open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Internationale Filmfestspiele Berlin

Di **Internazionaale Filmfeschtspiil Berlin**, chuurz **Berlinale**, sin e Filmfeschtival, wu all Joor z Berlin stattfindet. Si zelle nääbe Cannes un Venedig zue dr wiichtigschte Filmfeschtival un gälte as ais vu dr wiichtigschte Eraignis vu dr Filmbranche wältwyt.

## Iberblick
D Film, wu im Wettbewäärb erfolgryych sin, wääre vun ere internazionaale Jury mit „Guldini Bääre“ un „Silbrigi Bääre“ uuszaichnet. Iiber 400 Film wääre in verschiidene Sekzioone bresäntiert. Mit iiber 325.000 verchaufte Yydrittschaarte un rund 490.000 Kinobsuecher insgsamt (mit dr akkreditierte Fachbsuecher) isch d Berlinale s greescht Publikumsfeschtival vu dr Wält. Rund 16.000 Fachbsuecher us 130 Länder nämen am Feschtival dail. Eppe 3.700 Schurnalischte us iiber 80 Länder briichte iber d Zyt vu dr Feschtspiil.
Zytglyych mit dr Berlinale findet dr European Film Market (EFM) statt. Dr EFM gheert zue dr internazionaal wiichtigschte Dräffe vu dr Filminduschtry un het si zue me grooße Määrt fir Produzänt*ine, Verleener*ner, Filmyychaifer*ne un Co-Produkzionsagänt*ine etabliert.

Grindet wooren isch d Berlinale anne 1951. Feschtivaldiräkter isch vu 2001 bis 2019 dr Dieter Kosslick gsii. Aktuäll wird s Feschtival vun ere Doppelspitz glaitet, dr Gschäftsfiereri Mariette Rissenbeek un em Chinschtlerische Laiter Carlo Chatrian.

Syter anne 2002 sin di Internazionaale Filmfeschtspiil Berlin e Gschäftsberaich vu dr *Kulturveranstaltungen des Bundes in Berlin GmbH*. Si cheme ne inschtituzionälli Feerderig iiber vu dr Beufdraite vu dr Bundesregierig fir Kultuur un Meedie.

## Literatur
* Peter Cowie: *Die Berlinale. Das Festival.* Bertz + Fischer, Berlin 2010, ISBN 978-3-86505-202-5.
* Matthias Greuling: *Cannes, Venedig, Berlin: Die großen Filmfestivals: ein Servicebuch für Filmer und Medienvertreter.* Norderstedt 2004.
* Jürgen Haase (Hrsg.): *Zwischen uns die Mauer. DEFA-Filme auf der Berlinale.* be.bra, Berlin 2010, ISBN 978-3-8148-0175-9.

## Weblink

* Offiziälli Websyte vu dr Berlinale
* 

## Fueßnote
Sidonia Klainguti

D **Sidonia Klainguti** (* 1978; vu Samedan un Poschiavo) isch e Schwyzer Romanischti un Mittelschuelleereri.

## Lääbe
Si isch e Doochter vum Schriftsteller Göri Klainguti un syre Frau Seraina geb. Famos. Si het no ne Schweschter, Rea Luisa. Iri Muetersproch isch Oberengadinisch (Putèr).

D Sidonia Klaingut het d Schuelen im Engadin bsuecht; vo iirere Matuurarbet am Gimnasium vo Samaade, wo si im romanische Dialäkt Vallader s Underengadiner Tal *[[Val d’Uina]]* beschrybt, isch dr gschichtlich Teil de grad i der rätoromanische Zytschrift Annalas da la Societad Retorumantscha abtrukt worde. Der Familie Famos isch e Teil vo der Alpsidlig *Uina Dadora,* was uf dütsch *Usser-Uina* heisst, und d Sidonia isch mit iirere Schwöschter vill dört obe gsi. Es git vo däm Tal, wo men derduur vo Sent übere Schlinigpass is Vintschgau übere goot, Urkunde sid em Mittelalter, wo d Maturandin gsamlet und usgwärtet het.

D Klainguti het denn an dr Universiteet Züri studiert un anne 2004 s Lizenziat mit dr Arbet «Uniteds linguisticas inventedas ed insolitas e lur funcziun litterara i’ls duos texts principels da Reto Caratsch» abgschlosse.

Zum 1. Juni 2005 het d Klainguti as wisseschaftligi Assischtänti bim Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) aagfange, ab em 1. April 2007 het si deert as as Redaktoori gschafft. Si het fir s DRG d Artikel *mantinadas* un d Strecki *marvegliun – maschina* (unter anderem d Artikel *marz* un *mas-chalch*) redigiert. Zum Ändi Augschte 2008 isch si us dr Redakzioon uusgschiide. Syterhär schafft si as Romaanischleereri an dr Academia Engiadina Mittelschuel z Samedan.

Vu 2009 bis 2016 het d Klainguti zäme mit irem Vater dr Chalender Ladin uusegee.

Si isch syter 2010 ghyroote mit em Amos Sciuchetti (Buurger vu Poschiavo) un läbt mit iim un em gmainsame Suun Curdin Geremia z Samedan.

## Schrifte
* *Uina Dadora.* In: Annalas da la Societad Retorumantscha 111, S. 159–178. Societad Retorumantscha, Cuira 1998.
* *Uniteds linguisticas inventedas ed insolitas e lur funcziun litterara i’ls duos texts principels da Reto Caratsch.* Lizenzarbeit, Universität Zürich 2004.
* *Pleds inventos ed insolits e lur funcziun litterara in Il commissari da la cravatta verda da Reto Caratsch.* In: Annalas da la Societad Retorumantscha 117, S. 271–311. Societad retorumantscha, Cuira 2004.
* *L’influenza dal latin en las linguas romanas cun consideraziun speziala dal rumantsch.* In: Annalas da la Societad Retorumantscha 120, S. 7–17. Societad retorumantscha, Cuira 2007.
* *Raquints da Schimun Vonmoos (1868–1940) in fuorma da comics.* In: Chalender Ladin, 2018, S. 65–68.

## Weblink
* Bestseller gegen den Zeitgeist: Romanische Volkskalender, SRF Schnabelweid, 29. Dezämber 2016
Val d’Uina

S **Val d’Uina** isch es Bärgtal im Engadin.

Es lyt im Gebirge zwüschen em Inntal und em Etschtal a der Gränze vo der Schwiiz zu Italie. Es isch uf em Gmeindgebiet vo Schuls, südlich vom Dorf *Sent.*

Dur s Tal ab lauft dr Bärgbach *Uina,* wo bim Dörfli *Sur En* vo dr rächte Syte in Inn mündet. Uf beide Syte vom Tal sind hööchi Bäärge, uf dr rächte Syte dr *Piz Uina,* wo uf dütsch *Grianchopf* heisst, un dr *Pis S-chalambert,* und uf dr lingge Syte dr *Piz Cristanas,* dr *Piz Rims* un dr *Piz Ajüz.*

Im ängge Tal het’s zwüsche de Bärgwälder uf chlyne Bödeli d Alpsidlige *Uina Dadaint* und *Uina Dadora,* wo d Sidonia Klainguti drvo gschribe het. Dur s Tal uf goot e Bärgwääg, wo me vom Underengadin häär ufe zimli flach Bode vom Schlinigpass chunt; im oberschte Teil vom Tal isch dr Wääg vo 1908 bis 1910 künschtlich us ere hööche Felswand usegsprängt woorde. Chly weschtlich vo dr Passhööchi isch d Landesgränze, wo au d Gränze isch zwüschem Bünderland und dr iteliänische Provinz Südtirol. Ännedra isch s Schlinigtal, wo dr Metzbach durab lauft; dää mündet bi Schleis i d Etsch.


Datei:CH Val d'Uina.jpg|dr Wääg im Felse
Datei:Uina Dadora.jpg|d Alpsidlig *Uina Dadora*


## Literatur
* Sidonia Klainguti: *Uina Dadora.* In: Annalas da la Societad Retorumantscha 111. Societad Retorumantscha, Chur 1998. S. 159–178.

