open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Willisturm

De **Willisturm** (en. *Willis Tower*) isch s Wohrzeiche und eini vo de beliebteste Sehenswürdigkeite vo Chicago.

Bis Juli 2009 het er Sears Tower ghäisse. D Bauzit isch vo 1970 bis 1974 gange. Dr Durm isch 442 Meter hooch, mit dr Antenne 527 Meter, und het 108 Stöck. Er isch s höggste Geböid in dr Stadt Chicago und zurzit au dr zwäithöggsti Wolkechratzer in de Veräinigte Staate und s zääthöggste Geböid uf dr Wält. Er befindet sich im Chicago Loop am South Wacker Drive, Ecke Adams Street. Si Adresse isch 233 South Wacker Drive, Chicago, IL 60606.

## Quelle


## Weblink

* Official website
* Chicago Skydeck website
* Emporis.com - Willis Tower
* SkycraperPage.com – Willis Tower
* A view from 103rd floor of the tower
Heloten

**Helote** (, vo altgriech. *heléin* "nee, eroobere"; also „die Eroberete“, „die Gfangene“) het mä de Aaghörige von ere soziale Schicht im altgriechische Staat Lakedaimon, wo dr Hauptort von em Sparta gsi isch, gsäit, wo zwar im Staat sässhaft gsi si aber käini Bürgerrächt ghaa häi. Si si an d Scholle bunde gsi und noch em Strabon (8, 5, 5) en Art öffentligi Sklave gsi, wääred dr Pausanias Periegetes si as Staatssklave bezäichnet het. D Helote si die grössti Bevölkerigsgrubbe im Staat gsi und häi bsundrigi Chläider aaghaa. 

## Die lakonische und die messenische Helote
Noch ere These si d Helote in Lakonie  vo de Spartaner in de Dunkle Joorhundert underworfe worde. I de Messenische Chrieg (8./7. Jh. v. d. Z.) häi d Spartaner Messenie erooberet und d Messenier zu Helote gmacht. D Bedingige si für d Messenier dänkbar schlächt gsi. Si häi noch em Tyrtaios um 600 v. d. Z. d Helfti vo iirer Ärnt de Spartaner müesse usliifere.  Wäärend sich die lakonische Helote mit iirem Schiggsal abgfunde häi, häi sich d Messenier 464 v. d. Z. noch em Ärdbeebe vo Sparta gege d Spartaner erhoobe, si aber schliesslig im dritte messenische Chrieg von ene besigt worde. 

Jeedes Joor häi d Efoore de Helote dr Chrieg erkläärt und eso si d Spartaner im Rächt gsi wenn si Helote umbrocht häi. D Helote si süstematisch usgnützt und erniidrigt worde, und wo zwäiduusig von ene im ene Chrieg de Spartaner dapfer ghulfe häi und män ene drfür d Freihäit versproche het, si si denn, wie dr Thukydides verzelt, häimdückisch ermordet worde.

## Lueg au
* Periöke
* Metöke

## Litratuur
* Ernst Baltrusch: *Mythos oder Wirklichkeit? Die Helotengefahr und der Peloponnesische Bund*. In: *Historische Zeitschrift* 272, 2001, S. 1–24.
* 
* Manfred Clauss: *Sparta. Eine Einführung in seine Geschichte und Zivilisation*. Beck, Münche 1983, 	ISBN 3-406-09476-7.
* H. Klees: *Zur Beurteilung der Helotie im historischen und politischen Denken der Griechen im 5. und 4. Jh. v. Chr.* Teil I, In: *Laverna* 2, 1991, S.27-52; Teil II, In: *Laverna* 3, 1992, S. 1-31.
* Stefan Link: *Der Kosmos Sparta*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1994, ISBN 3-534-12273-9.
* Lukas Thommen: *Sparta. Verfassungs- und Sozialgeschichte einer griechischen Polis*. Metzler, Stuttgart 2003, ISBN 3-476-01964-0.
* Karl-Wilhelm Welwei: *Unfreie im antiken Kriegsdienst.* Bd. 1: *Athen und Sparta.* Steiner, Wiesbade 1974, ISBN 3-515-01918-9.
* Karl-Wilhelm Welwei: *Sparta. Aufstieg und Niedergang einer antiken Großmacht*. Klett-Cotta, Stuttgart 2004, ISBN 3-608-94016-2.

## Weblingg
*
The Big Bang Theory

**The Big Bang Theory** (änglisch für „D Urknalltheorii“) isch e amerikanischi Sitcom vom Chuck Lorre und Bill Prady, wo sit em 24. Septämber 2007 uf em amerikanische Färnseesänder Columbia Broadcasting System (CBS) gsändet wird. D Serii wird vo Warner Bros. Television und Chuck Lorre Productions broduziert.

## Inhalt
In dr Serii goot s um zwäi intelligänti jungi Füsiker, dr Leonard Hofstadter und dr Sheldon Cooper, wo in ere WG woone grad wisawii vo dr Woonig vo dr hübsche Källnere Penny. Die geekhafti Art vo de Forscher stoot im Kontrast zur Naivität, aber au dr Sozialkompetänz und em gsunde Menscheverstand vo iirer Noochbere, wo as es Glischee von ere Blondine daargstellt isch.

Zu däm Drio chömme no dr jüüdisch Ääscheniöör Howard Wolowitz, wo am Aafang vo dr Serii immer no bi dr Mueter gwoont het, und dr indisch Astrofüsiker Rajesh Koothrappali, wo kä Wort cha sääge, wenn e Frau umewääg isch, usser er isch bedrunke. Die vier Fründ verbindet e Liideschaft für Comics, Science-Fiction (bsundrigs Star Trek), Kompiuter- und Wideospiil, und decke sich im Comic-Laade vom Stuart Bloom ii. D Forscher schaffe alli am California Institute of Technology (Caltech) z Pasadena.

## Litratuur
* 
* 
* Andreas Hock: *Die Big Bang Universität. Der ultralustige, hyperintelligente und inoffizielle Aufnahmetest für die nerdigste WG aller Zeiten.* riva, Münche 2013, ISBN 978-3-86883-303-4.

## Weblingg

* The Big Bang Theory on CBS.com (änglisch)
* ''The-Big-Bang-Theory''-Wiki (änglisch)
* ''The-Big-Bang-Theory''-Wiki (änglisch)
*
Bitcoin

}
|-
| **Standards:**
| Bitcoin protocol specification
|}
**Bitcoin** isch e Form vo virtuellem Gäld, wo vum e bis jetz nit idäntifizierte Mänsch oder vun ere Gruppe mit Name Satoshi Nakamoto im Joor 2009 gstarted wore isch. D Gäldäinhäite, d *Bitcoins*, wärde dezentral im ene Kompiuternetz gschöpft und verwaltet. Das Netzwärk wird us Däilnäämer bildet, wo e Bitcoin-Client usfüere und sich über s Internet mitenander verbinde.

Bitcoins chönne elektronisch zwüsche de Däilnäämer überwiise wärde. Mä bewiist, ass mä Bitcoins het mit eme kryptografische Schlüssel. Jedi Transakzion vo Gäldäinhäite bechunnt e digitali Signatur über und wird in ere öffentlige Daatebank ufzäichnet, wo vom ganze Netzwärk betriibe wird.

Mä cha d Gäldäinhäite an Onläin-Börse gege anderi Wäärige usdusche. D Hälfti vo allne Bitcoin sind im Dezember 2013 vo 927 Persone ghalte worde.

Am 8. Juni 2021 het der Parlamänt vo El Salvador mit de stimme vo der Regierigspartei Neuvas Ideas, das isch d Partei vom Presidänt Nayib Bukele, es Gsetz verabschidet, damit der Bitcoin näbe der offizeille Währig als Zaligsmittel het chönne ygfüert wärde.

