open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barbara Saebel

D **Barbara Saebel** (* 5. Merz 1959 z Oscht-Berlin) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Barbara Saebel isch in dr DDR ufgwachse. Vu 1965 bis 1975 isch si z Oschtberlin uf di Polytechnisch Oberschuel gange, wu si 1975 di Mittler Ryfi gmachthet. Vu 1975 bis 1977 het si ne Lehr zur Chauffrau gmacht un derno vu 1977 bis 1989 as chaufmännischi Aagstellti gschafft. Anne 1989 isch si us dr DDR gflichtet un uf Bade-Wirttebärg gange. Dert het si vu 1990 bis 1992 as Verdriibsmanageri gschafft un vu 1992 bis 1994 Bedriibswirtschaft studiert. Anne 1994 het si ne Dochter iberchuu un isch bis 1997 in Elterezyt gsii. Ab 1997 het si as Beroteri in dr Wohnigswirtschaft gschafft.

D Saebel isch evangelisch un het e Dochter (* 1994).

## Bolitik
Anne 1990 isch d Saebel Mitglid bi dr Griene wore. Ab 1999 isch si z Ettlinge Gmaireeti gsii un ab 2004 Vorsitzeri vu dr griene Fraktion im Gmairoot. No ihre Wahl in Landdag het si die Ämter ufgee.

Bi dr Landdagswahl 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais Ettlinge gwunne. Im Landdag isch si in dr Legislaturperiod druf Mitglid im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Europa un Internationals un im Oberrhyroot gsii. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Soziales und Integration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr un im Untersuechigsuusschuss „Zulagen Ludwigsburg“ gsii. D Saebel isch Sprächeri vu ihre Fraktion fir di Staatlige Schlesser un Gärte Bade-Wirttebärg gsii.

Bi dr Landdagswahl 2021 het Saebel ire Erschtmandat mit 33,5 Brozänt vu dr Stimme chenne verdaidige. Si isch druf Sprächeri vu dr Fraktion fir Dänkmolschutz un Kulturerb wore. Si isch au Mitglid im Ufsichtsrot vu dr Bade-Wirttebärg Stiftig gGmbH un im Verwaltigsrot vum Badische Staatstheater.

Zue dr Landdagswahl 2025isch si nimi vu ire Bartei nominiert wore.

## Sunschtig Engaschmänt
* Mitglid vum Ufsichtsrot vu dr Baden-Württemberg Stiftung gGmbH.
* 2009 bis 2014 Mitglid vum Ufsichtsrot vu dr Stadtwerke Ettlingen GmbH
* 2014 bis 2016 Mitglid vum Ufsichtsrot vu dr Stadtbau Ettlingen GmbH.
* Mitglid vum Verwaltigsrot vum Badische Staatstheater Karlsruhe
* Stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr Europa-Union Deutschland, Ortsverband Albgau
* Mitglid im Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BUND)
* Mitglid im Dytsche Rote Chryz
* Mitglid im Tierschutzverein Ettlingen

## Weblink
* Websyte vu dr Barbara Saebel
* 
* 

## Fueßnote
Jutta Niemann

D **Jutta Niemann** (* 23. Augschte 1970 z Bochum) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Niemann isch z Bochum uf d Wält chuu un z Bamberg un z Münster ufgwachse, wu si au uf d Voksschuel gange isch. Z Münster-Hiltrup isch so derno uf s Ginnasium gange, wu si 1989 s Abitur gmacht het. No dr Schuel het si vu 1989 bis 1997 z Münster un z Fryburg Physik studiert. Annw 1997 het si as Wissenschaftligi Hilfschraft am Inschtitut fir Sunnepyhsik z Fryburg gschafft un derno vu 1997 bis 2000 e Färnstudium in Mediziniischer Physik aagschlosse. Vu 2006 bis 2009 het si as Dozänti an dr Volkshochschuel z Hal unterrichtet un vu 2008 bis 2009 as Lehreri z Michelbach.

D Niemann isch ghyrote un het drei Chinder. In dr Johr 2000 bis 2006 un 2009 bis 2016 isch si in Elterezyt gsii.

## Bolitik
D Jutta Niemann isch syt em 15. Septämber 2004 Stadtreeti z Hall. Syt 2007 isch si Mitglid im Chraisvorstand vu dr Haller Griene, syt 2013 as Vorsitzeri. Syt 2014 hockt si au fir ihri Bartei im Haller Chraisdag.

Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais 22 Hall gwunne. 

Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Sozials un Integration un im Uusschuss fir Verchehr. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Petitionsuusschuss.

Bi dr Landdagswahl 2021 het si wider s Erschtmandat im Wahlchrais Hall gwunne. Bi dr Landdagswahl 2026 duet si nimi kandidiere.

## Suschtigs Engaschmänt
* Mitglid im Ufsichtsrot vu dr Stadtwerke Schwäbisch Hall GmbH
* Mitglid im Ufsichtsrot vu dr EMW Energieversorgung Mainhardt Wüstenrot GmbH & Co. KG.
* Mitglid im Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BUND) e.&nbsp;V.
* Mitglid im Umweltzentrum Kreis Schwäbisch Hall e.&nbsp;V.
* Mitglid im Allgemeinen Deutschen Fahrrad-Clubs (adfc) e. V.
* Mitglid im Hohenloher Freilandmuseum e.&nbsp;V.
* Mitglid im Förderverein Frauen- und Kinderschutzhaus e.&nbsp;V., Schwäbisch Hall.

## Weblink
* Websyte vu dr Jutta Niemann
*
Ambilly

**Ambilly** isch e französischi Gmeind im Departemänt Haute-Savoie.

Der Ort isch im Kanton Annemasse vom Verwaltigschreis Saint-Julien-en-Genevois. Me seit dere Stadtlandschaft au Annemasse-Les Voirons-Agglomération. Ambilly het öppe föiftuusig Ywooner und lyt a der Gränze zwüsche Frankrych und em Kanton Gämf und im Weschte vo der Stadt Annemasse. D Gämfer Nochbergmeinde vo Ambilly sin Thônex und Puplinge. Der Landesgränze noo goot der Fluss *le Foron*.

S Gmeindpiet vo Ambilly isch nume chly meh als ei Kwadratkilometer gross; es isch die chlynschti Gmeind vom ganze Departemänt. S Piet ghört geografisch gseh zu der übergordneten Aglomerazioon Gämf-Annemasse und es isch komplett mit Woonsidlige, Gwärbkwartier, Schuelhüüser und anderne Yrichtigs verbout.

S Dorf wird anne 859 s erschte Mol in ere Urkunde mit em Name *Ambiliaci* erwähnt. Es isch an alte latynische Ortsname, wo schynts uf e römisch Personename *Ambilius* zrugggoot.

S Gmeindwappe het es vildeiligs Bild; es beziet sech ufe Fluss *Le Foron* und e Brugg, uf die alte Wälder vo Eiche, wo s i dere Gäged früener gha het, uf d Farbe vo de alte adelige Herrschafte und ufs savojische Chrüüzwappe.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Ambilly

## Fuessnoote
Stefanie Seemann

D **Stefanie Seemann** (* 14. Mai 1959 z Mihlacker) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Seemann isch mit fimf Gschwischter z Ötisheim ufgwachse un dert au uf d Grundschuel gange. Derno isch si z Mihlacker uf s Theodor-Heuss-Gimnasium gange, wu si 1978 s Abitur gmacht het. No dr Schuel het si 1980 bis 1981 z Großsachsenheim un z Charlsrue Landschaftsgärtneri glehrt. Si het ghyrote un im Lauf vu dr Johr fimf Chinder iberchuu, Si het mit ihre Familie z Charlsrue un z Calb gläbt un 1984 sin si retuur uf Mihlacker zoge. Bis 2011 het si fir d Familie gsorgt.

