open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zuckerrübe

**Angersche** (*Beta vulgaris* subsp. *vulgaris* var. *altissima*; alemannischi Näme) sen a Hackfruocht.

## Gschicht
Dr Chemiker Andreas Sigismund Marggraf het in 1747 as Erschde dr Zuckerghalt in der Runkelrüebe nochgwiise. Nochdäm die schlesischi wiissi Rüebe züchdet worden isch, het 1801 der Physiko-Chemiker Franz Carl Achard au d Grundlage für die induschdrielli Zuckerproduktion gschafft. Die erschdi Rüebezuckerfabrik uf dr Wält isch z Cunern in Schlesie baut worde.

Um 1850 isch dr Wanzläber Pflueg und d Drillmaschine iigfüehrt worde und d Mechanisierig vom Zuckerrüebeabau het agfange.

## Literatur
* Klaus-Ulrich Heyland (Hrsg.): *Spezieller Pflanzenbau*. 7. Auflage, Ulmer, Stuttgart, 1952, 1996, ISBN 3-8001-1080-6, S. 203 ff.

## Weblinks

* Wissenswertes zum Thema Zuckerrübe vom Agrarportal proplanta
* Landwirtschaftlicher Informationsdienst Zuckerrübe
* Beratung und Information für den süddeutschen Zuckerrübenanbau
* Werner Luder, Ruedi Stark, Helmut Ammann - Zuckerrüben: Erntemanagement und -kosten. Schwere Erntemaschinen gut auslasten, ohne die Böden zu verdichten
* Ernst Spiess, Etienne Diserens -Zuckerrüben: Erntetechnik und Bodenschutz. Vielseitige Wechselwirkungen zwischen Technik, Erntequalität und Ökologie
Ebnet

Dr Namme **Ebnet** trage im alemannische Sprochrum folgendi Ortschafte:

z Dütschland
* Ebnet (Freiburg), en Stadtdeil im Stadtkreis Friburg, Bade-Württeberg
* Ebnet (Bonndorf im Schwarzwald), en Ortsdeil vu Bòòdorf im Landchrais Waldshuet, Badde-Württebärg
* Ebnet (Vogt), en Ortsdeil vu Vogt im Landkreis Raveschburg, Bade-Württeberg

in dr Schwiiz
* Ebnet LU, en Ortsteil vu Äntlibuech im Kanton Lozärn

**Ebnet** isch usserdem:
* in dr Alemannia en verbreitete Namme für e Gwann.

* Ebnet (Naturschutzgebiet), es Naturschutzgebiet bi Vogtsburg im Kaiserstuel, Landchrais Breisgau-Hochschwarzwald, Bade-Würtebärg

**Ebnet** isch de Name vo folgende Persone: 
* Liselotte Ebnet (1932–2009), dütschi Operette- und Musicalsängeri
* Otto Ebnet (* 1944), dütsche Politiker

**Lueg au **
* Ebnit
Europäisches Jugendchorfestival

S **Europäische Jugendkoorfeschtywal** isch e Feschtywal fir jugendligi Keer us Europa. Im Joor 2012 het s z Basel schtattgfunde, wo au die friehnere Veraaschtaltige in de Joore 1992, 1995, 1998, 2001, 2004, 2007 und 2010 duuregfiehrt worde sind. S findet kai Wettbewärb oder Kontescht schtatt.

S isch e sehr erfolgryychs Eraignis mit Keer vo heggschtem Nywoo us allne Dail vo Europa. S Feschtywal het regelmässig en ussereuropäische Gaschtkoor wie dr Philadelphia Boys Choir (1992), dr Drakensberg Boys Choir us Syydafrika (1998), und im 2004 het dr Jugendkoor Santa Cecilia us Riversul (im Bundesschtaat São Paulo, Brasylie als Gascht s Feschtywal beryycheret.

Gaschtgäberkoor isch d Knabekantorey Basel; dääne ihre friehnere Dirigänt, dr Beat Raaflaub, wirkt au im Vorsitz vom Feschtywal mit.

## Weblinks

* Offizielle Website EJCF
* Das 5. EJCF im Mai 2004
Rosenstolz

**Rosenstolz** isch es Musikduo us Berlin, wo us dä Sängerin *AnNa R.* und äm Songwriter und Sänger *Peter Plate* bestoht. Ggründet worde isch dia Gruppä 1991 z Berlin-Friedrichshain. D Liäder, wo fascht immer uf Dütsch gsunge werdä, sind am Afang vom Stil her zwüschet Pop, Chanson, und Rock agsidlet gsi. Besunders am Afang vo ihrerä Karrierä hät Rosenstolz d'Musik hüfig mit mehdütigä Täxt produziert. Öppä ab äm Johr 2000 händs weniger Chanson-Element gmacht, ehner meh Pop-Element. Hüt ghört Rosenstolz zu dä umsatzstärchstä deutschsprochigä Bands.

## Gschicht
D *AnNa R.* (bürgerlich: Andrea Natalie Rosenbaum) isch am 25. Dezember 1969 z Berlin-Friedrichshain uf d Wält cho und isch z Oscht-Berlin ufgwachse. Sie läbt hüt immer no z Berlin-Friedrichshain. Bi dä Ufnahmeprüäfig a dä Musigschuäl z Friedrichshain isch sie durräkait. Vor ihrem Durchbruch als Sängerin hät sie als Chemielaborantin und Musikhändlerin gschaffät, um ihri Gesangsusbildig z finanzierä. Sit November 2002 isch sie mit äm Nilo Neuenhofen verhürotet.

Dä *Peter Plate* isch am 1. Juli 1967 z Neu-Delhi uf d Wält cho. Sin Großvatter isch dött als Diplomat tätig gsi. Vor sim Umzug uf Berlin 1990 hät dä Peter Plate längeri Ziit under anderem z Goslar und z Braunschweig gläbt. Hüt läbt er z Berlin-Charlottenburg. Er hät sich scho vor dä Gründig vom Duo Rosenstolz als Musiker versuächt. Sit 1990 läbt dä Peter Plate mit sim Fründ Ulf Leo Sommer, wo als Produzent, Komponist und Texschter für Rosenstolz tätig isch, zämä. Am 1. Juni 2002 händ diä beide än itreiti Partnerschaft bestätigt.

Rosenstolz hät am Afang vor ämänä sehr chlinä Publikum gspiilt. Ihres erschtä Konzert händs im Oktober 1991 i dä Galerie Bellevue z Berlin mit knapp 30 Bsuächär abghaltä. Bi ihräm erschtä Konzert im Schwulezentrum SchwuZ in Berlin sind si 1992 usbuht wordä. Mit der Ziit sinds denn aber immer populärer wordä. Lang häts Radio und Fernseh trotzdem nüt vo Rosästolz gspiilt. Jetzt sind Rosestolz aber sehr bekannt wordä und es chömäd immer meh Lüt ad Konzert. Mittlerwiili spiile Rosestolz sogär im Hallestadion z Züri.

## Diskografii
;Albe
*"Soubrette werd' ich nie" (1992)
*"Nur einmal noch" (1994)
*"Mittwoch is’ er fällig" (1995)
*"Objekt der Begierde" (1996)
*"Die Schlampen sind müde (1997)
*"Zucker" (1999)
*"Kassengift" (2000)
*"Macht Liebe" (2002)
*"Herz" (2004)
*"Das große Leben" (2006)
*"Die Suche geht weiter" (2008)
*"Wir sind am Leben" (2011)

## Filmografi
* 2011: *Rosenstolz - Wir sind Wir! Die Erfolgsgeschichte eines Popduos*, Fernsehdokumentation (ARD) vom Marc Boettcher

## Literatur
* 1998: Rosenstolz: *Lieb mich, wenn du kannst, nimm mich, nimm mich ganz.* Dtv, München 1998, ISBN 3-42-320058-8
* 2006: Das grosse Leben
* 2009: Rosenstolz – Die Suche geht weiter

## Weblink

* Offizielli Website vo Rosenstolz
* Rosenstolz bi laut.de
* Rosenstolz-Diskographie uf hitparade.ch
* Rosenstolz-Interview ber Erfolg und Zwäng
Neuburg (Freiburg im Breisgau)

**Nöiburg** isch e umiddelbar nördlich vu dr Aldstadt glägene Stadtdeil vu Friburg im Brisgau, zue dem au dr östlich vu dr Aldstadt gläge Schlossberg ghört. Nooch Oste hi grenzt dr Bezirk uf em bewaldete Schlossberg an d'Oberau, nooch Norde an Herdere, nooch Weste trennt ihn d'Rhidalbahn vum Stadtdeil Stüehlinger.

