open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
30. November

Dr **30. Novämber** isch dr 334. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 335. in Schaltjohr), dodermit blybe no 31 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1609: Dr Galileo Galilei beobachtet zum erschte Mol dr Mond mit syym Teleskop un macht Zaichnige vu Gebirg, Krater un Ozeane.
* 1815: Z Stuegert wird d Oper *Der Herr und sein Diener* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.
* 1966: Barbados wird unabhängig vu Großbritannie.
* 2015: Z Paris fangt di 21. UN-Klimakumferänz (COP 21) aa.

## Uf d Wält chuu
* 1667: Jonathan Swift, irische Schriftsteller
* 1768: Andreas Moritz, dytsche Schuemacher un Dialäktdichter
* 1813: Hermann Kurz, dytsche Schriftsteller
* 1835: Mark Twain, US-amerikanische Schriftsteller
* 1840: Fanny Oschwald, Schwyzer Schriftstellerin
* 1874: Winston Churchill, britische Bolitiker
* 1924: André Weckmann, elsässische Schriftsteller
* 1980: Sido, dytsche Rapper

## Gstorbe
* 2005: Carlo E. Lischetti, Schwyzer Moler un Aktionschinschtler
* 2012: Wolfgang Scheurer, dytsche Dialäktdichter
* 2018: George H. W. Bush, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 2025: Erika Buhr, dytschi Dialäktdichteri

## Weblink
1296

|}

## Ereigniss

### Politik
* 30. Merz: Dr änglisch Köönig Eduard I. erooberet d Stadt Berwick-upon-Tweed und massakriert d Bevölkerig.
* 27. April: In dr Schlacht bi Dunbar  vernichde d Drubbe vom änglische Köönig Eduard I. die schottischi Armee vom John Balliol.

* Dr Köönig Adolf vo Nassau  verwüestet d Gegend um Gotha.
* Dr änglischi Köönig Eduard I. underwirft 1296/97 Schottland für e Zitli.

### Kultur

* Im August chunnt dr chinesischi Gsandti Zhou Daguan z Angkor Thom aa. Er verfasst spööter si Bricht über *„d Brüüch und Sitte vo de [[Khmer (Volk)|Khmer]]“*
* Dr Dante bechunnt sini erste Böstli z Floränz (z.&nbsp;B. Mitgliid im Root vo de Hundert).
* Dr Arnolfo di Cambio wird Baumäister vo dr romanisch-gotische Santa Maria del Fiore z Floränz (achtsitige Kupple 1436 fertig baut).
* Äini vo de eltiste Erwäänige vo dr Fastnacht in dr Chronik vom Speyrer Stadtschriiber Christoph Lehmann.

### Religioon

* 25. Februar: Dr Bonifatius VIII. veröffentligt d Bulle *[[Clericis laicos]]* mit dr Iiläitig, „ass d Laie d Find vom Klerus si“.

* Dr Dietrich vo Freibärg bechunnt vo dr Bariser Uniwersidäät dr Ditel „Magister vo dr Theologii“.
* Dr Petrus de Alvernia isch dr Magister vo dr Theologii z Bariis (bis 1302).

## Uf d Wält choo
* 10. August: Johann vo Luxeburg, Köönig vo Bööme und Erbköönig vo Pole († 1346)

### S genaue Datum isch nid bekannt
* Marjorie Bruce, die äinzigi Dochder vom Robert I. vo Schottland († 1316)
* Andronykos III., 1328 – 15. Juni 1341 Kaiser vo Byzanz

## Gstorbe
* 8. Februar: Przemysl II., Seniorherzog und Köönig vo Pole (* 1257)
* 22. Februar: Heinrich V., Herzog vo Jauer, Liegnitz und Breslau
* 14. Merz: (/1298) Petrus Johannis Olivi, französische Theolog (* 1247/48)
* 19. Mai: Coelestin V. (in Gfangeschaft), Babst im Joor 1294 (* 1209)
* 27. Juni: Florens V., Graf vo Holland (* 1254)
* 28. oder 29. Septämber: Adolf V., Regänt vo dr Groofschaft Bärg sit 1259
* 9. Oktober: Ludwig III., Herzog vo Niiderbayre (* 1269)

* Isabella vo Mar, die ersti Frau vom Robert the Bruce (* 1277)
* Peter Reich vo Riichestäi, Bischof vo Basel.

## Weblingg
Nebraska

**Nebraska** (ängl. Ussprooch ) isch e US-Bundesstaat im middlere Weste vo de Veräinigte Staate. Dr Naame Nebraska stammt vom ene indianische Wort, wo „*flachs Wasser*“ bedütet und chunnt vom Platte River, wo dur e Staat fliesst. Ursprünglig isch Nebraska Däil vom „Great American Desert“ gsi, hüt isch dr Staat äine vo de grösste Broduzänte vo landwirtschaftlige Brodukt.
Dorum reedet mä au vom „Cornhusker State“ („Maisschäler-Staat“).

D Lüt häi us de Bräriieebene e Land voll vo Ranches und Farme gmacht. D Gschicht vo Nebraska isch doorum ang mit dr Landwirtschaft verbunde.

## Lidraduur
* 
* 

## Weblink
Nevada

**Nevada** (ängl. Uussproch ) isch en US-Bundesstaat im weschtliche Tail vo de USA.

Nevada chunnt vom spanische Wort *nieve*, wo Schnee heisst. Nevada isch im Johr 1864 als 36. Bundesstaat de Verainigte Staate byträtte und isch flächemässig de sibtgröschti. D Hauptschtadt isch Carson City.

De Staat hät de Byname „The Silver State“ (De Silber-Staat).

## Lidraduur
* 
* 
* Robert Laxalt: *Nevada: A Bicentennial History.* 2. Auflage. University of Nevada, Reno 1991, ISBN 0-87417-179-2 ().
* Russell R. Elliott: *History of Nevada.* 2., durchgesehene Auflage. University of Nebraska, Lincoln 1987, ISBN 0-8032-1811-7.

## Weblink

## Fuessnoote



Image:Las Vegas Strip lights at night.jpg
Image:Basin and Range Nevada.JPG
Image:Sierra1.jpg
Baikalgebirge

S **Baikalgebirg** (, wüss. Dransliterazioon *Bajkal'skij chrebet*) isch e Gebirg (bis 2'588 Meter) am Westufer vom Baikalsee im Süde vo Sibirie. 

Es ghöört zu de Südsibirische Gebirg,  befindet sich in dr Oblast Irkutsk und in dr Republik Burjatie und isch nume dünn besiidlet. Es gränzt im Norde an s Middelsibirische Bärgland, im Nordoste an s Stanowojhochland, im Süde an dr Baikalsee und im Westen goot s über s Daal vo dr Lena, wo in däm Gebirg si Kwelle het bis an s Daal vo dr Angara. Dr Gebirgszug vom Baikalgebirg isch 300&nbsp;km lang.
 
## Litratuur
* A. Gorkin u. a.: *Geografija Rossii: Enziklopeditscheski slowar*. Bolschaja Rossijskaja enziklopedija, Moskau 1997, ISBN 5-85270-276-5, S. 54. (russisch)
29. November

Dr **29. Novämber** isch dr 333. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 334. in Schaltjohr), dodermit blybe no 32 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1394: Seoul wird Hauptstadt vu Korea.
* 1516: Dr franzesisch Chenig Franz I. gwehrt dr Aidgnosse „ebige Fride“ gege ne Chriegscheschtenentschädigung vu 700.000 Chrone un d Bedingig vun ere chimftige Nit-Yymischig z Italie. D Schwyzer Neutralitet entstoht. S Tessin chunnt ändgiltig an d Schwyz.
* 1787: Dr franzesisch Chenig Ludwig XVI. erlosst e Toleranzedikt zuegunschte vu dr Hugenotte.
* 1847: Mit dr Kapitulation vum Kanton Wallis chunnt dr Sonderbundschrieg zum Änd.
* 1899: Dr FC Barcelona wird vum Schwyzer Hans Gamper grindet.
* 1944: Mit dr Ruumig vu dr Stadt Shkodra dur d Wehrmacht isch ganz Albanie vu dr dytsche Bsatzer befreit. Dr 29. Novämber isch zyterhär dr albanisch Nationalfyrtig.
* 1975: Im e Brief an dr Paul Allen brucht dr Bill Gates zum erschte Mol dr Name «Microsoft».
* 2009: Bi dr Abstimmig iber d Schwyzer Volksinitiativ gege dr Böu vu Minarett stimme 57,5 Brozänt vu dr Wehler un 19,5 vu dr 23 Kanton fir s Verbot.

