open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Polnische Sprache

D **polnisch Sprach** (Polnisch: *język polski*) ghört zue de lechische Gruppe vo de weschtslawische Sprache, zuenere Untergruppe vo de indogermanische Sprachfamilie.
Polnisch isch nöch verwandt mit em Kaschubische, em Tschechische, em Slowakische und em Sorbische, wo vonere Minderheit in Dütschland gschproche wird.

Polnisch isch d'Landesschprach vo Pole. Näbe de 38 Millione Lüt vo Pole chömmed noo öppe 15–18 Millione dezue, wo im Uusland Polnisch chönd. Es git au noo grösseri Sprächerzahle in Russland, Litaue, Wissrussland, de Ukraine und Tschechie und de andere Nachfolgschtaate vo de ehemalige Sowjetunion, aber au in Kanada, Irland, Argentinie und Auschtralie. Bedütendi polnischi Minderheite gits noo i de Vereinigte Schtaate, wo gschätzt wird, dass öppe 6–10 Millione Polnischsprochigi läbed, und au in Dütschland, Brasilie und Frankriich. 

## Gschicht
Die ältischte bikannte polnischi Tegscht sind Glosse und Näme i latinische Tegscht, bsundrigs i de Bulle vo Gnese. Die hät de Pabst Innozenz II. vo 1136 erwähnt, wo öppe 400 einzelni polnischi Ortsnäme und Persone uufglischtet sind. I de Chronik vom Chloster Heinrichau in Breslau isch 1270 de erschti ganzi Satz gschribe worde. Das isch e Uufforderig vomne Maa zu sinere Frau, wo am mahle isch: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj“, was i de Übersetzig heisst: „La mich jetzt mahle, und du ruesch dich uus.“

## Alphabet

Polnisch wird vo Afang a mit em latinische Alphabet gschribe, im Gegesatz zue andere slawische Sprache, und bruucht diakritischi Zeiche für d'genau Widergab vo de polnische Luut.

S polnisch Alphabet beschtaht uus 35 Buechschtabe:

A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż.

Ą, Ę, Ń und Y sind nie am Wortafang, drum sind d Grossbuechschtabe dezue sehr sälte und werdet nur dänn bruucht, wänn s ganzi Wort in Grossbuechschtabe gschribe wird. Q, V und X bruucht me nume für d Främdwörter, wo nonig polonisiert, dass heisst nonig is Polnische uufgnomme worde isch. Syt de 1910er-Jahr ghöred sie zum moderne polnische Alphabet.

## Phonologi
### Vokal
D Polnisch Sprach hät 8 Monophthöng.

### Konsonante und Halbvokal
D Polnisch Sprach hät 27 konsonantischi Phonem und 2 Approximante.

## Quälle


## Weblink
Max Grieder

Dr **Ernst Max Grieder** (* 28. Juni 1908 z Buckte; † 23. Meie 1973 z Gälterchinde) isch e Leerer und Schuelinschpäkter gsi. Är isch reformiert und Bürger vo Diegte gsi.

## Sys Läbe
Dr Max Grieder isch dr Soon vom Emil Grieder, Primarleerer, drno kantonale Polizeischef und dr Marie Schmutz gsi. Är het 1942 d Elsa Maria Gass vo Prattele ghürotet. 

## Usbildig und Würke
Dr Max Grieder isch in d Bezirksschuel z Waldeburg und in die Oberi Realschuel z Basel gange. Drno het är z Basel Matematik, Füsik, Botanik und Zoologi gschtudiert. Är het s Mittelschuelleerer- und s eidgenössischi Turnleererdiplom gmacht. Dr Max Grieder het als Leerer vo 1933 bis 1954 an dr Bezirksschuel z Böckte, drno als Rektor an dr Realschuel (Bezirksschuel) Gälterchinde Schuel gee. Vo 1963 bis 1979 isch är kantonale Schuelinschpäkter für Primar- und Realschuele (Sek.) gsi.

## Witeri Ysätz
Dr Max Grieder isch im Militär Oberscht gsi. Als yfrige Schütz isch är vo 1959 bis 1968 und 1973 Presidänt vo dr Kantonalschützegsellschaft gsi. Är isch e Förderer vom Baselbieter Militär-, Turn- und Schiesswäse gsi. Dr Max Grieder het s Presidium vom Rotary-Club Sissech/Oberbaselbiet gha. Är isch wältaaschaulich e grosse Tradizionalischt gsi und het sich schwer do mit de im Joor 1968 ysetzende Reforme in dr Erzyig und Schuel.

## Literarischi Verwys
* Martin Ernst in: Basellandschaftliche Zeitung 26.5.1973
* jt. in: Basler Nachrichten 26.5.1973

## Extärne Verwys
* Dr Ernst Max Grieder im Persone Lexikon vom Kanton Basel Landschaft
* Dr Ernst Max Grieder im Portraitarchiv
Enklave

Än **Enklave** (vo franz. *enclave*, iigschlosses Gebiet, vom latiinische *inclavatus*, vo *clavis*, Schlüssel) isch ä Gebiet wo politisch zu eim Schdaat ghört, aber geographisch vom Hochheitsgebiet vom enä zweite Schdaat vollschdändig iigschlosse isch. Mä zelt zu de Enklave au unabhängigi Schdaate, wo ganz innerhalb vom enä andere Schdaat ligge. Für zum än Enklave chönne verwalte, müesse die beide Schdaate Veriibarige dräffe, wo d Hoheitsrächt definiere.

Us dr Sichd vom Schdaat, zu welem d Enklave ghört, isch son es Gebiet än **[[Exklave]]** (franz. *exclave*, uusgschlossnigs Gebiet, brägt noch em Vorbild vom Begriff *enclave*)

## Hischdorischs
In dr Ziit vom europäische Feudalismus het s vili Enklave ge, aber sit ass die meischde Schdaate Nationalschdaate worde si und alli Gebiet, wo vo Lüt wo zu ihrer Nation ghöre, sich iiverleibt hai, isch d Zahl vo de Enklaveschdaate sehr chli worde. Hützudag git s nume noh drei sonigi Schdaate:
*d Republik San Marino, im Innere vo Italie.
*d Vatikanstadt, umgä vo dr Schdadt Rom.
*s Königriich Lesotho im Innere vo Südafrika. 
## Kulturelli Enklave
In dr Schbroochgeografii redet mä vo Enklave, wenn es Gebiet, wo ei Schbrooch gschwätzt wird, ganz vom ä zweite Schbroochgebiet iigschlossen isch.

Au bi Ethnie redet mä vo Enklave, wenn es Gebiet innerhalb von erä ethnisch verschiidene Umgäbig lit. So het s z Schanghai am Afang vom zwanzigschde Johrhundert europäischi Enklave (Konzessione) gha, wo für d Chinese exterritorial gsi si und ein vo de Gründ für ä Boxerufschdand gsi isch. In vile europäische Länder si d Jude bis in d Neuziit zwunge worde, in jüdische Enklave (Ghetto odr Schdedtl) z läbe. In dr Schwiiz isch s de Jude im 18. und 19. Johrhundert nume z Längnau und z Ändige erlaubt gsi, sich niiderzloo.

## Lueg au
* Ghetto

## Quelle
, Band 5, S.126
Kasachstan

**Kasachstan** (kasachisch  Қазақстан, latinisiert Qasaqstan) isch ä Schdaat z Zentralasie und – wenn mä dt Fluss Ural as Gränze zwüsche Europa und Asie aaluegt – zum ä chliine Deil (öbbe 5,4 % vo der Landesflechi) im üsserschde Oschdeuropa. Z Kasachstan sälber gseht mä sich in erschter Linie im Zentrum vo Eurasie. Kasachstan gränzt im Norde und Weschte an Russland, im Südoschte an d Volksrepublik China, im Süde an Kirgisistan, Usbekistan und Turkmenistan und im Südweschten an s Kaschpische Meer.

