open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bundesratswahlen 2011

D **Bundesrotswahle 2011** sind d Gsamternoierigswahle vom Schwiizer Bundesrot gsi, wo am 14. Däzember 2011 schtattgfunde hei. Mit Usnahm vo de Micheline Calmy-Rey, wo nöd wider aaträte-n-isch, hei alli amtiirende Bundesröt wider kandidiirt und sind au gwählt worde. Noi in de Bundesrot cho isch de Alain Berset.  

## Usgangslag
D SVP het scho sit em Usschluss vo de Bündner SVP im 2008 dütlich gsait, dass sie ihre durch de Parteiusschluss vo de Eveline Widmer-Schlumpf verlorene Sitz wot zruck ha. Durch d Sitzverlüscht vo de SVP und de FDP bi de eidgnössische Wahle und Ufgrund vo verschidne Interpretatione vo de Konkordanz, hei die Mitteparteie CVP, glp, BDP und EVP den Aaspruch nöd aaerkannt. Ei diskutiirti Variante isch au d Wahl vo eme SVP-Verträter uf Choschte vo de FDP gsi, wo d SVP aber nöd het welle druf iigoh. 

Erscht am 1. Däzember 2011 het d SVP bekannt gäh, mit wellne Kandidate si de Sitz vo de Eveline Widmer-Schlumpf wot "aagriffe" und het de Bruno Zuppiger und de Jean-Francois Rime vorgschlage. Wäge em Wältwuche-Artikel, wo im Zuppiger vorgworfe het, er heigi es Erb versuecht z untreschlah, het er uf sini Kandidatur verzichtet und d SVP het dafür de Hansjörg Walter nominiert. De Walter het im Vorfeld betont, er wär numme bereit für de Sitz vo de Eveline Widmer-Schlumpf zur Verfüegig stoh.

## Wahle
D Wahle hei, wie es üblich isch, nach em Ancienitätsprinzip schtatt gfunde. Des heisst es wird in de Reihefolg vom Amtswalter vo de amtiirende und wider aaträtende Bundesröt gwählt.
### 1. Wahl (Sitz vo de Doris Leuthard, CVP)

### 2. Wahl (Sitz vo de Eveline Widmer-Schlumpf, BDP)

D SVP het vor dere Wahl aakündt, dass si de Sitz vo de BDP wird aagriife und het bi de Wahl de Jean-François Rime und de Hansjörg Walter als Kandidate vorgschlage.

### 3. Wahl (Sitz vom Ueli Maurer, SVP)

### 4. Wahl (Sitz vom Didier Burkhalter, FDP)

### 5. Wahl (Sitz vo de Simonetta Sommaruga, SP)

Vor dere Wahl het de Fraktionspräsident vo de SVP, de Caspar Baader, aakündt, dass de Jean-François Rime ab jetzt bi jedere Wahl dät kandidiire, wil alli andere Parteie willentlich d Konkordanz broche heige und d SVP sich us dem Grund au nümm an d Konkordanz gebunde fühli.

### 6. Wahl (Sitz vom Johann Schneider-Ammann, FDP)

### 7. Wahl (Ersatzwahl vo de Micheline Calmy-Rey, SP)

Wil d Micheline Calmy-Rey nüm aaträte-n-isch, het di Wahl am Schluss schtattgfunde. D Calmy-Rey het scho am 7. September 2011 mitteilt gha, dass si nüm für e noii Amtsperiode wird kandidiire. D SP-Fraktion hetde im Fryburgsche wohnhafti Waadtländer Schtaatsrot Pierre-Yves Maillard und de Fryburger Ständerot Alain Berset für d Nochfolg Calmy-Rey vorgschlage und wi scho ober erwähnt, het au de Fryburger SVP-Politiker Rime kandidiirt.
Konterrevolution

As **Konterrevoluzioon** (lat. *[[contra]]* = gege) bzw. Geegerevoluzioon bezäichnet mä d Chreft, Klasse und Aktividääte, wo däatsächlig oder vermäintlig gegen e Revoluzioon agiere, und au d Persoone, Grubbe oder Staate wo gegen e Staat, wo us ere Revoluzioon usegwaggse isch, oder si System grichtet si. S Ziil vo dr Konterrevoluzioon isch, d Errungeschafte von ere Revoluzioon rückgängig z mache, die alti Staatsmacht z restauriere, und hüfig au mit dr Revoluzioon bluetig abzrächne.

Dr Begriff vo der Konterrevoluzioon isch zum erste Mol im Zämmehang mit dr Französische Revoluzioon vo 1789 erschiine und het d Besträäbige vo iire Gegner Joseph de Maistre, Louis de Bonald u. a. bezäichnet, wo die gstürzti Monarchii wider häi welle härstelle.

Die realsozialistische Süsteem, wo sich as Staate verstande häi, wo us dr proletarische Revoluzioon uusegwaggse si, häi die inneri Opposizioon, wo gege sä grichdet gsi isch, vilmol als *konterrevoluzionär* bezäichnet - au wenn d Staatsgründig scho Joorzäänt zruggglääge isch, und die daatsächlige bolitische Posizioone vo de jewiilige Opposizionelle häi käi Rolle gspiilt. Das isch immer non e so in dr Volksrepublik China, Nordkorea und Kuba.

## Litratuur

* Jean-Jacques Langendorf (Hrsg.), Pamphletisten und Theoretiker der Gegenrevolution, München 1989 
* Roger Dufraisse (Hrsg.): Revolution und Gegenrevolution 1789 - 1830, München 1991
* Matthias Middell: Widerstände gegen Revolutionen. 1789-1989, Leipzig 1994
* Michael Wagner: England und die französische Gegenrevolution 1789-1802, München 1994
* Aurel Kolnai: Gegenrevolution. In: Kölner Vierteljahrshefte für Soziologie, 10 (1932), S. 171–199 und 295–319
Reynold Tschäppät

Dr **Reynold Tschäppät** (* 3. September 1917 z Malleray; † 3. Juli 1979 z Bärn) isch e Schwiizer Bolitiker (SP) gsi.

Dr Tschäppät het e Dokdertitel i Jura ghaa. 1948 isch er i Bärner Schdatrat gwählt worde, u zwo Jaar schbäter i Gross Rat vom Kantoon Bärn. 1963 hed er das Mandaat abgäh, wiler i Nationalrat gwählt worde n isch, won er bis zu sim Läbesänd gsii isch. 1966 isch er Bärner Schdatbresidänt worde, waarschindlech dr populärschdi wo Bärn jee ghaa hed. Dr beliebti «Schdatvatter», wi me n iim gseit hed, hed einisch emol gseid: *«Für mii isch Bärn di schönschdi Schdat vor Wält. I weiss, dass das jede Schdatpresidänt vo sire Schdat seid. Der Ungerschiid isch: Z Bärn schdimmts!»*

## Weblink
* E Biografii vom Tschäppät uf g26.ch
* 
*
Jakob Klaesi

Dr **Jakob Klaesi** (* 29. Mei 1883 z Luchsige; † 17. August 1980 z Knonau) isch e Schwiizer Psychiater gsi, wo wäg sire Schlafkur bekannt isch.

Dr Klaesi het d Brivatklinik im Schloss Knonau (im Südweschde vom Kantoon Züri) gründet u gleited. 1933 isch er Diräkder vor Psychiatrische Universitätsklinik Waldau z Bärn worde, u de usserordentleche Brofässer für Psychiatrii ar Uni Bärn. Vo 1936 bis 1953 isch er Klinikdiräkder u ordentleche Brofässer für Psychiatrii ar Uni Bärn gsi. U i de Jaar 1950 u 1951 isch er Räkder vor Uni gsii.

Dr Klaesi isch somaatische Behandligsmetode gägenüber skepdisch gsii, obwohl er öppe 1920 di psychiatrischi Schlaafkur mid em Medikamänt *Somnifen* entwickled het. Dr Klaesi isch vor allem Psychoterapeut gsii u isch indressiert gsii ar Psychodynamik vo sine Baziänte. Wäg sire Erfaarige hed er aagfange, e *phänomenologische Analyse* vor Exbrässioon z entwickle.

