open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Offenburg

Dr **Peter Offeburg** (* 18. Merz 1458 z Baasel, † 4. Dezämber 1514 z Baasel) isch e Baasler Politiker gsi.

## Lääbe
Dr Peter Offeburg isch as Soon vom Junker und Baasler Rootsherr und Herr vo Schaueburg Peter (oder Petermann) Offeburg und dr Agnes vo Laufe uf d Wält choo. Er isch en Änkel vom Oberstzumftmäister Henman Offeburg gsi. 

Dr Peter Offeburg het 1477 d Juliana vo Schöneburg ghürootet und in zwäiter Ee e Schwöster vom Ludwig Kilchmann. 1481 het dr Offeburg dr Zoll vo Augst as Lääche bechoo. Zwüsche 1486 und 1494 het er as Landvogt vo Baasel uf dr Farnsburg amtiert. 1488 het er as Hauptmaa d Baasler Drubbe aagfüert, wo vom Kaiser Friedrich III. für e Zuug gege Flandere ufbote worde si. Ab 1495 isch er as Achtburger im Baasler Root gsässe. 1496 isch er Ooberstzumftmäister worde und 1501 zum Statthalter vom Bürgermäister gweelt worde. Won er denn 1501 zum Ridder gschlaage worde isch, het er au zum Bürgermäister chönne gweelt wärde und er het vo 1502 bis 1514 mit em Wilhelm Zeigler in däm Amt abgwäggslet, äi Joor dr äint und denn äi Joor dr ander.  Er het im Root d Bardei aagfüert, wo sich für e Verbindig mit de Äidgenosse iigsetzt het und dr Biidritt vo 1495 aa vorberäitet het. Wo dr Schwoobechrieg 1499 mit em Friide z Basel beändet worde isch, isch s eso wit gsi, und dr Offeburg het 1501 im Naame vo Baasel dr Bund beschwoore.

## Kwelle
*
Henman Offenburg

Dr **Henman Offeburg** (* 1379 z Baasel; † 1459 z Baasel) isch e Kaufmaa, Politiker, Diplomat und Chronist z Baasel gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Henman Offeburg, Soon vom ene Apideeker us eme Baasler Achtburgergschlächt, het as Kaufmaa sich s Lääbe verdient. Wääred em Konzil z Konstanz het er e Bank gfüert. Er het dr König Sigismund in in Finanzfrooge berootet und dä het em 1417 e Wabbebrief gee und en 1433, won er grad zum Kaiser kröönt worde isch, zum Ridder gschlaage.  1437 het er e Pilgerfaart ins Häilige Land gmacht und isch z Jerusalem zum Ridder vom Häilige Graab ernennt worde.

Dr Henman Offeburg isch vo 1406 aa bis zu sim Dood Mitgliid vom Chläine Root gsi, zerst as Verdräter vo de Zümft, denn vo de Achtburger und vo 1435 aa as Ridder. Viermol isch er Oberrstzumftmäister worde. Er isch vo Baasel as Diplomat iigsetzt worde, aber au vom Baasler Konzil und au vom Kaiser Sigismund. Wäge sine ööstriichische Lääche het men en 1445 für e Zitli us em Root usgschlosse. In dere Zit het er en autobiografischi Rächtfertigungsschrift verfasst, won er din e Chronik vo de Joor 1413 bis 1445 ufstellt.

## Wärk
* *Die Chronik Henmann Offenburgs.* In: *Basler Chroniken,* Bd. 5, 1895, uusegee vom A. Bernoulli, Leipzig 1895, S. 201–299.

## Litratuur
* Elsanne Gilomen-Schenkel: *Henman Offenburg 1379–1459, ein Basler Diplomat im Dienste der Stadt, des Konzils und des Reichs.* Reinhardt, Basel 1975, ISBN 3-7245-0367-9 (= *Quellen und Forschungen zur Basler Geschichte*, Band 6).
* Helen Liebendörfer: *Des Kaisers neue Socken*, Reinhardt, Baasel 2015 ISBN 978-3-7245-2083-2 (Roman)

## Weblingg
* 
* Repertorium „Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters“
Christoph von Utenheim

Dr **Christoph vo Utehäim** (um 1450 z Stroossburg,† 16. Merz 1527 z Pruntrut) isch e Bischof vo Baasel gsi. 

## Lääbe
Dr Christoph vo Utehäim isch us eme elsässishe Aadelsgschlächt cho. Si Vater dr Hans vo Utehäim gsi, e Hoofmäister vom Bischof vo Stroossburg, und si Mueter d Susanne Burkhard vo Mülnhäim. Dr Christoph isch scho früe Chorherr worde und 1473 Brobst vom Thomasstift z Stroossburg. 1460 het er z Erfurt Theologii und kanonischs Rächt afo studiere, 1463 dr Baccalaureus und 1466 dr Magister artium gmacht, spööter isch er uf Baasel. 
1473-74 isch er dört Räkder vo dr Uniwersidäät gsi und het 1475 dr Ditel *Doctor decretalium* bechoo. 

Er isch Domherr worde und 1486 Domkustos. 1499 isch er Statthalter und Verdräter vom Bischof Kaspar zu Rhii gsi. 1502 isch er zum Bischof vo Baasel gweelt worde und 1503 het er die bäpstlig Bestäätigung becho und isch zum Bischof gweiht worde. Dr Utehäim het as gebildete und fromme Humanist gulte und isch e Fründ vom Schlettstadter Humanist Jakob Wimpfeling gsi. Er het sich mit de gäistige und religiööse Umwälzige in sinere Zit usenandergsetzt, het aber deren iiri Folge für s Bistum Baasel nit chönne stüüre. Bsundrigs schwiirig isch s gsi, ass s Hoochstift groossi Schulde gha het und doorum vo Baasel abhängig gsi isch, wo mit em Biidritt zur Äidgenosseschaft 1501 si politischi Situazioon no gsterkt het. Uf dr Diözesansünoode vo 1503 het dr Utehäim brobiert dr Klerus z reformiere. 1515 het er dr Wolfgang Capito as Breediger an s Münster grüeft und 1518 dr Johannes Oekolampad uf Baasel lo choo. Er isch nooch zum Erasmus vo Rotterdam gstande und het sich erst 1522 vom Martin Luther distanziert. 

As Riichsfürst het er politisch nume weenig Spiilruum gha. Baasel het zwar 1506 d Handfesti no beschwoore, het aber 1521 dr Iifluss vom Fürstbischof uf d Ornig vo de Aagläägehäite vo dr Stadt abgschafft. Im Ufdraag vom Bischof het si Koadjutor Niklaus vo Diesbach mit Baasel, Soledurn und Bärn verhandlet, zum die wältlige Besitzrächt vom Baasler Hoochstift z sichere. Dr Utehäim het sich am 26. Januar 1524 zämme mit de Bischöf vo Lausanne und Konstanz uf dr Sünoode vo Luzärn über d Uflöösig vo dr Äihäit vo dr Chille beklagt. Die drei Bischöf häi e Reformbrogramm vorgläit, wo aber nie in Chraft dräte isch. Wo dr Basler Root 1524 die nöije Leere het afo toleriere und 1525 s Laufedaal in si Burgrächt ufgnoo het, het dr Utehäim resigniert und isch am 19. Februar 1527 vo sim Amt zruggdrätte. Er het sich mit em Domkapitel uf Pruntrut zruggzooge. Er isch no im gliiche Joor gstorbe und het d Reformazioon vo Baasel im Joor 1529 nüm müesse erlääbe.

## Kwelle
*
Maske (Gesichtsbedeckung)

E **Maske** (vo arabisch *maskharat* „Narr, Posse, Ziggle, Sträich“) isch e Gsichtssbedeckig und wird im Theater und in dr Kunst und für rituelli und religiöösi Zwäck verwändet. Vilmol chunnt drzue e Verchläidig oder Gostüm. As Schutzmaske cha si s ganze Gsicht oder Däil von em zuedecke und eso schütze. D Bezäichnig *Maske* wird vilmol au für e Gostümierig vom Körper verwändet, vo dr Halbmaske bis zur Ganzkörpermaske. Im Theater und bim Film wird dr Ort, wo d Maskebildner schaffe, as «d Maske» bezäichnet.

