open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tenniken

**Dännike** (hochdytsch Tenniken) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Dännike liggt im Talbode vom Diegtertal uff 430 m. ü. M. am Hang vom obere Gisibärg. Nochbergmeinde sin talufwärts Diegte und talabwärts Zunzge. Wittere gmeinsame Bann hett Dännike mit Diepflike, Höllschtä, Dürne und Wittschbrg. Durch Dännike fiehrt d Autibahn A2 Basel-Chiasso.

## Wappe
S Dänniker Wappe isch 1944 gschaffe worde. Es isch in zwei Helftene teilt. Links hetts e schwarzes gotischs "T" uf goldigem Grund, rächts drei schwarzi Schregstrich uf silbrigem Grund. Das ischs Wappe vo dr Herrschaft Eschenz gsi.

## Gschicht
1152 isch Dännike als Tennichon s'erschti Moll erwähnt worde. Friener hett dr Ort zur Herrschaft vo Eschenz gheert. Afangs vom 15. Joorhundert sin d'Bsitzverhältnis unklar gsi, sowohl Basel wie Soledurn hän Inträssi gha. 1482 isch d Herrschaft Eschenz Basel zuegfalle. Ab 1798 hett Dännike zem Bezirk Waldeburg gheert und isch erscht noch dr Kantonstrennig 1833 an Bezirk Sissech agliideret worde.

## Sehenswürdigkeite
* Dorfkärn
* Dännikerflueh

## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;353–367.

## Weblink
* Offizielli Website
* 

## Fuessnoote
Thürnen

**Dürne** (hochdytsch Thürnen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Dürne ligt am Ygang zem Homburgertal uff 391 m. ü. M. Nochbergmeinde sin dr Bezirkshauptort Sissech, Böckte, Gälterchindä, Diepflike, Wittschbrg, Dännike und Zunzge.

## Wappe
S Wappe exischtiert sit 1944. Uffeme goldige Fäld stoht uff eme griene Dreibärg e schwarze Turm mit enere Ringmuure, wo vo zwei offne Pforte flankiert wird. Bi dr Schaffig vo däm Wappe hett me uff d Yberliiferig vom Ortsname, wo uff "bi de Türm" hidyttet, Bezug gno. D Burg sälber zeigt e friehmittelalterlige Fluchtburg mit Turm und Doppeltor. D Farbe erinnere an d Zueghörigkeit zem Homburger Amt.

## Gschicht
Räschte vo Muure, yygstürzti Gwölb und Einzelfund dytte uff römischi Hüser hi, wo in dr Chilchmatt und in de Gere gstande sin. Dr Ort wird 1101 s'erschti Moll als Durnun erwähnt und stammt woorschiins vo dr mündlige Yberliiferig "bi de Türm" ab. Das isch aber nid sichier. Im 11. Joorhundert hetts Basler Dalbe-Kloschter (Dalbe = St. Alban) z Dürne Bsitz gha, wo me de Eptiger z'Lehe ghe hett. 1305 ischs Dorf an Bischof vo Basel und 1400 an d Stadt sälber ko. Im Mittelalter isch z'Dürne no e gleini St. Blasius-Kapälle gstande.

## Lüt
* Helene Bossert († 1999 z Dürne), Schriftstellere

## Weblink
* Offizielli Website
* Infos vom Kanton

## Fuessnoote
Griechische Makedonier

D **Griechische Makedonier** (griechisch: Μακεδόνες/*Makedones* bzw. *Makedhones*) sen d griechischsprochige Eiwohner vo dr Landschaft Makedonie bzw. dr Region Makedonie im nerdlichè Griecheland. Zu dene seit mr au oft **Makedonier** oder **Mazedonier**, abr dr zwoide Begriff isch missvrständlich, weil er im Daitscha haifig fir d slawische Mazedonier braucht wird. Dr Begriff Makedone moint drgega in dr Regl d antike Bvölkerung vo Makedonie, wo d griechische Makedonier a Verwandtschaft mit era hen.

D griechische Makedonier stellat met ca. 2.6 Milliona Eiwohner ca. a Viertl vo dr Bevölkerung vo Griecheland dar. Viile Makedonier send vor allem in de Johr 1924-1974 nach Australie, Kanada ond in d USA emigriert. In dr australischa Stadt Melbourne isch mit ca. 250.000 Menscha d gröschda Gmoind (nach Thessaloniki) vo dr griechische Makedonier.

## Weblinks
*"Macedonian Information Center" isch s Information Zentrum vo de Makedonier
*"Pan-Macedonian Association" isch dr Verai vo de griechische Makedonier in de Vereinigte Staaten(USA)
*"Pan-Macedonian Association"  isch dr Verai vo de griechische Makedonier in Kanada
*"Pan-Macedonian Association" isch dr Verai vo de griechische Makedonier in Ver. Königreich
*"Makedones" isch dr Verai vo de griechische Makedonier in Müncha und Umgebung e.&nbsp;V.
*"Alexander der Große" isch dr Verai vo de griechische Makedonier in Nordrhein-Westfalen 
*"Alexander der Große" isch dr Verai vo de griechische Makedonier in Chania-Kreta/Griechenland
Häfelfingen

**Häfelfinge** (hochdytsch Häfelfingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Häfelfinge isch ä "Bärgdorf" uf 543 m. ü. M. am Nordweschthang vom Wiseberg im Süde vom Oberbaselbiet. Nochbergmeinde sin Rünebrg, Zeglige, s soledurnische Wiise, Läufelfinge, Buckte und Rümlige.

## Wappe
S Wappe - offiziell sit 1946 - kennti fascht e Hommage an Obelix vo de unbesiigbare Gallier si. Denn es zeigt under emene schwarze Querbalke uff goldigem Grund e schwarzes Chessi (Hafe) mit drei Bai. In Wooret aber erinnerts Wappe an Name vor Gmeind. Allerdings isch das ä Fähldyttig (lueg under Gschicht).

## Gschicht
S'erscht Moll wird Häfelfinge 1358 als Hevelingen urkundlig erwähnt. D Ändig -ingen dyttet uff e friehmittelalterligi alemannischi Sippesiidlig hi. Dr Gründer hett woorschiins Hevilo der Hefwulf gheisse. Also gits e ke Abstammig vomene Hafe (Chessi). Dr Ort hett friener de Froburger gheert, isch denn e Dail vor Herrschaft Homburg worde und mit ihre 1305 an Bischof und 1400 an d Stadt Basel gange. Chirchlig gheert Häfelfinge mit Wittschbrg, Chärnerchindä und Buckte zue Rümlige.

## Sehenswürdigkeite
* Vom Ussichtsturm uff em Wisebärg (1001 m ü. M.) hett me an guete Dääg e wunderbari Färnsicht über dr weschtlig Jura, dr Schwarzwald, d Vogese, s Mittelland, Voralpe und Alpe

## Bilder

Datei:Haefelfingen 200.JPG|Draditionells Buurehuus im Dorfzentrum
Datei:Haefelfingen 199.JPG|Dorfstrooss
Datei:Haefelfingen 207.JPG|Schuelblatz
Datei:Haefelfingen 214.JPG|Schuelhuus


## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;80–83.
* *s Baselbiet*, Verlag des Kantons Basel-Landschaft, 1996, ISBN 3-85673-617-4

## Weblink
* Häfelfinge hett kei offizielli Website
* Infos vom Kanton
* 

## Fuessnoote
Hemmiken

**Hämmike** (hochdytsch Hemmiken) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Lag
Hämmike liggt uf 504m ü.M. zwische Farnsburg und Wischberg imene Talbode. Nochbergmeinde sin Roteflueh, Ormalinge, Buus und die aargauische Hellike und Wägestätte.

