open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
St. Margarethen (Basel)

D **St. Margreth** isch e Hüügel am nordwestlige Rand vom Bruederholz am Stadtrand vo dr schwizerische Stadt Baasel. S Gebiet ghört zur Baaselbieter Gmäind Binnige, dr Landäigedümer isch aber sit 1894 dr Kanton Baasel-Stadt. Geografisch handlet sich s um e churze Uslöifer vo dr Bruederholz-Hoochflechi uf ere Bräiti vo öbbe 500 Meter.

Im östlige Däil befindet sich uf 320&nbsp;m ü. M. d Margrethestärnwarte, nordöstlig nääbedraa und witer unde isch dr Margrethepark, wo dr Karl Burckhardt-Thurneysen 1823 as Änglische Garte mit eme Landhuus het lo baue. Dört isch au d Kunstiisbaan Margrethe, wo 1933 baut worden isch und bis 2002 s Häimstadion vom EHC Baasel gsi isch. E chli witer gege Süüde befindet sich s Margrethe-Sunnebaad, wo 1903 as «Liecht-, Luft- und Sunnebaad» ufdoo worde isch.

Uf em Nordwestspitz, wo men em Margrethehüügel säit, stoot uf 310&nbsp;m ü. M. die ehemooligi Margrethe Chlosterchille mit em Landguet, wo drzue ghöört het. Im Winter isch dr Hüügel beliebt für zum Schlittle. 1892 und 1901 het mä für d Basler Festspiil-Uffüerige vom Hans Hueber groossi Zueschauerdribüünene baut in dr Richdig vo dr Festspiilbüüni uf dr Pruntrutermatte, wo nördlig drvo lit.

Noch ere Legände söll St. Margreth uf drei Schwöstere, d Ottilie, d Chrischona und d Margreth zrugggoo. Vo deene häig jeedi uf äim vo de drei Hüügel in dr Umgääbig vo Baasel e Chille baut, so dass mä vo jeedere die bäide andere het chönne gsee. Vo St. Margreth us cha mä d Chillene St. Ottilie im dütschen Ort Düllige und St. Chrischona ooberhalb vo Bettige gsee.

## Weblingg
**Klosterkirche**
* Kunstführer Basel-Landschaft: St. Margarethen-Kirche in Binningen
* St. Margarethen bei altbasel.ch
**Sternwarte**
* Astronomischer Verein Basel
**Margarethenpark**
* Stadtgärtnerei Basel-Stadt - Dossier zum Margarethenpark
Chrischona

**Chrischona** chan folgendes bedüte:
* e Dialäktbezäichnig für die häiligi Nino
* St. Chrischona (Ort), en Ortsdäil vo dr Gmäind Bettige im Kanton Basel-Stadt, Schwiz
* St. Chrischona (Berg), dr Husbärg vo dr Stadt Basel
* St. Chrischona, e Chile zoberscht uf em Bärg St. Chrischona
* Fernsehturm St. Chrischona, en 250 Meter hoche Sändeturm vo de Swisscom, wo e paar hundert Meter öschtlich vo de St. Chrischona-Chile stoot
* Chrischona International, dr Naame vom ene evangelische Gmäindiverband, wo früener *Pilgermission St. Chrischona* ghaisse hät
Zum Ulrichsgärtlein

**«Zem Ulrichsgärtli»** isch e Geböid an dr Rittergass 11 z Baasel, wo sit 1983 s Zivilstandsamt dehäi isch. Es stoot under em Dänggmolschutz vom Kanton Baasel-Stadt.
## Gschicht
S «Zem Ulrichsgärtli» isch  1899/1900 as groossbürgerligs Woonhuus vom Siidefabrikant 
Wilhelm Alioth-Vischer baut worde. Dr Emanuel La Roche het s blaant im ene Stiil, wo sich an dä vo de Geböid us em 18. Joorhundert zringsume aagleent het. D Rüüm si histoorisch usgstattet worde und vor allem im Baarder isch s grösstedäils eso bliibe, usser was in de 1960er Joor us em Huus verschwunden isch, wo s vor em Abbruch gstanden isch. Dank Schänkige si in de letschte Joor e Däil vo deene Sache wider zruggchoo, drunder vier groossi Landschaftsgmäld, wo dr Waadtländer Emile D. Turrian 1900 gmoolt het und wo jetz wider im Gartesaal an iirem ursprünglige Blatz ufghänggt worde si.

## Kwelle
* Am Lebensweg - Kulturdenkmäler als Stationen und Passagen, uf dr Website vo dr Basler Dänggmolpflääg, abgrüeft am 5.1.2013
* *Domus antiqua helvetica*, Jubiläumsausgabe, Fachtagung 2010
Grün 80

**Grüen 80** isch dr Naame vo dr 2. Schwizerische Usstellig für Garte- und Landschaftsbau 1980 in dr Brügliger Ebeni in dr Gmäind Münchestäi gsi. D Dramhaltstell häisst zwar offiziell «Nöiji Wält» und s Gländ «Park im Grüene», d Lüt bruche aber immer no d Bezäichnig «Grüen 80». Dr Park isch rund um d Uur für s Publikum offe.

Mit em ÖV chunnt mä zum Park über d Dram- und Bushaltstelle «Nöiji Wält» und vo dört diräkt in d Grüen 80. Über d S-Bahn-Haltstell «Baasel Dreispitz» oder d Dramhaltstell «St.&nbsp;Jakob» chunnt mä zum Botanische Garte näbedraa.

## D Gartebauusstellig ''Grüen 80''

Am 12.&nbsp;April 1980 isch d Ustellig vom Bundesbresidänt Georges-André Chevallaz eröffnet worde und si isch bis zum 12.&nbsp;Oktober gange. D Usstellig het öbbe 60&nbsp;Millioone Franke kostet und d Usstelligsflechi isch 46&nbsp;Hektaare grooss gsi. Mä het 13'000 Böim und Strüüch aapflanzt. Äins vo de Woorzäiche isch dr «Dino» gsi, e groosse Saurier us Beton, wo bis Aafang 2005 erhalte bliiben isch. Denn isch er aber z alt gsi und mä het s nüme welle riskiere, ass er wurd iistürze. Dorum isch dr Dino, wo ursprünglig nume für d Duur vo dr Grüen-80-Usstellig blaant gsi isch, abgrisse worde. 

En anders Woorzäiche vo dr Usstellig isch e Durm mit ere Ussichtsblattform, wo sich dräit het und wo wien e Lift uufe- und aabegfaare worden isch. Dä stoot hüte im Europa-Park as d Attrakzioon Euro-Tower. En anderi Attrakzioon isch d Monorail, wo die verschiidene Däil vom Parks mitenand verbunde. Si isch wider abbaut worde, wo d Ustellig ume gsi isch.

Die groossi rotbruuni Blastik us Iise, «Amboss», vom Bernhard Luginbühl stoot in dr Nööchi vom Seeufer und isch e Blickfang und Rutschbaan für d Chinder. 

Mee as drei Milione Bsuecher si in d Grüen 80 choo. Äini vo deene isch d Königin Elisabeth II. gsi.

Dr spööteri Färnseamoderator bim Schwizer Färnsee, dr Kurt Aeschbacher, isch bi dr Grüen 80 Vizediräkter gsi.

## Noochberschaft
Grad näb em hütige Park isch dr Botanisch Garte Brüglige, won e Däil vo dr Grüen 80 gsi isch und vo dr Stadt Baasel underhalte wird. Er umfasst en Änglische Garte, e Chrütersammlig und e Rhododendron-Sammlig. Usserdäm befindet sich dört au die permanänti Kutschen-Usstellig vom Historische Museum Baasel.

## D Migros und dr ''Park im Grüene''
D Migros Baasel het s noch dr Garteschau 1980 uf sich gnoo, sich wäärend 100 Joor um s Gländ z kümmere. Bis jetzt het si 36 Millioone Franke drfüür usgee. In dr Grüen 80 git s meereri Weijer, Waldstück, Freiflechene, Skulptuure, Grill-Standort und zwäi Restorant.