Dr Klaesi hed churzi Gedichd u Dramene verfassd; dorum hed me ne o Dichderarzt gnennt.

## Literatuur
*Manfred Bleuler: ''Jakob Klaesi in der endokrinologischen Psychiatrie.'' Us dr Psychiatrische Uniklinik Burghölzli, Zürich. Ziitschrifd *Mschr. Psychiat. Neurol.*, 1953, Nr. 125. S. 310-319.
*''Prof. Jakob Klaesi zum 75. Geburtstag''. Ziitschrifd *Psychiat. Neurol.*, 1958. Nr.135. S. 209.
*''Professor Dr. Dr. h.c. Jakob Klaesi zum 80. Geburtstag''. Ziitschrifd *Psychiat. Neurol.*, 1963, Nr. 145, S.321.

## Weblink
* 

## Kwälle
Alain Berset

De **Alain Berset** (* 9. April 1972 z Fryburg im Üechtland; heimatberechtigt z Misery-Courtion) isch en Schwiizer Politiker (SP). Er isch am 14. Dezämber 2011 in de Bundesrot gwählt worde. Im 2017 isch er s erscht Mol Vizepräsident und drufabe 2018 Bundespresidänt worde, und im 2022 isch er s zweit Mol Vizepresidänt und denn 2023 Bundespresidänt worde.

## Läbe
De Alain Berset het nach em Schtudium z Noieburg an de Universität und am WWA-Inschtitut für Wirtschaftsforschig z Hamburg gforschet und isch promovierter Nationalökonom (Dr. oec). Er isch ghürote und isch Vater vo drei Chind. Er isch en Sohn vo de Solange Berset, ere Fryburger Grossrötin, wo im Johr 2010 Presidäntin vom Grosse Rot gsi isch.

## Politik
De Berset isch vo 2000 bis 2004 Mitglied vom Verfassigsrot im Kanton Friburg gsi und het d SP-Fraktion presidiert. Vo 2011 bis 2003 isch er in sinere Wohngmeind Belfaux im Generalrot gsi. Im 2003 isch er in de Ständerot gwählt worde, wo-n-er im Amtsjohr 2008/2009 presidiert het.

Bi de Bundesrotswahle 2011 isch er im 2. Wahlgang zum Nochfolger vo de abträtende Bundesrötin Micheline Calmy-Rey gwählt worde. Bim Amtaatritt Aafang 2012 hett de Berset s Eidgenössisch Departement vom Innere (EDI) übernoh. Am 21. Juni 2023 het de Berset si Ruggtritt als Bundesrot per Ändi Johr aagchündet.

Am 25. Juni 2024 isch de Berset zum Generalsekretär vom Europarot gwehlt worde, s Amt tritt er per 18. September 2024 aa.

## Weblink

* 
* Alain Berset uf de Website vom EDI

## Fuessnoote
Volkshochschule Bern

D **Volkshochschuel Bärn** isch e Schwiizer Volkshochschuel, wo s all Jaar hundrdi vo Kürs, Seminaar, Workshops, Vordräg, Dagige, Fore u Kultuurveraaschdaltige git.

D Gschichd vor Volkshochschuel got zrüg bis 1884, wo der Bärner Hochschuelverein gründet worde n isch. 1919 isch us iim use d *Kommission für Volkshochschuelbeschdrebige* bilded worde. 1920 hed sech di Kommission vom Bärner Hochschuelverein drennt u d Volkshochschuel Bärn hed sech afa sälber organisiere. Am 16. Dezämber 1920 isch der *Verein Volkshochschuel* Bärn (VHB) gründet worde (dr erschdi Bresidänt isch dr Bildhouer Karl Hänny gsi) wo s hüt no git.

## Literatuur
* Hanspeter Mattmüller, Anton Lindgren. *Volkshochschule Bern 1919–1979.* Volkshochschuel Bärn, 1979.

## Weblink
* Volkshochschule Bern
Frank Arnau

Dr **Frank Arnau** (* 9. Merz 1894 ir Nächi vo Wien as Heinrich Karl (Harry Charles) Schmitt; † 11. Februar 1976 z Münche) isch e Schrifdschdeller (houpdsächlech vo Kriminalgschichde) gsi.  

Dr Arnau isch as Schwiizer ufd Wält cho; 1919 oder 1920 hed er di dütschi Schdaatsaghörigkeit bercho, wo n em 1934 wider wäggnoo worde n isch. 1912 hed er as Ziitigs–schurnalischd über Polizeireportaaschene afa schriibe. Är hed sech mit de Jaarene o füre Film u für ds Theater afa indressiere, u hed o as Wirtschaftsberater gschaffed. Doch är isch vor allem für sini Kriminalromän berüemt worde. 1930 hed er offiziell si Name gändered, nachdäm er bereits 11 Büecher unger sim Pseudonym Frank Arnau gschribe hed. 1933 isch er us Dütschland ids Exil gflüchdet, u 1939 z Brasilie glandet, won er as Ziitigskorreschbondänt uf Portugisisch afo hed wiiterschriibe. Schbeeter isch er nach Dütschland zrüg gange, won er as „Enthülligs–schurnalischd“ afa hed wiiterschaffe. E Ziitlang isch er Bresidänt vor *Dütsche Liga für Mönscherächd* gsi. 1968 isch er Ehredokder vor Humboldt-Universität z Berlin (damals no DDR) worde. 1970 isch er nach Bissone i ds Tessin zügled. Bis 1970 si sini Büecher 1,4 Millioone mal verchoufd worde.

## Weblink
*Frank Arnau im Lexikon vo de dütsche Krimi-Autore, Internet-Edizioon
Mompech

**Mompech** (dt. *Mompach*, frz. *Mompach*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Mompech ghere d Ortschafte Buerschdref (*Boursdorf*), Bur (*Born*), Giwenech (*Givenich*), Hierber (*Herborn*), Liljen (*Lilien*), Méischdref (*Mörsdorf/Moersdorf*) un Mompech.

## Geografi
Mompech lyt im Oschte vu Luxeburg an dr Gränz zue Dytschland. E Großdail vu dr Gmai lyt im Dal vu dr Sauer. Am Hang iber dr Sauer nordwschtlig vu dr Ortschaft Méischdref het s e Naturschutzbiet mit eme Orchideeälehrpfad.

## Verwaltig
Mompech ghert zum Kanton Iechternach im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Mompech isch dr Joseph Schoellen. Scheffe sin d Chantal Hein-Zimmer un dr Ernzer Roger. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Bur isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1084 as *Burna*, Méischdref anne 893 as *Meroldi uilla*, Mompech anne 1220 as *Mombach* (1363: *Mainpach*, 1400: *Mampach*).

## Wirtschaft
Uf em Pafebierg un uf em Burer Bierg stehn insgsamt acht Windchraftaalage.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Mompech ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Bur
* Chilche Hierber
* Chilche Méischdref
* Schloss Bur


Born-sure-church2.jpg|Chilche Bur
KiTra22.JPG|Chilche Hierber
KieMéischdr12.JPG|Chilche Méischdref
Chateau-de-born-sure2.jpg|Schloss Bur
Wind turbines Mopach Luxembourg.JPG|>Windchraftaalage uf em Pafebierg


## Weblink

* www.mompach.lu
Karl Peters

Dr **Karl Peters** (* 23. Januar 1904 z Koblänz; † 2. Juli 1998 z Münschder) isch en internazional bekannte Exbärt für Schdraafbrozäss- u Jugendrächd gsi, wo über d Teorii u d Braxis vom Widerufnaamirächd gschribe hed.

