open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lucius I.

Dr **Lucius I.** (* z Rom; † 5. Merz 254) isch fir acht Monet (25. Juni 253 bis zue sym Dod) Bischof vu Rom gsii.

## Lääbe
Dr Lucius isch Remer gsii. Vum Chaiser Trebonianus Gallus isch dr Lucius sofort in d Verbannig gschickt wore. Noch em gwaltsame Dod vum Chaiser het er unter däm sym Noofolger Valerian waidli chenne retuurchehre. S Schisma vum Novatian isch unter syre Amtszyt wytergange. Gege dr Rigorismus vu dr Novatianer het er wie scho sy Vorgänger Cornelius di milder Richtig in dr Bueßpraxis verdrätte.

Är wird in e bar Brief vum hailige Cyprian vu Karthago gnännt, wu ne as miuetige Bekänner riemt. Erscht speteri Legände brichte vun eme Martyrium. Wie syni Vorgänger het er syni letscht Ruestätt in dr Calixtus-Katakombe gfunde. Wu die wider entdeckt woren isch, isch e Stuck vu syre Grabinschrift gfunde wore. Sy Gedänkdag isch dr 4. Merz. In Roskilde: Übertragung der Gebeine: 25. August.

## Literatur
* Francesco Scorza Barcellona: *[https://web.archive.org/web/20161011020925/http://www.treccani.it/enciclopedia/santo-lucio-i_(Enciclopedia-dei-Papi)/ Lucio I.]* In: * Enciclopedia dei Papi.* Rom 2000.
* 
* 

## Weblink

* Gsamtwärch vu Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzaichnis
Römische Verträge

Di **Remische Verdreg** (usser z Dytschland un z Italien zmaischt **Verdrag vu Rom** gnännt) sin am 25. Merz 1957 vu Belgie, dr Bundesrepublik Dytschland, Frankrych, Italie, Luxemburg un dr Niderlande z Rom (uf em Kapitol, im Senatorepalascht) unterzaichnet wore. D Verdreg sin am 1. Jänner 1958 in Chraft drätte:
* dr EWG-Verdrag, wu di Europäisch Wirtschaftsgmainschaft (EWG) dermit grindet woren isch,
* dr EURATOM-Vertrag, wu di Europäisch Atomgmainschaft (EURATOM) dermit grindet woren isch, un
* s *Abchuu iber gmainisami Organ fir di Europäische Gmainschafte*, wu feschtglait het, ass EWG, EURATOM un EGKS e gmainsami barlemäntariischi Versammlig (hite s Europäisch Barlemänt), e gmainsame Grichtshof un e gmainsame Wirtschafts- un Sozialuusschuss hän.

Di ufzellte Gmainschafte hän zäme mit dr Europäische Gmainschaft fir Chohle un Stahl di Europäische Gmainschafte (ab 1992 di Europäischi Gmainschaft) bildet. Erscht mit em Fusionsvertrag (1965) sin au d Kommission un dr Minischterrot entstande.

## Zitlechi Iiordnig

## Literatur
* Wilfried Loth: *Der Weg nach Europa. Geschichte der europäischen Integration 1939–1957.* V&R, Göttingen 1996, ISBN 3-525-33565-2.

## Weblink
* Europäischi Kommission: EU-Verträge d Grindigsvertreg uf europa.eu
* 50 Jahre Römische Verträge uf dr Website vum Dytsche Bundestag (webarchiv.bundestag.de) PDF-Datei vom 19. März 2007
* 50 Jahre Römische Verträge uf dr Website vum Bundesarchiv (bundesarchiv.de)

## Fuessnoote
Cornelius (Bischof von Rom)

Dr **Cornelius** († Juni 253 z Centumcellae, hit Civitavecchia, Italie) isch vu Merz 251 bis Juni 253 Bischof vu Rom gsii.

## Läbe
Anne 251 isch er noch ere Sedisvakanz vu iber aim Johr, in ere churze Zyt, wu s unter em Chaiser Trajanus Decius kai Chrischteverfolgige gee het, zum Papscht gweelt worde. 

Dr Novatian het em vorgworfe, ass er si bi dr früenere Verfolgig unter em Decius gege Gäld e Schyy verschafft heeb, ass er dr remische Getter gopferet heeb. Drei siditalienischi Bischef hän dr Novatian zum Gegebischof gweit. Wel dr Novation e Widerufnahm vu dr Abgheite (lat. *lapsi*) abglähnt ghaa het, dr Cornelius aber e mildi Haltig verdrätte ghaa het, isch s zum ändgiltige Bruch un zue dr erschte Chilchespaltig chuu. Uf ere Synod z Rom im Spotjohr 251, wu 60 Bischef dailgnuu hän, sin dr Novatian un syni Aahänger exkommuniziert wore (Novatianisches Schisma).

Dr Cornelius het d Hierarchy vu dr Chilche uusböue un het dr Cyprian guet gchännt, wu ne gege d Aagriff vum Novatian unterstitzt ghaa het. E wichtigi Quälle fir dr Stryt mit em Novatian stellt dr Briefwächsel zwisch em Cornelius un em Cyprian dar: in dr Briefsammlig vum Cyprian sin d Brief ep. 49 un ep. 50 vum Cornelius an dr Cyprian grichtet, 8 anderi Brief (ab ep. 44) sin vum Cyprian an dr Cornelius grichtet. 

Unter em Chaiser Trebonianus Gallus isch er 253 uf Centuricellae (Civitavecchia) in s Exil gschickt wore, wun er au gstorben isch. Sy Bildnis isch uf eme Wandgmäld vu dr Kalixtuskatakombe z sääne.

Dr Cornelius ghert zäme mit dr Hailige Quirinus, Hubertus un Antonius zue dr „Vier hailige Marschäll vu Gott“. Är isch im Juni 253 gstorbe.

Sy Gedänkdag isch dr 16. Septämber.

## Literatur
*Albert Altenähr OSB: *Das Grab des hl. Cornelius in der Calixtus-Katakombe zu Rom.* Als Manuskript vervielfältigt, Aachen 1991.
*Peter Jan Margry und Charles Caspers: *Bedevaartsplaatsen in Nederland.* Amsterdam 1987.
*Matthias Zender: *Räume und Schichten mittelalterlicher Heiligenverehrung in ihrer Bedeutung für die Volkskunde. Die Heiligen des mittleren Maaslandes und der Rheinlande in Kultgeschichte und Verbreitung.* 2. Auflage, Bonn 1973.
* 
* .

## Weblink

* 
* D Widerentdeckig vu dr Cornelius-Gruft
* Dr Hailig mit em Horn
* Stätte vu dr Cornelius-Verehrig
Schweizer Filmpreis

Dr **Schwyzer Filmbryys** (dytsch *Schweizer Filmpreis*, franzesisch *Prix du cinéma suisse*, italienisch *Premio del cinema svizzero*, rätoromanisch *Premi dal film svizzer*) isch zum erschte Mol anne 1998 zue dr Soledurner Filmdäg verlihe wore. Syterhär isch er all Johr im Jänner bi dr Filmdäg vergee wore. Insgsamt sin in dr Vergangehait 600'000 Schwyzer Franke Bryysgälder, in sechs Kategorie, z Verfiegig gstande. Aafangs Merz 2009 het s zum erschte Mol e Färnsehgala im Schwyzer Färnseh unter Uusrichtig vum Bundesamt fir Kultur (BAK) un dr nei grindete Schwyzer Filmakademy stattgfunde. As Bryys-Trophäe git s dr „Quartz“, e Skulptur us em Mineral, wu 2008 dr bis dert verlihene „Viewfinder“ abglest het. D Uuszaichnig wird syterhär zue jedere Uflag vu Designer umgstaltet.

Dr Schwyzer Filmbryys soll di Filmschaffenden us dr Schwyz fir ihri rusragende Film uuszaichne. D Jury bstoht us verschidene Personen us dr Beraich Kultur, Film un Medie. D Jury wird all Johr nei bsetzt. D Nominierige wäre dur e nyynchepfigi Kommission feschtglait, wu vum Aidgnessische Departement vum Innere gwehlt wird. Zuegloo sin Schwyzer Film, wu in däm Johr uf verschidene wichtige Filmfeschtival (Inland un Uusland) zaigt wore sin.

