open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deutsche Mark

Die **Dütschi Mark** (umgangssprochlich D-Mark, Mark) isch e ehemoligi dütschi Währig.

## Gschicht
### Münze
Noch em Änd vom Zweite Wältchrieg hät mer z.&nbsp;D. Zigarette, Schoggi und Kaffi als Ersatzwährig gnoh. Mit de Währigsreform isch di dytschi Mark als eiheitligi Währig für Westdütschland entstande. Am 8.9.1950 sin die erschte D-Mark-Münze zu 1, 2, 5, 10, 50 Pfennig und 1 DM prägt worde, wo ihr Usseh bis zu de Yfiehrig vom Euro nümmi verändert hän. 1951 isch s erschte 2-Mark-Stück prägt worde, wo dörtmols no de 1-Mark-Münze ähnlig gsi, 1957 aber durch e anderi Version ersetzt worre isch. 1969 hät mer no mol e neus ygfiehrt. Uff de Rucksite sin je noch Prägigsort anderi Persone abbildet gsi:
* bis 1969: Max Planck
* ab 1969: Theodor Heuss
* ab 1979: Kurt Schumacher
* ab 1988: Ludwig Erhard
* ab 1990: Franz Joseph Strauß
* ab 1994: Willy Brandt
Die erschti Münze zu 5 Mark isch 1951, sällemols uss Silber, usege worde. 1975 hät mer si durch e anderi Münze ersetzt, wyl s Silber z dür worre isch.

Uff de Münze isch je noch Prägeort e andere Büechstabe z seh:

A = Berlin

D = Münche

F = Stuttgart

G = Karlsrüeh

J = Hamburg

### Schyn
1961 sin neui Schyn, wo meh "dütsch" usgseh hän, ygfiehrt worre. Zwüsche 1989 und 1992 hät mer no mol neui Schyn druckt, wyl sälli fälschigssicherer gsi sin.

### 1990 bis 2002
Mit de dütsche Währigsunion isch d D-Mark au in de DDR gültig worre. Die friehneri Währig, d DDR-Mark, wird abgschafft.

1999 ersetzt de Euro d D-Mark als Büechgeld, ab 2002 wird er d Währig vo de EU. D Banke dusche bis Änd Februar zum Wechselkurs 1 Euro = 1,95583 DM um, spöter sin sie nümmi dezüe verpflichtet. D Landeszentralbank duscht noch wie vor D-Mark gebührefrei um, datsächlig sin aber am 30.11.2005 immer no 15,05 Milliarde DM im Umlauf gsi; e kleine Deil devo wahrschínts z Osteuropa. Au im Einzelhandel isch d D-Mark immer no präsänt. So ka mer z. B. bi C&A sit Änd Novämber 2005 widder demit zahle.

## Münze

## Schyn

Sicherheitsmerkmol sin gsi:
* D Blindeschrift
* S spezielle Babyr
* De Hologrammstreife uff em 50er, 100er und 200er
* S Wasserzeiche

## Rechtligs
D Hoheit über d Banknote und d Festlegig vo de Umlaufmengi isch bi de Dytsche Bundesbank (Frankfurt am Main) gläge. D Münze werre aber vom Bundesfinanzministerium usege und d Ynahme falle sällem züe.

## Bilder vo allne Münze (jewyls letschti Úßgabe) und Schyn (Serie 4)

Datei:50-PF-Coin-German.jpg|50 Pfennig
Datei:1 mark brd 1967 retouched.jpg|1 Mark
Datei:50 DM Serie4 Vorderseite.jpg|50 DM


## Weblink
* Sammlerwert vo Münze nochschla
* Meh über d D-Mark
* Internetufftritt vo de Bundesbank

## Quelle
Schweizer Bobbahn

D **Schwyzer Bobbahn** isch e Achterbahn im Europa-Park z Ruescht. Si isch 1985 eröffnet worde und isch damals e richtigi Wältneuheit gsi. D'Wage vo dr Bahn fahre nit uf Schiine, sondern uf eme us Stahlrohr härgstellte künstliche Iiskanal. 
## Technischi Date
D *'Schwyzer Bobbahn* bsitzt fünf Züg. Jede Zug bsitzt sechs Wage und in jedem Wage hän zwo Persone Platz. Total hän in jedem Zug zwölf Persone Platz. Pro Stund bsueche ca. 1'220 Persone die Bahn. Si isch 487 Meter lang und erreicht e maximali Gschwindigkeit vo 50 km/h. D'Bahn isch am höchste Punkt öppe 19 Meter hoch und d Fahrzit duurt öppe 1 Minute und 45 Sekunde. Es git vier Brämse. Somit könne alli Züg glychzitig uf dr Strecki fahre. 

## Gschicht
D'Bahn isch 1985 eröffnet worde. 

## Fahrt
D'Stationsplattform vo dr Bahn bestoht useme originale Burehuus us Adelbode. S'Dach dervo isch mit ere 300 Tonne schwere Granitplatte überdeckt. Nochem Start zieht dr Kettelift dr Zug diräkt noch obe. Denn beschleunigt dr Zug uf ca. 50 km/h und fahrt dur e originals Schwyzerdorf us Holzhüser, wo aber erscht spöter errichtet worde isch.

## Weblink
*D'Schwyzer Bobbahn uf dr Parkwebsite
*E Video vo dr Schwyzer Bobbahn uf YouTube by E-Coasters
Atlantica SuperSplash

D**'Atlantica SuperSplash** isch e Wasserachterbahn im Europa-Park z Ruescht. Mit 30 Meter Höchi, isch si die vierthöchschti Achterbahn im Park. 

## Technischi Date
D'Bahn het sechs Wäge. Jede Wage het vier Reihe und in jedere Reihe, hän vier Persone Platz. Das sin pro Boot 16 Persone. 
D**Atlantica SuperSplash'' isch mit 30 Meter Höchi, die dritthöchschti Achterbahn im Europa-Park. Si bsitzt 2 Hügel (Drops) und cha e Gschwindigkeit vo 80 km/h erreiche. D'Schiine sin insgesamt 390 Meter lang und 4 Meter breit. Pro Stund bsueche ca. 1'400 Persone d Attraktion. 

== Gschicht ==
D**Atlantica SuperSplash* isch am 19. März 2005 zum 30. Jubiläum vom Europa-Park eröffnet worde und mit ire dr neui Themeberych *Portugal''. 

## Fahrt
Als erschtes zieht dr Kettelift s Boot noch ufe. Denn fahrt das uf e Drehschybe, wo s Boot um 90 Grad dreht. Noch däm Vorgang, fahrt dr Wage hinderschi 10 Meter derab und wider duruf. Denn fahrt dr Wage nomol in e Drehschybe, vo sich s Boot wider um die eigeni Achse dreht. Denn stürtzt dr Wage 30 Meter abe und wird vom Wasser vom künstliche See, wo sich unde befindet, abbrämst. Nochhär fahrt's denn wider in d'Station.

*D'Atlantica SuperSplash uf dr Parkwebsite
*E Video vo Atlantica SuperSplash uf YouTube by Oblivion100
Mundingen (Emmendingen)

**Mundingä** (amtlich *Mundingen*) isch ä Stadtdeil mit Ortschaftsverwaltung vun dä Stadt Ämmädingä im glichnamige Landkreis im ditsche Bundesland Bade-Wirtteberg.

## Geographi
Mundingä ligt nordweschdlich vun Ämmädingä. Mit knapp 2000 Iwohner isch Mundingä dä greschd igmeindet Stadtdeil vun Ämmädingä üsserhalb vun dä Kernstadt mit em greschde Bann. Im Nordoschde vun dä Mundinger Gmarkung het dä Bann üsserdämm e kleini Exklave im Wald, im Nordweschde ghere einigi Hiser vun Landeck zu Mundingä.

Im Weschde vum Bann fliesst d'Elz und verlaufe d'Rhidalbahn un d'B 3.

