open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bärenhöhle

D **Bärehehli** un d mit ere verbunde *Karlshehli* isch mit alljohr uugfehr 105.000 Bsuecher di meischtbsuecht Schauhehli vu dr Schwebische Alb un eini vu dr meischtbsuechte Hehline vu ganz Dytschland. Doderby umgangssprochlig normalerwys dr Begriff *Bärehehli* allgmein fir s ganz zämmehängig Hehlinesyschtem us Karls- un Bärehehli brucht.

## Gschicht
S Hehlinesyschtem vu dr Bärehehli isch im e Zytruum vu eppe fimf Millione Johr entstande. Scho vor rund 20.000 Johr isch d Bärehehli vu Hehlinebäre, aber au vu Hehlinelebe un Nasherner ufgsuecht wore. D Chnoche vu dr Bäre sin deilwys hit no z säh, e vollständig rekonschtruiert Skelett vun eme Hehlinebär isch innerhalb vu dr Bärehehli uusgstellt.

### Entdeckig

D *Karlshehli* isch anne 1834 vum Erpfinger Lehrer Fauth uf dr Suechi no Heilchryter entdeckt wore. Syy Schnupfdubaldose isch in e Felsspalt ghejt un bim Versuech si wider uusezhole, het dr Fauth entdeckt, ass unter däm Spalt e großi Hehli gsi isch. Ihm z Ehre isch d Yygangssplate zue dr Hehli *Fauthsloch* gnännt wore. Die Anekdote vun dr Entdeckig wird hit no am Aafang vun e jedere Fierig dur d Bärehehli verzellt. Schyns isch dr Spalt scho im Mittelalter brucht wore go Peschtopfer yyne gheje, mer het uf alli Fäll vil Skelett vune ene gfunde bi dr Erforschig unterhalb vu dr Spalte. Uffällig isch au di groß Aazahl vu Chnoche vu Hehlinebäre gsi, wu mer gfunde het.

Wu dr Hehlinefierer Karl Bez im Johr 1949 dr Flug vu Flädermyys beobachtet gha het, het er mit eme chleine Gang am Änd vu dr Karlshehli d Furtsetzig vu dr Hehli entdeckt. In däm wytere Deil vum Hehlinesyschtem het mer no vil meh Bärechnoche gfunde, wäge däm isch dr nej entdeckt Abschnitt derno *Bärehehli * gnännt wore.

## Erschließig
Scho im Johr 1934 isch d Karlshehli mit elektrischem Liecht versäh wore gon eso Besichtige megli mache. Anne 1950, numen ei Johr no dr Entdeckig vu dr Bärehehli, isch s gsamt Hehlinesyschtem mit eme durgängige Wäg uusgstattet un e Uusgang us dr Hehli iber e chinschtlige Stolle gschaffe wore. D gsamt Hehli cha syterhär as *Bärehehli * uf ere Lengi vu 271 Meter bsichtigt wäre.

### Farbveränderige dur Algewagstum
Syt e baar Johr fallt versterkt d Entwicklig vu grienlige Verferbigen un Mieschbildigen uf e Deil Gstei in dr Hehli uf. Des wird wahrschyns verursacht dur d Umstellig uf UV-liechthaltigi Lychtstoffrehre. In andere Hehline wäre us däm Grund Lychtstoffrehre brucht. Wäge däm derf in Dropfsteihehline au kei Blitzliecht verwändet wäre. 

Syt 1974 git s oberhalb vu dr Bärehehli dr Frejzytpark *Traumland auf der Bärehehli*.

## Bilder

Datei:Baerenhoele1.JPG|Stalagmit in dr Bärehehli
Datei:Fauthsloch_2007_klein.jpg|s Fauthsloch
Datei:Moos in Bärenhöhle.jpg|Mieschwagstum dur falschi Belychtig

## Fuessnote


## Weblink
*Syte vu dr Gmei Sonnebiel zue dr Bärehehli 
*Informatione zue dr Bärehehli us ''showcaves.com''
* Karsthehline z Bade-Wirttebärg
Kleine Ungarische Tiefebene

Di **Chleini Ungarischi Diefebeni** (Ungarisch: *Kisalföld*, friehner au *Kis-Magyar-alföld, Győri-medence* oder *Pozsonyi-medence*; Slowakisch: *Malá dunajská kotlina*) isch e Gebiet im Nordweste vo Ungarn, erstreckt sich aber au über de Weste vo de Slowakei und s östrychisch Seewinkel (Burgeland). Si isch vo de witer östlig glägene Große Ungarische Diefebeni z underscheide, wo s gröscht Flachland vo de Pannonische Diefebeni darstellt. S Land umfasst 9000 Quadratkilometer, dodevo ghöre 4000 Quadratkilometer zu Ungarn.

De slowakisch Deil im Süde und de ungarisch Deil im Norde werre vo de Donau vo-n-enand drännt. De slowakisch Deil östlig vo Bratislava wird uff Slowakisch *Podunajská nížina* (Diefebeni an de Donau entlang) gnännt.

## Geografy
### Chlima
De Summer isch in de Chleine Ungarische Diefebeni chiel, de Winder isch mild; d'Azahl sunnigi Stunde isch verglychswis dief. D'Nyderschläg sin glychmäßig über s Johr verdeilt. Wyl s Gebiet im Weste vo Ungarn litt, isch de Yfluss vom Atlantik spürbar: de Himmel isch öfter bedeckt, d'Temperaturschwankige sin chleiner. Am nördlige Rand vo de Diefebeni isch d'Hainburger Pforte, sällewäg ghört di Chleini Ungarischi Diefebeni zu de windigste Gegende vo de Pannonische Diefebeni.

### Topografy
De Großdeil vom Diefland isch fast perfäkts Flachland, wo vo de Flüss eso gformt worre isch. Sälle ihr Spielwasser hät de Bode zu fruchtbarem Land gmacht.
 
## Landwirtschaft
Di wichtigste Brodukt uss de Landwirtschaft sin Weize, Gerste, Zuckerriebe und Füeterpflanze. D'Füeterpflanze und s Grasland werre zudem für d'Zucht vo Husrinder brucht, wo vor allem wäge de Milch ghalte werre; uss säller wird hauptsächlig Chäs hergstellt. Witeri Brodukt sin Gflügelfleisch und Eier.

## Entstehig
Ab em Miozän isch d'Region immer witer abgsunke und vo de Sedimänt vo de Donau und ihre Näbeflüss gfüllt worre. Uss sälle sin au di Großi und di Chleini Schüttinsle entstande.
Louis Menar

De **Louis Menar** (* 19. Novämber 1939 z Näfels;  † 15. Septämber 2014) isch ä Sänger und ä Bändliider gsii, wo us em Glarnerland chuu isch. In Würgglichkeit het er *Luigi Antonio Mazzocut* ghaisse. Er ischt hauptprueflich Spängler-Vorarbeiter gsii und het im Kantuushauptort Glaris gwohnt. Sini Inschtrumänt sind Gitarre, Eleggtrobass, Schnuregiige, Panflöte und Klavier gsii. 

## Louis Menar Band
Sit em 1987 häts sini Bänd gee. Si händ sich am Aafang «Glarnerbuebe» gnännt. Dä Louis Menar het au zwii Evergriin glandet, dr «Geissepeter» und «Müeti, liebs Müeti». Später het ds Orcheschter, wu us füüf Maa beschtande het, ä ziitgmässere Name: «Louis-Menar-Bänd» gwehlt.

Mitglider:
* Louis Menar
* Willy Mächler (Akkordeon, Keyboard)
* Hans Hobi (Sopransaxophon, Es-alto-Saxophon, Tenorsaxophon, Klarinette, E-Bass, Gitarre)
* Erich Hauser (Sopran-, Es-alto- und Tenorsaxophon, Klarinette)
* Emil Stucki (Schlagzüg)

## Weblink
* Homepage vom Louis Menar
* ''Louis Menar: Musik war sein Leben.'' Nochruef vom SRF vom 16. Septämber 2014

## Fuessnoote
Bundeskanzler (Schweiz)

De **Bundeskanzler** reschpektiv d **Bundeskanzleri** vo de Schwiizerische Eidgnosseschaft, isch de Kanzler vo de Schwiiz un leitet di Schwizerischi Bundeskanzlei.

