open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jakob II. von Baden

Dr **Jakob vu Bade** (* 6. Juni 1471 uf Burg Hochebade/Bade-Bade; † 27. April 1511 z Köln) isch e badische Brinz, (Titular-)Markgrof vu Bade un ab 1503 as **Jakob II. vu Bade** Erzbischof un Churfirscht vu Trier gsii.

## Lääbe
Dr Jakob vu Bade isch dr eltscht Suhn un s zwait vu fufzeh Chinder vum Markgrof Christoph I. (1453–1527) un däm syre Frau Ottilie vu Katzenelnbogen (um 1451–1517) gsii. Reguleer wär het er as Markgrof Jakob II. d Regierig vu dr Markgrofschaft Bade ibernuu, het aber no dr Familietradizion e gaischtligi Laufbahn yygschlaa. Ab 1489 het er z Bologna un z Rom Theology studiert. Anne 1490 isch er uf zeh Johr zum Propscht vum Stift St. Paulin z Trier gwehlt wore, im Johr druf au zum Domizellar. 1497 bis 1498 sich er Domkanoniker z Mainz un z Augschburg gsii, 1499 cheniglige Chammerrichter. Sy Großunkel, dr Erzbischof vu Trier Johann II. vu Bade, het en am 16. Jänner 1500 zum Koadjutor mit em Rächt uf Noofolg (lat. „coadiutor cum iure successionis“) gmacht, är sich drei Johr speter gstorbe, am 9. Februar 1503. Scho syter 1501 het dr Jakob vu Bade d Regierigsgschäft vum Erzbischtum gfiert. Diräkt noch em Dod vum Johann II. isch dr Jakob as *Jakob II. vu Bade* zum Erzbischof vu Trier gwehlt wore, gege d Opposizion vun eme Dail vum Domkapitel un vum Adel un dr Landständ. Am 28. Jänner 1504 het dr Jakob II. sy Bischofswei iberchuu. Vum Chaiser het dr nei Erzbischof dr Ufdrag kriegt, in dr Händel zwische verschidene Städt wie Landshut, Worms un Köln z schlichte. Wichtigi Ufgabe in sye churze Regierigszyt sin di notwändig Konsolidierig vu dr erzstiftlige Finanze gsii. Är het au di nei Uniwersitet Trier gferderet un s Bruederschaftswäse wider zum Lääbe gweckt. Bi aim vu dr vyle Schlichtigsverfahre, wun er vorgsässen isch, isch er mit nit ganz vierzg Johr am 27. April 1511 z Köln gstorbe un isch zerscht in dr Stiftschilche St. Florin z Koblenz vergrabe wore. Fascht drei Johrhundert speter sin syni stärblige Iberräscht am 25. Juni 1808 in d Familiegruft vum Huus Bade iberfiert wore.

## Literatur
* 
* Johann Leonardy: *Geschichte des trierischen Landes und Volkes.* 2. Aufl. Trier 1877, S. 594–595 im Internet Archive

## Weblink

* 
* Bruderschaften
Schwende-Rüte

**Schwendi-Rüüti** ischt e politeschi Gmeend (me sääd offiziöll Bezirk) im Kantoo Appezöll Inneroode i de Ostschwiz. De Sitz vo de Bezirksvewaaltig ischt i de Stänegg.

## Gschicht
Uf de 1. Mai 2022 hend di doozmolige Bezirk Rüüti ond Schwendi zom neue Bezirk Schwendi-Rüüti fusioniert.

## Geografii
De Bezirk Schwendi-Rüüti ischt de grööscht Bezirk im Kantoo Appezöll Inneroode und omfasst de gaanz südöschtlich Kantonstääl. Er grenzt im Oschte a d Sangaller Gmeende Aichbeg, Oberied, Aaltstette ond Sennwald, im Süde a Wildhuus-Alt Sankt Johann. Im Weschte liid d Usseroode Gmeend Hondwil, im Nordweschte d Inneroode Bezirk Goote ond Appezöll, im Noorde d Usseroode Gmeend Gääss. Zom Bezirk Schwendi-Rüüti ghörid d Dööfe *Stänegg*, *Eggestande*, *Brölisou*, *Wasseraue*, *Schwendi*, *Wissbad*, de öschtlich Ortstääl vo *[[Appenzell (Ort)|Appezöll]]* abe au en Huufe Ghööft i de Omgebig vo däne Ortschafte. Dezue choont no de Inneroode Tääl vom Säntis und de öschtlich Tääl vom Alpstää.

## Weblink

* d Websiite vom Bezirk Schwendi-Rüüti

## Fuessnoote
Le Pen

**Le Pen** ìsch a bretoonischer Fàmìlianàmma, wo vu da folgenda Pärsoona trajt wìrd:
* Fàmìlia Le Pen
** Jean-Marie Le Pen (1928–2025), frànzeescher Politiker
** Marie-Caroline Le Pen (1960–), frànzeescha Politikera
** Marine Le Pen (1968–), frànzeescha Politikera
** Marion Maréchal (1989–), frànzeescha Politikera, wo zwìscha 2010 bis 2018 dr Nàmma *Marion Maréchal-Le Pen* bnutzt hàt
* Claude Le Pen (1948–2020), frànzeescher Wìrtschàftswìssaschàftler
* Julien Le Pen (1878–1945), frànzeescher Gwarkschàftler un Ànarkìscht
* Ulrich Le Pen (1974–), frànzeescher Füassbàllschpììler
Schweizer Wanderwege

D **Schwiizer Wanderwäg** (früener *Schwiizer Arbetsgmeinschaft für Wanderwäg*, Abchürzig SAW) isch d Dachorganisation vo de kantonale Wanderwägverein vo der Schwiiz und Liechtestei. Unter em Name *Wanderland Schweiz* sind d Wanderwäg au Teil vom Projäkt SchweizMobil. D Schwiiz het es Netz vo markierte Wanderwäg, wo über 65'000&nbsp;km (2019) lang isch, devo hei 14'000&nbsp;km Hartbelag und si 21'000&nbsp;km Bärgwäg.

## Ufgabe und Fakte
D SAW unterstützt die kantonale Wanderwägverein und koordiniert d Aalage vo Wanderwäg wo über d Kantons- und Landesgränze use gönd. D SAW tuet au Kriterie für d Wägmarkierig festlege. S Schwizer Wanderwägnetz isch 2019 über 65'000&nbsp;km lang gsi. Sit 2008 wärde d Wanderwäg vo der SAW zäme mit SchweizMobil verwaltet. Mit SchweizMobil wot me meh Touriste azie. Wil d Schwiizer Wanderwäg en wichtiger Teil vo Schwiizer «Touristesportarte» si, si si in SchweizMobil iglideret worde, wil me de d Wanderwäg besser cha iteile und nummeriere.

Zäme mit em Bundesamt för Landestopografii tüend d SAW Wandercharte im Massstab vo 1:50'000 mache, und vier Mol im Jahr tüend si d Zitschrift «Wanderland Schweiz» usegä.

Fakte für 2020: 80 % vo der Schwiizer Bevölkerig händ s Wanderwägnetz brucht, vo dene düend meh als d Hälfti (57 Prozent) regelmässig wandere. Die kantonale Wanderwägorganisatione händ alli zäme 49'391 Mitgliider. Im Jahr hälfe 1'500 Freiwilligi, s Wägnetz mit de öppe 50'000 Wägwiiser z unterhalte; das chostet pro Jahr öppe 800 Franke pro Kilometer Wanderwäg.

2012 si d SAW mit em Freiwilligepriis vo der Schwizerische Gmeinnützige Gsellschaft für s innovative Corporate Volunteering-Projäkt und für d Freiwilligenarbet uszeichnet worde.

