open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kischinau

**Chișinău** [] (dütsch **Kischinau** oder veraltet *Kischenau/Kischinew*, gagausisch *Kişinöv*, russisch *Кишинёв/Kischinjow* isch d Hauptstadt vo dr Republik Moldau.

D Stadt het e Flechi vo 120&nbsp;km². Si isch mit öbbe 664'700 Iiwohner (was 13&nbsp;Brozänt vo dr Bevölkerig vom Land isch; Stand 1. Januar 2011) d Stadt, wo am mäiste Lüt läbe im ganze Land.
## Gschicht
Kischinau wird zum erste Mol im 15. Johrhundert erwähnt, wo s zum Osmanische Riich ghört het.  Im Friide vo Bukarest 1812 isch s an Russland gfalle. Im 19. Johrhundert het sich d Stadt stark afo vergöössere und si isch e wichdigs Zentrum vom osteuropäische Juudedum worde. 

### D Juudeverfolgige im 20. Joorhundert
Um 1900 si fast d Helfti vo dr Bevölkerig Juude gsi. Die zaristischi Gheimpolizei Ochrana het dr Antisemitismus gföörderet und im April 1903 si fast fufzig Juude im ene Pogrom ermordet worde. Dä isch as *Pogrom vo Kischinjow* in dr Bress uf dr ganze Wält kritisiert worde. 1905 isch s wider zu Unruehje cho, und Liberali, Sozialdemokrate und Juude si aagriffe worde. Das het drzue gfüehrt, ass e grossi Zahl vo Juude uf Amerika und Palestina usgwanderet si.

Kischinau isch am 10. Novämber 1940 im ene starke Ärdbeebe däilwiis zerstört worde und im dütsch-sowjetische Chrieg, wo am 22. Juni 1941 aagfange het, fast vollständig em Äärdboode gliichgmacht worde. am 17. Juli 1941 isch si vo dr dütsche Wehrmacht und ihre rumänische Verbündete erooberet worde. Denn het e Massemord an de Juude aagfange und öbbe 10'000 Juude si umchoo, die Überlääbende si im ene Ghetto iigschlosse worde. Das isch am 4. Oktober 1941 gruumt worde und d Juude si uf Doodesmärsch uf Transnistrie driibe worde. 65'000 Jude hai vor em Chrieg z Kischinau gläbt und vo deene si 53'000 umchoo. Im August 1944 het die Rooti Armee Kischinau erooberet.

### Noch em Zwäite Wältchrieg
Im Friidensverdraag vo Bariis vo 1947 het Rumänie anerkennt, ass Bessarabie Däil vo dr Sowjetunion sig, und Kischinau isch d Hauptstadt vo dr Moldauische Sozialistische Sowjetrepublik worde. Im Friide isch d Stadt wider ufbaut worde und isch vo 134'000 Iiwohner im Joor 1950 uf 676'700 Iiwohner im Joor 1991 gwaggse. Wo am 27. August 1991 d Moldau sich unabhängig vo dr Sowjetunion gmacht het und d Republik Moldawie usgrüeft worden isch, isch Kischinau d Hauptstadt vo dr nöje Republik worde.
## Fuessnote
Anna Aaron

D **Anna Aaron** (* 29. Januar 1985 z Basel; bürgerlig *Cécile Meyer*) isch e Schwizer Singer-Songwriterin und Pianistin.

S DRS-Brogramm *[[Radio SRF Virus|Virus]]* het ihri Muusig beschriibe als Folkmuusig mit ere Bandbreiti, wo vo melodisch über düster bis dramatisch gieng.
## Lääbe und Karriere
D Anna Aaron isch z Ängland, in Asie und Neuseeland ufgwaggse. Si het Germanistik und Philosophii studiert und ihri musikalischi Karriere in ere Band aagfange. 2009 het si bim Lausanner Label *Two Gentlemen* mit ere Fründin *I'll Dry Your Tears Little Murderer* ufgnoh und so ihr Debüt as Solokünstlere gmacht. Im Februar 2011 isch d Single *King Of The Dogs* uusechoo, mit Airplay unter anderem uf Radio SRF 3. Ihr Debüt-Album isch im August uusechoo und het dr Ditel *Dogs in Spirit*.

## Uszäichnige
2009 und 2010 isch d Anna Aaron für e Basler Pop-briis nominiert worde.  2010 het si dr Haupt-Förderbriis vo dr „RegioSoundCredits“ überchoo.

## Diskographii
* 2009: *I'll Dry Your Tears Little Murderer* (EP)
* 2011: *King of the Dogs* (Single)
* 2011: *Dogs in Spirit* (Album)
* 2014: *Neuro* (Album)
* 2019: *Pallas Dreams* (Album)

## Weblingg

* Anna Aaron uf MySpace

## Fuessnoote
Sechsfleck-Widderchen

S **Bluettröpfli** (*Zygaena filipendulae*) isch e chliine tagaktive Falter und ghört zo de Widderli (*Zygaenideae*).

## Vorchoo

S Bluettröpfli isch in Europa wiit verbraitet. S  mag sunigi Magerwise, chunt aber au i Flachmoor und uf de Haide vor. S sugt vor alem a de Blüete vo Knautie (*Knautia*), Gaisszötteli (*Centaurea*), Tistle (*Carduus*) oder Tüüfelsabbiss (*Succisa pratensis*).

## Uussie
S Bluettröpfli isch 18 mm lang und het e Spannwiiti vo 30-40 mm. S het Blaui länglichi Flügel mit sechs bluetroote Tupfe. De Körper isch blau-schwarz gringlet und het ufem Rugge e roote Tupf.

## Jooreszyklus

Bim Bluettröpfli tuet d Raupe öberwintere. Si verpuppt sich im Juni. Puppe hanged a Stengle und Gräässhälm. De Falter schlüüfft im Juli. D Aier wered im uusgeende Juli oder afangs Augste glait. Nocheme Monet schlüffet d Raupe, wo bis zom Winteraafang fressed.

## Raupe
Di dicki Raupe werd zwösched 20 und 25 mm lang. Si isch grüegeel und het e Doppelstraiife mit schwarze Tupfe ufem Rugge.
Si isch uf de Schlössli (*Lotus corniculatus*) und uf d Chronwicke (*Coronilla*) spezialisiert.

## Unterarte
Zur Ziit sin 25 Unterarte bekannt.
**Z. f. altapyrenaica* &nbsp;le Charles 1950
**Z. f. arctica* &nbsp;Schneider 1880
**Z. f. balcanirosea* &nbsp;Holik 1943
**Z. f. campaniae* &nbsp;Rebel 1901
**Z. f. duponcheli* &nbsp;Verity 1921
**Z. f. filipendulae* &nbsp;Linnaeus 1758
**Z. f. gemella* &nbsp;Marten 1956
**Z. f. gemina* &nbsp;Burgeff 1914
**Z. f. gigantea* &nbsp;Rocci 1913
**Z. f. himmighofeni* &nbsp;Burgeff 1926
**Z. f. liguris* &nbsp;Rocci 1925
**Z. f. maior* &nbsp;Esper 1794
**Z. f. mannii* &nbsp;Herrich-Schäffer 1852
**Z. f. noacki* &nbsp;Reiss 1962
**Z. f. oberthueriana* &nbsp;Burgeff 1926
**Z. f. polygalae* &nbsp;Esper 1783
**Z. f. praeochsenheimeri* &nbsp;Verity 1939
**Z. f. pulcherrima* &nbsp;Verity 1921
**Z. f. pulcherrimastoechadis* &nbsp;Verity 1921
**Z. f. pyrenes* &nbsp;Verity 1921
**Z. f. seeboldi* &nbsp;Oberthür 1910
**Z. f. siciliensis* &nbsp;Verity 1917
**Z. f. stephensi* &nbsp;Dupont 1900
**Z. f. stoechadis* &nbsp;Borkhausen 1793
**Z. f. zarana* &nbsp;Burgeff 1926

## Literatur
* Günter Ebert (Hrsg.): *Die Schmetterlinge Baden-Württembergs* Band 3, Nachtfalter I (Wurzelbohrer (Hepialidae), Holzbohrer (Cossidae), Widderchen (Zygaenidae), Schneckenspinner (Limacodidae), Sackträger (Psychidae), Fensterfleckchen (Thyrididae)), Ulmer Verlag Stuttgart 1993. ISBN 3-800-13472-1
* Manfred Koch, Wolfgang Heinicke: *Wir bestimmen. Schmetterlinge. Tagfalter, Eulen, Schwärmer, Spinner, Spanner.*, Neumann Verlag Radebeul 1991, ISBN 3-740-20092-8
* C. M. Naumann, G. M. Tarmann, W. G. Tremewan: *The Western Palaearctic Zygaenidae.* Apollo Books, Stenstrup, 1999, ISBN 87-88757-15-3

## Weblinks

* www.biopix.dk
* www.schmetterling-raupe.de
* Moths and Butterflies of Europe and North Africa (englisch)
* Markku Savela: Lepidoptera and some other life forms (englisch)
* Sechsfleck-Rotwidderchen im Naturfoto-Archiv vom NABU Uelzen

## Fuessnote
Baldenweger Buck

Dr **Baldeweger Buck** isch e  hoch Buckel im Schwarzwald rund 900 m nordeschtlig vum Fälbeg.