## D Dinosaurier-Usstellig 2005

Im Joor 2005 het en Ustellig stattgfunde, wo us mee as eme Dotzed lääbensgroossi und realistischi Plastiksaurier bestande het; dr Seismosaurus – wo no vil gröösser isch as dr alti Beton-Dino – söll no lengeri Zit blibe stoo. Mee as 700'000 Lüt häi die Dino-Usstellig bsuecht, under ene e Hufe Schuelchinder.

In dr Nacht uf e 21. Mai 2005 häi Wandaale d Usstelligsobjekt stark beschädiget und dr Velociraptor isch spurloos verschwunde. D Migros het gsäit, ass dr Sachschade öbbe 250'000 Franke hooch gsi sig.

## Weblingg
* Park im Grünen Münchenstein
* Merian Park
Theater Arlecchino

S **Theater Arlecchino** isch e Baasler Chläitheater für Chind und die ganzi Familie.

## Gschicht
S Theater isch 1997 as freiji Theatergrubbe gründet worde. Sit 2001 füert s Arlecchino vom Herbst bis im Früelig Äigebrodukzioone uf und git Gastspiil. S Theater Arlecchino het emol in dr Kupple Basel gspiilt. Vo 2005 bis 2014 het s en äignigs Theater an dr Amerbachstrooss 14 im Glaibaasel gha. Sit em 2015 isch sy Standort am Walkeweg 122 z Basel, vis-a-vis vom St. Jakobs-Chirchli. Sit 2004 spiilt s in de Summerferie dusse in dr Arena vo dr Grüen 80.

## S Brogramm
S Arlecchino broduziert äigeni Uffüerige, macht bi Kobrodukzioone mit und zäigt Gastspiil. Vom Septämber bis zum Mai git s am Mittwuch, Samschdig und Sunndig Vorstellige am Nomiddaag. Es finde mänggisch au Matineä und Uffüerige am Oobe statt. S Ziilpublikum si Familie mit Chind vo vieri aa. Ufgfüert wärde Määrli, Miusikel, liichti Opere (D Zauberflööte), Figuuretheater, Konzäärt, Zirkus, Vorfasnachtsbrodukzioone (D Stubede) und e Hufe anders.

## Kwelle
* Website vom Theater Arlecchino

## Fuessnoote
Milvignes

**Milvignes** isch e Gmaind im Kanton Nöieburg i de Schwiz.

Si isch Aafangs 2013 dur d Fusion vo de Gmainde Auvernier, Bôle und Colombier entstande.

Eren Name chunnt vom grosse Wybärg, wo sich über s Gebiet vo allne drü fusionierte Gmainde zücht.

Im nöie Gmeindwappe sind d Hauptfarbe vo de drü früenere Gmeindwappe ufgnoo: s Root für Colombier, s Blau für Auvernier und s Grüen für Bôle; und drüber isch en stilisierte Wytrübel in Gääl. D Stiftig Schwizer Wappe und Fahne isch nöd so glücklich gsi über s Projekt för das nöi Wappe.

## Geografii
D Nochbergmainde vo Milvignes sind im Süde Boudry, im Weste Rochefort und im Norde Corcelles-Cormondrèche, Peseux und d Stadt Nöieburg.

D Gmaind gränzt diräkt an Nöieburgersee. Z Auvernier het’s en grosse Hafe für privati Schiffli.

## Gschicht
Am See het’s i der Urgschicht Seeufersidlige gha, und bi Colombier isch e ganz e grossi römeschi Villa gstande.

S Dorf Auvernier isch s erschte Mol als *Averniacum* im ene Dokumänmt vo anne 1011 erwäänt, Bôle als *Boule* anne 1346 und Colombier als *Columbier* anne 1228.

Z Colombier stoot es Schloss us em Middelalter, und au z Auvernier isch es chlyses alts Schlössli.

Em See noo goot d Autobaan und uf halber Höchi kwer dur d Räbbärge d Ysebaanlinie vo Nöieburg uf Lausanne.

## Sprooch
Z Milvignes rede d Lüüt Französisch.

## Lüüt
* Isabelle de Charrière, Dichterin

## Literatur
* 
* 
* 
* 

## Weblink

## Fuessnoote
Colombier

**Colombier** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Michel Colombier (1939–2004), en französische Filmkomponischt

**Colombier** isch de Name vo folgende Ort i de Schwiz:
* Colombier NE, e Gmaind im Kanton Nöieburg
* Colombier VD, e Gmaind im Kanton Waadt

**Colombier** isch au de Name vo folgende Ort z Frankriich:
* Colombier (Allier), e Gmaind im Département Allier
* Colombier (Côte-d'Or), e Gmaind im Département Côte-d'Or
* Colombier (Dordogne), e Gmaind im Département Dordogne
* Colombier (Loire), e Gmaind im Département Loire
* Colombier (Haute-Saône), e Gmaind im Département Haute-Saône
* Colombier-en-Brionnais, e Gmaind im Département Saône-et-Loire
* Colombier-Fontaine, e Gmaind im Département Doubs
* Colombier-le-Cardinal, e Gmaind im Département Ardèche
* Colombier-le-Jeune, e Gmaind im Département Ardèche
* Colombier-le-Vieux, e Gmaind im Département Ardèche
* Colombier-Châtelot, e Ortschaft i de Gmaind Saint-Maurice-Colombier im Département Doubs
Safiental GR

**Safietal** (hochdütsch *Safiental*, rätoromanisch ) isch e politeschi Gmaind i de Region Surselva im Kanton Graubünde.

## Geografii
Zur Gmaind Safietal ghöred d Dörfer Safie, Tenna, Valendas, Versam und d Wiiler Thalkirch, Gamanaboda, Neukirch, Arezen und Sculms. D Dörfer Safie und Tenna ligend im namesgäbende Safietal, Versam isch über der grosse Schlucht vom Vorderrhii, dr Ruinaulta, am Iigang zum Safietal, und Valendas ligt zwüsche Versam und Ilanz, riiufwärts i de Surselva.

S gliichnamige Tal erstreckt sich vo Versam gäge Süüde bis uf Thalkirch, wo da Safierberg, en Saumpfad-Übergang uf Splüge is Gebiet vom Hinderrii füert. Vo Safie-Platz us goot dr Glaspass uf Tschappina und Thusis, und vo Thalkirch us dr Tomülpass uf Vals.

Dur s Tal flüüsst d Rabiusa, wo noch em Versamertobel und nördlich vo Versam i da Rhiischlucht in Vorderrhii münded. Im Oschte isch da Hainzebärg und s Domleschg, im Weschte ligt s Valsertal.

## Gschicht
S Taal, wo früener scho en Bevölkerig mit romanischer Sprooch gläbt het, isch sid em Ändi vom 13. Joorhundert vo de Walser besidlet worde.

D Gmaind Safietal isch uf de 1. Jänner 2013 us de eltere Gmainde Safie, Tenna, Valendas und Versam entstande. Safie und Tenna sind scho im Krais Safie gsi, wo de Sitz z Safie ka hät. Versam und Valendas sind us em Krais Ilanz dezue koo.

## Politik
Als erschta Gmaindspräsident amtiert da Thomas Buchli us Tenna.

## Verkehr
Uf em Gebiet vo da Gmaind Safietal gits zwai Linie vo da Postauto und da Bahnhof *Versam-Safien* vo da Rhätische Bahn.

## Weblink

* Offizielli Website vo de Gmaind Safiental
* 
* 
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Birsköpfli

S **Birsköpfli** (mänggisch säit men em au nume *Birskopf*) isch e Gebiet in dr Schwizer Stadt Baasel und dr Agglomerazionsgmäind Birsfälde, wo as Noocherholigszoone gnutzt wird. Es befindet sich grad an dr Mündig vo dr Birs in Rhii.

S Birsköpfli lit im Bräitikwardier iizwängt zwüsche dr Birs und em Rhii. Im Weste wird s dur d Schwarzwaldbrugg und im Süüde dur d Autistrooss begränzt. Em Uufer vo dr Birsmündig nooch isch e Parkaalaag mit grüene Matte und eme Restorant, im Räst vom Gebiet si vor Allem Schreebergärtli.