## Galerii vo Signalisierige


 Einsiedeln IMG 2844.JPG|der Wanderwäg z Eisidle, im Hintergrund der Sihlsee
 BergAlpinWegweiser.jpg|Wanderwäg, Bärgwanderwäg, Kulturwäg, Alpinwanderwäg, Zuesatzwägwiiser
 Wanderweg neutral.jpeg|mini|neutrali Richtigsagab
 Winterwanderweg Falera.jpeg|mini|der signalisierti Winterwanderwäg z Falera


## Weblink

* Die offizielli Website vo de Schwiizer Wanderwäg

## Quelle
Charkiw

**Charkiw** (ukràinisch  ; noh-n-em Rüssischa  àui **Charkow** []) ìsch nooh Kiew d’ zwaitgreeschta Schtàdt ìn dr Ukràina, mìt äbba 1,5 Millioona Iiwoohner (Schtànd: 2019). D’ Schtàdt lììgt ìm Nordoschta vum Lànd ìn dr hischtoorischa Regioon Sloboschanschtschina. Sa befìndet sìch àn dr Mìndung vum Fluss Charkiw ìn dr Lopan un vum Lopan ìn dr Udy. Sa ìsch s’ Verwàltungszäntrum vum Oblast Charkiw un vum nàmmensgliicha Rajon.

D’ Schtàdt ìsch ìn dr Zitt vum Rüssischa Kaiserraich a wìchtig Ìndüschtrii- un Hàndelszäntrum worra mìt’ma riicha kültürälla Laawa. Àm Ààfàng vum 20. Joohrhundert sìnn d’ maischta Schtàdtbewoohner Rüssa gsìì, àwwer mìt dr Äntwìcklung vu dr Ìndüschtrii sìnn vììla Ukràiner üss dr àrma Làndschàft kumma. D’rwillscht hàt d’ sowjetischa Regiarung d’ Beschrankunga-n-uff dr Üssdruck vu dr ukràinischa Kültüür gmaassigt; àlso ìsch àm And vum Zwaita Waltkriag dr greeschta Tail vu dr Charkiwer Beväälkerung offiziäll àls Ukràinisch beziachent worra. Vu Dezamber 1919 bis ìm Janner 1934 ìsch Charkiw d’ äärschta Hàuiptschtàdt vu dr Ukràinischa Soziàlìschta Sowjetrepüblik gsìì.

Mìt 42 Üniwärsitääta un Hoochschüala-n-ìsch Charkiw nooh Kiew s’ bediitendschta Wìssaschàfts- un Bìldungszäntrum ìm Lànd.
Sa ìsch àui noch hìtt a wìchtig Ìndüschtriizäntrum; doo wara hàuiptsachlig Màschììna un Eläktrogerääta hargschtällt. Z’ Charkiw sìnn àui mehrera Theààter, Müsee un Lehnbiachäijer z’ fìnda. Ànna 2010 ìsch Charkiw àls äärschta ukràinischa Schtàdt mìt’m Öiropàpriis üsszaichent worra.

Ànna 2014 hann prorüssischa Sepàratìschta ärfolgloos versüacht, d’ Kontrolla-n-ìwwer d’ Schtàdtverwàltung z’ ìwwernamma. Wahrem rüssischa-n-Ìwwerfàll uff d’ Ukràina àb Hornung 2022 hann d’ rüssischa Truppa d’ Schtàdt Charkiw ìntänsiiv bùmbàrdiart. Noh dr UNESCO hann d’ Bùmbàrdiarunga ìnnerhàlb vu da äärschta dräi Wucha mìndeschtens 27 hischtoorischa Gebäijer schweer bschaadigt odd’r gààr zärschteert. Ìm Làuif vu dr Schlàcht ìsch Charkiw àls „Häldaschtàdt vu dr Ukràina“ ärkläärt worra.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* city.kharkov.ua – d’ offiziälla Websitta vu dr Schtàdt (uff Rüssisch, Ukràinisch un Anglisch)
* kharkov.ua – Websitta mìt Informàzioona ìwwer d’ Schtàdt (uff Rüssisch)

## Ainzelnoohwiisa
Odessa

**Odessa** ([], ukràinisch  [] ; rüssisch  []) ìsch a Millioonaschtàdt àm Schwàrza Meer un s’ àdminischtràtiiwa Zäntrum vu dr Oblast Odessa ìn dr Ukràina. Mìt knàpp ìwwer ainem Millioon Iiwoohner (Schtànd: 2019) ìsch sa d’ bediitendschta Hààfaschtàdt un d’ drìttbeväälkerungsriichschta Schtàdt ìm Lànd.

Ìn dr Àntika-n-ìsch àn dara Schtälla-n-a grossa griachischa Siidlung gsìì. Schpeeter ìsch doo a slààwischa Hààfasiidlung gsìì, wo Kotsjubijiw ghaissa hàt un wo zem Groossfìrschtatumm Litàuia gheert hàt. Ärwäähnt worra-n-ìsch sa zem äärschta Mol ànna 1415, wu-n-a Schìff üss Konschtantinopel ààkumma-n-ìsch. Ànna 1529 ìsch d’ Siidlung Hacibey unter osmànischa Kontrolla kumma. D’ Osmàna sìnn doo blììwa, bis àss s’ Raich ìm Joohr 1792 dr Kriag geega Rüsslànd verloora hàt. 

D’ hìttiga Schtàdt Odessa-n-ìsch ànna 1794 dur a Verordnung vu dr rüssischa Kaiserin Kàtharina dr Groossa grìnda worra. Vu 1819 bis 1958 ìsch Odessa-n-a fräija Hààfaschtàdt — àlso a Zollafräigebiat — gsìì. Ìn dr sowjetischa-n-Ära ìsch sa a bediitenda Hàndelshààfa un Màrinaschtìtzpunkt gsìì. 

Ìm 19. Joohrhundert ìsch Odessa d’ viartgreeschta Schtàdt ìm Rüssischa Kaiserraich gsìì — noh Moschkàui, Sànkt Petersburi un Wàrschàui. Ìhra hischtoorischa-n-Àrkitäcktüür ìsch ender süüdlandisch àls rüssisch; sa ìsch vum frànzeescha un itàlianischa Schtihl beiiflusst. Ainiga Gebäijer sìnn a Mìschung üss verschììdena Schtihl, drunter Jugendschtil, Rönaissans un Klàssizìschmus.

Odessa-n-ìsch a Wàrmwàsserhààfa. Ìn dr Schtàdt sìnn aigentlig zwai Hààfa: dr Hààfa-n-Odessa un dr Piwdennyj-Hààfa, wo-n-a wìchtig Eelterminààl ìm Vorort ìsch. Dr Hààfa Tschornomorsk lììgt ìm Oblast Odessa, süüdäschtlig vu dr Schtàdt. Dia Hààfa sìnn mìt mehrera Iisabàhnlinia verbunda. D’ Eelveràrwaitungsschtätta vun Odessa sìnn dur Eellaitunga mìt’m rüssischa un àndra öiropäischa Nätzwärker verbunda. Ànna 2000 ìsch dr Schpärrdàmm vum Hààfa-n-Odessa fìr 25 Joohra-n-àls Zollafräigebiat ärkläärt worra.

## Lìteràtüür
; uff Hoochdiitsch
* 
* Joachim Baumann, Uwe Moosburger: *Odessa, Facetten einer Stadt im Wandel.* Pustet, Regensburg 2003, ISBN 3-7917-1848-7.
* Anatole Bond: *Deutsche Siedlung am Schwarzen Meer, Lustdorf bei Odessa* (= *Deutsche Dialektographie.* Band 104). Elwert, Marburg/L. 1978, ISBN 3-7708-0576-3 (gschìchtliga un schproochliga Schtüdia).
* Brigitte Schulze: *Odessa – Aufstrebende Metropole am Schwarzen Meer.* Verlag UKIN, Weilheim 2008, ISBN 978-3-9810467-2-4.
* Walentin Petrowitsch Katajew: *In den Katakomben von Odessa.* Kultur und Fortschritt, Berlin 1955.
* Petra Reski: *Odessa – eine Stadt erwacht zu neuem Leben.* In: *Geo Saison.* Häft 2, 2006,  (geo.de).
* Nadja Helling: *Odessa. Ein Stadtführer.* Kiew 2009, ISBN 966-8169-10-7.

