open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gottlieb-Handelsgesellschaft

D **Gottlieb-Handelsgesellschaft mbH** isch en ehmolige dytsche Lääbesmittelainzelhandelsunternäme mit Sitz z Fryburg. Di 1871 grindet Firma isch anne 1992 im Edeka-Konzärn ufgange.

## Gschicht
Dr erscht Laade mit däm Name isch 1871 z Saarbrücken entstande no dr Ibernahm vun eme Gschäft dur dr Drächsler Ludwig Gottlieb. In dr Johr dernoo het er mit syne Sihn Ludwig jr., Heinrich Gottlieb un sym Schwiigersuhn Andreas Günther Friedrich (gnännt *Fritz*) Francke anderi Lääbesmittel- bzw. Consumgschäft ufgmacht. S Unternäme L. Gottlieb het scho vor em Erschte Wältchrieg vu St. Johann uus e Filialnetz mit iber 300 Lääde ufböue, wu vu Luxemburg iber Elsass-Lothringe bis uf Basel gangen isch. Noch em Erschte Wältchrieg sin d Gschäft z Elsass-Lothringen un z Luxemburg verlore gange. Di verblibene Dail vum Unternäme sin dur d Noochuu vum Familiezwyyg Francke im Saarland un dur die vu dr Familie Gottlieb im Ruum Fryburg unabhängig vonenander wytergfiert wore.

Anne 1969 isch d Saarbrücker Firma Gottlieb vum Fryburger Familiezwyyg ibernuu wore. Anne 1985 isch dr grescht Dail vum saarländische Zwyyg vum Unternäme mit rund 35 Filialen an d Tengelmann-Gruppe verchauft wore, wu d Standort unter dr Marke Plus wytergfiert het. Anne 1987 het di letscht Familiegsellschafteri, d Ellen Gottlieb-Schramm, dr verblibe Dail an di ehmolig Bremer Handelschette *Kafu-Wasmund* cverchauft, die het dr Name Gottlieb wytergfiert isch aber in dr Strduel vum Coop-Skandal grote. S Unternäme het au an d Tengelmann-Gruppe solle verchauft wäre, s Bundeskartellamt het aber 1989 dr Verchauf untersait. 1992 het derno dr Edeka-Konzärn d Gottlieb-Filialen ubernuu un fiert si ´syterhär unter verschidene Edeka-Marke wyter. E baar Gschäft z Fryburg sin no ne Zytlang unter em Name *Toplieb* wytergfiert wore.

S Unternäme het zytwys iber 3.000 Mitarbaiter un 135 Filiale ghaa. Vor dr Ibernahm dur Edeka het s emänd ca. 600 Mio. DM Umsatz mit wichtige Märtstellige z Fryburg, z Ämmedinge, z Konschtanz un z Löörech gwirtschaftet.

## Weblink
* saar-nostalgie.de: L. Gottlieb GmbH (15. Juli 2012)
* Joachim Röderer: *Trauer um die einstige Chefin der Gottlieb-Märkte.*: badische-zeitung.de, Lokales, Freiburg, 2. August 2011 (15. Juli 2012)
* arr: *Fünf Jahrzehnte im Einzelhandel.*: badische-zeitung.de, Lokales, Emmendingen, 7. Mai 2012

## Fueßnote
Vollèges

**Vollèges** (fp. [a vwɔˈlaidzɔ]) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Entremont im Kanton Wallis, Schwiz.

## Geografii
Vollèges liggut am Igang zum Val de Bagnes. Zer Gmei gcheerunt di Deerfer Vollèges, Le Levron, Chemin-Dessus und Vens und d Wiiler Etiez und Cries. Vaner Gmeiflächi sind 24,5 % landwirtschaftlichi Flächi, 56,1 % Waald, 6,1 % Sidligsflächi und 13,3 % annri Flächine.

Ds Doorf isch am Rand vam riisigu Schuttfächer vom Bäärgbach *Merdenson* entschtannu. Zer Gmei gcheerunt nu d chleinu Doorjini *Le Levron* und *Vens* und ds Feeriudoorf *Chemin-Dessus* ufum Bäärgrigg oberhalb va Martinach.

## Gschicht
Vollèges isch zum eerschtu Mal im Jaar 1150 als *Octiet* (1178 als *Villezo*) erwäänts cho. Dr Oortsnamu chunnt vam latinischu *Villaticum*.

Am *Mont Chemin* hets friener verschiduni chleini Bäärgwäärch gcha, fer Blii und Iisu z gwinnu.

## Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005

Dr Üsländerateil isch 2010 bi 5,9 % glägu.

## Religioo
90,8 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 3,3 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeipresidänt va Vollèges isch dr Christophe Maret (Stand Oktoober 2017).

## Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 1309 Iwoner 0,9 % Titsch als Höiptspraach agigä, 98 % Französisch, 0,4 % Italienisch und 0,7 % annri Spraache.

Dr tradizionell Dialäkt va Vollèges gcheert zum Frankoprovenzalischu.

## Literatüür
* Mathias Vust: *Le Mont Chemin: hommes d'hier, Nature d'aujourd'hui.* Siders 2010.

## Weblink

* Website vaner Gmei Vollèges
* 

## Amerkige
Sembrancher

**Sankt Brancher** (frz. offiziell **Sembrancher**; fp. [a sabrɛ̃ˈtsə, sabrɛ̃ˈtʃyə]) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Entremont im Kanton Wallis, Schwiz.

## Geografii
Di Gmei liggut ufer lingg Sita vam Fluss Dranse, wa üsum Bangistaal chunnt. Dr Bach macht di Gränza ufer Noordsita ufera Lengi va sibu Kilometer. Ufer rächt Sita vam Bach liggut di Gmei Vollèges und ds Taal *Entremont* feri im Süüdu di Gmei Orsières.

Da, wa d Entremont-Dranse in ds Taal embri chunnt und va linggs ini Dranse mündut, liggut ufera Aaheechi ds aalt Doorf Sankt Brancher. Da faat öi di Bäärgstraass ufu Grooss Sankt Bernhard a. Ei Kilometer witer feri im Taal isch dr Willer *La Garde*.

Va Martinach chunnt en Iisubaanlingja ds Taal feremüf und verzwigt schi bi Sankt Brancher zenu Streckine uf Le Châble im Bangistaal und uf Orsières.

## Gschicht
Sankt Brancher isch zum eerschtu Mal im Jaar 1177 als *Sancti Pancratii de Branchi* erwäänts cho. Ds Doorf isch sit dum Mittelaalter dr Höiptoort vam Entremont.

## Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005

Dr Üsländerateil isch 2010 bi 11,7 % glägu.

## Religioo
89 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 3,8 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeipresidänt va Sembrancher isch dr Bernard Giovanola (Stand Oktoober 2017).

## Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 792 Iwoner 98,2 % Französisch als Höiptspraach agigä, 0,8 % Titsch, 0,5 % Italienisch und 0,5 % annri Spraache.

Dr tradizionell Dialäkt va Sembrancher gcheert zum Frankoprovenzalischu.

## Weblink

* Website vaner Gmei Sankt Brancher
* 

## Amerkige
Liddes

**Liddes** isch en Munizipaalgmei im Bizirk Entremont im Kanton Wallis, Schwiz.

## Geografii
Di Gmei liggut im Taal vaner ''Dranse d'Entremont'' aner Höiptstraass 21, wa va Martinach zum Grossu Sankt Bernhard emüf geit. Witer ferüs im Taal Entremont liggut di Gmei Orsières, witer feri liggut Sankt Petersburg.

Üsserum Doorf *Liddes-Ville* gcheerunt zer Gmei öi nu di Bärgdeerfjini *Chandonne,* *Dranse, Rive-Haute, Fontaine-Dessous, Fontaine-Dessus, Les Moulins, Vichères, Fornex, Chez-Petit* und *Palasuit*.