D Verleihig vum Filmbryys isch bis anne 2008 dur s Bundesamt fir Kultur uusgrichtet wore, zäme mit dr Partner Swiss Films, SRG SSR idée suisse un dr drei Schwyzer Filmfeschtival z Soledurn, z Locarno un z Nyon. Im Merz 2009 isch dr Schwyzer Filmbryys zum erschte Mol bi re Färnsehgala im Kultur- un Kongrässzäntrum Lozärn in zeh Kategorie vergee wore. Doderfir isch Ändi Juli 2008 d Schwyzer Filmakademy unter Laitig vum Filmmacher Fredi M. Murer grindet wore, wu zue Organisation vum Nominierigsverfahre het solle luege. S BAK het welle, ass d Filmakadaemy d Organisation ganz ibernimmt, die het aber abglähnt, vor allem us finanziälle Grind. Wäge däm het s Bundesamt fir Kultur schließli ab 2013 d Organisation wider sälber ibernuu. 

### Bryyssträäger

## Weblink

*Offiziälli Websyte vum Schwyzer Filmbryys
*Schwyzer Filmbryys bi Swiss Films
Solothurner Filmtage

D **Soledurner Filmdäg** (dt. *Solothurner Filmtage*, *SFT*) sin s wichtigscht Filmfeschtival fir dr Schwyzer Film. Si bresäntiere syter anne 1966 all Johr Ändi Jänner z Soledurn im Programm «Panorama Schwyz» e rebresäntativi Uuswahl vu Schwyzer Spiil-, Dokumäntar- un Churzfilm. In Schwätzrundine un Podiumsveraastaltige dischpetiere s Publikum un d Filmbranche iber di zaigte Film un d Schwyzer Filmkultur. Mit all Johr iber 65'000 Zueschauer zelle d Soledurner Filmdäg zue dr renommierteschte Kulturveraastaltigen in dr Schwyz.

## Gschicht
D Soledurner Filmdäg ghere zue dr eltschte Filmfeschtival vu dr Schwyz. Vum 28. bis 30. Jänner 1966 het d Filmgilde Soledurn e Dagig mit em Titel «Schweizer Film heute» organisiert. Zyyl vu däm Aaloss isch d Kreation vu neie Idee un Inschpiratione fir di junge, unabhängig Schwyzer Filmschaffende gsii. Ai Johr speter isch die Veraastaltig scho unter em Name «Solothurner Filmtage» glofe un im Juli 1967 isch d Schwyzerisch Gsellschaft Soledurner Filmdäg (SGSF) grindet wore, wu syterhär as Verain d Filmdäg organisiert.

In dr Gschicht vu dr Filmdäg het s die Diräkter*ne gee: 
* Stephan Portmann: 1967 bis 187
* Ivo Kummer: 1987 bis 2011
* Seraina Rohrer: 2011 bis 2019
* Anita Hugi: 2019 bis 2021
* Marianne Wirth / David Wegmüller: 2022
* Monica Rosenberg / Niccoló Castelli: syt 2022

Zwische 1998 un 2008 isch an dr Soledurner Filmdäg au dr Schwyzer Filmbryys vergee wore, wu ab 2009 derno in s Kultur- un Kongrässzäntrum Lozärn verlait woren isch.

## Weblink

* Websyte vu dr Soledurner Filmdäg
Rock the Ring

S **Rock the Ring** isch es drütägigs Musigfestival, wo sit em Jahr 2014 jährlich stattfindet. Usträgigsort isch de Autobahnchreisel Betzholz bi Hinwil im Zürcher Oberland.

## Bisherigi Festivals

## Planti Festivals

## Weblinks
* www.rockthering.ch – Offizielli Websiite
* zol.ch - Brichterstatig im Zürcher Oberländer

## Einzelnachwiis
Kush Karisma

Dr **Kush Karisma** (* 20. April 1987 z Basel; mit richtigem Name *Fabian Pöpelt*) isch e Schwiizer Rapper.

Är isch Gründigsmitglied vo der Gruppe K.W.A.T (was sovil bedüted wie „Köpf wo anders tikke“). 2017 het er sis zweite Soloalbum BÂLΩNCE veröffentlecht. Är isch bekannt für sini zämehängende Stories, woner als Rapper verzellt.

## Quelle
Liste von Wenkerbogen

D **Lischde vo alemannische Wenkerböge** zaigt e Uuswahl vo Wenkerböge, wo uf de Basis vo de 40 Sätz vom Sproochforscher Georg Wenker (1852–1911) zwüsche 1876 und 1887 oder au spöter entstande sind.

D Lischde isch i die Gebiet ufdailt:
* **[[#Vum_Briisgau_bis_zuem_Bodesee|Briisgau bis Bodesee]]**
* **[[#Allgei|Allgei]]** 
* **[[#Bade|alemannischs Bade]]** Vu Wingtersdof bi Raschdi bis Rhine bi Laufeburg am Rhin nuf
* **[[#Schwiz|Schwiz]]** Vum Rhy bis zuem Wallis un Tessin
* **[[#Elsàss|Elsiß]]**: Vu Bischwiller bis uff Chems am Rhin nuf / Sundgoi / Vogese - vu Nord no Süd

__TOC__

## Vum Oberrhin iwwer de Schwarzwald un Bodesee bis zuem Allgei
* Sproochruumagabe mit *) beziehe sich uff „Raumgliederung der Mundarten 1950“ 

### Vum Briisgau bis zuem Bodesee

### Allgei

## Bade: Ober- un Hochrhin

## Schwiz
Vum Rhy bis zuem Wallis un Tessin

## Elsiß
Vu Bischwiller bis uff Chems am Rhin nuf

Sundgöi

Vogese – vu Nord no Süd

**[[#Wo na?|Zum Anfang]]**

## Guck au
* Dr Schbrochadlas vom Wenker

## Lidradur
* 

## Wo s her isch
Plaine-Morte-Gletscher

Der **Plaine-Morte-Gletscher** (oder au *Wildstrubelgletscher*; französisch **Glacier de la Plaine Morte**) isch en Gletscher i de Bärner Alpe. Er ligt im ene höche Bärgtal südlech vom Wildstrubel uf em Biet vo der Gmeind Lengg im Kanton Bärn.

Das Tal foot zwüschem Schneehore, emene Usläufer vom Wildstrubel, uf der Nordsyte und em Bärggrat *Les Faverges* a, goot vier Kilometer gäge Weschte und sinkt den westlech vom Wildstrubel gäge Norde zum steile Tal vom Trüebbach abe; der Trüebbach isch eine vo de Quellbech vo der Simme.

Über d Bärgchetti südlech vom Tal und näbem Gletscher lauft d Kantonsgränze vom Kanton Bärn zum Kanton Wallis. D Bärge uf der Gränze heisse Tothore ( französisch: *Sex Mort)*, Pointe de la Plaine Morte und Wisshore. Ganz im Kanton Bärn isch de no als Abschluss vom Bärgchranz rund ume Gletscher s Gletscherhore.

Das höche Tal zwüsche dene Bärge isch wyt ufe mid em Ysch vom Gletscher gfüllt und bildet e grossi Schneeflechi uf 2700 bis 2800 Meter über der Meereshöchi. Dört wo s Ysch gäge s Simmetal abefliesst, isch no e chlyni Gletscherzunge, wo der Name **Rezligletscher** het. A däm entspringt der Trüebbach uf 2470 Meter.

Am obere Ändi vom Tal bildet sech östlech vom Yschrügge en Gletschersee, wo zum grosse Deil uf em Biet vom Kanton Wallis i der Gmeind Crans-Montana ligt. Us däm See flüsst über de Bärgsaddel oberhalb vo der Alp *Outannes* e Schmelzwasserbach gäge Süde abe. Das isch der Afang vom Bärgbach *Tièche*, wo der Hauptzuefluss vo der Raspille git, em Gränzbach zwüschem dütschsproochige Oberwallis und em französischsproochige Underwallis. Do dermit cha me gseh, dass s Schmelzwasser vom Wildstrubelgletscher glychzytig gäge Norde zum Rhy und i d Nordsee und gäge Süde i d Roone und denn is Middelmeer flüsst.