Vo 1942 bis 1946 isch der Peters ordentleche Brofässer für Schdraafrächd u Schdraafbrozässornig ar Uni Greifswald gsi; vo 1946 bis 1962 hed er e Leerschduel ar Uni Münschder gha. 1972 isch er emeritiert worde. Är isch näb däm no 13&nbsp;Jaar lang Schdaatsaawalt gsi u hed vili Jaar lang näbenamdlech as Oberlandesgrichtsraat gschaffed.

Dr Peters hed sech si Läbdag für Lockerige n im Schdrafvollzuug u gäg Juschdizirrtümer iigsedzt. Für sini Verdienschd i de Kriminalwüsseschafde hed er verschidnigi Briise berchoo (goldigi Beccaria-Medallie, Verdienschdorde vor Bundesrepublik Dütschland, Komturchrüz u Ehredokdertitel).

## Schrifte
* *Wesen und Stellung der neben dem Volkshause stehenden Kammeren im parlamentarischen Mehrkammersystem.* Regensberg, Münster 1927 (Dissertation, Universität Münster, 1927).
* *Die kriminalpolitische Stellung Strafrichters bei der Bestimmung der Strafrechtsfolgen.* Springer, Berlin 1932.
* *Zeugenlüge und Prozessausgang.* Röhrscheid, Bonn 1939.
* *Jugendgerichtsgesetz vom 16. Februar 1923 mit ergänzenden Gesetzen, Verordnungen und Verwaltungsvorschriften auf dem Gebiete des Jugendstrafrechts.* Zusammengestellt und erläutert von Karl Peters. De Gruyter, Berlin 1942.
* *Werdendes Jugendstrafrecht: Gedanken, Entwurf und Begründung zur Neugestaltung des Jugendgerichtsgesetzes.* Dümmler, Bonn 1947.
* *Der Jugendliche und die Autorität des Gesetzes.* In: *Festschrift für Ernst Heinrich Rosenfeld.* De Gruyter, Berlin 1949, S. 215–229.
* *Strafprozess Ein Lehrbuch.* Müller, Karlsruhe 1952; 4. Auflage: Müller, Heidelberg/Karlsruhe 1985.
* *Fehlerquellen im Strafprozess: Eine Untersuchung der Wiederaufnahmeverfahren in der Bundesrepublik Deutschland.* 3 Bände. Müller, Karlsruhe 1970–1974.
* *Gescheiterte Wiederaufnahmeverfahren.* In: *Festschrift für Wilhelm Gallas zum 70. Geburtstag am 22. Juli 1973.* De Gruyter, Berlin 1973, S. 441–457.
* *Justiz als Schicksal. Ein Plädoyer für „die andere Seite“.* De Gruyter, Berlin 1979, ISBN 3-11-008084-2.
* *Strafrechtspflege und Menschlichkeit. Ausgewählte Schriften.* Hrsg. von Wilfried Küper und Klaus Wasserburg. Müller, Heidelberg 1988, ISBN 3-8114-1787-8.

## Literatuur
* Martin Paul Wassmer: *Die Wiederaufnahme in Strafsachen: Bestandsaufnahme und Reform*. Ir Ziitschrifd *Jura*, 24. Jahrgang (2002), Hefd 7.
* Klaus Wasserburg (dä wos usegä hed) et al.: *Wahrheit und Gerechtigkeit im Strafverfahren: Festgabe für Karl Peters aus Anlass seines 80.&nbsp;Geburtstages*, Heidelbärg: Müller, 1984. ISBN 381143084X
* Jürgen Baumann, Klaus Tiedemann (die, wo s usegä hei). *Einheit und Vielfalt des Strafrechts: Festschrift für Karl Peters zum 70.&nbsp;Geburtstag*. Tübige: Mohr, 1974. ISBN 3166355421

## Kwälle
Monnerech

**Monnerech** (dt. *Monnerich*, frz. *Mondercange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Monnerech ghere d Ortschafte Biergem (*Bergem*), Féiz (*Fötz/Foetz*), Monnerech, Steebrécken (*Steinbrücken/Pontpierre*), derzu d Gheft Lameschmillen un Schwindhaus.

## Verwaltig
Monnerech ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Monnerech isch dr Dan Kersch (LSAP). Scheffe sin dr Jeannot Fürpass un dr Jean Orlando. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Monnerech isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 965 as *Munderchinga* (997: *Munderkinga*, 1069: *Munderdinga*, 1128: *Mondrekinge*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Monnerech ghert zum Moselfränkisch.

## Sport
Monnerech isch dr Sitz vum Luxeburgische Fueßballverband.

## Böuwärch
* Chilche Monnerech (1738, Barockstil)
* Chilche Bergem


Gemeng Monnerech.JPG|Rothuus
Kierch Monnerech.JPG|Chilche Monnerech
Bergem1010826www.jpg|Chilche Bergem


## Lyt
* Hubert Loutsch (1878–1946), Bolitiker
* Tom Laterza (* 1992), Fueßballspiler

## Weblink

* www.mondercange.lu
Klaus Schädelin

Dr **Klaus Schädelin** (* 17. Sebdämber 1918 z Bärn; † 13. Dezämber 1987 am gliiche n Ort) isch e Schwiizer reformierte Pfarrer, Bolitiker u Schrifdschdeller gsii.

Nach siim Teologiischdudium a de n Unis z Bärn u z Basel isch er vo 1945 bis 1947 Vikar z Attiswil u vo 1947 bis 1949 Pfarrer z Hünibach gsi u hed nächär nüün Jaar lang as Pfarrer ar Petrus–Chile z Bärn gschaffed. 1955 hed er siis berüemtischde Wärch, ds Jugendbuech *Mein Name ist Eugen*, veröffendlechd, wo me 2004 druus e Fium gmachd het. 1958 isch er as Verdrätter vor nöi gründete Bartei *Junges Bern* i Bärner Gmeindraat gwählt worde. Vo 1962 bis 1970 isch er o no im Bärner Grosse Raat gsii. 1973 hed er sech nach emne Härzinfarkd bensioniere laa.

Gmeinsam mid em Afrikakenner René Gardi isch er 1960 nach Syrie greisd, wo denn s Buech *Wenn Sie nach Syrien gehen* entschdange n isch. 1973 isch er Gründigsmitgliid vor Schdifdig *Terra Vecchia* u ire n eerschde Bresidänt gsii. Vo 1983 bis 1985 isch er Teggschdschriiber u Moderator für d Satiiresändig *Zytlupe* vom Schwiizer Radio DRS 1 gsii.

## Werk
**Mein Name ist Eugen*. Zwingli, Zürich 1955; TVZ, Zürich 30. A. 2009, ISBN 978-3-290-11470-1
**Wenn Sie nach Syrien gehen* (Foti vom René Gardi). Scherz, Bern 1961
**Bern von oben herab* (Text zue Foti vom Fernand Rausser). Benteli, Bern 1976 
**Zeitlupe – Zytlupe*. Cosmos, Muri bei Bern 1986

## Weblink
* 
* Film: Mein Name ist Eugen
* Stiftung Terra-Vecchia
* Churzbiografii vom Klaus Schädelin im „Nonkonformismus Archiv vom Fredi Lerch.“ Schwiizerischs Literatuurarchiv, 2011.
Victor Brauner

Dr **Victor Brauner** (* 15. Juni 1903 z Piatra Neamț, Rumäänie; † 12. Merz 1966  z Bariis) isch e franzöösische Mooler vo jüüdisch-rumänischer Abstammig gsi und e bedütende Verdräter vom Surrealismus. 

## Lääbe
Dr Brauner het 1921 si Studium an dr *Akademie vo de Schööne Künst [[Bukarest]]* (hüte: Nazionaali Universidät vo de Künst Bukarest) absolviert und het 1924 s dadaistische Schurnaal *75 HP* gründet. 
Er isch mit de Eltere vo dr Hedda Sterne befründet gsi und het ere dr Surrealismus nooch brocht. 1930 isch er uf Bariis gange, won er sich dr surrealistische Beweegig aagschlosse het. 1933 het em dr André Breton, won er 1934 bortretiert het, dört zu siner erste Äinzelusstellig verhulfe. 1938 het dr Brauner bin ere Schleegerei s lingge Aug verloore, s Bildmotiiv vom überdimensionaale, staarre äinzelne Aug chunnt vo denn aa hüfig in sine Wärk vor.