Dr blutt Rucke fallt no Weschte, Norde un Oschte gääch ab in d Däler drumrum. No Side goht er mit eme gringe Hecheverluscht in e flache,  hoche Sattel iber, wu dr Baldeweger Buck mit em Fäldbeggipfel verbindet.

Mit syre gringe Dominanz vu 520&nbsp;m un ere Schartehechi vu nume 7,7&nbsp;m gegeniber em Fälbeg wirkt dr Baldeweger Buck nit as aigeständigi Hebig, derfir as Näbegipfel vum Fälbeg. Wäge däm wird in dr Regle dr niderer aber prominenter Seebuck as zweethegschte gipfel vum Schwarzwald gnännt.

Iber dr Baldeweger Buck fiert e markierte Wanderwäg vum *[[Rinken (Berg)|Rinke]]* iber d *Baldeweger Hitte* zum Fälbeggipfel.

## Quälle
* Topographische Karte 1:25.000 uf www.geoportal-bw.de
Der König der Löwen

**Der König der Löwen** (Originaltitel: *The Lion King*) isch en Zeichetrickfilm vo Disney, wo 1994 erschine isch. Im Jahr 2011 isch e 3D-Fassig vom Film id Kinos cho.

## Handlig
De Simba isch en Junge Loi, wo spöter emal de Platz vo sim Vater als König vo de Loie inä wird. De Simba mag chum warte und wär am liebschte jetzt scho König. Es wäri alles guet, wenn da nöd de bösi Onkel vom Simba, de Scar wär. Dä wot nämli au König si. Er versuecht, de Simba und sin Vater mit enere Lischt usem Wäg zrume.

Er verzellt em Simba vom Elefantefriedhof, wo am Rand vom Königriich liet. De Simba wot das sofort gseh, obwohl er weiss, dass er nöd det ane törf. Zäme mit siner Fründin Nala schliecht er sich defo, wo grad niemer lueget. Uf em Friedhof isch es recht unheimlich. Drü Hyäne begäned ine, wo versuched di beide chline Loie zfrässe. Zum Glück chunnt de Mufasa, em Simba sin Vater, grad na rächtziitig zum die zwei z'rettä. Am Scar sin Plan isch gschiiteret, aber er het scho wieder e noi Idee.

Er verspricht em Simba en Überraschig, wenn er ufem Felse i de Schlucht wartet. De Scar schlicht sich defo und git sine Hyene es Zeiche. Scho schüched si e Gnuherde uf, wo de Simba söll vertrampe. De Mufasa rettet sin Sohn, rutscht aber vo de steile Wand ab und stirbt. De Scar rett em Simba i, dass es sini Schuld isch. Will er sich nöd traut zu siner Mueter zrugg zgah, lauft er devo.

Nach emene lange Marsch trifft de Simba de Timon und de Pumba, es Erdmännli und es Warzeschwein. Er bliibt bi ine und lebt nach em Motto "Hakuna Matata", was sovil bedütet wie "keini Sorge". Nach vilne Jahr, de Simba isch i de Zwüscheziit zumene stattliche Leu worde, taucht e Loin uf, wo de Pumba jagt. De Simba schützt sin Fründ und er merkt, dass die Loiefrau sini Fründin Nala isch.

D'Nala überredt de Simba zrugg zcho. Er wot zerscht nöd, will er Angscht het, si wär bös uf in, wenn si erfahre würd, dass er gschuld isch am Tod vo sim Vater. Schliesslich chunnt er aber doch mit und sie schtürzed d'Herrschaft vom Scar. De Simba wird jetzt König.
## Weblingg
*
Baselworld

D **Baselworld** isch e Mäss für d Uhre- und Schmuckindustrii, wo am wichdigste isch uf dr ganze Wält. Si findet jedes Joor im Früehlig z Basel in dr Mustermäss statt.

Mä füehrt drbii d Nöjhäite in de Beriich Uhre, Schmuck, Edelstäi und verwandte Branschene. Es git Broduzänte in dr Uhre- und Schmuckbransche wo nume an dr Baselworld usstelle. 

Sit 2004 het d Mäss en Usstelligsflechi vo brutto 160.000&nbsp;Kwadratmeter. 2008 si 106'800 Bsuecher us 100 Länder cho zum d Waare vo 2'087 Usteller us 45 Länder cho aaluege. 2'981 Schurnaliste us 70 Länder si an dr Mäss gsi.

## Gschicht
Die ersti Uhre- und Schmuckmäss goht uf s Joor 1917 zrugg, wo si e Däil vo dr Basler Mustermäss gsi isch. 1931 het d Mäss en äigene Pavillon überchoo. Im Joor 1963 isch si in e neue Pavillon, wo grad erst baut worden isch. Erst 1972 häi an dr Mäss usländischi Ussteller chönne mitmache, zerst si si us Dütschland, Frankriich, Groossbritannie und Italien choo, vo 1986 het s au ussereuropäischi Usteller gee. 

1973 het d Mäss dr Name *Europäische Uhren- und Schmuckmesse* (EUSM) überchoo. Vo 1983 aa het si äifach *BASEL 83* etc. ghäisse, vom Joor 2000 aa isch s *Basel2000* usw. gsi. Sit 2003 isch dr offiziell Name *Baselworld*.

## Weblingg
* Offizielli Website vo dr Baselworld
Nagelfleck

De **Nagelfleck** (*Aglia tau*) isch e groosse tagaktive Falter.

## Verbraitig
De Nagelfelck chunnt i ganz Europa vor, ussert im nördliche Skandinavie und im südliche Mittelmeerruum. Er lebt i Bueche- und Mischwälder.

## Uussie
De Nagelfleck het e Spannwiiti vo 50 bis 65 mm, sini Flögel sind oraasch und hend e schwarze Soom mit je amm schwarze Fleck miteme wiisse Tupfe i de Mitti. Au de Körper isch oraasch. Wiibli sind echli gröösser und hend e brüünlichi Grundfarb.
;*Aglia tau*

Aglia tau MHNT Male Dos.jpg|♂ 
Aglia tau MHNT Male ventre.jpg|♂ △
Aglia tau Femelle dos.jpg|♀  
Aglia tau Femelle ventre.jpg|♀ △ 

; *Aglia tau *f.* melaina*

Aglia tau f. melaina - Moravia Czech Republic - male dorsal.jpg|♂ 
Aglia tau f. melaina - Moravia Czech Republic - male ventral.jpg|♂ △
(MHNT) Aglia tau f. melaina - Moravia Czech Republic - female dorsal.jpg|♀  
(MHNT) Aglia tau f. melaina - Moravia Czech Republic - female ventral.jpg|♀ △ 


## Jooreszyklus

Im Aprile schlüüfft de Nagelfleck us de Puppe. D Wiibli hocked im Underholz und locket mit em Duft d Mandli aa, wo nööch öberem Bode umeflüüget. Si nemed kai Naarig zu sich sondern lebed numeno vo de Vorrööt, wo si sich as Raupe agfresse hend. Noch de Paarig sterbed si. D Wiibli leged d Aier a Buechestämm. D Raupe schlüüffet im Mai und chresmlet denn de Stamm duruuf und fressed d Blätter. Vor de Verpuppig im Augste wered Raupe dunkelroot, chletteret uf de Bode abe und verpuppet sich i Erdlöcher, wo si öberwinteret und im April as Falter schlüüffet.