S Land wird autoritär vom Bresidänt Nasarbajew regiert, won ä Vetterliwirtschft iigfüehrt het. Die bolitisch Opposition schdoht under schdarkem Druck und d Medie wärde kontrolliert. Im Johr 2006 isch dr oppositionell Bolitiker Altynbek Sarsenbajew ermordet worde. Sit de Wahle vo 2007 isch d Opposition überhaupt nüm im Parlamänt verdräte.

## Weblink

* Offizielli Websit vo de kasachische Regierig (kasachisch/englisch/russisch)
* Botschaft vo de Republik Kasachstan i de Bundesrepublik Dütschland

## Fuessnote
Hochdeutsch

Under **Hochdütsch** (oada Hoochdietsch (Schwäbisch), Hochditsch (Èlsàßisch), Hochdytsch, Hochdeitsch, Hochdeytsch) verstoot mer zwei verschidni Sache:
* In de Dialektologi meint mer mit Hochdütsch die hochdütsche Dialäkt, wo südlig vo de Benrather Linie (*machen/maken*-Gränz) gsproche werde. Zwüschem 5. und 14. Johrhundert hät s im dütsche Sprochruum e Lutverschiebig ge, wo sich im 14. Johrhundert bis ins Gebiet vo de Benrather Linie ußbreitet hät. D Dialäkt nördlich devo werde als '''Nider'''dütsch bezeichnet, die südlich devo als **Hoch**dütsch (Mitteldütsch un Oberdütsch). Die Begriff hen nyt mit hoch = besser un niider = schlächt z due, sundern si sin vo de Geographi inspiriert (s Flachland im Norde, im Gägesatz zum gebirgigere Süde).
* Hüt meint mer mit Hochdütsch meischt d Standardsprooch vum Dütsche, s **Standarddütsch** oder Schriftdütsch. S Standarddütsch bassiert zumene grosse Deil uff de Grundlag vo de süddütsche Dialäkt. Mer het also d Bezeichnig für di süddütsche Dialäkt uff d Standardsprooch übertrait.

Wyl de Süde vom dütsche Sprochgebiet wirtschaftlig stärker gsi isch wie de Norde, hät de Martin Luther d Bible uff eine vo denne Dialäkt übersetzt, wo hütt Hochdütsch gnännt werre. S Hochdütsch isch also nöcher an de südlige Mundarte gsi. Während dem hän aber die Norddütsche Hochdütsch als Fremdsproch lerne mieße und sin nöcher an dem dra gsi, was de Luther als Schriftsproch gnoh hät. In de Grammatik git s aber größeri Underschyd. Dodezüe ghört d Verwändig vo de Zite; s Hochdütsch hät do die latynische Regle übernoh. In Norddütschland wird oft s Plusquamperfekt anstell vom Perfekt/Präteritum brucht. Wit verbreitet isch d Ufffassig, dass s Hochdütsch, wo mer in de Region Hannover schwätzt, Standard isch. Säll trifft aber numme uff d Ussproch züe.

Nochdem de Martin Luther d Bible übersetzt hät, isch sälli ball im ganze dütsche Sprochgebiet gläse worre. D Standardsproch vom Luther hän au Zitige und Biecher übernoh. De Theodor Siebs hät 1898 e Büech über di *Bühnedütschi Ussproch* verfasst, wo di norddütschi Ussproch als Basis gha hät. Grund dodefür isch gsi, dass ab 1800 vyli dütschi Theater e eiheitligi Sproch verlangt hän.

## Lüeg au
* Dütschi Sproch
* Hochdütschi Lutverschiebig
* Hauchdeutsch

## Quelle
* Hochdeutsch – Und Dialekte Wissens-Lexikon uf br-online.de
Mauritius

**Mauritius** (dt.: [], engl.: []) isch än Inselschdaat im Südweschte vom Indischen Ozean, öbbe 900&nbsp;km öschtlig vo Madagaskar. Im Norde befinde sich d Seychelle und im Weschte isch s französische Überseedepartement La Réunion.

Vo 1958 aa het Groossbritannie Mauritius uf si Selbstschtändigkeit vorbereitet. S allgemeine Wahlrächt isch iigfüehrt worde und d Insle het politischi Autonomii übercho. Nach 150 Johr, wo Groossbritannie gherrscht het, isch Mauritius am 12. März 1968 unabhängig worde, isch aber Deil vom Commonwealth bliibe. Dr Füehrer vo dr Arbeiterpartei, dr Sir Seewoosagur Ramgoolam, isch dr erscht Premierminister worde, und er het Mauritius in den erschte 14 Johr vo siiner Unabhängigkeit gregiert. Sit Juli 2005 isch si Sohn Premierminister.

Am 12. März 1992 isch Mauritius noch dr Iifüehrig von erä neue Verfassig ä Republik worde.
Mauritius isch eini vo de wenige schtabile repräsentative Demokratie z Afrika mit freie Wahle und Garantie für Menscherächt.

## D Bevölkerig
Mauritius het öbbe 1,2 Millione Iiwooner. Öbbe zwäi Driddel von ene stamme vom indische Subkontinänt. E groosse Däil vo dr übrige Bevölkerig si sogenannti Kreole, wo vo Sklave us Afrika und Madagaskar abstamme, wo sich mit andere Gruppe, vor allem Öiropäer, vermischt häi. Guet zwäi Brozänt vo de Mauritier si Chinese, die wissi Minderhäit isch e chli chliiner. Uriiwooner git s nit, wil Mauritius vor dr Kolonialisierig umbewoont gsi isch und nume gläägentlig vo arabische Seefaarer bsuecht worde isch.

### D Sprooche
Fast die ganz Bevölkerig schwätzt im Alldaag Morisyen. Das isch e Kreolsprooch, wo uf em Französische basiert. Es isch d Muetersprooch vo 80 Brozänt vo de Iiwooner. Änglisch isch d Amtssprooch und Franzöösisch wird immer no von ere chliine Elite gschwätzt. 

## Literatur
* Wolfgang Därr: *Mauritius*. 3., aktualisierte Auflage, Dumont Reiseverlag, Ostfildern 2015, ISBN 978-3-7701-7783-7.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblink

* Staatlich Internetportal vo de Republik Mauritius
* 
* Staatlichi Incoming-Agentur für Tourismus uf Mauritius
Age of Empires II

**Age of Empires II** isch es Computerspiil us dr Serii *Age of Empires*. Es isch 1999 uusecho.

## Beschriibig
The *Age of Kings* knüpft i dr spieltechnische Hisicht sehr äng a *Age of Empires* a.  Zyytlich isch s Spiil vom Ändi vom römische Riich bis zu dr Endeckig vom Christoph Columbus  iteilt. S sin drize Völker verfüegbar: d Brite, d Byzantiner, d Chinese, d Franke, d Gote, d Japaner, d Kelte, d Mongole, d Perser, d Sarazene, d Teutone, d Türke und d Wikinger. Ähnlich wie by *Age of Empires* muess, bevor s Spiil ä kriegerischi Entwicklig nimmt, ä Wirtschaft ufbaut wärde, wo uf de Rohstoff Holz, Nahrig, Gold und Stei basiert, wo während em Spiilverlauf knäpper wärde. S giit Dorfbewohner, wo me all die Rohstoff mit abbaue ka. Jeds Volk het ä eigeni Sproch, so antworte zum Bispil türkischi Dorfbewohner mit *evet* und teutonischi sowie gotische Holzfäller mit *holza*, wenn si an d Arbeit gschickt wärde. D Völker sin in vier Gruppe iteilt, wo jewils ä einheitliche Architekturstil hen. Zu de westeuropäische Völker zele d Franke, d Brite und d Kelte, zu de nordeuropäische d Gote, d Wikinger und d Teutone. Die orientalischi Völkergruppe bestoht us Byzantiner, Sarazene, Perser und Türke und die asiatischi us Chinese, Mongole und Japaner.