Ursprünglig si Maske blastischi Gebild us natürlige Material wie Pflanzedäil, Lääder, Holz, Doon oder Duech gsi, wo s Gsicht versteckt häi. In dr nöijere Zit wärde si mäistens us Kunststoff gmacht. 

Maske chömme in de underschiidligste Zämmehäng vor. Je noch dr Kultur findet mä sä bi religiööse und andere Ritual, sige s rituelli Dänz bi indigene Volker oder d Fasnacht in dr Alemannia, im Theater und bim Film, in dr Kunst, in dr Medizin as Beootmigsmaske, bi dr Aarbet as Schutzmaske, im Sport bim Dauche oder as mechanische Schutz bim Fächte und andere Sportarte, wo für s Gsicht chönnte gföörlig wärde.

Maske.JPG|Elfebäiküste
File:BS-57-05.jpg|E Masgge an dr Baasler Fasnacht
File:Mosaic depicting theatrical masks of Tragedy and Comedy (Thermae Decianae).jpg|Römischi Theatermaske
Maske 3880.jpg|Südasie
File:LES ROSSYANN Weisscloun und dummer August.JPG|Im Zirkus: e Wissgloon und hinder em e Dumme August
File:Gasmask.jpg|Gaasmaske im Erste Wältchrieg
File:Preoxygenation before anesthetic induction.jpg|Suurstoffmaske
Mask 3884.jpg|E punischi Maske us Tunesie
Maske 3877.jpg|Zentralafrika
File:Tutanchamun Maske.jpg|e Dootemaske vom Tutanchamun us em Alte Egüpte


## Litratuur

* Kurt Röttgers, Monika Schmitz-Emans: *Masken*. (= Philosophisch-literarische Reflexionen. Band 11). Verlag Die Blaue Eule, Esse 2009, ISBN 978-3-89924-262-1.
* 
* 
* Theodora Kroeber: *Ishi in two worlds.* University of California Press, 1961, ISBN 0-520-00675-5. 
* Hans Belting: *Faces. Eine Geschichte des Gesichts*. C.H. Beck, 2013, ISBN 978-3-406-64430-6. 

## Weblingg
Weihnacht

**Weihnacht** oder **Wienacht** chan folgendes bedüte:
* Wienacht, es chrischtlichs Fäscht
* *„Weihnacht!“*, en Roman vom Karl May
* *Wienacht*, es Dorf i de Gmaind Lutzebärg, Kanton Appezäll Usseroode, Schwiz

**Lueg au:**

* Wihnächtsgschicht, Wihnächtsmaa, Wienachtsbaum und Wienachtschind
* Weinacht, en Familiename
* *Deutsche Weihnacht* oder *Deutsche Weihnachten*, s Wienachtsbruuchtum im dütsche Sprochruum oder de Nationalsozialistischi Wienachtskult
* *Döörper Weihnacht*, en Wienachtsmaart z Ruppichteroth, Regierigsbezirk Köln, Nordrhii-Westfale
* D Zäller Wiehnacht, es musikalisches Chrippe- und Singspiil vom Paul Burkhard uf Züritütsch
Mortuarium

**Mortuarium** isch e Begriff, wo in dr Rächtswüsseschaft, dr Archidekduur und dr Chloosterkultur voorchunnt.

## Rächtswüsseschaft
S *Mortuarium* isch e Naturalabgoob an dr Grundherr gsi, wo bim Dood vom ene Hörige fellig worde isch. Im Lauf vo dr Zit isch die Sachläistig von ere Gäldabgoob verdrängt worde, wo au uf Liibgwünngüeter, Latengüeter oder Zinsgüeter erhoobe worde isch, so dass s Mortuarium ere modärne Erbschaftstüür immer äänliger worde isch. D Abgoob het in underschiidlige Regione verschiideni Bezäichnige gha wie *Fall, Hauptfall, Liibfall, Doodfall; Haupträcht, Besthaupt; Kurmede*.

## Archidekduur

As Mortuarium bezäichnet mä e Geböid, wo Dooti din begraabe wärde. Es chunnt au vor, ass mä Druurhalle as Mortuarium bezäichnet. 

## Chloosterkultur
In Chlöster isch mit Mortuarium e Dootebuech bzw. e Nekrolog gmäint. Im e sonige Verzäichnis wärde d Nääme vo de Mitgliider vom ene Orde, wo gstorbe si, ufgschriibe; die Nääme wärde regelmäässig im Raame vo dr chlöösterlige Liturgii vorglääse. In e hufe Kapuzinerchlööster isch vor em Choor e Buech bim aktuelle Datum uffdo, wo alli Nääme vo de Kapuziner verzäichnet si, wo an däm Daag gstorbe si.

## Litratuur
*  Bd. IV 388&nbsp;f.
* Artikel ''Besthaupt'', ''Fall'' unter Bedeutung II 2, ''Kurmede'' usw. im *Deutsches Rechtswörterbuch* Bd. II 199&nbsp;f.; III 397; VIII 170–174.
* Artikel ''Fall'' Bedeutung 2d, ''Besthauptfall'', ''Besthaupt'' usw. im Schweizerischen Idiotikon Bd. I 735&nbsp;f., 740&nbsp;f.; II 1499.
Fall

**Fall** stoot für:

* en Absturz us ere gwüsse Hööchi
** in dr klassische Füsik: Freie Fall, d Beweegig vom ene Körper, wo dur d Grawitayioon usglöst wird
* Eräignis, e Vorfall
* e Chrankhetsfall, e spezielle Chrankhetslauf wo duure isch
* s Äinzeleräignis von ere Fallstudie, z.&nbsp;B. in dr Sozialforschig
* in dr Grammatik: Kasus
* in dr Rächtsgschicht: Mortuarium, en Abgoob wo bim Doodesfall vom ene Liibäigene em Grundher zuestoot
* Fallrächt, e Rächtsfall, Kasus, rächtligi Situazioon, Rächtssach
* in der Informatik: e bedingti Aawiisig und Verzwiigig, Bedingig von ere Fallunderschäidig dur e Kontrollstruktur 

in der Kultur:

* «Der Fall», im Original *La Chute*, e Roman vom Albert Camus us em Joor 1956
* «Der Fall», e Film vom Kurt Früh (1972)
* «Der Fall», im Original *A Queda*, e Film vom Ruy Guerra und Nelson Xavier (1976)
* «Fall», en amerikanischs Filmdrama vom Eric Schaeffer (1997)
* «The Fall», e britischi Bänd
* «The Fall», e Fantasyfilm vom Tarsem Singh us em Joor 2006

**Fall** isch dr Naame vo dene Ortschafte:

* en Ortschaft in dr Gmäind Wilhering, Bezirk Linz-Land, Oberööstriich
* en Ortsdäil vo dr bayrische Gmäind Lenggries

**Fall** isch dr Familienaame vo dene Persoone:

* Albert B. Fall (1861–1944), en amerikanische Politiker us New Mexico
* Aminata Sow Fall (* 1941), e senegalesischi Schriftstellere
* Baye Djiby Fall (* 1985), e senegalesische Schutter
* Bernard B. Fall (* 1926 as Bernhard Fall; † 1967), e Chriegsschurnalist; Korrespondent im e Vietnamchrieg
* David Fall (* 1978), e dütsche Schutter
* Dieylani Fall (* 1989), e senegalesische Schutter
* François Lonseny Fall (* 1949), e Brömieeminister vo Guinea
* Frederick Fall (1901–1974), en ööstriichische Dirigänt und Komponist
* Ibrahima Fall (1855–1930), e senegalesische Sufi
* Karl Fall (* ~1950), e dütsche Entwickligshälfer
* Leo Fall (1873–1925), en ööstriichische Komponist
* Papa Khalilou Fall, e senegalesische Botschafter
* Richard Fall (1882–1945),  en ööstriichische Komponist und Dirigent
* Siegfried Fall (1877–1943),  en ööstriichische Komponist und Pianist
* Tony Fall (1940–2007), e britische Autirennfahrer
* Wal Fall (* 1992), e dütsch-senegalesische Schutter
* Yacoub Fall (* 1980), e mauretanische Schutter
Maske

