open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ruth Blum

D **Ruth Blum** (* 2. Septämber 1913 z Wilchinge; † 2. Augschte 1975 z Schaffuuse) isch e Schwiizer Lehreri und Dichteri gsi.

## s Läbe
D Ruth Blum isch as Dochter vome Schnyder im Chläggi ufgwachse. Si het e Zyt lang füre Lehrerpruef studiert und denn als Dienschtmeitli, Verchäuferi und Putzfrau gschaffet. Für es bar Zytige het si Artikel gschribe.

Ihre Roman *Blauer Himmel – grüne Erde* isch bi de Lääser guet acho. Anderi Büecher sind weniger erfolgrych gsi; do isch si wider as Schaffuuser Lehrerseminar, wo si 1950 s Lehrerpatänt übercho het. Bis 1961 het si drno as Primarlehreri gschaffet, und spöter het si no meh Büecher gschribe.

1955 het si dr Literaturpryys vo Schaffuuse übercho und 1965 en Pryys vo dr Schwiizerische Schillerstiftig.

## Wärch
* *Blauer Himmel – grüne Erde*, Frauenfeld 1941
* *Sonnenwende*, Frauenfeld 1944
* *Der gekrönte Sommer*, Frauenfeld 1945
* *Das Abendmahl*, Frauenfeld 1947
* *Der Gottesstrauch*, Frauenfeld 1953
* *Schaffhauser Heimat*, Schaffhausen 1955 
* *Und es erhob sich ein Streit*, Zürich 1964
* *Wie Reif auf dem Lande*, Zürich 1964
* *Das Adventspiel vom Geldsack*, Zürich 1965
* *Die Narrenkappe*, Schaffhausen 1965
* *Mein Feuergesicht*, Zürich 1967
* *Die grauen Steine*, Schaffhausen 1971
* *Und stets erpicht auf Altes*, Schaffhausen 1974
* *Die Sichel*, Schaffhausen 1975
* *Schulstubenjahre*, Schaffhausen 1976

## Literatur
* 
* 
* Kurt Bächtold: *Ruth Blum*. In: *Schaffhauser Beiträge zur Geschichte. Biographien Band IV*. 58. Jg. 1981, S. 35–41
* H. Steiner: *Im Gedenken an die Schriftstellerin Ruth Blum*. In: *Schaffhauser Nachrichten*. 114. Jg. Nr. 182 vom 9. August 1975, S. 9–11
Marie-Luise Nikuta

D **Marie-Luise Nikuta** (* 25. Juli 1938 z Köln) isch e düütschi Mundartsängerin.

D Nikuta isch en uusbildeti Versicherigsfachfrau und e bekanti Sängerin und Komponischtin vo Lieder i dr Kölner Mundart, em *Kölsch,* wo zu de middeldütsche Dialäkt ghört.

Sid ihrere Jugend macht d Marie-Luise Nikuta bim Kölner Karneval als Sängerin mit. Wärend Joorzäänte het si all Joor s «Mottolied» für die lokali Fasnecht gschribe, und drum seit men ere au „Königin vom Mottolied“. Bim Roosemäntisgumzug z Köln faart si uf em Fäschtwage vo de *Roote Funke* mit.

Es bar usgwählti Lieder:
* *Fastelovend wie hä es un wie hä wor, zick 150 Johr* 
* *Weisste Wat Mr Fahre Met Dr Strossebahn Noh Hus – Do Kannste Nix Dran Maache*
* *Ene Besuch em Zoo – Met jroße un met kleine Diere*
* *Janz Kölle dräump un jede Jeck dräump es anders*
* *Et kütt wie et kütt – Et kütt wie et kütt*
* *Nix bliev wie et es – aber wir werden das Kind schon schaukeln*
* *Kölle loss jonn – ins neue Jahrtausend*
* *Janz Kölle es e Poppespill*
* *Klaaf un Tratsch op kölsche Art*
* *E Fastelovendfoßballspill*
* *In Kölle gebützt*
* *Fastelovend em Bloot, he un am Zuckerhot*
* *Zokunf – mer spingkse wat kütt*
* *Mer stelle alles op d'r Kopp*

2014 het si s letschte Mol sälber am Karneval mitgmacht, sider singt d Carolin Krause dr Nikuta ihri Mottolieder.

Ane 2003 het si au füre Kölner Christopher Street Day *Cologne Pride* s Mottolied gschribe.

Für ihres Wärch het d Nikuta vo der Stadt Siegburg s *Guldige Härz*, vo der Stadt Köln d *Willi-Ostermann-Medaille* und vo dr Kölner Fasnecht dr *Grooss Verdienschtorde mit Biliante* übercho. Au d Kölner Tradizionsgselschafte händ se für ihri Lieder uszeichnet.

D Nikuta hilft eerenamtlech bi dr Aidshilf mit.

## Weblink
* Website vo dr Marie-Luise Nikutas
Marie de France

D **Marie de France** isch e französeschi Dichterin gsi.

Si isch die erschti Autorin vo dr altranzösische Literatur, wo me kännt. Vo ihrem Läbe weiss men aber fasch nüüt, numme grad, dass si sälber gseit het, si sig vo Frankrych, was dozmol eifach dr Grossruum vo Paris bedütet het, und dass si öppen ums Joor 1200 z Ängland gstorben isch.

D Wärch vo dr Marie de France sind imene anglonormannische Dialäkt gschribe. Es dörfte Sache sy, wo si für d Lüüt vom änglische Königshof verfasst het.

E grosse Deil vo dr Marie de France ihrne Tegscht sind d *Lais,* grossi Värsgedicht, wo Määrli und Saage us em keltische Kulturkreis vo Britannie drin vorchöme. In es bar vo dene Verzellige seit d Autorin, wie s de Fraue deils nid guet ggange sig i dr soziale Situazioon vo dere Zyt, wo si drin gläbt het.

Öpis anders sind d Faable, wo d Marie de France ufgschribe het; die Gschichte chöme ursprünglech vom alte Dichter Aesop.

## Dr Marie de France ihri Wärch
* *Guigemar*
* *Equitan*
* *Le Fresne*
* *Bisclavret*
* *Lanval *
* *Les deus amanz*
* *Yonec*
* *Laüstic*
* *Milun*
* *Chaitivel*
* *Chevrefoil*
* *Eliduc*
* *Ysopet*
* *L’Espurgatoire seint Patriz*

## Literatur
* Marie de France: *Poetische Erzählungen nach alt-bretonischen Liebes-Sagen*. Übersetzt von Wilhelm Hertz, hrsg. und Nachwort von Günther Schweikle. Phaidon, Essen 1986 ISBN 3888511151 (enthält zehn Texte als Übers., zwei als Inhaltsangaben im Anh.).
* Herman Brät, *Marie de France et l’obscurité des anciens*. In: *Neuphilologische Mitteilungen*, Bd. 79 (1978), S. 180–184, .  
* Glyn S. Burgess: *The Lais of Marie de France: Text and Context*. University of Georgia Press, Athens 1987, ISBN 0-8203-0948-6. 
* Ernest Hoepffner: *The Breton Lais*. In: Roger S. Loomis (Hrsg.): *Arthurian Literature in the Middle Ages. A collaborative history*. Clarendon Press, Oxford 1979, ISBN 0-19-811588-1.

