open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
St. Jakobsdenkmal

S **Joggeli-Dänggmol** (hochdütsch St. Jakobs-Denkmal) isch e Dänggmol zur Erinnerig an d Schlacht bi St. Jakob an dr Birs. Dr Ferdinand Schlöth het s gmacht und 1872 isch s an dr St. Jakobsstrooss z Baasel ufgstellt worde.

## Gschicht und Beschriibig
Scho 1824 het mä an dr St. Jakobsstrooss z Baasel e Dänggmolpfiiler us Sandstäi noch em Entwurf vom Mooler Marquard Wocher ufgstellt. Dä isch aber scho in dr Middi vom 19. Joorhundert stark verwitteret gsi. Dr Baasler Kunstveräin  het dorum 1859 e Wettbewärb für e nöis Dänggmol abghalte, wo aber zu käm klare Resultat choo isch. Dr Ferdinand Schlöth het druf z Rom e Dänggmol entworfe, wo denn au usgfüert worde isch. Es het us eme Soggel bestande, wo d Helvetia druf stoot und vier Äidgenosse, wo am Stärbe si und um e Soggel ume grubbiert si, dr Kranz vom Ruem bringt. Die fümf Figure si us Carrara-Marmor gmacht, dr chrüzförmig Soggel, wo nid vom Schlöth entworfe isch, us Chalchstäi.

## Literatur
* Stefan Hess, Tomas Lochman (Hrsg.): *Klassische Schönheit und vaterländisches Heldentum. Der Basler Bildhauer Ferdinand Schlöth (1818–1891),* Katalog zur gleichnamigen Ausstellung in der Skulpturhalle Basel. Basel 2004, ISBN 3-905057-20-4.
* Stefan Hess: *Zwischen Winckelmann und Winkelried. Der Basler Bildhauer Ferdinand Schlöth (1818–1891).* Berlin 2010, ISBN 978-3-86805-954-0.
* Brigitte Meles: *Das St. Jakobs-Denkmal von Ferdinand Schlöth.* In: Werner Geiser (Hrsg.): *Ereignis – Mythos – Deutung, 1444–1994 St. Jakob an der Birs.* Basel 1994, S. 140–164.
* Brigitte Meles: *Das St. Jakobs-Denkmal in Basel,* Bern 2012 (Schweizerische Kunstführer GSK) ISBN 978-3-03797-074-4
* Alexander Schlatter: *Auch ein Selbstporträt des Künstlers: St. Jakobs-Denkmal, St. Jakobs-Strasse,* in: *Kantonale Denkmalpflege Basel-Stadt. Jahresbericht,* 2010, S. 28–29.

## Weblingg
* St.Jakobsdenkmal uf www.altbasel.ch
St.-Jakobs-Kirche (Basel)

D **St.-Jakobs-Kiirche** isch e evangelisch-reformierti Kiirche in dr Stadt Baasel. Si befindet sich im Dalbe-Kwardier und isch em Jakobus em Eltere gweiht.
D Kiirche zelt as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.
## Baugschicht
In dr Nööchi vo dr Brugg über d Birs, wo um s Joor 1100 zum erste Mol erwäänt wird, het sich woorschinlig scho im 11.&nbsp;Joorhundert e Kapälle befunde, wo im Apostel Jakobus em Eltere, em Schutzpatron vo de Räisende, gweiht gsi isch. 

Us em 13.&nbsp;Joorhundert git s die erste Ufzäichnige zum Siechehuus, wo denn zumol dusse vor dr Stadt glääge isch und wo leprachranki Lüt us Baasel gläbt häi. S Siechehuus und d Kapälle si dur d Schlacht bi St. Jakob an dr Birs 1444 bekannt worde, won e chliises äidgenössischs Kontingänt vo dr franzöösische Armaniakearmee dört massakriert worde isch. Noch dr Schlacht het mä d Geböid wider ufbaut. 1837 het dr Christoph Meriaa d Kiirche und d Liigeschafte drum ume ufkauft und si spööter as Däil vo dr Christoph Meriaa Stifdig dr Stadt Baasel vermacht. 

1894 isch s Geböid vo Grund uf ernöijeret worde. Vom Langhuus im Weste het mä d Sitemuure und e baar Äinzeldäil wider bim Nöibau verwändet und het s uf Oste aane mit eme Kweerhuus vergrösseret. Im Oste het mä no en Altarruum aabaut und d Vorhalle im Weste abbroche. Die ganzi Innenusstattig und dr Dach- und Durmufbau stamme us em spoote 19. Joorhundert. D Freske an dr Fassade het dr Alfred Heinrich Pellegrini 1919 gmoolt und zäige dr Arnold Schick, wien er in dr Schlacht vo 1444 em Burkhard VII. Münch, wo choo isch zum d Äidgenosse z verspotte, e Stäi aagheit, und dä isch denn e baar Dääg spööter draa gstorbe. In dr Fassaade isch au e Gedänkdaafele, wo an d Schlacht vo 1444 erinneret.

## Kwelle
* Philipp Reclam Jun.: *Reclams Kunstführer Schweiz und Liechtenstein*. Reclam-Verlag, Stuttgart, 1966.
* François Maurer-Kuhn: *Kunstführer Kanton Basel-Stadt*. Büchler Verlag, Wabern, 1980. ISBN 3-7170-0183-3.
*Bernhard Rothen, Daniel Rüegg (Hrsg.): Ein Weg durch die Zeit, 900 Jahre Kirche St. Jakob Basel, arteMedia, Riehen, 2006

## Lueg au
* St. Jakob an der Birs

## Weblingg
* Fotos in der Bilder-Datenbank des Kantons Basel-Stadt
*st.jakobskirche.ch
Loßburg

**Loßburg** (amtlich *Loßburg*) ischt e Gmoed em Landkroes Fraidestadt en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Loßburg leit em Nordschwarzwald an dr Kinzig.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 34,8 % Landwirtschaftsfleche, 55,5 % Wald, 8,5 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zua Loßburg gheret d Ortsdoel Betzweiler (mit em gleichnamige Dorf ond dr Wohnblätz Auf der Höhe, Lugen ond Wiesach), Lombach (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Sulzbach ond Ursental ond em Ort Wiesenhof), Loßburg (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Büchenberg ond Ödenwald, dr Ort Hohenrodt ond Rodt, em Gheft Kinzighof ond dr Wohnblätz Bahnhof Loßburg-Rodt ond Hardthöfle), Schömberg (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Hinterrötenberg ond Vordersteinwald, dr Hef Altenburg ond Blumenhof ond em Wohnblatz Vordersteinwald), Sterneck (mit dr Weiler Sterneck, Dottenweiler, Geroldsweiler, Salzenweiler ond Unterbrändi, dr Hef Heimbachhof ond Unterschnaitertal ond dr Wohnblätz Schloßmühle, Wößner ond Wühlsbach), Vierundzwanzig Höfe (mit dr Weiler Äußerer Vogelsberg, Innerer Vogelsberg, Lindenbuch, Oberweiler, Romishorn ond Trollenberg, dr Hef Baierhof, Birkhof, Buchenbronnen, Bühlhof, Hinterer Stuhlhof, Struthof, Tiefenacker ond Unterer Greuthof ond dr Wohnblätz Eichhof, Grabenhof, Herrenwald, Oberer Greuthof ond Stuhl), Wälde (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Bohlhof, Breitenau, Leinbach, em Ort Trollenberg-Schwenkenhof, em Gheft Säghalde ond dr Wohnblätz Ellhalde, Hummelsberg ond Roßbach) ond Wittendorf (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Oberbrändi ond Unterbrändi ond em Gheft Oberschnaitertal).

## Gschicht

Loßburg ischt entstande om die gleichnamig Burg, wo vo dr Geroldsecker baut worde ischt.

## Verwaltong
Loßburg ghert zue koem Verwaltongsverband.

Dr Schuldes vo Loßburg ischt dr Christoph Enderle.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Loßburg ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* www.lossburg.de

## Fueßnote
Pfalzgrafenweiler

**Pfalzgrofeweiler** (amtlich *Pfalzgrafenweiler*) ischt e Gmoed em Landkroes Fraidestadt en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot  Eiwohner (Stand: ).

