open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ortsmuseum Muttenz

S **Ortsmuseum Muttez** isch e chliises Museum in de obere Stöck vom Muttezer Füürweermagazin an dr Schuelhuusstrooss 15, wo in de früeje 1970er Joor iigrichdet worde isch. Es bestoot us zwäi Däil, em lokalhistorische und dr Sammlig Karl Jauslin im Estrigg. D Sammlige vom Museum si dänggmolgschützt.

S Museum isch jede Moned am letschte Sunndig am Nomidaag offe, usser im Juli und Dezämber. Dr Iidritt isch gratis.

## D Sammlige
Dr Beriich bim Iigang im erste Stock isch em Muttezer Veräinslääbe gwidmet mit historische Veräinsfaane und andere Objekt. Witer ine si Modäll, historischi Fotene und Fünd usgstellt, wo die eltiste von ene in d Stäizit zruggöön.

Zum Ortsmuseum ghöört au d Sammlig vo Güeter- und Gränzstäi im Hoof vo dr Arbogast-Chille am Chilleblatz, wo mä jeede Daag gratis cha go bschaue.

Im Estrig isch d Jauslin Sammlig, wo im Kunstmooler Karl Jauslin gwidmet isch. Dr Jauslin isch vor allem as Historiemooler und Illustrator bekannt worde, und sini "Bilder aus der Schweizergeschichte" häi s Gschichtsbild vo de Schwizer no bis ins 20. Joorhundert brägt.

## Fuessnoote
Liste der Kulturgüter in Muttenz

D **Liste vo de Kulturgüeter z Muttez** si alli Objekt in dr Gmäind Muttez im Kanton Basel-Landschaft, wo noch dr Haager Konwenzioon zum Schutz vo Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em *Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* und dr *Verornig vom 17. Oktober 1984  über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt* under Schutz stöön.

Alli Objekt vo de Kategorie A und B si in dr Liste, d Objekt vo dr Kategorii C feele no (Stand: 1. Januar 2013).

## Kulturgüeter

## Weblingg

* Liste der A-Objekte im Kanton Basel-Landschaft (PDF; 222&nbsp;kB)
* Liste der B-Objekte im Kanton Basel-Landschaft (PDF; 371&nbsp;kB)

## Fuessnoote
Bauernhausmuseum Muttenz

S **Buurehuusmuseum** isch e Museum, wo em Landlääbe gwidmet isch, und befindet sich im Oberdorf 4 in dr Baaselbieter Gmäind Muttez. S Geböid und d Sammlig si dänggmolgschützt. S Museum isch an jedem letschte Sunndig vo de Möned April bis Juni und August bis Oktober am Morge vom zääni bis am zwölfi und am Nomiddaag vom zwäi bis am fümfi offe. Dr Iidritt isch gratis.

S Museum isch sit 1984 im e alte Buurehuus im Dorfzentrum dehäi, wo 1678 zum erste Mol uf ere Charte iizäichnet worde isch und het e vollständigi Iirichdig us em 19. Joorhundert. Sonigi Buurehüüser si no bis in d Middi vom zwanzigste Joorhundert vo Buure bewoont worde, wo Landwirtschaft betriibe häi. E bsundrigi Attrakzioon si d Buurebroot und d Zöpf, wo im Museum im ene historische Holzbachoofe vor de Auge vo de Bsuecher bacht und denn an s Publikum verchauft wärde.

## D Sammlig
D Sammlig bestoot us Originalobjekt, wo früener emol vo Buure und iire Familie zum Lääbe und Schaffe brucht worde si.

## Veraastaltige
Jeedes Joor git s e baar Veraastaltige, wien e Stuubede mit Ländlermuusig, Alphorndöön, Joodler und Drachtedänz, au wenn Muttez historisch nid grad e Zentrum für sonigs gsi isch.

## Fuessnoote
Spätrömischer Wachturm in der Hard

Dr **spootrömisch Wachdurm in dr [[Muttenz|Muttezer]] Hard** isch Däil vo de Gränzbefestigunge gsi, wo d Römer um 370 uf dr lingge Site vom Rhii baut häi. Vom Durm si nume no d Fundamänt und die underste baar Laage vo de Stäimuure übrig. D Ruine isch dänggmolgschützt.

## Gschicht
In dr zwäite Helfti vom vierte Joorhundert het dr römisch Kaiser Valentinian im Rhii und dr Donau nooch Wachdürm us Stäi lo baue, zum s Gebiet gege d Raubzüüg vo de Alamanne z verdäidige. In dr erste Helfti vom fümfte Joorhundert häi d Röömer, zämme mit iire Alliierte no die mäisti Zit d Kontrolle über d Rhiigränze gha, aber noch 450 isch die römischi Herrschaft nördlig vo de Alpe verfalle und iir Ändi isch choo, wo d Franke dr Syagrius 486/87 besigt häi. Vo de Gränzbefestigunge häi non e baar Kastell meereri Joorzäänt noch em Fall vom weströmische Kaiserdum in dr zwäite Helfti vom fümfte Joorhundert no existiert.

In dr Nöizit isch d Ruine im Joor 1751 widerentdeggt worde. Dr Mooler Emanuel Büchel het sä abzäichnet und beschriibe und sithär isch si e baar Mol undersuecht worde. 1975 het sä d *Archäologie Baselland* wider freigläit und denn konserwiert.

Im Kanton Baselland wäiss mä nume no vo äim andere Römerdurm us dere Zit, däm bim Stärnefäld z Birsfälde. Dä isch aber zerstöört worde, wo mä 1938 dr Auhaafe erwiteret het. Mä nimmt aa, ass zwüschen em Kastell uf em Baasler Münsterhüügel und däm vo Kaiseraugst öbbe alli anderthalb Kilometer e Wachdurm gstande isch, am ene Blatz, wo d Sicht uf die rächtsrhiinischi Site frei gsi isch und d Wachdürm flussuf und flussab sichtbar bliibe si. Gfunde het mä aber bis jetz nüt.

## Kwelle
* Archäologie Baselland: ''Jahresbericht 2012'', abgrüeft am 2. Mai 2014
Emanuel Büchel

Dr **Emanuel Büchel** (* 18. August 1705 z Baasel; † 24. Septämber 1775 z Baasel) isch e Schwizer Beck, Zäichner, Topograaf und Akwarellist gsi und het vor allem d Botanik und d Aasichde vo sinere Häimetgegend Baasel zäichnet.

Im Büchel si Wärk isch vo unschetzbarem Wärt für unseri Kenntniss vo dr Botanik in dr Gegend vo Baasel und sini vile Zäichnige, wo zwüsche 1735 und 1775 entstande si und lääbig und im Detäi d Stadt Baasel und iiri Umgääbig zäige. D Chupferstich, wo noch de Zäichnige gmacht worde si, fasziniere au hüte no und zäige, wie die alti Stadt und d Baasler Landschaft usgsee häi. Mä darf scho dängge, ass dr Büchel äine vo de bedütendste Künstler isch, wo die Stadt fürebrocht het.

Dr Emanuel Büchel isch e Illustrator gsi, wo bi dr Stadtregierig gfrogt gsi isch. 1770 het er dr Ufdraag überchoo, dr Dootedanz, wo denn 1805 abbroche worde isch, z kopiere und uf Babbiir ufzzäichne. Er het au Zäichnige gmacht vo dr Ruine vom spootrömische Wachdurm in dr Hard z Muttez, wo 1751 widerentdeggt worde isch. 

Im Baasler Dalbekwardier git s e Strooss, wo si Naame überchoo het, und en anderi isch in dr Baaselbieter Gmäind Brattele.

## Weblingg

* 
* 
* Blään vom Emanuel Büchel im Staatsarchiv Basel-Landschaft
Matthäus Merian der Jüngere

Dr **Matthäus Merian dr Jünger** (* 25. Merz 1621 z Baasel; † 15. Februar 1687 z Frankfurt am Main) isch e Mooler, Chupferstächer und Verleeger gsi.