S git fünf grossi Gruppe vo Militäreinheite, wo im Spiil verfüegbar sin: Nochkämpfer (Schwertträger), Fernkämpfer (Bogeschütze), Kavallerie, Schiff und Belagerigswaffe. Jedi vo dene Waffengattige gliedret sich in no witeri verschiedeni Einheite und jewils verschiedeni Rüstigstype gege Nochkampfschäde und Schussverletzige.
                                                                                       
Die verschiedene Arte vo Kampfeinheite schlön sich noch em Prinzip vom Spiil „Schere Stei Papir“, das heißt gmischti Armeä hänn Vorteil und eisitigi Strategie verspräche tendenziell weniger Erfolg. Wie by Age of Empires het dr Spiiler au by Age of Kings wieder d Uswahl us diesmol 13 Zivilisatione, mit bestimmti Technologie. Neu sin zivilisationsspezifischi Einheite (und mit dr Erwiterig au Technologie), wo s Gameplay vo de einzelne Völker no invididueller und au spannender mache.  

Jeds Volk verfüegt au über ä eigeni Spezialeinheit: 
*Brite: Langbogenschütze, 
*Byzantiner: Gepanzerti Ritter, 
*Chinese: Chu-Ko-Nu, 
*Franke: Axtwärfer, 
*Gote: Huskarl, 
*Japaner: Samurai, 
*Kelte: Freischärler, 
*Mongole: Mangudai, 
*Perser: Kriegselefante, 
*Sarazene: Mamelucke, 
*Teutone: Dütschritter, 
*Türke: Janitschare, 
*Wikinger: Berserker und Dracheboot.
Walther P99

D **Walther P99** isch e Pischtole.
Bekannt worde isch d P99 durch dr James Bond Film "dr Morge schtirbt nie", wo si s erstes mol igsetzt worde isch. Im Film "d Welt isch nid gnueg", isch si im 007 si Dienschtwaffe gsi.

## Technischi Date

D **Walther P99** isch e Dütschi Waffe. Es uffelligs Merkmol isch, dass e Haane feelt. D P99 het stattdesse e innelygende Schlagbolze. Däm si Zueschtand cha me ame chline Schtift erkenne, wo me mit eme Chnopf entspanne cha.

D Waffe schafft no nach em Browning-Syschtem und het e Weaver-Schyne unter em vordere Schaft für e optoelektro Zylhilf. Es cha au e Schalldämpfer montiert wärde, de macht aber der Schuss ungnauer.

E manueli Sicherig, wie s üblich isch bi de meischte Selbschtladepischtole isch nid vorhande denn d Waffe isch im gladene Zuestand grad schussbereit. Es het e automatischi Sicherig, e Fall Sicherig und e Anti-Stess-Abzug, wo verhindere düije dass sich e Schuss löst, oni das me s will.

Dr Griff ka me wechsle und dr Grössi apasse. Die abgrundidi Form verhindert, das d Waffe sich unter dr Kleidig verhettere ka.

## D S&W SW99
Mit dr S&W SW99 produziert Smith und Wesson zäme mit em Walther e Pistole, wo dr P99 glycht, abr zuesetzlich no im Kaliber .45 ACP erhältlig isch. Im Witere gits au P99c, e Kompaktversion von dr P99.

## Polizei
2005 isch d Aaschaffig vo 42.000 P99 für d Polizei in Nordrhein-Westfallen beschlosse worde. Erscht nach dr Uslieferig vo der nöie Dienschtwaffe hei si bemerkt, dass si sich, wäg em grössere Holschter, im Dienschtwage vom Typ VW Passat nümm aaschnalle chönne. Jetz dörfe d Polizischte dr Holschter am Hosegurt befeschtige.

## Steckbrief
**Zivili Bezeichnig:**	Walther P99

**Militär Anerkennig:**	P9

**Ysatzland:**	        Dütschland, Schwiizerischi Eidgnosseschaft

**Härsteller:**                    Carl Walther GmbH

**Bouland:**	Dütschland

**Produktionszyt:**   1996 bis hüt

**Modällart:**	P99AS; P99DAO; P99QA; P99C

**Waffekategori:**	Pistole

### Masse

**Gsamtlängi**:	180 mm

**Gsamthöchi**:	137 mm

**Gsamtbreiti**:	32 mm

**Gwicht mit leerem Magazin**:	0,605 kg

**Lauflengi**:	102 mm

### Technischi Date

**Kaliber:** 9 mm Parabellum und .40 S und W

**Möglichi Magazinfüerig:**	15 (früjer 16) Patronen

**Mündigsgschwindikeit:**	408 m/s

**Mündungsenergi:**	540 Joule

**Zilrichtig:**	Kimme und Korn

## Gallery

Image:Walther P99 Flickr.jpg|e Walther P99 in Schwarz
Image:Walther P99 9x19mm.png|e Walther P99 in Schwarz Spezielergrif
Image:Walther P99-JH01.jpg|e Walther P99 in Schwarz
Image:P99-disassembled-720x540.jpg|e Walther P99 in Schwarz usenader
Image:WP99 3.jpg|e Walther P99 in Schwarz halb usenader
Image:WP99 2.jpg|e Walther P99 in Schwarz
Image:P99 and Roehm 3S with ammunition.jpg|P99 and Roehm 3S


## Extärny Verwys

* Website des Herstellers

* Walther P99 bei world.guns.ru (engl.)
* Martin Teigler: Klemmende Knarre. Ärger um neue Dienstpistole der NRW Polizei: BeamtInnen haben Probleme mit der Walther P99. In: taz NRW vom 3.3.2006, S. 2
Tragikomödie

As **Dragikomödie** si Theaterschdück bezeichnet worde, wo d Handlig vo dragischem Charakter, aber dr Usgang glücklig isch. Hützudag dänggt mä ehnder, as si ä dragischi Zsämmehäng mit komische Elimänt und Motiv, aber au komischi mid Tragik vermischd.  
## Gschicht
Die antike Grieche hai Dragödie und Komödie kennt. In dr klassische Ziit si ihri Theaterereignis än Abfolg von erä Trilogie vo dragischem Charakter gsi, ufglockeret von erä abschliessende Komödie. Dr Römer Plautus (254-184 vor dr Ziitwändi) het, im Gegesatz zu der dramatische Dradition, wo Dragödie und Komödie drennt het, dragischi und komischi Gschehnis im gliiche Schdück vermischt. Währed dr Renaissance het mä drmit Schdück gmeint, wo im Groose und Ganze komisch gsi sin, aber dragischi Elimänt gha het. Dr Italiäner Battista Guarini het d Dragikomödie definiert as Schdück, wo ärnschdi Begäbeheite zeigt und Mitliid wurd errege, wo aber kei dragische Schluss und au luschdigi Elimänt wie Witz und Glächder haig. In dr französische Klassik im 16. und 17. Johrhundert isch d *tragi-comédie* vom Hardy, Rotrou, em Corneille *(El Cid)* und andere pflägt, aber schliesslig vo dr klassische französische Dragödie verdrängt worde. Z Ängland het dr John Fletcher d Dragikomödie *The Faithful Shepherdess (Die dreuji Schöfere)* gschriibe, und dr Shakespeare mänggisch siine Komödie dragischi Elimänt ge, zum Bischbil im *Schdurm*' und im *Wintermärli*. D Rolle vom Jud Shylock im *Dr Kaufma vo Venedig* isch villicht für d Ziitgnosse vom Shakespeare, wo dr Antisemitismus für si vollkomme natürlig gsi isch und wo sich an dr gemeine Behandlig vom Shylock ergötzt hai, weniger dragisch gsi, as es modärns Publikum si wurd gseh.