## Weblink

* e Website über d Marie de France
Elke Brunnemer

D **Elke Brunnemer** (* 1. Oktober 1952 z Neckarbischofsheim) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Vu 2001 bis 2016 isch si Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
D Brunnemer isch z Adersbach uf d Grundschuel gang un derno uf s Gimnasium z Neckarbischofsheim, wu si 1971 Abitur gmacht het. An dr Universitet Haidelberch het si derno Biology un Sport uf Lehramt studiert. Anne 1976 het si s erscht Staatsexame abglait un noch em Referendariat z Haidelberch un z Wiesloch anne 1978 zwait Staatsexame. Vu 1978 bis 1995 het si am Auguste-Pattberg-Gimnasium Neckarelz unterrichte un vu 1995 bis 2001 am Wilhelmi-Gimnasium z Sinsheim.

## Bolitik
Anne 1990 het d Brunnemer z Adersbach dr CDU-Ortsverband mitgrindet un isch syterhär Vorsitzeri vun em. 1993 isch si Mitglid vum Chraisverband vu dr CDU Rhy-Necker wore un syt 2005 isch si stellverdrättendi Chraisvositzeri. Si isch Mitglid vum Bezirksvorstand Nordbade.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2001 het si im Wahlchrais Sinsheim kandidert un het s Diräktmandat gwunne. Au bi dr Wahle 2006 un 2011 het si dr Wahlchrais gwunne.
Bi dr Landdagswahl 2016 isch si nimi aadrätte.

Si isch Mitglid im Uusschuss fir Arbet un Sozialornig, Familie, Fraue un Seniore un im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz gsii, derzue stellverdrättend Mitglid gsii im Ständige Uusschuss, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Europa un Internationals un in dr Enquetekommission „Pflege“.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Vorsitzeri vu dr Arbeitsgemeinschaft Ländliche Erwachsenenbildung (ALEB) Baden-Württemberg e. V.
* Mitglid vum Ufsichtsrot vu dr Baden-Württemberg Stiftung gGmbH.

## Familie un Privats
D Elke Brunnemer isch ghyrote un het drei Chinder.

## Literatur
* Ina Hochreuther: *Frauen im Parlament. Südwestdeutsche Parlamentarierinnen von 1919 bis heute*, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-923476-16-9, S. 154f.

## Weblink
* Abgeordneten-Handbuch des Landtags von Baden-Württemberg für die 15. Wahlperiode (PDF-Datei; 2,9&nbsp;MB)]
*
Maja Gerber-Hess

D **Maja Gerber-Hess** (* 5. November 1946 z Züri) isch e Schwiizer Schriftstelleri.

## s Läbe
D Gerber-Hess het s Gymi psuecht und dänn dr Pruef vo dr Chindergärtneri glert. Si hät au as Lektoorin und Bibliothekarin gschaffet. Si isch Filmsachverständigi vom Kanton Züri.

D Maja Gerber-Hess hät Chinder- und Jugendbüecher und Churzgschichte gschribe.

## Wärch
* *Das Jahr ohne Pit*
* *Etwas lebt in mir - Siebzehn und schwanger*
* *Reto, HIV-positiv*
* *Und konnte nicht schreien*
* *Patchwork-Familie*
* *Sonst kommst du dran !*
* *Mama im Knast*
* *Zoé und Rea*
* *Schatten im Sommerparadies*
* *Opa und Ich*
* *Als Fabian verschwand*
* *Als Lukas verschwand*
* zäme mit der Erika Hössli und der Elisabeth Heck: *Blumen für das Kind. Weihnachtsgeschichten,* 1992

## Weblink
Plutonium

**Plutonium** isch es chemisches Elemänt mit em Elemäntsymbou "Pu" und dr Ordnigszauh 94. Dadermit hets di höchschti Ordnigszauh vo aune natürlech vorkommende Elemänt. Plutonium isch nach em Zwärgplanet Pluto benannt worde.

Plutonium isch es igs und radioaktivs Schwermetall. I de Natur wörds nu i chlinnste Spure i sehr altem Gstei gfunde. Grösser isch d Mänge, wo künstlich i Chärnchraftwärch produziert wörd.

## Weblink

* 
* Spalt-Material, Wohin mit der Altlast Plutonium? uf deutschlandfunk.de vom 1. Mai 2012

## Fuessnoote
Literatur Forum Südwest

S **Literatur Forum Südwescht** isch e Verein z Fryburg im Bryysgau, wo wott für d Literatur luege.

Er isch ane 1988 von e bar Autoore vo Fryburg gründet worde. Ihm ghört s *Literaturbüro Freiburg*.

D Mitgliider hän bi de Träffe vom Verein zerscht als über nöji Tegscht dischgeriert, wo si grad am Schrybe gsi sin. Und gly sin au die Lüüt, wo als Übersetzer vo literarische Wärch schaffe, derzuecho. S *Literatur Forum Südwescht* macht Lääsige, Wärchschtett zum Schrybe und zum Übersetze und hilft allne dene, wo als Autore oder Übersetzer schaffe. Es het e Lischte vo de Schriftsteller i dr Region und gitt Büecher mit ere Uuswaal vo literarische Wärch use.

Sid 2003 isch s *Literatur Forum Südwescht* im Alte Wiehrebaanhof gsi, sid 2017 isch es a dr Uni Fryburg dihei.

## Weblink
* Website vom Literatur Forum Südwescht
Orges

**Orges** isch de Name vo däne Gmeinde:
* Orges VD, e Gmeind im Bezirk Jura-Nord vaudois, Kanton Waadt, Schwiz
* Orges (Haute-Marne), e Gmeind im Département Haute-Marne, Frankriich

**Orges** isch de Familiename vo däne Persone:
* Hermann von Orges (1821–1874), dütsche Publizist

**Lueg au:**
* Orge
Orge

**Orge** isch de Name vo däne geografischen Objekt:
* Orge (Seine), en Fluss i de Region Île-de-France, Näbefluss vo de Seine, Frankriich
* Orge (Saulx), en Fluss i de Region Grand Est, Näbefluss vo de Saulx, Frankriich

**Lueg au:**
* Orges
La Coudre

**La Coudre** isch de Name vo däne geografischen Objekt:
* La Coudre (Deux-Sèvres), en ehmolegi Gmeind und Ortsteil vo de Gmeind Argentonnay im Département Deux-Sèvres, Region Nöi-Aquitanie, Frankriich
* La Coudre NE, en ehmolegi politeschi Gmeind und sit 1930 Ortsteil vo de Stadt Nöieburg im Kanton Nöieburg, Schwiz
* *La Coudre VD*, en Wiiler i de politische Gmeind L’Isle, Kanton Waadt, Schwiz
* Kloster La Coudre, e Trappistinneabtei z Laval, Département Mayenne, Region Pays de la Loire, Frankriich
* La Coudre (Même), en Fluss i de südliche Normandii, Näbefluss vo de Même, Frankriich
** Saint-Germain-de-la-Coudre, e Gmeind, wo a obe gnänntem Fluss liit, im Département Orne, Region Normandii, Frankriich
Chappuis

**Chappuis** isch de Familienname vo de folgende Persone:

* Albert-Louis Chappuis (1926–1994), Schwiizer Landwirt und Schriftsteller
* Liliane Chappuis (1955–2007), Schwiizer Politikeri
* Marie-Claude Chappuis, Schwiizer Operesängeri
* Maria Salesia Chappuis (1793–1875), Schwiizer Nonne
* Marianne Chappuis (* 1939), Schwiizer Schauspileri
* Philippe Chappuis (* 1967), Schwiizer Comiczeichner, besser bekannt under sym Künstlername Zep
* Ronan Lamy Chappuis (* 1993), französische Skispringer
Marie-Claude Chappuis

D ** Marie-Claude Chappuis** (* en Freiburg) isch a Schweizr Sängere.

## Ausbildong
D Marie-Claude Chappuis hod Gsang beim Professor Westendorp en Freiburg ond drnoch am Mozarteum en Salzburg mid am Breda Zakotnik bis zu am Konzertdiplom schdudierd.

