open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Limmat Verlag

Dr **Limet Verlag** isch e Buechverlag z Züri.

Er isch am 19. März 1975 entstande. S Undernääme isch als Gnosseschaft organisiert.

Wo dr Zürcher Sozialischt Theo Pinkus (1909–1991) sys Buech *Schweizerische Arbeiterbewegung. Dokumente zu Lage, Organisation und Kämpfen der Arbeiter von der Frühindustrialisierung bis zur Gegenwart* het welle usegää, isch das bi de Verlääg won er agfrooget het abgleent woorde. Do het dr Pinkus sälber syn eigete Verlag gründet, und das isch eb e dr *Limet-Verlag* woorde.

Bi däm Huus sind Wäärch zu dr Gschicht, zu politische Frooge, grad au zu heikle Theeme vo dr Schwiizer Politik, zu dr Arbeiterbewegig und bsunders au zu dr Frauegschicht usechoo. En eigeti Sparte sind Biografie. Bi de Sachbüecher sind d Bildbänd zu dr Gschicht vo dr Fotografy i dr Schwiiz e groossi Gruppe; es paar vo dene sind als Publikazioone zu groossen Uusstelligen usechoo.

Mit dr Zyt het dr Verlag es literarischs Programm ufbout, mit de Schrifte vo Autoore us dr Schwiiz, veräinzelt au mit Wäärch in ere Düütschschwiizer Mundart. E Dialäkt-Blüetelääsi vo 2007 heisst Igajanumenechligalose. Für d Lyrik isch d Reie „undeklarierte“ doo. Immer meh sind au Übersetzige i verschidene Sprooche im Verlagsprogramm, und dr Verlag het bsunders au druf glueget, Sache vo dr rätoromanische Literatur is Programm ufznää. Zu dr vilsproochige Schwiiz isch es originells Verlsgsprojäkt das mit em Buech *Mutter, wo übernachtet die Sprache? 14 Porträts mehrsprachiger Autorinnen und Autoren in der Schweiz: Melinda Nadj Abonji, Arno Camenisch, Wen-huei Chu, Simon Froehling, Zsuzsanna Gahse, Dmitrij Gawrisch, André Vladimir Heiz, Daniela Janjic, Saïda Keller-Messahli, Ingrid Lukas, Marius Danie* vo ane 2010 gsy.

Bi den Autoore vom Limet-Verlag sind öppe:
* d Mundartdichterin Anna Maria Bacher
* dr Max Frisch
* d Else Lasker-Schüler
* dr Meinrad Inglin
* dr Charles Ferdinand Ramuz
* d Anne Cuneo
* d Anna Felder
* dr Federico Hindermann
* d Ute Kröger
* dr Alberto Nessi
* dr Friedrich Glauser
* d Agnes Mirtse
* dr Niklaus Meienberg
* dr Giorgio Orelli
* dr Fabio Pusterla
* dr Franz Hohler
* d Laure Wyss
* dr Emil Zopfi

## Weblink
*  Website vom Limet-Verlaag
Fritz Keller (Winzer)

Dr **Friedrich „Fritz“ Walter Keller** (* 2. April 1957 z Fryburg) isch e dytsche Räbbuur, Wyyhändler, Gaschtronom, Hotelier un Fueßballfunktioneer. Vu 2019 bis 2021 isch er dr 13. Bresidänt vum Dytsche Fueßball-Bund gsi. Dervor isch er vu 2010 bis 2019 Bresidänt vum Sportclub Fryburg gsii.

## Lääbe
Dr Fritz Keller isch e Suhn vum Franz Keller Senior un syre Frau Irma us ere Räbbuure- un Gaschtronomefamilie z Oberbäärge am Chaiserstuel. Sy eltere Brueder isch dr Choch Franz Keller. Sy Getti isch dr Fritz Walter, wun er au noch em gnännt woren isch.

D Räbbuure- un Gaschtronomefamilie het näb em Reschtaurant „Schwarze Adler“, wu scho syter anne 1969 unter syre Mueter Irma un bis hite ununterbroche mit eme Michelin-Stäärn uuszaichnet woren isch, au no Rääbe. Syter 1990 fiert Fritz Keller mit syre Frau Bettina in dr dritte Generation s Wyyguet Franz Keller. Derno het er dr Wyyimport fir exklusivi Wyy vor allem vu Bordeaux un em Burgund ibernuu. Derzue isch s Hotäll chuu, wu Mitgliid bi *L’Art de Vivre Residenzen* isch, un s „Winzerhuus Räbstock“, e typisch badischi Gaschtwiirtschaft. Anne 2013 isch mit em Böu vum neie Wyyguet au no s Reschtaurant „Kellerwirtschaft“ derzue chuu.

As „Botschafter vu dr Wyykultuur vu Baade“ het er mit syne Wyy internationali Anerkännig gwunne. Dr Keller isch zwanzg Johr lang Vizebresidänt vu dr Sommelier-Union Dytschland gsii un het d Grindig vu dr Sommelier Colleges iniziiert.

## Fueßballfunktioneer
Ab 2010 isch dr Fritz Keller Erschte Vorsitzer vum Fueßballbundesligischt Sportclub Fryburg gsii, ab em Oktober 2014 – noch ere Satzigsänderig – dr Bresidänt.

E Findigskummission het im Augschte 2019 dr Fritz Keller zur Wahl as neie Bresidänt vum Dytsche Fueßball-Bund vorgschlaa. Am 27. Septämber 2019 isch er vum DFB-Bundesdag aistimmig zum Bresidänt gwehlt wore, as Bresidänt vum Sportclub isch er vorhär zruggdrätte.

Am 17. Mai 2021 isch dr Keller noch eme Stryt im DFB-Bresidum zruggdrätte. Är het uf ere Sitzig vum DFB-Bresidum am 23. April 2021 dr DFB-Vizebresidänt Rainer Koch, wu friejer Richter am OLG Minche gsii isch, mit em NS-Richter Roland Freisler vergliche ghaa.

## Uuszaichnige
* Aral Schlemmer Atlas 2010: „Weingut des Jahres“
* Diners Club 2010: „Winzer des Jahres“
* Eichelmann 2010: Beste Rotweinkollektion
* Gault Millau 2011: „Restaurateur des Jahres“
* 2012 Brillat-Savarin-Plakette „Persönlichkeiten mit prägendem Einfluss auf die Branche und mit besonderen Verdiensten um Gastlichkeit und Tafelkultur“
* Falstaff 2014: *Falstaff Wein Trophy* – Lebenswerk als Winzer
* Falstaff 2019: „Kollektion des Jahres“
* Gault Millau 2019: „Winzer des Jahres“ Friedrich und Fritz Keller

## Weblink
* Franz Keller – Weine • Restaurants • Hotel, aigeni Websyte

## Fueßnote
Donus

Dr **Donus** oder **Domnus** († 11. April 678) isch vum 2. Novämber 676 bis zue sym Dood Papscht un Bischof vu Rom gsii.

