open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chrysanthema

D **Chrysanthema** isch e Bluemeuusstellig, wu syter 1998 alljohr z Lohr im Spotjohr stattfindet. Doderby wird d Innestadt vu Lohr mit Döuserte vu Kaskadechrysantheme gschmickt.

## Gschicht
Am Änd vu dr 1980er Johr sin Stadtgärtner vu Lohr uf Bsuech in dr Lohrer Partnerstadt Dole (Département Jura, Region Franche-Comté) gsii un hän dert d Kaskadechrysantheme chännegleert, wu dert zichtet wääre. Si hän d Idee ghaa, die Blueme au z Lohr aazpflanze. Im Novämber 1993 sin zem erschte Mol effetligi Gebei mit Kaskadechrysantheme gschmickt wore un in dr Lohrer Sulzberghalle het e großi Chrysanthemeschau stattgfunde.

E zwooti Chrysanthemeuusstellig isch anne 1997 veraastaltet wore. Dr groß Erfolg vun re het derzue gfiert, ass 1998 zem erschte Mol e Freilanduusstellig gmacht wore isch, mit Hunderte vu Kaskadechrysantheme an historische Gebei, in dr Fueßgängerzone, an Brunne un an verschidene Blätz in dr Stadt.

Fir d Uustellig anne 1999 isch dr Bstand an Kaskadechrysantheme vu dr Lohrer Stadtgärtnerei uf iber 700 Stuck ufgstockt wore. Im Lauf vu dr Johr sin s allmee wore, bi dr Chrysanthema im Novämber 2011 sin s iber 10.000 Chrysantheme gsii.

## Chrysanthemechenigi

Syt 2006 wird zue dr Chrysanthema alljohr e *Chrysanthemenkönigin* gwehlt.
* 2006: Anita Nuvolin
* 2007: Simone Fehrenbacher
* 2008: Nelli Schmidt
* 2009: Marion Fischer
* 2010: Natalie Gerras
* 2011: Heike Engel
* 2012: Sarah Heitzmann
* 2013: Valerie Silberer
* 2014: Juliane Dörflinger
* 2015: Silke Faißt
* 2016: Jessica Neugebauer
* 2017: Lea Johanna Krauss
* 2018: Sonja Moser
* 2019: Lorena Harter
* 2020 un 2021 isch d Chrysanthema wäg dr COVID-19-Pandemi uusgfalle. D Amtszyt vu dr Lorena Harter isch um ai Johr verlengeret wore.
* 2022: Juliane Tide
* 2023: Marion Sütterlin
* 2024: Birgit Antonetty
* 2025: Valerie Hübner

## Bilder

Lahr_Chrysanthèmes_1.jpg
Lahr_Chrysanthèmes_2.jpg
Lahr_Chrysanthèmes_4.jpg
Lahr_Chrysanthèmes_5.jpg
Lahr_Chrysanthèmes_6.jpg
Lahr_Chrysanthèmes_7.jpg
Lahr_Chrysanthèmes_8.jpg
Lahr_Chrysanthèmes_9.jpg
Lahr_Chrysanthèmes10.jpg
Die_M%C3%BCmmele_vom_Mummelsee.jpg
Chrysanthema 2016 Lahr jm24345.jpg
Chrysanthema_2025_01.jpg
Chrysanthema_2025_02.jpg
Chrysanthema_2025_03.jpg
Chrysanthema_2025_04.jpg


## Weblink
* 
* www.chrysanthema.lahr.de
* Chrysanthema (lahr.de)
* Chrysanthema (Badische Zeitung)

## Fueßnote
Mandach

**Mandach** isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau, nördlich vom Bezirkshauptort Brugg.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 554 Hektare, dodervo sind 147 Hektare Wald und 35 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 638 Meter, di tüfschti uf 430 Meter.

## Gschicht
S erschti Mol taucht *Mandacho* in ere Urkund us em Johr 1218 uf. 
Im Mittelalter sind Wessebärger Grundbsitzer z Mandach gsi und s Dorf het zum habsburgische Amt Waldshuet ghört. Im 1316 hei d Habsburger d Landesherrschaft an d Wessebärger verpfändet und di hei in de Folg us de Dörfer Mandach und Hottl es chlises unabhängigs Territorium chönne schaffe. Im 1468 hei d Bärner in de Folg vom Waldshueterchrieg d Herrschaft Wessebärg eroberet und Mandach em Amt Schänkebärg iiglideret. Zämme mit Hottl het Mandach de Grichtsbezirk Wessebärg bildet. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Mandach ghört sither zum Kanton Aargau.

## Weblink

## Fuessnoote
Pflanzennamen Flums

Die Liste zällt **Pflanzenäme vo [[Flums]]** im Kantoo Sanggale uuf.

## Lueg au
*Alemannischi Pflanzenäme
*Tiernäme vo Flums

## Büecher
*Gebhart Karl Stähli: *Wörterbuch des Flumser Dialektes*, 1976
*SDS Bd. VI, VII u.&nbsp;a.
Ruine Urgiz

D **Ruine Urgiz** isch e ehemoligi Burg uf em Gmeindsbann vo Däischbere im Schwiizer Kanton Aargau. D Ruine ligt nordöschtlich vom Dorf uf eme Felsgrat öppe 120 Meter über em Tal.

Vo de Entstehigsgschicht isch wenig bekannt, aber schpöteschtens im 12. Johrhundert isch si bauet worde. In ere Urkund taucht si s erschti Mol im Johr 1277 uf, wo d Herre vo Uriols gnennt werde, wo d Burg vom Bischof von Strassburg als Lehe hei übercho. Au di beide Dörfer Däischbere und Schp, wo zämme d Herrschaft Urgiz bildet hei, hei zum Lehe ghört. Nach em 1315 werdet di Herre vo Uriols nüm gnennt und so isch di witeri Gschicht vo de Burg so unklar wi d Entstehig. Bekannt isch, dass si durch Basler Erdbäbe vo 1356i schwer beschädigt worde-n-isch. Im 1429i hei d Effinger vo Brugg s Lehe vo de Burg gha und im 1444 isch d Burg an d Familie Rätz vo Säckinge verchauft worde und im 1475i an d Hasfurter vo Lozärn. Im 1502 hei d Bärner d Herrschaft Urgiz kauft, d Burg isch damals scho e Ruine gsi. Im 1996i/97i het me d Muurrescht vo de Burg freiglägt und konserviert.
Ruine Tegerfelden

D **Ruine Tägerfäld** isch e ehemoligi Burg uf em Gmeindsbann vo Tägerfäld im Schwiizer Kanton Aargau. Si liet uf eme Felsvorsprung vom Ruckfeld. 

Wi d Burg entschtande-n-isch weiss me hüt nümm so genau. Si isch am Änd vom 11. Johrhundert bauet worde und het de Freiherre vo Tägerfäld ghört. D Familie isch mit em Tod vom Walter III. von Tegerfelden (er isch im 1254i zum letschte mol in ere Urkund erwähnt worde) im Mannesschtamm usgschtorbe. D Tochter und ihre Maa, de Ulrich von Klingen hei scho im 1236i s Erb übernoh. Scho im 1269i wird d Burg in ere Urkund als Ruine bezeichnet. Hüt gseht me numme noch wenigi Überräscht.

## Weblink
Pflanzennamen Kesswil

**Pflanzenäme vo [[Kesswil|Chesswil]]** im Tuurgi

## Büecher
*Fritz Enderlin: *Die Mundart von Kesswil*; Huber & Co., Frauenfeld (1911)

## Lueg au
*Alemannischi Pflanzenäme
*Tiernäme vo Chesswil
Schloss Wildegg

S **Schloss Wildegg** isch es Schloss uf em Gmeindsbann vo Mörike-Wildegg im Schwiizer Kanton Aargau. S Schloss ligt öppe 80 Meter oberhalb vom Dorf Wildegg uf em Chäschtebärg oberhalb vo de Aare. 