## Weblink

* der Uinaschluchtwääg
Au (Auenstein, Veltheim)

**Au** isch en Ortschaft im Aaargau.

S Dorf lyt uf dr lingge Syte vo dr Aare; es isch halb im Gmeindbann vo Gaueschtäi und halb im Bann vo Fälte.

Dä Platz isch bim Ändi vo der lange Bärgchetti vom Jura, vier Kilometer öschtlich vo dr Gisliflue, em letschte Gipfel vo däm Bäärg. I däm synen Uuslöiffer hän d Zimäntfabrigg Holderbank so wie au d Zimäntfabrigg Wildegg groossi Schteibrüüch chönne grabe, zum dr Chalchschtei usenää.

Die hütigi Sidlig git’s nonig ganz lang, erscht sid em Ändi vom 19. Joorhundert; früener isch döört i dr flache Auelandschaft näbem Fluss Puureland gsi, und das het zum *Auhof* ghöört; dä isch e Teil gsi vo dr Guetsherrschaft vo Wildeschtei. Der Name vom Puur «Meier in der Ouw» isch anne 1472 s erschte Mol im ene Dokumänt z lääse.

Am Fluss isch e Fääri gsi bis anne 1870, wo men uf Wildegg überen e Brugg bout het. Das isch zäme mit dr Korrekzioon vo dr Aare bassiert, wo bis 1872 gangen isch.

## Literatur
* Thomas Schärli: *Veltheim. Ein Dorf am Rande des Aargauer Juras von den Anfängen bis zur Gegenwart.* Veltheim. 1992.

## Weblink
Petra Volpe

D **Petra Biondina Volpe** (* 6. Augschte 1970 z Suhr AG) isch e italienisch-schwyzerischi Draaibuechautori un Reschiseeri.

## Lääbe
D Volpe het vu 1992 bis 1994 z Züri Chunscht studiert. Derno het si zwai Johr lang z New York City gläbt, voreb si wider uf Züri reuur chuu isch un dert as Filmeditori gschafft het. Si het nocherdani bis anne 2001 an dr Hochschuel fir Film un Färnseh „Konrad Wolf“ z Potsdam Dramaturgy un Draaibuech studiert. Syterhär schafft si as freii Draaibuechautori un Reschiseeri.

E braiter Publikum chännt si syt irem Film *Die göttliche Ordnung* vu 2017.

Im Februar 2025 isch ire Spiilfilm *Heldin* bi dr Berlinale urufgfiert wore.

## Filmografy (Uuswahl)
* 1999: *Der Kuss* (Reschy, Draaibuech)
* 2001: *Crevetten* (Reschy)
* 2002: *Schlorkbabies an der Raststätte* (Reschy, Draaibuech)
* 2009: *Frühling im Herbst*
* 2013: *Lovely Louise* (Draaibuech)
* 2013: *Traumland* (Reschy, Draaibuech)
* 2015: *Heidi* (Draaibuech)
* 2017: *Die göttliche Ordnung* (Reschy, Draaibuech)
* 2020: *Frieden* (Draaibuech)
* 2022: *Die goldenen Jahre* (Draaibuech)
* 2025: *Heldin* (Reschy, Draaibuech)

## Uuszaichnige
* 2010: Färnsehspilpryys un Filmhochschuel Ludwigsburg Student Jury Award bim Bade-Bade TV Film Festival fir *Frühling im Herbst*
* 2014: Günter-Rohrbach-Filmpryys fir *Traumland*
* 2017: Schwyzer Filmpryys Kategory «Bescht Draaibuech» fir *Die göttliche Ordnung*
* 2017: Nora Ephron Prize un Publikumspryys bim Tribeca Film Festival fir *Die göttliche Ordnung*
* 2020: Stipendium fir d Chinschtlerresidänz Villa Aurora
* 2025: Aargauer Chunschtbryys

## Weblink
* 
* 
* 
* Simone Meier: ''Petra Volpe: Die Erfolgreiche'', Emma vum 28. Juni 2017

## Fueßnote
Maya Stojan

D **Maya Stojan** (* 28. Juni 1986 z Gämf) isch e Schwyzer Schauspiileri, wu in dr USA läbt.

## Lääbe
D Maya Stojan isch z Gämf uf d Wält chuu un deert mit ere jingere Schweschter ufgwagse. Iri Mueter isch vu Sri Lanka un ire Vater vu Tschechie. Si isch zwoosproochig mit Änglisch un Franzeesisch ufgwagse un z Gämf uf di internazionaal Schuel gange. Anne 2008 het si an dr ''Hartt School of Theatre and Music'' z Hartford, Connecticut dr Bachelor of Fine Arts in Schauspiil gmacht un isch derno uf Los Angeles gange, wu si eerschti Rolle in Chuurzfilm un Fäärnseeprodukzioone iberchuu het. D Stojan het derno z Los Angeles bim Donovan Scott (2009), dr Carolyne Barry (2009) un bim *Ivana Chubbuck Studio* (Master Class 2011) wyter gleert.

Ire eerscht Ufdritt as Schauspiileri het d Maya Stojan 2009 in dr zwee Chuurzfilm *Chasing Forever* un *I Kill To Live* ghaa. Im Joor druf het si im Thriller *Sinners and Saints* im Kino debütiert un im nämlige Joor au ne Gaschtufdritt in dr Fäärnseeserie *Entourage* ghaa, derno unter anderem in *[[Criminal Minds]]* un in aacht Episoode vu *Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D.* Vu 2013 bis 2015 het d Maya Stojan zue dr Bsetzig vu dr amerikanische Fäärnseeserie *Castle* gheert, au s dytschsproochig Publikum chännt si syterhär vu ire Roll as *Tory Ellis* in 26 Episoode vu dere Serie.

## Filmografy

* 2009: Chasing Forever (Chuurzfilm)
* 2009: I Kill to Live (Chuurzfilm)
* 2010: Entourage (Fäärnseeserie, 1 Episood)
* 2010: Sinners and Saints
* 2010: The Prometheus Project
* 2011: Irish Eyes
* 2011: The Faithful
* 2012: Criminal Minds (Fäärnseeserie, 1 Episood)
* 2012: Bad Weather Films (Fäärnseeserie, 1 Episood)
* 2012: I Cut I
* 2012: Plan B
* 2013: Anatomy of Violence (Fäärnseefilm)
* 2013: How to Live with Your Parents (Fäärnseeserie, 1 Episood)
* 2013: The Contractor
* 2013–2015: Castle (Fäärnseeserie, 26 Episoode)
* 2014: Elwood
* 2014: High School Possession (Fäärnseefilm)
* 2014: That Guy: Pilot (Fäärnseefilm)
* 2014–2015: Marvel’s Agents of S.H.I.E.L.D. (Fäärnseeserie, 8 Episoode)
* 2015: I'm Patrick, and You're Insane
* 2015: The Dahlia Knights
* 2016: NCIS: Naval Criminal Investigative Service (Fäärnseeserie, 1 Episood)
* 2016: Diagnosis Delicious (Fäärnseefilm)
* 2017: Newness
* 2017: Madtown (Fäärnseefilm)
* 2019: Babysplitters
* 2019: Flashout
* 2019: 3 Day Weekend
* 2019: Olden Times (Fäärnseefilm)
* 2020: Case 347
* 2020: Fatal Affair
* 2020: Hollywood Fringe
* 2020: Reboot Camp
* 2021: Senior Moment
* 2021: Atlanta Medical (*The Resident*, Fäärnseeserie, 1 Episood)
* 2021: American Sicario
* 2022: Magnum P.I. (Fäärnseeserie, 1 Episood)
* 2023: Navy CIS: Hawai'i (Fäärnseeserie, 1 Episood)
* 2023: Navy CIS: L.A. (Fäärnseeserie, 1 Episood)
* 2025: Bight


## Weblink
* Websyte vu dr Maya Stojan
* d Maya Stojan bi Twitter
* d Maya Stojan bi Instagram
* 

## Fueßnote
Unterland (Liechtenstein)

S **Unterland** isch e Regioon un e Verwaltigsgliiderig z Liachtaschtaa. S Unterland setzt si us dr Gmaine Escha, Gamprii, Muura, Ruggäll un Schellabärg zäme, wu alli Eschnerberg liige. Ändi 2017 het s Unterland 13&nbsp;793 Yywooner (&nbsp;% vu dr liachtaschtaanische Bevelkerig) un e Flechi vu 35,0&nbsp;km²&nbsp;(22 % vu dr liachtaschtaanische Landesflechi) ghaa. Fir d Liachtaschtaaner*ne gheert d Zuegheerigkait zum Oberland oder zum Unterland zue ire Identiteet.

