open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oberscheunen

**Oberschüüne** (amtlech *Oberscheunen*) isch en Ortschaft ir politische Gmeind Jegischtorf im Verwautigs-Chreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn ir Schwyz.

## Geografii
Oberschüüne, oder au Jegischtorf-Schüüne gnennt, ligt uf em Plateau vo Rapperswiu. D Orschaft bsteit numen us es paar Hööf. Im Nordoschte ligt Schüüne (Messe-Schüüne) u im Süüde hinger em Waud Bangerte.

## Gschicht
Im Johr 1911 si di damalige Gmeinde Oberschüüne (Jegischtorf-Schüüne) u Schüüne (Messe-Schüüne) per Dekret zur Gmeind Schüüne zämegschlosse worde. Mee aus 100 Johr speeter, am 1. Jänner 2014, het Schüüne u Münchringe mit de Gmeind Jegischtorf fusioniert. Chirchlech hei di reformierte Lüüt vo Oberschüüne scho voredhär zur Chilegmeind Jegischtorf ghört. Wäge däm het me d Gmeind äben o Jegischtorf-Schüüne gnennt. Ire Fridhof hei si aber bis i d 1990er-Jahr z Bangerte gha, wo zur Bärner Chilegmeind Rapperswiu ghört. Sider beärdige die vo Oberschüüne ihri Tote z Jegischtorf u di angere vo Messe-Schüüne gö uf e Fridhof vo Messe is Soledurnische.

## Sprach u Dialäkt
Dr bärntütsch Dialäkt vo Oberschüüne ghört zum Hochalemannisch.

## Fuessnoote
Communauté de communes Centre du Haut-Rhin

D **Communauté de communes Centre du Haut-Rhinn** (CCCHR) ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 4. Februar 2002 grìnda worra. Zu dr CCCHR gheera niin Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Anze, Präsidant vu dr M2A ìsch dr Michel Habig.

## Gmeina
# **[[Ensisheim|Anze]]** 
# Bìlze
# Maiene
# Munwiller
# Nìderanze
# Nìderherge
# Owerherge
# Owweranze
# Regse

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20181021001459/http://www.cc-centre-haut-rhin.fr/

## Qualla
Aipytos (Sohn des Kresphontes)

De **Aipytos** (, „Hööche“) isch i de griechische Mythologi e König vo Messenie. Sini Noofaare sind sind Aipytide gnennt wore.

De Aipytos isch de Soo vom Kresphontes und vo de Merope, de Töchter vom arkadische König Kypselos.

Nochdem de Polyphontes de Kresphontes umbroocht hett, hett d Merope de Aipytos uf Arkadie broocht, woner uufgwachsen isch. As junge Maa isch er uf Messenie choo, het siin Vatter grächt und isch König vo Messenie wore. Si Soo isch de Glaukos gsii. 

## Quelle
* Apollodor: *Bibliotheke* 2.8.5.4-6.
* Pausanias: *Raise z Griecheland* 4.3.6; 8.5.7

## Literatur
* 
* Edward Tripp: *Reclams Lexikon der Antike* Philipp Reclam jun. Stuttgart (1991), 5. Uuflaag. Lemma: *Aipytos*, S. 31f.
Communauté de communes de la Largue

D **Communauté de communes de la Largue** ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 22. Dezember 2000 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han zwelf Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Pfatterhüse gsìì, Präsidant dr Jean-Rodolphe Frisch. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Communauté de communes de la Porte d’Alsace zum neie Verbànd Communauté de communes Sud Alsace Largue füsioniert wore.

## Gmeina
# Friese 
# Fìllere
# Hìndlìnge
# Ìwerstrooss
# Làrgìtze
# Merze
# Moos-Nìderlàrg
# Obersept 
# **[[Pfetterhausen|Pfatterhüse]]**
# Sant Üelri
# Sept
# Strüeth
Communauté de communes du Pays de Ribeauvillé

D **Communauté de communes du Pays de Ribeauvillé** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 30. Mai 1996 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera 16 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Ràppschwihr, Präsidant ìsch dr Umberto Stamile.

## Gmeina
# Altwihr
# Bawle
# Bannwihr
# Barge
# Dànnekìrich
# Geemàr
# Hunewihr
# Ìllhisre
# Mìttelwihr
# Ooschte
# **[[Rappoltsweiler|Ràppschwihr]]**
# Richewihr
# Rodere
# Rorschwihr
# Sàmpìlt
# Zallebarg

## Weblink
* http://www.cc-ribeauville.fr

## Qualla
Communauté de communes Pays de Rouffach, Vignobles et Châteaux

D **Communauté de communes Pays de Rouffach, Vignobles et Châteaux** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 14. Dezember 1993 grìnda worra àls *Communauté de communes du Pays de Rouffach*. Zum Kommünàlverbànd gheera elf Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Rufàch, Präsidant ìsch dr Jean-Pierre Toucas.

## Gmeina
# Egsa
# Gawerschwihr
# Gungelse
# Hàttschet
# Hìsre
# Osebàch
# Owermorschwihr
# Pfàffene
# **[[Rufach|Ruffàch]]**
# Vegelshofe
# Waschthàlte

## Weblink
* http://www.cc-paysderouffach.fr

## Qualla
Communauté de communes du Pays de Sierentz

D **Communauté de communes du Pays de Sierentz** ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 27. Dezember 2001 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 17 Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sierez gsìì, Präsidant dr Jean-Marie Belliard. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Verband Communauté d’agglomération des Trois Frontières un Communauté de communes de la Porte du Sundgau zum neie Verbànd Saint-Louis Agglomération füsioniert wore.

## Gmeina
# Brìnke
# Chàppele
# Gaispìtze
# Halfrànzchìlech
# Ketzige
# Làndser
# Màschgetz
# Obermàschgetz
# Oberstaibrunn
# Rànzwiller
# Schlierbi
# **[[Sierenz|Sierez]]**
# Stätte
# Üffe
# Wàhlbi
# Wàltene
# Zäsige

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20150801022227/http://www.pays-sierentz.fr/
Communauté de communes de la Porte d’Alsace

D **Communauté de communes de la Porte d’Alsace** (aui *La Porte d’Alsace-Communauté de communes de la Région de Dannemarie*) ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 26. November 1992 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 32 Gmeina ìn dr Elsassische Pforte gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Dàmmerkìlch gsìì, Präsidant dr Pierre Schmidt. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Communauté de communes de la Largue zum neie Verbànd Communauté de communes Sud Alsace Largue füsioniert wore.

## Gmeina

#Albàch
#Altenach
#Ballerschdorf
#Bàlschwiller
#Bellemagny
#Barnwiller
#Bratte
#Bruckedswiller
#Büethwiller
#Chavannes-sur-l'Étang
#**[[Dammerkirch|Dàmmerkìlch]]**
#Diefmàtte
#Eglìnge
#Eteimbes
#Fàlkwiller
#Gavenàtt
#Gìldwiller
#Gummerschdorf
#Hàgebàch
#Hecke
#Ìwertràibàch
#Magny
#Mànschbàch
#Montreux-Jeune
#Montreux-Vieux
#Nìdertràibàch
#Ratzwìller
#Romagny
#Saint-Cosme
#Starnebarg
#Valdieu-Lutran
#Wolferschdorf


## Weblink
* https://web.archive.org/web/20161107145251/http://www.cc-porte-alsace.fr/
Zwieselberg

**Zwieselberg** isch de Name vo däne Gmainde, Dörfer und Wyler:
* Zwieselberg BE, e Gmeind im Verwautigskreis Thun, Kanton Bärn, Schwiz
* *Zwieselberg*, en Stadttail vo Freudestadt, Landchrais Freudestadt, Bade-Würtebärg, Dütschland
::mit de beede Wyler: *Obere-* und *Undere Zwieselberg*  
* *Zwieselberg*, en ehemols sälbständegi Gmaind, hüt Tail vo de Gmaind Rossopte, Landchrais Ostallgäu, Bayern, Dütschland
::mit under anderem de Ort: *Vorderzwieselberg* und *Hinderzwieselberg*  
* *Zwieselberg*, es Dorf im Ortstail *Bärnzell* vo de Gmaind Zwiesel, Landchrais Rege, Bayern