## Geografi
Pfalzgrofeweiler leit uf me Hecherugge zwische Schwarzwald ond Heckegäu.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 25,5 % Landwirtschaftsfleche, 64,4 % Wald, 10 % Sidlongsfleche ond 0,2 % sonschticher Fleche.

## Gmoedsgliderong
Zua Pfalzgrofeweiler gheret d Ortsdoel (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Sägmühle), Durrweiler (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Waldsägmühle), Edelweiler, Herzogsweiler, Kälberbronn ond Pfalzgrofeweiler (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Neunuifra ond em Wohnblatz Zinsbachmühle).

## Gschicht
Pfalzgrofeweiler ischt 1165 zom erschte Mol gnennt worde.

## Verwaltong
Pfalzgrofeweiler hot mit dr Gmoene Greambach ond Wernerschberg e Verwaltongsgmoeschaft vereibart.

Dr Schuldes vo Pfalzgrofeweiler ischt dr Dieter Bischoff.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Pfalzgrofeweiler ghert zom Schwäbisch.

## Weblink

* pfalzgrafenweiler.de

## Fueßnote
Zum Goldenen Sternen

Dr Gasthoof **zum Goldige Stärne** gältet as dr eltist Gasthoof z Baasel. Er stoot hüte am Dalbe-Rhiiwääg 70 und zelt zu de Baasler Kulturgüeter, wo für d Regioon vo Bedütig si.

## Baugschicht
Dr Gasthoof Zum Goldige Stärne git s zwar scho lang, aber er het früener emol zum Schwarze Stärne ghäisse und isch ursprünglig au nid am Blatz gstande, won er sich hüte befindet.

## Dr erst Zum Schwarze Stärne
Er isch in dr Äschevorstadt baut worde, dusse vor em Eschmerdoor, öbbe zur Zit, wo d Vorstadt in dr Middi vom 14. Joorhundert entstande isch. D Liigeschaft het 1349 «zem swartzen Sternen» ghäisse und isch äini vo de drizää Herrewirtschafte gsi, wo sine Gest drei Sorte Wii und Ässe het döfe serwiere. Er het us zwäi Hoofstett bestande, em Vorderhuus uf d Äschevorstadt zue und em Hinderhuus am Stärnegässli. 

## Dr zwäit Zum Schwarze Stärne
Im Stadtbrand vo 1417 isch dr grösst Däil vo dr südöstlige Stadt aabebrennt, d Bäiz woorschinlig au. Was mä also gsee het, bis si im 20. Joorhundert an Dalbe-Rhiiwääg züüglet worden isch, het woorschinlig us em 15. ider 16. Joorhundert gstammt. S Huus isch im spootgotische Stiil baut gsi und sini Sääl si mit Holz dääfelet gsi und d Düüre häi Beschlääg us Messing gha. Im Saal im erste Stock het s e Süüle im Rönessans-Stil gee. No bis 1873 het dr Gasthoof si alt Naame bhalte und isch erst denn zum Goldige Stärne umdauft worde.

## Vo dr Äschevorstadt ins Dalbeloch
Im Joor 1964 het mä d Äschevorstadt welle verbräitere. Mä het dr Gasthoof langsam und sorgfältig abgrisse und alli Däil vom Geböid, wo wärt gsi si, ass mä sä wurd erhalte, si demontiert worde. D Dänggmolpflääg het sä konserwiert und glaageret. Im Joor 1973/74 het mä dr Stärn mit Hilf vom Aarbetsrappe im Dalbeloch wider ufbaut, am Blatz, wo vo 1859 bis 1967 s Restorant Letzistube gstande isch, ganz nooch am Letziblatz, wo non e Stügg vo dr Stadtmuure stoot.  

Sit 1993 wird dr Stärne vo dr Christoph Meriia Stifdig pachdet und isch renowiert worde. Drbii het mä Baudäil, wo nid ächt gsi si wie e psöidobarocki Decki im Fuäjee vom erste Stockk uusegnoo.

## Kwelle
*Geschichte uf dr Website vom Gasthoof zum Goldige Stärne
* Gasthof Zum Goldenen Sternen
* Gasthof zum Goldenen Sternen - Basel, Switzerland - Austrian and Swiss National Heritage Sites uf Waymarking.com
* Gasthof zum Goldenen Sternen
Häuser Sevogelplatz 1 und 2

S **Mietshuus am [[Sevogelplatz|Sevogelblatz]] 1 und 2** isch 1896/97 vom Archidekt Eduard Vischer-Sarasin (1843-1929) baut worde. S Geböid isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.

Es isch e fast symmetrischs Geböid mit eme Mansardedach und bestoot us drei Däil, wo in Winkel zunenander stöön. Dr middleri Däil wird vom Iigangsberiich dominiert, wo oobe druf e runde Giibel isch. Die bäide Flügel uf de Site bechömme iiri Struktur vo Erker im erste und zwäite Stock über, dr Flügel an dr Hardstrooss wird eso in drei Däil iidäilt, dä an dr Sevogelstrooss in zwäi. 

Wisawii über em Blatz stoot dr Dreidroog-Brunne.

## Weblingg
*Foti
Messina

**Messina** isch mit ebba 240.890 Iwohner im Stadtgebiet (2014) die drittgröscht Stadt uf Sizilie. Zu de Agglomeration Messina zelled 478.916 Iwohner (2014). D Stadt isch Verwaltigssitz vo de Provinz Messina i de italiänische Regioon Sizilie. Wil Messina ganz nöch bim italienische Festland ligt, wird d Stadt au *Tor vo Sizilie* gnennt.

## Geografii
Messina isch e Hafestadt am Mittelmeer und ligt im Nordoschte vo de Insle Sizilie. D Nochbergmeinde vu Messina sin: Fiumedinisi, Itala, Monforte San Giorgio, Rometta, Saponara, Scaletta Zanclea, Villafranca Tirrena.

## Gschicht
Di antiki Stadt isch im 8. Joorhundert v. Chr. vo Grieche gründet wore und het dozmool Zankle ghaiise, wa i de Sprooch vo de iihaimische Sikuler "Sichle" bidüttet. Nochdem de Tyrann Anaxilaos vo Rhegion d Macht über Zankle a sich grisse hett, hett er d Stadt i Messene umbinamst, well sini Familie us de griechische Landschaft Messenie stammt. I de Römerzitt isch Messene i wichtige Handelhafe gsii und Flottestützpunkt.

Ane 550 isch Messene vom ostgotische König Totila eroberet wore. Doch de Chaiser Justinian I. hett d Stadt zruggeroberet, wo ab denn byzantinisch bliben isch. Ane 843 isch Messene vo de Araber eroberet wore und denn 1061 zo de Normanne choo. O denn no isch d Bivölkerig vo de Stadt zumene guete Tail griechisch blibe.

## Weblink

* Commune di Messina ()

## Fuessnoote
Trabrigerisch

**Trabrigerisch** isch d Mundart vo Obrtrauburg. Dia isch repräsentativ für d Mundart vom obera Drautal zwüscha Kleblach-Lind und dr Tiroler Landesgrenz bei Obrtrauburg. 

## Verschriftig

Für d Verschriftig vo dr zuaghöriga dialektala Sprochproba ka die EPI-Schriibig verwendet werra, wo für den mundartlicha und populärwisseschaftlicha Gebruch entwickelt worra isch. 