**Maske** stoot für
* e Gsichtsbedeggig
* an dr Fasnacht
** e Larve
** an dr Baasler Fasnacht: e Goschtymierte, won e Goschtym und e Larve aahet
* in dr Bildbearbäitig: e Bedeggig vo Däil vom e Bild, mäistens e Raame
* in dr Biologii: d Zäichnige uf em Kopf vom ene Dier
* in dr Kosmetik: e Gsichtsmaske us kosmetische Brodukt

**Maske** isch dr Familienaame vo deene Persoone:
* Andreas Maske (* 1959), e dütsche Undernäämer und Honorarkonsul
* Dan Maske (* 1971), en amerikanische Komponist, Keyboarder und Muusigpedagoog
* Henry Maske (* 1964), e dütsche Boxer
* Ulrich Maske (* 1950), e dütsche Künstler, Muusiker, Komponist und Muusikbroduzänt
Die sonderbare Buchhandlung des Mr. Penumbra

***Die sonderbare Buchhandlung des Mr. Penumbra***, dr änglisch Originalditel isch ***Mr. Penumbra's 24-Hour Bookstore***, isch s Erstwärk vom amerikanische Schriftsteller Robin Sloan. Dr Roman isch im Joor 2012 uusechoo. Er isch uf dr Liste vo de hundert beste Büecher vom Joor 2012 vom *San Francisco Chronicle* gstande., isch d Waal vom Redakder vo dr *[[New York Times]]* gsi, und isch au uf dr Bestsellerliste vo dr *New York Times* und vom amerikanische National Public Radio (NPR) gstande. 

S Buech kombiniert Elimänt vo dr Fantasy- und dr Krimilitratur und lootet dr modärn Komflikt und dr Übergang vo dr alte Drucktechnologii zur nöije elektronische us.  
## Inhalt
Dr Protagonist het si IT-Dschob in dr wirtschaftlige Kriise verloore und Aarbet as Verköifer in ere alte, verstaubte Buechhandlig gfunde, wo zwar nume seer wenig Kunde gha het und äinewääg 24 Stunde am Daag offe gsi isch. Er het d Nachtschift gha und e hufe freiji Zit, so dass er sich de Ghäimnis vom Büecherlaade het chönne widme. Dank de müsteriööse Büecher in dr Bibliodeekabdäilig, de merkwürdige Kunde und em Inhaaber Mr. Penumbra chunnt er schliesslig ere fümfhundert Joor alte Ghäimgsellschaft uf d Spuur.

## Fuessnoote
Das Leben ist ein listiger Kater

***Das Leben ist ein listiger Kater***, dr franzöösisch Originalditel isch ***Bon Rétablissement***, isch e Roman vo dr franzöösische Schriftstellere Marie-Sabine Roger (* 1957), wo im Joor 2012 bi *Éditions du Rouergue* uusechoo isch.

## Inhalt
E Bangsionäär, dr Pierre, wo s vorziet, für sich sälber z lääbe, wird vom ene Auti überfaare und in d Seine gschlöideret, won er si Maudi isch go sueche. Er wacht schweer verletzt im Spiddaal uf, und s ganze Choo und Goo stöört en seer. Won e jungs Mäitli uusefindet, ass er e Kompiuter het, chunnt si immer wider zum dä bruuche, ooni sich drum z kümmere, ass em Maa das gar nid gfallt. Im Lauf vo dr Rehabilitazioon chunnt au e junge Maa verbii, won em verzelt, ass äär in us dr Seine gfischt häig. Wo uusechunnt, ass dä jung Maa dört uf em Strich gsi isch, zum si Studium chönne zaale, regt sich dr Pierre seer über das uf. Er findet sich aber schliesslig drmit ab und säit sim Retter, ass er e groossi Woonig häig und laadet en ii, zu iim cho woone.

S Buech isch vom Jean Becker verfilmt worde. Dr Film isch im Joor 2014 uusechoo.
Martin O.

De **Martin O.** (* 17. November 1975; aigentlich *Martin Ulrich*) isch en Schwizer Stimmartist, Beatboxer und Musiker.

## Läbe
De Ostschwizer Martin Ulrich isch z Abtwil, as mittlere vo drü Brüedere, in ere musikalische Familie ufgwachse. Scho as Chind isch sis Giige- und Klavierspiil und sis musikalische Inträsse gförderet worde. Churz noch em Abschluss vo de Uusbildig zum Primarlehrer hät er sich entschide, d Musig zu sim Bruef z mache. Sis künstlerische Schaffe goht vo klassische Gsangselemänt bis ane zu rhythmischem Beatboxe. Er isch as Komponist för sini aigne Programm aber au för Film, Schauspiil, Zirkus und anderi Musigprojekt tätig. Z Appezöll, gründet (2001) 2007 z Sanggalle, betribt er sini Firma «Stimmart GmbH». Er hät ab 2010 för fööf Johr z Gääss gwohnt. Sit 2015 läbt er mit sinnere Partneri und em Töchterli z Sanggalle.

### Künstlerischi Laufbahn
Als Mitgliid vo de A-cappella-Gruppe «hop o’my’thumb» isch de Martin Ulrich während es paar Johr uf de Bühni im In- und Ussland underwägs gsi. Noch däne erfolgriiche gmainsame Johr hät sich die Gruppe 2006 ufglöst und sich vo de Bühni verabschidet. Vo 2006 bis 2011 isch er musikalische Laiter vom «Hitzige Appezöller Chor» gsi.

Sit 2007 isch de Martin Ulrich as **Martin O.** underwägs und es isch sis erscht Soloprogramm «Stimmentänzer» entstande. 2011 chunnt s «Cosmophon» dezue und sit März 2016 gastiert er au mit sim dritte Bühneprogramm «Der Mausiker». De Martin O. verwandlet sini Stimme mit Hilf vo sim «Symphonium», es Loop-Grät, wo kunstvoll i appezäller Nussbomholz iigschaffed worden isch, in es Orchester samt Chor.

## Uuszaichnige
* 2013: *Publikumspriis* «Wilhelmshavner Knurrhahn», Dütschland
* 2012: *Kulturpriis & Publikumspriis* «Unterföhringer Mohr», Deutschland
* 2012: *Dütsche Chliikunstpriis* i de Sparte Chanson / Musig / Lied
* 2011: *Förderpriis vo de NRZ*, Neue Rhein Zeitung, Dütschland
* 2010: *Schwizer Innovazionspriis* «SurPrix» vom Chlikunstverband, KTV (Vereinigung KünstlerInnen – Theater – VeranstalterInnen)

## Wärch
### Bühneprogramm
* 2007: «Stimmentänzer»
* 2011: «Cosmophon»
* 2016: «Der Mausiker»

### Diskografii
als Martin O.:
* «...der mit der Stimme tanzt»

mit hop o’my’thumb:
* triopolis
* quadrastique II live
* cirqu’appella
* quadrastique
* s’ainta fex

## Weblink
* Offizielli Website vom Martin O.

## Fuessnoote
Martin Ulrich

**Martin Ulrich** isch de Name vo däne Persone:
* Martin Ulrich (Musiker), Künstlername *Martin O.*, en Schwizer Stimmartist, Beatboxer und Musiker
* Martin Ulrich (Eishockeyspieler) (* 1969), en ehemolige öschtriichische Yshockeyspiller und jetzige -trainer vo de öschtriichische U18-Nazionalmannschaft
* Martin Ulrich (Kanute), en dütsche Kanufahrer, wo bim *Kanu Club Delphin* z Siegburg träniert
Löhningen

**Löhningen** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Löhningen SH, e Gmaind im Kanton Schaffuuse, Schwiz
* *Löhningen*, es Dorf i de Gmaind Üelige-Birchedorf, Landchrais Waldshuet, Bade-Würtebärg, Dütschland

**nöd zverwächsle mit**
* Löningen, es Cherchdorf (sit vor 822) bzw. Stadt (sit 1982) im Landchrais Cloppenburg, Nidersachse, Dütschland
École nationale supérieure de techniques avancées Bretagne

D **École nationale supérieure de techniques avancées Bretagne** esch e Technischi Hochschuel vu Brest (Frànkrich). Si isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo der *Gruppe ENSTA*.

