open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ritardando

**ritardando** (*ital.* „vozögerè“, Abk.: *rit.*, *ritard.*) isch è musikalischi Vordraagsbezeichnig, wo è allmählichi Volangsamig vom Tempo erforderè duèt, äänlich wiè rallentando. Durch d Abkürzig *rit.* isch è Vowèchslig mit ritenuto möglich, wa abber kei allmählichi, sondern è blötzlichi (meischtens nu kurzzitigs) Zruggnèè vom Tempo vorschrybt. I dè Regèl wörd mit rit. abber è ritardando aazeigt, well s als grundsätzlichs Modulationsmittel vo dè Agogig (s Aawysigspärli accel./rit. im spezièllè) vill hüüfiger ygsetzt wörd.Diè gegèdeiligi Vordraagsaawysig luttet Accelerando.

## Luèg au
* Agogik
* Lischtè vo dè musikalischè Vordraagsbezeichnigè
Hochwasser

Vo **Hoochwasser** reedet mä, wenn e Gwässer e Wasserstand het, wo dütlig über em normale bzw. middlere Pegelstand lit. Mä underschäidet drbii zwüsche Meer und Fliessgwässer.
## In Meer
In Meer und Gwässer mit Gezite bezäichnet Hoochwasser dr höggst Stand vom Wasser wenn d Fluet iidräte isch bevor dr Übergang zur Ebbe stattgfunde het. Hooch- und Niidrigwasser wäggsle sich im Durchschnitt alli 6–6½ Stunde ab. Iiri Ursach isch d Aaziejigschraft vo dr Sunne und vor allem vom Mond. Bsundrigs hoochi Hoochwasser bi Voll- und Nöimond häisse *Springhoochwasser* (vulgo Springfluet). Normals Hoochwasser cha vom Wind (Driftstrom) zun ere Sturmfluet versterkt wärde, und die cha an ere Flachküste kilometerwit ins Innere vom Land vordringe. Bi Gwässer ooni Gezite cha s eso zum ene räine Sturmhoochwasser choo.
## In Flüss

In Flüss und chliinere Fliessgwässer schwätzt mä vo Hoochwasser, wenn dr Wasserstand für lengeri Zit (meereri Dääg) dütlig hööcher as s Normalmaass isch. Si häi mäistens – je noch dr Art vom Iizugsgebiet – e jooreszitligi Hüfig, öbbe wenn dr Schnee schmilzt oder noch starke Rääge im Summer. Bi starkem Hoochwasser muess mä as Ersts d Flussschifffaart aahalte. Wenn s Wasser no mee stigt, cha s zu Überschwemmige cho. Wildbäch chönne Brugge mitrisse und Schlammlawine oder Ärdrütsch uslööse.
## Weblingg

* Portal vo de Hoochwasserzentrale z Dütschland
* Bundesanstalt für Gewässerkunde (BfG) Koblenz
* Natural Hazard Overview & Risk Assessment Austria
* Schweizerisches Bundesamt für Wasser und Geologie (BWG)
* Hochwasser und Hochwasserschutz
* 
* HochwasserKompetenzCentrum (HKC)
* Deutsche Vereinigung für Wasserwirtschaft, Abwasser und Abfall e.&nbsp;V. (DWA)

## Fuessnoote
Vulkan

E **Vulkan** isch e geologischi Struktur, wo entstoot, wenn Magma (Gstäischmelzi) bis an d Oberflechi vom ene Blaneet (z.&nbsp;B. dr Ärde) ufstigt. Alli Begläiterschiinige, wo mit em Ufstiig und em Usdritt vo dr gluetflüssige Gstäischmelzi verbunde si, bezäichnet mä as Vulkanismus. Bim ene Vulkanusbruch wärde nit nume gluetflüssigi, sondern au festi oder gasförmigi Stoff freigsetzt. 

## Geology
Im Fall vo dr Ärde schmelze in ere Diefi vo 100&nbsp;km aa, wo d Tämpratuure zwüsche 1000 und 1300 Grad Celsius hooch si, Gstäi zu zeecblastischem Magma, und das sammlet sich in groosse, dropfeförmige Mahmahärd in ere Duefi vo 2 bis 50&nbsp;km. Wenn dr Druck z grooss wird, stigt s Magma über Spalte und Klüft in dr Lithosfääre uf. Magma, wo eso an d Oberflechi vo dr Ärde chunnt, wird as Lava bezäichnet.

Die mäiste Vulkan häi öbbe d Form vom ene Chäigel, und d Näigig vom Hang hängt drvo ab, wie zeech d Lava isch. D Gstalt cha aber au unregelmäässig si oder wien e Kupple.

## Etymologii
Dr Begriff „Vulkan“ läitet sich vo dr italiänische Insle Vulcano ab. Das isch äini vo de Liparische Insle im Tyrrhenische Meer. In dr römische Mythologii het die Insle as d Schmiidi vom Vulcanus gulte, wo dr römisch Gott vom Füür gsi isch.

## Lueg au
* Tschimborasso

## Litratuur
* Hans-Ulrich Schmincke: *Vulkanismus*, 3. Uflaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft 2010, ISBN 978-3-89678-690-6
* Gerd Simper: *Vulkanismus verstehen und erleben*. Feuerland Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-00-015117-0
* Hans Pichler und Thomas Pichler: *Vulkangebiete der Erde.*. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2007, ISBN 978-3-8274-1475-5
* Felix Frank: *Handbuch der 1350 aktiven Vulkane der Welt*, Ott Verlag, Thun 2003, ISBN 3-7225-6792-0
* *Haack TaschenAtlas Vulkane und Erdbeben*, bearb. von Harro Hess, Klett-Perthes, Gotha 2003, ISBN 3-623-00020-5

## Weblingg

### Vulkan uf dr Wält
* www.swisseduc.ch: ''Stromboli onläin » Vulkane der Welt''
* Vulkanismus, 100 faszinierende Vulkane der Welt, Vulkanische Prozesse im Mineralienatlas Wiki
* Wältcharte mit Vulkan und Blattegränze (152 kB; PDF)
* www.volcano.si.edu: Informazioone über Vulkan uf dr Website vom Smithsonian Institution (änglisch)

### Vulkanüberwachig
* EU-Projekt: ''Geowarn - Geospatial Warning Systems''
* Universität Leipzig, 2004: ''Zur Vorhersage von Vulkanausbrüchen''
* GEOSTAR-Projekt: Beispiel zur Überwachung unterseeischer Vulkane (ORF-Artikel)
* modis.higp.hawaii.edu / University of Hawaii / HIGP / ''MODVOLC'': ''Near-real-time thermal monitoring of global hot-spots''

### Wüsseschaftligi Ardikel
* NASA: ''Volcano types'', How Volcanoes Work (änglisch)

### Äifach erkläärt
* Wie Vulkanusbrüch s Klima und s Wätter beiiflusse Churzfilm uf www.planeterde.de
1804

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: Haiti wird unabhängig vu Frankrych.
* 17. Merz: Unter dr Reschy vum Johann Wolfgang von Goethe wird am Weimarer Hoftheater s Drama *[[Wilhelm Tell (Schiller)|Wilhelm Tell]]* vum Friedrich Schiller urufgfiert.
* 24. März bis 3. April: In dr Gegnig um Horge chunnt s zuen eme Ufstand vu dr Zürcher Landbevelkerig (Bockechrieg).
* 1. Septämber: Dr dytsch Astronom Karl Ludwig Harding entdeckt dr Aschteroid Juno.
* 8. Oktober: Dr haitianisch Revolutionsfierer Jean-Jacques Dessalines losst sich uf dr Karibikinsle Hispaniola zum Chaiser Jakob I. vu Haiti uusruefe.
* 2. Dezämber: Dr Napoléon Bonaparte chrent sich in dr Kathedral Notre Dame z Paris zum Chaiser vu dr Franzose.

