open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Helvetien

Mit **Helvetie** cha gmeint si
* s Siidligsgebiet vo de keltische Helvetier im östlige Gallie 
* d Dochderrepublik Helvetie, wo die revolutionäre Franzose 1798 uf em Gebiet vo dr Alte Eidgenosseschaft blant hai
* die Helvetischi Republik
Tochterrepublik

**Dochderrepublike**, mänggisch au **Schwösterrepublike**, si Staate gsi, wo noch dr französische Revolution vo 1792 aa errichdet worde si und Verfassige noch em revolutionäre französische Vorbild gha hai. Si si hüfig noch ere diräkte militärischi Intervention entstande, wo französischi Druppe lokali Revoluzzer understützt hai.  

Die meiste Dochderrepublike si erst noch dr jakobinische Phase vo dr Französische Revolution 1793–1794 entstande, und ihr Schiggsal isch äng mit dr Karriere vom Napoléon Bonaparte noch 1796 verbunde gsi, vor allem mit siinen Erfolg im Italiefäldzug. Dr ideologisch Hindergrund vo dr Verbreitig vo de revolutionäre Ideä isch nie ganz verschwunde, aber militärstrategischi Überlegige, wo d Bildig vo fründlige Pufferstaate de Gränze vo Frankriich nooch si vo grösster Bedütig gsi. Das gseht me dra, ass dr Napoleon nit nume Dochderrepublike errichdet het sondern je spöter immer meh au Monarchie, wie 1801 s Königriich Etrurie,  1805 s Königriich Italie wo die Italiänischi Republik abglöst het,  1806 s Königriich Holland as Noochfolgerstaat vo dr Batavische Republik, 1806 s Königriich Neapel, s Herzogtum Warschau (vo 1807–1815), s Königriich Spanie under em Joseph Bonaparte, die dütsche Staate, wo alli under em Iifluss vom Napoleon gstande si, bsundrigs d Staate vom Rhiibund – vor allem die drei napoleonische «Musterstaate», s Königriich Westphale, s Grossherzogdum Frankfurt und s Grossherzogdum Bärg.

## Umvollständigi Liste vo Dochterrepublike
1790 isch vo Revolutionäre in de Östriichische Niiderlande d *Republik vo de „Vereinigte Belgische Staate“* errichdet worde, wo denn aber unterdruggt worden isch. Spöter si under andere die Republike errichdet worde
*die Raurakischi Republik (1792–1793)
*d Mainzer Republik (1792–1793)
*die Batavischi Republik (1795–1806)
*die Cispadanischi Republik (1796–1797)
*die Transpadanischi (Lombardischi) Republik (1796–1797).
*die Cisalpinischi (Italiänischi) Republik (1797–1799 und 1801–1805)
*die Cisrhenanischi Republik (1797)
*d Republik Ancona (1797–1798)
*die Ligurischi Republik (1797–1805)
*die Römischi Republik (1798–1799)
*die Helvetischi Republik (1798–1803)
*die Piemontesischi Republik (1798–1799)
*die Parthenopäischi Republik (1799)
*die Lucchesischi Republik (1799/1800 und 1802–1805)
*die Subalpinischi Republik (1800–1802)
*d Republik Wallis (1802–1810)
Anderi Republike si blant gsi, wie dr Tellgau oder Helvetie, aber nid–oder in ere andere Form–errichdet worde wie die Rhodanischi Republik, wo schlussändlig numme us em Wallis bestande het.
Tell

**Tell** bezeichnet:

*  unbewussti körpersprochligi Signal, wo Pokerspiiler drmit ihri Charte und Absichte chönne verrote (us em Änglische)
* dr östligi Usläufer vom algerische Saharaatlas z Tunesie
* en Erhebig, wo dur widerholti Besiidlig entstanden isch
* e Bier
* e Schwiizer Film vom Mike Eschmann
* e nigerianischi Zitig
* dr Familiename vom Wilhelm Tell
Wilhelm Tell (Begriffsklärung)

**Wilhelm Tell** stoht für:

* Wilhelm Tell, dr mythologisch Nationalheld vo dr Schwiiz
* Wilhelm Tell (Schiller), e Theaterstück vom Friedrich Schiller
* Guillaume Tell, en Opere vom Gioacchino Rossini
* Wilhelm Tell (Burgen in Flammen), e Schwiizer Spiilfilm us em Johr 1960
Wilhelm Tell

Dr **Wilhelm Tell** isch dr Saag nooch en Innerschwiizer Freiheitskämpfer und Tyrannemörder gsi, wo am Aafang vo de Habsburgerchrieg söll gläbt ha. Es git keini Beleg für si gschichtlichi Existänz.

## Gschichte um de Tell
Die eltisti überliifereti Tellgschicht stammt us em 15. Johrhundert. Allgemeinguet isch si aber no lang nid gsi, au wenn im Buurechrieg im 17. Johrhundert die Ufständische sich uf e Mythos gstützt hai und in de Schwiizer Religionschrieg beidi Siite dr Tell für sich beaasprucht hai. Aber no gege s Ändi vom 18. Johrhundert het die ländligi Bevölkerig in dr Schwiiz mehrheitlig nit emol dr Name Wilhelm Tell kennt. 

Drfür isch si Gschicht in Übersee bekannt gsi und isch vo de amerikanische Patriote usgnützt worde, zum gege die änglischi Chrone z hetze. So het 1768 d *Boston Gazette* d Gschicht vom Tell under em Ditel *The Heroic Deed of William Tell* veröffentligt. Für e John Quincy Adams isch dr Wilhelm Tell, wie au dr Gustav Vasa und dr Wilhelm vo Orange, en Aafüehrer vo dr Revolution gsi, wo d Freiheit vo sim Volk erkämpft het. 

Au z Frankriich hai sich die Revolutionäre dr Gschicht vom Tell agnoh. Für d Jakobiner isch er en Art ursprünglige *Sansculotte* gsi und so hai si d Hiirichdig vom König und siine Aahänger as Tyrannemord chönne rächtfertige. 

Wenn sich s Schwiizer Ancien Regime weder für s Rütli no für e Tell gross intressiert gha het, hai die liberale Nationaliste vom Freisinn hundert Johr spöter die Mythe benutzt, für zum d Identifizierig vo dr Bevölkerig mit em Bundesstaat z versterke, und hai us em Tell dr Nationalheld vo dr Schwiiz gmacht.

## dr Tell i de Literatur und de Kunst
Em bekanntiste isch sicher em Friedrich Schiller sis Drama *[[Wilhelm Tell (Schiller)|Wilhelm Tell]],* woner 1804 gschribe het. Bekannt isch aber au em Gioachino Rossini sini französisch Opere *[[Guillaume Tell]]* (dt. *Wilhelm Tell,* it. *Guglielmo Tell*), wo uf em Schiller sim Drama uufbaut und s berüemte „Posthorn“ z ghöre isch.

Im 20. Johrhundert häts dänn verschidnigi Hörspil und Film mit de Gschicht über de Tell und em Rütlischwur ggee, drunder de Film *[[Wilhelm Tell (Burgen in Flammen)]]*. Beliebt sind i de Summermönet d Uuffüerige vo de Tell-Freiliechtspil z Matte bi Interlake, wo im 2012 ihres 100-Johr-Jubiläum gfired händ. Ebefalls im Summer 2012 isch uf de Walesee-Bühni z Walestadt s Miusikel *Tell - Das Musical* uuruufgfüert worde.

## Weblinks

* Christoph Landolt: ''Wilhelm Tell – woher kommt dieser Name?'' I: *Wortgschichte,* useggää vo de Redakzioon vom Schwyzerische Idiotikon.

## Fuessnote
Batavische Republik

Die **Batavischi Republik** (niiderl.: *Bataafse Republiek*) isch e Dochderrepublik vo dr revolutionäre Französische Republik gsi, wo vo 1795 bis 1806 existiert het. 

