open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ditzingen

**Ditzenge** (amtl. *Ditzingen*) isch a Stadt in dr Mitti Bade-Wirttebärg un gränzt im Sidoschte an Stuegert. 
Ditzenge isch no Ludisburg, Biedge-Bissenge, Kornweschte un Vaehinge di fimftgrescht Stadt vum Landchreis Ludisburg. D Gmei Ditzenge het am 26. April 1966 d Stadträcht iberchuu un syter em 1. Oktober 1976 Großi Chreisstadt. 

## Geografii
Ditzenge lyt im sidweschtlige Neckerbecki zwisch em Strudelbach im Weschte un dr Glems im Oschte vum Stadtgebiet im Strohgai am Ibergang zum Lange Fäld. D Glems, a rächte Näbefluss vu dr Enz, durfließt d Chärnstadt vu Ditzenge. D Innestadt lyt uf dr rächte Syte vum Fluss, wu firejer d Gränze zwische dr beide Bistimer Speyer un Konschtanz gsi isch.

### Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Ditzenge (im Uhrzeigersinn vu Oschte uus): Stuegert-Weilimdorf (Stadtchreis Stuegert), Gaerlenge (Landchreis Ludisburg), Leaberg un Weissich (beidi Landchreis Beblenga) un Eberdenge, Hemmenge un Korntal-Menchenge (alli Landchreis Ludisburg).

### Stadtgliderig
Zue Ditzenge ghere di friejere sälbständige un in dr 1970er Johr yygliderete Gmeine Hirschlande, Hoimerdenge un Scheckenge. Die ehmolige Gmeine bilde Stadtdeil un sin hite Ortschafte im Sinn vu dr bade-wirttebärgische Gmeindsornig mit eme Ortschaftsrot, wu vu dr Bevelkerig bi jedere Kommunalwahl nej gwehlt wird, mit eme Ortsvorsteher as Vorsitz.

Zue dr Stadt Ditzenge in dr Chränze vum 30. Juni 1970 ghere d Stadt Ditzenge, d Hef Greaner Baum un Lerchehef un d Hyyser Donmihle, Elberg, Ferbermihle, Maurenerberg, Oberes Glemstal, Stoirehre, un Zechlesmihle. Zue dr ehmolige Gmei Hirschlande ghere s Dorf Hirschlande un di abgangene Ortschafte Holzheim un Rotweil. Zue dr ehmolige Gmei Hoimerdenge ghere s Dorf Hoimerdenge un di abgange Ortschaft Stetten. Zue dr ehmolige Gmei Scheckenge ghere s Dorf Scheckenge un dr Wohnblatz Dalmihle.

## Ruumblanig
Ditzenge ghert zum Mittelberaich Stuegert, wu d Stadt Stuegert au s Oberzäntrum derzue isch.

## Gschicht
Ditzenge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 769 als *Tizingen*.

## Verwaltong
Ditzenge ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.

Dr OberSchuldes vo Ditzenge ischt dr Michael Makurath.

### Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Dialekt
Dr Dialekt vo Ditzenge ghert zom Schwäbisch.

## Bilder

Datei:SpeyrerKircheDitzingen.jpg|Speyrer Chilche
Datei:DitzingenMarkt.jpg|"Drei-Gibel-Huus" am Märt
Datei:RathausAmLaienDitzingen.jpg|Rothuus *Am Laien*
Datei:Stammhaus_in_Ditzingen.jpg|D Maschineböufirma Trumpf


## Weblink
* 
* 
* www.ditzingen.de

## Fueßnotte
Sulzbach ZH

**Sulzbach** (amtlich: *Sulzbach ZH*) isch än ehemaligi Zifilgmeind und äs Quartier fo dä Stadt Uschter im Kanton Züri.

## Geografy

Sulzbach lyt usserhalb fo dä Hausptsidligszone fo dä Schtatt Uschter öppä 3,5 kilometer fom Schtattzäntrum äwegg. S isch äs Dorf, wo sind ländliche Charakter erhalte hät, aber i dä letschte Jaar sind in Sulzbasch au etlichi Äifamiliehüser, wo fo Weggpändler nach Uschter und sogar Züri bewont werdet bout wordä. Im Dorf entschringt dä Suzlbach, fo dem dä Dorfname schtammt und wo in Riedikä id Mönchaltorfer Aa flüsst. Sofort nach äm Dorfzäntrum flüsst dä Bach dur äs naturgschützts Ried. Züwschäd Sulzbach, Riedike und Nottike gits Wald, s reschtllichä Ortgebiet beschtaat mehrhäitlich us landwirtschaftlich gnutztä Wisä und Fälder.

## Fercheer
Sulzbach lyt absyts fo dä wichtigä fercheerswäg. Dur Sulzbach gaat ä Näbestrass fo Oberuster nach Gossau, di sogenannti *Sulzbachstrass*. S Dorf isch mit dä Autobuslinie 845 fo dä ZOV fom Bahnhof Uschter nach Gossau as öffentlichi Fercheersnetz aagschlosse. Dä Bus fercheert fom Mäntig bis am Frytig tagsüber hablstündlich und am Wuchenänd und am Abig stündlich. Di nöchschti Autobaanyfaart isch Uschter-Oscht in Oberuschter.

## Gschicht
Bis Aafang nünzäts Jahrhundärt isch Sulzbach än äigäni Zifilgmeind gsy. Am 9. Juli 1927 sind id ehemalige Zifilgmeinde fo Uschter zur politische Gemind Uschter feräint worde.

## Bilder

Datei:Sulzbach vilagheniro 020.jpg|Dorfygang fo Sulzbach
Datei:Sulzbach (Uster) 023.jpg|Blick nach Sulzbach, wä mä fo Oberuschter chunt
Datei:Sulzbach (Uster) gastejo Loewen 033.jpg|Gaschthuus Loie in Sulzbach
Datei:Sulzbach (Uster) gastejo Loewen 029.jpg|Gaschthuus Loie in Sulzbach
Datei:Sulzbach (Uster) 032.jpg|Strass in Sulzbach
Datei:Sulzbach (Uster) 034.jpg|Dorfzäntrum fo Sulzbach
Datei:Sulzbach (Uster) 036.jpg|Äs nois Quarier in Sulzbach
Datei:Sulzbach (Uster) 046.jpg|Ried am Sulzbach


## Weblink

* Websytä vom Ortsferäin Sulzbach

## Referänze und Quälle
Niedersorbisches Gymnasium Cottbus

S **Nidersorbisch Gymnasium** z Cottbus (Abchirzig *NSG*; dytsch *Niedersorbisches Gymnasium Cottbus*, sorbisch *Dolnoserbski gymnazium Chóśebuz*) isch s einzig Gymnasium, wu uf Nidersorbisch unterrichtet wird. Näb em Sorbische Gymnasium Bautzen isch s eis vu dr zwei Gymnasie z Dytchland mit Sorbisch as Unterrichtssproch. S soll derzue diene, di nidersorbisch Sproch un Kultur (vilmol au Wendisch gnännt) in dr Lausitz z erhalte. 

S Gymnasium isch am 1. Septämber 1952 as * „Sorbische Oberschule”* (*Serbska wuša šula*) grindet wore, anne 1959 isch us ere di *„Sorbische Erweiterte Oberschule”* (*Serbska rozšyrjona wuša šula*) wore un schließli 1990 e Gymnasium. Derwylscht am Aafang no Obersorbisch un Dytsch unterrichtet wore isch, isch in dr 1970er Nidersorbisch as zuesätzligi Sproch yygfiert wore un ab em Johr 2000 bilinguale Unterricht mit Nidersorbisch as Arbetssproch.

Zurzyt sin am NSG circa 690 Gymnasiaschte in dr Johrgangsstufe 5 bis 13 yygschuelt (Stand: Novämber 2008). D Schuelleiteri isch syt em Summer 2008 d Anke Hille-Sickert, wu di erscht Frau isch as Leiteri.

## Lueg au

* Sorbisches Gymnasium Bautzen (s einzig Gymnasium, wu uf Obersorbisch unterrichtet wird)

## Weblink
* Offiziälli Websyte vum NSG
Wolfgang Joner

De **Wolfgang Joner** († 11. Oktober 1531) isch de lätschti Abt vom Chloschter Kappel z Chappel am Albis gsi. 