## Lääbe un Wiirke
Är isch e Suhn vum Remer Mauricius gsii. Iber des, was er as Papscht gmacht het, waißt mer seli wenig. Noch em Liber Pontificalis het er dr Petersblatz mit wyssem Marmor bfleschtere loo. Derzue het er verschideni Chilche un Kapälle renoviere loo.

Unter em Donus isch e Schisma z Änd gange, wu e baar Johr vorhär aagfange het mit em Sträbe no Unabhängigkait vum Erzbischtum vu Ravenna. Derzue haißt s, ass in dr Zyt vu sym Pontifikat e Gruppe vu syrische Mench ufgfloge sei, wu si ohni Erlaubnis in eme Chloschter bi Rom ufghalte heebe. Dr Donus heeb si verjagt un s Chloschter an Yyhaimischi vergee. 

Noch ere Amtszyt vu aim Johr, fimf Monet un zee Dääg isch dr Donus gstorbe un im Petersdom vergrabe wore. E Mosaik, wu no sym Dood in ere Chilche bim Forum Romanum ufgstellt woren isch, isch aber gschlisse wore.

## Literatur
* Rudolf Schieffer: *Donus* In: Lexikon des Mittelalters, Bd. 3 (1986) Sp. 1253.
* 

## Weblink
Kyōto

**Kyōto** isch e Wältstadt z Japan.

Si lyt uf dr japanische Insle Honshu öppe vierhundert Kilometer südweschtlich vo Tokio. D Stadt het 1'467'702 Ywooner (2019).

## Gschicht
Ane 794 isch Kyōto nach Heijō-kyō (hüt: Nara) die zwöiti ständigi Hauptstadt vo Japan woorde. Nach erer Krysezyt vo dr Stadt am Ändi vom Mittelalter isch es sid öppe 1580 mit ere wider obsi ggange. Im 17. Joorhundert isch dänn aber s politische Zäntrum vom Land vo Kyōto wägg uf d Oschtsyte vo dr Insle, is hüttige Tokio, gleit woorde. Kyōto isch aber bis 1868 dr Sitz vom Tenno, em japanische Kaiser, plibe.

1889 isch bi dr Reform vo dr japanische Verwaltig die chreisfreji Stadt Kyōto entstande.

## Kultur und Bildig
Kyōto gilt als s kulturelle Zäntrum vo Japan. Vil vo iirnen alte Bouwärch sind uf dr Lischte vom UNESCO-Wälterb.

Hütt hät Kyōto es paar Universitääte und vil Induschtry.

## Weblink

* Website vo der Stadt Kyōto
Albert Ehrenstein

Dr **Albert Ehrenstein** (* 23. Dezämber 1886 z Ottakring, Wien; † 8. April 1950 z New York) isch e jüdische Dichter gsy.

## sis Lääbe
Dr Albert Ehrenstein isch z Wien uf d wält cho. Au si Brueder, dr Carl Ehrenstein (1892–1971), isch Dichter woorde. Dr Albert het z Wien Gschicht und Filosofy studiert, und scho wärend em Studium het er uf Literatur umgsaddlet. Ane 1910 isch er mit sym Gedicht *Wanderers Lied* und 1911 mit dr usgfallene Verzellig *Tubutsch* bekant woorde. Dr Künschtler Oskar Kokoschka het drzue d Bilder zeichnet. Mit sine Arbete isch dr Ehrenstein eine vo de grosse Wiener Expressionischte gsy. Er het vil mit dr Else Lasker-Schüler, em Gottfried Benn und em Franz Werfel z tue gha, und er het zum Chreis vo de Dadaischte ghört.

Im Erschte Wältchrieg isch er als Pazifischt uufgfalle. 1916 isch dr Ehrenstein mit dr Schauspilerin Elisabeth Bergner uf Züri ggange, und 1918 isch er uf Berlin. I de 1920er Joore het er e Wältreis gmacht und bsunders für die chinesischi Literatur afo schwäärme; es paar chinesischi Wäärch het er is Düütsche übertreit. 1932 isch er id Schwiiz uf Brissago ggange, won er im Huus vom Zürcher Chaufme Bernhard Meyer het chönne blybe. Die Isrealitischi Cultusgmeind Züri het em bi synere Zyt i dr Schwiiz ghulfe. Wil men em doo aber käi duurendi Uufenthaltsbewilligung ggää het, het er öppis anders gsuecht und isch zletscht Staatsbürger vo dr Tschechoslowakei woorde.

Dr Ehrenstein isch uf die schwarzi Lischte vo der östrychische Nazi-Studänteschaft choo; 1933 hän d Nazi syni Büecher verbrönnt. 1936 isch er us dr Schwiiz usgwyse woorde, und drno isch er vil umegreist, und wider mit dr Hilf vo dr jüdische Zürcher Gmeind isch er im Zwöite Wältchrieg uf Ängland und denn uf Amerika. 1948 isch er nomol i d Schwiiz choo und her e churzi Zyt wider z Züri gwoont, und denn isch er wyter uf Düütschland, won syne Gedicht aber nümmen achoo sind, und so isch er am Änd wider uf New York.

Syn dichterisch Nochlass isch i dr Nazionalbiblioteek vo Israel.

## Literatur
* Karl-Markus Gauss: *Wann endet die Nacht. Über Albert Ehrenstein – ein Essay*. Zürich 1986, ISBN 3-907010-24-8.
* 
* Günter Helmes: *Albert Ehrenstein: Werke Bde. 1 - 3/II*. München 1989–1995. In: *Arbitrium* 2/1998, S. 232–238.
* Ute Kröger: *«Zürich, du mein blaues Wunder». Literarische Streifzüge durch eine europäische Kulturstadt.* Zürich 2004. Syte 436–439.

## Weblink
Benedikt II.

Dr Hailig **Benedikt II.** (* z Rom; † 8. Mai 685 au dert) isch vu 683 bis zue sym Dood Papscht un Bischof vu Rom gsii.

## Lääbe un Wiirke
Dr Benedikt II. isch us dr reemische Familie vu dr Savelli chuu. Är isch Noofolgervum Leo II. gsii, und rotz ass er scho im Juni 683 gwehlt woren isch, isch er erscht am 26. Juni 684 gweiht wore, wel sy Wahl zerscht dur dr Chaiser Konstantin IV. z Konstantinopel het mieße bstetigt wäre.

