open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wettbewerb für Mundart-Theaterstücke 1979

Anne 1979 het dr Alemannische Gsprächskrais im Regierigsbresidium Fryburg e **Wettbewärb für Mundart-Theaterstugg** uusgschribe.

## Iber dr Wettbewärb
S sin Bryys uusglobt wore fir churzi Stugg, fir lengeri Stugg un fir Stugg vu aire Stund. Mer het d Stugg mieße anonym yyschicke, insgsamt sin derno 71 Theaterstugg yygschickt wore.

S het e fimfchepfigi Jury gee, wu derno d Bryysdreeger*ne uusgwehlt het. D Bryysverleiig isch vum Bund Haimet un Volksläbe organisiert wore, wu au Mitglid im Arbetskrais isch. Bi dr Bryysverleiig im Alte Chaufhuus z Fryburg het dr Regierigsbresidänt Hermann Person dr Gwinner*ne grateliert. Anderi Redner sin dr Landrot Emil Schill, wu au Bresidänt vum Haimet un Volksläbe gsii isch, un dr Germain Muller us em Elsass gsii.

## Bryysdreeger*ne
Fir lengeri Stugg
* 1. Brys: Gerhard Jung „Gugelfuhr”
* 2. Brys: Erhard Richter „Dr Markgräfler Bureufstand“
* 3. Brys: François Deyber „Dr Kloschterschatz vo Rhinau“
* 3. Brys: Paul Nunnenmacher „D Holliwudkur”
* 4. Brys: Paula Hollenweger „Verlobung an Weihnachten“

Fir Stugg vu aire Stund:
* Gerhard Jung
* Paul Nunnenmacher
* Roland Lederle
* Franziska Basler-Christen

Fir churzi Stugg
* Monika Schreiber-Loch
* Gerhard Jung
* Erhard Richter
* Franziska Basler-Christen

## Literatur
* *Unseri Mitglieder hen guet abgschnitte bim Wettbewerb für Mundart-Theater-Stückli.* In: Alemannisch dunkt üs guet. I/II 1979. S. 44
Emil Schill (Landrat)

Dr **Emil Schill** (* 12. Februar 1928 z Fryburg; † 21. Augschte 2002 isch e dytsche Kommunalbolitiker gsii. Vu 1968 bis 1973 isch er Landroot vum Krais Fryburg gsii un derno bis 1993 Landroot vum neie Landkrais Brysgau-Hoochschwaarzwald.

## Lääbe
Dr Schill isch z Fryburg uf d Wält chuu un dert au ufgwagse. No dr Oberrealschuel het er an dr Uniwersitet Fryburg Räächts- un Staatswisseschafte studiert. Anne 1952 het er di Eerscht un 1956 di Zwoot Staatsbriefig gmacht. Derno het er zum Dr. jur. promowiert. Unter anderem bim Landrotsamt isch er Assessor gsii. Anne 1959 isch er zue dr Stadt Fryburg gwägslet un isch dert Stadträächtsdiräkter gsii. Im Johr 1968 isch dr Schill zum Landroot vum Krais Fryburg gwelt woore, des Amt het er speter mol dr. „Traumjob vun eme Jurischt“ gnännt. Anne 1973 isch er zum Landroot vum neie Landkrais Brysgau-Hoochschwaarzwald gwehlt wore un isch no au zwai Mool in däm Amt bstetigt woore. In däne 25 Johr, wun er Landroot gsii isch, het er si yygsetzt fir d Integrazion vu dr friejere Krais Fryburg, Hochschwarzwald un Mille un e Uusglych zische dr Lääbesbedingige uf em Land un in dr Stadt. Im Beraich vu dr Gsundhait isch e medizinischi Grundversoorgig in dr ganze Flechi umgsetzt woore un mit dr Stadt Fryburg het mer e gmainsami Millabfuhr un dr Regio-Verchehrsverbund zwääg broocht. Dr Schill het au grooße Wäärt glait uf d Zämenaarbet mit dr Noochbere im Elsiss. As Eerschte het er uf dr Stuel vu dr Eerschte Landesbeamti e Frau ghoolt, d Gudrun Heute-Bluhm, wu speeter Oberbuurgermaischteri vu Löörech wooren isch. Bi umstrittene Theeme het er kai bolitischi Ussenandersetzig gscheit, in dr Diskussion um d B 31-Oscht het er si geege massivi Protescht fir e Schwaarzwald-Transitautobahn yygsetzt. Anne 1989 isch dr Schill aistimmig zum Bresidänt vum Landkraisdaag Baade-Wiirtebäärg gwehlt woore, dervoor isch er deert scho Voorsitzer vum Räächtsuusschuss gsii. Anne 1993 isch er pänsioniert woore.

Näbe syre kommunalbolitische Aarbet het er si au fir s regional Bruuchdum un di regional Kultur engaschiert, zum Byschpel isch er Bresidänt vum Bund „Heimat und Volksleben e. V.“ gsii.

## Literatur
* Dr. Emil Schill (1989 – 1993), Landkreistag Baden-Württemberg
* Landrat mit Leib und Seele, Badische Zeitung, 29. Augschte 2002
* Alt-Landrat Emil Schill ist gestorben, Badische Zeitung, 23. Augschte 2002
Avenue Anatole-France (Nancy)

D’ **Avenue Anatole-France**  ìsch a braita Schtrooss z’ Nànzig ìm Lothrìnga. 

## Geogràfii
D’ Avenue Anatole-France lììgt ìm Viartel *Poincaré - Foch - Anatole France - Croix de Bourgogne* ìm Wäschta vu dr Schtàdt Nànzig. Sa làuift vu dr Rue Raymond-Poincaré bis àn dr Gmaindagranz vu Laxou.

D’ Avenue Anatole-France ìsch aigentlig d’ Verlangerung vu dr Rue Raymond-Poincaré. Sa fàngt àn dr Kritzung vu dr Avenue de Boufflers un vu dr Rue de Saint-Lambert un fàhrt schtàkt uff 632 Määter ìn Rìchtung Süüdwäscht bis àn dr Gmaindagranz vum Vorort Laxou. D’ Schtrooss kritzt rachtwenklig d’ Rue Verlaine, d’ Rue de l’Abbé-Gridel, d’ Rue du Sergent-Bobillot, d’ Rue de Cronstadt un d’ Rue de Médréville. A pààr Määter noh dr Kritzung vu dr Rue de Médréville ìsch d’ Gmaindagranz vu Laxou; dàs ìsch s’ And vu dr Avenue Anatole-France. Verlängert wìrd d’ Schtrooss vu dr Avenue Paul-Déroulède bis ìns Schtàdtzäntrum vu Laxou.

Zwìscha dr Avenue de Boufflers un dr Rue Verlaine verlàuift d’ Avenue Anatole-France pàràlleel zem Jardin Paul-Verlaine.

## Gschìcht
Àn dr Schtälla vu dr hìttiga-n-Avenue Anatole-France ìsch schuu ànna 1894 a Prìwààtschtrooss gsìì. Dia Schtrooss ìsch Tail gsìì vun’ra Siidlung zwìscha dr Rue de Santifontaine un dr Rue de Laxou — dàs ìsch àm Nàmmendsort Médreville gsìì. Dr urschprìngliga-n-Àbschnìtt hàt àn dr Rue Verlaine ààgfànga, un ìsch vu dr Rue Poincaré dur a Prìwààtaigatumm getrännt gsìì. S’ Aigatumm hàt züa dr Fàmìlia Zobel gheert; wu ’s ànna 1908 àbgrìssa worra-n-ìsch, ìsch d’ Schtrooss bis àn dr Rue Poincaré witter ààglajt worra — domìt ìsch sa aina vu da längschta Schtroossa vu dr Schtàdt Nànzig worra. Ànna 1904 ìsch sa àls „Gschìtzta-n-Àbtailung“ ärkläärt worra.

D’ Schtrooss hàt z’äärscht *Avenue de Toulon* ghaissa — dàs ìsch a Eehrung gsìì àn d’ Uffnàhm vu rüssischa Màriner z’ Toulon ànna 1893 ìm Rààhma vu dr Frànzeesch-Rüssischa Àllianz. D’rnooh hàt sa *Avenue de France* ghaissa un hàt ànna 1924 ìhra hìttiga Nàmma bikumma. Geega dr näija Nàmma hann sìch d’ bìrgerliga Schtroossbewoohner ämphoora, dänn dr Anatole France ìsch a Soziàlìscht gsìì.