Mit Dänige zämme het Mundingä ä Bahnhof an dr Rhidalbahn. Uff dä Hechi vum Bahnhof direkt bi dä Imindung vun dä Mundinger Hauptschdross in d'B 3 isch sit ca. 2006 e neii Fuässgängerbrugg iber d'Elz uff Dänige errichtet worrä.

## Religion
Mundingä isch als markgräflich-badische Ort in dä Reformationszit evangelisch worre.

## Gschichdä
Mundinge isch's erschde Mol 1139 urkundlich erwähnt worrä, dä Wiiabau dann 1207, also isch in Mundingä dä Wiibau schu ibber 800 Johr Tradizion.

Erschdi Fundä vun menschliche Siedlungä sinn allerdings schu viil älder: 1979 het ma Tonschärbä un ä Pfeilschpitze gfundä wo ca. 4000 Johr ald gsi sin. Bi Schdrossäarbeidä isch ä Fridhof gfundä worre, wu ca. 1300 Johr ald isch (150 Gräber). 

## Vereinä
* D' äldäschdä Mundinger Verein isch dä Gsangverein (frijer dä Männergsangverein), dä isch schu 1848 grindät worrä. 
* Dann im Johr 1905 isch dä Müssigverein grindät worrä. 
* Middlerwilschd gibt's noch d' Feierwehr (grindät 1938) 
* Dä Haasäverein (Kleintierzuchtverein - grindät 1941) 
* Dä Sportverein (grindät 1950) 
* Dä Tennisclub (grindät 1979) 
* D' Landfrauäverein Mundingä (grindät 1988) 
* D' Nachschattenhexen Mundingen (grindät 1989) 
* Dä Volleyballverein (grindät 1989) 
* D' Mundinger Krütsköpf (grindät 1992) 

D' Mundinger Vereinä hän alli zämmä sid 2010 ä Solaranlag mit 23 kWp uff äm aldä Dreschischopf am laufä.

## Literatur
* Karin Werner: *Ortsfamilienbuch Mundingen 1640 - 1913 mit Niederemmendingen 1640 - 1806*. Lahr-Dinglingen: Interessengemeinschaft Badischer Ortssippenbücher 2014 (= Badische Ortssippenbücher 160)
* Festbuch *850 Jahre Mundingen* Herausgeber: Ortschaftsverwaltung Mundingen

## Weblink
Mundingen

S'git in dr Alemannia e paar Ortschafte, wo **Mundinge** (amtlich *Mundingen*) heisse:

* e Deilort vu dr Stadt Ehinge im Alb-Donä-Kreis in Bade-Württeberg, lueg Mundingen (Ehingen)
* e Deilort vu dr Stadt Emmendinge im glichnammige Landkreis in Bade-Württeberg, lueg Mundingen (Emmendingen)
Hittnau

**Hittnau** oder **Hittni** isch e Gmäind im Züri-Oberland, vom Pfäffikersee uus wiiter im Oschte. Zu Hittnau ghööred no d Wiiler Oberhittnau, Isike, Hasel, Tüürschtele, Schöönau und Hofhalde. Us Isike bi Hittnau chunnt de Mundartdichter Jakob Stutz.

## Geografii
Hittnau liit oberhalb vom Pfäffikersee a de Verbindigsstrass zwüschet em Glatttaal und em Töösstaal. De hööchscht Punkt vo de Gmeind isch de Stoffel mit 928&nbsp;m&nbsp;ü.&nbsp;M., de tüffscht Punkt hät d Gmäind bim Tobelweier uf 604&nbsp;m&nbsp;ü.&nbsp;M. Vo de Gmäindsflächi tiened 50,3 % de Landwirtschaft, uf 37,2 % wachst Wald, 4,2 % sind Vercheersflächi und 7,6 % Siedligspiet, 0,4% sind Gwässer.
 
## Bevölcherig
### Iiwoner

Der Ussländeraatäil liit bi 7,7 % (Stand 2011).

### Religioon
52,5 % vo den Iiwoner sind evangeelisch-refermiert, 19,7 % sind röömisch-katolisch (Stand 2011).

### Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Hittnau ghöört zur Zürioberländer Mundaart.

## Wappe
Blasonierig
: *Vo Schwarz und Silber gständeret und e goldene Balke, wo mit eme schwarze Adler belegt isch*

## Gschicht
S Piet vo Hittnau isch vo den Alemane bisidlet woorde. Ane 905 wèèrded s eerscht Mool e Räie vo Wiiler uufzelt: *Hittenouva, Isencrimenswilare, Skonunouvo*. Im Mittelalter hät s zu de Herrschaft Chibuurg ghört. D Burg Werdegg bi Tüürschtele isch im 12. Joorhundert poue woorde. Die isch aber im Alte Zürichrieg ane 1444 gschlisse woorde und tienet sit doo as Stäibruch. Ane 1707 isch Hittnau en äigni Gmäind woorde und hät agfangen e Chile boue, wo scho s Joor drufabe fèrtig gsii isch. Im 18. Joorhundert hät sich e Bauelen entwicklet.

## Politik
Gmäindspresidänt isch de Christoph Hitz (Stand 2019).

## Wirtschaft
D Aarbetsloosigkäit isch im Joor 2010 bi 1,7 % gläge.

## Lüt
* Jakob Stutz (* 1801 z Isike; † 1877 z Bettschwiil bi Bäretschwiil), Schriftsteller und «Volchsdichter»
* Ernst Tappolet (* 1870 z Hittnau; † 1939 z Basel), Romanischt a der Universitet Basel und Mitgründer vom *[[Glossaire des patois de la Suisse romande]]*

## Bilder

Datei:Hittnau Kirche 1.JPG|di refermierti Chile vo 1708
Datei:Hittnau Alte Spinnerei.JPG|Emaligi Wäberei und Spinerei Stutz
Datei:Hittnau Wohnfabrik Luppmen.JPG|Wohnfabrik Luppme
Datei:Hittnau Mühle Balchenstahl 1.JPG|Müli Balchischtaal
Datei:Hittnau Isikon 2.JPG|Isike
Datei:Jakob-Stutz-Huus.JPG|s Huus z Isike, wo de Jakob Stutz uf d Wält choo isch
Datei:Hittnau-Dürstelen.JPG|Tüürschtele
Datei:Hittnau-Hasel.JPG|Hasel
Datei:Hittnau-Schönau 3.JPG|d Schöönau
Datei:Hittnau Werdegg.JPG|de Hoger vo der eemoolige Burg Werdegg
Datei:Hittnau Stoffel.JPG|Hittnau, im Hindergrund de Stoffel (928&nbsp;m)


## Literatuur
* 
* Martin Leonhard, Peter Niederhäuser, Markus Stromer: *Hittnau: Geschichte und Geschichten aus 1100 Jahren*. Chronos, Zürich 2005, ISBN 3-0340-0754-X.
* Hans Martin Gubler: *Die Kunstdenkmäler des Kanton Zürich Band 3: Die Bezirke Pfäffikon und Uster.* Ug. vo de Gesellschaft für Schwiizerischi Kunstgschicht GSK. Bern 1978 (Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 66). ISBN 3-7643-0991-1, S.&nbsp;268–281.

## Weblink

* Offizielli Websiite vo de Gmäind Hittni
* Statistischi Daate vom Kantoon zur Gmäind Hittni

## Fuessnote
Maleck

**Maleck** isch e Ortsdeil vu dr Stadt Emmedinge im glichnammige Landkreis vum ditsche Bundesland Bade-Württeberg. Die früeher selbständig Gmei isch am 01. August 1971 uf Emmedinge igmeindet worre.

## Geographi
S'Dorf lit in dr Vorbergzone vum middlere Schwarzwald guet 3 km Luftlinie öschtlich vu dr Emmedinger Innestadt un 15 km nördlich vum Friburger Stadtzentrum in ca. 280 m Höchi.

Mit ere Flächi vu 2,35 km² isch dr Ort relativ klei. Zue Maleck ghöre au die hauptsächlich us Asammlunge vu Burehöfe bestehende Ortsdeile *Am Laberberg, Uffem Buck, Brandel, Hinderi Zeismatte* un *Vorderi Zeismatte*. 