## Schaffa
Noch em Diplom war se fenf Joor am Landestheater Innsbruck bei dr Brigitte Fassbaender.

Als Rolla hod se d *Sesto* en em *La Clemenza di Tito* vom Wolfgang Amadeus Mozart, d Carmen, d *Charlotte* en em Werther vom Massenet, da *Armindo* en em *Partenope* vom Georg Friedrich Händel, da *Hänsel* en *Hänsel und Gretel* vom Engelbert Humperdinck odr au d *Hippolyta* en * Ein Sommernachtstraum* vom Benjamin Britten gsonga.

D Marie-Claude Chappuis sengd em Mezzo-Sopran.

## Guck au
* Anne-Sophie Mutter
* Montserrat Caballé

## Lidradur
* 
* Karl-Josef Kutsch, Leo Riemens: *Großes Sängerlexikon.* 4. erw. u. akt. Auflage, Bd. 4, K. G. Saur, München 2003: S. 804f.

## Nedsadressa
* 
* 
* 

## Mo s her isch
Martina Koederitz

D **Martina Koederitz** (* 20. Februar 1964 z Sendelfenga) isch e dytschi Manageri. Vu 2011 bis 2018 isch si Vorsitzeri vu dr Gschäftsfierig vu IBM Dytschland gsii. Ab het si derzue d IBM-Regionalgsellschaft fir Dytschland, Eschtrych un Schwyz (DACH) glaitet. Syt Jänner 2018 isch si as IBM *Global Industry Managing Director* wältwyt fir d Automobil- un Induschtrybranche zueständig.

## Lääbe
D Koederitz isch Diplom-Bedriibswirti (BA). Si het ihri Karriere bi IBM 1987 as Sischtemberooteri aagfange. Anne 1998 isch si Manageri im Verdriib fir Finanzdienschtlaischter wore. Ab 1999 het si d IBM-Verdriibsorganisation fir dr gnosseschaftlige Finanzverbund glaitet. 2003 isch si Vice President fir dr Verdriib vu dr zSeries-Großrächner bi IBM EMEA u 2006 z Dytschland wore. Derno isch si *Client Advocacy Executive* im Biro vum IBM CEO Sam Palmisano z Armonk in dr USA gsii. Nocherdani isch si Vice President fir d IBM Systems and Technology Group z Dytschland wore, het dno s IBM-Gschäft fir dr Mittelstand glaitet un het schließli as Mitglid vu dr Gschäftsfierig syt Oktober 2010 dr gsamt Verdriibsberaich vu IBM Dytschland verantwortet. Im Mai 2011 isch si as Noofgolgeri vum Martin Jetter an d Spitz vu IBM Dytschland gruefe wore. Syt April 2013 isch si derzue General Manager IBM Dytschland, Eschtrych un Schwyz (DACH) gsii. Im Jänner 2018 isch si zum IBM *Global Industry Managing Director* gruefe wore. Ihre Noofolger as IBM DACH-Schef isch dr Matthias Hartmann.

Syter 2016 isch d Koederitz Mitglid vum Ufsichtsroot vu RWE. Derzue isch si Mitglid vu dr Ufsichtsreet vu dr BWI GmbH un Innogy.

D Fachzytschrift Computerwoche het d Koederitz 2011 bi dr Nännig vu dr Top 100 vu dr wichtgschte Lyt vu dr dytsche ITK-Landschaft uf Blatz fimf gfiert.

## Fueßnote
Simplicius

Dr hailig **Simplicius** (* z Tivoli, Italie; † 10.Merz 483 z Rom) isch vum 3. Merz 468 bis 10. Merz 483 Patriarch vu Rom un Papscht gsii.
 
## Lääbe un Wirke
Är isch z Tivoli as Suhn vun eme Burger mit Name Castinus uf d Wält chuu. Sy Name maint „dr Aifach“ (lat..).

Dr Simplicius het dr Entschaid vum Konzil vu Chalcedon gege di miaphysitisch Häresy verdaidigt, het dr Mänsche z Italie gege d Germane ghulfe, wu Rum eroberet hän, un isch anne 472 in e Händel mit e Chaser Anthemius grote. Är isch Zyyg vu dr Revolte vu dr *foederati* 476 un dr Uusruefig vum Odoaker zum *rex Italiae* wore, wu churz druf s Änd vum Weschtremische Chaiserdum chuu isch mit dr Absetzig vum letschte remische Chaiser Romulus Augustulus dur dr Odoaker.

Sy Mahndag (kadolisch) isch dr 10. Merz.

## Literatur
* Maria Cristina Pennacchio: *[http://www.treccani.it/enciclopedia/santo-simplicio_(Enciclopedia-dei-Papi)/ Simplicio]* In: * Enciclopedia dei Papi.* Rom 2000.
* 
* 

## Weblink
483

|}

## Was isch bassiert?
* 10. Merz: dr Papscht Simplicius stirbt
* 13. Merz: Dr Felix dr Zwöit wird zum Papscht gwehlt.
* Im Vandalerych unter em Hunerich chunnt s i däm Joor und au 484 zue Chrischteverfolgige dur di arianische Germane.
* D Oschtgote wärde Verbündeti vo de Römer.
* Dr Kaiser Xiao Baojuan vo Südchina chunt uf d Wält
* dr König Crimthann mac Énnai vo Leinster z Irland stirbt.

## Weblink
Hilarius (Papst)

Dr hailig **Hilarius,** au **Hilarus** († 28. Februar (?) 468) isch Papscht vu 461 bis 468 gsii.

## Lääbe un Wirke
Dr Hilarius isch vu Sardinie gsii. Är isch Erzdiakon unter em Papst Leo&nbsp;I. gsii un isch in sällem sym Ufdrag 449 bim Konzil vu Ephesos gsii. Dert isch mit Gwalt dr Monophysit Eutyches fir rächtglaibig erklert wore, wu nume di gettli, nit aber di mänschli Natur vu Jesus verchindet het, Dr Hilarius, wu dytli geg dr Chilchbann geg dr Flavianus vou Konstantinopel kämpft het, het mieße flichte. S Konzil vu Chalkedon (451) het dr Monophysitismus verworfe un dr Eutyches verurdailt. Noch em Yyfall vu dr Vandale z Rom 455 het dr Hilarius e Großdail vu sym Bsitz an Chilche un Chleschter verschänkt.

Dr Hilarius isch noch em Dod vum Leo – wahrschyns am 17. Novämber 461 – zum Papscht gwehlt un am 19. Novämber gweiht wore. Är isch am 28. Februar (?) 468 gstorbe. Noch ere andere Uffassig isch sy Pontifikat vom 13. Novämber 461 bis zum 29. Februar 468 gange. Sy Name maint ‚dr Haiter‘. 

As Papscht het er d Bolitik vu sym Vorgänger furtgsetzt un het d Herrschaft vum remische Episkopat iber s sidli Gallie gforderet. Au het er dr hispanische Chilche Gsetz verordnet. Dr *Liber Pontificalis* pryyst en fir syni Gabe an remischi Chiklche un Chleschter. Zue sym Umgang mit dr Oschtchilche isch e Dekretale vun em erhalte, wun er Häresy din verurdailt un dr Primat vu Rom betont un d Bschliss vu dr Konzilie vu Nicäa anne 325 un Chalkedon anne 451 bstetigt het. Z Italie het er si gege d Uusbraitig vum Arianismus grichtet. In syre Amtszyt het s e Synode in dr Basilika Santa Maria Maggiore anne 465 gee. S isch di erscht remisch Synode, wu umfangrychi Dokumänt dervu erhalte blibe sin.

