open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jom-Kippur-Krieg

Dr **Jom-Kippur-Chrieg**, **Ramadan-Chrieg**, oder **Oktoberchrieg** ( oder  *Milchemet Jom Kippur*;  oder ), isch e Chrieg vom 6. bis zum 25. Oktober 1973 gsi, wo vo Egüpte, Sürie und witere arabische Staate gege Israel gfüert worde isch. 

Noch em Palestinachrieg (1948/49), dr Sueskrise (1956) und em Säggsdaagchrieg vo 1967 isch er dr vierti arabisch-israelischi Chrieg im Raame vom Komflikt im Nooche Oste gsi. Uf dr arabische Site häisst dr Chrieg Ramadan- bzw. Oktober-Chrieg, wil er wääred em islamische Fastemonet Ramadan stattgfunde het, wo in sällem Joor im Oktober gsi isch. 

## Dr Chrieg und sini Folge
Dr Chrieg het mit eme Überraschigsaagriff vo Egüpte und Sürie am 6. Oktober 1973, em höggste jüüdische Fiirdig Jom Kippur, uf em Sinai und de Golanhööchene aagfange, wo säggs Joor vorhär vo Israel im Säggsdaagechrieg eroberet worde si.

Wääred de erste zwäi Dääg si egüptischi und sürischi Druppe vorgruckt, denn aber het Israel sini Reserwiste mobilisiert ghaa und die arabische Armeä gstoppt.   Noch dr zwäite Wuche si d Sürer vollständig us de Golanhööchene verdriibe worde. Im Sinai si in dere Zit israelischi Drubbe zwüsche zwäi egüptische Armeä duurebroche, häi dr Sueskanal, wo d Waffestillstandslinie gsi isch, überkweert und e ganzi egüptischi Armee abgeschnitte, bevor dr Waffestillstand, wo d UN vermiddlet het, am 24. Oktober 1973 in Chraft drätte isch.

D Folge vom Chrieg si in vile Staate witgange. In Israel isch d Regierig stark kritisiert worde, wil si Egüpte und Sürie underschetzt und so iiri Aafangserfolg mööglig gmacht häig. Die arabischi Wält, wo die kompletti Niiderlaag vo dr egüptisch-sürisch-jordanische Allianz im Säggsdaagchrieg as Schand empfunde het, het sich uf d Aafangserfolg konzentriert und sich chönne iireede, ass iiri Eer wider härgstellt sig, au wenn milidäärisch dr Chrieg schliesslig in ere Katastroofe gändet het. 
Aber dä Sälbstbetrueg het d Friidensverhandlige zwüsche Israel und Egüpte, wo e baar Joor druf cho si, erst mööglig gmacht, wie au die wirtschaftligi Liberalisierig und die egüptischi Infitah-Politik. Dr israelisch-egüptisch Friidensverdraag, wo am 26. März 1979 underschriibe worde isch, het d Beziejige zwüsche Egüpte und Israel normalisiert&nbsp;– zum erste Mol het en arabische Staat Israel anerkennt.

## Fuessnoote


## Litratuur
* Gerhard Konzelmann: *Die Schlacht um Israel. Der Krieg der Heiligen Tage*, Verlag Kurt Desch, Münche, 1974. ISBN 3-420-04700-2.
* Mayer, Werner; Schmidt-Polex, Carl: Schwarzer Oktober. 17 Tage Krieg um Israel. Schulz, Kempfenhausen 1973. ISBN 3-796-20033-8.

## Weblingg

* haGalil.com: Der Jom-Kippur-Krieg
* 
* Jewish virtual library: Jom-Kippur-Chrieg (änglisch)
* Der Spiegel 15. Oktober 1973 : „Israels Mythos ist schwer erschüttert“
Elis

**Elis** isch de Name vo:

* Elis (Peloponnes) isch en altgriechischi Landschaft
* Elis (Band) isch e Musiggruppe, wo us em Förschtetum Liechtestai chunnt
Wildhaus

**Wildhuus** bizachnet:

* Wildhuus, e Dorf im Obertoggeborg
* Wildhuus-Alt Santihann, e Gmaind im Obertoggeborg
* Wildhuus (Pass), d Passhööchi z Wildhuus
* *Wildhus*, en Raschtplatz oberhalb vo Goosse bim högschte Punkt vo de A 1
Israelisch-ägyptischer Friedensvertrag

Dr **israelisch-egüptisch Friidensverdraag** isch am 26. Merz 1979 in dr amerikanische Hauptstadt Washington vom Ministerbresidänt vo Israel, em Menachem Begin, und vom Bresidänt vo Egüpte, em Anwar as-Sadat, underschriibe worde. Dr amerikanisch Bresidänt, de Jimmy Carter, het dr Friidensverdraag as Züüge underschriibe, wie au scho s *[[Camp David I|Camp-David-Abkomme]]* vorhäär.

Dr Verdraag het die gegesitigi Anerkennig und s Ändi vom Chriegszuestand, wo sit 1948 gherrscht het, festgläit. Israel het d Sinai-Halbinsle zämme mit de Ärdölkwelle und strategische Pünkt dört zruggee, die israelische Siidlige abbaut und die jüüdischi Bevölkerig vo dene Gebiet repatriiert, was zum Bischbil z Jamit nume mit Gwalt gange isch.  Israelischi Schiff häi dur e Suezkanal duuredörfe und d Strooss vo Tiran und dr Golf vo Akaba si als internazionali Wasserwääg anerkennt worde.

Egüpte isch mit däm Verdraag dr ersti arabischi Staat gsi, wo Israel offiziell anerkennt het. Jordanie het denn im Joor 1994 mit Israel dr israelisch-jordanischi Friidensverdraag abgschlosse, und het druf vo de USA vil Gäld überchoo. 

Dr Jimmy Carter, wo zwüsche de bäide Bardeie vermiddlet het, het zerst en umfassendi Löösig vom Komflikt im Nooche Oste aagsträbt, wo au d Sowjetunion e Däil drvo gsi wer. Israel het aber e diräkte Kontakt mit Egüpte welle und het e separati Löösig vorzooge. Dr Carter het die Bemüejige öffentlig understützt und eso en umfassendi Löösig verhinderet und und d Sowjets muff gmacht, wil si s Gfüül gha häi, er häig sä iinegläit.

Uf Egüpte und si Bresidänt Anwar as-Sadat si wägen em Verdraag d Islamiste wüetig gsi und au die mäiste andere arabische Staat, wo d Anerkennig vo Israel as e Tabubruch aagluegt häi. Zwäi Joor spööter häi denn egüptischi Islamiste dr Anwar as-Sadat ermordet, was zur Diktatur vom Husni Mubarak gfüert het.

## Weblingg
* Teggst vom Friidensverdraag uf dr Website vom egüptische Usseministerium 
* Teggst vom Friidensverdraag uf dr Website vom israelische Usseministerium
Mosche Dajan

Dr **Mosche Dajan** (; uf d Wält choo am 20. Mai 1915 im Kibbuz Degania; gstorbe am 16. Oktober 1981 z Tel Aviv) isch en israelische General und Politiker gsi. As Ussenminister vo Israel het er d Verhandlige in Camp David gfüert.

## Karriere
Wo dr Dajan vierzääni gsi isch, isch er Mitgliid vo dr Hagana (hebr. „Verdäidigung“) worde. 1939–1941 häi en d Brite z Akko iigsperrt. 1941 isch er Kommandöör vo Palmach-Drubbe under em Befääl vo dr 7. Australische Infanterii-Division gsi und het im Sürisch-Libanesische Fäldzug sis lingge Aug verloore. Im Israelische Unabhängigkäitschrieg het er d Verdäidigung im Jordandaal organisiert und spööter an dr zentrale Front kämpft. Denn het er die israelisch Delegazioon bi de Friidensverhandlige uf Rhodos gläitet. Im Joor 1954 isch er Generalstabsschef und Oberkommandöör vo dr Israelische Armee worde und het 1956 dr Ooberbefääl im Sinaifäldzug gha.