Im Winter 1794/95 het Frankriich d Republik vo de Siibe Vereinigte Niiderlande eroberet. Die holländische Exilante, wo in de 1780er Johr us de Niiderlande gflüchtet und mit de französische Druppe zruggcho si, hai die alti Republik ufglöst und die Batavischi Republik drus bildet, wo am 19. Januar 1795 proklamiert worden isch. Am 5. Juni 1806 isch si ins Königriich Holland umgwandlet worde. 

D Bezeichnig vo dr Republik as „batavisch“ het sich noch em domolige Ziitgeist am Name vom antike Volk vo de Bataver orientiert.
Raurakische Republik

Die **Raurakischi Republik** bzw. **Raurachischi Republik** (franz. *République rauracienne*) isch e Dochderrepublik vo Frankriich gsi, wo am 17. Dezämber 1792 under em Iifluss vo dr Französische Revolution us Deil vom Gebiet vom Fürstbistum Basel, wo vorher zum Riich ghört hai, errichtet worden isch. Si isch scho am 23. Merz 1793 wider ufglöst und in die Französischi Republik iigliideret worde.

## dr Name
Dr Name bezieht sich uf e keltisch Stamm vo de Rauriker, wo in dr Antike am südlige Oberrhii gläbt het.

## Gschicht
Gstützt uf s Verdeidigungsbündnis vo 1780 vom Fürstbistum Basel mit Frankriich hai französischi Druppe, wo dr Erst Koalitionschrieg agfange gha het, im April 1792 die nördlige Deil vom Fürstbistum bsetzt. Die südlige Gebiet vo La Neuveville, Tessebärg, Biel, Erguel und Moutier und au Montsevelier *(Mutzwiller)* si under em Schutz vo dr Eidgnosseschaft gstande und drum vo de Franzose nit bsetzt worde. Am 10. August 1792 het dr General Biron im Naame vo dr französische Nation de Iiwooner vom Bistum d Vollmacht gee, iire Landesher abzsetze und sich e nöiji Verfassig z gee.

Wo die Französischi Republik im Septämber 1792 usgrüeft worden isch, isch s zu Unruhe im Fürstbistum und zur Bildig vo revolutionäre Gremie cho. Am 17. Dezämber isch die Raurakischi Republik als ersti Dochderrepublik vo dr französische Republik proklamiert worde. Zwei Nationalversammlige vo de Jurassier si gschiteret, e dritti het sich denn under em Druck vo Frankriich für en Aaschluss an die Französischi Republik usgsproche. 

Am 23. Merz 1793 isch die Raurakischi Republik ufglöst und as Département du Mont Terrible ganz e Deil vo Frankriich worde. Im Friide vo Campo Formio am Ändi vo 1797 si die südlige Deil vom Fürstbistum, wo nonig bsetzt gsi si, au zum Departemänt cho. Scho 1800 isch s Gebiet aber in s Departemänt Haut-Rhin integriert worde.

Mit em Ändi vo dr napoleonische Herrschaft in Europa het me en Anwort müesse finde, wäm die ehemolige fürstbischöflige Gebiet sötte ghöre. 1813 si d Koalitionsdruppe iimarschiert, aber s Departemänt isch im erste Pariser Friide no bi Frankriich bliibe. Der Wiener Kongräss het denn am 20. Merz 1815 beschlosse, s ganze Territorium vom Fürstbistum dr Schwiiz aazschliesse und uf d Kantön Bärn und Basel z verdeile.

## Symbol
Die Raurakischi Republik het – im Gegesatz zu andere französische Dochderrepublike – in ihrer churze Existänz kei eigeni Nationalfahne iigfüehrt. Es isch aber bekannt, ass e Staatswappe aagnoh worden isch. Das het im Wäsentlige us em römische Liktorebündel bestande, wie me s au hüte no im Siigel vo Frankriich findet.

## Dr Kanton Jura as Nochfolger vo dr Raurakische Republik
1979 isch dr Kanton Jura proklamiert worde. Er het die meiste ehemolige Riichsdeil vom Fürstbistum Basel als syni Bezirk, und luegt in synere Tradizion uf die Raurakischi Republik as Vorläufer zrugg.

## Weblingg
* 
*
Teutonen

D **Teutone** (lat. *Teutoni* oder griech. *Teutones*)
si noch altrömische Quelle e germanischs Volk gsi, wo ursprünglig im hütige Jütland gläbt het. D Teutone hai um 120 v. Chr. zsämme mit de Kimbre Jütland verloo und si gege Italie zoge.

## S Siidligsgebiet

Dr römisch Autor Plinius het as Erste brichdet, ass d Teutone an dr Westküste vo Jütland gläbt hai, wohrschiinlig südlig vo de Kimbre, und Handel mit Bärnstei driibe hai. Anderi antiki Quelle bestätige si Bricht im Grosse und Ganze, aber noch em Claudius Ptolemäus hai si zwüsche dr Elbe und dr Oder gläbt.) Noch de antike Schriftsteller haig e verheerendi Sturmfluet d Teutone zwunge, ihr Stammgebiet z verloo.

## Gschicht

Wo dr Stamm vo de Kimbre um s Johr 120 v. Chr. Jütland verloo het, hai sich d Teutone ihne aagschlosse. Die beide Stämm si zerst südwärts und denn westwärts dur Germanie zooge. As Bewiis drfür, ass d Teutone drbii gsi si, luegt me hüfig d Erwähnig vo dr antike Stadt *Teutoburgium* in dr Nöchi vo dr hütige Stadt Vukovar aa. Es isch aber nit klar, öb si sich sofort de Kimbre aagschlosse hai, oder öb si ne hindedri zoge si. Ass si an dr Schlacht bi Noreia im Johr 113 v. Chr. drbii gsi si, isch dur verschiidnigi antiki Quelle beleit. Dr Zug het spöter dr Rhii überquert und Gallie verwüestet, wie dr Gaius Iulius Caesar verzelt, bevor die keltische Belger si gschlage hai. D Germane hai denn s römische Siidligsgebiet aagriffe und im Johr 105&nbsp;v.&nbsp;Chr. e römischi Armee in dr Schlacht bi Arausio besiigt. Denn het sich dr Zug deilt. D Kimbre si uf Spanie zoge, und d Teutone si z Gallie blibe. Zwei Johr druf hai si no einisch zsämme s Römische Riich agriffe, und d Teutone under ihrem König Teutobod hai im Johr 102 v. Chr. in dr Schlacht vo Aquae Sextiae e vernichtendi Niiderlag erlitte.

Noch dere Schlacht wärde d Teutone in römische Quelle nüme erwähnt. D Deil vo dr teutonische Armee, wo nid drbii gsi si, hai sich in de Johr druf as *Aduadici* an dr Maas niidergloo. Wohrschiinlig hai no im 2.&nbsp;und 3. Johrhundert Nochkomme von ene in dr Gegend vom Main gläbt.
## Noowiis
Kleiner Rat

In dr Alten Eidgenosseschaft isch d Kantonsregierig vo de Stadtort **Chliine Root** gnennt worde. Au die Helvetischi Republik isch under dr Verfassig vo Malmaison  vom ene Chliine Root gregiert worde.
## Dr Chlii Root as Staatsregierig währed dr Helvetik
In dr ursprünglige helvetische Verfassig vom Peter Ochs isch d Schwiiz, noch em Vorbild vo Frankriich, vom ene fümfchöpfige Diräktorium gregiert worde, aber scho am 7. Januar 1800 het es s Parlamänt gwaltsam ufglöst und mit eme provisorische siibechöpfige Vollziehigsusschuss ersetzt. Dr Napoleon het ghofft, ass e chli Dradition d Schwiizer wurd beruehige, und so het in dr Verfassig vo Malmaison vom 29. Mai 1801 e vierchöpfige Chliine Root under em Vorsitz vom ene Landammaa vo dr Schwiiz d Republik gleitet. Das het nid lang ghebt, und am 2. Juli 1802 isch e neui Verfassig in Chraft gsetzt worde, wo as Exekutive e dreichöpfigs Vollziehigsdiräktorium vorgseh het.
## Dr Chlii Root as Obrikeit vom Kanton
As Chliine Root isch in de Stadtort vo dr Alten Eidgenosseschaft bis 1798 d Obrigkeit vom Kanton bezeichnet worde, wo über umfassendi Machtbefuegniss verfüegt het. Dr Chlii Root het sich us de höggste Amtsdräger vo dr Stadt und wiitere Bürger zsämmegsetzt, wo meistens us e baar wenige, altiigsässene Familie gstammt hai. Dr Vorsitz het dr Bürgermeister oder Schultheiss gha. Usser exekutive het dr Chlii Root au judikativi Funktione gha. Dr Grooss Root, d Legislative, isch vom Chliine Root iberuefe und gleitet worde. Dr Chlii Root het chönne Kommissione (Kammere, Gheimi Rööt) iisetze.

