open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Siegelsbach

**Siegelbach** (amtlich *Siegelsbach*) ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Siegelbach leit auf dr Weschtseit vom Necker em Ibergang vo Kraichgau ond Neckerbärgland D Nochbergmoede vo Siegelbach send Bad Rappenau, Hüffenhardt ond Haßmersheim.

Vo dr Gmarkong send 63 % Landwirtschaftsfleche, 22 % Wald, 14,5 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Siegelbach gheret dr gleichnamig Ort ond d Wohnblätz Am Wagenbacher Weg links, Schnepfenhardter Mühle ond Siedlung.

## Gschicht
Siegelbach ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1258 als *villa Sigelspach*.

## Verwaltong
Siegelbach hot mit dr Stadt Bad Rappenau ond dr Gmoed Kirchardt a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes vo Siegelbach ischt dr Uli Kremsler.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Siegelbach ghert zom Sidfränkisch.

## Bilder

Siegelsbach-schloss08.jpg|Schloss Siegelsbach
Siegelsbach-schule.jpg|Schualhaus
Siegelsbach-rathaus-februar2008.jpg|Rothaus
Siegelsbach-ortsmitte-mit-kirche.jpg|Alte Ortsmitte mit Evangelischer Kirch
Siegelsbach-kath-kirche3.JPG|Katholisch Kirche mit altem kath. Schualhaus
Siegelsbach-zweitrathaus.jpg|s alt evang. Schualhaus
Siegelsbach-fachwerk1.jpg|Lettengasse 9
Siegelsbach-fachwerk3.jpg|Hauptstr. 73
Siegelsbach-fachwerk5.jpg|Lindengasse 18
Siegelsbach-hauptstr68.jpg|Hotel *Alte Post*
Siegelsbach-bahnhof.jpg|alter Bahnhof
Fuenfmtal-schnepfmuehle.jpg|Schnepfenhardter Mihle
Siegelsbach-wasserturm.jpg|Wasserdurm


## Literatur
*Rudolf Petzold: *Siegelsbach – Ein Heimatbuch*. Gemeinde Siegelsbach, Siegelsbach 1986

## Weblink

* www.siegelsbach.de

## Fuaßnota
Talheim (Landkreis Heilbronn)

**Daale** (amtlich *Talheim ()*) ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Daale leit em Side vom 285&nbsp;m hoche Haigern am Necker. D Nochbergmoede vo Daale send Flein, Untergruppenbach, Ilsfeld, Lauffen am Neckar ond Heilbronn.

Vo dr Gmarkong send 59,6 % Landwirtschaftsfleche, 17,1 % Wald, 21,3 % Sidlongsfleche ond 2,1 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Daale gheret dr gleichnamig Ort, d Hef Haigern, Hohrain ond Talheimer Hof ond dr Wohnblatz Rauher Stich.

## Gschicht
Daale ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1230.

## Verwaltong
Daale hot sich mit Flein zom a Gmoeverwaltongsverband zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Daale ischt dr Rainer Gräßle.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Daale ghert zom Sidfränkisch.


Burg Talheim Vollansicht.jpg|Obere Burg
Talheim-hn-oberschloss2008.jpg|Oberes Schloss
Talheim-hn-evkirchblick.jpg|Evangelische Kilianskirch
Talheim-unteres-schloss2.JPG|Onteres Schloss
Talheim-zehnthaus.jpg|Zehnthaus
Talheim-hnbrunnentafel1682.jpg|Bronnadafel
Talheim-fachwerk-2008.jpg|Fachwerhaus, Zehentgass
Talheim-ev-pfarramt-dtorden-amthaus.JPG|Evang. Pfarramt
Talheim-kath-pfarrhaus1863.JPG|Kath. Pfarrhaus
Talheim-kath-kirche-1887-2.jpg|Katholische Kirch


## Literatur
* *Geschichtsbuch der Gemeinde Talheim im Landkreis Heilbronn*. Gemeinde Talheim, Talheim 1995

## Weblink
* 
* 
* www.talheim.de

## Fuaßnota
Untereisesheim

**Untereise** (amtlich *Untereisesheim*) ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Untereise leit nerdlich vo Haalbrunn am Necker. D Nochbergmoede vo Untereise send Neckarsulm, Bad Wimpfen ond Bad Friedrichshall.

Vo dr Gmarkong send 67,8 % Landwirtschaftsfleche, 0,5 % Wald, 28,1 % Sidlongsfleche ond 3,5 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Untereise gheret koene weitere Ortsdoel.

## Gschicht
Untereise ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 767 als *Eisesheim* em Lorscher Codex.

## Verwaltong
Untereise hot mit dr Stadt Neckarsulm ond dr Gmoed Erlenbach a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes vo Untereise ischt dr Bernd Bordon.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Untereise ghert zom Sidfränkisch.


Untereisesheim-rathaus.JPG|Rothaus
Untereisesheim-kirche1.JPG|Kunibert-Kirch
Untereisesheim-kath-kirche.JPG|Kath. Kirch St. Franziskus
Untereisesheim-dorfbrunnen1893.JPG|Dorfbronna
Untereisesheim-brunnen-kelterplatz.JPG|Figurebronna am Kelterplatz


## Literatur
* Wolfram Angerbauer, Robert Koch: *Geschichte von Untereisesheim.* Gemeinde Untereisesheim, Untereisesheim 1976

## Weblink

* www.untereisesheim.de

## Fuaßnota
Untergruppenbach

**Ondergruppebach** (amtlich *Untergruppenbach* ()) ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Ondergruppebach leit rond sechs Kilometer sideschtlich vo Haalbrunn em Dal vom Gruppebach, am Fuaß vo dr Leeschtaaner Bärg. D Nochbergmoede vo Ondergruppebach send Heilbronn, Lehrensteinsfeld, Löwenstein, Lauffen am Neckar, Beilstein, Abstatt, Ilsfeld, Talheim ond Flein.

Vo dr Gmarkong send 39,8 % Landwirtschaftsfleche, 44,9 % Wald, 14,8 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Ondergruppebach gheret d Ortsdoel Untergruppenbach ond Unterheinriet.

## Gschicht
Ondergruppebach ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1109.

## Verwaltong
Ondergruppebach hot sich mit Abstatt, Ilsfeld ond Beilstein zom a Gmoeverwaltongsverband zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Ondergruppebach ischt dr Joachim Weller.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ondergruppebach ghert zua dr schwäbisch-sidfränkische Ibergangsregion.

## Bilder

Untergruppenbach Rathaus 20070314.jpg|Rothaus
Untergruppenbach-Johanneskirche2011.JPG|Ev. Johanneskirch
Untergruppenbach-altrathaus.jpg|s Alt Rothaus
Untergruppenbach-schule-web.jpg|Schualhaus
Untergruppenbach-weingart-w.jpg|Weigärtnerhaus
Unterheinriet-kircheweb.jpg|Ev. Pfarrkirch, Unterheinriet
Unterheinriet-pfarrhaus.jpg|Pfarrhaus
Unterheinriet-kelter-web.jpg|Kelter
Unterheinriet-speuer-web.jpg|Fachwerkhaus Spreuerberg
Stettenfels Funk.jpg|Burg Stettenfels


## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink
* 
* 
* www.untergruppenbach.de

## Fuaßnota
Widdern

**Widdern** (amtlich: ) ischt a Stadt em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Widdern leit an dr Mendong vo dr Kessach en d Jagscht. D Nochbergmoede vo Widdern send Jagsthausen, Hardthausen am Kocher, Möckmühl, Adelsheim ond Schöntal.

Vo dr Gmarkong send 52 % Landwirtschaftsfleche, 34,1 % Wald, 10,7 % Sidlongsfleche ond 3,2 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Widdern gheret d Stadtdoel Unterkessach ond Widdern.