D'Wohnbevölkerig vu knapp iber 4000 Lit isch vergliichswiis nidrig. Grossi Deile vu dr westliche Hälfti vum Stadtbezirk werre vum Campus vu dr Universität ignumme, wo im sognennte Institutsvirtel ihri mathematisch-naturwisseschaftliche Fakultäte sowie s'Rektorat agsidelet het. In dr Osthälfti vum Stadtdeil het s'Landrotsamt vum Landkreise Brisgau-Hochschwarzwald si Sitz. Denäbe sin do u.&nbsp;a. e Krankehüs, zwei Gwerbschuele, die katholisch Akademi, d'Justizvollzugsastalt sowie witteri Behörde agesidelet.
 
Trotzdem isch dr Stadtdeilnamme *Nöiburg* in dr Bevölkerig nit populär. Die östlich vu dr Habsburger Stross in der Stadtdeilmiddi glägene Virtel werre gmeihi as e Deil vu *Herdere* agluegt, d'Gebite westlich devu as *Institutsvirtel* bezeichnet.

## Gschichte
Die erst Bebauig vu Nöiburg isch schon bal nooch dr Stadtgründig vu Friburg noch im 12. Johrhundert erfolgt. In sällere nördliche Vorstadt sin au s'Armespital un s'Findelhüs z'finde gsi. D'Vorstadt het e eigeni Stadtmure gha.

Im Drissigjährige Krieg isch d'Vorstadt schwer in Mitleideschaft zogen worre, un nooch dr französische Besetzig vu Friburgs anno 1677 het dr Vauban d'Vorstadt schliffe lo, um Platz fer dr Norddeil vum Festigsring um Friburg z'schaffe, wo d'Aldstadt nooch em Muster vu Nöi-Brisach in dr folgende Johrzehnte wie e Korsett igschnürt het.

D'Wiiderbesidelig isch erst wiider ab Afang vum 19. Johrhundert erfolgt. S'Virtel isch no zue Ehre vum badische Grossherzog *Ludwigsvorstadt* gnennt worre. Erst im 20. Johrhundert isch, jedefalls in dr amtliche Bezeichnig, wiider dr middelalderlich Namme *Nöiburg* verwendet worre.

Bi dr Bombardierig vu Friburg im November 1944 isch dr Stadtdeil fast vollständig zerstört worre.

## Quelle
*Gschichte vu Nöiburg
*Internetuftritt vu dr Stadt Friburg
Neuburg

**Neuburg** isch dr Namme:

* vu dr Kreisstadt Nöiburg an dr Done im Landkreis Nöiburg-Schrobehuse in Bayern
* vu dr Gmei Neuburg im Landkreis Nordwestmeckleburg in Meckleburg-Vorpommre, lueg: Neuburg (Mecklenburg)	
* vu dr Gmei Nöiburg a.d.Kammel im Landkreis Günzburg in Bayern
* vu dr Gmei Neuburg a.Inn im Landkreis Passau in Bayern
* vu dr Gmei Neuburg am Rhi im Landkreis Germerse in Rhiland-Pfalz
* vum Stadtdeil Nöiburg vu Friburg im Brisgau in Bade-Württeberg, lueg: Nöiburg (Friburg)
* vu eme Ortsdeil vu dr Gmei Siggelkow im Landkreis Parchim in Meckleburg-Vorpommre

* vu eme ehemolige Komitat in dr hütige Slowakei, lueg: Komitat Neograd
Tiengen

**Tiengen** isch die schriftdütsch Bezeichnig fer

* e Deil vu dr Stadt Waldshuet-Düenge z Bade-Württeberg
* e Stadtdeil vu Friburg im Brisgau, lueg Dienge (Friburg)
Altstadt

As **Aldstadt** wird meistens dr historisch Stadtchern vu ere Stadt bezeichnet. D'Altstadt isch meistens dur verwinkelti Gässli un historischi Baute, z.&nbsp;B. Fachwerchhüser, chennzeichnet. Erchennbar isch d'Aldstadt uf ere Charte oft dodra, dass si vu Strosse oder Orte umgäbbe isch, wo uf d'Existenz vu ere Stadtmüre hidüte (Strosse mit *[[Tor (Architektur)|Tor]], [[Mauer]]* oder *[[Wall]]* im Namme). Sälli Charakteristike sin us dr middelalderliche Städt entstande, wo fascht alli vu Befestigunge wie Wälle un Müre umgäbbe gsi sin. Dr Rest vu dr Stadt isch no in dr Regle um dr igfridet Stadtchern drumrumgwaxe.

Dr Begriff *Aldstadt* dient au innerhalb vu historische Stadtcherne as Abgrenzig vu Stadterwitterige (wo no oft *Nöistadt* oder au *Nöiburg* heisse) zue dem zum Zittpunkt vu dr Erwitterig scho vorhandene Stadtgebiet. 

Au as offizielle Namme vu Verwaltigseiheite oder Stadtvirtel wird dr Begriff verwendet; e Bispil defir isch d'Altstadt vu Friburg.

## Artikel iber Aldstädt in dr Alemannia
* D Altstadt vo Baasel (Groossbaasel)
* D Glaibasler Altstadt
* D Friburger Aldstadt
* D Zürcher Altstadt
Brühl

**Brühl**, **Brüel**, **Briel**: fer middelhochdütsch "Sumpf", oder fiichti Matte, Aue. Dezue git s au Flurnämme wie "Am Brühl", "Auf der Brühl". 

**Brühl** isch dr Namme vu dene Ortschafte:
*Deilort vu dr Stadt Esslinge am Neckar in Bade-Württeberg, lueg: Esslinge-Brial
*Stadtdeil vu Friburg im Brisgau, lueg Briel (Friburg)
*Gmei im Rhi-Neckar-Kreis in Bade-Württeberg, lueg: Briel (Bade)
*Stadt im Rhein-Erft-Kreis in Nordrhi-Westfale, lueg: Brühl (Rhiland)
*Brühl wird dr Stadtpark in Quedlinburg in Saxe-Ahalt gnennt, lúeg: Brühl (Quedlinburg)
*Brühl wird au s'Dal bi Mödling in Östrrich bezeichnet, wo sich dr Stadtdeil *Vorderbrühl* un dr Ort Hinterbrühl befinde.
*d'Katastralgmei Brühl vu dr Gmei Weitra in Nideröstriich mit dr Orte Oberbrühl un Unterbrühl in Niderösterrich
* E Stross in Leipzig, "Der Brühl" (vor em 2. Weltkrieg e Zentrum vum europäische Pelzhandel. Nooch dem 2. Weltkrieg un em Wegzug vum grösste Deil vum Rauchwarehandel, in dr westdütsche Pelzbranche au ibertrait fer s'nöi Zentrum in dr Niddastross z'Frankfurt/Main.)