## uf d Wält chuu
* 16. Februar: Carl Theodor von Siebold, dytsche Mediziner un Zoolog
* 8. Septämber: Eduard Mörike, dytsche Dichter

## gstorbe
* 12. Februar: Immanuel Kant, dytsche Philosoph
* 16. Juni: Johann Adam Hiller, dytsche Komponischt

## Weblink
1803

|}
## Was isch bassiert?
* 19. Februar: Dr Napoleon Bonaparte unterzaichnet d *[[Mediation (Geschichte)|Mediationsakte]]* – e neji Schwyzer Verfassig un Gebietsufdailig noch em Untergang vu dr Helvetische Republik. D Kanton Aargau, Graubünde, St. Galle, Thurgau, Tessin un Waadt drätten in d Schwyzerisch Aidgnosseschaft yy.
* 25. Februar: Di usserordelig Kommission vum Immerwährende Rychsdag z Regensburg verabschidet dr *[[Reichsdeputationshauptschluss|Rychsdeputationshauptschluss]]*, wu ne Neiornig vum Hailige Remische Rych wäg em Verluscht vu dr linksrhynische Biet in dr Koalitionschrieg an Frankrych vorsiht.
* 10. Merz: Di Helvetisch Republik wird ufglest. Dr vum Napoleon ernännt nei Landammann Louis d’Affry dritt sy Amt aa.
* 27. April: Mit dr Ratifikation dur dr Chaiser dritt dr Riichsdeputationshauptschluss in Chraft.
* 30. April: D USA chaufen im Louisiana Purchase di franzesisch Kolony Louisiana un verdopple dodermit ihre Staatsbiet.
* 18. Novämber: No dr Wideryyfierig vu dr Sklaverei in dr franzesische Kolonie dur dr Napoleon Bonaparte sige di ufständische Schwarze im franzesische Dail vu Hispaniola unter em Jean-Jacques Dessalines iber d Franzose in dr Schlacht vu Vertières un erkämpfe dodermit ändgiltig d Unabhängigkeit vu Haiti.

## uf d Wält chuu
* 23. Februar: Johann August Sutter, schwyzerisch-amerikanische Ländereiebsitzer un Grinder vu Nei-Helvetie
* 2. Merz: Johannes Martin, Schwyzer Revoluzzer
* 24. März: Gall Morel, Schwyzer Benediktiner und Bibliotekaar
* 12. Mai: Justus von Liebig, e dütsche Chemiker
* 16. Mai: George W. Smyth, US-amerikanische Bolitiker
* 22. Mai: Frédéric Kuhlmann, franzesische Chemiker

## gstorbe
* 14. Merz: Friedrich Gottlieb Klopstock, dytsche Dichter
* 18. Dezämber: Johann Gottfried Herder, e dütsche Dichder, Übersetzer, Theoloog und Gschichts- und Kultur-Filosoof vo dr Weimarer Klassik

## Weblink
1802

|}
## Was isch bassiert?
* Februar bis Mai: D „Bourla-Papey“ (Bapyrverbränner) hebe si im Waadtland gege d Yydryybig vu feudalen Abgabe, wu in dr Helvetische Republik aigetli abgschafft wore sin. Rund zwaidöusert bis dreidöusert Waadtländer Buure vernichte zwische Februar un Mai d Akte vu zahlryche ehmolige Feudalherrschafte, wu Aasprich uf Grund- un Boderächte stelle. Doderby wären au d Archiv vu 132 Gmainen im Waadtland verbrännt. Am 8. Mai bsetze di Ufständischen unter dr Fierig vum Jakobiner un Rekrutierigsoffizier Louis Reymond d Kantonshauptstadt Lausanne, am 11. Mai zien si gege s Verspräche vun ere Amneschty ab. Ainewäg verhänkt e Sondergriicht im Juni verschideni Dodes- un Gfängnisstrofe, wu aber dur di helvetisch Regierig unter em Druck vum Stecklichrieg bis zum 15. Oktober alli wider ugfghobe wäre. 
* 20. Februar: Dr Kanton Fricktal wird uusgruefe.
* 28. Merz: Dr dytsch Aschtronom Heinrich Wilhelm Olbers entdeckt dr Asteroid Pallas, wun er zerscht as Planet aasiht.
* 17. April: D Unitarier ibernämme mit em vierte Staatsstrych d Macht in dr Helvetische Republik.
* 19. Mai: Dr Erscht Konsul Napoleon Bonaparte stiftet d Ehrelegion, d hegscht Verdienschtorde vu Frankrych.
* 20. Mai: Im Pariser Vertrag mit Frankrych chunnt Wirttebärg as Uusglych fir dr Verluscht vu syne linksrhynische Biet gaischtligi Territorien un mediatisierti Rychsstedt zuegsproche. 
* Augschte bis Oktober: Dr Stecklichrieg fiert zum Verfall vu dr Helvetische Republik, dodruf marschiert Frankrych wider in dr Schwyz yy. 
* 24. Augschte: Wel dr Fride vu Lunéville uffigi Detailpinkt gha het, drifft z Regensburg e usserordeligi Rychsdeputation zämme. D Berotige minde 1803 in dr Rychsdeputationshauptschluss.
* 10. Dezember: D *[[Helvetische Consulta]]* nimmt ihri Arbet uf.

## uf d Wält chuu
* 19. Februar: Wilhelm Matthias Naeff, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 26. Februar: Victor Hugo, franzesische Schriftsteller
* 17. Juni: Hermann Mayer Salomon Goldschmidt, dytsch-franzesische Aschtronom
* 24. Juli: Alexandre Dumas dr Elter
* 24. Oktober: Johannes Kettiger, Schwyzer Pädagoog
* 21. Novämber: Stephan Gutzwiller, Schwyzer Bolitiker
* 29. Novämber: Wilhelm Hauff, dytsche Dichter
* 12. Dezämber: Jakob Joseph Matthys, Schwyzer Kaplan, Dialäktolog und Sprachgenie

## gstorbe
* 27. Jänner: Johann Rudolf Zumsteeg, dytsche Komponischt
* 10. Septämber: Jakob Saresy-Battier, Baasler Ufkläärer und Fabrikant
* 12. Oktober: Samuel Arnold, änglische Komponischt

## Weblink
1801

|}
## Was isch bassiert?
* 1. Jänner: S Chenigrych Großbritannie verainigt si mit em Chenigrych Irland zum Verainigte Chenigrych Großbritannien un Irland.
* 1. Januar: Dr Giuseppe Piazzi entdeckt mit *[[(1) Ceres]]* dr erscht Aschteroid.  
* 18. Jänner: Georgie wird e russischi Provinz.
* 9. Februar: Dr Fride vu Lunéville zwische Frankrych un Eschtrych macht em Zweete Koalitionschrieg e Änd. Frankrych chunnt di linsrhynische Biet iber. Eschtrych mueß derzue au no di franzesische Dochterrepublike, di Batavisch, di Helvetisch un di Ligurische Republik anerchänne.
* 17. Februar: S Rebresäntantehuus wehlt im 36. Wahlgang dr Thomas Jefferson zum dritte Bresidänt vu dr USA.
* 29. Mai: Frankrych diktiert d Verfassig vu Malmaison fir di Helvetisch Republik. 
* 27. Juni: E Dail vu dr franzesische Druppe, wu mit dr Expedition vum Napoleon Bonaparte uf Ägypte chuu sin, kapituliert unter em General Augustin-Daniel Belliard z Kairo gegeniber osmanische Ainhaite. Dr ander Dail haltet vorerscht no d Hafestadt Alexandria.
* 11. Septämber: Z Leipzig wird em Friedrich Schiller syy romantischi Tragödie *Die Jungfrau von Orléans* urufgfiert.
* 18. Oktober: Z Dierachere bi Thun wird di Groß schwyzerisch Verbríederig grindet, e Gheimbund, wu dr Sturz vu dr Helvetische Republik aagsträbt het.