Im Süde vu dr Gmarkung lit am *Malecker Buck* dr *Malecker Vulkanschlot*. Er isch dr Iberrescht vu eme vor ca. 50 Millione Johr aktive Vulkan.

## Bevölkerung
Mit 435 Iwohner isch Maleck dr kleinscht früeher selbständig Stadtteil vu Emmedinge.

## Gschicht
S'Dorf isch wohl im 10. bis 12. Johrhundert as e Rodungssidlung entstande. Um 1330 wird „Malnegge“ im *Tennenbacher Güeterbuch* vum umiddelbar nördlich glägene Kloschter Tennenbach erschtmols erwähnt. D'Zeismatte isch scho um 1094 s'erschtmol schriftlich bekundet.
Dr Ort het scho früeh zum badische Herrschaftsgebiet ghert un isch in dr Reformation evangelisch worre.

## Quelle
* Statistischs Landesamt Bade-Württeberg
* Stadt Emmedinge
Zürcher Weinland

S **Zürcher Wyland** isch de nördlich Tail vom Schwiizer Kantoo Züri. So haisse tuets, well bis hüt no de Wii e wichtigs Erzügnis i däre Regioo isch.

## Geografii
S Wyland litt zwüschet em Rhii und de Tuur und grenzt im Oste as Tuurgi. Im Südweste goots öber d Tuur uus bis an Iirchel ane.

Die wichtigste Wiidörfer sind Stamme, Benke, Tachse, Uewise und Chliiandelfinge. De Wiibau werd dur s mildi und sunige Klima bigünstigt.

Im Wyland liget au historischi Baute, wie s Schloss Lauffe am Rhiifall und s Chloster Rhiinau.

De Tielekt vom Wyland ghört zu de Ostschwiizertielekt und underschaidet sich dütli vom Züritütsch.

## Weblink

* Chartene vo de Wygebiet im Wyland uf weinlandwein.ch
Bickensohl

**Bickisohl** (amtlich *Bickensohl*) isch e im Kaiserstüehl in Südweschtditschland gläges, zue dr Stadt Vogtsburg ghörigs glei Winzerdorf mit ca. 400 Seele.

Dr Ort het sich mit dr andere sechs Gmeine vum zentrale Kaiserstüehl am 1. Jänner 1975 zue dr Stadt Vogtsburg zämmegschlosse. 

Dr Ort lit am Eschbach im Süde vu dr Gsamtgmei Vogtsburg im e Sidedal, wo zum guet 1,5 km nördlich glägene Oberberge goht. Dr Ort isch vu Räbberge umgäbe un het aber au Wald, in dr Hauptsach zum Hauptgipfel vum Kaiserstüehl, em 557 m hoche Dotekopf, hi.

Im Ort hets emol d Burg Bickesohl gee.
Grabhügelnekropole Illnau

D **Grabhügelnekropole Chripflibuck** isch e Gruppe vo sibe früemittelalterliche Grabhügel. Si lit i de Gmaind Illau-Efreetike im Kantoo Züri.

## Laag
Die sibe Graabhügel ufem Chripflibuck liget im Studebruneholz öber em Flüssli Chänt zwüschet de Dörfer Graafschtel und Ottike i de Gmaind Ilau-Efreetike im Zörcher Oberland. D Nekropole lit erhööt öber de alte Römerstrooss vo Wintertuur uf Chämpraate am Zörisee. A dere Strooss lit au s Römerkastell Irgehuuse.

## Greber
I de 2. Hälfti vom 7. Joorhundert het sich do e richi alemanischi Famili bigrabe loo. Die ältere Greber hend Bigoobe, wie Waffe und Schmuck. Well de Bruuch im uusgende 7. Jh. ufghört het, sind die jüngste drai Greber bigoobeloos. Öber jedem Graab isch en anderthalb Meter höche Hügel uufgschüttet wore. Di uuffälig Grabform zaigt, as die Mane und Fraue, wo sich do bigrabe loo hend, zum lokale alemanische Adel grechnet were chönt. Ahand vo de Datierige hend die sibe Tote zu drai Generatione im uusgende 7. Joorhundert ghöört.

## Beata-Landolt-Sippe
I de Joore vo 741 bis 747 het e riichi Famili vom Zürcher Oberland vill Landbsitz em Chlooster Sanggale vermacht, d Schenker sind d Beata und ere Maa, de Landold und spöter de Soo vo ene, de Landbert, wo nochem Tod vo sinene Eltere Mönch woren isch. Die Uurchunde sind zum Tail z Illau und zum Tail z Graafschtel underzaichnet wore. De letzt Ort isch au Grichtsort gsii. Us dem Grund werd vermuetet, as d Beata-Landold-Sippe zu de Nochkome vo de riiche Famili ghört, wo ai bis zwoo Generatione früener i de Grabhügelnekropole bigrabe woren isch.

## Weblink
* Foto vo de Grabhügel

## Büecher
* *Helvetia antiqua. Festschrift für Emil Vogt.* Züri 1966.
* *Geschichte des Kantons Zürich,* Bd. 1. Züri 1995. ISBN 3-85932-1587.
Kastell Irgenhausen

S **Kastell Iirgehuuse** isch e römisches Kastell bi Iirgehuuse i de Gmaind Pfäffike im Kantoo Zöri.

## Laag und Gschicht
S Kastell lit uf eme chliine Hügel grad öber em Pfäffikersee südlich vo Iirgehuuse a de alte Römerstroos vo Wintertuur uf Chämpraate am Zürisee. S Kastell isch dör de Chaiser Valentinian (364–375) baut wore, wo d Grenze am Rhii verstärche loo het. Früener isch am gliiche Platz e Guetshof gstande.

## Bischriib
S Kastell isch recht guet erhalte und messt öppe 60 uf 60 Meter. Es het i jedem Egge e Turm und ussert bi de Ostmuur, wo de Iigang gsii isch, je en Mittelturm.

## Name
De antik Name vom Kastell isch nöd öberliferet, doch werd de Ort Iirgehuuse inere Uurchund usem Joor 811 *Camputuna sive Irincheshusa* gnennt. Drum werd vermuetet, ass s Kastell *Cambodunum ghaisse het. Hüt haisst e Dorf drai Kilometer südlich vom Kastell no Chämte.

## Weblink

* 

## Büecher
* Ernst Meyer: *Das römische Kastell Irgenhausen*; Basel 1969.
Bischoffingen

**Bischeffinge** (amtlich *Bischoffingen*) isch e im nordweschtliche, zentrale Kaiserstüehl in Südweschtditschland gläges, zue dr Stadt Vogtsburg ghörigs Winzerdorf mit 670 Seele.

Dr Ort het sich mit dr andere sechs Gmeine vum zentrale Kaiserstüehl am 1. Jänner 1975 zue dr Stadt Vogtsburg zämmegschlosse. 

Dr Ort lit 1,7 km nördlich vo Oberrothwil un het zämme mit Burge e Haldepunkt an dr weschtliche Kaiserstuehlbahn.

Mit ca. 234 Hektar macht d Räbflächi uffem Bischeffinger Bann guet e Sechstel vu dr Räbe vu dr Gsamtgmei us.

Bischeffinge isch erschtmols anno 1010 as e Gschenk an dr Bischof z Basel schriftlich erwähnt. Doher leitet sich au dr Ortsnamme ab. 