Vu 2011 bis 2014 het si an dr Färn-Universitet Hagen Bolitik-, Verwaltigswisseschafte un Soziology studiert un mit eme Bachelor in Soziology abgschlosse. Im Johr 2013 het si zytwys s Wahlchraisbiro vum Bundesdagsabgordnete Memet Kiliç glaitet. Noch em Studium het si vu Mai 2014 bis zum Merz 2016 im KIT bim Projäktdreger Charlsrue im Ferderigsmanagement gschafft. Anne 2014 het si näb em Beruef no ne Masterstudium in Mediation an dr Färn-Uni Hagen aagfange.

## Bolitik
Anne 1994 isch d Seemann Mitglid bi dr Griene wore. Si isch langi Zyt Mitglid im Vorstand vum Ortsverband Mihlacker gsii un im Chraisvortsand vum Chraisverband Bforze/Enzchrais. Si isch au vyl Johr Delegierti vum Chraisverband in dr Landesarbetsgmainschaft Frauebolitik gsii. 2009 un wider 2014 isch si fir d Fraktion „Liste Mensch und Umwelt (LMU)“ in Stadtroot vu Mihlacker gwehlt wore.

Bi dr Landdagswahl 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais Enz gwunne. Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Sozials un Integration un im Petitionsuusschuss. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr un im Uusschuss fir Europa un Internationals.

Bi dr Landdagswahl 2021 het si ire Diräktmandat mit 30,9 % vu de Stimme chenne verdaidige.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Stellverdrättend Mitglid im Ufsichtsrot vu dr Stadtwerke Mühlacker.
* Mitglid im Verkehrsclub Deutschland e. V.
* Mitglid im Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland e. V.
* Mitglid bi Mehr Demokratie e. V. Baden-Württemberg
* Mitglid bi ver.di
* Mitglid bi Campact
* Mitglid bi Greenpeace
* Mitglid bi PolizeiGrün e. V.
* Mitglid in dr Stiftung Europäisches Naturerbe
* Mitglid im Förderverein Sender Mühlacker
* Mitglid im Tafelladen Mühlacker
* Mitglid im Partnerschaftskomitee Mühlacker

## Weblink
* Websyte vu dr Stefanie Seemann
*
Basler Hebelstiftung

D **Basler Hebelstiftig** isch e Schwiizer Stiftig vo Basel.

D Stiftig, wo anne 1860 gründet worden isch, wott d Erinnerig an alemannisch Dichter Johann Peter Hebel (1760–1826), wo z Basel uf d Wält cho isch, pfläge.

D Gründer sin Profässoore vo der Uni Basel und anderi Lüüt us der Stadt gsi. Der erscht Presidänt vo der Stiftig isch bis 1868 der Christian Friedrich Schönbein gsi.

Spöteri Presidänte und Presidäntinne:
* 1868–1907: Fritz Burckhardt-Brenner
* 1907–1919: Albert Gessler
* 1919–1935: Eduard Hoffmann-Krayer
* 1935–1960: Wilhelm Altwegg
* 1960–1972: Eduard Sieber
* 1972–1974: Rolf Max Kully
* 1974–1982: Alfred Gass
* 1982–1985: Louis Wiesmann
* 1985–2006: Liselotte Reber-Liebrich
* 2006–2016: Beatrice Mall-Grob
* sid 2016: Beat Trachsler

D Stiftig het all Joor im Maie z Huuse s „Hebelmähli“, wo s en Asprooch git und wo usgwählte Lüüt vo Huuse a Gaab gstiftet wird. 

## Schrifte
D Basler Hebelstiftig tuet Arbete übere Dichter usegää:
* *Johann Peter Hebel. Wesen, Werk, Wirkung*. Basel 1990
* *Johann Peter Hebel. Werkauswahl*. Basel 1991
* *Johann Peter Hebel. Seine berühmtesten Alemannischen Gedichte und Kalendergeschichten*. Doppel-CD 2006
* *Johann Peter Hebel. Kalendergeschichten in Comics und Illustrationen*. Basel 2010

## Literatur
* Beatrice Mall-Grob: ''Die Basler Hebelstiftung.'' In: Badische Heimat. Zeitschrift für Landes- und Volkskunde, Natur-, Umwelt- und Denkmalschutz, 2010, (zum 250. Geburtstag von Johann Peter Hebel 2010), S. 488-495.

## Weblink
* Website vo der Baslöer Hebelstiftig
Val de Ruz

S **Ruedolfstaal** – uf Französisch: **Val de Ruz** – isch es Taal im Jura im Kanton Nöieburg.

Der Düütsch Name «Ruedolfstaal», wo sid em Middelalter bekant isch, wird hüt chuum me bruucht. S Wort *ruz* i dämm geografische Name chunt us der vorrömische Sprooch, wie der Nöieburger Romanischt und Nameforscher Andres Kristol ufzeigt het. Me darf s nid verwächsle mit em frankoprovenzalische Wort *ruz,* wo «Bach» bedüütet.

S Taal lyt zwüsche der Bärglandschaft vo Schodfoo und der Stadt Nöieburg, wo am Nöieburgersee isch. Dur s Taal lauft der Fluss Seyon, wo bi Nöieburg unden in See mündet. S Taal het e Flechi vo öppe 45 Kwadratkilometer. Im Oschte vonnem stoot d Bärgchetti vom Chaumont bis zum Chasseral ufe und im Weschte die vom Mont Racine. Über die Hööchi goot d Passstroos vo der Vue des Alpes und unde dure het’s es Dunäll vo der Kantonsstrooss und no eis für d Ysebahn.

De Lüüt i däm Piet seit me *les Vaudruziens*.

Früener isch s Taal im nöieburgische Bezirk Val-de-Ruz gsi; jetz het der Kanton Nöieburg keini Bezirke meh. Es git aber no d Region Val-de-Ruz.

D Ortschafte im Val de Ruz sin:

* Villiers
* Le Pâquier
* Valangin 
* Cernier
* Fontainemelon
* Chézard-Saint-Martin 
* Les Hauts-Geneveys 
* Montmollin
* Les Geneveys-sur-Coffrane
* Dombresson 
* Coffrane
* Boudevilliers
* Fontaines
* Engollon
* Savagnier
* Fenin-Vilars-Saules

Vo dene isch Valangin no en eigeni Gmeind blibe; alli andere sin sid der grosse Gmeindfusion vo anne 2013 jetz i der nöje Gmeind Val-de-Ruz zämegschlosse.

## Literatur
* 
* 
* 

## Weblink
* e Website über s Taal

## Fuessnoote
Max Leu

Der **Max Leu** (* 26. Februar 1862 z Soledurn; † 4. Februar 1899 z Basel) isch e Schwiizer Bildhauer gsi.

Der Leu isch der Soon gsi vom Adam Leu vo Rohrbach. Er het z Basel der Pruef vom Bildhauer gleert und isch dört au id Zeichnigsschuel ggange. Sid 1881 isch er z Paris gsi, wonner bim Léopold Morice gschaffet und uf der Ecole des Beaux-Arts gsi isch. Bi Weppewärb, wonner mit eigete Wärch mitgmacht het, isch er mit Medalie uszeichnet worde.

I der Schwiiz het er der gröscht Erfolg gha, wo sin Entwurf für s Buebebärg-Dänkmool z Bärn agnoo worden isch und er das grosse Monumänt vo 1892 bis 1897 het chönne usfüere. Derno het er au d Zeichnige für s Hebeldänkmool z Basel gmacht, wo 1899 ygweiht worden isch, churz nachdämm der Max Leu gstorben isch.

