise, do s'russische Militär kei Gäld hed, imene Interwiuu hed en Offizier mol gseid si chened sech einehalb Flogzüg pro Johr leischte. Dä Satz verdütlicht guet d'Schwierigkeite wos zor Ziit in Russland hend, die wechtigschte Exportländer för Suchoi send China ond Indie.

D Suchoi-Kampfjets sind v. a. berüehmt-berüchtigt worde, wo en Su-21 am 1. September 1983 z Nacht mit ere Rakete en Jumbo-Jet von der *Korean Airlines*, wo im ene militärisch sehr sensible Meeresgebiet zwüsche der Sowjetunion und Japan vom Kurs abgwiche isch, abgschosse het und alli Insasse ums Läbe choo sind.   

## Ekschterne Syte
Link zom Suchoi Entweckligsbüro

## Einzelnachwiis
Mederich

De **Mederich** (lat. *Mederichus*; alem. **Mêdarîk* „Lohnkönig“) isch de Vater vum Agenarich-Serapio un de Brueder vum Chnodomar gsii.

Er het longi Zyt als Geisle in Gallie glebt un isch dert griechische Gheimlehre nochkonge. Dorum het er schpäter au sinner Sohn Agenarich in Serapio umbnännt. De Serapis isch dert ä griechisch-ägyptische Mysteriegott gsi.

## Quelle
*Ammianus Marcellinus 16,12,25

## Literatur
* Dieter Geuenich: *Geschichte der Alemannen*, Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3-17-018227-7 / ISBN 3-17-012095-6

## Weblink
* Mittelalter-Genealogie: Mederichus
Zeller See (Salzburg)

De **Zeller See** lit z Öschtriich im Pinzgau und isch 3,8 km lang und 1,5 km brait. Er isch eppe vor 10.000 bis 16.000 Jôhre durch Iismasse vo de Glöcknergrupp uusgschürft worre. D hitig Flächi vum See isch ä Überblibsel vun d ursprünglich Wasserflächi, wo ursprüngli im Norde bis nôch Saalfelde groicht het un im Süde au ä Teil vum Salzachtal usgfüllt het.

## D Fisch im Zeller See
Im Zeller See kumme viili verschiidni Fischarte vor. Bekônnt isch er vor allem fyr siine Renke, Brachse, Rotauge, Zander un Barsch. Ôm Zeller See gelte Gesetzi vum Salzburger Fischereiverbônd.

## Ekschterni Syte
* Bericht zuer Wasserqualität vun d Salzburga Seeje
Gentoo Linux

**Gentoo Linux** isch e sehr guet dokumentierti Linux Distribution. S'sälber erchlärte Ziil vode Entwikler isches, am Benutzer Möglichkeite z'büüte. 

## Understützti Prozessore
Folgendi Prozesser-Familiene wärded understützt:
* x86
* AMD64
* PPC
* SPARC
* Alpha
* MIPS
* HPPA

## Handbuech
Für d'Benutzer staht uf villne Sprache es Installationshandbuech zur Verfüegig. Das füehrt vom boote vode Live-CD übers Partitioniere zum Installiere vom eigentliche System und wiitere Software. Mit Hilf vom Handbuech isches sehr eifach es Gentoo-Linux und diversi Software z'installiere und au zum sich Hindergrundwüsse übers GNU/Linux ahzeigne.

## Portage
Gentoo schaffet mitem Päckliverwaltigsprogramm Portage. Portage schaffet mit sogenannte Ebuilds. Das sind Päckli mit Informatione über d'Software dine. Mit em Befehl 'emerge' chammer neue Software installiere, alti update, nüme bruchte lösche und de gsamti Portage-Baum uf traab halte.

## Weblink
* http://www.gentoo.org/ - Di offiziell Gentoo-Homepage
* http://www.gentoo.de/ - Di dütschi Version
* http://www.gentooforum.de/ - Es dütsches Forum, s'offizielle isch under
* http://forums.gentoo.org/ erreichbar
Ostberlin

**Ostberlin** isch vu 1949-1990 d'Hauptstadt vu dr DDR gsi un het im sowjetische Sektor vu Berlin entsproche.

In Ostberlin lit au dr Bezirk *Berlin Mitte*, wo die meiste Berliner Amtssitze vu dr dytsche Regierig liige (die andere Amtssitze sin nooch wie vor z'Bonn.)

Zue DDR-Zitte isch Berlin (Ost) mit sine domols circa 1,4 Millione Iwohner s'Hätschelkind vu dr DDR-Regierig gsi, mit dr entsprechende Priviligie. Dorum het au dr Spruch gä: "In Berlin gibt es Bananen und Apfelsinen"; uf allemannisch: "Z'Berlin töis Banana und Oranscha gä".

Während s'Stadtzentrum *Berlin Mitte* sich inzwische zu eme internationale Ushängeschild vu Dytschland museret, sin die ehemols priviligierte Plattebausidlige in dr Ussebezirke verarmt un dur e hochi Arberslosigkeit zeichnet.

Ostberlin isch noch immer e Hochburg vu dr dytsche Linkspartei, wo ihri Wurzle in dr ehemolige DDR-Staatspartei SED het.

## Namme
Dr offiziell Namme vu Ostberlin in dr DDR isch - natürlich - *Berlin, Hauptstadt der DDR* gsi. Dementsprechend het mer in dr DDR zwische Berlin un Westberlin (fer die drei Westsektore vu dr Franzose, Brite un Amerikaner) underschide, wogege mer in Westberlin un in dr alde Bundesrepublik Dytschland zwische Berlin (West) un Ostberlin underschide het.

## Fuessnoote
Ska

**Ska** isch e i Europa (no) subkulturelli Musigrichtig, wo wellere de Reggae abstammt.

## Geschichte
D'Gschicht vom Ska isch relativ gäbig zum beschribe wüll me si i drüü wällä cha unterteile.

1. Welle: Jamaican Ska
das isch der Urschprung.
Nachdem ds Jamaica langsam so populäri Musigschtile us de Vereinigte Schtaate si bekannt worde het sech usem rhytm & blues und usem mento der ska entwicklet. Der Name Ska hei wahrschinlech d'Skatalites erfunde. Si hei eifach denkt dass der name am beschte zur Musig passt.
Der Reggae het sech de när ersch usem Ska use entwicklet.

2. Welle: 2-tone
Ska isch immer populärer worde u das o i europäische länder. ds England het sech när de drus use der 2-tone entwicklet. Das isch e mischig zwüsche Ska und New-wave oder Punk. Typischi Bands för d "third wave" send di änglische Madness und di amerikanische The Toasters.