Daana dum Bäärg *Mont Brulé*, entlang dum Füesswäg uberu Pass *Col de Mille*, geit ds Gmeigibiet witer uber d Wasserscheida emuber in ds Taal vam Bach *Torrent des Places*, wa uf *Versegères* im Bangistaal embri geit. Zobrusch im Taal het Liddes en Alpa mit dum Namu *Les Plans*.

Im Oschtu verlöift di Gmeigärnza bis zum Schneefääld am Gipfel vam *Petit Combin* uf uber 3600 Meter. Witer unnena am Bäärg liggut dr Gletscher *Glacier de Boveire*. Boveire isch dr Flurnamu vam Alpugibiet unnerhalb vam Gletscher.

Visavi vam Doorf Liddes liggut ufer anner Sita vam Bach ds Deerfi *Dranse*. Va daa geit mu in ds Situtelli *Combe de l'Â*. In dem chleinu Telli mit dum Bach *Torrent de l'Â* liggut d Alpa *Vouasse*, und va da fiert en Füesswäg uberu *Col du Névé de la Rousse* feremuber in ds Ferrettaal. Di ganz *Combe de l'Â* isch es groossus Natüürschutzgibiet.

## Gschicht
Inu Felsu oberhalb vaner Alpa *Boveire d'en haut* liggunt d Uberräschte vanera uraaltu Trochumüüra und d Ruiine vanera Sidlig. Dische Oort hent dr Gschichtsforscher und Dichter Theo Lathion va Liddes und annri sit Jaarzääntu vilfach bischribu, und sit 2006 chuntsch vanera eigunu Organisazioo, dr *RAMHA*, mit der Hilf va Universitääte iner Weschtschwiz erforscht. Mu het bi Üsgrabige Sache gfunnu üser Zit churz vor dr Erobrig vam Wallis durch d Röömer und öi nu Sache va spääter. Di güet gschützt Alaag wit embrüf inu Bäärga het scho sit Langum dr volkstümlich Namu *Mur d'Annibal*.

Ds Doorf Liddes chunt scho sit dum 12. Jh. in Dokumänt vor. Im Jaar 1228 hets schi vaner frienru Gmei Orsière gleest, fer en eiguni Gmei z bildu. Äs het dum Bischof va Sittu und nu churz naam Mittelaalter dum Härzog va Savoju gcheert.

Di Doorfchircha vam Sankt Georg isch im Bsitz vam Hoschpiz vam Groossu Sankt Bernhard gsi.

## Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005

Dr Üsländerateil isch 2010 bi 6,9 % glägu.

## Religioo
90 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 3,3 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Dr Gmeipresidänt va Liddes isch dr Stève Lattion (Stand Oktoober 2017).

## Büüte
* Kapälla vam Sankt Laurenz

## Weblink

* Website vaner Gmei Liddes
* 

## Amerkige
Dranse (Wallis)

D **Dranse** isch e Fluss im Kanton Wallis i dr Schwiiz.

Dä Fluss isch mid de Kwellflüss 44 Kilometer läng und bringt s Wasser us de Tääler ganz im Südweschde vom Wallis bi Martinach i d Roone. Dr eifach Name *Dranse* hed dr Fluss eigetli erscht im underschde Deil, wo öppe zwölf Kilometer läng isch, vo Sankt Brancher a. Dört chöme d Bärgbech us de Tääler vom Bezirk Entremont zäme. Dr lengschd, wo us em Bangistaal chunnt, heisst **Dranse de Bagnes**. Är foot am Otemmagletscher a und isch vo dört bis uf Sankt Brancher 31 Kilometer läng. Oben im Taal lit dr Mauvoisin-Stausee.

Vom Bass uf em Bärnhardsbärg flüsst der Taalbach **Dranse d’Entremont** über Orsières abe. Dä isch 25 Kilometer läng und hed oben am Dorf Sankt Petersburg dr Stausee vo Toules.

Bim Dorf Orsières chunnt i d Entremont-Dranse vo dr lingge Syte der Bach us em Ferrettaal; er heisst **Dranse de Ferret** und hed e Lengi vo 19 Kilometer. Dä Bach foot bi de Uuslöifer vom Mongblang a dr Gränze zu Itaalie a.

## Amerkige
Dranse

**Dranse** isch de Name vo däne Flüss:
* Dranse (Wallis), en Näbedfluss vo de Rhone
* Dranse (Haute-Savoie), en Zuefluss vom Gämfersee
* *Dranse*, en Näbedfluss vo de Panke am Nordostrand vo Berlin

und witers:
* *Dranse*, en Ortstail vo de Stadt Wittstock/Dosse, Brandeburg
Rochefort

**Rochefort** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Rochefort (Charente-Maritime), e Stadt im Département Charente-Maritime, Frankrych
* Rochefort (Savoie), e Gmeind im Département Savoie, Frankrych
* Rochefort (Belgien), e Gmeind i de Provinz Namur, Belgie
* Rochefort NE, e Gmeind im Bezirk Boudry, Kanton Neueburg, Schwiz

**Rochefort** isch de Name vo:
* Grafschaft Rochefort, e französeschi Grafschaft
* Grafschaft Rochefort (Famenne), e Grafschaft im hütige Belgie
* *Rochefort (Bier)*, es Trappistebier us Belgie
* *Cabane Rochefort*, e Schutzhütte uf em Gebiet vo de Gmeind Arzier, Kanton Waadt, Schwiz

**Rochefort** isch en Namesbestandteil vo däne Ort z Frankrych:
* Rochefort-du-Gard, Département Gard
* Rochefort-en-Terre, Département Morbihan
* Rochefort-en-Valdaine, Département Drôme
* Rochefort-en-Yvelines, Département Yvelines
* Rochefort-Montagne, Département Puy-de-Dôme
* Rochefort-Samson, Département Drôme
* Rochefort-sur-Brévon, Département Côte-d'Or 
* Rochefort-sur-la-Côte, Département Haute-Marne 
* Rochefort-sur-Loire, Département Maine-et-Loire 
* Rochefort-sur-Nenon, Département Jura 

**Rochefort** isch de Name vo däne Verwaltigsgebiet z Frankrych:
* Arrondissement Rochefort, Département Charente-Maritime
* Kanton Rochefort-Centre, Département Charente-Maritime
* Kanton Rochefort-en-Terre, Département Morbihan
* Kanton Rochefort-Montagne, Département Puy-de-Dôme
* Kanton Rochefort-Nord, Département Charente-Maritime
* Kanton Rochefort-Sud, Département Charente-Maritime
* Kanton Rochefort-sur-Nenon, Département Jura

**Rochefort** isch im Name vo däne Adelsgschlächter:
* *Huus Löwestei-Wertheim-Rochefort*, es fränkischs Adelsgschlächt, lueg Löwenstein-Wertheim

**Rochefort** isch de Familie- oder Herkumftsname vo däne Lüt:
* Christiane Rochefort (1917–1998), e französeschi Schriftstelleri
* Charles de Rochefort (1879–1952), en französische Schauspiler
* Guido von Rochefort († 1108), Seneschall vo Frankrych
* Henri Rochefort (1830–1913), en französische Schriftsteller und Politiker
* Jean Rochefort (1930-2017), en französische Schauspiler
* Joseph Rochefort (1900–1976), en amerikanische Kryptolog
* Lucienne von Rochefort (Lucienne von Rochefort-Montlhéry; * 1088; † noch 1137), erschti Gemahli vom französische König Ludwig VI.
* Richard Rochefort (* 1977), en kanadische Ishockeyspiler
* Robert Rochefort (* 1955), en französische Politiker, MdEP

**Lueg au:**
* Roquefort
* Schloss Rochefort
Bistum Lausanne, Genf und Freiburg

S **Bischtum Lausanne, Gämf und Friburg** (lat.: *Dioecesis Lausannensis, Genevensis, et Friburgensis*) isch e Diözese vo de römisch-katholische Chile i de Schwiz.