## Literatur
* 
* A. Keller: *Die drei Kriegerstatuen Berns Berchtold V. von Zähringen, Rudolf von Erlach, Adrian von Bubenberg.* 1900, S. 289–301.
Dorothea Wehinger

D **Dorothea Wehinger** (* 21. Jänner 1963 z Semmerenga) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Leben
D Wehinger isch mit sibe Gschwischter ufgwachse. E Schweschter zuen ere isch d Gerlinde Kretschmann, d Frau vum bade-wirttebärgische Minischterbresidät Winfried Kretschmann. Si isch z Loez uf d Volksschuel gange un derno uf di Hecher Handelssschuel z Semmerenga, wu si di Mittler Ryfi gmacht het. No dr Schuel het si z Semmerenga Apedekehälferi glehrt un derno im Landeschrankehuus Semmerenga gschafft. Anne 1975 het si an dr Fachschuel fir Sozialpedagogik z Fryburg en Abschluss as Erzieheri gmacht. Vu 1975 bis 1977 het si z Enzkofa e Chinderschuel glaitet, vu 1977 bis 1979 het si as Erzieheri in eme Jugedzäntrum z Lübeck gschafft. Anne 1979 isch si uf Singe gange un het dert bis 1983 as Jugedreferänti vum kadolische Jugedbiro gschafft. Vu 1983 bis 1991 isch si in Elterezyt gsii. Im Singemer Stadtdail Friedinge het si vu 1993 bis 2002 as Laiteri vu dr Chinderschuel gschafft un ab 2003 het si freiberuefli Furtbildige fir Bscheftigti an Chinderdagesstette aabote. 

D Wehinger isch ghyrote un het drei Sihn.

## Bolitik
Vu 2004 bis 2009 un wider syt 2014 isch d Wehinger Mitglid vum Chraisdag vum Landchras Konschtanz. Syter anne 2014 isch si derzue Gmairreti z Steißlingen. 

Bi dr Landdagswahl 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais Singe gwunne. 

Im Landdag isch si stellverdrättendi Vorsitzeri im Uusschuss fir Europa un Internationals un Mitglid im Uusschuss fir Sozials un Integration. Stellverdrättend Mitglid isch si im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Uusschuss fir Verchehr.

## Sunschtigs Engaschmänt
* Ehrenamtligi Richteri bim Verwaltigsgricht Fryburg
* Mitglid im Stiftigsrot vu dr „Stiftung Entwicklungszusammenarbeit Baden-Württemberg“
* Mitglid im Stiftigsrot vu dr Landesstiftig „Familie in Not“
* Mitglid vum Vorstand un Sängeri vum Madrigalchor Alu Singen
* Mitglid bim Bund für Umwelt- und Naturschutz e. V.
* Mitglid bim Naturschutzbund
* Mitglid im Chinderschutzbund

## Weblink
* Websyte vu dr Dorothea Wehinger
*
Bruno Ganz

Der **Bruno Ganz** (* 22. März 1941 z Züri; † 16. Februar 2019 z Au, Wädischwiil) isch e Schwiizer Schauspiiler gsi.

## sis Läbe
Der Bruno Ganz isch im Zürcher Kwartier Seebach als Sonn von ere Arbeiterfamilie uf d Wält cho. Er het scho mit Sächzääni s erschte Mol im ene Film chönne ufträtte; es isch im Film *Der Herr mit der schwarzen Melone* gsi. Sini Uusbildig as Schauspiiler het er im Zürcher Büünestudio übercho.

Der Ganz het z Düütschland am «Junge Theater Göttinge» und am «Theater am Goetheplatz» z Breeme und spöter denn am Zürcher Schauspiilhuus gschaffet. Sid 1967 het er vil Theaterstück mit em Peter Stein uf d Bei gstellt. Er het au z London und z Berlin a der «Schaubüüni» gspiilt, derno öppen au z Bochum und uf de Salzburger Feschtspiil und am Wierner Burgtheater. Und me het ne in meh als hundert Film chönne gseh. 1965 het er d Sabine Ganz ghürootet, spöter het er mit der Ruth Walz zämegläbt.

## Schwiizer Mundartfilm, wo me der Bruno Ganz cha gseh
* *Der Herr mit der schwarzen Melone,* Regie: Karl Suter, 1960
* *Chikita,* Regie: Karl Suter, 1961
* *Es Dach überem Chopf,* Regie: Kurt Früh, 1962
* *Der Erfinder,* Regie: Kurt Gloor, 1980
* *Der Pendler,* Regie: Bernhard Giger, 1984
* *Brandnacht,* Regie: Markus Fischer, 1992
* *Vitus,* Regie: Fredi M. Murer, 2005
* *Der grosse Kater,* Regie: Wolfgang Panzer, 2010
* *Heidi,* Regie: Alain Gsponer, 2015

## Uuszeichnige (Uuswahl)
* der Iffland-Ring
* s Öschtrychische Ehrezeiche für Wüssenchaft und Kunscht
* der Düütsch Filmprys
* der Hans-Reinhart-Ring
* Offizier vom *Ordre des Arts et des Lettres*
* der Prix Walo
* der Bremer Filmpryys
* der Europäisch Filmpryys
* der Niedersächsisch Verdienschtorde
* der Theaterpryys Berlin
* der Schwiizer Filmpryys
* s Bambi
* s Bundesverdienschtchrüüz 1. Klass
* Ritter vo der französischen Ehrelegion
* der «Pardo alla Carriera» ufem Filmfestival Locarno
* die Guldigi Kamera
* d Carl-Zuckmayer-Medalie
*  Swiss Award
* der Bayrisch Filmpryys

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Renate Franz

D **Renate Franz** (* 18. Novämber 1964 z Solingen) isch a dytschi Schurnalischti.

Si isch d Dochter vom Ernst Franz und vo der Arbeiterpolitikerin und Mundertschriftstellerin Aenne Franz us em Rhyland.

Si het a der Uni Köln studiert und derno bi der *Kölnische Rundschau* und em Verlag *Informationspresse* gschaffet.

Spezialisiert het si sech uf Pricht us em Sport. Vo ihre git’s Biografye vom Weloschurnalischt Fredy Budzinski und vom Welowältmeischter Albert Richter.