## Wüsseschaftligi Ardikel und Babbiir

* Satoshi Nakamoto: ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System'' (archiviert uf Bitcoin.org; PDF-Datei; 184&nbsp;kB)
* Fergal Reid, Martin Harrigan: *An Analysis of Anonymity in the Bitcoin System.* 22. Juli 2011, , arxiv.org, Cornell University Library
* George Selgin: ''Synthetic Commodity Money'' 10. April 10 2013, University of Georgia
* Adam Back: ''Hashcash – A Denial of Service Counter-Measure'' (2002; PDF-Datei; 85 kB)
* Tyler Moore, Nicolas Christin: ''Beware the Middleman: Empirical Analysis of Bitcoin-Exchange Risk'' (PDF-Datei; 265&nbsp;kB), Carnegie Mellon University, 2013
* Dorit Ron, Adi Shamir: ''Quantitative Analysis of the Full Bitcoin Transaction Graph'', IACR Cryptology ePrint Archive, 2012: 584, 2012.
* Simon Barber et al.: *Bitter to Better—How to Make Bitcoin a Better Currency.* Financial Cryptography and Data Security. Springer, Berlin/Heidelberg 2012. S. 399–414.

## Weblingg

* Offizielli Website
* Statistike
* Bitcoin-Wiki (dütsch)
* We Use Coins – Iifüerig wie mä s brucht
* CoinMap – Charte wo mä Bitcoin aanimmt
* Projektseite bi SourceForge (änglisch)

## Fuessnoote
Schuldknechtschaft

**Schuldchnächtschaft** (Obnoxiazioon) isch e rächtligi Stellig, won e Schuldner as Sicherhäit für e Schuld sini persönlige Dienstläistige verpfändet. Si isch e sklavereiäänligs Abhängigkäitsverheltnis. Dr Glöibiger het s Rächt si Schuldchnächt wirtschaftlig uszbüte und är cha eläi und willkürlig drüber entschäide, was für en Abhängikäit es isch und wie lang si gültig söll si.

## Gschicht
Vili Gsetzgääber häi brobiert, d Schuldchnächtschaft z begränze. Dr Hammurapi het s Gsetz erloo, ass d Frau und d Chinder vom ene Schuldner noch drei Joor müesse freigloo wärde. Bi de Sumerer het s dr öffentlig Schuldenerlass gee, wo d Chinder dr Mueter zrugg gee het und noch dr Tora häi d Sklave im Jubeljoor, wo alli fuffzig Joor gfiirt worde isch, müesse freigloo wärde. Bi de alte Grieche, Römer, Germane und in Gallie isch d Schuldchnächtschaft e Middel gsi, zum Gäldschulde iidriibe: dr Schuldner isch dr Sklav vom Glöibiger worde. Do und dört isch d Schuldchnächtschaft begränzt oder abgschafft worde. Z Athen het sä dr Solon im Raame vo dr *[[Seisachtheia]]* abgschafft und z Rom isch si 326 v. d. Z. dur s Gsetz „Lex Poetelia Papiria de nexis“ abgschafft worde, isch aber no in dr Kaiserzit gang und gäb gsi.

Im Middelalter het s d Schuldchnächtschaft in Öiropa immer no gee. In dr früeje Nöizit isch si dur die öffentligi Schuldhaft im Schulddurm ersetzt worde. Bis in s 19. Joorhundert het s in Üiropa Schuldgfängnis gee, isch denn no di noo in äim Land noch em andere abgschafft worde.

## D Schuldchnächtschaft hützudags
Au hützudags isch si non e Brobleem. Zwar isch 1976 dr Internazionali Pakt über bürgerligi und politischi Rächt in Chraft drätte, wo im Ardikel 11 bestimmt: „Niemer darf in Haft gno wärde, nume wil er nit in dr Laag isch, e verdraagligi Verpflichtig z erfülle.“ aber d Schuldchnächtschaft isch immer no in vile Länder verbräitet, zum Bischbil in Indie, wo si as *bonded labour* bezäichnet wird, oder in Latiinamerika, wo si *peonaje* – Chnächtschaft – häisst. Und au in Öiropa isch d Schuldsklaverei drotz de Gsetz drgeege immer no gang und gääb. *Le Comité Contre l'Esclavage Moderne (CCEM)* zum Bischbil schetzt, ass z Frankriich meereri zääduusigi vo Lüt zwunge wärde, in häimlige Wärkstett z schaffe, vilmol as Briis drfür ass mä sä ins Land gschmugglet het.

D Schuldchnächtschaft gältet as d Form vo dr „nöije Sklaverei“, wo am witiste verbräitet isch.

## Litratuur
* Douglas A. Blackmon: *Slavery by Another Name: The re-enslavement of black americans from the civil war to World War Two*, Icon Books, London 2012, ISBN 978-184831-413-9
* Steffen Breßler: *Schuldknechtschaft und Schuldturm. Zur Personalexekution im sächsischen Recht des 13.–16. Jahrhunderts.* Duncker & Humblot, Berlin 2004, ISBN 3428113489.
* Michael Spann: *Der Haftungszugriff auf den Schuldner zwischen Personal- und Vermögensvollstreckung: Eine exemplarische Untersuchung der geschichtlichen Rechtsquellen ausgehend vom Römischen Recht bis ins 21. Jh. unter besonderer Berücksichtigung bayerischer Quellen*, LIT-Verlag, Münster 2004. XXXII, 300 S., ISBN 3-8258-7718-3, LIT-Verlag

## Weblingg
* Wiktionary: Schuldknechtschaft

## Fuessnoote
Bernhard Stirnemann

Dr **Bernhard Stirnemann** (* 12. Sebdämber 1936 z Bärn; † 23. Merz 2011 am gliichen Ort) isch e Schwiizer Liedermacher u Bolitiker (SP) gsii.

## Biografii
Dr Stirnemann hed nach ere abbrochene Schriinerleer ds Leererseminar absolviert un hed bis 1998 as Lehrer gschaffed. I de 1950er-Jaar hed er, unabhängig vom Mani Matter, sini erschde Chansons gschribe, inschbiriert vo de französische Chansonniers. 1961 hed er ds Chällertheater *Die Rampe* ir Bärner Chramgass gründet, woner bis zu sire Schliessig 1982 o säuber gleited hed. Dört isch er 1966 zerschd mau gmeinsam mit de Bärner Troubadours ufdrätte; sitdäm isch er bi dene derbii blibe. Drnäbe hed er ds Theater am Chefigdurm gleited u isch o no Schouschbiler u Regisseur gsii.

Är isch vili Jaar o kulturbolitisch aktiv gsi, zersch im Bärner Schdatrat (Barlamänt), schbäter im Grosse Rat vom Kanton Bärn.

1992 hed er mid Fründe e Gnosseschafd gründet, wo sitdäm z Bärn s *Musigbistrot*, es Kultur-Bistro nach Pariser Vorbild, bedriibt. S isch am 20. Dodesdag vom Mani Matter ufgmacht worde.

Am 23. Merz 2011 isch er i sim 75. Läbesjaar as dritte vo de Bärner Troubadours gschdorbe, nach em Fritz Widmer u nem Markus Traber, innerhaub vomene Jaar.

## Wärch
### Liederbuech
* Mit dr Rosmarie Walter-Fahrer, em Ruedi Krebs, em Mani Matter, em Hugo Ramseyer u em Fritz Widmer: *Ballade, Lumpeliedli, Chansons à la bernoise.* Benteli, Bärn 1965.