3. Welle (Ska-punk, Ska-core u.s.w.)
Schpäter hei när immer me bands agfange ska mit angerne musigschtile mische. mittlerwile gits sogar skareggae.
die welle isch immer no am rollä. Die berüemtischti Band wo Ska-Punk macht, reschpektiv gmacht händ, send di spanische Ska-P. Und di berüemtischte schwiizer Ska-Punk-Bands send Skaladdin und N`Guru

## Richtungen
Im Ska werded verschiedeni Richtige underschide. S'faszinierende am Ska isch, das mer en fascht mit jedere andere Musigrichtig chan mische. So entstönd vill verschideni Richtige:
* Root Ska
* Ska Punk
* Oi
* Two-Tone oder 2-tone
* Ska-Core
* Ska Rock

## Bands
### Schwiitz
* Skaramouche
* Nguru
* Superspy
* Open Season
* Bonkaponxz
* Skaladdin

### International
* Ska-P (düütsch)
* Ska-P schpanisch
* The Skatalites
* The Specials
* Sublime
* Madness
* Toasters

## Weblink
* Schwyzer Kalender fyr Ska-Veranstaltunge
Nordsee

D **Nordsee** isch e Meer zwische de Britische Insle, de Skandinavische Halbinsle un Feschtlandeuropa un isch e Nebemeer vum Atlantische Ozean.

Mit ere durschnittliche Diefi vu eppe 60m isch d Nordsee ä Flachmeer un ghört geologisch zum Kontinentalschelf, isch also kontinentali un kai ozeanischi Erdkruste.

Wie bi viile Schelfmeere hets au in de Nordsee ergiibigi Erdölfelder.

D'Nordsee isch e geologisch extrem jungs Meer. In de ledschte Iiszitt isch si im Norde vume kilometerhoche Iispanzer bedeckt gsi. An dem sinem Südrand isch ä große Süesswassersee gläge.

De größt Dail vum südliche Dail isch aber Festland un e iiszittlichi Tundra gsi. Yber de hüttig Ärmelkanal het des domolig Feschtland in de Atlantik entwässeret.

Nooch em End vu de Iiszitt isch noochem Daue vum Iis dr Meeresspiegel in mehrere Etappe um eppe 120 Meter gstiige un het no vor etwa 12000-6000 Johre d'Nordsee bildet.

S Wattemeer vu dr Nordsee in Holland Dytschland und Dänemark isch en UNESCO Wältnaturerbi.

## Lag
Die Länder grenze an d Nordsee:
Großbritannie, Fronkrich, Belgie, Holland, Dytschland, Dänemark un Norwege. Zwische Großbritannie un Fronkrich goht d Nordsee in de Ärmelkanal iber. Zwische Norwege un Dänemark hot d Nordsee iber d Meerängènè Skagerrak un Kattegat a Verbindig zur Oschtsee.

## Weblink
Mecklenburg-Vorpommern

**Meckleburg-Vorpommre** (dt. *Mecklenburg-Vorpommern,* plattdütsch *Mäkelborg-Vörpommern* – s *e* oder *ä* im erschte Wort seit me lang) isch a dütsches Bundesland und ligt im Nordoschtä fa Dütschland. Des Bundesland isch relativ groaß und hätt aber nu ca. 1,7 Millione Iwohner. D Hauptstadt isch Schwerin. Bekannt sind oh die Städt Wismar und Rostock. 

Dr Weste und d Mitti vom Bundesland bestoht us dr historische Region Meckleburg, im Oste lit Vorpommre – dä Deil vo dr früehnere preußische Provinz Pommre, wo noch em Zweite Wältchrieg bi Dütschland bliibe isch.

## Geografy
### Lag
Meckleburg-Vorpommre litt ganz im Nordoste vo Dütschland. Im Norde liige großi Deil vom Bundesland an de Ostsee. Im Weste und Nordweste grenzt s an d Bundesländer Schleswig-Holste und Niedersachse und im Süde an Brandeburg; östlig vo Meckleburg-Vorpommre litt Pole.

### Landschaft
Meckleburg-Vorpommre hät e Küstelängi vo insgsamt 1700 Kilometer. Dodemit hät s di längsti Küste vo allne dütsche Bundesländer. Di gröschte Insle sin Rügen, Usedom, Poel und Hiddensee. Wichtigsti Halbinsle isch Fischland-Darß-Zingst.

S Land isch flach bis hüglig. Die höchste Berge sin:
* Helpter Berge (179 m)
* Ruhner Berge (176,6 m)
* Piekberg (Rügen; 161 m)

## Gschicht
Noch em Zweite Wältchrieg isch s Land uss de beede meckleburgische Freistaate und uss Vorpommre, em weschtliche Teil vo de prüßische Brovinz Pommre, bildet worde. Dezue cho isch no s Amt Neuhaus, wo devor zur Brovinz Hannover ghört hät.

Wäge de Verwaltigsreform in de DDR isch s Land 1952 aber scho wider uffglöst und in d Bezirk Neubrandeburg (Südoste), Rostock (an de Küste) und Schwerin (Südweste) uffteilt worre. Kleini Deil sin au zu Frankfurt an de Oder und Potsdam cho.

Wo 1990 d DDR zerfalle isch, hät mer s Land Meckleburg-Vorpommre neu gründet. S isch vom Umfang här fascht s Glych, wie s 1945–1952 gsi isch. E baar wenigi Gebiet sin a Brandeburg cho wie z.&nbsp;B. Gartz an de Oder, wo e Ruckkehr zu Meckleburg uss politische Gründ nit durchsetzbar gsi isch, und s Amt Neuhaus hät wider wele zu Nidersachse zrugg.

## Gröschti Städt

## Gliiderig

Sit der Chreisgebietsreform 2011 isch s Land i sächs Landchreis und zwei chreisfreii Stedt gliideret:

## Varia
D frienerig dytsch Bundeskanzleri Angela Merkel het ihr Wahlchreis z Vorpommre gha.

## Weblink

* Offizielli Website vo Mecklenburg-Vorpommre
* Landesverfassig vo Mecklenburg-Vorpommern
* Tourismusportal Mecklenburg-Vorpommern
* Statistisches Amt

## Fueßnote
Joß Fritz

Dr **Joß Fritz** (* um 1470 in Untergrombach bi Bruusel; † um 1525) isch e revolutionäre Büürefiährer am Afang vum 16. Johrhundert gsii. 

Dr Fritz isch ca. 1470 as Suhn vum Liibeigene Michel Fritz un sinre Fraü Magdalena Fritz uf d Wält kumme. Ase jung isch er Büür z Untergrombach bi Bruchsal gsii. Er wird durch Nochrichte iber dr Bundschueh z Schlettstadt 1493 un dr Wormser Riichstag 1495 politisiärt wore sii - Worms isch numme 60 km vu Untergrombach ewäg. Si Vorstellung vu dr "Grächtigkeit Gottes" isch vorhär scho im radikale Hussitetum verbreitet gsii - s gsellschaftlig Läbe uf dr Ärde soll gottgfellig, grächt iigrichtet wäre. 

