2019

|}
## Was bassiert?
* 1. Jänner: Dr Ueli Maurer wird Bundespresidänt vu dr Schwyz.
* 1. Jänner: Rumänie ibernimmt d Rotsbresidäntschaft vu dr EU.
* 1. Jänner: D Slowakei ibernimmt d Bresidäntschaft vu dr OSZE.
* 3. Jänner: D Chinese landed mit ere Ruumsonde uf em Moo. Si sind, noch de Russe und de Amerikaner, di dritti Nazion, wo uf em Moo landed – aber di Erschte, wo da uf de Rucksite schaffed.
* 7. Jänner: Butschversuech z Gabun.
* 21. Jänner: Totali Mondfinschternis
* 22. bis 25. Jänner: 49. Wältwirtschaftsforum uf Tafaas, Schwyz
* 24. bis 31. Jänner: 54. Soledurner Filmdäg
* 7. bis 17. Februar: 69. Internationali Filmfeschtspiil Berlin
* 10. Februar: Bi dr Volksabstimmig iber d Volksinitiative «Zersiedelung stoppen – für eine nachhaltige Siedlungsentwicklung (Zersiedelungsinitiative)» in dr Schwyz stimme 63,7 % un alli Ständ gege d Initiative.
* 7. bis 17. Merz: 89. Gämfer Auto-Salon
*11. Merz: Für d Boeing 737 MAX 8 u 9 git’s z China es Flugverbot, wo fascht uf dr ganze Wält übernoo wird.
* 15. Merz: Ersti wältwyti Klimastreik-Demonstration mit 1700 Kundgäbige
* 15. Merz: Bi me Terroraaschlag dur e Rächtextreme uf zwoo Moschee z Christchurch, Neiseeland stärbe 50 Lyt, nomol 50 wäre verletzt.
* 20. Merz: Im e Beruefigsverfahre verurdailt s UN-Chriegsverbrächertribunal dr Radovan Karadžić wäge syre Verantwortig fir dr Genozid vu Srebrenica zue läbeslanger Haft.
* 7. April: Friburg-Marathon
* 10. April: Forscher publiziere zum erschte Mol e diräkt Bild vu dr Akkretionsschybe vu me Schwarze Loch, wu im im Rame vum Projäkt Event Horizon Telescope im Zäntrum vu dr Galaxy Messier 87 het chenne ufgnuu wäre.
* 15. April: Bi re Brunscht wäre Dail vu dr Kathedrale Notre-Dame de Paris gschlisse.
* 28. April: Züri Marathon
* 30. April: Dr japanisch Chaiser Akihito dankt ab.
* 30. April bis 5. Mai: 73. Tour de Romandie
* 1. Mai: Dr japanisch Chronprinz Naruhito wird neie Tennō. Sy Vater Akihito het zum 30. April abdankt.
* 11. Mai bis 2. Juni: 102. Giro d’Italia
* 14. bis 18. Mai: Eurovision Song Contest z Tel Aviv, Israel
* 18. Mai: Dr eschtrychisch Vizechanzler und FPÖ-Schef Heinz-Christian Strache dritt noch eme Skandal („Ibiza-Affäre“) zrugg. D FPÖ stygt us dr Regierigskoalition uus, fir Septämber chindet dr Bundeschanzler Sebastian Kurz Neiwahle aa.
* 19. Mai:  Bi dr Volksabstimmige iber d Unternämesstyyrreform un d Umsetzig vun ere Änderig vu dr EU-Wafferichtlinie in dr Schwyz kriege boodi Vorlage s notwändig Mee.
* 19. Mai:  Im Stade de Suisse schlaat dr FC Basel dr FC Thun im Ändspiil vum Schwyzer Cup mit 2:1.
* 23. bis 26. Mai: Europawahl
* 24. Mai: Di Premierminischteri vum Verainigte Chenigrych, Theresa May, verchindet ihre Ruggdritt zum 7. Juni 2019.
* 26. Mai: Burgerschaftswahl z Bremen
* 26. Mai: Kommunalwahle z Bade-Wirttebärg, z Brandeburg, z Rhyland-Pfalz, im Saarland, z Sachse un z Sachse-Anhalt
* 27. Mai: Dr eschtrychisch Nationalrot spricht em Bundeschanzler Kurz un dr vun em glaitete Bundesregierig as Folg vu dr Ibiza-Affäre s Missdröue uus.
* 28. Mai bis 2. Juni: 18. fryburger film forum
* 2. Juni: D Andrea Nahles chindet ihre Ruggdritt as Bartei- un Fraktionsschefi vu dr SPD aa.
* 13. bis 13. Juni: Art Basel
* 15. bis 23. Juni: 83. Tour de Suisse
* 27. Juni bis 26. Juli: 26. Stimme-Feschtiwäl z Löörech
* 28./29. Juni: Gipfeldräffe vu dr G20 z Osaka, Japan
* 28. Juni bis 13. Juli: 53. Montreux Jazz Festival