## Weblink

* www.ensta-bretagne.fr (frànzeesch)
Anton Muheim

Dr **Anton Muheim ** (* 13. Juni 1916 z Lozärn; † 11. Mai 2016; vu Lozärn un Flüele) isch e Schwyzer Bolitiker (SP). Är isch Regierigsrot vum Kanton Lozärn, Nationalrot un Nationalrotsbresidänt gsii.

## Lääbe
Dr Muheim isch as Suhn vun eme Schiffkontrolleur, SUVA-Beamten un Bolitiker uf d Wält chuu. Är isch ghyrote gsii mit dr Sekundarlehrein Elsa Grossmann. Dr Muheim het an dr Universitete Züri un Bärn Rächstwisseschaften un Volkswirtschaft studiert, het derni zum Dr. nat. oec. Promoviert un bim Nationalrot Eduard Arnold en Aawaltspraktikum gmacht. Vu 1942 bis 1959 het er en aigeni Chanzlei bedribe.

Dr Muheim isch Mitglid vu dr Sozialdemokratische Bartei vu dr Schwyz gsii un isch anne 1943 in dr Große Stadtrot vu dr Stadt Lozärn gwehlt wore, wun er bis 1959 Mitglid gsii isch. Dernäbe isch er vu 1949 bis 1959 Bresidänt vu dr Lozärner Sektion vum VPOD gsii. Anne 1959 isch dr Muheim in dr Regierigsrot vum Kanton Lozärn gwehlt isch dert Vorsteher vum Juschtizdepartemänt wore. In dr Lozärner Regierig isch er s erscht Mitglid vu dr SP gsii un het mit syre Wahl e Tradition vu dr Regierigsbedailigung vu dr SP im Kanton Lozärn grindet, wuerscht anne 2015 noch em Ruggdritt vu dr Yvonne Schärli un em Uusschyyde vu dr SP us dr Regierig broche woren isch, Dr Muheim isch anne 1978 as Regierigsrot zruggdrätte. Dernäben isch ervu 1963 bis 1983 fir dr Kanton Lozärn im Nationalrot ghockt, wun er im Amtsjohr 1973/74 bresidiert het. Vu 1978 bis 1984 het er dr Barlemäntarische Versammlig vum Europarot aaghert, 1980 bis 1981 as däre ihre Vizebresidänt. 1976 bis 1987 het dr Muheim em Zäntralvorstand vu dr Pro Infirmis aaghert un isch 1984 Mitgrinder vum Landschaftsschutzverband Vierwaldstättersee gsii, wun er bis 1993 bresidiert het.

Dr Anton Muheim het z Lozärn gläbt. Är isch syt em Dod vum Ettore Tenchio dr eltscht läbig Alt-Nationalrot vu dr Schwy gsii un syt em Dod vum Albin Heimann s eltscht läig Mitglid vu dr Bundesversammlig vu dr Schwyzerische Aidgnosseschaft.

## Weblink
* 
* ''Muheim Anton'' uf dr Websyte vum Schwyzer Barlemänt

## Fueßnote
Racing Club de Strasbourg Alsace

Dr **Racing Club Strasbourg Alsace** (RCSA) ìsch s wìchstigschta Füeßbàllverein vu Stroßburg. Ar ìsch ànna 1906 unter em Nàmma „FC Neudorf“ grìnda worra. Ar spìelt zitter 1914 ìm Meinau Stàdium.

## Gschìcht

S Verein ìsch ànna 1906 dur Schialer ìm Viartel Neudorf grìnda worra, àls „FC Neudorf“. 's ìsch nìt s eerschta Füeßbàllverein vu dr Stàdt Stroßburg gsìì, sallamols hàt's scho s „Straßburger Fußball Verein“ gaa, wo mehr elitischt gsìì ìsch.

Ànna 1909 ìsch s Schialerverein a frèi Verein worra, as hàt sìch àn d südditscha Füeßbàll-Liga zammagschlossa un hàt àn dr Meischterschàft fànga à teilnamma.

Zitter 1914 spìelt s Verein ìn dr Meinau-Viartel, ìm *Hämmerle-Garten*.

Àm And vum erschta Waltkriag, ànna 1919, ìsch s Elsàss frànzeesch worra. Dr Verein hàt àls frànzeescher Nàmma „Racing Club de Strasbourg“ ààgnumma.

Dr Racing Club de Strasbourg ìsch meischtens ìn dr 1. Division gsìì, mìt àb un züe Perioda ìn dr 2. Division.

Ìm Johr 2010 ìsch àwer s Verein ìn Nàtionàl àwa gànga un hàt si Profi-Stàtus verlora. Ìm Summer 2011 ìsch si Züestànd noch schlìmmer worra: si Präsidant, dr Jafar Hilali, hàt s Verein fer 1 symboliker Euro ìm Thomas Fritz, a begeischteter Fan, verkàuift; dàs ìsch àwer vu dr nàtionàla Verwàltung DNCG nìt ààgnumma worra. Üs ekonomischa Grìnda ìsch s Verein ìn CFA2 àwagànga.

Zitter 2012 sìn schiint's d greeschta Schwirigkeita umma: dr „Racing Club de Strasbourg“ (RCS) hàt a großa finànziella Unterstìtzung vu dr ehmàliga Région Alsace bikumma; dur dàs ìsch si Nàmma „Racing Club de Strasbourg Alsace“ (RCSA) worra. Zitterhar stiigt wìder dr Verein, vum CFA bis ìn d 1. Division fer d Saison 2017–2018.

## Trainer

## Beriahmta Spìeler

## Fans

S Verein hàt mehrera Fan Club: Ultra Boys 90 (UB90), Meinau Boys, Kop Ciel et Blanc, Hansi Elsass... Un sunscht, üsserdam, hàt s Verein ìmmer a groß Publikum, wo-n-ìhm trèi blibt aui wenn d Resültàta weniger güet sìn.

## Externa Links

* Offiziell Websitt (fr)
* Fan-Websitt racingstub.com (fr)

## Referanz
Höfischer Roman

Dr **hööfisch Roman** ist die epischi Groossform (Gattig) vo dr hööfische Dichdig. Er het alti Saagestoff verwändet, wo us keltische, antike und orientalische Kwelle gstammt häi und zuegänglig worde si, wil dr Horizont vo dr hööfische Kultur dur d Chrüzzüüg erwiteret worde isch. 
S Thema vo dere Dichdig vom Hoochmiddelalter si d Ridder gsi, wo an de Hööf vo de Fürste gläbt häi. Über d Autore git wäiss mä mäistens nid vil. Mä goot vom Schribstiil und vom formelle, sproochlige Ufbau us und nimmt aa, ass d Verfasser äntwääder Spiillüt, Gäistligi oder au Ridder gsi si.

Drei groossi Themekomplex häi d Grundlaag für die mäiste Epos bildet:
* Matière de Rome (Antike; Aeneas-, Alexander-Romään): vorchristlig, Erooberig, chrüzzuugäänlig
* Matière de Bretagne (Groossbritannie und d Bretagne; Artus- und Artusritter-Romään): Frauedienst, Eer, Suech/Quest
* Matière de France (Frankriich; Romään über e Karl dr Grooss und anderi): christlig, Kampf gege Häide

Zentralbegriff vo dr hööfische Dichdig si d Minne (d dienende Liebesverheltnis vom Ritter zun ere Daame vo dr Gsellschaft) und s fröidige Lääbensgfüül wo vo dr ganze Gsellschaft dräit worde isch (dr *„hôhe muot“*).