## Raupe
D Raupe sind dick und wered 50 mm lang. Si sind grüe und hend e wiisse Straiffe uf de Siite. Si lebt uf Bömm, vor alem uf de Bueche (*Fagus sylvatica*), aber au Bilche (*Betula*), Erle (*Alnus*), Aiche (*Quercus*), Wide (*Salix*), Linde (*Tilia*) und uf em Öpfel- und Berebomm.

## Literatur
*  Adalbert Seitz, Die Gross-Schmetterlinge der Erde, Stuttgart 1909-1915
* Manfred Koch: *Wir bestimmen. Schmetterlinge. Band 2. Bären, Spinner, Schwärmer und Bohrer Deutschlands.* Neumann Verlag Radebeul 2. Auflage 1964
* Günter Ebert (Hrsg.): *Die Schmetterlinge Baden-Württembergs* Band 4, Nachtfalter II (Bombycidae, Endromidae, Lasiocampidae, Lemoniidae, Saturniidae, Sphingidae, Drepanidae, Notodontidae, Dilobidae, Lymantriidae, Ctenuchidae, Nolidae). Ulmer Verlag Stuttgart 1994. ISBN 3-8001-3474-8
* Hans-Josef Weidemann, Jochen Köhler: *Nachtfalter, Spinner und Schwärmer*, Naturbuch-Verlag, Augsburg 1996, ISBN 3-89440-128-1

## Weblink

* Entomologenportal: Foti
* Entopedia
* www.lepiforum.de Taxonomie und Foti
* www.schmetterling-raupe.de
* Moths and Butterflies of Europe and North Africa (englisch)
*
Münzenmesse Basel

D **Basler Münzemäss** isch e Mäss für Numismatik und e Münzebörse, wo jedes Johr im Januar vo dr *World Money Fair AG* z Basel veraastaltet wird. Si findet im Kongrässzentrum vo dr Mustermäss statt.

1972 het d «Organisation Europäischer Münzen-Börsen» (OEMB), wo vom Luzärner Albert Beck gründet worden isch, z Basel die «Ersti Internationali Münzebörse»  veraastaltet, wo sich spööter zur «Europa-Münzenbörse» und schliesslig zur «World Money Fair» entwigglet het. Sit 1981, wo d Royal Canadian Mint an dr Münzemäss Basel mitgmacht het, hai immer meh staatligi Bräägstette afo mitmache für zum ihri nöiste Brodukt vorfüehre. Hützudags sis öbbe fufzig. 2006 isch d «World Money Fair» uf Berlin züüglet.

2011 het d Basler Münzemäss ei Wuche noch dr World Money Fair z Berlin stattgfunde. Uf 160 Disch si drbii Münze, Medallie und Gäldnoote us alle Zite und vile Länder usgstellt worde, wie au Fachbüecher und alles, won esoo zur Numismatik ghöört.

## Fuessnoote


## Weblingg
*Website vo dr Basler Münzemäss
Pharyngaler Konsonant

Als **Pharyngal** bezeichnet mer in de Phonetik en Konsonant, wo mit de Zungewurzel un em Rache, de Pharynx, artikuliert wird.

Pharyngali Konsonante sin unter de Sprooche vo de Wält sehr sälte. Pharyngali Verschlussluut sin uss keinere Sprooch bekannt un es isch umstritte, ob die überhaupt anatomisch mögli sin. Pharyngali Frikativ sin dergege uss e paar Sprooche bekannt, vorallem in Nordafrika un em Mittlere Oschte, em Kaukasus un uss de Salish-Sprooche in British Columbia. Allerdings sin viili Phonetiker, wie de Peter Ladefoged hüt de Meinig, dass es sich bi de meischte Luut, wo als pharyngal beschrybe werde, eigetli um epiglottali Konsonante handlet. Epiglottali Konsonante werde no wyyter hinte im Rache bildet wie pharyngali Konsonante.

Es isch aber mindeschtens ei Sprooch bekannt, wo pharyngale un epiglottali Konsonante vonenand unterscheidet, un zwar de Dialäkt *Richa* vo de Sprooch Aghul uss Dagestan:  "Euter" *vs.*  "Öpfel" and  "Buuch" *vs.*  "Liecht".

## Fuessnote
Oberzentrum

**Oberzentrum** heißt in dr Ruumornig und dr Wirtschaftsgeografii e zentrale Ort vo dr höggste Stuefe noch em System vo de zentrale Ort vom dütsche Geograf Walter Christaller. Dr Begriff wird in dr Schwiz kuum brucht.

## Definizion
Mä definiert d Oberzentre und die übrige zentrale Ort in de Blään und Brogramm vo dr Land- und Regionalblaanig  und jedes Bundesland het siini äigene Kriterie. Um en Oberzentrum ume het s im Allgemäine mehreri Mittelzentre, und um die ume git s Underzentre. Näben em Grundbedaarf und em periodische Bedaarf cha im ene Oberzentrum au dr spezifisch Bedaarf deckt wärde. Das umfasst näben em Infrastruktur- und Dienstleistigsaagebot in de Under- und Middelzentre bsundrigs:

* bsundrigi Warehüüser
* Spezialgschäft
* Fachklinike
* Theater
* Museä
* Fach- und Hoochschuele
* Regionalbehörde

Die genaui Funktione, won es Oberzentre sött haa, wird vo Bundesland zu Bundesland underschiidlig definiert, und es git au Abstuefige. So git s Oberzentre uf höggster Stuefe und uf niidriger Stuefe. Zum Bischbil si Köln und Düsseldorf in Nordrhii-Westfale Oberzentre vo dr höggste Stuefe, während zum Bischbil Krefeld en Oberzentrum vo dr niidrigste Stuefe isch. Es git au Middelzentre, wo däilwiis d Funktion vom ene Oberzentrum hai, aber nume e Däil vo dr Usstattig hai. Doppelzentre und Stadtverbünd, wo d Stedt wo drzue ghööre sich gegesitig ergänze, chönne zäme en Oberzentrum usmache.
Republik Gersau

D **Republik Gersau** isch vom spoote Middelalter bis zur Restauration e chliini Republik im Gebiet vom hütige Kanton Schwyz gsi.

## Gschicht
D Gersauer si de Äidgenosse immer nooch gstande und hai 1386 an ihrer Site bi dr Schlacht vo Sämpach gege d Habsburger kämpft.
1390 het sich d Gmäind Gersau vo dr Vogteigwalt, wo in de Händ vo de Luzärner Johann, Peter and Agnes von Moos gsi isch, und dr habsburgische Verpfändig für 650 Pfund in Pfennig freikauft. D Vogtei, d Rächtssprächig und d Stüürgwalt si an d Gersauer gange. 1433 het Gersau z Basel d Riichsummiddelbaarkäit vom Kaiser Sigismund, wo alli alte Freihäite, Rächt und Brivilegie bestätigt het, überchoo. Es isch so die chliinsti riichsfreiji Republik – s Gmäindigebiet isch nume 24&nbsp;km² grooss gsi – worde. Es het sich mit dr Äidgenosseschaft verbündet und wird as Schutzort zu de Zuegwandte Ort zelt. 

1798 isch Gersau e Bezirk im Kanton Waldstette in dr Helvetische Republik worde. Wo die zämmebrochen isch, het d Mediationsakte us Gersau e Bezirk vom Kanton Schwyz gmacht. Denn isch d Gersauer Republik vo 1814 aa non e baar Joor sälbständig gsi. 1817 het denn d Daagsatzig, gstützt uf d Beschlüss vom Wiener Kongräss und uf e Bundesverdraag vo 1815, gegen e Wille vo de Gersauer beschlosse, ass d Republik vom 1.&nbsp;Januar 1818 aa dr säggst Bezirk vom Kanton Schwyz wurd. D Gmäind het so ihri Sälbständikeit verloore, aber e Sonderstellig im Kanton Schwyz überchoo, wil si en eigene Bezirk bildet het.