### Uufnahme mit de Bärner Troubadours
* *Berner Troubadours – Live*, LP mit Chansons vo allne sächs Troubadours, Zytglogge, Gümlige 1971 (CD: zyt 4016)
* *Alti Hüet*, LP mid Live-Aufnahme vo irem „Nostalgieprogramm“ vom 18.&nbsp;Sebdämber 1978 z Bärn, Zytglogge (zyt 39), Gümlige 1978
* *Das Konzert*, 2 LPs (bzw. CDs) mid Live-Uufnahme vo irem Jubiläumsprogramm vom 27.&nbsp;Novämber 1985 im *[[Stadttheater Bern|Schdatteater Bärn]]*, Zytglogge, Gümlige 1986 (CD: zyt 4052)
* *Das neue Programm*, CD mit Live-Uufnahme (Krebs, Stirnemann & Traber) vom 16.&nbsp;Mai 1991 ir Mahogany-Hall z Bärn, Zytglogge (zyt 4067), Gümlige 1991
* *30 Jahre – Altes, Älteres, Neueres und Neues*, 2CDs mit Live-Uufnahme vom 19.&nbsp;Novämber 1995 us em *Schdatteater Bärn*, Zytglogge (zyt 4076), Gümlige 1996
* *Gäng wie gäng – Programm 2000*, 2 CDs, live aus der *Capella* z Bärn (La Cappella LIVE DCD), Bärn 2000
* *40 Jahre Berner Troubadours*, CD mit Liveuufnahme us em *Schdatteater Bärn* vom 13.&nbsp;Februar u vom 20.&nbsp;Merz 2005, Zytglogge (zyt 4095), Gümlige 2005

## Literatuur
* 

## Weblink
* Portrait uf dr Website vo de ''Bärner Troubadours''
* Churz-Portrait vom Bärner Schriftstellerverein
* Ds Troubadours-Musigbistrot

## Aamerkige
Kleisthenes von Athen

Dr Naame vom **Kleisthenes vo Athen** (im Dütsche bedoont mä die ersti Silbe: 'Klëisthenes; uf Griechisch die zwäiti: Κλεισθένης = Kleisthénēs, * um 570 v. d. Z.; † um 507 v. d. Z.) isch undrennbar verbunde mit de politische Reforme, wo 508/507 v. d. Z. z Athen duuregfüert worde si und wo in dr Gschichtsforschig as Mäilestäi uf em Wääg zur attische Demokratii aagluegt wärde.

Dr Kleisthenes isch vo dr Familie vo de Alkmaionide abgstammt und isch woorschinlig scho under em Tyrann Hippias im Joor 525/24 v. d. Z. Archon worde. D Alkmaionide häi zu de Eupatridai, de iiflussriiche attische Adelsgschlächter, ghöört und si eso potenzielli Riwale vo dr Peisistratide-Tyrannis gsi. Villicht het dr Kleisthenes scho churz noch sim Archontat mit de Alkmaionide Athen verloo, zum vo usse gege d Pesistratide z mobilisiere. Si häi s Orakel vo Delfi finanziell understützt und eso d Briesterschaft dört gege s Athener Tyranne-Reschiim gstimmt. Mit de richdige Orakelsprüch häi si d Spartaner für Blään gwunne zum d Peisistratide z stürze. Dr spartanisch Köönig Kleomenes I. het schliesslig dr Hippias 510 v. d. Z. verdriibe.   

Dr Kleisthenes und d Alkmaionide si us em Exil zrugg uf Athen choo. Dr Isagoras, wo 508/507 v. d. Z.  Archon gsi isch, isch dr Gegner vom Kleisthenes worde, wo radikali Reforme het welle duuresetze. Dr Kleomenes I. het dr Isagoras understützt und dr Kleisthenes und sini politische Gfäärte häi Athen müesse verloo. Bald druf häi si aber scho wider zruggchönne, wil dr Root, wo groossi Däil vo de Bürger representiert het, sich gege dr Isagoras gwändet het. Dr Kleisthenes het eso d Gläägehäit überchoo, die politische Strukture vo dr attische *Polis* vo Grund uf nöi z ordne. Er het das eso gmacht, ass dr Herodot in iim dr Begründer vo dr Demokratii gsee het.
Kleisthenes

In dr griechische Antike häi zwäi bedütendi Persone mit em Naame **Kleisthenes** gläbt:
* e Staatsmaa z Athen am Ändi vom 6. Joorhundert v. d. Z.
* e Tyrann vo Sikyon, um 600–570/569 v. d. Z.
Hugo Ramseyer

Dr **Hugo Ramseyer** (* 1937) isch e Schwiizer Liedermacher.

Dr Ramseyer isch vo 1964 bis 1966 bi de Bärner Troubadours derbii gsy. 1965 hed er z Bärn mid em Rolf Attenhofer im damalige Theater am Zytglogge z Bärn dr Zytglogge Verlag gründet.

## Publikazione (Uswahl)

* 3 Chansons: „Hesch Chummer“, „Riselräge“ und „Ds Änneli isch i d Chnöi“. In: Rosmarie Fahrer, Ruedi Krebs, Mani Matter, Hugo Ramseyer, Bernhard Stirnemann und Fritz Widmer: *Ballade, Lumpeliedli, Chansons à la bernoise.* Benteli, Bärn 1965, S. 28-33. Mid Zeichnige vom Peter Gatzka.
* Mit Franz Hohler: *Fragen an Mani Matter.* Oberhofe am Thunersee: Zytglogge, 2010. Doondreger.
* As Redakter: *Einmal eine Libelle sein ...* Es Buech vo der Marie Pérennou, wo vor Hannelore Helfer übersezt worden isch. Gümlige: Zytglogge-Verlag, 1992.
* *Gschichte vom Schnüff* vom Beat Brechbühl, verzellt vom Hugo Ramseyer. Musigdoondreger. Gümlinge: Zytglogge Verlag, 1977
* *Die kleine Schildkröte: Ein Bilderbuch für erwachsene Kinder.* Zeichnige vor Ruth Althaus; Teggschd vom Hugo Ramseyer. Bärn: Zytglogge-Verlag, 1970.

## Aamerkige
Bettmeralp VS

**Bättmeralp** isch e Munizipalgmeind im Bezirk Östlich Raron im Kanton Wallis i de Schwiz.

D Gmeind Bättmeralp, wo uf de 1. Januar 2014 us de vorhär bestehende Gmeinde Bäte und Martisbärg entstande isch, hät ihren Name vo me Ferienort und Usflugsziil, wo bishär i de Gmeind Bäte glägen isch.

## Geografii
S Dorf Bäte ligt uf  und Martisbärg uf , am Nordhang über em Tal vom Rotte. Beidi Dörfer sind vom Talbode, wo uf rund 800 bis 900 m liit, öber e kurveriichi Strooss z erreiche. Uf Bätte gits au e Seilbahn. D Bättmeralp, wo sich uf guet 2'000 m obe usdeent, isch nume per Seilbahn oder z Fuess erreichbar. D Bättmeralp isch en Usgangsort för Wanderige zu Ussichtspünkt, wo me en Überblick öber de Aletschgletscher chan ha. De högschti Punkt vo de Gmeind isch s Aletschhorn mit 4'193 m.

## Wappe

S Wappe vo de politische Gmaind Bättmeralp isch s gliiche, wie da vo de ehemolige Gmaind Bäte. Bi de Fusionsverhandlige isch emol en anders zur Diskussion gstande. De Underschiid vom aktuelle Wappe zum damolige Vorschlag isch folgende; lings obe uf rotem Grund isch, statt eme grüene Bomm, es wiisses Tuech (en Mantel), wo öber es Schwärt mit ere blaue Klinge lamped. Dä Tail isch s Wappe vo de ehemolige Gmaind Martisbärg, wo näbed Bätte au zur Fusionsgmaind Bättmeralp ghört.
Der Fisch uf gälbem Grund symbolisierd der Bättmersee. Die Chircha symbolisiert die Dorfchapälla fa der Bättmeralp.

## Gschicht
Bäte ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1243 als *Bettan*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,9 % glägu.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Bettmeralp ischt dr Iwan Eyholzer (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 96,6 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,8 % Franzeesisch, 0,2 % Talienisch und 2,3 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Bettmeralp gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* 
* 
* .