; uff Frànzeesch
* 
* 
* 

; uff Itàlianisch
* 
* 

; uff Anglisch
* 
* 
* 
* 
* Steven Zipperstein: *The Jews of Odessa: A Cultural History, 1794–1881.* Stanford University Press, Stanford (Kàlifornia). 1985.
* 
* 

## Weblìnks

* d’ offiziälla Websitta vu dr Schtàdt (uff Ukràinisch, Rüssisch un Anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Dnipro

**Dnipro** (ukràinisch  , rüssisch  odd’r ; Nàmma vu 1926 bis 2016 ukràinisch  *Dnipropetrowsk* , rüssisch  [] *Dnepropetrowsk* odd’r *Dnjepropetrowsk*) ìsch mìt äbb ainem Millioon Iiwoohner noh Kiew, Charkiw un Odessa die viartgreeschta Schtàdt ìn dr Ukraine un s’ àdminischtràtiiwa Zäntrum vu dr Oblast Dnipropetrowsk un vum Rajon Dnipro. Sa lììgt àn dräi Sitta vu dr Mìndung vu dr Samara ìn dr Dnipro un äbb 400 km süüdäschtlig vu dr Hàuiptschtàdt Kiew ìn dr zäntrààläschtliga-n-Ukràina.

Àls hischtoorisch Zäntrum vum Gebiat Näirüsslànd un vum Gouvernement Jekaterinoslaw ìsch d’ Schtàdt a bediitend Zäntrum ìn dr süüdliga Ukràina gsìì. Sa ìsch ain vu da wìchtigschta Zäntra vu dr Karnernergii-, Wàffa- un Ràuimfàhrtìndüschtrii vu dr Sowjetunion gsìì un ìsch dr Schtàndort vu KB Juschnoje, ema groossa-n-Äntwìckler, un vu Juschmasch, ema groossa Harschtäller vu Ràkeeta un Sàtellita. Waga dr Rìschtungsìndüschtrii, wo doo ààsassig gsìì-n-ìsch, ìsch Dnipro bis ìn d’ Joohra 1990 a gschlossana Schtàdt gsìì. Sa ìsch a wìchtiger Finànz- un Ìndüschtriischtàndort vu dr Ukràina, un dr Sìtz vu mehrera Finànzìnschtitüüta, drunter vu dr greeschta-n-ukràinischa Bànk, dr Privatbank. D’rzüa ìsch d’ Schtàdt àls Sìtz vum Operàtiiv Àrmeekommàndo Oscht a bediitender Schtàndort vu dr ukràinischa Àrmee.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* d’ offiziälla Websitta vu dr Schtàdt (mehrschproochig, drunter àui diitsch un frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Französische Streitkräfte

D’ **Frànzeescha Schtraitkräfta** (uff Frànzeesch *Forces armées françaises* , àui *Armée française* ) sìnn s’ Militäär vu dr Frànzeescha Repüblik un zeehla züa da schlààgkräftigschta vu dr Walt. Sìe sìnn noh da Schtraitkräfta vu da Verainigta Schtààta s’ zwaitschtärkschta Militäär vu dr NATO. Üsserdam ìsch Frànkrììch s’ ainziga-n-Àtoommàcht ìnnerhàlb vu dr Öiropäischa Unioon. Dr frànzeescha Schtààtspresidànt ìsch mìt’m Tìtel *„chef des armées“* Owerbefahlshààwer vu da Schtraitkräfta; ar schtällt d’ owerschta Beheerda fìr militäärischa-n-Ààglaagahaita dàr un ìsch dr ainziga, wo dr Befahl fìr a Àtoomààgrìff därft gah. Sitter Jüüni 2009 ìsch Frànkrììch wììder Vollmìtglììd vu dr NATO, nohdam àss’s sìch ànna 1966 üss dr militäärischa Schtrüktüür vum Bìndniss z’ruckgezooga ghàà hàt. Dr frànzeescha Vertaidigungsbüdschä ìsch vu 49,7 Milliàrda-n-Öiro gsìì un ìsch domìt dr fìmftheechschta vu dr Walt gsìì — dàs ìsch 1,9 Prozant vum BIP vu Frànkrììch gsìì.

D’ Frànzeescha Schtraitkräfta bschtehn üss verschììdena unterschììdliga Tailberaich. Dr greeschta drvu ìsch d’ Armée de terre (Heer) mìt äbb 115.000 Soldààta. Naawadràà sìnn d’ Luftschtraitkräfta (*Armée de l’air & de l’espace*) mìt da Flugzigger Dassault Mirage un Dassault Rafale, wo ìn Frànkrììch äntwìckelt worra sìnn. D’ frànzeescha Nàzionààlmàrina ìsch geegawartig d’ greeschta Màrina ìn Wäschtöiropà un bsìtzt a nukleààr betrììwena Flugziggtraager, so wia-n-a nukleààr betrììwena U-Boot-Flotta.

Ànna 2018 sìnn ìn da frànzeescha Schtraitkräfta 270.746 Litt gsìì; drvu sìnn 206.317 àktiiwa Soldàtinna un Soldààta gsìì, un 67.700 ziwila Mìtàrwaiterinna un Mìtàrwaiter. Drzüa sìnn 63.700 Resärwìschta. Üsserdam zeehla züa da Schtraitkräfta-n-àui noch 102.269 Ààgheeriga vu dr Gendarmerie Nationale, 8.550 Pàriiser Pumpié un 2.423 Màrinapumpié vu Marseille.

D’ frànzeescha Schtraitkräfta sìnn em frànzeescha Vertaidigungsminìschterium untergoordent, wo sii Sìtz ìm Hexagone Ballard un ìm Hôtel de Brienne z’ Pàriis hàt. Dr geegawartiga Vertaidigungsminìschter ìsch dr Sébastien Lecornu.

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Saporischschja

**Saporischschja** (ukràinisch  , rüssisch  *Saporoschje* []; friahjer ukràinisch  *Oleksandriwsk*, rüssisch  *Aleksandrowsk*) ìsch d’ Hàuiptschtàdt vu dr Oblast Saporischschja ìm Süüda vu dr Ukràina, un mìt äbb 760.000 Iiwoohner d’säckschtgreeschta Schtàdt ìm Lànd. Sa lììgt àm Dnepr äbb 70 km süüdlig vu dr Schtàdt Dnipro. 

Saporischschja-n-ìsch a wìchtiger Verkehrsknoota, a Ìndüschtriizäntrum so wia-n-a kültürälla Mìttelpunkt mìt Hoochschüala, Theààter un Müsee. Ìn dr Schtàdt sìnn vììla hischtoorischa Gebäijer z’ sah. Àui dr Ìnsel Chortyzja-n-ìm Dnepr ìsch a wìchtiger Ààziihungspunkt fìr Tourischta.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks

* d’ offiziälla Websitta vu dr Schtàdt (ukràinisch, rüssisch, anglisch)
France Info

***'  (àui ***'; ìm Logo wìrd’s ** gschrììwa) ìsch a äffentlig-rachtlig Noohrìchta-n-ààgeboot ìn Frànkrììch, wo-n-ìwwer Heerfunk, Farnsah un s’ World Wide Web verbraitet wìrd. Ìns Laawa grüafa worra-n-ìsch’s ànna 1987 àls Heerfunk-Noohrìchtasander vu dr Rundfunkànschtàlt Radio France. Ànna 2016 ìsch’s um a nàmmensgliicha Farnsahsander ärgänzt worra un wìrd sitterhar vu Radio France un dr Farnsahànschtàlt France Télévisions betrììwa. Unter d’r saalwa Màrka düen d’ baida Gsällschàfta-n-a Internetààgeboot betriiwa, fìr dàs ìm World Wide Web dr Domain-Nàmma francetvinfo.fr bnutzt wìrd. France Info ìsch dr äärschta raina Noohrìchtasander ìn Frànkrììch gsìì.

S’ Heerfunkprogràmm vu France Info ìsch mìt groossem Àbschtànd s’ maischtgloosta raina Noohrìchtaradio ìm Frànkrììch un schteht ìn dr Ranglischta vun da Ràdioprogràmma vum Frànkrììch uff Plàtz dräi hìnter àn France Inter un RMC (Schtànd Jüüni 2022). S’ Internetààgeboot vu dr Màrka-n-ìsch ìm Jüüli 2022 s’jeenig mìt da drìttmaischta-n-Àbrüafa (156,4 Millioona) uff ìm Màrktànàlüschta ACPM siinera Lischta vu da Internetdianschta gsìì, hìnter àm Klainààzaigadianscht Leboncoin un knàpp hìnter àm Online-Ufftrìtt vu dr Regionààlzittung Ouest-France (157,1 Mio.). S’ France-Info-Farnsahprogràmm ìsch ànna 2021 mìt’ma Züaschàuijerààtail vu 0,7 % dr viarmaischt glüagta Noohrìchta-Schpàrtasander ìm Lànd gsìì, hìnter àn BFM TV (2,9 %), CNews (2,0 %) un LCI (1,1 %).