## Gschicht
Widdern ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 774 em Lorscher Codex als *Witterheim*.

## Verwaltong
Widdern hot mit dr Stadt Möckmühl ond dr Gmoede Jagsthausen ond Roigheim ond dr Stadt a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes vo Widdern ischt dr Jürgen Olma.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Widdern ghert zom Oschtfränkisch.

## Bilder

Widdern-rathaus.jpg|Rothaus
Widdern-evkirche.jpg|Evangelische Laurentiuskirch
Widdern-wuerzb-amthaus.jpg|s alt Würzburger Amtshaus
Widdern-gemmingen.jpg|s alt Gemmingensche Schloss
Widdern-keltergasse.jpg|a alt Gemmingensche Amtshaus
Widdern-waechterhaus.jpg|Durmwächterhaus
Widdern-stadtmauer.jpg|Rekonstruktion vo dr Stadtmauer
Widdern-fachwerk2.jpg|Fachwerkhaus
Widdern-fachwerk.jpg|Fachwerkhaus
Widdern-fachwerk3.jpg|Fachwerkhaus
Widdern-fachwerk4.jpg|Fachwerkhaus


## Literatur
* Heimatgeschichtlicher Verein Widdern (Hrsg.): *Widdern einst und heute*, Widdern 2011

## Weblink
* 
* 
* www.widdern.de

## Fuaßnota
Wüstenrot

**Wüeschterot** (amtlich *Wüstenrot*) ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ). Dr Ort ischt dr Grendongsort vo dr gleichnamige Bousparkasse.

## Geografi
Wüeschterot leit em Mainhardter Wald. D Nochbergmoede vo Wüeschterot send Beilstein, Löwenstein, Bretzfeld, Mainhardt, Großerlach, Spiegelberg ond Oberstenfeld.

Vo dr Gmarkong send 33,6 % Landwirtschaftsfleche, 52,7 % Wald, 12,7 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Wüeschterot gheret d Ortsdoel Finsterrot, Maienfels, Neuhütten, Neulautern ond Wüstenrot.

## Gschicht
Wüeschterot ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1325, Stangenbach 779.

## Verwaltong
Wüeschterot ghert zua koem Verwaltongsverband.

Dr Schuldes vo Wüeschterot ischt dr Timo Wolf.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Wüeschterot ghert zua dr schwäbisch-sidfränkische Ibergangsregion.


Wuestenrot Rathaus 20100410.jpg|s Wüeschteroter Rothaus em Ortsdoel Weihenbronn
WuestenrotKirche.jpg|Kilianskirch
Wuestenrot-altesrathaus.jpg|s Alt Rothaus Wüeschterot
Summer is near. 02.jpg|Finsterroter See

## Literatur
* *Wüstenroter Heimatbuch*. Gemeindeverwaltung Wüstenrot, Wüstenrot 1979
* *Wüstenrot. Geschichte einer Gemeinde im Schwäbisch-Fränkischen Wald.* Gemeinde Wüstenrot, Wüstenrot 1999, ISBN 3-00-005408-1 (*Gemeinde im Wandel.* Band 8)

## Weblink
* 
* 
* www.gemeinde-wuestenrot.de

## Fuaßnota
Zaberfeld

**Zawwerfäld** (amtlich *Zaberfeld* ()) ischt a Gmoed em Landkroes Haalbrunn en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Zawwerfäld leit em Zawwergäu an dr Zawwer. D Nochbergmoede vo Zawwerfäld send Eppingen, Pfaffenhofen, Sachsenheim, Sternenfels, Kürnbach ond Sulzfeld.

Vo dr Gmarkong send 55,5 % Landwirtschaftsfleche, 29,7 % Wald, 12,9 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschtiche Fleche.

## Gmoedsglidrong
Zua Zawwerfäld gheret d Ortsdoel Leonbronn, Michelbach am Heuchelberg, Ochsenburg ond Zaberfeld.

## Gschicht
Zawwerfäld ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1321, Michelbach 1276, Ochsenburg 1231, Leonbronn 1289 als *Lincbrunnen*.

## Verwaltong
Zawwerfäld hot sich mit Güglingen ond Pfaffenhofen zom a Gmoeverwaltongsverband zammagschlossa.

Dr Schuldes vo Zawwerfäld ischt dr Thomas Csaszar.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Zawwerfäld ghert zua dr schwäbisch-sidfränkische Ibergangsregion.

## Bilder

Zaberfeld Evangelische Kirche 20070412.jpg|Pfarrkirch Sankt Mauritius
Zaberfeld-loeweneck.jpg|Löweneck
Zaberfeld-schloss.jpg|Schloss Zawwerfeld
Zaberfeld-Rathaus-2012.jpg|Rothaus
Zaberfeld-gol-amrande.jpg|Plastik „Am Rand mittedren“
Zaberfeld-loeweneckbrunnen.jpg|Bacchusbronna em Löweneck
Zaberfeld-figurengruppe.jpg|Figuregruppe „Nochbere mit zwei Kender“ beim Rothaus


## Weblink
* 
* 
* www.zaberfeld.de

## Fuaßnota
Abu Azrael

**Abu Azrael** (,  alemannisch: *Vater vom [[Azrael]]* oder au *Vater vom [[Todesengel]]*, bürgerlich: **Ayyoub Faleh al-Rubaie**) isch en Kommandeur vo de schiitischen Imam-Ali-Brigade, wo im Irak gäge de Islamisch Schtaat kämpfe. 

De Name isch en Kampfname und sin würkliche Name het er scho mit *Ayyoub Faleh al-Rubaie* und mit *Ayyoub al-Zerjawi* aageh. Über ihn werde vili Legende verbreitet, zum Bispil er sig emol Taekwondo-Champion gsi und heig an ere Universität Islamwisseschafte unterrichtet oder er sig Taxifahrer gsi. Sini militärischi Usbildig het er angeblich bi de Muqtada as-Sadr-Miliz übercho oder bi de libanesische Hisbollah. Angeblich het er füf Chind.

Er betriibt e Facebook-Site, won er drüber täglich Noiigkeite verbreitet, und es wird vermuetet, dass er en Teil von ere Propagandakampagne isch, wo di irakische Schiite für di vom Iran unterstützte Milize soll günne.

## Literatur
* Raniah Salloum: ''Der Mann, der den IS "zermalmen" will''. Spiegel Online, 5. September 2015.

## Weblink
* , von France 24 English, 29. Mai 2015.

## Einzelnachweise
Islamischer Staat

**Islamische Staat** stoot für:

* en islamistischi Terrororganisazion 
* e religiöös-politischs Konzept
Islamischer Staat (Theorie)

Dr **Islamisch Staat** () isch e theokratischs Konzept, wo sit dr Middi vom 20. Joorhundert e groossi Rolle im islamische politische Dänke spiilt, bsundrigs im Islamismus.

E Hufe gegewärtigi Staate, wo für sich in Aaspruch näme, en islamische Staat zu verwirklige, bezäichne sich sälber as Islamischi Republik. E spezifisch islamischi Staatsform git s allerdings nit. As Merkmol vom ene islamische Staat gältet hüte mäistens, ass er d Aawändig vom islamische Rächt, dr Scharia, gwäärläistet. Das isch vilmol s Merkmol, wo mä mit em zwüsche islamische und dene Staate underschäidet, wo d Muslim zwar d Meerhäit bilde und wo vo dr islamische Kultur brägt si, wo aber unter ere sekular-nazionalistische Füerig stöön. Aber vilmol wird e son e Definizion nid aagwändet; so bezäichnet d Organisazioon für Islamischi Zämmenarbet alli iiri Mitgliider as „islamischi Staate“.