## uf d Wält chuu
* 12. Oktober: Friedrich Frey-Herosé, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 20. Oktober: Melchior Berri, Schwyzer Architäkt
* 5. November: Alexander von Württemberg, dytsche Lyriker
* 27. Novämber: Jakob Stutz, Schwyzer Mundartdichter

## gstorbe
* 2. Jänner: Johann Caspar Lavater, Zürcher Pfarrer und Ufkläärer
* 25. Merz: Novalis, e dütsche Dichder vo dr Früeromantik

## Weblink
1800

|}
## Was isch bassiert?
* 14. Merz: Dr Giorgio Barnaba Luigi Chiaramonti wird noch eme mehrmonetige Konklave z Venedig zum Papscht gwehlt un nimmt dr Name Pius VII. aa.
* 20. Merz: No dr Schlacht vu Heliopolis fallt Egypten an Frankrych. Di franzesisch Armee unter em Jean-Baptiste Kléber sigt iber di osmanische Druppen unter em Großwesir Jussuf Pascha.
* 2. April: D *[[1. Sinfonie (Beethoven)|Sinfoni Nr. 1 C-Dur op.21]]* vum Ludwig van Beethoven wird am Wiener Hofburgtheater urufgfiert.
* 24. April: Z Washington, D.C., wird d Library of Congress grindet as Forschigsbibliothek vum Kongress vu dr Verainigte Staate.
* 2. Mai: Em Anthony Carlisle un em William Nicholson glingt s, Wasser mit eläktrischem Strom in Wasserstoff un Suurstoff z spalte.
* 14. Mai: Uf sym Zug uf Italien iberquert dr Napoléon Bonaparte mit sym Heer dr Groß Sankt Bernhard-Bass.
* 14. Juni: Im Weimarer Hoftheater wird s Druurspiil „Maria Stuart“ vum Friedrich Schiller urufgfiert.
* 5. Septämber: D Brite bringe noch ere Blockad Malta in ihre Bsitz, wu syter anne 1798 vu napoleonische Druppe bsetzt gsii isch.

## uf d Wält chuu
* 20. Jänner: Christoph Möhrlen, dytsche Lehrer, Bfaarer un Schriftsteller
* 22. Jänner: Christoph Merian, Schwyzer Großgrundbsitzer un Grinder vu dr Christoph Merian Stiftig
* 22. Jänner: Hermann Hauff, dytsche Schriftsteller
* 11. Septämber: Samuel Werenfels, Schwyzer Architäkt

## gstorbe
* 23. Merz: Franz Feyerabend, Schwyzer Moler un Karikaturischt
* 14. Juni: Jean-Baptiste Kléber, franzesische General

## Weblink
1799

|}
## Was isch bassiert?
* 7. Merz: Uf syre ägyptische Expedition im zweete Koalitionschrieg nimmt dr Napoleon Bonaparte noch ere vierdägige Belagerig Jaffa yy. Derno ziet er wyter geg Akko.
* 19. Merz: In dr Helvetische Republik wird dr *[[Schweizer Franken|Franke]]* yygfiert. Dodermit git s zum erschte Mol e gsamtschwyzerischi Währig.
* 19. Merz: Am Wiener Burgtheater wird s Oratorium Die Schöpfung vum Joseph Haydn urufgfiert.
* 30. Mai: No iber fimf Johr Spiilverbot dur dr Wohlfahrtsuusschuss derf z Paris d widerverainigt *[[Comédie-Française]]* wider Vorstellige gee.
* Ändi Mai underdrüke Truppe vo der Helvetische Republik mit de Hilf vo französische Einheite im Pfynwald im Wallis i der 2. Pfynschlacht de Ufstand vo de Oberwalliser.
* 10. Novämber: Änd vu dr Franzesische Revolution: Am Dag noch em Staatsstrych am 18. Brumaire VIII un dr Absetzig vum Direktoriums wird dr Napoleon Bonaparte zum erschte Konsul ernännt. Di baide andere Mitglider vum Konsulat sin dr Emmanuel-Joseph Sieyès un dr Roger Ducos.

## uf d Wält chuu
* 12. April: Daniel-Henri Druey, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 15. April: Hieronymus Hess, e Schwizer Zäichner und Mooler
* 31. Juli: Christian Gottlob Barth, dytsche Pfarrer, Lyriker un Autor
* 19. Septämber: Samuel Preiswerk, e reformierte Baasler Theoloog, Pfarrer und Kiirchelieddichder

## gstorbe
* 24. Februar: Georg Christoph Lichtenberg, e dütsche Naturforscher und Schriftsteller
* 29. Augschte: Pius VI., Papscht
* 14. Dezämber: George Washington, 1. Bresidänt vu dr USA

## Weblink
1798

|}
## Was isch bassiert?
* 4. Jänner: D Republik Mìlhüse, wu bis dert zue dr Schwyzer Aidgnosseschaft ghert het, stimmt fir dr Byydritt zue dr Franzesische Republik.
* 24. Jänner: Im Waadtland wird di unabhängig Lemanisch Republik uusgruefe.
* 2. Merz: In dr Schwyz entstoht dr Kanton Thurgau, bishär e Gmaini Herrschaft vu dr Alte Aidgnosseschaft.
* 5. Merz: Dr Schwyzer General Karl Ludwig von Erlach wird us Versää vu aigene Soldate verschosse.
* 5. Merz: Unter em Kommando vum Johann Rudolf von Graffenried siige d Bärner im Gfächt bi Neuenegg iber franzesischi Druppe, chenne aber no dr Niiderlag in dr Schlacht am Grauholz am nämlige Dag dr Zämmebruch vum Ancien Régime nimi verhindere. Di Alt Aidgnosseschaft wird ersetzt dur d Helvetisch Republik.
* 11. April: Mit dr Grindig vum Kanton Bade findet d Grofschaft Bade ihre Änd.
* 12. April: Z Aarau konschtituiert sich uf franzesische Druck di Helvetisch Republik an dr Stell vu dr Alte Aidgnosseschaft. Die franzesisch Dochterrepublik git s bis 1803.
* 15. April: D Republik Gämf wird as *[[Kanton Genf|Département du Léman]]* vu Frankrych gwaltsam annektiert.
* 1. Mai: Di Revolutionär Republik vum Wallis dritt dr Helvetische Republik by.
* 4. Mai: Dr Kanton Linth wird grindet us em eidgnessische Ort Glarus un sym Undertanebiet Wärdebärg, em ehmolige Undertanebiet vum Ort Schwyz (Höf, March, Eisiidle) un vum Ort Züri (Herrschaft Sax), dr ehmolige gmaine Herrschafte Uznach, Gaster, Sargans, dr Stadt Rapperschwil un em Obertoggeburg.
* 11. Juni: Malta kapituliert kampflos gegeniber dr Franzose.
* 2. Juli: D Franzose nämme unter em Napoleon Bonaparte uf ihre ägyptische Expedition d Hafestadt Alexandria yy.
* 19. Oktober: In dr Helvetische Republik wird dr Zumftzwang ufglupft un di allgmain Gwärbfreihait yygfiert.
* 8. Novämer: Dr britisch Kapitän John Fearn entdeckt as erschte Europäer d Insle Nauru.

## uf d Wält chuu
* 14. Februar: Friedrich Eser, dytsche Autor vu Sachliteratur
* 2. April: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, düütsche Sproochforscher und Dichter
* 22. Juli: Anton Henne, Schwyzer Historiker
* 1. Novämber: Sebastian Gutzwiller, elsässische Moler

## gstorbe
* 5. Merz: Karl Ludwig von Erlach, Schwyzer General
* 10. Mai: George Vancouver, britische Marineoffizier un Entdecker
* 9. Dezämber: Johann Reinhold Forster, dytsche Naturwisseschaftler un Entdecker

Datum nit bekannt
* Ulrich Bräker, Schwyzer Schriftsteller

## Weblink
1797

|}
## Was isch bassiert?
* 12. Februar: D *Kaiserhymne* vum Joseph Haydn wird mit em Text vum Lorenz Leopold Haschka am Geburtsdag vum Chaiser Franz II. in allne Wiener Theater ufgfiert.
* 17. Oktober: Dr Fride vu Campo Formio zwische Frankrych un em Hailige Remische Rych, wu vum Napoleon Bonaparte diktiert wird, macht em Erschte Koalitionschrieg en Änd un reglet di bolitische Verhältnis z Oberitalie nei.
* 4. Novämber: Noch em Fride vu Campo Formio glideret Frankrych s iberloo Rychsbiet am linke Rhystade verwaltigsmäßig yy. Dr Fride vu Lunéville bstetigt speter d Annexion.