1502 het er as junge Mann d Bundschueh-Bewegung um Untergrombach organisiärt. Dr Ufstand isch gscheiteret, dr Joß Fritz gflohe. Uf dr Flucht isch er viil rum kumme un het an Erfahrung un Bildung, an Wält- un Mänschekänntnis drzue gwunne. So het er sich nommeh iber s normal Niveau erhobe, wu dertemol e gleine Büür ime gleine Dorf het ghenne ha. Z Nenzinge im Hegau het er d *Els Schmidin* (= Else Schmid) ghirate - speter isch er mit sinere Fraü un Komplizi uf Lehe im Briisgaü zoge. 

1513 het er derte e witere Bundschueh organisiärt un 1517 nommol eine, wu fascht im ganze Oberrhiingebiit Ahänger gha het. Alli Ufstandsversuech sin gescheiteret. S letscht Mol gsähne wore isch er noch dr Iberliiferung 1524 bim Ufstand z Stiählinge, wu dr Ditsch Büüregriäg si Afang gnumme het.

## Literatür
* Albert Rosenkranz: Der Bundschuh - die Erhebung des südwestdeutschen Bauernstandes in den Jahren 1493-1517. Heidelberg 1927.
* Thomas Adam: *Joß Fritz – das verborgene Feuer der Revolution*. verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2002 (Veröffentlichungen der Historischen Kommission der Stadt Bruchsal, 20), ISBN 3-89735-192-7
* Wilhelm Zimmermann: *Der große deutsche Bauernkrieg*. Volksausgabe. Dietz, Berlin 1989, ISBN 3-320-01261-4. S. 46–61
* Heimatverein Untergrombach, Titel: Joß Fritz und seine Zeit, Band 4, Bruchsal, o. J. (1BKFH 2001/02, Geiß Timo, Daiß Timo, Vasilj Anton, Vogel Thomas, Peterschick Kai)
* Josef Blickle, Jürgen Dummer, Meinolf Vielberg: *Bundschuh*, Franz Steiner Verlag, 2004, ISBN 3-515-07761-8

## Weblink
* Vorläufer des großen Bauernkriegs zwischen 1476 und 1517 (Friedrich Engels) 
* ''Joss Fritz''. Ballade vom Franz-Josef Degenhardt
* Wer war Joß Fritz? in www.untergrombach.com
Bundschuh

Dr Begriff **Bundschue** (dt. *Bundschuh*) bezeichnet:
* e Schue, wu mer sich mit Riäme um d Bei bindet
* Bayrische Haferlschueh
* Dr Bundschue isch e bewaffnets Ufgebot vum Volk, wänn dr Landesherr ihnes nit gege e främde Feind verteidige ka oder will. Do isch e Bundschueh uf e Stäcke gsteckt oder uf e Fahne gmolt wore.
* Siter ca. 1440 isch dä Begriff uf Büürewiiderstand üswitet wore, so z Schliänge im Markgräflerland in ere Erhebung gege dr Bischof vu Basel oder 1460 im e Ufstand vu dr Büüre im Hegau.
* revolutionäri Ufstandsversuech am Oberrhiin zwische 1493 un 1517 (Bundschue-Bewegung)

## Literatür
* Albert Rosenkranz: Der Bundschuh - die Erhebung des südwestdeutschen Bauernstandes in den Jahren 1493-1517. Heidelberg 1927.
Ruhrgebiet

S **Ruhrgebiet** isch a Region im dütscha Bundesland Nordrhy-Weschtfaala. Dött leaband 5,4 Mio Lütt. S Ruhrgebiet isch vor allem durch sinne Kohleinduschtrii bekannt woara, wovon hütt numma viil do isch. Hütt isch s Ruhrgebiet a modernes Dianschtleischtungszentrum mit Schuala, Banka, Versichriga und was sus no alls dazuaköhrt. Die alta Kohlemina und die Kokereia sind hütt numeh Ruina, dia zum Toal als Weltkulturerbe gealtand und dai ma oh aluaga ka. Dött giits oh an hufa Arbeitslose.

S Ruhrgebiit isch dr Kern vu dr Rhinische Megalopole un vum Rhi-Ruhr-Agglomeration und wird vu dr Vereinte Natione zue dr grosse europäische Metropole grechnet. Es isch die gröscht dytsch städtisch Agglomeration.

Die wichtigschta Städt sind:

* Bochum
* Esse
* Gealsakircha
* Duisburg
* Dortmund

## Weblink

* Imformazione zum Ruhrgebiet uf metropoleruhr.de
Atlantik

Da **Atlantik** oder **Atlantische Ozean** (au: *Große Teich*) bedeckt mit 106,57 Mio. Kwadratkilometer Fläche eppa 20 Prozent vo da Erdoberfläche und isch noch m Pazifik da zwoatgröschte Ozean vo da Erde.

## Geografii
Da Atlantik liegt bis uf a paar klene Zipfile hauptsächlich in da weschtlicha Hemisphäre vo da Erde, zwüschat da Arktis im Norda, Europa im Nordoschta, Afrika im Südoschta, da Antarktis im Süda, Südamerika im Südweschta und Nordamerika im Nordweschta. Im Norda grenzt er as Nordpolarmeer, im Süda as Südpolarmeer.

Da Atlantik wird itoalt in Nord-, Zentral- und Südatlantik.

## Data
Ohne Nebenmeere, wia zum Biischpiel d Karibik, s Mittelmeer und d Nordsee, hot da Atlantik statt 106,57 Mio. km² "bloß" no 83,4 Mio. km². 

Siins Wassa hot insgesamt a Voluma von 354,7 Mio. Kubikkilometer (bzw. 323,6 Mio. km³). A siina tiefschta Stell gohts 9.219 Meter unta d Meeresobafläche, im Durchschnitt isch da Atlantik ca. 3.926 Meter (bzw. 3.332 m) tief.

Da Atlantische Ozean isch salziger als da Pazifik.

Da Golfstroam bringt weamas Wassa uf Europa.

## Nama
Da Nama «Atlantischa Ozean» kummt us da griechischa Mythologie und hoasst eigentlich «Meer vom Atlas». Da Atlas isch an Titan und treet da Sage noch s Himmelsgwölb uf siina Schultra.

## Meeresboda
Innahalb vom Atlantik gits am Boda an hoha, langgschtreckta mittelozeanischa Rucka, viila niidrigere Schwella, a Tiefseebecka und vaschiidene Meerestiafana.