## wàs doo z’ sah ìsch
Àn da Nummer 6 bis 12 sìnn Jugendschtiil-Gebäijer z’ sah.

Mehrera Gebäijer àn dr Schtrooss sìnn vum Àrkitäckt Louis Déon zaichent worra, drunter:

* Nr. 10, zaichent ànna 1922
* Nr. 12, zaichent ànna 1910
* Nr. 14, zaichent ànna 1911
* Nr. 20, zaichent ànna 1920
* Nr. 23, zaichent ànna 1923
* Nr. 25, zaichent ànna 1909
* Nr. 26, zaichent ànna 1909
* Nr. 38, zaichent ànna 1910
* Nr. 40, zaichent ànna 1910
* Nr. 42, zaichent ànna 1913

Ainiga Gebäijer besìtza Buntafanschter, wo dr Elsasser Jacques Grüber gmàcht hàt.


A France 1922 09413.JPG|Àn Nr. 10
Anatole France 12 09412.JPG|Àn Nr. 12
A France 1911 09415.JPG|Àn Nr. 14
16 rue A France 09421.JPG|Àn dr Fàssàda àn Nr. 16
Anantole France 24&26 09428.JPG|Àn Nr. 24 un 26
Anatole France 25&27 9431.JPG|Àn Nr. 25 un 27
Gridel A France 09444.JPG|Àn Nr. 46 àn dr Kritzung vu dr Rue de l’Abbé-Gridel
Gridel France 09448.JPG|Àn dr Kritzung vu dr Rue de l’Abbé-Gridel


## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Klio

Mit **Klio** cha gmäint si
*    die griechischi Muuse vo dr Gschichtsschriibig
*    äini vo de Nereiide in dr griechische Müthologii
*    e *Monatsschrift für die französische Zeitgeschichte*, wo 21 Heft drvoo vo 1795 bis 1796 uusechoo si. Dr Uusegääber isch dr Ludwig Ferdinand Huber gsi, dr Redakdöör dr Paul Usteri.
*    en althistoorischi Zitschrift, wo 1901 as *Beiträge zur alten Geschichte* gründet worde isch, Hüte chunnt si bi Walter de Gruyter uuse.
*    as *(84) Klio*: en Asteroiid im Hauptgürdel
Märklin

D Firma **Brüedere Märklin & Cie GmbH** isch en Spiilzüghärsteller z Göppige im Schwabeland. S isch de gröschti Fabrikant vo Modällisebane z Europa.

## Gschicht
S Märklins händ ane 1859 agfange Bäbichuchene z boue. Später sind öppe Dampfmaschine, Schiff, Karusell, Surrli, Metallbouchäschte und Isebane dezue cho. Em Märklin sini Frau isch als eini vo de erschte wiibliche Handelsreisende im Süddütsche und de Schwiiz umegreist, zum für d Spiilsache won ire Maa poud hät, Händler z finde. Won er 1866 gstorben isch, händ sini Söhn d Firma witergfüert. Zerscht i de grosse Spur 1 (1891-19??/wider sit 1969), dänn au i de Spur 0 (1893-1954). Hüt boueds Isebändli i de Spur H0 (sit 1935) und Z (sit 1972).

## Lueg au
* C. Blumhardt & Cie
C. Blumhardt & Cie

D Firma **C. Blumhardt & Cie** isch en altigsässne Spiilzüghärsteller z Schwoege im Schwabeland.

## Gschicht
D Familie Bluemhardt häd 1850 z Stuegert en Spiilzüglade uftue und 1864 sind s Bluemhardts Spiilzügeliferant am chönigliche Hof worde.

De Bernhard Hehr isch ab 1968 Gschäftsfüerer gsi und häd d Firma 1971 überna. Er häd alti Märklin-Modällisebane i de Spur 0 napout Die häissed **Hehr Replica**. Hüt füert sin Sohn d Firma.

## Produkt
Früener händs under anderem Chartespiili gmacht.

## Lueg au
* Modern European Outline 0 Gauge Trains: In the Style of Märklin, Section 1: Hehr
* viele Hehr Modelle
* weitere Katalogblätter
* alte Hehr Preislisten

Vor em Carl Blumhadt häds au 1830-1893 de Heiri Blumhardt ge, won en grosse Spiilzüghärsteller z Stuegert gsi isch. Sini Witwe häds Gschäft dänn 1898 de Häre Kindler & Briel (Kibri) z Böblinge verchauft.

## Quàle
Jessica Jurassica

D **Jessica Jurassica** (* 1993; de börgerlich Name von ere wääss me nüd) isch de Chünschtlername von ere Bloggeri, Schriiberi ond e Sängeri os em Appezöller Henderland. Si träät e Schtormmaschge wenn si uftrette töt. Dromm wääs me nüd we si ussiet ond ou nüd wer si isch.

## Laufbaa
Zerschtepotz het d Jessica Jurassica im Sommer 2018 vo sich z rede gmacht will en satiirische Bitraag, wo si gschrebe gha het, im Kulturblogg vo de Zittig *[[Der Bund|De Bond]]* glöscht wooren isch. I dem Tegscht het si de Verleger Pietro Supino vom Tagi uunig kritisiert. I dem Joor het si vom Kantoo Appezöll Osseroode im «Literaturland Schreibwettbewerb» en Uuszäächnig öberchoo.

Schriibe töt si under anderem im Kulturmagaziin ''Saiten'' oder im Onlinemagazin Republik.

Im Joor 2019 het Jessica Jurassica im Äägeverlaag de Chorzromaan  *Die verbotenste Frucht im Bundeshaus* useggee, en «erotischi Fan-Fiction» mit em Protagonischt Alain Berset, wo en Aschpilig uf de gliichnamig Bondesroot Alain Berset ischt. Da het e groosses Medienecho ggee. En Abschprooch mit de Bondeskanzlai het si in ere zwoote Uflaag em Protagonischt de Name André Beret ggee.

Im Joor 2021 isch de Debütroman *Das Ideal des Kaputten* vo de Jessica Jurassica usechoo. För de het si 2021 de Literaturpriis vom Kantoo Bern öbercho.

D *[[WOZ Die Wochenzeitung|WOZ]]* het erni Chunscht as *digitale Situationismus* bizäächnet.

## Äänzelnowiis
Société jurassienne d’émulation

D’ **Société jurassienne d’émulation**  („Jurassischa Wättiifer-Gsällschàft“, kurz SJE) ìsch a unpolitischa jurassischa Gelehrtagsällschàft, wo d’ Kültüüräärwa vum hischtoorischa Jura befäärdert. Ìhr Sìtz lììgt z’ Pruntrut.

## Gschìcht
D’ Société jurassienne d’émulation ìsch àm 11. Hornung 1847 z’ Pruntrut uff dr Iniziàtiiwa vum Xavier Stockmar grìnda worra.

Obwohl d’ Gsällschàft kää politischa odd’r religiöösa Fàrb hàt, hàt sa ìm 19. Joohrhundert àn äffentliga Debàtta mìtgmàcht, zem Biischpììl ìwwer d’ Fìrsorga, d’ Umschtällung vu da Bìrgergmainda, s’ Bìldungssüschteem un d’ Ìndüschtrii. Zamma mìt àndra Verainigunga hàt sa ìm Rààhma vum Jurakonflikt d’ jurassischa Forderunga àn d’ Bärner Beheerda gschtällt. Noh dr Moeckli-Àffàra hàt sa ànna 1947 àn dr Grìndung vum Comité de Moutier mìtgmàcht. Noh da Volksbefroogunga-n-ìwwer d’ Salbschtbeschtìmmung ànna 1974 un 1975 hàt d’ SJE ìhra Rolla näi bschtìmmt, fìr d’ kültürälla un morààlischa Ainhait un d’ Idäntiteet vum hischtoorischa Jura befäärdra.

Ànna 2010 hàt d’ Gsällschàft mehr àss 2.000 Mìtglììder ghàà. Ànna 2022 sìnn 1.700 Mìtglììder gsìì.