Z Dütschland hai dr Georg Büchner und dr Christian Dietrich Grabbe die dragisch-komischi Dradition vom Shakespeare wiitergfüehrt. Im realischdischi Drama het dr Henrik Ibsen komischi Elimänt iigfüehrt, für dass d Dragödie no druuriger wurd. Für ä George Bernard Shaw si im Ibsen sini Drame ärnschdhafter und dragischer gsi as ä Dragödie. Dr Anton Tschechow het d Dragikomödie *Unggle Wanja* und *Dr Chirsigarde* gschriibe.

Im modärne Theater si vili vo de absurde Schdück dragikomisch, Bischbil si im Samuel Beckett siis *Ändschbiil* odr im Dürrematt siini *Physiker*.

## Quelle
* , Band 18, S.284
* Dr Ardikel "tragicomedy" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Woodstock-Festival

S **Woodstock Music and Art Festival** isch ä Musikfestival gsi, wo as dr musikalisch Höhepunggt vo dr amerikanische Hippiebewegig Flowerpower zelt. Offiziell isch s vom 15. bis zum 17.&nbsp;August 1969 gange, d Zueschauer si aber erscht am Morge druf abzoge.

Uf em Festival si 32 Bands und Solisten ufdräte, wo Folk, Rock, Soul und Bluesmusig gschbiilt hai, und a Gage vo öbbe 200.000&nbsp;US-Dollar übercho hai. Uf em Festivalgländ hai chaotischi Zueschtänd gherrscht, wil niemer erwartet het, ass sovil Zueschauer chieme. Mä het mit 60.000 Zueschauer grächnet, es si abr meh as 400.000 cho. Meh as ä halbi Million si uf de Wäg noch Woodstock im Vechehr schdeckebliibe und vo dr Bolizei widr heimgschickt worde.

S Festival isch vo *Woodstock Ventures* veraaschdaltet worde, wo vom junge Musigbroduzänt Michael Lang und zwei New Yorker Undernähmer zu däm Zwäck gründet worden isch. Es isch für d Veraaschdalter zum enä finanzielle Misserfolg worde, will im Gedräng d Heg kapputtgange si und faschd alli ihne hai chönne ohni z zahle.

## D Künschtler

Die meischte ganz groosse Näme, wie z.&nbsp;B. The Beatles, Bob Dylan, The Doors, The Rolling Stones, Led Zeppelin, Elvis Presley und vili vo de schwarze Künschtler, wo denn sehr bekannt gsi si, hai gfehlt. 

Die, wo drbii gsi si:

## Literatur
* Joel Rosenman, John Roberts, Robert Pilpel: *MAKING WOODSTOCK – Ein legendäres Festival und seine Geschichte (erzählt von denen, die es bezahlt haben)* orange-press, Freiburg 2009, ISBN 978-3-936086-42-3
* Jan Feddersen: *Woodstock. Ein Festival überlebt seine Jünger.* Ullstein, Berlin 1999, ISBN 3-548-35834-9
* Elliott Landy: *Woodstock Dream.* Teneues Buchverlag, Kempen 2000, ISBN 3-8238-5452-6
* Elliott Landy: *Woodstock Vision.* Rowohlt Pegasus, Reinbek 1984, ISBN 3-498-03829-X
* Frank Schäfer: *Woodstock ’69 – Die Legende.* Residenz Verlag, St.Pölten-Salzburg 2009, ISBN 978-3-7017-3138-1
* Wolfgang Tilgner: *Open Air. Monterey – Woodstock – Altamont.* Lied der Zeit Musikverlag, Berlin 1988, ISBN 3-7332-0038-1
* Elliot Tiber & Tom Monte: *Taking Woodstock.* Edel, Hamburg, September 2009, ISBN 978-3-941376-02-1
* Mike Evans, Paul Kingsbury (Hrsg.): *Woodstock – Die Chronik.* Collection Rolf Heyne, München, 2009, ISBN 978-3-89910-419-6.
* Jörg Gülden: *Woodstock – Wunder oder Waterloo? Eine Abrechnung von Jörg Gülden.* Hannibal-Verlag, Höfen 2009, ISBN 978-3-85445-299-7

## Weblink
Sambesi

Dr **Sambesi**, dr *Grooss Fluss* in dr Schbrooch vo de Tonga, isch dr gröschd Fluss im südlige Afrika. Er isch 2660&nbsp;km lang. Si Quelle isch im öschdlige Angola in erä Höchi vo 1200 m. In dr Nöchi vo dr Hauptschdadt vo dr Südbrovinz vo Sambia, Livingstone bildet er d Victoriafäll. Bi Chinde fliesst er in dr Indisch Ozean. Er wird vom Kariba und vom Cahora Damm gschdaut, das si zwei vo de gröschde hydroelektrische Brojekt in Afrika. Sächs Schdaate si bedeiligt an dr Nutzig vom Flusswasser und hai ä Reihe vo internationale Abkomme abgschlosse drüber.
## Wirtschaftligi Bedütig
### Verchehr
Dr Sambesi isch für grösseri Schiff nit befahrbar. Bi dr Mündig isch er nit sehr dief und het vili Sandbänk, wiiter obe het s Wasserfäll und Katarakt. Deil vom Fluss und d Schdauseä chönne mit Flussdampfer befahre wärde. Es git vier wichdigi Brugge für zum dr Sambesi z überquere. Die oberschdi isch d Brugg bi de Viktoria-Fäll, wo Schdroosse-, Zug- und Fuessvercher zwüsche Simbabwe und Sambia möglig macht. Dr Schdaudamm vo Kariba und a Brugg bi dr Schdadt Chrundu z Simbabwe diene em Schdroossevercher. Die vierti isch d Zug- und Schdroossebrugg zwüsche Mutarara und Vila de Sena z Mosambik. An andere Schdelle benutzt mä Fähriboot.
### Die hydroeletrische Brojekt
Es het zwei Schdaudämm am Sambesi. Dr oberi isch bi Kariba z Simbabwe, öbbe dreihundert Kilometer underhalb vo de Viktoria-Fäll. Es isch ä Damm us Beton, 140 Meter hoch und öbbe 600 Meter wiit zwüsche Simbabwe und Sambia. Er broduziert ä groosse Deil vo dr Elektrizitet vo de beide Länder. Dr Schdausee het ä Flechi vo öbbe 5.000&nbsp;km², isch isch 280&nbsp;km lang und bis zu 32&nbsp;km breit. Drei Hafeschdedtli si an sine Ufer entschdande und d Gegend wird für ä Turismus entwigglet.

Dr Cahora Bassa-See isch hinder em Damm in dr Cahora Bassa Schlucht entschdande, öbbe 120&nbsp;km nordweschdlig vo Tete z Mosambik. Dr Damm isch meh as 180 m hoch und 300 m wiit. Er broduziert Schdrom und s Wasser wird uf s Land bumbt für zum s z bewässere.
## Pflanzen- und Dierwält
Am Underlauf vom Sambesi waggse immergrüeni Urwälder mit Palme und Mangrove. Wiiter ufwärts fliesst dr Fluss dur Savanna, wo Graas und Laubbäum waggse, und offnigs Buschland mit Palme. Im Schwemmland findet mä Mopanwälder. D Baikiaeawälder, wo s wärtvolle Teakholz liifere, wärde zimli unkontrolliert abgholzt und mit Graasland ersetzt. Au Ebeholz findet mä nooch zum Fluss.

D Viktoria-Fäll si für vili Fischarte ä Gränze. Dr Diigersalmler, ä Salmart, und d Brasse wärde aber überall gfunde. D Chrokodil git s überall, vor allem aber an Schdelle, wo dr Fluss langsam fliesst. D Flusspfärd findet mä am Ober- und Underlauf.