Di ursprünglich Burg isch vo de Habsburger um s Johr 1200 umme bauet worde. S erschti Mol in ere Urkund taucht d Burg im Johr 1242 uf und isch vo Vasalle vo de Habsburger, de Wildegger bewohnt gsi. Wo di Familie im 1348 usgschtorbe isch, hei d Herre vo Hallwyl Wildegg übernoh. Ab em 1415 sind Bärner Landesherre gsi und d Wildegg het ab em 1437i e paar Mol de Bsitzer gwächslet. Nach de Hallwyler sind des d Herre von Greyffesee und dann d Ballmooser gsi, bevor d Schtadt Bärn Bsitzer worde-n-isch. D Bärner hei d Wildegg dann im 1483/84 an d Effinger, ere Patrizierfamilie vo Brugg, verchauft. Im 1522 isch d Burg wäge em Blitzschlag abbrönnt und dann wider ufbauet worde. Im 1684 isch si zu eme Schloss umbauet worde und im 1912 isch di letzscht Effinger ohne Nachkomme gschtorbe. S Schloss isch an d Eidgnosseschaft gfalle, wo s zum 1. Jänner 2011 an de Kanton Aargau verchauft het.

## Weblink
Ruine Schenkenberg

D **Ruine Schänkebärg** isch e Burgruine uf em Gmeindsbann vo Thale im Schwiizer Kanton Aargau. Si ligt uf em Schänkebärg öppe 200 Meter überm Tal.

D Burg isch vermuetlich im 13. Johrhundert vo de Habsburger erbaut worde. S erschti Mol taucht d Burg im 1243i in ere Urkund uf, und si isch vo de Schänke vo Schänkebärg bewohnt gsi, Vasalle vo de Habsburger. De Bsitz vo de Burg het mit de Johr immer wider emol gwächslet. In de Folg vo de Habsburger Niderlag bi de Schlacht bi Sämpach hei di us finanzielle Gründ d Burg verpfändet und im 1415 hei si ihre ganze Aargauer Bsitz verlore, d Herrschaft Schänkebärg isch aber unabhängig blibe und de König Sigismund het d Burg im 1417 unter sin persönliche Schutz gstellt. Im 1431 het d Bsitzerin, Margaretha von Fridlingen, s Schloss und alli Rächt wo dodermit verbunde si gsi, an de Freiherr Thüring von Aarburg verchauft. Wo de Thüring im 1451 finanzielle Probläm het übercho, het er d Herrschaft an de Hans und de Markwart vo Baldegg verchauft. Di hei sich mit Öschtriich verbündet. Des het immer wider Schtiit mit de Bärner gäh und so hei d Bärner im 1460 d Herrschaft udn d Burg Schänkebärg iignoh. Burg isch doderbi beschädiget worde, aber me het si wider in Stand gsetzt und us de Herrschaft Schänkebärg isch s Amt Schänkebärg worde und de Bärner Landvogt het d Burg zu sim Dienschtsitz gmacht. Wil d Burg an ere schtrategisch wichtige Schtell und nöch an de Gränze zu Vorderöschtriich gläge-n-isch, isch si stark usbauet worde. Gliichwohl het me am Unterhalt gschpart und so isch di Burg mit de Ziit so baufällig worde, dass de Landvogt im 1720 uf s Schloss Wildeschtei züglet isch und d Bärner d Burg Schänkebärg hei la verfalle. Im 1798 isch d Ruine in de Bsitz vom noie Kanton Aargau scho und im 1837 het si en dubiose «Herr vo Schänkebärg» kauft. Wil der aber verschwunden isch, sind Bsitzverhältnis lang unklar gsi. Me het si für herrelos erklärt und im Mai 1918 versteigeret. Für 50 Franke het si d Aargauischi Vereinigung für Heimatschutz kauft, wo sither immer wider Sicherigs- und Konserviirigsarbeite het la durreführe. Hüt stoht d Ruine unter Denkmalschutz und gilt als Baudenkmal vo nationaler Bedütig.

## Weblink
Landvogteischloss Baden

S **«Landvogteischloss Bade»** isch e Burg in de Schtadt Bade im Kanton Aargau.

Es stoot diräkt an de Limet und an de ängschte Schtell vo de Badener Klus am rächte Ufer. dört het’s im Fluss wäge de Felse e chline Lauffe.

Im 12. Johrhundert isch an de Limet s «Niderhus», e chlini Burg, entstande und im 1265i wird es erschtmols «Niederi Feschte» gnennt. Zerscht hei Vasalle vo de Länzburger drin gläbt. Wo d Badner Linie vo de Länzburger im 1173 im Mannesschtamm usgschtorben isch, isch d Burg an d Kyburger gfalle und nach dene ihrem Usschtärbe im 1264 hei d Habsburger zerscht d Verwaltig vom Huus übernoh, ab 1273 isch es ganz in ihrem Bsitz gsi.

Wo Bade im 1360 sini Schtadtmuure und Befeschtigungsaalage erwiteret het, isch s «Niderhus» mit iibezoge worde und het als Brüggechopf de Übergang über d Limet mit dr Holzbrugg und de churzi Durchgang bis zum Schartefäls am Fuess vo de Lägere gsicheret. D Stadt het so di ganzi Klus zwüsche de Burg Schtei und em Schartefäls abgriglet und chönne kontroliire.

Wo d Eidgnosse im 1415 d Grafschaft Bade eroberet hei, isch s «Niderhus» schwär beschädigt worde, me het s de aber wider gflickt. Sider het de äiggnössisch Landvogt sin Sitz im «Niderhus» gha. Will d Burg mit dr Zyt baufällig worde-n-isch, hets im 1484 Plän gäh, s «Niderhus» abzrisse und de Schtei wider ufzbaue. Us Koschtegründ het me sich aber vo 1486 bis 1490 s «Niderhus» zum «Landvogteischloss» usbauet.

Zwüsche 1690 und 1962 hei d Badener d Befeschtigungsaalage witer usbauet, was de Zürcher gar nöd passt het. Nach de Niderlag vo de katholische Kantön im Zweite Villmärgerchrieg, wo numme no Zürcher, Bärner oder Glarner hei dürfe Landvögt z Bade si, sind Teil vo de Befeschtigungsaalage wider abgrisse worde.

Wo im März 1798 d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt sind und di Helvetisch Republik usgruefe worde-n-isch, het d Burg iiri Funktion verlore. Im Zwöite Koalizionschrieg isch d Burg a dr Frontlinie gsii, wo dr Limet no gangen isch.

Im 1804 isch dr Turm in de Bsitz vom Kanton cho, wone im 1807 an d Stadt Bade verchauft het. Bade het s Giböid zerscht als Schulhuus bruucht und spöter als Gfängnis. D Versüech, dr Turm z vergante, sind gschiteret, und so het me ne halt zwüsche 1909 und 1912 renoviert, und de isch s Historische Museum Bade drii cho.

Zum historische Museum ghört au de modern Aabau, wo wäge sinere Form i dr Umgangssprooch «Meloneschnitz» heisst. bim Museum isch hüt au s Stadtarchiv Bade.

## Literatur
* 

## Weblink
Schloss Auenstein

S **Schloss Gaueschtei** isch es Schloss am Dorfrand vo Gaueschtei im Schwiizer Kanton Aargau. S Schloss ligt uf eme Fälse, wo ursprünglich en Insle in de Aare gsi isch. Hüt sind's öppe 50 Meter bis zum Fluss.