## Sis Wirke z Kappel
Im Johr 1509 isch de Wolfgang Joner Prior vom Chloschter worde und im 1520i Abt. Unterem Joner isch z Kappel e Chloschterschuel gründt worde. Er het am 17. Jänner 1523i de Heinrich Bullinger mit de Leitig vo dere Schuel beuftrait, wo dann im Februar sis Amt aaträte het. Mit em Bullinger und sinere Lehrtätigkeit, isch de Joner und mit ihm sis Chloschter nadisna zu de Reformation überträte. Scho im März 1523 sind d Bilder us de Chloschterchile entfärnt worde. Zwei Johr schpäter, im März 1525 hei de Joner und sini Mönch s letzti Mol e Mess in de Chile gfiiret und nomol es Johr schpöter, im März 1526 s erschti reformiirti Abigmahl.
Im 1527 het de Wolfgang Joner ghürote und s Chloschter em Bürgermeischter und im Rot vo de Schtadt Züri übergäh.

Am 11. Oktober 1531 isch de Wolfgang Joner in de Schlacht bi Kappel gfalle.
 
## Weblink
* En Überblick über d Gschicht vom Chloschter Kappel mit Date über de Wolfgang Joner
Sorbisches Gymnasium Bautzen

S **Sorbisch Gymnasium Bautzen**, (Abchirzig: SGB, dt. *Sorbisches Gymnasium Bautzen*, obersorb. *Serbski gymnazij Budyšin*) isch s ainzig Gymnasium, wu uf Obersorbisch unterrichtet un brieft wird, dodermit isch s näb em Nidersorbische Gymnasium Cottbus ais vu dr zwai Gymnasie z Dytschland mit Sorbisch as Unterrichtssproch. S lyt z Bautzen an dr Friedrich-List-Stroß im Stadtdeil Nordoschtring. 

## Gschicht
Am 1. Septämber 1947 isch di sorbisch Oberschuel z Bautzen grindet wore. Am Blatz vum *Katholische Lehrerseminar* an dr Liststroß, wu im Zwete Wältchrieg schwär bschedigt woren isch, isch d Schuel nei yygrichtet wore. Vu Aafang aa isch e Internat aagschlosse gsi, go dr Schuelbsuech megli z mache fir Schueler us wyter ewäg glägene sorbische Derfer. Anne 1951 isch s erscht Abitur uf Sorbisch abglait wore.

D Schuel isch speter as „Erwytereti Oberschuel“ (dt. *Erweitere Oberschule*, EOS) in d Nochbergmai uf Kleinwelka (syt 1999 e Stadtdail vu Bautzen) verlait wore. S Buebeinternat mit 60 Blätz isch in dr 1960er Johr im Schloss Radibor gsi. 

E Zytlang isch d Schuel derno z Bautzen am *Platz des Friedens* gsi. Anne isch schließli wider in s urspringli Gebei in dr Liststroß verlait wore un 1992 as „Sorbisches Gymnasium“ nei ufgmacht wore.

In dr Johre 2007 un 2008 isch s Gymnasium saniert und zum *Sorbische Bildigszäntrum* umböue wore. Zyterhär git s unter aim Dach s Gymnasium, e Mittelschuel un e Grundschuel.

Anne 2008 hän 55 Schüler ihr Abitur am Sorbische Gymnasium abgschlosse.

## Lehraagebot
Sorbisch wird am SGB as Mueter- oder Zwotsproch unterrichtet. Doderzue wäre d Schueler in A- und B-Klassen ufdailt no ihre Sprochkänntnis. In dr A-Klassen wäre di maischte Fächer uf Sorbisch glehrt. As uusländischi Främdsproche wäre Änglisch, Russisch, Tschechisch un Franzesisch aabotte.

## Personal
Zurzyt sin 56 Lehrer voll oder dailzyt an dr Schuel aagstellt.

## Kultur
Am Gymnasium git s es Sorbisch Jugendensemble (syt 1949), d Koor, wu vilmol au uf Gaschreise im Uusland isch, s Orcheschter un e baar andri Arbetsgmainschafte.

## Persenligkaite

### Bekannti Lehrer
* Frido Mětšk (*Alfred Mietzschke;* 1916–1990), Diräkter 1949–1955
* Jan Buck (* 1922), Chunschterzieher
* Bogna Koreng (* 1965), Musiklehreri un Koorlaiteri

### Bekannti Absolvänte
* Klaus Thielmann (* 1933), Mediziner, DDR-Gsundhaitsminischter
* Sieghard Kosel (* 1939), Schurnalischt und Bolitiker (Linke)
* Gabriele Wirth (* 1943), Zahnmedizineri un Bolitikeri (SPD)
* Benno Budar (* 1946), Schurnalischt
* Ludwig Noack (* 1947), Pedagog un Bolitiker (CDU)
* Stanislaw Tillich (* 1959), Tächniker, sächsische Minischterpresidänt
* Heiko Kosel (* 1966), Jurischt un MdL (Linke)
* Lubina Hajduk-Veljković (* 1976), Sorabisti

## Fueßnotte


## Weblink
* Internetpräsenz des Sorbischen Gymnasiums Bautzen
Witaj

**Witaj** (sorbisch fir *Willchuu*) isch e Projäkt, wu sich yysetzt fir di zwosprochig Erziehig un Uusbildig uf Sorbisch un Dytsch an Chinderschuele un Schuele in dr Lausitz. 

## Gschicht
Di erscht Witaj-Gruppe isch am 1. März 1998 im Cottbuser Stadtdeil Sielow mit 12 Chinder aagfange wore. D Idee vu dr zwosprochige Frieerziehig bi Chinder isch scho z Kanada un vu vile chlainere Velker z Europa (z.&nbsp;B. dr Bretone mit dr Div Yezh-Schuele) erfolgryych umgsetzt wore. D Chinder wäre dur Immersion an di sorbisch Sproch gfiert; si solle di sorbisch Sproch wie s Dytsch beherrsche un no dr Chinderschuel in Witaj-Klasse goh. Di erschte Chinder us em Witaj-Modäll bsueche syt 2006 s Nidersorbisch Gymnasium z Cottbus un hän syterhär allno e speziälle Witaj Unterricht. Grundschuele, wu sich däm Projökt aagschlosse hän, un Schuele Schuele, wu ne Sorbischschwärpunkt hän, lehre zmaischt d Fächer Mathematik, Sachkund (au Regionalgschicht) un Musik/Chunscht/Sport uf Sorbisch.

## Hitigi Situation
Hite git s näbe 10 sorbische Chinderschuele, wu vilmol vu dr Chilche bedribe wäre un wu rund 600 Chinder druf gehen, fimf Witaj-Chinderschuele: 

* Witaj-Chinderschuel „Mato Rizo“ z Cottbus-Sielow (Brandeburg) – 55 Chinder
* Witaj-Chinderschuel „Villa Kunterbunt“ z Cottbus (Brandeburg) – 68 Chinder
* Witaj-Chinderschuel „Milenka“ z Rohne (Sachse) – 35 Chinder
* Witaj-Chinderschuel „Pumpot“ z Dörgenhausen (Sachse) – 26 Chinder
* Witaj-Chinderschuel z Malschwitz (Sachse) – 39 Chinder

Noch em Byschpel vu dr Witaj-Chinderschuele sin in 11 sächsische un 7 brandeburgische Chinderschuele (Stand 2009) Witaj-Gruppe yygrichtet wore.

Derzue git s sorbischi Chinderschuele, wu au s Witaj-Projäkt aabiete:
* Sorbischi Chinderschuel Crostwitz (Sachse) – 131 Chinder
* Sorbischi Chinderschuel Ralbitz (Sachse) – 118 Chinder
* Sorbischi Chinderschuel Ostro (Sachse) – 30 Chinder

## Literatur
* Ludmila Budar (Hrsg.): *Witaj a 2plus – wužadanje za přichod / Witaj und 2plus – eine Herausforderung für die Zukunft*, Bautzen: Sorbischer Schulverein e. V. 2009

## Weblink
* www.witaj.de
* Websyte vum Witaj-Sprochezäntrum z Bautzen
Altach

**Alta** isch a Gmoand im Bezirk Fealdkirch z Vorarlberg, Öschtriich mit 6.356&nbsp;Iiwohner.

## Geographii
Der Ort lit im mittlera öschtriichischa Rhiital uf 412&nbsp;m Seehöhe. Alta grenzt a 5 andere Gmoanda, däs sind Ems im Bezirk Dorabira, Götzis und Mäder, wo o im Bezirk Fealdkirch ligend und Oberriet und Dieplsou im Schwizer Kanton St. Galla. Zemma mit Götzis, Mäder und Kobla, wo o alle rund umma Kummaberg ligend, bildet Alta dia Arbatsgmoanschaft "amKumma".