Im allgemäine Sproochgebruuch umfasst s Birsköpfli au no die grüeni Matte z Birsfälde, wo uf dr andere Site vo dr Birs grad näben um Birsköpfli am Rhiiufer lit. D Parkaalaage si wil si so nooch bi dr Stadt si, en attraktivi Laag am Rhii häi und und e Hufe verschidnigi Freizit-, Erholigs- und Sportmögligkäite biete, bi dr Bevölkerig seer beliebt und wärde im Summer vo allne Bevölkerigsschichte vil brucht. Die allgemäini Nachtrue vom zääni z Oobe gältet au uf em Birsköpfli, d Lüt halte sich in milde Summernächt aber vilmols dört uf.

Über e Birskopfstääg chunnt mä z Fuess vo dr Baasler uf d Birsfälder Site.

## Weblingg
* Fotene vom Staatsarchiv Basel-Stadt
Peking-Rundfahrt

D **Peking-Rundfahrt** (chin. 环北京职业公路自行车赛, ängl. *Tour of Beijing*) isch e chinesisches Radsportränne gsii.

S Etapperänne isch im Novämber 2010 vorstellt wore un wird syter 2011 in fimf Etappe uusdrait. Unter em nämlige Name isch scho in dr Johr 2002 un 2003 e Radränne uusgrichtet wore.

D Peking-Rundfahrt isch anne 2011 s vorletzt Ränne vu dr UCI World Tour un s ainzig z Asie gsii. Im Johr 2012 isch si s letscht Ränne gsii, wel d Lombardei-Rundfahrt scho im Septämber uusdrait woren isch un di blant Hangzhou-Rundfahrt nit het chenne durfiert wäre. No dr Uusgab 2014 isch s Ränne yygstellt wore.

Boodi Uusdragige 2011 un 2012 het dr Dytsch Tony Martin gwunne.

## Siigerlischt

## Weblink
*
Birskopfsteg

Dr **Birskopfstääg** isch e Fuessgängerbrüggli am Birsköpfli in dr Stadt Baasel. Er verbindet die bäide Däil vo dr Ufermatte an dr Mündig vo dr Birs in Rhii.
## Dr ersti Stääg
1963 isch dr Birskopfstääg as die ersti Schreegsäilbrugg in dr Schwiz iigweiht worde. Am ene A-förmige Pylon, wo asümmetrisch aagordnet gsi isch, isch en U-förmige Bruggedroog us Beton   an drei Bäärli Kaable ghange, wo us Staaldrootgflächt gmacht gsi si.

D Brugg isch nume für Fuessgänger konzipiert gsi und wil s Birsköpfli sich in de 2000er Joor uf bäide Site vo dr Birs zum ene beliebte Erhooligsort für e Hufe Lüt entwigglet het, hätt mä d Brugg im Joor 2007 umfassend sötte saniere. Am 22. Juni 2007 isch äins vo de säggs Dragsäili verrisse, und mä het d Brugg gspeert und spööter abbroche. 
## Dr zwäiti Stääg
Im April 2008 het mä e brovisorischi Holzbrugg mit zwäi Fachwärkdrääger baut.  S Basler Archidekduurbüro Christ & Gantenbein und ZPF Ingenieure häi e nöije Stääg entworfe, und 2011 het mä afo baue. Im April 2012 isch d Brugg iigweit worde. Es isch e Brugg für Fuessgänger und Velo, isch 4,8 Meter bräit und sitzt uf eme Staalkastedraagwärk und mä säit ere «schwääbende Asfalt». Si het 2,4 Millioone Franke kostet und isch vom Bund, de bäide Baasler Kantöön und dr Gmäind Birsfälde finanziert worde.

## Fuessnoote
Landhof

Dr **Landhoof** isch e Sportstadion im Wettstäi-Kwardier z Baasel. Es isch s erste Häimstadion vom FC Baasel gsi. S erste Fuessball-Länderspiil zwüsche dr Schwizer und dr Dütsche Nazionaalmannschaft het dört am 5. April 1908 stattgfunde. Für die dütschi Mannschaft isch das s erste Länderspiil gsi, für d Schwizer s dritte. D Schwiz het s Spiil mit 5:3 gwunne.

## Nutzig
Dr Landhoof lit im Chläibaasel und um en ume si Woonblöck. S Areaal bestoot us em Fuessballfäld, dr Dribüüne und eme Grüenfäld.

Es isch s Häimstadion vom FC Baasel gsi bis er gege s Änd vo de 1960er Joor vom Landhoof wägzüüglet isch. Sit em Aafang vo de 2000er macht d «ooink ooink Productions», dr Jugendförderveräin vom Obere Chläibaasel uf em Landhoof iiri offeni Chinder- und Jugendarbet mit bietet e Hufe verschidnigi Freizitbeschäfdigunge aa. Dr Sportblatz isch zentraal glääge und cha so d Chinder und die Jugendlige im Kwardier erräiche. S Areaal wird au vo berschiidene Sportgrubbe brucht.

## Blään für d Zuekumft
2003 het s e stedtebaulige Ideäwettbewärb für e Siidligs- und Freiruumkonzept für s Landhoof-Areaal gee. Intressierti Iiwooner vom Kwardier häi mitghulfe e Konsensbabbiir mit Ideä und Wünsch für s Areal uszarbäite. S Brojekt het vorgsee ass mä s Areal zum Däil wurd bruuche zum vier Geböid und öbbe 120 Woonige z baue.
Es het aber Widerstand gee und die Grüeni Partei, dr «Veräin zur Erhaltig vom Landhoofareaal», und Lüt vor Allem us em Chläibaasel häi e Komitee ufgstellt, wo au dr WWF Region Basel din verdräte gsi isch. E Volksiniziative isch lansiert worde, wo het welle ass s Gebiet Däil vo dr Grüenzoone wurd, zum eso verhindere ass druf chönnt baut wärde.

D Regierig und s Kantonsparlamänt häi e Gegevorschlag gmacht, wo uf äins vo de vier Geböid verzichtet und achzig gnosseschaftligi Woonige blaant het. D Iniziative isch aber nit zruggzooge worde, wil d Iniziante die ganzi Flechi häi welle offe loo as Grüenflechi im e Stadtdäil wo sowiso scho dicht bebaut isch. So häi empfoole ass mä dr Riechestrooss nooch wurd baue. 

### D Abstimmig
Im Merz 2010 isch s zur Abstimmig über d Zuekumft vom Landhoof choo. Vor allem die Lingge si für d Iniziative gsi, wääred die bürgerlige Parteije für s Baue gsi si. D Volksiniziative «Der Landhof bleibt grün» isch aagnoo worde: für d Iniziative JA: 29'596 (60,28 %) - NEIN: 19'498 (39,72 %), für e Gegevorschlaag für d Däilüberbauig: JA: 24'829 (51,70 %) - NEIN: 23'194 (48,30 %). Erst bi dr Stichfroog het d Iniziative d Abstimmig gwunne mit 25'810 Stimme (52,58 %), dr Gegevorschlaag het 23'281 (47,42 %) überchoo.

## Fuessnoote


## Weblingg
**Historisches**
* Verhagelte Premiere auf dem Landhof, DFB-Site über s erste Länderspiil vo dr dütsche Nazionalmannschaft
* Foto vom Landhoof-Stadion, entstande wääred em Länderspiil Schwiz-Dütschland 1908

**Gegenwärtige Offene Kinder- und Jugendarbeit Landhof**
* Netzufdritt vo dr «ooink ooink Productions», Jugendförderverein Oberes Kleinbasel

**Abstimmung zur Zukunft**
* Netzufdritt vom Landhof-Initiativkomitee
* Netzufdritt vom Komitee zur Understützig vom Gegevorschlaag
Val-de-Ruz

**Val-de-Ruz** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Region Val-de-Ruz, aini vo de vier Regione im Kanton Nöieburg, Schwiz
* Bezirk Val-de-Ruz, en ehmolige Bezirk im Kanton Nöieburg
* Val-de-Ruz NE, e politeschi Gmaind im Kanton Nöieburg, wo am 1. Januar 2013 us 15 Gmainde entstande isch

e chli andersch gschribe:
* Val de Ruz, e Tal im Kanton Nöieburg
Freies Theater Basel

S **Freije Theater Baasel** isch s Danzstudio vom Danzbüro Baasel an dr Güeterstrooss 145 im Baasler Gundelikwardier. Si Ziil isch s, e Blatz für zum Schaffe und Experimentiere für freischaffendi Büünekünstler us alle Sparte si. Im Freije Theater git s verschidnigei Danzkürs, Konzärt und anders.