## uf d Wält chuu
* 31. Jänner: Franz Schubert, eschtrychische Komponischt
* 8. Februar: Johann Jakob Schneider, schwyzerisch-dytsche Bfarrer un Dichter
* 15. Merz: Johann Rudolf Merian, Schwyzer Mathematiker un Bolitiker
* 13. April: Julius Maximilian Schottky, dytsche Autor un Volgskundler
* 4. Oktober: Jeremias Gotthelf, Schwyzer Bfaarer un Schriftsteller
* 7. Oktober: Felix Sarasin, Basler Bolitiker
* 11. Oktober: Emilie Linder, Schwyzer Moleri
* 29. Novämber: Gaetano Donizetti, en italiänische Operekomponist
* 13. Dezämber: Heinrich Heine, dytsche Schriftsteller
* 25. Dezämber: Xavier Stockmar, Schwyzer Politiker

## gstorbe
* 7. Februar: Johann Jacob Fechter, Schwyzer Böumaischter
* 6. Juni: William Hodges, änglische Moler
* 1. Juli: Johann Christian Wentzinger, dytsche Bildhauer, Moler un Architekt
* 28. Augschte: Joseph Wright of Derby, britische Moler

## Weblink
1796

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Merz: Dr Napoleon Bonaparte chunnt im erschte Koalitionschrieg vum franzesische Direktorium dr Oberbefähl iber d Italienarmee iber.
* 9. Merz: Dr Napoleon Bonaparte hyrotet d Joséphine de Beauharnais.
* 10. April: Dr Napoleon bricht mit syren Armee zue sym Italiefäldzug uf.
* 7. Augschte: Wirtteberg dritt syy linksrhynische Bsitz Mömpelgard (Montbeliard) im Pariser Fride an Frankrych ab gege ne Zuesicherig vun ere spetere Entschädigung.
* Sri Lanka wird britischi Kolony.

## uf d Wält chuu
* 1. Februar: Abraham Emanuel Fröhlich, Schwyzer Lehrer und Schriftsteller
* 21. Februar: Johann Jakob Aenishänslin, Schwyzer Bolitiker
* 23. Oktober: Stefano Franscini, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 9. Dezämber: Emilie Zumsteeg, dytschi Komponischti

## gstorbe
* 17. Mai: Jacob Wilhelm Lustig, niderländische Komponischt
* 21. Juli: Robert Burns, schottische Schriftsteller un Dichter
* 21. Juli: Philipp Carteret, britische Seefahrer un Entdecker
* 18. Dezämber: Wilhelm Bernhard von Muralt, Schwyzer Militer un Bolitiker

## Weblink
Regen

**Rääge** isch d Form vo flüssigem Niiderschlaag us Wulke, wo am hüfigste vorchunnt. Er bestoot us Wasserdropfe, wo entstoon, wenn Wasserdampf  kondensiert und er fallt aabe uf d Ärde wäge dr Schwerchraft.

Im Rääge het s au Staub und Aerosol, wo in d Atmosfääre uufegstiige si. Die Bestanddäil bestimme dr ph-Wärt vom Rääge.

Bi Rääge macht mä Underschiid noch däm, wien er entstande isch, wie lang er fallt, wie stark er isch, was er für e Wirkig het und von er vorchunnt. Feste Niiderschlaag, z.&nbsp;B. Haagel oder Schnee, bestoot us gfrornigem Wasser und Kondensazionskäim und chunnt au gmischt mit Rääge vor.

## Litratuur
* Gösta H. Liljequist, Konrad Cehak: *Allgemeine Meteorologie.* Vieweg, Braunschweig, 1984 (3. überarb. Ufl.), ISBN 3-528-23555-1.
* Dieter Walch: *So funktioniert das Wetter.* blv, Münche 2000 (2. Ufl.), ISBN 3-405-15945-8.
* Wilhelm Raith (Hrsg.): *Lehrbuch der Experimentalphysik, Bd. 7: Erde und Planeten.* Walter de Gruyter, Berlin 2001 (2. aktual. Ufl.), ISBN 3-11-016837-5.
* Klaus Lüders, Gebhard von Oppen: *Lehrbuch der Experimentalphysik, Bd. 1: Mechanik, Relativität, Wärme.* Walter de Gruyter, Berlin 2008 (12. überarb. Ufl.), ISBN 3-11-016837-5.
* Berthold Wiedersich (Hrsg.): *Taschenatlas Wetter.* Klett, Gotha 2003, ISBN 3-623-00021-3.
* Wolfgang Kühr: *Der Privatflugzeugführer, Teil 2: Grundlagen der Flugwetterkunde.* Luftfahrtverlag Schiffmann, Bergisch Gladbach 1991, ISBN 3-921270-08-1.

## Weblingg

* Herleitung der Fallgeschwindigkeit eines Regentropfens (PDF; 592&nbsp;kB)
1795

|}
## Was isch bassiert?
* 19. Jänner: No dr Eroberig dur s revolutionär Frankrych wird in dr Niderlande di Batavi Republik as franzesischi Dochterrepublik uusgruefe.
* Februar: D Brite bsetze di niderländisch Kolony Ceylon.
* 5. April: Preusse un Frankrych unterzaichne dr Fride vu Basel.
* 16. Mai: Di in dr Niderlande nei gschaffe Batavisch Republik schließt z Den Haag e Fridensvertrag mit em Frankrych vu dr Revolutionszyt.
* 22. Juli: Mit em Friide vu Basel schaidet au Spanie us em erschte Koalitionschrieg gege Frankryych uus.
* 22. Juli: In dr Emigranteschlacht uf dr bretonische Halbinsle Quiberon schließt dr General Lazare Hoche mit sym Revolutionsheer e royalistisch Heer yy un eroberet s Fort Penthièvre. Di 952 Gfangene wären uf Befähl vum Nationalkonvent hiigrichtet.
* 24. Oktober: Dr Verdrag iber di dritt Polnisch Dailig wird vu Preuße, Russland un Eschtrych unterzaichnet. Dodermit verschwindet Pole vu dr bolitische Landcharte vu Europa. Am 25. Novämber mueß dr polnisch Chenig Stanislaus II. August abdanke.
* 26. Oktober: Dr franzesisch Nationalkonvent dagt zum letschte Mol. D Regierigsgschäft fiert verfassigsgmäß ab jetz s Direktorium.

## uf d Wält chuu
* 24. Januar: Achilles Bischoff, e Schwizer Politiker
* 29. Juni: Carl Burckhardt, Schwyzer Bolitiker
* 1. Oktober: Karl Schultze, dytsche Anatom
* 20. Dezämber: Peter Merian, Schwyzer Naturforscher un Bolitiker

## gstorbe
* 22. Mai: Friedrich Wilhelm Marpurg, dytsche Musiktheoretiker
* 9. Septämber: Johannes Weinmar, dytsche Orgelbauer