## Wappe
S Wappe vo 1945 zeigt Staihauerwärkzüg - eis stehend, zwai gkryzt - uff goldigem Grund. D Farbe stamme vom Graf vo Froburg.

## Gschicht
Dr Ortsname goot zrugg uff en Personename - Hammo oder Hemo - mit dr Sippebezeichnig -ing, wo mit em druffolgende -hofe verschmolze isch. Durch Abschleifig hett sich d Ändig -ken ergeh. D Siidligsgründig isch dodrmit woorschiins alemannisch. Im spote Mittelalter hetts Dorf zur Herrschaft Thierstei-Farnsburg gheert, wo 1461 an d Stadt Basel gfalle isch. Will Hemmike an s' öschtriichisch-habsburgische Fricktal gränzt hett, hett dr Ort hyffiger in Chriegszyte under Brandschatzige miesse lyyde, so im Schwobechrieg und 1633 im drissgjöhrige Chrieg. Scheen bhaueni Türstürz, Ofeplatte etc. züge vo dr bliehende Steihauerei vom 18. und 19. Joorhundert. Verwändet worde isch Schilfsandstei, wo südlig vom "Schlegel" abbaut worde isch. Import und Schwiirigkeite bim Abbau hän d Steihauerinduschtrie z'Hämmike yygoo loo. 1917 isch dr letschti Hämmiker Steihauer gstorbe.

## Sehenswürdigkeite
* Steihauereie im Ortskärn
* „Zürrergarten Hemmiken“


Datei:Hemmiken-Schulhaus.jpg|Schuelhuus, Gmeindverwaltig
Datei:Hemmiken-Bauernhaus.jpg|Buurehuus
Datei:Hemmiken-Mehrzweckhalle.jpg|Meezweckhalle


## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S.&nbsp;84–88.

## Weblink
* Offizielli Website vo Hämmike
* Infos vom Kanton
* 

## Fuessnoote
Alb-Donau-Kreis

Dr **Alb-Donau-Krois** isch en Landkrois en Bada-Wirttemberg. Zamma mit em Landkrois Biberach ond dr kroisfreia Stadt Ulm isch er dr bada-wirttembergische Toil von da Regio Donau-Illr im Regierengsbezirk Diibenga. De Alb-Donau-Kreis grenzt im Norde an Landkrois Gebbenga und an Landkrois Hoedna, im Oschte a di bayerische Landkrois Genzburg und Nei-Ulm ond au an di kroisfrei Stadt Ulm, im Süde an Landkrois Bibra und im Weschte an Landkrois Reitlenga. 

## Geografie

Dr Alb-Donau-Kreis hot em Norda en Adoil an dr Schwäbischa Alb on em Sida an Oberschwaba. Durch da Sida vom Alb-Donau-Krois fliaßt d Donau durch. Bei Obermaachtel kommt se ens Kroisgebiet ond bei Erbach (Donau) verlässt se's wiedr en Richteng Ulm.

## Gschichde
Dr Alb-Donau-Krois isch 1973 bei da Kroisreform grindet wora. Em Grond gnomma sand do die Landkrois Ulm on Eegne zammagschloßa wora. A paar oinzelne Gmoinda von de Krois Biberach ond Minsenga send au no zomm Alb-Donau-Krois komma ond a paar Gmoinda vom Krois Ehinga san zu Biberach komma, außerdem no zwoi Gmoinda vom Krois Ulm zom Krois Geppenga.

Noch da Gmoindsreform sand em Alb-Donau-Krois 55 Gmoinda, dodavo acht Städt, von denne oina a großa Kroisstadt isch (Eegne). Domit isch dr Alb-Donau-Krois dr Landkrois mit de meiste Gmoinda en Bada-Württemberg.

D greschda Stadt em Krois isch Eegne (Donau) ond kloinschda Gmoid isch Eenge, desch au d gloinschda Gmoind em ganza Regierengsbezirk Diibenga.

## Städt ond Gmoinde
Zom Alb-Done-Krois gherad acht Städt ond 47 Gmoine.

## Literatur
* Lutz Reichardt: *Ortsnamenbuch des Alb-Donau-Kreises und des Stadtkreises Ulm*. W.Kohlhammer, Stuttgart 1986 (Veröffentlichungen der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg, Reihe B: Forschungen 105)

## Weblink

## Fuaßnota
Elsässische Ortsnamen

In dere Lischt hàt s d **Dialektnamme vun dr Ortschàfte ìm Elsàss**. Ortsnamme üs de raschtliche àlemànnische Gebiet ka mer uf dr Ìwerblìckssitte Alemannische Ortsname fìnde.

## [[Département Haut-Rhin|Owerelsàss]] (Haut-Rhin)

(*) In dam Ort wurd Frànzeesisch geredt.

## [[Département Bas-Rhin|Unterelsàss]] (Bas-Rhin)

(*) In dam Ort wurd Frànzeesisch geredt.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
*E elsassisch Online-Werterbüech mìt ere Lìscht vun Ortsnamme
*Ortsnamme üs em Elsàss mìt Üssproch én API
Statik

**Statik** (gr. *statikos* „wo zum Stillstand bringt“) stoot für:
* e Däilgebiet vo dr Mechanik, wo sich mit de Chreft in umbewegte Süsteem duet beschäftige.
* Baustatik, e Däilgebiet vom Bauääscheniöörwääse, wo d Berächnig vo reale statische Süsteem umfasst.
* statischi Analüüse, en Aspäkt vo dr Informatik bi dr Brüefig vo Software
* Elektrostatik, e Däilgebiet vo dr Physik, wo sich mit ruende elektrische Laadige befasst.
* e lineari Kennlinie zur Regelig vo Generatorsetz in dr Elektrotechnik
* Komparativi Statik: dr Vergliich vo meerere gsamtwirtschaftlige Gliichgwichtszueständ in dr Mikroökonomii.

**Statik** isch dr Naame vo dene Persone:
* Statik Selektah (* 1982), en amerikanische Hip-Hop DJ
Württembergische Weinkönigin

Di **Wiirdebärgisch Wyycheenigi** wird syder ane 1950 gweeld. Si wird fir ai Joor gweeld ùn repäsentiert dr Wiirdebärgisch Wyy im Name vùm Wirdebärgische Wyyböuverband. D Bewäärbene mien 18 Joor ald syy ùn mien ebis wise iber dr Wyy ùn dr regional Wyyböu vù Wiirdebäärg. Us dr Bewwärberne wääre au d Wyybrinzäsine gweeld, wù d Wyycheenigi bi iire Ùfgaabe hälfe. Di Wiirdebäärgische Wyycheenigi isch derno au nominierd fir d Waal vù dr Dydsche Wyycheenigi.

## Lischd vù der Wirdebäärgische Wyycheenigine syder ane 1950

(Vor 1972 hed s in e Dail Joor kaini gee.): 

 schbeeder Dydschi Wyychenigi woore.

## Lueg au
*Badischi Wyycheenigi

## Weblink
* Wiirdebärgischi Wyycheenigine (Wiirdebärgische Wyyböuverband)
Badische Weinkönigin

Di **Baadisch Wyycheenigi** wird syder ane 1950 vù Verdreeder vùm Baadische Wyyböuverband gweeld.

D Bewäärberne mien us ere Räbbuurefamilie chùù oder glèèrdi Räbyyri oder Chieferi syy oder sùnschd e äänligi Uusbildig haa. Bi der Waal griege si Frooge gschdeld iber d Rääbe, iber s Wyy mache, iber s Wyyräächd, iber d Wäärbig fir Wyy ùn anderi aktuäli Theeme ùn Brobleem us der Wyywirdschafd. Fir s Uurdail gän s Fachwise, d Vordraagswyys, s Ùfdräde ùn d Ärschyynig der Uusschlaag.