## Lääben und Wärk

Dr Matthäus Merian isch dr eltest Soon vom Chupferstächer Matthäus Merian em Eltere (1593–1650) und sinere Frau Maria Magdalena geb. de Bry gsi. Noch em Dood vo sim Groossvater Johann Theodor de Bry het si Vater däm si Verlag in Frankfurt am Main übernoo, und dört isch dr jünger Matthäus e Schüeler vom Joachim von Sandrart worde. 1637 isch er mit em uf Amsterdam gange, 1639 zum Anthonis van Dyck uf London und 1641 uf Bariis.

1642 isch dr Merian uf Frankfurt zrugg, und isch denn vo 1643 bis 1647 z Italie zum Studiere gsi. 1647 isch er dr politisch Agänt und Verdräter vo meerere Fürste worde, isch am Friidenskongräss z Nürnbärg drbii gsi und het Bordret gmacht vo de andere Däilnäämer. Vo 1647/48 aa isch er au in de Dienst vom General von Wrangel gstande und het en e baar Mol bortretiert.

Wo si Vater 1650 gstobe isch, het er zämme mit sim jüngere Brueder Caspar Merian dr Verlaag witergfüert und no mee Bänd vo dr *[[Topographia Germaniae]]* und vom *[[Theatrum Europaeum]]* uusegee. Usser dene Räije het dr Verlaag aber kuum no Büecher broduziert. Die grösste Erfolg het dr Merian as Bordretist ghaa, so het er 1658 d Krönig zum Kaiser vom Leopolds I. z Frankfurt gmoolt. Dr Merian het au Altarbilder gmacht, under anderem für e Bamberger Dom und d Barfüesserkiirche z Frankfurt.

Dr Merian isch am 15. Februar 1687 z Frankfurt gstorbe. Si Graab uf em Peterskiirchhoof z Frankfurt existiert no.

## Wärk (Uswaal)
* *Porträt Carl Gustav Wrangel*, 1662, Öl uf Liinwand, 108×86 cm, Schloss Skokloster

## Litratuur
* 
* Daniela Nieden, Matthäus Merian der Jüngere (1621-1678), Diss. Univ. Freiburg/Br. 2002, Göttingen 2002.
* Andreas Priever, Die 'causa' Merian. Streit im Chor der Frankfurter Barfüßerkirche, in: Andrea Bendlage, Andreas Priever, Peter Schuster (Hrsg.), Recht und Verhalten in vormodernen Gesellschaften. Festschrift für Neithard Bulst. Verlag für Regionalgeschichte, Bielefeld 2008, S. 233-253.
* 
*  (Familienartikel)

## Weblingg

* 

## Fuessnoote
Beirut

**Beirut** isch (arabisch بيروت Beyrūt) isch d'Hauptschtadt vom Libanon. Si ligt am Mittelmeer und ischs wirtschaftlichä und kulturellä Zentrum vum Land. Vor em Libanesische Bürgerchrieg (1975–1991) isch Beirut oft als Paris vom Nahe Oste bezeichnät worde.

## Bevölkerig

D'genaui Iiwohnerzahl vo de Stadt isch nöd bekannt, da di letzt offiziell Volkszählig 1932 durägfüert worde isch. 2012 sind für Beirut und Umgäbig 2.060.363 Iiwohner berächnet worde.

Beirut isch die konfessionell vilfältigsti Stadt im Land und im Nahe Oschte. I ihrä läbät Chrischte, Moslems sowie Druse. Fast all Judä sind sit 1975 usem Land gangä. Die gnau Mitgliderzahl vo allne Religionä sind nöd bekannt. 

De Nordä vu Beirut isch überwiegend vo Sunnite und Chrischte bewohnt. De Oschtä isch überwiegend chrischtlich, de Weste überwiegend sunnitisch und de Süde überwiegend schiitisch.

## Weblink
Rangierbahnhof Basel

Dr **Rangschierbaanhoof Baasel** uf em Muttezerfäld isch äine vo de grösste Rangschierbaanhööf in Öiropa. Es isch e Gränzbaanhoof, wo d Güeterzüüg im Waagelaadigsvercheer vo und uf Frankriich und Dütschland ufdäilt und noch de Bestimmigsort zu nöije Züüg zämmegstellt wärde.

## Gschicht
### D Reorganisazioon noch dr Gründig vo dr SBB
Dr Bahnhoof Basel het as Gränzbaanhof immer e bsundrigi Bedütig ghaa. Scho zr Zit vo de Brivaatbaane het s z Baasel e Güeterbaanhoof gee, dr Rangschierbaahnhoof Wolf vo dr Schwizerische Centralbaan (SCB), wo 1875 eröffnet worde isch. Wo 1902 d Brivatbaane verstaatligt worde si, het die nöi SBB *(Schweizerische Bundesbahnen)* d Bauwärk und s Rollmaterial vo fümf Baane müesse veräihäitlige. As Däil vo dere Reorganisazioon het mä beschlosse, dr Wolf z ersetze, wo für dr waggsend Güetervercheer z chlii worde isch. 

### Dr Rangschierbaanhoof Baasel I uf em Muttezerfäld
Dr nöi Rangschierbaahnhoof isch noch ere lange Blaanigszit vo 1924 bis 1928 im Gmäindigebiet vo Muttez baut worde. Won er 1929 eröffnet worde isch, isch er dr grösst Schwizer Rangschierbaanhoof gsi mit ere Kapazidäät vo 3000 Wääge. Er isch as Gfällsbaanhoof konzipiert gsi, das häisst, mä het nume d Wäiche richdig müesse stelle und denn d Güeterwääge loo aaberolle, zum e nöije Zuug zämmezstelle. Aber anstatt vom ene zentraale Stellwärk het mä, uf Druck vo dr Kräisdiräkzioon, meereri Stellwärk für die verschiidene Abschnitt ufgstellt, und die häi denn per Röörebost oder Lutsprächer mitenand müesse kommuniziere. D Signaal und d Wäiche si elektrisch gstüürt gsi. Bi de Stellwärk unde am Ablaufbärg si hüdraulische Gläisbrämse installiert worde, wo Iisebalke vo dr Site an d Waagereeder bresst und eso gstoppt häi. Die ganzi Rangschieraalaag isch
vier Kilometer lang und 70 bis 200 Meter bräit gsi.

### S Hauptdienstgeböid

1931 isch s Hauptdienstgeböid fertig worde.  Es isch vom Archidekt Alfred Ramseyer, em Sekzionsschef vom Hochbaubüro vo dr SBB-Kräisdiräkzioon z Luzärn blaant worde. Es het e sträng sümmetrische Ufbau mit eme Uuredurm in dr Middi. S Geböid isch hüte dänggmolgschützt.

### D Automatisazioon
Am Ändi vo de 1960er Joor het d SBB dr Ablauf in dr Richdigsgrubbe afo automatisiere.  Die middlere Gläis, wo am hüfigste brucht worde si, het mä mit elektrodünamische Brämse usgrüstet. Si si mit Kompiuter gstüürt worde und häi d Wääge mit eme starke Magnetfäld uf de Gläis abbrämst, so dass es käi Verschliss me gee het. Zwüsche de Schiine si Förderwääge montiert worde, wo d Güeterwääge zämmegschoobe häi, und mä sä nume no het müesse zämmekupple.  Dank dene Automatisierige isch d Kapazidäät vo dr Aalaag vo 3500 uf 5000 Wääge bro Daag gwaggse.

### Dr Rangschierbaanhoof Baasel II
In dere Zit het mä au d Aalaag *Baasel II* afo baue, wo scho lang blaant gsi isch. 1976 isch im Norde vo *Baasel I* d Erwiterig *Baasel II* in Betriib gnoo worde. Die Aalaag wird
vo zwäi Stellwärk automatisch gstüürt. Uf de Gläis hets nume no Personal, wo d Güeterwääge zämmekupplet oder entkupplet.