## Orgànisàzioon un Wark
D’ SJE bschteht üss 14 Sekzioona ìm Kàntoon Jura, ìm Bärner Jura sowia ìn Wäscht- un Diitschschwiizer Schtädt. Sa zeehlt mehrera-n-Àrwetskraisa züa hischtoorischa un wìssaschàftliga Schtüdia, Àltertummforschung, Màthemàtik un Füüsik, Patois (Franc-comtois) un Lìteràtüür. Sa düat Sümpoosia un Üssschtällunga orgànisiara un Priisa verlaiha. 

Jeedsjoohr düet d’ *Actes de la société jurassienne d’émulation* ärschiina. Naawadràà hàt d’ SJE d’ Biacher *Anthologie jurassienne* (ànna 1964-65) un *Nouvelle histoire du Jura* (ànna 1984) veräffentligt. Sitter 2005 wìrd àui dr *Dictionnaire du Jura* vu dr SJE veräffentligt.

## Lischta vu da Laiter

## Lìteràtüür
*
*
*

## Weblìnks
* Offiziälla Websitta (uff Frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
BKG

**BKG** stoot für:
* *Babbar Khalsa Germany*, e militanti Sikh-Organisazioon
* Ballistokardiogramm in dr Mediziin
* Basler Künstlergesellschaft
* *Bergische Kunstgenossenschaft*
* *Bergisches Kompetenzzentrum für Gesundheitsmanagement und Public Health*, e Forschigsinstidut vo dr Bärgische Uniwersidäät Wupperdaal
* Berliner Chrankehuusgsellschaft
* Braunschweiger Karneval-Gsellschaft vo 1872
* Bundesamt für Kartografii und Geodesii
* dr IATA-Kod für e Branson Airport, en amerikaanische Flughaafe

**bkg** stoot für:
* Buraka (ISO-639-3-Code), äini vo de ubangische Sprooche in dr Zentralafrikaanische Republik und in dr Demokraatische Republik Kongo
Dani von Wattenwyl

Dr **Daniel vo Wattewyl** (* 11. Septämber 1972 z Baasel) isch e Schwizer Radio- und Färnseemoderator, Schauspiiler und Schriftsteller.

## Lääbe
Dr Dani vo Wattewyl isch im Baselbieter Biel-Bänke ufgwaggse, isch z Oberwil uf d Sek und denn uf d Diplommiddelschuel z Baasel. Sit 1995 isch er Noochrichdemoderator bi Telebasel. Usserdäm het er vo 1997 bis 2008 die wöchentligi Talkshou *Pur* moderiert. In dere Funkzioon het er in de letschte Joor mit regionaale, nazionaale und internazionaale Brominänte und Persönligkäite z due gha, wie em Emil, dr Sina, em Hape Kerkeling oder em Viktor Giacobbo. As Schauspiiler isch er unter anderem im Baasler Häbse-Theater oder im Bernhard-Theater z Züüri uf dr Büüni gstande. Vom Mai 2007 bis Oktober 2009 het er uf TeleBärn d Sändig *Das von Wattenwyl-Gespräch* moderiert.

Dr Wattewyl schafft au as Radioredakter. Vo 1999 bis 2004 isch er Gschäftsfüerer vo Radio *Edelweiss* resp. Radio Basel&nbsp;1 gsi. Im Baasler Friedrich Reinhardt Verlaag het er sit 2010 vier *[[Thriller]]* veröffentligt. Sit 2013 isch dr Wattewyl Radiomoderator bi Radio Basilisk, und sit 2022 läitet er s Häbse-Theater.

Dr Wattewyl woont und schafft z Baasel und isch acht Joor lang mit dr Schauspiilere Caroline Rasser liiert gsi, bis die bäide im Juni 2010 entschiide häi, sich z drenne.  Dr Wattewyl het e Zwillingsbrueder.

## Wärk
* *Der Maulwurf*. Thriller. Reinhardt, Baasel 2010, ISBN 978-3-7245-1681-1.
* *Die Brigade des Falken*. Thriller. Reinhardt, Baasel 2011, ISBN 978-3-7245-1698-9.
* *Die Patriotenlüge*. Thriller. Reinhardt, Baasel 2012, ISBN 978-3-7245-1792-4.
* *Das Tribunal von Troja.* Thriller. Reinhardt, Baasel 2015, ISBN 978-3-7245-1988-1.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Caroline Rasser

D **Caroline Rasser** (* 24. Januar 1971 z Baasel) isch e Schwizer Schauspiilere und Gabarettistin.

Si isch d Dochder vom Schauspiiler Roland Rasser und s Groosschind vom Gabarettist Alfred Rasser (*[[HD Läppli]]*). Zsämme mit iirem Brueder Glood Rasser läitet si s Baasler Chläitheater *[[Theater Fauteuil]].* As Schauspiilere het si bin e Hufe Theaterbrodukzioone mitgmacht und bi verschidnige TV-Brodukzioone vom Schwizer Färnsee, z.&nbsp;B. *Fertig lustig* und *Lüthi und Blanc*.

D Caroline Rasser läbt z Baasel, het e Dochder und isch bis Juni 2010 mit em Telebasel-Moderator Dani vo Wattewyl liiert gsi.

## Weblingg
*
Francesco Antonio Soddu

Dr **Francesco Antonio Soddu** (* 24. Oktoower 1959 z’ Chiaramonti, Prowìnz Sassari) ìsch a itàlianischer reemisch-kàthoolischer Gaischtliger. Zitter 2022 ìsch’r Bischoof vu Terni-Narni-Amelia. 
 
## sii Laawa
Dr Francesco Antonio Soddu ìsch Schialer àm Liceo Classico Azuni z’ Sassari gsìì. Doo druff hàt’r Filosofii un Kàthoolischa Gotteslehr àm Sardischa Regionààla Pàpschtliga Seminààri z’ Cagliari. Àm 24. Àwrìl 1985 hàt’r ìm Mìnschter San Nicola di Bari z’ Sassari d’ Priaschterwäih fìrs Arzbìschtumm Sassari ämpfànga. Ar hàt witter gschtudiart un hàt àn dr Pàpschtliga Theoloogischa Hoochschüal vu Sàrdinia z’ Cagliari a Lizanz vu dr Pàschtorààltheologii bschtànda.

Dr Soddu ìsch vu 1985 bis 1987 Subregäns vum Sardischa Regionààla Pàpschtliga Seminààri z’ Cagliari gsìì. D’rnooh ìsch’r Subregäns vum Arzbischääliga Priaschterseminààri z’ Sassari un Dirakter vum Bischtìmmliga Zäntrum fìr Beriafungspàschtorààl worra. Vu 1997 bis 2012 ìsch’r Pfàrrer vum Mìnschter San Nicola di Bari z’ Sassari worra. Naawadràà hàt’r mehrera kìrchliga un verainliga-n-Amter üssiawt: ar ìsch vu 1997 bis 2012 Gaischtliger Àssisànt ìm Verain vu da Itàlianischa Kàthoolischa Laiter un Pfààdfìnder gsìì un vu 1998 bis 2005 Bìschtìmmliger Àssistant vu dr Jugendàbtailung vu dr Kàthoolischa-n-Àkzioon, so wia vu 2005 bis 2012 Bìschtìmmliger Caritas-Dirakter un vu 2011 bis 2012 Dirakter vum Bìschtìmmliga Büroo fìr d’ Migrànta. Witterscht ìsch’r vu 1999 bis 2012 Mìtglììd ìm Priaschterroot, un vu 2005 bis 2012 Mìtglììd ìm Konsultoorakolleegium vum Arzbìschtumm Sassari gsìì. Àb 2012 ìsch’r nàzionààler Caritas-Dirakter gsìì. Àm 27. Oktoower vum saalwa Joohr hàt’ne dr Pàpscht Benedikt XVI. àls Mìtglììd vum Pàpschtliga Root Cor Unum ärnännt.

Àm 29. Oktoower 2021 hàt’ne dr Pàpscht Frànziskus àls Bischoof vu Terni-Narni-Amelia ärnännt. D’ Bischoofswäih hàt ema dr ehamààliga Bischoof vu Terni-Narni-Amelia, Giuseppe Piemontese, àm 5. Janner 2022 ìm Mìnschter Santa Maria Assunta z’ Terni gschpanda; doo drbii sìnn d’ Mìtkonsekràtoora dr Arzbischoof vu Sassari, Gian Franco Saba, un dr Bischoof un Generààlsekretäär vum Itàlianischa Bischoofskùmferanz Stefano Russo gsìì. Àls Wàhlschpruch hàt dr Soddu *In omnibus caritas* („Ìn àllem Naachschtaliawa“) gwählt.

