open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Südtirol

S **Südtirol** (italienisch: **Alto Adige**) köhrt hüt zu Italie. Vor 1919 hat des zur Habsburger Monarchie Öschtriich-Ungarn und bis 1946 zum Königriich Italie köhrt und isch de mittler Teil vom historische Tirol gsi. D Landeshauptschtadt isch Bozen. 

## Geografii
S Südtirol lit uf de Südsite vom Alpekamm und wird dur d Etsch/Adige prägt, wo vom Reschepass abe, dor de Vinschgau, noch Meran und Booze flüsst und bi de Salurner Klause s Südtirol is Trentino verloot. Als gröste Näbefluss vom Etsch im Südtirol chunnt z Booze de Eisack (iteliänisch: *Isarco*) dezue. Er bringt s Wasser vom Brenner obe abe und ninnt z Brixe au no d Rienz us em Pustertal uf.

De höchsti Berg im Südtirol isch de Ortler mit 3905 m Höchi und de tüüfsti Punkt isch d Etsch i de Salurner Klause. Salurn lit uf 224 m.

Witers bekannti Südtiroler Regione sind d Dolomite, s Passeiertal, s Pustertal und d Wiistross bim Kalterersee.

## Politischi Geografii
### Provinz Südtirol
S Südtirol isch in Italien die *Autonomi Provinz Bozen – Südtirol* (ladin. *Provinzia Autonòma de Balsan/Bulsan – Südtirol;* ital. *Provincia Autonoma di Bolzano – Alto Adige*) und köhrt zur Region Trentino-Südtirol. Es isch di nördlichst Provinz vo Italie.

### Region Trentino-Südtirol
Die italienische Region *[[Trentino-Südtirol]]* (ital. *Trentino-Alto Adige;* ladin. *Trentin-Südtirol*) beschtoht us zwoi Provinza:
* Südtirol und
* Trentino.

D Regionalregierung isch in Bozen und Trient. Im Südtirol wird überwiegend Dütsch und im Trentino überwiegend Italienisch gredt. In boide Provinza wird au Ladinisch gsprocha.

## Sproche
Im Südtirol werde drü Schprocha gschprocha. 
* Dütsch, und zwar en südbairische Dialekt, im obere Vinschgau gmischt mit em Alemannische
* Italienisch
* Ladinisch (an rätoromanischa Dialekt)

## Bekannti Ort
* Bozen
* Meran
* Brixen
* Bruneck
* Kaltern
* Sterzing
* Naturns
* Glurns

Und natürlich isch für de Turismus s Dorf Tirol mit de Stammburg vo de Tiroler Grafe, em Schloss Tirol, wichtig.

## Gschicht
Im Früemiddelalter isch e Däil vo de Baiuvare über d Alpe is Etschtal ggange und het das Land besidlet. So isch das Gebiet zum Herzogtum Bayern cho. Im 12. Joorhundert isch d Grafschaft Tirol entstande, wo 1363 an Öschtrych cho isch.

S Südtirol isch i der jüngere Zyt en ständige Zankapfel zwische Italie und Öschterriich gsii, wo au Chrieg drum gfüehrt worde isch, z. B. im erschte Wältchrieg. Wil d Donaumonarchie Chriegsverlierer gsii isch, isch es siit denn bii Italie bliibe.

1972 het s Südtirol mit em zwöite Autonomystatut en bsunderi rächtligi Situazion übercho.

## Lueg au
* Nordtirol

## Ekschterni Syte

* Südtiroler Landesregierig
* Südtiroler Dialekt
* suedtirol.com
* suedtirol-tirol.com
Trentino

S **Trentino** (amtlich: *Autonome Provinz Trient*, italienisch: *Provincia Autonoma di Trento*) isch a Provinz im Norde vo Italie, wo zue dr Region Trentino-Südtirol ghört.

Im Trentino wird im Gegasatz zu Südtirol  gsprocha. Es giit allerdings a poor dütschi un ladinischi Gebiite. S Trentino hat no an klenna Anteil am Gardasee. D Hoptstadt isch Trient. Wils gschichtlich emol zum historische Tirol ghört hät, sait me em Trentino au *Wälschtirol*.

## Gschicht

1027 het s Herzogtum Bayre vom Kaiser Konrad II. s Trentino übercho und isch so e Deil vom Heilige Römische Riich worde. Nume no Chiavenna und für e churzi Ziit Aquileja si Deil vo italiänische Gebiet gsi, wo im Lauf vom Mittelalter formell zum Dütsche Riich ghört hai. Dr Bischof vo Trient isch dr Lehnsherr gsi, und sit öbbe 1300 isch s Fürstbistum Trient under em Iifluss vom Graf vo Tirol gstande. 1518 het Habsburg s Rovereto, die östligi Val Sugana und s Tal vom Cismon eroberet. 1803 isch s Fürstbistum ufgehobe worde und s Trentino het offiziell de Habsburger ghört. Noch em Wiener Kongress 1815 isch s em Tirol agliideret worde. Noch em Chrieg vo 1866 hai d Habsburger alli italiänische Gebiet ufgeh, usser em Trentino, wo erst noch em Erste Wältchrieg zämme mit em dütschsprochige Südtirol zum Königriich Italie cho isch.

## Weblink

* D Website vo de Provinz
* Di offizielli Tourismus-Site
Salzburg

**** (bairisch: *Såizburg*) isch d Hauptstadt vum glichnammige Bundesland Salzburg in dr Republik Östrich un bildet zämme mit em Bezirk Salzburg-Umgäbig dr nördlichst vu dr fünf Gaue vum Bundesland Salzburg, dr *Flachgau*. Mit öppe 155.000 (Stand 2022) Iwohner isch Salzburg nooch Wien, Graz un Linz die viertgrösst Stadt in Östriich. In dr Agglomeration Salzburg läbe ugfähr 210.000 Lüt, s Izugsgebit längt yber d Landesgrenze in dr agrenzend südostbayrische, oberöstrichische un obersteirische Ruum. D Stadt Salzburg isch s Zentrum vu dr Euregio Salzburg – Berchtesgadener Land – Traunstein. D Stadt wird au oft *Mozartstadt* gnennt, wil dr Mozart do uf d Welt chumme isch.

## Photene

 Salzburg - Panorama (nachts)2.jpg|Panorma
 Salzburg (night) - Mirabellgarten.jpg
 Salzburg Sunset by Horst Michael Lechner.jpg|d Salzach
 Sigmund-Haffner-Gasse1.jpg|d Sigmund-Haffner-Gass
 Aussenansicht red bull hangar-7 nacht.jpg|de Red Bull Hangar 7
 8 of 10 - Hohensalzburg Castle, AUSTRIA.jpg|de Mirabellgarte


## Weblink

* stadt-salzburg.at, de offizielli Internetuftritt vo de Stadt Salzburg
* Engleschi Informatione zu Salzburg

## Einzelnochwiis
Tirol

**Tirol** isch e Region z Mitteleuropa, wu vum Weschte vu Eschtryych bis in dr Norde vu Italie goht. Urspringli unter eire Herrschaft, isch Tirol noch em Untergang vum Habsburger Viilvelkerstaat Eschtryych-Ungarn noch em Erschte Wältchrieg dur dr Vertrag vu St. Germain uf zwe Staate ufdeilt wore:
# Nordtirol un Oschttirol zu Eschtryych (bilde hite zämme s Bundesland Tirol) 
# Sidtirol un Wälschtirol zum Königriich Italie (hite: Autonomi Region Trentino-Sidtirol)

Gnännt isch d Region no dr alte Residänz vu ihre Landesfirschte, Schloss Tirol oberhalb vu Meran im Burggrofeamt.

## Geografii
Landschaftli isch Tirol dur d Alpe bregt. Di hegschte Bärg vu Tirol sin dr Ortler (3905&nbsp;m&nbsp;ü.&nbsp;A) un di iber 3859 Meter hoch Königspitze z Sidtirol, dr Großglockner (3798&nbsp;m&nbsp;ü.&nbsp;A) z Oschttirol, dr Monte Cevedale (3769 m s.l.m.) z Wälschtirol (Trentino) un d Wildspitze (3768&nbsp;m&nbsp;ü.&nbsp;A) in dr Ötztaler Alpe z Nordtirol.