## Litratuur
* Roswitha Badry: *Die zeitgenössische Diskussion um den islamischen Beratungsgedanken (šūrā) unter dem besonderen Aspekt ideengeschichtlicher Kontinuitäten und Diskontinuitäten*. Steiner, Stuttgart 1998, ISBN 3-515-07048-6.
* Gudrun Krämer: *Gottes Staat als Republik. Reflexionen zeitgenössischer Muslime zu Islam, Menschenrechten und Demokratie*. Nomos, Bade-Bade 1999, ISBN 3-7890-6416-5.
* Tilman Nagel: *Staat und Glaubensgemeinschaft im Islam, Band 1: Von den Anfängen bis ins 13. Jahrhundert, Band 2: Vom Spätmittelalter bis zur Neuzeit*. Artemis, Züri 1981, ISBN 3-7608-4531-2.
* Suha Taji-Faruqi: *A fundamental quest: Hizb al-Tahrir and the search for the Islamic Caliphate*. Grey Seal, London 1996, ISBN 1-85640-039-5.
* Malin Wimelius: *On Islamism and modernity. Analysing Islamist ideas on and visions of the Islamic state.* Umeå University, Stockholm, 2003.

## Fuessnoote


## Weblingg
* Peter L. Münch-Heubner: ''Der Islamische Staat. Grundzüge einer Staatsidee''. Hanns-Seidel-Stiftung e.&nbsp;V., Münche 2012 (PDF).
* Muqtedar Khan: Demokratie und islamische Staatlichkeit, in: Aus Politik und Zeitgeschichte 57/26-27 (2007), 17-24.
Cargèse

**Cargèse** (korsisch: *Carghjese*; griechisch Καργκέζε) isch e französische Gmeind a de Weschtküschte vo Korsika. Si ligt 50&nbsp;km nördlich vo Ajaccio. Gmeind bestoht neben Dorf Cargèse Esigne us de Ortsteil Sagone, Rocca Marina, Le Couvent, Marchese, Pancone, Rondolino un Lozzi.

## Gschicht
Am 14. März 1676 sin in de Nöchi vo de korische Stadt Paomia drü genuesischi Galeere mit öppe 800 griechische Flüchtling glandet. Wo es im 1729i uf Korsika zu eme Ufstand gäge Genua cho isch, het me die Grieche zunächst vertribe. Im 1774 hei si zum Usgliich fürs Eigetum, wo sie im 1729i verloire hei, s Gebiet vo Cargèse zugsproche. Dete hei si dann de hütig Ort Cargèse gründt. 

## Sprooch
Z Cargèse isch no bis i s 20. Jh. de griechisch Dialekt gredt worde, wo d Iiwanderer damals mitbrocht hei. Er isch vom Niederländer Gerard Hendrik Blanken erforscht worde.

## Religion
En Teil vo de Grieche het de Ritus vo de römisch-katholische Chile aagnoh, en Teil isch bim griechisch-katholische Ritus blibe. Us dem Grund hets z Cargèse zwei Chille. 

## Literatur
* G. H. Blanken: *Introduction à une étude du dialecte grec de Cargèse (Corse). Préliminaires – phonétique.* A. W. Sijthoff, Leiden, 1947 (Proefschrift).  – Dissertation.
* G. H. Blanken: *Les Grecs de Cargèse, Corse. Recherches sur leur langue et sur leur histoire.* A. W. Sijthoff’s Uitgeversmaatschappij, Leiden, 1951.

## Weblink

* Touristik-Site
* Website vom Institut d'études scientifiques de Cargèse (IESC)

## Fuessnote
Cartoon

E **Cartuun** isch e Grafik, wo e komischi und/oder satirischi Gschicht in äim Bild verzelt und vilmol e Puänte het. Ursprünglig het mä bim Bildwitz käini Wörter verwändet. Kommentar zu was in dr Politik bassiert, wärde, wenn d Absicht kritisch isch, as Karikatur bezäichnet. Dr Übergang isch aber fliessend. De Bildgschichte über meereri Panels säit mä Comik. Kartuuns erschiine vor allem in Daageszitige und Zitschrifte.

Dr Begriff *Cartuun* stammt vom französische *carton* = Karton und het ursprünglig Entwürf für Freske und Tapisserie bezäichnet, wo uf Karton zäichnet gsi si. 

Im Änglische bezäichnet *(animated) cartoon* au Zäichedrickfilm.

## Weblingg
Tagebuch

E **Daagebuech**, au **Diarium** (lat. *diarium*) oder **Memoire** (frz. ** „schriftligi Daarlegig“, „Dänkschrift“), isch en autobiografischi Ufzäichnig, also e Sälbstzügnis in chronologischer Form. Es isch im allgemäine vo brivater Natur und wird nid mit em Gedanke gschriibe ass es emol veröffentligt wurd.  Publizierti Daagebüecher si vilmol für dä Zwäck verfasst worde und bilde zämme mit literarische oder fikzionale Wärk in dere Form d Gattig vo dr Daagebuechlitratuur.

D Vorlöifer vom hütige Daagebuech si assyrischi Doondaafelekaländer us em säggste Joorhundert BCE mit Notize über Määrtbriis, Wasserständ, Wätterverheltniss und Äänligem. S Schriibe vo Daagebüecher im hütige Sinn het in Öiropa mit dr Rönessans aagfange, wo s Bewusstsii vom äigene Iich gwaggse isch. D Lüt häi welle nöiji Iidrück verarbäite und nid nume ufschriibe, was grad bassiert isch.

## Literatur
* Peter Boerner: *Tagebuch*, J.B. Metzlerische Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1969
* Lothar Bluhm: *Das Tagebuch zum Dritten Reich. Zeugnisse der Inneren Emigration von Jochen Klepper bis Ernst Jünger.* Bouvier Verlag, Bonn 1991, ISBN 3-416-02294-7
* Donald G. Daviau (Hrsg.): *Österreichische Tagebuchschriftsteller*. Edition Atelier, Wien 1994, ISBN 3-900379-88-2
* Arno Dusini: *Tagebuch. Möglichkeiten einer Gattung*. Wilhelm Fink Verlag, München 2005, ISBN 3-7705-4153-7
* Burkhard Meyer-Sickendiek: Der Schmerz im literarischen Tagebuch, in: Ders.: Affektpoetik. Eine Kulturgeschichte literarischer Emotionen, Würzburg 2005, S. 424–453.
* H. Gold, C. Holm, E. Bös, T. Nowak: *Absolut privat!? Vom Tagebuch zum Weblog*. Begleitband zur gleichnamigen Ausstellung in den Museen für Kommunikation, Edition Braus im Wachter Verlag, Häidelbärg 2008, ISBN 3-89904-310-3
* E. Henning: *Unterschiede und Gemeinsamkeiten in der Struktur der Selbstzeugnisse, besonders der Tagebücher, Autobiographien, Memorien und Briefe*, in: Genealogie 10, 1971, S. 385–391
* Gustav René Hocke: *Europäische Tagebücher aus vier Jahrhunderten. Motive und Anthologie*. Fischer Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1991, ISBN 3-596-10883-7
* Volker Meid (Hrsg.): *Sachlexikon: Literatur*. Münche 2000
* Gabriele Wilz, Elmar Brähler (Hrsg.): *Tagebücher in Therapie und Forschung. Ein anwendungsorientierter Leitfaden*. Hogrefe, Göttinge u.&nbsp;a. 1997, ISBN 3-8017-0812-8
* Ralph-Rainer Wuthenow: *Europäische Tagebücher. Eigenart, Formen, Entwicklung*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-03127-X

## Weblingg

* Behördliches Tagebuch – Definition der Archivschule Marburg, mit Literaturhinweisen, 2010
* Über 80 Tagebücher im Volltext aus dem Land Brandenburg aus den Jahren 1813–2010
* Deutsches Tagebucharchiv e.&nbsp;V.
Tagebuch der Anne Frank

S **Daagebuech vo dr Anne Frank** (niiderländische Originalditel: *Het Achterhuis* – „Das Hinterhaus“) isch e Wärk vo dr Wältlitratuur. D Verfassere, d Anne Frank, isch e drizääjöörigs jüüdischs Mäiteli gsi, wo si drmit aagfange het. Si het iir Daagebuech vom 12. Juni 1942 bis zum 1. August 1944 gfüert, zerst in dr Woonig am Merwedeplein, dr grösst Däil het si aber im Hinderhuus vom Geböid Prinsengracht 263 (s hütige Anne-Frank-Huus) z Amsterdam gschriibe, wo si zwäi Joor lang mit Familieaaghörige und Bekannte versteckt vor de Nationalsozialiste gläbt het, zum nid deportiert und ermordet z wärde.