Es umfasst d Kantöön Waadt (ohni de Bezirk Aigle), Gämf, Friburg und Nüüeburg. Es isch us de Schwizer Gebiet vo de ufghobene Bischtümer Gämf und Lausanne entstande. D Bischofschile isch d Friburger Kathedrale St. Nikolaus.

## Gschicht
### S ehemalige Bischtum Gämf

S Bischtum Gämf isch vermuetli im 4. Joorhundert entstande. Es het zerscht zum Erzbischtum Vienne ghört. Im Middelalter isch als Bischofschile d Kathedrale St. Peter buut worde. 

Nach de Reformation under em Johannes Calvin het sich de Bischof Ange Justiniani 1569 z Annecy in Savoje niderglah. Sy bekanntischti Nachfolger isch vo 1602 bis 1622 de Franz vo Sales gsi. D Predige, wo är zwüsched 1594 und 1597 ghalte het, hend zäme mit de Predigttätigkeit vo de Kapuziner zur Rekatholisierig vom Chablais gfüehrt. S Chablais am Südufer vom Gämfersee isch 1564 vo Bärn a Herzog vo Savoye abträtte worde.

Im Zug vo de Nüüorganisation vo de französische Bischtümer under em Papscht Pius VII. isch de Titel vom Bischof vo Gämf 1801 ufe Bischof vo Chambéry überträit worde, scho 1815 isch er aber a Bischof vo Lausanne übergange. Die französische Teili vom Bischtum sind 1822 im nüüerrichtete Bischtum Annecy zämegfasst worde.

### S ehemalige Bischtum Lausanne
 
Gäge Ändi vom 5. Jahrhundert het de Marius, de Bischof vo Avenches (Aventicum), sy Bischofssitz vo Avenches uf Lausanne verläit. S Gebiet vo de Diözese, wo vo Nyon bis uf Soledurn ggangen het, isch zerscht under dr Oberufsicht vom Ärzbischöf vo Lyon und schpöter under dere vom Ärzbischöf vo Besançon gsi. E langwiirige Prozäss um s Bischtum isch im 15. Joorhundert uf em Konzil vo Basel usträit worde.

Nach dr Yfüehrig vo de Reformation im Jahr 1536 isch de letschti Lausanner Bischof, de Sébastien de Montfalcon, nach Savoye gflohe. 1613 hend sich d Bischöf vo Lausanne im katholische Friburg niderglah.

### S hütige Bischtum

Ane 1815 isch d Republik Gämf e Schwizer Kanton worde. Mä het s Kantonsgebiet isch 1819 i chirchlicher Hysicht de Adminischtration dur de Bischof vo Lausanne understellt. 1828 und 1864 sind d Gebiet in de Kantön Soledurn und Bärn, wo bis det no zum Bischtum Lausanne und Gämf ghört hend, a s Bischtum Basel überegange.

1924 isch die em heilige Nikolaus vo Myra gweihti Schtiftschile vo Friburg zur Kathedrale erhobe worde und s Bischtum het de Name vo syne drü Kathedralstedt Lausanne, Gämf und Friburg übercho.

Nachdäm en erschte Aalauf im Jahr 1980 erfolglos blybe isch, het de hütigi Bischof Charles Morerod im März 2015 sym Klerus de Vorschlag underbräitet, s Bischtum z teile und es nüüs Bischtum Gämf z errichte.

## Weblink

* Website vom Bischtum Lausanne, Gämf und Friburg
* 
* 

## Fuessnoote
Bistum Lugano

S **Bischtum Lugano** (lat.: *Dioecesis Luganensis*) isch e Diözese vo de römisch-katholische Chile i de Schwiz.

Es umfasst de Kanton Tessin. De Sitz vom Bischof isch Lugano und d Bischofschile isch d Kathedrale San Lorenzo. De Schutzpatron vo de Diözese isch de Heiligi Karl Borromäus zäme mit de Heilige Abundius und Ambrosius. I öppe 50 Gmeinde vom Bischtum wird d Mäss gmäss em Ambrosianische Ritus gfyret.

## Gschicht

S Gebiet vom hütige Kanton Tessin isch syt em Ändi vom 9. Joorhunder zum Teil em Ärzbischtum Mailand und zum Teil em Bischtum Como understellt gsi. I de Mailänder Gebiet het dur de Ambrosianischi Ritus en anderi Liturgie und en andere Fäschtkaländer ggulte. 

Mit dr Unabhängigkeit vom Kanton Tessin im Joor 1803 het sich s Bedürfnis nach eme eigne Bistum verschtercht, was aber am Widerstand vo Öschtrych gschiteret isch. Die konservativi Regierig vo Öschtrych het befürchtet, dass die katholischi Chile im Tessin under de Yfluss vo de liberale Tessiner Regierung grate chönnti. D Situation het sich erscht nach de Gründig vom Königrych Italie ane 1861 gänderet. Nach eme Vertrag zwüschet de Schwizerische Eidgenossenschaft und em Vatikan im Jahr 1884 sind d Tessiner Pfarrye vo de Bischtümer Como und Mailand trännt und i de Person vom Eugène Lachat, wo devor Bischof vo Basel gsi isch, eme Apostolischen Administrator understellt worde. De Lachat isch im Augschte 1885 i s Tessin gange und am 1. Novämber 1886 gstorbe.

Under dr Administration vom Vincenzo Molo, em Ärzprieschter vo Bellinzona, isch dur d Bulle *Ad universam* vom Papst Leo XIII. am 7. Septämber 1888 d Diözese Lugano gründet worde. Sie isch formal wyterhii als Apostolischi Administratur em Bischtum Basel understellt blybe. D Bulle *Ad universam* het au de Begriff *Diözese* gnau vermiede, wil s damals es Verbot vo de Gründig vo nüüe Bischtümer in de Bundesverfassig gäh het.

Am 8. März 1971 isch die Apostolischi Administratur vom Kanton Tessin offiziell vom Bischtum Basel losglöst worde, und Rom het em Administrator Giuseppe Martinoli de Titel vomene Bischof vo Lugano überträit. De nüüi Status vo de Diözese isch am 25. April 1971 dur en fyrlichi Mäss in de Kathedrale vo Lugano besiglet worde.

## Weblink

* Website vom Bischtum Lugano
* 

## Fuessnoote
Ei

Ä **Oa** isch es erschde Läbesstadiom vo oierlegede Vicher, wie zum Beispil Vegel, Räptiliä odr Amphibiä. Ä Oa bestoht aus ere Oazell im Kern und dodrum Nährstoff und ä schitzende Hillä oder Schal. Weged de vile Nährstoff sind Oier ä beliebte Nahrung fr andere Vicher. Efter monnt mr mit dem Begriff Oier au direkt Heahnroier, well mr die weltweit am meschte isst. Di greschte Oier im Dierroach legt de Schdrauß.

## Weblingg
PD Switzerland (Individuality)

**PD Switzerland (Individuality)** isch e fotirächtlechi Schwizer Lizänz.

D Lizänz isch entschdange us em Fall Blau Guggenheim v. British Broadcasting Corporation BBC, wo s Schwizer Bundesgricht für d British Broadcasting Corporation entschide het, es Bild vom Christoph Meili döfi frei verwändet wärde, wils ned gnüegend Schöpfigshöchi hegi. Wil e Schwizer Bundesgrichtsentscheid aber nur i der Schwiz gültig isch und ned zum Bischpil i de USA, isch d Lizänz fürs Wikipedia-Projäkt unbruchbar. Drvo betroffe si hunderti vo Bilddateie uf Wikimedia Commons, wo müeste glöscht wärde.	