1958 het er d Armee verloo und isch im Joor druf Mitgliid vo dr sozialdemokratische Mapai worde. As Verdäidigungsminister im Säggsdaagchrieg isch er in Israel zu hoochem Aasee choo und uf dr ganze Wält bekannt worde. Im Herbst 1973 het er d Armee nit welle mobilisiere, wil er nid glaubt het, ass d Egüpter und d Sürer en Aagriff wurde wooge. D Regierig vo dr Golda Meir het noch em Jom-Kippur-Chrieg denn müesse zrugdräte. D Mapai het 1977 d Waale verloore und dr Menachem Begin isch Brömieeminister worde. Si Bardei, dr Likud, het denn kuum Erfaarig gha im Regiere. Dr Dajan as Ussenminister het groosse Iiflussuf d Politik chaa und het e wichdigi Rolle bim Usarbäite vom Friidensabkomme mit Egüpte vo 1979 (Camp David I) ghaa. 1979 isch er us Brotest u.&nbsp;a. gege d Siidligspolitik vo dr Regierig zruggdrätte.

## Wärk
* *Die Mission meines Lebens. Bericht über die ägyptisch-israelischen Friedensverhandlungen 1977-1979.* Bertelsmann, Münche 1981, ISBN 3-570-01373-1.
* *Leben mit der Bibel. Archäologie im Heiligen Land.* Molden-Verlag, Wien 1984, ISBN 3-217-01218-6.
* Shabtai Tevet: *Moshe Dayan. Politiker, Soldat, Legende.* Verlag Hoffmann und Campe, Hamburg 1973, ISBN 3-455-07705-6.

## Weblingg

* Biografii uf Änglisch

## Fuessnoote
Die Tat (Schweizer Zeitung)

**Die Tat** isch e sozial-liberali Schwizer Zitig gsi, wo vo 1935 bis 1978 vo der Migros usegä worde isch, zersch as Wuchezitig, denn as Tageszeitung, wo am Obe erschint, und schliesslech as Boulevardzitig, wo am Morge erschint.

*D Tat* isch vom Gründer vo der Migros, em Gottlieb Duttweiler, is Läbe gruefe worde. Während d Wuchezitig s Parteiorgan vom Landesring vo de Unabhängige gsi isch, het sech d Obezitig schnäll vo dere Partei emanzipiert und isch höch Agseh worde au im Usland, bsunders wäg ihrer Wuchenändbilag *Die literarische Tat* wo vom Max Rychner und em Erwin Jaeckle gleitet worde isch und wo vili verschidnigi Journalischde mitgwirkd hei. Wos ir Schwiz mit der politische Präss bärgab gange isch i de sibzger Jahr, und wil d Inserat-Inahme abgno hei wäg der Nöchi zur Migros, isch d Obezitig Ändi Merz 1977 igschdellt worde. Der damaligi Presidänt vo der Migros, dr Pierre Arnold, het probiert, d Zitig as Boulevardzeitig witerzfüere. Ire wirtschaftskritische, scharfe Schdil hei ne aber nach 16 Mönet bewoge, dr Chefredakter Roger Schawinski z entlo. A sire Schdell hed er, ohni d Redaktion z froge, dr Karl Vögeli igsetzt, wo e gmässigtere Kurs vom Blatt hät sötte garantiere. Dr Proteschschdreik wod Redaktion drufabe gmacht het, het de bewirkt, dass d Boulevardzitig Ändi Septämber 1978, nume einehalb Jahr nach ihrer Ifüerig, igschdelt worde isch.
Schüpfheim LU

**Schüpfe** (amtlech *Schüpfheim*) isch e politischi Gmeind im Wahlchreis Äntlibuech im Kanton Lozärn in dr Schwiiz.

## Geografii
D Gmeinde lit im Südweschte vom Kanton Lozärn an dr Chliinen Ämme. Im Dorf sälber münde vo lings dr Mannebach und vo rächts dr Kirchenbach und dr Trüebebach in die drii. Dr chliiner Teil vo dr Gmeind lit uf dr linke Site vo dr Chliinen Ämme. Dä Teil werd Sunnsite und Hinterbärg gnännt. Ds Gebiet isch bis uf es paar wenigä Waldgebiet grütet. Nur d Uferbartie am Blettbach im Südweschte und dr Bienzewald im Nordweschte vo Schüpfe-Dorf biude da e Usnahm. Ou südlich v dr Grosse Fontanne, wo di nördlech Gmeinddgränze biudet, isch ds Gländ stark bewäudet.

E chlii südlech vo dr Gmeind vereinige sich d Wissämme ond d Waldämme zuer Chliinen Ämme. Ds Gebiet zwische de beide Ämme isch zom grosse Teil bewaudet. Dr Hang am rächte Ufer vo dr Waldämme/Chliinen Ämme wird Schattesyte gnännt. Er isch met Usnahm vo grosse Waldgebiet weschtlich vome Graat mit Name Pfarnärä fascht vouständig grütet.

Vo dr Gmeindsflechi send 59,7 % Landwirtschaftlechi Flechi, 33,1 % Waud, 5,3 % Sidligsflechi ond 1,9 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Schüpfe send Äntlibuech, Äschlismatt-Marbach, Flüeli, Hasli ond Romoos.

## Gschicht
Schüpfe esch zom erschte Mau gnamsed worde i de Acta Muresia, em Bsitzverzeichnis vom Chloschter Muri aus *Schipfen*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 8,1 % gläge.

## Religion
87,2 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 5,2 % evangelisch-reformiert.

## Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,9% , CVP 32,9% , FDP 16,0% , GLP 2,4% , GP 2,9% , SP 7,8% , SVP 33,8% , Süschtigi 3,2%.

Dr Gmeindspräsident vo Schüpfe esch dr Margrit Thalmann-Theiler (Stand Februar 2016).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,6 % gläge.

## Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 3897 Iiwohner 96 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,3 % Französisch, 0,7 % Italienisch ond 3 % anderi Sprache.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Schüpfe ghört zue dr Übergangsmundarte zwösche dr Weschtschwiizer ond dr Oschtschwiizer Dialäkt.

## Literatur
* Heinz Horat: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Luzern, Neue Ausgabe I: Das Amt Entlebuch.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1987 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 80). ISBN 3-7643-1900-3. S.&nbsp;289–356.

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Gmeind Schüpfe
* Gmeindsprofil uf dr Website vom Kanton (PDF-Datei)
* 

## Fuessnote
Volksinitiative

**Volksinitiative** chan folgendes bedüte:
* Volksinitiative (Schweiz), es politischs Instrumänt i de diräkte Demokratii vo de Schwiz
* Volksinitiative (Deutschland), es direktdemokratischs Instrumänt z Dütschland
* Volksinitiative (Liechtenstein), es politischs Instrumänt im Förschtatum Liachtasta

**Lueg au:**
* Volksbegehren (Österreich), es direktdemokratischs Instrumänt z Öschtriich
Die Tat

**Die Tat** chan folgendes bedüte:
* Die Tat (Zeitschrift), e dütschi Monatszitschrift für Politik und Kultur (1909 bis 1938)
* Die Tat (Schweizer Zeitung), e Schwizer Tageszitig (1935 bis 1978)
* Die Tat. Antifaschistische Wochenzeitung, e dütschi Wuchezitig (1950 bis 1983)
* *Die Tat*, e Novelle us em Johr 1921 vom Bruno Frank
Aktiengesellschaft (Schweiz)

D **Akziegsellschaft** (churz **AG**) (französisch **Société Anonyme** (**SA**); italienisch **Società anonima**; änglisch **Limited** (**Ltd.**)) isch im schwizerische Gsellschaftsrächt e Rächtsform von ere Kapitalgsellschaft. Die gsetzlige Grundlage über d Akziegsellschaft wärde im Obligazioonerächt in de Ardikel 620 bis 771 behandlet. Spezialrächtligi Akziegsellschafte si Akziegsellschafte, wo uf öffentligem Rächt basiere. Groossi Däil vo däm si gliich wie bi de brivaträchtlige Akziegsellschafte.