## Weblìnks
*Offiziälla Websitta (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Basel Institute for Immunology

S **Basel Institute for Immunology** (BII, au *Institut für Immunologie Basel*) isch äins vo de wichdigste Zentrum für d Forschig im Beriich vo dr Immunologii gsi. Es het sich an dr Gränzacherstrooss 487 z Baasel befunde.

1969 het dr Farma-Konzärn Hoffmann-La Roche e nöiartigs Forschigsbrojekt gründet. Under dr Läitig vom Niels K. Jerne isch s Instidut 1971 ufdoo worde. D Roche het em jeedes Joor  24 Millioone Dollar zur Verfüegig gstellt ooni bsundrigi Bedingige. Mee as 500 Wüsseschaftler häi am Institut gforscht, und vo deene häi 27 wichdigi Uszäichnige überchoo, drunder drei Nobelbriis für e Georges Köhler, Niels Kaj Jerne und Susumu Tonegawa.

## Forschigsgrubbe

S Instidut het us öbbe fufzig Wüsseschaftler bestande, wo sich zu interaktiive Forschigsgrubbe vo de bis fümf Forscher zämmegschlosse häi und vom e technische Staab understützt worde si. Si si nume as MItgliider dituliert worde und häi Aarbetsverdrääg vo zwäi bis fümf Joor übercho, wo häi chönne ernöijeret wärde. D Laboor si uf zwäi Stöck verdäilt gsi, wo dur e Wändelstääge verbunde gsi si, und rund um e Gmäinschaftsruum glääge si. Eso si d Forschigsgrubbe in ängem Kontakt bliibe. 

D Forscher si Bostdoktorante und Brofässer gsi. Si si vollkomme frei gsi iiri Forschige sälber z definiere und häi sich de normaale Kontrolle vo dr wüsseschaftlige Forschig wie s Schriibe vo Exposee und *Fundraising* nid müesse abgee. D Verwaltig vom Instidut isch so chli gsi wie mööglig. Es het die ganz Zit Bsüech vo berüemte Wüsseschaftler gee, wo für e Daag bis zun e baar Mööned bliibe si, was dr wüsseschaftlig Betriib beriicheret het.

## D Uflöösig vom Instidut
2000 het d Roche s Instidut ufglööst und mit em Zentrum für mediziinischi Genomik, ere Abdäilig vo dr Roche, ersetzt. 

## Weblinks
*   
* Book Review: The History of the Basel Institute for Immunology, Frontiers in Immunology D Rezensioon vom e nöije Buech über d Gschicht vom Instidut.
* Festschrift in honor of Ivan Lefkovits.  Scandinavian Journal of Immunology 62 (Suppl. 1), 1-22, 2005---mit Erläbnis vo früenere BII MItgliider]

## Fuessnoote
Les Reines Prochaines

**Les Reines Prochaines** (französisch, uf dütsch wörtlig: *Die neggste Königinne*) isch e Schwizer Frauebänd. Si verdoone iiri Text uf dr Baasis vo Pop, Tango, Volksmuusig und Klassik.

## Gschicht
Les Reines Prochaines si im Joor 1987 vo dr Teresa Alonso, Regina Florida Schmid und dr Muda Mathis gründet worde. E Joor spööter si d Fränzi Madörin und d Pipilotti Rist drzuechoo und spööter d witere Bändmitgliider Gabi Streiff, Sus Zwick, Sibylle Hauert, Michèle Fuchs und d Barbara Naegelin.

Zur Zit setzt sich d Bänd us dr Muda Mathis, dr Sus Zwick und dr Fränzi Madörin zsamme.

Mit verschiiidene Künstlerinne häi si Wideoaarbäite, *Performances* und Büünibrogramm entwigglet wie zum Bispil für d Gränzgmäind Gottliebe *Die Gottlieber Revue*, d Büünibrodukzioone 2019 *Let's sing Arbeiterin** und 2020 *Alte Tiere hochgestapelt*, as Brodukzioon vom Theaters Basel mit dr erwiterete Formazioon *Les Reines Prochaines and Friends** mit em Lucas Acton, dr Sibylle Aeberli, dr Michèle Fuchs, dr Sibylle Hauert, em Chris Hunter, em David Kerman, em Chris Regn, em Marcel Schwald, dr Dorothea Schürch.

## Stil
Usser em Gsang isch am Afang e *Synthesizer*  s äinzige Instrumänt gsi, wo d Fraue in ire Brogramm brucht häi. Hüte spile d Musikerinne, wo vilmol au bildendi Künstlerinne si, au Bass, Schlagzüüg, Akkordeon, Gitarre, Klarinette, Drumbeete und Saxofoon. Iri musikaalische Arrangschemänt si aber immer no minimalistisch und diene as Basis für iri multimediaale Darbietige. Iri Songs si poetisch, politisch und browoziere. Jeedi Muusikere inszeniert im Konzärtbrogramm ire äignig Däil, d Instrumänt wärde duscht, es wird rezitiert, gsunge und danzt.

## Diskografii
* 1990: Jawohl, sie kann’s. Sie hat’s geschafft. (LP/CD)
* 1993: Lob Ehre Ruhm (LP/CD)
* 1995: Le coeur en beurre double gras (CD)
* 1999: Alberta (CD)
* 2003: Protest und Vasen (CD)
* 2005: Starke Kränze (CD)
* 2013: Blut (CD)
* 2017: Schlafen ist individuelle Anarchie*.* (limited vinyl single LRP009)
* 2020: Zu unserer Verfassung (CD)

* 2021: Let's sing Arbeiterin*! (CD)
* 2024 Scissor*hood, Album unrecord

## Film
* Claudia Willke. *Les Reines Prochaines – Alleine denken ist kriminell.* Dokumentarfilm. Schweiz/Deutschland 2012, 77 Minuten.

## Briis
* 2019  Dr Schwizer Kulturbriis
* 2022  Dr Kultuurbriis vo dr Stadt Baasel

## Weblingg
* Offizielle Website
* Offizielle MySpace-Website
* Les Reines Prochaines and Friends*

## Fuessnoote
Baloise Park

Dr **Baloise Park** isch en Areal z Baasel mit drei Geböid, wo d Versicherigsgrubbe Bâloise iire Sitz het. Zwüschen em Aeschegraabe, em Parkwääg und dr Nauestrooss, nördlig vom Baanhoof Baasel SBB zwüsche dr Elisabethenaalaag und em BIZ-Durm, gits en offeni Aarbets- und Beweagigszoone für d Mitarbäiter vo dr Bâloise, Drittmieter und d Bevölkerig. Im Baloise Park hets 1300 Büroaarbetsblätz, vo dene brucht d Bâloise sälber öbbe 700. Dr Räst wird vermietet. Im Novämber 2015 si d Geböid, wo vorane dert gstande sin, drunder d Verwaltigsgeböid vo de Baasler Versichrige und s ehemoolige Hotel Hilton Baasel, abgrisse worde. Am 15. Juni 2017 isch dr Grundstäi für s erste nöije Geböid im Baloise Park gläit und am 21. Septämber 2020 isch dr Park eröffnet worde.

## S Usbildigszentrum

Im 42 Meter hooche Bauwärk vom Valerio Olgiati, wo im Baufäld Ost e Bruttostockflechi vo 13'000 Kwadratmeter het, isch s Usbildigszentrum vo dr Versicherigsgrubbe.

## S Baloise Hoochhuus
S höggste Bauwärk im Baloise Park isch s Baloise Hoochhuus im Weste, wo 89 Meter hooch isch. Es isch vo de Schwizer Archidekte Miller & Maranta entworfe worde. Es stoot am Aeschegraaben und wird zum grösste Däil as Hotel gnutzt. 