## Wärch
* *Der vergessene Weltmeister. Das rätselhafte Schicksal des Radrennfahrers Albert Richter*. 1998 (Emons Verlag) und 2007 (Covadonga Verlag), ISBN 978-3-936973-34-1
* *Fredy Budzinski. Radsport-Journalist, Sammler und Chronist*. Sportverlag Strauß, Köln 2007, ISBN 978-3-939390-43-5
* Deutsche Übersetzung von: Peter Zheutlin: *Mit dem Fahrrad um die Welt. Die außergewöhnliche Reise der Annie Londonderry anno 1895*. Maxime Verlag, Leipzig, 2014, ISBN 978-3-931965-07-5
* *The ‚Black Sunday‘ of Berlin, or Death on the Cycle Track*. In: *Cycle History 19. Proceedings of the 19th International Cycling History Conference*, hrsg. vom Musée d’Art et d’Industrie de Saint Etienne und der Fédération Française de Cyclotourisme, Cheltenham 2010
* *Verbot – ja oder nein? Das Ende der Sechstagerennen im Dritten Reich* (in Zusammenarbeit mit Jan Eric Schwarzer). In: *Der Knochenschüttler. Zeitschrift für Liebhaber historischer Fahrräder*, Heft 46, 2/2009, S.&nbsp;4–9. Der Beitrag in englisch: *Did the Nazis Prohibit Six-Day Races in 1934?* In: Gary Sanderson (Hrsg.): *Cycle History 20. Proceedings of the 20th International Cycling History Conference*. Cheltenham 2010, S.&nbsp;108–115
* *Nick Kaufmann – Meisterfahrer der Welt* (mit Michael Mertins). In: *Der Knochenschüttler. Zeitschrift für Liebhaber historischer Fahrräder*, Heft 50, 3/2010, S.&nbsp;4–11
* *Die Weltmeisterschaften in Köln*. In: *Sport für Köln – gestern, heute, morgen*, Köln 2009, S.&nbsp;117–131.
* *Gregers Nissen – Der Prophet des Radwanderns*. In: Michael Bollschweiler, Michael Mertins, Gerhard Renda (Hrsg.): *Rückenwind. Ein Streifzug durch die Fahrradgeschichte*. Bielefeld 2011, S. 64–69
* *Biographie des Rennradfahrers Max Hahn*. In: *Der Knochenschüttler. Zeitschrift für Liebhaber historischer Fahrräder*, Heft 52, 2/2011, S. 4–10 (mit Michael Mertins)
* *Der schrullige Herr von Zois – Ein Pionier des österreichischen Radsports.* In: *Der Knochenschüttler. Zeitschrift für Liebhaber Historischer Fahrräder*. Heft 55. 1/2013. S. 15–18

## Fuessnoote
Halten

**Halten** stoht för:
* Halten (Straßenverkehr), e churzi Underbrächig vo de Fahrt, im Underschiid zum parkiere
* *Halten*, s Stohbliibe vom ene Personeverchehrsmittel zum Ii- und Uusstige bin ere Haltestelle
* *Halten*, s Versetze von ere Nochrichteverbindig in en Wartezuestand, e Warteschlaufe
* Halten SO, e Gmeind im Kanton Soledurn, Schwiz

und witers:
* *Halten*, s Bereithalte vo Fahrzüg för de Iisatz im Verchehr, lueg Fahrzeughalter
* *Halten*, de Bsitz vo Tier, lueg Tierhaltung

**Halten** isch de Familiename vo:
* Christian Halten (* 1970), en dütsche Filmmusig-Komponist
Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz

S **Historisch-Biografische Lexikon vo der Schwiiz**, churz: **HBLS**, isch es Nochschlagewärk über d Gschicht vo der Schwiiz.

Uf Französisch heisst s **Dictionnaire historique et biographique de la Suisse**.

S grosse Lexikonprojäkt het der Nöieburger Verleger Victor Attinger (1856–1927) agfange, wo scho s *Geografische Lexikon vo der Schwiiz* useprocht het. Die Allgemein Gschichtforschendi Gsellschaft vo der Schweiz het s Wärch usegää.

Es sind i beidne Sprooche, Düütsch und Französisch, sibe Bänd worde, wo Artikel vo Hischtoriker us der ganze Schwiiz drin sind, und die Büecher sind i der Zyt vo 1921 bis 1934 usecho. Der Inhalt vom HBLS het Artikel über d Gschicht vo Lüüt, vo de Ortschafte und de Kantöön und anderne geografischi Rüüm im Land und au drumume, und es git Byträäg zu aller Gattig psundere gschichtleche Fänomeen.

Fasch es Joorhundert spöter isch s nöchschte Schwiizer Gschichtslexikon usecho, s Historische Lexikon vo der Schwiiz.

## Weblink
* s Historisch-Biografische Lexikon vo der Schwiiz online
Elke Zimmer

D **Elke Zimmer** (* 24. Mai 1966 z Sendelfenga) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt em 12. Dezämber 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Lääbe
D Zimmer isch z Sendelfenga ufgwachse un dert uf d Schuel gange. Noch em Abitur anne 1985 het si bis 1987 bi dr Chraissparkass Beblenga Bankchauffrau glehrt. Vu 1987 bis 1989 het si an dr Universitet Hohheim Wirtschaftswisseschafte studiert un derno vu 1989 bis 1992 Wirtschaftspedagogik an dr Universitete Mannem un Kingston (GB). Z Brusel het si 1993 bis 1995 dr Vorberaitigsdienscht fir s Lehramt an berueflige Schuele gmacht un nocherdani vu 1995 bis 1998 as Studieassessori bzw. schließlig as Studiereeti an dr Walter-Eucken-Schuel z Charlsrue unterrichtet. Vu 1998 bis 2003 isch si in Elterezyt gsii. Ab 2003 bis 2016 het si bim Internationale Bund Mannem unterrichtet un driberuuse isch si syt 2003 Dozänti an dr Mode- un Grafikdesignschuel Manuel Fritz z Mannem. 

D Zimmer isch ghyrote un het drei Chinder.

## Bolitik
Vu 2005 bis 2014 isch d Elke Zimmer Mitglid vum Bezirksbyroot Neckarau gsii. Syter anne 2014 isch si Mitglid vum Gmairoot z Mannem 

Bi dr Landdagswahl 2016 isch si Ersatzkandidati im Wahlchrais Mannem II gsii. Noch em Dod vum Wolfgang Raufelder isch d Zimmer zum 12. Dezämber 2016 in Landdag noogruckt.

Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport un im Uusschuss fir Verchehr. Stellverdrättend Mitglid isch si im Standigen Uusschuss, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnungsböu, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Sozials un Integration, im Uusschuss fir Europa un Internationals un im Petitionsuusschuss

## Sunschtigs Engaschmänt
* Mitglid im Ufsichtsrot vu dr GBG – Mannheimer Wohnungsbaugesellschaft mbH.
* Mitglid im Verwaltigsrot vum Städtische Leihamt Mannheim AöR
* Mitglid im Byrot vu dr Biotopia Arbeitsförderungsbetriebe Mannheim gGmbH
* Mitglid im Kuratorium vum Diakonissenkrankenhaus Mannheim GmbH. 
* Mitglid im Verwaltigsuusschuss vu dr Agentur für Arbeit Mannheim
* Mitglid im Byrot vu dr Proschtitutionsberotigsstell Amalie vum Diakonische Werk Mannheim
* Mitglid im Kuratorium vum Verein für Gemeindediakonie und Rehabilitation e. V., Mannheim
* Mitglid im Byrot vu dr Justizvollzugsanstalt Mannheim
* Mitglid im Ökostadt Rhein-Neckar e. V.
* Mitglid im Verkehrsforum Neckarau
* Mitglid im Förderkreis Wilhelm-Wundt-Bücherei Mannheim-Neckarau e. V.
* Mitglid im Allgemeiner Deutscher Fahrrad-Club (ADFC), Verkehrsclub Deutschland (VCD). 

## Weblink

* Websyte vu dr Elke Zimmer
* 
* Abgeordnetenprofil bei Fraktion Bündnis 90/Die Grünen im Landtag von Baden-Württemberg
* „Ein Politiker, der die Menschen erreichte“, fnweb.de, 30. November 2016
Saules

**Saules** isch de Name vo däne Ort:
* Saules BE, e Gmeind im Kanton Bärn, Schwiz
* Saules NE, en Ortschaft i de Gmeind Val-de-Ruz, Kanton Nöieburg, Schwiz
* Saules (Doubs), e Gmeind im Département Doubs, Frankriich
* Saules (Saône-et-Loire), e Gmeind im Département Saône-et-Loire, Frankriich

* Fenin-Vilars-Saules, en ehmolegi politeschi Gmeind im Kanton Nöieburg, Schwiz
Saules NE

**Saules** isch es Dorf im Kanton Nöieburg.

Es ghört hüt zu der grosse Gmeind Val-de-Ruz. Die isch ufen 1. Jänner 2013 entstande, wo sech fasch alli Gmeinde im Tal Val de Ruz zämetoo hän zum en einzegi Gmeind z bilde. Eini vo dene füfzää alte Gmeinde isch Fenin-Vilars-Saules gsi, wo s Dorf Saules derzue ghört het.