## D Gründig
Zum en AG gründe brucht mä en Akziekapital vo mindestens CHF 100'000 (Obligazionerächt Art 621). Dr Naame vo dr Gsellschaft, wo as Firma bezäichnet wird, muess in dr ganze Schwiz äimoolig si (Obligazionerächt Art 951). D Gründig bassiert mit ere Öffentlige Urkunde, wo din d Statute, die äinzelne Iilaagwärt und d Organ zur Zit vo dr Gründig festgläit si (Obligazionerächt Art 629). Erst wenn d Firma im Handelsregister iidräit isch, gältet en AG as entstande – vorhär existiert si as Äifachi Gsellschaft mit deren iire Haftigsbedingige.

## D Organ
D Organ von ere AG si d Generalversammlig (abk. GV), dr Verwaldigsroot (abk. VR) und d Rewisionsstell. Anders as z Dütschland isch d Geschäftsfüerig bzw. -läitig, wo öbben eme dütsche Vorstand entspricht, kä Organ vo dr Gsellschaft. Hingege chönne au freiwillig witeri (fakultativi) Organ ernennt wärde, z.&nbsp;B. en Ufsichtsroot.

## Litratuur
* Peter Böckli: *Schweizer Aktienrecht*. 4.&nbsp;Uflaag, Verlag Schulthess, Züri, 2009; ISBN 3-7255-5846-9.
* Peter Forstmoser, Arthur Meier-Hayoz, Peter Nobel: *Schweizerisches Aktienrecht*. Verlag Stämpfli, Bärn, 1996; ISBN 3-7272-0889-9.
* Arthur Meier-Hayoz;, Peter Forstmoser: *Schweizerisches Gesellschaftsrecht*. 10&nbsp;Uflaag, Verlag Stämpfli, Bärn, 2007, insbesondere § 16; ISBN 978-3-7272-0801-0.
* Robert Meier: *Die Aktiengesellschaft*. Verlag Schulthess, Züri, 2005; ISBN 3-7255-5013-1.

## Weblingg
* Die akzierächtlige Bestimmige im Obligazionerächt
Obligationenrecht (Schweiz)

S **Schwizerische Obligazioonerächt** (**OR**) isch dr fümft Däil vom Schwizerische Zivilgsetzbuech (ZGB), het aber en äigeni Ardikel-Nummerierig überchoo und isch im Umfang lenger as die andere vier Däil zämme.

## Inhalt
S OR behandlet in dr Erste Abdäilig allgemäini Bestimmige

1. wie Obligazioone, d. h.  Schuldverheltnis, entstöön,
2. d Wirkig vo de Obligazioone, d. h. wien e Obligazioon ornigsgmäss erfüllt wird, 
3. wenn Obligazioone usglöscht wärde, mäistens häisst daas, ass alli Obligazioone erfüllt si, 
4. bsundrigi Verheltniss wie d Solidarschuld und d Konwenzionalstroof
5. S Abdräte vo Forderige und s Übernee vo Schulde

Die Zwäiti Abdäilig isch über die äinzelne Verdraagsverheltniss

6. dr Chaufverdraag
7. d Schänkig
8. d Mieti und d Pacht
9. s Usleene
10. dr Aarbetsverdraag
11. dr Wärkverdraag
12. dr Verlaagsverdraag
13. dr Ufdraag (Ehe- oder Partnerschaftsvermiddlig, dr Kreditbrief und dr Kreditufdraag, dr Maklerverdraag, dr Agenturverdraag)
14. d Gschäftsfüerig ooni Ufdraag
15. d Kommissioon
16. dr Frachtverdraag
17. d Prokura und anderi Handligsvollmachte
18. d Aawiisig
19. dr Hinderlegigsverdraag
20. d Bürgschaft
21. Spiil und Wett
22. dr Liibränteverdrag und d Verpfründig

Die dritti Abdäilig behandlet d Handelsgsellschafte und d Gnosseschaft, die vierti s Handelsregister, Gschäftsfirme und kaufmännischi Buechfüerig und die fümfti d Wärtbabbiir.

## Weblingg
* Teggst vom Obligazioonerächt vom 30. Merz 1911 in dr süstematische Sammlig vom Bundesrächt
* 
* Eugen Bucher: ''Schweizerisches Obligationenrecht, Allgemeiner Teil'' 2. Uflaag. 1988, klassischs OR-Leerbuech, vergriffe aber im Internet gratis zuegänglig. Isch aber nid *up to date*.
École supérieure d'électricité

D **École Supérieure d’Électricité** (churz **Supélec**) isch e französische Ingenieurhochschuel (Grande école) gsii. Si het im e dreijehrige Studium Elektrotächnik-Diplomingenieur uusbildet. Di staatli Schuel isch anne 1894 im 15. Arrondissement vu Paris vu dr *Société Internationale des Électriciens* (hite *Société des électriciens et des électroniciens*) grindet wore. Aafangs isch d Hochschuel in dr rue de Staël gsii, speter im Pariser Vorort Malakoff. Syter anne 1975 het d Supélec ihre Sitz z Gif-sur-Yvette, 20&nbsp;km sidli vu Paris. Anne 1972 isch e Zwygstell z Rennes ufgmacht wore, 1985 z Metz. Zum 1. Jänner 2015 isch d Supélec mit dr École centrale de Paris zue dr neie CentraleSupélec fusioniert wore.

## Weblink

* www.supelec.fr
Schüpfheim

**Schüpfheim** oder **Schüpfe** chan folgendes bedüte:
* Schüpfheim LU, im Tialäkt *Schüpfe,* isch e politischi Gmeind im Äntlibuech, Kanton Lozärn, Schwiz
* Schüpfheim ZH, isch es Dorf (und ehemolegi Gmaind) i de politische Gmaind Stadel im Kanton Züri, Schwiz
* Schüpfen, im Tialäkt *Schüpfe,* isch e politischi Gmeind im Seeland, Kanton Bärn, Schwiz

* *schüpfe* isch en anders Wort för «schupfe», «pütsche», «putsche», «stoosse» usw.
Landtag

En **Landtaag** isch s formell Zämechoo vo Verträtter us eme gröössere Gibiet, eme Land, zum verhandle, zum öppis bschlüüsse, zum Rächt setze oder zum Rächt spräche.

## Gägewaart und jüngeri Vergangehäit
Hüt isch en Landtag s Parlamänt vomene tüütsche Land, vomenen ööschterrychische Land, vom Fürschtetum Liechtestäi und vo den italienische Provinze Südtirol und Trentino. Nöd ali Landesparlamänt z Tüütschland ghäissed aber Landtaag: Dëë vo Berlyn isch s «Abgordnetehuus» und die vo Bremen und Hamburg d «Bürgerschaft».

Die Landtääg wëërded hüt ali vier oder föif Jaar (amig au scho früener – und i der eltere Zyt au für ander Perioode) vom Volch nach em allgimäinen und glyche Waalrächt gwëëlt. Si schaffed ali Landesgsetz und kontroliered d Landesregierig.

A bsunderen Artikel zu Landtääg gits die:
* Landtaag vo Bade-Würtebëërg
* Landtaag vom Fürschtetum Liechtestäi
* Landtaag vo de Republik Bade (hischtoorisch)
* Badische Landtaag (1947–1952) (hischtoorisch)
* Landtaag vom Rychsland Elsass-Lothringe (hischtoorisch)

S Pendant vomene Landtag ghäisst i de Schwyz *Groosse Raat, Kantonsraat, Landraat* oder – im Kanton Jura – *Parlamänt;* mee daadezue staat im Artikel Kantonsparlament.