## Fuessnoote
Bettmeralp

**Bettmeralp** chan folgendes bedüte:
* Bettmeralp VS, e politischi Gmaind im Wallis, Schwiz
* Bettmeralp (Betten), en Ortstail vo de ehemolige Gmaind Betten, sit 1. Jänner 2014 Gmaind Bettmeralp, Wallis, Schwiz
Rosmarie Walter-Fahrer

D **Rosmarie Walter-Fahrer** (* 2. Juni 1926) isch e Schwiizer Lehrerin, Liedermacherin und Erzählerin.

## Churzbiografii

Über sich sälber hed d Rosmarie Walter-Fahrer gschribe, dass si „Musik, Psychologie und das Blödeln“ gärn het, und dass si dorum e „passionierti Cabaret-Texterin“ isch. Si isch „Hausautorin“ vo der Bärner *[[Schifertafele]]*, emene vom Hugo Ramseyer gleitete Lehrercabaret, gsy; iri Liedtegschd si vom Cabaret-Pianischd Rolf Attenhofer u meischdens vor Susi Aeberhard u vom Urs Kräuchi interpretiert worde. (D Premiere vo de *Ballade, Lumpeliedli, Chansons* hed am 30. Dezämber 1964 im *[[Theater am Zytglogge]]* schdattgfunge.) D Rosmarie Fahrer hed ou gsunge. As Lehrerin hed si über pädagogischi Temene ir Lokalbolitik mitgredt.

Si isch em Landesring vo de Unabhängige naagschdange, isch Mitglid ir Gsellschafd Schwiiz-Israel gsy u hed schbäter ofd Läserbriefe i regionale Zytige gschribe. Wägeme läbeslange Rüggeliide isch si Verteidigerin vor Schdärbehiuforganisazion *[[Exit]]* worde.

## Publikazione (Uswahl)

* 3 Chansons: „D Bundesratte“, „I bi verliebt“, „Zimli sicher gstört“. In: Rosmarie Fahrer, Ruedi Krebs, Mani Matter, Hugo Ramseyer, Bernhard Stirnemann und Fritz Widmer: *Ballade, Lumpeliedli, Chansons à la bernoise.* Benteli, Bärn 1965, S. 7-13. Mit Zeichnige vom Peter Gatzka. 2. Uuflag: 1969.
* „Zwetschgenkonfitüre.“ In: *Hebel zu Ehren: Kalendergeschichten-Wettbewerb der Gemeinde Hausen im Wiesental zum 225. Geburtstag von [[Johann Peter Hebel]].* Hausen: Gemeindeverwaltung, 1985 und/oder 1987, S. 35-37.
* „Vergissmeinnicht.“ In: *[[Der kleine Bund]].* Nr. 121 vom 26. Mei 2001, S. 6. Illuschdriert. 
* „Unterwegs.“ Gedicht.
* Verschidnigi Artiku in *Berner Jugend – Berner Schule: Zeitschrift für die Eltern, herausgegeben von Lehrerschaft und Schuldirektion der Stadt Bern.*

## Weblink

* Foti vor Rosmarie Walter-Fahrer im Katalog vor Schwiizer Nationalbibliothek.

## Aamerkige
Böotischer Bund

Dr **Böotisch Bund** isch e Bund vo 15 *[[Polis|Poleis]]* in dr middelgriechische Landschaft Böozie under dr Füeríg vo Thebe gsi und het vom 6. bis zum 4. Joorhundert v. d. Z. im antike Griecheland existiert. Si grössti politischi und militärischi Bedütig het er noch dr Schlacht vo Leuktra im Joor 371 v. d. Z. ghaa, wo e böotischi Armee under dr Füerig vom thebanische Fäldher Epaminondas d Spartaner, wo bis denn alli von ene dänggt häi, ass si in ere offene Fäldschlacht nid chönni verliere, vernichtend gschlaage het.

Dr Bund isch in 11 Bezirk iidäilt gsi, wo jeede vom ene gweelte Böotarch regiert worde isch. Thebe het as die bedütendsti Stadt im Bund vier Böotarche gstellt, Orchomenos und Thespiai je zwäi und Tanagra äine. Zwäi Beamti häi die übrige, chliinere Stedt verdrätte.

Dr Bund isch in sinere Gschicht mänggisch e Bündniss vo *Poleis* gsi, wo im Brinzip gliichberächtigt gsi si, mänggisch e Machtinstrumänt vo dr sterkste *Polis* Thebe. Under de Staatsmänner Gorgidas, Epaminondas und Pelopidas het Thebe vo öbbe 380 v. d. Z. immer mee d Rolle vo dr Füerigsmacht übernoo, und es isch sogar drzue choo, ass si Bündnispartner, wo abgfalle si nid nume mildäärisch underworfe het,  sondern vo öbbe 375 aa iiri Stedt zerstört (Plataiai und Thespiai) und iiri Stimme für d Bundesversammlig übernoo het. Wo sich Thebe bim Friidenskongräss z Sparta 371 gwäigeret het, d Bündner äinzeln lo schwöre und eso iiri Autonomii z anerkenne, isch s zum spartanische Fäldzug cho, wo Thebe noch em d Füerigsrolle in Hellas für e baar Joor het chönne übernee.

## Litratuur
* Pierre Salmon: *Etude sur la Confédération Béotienne (447/6 – 386). Son organisation et son administration* (= *Académie Royale de Belgique. Classe des Lettres et des Sciences Morales et Politiques. Mémoires.* Collection in Oktavo. Série 2, Tom. 63, Fasc. 3, ). Palais des Académie, Brüssel 1978.
Phyle

Dr Begriff ***Phyle*** stoot für:

* e Verwaltigsäihäit in dr griechische Antike, vo Griechisch φυλή phulē (Stamm, Rasse, Volk)
* in dr Egüptologii e Verwaltigs- und Arbetsäihäit im Alte Egüpte (vom griechische Begriff oobe nooch)
* en attische *Demos* (Staatsvolk), d. h. e regionali Underäihäit in dr *[[Polis]]* Athen im östlige Beriich vom Parnes-Gebirg
* e Festig in däm *Demos* im östlige Beriich vom Parnes-Gebirg
Mutter Courage und ihre Kinder (Film)

**Mutter Courage und ihre Kinder** ischt a deitscher Schbiilfilm (DDR) en Schwarz-Weiß us-em Jôhr 1960 vom Regisseur ond Brecht-Schialer Peter Palitzsch. Dr sell hôt au s Drehbuach gschriiba. Des entschbricht abr weitgehend em gleichnamiga Theaterstick vom Bertolt Brecht. En dr DDR isch der Stroifa zom erschda Môl am 10. Februar 1961 ond en dr Bundesrepublik Deitschland am 12. März 1965 ens Kino komma.

## Handlong
Der Film schildret a Chronik us-em Dreißgjähriga Kriag vo-ra Marketendere, wo vom ond durch da Kriag leaba will, aber emmer durch a Handls-Entresse ois vo ihre drei Kender vrliirt. Was de näher Handlong ôôgôht, wuud uff da Hauptartikl *[[Mutter Courage und ihre Kinder]]* vrwiisa, wo em Brecht sei Theaterstick behandlet.

## Kridik
* S **Lexikon des internationalen Films** fasst sei Urteil so zamma, dass dr Bihnacharakder vo dera eidrucksvolla Uffihrong weitgehend erhalda bleibt. Dr Titl ischt henda mit-ma Sternle kennzoichnet, was bedeidet, dass-es sich obedengt lohnt, dean Stroifa ôôzogucka.
* Dr **Evangelische Film-Beobachter** schreibt, der Film dät dui geniala Modellinszeniirong vo 1949 ohne Enderonga uff d Leiwand brenga. Fir d Leit ab 16 Jôhr sei dr Bsuach em Kino mit Nôchdruck empfohla.