D Entwässerig erfolgt z Nord- un Oschttirol iber Inn, Drau un Lech, wu alli in d Duene minde. Sidtirol un Trentino wäre in dr Hauptsach vu dr Etsch un ihre Näbefliss entwässeret. D Deilig vum Land isch fascht gnau an dr Wasserscheide erfolgt.

D Region Tirol gränzt im Norde an Bayern, im Weschte an Vorarlberg un dr Kanton Graubünden, im Sidweschte an d Lombardei, im Siden un Sidoschte an Venezie un im Oschte an Salzburg un Kärnten.

## Literatur
* Michael Forcher: *Kleine Geschichte Tirols*, Haymon Verlag, Innsbruck/Wien 2006. ISBN 978-3-85218-519-4

## Weblink

* Europaregion Tirol
* Tirol Atlas f. Nord-, Oscht- un Sidtirol, ohni Trentino
* www.geschichte-tirol.com
Nordtirol

Als **Nordtirol** wird es Gebiet z Öschtriich bezaichnat, wo zwischa dem Arlberg und da Kitzbühler Alpa ligt. Es wird hoptsächlich vom Inn durchflossa. Witeri grossi Abflüss send de Lech und d Groossaache.

S Nordtirol isch durch die Teilung vam Tirol zwüsche Österrich und em Königriich Italie noch em Erste Weltkriag im Jaar 1919 entstanda und isch der gröschte vo de vier Landesteile. Hüt bildet Nordtirol und Osttirol s österriichische Bundesland Tirol. D Hoptstadt devo isch Innsbruck. S Südtirol ghört hütt zu Italie und bildet di *Autonome Provinz Bozen – Südtirol* (Provincia Autonoma di Bolzano – Alto Adige) mit de Hoptstadt Bozen/Bolzano. Di italienischi Provinz Trentino het au zum historische Tirol ghört und werd wege dem mengisch au *Welschtirol* gnennt.

## Bezirk
Nordtirol hätt 8 Bezirke (Osttirol hätt 1 Bezirk, nämmli Lienz). Die Bezirk sind:
* Landeck
* Reutte
* Imscht
* Innschbrugg Land
* Innschbrugg Stadt
* Schwaz
* Kufstein
* Kitzbühl

## Weblink
* Atlas vom Tirol
* Gschicht vom Tirol
1. August

Dr **1. Augschte** isch dr 213. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 214. in Schaltjohr), dodermit blybe no 152 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

* 527: Dr Justinian I. wird Chaiser vum Remische Rych.
* 1203: Dr Alexios IV. Angelos wird Chaiser vu Byzanz.
* 1291: Noch em Schwyzer Nationalmythos schwere an däm Dag Abgsandti us dr drei Urkanton (Waldstätte) Uri, Schwyz un Unterwalden dr Rütlischwur un begrinde dodermit d Schwyzer Aidgnosseschaft. Au d Unterzaichnig vum Bundesbrief vu 1291 wird fir dää Dag aagnuu.
* 1855: Ere Sailschaft unter dr Laitig vum Charles Hudson glingt d Erschtbstyygig vu dr Dufourspitze im Monte Rosa-Massiv, dr hegschte Bärgspitze vu dr Schwyz.
* 1891: In dr Schwyz finde zem erschte Mol Bundesfyyre zum Gedänke an dr Rütlischwur un dr Bundesbrief vu 1291 statt.
* 1896: Mit dr Fusion vum FC Turicum mit em FC Exelsior wird dr FC Züri grindet.
* 1907: Uf Brownsea Island fangt s erscht Pfadfinder-Lager aa, veraastaltet vum Robert Baden-Powell, mit 22 Buebe us verschidene soziale Milieu.
* 1946: Ungarn fiert dr Forint yy.
* 1958: Dr Film «Schwarzwälder Kirsch» chunnt in d Kino.
* 1960: Benin wird unabhängig vu Frankrych.
* 1979: Z Friburg wird s Klai Stuck-Museum ufgmacht.

## Uf d Wält chuu
* 10 v. Chr.: Claudius, remische Chaiser
* 1605: Felix Platter, Basler Mediziner un Naturforscher
* 1768: Karl Ludwig von Haller, Schwyzer Staatsrächtler, Bolitiker, Publizischt un Nationalökonom
* 1847: Robert E. Burke, US-amerikanische Bolitiker
* 1891: Karl Kobelt, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1962: Thomas Burgherr Schwyzer Politiker

## Gstorbe
* 30 v. Chr.: Marcus Antonius, remische Bolitiker un Fäldherr
* 1252: Johannes de Plano Carpini, italienische Franziskaner
* 1433: Burkhard Zibol, Basler Bolitiker
* 1857: Emilie Zumsteeg, dytschi Komponischti
* 2019: Annemarie Huber-Hotz, Schwyzer Bundeschanzleri

## Sunschtigs
* Schwyzer Bundesfyyr

## Weblink
Oberösterreich

**Oberööschtriich** esch ès Bondèsland vo Ööschtriich. De Hauptoort esch Linz. Andèri wechtigi Schtèdt send Steyr ond Wels.

## Geografii
Im Norde gränzt Oberöschtriich a Tschèchie ond im Wèschten a Tütschland. Im Oschtèn esch s Bondèsland Nedrööschtriich, im Süüdèn esch t Stäièrmaarch ond im Südwèschte Salzboorg. Ennrhaub vo Ööschtriich liit Oberööschtriich im Nordweschte.

Oberööschtriich cha men i vièr Täili ondrtäile: Innviertl, Hausruckviertl, Mühlviertl on z Traunviertel. Ofizièu hèz abr 13 *Bezeerk*: Braunau am Inn, Eferding, Freistadt, Gmunden, Grieskirchen, Kirchdorf an der Krems, Linz-Land, Perg, Ried im Innkreis, Rohrbach, Schärding, Steyr-Land, Urfahr-Umgebung, Vöcklabruck, Wels-Land.

## Weblink

* di ofizièu Sitte vo de Landès-Regièrig
* för Lütt, wo wänd deet goge Feerie mache

## Fuessnoote
Niederösterreich

**Nideröschtriich** isch s gröschte Bundesland va Öschtriich. D Landeshoptstadt hoasst St. Pölten.

## Geografii
Es grenzt im Norda an Tschechia und im Nordosta a d Slowakei. Im Südosta ligt s Burgaland, im Südwesta d Staiermark, im Westa kunnt Oberöschtriich und metta dinna isch Wien.

Nideröschtriich wird umgangssprochlich o gnauso wie Wien und s Burgaland zu Ostöschtriich zählt.

Des Bundesland glidrat si wia Oberööschtriich in vier Viertel. Dia hoasand Weinviertel, Waldviertel, Industriiviertel und Mostviertel.

## Bildar

## Weblink

## Fuessnoote
Fronwaldwiese

**Fronwaldwiise** isch en wiit ume verbreitete Flurname. D Bedüütig isch eidüütig; es isch e Wiise im Fronwald oder bim Fronwald oder deet won en Wald gschtande isch. Fronwald isch en Wald, wo dr Herrschaft ghört het (mhd. frô 'Herr') im Gegesatz zue eme Wald, wo allne ghört het.

## Naturschutzgebiet Fronwaldwiise
Im Kanton Aargau gibts bi Arni e Naturschutzgebiet mit däm Name. Es isch am 19. Dezember 1973 vom Grosse Root errichtet worde. Es isch per Dekret in drei Zone iideilt. D Zone A isch s Streueland – s Kärngebiet vom Reservat, d Zone B umfasst d Mähwiise, wo n ä Bestandteil vom innere Schutzgebiet isch und d Zone C bildet as Waldgürtel ä Pufferzone.
Schlacht von Zülpich

D **Schlacht vo Zülpich** oder d **Schlacht vo Tolbiacum** isch e Schlacht zwische d Alamanne un de Franke gsi. 