S Studio het e Fuäjee, WC und Duschi. Dr Danzruum isch öbbe 120 m² grooss und het e Schwümmparkettboode, wo d Glänk schoont. Es isch usgstattet mit Ballettstange, Gümnastikmatte, Schiinwärfer, eme Flüügel und eme CD-Spiiler mit Mischpult und Lutsprächer und cha gmietet wärde.
## S Danzbüro Baasel
S Danzbüro Baasel isch e gmäinnützige Veräin. Er isch 1993 as d Inträssegmäinschaft IG Tanz gründet worde. 1999 isch s Danzbüro Baasel am Claragraabe as Informazions- und Berootigsstell ufdoo worde und isch e Dräffpunkt vo dr Danzszeene in dr Region. Dr Veräin het öbbe 150 aktivi Mitgliider und GönnerInne und wird vom ene Bresidium und eme säggschöpfige Vorstand gläitet.

## Fuessnoote
Eberhard IV. von Württemberg

Dr **Eberhard IV.**, gnännt *„dr Jinger“*, (* 23. Augschte 1388; † 2. Juli 1419 z Woeblenga) isch Grof vu Wirttebärg vu 1417 bis 1419 gsii.

## Läbe
Dr Eberhard IV. isch dr Suhn vum Grof Eberhard&nbsp;III. un dr Antonia Visconti gsii. Am 13. Novämber 1397 isch er mit dr Henriette vu Mömpelgard verlobt wore, speteschtens anne 1407 sin si ghyrote gsii. Dr Henriette isch di eltscht Dochter vum Heinrich vu Mömpelgard gsii, wu anne 1396 gstorben isch. Dur d Eh vu dr Henriette mit em Eberhard IV. isch d Grofschaft Mömpelgard wirttebärgisch wore.

Dr Eberhard IV. het ab 1407 z Wirttebärg mitregiert, ab 1409 zämme mit syre Frau au in dr Grofschaft Mömpelgard. Noch em Dod vum Eberhard III. am 16. Mai 1417 het er d Regierig in ganz Wirttebärg ibernuu. Wun er am 2. Juli 1419 gstorben isch, sin syni Sihn, di spetere Grofe Ludwig&nbsp;I. un Ulrich&nbsp;V., erscht sibe un sechs Johr alt gsii. Wäge däm isch e Vormundschaftsregierig yygsetzt wore us dr Henriette un bis zue 32 wirttebärgische Reet.

## Chinder
* Anna, * 1408 z Woeblenga, ∞ 1422 mit em Philipp&nbsp;I. vu Katzenelnbogen
* Ludwig&nbsp;I., * 1412 z Aurich
* Ulrich V. „dr Vilgliebt“, * 1413.

Mit syre Gliebte Agnes vu Dagersheim het dr Eberhard IV. no ne baar Chinder ghaa, unter anderem: 
* Antonia vu Dagersheim, ∞ Konrad Lyher, Kanzler z Stuegert. 
* Anna vu Dagersheim, ∞ Hans Ferg, gnännt Vergenhans, 

## Fueßnote


## Weblink

*
Peter Merian-Brücke

D **Peter-Merian-Brugg** isch e Brugg über d Gläis vo dr SBB vom Gundeli-Kwardier zum Dalbe-Kwardier in dr Stadt Baasel.
## D Underfüerig
Wil s Gundeli vo de Iisebaangläis vo dr Innestadt abgschnitte gsi isch, het mä vo dr Postestell Baasel 2 us en Underfüerig baut. Dere häi d Lüt «Loch» gsäit oder au «Dunnell», au wenn s gegen oobe gar nid zue gsi isch. E Brobleem vo dere Underfüerig isch gsi, ass wenn s fest gräägnet het, mä nüm duure chönne het. Die Underfüerig isch üüberflüssig worde, wo mä 1901 öbben am gliiche Blatz d Peter-Merian-Brugg baut het, und nume no dr Iigangsdoorbooge isch übrig von ere. Dä het mä zuegmuurt und 1902 dr Kroonebrunne drvoor ufgstellt, wo früener emol an dr Schiffländi gstanden isch.
## D Brugg
D Brugg vo 1901 isch noo di noo für e Vercheer drüüber e chli chlii worde und vor allem lit si z dief für e modärn Zuugverkeer, wo unde duure sötti und wil mä im Baanhoof no nöiji Gläis und Perron het welle, het mä e Nöibau afo blaane.

## Fuessnoote
Eberhard III. von Württemberg (Graf)

Dr **Eberhard III.**, gnännt „dr Mild“, (* no 1362 vermuetli z Stuegert; † 16. Mai 1417 z Geppenge) isch Grof vu Wirttebärg vu 1392 bis 1417 gsii. Är isch dr Suhn vum Grof Ulrich vu Wirttebärg (* no 1340; † 1388) un dr Elisabeth vu Bayern (* 1329; † 1402), Dochter vum Chaiser Ludwig em Bayern gsii.

Anne 1380 het er d Mailänder Grefi Antonia Visconti ghyrote, d Dochter vum Bernabò Visconti. S ainzig Chind us däre Eh, wu elter woren isch, isch dr speetere Grof Eberhard IV. gsii. Noch em Dod vu dr Antonia am 26. Merz 1405 het dr Eberhard d Elisabeth vu Nirnberg ghyrote, d Dochter vum Burggroof Johann III. vu Nürnberg, (Ehabred am 27. Merz 1406, Bylager erscht 1412).

Syy Regierigszyt isch bregt gsii dur syni Bindnisbolitik mit andere Firschtehyyser un Rychsstedt go dr Friid z halte, zem Byschpel s Bindnis mit 14 oberschwebische Stedt, wu am 27. Augschte 1395 gschlosse woren isch, un dr Marbacher Bund vu 1405. E wichtige militerische Erfolg isch dr Siig gege dr Schleglerbund anne 1395 bi Heimsheim gsii. Di wichtigscht territorial Erwärbig vum Eberhard isch d Grofschaft Mömpelgard gsii, wu dur d Verlobig vu sym Suhn, em spetere Grof Eberhard IV. mit dr Henriette vu Mömpelgard zstand chuu isch. D Henriette isch di eltscht un erbbrächtigt Dochter vum Grof Heinrich vu Mömpelgard gsii. Dr Eberhard III. het d Grofschaft Mömpelgard bis 1409 regiert un het si derno an sy Suhn Eberhard IV. ibergee.

## Literatur
* 

## Weblink
Zwinglihaus

S **Zwinglihuus** isch e evangelisch-reformierti Chille in dr Stadt Baasel. Es isch noch em Reformator Ulrich Zwingli benennt. Es befindet sich im Gundelikwardier an dr Gundeldingerstrooss 370 und ghöört zur «Kwardiergmäind» *Zwingli-Lukas* vo dr Chillegmäind *St. Elisabethe*.
## Gschicht
S Geböid isch 1931/32 vom Archidekt Willi Kehlstadt (*[[Bund Schweizer Architekten|Architekt BSA, Baasel]]*) im Bauhuusstil baut worde und mä het s am 2. Oktober 1932 iigweiht. Die ursprünglige Blään häi e Chille und e Gmäindhuus vorgsee, s jetzige Zwinglihuus, und au no e Pfaarhuus. Mä het aber uf d Chille verzichdet, und so isch s Zwinglihuus, wo jo ursprünglig nit as e Sakraalbau konzipiert gsi isch, liturgisch ufgwärtet worde.