**Brühl** isch dr Namme vu dem Sportclub:
* Brühl St. Gallen, Schwizermeister anno 1915 im Fuessball

Die Persone trage dr Namme **Brühl**:
*Heinrich Graf von Brühl ( *1700, † 1763), säxischer Premierminister 
*Marie von Brühl ( *1779, † 1836) 
*Heidi Brühl, dt. Schauspileri, Sängeri, Entertaineri (*30.&nbsp;Jänner 1942, † 8.&nbsp;Juni 1991)
*Daniel Brühl, dt. Filmschauspiler, ( *1978)
*Tanja Brühl (* 1969), dütschi Soziologi, Juniorprofessori fer Fridens- un Konfliktforschig
Silvio Blatter

De **Silvio Blatter** (* 25. Januar 1946 z Bremgarte im Aargau) isch en Schwizer Schriftschteller.

## Läbe
De Silvio Blatter schtammt us enere Arbeiterfamiliä. Är hed d’Bezirksschuel i sym Heimatort und vo 1962 bis 1966 ds Lehrerseminar z Wettingen bsuecht. Aaschlüßend isch är sächs Jahr lang Primarschuellehrer in Aarau gsi. 1970 hed är mehreri Monet lang i mene Betrieb vo de Metallinduschtrie gschaffet.

1972 het är ds Studium vo de Germanistik a de Universität Zürich ufgnoh, wo är nach sächs Semeschter abbroche het. 1974 isch är erneut i de Induschtrie tätig gsi, dasmal als Maschinearbeiter i de Kunstschtoffinduschtrie. 1975 het är bim Schwiizer Rundfunk DRS en Uusbildig zum Hörschpielregisseur absolviert. Nach längere Uufenthalte in Amsterdam und Husum het är sich 1976 als freie Schriftschteller in Zürich niderglah. Hüt läbt är in Oberglatt im Kanton Zürich.

## Leischtige

De Silvio Blatter, wo vorwiegend Prosa schriibt, schilderet i sine früehe Wärch de Alltag und d’Monotonie vo de Induschtriearbeit uf detaillierti Art und Wiis. Bekannt isch de Autor aber durch sini sogenannti *Freiamt-Trilogie* worde, wo us de Romän *Zunehmendes Heimweh*, *Kein schöner Land* und *Das sanfte Gesetz* beschtaht, wo es breits Bild vom Blatter sinnere Heimatregion, em sogenannte "Freiamt" im Kanton Aargau, und sine Bewohner zeichnet. I de 90er Jahr isch em Blatter sini literarischi Tätigkeit in Hintergrund trätte, und är het sich fascht zäh Jahr vorwiegend de Malerei gwidmet. Sit em Jahr 2000 sind Schriibe und Male aber wider gliich wichtig für ihn. 

Är isch Mitglied vom Düütschschwiizer PEN-Zentrum (vo 1984 bis 1986 Vorsitzende) und Mitglied vom Verband "Autorinnen und Autoren der Schweiz".

## Uuszeichnige und Ehrige

* 1972 Förderpriis vo de Schtadt Züri
* 1974 Conrad-Ferdinand-Meyer-Priis
* 1978 Förderpriis vo de Schtadt Züri
* 1979 Priis vo de Neue Literarische Gsellschaft

## Wärch

* *Brände kommen unerwartet*, Züri 1968
* *Eine Wohnung im Erdgeschoß*, Aarau 1970
* *Schaltfehler*, Züri 1972
* *Mary Long*, Züri 1973
* *Nur der König trägt Bart*, Züri 1973
* *Flucht und Tod des Daniel Zoff*, Aarau 1974
* *Genormte Tage, verschüttete Zeit*, Frankfurt am Main 1976
* *Zunehmendes Heimweh*, Frankfurt am Main u. a. 1978
* *Love me tender*, Frankfurt am Main 1980
* *Die Schneefalle*, Züri u. a. 1981
* *Kein schöner Land*, Frankfurt am Main 1983
* *Die leisen Wellen*, Zürich 1985 (zäme mit em Ulrich Anderegg)
* *Wassermann*, Frankfurt am Main 1986
* *Das sanfte Gesetz*, Frankfurt am Main 1988
* *Das blaue Haus*, Frankfurt am Main 1990
* *Avenue America*, Frankfurt am Main u. a. 1992
* *Der blinde Fleck*, Züri 1992
* *Die Glückszahl*, Frankfurt am Main 2001
* *Zwölf Sekunden Stille*, Frankfurt am Main 2004
* *Eine unerledigte Geschichte*. Frankfurt am Main 2006
* *Zwei Affen*. Köln 2008

## Weblink
*  Kurzbiografie zum Silvio Blatter
* Yytrag im Autore-Verzeichnis vo dr Stiftig Bibliomedia
*
Haslach

Dr hochdytsch Namme **Haslach** (alem. *Hasle*) chummt as geographischi Beziechnig mehmols vor. (Mer leitet dr Namme „Haslach“ us em Altdütsche „Hasala“ fer Haselnussstude un „Aha“ fer Fliessgwässer ab.)

## Ortschaftè

**Dütschland**
* D Stadt Hasle im Kinzigdal, Bade-Württeberg
* Dr Ortdeil Haslach bi Hohenau, Bayern
* Dr Ortsdeil Haslesimeschwald in Simeschwald, Bade-Württeberg
* Dr Ortsdeil Hasle bi Oberkilche, Bade-Württeberg
* Dr Ortsdeil Hasle bi Herreberg, Bade-Württeberg
* Dr Ortsdeil Hasle bi Rot an dr Rot, Bade-Württeberg
* Dr Ortsdeil Haslach bi Traunstein, Bayern
* Dr Ortsdeil Haslach bi Bad Aibling, Bayern
* Dr Stadtdeil Hasle z Friburg im Brisgau, Bade-Württeberg

**Östriich**
* Haslach an der Mühl, e Gmei in Oberöstriich
* *Haslach (Nappersdorf-Kammersdorf)*, e Katastralgmei vu Nappersdorf-Kammersdorf in Nideröstriich
* *Halsach (Gleinstätten)*, e Katastralgmei vu Gleinstätten in dr Steiermark
* *Haslach (Dornbirn)*, en Ortsteil vu Dornbirn, im Vorarlberg
 
**Italie**
* *Oberau-Haslach*, es Stadtvirtel vu Booze im Südtirol

**Elsass**
* Gmeinde Ewerhàslàch un Nederhàslàch im Kanton Molshe (Brischtal)

## Flüss
* Haslach (Rychi Ebrach), linkè Nebbèfluss vo dè Rychè Ebrach im Landchreis Bamberg, Bayern
* Haslach (Rot), rächtè Nebbèfluss vo dè Rot im Landchreis Biberach, Bade-Württèbärg
* Haslach (Unteri Argè), rächtè Nebbèfluss vo dè Unterè Argè im Landchreis Raveschburg, Badè-Württèbärg
* Haslach (Wuètè), rächtè Nebbèfluss vo dè Wuètè im Südschwarzwald, Badè-Württèbärg

**Lueg au:**
* Hasle
Herdern

Dr Namme **Herdern** bezeichnet verschideni Orte im alemannische Sprochgebit:
* Herdern TG, e Gmei im Kanton Thurgau, Schwiiz
* *Herdere*, en Ortsdeil vu dr Gmei Hohetenge am Hochrhi im Landchreis Waldshuet, Bade-Württeberg, Dütschland
* Herdern (Freiburg), en Stadtdeil vu Friburg im Brisgau, Bade-Württeberg

* *Herdere*, en Flurnamme im Weste vu dr Stadt Züri
Hochdorf

Dr Namme **Hochdorf** bezeichnet verschideni Ortschafte:

## z Dütschland
### Gmeinde
* Hochdorf, e Gmei im Landkreis Esslinge in Bade-Württeberg 
* Hochdorf, e Gmei im Landkreis Biberach in Bade-Württeberg 
* Hochdorf-Assenheim, e Gmei im Landkreis Ludwigshafe in Rhiland-Pfalz