## Gschiicht
S Unterland isch dr neerdli Landesdail vu Liachtaschtaa un umfasst s Territorium vu dr eemoolige Herrschaft Schellabärg. D Uusdruck *Unterland* un *Oberland* sin schyyns eerscht in dr zwoote Helfti vum 19. Joorhundert gängig woore. Vorlaifer sin speeteschtens ab em frieje 18. Joorhundert d Uusdruck *Unteri* un *Oberi Landschaft* gsii. Die Näme cheme vu dr Topografy, wu z. B. mit dr Fließriichtig vum Rhyy zämehangt. D Gränze zwische Unterland un Oberland bildet dr „Scheidgrabe“, wu aber hite in dr Landschaft nimi uffallt. Hite sin d Landesdail geograafisch ender dur d Siidliggränze im Ried drännt.

Syter anne 1878 bildet s Unterland en aigene Waalchrais.

## Literatuur
* 

## Fueßnote
Rebecca Indermaur

D **Rebecca Indermaur** (* 1976 z Khuur) isch e Schwyzer Schauspiileri.

## Lääbe
Si isch e Doochter vum Chinschtler Robert Indermaur (* 1947) un syre Frau Barbara. D Rebecca Indermaur isch mit zwee Brieder z Khuur ufgwagse. Iri Eltere hän 1974 s Theater *Klibühni Schnidrzunft* z Khuur grindet.

No dr Schuel het d Rebecca Indermaur an dr Hochschuel fir Musik un Theater z Bärn studiert un derno au no anderi Wyterbildige fir Filmschaupiil gmacht.

Mer chännt si syt ire Roll vu dr *Theres* im Kinofilm «Sennentuntschi» vu 2010. Derzue het si unter anderem in «Nebelgrind», «Der Goalie bin ig», «Heidi» un in Epidode vum «Tatort» gspiilt. Fir iri Hauptroll vu dr Mona im Fäärnseefilm *Amur senza fin* (2018), wu uf Romanisch draait isch, het si äxtra Romanisch gleert.

D Rebecca Indermaur läbt mittlerwyli z Lübeck.

## Filmografy
* *Die Käserei in Goldingen* (2010)
* *[[Sennentuntschi (Film)|Sennentuntschi]]* (2010)
* *Nebelgrind* (2012)
* *Tatort – Skalpell* (2012)
* *Der Goalie bin ig* (2014)
* *Heidi* (2015)
* *Rider Jack* (2015)
* *Upload* (2015)
* *Tatort – Freitod* (2016)
* *Finsteres Glück* (2016)
* *The Shed* (2018)
* *Amur senza fin* (2018)
* *Happy Birthday* (2019)

## Weblink
* d Rebecca Indermaur uf crew-united.com
* d Rebecca Indermaur bi Swissfilms

## Fueßnote
Annetta Janka-Zini

D **Annetta Janka-Zini** (* 26. Novämber 1985 as Annetta Zini; vu Strada) isch e Schwyzer Romanischti.

## Lääbe
D Annetta Zini het an dr Universiteet Friburg vu 2008 bis 2011 Franzeesischi Sprooch un Literatuur un Rätoromaanischi Sprooch un Literatuur studiert un 2011 mit em Bachelor of Arts (B.A.) abgschlosse. Derno het si vu 2011 bis 2014 ne Masterstudium z Friburg gmacht mit dr Schwäärpinkt Unteriicht vu Franzeesisch as Zwoot- oder Främdsprooch un Rätoromaanischi Literatuur un Sprooch un 2014 mit em Master of Arts (M.A) abgschlosse. Iri Masteraarbet het si bim Georges Darms iber Sproochkontakt-Fänomeen im Romaanisch gschriibe.

Im Oktober 2014 het si as wisseschaftligi Assischtänti bim Dicziunari Rumantsch Grischun aagfange, syter em 1. Meerz 2018 schafft si deert as Redaktoori.

Si isch Mitgliid im Voorstand vu dr Pro Svizra Rumantscha.

D Janka-Zini läbt mittlerwyyli z Khuur.

## Wäärch
* *[http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/Zini2013.pdf Cura che ’giodaholics chillaxxan’. Ils fenomens dal contact linguistic en SMS ladins].* Seminar paper supervised by Matthias Grünert. Université de Fribourg, Fribourg 2013
* Davart il bappone, il giodaholic ed il schleimerun: ils fenomens dal contact linguistic en ils SMS ladins. Master paper supervised by Georges Darms. 117 S. Université de Fribourg, Fribourg 2014
Patrick Sensburg

De **Patrick Sensburg** (* 25. Juni 1971 z Paderborn) isch e dytsche Bolitiker (CDU). Er isch sit em 2009i Mitglid vom dütsche Bundestag.

## Labe un Bruef
Im 1991i het de Patrick Sensburg sis Abitur am Gymnasium Petrinum z Brilon gmacht un im Aaschluss do dra het er sis Jus-Schtudium ufgnoh, wo er im 1997 mit em Schtaatsexame abgschlosse het. Nach em Referendariat het er 1999 au s zweite Schtaatsexame abglägt un im 2000 het er sini Zulassig als Rechtsawalt übercho.

## Partei
De Patrick Sensburg isch im 1986i Mitglid vo de Junge Union (JU) worde un im 1989i vo de CDU.

## Abgeordneter
Sit em 2009 isch de Patrick Sensburg Mitglid vom dütsche Bundestag. Er isch als Wahlkreisabgordneter vom Wahlkreis Sauerland in de Bundestag iizoge. Bi de Bundestagswahl 2009 het er 51,7 % vo de Erschtschtimme gha.

## Schrifte (Uuswahl)
* 
* *Europarecht. Ein Studienbuch für die Polizei.* 2. Auflage. Verlag Deutsche Polizeiliteratur, Hilden 2010, ISBN 978-3-8011-0646-1.
* mit em Armin Fuhrer: *Unter Freunden. Die NSA, der BND und unsere Handys – wurden wir alle getäutscht?* Plassen Verlag, 2017, ISBN 9783864704956.
* (Hrsg.): *Sicherheit in einer digitalen Welt.* Nomos, 2017, ISBN 978-3-8487-3639-3.
* mit em Martin Maslaton und Felix Koehl: *Abgabenrecht in der Zuständigkeit der Verwaltungsgerichte.* 4. Auflage. Hagener Wissenschaftsverlag, Hagen 2018, ISBN 978-3-7321-0312-6.
* (Hrsg.): *Staats- und Europarecht.* 2. Auflage. Verlag für Verwaltungswissenschaft, Frankfurt am Main 2018, ISBN 978-3-942731-73-7.

## Weblink

* Homepage vum Patrick Sensburg
* Biographie beim Deutschen Bundestag
* Abgeordnetenwatch
* 

## Fueßnote
Institut national de la statistique et des études économiques

S **** (**Insee**; alem *Nazionaal Inschtitut fir Statischtik un Wiirtschaftsstuudie*) isch s amtli franzeesisch Statistisch Amt mit Sitz z Montrouge bi Paris. S isch anne 1946 grindet woore.