D Schlacht hät entweder 496, 497 oder erscht 506 schdatgfunde. Am wahrschinlichschte isch abr, dass sich d beidi Date uf zwei verschydni Schlachte beziehe. Dr Fränkischi Chönig Chlodwig I. hät d Schlacht fascht verlore, hät abr durchs Verschpreche, sich taufe z la, wen er gwünni, d Schlacht durch göttliche Bystand doch nô gwonne, un de Alamannischi Chönig isch debi umcho. Hischtorisch isch d Schlacht us mereri Gründ wichtig: möglicherweis hät de Chlodwig sich wirklich wege däre Schlacht taufe lô, un zweitens sin d Alamanne als Konkurrente vo de Franke usgschaltet wôre un schliesslich erobret wôre.

S isch umschtrite, ob d Schlacht übrhaupt schdatgfunde hät: d Quelle sin zimlich schpärlich, un usserdem isch s au möglich, dass d Fränkischi Gschichtsschriber (Gregor vo Tours) eifach ä längere Krieg simplifizyrt hän. E andres Problem isch, daß d Alamanne übrhaupt kei eiheitlicher Schtamm gsi sin, sundern im beschte Fall e Aasamlig vo Buure un Chrieger. Drum cha d Niderlag un dr Dodt vo eim einzigi Chönig übrhaupt nüt d Unterwerfig vum ganzi Volk han chönne bewirke. Am wahrschinlichschte isch drum, dass d Alamanne in Wirklichkeit in mehreri Schlachte gege d Franke gchämpft hän un erscht langsam erobret wôre sin.
## Folge
S nördlige alemannische Siidligsgebiet bis zur hütige Dialäktgränze zwüschem Schwöbische und em Fränkische isch vo de Franke beherrscht worde. Die rästlige Alemanne hai sich under e Schutz vom Ostgotekönig Theoderich gstellt, si aber 506/531 zum Fränkische Riich cho. Es het sich es alemannischs Stammesherzogtum bildet.

D Bekehrig vom Chlodwig und mit ihm siim ganze Volk zum Katholizismus het dr Siig vo dr Chille vo Rom über anderi Glaubensrichtige in Westeuropa bedütet und het d Integration vo dr fränkische Oberschicht mit dr gallo-römische Bevölkerig, wo au katholisch gsi isch, erliichteret.
West Side Family

**West Side Family** isch eini vo de erfolgrychschte albanische HipHop Gruppe gsi. D Grupp het us drüü Sänger bstande, isch 2003 gründet worre un stammt us Tirana. E bsundres Merkmol vo West Side Family (wo allerdings uf viili Albanischi Gruppe zuetrift) isch dass sä HipHop un traditioneli albanischi Musik vermische; d Grupp rapt usserdem numme uf Albanisch. S erfolgrychschte Lied isch "Tirona", e Lied über d Hauptstadt vo Albanie. Tirona isch zämme mit em damalige Bürgermeischter vo Tirana, em Edi Rama ufgnomme worre, un isch inzwüsche so öbis wie e Lokalhymne. Während de Bürgermeisterwahle hets Lied allerdings nüt dürfe uf em Radio gspiilt werre wyls als politischi Werbig ygstufft worre isch. 

Andri erfolgrychi Lieder sin "Mesazh", "E gjithe bota jemi dy", un "Hou çike". Dr Name West Side Family bezieht sich uf d Albaner wo im Weschte läbe.

S offizieli Lied vo dr albanische Proteschtorganisation Mjaft! isch vo West Side Family.

D Grupp isch bis 2008 aktiv gsi.
Sprachen in Frankreich

Z Frankriich werre traditionel näbe em Standardfranzösisch e Viilzahl vo andri Sproche gsproche. I de letschte fuffzig Johr het dr Aateil vo nüt-französischi Muetterspröchler aber rapide abgnumme; mit wenigi Usnahme sin alli Regionalsproche un *[[Patois]]* hüt vum Usstärbe bedroht bzw. scho oder fascht scho usgstorbe. D'französischi Regiirig het syt dr französischi Revolution bis vor etwa drüüsig Johr d'Regionalsproche massiv unterdruggt, het die Politik aber inzwüsche gändert. S'isch aber warschynts au so scho gnueg Schade aagrichtet worre, dass d'meischte vo denne Sproche kei Überläbenschance meh hen. Frankriich weigert sich usserdäm, d'europäische Charta vo Regional- un Minderheitssproche z'unterzeichne, un d'französischi Verfassig erklärt ganz gnau dass Französisch d'einzige offiziel annerkannte Sproch isch. Johrelang isch sogar gleugnet worre dass überhaupt Minderheitssproche in Frankriich existiire.

Zu detailiirte Aagabe lueg i de einzelni Artikel.

D'Regionalsproche vo Frankriich sin:

**Sprochfamilie*
:**Sproch*
::**Dialäkt*

*Romanischi Sproche
:*Langues d'oïl
::*Französisch (Standart)
::*Bourguignon-Morvandiau
::*Champenois
::*Franc-comtois
::*Gallo
::*Lothringisch
:::*Welche (Vosgien)
::*Normännisch
::*Pikardisch
::*Poitevin-Saintongeais
::*Wallonisch

:*Okzitanisch
::*Auvergnat
::*Gascon
::*Limousin
::*Languedokisch
::*Provenzalisch 
::*Alpine Provençal
::*Judeo-Provençal

:*Frankoprovenzalisch
:*Katalanisch
:*Korsisch

*Germanischi Sproche
:*Elsässisch (Alemannisch)
:*Fränkisch
:*Flämisch
:*Jiddisch

*Keltischi Sproche
:*Bretonisch

*Baskisch

Usserdem werre verschiidni Ywanderersproche gsproche:
*Arabisch
*Berbersprooche
*Roma
*Armenisch

## Weblink
*Atlas sonore des langues régionales de France Sammlung vu Audio-Uffnahme vu regionale Sproche im Frankriich
Isolierte Sprache

E **isolierti Sprooch** isch e Sprooch, wo mit kei andre Sprooche genetisch verwandt isch (wo also kei gmeinsame Ursprung mit ere andre Sprooch het) bzw. wo sich so e Verwandtschaft nit loot noochwyyse. Sprooche sin entweder wege dem isoliert, wyl alli verwandte Sprooche ussgschtorbe sin, oder wyl sich die Sprooche dermasse wyt vo enander furt entwiggelt hen, dass mer kei Vewandtschaft meh cha noochwyse.

E Byspil für e isolierti Sprooch isch s Baskisch, wo mit keinere andre Sprooch uff de Wält verwandt isch. Es isch glychyzytig au di einzigi isolierti Sprooch in Europa. Andre isolierte Sprooche sin s Koreanisch un Japanisch, allerdings wird do Verwandtschaft mit de altaische Sprooche vermuetet.
Oradea

**Oradea** (Ungarisch:*Nagyvárad*, Dütsch:*Großwardein*) isch e Stadt z Siebebürge z Romänie. Es hät (2002) 206.527 Ywohner; do devo sin 70,4% Romäne, 27,5% Ungarn un 2,1% Roma, Dütschi, Slowake un Jude. Oradea isch offiziel zweisprochig (Romänisch un Ungarisch).

## Gschicht
Oradeo wird zum erschte Mool im Joor 1113 erwäänt. D Stadt isch allerdings erscht im 16. Joorhundert zuenere grössri Stadt aagwaggse. 1538 isch Oradea zue Siebebürge cho, 1598 vo de Türke blagert worre aber erscht 1663 ygnomme worre un 1692 wiider zu Ungarn zruggcho. Im 19. un 20. Joorhundert het Oradea e wirtschaftliche Ufschwung erläbt, vorallem wege dr jüdisch Bevölchrig wo damals no e Drittel vur Bevölchrig usgmacht het. Noochem Erschte Wältchrieg isch Oradea zämme mit ganz Siebebürge zue Rumänie cho; vo 1940 bis 1944 het s no emol churz zue Ungarn ghört. Noochem 1. Wältchrieg het d romänischi Regierig d Bsiidlig vo Siebebürge mit Romäne unterstützt, doodurch isch d ungarischi Mehrheit vo 91.1% 1910 langsam zuenere Minderheit vo hüt 28% worre.