Saules isch bis anne 1888 no en eigeti chlyni Dorfgmeind gsi, und denn erscht het sech die mit Fenin und Vilars zun ere gmeinsame politische Gmeind vereiniget.

Saules lyt am öschtleche Rand vom breite Tal Val de Ruz und zwüschen em Nordfuess vom Bärg Chaumont und em Fluss Seyon. Am Seyon stoot die alt Müli vo *Bayerel*. Unden am Dorf verby goot di alti Strooss, wo me vo Nöieburg s Tal uuf uf Le Pâquier chunt und übere Bärgpass *Col des Bugnenets* is Sankt Immertal goot. Am stotzige Nordhang vom Chaumont isch der Dorfwald *Forêt de Saules*. Im Südweschte vo Saules lyt s Dorf Vilars, im Weschten ännet em Seyon isch Engollon und im Nordoschte s Dorf Savagnier.

Im Gmeindwappe vo Fenin-Vilars-Saules het me as alts Wappezeiche vo Saules gseh: uf Guld zwöi gchrüzti schwarzi Bieli.

Der Ortsname vom Dorf isch anne 1269 s erschte Mol in ere Urkunde z lääse.

## Literatur
* 
* Maurice Evard: *Fenin-Vilars-Saules.* 1988.

## Weblink

* Website vo der Gmeind Val-de-Ruz

## Fuessnoote
Maurice Evard

Der **Maurice Evard**, wo am 30. Juni 1938 uf d Wält cho isch, isch e Lehrer und Hischtoriker usem Kanton Nöieburg.

Der Maurice Evard isch im Dorf Chézard-Saint-Martin, wo im Val de Ruz im Nöieburger Jura lyt, anne 1939 uf d Wält cho; spöter isch er uf Cernier, s Nochberdorf vo Chézard, go wohne. Sid sinere Jugendzyt het er i den Ortschafte wonner ufgwachsen isch s tradizionelle Läbe vo de Buure und de Handwärcher mit all ihrne alte Gräät agluegt; er het gmerkt ass es Arbetsforme gsi sin, wo me deilwys bi der modärnere Läbenswys nodisno uufgää het.

Er isch denn vo Pruef Lehrer worde und het vo 1958 bis 1969 z Fontainemelon, emene andere Dorf vom Val de Ruz, Schuel ggää, und derno het er a der Uni Nöieburg d Gschicht studiert.

Sid 1976 het der Evard ei Schrift um die anderi zu Frooge vo der Regional- und der Kantonsgschicht, über d Geografy und d Wirtschaft vom Tal, zu der Volchskund und über Boudänkmööler wie öppe s Schloss z Valangin unde useprocht. Er het Büecher über die einzelne Dörfer vom Val de Ruz gschribe. Und vo ihm sind vil Artikel über Nöieburger Sache im Historische Lexikon vo der Schwiiz.

Er isch der Leiter vom Bezirksmuseum z Valangin gsi, wo der kantonale Gsellschaft *Société d’histoire et d’archéologie du canton de Neuchâtel* ghört. Und er het sech as Redakter vo der Zytschrift *Nouvelle Revue neuchâteloise* engaschiert. Und vom Kanton het er d Ufgab übercho, bi der offizielle Buechreihe über d Kantonsgschicht *Histoire du pays de Neuchâtel* mitzmache, wo anne 2002 usecho isch. So isch der Maurice Evard wyt übere Kanton Nöieburg use as Hischtoriker bekant worde.

## Weblink
* Maurice Evard uf patrimoenia.ch
Alfred Escher

Der **Alfred Äscher** isch am 20. Februar 1819 z Züri uf t Wält choo und am 6. Dezämber 1882 i de Ängi gstoorbe. Är isch e Schwiizer Politiker und Undernämer gsii.

## sis Läbe
Der Äscher isch vo der alte Zürcher Familie Äscher vom Glas gsii. Sin Vatter Heinrich Äscher (1776–1853) hät 1815 d Lydia Zollikofer vo Altenklinge (1797–1868) ghüraate. Ihri Chind sind d Clementine (1816–1886) und de Alfred gsii. De Heinrich Äscher hät i de Ängi s Landhuus *[[Enge#«Belvoir»|Belvoir]]* poue, wo der Alfred Äscher spöter bis zu sim Läbesändi gwoont hät. 1857 hät der Alfred d Augusta Uebel (1838–1864) ghüraate, ihri Dochter isch d Lydia Welti-Escher gsii.

Vo 1835 bis 1837 isch der Alfred Äscher ufs Zürcher Obergymnasium ggange, und bis 1842 hät er a de Uni Züri Jus studiert. Är isch bim Zofingerverein gsii und anne 1840 dem sin Zäntralpresidänt. 1844 isch er z Züri Privatdozänt woorde; är hät sich scho früe zu wirtschaftlechen und politische Fraage ggüsseret, öppen au mit Artikel für t Zürizytig.

1844 isch der Alfred Äscher Zürcher Groossraat woorde, 1847 Staatsschryber und 1848 Regierigsraat. Anne 1848 hät en s Zürcher Stimmvolch für de nöi ggründet Bundesstaat in Nationalraat gwäält. Är hät ghulfe 1855 s Poly z Züri yzrichte. 

As Bundespolitiker hät der Äscher 1852 au glueget s Ysebaangsetz durezbringe, wo gsäit hät, i de Schwiiz sölle d Baane vo Private gmacht wèrde. Na im glyche Jaar isch uf syni Iniziative d Nordoschtbaan uf t Bei gstelt woorde und 1856 dänn d Kreditaastalt, wo bsunders au für s Gält vo de grosse Ysebaanprojäkt glueget hät. Wo men uf ere Internazionale Komferänz ane 1869 abgmacht hät, e grossi Baan kweer dur t Alpe z boue, wo dure Gottert sell gaa, isch d Läitig vo de 1871 ggründete Gottertbaan au bim Äscher gsii. Dèè schwirig Bou isch tüürer cho as am Afang tänkt, und so het men am Änd em Äscher d Fääler id Schue gschobe und en vom Projäkt wider usgschlosse und en 1880 nöd emal zu de Fyyr vom Durchstich vom Gottertdunäll yglade. 

Am 6. Dezämber 1882 isch der Alfred Äscher gstoorbe; sis Grab isch zeerscht i de Ängi gsii und 1925 in Fridhoof Manegg choo. Vom Bildhauer Richard Kissling isch s Dänkmaal, wo sid 1889 näbet em Zürcher Hauptbaanhoof staat und e die Person erinneret.

Zum zwöihunderschte Joorestag sid der Äscher uf t Wält cho isch het’s am zwänzigschte Februar 2019 z Züri a der ETH en ofizielli Fyr ggää mit Aasprooche vo der ETH-Räktorin Sarah Springman, em Presidänt vo der Credit Suisse Urs Rohner, em Bundespresidänt Ueli Muurer und em Äscher-Biograaf Joseph Jung.