Är het si erfolgrych Miei gee, d Weschtchilche mit em Herrscher vum Byzantinische Rych uuszsehne, nodäm dr Monotheletismusstryt vorhär e argi Lascht gsii isch fir s Verhältnis. Är het s zem Byschpel gschafft, ass d Wahl vu dr chimftige Päpscht dur dr Exarch z Ravenna het chenne bstetigt wäre. Au het er s gschafft, ass d Autokephalie vu Ravenna ufglupft woren isch. Am 8. Mai 685 isch er z Rom gstorbe. 

Sy kadoolische Mahndaag isch sy Doodesdaag, dr 8. Mai.

## Literatur
* 
* 

## Weblink
Locarno Film Festival

S **Locarno Film Festival** (bis 2016 *Festival del film Locarno*, 2017–2018 *Locarno Festival*) findet syter anne 1946 all Johr im Augschte in dr Stadt Locarno im Kanton Tessin in dr Schwyz statt. S gheert no dr Filmfeschtspiil vu Venedig un em Moskauer Filmfeschtival, wu scho in dr 1930er Johr grindet wore sin, un näb dr Filmfeschtspiil vu Cannes un em Filmfeschtival Karlovy Vary (alli 1946 grindet) zue der eltschte Filmfeschtspiil uf dr Wält. Wie sälli zellt s zue dr Filmchunschtfeschtival mit eme Spiilfilmwettbewärb no dr Vorgabe vu dr Filmproduzänteverainigung FIAPF (A-Kategory-Feschtival).

In däne elf Dääg, wu s Feschtivall goot, wäre hunderti Film zaigt. E Hufe Film wäre as Freiluftvorfierig uf dr *Piazza Grande* in dr Altstadt vu Locarno uf ere Großlyynwand zaigt.

Syter anne 1968 wird as Hauptbryys fir dr bescht Wettbewärbsfilm dr *Pardo d’oro*, dr Guldi Leopard, vergee. D Uuszaichnig isch mi 90.000 Schwyzer Franke dotiert, wu zue glyche Dail an dr Reschiseer un dr Broduzänt vum Film goot.

## Weblink

* Offiziälli Websyte vum Internationale Filmfeschtival vu Locarno
* alli Bryysdreeger
Adeodatus II.

Dr **Adeodatus II.** (au *Deusdedit II.*, * z Rom; † 17. Juni 676) isch vum 11. April 672 bis zue sym Dood Paapscht un Bischof vu Rom gsii.

## Lääbe un Wiirke
Voreb er Paapscht wooren isch, isch er Mench im Erasmuschlooschter z Rom gsii. Dr Adeodatus II. het si nit seli in di wältli Bolitik yygmischlet un het geg dr Monotheletismus kämpft. Är soll aarg gietig un grooßziigig gsii syy.

Sy kadoolische Maandaag isch dr 17. Juni, sy Doodesdaag. Är isch im Petersdom vergraabe woore.

## Literatur
* 

## Weblink
Johannes V. (Papst)

Dr **Johannes V.** (* z Syrie; † 2. Augschte 686 z Rom) isch vum 23. Juli 685 bis zue sym Dood Paapscht un Bischof vu Rom gsii.

## Lääbe un Wiirke
Är isch vu Syrie chuu, villicht vu Antiochia. Syter anne 680 isch e paäpschtlige Legat gsii. Wel er Griechisch het chenne, isch er uusgwehlt woore, am Sechste Ekumeenische Konzil vu Konstantinopel mitzmache. Sy Amt as Paapscht het er am 23. Juli 685 aadrätte. Dr Chaiser Justinian II. het em e baarmol d Gunschr erwiise. Derzue het er d Bischef vu Sardinie unter sy Herrschaft chenne bringe.  Am 2. Augschte 686 isch er z Rom gstorbe. Är isch in dr Basilika vum Petersdom vergraabe woore.

## Literatur
* 

## Weblink
Liste der Gemeinden im Département Somme

D **Lischt vun dr Gmeina im Département Somme** zellt àlla 772 Gmeina ìm Département Somme uf.

## Veranderunge sit 2015

Département Somme Gemeindeveränderungen 2017.png|Gmeina bìs 2016
Département Somme Gemeindeveränderungen 2019.png|Gmeina bìs 2018

2019:
* Füsion *[[Mametz (Somme)|Mametz]]* un *[[Carnoy (Somme)|Carnoy]]* → Carnoy-Mametz
* Füsion *[[Hombleux (Hombleux)|Hombleux]]* un *[[Grécourt (Somme)|Grécourt]]* → Hombleux
* Füsion *[[Marchélepot]]* un *[[Misery (Somme)|Misery]]* → Marchélepot-Misery
* Füsion *[[Lœuilly]]*, *[[Neuville-lès-Lœuilly]]* un *[[Tilloy-lès-Conty]]* → Ô-de-Selle
* Füsion *[[Pierrepont-sur-Avre]]*, *[[Contoire]]* un *[[Hargicourt (Somme)|Hargicourt]]* → Trois-Rivières

2017:
* Füsion *[[Étinehem]]* un *[[Méricourt-sur-Somme]]* → Étinehem-Méricourt
* Füsion *[[Hyencourt-le-Grand]]*, *[[Omiécourt]]* un *[[Pertain]]* → Hypercourt
Bibliomedia Schweiz

**Bibliomedia Schwiiz** isch e Stiftig i dr Schwiiz. Si het ire Sitz z Bärn.

D Stiftig, wo anne 1920 gründet worden isch, wott de öfentliche Biblioteeke vo dr Schwiiz hälfe und algemäin s Lääse i alne Sproochregioone vo dr Schwiiz fördere.

Bibliomedia Schwiiz het drüü «Bibliozäntre»:
* z Soledurn
* z Lausanne
* z Biasca

D Stiftig het vili Joor s «Lexikon vo de Schwiizer Autorinnen und Autore» use. Uf 2020 het si druff vrzichtet, die Lischte sälber wyterzfüere; jetz sind die Date bi *[[viceversaliteratur.ch]]*.

Si git sit 1980 d Uuszeichnig *Prix Bibliomedia* an Dichter und Dichterinnen us dr Wälschschwiiz. Ane 1990 het d Anne Cuneo dää Prys übercho.

## Weblink
* d Website vo Bibliomedia Schweiz
* s Lexikon vo de Schwiizer Autorinnen und Autore im Webarchiv
Johannes VI. (Papst)

Dr **Johannes VI.** († 11. Jänner 705 z Rom) isch vu 701 bis zue sym Dood Paapscht un Bischof vu Rom gsii. 

