open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moesa (Fluss)

D **Moesa**, früener au *Moësa* gschribe, isch e Fluss i de Kantöön Graubünde und Tessin.

Es isch en Näbefluss vom Tessin, und er chunt vom San-Bernardino-Pass abe und flüsst durs Misox zdurab. Bim Dorf San Bernardino het er en Stausee, dr *Lago d’Isola*.

Die grössere Bärgbech, wo us de Sytedääler i d Moësa ymünde, sind dr *Ri de Fontanalba*, dr *Ri de Seda*, dr *Ri de Gratela*, d *Gesena*, dr Forcolabach, d *Montogna*, dr *Rià de Mondan*, d *Rià de la Molera*, dr Camataalbach *(Rià de Val Cama)*, dr Leggiataalbach *(Rià de Val Leggia)*, dr *Riale Grono*, d *Calancasca* und d *Traversagna*, wo bi Roveredo i d Moësa flüsst.

## Weblink

## Einzelnachwys
San Vittore GR

**Sankt Viktor** (uf Iteliänisch und ofiziel: **San Vittore**) isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in der Region Moesa und z’underscht im Misox. S Dorf lyt uf dr rächte Talsyte under am stäile Bärg, wo d Gmaind druff es baar Mäiesäss und no wyter obe d Alpe het. S Gmaindgebiet isch uf beide Syte vom Fluss Moësa und gaat im Süde bis under s Bärgdörfli *Laura*, wo zu dr Nochbergmaind Roveredo ghört.

Im Weschte chunt s Gränzdorf *Monticello* vo S. Viktor an Kanton Tessin aa. D Tessiner Nochbergmeind isch Lumino.

D Alp * Rescignaga* im Süde isch en Exklaafe vo dr Gmaind und gränzt an Itaalie.

## Gschicht
Sankt Viktor isch ane 1168 s erschte Mol imene Dokumänt erwäänt.

Bis ane 1646 hend Sankt Viktor und Roveredo zäme en gmäinsami Grichtsgmaind und Nutzigskorporazioon pildet, wo si denn wider ufdeilt hend.

## Architektur
* d Stiftschile Sankt Johann und Viktor
* d Kapälle vom Heilige Luzius
* s Huus *Romagnoli*
* dr Palascht *Viscardi*, hüt mit em Talmuseum vom Misox
* s Huus *Casa del Gerb*
* dr Burgturm *Torre Pala*
* dr Palascht *Togni*

## Literatur
* Rinaldo Boldini: *Chiese e museo di San Vittore (GR): guida storico-artistica = Kirchen und Museum von San Vittore (GR).* Locarno 1987.
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmaind San Vittore

## Fuessnoote
Roveredo GR

**Roveredo** (uf düütsch hät mer em früener au öpe *Rofle* oder *Ruffle* gsäit) isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in der Region Moesa und im undere Misox. S Dorf hät d Frakzioone und Wyyler *Piazza, Beffeno, Carasole, San Giulio, San Fedele, Guerra, Tovedo, Ai Rogg, Rugno, Mont di Lanès* und *Laura*. 

Uf dr Nordsyte lyt die chlyni Alp *Luc*. Südlech vo Roveredo goot d Autobaan dur de *San Fedele-Dunnel*.

Im Südoschte isch s *Val Traversagna*. Z’hinderscht im Taal und obe uf em Gipfel vom Bärg *Cima de Cugn*, wo 2237 Meter über Meer höch isch und ganz im Süüde vom Gmaindbann vo Roveredo lyt, träffe sech d Gränze vo de Kantöön Graubünde und Tessin und d Landesgränze vo dr Schwiiz zu Itaalie. I däm Gebiet isch dr süüdlechscht Punkt vom Kanton Graubünde. Uf em Bärg het’s en chlyni Gasärne vo de *Alpini* us em Erschte Wältchrieg, wo jetz als Bärghütte *Capanna delle Aquile* für d Wanderer zwäggmacht isch, und dernäbe es Huus uf dr Schwiizer Syte vo dr Gränze.

## Geschichte
Ane 1219 isch s Dorf imene Dokumänt *de Regoredo* gnännt.

## Architektur
* d Pfarchile vom Häilige Julius
* d Chile vom Häilige Antonius
* d Chile vo dr Häilige Anna
* d Chile *Madonna del Ponte*

## Literatur
* Simona Martinoli und andere: *Roveredo.* In: Guida d’arte della Svizzera italiana. Bellinzona 2007, S.&nbsp;492, 507-511, 514.

## Weblink

* 

## Fuessnoote
Lostallo

**Lostallo** isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in der Region Moesa.

S Dorf isch uf dr rächte Syte vom Fluss Moësa.

## Gschicht
S Dorf isch imene Dokumänt vo ane 1219 erwäänt.

## Architektur
* d Pfarrchile vom Sankt Georg
* d Kapälle vom Karl Borromäus

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Lostallo

## Fuessnoote
Soazza

**Soazza** isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
D Gmaind lyt in der Region Moesa und im Misox zwüsche de Gmainde Mesocco und Lostallo.

S Dorf isch uf emene Hügel näbem Fluss Moësa. Wyter im Daal unde isch rächts vom Fluss s Chraftwärch *Soazza*. Im Weschte lyt underem Buffalorapass d Alp *de Bec*, under em *Piz de Calvaresc* d Alp *Lughezzon* und im Verbitaal d Alpe *Pindeira* und *Gagela*. Gägen Oschte isch i dr Gmaind s Forcolataal, wo me z’hinderscht übere Bärgsaddel *Forcola*, wo 2226 Meter höch isch, uf Italie id Gmaind Menarola übere chunt; das isch bis ins 19. Joorhundert en Saumpfad über d Gränze gsi. Im Wald vom Forcolataal sind d Alpweide vo *Crasteira* und *Quarnei*. Wyt hinden im Taal lyt uf ere Gländterasse linggs obe dr Bärgsee *Laghet de Lughezzasca*, wo als schöne See bekant isch und wo me doch nume no schwär hichunt. Ufem *Piz Pombi*, wo uf dr Landesgränze stoot und d Höchi vo 2966 Meter über Meer het, isch dr höchscht Punkt vo dr Gmaind Soazza.

## Gschicht
Soazza isch imene Dokumänt vo 1203 s erschte Mol erwäänt.

## Architektur
* d Pfarchile vom Heilige Martin
* d Dorfchile vom Heilige Rochus
* d kapälle vo dr *Madonna Addolorata*
* s alte Hoschpiz

## Literatur
* Michael Alder, Peter F. Althaus: *Soazza: Ortsbild, Bauten, Typologie.* Basel 1988.
* Michael Alder: *Palazzine a Soazza: die Typologie des Korridorhauses.* Basel 1995.
* Paolo Mantovani: *I toponimi del comune di Soazza. Con 80 fotografie e 2 carte del territorio.* Soazza 2011.
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Soazza

## Fuessnoote
Bergün/Bravuogn

**Bergün** () isch es Dorf i de bolitischi Gmeind Bergün Filisur i dr Region Albula im Kanton Graubünde.

## Geografii
Bergün lyt im Albulatal a dr Albulapassstrooss und a dr Albulalinie vu dr Rhätische Bahn.

Zue dr Gmeind näbe em Dorf Bergün d Ortschafte Stugl und Latsch und de Wiiler Preda (mitsamt Maiesäss Naz) und Tuors Chants.

D Nochbergmeinde sind Filisur, Tafaas, S-chanf, Zuoz (Exklave), La Punt-Chamues-ch, Samaade, Beever (Exklave) und Surses.

## Gschicht
Bergün isch zum erschte Mol im Joor 1209 als *Bregonio* in ere Urkunde gnännt worde.

Uf de 1. Jänner 2018 händ d Gmainde Filisur und Bergün/Bravuogn zur nöie Gmeind Bergün Filisur fusioniert.