Oradea isch scho syt längrem eini vo de rychschti Städt vo Romänie, vorallem wege dr Lag aa dr ungarischi Gränz. Syt 1989 erläbt Oradea e Ufschwung, vorallem im Wirtschaftssektor. D Arbetlosigkeit isch 6%; des leit unterm romänischi Durchschnit, aber überem Durchschnitt vum Bihor Bezirk.

## Literatur
* Nagyvárad – A Vér Városa, 1992 Debrecen, Robotos Imre

## Weblink

* Offizielli Internetsite vo de Stadt Oradea
* Virtuelle Spaziergang
* Stroßebahn z Oradea

## Fuessnote
Patois

Mit em Begriff **Patois** (französischi Ussprooch: ) meint mer im Französische pejorativ e Sproochform, wo nit standardisiert, regional begränzt ùn als sozial minderwärtig aagsänne wird. Des chönne d Dialäkt vo der Langues d'oïl oder aber Sprooche wie s Bretonische oder Elsässisch sy. De Begriff isch z Frankrych arg negativ bsetzt ùn betoont, dass d Sproochform uugschryybe, rùggständig, büürlich, bschränkt bis minderwärtig syg. 

Im Änglische wird de Begriff relativ wärtfrei für en Dialäkt bruucht. In dr Schwyz wärde mit *Patois* – in aller Regel au wärtfrei – die lokale urtümlige Dialäkt in dr Romandie bezeichnet. Zum Byspil werde die frankoprovenzalische Mùndarte vùm Frybùrgerland als Frybùrger Patois bezeichnet. 

D Bedütig vùm Wort isch im Französische allerdings nit ganz klar, ùn cha vo abschätzig wie obe bschriibe, bis zue eme neutrale Begriff für en regionale Dialäkt goo. Für viili Sprecher vo dänne Sprooche isch *patois* au eifach d Sälbschbezeichnig vo ihrem Dialäkt. In der Normandie sait mer emene Sprecher vùm Normännische zum Byspil *patoissant*. Im Greyerzerland im Kanton Frybùrg heisst di lokali Vereinigùng vo Sprecher vùm Frankoprovenzalische *Lè patêjan de la Grevîre*, ùn *patois* oder *patê* isch di normali Bezeichnig für di lokali Sprooch.

Des zeigt sich au in de Definition vùm Wort *patois* im Dictionnaire de l'Académie française. In de 4. Ùfflag vo 1762 stoot dezue: *Langage rustique, grossier, comme est celui d'un paysan, ou du bas peuple.* ‚ruuchi, uuhöflichi Sprooch, wie die vùmene Buur oder öberem ussem niidrige Volch‘. In de aktuelle, 9. Ùfflag stoot dergäge: *Variété d’un dialecte qui n’est parlée que dans une contrée de faible étendue, le plus souvent rurale.* ‚Varietät vùmene Dialäkt, wo nùmme imene chlyne Deil vùnere Landschaft gschwätzt wird, in de Regel ländlig‘.

In dr Karibik werde verschiidni Kreolsprooche als Patois bezeichnet, z. B. s Jamaikanisch, wo d Eigebezeichnig *patwa* isch. Do wird s Wort also au für Sprooche bruucht, wo ùffem Änglische statt em Französische basiere.

D Herkùmft vo däm Wort isch nit ganz klar. S Sùbstantiv goot warschynts ùff s altfranzösischi Verb *patoier* zrùgg, wo ‚geschtikuliere, mit de Händ fùchtle‘ bedütet het. Des wiiderùm isch wohl vo *patte* ‚Doobe‘ ùn em Suffix -*oyer* abglaitet. S -*s* am Änd vùm Wort isch wohl als Analogi zue de Näme vo andre Sprooche im Französische dezue cho. Des Wort het deno spööter au ‚si dernäbe benee‘ ùn deno schliessli ‚bsùndri Sprooch‘ oder ‚ruuchi, rustikalischi Sprooch‘.

## Fuessnoote
Brythonisch

Di **brythonische Sprooche** sin e Grùppe vo keltische Sprooche. Si werde au als p-keltischi Sprooche oder Britannisch bezeichnet.

Brythonisch isch eini vo de zwei inselkeltische Sproochfamilie. Di andri isch s Goidelisch, wo au als Q-Keltisch oder Gälisch bezeichnet wird. Zue de brythonische Sprooche ghöre:
*s Walisisch
*s Kumbrisch, wo im Mittelalter ussgstorbe isch.
*s Bretonisch
*s Kornisch, wo im 18. Joorhùndert ussgstorbe isch, aber inzwüsche wiiderbeläbt wird.

Friener sin brythonischi Sprooche in ganz Britannie gschwätzt worde, spööter allerdings vùm Altänglische verdrängt worde. Do dezue ghöre s Kumbrisch (scho im Friemittelalter ussgstorbe) ùn vilycht au s Piktisch, wo chuum öbis devo bekannt isch. Di brythonische Sprooche sin derwyylscht de angelsäggsische Bsiidlig vo Ängland ge Weschte abdrängt worde.

Als p-keltischi Sprooche isch die brythonischi Sproochgrùpp eng mitem Gallische verwandt. Wie verschiide die Sprooche gsi sin, isch nit sicher.

D Klassifizierig in p- ùn q-keltischi Sprooche goot ùff d Luutverschiebig vùm indo-europäische *kw* zue *p* in de brythonische Sprooche, ùn zue *k* in de goidelische Sprooche, zrùgg.
Steinen (Baden)

**Steine** (IPA:) isch e Gmei im Landkreis Lörrach z'Bade-Württebärg.

## Geografi
Mit em Steinebachtal als Nord-Südachse bildet d' Gmei Steine e geographische Querriegel zuem Wiisedal. Insgsamt erstreckt sich d'Gmei in dr gröschti Usdehnig in dr Horizontale übr 14 km, d' Höchidifferenz zwüsche de Dallag bis zuem Wambacher Wase im Norde betrait fascht 700 m.

### Gmeigliderig
Zue dr Gsamtgemei Steine im Wiisedal ghöre sit dr Bietsreform d Ortschafte Endeburg, *Hägelberg*, Höllste, Hüsige, Schlächtehuus, *Steine* un Witnau.

## Gschicht
Di erschte urkundliche Erwähnige vo Steine un e paar vo sinere hütige Ortsdeil stamme us em 12. Johrhundert. Archäologischi Befund wie alemannischi Reihegräber wiise abr scho uff e früeneri Bsidelig hie. Zue me bemerkenswerte wirtschaftliche Uffstieg vo dr Region isch es im 14. un 15. Johrhundert durch d' Verwertig vo dr Vorko an rotem Buntsandstei g'cho, de für de Wiideruffbau vom zerstörte Basler Münschter verwendet worde isch. Steine het am Afang vom 17. Johrhundert s'Märtrecht kriegt, am End vom 18. Johrhundert e Vieh- un Krämermärt un spöter au e Wuchemärt. Scho sit em 14. Johrhundert hets mit de Orde Höllste, Hüsige un Hägelberg e Vogtei bildet.

## Politik
### Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

### Wappe
Im deilte Schild oben in blau eini us siebe (3 obe, 4 unte) Stei b'stehedi silbrigi Muur uf dr Teilig, unte in gruen e silbrigi Wellebalke. Die siebe Stei stöhn für di siebe Deilort vo dr hütige Gsamtgemei, d' Muur stoht as Symbol für d' Stärki, wo us dr Zämmearbeit erwachst, de Wellebalke für d' Wiise.