## Tüüfferi Vergangehäit
### As politischi Versammlig
Im Häilige Röömische Rych – z Tüütschland und z Ööschterrych – sind Landtääg früener Ständeversammlige gsy. Das ghäisst, es händ sich deet d Verträtter vo de verschidene Ständ wie Adel, Chile, Bürger und so wyter troffe, zum über die Sache bschlüüsse, won ene de Landeshërr voorgläit hät. Daadeby isch es hauptsächli um Stüüre ggange. Im Lauff vom 19.&nbsp;Jarhundert händ sich us dëne mittelalterliche Zämekümpft under em Yfluss vom änglische Zwäichamerparlamänt naadisnaa modërni Landesparlamänt usepildet. I de Schwyz häts de Bigriff Landtaag im Sinn von ere politische Versammlig au ggëë, er isch aber nu ganz sälte pruucht woorde.

### As Gricht
Landtääg sind früener aber au Gricht gsy. Die Bidüütig isch i der Alten Äidgnosseschaft di gwöndli gsy; deet isch en *Landtag* s Glych gsy wien es *Landgricht,* aso es Gricht für en gröössere Bizirk. Die Bedüütig häts z Tüütschland nu ganz im Südweschte, aso i de Nëëchi vo der Äidgnosseschaft, ggëë.

## Wurum «Taag»?
*Taag* isch im alte Tüütsch nöd nu es Woort gsy für d Zytytäilig vo 24 Stund oder für de Gägesatz vo Nacht. Wämer öpper uf en bsundere Taag uufpotte hät, dänn isch de «Taag» eben au en «Termyn» gsy. Und wil mer amene bistimmte Taag zämechoo isch, hät me dän au dëre Zämekumpft oder Sitzig sälber «Taag» gsäit. Us em glyche Grund redt mer au von ere *Tagig* (es Zämechoo, zum über öppis rede) und vo *tage* (zämechoo und öppis verhandle).

### Zum Verglyche
I der Alten Äidgnosseschaft hät me de Versamlige vo de Kantonsverträtter Taagsatzig gsäit.

## Fuessnoote
Amt Schenkenberg

S **Amt Schänkebärg** isch e Landvogtei im Aargau in dr Alte Äidgenosseschaft gsi.

D *Herrschaft Schänkebärg* isch sit 1451 im Besitz vo dr Familie vo Baldegg gsi.
S Amt isch im Joor 1460 entstande, wo Bärn d Herrschaft bsetzt het, wo bis denn unabhängig gsi isch. D Bärner häi drus e Landvogtei gmacht, wo as *Oberamt Schänkebärg* d Ämter Thale, Däischbere, Välte, Bäze, Bözbärg, Stilli und Hottel umfasst.
Dr Landvogt het bis 1720 uf dr Burg Schänkebärg im Hauptort Thale residiert. Denn isch er ins Schloss Wildestäi bi Velte ganz in dr Nööchi züüglet.

S Amt Schänkebärg isch für d Bärner Herrschaft von ere hooche strategische Bedütíg gsi, wil dr Bözbärg dört e wichdige Bass ins Frickdaal gsi isch, wo denn zumol zu Vorderööstriich ghöört het. Wo d Franzoose d Schwiz im Merz 1798 erooberet häi, isch s Amt Schänkebärg ufglööst worde.

## Liste vo de Obervögt z Schänkebärg (1447 bis 1798)

## Litratuur
* Johann Rudolf vo Luternau: *Nothwendiger und unvorgreifflicher Bericht über die waltende Frag, Ob Dem Hohen Stand nutzlicher und vorträglicher seye, das Baufällige Schloss auf Schenckenberg wieder aufzubauen. Oder aber das […] Schloss […] Wildenstein an sich zu ziehen?*, [1720].

## Fuessnoote
Petra Gössi

D **Petra Gössi** (* 12. Jänner 1976 z Lozärn, heimetberächtigt z Chüsnacht) isch e Schwyzer Politikeri (FDP.Die Liberalen). Si isch sit anne 2011 Nationalrätin. Vo April 2016 bis Oktober 2021 isch si Presidäntin vo de nationale FDP gsi.

## Biografy
D Petra Gössi het ihri Matura am Gymnasium Immesee gmacht und het denah a de Universität Bärn Rächtswisseschafte studiert. D Jurischtin het es Nachdiplomstudium Master of Economic Crime Investigation a de Hochschuel Lozärn absolviert und isch Rächts-, Stüür- und Unternämensberaateri bi de Baryon AG z Züri.

D Petra Gössi isch ab 2006 Mitglid vo de Gschäftsleitig vo de FDP.Die Liberalen vom Kanton Schwyz gsi, wo si anne 2012 s Presidialamt vom Vincenzo Pedrazzini devoo übernuu het.

Vo 2004 bis 2011 isch si im Kantonsraat vo Schwyz (Legislative) gsii, wo si ab 2008 as FDP-Fraktionschefin gamtet het. D Gössi ghört sit de Parlemäntswahle 2011 em Nationalraat aa. Det isch si under anderem Mitglid vo de Finanzkommission und Stellverträtteri i de Immunitätskommission.

Nach em Rücktritt vom Philipp Müller Ändi 2015 het sich d Petra Gössi für s fry wärdendi FDP-Presidium beworbe und isch am 16. April 2016 anere Delegierteversammlig ohni Gägekandidat gwählt worde. Am 2. Oktober 2021 isch de Thierry Burkart zue irem Nachfolger gwählt worde. 

## Weblink
* Websyte vu dr Petra Gössi
* 

## Fuessnote
Pilet

**Pilet** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Robert Pilet (1858–?), en französische Diplomat und erschte Schiiläufer uf em Feldberg im Schwarzwald
* Marcel Pilet-Golaz (1889–1958), en Schwizer Politiker und Bundesroot (FDP)
* Michel Pilet (1931–2006), en Schwizer Manager und Jazzmusiker
* Jacques Pilet (* 1943), en Schwizer Journalist
* Patrick Pilet (* 1981), en französische Rennfahrer
Zika-Virus

S **Zika-Virus** isch e Virus us dr Gattig Flavivirus (Familie *Flaviviridae*). S isch zum erschte Mol anne 1947 isoliert woren us eme Rhesusaff, wu in ere Forschigsstation im *Zika Forest* z Entebbe, Uganda zum Uffinde vum Geelfiebervirus ghalte woren isch, un isch au derno no däm Ort gnännt wore. S Virus chunnt endemisch z Afrika un z Sidoschtasie vor. Wel s syt 2015 all mee Infektione mit em Zika-Virus z Latynamerika git un mit em Virus bstimmti Folgechrankete un -schäden in e Zämmehang brocht wäre, het d Wältgsundhaitsorganisazion (WHO) am 1. Februar 2016 dr „Effetli Gsundhaitsnotstand vu internationalem Uusmaß“ uusgruefe.

S git dr Verdacht, ass es e Zämmehang git zwischen ere Zika-Infäkzion bi Schwangeren im erschte Drittel vu dr Schwangerschaft un ere Mikrozefaly bi Feten un bi Neigeborene. Derzue vermuetet mer e Zämmehang zwisch em versterkten Ufdrätte vu dr neurologische Chranket Guillain-Barré-Syndrom z Brasilie un Infäkzione mit em Zika-Virus.