Vorussetzig vo dene Lizänze isch gmäss däm Bundesgrichtsentscheid, dass s Bild zersch i der Schwiz veröffentlicht worde isch, wobi der Begriff vo der Veröffentlechig unklar isch: i die Kategorie passe sowohl wit verbreiteti Pressefotografie as au uf em private Heimcomputer „veröffentlechti“ privati Fotine. Verlangt isch, dass s Bild ned dr persönlechi Charakter für dr urheberrächtlechi Schutz het, wo unter Art. 2 Abs. 1 vom Schwizer Urheberrächtsgsetz schdot:

## Literatur

* Hans-Ueli Vogt, Lukas Wiget: ''Aktuelle Fragen des Photorechts: Urheberrecht, Recht am eigenen Bild und Gegendarstellungsrecht.'' 

## Weblink

* The Meili Affair, s urheberrächtleche corpus delicti, woruf d Lizänz beschdoht.

## Fuesnote
Fischbach-Göslikon

**Fischbach-Göslike** (amtlech *Fischbach-Göslikon*) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Rüüsstal.

## Geografii
D Gmeind bstoht us de zwöi Ortsteil: Fischbach (im Südoschte) un Göslike (im Nordweschte), wo i de letschte Jahrzehnte zämegwachse sind. D Gmeind Fischbach-Göslike ligt am flache öschtliche Abhang vom Wagerain, öppe en halbe Kilometer vom weschtliche Ufer vo de Rüüss. D Nachbergmeinde sind Chünte im Norde, Eggewil im Oschte, Brämgarte im Südoschte, Wole im Südweschte und Niderwil im Weschte.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Fischbach-Göslike
* 

## Einzelnachwys
Bistum Sitten

S **Bischtum Sitte** (lat.: *Dioecesis Sedunensis*) isch e Diözese vo de römisch-katholische Chile i de Schwiz.

Es umfasst de Kanton Wallis (ohni d Abtei Saint-Maurice und Saint-Gingolph a de französische Gränze) und denäbe no de Bezirk Aigle im Waadtland.

## Gschicht

Im 15. und 16. Jahrhundert isch s Schloss *Uff der Flüe* z Naters zytwys d Residänz vom Bischof gsi. De Sitz vom Bischof und vom Domkapitel isch hüt d Kathedrale Unserer Lieben Frau (**) z Sitte.

## Weblink

* Website vom Bischtum Sitte
* 

## Einzelnachwys
Monte-Moro-Pass

Dr **Saaserbärg**, wo hüt allgemein **Monte-Moro-Pass** heisst, isch e Bärgübergang mid em ene Fuesswäg und Soumpfad zwüschem Saastaal im Kanton Wallis und em Vischpertaal z Itaalie.

## Name
Über dr alt Name vo däm Bärgübergang gits i dr Literatur underschidlechi Meinige. Wie lang me dr Name *Saaserbärg* brucht hed, isch nid klar.

## Geografii
D Landesgränze isch uf em Bärg obe. D Passhöchi ligt uf 2'853 Meter über em Meer. Grad näbe dra hed s e chliini Chuppe, wo *Monte Moro* heisst und nume 130 Meter höcher als dr Pass isch.

S Schwarzbärghorn und dr Schwarzbärggletscher ligge uf dr Weschtsiite vom Pass. Dört isch dr Gletscherwäg uf Zermatt über s *Schwarzbärg-Wiisstoor* uf .

Dr Bärgwääg uf dr Nordsiite vo Saas-Almagell näb em Mattmark-Stausee verbii und dur d Distelalp zum Pass ufe isch zwar läng, hed aber keini schwäre Stelle zum duregoo. Im ene steile Wägstück isch er schön us grosse Steiplatte gmacht. Uf dr Südsiite goots steil nach Makanaa abe. Dört heds au e Säilbaan.

I de Wallisär Alpä isch das eine vo de Fuesswäge us em Roonetaal gäge Süüde. Weschtlech dervo schtoot s Monte-Rosa-Massiif mid em Seewjinenhorn und im Oschte s Joderhorn.

Dr Wääg übere Saaserbärg hed sid em Middelalter als gäbige Zuegang is Vischpertaal gulte, und so si viili Walser dört dure zoge, zum äne dra d Dörfer z gründe, wo me i deilne no hüt alemannischi Walserdialäkte redt.

Über dr läng Felsechamm vom Bärgsaddel näbem Schwarzbärghorn göö no es baar anderi Fuesswäg, wo weniger bruucht wärde, usem Saastaal und vo Zermatt här uf 
Makanaa: dr Rofelpass, dr Rothornpass und dr Mondellipass. Über dä Pass, wo mid 2839 Meter sogar weniger höch isch als der Saaserbärg, goot dr Fuesswäg is chliine Dörfli Mondelli oben a Ceppo Morelli. Und übere Ofetalpass und dr Antronapass, wo au no *Saaserfurgge* heisst und mängmol au *Saaserbärg* gnent wird, chunnt me vom Saastaal is Antronatal.

Im Süde vom Schwarzbärghorn ligt der Gletscherübergang vom *Neue Wiistoor* (), wo der Fuesswäg vo Zermatt über e Findelegletscher nach Makanaa durechunnt. Über s *alte Wiisstoor* no chly mee im Süde cha me nümme goo, wil dr Castelfrancogletscher oberhalb vo Makanaa so starch gschmolze isch.


MonteRosaEastside viewedFromMonteMoroPass.JPG|Bärghütte und Säilbaan, hinde dra d Bärgchetti vom Monte-Rosa


## Weblink

* 

## Amerkige
Saas-Almagell

**Almagäll** (amtlich *Saas-Almagell*) isch e Munizipalgmeind  im Bezirk Vischp im Kanton Wallis i dr Schwiiz.

## Geografii
Almagäll ligt im Saastaal und isch s südlichschte oder oberschte Dorf im däm Taal, oben a Saas-Grund. Zum Gmäindbann ghöre s Saastaal vom Bärgübergang bim Saaserbärg bis zum Aafang vom Wiiler *Under den Bodmen* und di öschtleche Siitetääler *Furggtälli*, wo ganz obe dr Antronapass isch, und *Almagellertälli*. Us däm höch glägne Trogtaal chunnt dr Almagällerbach abe, und bi der Ymündig vo däm id Saaser Vischpa ligt s Dorf Almagäll.

D Gmäind hed es baar Dorftäil und Wiiler: *Lehn, Dörfli* und *Zum Bärg* bilde s Dorfzäntrum mid Hotel und andere Irichtige für Turischte. Chly usserhalb si *Chaischlittu, Underchrüz, Furrusand, Zerbriggu, Biele, Älpie, Moos* und *Furggstalde*.

D Bärgchettine uf beide Siite vom Saastaal hei markanti, über 4000 Meter höche Bärge, s Wiismies, s Straalhorn, s Rimpfischhorn und s Allalinhorn. Unden a de Bärge ligge grossi Gletscher, vor allem dr Schwarzbärggletscher und dr Allalingletscher.

## Name
Dr Name vo dr Gmäind isch i Urkunde vo 1291 bis 1794 so gschribe worde: *Armenzello*, *Almenkel*, *Almelkel*, *Almgell*, *Almakel*, *Almengel*, *Allmagel*, *Allmogel*. *Almelkel*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 12,1 % glägu.

## Religion
93,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,8 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Almagäll, Amikäll ischt dr Kurt Anthamatten (Stant Oktober 2017).

## Wirtschaft
Föif Kilometer südlech vom Dorf Almagäll ligt dr Staudamm Mattmark, dört wo früener d Alp Mattmark gsi isch.

Bärgwäge und Soumpfaad göö über d Höchine i d Nochbertääler im Süde und im Oschde. Dört dure si im Middelalter d Walser i die nöie Sidligsgebiet zoge. Es git dr Saaserbärg und dr Mondellipass zum uf Makanaa z goo, dr Ofetalpass, dr Antrona- und dr Sunnigpass is Antronatal und dr Zwüschbärgepass für uf Gondo übere.

