open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Microsoft Excel

**Microsoft Excel** (engl. [], als. näbe [] odder [] au [] odder []) isch s wältwit am witeschte vobreitete Dabèllèkalkulationbrogramm.

Excel ghört zu dè Microsoft-Office-Suitè un isch sowoll für Microsoft Windows als au für Mac OS vofüègbar. Excel isch als Nõchfolger vom Microsoft Multiblaan entschtandè. Diè aktuèlli Version isch für Windows *Microsoft Excel 2016* un für Mac OS *Microsoft Excel 2016*.

## Gschichtè

Microsoft Excel isch dè Nǒchfolger vom Microsoft Multiblaan un isch 1985 erschtmòls für dè Apple Macintosh als rein grafisch orièntyrti Tabèllèkalkulation vorgschtellt worrè. Am 31. Oktobèr 1987 isch, glychzitig mit èm Erschynè vom Windows 2.0, mit *Excel 2.0* diè èrschti Version für IBM-kompatibli PCs uusgliferèt worrè. Ab 1989 isch è Windows-2.11-Runtime-Version bim Excel mitgeiferèt worrè, well Windows no kaum vobreitet gsi isch. S hèt au è Version für dè OS/2 Presentation Manager gää, wo mit Hǜlfi vo dè Windows Libraries for OS/2 (WLO) migryrt worrè isch.

Es 1990 für Windows 3.0 vorgschtellte Excel 3.0 hèt èrschtmòlls übber è Sǜmbolliischtè vofüègt un hèt au suscht zaalrychi Neuerungè mitbrocht. Ab 1994 isch mit *Excel 5.0 für Windows NT* èrschtmòlls è 32-Bit-Version vofüègbar gsi. Im Microsoft Office 95 hèt s Excel 95 d Versionsnummerèrè 7.0 chriègt, well d Version 6 übberschprungè worrè isch, um è Voeinheitlichung vo dè Bezeichnig mit dè andrè Office-Brogramm z erzylè. Excel:mac isch 2001 diè letscht Version für Mac OS 8 un 9 gsi.

Diè aktuèll Version für Windows isch des im Januar 2013 usèbrochti Excel 2013, für Intel-Macs des im Oktobèr 2010 erschinnene Excel 2011.

### Versionsübbersicht

## Weblinggs

* Offizièlli Sitè vo Excel für Windows
* Offizièlli dütschi Sitè vo Excel für Macintosh
* Dokumentation vum Microsoft Excel-Dateiformat vum ''OpenOffice.org''-Brojèkt (änglisch, PDF-Datei; 1,2&nbsp;MB)
* Limitationè un Spezifikationè im Microsoft Excel
* Online-Schuèligè (änglisch)

## Literadur
* Schwenk, Schieke, Schuster, Pfeifer: *Microsoft Excel 2010 – Das Handbuch*, Volaag Microsoft Press 2010, 961 Sitè, ISBN 978-3-86645-142-1, DNB 999949187, Online unter Inhaltsverzeichnis
* Thomas Barkow: *Excel 2010 für Berufsschulen*, KnowWare, Osnabrügg, ISBN 978-3-943252-05-7
* Johann-Christian Hanke: *Excel 2010 leicht & verständlich*, KnowWare, Osnabrügg, ISBN 978-3-943252-01-9
* Hans Benker: *Wirtschaftsmathematik-Problemlösungen mit EXCEL*, Vieweg-Volaag Wysbaddè 2007, ISBN 978-3-8348-0071-8
* Hans Benker: *EXCEL in der Wirtschaftsmathematik*, Springer Vieweg Wysbaddè 2014, ISBN 978-3-658-00765-2

## Einzelnõchwys
Römisch-deutscher Kaiser

As **römisch-dütsche Kaiser**, historischi latiinischi Bezäichnig  (‚Kaiser vo de Römer‘), wärde in dr nöijere historische Forschig d Kaiser vom Häilige Römische Riich bezäichnet. Eso cha mä sä uf dr äinte Site besser vo de Kaiser vom antike Römische Riich  und uf dr andere Site vo de Kaiser vom Dütsche Riich zwüsche 1871 und 1918  underschäide. Mä muess sö au abgränze vo de früemiddelalterlige römische Kaiser zwüsche de Joor 800 bis 924, wo s Kaiserdum von ene sit dr Däilig vo Prüm uf dr norditaliänische Köönigswürde basiert het.

Die middelalterlige Herrscher vom Riich häi an die spootantiki *Kaiseridee* und d Idee vo dr *[[Renovatio imperii]]*, dr *Widerhäärstellig* vom Römische Riich under em Karl em Groosse aaknüpft und sich as diräkti Noochfolger vo de römische Caesare und de karolingische Kaiser gsee. Si häi dr Gedanke vo dr Translatio imperii propagiert, wo noch em die höggsti wältligi Macht, s Imperium, vo de Römer uf s fränkisch-dütsche Riich dur Gottesgnaadedum übergange sig.

## Lueg au
* Liste vo de römisch-dütsche Herrscher

## Litratuur
* Peter Moraw: *Heiliges Reich*. In: *Lexikon des Mittelalters*, Bd. 4, Sp. 2025&nbsp;ff.
* Ernst Schubert: *König und Reich. Studien zur spätmittelalterlichen deutschen Verfassungsgeschichte*. Göttinge 1979 (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte 63).
* Hans K. Schulze: *Grundstrukturen der Verfassung im Mittelalter*. Bd. 3. Kohlhammer, Stuttgart [u.&nbsp;a.] 1998.
Terroranschläge am 13. November 2015 in Paris

D **Terroraaschleg vu [[Paris]]** sin e Serie vu Attentat un Gaiselnahme am Oobe vum  13. Novämber 2015 an verschidene Ort in dr franzesische Hauptstadt gsii, wu 130 Persone umbrocht un 352 verletzt wore sin, 97 dodervu schwär.

Di maischte Opfer het s gee im Bataclan (11. Arrondissement), wu an däm Oobe di US-amerikanisch Rockband „Eagles of Death Metal“ e Kunzärt vor rund 1500 Bsuecher gee het. Vier Manne sin mit Kalaschnikow in s Theater yydrunge un hän aagfange in d Lyt z schieße. Derno hän d Attetäter Gaisle gnuu. D Bolizei het speter s Gebei gstirmt. Bi dr Schießereie sin zmindescht 100 Mänsche verschosse wore.

In dr Nechi vum Stade de France, wu e Frynschaftsspiil zwische dr franzesische un dr dytsche Fueßballnationalmannschaft stattgfunde het, het s baar Explosione dur Sälbschtmordattetäter gee.

Wyteri Aaschleeg het s gee uf mehreri Café, Bar un Restaurant. Im Restaurant „Le Petit Cambodge“ im 10. Arrondissement un im Café „Le Carillon“ vis-à-vis zmindescht 15 Mänsche, im Café „La Belle Équipe“ zmindescht 19. Schießereie het s au gee am Boulevard Beaumarchais, am Boulevard Voltaire, an dr Avenue de la République un an eme McDonald's bim Place de la République. 

Dr franzesisch Bresidänt François Hollande het dr Notstand im ganze Land uusgruefe, d Bewohner vu Paris sin ufgruefe wore, nit uf d Stroß z goh. Er het au erchlärt, dass es sich bi de Täter vermuetlich um Aahänger vu de Terrororganisation Islamische Staat handlet.

Bolitiker us aller Wält hän ihre Entsetze un Druur uusdruckt un Frankrych Unterstitzig zuegsait.

