open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edition LEU

D **Edition LEU** isch e Schwizer Verlag mit Sitz im Glattpark z Opfike.

## Gschicht
D Edition LEU isch 1976 vom Al'Leu und em Zitigsverleger Karl Kron as *Verlag für nichtkommerzielle Literatur* gründet worde. Am Aafang het er bibliophile Lyrik-Bänd veröffentlecht. E jährlech erschinendi internationali Lyrik-Anthologii mit Biträg us der Schwiz, us Öschtrich, Dütschland, Rumänie und de USA isch über mehreri Johr es witers wichtigs Verlagsprojekt gsi. Mitti vo de 1980er Johr het de Verlag mit em Erzählband *Flucht zum reinen Wasser* vom Wolfgang Mildenberger e Prosa-Reihe gschtartet. Schpöter si witeri Buechreihe i de Beriich Wüsseschaft und Kunst drzuecho. A sim drissgjöhrige Jubiläum hei d Verleger Martina und Al’Leu mit de Publikation vom Kriminalroman vo de Roswitha Wegmann *Der Fall Arbenz* afo e Krimi-Reihe usegä. Dr zweiti Roman vo der Krimi-Reihe, *Bauernopfer von Res Perrot*, isch für de Zürcher Krimipriis 2010 nominiert worde.

Mit de Gründig vo de Reihe *Schweizer Persönlichkeiten*, wo de Kurt Humbel derfür verantwortlech isch, isch de Chliiverlag Edition LEU 2013 in e Verlags- und Medien GmbH umgwandelt worde.

D Edition LEU isch Mitglid vom Schwizerische Buechhändler- und Verleger-Verband.

## Kwelle
* D Verlagsgschicht uf de Website vo de Edition LEU
* ''Philippe Daniel Ledermann sinniert über seine Jugendzeit'' Bischpil von ere Edition LEU Läsig i de Jungfrau Zitig vom 28. November 2016
Kuzco

Dr **Kuzco** (* am 24.  Dezämber 1990 z Bärn; bürgerlech *Benjamin Leuenberger*) isch e Schwiizer Hip Hop-Musiker us Basel.

Dr Kuzco isch dur si Mixtape *Green Room Sessions* 2011 ad Öffentlechkeit drätte. 2013 het er bi 1 City 1 Song mitgmacht. 
Im gliche Johr bzw. 2015 (*The Complete Sessions*) het er sis Debut-Album *Milchstroossetournee* usegä, wobi er vom RFV Basel (Popförderig und Musiknetzwärk vo der Region Basel) unterstützt worde isch. Dodrufabe het er mit Schwizer Hip Hop-Grössene wie em Black Tiger, em Brandhärd, em Shape, em Skor, em Geilerasdu & TAFS kollaboriert. Alli Veröffentlechige si in änger Zämearbet mit em Basler Musiker Audio Dope produziert worde.

## Diskografii
**Albe**
* 2015: Milchstroossetournee (The Complete Sessions)
* 2015: Anti Radio
**Mixtapes**
* 2011: Green Room Sessions
**Suschtigs**
* 2013: 1 City 1 Song

## Weblinks
* Youtube Seite
* Webseite
* Artikel im Schlaglicht Kulturblog vom *[[Tages-Anzeiger]]*, 28. Novämber 2013.

## Einzelnochwiis
Dimitri Rougy

Dr **Dimitri Rougy** (* 24. Juni 1997 z Inderlache) isch e Schwizer Politiker mit französische Wurzle. Bekannt worde isch er vor allem dür mediewirksami politischi Aktionen und in sim Amt as Grosse Gmeindrat vo Inderlache.

## Biografie
Dr Dimitri Rougy isch z Inderlache uf d Welt cho und isch zäme mit drü Brüedere bi sinere Mueter ufgwachse. Är het d Matur am Gymnasium z Thun absolviert und het für verschidnigi Organisationen in der Entwicklig vo Kampagne und im Marketing gschaffet. Sit Septämber 2016 schtudiert er a der Universität Lozärn Kulturwüsseschafte und schafft sälbschtändig as Campaigner.

## Politischi Wärdegang
Dr Dimitri Rougy isch Mitglied vo der Sozialdemokratische Partei z Inderlache. 2015 het er zäme mit dr Patricia Mutti s Jugendparlament Berner Oberland gründet und isch churz drufabe für d SP i Gross Gmeindrat vo Inderlache gwählt worde. Bi de Inderlachner Gmeindswahle 2016 isch er widergwählt worde. Sit 2016 sitzt dr Rougy zudäm im Vorschtand vom SP-Regionalverband im Bärner Oberland.

Öffentlechi Ufmerksamkeit het dr Rougy bsunders dür e Aktion im Novämber 2016 bercho, woner zäme mit dr Franziska Schutzbach d Website vom Tages-Azeiger kopiert het und e Fake-Artikel im Name vom Schwizer Journalist Constantin Seibt veröffentlecht het.

Bi der Gruppe für e Schwiz ohni Armee het er d Lancierig vo der Chriegsgschäft-Initiative mitgstaltet. D Aktion zur Lancierig mit dr Seniorin Louise Schneider het e grossi Mediepräsenz bercho.

## Weblink
* Offizielli Website

## Einzelnochwiis
Edgar Rabsch

Dr **Edgar Rabsch** (* 5. Auguscht 1928 z Tiefenfurt, † 17. Juli 1990 z Ulm) ischt a deitscher Kirchamusiker (Kombonischt, Kantor, Organischt) gwäa. Om et mit-em gleichnamiga Musikpädagoga vrwechslet zo werra, hôt’r seine Werk meischdens mit *Edgar Rabsch-Tiefenfurt* kennzoichnet.

## Aus seim Leaba
Dr Edgar Rabsch kommt em Johr 1928 em schlesischa Ort Tiefenfurt en dr Nähe vo Bunzlau uff d Welt, wo-nr au aufwechst. Nôch dr Omsiidlong en de jong Bundesrepublik Deitschland studiirt’r an dr Kirchamusikschuel Esslenga evangelischa Kirchamusik. Seine wichdigschde Lehrer send deet dr Hans-Arnold Metzger ond dr Karl Gerok. Hendrher schliaßet sich noh Studia beim Siegfried Reda (1916–1968) ond bei dr franzeesischa Musikpädagogin Marie-Claire Alain (1926–2013) ôô.

Sei erschda hauptamtlicha Stell als Kantor ond Organischt kriagt dr Rabsch 1951 an dr Stiftskirch z Backnang. Des Amt fillt’r 21 Jôhr lang aus. Neabaher grendet’r em Jôhr 1963 d *Sing- und Musizierwoche für junge Leute* en dr ehemaliga Benedikdiner-Abtei Kloschder Lorch. 1972 schliaßlich wuud dr Rabsch dr Erscht Organischt ond Kantor am Ulmer Minschder. Zo seine Uffgaba gheeret sowohl d Leidonga vom Ulmer Motedda-Chor, vom Ulmer Oratoriachor wia au vom Jugendchor vo dr Minschderkandorei. 1979 kriagt’r an Lehrufftrag an dr Staatlicha Hochschuel fir Musik en Trossenga. Sei Amt als Kirchamusiker fillt dr Rabsch z Ulm bis zo seim Dood em Jôhr 1990 aus. En sellem Jôhr schliaßt’r am 17. Juli seine Auga fir emmer. Knabb 62 Jôhr send deam Môô zom Leaba vrgennt gwäa.