### Gmeipartnerschafte
Steine isch sit 1983 mit dr französische Gmei Cornimont in de Vogese verschweschteret.

## Lüt
* Roland Hofmaier (1946-1985), Liedermacher

## Literatur
* Steinen (Lörrach): *Steinen*. 3. Auflage, WEKA-Verlag 1982 (4. Auflage 1985 als *10 [Zehn] Jahre Gemeinde Steinen*, 8. Auflage 1994 als "Gemeinde Steinen", 11. Ausgabe 2003 als *Gemeinde Steinen: Informationen*). 16. Auflage, 2015, online
* Franz Xaver Kraus: *Die Kunstdenkmäler des Großherzogthums Baden*. Tübingen und Leipzig, 1901, Fünfter Band – Kreis Lörrach; S. 47–49 online
* Ernst Friedrich Bühler: *Steinen. Chronik eines Dorfes.* Herausgegeben von der Gemeinde Steinen, Druckerei Gebrüder Weber, 1982, Lörrach.
* Landesarchivdirektion Baden-Württemberg (Hrsg): Der Landkreis Lörrach – Band II. Sigmaringen, Thorbecke 1993.
* Hansjörg Noe: *Hingeschaut. Steinen im Nationalsozialismus*, Verlag Waldemar Lutz, Lörrach, 2014 ISBN 978-3-922107-99-6
* Karl Seith: *Steinen im Wiesental. Beiträge zu seiner Geschichte.* In: Das Markgräflerland, Heft 2/1960, S. 8–11 Digitalisat der UB Freiburg
* Alfred Zimmermann: *Die „neue“ Gemeinde Steinen. Vom Marktflecken (1602) zur Gesamtgemeinde (1975).* In: Das Markgräflerland, Band 1/1996, S. 5–8

## Weblink

* Website vo dr Gmei Steine
* 

## Fueßnote
Koptisches Alphabet

S**'koptischi Alphabet** wird zum schrybe vo dr koptischi Sproch bnutzt. Wyl s'Koptisch als gsprocheni Sproch usgstorbe isch un numme no i dr koptischi Chilch bnutzt wird, isch d'Verwendig vum Alphabet minimal.

S'koptischi Alphabet het sich usem griechische Alphabet entwiggelt; vorher isch s'demotischi Alphabet zumme d'Ägyptischi Schprôch schrybe bnutzt worre. S'koptischi Alphabet bstoht us 31 Buchstabe; vo dänne hen 24  e griechische Ursprung un 7 e demotische (d'letschte 7). D'7 demotischi Buchstabe sin bruucht worre zumme Luut doz'stelle wo im Griechische nüt existiert hen. S'Alphabet wird usserdem vo links nooch rächts gläse, un het Gross- un Chlybuchstabe.

S'koptischi Alphabet isch z'erscht vo heidnischi Prieschter bnutzt worre, spöter vo de koptische Chrischte, un für e churzi Zit sogar für de alltäglichi Gebruuch. Hüt wird s'koptischi Alphabet numme no i manchi Chilchebüecher bnutzt un d'Chilche hän i dr Regel e paar Yschrifte uf Koptisch. D'hütigi Ussproch isch falsch, wyl se zum Teil ufem Arabische un zum Teil ufem Griechische basiert. S'nubischi Alphabet basiert ufem koptischi Alphabet, au wenn d'zwo Sproche sunscht nüt verwandt sin.

## Literatur
* Wolfgang Kosack: *Koptisches Handlexikon des Bohairischen.* Koptisch - Deutsch - Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.
Manx

**Manx** oder **Manx-Gälisch** (Manx: *Gaelg* oder *Gailck*) isch e keltischi Sprooch vo dr Isle of Man, wo vo dr britische Monarchi verwaltet wird. Im Joor 1974 isch de letscht Muettersprööchler, de Ned Maddrell gstorbe. S Manx isch aber guet dokumentiert gsi un deno durch e Sproochbewegig wyderbelebt worde. Hüt het Manx öbe 100 flüssigi Sprecher, un e chlyni Aazaal vo Chinder, wo demit uffwaggse. Es isch nooch verwandt mit de Irisch- un Schottisch-Gälische Sprooche.

## Weblink

Schprichwörter uf Manx-Änglisch

## Fuessnote
Dienstag

Dr **Zischdi** isch de zweit Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976), noch dr christlich/jüdische Zellung dr dritt.  

Geht ma vun dr alemannische Ussproch us, kumt dr Nome Zischdi vun dr westgermanisch Gottheit Ziu.

S Symbol für e Zischtig isch ♂, wo under anderem für e Ma und für e Planet Mars stoht.
Steinen

De Begriff **Steinen** stoht für:
* Steinen (Baden), e Gmei im Landkreis Lörrach, Bade-Würtebärg, Dütschland
* Steinen (Westerwald), e Gmei im Landkreis Westerwald z'Rhiiland-Pfalz, Dütschland
* Steinen SZ, e Gmei im Bezirk Schwyz, Kanton Schwyz, Schwiz
* Steinen bei Signau, e Ortschaft i de Gmeind Bowil, Kanton Bärn, Schwiz
* Steinen (Basel), e bekannti Freiziitstrooß z Basel, Schwiz

**Lueg au:**
* Stein (Begriffsklärung)
Schwyz

**Schwyz** [] ( oder ) stoht für:
* Schwiiz, e Land zmittst in Europa (amtlich *Schweiz* gschribe, , anderi Schriibige oder Ussproche; *Schwitz*, *Schwiz* oder *Schwiiz*)
* Kanton Schwyz, en Kanton vo de Schwiiz
* Bezirk Schwyz, en Bezirk vom Kanton Schwyz
* Schwyz (Gemeinde), e politischi Gmeind im Kanton Schwyz, wo de Hauptort vom Bezirk und vom Kanton isch
* Schwyz (Ort), en Ortsdeil vo dr Gmeind Schwyz
* Schwyz (1959), es Schiff uf em Vierwaldstättersee
Bezirk Bremgarten

**Brämgarte** isch e Bezirk im Kanton Aargau,
im Norde vom Freiamt, im Rüüss- und Bünztal.

## Iiwohnergmeinde
Zum Bezirk Brämgarte ghöred 22 Iiwohnergmeinde (politeschi Gmeinde) (Stand 2017):




## Veränderige im Gmeindsbestand

Datei:Karte Bezirk Bremgarten Gemeindeveraenderungen 1901.png|Gmeinde bis 1900
Datei:Karte Bezirk Bremgarten Gemeindeveraenderungen 1909.png|Gmeinde bis 1908
Datei:Karte Bezirk Bremgarten Gemeindeveraenderungen 1914.png|Gmeinde bis 1913
Datei:Karte Bezirk Bremgarten Gemeindeveraenderungen 1953.png|Gmeinde bis 1952
Datei:Karte Bezirk Bremgarten Gemeindeveraenderungen 1983.png|Gmeinde bis 1982
Datei:Karte Bezirk Bremgarten Gemeindeveraenderungen 1984.png|Gmeinde bis 1983
Datei:Karte Bezirk Bremgarten Gemeindeveraenderungen 2010.png|Gmeinde bis 2009
Datei:Karte Bezirk Bremgarten Gemeindeveraenderungen 2014.png|Gmeinde bis 2013


* 1803: Abtrennig vo *[[Büttikon|Büttike]]*  →  Hilfike

* 1803: Abtrennig vo *[[Eggenwil|Eggewil]]*  →  Wide

* 1803: Fusion *[[Arni AG|Aarni]]* und *[[Islisberg|Islisbärg]]*  →  Aarni-Islisbärg

* 1901: Fusion *[[Nesselnbach]]* und *[[Niederwil AG|Niderwil]]*  →  Niderwil

* 1909: Fusion *[[Lieli AG|Lieli]]* und *[[Oberwil AG|Oberwil]]*  →  Oberwil

* 1914: Fusion *[[Anglikon|Anglike]]* und *[[Wohlen AG|Wohle]]*  →  Wohle

* 1953: Namesänderig vo *Hermetschwil*  →  Hermetschwil-Staffle
* 1953: Namesänderig vo *Ruedistette*  →  Ruedistette-Fredlisbärg

* 1983: Abspaltig vo *[[Arni-Islisberg|Aarni-Islisbärg]]*  →  uf d Gmeinde Aarni und Islisbärg ufteilt

* 1984: Namesänderig vo *Oberwil*  →  Oberwil-Lieli

* 2010: Fusion *[[Hilfikon|Hilfike]]* und *[[Villmergen|Villmärge]]*  →  Villmärge

* 2014: Fusion *[[Bremgarten AG|Brämgarte]]* und *[[Hermetschwil-Staffeln|Hermetschwil-Staffle]]*  →  Brämgarte

## Struktur
Uf Endi 2012 sind d Bezirksämter noch ere 210-jährige Gschicht im Kanton Aargau ufghobe worde. Im Bezirk Brämgarte gits sithär nu no s Bezirksgricht.