1940 isch dr Mooler vor de Nazionalsozialiste in d Püreneä gflüchdet, spööter in d Alpe. Noch em Chrieg isch er uf Bariis zrugg, won er 1966 an ere Flebitis gstorbe isch. Er isch uf em Friidhoof vo Montmartre begraabe.

Dr Brauner het, wie au dr Constantin Brâncuși, dr Eugène Ionesco, Mircea Eliade, Panait Istrati und dr Emil Cioran, zu dr bedütende Gmäind vo Bariiser Exil-Rumääne vo dr erste Helfti vom 20. Joorhundert ghöört.

## Wärk

Im Brauner sini Wärk si z Bariis (im Musée National d’Art Moderne, im Musée d'art moderne de la Ville de Paris), und z Stroossburg (im Musée d’Art Moderne et Contemporain) brominänt verdräten. Er het an dr documenta II z Kassel 1959 mitgmacht und het für d Zitschrift Contimporanul gschriibe.

## Litratuur
* Verena Kuni: *Victor Brauner: Der Künstler als Seher, Magier und Alchimist.* 1995, ISBN 3631478100
*  The Menil Collection: *Victor Brauner. Surrealist Hieroglyphs.* 2001, ISBN 3775710884

## Weblingg
*
Karl Walker

Dr **Karl Walker** (* 4. Jänner 1904 z Strassburg; † 5. Dezämber 1975 z Berlin) isch e dütsche Soziaalwüsseschafder u Bolitiker gsii. Sis Pseudonym isch **Carl Heinrich** gsii.

## Churzi Biografii

Dr Walker hed e Leer as Buechbinder gmachd u hed sälber (aso ooni ane Uni z gah) Volkswirtschafdsteorii glernt. Wärend dr Naziziit z Dütschland hed er e chliini Firma für Füürschutzaaschdrich gha, won er bis zu 40 Aagschdellti gha hed. Mit verschidnige n Ökonome hed er Briefkontakt gha; unger dene isch o dr John Maynard Keynes gsii.

Nach 1938 het sech, drotz däm dass d Nazis d Freiwirtschaftsbewegig verbotte hei, e sognennte *Freiwirtschafdleche Arbets–chreis* zämetäa, wo näbem Otto Lautenbach u em Franz Hochstetter o dr Karl Walker derzue ghört hed. Zäme hei si 1943 u 1944 es *Sofortbrogramm zur finanzielle u wirtschafdleche Überwindig vo de Chriegsfolge* uf d Bei gschdellt, wo nach em Chrieg de n Aahänger vom Silvio Gsell as Baasis für iri Dätigkeite ghulfe hed: si hei alli Forme vo schdaatlecher Zwangswirtschafd welle n uufbräche. 

Nach em Zwöite Wältchrieg het dr Walker as Verlaagslektor z Bayern afo schaffe u hed brobiert, ds Schwiizer Modäll vor *WIR Bank* (Wirtschaftsring) z Dütschland iizfüere. Är isch Schrifdleiter vor Ziitschrifd *Die Gefährten: Monatsschrift für Erkenntnis und Tat* gsii, wo vo 1946 bis 1950 vom Rudolf Zitzmann usegää worde n isch. 1952 isch dr Walker Mitgliid im Vorschdand vom Freiwirtschaftsbund worde; de isch er no Mitbegründer vor *Sozialwüsseschafdleche Gsellschafd* gsi. Um sech über Wasser z halte hed er i de Füfzger Jaar as Gschäfdsfüerer vo re Seilbahn gschaffed. De isch er no Schdatraat für di Sozialdemokratischi Bartei vo Dütschland gsi u hed i de Sächzger Jaar es volkswirtschafdlechs Schbiili kreíert (ds sogenannte *Walker-Modäll*), wo uf ere Erfindermäss z Brüssel e Brongssemedallie gwunne hed.

Dr Walker isch e kritische Schüeler vor Freiwirtschafdsleer vom Silvio Gesell gsi. Är hed zum Biischbil ir Kapitalismus-Diskussioon, angers as dr Gsell sälber, dr Kapitalismus as es „Wirtschaftssyschdeem, wo in erschder Linie uf d Erziilig vo Kapitalerdraag uusgrichded isch“, aagluegt. D Überwindig vom Kapitalismus klapped - wi dr Walker meint - nume wemme s Rentabilitätsbrinzip cha befreie. Dä Leitgedanke hed er ab 1936 immer wiiter düredänkd. 

## Literatuur
* Ekkehard Lindner (Heruusgäber): ''Einsam geblieben bei der Wahrhaftigkeit.'' Gedänkschrifd zum Dood vom Karl Walker. Chr. Gauke Verlaag, Lütjeburg 1976, ISBN 3-87998-507-3. Mid Biiträg vom Tristan Abromeit, vom Felix G. Binn, vom Hans Doerner, vom Hans Hoffmann, vom Claas-Hermann Jannssen, vom Ekkehard Lindner, vom Hanns Linhardt, vom Karl Walker sälber u vom Hans Weitkamp.

## Kwälle
Marcel Schwander

Dr **Marcel Schwander** (* 30. Dezember 1929 z Netstal (Kantoon Glaarus); † 13. Juni 2010 z Clarens VD (Kantoon Wattland) isch e Schwiizer Schurnalischd u literaarische Übersetzer gsii.

Dr Schwander hed Bolitik ar Uni Bärn u z Paris schdudiert u hed 1956 dr Dokdertitel berchoo. Är hed vili Büecher über d Romandie u iri Mendalidäat gschribe. Drzue isch er Ziitigsredakder gsi, u Weschdschwiiz–Korreschbondänt für e Dagesaazeiger.
Vo 1960 bis 1968 isch er no im Bieler Schdatraat gsi, u e Ziit lang im Bärner Grossrat.

Dr Schwander hed verschidnigi Briise gwunne:
* 1975 d Eeregaab vom Kantoon Züri
* 1986 dr Prix de l’Etat de Berne
* 1986 dr Internazionali Jugendbuechbriis Tokio
* 1987 d Silbermedallie vor Buechmäss z Leipzig
* 1988 dr Prix du Jura libre
* 1999 dr Oertli-Briis

## Weblink
* 
* Doodesmäldig im Tages-Aazeiger 
* Churzbiografii vom Marcel Schwander im „Nonkonformismus Archiv vom Fredi Lerch.“ Schwiizerischs Literatuurarchiv, 2011.
Guido Bachmann

Dr **Guido Bachmann** (* 28. Januar 1940 z Lozärn; † 19. Oktober 2003 z St. Galle) isch e schwule Schwiizer Schrifdschdeller gsii. Är hed as freie Schrifdschdeller u Schouschbiler z St. Galle gwoont u hed meereri Briise für sis Wärch berchoo.

Dr Bachmaa hed am Konservatorium z Bärn Klawier u Schbrächtechnik glernt, u ar Uni Bärn hed er Musiggschichd u Teaterwüsseschafde schdudiert. S erschde Buech vo ihm, *Gilgamesch*, isch 1966 grad e Skandaal worde wäg sire prowokative Darschdellig vo mönschlecher Sexualidäät, u des hed zum „Burgdorfer Literatuurskandal“ gfüert, wo bis im Bärner Grossrat diskutiert worde n isch. 1990 het dr Bachmaa für sis Läbeswärch dr *Literaturbriis vor Schdat [[Basel]]* berchoo. 1997 hed er sis outobiografische Wärch i zwone Bänd mid em Titel *lebenslänglich* veröffendlechd, wo viu diskutiert worde n isch. Für *Lebenslänglich* hed er im gliiche Jaar dr Buechbriis vom Kantoon Bärn u 1998 dr Buechbriis vor Schdat Bärn berchoo. 2003 hed er namal der Buechbriis vom Kantoon Bärn berchoo, dasmal für *Sommerweide*.