Sy Mahndag in dr kadolische Chilche isch dr 29. Februar.

## Literatur
* 

## Weblink

*
468

|}

## Was isch bassiert?
* 3. Merz: Dr Simplicius wird neie Papscht.
* Dr Fäldzug vum Wescht- un vum Oschtremische Rych gege d Vandale unter dr Fierig vum Chaiser Leo I. schlaat fähl, unter anderem an dr Rivalitete zwische dr wescht- bzw. oschtremische Kommandeur Ricimer un Basiliskos.
* Dr speter Chaiser Julius Nepos wird *Magister militum* fir Dalmatie.
* Dr weschtgotisch Chenig Eurich bricht dr Verdrag mit em weschtremische Rych un fangt mit dr Eroberig vu dr letschte verblibene remische Stiützpinkt z Sidgallie aa.
* Dr Lusidius, dr remisch Stadtkommandant vu *Colonia Felicitas Iulia*, em hitige Lissabon, ibergibt d Stadt an d Suebe unter em Remismund.

## Gestorbe
* 28. oder 29. Februar: Hilarius, Papscht

## Weblink
Rita Haller-Haid

D **Rita Haller-Haid** (* 8. Dezämber 1950 z Rautweil) isch e dytschi Bolitikeri (SPD). Vu 2001 bis 2016 isch si Mitglid vum Landdaag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
D Haller-Haid isch z Rautweil uf d Grundschuel un au uf s Gimnasium gange un het dert anne 1970 a Abitur gmacht. No dr Schuel het si an der Universitet Dibenga Sozialpedagogik studiert. Vu 1977 bis 1981 het si as Erzieheri in eme Jugedhaim gschafft. Noch ere Zyt as Huusfrau isch si 1985 Laiteri vum Edith-Stein- Wohnhaim z Dibenga wore. Vu 1996 bis 2001 het si derzue aus fir dr Landdagsabgordnete Gerd Weimer gschafft. Ab 2003 isch si fir d Arbet in dr Bolitik as Laiteri vum Wohnhaim beurlaubt gsii.

## Bolitik
D Rita Haller-Haid isch syter anne 1988 Mitglid bi dr SPD. Vu 1995 bis 2004 isch si Mitglid im Landvorstand vu dr „Arbeitsgemeinschaft sozialdemokratischer Frauen“ (AsF) gsii un vu 1997 bis 2004 Mitglid vum Landvorstand vu ihre Bartei z Bade-Wirttebärg. Vu 1995 bis 1999 un wider syt 2004 isch s Mitglid im Chraisdag vum Landchrais Dibenga gsii. 

Bi dr Landdagswahl 2001 het si im Wahlchrais Dibenga kandidiert un isch iber e Zwaitmandat in Landdag gwehlt wore. Au bi dr Landdagswahle 2006 un 2011 isch si iber Zwaitmandat z Dibenga widergwehlt wore. Zue dr Landdagswahl 2016 isch si nimi aadrätte. Im Landdag isch si Mitglid im Bresidium gsii un Mitglid im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Europa un Internationals, im Uusschuss no Artikel 62 (Notbarlemänt), im Untersuechigsuusschuss „EnBW-Deal“ un im Untersuechigsuusschuss „Rechtsterrorismus/NSU BW“. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Ständige Uusschuss, im Uusschuss fir Finanze un Wirtschaft, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Innenuusschuss, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Arbet un Sozialornig, Familie, Fraue un Seniore, im Uusschuss fir Integration, im Petitionsuusschuss, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Uusschuss fir Verchehr un Infrastruktur.

## Familie un Privats
D Rita Haller-Haid isch gschide un Mueter vun ere Dochter un eme Suhn.

## Weblink

*
Marianne Engeser

D **Marianne Engeser** (* 11. Jänner 1957 z Pforze) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Vu 2011 bis 2016 isch si Mitglid vum Landdaag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Uusbildig un Beruef
D Marianne Engeser het am Reuchlin-Gimnasium z Pforze s Abitur gmacht. No dr Schuel het si vu 1976 bis 1981 an dr Universitet Haidelberch Farmazy studiert, Si het as Abedekeri gschafft un isch anne 1986 an dr Universitet Marburg zum Dr. rer. nat. promoviert wore..

## Bolitik
Anne 1998 isch d Marianne Engeser Mitglid bi dr CDU wore. Si isch im nämlige Johr au Mitglid bi dr Fraue-Union wore un isch vu 2001 bis 2013 Chraisvorsitzeri vu dr Fraue-Union Enzchrais/Pforze gsii. Bi dr Kommunalwahle 1999 isch si in Gmaitroot vu dr Stadt Pforze gwehlt wore un ghert em bis hite aa. Ihri Schärpinkt in dr Kommunlabolitik sin Schuel- un Sozialbolitik. Im Schueluusschus vum Gmairoot isch si Sprächeri vu dr CDU-Fraktion.

Bi dr Landdagswahl 2011 isch si im Wahlchrais Pforze as Ersatzkandidati fir dr domolig Minischterbresidänt Stefan Mappus gsii. Wu dä us em Landdag uusgschide isch, het si sy Landdagsmandat zum 1. Septämber 2011 ibernuu. Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Arbet, Sozialordnung, Familie, Fraue un Seniore, im Uusschuss fir Integration un in dr Enquetekommission „Pflege“ gsii. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Finanze un Wirtschaft, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Inneuusschuss, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr un Infrastruktur, im Uusschuss fir Europa un Internationals un im Petitionsuusschuss gsii. Fir ihri Fraktion isch si Sprächeri fir Droge- un Suchtbolitik gsii. 

Bi dr Landdagswahl 2016 het si s Diräktmandat gege dr Bernd Grimmer vu dr AfD verlore un isch derwäge nimi in Landdag gwehlt wore.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Erschti Vorsitzeri vum Förderverein Hospiz Pforzheim Enzkreis e. V.

## Familie
D Marianne Engeser isch syter anne 1983 ghyrote mit em Dokter Peter Engeser. Si hän zäme vier Chinder. D Engeser isch kadolisch un läbt mit ihrem Mann z Pforze.

## Weblink

* Abgeordneten-Handbuch des Landtags von Baden-Württemberg für die 15. Wahlperiode (PDF-Datei; 2,9&nbsp;MB)]
*
Granges

**Granges** heissed mehreri Ort i französischsproochige Gegete. De Name goot uf di so genannte *[[Grangie]]* zrugg, wo vo de Zisterzienser as Wirtschaftshöf gründet wore sind.