In dr Nechi vum Ort stoht d Burg Bischeffinge.
Rührberg

**Rührberg** isch de Name vo däne geografische Objekt z Bade-Würtebärg:
* Rührberg (Grenzach-Wyhlen), en Ortstail vo de Gmaind Grenzach-Wyhle im Landchrais Lörrach
* Rührberg (Grenzach-Wyhlen), en 518 m höche Bärg im Gränzgebiet vo Badisch-Rhyfälde und Grenzach-Wyhle, wo zum Dinkelbärg ghört
* *Sender Rührberg*, en Hörfunksändemascht uf em Rührberg norweschtlich vo Herte
* Rührberg (Korntal-Münchingen), en Ortstail vo de Stadt Chorntal-Münchinge im Landchrais Ludwigsburg
Burkheim am Kaiserstuhl

**Burge** (amtlich *Burkheim*) isch e im weschtlich vum zentrale Kaiserstüehl in Südweschtditschland gläges, zue dr Stadt Vogtsburg ghörigs klei Städtli mit guet 1000 Iwohner.

Dr Ort het sich mit dr andere sechs Gmeine vum zentrale Kaiserstüehl am 01. Jänner 1975 zue dr Stadt Vogtsburg zämmegschlosse un in sälle Zämmeschluss s'Stadträcht ibrocht. 

Dr Ort lit 2,5 km nordweschtlich vo Oberrothwil un 1,4 km öschtlich vum Rhi. Burge het zämme mit Bischeffige e Haldepunkt an dr weschtliche Kaiserstuehlbahn.

Mit ca. 137 Hektar macht d'Räbflächi uffem Burgemer Bann guet 10% vu dr Räbe vu dr Gsamtgmei us.

Burge isch erschtmols anno 762 erwähnt un um 1330 zuer Stadt erhobe worre. Dr Ort het sich aber, wohl wil er an keinem Verkehrsknote lit, nie zue ere grosse Asidlig entwicklet. S'Ortsbild wir beherrschtr vu dr Burgruine vum Neje Schloss (menkmol au Schwendi-Schloss gnennt).

Burge isch bekannt fier sin am Rhi glägene Baggersee mit schönem Sandstrand.
Oberbergen

**Oberbärge** (amtlich *Oberbergen*) isch e Winzerdorf im Kaiserstüehl in Südweschtditschland, wo zue dr Stadt Vogtsburg ghört un ca. 1000 Iwohner het.

Zue Oberbärge ghört au dr Wiler (Alt-)Vogtsburg.

Dr Ort het sich mit dr andere sechs Gmeine vum zentrale Kaiserstüehl am 01. Jänner 1975 zue dr Stadt Vogtsburg zämmegschlosse. 

S Dorf lit im Zentrum vum Kaiserstüehl im Dal vum Krottebach un isch e bekannte Wibauort mit 233 ha Räbflächi mit dr Lag *Bassg(e)ige*.

Numme ei Kilometer weschtlich vu Oberbärge lit Oberrothwil, 1,2 km öschtlich Schälinge un 2 km südöschtlich. Uf Norde goht d Stross iber dr Nordkamm vum Kaiserstüehl uf Kiechlinsbärge ab. Im Süde lit dr Hauptgipfel vum Kaiserstüehl, dr 557 m hoch Dotekopf.

## (Alt-)Vogtsburg
Alt-Vogtsburg lit südöschtlich vu Oberbärge an dr Passstross (L115) uf Betzige. Dr klei Wiler het dr 1975 zämmegschlossene Gsamtgmei Vogtsburg dr Namme gä.

S Dörfli lit uf  in guet 320 m Höchi.
Schelingen

**Schälinge** (amtlich *Schelingen*) isch e glei Winzerdorf im Kaiserstüehl in Südweschtditschland, wo zue dr Stadt Vogtsburg ghört un ca. 330 Iwohner het.

Dr Ort het sich mit dr andere sechs Gmeine vum zentrale Kaiserstüehl am 01. Jänner 1975 zue dr Stadt Vogtsburg zämmegschlosse. 

Dr Ort lit am End vum Krottebachdal im Oschte vum zentrale Kaiserstüehl, guet 1,2 km vum weschtlich glägene Oberbärge äwägg. Iber dr Hauptkamm vum Kaiserstüehl verlauft e Kreisstross ins öschtlich im Landkreis Emmedinge gläge, 5 km entfernt Bahlinge.

D Räbflächi vu Schälinge betrait numme 61 ha. Uffem 435 m hoche, südlich glägene Badberg isch e 42 ha grosses Naturschutzgebiet.
Vangionen

D **Vangione** (lat. *Vangiones*; [) sind e germanische Stamm im hüttige Rhiihesse i de Rhiiebini gsii. Si hend im Rhiichnüü gegenöber vo Mogontiacum (hüt: Mainz) glebt und eri Noochbuure sind d Treverer, d Mediomatriker und im Süüde d Nemeter gsii. De Name isch Germanisch und bidütet »Feldlüt« (got. waggs; an. vangr »Wise, Feld, Flur«).

## Gschicht
D Vangione sind im Joor 71 v.&nbsp;Chr. zäme mit de Nemeter und de Triboker und andere Stämm mit em Ariovist öber de Rhii choo und i Gallie iigfale. Ahand vo de Archäologii hend si aber erst i de erst Hälfti vom 1. Jh.n.&nbsp;Chr. Land vo de Mediomatriker westlich vom Rhii iignoo. Ere Vorot isch Borbetomagus (hüt: Worms) gsii. 

Si hend im Joor 50 n.&nbsp;Chr. a de Römer im Chrieg gege d Chatte ghulfe. Ane 70 n.&nbsp;Chr. hend sich am Uufstand vo de Treverer bitailiget, sind aber glii zu de Römer öbertrete.

Nochdem i de Silvesternacht vom Joor 406 Germane bi Mainz öber de zuegfrorni Rhii i Gallie igfale sind, hend sich d Burgunder im Piet vo de Vangione niderloo und Worms isch - wenigstens noch de Heldesaag - d Königsstadt wore. Noch de Umsidlig vo de Burgunder ane 443 hend Rhiifranke s Wormserfeld iignoo.

## Kultur
D Vangione hend früe di gallorömischi Kultur aagnoo. Wie d Treverer hend si de *Mars [[Loucetius]]* (gall. »Lüüchter«) und d *Victoria [[Nemetona]]* (gall. »die vom Hailige Hain«) vereert und för da Götterpaar e Tempel z Chlii-Winternheim ghaa. Zwoo Inschrifte sind em *Mercurius [[Teutates#Mercurius Toutenus|Toutenus]]* gwidmet.

## Quelle
* Julius Cäsar: *Gallische Chrieg* 1,51
* Cornelius Tacitus: *Annale* 12,27,2; *Historie* 4,70

## Büecher
* *Der Neue Pauly*, Bd.12/1 : »Vangiones«
Triboker

D **Triboker** (lat. *Triboci*; ) sind e germanische Stamm im Elsiss  gsii. Im Süüde hend si a d Rauraker, im Weste a Mediomatriker und im Norde a Nemeter grenzt. Di östlich Grenze het de Rhii bildet.

## Gschicht
D Triboker sind im Joor 71 v.&nbsp;Chr. zäme mit de Nemeter und de Vangione und andere Stämm mit em Ariovist öber de Rhii choo und i Gallie iigfale. Ahand vo de Archäologii hend si aber erst i de erst Hälfti vom 1. Jh.n.&nbsp;Chr. Land vo de Mediomatriker westlich vom Rhii iignoo. Eri wichtigste Stedt sind Brocomagus (hüt: Brumath) und Argentorate (hüt: Stroosburi) gsii. 

Ane 70 n.&nbsp;Chr. hend si sich am Uufstand vo de Treverer bitailiget. Nochdem d Alemane de Limes broche hend und d Decumates agri bsetzt hend, sind die immer wider is Piet vo de Triboker iigfale. Abem 5. Joorhundert hend den d Alemane feste Woonsitz im Piet vo de Triboker gnoo.

## Kultur
Im Gegesatz zu de Nemeter und de Vangione hend si sich nöd so starch a di gallorömischi Kultur aapasst und hend sich drum no lang vo de andere Stemm um si ume underschide. Bsundrigs Biwaffnig isch lang typisch germanisch blibe. Au i de Religion hend si sich underschide. Si sind Veezüchter und Ackerbuure gsii und i de Vogese hend si Staibrüch ghaa und Ise abbaut.