## Weblink

## Fueßnote
Goldene Bulle

**Goldigi Bulle** oder **Goldbulle** bezäichnet zerst emol s Metallsiigel (d Bulle) us Gold, wo middelalterligi Herrscher in bsundrige Fäll zur Beglaubigung vo Urkunde verwändet häi. Usserdäm wärde e baar verfassigsgschichtlig bedütendi Dokumänt wäge iirem Siigel us Gold eso bezäichnet:

* die Goldigi Bulle vom Karl IV.  vo 1356
* Urkunde vo de Köönig Andreas II. und Béla IV. vo Ungarn us em 13. Joorhundert
* d Goldbulle vo Eger, wo dr Friedrich II. mit ere 1213 uf s Spolie- und Regalierächt verzichdet het
* d Goldbulle vo Rimini 1226
Judengasse

E **Juudegass**, wo die jüüdischi Bevölkerig gläbt und gschafft het, het s sit em Middelalter in e hufe Stedt im dütschsproochige Ruum gee. Abgschlossnigi Stadtviertel, wo Juude in ene gläbt häi, wärde –&nbsp;sit dass die Bezäichnig 1516 z Venedig drfür iigfüert worde isch&nbsp;– au as Ghetto bezäichnet.  Soonigi Gasse, wo Juude meer oder weniger under sich gläbt häi, het s under verschiidene Nääme in ganz Öiropa gee: z Aragonie häi si Chudería ghäisse, z Katalonie Call, z Kastilie Judería oder z Frankriich Juiverie. Z London erinneret die Old Jewry an s jüüdische Ghetto, wo 1290 ufglööst worden isch wo alli Juude us Ängland verdriibe worde si.

Ass d Juude zämme im ene bestimmte Stadtviertel gläbt häi, das isch im Middelalter under anderem vo dr Religion cho,  wie zum Bischbil em Gebot, ass mä nit witer as duusig Schritt vo dr Sünagooge söll lääbe. En andere Grund isch dr Schutz gsi, wo d Schutzjuude, wo in ere Stadt gwoont häi, drfür häi müesse zaale. 

Für e middelalterligi Stadt isch s ganz allgemäin tüpisch gsi, ass Lüt mit em gliiche Bruef au zämme gläbt häi. Vilerorts het s dorum under anderem e Beckersgass, e Schmiidgass oder e Wääbergass gee. En äignigi Strooss für d Juude as e Grubbe under de middelalterlige Stadtbewooner isch dorum nüt Bsundrigs gsi. In jedem jüüdische Woonviertel het s e Sünagooge gee mit ere Schuel, e Mikwe, e Spiddaal und en äigene Friidhoof. Noch iire Spiisgebot häi d Juude äigeni Metzger und Beck ghaa. Au wenn d Juude nit in d Zümft ufgnoo worde si, häi si doch für iiri Gmäinschaft in vile verschiidene Brüef gschafft. D Gmäind het au en äigene Root ghaa. Eso si die jüdische Gmäinschafte zwar en Art Stadt in dr Stadt gsi.
In vile dütsche Stedt het s Juudegasse gee, wie z.&nbsp;B. z Aache, Aarwiiler, Bad Homburg, Bad Vilbel,  Berlin, Coburg, Eggefälde, Frankfurt am Main, Hanau, Herford, Koblänz, Naumburg, Nördlinge, Raveschburg, Stuttgart, Speyer, Trier, Tübinge, Wäiblinge und Worms; in dr Äidgenosseschaft z Naters und Soledurn, und in Ööstriich z Krems an der Donau, Mattersburg, Salzburg und Wien. Z Mittewald isch d Juudegass grad näbe dr Pfarrchille und em Friidhoof gsi, und au wenn d Strooss scho vor lengerer Zit e nöije Naame überchoo het, bruuche die Iihäimische immer no dr ursprünglig Naame.

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Christ

As **Christ** wird e Person bezäichnet, wo sich zum Jesus vo Nazaret (au *[[Jesus Christus]]* gnennt) und zu däm sine Leere bekennt. Die si im Nöije Testamänt vo dr Biible überliiferet. Zum Christsii ghöört au d Daufi, wo d Person mit ere in die christligi Gmäinschaft ufgnoo wird. Christe chönne zu de verschiidenste Konfessione vom Christedum ghööre. 

Dr Begriff Namenschrist, das häisst e Christ im Naame nume, bezäichnet Persone, wo formal zun ere christlige Glaubensgmäinschaft ghööre, ooni sich an deren iiri Leere z halte oder zu deren iire Versammlige z goo.
Zins

**Zins** (lat. ** ‚Vermöögensschetzig‘) isch s Entgält, wo dr Schuldner em Glöibiger zaalt, für dass er em vorübergehend Kapital überloot.

Die rächtligi Grundlaag doodrzue si Gsetz oder Verdrääg. D Hööchi vo Zinse, wo verdraaglig veriibart si, wird in ere Määrtwirtschaft grundsetzlig noch em Brinzip vo Aagebot und Noochfroog bestimmt. D Hööchi vo gsetzlig bestimmte Zinse cha vom Gsetzgäber festgläit wärde.

## Begriff
S Wort Zins stoot emol für e *[[Zinssatz]]*, wo in Brozänt pro Zitintervall aagee wird, z.&nbsp;B. 5 Brozänt bro Joor. Doodrvo mues mä dr *Zinsbetraag* underschäide, also dr konkreet Gäldbetraag, wo bi Kreditzins us dr Hööchi vom verdleente Kapital und em veriibarte Zinssatz berächnet wird. *[[Zinseszins]]* isch dr Zins uf e Zins, wo zum Kapital drzue chunnt. Mathematisch wird in däm Zämmehang zwüsche dr äifache oder lineare Verzinsig und dr exponenzielle Verzinsig (Zinseszins) underschiide.

*Nominalzins* isch dr Zinssatz, wo für e Kredit veriibart oder zaalt wird, *[[Realzins]]* dr Zinssatz noch em Abzug vo dr Inflazioonsroote. Es cha vorchoo, ass dr Nominalzins negativ isch. Dr Realzins cha au bim ene positive Nominalzins negativ si, wenn d Inflazioonsroote hööcher isch als dr Nominalzins. Dr *[[Effektiver Jahreszins|Effektivzins]]* isch dr Zinssatz, wo mä überchunnt, wemm mä dr Nominalzins und witeri Faktore, wo dr Briis bestimme wie z. B. Gebüüre, iibeziet.

As *[[Zinsstruktur]]* bezäichnet mä d Abhängigkäit vom Zinssatz vo dr Duur von ere Gäldaalaag.

## Litratuur
* 
* 
* . 
* 
** 
* 
* 
* 

## Weblingg

*
Zinsverbot

Mit **Zinsverbot** isch s Verbot im Alte Testamänt vo dr Biible und im Koran gmäint, Zinse z verlange. Daas Verbot het lang au im Christedum gulte, isch denn aber im spoote Middelalter abgschwecht und schliesslig ganz ufghoobe worde. Au ganz ufghoobe isch s Zinsverbot in dr Bahai-Religion worde, aber s Brinzip vo dr Grächtigkäit und vom rächte Maass isch e Bedingig drfür. Im Islam gältet s Zinsverbot immer no.

## Gschicht
Im Hoochmiddelalter, wo s Zinsverbot sit em Zwäite Laterankonzil vo 1139 für alli Christe gulte het, aber d Wirtschaft ooni Kredit nid het chönne floriere, het dr Babst Alexander III. im Joor 1179 de Juude usdrücklig erlaubt, für Kredit Zinse z verlange. Wil de Juude anderi Brüef verbote gsi si, häi si sich uf e Handel und Gäldgschäft afo konzentriere. Wäge dr Unsicherhäit vo de Zite häi si hoochi Zinse verlangt und das het ene dr Ruef vo Wuecherer iibrocht, was im Antijudaismus Vorschuub gläistet.  