S Inschtitut sammlet un publiziert Informazioone iber di franzeesisch Wiirtschaft un Gsellschaft un fiert d Volkszellig z Frankryych dure. S rächnet d Inflazioonsraat un anderi volkswiirtschaftligi Indikatoore wie d Entwicklig vu dr Produkzioonscheschte uus. Derzue vergit s Insee en Gmaischlissel, dr *[[Code Insee]]*, wu vum poschtalische Code abwyycht, go di franzeesische Gmaine aidytig z idäntifiziere. S Amt fiert au ne Regischter vu allne Lyt, wu z Frankryych uf d Wält chuu sin oder deert soziaalversiicherigspfliichtig sin, s RNIPP *(),* un isch zueständig fir d Vergoob un Verwaltig vum amtlige Persoonechännzaiche NIR *(),* in dr Effetligkait chännt mer si as Soziaalversiicherigsnummere.

S INSEE het rund 5400 Lyt, wu in Hauptsach in dr Generaaldiräkzioon am Hauptsitz un im lothringische Metz schaffe. S Insee het d Räächtsfoorm vun ere ** vum franzeesische Finanzminischterium.

## Weblink

* d Website vum Institut (französisch, englisch)

## Fueßnote
Alice Schmid

D **Alice Schmid** (* 1951 z Lozärn) isch e Schwyzer Draaibuechautori, Reschiseeri, Filmmacheri un Schriftstelleri.

## Lääbe
D Alice Schmid isch im Lozärner Vorort Rüüsbüel ufgwachse. Si het Spanisch un Italienisch studiert un anne 1976 e Leer zur Draaibuechautori un Reschiseeri aagfange. Anne 1996 het si iri aige Filmprodukzioonsfirma Ciné A.&nbsp;S. z Züri grindet. D Schmid het ire Schwäärpunkt uf d Themene Chinder, Jugedligi un Gwalt.

Iber d Joor het d Alice Schmid in verschiidene Länder Färnseefilm iber Chinder un mit Chinder gmacht, zem Byschpel mit Chindersoldate in afrikanische Buurgerchriegsländer oder mit Chinder z Kambodscha, wu Opfer vu Miine woore sin. In dr Schwyz drillt het si *Die Kinder vom Napf* un *Das Mädchen vom Änziloch.* D Laura Larissa Röösli, d Hauptdarstelleri im zweete Film, isch scho as chlai Maidliim eerschte Film derby gsii. *Die Kinder vom Napf* hän in dr Schwyzer Kino iber 70'000 Lyt gsääne.

Syt dr Draaiaarbete vu *Die Kinder vom Napf* woont d Alice Schmid im e eemoolige Schuelhuus z Romoos, em zäntrale Oort vum Film.

## Film
* *Burning Memories*, Dokumentarfilm, 80 min, Schwyz 2020.
* *Das Mädchen vom Änziloch*, Schwyz 2016
* *Die Kinder vom Napf.*, Schwyz 2011.
* *Brief an Erwachsene.* (Lettres aux Adultes, Letters to Grown-Ups). Dokudrama, 52 min/26 min, Schwyz 1994.
* *I killed people.* (J’ai tué, Ich habe getötet). Dokumentarfilm, 26 min, Liberia 1999.
* *Shall I Stay or Shall I Go?* (Soll ich bleiben oder gehen?) Dokumentarfilm, 26 min, Sierra Leone.
* *Sag Nein – Dis non – Grida il tuo no.* Chuurzspiilfilm, 28 min, Schwyz.
* *Einmal im Leben ins Kino.* (Les Tapis de la Honte, Let’s go to the Movie). Dokudrama, 26 min, Indie.
* *Affären – Les Affaires de Cœur.* Film zur Sexualufkleerig un Aids-Prevänzioon, 29 min, Schwyz.

## Biecher
* *I killed people. Wenn Kinder in den Krieg ziehen.* Lamuv, Göttingen 2001, ISBN 978-3-88977-599-3.
* *Kultur ist so alt wie die Bohne.* Verlag Druckerei Schüpfheim, Schüpfheim 2009.
* *Dreizehn ist meine Zahl.* Nagel & Kimche, Zürich 2011, ISBN 978-3-312-00472-0.

## Bryys
*Brief an Erwachsene*:
* Erich Kästner-Färnseebryys vu dr Babelsberger Mediebryys, Berlin
* Nominiert fir dr Grimme-Bryys
* Dytsche Mänscheräächts-Filmbryys, Nürnberg
* Meilleur Fiction Ecrans sans frontières, Mìlhüüse

*I killed People*:
* 2000: Guldine Fipa, Filmfeschtival Biarritz
* 2000: Draaibuechbryys Filmfeschtival Cannes UNIVERSelle
* 2000: Zürcher Filmbryys
* 2000: Nominiert fir dr Schwyzer Filmbryys, Kategory Beschte Chuurzfilm
* 2000: Dytsche Mänscheräächts-Filmbryys, Nürnberg
* 2000: Aini-Wält Filmbryys, Nordrhyy-Weschtfale

*Dreizehn ist meine Zahl.*:
* 2010: Hauptbryys vu dr Zäntralschwyzer Literaturfeerderig

## Weblink
* Websyte vu dr Alice Schmid
* Alice Schmid uf Swissfilms
* 

## Fueßnote
Anna Luif

D **Anna Luif** (* 18. Februar 1972 z Züri) isch e Schwyzer Reschiseeri un Filmmacheri.

## Lääbe
Dr Vater vu dr Anna Luif isch 1956 as 16-jeerige vu Ungarn uf Eeschtryych gflichte, het z Salzburg Matura gmacht un derno z Oslo Literaturwisseschaft studiert. As Studänt isch er im Rame vun eme Uusdusch uf Gämf chuu un het deert d Mueter vu dr Anna Luif chännegleert. D Familie vu ire Mueter isch noch eme Volksufstand 1956 vu Ungarn in d Schwyz gflichtet. D Eltere vu dr Anna Luif sin zäme uf Norweege, hän ghyroote un un di norweegisch Staatsbuurgerschaft iberchuu. Speeter sin si in d Schwyz uf Züri chuu. D Anna Luif un iri Schweschter sin z Züri uf d Wält chuu un im Quartier Witike ufgwagse. Bis si 21 gsii isch, het si ne norwegische Bass ghaa, anne 1993 het si s Schwyzer Buurgerräächt iberchuu, mittlerwyli het si au ne ungarische Bass. No dr Matura isch si drei Moonet lang dur Indie graist. Vu 1993 bis 1998 het si Film an dr Hochschuel fir Gstaltig un Chunscht Züri studiert. Dr Reschiseer Samir isch uf ire Abschlussfilm *Diebe Vol 1–3* ufmerksaam woore un emänd isch si zur dr Zürcher Filmprodukzioonsfirma *[[Dschoint Ventschr]]* chuu, wi si 1999 e Praktikum absolviert het. Deert isch anne 2000 unter ire Reschy un no irem Draaibuech dr Chuurzfilm *Summertime* entstande. Dr Film iber e Maidli, wu si zum eerschte Mool verliebe duet, isch anne 2001 mit em Schwyzer Filmbryys uuszaichnet woore. No andere Chuurzfilm het si 2003 mit *Little Girl Blue* ire eerschte Spiilfilm gmacht. Är handlet vun eme Maidli, wu si in e Bue verliebt, derwylscht ire Vater e Verhältnis mit dr Mueter vum Bue het. S Draaibuech isch im Zämenaarbet mit em Micha Lewinsky entstande. Anne 2004 het d Anna Luif e Stell as Dozänti an dr Zürcher Hochschuel vu dr Chinscht aadrätte. Im Joor 2010 het si Reschy gfiert bim Spiilfilm *Madly in Love* iber en tamilische Bue in dr Schwyz, wu bi syre arranschierte Hochzyt d Liebi in d Qeeri chunt.