## Weblink

* Robert-Koch-Institut: ''Zikavirus-Infektionen.''
* Deutsches Auswärtiges Amt: ''Merkblatt für Beschäftigte und Reisende.'' (PDF)
* Deutsches Auswärtiges Amt: ''Verhütung von Infektionskrankheiten durch Schutz vor Insektenstichen (Expositionsprophylaxe).'' (PDF)
* ''Zika Virus in South America.'' Hiiwys fir Raise, vor allem fir Schwangeri, uf dr Websyte vu dr US-Gsundhaitsbeherde CDC
* Weltgesundheitsorganisation: ''Health topics: Zika virus.'' uf: *who.int*
* Weltgesundheitsorganisation: ''Zika Situation Report''

## Fueßnote
Alpnach

**Alpnach** ([], hittigstags sältener []) isch ä Gmäind im Kanton Obwaldä i dr Schwiiz.

## Geografii
Alpnach isch diä nerdlichschti Gmäind vo Obwaldä. Nachbergmäinde sind (dr Oorfiigä naa) Stansstad, Hergiswil, Entlibuech, Sarnä, Chärns und Ännemmos.

D Gmäind beschtaad us de drii Täil *Alpnach-Doorf*, *Alpnachstad* und em *Schoriäd*.

D Gmäind hed ä Flechi vo 5698 Hektare. Dr täifschti Punkt isch mid 434 m am Alpnachersee, der heechschti Punkt isch im Pilatusgebiet s Tomlishorn mid 2128,5 m.

## Namä
Dr Namä *Alpnach* wird sit em 19. Jarhunderd allgemäin vo *Alpiniacum* oder *Albiniacum* härgläited, was ‚Landguet vom *Alpinius* oder *Albinius*‘ häissä tued. Dr Namä gheerd i d Räiä von dä *-acum*-Nämä wiä dä vo Chisnacht.

Ä Diitig mid ämene diitschä Namä *Albo* oder *Alpo* und em althoochdiitschä *aha* fir ‚Wasser‘, wiä si eppä vom Renward Brandstetter voorgschlagä worden isch, wird abgleend. 

## Wappä
S Wappä vo Alpnach zäigt ä rooti Liliä uf ämene griänä Driibärg i wiissem Grund.

## Gschicht
I dr Uechtere, ämene Häimet zwische Alpnach und Schoriäd, sind im Dezember 1913 Muirä us der Reemerziit firä cho. I de Grabigä ab 1914 hed sich de zäigt, as hiä ä reemische Guetshof gsi isch. Das isch bis etz dr äinzig Oord, wo mä sicher wäiss, as z Obwaldä zu dära Ziit Liit gläbd hend.

## Bilder

Datei:Alpnach-Kath-Kirche.jpg|Diä katolisch Chilä mid em heechä Turm
Datei:Alpnach-Ref-Kirche.jpg|S reformiärtä Chiläli
Datei:Alpnach-Gemeindehaus.jpg|S niiwä Gmäindshuis
Datei:Pilatus cog railway - panoramio.jpg|Talstazioon vo der Pilatus-Baan
Datei:Wegweiser Alpnachstad Pilatus.jpg|Wägwiiser im Stad


## Literatur
* Angelo Garovi, Roland Sigrist, et al.: *Korporation Alpnach – Von den Anfängen bis in die Gegenwart*, Verlag Martin Wallimann, Alpnach 2012. ISBN 978-3-905969-21-4

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Gmäind Alpnach
* 

## Fuessnoote
Schweizerische Gefangenengewerkschaft

Di **Schwizerischi Gfangenegwärchschaft** (**SGG**), ou **Bund zum Schutz vo de Gfangene**, isch e Schwizer Verein gsi, wo vorgä het, d Inträsse vo Schdrafgfangene z verteidige.

## Gschicht

D SGG isch 1968 vo bekannte Persönlechkeite us dr Bolitik, dr Wirtschaft und dr Gsellschafd z Bärn gründet worde; ihre langjährigi Presidänt isch dr Walter Haesler gsi. Politisch isch si der Mitti zuezordne; so isch si am Afang vo rächte Medie kritisiert worde, und nach dr Generalversammlig vo 1973 aber schdercher vo Links, wil si dr Begriff „Gwärchschaft“ für sich beaschbrucht het, obwohls jo ne Elite gsi isch, wo die „Gwärchschaft“ gründet und gleitet het, und Gfangeni i däm Sinn kes diräkts Mitschbrachrächt i der Vereinsorganisation gha hei. Wäge ihrer Zämenarbet mit de Schwizer Juschdizbehörde isch si (ned nume) vo Schdrafgfangene sälber zuenämend kritisiert worde, gar ke *Gwärchschaft* im eigentleche Sinn z si bzw. ned d Inträsse vo Schdrafgfangene sondern vom Schdaat z verdrätte. Regionali Sektione vo der SGG hets bis id 1980er Jahr gä, wo sech der Verein denn öpe ufglöst het.

## Quelle

E sehr e chlini Dokumäntesammlig vo der SGG mit Zirkular, Schdatute/Reglemänt und Zitigsusschnitte befindet sech im Schwizerische Wirtschaftsarchiv.

### Monografie

Über di Schwizerischi Gfangenegwärchschaft hei Mitgründer folgendi Schrifde hinterla:

* 
* 

Kritischi Büecher:

*  
* 
* 

## Weblink

* Dossier über di Schwizerischi Gfangenegwärchschafd im Schwizerische Bundesarchiv.
* Dossier über di Schwizerischi Gfangenegwärchschafd im Schdaatsarchiv Basu-Schdat.
* „Stellungnahme zur neu gegründeten Gefangenengewerkschaft“ im Schdaatsarchiv Thurgau.
* Dr Beschdand Aktion Strafvollzug ASTRA i de Findmittu vom Schwizerische Sozialarchiv
* „Eingabe der Schweizerischen Gefangenengewerkschaft betreffend gesamtschweizerische Regelung des Strafvollzugs“ im Schdaatsarchiv Lozärn.
Zwischen zwei Welten

**Zwischen zwei Welten** isch e 1942 under em Pseudonym Hans Moehrlen veröffentlechti outobiografischi Novälle vom Hans Martin Sutermeister, wo worschinlech z Basu schbilt. Si verzellt d Entwicklig vom junge *Martin* zum erwachsne *Hans* und isch in Nazidütschland verbote worde. In ire wird s proteschdantische Milieu kritisiert.

## Inhalt

Dr „Martin wachst i re Pfarrerfamilie n uf, wie dr Christoph Blocher, wie dr Moritz Löiebärger“, wi der Anton Schaller (2012) schribt. Dr „Martin schert us, unterbricht s Schdudium, nimmt Abschid vom Eltere-, vom Pfarrhus, suecht dr Kontakt zum eifache Läbe, zu de n einfache Mönsche, suecht s Läbe. Är versuecht sech as mittumässige Giger, schaffts ines Hotelorchester trotz sim bescheidene Musikertalänt, schliesst sech ere reisende Musigchapälle n a, suecht der Kick, suecht das, was s Läbe n i der Wält alles zu biete het: Alkohol, Froue n u Partys“.

S Buech schdellt di „vollzogni Revolution vo der Gsellschaft, …d Besitigung vo Vorurteile u würklechkeitsfremde, veraltete Traditione, …d Rückkehr zum Wäsentleche i de Beziehige vo de Mönsche zunang“ dar; es isch „guet im Schdil und meischderhaft i der Schilderung“, „d Revolution vo der bürgerleche Gsellschafd, im ene Land, wo der Chrieg verschont het, vollzoge n imne n einzige junge Mönsch“, wi der Carl Heinrich (1947) gschribe het.

D „Novälle nimmt … die ebe um 1940 Red, wo denn langsam afot, vo de «Konformischde» as de gsellschafdlech Apasste vorwäg. Und der Protagonischd Martin macht für 1942 e gradzue typische nonkonformistische n Usbruchsversuech.“

D Novälle isch zudäm Theseroman: Dr Outor sälber beschribt sech as Neurotiker und bsunders d Frouefigure n entschbräche de medizinische Konschdituzionstype. In sinere Schrift *Neue Gesichtspunkte in der Psychologie* vo 1944 bezieht er sech druf, vom Émile Zola sim Geischd gleitet e Wälträtsellöser in Sinn vom Ernst Haeckel z sii. I sim populärwüsseschafdleche Wärch *[[Psychologie und Weltanschauung]]* beschribt er nomol usfüehrlech d Charaktere vo sine Figure und beschdätigt somit di medizinische These vo sinere Novälle.

