open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Resolution 3379 der UN-Generalversammlung

D **Resolution 3379** mit em Ditel „S Usmerze vo allne Forme vo dr Rassediskriminierig“ (änglisch: *Elimination of all forms of racial discrimination*) isch am 10. Novämber 1975 vo dr UN-Generalversammlig beschlosse worde. Si sait, ass dr Zionismus e Form vo Rassismus und dr Rassediskriminierig siig. Drezue het si Israel in e Reihe gstellt mit de Apartheid-Staate Südafrika und Rhodesie.

D Resolution isch mit 72 zu 35 Stimme bi 32 Enthaltige aagnoh worde. D Jo-Stimme si im Wäsentlige vo de arabische Länder, vo Staate us dr Dritte Wält und vom Ostblock (u. a. dr Sowjetunion und dr Dütsche Demokratische Republik) choo. Die meiste westlige Länder (u. a. d USA und d Bundesrepublik Dütschland) hai gege d Resolution gstimmt. D USA  hai die Resolution as offizielli Begründig für ihre Boykott vo de erste beide UN-Rassismuskonferänze in de Johr 1978 und 1983 agee.

Nochdäm dr Ostblock zsämmebrochen isch, isch die umstrittene Resolution am 16. Dezämber 1991 vo dr UN-Generalversammlig mit 111 zu 25 Stimme bi 13 Enthaltige zrugggnoh worde (Resolution 46/86). Kei arabische Staat het für s Zruggneh gstimmt. 1998 het dr UN-Generalsekretär Kofi Annan d Resolution 3379 as e „Diefpunkt“ in dr Gschicht vo de Vereinte Natione bezeichnet. S israelische Ussenministerium het erklärt, ass Israel si Deilnahm an dr Madrider Friidenskomferänz 1991 vom Zruggneh vo dr Resolution abhängig gmacht haig.

## Quelle


## Weblingg
* UN-Resolutione vo dr 30. Sitzigsperiode 1975, mit eme Lingg uf dr Text vo dr Resolution 3379 (änglisch)
* UN-Resolutione vo dr 46. Sitzigsperiode 1991, mit eme Lingg uf dr Text vo dr Resolution 3379 (änglisch)
Biblisheim

**Bìwelse** (frz. *Biblisheim*, dt. *Biblisheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geogràfi
Bìwelse lijt ìm Norde vum Forêt de Haguenau.

## Gschìcht
Bìwelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1310 àls *Bibelies*. E ànder Dorf ìsch wàhrschiins *Altbibelies* gsin, wie ànne 773 unter em Nàme *Bibursdorf* (781: *Biberesheimo marca*, 1446 *Altbibelies*) gnannt worre ìsch.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Bìwelse ìsch . Bìwelse ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bìwelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Eschbach (Unterelsass)

**Eschbàch** (frz. *Eschbach*, dt. *Eschbach*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Eschbàch und Laubàch han friejer zem Kloschter Selz ghert und sìn wàhrschiins üs em Hawenauer Forscht grittet worre. Ìn re Ürkund vun 1143 wurd Eschbàch *Praedium Loubach* (latiinisch fìr „Làndgüet Laubàch“) gnannt.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Eschbàch ìsch . Eschbàch ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Eschbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Carl Eduard Ney: Geschichte Des Heiligen Forstes Bei Hagenau Im Elsass. Nochdruck. BiblioBazaar 2008. ISBN 978-0-554-54819-7
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Eschbàch ìn dr Base Mémoire

## Referanza
Boniswil

**Bonischwiu** (amtlich *Boniswil*) isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Seetal im Nordweschte vom Hallwilersee. Sit em 1898i ghört au Alliswil zu de Gmeind.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 278 Hektare gross, dodervo sind 19 Hektare Wald und 48 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 578 Meter, der tüüfschti uf 448.
Nochbargmeinde sind Hallwil im Norde, Seenge im Nordoschte, Meischterschwande im Südoschte, Birrbu im Süde, Lüüpu im Weschte und Äsch im Nordweschte.

## Gschicht
S erschti Mol taucht Bonischwiu in de Namesform *Bonoltswile* in ere Urkung us em 1217i uf.
Bonischwiu het im Mittelalter de zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört, ab em 1173i de Kyburger und ab em 1264 de Habsburger. D Herre vo Trostburg ob Töiffetu hei bis ins 14. Johrhundert di nideri Grichtsbarkeit usgüebt und isch dann uf em Erbwäg an d Herre vo Rinach gfallen.

Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Bonischwiu zu Bärn cho, wo im 1528 d Reformation iigführt het. Di nideri Grichtsbarkeit isch vom 1486i bis ins 1616 bi de Hallwyler gläge und isch dann au zu Bärn cho. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Bonischwiu ghört sither zum Kanton Aargau.

## Literatur
* Michael Stettler, Emil Maurer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band II: *Die Bezirke Brugg, Lenzburg.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 29). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1953. .

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Bonischwiu
* 

## Fuessnoote
UN-Resolution

**UN-Resolutione** si Beschlüss vo de Vereinte Natione, wo s Resultat von ere Ussprooch vo bestimmte UN-Hauptorgan schriftlig festlege. Si enthalte Bewärtige und Fordrige, wo sich uf Interpretatione beziehigswiis dr Wortlut vo dr UN-Charta beziehn. 

## Verschiidnigi Arte vo Resolutione
Je noch em Entscheidigsgremium unterscheide sich s Procedere und dr juristisch Wärt von ere Resolution.

### Resolutione vom UN-Sicherheitsroot
Resolutione com UN-Sicherheitsroot si völkerrächtlig bindend. In ihne wird meistens an d Erreichig und Erhaltig vom Wältfriide appelliert, e Ziil wo in dr UN-Charta festgleit isch. Si wärde gege Staate oder Komfliktbarteie usgsproche, wo d Handlige von ene e Gfährdig vo dr internationale Sicherheit oder e Verletzig vom Völkerrächt, beziehigswiis vo de Menscherächt si. In de Resolutione het s meistens eidütigi Fordrige, wo, wenn si nid erfüllt wärde,  repressive Massnahme (UN-Embargo, UN-Sanktion o. ä.) noch sich ziehn oder mit Waffegwalt duuregsetzt wärde. Drbii wärde d Mitgliidstaate vo de Vereinte Natione ufgrüft, mit z hälfe.

Die fümf ständige Mitgliider vom Sicherheitsroot, China, Frankriich, Russland, s Vereinigte Königriich und die Vereinigte Staate, müessen em Entwurf zuestimme oder sich enthalte, für dass er zun ere Resolution wird. Im Ganze müesse nüün vo de 15 Mitgliider vom Sicherheitsroot zuestimme. D Resolution sälber chann dur s Veto vo eim vo de ständige Mitgliider blockiert wärden, d. h. wenn ein vo dene Staate drgege stimmt gältet das automatisch as Veto. Noch em Ardikel 27 vo dr UN-Charta cha e Resolution aber denn verabschiidet wärde, wenn eine vo de fümf Veto-Staate sich duet enthälte. S usdrücklige Veto isch in de vergangene Johrzähnt hüfig brucht worde. Während em Chalte Chrieg het d Sowjetunion ihr Veto öfters zu Gunste vo Entwickligsländer iigleit. D USA hingege hai Israel immer wider mit ihrem Veto gschützt. Hüfig entscheidet e chliini Änderig im Wortlut über dr gültig Beschluss von ere Resolution.

### Resolutione vo dr UN-Generalversammlig beziehigswiis vom UN-Wirtschafts- und Sozialroot
Resolutione vo dr UN-Generalversammlig und vom UN-Wirtschafts- und Sozialroot si nid verbindlig. Si si nume en Empfählig. E Bischbil is d Resolution 3379.
## Weblingg
* Gsamtliste vo de Resolutione vo dr UN
Walburg (Unterelsass)

**Wàlburi** (frz. *Walbourg*, dt. *Walburg*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Wàlburi ìsch entstànde um d Benediktineràbtei St. Walburg, wie ànne 1074 grìndet worre ìsch.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Wàlburi ìsch . Wàlburi ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wàlburi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Sahnswerdikaite
D gotische Kìrisch St. Walburga ìsch àm And vum 11. Johrhundert grìndet worre.


Datei:Walbourg - Eglise Sainte-Walburge -1.jpg|Kìrisch St. Walburga
Datei:Walbourg - Eglise Sainte-Walburge -2.jpg|Krizigungsfanschter (zitter 1461)


## Àndere Orte
De Schüel "*Séminaire de Jeunes*" (Seminàr vun Wàlburi) ämpfàngt meh àss 800 Scheeler, vun 10 bis 19 Johre àlt. E TV-Berìcht uf Elsassisch ìwwer de Schüelàfàng ìsch ànne 2006 gmàcht worre.

De Bàhnhof vun Wàlburi versìchert àlltäglich e pààr Schträcke ìn Rìchtung Strossburi (mìt em Halt ìn Hàwenaa) odder ìn Rìchtung Wisseburi. De Bàhnhof ìsch vìll greeser ìn dr Vergàngehait gewan, wänn Wàlburi e Dorf mìt vìll Verkehr gewan ìsch (dànk sìnni Scheeler vu de "*Séminaire de Jeunes*"). S ìsch sogàr e Wirtschàft newe de Gare gewan.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* 

## Referanze
Dieffenbach bei Wörth

**Diefebàch** (frz. *Dieffenbach-lès-Wœrth*, dt. *Dieffenbach bei Wörth*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## D Lag
Diefebàch lijt àn dr D 28, wie vun Werth uf Sulz fiert. Dr Ortskärn ìsch uf dr Sìdsitte e bissel àb vun dr Stroß.

## Gschìcht
Diefebàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 884.

D erschte Unterlàje ìm Àrchiv vun dr Pfàrrei sìn üs em Johr 1764. Vorhar hàt Diefebàch kirichlich züe Prischdorf ghert, wie e Deil vun Gerrschdorf gsin ìsch. Ànne 1832 ìsch e neii Kirich blànt worre, wie 1833 böie worre ìsch. Dr Kirichpatron ìsch dr Heili Joseph.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Diefebàch ìsch . Diefebàch ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Diefebàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Dieffenbach 434.jpg
Datei:Dieffenbach 433.jpg


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Brittnau

**Brittnou** (amtlich *Brittnau*) isch e Gmeind im Bezirk Zofige vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Wiggertal a de Gränze zum Kanton Lozärn.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 1367 Hektare gross, dodervo sind 473 Hektare Wald und 162 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 614 Meter, der tüüfschti uf 433.
Nochbargmeinde sind di Aargauer Gmeinde Murgetau im Weschte, Voremwald im Nordweschte, Schträngubach im Norde, Zofige im Nordoschte und im Lozärnische Wikon im Oschte, Reide im Süde und Pfaffnau im Südweschte.

## Literatur
* Michael Stettler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band I: Die Bezirke Aarau, Kulm, Zofingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 21). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1948. .

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Brittnou
* 

## Fuessnoote
Bottenwil

**Bottewiu** (amtlich *Bottenwil*) isch e Gmeind im Bezirk Zofige vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im obere Uerketal an de Gränze zum Kanton Lozärn.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 510 Hektare gross, dodervo sind 218 Hektare Wald und 45 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 665 Meter, der tüüfschti uf 470.
Nochbargmeinde sind die Aargauer Gmeinde Zofige im Weschte, Uerke im Norde, Schtafubach im Oschte, Willibärg im Südoschte und d lozärnischi Wikon im Südweschte.

## Gschicht
S erschti Mol taucht Bottewiu in de Namesform *Botanwile* in ere Urkung us em 1189i uf. In dere Urkund sind Bsitztümer vom Chloschter Muri z Bottewiu beschtätiget worde. Witeri Grundherre sind s Chloschter Eisidle und d Aarburger gsi. Bottewiu het im Mittelalter de zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört, ab em 1173i de Kyburger und ab em 1264 de Habsburger. 

Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Bottewiu zu Bärn cho, wo im 1528 d Reformation iigführt het. Di nideri Grichtsbarkeit isch bis ins 1496 bi de Schtadt Zofige gläge und isch dann au zu Bärn cho. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Bottewiu ghört sither zum Kanton Aargau.

## Literatur
* Michael Stettler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band I: Die Bezirke Aarau, Kulm, Zofingen.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 21). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1948. . 

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Bottewiu
* 

## Fuessnoote
Böttstein

**Böötschde** (amtlich *Böttstein*) isch en Iiwohnergmeind im Zurzibiet im Schwiizer Kanton Aargau.

## Geographii
De Gmeindsbann isch 743 Hektare gross, dodervo sind 260 Hektare Wald und 154 Hektare überbout. De höchschti Punkt isch uf , der tüüfschti uf 318 Meter am Stausee vo Chlingnau.

Nochbargmeinde sin Lüggere im Nordweschte, Chlingnau im Nordoschte, Döttige im Oschte, Würlinge im Südoschte, Villige im Süde und Mandach im Weschte.

## Gschicht
S erschti Mol taucht Böötschde in de Namesform *Botistein* in ere Urkund us em 1087i uf. Zwüschem 1230i und em 1798 het de Bsitz über Böötschde zwölf Mol gwechslet.

Im Dorf stoot s Schloss Böttschde det wo im 11. Joorhundert d Burg vo de Heere vo Böttschde gsi isch.

Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Böötschde zu de Grafschaft Bade cho, wo e gmeini Herrschaft gsi isch. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Bi Böttschde hed s franzöösische Milidäär im Zwöite Koalitionschrieg am 17. Augschte ane 1799 e Hilfsbrügg übr d Aare welle boue was denn wäge de Zürcher Scharfschütze bi Döttige nid glunge isch.

Böötschde het sid 1798 zum Kanton Bade ghört un isch 1803 zum Kanton Aargau cho.

## Bilder

Schloss Böttstein Tor 1.JPG|Schloss Böötschde
Böttstein, Grenzstein auf Rotberggrat von 1600.JPG|Böttschdener Gränzschtei
Döttingen Denkmal 1799.JPG|Dänkmool wägem Kampf a dr Aare ane 1799


## Lueg au
* Böötschdener Mülibach

## Literatur
* 
* Sarah Brian Scherer, Dominik Sauerländer, Andreas Steigmeier: *Das Kirchspiel Leuggern, Geschichte von Böttstein, Full-Reuenthal, Leibstadt und Leuggern.* 2001

## Weblink

* Offizielli d Websyte vo de Gmeind Böötschde

## Fuessnoote
Kirrweiler (Unterelsass)

**Kìrrwiller** (frz. *Kirrwiller*, dt. *Kirrweiler*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Kìrrwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 742.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

Am 1. März 1974 hàt sìch Kìrrwiller mìt dr Nochbergmein Bosselshüse zammegschlosse, zitter em 1. Janner 2007 sìn sa wìder eigestandige Gmeine.

## Verwàltung
 vun Kìrrwiller ìsch . Kìrrwiller ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kìrrwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Bìlder

File:Kirrwiller EgliseProt 02.JPG|Proteschtàntische Kìrich
File:Kirrwiller StMartin 03.JPG|Kìrich Saint-Martin
File:Kirrwiller rPrincipale 41.JPG|Hof (17./18. Jh.), 41 rue Principale
File:Kirrwiller rEglise 4b.JPG| Hof (1701), 4 rue de l'Eglise


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Grosser St. Bernhard

Dr **Grooss Sankt Bärnhard** (it. *Colle del Gran San Bernardo*, fr. *Col du Grand Saint-Bernard*, frankoprovenzalisch *Col di Gran-Sèn-Bernar*) isch e Bass in de Walliser Alpe.

Dr Pass verbindet s Roonedaal im Schwiizer Kanton Wallis mit em Aostadaal und dr italiänische Region Piemont. Er het d Höchi vo 2.469 Meter über Meer.

Dr Bass isch scho in dr Zit vom römische Riich eine vo de wichdigste Übergäng gsi und uf dr Basshöchi isch e Tämpel gstande, wo dr Gott Poeninus verehrt worden isch. Dr erscht, wo dr Bass erwäänt, isch dr Julius Caesar gsi. Ass au dr Hannibal d Alpe do überquert haig, wie me früener mängmol gsäit hed, haltet mä hüte für unwohrschiinlig.

Im Middelalter isch e grosse Pilgerwääg vo Ängland und Frankrych uf Rom über dä Bärg ggange. Dr Ärzbischof Sigerich vo Canterbury het dr Bass i sym Reisepricht ane 994 erwäänt. Um 1050 het dr Bärnhard vo Aosta uf dr Basshöchi s Hospiz uf em Grosse Sankt Bärnhard gründet, wo em Bass si Name gee het. Do het mä d Hunderasse Bernhardiner as Rettigshund für d Suechi noch Lawine-Opfer züchtet und vor allem dur e Barry, wo meh as vierzig Mensche s Läbe grettet söll ha, wältwit bekannt worden isch. Am 14. Mai 1800 het do dr Napoléon Bonaparte d Alpe uf sim Zug uf Italie überquert. Underwägs hed är im letschde Dorf vor em Bärg, z Sankt Petersburg, no einisch übernachdet. 

Vo 1940 bis in d 1990er Johr het dr Bass dr südwestlig Begränzigspunkt vom Schwiizer Reduit bildet, d Zuefahrtswäg uf dr Schwiizer Site si dorum mit Gländhinderniss und Sperrene gege potenzielli Aagrifer gsicheret gsi und hai zuesätzlig dur Artillerii chönne gsperrt wärde.

1905 isch e befahrbari Strooss fertig baut worde. Langi Zit het mä nume im Summer über e Bass chönne. Sit 1964 wird d Strecki s ganze Johr dur e 5,85 km langi Grooss-Sankt-Bärnhard-Dunnel abkürzt.

## Gallerii

Baou beim Grossen St. Bernhard.JPG|Strooss ufe Bass uf dr Südsiite
David_napoleon.jpg|Jacques-Louis David: Dr Napoléon Bonaparte überquert dr Grooss St. Bärnhard
Col du Grand Saint Bernard - View of the Italian side.jpg|Dr See uf dr Basshööchi, äne dra d Hüüser bi dr Landesgränze


## Weblingg

* 
* Geografischi Lag
* Steigigsverheltniss us Richtig Sembrancher
* Steigigsverheltniss us Richtig Aostadaal
Obermodern-Zutzendorf

**Owermodre-Zutzedorf** (frz. *Obermodern-Zutzendorf*, dt. *Obermodern-Zutzendorf*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Owermodre-Zutzedorf ìsch entstànde àm 17. April 1983 durich d Füsion vun dr Gmeine Owermodre (bìs Dezember 1973: *Modern*) und Zutzedorf. Owermodre ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1179, Zutzedorf ànne 784.

Vun 1871 bìs 1918 han d Gmeine zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Owermodre-Zutzedorf ìsch . Owermodre-Zutzedorf ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Owermodre-Zutzedorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* http://www.obermodern-zutzendorf.com
* Privàte Sitte ìwer Zutzedorf

## Referanza
Pfaffenhoffen

**Pfàffoffe** (frz. *Pfaffenhoffen*, dt. *Pfaffenhoffen*) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  () im Unterelsàss (Bas-Rhin). Zem 1. Janner 2016 ìsch sa mìt dr Wàlik un Ìwerach zur *Commune nouvelle* Val-de-Moder füsioniert.

## Gschìcht
Pfàffoffe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 739.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Pfàffoffe ìsch dr Jean-Denis Enderlin gsin.

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Pfàffoffe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.


Datei:Pfaffenhoffen.JPG|D Synàgog (usse)
Datei:Pfaffenhoffen.intérieur1.JPG|D Synàgog (ìnne)


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink
* 
* 
* http://www.pfaffenhoffen.org

## Referanza
Maloja

**Maloja** (rätoromanisch , italiänisch *Maloggia*) isch e Dorf am Malojabass zwüschen em Oberengadin und em Bergell im schwiizerische Kanton Graubünde.

S Dorf ghört bolitisch zur Gmeind Bregaglia im Bergell (Bezirk Maloja), geografisch aber zum Oberengadin. Dr Ort het öbbe 300 Iiwohner und füehrt en eigeni Brimarschuel, wo sit churzem dr Underricht zweisproochig (Italiänisch und Dütsch) abghalte wird.

D Gegend um Maloja isch geografisch, geologisch und botanisch eins vo de intressantiste Gebiet in de Alpe. Vo Nordoste her het s e Chetti vo Seä in dr Engadiner Hochebeni, wo s hochi Bärg zringsumme het, bis zum Bassort Maloja uf ere Höchi vo  Diräkt am Dorfrand vo Maloja lit dr südlichsti vo dene Seä, dr Silsersee. Dr Inn, wo in Maloja si Quelle het, git em Engadin si Name (us *En*, dr *Fluss*, + *gadin*, s *Daal* / d *Iifriidig*). Am Südusgang vom Ort goht d Strooss über e Malojabass und denn stotzig aabe ins Bergell, e Südwestdaal, wo d Strooss noch öbbe 30 Kilometer in s italiänische Stedtli Chiavenna füert, wo nume no 300 m hoch liit.

## Vercheer
Vo Italie här fahrt mä über Chiavenna dur s Bergell dr Malojapass uufe, do verchehrt regelmässig au s Bostauti. Vo Nordoste här cha mä mit dr Rhätische Bahn bis St. Moritz fahre und denn mit em Bostauti bis Maloja. Mit em Auti cha mä vo Norde über e Julierpass via Silvaplana fahre.

## Literatur
* 
* Peter Heitzmann: *Granitmassiv im Gneisgebirge*. In: *Berge. Das internationale Magazin der Bergwelt.* Nr.&nbsp;29, April 1988 (Themenschwerpunkt Bergell), S.&nbsp;46–49, 
* *Malojastrasse: Oberengadin–Bergell, St.&nbsp;Moritz–Maloja–Castasegna*. Bern: Generaldirektion der Post- Telegraphen- und Telephonverwaltung, Ausgaben von 1946, 1950, 1960 (Band 21 der Reihe «Schweizerische Alpenposten», seit 1932)
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden III. Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin.* (=&nbsp;*Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940.

## Weblink

* Maloja uf de Website vo «Engadin St. Moritz»
* d Website vom «Centro Segantini Maloja» uf segantini.com
Maloja (Begriffsklärung)

**Maloja** chan folgendes bedüte:
* Maloja, e Dorf im schwiizerische Kanton Graubünde
* Bezirk Maloja, en Bezirk im schwiizerische Kanton Graubünde
* e Handelsschiff, wo 1906 in Dienst gstellt worden isch 
* e Passagierschiff, wo 1911 in Dienst gstellt worden isch 

**Maloja** als Tail vom Name:
* Malojabass, e Schwiizer Alpebass
* *Malojawind*, e Daalwind im Bergell
* *Maloja Palace*, e ehemoligs Luxushotel z Maloja

**Lueg au:**
* Maloya, e Pnöömarke, wo z Gälterchinde produziert worde isch
Splügenpass

Dr **Splüegepass** (italiänisch *Passo dello Spluga*, früener *Urschler*) isch e Bärgpass vo de Alpe im Bündnerland.

D Passhöchi lyt uf 2114&nbsp;Meter. D Passtrooss verbindet s schwiizerische Rhiiwald in dr Region Viamala mit dr Stadt Kläwe in dr italiänische Brovinz Sondrio und em Comersee. Uf em Pass isch d Wasserscheide zwüschen em Rhii und em Po und d Staatsgränze zwüschen Italie und dr Schwiiz.

Dr Pass isch scho de Römer bekannt gsi. Denn het dr Wääg wohrschiinlig dr Name „Cunus Aureus“ gha – das bedütet „goldige Spitz“ (wenn das nit dr Julierbass bezeichnet het). Splüege söll vom latynische Wort „specula“ cho, wo "Usguck" oder "Höhli" bedütet. Dä Name isch wohrschiinlig au im Middelalter brucht worde.

Die hütigi Strooss hai d Östriicher, wo si z Mailand gherrscht hai, uf eigeni Chöschte baut und si isch im Summer 1822 fertig gsi.

Bemerkenswärt isch d Südrampe dur s italiänische Val San Giacomo: vo Kläwe bis zur Passhöchi muess mä uf ere Strecki vo öbbe 30&nbsp;Kilometer e Höchenunderschiid vo 1800&nbsp;Meter überwinde. Im 19. Johrhundert het s Plän gee, en Iisebahnlinie über e Splüege z baue; die si aber am Widerstand vom Kanton Tessin gschiiteret, wil dä eso umfahre worde wer. Schliesslig het mä dr Bau vom erste Gottharddunnel vorzoge.

Sit em Bau vom ene Dunnel dur dr San Bernardino het dr Pass sini früeneri Bedütig fast ganz verlore. Im Winter isch er wäg em höche Schnee zue.

Nid wiit vo dr Strooss isch dr Kultur- und Wiitwanderwäg *Via Spluga* uf em historische Saumpfad über e Splüegbpass.

In dr Nöchi vom Pass het mä uf 2100 Meter Höchi früener Quarzit in Blatteform abbaut. Dä isch in dr Region brucht worde, zum Hüüser z decke. Dr Abbau isch iigstellt worde.

## Bilder

Splügenpass um 1810.JPG|mini|dr Pass um 1810
Splügenpass Marmorbrücke.JPG|d Marmorbrugg, 19. Jhr.
Splügenpass_Kehren.jpg|Kurve uf dr Nordsite
Splügenpass_Passhöhe.jpg|d Passhöchi
Spluegenpassstrasse_aebli.jpg|Panorama vo dr Nordsite vom Splüegebass


## Weblingg

* ''Splügenpass (2113 m)'' Beschribig und Stiigigsbrofil vo dr Bassstrooss uf quaeldich.de
* 

## Fuessnote
Splügen

**Splügen** isch dr Name däne geografische Objekt:
* Splügen GR, e Gmeind im Kanton Graubünde, Schwiz
* Splügenpass, en Alpebass, wo Graubünde mit de Lombardei verbindet
* Burg Splügen, e Burgruine i de Nöchi vom Dorf Splüge
NEAT

Die **Neui Iisebahn-Alpedransversale** (**NEAT**) isch e Grossprojekt vo dr Schwiiz, wo dr Iisebahn-Dransitverchehr in dr Nord-Süd-Richdig verbesseret. Mä hofft eso dr Schwerverchehr vo dr Strooss uf d Schiine z verlagere. D Abchürzig NEAT isch spöter vom sproochunabhängigen Name **AlpTransit** abglöst worde. In dütschsproochige Ziitige isch d Bezeichnig „NEAT“ aber immer no gebrüüchlig.

## Verchehrsachse
S Projekt schafft an dr Verbesserig vo zwei Verchehrsachse, d Gotthard- und d Lötschbärgachse. Dr Lötschbärg-Basisdunnel isch am 16. Juni 2007 in Bedriib gnoh worde. Dr Gotthard-Basisdunnel isch im Dezämber 2016 eröffnet worde, dr Ceneri-Basisdunnel im Septämber (für dr Regelverchehr im Dezämber) 2020. D Gotthard-Süd-Strecki wird neu baut und sött zsämme mit em Ceneri-Basisdunnel eröffnet wärde.

## Weblink
* NEAT politisch Dossier im Archiv vom SRF, Publiziert am 11. August 2009, Aktualisiert am 28. Dezember 2010
Malojapass

Dr **Malojabass** (italiänisch *Passo del Maloja*, rätoromanisch ) isch e Schwiizer Alpebass, wo 1815 Meter über em Meeresspiegel lit und s Bergell mit em Engadin, beidi im Kanton Graubünde, verbindet. Er überquert d Wasserscheide zwüsche dr Donau und em Po, won e chlii nordwestlig vom Bass vo dr Europäische Hauptwasserscheide abzwiigt. D Bassstrooss isch e Deil vo dr Hauptstrooss 3. Politisch ghört s Bassdorf Maloja zur Gmeind Bregaglia.

S Bsundrige an däm Alpebass isch, ass er uf siner Nordsite sehr flach isch, uf dr Südsite aber sehr stotzig. Vom italiänische Chiavenna bis uf Maloja stigt dr Basswäg uf 32&nbsp;km um 1482&nbsp;m. Uf de neggste 49&nbsp;km gege Nordoste, bis Zernez, isch dr Höchenunderschiid nume 343&nbsp;m.

## Weblingg

* 
* 
*
Adamsweiler

**Àdàmswiller**, oder àui **Willer** (frz. *Adamswiller*, dt. *Adamsweiler*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geografie
S Stroßedorf lijt àm Rànd vum Nàtürpàrk Nordvogese.

## Gschìcht
Àdàmswiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 777 àls *Adimartia villa*.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Àdàmswiller ìsch . Àdàmswiller ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Àdàmswiller ghert zem Rhinfrankisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Àdàmswiller bi dr CC Alsace Bossue

## Referanza
Weinburg (Unterelsass)

**Winburi** (frz. *Weinbourg*, dt. *Weinburg*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Winburi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1371 àls *Windeberg* (1411: *Windbrug*, 1419: *Windenberg*, 1430-1481: *Windeberg*, 1515: *Wingberg*, 1502-1565: *Winberg*, 1566-1584: *Weinburg').

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche [[Reichsland Elsaß-Lothringen|Richslànd Elsàss-Lothringe]] ghert.

== Verwàltung ==
 vun Wimburi ìsch . Winburi ghert zem Kommünàlverbànd .

== Bevelkerungsentwìcklung ==


== Dialekt ==
Dr [[Elsässisch|elsassisch]] Dialekt vun Winburi ghert zem [[Oberrheinalemannisch|Owerrhinàlemànnisch]].

<gallery widths="200" heights="180" perrow="1">
Datei:Winburi 2.JPG
</gallery>

== Literàtür ==
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.'' Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Temeschwar

**Temeschburg** (dt. au *Temeswar* oder *Temeschwar*; ungar. *Temesvár*; rum. *Timișoara*) isch e Schtadt im Banat, wo hüt zu Rumänie ghört.

## Gschicht
Vermuetlich isch d Feschtig vo Temeschburg scho im 10. Johrhundert bauet worde. Im 1154i wird d Schtadt dann s erschti Mol erwähnt, vo eme arabische Geograph. Im 1241i isch d Schtadt vo Tatare zerschtört worde und de ungarisch König Bela IV. het dütschi Sidler iiglade, d Region z besidle und d Schtadt wider ufzbaue. De ungarisch König Karl Robert I. het Temeschburg zu sinere Residenz la usbaue und het vom 1316 bis ins 1323 s ungarische Riich vo de Schtadt us regiirt. Im 1443i het Temeschburg durch es Erdbebe schweri Schäde dervo trait und im 1552 hei d Osmane d Schtadt iignoh. Si het dann 164 Johr zum osmanische Riich ghört. Im 1716 hei dann d Habsburger s Banat eroberet und Temeschburg zu ere Feschrtigs- und Garnisionsschtadt la usbaue. Vom 1849i bis ins 1860i isch Temeschburg dann d Hauptschtadt vom öschtriichische Kronland *Woiwodschaft Serbie und Temescher Banat* gsi.
1857 isch Temeschburg ans öschtriichisch-ungarischi Schiinenetz aagschlosse worde, was zämme mit de Kanalisierig vom Bega zu erer wirtschaftliche und kulturelle Hochziit gführt het.
D Schtadt isch eine vo de erschte mit ere Pferdetram gsi und au d elektrischi Stroosebelüchtig isch früh iigführt worde. Am Endi vom 1. Wältchrieg, isch mit em Zämmebruch vo de Donaumonarchie d Schtaatszughörigkeit offe gsi. Im November 1918 hei d Serbe d Schtadt bsetzt, im Ougschte 1919 sind si vo de Rumäne vertribe worde und wo mit em Fridesvertrag vo Trianon s Banat teilt worde-n-isch, isch feschtgschtande, dass Temeschburg bi Rumänie bliibt. D Schtadt durch d Teilig vom Banat en wichtige Teil vo sim Hinterland verlore. Im 2. Wältchrieg sind de Bahnhof und Gleisaalage bi eme Luftangriff zerschtört worde. Bis zum Änd vom Chrieg sind die meischte Iiwohner dütschspochig gsi. Vom 1945i bis ins 1949i sind Dütschstämmigi deportiirt und enteignert worde. D Bevölkerigsstruktur het sich dadurch vom Änd vom 2. Wältchrieg bis hüt stark veränderet.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink

* PrimariaTM.ro, Offizielli Internetsite
* Temeswar.info, Timișoara – Information und Kommunikation

## Fuessnote
Lugnez

Mit **Lugnez** meint mer:

* Lugnez JU, e Gmeind im Kanton Jura
* Lugnez, de dütschi Name vum Tal Val Lumnezia im Kanton Graubünde.
Lunge

D **Lunge** (lat. *Pulmo, -onis m.*) isch e baarigs Körperorgan, wo zum Schnuufe dient. Ächti Lunge chömme bi fast alle Wirbeldier, wo Luft schnuufe, vor iischliesslig dr Mensch. 
Si entstöhn embryonal, wenn sich e Bitz vom Vorderdarm uuse litzt. D Amphibie (Amphibia) hai die eifachste Lunge. Si si bi ihne sackförmig und glattwandig oder nume schwach underdeilt. Vil sterker underdeilt isch si bi de Reptilie. 
Bi de Vögel si d Lunge relativ chlii, aber wäge de Luftseck, wo s no het, si si au vil komplizierter baut. 
D Lunge vo de Süüger si ähnlig wi die vo de Reptilie.
 
Bim Mensch bestöhn si us zwei Lungeflügel, wo linggs in zwei und rächts in drei Lungelappe underdeilt si. D Lunge het kei Muskulatur. D Luft wird stattdesse mit Hilf vo dr Rippe- und Zwärchfällmuskulatur iigsuugt. Dr Brustchorb dehnt sich us, dur das wird s Volume größer und es entstoht en Underdruck, wo dur die iiströmendi Luft usgliche wird.

## Litratur
* G. Thews: *Anatomie, Physiologie, Pathophysiologie des Menschen*. Wiss. Verlag-Ges., Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8047-2342-9
* Franz-Viktor Salomon: *Atmungsapparat*. In: Salomon et al. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke Stuttgart, 2. erw. Aufl. 2008, S. 324-367. ISBN 978-3-8304-1075-1

## Weblingg

* Elektronemikroskopischi Originalabbildige
* How poor air quality affects the respiratory system (engl.) Hervorragende Flash-animierte Seite der Union of Concerned Scientists zur Zerstörig vo dr Lunge dur Ozon und Feinstaub
* Sammlig vo radiologische Bilder vo dr Lunge

* Blut-Luft-Schranke
Wirbeltiere

D **Wirbeldier** (Vertebrata), hüfig **Schädeldier** (Craniota oder Craniata) gnennt, bilde en Understamm vo de Chorddier (Chordata) und umfasse Schliimaal, Nüünauge, Chnorpel- und Chnochefisch, d Amphibie, d Reptilie, d Vögel und d Süüger mit zsämme fast 58.000 Arte. Das si noch Schetzige öbbe ei Brozänt vo alle Arte, wo je existiert hai. Wältwit si bis jetzt mehreri zähduusig fossili Arte entdeckt worde.

Dr Begriff „Vertebrata“ cha – je noch Quelle und taxonomischer Bedrachtig – au änger oder wiiter verstande wärde. Im erste Fall wärde d Schliimaal us dr Gruppe usgschlosse (as Vertebrata *sensu stricto*), im zweite Fall, wo hüte as veraltet gältet, wärde au die Schädellose iibezoge. Ufgrund vo dr hoche Verbreitig und wägem Bekanntheitsgrad wird do für s Taxon „Chiiferloosi und Chiifermüüler“ dr Name „Wirbeldier“ (Vertebrata) anstatt vom semantisch korräkte „Schädeldier“ bruucht.

Sit 2005 gältet dr Fisch *[[Paedocypris progenetica]]* mit ere Lengi vo 7,9&nbsp;mm bim Wiibli und 10&nbsp;mm bim Männli as s chliinste läbende Wirbeldier. S grösste Wirbeldier isch dr Blauwal mit ere Lengi vo bis zu 33 Meter und 200 Donne Gwicht.

## Systematik

* Wirbeldier (Vertebrata) (57.850 Arte)
** Schliimaal (Myxini) (74 Arte)
** Nüünauge (Petromyzontida) (42 Arte) 
** Pteraspidomorphi †                    
** Anaspida †                            
** Galeaspida †
** Osteostraci †
** Thelodonti † 
** Kiefermäuler (Gnathostomata) (57.750 Arte)
*** Placodermi †
*** Stachelhaie (Acanthodii) †
*** **[[Knorpelfische|Chnorpelfisch]]** (Chondrichthyes) (1143 Arte)
*** **[[Knochenfische|Chnochefisch]]** (Osteichthyes)
**** Strahleflosser (Actinopterygii) (26.000 Arte)
**** Fleischflosser (Sarcopterygii) (8 Arte)
*** Landwirbeldier (Tetrapoda) (30.600 Arte)
**** **[[Amphibien|Amphibie]]** (Amphibia) (6.400 Arte)
**** Amniote (24.200 Arte)
***** Sauropsida (**[[Reptilien|Reptilie]]** (Reptilia) (8.700 Arte) und **[[Vögel]]** (Aves) (10.000 Arte))
***** **[[Säugetiere|Süüger]]** (Mammalia) (5.500 Arte)

Öb e wiiteri Gruppe, die usgstorbene Conodonta au zu de Wirbeldier ghöre, isch grad so umstritte wie öb d Schliimaal drzue ghöre.

Schliimaal und Nüünauge si früehner as Rundmüüler zsämmegefasst worde, die usgstorbene, oft stark banzerete, chiiferlose Taxa as Ostracodermi. Beidi Gruppe zsämme hai d Überklass vo de Chiiferlose (Agnatha) bildet. Die Chiiferlose und ihri beide Undergruppe si aber kei monophyletischi Taxa und wärden dorum in ere modärne Systematik nüme bruucht.

## Litratur
* W. Westheide, R. Rieger: *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere*. Spektrum Akademischer Verlag, 2003, ISBN 3-8274-0900-4.
* G. Mickoleit: *Phylogenetische Systematik der Wirbeltiere*. Verlag Dr. Friedrich Pfeil, 2004.
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World.* John Wiley & Sons, 2006, ISBN 0-471-25031-7.

## Weblingg

*http://genome10k.org

## Fuessnote
Pfahlbau

**Pfahlbau** – im Plural: **Pfahlbaute** (au *Stelzebaute*) – si Holzbaute, wo uf Pfähl an Flüss, am Ufer vo Seä, in Sümpf oder am Meer stönd. 

Pfahlbaute si us dr vorgschichtlige Zit in Europa dokumentiert, bsunders im alpine Ruum. Au z Frankriich, z Slowenie, z Schottland, z Litaue oder z Lettland cha mä hützudags Pfahlbaute an de Ränder vo Seä noochwiise.

Italiänischi Pfahlbaute in dr Poebeni heisse *Terramare*.

Historische Pfahlbautesiidlige, wo uf füechtem Bode und nid im Wasser baut worde si, sait mä hützudags Füechtbodesiidlig und nüm Pfahlbautesiidlig.

D Fundplätz vo urgschichtliche Pfahlboute am Rand vo den Alpe zelle sid es bar Joor zum UNESCO-Wältkulturerb.

## Literatur
* Helmut Schlichtherle (Hrsg.): *Pfahlbauten rund um die Alpen.* Theiss, Stuttgart 1997, ISBN 3-8062-1146-9, (*Archäologie in Deutschland* Sonderheft 1997.
* Francesco Menotti (Hrsg.): *Living on the Lake in prehistoric Europe. 150 years of lake-dwelling research.* Routledge, London u.&nbsp;a. 2004, ISBN 0-415-31720-7.
* Philippe Della Casa, Martin Trachsel (Hrsg.): *WES '04, Wetland Economies and Societies.* Proceedings ot the international Conference, Zurich, 10 - 13 March 2004. Chronos, Zürich 2005, ISBN 3-03-400757-4, (*Collectio archaeologica* 3).
* Gunter Schöbel: *Pfahlbauquartett, 150 Jahre Pfahlbauforschung, ein Rückblick.* In: *Plattform* 13/14, 2004/2005, , S.&nbsp;4–29.
* Cynthia Dunning und Albert Hafner: Das Projekt „Pfahlbauten des Alpenraumes als UNESCO Welterbe“. Informationen zur Nominierung auf die „liste indicative“ der schweizerischen Bundesregierung von Dezember 2004. In: Philippe Della Casa und Martin Trachsel (Hrsg.): *Wetland Economies and Societies.* Chronos: Zürich 2005. 297–298.

## Weblink

* Pfahlbaute im Kanton Thurgau
* Pfahlbaumuseum Unteruhldinge (Bodesee)
* Federseemuseum, Bad Buchau
* Prähistorischi Pfahlbaute um d Alpe (UNESCO-Wälterb)
*
Muammar al-Gaddafi

Dr **Muammar Abu Minyar al-Gaddafi** oder **Mu’ammar Abu Minyar al-Qaddhafi** ( ; * 7. Juni 1942 z Yūḥannām bi Surt (au *Sirte*, Sirt oder Syrte); offiziäll * 19. Juni 1942 z Surt, Italiänisch-Libye, † 20. Oktober 2011 z Surt) isch e libysche Bolitiker gsi.

## Uufstiig
Noch eme Militärbutsch vum 1. Septämber 1969 isch er bis 1979 Staatsoberhaupt vu Libye gsii. As *Revolutionsfierer* un ehmolige *Generalsekretär vum Allgmaine Volkskongress* het er vu 1979 bis 2011 d Bolitik vu Libye bstimmt.

Är isch dr Herrscher, wu am lengschte regiert het syt Libyen e Brovinz im Osmanische Ryych woren isch. Dr Gaddafi het in däre Zyt fir sich un syy Familie ne Vermege vu rund 60 Milliarde Dollar aaghyflet. Anne 2008 isch er vu iber 200 afrikanische Chenig un draditionälle Stammesherrscher zum *King of Kings* (Chenig vu dr Chenig) vu Afrika uusgruefe wore. 

## Abstiig
Im Februar 2011 isch s zue landeswyten Ufstände z Libye chuu. Am Änd vum Monet het dr Gaddafi d Kontroll iber wyti Dail vum libysche Oschte an Rebälle verlore. Im März hän noch ere UN-Resolution di Verainigte Staate, Kanada, Frankrych, Großbritannie un andri Staate mit Luftaagriff uf Libye aagfange mit em Ziil, e Flugverbotszone durezsetze. Ab em 27. Juni 2011 isch dr Gaddafi as muetmaßlige Chriegsverbrächer un wäge Verbräche gege d Mänschligkait wältwyt mit Haftbefähl gsuecht worde. Noch em 22. Augschte 2011 hät er as abgsetzt golte un isch vu dr neie Regierig bolizeilig gsuecht worde.
Am 20. Oktober 2011 isch de Gaddafi vo de Rebelle gfunde, festgno und tötet worde. Die gnaue Todesumständ sind witerhin nöd ganz klar und werded undersuecht.

## Literatur
* Renate Poßarnig: *Gaddafi. Enfant terrible der Weltpolitik.* Hoffmann und Campe, Hamburg 1983, ISBN 3-455-08696-9.
* Harry Gregory: *Gaddafi.* Aus dem Amerikanischen von Albert Knierim. Mit einem Postcriptum von Karl Ossiek. Bastei Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1987, ISBN 3-404-61103-9.
* Angelo Del Boca: *Gheddafi. Una sfida dal deserto*. Editori Laterza, 1998, ISBN 88-420-5462-3.
* Hassan Sadek: *Gaddafi.* Diederichs, 2005, ISBN 3-7205-2645-3.
* Annick Cojean: *Niemand hört mein Schreien: Gefangen im Palast Gaddafis.* Aus dem Französischen von Claudia Puls und Waltraud Schwarze, Aufbau-Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-351-02766-7. (Original: *Les Proies: dans le harem de Kadhafi*, Éditions Grasset, Paris 2012, ISBN 978-2-246-79880-4.)

## Weblink

* 
* Libyen.com – Der Revolutionsführer Muammar al-Gaddafi
* LookLex Encyclopaedia (Encyclopedy of the Orient): Artikel iber dr *[http://looklex.com/e.o/gadhafi.htm Mu'ammar Gadhafi]*

## Fueßnote
Allenweiler

**Àllewiller** (frz. *Allenwiller*, dt. *Allenweiler*) ìsch bìs 2015 e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsin. Sit em 1. Janner 2016 ghert sa züe dr neie Gmein Sommerau.

## Geogràfi
D Nochberderfer sìn Sàledàl un Sìnggrìscht ìm Norde, Rumedswiller ìm Sìdoschte un Bìrikewàld ìm Weschte.

## Gschìcht
Àllewiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 5. Jh. àls *Alenevilla * (13. Jh.:* Alhinwilre*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
Dr letscht Maire vun Àllewiller ìsch dr Roger Muller gsin. 

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àllewiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Böiwark
* Proteschtàntische Kirich mìt me Durm üs em 13. Jh.
* Kàtholische Kirich Saint-Michel, neogotisch (1905-06)


Datei:Église protestante Allenwiller.JPG|Proteschtàntische Kirich
Datei:Église_catholique_Allenwiller.JPG|Kàtholische Kirich


## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Gottenhausen

**Gottehüse** (frz. *Gottenhouse*, dt. *Gottenhausen*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Gottehüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Jh.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
 vun Gottehüse ìsch . Gottehüse ghert zem Kommünàlverbànd .

## Bevelkerungsentwìcklung

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gottehüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* https://web.archive.org/web/20160303204030/http://gottenhouse.free.fr/

## Referanza
Franche-Comté

D **Franche-Comté** (dütsch: *Freigrafschaft*) isch bis Endi 2015 eini vo de 26 Regione vo Frankriich gsi. Hüt ghört si zue dr Region Bourgogne-Franche-Comté.

## Sprooch
Die alti Sprooch vo der Regioon isch s Franc-comtois.

## Geographii
Zu de Freigrafschaft, wo ihre Name vo de ehemolige Grafschaft Burgund het, hei di Departement Doubs (25), Jura (39), Haute-Saône (70) und Territoire de Belfort (90) ghört. Im 1999i het d Franche-Comté öppe 1,1 Millione Iiwohner gha.

D Freigrafschaft het an d Schwiiz, s Elsass, Lothringe, Champagne-Ardenne, Burgund und Rhône-Alpes gränzt. Im Norde hei Deil vo de Vogese zur Franche-Comté ghört, im Oschte e grosse Deil vom Jura. De höchschti Punkt vo de ehmolige Region ligt uf em Crêt Pela mit 1495 Meter im Departement Jura. Di wichtigschte Flüss sind d Saône, de Doubs und de Ain. Öppe 43 Prozänt vo de Region sind bewaldet, dadermit isch d Freigrafschaft di waldriichschti Region vo Frankriich. Uf de andere Site isch d Franche-Comté ehnder dünn bsidlet. S het numme öppe 70 Iiwohner pro Quadratkilometer.

Di gröschte Schtädt vo de Freigrafschaft sind Besançon, Belfort, Mömpelgard, Dole und Pontarlier.

## Gschicht
I de früegschichtliche Periode isch d Franche-Comté vom Volksschtamm vo de Sequaner bsidlet gsi. Iri Hauptstadt *[[Vesontio]]* isch a de Stell vom hütige Besançon gläge.

Zue de Zit vo de Völkerwanderung isch d Gegend vo de Burgunde bsidlet gsi, und si het sit 534 zum Fränkische Rych ghört. Spöter het s Gebièt zum Könnigrych Burgund ghört, mit demm si 1033, wo der kinderlose burgundische Könnig Rudolf&nbsp;III. ane 1032 gstorben isch, as Heilige Römische Rych cho isch.

Zue de Zit vom Könnigrych Burgund, i de erschte Hälfti vom 10. Johrhundert, hen d Brüèder Letald II., dr Grõf vo Macon, un de Humbert demit aagfange, iri Macht i de Region uuszbaue. De Letald het sich d Grõfschafte Amerous (Amous), Portois, Varasque (Varais) un Scodinque (Escouens) gschnappt, de Humbert isch de erschte bekannte Herr vo Salins un vo de Saline, wo Rychdum voschproche het. Im Humbert sini Nõchfaare hen Salin bis zum End vom 12.&nbsp;Johrhundert regyrt, im Letald sin Bsitz isch a sin Enkel Otto Willelm (†&nbsp;1026) us em Huus Burgund-Ivrea gange, wo denn als erschte Grõf vo Burgund uffdrette isch. Sini Nõchfolger hen d Obberhoheit vom Kaiserrych bschtätigt. Übber d Beatrix vo Burgund, wo vom Otto Willelm abgstammt isch, isch s Land denn a de Fridrich Barbarossa gange.

## Literatur
* 

## Weblink
Schlacht bei Nancy

D **Schlacht vo Nancy** isch am 5. Januar 1477 gschlage worde. Si isch die letzti Usenandersetzig in de *[[Burgunderkriege|Burgunderchrieg]]* zwüschen em Herzog Karl em Küehne vo Burgund und der Niidere Vereinigung gsi. Säll isch e Bündnis gsi, wo 1474 zwüsche dr Eidgenosseschaft, e baar elsässische Riichsstedt, em habsburgische Regänt vo Vorderöstriich, de Bischöf vo Basel und Stroossburg und em Herzogdum Lothringe gsi. 

In dr Schlacht hai eidgenössischi und dütschi Söldner die burgundische Druppe in d Flucht gschlage und e Hufe von ene si in dr Meurthe verdrunke. Dr Karl dr Küehn isch uf dr Flucht erschlage worde, und mä het si Liiche erst zwei Däg spöter gfunde.

## Litratur
* Henri Dubois: *Charles le Téméraire*. Fayard: Paris 2004 ISBN 2-213-59935-1 
* *Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz*: Bd. 5, Neuenburg 1929, S. 232.
* Klaus Schelle: *Karl der Kühne: Burgund zwischen Lilienbanner und Reichsadler*. Magnus: Essen 1976
* Theodor Schön, Wilhelm Herter von Herteneck, in: ReutlingerGbll 5, 1894, S. 96
* Emanuel von Roth *Die Feldzüge Karls des Kühnen, Herzogs von Burgund und seiner Erben, mit besonderem Bezug auf die Teilnahme der Schweizer an denselben*, 2 Bände Schaffhausen, 1843-44

## Weblingg
* 
* Informationssite über d Burgunderchrieg

## Bilder

Datei:Plan de la bataille de Nancy.png|Blan vo dr Schlacht
Datei:Beaux-Arts Nancy Feyen-Perrin 50108.jpg|Historistischi Darstellig wie dr Körper vom Karl em Küehne gfunde worden isch
Datei:Monument Bataille de Nancy 1.jpg|Denkmol vo dr Schlacht bi Nancy


## Fuessnote
Schlacht bei Héricourt

D **Schlacht bi Héricourt** isch die ersti militärischi Usenandersetzig in de Burgunderchrieg. Si het am 13. Novämber 1474 bi Héricourt im hütige französische Departemänt Haute-Saône stattgfunde.

Dr Kaiser Friedrich III. isch mit em Karl em Küehne im Chrieg gsi, wil dä en expansionistischi Bolitik driibe het. D Eidgenosseschaft het sich in dr *Ewige Richdig* mit de Habsburger verbündet, und im Novämber 1474 het dr Chrieg gege Burgund aagfange. Zwei Armeä vo de Eidgenosse und dr Niidere Vereinigung si ins Elsass iidrunge. Am 8. Novämber hai si Héricourt afo belagere. D Burgunder hai en Armee mit 12'000 Maa under dr Füehrig vom Groof Heinrich vo Neueburg-Blamont uf Héricourt gschiggt. Wo si in d Nöchi vo dr Stadt cho si, hai se d Eidgenosse aagriffe und d Burgunder in zwei Schlachte besiigt.  Héricourt het sich ergää und isch vo de Habsburger bsetzt worde. Noch dr Schlacht het dr Karl dr Küehni agfange, Lothringe z bsetze.
Silzheim

**Sìlze** (frz. *Siltzheim*, dt. *Silzheim*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Gschìcht
Sìlze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 17. Jh. àls *Silzen``.

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche [[Reichsland Elsaß-Lothringen|Richslànd Elsàss-Lothringe]] ghert.

== Verwàltung ==
 vun Sìlze ìsch . Sìlze ghert zem Kommünàlverbànd .

== Bevelkerungsentwìcklung ==


== Dialekt ==
Dr [[Lothringisch (Rheinfränkisch)|lothringisch]] Dialekt vun Sìlze ghert zem [[Rheinfränkisch|Rhinfrankisch]].

== Literàtür ==
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.'' Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

* Sìlze uf agglo-sarreguemines.fr

## Referanza