D Macht in de Chliine Rööt isch scho vom 15. Johrhundert aa in de Händ vo immer weniger regimäntsfähige Famile konzentriert gsi, wo die Ornig as gottverordnet gseh hai. Die Machtaamaassig het zu Komflikt mit de Zümft und de Groosse Rööt gfüehrt: z Bärn zwüsche 1681 und 1687, z Schaffhuuse 1689, z Basel 1691, wo dr Grooss Root dr Chlii Root entmachdet het, z Züri 1713, z Solodurn 1723 oder z Gämf im 18. Johrhundert.

In dr Zit vo dr Helvetische Republik si die kantonale Chliine Rööt abgschafft worde. Am Aafang vo dr Mediationszit 1803 si si wider as Kantonsregierige iigfüehrt worde. In de meiste Kantön, wo ihri Regierig as «Chliine Root» bezeichnet hai, het me im Lauf vom 19. Johrhundert aagfange, dene «Regierigsroot», in dr Wälschschwiiz «Staatsroot», z säge. En Usnahm isch Graubünde gsi, wo die alti Bezeichnig bis 1971 bruucht worden isch.

## Lueg au
* Dr Chläi Root vo Baasel
* Groosse Root

## Literatur
* 

## Fuessnote
Grossrat

En **Grossrot** isch es Mitglied vo eme Kantonsparlament. Di offiziell Bezeichnig isch *Mitglied des Grossen Rates*, wo aber normalerwiis nöd bruucht wird. Wil d Kantonsparlament in de Schwiiz unterschidlichi Bezeichnige hei, wird de Begriff Grossrot oder Grossrötin bsunders in dene Kantön bruucht, wo s Parlament Grosser Rot heisst. Insgsamt sind des elf Kantön, vo dene aber numme in sibe au dütsch gredt wird. Es sind di Kantön Aargau, Bärn, Basel-Stadt, Friburg, Graubünde, Thurgau und s Wallis.
Fluminense Football Club

**Fluminense Football Club** isch dä Fuesballverein vo da brasilianischa Stadt Rio de Janeiro, wobii Fluminense e Bezeichnig für d Iiwohner vom Bundesstaat Rio de Janeiro isch. Gründät isch der Club 1902 worde. Er het drissigmol s Campeonato Carioca, d Meisterschaft vom Bundesstaat Rio de Janeiro, gwunne, meh mol as jedi anderi Mannschaft. Die grösste Rivale vom Verein si di andere grosse Verein z Rio:  CR Flamengo, Botafogo und Vasco da Gama.

## Schtadion
Dr Fluminense schpylt sini Häimschpyl im "Estádio do Maracanã" (78'838 Sitzplätz).

## Bekannti Spiiler

## Erfolg
* Klub-Weltmeisterschaft: 1952
* Brasilianischer Maischter: 1970, 1984, 2010, 2012
* Brasilianische Pokalsiiger: 2007
* Torneio Rio-Sao Paulo: 1957 e 1960
* Campeonato Carioca (Staatsmaischter vo Rio de Janeiro): 1906 - 1907¹ - 1908 - 1909 - 1911 - 1917 - 1918 - 1919 - 1924 - 1936 - 1937 - 1938 - 1940 - 1941 - 1946 - 1951 - 1959 - 1964 - 1969 - 1971 - 1973 - 1975 - 1976 - 1980 - 1983 - 1984 - 1985 - 1995 - 2002 - 2005 - 2012

## Wyterfüehrendi Informatione
* Fluminense' official site - Portugiesisch
Blauen BL

**Blaue** (amtlich: *Blauen*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Geographii
Blaue lit uf ere Terrasse am Südhang vom Hügelzug Blaue (837m). Nochbergmeinde si Dittige, Zwinge, Nenzlige, Pfäffige, Ettige und die beide Solodurner Gmeinde Hofstette-Flüeh und Metzerle. S Gmeindigebiet isch 713 Hektare gross, drvo si 34 % Landwirtschaftsflechi, 60 % Wald und 6 % Siidlige.

## Wappe
E goldigs Schild mit eme schwarze Querbalke und drüber e schwarze, fünfzackige Stärn isch s Wappe vo de Herre vo Rothbärg. Dr Stärn het me spöter drzuedo.

## Gschicht
Scho zur Römerzit het s e Stross ge, wo s Birsdal über e Blattebass in dr Nöchi vom hütige Dorf mit Basel verbunde het. S Dorf isch as *Blakwan* zum erste Mol im Johr 1147 erwähnt worde. 1408 si d Herre vo Rotberg und Ramstei Bsitzer vom Ort gsi. 1462 isch Blaue as Deil vo dr Vogtei Zwinge under d Herrschaft vom Basler Fürstbischof gfalle. 1490 isch Blaue in s Burgrächt mit Solodurn und 1525 ins Burgrächt mit dr Stadt Basel cho. 1792-93 isch Blaue Deil vo dr Raurakische Republik gsi, vo 1793 aa hai s d Franzose bsetzet und 1815 isch s dur en Entscheid vom Wiener Kongräss eidgenössisch und em Kanton Bärn zuegschlage worde. 1994 het Blaue as eini vo 13 Gmeinde im Laufedal vom Kanton Bärn zum Kanton Basel-Landschaft gwächslet.

## Bevölkerig
59 % vo dr Bevölkerig si römisch-katholisch und 18% reformiert. Dr Usländeraadeil bedräit 6,0 %.

**Bevölkerigsentwicklig:**
* 1771: 201 Iiwohner
* 1850: 337 Iiwohner
* 1900: 292 Iiwohner
* 1950: 394 Iiwohner
* 2000: 660 Iiwohner
* 2010: 692 Iiwohner

## Wirtschaft
D Gmeind bietet verschiidnigi örtligi Dienstleistige und e baar lokali Undernähme.

## Verchehr
D Gmeind isch über e Bostautilinie mit dr Ussewält verbunde. Mit dere chunnt mä zur Interregio-/S-Bahn-Haltstell Laufe oder zur die S-Bahn-Station Zwinge an dr Juralinie.

## Sehenswürdigkeite

* Dr Dorfchärn
* D Pfarrchille St. Martin us em Johr 1745
* D St.-Wendelins-Kapälle im Hofguet Chliiblaue us em Johr 1666 (Am 20. Oktober isch dr Namensdag vom heilige Wendelin. Isch s e Sunndig, so findet denn e Buurewallfahrt mit Gottesdienst statt. Fallt dr 20. Oktober nit uf e Sunndig, findet s Fest am Sunnig druf statt).
* S Naturschutzgebiet Blaueweid

## Weblingg

* Offizielle Website vo dr Gmeind Blaue
* 

## Fuessnote
Brislach

**Brislech** (amtlich: *Brislach*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Geographii
Brislech isch e ländligi Gmeind, wo öbbe 20 Kilometer südwestlig vo dr Stadt Basel lit, am Aafang vom Lützeldal. D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 939 Hektare, drvo si 53 % Landwirtschaftsflechi, 39 % Wald und 8 % Siidlige.