Àm 27 Septamber 2022 hàt dr Bischoof Soddu àn dr Iiwäijung vun’ra Fräimüürerlooscha vum Grande Oriente d’Italia z’ Terni mìtgmàcht. Dàs hàt a Polemik üssgleest.

## Weblìnks

* 
* 
* dr Francesco Antonio Soddu uff dr Websitta vum Bìschtumm Terni-Narni-Amelia (itàlianisch)

## Ainzelnoohwiisa
Altes Schloss Bümpliz

Ds **Alte Schloss Bümpliz** isch es Schloss i der Stadt Bärn im Stadteil Bümpliz i der Schwiz.

Ds Schloss isch im 9. Jahrundert als Holzwehrbou vom Hochburgundische Chönigshof errichet worde. Dä het ds Schloss tu irgendeinisch i Bsitz vo de asäsige Adels- u Patizierfamilie gäh. Der Wassergrabe isch im 11. Jahrhundert boue worde. Im 13. Jahrhundert het me der Steiturm umboue u im 15. Jahrhundert isch ds Schloss erwyteret worde.

1742 het me grad e Steiwurf wyt ewäg vom Alte Schloss Bümpliz, ds Neue Schloss Bümpliz boue. Ds Neue Schloss het tu em Alte Schloss Bümpliz der Name gäh.

1919 isch ds Alte Schloss zum ne Gmeinnützige Gemindshuus umfunktioniert worde. Da isch tu o ds erstemal es Resturant dinne gsi. Zudäm aber ou no e Bibliothek, u e Chindergarde. 1954 het d Stadt Bärn das Geböide gchouft u het's zwüsche 1979 u 1980 la renoviere.

Hüt isch wider es Restaurant dinne. Obeninne isch e Grossen u e Chlynere Saal. Ds Bärner Konservatorium üebt dert obe albe. Usserdäm finde im Grossesaal Konzärt u anderi Aläss statt. Zuesätzlech isch no d Bümplizer Ortsarchiv i däm Schloss. 

Louft me vor em Schloss türe, de merkt me nid, das ds Schloss isch renoviert worde. D Front isch zwar renoviert worde, me het aber druuf gachtet, das es nid z modern wird. Sälbscht ds Tor het me erhalte. We me aber dürs Tor louft oder hinder em Schloss düre, de gseht me e grossi Glasfront, wo nid würklech zum Styl vom Schloss passt. Me gseht sofort, das ds Schloss uf dere Syte massiv isch modernisiert worde. D Font ghört übrigens zum Resturant. Der Platz im Bereich vo der Glasfront isch so gross, das ds Resturant problemlos d Gescht cha dussen u dinne bewirte. Da ds Neue Schloss ds Standesamt vo der Stadt Bärn isch, göh vili Paar nach der Trouig i ds Alte Schloss ga ässe.

I diräcker Nachberschaft lyt d Permanos, das isch es chlyners Spital, u die Neuapostolischi Chilche vo Bümpliz. Usserdäm lyt ds Schloss unmittelbar an ere Strass. Dert gits e Böshaltstell, wo me mit der Linie 27 Richig Weyermannshuus Bad oder uf Niderwange cha fahre. Zudäm isch der Bahnhof Bümpliz Nord äbefalls i der Nechi.

## Weblink

* Das Alte Schloss Bümpliz (Vom Königshof zur Irrenanstalt!) auf www.buempliz.uechtland.ch
* Schloss Bümpliz auf www.schloss-buempliz.ch
Marcel Lefebvre

Dr **Marcel François Marie Joseph Lefebvre** (* 29. Nowamber 1905 z’ Tourcoing, Département Nord, Frànkrììch; † 25. März 1991 z’ Martinàch, Kàntoon Wallis, Schwiiz) ìsch a frànzeescher reemisch-kàthoolischer Gaischtliger gsìì. Ar ìsch Mìtglìed ìm Oorda vu da Spiritààner gsìì. Ar ìsch vu 1955 bis 1962 dr äärschta Arzbischoof vu Dakar ìn Senegàl gsìì, un drnooh Arzbischoof-Bischoof vu Tulle ìn Zäntrààlfrànkrììch fìr a pààr Moneeta-n-ìm Joohr 1962. Vu da Joohra 1960 àà ìsch’r a Ààfiahrer vu kàthoolischa Tràdizionàlìschta gsìì, wo d’ waasentliga Reforma vum Zwaita Vàtikànischa Konzil (1962–1965) àbglehnt hann, drunter d’ Lehr un pràktischa Folga vu *Nostra Aetate*, dr Religioonabund un d’ Litürgiireforma sitter 1965.

Wagadam hàt dr Lefebvre ànna 1969 ìm Schwiizer Kàntoon Wallis d’ Priaschterbriaderschàft St. Piüs X. grìnda. Ànna 1976 ìsch’r waga Priaschterwäihja ohna Wäihäntlàssgschriibs vum Pàpscht Pooli VI. suschpandiart worra. Ànna 1988 ìsch’r unter’m Pàpscht Johànnis Pooli II. waaga unärlàuibta Bischoofswäihja-n-üss dr reemischa Kìrìch üüsgschlossa worra.

## Lìteràtüür
; uff Diitsch

; uff Frànzeesch

## Weblìnks

* 
* 
*
Priesterbruderschaft St. Petrus

D’ **Priaschterbriaderschàft St. Petrus** (làtiinisch *Fraternitas Sacerdotalis Sancti Petri*, kurz FSSP), àui **Petrusbriaderschàft** gnännt, ìsch a tràdizionàlìschta reemisch-kàthoolischa Gsällschàft vun àposchtoolischa Laawa, wo üssschliasslig üss Kleriker bschteht. Grìnda worra-n-ìsch sa ànna 1988 àls Reàkzioon uff d’ illegààla Bischoofswäihja vum Arzbischoof Marcel Lefebvre. D’ Grìndungsmìtglììder sìnn Priaschter vu ìm Lefebvre siinera Priaschterbriaderschàft St. Pius X. gsìì, wo dr „Bruch“ nìt ààgnumma hann. D’ Petrusbriaderschàft schteht ìn voller Kommünioon mìt’m Hailiga Schtüahl un ìsch àls Gsällschàft vum pàpschtliga Racht àànärkännt.

D’ Petrusbriaderschàft ìsch ìn mehr àss 20 Lander presänt. Ànna 2021 hàt d’ Briaderschàft 526 Mìtglììder ghàà, drunter 341 Priaschter, 17 Diàkoona un 168 Seminàrìschta. Dr diitschschproochiga Dischtrikt vu dr Briaderschàft hàt sii Sìtz z’ Bàd ìm Wäschtallgàui.

## Lischta vu da Generààloowera
* 1988–2000: Josef Bisig
* 2000–2006: Arnaud Devillers
* 2006–2018: John Berg
* sitter 2018: Andrzej Komorowski

## a pààr Bìlder

FSSP-Perpinya.JPG|Àm Pàlmsunntig 2010 z’ Perpinyà, Frànkrììch
Messe solennelle d'action de grâce pour les 25 ans de la FSSP (10892923415).jpg|Gedankmass zem 25. Joohrestààg vu dr FSSP z’ Pàriis
Messe solennelle d'action de grâce pour les 25 ans de la FSSP (10889671565).jpg|noh dr Gedankmass zem 25. Joohrestààg vu dr FSSP z’ Pàriis
Priesterseminar wigratzbad.jpg|S’ Internàzionààla Priaschteseminààri Harz-Jesu z’ Bàd


## Lìteràtüür
* Roland Scheulen: *Die Rechtsstellung der Priesterbruderschaft „St. Petrus“. Eine kritische Untersuchung auf dem Hintergrund der geltenden Struktur und Disziplin der Lateinischen Kirche.* Ludgerus, Essen, 2001, ISBN 3-87497-233-X.
* 
* 

## Weblìnks

* Internàzionààla Websitta vu dr Briaderschàft (hoochdiitsch, frànzeesch, anglisch)
* Websitta vum diitschschproochiga Dischtrikt (hoochdiitsch)
* Websitta vum Dischtrikt Frànkrììch (frànzeesch)
Peter Vischer