## Quelle
* Julius Cäsar: *Gallische Chrieg* 1,51
* Cornelius Tacitus: *Historie* 4,70

## Büecher
* *Der Neue Pauly*, Bd.12/1 : »Triboci«
Nemeter

D **Nemeter** (lat. *Nemetes*; ) sind e germanische Stamm i de Pfalz i de Rhiiebini gsii. Si hend südlich vo de Vangione, östlich vo de Mediomatriker und nördlich vo de Triboker gwont. Im Oste het de Rhii d Grenze bildet.

## Name
De Name vom Volch isch Gallisch und bidütet »die vom Hailige Hain« (gall. *nemeton*; altsächs.: *nimidas*; lat. *nemus* »hailige Hain«).

## Gschicht
D Nemeter sind im Joor 71 v.&nbsp;Chr. zäme mit de Triboker und de Vangione und andere Stämm mit em Ariovist öber de Rhii choo und i Gallie iigfale. Ahand vo de Archäologii hend si aber erst i de erst Hälfti vom 1. Jh.n.&nbsp;Chr. Land vo de Mediomatriker westlich vom Rhii iignoo. Ere Vorot isch Noviomagus Nemetum (hüt: Speyer) gsii. 

Si hend im Joor 50 n.&nbsp;Chr. a de Römer im Chrieg gege d Chatte ghulfe und nöd am Uufstand vo de Treverer vom Joor 70 tailgnoo. Nochdem d Alemane de Limes broche hend und d Decumates agri bsetzt hend, sind die immer wider is Piet vo de Nemeter iigfale.

## Kultur
Uursprüngli e germanisches Volch, hend si früe di galloromanischi Kultur agnoo und hend sich nöme gross vo de binochbuurte gallische Stemm underschide. Nebet de Veezucht und em Ackerbau hend si au vom Töpfere glebt.

## Quelle
* Julius Cäsar: *Gallische Chrieg* 1,51
* Cornelius Tacitus: *Annale* 12,27,2

## Büecher
* *Der Neue Pauly*, Bd.8: »Nemetes«
Danuvius

**Danuvius** isch de latinisch Name vom Fluss Donau, wo under dem Name meermols i römerzitlichi Inschrifte as Gott agruefe werd.

## Inschrifte

Entlang vo de Donau sind meriri römerzittlichi Inschrifte gfunde wore, wo de *Danuvius* as Gott arüefet. Vo de obere Donau sind zwee Staialtöör gfunde wore, i aim werd de Flussgott zäme mitem römische Göttervater Jupiter aagruefe. Zwoo Inschrifte stamet us Budapest und e Inschrift vo Osijek a de Drau rüeft de Danuvius zäme mitem Flussgott Dravus aa.

## Grieche, Daker, Gote
D Donau, wo im Underlauf Hister oder Istros ghaisse het, isch a de alte Grieche scho früe bikannt gsii und i de Theogonii vom Hesiod isch de *Istros* de Soo vom Okeanos und de Tethys. D Daker, wo im hütige Rumänie a de Donau gwont hend, hend bim *Hister* gschwore. S gliiche gelt för d Gote, wo de *Danuvius* (got. Δούναβις = *Donaws) au as Rächer aagruefe hend und de gotischi Feldherr Gaina het sogär Römer em Fluss gopferet.

## Quelle


## Büecher
* Garrett S. Olmsted: *The Gods of the Celts and the Indo-Europeans*, Innsbruck 1994. ISBN 3-85124-173-8
* Herwig Wolfram: *Die Goten*, Münche 1990 (3. Uuflaag). ISBN 3-406-33733-3

## Lueg au
* Rhenus
Grissheim

**Grisse** (amtlich *Grißheim*) isch es Dorf, wo sit em 1. Jänner 1974 politisch zue dr Stadt Neiburg am Rhi ghört. Es het knapp 1400 Iwohner und ligt im bade-württebergische Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald.

## Alemannisch
Grisse ghört ursprünglich zum hochalemannische Dialektgebiet.

## Politik
Grisse het e eigene Ortschaftsrot mit eme Ortsvorsteher.

## Weblink
* Internetuftritt vu dr Stadt Neuenburg
Turmschädel

De **Turmschädel** isch e beabsichtigti Deformation vom Schädel us Prestige und Schööhaitsideal. De Bruuch isch vo germanische Stämm im 4. Joorhundert vo de Hunne öbernoo wore und isch au in Mittel- und Südamerika usgüebt worde.

## Vorchoo bi de Germane
D Sitte vo de Turmschädel werd zerstmol vom griechische Arzt Hippokrates (um 400 v.&nbsp;Chr.) gnau bischribe. I sim Buech »Öber d Umwelt« (*De aere, aquis, locis*) stoot, as gwüssi Völker am Schwarze Meer, langi Chöpf för vorneemer haltet. Drum tüend si a de Chindli, solang dene sin Schädel no formbar isch, de Chopf mit Händ, Bandage und andere Hilfsmittel zwinge, aser i d Länig wachsi.

Die Sitte isch denn offesichtlich mit de Hunne, wo ane 375 i Europa igfale sind, zu de Germane choo, und isch vo Stämm, wo a de Donau gwont hend öbernoo wore. D Verbraitig goot entlang a de Donau, wo under anderm Gepide und Langobarde gsidlet hend, bis uf d Höchi vo Ingolstadt und Münche, wo Bajuware ghuuset hend. Bsunders vill stammet us Mähre. Nordwestlich devo isch d Sitte z Böhme und bi de Thüringer verbraitet gsii und bi de Burgunder zwüschet em undere Main und em Odewald. Die hend denn de Bruuch an Gemfersee broocht, wo recht vill Fridhöf mit Trumschädel entdeckt wore sind. D Franke und d Alemane, wo sich erfolgriich gege d Hune hend chöne were, hend de Bruuch nöd agnoo, abgsie vo verainzelte Fäll (Wãẽgaade, Hoidna, Kirche, Heidelberg). Spötistens im früene 6. Joorhundert isch die Sitte wider verschwunde. Die maiste Turmschädel ghöret zu Fraue, Mane mit Turmschädel sind eener selte gsii.
Rosmerta

D **Rosmerta** isch e Göttin vo de Kelte, wo im östliche Gallie vorchunnt, bsundrigs bi de Lingone und Treverer.

## Vereerig
D Rosmerta werd zäme mitem gallische »Merkur« verert. Dargstellt werd si mitere Opferschale und emene Füllhorn, mengisch trait si au d Zaiche vom Merkur, de Caduceus oder de Geldbüütel. D Ikonographi zaigt dütli, as d Rosmerta d Göttin vom Riichtum isch.

E gallischi Inschrift ufere Schüssle luutet: E... IEVRI RIGANI ROSMERTIAC *»E... het gstiftet a de Rigana und Rosmerta«*.

## Atesmerta und Atesmerius
De Name Rosmerta isch Gallisch und bidütet »Grossi Schützeri«. En Inschrift us Le Corgebin nennt d Göttin *Atesmerta* »Starchi Schützeri« und en Inschrif us Meaux chennt de Gott Atesmerius. Well en Inschrift us Poitiers em MECVRIO ADSMERIO gwidmet isch, cha agnoo werde, as d Atesmerta und d Rosmerta identisch sind.

## Cantismerta
En Inschrift us Lens im Wallis isch a de CANTISMERTA gwidmet, doch cha nünt öber die Göttin gsait werde.

## Harry Potter
Bim Harry Potter chunnt e *Madame Rosmerta* vor.

## Quelle


## Link
 E Bild mit Inschrift vom Mercurius und de Rosmerta.

## Büecher
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994. ISBN 3-520-46601-5
* Jan de Vries: *Keltische Religion*. Bern 2006, ISBN 3-905581-20-5
Taranis

De **Taranis** isch de Donnergott vo de Kelte gsii. Anderi Näme vonem sind *Tanarus*, *Taranucus* und *Taranucnus*. Er isch mitem römische Gott Iuppiter gliichgsetzt wore.