## Lääbe un Wiirke
Dr Johannes isch e Griech gsii. Syt Amt het er am 30.&nbsp;Oktober 701 aadrätte. In dr Zyt vu sym Pontifikat hän d Langobarde unter em *dux* Gisulf I. vu Benevent d Campagna Romana blinderet. Bi dr Stadt Horrea (villicht Puteoli) het er si mit pääpschtlige Abgsandte droffe, wu di Gfangene freigchauft un dr Gisulf dur „Gschänk“ derzue broocht hän, mit em Fäldzuug ufzheere. Dr Johannes het au dr Chaiser Justinian II. vu dr Aawändig vu Gwalt abghalte.

## Literatur
* 

## Weblink

## Fueßnote
Aglaja Veteranyi

D **Aglaja Veteranyi** (* 17. Mai 1962 z Bukarest; † 3. Februar 2002 z Züri) isch e Schwiizer Schauspilerin und Schriftstellerin gsi.

## s Läbe
D Aglaja Veteranyi isch von ere rumänische Familie gsi, wo 1967 us irem Land het müesse flüchte und 1977 id Schwiiz cho isch. So wie dr Vatter Alexandru Veteranyi und d Muetter Iosephina het au d Aglaja bim Zirkus gschaffet; si het keini Schuele bsuecht und drum het si die düütschi Sprooch ganz sälber müesse leere läse und rede. Si isch denn Lehrerin bi dr *Schauspiel Gemeinschaft Zürich* woorde und het die Schuel au e Zyt lang gleitet.

D Veteranyi het sit 1982 als sälbständigi Schauspilerin und Schriftstellerin z Züri gläbt. Si het bi Theaterprodukzioone mitgmacht und Romään und Gedicht und au Churzgschichten und Tegscht für Zytschriften und Sammelwärch gschribe. Si het bim Düütschwiizer P.E.N.-Zäntrum mitgmacht.

Wägen ere psychische Chranket het si sech ane 2002 im Zürisee sälber s Lääbe gnoo. Me het sen im Fridhof Manegg im Zürcher Quartier Wolishofe begrabe.

Teil vo dr Aglaja Veteranyi irne Wäärch sind erscht postum usechoo.

## Wäärch
* *Das Geschwisterkind. Der Garten. Der Stärkere. Der Unterricht. Die Belohnung. Die Fabrik. Die Fremde. Feierabend. Kinderspiel. Schneeeinbruch*. In: *Reisegepäck 3.* Kurzprosa-Anthologie. Hg. v. Wolfgang G. Schulze. 1995. ISBN 3-88611-180-6.
* *Das Haus. Die Wende.* In: *Region Wil 1995*. Arwag-Verlag, Wil 1995
* *Ein Totentanz: Geschenke,* 1999
* *Warum das Kind in der Polenta kocht,*  1999
* *Das Regal der letzten Atemzüge,* 2002
* *Vom geräumten Meer, den gemieteten Socken und Frau Butter,* 2004
* Das Lied. Warum das Kind in der Polenta kocht. In: *Völkerfrei. 25 Jahre Krautgarten. Ein Lesebuch.* Hg. v. Klaus Wiegerling. St. Vith 2007, ISBN 2-87316-030-6.
* *Café Papa,* 2018
* *Wörter statt Möbel,* 2018
* *Hier Himmel,* 2018

## Literatur
* 
* Laura Gieser: *Heimatlose Weltliteratur? Zum Werk von Aglaja Veteranyi.* In: Germanica, No. 38, 2006, ISBN 2-913857-17-5.
* René Oberholzer: *Meine Heimat ist die deutsche Sprache. Zur Heimat und Heimatlosigkeit der Aglaja Veteranyi.* In: Driesch - Zeitschrift für Literatur & Kultur, Nr. 10. Driesch Verlag, Drösing 2012, S. 130–135.

## Film
* Ludwig Metzger: *Hier Himmel – Aglaja Veteranyi.* Es Film-Porträt vo SFDRS und WDR füre 3sat, 2003.

## Weblink
* Porträt im Autore-Verzeichnis vo der Stiftig Bibliomedia
219

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Elagabal isch Kaiser vo Rom.
* Dr Kaiser Elagabal hürootet d Iulia Paula.
* Dr Kalixt isch Bischof vo Rom.
* Z Indie wird dr Pulona König vo Andhra.
* Dr chinesisch Politiker Sun Jun chunt uf d Wält.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
Agatho (Papst)

Dr **Agatho** (au *Agathon*, † 10. Jänner 681 z Rom) isch vu 678 bis zue sym Dood Paapscht un Bischof vu Rom gsii.

## Lääbe un Wiirke
Är isch us Sizilie chuu un isch Mench woore. No dr Legänd het er drei Johr lang e Stai im Muul drait go schwyyge leere.

Am 27.&nbsp;Juni 678 isch er Noofolger vum Donus as Paapscht woore un het wytergmacht mit sällem syre Bolitik. Dr Agatho het s eso gschafft, d Stadt Ravenna, wu syter anne 666 unabhängig gsii isch, wider unter d Heerschaft vu dr Pääpscht z bringe.

S wiichtigscht, was in dr Zyt vu sym Pontifikat bassiert isch, isch, ass em Stryt um dr Monotheletismus en Änd het chenne gmacht wääre. Dr Chaiser Konstantin IV. het dr Paapscht Donus im Augschte 678 yyglaade ghaa, drei aigeni Verdrätter un zwelf Bischef uf Konstantinopel z sände, go dr Stryt zwische dr Monothelete, an dr Spitz d Patriarche vu Konstantinopel un Antiochia, un dr reemische Riichtig z leese, sälber het si dr Chaiser as neitraal gsääne. Wu s Schryybe abgange isch, isch dr Donus aber scho gstoorbe gsii. Sy Noofolger Agatho het statt däm e Synod vu dr ganze Weschtchilche veraastaltet, wu am 25.&nbsp;Merz 680 125 Bischef derzue uf Rom chuu sin. Dert het d Weschtchilche d Lehr vum zweefache Wille vum Jesus bsteetigt. En Abornig vu siibe Gaischtlige, doodrunter drei Bischef, un e baar Mench het des Ergeebnis em Chaiser solle mitdaile.