Im Joor 1985 het mä e groossformatige Glaasmoolereizüklus mit biblische Motiv in fümf Däil iibaut. Dr Baasler Künstler Hanns Studer het en gstaltet. S Geböid isch im Joor 1994 renoviert worde und 1996 het mä s ins kantonale Dänkmolverzäichnis ufgnoo.

## Weblingg
* Website vo dr Reformierte Chillegmäind Zwinglihuus

## Fuessnoote
Gewerbemuseum Basel

S **Gwärbmuseum Basel** isch en ehemoligs Baasler Museum für Gwärb an dr Spaalevorstadt. Es gältet as äis vo de Baasler Kulturgüeter mit ere regionale Bedütig.

Wo dr Kanton Baasel 1887 d Zäiche- und Modellierschuel übernoo het, het er die Allgemäini Gwärbeschuel gründet zämme mit em Gwärbmuseum, wo dra aagschlosse gsi isch. Säggs Joor spööter si d Schuel und s Museum us dr ehemoolige Klosterkiirche Gnaadedaal, wo  1574 zum ene Kornhuus umbaut worden isch, in s nöibaute Geböid am Egge vom Petersgraabe und dr Spaalevorstadt züüglet.  Wo d Schuel 1961 e nöis Schuelhuus an dr Vogelsangstrooss überchoo het, isch s Museum am alte Blatz bliibe. 1996 het d Baasler Regierig s Gwärbmuseum us Spargründ zuedoo. D Sammlig isch zum grösste Däil vom Historische Museum übernoo worde.

Hüte isch d Lys Schuel für Gstaltig im Geböid dehäi und kümmeret sich um d Blakaatsammlig vom Museum.
## Fuessnoote
Nichi Vendola

Dr **Nichi Vendola** (* 28. August 1958 z Bari) isch en italiänische Politiker.

Er isch dr Gründer vo dr Sinistra Ecologia Libertà Bardei. Als Parlamäntsabgeordnete hät de Vendola i de Kommission zur Bekämpfig vo de Mafia mitgschafft.

Di dütschi taz zitiert dr Vendola im Oktober 2011 mit folgende Wort: 

## Weblingg

* Offizielli Site vom Nichi Vendola

## Fuessnote
Messeplatz (Basel)

Dr **Mässblatz** lit im Zentrum vom Chläibaasel im Roosdatalgwardier in dr Stadt Baasel. Er isch s wirtschaftlige und kulturelle Zentrum vom Chläibaasel, und alli Halle vo dr Baasler Mustermäss und dr Mässdurm si dört. Bis er offiziell im Joor 1974 si Naame überchoo het, isch dr Mässblatz e Däil vo dr Clarastrooss gsi, wo zur Middlere Brugg füert. Er isch dr wichdigst Knootepunggt vom öffentlige Verkeer zwüschen em Groossbaasel uf dr äinte Site und Rieche, em Baadische Baanhoof und em dütsche Gränzgebiet uf dr andere.

Dr Mässblatz wird jeedes Joor für d Baasler Herbstmäss brucht. In dr Skeiterszeene isch dr Blatz beliebt, wil er so grooss isch. Der Platz wurde zudem Wääred dr Fuessball-Öiropamäisterschaft 2008 isch dr Blatz in dr K.o.-Faase e zuesätzligi Public Viewing-Zone gsi.
Friedrich III. (HRR)

Dr **Friedrich III.** *dr Friidfertigi*, (* 21. Septämber 1415 z Innsbruck; † 19. August 1493 z Linz) us em Huus Habsburg isch as **Friedrich V.** vo 1424 aa Herzoog vo Kärnte gsi, vo 1439 aa as **Friedrich IV.** Regänt in ganz Innerööstriich, as **Friedrich IV.** vo 1440 aa römisch-dütsche Köönig, as **Friedrich III.** vo 1452 aa Kaiser vom Häilige Römische Riich, und as **Friedrich V.** vo 1457 aa amtierende Erzherzoog vo Ööstriich.
## Lääbe
Dr Friedrich isch dr zwäitletscht Kaiser gsi, wo vom Babst kröönt worden isch und dr letschti z Rom. 1448 het er mit em Babst Nikolaus V. s Wiener Konkordat abgschlosse, wo bis 1806 in Chraft bliibe isch und s Verheltnis vo de Habsburger zum Babstdum greeglet het.

Dr Friedrich het e Riichsreform abgleent, wil er aagnoo het, ass d Fürste nume iiri Rächt welle vergöössere. Dr Alti Zürichrieg (1440–1450), wo d Habsburger uf dr Site vo de Zürcher gege die Alti Äidgenosseschaft gstande si, isch für e Friedrich schlächt usgange. In sini Regierigszit si au d Burgunderchrieg (1474–1477) gfalle.

Er het si Soon Maximilian I. 1477 mit dr Dochder und äinzige Erbin vom Karl em Küene, dr Maria vo Burgund, verhürootet, und 1482 si die riiche Niiderland zu de Habsburger choo. Er het s au fertig brocht, ass si Soon Maximilian am 16. Februar 1486 z Frankfurt no zu sine Läbzite zum dütsche Köönig gweelt worden isch.

## Litratuur
**Lexikonardikel**
* 
*  

**Darstellige**

* Paul-Joachim Heinig: *Kaiser Friedrich III. (1440–1493). Hof, Regierung, Politik*. Böhlau, Köln 1997, ISBN 3-412-15595-0 (3 Bde., zugl. Habilitationsschrift, Universität Gießen 1993). 
* Paul-Joachim Heinig: *Friedrich III.* In: Bernd Schneidmüller, Stefan Weinfurter (Hrsg.): *Die deutschen Herrscher des Mittelalters. Historische Porträts von Heinrich I. bis Maximilian I*. C.&nbsp;H.&nbsp;Beck, München 2003, ISBN 3-406-50958-4, S. 495–517. 
* Paul-Joachim Heinig: *Art.: Friedrich III. (1440–93)*. In: Werner Paravicini (Hrsg.): *Höfe und Residenzen im spätmittelalterlichen Reich. Ein dynastisch-topographisches Handbuch, Bd. 1: Dynastien und Höfe* (= Residenforschung; Bd. 15). Thorbecke, Ostfildern 2003, S. 341–351, ISBN 3-7995-4515-8. 
* Heinrich Koller: *Kaiser Friedrich III.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005, ISBN 3-534-13881-3 (Rezension).
* Konstantin Langmaier: *Kaiser Friedrich III. (1415–1493): des Reiches Erzschlafmütze? Der „schlafende Kaiser“ als Klischee.* In: *Zeitschrift des Historischen Vereins für Steiermark.* 111, 2020, S. 129–189.

## Weblingg

## Fuessnoote
Petersplatz (Basel)

Dr **Petersblatz** befindet sich im Vorstedtgwardier in dr Schwizer Stadt Basel. S Kollegiegeböid vo dr Uniwersidäät Baasel befindet sich am Blatz. Uf em Blatz sälber finde reegelmäässig Määrt statt, u.&nbsp;a. jeedi Wuche e Floomäärt. An dr Herbstmäss isch er äine vo de Blätz, won e Hufe Lüt aanechömme.

## Gschicht

Dr Petersblatz isch im Joor 1277 vo de Choorheere zu St. Peter as Baumgaarde vor dr domoolige Stadtmuure aagläit worde. Es het do Linde, Aiche und Ulme ghaa und d Est vo de Laubböim si in d Bräiti zooge worde, so dass si im Summer e Hufe Schatte gee häi.  