Da Mittelatlantische Rucka züht se eppa in da Mitte vom Atlantik vo Nord ge Süd da Länge noch durch. Er isch plattatektonisch a divergierende Plattagrenze, wo dauand Magma ustritt und s Meer bröata wird und d Kontinente usanand schiabt. S Milwaukeetief im Puerto-Rico-Graba, anara Tiefseerinne, isch mit 9.219 Meter unter Null die tiefschte Stell im Atlantik.

S Alter vom Tiafseeboda nimmt vom mittelatlantische Rucka hin zue de Kontinentalabhäng zue.

## Neabameere

Neabameere vom *Atlantik* sin:
* Baffinbucht
* Golf vo Guinea
* Golf vo Mexiko
* Hudsonbucht
* Karibik
* Labradorsee
* Mittelmeer
* Nordsee
* Ostsee
* Schwarzes Meer


## Insla
A paar vo da gröschta Insla vo da Wealt liigend im Atlantik: Grönland, Island, Grossbritannie, Irland und Neufundland. Zu da atlantischa Inslgruppana, Archipel, ghörend d Kanare, d Azore, d Bahamas, d Antille, d Kap Verde Insla und d Falklandinsla (span. Malvinas). Klenere, isolierte Insla sin Madeira, Ascension, St. Helena und Tristan da Cunha.

## Wirtschaft
Am Atlantik stoand groassa Stedt mit Meereshoafa. S Meer isch wichdig für d Fischarei.

## Literatur

* Holger Afflerbach: *Das entfesselte Meer. Die Geschichte des Atlantik.* 2001. ISBN 3-492-23989-7
Formentera

**Formentera** isch di kleinscht un sidligscht Baleareinsel. Si isch eini vun de zwei Pityuse, zämme mit Ibiza. Si isch 19 Kilometer long un isch ugfähr 3 nautische Miile (6 km) sidlig vun Ibiza im Mittelmeer.

Uf d Insel konn mer nur mit em Schiff kumme un s git relativ winig Turischte. Formentera isch ruehiger wie ondri Insle in de Gegend. Si isch om meischte bekonnt defir, dass blutt bade un obe ohni sunne fascht an alle Schtränd gmacht wird.

D Hauptstadt vun Formentera heisst Sant Francesc, mit ere Bevelkerung vun uugfähr sibenehalb Tausert. Formentera isch Deil vun de autonome Regione vun de Baleare.

## Weblink
Renchen

**Renche** (amtlich: *Renchen*) isch e kleins Städli in Bade-Wirtteberg un ghert zuem Ortenaukreis.

## Geografi
Renche lit in de Vorberg vum nerdliche Schwarzwald om Usgang vum Renchtal in dr Oberrhinisch Tiefebeni. Dr Bann bsteht us 58,7 % Landwirtschaftsflechi, 23,1 % Wald, 13,6 % Sidlungsflechi un 4,6 % sunschtiger Flechi. Rund 7 km nordweschtlig vum Ort het d Gmai Renche no ne Exklave, wu de Maiwaldsee leit. 

Nochbergmaine sin d Stadt Achre im Norde, Kabbl im Oschte, d Stadt Owerkirch im Side, Appewiir im Sidweschte un d Stadt Rhinai im Nordweschte.

### Schtadtgliederung
Nebe dr Kernstadt ghere no d Schtadtdail Erli un Ulm zue Renche.

## Gschicht
Renche isch im Johr 1115 zum erschte Môl urkundli gnennt worre. 1326 sin Renche d Stadtrecht verlihe worre. Durch d Verwieschtunge im Driißgjährige Krieg isch dr Ort aber zuer Beditungslosigkeit nabgsunke un het sine Stadtrecht verlore. 1838 isch Renche durch de Grossherzog vun Bade wider zuer Schtadt erklärt worre, het aber s Recht sich Stadt z nenne durch d neji dytsch Gmeindeordnung vu 1935 a zwait Mol verlore. Im Johr 1950 het Renche wege sinrer hischtorisch Vergangeheit d Stadtrecht zuem dritte Mol verlihe griegt.

## Bolitik

### Burgermaischter
*      1945: Albert Dietrich
* bis  1969: Franz Brandstetter
* 1969–1985: Erich Huber
* 1985–2000: Klaus Brodbeck
* sitt 2001: Bernd Siefermann.

### Gmairot
D Kommunalwahl vum 26. Mai 2019 het bi re Wahlbedailigung vun 54,8 % (2014: 48,2 %) zue dem Ergebnis gfiert:

### Partnerschafte
*  Gelnhausen, Hesse, Ditschland

## Kultur
### Bauwerk

* Kirich (1817 vum Friedrich Weinbrenner baut, klassizistisch)

### Museum
* Simplicissimus-Huus zum Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen

### Grimmelshausen-Priis
Dr *[[Grimmelshausen-Preis|Johann-Jacob-Christoph vun Grimmelshause-Priis]]* isch e mit 10.000 € dotierta Literaturpriis. Er wird in jedem ungrade Jôhr om September abwechselnd z'Renche un in dr Stadt Gelnhuse vogebe.

## Wirtschaft
Dr Stadtteil Ulm isch bekannt fir sin „Ulmer Bier“, e Spezialität isch e numme in Vollmondnächt brauts „Vollmondbier“.

## Litt
Renche nennt sich gern d' **Grimmelshausenstadt**, wel dr Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen, dr Dichter vum abentiirliche Simplicissimus isch vun 1667 bis zue sinem Tod 1676 bischeflich strossburgischer Schulthis vu Renche gsi.

### Sihn un Techter vun dr Stadt
* Amand Goegg (* 7. April 1820 z Renche, †1897) Badischer Frejhaitskämpfer, Ehreburger vu Gämf. Verhiratet mit dr Frauerechtlerin Marie Poucholin

## Weblink

* www.renchen.de

## Fueßnote
Badesee

E **Badesee** isch e Bezeichnung fir e natyrlige oder kinschtlig oglegte See, wu vun vil Mensche zum effentlige Bade un Schwimme gnutzt wird. Nebe de eigetlige Wasserflächi halte sich d Lit, wu bade, meischt in de Ufernächi uf un nutze der Beriich zur Freyzitgschtaltung wie biispilswiis zum Schport, Schpil un zum Sunne. In Europa werdr Badeseeä klimatisch bedingt, heuptsächlig im Summer gnutzt. 