Im Gmeindbann füert der Schwiizer Alpeclub d Britanniahütte und d Almagällerhütte.

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 397 Iwonru 96,7 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,3 % Franzeesisch, 0,8 % Talienisch und 2,2 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Almagäll, Amikäll gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Persone us Almagäll
* Pirmin Zurbriggen (* 1963), en ehemolige Wältmeister und Olympiasiiger im alpine Skisport

## Literatuur
* Peter Joseph Ruppen, Gustav Imseng, Werner Imseng: *Saaser Chronik. 1200–1988.* Saas-Fee 1988.

## Weblink

* Website vo dr Gmäind Saas-Almagell
* 

## Amerkige
Theater in Ulm

En Ulm hod s a baar Deadr mo älles alloi machad.

## D Deadr
;„Theater Ulm“
 
S schdädische „Theater Ulm“ am Herbert-von-Karajan-Platz 1 isch s graischde Deadr. S hâd 815 Bläds. Grendad worra isch es  1641. Desdrwega isch s eldeschd deidsche schdädische Deadr. Driebrnaus bediened se au älle drei Schbarda, nemle Musiktheater, Schauspiel ond Ballett. A Orcheschdr, s „Philharmonische Orchester der Stadt Ulm“, mo em Deadr ond au sonschd sschbield.

;Theater in der Westentasche 
En Ulm-Böfingen isch seid 2012 s „Theater in der Westentasche“, drvor war s 40 Joohr en dr Herrenkellergasse en dr Altstadt. S hod blos 40 Bläds. Weil es em Schaddtrod nemme bassd hod, griaged se seid 2016 koine Zuaschüß meh.

;Akademietheater
Em „Akademietheater“ am Kuhberg en dr Akademie für darstellende Kunst (adk) kennad Schdudenda fir Regie ond Schauschbiel se ausbrobiera. 

;Theater Ulüm
S „Theater Ulüm“ en dr Obere Donaubastion en dr Schillerstroß isch s oizig professionelle Deadr em Süddeutscha, en dem Türkisch gschwädsd wurd mid ama feschda Schbielblaa ond Adress.

;D Theaterwerkstatt Ulm
D „Theaterwerkstatt Ulm“ isch au en dr Obere Donaubastion en dr Schillerstroß.

;Erstes Ulmer Kasperletheater

S „Erste Ulmer Kasperletheater“ isch a professionells Kenderdeadr mo 50 Bläds hod.

## S Bublikum
Weil Ulm a Universidädsschad isch, isch fir s Bublikum gsorgd.

## Lidradur
* Martin Kluger: Ulm und Neu-Ulm. Der Stadtführer für die Donau-Doppelstadt. context verlag Augsburg, Augsburg 2012, ISBN 978-3-939645-53-5

## Nedsadressa

* Stadt Ulm – Theater und Tanz

## Mo s her isch
Theater am Mühlenrain

S **Theater am Mühlenrain** (TAM) isch e Chlaichunschttheater z Wyyl. 

## Gschicht
S TAM isch e Noofolger vum Löörecher „Theater im Riessgässli“, eme private Chlaichunschttheater, wu dr Erwin G. Sütterlin 1972 grindet un bis 1986 glaitet het. Anne 1987 het dr Sütterlin dr alt Buurehof „Mühlenrain“ z Altwyyl gchauft un dert uf dr alte Haibihni ne nei Theater grindet. Är isch syterhär dr Impresario un Regisseur vum TAM gsii. Aafangs 2017 het er s TAM an dr Klaus-Peter Klein ibergee

Mitti vu dr 1990er Johr isch en aigeni Theatergruppe mit Amateurspiiler grindet wore. Die Laiebihni fiert syter 2001 all Johr e neii Kumedi uf, vyl dervu uf Alemannisch. Erfolgrychi Kumedie sin zum Byschpel gsii: „Die Blaue Maus“, „Meisterboxer“, „Rente gut, alles gut“, „Rendezvous im Klosterhof“, „Hotel Mimosa“, „Alles uff Chrankeschien“, „A Ma für mi Witwe“, „Amstertam Bali un zurück“ oder „Caos im Penthus“

S git au Kabarettveraastaltige, Schauspiilkurs, Schmink- un Stepptanzkurs un musikalischi Uffierige, derzue zäme mit em Kulturamt Wyyl als philosophischi Vordreg. An Silveschter git s all Johr e bsunder Brogramm. Regelmäßigi Gaschtvorstellige vu andere regionale Chlaitheater, zum Byschpel us em Elsass, runde s Brogramm ab.

In ere Gallery wäre Bilder vu Chinschtler us dr Region zaigt. Im Theater-Beizli wird gaschtronomisch gsorgt fir d Bsuecher.

Syt 1993 gaschtiert im TAM d „Brezelstädter Laienbühne“ vu Chander.

Aafangs 2013 sin z Bade-Wirttebärg neii Brandschutzvorschriften yygfiert wore. S TAM hätt fir d Yyhaltig vu däne Vorschrifte neii Brandschutzwänd un Stahldire fir insgsamt 40.000,- € mieße yyböue loo. Dodermit het em TAM d Schließig droht, am Änd het mer si aber mit dr Stadt druf gainigt, ass d Zueschauerzahl verchlaineret wird un neii Fluchtwäg yygriichtet wäre. Mit eme zuesätzlige es Zueschuss vu 10.000 € vu dr Stadt het s TAM chenne wytermache.

## Weblink
* Websyte vum TAM

## Fueßnote
Ostschweizerische Vokalspaltung

Di **oschtschwyzerisch Vokalspaltig** wird i zwee Artikel abghandlet – lueg deet:

* William G. Moulton#«Lautwandel durch innere Kausalität: die ostschweizerische Vokalspaltung» (1961)
* Ostschweizerisch#Ostschwizerischi Vokaalspaltig (Churzvokaal)
Walterswil

**Walterswil** isch dr Naame vo fougende Ort in dr Schwiiz:

* Walterswil SO, e Gmeind im Kanton Soledurn
* Walterswil BE, e Gmeind im Kanton Bärn
* Walterswil ZG, e Ortschaft i de Gmeind Baar im Kanton Zug
Gefäßpflanzen

**Gfäßbflanze** (Tracheophyta, au: *vaskuläri Bflanze*) nännt mer Bflänze, wu spezialisierti Laitbindel hän, wu si im Bflanzeninnere Wasser un Nährstoff din transportiere. Zue ihne ghere d Bärlappbflanze, d Faarn un d Soomebflanze. E Dail Miesch hän au Laitbindel, wu funktionälli un strukturälli Iberyystimmige mit dr Laitbindel vu dr Gfäßbflanze zaige, d Laitbindel vu dr Miesch sin aber vyl aifacher böue.

## Merkmol
Gfäßbflanze sin ufböue us dr drei Organ Wurzle, Sprossags un Blatt. 

S relevant Merkmol isch, ass es ächti Tracheide het: d Zälle, wu s Wasser laite hän zmindescht ring- oder schruubefermigi Verdickige, wu bi dr rezänte Verdrätter an dr Innesyte mit Lignin versääne sin. 

Dr Generationewächsel isch wie bi allne Bflanze heterophasisch. Uf e diploide Sporophyt, wu si vegetativ iber haploidi Spore vermehrt, chunnt e haploide Gametophyt, wu us däne Spore chyymt. Dää haploid Gametophyt vermehrt si wider sexuäll iber haploidi Gamete, wu zuen ere diploide Zygote (eme neie Sporophyt) verschmilze. D Spore vum Sporophyt wäre doderby dur Meiose bildet, derwylscht d Gamete vum Gametophyt dur Mitose entstehn. Derzue isch dr Generationswächsel vu dr Gfäßbflanze heteromorph, des haißt, ass dr Sporophyt un dr Gametophyt verschide gstaltet sin. Bi dr (rezänte) Verdrätter vu dr Bärlappbflanze, Faarn un Soomebflanze iberwige d Sporophyte as maßgebli Florenelemänt, derwylscht bi dr Miesch dr Gametophyt di dominant Vegetationsform darstellt un dr Sporophyt vu däm abhangt.