## Dr Hauptsitz
En achtstöckigs Geböid mit ere Hööchi vo 34 Meter vo Diener & Diener im Baufäld Süüd dient as Hauptsitz vo dr Bâloise Versicherig.

## Litratuur
* Bâloise (Uusegääber): *Building the Baloise Park. Diener & Diener - August + Margrith Künzel - [[Miller & Maranta]] - Valerio Olgiati - Thomas Schütte - Matteo Thun*. Christof Meriaa Verlaag, Baasel 2020, ISBN 978-3-85616-928-2

## Weblingg
* Die offizielli Website zum Baloise Park
* TagesWoche: ''«Baloise Park» setzt ein markantes städtebauliches Zeichen'', Artikel vom 26. Novämber 2014
* Webcam zum Bauprojekt am Baloise Park

## Fuessnoote
Pontevedra

**Pontevedra** isch e Stadt z Galicie im Nordweste vo Spanie, wo knapp 83'260 Ywoner hätt (2020). Iir Gebiet umfasst 118,28&nbsp;km².
Pontevedra isch d Hauptstadt vo dr Provinz mit em gliiche Naame, wo Däil vo dr autonome Region Galicie isch. Si lit an der Meerbucht Ría de Pontevedra und am Atlantische Ozean. Uf s Meer zue isch im Südweste d Morraza-Halbinsle vorglageret.

## Weblink
* Offizielli Homepage vo dr Stadt (uff änglisch)
Proteste infolge des Todes von Mahsa Amini

Ìm Iràn hann àm 16. Septamber 2022 noh-n-em Tood vu dr 22-jaahriga Fràui Mahsa Amini groossa Protäschta-n-ààgfànga. D’ Amini ìsch vu dr islàmischa Sittapolizäi verhàftet, verprìgelt un geteedet worra gsìì, wial sa ìhra Kopftüach nìt „rìchtig“ ààglajt ghàà hàt.

D’ Protäschtàkzioon hàt sìch vor àllem geega s’ theokràtischa Reschiim ìm Iràn grìchta, bsunders geega d’ islàmischa Klaiderordnung, wo vu dr Regiarung verordent wìrd. Àls Zaicha vu dr Solidàritäät mìt dr Amini un üss Protäscht geega d’ Fràuijarachtslààg ìm Iràn hann manka Demonschtràntinna bewusst geega d’ Klaiderordnung gschtoossa, wu sa ìhra Kopftiacher àwaggnumma odd’r sìch äffentlig d’ Hààra gschnìtta hann.

D’ Protäschtbeweegung hàt a pààr Schtunda nooh-n-em Tood vu dr Amini ààgfànga. D’ äärschta Protäschtàkzioon hàt vor àm Schpitààl z’ Teheran schtàttgfunda, wu d’ Amini behàndelt worra gsìì-n-ìsch. A pààr Schtunda schpeeter sìnn wittera Protäschta ìn àndra Schtädt gsìì, z’äärscht ìn dr Amini ìhrer Haimetprowìnz Kurdistan, unteràndrem z’ Saqqez, Sanandadsch, Diwandarreh, Baneh un Bischar. 

Bis àm 23. Septamber 2022 sìnn mìndeschtens fufzig Demonschtrànta-n-umbrocht worra. Dàs sìnn àlso d’ teedligschta Protäschta sitter dana vu 2019/20, wu mehr àss 1.500 Litt umbrocht worra gsìì sìnn. Noh-n-em Ààfàng vu da Protäschta hàt d’ irànischa Regiarung zàhlriicha Internetsitta loo schpärra, bsunders uff da soziààla Nätzwärk. Dr Iigrìff vu dr Regiarung ìsch waltwitt verurtailt worra; s’ Finànzminìschterium vu da Verainigta Schtààta hàt Sànkzioona geega d’ Sittapolizäi un mehrera irànischa hoochràngiga-n-Àmtstraager beschlossa.

## Weblìnks

## Ainzelnoohwiisa
Baloise Hochhaus

S **Baloise Hoochhuus** isch e 89 Meter hoochs Hoochhuus z Baasel, wo vo 2017 bis 2020 baut worde isch. Es isch s höggste Geböid vom ene Ansambel im Baloise Park, wo zur gliiche Zit entstande isch. Es isch s dritthöggste Hochhuus z Baasel (Stand 2020).

D Archidekte si d Schwizer Archidekte Miller & Maranta. Im Hoochhuus het s e Fümfstärnhotel vo dr Mööwepick-Chetti mit 264 Zimmer. Die ooberste siibe Stöck wärde as Büro brucht. D Eröffnig vom Baloise Hoochhuus het am 21. Septämber 2020 stattgfunde.

## Liddratuur
* Bâloise (Uusegääber): *Building the Baloise Park. [[Diener & Diener]] – August + Margrith Künzel – [[Miller & Maranta]] – [[Valerio Olgiati]] – [[Thomas Schütte]] – [[Matteo Thun]]*. Christof Meriaa Verlaag, Baasel 2020, ISBN 978-3-85616-928-2

## Weblingg

* Offizielli Mitdäilige vo dr Baloise Grubbe zu de Nöibaute

## Fuessnoote
Miller & Maranta

**Miller & Maranta** isch e Baasler Archidektuurbüro. Es isch vo de Archdekte Quintus Miller (*&nbsp;1961, z Aarau) und Paola Maranta (*&nbsp;1959, z Chur) gründet worde. Die bäide häi an dr Äidgenössische Technische Hoochschuel Züüri Archidektuur studiert und häi im Entwurfsateliee vom Fabio Reinhart und Miroslav Šik die Analoogi Archidektuur, wo vom Aldo Rossi prägt worde isch, kennegleert. Vo 1989 aa häi si zämme an verschiidene Brojekt gschafft und 1990 s hütige Büro gründet. Zu iire Wärk ghööre s Voltaschuelhuus z Baasel, d Määrthalle Färberblatz z Aarau, s Woongeböid Schwarzpark z Baasel, d Restaurierig und Erwiterig vo dr Villa Garbald z Castasegna und s Alte Hospiz uf dr Gotthardbasshööchi, wo vilmol publiziert und uszäichnet worde si. Sit 2013 isch dr Jean-Luc vo Aarburg Partner im Büro.

## Liddratuur
* *Sichtbeton im Detail: Vier Bauten von Miller & Maranta*, Quart, Luzern 2001, Deutsch: ISBN 978-3-0376-1045-9; Änglisch: ISBN 978-3-03761-046-6.
* *Villa Garbald: Gottfried Semper – Miller & Maranta*, gta, Züüri 2004, ISBN 978-3-8567-6130-1 (dütsch und italiänisch).
* Emily Hope, Markus Breitschmid (Uusegääber): *Villa Garbald at Castasegna – Miller & Maranta.*, Architecture Case Studies Series, Volume 2, Zürich: Corporis Publisher for Architecture, Art, and Photography 2009, ISBN 978-0-9802274-7-5 (änglisch).
* Miroslav Šik, Pro Helvetia (Uusegääber), Adam Caruso, Hans Kollhoff, Vittorio Magnago Lampugnani, Quintus Miller: *And now the Ensemble!!!*, Lars Müller, Züüri 2012, ISBN 978-3-03778-311-5 (änglisch).
* Michael Hanák (Uuusegääber), Hubertus Adam (Text), Ruedi Walti (Fotos), Valerio Ferloni und Annalisa Viviani (Übersetzer): *Altes Hospiz St. Gotthard: Umbau des Hospizes auf dem [[Gotthardpass]] durch Miller & Maranta*, Park Books, Züüri 2012, ISBN 978-3-9060-2710-4 (dütsch und italiänisch).

## Weblingg
* Website vo Miller & Maranta
* 

## Fuessnoote
St-Nicolas-du-Chardonnet

D’ kàthoolischa Kìrìch **Saint-Nicolas-du-Chardonnet**  befìndet sìch ìm 5. Arrondissement vu Pàriis. Sa ìsch àb’m 17. Joohrhundert bàuia worra un schteht sitter 1877 àls klàssifiziart Monument historique unter Dankmolschutz. D’ Kìrìch hàt làng zem Bìschtumm Pàriis gheert àwwer ìsch sitter 1977 vun Ààhanger vu dr Piüsbriaderschàft illegààl bsatzt. Saint-Nicolas-du-Chardonnet ìsch hìtt s’ wìchtigschta Gotteshüüs vum kàthoolischa Tràdizionàlìschmus so wia vu kàthoolischa Gruppa ìnnerhalb vu dr extreema Rachta z’ Pàriis.