## Ehronga
* 1963 hôt dr Obrkircharat vo dr Evangelischa Landeskirch en Wirdaberg em Edgar Rabsch da Ehratitl *Kirchenmusikdirektor* vorliha.
* 1980 ischt em Edgar Rabsch s Bundesvordinschtkreiz vorliha wôrra.
* 1986 isch dr Edgar Rabsch vo dr Staatlicha Hochschuel fir Musik Trossenga zom *Honorarprofessor* ernannt wôrra.

## A Auswahl vo seine Werk
Em Lauf vo seim Leaba hôt dr Edgar Rabsch an Haufa Werk fir Orgl, Chorsätz ond Kandada gschaffa. Als Beispiil seiet hervorghoba:

* *Auf, auf, mein Herz mit Freuden*, Orglfandasii
* *Christ ist erstanden*, Choralfandasii fir Orgl
* *Großer Gott, wir loben dich*, Kandade fir Chor, Gemeinde ond Bläser
* *Wie freundlich sind deine Wohnungen*, Kandade zom 600. Jubileom vom Ulmer Minschder (1977)
* *Leihe Gunst mir, Gott*, dui Kandade hôt dr Rabsch em Ulmer Oratoriachor zo seim 90-jähriga Jubileom gwidmet (1980)
* *Lobe den Herren, den mächtigen König der Ehren*, Variazioona fir Orgl (1984)
* *Victimae paschali laudes*, Konzert fir Bläser, Orgl ond Schlagzeig

## Quella
* Siegfried Bauer: *Württembergische Größen der Kirchenmusik*, a Ardikel en dr *Festschrift Landeskirchenmusikfest 2017*, rausgäa vo de *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Ausgab 3/2017, S. 64–73   

## Weblink
* ''Christ ist erstanden'', Choralfandasii fir Orgl – a Uffnahm mit em Siegfried Gmeiner (MP3; 5,8&nbsp;MB) an dr Albiez-Orgel vo Ondermarchtal
Grien

**Grien** isch:

* es alts alemannischs Wort und es Sünonüm für Chiis

* e Fluername für Stelle a de Flusslöif, wo s Chiisinsle het, zum Bischpiil:
: d *Grien-Insle* i dr Limet bi Dietike im Züripiet
: s *Grien* am Rhy bi Choblez im Aargau
: s Gippiger Grien, es Naturschutzpiet a dr Aare bi Gippige, Gmeind Lüggere, im Aargau
: s *Grien* a dr alte Aare bi Lyss im Bärnbiet
: s *Dootegrien* und s *Blansiger Grien* am Rhy bi Istei, Gmeind Efrige-Chirche, im Landchreis Lörrach

* e Zuename vom Kunschtmooler Hans Baldung (do verwiists allerdings uf di grüen Farb, won er gärn bruucht hät)

**Lueg au:**
* Gries ( ‚Sand, Chiis‘)
Kreis Arad

**Arad** (saderlacherisch *Aaret*) isch e rumänische Chrais *(Județ)* im Kreischbiet un Banat mit dr Chraishauptstadt Arad. Sy gängigi Abchizig un s Kfz-Chännzaiche sin AR.

## Geografy
Dr Chrais Arad umfasst e Gsamtflechi vu 7754&nbsp;km². Dr Chrais gränzt im Norde un Nordoschte an dr Chrais Bihor, im Oschte an dr Chrais Alba, im Oschte un Sidoschte an dr Chrais Hunedoara, im Siden an dr Chrais Timiș un im Weschten an Ungarn.

## Bevelkerig
Anne 2002 het dr Chrais Arad 461.730 Yywohner un e Bevelkerigsdichti vu 60&nbsp;Yywohner pro km² ghaa. 82,2 % vu dr Bevelkerig sin Rumäne gsii, 10,7 % Ungarn, 3,8 % Roma un 1,1 % Dytschi (Banater Schwobe).

2011 het dr Chrais Arad 430.629 Yywohner ghaa un e Bevelkerigsdichti vu 56&nbsp;Einwohnern pro km².

## Stedt un Gmaine
Dr Chrais Arad bstoht us 283 Ortschafte, zeh dodervu sin Stedt, 68 sin Gmaine. Di ibrige sin vu dr Verwaltig här dr Stedt un Gmaine zuegornet.

### Stedt

### Gmaine

### Derfer ohni Gmaistatus

## Weblink

* Websyte vum Chraisrot Arad
* Charte vum Chrais Arad

## Fueßnote
Gleichgeschlechtliche Ehe

Di **gliichgschlächtlich Ee**, salopp au *Homo-Ee* gnännt, isch ä Ee, zivil oder religiös, wo beidi Partner s gliich Gschlächt händ. Wil die «gliichgschlächtlich Ee» ja nöd e bsunderi Ee isch, sondern die gliich für alli, redt me gärn und neutraler au vo de «Ee für alli» oder vo de «Öffnig vo de Ee».

S eerscht Land, wo d Ee au für di Homosexuelle legalisiert hät, isch Holland gsii, nämli im Jahr 2001. Sit 2025 gits 38 Länder, wo homosexuelli Paar chönd hürate: Andorra, Argentinie, Auschtralie, Belgie, Brasilie, Chile, Costa Rica, Dänemark, Düütschland, Ecuador, Eschtland,Finnland, Frankriich, Griecheland, Holland, Irland, Island, Kanada, Kolumbie, Kuba, Liechtestei, Luxeburg, Malta, Mexiko, Neuseeland, Norweege, Öschterriich, Portugal, Schwede, Schwiiz, Slowenie, Spanie, Südafrika, Taiwan, Thailand, s Vereinigt Königriich, diä Vereinigte Staate und Uruguay. Z Nepal müend d Zivilstandsämter gliichgschlächtlichi Paar luut Grichtsentscheid als Eepaar anerchäne, aber e Gsetzesgrundlag dadefür gits nanig.

Mit der Ee händ gliichgschlächtlichi Paar vil meh Rächt, wiä zum Biispiel s Rächt zum Adoptiere, s Rächt, ohni Eerbschaftsstüre dörfe eerbe, oder s Rächt, medizinischi Entscheidige z träffe. Umfrage zeiged, das allewiil meh Lüt di homosexuell Ee understützed, hauptsächli z Europa, z Auschtralie und z Amerika.

I andere Länder wie Italie gits anderi Rächtsinschtitut, wo di gliichgschlächtliche Paar anerchänned, wo aber i de Gliichberächtigung mit de heterosexuelle Ee weniger wiit gönd.

## Länder, wo di gliichgschlächtlich Ee gchänned
Lukas Steiner

Der **Lukas Steiner** (2. August 1983 z Biel; Künschtlername *Loopsided*) isch e Schwizer Musigproduzänt.

Dr Steiner läbt sit sim nünte Läbesjohr im Kanton Solothurn. Är het e Lehr as Elektroinstallateur absolviert und isch nochär a d Tone-art Tontechnikerschuel z Wien gange. In sim Tonstudio z Langedorf schafft er mit regionale Musiker zäme. Är produziert Beats für Hip Hop, R’n’B, Pop, Wärbe- und Filmmusig. Zu sine Kunde ghöre der Collie Herb und d Rapper Sorgäching und Kym. Unter em Künschtlername *Loopsided* het der Steiner eigeni Produktione veröffentlecht. 2016 het er vom Kanton Solothurn e „Förderpris Musig“ bercho.