## Sischtematik
### Usseri Sischtematik
Unter dr rezänte Bflanze sin wahrschyns d Hornmiesch di negschte Verwandte vu dr Gfäßbflanze. Nimmt mer au fossili Verdrätter in d Analys, no isch *Aglaophyton major* d Schweschtergruppe vu allne Gfäßbflanze.

### Inneri Sischtematik
D Gfäßbflanze wären in dr klassische Taxonomy in zwoo Gruppen unterdailt, d Soomebflanzen un d Gfäßsporebflanze. Di letschtere sin aber paraphyletisch, wie des Kladogramm zaigt:

Wel di hit vylmol bruuchte Uusdruck Euphyllophyta un Monilophyta kaini ornigsgmäß bschribene Taxa sin, wird do wyter di klassisch Gliderig bruucht:

* Unterabdailig Bärlappbflanze (Lycopodiopsida)
* Faarn
** Klass Psilotopsida
** Klass Chatzewadel (Equisetopsida)
** Klass Marattiopsida
** Klass Ächti Faarn (Polypodiopsida)
* Unterabdailig Soomebflanze
** Klass Palmfaarn (Cycadopsida)
** Klass Ginkgobflanze (Ginkgoopsida)
** Klass Konifere (Coniferopsida) inklusive Gnetales
** Klass Decktsoomer (Magnoliopsida)

### Sischtematik mit fossile Verdrätter
Nimmt mer fossili Verdrätter in di kladistisch Analys mit derzue, no git s e komplizierter Bild, wel s bundersch an dr Basis vu dr Gfäßbflanze ne greßeri Vylfalt het wie unter dr rezänte Verdrätter. Kenrick un Crane hän fir di basale Gfäßbflanze des Kladogramm gmacht († maint uusgstorbeni Taxa):

# Euphyllophyta
# Lycophyta
# Eutracheophyta

Di basalscht Gruppe sin d Rhyniopsida, wu d Eutracheophytae vis-à-vis stehn.

## Literatur
* 
* Alan R. Smith, Kathleen M. Pryer, Eric Schuettpelz, Petra Korall, Harald Schneider, Paul G. Wolf: *A classification for extant ferns.* In: *Taxon.* Band 55, Nr. 3, 2006, , S. 705–731, Abstract, PDF-Datei.
* 

## Fueßnote
Zirkus Knie

**Zirkus Knie** chan aini vo däne Bedütige ha:
* Circus Knie (*Schweizer National-Circus*), en Schwizer Zirkus
* Zirkus Charles Knie, en dütsche Zirkus (ab 1995)
* Circus Louis Knie, en öschtriichische Zirkus (ab 1993)
* Circus Louis Knie junior, en öschtriichische Zirkus (ab 2005)
Galmiz

**Gaumiz** (amtlich *Galmiz*; franzöösisch *Charmey*) isch e politischi Gmeind im Seebezirk vom Kanton Fryburg i dr Schwiiz gsi. Sit em 1. Jänner 2022 ghöört Gaumiz zu Murte.

## Geografii
D Ortschaft isch vier Kilometer nordöschdlech vo Murte am Rand vom Grosse Moos und näbem Murtesee. Va de Gmiinflechi si 71,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 19,6 % Waud, 7 % Sidligsflechi ù 2 % schüschtigi Flechi.

## Gschicht
Gaumiz isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1242 aus *Chalmitis* (1340 *Charmey*).

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 14,3 % gläge.

## Religion
71,6 % va de Yywoner si im Jaar 2000 evangelisch-reformiert gsii, 17,7 % römisch-katholisch.

## Sproochgeografii
Gaumiz ligt a dr Sproochgränze zwüschem dütschsproochige Deil vo dr Schwiiz und dr Romandie, wo me französisch tuet rede. Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 560 Yywoner 90 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 5,4 % Franzöösisch ù 4,6 % anderi Spraache. De seislertüütsch Tialäkt va Gaumiz ghöört zum Hööjschtalemannisch.

De Ort isch hüt dütschsproochig, aber ursprüngli het mer z Galmiz e frankoprovenzalischi Mùndart gschwätzt ùn Französisch gschriibe. Des weiss mer, wyl zum eine öbe zwei Drittel vo de Flurname z Gaumiz en romanische Ursprùng hen, ùn zum andre wyl d Personename in Urkùnde no im 15. Joorhùndert zum grööschte Deil romanisch ùn nit dütsch sin. In synrer Ùntersuechig zur dütsch-französische Sproochgränz vo 1891 het de Jakob Zimmerli gmeint, dass die ursprünglichi Bevölcherig vilycht dur Seuche oder äänligs dezimiert worde wär, ùn deno zwüschem 16. ùn 17. Joorhùndert dütschsproochigi Yywandrer zuezooge wäre. Eso isch de Frybùrger Patua als Volchssprooch vùm Bärndütsche ersetzt worde. 

Gaumiz het aber no bis mindeschtens 1722 au e französischsproochigi Schuel gha. Scho 1683 het zwar en Prediger vo Murte gfordret, dass mer z Gaumiz au sött e dütschi Schuel yyrichte. De Groossi Root vo Bärn (wo für die Sache dertemool im Seeland zueständig gsi isch) het des aber dertemool no abgläänt, ùn gmeint, dass s Dorf zwar ganz vo dütschsproochige Dörfer ùmgee wär, aber die Lüt, wo es wötte, ihri Chinder au ùff Oberried in di dütschi Schuel dörte chönnte schigge. 37 Joor spööter im Joor 1720 aber isch nooch ere Petition vo dütschssproochige Galmizer au e dütschi Schuel yygrichtet worde, aber di französischi Schuel het s Schuelhuus no dürfe bhalte. Zwei Joor drùff hen Yywohner deno aber „*wegen verspührender grosser Frucht und Nutzen*“ gfordret, dass mer des sött ändre, ùn drùff het de Root vo Bärn entschiide:

De Zimmerli vermuetet, dass di welschi Schuel deno rächt bal drùff zuegmacht het. ùn irgetwenn isch de lokali Patua deno z Gaumiz ussgstorbe.

## Vrcheer
Dur Gaumiz füert d Autobaan A1. Dr Oord hed sid 1876 en Baanhof vo dr Baanlinie vo Murte uf Lyss.

## Bilder

2012-07-18-Regiono Arbergo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 355.JPG|s Schuel- und Gmeindhuus
Bahnhof Galmiz.JPG|dr Baanhof


## Weblink

* Website vo dr Gmeind Gaumiz
* 

## Amerkige
Antronapass

Dr **Antronapass** oder **Antrunpass** isch e Bärgübergang zwüschem Saastaal im Kanton Wallis und em Antruntaal z Itaalie.

Dr Bärgwäg goot vo dr Walliser Site här vo Almagäll dur s Furggtälli uf bis zum Saddel zwüschem Jazzihorn und em Latelhorn, wo uf Iteliänisch *Punta di Saas* heisst. D Passhöchi isch uf  Uf dr iteliänische Site chunt me über d *Alpe Corone* und am Stausee vo Cingino verby steil is Antruntal abe zu dr *Alpe Lambraoro*. Dört träffe sech d Bärgwäge vom Antrunpass, vom Ofetalpass (it. *Passo di Antigine*) und vom *Passo di Valaverta*, wo au *Passo di Lavazzero* heisst. Öppe acht Kilometer witer unde im Taal isch Antronapiana, dr Hauptort vo dr iteliänische Gmeind Antrona Schieranco.