Bis doo isch dr Konstantin IV. en Aahänger vum Monotheletismus gsii, anne 680 het er sy Yystellig gänderet un het ere Verurdailig vum Monotheletismus zuegstimmt. Des isch unter anderem doodraa glääge, ass d Dail vum Ryych, wu die Glaubesriichtig am maischte verbraitet gsii isch (Egypte, Paleschtina un Syrie), dur Eroberige an d Araber verloore gange sin, derwylscht dr monotheletisch Patriarch Theodor dur dr romfryndli Georgios abgleest wooren isch. Dr Konstantin het derno gsait,  dogmatischi Dischkussione seie us däm Grund iberflissig woore. Am 10.&nbsp;Septämber 680 het er dr ghaiße, ass e allgmaini Synod soll yygruefe wääre, wu scho am 7.&nbsp;Novämber unter sym Vorsitz im chaiserlige Palascht vu Konstantinopel ufgmacht woore un mit Unterbrich bis zum 16.&nbsp;Septämber 681 gangen isch. Dr Patriarch vu Antiochia, dr Makarios, e Monothelet, het sy Position mit Fälschige verdaidigt, wu vum Konzil ufdeckt woore sin, het d Abchehr verwaigeret un isch im Merz 681 as Chetzer abgsetzt woore.

Am 16.&nbsp;Septämber het s Konzil aistimmig d Verdammig vum Monotheletismus as Häresy bschlosse. Dr Agatho, wu am 10. Jänner gstoorbe gsii isch, het des nimi erläbt ghaa. Zum eerschte Mool isch au ne Paapscht, dr Honorius, wu si em Monotheletismus gegeniber konziliant zaigt ghaa het, mit em Anathema wäge Chetzerei verfluecht woore.

Sy kadoolische Mahndaag isch dr 10.&nbsp;Jänner, dr orthodox am 20.&nbsp;Februar.

## Literatur
* E. Gorys: *Lexikon der Heiligen.* Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1997, ISBN 3-423-32507-0.
* 

## Weblink

* 
* Agatho im Heiligenlexikon
218

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Kalixt isch Bischof vo Rom.
* Dr Macrinus isch Kaiser vo Rom.
* Dr Elagabal wird zum Gägekaiser usgrueffe, und er gwünnt z Syrie dr Kampf gäge Macrinus, wo drufabe tödet wird.
* Dr Kaiser Gallienus chunt uf d Wält.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Parther.

## Weblink
220

|}
## Was isch bassiert?
* Dr Elagabal isch Kaiser vo Rom.
* Dr Kaiser Elagabal trönt sech vo sinere Frau Iulia Paula und hürootet d Vestalin Aquilia Severa.
* Dr Kalixt isch Bischof vo Rom.
* Dr chrischtlech Chilevatter Tertullian chunt uf d Wält *(öppen anne 220)*.
* Dr Cao Pi wird Kaiser vo China.
* Dr cinesisch Dokter Hua Tuo stirbt.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
222

|}
## Was isch bassiert?
* Dr römisch Kaiser Elagabal wird tödet.
* Dr Severus Alexander wird nöie Kaiser vo Rom.
* Dr Urban wird Bischof vo Rom.
* Dr römisch Rhetoriker Claudius Aelianus stirbt.
* Dr Sun Quan wird Kaiser vo China.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
223

|}
## Was isch bassiert?
* Dr römisch Gardekommandant Ulpian wird tödet.
* Dr Severus Alexander isch Kaiser vo Rom.
* Dr Urban isch Bischof vo Rom.
* Dr chinesisch Kaiser Liu Bei stirbt.
* Dr Liu Shan wird Kaiser vo China.
* Z China isch Chrieg.

## Weblink
Germania superior

D **Germania superior** isch e Römischi Provinz gsi.

Uf düütsch seit men ere **Obergermanie**.

D Provinz isch im spoote 1. Joorhundert ygrichtet worde und es het se bis im 3. Joorhundert gää. S Land vo der grosse Provinz isch hüt i de Piet vo dr Schwiiz, vo Frankrych und vo Düütschland.

I dr Zyt vo dr Völkerwanderig sind d Alemannen i die Landschaft choo.

Grösseri römischi Oort i dr Provinz sind gsy:
* Mogontiacum (Mainz), wo d Hauptstadt vo dr Provinz gsi isch
* Lopodunum (Ladenburg)
* Arae Flaviae (Rottweil)
* Sumelocenna (Rotteburg
* Aquae (Baden-Baden)
* Borbetomagus (Worms)
* Noviomagus (Speyer)
* Aquae Mattiacorum (Wiesbaden)
* Aventicum (Avenches)
* Vindonissa (Windisch)
* Turicum (Züri)
* Vitudurum (Winterthur)
* Tabernae (Rheinzabern)
* Augusta Raurica (Augst)

## Literatur
* 
* Philipp Filtzinger (Hrsg.): *Die Römer in Baden-Württemberg.* 3. Auflage. Theiss, Stuttgart 1986, ISBN 3-8062-0287-7.
* Andres Furger: *Die Schweiz zur Zeit der Römer*. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2001, ISBN 3-85823-809-0.
* Margot Klee: *Germania Superior. Eine römische Provinz in Frankreich, Deutschland und der Schweiz*. Friedrich Pustet, Regensburg 2013, ISBN 978-3-7917-2367-9.

## Weblink
Romania

**Romania** isch i dr antike Zyt en andere Naame für s Römische Rych gsi.

Me het so au dr ganze römisch-latynische Wält gseit.

Spöter isch *Romania* der Eigenaame vom Oschtrömische Reich („Byzanz“) gsy. 

I dr Zyt, wo Venedig über es grosses Piet ufem Balkan regiert het, isch eso au e Teil vo dere Region bezeichnet woorde.

Für d Sproochwüsseschaft isch *Romania* e Begriff, wome zämethaft für die Sproochrüüm bruucht, wo die Romanische Sprooche vorchöme.

*România* isch der Eigenaame vom Land Rumänie.
Walter Buser

Dr **Walter Emil Buser** (* 14. April 1926 z Lause; † 17. Augschte 2019; haimetbrächtigt z Bättwil un z Lause (Ehreburger)) isch e Schwyzer Rächtswisseschaftler un Beamte gsii. Vu 1981 bis 1991 isch er Bundeschanzler vu dr Schwyzerische Aidgnossenschaft gsii un s eerscht Mitgliid vu dr SP in däm Amt.

## Lääbe
Dr Buser isch e Suhn vun eme Buur gsii un isch z Lause uf eme Buurehoof ufgwachse. Är isch z Baasel uf s Humanistisch Gimnasium gange un het derno Jurisprudänz un Volkswirtschaft an dr Universideete Baasel un Bäärn studiert. Anne 1958 het er z Bäärn mit ere räächtshistorische Aarbet promoviert. Scho syter anne 1950 isch dr Buser Räächtsberooter un Redakter bi sozialdemokratische Zytige gsii. Vu 1956 bis 1962 isch er Schefredakter vu dr «Sozialdemokratische Bundeshauskorrespondenz» gsii.