D Ùfgaab vù der Baadische Wyychenigi isch es, fir der baadisch Wyy in der ganze Wäld as Bodschafderi z wäärbe. Di Baadisch Wyycheenigi isch derno au nominierd fir d Waal vù dr Dydsche Wyycheenigi.

## Lischd vù der Baadische Wyychenigine
(yygchlamered sin schbeederi Näme noo der Hochzyd):

 schbeeder Dydschi Wyychenigi woore.

## Lueg au
* Wirdebäärgisch Wyycheenigi

## Weblink
* Badischi Wyychenigine (Baadische Wyyböuverband)

## Fuesnoode
Lützelhardt

D**'Burg Lützelhardt** (au Lützelhard) isch e Ruine vunere mittelalterliche Burg im Oschde vun Seelbach im Ortenaukreis. Sie isch e Felseburg und lejt uf 460 Meter. Dr Name geht uf's Althochditsche *lucilinhart* (kleiner Wald) zruck, was im ditsche Sprochraum oft vorkummt.

## Beschribung

Die drei Deil vun dr Burg leje uf drei unterschiedlich große, bis zu 10 Meter hohe Felse und sin urschpringlich wahrschins mitere Palisade verbunde gsin. Die ufgehende Mure gehn greschdedeils uf Usgrabunge un Rekonschtruktione vun 1926 bis 1929 zruck. Bsonders idrucksvoll sin d'Reschd vum Haupthus mit romanische Palasfenschtre uneme Dracherelief. Im Haupthus isch e mittelalterlichi Zischtern. E Hufe Funde were im Museum der Stadt Lohr ufbewahrt.

## Geschichte

Urschpringlich het die Burg wahrschins d'Paßschtroß ins Kinzigdal gsichert. D'südlich Ortenau isch ab em 11. Johrhundert immer meh in dr Ifluß vun dr Zähringer kumme. Die sin wahrschins au verantwortlich fir dr Bau vun dr Burg im friehje 12. Johrhundert. Desdrum isch si wahrschins au vuneme Zähringer Minischterialegschlecht bewirtschaftet wore. S'isch awr faschd nix uffgschriebe wore. Ineme Strit zwische dr Staufer und Stroßburger Bischof isch d'Burg ums Johr 1235 von dr geroldsecker verbrennt wore, weil die uf dr Sit vum Bischof gsin sin. Dodenoch hän d'Geroldsecker d'Sicherung vun dr Paßschtroß iwernumme. 

## Geschlecht
Im 12. Johrhundert wäre immer wider Zähringer Minischteriale erwähnt, wu "vun Lützelhardt" heiße. Ein Zweig us dere Familie oder dere Ganerbegemeinschaft isch so um d'Mitti vum 12. Johrhundert in d'kaiserlich Minischterialität ufgschdiege. Dr Konrad vun Lützelhardt isch einer vun dr wichtigschde kaiserlich Beamte in Italie wore. D'Italiener hän ne *Mosca-in-Cervello* odr *Mosca-in-Cerebro* gnännt (Muck-im-Hirn). Wu dr Kaiser Heinrich VI. 1194 s'Königreich Sizilie erobert het, isch dr Konrad als Markgraf vun Molise einr vun dr wichtigschde militärische Fihrer gsin. Nochkumme vun dem Konrad findet ma noch im 13 Johrhundert, die nänne sich awr *de Lucinardo* und sin bal in dr Opposition zum Kaiser. Abm spote 13. Johrhundert findt ma nix meh.

## Sage
Vun dere Burg gits e Sage vum Grüselhorn; dert soll einer vun Geroldseck uf Lützelhardt enntführt wore sin, weil er awr e Hornruef ghert het, wu er kännt het, isch em ufgange, daß er uf Lützelhardt isch un het sich befreie kenne. Dodenoch wär d'Lützelhardt dann verbrennt wore.

## Literatur
* Klaus Schubring: *Die Herren von Lützelhardt. Beiträge zur Bestimmung ihrer Herkunft.* In: *Zeitschrift für Württembergische Landesgeschichte.* Nr. 40, 1981, S. 262−283, .
* Klaus Schubring: *Zwischen Syrakus und Seelbach. Stauferzeitliche Verbindungen von Süditalien zur Ortenau.* In: *Die Ortenau.* Nr. 65, 1985, S. 120−133, .
* Karl Hammel: *Burgruine Lützelhardt bei Seelbach, Landkreis Lahr. Ein Beitrag zur Datierung mittelalterlicher Keramik.* In: *Badische Fundberichte.* Nr. 19, 1951, S. 87–99, .

## Weblink
*www.zum.de
*Lützelhardt: Privati Site mit Gschichte & Bilder
Internationaler Tag der Muttersprache

Dr 21. Februar isch sid 1999 dr **International Muettersproch-Dag** (französisch *Journée internationale de la langue maternelle;* änglisch *International Mother Language Day*). Es isch e Maantag, wo d UNESCO is Lääbe grueffe het.

## um was goot s?
Dr Zweck vum Gedänkdag isch, di sprochlichi un kultureli Viilfalt un d Mehrsprochigkeit vürschi z bringe. Me weiss jo: über d Hälfti vo de über 6.000 Sproche vo dr Wält sin uf langi Sicht vum Usstärbe bedroht.

## Hintergrund
Dr Gedänkdag goot uf Unruhe z Oschtpakistan (hüt Bangladesch) im Johr 1952 zrugg. D Regierig vo Pakistan het doo bschlosse, s Urdu zur einzige Amtssproch vom Land z mache, e Sproch, wo numme vunere winzigi Minderheit gsproche worre isch. Z Oschtpakistan, wo d Mehrheit vo dr Bevölchrig gläbt het, redt me vor allem Bengali. Dr Governeur vo Pakistan, dr Khawaja Nazimuddin, het erklärt: "Urdu un numme Urdu wird d Amtssproch vo Pakistan sy". Binere Demonschtration drgäge het d Polizei am 21. Februar mehreri Mänsche verschosse.

D Regierig het druf noogää un s Bengali het glychi Rächt als Amtssproch überchoo. D Sprochbewegig het d Spannigi zwüsche Oscht- un Weschtpakistan wyter aagheizt un het 1971 zur Unabhängig vo Bangladesch gfüert.

## dr Linguapax-Prys
Jeds Johr am 21. Februar wird vo dr UNESCO dr *Linguapax*-Prys vergebe.

2006 isch dr Prys aa d Natividad Mutumbajoy, e Ingano-Indianeri us Kolumbie gange, wo sich mitenere Schüel für d Erhaltig vo dr Sproch vo ihrem Volch starch gmacht het.

S Thema vom Joor 2007 isch d *Mehrsprochigkeit* gsi.

2007 isch dr Prys aa d Maya Khemlani David us Malaysia gange, wo syt Joore de Sprochwäggsel unter de sprochliche Minderheite vo Malaysia untersuecht.

2019 het en dr Larry Kimura vo dr Uni Hawaii übercho, wo sich für d Ernöierig vo dr yheimische Sprooch vo dr Inslegrupe ysetzt.