**Zwieselberg** isch de Name vo däne Bärg:
* *Zwieselberg*, mit 2'970&nbsp;m Höchi de högscht Bärg vom Wohlthat-Massiv i de Antarktis
* *Zwieselberg* oder *Zwiesel*, en 1'348 m höche Bärg bi Bad Tölz, Oberbayern, Dütschland
* *Zwieselberg*, en 1'163 m höche Bärg a de Gränze vo Oberöschtriich und Tschechie
Communauté de communes du Jura Alsacien

D **Communauté de communes du Jura Alsacien** (CCJA) ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 24. Dezember 1997 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 27 Gmeina ìm elsassische Jura gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Pfìrt gsìì, Präsidant dr Dominique Dirrig. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Verband Communauté de communes d’Altkirch, Communauté de communes du Secteur d’Illfurth, Communauté de communes Ill et Gersbach un Communauté de communes de la Vallée de Hundsbach zum neie Verbànd Communauté de communes Sundgau füsioniert wore.

## Gmeina

# Àlt-Pfìrt
# Banderf
# Bättlàch
# Birdel
# Bìsel
# Buxwiller
# Chäschli
# Chìfis
# Cotchavon
# Dìlleschdorf
# Falbi
# Feeslis
# Liebsderf
# Lìgschderf
# Lìnschderf
# Lìtzel
# Lütter
# Lvonco
# Märnà
# Oberlàrg
# Oltìnge
# **[[Pfirt|Pfìrt]]**
# Raderschderf
# Rieschbi
# Sungerschderf
# Wìnkel
# Wolschwìller


## Weblink
* https://web.archive.org/web/20101229164519/http://ccja-jura-alsacien.net/
Communauté de communes Porte de France Rhin Sud

D **Communauté de communes Porte de France Rhin Sud** (CCPFRS) ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 27. November 2002 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han sechs Gmeina àm Rhii gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Otmersche gsìì, Präsidantin d Martine Laemlin. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Mulhouse Alsace Agglomération füsioniert wore.

## Gmeina
# Bànzene
# Schàlàmpi
# Humburg
# Làndài
# Niffer
# **[[Ottmarsheim (Oberelsass)|Otmersche]]**

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20110903165534/http://www.ccpfrs.fr/
Communauté de communes de la Porte du Sundgau

D **Communauté de communes de la Porte du Sundgau** (CCPS) ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 30. Dezember 1996 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 13 Gmeina ìm Sundgaui gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Àtteschwiller gsìì, Präsidant dr Denis Wiederkehr. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Verband Communauté d’agglomération des Trois Frontières un Communauté de communes du Pays de Sierentz zum neie Verbànd Saint-Louis Agglomération füsioniert wore.

## Gmeina
#**[[Attenschweiler|Àtteschwiller]]**
#Folgeschburg
#Knehrige
#Layme
#Liebedswiller
#Neiwìller
#Nìderhàgedàl
#Nìderraischbe
#Niedermìchelbe
#Oberhàgedàl
#Obermìchelbe
#Oberraispe
#Wanzwìller

## Weblink
* http://www.portedusundgau.fr
Communauté de communes de la Région de Guebwiller

D **Communauté de communes de la Région de Guebwiller** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 29. November 2000 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera 19 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Gawiller, Präsidant ìsch dr Marc Jung.

## Gmeina
#Bargholz
#Bargholzzall
#Bihl
#**[[Gebweiler|Gawiller]]**
#Hàrtmànnswiller
#Ìsene
#Jungholz
#Lütebàch
#Lütebàchzall
#Lìntel
#Marxe
#Müerbe
#Orschwihr
#Radersche
#Rìmbàchzall
#Rìmbàch
#Sulz
#Sulzmàtt
#Wüene

## Weblink
* http://www.cc-guebwiller.fr

## Qualla
Communauté de communes du Secteur d’Illfurth

D **Communauté de communes du Secteur d’Illfurth** (CCSI) ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 17. Juli 2001 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han niin Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Ìllfert gsìì, Präsidant dr Michel Willemann. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Verband Communauté de communes d’Altkirch, Communauté de communes du Jura Alsacien, Communauté de communes Ill et Gersbach un Communauté de communes de la Vallée de Hundsbach zum neie Verbànd Communauté de communes Sundgau füsioniert wore.

## Gmeina
# Dàgelse
# Frehnige
# Haidwiller
# Huuscht
# **[[Illfurth|Ìllfert]]**
# Lüemschwiller
# Sànkt Bernhàrd
# Spachbi
# Wàle

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20061124060005/http://www.cc-secteurdillfurth.fr/
Communauté de communes du Val d’Argent

D **Communauté de communes du Val d’Argent** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 22. Dezember 2000 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera vier Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sainte-Croix-aux-Mines, Präsidant ìsch dr Claude Abel.

## Gmeina
# Co Lieuf
# Robé
# **[[Sainte-Croix-aux-Mines]]**
# Màrkìrisch

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20161010161210/http://www.valdargent.com/ccva/

## Qualla
Communauté de communes de la Vallée de Kaysersberg

D **Communauté de communes de la Vallée de Kaysersberg** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 29. Dezember 1995 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera àcht Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Kaysersberg Vignoble, Präsidant ìsch dr Jean-Marie Muller.

## Gmeina
# Ammerschwihr
# Le Bonhomme 
# Frâlât 
# Kàtzedàl 
# **[[Kaysersberg Vignoble]]** (Commune nouvelle) 
# Labarotche 
# Lè Peutraille 
# Orbey

## Weblink
* http://www.cc-kaysersberg.fr

## Qualla
Communauté de communes de la Vallée de la Doller et du Soultzbach

D **Communauté de communes de la Vallée de la Doller et du Soultzbach** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 17. Dezember 2001 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera 15 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Masevaux-Niederbruck, Präsidant ìsch dr Laurent Lerch.

## Gmeina
# Ài
# Dollere
# Ewerburnhaipt
# Gaiwene
# Le Haut Soultzbach
# Kìrechbarg
# **[[Masmünster-Niederbruck|Màsmìnschter-Niderbrucke]]**
# Nìderburnhaipt
# Nìdersulzbàch
# Owwerbrucke
# Rìmbàch
# Sante
# Sìckert
# Siewe
# Wagschaid

## Weblink
* http://www.cc-vallee-doller.fr

## Qualla
Communauté de communes de la Vallée de Hundsbach

D **Communauté de communes de la Vallée de Hundsbach** ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 29. Dezember 2000 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 13 Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Emlìnge gsìì, Präsidant dr Jean-Marie Freudenberger. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Verband Communauté de communes d’Altkirch, Communauté de communes du Secteur d’Illfurth, Communauté de communes du Jura Alsacien un Communauté de communes Ill et Gersbach zum neie Verbànd Communauté de communes Sundgau füsioniert wore.

## Gmeina
#Barezwiller
#Batterf
#Dàgschdorf
#**[[Emlingen|Emlìnge]]**
#Frànke
#Hüsgaie
#Haiwiller
#Hundsbe
#Jettinge
#Owermorschwiller
#Schwobe
#Willer
#Witterschdorf
Communauté de communes de Thann-Cernay

D **Communauté de communes Thann-Cernay** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 31. Dezember 2012 grìnda worra dur d Füsion vu dr Communauté de communes de Cernay et environs un dr Communauté de communes du Pays de Thann. Zum Kommünàlverbànd gheera 16 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sanne, Präsidant ìsch dr Romain Luttringer.