Im Interessi vun de Badende un Schwimmer git s on vile Badeseeä Verbot fir Schiff un Boot, Ongle, Hind usw. Us Naturschutzgrind isch au meischt s Aazinde vun Fyr un d Benutzung vun Seife un Shampoo verbotte. Im Gegesatz zue ussereuropäische Länder (z. B. Indie) dient s Bade in Seeä in Europa hit nimmi dr Kerperreinigung, sundern nur no dr Erholung. Donebe hen Badeseeä e gsellschaftligi Funktion, hie konn mer zum Biischpil in ere unzwungene Atmosphär sini Freyzit verbringe un neyi Bekonntschafte schliesse.

D Benutzung vun de meischte Badeseeä isch koschtelos. Bi gresseri Badeseeä gits Inschtitutione, zum d Sicherheit vun de Badende z erheche, zum Biispil Schtatione vun de Wasserwacht. Im Gegesatz zue koschtepflichtige Freybäder git s bi de meischte Badeseeä kei Umkleidekabine un au kei Klo. On besser usbaute Badeseeä git s aber Gaschtronomiebtriib mit Toilette, dur des wird de hygienische Mongel gegeiber Freybäder abgfonge. Intressont sin si au fir viil Jugedligi un au fir Verliebti als e Megligkeit znacht un au nackig z bade.

## Beditung
E Badesee bietet de Lit d Megligkeit, noh om Wuhnort e paar Schtunde wie in eme Kurzurlaub z verbringe. Bsunders Mensche, wu in Wuhnunge ohni Garte lebe, verbringe im Summer bi guetem Wetter e grosse Teil vun de Freyzit on eme Badesee in de Nächi. Wege dem grossi Erholungswert isch fir mänki Mensche sogar bi de Wahl vum Wuhnort d Frog wichtig, wie wit d Entfernung zum nägschtglegene Badesee isch. E Badesee konn eso d Attraktivität vun eme Schtadtteil oder ere gonze Schtadt ditli erheche.

Monchmol werre d Ufergrundschtuck vun Badeseä au in einzelni Parzelle ufteilt un on Privatpersone verkauft. Es entstihn dobii au Kleigartesidlunge, sognannti Schrebergärte.

## Bsunderi Arte vun Badeseeä

Badeseeä sin vilmol e Folg vum Kies- oder Lehmabbau noch em Iifliesse vum Grundwasser bzw. eme Wasseriitritt vun freiglegte Quelle. Diä werre allgmein als Baggerseeä bezeichnet un fiere monchmol au Nome, wu vum urspringlige Zweck herriere, wie z. B. "Ziegelteich" (vum Abbau fir Lehmziegel).

Au Stauseeä kinne zuesätzli als Badeseeä gnutzt werre un hen dodedurich e zuesätzlige Mehrwert fir d Lit.

On vil Badeseeä, vor allem z Europa, isch FKK, des heisst velligs Blutsii, erlaubt. Monchmol sin au nur schpeziell usgwiiseni Uferberiich defir vorgsehne. Onsunschte konn au in Badekleidung (Männa Badehose, Fraue Eiteiler oder Bikini) badet werre, on viil Badeseeä wird au gmischt, jeda wie ner will badet un gsunnt. S entblesse vun de wiiblige Bruscht bim effentlige Bade und Sunne wird „oben ohne“-Bade gnennt un isch in Europa on fascht alle Badeseeä toleriert. 

## Weblink
* Vil Seeä glischtet, wu mer bade konn, au in de Schwyz
Lineare Funktion

Di **linear Funktion** isch zum berächne und zeichne vonnere Gerade.

## Allgemeini Form
Di allgemein Form luutet

f(x) = y = m * x + q

oder au

f(x) = y = a * x + b

m respektiv a sind dadebii d'stiigig und q respektiv b d'x-Koordinate vom Schnittpunkt mit de Abszisse.

## Stiigig
D'stiigig isch s'Verhältnis vo Δy und Δx (Δy / Δx). 

### Biispil
Zeichnemer jetzt zum Biispil e Geradi mit de Funktion f(x) = y = 2x und stelled si ois imene rechtwinklige Koordinatesystem vor. Wemmer jetzt en Bereich definiert, i mim Biispil vom Punkt P(0/0) zum Punkt Q(2/4) (beidi Pünkt müend natürlich uf de Gerade ligge), denn isch s'Δx d'Differenz vom X-Wert vom Punkt Q minus de X-Wert vom Punkt P, also 4. S'Δy rächnet mer analog und chunnt uf 2-0 = 2. Zum jetzt uf d'Stiigi cho müemmer no Δy / Δx rächne, was denn zu 4 / 2 chunnt was schlussändlich 2 ergit.

## Weblinks
Rächner und Theorie über diä liniarä Funktionä
Blutgericht zu Cannstatt

S **Bluetgricht z [[Bad Cannstatt|Cannstatt]]** nennt me e Ereignis im Johr 746, wo de fränkisch Huusmeier Karlmann bi nere Heeresversammlung de alemannisch Herzog Theudebald und en Toel vum Adel verhaftet und entmachtet hot. Andere Quelle, z. B. d Annales Petaviani, berichted zum gliiche Johr, dass de Karlmann z Alemannie vil taused Mensche umbrocht ho soll. Ob sich des aber tatsächlich uf die Versammlung beziiht, wi me frieher aagnumme hot, isch heit umstritte.

De Hintergrund isch de Machtverfall vu de fränkische Kenig, de Merowinger gsi. D alemannische Herzeg hond wi de Bayernherzog Odilo johrelang immer wider Ufständ aagfange gege d fränkische Huusmeier, d Karolinger, wo bloß no im Name vu de Merowinger regiert hond. D Herzeg hond die Glegeheit nutze welle zum ire oegene Macht uusboue und hond erreiche welle, dass ire Herzogsamt erblich wird. Ob s "Bluetgricht z Cannstatt" tatsächlich mit de Hinrichtung vu tousende Adlige g'endet hot oder it, jedefaals endet doo demit d Oegeständigkeit vum alemannische Stammesherzogtum. Alemannie wird vu doo ab wider stirker is Frankeriich integriert. 

## Quelle

* Metzer Annale: *Dert isch s Heer vu de Franke und Alemanne vereint worre. S war dert e großes Wunder, dass oe Heer s ander ergriffe und gfesslet hot ohne irgend e Kriegsgfahr. Die aber, wo di erste gsi sind mit em Theudebald bi de Unterstitzung vum Odilo gege die ubesiigbare Firste Pippin und Karlmann, hot er festgnumme und gnädig zräehtgwise, wi s di oenzelne verdäenet ghet hond*
* Annales Petaviani: *Karolomannus intravit Alamanniam ubi fertur quod multa hominum millia ceciderit* ('De Karlmann isch gi Alemannie kumme, wo ner vil toused Mensche umbroot ho soll')

## Literatur

*Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Stuttgart 1997, S. 103-108.
Tampon

E **Tampon** (franz.: Pfropf, Stepsel) isch e presste Watte- oder Mullbausch, wu in dr Medizin verwendet wird ge Flissigkeite ufzsuuge, Bluetunge z stille, Arzneistoff zuezfyhre oder au als Polschterung.