## Vereerig
De römischi Dichter M. Annaeus Lucanus (39-65) het gschribe, as di gallische Götter Teutates, Esus und Taranis mit grässliche Bluetopfer vereert werded. Antiki Kommentatore hend da erörteret: *»De Taranis Dis Pater werd vonene ase besänftigt: Imene hölzige Trog werdet Mensche verbrennt. Anderi aber seget da ... De Füerer vo de Chrieger und vo de himmlische Götter isch de Taranis Iuppiter, wo früener mit Menscheschädel besänftigt worden isch, hüt aber au am Vee Froid het.«*.

I Inschrifte isch de Taranis nu wenig bizügt. Us Britannie stammt en Inschrift an IOM TANARO. E gallischi Inschrift mit griechische Buechstabe us Südfrankriich nenet de TAPANOOY. Degege het de Donnergott i de Provinze Germania superior und Pannonia de Name Taranucnus oder Taranucus.

Dargstellt werd de Taranis as e bärtige Maa miteme Rad, so au ufem Chessel von Gundestrup.

## Name
De Name Taranis bidütet »Donner« (air.: torann, kymr. taran) und werd as Umstellig vo älterem Tanarus aglueget, zu , wa zu , an. Þórr und ahd. Donar woren isch. Im Keltische cha de Name Taranus oder Taranis luute und chunnt au as Manename vor. Taranuc(n)us isch en Erwiiterig vom Name.

## Quelle


## Büecher
* Bernhard Maier: *Die Religion der Kelten. Götter*; Münche 2001. ISBN 3-406-48234-1
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuggart 1994. ISBN 3-520-46601-5
* Jan de Vries: *Keltische Religion*. Bern 2006, ISBN 3-905581-20-5
Schönbächler

**Schönbächler** isch de Name vo de folgende Persone:

* Marco Schönbächler (* 1990), schwiizer Fuessballspieler
* Patrick Schönbächler (* 1968), schwiizer Politiker und Jurist
Marco Schönbächler

De **Marco Schönbächler** (* 11. Januar 1990 isch en Schwiizer Fuessballschpiiler.

De Stürmer chunnt uus de Nachwuchsabteilig vom FCZ.
Syt em Rückrundestart vo de Saison 2006/07, hät er duurend Churziisätz i de Super League. Er hät au a Spiil für d' U17-Nationalmannschaft teilgnah. Im März 2007 hät er sin Vertrag bim FC Züri bis zum 30. Juni 2010 verlängert. 

Am 9. Mai 2007 hät de talentierti Urdorfer sis erschte Superleague-Goal für de FC Züri im Meischterschaftsspiil gäge de FC Aarau gschosse.

Am 24. Mai 2007 hät de erscht 17-jährigi Stürmer sin erschte Meischtertitel mit em FC Züri gfiiret.  Nachme 2:0 Sieg gäge em Stadtrivale Grasshopper Züri händ sie de 11. Meischtertitel chönne gwünne. 
 

## Karriere
* Schwiiz FC Urdorf
* Schwiiz FC Zürich
* Schwiiz U-17-Nationalmannschaft

## Weblinks
* uuf dütsch Portrait von Marco Schönbächler
Communauté de communes de la Vallée de Munster

D'r **Kommünalferband vom Menschderdal** (frz. *Communauté de communes de la Vallée de Munster*) esch a interkommünali Interessengmeinschaft nooch d'r Art vo d'r Communauté de communes (wörtl. *Gmeinschaft vo Gmeinde*) im Mínschterdal in dr elsässische Vogese 15 km weschtlich vo Colmer. Sie hat ehra Höiptsitz im Kantonshöiptort Menschder und besteht sider am Mai 1996.

S'Territorium un d'Metgledsgemeinde sen identisch mit am Kanton Menschder.

Uff are Fläche vo 195 km² läbe im Verband guet 16.000 Lit.

## Mitgleder
Dr Verband besteht us 16 Gmeinde mit em Höiptort Mínschter mit anno 1999 knapp 4900 Inwohner.

* Bräitebàch
* Eschbe im Dal
* Grischbe im Dal
* Gínschbe
* Hohrod
* Lütteba bi Mínschter
* Màtzeral
* Míttlach
* Mílbe
* **[[Münster im Elsass|Mínschter]]** 
* Sunderna
* Bad Sulzbach
* Sulzere
* Stooswihr
* Wasserburig
* Wihr ím Dal

## Weblink
* https://www.cc-vallee-munster.fr/

## Qualla
Vassocaletis

De **Vassocaletis** isch en Gott vo de Kelte gsii. Er isch mitem römische Mercurius glichgsetzt wore. De Gallisch Name bidütet: »Vasalleschützer«.

De Göttername isch nöd guet bilait. Grad ai Inschrift usem Piet vo de Treverer us Bitburg bi Trier isch em MERCVR VASSOCALETI gwidmet. De alemannisch König Chrocus het um 260 ume de Tempel vom *Vasso Galate* im Land vo de Arverner zerstört.

## Quelle


## Büecher
* Garrett S. Olmsted: *The gods of the Celts and the Indo-Europeans*, Innsbruck 1994. ISBN 3-85124-173-8
Corpus Inscriptionum Latinarum

S **Corpus Inscriptionum Latinarum**, churz: **CIL**, isch e Sammlig vo antike Inschrifte wo uf Latiinisch gschribe wore sind.

S Ziil vom CIL isch alli latinische Inschrifte, wo im Römische Riich gmacht wore sind, z erfasse. Es isch ane 1847 aagfange wore und werd ständig ernoieret. Bis jetzt sind s 17 Bänd. De Band  erfasst all Inschrifte us de Republikanische Zitt, d Bänd  bis  sind die chaiserzittlichi Inschrifte, gornnet noch Provinze (z. B. Band  för Gallie, Germania inferior und Germania superior). D Bänd  -  enthaltet spezielli Inschrifte, wie Mailestai oder Militärdiplom.

## Lueg au
* L’Année épigraphique

## Büecher
* *Corpus inscriptionum latinarum (CIL).* consilio et auctoritate Academiae Litterarum Regiae Borussicae editum. 17 Bd. de Gruyter, Berlin 1.1862 ff. (Reimer, Berlin 1862-1925).
* *Corpus inscriptionum Latinarum. Auctarium.* Series nova. Index numerorum. 2 u. 3 Bde. Walter De Gruyter, Berlin 2003. ISBN 3-11-017936-9, ISBN 3-11-015244-4

## Weblink
* Internetsiite vom ''CIL''
* Informatione vo de BBAW über s ''CIL''
* Kurze Gschicht vom ''CIL''
* Epigraphik-Datebank Clauss-Slaby
Esus

De **Esus** (au Hesus, Aesus) isch e Gott vo de Kelte gsii, wo mitem römische Gott Mercurius oder seltniger au mitem Mars glichgsetzt woren isch.

## Vereerig
De römischi Dichter M. Annaeus Lucanus (39-65) het gschribe, as di gallische Götter Teutates, Taranis und Esus mit grässliche Bluetopfer vereert werded. Antiki Kommentatore hend da erörteret: *»De Hesus Mars werd ase besänftigt: E Mensch werd anen Bomm ghänckt, bis ... sich sini Glider uflööset. ...  Si globet de Esus isch de Mercurius, well de vo de Händler vereert werd.«*.

De Gott werd ufem Nautepfiiler vo Paris as e bärtige Maa dargstellt, wo e Bomm umhaut. Öberem Relief stoot ESVS. S nöchst Relief zaigt en Stier mit drai Vögel voreme Bomm, dröber stoot TARVOS TRIGARANVS, wa Gallisch isch und »Stier drai Chranich« heisst.