## Ufgabe
D Ufgab vom Bundeskanzler isch d Unterstützig vo de Landesregierig, em Bundesrot. Zämme mit de beide Vizekanzler, wo zur Unterstützig vom Bundeskanzler do sin, plant er d Gschäft vom Bunderot und duet a de Sitzige vom Bundesroot teilnäh. Di Sitzige findet i de Regle einisch i de Wuche schtatt. De Bundeskanzler het in dene Sitzige e berotendi Schtimm und es Aatragsrächt.

Bi de Gsamterneurigswahl vom Bundesrot wird au de Bundeskanzler gwählt. S Wahlgremium isch di Vereinigti Bundesversammlig, wo us de Mitglider vom Stände- und vom Nationalrot bestoht. D Amtsdur isch vier Johr. Im Unterschiid zu de Vizekanzler isch de Bundeskanzler also e Magischtratsperson und kei Beamter.

## Gschicht
De Bundeskanzler isch die älteschti Inschtitution vo de Schwiizerische Eidgnosseschaft, wos hüt no git. D Tagsatzig het scho im 1803 d Iisetzig vo eme *Eidgnössische Kanzler* bschlosse. Im 1848, bi de Gründig vom Bundesschtaat, isch us dem Eidgenössische Kanzler dann de Bundeskanzler worde. 
Als Stellverträter het de Kanzler vo Aafang a en *Eidgnössischer Schtaatsschriiber* gha, wo im 1852 zum *Vizekanzler* worde-n-isch. Sit em 1896 gits no en zweite Vizekanzler.

## Bisherigi (Bundes-)Kanzler

## Weblingg
* D Website vo de Bundeskanzlei
Nördlingen

**Nearle** ([], au *Nearleng,** amtlich *Nördlingen*) ischt a Stadt em [[Landkreis Donau-Ries|Landkroes Donau-Rias]] en [[Bayern]].

== Geografi ==
Nearle leit em [[Nördlinger Ries|Nearler Rias]] en dr [[Planungsregion Augsburg|Blanongsregion Augschburg]]. Vo dr Gmarkong send 77,0% Landwirtschaftsfleche, 1,2 % Wald, 20,1 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschtige Fleche.

== Gmoendsgliderong ==
Zua Nearle gherat d Stadtdoil Herge *(Herkheim),* Lepse *(Löpsingen),* Pfäffle *(Pfäfflingen),* Dürrazimmra *(Dürrenzimmern),* Hole *(Holheim),* Kloinearle *(Kleinerdlingen),* Balde *(Baldingen),* Grosselfenga *(Grosselfingen)* ond Nährmemme *(Nähermemmingen).*

== Gschicht ==
Nearle ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 898 als *Nordilinga*. Bis 1803 ischt es a Freie Reichsstadt gwea.

Beriamt ischt Nearle fer seina Wollstoff gwea, s «Nearlengertuach».

== Eiwohner ==

Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 8&nbsp;% gleäge.

== Religion ==
43,9&nbsp;% vo dr Eiwohner send em Johr 1987 [[Römisch-katholische Kirche|remisch-katholisch]] gweä, 49,3&nbsp;% [[Protestantismus|evangelisch]].

== Verwaltong ==
Nearle ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr Oberbirgermoeschter vo Nearle ischt dr David Wittner.

=== Wahla ===
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986: 


== Dialekt ==
Dr Dialekt vo Nearle ghert zom [[Schwäbisch]].

== Literatur ==
* [[Theodor Heuss]]: *Reiz biedermeierhafter Idylle. Besuch in Nördlingen*. In: *Die romantische Straße*. Merian, 7.&nbsp;Jg., Heft 12/1954, S.&nbsp;34–41.
* Wolfgang Kootz (Text), Willi Sauer, Ulrich Strauch u.&nbsp;a. (Fotos): *Nördlingen im Ries an der Romantischen Straße*, Stadtführer mit 90 Farbbildern, Kraichgau Verlag 2007, ISBN 978-3-929228-47-2.
* Dietlof Reiche: *Der Bleisiegelfälscher*, historischer Roman. Ausgezeichnet mit dem Kinder- und Jugendbuchpreis der Stadt Oldenburg 1977 und mit dem Deutschen Jugendbuchpreis 1978. Beltz & Gelberg, 1998, ISBN 978-3-407-78781-1. In diesem Jugendbuch wird die mittelalterliche Situation der Nördlinger Lodenweber sehr eingehend beschrieben.
* Gustav Adolf Zipperer: *Wege durchs Ries. Ein Wanderführer.'' Donauwörth: Fränkisch-Schwäbischer Heimatverlag, 1975.

## Weblink

* Stadt Nearle
* Luftbilder vo dr Stadt
* Stadtmuseum
* Aus dr Gschicht

## Fuessnoote
Lungern

**Lungerä** (dt. Lungern) ischt ä Iiwohnergmäind (politischi Gmäind) im Kanton Obwaldä i dr Schwiiz. 

## Geografii

Lungerä liid im oberschtä Teil vom Kanton Obwaldä uf 750 m ü.M. am Lungeräsee und am Fioss vom Briinigpass. Äs liid as hechschts glägnigs Dorf vom Sarneraatal imnä Talchessl, wo numä gägä Nordä offä ischt und uf dr andrä Siitä vo bewaldetä Häng und Felsä igschlossä ischt. Dr Gmäindsbann erstreckt sich uber nä Flechi vo 4633 ha, drvo 684 ha Mattä und Acherland, 1920 ha Wäidland, 1597 ha Wald und 291 ha Ruderalflechi, Felsä und See.

Nachbergmäinde sind Giswil, Sachsle und Chärns im Kanton Obwalde, und Hofstette bi Brienz, Brienzwiler, Mäiringe und Haslibärg im Kanton Bärn.

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Gmeind Lungerä
* Offizielli Website vom ''Tourismus Lungern''
* 
* Panoramawelt Lungerä-Schönbüel, Skigebiet
* Brünig Indoor, Schiessaalag

## Fuessnote
Münchingen (Wutach)

**Münchinge** (Hochdütsch: *Münchingen*) isch e Ortsdeil vo Wüetach im Landchreis Waldshüet. Es litt im Weste vom Wüetacher Gmeindebann, di benochberte Ortsdeil sin Ebedinge im Nordoste und Lembach im Südoste. Nochbergmeinde sin Löffinge (Schwarzwald-Baar-Chreis) im Norde und Bonndorf im Schwarzwald im Weste.

De Ort isch uss me einzelne Hof entstande, wie e Urkunde uss em Johr 1110 agit. Sälli Urkunde isch di erschti bekannti schriftligi Überlieferig, wo Münchinge vorchunnt. De Kaiser Konrad II. bstätigt in re, dass er s Gottshus Münchinge stiftet. Witeri Dokumänt erwähne d'Ritter Peter (1270) und Diethelm (1298) *von Münchingen*.

1696 isch d'Chirch zu Ehre vom heilige Bartholomäus ygweiht worre.

Nochdem Münchinge und sini Umgebig zerscht zu de Grafschaft Bonndorf und spöter zum Chloster St. Bläsi ghört hät, isch's 1806 mit de Säkularisierig badisch worre. Zum 1. Januar 1975 hät's sich mit Ebedinge, Lembach und Wüetach zu de hüttige Gmeind Wüetach zämmegschlosse.

Durch Münchinge verlauft d'L171, wo in Richtig Bonndorf fiehrt und dört an d'L170 und d'B315 aschließt. Im Oste verbindet si de Ort mit Ebedinge.