* 1. Juli: Finnland ibernimmt d Rotsbresidäntschaft vu dr EU.
* 5. bis 7. Juli: Züri Fäscht
* 6. bis 28. Juli: 106. Tour de France
* 16. Juli: S Europäisch Barlemänt wehlt d Ursula von der Leyen zur erschte Bresidänti vu dr Europäische Kommission.
* 17. Juli bis 4. Augschte: 37. Zelt-Musik-Festival, Friburg
* 17. Juli bis 18. Augschte: 73. Breagazer Feschtspiil
* 24. Juli: D Annegret Kramp-Karrenbauer wird dytschi Verdaidigungsminischteri.
* 24. Juli: D Chenigi Elisabeth II. ernännt dr Boris Johnson zum neie Premierminischter vum Verainigte Chenigrych.
* 29. Juli: es isch dr «Tag, wo d Ärden überlaschtet isch»
* 10. Augschte: Street Parade z Züri
* 23. bis 25. Augschte: 2. Dreyland-Bluesfestival, Schopfe, Löörech, Wäär
* 24./25. Augschte: Aidgnessisch Schwing- un Älplerfescht z Zug
* 24. bis 26. Augschte: 45. G7-Gipfel z Biarritz, Frankrych
* 28. Augschte bis 7. Septämber: 76. Internationali Filmfeschtspiil vu Venedig
* 1. Septämber: Landdagswahle z Sachse un z Brandeburg
* 1. Septämber: Bi dr Landdagswahl z Sachse wird d CDU mit 32,1 % sterkschti Bartei. D SPD kriegt mit 7,7 % s schläächscht Ergebnis, wu d Bartei je bi re bundeswyte oder e Landagswahl ghaa het. Große Wahlgwinner isch d AfD mit 27,5 %. Au im Landdag sin di Griene 8,6 % un Di Linke mit 7,7 %. D FDP blybt mit 4,5 % an dr 5%-Hurd hange.
* 1. Septämber: Bi dr Landdagswahl z Brandeburg wird d SPD mit 26,2 % sterkschti Bartei. D CDU kriegt 15,6 %. Große Wahlgwinner isch d AfD mit 23,5 %. Au im Landdag sin di Griene 10,8 % un Di Linke mit 10,7 % un d BVB/FW mit 5 %. D FDP blybt mit 4,1 % an dr 5%-Hurd hange.
* 1. Septämber: Eiropäische Dag vu dr Jidische Kultur
* 29. Septämber: Bi dr Nationalrotswahl z Eschtrych gwinnt d ÖVP dytli derzue un chunnt uf 37,5 %, d SPÖ verliert dytli un het mit 21,2 % s schläächtscht Ergeebnis syt em 2. Wältchrieg. Di räächtpopulistisch FPÖ verliert fascht 10 Prozäntpinkt un kriegt 16,2 %, d Griene hän mit eme Zuechwachs vu rund 10 Prozäntpinkt un 13,8 ihre bescht Ergeebnis in dr Barteigschiicht. Im Nationalroot erdrätte isch au di liberal Bartei NEOS mit 8,1 %.
* 10. bis 20. Oktober: 77. OLMA Schweizer Messe für Landwirtschaft und Ernährung z Sanggale
* 13. Oktober: Bi dr Landdaagswahl z Vorarlberg gwinne d Regierigsbarteie ÖVP un Grieni derzue. Große Wahlverlierer isch d FPÖ, wu iber nyyn Brozäntpinkt un dr zweet Blatz dodermit an di Griene verliert.
* 20. Oktober: Bi dr Nationalrots- un Ständerotswahle in dr Schwyz chenne di Griene un di Grienliberale dytli zuegwinne. D SVP verliert Sitz, blybt aber sterkschti Bartei im Nationalroot.
* 27. Oktober: Bi dr Landdagswahl z Thüringe wäre Di Linke mit 31,0 % sterkschti Bartei un chunnt dodermit uf s bescht Ergeebnis, wu si jee bi re dytsche Landdagswahl ghaa het. D CDU kriegt 21,8 %. Große Wahlgwinner isch d AfD mit 23,4 %. Au im Landdag sin di SPD mit 8,2 %, di Griene mit 5,2 % un d FDP mit 5,0 %.
* 23. Novämber bis 7. Dezämber: Bi me Referändum in dr Autonome Region Bougainville stimme 98 % vu dr Lyt fir e vollständigi Unabhängigkait vu Papua-Neiginea.
* 25. Novämber: Bi me Yybruch ins „Grüne Gewölbe“ z Dresden wird wärtvolle Schmuck us em Juweleschatz gstoole.
* 28. Novämber: S EU-Barlemänt rieft dr Klimanotstand fir Europa uus.
* 2. bis 13. Dezämber: 25. UN-Klimakumferänz (COP 25 / CMP 15) z Santiago, Chile
* 11. Dezämber: In dr Verainigte Bundesversammlig findet d Wahl vum Bundesroot statt. Di bishärig Regierig wird bstetigt.