## wu ’s ìsch
Saint-Nicolas-du-Chardonnet lììgt àm Rue des Bernardins 23 àm Äcka vu dr Rue Saint-Victor, ìm Viartel Saint-Victor. Dàs ìsch ìm Norda vum Pàriiser 5. Arrondissement, äbb 500 Määter süüdäschtlig vum Liawafràuimìnschter.

## Lìteràtüür
* Yvan Christ, *Saint-Nicolas-du-Chardonnet*, Pàriis, Éditions du Cerf 1948 (frànzeesch)
* Paul Biehler, *Saint-Nicolas-du-Chardonnet. Son histoire, ses œuvres d'art, les édifices religieux voisins détruits : foi et beauté*, mìt Bìlder vum Jean-Pierre Yvon, Pàriis, P. Biehler 1979 (frànzeesch)
* 
* 

## Weblìnks

* 
* Saint-Nicolas-du-Chardonnet bii *Emporis* (hoochdiitsch)
* St-Nicolas-du-Chardonnet biim Observatoire du patrimoine religieux (frànzeesch)
* St-Nicolas-du-Chardonnet ìm Ortsverzaichniss vu dr Piüsbriaderschàft (frànzeesch)
* Offiziälla Websitta vu dr Pfàrräi (frànzeesch)
* Offiziäller YouTube-Kànààl vu dr Kìrìch (frànzeesch)
* Kìrìch Saint-Nicolas-du-Chardonnet bii *Findagrave*
* Église Saint-Nicolas-du-Chardonnet bii *Discogs*
* Église Saint-Nicolas-du-Chardonnet bii *MusicBrainz*
Hartmut Hutch Hensle

Dr **Hartmut Hutch Hensle** isch e dytsche Pianischt un Sänger, wu au uf Alemannisch singt.

## Lääbe
Dr Hensle het sy musikalischi Uusbildig mit verschidene Privatlehrer*ne aagfange, unter anderem het er vu 1985 bis 1988 z Lohr Klavierunterricht bim Chris Weller ghaa un Gsangsunterricht z Mahlberg bi dr Burnetta Day-Mould. Derno het er an zwai johr lang an dr Jazz- un Rockschuel z Fryburg studiert un het dert unter anderem Gsangsunterricht bi dr Devianah Daudsah ghaa.

Är het in verschidene Band un Gruppe gspiilt, unter anderem Keyboard in dr Charlsruer Rockband *Modulazione* un bim Bo Katzmann (Basel), oder mit ere aigene Dytschrockband *Hutch* (1993 bis 1997). Är isch au Laiter, Arrangeur un Sänger vu dr vu dr Vokalband *La Dolce Coro* gsii, wu zwische 2015 un 2019 ufdrätten isch. Är het iber 30 Johr lang Solo-Ufdritt un mit verschidene Chinschtler*ne un Sänger*ne vu Siddytschland un us dr Schwyz ghaa, insgsamt iber 1000 Ufdritt, bis er si 2019 vu dr Bihni zruggzoge het.

Dernäbe git er Klavier- un Gsangsunterricht im Beraich Pop, Jazz, Boogie, Filmmusik, Rock, Latin bis Klassik/Neo-Klassik un het vu 2019 bis 2021 mit em *PopVoice [Atelier]* e Singalong un Chorprojäkt z Härwelze un z Lohr aabote.

Är het e Tonstudio, wun er Tonufnahme, CD-Produkzione, Kumpeszione un professionälli Arrangement aabietet.

Anne 2008 her er d CD „Vun drusse noch drinne“ uusegee, wun er aigeni Lieder uf Alemannisch druf gsunge het.

Dr Hensle läbt z Härwelze.

## Weblink
* Websyte vum Hartmut Hutch Hensle
Villa des Schlachthofverwalters

D **Willa vom Schlachthoofverwalter**, au d *Willa vom ehemoolige Schlachthoofveterinäär*, isch e historischi Willa im Baasler Santihanns Kwardier. S Geböid gältet as e Kulturguet wo regionaali Bedütig het.

## D Laag
D Willa vom Schlachthoofverwalter lit an dr Elsässerstrooss 4 am Rand vom Santihanns Park.

## Beschriibig
D Willa isch im Stiil vom Neobarock baut. Si het zwäi Stöck und e Mansardedach.

Im Baardeer isch s Büro vom Schlachthofverwalter gsi, e Studierzimmer, e Chuchi, e Dienstzimmer und e Woonzimmer mit ere Veranda. Im erste Stock höi sich Woon- und Schloofzimmer befunde.

## Gschicht

D Willa isch Däil vom Schlachthoof gsi, wo 1870 eröffnet worde isch und bis zum Aafang vo de 1970er-Joor in Betriib gsi isch und denn Schritt für Schritt an d Schlachthoofstrooss 55 verläit worde isch. Si isch 1903 baut worde und isch Däil von ere Erwiterig vom Areal vo 1900 bis 1904 gsi. D Willa isch s Woonhuus vom Schlachthoofverwalter gsi. Zsämme mit eme Abschnitt vo dr Umfassigsmuure, wo im gliche Zitruum dr Elsässerstrooss nooch baut worde isch, ghöört si zu de letzte Bauwärk vom Schlachthoofareal, wo no bestöön.

1999 isch s Geböid renowiert worde. Hüte isch e Chinderkribbe din. Die ursprüngligi Ufdäilig vom Ruum und d Innenusstattig si erhalte bliibe. Doo drzue ghööre d Stääge, s Parkett us Äicheholz, d Terrazzo- und Keramikbööde, s Dääfer, d Deckene mit Stuckläiste, e Rundoofe us Gussiise figüürlige Verzierige und d Düüre vom Iigang, Windfang und de Zimmer.

## Liddratuur
* 

## Fuessnoote
Rolf Zinkernagel

Dr **Rolf Martin Zinkernagel** (* 6. Januar 1944 z Rieche, Basel-Stadt) isch e Schwizer Mediziner und experimentelle Immunoloog. Er isch Nobelbriisdreeger für Mediziin (1996).

## Lääbe
Dr Zinkernagel het vo 1962 bis 1968 Mediziin studiert und 1970 an dr Uni Baasel mit eme Thema zur klinischen Nöirologii bromowiert. Er isch Mitgliid vo dr Zofingia. Vom Oktober 1970 bis 1973 het er as wüsseschaftlige Assistänt am Instidut für Biochemii vo dr Uni Losann gschafft. 1975 het er dr Doktertitel (Ph.&nbsp;D.) an dr *Australian National University* z Canberra überchoo und dört au habilitiert. Vo 1976 bis 1979 isch er Brofässer am *Scripps Research Institute* gsii, denn isch er an d Uni Züüri gange und bis 1992 bliibe. Spööter het er am Instidut für experimentelli Immunologii vom Universidäätsspiddaal Züüri gschafft.
Im Februar 2008 isch dr Rolf Zinkernagel in d Bangsioon gange.

## Dr Nobelbriis
Zsämme mit em Australier Peter Doherty het er 1973 entdeckt, wie s Immunsüsteem Zälle, wo mit Wiirus infiziert si, erkennt: Zälle, wo vo Wiirus befalle si, wärde vom Immuunsüsteem vo Killer-T-Zälle erkennt und vernichdet. Zämme mit em Doherty het er bi dr Undersuechig vo Müüs, wo mit Meningitis-Wiirene infiziert gsi si, entdeckt, ass d Killer T-Zälle für d Erkennig vo Zälle, wo vo Wiirus befalle si, nit nume e Wiirus-Antigeen bruuche, sondern au d Hauptgwääbverdräägligkäitskomplex (*Major Histocompatibility Complex* (MHC)), wo mä von ene vorhäär gwüsst het, dass si bim Abstoosse vo Gwääb bi Dransplantazioone e Rolle spiile. Iiri Rolle in dr Immuunabweer gege Wiire isch as en Überraschig choo. Für die Entdeckig häi dr Zinkernagel und dr Doherty 1996 dr Nobelbriis für Mediziin überchoo.