* Peter Vischer dr Elter (um 1455–1529), e Nürmbärger Bildhauer und Rotschmiid, Vadder vom Illustratoor Peter Vischer em Jüngere
* Peter Vischer dr Jünger (1487–1528), e Nürmbärger Erzgiesser, Modellöör und Illustraator, Soon vom Bildhauer Peter Vischer em Eltere
* Peter Vischer, mänggisch au Peter Vischer dr Elter (1751-1823), e Baasler Siidebandfabrikant und Kunstsammler, Vadder vom Peter Vischer-Passavant
* Peter Vischer-Passavant, mänggisch au Peter Vischer dr Jünger, (1779–1851), e Baasler Kaufmaa,  Kunstsammler und Mooler, Soon vom Siidefabrikant Peter Vischer
Peter Vischer-Passavant

Dr **Peter Vischer-Passavant**, au **Peter Vischer dr Jünger** (* 29. Mai 1779 z Baasel, † 28. Juli 1851 z Baasel) isch e Baasler Künstler und Kaufmaa gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Vischer isch 1779 as Soon vom Siidebandfabrikant Peter Vischer und dr Anna Elisabeth Sarasi us em Baasler Daig uf d Wält cho. Er isch Kaufmaa worde, het sich aber wie si Vater stark für d Kunst intressiert. Er isch e Schüeler vom Baasler Kunstmooler Samuel Birmann (1793–1847) gsi. Er isch Radierer worde, und het Skizzebüecher, radierti Landschafte und Wedute hinderloo. 
 
1806 het er ghulfe, die schwizerischi Künstlergsellschaft z Zofige gründe und 1812 d Baasler Künstlergsellschaft und isch deren iire Bresidänt worde. 

## Kwelle
* SIKART Lexikon zur Kunst in der Schweiz: «Vischer-Passavant, Peter»
Peter Vischer (Kunstsammler)

Dr **Peter Vischer** (* 4. Mai 1751 z Baasel, † 20. Juli 1823 z Baasel) isch e Baasler Kaufmaa, Politiker und Kunstsammler gsi. Si Soon isch dr Peter Vischer-Passavant gsi.

Dr Vischer isch as Soon vom Kaufmaa Lienerd Vischer und dr Anna Catharina Birr 1751 z Baasel uf d Wält cho. Er stammt us em Daig. Si Ururgroossvadder isch dr Colmarer Gmischtwaarehändler Matthäus Vischer gsi, wo 1649 as religööse Flüchtling uf Baasel choo isch. 1777 het Peter Vischer d Dochder vom Siidebandfabrikant Lukas Saresi, d Anna Elisabeth ghürootet.

1778 isch dr Vischer Däilhaaber in dr Handelsgsellschaft *Leonhard Vischer & Sohn* worde. Vo 1777 isch er Groossroot worde und vo 1788 bis 1798 im Chläine Root vo dr Stadt Baasel gsässe. Si Schwooger Peter Ochs het en 1797 drzue drängt, im Groosse Root dr Aadrag z stelle, ass alli Bürger und Underdaane gliichgstellt wurde. Am 5. Januar 1798 isch d Baasler Revoluzioon mit dr Iifüerig von ere nöije Verfassig ume gsi. Wäared dr Helvetik isch dr Vischer vo 1798 bis 1803 Bresidänt vom Kantoonsgricht gsi. Wo dr Lukas Sarasi gstorbe isch, het er 1802 s Blaue Huus kauft und isch zum Siidenbandfabrikant worde und het sich us dr Politik zruggzooge. 

Er het s Schloss Wildestäi z Buebedorf, won er 1792 vo siner Frau gerbt het, wider instand lo setze und d Woonzimme im romantische Stiil lo usmoole und usstatte. Dr Vische und vo 1823 si Soon Peter häi s Schloss zum Middelpunkt vo iire künstlerische Ambizioone gmacht und därt au e bedütendi Kunstsammlig aagläit.

## Kwelle
* Historisches Lexikon der Schweiz: Vischer Peter
Dichterjurist

Der **Dicherjurischt** isch e Dichter (Epiker, Lyriker, Dramatiker), wone Juristischi Usbildig het. Der Begriff het der Eugen Wohlhaupter i de 50er i der Rächtswüsseschaft etabliert. Mittlerwyle wird der Begriff ou i der Literaturwüsseschaft bruucht. Me unterscheidet zwüschem Dichterjurischte, wi der Franz Kafka wo z Studium abgschlosse hei, u däm, wi der Jakob Grimm, wo ds Studium abbroche het.

Bekannti Dichterjurischte sy zum Bispil der schwyzer Mundartsänger Mani Matter oder der dütschi Schriftsteller Johann Wolfgang von Goethe.

Het e Autor e juristischi Usbildig, de het das Yfluss uf d Qualität vo däm, was är schrybt. Das zeigt ds Bispil vo der Agatha Christi, o we si kei Dichterjuristi isch gsi. Aber da si Ahnig het gha vo däm, was si schrybt, het si extem gueti Krimis gschribe.

Näbscht em Dichterjurischt gits ou no der Dichterpfarrer u der Dichterdokter.

## Weblink
* *[https://web.archive.org/web/20100424142332/http://www.uni-muenster.de/Rektorat/muz/muz0045a.htm Zweieiige Zwillinge – Jurist untersucht die Gemeinsamkeiten von Recht und Literatur]* (Memento vom 24. April 2010 im *Internet Archive*). In: *Münsters Universitäts-Zeitung.* 04/2000.
Achilles Schlöth

Dr **Achilles Schlöth** (* 7. Novämber 1858 z Baasel; † 1904 z Baasel) isch e Baasler Bildhauer gsi.

## Si Lääbe und Wärk
Dr Achilles Schlöth isch dr jüngst Soon vom Schlosser und Oofefabrikant Friedrich Ludwig Schlöth und däm sinere zwäite Frau Helene gebooreni Georg gsi. Er het e Bildhauerleer z Baasel im Ateliee vo sim Unggle Ferdinand Schlöth gmacht (und het spööter au däm si Atelieeiirichdig gerbt). 1883 isch er uf Room go witer leere. 1886 het er z Baasel si äignigs Ateliee ufgmacht. Er het dr Ufdraag für d Bildnismedaijon vo Manne us dr Wüsseschaft und Technik am Börsesaaldrakt vo dr Hauptpost z Baasel überchoo und vo 1886 bis 1888 dra gschafft. Die Medaijon si hüte no erhalte. 1887 het er e Dänkmolbüste für dr freisinnig Politiker Wilhelm Klein gmacht, wo sich für e schwizerischs Fabrikgsetz iigsetzt het. Witeri Wärk, drunder d Büste *Ein Priester* und d Statue *Fischerknabe* vo 1886, si hüte in Brivaatbsitz. Dr Achilles Schlöth het au Wärk usgfüert, wo si Unggle Ferdinand Schlöth entworfe het, zum Bispil e Büste vom Politiker Karl Sarasi (hüte im Historische Museum Baasel) oder d Modäll für d Basiliske vo dr Wettstäibrugg, e figüürligs Modäll für e blastische Schmuck vo de Pfiiler vo dr Brugg isch 1890 aber nit usgfüert worde. E Mitarbäiter vom Achilles Schlöth isch dr Jacques Gürtler (1848–1926) gsi, wo spööter dr Leermäister vom Max Leu worde isch. Dä het denn d Dänggmolbüste vom Johann Peter Hebel vor dr Peterskiirche z Baasel gmacht, anstatt vom Achilles Schlöth, wo mä au in Erwäägig zooge het.

Dr Schlöth isch Mitgliid vo dr (dritte) Baasler Künstlergsellschaft gsi.

## Familie
Dr Achilles Schlöth het nie ghürootet. D Amalie Schneider-Schlöth, wo d «Basler Kochschule» verfasst het, isch en elteri Halbschwester von em gsi und dr Bildhauer Ferdinand Schlöth si Unggle.