## Kwälle


## Literatur
* Frank Götz: *«lebenslänglich. Eine Jugend»: Guido Bachmanns Erkundigungsreise ins Depressionslabyrinth der eigenen Vergangenheit. Die Nadelstiche des kleinen grauen Männchens.* Basler Zeitung, 12. September 1997.
* Fredi Lerch: *Unruhige Zeiten im Bernbiet (1967/1968)*. In: Fredi Lerch: *Muellers Weg ins Paradies: Nonkonformismus im Bern der sechziger Jahre.* Rotpunktverlag, Zürich 2001, S. 447–564.
* 
* Urs Widmer: *Die Stimme des Blutes und so. Guido Bachmanns Roman «Gilgamesch».* Welt der Literatur, 5. Juni 1967.
* 

## Weblink
* 
* 
*  
* Churzbiografii vom Guido Bachmann im „Nonkonformismus Archiv vom Fredi Lerch.“ Schwiizerischs Literatuurarchiv, 2011.
Munneref

**Munneref** (dt. *Bad-Mondorf*, frz. *Mondorf-les-Bains*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg. Bekannt isch Munneref vor allem dur syy Thermalbad un s Spiilcasino, s ainzig z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Munneref ghere d Ortschafte Altwis (*Altwies*), Elleng (*Ellingen/Ellange*) un Munneref, derzue d Wyler un Gheft Kaaschtelmillen, Elleng-Gare, Heinrichsmillen un Maison Brehm.

## Verwaltig
Munneref ghert zum Kanton Réimech im Distrikt Gréivemaacher. Dr Burgermaischter vu Munneref isch dr Maggy Nagel (DP). Scheffe sin dr Norbert Soyka un dr Steve Schleck. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Munneref isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1069 as *Muomendorph* (1. H. 12. Jh.: *Muomundorf*, 1148: *Momendorf*, 1156: *Momenthorp*, 1161: *Muomendorp*). Vu 1659 bis 1769 het Munneref zämme mit dr Gmaine Biermereng, Bus un Duelem zue Frankrych ghert. Im Johr 1769 ich dr Siddail vu dr Gmai Munneref widr zue Franrych chuu un bildet syterhär di lothringisch Gmai Mondorf.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Munneref ghert zum Moselfränkisch.

## Sport
Z Munneref hän zwaimol – 1989 un 1995 – d Europamaischterschafte im Dressurryte stattgfunde. Vu 1983 bis 2002 (user in dr Europamaischterschaftsjohr) isch do au ne international Spring- un Dressurrytturnier uusdrait wore. Derzue het z Munneref s CDIO***-Turnier vu Luxeburg mit eme Dressur-Nationebryys stattgfunde.

## Böuwärch
* Chilche Saint Michael, Munneref
* Synagog, Munneref


Mondorf-les-Bains church.jpg|Chilche Saint Michael
SynaMun1.JPG|Synagog
Biederstrooss Jugendstil.jpg|Jugendstil-Huus, Biederstrooss
Casino 2000 de Mondorf-les-Bains 03.jpg|Casino 2000


## Partnergmaine
*  Bad Homburg, Dytschland
*  Chur, Schwyz
*  Terracina, Italie

## Lyt
* John Grün (1868–1912), Bodybuilder, het zue syre Zyt as „sterkschte Mänsch vu dr Wält“ gulte.
* Andy Schleck (* 1985), Radrännfahrer
* Fränk Schleck (* 1980), Radrännfahrer
* Jeff Strasser (* 1974), Fueßballspiiler
* Auguste Lies (1874–1949), Bolitiker un Schriftsteller

## Literatur
* Lé Tanson: *Chronik der "Stadt" und Gemeinde Bad Mondorf*. Éd. Administration communale de Mondorf-les-Bains. 1981. 414 S.

## Weblink

* www.mondorf-les-bains.lu
Pierre Yoyotte

Dr **Pierre Yoyotte** (uf d Wält cho noch 1900, gstorbe 1940) isch e Surrealist gsi.

Er isch uf Martinique uf d Wält choo. Gstudiert het er an dr Sorbonne z Bariis.  Wie si Schwöster, d Dichdere Simone Yoyotte (öbbe 1910-1933), het er zur Surrealistegrubbe um e André Breton ghöört. Er het zwar die antikolonialistischi Schrift *Humanitarisme meurtrier* wie die andere Surrealiste underschriibe, het aber nid zur antikolonialistische Grubbe *Légitime défense* ghöört, im Geegesatz zu siner Schwöster. 1933 het er in dr fümfte Nummere vo dr Zitschrift *Le surréalisme au service de la révolution* e fenomenologischi Analüse veröffentligt under em Ditel «Théorie de la fontaine», wo de Ideä vom Salvador Dalí gäänelet het. Däm isch er zu deere Zit noochgstande und wo dr Breton 1934 dr Dalí us dr Grubbe het welle usschliesse, isch dr Yoyotte dr äinzig gsi, wo nid drfüür gstimmt het. Anderi Schrifte vom Yoyotte si marxistisch und freudianisch, wie si Essei über die antifaschistischi Bedütig vom Surrealismus in *Documents 34*.

1939 het er sich freiwillig zur franzöösische Armee gmäldet und isch Korporaal in de Kolonialdrubbe worde. Er isch 1940 uf ere Erkundigsmissioon umchoo.

## Kwelle
* Franklin Rosemont, Robin D. G. Kelley, *Black, brown, & beige: surrealist writings from Africa and the diaspora*, University of Texas Press 2009, S. 40f
Pier Giacomo Grampa

Dr **Pier Giacomo Grampa** (* 28. Oktober 1936 z Busto Arsizio, Provinz Varese, Italie) isch vo 2004 bis 2013 remisch-katholische Bischof vu Lugano gsi.

## Läbe
Dr Grampa het zerscht am Prieschterseminar vu Venegono studiert, derno an däm vu Lugano un schließlig an dr theologische Fakultet vu dr Universitet Innschbruck. Am 6. Dezämber 1959 het er vum Francesco Maggi, em Titularbischof vu Terme, in dr San-Nicolao-Chilche vu Lugano d Prieschterweih iberchuu. Vu 1965 bis 1975 isch er Vizeräktor vum Diözesangymnasium un vum Collegio Papio z Ascona gsii, wun er Religion, Philosophi un Gschicht ghaa het, un isch 1975 Pfaarer vu Moghegno un Aurigeno im Maggiatal wore.

Anne 1979 isch er as Noofolger vum Amédée Grab Räktor vum Collegio Papio wore un het dernäbe in Religion, Ethik un Staatskund unterrichtet. Am 16. Augschte 1995 isch er zum *Kaplan Vu Synere Hailigkait* (Monsignore) ernännt wore. 2001 isch er zum Erzprieschter vu Ascona ernännt wore.

Dr Papscht Johannes Paul II. het dr Pier Giacomo Grampa am 18. Dezämber 2003 zum Bischof vu Lugano ernännt. Am 25. Jänner 2004 het er d Bischofsweih vum Pier Giacomo De Nicolò, em Ernesto Togni, em Grampa syy Vorgänger as Bischof vu Lugano, un vum Amédée Grab, em Bischof vu Kuur iberchuu. Em Grampa syy Wahlspruch isch *Patiens in Adversis* (latynisch fir „In Widrigkaite geduldig“).

Dr Pier Giacomo Grampa isch syter anne 1998 Mitglid vum Ritterorde vum Hailige Grab z Jerusalem un vu däm dr Großprior vu dr Schwyzerische Statthalterei.

## Weblink
*  
* Wärch vum un iber dr Pier Giacomo Grampa im Katalog vu dr Schwyzerische Nationalbibliothek

## Fueßnote
Munzen

**Munzen** (dt. *Munshausen*, frz. *Munshausen*) isch e ehmolig Gmai z Luxeburg. Zum 5. Dezämber 2011 het si sich mit dr Gmaine Klierf un Hengescht zue aire Gmai mit em Name *[[Klierf]]* zämmegschlosse.