### Orts- un Stadtdeile
* Hochdorf bi Bischofsmais, en Ortsdeil vu dr Gmei Bischofsmais im Landkreis Regen in Bayern
* Hochdorf bi Duggendorf, en Ortsdeil vu dr Gmei Duggedorf im Landkreis Regensburg in Bayern
* Hochdorf bi Merching, en Ortsdeil vu dr Gmei Merching im Landkreis Aichach-Friedberg in Bayern
* Hochdorf an dr Enz, en Ortsdeil vu dr Gmei Eberdinge im Landkreis Ludwigsburg in Bade-Württeberg
* Hochdorf bi Nagold, e Stadtdeil vu dr Stadt Nagold im Landkreis Calw in Bade-Württeberg
* Hochdorf bi Ludwigsburg, en Ortsdeil vu dr Gmei Remseck am Neckar im Landkreis Ludwigsburg in Bade-Württeberg
* Hochdorf, e Stadtdeil vu Friburg im Brisgau in Bade-Württeberg
* Hochdorf bi Fraidestadt, en Ortsdeil vu dr Gmei Seewald im Landkreis Fraidestadt in Bade-Württeberg
* Hochdorf bi Weimar, en Ortsdeil vu dr Gmei Blankehain im Landkreis Weimarer Land in Thüringe

## in dr Schwiiz
* Hochdorf LU, e Gmeind im Kanton Lozärn

## Gebiet
* Amt Hochdorf, eine vo füüf ehemolige Ämter (Bezirk) vom Kanton Lozärn, Schwiz
Der Tunnel

**Der Tunnel** isch en Churzgschicht vom Friedrich Dürrenmatt, wo 1952 erschiene isch. D’Gschicht isch unter anderem im Band „Der Tunnel“ vo 1964 veröffentlicht worde. Sie gehört zum Hauptwärch vom Dürrenmatt und zu de Klassiker unter de surreale Churzgschichte. 

## Handlig
      
Protagonist isch en verträumte vierezwänzgjährige Schtudänt, wo am Aafang vo de Gschicht folgendermasse charakterisiert wird:

*Ein Vierundzwanzigjähriger, fett, damit das Schreckliche hinter den Kulissen, welches er sah (das war seine Fähigkeit, vielleicht seine einzige) nicht allzu nah an ihn herankomme, der es liebte, die Löcher in seinem Fleisch, da doch gerade durch sie das Ungeheuerliche hereinströmen konnte, zu verstopfen, derart, dass er Zigarren rauchte (Ormond Brasil 10) und über seiner Brille eine zweite trug, eine Sonnenbrille, und in den Ohren Wattebüschel: Dieser junge Mann, noch von seinen Eltern abhängig und mit nebulösen Studien auf der Universität beschäftigt, die in einer zweistündigen Bahnfahrt zu erreichen war, stieg eines Sonntagnachmittags in den gewohnten Zug, Abfahrt siebzehnuhrfünfzig, Ankunft neunzehnuhrsiebenundzwanzig, um anderentags ein Seminar zu besuchen, das zu schwänzen er schon entschlossen war.* 

Doch uf däre Strecki, wo är oft fahrt, fallt ihm uf, dass de Zug ungwöhnlich lang durch en eigentlich sehr churze Tunnel raset, wo är suscht nie sonderlich bemerkt het. D’Unruhe vom Schtudänt wachst, während die Mitreisende nid beunruhigt sind. De Schaffner versicheret uf Aafrag, dass alles in Ordnung sig.  
De 24-Jährigi schtosst zum Zugführer dure, wo sich de langi Tunnel nid erkläre cha. Gmeinsam schaffed sies, zur Lokomotive z’chlättere. De Füehrerruum isch leer, de Lokomotivfüehrer scho nach füüf Minute abgschprunge, de Zugfüehrer aber an Bord blibe (Är seit, är hetti scho "immer ohne Hoffnung gelebt") D’Lok ghorcht nümme, d’Notbräms funktioniert nümme, und de Zug rast immer schnäller und schnäller in dunkle Abgrund.
Am Änd luegt de Schtudänt - wo am Aafang no Watte und Sunnebrülle treit het - em kommende Tod muetig is Auge, wändet de Blick nid ab: "Was sollen wir tun" - "Nichts (…) Gott ließ uns fallen, und so stürzen wir denn auf ihn zu."

## Interpretation
De in Abgrund rasendi Zug cha düütet wärde als Symbol fürs in greglete Bahne verlaufende Läbe vo de Mänsche, wo uf en sich immer düütlicher abzeichnendi Kataschtrophe (de Tod, ds Nüüt oder ds Ungwüsse) zulauft. De urplötzlich und unerklärlich in Alltag iinbrächendi Schrecke(= Zugskataschtrophe) zeigt d’Unentrinnbarkeit uf, vor däre sich d’Mänsche hinter de Alltäglichkeit verstecked.
Der letschti Satz vo de Gschicht düütet ds schrecklichi Gschehe als Wille Gottes. Das machts aber nit weniger unverchständlich. 

## Trivia
Mit em Aafang vo de Gschicht schiint de Dürrenmatt de komplizierti Schriibstil vom Thomas Mann sim Zauberberg z’parodiere. Au inhaltlich gits en Überschnidig: De Zauberberg beginnt mit de Zugfahrt vomene junge Ma, wo gärn Zigarre rauche tuet.

## Literatur

* "Die schönsten Kurzgeschichten aus aller Welt", Band 2, Verlag Das Beste 1976, S.724-733
Annett Louisan

D **Annett Louisan** (* 2. April 1977 z Havelberg; eigendlich *Annett Päge*) isch ä dütschi Sängeri und Musikeri.

## Läbä
D Annett Louisan isch als Einzelchind bi ihrnä Grosselterä z Sachsen-Anhalt uifgwachse und hed dett imne Chor erschti Erfahrigä mit Gsang gmacht. Wo si 13ni gsi isch, isch si mid ihrerä Mueter uf Hamburg zogä. Det hed si a der Kunschthochschuel schtudierd. Aafangs hed sie das Schtudium nu als Studio-Musikeri zahld, jetz aber isch d musikalisch Karrierä i Vordergrund grückd.

## Musig
D Annett Louisan hed als äini vo dä ganz wenige dütsche Sängerinne mit Chanson-Lieder i der Charts Erfolg. Dä Erfolg hed si vor allem a ihrerä Schtimm zverdanke und a dä Text vo ihrem Songwriter und Produzänt *Frank Ramond*.

Ihres zwäite Album isch nu wiiter vom Pop entfärnd als ihres erschte. I dem fiehrd d Annett Louisan die dütsch und französisch Chanson-Tradition wiiter. Die meischtens sehr liislig Hintergrundmusig betond nu meh die sanfti, huuchigi Schtimm vo ihre.