i de Schwiz
* d Gmeind Granges (Veveyse), Kanton Friburg
* d Gmeind Granges-Paccot, Kanton Friburg
* d Ortschaft und ehmolegi Gmeind Granges-de-Vesin, hüt Les Montets, Kanton Friburg
* d Ortschaft und ehmolegi Gmeind Granges-près-Marnand, hüt Valbroye, Kanton Waadt
* d Ortschaft und Pfarrgmeind Granges VS, en Teil vo de Gmeind Siders, Kanton Wallis
* d Ortschaft Granges-sur-Salvan, en Teil vo de Gmeind Salvan, Kanton Wallis
* *Granges* isch usserdem de französisch Name vo Gränche, Kanton Soledurn

z Frankriich
* d Gmeind Granges (Saône-et-Loire), Département Saône-et-Loire, Region Bourgogne-Franche-Comté
* d Gmeind Granges-Aumontzey mit dem Hauptort Granges-sur-Vologne, Département Vosges, Region Grand Est
* d Gmeind Granges-d’Ans, Départment Dordogne, Region Neu-Aquitanie
* d Gmeind Granges-la-Ville, Département Haute-Saône, Region Bourgogne-Franche-Comté
* d Gmeind Granges-le-Bourg, Département Haute-Saône, Region Bourgogne-Franche-Comté
* d Gmeind Granges-les-Beaumont, Département Drôme, Region Auvergne-Rhône-Alpes
* d Gmeind Granges-Narboz, Département Doubs, Region Bourgogne-Franche-Comté
* d Gmeind Granges-sur-Aube, Département Marne, Region Grand Est
* d Gmeind Granges-sur-Lot, Département Lot-et-Garonne, Region Neu-Aquitanie
* di ehmolig Gmeind Granges, hüt Matafelon-Granges, Département Ain, Region Auvergne-Rhône-Alpes
* d Ortschaft und ehmolig Gmeind Granges-sur-Baume, Département Jura, Region Bourgogne-Franche-Comté

z Italie
* en Ortsteil vo de Gmeind Pragelato i de Provinz Turin, Piemont

**Granges** isch de Name vo:
* Boso de Granges († 1243), vo 1237 bis 1243 Bischof vo Sitte
* Philipp Ludwig Siegmund Bouton des Granges (1731–1801), königlich-preußische Generalmajor, Chef vom *Jägerkorps zu Fuß*

**Lueg au:**
* Grange
Corbières

**Corbières** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Corbières FR, e Gmeind im Kanton Friburg, Schwiz
* *Corbières*, e mittelalterlechi Herrschaft im mittlere Saanetal, Kanton Friburg, Schwiz
* Corbières (Aude), e Gmeind im französische Département Aude, Region Okzitanie, Frankriich
* Conilhac-Corbières, e Gmeind im französische Département Aude, Region Okzitanie, Frankriich
* Corbières-en-Provence, früener Corbières, e Gmeind im französische Département Alpes-de-Haute-Provence, Region Provence-Alpes-Côte d’Azur, Frankriich
* Corbières (Bergland), es mediterrans Mittelgebirg i de Département Pyrénées-Orientales und Aude, Region Okzitanie, Frankriich
* Corbières (Weinbaugebiet), es französischs Wiibaugebiet im Languedoc mit AOC Status, Region Okzitanie, Frankriich

**Lueg au:**
* La Corbière, eine Gemeinde im französischen Département Haute-Saône, Region Bourgogne-Franche-Comté
Broc

**Broc** isch de Name vo däne Ort:
* Broc FR, e Gmeind im Kanton Friburg, Schwiz
* Broc (Maine-et-Loire), en Ortschaft und ehmolegi Gmeind im Département Maine-et-Loire, Region Pays de la Loire, Frankriich

**Lueg au:**
* Broc Electric Vehicle Company, en ehmolige US-amerikanische Automobilhersteller
* Le Broc
* Brock
* Brok (Begriffsklärung)
Brock

**Brock** chan eini vo däne Bedütige ha:
* Brock (Familienname), en Familiename
* Brock (Vorname), en Vorname
* Brock University, en Universität z St. Catharines, Kanada

**Lueg au:**
* Landarzt Dr. Brock, 26-teilegi dütschi Fernsehserie us de Johr 1967–1969
* Brok (Begriffsklärung)
* Broc
* Prock
* Brockhaus
Anastasius II.

Dr **Anastasius II.** (* z Rom; † 19. Novämber 498 au dert) isch vum 24. Novämber 496 bis zue sym Dod Papscht gsii.

## Lääbe un Wirke
Dr Anastasius II. isch Reemer un Sun vum Presbyter Petrus gsii. Är het in dr Aafangszyt vu dr oschtgotische Herrschaft unter em Theoderich un in dr Zyt vum Schisma vum Akakios vu Konstantinopel gläbt. Är het si versehnliger zaigt wie syni Vorgänger Felix II. un Gelasius I. un het versuecht, Brucke zue dr Rychschilche unter em Chaiser Anastasios I. z schlaa, was en bim reemische Klerus uubeliebt gmacht un Tadel vum Autor vum *Liber Pontificalis* yybrocht het. Wäge däm het dr Dante dr Anastasius as Häretiker in dr Hell bschribe. No sym Dod hän d Händel zum Schisma vum Symmachus un Laurentius gfiert.

Us em 17. Johrhundert git s e gfelscht Glickwunschrybe mit sym Name zue dr Daifi vum Frankecheenig Chlodwig I.

## Literatur
* 
* 
*         

## Weblink

## Fueßnote
Dioskur (Gegenpapst)

Dr **Dioskur** (* z Alexandrie; † 14. Oktober 530 z Rom) isch anne 530 Gegepapscht gsii.

## Lääbe un Wirke
Dr Dioskur isch wahrschyns us em oschtremische Rych chuu. Scho vor 514 het er hochi Chilcheämter unter em Papscht Symmachus ghaa, speter au unter em Hormisdas.

Wel dr Dioskur seli guet Griechisch het chenne un d Brych z Oschtrom besser gchännt het wie anderi, isch er 519 dr wichigscht Unterhändler bi dr Verhandlige zum Änd vum Akakianische Schisma z Konstantinopel wore. Wu dr Papscht Felix III. (IV.) 530 gstorbe isch, isch är dr uussichtsrychscht Kandidat fir dsällem syni Noofolg gsii.

Är isch au wirkli am 22. Septämber 530 vu dr Meehait vum Klerus zum Papscht gwehlt wore; e antibyzantinischi Minderhait het aber zytglych dr Got Bonifatius II., wu vum Felix empfohle wore isch, zum Noofolger vum Verstorbene gwehlt. Nume dr frie Dod vum Dioskurs (Mitti Oktober 530) het dr Bonifatius as ainzige Papscht ibrig gloo un het em Schisma en Änd gmacht.

Grad am Byschpel vum Dioskurs losst si d Problematik vum Uusdruck „Gegepapscht“ dytli mache: Är isch vum Mee vu dr Chilche gwehlt wore. Nume wel dr Bonifatius im Dezämber 530 alli Kleriker zwunge het, ihri „Fähler“ zuezgee un dr Dioskur noodregli z verdamme, het däm emänd dr Titel „Gegepapscht“ yybrocht.

## Literatur
* Philippe Levillain (Hrsg.): *Dictionnaire Historique de la Papauté.* Fayard, Paris 1994, ISBN 2-213-02537-1.
* 
*
Zosimus (Papst)

Dr **Zosimus** (* im 4. Johrhundert; † 26. Dezämber 418) isch vu 417 bis zue sym Dod Papscht gsii.

## Lääbe un Wirke
No dr Aagabe vum Liber Pontificalis isch er vermuetli z Griecheland uf d Wält chuu un het dodermit au nit em remische Klerus aaghert. Dr griechisch Name Zosimos maint „dr Läbischt“. Sy kadolische Mahndag isch sy Dodesdag, dr 26. Dezämber.

Go sy aige Autoritet uuszböue un d Vormachtstellig vum bischeflige Stuel vu Rom sterker z mache, het er dr Bischof Patroclus vu Arles in däm sym Bsträbe unterstitzt, dr Aaspruch uf s päpschtl Vikariat z Gallie durezsetze. Zue heftige Reaktione vu dr nordafrikanische Chilche isch s chuu, wun er d Verurdailig vum Caelestius un em Pelagius dur sy Vorgänger Papscht Innozenz I. zruckgnuu het. No dr Protescht het er sy Entschluss widerruefe un het dr Caelestius un dr Pelagius im Merz 418 nomol verurdailt.

## Literatur
* 

## Weblink

* 
* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
Berninapass

Der **Berninapass** isch der höchscht Ort vom Bärgwäg, wo im Bündnerland usem Engadin is Puschlav goot.