Noch dr Verhaftig vo dr Familie Frank het d Miep Gies, won ene ghulfe het, sich z verstecke, s Daagebuech zu sich gnoo und eso vor dr Gestapo grettet. Noch em Chrieg het si s em Vater vo dr Anne, em Otto Heinrich Frank, gee, wo as äinzige vo sinere Familie dr Chrieg und dr Holocaust überläbt het. Dä het d Ufzäichnige veröffentligt, wo scho in de 1950er in dr Bundesrepublik Dütschland zum mäistverchaufte Daschebuech worde isch und as Büünistück am mäiste ufgfüert worde isch. S Daagebuech isch in 70 Sprooche übersetzt worde und het us sinere Verfassere äins vo de bekanntiste Opfer vom Holocaust gmacht. 2009 isch s Daagebuech vo dr UNESCO in s Wältdokumänterb ufgno worde. Es meereri mol für d Büüni verarbäitet und verfilmt worde.

## Litratuur
* Sascha Feuchert, Nikola Medenwald: *Lektüreschlüssel zu Anne Frank, Tagebuch*. Für Schülerinnen und Schüler. In: *[[Reclams Universal-Bibliothek|RUB Reclams Universal-Bibliothek]]* Nr. 15412, Reclam, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-15-015412-0.
* Walburga Freund-Spork, *Erläuterungen zu: Anne Frank: Das Tagebuch der Anne Frank*, Textanalyse und Interpretation (Bd. 410), C. Bange Verlag, Hollfeld 2012, ISBN 978-3-8044-1974-2
* Melissa Müller:
***Das Mädchen Anne Frank.* [Biografii, mit eme Noochwort vo dr Miep Gies], Claassen, Münche 1998, ISBN 3-546-00151-6; als List-Taschenbuch 60730, Ullstein, Berlin 2008, ISBN 978-3-548-60730-6 
** *Das Mädchen Anne Frank: Die Biographie.* („Um unbekanntes Material erweiterte Neuauflage“), Fischer Taschenbuch 2013, ISBN 978-3-596-18902-1
* Marion Siems (Hrsg.): *Erläuterungen und Dokumente: Anne Frank, Tagebuch.* In: *RUB Reclams Universal-Bibliothek* Nr. 16039, Reclam, Stuttgart 2003, ISBN 978-3-15-016039-8.

## Weblingg

* Anne-Frank-Haus Amsterdam
* Anne-Frank-Zentrum Berlin
* Jugend-Begegnungsstätte Anne Frank Frankfurt am Main
* Schulprojekt in Österreich
* WebGuide Anne Frank und der Zweite Weltkrieg (Material, Geschichtsinformationen und Suchtipps für Jugendliche)
* Michael Knoke: ''Der kurze Sommer der Anne Frank'' (Chronologie, Zitate, Literatur)

## Einzelnachweise
Tagebuch von Samuel Pepys

S **Daagebuech vom Samuel Pepys** ghört zu de wichtigste Kwelle für d Gschicht vo Ängland in de 1660er Joor und zu de literarische Wärk us em änglische Sproochruum, wo am hüfigste zitiert wärde.

Dr Samuel Pepys isch Staatssekretär im änglische Marineamt (Chief Secretary to the Admiralty) gsi, Bresidänt vo dr Royal Society und Abgordnete vom änglische Underhuus. Bekannt worde isch er aber dur sis ghäime Daagebuech, won er vo 1660 bis 1669 gfüert het.

## Dr Inhalt
Im Pepys si Daagebuech erlaubt en unverstellte Blick uf en Alldaag im London vom spoote 17. Joorhundert und in d Psüche vom ene Mensch zu sällere Zit. Es isch ä usgezäichneti Kwelle für bedütendi Eräigniss vo dr Restaurazionsepoche, wie wo dr König Karl II. zruggchoo isch, die Groossi Pest vo 1665 oder dr Grooss Brand vo London im Joor druf.

Bsundrigs isch s Wärk intressant, wil si Verfasser unverfelscht und frei vo politische oder brivate Rücksichte über Staatsakzione am Hof und im Marineamt schribt, wie au über alldäägligi Erläbniss. D Chröönigszeremonii für e Karl II., won er us em Exil zruggchoo isch, stöön näbe Beschriibige vom Pepys sine Liebschafte und Händel mit sinere Frau Elisabeth. Er schribt genau so lääbhaft über Chrieg und Ussepolitik wie über Theatervorstellige und Hiirichdige, Lektüre, Klatsch und Dratsch, Stimmige im Volk, Mode, Spiisblään, Briis und e Hufe mee.

Für dass s Daagebuech wirklig ghäim bliibi, het er s in ere stenografische Schrift in meerere Sprooche gschriibe, wo die mäiste Lüt – und vor allem si Frau – nid häi chönne lääse.

En Iidraag vom 23. August 1665 isch e guets Bischbil für die polyglotti Verschleierigstechnik:
:„Yo hace ella mettre su mano auf mein pragma hasta hacerme hacer la cosa in su mano. Pero ella no volunt permettre que je ponebam meam manum a ella, doch zweifle ich nicht, de obtenir le ___ ___.“(*„I ha si drzue brocht, ass si iiri Hand uf mi Ding gläit het, bis si mi drzue brocht het, ass i in iirer Hand cho bi. Aber si het nit welle, ass i si mit minere Hand wurd aalänge, aber i due nid bezwiifle,  ___ ___  überzcho.“*) 
So vorsichdig wien er au gsi isch, het d Elisabeth Pepys iire Maa 1668 in flagranti mit eme Dienstmäitli verwütscht, was für iin die grössti Katastroofe bis denn in sim Lääbe gsi isch. E baar Möönet spööter het er s Daagebuech ufgee.

## Litratuur
*
*
*
*
*
*
*
*

## Weblink

* 
* The Diary of Samuel Pepys – Tagebücher in Form eines Blogs (2003 von der Zeitung *[[The Guardian]]* als bestes britisches Blog ausgezeichnet; basiert auf der Wheatley-Edition von 1893–1899)
* Heute vor 350 Jahren – Tagebuch als deutschsprachiger Blog
* Tagebuch – Project Gutenberg
* „The Concise Pepys“ – Lord Braybrookes Edition der Tagebücher von 1825 (zipped PDF, 1.4&nbsp;MB, 408 A4-Seiten, engl.)
* Samuel Pepys – Essay von Robert Louis Stevenson (1886)
* Website vo dr BBC (änglisch)
* 
* Website vom Samuel Pepys Club
Die Abenteuer des Tom Sawyer

**D Abentüür vom Tom Sawyer** (Originalditel: *The Adventures of Tom Sawyer*, hoochdütsche Ditel: *Die Abenteuer des Tom Sawyer*), isch e Roman vom amerikanische Schriftsteller Mark Twain. S Buech isch 1876 uf Änglisch erschiine und gliichzitig au as dütschi Übersetzig.