## Litratur
* 

* 

## Einzelnachwiis
Lienz (Begriffsklärung)

**Lienz** isch de Name vo folgende Ort:
* Lienz, e Stadt z Osttirol, Tirol, Öschtrych
* Lienz SG, es Dorf im Sanggaller Rhintl, wo e Exklave vo de politische Gmaind Altstetta isch (Schwiz)

**Egger-Lienz** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Albin Egger-Lienz (1868–1926), en öschtrychische Moler
* Ila Egger-Lienz (1912–2003), e öschtrychischi Schriftstelleri

**Lueg au:**
* Linz (Begriffsklärung)
* Lins
* Lintz
* Linzgau, e Landschaft im Südoste vo Bade-Würtebärg, Dütschland
Sevogelplatz

Dr **Sevogelblatz** isch e Blatz in dr Dalbe im Südoste vo dr Stadt Baasel. D Dramlinie 14, wo dur d Hardstrooss goot und Muttez und Brattele mit dr Stadt verbindet, het e Haltstell am Blatz.

Uf em Blatz chrütze sich d Hardstrooss und d Sevogelstrooss. Um e Blatz ume stöön verschidnigi Bauwärk us de spoote Joor vom 19. Joorhundert und em Aafang vom zwanzigste, wo zu de Baasler Kulturgüeter ghööre: dr Dreidroogbrunne im Norde, d Miethuuser am Sevogelblatz 1 und 2 vom Eduard Vischer-Sarasy im Süüde, mit dr Verlengerig vom Flüügel an dr Sevogelstrooss 49, und d Geböid im Oste, dr Pfäffigerhoof an dr Sevogelstrooss 21, und im Weste die dänggmolgschützti Willa an dr Hardstrooss 36.

Dr Name vom Blatz chunnt vo dr alte Baasler Rootsfamilie Sevogel, wo dr Henman Sevogel 1444 as Hauptmä  in dr Schlacht bi St. Jakob an dr Birs gfalle isch. D Familie isch e Generazioon spööter usgstorbe.
## Fuessnoote
Fritz Stehlin

Dr **Fritz Stehlin** (* 25. Septämber 1861 z Baasel, † 6. Dezämber 1923 z Baasel) isch e Baasler Archidekt gsi. Er isch dr Nöwöö vom Archidekt Johann Jakob Stehlin em Jüngere.

## Lääbe und Wärk
Dr Fritz Stehlin isch as Soon vom Politiker Karl Rudolf Stehlin z Baasel uf d Wält khoo. Si Brueder Hans Georg isch bekannt drfür, ass er die fossili Süügersammlig vom Naturhistorische Museum Baasel usbaut het. Si Brueder Karl isch e liberal-konservative Baasler Politiker und wääred Joorzäänte Vorstand vo dr *Historische und Antiquarische Gsellschaft z Baasel* gsi, und vo 1895 bis 98 Bresidänt vo dr *Schwizerische Gsellschaft für d Erhaltig vo historische Kunstdänggmööler*.

Dr Fritz Stehlin isch mit dr Helene Bavier, dr Dochder vom Simeon Bavier, verhürootet gsi. Si Dochder, d Maja Sacher, isch e groossi Kunst-Mäzenin vo dr Stadt Baasel gsi, wo under anderem d Emanuel Hoffmann-Stifdig gründet het.

Vo 1881 bis 82 isch er uf d *Ecole d'architecture* z Bariis gange, denn bis 1887 uf d *Ecole des Beaux-Arts* z Bariis. 1888 het er im Büro vo sim Unggle Johann Jakob Stehlin afo schaffe und, wo dä 1894 gstorbe isch, het er d Firma in dr Dradizion vo dr Archidektefamilie Stehlin witergfüert. Fast alli Geböid vom Stehlin si im Stiil vom Nöibarock baut. Er het e Hufe Willene baut, under anderem 1891–92 und 1893–94 Ängelgass 79 und 77, Baasel; 1901 Zum nöije Kettihoof, Dalbe-Vorstadt 72, Baasel; 1903 dr Pfäffigerhoof am Sevogelblatz. Au chliini schlössliartigi Aalaage häi zu sine Brojekt ghöört wie s Schloss Pfäffige 1896–1900 und Industriibaute (1903–21 Verwaltigs- und Fabrikbaute für d Ciba Klybeck, Baasel) und Woonhüüser für Arbäiter (1919–20 Horburgstrooss, Baasel, wo abgrisse worde isch). Er het dr Aabau an Muusigsaal, dr Hans-Hueber-Saal, 1904/05 noch de Entwürf vo sim Unggle usgfüert und d Wanddekorazione im groosse Muusigsaal fertig gmacht, wo s Gäld für sä 1876 nid glängt het.

Vo 1901 bis 1903 het er mit em Emanuel La Roche s De-Wette-Schuelhuus z Baasel baut.  Si Muusigschuel an dr Lienerdstrooss us em Joor 1903 existiert hüte no.  1907–09 het er s alte Stadttheater wider härgstellt, wo 1904 aabebrennt isch.

Vo 1905 bis 1823 isch dr Stehlin Bresidänt vom Aarbetsusschuss vo dr Bürgerhuus-Kommission für d Veröffentligung vo dr Räije "Das Bürgerhaus in der Schweiz" gsi.

## Fuessnoote
Hans-Huber-Saal

Dr **Hans Hueber-Saal** isch dr chliinst Saal im Baasler Stadtcasino am Stäinebärg 14. 

Dr Saal isch noch em Komponist Hans Hueber benennt und het öbbe 540 Blätz. Er wird für Kammerkonzärt, chliini Solistekonzärt, Vordrääg, Daagige und Apéro benützt. Vo de Muusigliebhaber wird er für si usgezäichneti Akustik gschetzt.

Er isch 1891 vom Archidekt Johann Jakob Stehlin em Jüngere entworfe worde, wo au dr Archidekt vom Muusigsaal nääbedraa gsi isch. 
D Blään, wo im Johann Jakob Stehlin si Nöwöö, dr Fritz Stehlin, noch em Dood vo sim Unggle umgsetzt het, si im brivate Stehlin-Archiv ufbewaart.  Dr Fritz Stehlin het sich genau an dr Entwurf ghalte, aber bi dr Innedekorazion vom Saal het er e freiji Hand gha, wil s drfür käini Blään gee het. Er het d Usstattig ganz äifach ghalte und eso gseet dr chlii Saal vil modärner us as dr grooss Muusigsaal, won er sim Unggle sini alte Entwürf umgsetzt het, wil 1876 nid gnueg Gäld drfür übrig bliibe isch.

## Fuessnoote
Pfeffingerhof

Dr **Pfäffigerhoof** isch e Willa an dr Sevogelstrooss 21 und stoot grad am Sevogelblatz, wo uf alle Site vo Geböid us dere Zit umgää isch. S Huus isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.

D Willa isch 1903 vom Archidekt Fritz Stehlin baut worde. Si isch zwäi Stöck hooch und het e Mansardedach. Über em Risalit in dr Middi het s e runde Giibel, wo riich verziert isch. Mäistens markiert son e Vorsprung in dr Fassaade dr Hauptiigang, bim Pfäffigerhoof isch si Rolle aber strikt representativ.

## Weblingg
*Foti

## Fuessnoote
Bezirk Lienz

De **Bezirk Lienz** [] isch en Verwaltigsbezirk vom öschtrychische Bundesland Tirol. Er isch deckigsglych mit **Osttirol**.

## Geografii
De Bezirk Lienz isch de gröschti Bezirk vo Tirol und de viertgröschti vo ganz Öschtrych. Er isch dur en öpe 9,5&nbsp;km lange Streife vo Südtiroler (Ahrntal) und Salzburger Gebiet vo Nordtirol trännt und bildet e Exklave vom Bundesland Tirol. Osttirol gränzt a d Bundesländer Salzburg im Norde und Kärnte im Oste, im Weste und Süde sinds di italienische Regione Trentino-Südtirol und Venezie.

### Täler und Flüss
D Hopttäler vom Bezirk Lienz sind s Pustertal, s *Iseltal*, s *Defereggental*, s *Virgental*, s *Kalser Tal* und de Tiroler Tail vom Gailtal. D Hoptflüss vom Osttirol sind d Drau, en 749&nbsp;km lange Näbedfluss vo de Donau, und di 57&nbsp;km lang Isel, wo z Lienz i d Drau mündet.