Die hööfischi Epik spieglet en idealisierts Bild vo dr hööfische Lääbenswält. Dr Inhalt isch mäistens e Räije vo Abentüür (aventiure), wo dr Ridder zur Eer vo dr gliebte Daame oder vom Hoof het müesse bestoo; d Form vom Roman isch mäistens s vierhebige Riimbaar. D Entwigglig vom hööfische Roman het z Frankriich mit de Antikeromään aagfange. Dr Mäister vom franzöösische Ridderepos (Artusroman) isch dr Chrétien de Troyes gsi. Us em dütschsproochige Gebiet het dr erst hööfisch Roman vom Heinrich vo Veldeke (*[[Eneasroman]]* gstammt, wo zwüsche 1170 und 1190 noch ere franzöösische Bearbäitig vom Vergil sinere *[[Aeneis]]* entstande isch. Näben em Hartmann vo Aue (*[[Erec]]* 1180, *[[Iwein]]* 1202) und em Gopfriid vo Stroossburg (*[[Tristan und Isolde|Tristan]]*, zwüsche 1200 und 1210) stoot dr Wolfram vo Eschebach mit sim Gralsepos *[[Parzival]]* (um 1200–1210).
Mordfall Rupperswil

Dr **Vierfachmord vo Rupperswil** isch en Mordfall in dr Schwizer Gmeind Rupperswil gsi, wu am 21. Dezember 2015 passiert isch. Er zellt zu de schlimmste Verbreche ir Schwizer Kriminalgschicht. 

Am 12. Mai 2016 isch dr muetmasslich Dääter schliesslich verhaftet worde. Es isch e 33-jöörige leedige Maa gsi und er het e Gständnis abgläit.
Er het d Tat elei und sehr chaltblüetig usgfüehrt. D Opfer sind mit ihm nid in Beziehig gstande und hend en nid kennt. Er isch nid vorbestraft gsi und isch der Polizei vorher nid ufgfalle.

## Ufarbeitig
Endi Augschte 2016 häts en chlinne Wirbel geh im Netz. Im Lied «Nur din Job» und em gliichnaamige Videoclip kritisiert s Trio Heinz de Specht de Boulevard-Journalismus, vorallem de Blick wäg de Prichterstattig vom Mordfall z Rupperswil.

2018 het der Blick du wider für ufregig gsorget. D Zytig het nämlich ohni Yverständnis der Vollständig Name vom Täter em Thomas N. veröffendlecht. Der Blick het du im 2019 vom Schwyzer Presserat für das grügt will di Agehörige vom Täter so unnötig a Pramger sy gstellt worde.

## Georg Metger
Der Autor vom Buech *Für immer. Die unfassbare Tat von Rupperswil und ihre Folgen.* isch persönlech vo däm Vierfachmord betroffe gsi. Bi der Läsetour Wörterseh 2019, het är Live über d Gründ für das Buech verzellt. Bi dere glägeheit het är ou Kritik a de Medie güebt u verzellt, winer dä Fall erläbt het.

## Dokumäntarfilm

* Jennifer Fuhrer, Murat Temel: *[https://web.archive.org/web/20191008224734/https://www.20min.ch/schweiz/news/story/dok-rupperswil-26447226 Als der Horror nach Rupperswil kam.]* In: *[[20 Minuten]]* vom 6. März 2018 (27min. Schwyzerdüütsch)

## Literatur

* Georg Metger, Franziska K. Müller: *Für immer. Die unfassbare Tat von Rupperswil und ihre Folgen.* Wörterseh, Gockhausen 2018, ISBN 978-3-03763-084-6

## Fuessnoote
Verserzählung

D **Värsverzelig** isch e Dichdig, won e Gschicht in Värsform verzelt; bsundrigs wichdigi Forme si:

*d Värsnowälle
*dr Värsroman
Versroman

Dr **Värsroman** isch e Gschicht in Värsform, wo as Roman gschriibe isch; in erster Linie die klassische Epos us em Alterdum und dr Ridderroman vo dr hööfische Dichdig vom Middelalter aber au nöizitligi Wärk, vor allem bis ins 19. Joorhundert. Hützudags isch die Form vom Roman sälte.

E baar Bischbil vo Värsromään si
 
* us em Alterdum
**    *[[Gilgamesch-Epos]]*
**    *[[Odyssee]]* vom Homer
**    *[[Ilias]]* vom Homer 
* us em Middelalter
**    *[[Göttliche_Komödie|Die göttligi Komödie]]* vom Dante Alighieri
**    *Herzog Ernst* vom ene umbekannte Autor
**    *Lanzelet* vom Ulrich vo Zatzikhove
**    *Mai und Beaflor* vom ene umbekannte Autor
**    *[[Parzival]]* vom Wolfram vo Eschebach
**    *Perceval* vom Chrétien de Troyes
**    *[[Willehalm]]* vom Wolfram vo Eschebach
**    *Willehalm von Orlens* vom Rudolf vo Ems
**    *Wilhelm von Österreich* vom Johann vo Würzburg
* us dr Nöizit
**    *Don Juan* vom Byron
**    *Eugen Onegin* vom Alexander Puschkin
**    *Aurora Leigh* vo dr Elizabeth Barrett Browning
**    *The Ring and the Book* vom Robert Browning
Minnelied

S **Minnelied** isch die hüfigsti Gattig vom Minnesang. Innerhalb vo däm Subtüp git s starki Wariazioone, aber mä cha doch Tendänze erkenne: Dr Sprächer isch mäistens e männligs lüürischs Iich, wo in dr Spiilart vo dr „Hooche Minne“ um d Frau wirbt, oder im monologische Sälbstgesprööch über sis Wäärbe, wo fast immer unerfüllt blibt, noochdänggt. Es isch nume sälte, ass im Minne- oder Wäärbelied e wiibligi Figur reedet, wil d Frau in dere lüürische Gattig me e passiivs Objekt isch, wo dr Maa ums wirbt, und doorum nume sälte as en aktiivs Subjekt zum Wort chunnt.

Mä underschäidet verschiideni Arte vo Minnelieder. Äini isch d Minnechlaag, wo s lüürische Iich im ene Monoloog sich drüber usloot, wie sis Wärbe ooni Erfolg bliibe isch. Im diräkte Wäärblied wändet sich s lüürische Iich diräkt an d Daame, wo s um sä wirbt. D Art, wo am sältenste isch, isch s Frauelooblied. Mäistens chömme nume äinzelni Fraueloobstroofe in Minnelieder vor. In deene wird denn die umworbeni Frau mit alle iire wunderbaare Attribut grüemt.

Wenn s lüürische Iich wiiblig isch, het s Lied mäistens d Form vom ene Monoloog.

## Litratuur

* Günther Schweikle: *Minnesang*, 2. Uflaag (Sammlung Metzler; Band 244). Metzler, Stuttgart/Weimar 1995, ISBN 3-476-10244-0
* Günther Schweikle (Hrsg.): *Reinmar: Lieder. Nach der Weingartner Handschrift (B). Mittelhochdeutsch/Neuhochdeutsch* (Reclams Universal-Bibliothek; Nr. 8318). Reclam, Stuttgart 2002, ISBN 3-15-008318-4
* Hugo Moser, Helmut Tervooren (Hrsg): *Minnesangs Frühling*, 38. Uflaag. Hirzel, Stuttgart 1988, ISBN 3-7776-0448-8
Kreuzzugslyrik

As **Chrüzzuugslüürik** bezäichnet mä die middelalterligi Lüürik, wo sich mit de Chrüzzüüg befasst het und au historischi Eräigniss poetisch widergee het. D Chrüzzuugslüürik isch kä äigeni Dichdigsgattig, wil si dur iire Inhalt bestimmt wird.

## Die zitligi Iiornig
Die erste dütschsproochige Chrüzlieder si scho vor em Zwäite Chrüzzuug (1147–1149) entstande. Us dr Zit vom Vierte Chrüzzuug si käni Chrüzzuugsdichdige überliiferet. Erst vom Fümfte Chrüzzuug (1217–1229) aa si wider Gedicht bekannt.

## D Dichder

Bedütendi Chrüzzuugsdichter si dr Friedrich vo Huuse, dr Walter vo dr Voogelwäid,  dr Albrächt vo Johansdorf, dr Hartmann vo Aue und dr Reinmar dr Alt gsi.