S Buech zelt zu de Klassiker vo dr Juugedlitratuur. Es het aber immer au e Hufe Erwaggseni aagsproche. Es wird, und das isch für d Zit um 1876 ungwöönlig, in dr Alldaagssprooch, wo denn gängig gsi isch, verzelt. Das isch im Autor si Gegekonzept zu de Chinderbüecher über Musterchnaabe und bravi Mäitli gsi, wo zu sällere Zit üübli gsi si. Wäge dere Alldaagssprooch und de Chraftusdrück, wo din vorchömme, het mä s Buech in Amerika zerst uf en Index gstellt.

## Dr Inhalt

*D Abentüür vom Tom Sawyer* isch e tüpischi Lusbuebegschicht und spilt in dr Middi vom 19. Joorhundert im fiktive Ort St. Petersburg in Missouri am Ufer vom Mississippi. Dr Waisebueb Tom läbt bi sinere Dante Polly, zämme mit sim Halbbrueder Sid, sinere Gusiine Mary und em schwarze Sklav Jim. Dr Sid isch e Brave und verrätscht dr Tom bi jedere Gläägehäit. Dä schwänzt gärn d Schuel, schleeglet vil und dribt sich mit sim beste Fründ Huckleberry Finn ume. Dr Huckleberry het kä Dehäi; si Mueter isch dood und si Vater e stadtbekannte Süffer.

Noch alle mööglige Abentüür findet dr Tom e Schatz, wo dr Verbrächer Indianer-Joe in ere Hööli versteggt het. Er däilt en mit em Huckleberry, und jetz wo dä riich isch, nimmt en d Witwe Douglas bi sich uf. Bi dere chann er aber nid mache, was er wil und er rennt furt. Dr Tom verzelt em denn vo sim Blaan, ass er e Röiber- und Erbrässerbande wel gründe, dass aber nume guet gstellti Mitgliider „mit Stil“ sölle ufgno wärde. Dr Huck gseet das ii und goot zur Witwe zrugg.

## Litratuur
* *The Adventures OF Tom Sawyer.* In: Walter Jens (Hrsg.): *Kindlers neues Literaturlexikon.* Studienausgabe. Münche 1988–1992. Band 11, S. 194f.

## Weblingg

* Librivox Free Audio Books: Die Abenteuer Tom Sawyers
* 
* Film mit em Tom Sawyer bi IMDb
* Tom Sawyers und Huckleberry Finns Abenteuer
* „Corpus Matching online“ (CoMOn), kostenfrei, keine Anmeldung erforderlich; diverse Korpora verfügbar u.&nbsp;a. M. Twain: "Tom Sawyer, Huckleberry Finn": automatische Durchprüfung eines (zu wählenden) Romanabschnitts auf gleiche Wortketten im restlichen Korpus.

## Fuessnoote
Lederstrumpf

**Lääderstrumpf** (änglische Originalditel *The Leatherstocking Tales*, hoochdütsch *Lederstrumpf*) isch e Romanzüklus vom amerikanische Schriftsteller James Fenimore Cooper (1789–1851).
Er spiilt im Oste und im Middlere Weste vo de hütige Veräinigte Staate zur Zit vo dr Usenandersetzig zwüsche de Indianer und de Wisse, wo immer witer gege Weste vordrunge si, vom Chrieg zwüsche de Kolonialmächt Ängland und Frankriich in Nordamerika bis zum Aafang vom 19. Joorhundert, wo sich mee und mee Wissi im Landesinnere niidergloo häi.

Dr Züklus bestoot us fümf Bänd. *The Pioneers* (1823) isch as dr erst Band vo dr *Lääderstrumpf-Serii* erschiine, wo wältberüemt worde isch. Im Lauf vo fast 20 Joor si denn *The Last of the Mohicans* (1826), *The Prairie* (1827), *The Pathfinder* (1840), *The Deerslayer* (1841) uusechoo. In de Romään wird, wenn au nit in chronologischer Folg, dr Lääbenswääg vom Waldlöifer *Natty Bumppo*, wo as „Lääderstrumpf“ bezäichnet wird, beschriibe.

## Litratuur
* Carl Suesser: *War Lederstrumpf ein Deutscher?* In: Westermanns Monatshefte. Illustrierte Deutsche Zeitschrift. (Braunschweig: G. Westermann, 1934) Mai 1934, S. 245–249
* *Lederstrumpf hat im Pfälzer Wald geübt*, Frankfurter Rundschau, 2. Oktober 1996
* *Wo der Freund wartet und die Mutter niemals hinkommt: James Fenimore Coopers „Lederstrumpf“-Romane und die Geburt des Westerns*, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 3. Mai 2001
* Anneliese Bodensohn: *Im Zeichen des Manitu. Coopers „Lederstrumpf“ als Dichtung und Jugendlektüre.* dipa-Verlag, Frankfurt 1963.
*Craig White: *Student Companion to James Fenimore Cooper.* Greenwood Publishing 2006, ISBN 0-313-33413-7, S. 59–185
*Geoffrey Rans: *Cooper's Leather-Stocking Novels: A Secular Reading*. University of Nort Carolina Press, 1991

## Weblingg
Bleichemiefabrik Marckolsheim

Die blaanti **Bleichemiifabrik z Markelse** isch äine vo de Aaläss für die Baadisch-elsässische Bürgeriniziative vo 1974 gsi und iire Bau isch schliesslig vo dr franzöösische Regierig verbote worde.

## Dr Lauff vo dr Affääre
1973 het mä im Elsass drotz Brotest mit em Bau vom Atomchraftwärk Fassene aagfange und z Brisach het s *Baadewärk* (spööter *EnBW*) vorghaa, en anders Atomchraftwärk z baue. Und denn isch no bekannt worde, ass die *Chemische Wärk Münche* im elsässische Markelse e Bleichemiifabrik wäi baue, was dr Vorschau noch e bedütendi Bleibelastig uf bäide Site vom Rhii zur Folg gha hät. Am 25. August 1974 häi sich Umwältschützer us Baade und em Elsass bin ere groosse Demonstrazioon gege s badische Atomchraftwärk und d Bleifabrik zur Badisch-Elsässische Bürgeriniziative zämmegschlosse und vier Wuche druf s Bauareal z Markelse bsetzt. D Bolizei isch zwar baraat gsi, het aber nid iigriffe. Dr franzöösisch Brefekt het druf zwäi Brugge im Kräis Emmedinge für Auti lo spere, zum d Iniziative z spalte. Sübadischi Buure und Umwältschützer häi denn d Brugge bsetzt und niemer mee duuregloo. Bi de Waale zum Gmäindiroot vo Markelse häi d Gegner vom Bleiwärk gwunne. Es isch denn no bis zum 25. Februar 1975 gange, bis die französisch Regierig dr Bau vom Bleiwärk offiziell verbote het.

D Bürgeriniziative häi sich aber nid ufglööst und sich erfolgriich gegen e Bau vom e Chärnchraftwärk z Brisach und denn z Wyhl gspert.

## Kwelle
* 50 Jahre Bauplatzbesetzung in Marckolsheim (F)
* Kein Bleiwerk in Marckolsheim! Ein Rückblick von Axel Mayer auf YouTube
* Die Badisch-Elsässischen Bürgerinitiativen, abgrüeft am 12. Septämber 2015
* Der Widerstand begann vor 30 Jahren in Marckolsheim, abgrüeft am 12. Septämber 2015
* Badisch-Elsässische Bürgerinitiativen – Associations antinucléaires de Bade et d’Alsace
Eidgenössische Volksinitiative «Rückkehr zur direkten Demokratie»

D Volksiniziative **Rückkehr zur direkten Demokratie** isch in dr Schwiz noch em Zwäite Wältchrieg lansiert worde, wo s immer klaarer worde isch, dass dr Bundesroot s sogenannte Vollmachtereschiim nid wil ufgee, won är und s Parlamänt wägen em Chrieg und dr Wirtschaftskrise in Aaspruch gno häi.  D Iniziative isch in dr Volksabstimmig knapp aagnoo worde.