## Fuessnoote


## Liddratuur
* Dorothea Christ: *Maler und Bildhauer der Basler Künstler Gesellschaft, 1850–1950,* Basel 1980.
* Georg Germann: *Die Basler Hauptpost*, in: *Unsere Kunstdenkmäler* 23 (1972), S. 247.
* Stefan Hess / Tomas Lochman (Hg.): *Klassische Schönheit und vaterländisches Heldentum. Der Basler Bildhauer Ferdinand Schlöth (1818–1891),* Katalog zur gleichnamigen Ausstellung in der Skulpturhalle Basel, Basel 2004.
* Stefan Hess: *Zwischen Winckelmann und Winkelried. Der Basler Bildhauer Ferdinand Schlöth (1818–1891).* Berlin 2010, ISBN 978-3-86805-954-0.
* *INSA. Inventar der neueren Schweizer Architektur 1850–1920: Basel*, Basel 1986, S. 48, 153 (Digitalisat).
* Otto Waser: *Schlöth, Lukas Ferdinand.* In: *Schweizerisches Künstler-Lexikon.* Redigiert vom Carl Brun. Band 3. Frauenfeld 1913, S. 57–62.
Rue Raymond-Poincaré (Nancy)

D’ **Rue Raymond-Poincaré**  ìsch a Schtrooss z’ Nànzig ìm Lothrìnga.

## Geogràfii
D’ Rue Raymond-Poincaré fàngt àm süüdwäschtliga And vu dr Rue Stanislas àà, ìn dr Neecha vum Bàhnhoof Nànzig-Schtàdt; ’s ìsch àm Ort, wu maa s’ Stanislas-Tor fìndet. D’ Schtrooss fàhrt schtàkt uff äbba 740 Määter ìn Rìchtung Süüdwäscht bis ìns Viartel *Poincaré - Foch - Anatole France - Croix de Bourgogne*. Äbba 130 Määter noh-n-em Ààfàng fàhrt d’ Schtrooss uff dr Iisabàhnbrucka-n-ìwwer d’ Linia Noisy-le-Sec–Schtroossburi. D’rnooh fàhrt sa dur mehrera Kriizunga: z’äärscht mìt dr Rue de l’Armée-Patton un dr Rue Saint-Léon, d’rnooh mìt dr Rue Victor-Hugo un dr Rue Jeanne-d’Arc un schliasslig mìt dr Avenue de Boufflers un dr Rue Saint-Lambert. Doo wìrd sa vu dr Avenue Anatole-France bis uff Laxou verlängert.

## Gschìcht
D’ Schtrooss ìsch zwìscha 1750 un 1755 ààglajt worra. Àm Ààfàng ìsch sa a Verlängerung vu dr Rue Stanislas üsserhàlb vu dr Schtàdtbefäschtigung gsìì. Wia hìtt hàt sa bis àn dr Avenue de Boufflers gfàhra. Ìm 19. Joohrhundert ìsch sa d’ Hàuiptschtrooss vum näija Viartel *Faubourg Stanislas* gsìì. Wagadam hàt sa bis 1934 *Rue du Faubourg Stanislas* ghaissa. Ànna 1908 hàt maa-n-àm And vu dr Schtrooss a prìwààt Woohnüüs àbgrìssa, fìr d’ Avenue Anatole-France mìt dr Rue Raymond-Poincaré verbìnda.

Gnännt ìsch d’ Schtrooss noh-n-em lothrìngischa Politiker Raymond Poincaré, wo-n-ìm Äärschta Waltkriag Schtààtspresidànt vu Frànkrììch gsìì-n-ìsch.

## wàs doo z’ sah ìsch
* Àn Nr. 11 ìsch dr Thiers-Turm z’ fìnda; ’s ìsch a Hoochhüüs mìt äbb driissig Schtäck;
* Àn Nr. 12 ìsch s’ ehamààlig Gebäi vu dr Schtìftung vu da Tàuibschtumma (dr *Institution des Sourds-Muets*). D’ Schtìftung hàt dr Joseph Piroux àn dara Schtälla ìm Joohr 1829 grìnda. Schpeeter hàt d’ Orgànisàzioon uff La Malgrange ìm Nànziger Vorort gwàndelt;
* Àn dr Kriizung vu dr Avenue de Boufflers lììgt sitter 1824 dr Préville-Frììdhoof;
* Àn Nr. 63–65, àn dr Kriizung vu dr Rue des Bégonias, ìsch a Woohnhüüs mìt zwai Schtäck. Doo hàt dr Blüamagartner François Félix Crousse gwoohnt.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Rue Stanislas

Ìn Frànkrììch sìnn mehrera Schtroossa, wo **Rue Stanislas** haissa. Gnännt sìnn sa noh-n-em Stanislaus I. Leszczyński, Schweegervàtter vum Keenig Ludwig XV. un Ürgroossvàtter vum Keenig Ludwig XVIII.:
* d’ Rue Stanislas z’ Kolmer ìm Elsàss
* d’ Rue Stanislas z’ Nànzig ìm Lothrìnga
* d’ Rue Stanislas z’ Pàriis
Saint-Pierre-sur-l’Hâte

**Saint-Pierre-sur-l’Hâte**  (uff Hoochdiitsch: *St. Peter in Zillhart*) ìsch a Kìrìch ìn dr Gmainda Màrkìrìch ìm Owerelsàss, wo hìttz’tààgs vu da Protäschtànta un vu da Kàtholika benutzt wìrd. Sitter 1932 schteht sa àls Monument historique unter Dankmolschutz.

## Gschìcht
D’ hìttiga Kìrìch Saint-Pierre-sur-l’Hâte schtàmmt vermüatlig vu’ma klaina benediktinischa Kloschter, wo dr Blidulph vu Metz ànna 938 grìnda hàt. Bis ìns 13. Joohrhundert ìsch’s a Prioràt vu dr Àbtai Saint-Hydulphe vu Mìttelmìnschter gsìì. Dànk verschììdena Ìnschrìfta-n-uff’m Gebäi waiss maa, àss dr Kìrchaschìff un dr Choor ìn dr äärschta Hälfta vum 16. Joohrhundert bàuia worra sìnn. Jedoch ìsch woohrschiinsig dr kwàdrààtischa Wäschtturm mìt’m Portààl ìm 13. Joohrhundert ärrìchta worra. Ìm Joohr 1561 hàt dr Egenolf III. vu Ràbschtai d’ Reformàzioon iigfiahrt. Unter’m Ludwig XIV. ìsch dr Choor ànna 1686 wììder fìrs reemisch-kàthoolischa Gottesdianscht bnutzt worra. S’ Gotteshüüs hàt z’äärscht unter’m Patrozinium vum hl. Willhelm gschtànda; jetz ìsch sa ìm hl. Petrus gwìdmet. 

D’ Kìrìch ìsch ànna 1911 un 1934 räschtoriart worra.

## Lìteràtüür
* Walter Hotz: *Handbuch der Kunstdenkmäler im Elsass und in Lothringen*. 2. Ufflààg. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1970 Darmstadt, S. 44.
* Dominique Toursel-Harster, Jean-Pierre Beck, Guy Bronner: *Dictionnaire des Monuments historiques d’Alsace*. 3. Ufflààg. La Nuée Bleue / DNA, Schtroossburi 1995, ISBN 2-7165-0250-1, S. 379 f.

## Weblìnks

* Saint-Pierre-sur-l’Hâte ìn dr Mérimée-Dàtabànk vum frànzeescha Kültüürminìschterium (uff Frànzeesch)
* Saint-Pierre-sur-l’Hâte ìn dr Mérimée-Dàtabànk vum frànzeescha Kültüürminìschterium (uff Frànzeesch)
* Saint-Pierre-sur-l’Hâte biim Observatoire français du patrimoine religieux (uff Frànzeesch)
* Saint-Pierre-sur-l’Hâte bii *petit-patrimoine.com* (uff Frànzeesch)
* [Saint-Pierre-sur-l’Hâte](https://www.archi-wiki.org/Adresse:Eglise_de_Saint-Pierre-sur-l%27Hâte_(Sainte-Marie-aux-Mines)) bii *Archi-Wiki.org* (uff Frànzeesch)
* Saint-Pierre-sur-l’Hâte bii *Clochers de France* (uff Frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Groupe d’intervention de la Gendarmerie nationale

D’ **Groupe d’intervention de la Gendarmerie nationale**  (uff Elsassisch *Iigraifgruppa vu dr Nàzionààlschàndàrmerii*, kurz **GIGN**) ìsch a Sunderainhait vu dr frànzeescha Gendarmerie nationale. Ìhra Schwarpunkta sìnn Terrorìschmusbekampfung, Gaiselbefräijung, Ìwwerwàchung vu Drohunga geega d’ Sìcherhait vum Lànd, Schutz vu Regiarungsbeàmter un Bekampfung vu dr orgànisiarta Kriminàlitäät.