## D Motivik

D Thematik und d Motiiv vo dr Chrüzzuugslüürik si vilfältig. Zum grösste Däil bestoot d Dichdig us de Gedanke, wo sich dr Protagonist über e Chrüzzuug macht. D Chrüzlieder si vo Hoffnig und vo Druur brägt. Wääred dr Protagonist uf e göttligi Beloonig hofft, macht er sich gliichzitig Sorge um die, wo dehäi bliibe si.

D Dichdig vo de Chrüzlieder isch gliichförmig, äänlig wie bim Minnesang. Vilmol goot s um e tüpische Gedankekräis, wie Gott für d Mensche glitte het und wie dr Mensch drfür au si Opfer muess bringe und um d Vergääbig vo de Sünde und d Seligkäit as Beloonig vo Gott.

## Litratuur
* Maria Böhmer: *Untersuchungen zur mittelhochdeutschen Kreuzzugslyrik*, Bulzoni, Rom 1968
* Ingrid Hartl: *Das Feindbild der Kreuzzugslyrik*. Das Aufeinandertreffen von Christen und Muslimen (Reihe: Wiener Arbeiten zur Germanischen Altertumskunde und Philologie - Band 40), Peter Lang Verlag, Bärn u. a. 2009, ISBN 978-3-03910-956-2
Erec et Enide

***Erec et Enide*** (dütsch *Erec*) vom Chrétien de Troyes isch e Värsroman us dr Artusepik und isch um 1160 entstande. 

*Erec et Enide* umfasst öbbe 7000 Värs und isch im Chrétien si erste Artus-Roman. Er basiert uf dr keltische Artussaag und isch s Echo vo de historische Kämpf zwüsche de Kelte und de säggsische Erooberer. Dr Stoff isch glii druf vom Hartmann vo Aue im Roman *[[Erec]]* adaptiert worde und het so sini öiropäischi Wirkig afo entfalte. 

*Erec et Enide* verzelt d Gschicht vom Artusridder Erec, wo in siner erste *aventure* si Frau Enide hürootet und denn mit ere foot afo zämmelääbe und drbii sini Pflichte vergisst. Erst in ere zwäite *aventure* verdient sich dr Erec s Rächt, wider am Disch vom Artus döfe sitze.

## Weblingg
* ''Érec et Énide'' im Onläin-Vollteggst (franzöösisch) bi Wikisource
* ''Eric and Enide'' as freis Höörbuech (änglisch) bi LibriVox
Gregorius

***Gregorius*** oder ***Der gute Sünder*** isch e hööfischi Legände vom Hartmann vo Aue. Si isch in middelhoochdütschee Värs verfasst, und wird um 1186 bis 1190 datiert. Dr Roman basiert uf ere franzöösische Vorlaag vom ene umbekannte Autor.

## Inhalt
Im Broloog entwigglet dr Hartmann allgemäini theologischi Gedanke über Schuld und Buess. Vor Allem warnt er vor em *zwîvel* (*[[desperatio]]*) (V. 56--75). Wichdig isch d Daarstellig vom biblische Samaritergliichnis (Lk. 10, 30-35; V. 97-143), won er mit andere biblische Gliichniss vermischt und wie die denn usgläit worde si. Er warnt au vor em *vürgedanc*, wo mä drunder woorschinlig d Sünd vo dr *[[praesumptio]]* muess verstoo (V. 7-34).

D Gschicht foot aa mit dr Vorgschicht vom arme Sünder, nämlig mit dr Biografii vo däm sine Eltere (V. 177-922). Wo dr Her vo Akwitaanie (*Equitânjâ*), wo noch em Dood vo sinere Frau sini zwäi Chinder elläi ufzooge het, am Stärbe isch, beröit er, ass er si Dochder nid versorgt het (V. 239-242). Doorum überloot er iir Schiggsaal sun Soon (V. 259ff.). Eso chunnt s, mit dr Hilf vom Düüfel,  zum Inzest (V. 273-410). Die bäide Gschwüsterte häi e Soon, dr Gregorius (V. 411-500). Sie stecken en in e Chaste mit 20 Mark Gold, laade dä uf e Böötli und lön das im Meer lo driibe, so dass Gott iin wurd rette oder lo verdärbe. Dr Brueder isch uf e Chrüzuug gange und umchoo (V. 501-922).

Dr Bueb wird vom Abt vom ene Chlooster us em Wasser gfischt und waggst bin ere Fischerfamilie uf (V. 1136) übernimmt. Won er ufwaggst und ghöört, was si Härkumft isch, wil er Ridder wärde. Er befreit e Stadt vo iire Belaagerer (V. 1825–2750). D Herrschere vo dr Stadt isch si Mueter (V. 899-922), was die bäide aber nid wüsse. Dr Greorius und si Mueter hüroote. E Magd findet s Ghäimnis vom Gregorius uuse und verzellt s iirer Herrin (V. 2295ff.) und die merkt eso, dass si d Frau vo iirem äigene Soon isch (V. 2471ff.).

D Röiji wäge dr Daat, wo für d Mueter e Widerholigsdaat isch, het e schweeri Buess gforderet. D Mueter het uf iir Haab und Guet verzichdet und isch in s Chlooster, dr Gregorius het sich uf e Felse zruggzooge und sich dört lo aachette. Sibzää Joor lang het er eso büesst (V. 2751–3139). Wo dr Bapst z Rom gstorbe isch (V. 3144), isch Gott de zwäi Kardinäl erschiine, wo as Kandidaate die beste Schangse gha häi und het ene verkündet, ass e häilige Maa uf ere Insle in Akwitanie wurd lääbe und är iin zum neggste Bapst bestimmt häig. Dr nöi Bapst wird gsuecht und gfunde (V. 3137–3740), räist uf Rom und wird dört kröönt und iiri Mueter wird au loosgsproche (V. 3741–3958). Im Epiloog wird vor falsche Schlussfolgrige (*[[praesumptio]]*) gwarnt (V. 3959–4006).

## Fuessnoote
Jorat-Mézières

**Jorat-Mézières** isch e Fusionsgmaind im Schwizer Kanton Waadt, wo uf de 1. Juli 2016 gründet worden isch.

D Gmaind, wo im Bezirk Lavaux-Oron ligt, isch us de politische Gmainde Carrouge, Ferlens und Mézières bildet worde. Carrouge isch vorane eini vo de südlichschte Gmainde im Bezirk Broye-Vully gsi, Ferlens und Mézières händ scho vor däre Fusion zum Bezirk Lavaux-Oron ghört und sind döt di nördlichschte Gmainde gsi.

## Weblink

* d Website vo de Gmaind Jorat-Mézières

## Fuessnoote
Froideville

**Froideville** isch de Name vo däne Ortschafte:

* Froideville VD, e Gmaind im Kanton Waadt, Schwiz
* Froideville, en Ortschaft i de Gmaind Ballens im Kanton Waadt, Schwiz
* Froideville (Jura), e Gmaind im Département Jura, Frankriich

**Froideville** isch de Name vo däne Persone:
* *Franz Isaak von Froideville* (1712–1796), en preußische Generalmajor, Inspekter vo de Armee
* *Gabriel Monod von Froideville* (1711–1758), en königlich preußische Generalmajor
Ferlens

**Ferlens** isch de Name vo däne Ortschafte:
* Ferlens VD, es Dorf und en ehemolegi Gmaind, sit Juli 2016 ghörts zu Jorat-Mézières, im Kanton Waadt, Schwiz
* *Ferlens FR*, en Wiiler i de Gmaind Massonnens, Kanton Friburg, Schwiz
Collie Herb

Dr **Collie Herb** (* 29. Ougschde 1986 z Oute as *Patrick Bütschi*) isch e Schwizer Singer-Songwriter, wo uf Schwizerdütsch Reggae und Dancehall singt. Si Name leitet sech vom Jamaikanische ab.