## Wappe
S Wappe us em Johr 1946 zeigt zwei roti, krüzti Liliestäb uf goldigem Grund. S Wappe het dr Familie "vo Ramstei" ghört, wo ursprünglig "vo Brislech" gheisse hai (vgl. au mit de Wappe vo Bretzwil, Nunnige, Zullwil und Zwinge).

## Gschicht
Zum erste Mol wird Brislech im Johr 1144 as *Brislacho* urkundlig erwähnt. Bis zum Ändi vom 19. Johrhundert isch s e reins Buuredorf gsi, wo s Hüüser nume dr Dorfstross nooch gha het. Öbbe e Dotzed Landwirtschaftsbedriib si no übrig bliibe, und die meiste von ene si usserhalb vom Dorfchärn. S rästlige Dorf bestoht zum grösste Deil us Wohnquartier und vereinzelte Undernähme. 1994 het Brislech as eini vo 13 Gmeinde im Laufedal vom Kanton Bärn zum Kanton Basel-Landschaft gwächslet. In de letzte 15 Johr isch d Bevölkerig vom Dorf um 40 Prozänt gwachse.

## Wirtschaft
Wichtigi Erwärbszwiig si s Chliigwärb und d Landwirtschaft. Z Brislech befindet sich e wichtigs elektrischs Underwärk, wo under Anderem d Stadt Basel mit Energii beliifert. Über d Zueständigkeit vo de elektrische Aalage wie Underwärk und Übertragigsleitige het s rächtligi Broblem gee, wil dr Bezirk Laufe vom Kanton Bärn an dr Kanton Baselland gangen isch.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Brislech
* 

## Fuessnote
Nenzlingen

**Aenzlige** (amtlich: *Nenzlingen*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Geographii
Aenzlige lit im Laufedal uf 447 m ü.M. am Blaue-Südhang ooben am Fluss Birs. Nochbergmeinde si Blaue, Brislech, Zwinge, Grellige und Pfäffige.

## Wappe
Gspaltnigs Schild: linggs rot mit eme silbrige Schlüssel, Härkumft unklärt - rächts Silber mit eme blaue Balke mit ere ufgsetzte halbe blaue Lilie, s Wappe vo dr Herrschaft Pfäffige, wo d Gmeind emol drzue ghört het. S Wappen isch sit öbbe 1900 bekannt und bestoht in dere Art sit 1946. Flagge: wissrotblau.

## Gschicht
Scho früeh isch s Gebiet vo Aenzlige bewohnt gsi. Mä het im Johr 1944 in dr Birsmatte-Basisgrotte e Grab us dr mittlere Steizit (öbbe 4000 Johre vor Christus) mit eme wiiblige Skelett gfunde, s eltiste vo siiner Art in dr Schwiiz.

Dr Übergang über e Blattebass zwüschen em Birsdal und em Laufedal oberhalb vo dr Gmeind hai scho d Kelte und d Römer bruucht.

Urkundlig isch d Siidlig zum erste Mol im Dezämber 1298 erwähnt worde, wo dr Domdekan Heinrich vo Bächburg sim Sohn Konrad Land uf em Bruederholz gschänkt het, wo an d Güeter vom *Johannis dicti de Nenzlingen* aagstossen isch.

Scho früeh isch d Burg uf em Kuenisbärg bim Blattebass verfalle, vermuetlig bim Ärdbebe vo Basel im Johr 1356.

Im Johr 1408 si d Herre Hans Ludemann vo Rothbärg und d Herre vo Ramstei Lehensdräger worde. Im 1462 het dr Bischof vo Basel d Dörfer, wo südlig vom Blaue gläge si, vom Kaiser Friedrich III. as Riichslehe übercho und se zur Vogtei Zwinge gschlage.

Im 1792 si d Franzose ins Laufedal iimarschiert und Aenzlige het zerst zur Raurakische Republik und vo 1793 zum Département du Mont-Terrible ghört. Noch dr ändgültige Niiderlag vom Napoleon isch s Dorf im Johr 1815 dur en Entscheid vom Wiener Kongräss eidgenössisch und zum Kanton Bärn gschlage worde.

Uf e 1. Januar 1994 het sich d Gmeind im Zsämmehang mit dr Neugründig vom Kanton Jura für e Wächsel zum Kanton Basel-Landschaft entschiide.

## Wirtschaft
Landwirtschaft, Pändler noch Laufe und in Richdig Basel.

## Verchehr
D Gmeind lit e chlii ewäg vo dr Hauptstross vo Basel-Aesch uf Laufe-Delémont und e Stross verbinde se mit ere. Drnäbe wird s Dorf dur e Linie vom Bostauti vo Zwinge-Bahnhof und über Dittige mit Laufe verbunde. Die neggste Bahnstatione an dr Jurabahn befinde sich z Zwinge und Grellige (je öbbe 6 Kilometer).

## Sehnswürdikeite
* Die barocki Dorfchille St.Oswald
* S alte Schuelhuus
* Dr Ussichtspunkt *Eggfluhe*
* Dr *Glögglifels* (öbbe 1,2 km östlig vom Dorf)


Datei:Nenzlingen.jpg|D Aenzliger Chille vo Südweste
Datei:Gloggelifels.jpg|Dr Glögglifels
Datei:Nenzlingen022.jpg|D Aenzliger Chille vo Südosten


## Weblingg

* Website vo dr Gmeind Aenzlige uf baselland.ch
* 

## Fuessnote
Dittingen

**Dittige** (amtlig **Dittingen**) isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Geographii
D Gmeind Dittige lit im ene nördlige Siitedal vom Laufedal am Südhang vo dr Blauechetti. Im Nordoste gränzt d Gmeind an d Birs.

## Wappe
S Gmeindiwappe zeigt dr heilig Wendelin in ere schwarze Chutte, mit eme goldige Stock und ere goldige Däsche uf eme grüene Fäld. Linggs und rächts im Hindergrund befinde sich zwei grüeni Laubbäum. D Hindergrundfarb isch wiss.

## Gschicht
Im Johr 1300 isch dr Ort zum erste Mol urkundlig erwähnt worde. 1435 isch dr Name „Tittingen“ gschriibe worde. Vo 1462 aa isch d Gmeind im Bsitz vom Bischof vo Basel gsi. Dr Wiener Kongräss hett Dittige 1815 em Kanton Bärn zuegordnet. 1994 isch s Dorf mit em Laufedal zum Kanton Baselland gwächslet. 

## Sehnswürdikeite
D Chille St. Niklaus het e Reihje vo Glasfänster vom Hans Stocker.

## Sustigs
Uf em Flugblatz vo Dittige finde alli zwei Johr die Internationale Dittiger Flugdäg statt.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Dittige
* 

## Fuessnote
Duggingen

**Duggige** (amtlig *Duggingen*) isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Geographii
Duggige gränzt an d Gmeinde Aesch, Pfäffige, Grellige, Seewe, Hochwald, Dornach und Himmelried.

D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 586 Hektare, drvo si 30 % Landwirtschaftsflechi, 57 % Wald, 12 % Bauzone und 1 % unproduktivi Flechi.

Duggige isch wäge siiner ländlige Lag und de Zonevorschrifte e typischs Eifamiliehuusdorf. Die grosse voll erschlossene Baulandgebiet mache Duggige zur Zit zum ene attraktiven Ort für Zuezügler. D Landbriis si im Vergliich zu de benochberte Gmeinde Arlese und Aesch mit Quadratmeterbriis vo 400 bis 650 CHF moderat.