## Weblink
* Syte vo dr UNESCO)
* Syte uf Bärndütsch
* Website vum Linguapax Prys
* Arno Balzarini: *[https://web.archive.org/web/20190905160550/https://www.aargauerzeitung.ch/leben/leben/tag-der-muttersprache-waehrend-sich-die-grossen-ausbreiten-drohen-viele-kleinere-zu-verschwinden-134113394 Tag der Muttersprache: Während sich die grossen ausbreiten, drohen viele kleinere zu verschwinden]* uf aargauerzeitung.ch, 21. Februar 2019
Stimmloser palataler Frikativ

De **stimmlosi palatali Frikativ** (au „ich-Luut“) isch e Konsonant vo de mänschliche Sprooch. Er isch als Phonem relativ sälte, ùn chùnt nùmme in öbe 5% vo allene Sprooche vor. Als Allophon vo [] oder [] isch er wyter verbreitet. S Zeiche im IPA defür isch , ùn in dr Teuthonista es grosses X. In ere strängi Usslegig vo dr Dieth-Schryybig schryybt mer defür *ĉh*.

## Artikulation
*Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De Artikulationsort isch palatal; d Zùng bildet mitem harte Gaume e Engi.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Stimmloser palataler Plosiv

Dr **stimmlosi palatali Plosiv** isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch . Im Alemannische git es de Luut nit; die Sprooch mit däm Luut, wo em Alemannische geografisch am nööggschte isch, isch s Rätoromanisch. Er het für alemannischi Sprecher e akustischi Äänligkeit mitem Affrikat *tsch*.

Wyl ächti palatali Plosiv zimli sälte sin, wird s IPA-Symbol  oft au für palatisierts // bruucht oder für bstimmti Affrikat.

## Artikulation
*Es isch en Verschlùssluut; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert ùn deno wird d Lùft ùff eimool dur s Muul abgloo.
*De Artikulationsort isch palatal; d Zùng bildet mitem harte Gaume en Verschlùss.
*D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
*
Labiodentaler Approximant

De **labiodentali Approximant** isch e Konsonant wo in mange Sprooche vorchùnt. S Zeiche im IPA isch . De Luut chùnt vorallem in Sprooche vor, wo kei Ùnterscheidig zwüschem [] ùn [] mache. In de alemannische Dialäkt git es de Luut, ùn er wird meischt mit eme  gschriibe.

## Artikulation
*Es isch en Approximant, er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet.
*De Artikulationsort isch labiodental; er wird mit dr Ùnterlippe ùn de Zään artikuliert.
*D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
*Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

## Verbreitig

## Fuessnote
Waldighofen

**Wàldighoffe** (IPA: ; ditsch un franzesisch offiziell: *Waldighofen*, franzesisch aü: *Waldighoffen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin) im Sundgaü, 25 Killemetter eschtlig vu Basel. S lijt zwische 342 un 446 Metter iber em Meer un het 1999 fascht 1200 Iiwohner gha.

## Geografi
Wàldighoffe lijt im Sundgaü, 14 Kilometer sideschtlig vu Àltkìrech. Nochbergmeine vun Wàldighoffe sìn Oberdorf im Norde, Staiselz im Oschte, Roppezwiller im Side un Rieschbi im Weschte. 

## Gschicht
Wàldighoffe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1188 as *Waltenchoven* (1315 *Waltikouen*). 

D Härkumpft vum Ortsnamme isch umstritte. Ei Asicht isch, ass dä Namme vu "Waldingen" kunnt - dämno wär er d Bezeichnig vum e erschte alamannische Siidligskern - "Waldo" wär do dr Namme vum e alamannische Sippefiährer. No däre Meinig wär "-hofen" erscht speter an dr Namme kumme - Wàldighoffe dät drno heiße: "d Hef vu Waldinge".

E anderi Meinig sait, ass Wàldighoffe ebis mit eme Dinghof z due het - e Hof, wu Abgobe fir d Herschaft hän miäße ani brocht wäre. Eso e Hof isch bis ins 16. Johrhundert bedriibe wore.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Wàldighoffe ìsch . Wàldighoffe ghert zem Kommünàlverbànd .

## Kirch
Wàldighoffe isch draditionäll e katholischi Ortschaft; dr eltescht Deil vu dr Kich isch üs em 15. Johrhundert. 1905 isch am Blatz vu dr alte Kapälle e großi neiji Kirch boije wore; d alt Kapälle isch jetze e Sitteschiff vu dr neije Kirch - si isch 1923 fertig gsii un het kenne gwicht wäre. D Kirchepatron sin dr St. Peter un dr St. Paül.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Verwàltung
 vu Wàldighoffe isch . Wàldighoffe ghert zum Kommünalverband .

## Nathan Katz
Am 24. 12. 1892 isch dr alemannisch Dichter Nathan Katz z Wàldighoffe uf d Wält kumme. Dr het in däm Dorf si Kindheit un Jugend verbrocht un het sich do siner Läbdig drheim gfiählt. Waldighoffe haltet hit no s Adänke an dr Nathan Katz wach. Bin Schuel- un Sportzäntrum isch e kurzi Stroß noch däm Dichter benännt, derte stoht aü e Dänkmol (Kopf) vu däm Dichter. Am Geburtshüüs, wun er aü sini erschte Kindheitsjohr verbrocht het, isch e Gedänkschild. D Metzg vu sinem Vatter exischtiärt nimmi in dr ürspringlige Form.

## Verkehr
Ab 1915 het z Wàldighoffe d Bahnlinie Wàldighoffe–Saint-Louis-la-Chaussée aagfange, wu 1960 stillglait wore isch.

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wàldighoffe ghert zum Hochalemannisch.

## Weblink

* Informatione iber Wàldighoffe uf Franzesisch

## Referanza
Bonndorf

**Bonndorf** isch de Name vo däne Ort z Dütschland:
* Bonndorf im Schwarzwald, e Stadt im Landchrais Waldshuet z Bade-Würtebärg
* Bonndorf (Überlingen), en Ortstail vo Überlinge am Bodesee, Bade-Würtebärg
* *Bonndorf (Wasungen)*, en Ortstail vo Wasunge z Thüringe
* *Bonndorf*, di historisch Schribwys vo *Bondorf (Bad Honnef)*, en Ortstail vo de Stadt Bad Honnef im Rhii-Siig-Chrais z Nordrhii-Weschtfaale

**Lueg au:**
* Schloss Bonndorf, es Schloss i de Stadt Bonndorf im Schwarzwald, Landchrais Waldshuet
* Bondorf (Begriffsklärig)
* Bendorf (Begriffsklärig)
* Ponndorf
* Pondorf
Sonnengesang (Franz von Assisi)

De **Sunegsang** (it. *Cantico di Frate Sole*; lat. *Canticum Fratris Solis*) oder **s Lob vo de Gschöpf** (lat. *Laudes Creaturarum*) isch e Gibet vom hailige Franz vo Assisi. S isch en Lobpriis uf d Schöpfig. De Franz vo Assisi het s um d Jooreswendi vo 1224 uf 1225 dichtet gha, won er chrank i de Chile San Damiano bi Assisi glegen isch. Die letzte Vers vom Tod söl er erst spöter uf sim Todesbett dichtet gha ha. Drufabe hend die baide Brüedere Angelo und Leo de ganzi Sunegsang zwaimol gsunge. S Lied isch im umbrische Dielekt dichtet wore und vom ene Brüeder is Latinische öbersetzt wore. 

I de Öbersetzig us em umbrische Dialekt sind i drai Fäll d Wörter „Brüeder“ und „Schwöster“ ustuuscht wore, well im Italienische und Alemanische s Gschlecht vo de Wörter „Sune“, „Moo“ und „Tood“ nöd öberii stimet.

:**Sunegsang**

:Höchste allmächtige, güetige Herr,
:a Der sind s Lob, de Ruhm, ale Sege und d Ehr!

:Nume Der, Allerhöchste, stönd die zue
:und kan Mentsch isch würdig Di z erwääne.