## Weblink
1794

|}
## Was isch bassiert?
* 4. Februar: Frankrych schafft im Zug vu dr Franzesische Revolution in allne syne Territorie d Sklaverei ab.
* 15. Februar: In dr Erschte Republik wird d *Trikolore* zur Nationalfahne vu Frankrych.
* 13. Merz: Dr Wohlfahrtsuusschuss unter em Maximilien Robespierre losst in dr Naacht uf dr 14. Merz dr Jacques-René Hébert un andri Hébertischte verhafte. Dodermit chunnt dr *[[Terrorherrschaft|Groß Terror]]*, wu im vorjohr bschlosse woren isch, zuen eme erschte Hegschtpunkt.
* 30. Merz: D *Indulgente* um dr Georges Jacques Danton wäre wäg ere aageeblige Verschwerig vum Wohlfahrtsuusschuss unter em Maximilien Robespierre verhaftet. Am 5. April wird dr Danton z Paris hiigrichtet.
* 4. Juni: Dr Abbé Henri Grégoire bresäntiert in dr Revolution em franzesische Nationalkonvent e Bricht&nbsp;– dr *[[Rapport Grégoire]]*&nbsp;–, wun er d Unterdruckig vu dr „Patois“ un di uusschließlig Verwändig vum Franzesisch verlangt. Dodermit wird e langfrischtigi Bolitik yyglaitet, wu zum Nidergang vu dr Regional- un Minderhaitesproche z Frankrych wie em Okzitanisch fiert.
* 27. Juli: Dr Maximilien de Robespierre un syyni Aahänger, d Montagnards, u.&nbsp;a. au dr Antoine de Saint-Just, wäre vu dr Thermidorianer gstirzt, wel syy Terrorherrschaft all brutaler woren isch. Ai Dag speter wäre dr Robespierre syni Aahänger mit dr Guillotine hiigrichtet.
* 24. Dezämber: Dr Wäberufstand gege s Verlagssyschtem in dr Freie Rychstadt Augschburg wird dur wirttebärgischi Druppe nidergschlaa.

## uf d Wält chuu
* 26. Augschte: Jakob Freivogel, Schwyzer Chnäächt un Revolutionär
* 26. Augschte: Friedrich Leuckart, dytsche Zoolog
* 10. Dezämber: Salomon Tobler, Schwyzer Pfarer un Dichter

## gstorbe
* 25. Jänner: Georg Marcus Stein, badische Orgeleböuer
* 5. April: Georges Danton, franzesische Revolutioner
* 10. Juli: Marie-Marguerite Brun-de Maison-Forte, französischi Dichterin und Lexikograafin
* 28. Juli: Maximilien de Robespierre, franzesische Bolitiker un Revolutionär
* 28. Juli: Antoine de Saint-Just, franzesische Bolitiker un Revolutionär

## Weblink
1793

|}
## Was isch bassiert?
* 21. Jänner: Franzesischi Revolution: Dr *Burger Louis Capet*, dr abgsetzt franzesisch Chenig Ludwig XVI., wird uf em Place de la Revolution z Paris guillotiniert.
* 23. Merz: Di Raurakisch Republik wird ufglest un in di Franzesisch Republik yyglideret.
* 6. April: In dr Zyt vu dr Franzesische Revolution richtet dr Nationalkonvent dr Wohlfahrtsuusschuss yy, dr Vorsitz chunnt dr Georges Danton iber.
* 31. Mai: Dr Ufstand vu dr Pariser Sansculotte fiert zum Sturz vu dr Girondischte.
* 2. Juni: D Dikatatur vu dr Jakobiner fangt aa mit dr Belagerig vum Nationalkonvent dur d Nationalgarde.
* 10. Augschte: S ehmolig Chenigsschloss Louvre z Paris wird as Museum ufgmacht.
* 10. Oktober: In dr Phase vu dr Terrorherrschaft chunnt dr Wohlfahrtsausschuss uubschränkti Vollmachte iber.
* 16. Oktober: D Marie Antoinette, wu am Vordag zum Dod verurdailt woren isch, wird in dr Zyt vu dr Franzesische Revolution effetlig mit dr Guillotine gchepft.

## uf d Wält chuu
* 23. Septämber: Friedrich Glück, dytsche Pfarrer un Liedkomponischt

;Datum nit bekannt
* David Sassoon,  jüüdische Gschäftsmaa und Filanthrop

## gstorbe
* 21. Jänner: Ludwig XVI., Chenig vu Frankrych
* 29. April: John Webber, schwyzerisch-änglische Moler
* 16. Oktober: Marie Antoinette, franzesischi Chenigi
* 3. Novämber: Olympe de Gouges franzesischi Revolutionäri, Frauerächtleri un Schriftstelleri

## Weblink
1791

|}
## Was isch bassiert?
* 2. Merz: Z Frankrych wäre d Zimft abgschafft.
* 3. Mai: Z Pole wird di erscht demokratisch Verfassig z Europa verabschidet, di zwot uf dr Wält no dr USA.
* 14. Juni: Mit em Gsetz Le Chapelier wird z Frankrych s Zumftwäse verbote un di allgmain Gwäärbfreihait yygfiert.
* 22. Augschte: Im franzesische Dail vu dr Insle Hispaniola bricht dr Sklavenufstand uus, wu zue dr Uaabhängigkait vu Haiti fiert.
* 30. Septämber: Im *Schikaneders Theater* z Wien findet d Uruffierig vu dr Oper *Die Zauberflöte* vum Wolfgang Amadeus Mozart statt.

## uf d Wält chuu
* 19. Februar: Georg Gottlob von Gutbrod, dytsche Bolitiker
* 4. Merz: Ernst Julius Leichtlen, badische Historiker un Archivar
* 22. Septämber: Michael Faraday, änglische Physiker
* 11. Novämber: Josef Munzinger, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

## gstorbe
* 10. Oktober: Christian Friedrich Daniel Schubart, dytsche Dichter
* 5. Dezämber: Wolfgang Amadeus Mozart, eschtrychische Komponischt
* 10. Dezämber: Jakob Joseph Frank, e jüüdische Sektefüerer

## Weblink
1790

|}
## Was isch bassiert?
* 26. Jänner: Im Wiener Burgtheater wird d Oper *Così fan tutte* vum Wolfgang Amadeus Mozart urufgfiert.
* 4. Merz: Im Frankrych vu dr Revolutionszyt wird d Yydailig in 83 Département giltig.
* 29. Mai: Rhode Island ratifiziert as letschte vu dr Dryzeh Kolonie d Verfassig vu dr Verainigte Staaten un wird dodermit dr 13. Bundesstaat. 
* 16. Juli: Washington, D.C. wird grindet as neji Hauptstadt vu dr USA.
* 20. Dezämber: Dr Gross Rot vum Kanton Basel hebt d Lyybaigeschaft uf.

## uf d Wält chuu
* 17. Jänner: Johann Georg Frech, dytsche Komponischt, Organischt un Musikpedagog
* 16. Merz: Johann Ulrich von Salis-Soglio, Schwyzer Militär
* 2. Augschte: Ignatius Kohlund, dytsche Beamte un Dichter
* 6. Novämber: Johann Jacob Wehrli, Schwyzer Pädagog

## gstorbe
* 17. Juli: Johann II. Bernoulli, Schwyzer Mathematiker un Physiker
* 17. Juli: Adam Smith, schottische Philosoph
* 10. Septämber: John Gore, britisch-amerikanische Seemann

## Weblink
Tornado

E **Tornado** (vo spanisch **', uf [[Deutsche Sprache|dt.]] „umcheere, drülle“, us em [[Latein|latiinische]] ''tornare'', mit dr gliiche Bedütig), au **Wind-** oder **Wasserhose*', isch e chliirüümige Luftwirbel in dr [[Erdatmosphäre|Ärdatmosfääre]], won e fast sänkrächti [[Rotationsachse|Drüllaggse]] het und mit ere [[Konvektion|konvektive]] [[Wolke|Bewölkig]] ([[Cumulus]] und [[Cumulonimbus]]) zämmehängt. Das underschäidet en vo de Staubdüüfel. Dr Wirbel goot vom Boode bis zur Undergränze vo de Wulke. Die [[Definition|Definizioon]] goot uf e [[Alfred Wegener]] (1917) zrugg und isch in dere Form au hüte no allgemäin gültig.

D Begriff *Wind-* und *Wasserhose* ([[Englische Sprache|ängl.]]: *Waterspout*) bezäichne im dütschen Sproochruum e Tornado über Land beziejigswiis über gröössere Wasserflechene (Meer, groossi Binnensee). 

Es git kä Underschiid zwüsche Windhose und Tornado, weder im Bezug uf iiri [[physik|füsikalischi]] Natur no in Bezug uf iiri Sterki.