Di ursprünglich Burg isch im 13. Johrhundert bauet worde, vermuetlich im Uftrag vo de *Herre vo Gowenstein*. Im 1307 wird d Burg in ere Urkund erwähnt und het de Herre vo Rinach ghört. Wo's im 1389 zu Gfecht zwüsche de Habsburger und de Eidgnosse cho isch, hei d Bärner d Burg gschtürmt und aazündt. D Burg isch zerscht nöd wider ufbaut worde. Wil aber zum Bsitz vo de Burg au s Dorf Gaueschtei ghört het, isch si 1465 vo de Rinacher an de Heinrich Hasfurter vo Lozärn verchauft worde. Im 1487 het si de Hans Rudolf vo Luternau kauft, aber scho im 1491 isch si in de Bsitz vo de Müliner cho, ere Brugger Familie, wo au im Bsitz vo de Burg Kaschtle gsi isch. Im 1648 het de Johann Ludwig von Erlach d Ruine kauft und 1732 hei d Erlacher si an d Schtadt Bärn verchauft.
Im 1803 isch d Ruine zum Kanton Aargau cho, wo si an Privati verchauft het. Di hei im 1858 d Ruine bewohnbar gmacht und zu eme chline Schlössli usbauet. S Schloss isch hüt gäng no in Privatbsitz.

## Weblink
Oberflachs

**Oberflachs** isch en ehemoligi Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. Si het uf de 1. Jänner 2014 mit de Gmeind Schinznach-Dorf fusioniert. Die noi Gmeind heisst Schinznach. S Dorf ligt im Schenkebärgertal.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 338 Hektare, dodervo sind 127 Hektare Wald und 30 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 770 Meter, di tüfschti uf 

## Gschicht

S erschti Mol taucht *Obernflacht* in ere Urkund us em Johr 1301 uf. S Dorf isch aber sicher e chli älter, Scho im 1238 sind d Schenke vo Kastle gnennt, wo Vasalle vo de Kyburger gsi sind. D Burg Kastle hets also scho in dere Ziit gäh. Im 1262 isch uf em gliiche Hubel, uf dem Kastle stoht, d Burg Rucheschtei bauet worde. Im 1264i, wo d Kyburger usgschtorbe sind, hei d Habsburger d Landesherrschaft übernoh. Im 1311 hei d Herr vo Mülinen s Dorf und di beide Burge chauft und d Herrschaft Kastle gründt.
Im Johr 1460 hei d Bärner s Schänkebärgertal eroberet und d Landesherrschaft übernoh. D Herre vo Mülinen hei aber ihri aagschtammte Rächt, wi zum Bischpil s Nidergricht chönne bhalte. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. Im 1631i het de Johann Ludwig von Erlach d Herrschaft Kastle chauft. Woo d Burg Rucheschtei im 1642 abbrönnt isch, het de Johann Ludwig von Erlach d Burg Kastle zu eme Schloss la umbaue. Im 1732 het d Schtadt Bärn d Herrschaft Kastle chauft und im Schloss de Sitz vo de chlinschte Landvogtei vom Bärner Aargau iigricht. 
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Oberflachs ghört sither zum Kanton Aargau.

## Literatur
* 
* Michael Stettler, Emil Maurer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau.* Band II: *Die Bezirke Brugg, Lenzburg.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 29). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1953.

## Weblink

*  Oberflachs under Gschicht uf de Website vo de Gmeind Schinznach

## Fuessnoote
Ruine Freudenau

D **Ruine Freudenau** isch en ehemoligi Burg, wo uf em Gmeindsbann vo Undersiggetal im Kanton Aargau ligt.

Dr Burgplatz isch direkt am Ufer vo de Aare.

D Freudenau isch bauet worde zum en Brugg über d Aare, wo ums Johr 1240 vo hiir uf Schtilli baut worde-n-isch, z sichere. An dere Schtelle hei sich es baar Schtrosseverbindige gchrüzt, will numme ein Fluss z überquere isch gsi und nöd, wie e chli witer im Süde oberhalb vom Wasserschloss, grad drüü. Näbe de Schtroose hei au d Flussverbindige vo Bärn, Lozärn und Züri uf Basel hiir vorbi gführt. Vermuetlich isch ind e Burg au en Umschlagsplatz gsi, wil si grossi Chällerrüüm het gha.

Aber scho am Aafang vom 14. Johrhundert het d Burg vil vo ihre Bedütig verlore. D Brugg isch durch e Fähri ersetzt worde, wo nöd uf di Art het müesse gschützt werde. De gröschti Teil vo de Burgaalag isch dann am 25. Däzember 1351 bi eme Chriegszug vo de Zürcher zerschtört worde, de Räscht bi em Grossbrand am Aafang vom 15. Johrhundert. 

D Burg isch dann verlasse worde und mit de Ziit immer witer zämmegheit.

## Literatur
* Max Baumann, Peter Frey: *Freudenau im unteren Aaretal. Burganlage und Flussübergang im Mittelalter*. Gemeindeverwaltung Untersiggenthal, Untersiggenthal 1983.
Schloss Brunegg

S **Schloss Brunegg** isch es Schloss uf em Gmeindsbann vo Brunegg im Schwiizer Kanton Aargau. S Schloss ligt uf em Felsusläufer vom Chäschtebärg öppe 120 Meter oberhalb vom Dorf.

Im 13. Johrhundert hei d Habsburger e Burg laa baue und hei s Lehe de Schänke vo Brunegg gäh. Nach de Brunegger werde au d Hedinger, Troschtburger und d Gessler vo Maiebärg als Bsitzer gnennt. Wo d Bärner im 1415 de weschtlichi Teil vom Aargau eroberet hei, het Brunegg Widerstand gleischtet und isch gliichwohl eroberet worde. Im 1470i hei d Bärner s Lehe iizoge und hei s 1472/73 de Familie Segesser vo Mellige gäh. Wo d Bärner im 1528 d Reformation iigführt hei, hei d Segesser (wo als Melliger Gschlecht katholisch blibe sind) d Burg wider an Bärn verchauft. So isch de Burg im 1804 an de Kanton Aargau cho und 1805/06 in es Schloss umbaut worde. Sit em 1815 isch s Schloss in Privatbsitz.

## Literatur
* Michael Stettler: *Das Schloss Brunegg*. In: Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte (Hrsg.): *Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau. Band II: Die Bezirke Lenzburg und Brugg*. Basel 1953, S. 344-353.

## Weblink
Gessler

D **Gessler** sind Vasalle vo de Habsburger gsi und hei z Maiebärg und z Brunegg für ihri Lehensherre Ufgabe übernoh. Erwähnt wird s Gschlächt zwüschem 13. und em 15. Johrhundert.

S erschti Familiemitgliid, wo in ere Urkund uftaucht, isch de Ulrich I. *Gessilerius de Meginberc* (1250–1279) gsi, wo im 1251 uf Maiebärg cho isch. Maiebärg isch in dere Ziit de Sitz vomene Habsburger Amt gsi. D Mitgliider vo de Familie hei in de folgende Johrzehnt wichtigi Ämter für ihri Habsburger Dienschtherre übernoh und sind herzöglichi Röt, Gsandti und Landvögt gsi. So isch zum Bischpil de Sohn vom Ulrich, de Johannes I. z Morgarte gfalle und de Heinrich III. (zwüsche 1359 bis kurz vor 1408) isch Kammermeischter vom Herzog Leopold III. gsi, Landvogt im Aargau, im Thurgau und im Schwarzwald. Wohnsitz vo de Gessler sind d Burge Neukrenkinge, Grünige und Brunegg gsi und begrabe worde sind si im Chloschter Kappel.

De Nidergang vom Gschlecht vo de Gessler hanget mit de Usenandersetzige zwüsche de Eidgnosse und de Habsburger am Ändi vom 14. und am Aafang vom 15. Johrhundert zämme. Im 1408 hei d Gessler d Herrschaft Grünige de Zürcher verchauft und bi de Eroberig vom Aargau durch Eidgnosse im 1415 hei si de gröschti Teil vo ihrem Bsitz verlore. Vermuetlich isch s Gschlecht mit em Georg, wo 1486 gschtorbe-n-isch, im Mannesschtamm usgschtorbe.