## D Feckerchilbi
Vo 1722 bis 1817 het z Gersau jedes Joor d Feckerchilbi stattgfunde, wo sich die Jenische z Gersau droffe hai. Die het mä jüngst, wo mä *650 Joor Republik Gersau* gfiirt het, wiiderbeläbt.

## Weblink
* 
* Mirjam Breu: ''Gersau feiert die freie Republik'' Artikel uf srf.ch vom 2. Februar 2014
* Adi Kälin: ''Eine freie Republik inmitten der Eidgenossenschaft'' Artikel uf nzz.ch vom 19. April 2013

## Fuessnote
Cap und Capper

**Cap und Capper** (Originaltitel: *The Fox and the Hound*), z Dytschland urspringlig unter em Titel **Cap und Capper – Zwei Freunde auf acht Pfoten** vereffentligt, isch e US-amerikanische Zaichetrickfilm vu dr Regisseur Ted Berman un Richard Rich vu anne 1981. Dr Film isch dr 24. lang Disney-Zaichetrick-Kinofilm un verzellt d Gschicht vu dr Fryndschaft zwischen em Fuchs Cap un em Hund Capper. Är basiert uf em Roman *Fuchsspur-Geschichte einer Feindschaft* (Originaltitel: *The Fox and the Hound*) vum Daniel P. Mannix. 2006 isch d Furtsetzig *Cap und Capper 2* erschine, wu diräkt fir dr Video- bzw. DVD-Markt produziert woren isch. Dää spilt in dr Chindhait vu dr bode Hauptfigure.

## Handlig
Dr Cap, e verwaist Fuchsjungs, wird vu dr Witfrau Tweed ufzoge un schließt Fryndschaft mit em Capper, eme junge Jagdhund. Wun er greßer wird, leert dr Capper s Jage un begryft, dass au syy Frynd Cap zue dr Bytediert ghert. Derzue verdrage sich dr dr Jeger un d Witfrau Tweed nit guet mitenander. Zum Schutz wird dr Cap in e Wildreservat brocht, wun er sich in d Foo Vixie verliebt. Dr Capper un sy Heer jage dr Cap aber au im Reservat. Wu s ärnscht wird, merke di bede aber, dass Fryndschaft cha sterker syy wie usseri Zwäng.

## Produktionsnotize
* D Produktion het scho anne 1977 aagfange, het sich aber verzegeret, wel Zacihner us em Disney-Team gwächslet hän.
* Dr Film bstoht us rund 360.000 Zaichnige, 110.000 Folie un 1.100 Hintergrundbilder.
* S Budget vum Film isch bi rund 12 Millione US-Dollar gläge. Dr Film het in dr Kino vu dr USA 39,9 Millione US-Dollar yygspilt.
* S Video giltet in dr USA as beschts Chindervideo 1994.
* In dr amerikanische Originalfassig hän dr Cap un Capper anderi Nämme: dr Cap haißt Tod un dr Capper haißt Copper.
* Fir di dytsch Videovereffentlichung 1995 hän e baar Sprächer nomol in s Studio mieße. Dr Name Vixie isch gege Trixie duscht wore. Bi dr DVD-Erschtvereffentlichung 2001 isch aber wider irrtimligerwys Vixie zum Yysatz chuu.

## Kritik
:

## Uuszaichnige
* 1982 het dr Film e Nominierig fir dr Saturn Award as *Bester Fantasy Film* iberchuu.
* Dr Film het 1982 z Dytschland d *Goldene Leinwand* iberchuu.

## Fueßnote


## Literatur
* Daniel P. Mannix: *Fuchsspur. Geschichte einer Feindschaft* (Originaltitel: *The Fox and the Hound*). Deutsch von Margaretha von Reischach-Scheffel. Mit Illustrationen von John Schoenherr. Deutsche Buch-Gemeinschaft, Berlin, Darmstadt und Wien 1970, 283 S.
* Elmar Biebl, Dirk Manthey, Jörg Altendorf et al.: *Die Filme von Walt Disney. Die Zauberwelt des Zeichentricks.* 2. Auflage, 177 S. Milchstraße, Hamburg 1993, ISBN 3-89324-117-5

## Weblink
* Offiziälli Websyte zum Film
* 
*
Ü

S **Ü** (chliigeschriibe ü) isch e Buechstabe vom latiinische Alfabet und bestoht us eme U und eme Trema oder Umlut. Das het sich us eme U mit eme chliigschribnige E drüber (Uͤ) entwicklet. Säll E isch mit dr Zit zu zwäi Pünkt stilisiert worde.

Im dütsche Alfabet gits s Ü. Es cha as e langs Ü wie in *Füür* (IPA: ) und au as e churzes Ü wie in *schütze* (IPA: ) usgsproche wärde. D Ussprooch as verchürzts Ü (IPA: ) chunnt im Hoochdütsche nume in Fremdwörter vor.

S Ü isch e typische Buechstabe vo de Turksprooche, dört chunnt er in braktisch alle Latinalfabet as äigene Buechstabe vor (so z. B. im Türkische) und stoht für e Lut //. S Ү isch d Entsprächig vom Ü in Turksprooche, wo mit em kyrillische Alfabet gschriibe wärde, in dr arabische Schrift brucht mä je noch Sprooch s ٷ, ﯗ oder ۈ.

In de chinesische Umschriften Pinyin und Wade-Giles stoht s Ü ebefalls für e Lut //, und chunnt z. B. in de Schriftzäiche 玉 (Jade) und 雨 (Rääge) vor. Im Pinyin schribt mä mäistens U, wil s äifacher isch, usser, wenn s chönnt Verwäggslige gee. In däm Fall brucht mä Ü. In dr Wade-Giles Umschrift brucht mä immer Ü. Wil s uf chinesische Tastature käi Taste Ü git, schribt mä mäistens V, wo im Pinyin nit brucht wird.

Im Bortugiisische het mä früehner s Ü brucht, wenn mä e U, wo sust stumm gsi weer, hätt sölle uspräche - so spricht mä z. B. d Buechstabekombination *gue* as // us, aber *güe* as //. S Gliiche gältet au hüte no für s Katalanische und Spanische. Im Franzöösische chunnt s Ü nume in e baar Äigenäme wie *[[Vogüé]]* vor.

Im estnische Alfabet bezäichnet dr Vokal *ü* e churzes ü (IPA: ), *üü* hingege e langs (IPA: ) oder überlangs (IPA: ) ü.

## Darstellig uf em Kompiuter
Unicode brucht für s Ü dr Kood U+00DC für e Groossbuechstab und U+00FC für e Chliibuechstab. Die gliiche Kood chömme au im ISO 8859-1 vor.

In TeX cha mä s Ü im Textsatz mit de Befähl `\"U` und `\"u` und im grafischen Satz mit `\ddot U` und `\ddot u` iifüege. Mit em Paket german.sty oder mit em Paket babel isch d Iigoob vo de dütsche Umlut äifacher: `"a`, `"o` und `"u`. Wemm mä s Paket inputenc entsprächend konfiguriert, cha mä d Umlut im Textmodus diräkt iigee.

In HTML brucht mä `&amp;Uuml;` für s groosse Ü und `&amp;uuml;` für s chliine.
Amsterdam

D Hafestadt **Amsterdam** isch die offizielli Hauptstadt vo de Niiderlande und het au am mäiste Iiwohner. 2010 het d Stadt 780.152 Iiwohner gha und d Agglomeration „Groot-Amsterdam“ öbbe 1,1 Millione. Im Groossruum Amsterdam, wo dr nördlig Däil vom niiderländische Verdichdigsruum Randstad usmacht, häi denn öbbe 2,3 Millione Mensche gläbt. Au wenn sich dr Regierigssitz vom Land und d Königsresidänz z Den Haag befinde, wo 60 Kilometer ewägg isch, isch Amsterdam sit 1983 noch dr niiderländische Verfassig d Hauptstadt vo de Niiderlande.