Christligi Undernäämer häi aber immer mee Gründ und Usreede erfunde, wiso mä doch Zinse döf nee: wie zum Bischbil wenn im Gäldverdleener e Schaade chönnt entstoo, oder wenn er e Vordäil chönnt verliere. Im 16. Joorhundert het denn s wältlige Rächt in immer mee Länder s Zinsverbot ufghoobe: Z Ängland 1545, oder d Riichsabschiid im Dütsche Riich in de Joor 1500, 1548 und 1577, wo e Zins vo fümf Brozänt für gsetzlig erkläärt häi. Die Zinsroote isch im Westfäälische Friide 1648 bestäätigt worde. Hüte isch vom Zinsverbot in westlige Gsellschafte nüm vil übrig: es git Staate, wo dr Zinseszins und dr Wuecher beschränke.

Die islamischi Scharia verbietet Zins bis hüte. Aber s islamische Bankewääse het au do Mööglikäite gfunde. Mä daf am ene Handel oder ere Investizioon verdiene, au Handelsfinanzierige, Kredit uf Risikokapital, Vermietige, Leasing und dr Roostoffhandel si erlaubt. Die üübligsti Form vo dr Inwestizioon isch aber s Chaufe vo Akzie vo brivaate und öffentlige Undernääme; denn Diwidände gälte nit as Zinse, wil d Akzionäär nid umbedingt Diwidände uszaalt bechömme.

## Litratuur
### Middelalter und früeji Nöizit
* John T. Noonan: *The scholastic analysis of usury.* Harvard University Press, Cambridge MA 1957.
* Eric Kerridge: *Usury, Interest and the Reformation.* Ashgate, Aldershot u.&nbsp;a. 2002, ISBN 0-7546-0688-0 (*St Andrews studies in Reformation History*).

### Juudedum
* Klaus Werner: *Das israelitische Zinsverbot. Seine Grundlagen in Torah, Mischnah und Talmud.* In: Johannes Heil, Bernd Wacker (Hrsg.): *Shylock? Zinsverbot und Geldverleih in jüdischer und christlicher Tradition.* Fink, Münche 1997, ISBN 3-7705-3160-4, S. 11–20.

### Islam
* Andreas Abu Bakr Rieger: *Weg mit dem Zins*, Kai Homilius Verlag, Werder (Havel) 2011

## Weblingg
* Norman Jones: Usury, EH.Net Encyclopedia 2008.

## Fuessnoote
Rheinland

**Rhiiland** (vilmol abkürzt **Rhld.**) isch en Begriff für es Gebiet am dütsche Middel- und Niiderrhii, wo aber nit gnau definiert isch.

## Definizioon
Dr Begriff für d Gebiet am Rhii, wo ursprünglig vo Franke besiidlet gsi si, isch erst um 1800 ufchoo, wo Frankriich die linggsrhiinische Däil vo dr Kurpfalz annektiert het. Er het im Wääsentlige d Gebiet von e baar chliine Herzogdümer am Rhii und die katholische „Territorialgebiet“ vo de Erzbistümer Köln, Mainz und Trier und d Riichsstadt Aache umfasst.

Wo Öiropa vom Wiener Kongräss 1815 nöi gordnet worde isch, si die linggsrhiinische Gebiet zu Pröisse, Hesse und Bayre choo. Bayre het sini wittelsbach-pfälzische Gebiet as „Rhiikräis“ bzw. „Rhiipfalz“ bezäichnet, wääred s hessische Groossherzogdum sinere nöije Browinz „Rhiihesse“ gsäit het. Pröisse het s Groossherzogdum „Niiderrhii“ und d Browinz „Jülich-Kleve-Berg“ 1822 zun ere nöije „Rhiibrowinz“ zämmegfasst, wo im katholische Süddäil sich e Separazioonsbeweegig under em Naame *Rhiiland* bildet het.

Noch em Erste Wältchrieg, wo die Allierte s Rhiiland bsetzt häi, sind chläini Däil im Weste (Eupen und Malmedy) a Belgie cho. Noch em Zwäite Wältchrieg isch Pröisse und dodrmit au d Rhiibrowinz ufglöst worde. Das Gebiet, wo d Brite bsetzt häi, isch em nöie Land Nordrhii-Westfale zuedäilt worde, und das, wo d Franzoose bsetzt häi, isch a s nöi Land Rhiiland-Pfalz cho; chläini Däil sind a Hesse (Wetzlar) und as Saarland (s Gebiet nördlich vo Merzig) gfalle.

## Litratuur
* Karl Joseph Simrock: *[http://books.google.de/books?id=cnk2AAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Rheinland Das malerische und romantische Rheinland]*, 1851.
* Paul Wentzcke, Hans Arthur Lux: *Rheinland. Geschichte und Landschaft, Kultur.* Deutsche Kunst- und Verlagsanstalt, 1925.
* Robert Sieger: *Über die Rheinlande.* In *Deutsche Rundschau*, Novämber 1926.
* Walter Marsden: *The Rhineland*. Hastingshouse Daytrips Publ., 1973, ISBN 0-8038-2070-4. (ängl.) (vollständigi Onläin-Wersion uf Google Books).
* Franz Petri und Georg Droege (Hrsg.): *Rheinische Geschichte in drei Bänden*. Düsseldorf 1978–1979.
* Falk Wiesemann u.&nbsp;a.: *Zur Geschichte und Kultur der Juden im Rheinland.* Schwann 1985.
* Joachim Conrad u.&nbsp;a.: *Evangelisch am Rhein. Werden und Wesen einer Landeskirche*. Düsseldorf 2007, ISBN 978-3-930250-48-6.
* Bernd Kortländer und Günter E. Grimm (Hg.), in: *Rheinisch. Zum Selbstverständnis einer Region*, 2001, J. B. Metzler Verlag, Stuttgart/Weimar

## Weblingg

* ''Das Rheinland unter den Franzosen'' beim Landschaftsverband Rheinland – Geschichte des Rheinlands mit mehreren Unterseiten
* Das Rheinland in NRW, Wissensarchiv WDR

## Fuessnoote
Raschi

Dr **Schlomo Jizchaki**, au *Schlomo ben Jizchak*, *Schelomo ben Isaak* oder *Salomo ben Isaak*, (hebräisch ), mäistens aber **Raschi** (hebräisch ), en Akronüüm für **Ra**bbi **Sch**lomo ben **J**izchak (uf d Wält choo 1040 z Troyes; gstorbe am 5. August 1105 z Troyes) isch e franzöösische Rabbiner und maassgääblige Kommentator vom Tanach und vom Talmud gsi. Er isch äine vo de bedütendste jüüdische Gleerte vom Middelalter und dr bekanntist jüüdisch Bibleexegeet überhaupt. Si Biblekommentar wird bis hüte studiert und in de mäiste jüüdische Bibleusgoobe abdruckt, si Kommentar zum babylonische Talmud gältet au as äine vo de wichdigste und stoot in alle druckte Usgoobe vo däm sim Teggst. Dr Raschi het au christligi Exegeete beiiflusst.