## Wappe
Sit 1946 het Duggige en offiziells Wappe. Es zeigt en ufrächte, schwarze Bär mit rote Chralle und ere rote Zunge uf eme rote Dreibärg, vor goldigem Grund. Das isch s Wappe vo de Herre vo Bärefels und isch zum erste Mol im Johr 1305 offiziell erwähnt worde.

## Bevölkerig
Zu de Duggiger Gschlechter ghöre d Familie Hofner, Ruetsch, Saladin und Zeugin, wo bis hüte im Dorf läbe. D Bevölkerig het in de letzte Johr wägen em riichlige Baulandaagebot stark zuegnoh. D Gmeind isch mit ihren Infrastrukture für e Bevölkerigszahl bis zu 1'600 Persone iigrichtet. D Bevölkerig z Duggige setzt sich us 14,8 % Usländer und 85,2 % Schwiizer zsämme.

## Gschicht
1330 isch d Gmeind zum erste Mol urkundlig erwähnt worde as „Tuggingen“. Archeologischi Fund belegen aber, ass d Gegend scho vo de Römer besiidlet worden isch. Duggige het im Mittelalter zur Herrschaft vo Pfäffige und eso zum Fürstbistum Basel ghört. S Lääche hai vo 1330 aa d Ritter Jakob und Johannes vo Hofstette gha, zuesätzlig het dr Bischof Läächherre iigsetzt: d Herre vo Bärefels, vo Angestei und vo Thierstei. 1815 isch d Gmeind dur en Entscheid vom des Wiener Kongräss em Kanton Bärn zuegordnet worde. 1994 het er noch dr Gründig vom Kanton Jura zum Kanton Basel-Landschaft gwäggslet.

## Verchehr
Duggige isch dur d Iisebahn, Regionallinie S 3, nume 15 Minute vo dr Stadt Basel, erschlosse. Die kantonali Autibahn H 18 goht bis zum Schloss Angestei und vo Duggige bruucht mä zwei Fahrminute für zum aanechoo. D Autibahn isch vo Riinech aa voll usbaut. Mä bruucht öbbe zäh Minute zum in d Stadt Basel z choo.

## Sehnswürdigkeite

* S Schloss Angestei
* D Ruine Bärefels

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Duggige
* 

## Fuessnote
Zwingen

**Zwinge**, amtlig **Zwingen**, isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Geographii
Zwinge lit im Laufedal uf 347 m ü.M. wo d Lüssel in d Birs mündet. Nochbergmeinde si Laufe, Brislech, Aenzlige, Blaue und Dittige.

## Wappe
Zwei krüzti, silbrigi Liliestäb uf schwarzem Grund. Abgseh vo de Farbe isch s idäntisch mit em Wappe vo Brislech. Die zwei krüzte Liliestäb si s Wappe vo de Freiherre vo Ramstei gsi (vgl. au mit de Wappe vo Bretzwil, Brislech, Nunnige und Zullwil).

## Gschicht
Zum erste Mol wird Zwinge as *Zinwingen* am 14. März 1194 erwähnt, won es dr Papst Coelestin III. em Chloster Beiwil versproche het. Vo 1312 aa isch es as Lääche bi de Herre vo Ramstei gsi. Im Mittelalter isch vor allem d Oswaldskapälle vo Bedütig gsi. Am 6. Septämber 1359 hai 18 Bischöf bim ene Dräffe im Papstpalast z Avignon festgleit, ass jede, wo d Oswaldskapälle wurd bsueche, en Ablass vo 40 Däg bechiem. Vo 1459 aa het s Dorf em Bischof vo Basel ghört und het bis 1792 d Vogtei Zwinge bildet. Vo 1573 bis 1673 isch dr Judeacker z Zwinge d Begräbnisstett für d Jude gsi, wo im Bistum Basel gwohnt hai. 

Vo 1792 aa, noch em Iimarsch vo de Franzose, het Zwinge zur Raurakische Republik und denn zum Kanton Laufe ghört, wo zum Departement Mont Terrible cho isch. 

1815 het dr Wiener Kongräss entschiide es em Kanton Bärn zuezschloo. 1994 het Zwinge as eini vo 13 Gmeinde im Laufedal vom Kanton Bärn zum Kanton Basel-Landschaft gwächslet.

### S Schloss Zwinge
Dr Ortsname stoht in diräkter Verbindig zum Schloss Zwinge, wo im Johr 1312 zum erste Mal erwähnt worden isch. Baut hai es d Freiherre vo Ramstei. Spöter isch es an dr Fürstbischof vo Basel gange. 1792 isch s Schloss Nationalguet worde. Es het mehrmols dr Bsitzer gwäggslet. Under ihne isch au d Papiirfabrik Zwinge gsi, won e grosse Deil vo dr Burg het lo abrisse. Sit 1993 isch es im Bsitz vo dr Gmeind.

## Wirtschaft
Zwinge lit im Iizugsgebiet vom Wirtschaftsruum Nordwestschwiiz und bietet e Hufe Arbetsblätz in chliine und middlere Undernähme. 

## Verchehr
Zwinge lit an dr Verchehrsaggse zwüsche Basel und em Kanton Jura. Es verfüegt über en S-Bahn-Bahnhof an dr Juralinie vo Basel-Laufe-Delémont und isch dorum guet erschlosse. Vo Zwingen us verchehre usserdäm Postauto-Linie uf Blaue/Aenzlige, und via Breitebach uf en Passwang ufe.

## Sehnswürdigkeite
* S '''Wasserschloss'''
* D **Mariechille** mit de Glasfänster vom Lukas Düblin
* Die **alti Dorfstross**

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Zwinge

## Fuessnote
Pfeffingen BL

**Pfäffige**, amtlig **Pfeffingen**, isch e politischi Gmeind im Bezirk Arlese im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Geographii
Pfäffige lit am südligsten Ändi vom Birsegg am Nordhang vom Blaue uf 392 m ü.M. D Nochbergmeinde si Aesch, Ettige, Blaue, Aenzlige, Grellige und Duggige. D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 489 Hektare, drvo si 52% Wald, 33% Landwirtschaftsflechi, 14% Siidlige und 1% umbroduktivi Flechi.

## Wappe
Silbrige Undergrund, e blaue waagrächte Balken mit ere ufgsetzte halbe Lilie. Das isch s Wappe vo de Edelchnächt Wider gsi, wo im 14. und 15. Johrhundert d Herrschaft Pfäffige verwaltet hai.

## Bevölkerig
42% vo dr Bevölkerig si römisch-katholisch, 31% reformiert. Dr Usländeraadeil bedräit 9,7%.

## Politik
Gmeindipräsidentin isch d Maya Greuter-Völkle (Stand 2010).

## Verchehr
D Gmeind isch dur d BLT-Buslinie 65 mit dr Wändischlaufe vo dr Drämlilinie 11 z Aesch und mit em Bahnhof Dornach-Arlese an dr S-Bahnlinie 3 und dr Drämlilinie 10 verbunde.

## Sehnswürdigkeite
* D Ruine Pfäffige us em 12. Johrhundert
* D Burgruine Schalberg, Münchsberg und Ruine Aengestei
* Die Katholischi Chille St. Martin, e gotischi Chille us em 14. Johrhundert


Image:Pfeffingen-02.jpg|D Chille
Image:Pfeffingen-03.jpg|D Ruine Pfäffige


## Literatur
* Hans-Rudolf Heyer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band I: Der Bezirk Arlesheim, mit Kantonseinleitung.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 57). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1969
* *Heimatkunde Pfeffingen.* Hrsg. Einwohnergemeinde Pfeffingen, 2011

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr Gmeind Pfäffige
* 

## Fuessnote
Wahlen BL

**Wahle**, amtlig **Wahlen**, isch e politischi Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.

## Verchehr
Wahle het diräkti Strosseverbindige uf Breitebach, Büsserach, Grindel und Laufe. Dr Dräger vom öffentlige Verchehr isch dr Schwiizerischi Postautodienst, wo am Tarifverbund Nordwestschwiiz bedeiligt isch. 