## Hygieneprodukt

De Begriff wird hit zmeischt fir s Hygieneprodukt brucht, wu Fraue zum Uffonge vo dr Regelbluetung nämme.

Tampons were entweder as Digital-Tampons oder mit Applikator verkauft. Dr Applikator isch e Iifierhilf, Digital-Tampons (*digitus* - lat. fir *Finger*) were ohni d Iifierhilf onbotte.

D Edana (e Zommeschluss vun Hersteller) het fir Europa Richtlinie rusgäwe, noch däne werre d Tampons in verschideni Sugfähigkeite unterteilt. De Grad wird uf de Verpackung in Trepfli ongäwe. So steht bispilswis 1 Tropfe fir lichti Sugfähigkeit un 6 Tropfe fir di hechscht Sugfähigkeit. D Tamponhersteller bruche vilmol eigeni Bezeichnunge, wie Mini, Mini Comfort, Normal, Super… fir d Sugfähigkeit, d Onzahl vun de Tropfe isch awer bi allne glich gregelt.

## Problem un Risike
Tampons kinne bin ere unsachgmässe oder unhygienische Verwendung s Toxische Schock-Syndrom uslese.

Wie ondri Hygieneartikel au, kinne Tampons Verstopfunge im Abwassersyschtem verursache, wenn si eifach in de Klo gheit werre. Bi gfährdete Toilettesyschtem werre wege dem meischt Biitel z Verfiegung gstellt zuer hygienische Entsorgung im normale Abfall, so in Zig oder Flugziig, aber au in private Toilette, wo elektrischi Abwasserpumpe iigsetzt werde, des isch meischt in Keller oder unterm Dach eso.

## Gschicht
Ägyptischi Inschrifte len druf schliesse, ass schu bi de Pharaone e Art Tampon us Papyrus brucht worre isch. De griechisch Arzt Hippokrates, wo im 5. Jh.v.&nbsp;Chr. gläbt hät, nännt Tampons in Form vun Holzstickli, wu mit Stoff umwicklet sind.

Om 19. November 1931 het dr Arzt Dr. Earle Cleveland Haas vun Denver (Colorado) dr erscht Tampon unter em Nome „Tampax“ mitsomt ere Iifierhilf patentiere lu. Der Tampon wird au hit no unter dem Nome verkauft. D Gertrude Tendrich het om 16. Oktober 1932 des Patent un d Marke fyi 32.000 $ vum Haas kauft un d Firma "Tampax" zuer Massenproduktion vum Tampon grindet.

Z Ditschlond isch in d 1950er Johr dr Ingenieur Dr. Carl Hahn gfolgt mit eme Produkt fir de ditsch Märit. Er het long rumiberlegt un het endli e schlichter, typisch ditscher Nome fir d Tampon gfunde: *Ohne Binde*, kurz „O.B.“.

In de Onfäng sin Tampons vor allem us Baumwull hergstellt worre. Mittlerwil wird fascht usschliesslig di wesentlig reineri un sugfähigeri Viskosefaser verwendet.

## Literatur (uf ditsch)
* Renate Waschek: *Dieses kleine Stück Watte ... - Werbung und Tabu am Beispiel Binden und Tampos.* Der Grüne Zweig 194 (Werner Pieper Medienexperimente)

## Patent un Gebruchsmuschter
Di folgende Patent sin bim Ditsche Patent- un Markeomt recherschierbar:
* DE-69804790: Des Patent isch 1998 vun Procter & Gamble unterm Titel *„In der Toilette wegwerfbare, absorbierende, interlabilare Vorrichtung“* ongmeldet worre.

## Weblink

* 
* Abteilung Tampon im ''Museum of Menstruation'' (uf Änglisch)

## Fuessnote
Einstein

Unterm Nôme **Einstein** sin folgendi Persone bekônnt:

*Albert Einstein, Physiker un Nobelpristrägar,  (* 14. März 1879 z Ulm, Dütschland;  † 18. April 1955 z Princeton, USA);
*Hans Albert Einstein, Professor of Hydraulic Engineering, Suhn vum Albert Einstein un sinra erscht Frau Mileva Maric;
*Alfred Einstein, Musikwissenschaftlar, Vetter vum Albert Einstein;
*Carl Einstein, dütscher Kunschthischtorikar un Schriftsteller.

Usserdem:
*Nôme vun de Kinderserie „Schloss Einstein“ ufm Kinderkanal
*Einstein-Observatorium isch d Bezeichnung vun nem Röntgeteleskop vun de NASA.
*Einsteinium isch ä chemischs Element.
*Einstein würfelt nicht ischs offizielle Begleitschpil in ere Wonderusschtellung zum Einstein-Jôhr 2005.
*Einstein Kaffee isch ä Kaffeeröschterei z Berlin mit ere Vilzahl vun Schtehkaffes bzw. Coffee-Shops sowie zwey Kaffeehiiser z Berlin.
*Einstein als physikalischi Einheit
*Einsteinkoeffiziente
*Einsteintemperatur
Gotthardmassiv

S **Gotthardmassiiv** isch es Schwiizer Gebirgsmassiiv im Gränzgebiet vo de Kantön Graubünde, Tessin, Wallis und Uri. S Gotthardmassiv häd sin Name vom Gotthardpass.

## Geographii
Als geographischi Gränze vom Gotthardmassiv gälted s Gadmentaal, de Suschtepass (), s Mäietaal und s Maderantertaal im Norde, im Weschte de Grimselpass (), won s vom Aaremassiv tränne tuet, und de Nufenepass (). Im Süüde ligged s Bederettotal und d Leventina, ganz im Oschte de San-Bernardino-Pass (2'067 m).

En Bäärg, won **Gotthard** ghäisst, gits nöd. Rächts und linggs vom Gotthardpass sind de Pizzo Centrale und d Fibbia. Di högschte Gipfel vom Gotthardmassiv sind de Dammastock (3'630,3 m), de Pizzo Rotondo (3'192 m), dr Oberalpstock (3'328 m) und s Riiwaldhorn (3'402 m).

## Hydrologii und Geologii

Vom hydrologische Standphunkt här isch es intressant zum Wüsse, das i dem Gebirgsmassiv di europäischi Wasserschäide zwüschet em Mittelmeer und de Nordsee isch. Die vier groosse Flüss vo de Schwiiz händ iri Quäle da obe, de Rii (flüüsst i Richtig Oschte ewägg), d Roone (flüüsst i Richtig Weschte), d Rüüss (i Richtig Norde) und de Tessin (gege Süde).