Der Gletscher hed en Lengi vo öppe föif Kilometer. Mid em wermere Klima i de Alpe isch der Gletscher sid em früene 20. Joorhundert starch abgschmulze.

Vo Crans-Montana us goot e Säilbaan zu der *Pointe de la Plaine Morte*. Im Winter cha me vo dört bis i d Feriestazion abe schiifaare. Ufem wyte Gletscher isch e Loipe zum Langlaufe gmacht, wo men au im Summer cha treniere.
Tendai Matare

Dr **Tendai Matare** (* 1987) isch e schwizerisch-simbabwische Künschtler.

Em Matare sy Vater isch Simbabwer; är isch by sinere schwizer Mueter in dr Schwiz ufgwachse, het s Gymnasium bsuecht und 2015 es Bachelorstudium am HyperWerk mit ere fotografische Usstellig über Vaterlosigkeit abgschlosse. Sini hyperphallischi Perspektive dräit drbi zum Verständnis vo der psychosoziale Entwicklig vo vaterlos ufgwachsene jungen Männer bi.

As Rapper coproduziert er unter em eigene Label F.M.T.Productions Dancehall-Musikvideos, won er z Basel und in Simbabwe dräit; är thematisiert in sine Songs die simbabwischi Diaspora. Zu syne bekanntischte Songs ghöre *In the air* und dr mit em Seh Calaz dräihti Song *Ton Down*.

## Weblinks
* 
* Website vom Tendai Matare

## Kwelle
Wenkerbogen von Merenschwand

Dr **Wenkerboge vo Merischwand** isch es Blatt für di grosse Ufnaam vo dr dütsche Sproch, wo dr Sprochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 für de Düütsch Sprochadlas gmacht hed. D Schuele im domolige dütsche Rych hend e Frogeboge übercho mid Muschdersätz, zum se in lokale Tialäkt z übersetze. Au im alemannische Sprochgebiet vo dr Schwiiz hend vili Gmeindschuele chli spöter so nen Frogeboge übercho. Z Merischwand im Freiamt vom Kanton Aargau hed der Schuelmeischter Leonz Stierli de Wenkerboge vo Hand usgfüllt. Das Blatt hed im Archiiv vom Sprochatlas d Nummere 45506.

Bsunders isch, ass der Stierli alles, au d Wortafäng und d Afangsbuechschtabe fasch immer chly gschribe hed.

## d Wenkersätz
# ìm wìnter flüüge di trochne bletter ì der lùft ùme.
# ès hört bald ùf schneie, s’ wätter werd besser.
# tue chohle ìe ofe, dass mèlch bald afod süde.
# de guet, alt mà ischt me’tèm ross durs ìss broche und is’chalt wasser g’fàlle.
# èr ischt vor vier bes sechs Woche g’schtorbe.
# s’füür ischt z’scharch gsì, küeche sind jò unde ganz schwarz brönnt.
# er ìsst jò d’èier immer ohni salz und pfäffer.
# pfüèss tüèmer èso weh, ìe glaube, ìe ha sie durlaufe.
# ie bè be dè frau gsie, und hà’ne’rès gseid, und sie wells au dè’r tochter säge.
# ie wots nüme tùe.
# ie hauder sofort met dè chelle um d’ohre ume, du àff.
# wo goscht he, muesie meter choh?
# da send schlächti zyte.
# mys lieb chend, blied do unde stoh, die böse gäns bièssetì z’tòd.
# du hescht höt am mèschte glèhrt, und bìscht brav g’sie, du dàrfst frühner hei.
# du bìscht nonie gròss gnueg, um ’è fläsche wie ùsztrinke, du muescht nochli wachse und grösser werde. 
# gang, bis so guèt und säg diner schwöster, siè sell iè der muetter ihri chleider fertig mache und börschte.
# wennt eche könnt hät, wers besser ose cho, und er schting besser.
# wer hed mer mie chorb mi’tem fleisch g’schohle?
# er hed sie bino, wie wense zum drösche bstellt hättid, sie händs aber selber g’macht.
# ie wemm hed er die neu g’schicht verzält?
# mer muess lut rede, soscht verstoht er eim ned.
# mer sind müed und händ dorscht.
# wo mèr geschter z’obig zrùgg cho sènd, sènd di andere schò èm bett gsie und händ g’schlofe.
# de schnee ischt diè nacht liegè blièbe, aber am morge ischt er wieder vergange.
# hinder eusem hus stönd drü schöni, volli öpfelbäumli.
# wenn er nochli wartid, chömidmer grad met.
# tüend doch ned so chendisch.
# èuie berg sind viel höcher als èusie.
# wie mèngi worscht und wie mengs brot müender ha?
# ìch ghöre èu nèd, èr müend è chlè lüter rède.
# hend er e kes stöckli wiessi seupfi gfunde uf mim tisch?
# sie brüeder wòt ìe èuem garte zweu schöni, nèuie hüser bouè.
# das wort ischtem vo hèrze cho.
# das ischt recht gsi vonèch.
# was für vögel setzid uf dem mürli?
# d’bure hend föif stière, nün chühe, und zwölf schöfli vors dòrf bròcht zum verchaufe.
# all lüt sènd hüt ufem feld und mähid.
# gang nùr, de brùn hund macht ’er nüd.
# ie bè mit dè lüte do hinde über Matt is chorn gfahre.

## Lueg au
* Lischde vo de Wenkerböge
* d Wenkersätz uf Hochdütsch
* Aargauerdüütsch

## Quelle
* Wenkerboge vo Merischwand

## Amerkige
Soul Jah Love

Dr **Soul Jah Love** (* 22. Novämber 1989; † 16. Februar 2021 z Harare; mit richtigem Name *Soul Musaka*) isch e simbabwische Zimdancehall-Sänger.

Dr Soul Jah Love isch z Harare as Halbwaise ufgwachse und het früe s Elterehuus verlo. Sit sim 7. Lebensjohr lidet er unter Diabetes. Är het d Zimdancehall-Musikerin Bounty Lisa ghürote; si hei sech gägesitig in irer Karriere beiiflusst.

Em Soul Jah Love isch 2012 der musikalischi Durchbruch mit em Song *Ndini uya uya* glunge. Är het derno mehreri Priise bi de Zim Dancehall Awards gwunne.

Är het (unter anderem mit sim Song *Kuponda nhamo* vo 2015) wäsentlech derzue bitreit, dass sech Zimdancehall as politischs Ventil für di wirtschaftlech unterdrückti Bevölkerig vo Simbabwe etabliert het.

## Kwälle
Rainer Kussmaul

Dr **Rainer Kussmaul** (* 3. Juni 1946 z Manne; † 27. Merz 2017 z Fryburg) isch e dytsche Gyyger un Dirigänt gsii.

## Lääbe
Dr Rainer Kussmaul, ain vu drei Brieder, het dr erscht Gyygenunterricht bi sym Vater Willy Kussmaul iberchuu, wu as Solobratscher im Orcheschter vum Nationaltheater Manne gschafft het. No Studie z Manne un bim Ricardo Odnoposoff an dr Staatlige Hochschuel fir Musik un Darstellendi Chunscht Stuegert isch dr Rainer Kussmaul bal Bryysdreeger vu internationale Wettbewärb gsii, as Solischt un vu 1968 bis 1997 au mit sym Stuegerter Klaviertrio. Är het wältwyt Kunzärt gee as Solischt un Chammermusiker.

Dr Kussmaul isch en international gfrogte Lehrer gsii. Ab 1977 het er as Brofässer an dr Musikhochschuel Fryburg unterrichtet, wu er syni Schueler uf di Klangmegligkaite vu dr Barockvioline fir s Barock-Repertoire hiigwise het. Är isch Laiter vu dr *Carl-Flesch-Akademie Baden-Baden* gsii un het in dr Verainigte Staate glehrt, z Kanada, z Auschtralie, z Schwede, in dr Schwyz un z Japan. Vu 1993 bis 1997 isch er erschte Kunzärtmaischter vu dr Berliner Philharmoniker gsii. Anne 1995 het er mit Philharmoniker-Kollege d Berliner Barocksolischte grindet, wu bis 2010 unter syre Laitig ufdrätte. Studänte vum Kussmaul hän s Fryburger Barockorcheschter grindet, wu in dr Zwischezyt en Ensemble vu internationalem Rang isch. Dr Rainer Kussmaul het wichtigi Schallblattebryys iberchuu, unter anderem meefach dr Echo-Klassik-Bryys un anne 2005 dr Grammy. Ä het uf ere Gyyge vu 1724 gspiilt, wu em Antonio Stradivari zuegschribe wird.