## Litratuur
* Deborah Abecassis: *Reconstructing Rashi's Commentary on Genesis from Citations in the Torah Commentaries of the Tosafot.* Montreal 1999. (onläin (PDF; 19,8&nbsp;MB); Dissertazion über e Genesis-Kommentar)
* Abraham Berliner: *Zur Charakteristik Raschis.* In: Markus Braun (Hrsg.): *Gedenkbuch zur Erinnerung an David Kaufmann.* Schottlaender, Breslau 1900. (onläin)
* Abraham Berliner: *Beträge zur Geschichte der Raschi-Commentare.* Eduard Rosenstein, Berlin 1903. (onläin)
* Volker Gallé, Geoffroy Grassin (Hrsg.): *Raschi: 1105–2005. Leben und Wirken Raschis, die Juden in der Champagne und am Rhein.* Worms-Verlag Worms 2005, ISBN 3-936118-42-6.
* 
* Ivan G. Marcus: *Rashi.* In: Lindsay Jones (Hrsg.): *Encyclopedia of Religion.* 2. Auflage, Band 11, Macmillan Reference USA, Detroit 2005, Seiten 7619-7621, onläin: Gale Virtual Reference Library 
* Lucia Raspe: *Jüdische Hagiographie im mittelalterlichen Aschkenas.* Mohr Siebeck, Tübinge 2006, S. 199–241, ISBN 	3-16-148575-0.
*Aaron Rothkoff, Avraham Grossman, Menahem Zevi Kaddari, Jona Fraenkel, Israel Moses Ta-Shma and Judith R. Baskin: *Rashi.* In: Michael Berenbaum and Fred Skolnik (Hrsg.): *Encyclopaedia Judaica.* 2. Uflaag, Band 17, Macmillan Reference USA, Detroit 2007, Seiten 101-106, onläin: Gale Virtual Reference Library
* Elie Wiesel: *Rashi.* Schocken Books, Nöi York City und Toronto 2009, ISBN 978-0-8052-4254-6. (übersetzt vo dr Catherine Temerson; Uszüüg under em Ditel *Meine Suche nach Raschi.* In: *Aufbau* 11/2009, S. 25–29. ).

## Weblingg

* 
* Jüdisches Lexikon: ''Raschi''
* 
* Raschijahr in Worms – Die Städte Worms und Troyes gedachten im Jahr 2005 des 900. Todestages von Raschi
* Was hat Weinbau mit dem Berufsrabbinertum zu tun? – Raschi von Troyes und die Thora als Spaten
* Raschi prophezeit Gottfried von Bouillon das Ende des Kreuzzuges (PDF; 65&nbsp;kB)
Judenverfolgungen zur Zeit des Ersten Kreuzzugs

Wääred em Buurechrüzzuug, wo vor em Erste Chrüzzuug vo de Ritter stattgfunde het, si im Früelig 1096 d Juude, wo im Rhiiland aasässig gsi si, vo Chrüzfaarer agriffe worde. Drbii isch s zu de erste organisierte Juudepogroom im Oobeland choo. Im Judentum erinneret mä sich an die Eräigniss as Gezerot Tatnu.

## Dr Zuug under em Emicho
Es si vilmol Briester gsi, wo d Bevölkerig gege d Juude ufgstachlet häi und verschiideni Chrüzzüüg si gege sä gfüert worde. Dr grösst isch dä under em Groof Emicho gsi. Dä het e Hufe vo öbbe 10'000 Manne, Fraue und Chinder us em Rhiiland, Ostfrankriich, Lothringe, Flandere und sogar Ängland im Früelig und Summer 1096 dur s Rhiidaal, dr Main uufe bis zur Donau gfüert. Dr Kaiser Heinrich IV. het befoole, d Juude z schütze und verschiideni Landeshere häi gmacht, was si häi chönne. Dr Bischof Johann I. vo Speyer het die jüüdische Iiwooner vo dr Stadt under si Schutz gstellt, wo dr Emicho si am 3. Mai aagriffe het; es het aber doch 12 Dooti gee. Dr Bischof vo Worms het s gliiche brobiert, aber christligi Iiwooner häi dr Emicho understützt, won er am 20. Mai in d Wormser Kathedrale iidrunge isch und 500 Juude umbrocht het. Z Mainz het dr Erzbischof Ruthard am 25. Mai verhinderet, ass im Emicho si Pööbel het chönne in d Stadt iidringe, am Daag druf häi aber Juudehasser us dr Stadt d Stadtdoor ufgmacht und im Bluetbaad, wo d Chrüzfaarer aagrichdet häi, si 700 Juude umchoo. Wo dr Emicho uf Köln choo isch, si d Juude scho us dr Stadt gflüchdet gsi. Er het druf si Hufe uf Ungarn gfüert, wo dr Köönig Koloman  iine d Witerräis verbote het und d Chrüzfaarer si schliesslig in Kämpf bi dr Leitha fast alli umchoo.

## Litratuur

*Robert Chazan: *European Jewry and the First Crusade*. University of California Press, 1987.
*Robert Chazan: *In the Year 1096. The First Crusade and the Jews.* Jewish Publication Society, 1996 (enthält auch Auszüge aus den hebräischen Chroniken).
*Jeremy Cohen: *Sanctifying The Name of God: Jewish Martyrs and Jewish Memories of the First Crusade*. University of Pennsylvania Press, 2004.
*Kenneth Setton (Hrsg.): *A History of the Crusades.* Madison, 1969–1989 (onläin).
* Steven Runciman: *Geschichte der Kreuzzüge.* 3. Band, 2. Kapitel.

## Weblingg
*Albert vo Aache und Ekkehard vo Aura: Emico and the Slaughter of the Rhineland Jews - Emicho und das Massaker an den rheinischen Juden.
*Jewish Encyclopedia: The Crusades 

## Fuessnoote
Kanonisches Recht

S **kanonische Rächt** isch s Chillerächt vo dr römisch-katholische Chille vom latiinische Ritus und vo de katholische Ostchillene. Es reglet die intärne Aagläägehäite vo dr chirchlige Gmäinschaft und gseet für e hufe Beriich en äigeni Grichtsbarkäit vor. Si Naame chunnt vo griechisch/latiinisch **' (‚Richtschnuer‘), wil die äinzelne Normkomplex im Codex vom kanonische Rächt as ''Canones'' bezäichnet wärde.

D Sammlig und [[Kodifizierung|Kodifizierig]] vom Chillerächt het im [[Mittelalter|Middelalter]] aagfange und s Resultat isch dr **' gsi, wo bis 1917 die maassgääbligi Gsetzsammlig vo dr römisch-katholische Chille bliibe isch. 1917 isch für die latiinischi Chille dr nöibearbäiteti **' erschiine, wo noch em Wunsch vom Babst [[Johannes XXIII.]] im Ufdraag vom 2. Vatikanische Konzil bis 1983 vollständig überarbäitet worde isch. Für die katholische Ostchillene isch 1990 dr **' erloo worde.

S Rächt vo dr katholische Chille het d Entwigglig vom dütsche Brozässrächt, vor allem vom Stroofbrozäss, stark voraabrocht. Au s Schuldrächt isch zum Bischbil dur e Grundsatz ** (‚Verdrääg müesse iighalte wärde‘), wo us em kanonische Rächt stammt, wääsentlig beiiflusst worde, wil eso die strängi Förmligkäit vom Römische Rächt het chönne überwunde wärde. Im Eherächt het s d Verwandtehüroot iigschränggt und het die gegesitig Pflicht zur ehelige Dröiji begründet. S kanonische Rächt isch bi dr Vermiddlig vom moraltheologische Begriff vo dr Stroof an s wältlige Stroofrächt vo zentraler Bedütig, isch aber hüte nume no innerhalb vo dr römisch-katholische Chille rächtens.

## Weblingg

* Kanonischi Gsetzbüecher im Vollteggst uf dr Site vo dr Kongregazioon für e Klerus 
* Skriptum ''Einführung in das Kirchenrecht'' (vom Ulrich Rhode; PDF-Datei; 451 kB)
* Skriptum ''Grundbegriffe des Kirchenrechts'' (Vorlääsig von Johann Hirnsperger; PDF-Datei; 7,15 MB)
* Skriptum ''Universalkirchliche Verfassungsstrukturen'' (Vorlääsig von Johann Hirnsperger; PDF-Datei; 383 kB)
* Skriptum ''Teilkirchenrecht'' (Vorlääsig von Johann Hirnsperger; PDF-Datei; 341 kB)
Vertrag Umars

Dr **Verdraag vom Umar** (Arabisch شروط عمر oder عهد عمر oder عقد عمر), isch en apokrüfs Abkomme zwüsche de Muslim und de Christe vo äntwääder Sürie, Mesopotamie oder Jerusalem. Im Lauf vo dr Zit het er e kanonische Status in dr islamische Rächtssprächig überchoo. Es git e baar Wersioone vom Verdraag, wo sich vo dr Struktuur und de Bedingige us vonenander underschäide. Dr Pakt wird mäistens im zwäite Kalif Umar ibn al-Chattab zuegschriibe, es git aber Historiker wo dängge, ass vom umayyadische Kalif Umar II. d Reed sig. 