## Weblink
Herrschaft Kasteln

D **Herrschaft Chaschtle** isch es chlises Territorium im hütige Kanton Aargau gsi.

Si het znägscht s Nidergricht über Oberflachs gha und dr Middelpunkt uf de Burg Chaschtle. D Herrschaftsrächt, wo spöter au s Nidergricht vo Schinznach umfasst het, isch immer bi de Bsitzer vo de Burg Chaschtle gläge, also bis ins 1631i bi de Herre vo Mülinen, dann bi de Erlacher und ab 1732 bi de Stadt Bärn. Bärn het d Herrschaft Chaschtle in e Landvogtei umgwandlet. S Nidergricht vo Gaueschtei und Villnachere isch zu Chaschtle cho und s Hochgricht, wo vorher zu Schänkebärg ghört gha het, isch au an d Landvogtei gfalle. Chaschtle isch di chlinscht Landvogtei vo de Bärner gsi.

## Weblink
Schloss Kasteln

S **Schloss Kaschtle** isch es Schloss uf em Gmeindsbann vo Oberflachs im Schwiizer Kanton Aargau. Es ligt uf eme Felsvorsprung am Weschtrand vom Dorf. 

Entschtande isch d Burg öppe um 1200 und ligt numme e chli ewäg vo de Burg Schänkebärg. S erschti mol in ere Urkund taucht si im Johr 1238 uf, wo d Schenke vo Kaschtle als Schlossherre gnennt sind. D Kaschteler sind Vasalle vo de Kyburger gsi. Wo d Kyburger im 1264 usgschtorbe sind, hei d Habsburger d Landesherrschaft gerbt und im 1311 sind Kaschtler usgschtorbe. D Herre vo Müline hei Kaschtle und d Nachbarburg Rucheschtei kauft und hei es chlises Herrschaftsgebiet etablirt. Im 1631 het de Johann Ludwig von Erlach beidi Burge kauft und het d Burg Kaschtle ab 1642 in es Schloss laa umbaue. D Schtei vo de Burg Rucheschtei sind dodefür bruucht worde. De Umbau isch sehr tüür gsi und isch erscht 1650 fertig gsi. D Erlacher hei Kaschtle und d Herrschaft, wo dazughört het, öppe hundert Johr schpäter an d Schtadt Bärn verchauft. Uf dem Wäg isch di chlinschti Landvogtei vo der Bärner entschtande, zu dere hei näbe Oberflachs di Dörfer Gaueschtei, Schinznach und Villnachere ghört. Im 1803 isch s Schloss Kaschtle in de Bsitz vom Kanton Aargau cho, wo s Schloss im 1836 an Privati verchauft het. Im 1855 hei d Gebrüder Schmutziger vo Aarau s Schloss chauft und e «Rettigsaastalt für verwaisti und verwahrlosti Zögling» für Reformiirti gründt. Einer vo de Zögling het am 24. Ougschte 1907 s Schloss aazündt. D Aaschtalt het wägem Widerufbau erscht im 1909 wider chönne eröffnet werde. Hüt isch im Schloss Kaschtle es Schulheim für «normal begabti, verhaltensuffälligi Schüeler».

## Weblink
Tequixquiac

**Tequixquiac** isch e Gmeind im Bundesschdaat Mexiko z Mexiko. Ir Gmeind säuber wohne öppe 33.000 Iwoner (2010) uf 80.34 km². Si ghört zur *Zona Metropolitana del Valle de México*. Tequixquiac ligt im Norde vom Bundesschtaat, öppe 84 km nördlich vo Mexiko-Stadt. D Schtadt gränzt im Norde und Weschte an Apaxco, im Süde an Zumpango, im Südweschte an Huehuetoca und im Oschte an Hueypoxtla und Atotonilco de Tula im Bundesschtaat Hidalgo.




## Weblink

* D'Website vo der Gmeind (spanisch)
Mexiko-Stadt

**Mexiko-Stadt** isch d Hauptschtadt vo Mexiko und ghört zu keim Bundesschtaat. Si bildet en eigene Bundesdistrikt. Ir Schtadt säuber wohne öppe 8.800.000 Iwoner (2010) in de Region *Zona Metropolitana del Valle de México* (ZMVM), zu dere näbem Bundesdischtrikt au de öschtlich Teil vom Bundesschtaat Mexiko und e Gmeind us em Bundesschtaat Hidalgo sind es öppe 20'100'000.

Mexiko-Stadt isch s Zenturm vom Land, gliichwohl ob me uf d Politik, d Wirtschaft oder d Kultur duet luege. Si isch au für de Vercher im Land e zentrali Bedütig und het vili Universitäte, Musee, Fachschuele und Theater. D historische Zentrum vo de Schtadt und d Wassergärte im Schtadtteil Xochimilco ghöred sit em 1987 zum UNESCO-Wälterb.


Datei:Zocalo cathedral.jpg


## Weblink

* D Website vo der Schtadt (spanisch)

## Fuessnoote
Mérida (Venezuela)

**Santiago de los Caballeros de Mérida** isch e Schdat im Bundesschdaat Mérida z Venezuela. Ir Schdat säuber wohne öppe 302.000 Iwoner (2009).

## Gschicht
Mérida isch am 9. Oktober 1558 vom spanische Kapitän Juan Rodriquez Suárez am Ort, wo hüte *San Juan de Lagunillas* isch, gründet worde. Er het dr neue Stadt dr gliich Name gee wie dä vo siiner Heimetstadt, Mérida im Weste vo Spanie. Au d Näme vo de Flüss, *Albarregas* und *Guadiana*, si die gliiche wie im spanische Mérida. Spöter isch dr Guadiana in *Chama* umbenennt worde.

1559 isch d Stadt vom Juan de Maldonado an ihre jetzig Ort verleit worde und in «*San Juan de las Nieves*» umbenennt worde und spöter in «*Santiago de los Caballeros*». Us däm het sich schliesslig der hütig Name «*Santiago de los Caballeros de Mérida*» entwigglet.

Im Johr 1622 isch Mérida zur Hauptstadt vom Bundesstaat und 1778 zum Bischofssitz erhobe worde. Wäge däm het mä denn e Briesterseminar baut, wo 1811 zur *Universidad de Los Andes* worden isch.

### Söhn und Döchter vo dr Stadt
* Ignacio Andrade: Bresidänt vo 1898–1899
* Román Delgado Chalbaud: e General und Vater vom Carlos Delgado Chalbaud, em Bresidänt vo 1948–1950
* Tulio Febres Cordero: e Schriftsteller und Historiker. Noch ihm isch s Kulturzentrum vo dr Stadt benennt.
* Mariano Picón Salas: Schriftsteller
* Alba Quintanilla: Komponistin


image:Castillo de Mucuchies.jpg
image:Merida City Photo.jpg



## Weblinks

* D'Website vo me der Schdat (spainisch)

## Fuessnote
Levi Leipheimer

Dr **Levi Leipheimer** (* 24. Oktober 1973 z Butte, Montana) isch en amerikanische Velorennfahrer.

## Karriere
Dr Leipheimer het 1987 aagfange Velorenne z fahre und isch 1997 Profi worde. In de Johr 1998 und 1999 isch er im Saturn Cycling Team gfahre und isch 2000 und 2001 bim Team US Postal Service eine vo de Edelhälfer vom Lance Armstrong gsi. Vo 2002 bis 2004 isch er bim niiderländische Velorennstall Rabobank gsi, vo 2005 aa bim Team Gerolsteiner, und in dr Saison 2007 bim amerikanische Discovery Channel Pro Cycling Team.