## Literatur
* Diego Giovanoli, Jürg A. Bossardt, Kunstgeschichtliches Seminar derUniversität Zürich: *Bergün/Bravuogn* (= *Schweizerische Kunstführer.* Nr.&nbsp;336). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. Bern 1983, ISBN 978-3-85782-336-7.
* Conrad Martin Lutta: *Der Dialekt von Bergün und seine Stellung innerhalb der rätoromanischen Mundarten Graubündens* (= *Beihefte zur Zeitschrift für Romanische Philologie.* Heft 71). Hrsg. von Alfons Hilka. Max Niemeyer, Halle (Saale) 1923,  (online); 2., unveränd. Aufl., Hrsg. von Societad Retorumantscha, Cuira/Chur 2002, .
* 

## Weblingg

* Offizielli Website vu dr ehmolige Gmeind Bergün

## Fuessnote
1021

|}

## Was isch bassiert
* Dr Dom vo Merseburg wird ygweit.
* Dr Kaiser Heinrich II. goot mit militärischer Macht bis uf Apuulie gäge d Byzantiner. 
* Dr Pilgrim wird Ärzbischof vo Köln.
* Dr Kalif Hakim Zloot z Jerusalem d Uuferschtehigs-Chile lo zerstööre.

## s erschte Mol gnännt
* Mering

## uf d Wält cho
* d Königin Anastasia vo Ungarn
* di byzantinisch Kaiserin Eudokia
* dr chineesisch Tichter Wang Anshi

## Gstoorbe
* dr Ärzbischof Erkanbald vo Mainz

## Weblinks
1020

|}

## Was isch bassiert
* Dr Graf Ulrich II. vo Länzbrg hürootet d Richenza vo Habsburg *(öpe 1020)*
* Dr Papscht Benedikt VIII. goot uf Tüütschland id Stadt Bambärg und bsuecht an Oschtere dr Kaiser Heinrich II.
* D Stedt Genua und Pisa verjaage d Araber us Sardinie.
* *(öpe 1020):* Im Aargau wird bi Brugg d Habsburg bout.

## s erschte Mol gnännt
* Zeametshausa

## uf d Wält cho
* Dr Graf Wilhelm vo Burgund
* Dr Herzog Otto von Northeim vo Bayern *(öpe 1020)*

## Gstoorbe
* dr Bischof Hugo vo Gämf

## Weblinks
1023

|}

## Was isch bassiert
* Dr düütsch König Heinrich II. und dr König Robert II. von Frankrych machen ab, es sell es Konzyl zur Reflorm vo dr Chile ghalte wärde.
* Dr Gotzelo wird Herzog vo Niderlootringe.
* Dr Humfrid wird bischof vo Magdeburg.

## uf d Wält cho
* dr Herzog Wilhelm vo Akwitaanie

## Gstorbe
* dr Bischof Gebhard vo Rägenschburg

## Weblinks
1024

|}

## Was isch bassiert
* Dr Kaiser Heinrich II. stirbt.
* Am 4. Septämber wird dr Konrad II. zum düütsche König gwäält.
* Dr Papscht Johannes XIX. wird gwäält.

## s erschte Mol gnännt
* Hochtänn
* Hüttlingen (Württemberg)
* Vuiteboeuf

## uf d Wält cho
* dr Apt Hugo vo Cluny
* dr Pfalzgraf Aribo vo Bayern

## Gstorbe
* Dr Kaiser Heinrich II.
* Dr Papscht Benedikt VIII. (9. April)

## Weblinks
Kunz

**Kunz** isch e Abchirzig fir Konrad. Derwylscht die Form as Vorname hit weniger briuucht wird, isch si as Familiename verbraitet.

Lyt, wu mit Nochname **Kunz** haiße, sin z. B.:

* Adrian Kunz (* 1967), Schwyzer Fueßballspiiler
* Alexandra Kunz (* 1973), Schwyzer Moleri
* Alice Holzhey-Kunz (* 1943), Schwyzer Psychoanalytikeri
* August Kunz (1861–1915), Schwyzer Moler
* Charles Kunz (* 1928), Schwyzer Fueßballspiiler 
* Christoph Kunz (* 1982), Schwyzer Sportler
* Emma Kunz (1892–1963), Schwyzer Hailpraktikeri un Chinschtleri
* Ernst Kunz (1891–1980), Schwyzer Komponischt un Dirigänt
* Erwin Ernst Kunz (1917–2014), Schwyzer Musiker un Komponischt
* Eugen Dietschi-Kunz (1861–1951), Schwyzer Buechdrucker un Burgekundler
* Franz Kunz (1951–1977), Schwyzer Motorradrännfahrer
* Fredy Kunz (1920–2000), Schwyzer Prieschter
* Fredy Kunz (* 1944), Schwyzer Schauspiiler, Regisseur un Theaterlaiter
* Fritz Kunz (1868–1947), Schwyzer Moler
* Gottfried Kunz (1859–1930), Schwyzer Bolitiker
* Hans Kunz (1904–1982), Schwyzer Philosoph un Botaniker
* Heinrich Kunz (1793–1859), Schwyzer Chaufmann un Fabrikant
* Heinrich Kunz (1922–1984), Schwyzer Architäkt
* Jean-Claude Kunz (* 1942), Schwyzer Moler un Autor
* Josef Kunz (* 1945), Schwyzer Bolitiker
* Jürg Kunz (* 1982), Schwyzer Biathlet un Skilanglaifer
* Karl Lorenz Kunz (1905–1971), dytsche Moler
* Marcel Kunz (1943–2017), Schwyzer Fueßballspieler
* Marco Kunz (* 1985), Schwyzer Folksänger
* Michel Kunz (* 1959), Schwyzer Manager
* Paul Kunz (1890–1959), Schwyzer Bildhauer un Holzschnyder
* Ralph Kunz (* 1964), Schwyzer Theolog
* Rolf W. Kunz (* 1949), Schwyzer Komponischt
* Rudolf Kunz (Divisionär) (1856–1930), Schwyzer Offizier
* Ruth Kunz (* 1952), Schwyzer Moleri
* Ruth Kunz (* 1953), Schwyzer Moleri
* Sacha Kunz (* 1977), Schwyzer Neonazi
* Stephan Kunz (* 1972), liechtestainische Skilanglaifer
* Susanne Kunz (* 1978), Schwyzer Färnsehmoderatori
* Tobias Kunz (* 1989), dytsche Yyshockeyspiiler
* Udo Kunz (1924–2015), dytsche Maschineböuer
* Urs Kunz (* 1974), Schwyzer Nordische Kombinierer
* Viktor Kunz (* 1968),  Schwyzer Radrännfahrer
1025

|}

## Was isch bassiert
* Dr Konstantin VIII. wird Kaiser vo Byzanz.
* Dr König Konrad II. foot z Speyer dr Dom a boue.

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Go-Reizei vo Japan

## Gstorbe
* dr Adalbero II., Bischof vo Basel
* dr Kaiser Basileios vo Byzanz

## Weblink
1026

|}

## Was isch bassiert
* Dr König Konrad II. wird zum König vo Itaalie gchröönt.

## uf d Wält cho
* dr Graf Tostig Godwinson vo Nordumbria

## Gstorbe
* dr Herzog Heinrich V. vo Bayern
* dr Bischof Heimo vo Choschtez

## Weblink
1027

|}

## Was isch bassiert
* Dr Papscht Johannes XIX. gchröönt z Room dr Konrad II. und syni Frou Gisela vo Schwoobe zum Kaiser und zur Kaiserin vom Häilige römische Rych.
* Dr Konrad II. chunt uf Rägenschburg.
* s Chlooschter Muri wird ggründet.

## s erschte Mol gnännt
* Habsburg

## uf d Wält cho
* dr Markgraf Ernscht vo Öschtrych

## Gstorbe
* dr Pfalzgraf Hartwig vo Bayern

## Weblink
1022

|}

## Was isch bassiert
* Dr Anund wird König vo Schweede.
* Dr Heimo wird Bischof vo Choschtez.
* Ufem Konzyl vo Pavia wird pschlosse, s Hüroote sig de Prieschter verbotte.

## s erschte Mol gnännt
* Versoix bi Gämf
* Lienz
* Freeschdroff
* Roor im Kanton Soledurn

## uf d Wält cho
* dr Harald, dr letscht König vo de Angelsachse z Ängland († 1066)

## Gstorbe
* dr Bischof Rudhart vo Choschtez
* dr Notker Labeo, Benediktinermönch z Sanggale
* dr Apt Purchart vo Sanggale
* dr Chilelehrer und Myschtiker Simeon
* dr chinesisch Kaiser Song Zhengzong

## Weblinks
Kunz (Musiker)

De **Marco Kunz** (* 14. Auguscht 1985 z Mouesee), isch en Schwiizer Mundartmusiker, wo unterm Künschtlername **Kunz** uftritt.