## Diskografi
### Albe
* 2004: *Bohème*
* 2005: *Unausgesprochen*
* 2007: *Das optimale Leben*
* 2008: *Teilzeithippie*
* 2011: *In meiner Mitte*
* 2014 : *Zu viel Information*
* 2016: *Berlin, Kapstadt, Prag*
* 2019: *Kleine große Liebe*
* 2020: *Kitsch*
* 2023: *Babyblue*

### Singles
* 2004: *Das Spiel*
* 2005: *Das Gefühl*
* 2005: *Das große Erwachen (… und jetzt&nbsp;…)*
* 2005: *Chancenlos*
* 2006: *Eve*
* 2006: *Wer bin ich wirklich*
* 2007: *Das alles wär nie passiert*
* 2007: *Was haben wir gesucht?*
* 2008: *Drück die 1*
* 2009: *Auf dich hab ich gewartet*
* 2009: *Lass uns reden*
* 2009: *Die nächste Liebe meines Lebens*
* 2011: *Wenn ich so wär wie Du*
* 2011: *Würdest du?*
* 2011: *Nimm’s nicht persönlich*
* 2011: *Verschwinde*
* 2011: *Pärchenallergie*
* 2014: *Zu viel Information*
* 2014: *Dein Ding*
* 2014: *Besonders*
* 2014: *Kannst du wirklich nur an Fußball denken?*
* 2016: *OMG!*
* 2016: *Nur geträumt*
* 2019: *Die schönsten Wege sind aus Holz*
* 2019: *Belmondo*
* 2019: *Ein besserer Mensch*
* 2021: *Vielen Dank für die Blumen*
* 2023: *Blutschwestern (Live)*

### Livealbe
* 2014: 'Zu viel Information – Live*
	* 	* 	* 	
=== Kompilatione ===
* 2015: 'Song Poeten*

### DVD
* 2006: *Unausgesprochen* (Live-DVD)
* 2007: *Das optimale Leben* (Live-DVD; au als Tour-Edition inkl. Album)
* 2009: *Teilzeithippie* (Live-DVD)
* 2011: *In meiner Mitte – Live* (Live-DVD)
* 2014: *Zu viel Information – Live* (Live-DVD)

### Wiiteri Titel und Projekt
* 2005: *B-Seite* (Rio Reiser Coverversion, „Familienalbum“)
* 2006: *Das silberne Segel* (Lieder/Hörbuech-Projekt)
* 2007: *Kokettier nicht mit mir* (Duett mit em Götz Alsmann, Album „Mein Geheimnis“)
* 2007: *Der kleine Unterschied* (im Soundtrack vo "Warum Männer nicht zuhören und Frauen schlecht einparken")
* 2008: *Frei wie der Wind* (Lied im Abspann vom Disney-Film "Tinkerbell")

## Weblink

* 
* www.annettlouisan.de – Offizielli Websiite vor Annett Louisan
* Annett Louisan uf Myspace
* Annett Louisan bi laut.de
* Interview vom 2. April 2005 us em *Hamburger Abendblatt*

## Fuessnote
Arlesheimer See

Dr **Arlisemer See** isch e Gwässer im Mooswald westlich vu Friburg im Brisgau im Diengemer Bann. Er isch in dr 1960er Johre im Zug vum Bau vu dr A 5 vu Charlsrueh nooch Basel as Baggersee usghobe worre. Dr See besitzt offeni Wasserflächene un Verlandigszone wo Schwimm- un Dauchpflanze, Röhricht un Grosssägge-Ried vorchumme. Stellewiis isch s'Gewässer au vu eme Sumpfwald umgäbbe.

Anno 1966 isch dr See uf Betriibe vum BUND as Naturschutzgebit usgwiise worre. Sit dert het er sich zue eme wichtige Rast- un Nahrigsplatz fer Vögel entwicklet. Es sin insgsamt öppe 160 Vogelarte noochgwiise worre. Vu sällene brüete 48 Arte im Beriich vum See. Zuedem sin 31 Libellenarte un zwei Fledermüsarte zellt worre.

## Arte, wo vorchömme
### Amphibie
*Erdkrotte
*Grasfrosch
*Chrüzkrotte
*Seefrosch

### Sügedierer
*Rauhütfledermüs
*Wasserfledermüs

### Vögel
*Baumpiper
*Bittelmeise
*Iisvogel
*Garterotschwanz
*Grüenspecht
*Chleispecht
*Middelspecht
*Nündöter
*Teichhuehn
*Waldschnepfe
*Wasserralle

## Herchumft vum Namme

Dr See isch uf Arlise im Kanton Basel-Landschaft daift, wil dert die katholisch Basler Domprobschtei sit 1679 ihr Sitz gha het, devor ab dr Reformation, wil Basel evangelisch worre isch, z'Friburg im Brisgau.  Die katholisch Domprobschtei het kurioserwis noch bis 1806 s'Chilchepatronat iber die sit dr Reformation evanglisch Diengemer Chilche inne gha. Dr Namme vum See soll an sälli Beziehig zwische Dienge un Arlise erinnere.

## Lueg au
Friburger Seä
Solange Fernex

**Solange Fernex** (* 15. April 1934 ze Strosburi; † 11. September 2006 én Birdel (Haut-Rhin), Frànkrich), geboreni *de Turckheim*, ésch e elsassischi Politikerin, Pazifischtin un Umweltschitzerin (v. a. geje Atomenergie) gsin. Se ésch v'rhirot gsin mét Michel Fernex, e franco-(„welsch“-)Schwizr Doktr. De Nàmme Fernex wurd korrekt *ferné* üssg'sproche àwwr viili Elsass'r saje „fernex“ (*fernèxe*).

Se het in Biederthal bi Basel im Sundgöi, de südlichscht Landschaft vum Elsass glebt.  

1973 ésch se àn de Nationalrotswahle én-e Circonscription (Wahlbezirk) vun Milhüüse *Suppléante* (Stellvertreterin) vun Henri Jenn gsin, de erscht Franzos, wo bi Pàrlamentswahle (bim erscht Tour/Wahlgàng) mit ökologischi Fröje um Wählerstimme geworbe het. 

Mét Philippe Dufetel üss Toulouse zsàmme, Lischteerschti f´r d´ politisch Bewejung Écologie-Europe bi de Europawahle 1979.
1983 ze Bàriss Beteiligung am-e Hungerstreik f´r d´nukleari Àbrischtung éww´r 40 Daj (Jeûne pour la Vie). 1984 Métbegrinderin vun de franzeesch Griene. Lischteerschti f´r de Griene (Les Verts) un Wahl z´r Députée bi de Europawahle 1989. 2001 Üsszeichnung mét´me Pris f´r ihrer Insatz f´r de nukleari Àbrüschtung. Presidentin vum franzeesch Zweig vun de international Organisation *Femmes pour la Paix et la Liberté*.

## Bibliographii
* Elisabeth Schulthess, *Solange Fernex, l'insoumise. Ecologie, féminisme, non-violence*, Collection Ecologie, Ed. Yves Michel, 2004. ISBN 2-913492274
* (Témoignages recueillis par) Solange Fernex, *La vie pour la vie: jeûne pour la vie: août-septembre 83*, Ed. Utovie, Collection Pour que la joie demeure, 1985.

## Weblink
* Nachruef fer Solange Fernex vun de Badisch-Elsässischi Burjerinitiative, BUND un CSFR (de. und frz.)
* "Solange Fernex nous a quittés", Pressecommüniquee vun de frz. Griene (frz.)
* "Adieu Solange!", Nachruef üss de Schwiz (de.)
* Solange Fernex starb am Montag (de.)
* "Il a montré un chemin..." (frz.)
* Solange Fernex (de.)
* Bruno Villalba: Solange Fernex (1934-) (frz.)
* Hommage à Solange Fernex, Radiosendung von Terre à terre
Neuendorf SO

**Nöiedorf** (amtlich *Neuendorf*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Göi im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geographi
Nöiedorf lyt im Mittuland grad am Jurasüdfuess i dr Ebeni vo dr Dünnere zwüsche Oensige und Oute. Nöiedorf hed dur das as sy Dorfchärn guet erhaute blibe isch sy ländlich Charakter bhaute. D Induschtri lyt am nördliche Rand vom Gmeinsgebiet ennet dr Outobahn A1. I däm Induschrigebiet sy vor auem Transportungernähme agsydled wo vo de guete Aschlüss a d Nationauschtrosse profitiere.

## Gschicht
D Gschicht vo Nöiedorf fohd a mit dr erschte Nennig vom Wyler *Werthe* um 1100. Dr Wyler *Kipf* isch weschtlich drvo gläge und s erschte Mou im Johr 1308 beschribe. Zwüsche 1400 und 1600 si Werd, Kipf und *Nüwendorf* (1417 *Núwen Dorff*.) näbenang ufgfüehrt. Auem Aschyn no sy zwüsche Kipf und Werd am Bach noche nöii Hüser bout worde, und me het de däm Gebiet s'nöie Dorf gseit. Ab 1600 hed sich dr Name Nöiedorf duregsetzt.