## Gmeina
# Aaschpi-Mìchelbàch
# Àlt-Dànn
# Bitschwiller
# Dànn
# Ìwerburbàch
# Laimbàch
# Nìderburbàch
# Ràmmerschmàtt
# Rodere
# **[[Sennheim|Sanne]]**
# Schwaighüse
# Staibàch
# Üffholz
# Unteràschbàch
# Wàttwiller
# Willer

## Weblink
* http://cc-thann-cernay.fr

## Qualla
Wenkerbogen von Stalden VS

Dr Wenkerboge vu Schtaalu

## Wenkersätz
# Im Winter fleigunt die trochunu Bletter in der Luft umher.
# Aes hert jetz üf schniu de chunt de ds Wätter wider besser.
# Tüö Chole inu Ofu, dass d Milch bald afe siedu. (erwellu) = Kochen
# Der guot alt Ma ischt mit dum Ross durchs ds Isch gibrochu und ins chalt Wasser gschtitzt.
# Aer ischt vor vier oder segsch Wuchu gschtorbu.
# Ds Fir ischt zschtarchs gsi, d Chuoche sind unnaüf ganz schwarzi.
# Aer isst d-Eier immer ohni Salz und Pfäffer.
# D' Fiess tient mer schtarchweh, ich gleübu i haschi durchgluffni.
# I bi mit der Frow gsi und ha ras gseit, und schi het gseit, schi welles ihrer Techter eu säge.
# Ich wills sicher nieme tuo.
# I gibunter jetzt de mit dum Chochleffil um d-Orini, dü Aff.
# Wa geischt, sell wer mit dier cho?
# Schlächti Zite.
# Liebs Chind, blieb hie unnana stah, di beschu Gäns bissunti tot.
# Dü hescht hitu am meistu glehrt und bischt fis gsi, dü darfescht friejer heim ga als d-andru.
# Dü bischt no d'chleis fer a Fläscha Wi üs ds'trichu, dü mooscht zerscht no a bitz wagsu und gresser wärdu.
# Gang, wennse lieb ischt, und säg diner Schweschter schi selle ds Gwand fer ewi Muotter fertig biezu und mit der Birschtu butzu.
# Wennt nu dü kännt hettischt, weris anderscht cho, und äs schtengi besser um inu.
# Wer het mier mine Chorb mit Fleisch gschtolu (Röckenkorb=Tschifra)
# Aer het e so gmacht, alls hettisch nu zum Treschu angstellt, schi hein tsus aber sälber gmacht.
# Welum het di niw Gschicht erzellt.
# Mu muoss heuru, suscht verschteiderschich nit.
# Wir si miedi und hei Durscht
# We wer nächti a mabund si zerugg cho, da sind die andru scho im Bett gsi und heint fescht gschlafu.
# Dischi Nacht hets der Schnee gleit, aber hitu morgund ischt d er gschmolzu.
# Hiner uschum Hüs schtehn dri flotti Epfilbeim mit rote Epfil.
# Kännt er nit no es Bitzji uf isch warte, de chower mit ew.
# Ier terft nit settigi Kiderspieltini machu.
# Ischi Bärga sind nit seli heji, ewi sind vill hejer.
# Wievil Pfund Wurscht und wefil Brot welder.
# I verstah ew nit, ier miesst an Bitz lüter redu.
# Heit ier kei Bitz wissi Seifa fer mich uf minum Tisch gfunnu.
# Schi Brüöder will ver schich zwei niwi Hischer inewum Garto buwu.
# Das Wort hunt mu fa Härzu.
# Das ischt rächt fan ew gsi.
# Was hockent da fer Vogoltini obunda uf dem Mirli.
# Di Püru heint füf Oxu und ni Chie und zwelf Schaf vor ds'Dorf gibrungu di heintsch wellu verchöüfu.
# D-Lit sind hitu alli vorna uf dum Fäld und mejunt.
# Gang numu der brü hund tuot der nix.
# I bi mit dene Litu da hinnerna über die Matta ins Choru gfahru.

## Wörter üs em Wenkerboge
* heiss, nei, blaw, graw, howu, Hand, Hampf, Helm, Flax, är Waxtot, Bäsmo, Früme, Brief, Hof, jung, chrumm
* Sunntag, Mentag, Zinschtag, Mittwuch, Frontag, Fritag, Samstag, Fierabund
* elf, fufzähni, sächzähni, fufzig, Härpfil

## Quelle
* Wenkerboge vu Staalu
Wenkerbogen von Raron

## Wenkersätz
# Im Winter fleigunt die trochunu Bletter in der Luft umfe!
# Äs hert jetz de woll üf schniju; dä chunt de z'Wätter woll wider besser!
# Tüe Chole in du Ofo; de ischt d'Milch bald erwellti!
# Der güet alt Ma ischt mit dum Roß der z'Iisch gibrochu und ins chalt Wasser gschtitzt!
# Är ischt vor füf sächs Wuchu gschtorbu.
# Du hescht vil z'fascht gfiirot, d'r Chiochoischt jo umnr üf ganz schwarz verbrannte.
# Är ißt immer Eier ohni Salz und Pfäffer.
# Di Tpfaagge tient mer weh, ich meinu, ich feigigi schi sefri!
# Ich bi mitder Frow gsi(n) und han dras gseit, und schi het gseit, schi welle sus der Töchter öü säge!
# Ich will sus öü nii=me tüö(n)!
# Ich gibu der mit dum Chochleffil um d'Ohrini, du (tumme) Aff! (Hund)!
# Wa geischt, soll ich öü mit dieer chu?
# Äs sind schlächti Zite!
# Du güöts Chind, blib finn unufar, suschter biissund dich die Gänse tot.
# Du hesch hitu am beschtu glehrt und bischt fiis gsi(n), du chascht jetz afu ehner heim ga(n) als d'andru.
# Du bischt agga nu z'chleine, fer e Fläscha Wi(n) üs z'trinchu, du müöscht agga nu zerscht wachsu und greßer wärdu.
# Gang, säg abu dinner Schweschter, schi selle z'Gwand fer euri Müötter fertig bieezu(n) und mit der Birschta bitzu(n).
# Hettischt nu(n) bchännt! de(n) wefris anderscht chu(n) und de hett ers jetz besser!
# Weln her mer mii Chorb mit dum Fleisch gschtohli(n)?
# Der het gitaa(n), als hettisch nu fer z'dreschu bschtellt; schi heint sus awer sälbpscht gmouht.
# Welum het er die nieoi Zelleta berrichtot?
# Meu müöß fescht brieele, suscht verschtehit er schisch niid.
# Wieer si währli mieedi und hei(n) Durscht.
# Wiee wieer nächti em Abund si(n) z'errug chu(n), düo heint d'andru scho im Näscht glägu und fescht gschlofu.
# Höuti d'Nacht hez doch mägu du Schee gleggu, aber hitu Morgund ischt er gschmolzu.
# Hinner ischum Hüüs sind dri hibschi Epfilböümjini mit rotu Epfiltinu.
# Chänt er agga noch es bitzji warte, du gehh(n) wer öü mit ew.
# Machet doch nit es settigs Jungiwärch!
# Ischu Bärga sind nit grad so heeji, ewu sind scho vil heejèr!
# Wiee mängs Pfund Wurscht und wiee vil Brot wellt er?
# Ich wersteh chn nit! Sägent's es bitzji lüter!
# Heit er keis Bitzji wißi Seifa fer mich uf mim Tisch gfunnu?
# Schii Brüeder will schetz zwei hibschi niwi Hiischer in ewum Garto buwu.
# Das ischt mu scho va Härzu chu(n).
# Da heintsch errächt gita(n).
# Was grüggunt da fer Vogiltini embrüf uf dem Müürli!
# Die Püüru heint fü(n)f Stieera, nii(n) Chiee und zwelf Schafjini (Tüttini) vor z'Dorf gibrungu; di heintsch wellu verchöufu.
# D'Lit sind hitu alli vorna am Meehju(n)!
# Chang inunna, der brü(n) Hund tüot dieer nix!
# Ich bi mit de Litu da hinnerschi uber d'Matta ins Choru(n) gfahru(n)!