:Globt saisch, min Herr, mit all Dinene Gschöpf
:und ganz bsundrigs d Herrin d Schwöster Sune;
:si isch Taag und lüchtet för üüs dör Dii
:si isch schöö und straalet mit groossem Glanz,
:Dini Bidütig, Allerhöchste, bezügt si.

:Globt saisch, min Herr, dör de Brüeder Moo und d Sterne;
:im Himmel hesch si gmacht, klar und chöstlich und schöö.

:Globt saisch, min Herr, dör de Brüeder Wind;
:und dör d Luft und d Wolke, d Haiteri und dör all Wetter,
:dör si gisch Dinene Gschöpf Unterstützig.

:Globt saisch, min Herr, dör d Schwöster Wasser;
:si isch ganz nützlich und demüetig und chöstlich und koisch.

:Globt saisch, min Herr, dör de Brüeder Füür;
:dur en erhellsch Du d Nacht;
:und er isch schöö und fröhlich, chräftig und starch.

:Globt saisch, min Herr, dör üsi Schwöster Muetter Erde;
:si versorgt und laitet üüs,
:und si macht allerlai Frücht und farbigi Blueme und Chrütter.

:Globt saisch, min Herr, dör die wo vergend mit Dinere Liebi
:und wo Chranket und Liide erträget.

:Selig die, wos i Fride überwinde chönd,
:denn dör Di, Allerhöchste, weret si gchröönt.

:Globt saisch, min Herr, dör üse Brüeder Körper-Tood;
:von em cha kan lebige Mentsch entwiiche.
:Wee dene, wo i Toodsünd sterbid!

:Selig die, wo Din hailigste Wile findet,
:denn de zwaiti Tood verderbt si nööd.

:Lobet und priiset min Herr,
:und danket und dienet Em i groosse Demuet!

## Originaltegscht
Wikiquele
Grenzach-Wyhlen

**Chrenzach-Wyhle** (hochdütsch: *Grenzach-Wyhlen*) isch e Gmei im Landkreis Lörrach am Hochrhy un im Dreiländereck am südliche Rand vum Dinkelbärg.

## Geografii
D Gmei isch e Deil vo de Trinationali Agglomeration Basel un leit 7 km öschtlich vo Basel un 8 km südlich vo Lörrach. Noochbargmei sin Inzlinge im Norde, Herte (e Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde) im Oschte, Prattle, Muttez un Birsfälde im Süde (alli im Baselbiert) un Rieche un Bettige im Nordweschte (Kanton Basel-Stadt). D Gmei bschtoht us de zwei Ortschafte Chrenzach un Wyhle, wo 1975 durch d Gmeindereform zämmegschlosse worre sin. Im Norde vu Wyhle leit de Ortsteil Rührberg, wo bis 1975 zu Wyhle ghört het, am Füess vum gliichnamige Bärg. Chrenzach-Wyhle het fascht 14.600 Ywohner.

## Namebildig
D Gegend um Chrenzach isch zerscht während dr Hallstattzit vo de Kelte bsiidelt worde. Dr Name vo Chrenzach goht allerdings uf d Römer zrugg, un nit wie viili Ortsname i dr Gegend uf e keltischi Sproch. Chrenzach isch vum latiinische *Carantiacum* (s Güet vum Carantius) abgleitet. Wyhle higäge goht uf d alemannischi Bsiidlig zrugg un chunt vo Altalemannisch *ze wilon* (bi de Ville).

## Wahle
Ergebnis vo de Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Bildig
In Chrenzach-Wyhle gits insgsamt vier Schüele: s Lise-Meitner-Gymnasium, d Realschüel, d Bärefelsschüel und d Lindeschüel. D letsche beide sin Grund- un Hauptschüele (Werkrealschüel). D Hebelschüel isch 2012 ufglöst worde, in dem Gebäude hets jetzt e Chindergarte. 

### D Lährgnosseschaft
D Schüelleitig am Lise-Meitner-Gymnasium (LMG) bsetzt dr Frank Schührer (Stand 2019/20).

Am LMG wird vo ca. 40 Lährer un Lährerinne unterrichtet.
* *Fächer:* Religion, Naturphänomäne, Bio, Methematik, Dütsch, Latiin, Änglisch, Französisch, Schpanisch, Physik, Chemi, Sport, Musik, Gschicht, Erdkunde, Heimatkunde, Politik u.&nbsp;a. 

S werde no verschiedeni, freiwilligi AGs abote, wo mer sich in de Mittagszit demit bschäftige cha.

### S Schüelgebäude un s Gländ
S Lise-Meitner-Gymnasium teilt sich s Gebäude mit dr Realschüel. Ä Sporthalle un ä Musikpavillon sin uffem untere Schüelhof vorhande, s git abr au en Sportplatz, wo d´Sportlährer ihre Unterricht druf ustrage chönne. Dr obre Schüelhof ghört offiziell em Gymnasium un de untere de Realschüel. Vor dr Sporthall isch in de 1980er Joor ä Biotop aaglait worde.

D Schüel leit zwüsche de beide Ortschafte Chrenzach un Wyhle.
Ums Schüelgländ umme sin Bäum un Häcke, des heißt, dass me s Gebäude vo dr Stroos us nit güet seh cha.

## Lüt
* Werner Richter (1929–2018), Haimetdichter

## Weblink

* Internetpresänz vu dr politische Gmeind Chrenzach-Wyhle
* Nochrichte us ''Chrenzach-Wyhle'' in de „Badische Zitig“

## Fueßnote
Tiguriner

D **Tiguriner** (latinisch Tigurini, ) sind en Tailstamm vo de Helvetier gsii, wo um Aventicum ume glebt het. Er werd bi merere antike Historiker und aimol inere Inschrift us Aventicum gnennt. De Name isch gallisch und bidütet »Herre« (ir. tigern; kymr. teyrn »Herr«).

## Gschicht
Um 110 vor Chrischtus hend sich d Tiguriner under erem Först Divico a de Kimbre agschlosse und hend 107 vor Chrischtus im Piet vo de Nitiobriger s römische Heer vom L. Calpurnius Piso und vom Konsul L. Cassius Longinus vernichtet, wobi de Longinus umcho isch. D Tiguriner heged di römische Soldaate gfangegnoo und underem Joch döregschickt. De gnaui Ort vo de Schlacht isch nöd öberliferet, er mue bi de Garonne i de Nöchi vo de Stadt Agen glege haa, drum redet d Historiker au vo de Schlacht bi Agen.

Ane 101 vor Chrischtus hend si sich mit de Kimbre uf de Weg öber d Alpe gmacht um in Italie iizfale. Si sind jedoch bim Brennerpass zrugg blibe. Nochdem d Kimbre bi Vercellae (Vercelli) i de Poebini vo de Römer völlig vernichtet worde sind, hend sich d Tiguriner wider i iri Haimet bigee.

Wo ane 58 vor Chrischtus d Helvetier eres Land verloo hend wöle, hend d Tiguriner d Öberquerig vom Fluss Saône gsicheret, sind aber vo de Römer underem T. Attius Labienus, emene Legat vom C. Julius Cäsar agriffe und bisigt wore. De Cäsar het de Siig sich selber zuegschribe, um as Rächer vo de schändliche Niderlaag vom Joor 107 dozstoo.

## Tigurini & Turicum
Abem 16. Joorhundert hend Historiker und Chartographe afange s Züripiet »pagus Tigurinus« nenne und d Zörcher hend gmaint, sich rüeme z chöne, Nochkome vom Divico z sii. De Grund isch e Wortspiil vom Volksname Tigurini mit Turicum, em latinische Name vo de Stadt Zöri. E römerzitlichi Inschrift aber zaiget, ass de Gau vo de Tiguriner (bim Cäsar: Tigurinus pagus) bi Aventicum glegen isch.