Imene Grossbrand im Johr 1654 sy 40 strohdeckti Hüser zerstört worde und die nöii Chile wo 1651 fertig worde isch. Imene zwöite Brand im Johr 1767 sy nomou 12 Heimet und 16 Schüüre abebrönnt.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 7,9 % gläge.

## Religion
21,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 64,8 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,3 %, CVP 33,2 %, EDU 0,6 %, EVP 1,3 %, FDP 19,9 %. GLP 2,8 %, GP 3,0 %, SP 7,4 %, SVP 27,3 %, Suschtigi 1,3 %.

Gmeindspresidänt isch dr Paul Stöckli (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,5 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1796 Iiwohner 96,5 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,4 % Französisch, 0,6 % Italienisch und 2,5 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Nöiedorf ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Wappe
Es wysses Tazechrüz imene blaue Fäud (bis 1931 no rot).

## Bilder

Neuendorf SO 125.JPG|Hauptstraass mit Blick uf d Chile und dä Dorfspycher
Neuendorf SO 136.JPG|Dorfspycher
Neuendorf SO ponto trans Duennern 067.JPG|Brugg über Dünnärä mit Blick ufs Industryquartiär
Duennern apud Neuendorf 070.JPG|Dünnärä
Neuendorf SO gastejo zum Ochsen 089.JPG|Gaschthuus zum Ochsä
Neuendorf SO 084.JPG|Blues
Neuendorf SO 098.JPG|Fridhoof


## Weblink
* Gmeind Nöiedorf

* 

## Fuessnote
Neuapostolische Kirche

D **Neuapostolischi Kirch** (NAK) isch e christlichi Religionsgmeinschaft, wo sich z End vom 19. Jahrhundert uus de Katholisch-Apostolische Gmeinde entwicklet hät.

## Andri Bezeichnige
D offizielli Abkürzig heißt im dütschsprochige Ruum NAK (in andre Sproche: z. B. engl. NAC, franz. ENA). Im Internet hät sich inzwische s Präfix "nak-" für Bezirks- un Gmeindesiite, Gruppe un Organisatione innerhalb vo de NAK ingebürgeret. D internationali Kirch würd mit NAKI (= NAK International) abkürzt. In Internetfore würd au häufig de Uusdruck "Naki" für e Mitglied vo de NAK verwändet.

## Emblem

S Emblem vo de Neuapostolische Kirch isch in Wiiß uf hellblauem Grund ghalte: E Krüz schwebt über stilisierte Welle; am Horizont got uus denne Welle d Sunne uf. Die drei Sinnbilder sin s Krüz, d Sunne bim ufgoo un d Welle vom Meer. E offizielli Uuslegig vom Emblem durch d Kircheleitig findet nit statt (Bild).

E mögliche Bezug ka in de drei Sakrament vo de NAK gse werde: D Welle stöhn für d Wasserdaufi, s Krüz fürs Abendmohl un d Sunne für d Geistesdaufi.

## Weblink

* naktuell.de, Eigeständige Informationsdienst vo de neuapostolische Cherche
* Netzwerk Apostolische Geschichte, Überkonfessionelli und unabhängigi Inträssegemeinschaft für d Gschicht vo de Apostolische Glaubensgmeinschafte
* nak-info, Kriteschi Betrachtige öber di Neuapostolisch Cherche vonere private Initiative bibeltreue Christe

### Offizielli Weblink
* d Website vo de Neuapostolische Cherche International
* d Website vo de Neuapostolische Cherche Dütschland, mit Link zu de Gebiets-Cherchene
* d Website vo nacworld
Kirchberg BE

**Chiuperg** (amtlech *Kirchberg*) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.

## Geografi
Chiuperg isch es Dorf am rächte Stade vor Ämme. Es isch vo Rüedtlige-Aucheflüeh nume dür d Ämme trennt. Zue dr Gmeind ghört ou na dr Bütikofe. D Gmeindsflächi bsteit us 47,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 32,9 % Waud, 18,2 % Sidligsflächi u 1 % süschtigi Flächi.

Z Höchfäud isch der Dorfhügu, ä teu dervo streckt sech bis zum Zäntrum vom Dorf, won der Hügu när Chiuchhoger heisst, wöu die witt um sichtbari Chiuche druf steit.

## Gschicht
Chiuperg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 994 aus *Chilcberc*. Im Jahr 1911 isch Bickige zue Chiuperg choo, 1953 isch Rumedinge eigeständig worde. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Buurdlef ghört.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,7 % gläge.

## Religion
72,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 22,2 %, CVP 2,0 %, EVP 4,5 %, FDP 10,1 %. GLP 5,1 %, GP 5,2 %, SP 17,6 %, SVP 28,4 %, Suschtigi 4,9 %.

Gmeindspresidänt vo Chiuperg isch dr Werner Wyss (Stang 2013).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,5 % gläge. Z Chiupberg gits viu Iifchoufsmüglechkeite, Banke, Bus-Hautsteue, Schuele u no viu meh.

## Verchehr
Ä eigete Bahnhof het's aber nid, dä isch gad uf der angere Ämmesitte und heisst Chiupberg-Aucheflüeh (Kirchberg-Alchenflüh).

Chiupberg het o ä Outobahnusfahrt vor A1 und ä Umfahrigsstrass, wo sitt es paar Jahr z Dorfzäntrum verchehrstechnisch söu entlaste. Z Dorfzäntrum isch o ersch gad teuwiis nöi gstautet worde, d Trottoir si verbreiteret worde und mä het sogar Böim pflanzt. So söu das ganze chly meh nacheme Zäntrum usgseh, wo me sech o aus Fuessgänger cha ufhaute. Im gliiche Atemzug si aber uf dene verbreiterete Trottiors ou grad no nöji Parkplätz bout worde, wo dä Fuessgängerberiich grad wider chly abwärte.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 5244 Ywohner 90,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 3 % Italienisch.

Dr Bärndütsch vo Chiuperg ghört zum Hochalemannisch un ungerscheidetsech aber zum Teu chly vom Bärndütsch, wo me ir Stadt Bärn redt.

## Lüt
* Fritz Widmer, Liedermacher, * 5. Februar 1938 z Chiubärg; † 28. April 2010 z Bärn

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmeind Chiuperg
* 

## Fuessnote
Idiolekt

An **Idioläkt** bezoichnet die individuell Schproch vo ma uinzelne Mänsche. Drzue gheert syn Wortschaz, sy Schprochverhalte, syne Usdruckswys und syne Usschproch. An Idioläkt isch a schprochliche Varijetäät uf dr Eebene vum uinzelne Schpreacher.

Dr Begriff Idioläkt wird ou hergnoh, um die Bsunderhoite z’bschrybe, noh deanna ma d’Schproch vo verschydene Schpreacher in ra Schprochgmynschaft unterschyde kaa; wodur's a Teema fir d’Soziolinguischtik wird: D’Gsamthoit vo ra Schprochgmoinschaft loht se bloss aa dr Summe vo de Idioläkt feschtmache.

## Lueg ou
* Dialäkt

## Näzgleicher
* Ytrag i dr „Stanford Encyclopedia of Philosophy“ *(ängl.)*
Oberiberg

**Oberybrig** (amtlich *Oberiberg*) isch di ober Gmeind vo dä beidä Ybrig. S isch di höüchscht glägnig Gmeind im Kantoun Schwyz. D Chilä schtoht uf 1'135 m und dä Druäsbärg isch 2'232 m ü.M. 

## Laag
Ds Oberybrig gränzt as Muotital, a Illgau, Schwyz, Alpl, Einsidlä und as Underybrig wo früänr mid Oberybrig zämme d Gmeind Ybrig gsi isch. Abr d Gemeinde hen sich vor ächli me dä zweihundärt Jaarä trännt. Zum Oberybrig ghörd au nu s Schigebiät Houchybrig im Hessisbohl.