## Weblink

* ''Förderpreis Musik 2016 Lukas Steiner'' uf der Website vo SOKULTUR, em Kantonale Kuratorium für Kulturförderig Solothurn.

## Quälle
Ludwig Aurbacher

Dr **Ludwig Aurbacher** (* 26. August 1784 z Tirke, Schwobe; † 25. Mai 1847 z Minke) isch a Allgaier Geistlicher, Hofmoischtr, Leahrer und Schriftsteller gwea.

Bekannt wore isch dr Aurbacher vor allem mit Gschichte vo d Sieba Schwoba.

## Leabe
Ufgwaxe isch dr Aurbacher in arme Verhältnis. Si Vaddr isch a Naglschmied gwea. Dr Aurbacher hod aber Geistlicher were welle. Nach dr Schul z Landschberg am Lech isch a kurz Chorknab gwea und dann 1795 ufs Benedektinerseminar z Minke ganga, wo er en Gymnasialabschluss gmacht hod. Nacher isch a anno 1801 als Novize ins Kloschter Ottobeire und spauder ins Kloschter Wiblinge ganga. 1803 hod a en Orde aber verlasse. Vo 1804-08 isch a Hofmoischtr boim Kanzler von Weckbecker z Ottobeire gwea und vo 1809-34 Professor für Dytsch und Ästhetik am Kadettecorps z Minke.

## Werk
S Werk vom Aurbacher umfasst a große Bandbroide. Vo Pädagogik über Psychologie, Philologie und Religion bis zur Dichtkunst. Berühmt wore isch ear mid em *Volksbüchlein*, a Schatzkistle vo dr schwäbische Volkspoesie.

## Schrifte
* *Die Geschichte von den Sieben Schwaben: mit 10 lithogr. Darst. [Mit Lithographien Schwinds nach Zeichnungen von Fellner]. Stuttgart, 1832 ([http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10860052_00001.html Digitalisat]) 
* *Ein Volksbüchlein. Die Geschichte des ewigen Juden, die Abenteuer der sieben Schwaben, nebst vielen andern erbaulichen und ergötzlichen Historien*. 1. Band. München, 1835
* *Ein Volksbüchlein. Enthaltend die Legende von St. Christoph, die Wanderungen des Spiegelschwaben, nebst vielen andern erbaulichen und ergötzlichen Historien*. 2. Band. München, 1832
* *Die sieben Schwaben: Was sie sich unterstanden haben*. Frankfurt, 1864
* *Philologische Belustigungen: aus der Brieftasche eines oberdeutschen Schulmeisters*. 1. Band und 2. Band. München, 1824
* *''. München, 1841 (Digitalisat) 

## Weblink

* 
* 
* Nachlass in dr Bayerische Staatsbibliothek
Stadtanzeiger Olten

Dr **Stadtazeiger Olte** (Eigenschribwis: *StadtAnzeiger Olten*) isch s amtleche Publikationsorgan vo der Stadt Olte und «uflageschterkschti Zitig vo der Region».

Är erschint jede Donschtig und het 2017 e WEMF-beglaubigti Uflag vo 41'322 (Vj. 46'987) Exemplar und e Richwiti vo 36'000 Läser (WEMF MACH Basic 2016-I). D Chefredaktorin isch d Mirjam Meier. Im *Stadtazeiger* hets Informatione vo der Stadtverwaltig Olte und Brichte über aktuelli Theme, Vereinsnachrichte, Gwärbsnotize und Veraschdaltige.

2009 het d PubliGroupe dr *Stadtazeiger Olte* a d AZ Medien AG verchouft.

## Kwelle
Internationale Kampagne zur Abschaffung von Atomwaffen

D **International Kampagne fir d Abschaffig vu Atomwaffe** (**ICAN** – **) isch en international Bindnis vu Nitregierisorganisatione, wu si fir d Abschaffig vu allne Atomwaffe dur e bindende velkerrächtlige Verdrag, e Atomwaffekunväntion, yysetzt.

Dr Hauptsitz, e chlai Biro fir e Hampfle Mitarbaiter, isch uf em Biet vu dr Gmai Le Grand-Saconnex am Stadtrand vu Gämf im Ekumenische Zäntrum, wu au dr Wältchilcherot sy Sitz het. Generalsekretäri isch d Schwedi Beatrice Fihn.

Am 6. Oktober 2017 isch dr ICAN dr Friidesnobelbryys zuegsproche wore fir „ihri Arbet, Ufmerksamkait uf di katastrofale humanitere Kunsequänze vu Atomwaffe z länken un fir ihri bahnbrächende Bemiejige um e verdragli Verbot vu sonige Waffe“.

## Gschicht
D ICAN isch anne 2007 bi dr Kumferänz vum Atomwaffespeerverdrag z Wien vu dr IPPNW – Internationali Ärzt fir d Verhietig vum Atomchrieg un andere Organisationen ins Läbe gruefen un in zwelf Länder aagfange wore. Anne 2011 het d Kampagne 200 Mitglidsorganisationen in 60 Länder ghaa, 2017 sin s 468 Organisationen in 101 Länder gsii.

## Zyyl un Aktivitete zum Atomwaffeverbotsverdrag

D ICAN will dr globale Effetligkait d Gfohr, wu 27.000 us em Chalte Chrieg verblibene Atomwaffe darstelle, ins Bewusstsyy riefe, d Abschaffig in di effetli Diskussion bringen un Druck uf Regierige uusiebe. Zue dr wytere Zyyl vu dr Kampagne ghert d Vernetzig vu Organisatione, wu wältwyt fir d Abschaffig vu Atomwaffe schaffe. D ICAN schafft uf e megli braiti Basis vu Partner zues, vu Gwärkschaften iber religiesi un humaniteri Inschtitutione bis zue Umwältschutzorganisatione.

D ICAN het in dr letschte Johr mit e Hufe Kampagne fir d Unterstitzig vun eme Verdrag zum velkerrächtlige Verbot vu Atomwaffe gworbe. Im Juli 2017 hän 122 Staate vu dr Verainte Natione fir e sonige Verdrag gstimmt. Di bishär bekannte Atommächt un di maischte NATO-Staate sin nit derby gsii bi dr Verhandlige. Au Dytschland as Mitglid vu dr nukleare Dailhab hän nit an dr Verhandlige dailgnuul, was vu *ICAN Dytschland* kritisiert woren isch. Syt em 20. Septämber 2017 lyt dr Verdrag zur Unterschrift uus. Är dritt in Chraft, sobald er vu 50 Staate ratifiziert woren isch.

## Unterstitzer
Zue dr prominänte Unterstitzer vu dr Kampagne ghere dr Dalai Lama, dr ehmolig Generalsekretär vu dr Verainte Natione Ban Ki-moon, d Fridesnobelbryysdreeger Desmond Tutu un Jody Williams un dr Jazzpianischt Herbie Hancock.