## Geografy
D Landschaft vo der Bernina isch es wyts Gebiet zwüsche de Bärgmassiv vom Piz Bernina und em Piz Palü uf der Weschtsyte und em Piz Paradisin im Oschte. Die modärni Passhöchi lyt bim Hügelzug vom Piz Lagalp zum Piz Campasc.

Der Berninawäg het zwe alti Rute, wo sid Joorhunderte as Saumpfad bruucht worde sin. Die einti, wo weniger höch isch, chunt vo der Lagalb südlech vo Pontresina em Ufer vom Lago Bianco noo, uf öppe 2240 Meter, und goot bi dr Alp Grüm verby stotzig id Alp Palü abe und vo dört uf *Pedemonte*, wo z oberscht im Talbode vo Poschiavo isch. “Pedemonte” heisst uf Dütsch «dr Fuess vom Bärg», gmeint isch do drmit natürli s undere Ändi vo der Bärgstrooss.

Der ander alt Wäg, wo sid 1865 deils der modärne Bärgstrooss entspricht, goot im Nordoschte vom Lago Bianco zum Crusetasee ufe, wo d Passhöchi isch; die lyt uf 2328 Meter über Meer und im Gmeindbann vo Poschiavo. Vo dört ziet sech dr Wäg dur die wyti Alpelandschaft vom *Val Laguné* hii und chunt bi *Splüga* und *Pisciadel* id Schlucht vo *Turiglia* und denn dure Wald uf *Pedecosta,* wo nooch bi *Pedemonte* lyt.

Dr Berninapass lyt uf der Wasserscheidi zwüschem Yzugsgebiet vom Inn und do drmit vo dr Donau und dämm vom Fluss *Poschiavino,* wo zu dr Flusslandachaft vom Po ghört. A der Bernina isch au e Sproochgränze: im Norde redet me Rätoromanisch, im Süde Iteliänisch.

Sid anne 1910 goot übere Pass d Berninabahn. Der Bahnhof *Ospizio Bernina* lyt uf 2253 Meter über Meer.

## Bilder

ETHBIB.Bildarchiv Hs 1458-GK-B099-1867-01 7177.jpg|dr Berninapass anne 1867
Berninapassstrasse und Lagh de la Cruseta 20081011.jpg|d Passstrooss bim *Lagh de la Cruseta*
Bernina Passhöhe.jpg|ufem Pass
Piz Albris with Bernina railway.jpg|d Berninabahn


## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnote
Europawahl 2019

D **Europawahl 2019** isch d nyynt Europawahl gsii, wu s Europäisch Barlemänt diräkt gwehlt woren isch. Si het vum Dunschtig 23. bis Sunntig 25.&nbsp;Mai 2019 stattgfunde. Z Dytschland, z Eschtrych, z Frankrych un z Italie isch am 26.&nbsp;Mai gwehlt wore.

Gwehlt wore sin 751 Abgordneti. Andersch wie urspringli blant, isch s Verainigt Chenigrych nit vor dr Wahl us dr EU uusdrätte un het wäge däm bi dr Wahl mieße mitmache. Noch em Brexit isch s Barlemänt uf 705 Abgordneti verchlaineret wore. E Dail vu dr britische Sitz isch uf anderi Staate verdailt wore, di maischte sin aber frei blybe.

Zue dr Europawahle in dr 28 Mitglidsstaate sin nationali Barteien aadrätte, wu si dailwys zue bolitische Barteie uf europäischer Ebeni zämmegschlosse hän.

## Barteie un Spitzekandidate

* Europäischi Volksbartei (EVP), chrischtdemokratisch, konservativ ( CDU, CSU,  ÖVP,  UMP)
* Sozialdemokratischi Bartei vu Europa (SPE), sozialdemokratisch, sozialistisch ( SPD,  SPÖ,  PS)
* Allianz vu dr Liberale un Demokrate fir Europa (ALDE) / La République en Marche (LREM), liberal ( FDP, FW,  NEOS,  LREM)
* Allianz vu dr Europäische Konservative un Reformischte (AKRE), konservativ, EU-skeptisch ( LKR)
* Europäischi Grieni Bartei (EGP), ekologisch ( Grieni,  Grieni,  EELV)
* Bewegung für ein Europa der Nationen und der Freiheit (MENL), ( AfD,  FPÖ,  RN)
* Europäischi Linki (EL), sozialistisch, kommunistisch ( Linki,  KPÖ,  PCF, PG, GU)
* Europäische Freie Allianz (EFA), regionalistisch ( BP, Friesen, SSW, LA,  UPD, UC, PO, PNC, Unser Land)
* Europäische Demokratische Partei (EDP), liberal-zentristisch ( FW,  MoDem)
* Europäischi Chrischtligi Bolitischi Bewegig (ECPB), christlich-konservativ ( Bündnis C,  CPÖ)
* Bewegung für ein Europa der Nationen und der Freiheit (MENL), ( AfD,  FPÖ,  RN)
* Maintenant le Peuple, sozialistisch ( FI)
* Democracy in Europe Movement 2025, paneuropäisch, links 
* Europa vu dr Freihait un dr direkte Demokraty, rächtpopulistisch ( AfD,  LP, DLF, LFL)

## Ergebnis n

*kursiv*: nit regischtrierti Barteie

## Literatur
* *[https://www.bpb.de/283964/europa-waehlt Europa wählt]*. Themenuusgab vu *Aus Politik und Zeitgeschichte,* Nr.&nbsp;4–5/2019.
* *[https://www.bpb.de/izpb/287743/wahlen-zum-europaeischen-parlament Wahlen zum Europäischen Parlament]*. In: *Informationen zur politischen Bildung.* Nr.&nbsp;339/2018–2019.

## Weblink
*Wahl zum 9. Europäischen Parlament 2019 uf dr Syte vum Bundeswahllaiter
* Dossier Europawahl 2019 vu dr Bundeszentrale für politische Bildung
* Europawahl 2019 uf em Informationsportal zur bolitische Bildig

## Fueßnote
Laurentius (Gegenpapst)

Dr **Laurentius** († 506/507) isch vu 496 bis 499 Gegepapscht gsii.

## Lääbe un Wirke
Noch em Dod vum Papscht Anastasius II. sin noch ere fimfdägige Sedisvakanz am 22. Novämber 498 zwee Noofolger gwehlt wore. Dr aint isch dr Symmachus, en ehmolige Diakon, dr ander dr bishärig Archipresbyter Laurentius. Är isch nume vun ere Minderhait gwehlt wore, dr Adel un dr Senat vu Rom sin aber uf dr Syte vum Laurentius gstande.

Dr Laurentius het s Akakianisch Schisma, wu s syt 484 gee het, welle bylege un het wäge dämen Uusglych mit Konstantinopel gsuecht. Dr Symmachus het dergege Byzanz gegeniber nit welle noogee. Wel sie zue kaire gmainsame Bolitik gfunde hän, hän boodi Barteiedr Chenig Theoderich al iSchidsrichter uf Rom gruefe.

Dr Oschtgotechenig het dr Symmachus anne 499 as Bischof vu Rom anerkännt un het derfir gsorgt, ass dr Laurentius s Bischtum Nuceria Alfaterna z Kampanie iberchuu het. Dr Symmachus, wu jetz aidytige Bischof gsii isch, isch zwai oder drei Johr speter in e Grichtsskandal verwicklet gsii, was sym Aasää arg gschadet het, Dr Theoderich isch aafangs wäge däm vun em abgange un dr Laurentius isch uf Rom retuur chuu. Vu eppe 502 bis 506 hän si boodi Barteie heftigi Stroßeschlachte z Rom gliferet, was d Burgerschaft derzue brocht het, dr Theoderich z ruefe. Dää het si wider fir dr Symmachus yygsetzt, wel sälle, im Gegesatz zum Laurentius, mit syre stränge Haltig zum Akakianische Schisma di antibyzantinisch Bolitik vum Chenig unterstitzt het.