Im Joor 2008 het d SBB beschlosse, die alti *Basel I*-Aalaag z automatisiere.

## Kwelle
* Der Rangierbahnhof Basel I auf dem Muttenzerfeld, abgrüeft am 3. Mai 2014
Pantheon Basel

S **Pantheon Baasel**  isch e Forum für Lüt, wo Bsitzer vo *[[Oldtimer]]* si oder en Inträssi an ene häi, mit eme Museum z Muttez mit em Thema Auti und Mobilidäät uf dr Strooss. Dr Inhaaber vom Pantheon isch d *Pantheon Basel AG*, e 100%igi Dochdergsellschaft vo dr Musfeld AG.

## D Idee
D Idee hinder em Pantheon Baasel isch d Kombinazioon von ere Garaasch und Autiwärkstatt mit eme Museum. Uf dr äinte Site isch s en Abstellblatz für *Oldtimer*, wo mee oder weniger regelmäässig no gfaare wärde, und uf dr andere Site isch s Däil vom Usstelligsruum vom Museum. Eso chönne brivati Sammligsobjekt, wo sust wurde versteckt bliibe, eme öffentlige Publikum zäigt wärde.

## Gschicht
Dr Baasler Undernäämer Stephan Musfeld het s Brojekt aagstoosse. Er het per Zuefall die ehemooligi Repratur- und Maschinehalle Züblin z Muttez gfunde. D Halle isch 1965 baut worde und het e Durchmässer ooni Stütze vo 50 Meter und vorgspannti Dachhut, wo nume fümf Santimeter dick isch.  Es het denn no zwäi e halb Joor brucht, bis s Forums uf de Bäi gstande isch.
*[[Toffol-Architekten Basel]]* häi s Bauwärk entworfe und baut. In die kräisrundi Halle isch e Rampe iibaut worde, wo spiraleförmig ufwärts goot. Liecht schiint dur s Dach und au dur d Wänd duure.

S Pantheon het e Boodeflechi vo 7'500 m², 3'000 m² drvo ghööre zum Museum.

Am 16. August 2008 isch s Pantheon Baasel eröffnet worde.

## S Forum
S Pantheon söll e Begegnigsort für Lüt si, wo *Oldtimer* bsitze oder anene intressiert si. Dorum het s im Forum näben em Museum no s *Restaurant Pantheon*, und im undere Däil vo dr Halle chönne Konzärt ufgfüert oder nöiji Auti vorgstellt wärde. 

Zum Forum ghört die *Classic Garage*, wo de Chunde brofessionelli Dienstläistige rund um *Oldtimer* abote wärde. Es het dört e Sattlerei, e Laggiererei und e mechanischi Wärkstatt. 

## Museum
S Museum isch jeede Daag offe und d Bsuecher chönne die usgstellte *Oldtimer* bschaue und de Mechaniker und em Sattler bi dr Arbet zueluege. Usser Auti het s au Welo, Döff und Kutsche, under iine s Rennwelo, wo dr «Ferdi National» Kübler mit em 1950 as erste Schwizer d Tour de France gwunne het; oder dr Ordinary Racer, s Hoochraad vom Albert Aichele, wo nume 10 Kilo schweer isch und wo dr Baasler mit em 1887 z Münche e nöije Stundewältrekord (37.08 km/h) ufgstellt het. 

Es git Füerige dur d Usstellig, und im Museum-Schop cha mä Modäll vo Auti und Litratuur chaufe.

## Weblingg

* Homepage des Pantheon Basel
Sachseln

**Sachslä** (schriftdiitsch *Sachseln*) isch äs Dorf und ä politischi Gmäind im Kanton Obwaldä i dr Schwiiz. 

Sachslä liid zmittst im Kanton Obwaldä und isch diä äinzig Gmäind z Obwaldä, wo a käi andrä Kanton gränzt. D Nachbergmäinde sind 
Sarnä, Chärns, Lungrä und Giswil.

Z Sachslä isch d Älggi-Alp, wo unnädra dr geografisch Middelpunkt vo dr Schwiz liid.

## Geografy und Gschicht
D Gmäind beschtaad us em äigentlichä Dorf und us de Wiiler *Ädisriäd*, *Ewil* und em Fliäli. Vo dert chund dr Bruäder Chlois (1417–1487), und dert hed är gläbt, diä letschtä zwenzg Jaar äläi im Roift unnä. Siis Grab isch hitt i der Chilä vo Sachslä. Im Dorf gids oi ds Museum Bruäder Chlois. Im Bruäder-Chlois-Gedänkjaar 2017 wird under anderem s Visonsgedänkspil *[[Vo innä uisä]]* uf dr Sachsler Allmend, i dr Neechi vom Forschtwärchhof Chalchofe, epe uf halber Heechi zwische Sachslä und em Fliäli, im en äxtra buite Pavillon uifgfiärt.

S Dorf liit am Saarnersee. Em See na sind d Gläis vo der Baan ufe Briinig.

Zuä Sachslä gheerd au di äint Syte vom Melchtal mit Täifibach, Äbnet, Underfliä und Chlischterli; is Chlischterli hed sich dr Bruäder Chlois 1467 churz zruggzogä.

Sit em Uistagä 2014 hed Sachslä uber 5000 Iwooner.

## Bilder

Kirche Sachseln.jpg|Blick vo dr Chilchgass obenapä uf d Chilä vo Sachslä.
Bruder-Klaus-Museum_von_der_Gartenseite.jpg|d Ricksiitä vom Museum Bruäder Chlois
Picswiss OW-26-09.jpg|s Fliäli mit dä Sachsler Bärgä.
Älggi Alp.JPG|i dr Neechi vom Älggi isch dr Mittelpunkt vo dr Schwiiz.
CH-NB - Ranft, Einsiedlerkapelle - Collection Gugelmann - GS-GUGE-LORY-B-15.tif|dr Roift, um 1825.


## Mundartschrifte z Sachslä

Sachseln Sitzbank «Chum sitz ab».png|es Bänkli obän a Ädisriäd
Sachseln Wohnhaus Mundartschrift A.png|e Gruess am enä Huis im Dorf
Sachseln Dorfladen Mundartanschrift.png|der Dorfladä
Sachseln Schrifttafel «Muisschwendli».png|im Muisschwendli, es Säss obän a Ädisriäd


## Liit
* Niklaus von Flüe (1417–1487), Eremit
* Ludwig von Moos (1910–1990), Politiker, Bundesrat

## Literatur
* 

## Weblink

* Offizielli Website vo dr Gmäind Sachslä

## Fuessnote
Blumenrain (Basel)

Dr **Bluemerain** isch e Strooss in dr Groossbaasler Altstadt, wo parallel zum Rhii vom Bluemeblatz bi dr Schiffländi bis zum Dootedanz bim Petersgraabe goot.

## Gschicht vo dr Strooss

Im Middelalter, bevor die Üsseri Stadtmuure baut worde isch, häi alli, wo dur s Santihannsdoor us dr Stadt uuse häi welle, dur e Bluemerain müesse und für Fuerwärk isch das scho denn grüüslig äng gsi.
In dr Nöizit isch d Strooss aber schliesslig für e Verkeer, wo immer mee gwaggse isch, vil z schmaal worde. Scho 1787 het dorum d Stadt d Hüüser uf dr äinte Site vo dr Strooss, wo denn St. Johannstrasse ghäisse het, ufkauft und lo abrisse, so im Hieronymus de Larechal si Segerhoof, zum dr Bluemerain chönne verbräitere.  Dr Christoph Burckhardt het denn was vo sällere Liigeschaft no übrig gsi isch, kauft und au no die nääbedraa, und vom Archidekt Samuel Werenfels dr nöi Segerhoof lo baue. Däm sis Schiggsaal isch aber nid besser gsi as das vom alte Hoof: zwar isch s äins vo de eligantiste Hüüser in dr Stadt gsi und am 13. Januar 1814 si dr Zar Alexander vo Russland und si Brueder dört abgstiige, aber 1935 isch au äär s Opfer von ere Stroossekorrekzioon worde.