### Gebirge
Grossi Flächene im Norde vom Bezirk Lienz ligged im Gebirge vo de Höche Tauere, wo bis zum högschte Bärg vo Öschtrych, em Großglockner uf  ufe goht. De südlich Tail vom Bezirk ghört zum Gebiet vo de Karnische Alpe.

### Gmainde
De Bezirk Lienz hät 33 Gmainde, under anderem d Stadt Lienz und d Marktgmainde Matrei in Osttirol, Nußdorf-Debant und Sillian. Di gröschte Gmainde vo Osttirol, gmässe a de Iiwohnerzahl, isch d Bezirkshoptstadt Lienz mit aktuell  Iiwohner, di chlinnscht Gmaind vom Land isch Untertilliach mit  Iiwohner. Flächemässig di gröschti Gmaind isch Matrei in Osttirol mit emene Gmaindsgebiet vo 277,75 Quadratkilometer, si isch au di zwaitgröschti Gmaind vom Bundesland Tirol. Di flächemässig chlinscht Gmaind isch Gaimberg mit ere Flächi vo nu 7,28 Quadratkilometer.

## Litratur
* Johann Holzner / Sandra Unterweger (Hrsg.): *Schattenkämpfe. Literatur in Osttirol.* Innsbruck 2006, ISBN 3-7065-4199-8.
* Uwe Ladstädter (Hrsg.): *Brachland. Eine Osttirol-Anthologie.* Innsbruck 2000, ISBN 3-7066-2215-7.
* Katholischer Lehrerverband: *Bezirkskunde Osttirol*. Innsbruck 2001, ISBN 3-7066-2267-X.

## Weblink
* Bezirk Lienz
* Webcams und Livecams Bezirk Lienz
* Aktuelli Nochrichte us Osttirol und em Bezirk Lienz
* Offizielli Webseite vom Tourismusverband Osttirol
Messmocken

E **Mässmogge** isch e lenglige Zuggerstängel, wo wääred dr Herbstmäss z Baasel gässe wird. Es git drvo zwäi Arte, äini, wo e langs, grüens Minzdääfeli isch und die zwäiti, wo e süesse Haaselnussbrei im e hoole Stängel us Zugger steggt.

## Gschicht

Am Ändi vom 18. Joorhundert het mä z Franggriich d Berlingots perfekzioniert und häisse Zugger, wo bi öbbe 160 Graad klaar wie Glaas wird, mit undurchsichtige Zuggersträife zämmegwigglet und in Stüggli gschnitte.  1844 het dr François Pascal Long z Carpentras aagfange, Zuggersirup us kandierte Frücht z bruuche, und het no provenzalischi Minze drii doo für e Gschmagg und die grüeni Farb. Eso si die bikannte «Berlingots de Carpentras» entstande.       

D Franzose Père Lazzari us Lyon und Père Leonard us Nancy e Generazioon spööter si Zuggerkocher gsi und häi im Elsass uf de Joormäärt iiri Waare aabote. In de spoote 1860er Joor si si au uf Baasel an d Herbstmäss khoo und was si doo abote häi, isch nöi gsi: langi, dünni Schläggstängel us kochtem Zuggerbrei. Das isch für die bäide zum ene usgezäichnete Gschäft worde, wil si für iiri Stängel z Baasel grad so vil häi könne höische wie z Franggriich, aber dr Roostoff in dr Schwiz seer vil billiger gsi isch. No öbbis het iir Schläggwärgg unghüür attraktiv gmacht: sünthetischi Farbstoff, so dass si Zuggerstängel in alle Farbe häi könne broduziere und nid emol häi müesse Rüggsicht nee druf, öb die Farbe nid doch e chli giftig und dorum schlächt für d Gsundhäit kennte si. 

Dr Lazzari und dr Leonard häi iiri Stängel im ene Stand wääred dr Mäss broduziert. Vor de Auge vo de Kinder, wo ungeduldig gwartet häi, häi si iire Zuggerbrei an e Hogge ghängt und us em dünni Stängel zooge, wo öbbe 15 Santimeter lang gsi si. 
  
Scho 1869 si die erste Konkuränte erschiine, au si us Franggriich. Wil si zvil Zit brucht häi, zum langi, dünni Stängel z mache, häi si kürzeri und diggeri broduziert, und wäge däm het men e afo Mögge sääge.
 
Die durchsichdige Mässmögge si bis öbbe ums Joor 1900 die äinzigi Art bliibe, bis dass dr Leonz Goldinger, non e Franzoos, wo z Baasel an dr Ryffstrooss e Confiserie ghaa het, uf d Idee khoo isch, e Füllig us eme Haaselnussbrei in dr Mogge iine z due und eso isch dr populärst Mässmogge entstande. 

D Mässmögge si bis in d 1960er Joor vor allem in Gläibaasler Konditoreie härgstellt worde, aber äi Broduzänt noch em andere het s ufgee, Mässmögge z mache, bis hützudags nume no äine übrig bliibe isch mit em tüpisch mundartlige Naame «Sweet Basel AG».

## Anderi Bedütige

Z Freiburg im Briisgau säge si em Maagebroot Mässmogge, und im Baasler Släng si Mässmögge au gääl-schwarzi Verkeersdäiler.

## Kwelle
* Mässmogge - Messmocken vom Christian Rieder uf baselinsider.ch.
* 	Mässmogge uf kulinarischeserbe.ch
* Mëssmockeⁿ, Schweizerisches Idiotikon, Bd. 4, Sp. 141

## Weblingg

## Fuessnoote
Fischerhaus Bürgin

S **Fischerhuus Bürgin** isch e Geböid im Basler Kwardier Kläihünige.

Öbbe vo 1690 aa wäiss mä von ere Fischerfamilie Bürgin z Kläihünige, wo wääred Generazioone as Fischer gschafft het. 1764 und 1765 het mä s Fischerhus an dr Schuelgass baut und 1804 e Stall mit ere Schüüre draabaut. Es het d Adrässe „Schuelgass 27“ überkhoo. Wääred dr Industrialisierig isch d Schuelgass kürzer gmacht worde und mä het d Verbindig vo dr Dorfstrooss zum Huus überbaut. Eso isch s Huus isoliert zmidzt under Industriigeböid gstande und mä het sich afo überleege, öb s nid sött abgrisse wärde.

1999 isch d *Stifdig pro Fischerhuus Schuelgass 27* gründet worde. Iir Ziil isch s gsi, s Huus an en andere Blatz z Kläihünige z versetze und für d Zuekumft z rette. Si het Spände vo Brivatpersone, Undernääme und Stifdige überkho und iir Kaptal isch uf 800'000 Franke gwaggse. No im gliiche Joor het mä s Huus afo abbaue und het s im Joor 2000 am Übergang zwüschen em Wiilerwääg und dr Bonergass bzw. bim Clavelguet sorgfältig wider ufbaut. Mä het sich drbii Müe gee, die alte Material wie Bruchstäimuurwärk, Sumpfchalchmörtel, Hölzer wo mit Beijeli zrächtgschnitte worde si,   Wanddääfeli wo vo Hand gmacht gsi si, e Kacheloofe zum Häize und alti Dachziegel wider z bruuche. Hüte wird s Huus für Veraastaltige wie Bankett, Seminar, Sitzige, Vordrääg und kulturelli Veraastaltige gnützt. Für Grubbe git s Füerige dur s Huus, wo drbii Gschichte verzelt wärde us dr Zit, wo mä im Rhii no Laggs gfischt het.

## Weblingg
* Die Geschichte−Das historische Fischerhaus Bürgin in Kleinhüningen
Brunsli

**Brunsli** si Wienachtsgutzi us dr Region Baasel, wärde aber hüte in dr ganze Schwiz bache und gässe. Dr Naame chunnt vo iirer bruune Farb.

## Gschicht
S eltiste bekannte Brunslirezäpt us em Joor 1750 het dr Eugen A. Meyer in sim «Das süsse Basel» veröffentligt, aber au us em Züribiet wäiss mä, ass Brunsli scho früe gässe worde si, wie 1725 am e Fest z Winterthur, wo für 59 Persone 330 Pfund Fläisch, aber au fümf Pfund Brunsli serviert worde si.