## Literatur
* 
* Joseph Jung: *Alfred Escher 1819–1882. Aufstieg, Macht, Tragik.* 5. Uflaag. Züri 2014, ISBN 978-3-03823-876-8.
* Björn Koch: *Alfred Eschers Netzwerke 1819–1857. Aufbau, Entwicklung und Potentiale.* Friburg 2013.
* Joseph Jung: *Alfred Escher 1819–1882. Der Aufbruch zur modernen Schweiz.* 4 Bänd. Züri 2006, ISBN 978-3-03823-236-0.
* Gordon A. Craig: *Geld und Geist. Zürich im Zeitalter des Liberalismus 1830–1869.* Münche 1988, ISBN 3-406-33311-7.
* 

## Weblink

* Websyte vo de Alfred Äscher-Stiftig

## Fuessnoote
Gabi Rolland

D **Gabriele Rolland** (* 6. Dezämber 1963 z Känzinge) isch e dytschi Bolitikeri (SPD) un syt 2011 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.

## Leben
D Gabi Rolland isch z Ämmedinge as Dochter vun eme Hilfsarbaiter un ere Verchaiferi ufgwachse un dert au uf d Grundschuel un s Gimnasium gange. Noch em Abitur anne 1983 het si bis 1987 dr Vorberaitigsdienscht fir dr ghobe Dienscht un e Studium an dr Fachhochschuel fir effetligi Verwaltig z Kähl gmacht. Anne 1987 het si s Staatsexame zur Diplom-Verwaltigswirti gmacht. Derno het si bis 2011 bim Landrotsamt Ämmedinge gschafft as Sachbearbaiteri im Amt fir Umwältschutz. Ihri Schwärpinkt sin Wasser-, Bode-, Immissions- un Naturschutzrächt gsii, speter isch si zueständig gsii fir d Zämenarbet iber d Gränze. Si isch ghyrote un wohnt syter anne 1989 z Fryburg.

## Bolitik
D Rolland ghert syter 1984 dr SPD aa. Aafang s isch si bi dr Jusos aktiv gsii, speter isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vum Chraisverband Ämmedinge gsii. Noch em Umzug uf Fryburg isch si in dr SPD-Ortsverain im Stielinger aktiv wore, zerscht as Bysitzeri, speter as Kassiereri un derno au as Vorsitzeri. Anne 1997 isch si in Fryburger Gmairot gwehlt wore.

Bi dr Landdagswahl 2011 isch si iber s Zwaitmandat im Wahlchrais Fryburg II in bade-wirttebärgische Landdag gwelhlt wore. Si het derno s Amt as Stadtreti niderglait. In dr Legislaturperiod 2011–2016 isch si Mitglid im Umwält-, Wisseschafts- un Petitionsuusschuss gsii un au im Uusschuss fir dr Ländli Ruum.

Bi dr Landdagswahl 2016 het si im Wahlchrais Fryburg II mit 13,8 % vu dr Stimme wider e Zwaitmandat gwunne. In dr aktuälle Legislaturperiod isch si Mitglid im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, derzue im Untersuechigsuusschuss „Zulagen Ludwigsburg“ un im Oberrhyroot. Stellverdrättend Mitglid isch si im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Sozials un Integration, im Uusschuss fir Verchehr, im Uusschuss fir Europa un Internationals un im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz.

Si isch Sprächeri vu dr SPD-Fraktion fir Umwält- un Naturschutzbolitik, Hochschuelbolitik un fir studäntischi Aaglägehaite

Uf em SPD-Landesbarteigag am 22. Oktober 2016 z Haalbrunn isch d Rolland zur stellverdrättende Landesvorsitzeri gwehlt wore.

Bi dr Landdagswahl 2021 isch si wider iber e Zwaitmandat in Landdag yyzoge. Syt 2021 isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr SPD-Landdagsfraktion.

Bi dr Landdagswahl 2026 dritt si nimi aa.

## Sunschtigs Engaschmänt
D Gabi Rolland isch Mitglid im Byrot vu dr Chunschtstiftig Bade-Wirttebärg. Derzue isch si Mitglid bi dr AWO, em BUND, dr NaturFreunde e. V., dr DLRG, bim Dt. Frauenring Breisgau e. V., dr Europa-Union, dr Gewerkschaft ver.di, dr Jugendberatung Freiburg e. V., dr Kreisverkehrswacht, em Mieterverein, em Nachbarschaftswerk Freiburg, em Verain Obdach für Frauen, em Elteschterot vu dr Chryzchilche Fryburg, em VCD un dr West-Ost-Gesellschaft.

## Weblink

* Websyte vu dr Gabi Rolland
*
Richard Kissling

Der **Richard Kissling** isch am 15. April 1848 im soledurnische Dorf Wolfwil uf d Wält cho und am 19. Juli 1919 z Züri gstorbe. Er isch e Schwiizer Bildhauer gsi.

Zerscht het der Kissling as Stukkatöör gschaffet, und denn isch er uf Rom ggange, won er drizää Joor lang gläbt het. I der Schwiiz met men en gleert gchönne, wonner uf der Landesuusstellig z Züri anne 1883 e Büschte vom Politiker und Undernäämer Alfred Escher, wo eis Joor vorhär gstorben isch, zeigt het. Drufabe het men em grad der Uuftrag ggä, zum Adänke a dä Maa en grosse Brunne mit emene Dänkmool füre Escher z mache. Das Monumänt stoot vor em Zürcher Hauppaanhof.

Psunders bekant isch em Kissling sin *Tell,* s Dänkmool ufe Wilhelm Tell z Altdorf im Kanton Uri.

Anderi bedüütendi Wärch vonnem sind öppe d Figuure und Büschte und Grabschteine oder Dänkmööler vom Herzog Karl Wilhelm Ferdinand vo Braunschweig-Wolfenbüttel, vom Karl Culmann, em Arnold vo Mälchtal, em Gottfrid Chäller, em Benedikt Fontana und ufe Vadian.

Mit em Ferdinand Hodler, em Rudolf Koller und em Albert Welti het er 1897 d *Künstlervereinigung Züri* ggründet. Er isch Eerebürger vo Züri und Altdorf gsi. Sis Grab isch im Zürcher Fridhof Sylfäld.

## Literatur
* 
* Hans Trog: *Richard Kissling.* In: Die Schweiz, Nr. 8, 1904, S. 393–399. 
* Wilhelm Ludwig Lehmann: *Richard Kissling.* In: Neujahrsblatt der Zürcher Kunstgesellschaft, 1920.  
* Marianne Matta: *Richard Kissling (1848-1919), der schweizerische «Nationalbildhauer» im 19. Jahrhundert. Bemerkungen zu einigen Denkmälern und Denkmalentwürfen.* In: Zeitschrift für schweizerische Archäologie und Kunstgeschichte, Nr. 2, 1981, S. 151–161.

## Weblink

*
Combes NE

**Combes** isch es chlyses Dorf i der Gmeind Le Landeron vom Kanton Nöieburg.

S Dörfli lyt am Südhang vom Jura oben a de Räbbärge. 

Es isch bis 1875 en chlyni eigeni Gmeind gsi. Denn isch die der Gmeind *Le Landeron-Combes* zuedeilt worde, und sid 1888 ghörts ganz zue Le Landeron.

Bis Änds 2017 isch s Piet im Bezirk Nöieburg gsii; denn het der Kanton d Bezirk abgschafft.

Z Combes stoot die alt Kapälle us em 17. Joorhundert uf em Platz, wome en schöni Uussicht wyt über s Land undedra het.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Johann Jakob Iselin-Ryhiner

Der **Johann Jakob Iselin-Ryhiner** (6. Februar 1704 z Basel, † 22. Juni 1772 au dört) isch e Schwiizer Chaufme, Offizier und Basler Groossroot gsi.

Der Johann Jakob Iselin isch der Soon gsi vom Rootsheer und Fabrikant Hans Jakob Iselin und vo der Maria Elbs. Er het ane 1733 d Susanna Ryhiner ghürootet.