## Inhalt
Im Verdraag het s e Liste vo Rächt und vor allem Iischränkige, wo für d Nid-Muslim gälte. Wenn e Nid-Muslim sich draa haltet, denn si si Person, si Familie und si Bsitz gschützt. Noch em islamische Gleerte Ibn Taymiyya, wo dr Verdraag as authentisch aagluegt het, chönne sich d *Dhimmi* vom Verdraag vom Umar befreije und dr gliich Status wie d Muslim überchoo, wenn si in dr Armee vom islamische Staat diene und zämme mit de Muslim kämpfe.

Zu de Iischränkige, wo d Dhimmi häi müesse folge, häi under anderem ghöört, ass si käni Hüüser wurde baue, wo hööcher si as die vo de Muslim oder ass si nid uf Säddel wurde ridde, ass si niemer wurde bekeere und ass si käni nöije Sakralgeböid wurde baue und alti nid wurde repariere. Und für dass d Muslime si liicht chönne identifiziere: ass si sich nid wie d Muslim wurde aazie, ass si bsundrigi Gürtel wurde aahaa und ass si d Hoor über dr Stirne wurde churz abschniide.

## Fuessnoote


## Weblingg
Dr Verdraag vom Umar uf wikisource (änglisch)
Philipp IV. (Frankreich)

Dr **Philipp IV.**, **dr Schöön** (, ; * 1268 z Fontainebleau; † 29. Novämber 1314 z Fontainebleau), us dr Dünastii vo de Kapetinger isch vo 1285 bis 1314 Köönig vo Frankriich gsi und (as Philipp I.) Köönig vo Navarra.

Er het us Frankriich en öiropäischi Groossmacht gmacht. Mit kompromissloser Autoridäät het er e modärns früeabsolutistischs Staatswääse ufbaut, wo dr middelalterlige franzöösische Monarchii e Machtentfaltig mööglig gmacht het, wie sis bis denn nie kennt het. Bsundrigi Bedütig het si Herschaft, wil er s Babstdum uf Avignon brocht het, won er s het chönne kontrolliere. Er het mit allerlei Macheschafte dr unabhängigi, riichi Tämplerorde verschlaage. Wie dr Eduard I. vo Ängland het er d Juude us em Land usgwiise. 

Si Biinaame isch zitgenössisch und bezieht sich uf sis Usgsee, wo im Ritterideal vo sinere Zit entsproche häig.

## Litratuur
* Joachim Ehlers: *Geschichte Frankreichs im Mittelalter*. Stuttgart 1987 [Nöiuflaag, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-89678-668-5].
* Jean Favier: *Un roi de marbre. Philippe le Bel, [[Enguerrand de Marigny|Engueran de Marigny]]*. Fayard, Bariis 2005, ISBN 2-213-62649-9.
* Jean Favier: *Philippe le Bel*. Fayard, Bariis 1978.
* Elisabeth Lalou: *Philipp IV. der Schöne*. In: *[[Lexikon des Mittelalters]]* Bd. 6, Münche/Züüri 1993, Sp. 2061-2063.
* Joseph R. Strayer: *The Reign of Philip the Fair*. University Press, Princeton/N.J. 1980, ISBN 0-691-05302-2.
* 

## Weblingg

## Fuessnoote
Eduard I. (England)

Dr **Eduard I.**, änglisch *Edward I*, au *Edward Longshanks* (Eduard Langbäi) und *Hammer of the Scots* (Hammer vo de Schotte) (*&nbsp;17. Juni 1239 z Westminster, London, Ängland; †&nbsp;7. Juli 1307 bi Burgh by Sands, Groofschaft Cumberland, Ängland), isch vo 1272 bis 1307 Köönig vo Ängland gsi, vo 1283 aa au Fürst vo Wales. Er isch dr eltist Soon vom Heinrich III. us em Huus Anjou-Plantagenet und däm sinere Frau Eleonore vo dr Provence.

## Ussepolitik
As Droonfolger het er 1270 mit 200 Ritter am 7. Chrüzzuug mitgmacht. Won er Köönig worde isch het er siis Riich afo usdeene. Er het zwäi Fäldzüüg gege Wales gmacht, 1277 und 1282-83, und s Land erooberet.

1286 isch er drei Joor lang in dr Gascogne gsi, won em ghöört het, und het si Herschaft dört stabilisiert. 
1294 isch zwüschen em Eduard und em franzöösische Köönig Philipp IV. e Chrieg usbroche. D Ängländer si gschlaage worde und häi d Gascogne verloore. Im zwäite Verdraag vo Bariis 1303 het dr Eduard I. wenigstens Däil vom Herzogdum mit de Stedt Bordeaux und Bayonne zruggüberchoo. 

1295 het dr Eduard en Ufstand z Wales zämmebrätscht. im Joor druf het sich dr John Balliol z Schottland mit Hilf vo Frankriich gege Ängland erhoobe. Im gliiche Joor het en dr Eduard bi Dunbar gschlaag und dr Balliol het abdankt. Vo denn aa isch Schottland vom ene änglische Statthalter regiert worde. Aber s Land isch immer schwiiriger zum Regiere worde. und dr Eduard isch uf eme Fäldzuug gegen e Robert Bruce bi Burgh by Sands in dr Nööchi vo Carlisle gstorbe.

## Innepolitik
1294 het er wie dr Philipp IV. z Frankriich Chillebsitz afo bestüüre und diräkti Abgoobe an dr Babst underbunde. Er het au die chirchlige Lääche afo kontrolliere. Alles daas het Ängland in Komflikt mit em Babst Bonifatius VIII. brocht.

Im Joor 1295 het er e Modällparlamänt zämmegstellt, wo regelmäässig zämmedräte isch und d Entwicklig vom britische Parlamentarismus maassgääblig beiiflusst het. Er het s Rächtswääse lo verschriftlige, wo sich bis denn vor allem uf mündlig überliiferets Gwoonhetsrächt gstützt het.

Noch dr bäbstlige Bulle vo 1286, wo e strikti Drennig vo Christe und Juude gforderet het, het dr Köönig d Juude zwunge, gääli Abzäiche an de üssere Chläider aazmache. Er het d Familienoberhöipter festgnoo und e baar von ene lo umbringe. 1290 het er s Edikt uusegee, wo alli Juude us em Land usgwiise het.

## Litratuur

* Dieter Berg: *Die Anjou-Plantagenets. Die englischen Könige im Europa des Mittelalters. (1100-1400)* (= *Kohlhammer-Urban-Taschenbücher.* Bd. 577). W. Kohlhammer, Stuttgart 2003, ISBN 3-17-014488-X, S. 155 ff.
* Marc Morris: *A Great and Terrible King. Edward I and the Forging of Britain.* Hutchinson, London 2008, ISBN 978-0-09-179684-6.
* Michael Prestwich: *Edward I.* University of California Press, Berkeley CA u. a. 1988, ISBN 0-520-06266-3.

## Weblingg

## Fuessnoote
Karl VI. (Frankreich)

Dr **Karl VI.** *dr Vilgliebti* oder *dr Waansinnig* ( oder ; * 3. Dezämber 1368 z Bariis; †&nbsp;21.&nbsp;Oktober&nbsp;1422 z Bariis) isch vo 1380 bis 1422 Köönig vo Frankriich gsi.