Im Iizugsgebiet vom Sambesi läbe no vili Dierarte: Elefante, Büffel, Antilope wie d Eland, dr Kudu, Impala, Duiker und vili anderi, Wärze- und Buschsäu. Leue findet mä a chlii am ganze Flusslauf noh, vor allem aber im *Victoria Falls National Park* z Simbabwe,  Leopard git s überall, aber d Gepard si sälte. Affe und Paviane finde sich überall in dr ganze Regiom.

## Quelle
* , Band 16, "Sambesi"
* "Zambezi River" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Fische

**Fisch** (*Pisces*) sind wächselwarmi Wirbeltier mit Kieme, wo fast usschließlich im Wasser läbe. Öbe d Hälfti vo allene Wirbeltierarte sind Fisch, die älteste Fossilie, wo bekannt sind, sind rund 450 Millione Johr alt. Me unterscheidet Knorpelfisch (Chondrichthyes), zu dene zähle unter anderem d Hai und d Roche, und Knochefisch (Osteichthyes), wo alli anderi Fisch umfasse. Zwei witeri Fischtaxa, d Panzerfisch (Placodermi) und d Stachelhai (Acanthodii), sind usgstorbe.
Däm Forschigsgebiet wo sich mit Fisch befasst seit mer Ichthyologie.

## Systematik

D Fisch sind ä paraphyletisches Taxon, das bedütöt, dass d Gruppe nid alli Nochkomme vo de gemeinsame Vorfahre vo allene Fische umfasst. Es fehle nämlig d Landwirböltier (Tetrapoda), wo eigentlich ä Untergruppe vo de Chnochefisch darstelle. So sind bispilswis d Quasteflosser und d Lungefisch änger mit de Landwirböltiere vorwandt als mit andere Fisch. Us kladistischor Sicht sind d Fisch dohär kei gültigs Taxon me, da noch die Medode nur monophyletischi Gruppe anorkannt und benennt wärde. Fisch lön sich am beste als Uusschlusstaxon definiere: Fisch sind alli Chiifermülor, wo keini Landwirböltier sind.
Grundsätzlich nid zu de Fisch gehöre die Chiiferlose (Agnatha), wie bispilswis d Nünauge, wo trozdäm mängmol im populäre Sprochgebruch als "Fisch" bezeichnöt wärde.

## Kulturälli Bedütig

Dr Fisch wird im Christetum als Sinnbild vom Jesus Christus benutzt. Oft wird dor Name mit de Buechstabe vom griechische Wort für Fisch (Ichthys) düdöt: J(esus) Ch(ristos) Th(eou) Y(ios) S(oter) (dt. „Jesus Christus, Gottes Sohn, der Erlöser“).

## Wirtschaftlichi Bedütig

In wirtschaftlicher Hisicht bedütend isch d Fischerei vo Spiisfisch, aber au dr Handel mit Zierfisch. Beidi könne jedoch d Fischbeständ bedrohe, wo zudem au durch d Yleitig vo Schadstoff in ihre Lebensraum gfährdet sind; e zu starki Belastig ka zu Fischstärbe füere. Uf d ökologischi Gfährdig vo dr Fisch soll d’regelmäßigi Uusruefig vo je einere Art als Fisch vom Johr ufmerksam mache.

## Lueg au
* Schwiizer Fischfauna

## Weblink
São Tomé und Príncipe

Dr Inselstaat **São Tomé und Príncipe**, portugiesisch „São Tomé e Príncipe“ [], lit im Golf vo Guinea öbbe 200 km vor der Küschde vo Afrika westlig vor Äquatorialguinea und Gabun. Bis 1975 isch s ä Kolonii vo Portugal gsi und het am 12. Juli 1975 d Unabhängikeit übercho.

## Bevölkerig
S Bevölkerigswaggstum lit bi öbbe drei Prozent, d Säuglings- und Chinderstärblikeit bi sechs bzw. 7,7 Prozent. D Läbenserwartig isch 64 Johr.

Näbe dr Amtsschbrooch Portugiisisch, wo au d Lingua Franca isch, wärde uf de Insle no verschiideni Kreolschbrooche gschwätzt, wo uf em Portugiisische und westlige Bantuschbrooche basiere: Saotomense (70.000), Principense (1.500) und Angolar (5.000).

Öbbe 80 % vo dr Bevölkerig si Katholike, 10% Protestante, Neuapostolischi und Animiste.

## Fuessnote

## Weblingg

* Länderinformationen des Auswärtigen Amtes zu São Tomé und Príncipe
* Länderinformation vom CIA Factbook (englisch)
* Charte vo São Tomé e Príncipe
* Informatione über São Tomé e Príncipe
Fisch

**Fisch** chan folgendes bedüte:
* Fische, Wirbeltier, wo im Wasser läbed
* Speisefisch, e Kategorii vo Läbesmittel
* Fische (Sternbild)
* Fische (Tierkreiszeichen)
* Fisch (Christentum), e religiöses Symbol
* Fisch (Wappentier), e gmeini Figur i de Heraldik
* Fisch (Saargau), e Ortsgmeind im Landchreis Trier-Saarburg, Rhyland-Pfalz

**Fisch** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Bernhard Fisch (* 1926), en dütsche Autor
* Erika Fisch (* 1934), e dütschi Liechtathletin
* Hans Ulrich Fisch (1583–1647), en Schwizer Glasmoler und Buechillustrator
* Heinrich Fisch (1925–2008), en dütsche Pädagog und Sozialwüsseschaftler
* Jörg Fisch (* 1947), en Schwizer Historiker
* Klaus Fisch (1893–1975), en dütsche Moler
* Manfred Norbert Fisch (* 1951), en dütsche Ingenieur und Hochschuellehrer
* Michael Fisch (* 1964), en dütsche Literaturwüsseschaftler und Schriftsteller
* Nathaniel Fisch, en US-amerikanische Physiker
* Roberto Fisch (1956–2012), en Schwizer Offizier
* Rudolf Fisch (Arzt) (1856–1946), en Schwizer Missionsarzt
* Rudolf Fisch (Psychologe) (* 1939), en dütsche Sozial- und Organisationspsycholog
* Sabine Fisch (* 1970), e öschtrychischi Autori
* Stefan Fisch (* 1952), en dütsche Gschichtswüsseschaftler
* Walter Fisch (1910–1966), en dütsche Politiker (KPD)
* Willy Fisch (1886–1963), en dütsche Offizier und General vo de Flüger

**Lueg au:**
* Fisch-Luzie
* Rührfisch
* Zwiebelfisch (Buchdruck)
* Fish
* Visch
Kandern

**Chander** (IPA: ['xandr], au *Chandre*; amtlich *Kandern*) isch e Chleistadt zwüsche Lörrach und Friiburg in Bade-Württeberg.

## Geografy
Chander ligt im Südweste vo Bade-Württeberg im Markgräflerland. Die nördlichi Grenze verlauft bim Hochblaue, wo d Quelle vo de Kander isch.

De Ort isch in die folgende sechs Ortsdeil glyderet:
* Füerbach
* Dannechilch
* Holze
* Riedlinge
* Sitzechilche
* Wollbach (Wullbach)

## Gschicht
Wie Fünd vo de Archäologe zeige, isch Chander scho in vorgschichtliche Zite besydelt gsi. Wohrschints isch s Vorcho vo Ton di wichtigsti Ursach dodefür.

Zum erschte Mol erwähnt worre isch Chander im Johr 766, und zwar vom Chloster Lorsch. Des hät um die Zit Yselyferige vo Chander kriegt. De Abbau und d Verarbeitig vo Yse hän während em ganze Mittelalter e wichtigi Rolle für d Wirtschaft z'Chandre gspylt.