## Auszoichnonga
* D **Filmbewerdongsstell Wiesbada** hôt deam Film s Prädikat «Besonders Wertvoll» erteilt.
* D **Evangelischa Filmgilde** hôt dean Film zom beschda Film vom Monat April 1965 erklärt.

## Weblink
* 

## Oinzlne Nôchweis
Nationalpark Schwarzwald

De **Nationalpark Schwarzwald** isch de erscht Nationalpark im dütsche Land Bade-Württebärg. Er ligt im Nordschwarzwald und umfasst e Flächi vo 10'062 Hektare. Gründt worde isch er uf de 1. Jänner 2014, am 3. Mai 2014 isch er offiziell ufgmacht worde.

## Geographii
De Nationalpark bestoht us zwei Teil. De nördlicher glegeni Teil *Hoher Ochsenkopf/Plättig* isch 2'447 Hektare gross und umfasst s oberi Schwarzebachtal mit em Hohe Ochsekopf im Zentrum, em Mehliskopf im Weschte, de Badner Höh im Norde und em Nägeliskopf im Oschte. Usgnoh isch de Ort Herrewiis, chlineri Flächene um Plättig, Sand und s Wanderheim Badner Höh.
Zum südlich und mit 7'615 Hektare dütlich grösseri Teil *Ruhestein* ghört de Schliffkopf im Weschte, de Seekopf im nordweschte, s Rieseköpfle im Zentrum, de Leinkopf im Norde und de Grosshahnberg im Nordoste. De Wildsee, de Huzenbacher See und de Buhlbachsee ghöre zum Nationalpark, genau wi s oberi Schönmünztal. Am Weschthang vo Schliffkopf goht de Nationalpark bis zu de Allerheiliger Wasserfäll. De Ruhestei sälber isch nöd in de Park iigschlosse, genau wi d Darmstädter Hütte, s Schliffkopf-Hotel, s Rotmurg-Jägerhuus, d Sidlig Schonmünz (Volzenhäuser) und anderi chlini Gebiet.
De höchschti Punkt isch mit 1150 Meter uf em Dreifürschtestei bi de Hornisgrinde.

## Weblink

* D Website vom Minischterium für Ländliche Ruum und Verbrucherschutz Bade-Württebärg zum Nationalpark Nordschwarzwald
Quorum (Politik)

E **Kworum** ( für *vo dene*)  in dr Politik isch die chliinst Zaal vo Stimme wos brucht, für dass e Waal oder en Abstimmig gültig isch. Kworene gits in dr representative Demokratii (bi Waale) und au in dr diräkte Demokratii (bi Abstimmige). Dr Usdruck „Kworum“ wird allerdings vor allem uf Abstimmige bezooge, wääred bi Waale vilmol von ere „Mindestwaalbedäiligung“ greedet wird. Mä füert e Kworum ii, für dass es bin ere Waal oder ere Abstimmig kä unrepresentativi Meerhäit cha bilde, wenn d Bedäiligung z chlii isch.  Wenn s Kworum nid erfüllt isch, gältet die entsprächendi Waal oder Abstimmig as „unbeantwortet“, unabhängig vom Ergääbnis, und es änderet sich nüt am status quo. Formell isch d Vorlaag nid abgleent, aber mäistens chunnts braktisch uf s Gliiche uuse. Dorum reedet mä mänggisch vom ene unächte Schiitere.

## Litratuur
* Hüller, Thorsten: *Herrschaft des Quorums? Ein Vorschlag zur Lösung eines Problems direkter Demokratie*, in: Zeitschrift für Parlamentsfragen (ZParl), Heft 4/2006, S. 823–833.
* Horn, Hans-Detlef: *Mehrheit im Plebiszit. zur Voraussetzung eines Zustimmungsquorums bei Volks- und Bürgerentscheiden*, in: Der Staat, Nr.38, S. 399–422.
* Jung, Otmar: *Das Quorenproblem beim Volksentscheid. Legitimität und Effizienz beim Abschluß des Verfahrens der Volksgesetzgebung*, in: Zeitschrift für Politikwissenschaft, 9. Jg. (1999) Heft 3, S. 863–898.
* Otmar Jung / Franz-Ludwig Knemeyer: *Im Blickpunkt: Direkte Demokratie*, Münche 2001.
* Frank Meerkamp: *Die Quorenfrage im Volksgesetzgebungsverfahren*, Wiesbade 2011.

## Weblingg
* Wiktionary: Quorum
* Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland (PDF - 128KB)
* [Code of Good Practice on Referendums](https://archive.is/20120805233624/www.venice.coe.int/docs/2007/CDL-AD(2007)008-e.asp%23_Toc208711707) vo dr Venedig-Kommission vom Öiroparoot
* Paul Tiefenbach: ''Sinn oder Unsinn von Abstimmungsquoren.'' (PDF; 120&nbsp;kB) Mehr Demokratie e.&nbsp;V., Positionen zur Direkten Demokratie Nr. 8

## Fuessnoote

}
Ruedi Krebs

Dr **Ruedi Krebs** (* 1938 z Bärn) isch e Schwiizer Liedermacher u Mitglid vo de Bärner Troubadours.

## Churzbiografi

Dr Krebs isch z Bärn ufgwachsen u hed dört bis 1998 as Dütschlehrer gschaffed. Sid 1964 isch er mit sine Chansons mängsmol alei und mängsmol o mit de Bärner Troubadours ufdrätte.

Mit der Rosmarie Fahrer, em Mani Matter, em Hugo Ramseyer, em Bernhard Stirnemann u em Fritz Widmer hed er 1965 *Ballade, Lumpeliedli, Chansons à la bernoise* im Benteli Verlag z Bärn usegä.

1981 hed er s Buech *Berner Alltag: 26 Glossen aus dem „[[Der Bund|Bund]]“* im Bärner Wyss Verlag usegä.

## Tonufnahme
### Alei

* *Wenn i mi no so ma bsinne*, LP, 1975 (as CD: 2000)
* *Kennet Dir scho ds NPM*, CD, Live-Ufnahm vom 14. Novämber 2002 (us em Brogramm *Réserve du Patron* vo de Bärner Troubadours)
* *I bin e Velofahrer*, CD, 2004
* *d schätte vo de loubeböge*, CD, 2008

### Mit de Bärner Troubadours

* *Berner Troubadours – Live*, LP mit Chansons vo allne sächs Troubadours, Zytglogge (zyt 16), Gümlige 1971 (CD: zyt 4016)
* *Alti Hüet*, LP mit Live-Ufnahme vo irem „Nostalgieprogramm“ vom 18.&nbsp;Sebtämber 1978 z Bärn, Zytglogge (zyt 39), Gümlige 1978
* *Das Konzert*, 2 LPs (bzw. CDs) mit Live-Ufnahme vo irem Jubiläumsprogramm vom 27.&nbsp;Novämber 1985 im *[[Stadttheater Bern|Schdatteater Bärn]]*, Zytglogge, Gümlige 1986 (CD: zyt 4052)
* *Das neue Programm*, CD mit Live-Ufnahme (Krebs, Stirnemann & Traber) vom 16.&nbsp;Mai 1991 in der Mahogany-Hall in Bern, Zytglogge (zyt 4067), Gümlige 1991
* *30 Jahre – Altes, Älteres, Neueres und Neues*, 2CDs mid Live-Ufnahme vom 19.&nbsp;Novämber 1995 us em Schdatteater Bärn, Zytglogge (zyt 4076), Gümlige 1996
* *Gäng wie gäng – Programm 2000*, 2 CDs, live us dr *Capella* z Bärn (La Cappella LIVE DCD), Bärn 2000
* *40 Jahre Berner Troubadours*, CD mit Live-Ufnahme us em Schdatteater Bärn vom 13.&nbsp;Februar u vom 20.&nbsp;Merz 2005, Zytglogge (zyt 4095), Gümlige 2005

## Weblink
* Portrait uf dr Website vo de *Bärner Troubadours*
* Website vom Ruedi Krebs
Amtsdelikt

**Amtsdelikt** oder au **Amtswillkür** bezäichnet e stroofbare Akt vo Willkür dur en Amtsdrääger in ere Behörde. Mänggisch reedet mä allgemäin au vo **Amtsmissbruuch**, e Stroofdaat, wo under däm Naame im dütsche Stroofrächt zum Bischbil nüme vorchunnt.