Im Kochbuechklassiker «Basler Kochschule» us em Joor 1908 het d Amalie Schneider-Schlöth s Brunslirezäpt as tüpisch baslerisch bezäichnet. Noch de «Basler Sitten» us em spöötere 19. Joorhundert häi d Baasler Bürger an dr Wienacht Brunsli, Äänisbrötli, Haaselnussläckerli, Zimmedstärn, Hagebutteschüümli, Mailänderli, Kittenepästli und Baasler Läckerli bacht.

## Rezäpt
Für zum Brunsli mache brucht mä 200 g Zugger, 250 g gmooleni Mandle, zwäi Ässlöffel Määl, 
2 früschi Äiwiss, wo mä stif schloot, Zimmed, e chli Näägelibulver, 100 g dunggli Schoggi (85 % Gaggo), wo mä verbröösmelet, und Wasser. 
Wemmer als Rezäptvariante **helli Brunsli** mache will, muessmer d'Mandle dur gschälti Mandle und d'dunkli Schoggi dur wiisi Schoggi ersetzä. 

Mä mischt dr Zugger, d Mandle, s Määl, dr Zimmed und s Näägelibulver in ere Schüssle und duet denn dr Äischnee dzue.
Denn duet mä d Schoggi in en anderi Schüssle und schüttet Wasser drüber und loots öbbe drei Minute lo stoo. Mä schüttet denn s Wasser uss, bis nume no en Ässlöffel voll übrig isch. Mä rüert d Schoggi ume und vermischt sä denn guet mit em Däig in dr andere Schüssle. Denn walzt mä dr Däig us bis ass er aäi Santimeter dick isch, sticht Forme us und duet sä uf e Blääch, wo mit Bachbabbiir usgläit isch. Mä loot sä säggs Stunde lang lo dröchne und bacht sä denn fümf Minute lang im Oofe bi 250 Graad.

## Weblink
* ''Brunsli'', i: Kulinarischs Erbi vo dr Schwiz.
* ''Brūns(li)'', i: Schwyzerisches Idiotikon, Bd. 5, Sp. 648.
* Hans-Peter Schifferle, Christoph Landolt: ''Wienachtsguetsli – die Klassiker'', i: *Wortgeschichte* vom 15.&nbsp;Dezämber 2016, usegee vo dr Redaktion vom Schwizerischen Idiotikon.

## Fuessnoote
Clavelgut

S **Clavelguet** isch en ehemoolige Landsitz z Kläihünige.

S Guet isch im 18. Joorhundert baut worde und het fümfmol dr Bsitzer gwäggslet, bevor s 1860 dr sälbständig Siidebandfärber Alexander Clavel-Lindenmeier übernoo het. Dr Clavel het 1868 en Anilinfabrigg uf em Gländ ufdoo, wo sich spööter d Baasler  Chemiiindustrii entwigglet het. D Farbstofffabrigg isch 1873 an d Firma Bindschelder & Busch verkauft worde und drus isch denn s Chemiiundernääme Ciba entstande. D Siidefärberei isch vo sim Soon Alexander Clavel-Merian gläitet worde. Dä isch ums Joor 1900 e wichdige Aarbetgääber gsi. Under iim het mä au e groossi Parkaalaag baut, wo wildi Dier din gsi si und chliini Jagde veraastaltet worde si. In dr Aalaag si zwäi Weijer gsi, us äim vo deene het mä spööter e Schwümmbeggi gmacht. D Haupstrooss, wo „Hiltalingerstrooss“  ghäisse het und wo denn au dr Sportplatz Clavelguet gsi isch, isch grad am Clavelguet verbiigange. Wo mä aber vo 1936 bis 1939 s Haafebeggi II baut het, isch si verläit worde.

1943 het die Schwizerischi Reederei AG, wo hüte nüme existiert, s Huus kauft und het s für Rhiischiffer brucht, vor allem für sonigi wo dr Bruef no gleert häi. Hüte ghöört d Liigeschaft, wo jetz s Restorant «Schifferhuus» stoot, im Kanton Baasel-Stadt. Sit 2000 stoot s Fischerhuus Bürgin nääbedraa.

## Fuessnoote
Tibetanische Brücke Carasc

Di **Tibetanisch Brugg Carasc** () isch e Hängebrugg (Sailbrugg), wo s Tal vo de Sementina im Tessin öberquärt.

## Geografii
Di Tibetanisch Brugg Carasc verbindet im mittlere Abschnitt vom Sementinatal d Gmainde Monte Carasso (nördlich) und Sementina (südlich) öber de Bärgbach *Sementina*. De Wanderwäg, wo öber d Hängebrugg füert, söll ab em Früelig 2015 e Wanderig vo Pianello öber Monti Bassi, Selvatico – Tibetanisch Brugg Carasc – Gane, M. Leone und S. Bernardo bis uf Gorte di Sosto (Curzútt) oder umkehrt mögli mache.

## Technischi Date

D Hängebrugg isch i vier Mönet, vom Juli bis Oktober 2014, baut worde. D Tragsail sind mit eme Helikopter zu de Baustell gfloge worde. D Widerlager, also d Befestigung, vo de Brugg sind uf  und d Höchi öber em Bachbett vo de Sementina isch 130 m. D Hängebrugg hät en Durchhang vo 14 m, d Braiti vom Laufsteg, wo us Lärcheholzbrätter gmacht isch, isch zwüsched 81 und 97 cm, s Gländer, wo us eme Maschetroothaag bestoot, isch 115 cm höch. Si isch, mit 270 Meter Längi, eini vo de längschte Hängebrugge i de Schwiz (die längschti Hängebrugg esch d Charles Kuonen Brugg mit 494 m im Kanton Wallis), hät 1,66 Mio. Franke koschted und isch am 31. Mai 2015 offiziell eröffnet worde.

## Weblink

* Tibetische Brücke uf de Website vo Curzútt
* ''Ponte tibetano Carasc, i lavori procedono spediti.'' Bildergalerii uf Ticinonline vom 25. November 2014 (tio.ch)

## Fuessnoote
Gertrud Albrecht

D **Gertrud Albrecht** (* 16. März 1909 z Fryburg; † 27. März 1985 au dert) isch e dytschi Schurnalischti un Schriftstelleri gsii.

Si het z Fryburg gwohnt un Sozialpedsgogik un Schurnalischtik studiert. D Albrecht isch Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft un vum «Arbeitskreis für alemannische Sprache und Dichtung» gsii un het näbe hochdytsche Gedicht un Verzellige au sonigi im Dialekt gschribe. Doderby het si uf Markgreflerisch gschribe.

## Schrifte
**Der Klang im Stein. Gedichte um das Freiburger Münster*. Schauenburg, Lahr (Schwarzwald) 1974 (Silberdistel-Reihe 114) 
**Anneli. Alemannische Gedichte und Geschichten in Markgräfler Mundart*. Schauenburg, Lahr (Schwarzwald) 1978 (Silberdistel-Reihe 134) 	
**Das weiße Segel. Gedichte, Erzählungen, Kurzgeschichten*. Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1980 (Silberdistel-Reihe 142) 

## Weblink
* Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana

S **Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana**, churz *Vocabolario* oder abgchürzt *VSI,* isch e vilbändigs Wöörterbuech, wo syt 1952 usechunt und de Woortschatz vo dëne Tieläkt zämestelt, wo i der italienischspraachige Süüdschwyyz gredt wëërded.

## Was es isch
S VSI isch, näbet em Schwyyzerischen Idiotikon z Züri, em Glossaire des patois de la Suisse romande z Nöieburg und em Dicziunari Rumantsch Grischun z Chuur, äis vo de vier «nazionaale Wöörterbüecher» vo de Schwyyz. Edërewääg isch es äis vo de groosse, wüsseschaftliche Referänzwëërch vo dëm Land.