## Biografii
Bevor er hed afo Musig mache, hed er e choufmännischi Usbildig (KV) gmacht und bimene Fair-Trade-Label gschaffed. Nach zwöi Underground-Mixtapes und Gaschdufdritte uf Albene vo andere Musiker hed er 2011 mit sinere Band *The Vibe Controllers* sini erschdi CD *Jede Tag EP* usegä. 2012 het er mit dr gliche Band bim gröschde Reggae-Festival, em Rototom Sunsplash, z Spanie mitgmacht. 2013 isch er vom Kanton Solothurn mid em Förderprys für Musig uszeichnet worde. Im gliche Johr hed er sis Album *Authentisch* usegä. 2014 het er am European Reggae Contest im Halbfinal z Berlin und im Final z Bordeaux gsunge. 2015 hed er mit der Band La Nefera am Basler Benefizkonzärt für Flüchtling Be aware and share deilgno. 2016 hed er afo mit der traditionelle Schwizer Reggaeband Mighty Roots zäme schaffe.

Dr Herb isch e „unbekümmerte Gränzgänger zwüsche Reggae und Hip Hop und kombiniert positivi Dancehall-Energie mit dr mitrissende Chraft vom Rap“.

## Diskografii
* *Collie Yuga.* Mixtape, 2008.
* *Karma Konnected.* Mixtape, 2010.
* *Jede Tag.* Extended Play, 2011.
* *Liebi & Hustle.* Mixtape, 2012.
* *Authentisch.* Album, 2013.
* *Wies Wär*. Extended Play, 2015.
* *Bambus*. Album, 2016.

## Weblink
* Dr Patrick Bütschi alias Collie Herb uf der Website vom Kuratorium für Kulturförderig vom vom Kanton Solothurn
* D Website vom Collie Herb

## Quälle
Minne

**Minne** (mhd. Liebi) isch e spezifisch middelalterligi Vorstellig vo gegesitiger gsellschaftliger Verpflichfdig, Anenanderdänke in Eere, und Liebi, wo die aadligi Föidalkultur im Hoochmidelalter brägt het. S middelhoochdütsche Wort *minne* wird sit em 19. Joorhundert as litratuurgschichtlige und rächtshistorische Fachbegriff brucht.

## D Minne in dr hööfische Litratuur

Dr Begriff vo dr Minne het im früeje und hooche Middelalter ganz allgemäin die positivi mentali und emozionali Zuewändig bezäichnet, s Anenanderdänke in Fründschaft und isch für d Beziejig vo de Mensche zu Gott und für Beziejige vo de Mensche underenander in sozialer, karitativer, fründschaftliger, erotischer und sexueller Hiisicht brucht worde. Bsundrigs charakteristisch für die hööfischi Kultur vom Hoochmiddelalter isch d Thematisierig speziell vo äim Aspäkt worde: vom gsellschaftlige Umgang und dr emozional-erotische Beziejig zwüsche Manner und Fraue. Die Site vo dr Minne, wo sich witgehend mit der hütige Idee vo dr (Gschlächter-)Liebi deckt, isch z Dütschland sit 1170 zum ene zentrale Thema im Minnesang in dr Lüürik und im höfischer Roman in dr Epik worde. In däm Brozäss isch d Minne zum ene Ideal vo platonischer Liebi stilisiert worde, was vor allem bedütet het, ass sich dr Ridder em Dienst für e Dame hwidmet het, sich iirem Wille underworfe het und um iri Gunst gworbe het, was as *[[Hohe Minne|«Hoochi Minne»]]* bezäichnet worde isch. Vor allem im 12. bis 14. Joorhundert het *Minne* die *fin’amors* oder *amour courtois* (*hööfischi, aadligi Liebi*) vo dr romanisch brägte Ridderkultur gmäint. Die autobiografischi Gschicht vom Ulrich vo Liechtestäi über si *Frauedienst* brichdet mit Humor bis in d Chliinikäite vo de Dienst, won e Ridder für sini Daame hätt sölle läiste, wo mänggisch fast grotesk gsi si. Es isch umstritte, öb daas Ideal, wo vor allem in dr Gsellschaftskunst vom Minnesang pflägt worde isch, au im wirklige Lääbe vom Ridderstand e Bedütig gha het oder öb s sich eender um e literarischs, fikzionals Spiil ghandlet het.

## D Wortgschicht
D Bedütig vom Wort Minne het sich radikal gänderet. Zerst het s e nit-sexuelli Zuenäigig bedütet, öbbe im Sinn vo dr Liebi zu Gschwüster oder zu Gott. Glii het s aber die speziell zwäigschlächtligi Liebi gmäint. Dr Aadel und dr Klerus häi us Gründ vo dr Distinkzioon für sich in Aaspruch gnoo, ass nume si zivilisiert chönni liebe, und häi vo de niidere Ständ, vor allem vo de Buure gsäit, ass si daas nid chönne. D Minne isch aber immer sterker zun ere Bezäichnig für die körperligi, also e wältligi, büürischi, driib- und dierhafti Liebi worde, und isch eso in e baar Teggst, wo an dr Sauglogge zooge häi, zum Thema worde. Die elteri Litratuurwüsseschaft het dä Aspäkt vom Minnebegriff au as «niideri Minne» bezäichnet. Im Spootmiddelalter het sich d Bedütig vom Wort *Minne* immer sterker uf e sexuell Aspäkt verlaageret, so dass mä s Wort für ‹edleri› Gfüül nit nume nüm het chönne verwände, sondern ass es tabu wore isch und so mee und mee dur s Wort *Liebi* ersetzt worde isch, bis es us em Sproochgebruuch verschwunde isch. Hüte wird s nume no as Fachterminus im Minnesang verwändet.

## Weblingg
Der arme Heinrich

**Dr arm Heinrich** isch e middelhoochdütschi Värsnowälle vom Hartmann vo Aue. Si isch woorschinlig in de 1190er Joor entstande und gältet as s vorletschte vo de vier epische Wärk vom Hartmann. Si verbindet hööfischi und gäistligi Verzellmuster. Um 1200 git s kuum verwandti Epos.

## Inhalt
In dr Gschicht goot s ume e Ridder us em hooche Aadel, Heinrich Freiherr *vo Ouwe* im Schwoobeland, wo Gott mit Ussatz gschlaage het und nume dur s Härzbluet von ere Jungfrau cha grettet wärde, wo sich freiwillig opferet. Er ziet sich uf e Guet zrugg und dört wird er Fründ vom e Buuremäitli. Das will sich für iin opfere, wil si glaubt, eso in Himmel z choo. Si gönge zämme uf Salerno zum e Arzt, wo baraat isch, im Mäitli s Härz uuseschniide. Dr Heinrich luegt aber duer e Spalte häimlig zue und won er s Mäitli blutt uf em Operazioonsdisch gseet lige, haltet er dr Arzt aa, wil er iigseet wie unghüürlig die Idee gsi isch. S Mäitli wird böös, wil s dänggt, ass si jetz d Seeligkäit verloore häig. Si gönge zämme häim und dur e Wunder wird dr Heinrich wider gsund. Wider dehäim hüroote si drotz de Standesunderschiid.  