## Wörder im Wenkerboge
* heiß, neiu, nei, na, blaw, graw, howu, Hand; grob: Plango, Wärch, Hälm, Flachs, är wachsot, Bäso, Bäsmo, Brieef, Hof, jung, krumm
* Suunntag, Meentag, Ziischtag, Miitwochu, Donnerstag, Fritag, Samschtag
* elf, fufzäh(n), sächzäh(n), fufzig, Härpfil 

## Quelle
* Wenkerboge vo Ararun
Wenkerbogen von Frutigen

**Wenkerboge vo [[Frutigen|Frutige]]** 

Zuem Verglich gits do d Wenkersätz in Hochdytsch.

**Wenkersätz**
# Im Winter flügt ds dürr Lub i dr Luft umha.
# Äs hört angehns schnije u de gits umhi schös Wätter.
# Leg Holz (Chole) a, su chunt d' Mich angehns.
# Ds Ysch het under em Ross la gah u dä gut alt Ma druff ischt i ds chalt Wasser ghitt.
# Är ischt vurne paar Wuche gstorbe.
# Äs het viel z'heart brenne, d'Chueche hets unauf ganz verbrennt.
# Är nimmt d'Eier _?_ ungsalzni un unpfäfferiti.
# D'Füess tü-mer vom Lufe gruselig weh, i glube ig higi Plateri gmacht.
# Ig bi bi-dr Frow gsi u haras gsyt u si het gsyt, si wellis ihrer Tächter og säge.
# Ig wot das og net mehr mache.
# I-gibe-dr agehns mit dm Chochloffel über e Grind y, du Aff!
# Wa woscht hi, sölle-mr miter cho?
# Äs isch jitze gar bös.
# Chind, Chind, bib hie unenaha stoh, die wüeschte Gens tü-dig z'tot picke.
# Du hesch hüt am vielschte glehrt, du bischt aa tolla gsi, du chast jitz früjer heim wäder.
# Du bischnu nug z'chlinaa furne Fläscha Wy z'suffe, du muscht z'erscht nug waxe u grossa wärde.
# Gang säg dr Schwester- bis su fut – si sölli d'Chlyder für öwi Mueter fertig nehjä u si sufer bürste.
# Hättschet du ne besser gschetzt! De wes andersch cho, u-n-es stundi besser mit-mu.
# Wär het-mr mi Chorb mit dm Flysch gno? (gstole)
# Är het drglyche ta, wie wesne hette für ds Trösche bstellt; sie his aber sälber gmacht.
# Wam hetr die frischi Gschicht erzelt?
# Mi muss mu i ds Ohr brüele, sucht ghörtr nüt.
# Wir si müed u gschmucht.
# Wa w'r nächti si heim cho, si die andere scho im Bett gsi u fescht am Schlofe.
# Dr Schnee het diesi Nacht bi-n-ös öppes möge fürmache, aber hüt am Morge ischt'r äwäg gschmolze.
# Hinder ösem Hus stah drü schöni Äpfelbümleni mit schöne roten Öpfene.
# Hönter net nug es Schützi uf-us warte, wir chöme de mit-nch.
# Ihr törft net eso chindtlig tue.
# Öser Bärga si net sovel hög; öwer si viel höijer,
# Wie mengs Pfund Wurst un Brot wieviel wit'r ha.
# Ig vrstanug nüt, ihr muesst viel lut'r rede.
# Hit ihr das Stückli wysse Sihfa fur mig nüt gseh uf mine Tisch?
# Si Bruder wott in öwem Garte zwü schöni nüwi Hüser bowe.
# Ds Wort isch mu vo Härze cho.
# Da hi si gant rächt gha.
# Was si das fur Vögeni uf-em Mürli obna?
# D'Bura hi föf Oxe, nün Chüh u zwölf Schäfeni bis vur ds Dorf bracht, si hisi welle verchufe.
# Alls ischt hüt uf dr Matte am mehje.
# Gang nume, dr Hund -dä brun- tut-dr nüt.
# Ig bi mit däne Lüte dahinderhi z'mitts dür d'Matta dur i ds Chore gfahre.

**Wörder im Wenkerbogen**
* hiss, nii, blaw, graw, howe, Hand, Bünda, Hälm, Flax, är waxt, Bese, Frumi, Briäf, Hof, jung, chrumm
* Sunntig, Mentig, Zystig, Mittwuche, Donnstig, Fritig, Samstig
* indlifi, föfzähe, sächzähe, föfzg, Härdöpfel

**Quelle**
* Wenkerboge vo Frutige
Wenkerbogen von Linden BE

Wenkerboge vu Linge** 

**Wenkersätz**
# Im Winter flüge di trochene Bletter i dr Luft ume.
# Es hört gly uf schneie, de wird d's Wätter ume besser.
# Tue Chole i ofe, dass d'Miuch gly afat choche.
# Der guet aut Ma ist mit em Ross dür d's Ysch broche u i d's chaut Wasser gheit.
# Er ist vor vier oder sächs Wuche gstorbe.
# Ds Füür ist z'starch gsy, d'Chueche sy ja ungefer ganz verbrönnt.
# Er isst d'Eier gäng ohni Sauz u Pfäffer.
# D'Füess tüe mer hert weh, i glube, i hig se düreglüffe.
# I bi bi der Frau gsy u ha er es gsit, u si het gsit, si wöus o ihrer Tochter säge.
# I wiu's o nimme mache.
# I houe dr mit der Cheue um d'Ohre, du Aff.
# Wo giischt hi, söue mer mit dr cho?
# Es sy schlächti Zyte.
# Mys liebe Ching, blyb hie nide stah, die böse Gäns bysse di z'tod.
# Du hescht hüt am meste glehrt u bist artig gsy, du dafst ehnder hii weder die angre.
# Du bist no nid gross gnue, für ne Fläsche Wy ustreiche, du muscht zerst no ne chly wachse u größer wärde.
# Gang, bis so guet u säg dir Schwester, si söu d'Chliider für sui Mueter fertig näie u mit der Bürste putze.
# Hättist du ne kennt! De wär's angers cho, u de würds um ihn stah.
# Wär het mir mi Chorb mit Fleisch gstohle?
# Er het ta, wie we se sne zum Drösche bsteut hätte, sie his aber säuber gmacht.
# Wäm het er die neui Gschicht erzeut?
# Me mues lut brüele, süst verstiht er üs nid.
# Mir si müed u hi Durst.
# Wo mer gester z'abe zrugg cho sy di angere scho im Bett gsy u hi fest gschlafe.
# Dr Schnee ist letzti Nacht blybe lige, aber hüt am Morge ist er vergange.
# Hinger üsem Hus stah drü schöni Oepfubüümli mit rote n Oepfeli.
# Chüt dr nit no es Ugeblickli uf is warte, mir chöme de nachär mitech.
# Dir dörft nit settegi Chindereie trybe.
# Ueser Berge si nid sehr höch, öier si viu höcher.
# Wie mängs Pfung Wurst u wie mängs Brot wiiter?
# I verstah n ech nid, dihr müesst e chly lüter rede.
# Hit ihr kes Stückli Siif für mi uf mim Tisch gfrunge?
# Sy Brueder wot für sich zwü schöni neui Hüser i euem Garte boue.
# Das Wort ist ihm vo Härze cho.
# Das ist rächt gsy vonne.
# Was hocke da für Vögel uf em Müürli obe?
# Die Bure hi föif Ochse u nün Chüe u zwöuf Schäfli vor ds ' Dorf use b'bracht, die hi sie wöue verchuufe.
# D'Lüt si hüt aui uf äm Fäud uss u mäije.
# Gang nume, dr brun Hung tuet dr nüt.
# I bi mit de Lüt da hinger uber d'Matte i ds' Chorn gfahre.