Im Joor 1286 isch dr Blatz as Däil vom Stadtgebiet anerkennt worde und isch en Art öffentlige Park und Sportblatz gsi. Noch em Baasler Ärdbeebe 1356 isch dr Petersblatz e Zit lang e Määrtblatz gsi und isch eso seer früe en öffentlige Blatz worde. D Lüt si sich dört go vergnüege, aber es häi au milidäärischi Üebige und Waffeninspekzioone dört stattgfunde, wie au Spiili und Wettkämpf, won e Hufe Lüt si cho bschaue. Um e Blatz ume si no di noo verschidnigi Geböid baut worde, wie s Stachelschützehuus im 15. Joorhundert, wo s en Armbrustschiesshalle ghaa het, und 1441 s Korn- und Züüghuus. Dr Blatz het sich immer witer entwigglet und het 1779 am Nordostegge e Brunne überchoo. 

Im Joor 1788 het dr Ardilleriikommandant Wilhelm Haas dr Blatz nöi lo gstalte und 1863 het dr Brunne im Südwestegge e Standbild vom ene Stachelschütz überchoo, wo dr Heinrich Rudolf Meili gmacht het.

Im 18. und 19. Joorhundert het sich s Gsicht vom Gebiet um e Park ume veränderet, verschidnigi Geböid si abbroche worde und mä het sä mit vornäämere ersetzt. Dr Markgräfisch Hoof, dr äinzig fürstligi Barockbalast in dr Schwiz isch baut worde, wo vo 1698 bis 1705 d Residänz vom Friedrich Magnus vo Baade-Durlach gsi isch, wo dä sich vor de Franzoose wäärend em holländische Chrieg und denn wäärend em pfälzische Erbfolgchrieg uf Baasel zruggzooge het und sis Land vo do us regiert het, dr Holstäinerhoof und s Wildt’sche Huus, wo dr Johann Jacob Fechter baut het. Dört wo dr Gottesacker gsi isch, isch dr alti Botanischi Gaarde vo dr Uniwersidäät Baasel aagläit worde.

## Litratuur
* *Reclams Kunstführer Schweiz*, Philipp Reclam Jun. Stuttgart, 1966
* François Maurer-Kuhn: *Kunstführer Kanton Basel-Stadt*, Büchler Verlag, 1980, ISBN 3-7170-0183-3
* *Basler Stadtführer*, Friedrich Reinhardt Verlag Basel, 2001, ISBN 3-7245-1131-0

## Weblingg

* Artikel zum Bau des Kollegienhauses, Website über d Gschicht vo dr Universidäät Baasel

## Fuessnoote
Stachelschützenhaus

S **Stachelschützehuus** isch en ehemooligs Schiesslokaal für Armbrustschütze bim Petersblatz z Baasel. Es gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.

Hüte isch dört s Institut für Mikrobiologii und Hügiene vo dr Uniwersidäät Baasel dehäi.

## Gschicht

S hütige Stachelschützehuus isch 1546 für d Gsellschaft vo de Armbrustschütze baut worde. Es isch grad an dr üssere Stadtmuure gstande am Schützemättlidurm - mä het em Durm au Stachelschützedurm gsäit - und het ursprünglig öbben e kwadratische Grundriss gha. Dr Schiessstand unde nooche isch offe gsi und oobe draa im erste Stock het s Rüüm ghaa für gsellschaftligi Aaläss.  Noch em Stadtblaan vom Meriaan vo 1642 isch mä vom Petersblatz us über e Stääge zum Huus uufe choo oder vom Brunne im süüdlige Egge vom Blatz über e Rampe. D Schütze häi dr Muure nooch gege Nord-Nordoste gschosse, won es Hüüsli gstanden isch mit de Ziilschiibe.

1707 häi d Stachelschütze e Flüügel gege Norde dra aabaut und 1729 het d Uniwersidäät dr Süüdflüügel draabaut wo dr Benedikt Staehelin si Labor gha het. Dört isch denn au im Daniel Bernoulli (1700-82) si füsikalischs Kabinett gsi, won er sini Experimänt gmacht het. 1790 häi sich d Stachelschütze s ganze Geböid under e Naagel grisse. 1856 het sich d Gsellschaft ufglööst, und s Bardeer isch denn en offeni Durnhalle worde. Mä het s Bardeer denn zuegmuurt und 1870 bis 1884  Klasserüüm für d Mäitli vo dr Oobere Döchderschuel dri doo.

1893 isch dr Kantonschemiker im Bardeer gsi und im Joor druf isch die Hügienischi Aastalt, wo erst grad gründet worden isch, im erste Stock iizooge. 1987 het mä s Huus innenooche afo renoviere, so dass es de Aasprüch vom ene modärne Forschigsinstidut entsproche het. 1990 isch s iigweit worde.

Vo usenooch gseet s Geböid öbbe immer no us wien e Fachwärkhuus us em 16. Joorhundert.

## Kwelle
* Das Stachelschützenhaus uf altbasel.ch
* Armbrustschützen, Sammlungen und Bakterien: Das Stachelschützenhaus uf unibas.ch

## Fuessnoote
Blumenplatz (Basel)

Dr **Bluemeblatz** isch e Blatz ganz nooch bim Rhii im Vorstedtgwardier in dr Stadt Baasel.

## Gschicht
Dr Bluemeblatz lit ganz in dr Nööchi vo wo dr Birsig in Rhii mündet. E baar Dozed Meter rhiiuf isch d Schiffländi und die Middleri Brugg. Säll Gebiet ghöört zu de erste, wo d Lüt sich im Middelalter in dere Umgääbig niidergloo häi. Wie bi dr Schiffländi häi au do bim Bluemeblatz Boot chönne lande und grad drnääbe isch dr Salzdurm gstande. In dr Muure uf e Rhii zue het s e Düüre gee, so dass mä liicht vom Uufer uf e Blatz choo isch.

Bim Bluemeblatz isch im Middelalter äini vo de eltiste Chille vo dr Stadt gstande, d Brandankapälle, und nääbere isch mänggisch Gricht ghalte worde. D Brandolfskwelle nääbe draa, wo im Gasthuus «zem Blumen» entsprungen isch, isch scho im 13. Joorhundert erwäänt worde.

Dr Zuegang zum Blatz vo dr Schiffländi us, die Underi Chrüzgass, isch näben em Salzdurm verbiigange und seer äng gsi, bis dr Gasthoof «Zem Blumen» und d Brandankapälle abgrisse worde si. Bis zur Stroossekorrekzioon vo 1760 het mä nonig mit Fuerwärk duure chönne und wo d Strooss denn ändlig offe gsi isch, isch das schon e Grund für e chliises Festli gsi. Dr Bluemeblatz und dr Bluemerain häi non e baar Mol Korrekzioone erläbt, so in de 1860er, 1911 und 1932. Wil das im Allgemäine drvo abghange het, ass d Stadt d Liigeschafte het chönne chaufe, wo bi de Erwiterige gstöört häi, het s immer wider Schwiirikäite gee, wil d Äigedümer vilmol nid häi welle verchaufe.

## Fuessnoote
Wahlkreis Entlebuch

De **Wahlchreis Äntlibuech** esch eine vo de sächs Wahlchreis vom Kanton Lozärn i de Schwiz.

De Wahlchreis löst sed em 1. Januar 2013 s Amt Äntlibuech ab. Zuesätzlech chunnt d Gmeind Wouhuuse derzue, wo bes Ändi 2012 bem Amt Sorsi gsi esch. Und mit ere Fusion vo zwe Gmeinde (Äschlismatt und Marbech) hed de nöi Wahlchreis ou grad aagfange.

## Geografii
De Wahlchreis Äntlibuech ligt im südweste vom Kanton Lozärn u werd im Norde dur e Napf begränzt und im Süde dur e Bärgchötti, wo sech vom Pilatus übers Brienzer Rothorn bes zor Schratteflue erstreckt. S Äntlibuech werd vo de Chline Ämmä dorflosse.

De Wahlchreis Äntlibuech bestood us folgende nün Gmeinde:




## Veränderige im Gmeindsbestand set 2013

File:Karte Bezirk Entlebuch Gemeindeveraenderungen 2013.png|Gmeinden bes 2012


### Fusione
* 2013: *[[Escholzmatt|Äschlismatt]]* und *[[Marbach LU|Marbech]]*  →  Äschlismatt-Marbech

## Biosphärereservat
S Gebiet vom Wahlchreis Äntlibuech, mit Uusnahm vo Wärtistei und Wouhuuse, esch syt 2000 ds erschte UNESCO Biosphärereservat vor Schwiz (nach de Sevilla-Strategii).