Leipheimer wird verdächtigt, ass er mit em italiänische Sportmediziner Michele Ferrari wurd zämmeschaffe. Er isch bi dr Tour de France 2005 mit uffellige Bluetwärt ufgfalle.  Zur Tour de France 2008 isch im Leipheimer sis Team Astana nit iiglade worde. Im Zitfahre bi de Olympische Summerspiil 2008 z Peking het er d Bronzemedaille gwunne.

2009 het dr Leipheimer d Tour de France wägen eme Handglänkbruch müesse abbräche. 2011 het er d Tour de Suisse mit vier Sekunde Vorsprung vor em Damiano Cunego gwunne.

## Weblinks

* Offizielli Website (englisch)
* 
*
Riniken

**Rinike** (amtlich *Riniken*) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf liegt zwüschem Bruggerbärg und de Ebni.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 476 Hektare, dodervo sind 270 Hektare Wald und 59 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 514 Meter, di tüfschti uf 373 Meter.

## Gschicht

S erschti Mol taucht *Rinichon* in ere Urkund us em Johr 1253 uf. Scho im 11. Johrhundert isch uf em Ibärg e Burg entschtande, wo aber bi de erschte urkundliche Erwähnig vo Rinike scho nüm bewohnt isch gsi.
Im Mittelalter isch Rinike im Bsitz vo de Habsburger gsi und het zum Gricht Bözberg ghört. Derte hei d Habsburger di höchi Grichtsbarkeit gha. Ab em 1348 hei d Bsitzer vom Gricht immer mol wider gwächslet, wil s verpfändet worde-n-isch. Ab em 1377 het s Dorf dann zu de Herrschaft Schänkebärg ghört. 
Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, eroberet. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. Im 1566i isch de Grichtsbezirk Bözberg teilt worde und Rinike het sini Grichtsfäll ab do z Stilli verhandlet. 
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Rinike ghört sither zum Kanton Aargau.

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Rinike
* 

## Fuessnote
Etappenrennen

As **Etapperenne** bezeichnet mä alli Velorenne, wo währed mehrere Däg nochenander einzelni Velorenne&nbsp;– so genannti Etappen&nbsp;– usdrait wärde. Im Gegesatz zu **Rennserie** si d Gsamtklassemänt, wo din alli Wärtige vo de Etappe zämmezelt wärde, wichdiger as die däglige Resultat. Im 19. Johrhundert het s Renne gee, wo immer lenger worde si, wi s Paris-Brest-Paris, wo über 1200 km lang gsi isch. Dorum het mä 1903 in dr erste Tour de France d Rennstrecki in dägligi Etappe iideilt. 1908 het isch noch däm Vorbild en Etapperenne z Belgie organsiert worde und 1909 dr Giro d’Italia.

Die wichdigste Etapperenne si d «Grand Tours», die Grosse Drei, wo jedi drvo drei Wuche lang duurt:  d Tour de France, dr Giro d Italia und d Vuelta a España (sit 1935). Die chürzere Toure wie d Tour de Suisse, s Critérium du Dauphiné oder d Tour de Romandie, wo au für s UCI World Ranking zelle, wärde hüte vo de grösste Fahrer hüfig nume as Vorbereitig uf die Grosse Drei aagluegt.
Gero Herr

Dr **Gero Herr** (* 2. Augschte 1953 z Offeburig; † 11. Mai 2011 z Fryybeg) isch e dytsche Lehrer, Liedermacher un Sänger gsii.

## Uusbildig un Beruef
Dr Gero Herr isch im Orteberger Ortsdail Käferschberg ufgwagse. No dr Schuel het er an dr Universitet Fryybeg Germanischtik, Bolitischi Wisseschafte un Volkskund studiert un het mit dr Lehramtsbriefig fir beruefligii Schuele abgschlosse.

Noch em Studium het er siibe Johr as Fachreferänt fir d Altehilf bim DRK-Landesverband vum Badische Rote Chryz gschafft un het näbehär no Bedriibswirtschaft studiert. Anne 1991 isch er zue dr Stiftigsverwaltig Fryybeg un isch dert as Stellverdrättende Stiftigsdirektor zueständig gsii fir s Personal un d Organisation vu Yyrichtige vu dr Alte- un Jugedhilf.

Vum Spotjohr 2006 bis zue syym Dood 2011 het er as Lehrer an dr Sonderschuel "Schubs" gschafft, ere Modellyyrichtig fir Erziehigshilf vu dr Waisehuusstiftig Fryybeg. 

## Alemannischi Lieder
In dr Region isch dr Gero Herr bekannt wore as Liedermacher, wu zue dr Gitarre alemannischi Lieder gsunge het. Näbe aigene het er au Lieder vu andre alemannische Liedermacher gsunge, derzue het er alemannischi Gedicht un Aphorisme gsammlet, wun er bi syyne Ufdritt zwische dr Lieder vordrait het.

;Brogramm
* *Badisch Rotgold*: Rundrais dur di alemannische Sprochlandschafte mit Lieder, Sprich, Gedicht, Anekdote un Gschichte vum Gero Herr sälber un vu andre Liedermacher un Dichter (z. B. Uli Führe, Gälfiäßler, Martin Schley, Mani Matter, Roger Siffer, Gerhard Jung).
* *S'Eige zeige - LIEDriges / Mund- und UnARTiges*: Aigeni Lieder un mit alemannische Text unterlaiti Rock-, Folk- un Bluesmusik us dr 60er- un 70er-Johr.
* *Lieder gegen den Tritt*: Bolitischi Broteschtlieder vum Buurechrieg bis zue dr Gegewart.

## Sunschtigs
Dr Gero Herr isch ghyrote gsii un het zwai Chinder ghaa. Mit syre Frau het er z Hasle gwoont.

Im Johr 2008 het er bi dr Burgermaischterwahl z Orteberg kandidiert. Bi dr Wahl het er 16,6 % vu dr Stimme iberchu.

In dr Käferschberger Bloosmusik-Band "Montenegriner" het er 25 Johr lang Tenorhorn und Gitarre gspiilt.

Är isch vu 1992 bis 2008 Chraisvorsitzende vum Chraisverband Fryybeg/Bryysgau-Hochschwarzwald vum Paritätische Wohlfahrtsvernad (DPWV) gsii.

## Weblink
* https://web.archive.org/web/20120108160920/http://www.geroherr.de/
* Nooruef vu dr Ulrike Derndinger
* Mundartkünstler Gero Herr ist gestorben (Badische Zeitung, 17.05.2011)
* Trotz Stadtleben dem Dorf verbunden bleiben (Badische Zeitung, 04.11.2010)
* Exkandidat ohne Kandidaten-Blues (Badische Zeitung, 16.04.2009)
* Zwischen Mensch und Markt (Badische Zeitung, 28.11.2008)
Peter Boschung

Dr **Peter Boschung** (* 29. Dezember 1912 z Schmitte; † 19. Jänner 1999 z Flamatt) isch a Tütschfrybùrger Tokter gsyy, wo sich für syyni Seislertütschi Muetterspraach yygsetzt ghääbe het.
Nach synere Matura im 1935 z Frybùrg het er z Frybùrg ù z Bärn Medizin gstudiert ù im 1942 zum Dr. Med. promoviert. Im 1945i isch er umi ins Frybùrgschi cho ù het aus Tokter z Flamatt gschaffet.

Im 1959i het er di Dütschfrybùrger Arbiitsgmiinschaft gründt ù isch bis ins 1973i de Obmann va dere Arbiitsgmiinschaft blübe. Er isch in vüune Beryych aktiv gsyy, wo s drum gange-n-isch, ds Tütsch im Kanton Frybùrg z sterche, sowou d Mùnnart wie ùù ds Schrifttütsch. Sys Züu isch es gsyy, Tütsch zu ere glyychwärtige ù anerkannte Spraach z Frybùrg z mache. So het er de Tütschfrybùrger Kulturpryys mit gründt ù ds «Theater in Freiburg.». Im 1969i het er an de Spraachecharta vam Frybùrger Inschtitut mitgschaffet, wo Grùnnsätz gsammlet het, wo für es friidlichs Mitenann va verschidnige Spraachgmiinschafte notwendig syy. Im 1989i het iim d Universität Frybùrg d Ehredoktorwürde verliie.

Mit ere Petition ù syym jaarelange intensive Yysatz isch es glunge, dass im 1990 en nüüe Spraacheartikel in d Frybùrger Kantonsverfassig cho isch, wo em Tütsch mee Aaerkennig gää het.
D Würkig vam Wäärch vam Peter Boschung uf ds Sälbschtbewusstsyy va de Tütschfrybùrger isch chuum z überschetze. 

## Werch
Dr Peter Boschung het literarischi Wäärch uf Seislertütsch ù Schrifttütsch in Lyrik ù in Prosa gschribe. Ùù historischi Abhandlige giits ou va iim.
* *Vam Chnächtetoed*, Freiburg i. Ü. 1979
* *Spätlese*, Freiburg i. Ü. 1986
* *Sprachglossen*, 1987
* *Die freiburgische Sprachenfrage*, Freiburg i. Ü. 1989
* *Freiburger Lesebuch*, Freiburg i. Ü. 1991
* *Bosson – Boschung: unsere Vorfahren*, Flamatt 1993
* *Schlossersch Ana: as Seisler Frouwelääbe*, Freiburg i. Ü. 1998

## Weblink
*
Udo Kunz

Dr **Udo Kunz** (* 15. August 1924 z Hauge; † 28. Juni 2015 am glichen Ort), isch e dütsche Maschinebauer, Unternähmer un Kommunalpolitiker gsi. 

## Läbe
Dr Kuenze Udo isch im Wiesetaldörfli Hauge ufgwachse, wo jetz en Ortsteil vo Lörrech isch. Er het d’ Hauger Volksschuel und d'Metallfachschuel z'Lörrech besuecht, ab 1940 d’Fliegertechnischi Vorschuel in Eisenach, drno in Suhl un am End in Luckenwalde. Im Friehlig 1943 het er de G’sellebrief übercho un isch dann gli als „Spezialpersonal“ zu dr Wehrmacht iizoge wore. Scho im Summer 1945 isch er us kurzer Kriegsgfangeschaft nach Hauge zruckcho un het denn in mehrere Betrieb vo de engere Region g’schafft. Im April 1953 het er d'Meischterpriefig für Mechanik un Maschinebau bschtande. 1953–54 het er als Meischter im Metallbetrieb Boschert, domols z’Bromech aasässig, g’schafft. 1954 het er sich mit der *Schlosserei Kunz* selbschtändig g’macht. Selle vielsitige Handwerksbetrieb het sich bal vor allem uf Fahrräder und Mopeds spezialisiert, aber schpöter het’s sich zuem *Autohaus Kunz* uusg’witet. 

1976 isch dr Kuenze Udo als Hauptg’sellschafter un Nochfolger vmn Ludwig Boschert in de Metallbetrieb Boschert iig’schtige un het en zu ne me füehrende Unternähme in dere Branche im Raum Lörrech usbaut. Für e bahnbrechendi Erfindung bi dr maschinelle Blechbearbeitig het d’Firma e Europatent un 1987 de Dr.-Rudolf-Eberle-Pris übercho, e Innovationspris vom Land Bade-Württemberg. Von 1958 bis 1966 isch er Vorsitzender vo dr *Elektrizitätsgenossenschaft Hauingen* (EGH) gsi, für die Freie Wähler isch er zweimol (1959–1965 un 1971–1975) im Hauger Gmeinderot g’hockt. Er isch vo 1971 bis 1975, wo Hauge ne Ortsteil vo Lörrech worden isch, stellvertretender Bürgermeischter gsi. Vo 1980 bis 1991 isch er Mitglied vom Lörrecher Gemeinderot un vo 1973 bis 1979 und nonemol vo 1989 bis 1991 Mitglied vom Kreistag vom Landkreis Lörrach gsi.

## Ehrige
Für si politisches und gsellschaftliches Engagement het er 1988 s Bundesverdienstkreuz am Bande g’kriegt. 1999 het er e Stiftig gründet, d *Stiftung Udo und Johanna Kunz,* wo in Haugen in dr Wohnanlag Siegmeer ältere Mensche barrierefreies Wohne möglich macht. Im Januar 2010 het dr Kuenze Udo als Erschter de Markus-Pflüger-Pris vo dr Stadt Lörrach für si soziales Engaschmon übercho.

## Literatur
* Udo Kunz: *Steigflug und Gleitflug. Erinnerungen an ein langes und erfülltes Leben mit tiefen Wurzeln in Hauingen*. Lörrach: Verlag Waldemar Lutz, 2010 ISBN 978-3-922107-85-9.

## Webglicher
* ''Markus-Pflüger-Preis für Udo Kunz''. In: Badische Zeitung vom 12.&nbsp;Januar 2010
* ''Ein Glücksfall für die Stadt''. In: Die Oberbadische vom 12.&nbsp;Januar 2010
* Stiftung Udo und Johanna Kunz
UCI World Tour

Sit 2011 git s d **UCI World Tour**, die jöhrligi Rennserii vo dr UCI, wo d Klassemänt von ere s UCI World Ranking vo 2009 und 2010 ablöse. D UCI World Tour umfasst näbe de 16 ehemolige ProTour-Renne no 10 zuesätzligi wie z.&nbsp;B. d Tour de France, dr Giro d’Italia oder d Vuelta a España, wo in früehnere Johr dur en eigeni Kategorii (HIS – Historischi Renne) kennzeichnet worde si. 

Mitmache bi dr Rennserii düen 18 ProTeams, wo bsunders lizenziert si. Usserdäm chönne die Professional Continental Team vom jewiilige Veraastalter vom ene Renne iiglade wärde. Bi einzelne Renne wie dr Tour Down Under oder dr Pole-Rundfahrt daf au e Nationalteam vom Gastgäberland mitmache.

## Mannschafte
Am 22. Novämber 2010 bzw. am 10. Dezämber 2010 het d UCI bekannt gee, weli Mannschafte e Lizänz as UCI ProTeam bzw. Professional Continental Team überchömme.

### UCI ProTeams
UCI ProTeams für 2011:

### UCI Professional Continental Teams
Teams die eine Lizenz als UCI Professional Continental Team haben:

## D Renne und d Punggtverdeilig
Zu de 26 Renne vom UCI World Ranking vo 2010 isch 2011 no d Tour of Beijing drzue choo.
D Renne si in Etapperenne und Eidagrenne iideilt. Bi de Etapperenne git s Pünggt für Platzierige in de däglige Etappeklassemänt und im Gsamtklassemänt am Ändi vom Renne. Mä het fümf Grubbe vo Renne gmacht. Die ersti Grubbe bildet d Tour de France, in dr zweite Grubbe si d Giro d’Italia und d Vuelta a España und in dr dritte alli chliinere Etapperenne. In dr vierte Grubbe het s d Monumänt undr de Eidagrenne und in dr fümfte alli andere.

Bi dr Punggtverdeilig zelt nume d Platzierig im Gsamtklassemänt, anderi Klassemänt, won e Hufe Renne hai, wie s Sprint- oder s Bärgklassemänt, zelle nit.

Wenn e Nationalmannschaft, wo nit bi der UCI iigschriiben isch, bim ene Renne mitmacht, bechömme siini Mitgliider keini Pünggt.

## Fuessnote
Ernst Eggimann

De **Ernst Eggimann** (* 23. Apriu 1936 z Bärn; † 16. Juni 2015 bi Arles) isch e Schwiizer Mundartdichter gsi. Är isch eine vo de Gründer vor Gruppe Oute gsi.

## Läbe
De Ernst Eggimann isch em 23. Apriu 1936 uf d Wäut choo. Är het sech z Bärn zum Lehrer uusbiude la und het den a de Sek Langnou im Ämmitau ungerrichtet. Ane 1963 het er zwoo Erzälige uf Hochtütsch useggäh. Bekannt worde isch är 1967 mit em Band *Psalmen,* won är i modärne Wort sini Visione vo Gott umschribe het, es Wärch wo bsungers bi tütsche Theologe guet achoo isch. Im gliiche Jahr isch im de Literaturpriis vor Stadt Bärn verliehe worde. Sini erste Mundartvärs si 1968 im Band *Henusode* usechoo. Sis letschte Wärch het er 1981 publiziert. Vo 1986 bis 1997 isch der Ernst Eggimann für di Freyi Liste im Groossraat vom Kanton Bärn gsässe. Nach sinere Pensionierig het är zrüggzoge i sim Huus z Langnou gläbt u het später si Läbesabe im ne Dorf bi Arles z Südfrankriich verbracht. Nachdäm sech si Gsundheitszuestang verschlächtert gha het, isch är dört ane 2015 gstorbe.

## Uuszeichnige
* 1967 Literaturpriis vo de Stadt Bärn
* 1968 Literaturpriis vom Kanton Bärn
* 1971 Förderigspriis vo de Stiftig Pro Helvetia
* 1973 Buechpriis vom Kanton Bärn 
* 1982 Buechpriis vo de Stadt Bärn

## Wärch
### Poesie
* *Psalmen*, Limes, Wiesbaden 1967
* *Henusode*, Arche, Zürich 1968
* *Heikermänt*, Arche, Zürich 1971
* *Jesus-Texte*, Arche, Zürich 1972
* *E satz zmitts i d wäut*, Arche, Zürich 1981

### Prosa
* *Die Kehrseite. Heraklit*. Zwei Erzählungen, Tschudy (Der Bogen 72), St.Gallen 1963
* *Vor dem jüngsten Jahr*. Erzählungen, Arche, Zürich 1969
* *Die Landschaft des Schülers*, Arche, Zürich 1973
* *Meditation mit offenen Augen*, Kaiser (Traktate 12), München 1974
* *Emmental* (Bildband), Rentsch, Zürich 1983

### Theaterstück
* *Arbeiter – Bibel – Kreis*. Einakter, Basel 1971
* *Freiübungen*. Einakter, Solothurn 1972
* *Arnold Schär*. Einakter, Solothurn 1973
* *I dr Nacht sy si cho*. Stück, Bern 1977
* *Die Couch*. Einzelpersonenstück, Luzern 1979

### Hörspiu u Radiosändige
* *Lüdere Chilbi 2000*, DRS, Bern 1972
* *I dr Nacht sy si cho*, DRS, Bern 1978
* *Mir hei nume ds Beschte wöue*, DRS, Bern 1979

## Weblinks
* 

;Naarüeff
* ''Langnauer Autor und Politiker Ernst Eggimann gestorben'', Bärner Zytig, 18.&nbsp;Juni 2015.
* ''Der Mundartlyriker Ernst Eggimann ist verstummt'', SRF, 20.&nbsp;Juni 2015.
Brandhärd

**Brandhärd** isch e Hip-Hop-Band us de Baselbieter Gmeinde Allschwil und Schönebuech. Hützudags isch d Grubbe in dr ganze Dütschschwiiz bekannt.

## Biografii
D Band bestoht us de drei Fründ Johny Holiday, Fetch und Fierce, wo scho sit 1997 zämme si. Im Johr 1999 hai si die erste Ufdritt gha und im Johr 2000 isch s Demotape *Hip-Hop für d’Aiightgnossäschaft* erschiine. Spöter isch d EP *Flächebrand* uusechoo und vo do aa isch s steil ufwärts gange mit Videoclips und ere versterkte Bühnepresänz.

2003 hai si mit *[[Noochbrand]]* dr erst Hit glandet, wo in de Schwiizer Charts (Besti Position 53) ufgfüehrt worden isch, zwei Johr druf isch s Album *[[Zeiche setze]]* uusechoo, wo s sogar in d Top 20 gschafft het. Es isch uf e 13. Blatz iigstiige. *Zeiche setze* isch s erste Album vo Brandhärd gsi, wo über s Label Musikvertrieb (muve) erschiine isch. 

2007 isch s Album *[[Brandrenalin]]* uusechoo, wo in dr offizielle Schwiizer Hitparade uf Blatz 19 in de Albumcharts iigstiige isch. Noch 5 Wuchen isch d CD wider us de Charts uusegflooge. 
Im Septämber 2006 het sich d Gruppe mit em Kameruner Rapper *Mamoney* zsämmedoo und mit ihm hai si e Hufe Konzärt gee und im April 2007 s Kollabolbum *[[Même sang]]* veröffentligt. Säll isch ei Wuche noch em Aafang vom Verchauf in dr Schwiizer Hitparade uf Rang 44 gstande, het sich dört aber nume drei Wuche chönne halte und isch denn uf e 52. und drnoch uf e 96. Blatz gfalle. Au *Même Sang* isch über Muve erschiine. 

Im Johr 2010 isch *Blackbox* uusechoo. und 2015 ihr bis jetzt letschts Album under em Name *Zuckerbrot & Peitsche*.

## Diskografii
* 2000: *Hip-Hop für d’Aiightgnossäschaft* (Tape)
* 2001: *Brandalarm* (Maxi)
* 2002: *Flächebrand* (EP)
* 2003: *Noochbrand* (EP)
* 2004: *Survival Of The Hartnäckigscht* (Maxi)
* 2005: *Zeiche setze*
* 2007: *Même sang* (mit Mamoney)
* 2007: *Brandrenalin*
* 2010: *Blackbox*
* 2015: *Zuckerbrot & Peitsche*

## Uszeichnige
* 2004: *Kulturbriis* Allschwil
* 2007: *Best Swiss Hiphop Music Video*-Nomination an dr Slangnacht
* 2007: *Jury- und Publikumsbriis*-Nominierig an de 43. Solodurner Filmdäg
* 2008: *Best Swiss Hiphop Music Video* an dr Slangnacht https://web.archive.org/web/20131026102834/http://sam-flueckiger.ch/56401.html
* 2010: *RegioSoundCredits*
* 2010: *Best Rap Combo* an dr Slang Nacht
* 2010: *2. Basler Pop-Preis* Publikumsbriis

## Weblingg
* D Website vo Brandhärd

## Fuessnote
Sideburn

**Sideburn** isch e Schwizr Hardrockgruppe wo 1985  vom Roland Pierrehumbert gründet worde isch unter em Name *Genocide*.

D Gruppe isch noch eigene Agabe vo Bands wie AC/DC, Rose Tattoo und ZZ Top beiflusst worde.
Bis hüt (Stand Juni 2011) het Band zeh Studioalbe veröffentlicht, mit em Album *Jail* hends im April 2011 ussrdem s erschte mol d Schwizr Charts erreicht.

D Gruppe het au scho mehreri Live-Uftritt absolviert, zum Bispil als Vorgruppe vo dr britische Hardrockgruppe Uriah Heep.

## Quelle


## Weblinks
* Website vo Sideburn (englisch)
Bullet For My Valentine

**Bullet For My Valentine** isch e 1998 gründeti Metal-Band us Wales. Dr Musikstil losst sich nit klar iordne, goht abr in d Richtig vo Metalcore, Heavy Metal und Thrash Metal.