## Wirtschaft
Wichtigi Erwärbszwiig si d Landwirtschaft, s Gast- und s Chliigwärb.

## Gschicht
Bim Bau vo dr Dorfchille het mä im Johr 1837 e Grabhügel gfunden, wo d Historiker dr Bronzezit zueordne. 1927 si Steichistegreber us em 8. Johrhundert zum Vorschiin cho. D Siidlig isch siinerzit an ere Römerstross gläge, wo vom Val Terbi in dr wälsche Schwiiz über e Blattebass am Blaue in d Nöchi vo Basel gfüehrt het. Dr Ortsname isch vom latiinische *Vallum* – das bedütet e Wall respektiv e Befestigung – abgleitet. En ersti urkundligi Erwähnig git s us dr zweite Helfti vom 12. Johrhundert under em Ortsname *Waltenen*. Denn zumol het dr Papst Alexander III. e Schwarzi Liste mit de wissentlige Find vom Chloster St. Alban gfüehrt. Dr Bischof vo Basel het er aagwiise, die us dr Chillegmeinschaft uszschliesse und s verbiete im Herzogtum vo de Zähringer Gottesdienst abzhalte. Under ihne si au d Brüeder vo Ramstei gsi, wo z Waltene Grundstück für sich beaasprucht hai. 

Vom Drissigjöhrige Chrieg isch Wahle schwer betroffe worde. D Iiwohner hai sich im Nochberdorf Grindel in Sicherheit brocht. 

1815 isch Wahle vom Wiener Kongräss em Kanton Bärn zuegordnet worde und het sidder zum Bezirk Laufe ghört. Ufgrund von ere Restrukturierig vo dr politische Gliiderig, wo in ere Volksabstimmig guetgheisse worden isch, ghört s Dorf sit em 1. Januar 1994 zum Kanton Basel-Landschaft.

## Wappe
S Wappe, wo vo dr Gmeind 1946 agnoh worden isch, wird wie folgt blasoniert: „In Rot e goldige Löu mit ere rote Zunge und ere silbrige Bewehrig, wo noch rächts lauf und e silbrige Baselstab hebt.“

## Weblingg

*Offizielli Website vo dr Gmeind Wahle

## Fuessnote
Roggenburg

**Roggenburg**, alem. **Roggeburg**, cha si:
* D Gmeind Roggeburg im Landkreis Neu-Ulm, Bayre, Dütschland
* D Gmeind Roggeburg im Kanton Basel-Landschaft, Schwiiz, lueg Roggenburg BL
* S Chloster Roggeburg z Roggeburg, Landkreis Neu-Ulm
* D Insle Roggeburg im Lauerzersee im Kanton Schwyz, Schwiiz
Simon Ammann

Dr **Simon Ammann** (* 25. Juni 1981 z Grabs) isch e Schwiizer Skispringer. Dr Ammann isch z Underwasser im Kanton Sanggalle ufgwachse und im Toggeborg au i d Schuel gange. Er wohnt sit 2008 mit siiner Frau z Schindellegi im Kanton Schwyz. 

## Erfolg
Siini grössten Erfolg het dr Ammann bi de Olympischi Winterspiel 2002 z Salt Lake City und bi de Olympische Winterspiel 2010 z Vancouver gfiirt, won er uf dr Normal- und au uf dr Grossschanze gwunne het und demit Doppelolympiasiger worde isch. En witere Höhepunkt vo sinere Karriere isch im Dezämber 2006 de Siig uf de Schanze z Lillehammer gsi. Döt isch sin Tiimkoleeg, de Andreas Küttel, zweite worde und so händ die baide de ersti Schwizer Doppelsiig i de Gschicht vom Wältcöp bim Skispringe gschafft. För de Ammann hät da au bedüüted, dass er s erstmol i sinere Karriere de Wältcöp aagfüert hät.

Dr Simon Ammann ghört im Skispringe zur Wältspitze. Mit vier Goldmedaille isch er dr erfolgriichsti schwiizerischi Winterolympionik und dr erfolgriichsti Skispringer bi olympische Einzelwettbewärb. In dr Saison 2009/10 het er dr Gsamtwältcup gwunne.

Am 29. Dezämber 2013 hät de Simon Ammann bim Eröffnigsspringe vo de Vierschanzetournee z Oberstdorf de erst Platz gmacht. Er gwünnt dodemit sis 21. Wältcupspringe.

### Olympischi Winterspiel
Olympischi Winterspiel 2002 in Salt Lake City
* Gold im Einzelspringe (Normalschanze)
* Gold im Einzelspringe (Grossschanze)

Olympischi Winterspiel 2010 in Vancouver
* Gold im Einzelspringe (Normalschanze)
* Gold im Einzelspringe (Grossschanze)

### Weltmeisterschaften
Nordische Skiweltmeisterschaften 2007 in Sapporo
* Gold im Einzelspringe (Grossschanze)
* Silber im Einzelspringe (Normalschanze)

Nordische Skiweltmeisterschafte 2009 in Liberec
* Bronze im Einzelspringe (Normalschanze)

Skiflug-Weltmeisterschafte 2010 in Planica
* Gold im Einzelspringe

Nordische Skiweltmeisterschafte 2011 in Oslo
* Bronze im Einzelspringe (Grossschanze)

### Weltcupsiig im Einzel

### Grand-Prix-Siig im Einzel

### Continental-Cup-Siig im Einzel

### Weltcup-Platzierige

## Weblink

* D Website vom Simon Ammann
Manipulation

Dr Begriff **Manipulation** (lat. für Handgriff, Kunstgriff) bedütet im eigentlige Sinn „Handhabig“ und wird au in dr Technik eso bruucht. Allgemein isch Manipulation e Begriff us dr Psychologii, Soziologii und Politik und wird bruucht für e ziilti und verdeckti Iiflussnahm. Dodrmit si alli Prozäss gmeint, wo s Erläbe und Verhalte vo Einzelne und vo Gruppe wei beiiflusse und ohni ass die, wo beiiflusst wärde das merke (Camouflage). 

Ass d Manipulation nit offesichtlig isch, begleitet dr Begriff in de meiste vo siine Bedütige. So chan e Buechhalter Zahle in dr Bilanz manipuliere oder e Chartespiiler Spiilcharte. Nid immere isch aber e Manipulation öbbis Gheims: In siiner ursprünglige Bedütig vo Handgriff stoht Manipulation in dr manuelle Medizin für e Reihje vo Technike, wo mit dr Hand usgfüehrt wärde und won e Blockierig sötte frei mache. In dr Informationstechnik git s zum Bispil d Manipulation vo Bit, wo Computerbrogramm drmit Zahle chönne verändere, was zum Bispil cha bruucht wärde, zum Fählerkorrekturverfahre uszfüehre.
Wurfmesser

Äs **Wurfmässer** isch ä Wurfwaffe, wo mit ere spezieue Form u ere gnaue Gwichtsverdeilig eso konstruiert isch, dass es cha gworfe wärde.

## Beschribig

Wurfmässer sy für di spezieue Aforderige apasst: Si sy us ämene Materiau, wo gnue flexibu isch, für das es o bi ungünschtigem Ufträffe uf herti Ziu nid bricht. Guet geignet sy Fäderstausorte.

Je nach Awändig wärde schtumpfi (Sport) odr scharfi (Jagd) Klingäne brucht. Dr Schwärpunkt isch öpe ir Mitti vom Wurfmässer, für ä glychmäsigi Flugeigeschaft z erzile. Nid usbalancierti Mässer nimmt me grundsätzlech am liechtere Ändi i d Hang. Wurfmässer unger 200g a Gwicht wärde vo professionelle Sportler nid brucht, wiu dr Flug schwär z kontrolliere isch. I dr USA wärde schwäri Wurfmässer bevorzugt, wo viufach vorderlaschtig u scharf sy. Afrikanischi Wurfmässer sy traditioneui Waffene. Dene iri Form isch sehr ungerschidlech.