## Weblink

* Bezirksgricht Brämgarte

## Fuessnoote
Rudolfstetten-Friedlisberg

**Ruädistettä-Friedlisbërg** (amtlich *Rudolfstetten-Friedlisberg*) isch ä Gmeind im Bezirk Bremgartä im Schwiizär Kanton Aargau. S Dorf liit am öschtlichä Hang vom Mutschälle-Pass, a dä Gränze zum Kanton Züri. D Gmeind gränzt a d Gmeindänë Widä und Berikä .

## Politik
Diä 5 Gmeinderöth sind dä:
* Alfred Oggenfuss (CVP), Gmeindsammä
* Christian Schaub (FDP), Vize-Gmeindsammä
* Anton Hürlimann (CVP)
* Lisa Marolf (SVP)
* Marcel Signer (parteilos)

S Bezirksgricht Brämgarte stellt d Judikativä. Ruädischtettä-Friedlisbërg kört zum Fridnsrichtärchreis Brämgartë.

## Wirtschaft
Am nordöschtlichä Dorfrand vo Ruädistettä gitz ä chliini Induschtrizonä. D Mehrheit vo dä ärwërbstätigä Bevölkärig schaffët allärdings i dä Schtat Züri odr im naeglägänë Limmättal (z. B. z Diätikä, Schliärë, Schpreitäbach usw.).

## Värcheer
D Gmeind wird durch d Brämgarte–Diätikä-Bahn erschlossä; äs git zwei Haltischtelä (Ruädischtettä und Ruedischtettä-Hofackär). D Hauptschtraas Wohlä–Brämgartë–Diätikä, wo zmitzt dur d Gmeind füärt isch eini vo dä wichtigschtä Hauptschtraasä vo dä Schwiiz. Dä Autobahnaschluss Urdorf isch öppe 4 km entfërnt. Dä Ortsteil Friedlisbërg isch nöd mit öffäntlichä Värcheersmitl ereichbar.

## Bildig
Z Ruädischtettä gits 5 Chindrgärtä und ei Primarschuäl für diä 1. bis 6. Klass. D Chind us Friedlisbërg hend früehnr e eigeti Schuel gha, wo s bis zu dä 3. Klass bsuecht hend. Die isch aber ufglöst worde und jetz gönds uf Ruädischtettä id Schuel.

D Oberstufä (Realschuäl, Sekundarschuäl, Bezirkschuäl) esch i dä Gmeind Berikä. Det gönd ned nur d Schüäler vo Ruädistettä i d Schuäl, sondern au diä vo dä umligendä Gmeindä: Berikä, Widä, Zufikä. Sit em Jahr 2007 esch au d Realschuäl i dä KSM (Chreisschuäl Mutschälle). Voranä sind d Chind immr i dä eigenä Gmeindä i d Real gangä.

## Literatur
* Peter Felder: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band IV: *Der Bezirk Bremgarten* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 54). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967.
* 

## Weblink

* Offizielli Websitä vo dä Gmeind

## Fuessnoote
Kuchen

Dr **Chueche** isch e Gebäck, wo us Deig gmacht wird und im allgemeine sǜess isch. Dr Deig wird uf Bläch oder in Chuecheforme bache. Ä tybisch allemannischi Chuecheform isch der Gugelhupf.

Turte si Chueche mit era Füllig, wo hǜfig us mehrere Schichte bestöhn. Si wärde im allgemeine garniert oder mit ere Glasur überzoge.

Im Bärndütsche bezeichnet me mit Chueche au und vor allem das, wo bi andernen Alemanne Wähje, *Flade* oder *Dünne* heißt. E spezielle Bärner Chuechen isch der *Zibelechueche,* wo me traditionellerwys am Zibelemärit isst.

Chüeche si vor allem in Europa und Amerika beliebt. Dört isch dr Weize, wo sich bsundrigs guet zum bache eignet, s wichdigste Getreid. Si wärde aber in de meiste Kulture gässe, so si z Asie d Riischüeche verbreitet.

Es git sogar Chüeche, wome imene Tassli ir Mikrowäuä cha bache! Das geit im gsamte o nume öppe sibe Minute.

## Bekannti Chüeche
* Gugelhopf
* Rüebliturte
* Schwarzwälder- und Zuger Kirschtorte
* Marmorchueche
* Schoggichueche
* Läbchueche

## Weblink

*
Burg Rötteln

D **Burg Röttle** isch ä Burgruine ooben a Haage bi Lörrach im Wiisetal im Landchreis Lörrach z Bade-Württeberg. Oft hört mer anstatt „Röttler Burg“ au „Röttler Schloß“.

## Gschicht

D Burg Röttle isch vo de Lütt vo Röttle erbaut un 1259 s erschde Mol urkundlich erwähnt worde. Schu langi Zitt devoor hät s z Röttle e Chirch gee, wuu 751 zum erschte Mool gnännt wird. D' Herre vo Röttle werde vom 12.-14. Jorhundert erwähnt un sin mit em Lüthold II. uusgstorbe. Ihri Erbe sin d' Margrafe vo Bade gsi. Im 14. und 15. Jahrhundert hän si ihre Burg erwiteret und au umbaut. Bim Erdbeebe vu Basel (1356) sin d Chirch un d Burg bschädigt worre.

D Burg isch 1503 an de Markgraaf Christof vu Bade übergange. 1525 isch si im Burechrieg iignuu worre, hät abber keini Zerstörige erfahre. Im Drißigjährige Chrieg isch ä Deil vo de Anlage zerstört worde un au de holländisch Erbfolgechrieg hät Zerstörige brocht, wiil doo di französische Druppe chuu sin. De Ludwig de Vierzähnte, au Sunnechönig gnennt, het si dann ganz schlaife lo, un numme de Burgfried un ä paar anderi Gebäud sin übrigbliibe.
Im Gedicht „Vergänglichkeit“ vom Johann Peter Hebel bietet die au hit no imposanti Ruine Veralassig, über d’Vergänglichkeit nochz’denke. S’fangt so a:
:Der Bueb seit zum Ätti:
:Fast allmol, Ätti, wenn mer's Röttler Schloß
:so vor den Auge stoht, se denki dra,
:öb's üsem Hus echt au e mol so goht.
:Stoht's denn nit dört, so schuderig, wie der Tod
:im Basler Totetanz? Es gruset eim,
:wie länger as me's bschaut. Und üser Hus,
:es sitzt so wie ne Chilchli uffem Berg,
:und d'Fenster glitzeren, es isch e Staat.
:Schwetz, Ätti, goht's em echterst au no so?
:mein emol, es chönn schier gar nit si.

En anderes literatisches Zügnis vom Röttler Schloss stammt vo de Käthe Papke mit ihrem bekannte Roman „Die Letzten von Rötteln“.

## Bsüecher

Aalüege cha mer d'Burg Röttle au, un zwar vo April bis Oktober jede Tag vom Zähni bis um Sechsi un zwüsche November un März jede Samschdig, Sunndig un an Fiirdig vom ölfi bis em vieri.

Im Summer gits sit e paar Johr Burgfeschdspiel, wo de aalüge chasch.

## Literatur
* Helmut Bender u.&nbsp;a.: *Burgen im südlichen Baden*. Verlag Karl Schillinger, Fryburg i. Br. 1979, ISBN 3-921340-41-1.
* Heinz Heimgartner: *Burgruine Rötteln*, Verlag Röttelnbund e.&nbsp;V. 1964.
* Jürgen Krüger: *Burg Rötteln*. Deutscher Kunstverlag München, Berlin 2006, ISBN 3-422-02049-7.
* Heiko Wagner: *Theiss Burgenführer Oberrhein. 66 Burgen von Basel bis Karlsruhe*, Konrad Theiss Verlag Stuegart 2003, ISBN 3-8062-1710-6.