## Uf d Wält chuu
* 1484: Joachim von Watt (Vadian), Schwyzer Humanischt un Reformator
* 1797: Gaetano Donizetti, en italiänische Operekomponist
* 1802: Wilhelm Hauff, dytsche Dichter
* 1856: Marie Hart, Elsässischi Mundartautorin
* 1898: C. S. Lewis, irische Schriftsteller
* 1928: Schulamit Aloni, israelischi Rächtsaawälti un Mänscherächtsaktivischti
* 1932: Jacques Chirac, franzesische Bolitiker
* 1945: Georg Fuchs, dytsche Mikrobiolog
* 1948: Ulrich Maurer, dytsche Bolitiker
* 1948: Garry Shandling, en amerikanische Schauspiiler und Komiker, Dräibuechautor und Broduzänt 
* 1966: Beate Böhlen, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 1314: Philipp IV., Köönig vo Frankriich
* 1378: Karl IV., Chaiser vum Hailige Remische Rych, Chenig vu Italie un Behme
* 1543: Hans Holbein dr Jinger, Augschburger Moler
* 1924: Giacomo Puccini, italienische Komponischt
* 1937: Jeghische Tscharenz, armenische Dichter
* 1971: Fritz Enderlin, Schwyzer Leerer und Autor
* 2017: Verena Stefan, Schwyzer Schriftstelleri
* 2025: Erwin Jutzet, Schwyzer Jurischt un Bolitiker

## Weblink
1. Dezember

Dr **1. Dezämber** isch dr 335. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 336. in Schaltjohr), dodermit blybe no 30 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1167: Us Widerstand gege d Italiebolitik vum Chaiser Friedrich I. Barbarossa schließe sich verschideni oberitalienischi Stedt im Lombardebund zämme.
* 1823: Z Berlin wird d Oper *Libussa* vum Conradin Kreutzer urufgfiert.
* 1982: S Album *Thriller* vum Michael Jackson chunnt uuse. S wird s maischtverchauft Album in dr Musikgschicht.

## Uf d Wält chuu
* 1533: Basilius Amerbach, Basler Jurischt un Chunschtsammler
* 1823: Karl Schenk, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1867: Albert Greiner, dytsche Musigpädagog un Autor vu Sachliteratur
* 1891: Sophie Tschorn, dytsche Journalischti un Autori vu Sachliteratur
* 1934: Max Lütolf, Schwyzer Musikwisseschaftler
* 1941: Gerhard Hiesel, eschtrychische klassische Archeolog
* 1947: Alain Bashung, franzesische Sänger un Schauspiiler
* 1950: Ueli Maurer, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1954: Daniel de Roche, Schwyzer Bfaarer un Bolitiker

## Gstorbe
* 1737: Caroline vu Brandeburg-Ansbach, dytschi Prinzässin un dur Hochzyt Chenigi vu Großbritannie un Kurfirschti vu Hannover
* 1916: Charles de Foucauld, e französische Forscher, Armeeoffizier, Briester, Mönch und Eremit
* 1953: Jacques Rapin, franzesische Architäkt
* 1973: David Ben-Gurion, en israelische Politiker
* 2021: Roland Groner, dytsche Lehrer un Sprochwisseschaftler

## Sunschtigs
* **[[Welt-AIDS-Tag|Wält-AIDS-Dag]]**

## Weblink
Trias

**Trias** (altgriechisch ‚Dreih'it‘ zu *tri* ‚drei‘) stoot für:

* e dreidäilige Zitabschnitt wäärend em Mesozoikum in dr Gschicht vo dr Ärde
* Trias oder Triade, Götterdreihäit in dr Religion
* drei Konzept as Ganzes 
* e Gattig vo Orchideä mit dreieggige Blüete
* in der Augenhäilkund e neurofüsiologische Regelkräis, wo us drei Vorgäng bestoot, wo gliichzitig ufdräte 
* Schrankentrias, in dr Rächtswüsseschaft die drei Rächtfertigungsgründ, für zum e Grundrächt iischränke
* e Bootsklass bi Segelboot für drei Bsatzigsmitgliider
* e dreigliidrige Geböidkomplex z Berlin
* in dr Medizin wenn drei Sümptoom zämmedräffe
* e Verlaag, wo zum MVS Medizinverlage Stuttgart ghöört
* Trias Charlemagne isch dr Naame von ere Freimuurerloosche us Aache, wo internazional däätig isch

Trias isch dr Familienaame vo:
* Antoni Rovira i Trias (1816–1889), spanische Archidekt vom katalanische Modernismus
* Eugenio Trías (1942–2013), spanische Filosoof
2. Dezember

Dr **2. Dezämber** isch dr 336. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 337. in Schaltjohr), dodermit blybe no 29 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1428: In dr letschte Schlacht vu dr Appezellerchrieg, em Gfächt bi dr Letzi, unterlige d Appezeller dr Grofschaft Toggeburg un mien ihri Expansionsbsträbige ufgee un sich eme Schidsspruch vu dr Acht Alte Ort unterwärfe.
* 1804: Dr Napoléon Bonaparte chrent sich in dr Kathedral Notre Dame z Paris zum Chaiser vu dr Franzose.
* 1852: Am Johresdag vu dr Chaiserchrenig vu syym Unkel Napoleon Bonaparte un vu syym aigene Butsch chrent sich dr franzesisch Bresidänt Charles-Louis-Napoléon Bonaparte as Napoléon III. zum Chaiser vu dr Franzose.
* 1971: Di Verainigti Arabische Emirat wäre unabhängig vu Großbritannie.
* 1997: S Firschtetum Liechtestaan chunnt e aige Erzbischtum iber, wu vum Schwyzer Bischtum Chur abdrännt wird. D Katholike im Land fiere heftigi Diskussione iber die päpschtlig Entschaidig.

## Uf d Wält chuu
* 1781: Johann Rudolf Frey, Basler Bolitiker
* 1897: Friedrich Doldinger, dytsche Anthroposoph un Bfaarer vu dr Chrischtegmainschaft
* 1919: Irene Widmann, dytsche Moleri
* 1953: Adrian Amstutz, Schwyzer Unternämmer un Bolitiker
* 1967: Olifr M. Guz, Schwyzer Rockmusiker
* 1973: Jan Ullrich, dytsche Radrännfahrer
* 1981: Marco Angster, italiänische/kroatische Sprochwisseschaftler
* 1981: Britney Spears, US-amerikanischi Sängeri

## Gstorbe
* 1547: Hernán Cortés, spanische Konquistator
* 1974: Max Weber, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1984: Edward James, britische Chunschtsammler
* 2020: Valéry Giscard d'Estaing, franzesische Bolitiker
* 2024: Martin Schley, badische Kabarettischt

## Weblink
3. Dezember

Dr **3. Dezämber** isch dr 337. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 338. in Schaltjohr), dodermit blybe no 28 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1904: Vum kalifornische Lick-Observatorium uus entdeckt dr Aschtronom Charles Dillon Perrine d Himalia, dr sechst Mond vum Jupiter .
* 1912: D Balkanbund-Länder Serbie, Montenegro un Bulgarie schließe im erschte Balkanchrieg e vorlaifige Waffestillstand mit em bsigte Osmanische Rych, wu aber nit lang hebt.
* 1984: In ere Peschtizidfabrik vu dr US-amerikanische Union Carbide im indische *Bhopal* chunnt s zuen eme verheerende Giftgasuufall, wu 40 Tonne vun eme hochgiftige Gasgmisch (vor allem Methylisocyanat, MIC) freigsetzt wäre, wu 8.000 Mänsche sofort umbringt. Im Verlauf vu dr negschte 20 Johr stärbe nomol 20.000 Mänsche an Folgechrankete.
* 1987: Dr Film *Cobra Verde* vum Werner Herzog mit em Klaus Kinski in syre letschte große Roll het z Dytschland Premiere.