Dr Zinkernagel isch dr 24. Schwizer Nobelbriisdreeger.

## Anderi Eerige
Scho 1981 het er dr Cloëtta-Briis überchoo, 1983 dr Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Briis, 1986 dr Gairdner Foundation International Award, 1987 dr William B. Coley Award, 1988 dr Otto Naegeli-Briis und 1995 dr Albert Lasker Award for Basic Medical Research. Sit 1994 isch er Mitgliid vo dr Dütschen Akademii vo de Naturforscher Leopoldina (sit 2008 die Nazonaali Akademii vo de Wüsseschafte). 1989 isch er as ordentligs Mitgliid in d Academia Europaea ufgnoo worde. 1996 isch dr Zinkernagel in d National Academy of Sciences, 1998 in d American Academy of Arts and Sciences und 2001 in d American Philosophical Society gweelt worde.

## Liddratuur
* Gisela Baumgart: *Zinkernagel, Rolf.* In: *Enzyklopädie Medizingeschichte.* Uusegee vom Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil und Wolfgang Wegner, Walter de Gruyter, Berlin und Nöi York 2005, S. 1530
* Rolf Zinkernagel: *Viruses and Virus Like Agents in Disease.* Baasel 1993.

## Weblingg

* 
** Rolf Zinkernagel: Autobiografii

## Fuessnoote
Werner Arber

Dr **Werner Arber** (* 3. Juni 1929 z Gräniche) isch en Schwizer Mikrobioloog und Genetiker. 1978 het er dr *[[Nobelpreis für Physiologie oder Medizin|Nobelbriis für Füsiologii oder Mediziin]]* üüberchoo.

## Lääbe
Dr Werner Arber het noch dr Matur an dr Alte Kantonsschuel Aarau vo 1949 bis 1953 Chemii und Füsik an dr ETH Züüri studiert. Denn het er am Biofüsikalische Laboratorium vo dr Uni Gämf gschafft und isch dört 1958 bromowiert worde. Dört het er s nöije Gebiet vo dr Bakteriofaagegenetik kennegleert. Er het z Los Angeles an dr University of Southern California (USCLA) gforscht und isch vo 1959 bis 1970 an dr Uniwersidäät Gänf gsi, won er 1965 e Brofässuur üüberchoo het. Sit 1971 het dr Werner Arber as Ordinarius für Molekulaari Mikrobiologii am Biozäntrum vo dr Uniwersidäät Baasel gleert und gforscht. Vo 1986 bis 1988 isch er Räkter vo dr Uni Baasel gsi. Er isch joorelang Mitgliid und Vizebresidänt vom Schwizerische Wüsseschaftsroot und vo 1996 bis 1999 Bresidänt vom Internazionaale Root vo de Wüsseschafte ICSU gsi. 1996 isch er emeritiert worde.

Sit 1981 isch er Mitgliid vo dr Bäpstlige Akademii vo de Wüsseschafte gsi und vom 20. Dezämber 2010 bis am 20. Juni 2017 iire Bresidänt. Si Komfessioon isch evangelisch-reformiert und er isch sit dr Gründig vo dr Akademii vor über 400 Joor iire erst Bresidänt gsi, wo nit römisch-katholisch isch.

## Wärk
Sini wichdigste Aarbetsgebiet si die bakterielle Restrikzioonssüsteem und beweeglige genetische Elimänt (Inserzioonselimänt, Transposons) und d Modifikazioon und Restrikzioon vo dr Ribonucleinsüüri (RNA) vo Bakterie und Bakteriofaage.

1978 het er zsämme mit em Daniel Nathans und em Hamilton Othanel Smith dr Nobelbriis für Füsiologii oder Mediziin üüberchoo für d Entdeckig vo de Restrikzioonsenzüüm und iiri Aawändig in dr Molekulaargenetik.

## Uszäichnige
* European Molecular Biology Organization (1964)
* European Academy of Arts, Sciences and Humanities (1981)
* Foreign Associate of the National Academy of Sciences, USA (1984)
* Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences (1984)
* Ordentligs Mitgliid vo dr Academia Europaea (1989)
* Fellow of the American Society for Microbiology (1996);
* Associate Fellow of the Third World Academy of Sciences (TWAS) (1997)
* Eeredokter vo dr Uniwersidäät Stroossburg
* Eeredokter vo dr University of Southern California

## Liddratuur
* 
* Gisela Baumgart: *Arber, Werner.* In: Werner E. Gerabek u.&nbsp;a. (Uusegääber): *Enzyklopädie Medizingeschichte.* De Gruyter, Berlin/ Nöi York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 92 f.

## Weblingg

* 
* 
*  und Interview (änglisch)

## Fuessnoote
Robert Brasillach

Dr **Robert Brasillach**  (* 31. März 1909 z’ Perpignan; † 6. Hornung 1945 z’ Arcueil, Département Val-de-Marne) ìsch a iiflussriicher frànzeescher Schrìftschtäller, Dìchter, Schurnàlìscht un Fìlmkritiker gsìì. Bekànnt gsìì ìsch’r àui fìr siina rachtsextreema politischa Mainunga. Ar ìsch bii dr nàzionàlìschta Beweegung Action française gebìlda worra un hàt àb da Joohra 1930 fàschìschta Schtàndpunkta vertratta. Wahrem Zwaita Waltkriag ìsch’r Redakzioonslaiter vu dr àntijìddischa Zittschrìft *Je suis partout* gsìì un hàt mìt dr diitscha Besätzungsmàcht ìn Frànkrììch kollàboriart. Wagadam ìsch’r ìn da Süüferungsàkzioona noh dr Befräijung vu Frànkrììch verhàfta un hìngrìchta worra.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* Barbara Berzel: *Die französische Literatur im Zeichen von Kollaboration und Faschismus.* Gunter Narr, Tibìnga 2012 ISBN 3823367463, S. 183–284.
* François Dufay: *Die Herbstreise. Französische Schriftsteller im Oktober 1941 in Deutschland. Ein Bericht.* 2001, ISBN 3-88680-735-5.
* Gudrun Eussner: ''Robert Brasillach, der Denunziant, der heute noch "überall ist". Ein Skandal in Perpignan''. Trend Online-Zittung 02/2003
* Gesine Heddrich: *Deutschland und Frankreich als Hetero- und Auto-Image während der Zeit der Occupation im Zweiten Weltkrieg am Beispiel der Schriftsteller Vercors (Jean Bruller) und Robert Brasillach*, 1996, ISBN 3-631-31439-6.
* Philippe d’Hugues: *Brasillach*. Pàriis 2005.
* Alice Kaplan: *The Collaborator: The Trial and Execution of Robert Brasillach* UCP, Chicago 2000 ISBN 0-22642-414-6 TB ISBN 9780226424156.
* Karl Kohut (Üssg.): *Literatur der Résistance und Kollaboration in Frankreich* Teil 3: *Texte und Interpretationen* Narr, Tibìnga 1984 ISBN 3-878-08910-4, S. 141ff.
* Peter Tame: *Whose Memoirs Are These Anyway?: Representations of the Individual and the Group in Robert Brasillach’s „Notre Avant-guerre“*, 2000, ISBN 1-90249-613-2.
* William R. Tucker: *Fascist Ego: A Political Biography of Robert Brasillach*, 1975, ISBN 0-52002-710-8.

## Weblìnks

* 
* Robert Brasillach bii *Les Archives du spectacle* (frànzeesch)
*
Alsace et Lorraine

**Alsace et Lorraine**  (ìn dr Umgàngsschprooch àui *Vous n’aurez pas l’Alsace et la Lorraine*  gnännt, „Ìhr wara nìt s’ Elsàss un Lothrìnga hàà“) ìsch a frànzeesch pàtriotisch Liad, wo ànna 1871 noh dr Nììderlààg ìm Diitsch-Frànzeescha Kriag kùmponiart worra-n-ìsch. S’ Liadtäckscht hann dr Gaston Villemer un dr Hippolyte Nazet gschrììwa, d’ Müüsik hàt dr Ben Tayoux gmàcht. S’ Kehrriamla ìsch noh z’ noh berìahmt worra. Ìm Liad wìrd vu dr Hoffnung vu da Elsasser un Lothrìnger grädd, wììder Frànzoosa z’ wara. S’ Wark gheert zem Repertoire vu da „Ràchaliader“.