In dr 1990er Joor, bis anne 2001, het d Luif Gitarre gspiilt in dr Zürcher Maidli-Rockband Rosebud., derno et si in dr Independent-Band Niece gspiilt.

Anne 2010 isch d Anna Luif vu Züri uf Berlin zooge.

## Filmografy
* 2000: Summertime
* 2003: Little Girl Blue
* 2010: Madly in Love

## Weblink
* 
* 
* 
* Anna Luif uf cciiff.com
* Durch den Monat mit Filmemacherin Anna Luif (Teil 1): Berge und Bauern, ist das der Schweizer Spielfilm?, WOZ, 3. Februar 2011
* Durch den Monat mit Filmemacherin Anna Luif (Teil 2): Hollywood? Klar. Bollywood? Sicher. Aber wo ist Kollywood?, WOZ, 10. Februar 2011
* Durch den Monat mit Anna Luif (Teil 3): Hat Berlin Ihre Selbstwahrnehmung verändert?, WOZ, 24. Februar 2011
* Durch den Monat mit Filmemacherin Anna Luif (Teil 4): Sollen die Geschlechterrollen aufgelöst werden?, WOZ, 24. Februar 2011

## Fueßnote
450

|}

## D Röömer un d Germaane
* D Angle, d Sachsen und d Jüüte gründe z Britannie iiri Chönigrych; dene seit me die «angelsächsische Rych».
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.

## Was isch bassiert?
* Dr oschtröömisch Chaiser Theodosius dr Zwöiti stirbt.
* Dr Markian wird Chaiser vo Oschtrom.
* Dr Valentinian isch Chaiser vo Weschtroom.
* Dr Leo isch Papscht.
* D Galla Placidia stirbt.
* Dr griechisch Gschichtschryber Sozomenos stirbt *(öppen ane 450)*.

## Weblink
452

|}

## d Röömer un d Germaane
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.
* Dr Thorismund isch Chönig vo de Weschtgoote.

## Was isch suscht no bassiert?
* D Hunne griffe s Riich vo de Weschtröömer a; si lauufen uf Itaalie, mache d Stadt Aquileia kabut und erobere Padua, Bergamo, Brescia, Novara, Mailand und Pavia.
* Dr chinesisch Herrscher Tuoba Tao chunt uf d Wält.
* Dr Valentinian isch Chaiser vo Weschtroom.
* Dr Leo isch Papscht.

## Weblink
Rudolf Olaf Tönjachen

Dr **Rudolf Olaf Tönjachen**, wo am 29. Februar 1896 z Ftan im Engadin uf d Wält cho isch und am 31. Juli 1971 z Chur gstorben isch, isch e Bündner Lehrer, Hischtoriker und Autor gsi.

Er isch dr Soon vom Chasper Tönjachen, wo wie vil Bündner en zytwysen Uswanderer gsi isch, und vo dr Margarete geb. Jensen us Dänemark gsi. Er isch mit dr Erica Fanconi vo Poschiavo vrhürootet gsi.

Noch em Lehrerseminar z Chur isch er zerscht z Schuls Schuolmeischter für d Primar- und d Seminarschuol worde; denn isch er paar Joor lang Lehrer z Sameede gsi und isch de no a d Uni Bärn go Gschicht und Romanistik studiere. Mit der Schrift *Baldiron und die drei rätischen Bünde*, wo s um d Gschicht vom spanisch-habsburgische Gäneral Alois Baldiron († 1632) i dr Zyt vo de «Bündner Wirre» goot, het er s Dokterexame gmacht. Drufabe isch er als Gimilehrer uf Chur choo. Vo 1936 bis 1945 isch er dr Presidänt vom Bündner Lehrerverein gsi, und er het sech vil Joor als Redakter vom *Bündner Monetsblatt* engaschiert.

Vo Huus us het dr Tönjachen dr Engadiner Dialäkt *[[Ladin]]* und drzue worschyns au s Dänisch zur Muettersprooch gha. Er het sech sys Läbe lang für d Kultur vom Bünderromanischen ygsetzt. 1936 het men en in Vorstand vo dr Lia Rumantscha gwählt. Anne 1944 isch sys Wörterbuech *Dicziunari tudais-ch-ladin* usecho. Und dr Lehrer het es paar romanischi Gedicht gschribe, wo men teils i den *[[Annalas da la Societad Retorumantscha]]* und teils im *[[Chalender Ladin]]* trukt cha lääse.

## Wäärch
* *Baldiron und die drei rätischen Bünde. Ein Beitrag zur Geschichte der Bündner Wirren, mit einer rechtsgeschichtlichen Darstellung der Herrschaftsverhältnisse im Unter-Engadin und Prätigau während des Mittelalters.* Diss. Phil. I. Bern 
* *Tü hast suolchà, poet, in düra luotta (Per il 70avel anniversari da [[Peider Lansel]]).* In: Annalas da la Societad Retorumantscha, 1934, S. 7.
* *Survista da la vita litteraria d'hozindi in Engiadina.* 1935 und 1936.
* zäme mit em Reto Raduolf Bezzola: *Dicziunari tudais-ch-ladin. Deutsch-romanisches Wörterbuch: Ladinisch* 1944.
* *Ustrida e nuschaglia: Versins e proverbis rumantschs per mammas ed uffants.* 1948.
* *La fundaziun dal chantun Grischun e sias conseguenzas pel rumantsch.* 1957.
* *La fundaziun, ils fundatuors e l'istorgia da la Società retorumantscha.* In: Annalas da la Societad Retorumantscha, 1937, S. 1–19.

## Literatur
* Paul Eugen Grimm: *Tönjachen, Rudolf Olaf.* In: Lexicon istoric retic (LIR).
* Jon Pult: *Rudolf Olaf Tönjachen 1896–1971.* In: Annalas, 85, 1972, S. 5–7.
Judith Kennel

D **Judith Kennel** (* 1958 z Root LU) isch e Schwyzer Reschiseeri un Draaibuechautoori.

## Lääbe
D Kennel isch z Lozärn uf s Gimnasium gange un derno uf s Internat Ingenbohl.

Vu 1984 bis 1989 het si as Reschyassischtänti un dramaturgischi Mitarbaiteri am Stadttheater Bärn gschafft. Derno het si unter anderem em Markus Imhoof, em Thomas Koerfer, em Hans W. Geißendörfer, em Christof Vorster un em Marcel Gisler assischtiert. Bim polnische Reschiseer Krzysztof Kieślowski het si ne Draaibuechseminaar absolviert, het derno aigeni Projäkt aafange realisiere un anne 1999 z Züri d Colibri Film GmbH grindet. Syter anne 2001 haltet si au Schauspiilseminaar, unter anderem an dr Hochschuel vu dr Chinscht z Bärn.

Anne 2000 het si mit em Internats-Drama „Zornige Küsse“ mit dr Maria Simon un em Jürgen Vogel in dr Hauptrolle ire Reschy-Debüt abgliiferet, wu si zäme mit em Markus Imhoof au s Draaibuech derfir gschriibe het. Syt 2005 fiert d Judith Kennel Reschy bi dr Folge vu dr Thriller-Raie „Unter anderen Umständen“ mit dr Natalia Wörner as Kommissari Jana Winter. 

D Kennel isch ghyroote mit em Reschiseer Markus Imhoof, wu si anne 1988 chännegleert het, un läbt mit iim z Züri, z Aathal un z Berlin.