Grìnda worra-n-ìsch sa ànna 1973 noh-n-em Ààschlààg bii da Olìmpischa Schpììler z’ Mìncha, wu zwälf Schportler geteedet worra sìnn. Sii Sìtz lììgt ìm Viartel Satory z’ Versailles; d’rzüa sìnn 14 lokààla Üssaschtälla (*antennes*) uff’m Fäschtlànd un ìn da Ìwwerseegebiater. Ìnsgsàmt zeehlt d’ Ainhait äbba 1.000 Mìtglììder, drunter äbba 400 z’ Satory. S’ Träänìngszäntrum ìsch z’ Beynes bii Versailles.

D’ GIGN ìsch unmìttelbààr em Generààldirakter vu dr Nàzionààlschàndàrmerii unterschtällt. Ìn da Kriisalààga düet dr Generààldirakter mìt da Regiarungsbeheerda verhàndla. D’ GIGN wìrd hüüfig àls Unterschtìtztungsgrupp vu dr Schàndàrmerii uff frànzeeschem Booda-n-iigsätzt. Àls Tail vu da Frànzeescha Schtraitkräfta wìrd sa àui manckmol ìm Üsslànd iigsätzt, wu sa zamma mìt’m Owerkommàndo fìr Sunderiisatz schàfft. Sitter ìhrer Grìndung hàt d’ GIGN àn mehrera 1,800 Iisatz mìtgmàcht un hàt mehr àss 600 Gaisel befräijt; domìt ìsch sa aina vu da ärfààhrenschta Antiterrorainhaita vu dr Walt.

## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (uff Frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Mittelmünster

**Mìttelmìnschter** (hoochdiitsch *Mittelmünster*, frànzeesch *Moyenmoutier* ) ìsch a frànzeescha Gmainda ìm Vogeesa-Département ìn dr Regioon Groossa-n-Oschta — bis 2015 ìn dr Regioon Lothrìnga. Sa gheert zem Arrondissement Saint-Dié-des-Vosges un zeehlt  Iiwhooner (Schtànd: ).

## Geogràfii
Mìttelmìnschter lììgt àn dr Mìndung vum Rabodeau ìn d’ Meurthe, äbba zehn Kilomääter neerdlig vu dr Schtàdt St. Dììdolt. D’ Gmainda lììgt ìm Gebìrgsmàssiv vu da Vogeesa. Fàscht 80 Prozant vum Gmaindabooda-n-ìsch bewàldert.

Züa dr Gmainda gheera d’ Ortstaila un Wiiler *La Chapelle, La Prelle, Le Grand Himbaumont, Le Paire, Le Petit Himbaumont, Saint-Blaise* un *Saint-Prayel*.

## Beväälkerungsäntwìcklung

## wàs doo z’ sah ìsch
* d’ Àbtai Saint-Hydulphe, wo fàscht vollschtandig ärhàlta-n-ìsch
* d’ Kìrìch *Saint-Hydulphe* vum 18. Joohrhundert
* s’ Oratorium *Saint-Grégoire*

## Gmaindapàrtnerschàft
*  Mìttelmìnschter ìsch Pàrtnergmainda vun Oberthal (Saar) ìn Diitschlànd

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta vu dr Gmainda (frànzeesch)
* Moyenmoutier uff *Gedenkorte Europa 1939-1945* (hoochdiitsch)
Gendarmerie nationale

D’ **Gendarmerie nationale** (, uff Diitsch sààga m’r ; uff Elsassisch **Nàzionààlschàndàrmerii**) ìsch a Polizäitruppa ìn Frànkrììch. Sitter ìhrer Grìndung ànna 1791 ìsch sa Tail vu da Frànzeescha Schtraitkräfta un ìsch àlso — ìm Geegasàtz züa da àndra frànzeescha Polizaikräfta — em Vertaidigungsminìschterium unterschtällt. Sitter’m 1. Janner 2009 ìsch sa àui em Ìnnaminìschterium unterschtällt.

D’ Gendarmerie nationale ìwwernìmmt polizäiliga Uffgààwa-n-ìm landliga Ràuim, wahrend àss d’ Police nationale ìn da Schtädt presänt ìsch. D’ baida Wàchkäärwer sìnn vunanànder unàbhangig àwwer düen oft mìtanànder schàffa. D’ Gendarmerie nationale ìwwernìmmt Uffgààwa vu Kriminààl- un Verwàltungspolizäi so wia militäärischa Polizäi- un Vertaidigungsuffgààwa. Dr Generààldirakter vu dr Nàzionààlschàndarmerii ìsch sitter 2019 dr Christian Rodriguez.

Ahnliga Orgànisàzioona vu da Sìcherhaitsdianschta fìndet maa zem Biischpììl ìn Schpània (d’ Guardia Civil), Itàlia (d’ Carabinieri) un ìn da Nììderland (d’ Koninklijke Marechaussee).

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (uff Frànzeesch)

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Richter

E **Richder** oder e **Richdere** isch dr Inhaaber vom ene öffentlige Amts bim ene Gricht, wo s zu sine Ufgoobe ghöört, Rächt z spräche. Je noch Ort und Zit in dr Gschicht isch s Amt vom Richder mit alle mööglige Aafordrige, Rächt, Pflichte und Brivilegie verbunde.

## D Ufgoob vom Richder
D Ufgoob vom Richder isch s Rächt z spräche, also e Sachverhalt, wo iim vorgläit wird, under d Vorussetzige vo dr Rächtsnorm underordne, was mä mit Subsumtion bezäichnet. Mäistens läitet er druf en Urdäil ab, wo em Rächt entspricht und im ideaale Fall vo alle bedäiligte Bardeije as grächt anerkennt wird. Im Brivaaträcht bedütet das mäistens, ass d Rächt und d Pflichte zwüsche meerere Bardeije ufdäilt wärde, im Stroofrächt ass dr oder die Aaklagte verurdäilt oder freigsproche wärde, und im öffentlige Rächt ass d Rächt und d Pflichte zwüschen em Staat und em Individuum beurdäilt wärde. E Zuespitzig vo deere Däätigkäit findet sich au im latiinische Brozässgrundsatz  („Gib mr d Daatsach, ich gib dr s Rächt(, wo dere Daatsach entspricht)“).

Wenn s Gsetz entsprächend formuliert isch, isch au d Ermiddlig vom Sachverhalt, wo s Urdäil druf basiert, Däil vo de Ufgoobe vom Richder. Das drifft bsundrigs uf s Stroofrächt zue, wo e Offizialmaxime gilt, das häisst d Stroofverfolgig isch grundsätzlig d Ufgoob vom Staat und sine Behörde, also dr Staatsaawaltschaft, und nit em Opfer vo dr Stroofdaat. Im grösste Däil vom Brivaaträcht hinggeege gältet d Dispositionsmaxime, wo säit, ass d Barteije dr Sachverhalt, wo beurdäilt wird, sälber bestimme.

## Weblingg

* 
* 

## Fuessnoote
Wilhelm Klein (Basler Politiker)

Dr **Wilhelm Klein** (* 7. Oktober 1825 z Baasel; † 12. Mai 1887 z Baasel) isch e Schwizer Politiker gsi.

## Biografii

Dr Wilhelm Klein isch dr Soon vom ene Leerer gsi, wo us Württebärg zuegwandert gsi isch. Er het z Baasel und Berlin studiert. Vo 1848 bis 1861 het er as Leerer an dr Bueberealschuel z Baasel gschafft. Vo 1861 bis 1875 isch er dr Redakter vom «Schweizerischen Volksfreund», em publizistische Sproochroor vo de Baasler Radikaale gsi, wo dr Klein scho jung drzueghöört het. Im Summer 1848 het er d Wuchezitig «Deutscher Zuschauer» vom Gustav Struve uusegee.