## Gschicht
Oberybrig isch zum eerschte Maal gnennt worde um 1217-22 als *Yberge*. Dä Namä Ybrig chund vo dä Yiä, ämänä Baum wo's früenär vil gä haig hiä, voralläm uf dä Guggärä obä. Ds Ybrig ghörd nu zämä mid äm Alpl zum Bezirk Schwyz, obwoul d Gmeinde uf da andära Sytä vo dä Wasserscheidi sind. Das chund dävou, will Oberybrig vo Schwyz har besidläd wordä isch. Zersch sind Alplär chou und im Herbsch widär übär d Ybrigäregg zrück gangä. Speitär sinds dä au dä Wintär durä blibä. Im Chlouschtr Einsidlä isch ufeisch z Sinn chou, s Ybrig chönnti zu Einsidlä ghöurä. Ds Ganz hedmer dä als Marchstriit betitläd.

## Bsundrgheitä und Eigäheitä
Näbsch ä hufä frischr Luft und wenig Näfel gits im Obärybrig nu 750 Iwonär, dävou öppa füfhundrt Iiheimisch, ä Hufä Feiriähüsär, i dä Seson 1000 Gescht, d Minschtrschlucht und dä Druäsbärg. Dä Hochybrig isch än beliäbte Schiiort. Im Lauerätobel gits äs Mineralwasser und im Surbrunnä no äis, wo nach fulä Eiär stinkt und usinnig gsund si söll. Bim Wandere sött mär uufpaase und di paar Mourhünär im Wald ussä nid verschrekä, well si süsch uufhörid brüete.

## Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 8,3 % gläge.

## Religion
77,6 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 13,2 % evangelisch-reformiert.

## Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 718 Iiwoner 96,4 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 3,6 % anderi Spraache. De Tieläkt vu Oberybrig ghöört zum Höuchschtalemannisch.

## Brüüch
Wäg dä nöüchi zum Hergott hemmr au no ächli mei Firtig we dä Rescht vu dä Eidgenossäschaft. A Königä (6. Jännr) wird trychläd und a dä Fasnacht für ä Pfarr Mischt zogä und am Veimärcht gits s Siloballä tröüla. Und im Summer gits nu s Chnebälfäscht. Da wird ä Chnebälhufä azünded, drumumägsässä und äs paar Maisgold trunkä zum Gedänkä a di erschtä Sidlär im Ybrig, wo alläs abgholzäd hend und äbä au d Chnebäl verbrännt hend. Und sid nüschtm wird all Jahr nu äs Naturjuuzerfäscht organisiärd. Ä Huffä Ybrigr hend au ä Übrnamä. Dä na fürnig hend au zwey und dä gids nu dernig wo mr nümmä weis öbs dä richtig Namä odr dä Übrname isch. Saage verzällid nu vomänä Bärggeischt.

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Gmeind Oberybrig
* 

## Fuessnote
Ewattingen

**Ebedinge** (Hochdütsch: *Ewattingen*) isch e Ortsdeil vo Wüetach im Landchreis Waldshüet. Näbem Dorf Ebedinge ghöre s Hus Gipsmühli (Gipsmühle) und d'Höf Bachdalmühli (Bachtalmühle), Brüederhof (Bruderhof) und Wüetachmühli (Wutachmühle) dezüe. D'Nochberdörfer sin Löffinge (Landchreis Brysgau-Hochschwarzwald), Blüemberg und Hüfinge (beidi im Schwarzwald-Baar-Chreis) im Norde und Münchinge und Lembach im Süde.

## Gschicht
Di ältste Sydligsspure zeige, dass scho d'Urnefälder (13. bis 8. Johrhundert v. e. Chr.) do gläbt hän. Zudem sin römischi Münze und e alemannische Grabhügel gfunde worre. Di erschti urkundligi Erwähnig chunnt uss em Johr 797, wo e St.-Martins-Chirch uff de Gmarkig erwähnt wird. Sälli ghört zu de ältste Chirche vo de Baar. De Ortsherre ihr Güet isch noch em Uffstand vo de Alemanne gege d'Franke bschlagnahmt worre, wie uffgrund vo de Agabe vo Urkunde uss de Johr 816 und 889 vermüetet wird.

De Adel, wo sich z Ebedinge entwickelt hät, isch uff re Burg uff em Hörnliberg asässig gsi; sälli Burg hän d'Schaffhusener 1370 zerstört, wyl Chaufmänner vo Schaffhuse vo de Ebedinger überfalle worre sin. Vo de Burg sin hütt no Überblibsel z finde.

1418 isch Ebedinge zum Chloster St. Bläsi cho. Infolg vom Chloster siner Säkularisierig im Johr 1807 isch Ebedinge badisch worre.

Zu de Zit vo de Burechrieg (1525) hän sich di Uffständische uss de Umgebig mit em Hans Müller von Bulgenbach als Afiehrer do versammelt. Ebedinge isch au de Verfassigsort vo de „Ebedinger Artikel“ (Forderige vo de Uffständische an d'Oberschicht) gsi.

Im Drißigjöhrige Chrieg hän d'Schwede Ebedinge 1632 und no mol im Johr 1633 bsetzt.

Am 1. Januar 1975 isch Ebedinge mit Münchinge, Lembach und Wüetach zu de Gmeind Wüetach zämmegschlosse und zu me Ortsdeil worre.

## Wirtschaft und Tourismus
Bis läbt d'Bevölkerig no zu me relativ große Deil vo de Landwirtschaft, allerdings hät scho am Änd vom 18. Johrhundert d'Industrialisierig ygsetzt, wyl d'Lüt nümmi hän chönne numme vo de Landwirtschaft läbe. Spöter sin z Ebedinge Züeerwerbsbedrieb gründet worre, in de benochberte Ort hät's zudem Fabrike gee. Hüttzdag git's näbe de Landwirtschaft vor allem handwerkligi Bedrieb und Gastronomy.

De Tourismus hät Ebedinge relativ spot erreicht. Hütt zieht aber bsunders d'Wüetachschlucht, wo zu me große Deil uff de Gmarkig litt, d'Touriste (Geologe, Zoologe, Biologe und Wanderer) a. Uffgrund vo de landwirtschaftlige Brägig sin au Ferie uff em Burehof möglig. Au de Brüederhof, wo d'Müeter und d'Schwöster vo de Sophie und em Hans Scholl im spote Zweite Wältchrieg ane gflüchtet sin, isch e Seheswürdigkeit.

## Quelle
* www.wutach.org
Winkel (Geometrie)

De **Winkel** isch e Objekt i de Geometrie. Mit emene Winkel cha mer messe, wie sich zwei Grade oder zwei Ebene schnidet.

## Definition

En Winkel wird dur drü Punkt definiert, wo uf de innere Ebene liget. (I de beide Usnahme *gstreckte Winkel* und *Vollwinkel* sind’s unendlich vil Ebene.)

Eine vo dene Pünkt isch de Usgangspunkt vo *zwei [[Strahl]]e*, wo dur die andere beide Pünkt laufet.

Der erschti Punkt heisst *[[Scheitel]]* vom Winkel oder vom Winkelscheitel.

Die beiden Strahle heisset *Schenkel* vom Winkel.

Mer cha au säge, en Winkel entstoht dur e Drehig vo zwei Grade, wo sich imene Punkt schnidet.  Mit de Hilf vom Einheitskreis wird da dütlich, und d’Definition vo de Winkelfunktione (Trigonometrischi Funktion) loht sich liecht us dem folgere.  Bi drü Dimensione gilt’s analoge: d’Drehig vo zwei Ebene, wo sich in ere Schnittlinie schnidet. 