## Gschicht
Am 1. Jänner 1801 hot ma Alta vom Nochburort Götzis politisch trennt. Vo 1805 bis 1814 hot Alta zu Bayern khört und denn wider zu Öschtriich. Zum öschtriichischa Bundesland Vorarlberg khört der Ort sit da Gründig vom Vorarlberger Landtag 1861. Vo 1945 bis 1955 isch Alta an Toal vo dar französischa Bsatzigszona z Öschtriich gsi.

## Politik
D&nbsp;Gmoandsvertreatig vo Alta hot 27 Mitglider. D&nbsp;Zemmasetzig noch da Wahl vo 2010 isch: ÖVP 18 Sitz, SPÖ 3 Sitz, Dia Grüana und Bürgerlischte 5 Sitz und FPÖ 1 Sitz. Bürgermoaschtr isch da Gottfried Brändle.

## Iiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

## Würtschaft und Infraschtruktur
Z Alta hots im Johr 2003 150 Betriebe vo da gewerblicha Würtschaft mit 955 Bschäftigta und 106 Lehrling gia. Lohnstüerpflichtige Erwerbstätige hots 2.454 gia.

### Bildig
Im Ort gits 3 Kindergärta und 3 Schuala: a Volksschual, a Mittlschual und a freie Montessori-Schual (vormolige Private Volksschual). D&nbsp;Musikschual "tonart" git für ihre Schüaler zum Toal o in Räum vo dar Gmoand Alta Unterricht.

## Dialekt
Dr Dialekt vo Alta khört zum Bodeseealemannisch.

## Sport
Dr SC Rhidorf Alta isch momentan dr erfolgriichscht Vorarlberger Fuaßballklub. Noch'm Gwinn vo da zweitklassiga "Erschta Liga" 2006 hot er zwoa Johr i dar Öschtriichischa Bundesliga gschpielt und isch i dr Säson 2008/9 widr abgschtiga.

## Weblink

* www.altach.at

## Referenza
Weingarten (Württemberg)

**Wãẽgaade** (amtl. *Weingarten*) isch a Mittelstadt im Sidoschte vu Bade-Wirttebärg. Si isch no Raveschburg un Wãnge di drittgrescht Stadt vum Landchreis Raveschburg. Syt em 1. Jänner 1974 isch si Großi Chreisstadt. Wãẽgaade isch Sitz vun ere Pedagogischen Hochschuel un ere Hochschuel fir Tächnik, Wirtschaft un Sozialwäse. S het a Flechi vu 12,17&nbsp;km² un rund 24.500 Yywohner. Di Urspring vu dr Stadt gehn zruck bis in s 5. Johrhundert, d Basilika uf em Martinsberg ghert zue dr greschte Chilcheböute im Barockstil nerdli vu dr Alpe.

## Geografii
### Geografischi Lag
Wãẽgaade lyt diräkt nerdli vu Raveschburg un wenig Kilometer weschtli vum Altdorfer Wald am Oschtrand vum Schussebecki im mittlere Dal vu dr Schusse, eme rächt Zuefluss vum Ryy, wu in Bodesee fließt. D Altstadt, s friejer Dorf Altdorf, lyt im Dal vu dr Scherzach, eme chleine Bach, wu in d Schusse mindet. S Chloschter Wãẽgaade, wu dr Stadt dr Namme gee het, lyt uf dr nordeschtlige Hechi iber dr Altstadt, em Martinsberg.

### Klima
Durschnittli het s z Wãẽgaade 854&nbsp;mm Niderschleg im Johr.

### Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränzen an d Stadt Wãẽgaade (im Uhrzeigersinn vu Norde uus): Boeafurt, Schliar, Raveschburg un Bäg. (alli Landchreis Raveschburg)

### Stadtgliderig
In d Stadt Wãẽgaade sin kei Umlandgmeine yyglideret wore im Ramme vu dr Gmeireform in dr 1970er Johr. D Stadt het wäge däm kei Stadtdeil, s wäre aber Stadtgebiet mit eigene Nämme unterschide, vilmol neji Böugebiet, wu aber zmeischt kei feschtgleiti Gränze hän. Derzue git s no Wohnplätz mit eigene Nämme, wu vilmol nume wenig Yywohner hän. Doderzue ghere Bechters, Eggers, Hähnlehof, Hinterochse, Moaschterhof, Nesserebe, Ortliebs, Sterkshof, Traube, Vorderochse, Waldheim un Welte.

### Ruumblanig
Wãẽgaade bildet zämme mit Raveschburg un Fridrichshafe s Oberzäntrum vu dr Region Bodesee-Oberschwabe. Des Oberzäntrum ibernimmt fir dr Yyzugsberaich Raveschburg/Wãẽgaade au d Funktion vun eme Mittelzäntrum. Dää Mittelberaich umfasst d Stedt un Gmeine im sidlige Deil vum Landchreis Raveschburg, näbe dr Raveschburg un Wãẽgaade d Gmeine Bãẽnd, Bärg, Burnegg, Boeafurt, Frōreide, Grĩgraut, Horgazäll, Schliar, Voogt, Waldburg, Wilhälmsdorf, Wolbardschwende un Wolfegg.

## Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 

1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke

## Bilder

Panorama_wgt.jpg|Wãẽgaade 2004
Weingarten1917.jpg|Wãẽgaade 1917
Aerial image of Weingarten Abbey (view from the southwest).jpg|Benediktiner-Abtei mit Basilika St. Martin
Weingarten Blutritt Beyer.jpg|Bluetritt, ca. 1865


## Lyt
* Jakob Reiner, dytsche Komponischt
* Guido Wolf, dytsche Bolitiker

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
*Johann Daniel Georg von Memminger: *Gemeinde Altdorf*. In: Beschreibung des Oberamts Ravensburg. Cotta, Stuttgart und Tübingen 1836

## Fueßnote


## Weblink

*Internetpresänz vu dr Stadt Wãẽgaade
Weingarten

**Weingarten** stoht fir:

* e Flechi mit Räbe, im Alemannisch vilmol *Wingert*, *Räbbärg* o. ä.

**Weingarten** isch dr Namme vu däne Ortschafte:
* Wiigarte, e Deil vu dr bolitische Gmei Lommis im Kanton Thurgau, Schwyz
* Wãẽgaade, e Stadt im Landchreis Raveschburg, Bade-Wirttebärg
* Wiigarte, en Stadtteil vo Freiburg im Breisgau
* Wiigarte, e Gmei im Landchreis Karlsruhe, Bade-Wirttebärg
* Weingarten, e Gmei im Landchreis Germersheim, Rheinland-Pfalz
* Weingarten, e Gmei im Landchreis Gotha, Thüringe
* Weingarten, e Ortsdeil vu dr Gmei Gars am Inn
* Weingarten, e Ortsdeil vu dr Gmei Jetzendorf in Oberbayern
* Weingarten, e Wyyler in dr Gmei Gstadt am Chiemsee
* Weingarten, e Stadtdeil vu Lichtenfels, Oberfranke
* Weingarten, e Stadtdeil vu Scheßlitz, Oberfranke
* Weingarten, e Ortschaft in dr Gmei Erla, Nidereschtryych

* Vinařice (dt. Weingarten), e Ortsdeil vu Jirkov z Tschechie

**Weingarten** isch dr Namme vu däne Persone:

* Hermann Weingarten (1834–1892), dytsche, broteschtantische Theolog
* Julius Weingarten (1836–1910), dytsche Mathematiker
* Lawrence Weingarten (1897–1975), US-amerikanische Filmproduzänt
* Michael Weingarten (* 1954), dytsche Philosoph

**Lueg au:**

* Abtei Weingarten im wirtebärgische Wygarte
* Verdrag vu Wãẽgaade im dytsche Buurechrieg
Pro Libertate

**Pro Libertate**, dütsch (Für d Frejheit) isch e antikommunisteschi, rächtsbürgerlechi Vereinigung in dr Schwiiz.

## Gründig
D Vereinigung isch nach em Zämmebruch vom ungarische Volchsuufstand 1956 in Bärn gründet worde.  
Si händ d Ufständische und d Flüchtling mit ere schwiizwiite Solidarisierig mit de Aktionsgruppe "Helft Ungarn in Pro Libertate" ghulfe. De Ton hät de langjährigi Präsi Max Mössinger agäh, wo sich für d Frejheit, Demokratii und Mänschewürdi iigsetzt hät. 