## Literatur
*  
* 

## Weblink

* Informatione, Aleitige und Videos
* Dr europäischi Wärferverein "Fliegende Klingen" (EuroThrowers)
Waffe

As **Waffe** wärde im Allgemeine alli Gegeständ bezeichnet, wo mä drmit cha Läbewäse in ihrer Handligsfähigkeit iischränke oder handligsunfähig mache, physisch oder psychisch verletze oder döde. Au die Middel zele drzue,  wo mä mit ene Gegeständ oder immaterielli Güeter cha beschädige, zerstöre oder gebruuchsunfähig mache.

Zu de Waffe zele au Sportgrät, wo für e sportlig Wettkampf bestimmt si und äntwäder us Waffe entwicklet worde si oder s Gfährdigspotential von ere Waffe hai.

Us soziologischer Sicht si Waffe Gegeständ vo dr materiale Kultur, wo d Körperchraft bi Gwaltaawändige umsetze und/oder steigere bzw. ersetze und so bi bestimmte Forme von ere Usenandersetzig mit Jagdwild oder Gegner vo dr eigene Spezies zum ene Vorteil sölle füehre. Die Definition entspricht witestgehend em allgemeine Sproochgebruuch.

Im wiitere Sinn wärde au Gegeständ, wo zum Schutz diene as Waffe bezeichnet. Mä redet denn vo passive oder Schutzwaffe.

Mä cha dr Begriff „Waffe“ au im nit-materielle Sinn definiere. In dr psychologische Chriegfüehrig chönne zum Bispil alli Mittel, wo chönne drzue diene d Moral vo de gegnerische Soldate, aber au vo dr Zivilbevölkerig vom Gegner, as Waffe bezeichnet wärde. Wiiterhii chönne alli Middel vo dr Information, Desinformation, Underwanderig, Sabotage und Usüebig vo psychologischem Druck uf Kombattante, wo dr Chriegs- und Kampfiisatz understütze, as Iisatz vo Waffe bedrachtet wärde.

Au Computerprogramm chönne as Waffe diene. Dr Iisatz vo *[[Malware]]* (Vire, Würmer, Trojaner, usw.) as elektronische Aagriff uf Dateverarbeitigsaalage dient dr Zerstörig vo Date oder vo materielle Aalage, wie s mit em Stuxnet Computerwurm z Iran bassiert isch, wo vermuetlig Uranzentrifuge zerstört worde si.

Jeger bezeichne au d Hauer vo de Wildsäu as „Waffe“ oder „Gwehr“ (je noch Sproochruum); au s Gweih oder d Hörner vom ene Dier chönne as „Waffe“ oder „Spiess“ bezeichnet wärde.

## Literatur
* Lars Winkelsdorf: *Waffenrepublik Deutschland. Der Bürger am Abzug.* Fackelträgerverlag, Köln 2010, ISBN 978-3-7716-4450-5.
Sulzbach (Lauterbach)

**Sulzba** isch a Dorfli bii Luddrbach im Schwarzwald. Es hätt koan rechte Ortskearn. Aber ä schee kloa Kirchle. Nachbarort sin Schilte, Hornberg und Luddrbach. Sulzba isch bekannt für schene Wanderweeg.
David Last

De **David Last** (* 25. August 1969 z Köln) isch langi Zit im Bündnerland Pfarrer gsii und hüt isch er s im Sanggalisch-Appezällische.

Er isch Autor vo zahlriiche dütsche Wikipedia-Artikel über Bündner reformierti Chilegebäud. Des het zu eme Medieecho in de Reformierte Press gfüert, e Zitschrift, wo schwiizwit verbreitet isch.

## Läbe
De David Last isch ursprünglich vo Dütschland. Er isch z Bergisch Gladbach ufgwachse und het nach em Abitur in Münster, Tübinge und Züri evangelischi Theologii gstudiert. Sini ersti Pfarrstell het er im 1997 im Bündnerische Ramosch gha. Dänn isch er drüü Jahr z Brig und dänn foif Jahr z Tschiertsche gsi. Ab em 2008 isch er z Pontresina Pfarrer gsi und ab em 2014 z Sagogn.

Nachane het er am Hochalpine Inschtitut Ftan as Religions- und Arbetstechniklehrer gschaffet. Sit 2022 isch er Pfarrer i de Chilegmeind Thal-Lutzeberg.

Näbe Dütsch redt er au Romanisch. Er isch ghürote mit dr Karin Last-Flammer, wo us em Thurgi stammt, und zäme händ s vier Chind. Sini Frau schaffet hüt as Diakonin.

## Weblink
* 
* 

## Fuessnoote
Hans Bock der Ältere

Dr **Hans Bock dr Elter** (* um 1550 z Zabere; † 16. Merz 1624 z Basel) isch e Basler Mooler, Zeichner und Geometer gsi.

## Läbe
Dr Hans Bock isch um 1550 im elsässische Zabere uf d Wält cho. Er het wohrschiinlig z Strossburg e Lehr gmacht. 1570  isch er Gsell bim Hans Hug Kluber z Basel worde und zwäi Joor spööter isch er in d Himmelszumft ufgnoh worde. 1573 het er d Elisabeth Kleinmann ghürotet. Im gliiche Johr het er au d Basler Bürgerschaft übercho. 1585 het er em Kluber siiner Witwe s Huus «Zum Susen»  am Bluemerain für 400 Pfund abkauft. Siini Söhn Hans dr Jünger, Felix, Emanuel dr Elteri, Peter und Nicolaus hai mit em in siiner Wärkstatt gschafft, wo si grooss worde si.

## Wärk

Im Basler Roothuus het er 1579 d Wärk vo Hans Holbei em Jüngere restauriert, wo sälle 1521 im domolige Groossrootssaal gmoolt het. 1586 isch d Allegorii "Tag und Nacht" und 1597 s "Bad zu Leuk" entstande. 1600 hai är und siini Söhn en 18-deilige Mariezyklus für St. Blasie im Schwarzwald gmoolt, wo mä hüte no z Eisiidle cha aaluege. Zwüsche 1608 und 1611 het dr Bock im Roothuus eigeni Wärk gmacht: Er het über de Portal s Stadtwappe gmoolt und Siigesgöttinne mit Palmzwiig und e Chinderfestumzug abbildet. 1608/09 si vo ihm au d Wärk «Josaphat ermahnt die Richter» und «Herodes vor Hyrcanus» an de sitlige Wänd vom Innehof under de Arkade entstande. Über dr Rootsstääge het er s «Jüngste Gericht» dargstellt. As Mooler gältet er as Nochfolger vom Holbei.

Vo iiflussriiche Baslern wie em Felix Platter und em Basilius Amerbach het er as wüsseschaftlige Zeichner Ufdräg übercho. In de 1580er het er für e Amerbach die römische Ruine z Augusta Raurica zeichnet und für e Platter dr «Luzärner Riis».

As Geometer het dr Bock 1588 dr Grundriss vo Basel vermässe und 1611-16 dä vo Colmar. 1623 het er e Stadtblan vo Basel zeichnet.

## Weblingg

*
Hans Hug Kluber

Dr **Hans Hug Kluber** (1535/6-1578) isch e Basler Mooler gsi.

Dr Kluber (odr Klauber) isch 1535/36 z Basel uf d Wält cho. Si Lehrzit het er vermuetlig bim Hans Asper z Züri absolviert. 1555 isch er dr Basler Moolerzumft «zum Himmel» biidräte. Dr Hans Bock dr Elteri isch 1570 bi ihm Gsell worde. Dr Kluber isch mit dr Barbara Haller verhürotet gsi. Am 2. Februar 1578 isch er z Basel an dr Pest gstorbe.