**Wörder im Wenkerboge**
* hiiss, nei, blau, grau, houe, Hang, Wärch, Heum (l=u), Flachs, är wachst, Bäse, Fruume, jung, chrumm
* Sundig, Mändig, Zystig, Mittwuche, Donnstig, Frytig, Samstig
* euf, füfzäche, sächzäche, füfzg, Härdöpfu


**Quelle'''
* Wenkerboge vo Linge
Olympionike

En **Olympionike** () isch i de Antiki d Bizaichnig vomene Olympiasiiger gsii. Si isch di höchsti sportlichi Uuszaichnig gsii und en Olympioniike isch wiitume geert wore. För en sind Ode dichtet wore, und Inschrifte uufgstellt wore und er hett hüüffig Privilegie gnosse, wo anderi nöd ghaa hend. De ersti bikannti Olympionike isch de Eleer Koroibos gsii und de ersti Olympioniike wo miteme Zwiig vom Ölbomm geert woren isch, isch de Messenier Daikles. Di ersti Frau, wone olympische Siig errunge hett isch d Spartanerin Kyniska.

Hütt werd da Wort mengisch faltsch generell för e Tailnemer aanere Olympiade bruucht.
Daikles (Olympionike)

De **Daikles**  vo Messenie () hett ane 752 v. Chr. i de sibete Olympische Spiili de Stadionlauf gwune, wo dozmool di anzig Diszipliin gsii isch. Er isch, wie de Phlegon von Tralleis gschribe hett, as erste Olympioniike mitem Zwiig vom wilde Ölbomm kränzt wore. Und zwoor söll de eleischi König Iphitos s Delphische Oraakel aagfrögt haa, öb d Olympioniike noi kränzt were sölid und d Antwort isch gsii, as de Siiger nöd miteme Öpfer - oder Schoofwule, je noch Öbersetzig - geert were söli, sondern miteme Zwiig vom wilde Ölbomm.

## Einzelnachweis


## Quellen
* Dionysios von Halikarnassos, *Antiquitates Romanae*, 1.70.1-71.5 
* Phlegon von Tralleis, FGrH 257 F 1.10-11
* Eusebius, *Chronikon* zo de 7. Olympische Spiili

## Literatur
* Michael Blech: *Studien zum Kranz bei den Griechen*; De Gruyter (1982). ISBN 978-3-11-083910-4. S. 128.
* Pamela-Jane Shaw: *Discrepancies in Olympiad Dating and Chronological Problems of Archaic Peloponnesian History*; Franz Steiner Verlag (2003). ISBN 3-515-08174-7. S. 82, 102, 185.
Koroibos (Olympionike)

De **Koroibos** () vo Elis isch de ersti bikannti Olympiasiiger. Noch de antike Öberliferig het er i de erste Olympische Spiili am 21. oder 22. Juli 776 v. Chr. de Stadionlauf gwune, wo doozmool di anzigi Diszipliin gsii isch. Mit dem Daatum fangt di Olympischi Zittrechnig aa, obwoll noch de Saag, di Olympische Spiili z Olympia scho vill früenner döregfüert wore sind.

De Pausanias het gschribe, as s Graab vom Koroibos guet e Dotzed Kilometer südöstlich vo Olympia glegen isch, ufeme Hügel, wo de Fluss Erymanthos in Alpheios mündet.

## Quelle
* Pausanias, *Raise z Griecheland* 5,8,6; 8,26,3f.
* Eusebius, *Chronikon* zo de 1. Olympische Spiili

## Literatur
* Ingomar Weiler, Christoph Ulf: *Der Sport bei den Völkern der Alten Welt. Eine Einführung.* Darmstadt 1981, S. 110. 
* Stefan Lehmann: *Olympia, das Grab des Koroibos und die Altertumswissenschaften in Halle*, in: *Olympisch bewegt. Festschrift zum 60. Geburtstag von Manfred Lämmer,* hrsg. vom Institut für Sportgeschichte der Deutschen Sporthochschule Köln und dem Carl und Liselott Diem-Archiv, Köln 2003, S. 163-175.
Dotadas (Olympionike)

De **Dotadas** () isch e messenische Olympiasiiger gsii, wo i de zeete Olympische Spiili ane 740 v.&nbsp;Chr. de Stadionlauf gwune hett, wo dozmool di anzige Diszipliin gsii isch. Von em isch nume de Name bikannt, wo i Liste vo de Olympionike i de Weltchronik vom Eusebius von Caesarea uufglistet isch.

## Quelle
* Eusebius, *Chronikon* zo de 10. Olympische Spiili

## Literatur
* 

## Einzelnachweise
Dotadas

**Dotadas** () isch de Name vo:

* Dotadas (Olympionike), Siiger vo de zeete Olympische Spiili 750 v. Chr.
* Dotadas (Aipytide), i de griechische Mythologii de Soo vom Isthmios
Dotadas (Aipytide)

De **Dotadas** () isch i de griechische Mythologii e König vo Messenie gsii usem Gschlecht vo de Aipytide. Er isch de Soo vom Isthmios und de Vatter vom Sybotas.

De Dotadas hett e Hafe i de Stadt Mothone baut.

## Quelle
* Pausanias, *Raise z Griecheland* 4,3,10

## Literatur
* 
*
Sybotas (Aipytide)

De **Sybotas** ( "Sauhirt") isch i de griechische Mythologii e König vo Messenie gsii usem Gschlecht vo de Aipytide. Er isch de Soo vom Dotadas und de Vatter vom Phintas.

De Sybotas hett bistimmt as jöörlichi Opfer em Flussgott Pamisos gspendet were sölled und z Oichalia hett er e Heroeopfer för der Eurytos gstiftet.

## Quelle
* Pausanias, *Raise z Griecheland* 4,3,10
Gorgasos (Sohn des Machaon)

De **Gorgasos** () isch i de griechischen Mythologii e Hailheros gsii, wo nume lokaali Bidüttig ghaa hett.

Er und sii Zwilling, de Nikomachos, sind Söö vom Machaon und vo de Antikleia. Die isch d Töchter vom Diokles, em König vom messenische Pharai.

De Machaon isch e Soo vom Hailgott Asklepios und en Enkel vom Apollon und isch im messenische Gerenia as Hailheros vereert woore. Au de Gorgasos und de Nikomachos sind i de Antiki as Hailheroe vereert wore und zwoor z Pharai, wo si nochem Tood vom Diokles as König gherrscht hend. De Kult vom Gorgasos und Nikomachos söll de messenischi König Isthmios iigfüert ghaa haa.

## Quelle
* Pausanias, *Raise z Griecheland* 4,3,10; 4,30,3

## Literatur
* 
*
Pharai (Messenien)

**Pharai** (, , ionisch:  *Phērai*) isch en antiki Stadt z Messenie gsii, wo am süüdliche Uufer vom Nedon glegen isch, öppe anderthalb Kilometer vo de Chüste vom Messenische Golf ewegg. Hütt litt a dem Ort d Stadt Kalamata.

## Mythologii
Pharai werd zerstmool vom Homer gnennt. Demnoo het dai de Diokles gherrscht und hett zo de sibe Städt ghöört, wo de Nestor em Agamemnon versproche hett und am Rand vom sandige Pylos glegen isch. I de Odyssee schribt de Homer, ass de Odysseus z Pharai im Palast vom Ortilochos de Iphitos troffe hett.