S Vollmachtereschiim für e Bundesroot isch in de Vorchriegsjoor und vor allem denn wääred em Zwäite Wältchrieg beschlosse worde wägene em Usnaamzuestand wo sich d Schwiz din befunde het, wo zringsum s Land Chrieg gherscht het und d Naarigsversorgig und dr Ussehandel zum Brobleem worde si. Mit em Usnaamzuestand si d Instrumänt vo dr diräkte Demokratii, wo in dr Schwiz dradizionell braktiziert worden isch, zugunste von ere straffe Staatsfüerig, wo uf s Parlamänt und d Regierig fokussiert gsi isch, zum e groosse Däil ufgee worde. As Bischbil het s doo en Uszuug us em Vorwort vom Dr. W. Stauffacher zur ersten Orell Füssli-Daschenusgoob vo 1937 vom Obligazionerächt: «… *Der Art. 218 ist durch Bundesratsbeschluss bis auf weiteres durch eine vorübergehende Bestimmung ersetzt und gibt damit das Schwankende der Zeit wieder, welches ermöglicht, dass die [[Exekutive]] alleine ein grundlegendes Gesetz ändert.* …»
 
Dr Bundesroot und d Bundesversammlig häi glaubt, ass mä mit em Vollmachte-Süsteem au noch em Ändi vom Chrieg 1945 söll witermache. Äi Grund dodrfür isch gsi, ass au in dr Schwiz, wo vom Chrieg verschoont bliibe isch, d Verheltniss schwiirig gsi si, en andere aber isch machtpolitisch gsi: dr Bundesroot und d Parlamentier häi sich dra gwöönt, ooni d Kontrolle dur Volksabstimmige z regiere. Vo 1946 aa häi denn underschiidligi politischi Inträssegrubbe Underschrifte für d Iniziative «Zrugg zur diräkte Demokratii» gsammlet. Dr Teggt vo dr Iniziative het die Ergänzigsabschnitt vo de Dringligkäits-Bestimmige in dr Verfassig gforderet:

D Iniziative isch am 11. Septämber 1949 seer knapp mit 50,7 Brozänt Jo-Stimme aagno worde.

## Litratuur
* *Geschichte der Schweiz – und der Schweizer* (Handbuch), Baasel 1982 f.
* E. Gruner/B. Junker: *Bürger, Staat und Politik in der Schweiz*, 1972
* Bundeskanzlei: *Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft* (vo 1874, noochgfüert), mit Aahang, Bärn 1982

## Fuessnoote
Parlamentarische Republik

Dr Begriff **parlamentarischi Republik** bezieht sich vilmol uf die republikanischi Form vom parlamentarische Regierigssüsteem. Zum Däil wird si aber au zur allgemäine Klassifikazion von ere (semibresidenzielle) Republik mit eme Parlamänt verwändet, wo Bedütig het. 

Bin ere Republik mit eme parlamentarische Regierigssüsteem het s gweelte Staatsoberhaupt  vor allem d Ufgoob, dr Staat gege dinne und dusse z representiere. D Stellig vom Regierigsschef, wo mäistens vom Parlamänt gweelt wird und wo denn d Minister vo sim Kabinett bestimmt, isch stark aber, im Gegesatz zum Bresidialsüsteem, vom Verdraue vom Parlamänt abhängig. S Brinzip, wo d Basis vo dere Machtverdäilig isch, isch dr Parlamentarismus.

Es git verschiideni Usbräägige, je nochdäm wo d Macht konzentriert isch. So cha dr Iifluss vo de bäide Exekutivorgan Regierig und Staatsoberhaupt öbbe gliich grooss si, wie z Italie oder in Östriich. Mä reedet denn vo *Exekutivkooperazion*. Wenn dr maassgääblig politisch Aktöör dr Regierigsschef isch, wie das in dr Bundesrepublik Dütschland vilmol dr Fall gsi isch, schwätzt mä von ere *Kanzlerdemokratii*. Bi dr *Versammligsdominanz* het s Parlamänt s Sääge, was hüte nume no sälte vorchunnt.
Maginot-Linie

D **Maginot-Linie** ([], ) isch e franzöösischs Verdäidigungssüstem dr Gränze vo Frankriich zu Luxeburg, Dütschland und Italie, wo us ere Linie vo Bunker bestande het. S Süstem het si Naame vom französische Verdäidigungsminister André Maginot überchoo. Es isch vo 1930 bis 1940 baut worde, zum Aagriff us dene Noochberländer z verhindere beziejigswiis abzweere. Au dr Südlig Spitz vo Korsika isch befestigt worde.

Mäistens wird nume dr Däil dr dütsche Gränze nooch as Maginot-Linie bezäichnet, während mä für d Helfti zu Italie dr Begriff *Alpin-Linie* brucht.

## Vorgschicht
D Idee von ere sonige Verdäidigungslinie isch scho diräkt noch em Dütsch-Französische Chrieg 1871 ufchoo. 1874 häi d Franzose d Barrière de fer ("Barriere us Iise") afo baue, wo us e Hufe Festige, Forts und andere äänlige Bauwärk bestande het.
Die si aber gmuurt gsi und obsolet worde, wo 1890 d Brisanzgranate in Gebruuch cho si.

Die Dütsche häi in dr zwäite Helfti vom Erste Wältchrieg d Siegfriedstellig (= Hindeburglinie) baut, zum iiri Frontlinie z verchürze, Material und Mensche z spare und dr alliierte Überläägehäit noch em amerikanische Chriegsiidritt chönne standhalte.
Die Alliierte häi erst in dr Meuse-Argonne-Offensive (26. Septämber bis 11. Novämber 1918 im Verdun-Sektor)   stellewiis dur das Defensivbauwärk chönne durebräche. 

D Maginot-Linie hät en äänligs Defensivbauwärk sölle wärde.

### Dr Chrieg an dr Maginot-Linie

Die Dütsche häi bim Aagriff uf Frankriich 1940 d Schwachpünkt vo dr Linie aagriffe. E Däil vo de Weermachtsverbänd het, äänlig wie bim alte Schlieffen-Plan us em Erste Wältchrieg, dr Wääg dur Belgie gnoo und isch eso um d Linie umegange, wääred anderi dur d Ardenne vorgstoosse si, wo kuum verdäidigt worde si.

Die Alliierte häi erwartet, ass die Dütsche wäge de Befestigunge dur Belgie müesse aagriffe, und häi e groosse Däil vo iire beste Verbänd uf Belgie verläit. Die schnälle Panzerdiwisione vo de Dütsche häi aber d Maginot-Linie bi Sedan umgange. Eso isch d Masse vo de alliierte Armeä, wo in Belgie und Nordfrankriich stazioniert gsi si, abgschnitte worde. Mee as 300'000 britischi und französischi Soldate, wo bi Dunkirche igschlosse worde si, si in dr Operation Dynamo über en Ermelkanal uf Ängland ewakuiert worde (s sogenannte Wunder vo Dünkirche).

## Litratuur
* Klaus-Jürgen Bremm: *Die Maginot-Linie 1930–1940.* In: *Militär & Geschichte.* 46, 2009, , S. 20–25.
* 
* 
* 
* 

## Fuessnoote


## Weblingg

* ''www.maginot.org''
* ''www.lignemaginot.com''
* ''Webseite der Festung "Four à Chaux" (Kalkofen), Elsass''
* Maginot Linie heute '' Fotos, Videos, Berichte, Aktuelles
* ''Maginot-Linie im Krieg 1939–1940''
* ''Maginot-Linie – Waffen (tschechisch)*
* [http://www.darkplaces.org/Frankreich/WW2/Frankreich_WW2.html *Die Maginot-Linie: Fotos, Bewaffnung, Erklärungen, Pläne, ...*]
* [http://www.maginotlinie.org/ *Bilder und Informationen rund um die Maginot-Linie und deren Werke'']
* http://www.welt.de/kultur/article6922712/Wie-Hitler-vor-70-Jahren-Frankreich-ueberrannte.html
A2 (Schweiz)

D Schwizer Autibaan **A 2**, au *Gotthardrute* (fast s gliiche wie d Nazionalstrooss&nbsp;2), isch äini vo de bäide Haupt-Vercheersaggse dur d Schwiz.