S Wöörterbuch dokumäntiert der alpyynlombardisch Woortschatz, wo men im Kanton Tessyyn und im püntnerische Misox, Calancataal, Bergell und Puschlaav redt. Ussert de gnaue Regischtrierig vo alne Luut- und Formwariante isch ems e ganz e wichtigs Aaligge, di elter Sachkultur und s Bruuchtum vo de Süüdschwyyz feschtzhaa. Wie di andere drüü nazionaale Wöörterbüecher isch es drum es Wëërch mit enziklopëëdischem Charakter, wo linguistischi, läxikaalischi, etnograafischi und folklorischtischi Aasprüüch abteckt.

Ab em 1995i hät me paralell zum VSI am *Lessico dialettale della Svizzera italiana (LSI)* gschaffet. Das isch e föifbändigi, räin läxikaalischi Wërsioon vom *Vocabolario,* wo scho vo A bis Z gaat und 2004 abgschlosse woorden isch. En umgcheerts, aso standarditalienisch – lombardisch aagordnets, zwäibändigs Wöörterbuch mit em Name *Repertorio italiano – dialetti (RID)* isch 2013 useggëë woorde.

## Syni Gschicht
S *Vocabolario* isch 1907 uf Iniziatyyve vom Carlo Salvioni ggründet woorde. Vier Jaarzäänt hät me zeerscht emaal gsamlet, bis men en umfangryychs Daatemateriaal zämeghaa hät, wo hüt i 1350 Zädelchäschten archiwiert isch. Dezue chömed 127 foneetischi Heft, wo d Luutverheltnis vo de verschidene Oortstieläkt uufzäichnet sind. Mit de Publikazioon hät me 1952 chönen aafaa. Bis hüt (Stand Jänner 2024) sind nüün Bänd (oder zää, de Band II sind zwee Halbbänd) abgschlosse (*A* bis *fiadù*).

## S Zäntrum für Tieläkt und Etnografyy
S VSI isch hüt es Projäkt vom *Centro di dialettologia e di etnografia* z Belänz, wo me 2002 ggründet hät. Ussert em *Vocabolario* git das au anderi spraachlichi und volchskundlichi Publikazioonen use, öppe Verzäichnis vo den Oorts- und Fluernäme. Es koordiniert au d Oortsmusee vom Tessyyn, reschtauriert alti Sache vo dënen irne Sammlige, macht Inwäntaar vo Kultuurgüeter im Tessyyn, füert Sumerkürs i Dialäktologyy dure und hät e groossi Biblioteek und e Fototeek.

Zalt wird s *Centro* vom Kanton Tessyyn und vom Bund, denäbet finanzierts sich au sälber dur de Verchauff vo den äigene Publikazioone. D Gältmittel für d Redakzioon vom VSI chömed hauptsächli vo de Schwyyzerischen Akademyy vo de Gäischtes- und Soziaalwüsseschafte.

## Literatuur
* Federico Spiess: *Das Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana.* I: *Schweizerdeutsches Wörterbuch. Schweizerisches Idiotikon. Bericht über das Jahr 1976.* [Züri 1977], S.&nbsp;10–20 (Digitalisaat).

## Weblink
* Centro di dialettologia e di etnografia
* Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (VSI)

## Fuessnoote
Hotel Krafft

S **Hotel Krafft** isch e dänggmolgschützts Hotel im Zentrum vo Baasel.  Es isch in de Joor 1872–1873  diräkt am Kläibaasler Rhiiufer baut worde, öbbe 50&nbsp;Meter flussuf vo dr Middlere Brügg äwägg. Si Naame het s vom Ernst Krafft, wo s baut het.

## S Huus und si Mobiliar
Sit ass es ufdoo worde isch, isch s Hotel e baar Mol umbaut und erwiteret worde, s letschte Mol im Joor 2005. Mä het drbii seer druf Acht gee, ass die historischi Bausubstanz und s Mobiliar wien e Hufe Iibaumöbel und die Möblierig vo de Hotelzimmer, wo us dr Gründerzit und us de 1950er Joor stamme, erhalte blibt, .

## S Hotel
Hüte isch s Hotel Krafft e Drei-Stärn-Hotel im oobere Briissegmänt mit eme Restorant und Däagigsrüüm. 

D Landesgrubbe Schwiz vom Internazionale Root für Dänggmolpflääg (ICOMOS) het s Hotel Krafft 2007 zum *historische Hotel vom Joor* ernennt wäge de „*mit Bedacht eingesetzten Mittel bei der Erneuerung und die Rücksichtnahme auf die erhaltenswerte Bausubstanz, Typologie und Ausstattung. Sie würdigt die mit frischer Gestaltungskraft eingefügten zeitgenössischen Ergänzungen und vor allem die Begeisterung, mit der die Betreiber das historische Stadthotel beleben und beseelen*.“ D Bsitzere vom Geböid isch hüte die Gmäinnützigi Stifdig Edith Maryon.

## Trivia
Im Hotel Krafft si immer wider bekannti Künstler, Dichter und Schriftsteller abgstiige. Under iine si dr Dimitri, d Margrit Läubli und dr César Keiser, dr Zarli Carigiet, dr Roy Lichtenstein und dr Hermann Hesse gsi. Dr Hesse het im Winter 1923/24 mit sinere Verlobte Ruth Wenger in drennte Rüüm im Hotel gwoont und het dört churz noch dr Hüroot brobiert, sich umzbringe.

## Fuessnoote


## Litratuur
* Schweizer Heimatschutz. *Die schönsten Hotels der Schweiz*, 2. überarbäiteti Uflaag, 2008. S. 26–27, ISBN 978-3-033-01454-1

## Weblingg
* Website vom Hotel
Albert Bachmann

**Albert Bachmann** *(Albert Baachme)* isch de Name vo dène Lüüt:

* Albert Bachmann (Philologe) (1863–1934), en Schwyzer Hoochschuelleerer und Scheffedakter am Schwyzerischen Idiotikon
* Albert Bachmann (Geheimdienstler) (1929–2011), en Schwyzer Ghäimdienschtler
Ziger (Begriffsklärung)

*Ziger* chan folgendes bedüte:
* Ziger, e Sorte vo Frisch-Chääs
* *Ziger*, d Churzform för de Schabziger us em Glarnerland
* *Ziger*, en  höche Gipfel im Gebiet vo de Flumserbärg, Kanton Sanggalle, Schwiz
* *Ziger*, en chlinne Grot uf öpe 1'900 m, am Nordhang vom Tschingel, Gmeind Schattehaub, Bärner Oberland, Schwiz
* *Im Ziger*, en Wyler ir Gmeind Röötebach, Emmitau, Schwiz
Glarus Süd

**Glaris Süd** isch e politischi Gmaind im Kantuu Glaris.

## Geografii
Zur Gmaind Glaris Süd ghört s Grosstal, das isch s hinderi Linthtal, und s Chliital, das isch s ganzi Sernftal. De tüüfschti Punggt vu dä Gmaind isch au glichzytig där nördligscht Punggt, und där isch uf  Er isch z Mitlödi under de Brugg, wo vu Holestai über d Linth uf Eneda füert. 

De höggscht Punggt vu de Gmaind isch där gliich wie der vum Kantuu, er isch im Süde vu de Gmaind und isch de Gipfel vum Tödi, mit enere Höchi vu .

Vo Aafang 2011 aa bis Endi 2014 isch si mit enere Flechi vu 430&nbsp;km² di gröschti politischi Gmaind vu de Schwiz gsi, sithär isch Scuol weg de Fusion um 8,63&nbsp;km² grösser. Als Vergliich zur Flechi; de Kanton Basel-Stadt het 37&nbsp;km², beed Kantön Appezäll händ zemme 416&nbsp;km².

## Gschicht
Die Gmaind isch im Rahme vu de Glarner Gmaindsreform per 1.&nbsp;Jänner 2011 entstande, wo di bishärige Gmainde Betschwande, Bruwald, Elme, Engi, Hasle, Linthel, Luchsige, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwande, Schwändi und Sool zu de nüüe Gmaind Glaris Süd fusioniert händ.