## Ortsdail
Zue dr Gmai Munzen hän d Ortschafte Draufelt (*Drauffelt*), Maarnech (*Marnach*), Munzen, Rueder (*Roder*) un Siwwenaler (*Siebenaler*) ghert.

## Verwaltig
Munzen het zum Kanton Klierf im Distrikt Dikrech ghert. Dr Burgermaischter vu Munzen isch bis Dezämber 2011 dr Emile Eicher. Scheffe sin dr Romain Braquet un dr Mathias Coenjaerts gsii. Gwehlt woren isch iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Munzen isch zum erschte Mol gnännt wore anne 839 as *Muniheistati* (1404: *Monshusen*, 1417: *Moinshuis*, 1419: *Muynshusen*, 1527: *Muentzhusen*, 1598: *Muntzhausen*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Munzen ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Chilche Munzen (13. Jh.)
* Freiliechtmuseum *Robbesscheier*
* Haupeschmaart (*Hubertusmäärt*, syt em 17. Jh.)


Datei:Munshausen church.JPG|Chilche Munzen
Datei:Robbesscheier.JPG|Robbesscheier


## Weblink

* www.munshausen.lu
Higgs-Boson

S **Higgs-Boson** oder **Higgs-Däili** isch en Elementardäili us em Standardmodäll vo dr Elementardäilifüsik. Es isch elektrisch nöitral, het Spin 0 und vrfallt noch ere seer churze Zit.

Im allgemäine Sproochgebruch wird s Higgs-Boson hüfig as Ursach für d Masse vo Objekt aagfüert. Das isch us zwäi Gründ nid genau bzw. falsch: Zum äinte entspricht em Higgs-Boson genau dä Däil vom Higgs-Mechanismus, wo nit für d Masse vo de Äichbosone verantwortlig isch – mathematisch isch s Higgs-Boson e Aareegig um dr bsundrigi Grundzuestand ume, wo für d Masse verantwortlig isch. Zum andere chunnt dr grösst Däil vo dr Masse vo nitelementare physikalische Objekt vom ene andere Effekt: dr Bindigsenergii; dr Higgs-Mechanismus chönnt au für anderi Elimentaardäili as d Äichbosone Bidrääg zur Masse mache, z.&nbsp;B. au für Fermione.

## D Entdeckig
S Higgs-Boson, wo noch em britische Füsiker Peter Higgs benennt isch, isch s äinzige Elimentaardäili im Standardmodäll vo dr Elimentaardäilifüsik gsi, wo bis vor e baar Joor experimentell nonig het chönne noochgwiise wärde, wil d Energii wo drfür brucht wird für alli Beschlöiniger z grooss gsi isch. Theoretisch isch d Existänz vom Higgs-Boson vom Higgs-Mechanismus, eme Däil vom Standardmodäll, vorusgsäit worde und het d Erkläärig für d Masse vo de Äichbosone gliiferet, de Z- und W-Bosone, wo experimentell noochgwiise si. Wil mindestens äi Sorte vo Higgs-Bosone muess existiere, für dass dr Higgs-Mechanismus funkzioniert, het dr Noochwiis vom ene Higgs-Boson as e wichdige Bewiis drfür gulte, ass s Standardmodäll richdig isch. 

### D Forschig am CERN
Im Juli 2012 het s Beschlöinigerzentrum CERN uusegee, ass mä e Däili im Large Hadron Collider entdeckt häig, wo s Higgs-Boson chönnt sii. Mä het no mee Analüüse gmacht und im März 2013 si d Wüsseschaftler scho fast ganz sicher gsi. Im Merz 2013 het dr CERN nöiji Analüüse veröffentligt, und die bestäätige, ass s nöije Däili mit de Vorussaage für s Higgs-Boson kompatibel isch.

## Dr Nobelbriis für Füsik 2013
2013 häi dr Peter W. Higgs und dr François Englert dr Nobelbriis für Füsik überchoo für d Vorussaag vo Mechanisme, wo dur sä d Masse entstoot. 

## Literatur

* 
* 
* 

## Fuessnoote


## Weblingg

* 
* 
* Werner B. Schneider: *[https://web.archive.org/web/20120108051348/http://www.solstice.de/grundl_d_tph/sm_et/sm_et_07.html Das Higgs-Boson – Grundlagen der Teilchenphysik.]* (do din isch e Übersetzig vom briisgekrönte Text vom *David J. Miller*: *[http://www.hep.ucl.ac.uk/~djm/higgsa.html A quasi-political Explanation of the Higgs Boson]*)
Néngsen

**Néngsen** (dt. *Neunhausen*, frz. *Neunhausen*) isch e ehmolig Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Esch-Sauer un Heischent zue aire Gmai mit em Name *[[Esch-Sauer]]* zämmegschlosse.

## Ortsdail
Zue dr Gmai Néngsen hän d Ortschafte Bommel (*Bonnal*), Burfelt (*Burgfried*), Ënsber (*Insenborn*), Lëlz (*Lultzhausen*) un Néngsen ghert.

## Geografi
Néngsen lyt am Stade vum Stausee vu dr Sauer (*Stauséi Uewersauer*). Nochbergmaine vu dr Gmai Néngsen sin Bauschelt, Esch-Sauer, Rammerech, Stauséigemeng un Wal gsii.

## Verwaltig
Néngsen het zum Kanton Wolz im Distrikt Dikrech ghert. Dr Burgermaischter vu Néngsen isch bis 2011 dr Pierre Bormann gsii. Scheffe sin dr Léon Rippinger un dr Charles Brack gsii. Gwehlt woren isch iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Zum 1. Jänner 2012 het sich Néngsen mit dr Gmaine Esch-Sauer un Heischent zue aire Gmai mit em Name *[[Esch-Sauer]]* zämmegschlosse.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Néngsen ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Ënsber


Néngsen Gemengenhaus zu Bommel.jpg|Rothuus, Bommel
Burfelt 3.jpg|Burfelt
InsenbornChurch.jpg|Chilche Ënsber
Lelz.JPG|Lëlz 


## Weblink

* www.neunhausen.lu
Paul Dübi

Dr **Paul Dübi** (* 1. Oktober 1908 z Bärn; † 26. Mai 1989) isch e Schwiizer Bolitiker (FDP) gsii.

Dr Dübi hed Jura schdudiert u isch Fürschbräch worde. Vo 1954 bis 1974 isch dr Dübi Bärner Grossrat gsii (Wahlchreis Schdat Bärn) für di Freisinnig-Demokratischi Bartei (FDP). Vo 1957 bis 1961 isch er Frakzioonsbresidänt vor FDP gsii; vo 1962 bis 1963 isch er 2. Vize GR gsii, u vo 1963 bis 1964 isch er 1. Vize GR gsii. 1964 isch er es Jaar lang Grossratsbresidänt gsii.

Vo 1952 bis 1967 isch dr Dübi Gmeindraat vor Schdat Bärn gsii, u i däm Amt Schueldiräkder vor Schdat Bärn. 1967 isch er zum „Sunderbeuufdreite“ im Dienschd vom Gmeindrat gwält worde.

Dr Dübi isch o Adjunkt vor eidgenössische Juschdizabdeilig gsii.

Dr Dübi isch a Literatuur indressiert gsii u hed bi de *[[Gute Schriften|Guete Schrifde]] mitgschaffed.

== Schrifte ==
* Paul Dübi u. a.: *Hundert Jahre Länggassleist Bern: 1865-1965*. Gedenkschrift. Bern: Länggassleist, 1965.

== Literatur ==
* *Dübi, Paul Wilhelm.* In: Willy Keller (Herausgeber): *Schweizer Biographisches Archiv.'' Band 6. Zürich, 1958. S. 33; Foto S. 151.