Anne 1965 isch dr Buser in d Bundesverwaltig yydrätte un isch drei Johr lang Laiter vum Räächts- un Informazionsdienscht vum Aidgnessische Departement vum Innere gsii. Dr Bundesroot het en anne 1968 zum Vizechanzler gweelt. In däre Funkzion isch er fir Räächtsdienscht un Informazion vum dr gsamte Bundersverwaltig zueständig gsii. Anne 1977 het en d Universideet Baasel zum usserordelige Brofässer fir effetli Räächt gmacht, är het do vor allem s Verwaltigsräächt vum Bund gleert.

Noch em Ruggdritt vum Bundeschanzler Karl Huber (CVP) isch s anne 1981 in dr Bundesversammlig zuen ere Kampfwahl um sy Noofolg chuu. Doderby het si dr Buser geg dr Joseph Voyame (CVP) un dr Hans-Ulrich Ernst (SVP) duregsetzt. Dodermit isch er dr eerscht sozialdemokratisch Bundeschanzler gsii. Dr Buser het s Amt dr gwandlete Informazionsbedirfnis aabasst, indäm er reegelmäßigi Prässekumferänze yygfiert het un d Bundeschkanzlei zuen ere Stabsstell vum Bundesroot uusgwytet het. Derzue het in syre Amtszyt di Elektronisch Dateverarbaitig Yyzuug ghalte in d Bundesverwaltig. Mit em Pänsionsalter isch er anne 1991 zruggdrätte. Sy Noofolger isch dr François Couchepin (FDP) woore.

Anne 1983 isch dr Buser noch em nit erwaartete Dood vum Bundesroot Willi Ritschard as meeglige Noofolger ghandlet woore, het aber e Kandidatur abgläänt.

Dr Buser het mit syre langjehrige Frau, wu 2001 gstoorben isch, zwoo Deechtere ghaa. Di letschte Johr het er mit syre nei Partneri in ere Altersresidänz z Ittlige bi Bärn. Är isch im Augschte 2019 noch ere churze Chranket im Alter vu 93 Johr gstoorbe.

## Literatur
* 

## Weblink
* Biografy uf dr Websyte vum Bundesroot
* 

## Fueßnote
Salomon Tobler

Dr **Salemaa Tobler** (* 10. Dezämber 1794 z Züri; † 19. Novämber 1878 au döört) isch e Schwiizer Pfarrer und Dichter gsi.

## s Läbe
Dr Salemaa isch dr Soon vom Johann Chaschper Tobler und däm sinere Frau Ursula Hirzel gsi. Er het Theology studiert und ane 1816 s Exaame gmacht.

1816 isch er Pfarrvikar z Mönchaltorf worde, und drno het er z Wülflingen und z Wädischwyl gschaffet. 1819 isch er Pfarrer vo Stärnebärg worde, und 1826 vo Hirzel. 1839 het er die Pfarrstell müessen ufggää, wil er us liberaler Sicht die aktuelli Politik kritisiert het. Er isch denn Pfarrer z Ämbri gsi. 1864 isch er zrugg uf Züri, won er Musigstuck komponiert het.

1836 isch sys Buech *Die Enkel Winkelried’s* usecho, 1846 das übere Christoph Kolumbus.

Em Salemaa Tobler sini Söön sind bekanti Wüsseschaftler woorde: Dr Ludwig Tobler Germanischt, dr Adolf Tobler Romanischt und dr Wilhelm Tobler Historiker.

Syn Nachlass isch i dr Zäntralbiblioteek Züri.

## Wäärch
* *Die Enkel Winkelried's. Epische Dichtung,* 1836
* *Columbus. Epische Dichtung,* 1846
* *Gedichte aus dem Nachlass,* 1878

## Literatur
* 
* Ludwig Tobler: *Salomon Tobler von Zürich. Sein Leben und Wirken nebst einigen Mittheilungen aus seinem Nachlaß.* In: Zürcher Taschenbuch, 1, 1878, S. 87–107.
*
* Werner Ganz: *Die Familie Tobler von Zürich / 1626 - 1926. Eine historische Studie.* Zürich 1926.
Isolde Schaad

D **Isolde Schaad** (* 9. Oktober 1944 z Schaffuuse) isch e Schwiizer Journalistin und Schriftstellerin.

## s Läbe
D Isolde Schaad isch d Dochter vom Werner Schaad. Si het Kunschtgschicht, Ethnology und Publizistik studiert. Zerscht het si bi der Zytig Weltwoche gschaffet, bis si sech ane 1982 als Schriftstellerin sälbständig gmacht het. Sit 1982 woont si z Züri.

D Schaad isch bekant für iri gselschaftskritische Tegscht. Si het au es paar Theaterstuck gschribe. Ires Privatarchiv isch im Schwiizerische Literaturarchiv z Bärn.

## Wäärch
* *Werner Schaad oder Wie ein Kunstmaler sich in der Provinz einrichtet*  1980
* *Know-how am Kilimandscharo. Verkehrsformen und Stammesverhalten von Schweizern in Ostafrika. Eine Lektüre*.  Limmat Verlag. 1984
* *Die Zürcher Constipation. Texte aus der extremen Mitte des Wohlstands*. 1986
* *KüsschenTschüss. Sprachbilder und Geschichten zur öffentlichen Psychohygiene*. 1989
* *Body und Sofa. Liebesgeschichten aus der Kaufkraftklasse*. 
* *Grüezi, Salü, Ciao*. 1997
* *Mein Text so blau. Der Sound der Literatur. Essays, Stories und Dramen vom Tatort*. 1997
* *Keiner wars*. 2001
* *Vom Einen. Literatur und Geschlecht. Elf Porträts aus der Gefahrenzone*. 2004
* *Diesseits von Gut und Böse*. 2004
* *Robinson und Julia. …und kein Liebestod*. 2010
* *Am Äquator. Die Ausweitung der Gürtellinie in unerforschte Gebiete*. 2014

## Weblink
* Archiv Isolde Schaad 
* Eintrag im Autoren-Verzeichnis der Stiftung Bibliomedia
Schlorzifladen

De **Schlorziflade** isch än ronde Flade mit änere Föllig us passierte Dörrberren und ämene Rahm&shy;guss. De Flade gilt als Toggeburger Schpezialität, mer kennt än aber au im Appezällerland und z Schwyz und im Kanto Zug als Berre-Kösi-Chueche.