## Referenze


## Literatur
* Ernst Howald, Ernst Meyer: *Die Römische Schweiz.* Zürich 1940.
* *Der Neue Pauly*, Bd.12/1: »Tiguriner«

## Weblinks
* Julius Caesar: D Niderlaag vo de Tiguriner
Allobroger

D **Allobroger** () sind en keltische Schtamm gsii, wo südlich vom Gänfersee gwont händ. Ire Vorort isch Vienna (hüt: Vienne) gsii. Si sind im Jaar 120 v.&nbsp;Chr. vo de Römer underworfe und is Römische Riich iglideret worde. 

Irs Gebiet hät sich zwüsche de Rhône und Isère bis hi zum Gänfersee erschtreckt. By Gänf hät irs Gebiet agränzt a das vo de Helvetier. 

## Gschicht
Si sind 121 v. Chr. vo de römische Armee under em Cn. Domitius Ahenobarbus i de Provence zämme mit de Arverner besigt worde. Äis Jaar später hät si de Quintus Fabius Maximus by irem Hauptort Vienne definitif underworfe und aschlüssend i d römischi Provinz Gallia Narbonensis integriert. 

61 v. Chr. isch es zumne letschte Uufschtand vo de Allobroger under irem Fürst Catugnatus choo. Si händ uuserdem e wichtigi Rolle i de Catilinarischi Verschwörig gschpilt, will si de Catilina a däm damalige Konsul Cicero verrate händ.

D Allobrober sind früe romanisiert wore. Im Jaar 443 händ d Römer a de Burgunder Land zwüschet Gänf und Vienne ggee.

## Literatur
* Cäsar: *bellum Gallicum* I 6, 10, 11, 14, 28, 44, III 6

## Lueg au
Lischte vode keltische Stämm
Gertel

Ä **Säsli**, **Sächsli**, **Stäckespitzer** oder **Gertel** isch ä Werkzig, wummer zum Schindle mache oder im Wald zum Holz machä nimmt. S isch so ä Mischung zwische Schwert un Sichle.

S het ä Ähnlichkeit midd ere Machede, wiä mer si im Dschungel het. Aber ä Säsli isch am Änd me bogä. 
Diä meischde sin so um diä 40&nbsp;cm mit lang un hän ä Holzgriff.

Des Säsli, wu bim Höfflin abbildet isch, isch elter un sampfter gschwunge wiä des uf em undere Bild. 

## S Säsli as Stäckespitzer

Am Kaiserstuehl un andere Briisgaüer Wiigegnige het mers bsunders zum Räbstäcke spitze brücht – wäge däm heißts in ere Minderheit vu Ortschafte im Briisgaü aü *Stäckespitzer*. Diä Arbet isch im Friähjohr gmacht wore, wu d Räbstäcke wider gsteckt wore sin. Mer het dr Stäcke in d link Hand gnumme, unter dr Arm glämmt un mit em Säßli in dr rächte Hand dr Stäcke nei gspitzt. Do sin d Eigeschafte vu verschiidene Wärkziig zum Drage kumme: S Säßli isch schwärer wiä e Mässer un lit guet uf em Stäcke un het dur des Ähnligkeit mit em Beil. Mer ka dr Stäcke schreg aschlage wiä mit eme Beil, mer kas aber aü uflege un hoble. Dur dr Boge in dr Glinge wird des Wärkziig gfiährt un dr Spitz ka rund ghoblet wäre.

Hit spiilt s Stäckespitze ke großi Roll meh; mer hat anderi, zum Deil metallini Stäcke un ziägt aü d Holzstäcke nimmi alli Johr.

Säsli wärre nit nur im Kaiserstuehl verwändet, sundern äu im Schwarzwald, so zuem Wällemache.

## Verschiidini Nämme

Im Schwäbische seit mar lut em Schwäbische Werterbuech *Hoop, Hobe* oder *Häbe, Häple* un änlig dezua, un im Raiffeisemärkt wirds als „Holzheppen“ verkaüft. Scho im Althochditsch häts d Werter *happa* und *heppa* gee.

In s Grimms „Ditschem Werterbuech“ isch „Hippe“ belegt, des Wort seig üs em Obersächsische vum Luther in d ditsch Schriftsproch iigfiährt wore. In dr ditsche Wikipedia isch „Hippe (Gartenbau)“ dr Iberbegriff iber verschiidini grummi, großi un gleini Mässer.

S Wort *Säsli* goht – iber s mittelalemannisch *sehselin* uf s altalemannisch Wort *sahs* zruck, wu e kurzes, eischniidig Schwert bezeichnet. *Säsli* isch – noch em Höfflin – am Kaiserstuehl fascht iberal verbreitet, numme z Betzinge un z Wasewiiler un am ganze Tunibärg sait mer *Stäckespitzer*. Dr Höfflin het numme Gmeine mit Wiiboi untersuecht – s Wort isch aber witter verbreitet. So het dr Schiibemacher vu Mille mit em Säsli gschafft. S Badisch Werterbuech kännt *Säsli, Säsel* un ähnlig wit umme im Südbadische. Im Elsässische Werterbuech isch s *Säsli* eso un aü as *Sächsle, Säsl, Sesl* un *Waldsächsle*  bezeichnet. S Wort kunt as *Sächsli* aü in dr schwizerische Region Basel vor.

S normal Wort in dr Schwiz isch lut em Schwizerische Idiotikon aber *Gertel* mit de Variante *Gerter, Geitel, Geiter.* Scho i althochditscher Zit häts *gertari* ghaisse. Aü im gränznahe Badische kunt das Wort vor.

## Quälle
Zypern (Begriffsklärung)

Mit **Zypere** chann gmeint sy:

* Zypere, en Insle im öschtliche Mittelmeer
* Republik Zypere, diä griechisch-zyprischi Republik, im Süüde vo Zypere
* Türkischi Republik Nordzypere, diä türkisch-zyprischi Republik im Norde vo Zypere
Caturix

De **Caturix** (gall. "Kampfkönig") isch de Chriegsgott vo de Helvetier gsii und isch mit em römische Gott Mars glichgsetzt worde. Alem Aschii noo, isch er de Hoptgott vo de Helvetier gsii und drum werd au vermuetet, as de Cigognier-Tempel i de römische Stadt Aventicum sin wichtigste Tempel gsii isch.  Im Ort Nonfoux, wo öppe 9 Kilometer südlich vo Yverdon lit, het de Caturix e Tempel ghaa, wien e Inschrift bezügt, wo us dem Ort stammt: *»Em Mars Caturix het de L. Camillius Aetolus de Tempel vo noi uf zweg gmacht.«* Vom Caturix sind füf Inschrifte ufem Piet vo de Helvetier gfunde worde, und zwor us de Geged vo Yverdon und Avenches. E sechsti Inschrift stammt us Böckinge bi Hailbronn, wo im 2. Johrhundert e helvetischi Garnison stationiert gsii isch.

Uffällig isch, as s gallische Volch vo de Caturiges i de Geged vo Chorges (< *Caturigumagus) ire Hoptort Eburodunum (hüt Embrun) gnennt het, aso wie de römisch Name vo Yverdon, wo jo zwo Inschrifte an Mars Caturix gfunde wore sind.

Anderi helvetischi Näme vom Chriegsgott sind Mars Cicollos (gall. "Muskelprotz") und Caisivus.