## Quelle
D'Date sin usem Proschpekt: "Burgruine Rötteln" Herausgeber: Staatliche Schlösser & Gärten Baden-Württemberg

## Weblink

* Burg Rötteln: Bildgalerie
Bremgarten

**Bremgarten** chan folgendes bedüte:

in dr Schwyz:
* Bremgarten AG, e Schdat im Aargau
* Bezirk Bremgarten, dr gliichnammig Bezirk im Kanton Aargau
* Bremgarten bei Bern, e politischi Gmeind im Kanton Bärn
* än Ortsteil un ä Wald (Bremgartäwald) ds Bärn
* en Wyler uf 908 m Höchi oberhalb vo Laupersdorf, Bezirk Thau, Kanton Soledurn

z Dytschland:
* Bremge, e Ortsdeil vu dr Gmei Harte im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald
Markgräflerland

S **Markgräflerland** (dr Namme chummt vum *[[Markgrafschaft Baden|Markgrof vo Bade]]*) isch e Region im Südweschte vo Dütschland z Bade-Würdeberg. S bstoht us Deil vum südliche Schwarzwald un em undere Wiisedal. S grenzt im Süde an d Schwyz, im Weschte an s Elsiss z Frankrich und im Norde an dr Brisgau.

S hüttig Wiibaugebiet Markgräflerland goht vum Grenzacher Horn un Wil am Rhii im Süde bis uf Friburg-Sant-Jerge im Norde un bstoht us dr Vorbergzone zwische dr Rhiiebeni un em Schwarzwald.

Historisch gsää meint s Markgräflerland di ehmolige Bade-Durlemer un demit nooch dr Reformation au evangelische Ortschafte zwische Chlei-Basel im Süde un Friburg, s historisch Gebiet hört im Norde scho bi Heitersche uf, uf Friburg zue sin s numme noch Isprengsel. Im Weschte isch s dur dr Rhii begrenzt un Hochblaue. S Wiisedal un s Chanderdal zälle no dezüe.

Linguistisch ghöört d Mundart vum Markgräflerland, s Markgreflerisch, züem hochalemannische Dialektgebiet z Dütschland zwische dr Rhiebeni un em Südschwarzwald.

Dr gröscht Markgräfler Dichter isch dr Johann Peter Hebel, wo vil Gedicht in dr alemannische Mundart verfasst het.

S Markgräflerland zeichnet sich dur e günschtig Klima us un wird doher au in dr Eigewerbig *dütschi Toskana* gnennt, was aber scho Aloss fer Spott un Ironi über so vil Selbschtüberschätzig gsi isch (wo isch s Markgräfler Florenz un wo stoht dr schief Turm?)

Dr typische Wii vu dr Region isch dr Güetedel, e Wysswii, wo um 1780 vum Markgraf Karl Friedrich vo Bade us em schwyzerische Vevey ins Markgräflerland brocht wore isch.

## Literatur
* *550 Jahre Markgräflerland. Jubiläumsband.* Rusgee vom Geschichtsverein Markgräflerland e.&nbsp;V. Schopfheim 1994 (=&nbsp;*Das Markgräflerland* 2/94).
* Vyl über s Markgräflerland het au dr Elmar Vogt gschriibe; lüeg dert sy Publikationsverzaichnis.

## Weblink

* Dr Gschichtsverein
Schrättele

**Schrätteli** sin bösi Lüt – meistens aber alti Wiibli – wo z’Nacht umewandle gönt und anderi drucke, wenn sie uf em Rucke oder uf der linke Site lige. Mer seit, dass sie zem Schlüsselloch und züe alle Chlinge iine chömme.

In mängge Gschichte wird beschriebe wie eini wo als Schrätteli furtgoht go anderi drucke in de eigene Wohnig wie dod doliegt, will ihri Seele ebbe als Schrätteli furt isch. 

Wemmer ganz schnell isch, no cha mers Schrätteli mänggmol verwütsche grad bevor oder au nochdäm es öbber druckt het. No müeß mer ganz schnell nochem griffe, und am beste usem Fenschter bohle.

Wenn s’Schrätteli an eime chunnt, no düet mer am beste alli Löcher züestopfe, Schlüssellöcher, Ritze in der Tüere usw. derno müeß sich s’Schrätteli in siinere woore Gstalt zeige.
Nikki D

D **Nikki D** isch en US-amerikanischi Rapperin. Zersch isch si e Mitglid vom Ice-T sym Rhyme Syndicate gsi; spöter hed si sich dr Queen Latifah und ihrer Flavor Unit aagschlosse. Ire worschynlig bekanntischte Track isch "Daddy's Little Girl" gsi, inschpiriert vo "Tom's Diner" vo dr Suzanne Vega. Dr Durchbruch isch ere drotzdäm verweert blibe; vilicht grad well si sich nid hed chönne zwüsche Hardcore und Mainstream entschaide. Ir Début-Album hed irrefierenderwys wi "Daddy's Little Girl" ghaisse, obwoll alli andere Stügg überhaupt kai kommerziellen Appeal ghaa hänn. Broduziert hänn unter anderem d Leaders of the New School, dr Smooth Ice und dr Sam Sever.

Si hed unter anderem Gaschtufftritt bi der Alyson Williams und em Apache gha. Zum letschte Moll hed si mit irem Uffdritt uf der CD "The Rapsody - Hip Hop Meets Classic" uf sich uffmerggsaam gmacht. Broduziert isch die CD vo de dütsche Voelker Brothers gsi. 

## Diskografy
### Album
* 1991 *Daddy's Little Girl* (Def Jam)

### Singles
* 1989 "My Love Is Raw"
* 1990 "Lettin' Off Steam" (Sony Records)
* 1991 "Daddy's Little Girl"
* 1991 "Hang on Kid"
* 1991 "Wasted"
* 1993 "Freak Out"
Mutschellen

Dä **Mutschälle** (hochdytsch **Mutschellen**) isch än Schwiizär  Pass im Kanton Aargau a dä Gränze zum Kanton Züri.

Well dä Pass sehr tüüf liit (551 m ü.M.) isch är au als *tüüfschtglägenschti Pass vo Europa* bekannt. Ufm Mutschälle ligät viär Gmeindä: Berikä, Ruädischtettä-Friedlisbërg, Widä und Obärwil-Liäli. Letschteri het aber kein Aateil am Pass sälber.

Uf em Mutschälle sin d Gmeindegränze, bsunders zwüsche Berikä, Ruädischtettä-Friedlisbërg un Widä kum z erkänne. S Gebiet isch über d Gmeindegränz überbaut. So gits au immer wider Diskussione über e Fusion vo de drei Gmeinde. Konkreti Plän defür gits im Momänt aber nöd.

## Weblink

* Mutschälle
I

Dr latinisch Buechschtabe **I** isch de nüünti Büechstab im Latinische Alfabet. I de meischte Sprachen isch er e Vokal, o wen er im Latyn het entweder chönne Vokal oder Konsonant sy.

## Ussproch
**Im Hochdütsche gits numme zwei I-Lut:**
* es gschlosseni langi "i" wo mer "ie" schribt und
* es offeni kurzi "i" wo "i" gschriebe wird

**Im Alemannische git bis ze vier betonti I-Lut:**
* Es gschlosseni langi "i" wo ganz noch Gegend "ii" oder au "y" seltener "yy" gschribe wird
* Es offeni langi "i" wo "ie" oder "ii", bim Hebel sogar numme "i" gschribe wird
* Es gschlosseni kurzi "i" wo je noch Gegend "i" oder "y" gschribe wird
* Es offeni kurzi "i" wo fast überall eifach "i" gschribe wird

Ufpasse mues me dermit, das im Alemannische ds *ie* nid eifach en *i* isch, sondern würklech e Diphthong /iə/.

Es Problem bi der Fonetische Schriibwis für die vier verschiedene "i" isch, daß im Alemannische je nach Region d’Ussprooch mängge Wörter verschieden isch. Während mer in einere Gegend z. B. "viil" (lang, offen) seit, wirds neumen andersch "vil" (kurz, offen) uusgsproche, u wider a andernen Orte "viil" (lang, gschlosse). Drum isch bi de Beschriibig züe de vier I-Lut bewußt uf Biispil verzichdet worde.