## Läbe
De Kunz isch z Mouesee im Lozärnische ufgwachse. In sinere Familie het d Musik en höche Schtellewert gha. De Vater het z Oberchöuch im Jodelclub gsunge und au dihei isch vil gsunge worde. Uf de Guitarre vo sinere Schwöscht het de Kunz sich heimlich s Spile biibrochd. Mit 10i het er de national Nachwuchsjodler-Priss gwunne, isch spöter mit ere Rockband ufträte und het no in andere Musikformatione Erfahrig gsammled. Im 2012 het er sin erschte Vertrag bi Universal unterschribe und mit *Chopf, Härz, Hand* sis erschti Album ufgnoh. Produzent vo dem Mini-Album mit sächs Lieder isch de Phil Merk gsi us de Band vom Baschi gsi. Im Mai 2014 isch dann sis zwöit Album (s erschti "grossi") *Eifach so* veröffentlicht worde. Es isch mit dem Album bis uf Platz 13 vo de Schwiizer Hitparade cho während d Single *Lüüt so wie mer* uf Platz 3 vo de Single-Hitparade gschafft het. Mit *Mundart Folk* isch es Johr spöter s nächschti Album uf de Märt cho, wo grad uf em 1. Platz in d Hitparade iigschtige isch. Aafangs 2017 isch dann s Album *No Hunger* erschine, wo au grad a d Spitze vo de Charts cho isch.

De Kunz het au de Übername «Alpen-Gosling», wil er em US-Schauspieler Ryan Gosling ähnelich gseht.

## Diskographii
**Albe**
* *Chopf, Härz, Hand* (EP, 2012)
* *Eifach so* (2014)
* *Mundart Folk* (2015)
* *No Hunger* (2017)

**Liider**
* *Lüüt so wie mer* (2014)
* *Olten* (2015)
* *Chliini Händ* (2015)
* *Schlof nome ii (Live)* 2017

## Einzelnochwiis


## Weblink
* Offizielli Website
* Kunz bi mx3
1028

|}

## Was isch bassiert
* Dr Heinrich III. wird König vom römisch-düütsche Rych.
* Dr Romanos III. hürootet d Dochter vom Konstantin VIII. und wird Kaiser vo Byzanz.

## Gstorbe
* dr König Alfons V. vo Leon
* dr Werner I. von Habsburg, Bischof vo Stroossburg

## Weblink
1029

|}

## Was isch bassiert
* D Pole wärde us Määre vertriibe.
* Dr Sven Alfivason wird Jarl vo Norweege.
* Z Kyoto wird dr buddhistisch Tämpel ggründet.

## uf d Wält cho
* dr Kalif Al-Mustansir
* dr arabisch Mathematiker az-Zarqali
* d Edith vo Wessex

## Gstorbe
* dr König Håkon Eiriksson vo Norweege
* dr Ärzbischof Unwan vo Hamburg
* dr Graf Ulrich vo Ebersbärg

## Weblink
1030

|}

## Was isch bassiert
* Der Graf Rudolf vo Alteburg gründet s Chlooschter Ottmersche im Elsass.
* Dr Wilhelm der Viert wird Herzog vo Akwitaanie.
* Dr Hermann der Viert wird Herzog vo Schwoobe.
* Z Afrika entstoot s Königrych Mapungubwe.

## uf d Wält cho
* Dr Graf Werner vo Habsburg († 1096)

## Gstorbe
* dr Graf Werner vo Kyburg

## Weblink
1031

|}

## Was isch bassiert
* Dr König Robert vo Frankrych stirbt.
* Bi dr Rekonkwista uf dr iberische Halbinsle verlüüre d Araber s Kalifat vo Cordoba.

## s erschte Mol gnännt
* Braunschweig

## uf d Wält cho
* dr Roger I. vo Sizilie
* dr Herzog Spytihněv II. vo Bööme

## Gstorbe
* dr Ärzbischof Aribo vo Mainz
* dr Kalif al-Qādir bi-'llāh

## Weblink
1032

|}

## Was isch bassiert
* D Stadt Basel chunt as Häilige Römische Rych.
* Dr Theophylakt III. wird Papscht.

## s erschte Mol im ene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Dokumänt]] erwäänt
* Loupe

## uf d Wält cho
* dr Graf Ermengol vo Urgell

## Gstorbe
* dr Papscht Johannes XIX.
* dr König Rudolf III. vo Burgund

## Weblink
1033

|}

## Was isch bassiert
* S Königrych Burgund chunt as Heilige Römische Rych; der düütsch Kaiser Konrad II. wird zum König vo Burgund gchröönt.

## s erschte Mol gnännt
* Allschwil

## uf d Wält cho
* dr König Donald III. vo Schottland

## Gstorbe
* dr Herzog Otto vo Poole

## Weblink
1034

|}

## Was isch bassiert
* Dr Kaiser Romanos vo Byzanz wird ermordet.
* D Freigrafschaft chunt as Heilige Römische Rych.

## s erschte Mol gnännt
* Aetigkofen, Glattbrugg und Hessigkofen

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Go-Sanjō vo Japan

## Gstorbe
* d Königin Mathilde vo Frankrych
* dr Bischof Warmann vo Choschtez
* dr König Malcolm II. vo Schottland

## Weblink
1035

|}

## Was isch bassiert
* Dr Knut dr Grooss, wo König vo Ängland, Dänemark und Norweege gsi isch, stirbt. Sis Rych wird under de Erbe ufdeilt.
* D Spanier erobere d Stadt Coimbra.

## uf d Wält cho
* dr Konrad I. vo Bööme

## Gstorbe
* dr König Sancho III. vo Aragon und Navarra
* dr Graf Raimund vo Barcelona
* dr Kalif Al-Qasim al-Ma'mun vo Cordoba

## Weblink
1036

|}

## Was isch bassiert
* Dr Hermann II. wird Ärzbischof vo Köln.

## s erschte Mol gnännt
* Arth, Beinwil am See, Buttisholz, Ermensee, Hägendorf, Kerns, Küttigen, Oberkirch, Rinach, Starrkirch-Wil, Staufe und Udligenswil

## Gstorbe
* dr Bischof Gebhard II. vo Rägenschburg
* dr Kaiser Go-Ichijō vo Japan
* dr Hischam III., dr letscht Kalif vo Córdoba

## Weblink
1037

|}

## Was isch bassiert
* Dr Kaiser Konrad II. goot uf Itaalie.
* D Spanier erobere Santiago de Compostela.

## s erschte Mol gnännt
* Schwäbisch Hall
* Öhringen

## uf d Wält cho
* d Beatrix, Äptissi vo Gandersheim

## Gstorbe
* dr Bischof Hugo vo Lausanne

## Weblink
1038

|}

## Was isch bassiert
* Dr Heinrich III. wird König vo Burgund.
* Di eltischt hüt no erhalteni Glogge vo Düütschland, d *Lullusglogge*, wird ggosse.

## s erschte Mol gnännt
* Grüninge

## uf d Wält cho
* dr König Sawlu vo Bagan

## Gstorbe
* dr König Stephan I. vo Ungarn
* dr Herzog Hermann IV. vo Schwoobe
* dr Bischof Godehard vo Hildesheim

## Weblink
1041

|}

## Was isch bassiert
* Dr Kaiser Michael IV. vo Byzanz stirbt.
* Dr Baldwin wird Ärzbischof vo Salzburg.

## uf d Wält cho
* dr König Harald vo Dänemark

## Gstorbe
* dr japanisch Tichter Fujiwara no Kintō
* dr Ärzbischof Dietmar vo Salzburg

## Weblink
1039

|}

## Was isch bassiert
* Dr Kaiser Konrad II. stirbt.

## Gstorbe
* dr Kaiser Konrad II.
* dr Bischof Hartwig vo Brixe
* Dr Graf Dietrich III. vo Holland
* dr Bischof Egilbert vo Freising
* dr arabisch Gleerti Alhazen

## Weblink
1040

|}

## Was isch bassiert
* Dr änglisch König Harald I. stirbt.
* Dr Macbeth tötet dr schottisch König Duncan I.
* Z Frankrych wird d ”Gottesfridebewegig“ verchündet, zum s Lääbe vo de Buurefamiline z schütze.