## uf d Wält chuu
* 6. Mai: Archie Harrison Mountbatten-Windsor, Suhn vum britische Prinz Harry un syre Frau Meghan

## gstorbe
* 1. Jänner: Pio Corradi, Schwyzer Kameramann
* 4. Jänner: Daniel Lüönd, Schwyzer Kontrabassischt
* 11. Jänner: Bernhard Lasotta, dytsche Bolitiker
* 14. Jänner: Rainer Stadelmann, dytsche Egyptolog
* 17. Jänner: Peter Holenstein, Schwyzer Journalist
* 18. Jänner: Irma Noseda, Schwyzer Chunschthischtorikeri
* 23. Jänner: Erna Jansen, dytschi Dialäktdichteri
* 9. Februar: Tomi Ungerer, elsässische Zaichner
* 12. Februar: Rolf Böhme, dytsche Bolitiker
* 15. Februar: Toni Businger, Schwyzer Bihne- un Koschtimbildner
* 16. Februar: Bruno Ganz, Schwiizer Schaupiiler
* 19. Februar: Ewald Weibel, Schwyzer Anatom
* 23. Februar: Claude Goretta, Schwyzer Filmregisseur un Färnseproduzänt
* 23. Februar: Martha Schmidle, dytschi Dialäktdichteri
* 24. Februar: Uriella, Schwyzer Grinderi vu Fiat Lux
* 27. Februar: Monica Gubser, Schwyzer Schauspiileri
* 4. Merz: Klaus Kinkel, dytsche Bolitiker
* 9. Merz: Luise Katharina Meier, dytschi Dialäktdichteri
* 14. Merz: Raimund Wäschle, dytsche Moler un Grafiker
* 20. Merz: Hans Wüthrich, Schwyzer Kumbenischt un Sprochwisseschaftler
* 21. Merz: Esther Fischer-Homberger, Schwyzer Medizinhischtorikeri
* 27. März: Friedrich Achleitner:  öschtrychische Architekt und Dialäktautoor
* 14. Mai: Urbano José Allgayer, brasilianische katholische Bischof
* 21. Mai: Arnold Hottinger, Schwyzer Schurnalischt un Publizischt
* 9. Juni: Richard Bäuerle, dytsche Beck un Fasnetler
* 13. Juni: Wilhelm Wieben, dytsche Färnsehmoderator
* 17. Juni: Christian Wägli, Schwyzer Lychtathlet
* 26. Juni: Rolf Urs Ringger, Schwyzer Komponischt
* 28. Juni: Lisa Martinek, dytschi Schauspiileri
* 21. Juli: Markus Ramseier, Schwyzer Autor und Germanischt
* 1. Augschte: Annemarie Huber-Hotz, Schwyzer Bundeschanzleri
* 17. Augschte: Walter Buser, Schwyzer Bundeschanzler
* 19. Augschte: Federica Diémoz, italienischi Sprochwisseschaftleri
* 21. Augschte: Ines Torelli, Schwyzer Schauspilere
* 24. Augschte: Gilbert Buttazzoni, elsässische Bolitiker
* 1. Septämber: Albert Fritz, dytsche Radrännfahrer
* 26. Septämber: Jacques Chirac, franzesische Bolitiker
* 14. Oktober: Anke Fuchs, dytschi Bolitikeri
* 26. Oktober: Horst Junker, dytsche Unternämer un Kommunalbolitiker
* 6. Novämer: Jan Stráský, tschechische Politiker
* 26. Novämber: Köbi Kuhn, Schwyzer Fueßballspiiler un -trainer
* 27. Novämber: Arno Landerer, dytsche Räbbuur un Dialäktdichter
* 18. Dezämber: Marron Curtis Fort, US-amerikanische Germanischt un Saterfrisischforscher