## Weblink
* Internationali Websyte vu dr Kampagne ICAN
* Websyte vu ICAN Dytschland
* Websyte vu ICAN Schwyz
* Websyte vu ICAN Eschtrych

## Fueßnote
Kasseler

S **Kassler** odder **Kasseler** isch è pöklèts un lycht gräuchtes Schwynigs. Hèrgschtellt wörd Kassler us èm Rippèschtugg *(Kassler Rippèschpeer, Kassler Kotlètt, Kassler Lachsfleisch)*, èm Naggè *(Kassler Kamm)*, dè Schultèrè *(Kassler Blatt)* un èm Buuch von èrè Sau.

Z Öschterrych sait mò im Kassler *Selchkarree* odder *Gselchts*,, i dè Schwiz isch es è *gräuchts Rippli*.

## Zuèbreitung

Kassler isch Bschtanddeil vo deftigé Ytöpf, bsunders in Vobindung mit Chrutt odder Chabbis, cha abber au bròtè, kocht odder im Ofè bachè wörrè. Wells Kassler schu pöklét un gräucht isch, isch es voglychswys schnèll durrè. Hüfig wörd s zämmè mit Rüèbli, Chrutt, Sùùchrutt odder Salzhärdöpfel servyrt. Auch wörd s kaalt als Uffschnitt servyrt. Èbbèso wörd Kassler als Alternatyvè zum Chesselfleisch bi nèrè Schlachtblattè odder als Ekstragricht zämmè mit Bluèt- un Läbberwurscht bruucht.

## Hèrchumpft
Aageblich isch Kassler è Erfindung von èm Bèrliner Metzger Cassel im 19.&nbsp;Johrhundert., dèm sini Eksischtenz in Bèrlin lòt sich abber nit belegè.

Logischer isch d Hérkumpft vom Kassler us Kassel z Nordhessè, wa sich abber au nit belegè lòt, obwoll im 19.&nbsp;Johrhundert z Bèrlin druff vowisè worrè isch.

## Literadur
* Heinrich Keim: *Nordhessen und sein Kassler*, i dè: *Hessische Heimat*, Jg.&nbsp;65, Heftle 2/3 2015, S.&nbsp;48–53.

## Weblinggs

## Einzelnõchwys
Kesselfleisch

**Chesselfleisch** odder **Wellfleisch** sait mò zum kochtè Buuch- un Chopffleisch von èrè Sau sowiè deilwys d Innereiè von èrè Sau (wenn sèlli nit schu für s Wurschtmachè vobruucht worrè isch). S Chesselfleisch wörd traditionèll uumittelbar nõch èm Metzgè in èm Chessel gmacht. Mit witterè Zuètatè wiè nèrè frischè Bluèt- un Läbberwurscht isch s Chesselfleisch Deil von èrè Schlachtblattè.

Für s Chesselfleisch wörrèd folgendi Fleischsortè un Innereiè bruucht:
*Buuchfleisch
*Sauègrind odder Backèfleisch (Backerl)
*Lälli
*Härz
*Läbbèrè
*Nyrli
*Kronfleisch (vo allem z Bayern un z Öschterrych)

## Zuèbreitung
D Zuètatè wörrèd je nõch Kochzit nõchènand in lycht sǜdendes Wasser gää, gwürzt wörd denn uff èm Deller mit Saalz, Pfeffer, Zwiblè, Majoran un eventuèll Knoblich.

Je nõch Region un Gschmack wörd Chesselfleisch mit Härdöpfel un Sùùchrutt (z. B. z Fròngn odder Sachsn) odder nu mit Brot (z.&nbsp;B. im Obberbayrischè) servyrt. Dezuè wörd hüüfig Sempf odder Meerettich dezuè gää.

## Bezeichnungè
Alternatyv wörd s Chesselfleisch im Alemannischè au *Sǜdfleisch*, im Schwôbischè au **Sydfleisch**, dauft. Im Frôngischè heißt s **Schipf**, **Schüpf** odder **Spint**, z Norddütschland au **Steg** odder **Stegfleisch** (vo Blattdütsch *steken*, „stächè“)

## Weblinggs
Schwarzbach (Klingengraben)

Dè **Schwarzbach** isch èn linkè Näbbèbach vom Chlingègrabbè. Dè Schwarzbach entschpringt am nördlichè Rand vom Rafzer Fäld un dõdemit vom Kanton Züri i dè Schwiz un volauft nõch 4 km uusschlièßlich im Landchrais Waldshuèt witter bis zuè dè Mündung i dè Nôchi vom Obberlauchringer Fridhoof.

## Geografischi Laag un Topografy
Dè Schwarzbach entspringt uff èm öschtlichè Zipfel vom Chlynè Randè, sèllè drènnt dè Hochrhy vom Chleggau. S Quällgebièt lyt im Kanton Züri, öppè 2&nbsp;km nordweschtlich vo dè namensgäbbendè Gmeind Rafz am Rand vum Rafzer Fäld un öppè 1&nbsp;km öschtlich vom Dettighoffer Ortsdeil Bèrwangè un 2 km öschtlich vo dè südbaddischè Gmeind Dettighoffè, s nägscht Dorf isch dè Dettighoffer Ortsdeil Balterschwyl. Spezièll am Quällgebièt isch au d Nôchi zuè dèm Rièmli Land, wo bis zuè 1200 m schmal isch un d Gmeind Dettighoffè mit èm Jeschtettemer Zipfel vobindèt.

Nõch ca. 3,6 Kilometer, wo dè Schwarzbach im dütsch-schwizer Gränzgebièt volauft, drènnt sich dè Gränzvolauf südlich vo Dettighoffè vom Bach, dèsèll passyrt aaschlièßend d Chleggauer Ortsdeil Büèl un Rièdèrè un volòt am weschtichè Ortsrand vo Rièdèrè sy Dal un volauft am Südrand vom südbaddischè Chleggaudal. S Schwarzbachdal volauft übber öppè 8 km barallel zum Chlynè Randè un drènnt sèll Bärgland in zwei schmali Streifè uff. Kurz nõch èm Ydritt i d Ebeni, öppè uff dè halbè Streggi vo sim Volauf, mündet dè Seegrabbè, wo vom Oschtè hèr chunnt, i dè Schwarzbach iè. Dè Seegrabbè entwässerèt wiè dè Schwarzbach d Nordflankè vom Chlynè Randè, bim Seegrabbè chunnt us dè Umgebung vo Oschterfingè un èm Wangèdal, beidi ghörèd zum Kanton Schaffuusè. Übber m Seegrabbè bi Wyswyl lyt dè Burghöger vo dè Burg Wyßèburg.

I dè Dalebeni vom Chleggau flüèßt dè Schwarzbach minimem abhäldig witter in weschtlicher Richtung. Er flüèßt deby durch Grièßè durrè un gòt südlich um Gißlingè ummè. Vor dè Mündung bi Obberlauchringen passyrt dè Schwarzbach au d Küssaburg un Bechtersbohl. Mit èrè Wasserfüürung vo öppè 0,64&nbsp;m³/s gòt dè Schwarzbach vo links i dè Klingègrabbè iè, schu in Sichtwitti vom Obberlauchringer Fridhoof.

## Erschlièßung
Hauptvokeerswäg i dè Ebeni vom Chleggau isch, näbb dè Baanlinniè Basel–Singè, d B 34, wo dè Kotbach un dè Schwarzbach im Unterlauf begleitè duèt. Ab Gißlingè isch es d Landesstrõß 163, wo vo dè B&nbsp;34 abgòt un ém Lauf vom Schwarzbach uèzuès bis zuè dè Quällè bi Balterschwyl folgè duèt un nõch dè Quällè dè Jeschtettemer Zipfel aabindè duèt, un zwar am Weschtrand vo Jeschtettè, wo d B 34 uff d B&nbsp;27 drèffè duèt.