## Filmografy (Uuswahl)
* 2000: *Zornige Küsse* (au Mitaarbet am Draaibuech)
* 2003: *Liebe und Verlangen*
* 2005: *Einsatz in Hamburg –Superzahl: Mord*
* 2005 *Steinschlag* (au Mitaarbet am Draaibuech)
* syter 2005: *Unter anderen Umständen* (Fäärnsehserie)
** 2005: *Unter anderen Umständen*
** 2006: *Bis dass der Tod euch scheidet*
** 2007: *Böse Mädchen*
** 2008: *Auf Liebe und Tod*
** 2009: *Tod im Kloster*
** 2010: *Mord im Watt*
** 2011: *Spiel mit dem Feuer*
** 2012: *Der Mörder unter uns*
** 2013: *Falsche Liebe*
** 2014: *Das verschwundene Kind*
** 2015: *Das Versprechen*
** 2016: *Liebesrausch*
** 2016: *Tod eines Stalkers*
** 2017: *Das Geheimnis der Schwestern*
** 2018: *Im finsteren Tal*
** 2018: *Die Rückkehr*
** 2019: *Pretty Girl*
** 2020: *Über den Tod hinaus*
** 2020: *Lügen und Geheimnisse*
** 2021: *Für immer und ewig*
** 2022: *Mutterseelenallein*
** 2023: *Dämonen*
* 2007: *Briefe und andere Geheimnisse*
* 2008: *Die Lüge*
* 2010: *Tatort – Schön ist anders*
* 2012: *Letzte Spur Berlin – Verantwortung*
* 2012: *Letzte Spur Berlin – Reifeprüfung*
* 2013: *Wer liebt, lässt los*
* 2014: *Blauwasserleben*
* 2015: *Marie Brand und die Spur der Angst*
* 2017: *Marie Brand und das Verhängnis der Liebe*
* 2017: *Solo für Weiss – Es ist nicht vorbei*
* 2019: *Marie Brand und die Liebe zu viert*
* 2022: *Marie Brand und der überwundene Tod*
* 2024: *Nord bei Nordwest – Die letzte Fähre*

## Uuszaichnige
D Kennel het fir ire Reschydebüt *Zornige Küsse* e Aidgnessischi Studiepremie iberchuu un dr Young European Jury Award bim Mons International Festival of Love Films 2001. D Krimiserie *Letzte Spur Berlin*, wu si di eerschte boode Folge derfir drillt het, isch anne 2013 fir dr Grimme-Bryys nominiert woore.

## Weblink
* .
* Judith Kennel – Autorin, Regisseurin, Above The Line.

## Fueßnote
Judy Chicago

D **Judy Chicago**, wo am 20. Juli 1939 als Judith Sylvia Cohen z Chicago, Illinois, uf d Wält cho isch, könnt men als amerikanischi Künschtlerin, Kunschtvermittlerin und Feminischtin.

Si isch d Dochter vom Arthur und dr May Cohen. Si isch uf s *Art Institute of Chicago* gangen und het a dr University of California z Los Angeles studiert.

Sid 1970 het d Judy Chicago am *Fresno State College* für e Fraueklass über d Kunscht glehrt, und spöter isch si au Lehrerin am *California Institute for the Arts* gsi. Ane 1971 het d si zäme mit dr Miriam Schapiro s feministische Projäkt *Feminist Art Program* agfange. Do druus sind Uusstellige und anderi Wäärch zu dr Situazioon vo de Fraue entstande. Si schaffet als künschtlerischi Läiterin vo dr Non-Profit-Organisazioon *Through the Flower.* D Judy Chicago het es paar Büecher gschribe und bi andere Wäärch über d Kunscht mitgmacht. Dr Künschtlername *Chicago* het si 1970 offiziell agnoo. Si het drüümol ghürootet, und sid 1996 woont si z Belen, New Mexikco.

Am berüömtischten isch dr Judy Chicago iires monumäntaale Mäischterwäärch «The Dinner Party». Vo vilne Lüüt het si drfüür sid 1974 joorelang lo s Lääben und Schaffe vo Frauen us dr ganze Wältgschicht ufschrybe und drno vo anderne mit choschtbare Materialie künschtlerisch lo zämestelle. Die grossi Yrichtig cha me sid 2007 im Brooklyn Museum go aluege. Es isch e länge, drüüeggig zämegstellten Ässtisch mit 39 schön drapierte Gedeck, wo eim an 39 bedüütendi legendääri und hischtorischi Frauegstalte maane. Es sind Göttinne, Fürschtinne, Wüsseschaftlerinne, Künschtlerinnen und anderi Figuure. Und ufem Boden under dr agrichtete Feschtdafele het d Judy Chicago 998 anderi Nääme vo bekante Fraue mit guldiger Schrift uf brönntem Porzelaan lo verewige; si seit dämm Fundamänt vom Tisch s *Symbol of our heritage*, uf düütsch: *s Simbol vo üüsem kulturellen Eerb;* hüt redt me vonnem als *Heritage Floor.*

Us dr Gägend vom hütigen alemannische Kulturruum (und au no us anderne Landesteil vo dr Schwiiz) sind die Frauen am *Heritage Floor* ufgschribe: d Adelheid vo Burgund, d Adelheid vo Susa, d Bertha, d Claricia, d Elsbeth Stagel, d Odilia, d Herrad vo Landsbärg, d Anna Maria Schwegelin, d Klara Hätzler, d Mechthild von der Pfalz, d Olympia Fulvia Morata, d Angelika Kauffmann, d Maria Sibylla Merian, d Sabina vo Staibach, d Hortensia Gugelberg von Moos, d Marie Colinet, d Germaine de Staël, d Marie Heim-Vögtlin, d Suzanne Curchod, d Albertine Necker de Saussure un d Sophie Taeuber-Arp.

Vo dr Judy Chicago het s schon es paar Usstelligen im amerikanische National Museum of Women in the Arts gää.

## Literatur
* Edward Lucie-Smith; Judy Chicago: *Der andere Blick – Die Frau als Modell und Malerin*. München 2000, ISBN 3-89660-062-1
* Gail Levin: *Becoming Judy Chicago: A Biography of the Artist*. University of California Press, Berkeley 2018, ISBN 978-0-520-97161-5.
* Jane Gerhard: *The Dinner Party. Judy Chicago and The Power of Popular Feminism. 1970–2007.*

## Weblink

* d Websyte vo dr Judy Chicago
* 
* d Judy Chicago uf dr Website vom *National Museum of Women in the Arts*
Aurelia Burckhardt

D **Aurelia Julia Sophia Burckhardt** (* 27. Dezämber 1974 z Bärn) isch e Schwyzer Reschiseeri, Schauspiileri un Kulturmanageri.

## Lääbe
Dr Vater vu dr Aurelia Burckhardt isch dr Schwyzer Hischtoriker Andreas Burckhardt gsii, iri Mueter Annamaria Regazzoni isch e iteläänischi Dolmetscheri. Si isch mit ire Familie in dr Schwyz ufgwachse. No dr Schuel isch d Aurelia Burckhardt ab 1994 uf s Konservatorium vu dr Stadt Wien gange. Zuesätzli het si ne Danzuusbildig bi *T-Junction* z Wien gmacht, em Vorlaifer vum Tanzquartier Wien. Vu 2004 bis 2006 het si bim Wiener Danz- un Performance-Verain *Im_flieger* as Kuratori un in dr Finanze gschafft.

Vu 2005 bis 2007 het d Burckhardt Engaschmänt as Schauspiileri am Schauspielhuus Wien ghaa. Si isch vu 2006 bis 2010 Ensemblemitgliid vum Wiener Performancekollektiv *Theatercombinat* unter dr Laitig vu dr Claudia Bosse gsii. E Nääberoll as Nunne im Spiilfilm *Lourdes* (2009) unter dr Reschy vu dr Jessica Hausner isch ire Yystand as Filmschauspiileri in eme Kinofilm gsii, wu anderi Rolle druf chuu sin. Si isch Dail vu dr european film conspiracy mit internazionaal erfolgryyche Film wie *Soldate Jeannette* wie au *WINWIN*.

Vu 2009 bis 2010 het d Burckhardt e Kulturmanagement-Leer an dr Universiteet Wien absolviert. Si duet Chinschtler*ne bi Uusstellige in Musee verdrätte, wie zem Byschpel em MAK un em Kunsthistorische Museum oder in Galerie wie zs art oder dr Galerie Lukas Feichtner z Wien.