## Tätigkeite
* D Organisazion hät uf Gfahr im Oschte mit Wanderuustellige, Ziitigsartikle, enere Heruusgab vo Ziitschrifte und de "P.-Mitteiligen" uufmerksam gmacht.

* I de 1960-Joore isch die Koexistänzpolitik uufchoo, wo de Ost-West-Konflikt a Orientierigschraft abhande isch und drufabe hät de Verein e Chrise überchoo.

* Wäge de Unruhe vo 1968, wo näbe de Sexuelle Revolution au de Pazifismus ufchoo isch, hät sie mit de Kampagne "Pro Armee" es nüs Thema gfunde. 
* Au hät sie 1989 d'Armeeabschaffigsinitiative bechämpft.

## Nach 1990 (Ändi vom Chalte Chrieg)
Sie sälber gseht sich als liberalkonservative, wirtschaftsfründliche Verein, wo sich für e Selbstbehauptig vo de Schwiiz tuet stark mache.
Bi de Debatte um de 2. Wältchrieg und zue de Veröffentlichunge vo de Bergier-Kommission ghört de Verein de gegeteilige Meinig a.

## Literatur
* J. Frischknecht, P. Niggli: *Rechte Seilschaften.* 1998 
* *50 Jahre Pro Libertate, 1956-2006.* 2006 

## Weblink
* Pro Libertate
*
Schlossplatz Warschau

De **Schlossplatz** (poln. *Plac Zamkowy*) isch zwüsche em Warschauer Chönigsschloss und de Altstadt gläge. Vo de Südsite isch er dur d'Stadtmuur und em Krakauer Tor umschlosse gsi. D'Sigismundssüle isch syt 1644 d'sichtbari Mitti vom Platz. S'Krakauer Tor und en Teil vo de Stadtmuure sind 1818 abbroche worde, aber d Stross, wo am Krakauer Tor tuet afange – d'Krakauer Vorstadt (poln. *Krakowskie Przedmieście*) – hät ihre Name bhalte.

Vor de Zerstörig Warschau 1944 dur die dütsch Armee isch de Schlossplatz eine vo de verchehrsrichste Plätz vo Warschau gsi; vom Platz hät e gächi Stross abe dur de Felix-Pancer-Viadukt zue de Kierbedź-Brugg und wiiters zum Stadtteil Praga am rächte Weichselufer gfüert.

Im Joor 1944 sind de Viadukt und d'Brugg gsprängt worde. Nach em Chrieg händ d'Planer nöd de Vorchriegszuestand wider hergstellt, sie händ defür e grossi Vorstelligschraft gha und händ im ganz verwüestete, verbomte Teil e Strossetunnel entworfe, wo under em Schlossplatz dure gfüehrt het. De Tunnel hät de Verchehr vorbi a de Altstadt gfüehrt. De zerstörti Pancer-Viadukt isch abbroche worde, uf de restliche Pfiler vo de 1859 buute Brugg händ si e nüi, breiteri Brugg buue. Uf em Tunneldach händ sie die alte Hüser nach Plän wieder ufbuue. Am 22. Juli 1949 isch d'Ost-West Trasse eröffnet worde. Ab dem Tag hät me de Verchehr in Bode verbannt und de Schlossplatz isch zunere Fuessgängerzone worde. D'Tramhaltestelle une am Tunneliigang sind mit Rollträppe verbunde worde. Im Joor 1953 isch die wiederuufbuuti Warschauer Altstadt fertig worde, wo me nach alte Abbildige hät chöne rekonstruiere. Erst 1988 isch s'Warschauer Chönigsschloss fertig worde. Drufabe isch de Platz im hütige Zuestand erschine.

## Quälle

* *Encyklopedia Warszawy.* Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, ISBN 83-01-08836-2
* Adam Dylewski: *Warszawa i okolice.* Pascal, 2008, ISBN 978-83-7513-139-0
Kummenberg

Da **Kummaberg**, viilmol o uafach *Kumma*, hochdütsch *Kummenberg*, isch an 667 Meter hoher Inselberg mitta im öschtriichischa Rhital z Vorarlberg. Dr Berg lit komplett ufm Gmoandsgebiat vo dar Gmoand Kobla, vo dera lit dr alt Dorfkern am Fuaß vo deam Berg. Er gilt o als Grenzberg zwüschad Oberem und Unterem Vorarlberger Rhital.

Berühmt wora isch da Kumma, wo ma döt archäologisch Funde gmacht hot, wo ma bis i d Mittlstuaziet zruck datira ka. Dia Funde sind dia älteschta Azoacha vo menschlicher Besidlig im hütiga Vorarlberg. Dozmol isch da Bodasee, an Süaßwassersee mit viil Fisch, bis ge Rankl ganga und da Kumma so würkle an Insel odr zmiandscht an Ufergebiat gsi.

Wo ma mit da Rhireguliirig agfanga hot, hot ma am Weschthang vom Kummaberg an Stuabruch aglet, vo deam hot ma mit da Bahn von dar Internationala Rhireguliirig Bruchmatrial zu da Bauschtella gschaffat.

Bim Bau vo da Rhital/Walgau Autobahn (A14) hot ma da klä klennere Neababerg vom Kumma, da *Udlberg*, i zwoa Töal gsprengt zum mittadurch dia Autobahn witerbaua, ohne daß ma an türa Tunnl brucht. Der gspaltene Berg isch hüt an markanta Weagpunkt vo dera Autobahnstreck.

Dia vier Gmoanda Getzis, Alta, Kobla und Mäder, wo rund umma Kumma ligend, bildend zemma dia übrgmoandliche Arbatsgmoanschaft „amKumma“.

## Weblink

* 

## Fuassnoota
OM

**Om** stohd för:
* Om (ॐ), s omfassendste und erhabenste Symbol vo de hinduistische, spirituelle Erkenntnis
* de Fluss Om (Fluss), e Näbenfloss vom Irtysch in Sibirie, Rossland
* e Schwiizer Jazzrock-Band vo de 1970er Johr
* de großi Gott Om im Roman vom Terry Pratchett „Einfach göttlich“
* die amerikanischi Band OM

**OM** esch en Abchörzig för:
* Mongolian Airlines (IATA-Code)
* Obers Management
* Oberhalb Mitte (Architektur)
* Obermaat, e militärische Dienstgrad in der dütsche Marine
* Old Man, e Bezeichnig für e Funkamateur
* Oberministerialrat
* Oberministrant
* Oberst Meister
* Oberst Militärrat (Preuße, 1823)
* Oblatus Mariae (Kath. Kirche)
* Oelmotor, d Bezeichnig för e Dieselmotor bi der Daimler AG
* Office of Military, s amerikanische Militärbüro ab 1945 bis 1969/73?
* Officine Meccaniche, en ehemoligi italienischi Automarke
* Offizielle Mitabeiter vom Ministerium für Staatssicherheit vo der DDR (Stasi)
* Olympique Marseille
* Olympus OM-System
* Oman (Landescode nach ISO 3166)
* Ombudsmann
* OnlineMedie (Studiegang an der HFU)
* Operations Manual, lueg Benutzerhandbuch
* Operation Mindfuck
* Operation Mobilisation (e sozial-missionarischi Organisation)
* Optischs Museum Jena
* Order of Merit
* *Ordo Minorum*, lueg Paulaner
* Outer Marker, Voriflugzeiche zur Kontrolle vom Höchimessers bim Instrumentelandsystem

**om** esch:
* *Oman*, Top-Level-Domain
* Oromo (Sprache), nach ISO 639-1 en Abchörzig för d Sproch vo de Oromo
Klaus (Vorarlberg)

**Kluus** (hochdütsch *Klaus*) isch a Gmoand in Öschtriich z'Vorarlberg im Bezirk Fealdkirch mit &nbsp;Iiwohner.

## Geografii
Dia Ortschaft isch a Erholigsdorf und liet in anara Bucht am reachta Rand vom Rhiital mit am günschtiga Klima. Do, a dr Häng vo da „Hoha Kugl“ (1645&nbsp;m), würd scho sit langem Wii abaut.

Kluus liet uf anara Seehöhe vo ebba 450&nbsp;m im Zentrum und ebba 510&nbsp;m bi da Kircha und hot a Fläche vo 524,46&nbsp;Hektar. Vom Gmuandsgebiet siand im Johr 1996 32,8 % Landwirtschaftsfläch, 50,3 % Wald, 9,9 % Sidlungsfläche und 7,0 % sunschtige Fläche gsi. D 
Nochburgmoanda sind Fraxra, Wiiler, Röötis, Kobla und Götzis.

Vom Gipfl vo da Hoha Kugl hot ma an Rundblick vo da Gletscher i dar Silvretta bis zum Bodasee. Däs gits zwor uf vielna Schwizer und öschtriichischa Ussichtspunkt, abr sealta scho uf so na geringa Höhe.

## Gschicht
890 isch da Nama s'erscht Mol urkundli as „ad Calcaires“ odr „Kalchern“ erwähnt wora, däs erinnarat a dia Kalköfa wos dozmol gia hot. Im Mittlalter hot Kluus zemmat mit Zwüschawasser, Viktorschberg, Röötis, Wiiler und Fraxra zu da Sulzer Großgmoand khört. D'Lüt hond vo Veahzucht, Ackrwürtschaft und sit am 12.&nbsp;Johrhundert all meh vom Wiiabau gleabt. Im 18.&nbsp;Johrhundert hot ma im Rhiital mim Abau vo Grumpara und Türgga (Mais) agfanga. Am Afang vom 20.&nbsp;Johrhundert hot sich dia Gmoand vom Winzerdorf zu nam mögiga Urloubsort entwicklat; sie liet uf anara Terassa wo ge Süda offa isch und hot vo döt her überdurchschnittli viel Sunnastunda.

## Iiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

## Politik
D'Gmoandsvertreatig beschtoht us 24 Mitglider. Noch da Gmoandsvertreatigswahl vo 2010 hot davo d'ÖVP 21 und dia Grüana 3 Sitz. Bürgermoaschtr isch da Werner Müller.

### Gmoandspartnerschafta
* Donnerskirchen im Burgenland

## Würtschaft und Infrastruktur
Im Früahjohr würd da Ort vo da Obschtbomm-Kultura prägt, wo denn i dar Blüte stond. D'Iiwohner honds gschafft, dass Kluus bi na paar nationala und internationala Bewerb für Bluamaschmuck und guate Umwealt mehrere Priis übrkoh hot. As git einige Lehrweag, wo d'Flora und d'Forschtwürtschaft erklärend. 

Im Johr 2003 hots im Ort 70&nbsp;Firmana vo da gwerblicha Würtschaft mit 1.065&nbsp;Beschäftigta und 55&nbsp;Lehrling gia, alls zemmat hots 1.222&nbsp;lohnstüerpflichtige Erwerbstätige gia.

### Verkehr
Dia Landesstroß L50 durchquert Kluus vo Nord noch Süd, vo döt goht dia L62 zum Aaschluß ad Rhiital/Walgauautobahn A14. Kluus hot o a Haltestell vo da ÖBB a dr Vorarlbergbahn Richtig Breagaz und Bludaz.

### Bildig
Im Ort git as (Stand Jänner 2003) 471&nbsp;Schüaler, wo a Volks- odr Hauptschual bsuachend. Dia Hauptschual würd zemmat vo da drü Gmoanda Fraxra, Kluus und Wiiler gnützt. Z'Kluus git as o an Kindergarta.

## Dialekt
Dr Dialekt vo Kluus khört zum Bodeseealemannisch.

## Weblink

* 360° Panoramafotos und a GigaPixel-Foto vo Kluus und Umgebig

## Fuaßnota
Rotbühelspitze

D **Rotbühlspitz** isch an  hoha Berg z Vorarlberg und ligt im hintera Muntafu und uf dr Schwizr Sita in Graubünda. Übr da Gipfl loft oh dia Grenz zwüschat Öschterrich und dr Schwiz. Da Berg bildet d Grenz zwüscha Rätikon und Silvretta.

Im Winter isch as a Schitour vo Gargella, ma startat in Vergalda, gohts Wintertal hintere und des ganze goht eppa 4,5 Stund.

## Weblink

## Einzelnachwiis
Koblach

**Kobla** (hochdütsch Koblach) isch a Gmoand im Bezirk Fealdkirch z Vorarlberg, Öschtriich mit &nbsp;Iiwohner.

## Geografii
Kobla lit im mittlera öschtriichischa Rhital uf 456&nbsp;m Seehöhe und hot a Fläche vo 10,24&nbsp;km². Dr alte Dorfkern lit am Fuaß vom Kummaberg. Ortstöal vo dr Gmoand sind Au, Dürne, Stroßahüser, Neuburg und Udlberg. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 56,6 % Landwirtschaftsfläch, 19,7 % Wald, 11,2 % Sidlungsfläche und 12,4 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Kobla siand Mäder, Götzis, Kluus, Röthis, Rankweil, Meiningen und Oberriet.

## Gschicht
Scho i dar Mittlstuazit, vor ebba 7.000 Johr, hots im Gmoandsgebiat Siedliga gia. 1952 hot ma am Fuaß vom Kummaberg bi Usgrabiga menschliche Übrrescht us da Mittlstuazit (ebba 7.500 v. Chr.) gfunda.

Im Mittlalter isch Kobla an Königshof vo da Welfa gsi. Dr Hugo vo Tumb hot 1363 dia Burg und d Herrschaft Neuburg ad Herzög vo Öschtriich verkoft - direkt im Herrschaftsgebiat vo da Montforter.

1675 isch Kobla a uagene Pfarrgmoand wora. Vo 1805 bis 1814 hot dr Ort zu Bayern khört, denn widr zu Öschtriich. Dia Habsburger hond dia Ort z Vorarlberg amol vo Tirol und amol vo Vordröschtriich (Friburg&nbsp;im&nbsp;Brisgau) us regiert - dia hond 1852 d Pfandschaft übrnoh. Zum öschtriichischa Bundesland Vorarlberg khört Kobla sit da Gründig 1861.

1888 sind viele Hüser und große Flächa vom Gmoandsgebiat bi nar Rhiübrschwemmig zrstört wora. Vo 1945 bis 1955 hot dr Ort zu da französischa Bsatzigszona z Öschtriich khört.

## Iiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

## Politik
D Gmoandsvertreatig bestoht us 24 Mitglider. D Sitzvertoalig noch da Gmoandsvertreatigswahl 2010 isch: ÖVP 18 Sitz, SPÖ 4 Sitz und FPÖ 2 Sitz. Bürgermoaschtr isch da Fritz Maierhofer vo da ÖVP.

## Würtschaft und Infrastruktur
Im Johr 2003 hots im Ort 82 Firmana vo da gwerblicha Würtschaft mit 641 Bschäftigta und 72 Lehrling gia, lohnstüerpflichtige Erwerbstätige sinds 1.711 gsi. D Landwürtschaft spiilt a wichtige Rolla, dr Atoal vo da landwürtschaftlicha Flächa lit bi 54,9&nbsp;%.

## Bildig
Z Kobla gits zwoa Kindergärta und 436 Schüaler in a Volks- und a Mittlschual (Stand Jänner 2003).

## Dialekt
Dr Dialekt vo Kobla khört zum Bodeseealemannisch.

## Berühmte Söhn und Töchter vo da Gmoand
* Erwin Kräutler (*1939), römisch-katholischer Bischof und Prälat in Brasilia

## Weblink

* Gmoand Kobla

## Fuaßnota
Anno 1602

Anno 1602 isch s erschte Spiel i dä Computerspiil-Reihe vo Anno. Es gat drum e chlini Inselwelt zbesiedle. Starte duet mer debii mit eme chline Schiff mit e paar Rohstoff.