## s erschte Mol gnännt
* Ääredinge, Niderbuchsite und Rickebach

## Gstorbe
* dr änglisch König Harald I.
* dr persisch Tichter Manutschihri

## Weblink
1042

|}

## Was isch bassiert
* Dr byzantinisch Kaiser Michael wird abgsetzt.
* Dr König Hardiknut vo Ängland stirbt.
* Dr König Heinrich III. git s Herzogtum Bayern em Heinrich II. vo Luxemburg.

## uf d Wält cho
* dr König Bolesław II. vo Poole
* dr Bischof Gissur Ísleifsson vo Ysland

## Weblink
1043

|}

## Was isch bassiert
* Dr Eduard wird König vo Ängland.
* Dr Heinrich III. hüürootet d Agnes vo Poitou, wo derno im Mainzer Dom zur düütsche Königin gchröönt wird.
* Dr Domenico I. Contarini wird Doge vo Venedig.

## uf d Wält cho
* dr König Knut IV. vo Dänemark

## Gstorbe
* d Kaiserin Gisela

## Weblink
1045

|}

## was isch bassiert
* Dr Kaiser Heinrich dr Dritti chunt uf Züri und git der Äptissin vom Fraumöischter s Münz-, Zoll- und Mèèrträcht.
* Der Pfalzgraf Otto wird Herzog vo Schwoobe.
* Es git drüü Päpscht: Dr Silveschter dr Dritti wird Papscht; dr Benedikt dr Nünti wird statt em Silveschter wider Papscht, und er macht no im glyche Johr em Gegor em Sächste Platz.
* Dr Werner dr Erscht wird Apt vo Sankt Bläsi.

## s erschte Mol in historische Dokumänt gnännt
* Schaffuuse, Wetinge, Chnonau, Baar, Buttikon, Eich, Hägglingen, Menziken, Muhen,  Pfeffikon und Reitnau 

## uf d Wält cho
* dr chinesisch Kalligraaf Huang Tingjian

## Gstorbe
* dr Kaiser Go-Suzaku vo Japan
* dr Graf Radbot vo Habsburg, Graf im Chläggi
* dr Apt Beringerus vo Sankt Bläsi
* dr heilig Gunther

## Weblink
1044

|}

## Was isch bassiert
* Di düütsche Truppe vom König Heinrich III. schlöön d Ungarn.
* Dr Anawrahta wird König vo Bagwan.

## s erschte Mol gnännt
* Dorf, Flaach, Volken, Winkel und Wetzikon

## Weblink
1047

|}

## Was isch bassiert
* Dr Andreas I. wird König vo Ungarn.

## Gstorbe
* dr Ärzbischof Poppo vo Trier
* dr Papscht Clemens II.
* dr Bischof Wilhelm vo Stroossburg

## Weblink
1048

|}

## Was isch bassiert
* D Wikinger überfalle s Chlooschter Castledermot z Irland.

## s erschte Mol gnännt
* Fischbach-Göslikon

## uf d Wält cho
* dr persisch Mathematiker und Tichter Omar Chajjam
* dr chinesisch Kaiser Song Shenzong
* d Mathilde vo Schwoobe, Frou vom Rudolf vo Rhyfälde

## Gstorbe
* dr Apt Berno vo dr Rychenau
* dr Papscht Damasus II.
* dr persisch Gleerti Al-Biruni
* dr Graf Humbert I. vo Savoye

## Weblink
1049

|}

## Was isch bassiert
* Der Konrad der Erscht wird Herzog vo Bayern.
* Der Leo der Nüünt wird Papscht.
* Der Papscht Leo tuet d Chlooschterchile vo Otmersche yweie.

## s erschte Mol gnännt
* Dischingen

## Gstorbe
* dr Apt Odilo vo Cluny
* dr Bischof Orso Orseolo vo Torcello

## Weblink
1050

|}

## Was isch bassiert
* Haithabu wird zerschtöört.
* Dr Edmund wird König vo Schweede.

## s erschte Mol gnännt
* Nürnberg, Fisibach, Knutwil und Versam
* dr Fluss Landquart im Püntnerland

## uf d Wält cho
* dr Kaiser Heinrich IV.

## Gstorbe
* dr König Anund vo Schweede
* d Herleva, d Muetter vom Wilhelm em Eroberer
* dr Mönch Guido von Arezzo

## Weblink
Kaltbrunn SG

**Chaltbrunn** (amtlech *Kaltbrunn*) isch e politischi Gmeind im Waalkrais See-Gaschter im Kanton Sanggale i dr Schwiiz.

## Geografii
Chaltbrunn liit uf eme Schuttkegel am Rand vu dr Linthebeni. Z Chaltbrunn liit s Südportal vum Ricketunnel.

D Gmeind bstoot us de Wiiler *Fischhausen*, *Wilen* und *Steinenbrücke*. D Nochbergmeinde sind Bängge, Ebnet-Chappel, Gomiswold, Schänis und Uzne.

## Gschicht
Chaltbrunn isch em Joor 940 als *Chaldebrunna* erwäänt worde.

S Motto vu dr Stadt isch „ä gsundi Gmeind!“.

## Seenswürdigkeite
* Burg Bibiton
* katholischi Chiuche St. Georg
* ehmolige Chiuchebezirk St. Georg mit dr ehmolige Beinhuuskapell

## Weblingg

* Offizielli Website vu dr Gmeind Chaltbrunn
* 

## Fuessnote
Nufenen GR

**Nufänä** (uf , uf ) isch a Dorf, wo zur Gmaind Rhywald im Kanton Graubünda ghört.

## Geografy
S Dorf lyt im Gebiet vom Rhywald, wo zur Region Viamala ghört, zwüschet da Dörfer Hinderrhy und Schpliigä.

S Dorf stoot uf dr lingge Syte vom Hinderrhy under em Bärg Tällihore. Vo dr Südsyte chunt dr Areuabach us em *Val Curciusa*, wo di obere zwe Drittel zu dr Gmaind Mesocco ghört.

D Bärge im Norde sind s *Valser Horn*, s *Tällihorn*, s *Bäärehorn* und dr *Schollegraat*; im Süde sind dr *Piz Cavriola*, s *Eishorn* (mit  de högscht Punkt vor ehmolige Gmaind), wo so heisst, wil me zmittag am Eis d Sune uf dem sym Spitz gseet, und dr *Guggernüll*. Dä Bärgname, wo dr Paul Zinsli als „Bärgchopf“ düütet, isch vo de Walser a verschidenen Oort eso uffellige Gipfel, wo gueti Ussichtspünkt sind, ggä worde, zum Bischpiil au z Arosa, im Saafietaal und z Mäiefäld.

S *Mittaghorn* ganz im Weschte a dr ehmolige Gmaindgränze zeigt d Sune zmittag für s Dorf Hinderhy aa.

## Gschicht
S Wappe vo Nufänä zeigt uf em roote Fäld es Bieli mit eme guldige Griff; das sell dra erinnere, ass s Gebiet vom Dorf früener im Wald het müesse groodet wärde. Im spoote 13. Joorhundert sind Walser, wo us em Pomatt gsi sind, über d Päss i das Taal cho.

Im ene Dokumänt vo ane 1343 chunt s Dorf s erschte Mol vor. Dr latyynisch Ortsname *Novenas* wird vo de Namenschundler eso düütet, ass er ”neus Land“ oder ”Rodig“ meint.

Oben em Dorf sind d Alpgebiet *Heuboda, Tällialp, Steinigboda* und *Butzstafel*, im Areua dänne d *Horneralp* und s *Stockner Alpli*, und wyter im Weschte no d Alp *Cardiola*. Dä Name so wie dr Dorfname sälber und au ”Areua“, ”Cassana“, ”Scarpiola“ und ”Tossa“ sind alti Fluernääme, vermuetli no us dr eltere Zyt vor de Walser, wo s Rhywald na vo Lüüt, wo Romanisch gredt hend, bewirtschaftet worden isch.