Au dr Santihannsschwibbooge, s Innere Stadtdoor, wo am nördlige Ändi vo dr Strooss gstande isch, het d Stadtblaaner immer wider emol beschäfdigt. So isch er in dr zwäite Helfti vom 16. Joorhundert us umbekannte Gründ bis uf die zwäi Doorbööge über d Strooss, wo mä uf em Matthäus Merian em Eltere sinere Stadtaasicht vo 1642 cha gsee, abbroche worde. Spööter het mä s Door wider ufbaut, wiso wäiss niemer me,  bis dass es 1873 ändgültig verschwunde isch.

## Seenswürdikäite
Am Bluemerain het s meereri Seenswürdikäite, wo dänggmolgschützt si: s Hotel Drei Köönig, dr barocki Siidehoof und dr middelalterligi Urbanbrunne. 

Datei:Basel 2012-08 Mattes 1 (91).JPG|S Drei Köönig vo dr Middlere Brugg us gsee, Bluemerain 8
Datei:Basel 2012-09-16 Batch (94).JPG|Dr Urbanbrunne, Bluemerain 24
Datei:Basel 2012-10-05 Batch (50).JPG|Dr Siidehoof, Bluemerain 34


## Fuessnoote
Europawahl 2014

D **Europawahl 2014** isch d acht Europawahl gsii, wu s Europäisch Barlemänt diräkt gwehlt wird. No dr Bstimmige im Diräktwahlakt het si zwisch em Dunschtig, em 22., un Sunntig, em 25.&nbsp;Mai 2014, stattgfunde. Z Dytschland, z Eschtrych un z Luxeburg isch am 25.&nbsp;Mai 2014 gwehlt wore.

S isch di erscht Europawahl no Inchraftdrätte vum Verdrag vu Lissabon gsii, wäge däm het zum erschte Mol di dert din vorgsääne Neiverdailig vu dr Sitzzahl pro Land gulte.

## Barteie un Kandidate

Zue dr Europawahle in dr 28 Mitglidsstaate sin nationali Barteien aadrätte, wu si dailwys zue bolitische Barteie uf europäischer Ebeni zämmegschlosse hän.

* Europäischi Volksbartei (EVP), chrischtdemokratisch, konservativ ( CDU, CSU,  ÖVP,  UMP)
* Sozialdemokratischi Bartei vu Europa (SPE), sozialdemokratisch ( SPD,  SPÖ,  PS)
* Allianz vu dr Liberale un Demokrate fir Europa (ALDE), liberal ( FDP,  LIF/NEOS)
* Europäischi Grieni Bartei (EGP), ökologisch ( Grieni,  Grieni,  EELV)
* Europäischi Linki (EL), sozialistisch, kommunistisch  ( Linki,  KPÖ,  PCF, PG, GU)
* Allianz vu dr Europäische Konservative un Reformischte (AEKR), konservativ,  EU-skeptisch (kai Mitglider us Dytschland un Eschtrych)
* Europäischi Demokratischi Bartei (EDP), zentristisch ( FW,  MoDem, UDI)
* Europäischi Freii Allianz, regionalistisch ( BP,  Unser Land, UDB, PNC, POC, UC, PRS, EA, ERC)
* Europäischi Piratebartei (PPEU) ( PIRATEN,  PIRAT,  PP)
* Europäischi Allianz fir Freihait (EAF), rächstpopulistisch ( FN,  FPÖ)
* Bewegig fir e Europa vu dr Freihait un dr Demokraty (MELD), EU-skeptisch ( REKOS,  MPF)
* Allianz vu dr Europäische nationale Bewegige, rächtsextrem.
* Initiativ vu kommunistische un Arbaiterbarteie vu Europa, kommunistisch ( PdA,  PRCF, URCF)
* Europäischi Chrischtligi Bolitischi Bewegig (ECPB), christlich-konservativ ( AUF, PBC)
* Europeans United for Democracy, EU-skeptisch ( DLR)

## Ibersicht zum Wahlmodus

## Wahlergebnis
Sitzverdailig uf di bishärige Fraktione:

## Weblink
* 
* Sonderheft: Die Wahlbewerber für die Wahl zum Europäischen Parlament aus der Bundesrepublik Deutschland
* Offiziälli Syte vum Europabarlemänt zue dr Europawahl 2014
* Bundeszentrale für politische Bildung: Info zue dr Europawahl
* Aus Politik und Zeitgeschichte (APuZ 12/2014): Europawahl 2014 (PDF: 2,4 MB)
* weiterführende Informatione zue dr Europawahl uf wahlrecht.de
* Europawahl 2014 uf em *Informationsportal zur politischen Bildung* vu dr *Landeszentralen für politische Bildung*

## Quelle
Widerstand (Bauelement)

E **Widerstand** isch e zwäipoligs passivs elektrischs Bauelimänt zum in elektrische und elektronische Schaltige en ohmsche Widerstand z realisiere. Widerständ wärde bzum Bischbil verwändet, zum dr elektrisch Strom uf sinnvolli Wärt z begränze, die elektrischi Spannig in ere Schaltig ufzdäile oder elektrischi Energii in Wermienergii umzwandle.

## Allgemäins
E lineare Widerstand, das si alli Widerständ, wo dr Widerstandswärt von ene vo käim witere Parameter abhängt, stellt en elektrische Stroom broporzional zur elektrische Spannig, wo aagläit wird, ii und umkeert. Er isch e Stroom-Spannig-Wandler oder e Spannig-Strom-Wandler und cha nit nume dr Stroom begränze, wie en elektrischi Sicherig.

Wichdigi Kenngröössene vom ene Widerstand si dr Widerstandswärt, d Toleranz und die maximali Verlustläistig, es git aber no mee Gröössene wo relewant chönne si. Dr Widerstandswärt und d Toleranz si mäistens as vier bis säggs farbigi Ring uf em Widerstand sälber aagee:

;Bischbil
* D Farbring *gääl–veielett–root–bruun* bedüte 47·102&nbsp;Ω =  4,7&nbsp;kΩ und e Toleranz vo ±1%, d. h. dr Toleranzberiich goot vo 4,653&nbsp;kΩ bis 4,747&nbsp;kΩ.
* E Widerstand mit de fümf Ringe *grüen–bruun–bruun–orangsch–blau* het e Nennwärt vo 511·103&nbsp;Ω = 511&nbsp;kΩ und e Toleranz vo ±0,25%.

## Verstellbari Widerständ
Eme Läistigswiderstand, wo regelmäässig stuefelos veränderllig isch säit mä Rheostat

|lines=3
Datei:Potentiometer.jpg|E Potenziometer, wo mä dr Widerstand mit Drülle vo dr Aggse cha verstelle
Datei:Faders.jpg|Dr Feider, wo mä dr Widerstand dur Verschiebe iistellt
Datei:Drahtwid.jpg|E Drootwiderstand mit Aazapfig (verstellbari Schelle)
Datei:PCB variable resistors.jpg|Drimmwiderständ
Datei:0.25 watts through-hole resistor.stl|E dreidimänsionals Modäll vomene Widerstand vo 0,25 Watt


## Weblingg

* SMD- und bedrahtete Widerstände verstehen und ablesen
* Umrächnig vo Widerstandsfarbe in Wärt
* Widerstandsreihen E3–E96 (mit Berächnig)
* Widerstandsrächner
Transformator

E **Dransformer** (vo lat. *transformare* ‚umforme, umwandle‘; au churz **Drafo**) isch e Bauelimänt oder en Aalaag in dr Elektrotechnik.