Amsterdam lit in dr Brovinz Nordholland, wo dr Amstel und dr IJ in s IJsselmeer münde. D Stadt isch über e Noordzeekanaal mit dr Nordsee verbunde. Si wird von e Hufe Grachte durzooge, wo si under anderem wältberüehmt isch drfür.

## Weblink

* Offizielle Website der Stadt Amsterdam (niederländisch)

## Fuessnoote
Jimmy Flitz

**Jimmy Flitz** heisst die berüehmti Schwiizermuus us de Chinderbüecher und Hörspil vom Schwiizer Outor Roland Zoss. Si chunnt i zwone Hörspilreihe «Güschi» und «Jimmy Flitz - e Reis dür d Schwyz» vor. Und i der Schwiizer *ChinderWiehnacht*. Als Rocksong isch der Jimmy Flitz Chinderkonzärt 2004 landeswyt bekannt worde und uf der Wältmusik-CD 'Muku-Tiki-Mu'. Die rot-wyss gstreifleti Muus läbt uf em Berner Münster, em ne richtige Pilgerort für *Jimmy Flitz-Fans*. Syt 2014 gyts o ne App und der Jimmy-Flitzsong uf Änglisch, Spanisch und Französisch im ABC Dino Xenegugeli, em ne Tierlieder-ABC wo uf Bärndütsch gstartet isch.

I dere Hörspilreihe 1-6, wo vieli Schwiizer Mundarte und Schwäbisch vorchöme, spile grossi Mundartmeischter wie Marco Rima, Corin Curschellas, Pedro Lenz, Knackeboul, Christine Lauterburg, Hanery Amman, Eluveitie mit Anna Murphy, Büne Huber, Steff la Cheffe, Tinu Heiniger, Shem Thomas, Roland Zoss. Uf der Suechi nach alte Legände und magische Orte erfahre si ächti Fründschaft. Ds ufwändig gmache Hörspil bringt Chinder uf spylerischi Wys alti Kulture und Mundarte necher. Die erste 3 Teile hei zwo *Guldigs Chrönli* Priise übercho - öppis wie der Chinder-Oscar ir Schwiiz. U der Roland Zoss isch 2010 als eltischte dütschschwyzer Mundartliedermacher für Chinder vo der Post mit ere «Jimmy Flitz Briefmargge» geehrt worde. Mit der Jimmy Flitz Chinder Wiehnacht, em 4. Teil vor sächsteilige Reihe, reiset d Muus i re grosse Adväntsmusig mit Jodel, Räp und Rock-Grössine mit tierische Fründe zum Christchind nach Bethlehem. Und derfür überchunnt der Outor die grösschti Schwiizer Uszeichnig "Beschts Chinderliedalbum - Guldigs Chrönli 2015.

Die chlyni Muus isch druff und dranne sech als Identifikationsfigur für ne moderni Schwiiz mit vilne Mundarte und Sprache z etabliere. Si singt nämlech rockig oder volkstümlich und schafft o der Spagat zwüsche Gross und Chly, Musig und Literatur. Ds Buech *Jimmy Flitz die Schweizermaus* isch o uf Dütsch erschine im rikiverlag. Und de Roland Zoss, «der Maa mit der Muus» singt und tanzt a vilne Chinderaläss und Schuele dür d Schwiiz. Und ds Wiehnachtsmusical wird traditionell all Jahr ufgfüehrt i verschidene Chilchene.

## Weblink
* Jimmy Flitz - e Reis dür d Schwyz
* Jimmy Flitz - ChinderWiehnacht
* Grandiose Krönung des Wiehnachtsmärits Konzärt-Besprächig Premiere Huttwil
* ''Jimmy-Flitz - E Muus im Bundeshuus'' Sändig Schnabelweid uf Radio SRF 1 vom 19. Mai 2016

## Fuessnoote
Zitronenfalter

De **Zitroonefalter** (*Gonepteryx rhamni*) isch e groosse Summervogel.

## Verbraitig
De Zitroonelfalter chunnt i ganz Europa vor usser z Nordirland, z Schottland und im nördliche Skandinavie. Er lebt am Waldrand und i Auewälder, aber au uf de Haide und bivorzugt chalchhaltige Bode. Er suugt vor alem a de Blüete vo Bluetwaierich (*Lythrum salicaria*),  Gundrääbe (*Glechoma hederacea*), Törnli (*Ajuga reptans*) und Tistle (*Carduus*).

## Uussie
De Zitroonefalter werd 30 mm lang und het e Spannwiiti vo 50 bis 60 mm. Mandli sind zitroonegeel, Wiibli geelgrüe und eender blass. Baid Gschlecht hend e chliine oraasche Tupfe i de Mitti vo de Flügel.

(MHNT) Gonepteryx rhamni - Préserville France - male dorsal.jpg|*Gonepteryx rhamni* ♂ 
(MHNT) Gonepteryx rhamni - Préserville France - male ventral.jpg|*Gonepteryx rhamni* ♂  △
(MHNT) Gonepteryx rhamni - Foret de Bouconne France - female dorsal.jpg|*Gonepteryx rhamni* ♀
(MHNT) Gonepteryx rhamni - Foret de Bouconne France - female ventral.jpg|*Gonepteryx rhamni* ♀ △


## Jooreszyklus

De Zitroonefalter wacht im März us de Winterstarri uuf. Endi April tüend si sich paare und d Aier wered ainzeln uf d Blätter vom Fuulbomm (*Frangula alnus*) oder Chrütztorn (*Rhamnus sp.*) glait. D Raupe schlüffet noch zee Taag und verpuppet sich nocheme Monet. D Puppe hanget a de Äst vom Fuulbomm und de Falter schlüüfft noch zwoo Wuche afangs Juli. Er lait i de Hundstääg e Summerpause ii. Noch de grosse Hitz flüügt er wider bis in Oktober ine, und tuet denn ufem Bode i türem Laub, i Brubeeristude oder i Holzbiigene öberwintere.

## Raupe
D Raupe werd 35 mm lang und grüe mit vile fiine schwarze Tüpfli. Si isch uf de Fuulbaum (*Frangula alnus*) spezialisiert.

## Literatur
* Heiko Bellmann: *Der Neue Kosmos Schmetterlingsführer, Schmetterlinge, Raupen und Futterpflanzen*, S. 176, Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart 2003, ISBN 3-440-09330-1
* Günter Ebert, Erwin Rennwald: *Die Schmetterlinge Baden Württembergs* Band 1, Tagfalter I (Ritterfalter (Papilionidae), Weißlinge (Pieridae), Edelfalter (Nymphalidae)), Ulmer Verlag Stuttgart 1993. ISBN 3-8001-3451-9
* Manfred Koch: *Wir bestimmen. Schmetterlinge. Band 1. Tagfalter.* S. 92f, Neumann Verlag Radebeul 4. Auflage 1966
* Hans-Josef Weidemann: *Tagfalter: beobachten, bestimmen*, S. 396, Naturbuch-Verlag Augsburg 1995, ISBN 3-89440-115-X
* Tom Tolman, Richard Lewington: *Die Tagfalter Europas und Nordwestafrikas*, S. 143f, Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart 1998, ISBN 3-440-07573-7

## Weblink

* Lepiforum e. V. Foto und Taxonomi
* www.schmetterling-raupe.de
* Moths and Butterflies of Europe and North Africa (englisch)
* Naturkundliches Informationssystem
*
Badener Vertrag 1585

Dr **Baadener Verdraag vo [[1585]]** het s staatlige Verheltnis und die territoriale und konfessionelle Hohäite zwüsche Basel und em Fürstbistum Basel greeglet. Dr Verdraag isch e groosse Erfolg für d Geegereformation in dr Schwiz gsi.

## Voorgschicht
Im Lauf vom 13. und 14. Joorhundert het sich d Basler Stadtgmäind immer meh vo dr Hohäit vom Fürstbischof vo Basel frei gmacht. Vo 1400 aa het si en äigeni Territorialbolitik afo füehre, wo dr Fürstbischof Herrschafte im Sisgau het afo verpfände. Am Aafang vom 15. Joorhundert het Basel si Usdeenig zum grösste Däil abgschlosse. 1521 het sich d Stadt ändgültig vo dr bischöflige Herrschaft glööst und 1529 d Reformation iigfüehrt. In dr Zit bis in d 1570er, wo s Fürstbistum Basel schwach gsi isch, het Basel die mäiste fürstbischöflige Gmäinde im nooche Birseck und in de Ämter Laufe, Delsbärg und de Freibärg in s Burgrächt ufgnoh. D Stadt het dört d Reformation gschützt und bsundrigs im Birsegg faktisch d Herrschaft usgüebt.