Scho in de 1850er-Joor isch er zum füerende freisinnige Politiker vo Baasel worde. Vo 1850 bis 1875 und wider vo 1881 bis 1887 isch er e Baasler Groossroot gsi, und 1862 und 1865 dr Rootbresidänt. Vo 1867 bis 1872 isch er au no Mitgliid vom Chläine Root gsi, vo 1875 bis 1878 und 1881 bis 1887 Regierigsroot. Vo 1863 bis 1878 und vo 1881 bis 1887 isch er im Nazionaalroot gsässe und vom Juni bis Oktober 1881 het er dr Kantoon Baasel-Stadt im Ständeroot verdrätte.

Dr Klein het sich für s schwizerische Fabrikgsetz iigsetzt, wo e Reakzioon uf en Undersuechig vo de Aarbets- und Lääbensverhältniss vo de Fabrikaarbäiter gsi isch, wo katastrofaali Zueständ zäigt het. Das Gsetz het e Normaalaarbetsdaag vo elf Stunde iigfüert, Chinderaarbet verbote und d Haftpflicht vo de Undernäämer bi Umfäll und Bruefschrankhäite greeglet.

Dr Klein isch 1878 zsämme mit em Fridolin Schuler und em Edmund Nüsperli vom Bundesroot zu äim vo de erste drei äidgenössische Fabrikinspekder gweelt worde.

Dr Wilhelm Klein isch 1887 z Baasel gstorbe und uf em Friidhoof Wolfgottesacker z Baasel begraabe. Dr Achilles Schlöth het d Büste uf em Graabstäi vo sim Familiegraab gmacht.

## Familie
Im Klein si Schwiigersoon isch dr freisinnig Baasler Politiker Christiaan Roothebärger gsi, wo 1925 en äidgenössische Invalideversicherig (IV) und Alters- und Hinderlasseneversicherig (AHV) het welle iifüere, aber gschiteret isch.

## Liddratuur
* Fritz Brändlin, *Wilhelm Klein: Regierungsrat des Kantons Basel-Stadt und schweiz. Nationalrat. Ein Lebensbild,* Basel 1907.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Rechtsprechung

Mit **Rächtsprächig** oder **Judikatur** (vo  „richde, urdäile“) isch allgemäin die verbindligi Feststellig vom ene Rächt, wo bestritte, aazwiiflet oder gfäärdet isch gmäint. Daas bassiert Äinzelfall im e Rächtstaat dur e sälbständigs und unabhängigs Orgaan, wo vom Staat iigsetzt isch und in dr klassische Gwaltedäilig zur Judikative zellt wird. Noch em positiivrächtlige Verständnis entschäide die Rächtsorgaan (Gricht) in alle Aagläägehäite, wo s gältende Rächt de Richder zuewiist, in richterliger Unabhängigkäit - das häisst, si si vo andere Gwalte im Staat unabhängig und nume im Gsetz underworfe. D Judikatur bestoot zum e wääsentlige Däil us dr richterlige Rächtsfortbildig und dr Schaffig vo Richterrächt bsundrigs uf Gebiet, wo s Gsetz Lugge het.

D Rächtsorgan (Gricht) si vilmol spezialisiert und befasse sich mit de underschiidlige Aspäkt vom Rächt. Es git under anderem zwüschestaatligi, staatligi und brivaati Gricht. Bi de staatlige Gricht git s Gricht, wo d Rächtmäässikäit vo de Gsetz sälber undersueche, Stroofgricht, wo über Aaklagti urdäile, wo e Verbräche begange häi und Ziviilgricht, wo in Stritfäll zwüsche zwäi oder mee Pardeije entschäide. Wil immer wider emol e Grichtsurdäil as ungrächt aagluegt wird, isch vilmol e Beruefig an e hööcheri Grichtsinstanz mööglig.

## Fuessnoote
Stiftskirche Remiremont

D’ **Schtìftskìrìch St. Petrus** (uff Frànzeesch *abbatiale Saint-Pierre*) ìsch a reemisch-kàthoolischa Pfàrrkìrìch z’ Remiremont ìm Vogeesa-Département. Sa ìsch àb’m 11. Joohrhundert bàuia worra un ìsch bis 1790 d’ Schtìftskìrìch vu dr Àbtai Remiremont gsìì.

## wu ’s ìsch
D’ Schtìtskìrìch St. Petrus lììgt uff’m Place Henri-Utard ìn dr Mìtta vum Kànooniker-Viartel (*quartier canonial* odd’r *quartier abbatial*) ìm Schtàdtzäntrum vu Remiremont. Drum umma sìnn d’ maischta Kànoonikerhiiser z’ fìnda. Geega d’ Oschtsitta vu dr Kìrìch ìsch dr Schtìftspàlàscht, wo hìtt àls Roothüüs benutzt wìrd.

## Gschìcht
Àn dr Schtälla vu dr Schtìftskìrìch St. Petrus ìsch àn dr Zitt vu da Karolinger a äärschta Kàpall gsìì. Sa hàt zem keenigliga Gebiat vum Ludwig em Fromma gheert. S’ hìttiga Gotteshüüs ìsch ìn dr Zitt vu dr Romanik un vu dr Gotik ärrìchta worra. D’ äärschta Bàuiàrweeta hann ìm 11. Joohrhundert ààgfànga. Dr Owertail vum Gebäi ìsch hàuiptsachlig ìm 13. Joohrhundert bàuia worra. Ìm Untergschoss vu dr Schtìftskìrìch sìnn dräi Kàpalla z’ fìnda, wo üss’m 11. Joohrhundert schtàmma. Bis ìn dr Frànzeescha Revoluzioon hàt ìsch d’ Kìrìch Tail vu dr Àbtai vu da Benediktinerinna gsìì. D’rnooh ìsch sa a Pfàrrkìrìch worra.

Ànna 1983 ìsch d’ gànza Schtìftskìrìch àls frànzeesch Monument historique klàssifiziart worra. Vu 1988 bis 2000 hàt maa d’ Schtìftskìrìch räschtoriart. Doo drbii hàt maa d’ Bedäckung, d’ Fàssààda so wia s’ Ìnnera-n-ärfrìscht.

## Weblìnks

* 
* d’ Schtìftskìrìch vu Remiremont bii *tourisme-lorraine.fr* (frànzeesch)
* d’ [Schtìftskìrìch vu Remiremont](https://www.patrimoine-religieux.fr/eglises_edifices/88-Vosges/88383-Remiremont/126428-EgliseparoissialeNotre-Dame(ancienneabbatialeSaint-Pierre)) biim *Observatoire du Patrimoine religieux* (frànzeesch)
* d’ Schtìftskìrìch vu Remiremont bii *Clochers de France* (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Sedisvakantismus

Dr **Sedisvakantischmus** (vu làtiinisch *sedes* ‚Sìtz‘ un *vacans* ‚laar‘), àui àls **Sedisvakanztheesa** bezaichent, ìsch a theologischa Ufffàssung, wo ainiga tràdizionàlìschta Kàthoolika sitter da Joohra 1960 vertratta. Ìn ìhra Àuiga gìtt’s sitter’m Tood vum Piüs XII. ànna 1958 —bzw. vum Johànnis XXIII. ànna 1963— kää rachtsmaassiger Pàpscht. Ìm Unterschììd züa era nàdììrliga Sedisvakanz vum Hailiga Schtüahl durs Schtaarwa odd’r Rucktrìtt vu’ma Pàpscht säjg dàs a üsserordentliga Sedisvakanz, wu dr hìttiga-n-àmtierenda Pàpscht kää gìltiger Àmtstraager säjg, wial’r Ìrrlehra gnaamigt hatt. 

Wiavììl Ààhanger vu dara Theesa ’s gìtt, ìsch schwaar z’ sààga —’s sìnn meegligerwiis zwìscha-n-a pààr Zehntoisiga un mehrera Hunderttoisiga Litt uff dr Walt. Sa sìnn schtarker verbraitet ìn da USA àls ìn Öiropà. Hìttz’tààgs gìtt’s a pààr sedisvakantischta Bischääf uff dr Walt, wo nìcks z’ tüa hann mìt da geegawartiga Beheerda vu dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch. D’ maischta d’rvuu schtàmma vu dr Wäihalinia vum vietnameesischa-n-Arzbischoof Ngô Đình Thục. Ainiga sedisvakantischa Priaschter un Bischääf hann sìch salbscht àls „näijer Pàpscht“ ärkläärt —dia Ufffàssung nännt maa „Konklàwìschmus“. Sa wara jedoch vu da maischta Sedisvakantischta nìt àànärkännt.

## Lìteràtüür
* 

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa