open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schaffhauser Säge

**Schaffuuser Sägi** isch dè Nammè von èm Wyler im Mettmadal im Südschwarzwald. D Sägi lyt im mittlerè Mettmadal zwüschè Grõfuusè im Oschtè un Schönèbach im Weschtè. Bi dè Schaffuuser Sägi hèts sich um è Exklavè ghandlèt, ergo schwizer Staatsgebièt, wo vo Dütschland umzinglèt gsi isch.

## Gschichtè

D Sägi mit èm zuèghörigè Waald uff èm Stauferbärg isch im 11. Johrhundert vom Graf Eberhard I. vo Nellèburg a s Kloschter Allerheiligè z Schaffuusè voschenkt worrè. Nõch dè Uffhebig vom Kloschter isch d Sägi mit èm Waald a d Stadt Schaffuusè, spòter a dè Kanton Schaffuusè übbergangè. Selbscht im Johr 1530, wo s Dorf Grõfèhuusè abduuscht worrè isch mit dè Randègmeindè Schlaatè un Beggingè, hèn d Schaffuuser d Sägi mit èm Waald bhaaltè, well vo dört guèts Holz zum Bauè z gwünnè gsi isch.
Èrscht im Johr 1888 isch s Territorium, wo d Sägi un dè Waald druff ligèd, a d Gmeind Grõfèhuusè un dõdemit a s Land Baddè übbergangè. Dè Waald un d Ligèschaftè bi dè Schaffuuser Sägi hèn abber witterhy zum Kanton Schaffuusè ghört. 
Im Johr 2008 hèt dè Kanton Schaffuusè d Ligèschaftè voüsserèt, allerdings isch dè Waald am Stauferbärg witterhy Eigètum vom Kanton. S zuèschtändige Forschtamt wörd vom Kanton Schaffuusè bschtellt.

## Vokeer
D Schaffuuser Sägi lyt a dè K 6501, wo vo Grõfuusè a d Mettma abbè gòt, dalabsi a dè Schaffuser Sägi vorby füürt un denòch a dè linkè Mettmahaaldè un spõter am Schönèbach nõch bis zum glychnammigè Ort Schönèbach uè gòt. Sell Strõßli un diè idyllisch glegene Sägi ziènèt im Summerhalbjohr èn Huufè Motorradfaarer aa. Sell kurz Stüggle Strõß bi dè Sägi, wo durch s Mettmadal nõch gòt, chönnt zu dè wènnigè Strõßè im Mettmadal (im obberè Mettmadal gòt d L 170 vo Amèrtsfäld bis Seebrugg ebbèfalls durch s Dal).

## Weblinggs
* http://www.andrea-caroni.ch/fileadmin/template_andreacaroni/user_upload/Dokumente/Zeitungsberichte/20130916_Schaffhauser_FDP_gibt_sich_kampfeslustig__Schaffhauser_Nachrichten__16.09.2013_.pdf *Augenschein im «kostlich Kleinot»* Artikel vo de Schaffhuuser Nochrichte vom 16. September 2013
* Websitè vo dè Schaffuuser Sägi
* Schaffhauser Säge uf leo-bw.de
Unterzentrum

**Unterzèntrum**, **Grundzèntrum** odder **Chlyzèntrum** isch èn Begriff uss dè Ruumordnung un Wǜrtschaftsgeography. Er bezeichnèt èn zentralè Ort uff dè unterè Stufè nõch èm Sischteem vo dè Zentralè Ört, wo im wesèntlichè uff dè dütsch Geograf Walter Christaller (1893–1969) zrugggòt.

È Unterzèntrum diènt dè Grundvosorgig vo dè Iiwooner uss èm Umland. S sött è gwissi Vylfalt a zentralè Yrichtungè uffwysè, zum Byschpill:
*Grundschuèl un witterfüürendi Schuèlè
*Sportaalaagè
*Arzt- un Zahnarztpraxè
*Arbètsblätz
*Gmeinds- odder Amtsvowaltig
*Poscht
*Bank
*Apotheek
*Supermarkt, Tankschtell usw.

Periodischi, übber dè dägliche Bedarf usègehendi Warè un Diènschtleischtungè stôn im nägschstè Mittelzèntrum zur Vofüègung, z. B. è Krankèhuus; bsunderi Aagebot für dè spezifische Bedarf sin dègegè im nägschstè Obberzèntrum z erreichè, z. B. è Universitätsklinik. Nõch sellèrè theoretischè Struktur sin Wägschtreggè i s nägschstglegeni Unterzèntrum wòrschinlich chürzer wiè d Entfèrnung zum nägschstè Obberzèntrum. Anderscht ummè aagluègt isch dè Umchrais von èm Unterzèntrum vill chlyner wiè s Yzugsgebièt von èm Obberzèntrum.

D Begriff Unter-, Grund- un Chlyzèntrum chönnèd mit abwychendè Definitionè Vowendung findè. So vowendet d Bundesländer für iri Raumordnung kei einheitlichi Terminology.

## Weblingg
* Dirk Wiebel: ''Christallers „Theorie der Zentralen Orte“ un iri bolitisch-adminischtrativi Inschtrumäntalisyrig'' (PDF, 1,06 MB) Vortragsfoliè von èm Hauptseminar

## Einzelnõchwys
Dieter Hagenbach

Dr **Dieter A. Hagenbach** (* 24. Juli 1943 z Basel; † 17. Augschte 2016 z Basel) isch e Schwyzer Buechhändler, Verleger, Literaturagänt un Autor gsioi. Är isch dr Grinder vum Sphinx Verlag un dr gmainnitzige *Gaia Media Stiftig* gsii.

## Lääben un Schaffe
Nod dr Matura het dr Dieter Hagenbach an dr Chunschtakademy z Düsseldorf Chunscht un Architäktur studiert. Anne 1969 isch er Dail vum Multimediateam „Cosmic Correspondence“ gsii. Wu dr Timothy Leary uf dr Flucht vor dr CIA 1971 in dr Schwyz um Asyl bätte het, het er e Zytlang bim Hagenbach gwohnt, wu si in eme Brief an dr domolig Schwyzer Bundesbresidänt Kurt Furgler fir Leary yygsetzt ghaa het.

Im Spotjohr 1975 het dr Hagenbach z Basel d Buechhandlig *Sphinx am Spalenberg* mit em zuegherige *Sphinx-Verlag* ufgmacht. Dr Schwärpunkt vum Verlagsprogramm isch uf dr Theme Psychology, Philosophy, Bewusstsyy-Zueständ, indigeni Velker, Spiritualitet un Esoterik. In 15 Johr Verlagsgschicht het er zum Byschpel Wärch vum Alan Watts, dr Marilyn Ferguson, em Joseph Campbell, em Fritjof Capra, em Albert Hofmann, em John C. Lilly, em Timothy Leary, em Aleister Crowley un em HR Giger verlegt. Vu 1977 bis 1986 isch dr Hagenbach Rusgeber vum *Sphinx Magazin* gsii.

Anne 1990 isch dr Sphinx-Verlag an d Verlagsgruppe Random House verchauft wore. Derno het dr Dieter Hagenbach al Literaturagänt gschafft un het am 23. Juni 1993 z Basel di gmainnitzig *Gaia Media Stiftig* grindet, wu unter anderem mit eme vum Hagenbach ufgsetzte „Goodnewsletter“ dr Schräckesnochrichten alldag positivi Mäldige het wellen entgegesetze. Dr Goodnewsletter isch bis anne 2006 in druckter Form uusechuu.

D Gaia Media Stiftig het zum 100. Geburtsdag vum Albert Hofmann im Naturhistorische Museum Basel e Feschtakt un s Simposium „LSD – Sorgenkind und Wunderdroge“ organisiert.

## Schrifte
*Dieter Hagenbach, Lucius Werthmüller: *[http://www.alberthofmannundseinlsd.ch/ Albert Hofmann und sein LSD]. Mit einem Vorwort von Stanislav Grof*, Aargau 2011, ISBN 9783038005308.

## Weblink
*Gaia Media Stiftig mit em Hagenbach sym *Goodnewsletter* 
*''LSD – Sorgenkind und Wunderdroge'' International Simposium zum 100. Geburtsdag vum Albert Hofmann.
*''World Psychedelic Forum (WPF)'' vum 21. bis 24. Merz 2008 im Congress Center Basel

## Fueßnote
Bern-Mittelland

**Bärn-Mittuland** heisse zwee deckigsgliichi Verwautigseinheite ir Schwiz:
* Verwautigsregion Bärn-Mittuland
* Verwautigschreis Bärn-Mittuland
Matthias Glarner

Dr **Matthias Glarner** (* 19. Dezämber 1985 z Meiringe) isch e Schwyzer Schwinger.

Dr Glarner dritt fir dr Schwingclub Meiringe aa un wohnt z Heemberg. Är isch glehrte Polymechaniker un uusbildete Sportlehrer. Dr Fueßballspiler Stefan Glarner isch sy Brueder.

Dr Glarner het am Aidgnessische Schwing- un Älplerfescht 2016 bi Estavayer-le-Lac vor guet 50'000 Zueschauer dr Schlussgang gege dr Armon Orlik gwunne un isch dodermit zum nationale Schwingerchenig wore. As Siigerpryys het er näb em Chranz dr schwarzwyss gfläckt Muni «Mazot de Cremo» iberchuu.

## Siig
* 2016:
** 1. Rang Aidgnessisch Schwing- un Älplerfescht bi Estavayer-le-Lac
** 1. Rang Bärnisch Kantonal Schwingfescht z Meiringen-Unterbach
** 1. Rang Abendschwinget z Frutige
** 1. Rang Klubschwinget z Inderlache

* 2015:
** 1. Rang Schwägalpschwinget
** 1. Rang Seeländischs Schwingfescht z Vinelz
** 1. Rang Oberaargauischs Schwingfescht z Grasswil/Seeberg
** 1. Rang Abendschwinget z Frutigen
** 1. Rang Ballenbergschwinget z Hofstette
** 1. Rang Jahresschwinget z Thun
** 1. Rang Hallenschwinget z Engelbärg

* 2014:
** 1. Rang Chemihütteschwinget z Aeschiried
** 1. Rang Gornergrat-Schwinget z Zermatt
** 1. Rang Nordweschtschwyzerischs Schwingfescht z Zuchu
** 1. Rang Seeländischs Schwingfescht z Stude
** 1. Rang Ballenbergschwinget ob Hofstetten
** 1. Rang Jahresschwinget z Thun

* 2013:
** 1. Rang Seeländischs Schwingfescht z Biel
** 1. Rang Hallenschwinget z Chiuperg
** 1. Rang Hallenschwinget z Thun
** 1. Rang Chemihütteschwinget z Aeschiried

* 2012:
** 1. Rang Brauischwinget z Inderlache
** 1. Rang Chemihütteschwinget z Aeschiried

* 2011:
** 1. Rang Oberaargauisches Schwingfest z Runschberg

* 2009:
** 1. Rang Rigi-Schwinget

* 2008:
** 1. Rang Sidweschtschwyzerischs Schwingfescht La Chaux-de-Fonds

* 2007:
** 1. Rang Mittelländischs Schwingfescht Schwarzeburg

* 2006:
** 1. Rang Oberländischs Schwingfescht Frutigen

* 2005:
** 1. Rang Mittelländischs Schwingfescht Wattewiu

## Weblink
* Offiziälli Websyte vum Matthias Glarner

## Fueßnote
Merenbach

Dè **Mèrrèbach** (Hauptnammè) isch èn rächtè Zuèfluss vo dè Wuètè. Er entschpringt am Stadtrand vu Bõõdorf un mündet bi Wizä-Baanhof öppè 2 km obberhalb vo Stüèlingè i s Wuètèdal. 

## Abschnittsnammè
Dè Fluss heißt am Obber- un Mittellauf *Mèrrèbach*, ab dè Wizämer Gemarkig *Ehrèbach*.

## Volauf

### Quällè
S Quällgebièt vum Mèrrèbach lyt öppè 200 m südöschtlich vum Bõõdorfer Stadtzèntrum un isch ygraamt vu dè Bõõdorfer Stadthallè, im Bõõdorfer Schloß un èm *Japanischè Gartè*.
### Obberlauf
Dè Obberlauf gòt vum südöschtliche Bõõdorfer Stadtrand in èm sanft abhäldigè Kèrbdal in südöschtlicher Richtung bis uff Wèllèdingè abbè. Nõchdèm er z Wèllèdingè durch s Wasser vo chlynèrè Bächle Chraft gwünnè hèt, schniidet sich dè Mèrrèbach unterhalb vo Wèllèdingè in è düèfès, schluchtartiges Kèrbdal iè.
### Schlucht
Obberhalb un südlich vum Aafang vo dè Mèrrèbach-Schlucht lyt dè Bärg mit èm Nammè *Obberholz*, wo dè högschte Pungt vo dè Gmaind Stüèlingè darschtellt. Sèlli Schlucht gòt 2 km südöschtlich durab, denn chunnt vu links dè Brunnòdermer Dorfbach, wèllè vo sibbè Brunnòdèrè gschpysè wörd, i dè Mèrrèbach drin iè. Witeri 1,15 km witer unnè gsellt sich dè Dillèdorfer Dorfbach zum Mèrrèbach dezuè. A sèllèrè Stell lyt *Dillèdorfer Sägi*. sebbi isch markant, well vo Dillèdorf èn Bärgvorschprung dehèr chunnt, um dèsèll schlaat dè Mèrrèbach èn Hòòkè nõch rächts. Scho vo Bõõdorf ewäg klèbt d Trassè vo dè B 315 dirèkt links näbbem Bach, für dè Hòòkè isch so wènig Platz gsi, dass mò èn churzè Strõßèdunnel i dè Fels gschprèngt hèt. In Höchi vum Dunnèl chunnt èrschtmòls vu rächts èn Zuèfluss dehèr, dè Wangemer Müllibach. È bitzeli unterhalb vom Dunnèl hèt d Stadt Bõõdorf am düèfschtè Pungt vo irer Gemarkig diè städtisch Kläraalaag am rächtè Ufer vum Mèrrèbach hèrrèbaut.
### Unterlauf
Ab èm Dunnel voändert s Dal sin Charakter, bis zu dè Mündung z Wizä bliibt s è Wannèdal. Im Abschtand vo 2,2 km folgt jetzt s zweitè Dorf, wo umittelbar am Mèrrèbach lyt, dè Stüèlinger Ortsdeil Schwaningè. Mee un mee drüllt sich dè Bach gegè Oschtè, dõrum drènnt er Schwaningè in èn Deil a dè Nordhaaldè un a dè Südhaaldè, diè mò dè *Winterbuck* un dè *Summerbuck* dauft hèt. Sèlli Nämmè git s au 2,8 km witer unnè z Wizä, dè Nammè wechslèt dört abber uff *Ehrèbach*. Au z Wizä lauft dè Ehrèbach durch s Dorf durrè, dõdeby ändert d Flussrichtung è letschtes Mòl uff Südoschtè. Nõch èm Wizämer Sportblatz gòt er zum Wizämer Wohnblatz Wizä-Baanhof abbè. Kurz vor sinèrè Mündung bildèt dè Bach èn Mündungsdrichter, er sèlber bliibt am rächtè Rand vum Drichter klèbè un strebt uff 500 m Reschtlauf sinèrè Mündung i d Wuètè zuè. Sini letschtè Meter sin im Bach i dè letschtè hundert Johr immer mee strittig gmacht worrè, dè Bach wörd dört vo dè Wärchsschtrõß un èm Wärchsgelände vom Sto sowiè dè Trassè vo dè B 314 un dè Wuètèdalbaan hart bedrängt.

## Einzelnõchwys
Möwe

Möwe isch en Oberbegriff vo verschiidene Seevogel-Unterarte:
* Lachmöwe
* Mantelmöwe
* Silbermöwe
Wellendingen (Bonndorf)

**Wèllèdingè** (amtlich *Wellendingen*) isch èn Stadtdeil vo dè Stadt Bõõdorf im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg

## Geography

Wèllèdingè lyt im Südoschtschwarzwald zwûschè Bõõdorf un èm Wuètèdal bi Stüèlingè. Ußerdèm lyt s Dorf am Obberlauf vom Mèrèbach. S Mèrèbachdal volauft zwüschè sanftè Büggel vo dè Bõõdorfer Höchi ewäg bis zum untèrè Dorfrand, wo s Dal schmal wörd un i è Schlucht übbergòt. Z mitts im Dorf bildèt dè Mèrèbach è Dreiegg, i dèm innè s Gaschthuus *Inslè* lyt.

## Gschichte
### Ort
Wèllèdingè isch èrschtmòs im Johr 1352 in èrè Urkundè erwäänt worrè, un zwar als *Welelingen*. Dè Nammè gòt vomuètlich uff d Bezeichnung *Bi dè Aaghörigè vum Wahilo odder Walhilo* zrugg. Wèllèdingè isch zèrscht a d Grõfè vo Lupfè, denn a d Hèrrè vo Mörschpèrg un 1609 a s Kloschter St. Bläsy vokauft worrè. S Dorf im Mèrèbachdal hèt dõmòls zu dè „füüf Flèckè“ um Bõõdorf ummè zellt. Im Johr 1806 isch Wèllèdingè è selbschtändigi badischi Gmeind worrè, èrscht vor dè Gmeindeform, im Johr 1972, hèt sich Wèllèdingè freiwillig a d Stadt Bõõdorf aagschlossè.

## Wappè
S deilte Wappè vo Wèllèdingü zeigt rächts èn uffschtygendè Hirsch, s Zeichè für d Hèrrschaft vum Kloschter St. Bläsy un links obbè isch s Stammwappè vo dè Lupfener Hèrrschaft, unnè links mörsbärgische abbildet.

## Vokeer
Wèllèdingè lyt a dè B 315 unterhalb vo Bõõdorf, d B 315 gòt durch s Dorf durrè. Wõrènd d B 315 vo Bõõdorf hèr durch s lycht abschüssige Obbere Mèrrèbachdal dehèr chunnt, gòt si ab èm unterè Dorfrand vo Wällèdingè i dè Mèrrèbachschlucht bis zuè dè Dillèdorfer Sägi witter. Knapp unterhalb vo dè Dorfmitti zwygt d L 170 ab, d *Alpschtrõß*, uff dè Wägwyser au als *Panoramaschtrõß* aagschribbè. D Alpschtrõß gòt vom Dalboddè wäg übber dè sognannte *Wällèdinger Stich* bis uff d Alphöchi bim zum *Obberholz*, wo i dè Nöchi vom Obberwangèmer Wyler Sparrèbärg lyt, un vo dort witter übber dè Golfblatz bi dè *Obberè Alp*, s Naturschutzgebièt Spièßèbärg un witter bis Stüèlingè.

## Weblingg
* Erlüterungè zuè Wèllèdingè uff dè Boadorfer Homepage
Witischutzzone

D **Witischutzzone** isch e kantonali Landwirtschafts- und Schutzzone i dr **Witi** nördlich vo der Aare zwüsche Gränche und Soledurn. Dr gröschti Beriich drvo isch d **Gränchner Witi** oder **Gränchewiti**. D Witi gilt als *Hasechammere von dr Schwiiz*, wills dört no verglichswiis vieli Fäldhase giit. Aber au selteneri Vogelarte wie dr Kiebitz und d Fäldlerche chönnt dört no uuf offnem Fäld brüete. Das, will nur en schpeziell gfördereti *extensivi* Landwirtschaft, wo Rücksicht uuf d Natur nimmt, betriibe wird. D Schwiizer Landesregierig het d Witi zuedem zum *Wasser- und [[Zugvogel]]-[[Reservat]] vo nationaler Bedüütig* erklärt. Nebscht dr naturnahe Bewirtschaftig isch in dr Witi au en naturverträglichi Naherholig für d Mensche gwährleischtet. Au s angrenzende Aareufer schtoht unter Naturschutz.

## Quelle
Kantonsverwaltig Soledurn: *Kantonale Landwirtschafts- und Schutzzone Witi - Projekt zur Erhaltung einer einmaligen Landschaft*
Gebirgswald

En **Gebirgswald** oder **Bärgwald** isch en Wald vo botanisch bsunderer Zämmesetzig, wo im Klima vom Gebirg grad underhalb von dr Baumgränze gedeiht. In de Alpe z. B. isch die charakteristischi Wald-Vegetation en Arve-Lärche-Wald. Drei Viertel vom ganze Schwiizer Waldgebiet sind Gebirgswälder. Sii werde inschtand ghalte, teilwiis gnutzt oder dienet als Schutzwald vor Lawine, Erdrütsch und Schteischlag. Bereits im Mittelalter isch dr Nutze vo dene Bergwälder gäge d Naturgwalte erkennt worde; das bewiise Bannbriefe, wo d Holz-Entnahm us dene "Bannwälder" schtreng unter Schtraf gschtellt händ.

## Quelle
* WWF Schwiiz: *Panda*-Magazin III/88
Klingengraben

Dè **Chlingègrabbè** (Hauptnammè z Dütschland) isch èn 23,7&nbsp;km langè, öschtlichè un rächtè Zuèfluss vo dè Wuètè. Er entschpringt im Kanton Schaffuusè i dè Schwiz un mündet im Landchrais z Baddè-Württèbärg i sellèn Hochrhy-Zuèfluss.

## Abschnittsnammè
Dè Fluss heißt in sim Schwizer Volauf abschnittswys au *Ergoltinger Bach*, *Sèltèbach*, *Müllibach* un *Landgrabbè* un ab dè Staatsgränz im Dütschè *Chlingègrabbè* sowiè im Unterlauf *Kotbach*.

## Volauf
Dè Hauptschtrang-Obberlauf vom Chlingègrabbè entschpringt –&nbsp;etwa 380&nbsp;m nordweschtlich vo Gränz zuè Dütschland&nbsp;– i dè Schwiz uff èm Südrandè, also a dè Südflankè vom Chläggi. Sini Quällè lyt öppè 4&nbsp;km südöschtlich vo Nüüchilch (CH) uff öppè  Höchi. Nõch knapp 200&nbsp;m Streggi mündet vo Südè hèt dè èrschti Zuèfluss y, wo uff  Höchi au no uff Schwizer Gebièt i dè Nõchi vo dè Staatsgränz entschpringt. Ennèt dè Gränz un 2,2 km dèvò wäg lyt Jeschtèttè.

Öppis spôter passyrt dè Bach dè Ergoltingerhof, vo wo-nèr au *Ergoltinger Bach* heißè duèt. Denn lauft durch Nüüchilch durrè, vo rächts chunnt nõch èm Städtli dè Sèltèbach dezuè, dè Bach wörd ab dört *Sèltèbach* benamst. Im Sèltèbach chunnt s Wasser vom Randèmassyv dehèr. Schu uff dè èrschtè Kilometer erreichèd d Bäch diè lycht nõch Weschtè abbèkeiendi Ebèni vum Chläggi. Ab Unterneuhuus drait dè Bach, wo vo Siblingè hèr chunnt, uff ènèrè churzè Streggi dè Nammè *Müllibach*, ab dè Ymündung vum Halbbach bis zu dè Gränz (ca.&nbsp;Fluss-km&nbsp;9,1) bi Tradingè dè Nammè *Landgrabbè*.

Dirèkt nõch dè dütsch-schwizer Gränz flièßt dè Chlingègrabbè dè Hauptort Ärzingè vo Gmeind Chleggau. 775 m weschtlich vo Obberlauchringè lyt d Ymündung vum Schwarzbach (0,63&nbsp;m³/s) i dè Chlingègrabbè (0,96&nbsp;m³/s), ab dört drait dè reschtlich Bach dè Nammè *Kotbach*. Vom Schwarzbach hèr wörd s Wasser vo dè Südhaaldè vom Südrandè sowiè vo dè Nordhaaldè vom Chlynè Randè1,9&nbsp;km witer bachabsi mündet sebbè z Obberlauchringè mit èrè mittlerè Wasserfüürig vo 1,65&nbsp;m³/s uff  Höchi i d Wuètè.

## Strõßè un Baanschtreggi
I dè Schwiz flièßt dè Chlingègrabbè öppè dè Hauptstrasse&nbsp;13 nõch, wo uss Richtung Schaffuusè chunnt, un a dè Gränz i diè dütsch Bundesstraße&nbsp;34 übbergòt. Dè Fluss wörd uff Großdeil vo sim Volauf vo dè Hochrhybaan (Basel–Konschtanz) flankyrt. Diè beidè Vokeerswäg volaufèd in wechsèlndem Abschtand, abber zimli nõch, im Bach nõch.

## Einzelnõchwys
Biotop

Es **Biotop** isch en Läbensruum. Urschprünglich schtammt dr Begriff uus dr Ökologie, er wird verwendet für Lebensgmeinschafte vo unterschiidliche Tier- und Pflanze-Arte. Das cha in grosse Landschafts-Rüüm sii, aber au im private Garte. Zum Aalege dört reichts scho fascht, wenn me en relativ flachi Gruebe uushebt, wo s nachhär drii regnet für ne Weiher. Viili Pflanze und Tier wandere ohni wiiters Zuetue dört häre. Me chaas aber au schterker schtüüre, mit Herefüehre vo z. B. Schtrücher mit Wurzle, Schtei-Huufe und altem Holz, wo d Besiedlig vom Biotop begünschtige.

## Quelle
WWF Schwiiz: *Panda*-Magazin, II/80
Naturwiese

En **Naturwiise** oder **Magerwiise** oder **Duurwiise** isch en Wiise, wo uuf nit dür Landwirtschaft überdüngte, relativ naturbelassene Böde gedeiht. Sii beheimatet en riichhaltigi Tier- und Pflanzewält. Damit d Naturwiise nit verbusche, müessi sii aber trotzdem jährlich gmäht werde. Es reicht aber einisch im Jahr, und zwar nit vor Juli oder Auguscht, damit d Pflanze Glegeheit händ, abzsame. En Naturwiise macht sich au sehr guet und isch mit ihrer Tierwält schön anzluege *in Privatgärte*. Viilfach wird en Unterteilig gmacht in en Naturwiise und nebedra en Rase, wo d Chind chönned schpiele.

## Quelle
WWF Schwiiz: *Panda*-Magazin II/80
Ackerbau

**Ackerbau** isch en landwirtschaftlichi Produktionsform. Sii wird betriibe, siit d Mensche sässhaft sind, also siit Jahrtuusige. Ca. siit dr Mitti vom 20. Jahrhundert sind in Europa die mosaikartige chliine Ackerfläche langsam zu immer grössere Gebilde worde, und zwar dur Melioratione. S Ziil isch en effizienteri und wirtschaftlicheri Bebauuig dur au immer grösser werdendi Maschine gsii. Me het deshalb au hindernisfreii Bebauigs-Fläche welle: Hecke, Bäum, Bäch, Wiise, Wegschtreife - fascht alles isch dodermit verschwunde in dr Ackerlandschaft. Hüüt giits wieder *gwüssi* gegeläufigi Bewegige für ne naturnöhere Ackerbau.

## Quelle
WWF Schwiiz: *Panda*-Magazin II/95
Borkenkäfer

Dr **Borkechäfer** isch es Schadinsekt, wo vor allem im Wald und dodermit bii dr Forschtwirtschaft grossi Schäde angrichtet het und das teils immer no tuet. Er ghört zu dr Familie vo de *Rüsselchäfer*. S Wiibli nagt unter dr Baumrinde en Gang. Es deponiert denn d Larve in Siitegäng drvo. D Larve ernähre sich ebefalls von dr Baumrinde. Das het dr Forschtwirtschaft grossi wirtschaftlichi Schäde brocht, allerdings chamme de Chäfer hüüt z. B. mit de sogen. Borkechäfer-Falle bekämpfe. Me het au gmerkt, dass vor allem Totholz, wo me loot lo liige schtatt s uusezruume, d Borkechäfer vom Nutzholz ablenke.

## Literatur
Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit
Feldhase

Dr **Fäldhas** (*Lepus europaeus*) isch e Suuger us de Familie vo de Hase (Leporidae).

Er chunnt vor allem in dr offene und halboffene Landschaft vor. Grundsätzlich findet er sich sogar in relativ intensiv gnutzte Agrar-Landschafte zrächt. Wichtig isch einfach, dass er viil Ruum het und es Mindeschtmass an extensiv bewirtschaftete Fläcke, z. B. ökologischi Uusgliichs-Flächene in dr Landwirtschaft. S natürlich Verbreitigsgebiet umfasst witi Teil vo de südweschtliche Paläarktis. Wäg dr starken Intensivierig vo de Landwirtschaft isch dr Bstand in vile Regione vo Europa ruckläufig. D Schutzgemeinschaft Deutsches Wild het de Feldhas für s Jahr 2001 und wider 2015 zum «Tier des Jahres» erklärt.

D Nahrig vom Fäldhas isch rein pflanzlich.

## Literatur
* S. Aulagnier, P. Haffner, A. J. Mitchell-Jones, F. Moutou, J. Zima: *Die Säugetiere Europas, Nordafrikas und Vorderasiens – Der Bestimmungsführer.* Haupt, Bern/ Stuttgart/ Wien 2009, ISBN 978-3-258-07506-8, S. 160–161.
* A. J. Mitchell-Jones, G. Amori, W. Bogdanowicz, B. Krystufek, P. J. H. Reijnders, F. Spitzenberger, M. Stubbe, J. B. M. Thissen, V. Vohralik, J. Zima: *The Atlas of European Mammals.* Poyser, London, 1999, ISBN 0-85661-130-1, S. 166–167.
* E. Stresemann (begr.), K. Senglaub (Hrsg.): *Exkursionsfauna von Deutschland. Band 3, Wirbeltiere.* 12. Auflage, Spektrum, Akademischer Verlag, Heidelberg 1995, ISBN 3-334-60951-0, S. 428.
* Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: *Knaurs Großes Jagdlexikon.* Weltbild-Verlag, Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5; Stichwort: *Hasen.* S. 318ff.
* E. Schneider: *Der Feldhase – Biologie, Verhalten, Hege und Jagd.* BLV, München, 1978, ISBN 3-405-11770-4.

## Weblink

* 

## Fuessnote
Gewässerschutz

Dr **Gwässerschutz** isch e Deilberych vom Naturschutz. Er het dr Schutz vo Gwässer – das sind bsunders d Meer, d Seeä, d Flüss und d Bech – vor Verschmutzig und Vergiftig zum Ziel.

In dr Schwiiz zum Biischpiel hets scho sit em schtarke Bevölkerigs-Wachstum im 19. Jahrhundert und de entschprechend wachsende Huushalt-Abwässer periodisch immer wiider sognänti Alge-Blüetine in de Seeä gäh, ane 1898 sogar bereits in dreine, drunter em grosse Zürisee.

Vor allem nach em zweite Wältchrieg isch denn no s starke dünge mit Phosphat i dr Landwirtschaft und dr Gebruuch vo phosphat-haltige Wöschmittel drzue choo: D Gwässer sind wiit über ihri Selbscht-Reinigungschraft überdüngt worde und i deilne isch s ökologische Gliichgwicht umkippt.

Im Dezember 1953 het denn s Schwiizer Volk en Verfassigs-Artikel agnoo, wo die gsetzlichi Regelig vom Gwässerschutz ermöglicht het. Es isch aber au no 1964 zu nere Masse-Entfaltig vo Blau-Alge im Vierwaldstettersee cho. Erscht ab denn sind nodisno Kläranlage baut worde, wo das Problem entscherft händ.

## Literatur
P. Walder: *Gewässerbiologie und Gewässerschutz*
Alge

En **Alge** isch en einzelligi, glegentlich au mehrzelligi, Ur-Pflanze, eins vo de erschte Läbewäse uuf dr Ärde. Oft isch sii fadeförmig. Uusser grüene Alge giits au z. B. brünlichi oder rötlichi Forme. D Fortpflanzig erfolgt gschlechtlich oder ungschlechtlich. Alge werde technisch gnutzt oder teils au mit Ertrag vo Einwiss und Fett züchtet. Vor Iifüehrig vo de Kläranlage sind sii in eusne Breitegrade au für die berüchtigte Alge-Blüete uuf überdüngte Seeä verantwortlich gsii.

## Literatur
Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit
Mehrwertsteuer

D **Mehrwärtschtüür** isch en indiräkti Umsatzschtüür, wo d Wertschöpfig vom ene Produkt oder ere Dienschtleischtig beschtüüret wird. D.&nbsp;h. d Schtüür wird biim Produkt uuf de einzelne Produktions- und Handelsschtufe, wo s Produkt vom einte Unternehme zum nöchschte wiiterverchauft wird, erhobe. Zur Vereinfachig von dr Bürokratie het me allerdings in Düütschland 1968 dr sogenannti Vorschtüür-Abzug iigfüehrt. D Mehrwertschtüür wird au in dr Schwiiz erhobe. Sii het vor einige Jahrzehnt die sogenannti *Warenumsatzschtüür* abglöst.

## Literatur
Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit
Landsknecht

**Landsknächte** sind nach em Niidergang vom Rittertum im Schpätmittelalter angworbni Chriegsknächte gsii. Ihre Höhepunkt händ sii im 15. und 16. Jahrhundert ghaa. Sii händ als schtändig verfüegbari Truppe golte. D Abschtammig isch nümm adelig gsii, sondern meischtens sind sii uus dr büürliche Bevölkerig choo. S het *Rotte*, *Fähnli* und *Regimänter* gäh.

## Literatur
* Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit

## Weblink
Mutter Teresa

D **Mueter Teresa (Hailigi Teresa vu Kalkutta)**  (Uf d Wält chuu as *Anjezë (Agnes) Gonxha Bojaxhiu* []; * 26. Augschte 1910 z Üsküb, Osmanischs Rych (hite Skopje, Nordmazedonie); † 5. Septämber 1997 z Kalkutta, Indie) isch en indischi Ordesschweschter un Missionari albanischer Härchumft gsii. 

## Lääbe
Wältwyt bekannt woren isch si mit ihre dur ihre Glaube motivierte un bregten Arbet mit Arme, Obdachlose, Chranken un Lyt, wu am Stärbe sin, wu si 1979 derfir dr Fridesnobelpryys iberchuu het. In dr katholische Chilche wird d Mueter Teresa syt ihre Hailigsprächig am 4. Septämber 2016 as Hailigi verehrt. Unter anderem wäge dr sozialen un hygienische Zueständ in dr Stärbehyyser un ihre missionarische Motivation sin ihri Arbet un ihri Person aber au umstritte.

## Schrifte
* *Worte der Liebe*, Einführung von Malcolm Muggeridge (Orinaltitel: *A Gift for God,* übersetzt von Franz Johna). Herder, Freiburg im Breisgau, Basel, Wien 1977, ISBN 3-451-17974-1.
* *Was zählt, ist das Herz. Gebete, Gedanken, Meditationen.* Benno, Leipzig 2004, ISBN 3-7462-1739-3.
* *Mein Leben mit den Armen*, mit den wichtigsten Originaltexten, ausgewählt und eingeleitet von Marianne Sammer, Patmos, Ostfildern 2011, ISBN 978-3-491-72567-6.
* *Sei gütig und barmherzig, Worte von Mutter Teresa*, herausgegeben von Roswitha Kornprobst, Missio Aachen, Butzon & Bercker, Kevelaer 2016, ISBN 978-3-7666-2289-1.

## Literatur
* Renzo Allegri: *Mutter Teresa. Ein Leben für die Ärmsten der Armen*. Neue Stadt Verlag, München 2003, 3. Aufl. d. überarb. und erw. Neuausgabe, ISBN 978-3-87996-732-2.
* Wolfgang Bader: *Durchgang. Mutter Teresas Umgang mit Sterbenden*. Neue Stadt Verlag, München 2003, ISBN 978-3-87996-591-5.
* Norbert Göttler: *Mutter Teresa.* (rororo-Monographie 50705) Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2010, ISBN 978-3-499-50705-2.
* Malcolm Muggeridge: *Mutter Teresa. Leben und Wirken der Friedensnobelpreisträgerin.* (Originaltitel: *Something beautiful for God*). (Herderbücherei Band 628) 12. Auflage. Herder, Freiburg im Breisgau 1979, ISBN 3-451-07628-4 (Geleitwort von Georg Hüssler).
* Thomas T. Mundakel: *Der Engel der Armen. Mutter Teresa, die Biographie* (Aus dem englischen Original übersetzt von Klaus Kreitmeir). Pattloch, München 2003, ISBN 3-629-01677-4

## Weblink

*
Kläranlage

E **Kläraalag** isch en technischi Aalag an Gwässer, wo me bruucht, um Schad- und Schmutzschtoff uus em dräckige Wasser z nää.

Sit es se giit, sind die früener teils schtark verschmutzte Gwässer (uus Huushalt, Induschtrii und Landwirtschaft) wider süüberer worde.

D Grundreinigung macht me i de Kläraalage zerscht mit mechanische Filter und denn dur di biologischi Reinigungsschtufe. Bakterie zersetze dört d Schmutzschtoff, wobii me em Wasser dur nes Rüehrwärk schtändig Suurschtoff für de Abbau-Prozäss muess zuefüere.

Vili, aber no nit alli Kläraalage händ zuedäm en chemischi Reinigungsschtufe, wo au chemischi Verbindige chönned abbaut werde.

## Literatur
* *Knaurs Lexikon. Das Wissen unserer Zeit*.
Kiebitz

Dr **Giiwitz** oder **Giiritz** (*Vanellus vanellus*; alemanischi Vogelnäme) isch en schwarz-wiisse Vogel mit langem Federschopf uuf em Chopf. Er lebt vor allem in Ried- und Ackerbau-Gebiet. S Nescht macht er in seichte Ärdmulde und chleidets mit Halme uus. Er het ei Bruet pro Jahr. Nahrig: Insekte, Larve, Schnegge, Sämereie und Gras. Einzeln tuet er au überwintere. Dr Kibitz-Beschtand isch dur die intensivi Landwirtschaft sehr schtark reduziert worde, es giit ne fascht nu no in Naturschutz-Gebiet.

Im Volchsglaube sind alti Jumpfere i Kibitz verwandlet worde, lueg der Artikel übers Giritzemoos.

## Literatur
Naturforschende Gesellschaft Kanton Solothurn, Heft 37
Liste der opferreichsten Schlachten und Belagerungen

Die Lischte zellt die **opferriichschte Schlachte und Belagerige** von der Wältgschicht uuf.

Es sind bsunders dramatischi Ereignis vo grosse Chrieg i verschidene Epoche vo der Gschicht gsi. Bi der Belagerig vo grosse Stedt häng mängmol vil meh Zivilpersone als Soldate s Lääbe verloore.

Es sind Schlachte und Belagerige sid der spootantike Zyt, mit vil hunderttuusig Tote und Verletzte, denn Chrieg im Middelalter und sötigi z Asie, vor allem der Chinesisch-Japanisch Chrieg. Z Öiropa sind die grossi Schlachte us dr Ziit von de Napoleonische Chriege und d Wältchrieg vom 20. joorhundert die schlimmschte gsi.

* 260 vor Chrischtus: Schlacht vo Changping: öppe 700'000 Tooti
* 451: Schlacht uf da Katalaunische Fälder (im hütige Frankrych), bim Agriff vo de Hunne: öppe 150'000 Tooti
* 717: Belagerig vo Konstantinopel: öppe 150'000 Tooti
* 1121: Schlacht vo Didgori z Georgie: öppe 200'000 Tooti
* 1258: D Belagerig und Eroberig vo Bagdad dur d Mongole: öppe 1 Millioon Tooti
* 1398: Eroberig vo Delhi: öppe 100'000 Tooti
* 1813: Schlacht vo Leipzig: 124'000 Tooti
* 1914: Schlacht z Galizie: öppe 700'000 Tooti
* 1916: Schlacht a der Somme: 1'120'000 Tooti
* 1916: Schlacht vo Verdun: öppe 700'000 Tooti
* 1938: Schlacht vo Wuhan: 540'000 Tooti
* 1941: Schlacht vo Kiew: öppe 700'000 Tooti
* 1941: Belagerig vo Odessa: 133'813 Tooti
* 1942-1943: Schlacht vo Stalingrad, biim hüütige russische Wolgograd: über 1,2 Millione Toti und Verletzti
* 1941-1944: Belagerig vo Leningrad: 1,1 Millione Tooti
* 1944: ufstand vo Warschau: öppe 200'000 Tooti
* 1944-1945: Belagerig vo Budapest: 422'000 Tooti
* 1945: Schlacht um Berlin: 1,3 Millioone Tooti
Fennoskandinavien

**Fennoskandinavie**, au **Fennoskandie** oder **Fennoskandia** gnännt, isch en Uusdruck fir di nordeuropäisch Halbinsle, wu si us Finnland (*Fenno-*), dr Skandinavische Halbinsle (*-scandia*), Karelien un de Halbinsle Kola zämmesetzt. In regionalgeologischem Kontext wird des Biet, mit Uusnahm vum nordweschtlige (kaledonische) Dail vum Skandinavische Gebirge, al *Fennoskandische Schild* oder au Baltische Schild gnännt.

Dr finnisch Geolog Wilhelm Ramsay het dä Uusdruck 1898 (no andere Quälle erscht 1900) yygfiert un het die Abgränzig vum Biet mit syre geologisch-geografische Ainhait begrindet. Gmaint isch d Halbdinsle, wu dur Nord- un Oschtsee un dur d Linie „Finnische Meerbuese – Ladogasee – Onegasee – Wyss Meer“ vom ibrigen europäische Feschtland abgränzt isch.

## Literatur
* Hans Hausen: *The History of Geology and Mineralogy in Finland 1828–1918*. Helsinki 1968
* Olaf Holtedahl: *Geology of Norway*. Oslo 1960
* Wilhelm Ramsay: *Fennoskandias ålder.* In: *Fennia.* 40. 1917, Nr. 4, S. 1–21

## Fueßnote


## Weblink
* Geological Map of the Fennoscandian Shield
* Matti Seppälä, ''The Physical Geography of Fennoscandia''
Adrienne Braun

D **Adrienne Braun** (* 18. März 1966 z Wisbada) ischt a deitscha Schurnalischdin ond Schriftstellere.  

## Aus ihrem Leaba
D Adrienne Braun ischt am 18. März 1966 z Wisbada uff d Welt komma. Noch ihrem Abidur hot se an dr Universidet Stuegert Germanischdik, Litradurwissaschaft ond Kunschtgeschichde studiirt. Vo 1986 bis 1991 hot se als Reschii-Assischdendin am Wirdabergischa Staatstheader z Stuegert ondr andrem mit de Reschisseer Achim Freier ond Robert Wilson zammagschafft. 1994 hot se bei der Stuegerter Zeidong a Volondariat gmacht. Seit em Johr 1996 schafft se als freie Autorin, Moderatorin, Kunscht- ond Theaderkritikere bei vorschiidene Zeidonga ond Zeitschrifda, so zom Beispiil bei dr Stuegerter Zeidong, ART, Süddeutsche Zeitung, Die Deutsche Bühne etc.). D Kolumna, wo se seit 2003 fir d Stuegerter Zeitung schreibt, send 2011 beim Klöpfer & Meyer Verlag z Diibenga als Buech rauskomma.

## A Auswahl vo ihre Werk
* *Künstlerin, Pionierin, Rebellin. Zwanzig außergewöhnliche Frauen aus Baden-Württemberg.* Südverlag, Konstanz 2016, ISBN 978-3-87800-035-8.
* *Geben und Nehmen. Wege zur Kunst.* Fotografie: Frank Paul Kistner, Gatzanis Verlag, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-932855-69-6
* *Homezone*. Fotografien von Lothar Bertrams, Text von Adrienne Braun. Katalog zur Gruppenausstellung *Subjektiv – Objektiv – Stativ* en dr Stedtischa Galerii vo Oschtfildern. Lindemanns, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-89506-273-5
* *Von den Niederungen des Seins – Oder Tutti bikini capta sunt*.  Klöpfer & Meyer Verlag, Tübingen 2011, ISBN 978-3-86351-007-7.
* *Mittendrin und außen vor. Stuttgarts stille Ecken*.  Südverlag, Konstanz 2014, ISBN 978-3-87800-054-9.
* Zamma mit em Jürgen Knubben (Illuschtrador) ond dr Herausgeabere Karin Abt-Straubinger: *Resonanzen*. Galerie Abtart, Stuttgart 2013, ISBN 978-3-00-042040-5.

## Weblink
* De persenlich Webseit vo dr Adrienne Braun
* Autorenprofil bei Klöpfer & Meyer Verlag
* Artikel in *Die Zeit*
* AED-Diskussion Kunst und Architektur im öffentlichen Raum bei YouTube
* Artikel in Theater der Zeit
* Autorenlesung
* Kolumna bei dr Stuegerder Zeidong

## Oinzlne Nochweis
Bühel

**Bühel** heißèd folgendi geographischi Objèkt:
* Hügel, neuhochdütsch für dè mittelhochdütsche Begriff *Bühel*

Ußerdèmm sin diè alemannischè Begriff *Bühl*,*Büel* un *Büèl* Abchürzungè vo Bühel.

Ortschaftè:
* Bühel bi Schwarzach, Ortsdeil vom Markt Schwarzach, Landchrais Straubing-Bogè, Bayern
* Bühel bi Wyßach, Ortsdeil vom Markt Schwarzach, Landchrais Straubing-Bogè, Bayern
* Bühel (Neukirchen), Ortsdeil vo dè Gmeind Neukirchè, Landchrais Straubing-Bogè, Bayern
* Bühel (Gemeinde Scharnstein), Ort bi Scharnschtei, Bezirk Gmundè, Obberöschterrych
* Bühel (Gemeinde Ramsau), Ortsdeil vo Ramsau im Zillertal, Tirol
Bärg un Erhebungè:
* Windische Bühel, Slovenske Gorice, Buggellandschaft z Sloweniè
* Hübschè Bühel, 2032 m, Bärg im Bregenzerwaldgebirge, Vorarlbärg 
* Rauè Bärg, 2027 m, Bärg bi Lana, Südtirol  
* *Tartscher Bühel* odder Bichl, 1077 m, Büèl im Vinschgau, Südtirol

**Bühel** isch dè Nammè vo folgendè Personè::
* Hans vo Bühel (15.&nbsp;Jh.), elsässischer Dichter

**Luèg au:**
* Bühl, Büchel, Büel
* Maria Bühel
Riedern am Sand

**Rièdèrè** (amtlich: Riedern am Sand) isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Chleggau im Chleggau im Landchrais Waldshuèt. Er bschtòt uss Obber- un Unterrièdèrè. Dè Zuèsatz „am Sand“ vowyst uff s Vorchò vo Graupèsand, wo i dè Sandgruèb Rièdèrè abbaut wörd. Rièdèrè lyt am Unterlauf vom Schwarzbach, dè è ängs Dal hèt, dõrum isch Rièdèrè in Dalrichtung langzogè. Am nördlichè Ortsrand vo Rièdèrè gòt s Schwarzbachdal i d Chleggaurünni übber. Südöschtlich vo Obberrièdèrè gränzt Büèl mit èm Abschtand vo 850 m a Rièdèrè.

Well Rièdèrè am Sand mit 14,8 km relativ nòch bi Rièdèrè am Waald lyt, hèt mò sich im Volksmund uff folgendi Regelung geinigt:
* Rièdèrè am Sand heißt *Rièdèrè*
* Rièdèrè am Waald heißt *Rièdè* 

## Gschichtè
Uff èm Schloßbuck finded sich nò d Räschtè vo dè Burg Neuchrenkingè. 1305 wörd dè Ort im Fürschtèbärgischè Urkundèbuch uffgfüürt. Bis 1806 isch er Deil vo dè Hèrrschaft Schwarzèbärg un isch denn 1806 zum Großherzogdum Baddè chò. Am 1. Auguscht 1971 isch diè selbschtändigi Gmeind Rièdè im Raamè vo dè baddè-württèbärgischè Gebietsreform  i diè Gmeind Chleggau ygmeindet worrè.

## Wǜrtschaft
Z Rièdèrè bschtòt isch früèner è Quarzwärch für d Gwinnung vo Quarzsand in Bedryb gsi, hauptsächlich für s Voputzè vo Gebäude mit èm Kellèwurf, abber au für dè Sandguss. D Sandgruèb erschlièßt dè Graupèsand vo dè Obbèrè Süßwassermolassè. Dè Sand enthaaltet näbbè dè bekanntè Fossiliè wiè Haifischzää au Ärzböönle. S Boonärz isch im gsamtè Chleggau- un Randègebièt uss Neschter gwunnè worrè, wo sich im Kalchschtei bildet hèn. S Boonärz glycht im Uussää schwarzè Boanè, dõhèr dè nò hüt übliche Nammè „Boonèvirtel“ für s Gebièt um Grièßè un Hohètèngè.

## Literatur
* Helmut Vocke (Hrsg.): *Chronik des Landkreis Waldshut.* 1957
* Norbert Nothelfer (Hrsg.): *Der Kreis Waldshut.* 1979
* Waldemar Lutz, Hansjörg Noe (Hrsg.): *Kennzeichen WT Heimatkunde für den Landkreis Waldshut.* Reinhard Caspers (Mithrsg.), 1989, ISBN 3-12-258330-5
* Stadt Tiengen (Hochrhein): *Der Klettgau.* Franz Schmid (Hrsg.), 1971; (bis heute maßgebliche Monographie, mit Beiträgen von: Ruth Blum, Eugen Fürstos, Richard Gäng, Josef Hirt-Elmer, Josef Isele, Helmut Maurer, Ludwig Mayer, Emil Müller-Ettikon, Heinrich Münz, Helmut Naumann, Alois Nohl, Alfons Peter, Ernst Rüedi, Franz Schmid, Karl Schwarzenberg, Ignatz Stein, Heinz Voellner, Karl Friedrich-Wernet, Hans Jakob Wörner)
Hinter Tierberg

De **Hinter Tierberg** isch en 3'445 Meter hohe Bärg in de Urner Alpe. Er ligd uf de Grenze zwüsche de Kantön Bärn und Uri. Uf de Weschtsite vom Bärg isch de Triftgletscher und uf de Oschtsite de Chelengletscher.

S Tierbergmassiv bestoht us mehrere Bärg, vo Norde nach Süde sind das de Vorder Tierberg (3'091 Meter), de Mittler Tierberg (3'418 Meter) und ebe de Hinter Tierberg. De Hinter Tierberg het nach Süde e Verbindig zum noch höchere Dammastock, wo uf em Sattel e Höchi vo öppe 3'260 Meter het.

Am 28. Auguscht 2016 isch am Bärg e F/A-18 vo de Schwiizer Armee zerschellt, wo im Nebel schints z tüüf gfloge isch. Di gnau Ursach vom Uufall wird no untersuecht.

## Einzelnochwis
Wetzikon

**Wetzikon** (schwiizertüütsch *Wetzike*) isch dr Naame vo däne bäide Oortschafte in dr Schwiiz:

* Wetzikon ZH, e Schtadt im Kanton Züri
* Wetzikon TG, e Doorff i dr Gmäind Tuendereff, Kanton Thurgau
Höchenschwander Berg

Dè **Höchèschwander Bärg** isch èn Bärgruggè im Südschwarzwald, wo dè Landkreis Waldshut in è öschtlichi un weschtlichi Hälfti unterdeilt. Selli Fungtion als Trènnscheidè chunnt vo allem durch diè Nord-Süd-Uusdehnung vo öppè 16,6 km zschtand, dõdemit gòt dè Bärg vu Hüsèrè im Nordè vom Landchrais bis a s Ufer vum Hochrhy ganz im Südè bi Waldshuèt.
Dè Höchèschwander Bärg isch wiè nè Birrè gformt, a dè breiteschte Stell im Südè isch öppè 10 km breit (uff dè Relation Wyylè-Görwihl).

Im Nordè bi Höchèschwand isch dè Bärg mit  am högschtè. Vo Höchèschwand keit mit èrè moderatè Neigig nõ Südè bis zum Hochrhyufer abbè. Dè Höchèschwander Bärg isch nit nu in Nord-Süd-Richtig gneigt, d Hochflächi wölbt sich au in Wescht-Oscht-Richtung.
Dè Höchèschwander Bärg isch wiè sini Nõchbòrè, dè Brändemer Bärg un dè Hotzèwaald, èn Deil vo dè Südschwarzwälder Dach. Im Fall vum Höchèschwander Bärg hèt sèll Dach d Form von èm Walmdach. Am Rand vum Höchèschwander Bärg lyt im Weschtè s Albdal, im Oschtè s Schwarza- un s Schlüècht-Dal. Dè südlichè Rand wörd vum Hochrhydal uff èm Abschnitt Waldshuèt-Albrugg bildèt.

## Gwässer
Dè Höchèschwander Bärg wörd ganz im Nordè vum Schluchsee, im Oschtè vo dè Schwarza un dè Schlücht un im Weschtè vo dè Alb umflossè. Am Südfuss vom Bärg schniidet dè Hochrhy sèlli Büggele ab.

## Vokeer
Dè Höchèschwander Bärg wörd in Längsrichtung übber dè Bärgkamm vo dè B 500 uff gänzer Längi erschlossè.
D Dörfer a dè Schwarza- un Albhaaldè wörred durch Vobindungsschtrôßle vo dè B 500 hèr aabundè.
S Gefällè vo dè B 500 am Südrand, öppè vo Waldhuus ewäg un a Eschbach vorby bis uff Waldshuèt i s Loch abbè isch bis vor è baar zimli berüchtigt für diè huufigè Lkw-Uufäll gsi. Èrscht mit èm Bau vo Vozögerungsspurè, wo mit Kys un Sand uffgfüllt sin sowiè voschtärkte Polizeikontrollè vo Lkws a dè B 500 hèt mò sèll Probleem in Griff chriègt. Problematisch isch vor allem gsi, dass d B 500 im Stadtgebièt vo Waldshuèt uffhört, wo ungebremsti Lkws zu grösserè Probleem füürè chönd.

## Ortschaftè un Wyler uff èm Höchèschwander Bärg

* Höchèschwand
* Amrigschwand
* Attlisbärg
* Ellmenegg
* Segalè
* Strittbärg
* Heppèschwand
* Frohnschwand
* Dièfèhüsèrè
* Obberweschnegg
* Unterweschnegg
* Brunnõdèrè
* Remetschwyl
* Bannholz
* Byrbronnè
* Schmitzingè
* Aischpl
* Roor
* Nöggèschwyl
* Wyylè
* Indlekofè
* Waldkirch
* Gaiß
* Eschbach
* Oberalpfen
* Unteralpfen
sowiè d Wyler

* Waldhuus
* Ay

## Klima
Dè Höchèschwander Bärg lyt im Règèschattè vum Feldbärg-Massyv. Im langjährigen Mittel git s dõ bi Waldshuèt 1150 mm Niederschlag. 

## Dialèktgränz
Dè Höchèschwander Bärg stellt è zimli effektyvi Isoglossè-Gränz dar. Öschtlich vom Bärg schwätzt mò Südschwarzwälderisch, weschtlich devò Hotzewälderisch. Unterscheidè cha mò di beidè Dialèkt a dè Vokalbildung. Generèll vowendet mò im Hotzewälderisch langi Vokaal, im Südschwälderischè ehnder chürzeri Vokaal. 
Ußerdèmm git s no è baar Wörter, wo unterschydlich sin:

* im Weschtè vom Bärg isch es è Mattè, im Oschtè è Wisè
* im Weschtè lyt s Wyysedal, im Oschtè d Wisè
* im Weschtè isst mò è Wayyè, im Oschtè èn Dünnè

## Einzelnõchwys
Gupf

**Gupf** (hochdt. *[[Kuppe]]*, èn „abgrundetè Gipfel“, „obberè Deil vo öppis“, „übber èn Gfäßrand usèluègendè Deil“) stòt für:
 
* Gupf AR, èn Bärg im Kanton Appèzèll Usserrhodè
* Matschacher Gupf, èn Bärg i dü Karawankè, Kärntè
* Sinacher Gupf, èn Bärg i dè Karawankè, Kärntè
* Schwarzer Gupf, èn Bärg i dè Karawankè, Kärntè
* Gupf, Wyler i dè Gmeind Chandèrè, Landchrais Lerrach, Baddè-Württèbärg
* Gupf, Wyler i dè Gmeind Sankt Margretè im Rosèdal, Bezirk Klagèfurt-Land, Kärntè
* s Ènd von èm Ei, luèg au Kochtes Ei

un im witèrè Sinn:

* Gupfè, dè Huusbärg vom Wyylemer Ortsdeil Bannholz uff èm Höchèschwander Bärg
* Gupfè, èn Ortsdeil vo dè obberfränkischè Gmeind Bärg.
Spanische Grippe

Die **Schpanischi Grippe** isch en Grippe-Epidemie gsii, wo vor allem 1918 im letschte Chriegsjahr vom Erschte Wältchrieg wältwiit rund 20 Millione Toti gforderet het.

Die anerkanntischti These vo dr Verbreitig gaht dervo uus, dass sii vo chinesische Arbeiter in d USA iigschleppt worde isch und denn über amerikanischi Soldate, wo nach Europa in Chrieg zoge sii, dort here verschleppt worde isch. Binne churzer Ziit isch sii denn au zum Chriegsgegner Düütschland und Öschtrich-Ungarn übertreit worde.

In dr Schwiiz het die Grippewälle 20'000 Toti hinterloo, was 0,6 Prozänt vo dr Bevölkerig gsii sind. Im Juni 18 hets no keini Tote gäh, im Juli denn isch d Rate uuf bereits 2'000 uufegschnellt. Jungi Lüüt, und zwar bii wiitem nit nur Soldate, sind zämme mit dr Landbevölkerig düütlich am schtärkschte betroffe gsii. D Antibiotika sind leider erscht churzi Ziit nachhär erfunde worde, sii hättet nach Ansicht vo Fachlüüt s Uusmass von dr Epidemie chönne reduziere, sii allerdings nit völlig chönne verhindere.

## Quelle
Referat vom Christian Sonderegger 1995 vor em Soledurnische Historische Verein

## Weblink
Ramona Pop

D **Ramona Pop** (* 31. Oktober 1977 z Temeschwar, Rumänie) isch e rumänisch-dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt em 8. Dezämber 2016 Burgermaischteri vu Berlin un Senatori fir Wirtschaft, Energy un Bedrib. Dervor isch si ab 2009 Vorsitzeri vu dr Fraktion Bindnis 90/Di Griene im Berliner Abgordnetehuus gsii.

## Lääbe
D Pop chunnt us ere rumäniedytsche Familie (Banater Schwobe) un isch z Rumänien ufgwachse. Ihri Famili isch anne 1988 uf Dytschland zoge. Noch em Abitur am Wilhelm-Hittorf-Gymnasium z Münster (Westfalen) anne 1997 het d Pop bis 2003 an dr Weschtfälische Wilhelms-Universitet z Münster un dr Freie Universitet Berlin Bolitikwisseschaft studiert un het s Studium am am Otto-Suhr-Inschtitut als Diplom-Bolitologin abgschlosse. Si het di rumänisch un di dytsch Staatsburgerschaft.

Syter 1997 isch d Ramona Pop Mitglid bi Bindnis 90/Di Griene. In dr Bartei het si verschideni Ämter ghaa. Si isch vu 1998 bis 2000 Kraisvorstandsmitglid z Münster un vu 2000 bis 2001 Bundessprächeri vu dr Griene Juged gsii. Syt Novämber 2001 isch si Mitglid vum Berliner Abgordnetehuus (MdA)- Si isch aafangs jugedbolitischi Sprächeri vu dr Fraktion gsii, derno stellverdrättendi Fraktionsvorsitzeri un arbetsmärtbolitischi Sprächeri. Si isch Mitglid im Hauptuusschuss, im Unteruusschuss Huushaltskontroll un im Uusschuss fir Integration, Arbet, Beruefligi Bildig un Sozials. Si ghert zum Realo-Fligel vu dr Bartei.

Im Oktober 2009 isch si zue dr Noofolgeri vu dr Fraktionsvorsitzeri Franziska Eichstädt-Bohlig gwehlt wore, wu us Altersgrind zruggdrätten isch. Bis zum Änd vu dr 16. Legislaturperiod (2011) het d Pop mit em Volker Ratzmann e Doppelspitz bildet. Im Septämber 2011 het si bi dr Abgordnetehuuswahl z Berlin s Diräktmandat im Wahlkrais Mitte 1 gwunne. D Pop un dr Ratzmann sin as Fraktionsvorsitzer widergwehlt wore. Noch em Ruggdritt vum Volker Ratzmann vum Fraktionsvorsitz am 15. Novämber 2011 het d Pop die Funktion zerscht ellai uusgiebt. Syt Oktober 2012 het s wider e Doppelspitz us dr Ramona Pop un dr Antje Kapek. Fir d Berlin-Wahl im Septämber 2016 isch d Pop uf Platz Ais vu dr Landeslischt gstande. Di Griene sin zue dr Wahl mit ere Viererteam us dr Bartei- un Fraktionsspitz aadrätte. No dr Wahl hän di Griene zäme mit dr SPD un dr Linle ne Koalition bildet. D Pop isch Senatori fir Wirtschaft, Energy un Bedrib wore.

D Pop isch Kuratoriumsmitglid vum Berliner Lette-Verain.

## Weblink

* Homepage vu dr Ramona Pop
* 
* Porträt uf dr Websyte vu dr Landdagsfraktion

## Fueßnote
Bannholz (Weilheim)

**Bannholz** isch dè vyrtgröschte Ortsdeil vo dè Gmeind Wyylè im Landchrais Waldshuèt z Baddè-Württèbärg. Bannholz isch bis zuè dè Gmeindsreform im Johr 1975 e selbschtändigi Gmeind gsi. Zu dè ehemòligè Gmeind Bannholz ghörèd d Wyler *Aischperg* un *Ay* sowiè dört dèzuè dè Zinkè *Ußer Ay* un s Gehöft *Uff èm Hof*.

## Geografy

Bannholz lyt im Südschwarzwald i dè Region Hochrhy, 6,2 km weschtlich vo Wyylè un obberhalb vom Quällgebièt vom Haselbach. Bannholz lyt am Fuèß vom 780 m hochè *Gupfè*, èm högschtè Buggel vo dè Gmeind Wyylè. Dè Gupfè ghört widderum zum Hungerbärg un sellè isch ein vo dè Büggele vom Höchèschwander Bärg. Bannholz lyt am Firscht vom Höchèschwander Bärg un wörd am weschtlichè Dorfrand vo dè B 500 tangyrt. Nu 700 m nordweschtlich vo Bannholz, übber dè B 500 dennè, lyt dè nägschtgrösserè Wyylemer Ortsdeil Remetschwiel,

## Gschicht
Uss Urkundè vo dè Klöschter Rhynau un St. Gallè vo 871 un 894 cha mò uff d Eksischtenz vo Bannholz schlièßè. 

## Vokeersaabindig
Bannholz lyt uumittelbar a dè B 500, öppè 800 m südlich vo dè Waldhuus-Brauerei. In Höchi Bannholz zwygt d K 6551 vo dè B 500 ab, füürt durch Bannholz durrè un Haselbachdal durab bis Gurtwyl im Schlüèchtdal. Weschtlich vo Bannholz un uff dè anderè Sitè vo dè B 500 lyt dè Wyylemer Ortdeil Remètschwyl, wo dirèkt übber d K 6551 mit Bannholz vobundè isch. Disèll Vobindung gòt durch è Unterfüürung unter dè B 500 durrè.

## Ortsdeil
### Aischperg
Dè Wyler Aischperg lyt guèt 2 km nordöschtlich vo Bannholz uff èrè Höchi vo 814 m zwüschè *Flöschbächle* un *Forrèbach*.
### Ay

Ay lyt öppis unterhalb vo Bannholz am rächtè Ufer vum Haselbach. Ay lyt in èm munzigè Dalbeggi, unterhalb vo Ay fangt d Haselbachschlucht aa, wo bis Aischpel gòt. Ywooner vo Ay hèn annedubaki mit dè Salpeterer sǜmpatisyrt. Hützdaag isch Ay i dè Region wèg sim Schnupfvorein bekannt.

## Quälle
Institut des sciences et industries du vivant et de l'environnement

S **Institut des sciences et industries du vivant et de l'environnement** (**Agro ParisTech**) esch e Technischi Hochschuel vu Paris (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo der *Université Paris-Saclay*. 

## Gröndong
Zom 1.1.2007 send s Institut National Agronomique Paris-Grignon (INA P-G; fer Landwirdschafd), d Ecole Nationale du Génie Rural, des Eaux et des Forêts (ENGREF; fer Land- Forstwirdschafd ond Gwässrtechnik), ond d Ecole Nationale Supérieure des Industries Agricoles et Alimentaires (ENSIA; fer Landwirdschfd ond Lebensmiddlproduktioo) zsemmagschlossa worra.

## Absolventa
S Inschdidud hod au bekannde Leid als Absolventa ghed:

;Gschäfdsleid ond Leid em öffendlicha Leba:
* Jacques Arnould, Philosoph, Zukunfdsforschr (Promotion 1981)

;Bolidikr
* Jacques Diouf, Generaldirektor vo dr FAO (Promotion 1959)

;Künschdlr ond Autora
* Michel Houellebecq, mo 2010 da Prix Goncourt griagt hod (Promotion 1975)
* Alain Robbe-Grillet, mo en dr Académie Française isch (Promotion 1943)

## Weblink

* www.agroparistech.fr (frànzeesch)

## Aamergonga


## Wo s her isch