## Kwälle
Nidderanven

**Nidderanven** (dt. *Niederanwen*, frz. *Niederanven*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Nidderanven ghere d Ortschafte Iernster (*Ernster*), Hueschtert (*Hostert*), Nidderaanwen (*Niederanven*), Rammeldang (*Rameldange*), Senneng (*Senningen*), Sennengerbierg (*Senningerberg*), Stafelter, Ueweraanwen (*Oberanven*) un Waldhaff, derzue die Wyler un Gheft: Bëschhaus, Brennerei, Engelshaff, Héienhaff, Jeeërhaischen, Fransousegronn, Parishaff, Schetzelbur un Ueweraanwen-Barrière.

## Verwaltig
Nidderanven ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Nidderanven isch dr Raymond Weydert (CSV). Scheffe sin dr Jean Schiltz un dr Paul Greis. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Nidderanven isch zum erschte Mol gnännt wore um 300 as *Andethannale* (1083: *Andeuanen*, 1123: *Andeuenna*), Hueschtert anne 1176 as *ad Hofsteden*.

Dr Buurehof Engelshaff isch zem erschte Mol gnännt wore anne 1526, villicht isch do mol s Dorf *Engerspach * gsi, wu s erscht Mol anne 1403 gnännt wore isch.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Nidderanven ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Nidderaanwen
* Chilche Iernster
* Kapell an dr Aiche bim Engelshaff


De Kierchtuerm vu Nidderaanwen.jpg|Chilche Nidderaanwen
KieIer14.JPG|Chilche Iernster
Uewaan12.JPG|Ueweraanwen 
EngelshaffEech01.jpg|Kapell an dr Aiche bim Engelshaff
Hueschtert.JPG|Bahnhof Hueschtert
Engelshaff01.jpg|Engelshaff
Stafelter.jpg|Stafelter


## Parterstedt
Nidderanven isch Mitglid im Stedtebund Douzelage, wu 22 Stedt us verschidene Länder vu dr Europäische Union verdrätte isch.

## Lyt
* Jean „Bim“ Kirchen (1919−2010), Radrännfahrer

## Weblink

* www.niederanven.lu
Noumer

**Noumer** (dt. *Nommern*, frz. *Nommern*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Noumer ghere d Ortschafte Kruuchten (*Cruchten*), Nidderglabech (*Niederglabach)*), Noumer, Schrondweiler (*Schrondweiler*) un Uewerglabech (*Oberglabach*), derzue d Wyler un Gheft Beesten, Buerghaff, Eechelbur (*Eichelbour*), Klenge Buerghaff, Kruuchten-Gare, Schleederhaff un Seylerhaff.

## Verwaltig
Noumer ghert zum Kanton Miersch im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Noumer isch dr Marc Eicher. Scheffe sin dr Jean-Marie Miny un dr Victor Diderrich. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Noumer isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 771 as *Nůmera* (776/77: *Nommoro*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Noumer ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche vu Kruuchten (1905)
* Chilche vu Noumer (1871-73)
* Chilche vu Schrondweiler (1915/16)
* Peschtkapell z Kuuchten (1661)
* Kapell z Uewerglabech (1686)


Church in Kruuchten, Luxembourg.jpg|Chilche Kruuchten
Nommern church.jpg|Chilche Noumer
Schrondweiler church.jpg|Chilche Schrondweiler
Oberglabach 20.jpg|Kapell Uewerglabech
Ferme Schrondweiler 61.jpg|Ferme z Schrondweiler
Buerghaff wlm.jpg|Buerghaff


## Weblink

* www.nommern.lu
Péiteng

**Péiteng** (dt. *Petingen*, frz. *Pétange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Péiteng ghere d Ortschafte Rolleng (*Lamadelaine*), Péiteng un Rodange (*Rodingen*).

## Geografi
Péiteng lyt im Dal vu dr Kuer (*Korn*) im Sidweschte vu Luxeburg an dr Gränz zue Frankrych un Belgie. Nochbergmaine sin Nidderkäerjeng un Déifferdeng z Luxeburg, Longlaville un Zounen (*Saulnes*) z Frankrych un Éibeng (*Ibingen/Aubange*) z Belgie.

## Verwaltig
Péiteng ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Péiteng isch dr Pierre Mellina (CSV). Scheffe sin dr Roland Breyer (CSV), dr Raymonde Conter-Klein (CSV) un dr Jeannot Linden (LSAP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.

;Burgermaischter

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Péiteng isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 938 as *Perdgitten* (960: *Pitigero markun*). Im Johr 1601 isch d Gränz zwische Lothringe un Luxeburg feschtglait wore, Péiteng isch luxeburgisch wore, Rodange isch an Lothringe gange. Syter 1795 bstoht d Gmai in ihre hitige Zämmesetzig mit dr Ortschafte Rolleng, Péiteng un Rodange.

Am 9. Septämber 1944 isch Péiteng as erschti luxeburgisch Gmai dur d US-Armee befreit wore. Zue Ehre vum Hyman S. Josefson, em erschte amerikanische Soldat, wu uf luxeburgischem Bode gfallen isch, isch e Dänkmol ufgrichtet wore.

## Wirtschaft
Péiteng isch bregt dur d Stahlinduschtri, wu entstande isch im 19. Johrhundert. In dr Hechine um Péteng isch Minette gferderet wore fir d Yysehitte uz Rodange.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Péiteng ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Oppidum un Tämpeaalag vu dr Treverer uf em Tëtelbierg (*Titelberg*)
* Naturschutzgebiet *Giele Botter*
* *Induschtri- un Yysebahnmuseum Fond-de-Gras* un Museumsbahn *Train 1900*
* Muttergottesknippchen uf em Tëtelbierg


Titelberg 01.jpg|Keltischs Oppidum uf em Tëtelbierg 
Gare Péiteng vu vir.jpg|Bahnhof Péiteng
Muttergottesknippchen1.jpg|Muttergottesknippchen
Rolleng al Millen.jpg|Alti Miili, Rolleng


## Partnerstedt
*  Marburg (Maribor), Slowenie
*  Schio, Italie

## Lyt
* Pol Cruchten (* 1963), Regisseur
* Germaine Damar (* 1929), Schauspileri
* Alphonse Nothomb (1817–1898), Politiker un belgische Staatsminister vu 1884 bis 1893.
* Georges Fernand Schmitz (1925–1983), Professor fir Psychologi

## Weblink

* www.petange.lu
Préizerdaul

**Préizerdaul** (bis 2001 *Bettborn*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Préizerdaul ghere d Ortschafte Bieberech (*Bettborn*), Platen (*Platen*), Proz (*Pratz*) un Rëmmereg (*Reimberg*), derzue d Wyler Horass (*Horace*) un Routbaach.

## Verwaltig
Préizerdaul ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Préizerdaul isch dr Emile Calmes. Scheffe sin dr Fernand Heyart un d Marie-Louise Eyschen-Antony. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Anne 2001 isch dr Name vu dr Gmai per Gsetzesbschluss vu *Bettborn* uf *Préizerdaul* (Pratzertal) gänderet wore.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Préizerdaul ghert zum Moselfränkisch.

## Lyt
* Michel Lucius (* 1876 z Rëmmereg, † 1961 z Lëtzebuerg), Geolog

## Weblink

* www.preizerdaul.lu
Pëtscht

**Pëtscht** oder **Pëtschent** (dt. *Pütscheid*, frz. *Putscheid*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Pëtscht ghere d Ortschafte Biwels (*Bivels*), Biwelser Millen, Grooljen (*Gralingen*), Groesteen, Mierschent (*Merscheid*), Nuechtmanescht (*Nachtmanderscheid*), Pëtscht, Stolzebuerg (*Stolzembourg*) un Weller (*Weiler*), derzue dr Hef Houschterhaff.