## Uf d Wält chuu
* 1447: Bayezid II., Sultan vom Osmanische Riich vo 1481 bis 1512
* 1876: August Lämmle, dytschi Mundartdichter
* 1883: Anton Webern,  en ööstriichische Komponist und Dirigänt 
* 1884: Walther Stampfli, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1909: Wilhelm Horkel, dytsche Pfarrer un Schriftsteller
* 1931: Franz Josef Degenhardt, dytsche Liedermacher
* 1948: Ozzy Osbourne, britische Rocksänger
* 1952: Uli Keuler, dytsche Kabarettischt
* 1965: Simone Peter, dytschi Bolitikeri
* 1977: Melanie Mettler, Schwyzer Bolitikeri
* 1995: Angèle, belgischi Sängeri

## Gstorbe
* 1919: Auguste Renoir, franzesische Moler
* 2016: Giovanni Orelli, Schwyzer Schriftsteller
* 2017: Willy Ziegler, Schwyzer Galerischt

## Weblink
Gregor II. (Papst)

Dr **Gregor II.** (* 669 z Rom; † 11. Februar 731 au dert) isch Papscht vu 715 bis 731 gsi. Är isch dr Suhn vum Marcellus us dr Familie vu dr Savelli gsi.

Är isch anne 669 z Rom uf d Wält chuu. Unter em Papscht Sergius I. isch er päpschtlige Bibliothekar wore un am 19. Mai 715 schließli Papscht as Noofolger vum Konstantin.

Wichtig isch dr Gregor II. wore, wel er em Bonifatius anne 719 dr Ufdrag gee het, d Germane im Frankrerych z missioniere. Anne 722 het er en zum Bischof ernännt. In eme Schrybe an dr Karl Martell, wun er em Bonifatius mitgee het, het er di guete Beziehige zwische Rom un dr Franke betont. Mit Byzanz het s um des Zyt starki Ussenandersetzigfe gee wäge hoche Tributforderig vum Chaiser.

Am 11. Februar 731 het dr Gregor II. z Rom gstorbe. Är wird as Hailige verehrt. Sy liturgische Gedänkdag isch im Martyrologium Romanum dr 13. Februar.

## Literatur
* 
* Rudolf Schieffe]: *Gregor II.* In: Lexikon des Mittelalters, Bd. 4 (1989) Sp. 1666–1667.

## Weblink

*
4. Dezember

Dr **4. Dezämber** isch dr 338. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 339. in Schaltjohr), dodermit blybe no 27 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 771: Dr Karl dr Groß wird noch em Dod vu sym Brueder un Mitregänt Karlmann I. Ellaiherrscher im Frankerych.
* 1110: E Chryzfahrerheer nimmt im Erschte Chryzzug d Stadt Sidon yy.
* 1926: Z Dessau wird dr Neiböu vum *[[Bauhaus]]*, dr Chunscht-, Design- un Architekturschuel vu dr Klassische Modärni, yygweit, wu dr Walter Gropius entworfe het.

## Uf d Wält chuu
* 1470: Willibald Pirckheimer, dytsche Humanischt
* 1789: Micurà de Rü, ladinische Prieschter un Sprochwisseschaftler
* 1875: Rainer Maria Rilke, dytsche Dichter
* 1887: Will Grohmann, dytsche Chunschthischtoriker
* 1892: Francisco Franco, spanische General un Diktator
* 1896: Heo Jeong, sidkoreanische Bolitiker
* 1927: William Labov, US-amerikanische Sprochwisseschaftler
* 1932: Roh Tae-woo, sidkoreanische General un Bolitiker
* 1956: Guy Morin, Schwyzer Arzt un Bolitiker
* 1970: Fathi Derder, Schwyzer Bolitiker

## Gstorbe
* 771: Karlmann I., fränkische Chenig
* 1131: Omar Khayyām, persische Mathematiker, Aschtronom, Philosoph un Dichter
* 1514: Peter Offenburg, Basler Bolitiker
* 1628: Thomas Platter dr Jünger, e Baasler Botaniker, Mediziner und Autobiograf
* 1642: Armand-Jean I. du Plessis de Richelieu, franzesische Kardinal
* 1679: Thomas Hobbes, änglische Mathematiker, Staatstheoretiker un Philosoph
* 1732: John Gay, änglische Schriftsteller
* 1976: Benjamin Britten, en änglische Komponist, Dirigänt und Pianist
* 2015: Jossi Sarid, en israelische Noochrichde-Kommentator und Politiker

## Weblink
5. Dezember

Dr **5. Dezämber** isch dr 339. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 340. in Schaltjohr), dodermit blybe no 26 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1212: Dr Staufer Friedrich II. wird in ere Nochwahl z Frankfurt am Main as remisch-dytsche Chenig bstetigt.
* 1492: Dr Christoph Kolumbus entdeckt uf syre erschte Rais d Karibikinsle Hispaniola.
* 1757: Preußischi Druppe siige in dr Schlacht vu Leuthen im Siibejehrige Chrieg iber di fascht dopplet so starke Eschtrycher.
* 1945: Di Chrischtli-Sozial Union (CSU) wird z Bayern as fimfti bolitisch Bartei vu dr Militärregierig anerkännt.

## Uf d Wält chuu
* 1443: Julius II., Papscht vu 1513 bis 1531
* 1812: Reinhard Reitzel, dytsche Lehrer un Haimetdichter
* 1819: Ludwig Theodor Knauß, schwebische Lehrer un Autor
* 1858: Maurice Goetschel, Schwyzer Politiker
* 1864: Eduard Hoffmann-Krayer, Schwyzer Volchskundler und germanistische Mediävischt
* 1879: Hans Schmid, Schwyzer Flugpionier
* 1883: Max Keller, Oberburgermaischter vu Fryybeg
* 1901: Walt Disney, US-amerikanische Filmproduzänt un Erfinder vu *Micky Mouse*
* 1901: Werner Heisenberg, dytsche Physiker
* 1904: Karl Walker, dytsche Sozialwisseschaftler un Bolitiker
* 1913: Hans-Arnold Metzger, dytsche Komponischt, Musikpedagog un Dirigänt
* 1932: Little Richard, US-amerikanische Rock-’n’-Roll-Musiker
* 1947: Ursula Cantieni, schwyzerisch-dytschi Schauspileri
* 1954: Dorothée Reize, Schwyzer Schauspileri un Sängeri
* 1971: Karl-Theodor zu Guttenberg, dytsche Bolitiker
* 1993: Michelle Gisin, Schwyzer Skirännfahreri

## Gstorbe
* 1791: Wolfgang Amadeus Mozart, eschtrychische Komponischt
* 1867: Theodor Meyer-Merian, Schwyzer Dokter und Schriftsteller
* 1870: Alexandre Dumas dr Elter, franzeisische Schriftsteller
* 1912: Franz Fröhlich, Schwyzer Historiker und Lehrer
* 1926: Claude Monet, franzesische Moler
* 1950: Sri Aurobindo, indische Philosoph
* 2012: Dave Brubeck, US-amerikanische Jazzpianischt
* 2012: Oscar Niemeyer, bralisianische Architäkt
* 2013: Nelson Mandela, sidafrikanische Bolitiker un Freihaitskämpfer
* 2017: Johnny Hallyday, franzesische Sänger, Liedermacher un Schauspiler

## Sunschtigs
* Chlausjage z Chüsnacht

## Weblink
6. Dezember

Dr **6. Dezämber** isch dr 340. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 341. in Schaltjohr), dodermit blybe no 25 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1388: E Fryybeger Huffe schlysst d Burg Falkestai.
* 1491: Mir dr Hochzyt vum franzesische Chenig Karl VIII. mit dr Anne de Bretagne wird d Bretagne e Dail vu Frankrych, drotz ass si formäll scho mit em remisch-dytsche Chenig Maximilian I. ghyrote isch.
* 1768: Band 1 vu dr Erschtuflag vu dr Encyclopædia Britannica wird vereffetligt.
* 1992: D Schwyzer lähne mit 50,3 % Nai-Stimme dr Bydritt vu ihrem Land zum *Europäische Wirtschaftsruum* (EWR) ab.