Uf de 1. Jänner 2019 händ di bishärige Gmeinde Nufänä, Hinderrhy und Splüüge zur neue Gmaind Rhiiwald fusioniert. Nufänä hät zletscht en Stüürfuess vo 105 Stürprozänt gha.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Nufänä
* 

## Fuessnoote
Sufers

**Sufers** () isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

D Gmaind lyt in dr Region Viamala und am underen Änd vom Rhywald. Dr Rhy flüsst bi Crestawald dur di ängi Rofflaschlucht. Obedra lyt dr Sufnersee, e Stausee, wo mit em Leisee zämehangt. Im Süde isch s Surettataal mit dr Surettaalp, im Norde sind d Steileralp und d Cufercalalp.

S Dorf ”Subere“ isch emene Dokumänt vo öpe ane 831 erwäänt. D Walser im Rhywald sind im Spootmiddelalter au uf Sufers abe choo.

## Literatur
* 

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Sufers

## Fuessnoote
Totengrien

S **Dootegrien** isch es Naturschutzpiet bim Dorf Istei vo der Gmeind Efrige-Chilche.

Ane 1972 het d Gmeind das Gländ der Ortsgruppe Istei vo der Bärgwacht Schwarzwald ggä, und die tuet s jetz nach Wysig vo der Bezirksstell Friiburg für Naturschutz und Landchaftspfläg underhalte.

S Dootegrien liit im Land, wo früener, vor der grosse Rhykorrektur, vom Fluss immer wider überschwemmt worden isch. Der Name Grien het me de Insle im Fluss ggä gha, wo bi Hochwasser veränderet worde sind und wo druff nonig Wald gwachsen isch.

So Lüt, wo men nid i de Friidhööf bi de Chilche het dörfe begrabe, bsunders für die unbekannte Doote, wo der Rhy do hi treit het, het d Gmeind zerscht en Platz unden am Isteiner Chlotz gha. Spööter isch dä Grebtplatz uf es Grien verleit worde, und däm het me den Dootegrien gseit.

I däm Areaal mid ere schüttere Grasdechi wachse sälteni Pflanze, bsunders vil Orchideè.

## Kwele
* ''Naturschutzgebiet Totengrien "Orchideenwiese"'' uf bergwacht-schwarzwald.de
Der schwarze Hecht

**Dr schwarz Hecht** isch es musikalischs Theaterstuck mit drüü Akt, wo der Schwiizer Komponischt Paul Burkhard gmacht het. Es zellt hüt zu de beliebteschte Tieläkttheater vo dr Schwiiz.

Dr Burkhard het für das Stuck d Komödie *De sächzigscht Giburtstag* vom Emil Sautter adaptiert. S Libretto isch vom Jürg Amstein gschribe worde. D Uruffüerig vom *Schwarze Hecht* isch am 1. Aprille 1939  am Schauspiilhuus Züri über d Büüni ggange.

## d Persoone, wo ufträtet
* de Albert Oberholzer, Fabrikant
* d Karline, syni Frau
* d Anna, yri Dochter
* d Kattri, d Köchin vos Oberholzers
* de Ruedi, en Fischer
* de Fritz Oberholzer, en Puur
* d Berta, dem syni Frau
* de Gustav Oberholzer, en Regierigsroot
* d Paula, dem syni Frau
* de Jakob Eberle
* d Lina, dem syni Frau
* de Alexander Oberholzer
* d Iduna, dem syni Frau
* Zirkusartischte

## um was’s i dr Gschicht goot
Es goot i dem Stuck churz gsäit drum, ass dr Fabrikant Oberholzer zu sym sächzigschte Geburtstag es baar Gescht yglade hät, und wäred dem Oobe bassiere allerhand unerwarteti Sache. Als Hauptgang vom Feschtässe wärplanet gsi, en Hecht z serviere, aber de Fisch verbrännt i dr Chuchi. E Deil vo de Psuecher hät kä Fröid, ass au de Brueder vom Jubilaar, de Alexander Oberholzer, chunt. Si stuune dän aber wäg de schööne Iduna, däm synere Frau. Es isch en Oschteuorpäerin, wo als Artischtin im Zirkus vom Alexander schaffet. D iduna singt das wunderbare Lied *O mein Papa*, wo wältwyt als eis vo de beschte Wärch vom Paul Burkhard bekant und beliebt isch.

S Stuck isch ane 1954 au imene Film uf Hochdüütsch usecho.

## Musigstuck
* Vorspiil
* ”Mamme, jetz hör doch uf mit Bluemeschprütze!“
* s Lied vo dr Köchin
* Geburtstagsduett und ”De Groochsi“
* ”Wie bald wird mer alt“
* ”Es war nicht leicht, doch ist’s erreicht!“
* ”Die Welt ist gross und weit“
* ”Ich wott hüt nöd vernümpftig sy!“
* ”Ich hab' ein kleines süsses Pony!“
* ”O mein Papa“
* ”Da sagt man ah!“
* ”O hett i Flügel!“
* es Lied vo de Glöön
* ”Du schwarzer Hecht mit Petersilie“
* ”Pony-Dressur“
* ”Hokuspokus Fidibus“
* ”Es wird mir heiss un chalt!“
* ”Ach bitte, lassen Sie mich traimen!“
* ”Der Abschied“
* ”So endet der kleine Familienbericht“

## Literatur
* Barbara Villiger Heilig: ''Tanz der Lemuren.'' uf nzz.ch.
* Andreas Kläui: ''«O mein Papa»: Genau so muss «Der schwarze Hecht» gespielt werden.''  Schwiizer Radio und färnsee, 26. Septämber 2014

## Fuessnoote
Schloss Bernau (Aargau)

S **Schloss Bernau** isch d Ruine vom ene Landsitz i dr Gmeind Löibschtel im Aargau.

Es het a dere Stell im Middelalter scho en Burg gha, wo ane 1157 erwäänt worden isch. Si het de Ridder vo Bernau ghört. Im 14. Joorhundert isch d Herschaft Bernau a d Herre vo Riinech cho. Ane 1499 isch d Burg im Schwoobechrieg zerstöört worde. 1632 het d Familie von Roll us em Kanton Uri d Bernau gchauft, und dr Franz Ludwig von Roll het es nöis Schloss uf däm Platz am Rhy bout.

Am 15. Juli 1844 isch s Schloss abebränt, und hüt gseht me dervo nur no wenig Muure.

## Literatur
* Hermann Josef Welti: *Die Freiherren von Roll zu Bernau: Nach einem Vortrag, gehalten an der Jahresversammlung der Histor. Vereinigung Zurzach und Umgebung am 27. März 1935 in Leibstadt*, Im Eigenverlag, 1935.

## Weblink
*
Oberammergau

**Oberammergau** (bar. *Obaammagau*) isch e Gmeind vo Oberbayern.

D Gmeind lyt im Landchreis Garmisch-Partakirche und am Fluss Ammer.

Oberammergau isch bsunders wäge de Passionsspiil, wo al zää Joor ufgfüert wärde, wytume bekant.

## Gschicht
Im Gebiet vo Ammergau isch im 9. Joorhundert es Chloschter bout worde. Ane 1074 isch in dr Nöchi is Chloschter Rottenbuch entstande. D Chile vo Oberammergau isch öpe 1120 s erschte Mol erwäänt.

## Literatur
* Ludwig Utschneider: *Oberammergau im Dritten Reich – 1933–1945.* Historischer Verein Oberammergau 1999 e. V., Oberammergau 2000, ISBN 3-9807212-0-5
* Christine Rädlinger: *Oberammergau 1869–2000 – Zwischen Tradition und Fortschritt.* Eigenverlag der Gemeinde Oberammergau 2002, ISBN 3-930000-08-3

## Weblink

* Website vo de Passionsspiil 2010
* Website vo de Gmeind
* Website vom Historische Verein Oberammergau

## Einzelnachwys
Liederbuch

Es **Liederbuch** isch es Buch, wo’s drin e Samlig vo Lieder het.

Meischtens redt me vo Liederbüecher, wenn’s verfilfältegti Liederwärch sind, wo i dr neue Zyt normalerwys im Buechtruk gmacht und im Buech- und Musighandel verdeilt wärde. S eltischte trukte Liederbuech uf Düütsch het dr Erhard Oeglin ane 1512 z Augsburg useggää.