## Verwaltig
Pëtscht ghert zum Kanton Veianen im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Pëtscht isch dr Jean Kinn. Scheffe sin d Aloyse Lieners un d Louise Urhausen-Heischbourg. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Biwels isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1332 as *Biweiltz* (1529: *Bevelis*, 1552: *Byvels*, 1635: *Bievelisz*). 

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Pëtscht ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Schloss Stolzebuerg
* Chilche Grooljen
* Kapell Pëtscht
* Kapell Nuechtmanescht


Grooljen kiirch.jpg|Chilche Grooljen
Pëtscht Kapell.jpg|Kapell Pëtscht
Biwelser millen 1.jpg|Biwelser Millen
Nachtmanderscheid2156.jpg|Kapell Nuechtmanescht
Weiler Putscheid.jpg|Weller
Pëtscht Schoul.jpg|Alti Schuel, Pëtscht
PëtschtLann01.jpg|Alti Linde z Pëtscht


## Lyt
* Léon Nosbusch (1897-1979), Bildhauer un Moler

## Weblink

* www.putscheid.lu
Rammerech

**Rammerech** (dt. *Rambruch*, frz. *Rambrouch*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Rammerech ghere d Ortschafte Uerschdref (*Arsdorf*), Bungeref (*Bigonville*), Bilschdref (*Bilsdorf*), Éischent (*Eschette*), Foulscht (*Folschette*), Holz (*Holtz*), Hueschtert (*Hostert*), Kietscht (*Koetschette*), Pärel (*Perlé*), Rammerech (*Rambrouch*), Rombech (im lokale Dialäkt *Roumicht*, dt./frz. *Rombach*) Schwiddelbrouch (*Schwiedelbrouch*), Uewermaarteleng (im lokale Dialekt: *Uewermaartel*, frz. *Haut-Martelange*), Wolwen (*Wolwelange*).

## Verwaltig
Rammerech ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Rammerech isch dr Antoine Rodesch (CSV). Scheffe sin dr Marcel Maack un dr Paul Schaack. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Geografi
Rammerech lyt im Weschte vu Luxeburg an dr Gränze zue Belgie.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
D Gmai Rammerech isch entstande am 1. Jänner dur d Fusion vu dr Gmaine Uerschdref, Bungeref, Foulscht un Pärel. 

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Rammerech ghert zum Moselfränkisch.

## Kultur un Böuwärch
* Burgruine *Schuerelser Schlass* (um 1300)
* Chilche Uerschdref
* Chilche Pärel
* Kapell Éischent
* Kapell *Wolwener Klaus*
* Skulpturewäg Bilschdref (1995/96)


Kierch1uerschdreff1.jpg|Chilche Uerschdref
Kapell Eschent.jpg|Kapell Éischent
Wolframsbich01.jpg|*Wolframsbueche* an dr Wolwener Klaus
Luxembourg Rambrouch Jardin Napoléon front 03.jpg|Jardin Napoleon (1928)
Foulschterbaach Quellgebitt ënnen.jpg|Quällbiet vun dr Foulschterbaach
Al Bungereffer Schoul w.jpg|Alti Schuel, Bungeref
Border in Martelange (Be-Lux).jpg|Staatsgränze zwische Martelange (Belgie) un Rombech (Luxeburg)


## Weblink

* www.rambrouch.lu
Reckeng op der Mess

**Reckeng op der Mess** (dt. *Reckingen*, frz. *Reckange-sur-Mess*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Reckeng op der Mess ghere d Ortschafte Éiléng (*Ehlange-sur-Mess*), Lampech (*Limpach*), Pisseng (*Pissange*), Reckeng op der Mess, Riedgen (*Roedgen*), Wickreng (*Wickrange*).

## Geografi
Reckeng lyt an dr Mess, eme Zuefluss vu dr Alzette.

## Verwaltig
Reckeng op der Mess ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Reckeng op der Mess isch dr Carlo Muller. Scheffe sin dr Lucien Franck un dr Christian Tolksdorf. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
D Gmai Reckeng op der Mess isch in ihre hitige Zämmesetzig anne 1784 entstande. Vu 1823 bis 1856 het au Leideleng zue Reckeng ghert.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Reckeng op der Mess ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Reckeng
* Nikloskierch Lampech
* Kapell Éiléng


HS20 Kierch Reckeng.JPG|Chilche Reckeng
HS20 Kierch Lampech.JPG|Nikloskierch Lampech
Ehlange1010837www.jpg|Kapell Éiléng
Lampech A Millesch 2008.jpg|*„A Millesch“*, rue du Ruisseau, Lampech


## Weblink

* www.reckange.lu
Réiden

**Réiden** (dt. *Redingen*, frz. *Redange*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Réiden ghere d Ortschafte Elz (*Eltz*), Lannen (*Lannen*), Nidderpallen (*Niederpallen*), Nojem (*Nagem*), Osper (*Ospern*), Räichel (*Reichlange*) un Réiden .

## Georgafi
Réiden lyt im Weschte vu Luxeburg im Dal vu dr Artet, eme Zuefluss vu dr Alzette, un uf dr Biel drum umme.

## Verwaltig
Réiden ghert zum Kanton Réiden im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Réiden isch dr Henri Mausen. Scheffe sin dr Tom Faber un d Flore Reding. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Réiden isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1144 as *Redingen*, Lannen anne 1083 as *Lenda* (1145: *Linda*).

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Réiden ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Réiden
* Chilche Lannen
* Dekanats-Chilche Osper (Durm 11. Jh., Chor 1542)
* Chilche Räichel
* Alte Bahnhof, Nidderpallen
* Alts Buchhuus, Réiden


Datei:Redange church.jpg|Chilche Réiden
Datei:Lannen, Église.jpg|Chilche Lannen
Datei:Ospern, Église.jpg|Chilche Osper
Datei:KierRai1.JPG|Chilche Räichel
Datei:Jangli nidderpallen gare.jpg|Alte Bahnhof, Nidderpallen
Datei:Wäschbuer, Réiden.jpg|Alts Buchhuus, Réiden
Datei:Nojem--w.jpg|Nojem


## Lyt
* Jean-Claude Juncker (* 9. Dezämber 1954 z Réiden), Premierminischter

## Weblink

* Offizielli Website vu dr Gmain

## Quälle
Reisduerf

**Reisduerf** (dt. *Reisdorf*, frz. *Reisdorf*) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.

## Ortsdail
Zue Reisduerf ghere d Ortschafte Bigelbaach (*Bigelbach*), Héischdref (*Hoesdorf*), Reisduerf, Wallenduerfer-Bréck (*Wallendorfer Brücke/Wallendorf-Pont*), derzue d Gheft Beeforterheed un Goberhaff.

## Geografi
Reisduerf lyt im Nordoschte vu Luxeburg an dr Gränze zue Dytschland. Wallenduerfer-Bréck lyt an dr Sauer, uf dr äänere Syte lyt di dytsch Gmai Wallendorf (Eifel). Z Reisduerf mindet d *Wäiss Iernz* (*Weiße Ernz*) in d Sauer. Héischdref lyt an dr *Our*.

## Verwaltig
Reisduerf ghert zum Kanton Dikrech im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Reisduerf isch dr Jean-Pierre Schiltz. Scheffe sin dr Ernest Mander un dr Romain Ries. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.

## Bevelkerigsentwicklig

## Gschicht
Héischdref isch zum erschte Mol gnännt wore anne 943 as *Hvnzelinesdorph*.

## Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Reisduerf ghert zum Moselfränkisch.

## Böuwärch
* Chilche Reisduerf
* Antoniuskapell, Reisduerf
* Chilche Héischdref
* Kapell Bigelbaach 


ReisdorfTownHall2189.jpg|Rothuus Reisduerf
Chapelle St Antoine Reisdorf Luxembourg 2011-08.JPG|Antoniuskapell, Reisduerf
Luxembourg Heisdorf 01.jpg|Héischdref 
BigBaach12.JPG|Bigelbaach 
Luxembourg Wallendorf-Pont 01.jpg|Wallenduerfer-Bréck


## Weblink

* www.reisdorf.lu