## Persone

* der Protagonischd **Martin**, wo sech schböter **Hans** nennt
* der **Vater**
* d **Mueter**
* d **Lina**, di lieb Hushälteri
* S **Trudi**, sini bravi Schwöschder
* dr **Adri**, si Brueder, wo i de Bärge schdirbt
* d **Ursula**, sini unerwidereti Liebi
* Dr Vater vo der Ursula, dr „gfürchteti“ Seminardiräkter
* d **Mia**, sini zwöiti Liebi

## Quelle
Frauenstimmrecht in der Schweiz

S **Froueschdimmrächt i der Schwiz** (Stimm- u Wahlrächt) uf eidgnössischer Ebeni isch dür en eidgnössischi Abschdimmig am 7. Februar 1971 igfüehrt worde. Formell ischs Froueschdimmrächt am 16.&nbsp;Merz 1971 würksam worde. D Schwiz isch so eis vo de letschden europäische Länder gsi, wo sire wibleche Bevölkerig di volle Bürgerrächd zugschdande hei, aber si isch s erschde Land gsi, wo s dür e Vouchsabschdimmig (vom männleche Deil vo der Bevölkerig) bassiert isch.

Uf der Ebeni vo Schuel- und Chile hei d Kantöön s Froueschdimmrächt hüüffig scho früener iigfüert gha. Uf politischer Ebeni si di eerschte Kantön mit Froueschdimmrächt d Waadt u Nöieburg (beidi 1959) u de Gämf (1960) gsi. Bis zur Ifüehrig vom Froueschdimmrächt i allne Kantön si allerdings no witeri 20 Jahr vergange: Am 27.&nbsp;Novämber 1990 hets Bundesgricht ere Chlag vo Froue us em Kanton Appezäll Innerrode Rächt gä und het drmit d Verfassigswidrigkeit vo der Innerrhoder Kantonsverfassig i däm Punkt beschdätigt. So het Appezäll Innerrhode as letschde Kanton s Schdimmrächt für Froue uf kantonaler Ebeni igfüehrt, gäge Mehrheitsentscheid vo de Männer a der Landsgmeind am 29. April 1990.

Dr Houptgrund für di verglichswis schboti Umsetzig lit im politische Syschdem vo der Schwiz. Bi Vorlage, wo d Verfassig bedräffe, entscheidet elei s schdimmberächdigte Volk zäme mit de Ständ (Kantön). Um s Schdimmrächt uf de verschidne Ebine ifüehre zu chönne, hets immer d Mehrheit vo de schdimmberächdigte Männer brucht. Uf nationaler Ebeni isch zuedäm s Schdändemehr nötig gsi, aso d Mehrheit vo de zueschdimmende Kantön.

## Weblink

*  Vil Videos zum Thema im Dossier uf «SF Wissen»
*  PDF-Datei uf frauenkommission.ch

## Quelle
Heinz Däpp

Dr **Heinz Däpp** (* 1942) isch e Schwizer Satiriker und Journalischd.

I der zwöite Helfti vo de 1960er Jahr het dr Däpp z Bärn zu de sognannte Nonkonformischde ghört und isch under anderem i der Junkere 37 ufdrätte. Vo 1995 bis 2010 hed er satirischi Wucherückblick «uf e Polit-Alltag» im *Regionaljournal Bärn Friburg Wallis* vo Radio DRS gmacht. 2005 het er dr «Bärner Bäredräckprys» brcho. Hüt dritt er uf Chlichunschdbünene n uf.

## Weblink
* Persönlechi Website
* Dr Heinz Däpp uf der Website vom Radio DRS

## Quelle
Büro gegen Amts- und Verbandswillkür

S **Büro gäge Amts- und Verbandswillchür vom [[Migros-Genossenschafts-Bund]]** isch e 1956 vom Gottlieb Duttweiler gründeti bzw. vom Werner Schmid ufbouti Schwizer Ombudsman-Inschdanz gsi, wo het welle Mönsche hälfe, „wo under d Reder vo der Juschdiz oder vo der Verwaltig cho si“. S Büro het uf ere private Basis, oft zäme mit em Schwizerische Beobachter, Fäll, bi dene allni Rächtsmittu bis ufe zum Bundesgricht erschöpft gsi si, ned sälte mit Erfolg. Finanziert worde n isch si vo der Migros-Gnosseschafds-Schdifdig. Bsunders di zwöiti Leiterin vom Büro, d Gertrud Heinzelmann, het s Büro dür brisanti Fäll i de schbote 1960er und früeche 1970er Jahr i der ganze Dütschschwiz bekannt gmacht. S Büro isch a der Limmatschdrass 152 z Züri gsi.

## Lischde vo de Leiter vom Büro gäge Amts- und Verbandswillchür

## Literatur
* Werner Schmid: *Büro gegen Amts- und Verbandswillkür.* In: Werner Schmid: *Erlebnisse und Begegnungen: Politiker aus Leidenschaft*. Peter Meili, Schaffuuse 1973, S.&nbsp;194–202, ISBN 9783858050236
* Hans Munz (mit Ernst Mellinger und Gertrud Staubli): *Das Phänomen Migros: Die Geschichte der Migros-Gemeinschaft.* Ex Libris, Züri 1973.
* Erwin Jaeckle: *Erinnerungen an [[Die Tat]]: 1943–1971.* Rohr, Züri 1989. ISBN 978-3-85865-092-4.

## Quelle
Einklassenschule

D **Eiklasseschuel**, mängisch ou as **Zwärgschuel**, i der Schwiz as **Gsamtschuel** bezeichnet, isch as wohnortnöchi Dorfschuel di gängigi Schuelform im ländleche Rum. Bis wit i d Mitti vom 20. Jahrhundert ine isch si flechedeckend verbreitet gsi, hüt gits z Dütschland wäg der Konzentration vo de Schuel uf zentrali Schdandort nume no wenigi. I der Schwiz si si im ländleche, bsunders voralpine und alpine Rum no rächt hüfig, und i jüngerer Zit hei d Schdedt agfange, i de Schdadtzentre Mehrklasseschuele izrichde, schdatt d Schuelhüser zue z mache.

## Begrifflichkäite
I de Schwiz säit mer hüfig *Gsamtschuel*, offiziell ghäisst si aber *Mehrklasseabtäilig*. En *Abtäilig* isch en Ruum, es Schuelzimmer mit eme Lehrer. E *Klass* sind die Chind, won s gliiche Niveau händ und zäme id Schuel gönd. Wänn also zum Bispil Erst-, Zwäit- und Drittklässler im gliiche Zimmer sitzed und de gliichi Lehrer händ, so sind das also drü Klasse i äinere Abtäilig. Wänd d Schuel nume äi Abtäilig häd, dänn isch s e *Mehrklasseschuel*. Wänn hüt i Schuele d Chind nöd i Jahrgangsklasse itäilt wärded, dänn isch de offizielli Begriff *altersdurmischts lärne (ADL)*. Das isch finanzpolitisch en wichtige Underschid: Wänn d Schuel chli isch, dänn mues si Mehrklassabtäilige füere und de Lehrer chunt e Mehrklassezuelag über. Wänn d Schuel gross isch und altersdurmischti Klasse füere wott und nöd mues, dänn gits e käi Zuelag, wils *de iuro* e käi Mehrklasseabtäilig, sondern e ADL-Klass isch - *de facto* isch es Hans was Heiri.

