Turin

**Turin** (piemontesisch *Türing* , lombardisch *Türí,* italiänisch *Torino,* latynisch *Augusta Taurinorum,* Eischemtöitschu wie im Piemontesisch *Türíng,* Laindertitzschu *Tíre,* Remmaljertittschu *z Schtiérlje* oder *Turéng,* Pumattertiitsch *Turíí*) isch e Grossstadt im Nordweschte vo Itaalie. Es isch de Verwaltungssitz vo de Metropolitaanstadt Turin und de Regioon Piemont.

D Stadt hät  Ywoner im Stadtgebiet (per Ändi 2019) und isch daademit di viertgrööscht italiänisch Stadt, i der Europäischen Union staat si a der 18.&nbsp;Stell. Öppe 1,7 Milioone Ywoner läbed i der Aglomerazioon (2006) und 2,2 Milioone i de Metropoolregioon.

## Geografy
Turin lyt uf ere Hööchi vo öppe 240&nbsp;m und hät e Flächi vo 130&nbsp;km². Vo Frankrych im Weschte und de Schwyz im Norde isch si amig guet 100 Kilometer ewägg, Mailand lyt öppe 140&nbsp;km wyter im Nordoschte.

D Ebeni, wo Turin drin lyt, gränzt im Weschte und Norde a d Alpe und im Süüde a d Höger vom Monferrato. D Flüss Dora Riparia, Stura di Lanzo und Sangone münded bi Turin i Po. En Groossstäil vo de Stadt lyt i de Po-Ebeni weschtlich vom Fluss, es paar chlyneri Viertel ziend sich bis i d Höger öschtlich vom Po, wo bis 750&nbsp;m hööch sind.

## Gschicht
De Name isch keltisch und bidüütet «Bäärg». Volchsetimoloogisch aber töönt der italiänisch Name *Torino* wie „chlyne Stier“, und drum häts uf em Wappen au en Stier, und drum ghäisst die Stadt zum Byspil uf Rimellertüütsch au *Schtiérlje*. I de voorröömische Zyt hät da de keltisch-liguurisch Stamm vo de Tauriner gwont.

Vermuetli 28 v. Chr. händ d Röömer s Militäärlaager *Castra Taurinorum* gründet, wo spööter nach em Kaiser Augustus *Augusta Taurinorum* ghäisse hät. S rächtwinklig Straassenetz us de Röömerzyt gseet me bis hüt. Doozmaal hät d Stadt öppe 5000 Einwohner ghaa. Im Jaar 312 händ deete i de Schlacht vo Turin d Truppe vom Kaiser Konschtantin em Groosse gäge die vo sym Gägner Maxentius ggune.

I de Völcherwanderig sind zeerscht d Langobarde choo, aber spööter händ d Franke d Stadt eroberet. Am Änd vom 13.&nbsp;Jarhundert händ d Herzöög vo Savoie Turyn ygnaa. Under de Savoier isch d Stadt völig nöi poue woorde, und scho 1404 händ s en Universitäät gründet. De Herzoog Emanuel Philibert hät 1563 Turyn zum Sitz vo sym Herzoogtum gmachet.

Im Spanischen Eerbfolgchrieg händ d Franzoose 1706 probiert, Turyn z erobere, händs aber nöd gschafft. Im Frieden vo Utrecht hät Savoie s Chünigrych Sardynie überchoo – und drufabe händ d Herzöög d Stadt wider emaal nöi pouen und verschöneret. Doozmaal händ öppe 90.000 Ywoner i de Stadt gwont. Wo 1847 under em Chönig Karl Albert die beede Landesteil Piemont und Sardynie zämegläit händ, isch Turyn d Hauptstadt vom fusionierte Chüngigrych woorde.

Nach de Veräinigung vom grööschte Täil vom italiänische Stifel zum nöie Chünigrych Itaalie under em piemonteesische Chünig Viktor Emanuel II. ane 1861 isch Turyn für e churzi Zyt Hauptstadt vo Itaalie gsy. Dää Staatus hät aber scho vier Jaar spööter d Stadt Floränz überchoo, wo zäntraaler glägen isch. Wo 1871 de Mont-Cenis-Tunel uuftaa woorden isch, isch Turyn e wichtigs Zäntrum vom Vercheer woorde. Scho gly isch es zumenen Induschtryzäntrum woorde, bsunders d Automobil-Induschtry isch starch gsy und isch es bis hüt na. 1899 isch Fiat gründet woorde, 1906 Lancia. 1902 isch z Turyn di Internazionaal Uusstelig für modärni dekoratyvi Kunscht gsy, en Glanzpunkt vom Jugendstil. 1911 hät i de piemonteesische Metropoole e Wältuusstelig stattgfunde. Doozmaal hät d Stadt 430.000 Ywoner ghaa.

Nach em Zwäite Wältchrieg isch d Induschtry na stercher woorde. Zäätuusigi bsunders us Süüditaalie sind uf Turyn zoge zum deet go schaffe. 1860 isch es e Millioonestadt woorden, und 1975 häts mit 1,2 Millioone Mäntsche soo vil Ywoner ghaa wie vorane nie und nachane nüme. Di induschtriell Kryse vo de 1980er-Jaar hät z Turyn voll zuegschlage, und de Ywonerzaal isch wider under e Millioon gsunke.

## Wiirtschaft, Vercheer, Bildigswäse, Turismus und Sport

Turyn isch näbet Mailand äis vo de ganz groosse Wiirtschaftszäntre vo Norditaalie. Es isch de Sitz vom Autobouer *Fiat,* wo 1899 daa gründet woorden isch. Sit 1969 ghöört au der Autobouer *Lancia* de Fiat; Lancia isch 1906 uuftaa woorde. Anderi wichtigi Wiirtschaftsundernäme sind *Lavazza, Martini & Rossi, Kappa, Peyrano Pfatisch* und *Caffarel*. Wichtig isch au s Luft- und Ruumfaartundernäme *Leonardo SPA*. I nöiere Zyt hät au d IT-Branche a Bidüütig ggune. 2014 hät d UNESCO d Stadt Turyn i s *Creative Cities Network* (Kategorie *Design*) uufgnoo.

Turyn isch dur e Schnällbaanstrecki vo der Isebaan mit Mailand verbunde. Au Autobaane häts grad e paar, wo uf reschpäktyv vo Turyn wägg gönd. I de Stadt sälber häts es Tram-, en U-Baan- und Busnetz.

Turyn hät en Universitäät, es Politächnikum, e Kunschthoochschuel, es Konservatoorium, es Design-Inschtituut und e Manager-Hoochschuel. Dezue ane chunt d Hoochschuel vo de Salesiaaner.

Z Turyn häts e ganzi Räie Schlösser und Palä vo de Herzöög und König vo Sardynie-Piemont zum Aaluege – si ghööred sit 1977 zum Wältkultuureerb. De Doom isch wäg em «Graabtuech vo Chrischtus» bikant. D *Porta Palatina* isch en Räschte us de Röömerzyt. S Waarzäichen isch aber d *Mole Antonelliana* vo 1863–1880, wo äigetli as Parlamäntsgiböi vom Königrych Itaalie hett sele diene (hüt isch s nazionaal Filmmuseeum drin). Z Turyn häts au vili wichtigi Musee: grad e paar Kunschtmusee, s ägiptisch Museeum, s Automuseeum und s Artilerymuseeum.

Zwee vo de erfolgrychschte Fuessballklüb sind z Turyn dihäime: Juventus Turin und de FC Turin.

## Weblink

* Internetpräsenz vo de Stadt Turin (Italiänisch, Änglisch, Französisch)

## Äinzelnaachwys