D Stei vom Gotthardmassiv sind meerhäitlech Gneis. De Stei uf de Bärge isch elter als di undere Steischichte, wil sich bim Gotthard di geologische Schichte überenand gschobe händ.

## Vercheer und Infrastruktur
S Gotthardmassiv oder churz, de Gotthard, häd e wichtigi Rolle im Transitvercheer. I de Nord-Süd-Richtig gönd d Stroosse über de St. Gotthardpass () und de Lukmanierpass () im Gotthardmassiv. I de Oscht-Wescht-Richtig sind s de Oberalppass () und de Furkapass (2'429 m).

Dur de Gotthard gönd drü Tunäll: de 15'003 m langi Gotthard-Scheiteltunnel vo de SBB, wo ane 1882 vo de Gottertbaan uftoo worden isch, sit 1980 de 16'942 m langi Gotthard-Stroossetunnel und de rund 57 km langi Gotthard-Basistunnel vo de Baan, wo am 11. Dezember 2016 sin Betriib ufgnoo hät.

Über d Bärge lauft d Gotthardläitig für d Stromversorgig.

## Weblink
* Vier-Quellen-Weg Wanderwäg im Gotthardmassiv
Tessin

**Tessin** chan aini vo däne Bedütige ha:
* landläufig, aber falsch för di italienischi Schwiz
* de dütsch Name vom Ticino, eme linke Näbefluss vom Po
* Kanton Tessin, en Schwizer Kanton, wo de Name vo obe gnänntem Fluss hät
* *Grossregion Tessin*, e Schwizer Grossregion, wo identisch isch mit em Kanton Tessin
* *Metropolregion Tessin*, au *Metropolitanraum Tessin*, e grenzübergrifendi Metropolregion im Süde vo de Schwiz und im Norde vo Italie
* *Tessin (bei Rostock)*, e Stadt im Landchreis Rostock z Mecklenburg-Vorpommern
* *Amt Tessin*, e Verwaltigsgmeinschaft im Landchreis Rostock z Mecklenburg-Vorpommern
* *Amt Tessin-Land*, e ehemolegi Verwaltigsgmeinschaft im Landchreis Rostock z Mecklenburg-Vorpommern
* *Tessin b. Boizenburg*, e Gmeind im Landchreis Ludwigslust-Parchim z Mecklenburg-Vorpommern
* *Tessin (Kuhlen-Wendorf)*, en Ortsteil vo de Gmeind *Kuhlen-Wendorf* im Landchreis Ludwigslust-Parchim z Mecklenburg-Vorpommern
* *Tessin (Wittendörp)*, en Ortsteil vo de Gmeind Wittendörp im Landchreis Ludwigslust-Parchim z Mecklenburg-Vorpommern
* de dütsch Name vo *Cieszyn (Woiwodschaft Westpommern)*, es Dorf i de Woiwodschaft Westpommern z Pole

**Tessin** isch de Name vo däne Familie:
* *Tessin*, es Adelsgschlächt, wo vo Stralsund (Vorpommern, Norddütschland) stammt und döt vor sim Abgang im Freiherre- und Grafestand blüet hät
* *Tessin*, es würtebärgisches Adelsgschlächt, wo de schwedische aageblich stammesverwandt sy söll, de Tessen aber unstrittig wappeverwandt isch

**Tessin** isch de Familiename vo däne Persone:
* Carl Gustaf Tessin (1695–1770), en schwedische Politiker und Rychsrat
* Nicodemus Tessin der Ältere (1615–1681), en schwedische Architekt
* Nicodemus Tessin der Jüngere (1654–1728), en schwedische Architekt
* Georg Tessin (1896–1985), en dütsche Historiker und Archivar
* Ulla Tessin (1711–1768), e schwedeschi Hofdame, Oberhofmeisteri und Gräfi

**Lueg au:**
* Grossregion Tessin
* Ticino
Trikini

D **Trikini** bstoht im hitige Gebruch usm Bikiniunter- un Oberteil, zomme mit e paar Hotpants im selbe Design. Oder au e Bikini miteme Rock, oder mitm Top kombiniert. Dr Nome isch ender e Marketinggag, um drey Teile zomme verkaufe z'kinne.

## Ursprung
Dr Nome kummt vun näm Modegag us de 1960er Jôhr. Es het sich au do um e Dreyteiler ghondelt. Des isch aber s Unterteil gsi un fir jede vun dene Brischt nochmal e ekschtra Stick. Des isch aber nur z'bewerkschtellige gsi, indem mer die feschtkläbt het. Soll guet usgsähne ho, isch aber so upraktisch gsi, dass es nur fir e paar Photos glänggt het.
Norwegen

**Norweege** (oder **Norwäge, Norwääge**) isch es Chünigrych im Norde vo Europa.

## Geografy
S Land lytt im Weschte vor Skandinavische Halbinsle und het e Flächi vo ca. 386.000 km² und ca. 6 Mio. Iwohner. Amtssprach isch Norwegisch, und zwar i de beede Variante Bokmål und Nynorsk. Im Norde läbe no es paar tuusig Saami oder Lappe.

D Houptstadt isch Oslo. Bekannti Stedt sind ou Bergen (e Handelsstadt im Weschte), Trondheim (mit sym Dom), Lillehammer (won emal d Olympia stattgfunde hät) und Narvik (lytt am Polarkreis).

Norweege het Grenze mit Schwede, Finnland un Russland. E Nochber – iber s Meer – isch au Dänemark.

## Verfassig
Di norwägisch Verfassig, wo hüt na mee oder weniger gültig isch, datiert ursprünglich vom 17.&nbsp;Mai 1814 und isch scho doozmaal ganz modäärn gsy: De Chünig het i Gsetzessache syt doo ekeis absoluts Vetorächt und s Parlament *(Storting)* chan en überstimme; au der Adel isch scho doo abgschaffet worde. De 17.&nbsp;Mai isch drum de Nationalfyrtig vo Norwäge. Vorbild für die Verfassig isch di demokratisch französisch Konstitution vom spaate 18.&nbsp;Jahrhundert gsy.

## Wirtschaft
Norweege isch eis vo de rychschte Länder vor Welt und het kei Schulde meh. D Houptikünft het Norweege durchs Öl und döre Fischfang.