## Uf d Wält chuu
* 1883: Wilhelm Altwegg, Schwyzer Altphilolog, Germanischt un Pedagog 
* 1907: Helli Stehle, Schwyzer Schauspileri un Radiomoderatori
* 1908: Pierre Graber, Schwyzer Bolitiker
* 1920: Dave Brubeck, US-amerikanische Jazzpianischt
* 1926: Arnold Hottinger, Schwyzer Schurnalischt un Publizischt
* 1929: Alain Tanner, Schwyzer Regisseur
* 1936: Peter Bürger, dytsche Literaturwisseschaftler
* 1942: Peter Handke, eschtrychische Schriftsteller
* 1963: Gabi Rolland, dytschi Bolitikeri
* 1982: Alberto Contador, spanisch Radrännfahrer

## Gstorbe
* 1882: Alfred Escher, Schwyzer Politiker und Undernämer
* 1885: Robert Gerwig, badische Böuingenieur
* 1889: Jefferson Davis, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt vu dr Sidstaate
* 1921: Olin Wellborn, US-amerikanische Bolitiker
* 1923: Fritz Stehlin, Schwyzer Architäkt
* 1934: Pauline Chaponnière-Chaix, Schwyzer Frauerächtleri
* 1945: Leonhard Ragaz, Schwyzer Theoloog
* 1955: Ida Guldenschuh, dytschi Haimetdichteri
* 2024: Felix Aschwanden, Schwyzer Mundartforscher

## Sunschtigs
* Sandichlaus

## Weblink
Paramore

**Paramore** isch e Alternativrockband vo Franklin, Tennessee, USA. Ihres Debütalbum mit em Name *All We Know Is Falling* isch am 26. Juli 2005 in dä Vereinigte Staate veröffentlecht worde. Si si bim Label Fueled by Ramen unter Vertrag.

Dr Name «Paramore» chunnt vom Geburtsname (Paramore) vo dr Muetter vom ehmalige Bassischt vo dr Band. Dää Name het dr Sängerin Hayley Williams u dä andere Bandmitgliider eso guet gfalle, dass si d'Band so gnännt hei.. «Paramore» isch ou es Homophon vom veraltete änglische Wort *"Paramour"* (alem. *Gspuusi*), was dr Band aber erscht später ufgfalle sigi. 

## Diskografy
* 2005 All We Know Is Falling
* 2007 Riot!
* 2009 Brand New Eyes
* 2011 Singles Club (EP)
* 2013 Paramore
* 2017 After Laughter

### Single
* 2005 «Pressure»
* 2006 «Emergency»
* 2006 «All We Know» 2006
* 2007 «Misery Business»
* 2007 «Hallelujah»
* 2007 «crushcrushcrush»
* 2008 «That's What You Get»
* 2008 «Decode»
* 2009 «Ignorance»
* 2009 «Brick By Boring Brick»
* 2010 «The Only Exception»2
* 2010 «Careful»
* 2010 «Playing God»
* 2011 «Monster»
* 2013 «Now»
* 2013 «Still Into You»
* 2013 «Daydreaming»
* 2014 «Ain't It Fun»
* 2017 «Hard Times»
* 2017 «Told You So»	
* 2017 «Fake Happy»
* 2018 «Rose-Colored Boy»
* 2018 «Caught in the Middle»

### DVD
*The Final Riot!

## Fueßnote


## Weblink

* Offizielli Websyte (änglisch)
* Offizielli Websyte (dütsch)
8. Dezember

Dr **8. Dezämber** isch dr 342. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 343. in Schaltjohr), dodermit blybe no 23 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1813: Z Wien dirigiert dr Ludwig van Beethoven d Uruffierig vu syre 7. Sinfoni.
* 1816: D *Regno di Sicilia ulteriore* un d *Regno di Sicilia citeriore* schließe sich zum Chenigrych vu baide Sizilie zämme.
* 1845: Dr Karl Ludwig Hencke entdeckt dr Aschteroid (5) Astraea. 
* 1980: Dr britisch Popmusiker John Lennon wird vor em New Yorker Dakota-Building vum Mark David Chapman verschosse.
* 1991: D Staatsoberhaipter vu Russland, Wyssrussland un dr Ukraine bschließe d Uflesig vu dr Sowjetunion un grinde d Gmainschaft vu Unabhängige Staate (GUS).
* 1997: D *Union de Banques Suisses* un dr *Schwyzerisch Bankverain* chinde d Fusion aa, wu d UBS AG drus entstoht.

## Uf d Wält chuu
* 1637: Bernardo Pasquini, italienische Komponischt
* 1752: Placidus a Spescha, Schwyzer Benediktiner und Forscher
* 1871: Hans Valär, Schwyzer Architäkt, Turismusfunktionär und Mundartautor
* 1895: Albert Adolf Zehntner, Schwyzer Moler
* 1920: Robert Schwyzer, Schwyzer Biochemiker un Molekularbiolog
* 1929: Peter Sitte, eschtrychische Biolog
* 1930: Maximilian Schell, ööstriichisch-schwizerische Schauspiiler, Reschissör und Broduzänt
* 1943: Jim Morrison, US-amerikanische Rochsänger
* 1950: Rita Haller-Haid, dytschi Bolitikeri
* 1982: Joscha Kiefer, dytsche Schauspiler
* 1982: Nicki Minaj, Sängeri vu Trinidad un Tobago

## Gstorbe
* 899: Arnulf vu Kärnte, oschtfränkische Chenig
* 1186: Berthold IV., Herzog vu Zähringe un Burgund
* 1864: George Boole, änglische Mathematiker un Philosoph
* 1908: Joseph Zemp, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1923: Urs Eggeschwyler, Schwyzer Künschtler
* 1925: Marguerite Duvillard-Chavannes, Schwyzer Frauerächtleri
* 1973: Willy Reichert, dytsche Volksschauspiiler
* 1976: Rudolf Hotzenköcherle, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1978: Golda Meïr, israelischi Bolitikeri
* 1980: John Lennon, britische Popmusiker
* 1992: Edith Kelber, dytschi Bolitikeri
* 2023: Jean-Pierre Moulin, Schwyzer Journalischt un Schriftsteller

## Weblink
9. Dezember

Dr **9. Dezämber** isch dr 343. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 344. in Schaltjohr), dodermit blybe no 22 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1315: Im Morgartebrief bechreftige d Urkanton vu dr Schwyzerische Aidgnosseschaft ihre Bund.
* 1917: Britischi Druppe nämme im Erschte Wältchrieg d Stadt Jerusalem yy, wu bis dert zum Osmanische Rych ghert het.
* 1951: Bi dr Volksabstimmig iber dr Zämmeschluss vu Bade, Wirttebärg-Bade un Wirttebärg-Hauezollre zum Land Bade-Wirttebärg stimme d Burger z Wirttebärg un z Nordbade fir un d Burger z Sidbade gege d Fusion.
* 1961: S britisch Dreihandbiet Tanganjika, s ehmolig Dytsch-Oschtafrika, wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1990: Z Pole setzt sich dr Lech Wałęsa in dr Stichwahl um s Bresidäntenamt gege dr polnisch-kanadisch Gschäftsmann Stanisław Tymiński dure.
* 1998: D Ruth Dreifuss wird as erschti Frau vu dr Verainigte Bundesversammlig z Bärn zur Bundesbresidänti vu dr Schwyz fir s Johr 1999 gwehlt.
* 2001: D Aschtronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdecke e Raie vu Mond vum Jupiter: Hermippe, Kale, Aitne, Sponde.