E Dransformer bestoot us eme magnetische Kräis – mäistens eme Ferrit- oder Iisechärn – wo d Läiter vo mindestens zwäi verschiidene Stroomkräis eso drumumegwigglet sin, ass dr Stroom vo jedem Stromkräis meemol um e Kärn umegfüert wird. Läit mä an äini vo dene Wigglige, wo au as Dransformer-Spuele bezäichnet wärde, e Wäggselspannig draa, so entstoot an dr zwäite Wigglig (und alle andere, wenn s no mee het)  e Wäggselspannig, wo d Gröössi von ere sich (im Leerlauffall) zu dr Spannig, wo an dr erste Spuele agläit worde isch eso verhaltet wie s Verheltnis vo de Windigszaale vo de entsprächende Wigglige zuenander.

Dransformer wärde vor allem iigsetzt, zum Wäggselspannige gröösser oder chliiner z mache. Usserdäm wärde d Stroomkräis usser bim Spaardransformer galwanisch drennt. D Stroomversorgig isch ooni Dransformer zur Zit ummööglig, wil elektrischi Energii nume mit Hoochspannigsläitige  wirtschaftlich sinnvoll über groossi Distanze cha dransbortiert wärde; zum Betriibe vo Elektrogräat isch s aber sicherer und bekweemer, wemm mä Niider- und Chläispannige brucht. Netzdransformer befinde sich in fast alle elektronische Gräät, denn in fast alle isch d Betriibsspannig andersch as d Netzspannig. In dr Signalverarbäitig und dr Doontechnik setzt mä spezielli Dransformer ii, wo nit uf e möögligst verlustarmi Läistigsüberdräägig optimiert sin, sondern d Signaal über e gröössere Arbetsfrekwänzberiich möögligst unveränderet und ungstöört witergääbe.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* TU-Ilmenau: Leerbrogramm Dransforer
* National High Magnetic Field Laboratory der Florida State University: Simulazioon vom ene Dransformer (Java-Applet, ängl.)
* Leergang „Grundlagen der Elektrotechnik, Transformator“ vo dr TU-Dortmund vo 2003
* Deutsches Kupferinstitut: Uswaal und Berächnig vo Chlii-Dransformer (PDF; 682&nbsp;kB)
* Flash-Animazion wie e Dransformer funkzioniert (dwu-Unterrichtsmaterial)
Gerät

**Gräät** isch en Oberbegriff für en äinzelne Geegestand, wo rüümlig abgränzt isch,  und/oder für e Grubbe vo Geegeständ, wo mit ene öbbis bearbäitet, härgstellt oder usgfüert cha wärde.

Äinzelni Gattige vo Gräät si zum Bischbil Elektrogräät, Hushaltsgräät, Mässgräät, Baugräät, Apparäät, Maschine, Wärkzüüg, Radio- oder Färnseegräät.
 
E Gräät isch im Allgemäine us Baugrubbene ufbaut. Es cha aber au us ere Grubbe vo Gräät zämmegsetzt si, wo d Beziejig zwüschene nid äidütig bestimmt isch. Dr Kompiuter isch zum Bischbil e Gräät, wo periferiali Däil het, wo mäistens jeedes äinzel cha Verbindig ufnee und vilmol sälber as Gräät zelt. 

In dr Technik will mä e Gräät as e Süsteem z charakterisiere, wo mäistens Signal umsetzt bzw. Informazioone verarbäitet. Im Geegesatz dodrzue wird e Maschine as e Süsteem definiert, wo vor allem Energii oder Stoff umsetzt. In dr Technik vo de Verfaare brucht mä für e Süsteem, wo Stoff umsetzt, au dr Begriff Apparat. In Badäntschrifte wärde für *Gräät* die allgemäinere Begriff *[[Vorrichtung|Vorrichdig]]* und *[[Anordnung|Aaordnig]]* verwändet.

## Fuessnoote
Bauteil

**Baudäil** oder **Konstrukzionselimänt** stoot für:

* Äinzeldäil im Sinn vo dr Dokumentazionssüstematik noch DIN 6789 
* Modul im Sinn vo dr Konstrukzionsleer
* en Äinzeldäil vom ene technische Komplex
* e Baudäil, wo mä brucht zum e Bauwärk z baue
* e funkzionells Elimänt vom ene Geböid
* die chlinst Äihäit in dr Elektronik, wo mä nüm cha witer usenandernee
* die chlinst Äihäit in dr Elektrotechnik, wo mä nüm cha witer usenandernee
* e Bestanddäil von ere Maschinekonstrukzion, wo mä nüm cha witer usenandernee 
* en Äihäit vom ene technische Süsteem, wo us meerere Maschineelimänt bestoot
Bauteil (Technik)

E **Baudäil** (au **Komponänte**) isch en Äinzeldäil vom ene technische Komplex (zum Bischbil ere Maschine, eme Apparat usw.). Mä brucht das Wort in dr Technik für Däil, won e Biidraag zur Funkzion vom Gsamtkomplex mache und nit nume aagmacht si as Dekorazioon oder öbbis Äänligem – solang das nid Däil vo dr Funkzioon isch.

Im Allgemäine ghöört zu *äinere* Funkzioon au genau *äi* Baudäil. E Ziil in dr Konstrukzioon, wo doodrüber uusegoot, isch s, Funkzione z integriere, dass also jedes Baudäil meereri Funkzioone usfüert. Vom e sonige Baudäil säit mä, es sig *[[Multifunktional|multifunkzional]]*.

D Lääbesduur vom ene Baudäil wird vilmol bestimmt drvoo, wie stark er mechanisch beaasprucht wird. Wenn die mechanischi Belastig über d Belastigsgränze uusegoot und s Baudeil füllt si Funkzioon nüme us, denn reedet mä vom ene Versaage. 

E Grubbe vo Baudäil, wo zämme e Funkzioon erfülle (sozusage e Baudäil us Baudäil), bezäichnet mä au as Baugrubbe.
Diskretes Bauelement

Als **diskreets Bauelemènt**, unspezifisch auch als **diskreets Baudeil** benamst, wörd i dè Elegtrotechnig bzw. Elegtronig è einzelnes, in èm eignè Ghüüs befindlichs elegtrischs Schaltigselemènt mit eigenè üßerè Aaschlüss bezeichnèt. 

Im Gegèsatz dezuè stônn integryrti Schaltchreis (IC), welli meereri elegtronischi Bauelemènte in eim Ghüüs voeinigè.

Byschpill für diskreeti Bauelemènt sin:
*elegtrischi Widderschtänd
*elegtrischi Kondenser
*Transischtòrè
*Diodè

Au uss Einzelkomponentè zämmègsetzti Baudeil wiè z.&nbsp;B. Relais wörred demgegèübber nit als diskreets Bauelemènt aagluèget.

Sit dè Sigeszuug vo dè Mikroelegtronik aagfangè hèt, wörred diskreeti Baudeil immer wenniger ygsetzt bzw. mee un mee durch integryrti Schaltchreis ersetzt. 
Folgendi Ysatzgebièt sin dè diskreetè Bauelemènt voblibbè:
* Entwurf vo elegtronischè Schaltigè mit gringer/mittlerer Komplexidät.
* Schaltigè i dè Leischtigselegtronik, well d Abwärmi wesèntlich bessèr abglaitet wörrè ka.
Plinius der Jüngere

__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__

Dr **Gaius Plinius Caecilius Secundus**, au **Plinius dr Jüngeri**, latiinisch **Plinius minor** (* zwüsche em 25. August 61 und 24. August 62 z Novum Comum, jetz Como, Oberitalie; † um 113 oder 115 woorschinlig in dr Browinz Bithynia et Pontus), isch en Aawalt und Senator in dr römische Kaiserzit under de Herrscher Domitian, Nerva und Trajan gsi.

Wie si Unggle, dr Naturforscher Plinius dr Elteri, isch er hüte vor allem wäge sim schriftstellerische Wärk, hauptsächlig de Plinius-Brief, vo Bedütig.