== Litratuur ==
* Gottlob Burchard Genzmer (1765): *Beschreibung des Orcans, welcher den 29. Jun. 1764 einen Strich von etlichen Meilen im Stargardischen Kreise des Herzogthums Mecklenburg gewaltig verwüstet hat.* Friedrich Nicolai, Berlin und Stettin 1765. [https://web.archive.org/web/20051031062455/http://www.tordach.org/pdf/Genzmer1765.pdf Abschrift (PDF; 2,0&nbsp;MB)]
* Alfred Wegener (1917): *Wind- und Wasserhosen in Europa.* Vieweg, Braunschweig, [https://web.archive.org/web/20140704065919/http://www.tordach.org/education.htm Digital-Version (PDF)]
* Johannes Peter Letzmann (1937): *Richtlinien zur Erforschung von Tromben, Tornados, Wasserhosen und Kleintromben.* Internationale Meteorologische Organisation, Klimatologische Kommission, Publ. 38, Salzburg, S.&nbsp;91–110. [https://web.archive.org/web/20140704065919/http://www.tordach.org/education.htm Abschrift (PDF)]
* Thomas P. Grazulis (1993): *Significant Tornadoes: 1860–1991.* Environmental Films, ISBN 1-879362-00-7
* Nikolai Dotzek (2003): *An updated estimate of tornado occurrence in Europe.* Atmos. Res. 67–68, 153–161 [https://web.archive.org/web/20080724083309/http://www.tordach.org/pdf/ecss02s.pdf Artikel (PDF; 41&nbsp;kB)]
* James M. Caruso and Jonathan M. Davies (2005) *Tornadoes in Non-mesocyclone Environments with Pre-existing Vertical Vorticity along Convergence Boundaries.'' NWA Electronic Journal of Operational Meteorology 1 June 2005 Artikel

## Fuessnoote


## Weblingg

*  (archiviert bei Internet Archive)
* Tornado vom 27. April 2011 über Tuscaloosa (archiviert bei YouTube)

* Tornadoklimatologie für Deutschland (TorDACH)
* Tornadoliste Deutschland mit zahlreichen Informationen und Links
* Skywarn Deutschland e.&nbsp;V.
* Tornadofotos/Wolkenatlas
* Skywarn AUSTRIA
* Swiss Severe Weather Database (Sturmarchiv Schweiz)
* Skywarn Schweiz
Tropischer Wirbelsturm

E **dropische Wirbelsturm** isch e Diefdrucksüsteem mit ere organisierte Konwekzioon, schwere Gwitter und ere zuenige Bodewindzirkulazion um s Zentrum ume. Dropischi Wirbelstürm entstöön mäistens nume in de Drope oder Subdrope. Wäge dr Coriolischraft dräije si sich zyklonal. Das häisst, uf dr Südhalbchuugele dräije sich dropischi Wirbelstürm im Uurzäigersinn und uf dr Nordhalbchuugele gegen e Uurzäigersinn. Die Rotazion isch au d Ursach vo de tüpische Wulkebänder, wo in dr Form von ere Spirale aagordnet si. D Windgschwindikäit vom ene dropische Wirbelsturm cha über 300&nbsp;km/h erräiche. D Fortbewegigsgschwindikäit vom Diefdrucksüsteem isch aber nume 15–30&nbsp;km/h.

Dropischi Wirbelstürm chönne e Durchmässer vo hunderte vo Kilometer ha. Si bestöön über em Meer mäistens e baar Dääg bis zwäi Wuche. Wenn si uf Land dräffe, chönne si uf duusige vo Kwadratkilometer groosse wirtschaftlige Schaade aarichde.

## Weblingg

**Beobachdigsdienst uf dr ganze Wält:**
* National Hurricane Center / Tropical Prediction Center
* Tropical Products - SSD / NOAA
* Tropical Storm Risk - University College London
* Tropical Cyclones - CIMSS - UW-Madison / NASA / NOAA

**Interessanti Lingg:**
* Hurrikan- und Taifun-Seite - Thomas Sävert - Naturgewalten
* Hurrikan und Tornado Expeditionen
* österr. Wetterdienst ZAMG - Wirbelstürme
Bogotá

**Bogotá** (offizielle spanische Naame: *Bogotá, Distrito Capital*, churz *Bogotá, D.C.*) isch d Hauptstadt vo Kolumbie und s Verwaltigszentrum vom Departamento Cundinamarca. D Stadt het 6,8 Millione Iiwooner im äigentlige Stadtgebiet und 7,9 Millione in dr Agglomerazioon (Volkszelig 2005). Si isch dr grösst stedtischi Balligsruum z Kolumbie und usserdäm äini vo de Metropole in Südamerika, wo am schnällste waggse; 2008 isch si uf em 36. Blatz in dr Liste vo de grösste Metropolregionen uf dr Wält gsi.

Dr Groossruum Bogotá bildet dr sogenannt Hauptstadtdistrikt (*Distrito Capital*, abkürzt *D.C.*), wo diräkt dr Zentralregierig understoot und wo dr Sonderstatus von ere mit däm vo Washington, D.C. in de USA cha vergliche wärde. D Stadt isch e Vercheerschnootepunkt und s wichtigste Wirtschafts- und Kulturzentrum vom Land mit Uniwersidääte, Hochschuele, Museum und Baudänkmööler.

## Geographii

D Stadt lit in ere fruchtbare Hoochebeni in de Ande, dr *[[Sabana de Bogotá]]*, 2.640 Meter über em Meeresspiegel, am Fuess vo de zwäi Kordillerebärg *[[Guadalupe (Berg)|Guadalupe]]* (3.317 Meter) und *[[Monserrate (Kolumbien)|Monserrate]]* (3.152 Meter).

D Fleche vo dr Stadt isch 1.775,98 Kwadratkilometer. Doodrvo si 384,3 Kwadratkilometer (21,64 Brozänt) stedtischs Gebiet (área urbana) und 1.391,68 Kwadratkilometer (78,36 Brozänt) ländligs, s mäiste gebirgig. D Metropolregion (Región Metropolitana) het e Flechi vo 4.321 Kwadratkilometer und usser Bogotá ghööre no 25 anderi Gmäinde (Municipios) in dr Umgäbig vo dr Hauptstadt drzue.

Meereri Flüss und Bäch fliesse dur d Stadt, under anderem dr Fluss *[[San Francisco (Fluss)|San Francisco]]*, wo sich im Südweste mit em Fluss *Funza* (au bekannt as Rio Bogotá) veräinigt. Dr Fluss Funza isch für si 145 Meter lang Wasserfall, dr *[[Tequendama]]*, bekannt aber au drfür, ass er extrem verdräckt isch. Die noochi Umgääbig vo dr Stadt isch brägt vo Wäide und Bärgwälder.

## Litratuur
* Ricardo Adrián Vergara Durán: *Programme, Konzepte und Strategien der Wohnungs- und Wohnumfeldverbesserung in Unterschichtsvierteln von Santafé de Bogota/Kolumbien.* Tectum Verlag, Marburg 2001, ISBN 3-8288-1089-6
* Stefan Roggenbuck: *Strassenkinder in Lateinamerika. Sozialwissenschaftliche Vergleichsstudie: Bogotá (Kolumbien), Sao Paulo (Brasilien) und Lima (Peru).* Verlag Peter Lang, 1993, ISBN 3-631-45894-0
* Anna I. Streissler: *Jugendliche in Bogota.* Brandes & Apsel, 2001, ISBN 3-86099-290-2
* Alberto Vázquez-Figueroa: *Bogotá* Blanvalet Verlag, Münche 1991, ISBN 3-7645-7666-9 bzw. *Die Kinder von Bogotá.* Goldmann, 1995, ISBN 3-442-42807-6

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Stadt Bogotá (spanisch)
* Goethe-Institut Bogotá
* Kolumbianischi Nazionalbibliothek
* Biblored - S Netz vo de öffentlige Bibliotheke vom Hauptstadtbezirk
* Museo del Oro (änglisch und spanisch)
*  Deutsche Schule in Bogotá
* Straßensystem – Erklärig vom stedtische Stroossesüstem vo dr Katja Stemmler

## Fuessnoote
Delhi

**Delhi** (Hindi , Urdu , Panjabi: ; **' []) isch e Metropole im Norde vo [[Indien|Indie]] und as **Nazionals Hauptstadtterritorium Delhi*' (*National Capital Territory of Delhi, churz NCT*) en [[Unionsterritorium]], wo diräkt dr indische Zentralregierig understellt isch. Zu Delhi ghöört au die indischi Hauptstadt [[Neu-Delhi|Nöi-Delhi]]. 