## Gedänkjohr
S Johr 2019 isch zum Gedänkjohr für 500 Johr Reformation i de Schwiz worde. Am 1. Jänner 1519 isch de Huldrych Zwingli Lütprieschter am Groossmünschter z Züri wore und da wörd as Aafang för d Entstehig vo de Reformierte Chile i de Schwiz aaglueged. Am 19. Jänner 2019 chunnt us däm Aalass en Spiilfilm mit em Name «Zwingli» i d Schwizer Kino.

S Förschtetum Liachtastaa fiiret es Jubiläum, 300 Johr *Ländle*.

## Rund um di alemannische Dialäkt
* Concours «d’Stìmme»
* 5. Mundartwettbewerb in den Schulen 2018/19
* E Friehjohr fer unseri Sproch – im gànze Elsass
* Lohrer Murre 2019
* Mundartwettbewerb „De gnitze Griffel”

* 25. Jänner bis 9. Februar: 3. Festival Langues en scène
* 2. Februar: Alemannen-Gipfel, Bruetschi-Hof, Enkenstein
* 8. bis 29. Merz: 44. Reidlenger Mundart-Woche
* 22. Merz un 5. April: Haigerlocher Mundarttage, Hoagerloch
* 30. Merz: MundART: Alemanne un Elsässer singe un vezelle, Ändinge
* 6. April: Mitgliderversammlig vu dr Muettersproch-Gsellschaft, Huuse
* 12. bis 14. April: 31. Internationale Schopfheimer Mund-Art Literatur-Werkstatt
* 3. Mai: Mundartnacht «gägäWärt», Soledurn
* 11./12. Mai: 9. Mundarttage Bad Bellingen
* 31. Mai: Finale vum 3. Concours „d’Stìmme“, Schlettstàdt
* 7. Juli: MundART-Dichter- und Bardentreffen, Sulzbach an der Murr
* 15. Augschte: 20. Allgäuer Mundartforum, Kempte
* 5. bis 8. Septämber: 20. Internationales Walsertreffen, Leetschtall
* 6. bis 8. Septämber: 3. Schwäbische Mundarttheatertage, Stuegert
* 27. Septämber bis 6. Oktober: Alemanischi Wuche, Oberried
* 3. bis 6. Oktober: 3. Mundartfestival Arosa
* 20. Oktober: 3. Gschwender Mundartfestival
* 1. Novämber: 1. Bündner Pop & Rock Mundart Festival, Khuur
* 2. Novämber: Alemanne singe un verzelle, St. Märge
* 6. bis 9. Novämber: 6. Mundarttage zwischen Kupferkesseln, Kabarett & Comedy im Brauhaus Zollernalb, Albstadt
* 6. bis 9. Novämber: 9. Mundartfestival All's Dialekt, Hohenems
* 10. Novämber bis 8. Dezämber: Kabarett- und Mundarttage 2019, Stadtforum Bad Saulgau
* 16. Novämber: Generalversammlung Mundartforum
* 21./22. Novämber: Langues minoritaires: quels acteurs pour quel avenir?, Stroßburi