Dr Name *Antrunpass* stoot scho uf dr erschte Landcharte vom Wallis, wo dr Johannes Schalbetter zeichnet und dr Sebastian Münster ane 1545 druckt hed. Es gid au no en andere dütsche Name für e Bärgpass: *Saaserfurgga*, was hüt aber chum me brucht wird. Und vo dr iteliänische Site här gsee hesst er *Passo di Saas*. En änliche Name hed au dr Monte-Moro-Pass, wo vo Almagäll nach Makanaa goot: D Walser im Taal vo Makanaa hei däm *Saaserbjärg* gseit.


Furggtälli vom Antronapass.jpg|s Furggtälli
Antronapass Lago di Cignino.jpg|dr Cinginosee


## Weblink

*
Martin Gotthard Schneider

Dr **Martin Gotthard Schneider** (* 26. April 1930 z Konschtanz; † 3. Februar 2017 ebedert) isch e dytsche Chilchemusiker, Chilchemusikdiräkter un Landeskantor.

## Lääbe
Dr Schneider het z Haidelberch, z Dibenga un z Basel evangelischi Theology] u nun Chilchemusik studiert. Ab 1958 het er z Fryburg gschafft, zerscht as Vikar an dr Ludwigschilche, vu 1960 bis 1970 as Religionslehrer am Kepler-Gymnasium. In däne Johr het er scho mit ere brait gfächerete Chilchemusik aagfange. Zytwys het er näbeberuefli as Chilchemusiker an dr Christuschilche un dr Pauluskirche gschafft un isch Bezirkskantor im Chilchebezirk Fryburg gsii. Anne 1958 isch er Bryysdreeger bim Internationale Improvisationswettbewärb Haarlem gsii. Im Johr 1961 het er z Fryburg d Heinrich-Schütz-Kantorei grindet, wun er bis 2009 glaitet het. 1970 isch dr Schneider zum Chilchemusikdiräkter wore. Vu 1970 bis 1995 het er di hauptberuefli Kantorestell an dr Ludwigschilche un dr Pauluschilche ibernuu, un vu 1975 bis 1995 s Amt vum Landeskantor fir Sidbade. Vu 1963 bis 1997 het er an dr Musikhochschuel Fryburg glehrt, zerscht s Fach Orgelimprovisation, speter au Liturgik, Hymnology, Gmaisinge, theologischi Information. 1980 isch er zum Brofässer wore.

Dr Martin Gotthard Schneider isch am 3. Februar 2017 im Alter vu 86 Johr z Konschtanz gstorbe.

## Wäärch
S kompositorisch Schaffe vum Martin Gotthard Schneider isch an dr chilchemusikalische Praxis orientiert un umfasst Chor- un Orgelmusik. Vor allem as Autor vu neie gaischtlige Lieder isch dr Schneider firidrätte. 1961 het er fir sy Lied *Danke für diesen guten Morgen* dr 1. Bryys im Liederwettbewärb vu dr Evangelische Akademy Tutzing iberchuu. Mer chännt au sy Lied *Ein Schiff, das sich Gemeinde nennt* (2. Bryys 1963). 1975 isch sy Liederbuech *Sieben Leben möcht ich haben* erschine. Orgelimprovisationen un Chormusik mit em Martin Gotthard Schneider sin uf CD uusechuu. Im Evangelische Gsangbuech (EG) het s sechs Lieder vum Schneider.

## Uuszaichnig
* 1996: Verdienschtchryz am Band vu dr Bundesrepublik Dytschland

## Weblink
* ''Martin Gotthard Schneider''. Chorlaiterporträt uf dr Websyte vu dr Heinrich-Schütz-Kantorei Fryburg, 20. Jänner 2013.
* ''Sein „Danke“-Lied wurde weltweit bekannt. Kirchenlieder-Komponist Martin Gotthard Schneider wird 80 Jahre alt.'' epd-Artikel uf dr Websyte vu dr EKD, 19. April 2010.
Landtagswahl in Liechtenstein 2017

D **Landdagswahl z Liechtestaa 2017** isch am 5. Februar 2017 gsii. Gwehlt wore sin di 25 Abgordnete vum Landdag vum Firschtedum Liechtestaa.

## Wahlergebnis

## Uusgangslag
Bi dr Landdagswahl 2013 het di chrischtsozial Vaterländisch Union (VU) vum Regierigsschef Klaus Tschütscher 14 Brozäntpinkt verlore. Di ander groß Bartei, di liberal-konservativ Furtschrittli Burgerbartei (FBP), wu au in dr Regierig isch, het 3,5 Brozäntpinkt verlore. D Stimme sin vor allem an di nei Bartei Bartei Die Unabhängigen (15,3 %) vum friejere VU-Abgordnete Harry Quaderer gange. Au di grien-sozialdemokratisch Frei Lischt het lycht chenne derzuegwinne. D Koalition vu VU un FBP, wu s syt 2005 git, d FBP het aber derno mit em Adrian Hasler dr Regierigsschef gstellt.

## Wahlsischtem
Gwählt wore isch in zwee Wahlkrais, s Oberland 15 stellt Abgordneti, s Unterland 10 Abgordneti. S het e Speerklausel vu 8 % gee.

E jeder Wehler het eso vyl Kandidate chenne wehle, wie sy Wahlkrais Abgordneti stellt. Doderzue het mer dr Stimmzeedel vu aire Bartie mieße nee un het dert Kandidate chenne stryche un Kandidate vu andere Barteie zuefiege.

## Barteie un Kandidate
Wie 2013 sin vier Barteie zur Wahl aadrätte. Fir d FBP isch dr amtierend Regierigsschef Adrian Hasler aadrätte. Spitzekandidat vu dr VU isch dr Vize-Regierigsschef Thomas Zwiefelhofer gsii. D Frei Lischt isch mit em Dokter Ecki Hermann as Kandidat fir s Amt vum Regierigsschef in d Wahl gange, wu aber sälber nit fir dr Landdag kandidiert het.

Insgsamt hän si 71 Kandidate fir d 25 Sitz zur Wahl gstellt. Nume d VU isch mit dr Maximalzahl vu 25 Kandidaten aadrätte. d FBP mit 22 Kandidate, di Unabhängige mit 15 un di Frei Lischt mit 8.

## Umfroge

## Weblink
* Resultat vu dr Landdagswahl 2017

## Fueßnote
Agarn

**Agaaru** isch e Munizipalgmeind (politischi Gmeind) im Bezirk Leigg im Kantoon Wallis i dr Schwiiz.

## Geografii
S Dorf Agaaru ligt am südleche Rand vo dr Ebeni im Roonetaal zwüsche Turpma und Leigg. Im Taalbode hed d Gmeind nume e chlyni Flechi bis an Altlouf vom Rottu. D Houptstrooss und di neui Umfaarigsstrooss gönd nid durs Dorf, si sind e chly undedra.

Zum Dorf ghöre au d Kwartier Meretschi und Burgere.

Im Süüde ligt dr gröscht Deil vom Gmeindbann, e länge und schmale Streife Land, nume ei Kilometer breit, bis höch uf d Bärge ufe. Das Areal ligt zwüsche de Bärgbech *Emsbach* und *Meretschibach*. E Faarstrooss goot vom Dorf uf d Aschp-Alpe ufe, und vo dört no wiiter isch den nume no e Fuesswäg uf d Meretschialp, wo deilt isch zwüsche de Gmeinde Agaaru und Leigg. S Felseareal bi de Seewleni oben a dr Meretschialp goot bis zu de Bärgspitze vom Brunnethoorn (2952 m.ü.M.) und vo dr Bella Tola (3025 m.ü.M.). Das isch der südlechscht un dr höchscht Punkt vom Gmeindbann, dört obe isch sogar no en chlyne Gletscher übrig, dr *Bella Tola-Gletscher*. Im Oschte vo dene Bärge ligge d Alpe vo dr Gmeind Oberems und im Süde vo dr Bella Tola s Eifischtaal .