== Geografy ==
S Unionsterritorium understoot diräkt dr indische Zentralregierig, het aber sit 1992 e Sonderstatus, won em e gwüsses Maass an Sälbstverwaltig loot. So het Delhi en äignigs Parlamänt (*Delhi Legislative Assembly*) und en äigeni Regierig. Die wird vom ene *Chief Minister* gläitet, wo vom Parlamänt gweelt wird. S Hauptstadtterritorium Delhi isch sit 2012 in elf Distrikt iidäilt.

Uf dr kommunale Ebeni understoot Delhi käinere äihäitlige Stadtverwaltig, sondern isch in die fümf Statutarstedt (*statutorty towns*) North Delhi, South Delhi, East Delhi, [[Neu-Delhi|Nöi-Delhi]] und Delhi Cantonment iidäilt, wo jedi von ene iiri äigeni Stadtverwaltig het. North Delhi, South Delhi und East Delhi si 2012 entstande, wo d *Delhi Municipal Corporation* ufglööst und in drei Statutarstedt iidäilt worde isch.

Delhi het öbben 11 Millionen Iiwooner (Volkszelig 2011) im urbane Däil vo dr *Municipal Corporation of Delhi*, wo 2012 ufglöst worde isch, und 16,8 Millione im Hauptstadtterritorium (Volkszelig 2011). Si isch noch [[Mumbai]] die zwäitgrössti Stadt und het die zwäitgrössti Agglomerazion in Indie und ghöört zu de Megastedt vo dr Wält. 

D *National Capital Region* isch e Blaanigsbehörde, wo ane 1991 iigfüert worde isch und wo witi Däil vo de Bundesstaate nääbedraa [[Haryana]] und [[Uttar Pradesh]] und bis uf [[Rajasthan]] mit de Groossstedt Gurgaon, Ghaziabad, Noida, Faridabad, Meerut usw. iischliesst und im Ganze e Bevölkerig vo öbbe 45 Millione Iiwooner het.


== Litratuur ==
* Dietmar Rothermund: *Delhi, 15. August 1947''. Dtv, 1998. ISBN 3-423-30608-4

## Weblingg

* Website vo Delhi
* Offizielli Website vo dr Delhi Metro Rail

## Fuessnoote
Brüssel

Mit **Brüssel** ( [] oder [],  []) ischä Stadt z Belgie. Si het öbbe 170'000 Iiwooner und isch äini vo 19 Gmäinde in dr Region Brüssel-Hauptstadt, zu derä ghörä di grösschtä Teil vo dr Agglomeration vor Stadt. Diä Region het 2024 über 1.2 Millionä Iwohner gha. Brüssel isch d Haupt- und Residänzstadt vom Köönigriich Belgie, und meereri territoriali bzw. gmäinschaftligi Instituzione häi dört iire Sitz:
* Si isch dr Hauptort vo dr Region Brüssel-Hauptstadt sälber.
* Si isch dr Sitz vo dr Französische Gmäinschaft vo Belgie, wääred d Region Wallonie iire Sitz z Namur het.
* D Organ vo dr Region Flandere und vo de Flämische Gmäinschaft, wo niiderländisch schwätzt, si fusioniert und häi iire Sitz ebefalls in dr Stadt Brüssel.

Brüssel isch dr Hauptsitz vo dr Öiropäische Union und dr Sitz vo dr NATO, vom ständige Sekretariat vo de Benelux-Länder und vo dr EUROCONTROL.

## Gschicht
Brüssel wird 996 zum erste Mol in ere Urkunde erwäänt. Im Middelalter stigt d Stadt zur Hauptstadt vom Herzogdum Brabant uf. Wo Belgie 1830 unabhängig worde isch, isch Brüssel si Hauptstadt worde. Brüssel ich vom Ougschtä 1914 bis Novämber 1918 im Louf vor Invasion vo Beugiä im 1. Wäutchriäg vodä Dütsche bsetzt gsi. Vom 17. Mai 1940 bis 3. Septämber 1944 isch d Stadt vo NS-Dütschland bsetzt gsi. Zämme mit de Gmäinde um sä ume isch Brüssel hüte en Industrii- und Handelsstadt, e bedütends Wirtschafts-, Wüsseschafts- und Kulturzentrum mit zwäi Uniwersidääte, meerere Hochschuele, Akademie, Bibliotheke, Museä und Büüne und e wichdige Vercheerschnotepunkt im Zentrum vom Land.

## Weblingg

* Website vo dr Stadt Brüssel
* Interaktive Stadtblaan vo Brüssel
Buenos Aires

**Buenos Aires** [] (früener *Buenos Ayres*; offiziell *Ciudad Autónoma de Buenos Aires*/*Autonomi Stadt Buenos Aires*) isch d Hauptstadt und Primatstadt, also s politische, kulturelle, kommerzielle und industrielle Zentrum vo Argentinie. Iiri Gründer häi ere dr Naame gee noch dr Häilige *[[Maria (Mutter Jesu)|Santa María]] del Buen Ayre* ( für *Häiligi Maria vo dr Guete Luft*). Die „guete Lüft“ bezien sich uf d Laag vo dr Stadt, grad uf dr andere Site vo dr südlige Gränze vom Verbräitigsgebiet vo dr Malaria. Dennzumol het mä glaubt, ass d Chrankhit vo dr Luft verursacht wird (*mal aria* „schlächti Luft“).

D Stadt isch offiziell nume 202 Kwadratkilometer grooss und bildet dr Kärn vo äinere vo de grösste Metropolregione in Südamerika, em Gran Buenos Aires mit öbbe 13&nbsp;Millione Iiwooner. Si goot hüte öbbe 68 Kilometer vo Nordweste uf Südoste und öbbe 33 Kilometer vo dr Küste uf Südweste. Si wird vilmol as „Wasserchopf“ vo Argentinie bezäichnet, wil sich do fast alli wichdige Instituzione vom Land befinde und in dr Stadt und vor allem in dr Umgääbig öbbe e Driddel vo alle Argentinier woont. Si isch au as äinzigi Stadt z Argentinie as „Capital Federal“ autonom, ghöört also nit zun ere Browinz. Si isch e wichdigs kulturells Zentrum und isch 2005 vo dr UNESCO mit em Ditel *Stadt vom Disäin* uszäichnet worde.

## Litratuur
* Samuel L. Baily: *Immigrants in the Lands of Promise. Italians in Buenos Aires and New York City*, 1870–1914, Cornell University Press, Ithaca and London 1999 ISBN 0-8014-3562-5
* Jorge A. Bossio: *Los Cafés de Buenos Aires. Reportaje a la Nostalgia*, Editorial Plus Ultra, Buenos Aires 1995 ISBN 950-21-1190-7
* Christina Komi: *Recorridos urbanos. La Buenos Aires der Roberto Arlt y Juan Carlos Onetti, Vervuert, Frankfurt am Main 2009 ISBN 978-3-86527-533-2
* Sieglinde Oehrlein: *Buenos Aires: Ein Reisebegleiter*. Insel, Frankfurt 2006, ISBN 978-3-458-34915-0
* Heinz Peter Schwerfel: *Buenos Aires intensiv: Tango urbano - Stadt im Aufbruch''. Kiepenheuer & Witsch, 2008, ISBN 978-3-462-03996-2

## Weblingg

* https://web.archive.org/web/20080417154757/http://www.portalbue.com.ar/ Buenos Aires Informazionssite
* http://www.buenosaires.gov.ar/ Autonomi Stadt Buenos Aires
* https://web.archive.org/web/20060720001753/http://bue.gov.ar/home/ Site vom Turismusbüro vo Buenos Aires
* http://mapa.buenosaires.gov.ar/ Onläin-Stadtblaan vo Buenos Aires mit Ruteblaaner

## Fuessnoote
Neu-Delhi

**Nöi-Delhi** (ängl. *New Delhi*; Hindi  ; Urdu ; Panjabi ) isch d Hauptstadt vo Indie, Sitz vo dr indische Regierig, vom Parlamänt und vom oberste Gricht. Es isch Däil vo dr indische Metropole Delhi. Dr Grundstäi isch wääred dr britische Kolonialzit am 15. Dezämber 1911 südlig vo dr Altstadt vo Delhi gläit worde. Es isch gründet worde, zum die dradizionelli Hauptstadt Kalkutta abzlööse. Dr Naame Nöi-Delhi het dr nöi Stadtdäil erst im Joor 1927 überchoo.