### Neji Biecher
* Heather Amery, Stephen Cartwright: *Meine ersten tausend Wörter auf Alemannisch.* Hochalemannisch vom Markus Manfred Jung, Niederalemannisch vom Wendelinus Wurth. Edition Tintenfass 2019. ISBN 978-3-947994-04-5
* Lorenz Belser: *Wer isch Pfrau Fajferman gsi?; E woori Schicksalsgschicht us em Höötal; S Romänli zum Podcast.* Eigenverlag 2019.
* Laurence Boissier: *Safari. Observations/Beobachtungen. Berndeutsch von Daniel Rothenbühler.* edition spoken script 31, Der gesunde Menschenversand, Luzern 2019
* Rudolf Bühler, Helga Hager: *„MundWerk“. Wia d'Leit läbet ond schwätzet!.* Hrsg. Landkreis Böblingen. Landratsamt Böblingen, Böblingen 2019. 377 S. ISBN 978-3-00-062017-1
* *Ens Blau neigschrieba, Schwäbische Geschichten und Gedichte.* Silberburg Verlag 2019. ISBN 9783842521650
* Volker Fischer: *Niiefe(r)me(r) Schwäzede.* Buch mit CD. Stieglitz-Verlag Mühlacker 2019. ISBN 9-7837798-704367. 
* Martin Frank: *i bi nöm bi euch: Gedichte (edition spoken script).* Der gesunde Menschenversand 2019. ISBN-13 978-3038530930
* Heinrich Gabathuler: *Gliach, aber uugliachlig.* Begleitpublikation zum Werdenberger Jahrbuch 2019. FormatOst 2019. ISBN 978-3-03895-012-7
* Johann Peter Hebel: *Gesammelte Werke. Kommentierte Lese- und Studienausgabe in sechs Bänden.* Herausgegeben von Jan Knopf, Franz Littmann, Hansgeorg Schmidt-Bergmann und Esther Stern. Wallstein Verlag, Göttingen 2019. 3704 S.
* Rolf Hermann: *Ein Kuh namens Manhattan. Sprechtexte.* edition spoken script. Der gesunde Menschenversand 2019
* Manfred Kraus: *Bloß it hudla.* Druckerei und Verlag Hans Högel 2019. ISBN 978-3-947423-11-8
* Tony Lagger, Bernhard «Gioco» Schmid: *Hinä gää mär z Aabäsizz. Gedichte und Sagen.* Rotten Verlag 2019
* Margrith Ladner-Frei: *Schälleria. Erzellägä, Gädicht, Gschichtä.* Druckerei Landquart, Schiers 2019.
* Gerhard Meister: *Mau öppis ohni Bombe.* Der gesunde Menschenversand 2019. ISBN-13 978-3038530916
* Hans Minder, Josef Ehrler: *Ämmitaler & Äntlibuecher Saage.* Herrmann AG 2019
* Ernst Obermaier, Dieter Stein: *1000 x Alemannisch. Das lustige Dialekt-Wörterbuch.* Books on Demands, Norderstedt 2019. ISBN 978-3-7504-1749-6
* Barbara Piatti, Yvonne Rogenmoser: *Feste & Bräuche in der Schweiz.* NordSüd Verlag 2019. ISBN 978-3-314-10493-0
* Markus Ramseier: *Ärbslizeller. Baselbieter Kolumnen.* Verlag Wolfbach. Die Reihe 2019
* Yvonn Scherrer: *Wintergrüen. Ein Reiseführer für die kalte Jahreszeit.* Cosmos Verlag 2019. ISBN 978-3-305-00480-5. 160 S.
* Christian Schmid: *Häbet nech am Huet. E Chiflete. * Cosmos Verlag 2019
* Christian Schmutz: *Gang ga ggùgge. Senslerdeutsch endlich verstehen.* Zytglogge Verlag 2019. ISBN 978-3-7296-5025-1
* *Tim und Struppi: Am Ottokar sis Zäptr.* Hergé, Übersetzer: Mathias Ospelt. Frank P. van Eck Verlagsanstalt 2019. ISBN 978-3-905881-62-2
* Lisa Wenger: *Joggeli söll ga Birli schüttle!.* Cosmos Verlag 2019. ISBN 978-3-305-00234-4. 32 S.

## Weblink