Sini Usbildig as Chaufme het er z Gämf gmacht, und 1722 isch i die französeschi Armee ggange, won er s bis zuum Brigadier brocht het. 1764 isch er uf Basel zrugg cho.

Im Huushalt vo s Iselis het d Ursula Hebel (1727–1773) gschaffet, d Muetter vom alemannische Dichter Johann Peter Hebel.

## Literatur
*
Friedrich Wilhelm Hitzig

Der **Friedrich Wilhelm Hitzig** (* 26. Dezämber 1767 z Vogtsburg; † 13. Augschte 1849 z Löörech) isch e düütsche Theoloog gsi.

Er isch as refermierte lutherische Pfaarer usbildet worde. Gschaffet het er as Vikar und spöter as Dekan z Löörech, won er der alemannisch Dichter Johann Peter Hebel (1760–1826) het lehre gchönne. Es sind es baar Brief erhalte, wo der Hebel em Hitzig gschribe het.

Derzue ane isch der Hitzig Chilcheroot worde, und er het e starchi Rolle i der Gäneralsynode vo der evangelische Chile vom Land Baade gspiilt.

Er het sech für d Entwicklig vo der Katechese ygsetzt.

## Wärch
* *Katechismus der christlichen Religionslehre.* Basel 1825

## Literatur
* *Briefe von Johann Peter Hebel an Friedrich Wilhelm Hitzig und andere Schriftstücke.* 2011
* Johann Anselm Steiger: *Johann Peter Hebels und Friedrich Wilhelm Hitzigs Katechismen. Etappen auf dem langen Weg zum Katechismus der badischen Union (1830). Mit der erstmaligen Edition von Hebels Gutachten zu Hitzigs Katechismusentwurf (1823/24).* In: Jahrbuch für badische Kirchen- und Religionsgeschichte, 6, 2012, S. 11–25.
Wilhelm Zentner

Der **Wilhelm Zentner** (* 21. Jänner 1893 z Pforze; † 7. März 1982 z Münche) isch e düütsche Schriftsteller, Dozänt und Kunschtkritiker gsi.

## Läbe und Wärch
Der Wilhelm Zentner isch der Soon vom Diräkter vo der Badische Münzanstalt gsi. Er isch ufs humanistische Gymnasium z Charlsrueh ggange un het z Heidelberg Germanistik und z Münche d Musigwüsseschaft studiert. Er het im Erschten und im Zwöite Wältchrieg Milidärdienscht gleischtet. Er isch Dozänt für Musiggschicht z Münche gsi und het Theaterstück gschribe, und er het s Programm vo de Münchner Filharmoniker redigiert und isch spöter er dene ihre Pressescheff gsi.

E grossi Arbet vom Zentner isch es gsi, d Brief vom alemannische Schriftsteller Johann Peter Hebel azluege und usezggää. Ane 1923 het er drüübändige Uusgab vom Hebel sine Wärch gmacht. Mit sine Schrifte zu dämm Dichter isch er eine vo de bedüütende Hebel-Forscher.

1955 het er de Johann Peter Hebel-Pryys übercho.

## Wärch
* *Johann Peter Hebels Briefe an Gustave Fecht. 1791–1826.* Karlsruhe: C. F. Müller 1921.
* *Der Schild des Archilochos.* Karlsruhe: Bühnenvolksbund 1923.
* *Johann Peter Hebel, Werke. Drei Bände.* Karlsruhe: C. F. Müller o. J. [1923/24].
* *Vor dem Schwabenalter ... Gedichte.* Karlsruhe: C. F. Müller 1929.
* *Johann Peter Hebel. Festgabe aus Anlaß des 125. Todestages des Dichters.* Karlsruhe: C. F. Müller 1951.
* *Johann Peter Hebel, Briefe.* Karlsruhe: C. F. Müller 1957
* *Spätlese am Oberrhein. Erinnerungen, Betrachtungen und Erzählungen.* Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald 1958 86 S. (Silberdistel-Reihe 34)
* *Johann Peter Hebel, Biblische Geschichten.* Karlsruhe: C. F. Müller 1959.
* *Johann Peter Hebel, Alemannische Gedichte. Mit hochdeutscher Übertragung von Richard Gäng.* Stuttgart: Reclam 1960. Revidierte Neuauflage 1969.
* *Johann Peter Hebel. Eine Biographie.* Karlsruhe: C. F. Müller 1965.
* *Reclams Opernführer, Reclams Universal-Bibliothek Band Nr. 6892.* 14. Auflage 1950 bis 33. Auflage 1993.
Jakobsweg

D ** Jakobsweg** en Europa sen urschbrengle Pilgrweg gwea, mo zom aageblicha Grab vom Aposchdl Jakobus en Santiago de Compostela en Galicie gfiehrd hen. Schbädr sen au andre Pilgrweg so ghoisa worra.

In erster Linie wird under Jakobswäg dr *Camino Francés* verstande, a hochmittelalterlechi Hauptverkehrsachse z Nordspanie, wo vo de Pyrenäe zum Jakobsgrab füert. Die Route, so wie si hüt no gange wird, isch i de erste Hälfti vom 11.&nbsp;Johrhundert entstande. En Pilgerfüerer vom 12.&nbsp;Johrhundert, wo im *Jakobsbuech* (), de Hauptquelle vo de Jakobusverehrig im Hochmittelalter, enthalten isch, nennt för de französeschi Ruum vier witeri Wäg, wo i de Pyrenäe zu eim Strang zämme chömed. Noch de Widerbeläbig vo de Pilgerfahrt noch Santiago de Compostela i de 1970er und 1980er Johr isch de spanisch Hauptwäg 1993 ins UNESCO-Welterbe ufgno worde.

## d Jakobsweg em Allemannischa
; Elsass
Em Elsass hod s an Weg mo links vom Rhei vo Speyer ibr Strosburi no Basel ond weidr noch Besançon mid de Schadziona Waisseburich – Wàlburi – Bröömt – Strosburi – Arische – Odiliebari – Keschteholz – Kaiserschbarig – Couvent-St.-Marc – Gawiller – Dànn – Bellemagny – Belfort got.

; Schwoba
En Schwoba hods en Weg vo Ulm ibr Oberdischenge, Äpfenga, Bibra, Schdõẽhausa, Waldsee, Wãẽgaade, Raveschburg, Brochazell ond Markdorf noch Konschdanz gohd, mo vo Gunzahausa, Rodaburg beziehongsweis vo Augschburg komma duad.

En dr ledscha Zeid hod s Pilgra neue Aaschdös griagd ond neie Weg sen zua de hischdorische Weg drzua komma:

Da Kinzigdälr Jakobusweg geid s seid 1993. Der gohd vo Loßburg durch s Kinzigtal iber Albersbach noch Schenggezäll, Wolfä, Schudderwald noch Strosburi. Vo do gohd r en da dradizionella Jakobsweg ibr.
 
; Schwiiz
Vo Konschdanz gohd a Schlenkr noch Äinsidle mo au Schwobanweg hoisd: Konstanz – Mèèrstette – Tobel – Fischinge – Stääg — Rapperschwil – Äinsidle, ond vo do noch Bern und Gemf.

## Guck au
* Santiago de Compostela
* der elteri Jakobus

## Nedsadressa

* Jakobus Sitemap (jakobus-info.de)
* Gesellschaft «Les Amis de Saint-Jacques en Alsace» (saint-jacques-alsace.org)
* d Website vom Verein Jakobsweg.ch

## Mo s her isch
Uriella

D **Uriella**, aigetli *Erika Hedwig Bertschinger-Eicke* (* 20. Februar 1929 z Züri; † 24. Februar 2019), isch d Grinderi un s Oberhaupt vu dr der neireligiese Bewegig «Fiat Lux» gsii. Si het si as Sprochrohr vum Jesus gsääne, ihri Aahänger hän ere magischi Chreft zuegsproche un si as Wunderhaileri aagluegt.