Noch de Saag isch isch Pharai vom Pharis gründet wore, emene Soo vom Hermes und vo de Phylodameia. Dem sini Töchter Telegone het mittem Flussgott Alpheios de Ortilochos zügt und de isch denn de Vatter vom Diokles gsii, wo im Trojanische Chrieg debii gsii isch. Em Diokles sini beede Söö, de Orsilochos und de Krethon sind im trojanische Chrieg umchoo. De Diokles selber hett öberlebt und isch nochene zrugg uf Pharai, wonen de Telemachos uf de Suechi noch simm Vatter Odysseus bsuecht hett. D Antikleia, d Töchter vom Diokles hett de Machaon ghüroote und isch d Muetter vom Gorgasos und em Nikomachos, wo i de Antiki z Pharai as Hailheroe vereert wore sind.

## Gschicht
Ane 394 v. Chr. hett de athenischi Feldherr Konon s Piet um Pharai ume verwüestet. Ane 338 v. Chr. isch Pharai vom makedonische König Philipp II.  zo Messenie gschlage wore.  S isch ab 182 v. Chr. Mitgliid vom Achäische Bund gsii. De Chaiser Augustus het den d Stadt zom Bund vo de Eleutherlakone gschlage.

## Archäologie
D Rest vo de bronzezittliche und antike Sidlige liget nördlich vo de hüttige Stadt Kalamata uf zwee Hügel. Ufem mittelalterliche Burghügel Kastro () sind mykenischi Muure und Scherbe gfunde wore. Ufem Hügel Turles, wo fööfhundert Meeter nordöstlich litt, hett mer Reste us de Bronzezitt und de Antiki gfunde und de Ort isch offebar ooni Underbruch bis i di hellenistischi Zitt biwonnt gsii. Us de mykenische Zitt stammt e Chammeregraab.

## Literatur
* 

## Anzelnoowiis
Glaukos (Aipytide)

De **Glaukos** () isch i de griechische Mythologii e König vo Messenie gsii usem Gschlecht vo de Aipytide. Er isch de Soo vom Aipytos und de Vatter vom Isthmios.

De Glaukos isch e eerbar fromme Maa gsii, wo d Vereerig vom Zeus Ithomatas ufem Gipfel vo de Ithome bi der Dorer iigfüert hett und er hett as erste z Gerenia em Machaon gopferet. Zodem hett er Heroeopfer för d Messene gstiftet.

## Quelle
* Pausanias, *Raise z Griecheland* 4,3,9f.
Nauplios (Sohn des Poseidon)

De **Nauplios** () isch i de griechische Mythologii e grüemte Seemaa gsii und de Gründer vo de Hafestadt Nauplia am Argolische Golf. 

De Nauplios isch e Soo vom Meergott Poseidon und vo de Danaidin Amymome. Er isch i de Stadt Argos haimisch gsii und hett d Hafestadt Nauplia gründet. Er isch e typische Seemaa und Händler gsii und hett mit Sklaave ghandlet. So hett er d Auge, d Töchter vom arkadische König Aleos, und d Aërope, d Töchter vom kretische König Katreus verchauft, nume d Klymene, d Schwöster vo de Aërope, die hett er selber bhalte und ghüroote und mit ere de Palaimedes, de Oiax und de Nausimedon zügt.
Nufenen

**Nufenen** isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
* Nufenen GR, es Dorf am Hinderrhii, wo zu de politische Gmeind Rhiiwald im Kanton Graubünde ghört
* Nufenenpass, en Gebirgspass zwüsched em Goms im Kanton Wallis und em Tessin
Ithome (Messenien)

D  **Ithome** (; , Ithomi) isch e Berg z Messenie. De Berg hett früenner Vurkano (Βουρκάνο) ghaiisse und hett erst wider i de Noizitt de alti antiki Name öberchoo. Er isch wiitume guet sichtbar und büütet e natürlichi Festig.

D Ithomi isch e Berg us Chalchstai und hett zwee Gipfel, de hööchsti Punkt mit 802 m.ü.M. isch de Ithome im Nordeweste, wo uf allne Siite gääch isch. Er isch öbere Sattel mit de Eua () verbunde, mite Cherche Ajios Vasilios ufem Gipfel. D Ithomi litt westlich vom Fluss Mavrozumenos und het i de Antiki d Akropolis vo de Stadt Messene bildet, wo ane 369 v. Chr. gründet woren isch. Die litt im Weste vo de Ithomi underhalb vom hüttige Dorf Mavromati (Μαυρομάτι). Di antike Stadtmuure schlüüset d Ithomi und au s hüttige Dorf ii und laufet de Sattel durab gege d Eua, wo uf Passhöchi s "Lakonische Tor" isch. D Eua isch aber usserhalb vo de Muure.

Ufem Gipfel vo de Ithomi stoot s Chloster Vurkano oder Vulkanu (Μονή Βουλκάνου). Da isch i de byzantinische Zitt gründet wore und irgetainisch verloo wore. I der 1990er Joor isch noi renoviert wore.

## Zeus Ithomatas
Ufem Gipfel vo de antike Ithome isch de Zeus Ithomatas (Ζεὺς Ἰθωμάτας) vereert wore. S Hailigtum cha bis hütt nöd gnau lokalisiert were, aber de Fund vomene Draifuess usem 8. Joorhundert zaigt, as da Hailigtum scho im 8. Joorhundert v. Chr. e zentrali Funktion erfüllt hett, do Draifüess nume i wichtige Hailigtümer gopferet wore sind.

Noch de messenische Saag isch de Zeus nöd uf Kreta uf d Welt choo, wies di aalte Grieche globt hend, sondern z Messenie und er isch vo de Nymphe Neda und Ithome uufzoge wore. D Ithome hett den em Berg de Name gee, d Neda aber em gliichnamige Fluss, wo im Norde vo Messenie flüüsst und wo de Zeus zerstmool badet woren isch, nochdem er uf d Welt choo isch. De Zeus Ithomatas isch uf messenische Münze abbildet, as e blutte bärtige Maa wo gege rechts lauft und e Donnerstrool i de lingge Hand hebt. Uf siner rechte Hand, woner geg före streggt sitzt en Adler. Zu sinene Eere isch s Fest Ithomaia (Ἰθωμαῖα) gfiiret wore.

## Gschicht
D Ithome ninnt e zentraali Role i de antike Gschicht vo Messenie ii. Noch de messenische Öberliferig hend sich d Messenier im Erste Messenische Chrieg underem König Euphaes uf de Ithome verschanzt. Archäologischi Fund zaiget, asses dozmool tatsächlich e Sidlig bi de Ithome ggee hett, trotzdem sind d Eraignis, wie si de Pausanias bischribt nöd bsunders historisch.

Im Heloteufstand nochem groosse Erdbebe ane 464 v. Chr. hend sich di uufständische Messenier uf de Ithome verschanzt, und sind dai zee Joor lang vo de Spartaner bilageret wore.  Nochdem si bisigt wore sind, hend d Spartaner ene fraie Abzuug abotte, aber si hend müese s Land verloo und sich den z Naupaktos niderloo.

Wo 370 v. Chr. de Epameinondas d Spartaner bisigt hett und dene Messenie eweggnoo hett, hett er bi de Ithome e groossi Stadt alegge loo, mit mächtige Muure. Die Stadt hett z erst Ithome ghaiisse, spööter aber isch si underem Name Messene bikannt gsii. 

## Literatur
* 
* Richard Speich:*Peloponnes*, Kunst und Reiseführer mit Landeskunde, Kohlhammer Verlag, Stuttgart 1980, ISBN 3-17-010031-9
Messene (Mythologie)

D **Messene** () isch i de griechische Mythologi d Personifikation vo Messenie gsii.

D Messene isch d Töchter vom Triopas, em Soo vom Phorbas us Argos. Si hett de Polykaon, de Soo vom Lelex ghüroote. Well er ass de jünger Brüeder vom Myles nöd König wore isch, hett si Lütt us Argos und Lakonie gsammlet und hett mit dene Messenie bsidlet, wo dozmool no mentscheleer gsii isch. De Polykaon und d Messene hend denn i de Stadt Andania as Königspaar gherrscht.