## Uf d Wält chuu
* 1484: Bruno Amerbach, Suhn vum Basler Drucker Johann Amerbach
* 1608: John Milton, änglische Dichter
* 1796: Emilie Zumsteeg, dytschi Komponischti
* 1837: Émile Waldteufel, elsässische Komponischt
* 1842: Pjotr Alexejewitsch Kropotkin, russische Anarchischt
* 1856: Ernst Brenner, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1927: Pierre Henry, franzesische Komponischt
* 1958: Martine Kempf, franzesischi Unternämeri
* 1964: Michael Müller, dytsche Bolitiker
* 1964: Susanne Preuß, dytschi Journalischti
* 1993: Hazel Brugger, Schwyzer Slam-Poeti un Kabarettischti

## Gstorbe
* 1770: Gottlieb Muffat, eschtrychische Komponischt
* 1798: Johann Reinhold Forster, dytsche Naturwisseschaftler un Entdecker
* 1954: Josef Escher, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2025: Ueli Sutter, Schwyzer Radrännfahrer

## Weblink
10. Dezember

Dr **10. Dezämber** isch dr 344. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 345. in Schaltjohr), dodermit blybe no 21 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1830: D Regierig vum Kanton Aargau akzäptiert d Forderige vu dr Ufständische vum Freiämtersturm. Mit dr Uusarbaitig vun ere neie Verfassig wird aagfange.
* 1848: No dr Februarrevolution wird dr Louis Napoléon Bonaparte, e Neffe vum Napoléon I., zum Staatsbresidänt vu Frankrych gwehlt.
* 1901: Am Dodesdag vum Alfred Nobel wäre vu jetz ab alljohr d Nobelbryys vergee, dr Friidesnobelbryys z Oslo, di andere z Stockholm.
* 1948: D Generalversammlig vu dr Verainte Natione verchindet z Paris di Allgmaine Mäncherächt. Dr Dag wird syterhär as Dag vu dr Mänscherächt gfryyrt.
* 2001: D Aschtronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdecke d Autonoe, e Mond vum Jupiter.
* 2003: Bi dr Wahle in dr Schwyz wird d SVP unter em Christoph Blocher in boode Chammere vum Barlemänt di sterkscht Bartei. Us däm Grund hebt si Aaschpruch uf e zweete Bundesrot. Des sprängt d „Zauberformle“, wu s syt 1959 bstoht.

## Uf d Wält chuu
* 1710: Johann Christian Wentzinger, dytsche Bildhauer, Moler un Architäkt
* 1741: Salomon Landolt, Schwyzer Bolitiker un Moler
* 1794: Salomon Tobler, Schwyzer Pfarer un Dichter
* 1815: Ada Lovelace, britischi Mathematikeri
* 1893: Hans Schmidt, Schwyzer Architäkt
* 1916: Ruedi Walter, Schwyzer Volksschauspiiler un Kabarettischt
* 1922: Franz Oexle, dytsche Schurnalischt
* 1926: Hans Flügel, dytsche Mundartautor
* 1941: Ricarda Liver, Schwyzer Romanischtin
* 1958: Cornelia Funke, dytschi Schriftstelleri
* 1970: Regula Grauwiller, Schwyzer Schauspileri

## Gstorbe
* 1198: Averroes, arabische Philosoph un Dokter
* 1262: Berthold vu Pfirt, Bischof vu Basel
* 1791: Jakob Joseph Frank, e jüüdische Sektefüerer
* 1838: Cosmus Freuler, Glarner Mundartschriftsteller
* 1873: John C. Conner, US-amerikanische Bolitiker
* 1896: Alfred Nobel, schwedische Chemiker un Erfinder, Stifter vum Nobelbryys
* 1950: Kim Kyu-sik, koreanische Bolitiker
* 1983: Karl Friedrich Müller, dytsche Sprochwisseschaftler
* 1994: Robert Blum, Schwyzer Komponischt
* 2008: Pierre Henry, Schwyzer Leerer und Dialäktoloog
* 2012: Lisa della Casa, Schwyzer Sopranischti
* 2014: Ralph Giordano, e dütsche Schurnalist und Schriftsteller
* 2015: Klaus Baumgartner, Schwyzer Bolitiker

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Thailand

## Weblink
11. Dezember

Dr **11. Dezämber** isch dr 345. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 346. in Schaltjohr), dodermit blybe no 20 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 969: Dr Johannes Tzimiskes bringt dr Nikephoros II. um un wird däm sy Noofolger as Chaiser vu Byzanz.
* 1792: Im Paris vu dr Franzesische Revolution fangt vorem Nationalkonvänt dr Brozäss aa gege dr „Burger Louis Capet“, dr ehmolig Chenig Ludwig XVI..
* 1845: Wäge zwee Freischarezig zum Sturz vu dr Regierig z Lozärn schließe si di sibe katholische Kanton zuen eme Sonderbund zämme. Des fiert zuen ere Polarisierig in Schweiz un zwai Johr speter zum Sonderbundschrieg.
* 1931: S britisch Barlemänt erlosst s *Statut vu Westminster*. No däm wäre d Dominions vum British Commonwealth of Nations gsetzgeberisch unabhängig sind un dodermit zue Commonwealth Realm.
* 1948: Z Heppenheim wird di Frei Demokratisch Bartei (FDP) grindet as Zämmeschluss vu alle liberale Barteie vu dr weschtlige Bsatzigszone. Dr erscht Vorsitzende wird dr Theodor Heuss.
* 2001: D Aschtronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdecke e Raie vu Mond vum Jupiter: Pasithee, Euanthe, Orthosie, Thyone, Euporie.
* 2003: D Aschtronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna un Yanga R. Fernández entdecke dr Jupitermond Hegemone.

## Uf d Wält chuu
* 1645: Hans Konrad Mosis, Basler Revolutionär
* 1751: Christian Konrad Wilhelm von Dohm, e dütsche Befürworter vo dr Juudeemanzipazioon 
* 1843: Robert Koch, e dütsche Mediziner und Mikrobiolog
* 1879: Hans Maria Sartori, Schwyzer Lehrer und Dorfförderer
* 1890: Mark Tobey, US-amerikanische Moler
* 1911: Nagib Mahfuz, egyptische Schriftsteller
* 1918: Alexander Issajewitsch Solschenizyn, russische Schriftsteller
* 1949: Ernst Born, Schwyzer Liedermacher
* 1962: Denise Biellmann, Schwyzer Yyschunschtlaiferi

## Gstorbe
* 384: Damasus I., Papscht vu 366 bis 284
* 969: Nikephoros II., byzantinische Chaiser
* 1282: Michael VIII., byzantinische Chaiser
* 1690: Franz Robert Brunschweiler, Basler Bolitiker
* 1865: Abraham Emanuel Fröhlich, Schwyzer Lehrer und Schriftsteller
* 1886: Johannes Baptist Franzelin, eschtrychische Theolog un Kardinal
* 1933: Schorsch Friedel, franzesische Mineralog un Kristallograf 
* 2012: Ravi Shankar, indische Musiker un Komponischt
* 2020: Gotthilf Fischer, dytsche Chorlaiter

## Weblink
7. Dezember

Dr **7. Dezämber** isch dr 341. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 342. in Schaltjohr), dodermit blybe no 24 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1988: Dr sowjetisch Staats- un Barteifierer Michail Gorbatschow haltet vor dr Generalversammlig vu dr UNO z New York City e Red, wun er d Verringerig vu dr sowjetische Druppesterki um e halbi Million Mann aabietet.
* 1995: D Dochtersonde drännt sich vum Mueterschiff vu dr Ruumsonde *[[Galileo (Raumsonde)|Galileo]]*, zum in d Atmosphäre vum Jupiter yyzduuche.

## Uf d Wält chuu
* 1863: Felix-Louis Calonder, Schwyzer Bolitker
* 1879: Karl Klingler, dytsche Komponischt, Hochschuellehrer un Autor vu Sachliteratur
* 1879: Fritz Liebrich, Schwyzer Lehrer und Mundartdichter
* 1896: Richard Nutzinger, dytsche Bfaarer un Mundartdichter
* 1903: Josef Hug, Schwyzer Mundartdichter
* 1928: Noam Chomsky, US-amerikanische Sprochwisseschaftler
* 1929: Werner Düggelin, Schwyzer Theaterregisseur
* 1948: Gertrud Leutenegger, Schwyzer Schriftstelleri
* 1955: Ernst Schläpfer, Schwyzer Schwinger
* 1969: Chuck Liddell, US-amerikanische Kampfsportler
* 1980: Sarah Spale, Schwyzer Schauspileri

## Gstorbe
* 283: Eutychianus, Bischof vu Rom
* 1254: Innozenz IV., Papscht
* 1655: Nicolas Abram, lothringische Theolog
* 1817: William Bligh, britische Seeoffizier un Gouverneur vu New South Wales
* 1960: Albert Streich, Schwyzer Mundartschriftsteller
* 1975: Thornton Wilder, amerikanische Schriftsteller
* 1993: Félix Houphouët-Boigny, Bresidänt vu dr Elfebaikischte
* 2015: Gerd Witte, dytsche Komponischt un Musikpedagog
* 2017: Stefan Sonderegger, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 2020: Eduard Seidler, dytsche Medizinhischtoriker

## Weblink
12. Dezember

Dr **12. Dezämber** isch dr 346. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 347. in Schaltjohr), dodermit blybe no 19 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1889: D Schwyzer Bundesversammlig lait s Uussääne vum Aidgnessische Woobe fescht.
* 1963: D Kronkoloni Kenia wird unabhängig vu Großbritannie.
* 1985: Rot-Grieni Koalition z Hesse: Mit dr Veraidigung vum Joschka Fischer ibernimmt s erschtmol in dr Gschicht vu Dytschland e Griene ne Minischteramt. Dr Fischer erregt Ufsää bi dr Zeremoni dur syyni Sportschue.
* 2004: Di erscht Etappe vum Yysebahn-Großprojäkt *Bahn 2000* wird in dr Schwyz yygfiert.

## Uf d Wält chuu
* 1802: Jakob Joseph Matthys, Schwyzer Kaplan, Dialäktolog und Sprachgenie
* 1820: Kaspar Hagen, Vorarlbäger Dialäktdichter
* 1863: Edvard Munch, norwegische Moler
* 1863: Barbara Renz, dytschi Religionswisseschaftleri un Frauerächleri
* 1922: Ella Kostolich, dytschi Dialäktautori
* 1933: Luise Katharina Meier, dytschi Dialäktdichteri
* 1940: Michael Studer, Schwyzer Pianischt
* 1960: Volker Beck, dytsche Bolitiker
* 1976: Maren Ade, dytschi Filmregisseuri

## Gstorbe
* 1478: Johannes Mentelin, elsässische Buechdrucker
* 1937: Robert von Planta, Schwyzer Romanischt und Lexikograaf
* 1963: Theodor Heuss, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 1990: Andrea Schorta, Schwyzer Romanischt und Lexikograaf
* 2006: Oscar Klein, eschtrychische Jazzmusiker
* 2025: Arthur Cohn, Schwyzer Filmproduzänt

## Weblink
13. Dezember

Dr **13. Dezämber** isch dr 347. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 348. in Schaltjohr), dodermit blybe no 18 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

 
* 1250: Mit em Dod vum Friedrichs II. fangt im Hailige Remische Rych s Interregnum aa, e chaiserlosi Zyt, wu bis anne 1273 goht.
* 1856: Preuße bricht di diplomatische Beziehigen zue dr Schwyz wäg em Stryt um s Firschtetum Neueburg ab un ordnet d Mobilmachig vu Druppe aa. Erscht im Verfrag vu Paris (1857) dr Komflikt byyglait.
* 1972: D Annemarie Renger (SPD) wird as erschti Frau Bresidänti vum Dytsche Bundesdag.

## Uf d Wält chuu
* 1797: Heinrich Heine, dytsche Schriftsteller
* 1860: Karl Friedrich Gegauf, Schwyzer Erfinder un Unternämmer
* 1934: Ruth Jörg, Schwyzer Germanischtin
* 1937: Yvan Pestalozzi, Schwyzer Chinschtler
* 1937: Relinda Schmidt, dytschi Haimetdichteri
* 1948: Arthur Waldron, US-amerikanische Historiker
* 1962: Nicola Förg, dytschi Journalischti un Schriftstelleri
* 1989: Taylor Swift, US-amerikanischi Country- un Pop-Sängeri

## Gstorbe
* 1204: Maimonides, jidische Religionsphilosoph
* 1250: Friedrich II., remisch-dytsche Chaiser
* 1565: Conrad Gessner, Schwyzer Arzt, Naturforscher un Altphilolog 
* 1557: Niccolò Tartaglia, venezianische Mathematiker
* 1574: Selim II., osmanische Sultan
* 1889: Franz Josef Schild, Schwyzer Dokter, Bolitiker un Schriftsteller
* 1926: Karl Friedrich Gegauf, Schwyzer Erfinder un Unternämmer
* 1929: Wilhelm Denz, Schwyzer Bfaarer
* 1932: Daniel E. Garrett, US-amerikanische Bolitiker
* 1944: Wassily Kandinsky, russische Moler
* 1945: Friedrich Oltmanns, dytsche Botaniker
* 1987: Klaus Schädelin, Schwyzer Bfaarer, bolitiker un Schriftsteller
* 2010: Helmut Pfisterer, schwebische Lehrer un Mundartdichter
* 2015: Helmi Gasser, Schwyzer Kunschthischtorikerin

## Weblink
14. Dezember

Dr **14. Dezämber** isch dr 348. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 349. in Schaltjohr), dodermit blybe no 17 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1482: Dr *[[Münsinger Vertrag]]* zwisch em Eberhard V. vu Wirttebärg-Urach un em Eberhard VI. vu Wirttebärg-Stuegert hebt d Dailig vu dr Grofschaft Wirttebärg noch em *[[Nürtinger Vertrag]]* 1442 wider uf. 
* 1784: Dr Wolfgang Amadeus Mozart wird in d Freimuurerloge *Zur Wohltätigkeit* ufgnuu.
* 1911: Mit ere Expeditionsgruppe um dr Norweger Roald Amundsen chemme die erschte Mänsche zum geografische Sidpol.
* 2010: Voyager 1 verlosst d Zone vum Sunnewind.

## Uf d Wält chuu
* 1895: Paul Éluard, franzesische Dichter
* 1906: Helmut Bornefeld, dytsche Komponischt
* 1914: Karl Carstens, dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt
* 1917: Carl-Henrik Hermansson, schwedische Bolitiker
* 1947: Dilma Rousseff, brasilianischi Bolitikeri
* 1975: Stefanie Grob, Schwyzer Spoken Word-Literatin
* 1979: Heike Heubach, dytschi Bolitikeri
* 1979: Tobias Willi, dytsche Fueßballspiiler
* 1983: Mathias Zopfi, Schwyzer Politiker

## Gstorbe
* 872: Hadrian II., Papscht vu 867-872
* 1776: Johann Jakob Breitinger, Schwiizer Filoloog und Schriftsteller
* 1788: Carl Philipp Emanuel Bach, dytsche Komponischt
* 1788: Karl III., Chenig vu Spanie
* 1799: George Washington, 1. Bresidänt vu dr USA
* 1849: Conradin Kreutzer, deutscher Komponist
* 1962: Anna Vock, Schwyzer Akivischti vu dr erschte Lesbebewegig
* 1970: Willy Bircher, Schwyzer Dokter
* 1990: Friedrich Dürrenmatt, Schwyzer Schriftsteller

## Weblink
Port Moresby Stock Exchange

D **Port Moresby Stock Exchange** isch di grescht Berse z Papua-Neiginea. Si isch z Port Moresby, dr Hauptstadt vum Land, un isch anne 1999 grindet wore. Ihre Name wird mit "**POMSoX**" abgchirzt.

D Regierig vu Papua-Neiginea het anne 1994 bschlosse, ne aigeni Berse z grinde. D Finanzierig vum Unternämme isch dr staatlige Zäntralbank, dr Bank of Papua New Guinea 1996 iberdrait wore. Wu anne 1997 dr rächtli Rame dur dr *Companies and Securities Act* gschaffe woren isch, isch dr Bersebedriib am 28. April 1999 ufgnuu wore. D Gschäftsbedingige vu dr POMSoX sin ähnlig däne vu dr Australian Stock Exchange.

Ändi 2009 sin, bi me Gsamtumsatz vu 75 Millionen Kina, was rund 20 Millionen Euro (Stand Novämber 2010) entspricht, 20 Unternämme an däre Berse glischtet gsii. S Unternämme mit dr greschte Määrtkapitalisierig isch di international ufgestellt Oil Search mit Sitz z Port Moresby. 

## Fueßnote


## Weblink
*Port Moresby Stock Exchange
15. Dezember

Dr **15. Dezämber** isch dr 349. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 350. in Schaltjohr), dodermit blybe no 16 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1222: Dr Johannes III. Dukas Vatatzes wird byzantinische Chaiser im Exil z Nikaia as Noofolger vu sym Schwiigervater Theodor I.
* 1387: Wel dr Herzog Friedrich vu Bayern dr Salzburger Erzbischof im Zug vum Stedtechrieg feschtgsetzt het, erchlert dr Schwebisch Stedtebund em Herzogtum Bayern dr Chrieg.
* 1805: Im Vertrag vu Schönbrunn zwische Preuße un em franzesische Herrscher Napoleon Bonaparte wäre Gebietsveränderige greglet. Preuße iberlosst Frankrych unter anderem s Firschtetum Neuenburg un chunnt doderfir s Kurfirschtetum Hannover iber, wu aber zum änglische Chenigshuus ghert.
* 1852: Dr John R. Hind entdeckt dr Aschteroid (23) Thalia.
* 1894: Dr erscht Abschnitt vu dr Chaiserstuelbahn wird ufgmacht.
* 2012: S Schwyzer *Radio DRS* wird umgnännt in *[[Schweizer Radio]]*.

## Uf d Wält chuu
* 37: Nero, remische Chaiser
* 1849: Carl Albert Handschin, Schwyzer Unternämmer un Bolitiker
* 1859: Ludwik Lejzer Zamenhof, Erfinder vu dr Blansproch Esperanto
* 1892: Joseph Weldon Bailey junior, US-amerikanische Bolitiker
* 1907: Oscar Niemeyer, brasilianische Architäkt
* 1917: Otto Heinrich Klingele, dytsche Schriftsteller un Rundfunkautor
* 1926: Gerhard Gebauer, dytsche Bolitiker
* 1955: Renate Künast, dytschi Bolitikeri
* 1958: Stephan Weil, dytsche Bolitiker
* 1977: Nadja Zwanziger, dytschi Schauspileri
* 1980: Annalena Baerbock, dytschi Bolitikeri
* 1980: Anne Spiegel, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 1025: Basileios II., byzantinische Chaiser
* 1072: Alp Arslan, Sultan vu dr Großseldschuke
* 1675: Jan Vermeer, holländische Moler
* 1753: Richard Boyle, 3. Earl of Burlington, britische Architekt
* 1899: Numa Droz, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1940: William Pierrehumbert, Schwyzer Lexikograaf
* 1943: Fats Waller, amerikanische Dschääsmuusiker
* 1966: Walt Disney, amerikanische Filmproduzänt un Erfinder vu Micky Mouse
* 1998: Eugen Stadelmann, Vorarlbärger Lehrer un Haimetautor
* 2000: Inigo Gallo, Schwyzer Volksschauspiiler

## Weblink
Dorf (Begriffsklärung)

**Dorf** cha folgendes bedüte:
* Dorf, e ländlechi Sidlig

**Dorf** isch de Name vo folgende Ort:
* Dorf an der Pram, e Gmaind im Bezirk Schärding, Oberöschtriich
* Dorf ZH, e Gmaind im Bezirk Andelfinge, Kanton Züri

* en Huufe Ortstail z Dütschland und z Öschtriich haissed esoo

* i de Schwiz hät d Gmaind Schänis en Ortstail, wo Dorf haisst
Schienenstuhl

Als **Schinèschtuèl** wörd è Vorrichtig benamst, welli è Ysebahnschinè zu dè Befeschgtigung uf èrè Bahnschwellè ufnimmt. Dè Namè (*chairs*) chunnt us èm Englischè un isch mit dè erschtè us England gliferètè Ysèbahnè übernoo worrè. 

Diè erschtè Schinèstüèl wared Gussysè-Brofyl, welli mit Dübel un Nägel uff Steiwürfèl befeschtiget worrè sin (z.&nbsp;B. bi dè bayerischè Ludwigsbahn). Si nemmet in irer Verdüèfig diè domõls vowendetè, vill chlyneri Dopelkopfschinè bzw. spezièlli *Stuèlschinè* uff un stützèt sy au sitlich. Dodèbi wörret zwischè dè ußèligendè höcherè Stuhl-*Lèèni* un èm Schinèstäg èn Holzpflock zu dè  Fixyrig iètribè. Diè innèligendi Stägsitè vo dè Schinè isch direkt a dè düèfer ligendè bogenè Innè-„Lèèni“ vom Stuèl aa. 

Mit èm Uffkõõ vo dè Breitfuèß- bzw. Winjolschinè hèt sich d Stuèlform zu dè profilyrtè Plattè, welli nu no dè Schinèfuèß umgriffè hèt. Diè Bauformè sin deby sehr unterschydlich, si sin nit nu uff d Befeschtigungsart (Schruubè, Klammerè usw.) un s Schwellèmatriaal (Holz, Staal odder Bedong) abgschtimmt, sondern je nõch Aaforderig au uff bsunders exakti Spurhaltig, nõchträglichi Korrekturmöglichkeitè odder bsunders guèti Grüschdämmig. 

Wärend d Uflageplattè bi Holz un Bedongschwellè normalerwys uffgeschruubt wörd, isch si bi Staalschwellè oft uff d Schwellè uffgschweißt odder in è Nuèt gschobè un voschpannt. Bi Gleis mit gringè Aaforderigè, wo dõdèzuè hüüfig neu volegt wörred (z.&nbsp;B. Feldbahnè un Grubenbahnè), wörd uff Schinèstüèl oft vozichtet. 

S Baudeil wörd zum Befeschtigungsmatriaal, dem mo au Chlyysè sait, vom Schinèoberbaumatriaal zellt. Dodèby wörd diè Ufflageplattè mitsamt dè Aabaudeil als Schinèstuèl betitlèt.

Im angloamerikanischè Sproochruum wörd dè Begriff *„rail chair*“ au für d Montageyrichtigè für d Stromschinè (*Third rail*) vowendet. Selli hèn durch diè bsunderè Aaforderigè vo dè elektrischè Isolation jewyls ganz spezjeli Formè.

## Byschpill vo diversè Schinèschtüèl

Datei:Schienenstuhl.jpg| Schinèstuèl mit Doppelkopfschinè (1844) 
Datei:Rail double champignon.JPG| Älterer Schinè&shy;stuèl bi dè SNCF
Datei:Schienenstühle, Laschenstoß.jpg| Älterer Schinè&shy;stuèl mit Vobindigs&shy;laschè uff enèrè Bahnstreggi bi Killarney, Irland
Datei:RailClamp museumoftransport.jpg|  Museumsschtugg im Museum of Transport, Scotland.
Image:Rail welds.jpg| Schinèschtuèl uff Holzschwellè uffgschruubet un d Schinè klammerèt
Image:Static fastening of rails to railroad ties.jpg|Vier Schwellè&shy;schruubè haaltet d Schinèstuèl uff dè Bedong&shy;schwellè un zwei Hõõkè&shy;schruubè d Schinè.
Image:Lausanne Metro Track Closeup.jpg|Vir Schruubè haltet sowoll d Schienè als auch dè Schinènstuèl (sog. *offni Unterlaagsplattè*)
Image:Junta de vía.jpg|Als Vogleich Schinè, wo ooni Schienèstuèl direkt uff d Schwellè gschruubet sin. 
>

## Weblinggs
Kina

Dr **Kina** (ISO 4217-Code: PGK) isch e Währig vu Papua-Neiginea. Ai Kina wird in 100 Toea unterdailt. Dr Name *Kina* chunnt vu dr Kinamuschle, eme traditionälle Zahligsmittel im Hochland vu Neiginea.

Fir d Stabilisierig vu dr intärne Wirtschaftschraislaif wird syt 2002 dr Gebruuch vum draditionälle Muschelgäld vu dr Tolai as Komplementärwährig offiziäll gferderet. Scho anne 2001 het d Provinzregierig vu East New Britain d Zahlig vu Styyre mit Muschelgäld gnähmigt. Im Februar 2002 isch in dr Nechi vu Rabaul uf dr Insle Neibritannie di wältwyt erscht Muschel-Bank ufgmacht. D *Tolai Exchange Bank* wägslet s Muschelgäld in Kina. Dr aktuäll Wägselkurs lyt bi vier Kina fir ai fathom (e Chette mit Muschle, wu zwische zwee uusgstreckte Ärm vu aire Hand bis zue dr andre goht). Elai uf dr Gazelle-Halbinsle schetzt mer e Umlauf an Muschelgäld in Hechi vu acht Millione Kina.


Datei:Banknotes and Coins of Papua New Guinea 2673.JPG|Kina-Banknote (2, 10, 20) un 1-Kina-Minz
Datei:Papua-1-.png|Toeia-Minz (5, 10, 20, 50 t) un Kina-Minz (1 un 2 Kina)
16. Dezember

Dr **16. Dezämber** isch dr 350. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 351. in Schaltjohr), dodermit blybe no 15 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

 
* 1740:  Mit em Yymarsch vu Preuße in Schlesie, wu zue Eschtrych ghert, fangt dr Erscht Schlesisch Chrieg as Dail vum Eschtrychische Erbfolgchrieg aa.
* 1773: As Indianer verchlaideti Burger vu Boston entere Schiff vu dr änglische *East India Company* un mache drei Ladige Tee kaputt. Mit däre *Boston Tea Party* fangt dr US-amerikanische Unabhängigkaitschrieg aa.
* 1971: Bahrain wird unabhängig vu Großbritannien.
* 1991: Kasachstan wird unabhängig vu dr Sowjetunion.
* 1991: D UN-Generalversammlig nimmt d Resolution 3379 vum 9. Novämber 1975, dass Zionismus e Form vu Rassismus un Rassediskriminierig sei, zruck.

## Uf d Wält chuu
* 1855: Rufus Hardy, US-amerikanische Bolitiker
* 1866: Wassily Kandinsky, russische Moler
* 1770: Ludwig van Beethoven, dytsche Komponischt
* 1908: Hans Schaffner, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1917: Arthur C. Clarke, britische Science-Fiction-Schriftsteller
* 1921: Heinz Reiff, dytsche Dichter
* 1928: Friedrich Wilhelm Schnitzler, dytsche Bolitiker
* 1934: Tula Roy, Schwyzer Filmmacheri
* 1936: Elisabeth Kopp, Schwyzer Bolitikeri un Bundesreti
* 1959: Ingo Wellenreuther, dytsche Bolitiker
* 1962: Jutta Schiller, dytschi Bolitikeri
* 1970: Cornelia Camichel Bromeis, Schwyzer Bfaareri
* 1972: Julia Klöckner, dytschi Bolitikeri

## Gstorbe
* 714: Pippin dr Mittler, Huusmaier un Herzog vu Auschtrasie
* 882: Johannes VIII., Papscht vu 872 bis 882
* 1687: William Petty, en änglische Ökonoom, Wüsseschaftler und Filosoof
* 1859: Wilhelm Grimm, dytsche Sprochwisseschaftler un Märlisammler
* 1872: Gall Morel, Schwyzer Benediktiner un Bibliotekaar
* 1981: Clark W. Thompson, US-amerikanische Bolitiker
* 2011: Eberhard Walde, dytsche Bolitiker
* 2020: Flavio Cotti, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## Weblink
17. Dezember

Dr **17. Dezämber** isch dr 351. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 352. in Schaltjohr), dodermit blybe no 14 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 1282: Dr Chenig Rudolf I. belähnt uf em Rychsdag z Augschburg syni Sihn Albrecht un Rudolf „zur gmainsame Hand“ mit dr Herzogtimer Eschtrych un Steiermark, di erschte eschtrychiche Bsitzige vu dr Habsburger.
* 1513: Appezell wird as 13. Kanton Mitglid vu dr Dryzeh Alte Ort.
* 1792: Im Firschtbischtum Basel wird di Raurakisch Republik as franzesischi Dochterrepublik errichtet.
* 1959: Us dr Bundesrotswahle in dr Schwyz ergit sich d „Zauberformel“ zue dr Zämmesetzig vum Schwyzer Bundesrot, wu bis anne 2003 Bstand het.
* 1978: Grindig vu dr Mundartgesellschaft Württemberg e. V.
* 1996: Rumantsch Grischun wird e offiziälli Amtssproch im Bindnerland.
* 2009: Dr Science-Fiction-Film Avatar – Aufbruch nach Pandora vum James Cameron chunnt in d Kino.

## Uf d Wält chuu
* 1747: Joseph Liard, französische Ingeniöör
* 1765: Jean Baptiste Girard, Schwyzer Pedagog
* 1914: Susi Kertes, ungarischi Schauspileri
* 1936: Jorge Mario Bergoglio, as *Franziskus* Papscht ab 2013
* 1936: Klaus Kinkel, dytsche Bolitiker
* 1952: Charlotte Schwab, Schwyzer Schauspileri
* 1972: Stephan Siegrist, Schwyzer Bärgstyger
* 1989: Taylor York, US-amerikanische Rockmusiker

## Gstorbe
* 1815: Anna Pestalozzi. Frau vum Johann Heinrich Pestalozzi
* 1830: Simón Bolívar, sidamerikanische Unabhängigkaitskämpfer
* 1926: Alfred Rossel, normannische Liedermacher
* 1987: Lucien Sittler, elsässische Stadtarchivar un Schrifsteller
* 2004: Dietrich Schwanitz, dytsche Literaturwisseschaftler
* 2009: Karl Landolt, Schwyzer Moler, Grafiker, Holzschnyder, Litograf und Töpferer
* 2011: Kim Jong-il, nordkoreanische Bolitiker un Diktator
* 2024: William Labov, US-amerikanische Sprochwisseschaftler
* 2025: Rosa von Praunheim, dytsche Filmmacher

## Sunschtigs
* Nationalfyrtig vu Bhutan

## Weblink