Zhou-Dynastie

D **Zhou-Dünastii** () isch e chinesischi Herrscherdünastii gsi, wo in e westligi Dünastii mit dr Hauptstadt Zongzhou/Hao (öbbe 1122/1045–770 v. d. Z.) und in e östligi Dünastii mit dr Hauptstadt Chengzhou bi Luoyang (770–256 v. d. Z.) iidäilt wird. D Drennlinie isch en Iifall vo Nomaade, wo 771 dr Köönig You döödet und d Hauptstadt blünderet häi. 

Ws het au no e *nördligi* Zhou-Dünastii gee, wo mer e au Bei-Zhou säit. Si het vo 557–581 as e churzlääbigi Noochfolger-Dünastii s Tabgatsch-Riich regiert.

## Die westlige Zhou

Der letzti Yin-Köönig Zhouxin (1154–1122 v. d. Z.) isch e Türann gsi. Er het dr Zhou-Herzog Chang (postum: Wen Wang, Zhōu Wén Wáng 周文王) iigsperrt und noch däm sim Dood het dr Soon vom Chang, dr Fa, in dr Schlacht vo Muye dr Köönig Zhouxin gschlaage, dä het Sälbstmord begange, und dr Herzog Fa isch zum König Wu (reg. 1122–1117 v. d. Z.) worde. D Herrschaft vo de Zhou isch unsicher bliibe. Barbare häi s Riich vo Usse aagriffe und die Aadlige häi sich vo Inne gege d Zhou-Köönig erhoobe. Dr Köönig Mu (1001–946 v. d. Z.) het s Stroofrächt reformiert und si Riich vergröösseret. Sini Noochfolger, dr Li (878–827), dr Xuan (827–782) und dr You (781–771) si türannisch und lasterhaft gsi und weenig Understützig vo iirem Volk gfunde. Wo d Quanrong-Barbare us em Nordweste Shaanxi aagriffe häi, häi s dr Köönig You umbrocht und d Hauptstadt Hao blünderet.

## Die östlige Zhou

Aadligi häi d Barbare verdriibe und im Zou si Soon, dr Köönig Ping (770–719) het d Hauptstadt uf Chengzhou bi Luoyang (Provinz Henan) verläit. Dr Herrscher vom Herzoogdum *[[Qin (Staat)|Qin]]*, wo 936 v. d. Z. gründet worden isch, het im Ping bim Rückzuug ghulfe und drfüür die alte Kärnländer vo de Zhou im Nordweste as Lääche überchoo. Dr Ufstiig vo dr spöötere Qin-Dünastii het eso as Grenzschützer gege d Barbare aagfange.

S Riich vo de Zhou het sich immer mee ufglööst, d Leensheere si immer mächdiger worde und häi sich geegesitig bekämpft. Dr Köönig Huan (719–696) isch gege si Underdaan Zhuang, wo s Lääche über Zheng gha het, in Chrieg zooge, aber dä het en 707 v. d. Z. gschlaage. Denn häi sich alli groosse Aadlige zu Köönig erkläärt, und d Zhou häi alli Macht über sä verloore. 

Im Joor 256 v. d. Z. häi d Qin  dr Zhou Herrscher abgsetzt, und 221 v. d. Z. au d Zit vo de kämpfende Riich beändet.

## Staat und Wirtschaft, Entwicklige

S Riich isch in 9 Browinze iidäilt gsi und öbbe 1700 Leensherrschafte. Es het 5 Rangklasse vo Leensheere, gee. Dr Köönig het am e Hoof gläbt und Inspekzionsräise dur s Riich gmacht. E diplomatischs Brotokoll het dr Umgang zwüschen em Köönig und sine Leensheere greeglet. Drei Groossherzöög und säggs Minister häi dr Staat verwaltet. 

Es het Stüüre („mittlers Kwadrat“) gee, Frondienst (3 vo 10 Dääg) und Chriegsdienst. D Gsetz si in Bronse gschriibe gsi, aber es het nume weenig Beamti gee, wo sä überwacht häi. 

In dr Filosofii isch s d Zit gsi vom Laozi, Konfuzius, Mengzi und Mo Zi. Si het ufblüit vor allem in dr Zit vo de Früeligs- und Herbstannaale und dr Zit vo de kämpfende Riich. Schüeler vo de Filosofe (dr Konfuzius eläi het 72 von ene ghaa) si umezooge und häi ghulfe,  d Däilstaate besser z organisiere und dr inneri Friide z sterke. 

Im 4. und 3. Jhd. v. d. Z. isch d Wirtschaft gwaggse und es het technischi Erfindige gee. D Landwirtschaft isch intensiver worde, mä Dünger afo bruuche, gosseni Iisewärkzüüg (Gussiise isch sit 513 v. d. Z. noochgwiise) und s Brustgurtgschirr, wo de Zuugdier d Luftrööre nid zuedruckt het. Mä het zwüsche verschidnige Arte vo Bööde afo underschäide, und groossi Aalaage für d Bewässerig und d Entwässerig baut. 

D Zaal vo de Iiwooner isch im Geegesatz zur früeje Zhou-Zit under de spoote Zhou gwaggse. Eso häi die Aadligi groossi Armeä vo Buure chönne ufstelle, wo mänggisch mee as 100'000 Maa stark gsi si.

## Köönig vo dr Zhou-Zit

## Litratuur
* Li Feng: *Landscape and power in early China: the crisis and fall of the Western Zhou, 1045 - 771 BC*, Cambridge University Press, 2006
 
## Weblingg

* änglischi Site über Ostasie