Si läbt mit irem Mann un irem Suun (* 2002) z Wien.

## Filmografy
* 2001: *inner amok*
* 2008: *Past Forward*
* 2008: *Das Spiel ist aus*
* 2009: *Lourdes*
* 2010: *Sleeping Perv Is World Famous for 5 Minutes*
* 2012: *Annamaria* (Reschy, Draaibech, Produkzioon)
* 2013: *Im Augenblick. Die Historie und das Offene*
* 2013: *Mein blindes Herz*
* 2013: *Soldate Jeannette*
* 2013  *99 Cahaya di Langit Eropa*
* 2016: *Abschied vom Burschen*
* 2016: *WiNWiN*
* 2017: *casa dov´è?* (Reschy, Draaibech), produziert fir stark + vernetzt
* 2019: *Kaviar*
* 2020: *re-GEO/ristrutturare qualcosa,* Essayfilm vu dr Michaela Schwentner
* 2020: *Die Farbe des Chamäleons*
* 2022: *re-BIRDING* vu dr Michaela Schwentner
* 2024: *80 Plus* (Alternativtitel *Toni und Helene*)

## Weblink

* 
* d Aurelia Burckhardt uf castforward.de
* d Aurelia Burckhardt uf filmmakers.de
* d Aurelia Burckhardt uf schauspielervideos.de

## Fueßnote
Schweizerischer Nationalfonds

Dr **Schwiizerisch Nazionalfonds** isch e Stiftig, wo dr wüsseschaftliche Forschig i dr Schwiiz tuet hälfe.

Dr ganz Name heisst: *Schweizerischer Nationalfonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung.* Churz isch es *SNF.* Uf französisch seit men em *Fonds national suisse de la recherche scientifique*, uf italiänisch *Fondo nazionale svizzero per la ricerca scientifica* und uf änglisch *Swiss National Science Foundation*.

Dr Naturwüsseschaftler Alexander von Muralt (1903–1990) het drmit ane 1952 agfangen und er isch au dr erscht Stiftigspresidänt gsi. Dr SNF isch denn grad e grossi Organisazioon worde, wo für d Forschig uf vilne Fachgebiet vo dr Wüsseschaft wichtig isch. D Stiftig het dr Uftrag vom Bund, d Grundlageforschig z understütze. Si git Gält für Forschigsprojäkt, zahlt junge Wüsseschaftler und Wüsseschaftlerinne Stipändie, si finanziert sogenanti Förderigsprofässuure und hilft speziell de Fraue bin ere wüsseschaftliche Kariere mit de *Marie Heim-Vögtlin-Bytreeg;* dr SNF maanet do drmit a d Marie Heim-Vögtlin (1845–1916), wo die erschti Ärztin vo dr Schwiiz gsi isch.

Dr SNF hilft den Organisatoore vo wüsseschaftliche Träffe, er zahlt Truckbytreeg für Fachbüecher und luegt au für die internazionali Zämenarbet vo dr Schwiizer Forschig.

Sid 1975 macht dr Schwiizerisch Nazionalfonds zu bsundere Sache eigeti «Nazionali Forschigsprogramm». Es sind Theeme mit ere spezielle gsellschaftliche oder politische Bedüütig, und für die Programm het der SNF amigs en Uftraag von Bundesroot.

Dr Schwiizerisch Nazionalfonds isch so ufgstellt: Es git en Stiftigsroot, der Nazional Forschigsroot mit öppe hundert Fachlüüt us dr Forschig und en Gschäftsstell z Bäärn. Drzue chöme d Forschigskommissioone vo de verschidene Hochschuele vo dr Schwiiz.

## Literatur
* *50 Jahre Schweizerischer Nationalfonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung 1952–2002.* Bern 2002.

## Weblink
* em Schwiizerische Nazionalfonds syni Websyte
Jean Georges Baer

Dr **Jean Georges Baer**, wo am 12. Februar 1902 z London uf d Wält cho und am 21. Februar 1975 z Nöieburg gstorben isch, isch e Schwiizer Zooloog und Umwältaktivischt gsi.

Er het z Nöieburg, z Gämf un z Paris Naturwüsseschafte studiert und isch spöter für viili Joor a dr Uni Nöieburg Profässer für Zoology gsi. 1949 isch er für zwöi Joor dr Uni iire Räkter worde. 1972 isch sini Emeritierig gsi.

S Spezialfach, won er bsunders vil drfüür gforschet het, isch d Läbenswys vo de Tierparasite. Bi de Nöieburger Zooloogen isch das sit em 19. Joorhundert en Forschigsschwärpunkt gsi, und em Baer syni Arbet i verschidene Regioone vo dr Wält het die Sach staarch fürsi brocht. Syni Samlig vo so chlyne Schmarotzer us em Tierrych ghört hüt em Naturmuseum Gämf.

Der Jean Georges Baer het au em Schwiizerische Nationalfonds ghulfe, und er isch als früenen und angaschierte Naturschützer dr Presidänt vo dr Schwiizerische Nationalparkkomissioon woorde. Me het dr Nöieburger uf dr ganze Wält bi Fachkongräss gseh, er isch internazional guet vernetzt gsi, und drum isch er denn dr Vizepresidänt vo dr Internationalen Union vo de nazionale Biologevereinigunge und von 1958 bis 1963 dr Presidänt vo dr Wältnaturschutzunion IUCN gsi. Er het ghulfe dr WWF uf d Bei stelle. Und d UNESCO het nen ins Galapagos-Komitee gwählt, wo füre Naturschutz uf de Galapagosinsle luegt. 

## Wäärch (in eren Uuswahl)
* *Die Cestoden der Säugetiere Brasiliens.* In: Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft, 1927.
* *Etude monographique du groupe des temnocéphales.* In: Bulletin Biologique de la France et de la Belgique, vol. 65, 1931, S. 1–406.
* *Le Parasitisme.* Lausanne 1946.
* *Ecology of Animal Parasites.* 2. Aufl. 1952.
* *Revision taxinomique et étude biologique des Cestodes de la famille des Tetrabothriidae. Parasites d'oiseaux de haute mer et de mammifères marins.* Neuchâtel 1954.
* *Tierparasiten. Anpassung, Umwelt, Entwicklung.* 1972, ISBN 3-463-15569-9.

## Literatur
* Horace W. Stunkard: *In memoriam Jean-Georges Baer (1902-1975).* In: The Journal of Parasitology, 61, 1975), S. 960–962.
* A. Aeschlimann; G. Piekarski: *Jean Georges Baer 1902–1975.* In: Parasitology Research, 46, 1975, S. 243–244.
* Claude Vaucher: *Une histoire de l’helminthologie lue à travers les publications de la société neuchâteloise des sciences naturelles.* In: Bulletin de la société neuchâteloise des sciences naturelles, 131, 2010, S. 22–40
Aenne Franz

D **Aenne Franz**, geb. *Mathonet*, (* 21. Oktober 1923 z Solingen; † 7. April 2023 au dert) isch e dytschi Dialäktschriftstelleri gsii.

## Lääbe
D Aenne Franz isch us ere sozialdemokratische Familie chuu. Ire Vater isch syter 1919 in dr d SPD gsii. In dr NS-Zyt het si ire Rychsarbetsdienscht z Diiringe absolviert. Noch em Chrieg het si ab 1947 z Solingen d SPD un au d Arbeiterwohlfahrt (AWO) wider mit ufböue. Anne 1949 het si mit em Karl Schröder d Rychskumferänz vu dr AWO z Solingen mitorganisiert. Ab 1967 isch si in dr Dialäktgruppe „De Hangkgeschmedden“ aktiv gsii, vyl Joor as „Baas“ (Schef) vun ere. Gedicht un Gschichte vun ere sin im Solinger Tageblatt un in vier verschidene Anthologie im Verlag B. Boll vereffetligt wore. Si het si au bim Weschtdytsche Rundfunk (WDR) as Dialäktsprächeri engaschiert. Anne 1983 het si *Gruppe Rheinischer Mundartschriftsteller Bergisches Land* as Regionalgruppe in dr *Gruppe Rheinischer Mundartschriftsteller* glaitet. Großi Dail vu ire Sammlig mit Dialäkttäxt, au historische, het si em Stadtarchiv Solingen iberloo. Anne 1991 hän *De Hangkgeschmedden* dr *Kulturbryys vu dr Buurgerstiftig Baden* fir d Verdienscht um d Bflääg vum Solinger Dialäkt iberchuu. Im Joor 2012 isch si fir di 65-jeerig Zuegherigkait zue dr SPD geert wore.