Wo de Kaukon vo Eleusis uf Messenie choo isch, hett er d Messene i d Mysterie vo de Groosse Göttinne iigfüert. D Messene und de Polykaon hend au d Vereerig vom Zeus Ithomatas ufem Berg Ithome iigfüert.

D Messene hett i de Stadt Messene e Hailigtum ghaa, wo si as Heroine vo Messenie vereert woren isch.

## Quelle
* Pausanias: *Raise z Griecheland* 4, 1, 1–2. 5; 4, 3, 9.

## Literatur
* 

## Weblinks
* Messene im Greek Myth Index (englisch)
Polykaon (Sohn des Lelex)

De **Polykaon** () isch i de griechische Mythologi de Maa vo de Messene.

De Polykaon isch de Soo vom Lelex gsii, wo de erst König vo Lakonie gsii isch. Noch em Tood vo sim Vatter isch sin ältere Brüeder Myles König woore. Da hett d Messene nöd möge liide, drum hend si und de Polykaon e Heer gsammlet mit Lütt us Argos und Lakonie und hend mit dene Messenie bsidlet, wo dozmool no mentscheleer gsii isch. De Polykaon und d Messene hend denn i de Stadt Andania as Königspaar gherrscht.

## Quelle
* Pausanias: *Raise z Griecheland* 3, 1, 1; 4, 1, 1–2.

## Literatur
* 

## Weblinks
* Polykaon im Greek Myth Index (englisch)
Wenkerbogen von Bosco Gurin

**Wenkerboge vu [[Bosco/Gurin|Grii]]** 

**Wenkersätz**

*Vorbemerkige:*
* *S gsänkt /i/, wo as gschlosses /e/ usgsproche wird, wird im Original as* e *mit eme Punkt drüber gschribe, daa aber us tächnische Gründ nu* e.*
* *D Schrybig* ɔ<sup>–</sup> *staat daa us tächnische Gründ für es* ɔ *mit eme Lengistrich drüber.*

# Em Wentar fleigan di trochnu Blættar e der Luft ummar.
# As hērt bɔld üff ts šnijan, darnɔ chunt’s wattar amɔmdaršt bæssar.
# Tüa Chola im Ofa, dass t melch bɔld ɔfaja siada. 
# Ts Īš ešt nedar prochcha, dar güat olt mo ešt mittum ross im chɔlta wassar kfɔlla.
# Ar est [sic!] for fiar odar sakš Wuchcha kštorba.
# Da ešt ts fell Fīr ksin, t Tüarta (Torte) sen unna gants farbrunnu ksin.
# Ar isst t Eijar eistar ōni Solts un Pfaffar.
# T Fiass tian mar wē, ech glöiba, ech heigi blɔttra kmɔchchut.
# E be wɔ t fröw (wib) ksin un ha rus kseit, un še heit kseit, še wællas öw er tæchtar saga.
# Ech well s öw nemma tüa.
# Ech geb dar dæ nüw dar Leffil um t ōr, du ɔff.
# Wo geišt, sulu war me-tar chu?
# As sen šlacht tsīta.
# Mīs liab chen, plib hia štɔ<sup>–</sup>, di bēšu gɔsa bīssan ti ts tot.
# Düw hæšt hit am meišta klērt un bešt a fīna ksin, düw dɔrfšt kšwendar wedar di ɔndru hein gō.
# Düw bešt noch net grossa knüog fer a flaššu (auch puttælin – bottiglia) win üss ts triachan, du müaššt tšeršt noch aweng wɔksa.
# Gɔng sīšt a so güat un sag dīr šwæštar, še sællti … *[de Räschte fählt uf em Boge]*
# Hattešt no pchannt! dæ weittis ɔndaršt chu, un as weitti mit emu bessar.
# Wær hæt mir min kɔfana mit-tum fleišš kštōla?
# Ar hæt a so tɔ<sup>–</sup>, wia wan ša hætti fer ts træššan gēt, še hen’s ɔbar salbar tɔ<sup>–</sup>.
# Wæm hæd-ar di new kšext fartsælt?
# Mu müass bliara, sušt faršteit ar niš net.
# Wir siw miad und hew duršt.
# Wia na war nachti šiw tsruk chu, da sen di ɔndru šō im batt kšin un hen šo fašt kšlɔfa.
# Dar šnē hat t nocht takcht, obar hit morgan ešt so awak ksin.
# Hendar iašum hus sen drī hebšu pummibömdši mit roti chlīni pummi.
# Chunud-ar nit noch as öigumblikchtschti niš wɔrta, darnɔ<sup>–</sup> choma-war öw met nich.
# Er turfut næt dæru Chindišpili mɔchchu.
# Iaš Barga sen net štrang hō, ew sen fel hēchar.
# Wiafel līfar weršt un wiafel brot wælld-ar?
# Ech farštɔ<sup>–</sup>-nich net, eer müassut as bettsalti mē bliara.
# Heid-ar kcheis štekchalti wīssi seifu fer miar uff mim tešš kfunda?
# Sin Briadar well šim salb tswei hebši niwwi hīšar in ewwum gɔrta buwwa.
# Das wort ešt mu fo hartsa chu!
# Dɔs ešt racht ksin fo ena!
# Wɔs fer fegalti sin dɔ ufum mīrli?
# t Püira hein fīf oksa und nin chia un tswælf šɔ<sup>–</sup>ftši forum dorf prōcht, dī hein š wælla farchoifa.
# t Lit sen hit alli ufum lɔn un maijan.
# Gɔng nu, dar bruin hun tüat dar nit.
# E be met ta littu dɔ hinna ubar giatar im chora gfɔra.

* heiss, neiu, blaw, graw, höwwa, Hɔn, Hɔmpf, Hælm, Flɔks, ar wɔkst, basma, Früimi, Briaf, jung, chrumm
* Sununtɔk, Tsīštɔk, Mettwuchu, Dunštɔk, Frittɔk, Sɔmstɔk
* einlif, fēftsa, sachtsa, fēftsk, harbera

Lehrer Hans Sartori

ar wonat in Gurin.

*'Quelle'''
* Wenkerboge vu Gurin
Stoupa

**Stupa** () isch en Ort uf de Halbinsle Mani uf de Peloponnes z Griecheland. Er isch früenner e Fischerdörfli gsii miteme chliine natürlich Hafe. Wege de Sandstränd bim Dorf hets es sich zomene chliine Feriedorf gmuuseret.

## Bergwerch vo Pastrova
Nördlich vom Ort liged am Hang d Bergwerch vo Pastrova (Παστροβά), wo em griechische Schriftsteller Nikos Kazantakis ghöört hend. De het am Berg Athos de Georgios Zorbas gcheneglernt und de öberschwetzt as Vorarbaiter i siim Bergwerch uf de Mani z schaffe. Allerdings hend die beede kan Erfolg ghaa. Die Episoode isch denn driisg Joor spööter s Vorbild vom grüemte Romaan Alexis Sorbas wore, wa aber z Kreta spillt, i de Haimet vom Kazantakis. Im Dorf isch e Büste vom Kazantakis uufgstellt.

## Gschicht
Süüdlich vom Dorf isch e Hügel mit de Reste vom antike Stettli Leuktron oder Leuktra (). Di ältiste Fund stamed us de mykenische Zitt, wie Scherbe und d Reste vomene Chuppelgrab zaiget. D Fund us de Antiki gönd vo de Klassische Epoche bis i di röömischi Chaiserzitt. Nume wenig Fund sind gmacht wore, Muurwerch und anderi Chliiund i de Felder südwestlich vom Hügel, au Inschrifte.