## Lueg ou
* Pflanzenäme vom Äntlibuech
* Tiernäme vom Äntlibuech

## Weblink

* 
* Entlebuch online
* UNESCO Biosphärenreservat Entlebuch uf biosphaere.ch
* Goldwaschen uf doppleschwand.ch
* Goldwaschen uf romoos.ch
* Museum im Entlebucherhaus z Schüpfe uf museen-luzern.lu.ch

## Fuessnoote
Centralbahnplatz Basel

Dr Baasler **Centralbaanblatz** isch e Blatz vor em SBB Baanhoof Basel. Er isch in de 1850er Joor aagläit worde, zämme mit em Bau vom Centraalbaanhoof nääbedraa, wo 1854 iigweit worden isch.
## D Laag
Dr Baanhoofblatz lit im Dalbegwardier zwüsche dr Elisabethenaalaag und dr Nauestrooss im Nordoste und dr Centralbaanstrooss im Südweste und isch äine vo de wichdige Verkeersknootepünggt in dr Stadt. D Dramlinie 1, 2, 8, 10 und 11 und d Buslinie 30, 48 und 50 vo dr BVB häi uf em Blatz Haltstelle. Dr 50er Bus goot bis zum EuroAirport Baasel/Mülhuuse/Freiburg. 
## Geböid am Blatz
Dr SBB Baanhoof, wo im Süüde vom Blatz isch, stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter vo nationaler Bedütig im Kanton Basel-Stadt. Am Blatz sälber stöön au meereri Hotel, s Euler, dr Schwizerhoof und s Victoria, in de Nääbestroosse git s no mee Mööglikäite zum Übernachte.
Herbert Liedecke

Dr **Herbert Liedecke** (* 19. Juli 1912 z Stuegert, † 22. Sebdembr 1998) ischt a deitscher Konzertorganischt, Pianischt, Chorleidr, Orglsachvrstendiger ond Hochschuellehrer gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Herbert Liedecke ischt am 19. Juli 1912 als Soh vo-ma Archidekda z Stuegert uff d Welt komma. Nôch seim Abi, wo-nr am renommiirda Stuegerter Eberhard-Ludwig-Gymnasiom abglegt hôt, hôt’r uff Wonsch vo seim Vadder ôôgfanga, an dr Technischa Hochschuel Stuegert Archidekduur zo studiira, obwohl’r dô drzua ibrhaupt koi Luscht ghet hôt. Sei Kopf ischt emmr voll vo laudr Musik gwäa. Scho en seira Schuelzeit hôt’r mit-ra wahra Begeischtrong Ondrricht em Klaviir-, Orgl- ond Cello-Schbiila gnomma ghet, ond dui Liabhaberei hôt-en s ganz Leaba lang et losglassa. Drom hôt dr Liedecke nôch-em virda Semeschtr s Archidekduur-Studiom an da Nagl ghengt, om druff bei seim Landsmôô Hermann Keller (1885 bis 1967) en seira Hoimetstadt Kirchamusik zo studiira. Dô drbei hôt’r sei schbätra Ehefrau Eva Hölderlin kennaglernt, wo-nr 1942 gheiradet hôt. En dera Ehe send drei Kender uff d Welt komma, zwoi Mädla ond oin Bua. Schbätr hôt’r sei Studiom an dr Akademii fir Kircha- ond Schuelmusik en Berlin beim Dom-Organischda Fritz Heitmann (1891 bis 1953) fortgsetzt.

Sei erschda Ôôstellong als Kantor ond Organischt hôt dr Liedecke 1938 an dr Stadtkirch vo Stuegert-Feierbach kriagt. 20 Jôhr drnôch hôt’r zor Markuskirch ond 1970 zor Stiftskirch, dr evangelischa Hauptkirch vo seira Hoimetstadt, gwechslet. Hauptsächlich sei Orglschbiil ischt so perfekt gwäa, dass’r em Lauf dr Zeit zo-ma arg gfrôgda ond weitgreisda Konzert-Organischta wôrra ischt. Oft hend d Leit sei elegants Musiziira au vôr-em Radio, uffzoichnet vom Siddeitscha Rondfonk, vrfolga kenna. 

Nôch-em Zwoida Weltkriag hôt s Land Bada Wirdaberg beschlossa, an seim Hochschuel-Inschdidut fir Musikerzihong z Drossenga a Abdeilong fir Kirchamusik eizorichda. Dô drbei isch dr Liedecke vo 1947 bis 1950 maßgeablich am Uffbau beteiligt gwäa. 1950 hôt’r a Stell als Orgl-Lehrer an dr Staatlicha Hochschuel fir Musik ond darstellende Konscht en Stuegert kriagt. 13 Jôhr schbätr hôt-en dui Hochschuel zom Professr ond Leidr vo dr Abdeilong Kirchamusik ernannt. Des Amt hôt’r bis ens Jôhr 1976 ausgiabt. Sei ôôschliaßenda Pensioniirong hôt-em abr noh koin Ruhestand bescheert. Er ischt weidr en dr Weltgschicht romgreist ond hôt Orglkonzert gäa. Ond en de wenige Zeida, wo-nr drhoim vrbrôcht hôt, ischt’r noh als Orgllehrer aktiv gwäa. Des älles ischt so lang ganga, bis-en a schwera Kranket drô ghendret hôt, seine Liablengsbeschäfdigonga weidrhin auszoiaba. Am 22. Sebdembr 1998 schliaßlich hôt’r seine Auga fir emmr gschlossa. 86 Jôhr alt isch’r wôrra. Sei ledschda Ruah hôt’r uff-em Alda Friidhof vo Stuegert-Rohr gfonda.

## Quell
Elsie Pfitzer: *„Halleluja! Gott zu loben bleibe meine Lebensfreud!“ Herbert Liedecke zum 100. Geburtstag*, an Uffsatz en de *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Heft 6/2012, S. 21 bis 22, ISSN 0177-6487

## Weblink
Herbert Liedecke zum 100. Geburtstag
Aarwangen

**Arwange** oder **Arwangge** (amtlech *Aarwangen*) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.

## Geografi
Arwange isch es Straassedorf am rächte Stade vor Aare. D’ Gmeindsflächi bsteit us 46,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 36,6 % Waud, 13,8 % Sidligsflächi u 3,1 % süschtigi Flächi. D’ Nachburgmeinde si Baau, Schwaarzhüsere, Winou, Roggu, Langete u Tuunstette.

## Gschicht
Arwange isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1255 aus *villa Arwangen*. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,3 % gläge.

## Religion
68,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het’s das Ergebnis ggää: BDP 15,3 %, CVP 1,3 %, EVP 3,2 %, FDP 10,8 %. GLP 5,3 %, GP 5,1 %, SP 17,4 %, SVP 34,8 %, Suschtigi 6,8 %.

Gmeindspresidänt vo Arwange isch dr Kurt Bläuenstein (2018).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo 4001 Ywohner 88,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,4 % Französisch u 0,9 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Arwange ghört zum Hochalemannisch.

## Biuder

Aarwangen-Kirche.jpg|Chiuche
Aarwangen-Schloss.jpg|Schloss Aarwange
Aarwangen-Gemeindehaus.jpg|Gmeindsverwautig
Aarwangen-Kornhaus.jpg|Chornhuus
Aarwangen-Blaues-Haus.jpg|Blauw Huus
Aarwangen-Bauernhaus.jpg|Buurehuus


## Weblink

* www.aarwangen.ch
* 

## Fuessnote
Schliefbach

Dr **Schliefbach** oder **Schlifbach** isch e Schwizer Nääbefluss vom Birsig. D Mündig lit uf Oberwiler Gebiet im Baselbiet, an dr Gränze zu Therwil, uf . Äi Kwelle vom Bach isch in dr Nööchi vo dr Burg Rotbärg in dr Soledurner Gmäind Metzerle-Mariastäi und dr Bach häisst dört *Daalbach*, en anderi isch uf dr Hofstetter Bärgmatte und s Wasser fliesst as *Kehlegraabe* dört dur d Kehlegraabeschlucht zum Ortsdäil Hofstette vo dr Gmäind Hofstette-Flüe, dört wird er iidoolt und erschiint wider unden am Dorf in dr Nööchi vo dr Ruine Stärnebärg. Witer unde säit men em *Flüebach*, und z Flüh chämme denn die bäide Zueflüss zämme. Z Bättwil häisst er *Haugraabe*, z Witterswil *Binnbach* und z Therwil schliesslig *Schliefbach*.