Wo dr Jakob Christoph Blarer von Wartensee 1575  Bischof worden isch, het er d Macht vom Fürstbistum chönne sterke. Er het sich 1579 mit de katholische Ständ vo dr Äidgenossenschaft verbündet und het vo Basel verlangt, ass es die alte fürstbischöflige Lääche und Pfänder wurd uslööse. D Gfoor het bestande, ass Basel wider under d Hohäit vom Fürstbistum wurd groote und si Sälbständikeit chönnt verliere. Wil d Richdig vo dr Basler Reformation denn lutherisch gsi isch, het d Stadt au nit chönne hoffe, ass si Hilf vo de reformierte Kantöön wurd überchoo, wo noch em Debakel vom Zwäite Kappelerchrieg vo 1531 sowiso sich nid in e nöiji Usenandersetzig mit de katholische Ort häi welle iiloo.

## Dr äidgenössisch Schiidsspruch
Basel het dorum en äidgenössische Schiidsspruch aagnoh, wo 1585 im Daagsatzigsort Baade gfellt worden isch. Dä sogenannti «Baadener Verdraag» het bestimmt, ass Basel mit dr riisige Summe vo 200'000 Gulde dr ändgültig Bsitz über alli Pfänder und Lääche vom Fürstbistum wurd überchoo, wo si sit 1400 ufkauft het. Drzue si d Burgrächt mit de fürstbischöflige Underdaane usser Chraft gsetzt worde, und dr Fürstbischof het deren ihri reformierti Konfession vo denn aa chönne bekämpfe. S Birsegg isch denn eso wider katholisch worde und isch erst as Folg vom e Beschluss vom Wiener Kongress 1815 an Kanton Basel choo.

## D Folge
Der Basler Root het vil Gäld müesse ufnee, für zum dr Fürstbischof uszaale. Zum die Schulde abzaale het er s Wiiumgäld uf dr Basler Landschaft erhööt. Das het bi de Baselbieter vil bööses Bluet gmacht und es isch in dr Folg zum umbluetige Rappechrieg cho, wo vo 1591 bis 1594 duurt het.

## Litratur
* Georg Kreis, Beat von Wartburg (Hrsg.): *Basel. Geschichte einer städtischen Gesellschaft.* Merian Verlag, Basel 2000, ISBN 3-85616-127-9, S. 105–107.
Burgrecht

As **Burgrächt** *(ius burgense, ius civile)* het mä im Middelalter vor allem in Süddütschland und dr Schwiz e Verdraagsverheltnis zwüschen ere Stadt und de Dörfern rund ume bezäichnet. 

Drbii häi die Ortschafte e chliine Jooreszins an d Stadt müesse zahlen und Dienst müesse leiste für zum d Stadtmuure, d Gräben und d Stroosse in Stand halte. Drfür dörfe d Lüt us de Dörfer in Zite vo Gfoor mit Hab und Guet in de Muure vo dr Stadt Schutz sueche und im Friide häi si käini Verchehrsabgoobe uf ihri Waare müesse zaale.

D Burgrächt häi chönne «eewig» oder befristet si und die Verburgrächdete häi e Bürgeräid gschwoore. In de Schwizer Landkantöön het s s *Landrächt* gee, won em stedtische Burgrächt gäänelet het.
## Quelle
* Dr Ardikel «Burgrecht» im ''Historisches Lexikon der Schweiz''

## Litratur
* Herbert Fischer, Burgbezirk und Stadtgebiet im deutschen Süden, Herold, München 1956, S. 47f.
* Wilhelm Brauneder: Art. *Burgrecht*. In: Albrecht Cordes, Heiner Lück, Dieter Werkmüller, Ruth Schmidt-Wiegand (Hrsg.), *[[Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte]]*, 2., völlig überarbeitete und erweiterte Auflage, Band I, Erich Schmidt Verlag, Berlin 2008, Sp. 769-770. ISBN 978-3-503-07912-4
Pascale Bruderer

D **Pascale Bruderer Wyss** (* 28. Juli 1977 z Bade) isch e Schwyzer Bolitikeri (SP).

## Läbe
D Pascale Bruderer isch as jingschts vu drei Maidli in dr Gmai Bade ufgwagse. Si isch uf di obligatorisch Volksschuel z Bade un d Kantonsschuel Wettige gange. No dr Matur het si Bolitikwisseschafte, Staatsrächt un Wirtschaftsgschicht studiert an dr Universitete Züri un Växjö (Schwede). 

D Pascale Bruderer wohnt z Nussbaume, isch ghyrote mit em Urs Wyss un Mueter vu zwoo Dechtere (Juliana, * 2011 un Ameli, *2014). Näbe ihrem Ständerots-Mandat schafft si as Gschäftsfiereri in dr Chräbsbsliga Aargau.

## Bolitik
Wu si anne 2002 in dr Nationalrot gwehlt woren isch, isch si d bis dert jingscht Nationalreti gsii. Si isch dertemol fir dr zruckdrätte Hans Zbinden noogruckt. Ai Johr speter isch si wider in dr Nationalrot gwehlt wore. Bi dr Wahl 2007 het si fir e Ständerotssitz vum Kanton Aargau kandidiert un au wider fir dr Nationalrot. Derwylscht si as Drittblatzierti nit in dr Ständerot yyzogen isch, isch si as Nationalreti mit em dritthegschte Stimmaadail unter 15&nbsp;Gwehlten im Amt bstetigt wore. Bi de Wahle 2011 het si de höchschti Stimmeaateil vo allne Ständerotskandidate gha und isch di einzig gsi, wo im erschte Wahlgang scho gwählt worde-n-isch. Am 23. Oktober 2011 isch d Pascale Bruderer im erschte Wahlgang zur Ständereti vum Kanton Aargau gwehlt wore.

Ihri bolitische Schwärpinkt setzt d Bruderer bsundersch bi dr Sozial-, Behinderte- un dr Hochschuelbolitik. Si will Jugedligi fir d Bolitik begaischtere, doderfir het si anne 2008 dr *[[Prix Jeunesse]]* iberchuu. Derzue isch si Bresidänti vu dr *Barlemäntarische Gruppe Gebärdesproch* un sitzt im Co-Bresidium vu dr der *Barlemäntarische Gruppe fir Behindertefroge*. Noodäm si 2008 as Vizebresidänti vum Nationalrot gwehlt woren isch, het s Barlemänt si draditionsgmäss fir s Barlemäntsjohr 2009/2010 zue dr Nationalrotsbresidänti gwehlt.
Am 8. Jänner 2011 het d Bruderer dr SwissAward in dr Sparte Bolitik iberchuu.

## Bolitischi Ämter
* Dezämber 1997 bis Jänner 2004: Yywohnerreti Bade
* April 2001 bis April 2002: Grossreti Kanton Aargau
* April 2002 bis Novämber 2011: Nationalreti
* Syt Merz 2008: Vizebresidänti vu dr SP Schwyz
* Dezämber 2009 bis Novämber 2010: Nationalrotsbresidänti
* ab Dezämber 2011: Ständereti

## Literatur
* 

## Weblink

* Websyte vu dr Pascale Bruderer
* 
* 

## Fuessnote
Paul Nunnenmacher

Dr **Paul Nunnenmacher** (* 28. Juni 1929 z Sulzburg; † 25. Septämber 2011 z Fryybeg) isch e dytsche Lehrer, Regierigsschueldirektor un Mundartautor gsii.

## Läbe un Beruef
Dr Paul Nunnenmacher as Suhn vu dr Buurslyt Martin un Maria Nunnenmacher z Staufe uf d Wält chuu, är het drei Brieder ghaa. No dr Schuel z Staufe het er studiert am Lehrerseminar z Meersburg un an dr pädagogischen Akademi z Löörech. Anne 1950 het dr Nunnenmacher syyni erscht Lehrerstell z Chilchhofe aadrätte, derno isch er uf Ehrestette. Im Johr 1954 het er sich wäge gsundhailtige Brobläm vu syre Frau as Schuellaiter uf Menzeschwand im Schwarzwald versetze loo un isch mit dertemol 25 Johr dr jingscht Schuellaiter z Bade-Wirttebärg gsii.