Aafangs 2013 isch si as Revisori vu dr AWO zrugdrätte het het zum Dank s „uffig Härz“, s Simbol vu dr AWO iberchuu, wu vu dr Jugedhilf-Wärchstatt as Metallchunschtwärch gstaltet wore isch.

Ir persenli aadraiti Eerige wie Bundesverdienschtchryz oder dr Rhylanddaler het si aliwyl abgläänt ghaa.

Vu 1951 bis 1980 isch d Aenne Franz mit em Chaufmann Ernst Franz ghyroote gsii. Di gmainsam Dochter isch d Schurnalischti Renate Franz. Am 7. April 2023 het d Aenne Franz im Alter vu 99 Johr d Auge fir immer zuegmacht.

## Wäärch
Iber vyl Joorzeent dure sin iri Gedicht unter anderem in dr Anthologie vu dr *Hangkgeschmedden* erschine:
* *Hangkgeschmedt*, 1974:
** Der psychologische Vogel (S. 104)
** Owendlied (S. 107)
** Manengk (S. 151)
** 4. November 1944 (S. 168)
** Aprel (S. 196)
** De Franzus hat reiht (S. 237)

* *Scharp geschliepen*, 1980:
** Mott dat sinn (S. 41)
** Am Rusenmongad! (S. 41)
** Wat seßte nu? (S. 136)
** Nit te ängern (S. 137)
** Su wierd men Konschaft quitt (S. 138)
** Die Utred (S. 139)
** Der Kosename (S. 172)
** Schwiegen es Gould (S. 173)
** Ouch en Aandenken (S. 174)
** Nerven (S. 178)

* *Met on ohne Schröm*, 1987:
** Ganz eifach (S. 51)
** Aktiun Kappes (S. 53)
** Hochtietsdag em Keller (S. 56)
** Baul nen Krimi (S. 59)
** Husfrauenleid (S. 61)

* *40 Johr De Hangkgeschmedden*, 1991:
** Möngsten on de Riesenbröck (S. 112)
** War sall dat? (S. 114)
** Fachlütt (S. 115)
** Vaselwer Müß (S. 118)
** Es dat astängdeg (S. 119)
** Chreßowend (S. 120)
** Der ierschte Mensch (S. 123)

## Weblink
*Websyte vu dr "Hangkgeschmedden"
*''Mit 83 der älteste Alligators-Fan'' uf rp-online.de v. 17. Augschte 2007
*''Aenne Franz wird 90'' uf solinger-tageblatt.de
* 

## Fueßnote
Hengstenberg (Nahrungsmittelhersteller)

D **Hengstenberg GmbH & Co. KG** isch e 1876 grindet Familienunternäme us dr Lääbesmittelinduschtry mit Sitz z Esslenga.

## Gschicht
Mit 18.000 Mark, dr gsamte Mitgift vu syre Frau, isch dr Richard Alfried Hengstenberg anne 1876 in e Essigfabrik im wirttebäärgische Esslenga yygstiige. Di eerschte Produkt vum Unternäme Kallhardt & Hengstenberg sin Gugumere, Essig un Sämf gsii. Zwai Joor speeter isch dr Sozius uusgstiige un dr Richard Alfried Hengstenberg het s Unternäme elai fuurtgfiert. Wäg em Wagsduum vum Bedriib isch mer 1895 vum bishäärige Standoort in dr Esslenger Altstadt uf e greeßer Gländ in dr Mettinger Strooß am Stadtrand umzooge. S Unternäme het anne 1932 wältwyt s erscht paschterisiert Suurchrut uf dr Määrt broocht. Syter 1950 fillt s Unternäme Essig in verbruuchergräächti Fläschegreeßine ab, glyychzytig isch d Maarke „Altmaischter“ (dt. Altmeister) fir die Essig entstande. Fir s produziert Suurchrut isch anne 1953 dr Maarkename „Mildessa“ erfunde woore, 1964 isch dr Maarkename „Rotessa“ fir Rootchrutprodukt yygfiert woore. Syter 1967 bietet s Unternäme unter dr Maarke „Oro di Parma“ mediterraan Tomaateprodukt aa. Anne 2009 isch dr Hauptsitz uf Esslenga-Zell verlait woore. Siibe Joor lang isch Esslenga-Zell dr Standoort vu dr Fiirmezentraal gsii, anne 2016 isch s Unternäme wider retuur an sy eemoolige Standoort in Mettinger Strooß uf s Hengstenberg-Areal z Esslenga zooge.

## Produkt

S Unternäme entwicklet un produziert an Standoort z Bad Friedrichshall un z Fritzlar Suur-, Wyyessig- un Fyynchoschtartikel. Z Esslenga isch d Hauptverwaltig, bis anne 2010 isch deert au no ne chlaine Dail vu dr Essigprodukzioon gsii.

S Sortimänt umfasst rund 140 verschiiden Artikel wie zem Byschpel Suurchrut, Essiggiirkli oder Sämf, Hengstenberg liiferet syni Produkt in rund 40 Länder. Fir verschiideni Määrt wäre länderspeziifischi Sortimänt aabote. Im US-amerikaanische Ruum, aber au z Fäärnoscht, vor allem z Japan wird z.&nbsp;B. s „Bavarian Style Sauerkraut“ verdriibe.

Mer chännt d Maarkenäme Knax, Mildessa un Oro di Parma. Z Dytschland isch Hengstenberg Määrtfierer bim Suurchrut.

## Weblink
* www.hengstenberg.de

## Fueßnote
453

|}

## d Röömer un d Germaane
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.
* Z Noricum isch sid säbere Zyt der Bischof Severin als chrischtlige Missionaar.

## Was isch suscht no bassiert?
* De Hunne iire Höiptling Attila stirbt.
* Drno lauufe d Hunne vo Weschtöiropa wägg id d Steppelandschaft uf dr Nordsyte vom Schwarze Meer.
* Dr Theoderich dr Zwöit wird Chönig vo de Weschtgoote.
* Dr chineesisch Chaiser Song Wendi stirbt.
* Dr Ankō wird Chaiser vo Japan.
* Dr Valentinian isch Chaiser vo Weschtroom.
* Dr Leo isch Papscht.

## Weblink
454

|}

## d Röömer un d Germaane
* Öpen i säbere Zyt foot d Ywanderig vo den Alemannen is röömische Land südweschtlech vom Rhy nodisno aa.
* Z Noricum isch sid säbere Zyt der Bischof Severin als chrischtlige Missionaar.
* D Gepiide, d Skiire, d Rugier, d Sueebe, d Heruler un d Oschtgoote gwünne dr Chrieg gäge d Hunne.
* S Burgundische Chönigrych mit der Hauptstadt Gämff wird vergröösseret; fasch s ganze Land a dr Aare ghöört jetz zu däm Rych; au d Stedt *Lugdunum,* s hütige Lyon, und *Vienna,* s hütige Vienne, sind jetz im Land vo de Burgunder.
* D Wandaalen erobere Malta.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Theoderich dr Zwöit isch Chönig vo de Weschtgoote.
* Dr Valentinian isch Chaiser vo Weschtroom.
* Dr Chaiser Valentinian tötet sälber dr röömisch Gäneral Flavius Aëtius.
* Dr Leo isch Papscht.

## Weblink