Für öbbe 100 Meter isch dr Fluss d Landesgränze zwüsche dr Gmäind Bättwil in dr Schwiz und dr Gmäind Leyme z Frankriich.
Wagen SG

**Waage** isch en Vorort vo Jona und ghört sit de Fusion im Jahr 2007 zu Rapperschwil-Jona.

## Geografii
De Ort isch ländlich und uf em Gebiet vo Jona. Waage isch am öschtliche Rand vom Gmaindsgebiet, zwüsched Eschebach und em Rapperschwil-Joner Ortsteil Erle glege. D Ortschaft isch zwüsched zwei Hügelzüg, em Curtibärg im Norde und ere langzogne, dicht bewaldete Erhöchig, wo Waage vo Bollinge und em Zürisee trennt. Zum Dorf Waage ghöred nonig so alti Sidlige am Berghang vom Curtibärg.

### Natur
S Dorf isch teilwis vo Wald umgeh. D Landschaft het vil Wise. Entwässeret wird s Gebiet dur de Wagnerbach, wo nordöstlich vom Chloschter Wurmsbach in Obersee flüsst.

## Gschicht
Scho im Johr 870 isch Waage s erscht Mal urkundlich erwähnt worde. D Gegend vo Jona isch scho vo de Kelte und Römer besidlet worde. Mer hät archäologischi Bewiis gfunde, under anderem de römisch Guetshof Salet.

## Infrastruktur
Z Waage häts es Lädeli, es Reschtarant und e Primarschuel mit eme Chindergarte. Bis im Mai 2005 häts e Poscht gha, wo jetzt als Agentur im Dorflädeli betribe wird. Es sind au e paar Buure- und Holzverarbeitigsbetriib döt beheimatet.

## Öffentliche Verchehr
Waage isch am öffentliche Verchehr agschlosse, obwohls kän Bahnhof hät. De LinthBus fahrt halbstündlich (i de Hauptverchehrszite viertelstündlich) über Jona uf Rapperschwil, wo mer a beid Ort Aschlüss ad S-Bahn Züri hät: z Jona ad S5 und S15, z Rapperschwil ad S7 und S40 (uf Einsidle). Z Rapperschwil häts au Schnellzüg uf San-Galle und Luzern.

## Sehenswürdigkaite
### Kapälle St. Wendelin
Z Waage sölls scho vor me as 1000 Johr es Gotteshuus gha ha. Im Johr 1951 hät d Kapällgnosseschaft beschlosse, di alt Kapälle, wo 1698 em hailige Wendelin gwait worden isch, dur en Neubau z ersetze. I de Folg vo de Liturgiireform vom 2. Vatikanische Konzil (1962-1965) isch d Kapälle inne renoviert und umgstaltet worde. D Kommunionbänk hät me usegnoo und d Chanzle dur en Ambo ersetzt. De neu Zelebrazionsaltor isch am Oschtermäntig 1980 iigsägnet worde. I de Kapälle St. Wendelin warded nüme jedes Wuchenändi Gottesdienst abghalte. S Gotteshuus wird dur di katholisch Chilägmäind Rappi-Jona underhalten und isch im Summer 1998 s letschte Mal restauriert worde.

## Weblink

* offizielli Website vo Rappi-Jona
* inoffizielli Website vom Dorf Waage
* Website vom Dorfverein Waage
* 

## Quelle
Adelboden

**Adelbode** (amtlech *Adelboden*) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Frutige-Nidersimmetal im Kanton Bärn, Schwyz.

## Geografi
Adelbode isch e Kurort im oberschte Engschtlital uf 1350 m. D Gmeindsflächi bsteit us 41 % langwirtschaftlecher Flächi, 18 % Waud, 2,2 % Sidligsflächi u 38,8 % süschtigi Flächi. 

## Gschicht
Adelbode isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1404 aus *Adelboden*, 1453 *Adelboden alias silva*. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Frutige ghört.

## Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,9 % gläge.

## Religion
82,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 6,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

## Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 10,4 %, CVP 0,3 %, EVP 9,0 %, FDP 4,9 %. GLP 3,3 %, GP 2,2 %, SP 6,3 %, SVP 41,7 %, Suschtigi 21,9 %.

Gmeindspresidänt vo Adelbode isch dr Stefan Lauber (Stang 2013).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.

## Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 3634 Ywohner 95 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,8 % Französisch u 0,5 % Italienisch.

Dr Dialäkt vo Adelbode ghört zum Höchstalemannisch.

## Biuder

Datei:Adelboden kuonisbergli.jpg|Adelbode im Winter
Datei:Adelboden Kirche8.jpg|Chiuche vo 1433
Datei:Bauernhaus Adelboden4.jpg|Buurehuus vo 1771


## Literatur
* Adelboden Tourismus: *Adelboden: Gestern – Heute – Morgen. 600 Jahre.* Egger, Frutigen 2010, ISBN 978-3-9520760-7-1.
* Jakob Aellig und Christian Bärtschi: *Adelbodetütsch.* Egger, Frutigen 2006, ISBN 3-9520760-4-X.
* Jakob Aellig: *125 Jahre Hotel Hari im Schlegeli. 1873–1998.* 
* Sigi Amstutz und Christian Bärtschi: *Hier ist immer. Geschichten aus dem Frutig- und dem Saanenland mit Illustrationen des Kunstmalers Angelo Molinari (1914 – 1966).* Imfeld.
* Alfred Bärtschi: *Das Adelbodenbuch.* Paul Haupt, Bern 1966.
* Christian Bärtschi: *Ds Nieseliecht: Erlabts un Ersinets us em Frutigtal,* Egger, Frutigen 2014, ISBN 978-3-9520760-8-8.
* Christian Bärtschi: *Ä Welbi. Adelbodetütschi Geschichte,* Egger, Frutigen 2015, ISBN 978-3-9520760-9-5.
* Christian Bärtschi: *Der Haaggestäcke. Wyteri adelbodetütischi Gschichte,* Egger, Frutigen 2017, ISBN 978-3-033-06393-8.
* Josy Doyon-Hofstetter: *Im Schatten des Lohners. Aus dem Leben einer 102 Jahre alten Adelbodnerin.* Blaukreuz, Bern, 1974.
* Josy Doyon-Hofstetter: *Graues Gold. Erzählung aus dem Engstligental,* Blaukreuz, Bern 1976, ISBN 3-85580-054-5.
* Josy Doyon-Hofstetter: *Blumen für ein Sonntagskind. Erzählung aus Adelboden,* Blaukreuz, Bern 1982, ISBN 3-85580-140-1.
* Margrit Fankhauser: *Der Mann mit der Trompete. Eine Kriminalgeschichte,* Berchtold Haller, Bern, 2003.
* Alfred Gutknecht und Albert Schranz: *575 Jahre Kirche Adelboden,* Reformierte Kirchgemeinde Adelboden, 2008.
* Hildi Hari-Wäfler: *Felsig, karg und hoffnungsgrün. Eine Kindheit in Adelboden*. Neufeld Verlag, Schwarzenfeld 2009. ISBN 978-3-937896-86-1
* Max Lüscher und Peter Klopfenstein: *100 Jahre Licht- und Wasserwerk Adelboden AG 1902–2002.* 2002.

## Weblink

* Website vor Gmeind
* 

## Fuessnote