## Gschicht
Frankriich isch zu sinere Zit immer no vom Schwarze Dood vo 1348/49 gschwecht gsi und au dr Hundertjöörig Chrieg gege d Ängländer het sini Spuure hinderloo. Aber si Vater het s Land mit Erfolg reorganisiert und dr Bertrand du Guesclin am Chopf vo dr franzöösische Armee, het die änglische Drubbe us em Land verdriibe. Wil dr Karl as Chind het afo regiere und vo 1393 aa gäistesgstöört gsi isch, häi d Regänte und Berooter chönne mäche, was si häi welle. 
Aber am 17. Septämber 1394 het dr Karl sälber än Edikt uusegee, won er din behauptet, ass sich d Juude an de Christe wurde vergoo und ass dorum käni Juude me in sim Riich döfi lääbe. 

Die politischi Laag im Land isch verworre gsi. Bardeije häi sich bildet und 1410 isch s zum Bürgerchrieg zwüsche de Armagnacs und de Bourguignons cho.  1413 häi d Armagnacs gwunne und z Bariis d Herrschaft übernoo.

S Land isch aber gspalte bliibe und das het dr Heinrich V. vo Ängland usgnützt. Er isch im Land iigfalle und het im Herbst 1415 d Franzoose bi Azincourt vernichtend gschlaage. 1417 het er d Normandi bsetzt.

Noch eme Gmetzel an de Armagnacs het d Köönigin Isabeau de Bavière d Macht übernoo. D Ängländer si bis nooch zu Bariis vorgrückt. Dr Dauphin het anstatt d Burgunder, wo wichdigi Verbündeti vo de Ängländer gsi si, uf die franzöösischi Site z zie, dr Herzoog vo Burgund 1419 ermordet. 1420 häi druf dr Karl VI. und d Isabeau dr Dauphin zugunste vo iirer Dochder Katharina enterbt. Im Verdraag vo Troyes häi si die mit em Heinrich V. vo Ängland verhürootet und dä isch eso dr franzöösisch Droonfolger worde. Er isch aber no vor em Karl VI. gstorbe und eso het si äijöörig Soon Heinrich VI. die franzöösisch Chroone gerbt. Aber au dr Dauphin het sich zum Köönig lo usrüefe, so dass Frankriich zwäi Köönig gha het.

Dr Karl VI. isch in dr Kathedrale vo Saint-Denis, begraabe worde. Wo d Köönigsgreeber vo Saint-Denis wäärend dr Franzöösische Revoluzioon isch si Graab am 17. Oktober 1793 ufdoo und blünderet worde, sini Überräst het mä im ene Massegraab usserhalb vo dr Chille beärdigt.

## Litratuur
* Heidrun Kimm: *Isabeau de Baviere.* Dissertation, Münche 1967.
* Marie-Veronique Clin: *Isabeau de Baviére.* Münche 2001.
* Champion/Thoisy: *Bougogne, France, Angleterre au traité Troyes.* 1943.

## Weblingg

* www.valois.org – S Köönigliche Huus Valois
Ludwig X. (Frankreich)

Dr **Louis X.** *dr Zänker*, frz. *Louis X le Hutin*; (* 4. Oktober 1289 z Bariis; † 5. Juni 1316 z Vincennes) isch vo 1305 bis 1314 Köönig vo Navarra und vo 1314 bis 1316 Köönig vo Frankriich gsi.

## Lääbe

Dr Louis X. isch dr eltist Soon vom Philipp IV. vo Frankriich und sinere Frau Johanna vo Navarra gsi.

1305 isch er Köönig vo Navarra und im Joor 1314 au vo Frankriich worde. Vo 1305 bis 1316 isch er au Groof vo Champagne gsi. Er het d Armee vo sim Vater aagfüert und söll 1314 energisch druf drängt ha, ass dr Chrieg gege Flandre witergfüert wurd, was em si Biinaame iibrocht het.

Dr Louis X. isch in ere schwiirige Laag gsi, won er d Herschaft übernoo het, wil die hooche Stüüre, wo si Vater churz vor sim Dood beschlosse het, uf allgemäine Widerstand gstoosse si. In äinzelne Browinze, wie im Vermandois, in dr Picardie, dr Normandie, dr Champagne, im Burgund und au im Süde, häi sich die Aadlige zu „Lige“ zämmegschlosse, zum iiri Inträsse duurezsetze. Si häi verlangt, ass die allgemäini Stüür (taille) ufghoobe wurd, ass mä d Münze nid no schlächter wurd mache, ass die köönigliche Richter sich nüme in d Grichtsrächt vo de Baron wurde iimische und ass s Rächt uf d Feed vom Aadel anerkennt wurd. De Lige isch s aber nid glunge, d Posizioon vom Köönigdum entschäidend z beschränke, wenn au dr Louis X. im Lauf vom Joor 1315 in ere Serii vo Urkunde de äinzelne Aadelsgrubbierige gwüssi Zuegständniss gmacht het.

Dr Köönig isch überraschend am 5. Juni 1316 z Vincennes am ene Fieber gstorbe. Mä verzellt, ass er noch eme Ballspiil erhitzt in e chüele Chäller vom Schloss gange sig, und dört e hufe Wii drunke häig.

Er isch in dr Kathedrale vo Saint-Denis, begraabe worde. Wäärend dr Franzöösische Revoluzioon si d Köönigsgreeber vo Saint-Denis blünderet worde und au si Graab isch am 18. Oktober 1793 ufgmacht worde, und mä het sini Überräst im ene Massegraab usserhalb vo dr Chille beärdigt.

## Weblingg
Älplermagronen

**Älplermagrone** isch de Name vomene Gricht us de Schwiizer Alpe. Es wird us Teigware, Härdöpfel, Nidle, Chäs und Zwible gmacht. De Name setzt sich zäme us *Älpler* als Bezeichnig für Sänne und *Magrone*, emene Lehnwort vom italiänische Wort *maccheroni*.

## Gschicht
Älplermagrone wärdid hüt als traditionälls Schwiizer Sännegricht aagluegt. Tatsächlich sind Teigware aber erscht id Zentralalpe cho, wo de Gotthardtunnel buut worden isch und wo di italiänische Arbeiter ihri Pasta mitbrunge hend. I de Schwiiz hed mer für d Härschtellig vo de Teigware iiheimischi Eier dezuegnuu. Das nüüe Nahrigsmittel isch bsunders bi de Sänne schnäll beliebt worde, will s haltbar gsi isch und im Verhältnis zum Nährwärt sehr liechtgwichtig – beides unschätzbari Vorteil inere Zyt, wo alli Nahrigsmittel usser Milch und Chäs no mit em Räf uf d Alp hend müesse transportiert wärde. D «Magrone» sind mit billige iiheimische Härdöpfel gschtreckt und mit Zwible gwürzt worde. Zäme mit de Milchprodukt Nidle und Chäs hed das es währschafts Gricht gäh, wo im Chessel über em offnige Füür eifach härzschtelle gsi isch und au bi de schwäre Arbet uf de Alp guet gsättiget hed.

## Härschtellig
Älplermagrone wärdid bis hüt mit Eierteigware härgschtellt. Dezue nimmt mer ehner churzi Forme, wiä z.&nbsp;B. Penne oder italiänischi Maccheroni. D Teigware wärdid zäme mit gwürflete Härdöpfel gchochet, wobii Teigware und Härdöpfel under Berücksichtigung vo irere underschidliche Chochzyt nachenand i Topf ine ggäh wärdid. D Flüssigkeitsmängi wird so bemässe, as si ufgsoge isch, wenn d Härdöpfel und d Teigware weich sind. Nächhär wird d Nidle bigfüegt und grob grafflete Chäs (vorzugswys Sbrinz) drunderzoge. Me laht die Mischig es paar Minute la ziähe, bis de Chäs gschmulze isch. S fertigi Gricht wird mit gröschtete Zwible beschtreut. Di traditionälli Bylag dezue isch Öpfelmues.