De Schlorziflade isch uf dr Lischte vom kulinarische Eerb vo de Schwiiz.

## Beschriibig

De Schlorziflade isch än Flade – imene Tääl vo de Dütschschwiz häästs «Wäie» statt Flade – mit ämene Belag us kochte, pürierte Dörrberre, ebe d Schlorzi. Uf d Schlorzi chonnt än Rahmgoss, vomer us Aier, Mähl, Kafirahm, Milch, Rahm und Salz macht. Je meh Rahm mer för de Guss brucht, umso dünkler werd d Oberflächi. Wäge de zwoo Schichte Belag säät mer am Schlorziflade au Doppelflade. Berreschlorzi, i de Kantö Bern, Solethurn und Glarus und i de Innerschwiz säät mer «Berrekösi», isch ä brääartigs Gmisch vo Berre und andere Nahrigsmittel. Bachware mit Föllige us ämene Dörrberremues kennt mer im Schwizer Alpe- und Voralperum bischpilswiis as Berrebrot. Für di husgmachti Schlorzi gits voschidäni Rezäpt. As Flüssigkät nemmt mer Wasser, Wii, Obschtschnaps, Chrüterschnaps, Süessmoscht oder wiisse Trubesaft. Wörze tuet mer mit Änis, Zimet und Berrebrotgwörz. Vill Begge chaufet für ehren Schlorziflade ä fertigi Berrebrotmasse, wo meh as 40 Prozent Berre dine hät. Well si mit amene Fläschwolf gmacht werd, isch si fiiner as ä husgmachti Schlorzi.

Schlorziflade esst mer as Znüni oder Zvieri chalt, lauwarm oder warm. Villfach werd er mit Schlagrahm garniert. 

Vowandt mit äm Schlorziflade isch
* de Berreflade, wo mer d Berreföllig nöd mit Rahm öbergüüsst
* de Nidelflade oder Rahmflade, wo mer de Rahmguss direkt uf de Chuechetääg güüsst.

## Gschicht
Die ältescht Ärwäänig vomäne Schlorziflade fendt mer im erschte Band vom Schwizerische Idiotikon us äm Johr 1885 as «Bireflade». Er isch döt as Chueche mit vochochete dörrte Berre beschrebe. Dörrobscht isch bis zur Iifüehrig vom Chüehlschrank i de Privathushaltige i de 1950er-Johr än wichtige Tääl vom Ässe gsi. Um 1900 ome hät mer de Flade mit Dörrberremues au osserhalb vo de Oschtschwiz kennt. Ä Schpezialität vom Kanto Sanggalle und vor allem vom Toggeburg und vo de zwä Appezäller Halbkantö isch de Schlorziflade ägentlich ersch noch äm Zwääte Weltchrieg worde. D Hauptsäso vom Schlorziflade isch de Dezember. Äs isch de Bruch, damer i de Silväschternacht oder i de Hüslinacht – wie mer im Obertoggeburg säät – Schlorziflade esst.

## Quälle
Uf Hochdütsch:
* «Schlorzifladen.» I: «Kulinarisches Erbe der Schweiz», abgruefe am 8. Oktober 2018
* «Schlammiges ‹Schlorzi› schmeckt himmlisch gut.» Bi: Radio SRF Musigwälle, 27. Juni 2016, 11:20

## Fuessnoote
Dramatischer Verein Zürich

Dr **Dramatisch Veräin Züri** isch e Theaterveräin und e Theatergruppe z Züri gsi. Es het en vo 1866 bis 1984 ggää.

Ane 1866 isch dr *Musikalisch-dramatisch Veräin Züri* entstande, wo Musig und au Theater gmacht het. D Lokaal, won er ufträtten isch, sind s alte Kasino und s Akzietheater gsi. En öfentlechs Theater het dr Veräin s erschte Mool 1867 im Dorf Unterstrass bi Züri ggää. Scho nach es paar Joore isch dä Veräin wider usenandggange, und d Spiilgruppe het sich vo do aa nume no *Dramatische Veräin Züri* gseit.

Sit 1896 het dr Dramatisch Veräin im nöie Stadttheater und e Zyt lang au im Pfaue chönne spiile.

Dr Veräin het sech vorgnoo, bsunders Theaterstuck i dr Mundart ufzfüere; drnäbe het er aber au hochdüütschi Stuck ggää. Im 20. Joorhundert het er au öppe Wettbewäärb für nöii Dialäkttheaterstuck gmacht.

Eine, wo im Dramatische Veräin mit sinere Schauspiilerkarriere agfange het, isch dr Emil Hegetschwyler gsi.

Bi de Literarischen Ööbig vom Dramatische Veräin sind vil Dichter us dr ganze Schwiiz ufträtte, so öppe dr Hermann Hesse und d Maria Waser ane 1925, dr Josef Reinhart ane 1926, dr Meinrad Lienert ane 1929, dr Rudolf von Tavel ane 1931 und dr Jakob Stutz ane 1944.

I de zwöite Helfti vom 20. Joorhundert sind em Veräin syni Uuffüerige immer wie weniger woorde, und ane 1984 het er sich uufglööst. D Archyvdokumänt vonnem sind hüt im Stadtarchyv vo Züüri. Im Archyvmaterial, won e ganz e rychi Fundgrueb für s Schwiizer Mundarttheater isch, lyt au d Schrift *Geschichte des Dialekt-Theaters der Deutschsprachigen Schwei,* wo dr Melchior Dürst 1950 gschribe het.

## öppis vo den Uuffüerige
* 1868: *De Vikari* vom Johann Martin Usteri
* 1871: *De Herr Dokter* vom August Corrodi
* 1881: *Züridütsch* vom Wilhelm Fürchtegott Niedermann
* 1882: *Wie d’Warret würkt* vom August Corrodi
* 1883: *Di Alten-n-und di Junge* vom August Corrodi
* 1884: *Läbedi Bilder* vom Leonhard Steiner
* 1886: *Edelwyss*, es Festspiil zum 20-jöörige Jubileeum vom Veräin, vom Leonhard Steiner
* 1904: *Wie’s ä cha gah* vo de Emilie Locher-Werling
* 1905: *E moderni Familie* vom Ulrich Farner
* 1908: *Es Sächsilüüte* vo de Emilie Locher-Werling
* 1914: *Dem Pfläger Bollme si bös Wuche* vom Alfred Huggenberger
* 1916: *Wer chunt as Rueder?* vom Ernst Eschmann
* 1922: *D’ Familie Schlumpf* vom Emil Sautter
* 1925: *[[Wilhelm Tell (Schiller)|Wilhelm Tell]]* vom Friedrich Schiller
* 1925: *’s Mündel* vom Emil Sautter
* 1927: *De sächzigschte Giburtstag*, zum 60-Jöörige vom Veräin, vom Emil Sautter
* 1929: *En dunkle Punkt* vom Jakob Stebler
* 1931: *De Sidebeck* vo de Emilie Locher-Werling
* 1934: *S’ Teschtamänt* vom Hans Guggebüel, Suurländer Verlag
* 1935: *En asteckendi Gsundheit* vom Jakob Stebler
* 1941: *Anno 1291* vom Hans Kriesi
* 1944: *s’ Trixli weiss was es will* vom Fritz Ritter
* 1946: *Psyche AG, Lebensberatung* (i dr Mundart-Fassig) vom Walter Marti
* 1954: *Winkelgässli 7* vom Noldi Senglet
* 1957: *Früelig im Buechehof* (i dr Mundart-Fassig) vom bayrische Autor Maximilian Vitus