Inschrifte vom Mars Caturix und Mars Caisivus. D Aornig folgt de Orte vo Süd noch Norde:

## Lueg au
Helvetischi Religioo

## Büecher
*Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*; Kröner, Stuttgart (1994). ISBN 3-520-46601-5
*Ernst Howald, Ernst Meier: *Die römische Schweiz*; Züri (1940). (Da Buech werd zitiert as »HM«.)
File Transfer Protocol

Ds **File Transfer Protocol** [fʌɪl trɑːnsˌfəˌprəʊtəkɒl] (engl. für „Protokou zum Dateiä überträge“, churz FTP), isch es Netzwärkprotokou zum übers Internet Dateiä überträge (mit TCP/IP).

Es wird brucht, zum Dateiä zwüsche de Kompiuter, öpe vom Server zum Client (Abelade), vom Client zum Server (Ufelade) oder zwüsche zwöi Server z überträge. Usserdäm chame mit FTP Verzeichniss ersteuä und aluegä, aber ou Verzeichnis und Dateiä umbenennä oder löschä.

FTP louft überä “Port” (es «Törli» ir Computersprach) 21. Dört drüber schickt der Client am Server Befäle und der Server git uf die Frag je nach Berächtigung und Datebestang Antwort.

Es git öffentlichs FTP, wome übere Browser cha go Date holä und FTP, wo me sech mues amäude. FTP wird hüffig brucht, zum Websitenä ufe lade, E-Mail brucht aber ke FTP, das geit über SMTP.
City Life

**City Life** ( uf schwiizärdütsch Schdadtläbä) isch äs Compiutärschpil, wo afangs 2006 usäge wordä isch. Ziil isch, ä grossi Schdat z`bouä und ä guäti Bilanz z`ha. Wichtig isch, das d`Schdat attracktiv isch und vil Lüt det anä wänd. Äs git sächs Bevölkärigsgruppä: Tagelöhner, Hippies, Arbeiter, Trendsetter, Schlipstregär und Richi. Am Afang chömät nur diä ärmerä Bevölkärigsgruppä i d`Schdat go wohnä. Wänn d`Schdat wachst, chömät plötzlich Schlipsträger und Trendsetter i d`Schdat. Mä chan immeer meh Untärnehmä, wo vil Gäld ibringet, chaufä. Irgändwän dänn wetät Richi i d`Schdat und mäh chan Bankä und andäri wichtigi und grossi Untärnähmä bouä. D`Bevölkärigsgruppä chönt ufstiigä, bis alli Richi sind. Doch das gat sehr, sehr lang. Wichtig isch, dass mär sini Traumschdat boue chan. Alli wichtigä Faktä:

Produzänt: Deep Silver
Usgegeh: Afangs 2006
Priis: Meischtäns chostäts 77.90 Fr., gits aber au billiger
Möglichkeitä: 22 Kartä in foif värschidänä Klimazonä
S`Schpiel isch äs: Schdetebauschpil im 21.Jahrhundärt
Freigäbä: Ohni Altärsbeschränkig, abär schwierig untär 7
Schwarzwald-Baar-Kreis

De **Schwarzwald-Baar-Kreis** isch e Landkreis z Bade-Württeberg. Er isch am 1. Januar 1973 durch e Zämmetschluss vu de Kreis Villinge und Eschinge, un e paar Ort us em Landkreis Rottweil, Tuttlinge un Hochschwarzwald gründet wore. Die beide Altkreis Villinge und Eschinge sind us gliichnamige Bezirk fürrigange, des sin die gliichä gsi wie s es schon im 19. Jahrhundert gäa hät, nochdem Bade älles übernoo hät. Die Grenze sin sitdem öfters gänderet worre. Am 1. Januar 1972 sin die badisch Schtadt Villinge und die württembergisch Schtadt Schwenninge zu re oänzige vereiniget worre. 

Momentan läbet uf ere Flächi vo 1025 qkm eppe 210.000 Iiwohner in 20 Gmoande un 10 Schtädt. Es giit 2 große Kreischtädt: Villinge-Schwenninge (ca 82.000 Iiwohner) un Eschinge (ca. 20.000 Iiwohner). Die kleinschte Gmoand isch Gietebach.

De Schwarzwald-Baar-Kreis grenzt im Norde a de Landkreis Rootwiil, im Weschte a diä Landkreis Ämmedinge und Hochschwarzwald (Friiburg), im Südwäschte a de Landkreis Waldshuet, im Süde a de Schwiizer Kanton Schaffhuuse, und im Oschte a diä Landkreis Konschdanz un Tuttlinge.

Im Schwarzwald-Baar-Kreis entschpringet d Donau, de zwoatlängschti Fluss vu Europa, un de Necker.

## Schded ùn Gmaine
Zem Schwaarzwald-Baar-Chrais ghèère 10 Schded ùn 10 Gmaine.

## Lueg au
* Boor

## Literatur
* Rainer Gutknecht (Hrsg.): *Der Schwarzwald-Baar-Kreis*, Stuttgart/Aalen 1977. ISBN 3-8062-0146-3
* *Das Land Baden-Württemberg*. Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden). Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VI: Regierungsbezirk Freiburg; Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007174-2

## Weblink

* Offizielli Internetsiite vum Landkreis

## Fueßnote
Cernunnos

De **Cernunnos** isch e keltische Fruchtbarkaitsgott, wo miteme Hirschgwaih dargstellt werd.

## Name
De Name isch nöd aihaitlich öberliferet. Ufem Nautedenkmol vo Paris (Pillier de Nautes; Nautæ Parisiaci) werd er [C]ERNVNNOS gnennt, währed e Metallplatte vo Steinsel-Rëlent (Luxeburg) em DEO CERVNICO gwidmet isch. E gallischi Inschrift i griechische Buechstabe us Montagnac (Hérault) nennt en KAPNOYNOY (Karnunos), doch cha de au en andere Gott maine. S werd agnoo, as de Name vo  abglaitet isch (vgl. alem. Horn; lat. cornu). Möglicherwiis ghöört denn au de Name vom luwische Gott Runtiya dodezue.

## Darstellig

De Cernunnos werd as e Maa, wo ufem Bode sitzt, dargstellt. Er het maistens ai Bai unterschlage (Schniidersitz), wa vode Cheltologe fälschlicherwiis as "Buddha-Haltig" bezaichnet worden isch. Us sinere Stirn wachst e Hirschgwai. Mengisch sind die Gwaih gschmückt mit je aim Torques, so ufem Nautedenkmol. Ufem Chessel vo Gundestrup und de Felszaichnig im Val Camonica trait er aber en Torques i de rechte Hand. Tier wonen biglaitet sind de Hirsch, de Muni und d Schlange. Well er au miteme Geldseggel dargstellt werd, chan er as Fruchtbarkaitsgott dütet werde. Vom ikonologische Typ her, chan er as *Herr vo de Tier* bezaichnet werde.

Möglicherwiis stellt au d Bronzestatue us Bouray (südlich vo Paris) de Cernunnos dar. Zwor isch de bartlosi Jüngling miteme enge Torques um de Hals ohni Gwaih dargstellt, aber sini unterschlagene Füess endet i Hirschhuf.

Die maiste vo de mee as 30 Darstelige vom Cernunnos stamet usem östliche Gallie.

## Witerlebe
S werd vermuetet, as de Cernunnos i de englische Saagegstalt *[[Herne the Hunter]]* witerlebt. Sicherer isch da bim bretonische Hailige *St. Corneille*, wo de Schutzpatron vo de ghörnte Tier isch.