Es git Liederbüecher, wo eifach d Tegscht vo de Lieder drin ufgschribe sind, bsunders bi dene Gsäng, wo als Volchslieder scho zimli algemäin bekant sind. Anderi Liederbüecher zeige dr Tegscht zäme mit de Noote vo dr Melody, wo d Lieder dezue gsunge wärde. I verschidene Samelwärch chöme Variante bi de Tegscht, bi dr Uuswahl vo de Stroofe und au bi de Melodie vor.

Als en eigeti Gattig vo Liederbüecher cha me scho d Liederhandschrifte usem Middelalter aluege, so wie öpe dr Codex Manesse us Züri und s Augsburger Liederbuch, au wen das i dr Zyt vor em Buechtruk imer Einzelexemplaar gsi sind. Einzelni Heft mit handschriftlech notierte Lieder sind bi de Sänger gwüss wyt verbreitet gsi, und öpe sid em 16. Joorhundert sind sötegi Schrifte i de Biblioteeke und Archyv z finde, wie d Liederforscher sid em 19. Joorhundert wüsse.

Liederbüecher wärde in verschidene Berych vo dr Kultur pruucht, deils für einzelni Sänger oder chlyni Gruppe, aber i de meischte Fäll doch ender füre Choorgsang. So redt me vo Büecher mit Kunschtlieder, vo Volchsliedsamlige, vo Chilegsangsbüecher, vo Studänte- und Soldateliederbüecher, vo Liederbüecher für d Schuel, für Jugendorganisazioone, für Wanderer und no vil mee Sängergruppe.

Im düütschsproochige Ruum mischt me für die populäre Liederbüecher mängmol hochdüütschi Lieder und Mundartlieder.

## Lueg au
* Schwiizer Singbuech
* Im Röseligarte

## Literatur
* Albrecht Classen: *Deutsche Liederbücher des 15. und 16. Jahrhunderts.* Münster 2001, ISBN 3-8309-1035-5.
* Barbara Boock: *Kinderliederbücher 1770–2000: eine annotierte, illustrierte Bibliografie der deutschsprachigen Kinderliederbücher im Deutschen Volksliedarchiv.*  Münster 2007, ISBN 978-3-8309-1819-6.

## Fuessnoote
Ingolstadt

**Ingolstadt** isch e chreisfreji Stadt vom Freistaat Bayern.

## Geografy
D Stadt lyt an dr Donau. Si isch die föiftgröschti Stadt vo Bayern, und sid si ane 1989 mee as 100'000 Ywooner gha het, zelt me se zu de Groossstedt vo Düütschland. D Altstadt isch guet erhalte bliibe.

## Gschicht
S erschte Mol isch Ingolstadt ane 806 erwäänt, wo dr Karl dr Gross en Plan zum s Karolingerrych ufzdeile gmacht het. Dr Ort heisst i dem Dokumänt *villa Ingoldesstat*.

Ane 1274 isch d Chile, wo s Patrozinium vom Heilige Moritz het, bout worde. 1472 het Ingolstadt en Uni übercho.

Vo 1828 aa isch d Stadt zun er grosse bayrische Landesfeschtig usbout worde.

## Literatur
* Gerd Treffer: *Kleine Ingolstädter Stadtgeschichte.* Pustet, Regensburg 2004, ISBN 3-7917-1912-2.
* Friedrich Mader (Hrsg.): *Ingolstadt.* Ingolstadt 1988, ISBN 3-920253-21-3.
* Siegfried Hofmann: *Geschichte der Stadt Ingolstadt.* Bde. 1–2, Ingolstadt 2000, 2006.
* Beatrix Schönewald, Gerd Riedel (Hrsg.): *Vom Werden einer Stadt – Ingolstadt seit 806.* Ingolstadt 2006, ISBN 3-932113-43-8.
* Theodor Müller, Siegfried Hofmann: *Ingolstadt.* Schnell und Steiner, Regensburg 1998, ISBN 3-7954-1128-9.

## Weblink
* Website vo dr Stadt Ingolstadt

## Fuessnoote
ETH-Bibliothek

D **ETH-Biblioteek** isch d Biblioteek vo dr Eidgenössische Technische Hochschuel (ETHZ) z Züri.

Si isch di gröscht Biblioteek für d Naturwüsseschaft und für d Technik i dr Schwiiz.

I de Büechersamlige vo dr ETH-Biblioteek findtme psunders Wärch zu de Fachgebiet Architektur, Ingeniöörwüsseschaft, Naturkund, Mathematik, Mänädschmäntwüsseschaft und Sozialwüssenschaft.

D Biblioteek het vier Fachbiblioteeke, wo Informazioone für d Departemänt und d Fachinstitut vo dr ETH liferet:

* d Baubiblioteek
* d Biblioteek vo de Wüsseschafte vo dr Ärde
* d Biblioteek vo de Gäischtes- und Sozialwüssenschafte
* di Grüen Biblioteek für d Fächer vo dr Landwirtschaft, vo de Läbensmittel und vo de Umwält

Dezue ane het’s spezieli Sammlige und Archyv:
* Alti und sälteni Truk
* s Bildarchyv
* Samlige vo de Ärdwüsseschafte
* s Informazioonszäntrum *”focus“Terra*
* di Grafisch Samlig
* s Archyv vo de ETH Züri (mit Noochläss vo Wüsseschaftler)
* d Chartesamlig
* d Materialsamlig für Bau- und Wärchstoff
* s Archiv Max Frisch
* d Samlig vo Kulturgüeter (mit Gägeständ vo dr Stärnwarte)
* s Archyv vom Thomas Mann 

D ETH-Biblioteek het Informazioonsgfäss für die elektroneschi Übermittlig gmacht:
* e-rara.ch: s Portaal vo digitalisierte Truckwärch
* e-manuscripta.ch: Digitalisierti handschriftlechi Kwäle us Biblioteek und Archyv vo dr Schwiiz
* E-Pics: Digitalisierti Fotene, Bilddokumänt Scan
E-Periodica: Digitalisierti Schwiizer Zytschrifte vom 18. Jaarhundert bis hüt
*Thomas-Mann-Archiv Online*

D ETH-Biblioteek tuet für öpe 40 Biblioteeke s Informazioonsprogramm NEBIS underhalte und forscht über di zwäckmässig Organisazioon und Pfläg vo elektronische Date.

## Weblink
* Website vo dr ETH-Bibliothek

## Fuessnoote
1052

|}

## Was isch bassiert
* d Byzantiner erobere Edessa zrugg.

## s erschte Mol gnänt
* Grengiols
* Luterbach
* Zuchwil

## uf d Wält cho
* 23. Mai: dr König Philipp I. vo Frankrych
* dr Herzog Konrad II. vo Bayern
* d Adelheid vo Turin, Herzogin vo Schwoobe und römisch-düütschi Kaiserin

## Gstorbe
* 6. April: dr Bischof Nitker vo Freising
* dr chinesisch Schriftsteller Fan Zhongyan

## Weblink
1053

|}

## Was isch bassiert
* 18. Juni: D Normanne gwünne d Schlacht vo Civitate gäges päpschtlige Heer, und dr Papscht Leo der Nüünt wird gfange gnoo.
* Dr Heinrich der Dritt tuet dr Herzog Konrad vo Bayern absetze.

## uf d Wält cho
* dr Graf Dietrich der Füüft vo Holland

## Gstorbe
* 25. März: dr Heilig Prokop
* 18. Juni: dr Graf Adalbert der Zwöit vo Wintertuur
* der Graf Rudolf vo Alteburg
* dr Bischof Hartwig vo Bamberg

## Weblink
1055

|}

## Was isch bassiert
* 11. Januar D Theodora wird Kaiserin vo Byzanz.
* 23. Mai: Dr Ernst wird Markgraf vo Öschtryych.
* D Seldschuke erobere Bagdad.
* S eltischte hütt no erhaltene Schriftstück vo dr ungarische Sprooch wird gschribe.

## s erschte Mol gnännt
* Courgevaux
* Marly

## uf d Wält cho
* d Königin Bertha vo Frankrych

## Gstorbe
* 5. Dezember: dr Herzog Konrad I. vo Bayern
* dr Kaiser Konstantin vo Byzanz

## Weblink
Bischof

Dr **Bischof** isch i vilne chrischtleche Chilene dr geischtlech Läiter vomene bestimte Gebiet, wo meischtens es baar, oder au ganz vil Chilegmeinde und Pfarreie drin sind. 