Anne 1972 isch dr Nunnenmacher wider uf Staufe zruckzoge un het d Rektorestell an dr Grund- un Hauptschuel Ebringe aadrätte. Im Johr 1980 isch er as Schuelrot an s Staatlig Schuelamt Fryburg gange un zwai Johr speter an s Oberschuelamt, 1986 isch er schließli Regierigsschueldirektor wore. Anne 1991 isch dr Nunnenmacher in Pension gange.

Dr Paul Nunnenmacher isch Vorstandsmitglid vum *Arbeitskreis Staufener Stadtbild* gsii un vu 1980 bis 1994 fir di Freie Wehler Stadtrot im Staufemer Gmairot.

Anne 1952 het er syy Jugedfreindin un Schuelkamradin Inge Jehle ghyrote. Mirt ihre het er drei Chinder ghaa. 

Am 25. Septämber 2011 isch dr Paul Nunnemacher im Alter vu 82 Johr gstorbe.

## Bruchtum un Mundart
In dr Region isch dr Paul Nunnenmacher bekannt wore dur syy Engagement fir s draditionäll Bruchtum un fir dr alemannisch Dialäkt. Är het vier Biecher mit Dialäktgedicht vereffetligt, e Huffe Mundartherspil un –theaterstuck verfasst (rund 20 fir Laiebihne un 20 fir Schuele) un langi Johr e Mundartsändig bim Sidweschtrundfunk moderiert.

Fir di Badisch Zytig un au andri regionali Zytige het er regelmäßig Byydreg gschribe us dr Gegnig um Staufe.

Dr Nunnemacher isch langi Zyt Chorlaiter gsii, zerscht vum Gsangverain Menzeschwand, speter vum Bolizeigsangverain vum Krais Neustadt, vum Liederchranz St. Bläsi un ab 1973 vum Gsangverain Pfaffewyler. Z Menzeschwand het dr Nunnenmacher au ne Drachtegruppe grindet un glaitet.

## Uuszaichnige
* 1979: Pryys bim Wettbewärb für Mundart-Theaterstugg vum Alemannische Gsprächskreis
* 1985 Ehrenodle vum "Bund Heimat und Volksleben"
* 1993: Johann-Peter-Hebel-Gedenkplakette.
* 1995: Bundesverdienstkreuz am Bande.
* 2008: Ehremitglid vu dr Freie Wähler Staufe
* 2009: Ehremedallie vu dr Stadt Staufe
* Ehremitglid vum "Bund Heimat und Volksleben"
* Ehredirgänt vum Gsangverain Menzeschwand un vum Gsangverain Pfaffewyler

## Schrifte
* *Us de Schuel gschwätzt*. Kehrer-Verlag, Freiburg 1981.
* *Kumm, gang mr eweg*. Kehrer-Verlag, Freiburg 1985
* *Gälle si*. Kehrer-Verlag, Freiburg 1988
* *Über kurz oder lang*. Kehrer-Verlag, Freiburg 1993. 

## Weblink
* Paul Nunnenmacher uf alemannisch.de
* Paul Nunnenmacher uf autoren-bw.de
* Einer, der den Alemannen aufs Maul und ins Herz schaut (Badische Zeitung, 27.06.2009)
* Paul Nunnenmacher ist tot (Badische Zeitung, 27.09.2011)
Spiegelei

**Spiegeläier** (im 18. Joorhundert bildet, mögligerwiis wil s Dotter glänzig isch wien e Spiegel), **Setzäier**, in dr Schwiz au **Stierenauge** oder **Ochsenauge** (französisch *Œil de bœuf*) si Äier, wo churz in dr dr Pfanne bröötlet oder im Oofe bacht wärde. S Äiwiss grinnt drbii, s Äigääl blibt aber no flüssig und glänzt. In dr Fachsprooch underschäidet mä zwüsche *Setzäier*, wo nume uf einere Site in dr Pfanne bröötlet wärde, und *Spiegeläier*, wo mä zuedeckt, so dass si im Ofe oder in dr Pfanne vo alle Site bröötlet wärde, so dass sich uf em Dotter e wisslige Schleier bildet. 

Spiegeläier sött mä us bsundrigs früsche Äier mache, wil bi eltere s Äiwiss z fest usenanderlauft und wenn s bröötlet isch mänggisch e chli chöjig isch wie Gummi.

Für zum Spiegeläier mach nimmt mä e Pfanne, wo nit z grooss isch, so dass s Äiwiss sich nit zwiit cha usbräite, duet e chli Anke oder Schmalz dri, wermts uf und nimmt sä vom Füür und schloot denn voorsichdig d Äier drii. Denn bröötlet mä sä bi chliiner Hitz, duet Salz und Pfäffer uf s Wiss ströje und duet e chli vom häisse Anke über s Dotter, wo immer no sött flüssig sii. Uf s Dotter sött mä käi Salz ströje, weder vor em Bröötle, das macht sä zeech, no noch em Bröötle, das macht Fläcke druf.

Spiegeläier im Bachoofe si e Klassiker und  *La Cuisine de Madame Saint-Ange* (Larousse, Paris, 1958) beschribt s Verfaare usfüehrlig uf anderthalb Site. Im Wäsentlige unterscheidet es sich vom Bröötle in dr Pfanne doodrduur, ass mä d Äier im ene füürfeste Möödeli in häissem Anke im Oofe für drei bis vier Minute duet bache, wobii d Ooberhitz e chli gröösser sött sii as d Underhitz.

Uf dr ganze Wält si Spiegeläier Bestanddäil vo äifacher Gricht wie *[[Strammer Max]]*, *[[Ham and Eggs]]* (mit Schingge oder Späck) und *Äi im Chorb* (Egg in the basket), aber au vo meh bessere wie *Spiegeläier Rossini* (mit Kalbsbries und Gansläbere) oder *Spiegeläier Meyerbeer* (mit Lammniere und Trüffelsoosse). Si si e draditionelle Bestanddäil vom änglische Morgenässe.

## Weblingg
Trauermantel

De **Truurmantel** (*Nymphalis antiopa*) isch e groosse Summervogel.

## Verbraitig
De Truurmantel chunnt i fast ganz Europa vor, feelt aber i Südspanie und Südgriecheland. Hüüffig flüüget Truurmäntel vom Mittelmeer in nördlicheri Piet. De Truurmantel lebt vor alem am Waldrand vo Bilche- und Mischwälder, eener i de Hööchi. I de Alpe chunnt er bis 2000 müM vor. Er lebt vom Saft, wo us Bömm usesickeret und vo Frücht und werd vo scharfe Grüch und vo öberriiffe Frücht aglockt. 

## Uussie
De Truurmantel werd 45 mm lang und het e Spannwiiti vo 60 bis 70 mm. Er het bruuni Flügel, de Hinderrand vo de Flügel het e schwarzes Band mit Blaue Tupfe und am Rand e geels Band. Sin Körper isch dunkelbruu.

Nymphalis antiopa MHNT CUT 2013 3 13 Tombebœuf Male Dorsal.jpg
Nymphalis antiopa MHNT CUT 2013 3 13 Tombebœuf Male Ventral.jpg


## Jooreszyklus

Im Früelig chunnt de Truurmantel us de Winterstarri und paart sich. S Wiibli lait d Aier ringförmig um dünni Ästli. D Raupe schlüüffet noch zwoo bis drai Wuche. Im Juli tüend si sich verpuppe. D Puppe hanged a de Fuetterpflanze und de Falter schlüfft noch drai Wuche. Im Herbscht fallt er i d Winterstarri und öberwinteret i Bommhööline und loose Muure.

## Raupe
Di gseligi Raupe werd 55 mm lang und het langi Dorne und isch schwarz und het oraaschi Tupfe ufem Rugge. Si isch uf Bömm spezialisiert, am maiste isch si uf Bilche (*Betula sp.*) und uf Sale (*Salix caprea*) z finde, aber au uf de Ilme (*Ulmus*) und uf de Aspe (*Populus tremula*).