## Spielwiis
De Spieler het am Aafang e chliises Schiff mit e paar Rohstoff wie Holz und Werchzüüg zur Verfüegig. Er befindet sich inere chline Inselwelt Anno 1602, also im Jahre 1602. Jetzt chaner sich ufmache zunere Insle wo ihm gfallt und sich deet niederla. Debii het er 3 Konkurrente und Pirate wonem chönd sLebe schwer mache. Het de Spieler emal e chlises, funktionierends Städtli uf ere Insle gmacht, chaner sich ufmache und sis Riich idem zvogrössere idemer wiiteri Insle besiedlet oder dKonkurrente bechriegt.

## Erwiiterige
* Anno 1602 – Neue Inseln, Neue Abenteuer: Add-on mit Charteeditor (Release: 12. November 1998)
* Anno 1602 – Im Namen des Königs: Add-on (Release: 30. November 1998)
Hohe Kugel

D **Hohe Kugl** (hochdütsch *Hohe Kugel*) isch an 1.645 Meter hoecha Bearg ganz im Weschta vom Breagazerwaldgebirg am Rand vom Rhital. Dr Gipfl lit im Gmoandsgebiat vo da Gmoand Fraxra im Vorarlbearg.

Dr Berg würd vo Wandrer ganz gern bstiga, weil ma vo deam Gipfl - für däs das er gär nit so hoch isch - an ganz an guata Rundblick vo da Silvretta bis zum Bodasee hot. Dr Weag ufe isch o für nit so güabte Wandrer und Familia liicht zum goh. Gern gangene Weag gond vom Ebnit odr vom Emser Ortstoal Rütte liicht ufwärts zum hökschta Punkt vom Berg. Dea ka o vo Fraxra über mehrare Varianta vo Wanderweag erreicht wöra.

## Weblink
Mäder

**Mäder** ischt a Gmoand in Öschtriich z'Vorarlberg im Bezirk Fealdkirch mit  Iiwohner.

Dr Ort liet im Vorarlberger Rhiital und ischt uane vo da Grenzgmoanda zur Schwiz wia z. B. o Ems, Luschnou oder Hökscht. Mäder liet uf 414&nbsp;Meter Seehöhe und hot a Fläche vo 3,42&nbsp;km².

## Gschicht
Im Mittlalter hot Mäder zum Reichshof Krissern khört und ischt urkundlich s erschte mol 1294 als *in den Mederen* erwähnt wora. 1513 isch däs Gebiat zu Öschtriich koh. D'Habsburger hond dia Orte z'Vorarlberg amol vo Tirol und amol vo Vorderöschtriich (Friburg im Brisgau) us regiert. Vo 1805 bis 1814 hot Mäder zu Bayern khört und denn wieder zu Öschtriich. Bis 1806 ischt dia Gmoand deam Gricht Rankl-Sulz i da Herrschaft Fealdkirch igliedert gsi.

Mäder ischt früaner all wieder vo Übrschwemmiga vom Rhii troffa wora. Im Rhiital ischt as am 15. Juni, 2. Juli und 28. Auguscht 1817 zu Übrschwemmiga koh, bsundrigs am 28. Auguscht hot as viele Dammbrüch gia. Uf da Vorarlberger Sita hot da Rhii bi Ruggäll, Bangs, Moaniga, zwüschad Kobla und Mäder, bi Brugg und z'Gaißau d'Dämm durchbrocha und hot uf bedna Sita große Schäda agrichtat.
1824 ischt da Ortsvorsteher vo Mäder, *Johann Josef Ender* ge Wian gritta und hot döt durchgsetzt, daß da Staat dia Rhiiregulierig und da Bau vo neua Dämm übrniet.

Zum öschtriichischa Bundesland Vorarlberg khört Mäder sit da Gründig 1861. 1892 hot ma dia Internationale Rhiiregulierig mit am Staatsvertrag beschlossa und i da Johr druf umgsetzt. Vo 1945 bis 1955 ischt Mäder an Toal vo da französischa Besatzigszona z'Öschtriich gsi.

## Iiwohner
Quella: Statistik Austria: *Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden.* STATcube

## Politik
D'Gmoandsvertreatig bestoht us 24 Mitglieder. D'Zemmatsetzig noch dar Wahl 2010 ischt: ÖVP und Parteifreie 17 Sitz, FPÖ und Parteiunabhängige 7 Sitz. Bürgermoaschtr ischt da *Rainer Siegele*. Zemmat mit Götzis, Alta und Kobla, wo o alle rund umma Kummaberg liegend, bildat Mäder dia Arbatsgmuanschaft "amKumma".

## Würtschaft und Infrastruktur
Im Ort hots im Johr 2003 43 Betriebe vo da gwerblicha Würtschaft mit 386 Beschäftigta und 33 Lehrling gia. Lohnstüerpflichtige Erwerbstätige hots 1.059 gia. D'Landwürtschaft spielt all no a wichtige Rolle, da Atoal vo landwürtschaftlicha Flächa a dr Gesamtfläche ischt 56,6&nbsp;%.

## Dialekt
Dr Dialekt vo Mäder khört zum Bodeseealemannisch.

E Dialektschriftsteller vo Mäder isch dr Adolf Vallaster.

## Weblink

* Netzsita vo da Gmoand Mäder

## Uanzlnochwies
Burg Neu-Ems

D **Burg Neu-Ems** (o „Schloss Glopper“ odr im Dialekt blös „Glopper“) ischt a mittlalterliche Burganlag i dr vorarlbergischa Stadt Ems.

Si ligt  uf ma klenna Hügel, leangs vo dr Strooss, wämma vo Ems in Ortstoal Emsrütte uffi fahrt.

## Gschicht
Dia Anlag ischt a Burg vom Adls- und Rittergschleacht vo da *Herra vo Ems* gsi.

1343 hot da *Ritter Ulrich I. vo Ems* mit da Genehmigig vom *Kaiser Ludwig der Bayer* uf am Bergrucka vom Rhiital z Emsrütte, i dar Nöhe vo siner Feschte *Alt-Ems* a neue Burg baut, dass sine vilköpfig Familie ina urüabiga Zit an sichara Untrschlupf hot.

1407 im Appazeallrkriag ischt dia Burg vo da ehemaliga Grofa vo Ems s erscht Mol zerstört und glei wider ufbaut wora.

1603 hot ma im Untrgschoß a Kapealla igrichtet, vo dera hüt bis uf zwao Spitzbogafeanschtr i dr Nordwand nüt meh übrig ischt. Dr frühare Flüglaltar vo dera Kapealla (Antwerpener Moaschtr, um 1515–1520) ischt sit 1835 im Tiroler Landesmuseum usgstellt.

Sit 1843 ischt der ussrgwöhnlich Bau, bestehand us klennräumiga Hochburg mit bergfriidartigem Bollwerk, abautem *Palas* und tüfer gleagener Vorburg, im Privatbsitz vo da Familie *Waldburg-Zeil*.

## Netzverwiis

* Schloss Glopper oder Burg Neu-Ems uf da Netzsita vo da Stadt Hohenems
Widnau

**Widnou** (amtl. *Widnau*) isch as Rhintler Dorf mit über 9'000 Iwohner. Widnou isch mit dr Gründig ano 1883 di jüngschd politisch Gmoand z Sanggalla. 

## Gschichtlichs
Di international Rhiikorrektur und d Melioration vur Rhiiebeni – dozmol zukunftsorientierti technischi Grossprojekt – send Grundlage für di industriell Entwicklig vur Gmoand am Rhii gsi, wo allerdings vo konjunkturella Rückschläg prägt gsi ischt.

Ab öppa 1890 hät Widnou dur d Stickereiindustrie an beidruckanda wirtschtschaftlicha Ufschwung ärläbt. D Schifflistickmaschina, oder o Automata, sind i Käller, alta Schöpf, i neua Sticklokala und i Hallana ufgstellt wora. Gstickt wora isch vo Jung bis Alt und rund um d Uhr.
Vu 1925 awäg isch d Stickerei wäga dr wältwirtschaftlicha Situation i a Krisa ko und isch i da da 30er Johra völlig zämma brocha. Villna Widnouer Familana hät nocher d Arbet und s Ässa gfählt. I dära Ziit hond villi d Koffer packt. Mit Keand und Kegal hät mr a besseri Existenz gsuacht – vor allam ir USA. 