D Amtsbezäichnig ”Bischof“ chunt vom alte griechische Wort ἐπίσκοπος *(epískopos)*, wo uf düütsch ”Ufseher“ und ”Hüeter“ bedüütet. Im nöje Teschtamänt chunt s Wort zäme mid de beide andere Wörter πρεσβύτερος  *(Presbyter)* und διάκονος *(Diakon)* vor, und die bezäichne die erschte Funkzioone, wo’s i de Gmeinde vo dr no junge chrischtleche Chile ggää het. Es isch es baar Joorhundert ggange, bis d Chileämter dr fescht Status gha hend und bis s Amt vom Bischof im Römische Ryych als einzige prieschterleche Verantwortleche vomene Bischtum etabliert gsi isch. Die ganzi Gruppe vo de Bischöf wird zämegnoo als ”Episkopat“ bezäichnet.

De Regioone, wo es baar Pfarreie drin zämegfasst sind, säit me Bischtum oder Diözeese – das chunt vom griechische διοίκησις *(dioíkēsis)*, wo ”Verwaltigsbezirk“ bedüütet – und si sind ganz underschidlech gross. E Deil vo de erschte Diözese entspräche gnau em Gebiet vo de alte römische Provinze, und i dr Hauptstadt vo dene Sprängel isch dr Bischofssitz ygrichtet worde, so wie öpe s Zäntrum vom Bischtum vo dr Provinz Raetia Prima i dr Stadt Chur gsi isch, und das Chilegebiet het sech ohni Underbruch zum Bischtum Chur entwicklet. Anderi Diözeese sind im Verlauf vo dr Zyt neu ygsetzt worde, wo wie öpe s Bischtum Choschtez, wo erscht im früene Middelalter im Frankeryych für d Alemanne im Gebiet am Rhy und öschtlech vo dr Aare ggründet worden isch.

I dr Spootantike und im Middelalter het d Chile im Episkopat e Rangornig usepildet, wo d Ebene vo de Patriarche, de Metropolite, de Ärzbischöf und de Diözesanbischöf het.

Au in andere grosse chrischtleche Chilene känt me s Amt vom Bischof, also bi de orthodoxe, de alt-katholische, de anglikanische und bim ene Deil vo de refermierte Chrischte.

Dr Bischof vo Rom läitet als Oberhaupt vom Episkopat di ganzi römisch-katoleschi Chile.

## Literatur
* Johannes Neumann, Günther Gaßmann, Gerhard Tröger: *Bischof I. Das katholische Bischofsamt II. Das historische Bischofsamt III. Das evangelische Bischofsamt IV. Das synodale Bischofsamt*. In: *Theologische Realenzyklopädie.* 6 (1980), S. 653–697.
* Erwin Gatz, Clemens Brodkorb: *Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1448 bis 1648. Ein biographisches Lexikon.* Duncker & Humblot, Berlin 1996, ISBN 3-428-08422-5.
* Georg Kretschmar, Dorothea Wendebourg (Hrsg.): *Das bischöfliche Amt: Kirchengeschichtliche und ökumenische Studien zur Frage des kirchlichen Amtes.* Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1999, ISBN 3-525-55436-2.

## Weblink
Abt

Dr **Apt** isch bi vilne Religioone dr Vorsteher vomene Chlooschter. D Vorsteheri vomene Frauechlooschter heisst **Äptissi**.

S Wort chunt vom latyynische ”abbas“, und das vom aramäische ”abba“.

Vilne Chlööschter seit men au ”Aptei“. En Apt und en Äptissi hend di suverääni Läitig vo alne Gschäft von iirem Chlooschter; si regiere gege inne über s Zämeläbe vo de Mönch bzw. vo de Chlooschterfraue und verträtte s Chlooschter gegen usse. Gwäält wärde si vo dene Lüüt, wo im Chlooschter läbe, wo d Profäss abgläit hend und gmäss däm Verspräche fescht zum Konvänt ghöre.

I dr orthodoxe Chile het dr Apt vomene Chlooschter dr Name ”Hegumen“.

## Literatur
* Martina Wiech: *Das Amt des Abtes im Konflikt: Studien zu den Auseinandersetzungen um Äbte früh- und hochmittelalterlicher Klöster unter besonderer Berücksichtigung des Bodenseegebiets.* Siegburg 1999, ISBN 3-87710-206-9.
Sarah Höfflin

D **Sarah Höfflin** (* 8. Jänner 1991 z Gämf) isch e Freestyle-Schyfahrerin us dr Schwiiz.

D Höfflin isch d Dochter vomene Schwiizer und von ere Australierin. Si läbt mit dr Muetter z Ängland. Si het gärn Yshockey gspiilt und Neurowüsseschafte an dr Uni vo Cardiff studiert.

Es Joor lang het si i dr Schwiiz und z Savoye ganz intensyv chönne Schyfahre, und sid 2014 isch si an Wettkämpf vo dr *AFP World Tour* ggange. D Organisatoore vom Schiizer Schyverband hend se ane 2015 is Nazionaalteam vo de Freestyle-Schyfahrerinne uufgnoo. Iry Disziplyne sind Slopestyle und Big Air.

In dr Wintersaison 2016/2017 isch si zwäimol uf dr dritt Platz bi Wettkämpf in dr Disziplyn Slopestyle choo. S Wältcuprönne im Slopestyle vom 28. Jänner 2017 uf dr Seiser Alm i de Dolomite het si gwunne. Bi andere Rönne z Kanada und a dr Freestyle-Wätmäischterschaft z Spanie isch si au wider uf die vordere Plätz choo. Und si isch Schwiizer Mäischteri 2017 im Slopestyle und im Big Air.

Im Jänner 2018 isch d Sarah Höfflin bi de ”Winter-X-Games 2018“ z Aspen in de USA im Big Air-Wettkampf so guet gsi, ass si au do dr erscht Platz gholt het.

Und a de Olympische Winterschpiili im Februar 2018 z Südkorea het si im Slopestyle-Wettkampf d Guldmedalie gwunne und isch Olympiasygerin worde. D Friburgerin Mathilde Gremaud vo Bulle het dezue ane grad no d Silbermedalie gwunne.

## Weblink
* s Profil vo dr Sarah Höfflin uf swiss-ski.ch

## Fuessnoote
1051

|}

## Was isch bassiert
* Dr König Heinrich vo Frankrych hürootet d Anne vo Kiew.
* Dr Herzog Wilhelm vo dr Normandie hürootet d Mathilde vo Flandern.
* D Seldschuke erobere d Stadt Isfahan.

## uf d Wält cho
* d Bertha vo Savoye.

## Gstorbe
* 11. Juni: dr Ärzbischof Bardo vo Mainz
* 22. Juni: dr Bischof Theoderich vo Choschtez 
* dr Graf Amadeus vo Savoye

## Weblink
Trin

**Trin** isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.

## Geografy
Trin lyt in dr Regioon Imboda. S Dorf stoot under em Bärgmassyv mit em Ringelspitz echly oben am Rhy. Zu dr Gmeind ghöre die drü Dörfer *Trin*, *Digg* und *Mulin*. Am Bärg obe sind d Wyler *Maliens* und *Bargis*. D Baanstazioon vo Trin vo dr Räätische Baan lyt ganz im Tobel i dr Ruinaulta-Schlucht unde. Bi Trin lyt dr Crestasee. Über d Trinserfurgge öschtlech vom Trinserhorn chunt mer is Sardonagebiet im obere Kalfysetaal.

## Gschicht
S Dorf isch mit em Name *Turunnio* im 12. Joorhundert s erschte Mol erwäänt.

Uf em Gmaindgebiet stönd die beide Burgruyyne *Crap Sogn Parcazi* und *Canaschal*.

## Weblink

* Website vo dr Gmaind Trin
* 

## Fuessnoote
Wolfsburg

**Wolfsburg** isch e chreisfreji Stadt im Oschte vum Bundesland Nidersachse. D Stadt isch 1938 als Sitz vum Volkswagewärk grindet worde und mit öppe 125.000 Yywohner di föiftgröscht Stadt vu Nidersachse.

## Überblick
Wolfsburg zehlt zude wänige Stadtgründige i dr erschti Hälfti vum 20. Johrhundert z Dütschland. Bis Mai 1945 het d Stadt dr Name *Stadt des KdF-Wagens bei Fallersleben* trait. D Stadt isch als Wohnort für d Mitarbeiter vum Volkswagewärk konzipiert, wo de *KdF-Wäge*&nbsp;– di spötere VW Käfer&nbsp;– het solle produziärt werde. 1972 het d Yywohnerzahl d Gränze vu 100.000 iberschritte, dodur isch Wolfsburg zur Grossstadt worde. Im Johr 2010 isch s Bruttoinlandbrodukt pro Chopf s höchscht vo allne dütsche Stedt gsii.

Wolfsburg biudet mit de Stedt Braunschweig und Salzgitter eis vu nün «Oberzäntre» z Nidersachse und ghört zur Metropolregion Hannover-Braunschweig-Göttingen-Wolfsburg. D nächschtglegene grössere Stedt sind Braunschweig öppe 26 Kilometer südweschtlech, Magdeburg öppe 64 Kilometer südöschtlech und Hannover 74 Kilometer weschtlech.

## Weblingg

* Offizielli Website vu dr Stadt Wolfsburg

## Fuessnote
1056

|}

## Was isch bassiert
* 31. Ouguscht: Dr Michael VI. wird Chaiser vu Byzanz.
* 5. Oktober: Dr Heinrich IV. wird römisch-dytsche Chönig.
* Dr Anno II. wird Erzbischof vu Köln.
* Dr Welf IV. grindet s Chlooschter Wãẽgaade.
* Dr Bischof Adalbero macht s Stift vu Lambach z Öschtryych, wo ane 1046 grindet worden isch, zum ene Benediktinerchlooschter.

## s erschte Mol gnännt
* Diadorf
* Eattringa
* Sévaz

## uf d Wält chuu
* dr König Wilhelm II. vu Ängland

## Gstorbe
* 31. Ouguscht: d Theodora III. Chaiserin vu Byzanz
* 5. Oktober: Heinrich III., dytsche Chönig und Chaiser vum Heilige Römische Riich
* dr Heinrich vo Länzbrg *(gstorbe ane 1051 oder 1056)*

## Weblingg
Liste zum Auftreten des Eichener Sees

D **Lischde zuem Uffdrädde vum [[Eichener See|Eiemer See]]** zellt d Johr sit 1772 uff, wu des Nadürphänomen uffdrädde isch. De See isch nur all baar Johr emol do un versickert dann widder in de Bode. 

S erschte Mol isch s Uffdrädde vum See anne 1772 uffzeichnet worre. Nodäm de Knierer um 1900 e Lischde vereffendlicht het, git de Gustav Albiez e Zämmeschdellig in sinner Dissertation vu 1931 (S. 53). Diä zeigt alli Johr, wunner bis 1930 ufdrädde isch. Fischbeck et al. (2016:97) hän Dade bis 2012 ergänzd. Ergänzt isch diä Lischde um Aagabe in de Badisch Ziddung ab 2012.

Fischbach et al. bemerke, aß d Uffzeichnunge in der erscht Hälfdi vum 19. Johrhundert vor allem in de warm Johrszit liege däde. Si nämme a, aß in de Windermonet küm ebber an des See kumme sey. (Kha mr si so ebbis vorschdelle?).

## Lischde 1772-2017

## Schrifde
* Knierer (1900; Vornamme nit bekannd): *Vom Eichener See.* Monatsblätter des Badischen Schwarzwaldvereins 2,11:205—215.
* Gustav Albiez (1931): *Die Tektonik des östlichen Dinkelberges und der Eichener See.* Berichte der naturforschenden Gesellschaft zu Freiburg im Breisgau 31: 211-272.
* Reinhard Fischbeck, Rudolf Hüttner, Werner Käß (2016): *Der Eichener See (Schopfheim, Stadtteil Eichen, Lkr. Lörrach, Baden-Württemberg).* Berichte der naturforschenden Gesellschaft zu Freiburg im Breisgau 106: 69-100. 

## Fueßnote
Kassel

**Kassel** (bis 1926 amtlech *Cassel*) isch e chreisfreji Stadt, Verwaltigssitz vum glychnamige Regierigsbezirk und vum Landchrais Kassel. Di äinzigi Grossstadt vu Nordhesse isch noo Frankfurt am Main und Wiesbade di drittgröschti Stadt und eis vu zää «Oberzäntre» vum Bundesland Hesse. Im Dezämber 2017 sind 204.021 Yywohner zehlt worde.

Ab 1277 isch Kassel Hauptstadt vu dr Landgrafschaft Hesse, dr Landgrafschaft Hesse-Kassel (vu 1567 bis 1803) und vum Kurfürschtetuum Hesse (bis 1866) gsi. Bis hüt züüged e Residänz und Schlesser dodervo, drunder insbsunderi d Orangscherie i dr Karlsaue und s Schloss Wilhelmshöhe im Bärgpark, wo syt 2013 zum Wältkulturärb vu dr UNESCO zehlt. Mit dr documenta beherbärgt d Stadt zuedäm all füüf Johr e wältwyt bedütendi Usstellig vo de zitgnössische Kunscht; dahär het Kassel syt Merz 1999 di amtlichi Zusatzbezeichnig *documenta-Stadt*. Dur d Gründig vu dr erschte Gsamthochschuel vu Dytschland (de hütige Uniwersidäät Kassel) isch Kassel 1971 zur Uniwersidäätsstadt worde.

## Literatur
* 
* Paul Heidelbach, Karl Kaltwasser (Hrsg.): *Kassel: Ein Jahrtausend hessischer Stadtkultur.* Bärenreiter-Verlag, Kassel 1957.
* Erich Keyser (Hrsg. im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages): *Hessisches Städtebuch.* Kohlhammer, Stuttgart 1957. (Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte, Band IV 1.)
* Ernst Metz: *Alt-Cassel*, Federzeichnungen von Ernst Metz, (16 Federzeichnungen aus dem alten Kassel im Format 32,5 × 28 cm) Bremer-Druck, Kassel 1973
* Karl Baedeker: *Baedekers Kassel.* 2. Auflage. Ostfildern-Kemnat, München 1989, ISBN 3-87954-016-0.
* Hugo Brunner: *Geschichte der Residenzstadt Cassel. 913–1913. Zur Feier des 1000-jährigen Bestehens der Stadt.* Weidlich, Frankfurt am Main 1978, ISBN 3-8128-0019-5.
* Heinz Körner: *Kassels Südstadt; Historische Entwicklung der südlichen Vorstadt.* Meister, Kassel 1990.
* Berthold Hinze, Andreas Tacke: *Architekturführer Kassel.* Reimer, Berlin 2002, ISBN 3-496-01249-8.
* Jens Flemming, Dietfrid Krause-Vilmar (Hrsg.): *Kassel in der Moderne. Studien und Forschungen zur Stadtgeschichte.* Schüren, Marburg 2013, ISBN 978-3-89472-906-6.
* Folckert Lüken-Isberner: *Große Pläne für Kassel 1919–1949, Projekte zu Stadtentwicklung und Städtebau.* Schüren, Marburg 2016, ISBN 978-3-89472-297-5.

## Weblingg

* Di offizielli Website vu dr Stadt Kassel

## Einzelnachwys
1000

|}

## Was isch bassiert?
* Am 31. Dezämber goot s 1. Joortuusig vo dr chrischtleche Zyrächnig z Änd.
* Der isländisch Wikinger Leif Eriksson chunt uf Vinland.
* Dr Kaiser Otto III. richtet s Erzbistum vo Gnesen y.
* Dr Kaiser Otto III. chunt uf Rom.
* 9. Mai: Venedig besiigt d Pirate in dr Adria.
* S Evangeliar vom Otto III. wird gschribe *(öpe ums Joor 1000)*.
* Dr Bischof vo Würzburg gründet z Billigheim es Chlooschter.

## s erschte Mol im ene [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|gschichtleche Dokumänt]] erwäänt
* Ruuwiller, Sàm-Màrte und Diefedàl im Underelsass
* Oedinge

## uf d Wält cho
* dr Herzog Adalbert vo Lothringe
* dr Berthold vo Zääringe *(öpe ums Joor 1000)*

## Gschtorbe
* 9. September: dr König Olav I. Tryggvason vo Norwege
* 18. September: d Königin Tyra Haraldsdatter vo Norweege
* dr König Garcia II. vo Navarra

## Weblinks