Dr Drääger vom ene öffentlige Amt isch wäge sinere bsundrige Macht- und Verdrauensstellig verpflichdet, die hohäitlige und öffentlig-rächtlige Ufgoobe, won er drfür zueständig isch, unbardeijisch uszfüere, d. h. er muess alles mit bsundriger Sorgfalt und Nöitralidäät entschäide. Die Pflicht söll Handlige verhindere, wo vo dr Faarlässikäit bis zur Sälbstjustiz chönne goo.

## D Arte vo Amtsdelikt
Amtsdelikt si immer Offizialdelikt, d. h si müesse immer, au oni ass e Stroofaadraag gstellt wird, vo Amt us verfolgt wärde. Z Dütschland underschäidet mä zwüsche *ächte* und *unächte Amtsdelikt*. In andere demokratische Länder isch d Terminologii andersch, aber d Delikt si öbbe die gliiche.

### Ächti Amtsdelikt
*Ächti Amtsdelikt* (au *äigentligi Amtsdelikt*) si Stroofdaate, wo dr Amtsdrääger nume cha begoo, wenn er si amtligi Posizion duet missbruuche. Drzue ghööre d Erbrässig vo Ussaage, s Usegee vo falsche Urkunde, z hoochi Gebüüre und Abgoobe verlange, Läistige z chürze, s Rächt z büüge, Urkunde z underdrucke, Vordäil z nee, bestächlig si, Unschuldigi z verfolge und Dienst- und Stüürghäimnis z verletze.

### Unächti Amtsdelikt
As *unächti Amtsdelikt* bezäichnet mä Delikt, wo allgemäin stroofbar si, wo Amtsdrääger aber hööcheri Stroofe überchömme. Z Dütschland ghööre do drzue d Körperverletzig im Amt, d Befreijig vo Gfangene im Amt,  Stroofe im Amt z veritle, Verwaarigsbruch im Amt, sexuelle Missbruuch und Nöötigung, wo d Amtsstellig drbii usgnützt wird,  

## Weblingg
* Vizepräsident der EU-Kommission, Günter Verheugen über Machtkampf zwischen Kommissaren und hohen EU-Beamten (10.2006)
* Polizeigewalt vor der deutschen Justiz
Bonne Année

**Bonne Année** isch en Wyler i de politische Gmaind Vionnaz im Kanton Wallis, Schwiz.

De Wyler *Bonne Année* bestoht nu us wenige Hüser. Er lit uf öpe 660 m, a de Strooss, wo vo Vionnaz uf Torgon ufe füert. D Haltestell vom Postauto haisst: Torgon, Bonne-Année.

Jewils am Nöijohrstag halted vil Touriste bim Ortsiigang a und mached e Foti, vo sich und de Ortstafle im Hindergrund.

## Fuessnoote
Heliaia

D **Heliaia** oder **Heliaea** ( isch s oberste Gricht im antike Athen gsi.

## D Zämmesetzig vo dr Heliaia

S Gricht het us 6'000 Richder bestande. Die si jeedes Joor us de männlige Bürger, wo elter as drissgi gsi si, usgloost worde, us jeedere Füüle säggshundert. Wär Schulde bi dr Staatskasse gha het, enträchdet gsi isch, körperlig oder gäistig invalid gsi isch und wäge däm s Verfaare nid het chönne verfolge, het nid chönne Richder wärde.

Wär in welem Fall het müesse Richder si, isch von ere Losmaschine bestimmt worde.. Es het je noch Fall underschiidlig vili Richder gee, vo 201 bis 501 bzw. 1001 bis 1501 Heliaste und in bsundrige Aagläägehäite alli säggsduusig.

## Zueständigkäit
Ursprünglig het d Heliaia nume über Chlaage gege Archonte und Beamti entschiide. Dr Ephialtes het 461 d Volksversammlig (Ekklesia) drzuebrocht, im Areopag  (), wo as Machtwärkzüüg vo de Oligarche gulte het,  die mäiste Kompetänze wägznee und uf d Heliaia z überdrääge.  Dr Areopag isch denn nume no für d Bluetgrichtsbarkäit, (Mord und Brandstifdig) und für Sakrals zueständig bliibe, und d Heliaia het in fast alle Zivil- und Stroofsache grichdet. 

Es het zwäi Arte vo Chlaage ge, die öffentlige, wo jede Bürger het chönne e Chlaag iiräiche, und die zivile, wo nume dr Gschädigt das het chönne mache. 

## S Verfaare

D Heliaia het an alle Arbetsdääg dagt, usser wenn d Volksversammlig (Ekklesia) zämmedräte isch. D Sitzige häi under em freie Himmel stattgfunde .

Dr vorsitzend Beamti ( *hegemon*) het d Bardeie und d Züüge vorglaade, d Richder usgloost und d Resultat vo sinere Vorundersuechig vorgläit. Denn si d Chlääger, die Aaklagte und d Züüge an d Räije choo. Es het käini Apfikäät gee und jeede het sälber müesse ussääge, aber vili häi vorhäär d Hilf vom ene Logograaf in Aaspruch gnoo. 

D Richder häi schliesslig ghäim abgstimmt ooni vorhär z beroote. Abgstimmt häi si mit Stimmstäi us Bronse, wo si in Urne doo häi. Wenn s Määss vo dr Stroof het müesse bestimmt wärde, het s e zwäiti Abstimmig gee. 

## D Urdäil
In Zivil- und Stroofsache het s chönne Gäldstroofe gee,  in Stroofsache au Körperstroofe wie d Doodesstroof oder d Atimia (, dr Verlust vo de Bürgerrächt), mänggisch isch au no en Entäignig oder d Verbannig () derzuechoo.

Berüemti Persoone wo vom Athener Gricht verurdäilt worde si, si dr Sokrates gsi und dr Perikles.
## Weblingg

## Fuessnoote
Großkönig

E **Groossköönig** (; bzw. hüfiger βασιλεύς, ooni Ardikel; latiinisch: „Rex Regum“) isch e Köönig, wo über meereri anderi Köönig herrscht.

Scho d Herscher vo Akkad häi sich as „Groossköönig“ oder „Köönig vo de Köönig“ lo tituliere, wie au d Köönig vo de Hethiter und vo Assyrie *(Šarru rabû šarru)*. Sogar d Herscher vo chliinere Köönigriich, wie vom neohethitische Karkamis oder vo Urartu, häi sich Groossköönig gnennt, wenn si über meereri anderi Fürste hherscht häi.

Under de Achämenide isch dr Ditel charakteristisch für d Herscher vom Perserriich worde. Spööter häi sich vor allem d Arsakide, s parthische Herscherhuus, as Groossköönig bezäichnet, wäärend under iire Noochfolger, de nöipersische Sassanide, wider dr Ditel „Köönig vo de Köönig“ *([[Schahanschah]])* üübliger gsi isch; dr Ditel „Groossköönig“ het mä in dere Zit mäistens für d Dronfolger brucht. In dr althistorische Forschig isch s aber äinewääg gängig, ass mä die sassanidische Herscher as „Groossköönig“  bezäichnet.