Well es zwei Möglichkeite git, die Grade oder Ebene z’drehe und weg dem au zwei Winkel entstönd, sött zusätzlich d’Drehrichtig ageh werde. 

**Linksdrehig*, gege de Uhrzeigersinn, wird mathematisch **Positive Drehsinn** gnannt.
**Rechtsdrehig*, mit em Uhrzeigersinn, wird mathematisch **Negative Drehsinn** gnannt.

I de Mathematik isch es üblich, d’Drehig gege de Uhrzeiger, also im mathematisch positive Drehsinn z’wähle. Wenn d’Drehig andersch ume erfolge söll, sött da au usdrücklich ageh werde.
Hamburger Berg

De **Hamburger Bärg** isch ä Siddeschdross fu de bekondä Flaniermeilä Reeperbahn im Hamburger Vergniegigsvirdl St. Pauli. Uff m Hamburger Berg, kurz nur dä Berg gnennt, sin die meischdä Beizä, wo oi die ächdä Hamburger ane gän. De bekondäschdä sin s *Exspaar*, s *Loonacy* oder de *Blaue Peter*.

De Hamburger Berg isch bis jetztä relativ unberüürd bliwä vu denne Turischdästrem, wu jedes Wocheend in d Schdadt dränge. In erschda Linie gen d hamburgar Schdudendä deard ane, wills no guäds und billigs Biar deard gid. De Hamburger Berg isch bi de Hamburger au wege dem so bekonnt, will s deard am wildäschdä züä good.
Die Ärzte

**Die Ärzte** isch e tütschi Punkband, wo mittlerwiile aber au meh Pop und schlagermässigi Elemänt (meischtens ironischerwiis) i ihrne CD's iibaut.

Ggründet worde sinds im 1982, und händ nach Versuechsphase als "Soylent Grün" denn als "Die Ärzte" agfange sich ufe z arbeite. Gründigsmitglieder sind damals de "Bela B." und de "Farin Urlaub" gsi, und mitem Bassischt "Sahnie" händs dänn au die erschte Albe gmacht. Bsunders empfehlenswert sind "Debil" und "Im Schatten der Ärzte" (letschteri zimmlich vom 80-er-Gruftie-Flair beiiflusst, vor allem am Bela sini Frisur). Ufem drittä Aubum sisi numä z zwöit ufem Cover ds gseh, wiu si säch fom "Sahni" trennt hei u somit isch "The incredible Hagen" nöi derzuä cho.

Nach de Lieder "Geschwisterliebe" und "Claudia" sind Die Ärzte zimmlich schnäll vo de "Bundesprüfstelle für jugendgefährdende Schriften" entdeckt und indiziert worde. Uf das abe händ sie e Mini-LP unter em Name "Ab 18" usebracht wo uusschliesslich indizierti Lieder druff sind. Dur de Medieskandal, wo dadurch entschtande isch, sind sie natürlich nur na berüehmter worde und ab det ischs denn au würkli berguuf gange.

Eineweg händ sie sich im 1989 vo de Bühne verabschiedet nach em grandiose "Nach uns die Sintflut"- Live-Album. 

D'Widervereinigung isch denn im 1993 mit em ziitlose Album "Die Bestie in Menschengestalt" und em Rodrigo Gonzalez am Bass gfiiret worde und häts mitem Song "Schrei nach Liebe" au gad id Charts gschafft. 

Sit 1993 sind die Ärzte wohl eini vo de berüemt-berüchtigschte dütsche Bands und händ mit Albe wie "Le Frisur" (wo sich uusschliesslich um Haar handlet), "Planet Punk" und de neuere "13" und "Geräusch" bewiese, dass sie em Kult grächt werdet. 

Die Ärzte werdet au als hervorragendi Live-Band ghandlet. 

I letschter Ziit händ sich de Farin Urlaub und au de Bela B. mit Solokarriere versuecht, wo aber lang nöd so erfolgriich laufet wie ihri Zämenarbet als "Ärzte".

Nachdem 2006 es zemlechs Ärzte-loses Johr gsi isch, göhnt si 2007 weder uf Tour metem Name "ES WIRD ENG-Tour". 

Am 2. Novämber 2007 isch ehres nöie Album *JAZZ IST ANDERS* ufe Markt cho und am 13. April 2012 s zwälft Album *auch*.

## Diskografie
* Debil (1984)
* Im Schatten der Ärzte (1985)
* Die Ärzte (1986)
* Das ist nicht die ganze Wahrheit... (1988)
* Die Bestie in Menschengestalt (1993)
* Planet Punk (1995)
* Le Frisur (1996)
* 13 (1998)
* Runter mit den Spendierhosen, Unsichtbarer! (2000)
* 5, 6, 7, 8 – Bullenstaat! (2001)
* Geräusch (2003)
* Jazz ist anders (2007)
* auch (2012)
* Hell (2020)
Naruto

D'Anime-Reihe **Naruto** wird siit 1999 im japanische Fernseh uusgstrahlt mit überuus grosser Beliebtheit. Sie isch uufgrund vo grosser Zueschauer-Resonanz au i anderi Länder wie Amerika, England oder Dütschland übernoh und synchronisiert worde. In Dütschland lauft sie siit 18. September 2006 uuf RTL 2.

Basiere dued die Anime-Reihe ufem gliichnamige Manga vo Masashi Kishimoto.

## Handligsübersicht
Im Zentrum stoht de 12-jöhrig Uzumaki Naruto. Er wird vo de andere Jugendliche und Erwachsene gmiide, wiil d'Essenz vomene Fuchsmonster, wo i de Vergangeheit siis Dorf Konohagakure zerstört hät, i sin Körper versieglet worde isch. Er kompensiert das Gfühl vo Einsamkeit und Uusgstosesii mit emene uusgsprochene Sinn für Profilierig. So wott er mit chindische Streich Ufmerksamkeit uf sich zieh. Und sin Traum isch drum nüd gringers wie emol de bescht und wichtigscht Ninja vo siim Dorf z'wärde. Er chund noch de bestandene Ninja-Grundprüefig ines Dreierteam, wo vom Eliteninja Kakashi Hatake gleitet wird, zäme mit siim Schwarm Sakura Haruno und dem beschte Ninjaschüeler Sasuke Uchiha. De primär Widersacher i de Hauptgschicht, de noch Macht und Unsterblichkeit strebendi Orochimaru, grift im Lauf vomene Ninja-Examen Konohagakure aa mit em Ziil, das Dorf a sich z'risse. Das glingt ihm zwar ned, aber er hät chöne de momentan Chef und höchscht Ninja vom Dorf im Kampf töte. Druufab möched sich alli uuf d'Jagd vom Orochimaru und sini Hälfer, z'vorderscht natürlich s'Team um de Naruto.

Aber im Lauf vo de Verfolgig entscheidet sich de Teamkamerad vom Naruto, de Sasuke Uchiha, d'Siite z'wächsle. Sin Atrieb en Ninja z'wärde begründet sich nämlich dorin, sich anere Person chöne z'räche, wo sini Eltere und de ganze Clan umbrocht hät, sim Brüeder. Um no mächtiger zwerde und siim Ziel nöcher zcho schlüüsst er sich am Orochimaru aa. Er suecht widerum en starche und mächtige "Container" für siini Seel und im Sasuke glaubt er de richtig Körper denn z'bsitze.

De Naruto, wo für en de Sasuke en wichtige Fründ worde isch, nimmt das ned eifach so hi und versuecht vo jetzt a au siin Fründ z'rette.

Damit d'Mangavorlag in Rueh cha d'Gschicht wiitertribe, möched d'Produzente vom Anime ab dem Punkt en Handligsstopp und fülled sie mit Füllerepisode.

## Weblinks
* Offizielle Homepage (englisch)
* Offizielle Homepage von TV Tokyo zur Anime-Serie (japanisch)
* Schnittberichte zur deutschen Narutofassung (deutsch)
*