## Sproochgeografii
Uf em Grat bi dr Bella Tola träffe sech s dütschsproochige Oberwallis und s wälsche Underwallis.

## Gschicht
Vo Agaaru list me s erscht Mol im ene Dokumänt us em 1229i.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 8,6 % glägu.

## Religion
89,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,5 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Agaaru ischt dr Thomas Matter (Stant Oktober 2017).

## Literatüür
* Alois Grichting: *Agarn - einst und heute. Eine Chronik.* Hrsg. von den Dorfvereinen und der Gemeinde Agarn anlässlich des Dorffestes 1992. Agarn 1992. 471 S. Ill.

## Weblink

* Website vo dr Gmäind Agaaru
* 

## Fuessnoote
Diphthong /yə/

De **Diphthong /yə/** isch en Luut in de mänschliche Sprooch. Es isch en Diphthong, wo miteme grùndete gschlossene Vorderzùngevokal (im IPA: ) aafängt, ùn deno zumene zentralisierte Schwa-Luut (IPA: ) übergoot. Er ghört also zue de sognannte „zentralisierende Diphthong“. Im Internationale Phonetische Alphabet wird de Diphthong mit  oder vereifacht mit  transkribiert. Im Alemannische, wo de Luut imene Deil vo de Dialäkt vorchùnt, wird er meischt mit  oder  gschriibe.

## Verbreitig

## Fuessnote
Bernhard Russi

Dr **Bernhard Russi** (* 20. August 1948 z Andermatt) isch en ehemalige Schwiizer Skirännfahrer. Er isch i de 1970er Jahr aktiv gsi und isch damals eine vo de beste Athlete i de Disziplin Abfahrt gsi. Dr Russi het en olympischi Goldmedaille und zwei Wältmeistertitel gwunne. Usserdäm het er zweimal d Disziplinewärtig im Wältcöp für sich entschide und zäh Wältcöpränne gwunne.

Syt er 1978 syni Sportkarriere beändet het, isch dr Russi under anderem als Wärbebotschafter, als Co-Kommentator und Rennanalyst bim Schwiizer Färnseh und als technische Berater vom Wältskiverband FIS tätig. Als Planer vo zahlryche nüüe Abfahrtspiste het er massgäblich zur Wyterentwicklig vom alpine Skisport byträit. Ufgrund vo syne vielfältige Ufgabe und zahlryche Medienuftritt ghört er no hüt zue de prominänteste Persönlichkeite vo dr Schwiiz.

## Erfolg

### Olympischi Spiil
* Sapporo 1972: 1. Abfahrt
* Innsbruck 1976: 2. Abfahrt

### Wältmeisterschafte
* Gröden 1970: 1. Abfahrt
* Sapporo 1972: 1. Abfahrt
* St. Moritz: 13. Abfahrt
* Innsbruck 1976: 2. Abfahrt
* Garmisch-Partenkirchen 1978: 14. Abfahrt

### Gsamt- und Disziplinewältcöp

### Wältcöpsiig
Dr Bernhard Russi het 10 Wältcöprenne gwunne. 1970 het au d Wältmeisterschaftsabfahrt für de Wältcöp zellt.

### Wiiteri Erfolg
* 3 Schwizer Meistertitel (Abfahrt 1970, 1971; Kombination 1971)

### Ehrige
* Schwiizer Sportler vom Jahr 1970 und 1972
* Skieur d’Or 1972
* Étoile d’Or 1972
* Skiing Legend Award 1999
* Hall of Fame of Ski 2005

## Quelle
* 

## Weblingg

* Persönligi Website vom Bernhard Russi
* Würdigung vom IOC (änglisch)
* 
* 
*
Seebezirk

**Seebezirk** isch de Name vo däne Bezirk i de Schwiz:
* Seebezirk (Freiburg) (französisch *District du Lac*), en Bezirk im Kanton Friburg
* Seebezirk (St. Gallen), en ehemolige Bezirk im Kanton Sanggalle (hüt Tail vom Wahlchrais See-Gaster)
Vollert Anlagenbau

D **Vollert Anlagenbau GmbH** mit Sitz z Weinsberg (Landkrais Haalbrunn) isch e dytsch Unternäme im Maschine- un Aalageböu mit Dochterfirme z Brasilie, z China, z Indie un z Russland.

## Gschicht
S Unternäme isch anne 1925 z Weinsberg dur dr Hermann Vollert grindet wore – di erscht Generation het aagfange mit aifache Schlosserarbete, Fahrradreparature, em Böu vu Brunne un Bumbine un dr Konschtruktion un Inbedribnahm vu Sailbahne fir d Rääbe in dr Gegnig. D Rääbesailbahne hän dr erscht Böustai fir dr Yystiig in d Transporttächnik gliferet, speter isch mit dr Chibel- un Materialsailbahne s Know-how fir dr Umgang mit all greßere Laschte chuu, z. B. in dr Holz- un Keramikinduschtry. Wu anne 1947 dr Hermann Vollert, dr Firmegrinder, dedli verunglickt isch, hän dr Herbert un dr Robert Vollert mit ihre Mueter Mina s Unternäme wytergfiert. Syt dr 1970er Johr het mer Aalage- un Maschinetächnik fir di induschtriäll Betonfertigdailproduktion entwicklet. 1992 sin Ferdertächnik un Materialflusssischtem fir d Metall- un Automobilinduschtry derzuechuu. Dr Hans-Jörg Vollert, dr Änkel vum Firmegrinder, het anne 1999 75 Brozänt vu dr Aadail un d Fierig vum Unternämen ibernuu. Syter anne 2011 isch dr Vollert Partner vu dr VDMA-Noohaltigkaitsinitiativ BlueCompetence. D Dochtergsellschaft Vollert India Pvt Ltd. mit Sitz z Nei-Delhi isch anne 2011 grindet wore, Vollert Commercial (Beijing) Limited mit Sitz z Peking un d Vollert do Brasil Ltda. mit Sitz z Belo Horizonte 2012. Mit Wirkig zum 1. Septämber 2012 hän d Gsellschafter vu dr Vollert Anlagenbau GmbH dr Gschäftsbedrib vum Traditionsunternäme Nuspl Maschinenbau vu Charlsrue ibernuu; d Nuspl Schalungsbau GmbH + Co. KG isch as Schweschtergsellschaft grindet wore. Anne 2014 isch d Dochtergsellschaft *Vollert Russia OOO* z Moskau entstande. Im Johr 2015 het Vollert sy 90-jehrig Jubiläum gfyyrt.

## Produkt
Gschäftsberych Betonfertigdailwärch
* Maschine, Aalage un Komponänte fir d Betonfertigdailinduschtry
Gschäftsberych Intralogischtiksischtem
* Intralogischtiksischtem fir Metall un schwäri Laschte
* Oberflechebhandligsaalage
* Sonder-Kransischtem
Gschäftsberych Rangschiersischtem
* Rangschieraalage un Rangschier-Robot
* Schwärlaschttransportwage un Schiebbihne
Gschäftsberych Service
* Wartig un Instandhaltig
* Inschpäktione
* Ersatzdail

## Unternäme, wu zue dr Vollert Anlagenbau GmbH ghere

Dochterunternäme:
* Vollert India Pvt. Ltd., Indien
* Vollert do Brasil Ltda, Brasilien
* Vollert Commercial (Beijing) Limited, China
* Vollert Russia OOO, Russland
Schweschtergsellschafte:
* Nuspl Schalungsbau GmbH + Co. KG, Charlsrue
(Stand 12. Jänner 2017)

## Weblink
* Websyte vu dr Vollert Anlagenbau GmbH
* Websyte vu dr Schalungsbau GmbH + Co. KG
* 90 Jahre Vollert – Schwere Lasten patent bewegt, Vollert Anlagenbau, 16. Oktober 2015
* Andrea Przyklenk: Für schwere Fälle, *familienunternehmer-news.de*, 5/2015

## Fueßnote