## Lääbe
D Uriella het scho frie Kontakt zue dr *[[Geistige Loge Zürich|Gaischtige Loge Züri]]* un zue „Säkte“ z Großbritannie un in dr USA ghaa. Noch eme Rytuufall anne 1973, wu si schwäri Chopfverletzige dervu kriegt het, het si verchindet, ass si hällsää chennt. An dr Wynäächte 1975 heb si im «Liechtzäntrum Bethanie» in dr Schwyz in ere Trance e erschti Offebarig empfange.

Wu ihre erschte Mann gestorbe isch, het si z Egg ZH e Hailigdum as Mittelpunkt vu ihre Aahänger grindet, wu si dert versammlet hän. Do isch si zum erschte Mol as «Uriella» in Gottesdienscht ufdrätte. Si het si as diräkt Sprochrohr vum Jesus Chrischtus gsääne un het ihri Offebarige wytergee. Dr Ärzängel Uriel sei ere vyl Mol im Wohnzimmer erschine. D Grindig vu Fiat Lux isch am 12. Jänner 1980 gsii, no dr Uffassig vu dr Mitglider dur dr Jesus Chrischtus iber sy Sprochrohr Uriella in sym Hailigdum z Egg. In dr Zwischezyt isch des Hailigdum as Uusgangs- un Zäntralpunkt vu dr Brewegig uf Ibach bi Lindau im Schwarzwald verlait wore.

D Lehr vu Fiat Lux goht zrug uf d Offebarige vu dr Uriella, wu si vum Jesus oder dr Maria iberchuu heb un in dr Ich-Form vordrait het. D Verchindige hän e diefere Yyblick in d Blään vu Gott welle vermittle un zur Umchehr vor em Wältänd welle aalaite. D Lehr bstoht us ere Mischig vu Reinkarnationslehr, Karmadänke, Farbelehr, spiritistische Quälle, alternativer Medizin, ekologische Idee, em Rychtsflugschybemythos un mee. S Änd vu dr Wält sei noch, aber d Aahänger vu Fiat Lux dieje vu uubemannte Ruumschiff grettet wäre.

Fiat-Lux-Aahänger zien wyssi Sache aa, wel die Farb dr Strahl vum Luzifer («Schamanah») abwehre diei.

## Weblink
* 
* 

## Fueßnote
Fenin NE

**Fenin** isch es Dorf vom Kanton Nöieburg.

Es lyt im Tal Val de Ruz am Nordfuess vom Chaumont und ghört hüt zu der Gmeind Val-de-Ruz.

Bis im 19. Joorhundert isch Fenin en eigeti Gmeind gsi, denn hät es sech anne 1888 mit de Nochbergmeinde Vilars und Saules zun ere grössere Gmeind zämetoo, wo Fenin-Vilars-Saules gheisse hät. Und di isch ane 2012 i der grosse Gmeind Val-de-Ruz ufggange.

Im Middelalter isch Fenin sälber no en Chilegmeind gsi, spöter isch es denn nume no en Filiale vo dr Pfarrei Saint-Blaise gsi.

Z Fenin stoot es Schloss usem 16. Joorhundert.

## Literatur
* 
* Historisch-Biografischs Lexikon vo der Schwiiz, Band 3, S. 139.

## Weblink
* Website vo der Gmeind Val-de-Ruz
Clara Koppenburg

D **Clara Koppenburg** (* 3. Augschte 1995 z Löörech) isch e dytschi Radrännfahreri.

## Sportligi Laufbahn
Syter anne 2015 fahrt d Clara Koppenburg Ränne in dr Frauenelite. Im Johr 2017 isch si im Ainzelzytfahre vu dr U23 bi dr Stroße-Europamaischterschafte uf Blatz vier chuu. E baar Wuche speter het si mit ihrem Cervélo Bigla Pro Cycling Team im Mannschaftszytfahre vu dr Wältmaischterschafte 2017 d Bronzemedallie gwunne. Bi dr UEC-Stroße-Europamaischterschafte 2018 z Glasgow het si ihre dytsche Teamkollegi Lisa Brennauer zuen eme Podiumsblatz ghulfe. Im Stroßeränne vu dr Wältmaischterschafte 2018 isch si 18. wore. In dr Saison 2019 het si noch ere Attacke am gääche Xorret de Catí mit dr dritte Etappe vu dr Setmana Ciclista Valenciana ihre erscht international Radränne un derno au d Gsamtwärtig vu dr Rundfahrt gwunne.

## Privats
D Clara Koppenburg studiert Sportwisseschafte an dr Universitet Konschtanz.

## Erfolg
;2017
*  Wältmaischterschaft - Mannschaftszytfahre
;2019
* Gsamtwärtig un ai Etappe Setmana Ciclista Valenciana

## Team
* 2015 
* 2016 
* 2017 
* 2018 
* 2019 WNT-Rotor Pro Cycling

## Weblink

* 
* 
* 

## Fueßnote
Brotmuseum Ulm

S **Brodmuseum Ulm** isch a Doil vom * Immaterielle Kulturerbe Deutsche Brotkultur *. Sei neier Nama ab 2018 isch *Museum Brot und Kunst – Forum Welternährung*. S hod sein Blads em Salzstadel, en dr Salzstadelgasse 10.

## Gschichd
S Brodmuseum isch 1955 als *Deutschen Brotmuseum* grendad worra. 

## Ausschdellong
Bis jedsd hod s Museum neba Diorama ibr s Brodmacha Kunschd aus em 15.- 21. Jahrhundert zoidg, mo mid Brod zdoa hod. A neis Konzebd wurd en 2019 zoigd werra, drom isch s Museum zua.

## Ziel
D Museumsmachr wellad 

 
Datei:Museum der Brotkultur Ulm.JPG|Здание музея
Datei:MBK15 Museum 2OG Foto Bernhard Friese.jpg|Bildrgalerie
Datei:Ulm Museum der Brotkultur 02 (fcm).jpg|Bachschdub 
Datei:Ulm Museum der Brotkultur 07 (fcm).jpg|Handmühl


## Bsondrs
Wann offa isch hods da *Freie Freitag*, mo an jeden erschda Freitag em Monat der Eintritt frei isch. S hod au en barrierefreia Zugang.

## Guck au
* Schwäbische Backwaara

## Lidradur
* 

## Nedsadressa
; Andre Projekt

; Allgmoi
* 

## Mo s her isch
La Coudre NE

**La Coudre** isch en Ort im Kanton Nöieburg.

Früener isch es en eigeti Gmeind gsii. Anne 1930 het sech die nach ere Volchsabstimmig der Stadt Nöieburg agschlosse. Hüt isch s es Stadtkwartier.

Der Ortsname vo La Coudre cha mer in ere Urkund vo anne 1143 s erschte Mol lääse.

Im Piet vo *La Coudre*, wo im Nordoschte vom Stadtzäntrum am Jurafuess lyt, sin d Wyler und di hüttige Stadtkwartier *Monruz* und *La Favarge* am Nöieburgersee unden und s Chlooschter *Fontaine-André,* wo in ere Liechtig ufeme chlyne Platoo am Bärghang obe stoot..

Vo La Coudre uus goot s Standsäilbaan ufe Chaumont.

Bi Monruz isch am Seeufer s Hotel *Palafitte,* wo uus einzelne Chäschte uf Pföschten im See bstoot.

## Literatur
* 

## Fuessnoote