Ufere Stele us Trier im Piet vo de Treverer isch de Esus nomol abbildet, wien er e Bomm umhackt. I de Äst hocket drai Chranich und en Stier. Die ander Site vo de Stele zaigt de römisch Mercurius, wo nume en Torques - de typisch gallischi Halsring - ahett und i de Händ de Caduceus und en Geldbüttel hebt. Nebet em isch d Göttin Rosmerta abbildet. Do zaigt sich dütli, de scho starch romanisierti Gott, wo aber dur de Torques as gallisch usgwise werd, nebetem rain gallische Mythos vom Bommfäller und em Stier und de drai Chranich. De Inhalt und d Bidütig vo dem Mythos sind aber nöd bikannt. De Religionsgschichtler Jan de Vries vermuetet en Zämehang mit de Hängiopfer, wo jo anen Bomm ghänckt wore sind.

Anderi epigraphischi Zügnis vom Esus sind all umstritte. Doch sind meriri Manenäme bikannt, wo de Name enthaltet: Esugenus und Esumopas, baid »Soo vom Esus« oder Esunertus »Esus-Chraft«.

## Name
De Name isch nöd klärt. Er bidütet velicht »Guete« (), aso äänlich wie de irisch Göttername Dagda »Guete Gott«. Anderi Düütige sind entweder »Herr« (vgl. lat. erus »Herr« 

## Büecher
* Bernhard Maier: *Die Religion der Kelten. Götter*; Münche 2001. ISBN 3-406-48234-1
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuggart 1994. ISBN 3-520-46601-5
* Jan de Vries: *Keltische Religion*. Bern 2006, ISBN 3-905581-20-5
Teutates

De **Teutates** isch en Gott vo de Kelte gsii. Er werd i de Regle mitem römische Mars gliichgsetzt.

## Vereerig
De römischi Dichter M. Annaeus Lucanus (39-65) het gschribe, as di gallische Götter Teutates, Taranis und Esus mit grässliche Bluetopfer vereert werded. Antiki Kommentatore hend da erörteret: *»De Teutates Mercurius werd vo de Gallier ase besänftigt: Inen vole Chessel werd e Mensch chopffora gsteckt, bis er verstickt. ... Anderi aber seget da: De Teutates Mars werd mit schrecklichem Bluet besänftigt, well d Chämpf uf Iigebig vo dem Gott gfüert werdet, oder well d Gallier halt scho vo früener her gwonet gsii sind, Mensche z opfere.«*.

Ufem Chessel vo Gundestrup werd en Gott, wol de Teutates, abbildet, wo en Mensch chopfforaa ine Chübel steckt.

## Inschrifte
I Inschrifte werd de Teutates meermools gnennt, wobi verschidnigi Namesforme und Gliichsetzige mit römische Götter vorchömet. Trotz de äänliche Näme, sind die vier Götter nöd mitenand identisch.

### Mars Toutates
Zwo Inschrifte vo Britannie nenet de Mars Toutates. En Inschrift us Seckau i de Steiermark nennt grad e ganzi Raije vo Binäme: MARTI LATOBIO MARMOGIO TOVTATI SINATI MOGENIO und en Inschrift us Rom nennt en TOVTATI MEDVRINI. En Inschrift us de Provinz Dacia nennt schliessli no de Mars Toutaticus. De Name werd as »Volkvater« düütet (

## Büecher
* Bernhard Maier: *Die Religion der Kelten. Götter*; Münche 2001. ISBN 3-406-48234-1
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuggart 1994. ISBN 3-520-46601-5
* Jan de Vries: *Keltische Religion*. Bern 2006, ISBN 3-905581-20-5
Aventia

D **Aventia** isch d Quellgöttin vo de helvetische Stadt Aventicum gsii. S werd vermuetet, as d Quele Buydère/Buderou bim Dörfli Donatyre östlich vo Avenches, wo früener as hailchreftig ggulte het, a de Aventia hailig gsii isch. De Name cha uf  (lettisch *avuots*) zruggfüert were.

## Quelle
*  –  –  – 
* unsicher: 

## Büecher
Felix Stähelin: *Die Schweiz in Römischer Zeit.* Basel 1932.
Sirona

D **Sirona** oder **Đirona** isch e Göttin vo de Kelte gsii, wo zäme mitem Apollo Grannus vereert woren isch.

## Name
De Name isch us älterem *Stirona entstande, wo im Gallische zu Sirona / Đirona / ĐĐirona / Thirona (wa öppe wie /tsiironaa/ usgsproche werd, mit Betoonig uf de erst Silbe) woren isch. I de Regle werd de Name mit »Grosse Stern« öbersetzt, zu , wa guet dezue passt, well de Apollo Grannus as Sunegott aaglueget werd, wa aber nöd völlig sicher isch. Well aber d Partneri vom Apollo Borvo de Name Damona »Chue« trait, isches guet mögli as Sirona »jungi Chue« bidütet. Dere Düütig wör o nöd widerspreche, as d Sirona ainisch mitere Moosichle uf de Stirn dargstellt werd, do die au stilisierti Chuehörner sii chönt.

## Vereerig
D Sirona werd recht hüüfig gnennt, i öppe 15 Inschrifte zäme mitem Apollo Grannus. Wie de werd si vor alem i de Nöchi vo Hailquele vereert. Dargstellt werd si mit Frücht, Chornääre oder mit ere Schlange, e Zaiche as si hailkundig isch. Die maiste Inschrifte stamet usem Piet vo de Treverer, d Vereerig goot aber vo de Bretagne bis uf Wien. Ai Inschrift stammt us Rom und aini us Chaiseraugst. 

## Quelle


## Büecher
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5

## Link
* de Sironatempel vo Hochscheid
* s Sironabad vo Nierstei
Grannus

De **Grannus** isch de Hailgott vo de Kelte, wo mitem römische Apollo gliichgsetzt woren isch. Sini Partneri isch d Göttin Sirona. Anderi Näme vom gallische Hailgott sind Belenus, Bormo und Toutiorix.

## Vereerig
De Grannus isch woll de keltischi Gott, wo die grööscht Verbraitig gfunde het. S Zentrum isch i de Provinze Germania inferior, Germania superior und Raetia gsii, bsunders z Faiminge a de Donau (Bayrisch Schwoobe) sind vill Inschrifte gfunde wore. Doch Widmige findet sich vo Schottland und Spanie bis uf Ephesos am Ägäische Meer. E Bronzechübel mitere Inschrift an Apollo Grannus stammt sogär useme schwedische Grabhügel. Inere Inschrift us Horburg het er de Biiname Mogounus »Jüngling«: APOLLINI GRANNO MOGOVNO und en Inschrift us Branges (Dép. Saône-et-Loire) isch em APOLLINI GRANNO AMARCOLITANO »Wiitsichtige« gwidmet.

De Grannus isch nöd nu vo Gallier vereert wore. Nochdem e paar Alemane mit gwüssne Zaubermitteli und Zaubersprüch de Chaiser Caracalla (211-217) chrank gmacht hend, het er vergebis de Apollon Grannus (Γράννος), de Asklepios und de Sarapis um Hailig bette.

De Gott werd vor alem a Hailbäder vereert und de Oort Aachen, wo haissi Quele us de Erde chömet, het früene *Aquae Granni* »Wasser vom Grannus« ghaisse. Nochem Gott haisst au de Ort Grand i de Vogese, wo drai Inschrifte an Grannus herchömet.

## Name
De gallischi Name Grannus werd maist as »Sune« (altir. grían »Sune«) dütet und de vo sinere Partneri Sirona as »Grosse Stern«. Doch isch en Ablaitig us  (kelt. *Grasnos) woorschiinlicher, do Hailbäder vo natürliche warme Quele gspise werdet. Im Altirische het sich den d Bidütig vo »warm« zu »Sune« verschobe.

## Quelle


## Büecher
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5
Damona

D **Damona** isch e Göttin vo de Kelte gsii. Si isch Partneri vom Hailgott Borvo. De Gallisch Name bidütet »Groossi Chue« (zu air. dam »Ochs«).