Noh-n-em Hischtooriker Martin Pénet ìsch s’ Liad vu dr Màmsäll Chrétienno de l’Eldorado ärfunda worra. ’S ìsch d’rnooh vu dr Amiati, vum Peschard un vum Gauthier gsunga worra. D’ äärschta Uffnààhm hàt dr Henri Thomas ànna 1899 gmàcht. S’ Liad hann ìm 20. Joohrhundert mehrera Kìnschtler uffgnumma, drunter dr Adolphe Maréchal ànna 1902, dr Jean Noté ànna 1919, dr Georges Thill ànna 1939, d’ Germaine Montéro ànna 1939 un dr Alain Vanzo ànna 1995.

## Liadtäckscht uff Frànzeesch
:France, à bientôt ! car la sainte espérance
:Emplit nos cœurs en te disant : Adieu !
:En attendant l'heure de délivrance.
:Pour l'avenir… nous allons prier Dieu.
:Nos monuments où flotte leur bannière
:Semblent porter le deuil de ton drapeau.
:France, entends-tu la dernière prière
:De tes enfants couchés dans leur tombeau ?
:-
:*Kehrriamla:*
:Vous n'aurez pas l'Alsace et la Lorraine,
:Et malgré vous nous resterons Français ;
:Vous avez pu germaniser la plaine,
:Mais notre cœur, vous ne l'aurez jamais.
:-
:Eh quoi ! nos fils quitteraient leur chaumière
:Et s'en iraient grossir vos régiments !
:Pour égorger la France, notre mère,
:Vous armeriez le bras de ses enfants !
:Ah ! vous pouvez leur confier des armes,
:C'est contre vous qu'elles leur serviront,
:Le jour où, las de voir couler nos larmes,
:Pour nous venger leurs bras se lèveront.
:-
:*Kehrriamla:*
:Vous n'aurez pas l'Alsace et la Lorraine,
:Et malgré vous nous resterons Français ;
:Vous avez pu germaniser la plaine,
:Mais notre cœur, vous ne l'aurez jamais.
:-
:Ah ! jusqu'au jour où, drapeau tricolore,
:Tu flotteras sur nos murs exilés,
:Frère, étouffons la haine qui dévore
:Et fait bondir nos cœurs inconsolés.
:Mais le grand jour où la France meurtrie
:Reformera ses nouveaux bataillons,
:Au cri sauveur jeté par la Patrie,
:Hommes, enfants, femmes nous répondrons :
:-
:*Kehrriamla:*
:Vous n'aurez pas l'Alsace et la Lorraine,
:Et malgré vous nous resterons Français ;
:Vous avez pu germaniser la plaine,
:Mais notre cœur, vous ne l'aurez jamais.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 
* 

## Weblìnks
* Alsace et Lorraine bii MusicBrainz (anglisch)
* s’ Liad uff YouTube loosa

## Ainzelnoohwiisa
Associated Press

D’ **Associated Press** (kurz **AP**) ìsch a Noohrìchta- un Prassa-n-àgantuur, wo-n-ìhr Sìtz z’ Nöi York hàt. Grìnda worra-n-ìsch sa ànna 1848 àls „Harbor News Association“. Ànna 2016 hàt s’ Unternamma 263 Büroo ìn 106 Lander ghàà. ’S ìsch d’ greeschta Noohrìchta-n-àgantuur ìn dr Walt.

Durs Zammaschàffa vu da Fiahrungskräfta vu mehrera regionààla Prassa-n-àgantuura àb 1892 ìsch d’ AP a wìchtiger Konzärn worra, wo d’ Informàzioona sehr schnall hàt känna lììfra. Dr äärschta Brìchtärschtäller ìn Diitschlànd, dr Wolf von Schierbrand, hàt ànna 1898 mìt dr Àrwet ààgfànga. Àm Ààfàng ìsch d’ AP numma-n-a informäller Zammaschluss gsìì; ànna 1900 ìsch sa rachtsmaassig a Gnossaschàft worra. Hìtt zeehlt d’ Gnossaschàft mehr àss 1.400 Mìtglììder. D’ AP hàt äbb 12.000 Kunda ìn dr gànza Walt.

D’ AP ìsch vermüatlig d’ äärschta Noohrìchta-n-àgantuur gsìì, wo durs Internet Inhàlt àn Prìwààtkunda glììfert hàt. Dàs hàt sa àb 1980 mìt’m Online-Dianscht CompuServe gmàcht.

Sitter 1917 hàt d’ Associated Press 56 Mol dr Pulitzer-Priis bikumma, drunter 34 Mol fìr d’ Fotogràfii.

## Lìteràtüür
* 
* 
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (anglisch)
* Offiziäll Noohrìchtaportààl (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa
Radio Courtoisie

**Radio Courtoisie**  ìsch a verainliger frànzeescher Radiosander, wo sii Sìtz ìm 16. Arrondissement vu Pàriis hàt. Ar ìsch ànna 1987 vum Jean Ferré grìnda worra. Z’ loosa-n-ìsch s’ Progràmm uff FM-Frequanza ìn dr Regioon Île-de-France un ìn fìmf wittera Schtädt ìn Nordwäschtfrànkrììch, wia àui ìm Internet.

Radio Courtoisie wìrd oft àls a rachtsextreem Medium ààglüagt. ’S wìrd àui oft àls a Brucka zwìscha d’ konsärwàtiiwa un d’ extreema Rachta bschrììwa. Vu 2006 bis 2017 ìsch dr Radiosander vum Henry de Lesquen glaita worra, wo waaga siina ràssìstischa un àntijìddischa Mainunga üss’m Verain üssgschlossa worra-n-ìsch. Ìm Nowamber 2017 ìsch dr Sander waga-n-ìm Lesquen sii „dischkriminiarenda Wärterüsstöisch“ un „màngelnda Behärrschung vu dr Schtàzioon“ züa-n-era Galdschtroof vu 25.000 Öiro verurtailt worra.

## Lìteràtüür
* 
* 

## Weblìnks

* Offiziälla Websitta (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
Maria Antonia Daetwyler-Flamm

D **Maria Antonia Daetwyler-Flamm** (* 1986 z Hameln) isch e dytschi kadolischi Theologi.

## Lääbe
D Daetwyler-Flamm isch e Dochter vum Eberhard Peter Flamm un isch z Neiburg-Zienke ufgwagse. No dr Schuel het si ab 2006 z Fryburg kadolischi Theology un Germanischtik studiert un anne 2013 as Diplom-Theologi abgschlosse. Si het Praktika in dr Kurseelsorg un in dr dytschsprochige kadolische Gmai im tschechische Prag gmacht. Derno isch si in d Schwyz gange un het bis 2019 as Paschtoralassischtänti in dr Pfarreie St. Antonius vu Padua Wettige, St. Sebastian Wettige un Maria Himmelfahrt Würelos gschafft. Um die Zyt het si an dr Theologische Fakultet vu dr Uniwersitet Lozärn dr Nochdiplomstudiegang Beruefsyyfierig (NDS BE 2016–2018) gmacht. Zum Septämber 2019 het d Daetwyler-Flamm as Pfarreiseelsorgeri in dr Pfarreie St. Nikolaus Brugg un St. Maria Windisch im Paschtoralruum Region Brugg-Windisch aagfange. Im Augschte 2020 isch si dernäbe Klinikseelsorgeri im *aarReha Schinznach – Zentrum für Rehabilitation* z Schinznach-Bad wore.

Anne 1998 het d Daetwyler-Flamm, no as Schueleri, bim Dialäktwettbewärb Jungi Mundart vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr erscht Bryys gwunne, unter anderem mit em Gedicht „Glück“, wu derno im Heftli abdruckt woren isch. Syterhär isch si aber nimi as Dialäktautori in Erschyynig drätte.

D Daetwyler-Flamm isch ghyrote un wohnt z Brugg.

## Fueßnote