## Quelle


## Büecher
* Bernhard Maier, *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*; Kröner, Stuttgart (1994). ISBN 3-520-46601-5
* S. & P.F. Botheroyd: *Lexikon der keltischen Mythologie*; Diedrichs 1992. ISBN 3-424-01077-4
* Jan de Vries: *Keltische Religion*; Stuttgart 1961.
Top Level Domain

D **Top Level Domain** (TLD) isch die höchschti Ebeni im Adrässesischteem vom Internet und der Name von ere Internetsyte.

## was es isch
E «Domain» isch die eidüütigi Bezeichnig von ere Internetsyte, und si muess nach de algemäine Regle, wo do gälte, zämegsetzt sy. Jedi Domain beschteit us obligatorische Deil, normalerwis chunnt zerscht es «www», und denn e Punkt (ängl. *dot*) und zwöi Schreegstrich, und derno der speziell Domain-Name und am Schluss, wider nach eme Punkt, d **Top-Level-Domain**.

Es Bischpiil:
S Projäkt Wikipedia het für sini Website d Internet-Adrässe *https://wikipedia.org* – und do derby isch der Abschnidd *.org* (me seit: *dot-org*) d Top-Level-Domain.

Wenn e Website no Undersyte het, so cha si eifach nach em *'www* und vor em Hauptname es Wort schrybe, wo vom Hauptname dur en Punkt trönnt isch. So het die alemannischi Wikipedia als Teilprojäkt vo der ganze Wikipedia d Adrässe *https://als.wikipedia.org.*

S Wort *Top-Level-Domain* isch änglisch und heisst übersetzt «Berych vo der oberscht Ebeni». Me chürzt’s ab als *TLD.*

## was es für TLD gitt
Jedäs Land het sini eigäni Top-Level-Domain, Düütschland öpe het *.de.*

Derzue ane sind mit der Zyt spezielli TLD für gwüssi Fachberych derzue cho, es bar Bischpiil:
* *.gov* (also *dot-gov*)– für d Regierig vo Amerika (nach em änglische *government*)
* *.mil* – für s amerikanische Milidäär
* *.com* – für d Wirtschaft
:::Lueg au: Dotcom
* *.edu* – für Yrichtige, wo mit em Bildigswääse z tue händ (nach em änglische *education*)
* *.museum* – für Museeè
* *.tv* – für s Färnseh
* *.aero* – für Gselschafte, wo mit em Flüüge z tue händ
* *.coop* – für Gselschafte
* *.info* – für Website, wo zum Informiere do sind
* *.int* – für internazionali Organisazioone

TLD für Regioone, wo nid eigeti Länder sind:
* *cat* – für d Regioon Katalonie
* *hk* – für Hongkong

## Lischte vo de TLD nochem Alfabeet

Quelle: Wikipedia Hochdütschtes Wikipedia

## gschponsereti TLD

E Sonderfall hei mir bi de gschponseräte TLD, die werdä nid vore offizielle Stell verwaltet. Jedä cha uf eifachi Art u Wis gratis e *.ch.vu*-Domain regischtrierä. Finanziert wird das ganze dür Wärbig.

Funkzioniere duet das folgendermasse: Die hei e *.vu*-Domain mitem Domain-Name *.ch*; Di persönlich Name hänke si eifach vor dra. Der Nachteil vo dem isch, dass me vo Suechmaschine vil schlechter gfunge wird, aus mit ere nid gschponserete regischtrierte Top-Level-Domain.

## Prise

D Prise für Domains si je nach Top-Level-Domain ungeschidlech. E *.ch*-Top-Level-Domain choschtet bischpilswis 17 Franke pro Jahr. Im Verglich e *.af*-Name (Afganischtan) choschtet öpe 13'000 Franke pro Jahr.

## Weblink
* Maps Domain World (4080x2040)
* Schwizerischi Domainverwaltig
Militärbasis

E **Militärbasis** (au: **Militärschtützpunkt**) isch es militärisch gnutzts Gländi bzw. Iirichtig; sie dient de Schtationierig vo Truppe und militärische Usrüschtig. Entschprächend de vile Ufgabe und Erschiinigsforme vo militärische Iiheite träte au Base vo däne i vilne Forme uf. Z' nänne sind insbsundrigs: Militärischi Hauptquartier, Wärfte, Häfe, Garnisonen, Kasärne, Depots, Arsenäl, Truppeüebigsplätz, Fäschtige, Flügerhorschte und anderi Luftwaffeschtützpünkte, Raketeaabschussbase, Militärsänder, Militärlazarett und -Chrankehüser etc.

By Militärbase chann es sich um nöd duurhafti Iirichtige, wo nur für d' Duur vonere beschtimmte Operation ufrächterhalte wärde, oder um duuerhafti Stützpunkte handle. Me chann Base underscheide zwüsche Base, wo sich uf däm Tärritorim vo dem Land tuend befinde, die Truppe au det schtationiert sind, sowiä Base, wo es Land im Usland hät (Militärbase im Usland), öppe diä verbündeti Natione oder im Rahme vo de Besetzig vomne andere Land.
 

Militärbase sind där Regle abgesichert und de Zuegang vo Zivilischte isch beschränkt oder verbote. Sie sind mit Waffe und Versorgigsgüeter usgschtattet und diened där militärische Logischtik. Für d' Versorgig vo de Truppe enthalte vili Schtützpünkt entschprächendi Irichtige wiä Offiziärskinos, Kantine, Chilene, Schuele, Chrankehüser, Iichaufsglägeheite und Schportschtätt. Militärischi Schtützpünkt diened demit hüfig au einere Region als Arbetgäber, das fühert dezue, dass d' Uflösig bzw. de Abzug vonere settige Irichtig au zue wirtschaftliche Konsequänze fühere chann. Uf de andere Site sind settigi Schtützpünkt wäge ihrem militärische Charakter mängisch au Ziel vo Demonschtratione vo Friedensaktivischte; so hät de US-Raketeschtützpunkt Mulanger Heide i de 1980er Jahre wäge de dette schtationierte Atomrakete im Zäntrum vo de Usenandersetzig um diä sogennanti Narüschtig gschtande.
Arena von Lutetia

Diä **Arena von Lutetia** (französisch *Arènes de Lutèce*), gilt als ältischts no erhaltnigs Bauwärch vo dä französischä Hauptschtadt Paris, wo i de antike Zyt *Lutetia* gheisse hät.

S römischi Amfitheatär befindet sich i dä *Rue Monge*, im 5. Arrondissement vo Paris. 

D Arena schtammt us äm 1. Jahrhundärt und isch bis zum Ändi vom Jahrhundärt brucht wordä. Ungfähr 17'000 Persone händ chönnä dä Schpektakle (Theatervorschtelligä, aber au Kämpf uf Läbe und Tod) zueluege. Mit äm Ufchoo vom Chrischtetum händ diä römischä Zirküs allgemein a Bedütig verlore und wo im 3. bis 4. Jahrhundert d Hunnä in Europa iigfalle sind, isch d Arena vo Lutetia schtillgleit und ihri Schtei sind für dä Bau vo dä Schtadtmuure und anderä Feschtigsalage verwändet wordä.

D Ruinä sind erscht 1869 widerentdeckt wordä, wo diä *Compagnie générale des omnibus* a ihrer Schtell es Busdepot baue hät welle. Im Juli 1883 hät dä Victor Hugo im ene offenä Brief a dä Schtadtrat bäte, d Arena vo Lutetia under dä Schutz vo dä Schtadt z schtelle. Dä hät innerhalb vo wenige Täg reagiert und hät d Ruinä zum historische Monumänt erchlärt. 

1916 isch s Busdepot abbroche und s Amphitheater i dä Folgi so wit als mögli reschtauriert worde. Hüt chönd det sogar d Käfig vo dä Löje besichtigt wärde.