Im Römische Riich häi sich dr Fürst vo Palmyra Odaenathus und däm sini Söön Herodianus und Vaballathus *rex regum* gnennt. Spööter söll dr Konstantin dr Groossi sim Nöwöö Hannibalianus dä Ditel gee haa, aber uf Münze chunnt er nume as *rex* vor. In bäide Fäll dörfti die Titulatur sümbolisch gege Territorialaasprüch vom sassanidische Groossköönig an dr Ostgränze vom Imperium in Sürie bzw. Armenie grichdet gsi si.

Dr Kaiser vo Ethiopie het au dr Ditel vom ene „Köönig vo de Köönig“ dräit, d Bezäichnig isch Neguse Negest gsi.

Dr Muammar al-Gaddafi isch 2008 vo mee as 200 afrikanische König und dradizionelle Stammesherscher zum *Köönig vo de Köönig* vo Afrika usgrüeft worde.

## Lueg au
*Kaiser
*Köönig

## Litratuur
* Iris Colditz: *Altorientalische und Avesta-Traditionen in der Herrschertitulatur des vorislamischen Iran*. In: Carlo Cereti u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Religious themes and texts of Pre-Islamic Iran and Central Asia. Studies in honour of Professor Gherardo Gnoli on the occasion of his 65th birthday on 6th Dezember 2002* (= *Beiträge zur Iranistik.* Bd. 24). Reichert, Wiesbaden 2003, ISBN 3-89500-329-8, S.&nbsp;61–78.
* John G. Griffiths: *Basileus basileon. Remarks on the History of a Title*. In: *Classical Philology.* Jg. 48, Nr. 3, 1953, , S.&nbsp;145–154.

## Fuessnoote
Haut-Intyamon

**Haut-Intyamon** isch e politischi Gmeind im Greyerzbezirk vom schiizerische Kanton Frybùrg. D Gmeind isch us ere Fusion vo Albeuve, Lessoc, Montbovon un Neirivueuf de 1. Jänner 2002 entschtande. D Gmeindsverwaltig isch z Albeuve.

## Geographii
Haut-Intyamon isch öppe rund 12 km südlich vom Bezirkshauptort Bulle (Luftlinie) in de Haute-Gruyère, em obere Greyerzerland. D Gmeind ligt im Saane-Tal in de Frybùrger Alpe. S Gmeinsbiet umfasst e Flächi vo 60.4 km². Dadervo sind 2 % Sidligsflächi, 37 % Wald un Ghölz, uf 48 % wird buuret und öppe 13 % werde nöd gnutzt (Schtand: 1997). De *Pra de Cray* isch mit  de höchschti Punkt vo Haut-Intyamon. Nochbargmeinde sin Châtel-Saint-Denis, Semsales, Greyerz, Bas-Intyamon un Grandvillard im Kanton Frybùrg und Château-d’Œx, Rossinière, Veytaux, Montreux un Blonay im Waadtland.

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 12 % gläge.

## Religion
83,2 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7,5 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1342 Yywoner 94,3 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 3,1 % Tüütsch ù 2,6 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 75 va de 1342 Yywohner ggredt.

## Weblink

* Offizielli Website va de Gmiin Haut-Intyamon
* 
* 

## Fuessnote
Botterens

**Botterens** (Frybùrger Patois ) isch e politischi Gmeind im Greyerzbezirk vom schwiizerische Kanton Frybùrg. Uf dütsch het me de Gmeind früehner *Botteringen* gsait. Sit em 1. Jänner 2006 ghört au Villarbeney zu Botterens.

## Geographii
Botterens ligt am Fuess vo de Frybùrger Alpe uf ere Geländeterasse oberhalb vom südliche Endi vom Greyerzersee in ere Höchi vo . D Flächi vom Gmeindsbann isch 4.2&nbsp;km² und bstoht zu 9 % us Sidligsflächi, zu 50 % us Wald un Ghölz, uf 38 % wird buuret un öppe 3 % vom Gmeindsbann wird nöd gnutzt (Schtand: 1997). De höchschti Punkt vo de Gmeind ligt mit  uf em Mont Bifé. 
Zu Botterens ghört au s Dorf Villarbeney und einigi Einzelhöf. Nochbargmeinde sin Broc, Morlon, Corbières, Val-de-Charmey un Châtel-sur-Montsalvens.

## Gschicht
Botterens isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1227 aus *Bothereyn* (1403 *Bosthereyn*, 1490 *Bocterens*, 1668 *Boterens*).

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 7,2 % gläge.

## Religion
82,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 8,1 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 384 Yywoner 93,8 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 3,9 % Tüütsch ù 2,3 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 16 va de 384 Yywohner ggredt.

## Weblink
* 
* www.botterens.ch
* 

## Fuessnote
Marathon (Griechenland)

**Marathon** *m. Sg.* (altgr. und Katharevousa Μαραθών, neugr. Μαραθώνας *Marathonas*; übersetzt *[[Fenchel|Fänchel]]-Fäld*) isch e Gmäind z Griecheland nordöstlig vo Athen, an dr Ostküste vom alte Attika.

D hütigi Gmäind isch bi dr Verwaltigsreform 2010 entstande, wo die gröösseri Noochbergmäind Nea Makri mit de chliine Landgmäinde Grammatiko und Varnavas zu Marathon veräinigt worde si.

Nid wit vo dr Stadt befindet sich dr Marathon-Stausee, wo für d Wasserversorgig vo Athen wichdig isch.

In dr Nööchi vo Marathon het 490 v. d. Z. d Schlacht bi Marathon zwüsche de Perser und de Athener stattgfunde, wo d Grieche under em Fäldher Miltiades gwunne häi.

## S Museum
Bi Marathon git s e Graabhüügel, wo die 192 Athener begraabe sige, wo in dr Schlacht bi Marathon gfalle si. Nit wit vo dört git s non e andere, woorschinlig für d Platäer, wo zämme mit de Athener kämpft häi, und e dritte Graabhüügel us em 13. Joorhundert v. d. Z. us dr achäische Zit.

Näbe däm dritte Graabhüügel stoot e Museum, wo archeologischi Fund us dr Umgääbig vo Marathon ufbewaart wärde und vor allem Skulpture us ere Villa vom Herodes Atticus, wo us deere Gegend choo isch.

## Litratuur
* M.-C Amouretti, F. Ruze: *Le Monde grec antique*, Hachette-Université, 1978
* P. Lévèque: *L'aventure grecque*, Armand Colin, 1964
* Edouard Will: *Le Monde grec et l'Orient*, *tome I : le V siècle*, collection « Peuples et Civilisations », Presses universitaires de France, 1980
* E. Glatre: *Salamine et les Guerres Médiques*, collection « les grandes batailles de l'Histoire », Socomer, 1990
* Thomas Maria Weber: *Marathon. Siedlungskammer und Schlachtfeld – Sommerfrische und olympische Wettkampfstätte*, von Zabern, Mainz 2004 (Antike Welt. Sonderband/Zaberns Bildbände zur Archäologie) ISBN 3-8053-3378-1
* Henri Pigaillem: *Salamine et les Guerres Médiques.* Economica, 2004

## Weblingg

## Fuessnoote
Dareios I.

Dr **Dareios I.** (altpersisch *Dārayavauš*, babylonisch *Dariamuš*, elamisch *Dariyamauiš*, aramäisch *Dryhwš*, hebräisch *Darjaweš*, , latiinisch Darius; * 549 v. d. Z.; † 486 v. d. Z.), vilmol au **Darius dr Groossi** gnennt, isch Groossköönig vom persische Achemenideriich gsi, dr nünt Köönig us dr Dünastii vo de Achemenide. Si persische Naame bedütet *Dä, wo s Guete ufrächt erhaltet*.