Im Nordweschtè vo Münchingè lyt, uff öppè halber Höchi zwischem Dorf un dè Wuètèschlucht, eini vo dè Chreismülldeponiè vom Landchreis Waldshuèt, wo jetzt als regionales Aaliferzèntrum (RAZ) firmyrt.

## Quelle
* www.wutach.org
* Details übber d Güselwûrtschaft im Landchreis Waldshuèt
Münchingen

**Münchingen** heiße zwei Ortschafte z Bade-Württeberg:
* Münchinge (Korndal-Münchinge), Ortsdeil vo Korndal-Münchinge im Landchreis Ludwigschburg
* Münchinge (Wüetach), Ortsdeil vo Wüetach im Landchreis Waldshüet
Münsinger Vertrag

Dur dr **Mensenger Verdrag** vum 14. Dezämber 1482 isch d Grofschaft Wirttebärg widervereinigt wore, wu zyter em Nirtenger Verdrag vu 1442 in zwe Deil ufdeilt gsi isch. D Erbstrytigkeite zwischen em Uracher un em Stuegerter Deil sin no 40 Johr byygleit wore. Dr Grof Eberhard V. im Bart, ab 1495 Herzog Eberhard I., wu z Urach residiert isch, het d Regierig vum Land ibernuu un d Residänz uf Stuegert verleit, dr Hauptstadt vum andre Landesdeil. D Erbfolg isch uf dr amtierend Grof im Stuegerter Landesdeil Eberhard VI. feschtgleit wore. Mit em Verdrag, wu unter Bedeiligung vu dr Verdrätter vu dr wittebärgische Landständ, dr sognännte Ehrbarkeit uusghandlet woren isch, sin d Uudeilbarkeit vum Land un d Primogenitur (s Erschtgeburtsrächt) z Wirttebärg rächtsverbindlig feschtgleit wore. Dr Mensenger Verdrag het verhinderet, ass Wirttebärg in all meh Chleistaat usenander ghejt isch un het eso e wichtigi Voruussetzig gschaffe fir d Hebig vu Wirttebärg zum Herzogtum im Johr 1495.

D Originalurkund vum Verdrag wird hite im Hauptstaatsarchiv Stuegert verwahrt.

## Uusschnitt
Uf em Deckblatt vum Verdrag heisst s:
:*Münsingischer*
:*Vertrag zwischen graf Eberhart zu Wirtemberg*
:*dem eltern unnd graf Eberhart dem jüngern,*
:*als sie ier bayder land unnd leuth in ain regiment*
:*unnd wesen zusammen geworfen*
:*Rta*
:*parte 2*
:*tittulo 2*
:*mem 17*
:*Zu Münsingen sambstag nach Lucie*
:*anno 1482*

## Weblink
*Mensenger Verdrag, Texttranskription im Hauptstaatsarchiv Stuegert
Lembach (Wutach)

**Lembach** isch e Ortsdeil vo Wüetach im Landchreis Waldshüet. Es litt im Rohrbachdal im westlige Deil vo de Wüetacher Gmarkig. Im Weste gränzt Bonndorf im Schwarzwald an Lemach, im Süde Stüehlinge, im Südoste Münchinge und im Nordoste Ebedinge.

Di ältste bekannte Spure vo mänschliger Bsydlig, e Gräberfäld, chömme uss de Zit zwüsche 700 und 400 v. e. Chr. De Name daucht im Johr 1200 als *Limpach* zum erschte Mol in re Urkunde uff, spöter sin au *Lymbach* (1379) und *Lembach* (1611) belegt. Es isch sällemols in de Fürschtebergerische Landgrafschaft Stüehlinge gläge.

In de beide Wältchrieg sin insgsamt 18 gfalleni und 5 vermissti Lembacher z beklage.

Durch Lembach verlauft d'K6510, wo im Süde z Weize (Stüehlinge) an d'B315 und im Norde an d'K6597 uff Lusheim (Stüehlinge) und Münchinge aschließt.

## Quelle
* www.wutach.org
Nürtinger Vertrag

Dr **Nirtenger Verdrag** (Dt. *Nürtinger Vertrag*) isch am 25. Jänner 1442 zwische dr bede wirttebärgische Grofe Ludwig I. un syym Brueder Ulrich V. gschlosse wore. 

Dr Vertrag het Wirttebärg in zwe Deil gspalte. Dr Stuegerter Deil unter em Ulrich V. het unter andrem d Städt Cannstatt, Geppenge, Marbach, Neiffe, Nirtenge, Schorndorf un Woeblenge umfasst; zum Uracher Deil unter em Ludwig I. hän unter andrem d Städt Balenge, Calp, Herreberg, Mensenge, Duttlenge un Dibenge ghert. Ei Johr vor em Nirtenger Verdrag het s scho ne Landesdeilig churz no dr Hochzyt vum Ulrich V. mit dr Margarethe vu Cleve gee, wu aber nume uf vier Johr bfrischtet gsi isch un wu andri Gränze zoge wore sin.

D Deilig isch mit em Mensenger Verdrag vum 14. Dezämber 1482 un im Esslenger Verdrag vu 1492 wider ufghobe wore.

## Weblink

* Bstand A 602 Nr 88 vum Hauptstaatsarchiv Stuegert: Urkund un Transkription
Konfuzius

Dr **Konfuzius** (latinisiert us 孔夫子, Kǒng Fūzǐ „Lehrmeischter Kong“, chin. 孔子, Kǒng Zǐ, W.-G. K’ung-tzǔ „Meister Kong“, au as Kung-tse oder Kong-tse transkribiert chin. 孔子) isch e chinesische Filosof gsi in dr Zyt vu dr Eschtlige Zhou-Dynaschtii. Är het wahrschyns vu 551 v. Chr. bis 479 v. Chr. gläbt un isch unter em Name *Kong Qiu* (Wade-Giles: K’ung Ch’iu) in dr Stadt Qufu im chinesische Staat Lu (dr hitige Provinz Shandong) uf d Wält chuu, wun er au gstorben isch.

Dr Konfuzius isch dr Begrinder vum Konfuzianismus gsi. S zäntral Thema vu syne Lehre isch di mänschlig Ornig gsi, wu no syre Meinig dur Achtig vor andere Mänschen un Ahneverehrig cha verwirkligt wäre. As Ideal het em Konfuzius dr „Edle“ (君子 junzi) gulte, e moralisch yywandfreje Mänsch. Edel cha dr Mänsch syy, wänn er sich in Harmonii mit em Wältganze bfindet: *„Dr Angelpunkt z finde, wu unser sittlig Wäse mit dr allumfassende Ordnig, dr zäntrale Harmonii vereint“*, het dr Konfuzius as s hegscht mänschlig Ziil aagsää. *„Harmonii un Mitti, Glyychmuet un Glyychgwicht“* hän em as erstrebenswärt gulte. As Weg dert ane het dr Konfuzius vor allem d Bildig gsää.