## Bandgschicht
Gründet worde ischd Band unterem Name *Jeff Killed John* als Cover-Band vo Metallica. Nachdäm dr Bassischt d Gruppe jedoch vrloh ka het und ersetzt worde isch, händ si sich mehr ihrer eigene Musik gwidmet.

Im Johr 2004 het d Band in London mehreri Afroge füre Plattevrtrag beko, hüt stoht d Band bi Sony BMG (Europa) unter Vertrag.

Bis 2011 hed d Band drei Studioalbe veröffentlicht, mit allne drei sin Charterfolg in mehrerne Länder glückt. Ihres erschte Album, *The Poison* (dt. Ds Gift) , isch 2005 erschine. Näb mehrerne Single-Uskopplige sin au diversi anderi Versione mit Bonussongs odr Live-Ufnahme erschine. Ussrdäm isch e Live-DVD mit Material usem Johr 2006 usecho.

2008 ischs zweite Studioalbum, *Scream, Aim, Fire* (dt. schrey, ziel, schiess) erschine. Lut de Bandmitglieder isches um einiges aggressiver als ds Vorgängeralbum. Au zu däm Album sin mehreri Single-Uskopplige und Musikvideos vröffentlicht worde. Zuesätzlich zum normale Album existiert au no e Deluxe-Version mit vier witere Bonussongs und eme licht abgänderte Cover.

2010 ischs Album, *Fever* (dt. Fieber) vröffentlicht worde. Ufem Album isch wenigr Screaming und Growling z höre wie uf de beide Vorgängeralbe. Ändi März 2009 isch d Band uf Tour gange, unter anderem in Russland und Afrika.

## Diskografi
; Albe
* 2005: *The Poison*
* 2008: *Scream Aim Fire*
* 2010: *Fever*
* 2013: *Temper Temper*
* 2015: *Venom*
* 2018: *Gravity*

; Single
* 2005: *4 Words (To Choke Upon)*
* 2005: *Hand of Blood (EP)*
* 2005: *Suffocating Under Words of Sorrow (What Can I Do)*
* 2006: *All These Things I Hate (Revolve Around Me) (EP)*
* 2006: *Tears Don’t Fall (EP)*
* 2006: *Hand of Blood (Live at Brixton) (EP)*
* 2008: *Scream Aim Fire*
* 2008: *Waking the Demon*
* 2008: *Hearts Burst into Fire*
* 2010: *Fever*
* 2010: *Your Betrayal*
* 2010: *The Last Fight*
* 2010: *Bittersweet Memories*
* 2011: *Fever*
* 2012: *Temper Temper*
* 2012: *Riot*
* 2013: *Tears Don’t Fall (Part 2)*
* 2013: *Breaking Point*
* 2013: *Dirty Little Secret*
* 2013: *Raising Hell*
* 2015: *No Way Out*
* 2015: *You Want a Battle? (Here's a War)*
* 2015: *Army of Noise*
* 2015: *Venom*
* 2016: *Worthless*
* 2016: *Don't Need You*
* 2018: *Over It*
* 2018: *Piece of Me*
* 2018: *Letting You Go*

## Weblink

* Offizielle Website (englisch)

## Quelle
Siggenberg

De **Siggebärg** isch en Erhebig vom Jura im Schwiizer Kanton Aargau. Im Weschte wird er vom Aaretal, im Süde vom Limmattal und im Norde und Nordoschte vom Surbtal begränzt. Rund um de Siggebärg liget di Gmeinde Endige, Längnau, Freyewil, Obersiggetal, Undersiggetal und Würelinge. Uf em Siggebärg isch de Wiler Schteinebüel, wo zu de Gmeind Undersiggetal gehört. Di höchschti Schtell vom Siggebärg isch uf em *Hörndli* im Südoschte uf 624 Metern Höchi.

## Einzelnochwis
Villnachern

**Vilnachere** (amtlich *Villnachern*) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 575 Hektare, dodervo sind 285 Hektare Wald und 72 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 572 Meter, di tüfschti uf 338 Meter.

## Gschicht

S erschti Mol taucht *Filnacker* in ere Urkund us em Johr 1141 uf. Im 1306 wird de Ort in eme Habsburger Urbar *Wilnach* gnennt und het schpöter zur Herrschaft Schänkebärg ghört. D Burg, wo s z Vilnachere gäh het, het ab de Mitti vom 13. Johrhundert de Herre vo Oschtrach ghört. Wo des Gschlecht im 1450i usgschtorbe-n-isch, isch d Burg verfalle.

Wo d Bärner im 1460i d Herrschaft Schänkebärg eroberet hei, isch Vilnachere zum Amt Schänkebärg cho.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Vilnachere ghört sither zum Kanton Aargau.

## Weblink

* d Website vo de Gmeind Vilnachere
* 

## Fuessnote
Herrschaft Grasburg

D **Herrschaft Grasburg** isch es historischs Territorium uf em Gebiet vom hütige Kanton Bärn.

D Gränze vo der alte Herrschaft entspräche dene vom ehemolige *[[Schwarzenburg (Bezirk)|Amtsbezirk Schwarzeburg]]*, wo’s bis zum Ändi vom Joor 2009 gää het.

## Gschicht
D Herrschaft het ihre Name vo de Grasburg, wo uf em Gmeindsbann vo de hütige Gmeind Waalere ligt. Grasburg isch es alts Läche vom Riich gsi, wo im Mittelalter i de Händ vo de Kyburger gläge-n-isch. Wo das Gschlächt im 1264i usgschtorben isch, isch s Läche an d Habsburger gfalle. Im Joor 1310 hei d Habsburger wäge Gältmangel d Herrschaft Grasburg a Savoye verpfändet, wo s denn als Pfand de Stadt Fryburg witergäh het. Im 1423 hei d Savoyer d Herrschaft a Fryburg und Bärn verchauft, wo s Gebiet – abgseh vo de Johr 1448 bis 1455, wo Bärn eleige d Herrschaftsrächt usgüebt het – bis zu der Uflösig vo de Alte Eidgnosseschaft im 1789i als gmeini Herrschaft zäme verwaltet hei.

I der Helvetik isch d Herrschaft Grasburg zum Kanton Bärn cho.
Villigen

**Villige** (amtlich *Villigen*) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am Fuess vom Geissbärg. De Ortsteil Stilli ligt an de Aare.

## Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 1121 Hektare, dodervo sind 550 Hektare Wald und 151 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 700 Meter, di tüfschti uf 325 Meter a de Aare.

## Gschicht

S erschti Mol taucht Villige wege de Erwähnig vom *Heinricus de Viligen* in ere Urkund uf, wo us em Johr 1247 isch. 
Im Mittelalter isch s Dorf en Teil vom Dinghof Rei gsi u het zum Chloschter Murbach im Elsass ghört. Landesherre sind d Habsburger gsi. 
De Dinghof het verschidnigi Rächt i de nöchere Umgebig gha un isch im 1291i a d Habsburger verkauft worde. D Agnes von Ungarn het dann im 1345i de Bsitz em Chloschter Wittiche im Schwarzwald gschenkt. Im 1458i het me d Weide vo Stilli us Villige useglöst und die Gränze sind bis zum End vom Johr 2005 d Gmeindsgränze zwüsche Villige und Stilli blibe. 
Im Johr 1460 hei d Bärner Villige eroberet, wobi d Rächt vom Chloschter Wittiche witerhin Bstand hei gha. Villige isch en Teil vom Grichtsbezirk Böze vom Amt Schänkebärg worde und ab em 1566, wo Bärn s Gricht vo Bözbärg teilt het, sind d Verhandlige z Stilli gsi. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. S Chloschter het dann im 1544 sini Rächt an Villige an d Hallwyler verchauft, wo si schpöter an d Stadt Brugg und d Bärner verchauft hei.

Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Villige ghört sither zum Kanton Aargau.

## Weblink

* Di offizielli Website vo de Gmeind Villige
* 

## Fuessnote