Zwar het me Beleeg für vili Ufdräg, aber vo siine Wärk isch nüm vil umewääg:  Zeichnige noch eltere Meister (1548), zwei Bildniss (1552), eis vom Hans Rispach und eis vo dr Barbara Meyer zum Pfiil, e Portret vo dr Familie vom Basler Zumftmeister Hans Rudolf Faesch (1559, im Kunstmuseum Basel) und d "Geburt Christi" (1562, im Kunstmuseum Basel). Z Basel het dr Kluber immer wider öffentligi Wandmoolereie usgfüehrt. 1568 het er dr Dotedanz an dr Predigerchille, wo Fragmänt drvo im Historische Museum Basel z gseh si, restauriert und es Portret vo sich und siiner Familie und es Skelett im Stil vom Vesalius drzue zeichnet. 1575 het er e Riterbild am Näbedoor vom Grossbasler Rhiidor gmoolt, wo nit erhalten isch. 

Im Kluber si Wärk zeigt dr Iifluss vom Hans Holbei em Jüngere.

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblingg
* 

## Fuessnote
Barfüsserplatz

Dr **Barfüesserblatz** (umgangssproochlig *Barfi* oder *Seibi*) lit im Zentrum vo dr Schwizer Stadt Basel. Acht Dramlinie gönge quer über e Blatz, wo eine vo de wichtigste Dramchnotepünkt in dr Stadt isch. Jedes Johr an dr Herbstmäss git s uf em Barfi Bude und Fahrgschäft.

Dr Barfüesserblatz lit vor dr Barfüesserkiirche, wo hüte s Historische Museum dinn isch. In Blatz iine chömme d *[[Gerbergasse (Basel)|Gärbergass]]* as eigetligi Dalstross vo dr Altstadt, d *[[Falknerstrasse|Falknerstrooss]]*, wo 1900 us dr Birsigüberdeckig entstanden isch, d *Stritgass* as Verbindig zur *[[Freie Strasse (Basel)|Freie Strooss]]*, dr *[[Steinenberg|Steinebärg]]* und dr *[[Kohlenberg (Basel)|Kohlebärg]]*, d Stroosse in dr Lag vo de Gräbe vom innere Muurering und d *[[Steinen-Vorstadt|Steinevorstadt]]*, d Basler Vergnüegigsstrooss, wo an dr Nummere Äis s Diddihuusmuseum dehäi isch und grad wisawii s Stadtcasino mit em berüemte Muusigsaal. En anderi Seenswürdikäit isch dr Samson und Delila-Brunne am Egge vo dr Stritgass.

## Gschicht
Scho um 1100 het s am Blatz vo dr Barfüesserkiirche e Gwärbsiidlig ge, und er isch eine vo de vier Kärn vo dr Dalstadt, em Zentrum vo dr Stadt Basel, gsi. Im Johr 1256 het dr Bättelorde vo de Franziskaner, wo im dütschsproochige Ruum au as „Barfüesser“ bekannt gsi si, si Kloster am Blatz baut und em so si Name gee. Noch em Ärdbebe vo 1356 het mä dr Klostervorblatz e baar Johr lang as Märtblatz bruucht. Uf em Barfi het mä Johrhunderti lang mit Holz und Chohle und mit Säu ghandlet, und wäge däm het dr Blatz si Übername Seibi (= Säu-blatz) überchoo, wo hüte no bruucht wird. Noch dr Reformation isch d Umfassigsmuure vom ehemolige Kloster abgrisse und dr Blatz eso vergrösseret worde. 
Es isch woorschinlig 1529 gsi, wo me dr Birsig uf dr ganze Lengi vom Barfüesserblatz iidoolt het. 

Vom Johr 1758 aa isch er dr eigetligi Baasler Märt- und Mässblatz gsi. 

S Usgseh vom Barfi het sich im Johr 1821 markant gänderet, wo mä verschidnigi Klosterbaute samt dr innere Stadtmuure drnäbe und ihre Dürm abgrisse het. Dr Blatz isch so gege d Steinevorstadt offe gsi und s Gsellschaftshuus, s hütige Stadtcasino, isch baut worde. 

Vo 1883 aa het mä uf em Seibi au Grosshandel mit Gmües und Obst bedriibe. Dä isch denn 1929 in die neu eröffneti Märthalle bim Bahnhof Basel SBB verleit worde.

Im Johr 1936 isch dr Blatz deilwiis abgsänkt worde. Gege d Barfüesserkiirche aane het mä e Stützmuure baut, wo dr Übername *Klagemuure* übercho het. 1979 het mä die Muure mit ere grosse Stääge ersetzt. 

Quer dur e Blatz verbindet e Strooss dr Steinebärg und Kohlebärg mit dr Falknerstrooss. Uf em ganze Blatz git s keini Parkblätz für Auti.

## Drämli

Dr Barfüesserblatz isch noch dr Haltstell Bankverein dr einzig Blatz z Basel, wo vo acht Dramlinie vo dr BVB und dr BLT bedient wird und isch dorum e wichdige Umstiigpunkt.

## Litratur
**Geographischer Exkursionsführer der Region Basel*, Wepf&Co. Verlag, 1980
**Eugen A. Meier - Basel anno dazumal*, Birkhäuser Verlag Basel, 1980 

## Weblingg

## Fuessnoote
Platonische Liebe

Die **Platonischi Liebi** isch d Liebi nume uf dr geistige Ebeni, wo uf e antike griechische Philosoph Platon (428/427 bis 348/347 v.&nbsp;Chr.) zrugggfüehrt wird.

Hützudags bezeichnet platonischi Liebi e Liebi ohni erotischi Komponänte uf dr Basis von ere seelische Verbundenheit und innige Fründschaft.

Dr Plato het in sim Wärk *[[Symposion (Platon)|Symposion]]* die platonischi Liebi und Verbundeheit usfüehrlich beschriibe und se in erste Linie dr sexuell motivierte Liebi gegenübergstellt. Noch em Plato isch die wohri Liebi nume under „Gliiche“ möglig. „Gliiche“ bedütet, ass beidi Individue en entwickleti und bewussti Seel hai, und s Geschlächt spiilt drbii kei Rolle. Fälschligerwiis wird under „gliich“ mänggisch Homosexualität verstande, was nid zuedrifft, wil di platonischi Liebi frei vo Sexualität isch.

Dr Plato beschriibt, wie dr jung, schön Alkibiades vergäblig brobiert het, dr alt und hässlig Sokrates z verfüehre. Dä schloot statt er sexuelle Vereinigung e „höcheri“, nidkörperligi Form vo dr Liebi vor, wo sich d Seele zuenander finde.

Noch em Plato isch die platonischi Liebi die höchsti Stuefe vo dr Liebi. Si stieng drmit im Gegesatz zur körperlige Liebi. Die bildi die ersti, understi Stuefe vo dr Liebi. Dodrvo as Usgangspunggt chönn dr Mensch d Liebi zu schöne und guete Läbensiistellige lehre (zweiti Stuefe). Die dritti Stuefe isch d Liebi zur Wüsseschaft. Denn chiem as höchsti Stuefe die platonischi, geistigi Liebi. Si entsprächi em Sträbe noch Ideal wie Schönheit, Wohret und letztändlich Göttlichkeit, wo jedem Mensch iigee sig. Nume sehr wenigi Mensche wurde die letzti Stuefe erreiche (vergliich im Symposion d Gschicht vo dr Diotima). Dene, wo die Liebi praktiziere, sait dr Plato Philosophe. Noch däm Aasatz fasst dr Plato au d Philosophii ihrem Wäse nooch as Liebi uf.

As Erste het dr Philosoph Marsilio Ficino (1433–1499) in dr Renaissance vo dr platonische Liebi as *amor Platonicus* gredet.

## Litratur
* Achim Wurm: *Platonicus amor. Lesarten der Liebe bei Platon, Plotin und Ficino*. De Gruyter, Berlin 2008, ISBN 978-3-11-020425-4