D Damona isch i de Orte Aquae Bormonis (hüt: Bourbon-Lancy; Dép. Saône-et-Loire) im Piet vo de Häduer und Bourbonne-les-Bains (Dép. Haute-Marne) im Piet vo de Lingone zäme mitem Apollo Bormo / Borvo vereert wore. Baid Ort sind nochem Gott Bormo binennt und hend haissi Quelle. Us Alesia stammt e Statue vo de Damona, wo si mitem Apollo Moritasgus zäme erschiint, emene Gott wo nume z Alesia gnennt werd.

D Damona und de Apollo Borvo sind nume ufeme chliine Piet verbraitet und si sind sicher e lokali Form vo de Sirona und em Apollo Grannus. Au s Götterpaar Bormanus und Bormana sind sicher e lokali Variante vo dem Paar.

## Quelle


## Büecher
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5
One Penny Black

Die erschti Briefmarke vo de Wält esch am 1. Mai in Grossbritannie entstande und esch bekannt worde als **One Penny Black** oder *Penny Black*, well de Nominalwert vor Marke ein Penny gsi esch und met schwarzer Farb druckt worde esch. Mer het si ab em 6.Mai chöne verwände.
D`Marke esch ned zähnt und sie zeigt s`Profil vo de Königin Victoria. Am obere Rand stoht *POSTAGE* ond am undere *ONE PENNY*. En Länderbezeichnig, wie das hüt üblech esch, esch ned verwändet worde wells net notwändig gsi esch do si die erschti gsi esch. Die Britische Marke hend au bis hüt e kei Ländername sondern nume s`Profil vom jewilige Oberhaupt. d`Buechstabe i de lingge und rächte Egge gäbet Position (Ziile/Spalte) vo de Briefmarke em Drockboge ah.

D`Iihfüerig vo Briefmarke esch Teil vo de Britische Postreform vom Rowland Hill gsi, wo s möglech gmacht het Briefe vom Absänder zahle z`loh. Dorch en Schatzamtswettbewerb vom Schatzamt vom Vereinte Königriech het mer sech Idee zur Gstaltig vo de Briefmarke erwartet.

Zum One Penny Black herzstelle het mer Stahlplatte verwändet wo met eme sogenannte *Tranfer Rollers* s`Motiv 240 mol öbertreit worde esch. Dorch d`unterschidlechi Behandlig vo dene Platte händ zwösche 9000 und 38 000 Böge met jedere vo de 11 Platte chöne drockt wärde. En Usnahm esch die erschti Platte gse, wo vor ihrere Härtig 17 000 Stögg und nach de Härtig nomol 30 000 Böge drockt worde send. Die letschti Platte wo esch verwändet worde, met de Nummer 11, esch für de Drock vo de Penny Red vorbereitet gsi. Wäge de Markeknapheit esch si denn aber für schwarz igsetzt wurde. För 700 Böge. Die Markene vo dere Blatte send also am sältenschte und au am wertvollschte.

Bi de Sammler esch die Marke säbschtverständlech sehr beliebt.

d`One-Penny-Black esch nor eis Johr brucht worde, bevor si vo de **Penny Red** ersetzt worde esch. Ursrünglech send d`Enwertige i rot gsi. Die roti farb het mer aber relativ guet chöne wegbutze, dorom het mer denn schwarzi Entwertige gnoh. Schwarz esch aber nume schwär z`erkenne gsi uf de Marke, so dass velli Lüüt probiert händ en Marke mehrmols z`benütze. Uf de Penny Red hingäge het mer Schwarz sehr dütlech gseh.
Belenus

De **Belenus** isch en Gott bi de Kelte gsii. Er isch mitem römische Apollo gliichgsetzt wore. Noch de Epona isch er die am maiste vo antike Autore gnennti keltischi Gotthait.

## Vereerig
De früechristlichi Schriftsteller Tertullian (um 200) schribt, as jedi Provinz iri aigni Gotthait hebi, z Noricum sais de Belenus. Us dere Provinz sind denn au e paar Inschrifte an Belenus gfunde wore. Er isch au i de norditalienische Provinz Venetia vereert wore, bsundrigs i de Umgebig vo de Stadt Aquileia, wie meriri Inschrifte bizüget. Ai Inschrift devo hend d Chaiser Diocletianus (284–305) und Maximianus (286–305) em BELENO gwidmet. Wo de Chaiser Maximinus (235–238) ane 238 d Stadt Aquileia bilageret het, hend sini Soldate gsie, wie de Belenus (Βέλεν) i de Loft ghulfe het d Stadt z vertaidige. 

De Belenus isch aber au im südliche Gallie vereert wore, wie e handvoll Inschrifte zaigt. De Dichter Ausonius (4.Jh.) verzellt zudem no vomene Tempel z Burdigala (hüt: Bordeaux). Allerdings ninnt d Forschig aa, as er de Name nume us poetische Gründ gweelt heb.

Öb de Belenus wie de Apollo Grannus und Bormo en Hailgott gsii isch, isch nöd gwüss. Deför sprecht aber di moderni Etymologie as »Quellgott« (

## Büecher
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5

## Lueg au
* Bormo
* Grannus
* Toutiorix
Cicollos

De **Cicollos** isch e Gott vo de Kelte gsii, wo vo de Lingone vereert woren isch. Er isch mitem römische Gott Mars glichgsetzt wore.

## Name
De Nominativ vom Gott luutet uf Gallisch *Cicollos* und de Dativ *Cicollui*. Well die letzt Form i Inschrifte vorchunnt, werd au de falsch Nominativ *Cicolluis bruucht. De gallisch Name bidütet »Muskelprotz« (zu kymr. cig, korn. cich »Fleisch« und ir. oll »gross«). Au anderi Dütige werdet diskutiert.

## Vereerig
De Mars Cicollos isch de Hoptgott vo de Lingone gsii, und isch im Hailigtum vo Mediolanum (hüt: Mâlain) vereert wore, zäme mit de Göttin Litavis oder de römische Chriegsgöttin Bellona. Au die beede Inschrifte us Dijon und Aignay-le-Duc liget im Piet vo de Lingone. Und en Inschrift us Xante, wo ebefalls em Cicollos gwidmet isch, het e Lingon gstiftet. Die anzig nöd lingonischi Inschrift stammt us Vindonissa. Do die Inschrift aber ufeme Blech abrocht isch, chönt si au spöter usem Piet vo de Lingone uf Vindonissa cho sii.

## Quelle


## Büecher
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5
Lingonen

D **Lingone** (lat. *Lingones*; ) sind en keltische Stamm gsii. De Name isch Gallisch und bidütet »Springer, Hüpfer«.

## Verbraitig
D Lingone hend a de obere *Matrona* (hüt: Marne) und am *Arar* (hüt: Saône) gsidlet. Ere Hoptort isch *Andemantunnum* (hüt: Langres) gsii, au *Dibio* (hüt: Dijon) het zu erem Piet ghört. Si hend a d Sequaner und d Senone grenzt.

## Gschicht
Im Gallische Chrieg sind d Lingone scho Verbündeti (*foederati*) vo de Römer gsii und hend drum nöd a de Chämpf tailgno. Ane 69 n.&nbsp;Chr. hend si s römische Bürgerecht öberchoo. Trotzdem hend si sich am Bataverufstand bitailigt. Zerst hend si zu de Provinz Belgica und spöter zu de Provinz Germania superior ghört. 

## Kult
S Stammhailigtum vo de Lingone mit Temple und eme Kulttheater isch bi de Stadt *Mediolanum* (hüt: Mâlain) gsii. Dai sind de Stammgott Cicollos zäme mit de Göttin Litavis vereert wore, aber au de Sucellus, d Epona und de Apollo mit de Thirona. Da Götterpaar isch underem Name Borvo und Damona im Hailbaad und Quellhailigtum vo Bourbonne-les-Bains vereert wore, wo 65 Grad haisses Wasser usem Bode sprudlet. E dritts grössers Hailigtum isch no bi de Stadt *Vertillum* (hüt: Vertalt) uusgrabe wore.

## Quelle


## Büecher
* *Der Neue Pauly* Bd. 7: Lingones