Ursprünglich isch Chander uss de folgende drei Ortschafte zämmegwachse:
* Chander, öppe dört, wo hütt die evangelischi Chilche isch
* Minderchander, im Berych vom Lippischbach
* e Sydlig im Dalgrund vo de Chander bi de Papiermüehli

Chander isch d Hauptstadt vo de Herrschaft Sauseberg gsi und mit derre zämme im Johr 1503 an d Markgrafe vo Bade koh.

1848 hät uff de Scheidegg e Gfæcht zwüsche badische Revolutionäre und hessische Truppe stattgfunde.

Friehner hät Chandre zum Landchreis Mülle ghört. Sit 1972 ghört s zum Landchreis Lörrach, nochdem de Landchreis Mülle uffglöst worde isch. 1974 sin d sechs Ortsteile ygmeindet worde.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Kultur und Sehenswürdigkeite
### D Chandermer Sau
D Chandermer Sau isch e Gfäß uss vergoldetem Silber und isch die ältsti erhalteni Tonfigur. Si isch 1605 vo me Augsburger Silberschmid hergstellt und vom badische Markgraf Georg Friedrich vo Bade-Durlach ins Forsthus Chandre gstiftet worre.

### Musee und Bauwercher
Z'Chander git s e Heimat- und e Keramikmuseum.

Usserdem sin folgendi Bauwercher as Sähenswürdigkeite bekannt:
* De *Blüemeplatz*: e Märktplatz, wo vor allem vo yheitlige Reihehüser ygfasst isch
* S *Burtshüs vom Johann August Sutter* in de ehemolige Papiermüehli
* S *Schloss Bürgle*
* D Ruine vo dr *[[Sausenburg|Suseburg]]*

### Veraastaltige
* Rossmärt (sit 1925)

## Wirtschaft und Infrastruktur
### Rohstoffe
Bis ins 19. Johrhundert isch z Chander Bohnerz abbaut worde. Wyl nimmi viil do isch, lohnt sich de Abbau nimmi. Au Ton und Ise wird nimmi abbaut.

### Verkehr
D A98 (Wyl am Rhy - Stockach) und d B3 (Budtehude - Wyl am Rhy) schließe Chander ans überregionale Stroßenetz a. Usserdem goht noch s'Chanderli, e Museumsisebahn mit Dampfbetrieb, vu Chander uf Haldige.

## Dialäkt
Z Chander isch s Alemannisch no wit verbreitet. S wird e Form vo Hochalemannisch, ähnlig de Dialäkt vo Lörrach, Rhyfälde und Basel gschwätzt. Im Gegesatz zu Lörrach und Rhyfälde isch aber d Verschiebig vom hochdütsche *k* im Aalut zum stimmlose velare Frikativ (*ch*) no zimli hüfig.

## Lüt
* Günter Wagner (1929-2017), Buur, Schriiner un Heimetdichter
* Christa Heimann-Buß (* 1946), Chauffrau un Dialektdichteri

## Weblingg

* Offizielli Website vo Chander

## Fueßnote
Kadesch

**Kadesch** (au **Qadesch**) isch ä Stadt im altertümlige Mittlere Oste gsi. Si isch im Weste vo Syrie am Orontesfluss gläge. Dr Herrscher vo Kadesch het zur Koalition vo de syrische und kanaanitische Brinze ghört, wo brobiert hai d Expansion vo Ägypte aazhalte. In dr Ziit vo dr gröste Uusbreitig vom ägyptische Neue Riich het d Stadt zum Iiflussgebiet vo Ägypte ghört. 

Wi sich s Riich vo de Hethiter usbreitet het, isch Kadesch schliesslig an si gfalle. Us dere Ziit kennt mä dangg dä Amarna Brief drei vo de König vo Kadesh: dr Sutatara, dr Etakkama (au Aitagama) (öbbe 1340), Niqmadu, dr Sohn vom Etakkama

Dr Pharao Seti I. isch uf siine militärische Kampagne bis noch Kadesch vorgstoosse, und het dört ä Siigerstela ufgstellt. D Stadt isch aber churz noch em Abzug vo de ägyptische Druppe widr an d Hethiter gfalle. In siim fümfte Regierigsjohr, öbbe 1273 vor dr Ziitwändi, isch dr Ramses II. mit vier Divisione gege Kadesch zoge. In dr Schlacht, wo westlig vo dr Stadt stattgfunde het, isch d Vorhuet vo de Ägypter under em Ramses sälber fast vernichtet worde, aber d Intervention vo Druppe us Amurru hai d Lag grettet. D Ägypter hai sich widr noch Süde zruggzoge und Kadesch isch in de Händ vo de Hethiter bliibe.

Wie vili anderi Stedt in dr Levant am Afang vom 12. Johrhundert vor dr Ziitwändi isch Kadesch zerstört worde und us dr Gschicht verschwunde. Mä dänggt, as d Seevölker an ihrem Undergang gschuld siige.

Kadesch wird identifiziert mit em Tell Nebi Mend, wo öbbe 24 Kilometer südwestlig vo Homs lit(öbbe  ) in dr Nöchi vo Al Qusayr.
## Fuessnote
Arara

**Arara** isch e Schdat im Bundesschdaat Paraíba z Brasilie. Ir Schdat säuber wohne öppe 13.258 Iwoner(2014). Si isch 155 km vo dr Hauptstadt vo Paraiba,  João Pessoa, entfärnt und lit uf em Hochplateau vo Borborema, 467 m üM.  

Vor em Zweite Wältchrieg isch Arara ä Deil vo dr Stadt Serraria gsi. Am 1. Dezember 1961 isch si vo Serraria drennt worde. Sitdäm isch s ä eigeständigi Gmeind.

## Weblinks

*D'Website vo der Schdat (portugisisch)
Afrikanische Union

Di **Afrikanisch Union** (Abchürzig **AU**; änglisch *African Union*, französisch *Union africaine*) isch ä internationali Organisation, wo 2001/2002 d Nochfolg vo der *[[Organisation für Afrikanische Einheit|Organisation für Afrikanischi Eiheit]]* (OAU) aträte het und sich für Kooperation uf alle Gebiet isetze söll. Plant isch under anderem ä Afrikanische Grichtshof. Sitz vo der Organisation isch Addis Abeba (Äthiopie), im enä Staat, wo as ein vo de erste uf em afrikanische Kontinent zum Völkerbund und denn as Gründigsmitgliid zu de Vereinte Natione ghört het. Mitgliidstaate vo der AU si alli Staate vo Afrika, zurziit 55. Marokko, wo wägem Konflikt um die Demokratischi Arabischi Republik Sahara 1984 us der Vorgängerorganisation OAU usträte isch, isch 2017 wider ufgnoo worde.

## Literatur
* Yassin El-Ayouty (Hrsg.): *The Organization of African Unity After Thirty Years.* Westport/New York 1994.
* Christof Hartmann: *Demokratie als Leitbild der afrikanischen Staatengemeinschaft? Zur Theorie und Praxis demokratischer Schutzklauseln in der Afrikanischen Union*. In: *Verfassung und Recht in Übersee (VRÜ)*. 38. Jahrgang, 2005, , S. 201–220.
* Christof Heyns, Evarist Baimu, Magnus Killander: *The African Union.* In: *German Yearbook of International Law.* Band 46, 2004, S. 252–283.
* Konstantinos D. Magliveras, Gino J. Naldi: *The African Union – A New Dawn for Africa?* In: *International and Comparative Law Quarterly.* Band 51, 2002, S. 415–425.
* Peter Meyns: *Von der OAU zur „Afrikanischen Union“. Khadafis Engagement für die afrikanische Einheit.* In: *Internationale Politik.* Heft 11/2001, S. 45–52.
* Désiré Nzisabira: *Von der Organisation der Afrikanischen Einheit zur Afrikanischen Union.* Hamburg 2006.
* Corinne A. A. Packer, Donald Rukare: *The New African Union and Its Constitutive Act.* In: *American Journal of International Law.* Band 96, 2002, S. 365–379.