## Weblingg

* Fotostrecke bei suedasien.info – Südasiatische Metropolen: Delhi
* Website vo dr Stadt Nöi-Delhi

## Fuessnoote
The Cocoanuts

**The Cocoanuts** (uff deitsch dät mr saga „Die Kokosnüsse“, schwäbisch „D Kokosniss“) ischt a US-amerikanischer Schbiilfilm us-em Jôhr 1929 vo de zwoi Reschisseer Robert Florey ond Joseph Santley mit de Marx Brothers en de Hauptrolla. An deitscha Titel geit’s et vo deam Werk; s ischt bloß en dr Originalfassong mit deitsche Zwischatitel uff-em deitschschbrôchiga Markt erheltlich. 

## Om was-es en deam Film gôht
Dr Groucho schbiilt da Mr. Hammer, an tipischa Biidermôô, wo z Florida a Hodell besitzt, wo kurz vôr dr Pleide stôht. Scho seit zwoi Wocha isch dr Mr. Hammer seim Personal da Loh schuldig bliiba. Uff oimôl siht’r wiidr a Lichtle am Horizont: Per Telegramm kindiget sich nuie Gäscht ôô. S dauret abr et lang, ond dr Mr. Hammer muaß feschtstella, dass des Pärle – dr Harpo ond dr Chico – et grad zo de betuchde Leit gheeret. Nôchdem dia zwoi s ganz Hodell uff da Kopf gschdellt hend, werret se mit-ra ganz fein geschbonnena Intrige vo zwoi Ganova konfrondiirt, wo’s uff da wertvolla Schmuck vo-ma andra Hodell-Gascht abgseha hend: dr schwerreicha Mrs. Polly Potter. Uff des Weib hôt abr au dr Mr. Hammer a Aug gwôrfa. Wenn-an dui nemlich heirada dät, wär’r uff oin Schlag seine finanzielle Sorga los. Ehm gôht’s abr koi Härle besser wia sellem Gauner-Paar. Ovorhergsehene Schwiirichkeida dent sich pletzlich auf. Schließlich entschliaßt sich dr Mr. Hammer, mit-ra Vorsteigerong aus seira finanziella Klemme rauszokomma.

## Was sonscht noh erwehnenswert ischt
Bei sellem Stroifa handlet’s sich om d Vorfilmong vom gleichnamiga Broadway-Musical us-em Jôhr 1925 vo de Libreddischda George S. Kaufman ond Morrie Ryskind ond em Kombonischda Irving Berlin. Des isch dr erschde Film, wo selle viir Marx Brothers dren mitgschbiilt hend. En seira Hoimet isch der Stroifa zom erschda Môl am 3. Auguscht 1929 ens Kino komma. En Deitschland hôt’r sei Premiere erscht am 16. Januar 1967 em Programm vo dr ARD ghet.

## Kridik
Dr **Evangelische Film-Beobachter** fasst sei Urteil so zamma: „Verfilmung eines Broadway-Musicals, das den vier Brüdern Gelegenheit gibt, ein Feuerwerk an Wortwitzen und Slapstik-Komik abzubrennen. Durch die technischen Unzulänglichkeiten – der Film wurde aus einer Reihe alter Kopien zusammengestellt und mit viel zu langen und zu schnell ablaufenden Zwischentiteln versehen – wurde der ungestörte Genuß am gelungenen Klamauk beeinträchtigt.“ 

## Oinzlne Nôchweis


## Weblink
*  
* An Ausschnidd us deam Film bei youtube
Dubai (Emirat)

**Dubai** (, IPA: dʊˈbæj) isch äins vo de siibe Emirat vo de Veräinigte Arabische Emirat (VAE) am Persische Golf.

S Emirat Dubai lit uf dr Arabische Halbinsle am Persische Golf und het e Flechi vo 3.885&nbsp;km² und 2,2 Millione Iiwooner. Es isch vor Abu Dhabi s Emirat vo dr VAE mit dr grösste Bevölkerig. Dr Herrscher vo Dubai, Scheich Muhammad bin Raschid Al Maktum, isch Vizebresidänt und Brömieeminister vo de VAE (s Staatsoberhaupt isch dr Emir vo Abu Dhabi). S dominierende Zentrum vom Emirat isch d Stadt Dubai. S Emirat goot vo dört ins Landesinnere zwüsche Abu Dhabi im Südweste und Schardscha (in de Emirat mäistens Sharjah gschriibe) im Nordoste. D Exklave Hatta lit im Hadschar-Gebirg an dr Gränze zu Oman. Dr grösst Däil vom Emirat bestoot us Wüesti.

D Hauptstadt vom Emirat Dubai isch d Stadt Dubai, wo mänggisch zum sä vom Emirat z underschäide as *Dubai-Stadt* bezäichnet wird. Wil öbbe 85 Brozänt vo de Iiwooner vom Emirat in dr Hauptstadt lääbe, spiilt sich dört fast s ganze wirtschaftlige, soziale, kulturelle und politische Lääbe vom Emirat ab.

Dubai isch vor allem für sini vile spektakulääre Baubrojekt wie Wulkechratzer, Iichaufszentrum, künstligi Insle und Vergnüegigspark bekannt.

S Erschiinigsbild vom Emirat underschäidet sich vom gröössere Emirat Abu Dhabi under anderem in däm, ass z Dubai de Stroosse und Autibaane nooch käni Dattelpalme und Strüücher aapflanzt worde si. Drfür si d Stroosse bräiter und d Geböide hööcher as in de andere Emirat.

## Litratuur
* Gérard Al-Fil: *Leben und Arbeiten in Dubai*, GD-Verlag 2009, ISBN 978-3-941045-09-5.
* Elisabeth Blum, Peter Neitzke (Hrsg.): *Dubai. Stadt aus dem Nichts*. Basel/Boston/Berlin 2009. 231 S. ISBN 978-3-7643-9952-8.
* Bettina Müller: *Glitzermetropole Dubai. Diversifizierung und Imagegestaltung einer auf Erdöleinnahmen aufgebauten Wirtschaft*. Tectum-Verlag, Marburg 2010. 238 S. ISBN 978-3-8288-2375-4.
* Michael Schindhelm: *Dubaispeed. Eine Erfahrung*.  Münche 2009. 256 S. ISBN 978-3-423-24768-9.
* Heiko Schmid: *Economy of Fascination: Dubai and Las Vegas as Themed Urban Landscapes*, Borntraeger: Stuttgart 2009. XIII, 272 S. ISBN 978-3-443-37014-5 (Urbanisierung der Erde, 11).
* Hans Peter Schneider-Döll: *Traumland Alptraum: im Namen Allahs*, Books on Demand: Norderstedt 2002. 171 S. ISBN 3-8311-4017-0.
* John M. Smith: *Dubai: the Maktoum Story*, Books on Demand: Norderstedt 2006. 424 S. ISBN 3-8334-4660-9.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Offizielli Website vom Government of Dubai
* Website mit em Blog vom Michael Schindhelm über aktuelli Entwicklige z Dubai
* GEO-Reportaasche über Dubai