## Literatur
* Carl Crow: *Konfuzius. Staatsmann – Heiliger – Wanderer.* Leipzig 1939 (Originaltitel: *Master Kung*)
* *Die Lehren des Konfuzius &nbsp;−&nbsp; Die vier konfuzianischen Bücher*, Übersetzig und Erlüterig: Richard Wilhelm, Vorwort: Hans van Ess, Ausg. Chinesisch/Dütsch, Verlag Zweitausendeins, Frankfurt am Main 2008, ISBN 978-3-86150-873-1. 1113 S.
* Xuewu Gu: *Konfuzius zur Einführung.* 2. Ufflag. Junius, Hamburg 2002, ISBN 3-88506-361-1
* Volker Zotz: *Konfuzius*. Rowohlt, Reinbek 2000, ISBN 3-499-50555-X
* Heiner Roetz: *Konfuzius.* Beck, Münche 1995, ISBN 3-406-34641-3 (Denker 529)
* 
* Wojciech Jan Simson: *Die Geschichte der Aussprüche des Konfuzius (Lùnyǔ).* Lang, Bern u.&nbsp;a. 2006, ISBN 3-03910-967-7 (Welten Ostasiens 10, zgl.: Dissertation Universität Zürich, 2002)

## Weblink

* 
* 
* 
* Gregor Paul: *[http://dcg.de/paul/biblio.html Konfuzius un Konfuzianismus. Kommentierte Uuswahl-Bibliographii]*

## Fuessnote
Lembach

**Lembach** heiße sälli Gmeinde un Ortschafde:

Z Frankrych
* Lembach (Unterelsass), e Gmeind im Elsass

Z Dütschland
* *Lembach*, e Ortsdeil vo Großbottwar z Bade-Württeberg
* Lembach (Wüetach), e Ortsdeil vo Wüetach z Bade-Württeberg
* *Lembach*, e Ortsdeil vo Homberg (Efze) z Hesse
* *Lembach*, e Ortsdeil vo Eltmann z Bayere

Z Östrych
* *Lembach im Mühlekreis*, e Marktgmeind z Oberöstrych
* *Lembach (Rappottenstein)*, e Katastralgmeind z Nyderöstrych
* *Lembach (Kirchschlag)*, e Katastralgmeind z Nyderöstrych

**Lembach** isch zuedem de Name vo mehrere chlinne Flüss und Bäch
Schubart-Literaturpreis

Dr **Schubart-Literaturpryys vu dr Stadt Oole** (dt. *Schubart-Literaturpreis der Stadt Aalen*) isch e Literaturpryys, wu d Stadt Oole 1955 zue Ehre vum Christian Friedrich Daniel Schubart gstiftet het. Är ghert zue dr eltschte Literaturpryys im Land Bade-Wirttebärg.

Die Uuszeichnig wird zyter anne 1956 all zwei Johr an dytschsprochigi Autore vergee, wu di literarisch oder schurnalistisch Leischtig vun ene „in dr Tradition vum frejheitlige un ufklärerische Dänke ... vum Dichter, Komponischt un erschte dytsche Schurnalischt Christian Friedrich Daniel Schubart“ stoht. Si isch mit 12.000 Euro dotiert. Bi mehrere Pryystreger wird die Summe ufdeilt.

## Pryysträger
* 1956: Hugo Theurer, Eduard Thom
* 1958: *nit vergee*
* 1960: Paul Wanner, Ernst Häußinger, Bernhard Hildebrand
* 1962: *kei Arbete yygreicht*
* 1964: Heinz Rainer Reinhardt, Konrad Winkler, Wilhelm Koch, Kurt Hermann Seidel
* 1966: *nit vergee*
* 1968: Michael Mann, Hartmann Ulmschneider
* 1970: *nit vergee*
* 1972: Peter Lahnstein, Josef W. Janker
* 1974: Peter Härtling, Ernst R. Hauschka, Rolf Hellmut Foerster
* 1976: Dieter Narr, Margarete Hannsmann
* 1978: Richard Schmid, Horst Brandstätter, Georg Holzwarth
* 1980: Reinhard Siegert, Werner Dürrson, Roland Lang
* 1982: Otto Borst, Hartmut Müller, Peter Spranger
* 1984: Gerhard Storz, Walter Dürr, Dieter Wieland
* 1986: Kurt Honolka, Hartmut Geerken
* 1989: Eveline Hasler, Dieter Schlesak, Jürgen Walter
* 1991: Hermann Glaser, Karlheinz Bauer, Helmut Pfisterer
* 1993: Thomas Rosenlöcher, Henrike Leonhardt, Axel Kuhn
* 1995: Ralph Giordano, Hermann Baumhauer
* 1997: Alice Schwarzer
* 1999: Gabriele Goettle, Hellmut G. Haasis
* 2001: Robert Gernhardt, Hartmut Schick
* 2003: Uwe Timm
* 2005: Henryk M. Broder
* 2007: Friedrich Christian Delius
* 2009: Peter Schneider
* 2011: Hans Christoph Buch, Ferderbryys: Timo Brunke, Sonderbryys: Bernd Jürgen Warneken
* 2013: Jenny Erpenbeck, Ferderbryys: Patricia Görg
* 2015: Katja Petrowskaja, Ferderbryys: Karen Köhler
* 2017: Saša Stanišić, Ferderbryys: Isabelle Lehn
* 2019: Daniel Kehlmann fir *Tyll*, Ferderbryys: Nora Krug
* 2021: Monika Helfer fir *Die Bagage*; Ferderbryys: Verena Güntner fir *Power*
* 2023: Julia Schoch fir *Das Vorkommnis*; Ferderbryys: Slata Roschal fir *153 Formen des Nichtseins*
* 2025: Christoph Peters fir *Innerstädtischer Tod*; Ferderbryys: Grit Krüger fir *Tunnel*

## Weblink
* Schubart-Literaturpryys vu dr Stadt Oole
Kirchenkreis Augsburg

Dr **Chilchechreis Augschburg** (dt. *Kirchenkreis Augsburg*) umfasst s glyych Gebiet wie dr bayrisch Regierigsbezirk Schwobe. Uugfehr 300.000 evangelischi Chrischte läbe in iber 150 Chilchegmeine, wu in sibe Dekanatsbezirk zämmegfasst sin. 
Dr Sitz vum Oberchilcherot (Regionalbischof) isch Augschburg. 
 
## Gschicht

Dr Chilchechreis Augschburg isch anne 1971 yygrichtet wore un isch dodermit dr jingscht vu dr segs bayrische Chilchechreis. Einewäg chenne di Evangelische im bayrische Schwobe uf langi Gschicht zruckluege. In dr friejer freje Ryychsstedt Augschburg, Kaufbeure, Kempte, Lindau, Memminge un Nearle, in dr Gebiet um Memminge, Neu-Ulm un im Ries, derzue au in vereinzelte eemolige Ryychsritterschafte goht d proteschtantisch Tradition bis in d Reformationszyt im 16. Johrhundert zruck. Vil evangelischi Gmeine sin in dr Zyt vu dr Induschtrialisierig un em Böu vu dr Yysebahn an dr Wändi zum 20. Johrhundert grindet wore. D Heimetverdribene sin vilmol evangelisch gsi un hän wäge däm dr Uuasschlag gee fir d Grindig vu neje evangelische Gmeine noch em Zwete Wältchrieg. Dur die gschichtlig Entwicklig git s hite z Bayrisch-Schwobe ganz unterschidligi konfessionälli Verhältnis. Im Siden, vor allem im Allgai, git s Evangelischi in eme Umfäld, wu in dr Mehrheit katholisch pregt isch, im Ries git s dergege au reini evangelischi Derfer.

## Oberchilcheret
* Prof. Walter Rupprecht (1971-1983)
* Johannes März (1983-1996)
* Dr. Ernst Öffner (1996-2009)
* Michael Grabow (syter anne 2009)

## Dekanat
* Augschburg
* Donauwörth
* Kempte
* Memminge
* Neu-Ulm
* Nearle
* Oettinge

## Kurseelsorg
E wichtigi Roll im chilchlige Läbe im Chilchechreis Augschburg spilt d Gescht- oder Kurseelsorg. An vile Orte wäre Bärggottesdienscht un anderi Veraastaltige aabote, wu sich vor allem an di zahlryyche Urlauber un Kurgescht in d Turismuszäntre wände.

## Weblink
*Chilchechreis Augschburg un Schwobe
Bitzer

**Bitzer** isch an vor allem auf dr Schwäbische Alb häufichr Familiennama.

## Herkunfd vom Nama

Übr d Herkunfd vom Nama gibd s verschiedene Erklärunge. Die erschde besagd, dess dr Nama vo dem Ord Bitz auf dr Schwäbische Alb abgeleided isch und damid e Einwohnr aus Bitz bedideld. Die zweide Erklärung gehd auf d middelhochdeidsche Wohnschdäddenbezeichnung *biziune/bizune* bzw. althochdeidsche *bizuni*, *bizunna* und schbädr *bizuni*, *bizni* z *bitzi* mid weiblichem Geschlechd: d Bitzi.

Als dridde Theori wird d römische Bezeichnung für e Zischderne "bucio" (Idal.: buzzo) angeführd. Bei den Alemannische Schdämme isch daraus "budzio" und schbädr Büdze worde. Des deidsche Word "Pfüdze" isch ebenso davo abgeleided.

Weiderhin wird des middelhochdeidsche *bidze* für Baumgarde odr Grasgarde genannd. Danebe gibd s au endschbrechend Ördlichkeids- und Flurname, wo si dr Nam devo noh hot kenne ableide.

Im Rhoiland (Rhoi-Sieg-Kreis) gelde oi kloir Fluss (die Bitze) bzw. mehrere Orde (Bitze) als Namensgebr.

## Varianden
Varianten send u. a. *Bitz*, *Bizer*, *Bitzi*.

## Häufigkeid
Die Schreibung Bitzer isch vor allem im südweschdlige deidsche Schbrachraum verbreided (Bade-Wirtteberg), während d Variande Bitzi ausschließlich im Schweizr Schbrachraum z finde isch.

## Bekannde Namensdräger

### Bitzer
* Donald L. Bitzer (* 1934), US-amerikanischr Elekdrodechnikr (Plasmabildschirm)
* Georg William Bitzer (1872–1944), US-amerikanischr Kamerama

### Bizer
* Andreas Bizer (1839–1914), deidschr Mechanikr und Induschdrieller
* Christoph Bizer (1935−2008), deidschr evangelischer Theologe
* Emil Bizer (1881−1957), deidschr Moler
* Ernst Bizer (1904–1975), deidschr Theologe
* Johann Bizer (* 1960), deidschr Dadenschudzexberde

### Bitzi
* Ivan Bitzi (* 1975), schweizerischr Leichdathled

## Einzelnachweise und Quellen


## Nützliches / Siehe auch
* Englischsprachigs Forum zue dr Genealogie vom Namen Bitzer
Pfeffingen

**Pfeffingen** heiße
* Pfäffige BL ìm Kanton Basel-Land ìn de Schwiz
* Pfeffìnge, e Òrtsdeil vo Albstadt ìm Zòllerealbchreis (Bade-Wǜrttebèrg)
* e Wiler ùf de Gmarkig vo Bad Dürkheim (Rhiiland-Pfalz)
* hìsdorìsch d'Gmeind Phaffans ìm Département Belfort (Frankriich)
Kartoffel

De **Härdöpfel** «Erdapfel» (*Solanum tuberosum*), au *Häppere, Ebiere* «Erdbirne» oder *Grumppere* «Grundbirne» (lueg alemannischi Näme) isch es Nachtschattegwächs, wo urschprünglich us Südamerika schtammt. Im 16. Johrhundert isch de Härdöpfel uf Europa cho. Am Aafang isch er bsunders als exotischi Pflanze mit schöne Blüete i botanische Gärte beliebt gsi. Erscht mit de Ziit hei sich di Knolle, wo unter de Ärde düent wachse, als Nahrigsmittel duregsetzt. Hüt zällt de Herdöpfel zu de wichtigschte Grundnahrigsmittel.

## Zuebereitig

De Härdöpfel cha uf ganz unterschidliche Art zubereitet werde und as Hoptspiis, Biilaag oder Gmües uuftischet werde:
* Salzhärdöpfel: D Knolle wird gschält und in Salzwasser gchochet.
* Gschwellti: D Knolle wird mit de Schale i nödgsalztem Wasser gchochet.
* Röschti: Je nach Region bruucht me roi oder kochti Härdöpfel. De werd grafflet as Flade uf beedne Siite i Butter oder Öl goldgeel bröötlet.
* Härdöpfelstock: Vorgchochti Herdöpfel werdet fii gmale und mit Milch und Wasser zumene Brei gchochet.
* Krokette: Herdöpfelstock werd zu Wörstli grollt und i Öl bröötlet oder frittiert.
* Brootherdöpfel: Herdöpfel werdet i Stückli gschnitte und mit Rosmarii oder andere Gwörz i Öl oder Butter bröötlet (Markgräflerisch: *Brothärdebfel* = us gchochte Härdepfel, *Bräägeli* = us raue Härdepfel). En andere Art isch, as de Herdöpfel in e Alufoli gwicklet werd und denn is Füür ineglait.
* Pommfritt: Herdöpfel werded zu Stängeli gschnitte und i haissem Öl frittiert.
* Bflutte: Härdebfel wäre gchocht, gstampft un mit vil Mehl verriert, derzue wäre brägleti Zibele un heißi Milch serviert.
* Härdöpfu-Chips: Härdöpfu wärdä i dünni Schiibä gschnittä, i Sauzwasser g'wässeret, trochnet, mit Pflanzäöu bachet u mit Sauz u Gwürz gwürzt.

## Literatur
* Horst Eichhorn (Hrsg.): *Landtechnik.* 7. Auflage. Ulmer, Stuttgart 1952/1999, ISBN 3-8001-1086-5, S.&nbsp;357&nbsp;ff.
* Klaus-Ulrich Heyland (Hrsg.): *Spezieller Pflanzenbau.* 7. Auflage. Ulmer, Stuttgart 1952/ 1996, ISBN 3-8001-1080-6, S.&nbsp;219&nbsp;ff., S.&nbsp;283&nbsp;f.
* Christoph Landolt: ''Die Kartoffel – und warum man im Idiotikon den Kochherd nicht findet.'' «Wortgschicht» vom 26.&nbsp;Maie 2020, useggää vo de Redakzion vom Schwiizerische Idiotikon.
* FAO: *International Year Of The Potato 2008: New light on a hidden treasure.* Rom 2009, . (online uf: ''potato2008.org,'' PDF; 19,6&nbsp;MB)

## Weblingg

* Härdöpfelsorteliste vom dütsche Bundessortenamt (2019) uf bundessortenamt.de (PDF-Datei)
* ''Centro Internacional de la Papa'' bi Lima, Peru
* ''Der Erdäpfeltag'' zur Gschicht vom Härdöpfel (Innsbrucker Nachrichten vom 22. November 1873)
* ''Solanum tuberosum (Irish potato).'' I: Encyclopedia of Life: umfassendi Informatione zur Pflanze (änglisch)
* ''United Nations International Year of the Potato 2008'' uf fao.org (änglisch)

## Quälle
Cornol

**Cornol** isch e politeschi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Pruntrut.

## Geographii
Cornol ligt im Elsgau, wo uf französisch *Ajoie* heisst.

## Gschicht
Cornol isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.

## Weblink

* Officielli Website fo Cornol

## Fuessnote
Veit von Istein

Bi de Gschicht vum **Ritter Veit vu Ischtei** handelt es sich um e Legende, wu hüt no d'St.-Veits-Kapelle am Ischteiner Chlotz druf hi wiist. 

De Ritter Veit isch e schaffige Ritter un Jäger gsi, wu mitm Fräulein Jutta von Sponeck verlobt gsi isch. 

De Bruutstand isch aber in Gfohr groote, wu de Graf vu Thierstein uf em Schloß Angenstein an de Birs (hinter Basel, bi Aesch) zummene Ritterturnier ufgruefe het. Do het de Ritter Veit natürlich aane müesse, Ruhm un Ehre hänn dört gwunke. Er het au viili Priis gwunne, un er het sich dört in d'Tochter vum Graf, in d'Gräfin Bertha vu Thierstein, verliebt. De Graf het nüt gwüßt vu de Verlobig mit de Jutta von Sponeck, un het für sich dänkt: Joo, dä Veit, das gäb e rechte Schwiegersohn. Also het er nüt degege ka, daß sich de Veit um d'Bertha bemüeht. 

D'Jutta het des erfahre, un het natürlich kocht vor Wuet. Kurzerhand het sie sich als Pilgerin uf de Weg uf Mariastein gmacht, des isch ganz in de Nööchi vum Schloß Angenstein. Sie het mit eigene Auge wölle säh, was ihr do verzellt worde isch. 

Uf de Birsbruck isch sie dann im Veit un de Bertha begegnet. Des het sie nit verkraftet, des isch z'viil gsi. Vor de Auge vu ihrem untreue Brütigam het sie sich e Dolch ins Herz gstooße un isch über d'Bruck in d'Birs kait. Ihre tote Leib isch nomol uftaucht, un s'Wasser vu de Birs het sich bluetroot gfärbt.

Do het de Veit dann gmerkt, was er gmacht het. Sone ruchloses Verhalte het nit zum heldehafte Ritter paßt. Er het alles stoh un liege loh, de neui Bruut, sini Knappe un sini Rösser, un isch durchs Birstal zum Rhii gsegglet - immer in de Hoffnig, daß er de Jutta no helfe cha. Bi Hünige het er sich dann mit de Fähri überesetze loh. Uf de Mitti vum Rhii isch dann d'Jutta nomol uffegspüelt worde. Au de Schiffer het si gseh, aber d'Strömig isch damals no wild gsi, sie hänn sie nit ins Boot hole chönne.

De Veit isch dann zrugg uf Istei gsegglet, un dört het er sie dann zum dritte Mol gseh. Sie isch - we viili anderi - am Chlotze aagspüelt worde. Dä Ort het "Totengrien" gheiße, un hüt no heißt das Naturschutzgebiet vor em Chlotze, vu d'Orchideen vu Istei blühe, "Totengrien". 

De Veit het d'Leiche vu de Jutta in de Arm gnu, isch mit ihri uffe uf de Chlotze gange, un het sich mit ihre in de Rhii gstürzt. 

Spööter hänn dann Fischer de zwei Leiche gfunde, un hänn sie an de Fundstell begrabe. De Bischof vu Basel, e Verwandte vum Veit, het dann an sällere Stell e Frauekloster baue loh. Des mueß dann des Kloster "Unserer lieben Frowen zu Istein" gsi sii. 

## Quelle
* Istein und der Isteiner Klotz, Fritz Schülin/Hermann Schäfer, 1961

## Weblink
*Veitskapelle uf efringen-kirchen.eu
Meänkieli

**Meänkieli** ìsch e fìnno-ugrìschi Sprooch ùnd ghört ìn säller Famììlie zù de òstseefìnnìsche Sprooche, woobii's deilwiss au als fìnnìsche Dialäkt bèzeichnet wìrd ùnd nìt als eigeni Sprooch. Es ìsch z Schweede e òffiziälli Mìnderheitesprooch.

S Wòrt „meänkieli“, ùf Fìnnìsch *meidän kieli*, bèdüttet „ùnseri Sprooch“.

Meänkieli wìrd vor allem ìm Nòrde vò Schweede gschwätzt (Kiruna, Gällivare/Jellivaara, Pajala, Övertorneå ùnd Haparanda/Haaparanta), witteri Sprächer läbe im Nòrdwèste vò Fìnnland ùnd vereinzelt au ìn de andere Städt vò Schweede.

Ursach vò de Èntstehig vòm Meänkieli ìsch de Frììde vò Hamina gsìì, woo di fìnnìsche ùnd lappìsche Deil vòm Chönigriich Schweede an Rùssland abdrätte wòre sìn. S Tornio-Daal, woo al einzigs schweedisch blììbe ìsch, ìsch esoo vòm rèstlige fìnno-ugrìschsproochige Gebiet abgschnìtte wòre; d'Èntwìcklige vòm Fìnnìsche z. B. ìn de Literatur hät's nìt mìtgmacht. Usserdèm sìn viili Lähnwörter ùs em Schweedìsche ùfgnoh wòre, was zwar au ìm Fìnnìsche ìn de gspròchene Sprooch kei Sälteheit ìsch, ìn de gschrììbene Sprooch abber vermììde wìrd.

D'Sprächerzahl bèlauft sìch ìm Tornio-Daal ùf 40.000 bìs 70.000, passiv verstön's aber no meh. Zùdèm sìn's nìt nùme d'Iiwohner vòm Tornio-Daal, woo Meänkieli schwätze: z Schweede lehre's viili Same als Zweitsprooch. D'Müetersproochler sìn fast ussnahmsloos zweisproochig ùnd schwätze meistens Schweedìsch als zweiti Müetersprooch. Ìn de jǜngere Generatione sìnkt d'Sprächerzahl abber kòntinuierlig, au wènn sälli d'Sprooch òft zùmìndest verstön.

Wie di fìnnìschi Standardsprooch hät au Meänkieli z Schweede de Statùs vò-n-re Mìnderheitesprooch. De hìsdorìsch Ùnderschììd zwǜsche dène beide ìsch, dass d'Sprächer vòm Standardfìnnìsche ìn de zweite Hälfti vòm 20. Johrhùndert ìn de Hòffnig ùf Arbet ǜber d'Gränze sìn, während die vòm Meänkieli ìm Johr 1809 dùrch di gschìchtlige Èreignìss zù Schweede choo sìn.

D'Sprooch wìrd au gschrììbe ùnd ìn de Schüele, sogar an de Univèrsitäte vò Stòckhòlm, ùnd Umeå glehrt. S Schweedìsch Radio (Sveriges Radio) hät e Sändig ùf Meänkieli. E Büechautor, woo sìch au fǜr d'Èrhaltig ùnd d'Èrneuerig vò de Sprooch iisètzt, ìsch de Bengt Pohjanen.

D'Emanzipation vòm Meänkieli wìrd nìt sälte au kritisiert: zù de Hauptgrǜnd vò de Geegner ghöört, dass s Ùnderrìchte vòm Fìnnìsche z. B. ìn Bèzùùg ùf d'Literatur nǜtzliger wäär. Zùdèm erkänne si's òft nìt als eigeni Sprooch aa, sòndern òrdne's als fìnnìsche Dialäkt ii. Es ìsch ìm Fìnnìsche zùmìndest esoo ähnlig, dass d'Sprächer vò dène beide Sproche ohni größeri Brobleem verstön; d'Ùnderschììd sìn grìnger wie die zwǜsche Fìnnìsch ùnd Èstnìsch, ùnd au e Fìnne verstoht Èstnìsch ùnd anderst ùme.

## Vergliich

## Grammatik
### Deklination

### Kònjugation
D'Bispiilwörter sìn: *tulla* (choo), *nukkua* (schloofe), *hypätä* (schreie), *olla* (sii).

## Weblink
* Sammlig vò Ussdrǜck ùf Meänkieli (schweedìschsproochig)
* Ìnternètsitte vòm Bengt Pohjanen
Christoph Froschauer

De **Christoph Froschauer** (* öppe 1490 vermuetlech z Kaschtl i de Nöchi vo Altötting; † 1. April 1564 z Züri) isch de erscht Buchdrucker z Züri gsi. Bis hüt isch er bsunders bekannt wägem legendäre Wurschtässe in de Faschteziit im 1522i. 

## Läbe
De Froschauer het sin Bruef als Setzer- und Buechdrucker vermutlech z Augschburg bi sim Unkle, em Hans Froschauer glehrt. Öppe im 1515i isch er uf Züri cho, wo-n-er zerscht bim Hans Rüegger gschaffet het, wo z Züri e Druckerei het ufbauet. Nach em Rüegger sim Tod het de Froschauer im 1517 dem sini Witwe ghürot, het im 1519i d Druckerei übernoh und isch im 1519 ins Bürgerrecht vo de Schtadt ufgnoh worde.

So het er Druckufträg vom Schtaat Züri übercho. Au het er dütschi Übersetzige vom Werch vom Erasmus, aber au Schrifte vom Luther und bsunders vom Zwingli druckt. De Zwingli het des noie Medium vom Buchdruck viil bruucht, het Predigte und anderi programmatischi Schrifte laa drucke. De Froschauer isch so en wichtige Förderer vo de Reformation z Züri worde. Au het im Froschauer sim Hus in de Faschteziit 1522 s legendäre «Wurschtässe» schtattgfunde. Dodefür het sich de Froschauer vor em Schtadtrot müesse verteidige.

## Literatur
* 
* 
* 
* Christoph Reske: *Die Buchdrucker des 16. und 17. Jahrhunderts im deutschen Sprachgebiet, auf der Grundlage des gleichnamigen Werkes von Josef Benzing*. Wiesbaden: Harrassowitz 2007, S.&nbsp;1039–1040.
* Manfred Vischer: *Bibliographie der Zürcher Druckschriften des 15. und 16. Jahrhunderts*. Koerner, Baden-Baden 1991 (*Bibliotheca bibliographica Aureliana*, 124), ISBN 3-87320-124-0.
* Paul Leemann van Elck: *Die Offizin Froschauer: Zürichs berühmte Druckerei im 16. Jahrhundert. Ein Beitrag zur Geschichte der Buchdruckerkunst anlässlich der Halbjahrtausendfeier ihrer Erfindung*. Bureau der Antiquarischen Gesellschaft im Schweizerischen Landesmuseum (Hrsg.), Zürich 1940.
* Paul Leemann van Elck: *Die Zierinitialen in den Drucken der Offizin Froschauer-Zürich*. Sonderdruck aus: *Gutenberg-Jahrbuch* 1938, S.&nbsp;143–158. Zürich 1938.
* Edmund Camillo Rudolphi: *Die Buchdrucker-Familie Froschauer in Zürich 1521–1595. Mit Verzeichniss der aus ihrer Offizin hervorgegangenen Druckwerke*. Zürich 1869.
* Joachim Staedtke: *Christoph Froschauer: der Begründer des Zürcher Buchwesens*. OF, Zürich 1964 .
* Paul Heitz: *Die Zürcher Büchermarken bis zum Anfang des 17. Jahrhunderts.* Zürich 1895
* Manred Vischer: *Bibliographie der Zürcher Druckschriften des 15. und 16. Jahrhunderts*. Koerner, Baden-Baden 1991. ISBN 3-87320-124-0  

## Weblink

## Einzelnochwis
Kloster Istein

S**'Kloster "Unserer lieben Frowen zu [[Istein]]"** isch uf de linke Sidde vum Isteiner Chlotze gstande, Richtig Chlaichems zue. Dört isch au hüt no e Gedenktafele z'seh, vu de Landstrooß eweg Richtung Chlotze. 

S'Hoheitsgebiet vum Kloster isch e schmale Streife zwische de "Balm" (Chlotze) un de Neueburg am Usgang vum Steingrabe (lueg Flurname vu Istein-Huttinge) gsi. E schmale Weg het sich durch de Klosterwald im Grüenberg un Buechgrabe gschlänglet, un obe ufm Chlotze durch d'Ackerfelder bis zum Klosterfronhof in Huttinge. E große Obstgarte mit Nußbäum un e Stuck Ackerland hänn im Norde vum Kloster no dezueghört. D'Röttler hänn im Kloster e chleini Fischweid geh, also hänn sie alles ka, was mr bruucht. 

S'Kloster selber isch viereckig um e Hof umme baut gsi, mit ere Kirche un emme Wohn- un Wirtschaftsteil. 

## Klostergründig
Es git zwei Urkundene, wu uf d'Ziit un d'Stifter vu de Klostergründig hiiwiese: 

# E Bereins-Abschrift vum Röttler Vogt Wilhelm von Runs, 1475, vumene Original us em Johr 1249 (Orig. Basler Staatsarchiv, Istein, Urk. Nr. 11)
# E Abschrift vume Klosterbereins us em Johr 1387, wu de Convent vum Frauekloster nach em Brand beurkundet het und wu am End vum 16. Johrhundert abgschriebe un vum Klosterprobst F. von Apponex beglaubigt worde isch (Uszug ZGO XIX, 128) 
# E dritte Berein us em Johr 1610 (Bas. St.A. Nr. 77, Kl. A. Ist) git 1105 als Gründigsjohr aa. Säll würdi ziitlich überiistimme mit em Stifter, dem "herre Diettrich" (vu Röttle), einem "munch", der u. a. dem Kloster au e Wald, d'"Owe Halden zu Hägelberg" für d'Nutzig gschenkt het. 

De Dietrich I. vu Röttle isch 1103 rechtsrheinische Vogt vu de Bsitztümer vum Basler Kloster St. Alban gsi, un s'Isteiner Kloster het dodezue ghört. In sini Ziit fallt also des Gründigsjohr 1105. 

Näbe andere Stifter wird de Lutold vu Röttle, wu zwische 1238 un 1248 Bischof vu Basel gsi isch, als guete "Frund und vatter" wäge sine Gschenkli grüehmt, zum Bispiel isch des e Rebberg gsi überem Isteiner Dinghof, e chlaine Wald in de Nööchi vum Kloster, wu "Klosteraue" gheiße het, un drei Kelch, zwei Glocke un e Meßbuech, wuner im Kloster gschenkt het. 

S'Hofguet vum Kloster, de Fronhof in Huttinge, isch verpflichtet gsi, de Zehnte de ursprüngliche Herrschaft vu Röttle abzgeh. D'Vogtei über s'Kloster un sini Besitzige hänn d'Röttler bis zu de Übergab an de Basler Bischof im Johr 1365 ka. Als ledschde Hoheitsaaspruch hänn d'Röttler no lang de halbe Zehnte vume Teil vum Klosterguet kriegt.

Nach eme Bericht vum Archidiakon Philipp vu Lüttich het sich um 1123 au de berüehmte Krüzzug-Prediger Bernhard von Clairvaux in Istei ufghalte. Es git e Legende drüber, daß de heilige Bernhard dört e blinde Bueb gheilt haig. 

Noch em große Erdbebe vu 1356 in Basel un eme Brand 1387 isch das Kloster zämmekait.

## Quelle
* Istein und der Isteiner Klotz, Fritz Schülin/Hermann Schäfer, 1961

## Lueg au
* Isteiner Chlotze
* Bernhard von Clairvaux

## Weblink
*
Landvogtei Schwaben

D **Landvogtei Schwabe**, ab 1750 **Oberamt Altdorf**, het zue Vordereschtrych ghert un isch dodermit e Deil vum Habsburgerrych gsi.

Si isch noch em Änd vum Herzogtum Schwobe as *[[Reichslandvogtei|Rychslandvogtei]] in Ober- un Niderschwobe* 1541 an Eschtrych chuu, un isch dert verblibe bis 1805. Noch em Pressburger Fride isch si an Wirttebärg gfalle, s *Amt Gebrazhofe* (Leitkirch) zerscht an Bayern, 1810 derno aber au an Wirttebärg.

Si het Biet umfasst vum eschtlige Nordstade vum Bodesee iber s Schussedal (Waldsee) bis zue dr Oschtalb (Schelklenge, d Stadt Riedlenge), derzue im Weschtallgai s Umland vu dr Rychsstadt Leitkirch (Gebrazhofe). D Landvogtei isch in e *Oberi Landvogtei* un e *Nideri Landvogtei* deilt gsi. Sitz vu dr *Obere Landvogtei* isch Altdorf (hite Weingarte) gsi.

## Literatur
* Hans-Georg Hofacker: *Die schwäbische Reichslandvogtei im späten Mittelalter.* Stuttgart 1980.

## Weblink
* Die Landvogtei Ober- und Niederschwaben, Bstand B 60, Landesarchiv Bade-Wirttebärg, Hauptstaatsarchiv Stuegert – mit wytere Literaturaagabe
Bassecourt

**Bassecourt** isch e politischi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura gsi. Uf de 1. Jänner 2013 het si mit de Gmeinde Courfaivre, Glovelier, Soulce und Undervelier zu noie Gmeinde Haute-Sorne fusioniirt. 