## Bevölkerig

D Gmaind git uf ihrere Website d Bevölkerig per 31. Dezember 2016 mit 9'797 Iiwohner a.

## Verchehr
D Gmaind isch vu Ziegelbrugg über Glaris z Tal hindere bis Linthel mit ere Strass und ere Linie vu de SBB erschlosse. Ab Schwande wird s Sernftal uf de Strass mit eme Busbetriib bis Elme bedient. I früenrige Zite isch au döt a Bähnli gfahre. Ab Linthel fahrt e Standsailbahn uf 1'256 m is autofrei Bruwald ufe. Im Winter isch s Sernftal und s hindere Linthtal e Sackgass für Motorisierti. I de Summermönet, wänn d Strass über de Chlause offe isch, cha me via Urnerbode uf Altdorf fahre, mit eme private Fahrzüg oder mit em Postauto.

## Lüüt
* Balz Zimmermaa (1895–1937), Aviatikpionier, vo Schwändi

## Weblink

* Website vu de Gmaind Glaris Süd

## Fuessnoote
Kreis Suot Tasna

Da **Krais Suot Tasna** (dütsch: *unterhalb* oder *unter* Tasna) hät zämma mit da Krais Val Müstair, Sur Tasna und Ramosch da Bezirk Inn vom Kanton Graubünda i da Schwiz bildat. Da Sitz vom Kraisamt isch z Scuol gsii.

D Gränze zwüschet *Ob Tasna* und *Under Tasna* isch im Bach *Tasnan* gsi.

Da Kreis isch bi da Bündner Gebietsreform uf Endi 2015 ufglöst worda.

## Gmainda
Da Krais hät sich us folgenda Gmainda zämmagsetzt (Stand 2015):




## Verändariga im Gmaindsbestand sit 2000

Karte Kreis Suot Tasna 2013.png|d Gmainda bis 2014


### Gmaindfusion
* 2015: *[[Ftan]]*, *[[Scuol (Ort)|Scuol]]* und *[[Sent GR|Sent]]* → Scuol (plus Ardez, Guarda und Tarasp us am Krais Sur Tasna)

## Weblink

*
Falkensteinerhof

Dr **Falkestäinerhoof** isch e historischs Bauwärk am Münsterblatz 11 in dr Altstadt vo Baasel. Er gältet as äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Dr Falkestäinerhoof ghört hüte zämme mit em Domhoof und em Regishäimerhoof am Münsterblatz 10 nääbedraa zum Baudepartemänt vo Baasel.

Im Geböid het s e groosse Liechthoof mit Arkade und ere Kupple us Glaas.

## Baugschicht
Im Spootmiddelalter häi Gäistligi im Falkestäinerhoof gläbt. Wo 1529 Baasel reformiert worde isch, si die katholische Doomhere us iire Hüüser am Münsterblatz uszooge und uf Freiburg im Brisgau  züüglet. 1610 isch d Liigeschaft nöi baut worde und dr Bürgermäister Wettstäi het lang dört gwoont.
1799 isch dr Hoof noch Blään vom Samuel Werenfels umbaut worde mit dr hütige Fassade uf e Blatz zue.

1821 isch s naturwüsseschaftlige Museum vo dr Uniwersidäät Baase im Falkestäinerhoof ufdoo worde, zämme mit eme füsikalisch-chemische Labor, eme Hörsaal und ere 
Bibliothek.  Dr Peter Merian (1795-1883) isch eerenamtlig Kassier und Verwalter vom Museum gsi. Er het d Sammlig usbaut, und vilmol mit sim äigene Gäld zaalt

1849 isch s Museum in s nöje Geböid vom Berri an dr Augustinergass züüglet. Dr Falkestäinerhoof isch no e chli vo dr Uni brucht worde, denn isch d Gwärbschuel driichoo, wo spööter die Ooberi Realschuel ghäisse het. Am Aafang vom 19. Joorhundert isch die in iire Nöibau an dr De-Wettestrooss zooge,  und mä het der Falkestäinerhoof umbaut zum Ämter driizdue. Vo 1903 bis 1906 het dr Hochbauinspäkter Theodor Hünerwadel dragschafft. Dr gross Liechthof mit dr dreistöckige Galerii isch denn entstande.
Vor allem brächtig isch dr Iigangsberiich worde und d Representazionsrüüm im erste Stogg.

## Weblingg
*Münsterplatz 3D

## Fuessnoote
Scuol (Ort)

**Scuol** (; dütsch **Schuls**) isch a Ortschaft i da gliichnamiga politischa Gmaind Scuol, Region Engiadina Bassa/Val Müstair, vom Schwizer Kanton Graubünda. Dä Ort hät bis 1943 offiziell *Schuls* und vo 1943 bis 1970 *Scuol/Schuls* ghaissa, sithär *Scuol*. Lut em Räätische Namebuech söll de Name *Scuol* vom latinische *scopulus* «Klippe» stamme.

## Gschicht
Scuol isch ane 1095 s erschte Mol erwäänt worde. Scho im Früemittelalter isch z Schuls e Chile gstande, wie mä vo Uusgrabige waiss. Di nöji Chile isch ane 1519 fertig gsi. Öpe zäh Joor spöter het d Gmaind d Reformazion aagnoo.

Im 17. Joorhundert het Schuls e Zyt lang wider zu de Länder vo de Habsburger ghört; ane 1652 isch si den vo Öschtrych losgchauft worde.

Per 1. Jänner 2015 hät di dozmolig Gmaind Scuol mit da füf umliggenda Gmainda Ardez, Ftan, Guarda, Sent und Tarasp zur neua Gmaind Scuol fusioniert. Si isch mit 438&nbsp;km² di flächemässig gröschti Gmaind vo da Schwiz worda.

## Wappa
Blasonierig: *I Gold e schwarzi Brunnaschala mit vier blau-silbriga Wasserstrahle.*

S Wappa symbolisiert Scuol als an bedütanda Badeort und isch dur a Veraifachig vom Gmaindsigel entstanda. Dia vier Wasserstrahla stönd für di verschidana Mineralquälla uf am Gebiet vo da ehemoliga Gmaind.

## Geografii
Scuol isch da Hauptort vom Unterengadin und liit am Inn. Da Grosstail vom Dorf wie au da Kopfbahnhof vo da Rhätischa Bahn und d Umfahrigsstrooss liggad uf da lingga Sita vom Fluss. Uf da andara Sita verlauft i südlicha Richtig s Val S-charl mit am Dorf S-charl, wo sit 1921 aber nume no im Summerhalbjohr bewohnt isch.

Nochbergmainda vo Scuol sind gsi: im Süda Val Müstair, im Westa Tarasp und Ftan, im Norda Sent, und im Osta a Mals und Taufers im Münstertal, baidas Gmainda im obera Vinschgau, Südtirol (Italia).

## Bevölkerig
### Sprocha
D Sproch vo Scuol isch s Vallader, a bündnerromanischi Mundart. Scho i da zwaita Hälfti vom 19. Jahrhundert hät d Gmaind a dütschsprochagi Minderderhait überkoo. Trotzdäm hät sich s Romanischa bis zum Zwaita Wältkriag guat köna behaupta. Im Johr 1880 händ 82 %, 1910 64 % und 1941 widr 71 % als Muattersproch Romanisch aagee. Bis 1970 isch da romanischsprochigi Aatail uf 62 % gfalla, hät sich kurz erholt kha – isch sithär aber wider am sinka.

### Religion
Z Scuol isch 1533 d Reformation iigfüert worda.

### Tradizion
I da Quartier vo Scuol wird albig am Obig vom Silveschter noch altem Bruuch s Liechterfäscht Barchinas gfiired.