S’Düpfeli uf em "i" isch im 14. Johrhundert entstande, säll Düpfeli isch emol an Akzent gsi, wo immer chliiner worden isch.

## Bedütige
* Im Allemannische
** *I* stoht in mängge Allemanische Mundarte für "ich" *("I ha mi Lebtig nüt so gseh")*
** *I* stoht in mängge Alemannische Mundarte für "in" *("I de Stube")*
** *Ii* bzw. *y* isch e hüfig verwendeti Vorsilbe und stoht für "ein-" *("iichaufe", "iifriere")*
* in dr Mathematik
** isch *i* e imaginäri Äihäit bi de komplexe Zaale
** isch *i* e imaginäri Äihäit bi de Kwaternione
* in dr Füsik
** stoot *I* als Formlezeiche für d Stromsterki
* in dr Informatik 
** wird s chleine *i* als Zelwariable verwändet
* in dr Chemii
** isch *I* s Sümbol für s Elimänt Iod

## Gschicht vum I

## Weblink
Aschermittwoch

Dr **Aschermittwuch** (lat.: Dies Cinerum) markiert im Christetum vo der Westchille dr Afang vo dr 40-tägige Fasteziit, wo an die 40 Täg erinneret, wo dr Jesus in der Wüesti verbrocht het (Mt 4,2 LUT). D Fasteziit umfasst 46 Kalendertäg, und duurt bis zum Karsamstig, die sächs Sunndig (1.–5. Fastesunndig und Palmsunndig), wenn mä nit fastet, si abzzieh. D Ostchille kennt drgege kei Aschermittwuch, wil ihri Fasteziit scho am Sunndig am Oobe afoht.

Der Name Aschermittwuch chunnt vom Bruuch, wo mä d Äsche vo de verbrennte Palmzwiig vom vorige Johr gsägnet und die Gläubige mit eme Chrüz us dere Äsche zeichnet het. In der Chille vo Gallie sie Mensche, wo schwer gsündigt hai, an Afang vo dr Buessziit us dr Chille verdriibe worde – in Alähnig an d Verdriibig us em Paradiis (Gen 3 EU). Si hai e Buesschleid azoge und mä het se mit Äsche bestreut.

Dr Aschermittwuch isch s Ändi vo dr Fasnachtsziit, e Ziit vo fleischlige Gnüss. Dr Verzicht uf s Fleischässe isch symbolisch für d Abkehr vom Wältlige.  Als Uftakt zur Fasteziit findet hüfig e Fischässe, e Froschschänkel- oder au e Schnäggenässe statt.
 
Z Breagaz git as am Aschermittwoch i dar Obrschtadt de Bruch vo Gealdbittlwösch. Do goand d Obrstättlar in Häs mit wissa Kapuzza in ar Prozession zum Brunna und wäschand ihre leera Gealdbittl us und loand d Faschingszit no amol Revü passiera.

## Literatur
* Rupert Berger: *Neues Pastoralliturgisches Handlexikon.* Freiburg, Basel, Wien 1999, ISBN 3-451-26603-2, S.&nbsp;38–39.
* ''Äsche(r)mittwuch(eⁿ)'' im Schwyzerische Idiotikon Bd. 15, Sp. 245.

## Weblink

* Schott-Messbuech zum Aschermittwuch
Bier

**Bier** isch a alkohol- und kohlesäurehaltigs Getränk, wo durch Gärig us de Zuetate Wasser, Malz und Hopfe gwonne wird. Für s kontrollierte Uslöse vum Gärvorgang wird Hefe zuegsetzt.

## Gschicht
D Gschicht vom Biär gaht zrugg, tüüf i d Jahrtuusig ine. Äs mues wohl so aagfange ha, dass irgänd än ufmerksame Geischt bim bache vomene Brot, s gääre vom Chorn entdeckt hät. Schrifttaflene us Mesopotamie vom 3. Jahrtuusig v.&nbsp;Chr. wiised uf de Werdegang hi und lifered de Bewiis für d Exischtänz vom Bier scho zu dere Ziit. In Ägypte, ums Jahr 2000 v.&nbsp;Chr. ume, isch s Bier ires Nationalgetränk gsi. Äs isch de Sunnegöttin Osiris zuegschribe worde. D Brouereie händ sich natürlich im Bsitz vom Pharao befunde, er hät au für d Zueteilig glueget und zwiifellos au Stüre defür ihzoge.

Dazumals sind d Bier no süesslich gsi. D Würkig vom Hopfe isch erscht tuusigi vo Jahr spöter entdeckt worde, so dass s damalige Bier mit Myrte, Safran und Anis gwürzt worde isch. Bier hät zu de verderbliche Wahr ghört, drum isch au s Problem mit z. B. Ochsegalle oder Bilsächrut bekämpft worde.

Natürlich händ au d Chinese äs bierähnlichs Getränk erfunde, dadefür händ si allerdings Riischörner verwändet.

800 n.&nbsp;Chr. hät de Karl de Grossi, wonner vom Papst in Rom krönt worde isch, de kaufmännisch Nutze im Bier gseh. Drum hät er denn au rächt rasch, d Rächt zum Bier braue a sich grisse. I dere Ziit sind au d Aafäng vo de handwerkchliche Braukunscht gsi, bis aahin sind eigäntlich nur d Fraue für Bache und Broue zueschtändig gsi.

D Induschtrielisierig im letschte Jahrhundert hät de Bierbranche en massive Strukturwandel bracht. Äs händ sich villi Bierbrouereie zämegschlosse und händ unter anderem au Kartell bildet.

## Weblink

* 
* ''Bierkultur'' uf brauer-bund.de
* ''Historische Biere'' uf braulotse.de
* e Karte mit de Schriibwiise för Bier z Europa uf feorag.com
Bielersee

Dr **Bielersee** (fr. *Lac de Bienne*) isch zäme mit dem Murtesee u dem Nöiäburgersee eine vo de drü *grosse Jurasee* ir Schwyz. Dr See isch 15 km lang u max. 4,1 km breit. Syni Flächi betreit 39,3 km², die maximali Tiefi isch 74 m. Dr Inhaut isch rund 1,12 km³. By Normauwasserstand isch dr Seespiegu uf 429 m ü. M..

Dr Bielersee het es Ynzugsgebiet vo 8'305 km². Dr mittleri Abfluss isch by 244 m³/s. Die theoretischi Ufenthautszyt vom Wasser im See betreit nume 58 Tag. Die wichtigscht Zueflüss sy d Aare, die 1878 byr erschte Juragewässerkorrektion i de See umgleitet worde sy, dr us em Nöiänburgersee kommendo Zihlkanal, dr Twannbach und d Schüss.

= Uferortä =
Dr bedütendschti Uferort vom Bielersee isch d Stadt Biel/Bienne. Da sech dr Bielersee uf dr Sprachgränze zu dütsch u französisch befindet, hei verschiedeni Ortschafte rund ume See ou zwöisprachigi Näme. Nied aui sy no im Gebruuch. Zu denä ghörä:

* Bipschal-Bévesier
* Erlach-Cerlier
* Gaicht-Jugy
* Ins-Anet
* Landern-Le Landeron
* Ligerz-Gléresse
* Lüscherz-Locras
* Mörigen-Morenges
* Neuenstadt-La Neuveville
* Nos-Nods
* Prägelz-Prèles
* Schafis-Chavanne
* Schernelz-Cernaux
* Tüscherz-Daucher
* Twann-Douanne
* Vinelz-Fénil
* Vingelz-Vigneulles
* Wingreis-Vingra
* Sankt Petersinsel-Ile Saint-Pierre

Ir Mitti vom Biälär See ligt d'St. Petersinslä wo früächär ä ächti Inslä isch gsi u jetzä dürnä Verbindig mit Erlach zurä Haubinsu isch wordä. Di ursprünglächi Insu ghört aber zur Gmeind Twann-Tüscherz u isch im Bsitz vor Burgergmeind Bärn. Uf dr Insu het sech unger angerem dr Jean-Jacques Rousseau es paar Woche uufghaute.