Sy eltere Brueder Jürgen Kussmaul isch Brofässer fir Viola an dr Düsseldorfer Musikhochschuel gsii un sy jingere Brueder Wolfgang Kussmaul (*&nbsp;1953) isch Kunzärtmaischter bim Stuetgerter Kammerorcheschter.

## Ehrigen un Uuszaichnige
* Moses-Mendelssohn-Bryys, Berlin
* ARD-Wettbewärb, München
* Enescu-Wettbewärb, Bukarest
* Bach-Wettbewärb, Leipzig
* 2005: Grammy Award
* 2010: Bundesverdienschtchryz am Band vum Verdienschtorde vu dr Bundesrepublik Dytschland
* 2012: Reinhold-Schneider-Bryys vu dr Stadt Fryburg
* Meefachi Echo-Klassik-Bryys

## Weblink
* Gschicht vu dr Berliner Barocksolischte

## Fueßnote
Arno Ruoff

Dr Arno Ruoff (* 26. Juni 1930 en Sduagord; † Sommer 2010 en Wolfahausa) isch on schwäbischor Språchwissaschafdlor gwäa. Golda hådd-or als dor besde Kennor vo dor gsbrochena Sbråch en Bada-Wirdabärg. Bsondors fir s Schwäbische hådd-or sich vordäaned gmachd. 

## Läaba
Zsẽma mid-em Hermann Bausinger hådd-or ab 1955 ibor 2000 Tonbanduffnãma aus mae wia 500 Flägga en Bada-Wirddabärg, Bairisch-Schwåba, Vorarlbärg ond Liichdasdoe gmachd. Ibor 850 Sdonda besdes Schwäbisch vo älle megliche Leid ond no edd vom Haochdeidscha beschädichd, send so zsẽmakomma. Dia Uffnãma hådd-or ao vorschrifdlichd ond bis ens Detail wissaschafdlich durchgschaffd. So hådd-or d Grammatik, dor Satzbau, d Wortwahl ond viiles andore analisiird. Saene Tonbendor send scho lengor digitalisird wårda. Se send laedor beim Brand vom Dibengor Institut em Merz 2017 sdarg beschädicht wårda, abor durch d Digitalisirong send se als Sbråchdokumend weidor guad vorfigbar. 

Em Jår 1973 hådd-or d *Tübinger Arbeitsstelle Sprache in Südwestdeutschland* grended. Dui geid-s bis haed, an d Universided Dibenga ãgschlossa. Bis zo saenor Pãsionirong 1995 isch-or dor Laedor vo dära Sdell gwaä. 

## Guck au
* Arno-Ruoff-Archiv

## Literatur
* Hubert Klausmann: ''Dr. Dr. Arno Ruoff, 1930 bis 2010'', en: *Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein,* Band 110, S.&nbsp;2011

## Weblink
* Arno Ruoff uf Leo-BW

## Oenzlnåchweis
World’s Parkour Family

D’**World’s Parkour Family** (**WPF**) isch e Schwizer Verein vo Traceure, wo 2010 z Basel gründet worde isch. S Ziel vom Verein isch, Parkour zu nere anerkennte Sportart z entwickle. Doderfür veranstaltet der Verein Trainings und bietet Shows und Workshops für Unternähme a. D’WPF verastaltet au jöhrlech Camps, wo zur internazionale Vernetzig vo der Parkours-Szene biträge. 2011 hei d Gründigsmitglider vo der WPF a der Sändig *[[Die grössten Schweizer Talente]]* teilgno. D’WPF isch zuedäm regelmässig bi kulturelle Veraaschdaltige presänt, so zum Bispil 2013 am Jugendkulturfestival Basel. 2016 het s Schwizer Färnseh e vierteiligi Sändig über d World's Parkour Family zeigt.

## Kwelle
Zurzach

**Zoorzi** (au *Zuurzi* und *Zùùrzi* gschribe, amtlich hoochtüütsch *Zurzach*) isch en Ywoonergmäind im Kanton Aargau. Entstande isch si uf de 1. Jänner 2022 dur e Fusion vo de vorher selbständige Gmeinde Bad Zoorzi, Baldige, Bööbike, Chäiserschtuel, Rekinge, Riete, Rümike und Wislikofe. Hauptort vo de Gmeind und vom Zoorzibiet isch Bad Zoorzi, wo offiziell bis ins 2006 nu Zoorzi gheisse het.

## Gschicht
S Fusionsprojäkt, wo zu de Bildig vo de noie Iiwohnergmeind Zoorzi gfüert het, het «Rheintal+» gheisse und am Aafang sind au Fisibach, Mellike und Siglischdorf am Projäkt intressiert gsi. *rheintalplus* (Rheintal+). Fisibach und Siglischdorf sind scho früezitig usgstige, i de andere Gmeinde hät mer i de Gmäindversamlige drüber abgstumme.
I acht vo de nüün Gmäinde, wo im Projäkt deby sind gsi, isch me für d Gmäindfusion gsi, in einere isch d Meerhäit degäge gsi:

* Bad Zurzach: 755 Joo-Stimme gäge 252 Näi-Stimme
* Baldige: 86 Joo – 38 Näi
* Bööbike: 58 Joo – 37 Näi
* Chäiserschtuel: 79 Joo – 50 Näi
* Melike: 58 Joo – 64 Näi
* Rekinge: 201 Joo – 63 Näi
* Riete: 136 Joo – 99 Näi
* Rümike: 77 Joo – 16 Näi
* Wislikofe: 109 Joo – 41 Näi

## Geografy
D Gmäind Zoorzi isch i dr Landschaft uf dr Südsyte, also am lingge, schwiizerischen Ufer vom Rhy.

Chäiserschtuel chunt uf dr Oschtsyte an Kanton Züri und isch en Exklaafe, wo mit em übrige Gmeindbann nit diräkt zämehanget, wil d Gmäind Fisibach früener us em Projäkt uusgstigen isch.

## Weblink

* rheintalplus.ch

## Fuessnoote
Hugo Wingler

Dr **Hugo Wingler** (* 18. April 1869 z Elze; † 1924) isch e dytsche Haimetdichter gsii. Mer chännt en au unter em Name *Hugo von der Elz*.

## Lääbe
Är isch e Suhn vum badische Notar Adolf Wingler gsii. Sy Familie isch 1875 uf Mille zoge, wu dr Hugo derno mit sechs Gschwischter ufgwachsen isch. Är isch uf d Millemer Burgerschuel gange un het dr Markgrefler Dialäkt vu dr Region glehrt. Wu dr Vater 1882 gstorben isch, isch d Mueter mit dr Chinder uf Fryburg zoge.  Dr Hugo isch dert uf s Großherzogli Gimnasium gange, wun er mit em Zyygnis fir dr Aijehrige Dienscht abgschlosse het.

Är het e Lehr bi dr Rychsboscht gmacht un no vier Johr d Assischtäntebriefig gmacht. In dr Aafangszyt het er in verschidene sidbadische Ortschafte Dienscht glaischtet bis er schließli z Fryburg Oberboschtassischtänt woren isch, wun er derno bliben isch.

Unter em Pseudonym „Hugo von der Elz“ het er Gedicht gschribe, vor allem uf Alemannisch.

## Wäärch
* *Die Brüder. Bauerndrama in 4 Aufzügen nach einer gleichnamigen Erzählung M. Barak‘s für die Bühne bearbeitet von Hugo von der Elz.* Karlsruhe 1906.
* *Ein Schwarzwaldstrauß. Gedichte.* 1904. 2. Aufl. 1906.
* *Ramse. Neue alemannische Gedichte.* Druck- und Verlagsgesellschaft vormals Ddölter, Emmendingen, 1909.
* *Zwischen zwei Stühlen. Schwank in einem Aufzug.* Freiburg im, Breisgau, 1910.
* *Das Lied des heiligen Michael.* 1912

## Literatur
* Franz Brümmer: *Lexikon der deutschen Dichter und Prosaisten vom Beginn des 19. Jahrhunderts bis zur Gegenwart.* Bd. 7. 6. Aufl. Leipzig, 1913. S. 467 (Online)

## Weblink
*  Täxtprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Landkreis Landsberg am Lech

Dr **Landgreis Landschberg** liegt im Weschtn von Oberbayern. Dr Sitz vom Landgreis isch Landsberg am Flüssle Lech; im Kreis sin insgsamt 31 Derfer ond Schdädt auf 804 Kwadratkilometter. Momentan wohned da ungfähr 117.500 Leit. S Nummernschild isch „LL“ ond dr Landrat isch dr Thomas Eichinger vo dr CSU.

Im Landkreis Landsberg fließt dr Lech und er hot au a bissle was vom Ammerseeufer. D grescht Stadt isch Landsberg.

## Städt ond Gmoede
(Einwohner am )

## Literatur
* Bernhard Müller-Hahl (Hrsg.): *Heimatbuch für den Landkreis Landsberg am Lech mit Stadt und allen Gemeinden.* 2. überarbeitete Auflage. Landratsamt, Landsberg 1982 (*Zwischen Lech und Ammersee* 1, ).
* Bernhard Müller-Hahl (Hrsg.): *Sagen und Legenden. Landsberg nach 1918.* Landratsamt, Landsberg 1979 (*Zwischen Lech und Ammersee* 5 (recte 6)).
* Heide Weißhaar-Kiem (Konzeption und Schriftleitung), Sonia Fischer (Redaktion): *Landkreis Landsberg am Lech. Heimat zwischen Oberbayern und Schwaben.* Herausgegeben vom Landkreis Landsberg am Lech. EOS, St. Ottilien 2010, ISBN 978-3-8306-7437-5.

## Weblink

* Offizielle Webseit vom Landkreis Landsberg am Lech
* 
* 

## Fuaßnota
Manuel Wiedemann

Dr **Manuel Wiedemann** (* 1983 z Stuegert) isch e Schwizer Filmemacher.

Dr Wiedemann het 2010 sis Design & Kunst-Studium a der Hochschuel Lozärn mit ere Arbet über d Strossekunst abgschlosse. Drus entstande isch dr Churzfilm *Störfaktor* mit em Kush Karisma i der Hauptrolle, wo am Locarno Festival und andere Filmfestivals zeigt worde isch und Priise z Basel, z Zürich und z Lozärn gwunne het. 

Dr Wiedemann het 2013 as Rapper *Manoo* bi 1 City 1 Song teilgno. Er het Musigvideos unter anderem mit em Abart, mit em AyCut, em Baze, em Brandhärd, em Chilz, em Jakebeatz, em Kusco, em Kush Karisma, em Rapreflex, em S-Hot, em ScarvesButNoShoes und em Teiler dräiht.

## Weblink
* 
* Dr Manuel Wiedemann bi Swiss Films

## Kwelle
Chilz

Der **Chilz**, mit richtigem Name *Olivier Berger*, isch e Schwizer Rapper.

Dr Chilz het mit em Kush Karisma sis erschte Wärch *CHILZ & KUSH presentiere: Köpf wo andrs tikke* usegä. Us em Name *Köpf wo andrs tikke* (KWAT) isch e Crew vo zwölf Lüt entschdande wo gmeinsami Wärch wie zum Bischpil *Dopamin* vo 2011 usegä het. Dr Chilz het nach em *Dopamin*-Album mit em Kush Karisma und em M-Skills zäme s Album *Entwickligshilf* gmacht, wo si 2013 unter anderem uf Vinyl veröffentlecht hei.

Im gliche Johr het er bim 1 City 1 Song mitgmacht.

2014 het der Chilz sis erschte Soloalbum *Innere Zirkel* usegä mit em Video *SwissStreetLife* vom Manoo.

Abem gliche Johr het der Chilz jedes Johr am Rap Event *[[Bounce Cypher]]* vo Radio SRF Virus teilgno. 2016 isch er im Rahme vom *Bounce Cypher* zäme mit em Nemo, em Knackeboul, em Prince Deng und em Krime uf em Cyphertrack #3 erschine.

## Quelle
Riviera

**Riviera** (vo italienisch *riva* respektiv französisch *rive*: Ufer) isch de französisch-italienisch Küstenabschnitt vom Ligurische Meer (Mittelmeer). Glideret isch die Küste i zwai Abschnitt; i di *Italieneschi Riviera* (Bluemeriviera) und i di *Französeschi Riviera* (Côte d’Azur). Noch däre bekannte Küste sind au no anderi Küste benännt (z. B. d Waadtländer Riviera, di *Albanisch Riviera*, di *Kroatisch Riviera* usw.).

Gebiet und Verwaltigsainhaite i de Schwiz:
* Riviera (Tessin), e Talabschnitt im Kanton Tessin, wo vom Fluss Ticino dorflosse wört
* Bezirk Riviera, en Bezirk im Kanton Tessin
* Chrais Riviera, en Chrais im Kanton Tessin

Ort:
* Riviera TI, e Fusionsgmaind im Chrais Riviera, Kanton Tessin, Schwiz
* Riviera (Arizona), en Ort i de USA
* Riviera (Kalifornien), en Ort i de USA
* Riviera (Texas), en Ort i de USA

Gebäu:
* *Riviera Las Vegas*, es ehemoligs Hotel und Kasino z Las Vegas
* *Riviera (Berlin)*, es ehemoligs Ballhuus im Ortstail Grünau z Berlin

Astronomii:
* (1426) Riviera, en Asteroid vom Hauptgürtel

*Riviera* isch de Name vo däne Persone:
* Jake Riviera (* 1948), en britische Musikmanager
Riviera TI

**Riviera** isch e politischi Gmaind im Kreis Riviera vom Kanton Tessin i de Schwiz.

## Geografii
Riviera liit zwüsched Biasca und Bellinzona. D Gmaind wörd dur de Ticino dorflosse. Au d Gotthardstrecki vo de Isebahn und Autobahn goht i nord-süd Richtig dur s Gmaindsgebiet dure.

## Gschicht
Riviera isch uf de 2. April 2017 us den ehemolige politische Gmainde Cresciano, Iragna, Lodrino und Osogna als Fusionsgmaind entstande.

D Gmaind hät öpe 4100 Iiwohner und es Gebiet, wo sich öber e Flächi vo 8607 Hektaren erstreckt.

## Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

## Dialäkt
De lombardisch Dialäkt vo Riviera ghört zum Ticinese.

## Weblink

* d Website vo de Gmaind Riviera (italienisch)

## Fuessnoote
Lodrino

**Lodrino** isch de Name vo däne geografische Objekt:
* Lodrino TI, es Dorf und en ehemolegi Gmaind im Bezirk Riviera, Kanton Tessin, Schwiz
* Lodrino (Lombardei), e Gmaind i de Provinz Brescia, Region Lombardei, Italie
* Lodrino (Fluss), en Näbefluss vom Ticino, Kanton Tessin, Schwiz
Bone

Dr **Bone** isch e Schwizer Rapper.

2008 het der Bone mit em Rapper Rippa zäme d HipHop-Truppe *B1Recs* gründet

Ab 2012 het der Bone bim Swiss Video Battle Turnier mitgmacht.

Im gliche Johr het er am 1 City 1 Song teilgno.

Dr Bone befasst sich i sine Stück mit der Stadt Basel, so zum Bischpil im Song *Jedi Gass het ihri Gschicht* vo 2016.

## Diskografii (Uswahl)

Em Bone sini Musigvideos spile durchwägs z Basel:

* Mit em Rippa: ''Villicht'', 2012.
* ''Farbelos'', 2014.
* ''Offene Brief'', 2015 (spilt am EuroAirport).
* ''Kopfkino'', 2015.
* Mit em Trace: ''Zwei Siite'', 2015.
* Mit em Smoky: ''Jedi Gass het ihri Gschicht'', 2016.

## Kwelle
Marthe Gosteli

D **Marthe Gosteli** (* 22. Dezember 1917 z Worblaufe, hüt en Deil vo der Gmeind Itige; † 7. April 2017 in Muri bi Bärn) isch e Frauerächtleri us der Schwiiz gsi.

## Läbe
D Marthe Gosteli isch ane 1917 uf em Purehof vo yrere Familie z Worblaufe i der Nöchi vo Bärn ufgwachse. Der Vatter isch der Ernst Gosteli gsi und d Muetter d Johanna Ida Gosteli, geborni Salzmann. Si het i der Jugendzyt Sprochufenthalt i der Weschtschwiiz und z London gmacht. Im Zwöite Wältchrieg het si bi der Abteilig für Press und Radio vo der Schwiizer Armee gschaffet und nach em Chrieg het me se i der Botschaft vo Amerika z Bärn als Leiterin vo der Filmabteilig agstellt, wo si bis ane 1962 bliben isch.

So het si vil gwüsst dervo, wie d Medie funzioniere, und do dermit het si sech sit de 1960er Johre ganz für d Schwiizer Frauebewegig ygsetzt. Vom Johr 1964 bis is 1968i isch si d Presidäntin vom Bärner Fraustimmrächtsverein gsi; i dä Verein isch au iry Muetter scho yträte gsi. Vo 1967 bis is 1971i het d Gosteli denn als Vizepresidäntin im Bund vo de Schwiizer Frauevereine mitgmacht. 1970 und 1971 het si derzue au d *Arbetsgmeinschaft vo de Schwiizer Frauevereine für di politische Rächt vo de Fraue* gleitet. Die Organisazion het mid derzue bytreit, ass denn s Fraueschtimmrächt i der Schwiiz ygfüert worden isch.

A yrem Wohnort het d Marthe Gosteli en Instituzion gründet, wo di gschichtleche Quelle vo der Arbet vo vilne Fraue i der Schwiiz sammlet, s Gosteli-Archiiv. Das het sider scho vil hundert Dokumäntesammlige übercho, vo Frauevereine, vo Organisazione, wo sech für soziali Inträsse ysetze, und ganze Privatarchiiv vo Fraue i der Schwiiz, wo i der Politik, i der Gsellschaft und i der Kultur e Rolle gspilt händ. Das Archiiv wird sid ane 1982 vo der Gosteli-Schtiftig treit. D Gosteli het guet mid der Bärner Gschichtsprofässorin Beatrix Mesmer zämegschaffet, wo au über d Gschicht vo de Fraue i der Schwiiz gforschet het.
 
D Marthe Gosteli het ane 1989 der Trudy-Schlatter-Prys, ane 1992 d Medalie vo der Burgergmeind Bärn, ane 1995 der Eeredokter vo der Universität Bärn, ane 2008 di silbrige Medalie vo der Ökonomische und Gmeinnüzige Gsellschaft Bärn, ane 2011 der Möntscherächtsprys und ane 2017 der Kulturprys vo der Burgergmeind Bärn übercho.

## Literatur
* Franziska Rogger: *«Gebt den Schweizerinnen ihre Geschichte!» Marthe Gosteli, ihr Archiv und der übersehene Kampf ums Frauenstimmrecht.* Züri 2015.
* Franziska Rogger: *«Marthe Gosteli». Wie sie den Schweizerinnen ihre Geschichte rettete.* Bärn 2017.

## Weblink
*  
* Website vo der Gosteli-Stiftung und vom Archiiv
* ''Marthe Gosteli verstorben.'' Nochruef uf der Website vo der Gosteli-Stiftig.

## Fuessnoote
Kreis Sant’Antonino

Dr **Chrais Sant’Antonino** (ital. *Circolo di Sant’Antonino*) bildet zämme mit dr Chrais Arbedo-Castione un Bellinzona dr Bezirk Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwiz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Sant’Antonino.

## Gmaine
Dr Chrais bstoht us dene Gmaine:




## Gschicht
Sit em 2. April 2017 bilde d Gmaine Cadenazzo, Isone un Sant’Antonino dr nei grindet Chrais Sant’Antonino im Bezirk Bellinzona. Friejer hend si zum Chrais Giubiasco ghert, wo wäge Gmaisfusione zu Bellinzona ufglest wore isch.
Kreis Arbedo-Castione

Dr **Chrais Arbedo-Castione** bildet zämme mit dr Chrais Bellinzona un Sant’Antonino dr Bezirk Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwiz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Arbedo-Castione.

## Gmaine
Dr Chrais bstoht us dene Gmaine:




## Gschicht
Sit em 2. April 2017 bilde d Gmaine Arbedo-Castione un Lumino dr nei grindet Chrais Arbedo-Castione im Bezirk Bellinzona. Friejer hend si zum Chrais Bellinzona ghert, wo sich wäge Gmaisfusione zu Bellinzona us anderne Chrais stark veränderet hät.
Sant’Antonino

**Sant’Antonino** isch de Name vo:
* divärse italienische Hailige, lueg Heiliger Antoninus
* zahlryche Chile vo däne Hailige, lueg Antoniuskirche

Gmainde:
* Sant’Antonino TI, im Bezirk Bellinzona, Kanton Tessin, Schwiz
* Sant’Antonino (Korsika), uf Korsika, Frankrych
* Sant’Antonino di Susa, i de Provinz Torino, Region Piemont, Italie

**Lueg au:**
* Sant’Antonio
Sant’Antonio

**Sant’Antonio** isch de Name vo:
* divärse italienische Hailige, lueg Heiliger Antonius
* zahlryche Chile vo däne Hailige, lueg Antoniuskirche

Ort i de Schwiz:
* Sant’Antonio TI, es Dorf und en ehmolegi Gmaind im Bezirk Bellinzona, Kanton Tessin
* Sant’Antonio GR, es Dorf i de Gmaind Poschiavo, Kanton Graubünde

Gmainde z Italie:
* Sant’Antonio Abate, Provinz Neapel, Region Kampanie
* Sant’Antonio di Gallura, Provinz Sassari, Region Sardinie

**Lueg au:**
* Sant’Antonino
* St. Anton
* St. Antönien im Kanton Graubünde
Lens VS

**Leis** (fp. [lɛ̃];, offiziell uf Französisch **Lens**) isch e Munizipalgmeind  im Kanton Wallis im Bezirk Siders.

## Geografii
Leis liit am nördleche Bärghang über em Rhonetal chly underhalb vo der Stadt Siders. S Dorf sälber stoot uf emene Bärgsaddel über em steile Bärg, wo undedra Wälder wachse. Im Räbpiet unde am Bärg ligge d Dörfli Flanthey () und Chélin (), wo zu Leis ghöre. Wyter obe isch d Feriesidlig vo *Crans-sur-Sierre* en Deil vo Leis; dört het das Dorf früener Alpweide und Meiesäss gha, bevor die im 20. Johrhundert mit Hotäl, Wohnhüser und Gwärbgebäu überbout worde sind. Die grosse Turischtestadt uf em Bärg isch hüt d Weschthelfti vo däm wyt ume bekannte Ferieort, wo der ander Berych uf em Gmeindpiet vo Crans-Montana liit.

Über de Maiesäss vo Crans goot s Gmeindpiet vo Leis imene schmale Streife zwüsche de Alpe vo Crans-Montana und der weschtleche Nochbergmeind Icogne uf di grossi Alp am Mont Lachaux und au no bis uf d Höchi vo *Bella Lui* ufe (bis  – churz vor em Hauptgipfel).

## Gschicht
Lens ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1177 als *de Lenz*. S Piet vo Leis, wo di alti Pfarrchile vom ganze Leiserbärg mit Chermignon, Icogne und Montana gsi isch, het sid em 13. Johrhundert em Bischof vo Sitte ghört. Ane 1851 het der Grossrot vom Kanton Wallis us däne Viertel am *Leiserbärg* en modärni Gmeind gmacht, aber scho ane 1905 händ sech Icogne, Chermignon und Montana dervo abgschpalte und sind eigeti Gmeinde worde.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 29,6 % glägu.

## Religion
79,7 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,6 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Lens ischt dr David Bagnoud (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 3357 Iwonru 3,8 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 85,7 % Franzeesisch, 3,3 % Talienisch und 7,2 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Lens gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Bouwärch
D Pfarrchile isch em heilige Petrus gweiht. Vom Chilebou, wo der berüemt Walliser Boumeischter Ulrich Ruffiner 1537 gmacht het, isch no der Gloggedurm mid em Chor dernäbe erhalte. S Chileschiff isch vo 1843.

Uf em Hügel *Le Châtelard* stoot sid 1935 die risigi, 15 Meter höchi Chrischtchönig-Statue.

## Persone
Z Leis het zytewys der Schriftsteller Charles Ferdinand Ramuz (1878–1947) gläbt.

## Literatur
* René Duc: *Le Patois de la Louable Contrée (Ancien Lens [Lens – Chermignon – Montana – Icogne]).* Chermignon 1982.
* André Lagger: *Patois de l'Ancien Lens / Patouè dou Gran Cômôn.* Éditions À la Carte, Sierre 2010.
* Georgie Lamon: *Lens, mon village, la vie associative, reflets et souvenirs.* Siders 2006.
* Georgie Lamon: *Lens, mémoire d'un village, contes, légendes et pensées.* Siders 2009.
* Georgie Lamon, Jean-Luc Theytaz: *Le patrimoine de la Commune de Lens.* Siders 2012.
* Lucien Quaglia: *Le Mont de Lens.* Lens 1988.

## Weblink

* Website vo dr Gmeind Leis
* 

## Fuessnoote
Rathaus

Em **Roothaus** isch d Vrwaldong vo ra Schtadt ondrbrocht.

Heifig schdohd s Rothaus am Marktplatz. Wäga Eigmeindong send vill Rootheisr von kleine Ort gschlossa worda. E de große Schdädt werdat dafiir zusätzliche Bürgerbüro aufgmacht.

E dr Schweiz sogd ma e Schdädt, aber au e di Graubündner Derfer d Gmoendsheisr «Roothaus» *(Raathuus, Roothuus)* on e d andere Gmoende «Gmoendshaus» *(Gmeindshuus)*.

Moischtens hot im Roothaus o dr Gmoendsroot sei Sitzong.
 
## Galerii

Rathaus Tübingen.jpg|s Roothaus vo Tiibenga ausm 15.&nbsp;Johrhundrd
Basler Rathaus.jpg|s Basler Roothaus, eigweichd 1514
Mulhouse hotel de ville.jpg|s hischdorisch Roothaus vo Milhause vo 1552
Bern_Rathaus_DSC06051_GIMP.jpg|s Roothaus vo Bern ausm 15. Johrhundrd
Gmüesbrugg - Schipfe - Rathaus Zürich - Münsterbrücke 2010-08-31 16-40-24.JPG|s Roothaus vo Züri, baut 1694–1698, schdohd en dr Limmat
Rathaus Bitz.jpg|s Roothaus von Bitz hot a Feirglock auf am Dach
Ebingen Rathaus Fassade.jpg|s Roothaus vo Ebenga isch aus am Jugendstil
Kornwestheim Rathaus.jpg|s Roothaus vo Kornwestheim von 1933 ischd a Wasserturm


## Weblink
Rathaus (Zürich)

S **Zürcher Raathuus** isch zwüschet 1694 und 1698 zmitzt i der Altstadt vo Züri über d Limet poue worde. S Üsser isch na de Spaatrenaissance verpflichtet, s Inner dänn aber ganz im Hochbarock gstaltet. Es isch es schööns Byschpil für es Raathuus us de früene Nöizyt.

Bis ane 1798 isch im Raathuus s politisch Zäntrum vo der Stadtrepublik Züri gsii. Nach der Helvetik isch s ane 1803 in Psitz vom Kanton Züri choo, wo drin jetz amig der Kantonsraat taget. Au de Gmäindraat vo de Stadt Züri bruucht de Saal für syni Sitzige, und derzue tüend au na d Chilesynode und de Chileraat vo der Evangeelisch-refermierte Landeschile und dän au d Synoode vo de röömisch-katholische Körperschaft Züri drin Raat halte.

Scho sit de Mitti vom 13. Jaarhundert isch a dèm Platz am Uufer vo de Limet es Huus gstande;  me het em *Richthuus* gsäit. Ane 1397 hät Züri dänn deet es nöis Raathuus poue, wo au scho uf Pfyler und Gwölb über em Fluss gstanden isch. Im 1693i het de Chly Raat vo Züri pschlosse, es nöis Raathuus z boue; das isch s hüttig Huus im Raathuuskwartier. Gmacht häts de Stadtbumäischter Hans Häiri Holzhalb. Mit emene Füürwèèrch händ d Zürcher ires nöi Raathuus am 15. Juni 1698 ygweit.

D Muure vom Raathuus sind prächtig mid Marmor, Süüle, Relief vo verguldete Löie, Trache als Wasserspejer, Porträrelief vo bikannte Lüüt us der Antike und vo de Zürcher und de Schwyzer Gschicht, drunder au de Wilhälm Täll, und mit latynischen Inschrifte gschmückt. D Porträrelief steled es Bildprogramm daar, wo d Legitimiteet vom Raat, wo im Huus taget hät, söl understryche.

## Literatur
* Christian Renfer: *Das Rathaus in Zürich.* Bärn 1998.
* Konrad Escher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich.* Bd. IV: *Die Stadt Zürich, Erster Teil*. Birkhäuser, Basel 1939, Syte 319–360.
* Christine Barraud Wiener, Peter Jezler: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Neue Ausgabe.* Bd. I: *Die Stadt Zürich I. Stadt vor der Mauer, mittelalterliche Befestigung und Limmatraum.* Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Wiese, Basel 1999, ISBN 3-909164-70-6, Syte 282–352.
* Lea Carl: *Zürich. Architekturführer.* Zürich 1972, S.&nbsp;71–75.

## Weblink
Alfred Siefert

Dr **Alfred Siefert** (* 25. Jänner 1861 z Lohr; 23. Novämber 1918 ebedert) isch e dytsche Haimetdichter gsii.

## Lääbe
Dr Alfred Siefert isch e Suhn vum Handelsmann Christian Wilhelm Siefert gsii. 

Är het anne 1888 im Sälbschtverlag e Gedichtband „Grüselhornklänge“ vereffetligt mit syn „Gedichte ernsten und heitern Inhalts in Lahrer Mundart“. S Grüselhorn isch noch ere Lohrer Sag e Horn gsii, wu dr gfange Walther vu Geroldseck dr Ort vu syre Gfangeschaft soll draa gchännt haa, wun er s ghert het. Ai Gedicht het dr Siefert em „Dodi“ gwidmet, eme Lohrer Orginal, wu as aihändige Stroßewischer gschafft het, wel er e Chrucke bruucht het, wun er mit dr andere Hand ghebt het. Zum 75. Firmejubileum vum Elektrizitetswärch Mittelbade AG 1981 isch s Buech nei ufglait wore.

Dr Siefert het si bi dr Freiwillige Fyywehr engaschiert un isch Mitglid im Schwarzwaldverain gsii. Derzue isch er ehreamtlige „Bezirkspfleger der Kunst- und Althertumsdenkmäler in Lahr i.&nbsp;B.“ gsii. Är het si stark fir d Renovierig vu dr Burgruine Hohengeroldseck yygsetzt. 

D Stadt Lohr het e Stroß noch em Siefert gnännt, dr Alfred-Siefert-Weg.