## Weblink
* Alice Schmid: Die Kinder vom Napf

## Fueßnote
Gesamtschule

D **Gsamtschuel** isch e Schuelform, wo d Differänzierig id Schuel verlageret wird und s si nüme git zwüsche verschidnige Schuelforme.

D Gsamtschuel z Dütschland isch e Form vonere witerfüehrende Schuel, wo Chinder nach der Grundschuel mindeschdens bis zur 9. oder 10.&nbsp;Klass chöi bsueche. Si isch in mehrere Bundesländer en Alternative zum traditionelle drüglidrige Schuelsyschdem (mit Houptschuel, Realschuel, Gymnasium) worde. Dr wäsentlichi Unterschied zum härchömmleche Schuelsyschdem isch, dass bi der Gsamtschuel d Differänzierig i d Schuel verlageret wird und nümme zwüsche verschidnige Schuelformen beschdot. Nach der 10.&nbsp;Klass cha ad Gsamtschuel e gymnasiali Oberschduefe aschliesse, während e Deil vo de Schüeler i brueflechi Usbildigsgäng usserhalb vo der Gsamtschuel wächslet.

Wird d Gsamtschuel ned näbem drüglidrige Schuelsyschdem, sondern as alleinigi Schuelform mindeschdens bis zur 9.&nbsp;Klass etabliert, redet me vo Einheitsschuel. Das isch das, wo d Schuelreformer z Dütschland urschbrünglech hei welle. Faktisch aber si bis hüt nume Gsamtschuele zuesätzlech zu de bereits vorhandene Schuelforme gschaffe worde, was bewirkt het dass sech s Schulsystem no schdercher glideret het. As politisch realisierbare Wäg zeichnet sech derzit di integrativi Sekundarschuel ab, wo d Houptschuel, d Realschuel und d Gsamtschuel wot zämelege und en eigeni Oberschduefe het. Immer meh Bundesländer übernäme das „Zwöi-Wäg-Modäll“ vom witerfüehrende Schuelsystem vom Bildigsforscher Klaus Hurrelmann, wo faktisch en Umsetzig vo der Gsamtschuel isch näbem Gymnasium, wo s no witer git. E witeri Alternative, wo sech in vilne Bundesländer düresetzt, isch d Gmeinschaftsschuel, wo Schüelerinne und Schüeler vo der Grundschuel a d Möglechkeit git, dass si ihri gsamti Schuelzit bis zum Abitur inere einzige Schuel blibe.

Z Öschdrich gits derzit&nbsp;– usser Alternativschuelkonzäpt&nbsp;– ke Gsamtschuel. Nur z Wien gits sit 1972 es paar Gsamtschuele, wo im Rahme vomene Schuelversuech igrichdet worde si. Dä Schuelversuech isch am Afang uf zäh bis fünfzäh Jahr plant gsi, 1986 isch er aber uf unbeschdimmti Zit verlengeret worde. Dür das hei di wenige Wiener Gsamtschuele aber ke offizielle Schdatus (offiziell sis Houptschuelene) und chönnte ou jederzit beändet wärde. Über e durhafti Ifüehrig vo der Gsamtschuel parallel näbe de n andere Schueltype wie der Houptschuel und em Gymnasium wird aber sit öppe 2004 vil diskutiert, en entschbrächende Beschluss isch aber noni gfasst worde.

Ou i der Schwiz gits kes entschbrächends Konzept.
Fasnachtschüechli

**Fasnachtschüechli** oder **Fasnachtskiechli** sind es Schwiizer Fettgebäck. Si sind vor allem i de Fasnachtszyt im Beckeriisortimänt und i Läbesmittelläde verbreitet. Im Kanton Bärn kännt me si under em Name *Chneublätz* oder *Chilbiblätz* als Chilbispezialität, i der Ostschwiiz als *Öörli,* im Wallis als *Chruchtele.*  Wie Fastewääie, Mählsuppe, Kääs- und Ziibelewääie wärdid d *Fasnachtskiechli* gärn a de Basler Fasnacht ggässe. Uf Französich säit me *Merveilles*, uf Italiänisch *Frittelle di carnevale*.

Fasnachtschüechli sind öppis anders als di südwestdüütsche Fasnetküchle.

## Härstellig
Us Eier, Nidle und Mähl wird en Teig gmacht. Für d Walliser *Chruchtele* tuet me traditionellerwiis au no Safran under en Teig mische.  Es pfluumegrosses Stuck wird denn dünn und chreisrund usgwallt und uf em Chnüü uszoge. De Teigling wird i heisses Fett gleit. Dur das chund er e wälleförmigi Form über. Nach eimal Chehre wird er chnusprig durebache usegnuu. No warm wird s Chüechli mit Puderzucker bestäubt. 

## Weblink

* Em Gritli sini Fasnachtskiechli en Härstelligs-Dokumentarfilm vom 20. Februar 2011 uf youtube.com
* Chnöiblätze – Fasnachtschüechli selber gemacht vo *Schweizer Bauer* am 30. Jänner 2017 uf youtube.com

## Fuessnote
Ewiger Friede

Mit **Ewige Friide** cha gmäint si
*dr Friidensverdraag us em Joor 532 zwüschen em oströmische Kaiser Justinian I. und em persische Groossköönig Chosrau I.
*dr Friidensverdraag us em Joor 1516 zwüsche dr Alte Äidgenosseschaft und Frankriich noch dr Schlacht bi Margnano
*dr Friidensverdraag zwüsche Pole-Litaue und em russische Kaiserrich, wo 1634 abgschlosse worde isch 
*dr Friidensverdraag zwüsche Pole-Litaue und em russische Kaiserrich, wo am 6. Mai 1686 abgschlosse worde isch
William Katt

Dr **William Theodore Katt** (* 16. Februar 1951 z Los Angeles, Kalifornie) isch en US-amerikanische Film- un Färnsehschauspiiler.

Am bekannteschte isch dr William Katt fir sy Roll as Tommy Rossin dr Färnsehserie *The Greatest American Hero*. Derzue het er Rolle ghaa in dr Film *Carrie* (1976),*First Love* (1977), *Big Wednesday* (1978) un *Butch and Sundance: The Early Days* (1979). Zwische 1985 un 1988 het er in dr Färnsehserie *Perry Mason* mitgspiilt.

Am 16. Februar 1981 het er d Deborah Kahne ghyrote. Si hän zäme zwee Sihn, Clayton un Emerson. D Ee isch im Johr 1986 gschide wore. Anne 1993 het er d Danielle Hirsch ghyrote, mit ihre het er e Dochter, Dakota, un e Stiefsuhn vu ihre, Andrew.

## Weblink

*
Ewige Richtung

Mit **Ewigi Richdig** cha gmäint si
*dr Friidens- und Bündnisverdraag us em Joor 1474 zwüsche de acht Ort vo dr Alte Äidgenosseschaft und em Herzog Sigismund vo Tirol, wo de milidäärische Komflikt zwüschen em Huus Habsburg und de Äidgenosse vorlöifig en Ändi gmacht het.
*dr Friidensverdraag us em Joor 1516 zwüsche dr Alte Äidgenosseschaft und Frankriich noch dr Schlacht bi Margnano
Balthasar Alexis Henri Antoine von Schauenburg

**Balthasar Alexis Henri Antoine vo Schaueburg** (* 31. Juli 1748 z Hellimer, Département Moselle; † 1. Septämber 1831 z Geuderte, Département Bas-Rhin), isch e franzöösische General us em elsässische Gschlächt vo de Schaueburg gsi.

## Karriere
Vor dr Franzöösische Revoluzioon het er in dr Armee vom französische Köönig dient und isch denn 1791 zum Maréchal de camp (= underst Generalsrang) beförderet worde. Er het in dr Rhiiarmee kämpft und isch 1793 zum Divisionsgeneral ernennt worde. As Kommandöör vo dr Moselarmee het er in dr Schlacht bi Pirmasens am 14. Septämber 1793 e Niiderlaag gege d Pröisse müesse hhinee. Wääred dr Terrorherrschaft isch er e baar Mönet ins Gfängnis choo,  1795 isch er Generalinspäkter vo dr Infanterii worde.