Si goot vo Baasel über Luzärn und Altdorf und dur de Gotthard uf Lugano und Chiasso. Näbe dr österiichische Brenner Autibaan und dr französische Mont-Blanc-Autibaan ghört si zu de wichdigste Nord-Süd-Vercheersaggse in Öiropa und isch äine vo de Autibaane in dr Schwiz, wo am mäischte brucht wird.

## Bilder

Gotthard-Strassentunnel Nord-Süd-8915.jpg|Im Gotthard Stroossedunel isch d A 2 nume zwäispurig. Mai 2013
Biaschina viadukt1.jpg|Biaschina-Viadukt
Die Autobahn in der Schweiz.JPG|D A 2 mit em Bärgpanorama im Tessin
Ceneri Südportal.JPG|Südportal vom Monte Ceneri-Dunel


## Weblingg

* Fotoserii A 2 uf Autobahnen.ch
* Fotoserii A 2 uf Autobahn-Bilder.de
* Ausbauprojekt Tunnel Belchen
* Sanierung Tunnel Belchen
* Ausbauprojekt Lärmschutz Stansstad
* Ausbauprojekt Halbüberdeckung Zofingen
* Erneuerungsprojekt Cityring Luzern
* Gesamterneuerung Cityring Luzern
* Instandsetzung Ibachbrücke/Reusseggstrasse Luzern
* Infosite vom Kanton Nidwalde über d A 2
Schweizerisches Wirtschaftsarchiv

S **Schwizerische Wirtschaftsarchiv** (SWA) isch es Archiv z Basel.

Es dokumentiert d Wirtschaftsgschicht und d Wirtschaftspolitik vo dr Schwiz und sicheret Archiv vo dr brivate Wirtschaft. Es befindet sich am 	Peter Merian-Wääg 6 und isch dr Baasler Uniwersidäätsbibliothek aagliideret. Sit 1980 isch s au under em Dobbelnaame **WWZ-Bibliothek/Schweizerisches Wirtschaftsarchiv** bekannt.

S Archiv isch äins vo dr Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt Baasel, wo nazionali Bedütig häi.

## Dr Ufdraag
S SWA isch s nazionale Kompetänzzentrum für Wirtschaftsinformazion und Wirtschaftsgschicht. Zämme mit dr
Bibliothek vom Wirtschaftswüsseschaftlige Zentrum vo dr Uniwersidäät Baasel (WWZ) isch s en integrierte Betriib vo Archiv, Bibliothek und Dokumentazionsstell und stellt dr Forschig und dr Öffentlikäit aktuelli und historischi Informazione über d Wirtschaft in dr Schwiz zur Verfüegig. 

S SWA sammlet näbe de Firme- und Verbandsdokumentazione au organisazionsinterni Underlage vo Firme, Verbänd
und Instituzione, Noochläss vo Persone, wo für d Wirtschaft und d Wirtschaftspolitik vo dr Schwiz vo Bedütig gsi si, d Ortsgschichte vo alle Gmäinde in dr Schwiz und as EU-Informazionszentrum d Publikazione vo dr Öiropäische Union zu wirtschaftlige, politische und soziale Theme.

## Gschicht
Dr Staatsarchiwar Rudolf Wackernagel het scho 1877 aagfange, au nid-staatligi Archiiv ufznee und het en umfangriichi Sammlig vo Druckschrifte aagläit, wo d Basis vom hütige Archiiv bildet. S Wirtschaftsarchiiv isch 1910 as en Abdäilig vom Baasler Staatsarchiiv gründet worde. Under em erste, vollamtlige Archiwar, em Brofässer und Regierigsroot Fritz Mangold (1871-1944), isch ss SWA am Aafang vo de 1920er Joor vom Staatsarchiv abdrennt worde, isch aber au witer bis 1943 em Departemänt vom Innere vom Kanton Basel-Stadt understande. Denn isch s em Erziejigsdepartemänt understellt worde und het mee und mee si Rolle as Archiiv verloore.

1976 isch zur Öffentlige Bibliothek vo dr Uniwersidäät Baasel (UB) cho bis es 1988 mit dr Fachberiichsbibliothek für Wirtschafts- und Sozialwüsseschafte vom Wirtschaftswüsseschaftlige Zentrum vo dr Uni (WWZ) zämedoo worde isch und im Rosshof am Petersgrabe undercho isch. Vo denn aa het s "WWZ-Bibliothek/Schweizerisches Wirtschaftsarchiv" ghäisse. Die historische Archiiv si wider ufgwärtet worde und in de 20  Joor druf häi sich sini Bestand verdobblet.

Im Februar 2009 si d WWZ-Bibliothek und s SWA zämme mit dr Wirtschaftswüsseschaftlige Fakultäät vom Rosshof ins Jacob Burckhardt-Huus bim Baanhoof SBB züüglet. Sit 2013 häisse si "Universidäätsbibliothek Wirtschaft - Schwizerischs Wirtschaftsarchiiv" oder abkürzt "UB Wirtschaft - SWA".

## Fuessnoote
Archiv der Bank für Internationalen Zahlungsausgleich

S **Archiv vo dr Bank für Internationale Zaaligsusgliich** (churz **BIS Archive**) isch s brivate Archiv vo dr Bank für Internationale Zaaligsusgliich (BIS) und befindet sich am Zentralbaanblatz 2 z Baasel. S Archiv isch äins vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.

## S Archiiv
As brivats Archiiv het d BIS im Merz 1998 freiwillig beschlosse, si historischs Archiv ufzdue und Akte zuegänglig z mache,  wo elter as 30 Joor alt und nid brivat oder verdraulig si. D Dokumänt si uf Babbiir, usser gwüsse Archiwalie us de Joor 1930 bis 1948, wo dur Scanning erfasst worde si. Es het au e chliini fotografischi Sammlig.

D Dokumänt si in siibe Grubbe ufdäilt: 
# D Organisazioon und Verwaltig vo dr BIS  
# D Bank Abdäilig
# Gäld und Wirtschaft
# Buechhaltig und Darlehe
# Geböid, Sicherhäit, IT Süsteem etc (für s Publikum nid zuegänglig)
# Finanze und Wirtschaft
# Gschicht
D Dokumänt si im Groosse und Ganze Korrespondänz und Bricht.
 
## Kwelle
* BIS Archive Guide, 2007, abgrüeft am 13. Septämber 2015
Depot der Archäologischen Bodenforschung Basel-Stadt

S **Funddepo vo dr Archeologische Boodeforschig Baasel-Stadt** isch dr Ort, wo die Archeologischi Boodeforschig vo Baasel iiri Fündstück ufbewaart. S Depo befindet sich an dr Lyonstrooss 41 z Baasel und d Sammlig isch äins vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.

## S Depo
Die Archeologischi Boodeforschig isch zueständig für d Laagerig vo alle Fünd, wo sit iirer Gründig im Joor 1962 z Baasel gmacht worde si. S Depo umfasst öbbe 6 Millione Fundstügg us mee as 2300 Usgraabige. D Fundstügg wärde ins Inwentar ufgnoo und konserwiert, in Fundkiste verpaggt und im e Depot noch em Material, wo si drus gmacht si, glaageret, wil jedi Materialgattig iiri äigene klimatische Aasprüch het. Äini vo de Ufgoobe vom Funddepo isch s, Fundstügg dr wüsseschaftlige Forschig und Ustellige zur Verfüegig z stelle.