## Burgè am Bachlauf
Obberhalb vom Schwarzbachs lyt bi Rièdèrè d Ruinè Burg Neu-Chrènkingè, eini vo dè dè Burgè vo dè *[[Herren von Krenkingen|Hèrrè vo Chrenkingè]]* mit Stammsitz bi Krenkingen nördlich vo Düèngè. Si isch nit z vowechslè mit dè Burg Guèt-Chrenkingè. Wiè schu erwäänt, lyt dè Schwarzbach zu Füèßè vo dè Küssaburg.

## Kulturelli Bezüüg
Näbb dè Blõskapällè vo Dettighoffè un Rièdèrè-Büèl hèt sich im Schwarzbachdal anno 1983 è Kapällè mit èm Nammè *Blõskapällè Schwarzbachdal* formyrt.

## Einzelnõchwys
Friedhof

A **Friidhoof** isch a Fläche, wo Doode begraba wärdet.

Dr Nama kommd vo der Eifriedong. Heit vrschtoht ma n meischdens als Frieda.
En chrischdlichem Umfeld liegat d Friidhööf oft om a Kirch rom ond werdat *Kirchhof* gnannt  –  au die, wo koi Kirch dabei ischd.

Auf manche Friidhööf geits extra jidische, muslimische odr evangelische Abteilonga. 

Mit rund 40'000 Gräber und ere Flächi vo öpe 50 Hektare isch de Friidhoof am Hörnli vo de Stadt Basel z Rieche de gröscht Friidhoof vo de Schwiz.

## Literatur
* Norbert Fischer: *Vom Gottesacker zum Krematorium. Eine Sozialgeschichte der Friedhöfe in Deutschland seit dem 18. Jahrhundert*. Köln/Weimar/Wien 1996 Online

## Weblingg

*
Seegraben (Schwarzbach)

Dè **Seegrabbè** isch èn öppè 12 Kilometer langè rächtè Zuèfluss vom Schwarzbach im Kanton Schaffuusè un in Südbaddè. Er flǜèßt vo Südè nõch Nordè durch s Wangèdal un aaschlièßend durchs Unterchläggi un s Chleggaudal. Im Wangèdal flǜèßt dè Seegrabbè a dè Nòòtschtell zwǜschè Südrandè un èm Nordabschnitt vom Chlynè Randè durrè. S Yzugsgebièt vom Seegrabbè isch öppè 27 Quadratkilometer groß un lyt a dè rächtè Südrandè-Haldè un dè linke Haldè vom Chlynè Randè sowiè am südlichè Rand vom Chleggaudal.  

## Volauf

Dè Seegrabbè entschtòt bim Zämmèfluss vom *Ättigrabbè* un *Ettègrabbè* uff  dirèkt uff dè dütsch-schwizer Gränzè zwǜschè dè Dörfer Oschterfingè un Jeschtettè. Dè *Ättigrabbè* entschpringt uff  uff èm Gemeindegebièt vo Nüüchilch, dè *Ettègrabbè* uff  uff èm Gemeindegebièt vo Jeschtettè. Dè vohürõtete Bach gòt am Aafang hauptsächlich in nordweschtlichi Richtung, nǜmmt s Wasser vom Gebièt Wüèschtè See uff un gòt aaschlièßend durch s Wangèdal durrè. Bi Oschterfingè macht dè Bach èn Bogè in Richtung Südweschtè un flǜèßt dõdeby diè öschtlichè un nördlichè Uusläufer vom Napbärg. È wèng südlich vo Wilchingè übberquèrt er d schwizer-dütsch Gränz, welli dõ öppè 800 Meter i s Schwizer Territorium ièluègt. Uff dè südbaddischè Sitè durchquert dè Seebach s Gmeindegebièt vom Chleggau, tangyrt dè Ortsdeil Wyswyl un mündet i dè Nöchi vo Grièßè nõch übber 12 Kilometer (mit *Ettègrabbè*) vo rächts i dè Schwarzbach.

### Zuèflüss
*Ölbach (*links*)
*Hoolgrabbè (*links*)
*Stutzgrabbè/Stutzmülligrabbè (*links*)
*Wisèbach (*rächts*)
*Bachdobelbach (*links*)

## Einzelnõchwys
École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris

D **École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris** (ESPCI, oder PC; alem. *Hochschuel fir angwändti [[Physik]] un [[Chemie|Chemy]] vu dr Stadt Paris*) isch e Ingenieursschuel z Paris, wu zue dr Grandes écoles zellt un zum Zämeschluss Paristech ghert.

Si isch anne 1882 grindet wore as Eliteschuel unter em Name *École Municipale de Physique et de Chimie Industrielles de la Ville de Paris* (EPCI). Si het dr Sitz im Quartier Latin un bietet dr Studänte e vierjerigi Uusbildig. Zue dr Grinderväter ghere d Stroßburger Chemiker Paul Schützenberger un Charles Lauth.

Fimf Wisseschaftler un Wisseschaftlerne, wu an dr ESPCI studiert oder gforscht hän, hän e Nobelbryys gwunne:

* Pierre Curie (Physik, 1903)
* Marie Curie (Physik, 1903 un Chemy, 1911)
* Frédéric Joliot-Curie (Chemy, 1935)
* Pierre-Gilles de Gennes (Physik, 1991)
* Georges Charpak (Physik, 1992)

## Weblink

* www.espci.fr
Fats Domino

Dr **Antoine „Fats“ Domino Jr.** (* 26. Februar 1928 z New Orleans; † 24. Oktober 2017 z Harvey, Jefferson Parish) isch e US-amerikanische Pianischt, Sänger un Songwriter im Rock ’n’ Roll, Rhythm-and-Blues, Piano-Blues un Boogie-Woogie gsii.

## Bedytig
Zäme mit em Little Richard un em Chuck Berry het er zue dr yyflussrychschte Musiker in dr Friezyt vum Rock'n'Roll ghert. Syne greschte Erfolg het er in dr 1950er-Johre mit Hit wie „Ain’t that a shame“, „Blueberry Hill“ un „I'm Walkin'“ ghaa. 

Anne 1986 isch dr Domino in d Rock and Roll Hall of Fame un 2003 in d Blues Hall of Fame ufgnuu wore.