## Litratuur
* Christoph Cormeau, Wilhelm Störmer: *Hartmann von Aue. Epoche - Werk - Wirkung*. 2. Uflaag. Beck, Münche 1998, ISBN 3-406-30309-9
* Hugo Kuhn, Christoph Cormeau (Hrsg.): *Hartmann von Aue*. Wege der Forschung. Bd 359. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1973, ISBN 3-534-05745-7 
* Barbara Könneker: *Hartmann von Aue. Der arme Heinrich.* Diesterweg, Frankfurt am Main 1987. ISBN 3425060449

* Joseph Klapper: *Die Legende vom Armen Heinrich*. Nischkowsky, Breslau 1914 ()
* Corinna Dahlgrün: *Hoc fac, et vives – vor allen dingen minne got. Theologische Reflexionen eines Laien im „Gregorius“ und in „Der arme Heinrich“ Hartmanns von Aue.* Lang, Frankfurt am Main u.&nbsp;a. 1991. ISBN 3631440367 
* Sabine B. Elias: *Thema in Variationen, der „arme Heinrich“ und das Problem der Schuld. Bei Hartmann von Aue, Ricarda Huch und Gerhart Hauptmann.* National Library of Canada, Ottawa 1985. ISBN 0-315-13297-3 
* Andrea Fiddy: *The presentation of the female characters in Hartmann's „Gregorius“ and „Der arme Heinrich“.* Kümmerle, Göppinge 2004. ISBN 3874529665
* Barbara Schmidt-Krayer: *Kontinuum der Reflexion. Der arme Heinrich. Mittelalterliches Epos Hartmanns von Aue und modernes Drama Gerhart Hauptmanns.* Kümmerle, Göppingen 1994. ISBN 3-87452-840-5 
* Hermann Tardel: *„Der arme Heinrich“ in der neueren Dichtung.* Gerstenberg, Hildesheim 1978. ISBN 3-8067-0620-4

## Weblingg
* Dr Teggst vom ''Arme Heinrich'' im Brojekt Gutenberg
* Handschriftecensus im Marburger Repertorium (Verzäichnis vo de Handschrifte)
*E-Teggst und Abbildige vo de Handschrifte
*''Der arme Heinrich'' as middelhoochdütschs Hörbuech (gratis)
Kabinett Kretschmann

Mit **Kabinett Kretschmann** sin e baar Regierige vu Bade-Wirttebärg unter em Winfried Kretschmann (Grieni) gmaint:
*Kabinett Kretschmann I (2011–2016)
*Kabinett Kretschmann II (syt 2016)
Yvain ou Le Chevalier au lion

***Yvain ou Le Chevalier au lion*** (dütsch *[[Iwein]] oder dr Löijeridder*)  vom Chrétien de Troyes isch en altfranzösische Värsroman us dr Artusepik und isch zwüsche 1180 und 1190 entstande. 

## Überblick

Es isch dr viert Artus-Roman vom Chrétien und umfasst 6818 Värs. Mä gseet en vilmol as Geegestück zu  *[[Erec et Enide]]* mit sine vile *[[aventiure]]* und dr Broblematik, wo entstoot. Dr Yvain findet doo zwar ooni vil Müe si Frau Gattin, verliert sä aber, won er nid wien er s versproche het, won er noch eme Joor und eme Daag nid vo sine  *âventiure* zruggchunnt. Dr Yvain verliert also si Frau, wil er mäint, er müess für alli Fraue kämpfe. Us eme brofessionelle Kämpfer wird er druf zum ene Aisiidler, wo dr Verstand verloore het. Es isch under anderem dank eme Löi ass er vom Waansinn ghäilt wird. Dä begläitet dr Yvain denn uf sine Abentüür und vo doo chunnt dr Naame *Le Chevalier au lion*.

Dr Yvain-Stoff isch dur d Verarbäitig vom Hartmann vo Aue, wo vorhär scho dr *[[Erec]]* adaptiert het, au z Dütschland bekannt worde.

## Weblingg

* ''Yvain, or the Knight with the Lion'' as gratis Hörbuech uf änglisch bi LibriVox
Parzival

Dr **Parzival** vom Wolfram vo Eschenbach isch e Värsroman vo dr middelhoochdütsche höfische Litratuur, wo zwüsche 1200 und 1210 entstande isch. S Wärk umfasst öbbe 25'000 Värs, wo baarwiis griimt si, und wird in de modärne Usgoobe in 16 Büecher iidäilt.

In ere Dobbelromanstruktur wärde d *[[Aventiure]]* verzelt, d Abentüür vo de bäide ridderlige Hauptfigure, uf dr äinte Site wie sich dr Parzival vo öbberem, wo nüt wäiss und e Narregoschdüm aa het, zum Graalsköönig entwigglet, uf dr andere Site die gföörlige Bewäärigsbroobe für e Artusridder Gawan.
Thematisch ghöört dr Roman zur sogenannte Artusepik, au wenn d Ufnaam vom Parzival in d Daafelrunde vom müthische britannische Köönig nume e Faase in sinere Suechi für e Graal isch.

Dr Stoff isch literarisch, aber au in dr Bildende Kunst und in dr Muusig vilmol bearbäitet worde; die noochhaltigsti Wirkig het im Richard Wagner si Adapzioon für s Muusigtheater mit sim *Büüniweihfestspiil* *[[Parsifal]]* gha, wo 1882 urufgfüert worde isch.

## Litratuur
* Joachim Bumke: *Wolfram von Eschenbach.* (=Sammlung Metzler, Band 36), 8. Uflaag, Stuttgart 2004, ISBN 3-476-18036-0.
* *Wolframs Parzival-Roman im europäischen Kontext*, uusegee vom Klaus Ridder, Inhaltsverzeichnis,  Schmidt, Berlin 2014, ISBN 978-3-503-15532-3, ISBN 978-3-503-15537-8.
* Werner Williams-Krapp: *Wolfram von Eschenbach, Parzival*, in: Große Werke der Literatur. Band VIII. Eine Ringvorlesung an der Universität Augsburg 2002/2003, uusegee vom Hans Vilmar Geppert,  francke-verlag, Tübinge 2003, S. 23-42, ISBN 978-3-7720-8014-2.

## Weblingg
* 
* Digitalisierte Vollteggst von ere ''Parzival''-Handschrift in dr ''Bibliotheca Palatina'' (Uniwersidäätsbibliothek Häidelbärg) – us dr Wärkstatt vom Diebold Lauber z Hagenau öbbe 1443–1446.
* Digitalisierte Vollteggst vom ''Parzival'' (‚Bibliotheca Augustana‘) – noch dr fümfte Uflaag vom Karl Lachmann, Berlin 1891.
* Parzival-Brojekt vom Schwizerische Nationalfond an de Uniwersidääte Bärn und Baasel
* Handschrifteverzäichnis zum ''Parzival'' in de ''Marburger Repertorie'' zur Überliiferig vo dr dütsche Litratuur vom Middelalter
*  

## Fuessnoote
Kreuzzug Heinrichs VI.

Dr **Chrüzzuug vom Heinrich em VI.** im Joor 1197/98 (me säit em au dr **Dütsch Chrüzzuug**) isch vom Kaiser Heinrich VI. aagstoosse worde as Reakzioon druf, ass si Vater Friedrich I. Barbarossa mit em Kreuzzug 1189–90 gschiteret isch. Dr Heinrich VI. isch no churz bevor d Räis aagfange het, 1197 z Messina gstorbe. Wägen em Händel, wo denn um die dütschi Droonfolg usbroche isch, häi d Chrüzfaarer dr Chrüzzuug abbroche. D Armee isch scho underwägs gsi in s Häilige Land und het dört dr Küstesträife zwüsche Tyrus und Tripolis mit de Stedt Sidon und Beirut wider under christligi Kontrolle brocht. 1198 isch si wider in d Häimet zrugg.

E hufe Däilnäämer an däm Chrüzzuug häi im Merz 1198 d Hospitalgnosseschaft, wo 1190 wääred dr Belaagerig vo Akkon gründet worde isch, in dr Dütsch Orde umgwandlet.

Noch em Chrüzzuug vom Heinrich VI. häi sich die dütsche Aadlige au wider mee uf d Erooberig vo de häidnische Gebiet östlig vo dr Elbe z Pröisse und im Baltikum, wo mit em Wendechrüzzuug 1147 aagfange het, afo konzentriere.

## Litratuur
* Peter Csendes: *Heinrich VI*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1993.
* Edgar N. Johnson: *The Crusades of Frederick Barbarossa and Henry VI*. In: Robert Lee Wolff, Harry W. Hazard (Hrsg.): *The later Crusades, 1189–1311 (A History of the Crusades 2)*. University of Wisconsin Press, Madison 1969, S. 87ff.; hier online.
* Claudia Naumann: *Der Kreuzzug Heinrichs VI*. Lang, Frankfurt a. M. 1994.
* Hartmut Jericke: *Kaiser Heinrich VI. Der unbekannte Staufer*. Muster-Schmidt, Gleichen 2008.