Das Gricht hed regionali Abwandlige: In es paar Gägende wärdid Schinkeschtreife oder gröschteti Schpäckwürfel dezueggäh. Im Kanton Uri wärdid d Härdöpfel wägglah. 

## Verbreitig
Wil d Älplermagrone es Gricht sind, wo eifach gchochet wärde cha und wo guet sättiged, gfindt me si no vil uf em Schpiisplan vo de Pfadi oder vom Schwiizer Militär. Älplermagrone wärdid au gärn i Bärghüttene und i Restaurants mit Huusmaaschoscht serviärt. Wil si hüt au als Fertiggricht im Gaschtronomiigrosshandel erhältlich sind, sind si im Gaschtgwärb teilwys nümme huusgmacht.

Es git es ähnlichs Gricht au z Nordamerika und z Grossbritannie. Det heissts *Macaroni and cheese*.

## Weblink

* Älplermagrone-Rezäpt uf chuchitisch.ch
Rintfleisch-Pogrom

As **Rintfleisch-Pogrom** oder **Rintfleisch-Verfolgig** wird e Massemord an Juude  im Joor 1298 bezäichnet, wo vor allem in Franke stattgfunde het.

## D Juudeverfolgig vom 20. April 1298 bis am 19. Oktober 1298
D Juudeverfolgig het aagfange mit Grücht über e Hostieschändig, wo sich in dr chliine Stadt Röttinge verbräitet het. E Grubbe vo „Juudeschleeger“ under em „nobilis Rintfleusch“ oder „König Rintfleisch“, wo seer woorschiinlig gar kä Aadlige gsi isch, het am 20. April 1298 im ene erste Massaker die 21 Juude in dr Stadt uf em Schiterhufe verbrennt.
Denn isch dä Pööbel dur Franke zooge und het Juude ermordet, bis er am 19. Oktober 1298 e letschti jüüdischi Gmäind, die vo Heilbronn, vernichdet het.

Im Ganze si im Rintfleisch mindestens 4000 bis 5000 Juude zum Opfer gfalle, und die jüüdische Gmäinde vo vile fränkische Stedt si usgrottet worde. Es het aber au Usnaame gee. So häi d Rööt vo Räägensburg und vo Augsburg d Juude in iire Stetdt gschützt, au gegen e Wille vo äigene Bürger.  

## Litratuur
* Friedrich Lotter: *Die Judenverfolgung des „König Rintfleisch“ in Franken um 1298. Die endgültige Wende in den christlich-jüdischen Beziehungen im deutschen Reich des Mittelalters.* In: *Zeitschrift für historische Forschung* 4 (1988), S. 385–422.
* Miri Rubin: *Gentile Tales: The Narrative Assault on Late Medieval Jews*. Philadelphia 2004, ISBN 0-8122-1880-9, S. 48ff.
* 
* 

## Weblingg

* Friedrich Lotter: ''Rintfleisch-Verfolgung, 1298.'' In: *Historischen Lexikon Bayerns* (11. Merz 2011).

## Fuessnoote
Armledererhebung

Mit **Armlääderufstand**  wird en Ufstandsbeweegig vo Buure und vo stedtische Underschichte bezäichnet, wo vo Franke usgange isch und zwüsche 1336 und 1338 für e Räije vo Massaker an jüüdische Gmäinde im südwestdütsche Raum und im Elsass verantwortlig gsi isch. 

## Gschicht
D Bezäichnig vo de Armlääder-Pogroom chunnt vom Aafüerer vom Ufstand Arnold III. vo Uissigheim, eme "abgwirtschaftete Aadlige", wo men em au *Rex Armleder* oder *Köönig Armlääder* gsäit het. D Beweegig het z Röttinge an dr Tauber aagfange, wo am 29. Juli 1336 e Massaker an dr Juudegmäind aagrichdet worde isch. In e baar Dääg het si sich im Gebiet zwüsche dr Tauber und em Main usbräitet und Bluetbeeder in verschiidene jüüdische Gmäinde vo chliinere Stedt z Franke aagrichdet (Tauberbischofsheim, Mergentheim, Iphoofe, Kitzinge und anderi). D *Juudeschleeger*, wie mä dene marodierende Grubbe au gsäit het, mit Hilf vo dr Würzburger Stadtbevölkerig bi Oggsefurt aaghalte worde. Mä het dr Armlääder festgnoo und am 14. Novämber 1336 z Kitzinge higrichdet. 

Im Summer 1337 isch d Armlääderbeweegig wider usbroche und het sich vo Franke us über Hesse bis ins Elsass usbräitet. Under dr Füerig vom Bäizer *Hans Zimberlin*, wo au dr Naame Köönig Armlääder brucht het, und vom Aadlige *Umbehoven vo Dorlisheim* isch dr Hufe dur s Elsass zooge und über e hufe jüüdischi Gmäinde häärgfalle. Er het an verschiidene Ort Massaker aagrichdet, wie z Ruffàch, Anze, Mülhuuse und Ràppschwihr. Erst z Colmar isch d Beweegig 1338 aaghalte worde, wo d Bürger vo dr Stadt sich gwäigeret häi, die jüüdische Iiwooner uszliifere. Die Ufständische si denn vo kaiserlige Drubbe verdriibe worde. Au dr Bischof vo Stroossburg und anderi Fürste häi gmerkt, ass die Beweegig nit nume für d Juude gföörlig isch und häi 1339 mit em Zimberlin e Landfriide abgschlosse. 

D Armläädermassaker si sozusage e Vorspiil zu de Juudevervolgige zur Zit vom Schwarze Dood gsi, wo zää Joor spööter in ganz Middelöiropa usbroche si.

## Litratuur
* Christoph Cluse: *Blut ist im Schuh. Ein Exempel zur Judenverfolgung des "Rex Armleder".* In: Friedhelm Burgard u. a. (Hgg): *Liber Amicorum necnon et amicarum für Alfred Heit.*  Trier 1996, S. 371-392.
* Gerd Mentgen: *Studien zur Geschichte der Juden im mittelalterlichen Elsass.* Hannover 1995, S. 348-360.
* Friedrich Lotter: *Hostienfrevelvorwurf und Blutwunderfälschung bei den Judenverfolgungen von 1298 ('Rintfleisch') und 1336-1338 ('Armleder').* In: *Fälschungen im Mittelalter*, Teil 5: *Fingierte Briefe, Frömmigkeit und Realienfälschungen*. Monumenta Germaniae Historica Band 33.5, Hannover 1988, S. 533-583.
* Klaus Arnold: *Die Armledererhebung in Franken 1336.* In: *Mainfränkisches Jahrbuch* 26 (1974), S. 35-62.
* Siegfried Hoyer: *Die Armlederbewegung - ein Bauernaufstand 1336/1339.* In: *Zeitschrift für Geschichtswissenschaft* 1 (1965), S. 74-89.
* 
* 

## Weblinks
* Richard Gottheil, Gotthard Deutsch: «Armleder Persecutions». In: Isidore Singer (Hrsg.): *Jewish Encyclopedia*. Funk and Wagnalls, Nöi York 1901–1906 (änglisch).

## Fuessnoote
Königreich Polen

**Köönigriich Pole** (polnisch *Królestwo Polskie*, latiinisch *Regnum Poloniae*) isch d Bezäichnig vom polnische Staat in de Joor 1000 bis 1795 gsi. Vo 1815 bis 1867 isch es die offizielli Bezäichnig für s *[[Kongresspolen|Kongräss-Pole]]*, wo dur e Personalunion mit em Russische Kaiserriich verbunde gsi isch, gsi. 