D Brief, wo zu sine Läbzite veröffentligt worde si, si e wichdigs Züügnis für s Lääbe und Dängge vo de füerende Kräis vo Rom wääred dere Faase vom Prinzipat. Näbe sinere Beschriibig vom uusbruch vom Vesuv anne 79 noch Chrischtus isch si Briefwäggsel, won er as Statthalter vo dr Browinz Bithynie-Pontus mit em Kaiser Trajan gfüert het und und won e erstrangigi historischi Kwelle zu Aspäkt vo dr domoolige römische Browinzverwaltig isch, wichdig.

Dr Plinius isch der erscht, wo privati Brief im Sinn von ere Autobiografy usegää het.

## Litratuur

### Wärkusgoobe
* Helmut Kasten (Hrsg.): *Plinius: Briefe. Lateinisch-Deutsch*. 7. Aufl. Artemis & Winkler, Züri u. a. 1995. ISBN 3-7608-1577-4.
* Mauriz Schuster (Hrsg.): *C. Plini Caecili Secundi epistularum libri novem*. Teubner, Stuttgart und Leipzig 1992. ISBN 3-8154-1657-4 *(Nachdruck der maßgeblichen Edition)*

### Sekundärlitratuur
* Frank Beutel: *Vergangenheit als Politik. Neue Aspekte im Werk des jüngeren Plinius.* Frankfurt am Main u. a. 2000, ISBN 3-631-36103-3.
* Hans-Peter Bütler: *Die geistige Welt des jüngeren Plinius.* Heidelbärg, 1970.
* Luigi Castagna, Eckard Lefèvre (Hrsg.): *Plinius der Jüngere und seine Zeit*. Saur, Münche/Leipzig 2003, ISBN 3-598-77739-6.
* Matthias Ludolph: *Epistolographie und Selbstdarstellung. Untersuchungen zu den ‚Paradebriefen’ Plinius des Jüngeren.* Tübinge 1997, ISBN 3-8233-4876-0.
* Adrian Nicholas Sherwin-White: *The letters of Pliny. A historical and social commentary.* Oxford, 1966.

## Weblingg

* Wärk vom Plinius bi PHI Latin Texts (latiinisch)
* Wärk vom Plinius uf thelatinlibrary.com (latiinisch)
* Briefuswaal (dütsch) uf die-lateinseite.de
* Die 2 Brief vom Plinius em Jüngere über e Vesuvusbruch im Joor 79. n. d. Z., illustriert, uf latein-pagina.de (latiinisch)
* 

## Fuessnoote
Heidy Forster

D **Heidy Forster** (* 6. September 1931 z Basel; † 2. Mai 2023 z München) ischt a schweizerisch-deitscha Schauschbilere gwea.

## Aus ihrem Leaba
En de 1970er Jôhr isch d Heidy Forster mit-em Theaterstick *Wunschkonzert* vom Franz Xaver Kroetz uff Auslandstournee ganga. Vo 1981 bis 1999 hôt-se beim Minchner Residenztheater a Engagement ghet, wo-se ondr de Reschii-Greesa Amélie Niermeyer, Anselm Weber ond Hans Neuenfels gschbiilt hôt. Jetzt ischt-se an de Minchner Kammerschbiil tädich. 

D Heidy Forster hôt au en a baar Film mitgschbiilt, zom Beischbiil en *[[Drei Tage im April]]*, *Der schwarze Spiegel*, *Vitus*, *Teddybär* ond *Rosenstiehl*. Em Jôhr 2010 hôt mr se en dr Roll vo dr Birgit Kraft em Fernseh-Krimi *Die Toten vom Schwarzwald* ond 2012 en dr Folge *Herbstzeitlose* vo dr Serie *[[SOKO Stuttgart]]* seha kenna.

## A Auswahl vo de Film, wo se mitgschbiilt hôt
* 1968: …und noch nicht sechzehn
* 1968: Unruhige Töchter
* 1984: Der eiserne Weg (a Fenfdoiler)
* 1986: Tatort: Freunde
* 1995: Drei Tage im April
* 1996: Tatort: Aida
* 1997–2015: SOKO München (en dera Fernsehserie hôt-se en fenf Folga mitgwirkt)
* 2000: Vom Küssen und vom Fliegen
* 2001: Tatort: Und dahinter liegt New York
* 2002: Tatort: Bienzle und der Tag der Rache
* 2003: Mensch Mutter
* 2005: Rosenstiehl
* 2006: Vitus
* 2008: Bella Block – Falsche Liebe
* 2010: Lotta & die alten Eisen
* 2010: Notruf Hafenkante (Fernsehserie, Folg *Grabräuber*)

## Litradur
* 

## Weblink
* 

## Oinzlne Nôchweis
Beatus Rhenanus

Dr **Beatus Rhenanus** (* 22. Àuigscht 1485 z'Schlettstàdt; † 20. Juli 1547 z'Stroßburi), Beat Bild noh sim rìchtiga Nàmma, ìsch a elsassischer Humànischt gsìì. As hàt àm 13. Juli 1547 sina Biacher ìn dr Stàdt Schlettstàtt verschankt; sa sìn jetz ìn dr Humànischtischa Bibliothek vu Schlettstàdt.

Dr Nàmma „Rhenanus“ ìsch a làtiniischa Form vu Rhinau, s elsassischa Dorf wo sina Fàmìlia har gsìì ìsch.

## Lawa
Dr Vàter Antoine Bild ìsch a zìmlig riicher Metzger vu Schlettstàdt gsìì. Àls Kìnd ìsch dr Beatus Rhenanus ìn d làtiinischa Schüel vu Schlettstàdt gànga. Ar hàt sorgfalttig sina Lehra ìn Hefter gschrìewa, eins vu dana Hefter kààt ma hìtt noch ìn dr Humànischtischa Bibliothek vu Schlettstàdt ààlüega.

Vu 1503 bis àn 1507 hàt'r z'Pàris gstudiart, ar hàt àls Lehrer dr Theologe und Humànischt Jacques Lefèvre d’Étaples ghàà.

Àls Studant hàt'r a Biachersàmmlung ààgfànga, wo mìt dr Zitt ìmmer greeßer worra ìsch.

Ànna 1507 ìsch'r uf Schlettstàdt zruckkumma, noh ìsch'r uf Stroßburi, wo-n-'r Drucker bim Mathias Schurer worra ìsch un beriahmta elsassischa Humànischta hàt lehra kenna: dr Jakob Wimpfeling, dr Johann Geiler von Kaysersberg, dr Sebastian Brant.

## Wark
Ìm Septamber 1508 hàt'r fànga-n-à schriiwa: ar hàt s Vorwort gschrìewa vum Büech „Lettres proverbiales et morales“ vu sim pàrisser Meischter, dr Fauste Andrelin.

Ànna 1511 ìsch'r uf Bàsel ge wohna. Ar hàt bim Verleger Johann Froben gschàfft. Ànna 1513 ìsch'r dr Frìnd vum Erasmus vu Rotterdam worra.

Ar hàt Text vu mehrera àlta Àuitora druckt, zum Beispiel vum Plinius em Jìnger, vum Sueton, vum Seneca, vum Velleius Paterculus, vum Homer, vum Maximos von Tyros, vum Cornelius Tacitus. Bi da Àuitora vu sinera Zitt hàt'r aui Text vum Erasmus vu Rotterdam, vum Thomas More, vum Martin Luther, usw. druckt.

Ar hàt Forschung ìwer d ditscha Gschìcht gmàcht. Ànna 1531 hàt'r do drìwer s Hàuiptswark „Rerum Germanicarum libri tres“ druckt.

Ànna 1546 ìsch'r krànk worra. Ar hatt uf Bàd Wìldbàd wotta geh fer sìch erhola, àwer ar hàt nìt witterscht às Stroßburi känna geh; do ìsch'r àm 20. Juli 1547 gstorwa. Kurz vorhar hàt'r sina Sàmmlung vu ungfahr 670 scheena Biacher ìn dr Stàdt Schlettstàdt verschankt. Noh sinera Wìlla ìsch'r aui z'Schlettstàdt vergràwa worra.