## Geographii
S Dorf Bassecourt ligt uf ere Höchi vo 477 m ü. M., öppe 8 km im Südweschte vo Delsbärg.

## Gschicht
Bassecourt isch im 1271i in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört Bassecourt zu dem Kanton. Sit em 1. Januar 2013 ghört Basecourt zu de nöie Gmeind Haute-Sorne.

## Weblink

* Website fo dä Gmeind Bassecourt
Châtillon JU

** Châtillon** isch e politischi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Dälschbrg. 

## Geographii
Châtillon ligt uf ere Höchi vo 523 m ü. M., im Süde vo Dälschbrg.

## Gschicht
Châtillon isch zum erschte Mol im 1148i mit em Näme *Chastellun* in ere Urkunde uftaucht. De Papscht Eugen III. het in dere Urkund beschtätiget, dass s Dorf zu de Propschtei Münschter-Granfälde ghört. Au in de Ziit vo de Reformation isch Châtillon katholisch blibe. In de Johr 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Bi de Volksabschtimmig über d Schaffig vom Kanton Jura sind d Lüt im Dorf in de Mehrheit für de noii Kanton gsi und so isch Châtillon im 1976 vom Bezirk Münschter zum Bezirk Dälschbrg cho und ghört sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fuessnote
VfB Stuttgart

Dr **VfB Schduagert** (offiziell *Verein für Bewegungsspiele Stuttgart 1893 e. V.*) isch an Spordverei ausm Schduagerter Stadtbzirk Bad Cannstatt. Mid iber 100.000 Mitglidr isch dr VfB dr greischde Spordverei vo ganz Bada-Wirdaberg.

Dr VfB isch bsonders für sei Fuaßballabteilung bekannt. D Fuaßballmannschaft vom VfB isch fünf mol Deitschr Moischdr wora (1950, 1952, 1984, 1992 ond 2007) ond hot vier mol da DFB-Pokal gwonna (1954, 1958, 1997 ond 2025).

D Rote schbielad in dr MHPArena im Neckarpark.

Rivala send dr FC Bayern München, dr KSC ond d *Blaue* Kickers ausm Schduagerter Stadtdoil Dägerloch.

## Gschicht
Am 9. September 1893 isch dr *Fußballverein Stuttgart* gründet worda.  Vier Johr später hot sich en Cannstatt dr *FC Krone* gründet.  Die zwoe Verai hend sich dann am 2. April 1912 zammagschlossa ond sich da Nama *Verein für Bewegungsspiele Stuttgart 1893 e. V.* geba. En seiner erschda Säsoo hot der VfB en dr Südkreisliga gschbield, was domols d’ hegschda Liga war.

Em Johr 1946 isch der VfB Moischdr en der amerikanischa Besatzungszone worda, an Moischdr von ganz Deitschland isch en dem Johr koiner ausgschbield worda. Vier Johr später hot’s dann mit der erschda deitscha Moischdrschaft klappt ond zwoe Jahr druff glei nomåhl.

Als d Bundesliga 1963 gründet worda isch, war dr VfB oins vo de sechzehn Grindongsmitglieder. Bisher hend se d Bundesliga dreimol gwenna kenna. Seit dr dritta Moischdrschaft dirfed se an Stern uffm Trikot traga.

## Gwonnene Titel
* Deitsche Moischdrschaft: 1950, 1952, 1984, 1992 ond 2007
* DFB-Pokal: 1954, 1958, 1997 ond 2025
* Supercup: 1992
* Zwoitliga-Moischdr: 1977 ond 2017

## Bekannte Spieler
* Karl Allgöwer
* Krasimir Balăkov 
* Guido Buchwald
* Giovane Élber 
* Karlheinz Förster
* Mario Gómez
* Timo Hildebrand
* Sami Khedira
* Jürgen Klinsmann
* Hansi Müller

## Weblink

* Offiziella Internetpräsenz vom VfB Schduagert
Boécourt

**Boécourt** isch e politischi Gmeind im Kanton Jura. Si ghört zum Bezirk Dälschberg.

## Geographii
Boécourt ligt uf der Höchi vo 516 Meter über Meer, im Weschte vo der Stadt Dälschberg.

## Gschicht

Boécourt isch eis vo de 13 freie Dörfer vo de Herrschaft Dälschberg gsi, wo im 1271i in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho sin. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.

## Weblink

## Fuessnote
Courchapoix

**Courchapoix** isch e politischi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Delsbärg. 

## Geographii
Courchapoix ligt uf ere Höchi vo 496 m ü. M., im Oschte vo Delsbärg.

## Gschicht
S Dorf Courchapoix het früener zu de Propschtei Münschter-Granfelde ghört. Au in de Ziit vo de Reformation isch Courchapoix katholisch blibe. In de Johr 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Bi de Volksabschtimmig über d Schaffig vom Kanton Jura sind Lüt im Dorf in de Mehrheit für de noii Kanton gsi und so isch Courchapoix im 1976 vom Bezirk Münschter zum Bezirk Delsbärg cho und ghört sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura.

## Bilder

Datei:Courchapoix preghejo 338.JPG|Di katholischi Chilä Saint-Imier in Courchapoix
Datei:Courchapoix preghejo 342.JPG|Innenansicht fo dä Chilä
Datei:Courchapoix preghejo 351.JPG|S'Dorf fo dä Chilä her gsee
Datei:Courchapoix rivero Scheulte 336.JPG|Scheltäbach in Courchapoix


## Weblinks
*
*Informazionä übär Courchapoix im Juranet
*

## Fuessnote
Kander (Schweiz)

D **Chander** isch e Fluss im Berner Oberland, wo oberhalb vo Chanderstäg sini Quele het und in Thunersee ine fliesst. De Name chunnt us em Keltische und bedütet »die Wiissi, Glänzigi«.

## Flusslauf
D Quele vo de Chander lige im Blüemlisalpmassiv ir Gmeind Chanderstäg und werde vom Chanderfirn gspise. Dr oberst Teil fliesst dür ds Gasteretal, denn vo Chanderstäg bis Frutige dür ds Chandertal. Underhalb vo Fruttige wird ds Tal aber Fruttigtal gnennt. D Chander fliesst sit 1714 dür ne künstleche Kanal i Thunersee, vorher isch si underhalb vo Thun direkt i d Aare ine gflosse.

Di wichtigste Nebeflüss si dr Schwarzbach, wo im Biet vo Leukerbad afoot und vo der Gemmi i d Chander abechunnt, dr Öschibach us em Öschinesee, d Entschlige und d Simme.

## Externi Site
Courrendlin

**Courrendlin** – uf düütsch *Rennedorf* – isch e Gmeind im Kanton Jura. Si ghört zum Bezirk Dälschberg. 

## Geographii
Courrendlin lyt uf der Höchi vo 523 Meter über Meer, im Süde vo der Stadt Dälschberg.

## Gschicht
Courrendlin isch in ere Urkund vo 866 mit em Näme *Rondolana Corte* uftaucht. Mindescht sit em 9. Johrhundert het s Dorf zu de Propschtei Münschter-Granfälde ghört. Au i der Zyt vo der Reformation isch Courrendlin katholisch blibe.

In de Johr 1797 bis 1815 het d Gmeind zu Frankrych ghört, zerscht zum Département du Mont Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. Der Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass d Ortschaft zu Bärn chunnt.

Bi der Volksabschtimmig über d Schaffig vom Kanton Jura sind Lüüt im Dorf in der Mehrheit füre noii Kanton gsi, und so isch Courrendlin im 1976 vom bärnische Bezirk Münschter zum Bezirk Dälschberg cho und ghört sit em 1. Jänner 1979 zum Kanton Jura.

Ufe 1. Jänner 2019 händ Couurrendlin und die ehemolige Gmeinde Rippertschwiiler und Vellerat fusioniert, und die neui, grösseri Gmeind heisst wider Courrendlin.

## Fuessnote