## Gschicht
Weschtskandinavie isch um 900 ume vom Harald Schönhaar (Haraldr Hårfagre) zu eim einzige Chünigrych ggeint worde. Vo Norwäge us sind i dere Zyt – de Wikingerzyt – Island, d Färöer und Südgrönland bisidlet worde, und au d Orkney- und d Shetlandinsel händ zytewys zu Norwäge ghört. De Name vom Land, altnordisch «Norvegr» (im Vorderglid eitwäder *norðr* «Norde» oder *nor* «schmale Sund», im Hinderglid *vegr* «Wäg»), meint eitwäder «Nordwäg, Land am Wäg i Richtig Norde» oder aber «Sundwäg, Land am (a de) schmale Sund». Us dere Zyt stamed d Stabchile, hüt es Symbol vo Norwäge.

1380 aber isch Norwäge an dänische Chüng cho und isch für vili Jahrhundert zunere Provinz abegsunke. Im früene 19.&nbsp;Jahrhundert hät sich das gänderet: Wil Dänemark de Napoleon understützt gha hät, häts 1814 Norwäge (ohni Färöer, Island und Grönland) müese a Schwede abgää. D Norwäger händ zwar churz probiert, sälbständig z sy, und händ sich i dere Zyt die Verfassig ggää, wos hüt na händ (lueg obe). S Land hät dänn aber glych müese de schwedisch Chüng anerchänne, s isch aber en autonome Staat bblibe.

De Stryt mit Schwede um Kompetänze hät im Lauf vom 19. Jahrhundert ständig zuegnaa. 1905 schliessli isch Norwäge nach ere Volchsabstimmig unabhängig worde. Si händ de dänisch Prinz Carl zu irem Chüng gwählt, und dä isch under em Name Haakon&nbsp;VII. s eerscht eige Staatsoberhaupt syt über 500 Jahr gsy.

## Wäblink

* Länder- und Reiseinformatione vom dütsche usswärtige Amt

## Fuessnote
Schwitzhütte

D **Schwitzhütte** isch ä zeremonielli Sauna vun de Uriiwohner in Nordamerika. S git verschideni Usfihrunge devu, mol als Kuppel oder au als Tippi oder in ra Erdgrub mit Bretter oder Zwiig abdeckt. Schteiner werre ineme Fir userhalb heiss gmacht in drno in e Loch in dr Mitti glegt.

## Traditione
D Ritual un Traditione wechsle vun Gegend zue Gegend, aber meischt mit Bschwörunge, Trommle und Ônbidrung zuem grosse Geischt vu de Welt. Gmein sin meischt folgendi Briich:
* Dr Ort: D Hit wird do no gschtellt, wu mer mit dr schpirituell Welt kommuniziere kon
* D Richtung: Uf d Richtung vum Usgông wird au guckt.
* D Bouart: D Hit wird immer mit Sorgfalt un gröschtem Reschpekt vor dr Umwelt un d verwendeti Matriallie baut
* S Opfre: Tabak un ondri Pflanze werre zuem opfre gnumme. Si kinne in dr Pfiiff groucht, ufm heisse Schtei gschmort oder im Fir vobronnt werre.
* Mengisch werdet die Zeremonie vo ainere oder meerere Persone, "dog-soldiers" (alem. "Hundchrieger"), bewacht. si bliibet usserhalb vode Schwitzhütte, unterhaltet s Füür und tüend di haisse Stai plaziere. 

## Weblink

* Gschicht vun d Schwitzhiitte (uf Änglisch)
Finnische Sauna

Die **Finnischi Sauna** isch ä wichtige Deil vo dr finnische Kultur. Es git z Finnland fümf Millione Iiwohner und über zwei Millione Saune, im Schnitt eini pro Huushalt. Für d Finne isch d Sauna ä Platz, wo me sich mit Fründ und Familie cha erhole und sich physisch und mental cha entspanne. D Finne meine, ass d Sauna kei Luxus, sondern ä Notwändikeit siig. Die meiste Finne hän deheim ä privati Sauna oder e gmeinsami, wenn si in eme Wohnblock wohne. In Schwimmbeder,  Wohnheim und Fitness-Studios git s öffentlichi Saune. In de öffenliche Saune si d Gschlächter immer drennt.

## Vorgehenswiis
Nochdäm me sich uszoge het, duscht me sich ohni Seifi und goht denn in d Sauna. Dört het s Temperature zwüsche 80° C und über 100°C und d Füechtigkeit isch hoch. Es het Stuefe (uf Finnisch *lauteet*) im Ruum und hoch obe isch es heisser as witer unte, so cha me sich ussueche, was me ushaltet. Ma sot aber obe afo, und denn abestiige. Me duet sich entspanne, d Hitz macht d Pore uff und me foot stark afo schwitze.

Im en Egge het s en Ofe (fin. *kiuas*), wo Schtei druf heiss gmacht wärde. Wenn me Wasser uf se schüttet (fin. *löyly* schütte), füllt sech dr ganz Ruum mit Dampf. Das macht Sauna subjektiv wermer. Wasser bruucht me noch Beliebe. Nôch zäh bis drissig Minute goht me use un chüehlt sich unter ere chalte Duschi ab. Das widerholt me mindeschtens zweimol oder meh nach Beliebe. Zum Schluss duscht me sich mit Seifi und Schampoo.

Vili Finne hän ä Summerhuus mit ere Sauna an eim vo dä duusige vo Seeä, wo s z Finnland git. So chönne si währed oder noch dr Sauna im See go schwümme. Im Winter chüehle si sech au im Schnee ab oder, und das isch sältener, bohre ä Loch ins Iis und näme e Bad im iischalte Seewasser. Für zum d Muskle z entspanne nimmt me au ä Bündel vo Birkezwiig, taucht s in warms Wasser und duet sich drmit schlo.

## Anderi Saunaarte

*Schwitzhütte (bi de Amerikaner)

## Ekschterni Syte
* Finland Travel Club sauna facts
* Virtual Finnish Sauna
* The Finnish Sauna society
* Finnish Sauna temperature comparison
* Finnish Sauna information
Bredene

**Bredene** isch ä Gmeind in d Provinz Weschtflandre in Belgie. D Gmeind het knapp 15.000 Iinwohner.

Bredene isch bi de Campingfrind wege de meh wie 30 Plätz populär. D Hauptinnohmquell vun de Gmeinde isch de Tourismus.

Bredene isch di einzig belgisch Badschtadt mit eme Nacktstrand. D Gmeind het kei Deich, aber e ununterbrocheni Dünereih, wu s einzigartig an de belgische Küscht macht. So het ma de Iindruck vun eme natirlige Schtrond un isch glichzitig in Ortsnächi.

Bredene mit sine Schtränd un Düne isch mit de Kusttram errichbar.

## Weblink

* Websyt d Gmeind
* Websyt mit Aktualitäte us d Gmeind
* S lokal Fernsehe us Bredene ibers Internet