## Weblingg

* Offizielli Homepage (englisch, französisch, portugiesisch, arabisch)
* Gründigsakte (englisch)
* Websiite mit Analyse und offizielle Dokument zur Afrikanische Union 
* Der Fall Madagaskar und die Afrikanischi Union
* Madagaskar und die Afrikanischi Union

## Fuessnote
Laichinger Tiefenhöhle

D **Loichanger Diefahehle** ischd de oizeg Schachdhehle in Deidschland wo au a Schauhehle ischd. Si ligt südlech vo Loichanga ond goht uff Beddo- ond Eisedrebba 55&nbsp;m na.

Der Nama ischd a bissle kurios; heid däd ma zo so ara Hehle Schachdhehle saga, aber dui Hehle ischd 1892 enddeggd wära ond war oina von de älleraischde sodegge Hehla wo ma domols kennd hot, ond weils hald duif na ganga isch hod ma *duifa Hehle* oder *Diefahehle* gsaid.

Om d Hehle rom geits em Wald en Haufa Lecher, des ischd der Reschd von Gruaba mo dr Loichanger Sandgräbr *Johann Georg Mack*, dr „Sandmack“, graba hod. Do hanna hods nemlich Dolomid, des isch a schbeziella Sord Kalk, und dui zerfelld zo Sand. Den Sand hod ma fir Schbeiss ond zom Budsa als Scheiermiddel brauchd. On wie der so graba hod, hodder en Schbald gfonda wos end Hehle nei ganga ischd. Noch ra alda Gschichd hot er en Sandhaufa gmachd ond wo r am andra Morga mid ama Schubkarra komma ischd war dr Sand im Schbald vrschwonda. Ond weil der Enddeggerschbald so saggrisch eng war hod blos sei Jonger, dr Ulrich nei bassd. Der war do grad vierzehna ond a zemlichs Häschbale.

Leid sand so guad, dand a gscheids Häs a wennr end Hehle ganged. Guade Schuah ond en warmer Kiddl isch s mendeschd! Wer will ka au sei oigana Daschalamb midbrenga.

## Hehlakundlechs Museom

S Hehlamuseom geids scho seid de sächzger Johr, des hot dr *Frank Helmut* wo domols Forschungsgrubbaleider war sich ausdengd. Aber wo dr Hehlavärei om 2000 rom s Hehlaraschdhaus nui bauad hod, hend se glei s Museom as da ganza nui gmachd. Wia vorhär koschd des Museom koin Eidridd, do ka ma also au nei wenn ma ed end Hehle gohd.

Des Museom konzendrierd sich uf ällas was mid de Hehla zom doa hod, wie endschdanded Hehla, was fend ma en de Hehla an Drobfschdoi, an Knocha, ond von de Hehlamenscha. Vill hod mid dr Alb zom doa, aber s Museum isch allgemein ibr Hehla. Em Kallr geid no a Abdeilong wos blos iber d Loichanger Hehle gohd.

## Weblink

* Laichinger Tiefenhöhle, des isch danne ihr offizälla Beidsch
* Laichinger Tiefenhöhle auf www.showcaves.com, des isch de beschd Beidsch ibr Schuhehlo wos geid, do fendad r Hehla von dr ganza Wäld
Madeira

**Madeira** [] (vom portugiisische Wort ** „Holz“) isch ä portugiisischi Insle öbbe 1.000 km südwestlig vo Lissabon und 700 km westlig vo der marokkanische Küste im Atlantische Ozean. Si ghört mit der chliinere Insle Porto Santo und zwei unbewohnte chliinere Inselgruppe, de Ilhas Desertas und de Ilhas Selvagens, zur Inselgruppe Madeira, wo die autonomi Provinz Madeira bildet. As Teil vo Portugal ghört Madeira zum Gebiet vo der Europäische Union. 94,5 % vo der Bevölkerig vo Madeira ghöre zur römisch-katholische Chille. 
Madeira het öbbe 265.000 Iiwohner uf erä Flechi vo 794 km². D Hauptinsle Madeira isch 741 km² und die chliineri Insle Porto Santo isch 45 km² gross.

D Ziitzone isch die gliichi wie im Mueterland Portugal und entspricht der koordinierte Wältziit (UTC+0, gegenüber Mitteleuropa -1 Stund). Für d Ziit vom Ändi vom März bis zum Ändi vom Oktober wird wie im übrige Europa d Summerziit iigfüehrt, so dass d Ziitdifferenz s ganze Johr unveränderet blibt.

## Weblink
Fischingen (Baden)

**Fischige** (amtlich *Fischingen*) isch e chlei Dörfli mid  Iiwohner (Stand: ). Es litt im südliche Margräflerland un schmiigd sich anne Buggel wo Läufelbärg heissd. 

## Naduur
Dr Läufelbärg isch schiinz die högschdi Sanddüüne vo Düttschland, un wäge säldnene Pflanze un Dierli e Naduurschutzgebiet. Drumumme, an de sunnige Häng, wachse vieli Rääbe. Vor allem dr beriemdi Fischiger Guededel. Des isch e wissi Druube, die gued uff däm Lössboode wagst. Un wills in dr Gegend so viel Rääbe gitt, heissd die Gegend au Rääbland. Un Fischige isch wägge dämm e Wii. 

## Dorfläbe
Z Fischige gitts e Grundschuel, e Chindergarde, zwoi Wirdschafde un e baar schöni Buurelääde. D Männer göhn am Mendig gäärn in d Singschdund un iebe fyr die gäärn und vil bsuechde Konzärt. Me cha aber au imme Verein Handorgele schbiile. Oder in de neue Halle go durne go. Arg schön isch au d Chilche vo Fischige, in dere s ganz aldi Fresge mid biblische Gschichde zuem aluege gitt. Im Goddedienschd wärde Chilchelieder uff dr alde Orgele us em 18 Johrhundert gschbiild.

## Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 

1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke

## Weblingg

* Bilder vo der St. Peter Chille
* Ortsgschichte und Bilder

## Fueßnote
Réunion

**La Réunion** [] oder churz **Réunion** (volli französischi Bezeichnig *Île de la Réunion*, dütsch öbbe „Insle vo der Zsämmekumft“) isch än Insle im Indische Ozean, wo zu Frankriich ghört und politisch es französischs Überseedepartement bildet.
## Bevölkerig

Uf Réunion hai im Johr 2005 öbbe 777.000 Iiwohner gläbt, was erä Bevölkerigsdichti vo öbbe 308 Iiwohner pro km² entspricht. Für die nächste Johrzähnt wird mit emä rapide Waggstum vo der Bevölkerig grächnet, so dass d Iiwohnerzahl bald meh as ä Million betrage chönnt.

## Fuessnote


## Weblingg

* La Réunion - geographischs Portrait von erä tropische Hochgebirgsinsle erschiine im geoWEB Magazin - Institut für Geographii und Ruumforschig, Graz
* Präfektur vo Réunion (französ.)
* Regionalrat vo Réunion (französ.)
* Reisereportage über La Réunion
* "Die Reunion wartet auf von Sie" :Tourismus von Reunion (dütschi Version)
* "Reunion Natur: Tourismus und reservierung von Reunion (Dütschi Version
* Pictures of Reunion Island | Bilder von La Réunion
Melone

Als **Melonä** bezeichnet mä vor allem in suptropischä Gebiet kultivierti Pflanze mit grossä, saftrichi Beerä-Frücht. Si ghöre zur Familiä vo dä Chürbisgwächser, wärde abr im Gegäsatz zu andärä Vrträter vo dere Familiä als Obst vrwändet. Es wirt hauptsächlich zwüschä Zuckermelonä und Wassermelonä unterscheidet. Melonä wärde in dr Botanik nit als Vrwandtschaftsgruppä agseh, diä Zuckermelonä sin änger mit dä Gurkä vrwandt als mit dä Wassermelonä.