Dr Laurentius het si derno uf sy Landguet bi Rom zrugzoge un isch um 506 as Asket gstorbe.

## Literatur
* 
* Eckhard Wirbelauer: *Zwei Päpste in Rom. Der Konflikt zwischen Laurentius und Symmachus. (498–514).* tuduv-Verl.-Gesellschaft, München 1993, ISBN 3-88073-492-5 (*Quellen und Forschungen zur antiken Welt* 16), (Au: Freiburg (Breisgau), Univ., Diss., 1992).

## Lueg au
* Lischt vu dr Päpscht
Heinrich I. (Ostfrankenreich)

Der **Heinrich dr Erscht**, wo öpe 876 uf d Wält cho und am 2. Juli 936 gstorben isch, het zum dütschen Adelsgschlächt vo de Liudolfinger ghört. Ane 912 isch er der Herzog vo de Sachse worde und vo 919 bis 936 isch er der König vom Oschtfrankerych gsi.

Er isch der Nochfolger vom Konrad em Erschte als oschtfränkische Könige gsi. Noch iim isch si Soon Otto zum König gwäält worde.

D Liudolfinger sind es alts Grafegschlächt gsi, wo i der Zyt vo de Karolinger i der Gägend vom Harz und z Sachse e starchi Macht worden isch. Em Heinrich si Grossvater, der Liudolf, und au si Vatter Otto sind mit Froue us bedütende fränkische Familene ghürootet gsi. Der Heinrich sälber het d Hatheburg vo Merseburg zur Frou gnoo. Spöter het er nomol ghürootet, und zwar d Mathilde. Die isch, wo der Heinrich gstorben isch, Äbtissin vom Chlooschter, wo me zu sim Adänke gründet het, worde, und spöter het me vonnere als *die heiligi Mathilde* gredt.

Bevor der König Konrad ane 918 gstorben isch, het er no em Herzog Heinrich vo de Sachse d Rychsinsignie als Zeiche vo der Königsmacht lo bringe. Im nöchschte Joor isch der Heinrich bim Rychstag uf der Pfalz im hessische Fritzlar als König vo Oschtfranke ygsetzt worde. Es isch nid eifach gsi fürne, d Herrschaft als König au i de andere Gebiet vom Rych, bsunders im Herzogtum Schwoobe, wo dozmol vom Herzog Burchard em Zwöite, em Maa vo der Regelinda, vo der Pfalz z Züri us regiert worden isch, und z Bayern durezsetze. Wo s ane 923 im weschtfränkische Rych en Chrieg ggä het, isch es em Heinrich glunge, ane 925 s Land Lootringe sym Rych azglidere;  das Gebiet isch sider s föifte Herzogtum im Oschtfrankerych gsi. Ane 929 het der Heinrich vom burgundische König Rudolf d Relikwie vo der Heilige Lanze übercho, wo hüt s eltischte erhaltene Deili vo de Rychschlyoodie vom Heilige Römische Rych isch.

E grossi Gfoor sind für s Rych dozmol d Agriff vo de Ungarn gsi. 917 sind die bis uf Basel cho. Der König Heinrich het befole, d Lüüt müesse sech i de Regione im Süde schütze und Burge baue. Im Joor 933 isch es em Rychsheer glunge, d Ungarn i der grosse Schlacht bi Riade zruggzschloo. Mit dene irne Agriff isch s aber erscht nach der Schlacht bi Augsburg ane 955 verby gsi.

Ane 928 und 929 het der Heinrich Chrieg gha mit de Slawe im Oschte, zum d Gränze vo Sachse und Tüüringe sichere. S Heer vo de Sachse het d Brennaburg, s hütige Brandeburg, eroberet und d Burg Meissen gründet. A der öschtleche Rychsgränze sind *Marke* als bsunderi militärische Grafschafte ygrichtet worde.

934 het der Heinrich der dänisch König Knut derzue zwunge, em Rych Tribut z zahle.

Am 2. Juli 936 isch der König Heinrich z Memleben gstorbe. Z Quedlinburg bi der Königspfalz het men en, wien ers sälber gwünscht gha het, i der Stiftschile begrabe.

## Literatur
* Wolfgang Giese: *Heinrich I. Begründer der ottonischen Herrschaft.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2008, ISBN 978-3-534-18204-6.

## Weblinks
936

|}

## Was isch bassiert?
* Der König vom Oschtfrankerych Heinrich der Erscht stirbt.
* Em Heinrich sin Soon Otto wird König.
* Der Ludwig wird König vom Weschtfrankerych.
* Der burgundisch König Rudolf stirbt.
* D Sarazeene gryffe s Bärgland Räzie aa.
* Der Shí Jìngtáng wird Kaiser vo China.
* Der Leo der Sibeti wird Papscht.
* Der andalusisch Wüsseschaftler Albucasis chunt uf d Wält.

## Weblink
Persepolis FC

**Persepolis FC** () isch e iranischer Fueßballverain us dr Hauptstadt Teheran. Dr Club isch anne 1963 grindet wore.

Persepolis FC Teheran ghert zum *Persepolis Athletic and Cultural Club*, wu näb em Fueßball au Abdailige fir Basketball, Bowling, Futsal, Handball, Karate, Schwimme, Taekwondo un Volleyball het.

S Haimetstadion vu Persepolis FC Teheran isch s *Azadi-Stadion* im Weschte vu Teheran. S umfasst offiziällt 78.116 Zueschauer.

## Weblink
* Offizielle Websaitn

## Fueßnote
Comersee

Der **Comer See** (wie mer de Name z Dütschland schrybt) oder **Comersee** (wie mer en i de Schwiiz schrybt) isch e grosse Alperandsee uf der Südsyte vo den Alpe. Uf Iteliänisch heisst er *Lago di Como* und me seit em eifach au *Lario,* was vom antike römische Name *Larius lacus* chunt.

## Geographi
Der See lyt i der iteliänische Region Lombardei. Er het d Flechi vo 146 Kwadratkilometer und lyt im ene Tal und het drum e längi, schmali Form, wo im undere Deil in zwe Ärm ufdeilt isch. Vo obe bis unde isch er 51 Kilometer lang. Am tüfschte Punkt vom See isch der Seebode 425 Meter wyt under der Oberflechi. Wil die aber nume uf 199 Meter über em Meeresspiegel lyt, chunt das Tal also wyt under d Meeresoberflechi abe. Das töife Becki het der Addagletscher i de Yschzyte usgrabe.

Der Comersee lyt ganz z Italie, so wie au der Gardasee wyter im Oschte, aber andersch weder der Luganersee und der Langesee im Weschte, wo deils i der Schwiiz und deils uf iteliänischem Bode liged.

Ganz oben am See münde d Adda, wo us em Vältlin chunt, und d Mera, wo am Malojapass afoot und dur s Bergell abelauft, in Comersee. Ihri Mündige sind zwe Kilometer wyt usenand. D Oberlöif vo de Flüss liged i der iteliänische Provinz Sondrio, ganz churz vor em See chöme si aber i d Provinz Como, wo der See derzue ghört.

Chlyneri Zueflüss sind der *Liro,* der * Albano* und der *Telo,* wo vo der Bärgchetti weschtlech vom See abelauf, d *Breggia,* wo vom schwiizerische Chiasso us bi Cernobbio an See abechunt, und uf der Oschtsyte vom See sin dr *Varrone* un d *Pioverna*.