Ab 1924 hät sich mit dr Asidlig vur Société de la Viscose Suisse, kurz Viskose, a Alternativa uftoa. As hät kum a Famili geh, wo nö ai oder zwo Miglider ir Viskose gschaffat hond. Zersch isch Kunstsida produziert wora, spöter Zellwulla und zum Schluss synthetischi Polyestergarn. Mitti vu da 1970er Johr hät d Viskose fast 1500 Beschäftigti ka. Im Zug vur Globalisierig hät sich dr Grossbetrieb für textili Massaprodukt in Widnou nümm behopta könna. Noch etlicha schmerzhafta Stellaabbauta hät d Viskose im Summer 2005 iri Tor für immer gschlossa.

Dr Kampf um d Existenz hät alli Widnouer prägt. D Offaheit, dr Optimismus und dr Pioniergeischt isch sprichwörtlich. So hät mer s Know-how us dr Automatastickerei witereintwicklat. Us dr Textilkrisa sind innovative, leistigsfähigi Kli- und Mittelunternehme entstanda.

Widnou isch hüt an vitala Wirtschaftsstanort und a beliebti familiafrüntlichi Wohngmeind. D Bevölkerig und d Behörda setzid sich dafür ih, dass die bsundrig Läbansqualität erhalta blibt. 

## Weblink

* Offizielli Websiite vo dr Gmeind Widnou

## Fuessnoote
Buchsweiler (Oberelsass)

**Buxwiller** (frz. **Bouxwiller**, de. *Buchsweiler*) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .

## Geografii
D Gmeind Buxwiller ligt im Sundgau an de D 473 zwüsche Pfirt und Werenzhüse. Di nächschti Grossschtadt isch d Schwiizer Schadt Basel, wo öppe 20 km oschtnordöschtlich vo Buxwiller ligt. Nochbergmeinde vo Buxwiller sind Dìrmene, Pfirt, Feeslis, Oltige, Sungerschderf, Àlt-Pfìrt und Werenzhüse.

## Gschìcht
Buxwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1144 àls *Busweilr* (1271 *Buchswilre*).

Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.

## Verwàltung
Buxwiller isch Mitglid vom elsässische Kommünàlverbànd .  isch .

## Bevölkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Buxwiller ghert zem Hochàlemànnisch.


Datei:Bouxwiller 113.jpg|D Chile vo Buxwiller 
Datei:Bouxwiller (Haut-Rhin), Église Saint-Jacques-le-Majeur.jpg|D Chile vo Buxwiller 


## Weblink

## Referanza
Bouxwiller

**Bouxwiller** isch de französische Name für zwei Gmeinde im Elsass:
* **[[Buchsweiler (Unterelsass)|Buxwiller (67330)]]** isch es Schtädtli im Unterelsàss
* **[[Buchsweiler (Oberelsass)|Buxwiller (68480)]]** isch es Dorf im Oberelsàss

## Lueg au
* Buchsweiler
* Buswiller (67350)
Güntlespitze

D **Güntlespitz** (o **Güntlispitz**, hochdütsch **Güntlispitze**) isch an 2.092&nbsp;m hoher Gräsberg us Flysch in da Allgäuer Alpa. Er lit im Klennwalsertal i deam Bergzug, wo d Ortschaft Baad im Weschta begrenzt. Weschtlich vo dr Güntlispitz lit dr Üntscheller und südöschtlich dia Hintere Üntschaspitz. I deam Kamm wo ge Norda zücht lit dr Hochstarzel.

Übr d Güntlispitz führt an markiirter Weag, wo vom Derrajoch übr d Nordoschtflanka zum Gipfl und im Weschta zuf Häfnerjoch goht. Im Winter würd dr Berg viilmol bi nar Schitour bstiga.

## Literatur
*Thaddäus Steiner: *Allgäuer Bergnamen*, Lindenberg, Kunstverlag Josef Fink, 2007, ISBN 978-3-89870-389-5
*Dieter Seibert: *Allgäuer Alpen Alpin, Alpenvereinsführer*. München, Bergverlag Rudolf Rother 2004. ISBN 3-7633-1126-2

## Weblink
Timbuktu (Musiker)

Dr **Timbuktu** ([], * 11. Jänner 1975 z Lund as *Jason Michael Robinson Diakité*) isch e schwedische Rapper un Reggaemusiker. In syre Musik het s au Folk- un Blueselemänter, un au weschtafrikanischi Yyfliss. Är chunnt vu Schone, dr sidligschte Provinz vu Schwede, un rappt au im schonische Dialäkt. Syy Text handle vor allem vu bolitische Theme. 

Dr Timbuktu het in dr 1990er Johr mit em Rappe aagfange un isch in dr Musik-Szene vu Malmö, Stockholm un Kopehage schnäll bekannt wore. Mitti 1990er het er d Gruppe „Excel“ grindet zämme mit eme dänische Rapper. Anne 2000 het er syyni erscht Blatte vereffentligt: *T2: Kontrakultur*, e Zämmearbet mit em Breakmecanix. Des Wärch isch e Doppelalbum, di aint Helfti vu dr Titel sin uf Änglisch, di ander uf Schwedisch. Derwylscht er d Ufnahme zue *T2: Kontrakultur* gmacht gha het, isch er uf e Kunzärttuur mit em Petter un em Thomas Rusiak gange. Dr Timbuktu het au e mänkmol mit dr schwedische Hip-Hop-Vereinigung Looptroop zämmegschafft.

## Diskografii
### Albe
* T2: Kontrakultur (2000)
* W.D.M.D. (Wått's dö madderfakking diil?) (2002)
* The botten is nådd (2003)
* Alla vill till himmelen men ingen vill dö (2005)
* Oberoende Framkallande (2007)
* En High 5 & 1 Falafel (2008)

#### Singles un EPs
* 1996 – "Lifestress" (mit Falcon & Sleepy)
* 1999 – "The Conspiracy"
* 2000 – "Independent Moves"
* 2000 – "Naked Lunch" (mit Promoe)
* 2000 – "MVH"
* 2001 – "Pendelparanoia"
* 2001 – "Northface EP"
* 2001 – "Alla Vet"
* 2002 – "Gott Folk"
* 2002 – "Jag Drar"
* 2002 – "Ljudet Av.."
* 2002 – "The Bad Sleep Well EP" (mit Promoe)
* 2003 – "Vertigo" (mit Promoe)
* 2003 – "Ett Brev"
* 2003 – "The Botten Is Nådd"
* 2003 – "Dynamit!" (mit Peps Persson)
* 2005 – "Alla Vill Till Himmelen Men Ingen Vill Dö"
* 2005 – "Det Löser Sej" (mit Chords & Supreme)
* 2005 – "Stirra Ner"
* 2007 – "Karmakontot"
* 2007 – "Lika Barn Avvika Bäst Del 2"
* 2007 – "Fantasi"
* 2008 – "Tack För Kaffet"
* 2008 – "NAP (Nån Annans Problem)"
* 2010 – "Dasa Bala" (mit Arash, Aylar, Yag)

## Weblink
* JuJu Records Em Timbuktu sii Blattelabel
* RBMA Radio On Demand - Fireside Chat - Sofi Hellborg feat. Tony Allen & Timbuktu (Ajabu, Sweden)
Buchsweiler (Unterelsass)

**Buxwiller** (frz. *Bouxwiller*, dt. *Buchsweiler*) ìsch e französischi Gmeind ìm Arrondissement  () ìm Unterelsass (Bas-Rhin).

## Gschicht
Buxwiller isch zum erschte Mol gnännt worde anne 724. D Gschicht vo Buxwiller isch eng mit em Gschlecht vo de Grafe vo Hanau-Lichtebärg verbunde. Wo im 1480i d Herrschaft Lichtebärg an d Grafe vo Hanau cho isch, isch Buxwiller einer vo de Hauptort worde. Buxwiller het sich us dem Grund zu ere Stadt entwicklet und het au s Stadträcht übercho. 