## Literatur
*  
* 
* Felix Mundt: *Beatus Rhenanus, Rerum Germanicarum libri tres (1531). Ausgabe, Übersetzung, Studien.* Niemeyer, Tübingen 2008, ISBN 978-3-484-36627-5.
* 
* Beat von Scarpatetti: *Beatus Rhenanus, historien de la paix.* In: *Annuaire des Amis de la Bibliothèque humaniste de Sélestat.* Bd. 35 (1985), S. 253–260

## Externa Links

* 

* Rereum Germanicum libri tres, uf uni-giessen.de

## Referanz
Kirche

**Kirche** stòt für:

* Kirchè als Bauwärch, è sakraale Bauwärch für s Chrischtèdùm
* Kirchè als Organisation, è Organisationsform innerhalb vom Chrischtèdùm
* Kirchè für Gottesdiènscht, è gweihtes Gebäude für Gottesdiènscht
* d Gmeinschaft vo dè Chrischtè, luèg au Ekklesiology
* Kirchè im Wappè, eine Figur im Wappenwesen

**Zitschriftè:**

* *Kirche,* diè staatskirchèrächtlichi Fachzitschrift Entscheidungè in Kirchèsachè sit 1946
* Die Kirche, è evangelischi Wochèzitschrift, isch 1945 z Bèrlin gründet worrè
Kupfer

**Chupfer** (lat. **) isch e chemischs Elimänt mit em Elimäntsümbool Cu und dr Ordnigszaal 29. Es isch en Übergangsmetall, im Periodesüsteem stoot s in dr 4. Periode und dr 1. Nääbegrubbe (Grubbe 11), dr Chupfer- odr Münzmetallgrubbe. Dr latiinisch Naame *cuprum* isch abgläitet vo *aes cyprium* „Erz vo dr Insle Züpere“, wo im Alterdum Chupfer gschürft worde isch.

Chupfer isch e relativ wäichs Metall, guet formbar und zeech. Es isch en usgezäichnete Läiter vo Wermi und Stroom und wird dorum in vile technische Beriich wie dr Elektrotechnik iigsetzt. 

Es isch e schwach reaktivs Schwermetall und ghöört zu de Halbedelmetall.

## Litratuur
* Harry H. Binder: *Lexikon der chemischen Elemente – das Periodensystem in Fakten, Zahlen und Daten.* S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3.
* Wolfgang Mann, Werner Eisner, Paul Gietz, Josef Maier, Werner Schierle, Rainer Stein: *Elemente Chemie II.* Stuttgart 1989, S.&nbsp;128–130.

## Weblingg

* Mineralienatlas:Kupfer (Wiki)
* Deutsches Kupferinstitut (DKI) – umfassendi Fachinformazioone und Publikazioone
* Dr Chupferbriis an dr London Metal Exchange 
## Fuessnoote
Mittenza

**Mittenza** isch dr Naame vom Gmäindizentrum vo Muttez. Es bestoot us meerere Geböid grad näbe dr alte Arbogastchille. Mittenza isch en alte alemannische Naame vo Muttez und stammt us em Alterdum. Wo dr Kaiser Konrad II. woorschinlig uf dr Burg Wartebärg im Joor 1032 über d Übergoob vom Köönigriich Hoochburgund an s Häilige Römische Riich verhandlet het, isch dr Verhandligsort as *iuxta vicum qui Mittenza dicitur* («bim Dorf, wo men em Mittenza säit») beschriibe worde. S Gmäindizentrum Mittenza isch dänggmolgschützt.

## Gschicht
Am Aafang vo de 1940er Joor het mä die alti Drotte, wo e zitlang d Schuel und s Gmäindihuus din gsi si, abbroche und am Blatz, won emol dr herrschaftlig Dinghof gstande isch, 1941 e nöiji Gmäindikanzlei baut. Noch em Zwäite Wältchrieg isch us em alte Buuredorf nodinoo e modärni Vorstadtsiidlig worde. D Buurehööf si umbaut worde oder verschwunde und dorum het d Gmäind in de 1950er beschlosse, ass mä s Ortsbild vom alte Dorfkärn so guet wie mööglig well konserwiere.  1954 het mä mit dr Ortsblaanig aagfange und d Gmäind het Buurehüüser in dr Umgääbig vo dr Chille, wo mä nüm ufene gwirtschafdet het, ufkauft und denn witerverchauft mit Uflaage für d Gstaltig. Mä het au e Wettbewärb abghalte zur Nöigstaltig vom Gmmäindizentrum, wo d Zürcher Archidekte Rolf Keller und Fritz Schwarz gwunne und vo 1965 bis 1970 baut häi.  S häi drei Hüüserblöck um e noje Blatz ume blaant, äine für d Gmäindiverwaltig, äine für Lääde und Büro und äine für e Hotel mit eme Saal. Si häi s Usgsee vo de Nöibaute dr Umgääbig aabasst und das isch ene so guet glunge, ass Muttez 1983 dr Wakkerbriis vom Schwizer Häimetschutz überchoo het, vor allem wäge dr Mittenza. Kritiker het s aber au gee, wo gfunde häi, ass d Beziehig zur Dradizioon nume assoziativ und episodehaft sig.

## Litratuur
* Christoph Peter Baumann: *Muttenz zu Beginn des neuen Jahrtausends*, Verlag des Kantons Basel-Landschaft, 2009
* D. Huber: *Architekturführer Basel: die Baugeschichte der Stadt und ihrer Umgebung*, Architekturmuseum in Basel, 1993

## Fuessnoote
Silber

**Silber** isch e chemischs Elimänt mit em Elimäntsümbool **Ag** (vo latiinisch *argentum*, Silber) und dr Ordnigszaal 47. Es ghöört zu de Übergangsmetall, im Periodesüsteem stoot s in dr 5. Periode und dr 1. Nääbegrubbe (Grubbe 11) oder Chupfergrubbe.  Silber isch en Edelmetall.

Silber isch e wäichs Schwermetall, wo mä guet cha verforme (duktil) und het die höggsti elektrischi Läitfähigkäit vo alle Elimänt und die höggsti thermischi Läitfähigkäit vo alle Metall. Nume Supraflüssigkäite und ungstöörti kristallini Usbräägige vom Choolestoff (Diamant, Grafeen und grafeennooche Grafit, Choolestoffnanorööre) und vom Bornitrid häi e besseri thermischi Läitfähigkäit.

## Literatur
* Arnold Holleman, Egon Wiberg: *Lehrbuch der Anorganischen Chemie*. 101. Auflage. Walter de Gruyter., Berlin 1995, ISBN 3-11-012641-9.

## Einzelnachweise


## Weblinks

* Mineralienatlas – Silber (Bilder, Vorkomme, technischi Fakte), Mineraliebordret Silber
* Dr Silberbriis in Euro und USD inkl. historischi Charts
* Silver Institute – Verband vo Silberbroduzänte
* Grafike zum Silberbriis
Gold

**Gold** ( vo ) isch e chemischs Elimänt  mit em Elimäntsümbool Au (vo lat. *Aurum*: „s Gold“) und dr Ordnigszaal 79. Es isch en Übergangsmetall und stoot im Periodesüsteem in dr 1. Nääbegrubbe (Grubbe 11), wo au as Chupfergrubbe oder *Münzmetall* bezäichnet wird. Gold ghöört zu de Edelmetall und isch zämme mit Chupfer äins vo de wenige farbige Metall.

Gold wird sit Joorduusige für rituelli Gegestände und Schmuck brucht und sit em 6.&nbsp;Joorhundert v. d. Z. in Form vo Goldmünze as Zaaligsmiddel. Hüte wird s as Resärve vo Zentralbangge ghortet. Wäge sine chemische und elektrische Äigeschafte wird s vil in dr Elektrotechnuk iigsetzt. Es wird au as Lääbesmiddelzuesatzstoff mit dr E-Nummere *E175* verwändet.