## Literatur
* Heiko Bellmann: *Der Neue Kosmos Schmetterlingsführer, Schmetterlinge, Raupen und Futterpflanzen*, S. 176, Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart 2003, ISBN 3-440-09330-1
* Günter Ebert, Erwin Rennwald: *Die Schmetterlinge Baden Württembergs* Band 1, Tagfalter I (Ritterfalter (Papilionidae), Weißlinge (Pieridae), Edelfalter (Nymphalidae)), Ulmer Verlag Stuttgart 1993. ISBN 3-8001-3451-9
* Manfred Koch: *Wir bestimmen. Schmetterlinge. Band 1. Tagfalter.* S. 92f, Neumann Verlag Radebeul 4. Auflage 1966
* Hans-Josef Weidemann: *Tagfalter: beobachten, bestimmen*, S. 396, Naturbuch-Verlag Augsburg 1995, ISBN 3-89440-115-X
* Tom Tolman, Richard Lewington: *Die Tagfalter Europas und Nordwestafrikas*, S. 143f, Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart 1998, ISBN 3-440-07573-7

## Weblink

*www.trauermantel.de
*Lepiforum e. V. Taxonomi und Foto
*www.schmetterling-raupe.de
*Moths and Butterflies of Europe and North Africa (englisch)
*
Brandenkopf

Dr **Brandekopf** isch mit  ain vu dr hegschte Berg im Mittlere Schwarzwald. Dr Berg lyt im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg uf em Baan vu dr Gmaine Fischerbach, Haamerschbach un Huusä, dr Spitz sälber ghert zue Haamerschbach. Dr Berg bildet dr markant Mittelpunkt zwische dr Däler vu dr Kinzig, dr Wolf un vum Haamerschbach.

Dr Name vum Brandekopf stammt vun eme große Waldbrand anne 1730. Vor däre Brunscht isch dr Bärg *Varnlehenskopf* gnännt wore.

Dr Brandenkopf isch us verschidene Richtige guet erschlosse mit Stroße un Wanderwäg (u. a. Hansjakobwäg II un e Verbindig zum 3,5&nbsp;km wyt ewäge Weschtwäg).

Uf em Bärg stoht dr Sänder Brandekopf.

## Zum Aaluege

Syter anne 1929 git s dr 29&nbsp;m hoch *Brandekopfdurm*, e gmuurte Uussichtsdurm, wu ne wyte Uusblick uf d Landschaft vum Schwarzwald, an haitere Däg bis zue dr Alpe, dr Vogese un dr Schwebische Alb. Vor em Böu vum Staidurm het s scho helzerni Vorgänger ghaa.

Dr Schwarzwaldverain unterhaltet uf em Brandekopf e Wanderhaim mit eme aagschlossene Gaschthuus. Di guet Lag vum Bärg mit ere durschnittlige Windgschwindigkait vu 5,8&nbsp;m/s wird dur e Windenergiaalag gnutzt.

Im Summer 2002 isch as zwooti windenergiaalag s *Burgerwindrad Brandekopf* rund 350m weschtli vum Wanderhaim in Bedriib gnuu wore. Die Aalag erzygt am Brandekopf iber 2.000.000 kWh Strom im Johr.

## Weblink

*  Homepage Burgerwindrad Brandekopf
Seekopf (Seebach)

Dr **Seekopf** oberhalb vu Seebach isch e Gipfel im Hauptchrischt vum nerdlige Schwarzwald zwische dr Oberryyebeni un em Murgdal, uf dr Gränz zwisch em Ortenaugrais un em Landgrais Fraidestadt. Är isch 1055 m i. NN hoch. An syyre weschtlige Syte verlauft d Schwarzwaldhochstroß B 500, unterhalb vum Oschtabhang lyt in eme Kar dr Wildsee. Iber dr Bärg verlauft dr Weschtwäg, wu zum rund 1,5 km sidwestli glägene Ruehstai fiert.

Uf dr Gipfelebeni lyt s Grab vum Julius Euting, eme bekannte Orientalischt un Mitgrinder vum Vogeseclub.

Nume elf Kilometer wyter nerdlig, au im Nordschwarzwald, lyt e wytere Bärg mit em nämlige Name, dr Seekopf bi Forbach-Herrewis im Landgrais Raschti.
Seekopf (Forbach)

Dr **Seekopf** isch e 1001 Meter hoche Bärg bi Forbach im Nordschwarzwald zwische dr Badener Hechi un em Schwarzebachstausee. Iber dr Seekopf verlauft dr Weschtwäg, dr bekanntscht Wanderwäg vum Schwarzwald. Uf nume wenig bewaldete Gipfel stoht e Dänkstai fir dr Phillipp Bussemer, e 1918 verstorbe Mitglid vum Schwarzwaldverain.

An dr Oschtsyte vum Bärg lyt in eme 170&nbsp;m diefe Kar dr Herrewiser See.

Nume elf Kilometer wyter sidlig, au im Nordschwarzwald, lyt noch e Bärg mit em nämlige Name, Seekopf zwische Seebach im Ortenaugrais un em Wildsee bim Ruehstai.
Silke Krebs

D **Silke Krebs** (* 23. Merz 1966 z Aschaffenburg) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Si isch vum 21. Novämber 2009 bis 2011 Landesvorsitzendi vum Landesverband Bade-Wirttebärg vu Bindnis 90/Di Griene gsii. Dr neie grien-rote Landesregierig vum Minischterbresidänt Winfried Kretschmann het si as Minischteri im Staatsministerium aaghert.

Vu 2019 bis 2022 isch si Staatsreti bim Senator fir Finanze vu dr Freie Hansestadt Bremen gsii. Syt Juni 2022 isch si Staatssekreteri im Minischterium fir Wirtschaft, Induschtri, Klimaschutz un Energi vum Land Nordrhy-Weschtfale.

## Läbe
No dr Schuel z Geppenge het d Krebs zerscht z Fryybeg Mineralogi studiert. No dr Geburt vu ihre Dochter het si ne Umschuelig gmacht un fir d Fryybeger Stadtwärch gschafft.

D Krebs isch zwische 1989 un 1994 fir di Griene im Fryybeger Gmairot ghockt. Ab 2001 het si in dr Wahlchraisbiro vu verschidene griene Landdagsabgordneter gschafft, zerscht fir dr Dieter Salomon, ab 2002 fir d Edith Sitzmann, 2006–2008 fir d Bärbl Mielich. Syter anne 2008 isch si Referänti fir Effetligkaitsarbet vu dr griene Landdagsfraktion gsii. D Silke Krebs isch vu 2001 bis 2008 Mitglid im Chraisvorstand vu dr Fryybeger Griene un syter 2005 Mitglid im erwyterte Landesvorstand gsii. Uf dr Landesdelegiertekumferänz im Novämber 2009 z Biibra hän di bade-wirttebärgische Griene si zämme mit em Christian Kühn zue aire vu zwai glychbrächtigte Landesvorsitzende gwehlt. Ihri Noofolgeri im Amt vu dr Landesvorsitzende isch d Thekla Walker.

Am 12. Mai 2011 isch d Krebs as Mitglid im Kabinett Kretschmann I im Landdag as neji Minischteri im Staatsminischterium veraidigt wore. Am 14. Merz 2016, ai Dag no dr Landtagswahl, het si ihre Ruggdritt as Staatsministerin zum 18. Merz 2016 aagchindet. 

Si het druf zerscht as freiberuefligi Beroteri gschafft, voreb si im April 2018 as Vorstandsreferänti fir bolitischi Kommunikation zur griene Bundesdagsfraktion fu Berlin gangen isch. Vum 16. Septämber 2019 bis zum 29. Juni 2022 isch d Krebs Staatsreti bim Senator fir Finanze vu dr Freie Hansestadt Bremen gsii. Syt Juni 2022 isch si Staatssekreteri im Minischterium fir Wirtschaft, Induschtri, Klimaschutz un Energi vum Land Nordrhy-Weschtfale.

## Weblink

## Fuessnote