Wenkerbogen von Herten

Dr **Wenkerboge vo [[Herten|Herte]]** isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Dialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet hend vili Gmeindschuele mitgmacht.

## Hiwiis zuem Boge 41693
* Herte het dozémols zuem Amt Lörach im Großherzogtum Bade ghört un isch hütt en Oordsdeil vo Badisch-Rhyfälde.
* De Oord lit im Sproochruum vum *[[Hochalemannisch|Hoch- oder Südalemannische]] / Säckinger-Laufeburger Ruum*.
* Die vierzig Sätz sin sellmols durch Schüeler notiert worde. Lährer war de Heinrich Dörle vu Herwelze, Bezirk Ämmedinge.
* As Üssproch vum Oortsnamme wird im Boge „Hèrdè“ ageh.
* In Süddischland sinn d Bege anne 1887 uffgno worde, der vo Hèrdè het d Nummere 41693 übercho.
* D geografisch Lag vu Hèrdè isch in dere Karde iitrage.

## Wenkersätz
#Im Winter fliege die trochene Blätter in der Luft umme.
#Es hört glī ūf z'schneiè, derno wird's Wätter besser.
#Thue Chole in der Ofe, daß d' Milch båld åfōt koche.
#Der guet ålt Må isch mit'm Roß durs Īs broche ůnd nis chålt Wåsser keit.
#Er isch vor vier oder sèchs Wuche geschdorbe.
#S' Für isch z'starkch gsī, d'Kueche sī unte ganz schwarz brännt.
#Er ißt d'Eir allewīl ohne Sålz und Pfäffer.
#D' Füeß thien mer rächt weh, i glaub, i hås důrgloffe.
#I bi bi der Frau gsī, und haneres gseit, und sie het gseit, sie wells au der Tochter säge.
#I wills au nimme thue.
#I schlå di glī mit dem Chochlöffel um d'Ohre, du Åff.
#Wo gosch hī, miemer mit der goh.
#Es sī schlächti Zitte.
#Mi lieb Chind, blīb do unte stoh, die böse Gäns bisse di dot.
#Dů hesch hütte am meischte glehrt und bisch årtig gsi, du darfsch ehnder heim goh as die Andere.
#Du bisch no it groß genueg, um ä Fläsche Wī ūsztrinke, du mūesch zerst no ebbis wåchse ůnd größer wärde.
#Gang bisch so guet und säg dīner Schwester, sie sell d'Kleider für eui Mueder fertig neie und mit der Bürschte sůfer måche.
#Hättsch'en kännt, drno wärs anderscht cho, und s'thät besser um'en stoh.
#Wär het mi Chratte mit Fleisch gschdohle.
#Er het so do, als hätte se zuem Dresche bschtellt, sie hais aber sälber do.
#Wäm het er die neuie Gschicht verzèhlt?
#Mer mueß lut schreie, sunscht verschtoht er is nit.
#Mer sī mied und hai Důrst.
#Asmer geschtert zōbe zrůck cho sī, do sī die Andere schō im Bett glège und sī fescht am Schlofe gsī.
#Der Schnee isch hinnècht bi eüs līge blībe aber hüte früeh ischer gschmelzt.
#Hinter eůsem Hūs stöhnd drei schöni Epfèlbäůmli mit rote Epfèli.
#Chönnt er it no èn Aůgeblickli ůf eůs warte, derno gömer mit êch.
#Ihr dörfet nit äso Chindereie trībe.
#Eusi Bärg sī it so höch, Eůi sī viel höcher.
#Wie meng Pfund Würscht ůnd wie viel Brod weit er hå?
#I verstand Euch nit, ir ment ä bitzeli lůtter schwätze.
#Heiter kei Stückli wißi Seipfi für mī uff mīm Disch gfunde.
#Si Brueder will em zweü schöni neůi Hǖser in eůiem Gart boůe.
#Das Wort isch em vom Härze cho.
#Das isch rächt gsī von'nem.
#Was hocke do für Vögeli obe ůfem Mǖrli.
#d'Bůre hai fümpf Stierè und nǖn Chüe und zwölf Schöfli vor's Dorf brocht, die hai si welle verchaufe.
#D' Lüt sī hütte alli důssè ůfem Fäld und meie.
#Gang ůmme, der brūn Hund thůet der nüt. 
#I bi mit de Lüt do hinte über d'Matte in's Chorn gfahre.

## Wörder im Wenkerboge
Bemerkig: å isch en Mittellut zwüschen a und o.
* heiß, nai, blåu, gråu, håue, Hånd, Hånf, Hèlm, Flåchs, èr wåchst, Bäsen, Pflumen, Brief, Hof, jung, chrumb
* Sunntig, Méntig, Zistig, Mittwoche, Dunstig, Frittig, Samstig
* ölf, fufzäh, sèchzäh, fufzig

## Weblink
* Digitalisat vum Original Hertemer Wenkerboge

## Luäg aü do
* Lischde vu alemannische Wenkerboge
* d Wenkersätz uf Hochdütsch

## Wo s her isch