## Litratuur
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* MATERIAL ARCHIV: Feingold – Umfangriichi Materialinformazione und Bilder
* Mineralienatlas:Gold – Gold as Mineral
* 

## Fuessnoote
Gazastreifen

Dr **Gasasträife** (,  *Retzuat 'Asa*) isch e Küstegebiet am östlige Middelmeer zwüsche Israel und Egüpte mit Gasa-Stadt as Zentrum. Er het öbbe 1,7 Millione Iiwooner.

Dr Gasasträife isch Däil vo de Palestinensische Autonomiigebiet und stoot im Innere formal under dr Verwaltig vo dr Palestinensische Autonomiibehörde.

Dr Naame „Gasasträife“ und sini geografischi Form het er noch em erste arabisch-israelische Chrieg 1948/49 bechoo, wo Israel und s Chönigriich Egüpte e Waffestillstandsabkomme underschriibe häi. Vo denn bis zum Säggsdaagchrieg 1967 isch Gasa vo Egüpte verwaltet worde. Denn isch s en isrelischbsetzts Gebiet gsi, bis dass Israel im Joor 2005 sini Drubbe äisitig abzooge het.

Sit 2007 wird dr Gasasträife vo dr islamistische Hamas regiert. Israel kontrolliert d Ussegränze im Norde und im Oste, d Gränze zum Middelmeer im Weste und im Süüde isch Egüpte verantwortlig. Au in dr Wasser- und Stroomversorgig und dr Telekommunikazioon isch dr Gasasträife nit autonom, sondern vo usländischer Hilf und vo dr Autonomiibehörde abhängig.

## Weblingg

* Laila M. El-Haddad, Highest security open-air prison on earth („Ye'diot Achronot“, 25. Juli 2006 – *Der Beitrag der palästinensischen Journalistin für die Website der größten israelischen Tageszeitung wird von einer sehr kontroversen Diskussion begleitet*)
* Christian Sterzing: Lichtblick für Gaza Über die Grenzöffnung und die EU-Mission (*die tageszeitung*, 18. Novämber 2005)
* Vereinbarung über den Zugang zum Gazastreifen (PDF; 87&nbsp;kB)
* Gazakonflikt.de Gazakonflikt – Politik im Nahen Osten

## Fuessnoote
Menachem Begin

Dr **Menachem Begin** (&lrm;; * 16. August 1913 z Brest-Litowsk im Russische Kaiserriich; † 9. Merz 1992 z Tel Aviv) isch Ministerbresidänt und Usseminister vo Israel gsi. 

## Lääbe
Er isch vor de dütsche Bsatzer us Pole gflüchdet und über d Sowjetunion uf Palestina choo.  Dört isch er dr Füerer vo dr Irgun-Undergrundorganisazion worde und as Terrorist vo de britische Behörde gsuecht worde. Noch dr Gründig vom Staat Israel isch er in d Politik iigstiige und Füerer vo dr rewisionistische Herut-Bardei gsi. Er isch lang nume in dr Opposizioon gsässe, bis dass dr Brömiee Levi Eschkol vor em Säggsdaagchrieg 1967 iin in d Regierig grüeft het. Wil er gege territoriali Kompromiss mit de Araber gsi isch, het er d Regierig 1970 verloo. 1973 het er mit gmässigtere Bardeie dr Likud-Block gründet, wo 1977 noch em Jom-Kippur-Chrieg d Waale gwunne het und er isch Ministerbresidänt worde. 1979 het er mit em egüptische Bresidänt,  Muhammad Anwar as-Sadat e Friidensverdraag abgschlosse und für e Friidensbrozäss dr Nobelbriis für Friide überchoo. Under iim isch 1982 dr Erst Libanonchrieg usbroche. 1983 isch er wäge däm Chrieg as Ministerbresidänt zruggdräte und het nochhär bis zum Dood ganz zruggzooge gläbt.

## Liddratuur
* Avi Shilon: *Menachem Begin, A Life.* Us dem Hebräische übersetzt vo dr Danielle Zilberberg und em Yoram Sharett. Yale University Press, New Haven/London 2012, ISBN 978-0-300-16235-6.
* Anja Steinmetz: *Schmidt-Begin-Konflikt*. In: Torben Fischer, Matthias N. Lorenz (Hrsg.): *Lexikon der „Vergangenheitsbewältigung“ in Deutschland. Debatten- und Diskursgeschichte des Nationalsozialismus nach 1945.* Transcript, Bielefeld 2007, ISBN 978-3-89942-773-8, S. 224 f.

## Weblingg

* 
* Begins auf den Seiten der Jewish Agency for Israel
* Website vom Menachem Begin Heritage Center

## Fuessnoote
Ehud Olmert

Dr **Ehud Olmert** (;&nbsp;* 30. Septämber 1945 z Binjamina, Israel) isch en israelische Politiker (Kadima) und isch vo 2006 bis 2009 Brömieeminister gsi. 

## Karriere
### As Mitgliid vom Likud
Dr Olmert isch 1973 für e Likud in die acht Knesset gweelt worde und isch vo denn aa siibemol widergweelt worde. Under em Jitzhak Schamir isch er Gsundhäitsminister worde und het Reforme im Gesundhäitswääse gmacht. 1993 isch er zum Bürgermäister vo Jerusalem gweelt worde. As sonige het er jeedi Däilig vo Jerusalem kategorisch abgleent. 2003 isch er Minister für Industrii und Handel und Stellverdräter vom Ministerbresidänt worde (16. Knesset, 30. Regierig). Vom 29. Septämber 2003 aa isch er au Kommunikazionsminister gsi. In dere Funkzion het er de Scharon-Blaan understützt, wo noch em Israel sich äisitig us Däil vo de bsetzte Gebiet wurd zruggzie. Wie dr Scharon het er d Ideologii vom ene Groossisrael ufgee. Wo dr Netanjahu as Finanzminister zruggdrätte isch, het er au däm si Boste übernoo.

### As Mitgliid vo Kadima
Er het dr Likud verloo, und isch zum Scharon sinere nöigründete Bardei Kadima gange.
Wo dr Ariel Scharon e schwere Schlaagaafall überchoo het, het er as stellverdrätende Brömieeminister d Amtsgschäft witer gfüert, het mit Kadima d Waale vo 2006 gwunne und isch im April 2006 Ministerbresidänt vo Israel worde. Noch em zwäite Libanonchrieg het em d Winograd-Kommission Feeler und Versääge vorgworfe, er isch aber nid zruggdräte. 
Vom 18.Januar 2008 bis 13. April 2008 isch er au Minister für strategischi Ufkläärig gsi.  

### Dr Korruptionsskandal
Am 21. Septämber 2008 het dr Olmert in dr Middi vom ene Korrupzionsskandal si Rückdritt as Ministerbresidänt erkläärt, won er scho im Juli aakündigt het. Er isch, bis dr Benjamin Netanjahu am 31. März 2009 e nöiji Regierig bildet het, im Amt bliibe.  

Am Aafang vom Juli 2012 isch er wäge Undröiji vom ene Gricht z Tel Aviv schuldig gsproche worde und isch dr erst früeneri israelischi Regierigsschef gsi, wo verurdäilt worde isch. Im Mai 2014 isch er wäge dr «Holyland»-Affääre zu säggs Joor Gfängnis verurdäilt worde. Im Februar 2016 het er d Haftstrof aaträtte.

## Brivats
Dr Olmert isch mit dr Künstlere Aliza Olmert, wo mit dr israelische Friidensbewegig sümpatisiert, verhürootet und het vier Chinder.

## Weblingg

* Wer ist Ehud Olmert? (Der Tagesspiegel)
* Ehud Olmert (*knessetupdate.com*)
*  (*Tagesschau*, 6. Januar 2006)
* Wer ist Ehud Olmert? (*haGalil*)
* Tom Segev: Olmert's True Colors (Ha'aretz, 12. Oktober 2006)

## Fuessnoote