Im 1528 isch z Buxwiller es Spital iigrichtet worde und im 1612 e Latinschuel. Im 1545i isch d Stadt zu de Reformation übereträte.

Obgliich in de Ziit vo de französische Revolution vili Gebäude in de Stadt zerschtört worde sind, gits au hüt no vili Rigelhüsser z Buxwiller.

## Verwaltig
 vun Buxwiller ìsch . Buxwiller ghört zum Kommunàlverband .

## Bevölkerigsentwicklig

## Dialekt
Dr elsässisch Dialekt vo Buxwiller ghört zum Oberrhiialemannisch.


Datei:Bouxwillermonuments.jpg|
Datei:Chancellerie bouxwiller(2).jpg|Mairie


Datei:Buxwiller Herregass.JPG|Herregass
Datei:Buxwiller Sandgass.JPG|Sandgass


## Kultur
* s Museum vom Hanauerland

## Persönlichkeite us Buxwiller
* Johannes Anglicus (* 1502; † 1577 z Stroosburj), evangelischer Theolog und Chileliedkomponischt
* Karoline von Hessen-Darmstadt (* 1746; † 1821), Landgräfin vo Hesse-Homburg noch de Hürot
* Christian von Hessen-Darmstadt (* 1763; † 1830), Landgraf vo Hesse-Darmstadt und niderländische General
* Marie Hart (d.&nbsp;i. Marie Kurr, geb. Hartmann), * 29. November 1856 † 30. April 1924 z Bad Libezell, elsässischi Schriftstellerin und Mundartdichterin
* Michael Ertz (1921–2002), gebore z Imbsheim, Pfarrer, Autor und Heimatforscher

## Literàtür
* Michel Paul Urban: *Lieux dits. Dictionnaire étymologique et historique des noms de lieux en Alsace.* Édition du Rhin, Strasbourg 2003

## Weblink

## Referanza
Vishnu

De **Vishnu** (Sanskrit: विष्णु, *Viṣṇu* m.; Pali: *Veṇhu*) isch en wichtige Gott im Hinduismus und bildet zäme mitem Brahma und em Shiva e Trinität, wo d Schöpfig (Brahma), d Erhaltig (Vishnu) und d Zerstöörig (Shiva) symbolisiert. I sinnere Funktion as Erhalter inkarniert sich de Vishnu meermoolund chunnt as Avatar uf d Erde um d Welt z rette. Obwols meriri Avatar git, wered hüüfig nume zee Avatar (*dashavatar*) gnennt.

## Dashavatar

* *Matsya* („Fisch“): Er het de Uurmentsch Manu vor de Sintfluet grettet.
* *Kurma* („Schildchrott“)
* *Varaha* („Eber“)
* *Narasimha* („Loiementsch“)
* *Vamana* („Zweerg“)
* *Parashurama* („Striitaxt-Rama“)
* *[[Rama]]*, de indisch Nationaleheld
* *[[Krishna]]*, „Gott i Person“, wo em Arjuna d Bhagavadgita verchündt hett
* *[[Siddhattha Gotama|Buddha]]*, de Bigründer vom Buddhismus
* *Kalkin*, de zuekünftig Avatar, wo im Weltend chunnt

## Famili und Ikonografii
Em Vishnu sini Frau isch d Lakshmi, d Göttin vom Riichtum. S Chind vo baidne isch de Liebesgott Kama, wo aber kai wichtigi Role i de indische Mythologii spillt. De Vishnu werd mit blaue Huut dargstellt und het vier Ärm. I dene hebet er e Diskus (*cakra*) und e Muschelhorn. Sis Riittier (*[[vahana|vāhana]]*) isch de Adlermensch Garuda. Hüüfig werd de Vishnu dargstellt, wien er uf de Weltschlange Shesha uusruebe tuet. Us sim Nabel wachst e Lotusblueme und uf dere sitzt de Schöpfergott Brahma, wo mit de hailige Silbe Om d Welt kreiert.

## Vereerig
De Hinduismus isch kai aihaitlichi Religio und isch i meriri Richtige gspalte. Di wichtigste devo sind d Shivavereerer (Shaivas) und d Vishnuvereerer (Vaishnavas). D Vishnuvereerer sind wie die andere Richtige i meriri Sekte uufglideret. E typisches Merchmool vo de Vishnuite isch d Gottesliebi (*bhakti*), wa bi de Gruppe, wo de Krishna as höchsti Form aalueget, em stärchste uusprägt isch. Si bitrachtet de Vishnu as höchsti Form vo Gott und vereeret en dör Gsäng und Tänz.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Brahma

De **Brahma** (Sanskrit: ब्रह्मा, *Brahmā* m.) isch e Gott im Hinduismus und bildet zäme mitem Vishnu und em Shiva e Trias, wo d Schöpfig (Brahma), d Erhaltig (Vishnu) und d Zerstöörig (Shiva) symbolisiert. 

De Brahma spillt kai wichtigi Role im Kult und fungiert as Schöpfer vo de Welt. Er het vier Chöpf, wo di vier Himelsrichtige symbolisieret. D Welt erschafft er dör s Singe vo de hailige Silbe Om. Sis Riittier (*[[vahana|vāhana]]*) isch de Schwan. Sini Frau isch d Sarasvati, d Göttin vo de bildende Chünst. As sini Söö wered die groosse Waise (*maharṣi*) gnennt, d Zaal vo dene isch aber nöd fest und schwankt zwöschet öppe sibe und zwölf. Au d Näme vo dene schwankt je noch Öberliferig.

De Brahma het i ganz Indie nume grad zwee Tempel, won em Brahma gwidmet sind, ann dodevo litt z Pushkar im indische Bundesland Rajasthan. Doch werd er au i anderne Temple hüüffig dargstellt.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X
Shiva

De **Shiva** (Sanskrit: शिव, *Śiva* m.) isch e Gott im Hinduismus und bildet zäme mitem Brahma und em Vishnu e Trias, wo d Schöpfig (Brahma), d Erhaltig (Vishnu) und d Zerstöörig (Shiva) symbolisiert. De Shiva isch woll de bikanntisti Gott im Hinduismus und spillt i de Mythe e wichtigi Role. Sini Frau isch i de milde Form d Parvati und i de wilde Form d Durga.

## Famili und Ikonografii
De Shiva het im Gegesatz zum Brahma und em Vishnu e Famili, wo zäme mit em vereert werd. As sini Frau gelt d Parvati und sini Chind sind de Ganesha und de Skanda. Wege sinene vile Funktione werd de Shiva verschide dargstellt. As sis anikonische Symbol gelt s Linga, e stilisierts Phallussymbol. Sini Waffe isch de Draizack (*trishula*) und sis Riittier (*[[vahana|vāhana]]*) isch de wiissi Muni Nandi.

As Uryogi werd de Shiva i de Mediationshaltig dargstellt, maist ufeme Tigerfeeli wo symbolisiert, as er sini Gier und Lüst bizwunge het. Er het sini Auge liecht gschlosse und uf de Stirn isch senkrecht dezue sis dritti Aug aadütet. Da dritti Aug symbolisiert d Inneschau und au di anderi Woornemig. Wen er s dritt Aug uuftuet werded ales wo im Blickfeld litt zerstört.

As Zerstöörer werd de Shiva hüüffig as Tänzer Nataraja dargstellt, wo vomene Füürchrais umgee isch. Mit sinene Füess vertramplet er e Dämoon. De Shiva isch aber nöd as e blinde Zerstöörer aazluege, sondern villmee as e Transformator. Aalts mue zerstöört were, demit Nois entstoo cha.

Noch de hinduistische Uuffassig stürzt de Fluss Ganges vom Himel uf d Erde und het dodebi ase e starchi Wucht, wo d Erde zerstörti, wenn de Shiva de Fluss nöd mit sim Schädel uuffange wör. 

## Vereerig
De Shiva und sini Famili, bsunders de elefantechöpfig Ganesha, wered bsundrigs vo de undere Schichte vereert und de Shivakult stoot hüüffig im Widerspruch zu de altöberlifrete vedische Traditioo.

## Büecher
* Hans Wilhelm Haussig (Hg.): *Götter und Mythen des Indischen Subkontinents.* Stuttgart: Klett-Cotta (1984). ISBN 3-12-909850-X