### Lüt
* Leta Semadeni, e Dichteri, wo uf Rätoromanisch und uf Dütsch schribt

## Galerii

Datei:Scuol-Tarasp train station.jpg|da Bahnhof Scuol-Tarasp
Datei:Kirche Scuol Inn.JPG|d Kircha vo Scuol
Datei:Scuol 02.jpg|en Platz mit ama Brunna
Datei:S-charl und Piz Pisoc.jpg|s Summerdorf S-charl


## Weblink

* Scuol uf de Website vo da Gmaind Scuol
* 
* 

## Fuassnoota
Ägerten

**Ägerten** oder *Ägerte* heisse verschideni Ort im Kanton Bärn, Schwiz:
* e Gmeind Aegerten im Verwautigskreis Biel/Bienne (ir Schwiz isch bi Ortschafte *Ae* di üeblechi Schrybig für *Ä*)
* e Ortschaft *Aegerten* i de Gmeind Wynau im Verwautigskreis Oberaargou
** d Chiisgrueb *Ägerten* bi Aegerte, Wynau
** di beede Ortsteil Under-Ägerte und Ober-Ägerte vo Aegerte, Wynau
Theodor Hünerwadel

Dr **Theodor Hünerwadel** (* 16. Februar 1864 z Länzbrg; † 4. Juli 1956 z Baasel) isch e Schwizer Archidekt gsi.  

## Usbildig und Bruef

Dr Hünerwadel het woorschinlig au z Züüri studiert, sicher aber z Berlin und z Dresde. Si erste Boste het er bim Gustav Gull z Züüri ghaa. Won er e Wettbewärb in dr nöie bulgarische Hauptstadt Sofia für e Gsellschaftshuus gwunne het, isch er dört aane. Er het woorschinlig dört au an dr Blaanig vom Parlamäntsgeböid mitgschafft. Us politische Gründ isch dr Bau stecke bliibe, und dr Hünerwadel isch denn uf Wiesbaade und het denn in dr Industriigmäind Oerlikon, wo dennzumol nonig zu Züüri ghöört het, gschafft, bis ass er 1900 Hochbauinspäkter z Baasel worde isch. Dä Boste het er 28 Joor lang ghaa zämme mit em Karl Leisinger, bis er wider, wie vorhär Kantonsbaumäister ghäisse het. Mit däm Ditel het er denn bis 1936 witergschafft. As Amtsläiter het er nid vil äigeni Baute chönne entwärfe, aber e baar sis doch worde, wo Baasel brägt häi, drunder Schulhüüser, Beeder und Uniwersidäätsgeböid. Dr Hünerwadel isch au in e Hufe Kommissione gsässe, bi dr Häimetschutz-, dr Kunstkredit-, dr Tarif-, dr Münsterbau- und dr Friidhofkommission, und isch Juror in vile Briisgricht gsi.

Vo sine äigene Baute sött mä d Gotthälfschuel vo 1902 erwääne, wo no vo sim Vorgänger Flück aagfange worde isch, die Hööcheri Döchderschuel vo 1906 (hüte s Lienerd-Gümnasium), d Baad- und Wäschaastalte Santihanns, Kläihünige und Zwingerstrooss, s Verwaltigsgeböid in dr Kannefäldstrooss, s Thierstäiner-Schuelhuus und die anatomischi Aastalt.

## Wärk (Uswahl)
* s *Stadthuus*, Sofia, 
* d *Brimarschuelhuus Gotthälf für Buebe und Mäitli*, Gotthälfblatz 1, Baasel, 1899–1902
* die *[[Gymnasium_Leonhard|Hööcheri Döchderschuel]]*, Koolegass 17, Baasel, 1904–06
* d *[[Basler_Badhüsli|Baad- und Wöschaastalt im Santihanns]]*, Elsässerstrooss 2, Baasel, 1905
* dr Umbau vom *[[Regisheimerhof|Regishäimerhoof]]* und vom *[[Falkensteinerhof|Falkestäinerhoof]]*, Münsterblatz 11, Baasel, 1905–10
* s *[[Inselschulhaus|Insleschuelhuus]]*, Buebesekundarschuel, Inslestrooss 41–45, Baasel, 1906–08
* d *Baad- und Wöschaastalt am Wiisedamm 20*, Baasel, 1909
* s *Kantonale Chemische Labor, mit Bostfiliale und Bolizeiboste*, Kannefäldstrooss 2, Baasel, ab 1914
* s *Thierstäiner-Schuelhus mit Durnhalle*, Bärschwilerstrooss 11, Baasel, 1914–15
* s *Füsikalisch-chemische Instidut vo dr Uniwersidäät*, Klingelbärgstrooss 80, Baasel, 1925–26

## Litratuur
* Daniel Reicke: *Hünerwadel, Theodor*. In: Isabelle Rucki und Dorothee Huber (Hrsg.): *Architektenlexikon der Schweiz - 19./20. Jahrhundert.* Birkhäuser, Basel 1998. ISBN 3-7643-5261-2, S. 283
* 

## Fuessnoote
Zernez

**Zernez** () isch a politischi Gmaind i da Region Engiadina Bassa/Val Müstair im Schwizer Kanton Graubünda.

## Geografii
D Gmaind Zernez ligt im mittlara Engadin und wird vom Inn durflossa. Si bestoot us da Frakziona (Dörfer) Lavin, Susch und Zernez. Nochbergmainda sind im Südoschta Val Müstair, im Oschta Scuol, im Norda Gaschurn (Vorarlbärg), im Nordweschta Klosters und Davos, im Südweschta S-chanf. Im Süde sind di italienischa Nochbergmainde Livigno und Valdidentro.

## Gschicht
I da Johra noch 2000 hät ma z Zernez und i da umligenda Dörfer aagfanga über a Fusion nochazdenka. An da Gmaindsversammliga vom 21. Juni 2012 händ d Stimmbürger vo zwai Gmainda relativ knapp da damalig Fusionsvertrag abglehnt, Guarda mit 52,2 % und Zernez mit 52,9 %. Z Lavin (74,3 %) und z Susch (68,5 %) hät s Stimmvolk dütlich zuagstumma. Guarda hät nochhär Verhandliga mit Scuol ufgnoo und underdessa am säba Fusionsvertrag zuegstumma. Am 24. April 2014 händ d Bürgerversammliga vo da drei übriga Gmainda über nöji Fusionsplän chöna abstimma und händ dütlich Jo gsait.

Per 1. Jänner 2015 hät d Gmaind Zernez mit Lavin und Susch fusioniert. Dia nöji Gmaind trait da Nama *Zernez* und hät a neus Wappe überko.

## Verkehr
Zernez isch an Verkehrsknotapunkt im Engadin. Am Inn no doruf gohts uf Samoritz und abwärts ka ma noch Scuol. Uf dära Achsa fahrt au di Rhätisch Bahn. I öschtlichar Richtig fahrt s Postauto über da Ofapass is Münschtertal bis in Vinschgau im Südtirol (Italia). Uf da Strecki in Ofapass uffi zwigt a Strooss ebafalls i Richtig Italia ab. Dor de Tunnel im *Munt la Schera* gits a möglachi, koschtapflichtagi Zuafahrt noch Livigno. Ab Susch füert d Stross i weschtlichar Richtig über da Flüelapass uf Davos und bi Lavin ermöglichat da Vereinatunnel vo dr Ysebaan a wintersichari Verbindig über Klosters und Landquart noch Chur.

## Lüüt
* Johannes Gujan
* Ulrich Campell, vo Susch
* Anna Serarda Campell, vo Lavin

## Literatur
* Luzi Dosch: *Zernez* (= *Schweizerische Kunstführer.* Nr. 590, Ser. 59). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1996, ISBN 3-85782-590-1.
* Erwin Poeschel: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden.* Band III: *Die Talschaften Räzünser Boden, Domleschg, Heinzenberg, Oberhalbstein, Ober- und Unterengadin* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 11). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1940. .
* Peter W. Roth: *Der lange Weg zur achtgrössten Gemeinde. Zernez ist bereits 850 Jahre alt.* In: *[[Engadiner Post]]* vom 3.&nbsp;März 2011, S.&nbsp;5.

## Weblink

* Offizielle Website der Gemeinde Zernez
* 
* 
* 

## Fuessnoota