## Wichtigi Melonäartä

*Zuckermelonä: Cantaloup-Melonä, Netzmelonä wie d Galiamelonä, Honigmelone wie die gäli kanarischi
*:S Fruchtfleisch isch je noch Sorte grüenlig, gäl, orange, wiss oder pink. D Frücht hai in dr Mitti zahlriichi länglichi, abgflachti Some. E Deil vo de Sorte si sehr süess, anderi weniger.
*Wassermelonä, ca. 150 Sorte:
*:Suger Baby, dunkelgrüen, rund Crimons Sweet, dunkelgrüen- hellgrüen, gschtreift und oval
*:Tasmma- Melonä, diä Wildform vo dr Wassermelonä, Nara- Melonä

## Rifi vo dr Wassermelone
Rifi Wassermelonä dönä bim chlopfä hohl und dumpf, wärend unrifi Melonä chum äs Grüsch vo sich gän. Au wen Melonä dähei no nochrifä, han diä bereits uf em Fäld unrifi Melonä das intensivä Aroma. Dr süesslichi Gruch vo dr Frucht isch ä witers Merkmol vo dr Rifi. Im vrglich zu glichgrossä unrifä, sin rifi Melonä zudäm au schwerer.

D`Untersitä vo dr Melonä, diä in Kontakt mit em Bodä gsi isch, änderet bim Rifä d`Farb vo Wiss odr blassem Grüen zu liächt gälblich. Denno isch diä Farb vo dr Schale kei Merkmol für d`Rifi. Im Vrglich zu glichgrossä unrifä; anämä brünlichä odr sogar füechtä Stilasatz lot sich jedoch ä überrifi Frucht erkennä.

Wenn ä Frucht unrif isch, ka si abfüerend wirkä.

## Weblink
Sueton

**Gaius Suetonius Tranquillus** (öbbe um 70 noch dr Ziitwändi uf d Wält cho; gstorbe 130–140), dütsch **Sueton**, isch ä römische Schriftsteller und vo 117 bis 121 Kanzleichef vom Kaiser Hadrian gsi. Er isch mit em Plinius em Jüngere befründet gsi und mä weiss vil überen us däm siine Brief. 

## Wärk
Vom Sueton siine Wärk si nume d Biografie vo de Kaiser, *De Vita Caesarum*, ganz erhalte bliibe. In dene beschriibt er wie d Cäsare gläbt hai, vom Cäsar bis zum Domitian und die gschichtlige Umständ, so wie si dr Tacitus beschriibe het. Siis Hauptwärk isch *De viris illustribus* (Vo de berüehmte Manne) gsi, in welem er bedütendi Manne us dr Literatur, dr Gschichtskund, dr Rhetorik, dr Sprochwüsseschaft und dr Philosophie behandlet het. Vo däm isch nume s Ändi übrigbliibe, mit de Biografie vom Terenz, Vergil, Horaz und ä baar andere. D Biografie vom Sueton si währed Johrhundert wägwiisend für die europäische Biografe gsi.

### Deilwiis erhalteni Wärk
* *De Viris Illustribus* ("Über berüehmti Manne"), drzue ghöre: 
** *De Illustribus Grammaticis* ("Über berüehmti Grammatiker"; 20 Biografie, wohrschiints komplett)
** *De Claris Rhetoribus* ("Über glänzendi Rhetoriker"; 5 Biografie vo 16)
** *De Poetis* ("Über Dichter"; Biografii vom Virgilius, und Fragmänt vo de Biografie vom Terentius, Horatius und Lucanus)
** *De historicis* ("Über Historiker"; e churzi Biografii vom Plinius em Eltere)
* *Peri ton par' Hellesi paidion* ("Griechischi Spiil")
* *Peri blasphemion* ("Griechischi Schimpfwörter")

## Literatur
* Barry Baldwin: *Suetonius. The biographer of Caesars*. Hakkert, Amsterdam 1983, ISBN 90-256-0846-9.
* Michael Grant: *Sueton*. In: Ders., *Klassiker der antiken Geschichtsschreibung*. Beck, München 1973, S.276-287, ISBN 3-406-02647-8.
* Helmut Gugel: *Studien zur biographischen Technik Suetons*. Wien 1977, ISBN 3-205-07025-9. 
* Andrew Wallace-Hadrill: *Suetonius*. 2. ed. Bristol Classical Press, London 1995, ISBN 1-85399-451-0.

## Quelle
*  Band 18, S.61

## Weblink
* 
* Wärk in ''The Latin Library'' (latiinisch)
* Läbe vo de Cäsare (latiinisch und änglisch)
*  (deutsch)
*
Liste der Könige von Akkad

D Reihefolg vo de **König vo [[Akkad]]** isch us der sumerische Königsliste bekannt. Ihri absoluti Datierig hängt drvo ab, wie man d Regierigsziit vom Hammurabi asetzt; in däm Artikel si zwei verschiideni Chronologie bruucht worde: die churzi und die mittleri Chronologii.

Alli Johreszahle si vor dr Ziitwändi.

## Datierig
Es isch agno worde, dass dr Rimuš, der jüngeri Brueder vom Maništušu, zerst gregiert haig. Än elteri Königsliste, wo öbbe 2003 veröffentlicht worden isch, macht s aber wohrschiinlig, ass d Reihenfolg umkehrt gsi isch: d Erwähnig vo genaue Zahle vo Umbrochte und Gfangene isch under em Rimuš igfüehrt worde und au dr Naram-Sin noch ihm het sä ufgfüehrt, aber si fähle us dr Regierigsziit vom Maništušu. D Datierig vo de Regierigsziite basiere uf dere Anahm (Lueg Fuessnote *Selz*)

## Literatur
* Dietz Otto Edzard *Geschichte Mesopotamiens*, C.H.Beck Verlag München 2004, ISBN 3-406-51664-5
* Gebhard J. Selz *Sumerer und Akkader*, C.H.Beck Verlag München 2005, ISBN 3-406-50874-X

## Fuessnote
Gobanos

De **Gobanos** oder au **Cobannos** isch de Name vom keltische Schmiidgott. Sin Name bidütet »Schmiid« (kymr. gof; air. goba). Er isch au vo de Helvetier vereert wore.

## Vereerig
Em Gott *Cobannos* sind meriri römerzitlichi Statue gwidmet wore, wo i de 1980er Joore zäme miteme Bronzechessel amene nöd bikannte Ort z Frankriich gfunde wore sind. D Fundstugg sind denn illegal uf Kalifornie broocht worde und befindet sich hüt im Getty Center z Brentwood. En anderi Dedikationsinschrift stammt us Fontenay-près-Vézelay (Dép. Yonne) und isch em [DE]O COBANNO gwidmet.  Uf em Berner Zinktefeli het de Gobanos de Biiname *Dobnoredos*, d.&nbsp;i. »Weltwanderer«. E vierti Inschrift wo de Gobanos nennt, stammt us Canterbury z England.

Do ufem Nautepfiiler de Volcanus mit Schmiidewerchzüüg dargstellt werd, dörft er d *[[Interpretatio Romana]]* vom gallische Gott gsii sii.

De römerzitlich Gott isch verwandt mitem walisische Schmiid Govannon und em irische Schmiidgott Goibniu.

## Lueg au
* Helvetischi Religio

## Quelle
**Cobannos*: Fontenay-près-Vézelay: ; Frankriich: .
**Gobanos*: Bern: ; Canterbury: .