### Dr Iifall vo de Franzoose in die Alti Äidgenosseschaft
:*Lueg au: [[Franzoseneinfall_(Schweiz)|Dr Iifall vo de Franzoose in die Alti Äidgenosseschaft 1798]]*
Im Januar 1798 het er under em Napoleon Bonaparte d Inwasion in die Alti Äidgenosseschaft gläitet.

Am 2. Merz het er d Stadt Soledurn bsetzt und am 5. Merz d Schlacht am Grauholz gegen e Bärner General Karl Ludwig von Erlach gwunne. Am 8. Merz isch er Ooberbefäälshaaber vo dr Helvetische Armee worde und het er im Mai 1798 dr Widerstand vo dr Innerschwiz broche. Im Summer, wo sich d Nidwaldner no äinisch erhoobe häi, isch s zwüschen em 7. und 9. Septämber zu de Schreckensdääg vo Nidwalde cho, wo drotz de Befääl vom Schaueburg franzöösischi Soldate Übergriff uf d Zivilbevölkerig gmacht häi. Witi Däil vo Nidwalde si blünderet und aabebrennt worde. D Ort Ennetmoos, Stansstad und Buochs si vollständig zerstöört worde, dr Hauptort Stans zum Däil.

Am 10. Dezämber isch dr Schaueburg vom André Masséna abglööst worde und het denn bis 1813 as Armeeinspäkter z Stroossburg dient.

### Noch em Napoleon
1814 het er sich em Louis XVIII. aagschlosse und het bis zu sim Rückdritt am 24. Dezämber 1814 wider sini früenere milidäärische Würde zruggbechoo. 

Si Naame isch uf em Driumfbooge z Bariis in dr 23. Spalte (SCHAWEMBOURG) ufgschriibe.

## D Schaueburg-Sammlig
Vom General Schaueburg chunnt dr Naame vo dr Schaueburg-Sammlig. Es handlet sich drbii um e Sammlig vo milidäärisch wichdige Charte vom alte Staat Bärn, wo dr Schaueburg 1798 konfisziert het. Erst sini Erbe häi sä wider zrugggee. Si bestoot us 62 Charte und isch 1989 faksimiliert worde.

## Litratuur

* Engelberts, Derck C.E.: *Die Geschichte der Schauenburg-Sammlung.* In: *Cartographica Helvetica* Heft 1 (1990) S. 18–20 Volltext

## Weblingg
*
Mummenschanz (Begriffsklärung)

**Mummenschanz** chan folgendes bedüte:
* Mummenschanz, es Maskespiil oder e Maskerade, es fasnächtlichs Triibe
* Mummenschanz (Maskentheater), e Schwizer Masketheatergruppe
* *Mummenschanz (Roman)*, de achtzäti Schibewält-Roman vom Terence David John Pratchett
* *Mummenschanz (Hörspiel)*, es Hörspiil för Chind vom Rainer Gussek, eme dütsche Hörspiilautor
Mummenschanz

**Mummeschanz** (*de Mummeschanz*, au *d mumschanz*, *momschanz*) isch ursprünglich d Bezaichnig vom ene Glückspiil mit Würfel gsii, wo as Bestandtail vo Maskenumzüüg au im Bruuchtum vo de Fasnacht e Rolle gspillt hät. Hüt hät Mummeschanz d Bedütig vo „Maskerade, Maskespiil“ aagnoo.

D Zämmesetzig *mumschanz* oder *momschanz* isch im Dütsche sit em 16. Johrhundert dur Redewendige wie *en mumm(e)schanz schloo, wärfe, bringe* vilfach belait. Me häts kännt, as allgemaini Bezaichnig för s Glücksspiil mit Würfel, wie au im Zämmehang mit em Bruuch, i de christliche Fastezit oder speziell zur aigentliche Fasnacht mit Maske verchlaided fremdi Hushält z bsueche und döt es Würfelspiil aazbüte.

## Weblink

* Mummschanz, Schweizerisches Idiotikon, Bd. 8. Sp. 981

## Fuessnoote
CentraleSupélec

D **CentraleSupélec** isch e französische Ingenieurhochschuel (Grande école). Si isch aini vu 210 Hochschuele, wu mer e Ingenieur-Diplom cha mache. D CentraleSupélec isch zum 1. Jänner 2015 entstande dur dr Zämeschluss vu dr École centrale de Paris un dr École supérieure d'électricité. D Hochschuel het vier Campus, z Gif-sur-Yvette, z Châtenay-Malabry, z Metz un z Rennes

## Abschliss
An dr Hochschuel cha mer sechs verschiedeni Diplom mache:
* diplôme d'Ingénieur diplômé de l'École centrale des arts et manufactures
* diplôme d'Ingénieur diplômé de l'École supérieure d'électricité
* diplôme national de Master,
* diplôme de Mastère Spécialisé, diplôme d’établissement sous label de la Conférence des Grandes Écoles,
* diplôme de docteur,
* diplôme de spécialité de Supélec, diplôme d’établissement

## Weblink

* www.centralesupelec.fr (franzesisch)
Renaissancemusik

As **Rönessansmuusig** bezäichnet mä d Muusig us em Aafang vo dr Nöizit, das häisst us em 15 und 16. Joorhundert. Si isch öbbe am Aafang vom 17. Joorhundert vo dr Barockmuusig abglööst worde. Wo genau d Gränze vo dr Epoche lige und was genau iiri musikalische Merkmol si, doodrüber git s in dr Forschig kä Konsens.

## Merkmol und Forme

Die hooche middelalterlige Spaltkläng, also die nit vermischte Kläng, won e seer durchsichtigs und klars Klangbild vom Instrumentalsatz gäbe, si dur e Vollklang ersetzt worde, d Kwinte- und Kwarteharmonik dur Terze und Sexte. D Entwigglig vo dr Dreiklangharmonii het iigsetzt, wo mä statt Stimmiisetz, wo früener äine noch em andere choo si, d Ziile jetz gmäinsam aagfange het. Komplizierti Forme vo dr Isorhütmii, won e rhüthmischi Struktur Abschnitt für Abschnit widerholt worde isch und d Doonhööchine drbii vilmol gwäggslet häi, si veräifacht worde. 

In dr Florentiner Camerata isch d Monodii, dr solistisch Gsang mit akkordischer Instrumentalbegläitig, entwigglet worde; und vo dört het sich in dr öiropäische Muusig duuregsetzt, ass menschligi Affekt in musikalische Figure mitdäilt wärde. Dr subjektivi Usdruck von ere Komposizioon het e seer vil gröössere Spiilruum überchoo als im Middelalter. In äinzelne Komposizioone isch e Doonsümbolik gsteckt, wo nume vo dene verstande worde isch, wo sich uskennt häi. 

In dr Epoche vo dr Rönessans isch d Iidäilig vo de Stimme in Sopran, Alt, Tenor und Bass abgeschlosse worde. Mit dr Bassstimm im Chorsatz, wo drzuechoo isch, het sich s Klangideal gänderet, und dr vierstimmig Chorsatz isch zum Standard worde.
Die musikalischi Satztechnik vom Fauxbourdon, wo bin em dr *Cantus firmus*, das häisst d Hauptmelodii, mäistems um en Oktave hööcher dransponiert worde und im Superius (Sopran) glääge isch und en dr Contratenor e Kwarte und dr Tenor e Sexte diefer begläitet häi, isch e witers Kennzäiche für d Rönessansmuusig worde. Eso si d Teggst liichter zum Verstoo gsi. 

## Weblingg
* Renaissance Musik
* A Guide to Medieval and Renaissance Instruments (änglisch)