S Köönigriich Pole het äntwääder im Joor 1000 aagfange, wo dr Kaiser Otto III. d polnisch Herzog Bolesław I. zum Status vom e „Brueder und Hälfer vom Römische Riich“ erhoobe het, oder wo sich dr Bolesław I. 1025 churz vor sim Dood sälber zum Köönig vo Pole kröönt het. S spöötere Polnisch-Litauische Riich isch 1795 mit dr Dritte Däilig vo Pole und dr Abdankig vom Köönig Stanisław August Poniatowski, wo vo Russland, Ööstriich und Pröisse erzwunge worde isch, undergange.

## Charte vom Köönigriich

Datei:Polen1020.png|S Köönigriich Pole um 1020 under dr Piaste-Dünastii.
Datei:West-Slavic peoples until 1125.jpg|S Köönigriich Pole (aagschriibe mit *R. Poloniae*) südlig vom Herzogdum Pommern (aagschriibe mit *D. Pomeraniæ*) und südwestlig vo Pröisse (aagschriibe mit *Pruzzia*) uf ere Landcharte vo westslawische Völker und Riich (gääl umrandet) bis 1125. Pröisse isch kä slawischs Land gsi.
Datei:Poland1301-cs.png|S Köönigriich Pole under em Köönig Wenzel (I.) Root: diräkti Herrschaft as Landesherr (verdrätte vo „Capitanei“). Blau: Piastischi Däilherrschafte, wo sini Suzeränidäät anerkennt häi. Grau, Grüen und Veielett: Piastischi Däilherrschafte, won en 1301 nonig as Suzerään und Köönig vo Pole anerkennt häi.
Datei:Map of the Grand Duchy of Lithuania (pink) and the Crown of the Kingdom of Poland (red) and its neighborhood in 1386 – 1434 (English version).png|S Köönigriich Pole vo 1386 bis 1434 under dr Herrschaft vo de Jagiellone, wo au s Groossfürstedum Litaue, und d Köönigriich Bööme, Kroazie und Ungarn beherrscht häi.
Datei:Rzeczpospolita2nar.png|Die Aristokratischi Republik Pole-Litaue um 1619, d Gebiet wo von ere abhängig gsi si, inklusiv: d Herzogdümer Pröisse, Kurland und Livland.
Datei:English map of Poland XVIII century.png|Die Aristokratischi Republik Pole-Litaue im 18. Joorhundert (änglischi Charte)
Datei:Karte kongresspolen.png|Kongrässpole, 1815–1867


## Litratuur

* Emil von Sydow: *Das Königreich Polen. Topographie und statistische Skizzen*. Leipzig 1864 (onläin)
* *Verwaltung und Reformen im Königreich Polen von 1815 bis 1867.* 2. Uflaag, Berlin 1869 (onläin)
* Fedor Possart, Józef Lukaszwewicz und Adolph Mulkowski: *Das Königreich Polen und der Freistaat Krakau*. Stuttgart 1840 (online)
* Martin Cromer: *Beschreibung des Königreichs Polen*. Mit einigen Anmerckungen herausgegeben von Andreas Schott. Dantzig 1741 (onläin).

## Fuessnoote
Tor (Architektur)

As **Door** wird in dr Archidektuur e gröösseri Öffnig zum Duuregoo im ene Geböid, ere Muure oder eme Haag bezäichnet.

Mä brucht s Wort au für en entsprächend groossi Düüre, wo das Door zuemacht.

## Arte vo Door
* s *[[Stadttor|Stadtdoor]]* as en Öffnig in dr Stadtmuure
* s *Burgdoor* als Iigang zun ere Burg, vilmol in dr Usfüerig vom ene *Doorwääg* oder eme *Kammerdoor* (mit Door, Fallgatter und Äänligem)
* s *Gartedoor* as Öffnig in ere Muure oder eme Haag vom ene Garte, vilmol e Gitterdoor 
* s *Wärksdoor* oder d Iifaart von ere Gwärbaalaag (mit Schiebdoor, Schlagbaum usw.)
* s *Garaaschedoor* as Öffnig von ere Garaasch oder au von ere Wärkhalle (zum Bischbil mit eme Rolldoor)
* s *Hooftoor* as Öffnig zum ene brivate Hoof/Innehoof
* s *Schüüredoor* as e bsundrigs groossi Öffnig von ere Schüüre z.&nbsp;B. für Höiwääge
* s *[[Viehgatter|Gatterdor]]* zum Vee chönne uf e Matte zum Wäide driibe
* s *Weerdoor*, e befestigts Door in ere Stadtmuure oder ere Burg 
* s *Eeredoor*, mäistens en äigeständige Doorbau, wo nume für zum representiere oder zum Macht demonstriere baut wird. Doodrzue ghööre *[[Triumphbogen|Driumfbööge]]* zu Eere vo siigriiche Herrscher oder Fäldhere.

## Weblingg

* Tor und Tür, Portal und Pforte (brivati Website vo meerere Autore zur Kulturgschicht - www.pkgodzik.de) (PDF; 316&nbsp;kB)
Spicy Roots

D **Spicy Roots** sin e Musikgruppe vu Schwiewerdenge, wu anne 1994 grindet woren isch un zue dr bekannteschte Ska-Band vu Dytschland ghert.

## Bandgschicht
D Band isch 1994 entstande. Scho ai Johr no ihre Grindig sich Spicy Roots as Vorgruppe vum Laurel Aitken uf dr Bihni gstande. Dr Ufdritt het e großi Ufmerksamkait kriegt un derfir gsorgt, ass d Band im Johr dernoo bundeswyt Konzärt mit verschidene Ska-Greßine iberchuu het.

Anne 1997 het d Band di erscht Mini CD *Export* ufgnuu, wu unter em Label S.O.S. Records vereffetligt woren isch. D Lieder *Spirit of ’69* un *Optimism* sin in Hitlischte vu dr Ska-Szene chuu. Im Johr 2001 isch s erscht Komplettalbum *„One More“* unter em Plattelabel Grover Records uusechuu. No dr Vereffetlichung vu dr Platte 2001 het d Band Tuure chenne mache dur Dytschland un s europäisch Uusland. D Spicy Roots hän zem Byschpel bi dr *Easter Ska Jam Tour* un uf em Surffeschtival im italienische Torbole gspiilt. D Konzärt sin vun e baar Döusert Zueschauer aaglost wore.

Aafangs 2005 hän d Spicy Roots mit dr Arbet an ihrem Album aagfange, wu 2006 unter em Namen *Get Ready* uusechuu isch. Anne 2010 isch s Album *Just in time* chuu.

## Diskografy
* 1997: *Export*, Longplayer (S.O.S. Records)
* 2001: *One More*, Longplayer (Grover / Elmo Records)
* 2002: *Achtung Elmo!*, Sampler (Grover / Elmo Records)
* 2004: *Brilliant Day*, Single (Grover / Elmo Records)
* 2006: *Get Ready*, Longplayer (Vinyl Only Records)
* 2010: *Just in time*, Longplayer (Vinyl Only Records)
* 2014: *Reggae Feeling*, Single
* 2015: *Drive my car (Cover of The Beatles)*, Single
* 2019: *Penny Black*, Longplayer (Vinyl Only Records)

## Weblink
* spicy-roots.de
Sulperg

De **Sulperg** (di altiigsessene Wettiger säged meischt *Sulzberg*) isch en Hoger i de Schwiiz.

Er ligt am öschtliche Ortsrand vo Wettige, südöstlich vom alte Dorfkern. De höchschti Punkt vom Sulperg ligt uf der Höchi vo , und er isch im obere Berich vo Wald bewachse.

Im Wald findet me d Mariekapelle, wo en Chrüzwäg hiigoot. De Bärg isch zämme mit de Lägere und de Limmig es landschaftlichs Charakteristikum vo Wettige, wo durch es wiisses Wägchrüz verstärcht wird, wo guet sichtbar am Waldrand stoht.

## Weblink