## Uufnahme (Uuswahl)
* *The Fat Man*, 1949, Imperial Records
* *Goin’ Home*, 1952 Grammy Hall Of Fame Award 2002
* *Goin’ to the River*, 1953
* *Ain’t that a Shame*, 1955
* *I’m in Love Again*, 1956
* *My Blue Heaven*, 1956
* *Blueberry Hill*, 1956
* *I Can’t Go On (Rosalie)*, 1956
* *Blue Monday*, 1957
* *I’m Walkin’*, 1957
* *Whole Lotta Loving*, 1959
* *I Want to Walk You Home*, 1959
* *Margie, 1959*
* *Be My Guest*, 1959
* *Walking to New Orleans*, 1960
* *My Girl Josephine*, 1960
* *It Keeps Rainin’*, 1961
* *Jambalaya (on the Bayou)*, 1962
* *There Goes (My Heart Again)*, 1963, ABC Paramount
* *Red Sails in the Sunset*, 1963
* *I Don’t Want to Set the World on Fire*, 1964
* *Lazy Lady*, 1964
* *Lady Madonna*, 1968, Reprise Records
* *Make Me Belong to You*, 1970
* *Sleeping on the Job*, 1978, Polydor
* *Whiskey Heaven*, 1981, Warners
* *My Toot Toot* (mit em Doug Kershaw), 1985, Toot Toot Records
* *The Big Beat* 2006

## Weblink

* 
* 
* Fats Domino bi dr Rock ’n’ Roll AG
Ofenschlupfer

Dr **Ofaschlupfer**, au **Schitterhufe**, behmisch **Žemlovka**, isch a traditionells Restlesesse z Schwobe. Ear werd aus alde Wegga, Oier, Millich und Epfel bacha, manchmol au mid Birn odr Rhabarber. Dr Ofaschlupfer werd als siasse Hauptmohlzit odr als Nochdisch gesse.

Mid Kirscha stadd Epfel hoisst mr en Ofaschlupfer Kirschamichl.

## Zuabereitig
Albachens Weissbrod oda alde Wegga were en Scheiba gschnidde und en Millich oigwoicht, wo mid Oigelb gmischt isch. Nacher were d Scheiba en a Bachform gschichtet. Danoch gits kloigschniddne Epfel druf und Zibeba zwische drei. Dann widr a Schicht mid Weggascheibe drauf und so witr. A bizzle vo da Oiermillich werd na so en Zenti hoch en dia Form neigfüllt. In d Oiermillich gits manchmol no en Schuss Rum odr Oierlikeer. Zum Schluss kann mr no ghobelde Mandle druf gebe.

Nacher gohts damid en Bachofa, fir epper a halbe Stund. Bevor mers isst struit mr no Zucker und Zimt driber. Dazue gits oft no hoisse Vanillsoos odr Kombodd.

## Lueg au
* D schwäbisch Kuche
* Arme Riddr

## Litradur

* Heidi Bauerle: *Ofenschlupfer und Moschtköpf': Schwäbisches aus dem Koch- und Gästebuch der Familie Pfleiderer*, 1993. ISBN 978-3775002479
* Aegidius Kolb, Leonhard Lidel : *D’ schwäbisch’ Kuche*, 18. Auflage, 2017. ISBN 978-3928934022
* Karola Wiedemann, Martina Kiel: *Schwäbisch kochen*, Graefe und Unzer, 2010. ISBN 3833816309 (Ofaschlupfer S. 51)

## Weblink

* Slow Food Deutschland: Ofenschlupfer mit Äpfeln
* Ofenschlupfer Rezept uf schwaebischealb.de

## Beleg
Roland von Flüe

Dr **Roland von Flüe** (* 4. Septämber 1961 z Wole AG) isch e Schwyzer Jazzmusiker (Tenorsaxophon, Klarinette, Bassklarinette, Querflete).

Dr von Flüe isch z Sachslä ufgwachse un het mit 12 Johr dr erscht Klarinettenunterricht iberchuu. Är het d Swiss Jazz School z Bärn absolviert, wun er bim Urs Leimgruber un em Andy Scherrer uusbildet woren isch. Mit aigene Gruppen isch er in Kunzärt un uf Schwzyer Feschtival wie dr Musikfeschtwuche Lozärn, Jazz Festival Willisau oder em Alpentöne-Festival z Altdorf UR ufdrätte. Är het au Projäkt im Beraich Klassik-Jazz, Multimedia Crossover, Sampling un Live-Electronic realisiert. Au het er mit s Kaspar Ewalds Exorbitantem Kabinett, em *[[Zurich Jazz Orchestra]]*, *Folka*, dr Regula Schneider un em Andy Harder gspiilt un het mit dr Peggy Chew, s Albin Brun *Alpin Quintett* un em Paul Haag ufgnuu. Derzue het er as Lehrer an dr Musikhochschuel Lozärn un dr Musikschuel Sarne unterrichtet.

Anne 2017 het er vu dr Kanton Obwalde un Nidwalde dr groß Wärchbryys iberchuu.
 
## Diskografy
* *Smile for a While* (TCB Records, 1989)
* *Theo the Freak* (TCB Records, 1991) 
* *New Intent* (Rovo-Records, 1994)
* Tributary Orchestra: *Impressionen* (Rovo-Records, 1994)
* Kaspar Ewalds Exorbitantes Kabinett: *Räuber* (Altrisuoni, 2003)
* Voyage (2006, solo)

## Literatur
* Bruno Spoerri (Hrsg.): *Biografisches Lexikon des Schweizer Jazz.* CD-Beilage zu: Bruno Spoerri (Hrsg.): *Jazz in der Schweiz. Geschichte und Geschichten.* Chronos-Verlag, Zürich 2005, ISBN 3-0340-0739-6

## Weblink
* Webbresänz mit Diskografy 

## Fueßnote
Werner Ohm

Dr **Werner Ohm** (* 21. Jänner 1937 z Hafe) isch e dytsche Lehrer un Dialäktautor.

## Lääbe
Em Ohm sy Vater isch vu Binze gsii un sy Mueter vu Haltige. Di erschte sibe Johr vu sym Lääbe het er z Hafe gläbt. Noch em Chrieg isch d Familie retuur in s Markgreflerland. Är isch z Binze z Wollbach un z Märt ufgwachse. Z Löörech het er s Abitur gmacht un derno an dr Universitet Basel un Fryburg Franzesisch, Änglisch un Sport uf Lehramt studiert. Är het s Referendariat het er z Fryburg un z Löörech gmacht un derno het er zeh Johr lang Lehrer gsii am Gimnasium z Owerkirch. Ab em Summer 1975 het er am Kant-Gimnasium z Wyl am Rhy unterichtet.

Dr Wener Ohm het drei Bänd mit Dialäktgedicht publiziert. Iber syni Aafäng as Dichter schrybt er: 

Anne 1983 het er e Bryys im Limerick-Wettbewärb vum Sidweschtfunk gwunne.

## Wärch
* *Dachwürzeli.* Resin, Weil am Rhein 1986 
* *Schneeglöckli.* Resin, Weil am Rhein 1991
* *Heimet, Muedersproch un Wii.* Resin, Weil am Rhein 1995

## Weblink
* Textprobe uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
Baltschieder

**Baltschieder** ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Vìschp im Kanton Wallis, Schwiiz .

## Geografi
Baltschieder lit am Üsgang vam Baltschiedertelli. Vannr Ggmeindsflechi sint 10,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 3,3 % Wald, 1,1 % Sidligsflechi und 85 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Baltschieder ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1224 als *Ponczirrum* (1286 *Balschyedro*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,1 % glägu.

## Religion
90,7 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,4 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Baltschieder ischt dr René Abgottspon (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1050 Iwonru 97,1 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 0,6 % Talienisch und 1,6 % anneri Spraache.

Dr heggtschalemannisch Tialäkt va Baltschieder gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Literatüür
* Peter Jossen: *Baltschieder und sein Tal.* Rotten-Verlag, Brig 1984. 224 S. Ill.
* *Geschichte und Chronik von Baltschieder. Festschrift zum Wildmann-Jagdspiel, Balstschieder, 20. Juli 1971.* Mitarb. Paul Heldner, Albert Carlen. Gemeinde Baltschieder 1971. 64 S. Ill.

## Weblink

* www.baltschieder.ch
* 

## Füassnote
Bellwald

**Beuwaud** (amtlich *Bellwald*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Goms im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Beuwaud lit zwischu dum Rottu- und dum Fieschertal. Vannr Ggmeindsflechi sint 49,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 19,8 % Wald, 4,4 % Sidligsflechi und 26,2 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Beuwaud ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1273 als *Beliwalt* (1293 *Belwalt*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 16,5 % glägu.

## Religion
77,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 6,8 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Beuwaud ischt dr Martin Bittel (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 427 Iwonru 87,8 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 0,2 % Talienisch und 11,3 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Beuwaud gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.bellwald.ch
* 

## Füassnote
Tiernamen Saderlach

**[[Alemannische Tiernamen|Tiernäme]] im Dialekt vo [[Saderlach]]** z Rumäänie. I dem Dorf werd en höchalemannische Dialekt us de Geged vom Hotzewald gredt.

* **Chatz** w. (Katze)
** **Chatzerole** m. (Kater), **Chètzle** s. (Kätzlein), Kindersprache: **Mitzele** s.
* **Chèèber** m. (Käfer)
* **Chròt** w. (Kröte)
* **Chue** w. (Kuh)
** **Bike** m. (Stier), **Chalp** s., **Chèlple** s. (Kalb), Kindersprache: **Boozele** s. (< ungar. bozi), **Rint** s. (Rind)
* **Eesel** m. (Esel)
* **Ente** w. (Ente)
** **Entrìch** m. (Enterich), **Entle** s. (Entlein), Kindersprache: **Katschele** s.
* **Fisch** m. (Fisch)
* **Flèdermuus** w. (Fledermaus)
* **Fliege** w. (Fliege)
* **Floo** m. (Floh)
* **Fuks** m. (Fuchs)
* **Graashoppler** m. (Heuschrecke)
* **Hanimao** m. (Grille)
* **Hèrgotsvegele** s. (Marienkäfer)
* **Hiernervoogel** m. (Habicht)
* **Huen** w. (Huhn)
** **Klukre** w. (Glucke), **Kokosch** m. (Hahn), selten auch **Kikel** m., **Hienle** s. (Küken), Kindersprache: **Pipele** s.
* **Hunt** m. (Hund)
** **Zaok** w. (Hündin), **Hindle** s. (Welpe), Kindersprache: **Waowao** m. oder **Pibi** m., **Winthunt** m. (Windhund)
* **Kaes** w. (Ziege)
** **Kaespok** m. (Ziegenbock), **Kaesle** s. (Zicklein)
* **Kants** w. (Gans)
** **Kanaoser** m. (Gänserich), **Kensle** s. (Gänslein), Kindersprache: **Wurele** s.
* **Kchinìkshaas** m. (Kaninchen)
* **Kèkrètsch** m. (Elster)
* **Kelse** w. (Gelse, Stechmücke)
* **Kritsch** w. (Hamster)
* **Kukuk** m. (Kuckuck)
* **Kwaak** m. (Krähe)
* **Maaechèèber** m. (Maikäfer)
* **Mischtmèèr** m. (Mistkäfer)
* **Paompiker** m. (Specht)
* **Pèèr ** w.(?) (Bär)
* **Pirkitsle** s., **Rèphienle** s. (Rebhuhn)
* **Puikele** s. (Pute)
** **Puikelekokosch** m. (Truthahn)
* **Ratzmuus** w. (Ratte)
* **Ros** s. (Pferd)
** **Schtuete** w. (Stute), **Henkscht** m. (Hengst), **Fìle** s. (Fohlen), Kindersprache: **Hutschele** s., Pferde nach Farben: **Rape** m. (Rappe), **Schimel** m. (Schimmel), **Fuks** m. (Fuchs), **Schek** m. (geschecktes Pferd), **Plès** m. (Pferd mit weißer Blässe)
* **Rupevegele** s. (Schmetterling)
* **Schèèr** m. (Maulwurf)
* **Schnek** m. (Schnecke)
* **Schoof** w. (?) (Schaf)
** **Schoofpòk** m. (Schafbock), **Schèèfle** s. (Schäflein), **Lampel** s. (Lamm), Kindersprache: **Mèèkele** s.
* **Schpatz** m. (Sperling)
* **Schpinmòke** w. (Spinne)
* **Schtorch** m. (Storch)
* **Schwalme** w. (Schwalbe)
* **Sou** w. (Schwein)
** **Moor** w. (Mutterschwein), **Peetsch** m. (Eber), **Seile** s. (Ferkel), Kindersprache: **Kutzele** s.
* **Stìglìtz** m. (Stieglitz)
* **Toodevoogel** m. (Steinkauz)
* **Tuube** w. (Taube)
** **Tuuberìch** m. (Täuberich), **Tiible** s. (Täublein)
* **Wurmaisle** w. (Ameise)

## Lueg au
* Saderlacher Pflanzenäme

## Literatur
* Hildegard Frey: *Der Wortschatz der Mundart von Saderlach.* Diplomarbeit. Temeswar 1965.
* Theresia Schelb: * Sitten und Bräuche und ihre Widerspiegelung im Wortschatz der alemannischen Mundart von Saderlach.* Diplomarbeit. Temeswar 1979.
Bister VS

**Bischter** (amtlich *Bister*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Eschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Bischter lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt ds Doorf Bischter un d Wiiler Bänna, Chrizacher und Egga. Nachbürggmeinde sint Grengiols, Termen und Mörel-Filet. Vannr Ggmeindsflechi sint 18,4 % landwirtschaftlechi Flechi, 40 % Wald, 0,3 % Sidligsflechi und 41,3 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Bischter ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1374 als *Bystur* (1480 *Bistar*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 6,1 % glägu.

## Religion
84,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 12,1 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Bischter ischt dr Edwin Zeiter (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint alli 33 Iwoner Titsch als Höiptspraach aagigää.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Bischter gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* 

## Füassnote
Bitsch VS

**Bitsch** ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Eschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Bitsch lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 22,9 % landwirtschaftlechi Flechi, 49,9 % Wald, 9,1 % Sidligsflechi und 18,2 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Bitsch ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1408 als 'Bitscheri''.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,7 % glägu.

## Religion
88,1 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Bitsch ischt dr Edgar Kuonen (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 747 Iwonru 96,5 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,9 % Franzeesisch, 0,9 % Talienisch und 1,7 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Bitsch gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.bitsch.ch
* 

## Füassnote
Bürchen VS

**Birchu** (amtlich *Bürchen*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Weschtlich Raro im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Birchu lit uf ru Hochterrasse uber dum Rottutal. Vannr Ggmeindsflechi sint 25,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 55,3 % Wald, 5,4 % Sidligsflechi und 13,6 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Birchu ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1307 als *ze Birke* (1363 *Birkonberg*, 1441 *Birchen*, 1755 *Betula*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 2,5 % glägu.

## Religion
90,2 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,7 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Birchu ischt dr Philipp Zenhäusern (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 672 Iwonru 97,9 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,7 % Franzeesisch, 0,1 % Talienisch und 1,3 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Birchu gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.buerchen.ch
* 

## Füassnote
Chalais VS

**Chalais** (fp. [tsaˈliː]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sierre im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Zer Ggmeind gcheerunt d Deerfer Chalais, Réchy, Brie und Vercorin. Vannr Ggmeindsflechi sint 18,7 % landwirtschaftlechi Flechi, 67,9 % Wald, 7,8 % Sidligsflechi und 5,6 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Chalais ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im 11. Jh. als *Jaler* (1425 *Challir*), Vercorin: 11. Jh. als *Vercorens*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,6 % glägu.

## Religion
83,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,6 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Chalais ischt dr Alain Perruchoud (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2657 Iwonru 90,2 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 4,4 % Titsch, 2,2 % Talienisch und 3,2 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Chalais gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Lueg au
* Pont de Niouc

## Weblink

* www.chalais.ch
* 
* 

## Füassnote
Chamoson

**Chamoson** (fp. [tsamɔˈzɔ̃]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Conthey im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Chamoson lit üfer rächtu Sita vaner Rottu. Zer Ggmeindgcheerunt öi Saint-Pierre-de-Clages und Grugnay und ds Maiesäss Mayens-de-Chamson. Vannr Ggmeindsflechi sint 26,3 % landwirtschaftlechi Flechi, 30,6 % Wald, 6,6 % Sidligsflechi und 36,5 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Chamoson ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1050 als *Camusia* (1233 *Scamosun*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 16,7 % glägu.

## Religion
85,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 5,2 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Chamoson ischt dr Claude Crittin (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2497 Iwonru 93,7 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,1 % Titsch, 0,9 % Talienisch und 3,3 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Chamoson gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Literatüür
* Jules Jeanjaquet: *Dialectes Suisses. Patois de la Suisse romande. Canton du Valais: Fully et Chamoson.* Berlin 1934 (Sonderdruck aus Lautbibliothek 57)

## Weblink

* www.chamoson.ch
* 
* 

## Füassnote
Chippis

**Chippis** (fp. [a tsiˈpis]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Sierre im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Chippis lit üfer linke Sita vanum Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 4,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 57,5 % Wald, 25 % Sidligsflechi und 13 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Chippis ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 11. Jh. als *Sepils*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 42,3 % glägu.

## Religion
79,3 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,4 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Chippis ischt dr Olivier Perruchoud (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1491 Iwonru 77,5 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 7,2 % Titsch, 6,1 % Talienisch und 9,2 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Chippis gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Litertatür
* Michel-André Zufferey: *Chippis. De la communauté paysanne au bourg industriel.* Monographic, Sierre 1982. 189 S. (Collection Mémoire vivante)

## Weblink

* www.chippis.ch
* 

## Füassnote
Collombey-Muraz

**Collombey-Muraz** (fp. [a kɔlɔ̃ˈbaː]-[a ˈmyːra]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Monthey im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Collombey-Muraz lit üfer linke Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt Collombey-le-Grand, Collombey-le-Petit, Muraz und Illarsaz. Vannr Ggmeindsflechi sint 39,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 38,7 % Wald, 10,4 % Sidligsflechi und 11,3 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Collombey-Muraz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1263 als *de Columberio* (1283 *de Mura*).

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 22,8 % glägu.

## Religion
70,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 14,7 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Collombey-Muraz ischt dr Yannick Buttet (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 5695 Iwonru 90 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,5 % Titsch, 2,5 % Talienisch und 5 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Collombey-Muraz gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Literatüür
* Maurice Parvex: *Collombey-Muraz. Une commune, deux paroisses, plusieurs villages et beaucoup de gens.* Collombey-Muraz 1988. 206 S.

## Weblink

* www.collombey-muraz.ch
* 

## Füassnote
Conthey

**Conthey** (fp. [kɔ̃ˈtæ]; dt. *Gundis*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Conthey im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Conthey lit lit üfer rächte Sita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt Conthey (Plan-Conthey, La Place, Le Bourg und Saint-Séverin), d Deerfer Aven, Erde, Sensine, Premploz und Daillon und ds Bärggebiet Derborence, wa bis zum Diableret-Massiv geit. Vannr Ggmeindsflechi sint 24,6 % landwirtschaftlechi Flechi, 24,4 % Wald, 4,3 % Sidligsflechi und 46,7 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Conthey ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar um 800 als *curtis Contextis' (1146 *ecclesiam de Plano Contesio*).

== Iwoner ==
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 21 % glägu.

== Religion ==
83 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 [[Römisch-katholische Kirche|remisch-katholischi]] gsii, 5,4 % [[Reformierte Kirche|evangelisch-reformierti]].

== Politik ==
Dr Ggmeindspresident va Conthey ischt dr Christophe Germanier (Stant Oktober 2017).

== Spraach und Tialäkt ==
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 6261 Iwonru 91,3 % [[Französische Sprache|Franzeesisch]] als Höiptspraach aagigää, 2,2 % [[Deutsche Sprache|Titsch]], 1,1 % [[Italienische Sprache|Talienisch]] und 5,4 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Conthey gcheert zum [[Frankoprovenzalische Sprache|Frankoprovenzalisch]].

== Literatüür ==
* Louis Berthouzoz / A Cobva: *Conthey, sauve ton patois!* 3. Üflag. Éditions À la Carte, Sierre 2013.
* *Conthey, mon pays.'' Commune de Bourgeoisie, Conthey 1979. 139 S.

## Weblink

* www.conthey.ch
* 

## Füassnote
Dorénaz

**Dorénaz** (fp. [a ˈdoʀəna]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Saint-Maurice im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Dorénaz lit üfer rächte Siita vaner Rottu. lit am rechten Rhoneufer gelegen. Vannr Ggmeindsflechi sint 24,3 % landwirtschaftlechi Flechi, 60,4 % Wald, 3,8 % Sidligsflechi und 11,5 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Dorénaz ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im 11./12. Jh. als *usque ad frontem Dorone*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 14 % glägu.

## Religion
79,1 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 10,9 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Dorénaz ischt dr Daniel Fournier (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 607 Iwonru 95,9 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 0,3 % Titsch, 1,2 % Talienisch und 2,6 % anneri Spraache.

Dr tradizionäll Tialäkt va Dorénaz gcheert zum Frankoprovenzalisch.

## Weblink

* www.dorenaz.ch
* 

## Füassnote
Eggerberg

**Eggerbärg** (amtlich *Eggerberg*) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Brig im Kanton Wallis, Schwiiz.

## Geografi
Eggerbärg lit üfer rächte Siita vaner Rottu. Zer Ggmeind gcheerunt d Wiiler Mühlackern, Wirmschland, Berg, Eggen u Finnu. Vannr Ggmeindsflechi sint 15,2 % landwirtschaftlechi Flechi, 56,4 % Wald, 5,5 % Sidligsflechi und 22,9 % süschtigi Flechi.

## Gschicht
Eggerbärg ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1307 als *Eccun*, Finnen 1275 als *Funnona*.

## Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 4,4 % glägu.

## Religion
92,7 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 4,5 % evangelisch-reformierti.

## Politik
Dr Ggmeindspresident va Eggerbärg ischt dr Reto Zimmermann (Stant Oktober 2017).

## Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 382 Iwonru 99 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,5 % Franzeesisch, 0,3 % Talienisch und 0,2 % anneri Spraache.

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Eggerbärg gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

## Weblink

* www.eggerberg.ch
* 
* 

## Füassnote