Im undere Deil isch der See i zwöi längi Seebecki ufdeilt, das vo der Stadt Como (wo uf Dütsch *Chum* heisst) und das vo der Stadt Lecco. Bi dere Stadt flüsst s Wasser mit em Fluss Adda us em Comersee use, und dä Fluss chunt churz drufabe dure See *Lago di Garlate* und denn öschtlech vo Mailand dure und mündet i der Nöchi vo Cremona in Po.

Grösseri Ortschafte rund um e See sind au Colico, Dongo, Gravedona, Menaggio, Bellagio, Cernobbio und Bellano. Bi Cernobbio isch d Landesgränze vo der Schwiiz nume drü Kilometer wyt vom See wäg.

## Bilder

Porto di Lierna - panoramio.jpg|Lierna
Varenna 2004 07 09.JPG|Varenna
Lago di Como-Villa D'Este.jpg|Villa d’Este
Menaggio 2.jpg|Menaggio
BellagioVomComerSee.JPG|Bellagio
TremezzoVomComerSee.JPG|Tremezzo
Musso Lake Como Bergell Alps.jpg|Musso (dütsch: *Müss*)


## Literatur
* <

## Weblink
Liste der Gemeinden im Département Haute-Savoie

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Haute-Savoie** zellt àlla 279 Gmeina ìm Département Haute-Savoie uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Haute-Savoie Gemeindeveränderungen 2016.png|Gmeina bìs 2015
Département Haute-Savoie Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmeina bìs 2016
Département Haute-Savoie Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeina bìs 2018

2019:
* Füsion *[[Le Petit-Bornand-les-Glières]]* un *[[Entremont (Haute-Savoie)|Entremont]]* → Glières-Val-de-Borne
* Füsion *[[Vallières (Haute-Savoie)|Vallières]]* un *[[Val-de-Fier]]* → Vallières-sur-Fier

2017:
* Füsion *[[Annecy]]*, *[[Annecy-le-Vieux]]*, *[[Cran-Gevrier]]*, *[[Meythet]]*, *[[Pringy (Haute-Savoie)|Pringy]]* un *[[Seynod]]* → Annecy
* Füsion *[[Aviernoz]]*, *[[Évires]]*, *[[Les Ollières]]*, *[[Saint-Martin-Bellevue]]* un *[[Thorens-Glières]]* → Fillière

2016: 
* Füsion *[[Épagny (Haute-Savoie)|Épagny]]* un *[[Metz-Tessy]]* → Epagny Metz-Tessy
* Füsion *[[Faverges]]* un *[[Seythenex]]* → Faverges-Seythenex
* Füsion *[[Montmin]]* un *[[Talloires]]* → Talloires-Montmin
* Füsion *[[Cons-Sainte-Colombe]]* un *[[Marlens]]* → Val de Chaise
Jutta Schiller

D **Jutta Schiller** (* 16. Dezämber 1962 z Stuegert) isch e dytschi Bolitikeri (CDU). Vu Jänner 2014 bis April 2016 isch si Mitglid im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.

## Lääbe
D Schiller het anne 1980 di Mittler Ryfi z Geppenga gmacht. Derno het si Bankchauffrau bi dr Dresdner Bank z Stuegert glehrt. Vu 1983 bis 1997 het si im Beruef gschafft un dernäbe ne Lehr zur Bankfachwirti bi dr *Bankakademie Stuttgart* gmacht.

Si het si in dr Kommunalbolitik fir di Jung Union un d CDU engaschiert. Vu 1997 bis 2013 wisch si Laiteri vum Geppenger Wahlchraisbiro vum MdB Klaus Riegert gsii. Im Jänner 2014 isch si fir dr Dietrich Birk in bade-wirttebärgische Landdag noogruckt.

Bi dr Nominierig zur Kandidatur fir d Landdagswahl 2016 isch si em Simon Weißenfels, em Chraisvorsitzer vu dr Junge Union, mit 70 zue 108 Stimme unterläge.

## Fueßnote
Mont Blanc

Der **Mont Blanc** isch der höchscht Bärg vo den Alpe.

Er stoot i de Weschtalpe, a der Gränze zwüsche Frankrych und Itaalie. Im Nordweschte ghört s Bärgmassyv zu der französische Gmeind Chamonix-Mont-Blanc, und die südöschtlechi Flangge isch bi der italiänische Gmeind Courmayeur im Augschttaal.

Der Gipfel vom Mont Blanc isch uf 4810 Meter über Meer; es isch der höchscht Bärg nid nume vo den Alpe, sondern au vo ganz Weschteuropa. Der oberscht Gupf vom Bärg isch ganz us Schnee und Ysch ufbout; der fescht Felse drunder chunt bim höchschte Punkt uf d Höchi vo 4792 Meter über Meer, wie s französische Glaziology- und Umwältgeofüsiklabor zäme mit der ETH Züri anne 2004 usegfunde het. 

Am Bärg, bsunders uf der französische Syte, sind grossi Gletscher, wo me drüber ufe Mont Blanc und die andere Gipfel vo der Bärgchetti cha schtyyge.

Am 7. Augschte 1786 isch s erschte Mol öpper ufe Gipfel vom Mont Blanc ufeggange. Es sind der Jacques Balmat und der Michel-Gabriel Paccard vo Chamonix gsi.

## Bilder

Mont Blanc Maerz 2007.JPG|der Mont Blanc vo Oschte
MBlanc-Index4H70mm-AbWiki.jpg|der Mont Blanc vo Norde
Mont blanc sommer09.jpg|der Mont Blanc vom Wallis us gseh
Der Mont Blanc.jpg|der Mont Blanc vo Weschte


## Literatur
* Stefano Ardito: *Mont Blanc. Die Eroberung eines Bergmassivs.* Erlangen 1996.
* Hartmut Eberlein: *Mont-Blanc-Gruppe. Gebietsführer für Wanderer, Bergsteiger und Kletterer.* München 2005.

## Weblink
CFA-Franc BEAC

Dr **CFA-Franc BEAC** isch s Gält, wo in es bar wescht- und zäntralafrikanische Länder offiziell bruucht wird.

Der CFA-Franc het d Undereinheit *Centime,* wo hundert drvo ein Franc ggä.

Der Name vom Gält isch d Abchürzig für: *Franc de la *'C**oopération **F**inancière en **A*'frique Centrale*.

Die Länder sind:
* Äquatorialguinea
* Gabun
* Kamerun
* Republik Kongo
* Tschad
* Zäntralafrika

S Gält chunt vo der Zäntralafrikanische Zäntralbank.

Die Wäärig isch anne 1945 in e bar ehemolige französische Kolonie ygfüert worde. Und anne 1984 het Äquatorialguinea sis alte Gält, dr *[[Ekwele]],* uufgää und au der Franc übernoo.

## Weblink
* Banque des Etats d'Afrique Centrale (BEAC)
Mont Dolent

Der **Mont Dolent** isch e Bärg vo de Weschtalpe.

Er ghört zu der Mont Blanc-Gruppe. Der Gipfel isch uf 3820 Meter über Meer.

Uf em Bärg träffe sech die drüü Landesgränze zwüsche der Schwiiz, Italie und Frankrych. Der Bärg stoot uf der Weschtsyte vo der Walliser Gmeind Ursere.

Am 9. Juli 1864 sind dr A. Reilly, dr Edward Whymper, dr Michel Croz, dr H. Charlet und dr M. Payot als erschti Alpinischte ufe Bärg ufe ggange.

## Weblink