## Wäärch
* *Grüselhornklänge. Gedichte ernsten und heitern Inhalts in Lahrer Mundart. Mit vielen Abbildungen und einem Plane der Stadt Lahr vom Jahre 1643, sowie einem solchen von der Ruine Hohengeroldseck vom Jahre 1693.* Selbstverlag, Lahr 1888. 141 S. Ill.
* *Quer durchs Lahrer Adreßbuch. Eine harmlose Studie.* J. H. Geiger, Lahr [1890?], 28 S.
* *Eine Wanderung von Lahr nach den Ruinen Hohengeroldseck und Lützelhart.* Verl. d. Lahrer Allgemeiner Anzeiger, Freiburg i. Br. 1890. 48 S. Ill.
* *Die Sage von Walther von Hohengeroldseck und Diepold von Lützelhardt ans Licht gezogen.* J. H. Geiger, Lahr 1895, 30 S. Ill.
* *Die rechtsrheinische Nachbarin der Hohkönigsburg im Elsaß. Burg Hohengeroldseck in der Ortenau.* In: Der Burgwart. Mitteilungsblatt der Deutschen Burgenvereinigung e. V. zum Schutze Historischer Wehrbauten, Schlösser und Wohnbauten. Universitätsibliothek Heidelberg, Heidelberg. Bd. 2 (1900/1901), S. 25–30. (Digitalisat)

## Weblink
* Siefert, Alfred uf leo-bw.de

## Fueßnote
Daniel Keel

Dr **Daniel Keel** (* 10. Oktober 1930 z Äisele; † 13. Septämber 2011 z Züri) isch e Schwyzer Verleger gsii. Ä isch Grinder un bis zue sym Dod aktive Laiter vum Diogenes Verlag gsii.

## Lääbe
Dr Keel het s Gimnasium abbroche un het Buechhändler glehrt. Er het 1952 dr Diogenes Verlag grindet, aafangs as Ai-Mann-Unternäme. Anne 1954 isch sy Jugedfrynd Rudolf C. Bettschart zum Unternäme dezue gstoße. Dr Diogenes Verlag isch aafangs e Cartoon-Verlag gsii, dr erscht Titel isch e Band vum Ängländer Ronald Searle gsii. S Buech isch unter em Titel *Weil noch das Lämpchen glüht* erschine. 

Anne 1962 het er d Moleri Anna Diekmann (1940–2010) ghyrote. Dr jinger Suhn, Philipp (* 1968), isch 2012 dr Verleger vu Diogenes wore, dr elter, Jakob, hockt zäme mit em Bettschart em Verwaltigsrot vum Verlag vor. Em Daniel Keel sy Brueder Othmar Keel isch Theolog, Bibel- un Religionswisseschaftler un Egyptolog. 

Dr Diogenes Verlag het unter em Keel e Hufe wichtigi Autore verlait, wie z.&nbsp;B. dr Friedrich Dürrenmatt, dr Georges Simenon un au ne Hufe änglischsprochigi Krimiautore wie dr Dashiell Hammett un d Patricia Highsmith. Dr Verlag isch bis hit uf iber 200 Millione verchaufti Biecher un fascht 6000 verlaiti Titel chuu, wu iber 2000 allno liferbar sin.

## Uuszaichnige
* 2011: Friedrich-Perthes-Medallie vum Berseverain vum Dytsche Buechhandel fir dr Keel un sy Compagnon Rudolf C. Bettschart «für ihr grosses Engagement».
* 2011: Ritter vum Ordre des Arts et des Lettres.

## Weblink
* Martin Ebel: ''Daniel Keel gestorben. Der Mann, der Loriot und Dürrenmatt entdeckte.'' Welt Online, 13. Septämber 2011, abgruefen am 2. Jänner 2012.
* Felicitas von Lovenberg: ''Zum Tod von Daniel Keel. Alles, nur nicht langweilig.'' FAZ.net, 13. Septämber 2011, abgruefen am 2. Jänner 2012.
* Hans-Jost Weyandt: Tode Daniel Keels. Mit Diogenes vom Dürri zur Dörrie.'' Spiegel Online, 13. Septämber 2011, abgruefen am 2. Jänner 2012.
* Daniel Keel, Gründer des Diogenes-Verlages, ist 80-jährig gestorben

## Fueßnote
Zeller Blauen

Dr **Zäller Blaue** (au *Hochblaue*) isch e  hoche Bärg im Sidschwarzwald. Är ghert zum Baan vu dr Gmai Zäll im bade-wirttebärgische Landchrais Löörech.

Dr Berg dominiert mit syre gääche Haale no Side, Weschten un Oschte s Wiisedal nerdli vu dr Stadt Zäll un iberragt die um iber 600 Meter. Im Norde zues goht vum waldige Gipfel vum Zäller Blaue, zwisch em Chlaine Wiisedal im Weschten un em Wiisedal im Oschte, e Hecherugge wyter bis zum zeh Kilometer ewäge Belche.

An dr Sidflanke vum Zäller Blaue lang het s Räscht vu Verschanzige. Am Weschthang, in rund 700 bis 800 Meter Hechi, ligen uf em Baan vum Zäller Ortsdail Adelsberg d Wyyler Blauen un Oberblaue.

In ere Schwarzwaldcharte vum Chloschter St. Bläsi vu anne 1788 wird dr Berg „auf dem hohen Blauen“ gnännt. Im *Topographischen Atlas ueber das Grossherzogtum Baden* wird er 1846 „Hochblauen“ gnännt. Dää Name wird au bruucht fir dr zwelf Kilometer weschtnordweschtli glägene Bärg Blaue bi Badewyyler.

## Weblink

## Fueßnote
Stübenwasen

Dr **Stibewase** isch mit () dr sechsthegscht Bärg im Schwarzwald, noch em Fälberg (), em Baldewäger Buck (), em Seebuck (), em Herzogehorn () un em Belche (). Är bildet di hegscht Hebig vum Rugge zwisch em Schauinsland un em Fälberg un isch vum letschtere nume dur e braite Sattel drännt. Nerdli lyt s St. Wilhelmer Dal, sidli s Wiisedal mit Dodtnau un em Dodtnaubärg.

## Botanik, Nutzig
Uf em Stibewasegipfel het s kai Wald. Di scharfen Ibergäng zum Wald zaigen aber, ass es kai natyrligi Waldgränze isch. Elai dur d Hechi wär dr Stibewase nit waldfrei, d Waldgränze lääg do rund 100&nbsp;km nerdli vu dr negschtglägene Nordalpegipfel uf ere Hechi vu rund 1.650–. D Hochflechine wäre im Summer as Viiwaid, im Winter as Schyybiet bruucht.

## Turismus
Dr Stibewase isch turistisch start erschlosse, drotz ass mer nit mit em Auto ufechunnt, wie zum Byschpel uf dr Fälberg oder uf dr Kandel. Weschtli vum Gipfel stoht syter anne 1935 s Bärggaschthuus Stibewase (). Mer chunnt im Summer iber dr Wanderwäg zwische Fälberg un Notschrei aane un im Winter iber d Stibewasespur. Derzue fiere Lift vum Dodtnaubärg uus uf dr Stibewase, der Stibewaselift (1000&nbsp;m lang, vu  uf ) un dr Stibewase-Gipfellift (400&nbsp;m lang, vu  uf ).

Dr Stibewase isch Zyyl vu zahlryche Wandertuure, vyl Bsuecher gehn iber dr Gipfel aber nume uf em Wäg zum oder vum Fälberg. Hinter em Gipfelchryz fangt dr Alpin Pfad aa, ain vu dr hegschtglägene Wanderwäg im Schwarzwald, dur s (sub)alpin Gländ vu dr Nordabstirz vum Fälberg un em Stibewase, wu dur syni exponiert Lag un sy (sub)alpine Karakter e Bsunderhait im Schwarzwald darstellt. Au dr Weschtwäg (10. Etappe vu dr weschtlige Variante) fiert iber dr Stibewase.

## Weblink
* Notschreiloipe
* http://www.freiburg-schwarzwald.de/stuebenwasen.htm Wandere uf em Stibewase

## Fueßnote
Wertach (Begriffsklärung)

**Wertach** chan folgendi Bedütig ha:
* Wertach, en Markt im bayrisch-schwäbische Landchrais Oberallgäu
* Wertach (Fluss), en Fluss, wo i de Allgäuer Alpe entspringt und z Augschburg in Lech mündet
* *Oberwertach* und *Unterwertach*, zwai Ortschafte i de Gmaind Feldkirchen-Westerham, Landkreis Rosenheim, Oberbayern
* *Wertach-Kraftwerk*, es Wasserchraftwärk und es Industrii- und Baudenkmal i de Augschburger Stadttail Rosenau und Thelott