Dr Dareios I. gältet näben em Kyros em Groosse as dr bedütendsti Groossköönig vom altpersische Riich. Zu de Läistige, wo zu deere Iischetzig biidrääge, ghöört d Ernöijerig vo de Riichsstrukture. Sini Verwaltigsreforme si no lang noch em Ändi vom Achemenideriich as vorbildlig aagluegt worde. Es isch sogar mööglig, ass si d Organisazioon vom Römische Riich beiiflusst häi. Dr Dareios het usserdäm d Künst gförderet, bsundrigs d Archidekdur, het Persepolis gründet und vor allem Susa usbaut.

In Öiropa isch er aber vor allem wägen em Ufstand vo de Stedt in Ionie bekannt, won er underdruckt het und wäge de Chrieg, won er denn gege d Grieche gfüert und verloore het.

## Chronologii
* 549 v. d. Z. D Geburt vom Dareios.
* 525 v. d. Z. Dr Dareios begläitet dr Kambyses II. as kööniglige Lanzedrääger uf Egüpte.
* 522 v. d. Z. D Usurpazioon vom Gaumata. Dood vom Kambyses. Dr Dareios goot uf Persie zrugg und loot sich zum Köönig lo chrööne.
* 522 v. d. Z. Dr Dareios wird vom Nebukadnezar III. für drei Mönet as Köönig vo Babylon abgsetzt (Usurpazioon).
* 521 v. d. Z. Dr Dareios wird vom Nebukadnezar IV. für siibe Mönet as Köönig vo Babylon abgsetzt (Usurpazioon).
* 521 v. d. Z. S Ändi vo de Ufständ gegen e Dareios.
* 519 v. d. Z. Dr Siig über e Herscher vo de Sake Skunxa.
* 518 v. d. Z. Dr Dareios goot uf Egüpte.
* 515 v. d. Z. D Gründig vo Persepolis. D Geburt vom Xerxes I.
* 513 v. d. Z. D Erooberig vo dr Kyrenaika. Dr Fäldzuug gege d Skythe. D Erooberig vo Thrakie.
* 512 v. d. Z. D Iifüerig vom Dareikos.
* 507 v. d. Z. S Bündnis mit Athen.
* 500 v. d. Z. D Iiweijig vom Bubastis-Kanal, em erste Suezkanal.
* 499 v. d. Z. Dr Ionisch Ufstand und d Zerstöörig vo Sardes.
* 494 v. d. Z. D Eroberig vo Milet und s Ändi vom Ionische Ufstand.
* 492 v. d. Z. D Invasion vo Griecheland vom Mardonios, wo nid glunge isch.
* 490 v. d. Z. D Schlacht bi Marathon wo verloore gange isch.
* 486 v. d. Z. Dr Ufstand in Egüpte und dr Dood vom Dareios.

## Litratuur
* Aischylos: *Die Perser.* Übersetzt, ediert und uusegee vom Emil Staiger. Reclam, Stuttgart 1997, ISBN 3-15-000510-8.
* Herodot: *Historien.* Übersetzt vom August Horneffer, ediert und uusrgee vom Hans-Wilhelm Haussig. Kröner, Stuttgart 1971, ISBN 3-520-22404-6.

## Weblingg

* Biografii vom Darius I. und Bildergalerii vo Persepolis uf Nirupars.com
* 
* 
* Dr Herodot über e Dareios (änglisch)

## Fuessnoote
Broc FR

**Broc** ([], Frybùrger Patois ) isch e politischi Gmeind im Greyerzbezirk vom schwiizerische Kanton Frybùrg. Frühener het me de Gmeind uf Dütsch *Bruck* gsait.

## Geographii
Broc ligt uf , öppe 3,5&nbsp;km oschtsüdöschtlich vom Bezirkshauptort Bulle (Luftlinie). S Dorf isch uf ere Hochterrasse zwüsche de Saane (französisch: Sarine) im Weschte und em Jaunbach (französisch: Jogne) im Oschte. Am Jaunbach uf numme  isch de Ortsteil *Broc-Fabrique* und au einigi Einzelhöf ghöred zu de Gmeind. D Flächi vom Gmeindsbann umfasst 10,1&nbsp;km², vo dene 9&nbsp;% uf Sidligsflächi falle, 43&nbsp;% uf Wald und Ghölz, uf 43&nbsp;% wird buuret und 5&nbsp;% werde nöd gnutzt (Schtand: 1997). De höchschti Punkt vo de Gmeind isch mit  uf em *Dent de Broc*. 
Nochbargmeinde vo Broc sin Bulle, Morlon, Botterens, Châtel-sur-Montsalvens, Crésuz, Val-de-Charmey un Gruyères.

## Gschicht
Broc isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1115 aus *Broyc* ù *Broch* (1285 *Broz*).

## Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateel isch 2010 bi 27,1 % gläge.

## Religion
80,4 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 4,9 % evangelisch-reformiert.

## Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 2068 Yywoner 88,3 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 2,6 % Tüütsch ù 9,1 % anderi Spraache.

De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 56 va de 2068 Yywohner ggredt.

## Wirtschaft
Broc isch bis zum Endi vom 19. Johrhundert vo de Landwirtschaft prägt gsi. Au Strohflechterei het e wichtigi Rolle gschpielt, het aber Endi vom 19. Johrhundert starch abgnoh. Im Johr 1898 isch d Schoggifabrik Cailler gründt worde, womit d Arbeitslosigkeit im Dorf es End gha het. Cailler isch schnell zum gröschte Arbeitgeber in de Region worde, wo z Broc zu eme starche Bevölkerigswachstum im 20. Johrhundert gführt het. Im Johr 1930 hei fascht 1'800 Lüt in de Schoggifabrik gschaffet.

Hüt het's z Broc numme no öppe 900 Arbeitsplätz und de Aateil vo de Beschäftigte in de Landwirtschaft isch uf 3&nbsp;% gsunke.

## Bilder

2012-09-02 Broc Cailler.jpg|Cailler's
2014-Broc-Village.jpg|Broc Dorf
2014-Broc-En-Bas.jpg|Broc En Bas
2014-Broc-Gare.jpg|Bahnhof
2014-Broc-Hotel-de-Ville.jpg|Gmeindverwaltig
2014-Broc-Rue-du-Bourg-de-l-Auge.jpg|Rue du Bourg de l'Auge
2014-Broc-Ecole.jpg|Schuelhuus
2014-Broc-Salle-de-Gymnastique.jpg|Turnhalle
2014-Broc-Place-du-Parc.jpg|Place du Parc
2014-Broc-Restaurant-de-Ville.jpg|Restaurant, Hotel de Ville
2014-Broc-Rue-du-Bourg-de-l-Auge-2.jpg|Rue du Bourg de l'Auge


## Weblink

* Offizielle Website der Gemeinde Broc (französisch)
* 

## Fuessnoote
Aargauer Zeitung

D **Aargauer Zitig** isch e Tageszitig us em Aargau.

D Zitig isch im 1996 durch d Fusion vom *[[Aargauer Tagblatt]]* un em *[[Badener Tagblatt]]* entschtande un het zu de AZ Medie AG ghöört. D Redaktion het ihre Sitz im Telli z Aarau. D Aargauer Zitig wird z Aarau in ere Uflag vo 70'258 Exemplar druckt (Stand: 2019).

Sit em Jänner 2002 isch d Aargauer Zitig en Teil vo de *Mittelland-Zitig,* eme Zitigsverbund, wo sich ab em September 2010 *az Gsamtusgab* gseit het und sit em September 2012 *[[Die Nordwestschweiz|D Nordweschtschwiiz]]* heisst.

Für d Lokalnochrichte chöme vier Usgabe für d Regione Aarau-Lenzbrg-Wynetal-Suhretal, Bade-Brugg-Zorzach, Freiamt und Fricktal use.

Sit 2018 isch d Zytig e Deil vo dr CH Media.

## Literatur
* 

## Weblink
* d Website vo de Aargauer Zitig

## Fuessnoote