De Pausanias het im 2. Joorhundert n. Chr. de Ort bsuecht un bischribe. Deno isch uf de Akropolis e Tempel vo de Göttin Athena gstande. De wichtigst Gott isch aber de Asklepios gsii, wa dör en Inschrift us de Röömerzitt bistetigt werd. Anderig Götter, wo do vereert wore sind, sind de Apollon Karneios und d Ino. S hett ono e hailige Hain miteme Tempel för de Eros ggee, wo nochem Bischriib bsunders lauschig gsii si mue. De Pausanias verzellt ono, ass bimene Waldbrand e Statue vom Zeus Ithomatas förechoo sai, und as da vo de Messenier as Biwiis agluegt woren isch, as Leuktra vo alters her zo Messenie ghört hebi.

D Venezianer hend öber de antike Akropolis e Festig baut. De Ort hett denn Leutro ghaiise.
Communauté de communes de la Vallée de Saint-Amarin

D **Communauté de communes de la Vallée de Saint-Amarin** ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 31. Dezember 1999 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera 15 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sàntàmàrì, Präsidant ìsch dr François Tacquard.

## Gmeina
#Falleri
#Gaishüse
#Golbàch-Àltebàch
#Hüser-Wasserlíng
#Krit
#Màlmerschbàch
#Mìtzàch
#Mollài
#Moosch
#Odere
#Rànschbàch
#**[[Sankt Amarin|Sàntàmàrì]]**
#Storksoh
#Urwes
#Wìldestai

## Weblink
* http://www.cc-stamarin.fr

## Qualla
Ithome

**Ithome** () isch de Name vo:

* Ithome (Messenien), e Berg und en antiki Stadt z Messenie
* Ithome (Thessalien), en antiki Stadt i de thessalische Landschaft Hestiaiotis
* Ithome (Nymphe), e Nymphe, wo de Zeus uufzoge hett
Ithome (Thessalien)

**Ithome** (), uf thessalisch au *Thome* (Θώμη) und *Thoumaion* (Θούμαιον), isch en antiki Stadt i de thessalische Landschaft Hestiaiotis gsii. Si werd bim hüttige Phanari lokalisiert, wo antiki Reste gfunde wore sind. D Stadt isch im 5. Joorhundert v. Chr. zäme mit anderne Ortschafte zomene Tail vo Megalopolis wore.

Di "felsigi Ithome" werd im Schiffkatalog vom Homer uufglistet, zäme mit Trikke und Oichalia. Öber di drai Ort hend de Machaon und sii Brüeder Podaleirios gherrscht.
Wenkerbogen von Sumiswald

**Wenkerboge vo [[Sumiswald|Sumiswaud]]**
Uffgnoh vom Hans Flückiger (21 jehrig) vo Gruene bi Sumiswaud.

## Wenkersätz
# Im Winter flüüge die trochene Bletter i der Luft ume.
# Es hört grad uf schneie, de wied's Wätter wider besser.
# Tue Cholen-i Ofe, dass d'Miuch gly afoht choche.
# Dä guet aut Ma isch mi-dem Ross uf em Iisch ybroche un-is chaute Wasser gfaue.
# Er isch vor vier oder sächs Wuche gstorbe.
# Das Füür isch z'starch gsi, d'Chueche si jo unger ganz schwarz verbrönnt.
# Er isst d'Eier gäng ohni Sauz u Pfäffer.
# D'Füess tüe mer weh, i glaube, i heig se dürglüffe.
# I bi bi der Frou gsi u ha-'r-es gseit, u si het gseit, si wöu's ou ihrer Tochter säge.
# I wott's ou nümme meh mache!
# I houe der eis mit der Cheue um d'Ohre, du Aff!
# Wo geisch hi, söui mer mit der cho?
# Es si schlächt Zyte!
# Mis liebe Ching, blib hie unger stoh, di böse Gäns bysse di z'tod.
# Du hesch hüt am meischte glehrt u bisch artig gsi, du darfscht ender hei aus die angere.
# Du bisch no nid gross gnue, für 'ne Fläsche Wy ustrijche, du muesch gerscht no chli wachse u grösser wärde.
# Bis so guet u gang säg dir Schweschter, si sött d'Chleider für eui Muetter fertig näje u usbürschte.
# Hättisch du ne kennt! De wär's angersch usecho, u de stieng's besser um ihn.
# Wer her mer mi Chor u's Fleisch gstole?
# Er het grad gmacht, wi we si ne gum Trösche hätti bschteut gha; si hei's abber säuber gmacht.
# Wäm her er die neui Gschicht erzeut?
# Me muess brüele, süsch verschteit'r (eim) is nid.
# Mer sind müed u hei Turscht.
# Wo mer nächti zrugg cho si, do si di angere scho im Bett gsi u hei gschlofe.
# Di Nacht isch bi üs der Schnee blybe lige, aber hüt e Morge isch er vergange.
# Hinger üsem Hus stöh drü schöne Öpfuböimli mit rote Öpfeline.
# Chöit-der nid no n'es Ougeblickli uf is warte, de chöme mer mit-n-ech.
# Dir törfit nech nid ufführe wi chlyni Ching.
# Üser Bärge si nid grad höch, euer si viu höcher.
# Wi mängs Pfung Wurscht u wieviu Brot weit-der?
# I verstoh-n-ech nid, dir müesst e chli lüter rede.
# Heit-er uf mim Tisch für mi e kes Bitzli wyssi Seife gfunge?
# Si Brueder wott für ihn zwöi schöni neui Hüser boue in-euem Garte.
# Das Wort isch ihm vo Härze cho!
# Das isch rächt gsi vo ne!
# Was hocke do für Vögeli obe-uf däm Müürli?
# D' Bure hei füf Ochse u nün Chüe u zwöuf Schöfli vor ds Dorf brocht gha, die hei sie wöue verchoufe.
# D' Lüt si hüt au uffem Fäud usse us mäje.
# Gang ume, der bruun Hung tuet-der nüt.
# I bi mit de Lüte do hinger über di Matte is Chorn gfahre.

## Wörter im Wenkerboge
* heiß, nei, blau, grau, houe, Hang, Hanf, Häum, Flachs, er wachst, Bäse, Pfluume, Briëf, Hof, jung, chrumm.
* Sunndi od. Sunndig, Mändi od. Mändig, Zyschti od. Zyschtig, Midwuche, Donnschti oder Donnschtig, Friti, Samschdi, 
* euf, füfzäh od. Füfzäche, sächzäh od. Sächzäche, füfzg, Härdöpfu.

## Quelle
* Wenkerboge vo Sumiswaud
Ironie

Unter **Ironie** verstaht me e Art z rede oder z schriibe, wenn me genau s Gegeteil vo dr Uussag erreiche wett oder seit.
Abundzue isch au vo ironische Situatione d Reed. I so ne Situation chunnt me, wenn me extra e spezielli Massnahm vornimmt zum eppis z erreiche, aber genau s Gegeteil passiert. Zum Biispil wenn mer extra früehner uufstaaht zum ned z spaat zur Arbet choo, anstell vom öffentliche Vercher s Auto nimmt und weg dem id Rush Hour chunnt und gliich z spaat chunnt.

D Ironie gilt als beliebts Stiilmittel i literarische Text und cha, falls richtig gmacht, essentiel fürs Läseerläbnis voneme Text sii. So zum Biispil bim Voltaire siim Text Candide, wo nur so mit Ironie und Sarkasmus gspickt isch.

## Weblink
Limeni

**Liméni** ( "Hafe") isch de Hafe vo de Stadt Areópoli. Er litt a de Liméni-Bucht am Messenische Golf und büütet scho vo Natuur uus e guete Schutz för Schiff.

S Dorf Liméni isch d Haimet vom letschte Bey vo de Mani, em Petrobei Mavromichalis. Do stoot au de Woonturn vom Petrobei und westlich vom Dorf isch e Denkmool, wo anen erinneret.

Im Meer isch e Wrack vomene antike Handelsschiff usem 1. Joorhundert v. Chr. gfunde wore.