Sit em Joor 2011 het die Archeologischi Boodeforschig e modärn iigrichdets Zentrals Funddepo, und dört wärde hüte die mäiste Fundstügg ufbewaart.

## Kwelle
* Website vo dr Archeologische Boodeforschig Baasel-Stadt
Coop Schweiz Zentralarchiv

S **Coop Zentralarchiv** isch s Archiiv vo dr Schwizer Coop Gnosseschaft. Es befindet sich an dr Thierstäinerallee 14 z Baasel und isch e Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.

## S Archiiv
S Archiv bestoot us de Archiwalie vo de ehemoolige Coop Gnossenschafte und Konsumveräin (VSK (Verband schweizerischer Konsumvereine), CS (Coop Schweiz), Coop) und umfasst Brotokoll, Verdrääg, Gschäftsbricht, Fusionsunderlaage vom VSK, CS und dr Coop, d Coopzitig sit 1902, Broschüüre. Im historische Bildarchiiv het s Material vo  1900 bis 1970. 

S Archiiv isch brivat und wär Iisicht will, muess sich an d Läitig wände und sich über d Benutzigsbestimmige informiere. As Findmitteldient d Beständübersicht vo de Archiwalie vo de Coop Gnosseschafte.

## Kwelle
*Archivinstitutionen: Coop Zentralarchiv, abgrüeft am 13. Septämber 2015
Firmenarchiv der Novartis AG

S **Firmenarchiiv vo dr Novartis AG** isch es privats Firmenarchiiv in dr Schwiiz.

Es befindet sich an dr Fabrikstrooss 2 z Baasel und isch äins vo de Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt, wo nazionali Bedütig häi. 

## S Archiiv
S Archiiv bestoot us em eigete Firmenarchiiv vo dr Novartis AG sälber, wo 1996 entstande isch, wo d Basler Farma- und Chemiiundernääme Ciba-Geigy AG und Sandoz fusioniert häi, und us meerere historische Archiiv vo de Firme, wo in dr Novartis ufgange si: J.R. Geigy AG, Ciba AG, Durand & Huguenin AG, Sandoz AG.

S Novartis-Archiiv isch brivaat und dr Zuegang zu de Underlaage brucht e Gnäämigung.

## D Beständ
* S Archiiv vo dr Novartis AG: sit 1996, immer no im Ufbau begriffe, umfasst öbbe 20 Laufmeter
* S Archiiv vo dr Sandoz AG: vo 1886 bis 1996, 1000 Laufmeter
* S Archiiv vo dr Ciba-Geigy AG: vo 1970 bis 1996, het en Umfang vo 1700 Laufmeter
* S Archiiv vo dr Ciba AG: vo 1884 bis 1970, umfasst 600 Laufmeter
* S Archiiv vo dr J.R. Geigy A.G.: vo 1758 bis 1970, umfasst 500 Laufmeter
* S Archiiv vo dr Durand & Huguenin AG: vo 1896 bis 1969, 20 Laufmeter

## Kwelle
* Novartis AG, Firmenarchiv im Verzeichnis vo de Wirtschaftsbständ i Archiv vo de Schwiz und vo Liechtestei
Schweizer Alpen Jungfrau-Aletsch

**Schwizer Alpe Jungfrau-Aletsch** ist e 824&nbsp;km² groosses UNESCO-Wältnaturerb in de Bärner Alpe in dr Schwiz. S Gebiet lit in de Kantöön Bärn und Wallis.

## S Gebiet

S Wälterbgebiet *Schwizer Alpe Jungfrau-Aletsch* foot im Norde am Fuess vo de bekannte Bärner Oberländer Bärg Eiger, Mönch und Jungfrau aa. Im Zentrum lit s Aletschgebiet mit em Aletschgletscher. Gege Oste goot s bis zum Luteraarhorn, zum Finsteraarhorn (mit  dr höggst Punkt), zum Oberaarhorn und zum Grimselpass. Im Weste ghöre Däil vom Kanderdaal und vom Lötschedaal, d Blüemlisalp-Grubbe, s Bietschhorn und meereri Dääler an sinere Südsite drzue.

Dä Däil vo de Bärner Alpe isch dr Lääbensruum von e Hufe sältene Dier- und Pflanzenarte (Alpestäibock, Westligi Smaragsäidäggse), und chönnt au as Ort für Wideraasiidligs-Brojekt vo Dier, wo s in dr freie Natur nüme git, wie em Bartgeier diene.

## Litratuur
* Adolf Ogi (Bresidänt vom Patronatskomitee vo dr Stifdig): „UNESCO Welterbe Schweizer Alpen Jungfrau-Aletsch“. In: *Alpine Touren Berner Alpen 4. Jungfrau Region Tschingelhorn / Eiger / Fiescherhörner / Finsteraarhorn*. Bern, SAC Verlag, 2010, ISBN 978-3-85902-308-6.

## Weblingg
* Iidrag in dr Wälterbliste vo dr UNESCO (änglisch, französisch)
* UNESCO Wältnaturerb Schwizer Alpe Jungfrau-Aletsch
Monte San Giorgio

Dr **Monte San Giorgio** isch e Bärg im Tessin in dr Schwiz. Er isch  hooch und lit zwüsche de bäide südlige Ärm vom Luganersee. Dr Monte San Giorgio isch d Fundstell für marini Fossilie us dr Middeltrias (245 bis 230 Mio. Joor), wo uf dr ganze Wält am bedütendste isch. Im Joor 2003 het d UNESCO s Gebiet rund um e Monte San Giorgio zum Wälterb erkläärt. 2010 isch s gege Süde bis Italie iine erwiteret worde.

Dr Bärg het d Form von ere Pzramide und isch stark bewaldet. D Naturlandschaft bietet vile sältene Pflanze e Häimet. Usserdäm het s im Bärg meereri Höölene.

## Litratuur
* 

## Weblingg

* Iidraag in dr Wälterbliste vo dr UNESCO (änglisch, französisch)
* Fossilienmuseum Meride (italiänisch)
* Saurier us dr Middeltrias vom Monte San Giorgio
* «Fossiliensuche in den Alpen - Auf der Spur der geheimnisvollen Trias-Hechte». Vom Kurt F. de Swaaf. Spiegel Online, 17. Februar 2009
* Bundesinventar der Landschaften von nationaler Bedeutung
* Monte San Giorgio uf ticinarte.ch
Firmenarchiv Roche

S **Historische Archiiv Roche** isch s Archiiv vo dr F. Hoffmann-La Roche AG. Es befindet sich an dr Gränzacherstrooss 183 z Baasel und isch e Baasler Kulturguet, wo nazionali Bedütig het.

## S Archiiv
S Archiiv isch 1990 gründet worde und isch e brivats Undernäämensarchiiv. Iire Umfang isch 3500 Laufmeter und si umfasst Büecher, Gegeständ, Fotene, Film, Videos, Drucksache und Akte. D Dokumänt stamme vo dr F. Hoffmann-La Roche AG, F. Hoffmann-La Roche & Co. AG, Hoffmann, Traub & Co., F. Hoffmann-La Roche & Co., SAPAC Inc. und dr Roche Holding AG.

Dr Zuegang für Forscher brucht e Bewilligung noch eme schriftlige Aadraag. Dr Inhalt vom Archiiv isch elektronisch indexiert und cha im Roche-Intranet vo alle Mitarbäiter vo dr Firma und vo Röscherschierende abgrüeft wärde. Die eltiste Dokumänt gönge of öbbe 1400 zrugg, Firmabeständ uf 1894.

## Kwelle
*Verzeichnis der Wirtschaftsbestände in Archiven der Schweiz und Liechtensteins: Roche: F. Hoffmann-La Roche AG, abgrüeft am 14. Septämber 2015