## Fuessnoote
Konon (Papst)

Dr **Konon** († 21. Septämber 687 z Rom) isch vu 686 bis zue sym Dood Paapscht gsii.

## Lääbe un Wiirke
Wu dr Paapscht Johannes V. im Augschte 686 gstoorben isch, isch s zue Stryt zwisch em un dr Birgermiliz chuu. Boodi Fraktione hän si au kai gmainsame Kandidate chenne ainige. Wu si dr Konflikt zwische dr boode Fronte zuegspitzt het, d Militeerbartei dr Presbyter Theodor II. zum Paapscht gwehlt ghaa het un em Klerus dr Wääg zue dr Lateranbasilika verspeert het, hän di Gaischtlige noogee unmer het noch eme neie Kompromisskandidat gluegt.

Dää Kompromisskandidat isch dr alt Prieschter Konon gsii. Wel er e Suhn vun eme General gsii isch, het mer au d Miliz fir där Kandidat chenne gwinne un eso isch er 21.&nbsp;Oktober 686 ohni Gegestimme gwehlt woore.

Dr nei Paapscht het kai Inträssi an wältlige Frooge zaigt, het e schlicht Gmiet ghaa un isch ständig chrank gsii, was wahrschyns an sym hoche Alter gläägen isch. D „schlicht Gmiet“ vum Konon isch wohl aa d Ursach vun eme sizilianische Buurenufstand gsii. Dr Paapscht het nämli ne Diakon vu dr Chilche vu Syrakus, en gwisse Konstantin, zum Verwalter vum pääpschtlige Bsitz z Sizilie gmacht. Zum aine het dr Paapscht dodermit dr hoch Klerus gege si ghaa, wel dää s Amt vun eme sizilianische Rektor as sy Bsitzstand aagluegt ghaa het, zum andere het si rusgstellt, ass sälle Konstantin nit basst het. Dr Verwalter vum Paapscht het d Buure uusbytet un en Ufstand unter dr pääpschtlige Päächter aagstiftet.

Wie där Rektor vorgangen isch, isch eso umstritte gsii, ass en dr Gouverneur vu Sizilie het verhafte un schließli uuswyyse loo, was seli pyynli gsii isch fir dr Paapscht.

Noch eme elfmoonetige Pontifikat isch dr Konon z Rom gstoorbe.

## Literatur
* Ph. Levillain: *Dictionnaire Historique de la Papauté*. 1994

## Weblink
Leo II. (Papst)

Dr **Leo II.** (* z Sizilie; † 3. Juli 683) isch vum 17. Augschte 682 bis zue sym Dood Paapscht un Bischof vu Rom gsii.

## Lääbe un Wiirke
Dr Leo II. isch e Griech vu Sizilie gsii. Di griechisch Sprooch un Literatur isch dodmol z Rom fascht ganz vergässe gsii. Wän eber Griechisch het chenne, isch des wäge däm ebis Bundrigs gsii un dr Paapscht, wu griechisch un lydynisch gschwätzt het, het as Wunder vu dr Glehrsamkait gulte. Är isch Noofolger vum Agatho gsii. Uf em sechste ekumenische Konzil z Konstantinopel 680 (Dritts Konzil vu Konstantinopel) isch iber dr Paapscht Honorius I. fir syni Aasiichte im Monotheletismus-Stryt as Sympathisant mit Häretiker dr Chilchebaan verhänkt woore. belegt. Des isch no in dr Zyt vum Agatho bassiert, dr Leo II. isch aber fir die Entschaidig gsii un het d Verdammig vum Honorius I. mit Schrifte begrindet. Är het im Honorius I. „profana proditione immaculatem fidem subvertere conatus est.“ (*eber, wu dur gwehnlige Verroot versuecht ghaa het, dr rain Glaube z schlysse“) Unter em Gedanke vu dr [[Päpstliche Unfehlbarkeit|pääpschtlige Unfählbarkait]] sin syni Woort zue me aigene Dischput woore. Bsundersch dr griechisch Täxt an dr Chaiser zaigt e anderi, milderi Woortwändig, wu dr Terminus „subverti permisit“ statt statt „subvertere conatus est“  bruucht wird, d.&nbsp;h. dr Vorwuurf haißt do Gstattig statt aktivi Verbraitig vun ere Häresy,

In dr *Conciliengeschichte* (iii, 294) vu [[Karl Joseph von Hefele]] wird des em wahre Verständnis vum Leo II. unterstellt. In dr Zyt vu sym Pontifiat isch d Abhängigkait vum Bischofsstuel vu [[Ravenna]] vu sällem u Rom schließli dur chaiserlige Edikt feschtgschriibe woore.

Dr Paapscht Leo II. isch hailiggsproche woore. Sy kadoolische Mahndaag isch dr 3. Juli, sy Doodesdaag.

== Literatur ==
* 
* Eugenio Susi: *''

## Weblink
Monotheletismus

Dr **Monotheletismus** (vu griechisch μόνος *mónos* „ainzig“, „ellai“ un θελῶ *thelõ* „welle“) isch e chrischtologischi Lehr, no däre dr Chrischtus zwoo Nature ghaa het – e gettligi un e mänschligi–, aber nume ai Wille (Zyyl, Zyyluusriichtig). Dr Chrischtus heeb e aigeni mänschligi Natur ghaa, sy Wille sei aber vu Gott vollständig diktiert woore.

Är isch aafangs 7. Johrhundert unter em oschtreemische Chaiser Herakleios entwicklet woore, go d Zwoonaturelehr Chrischti, wu uf em Konzil vu Chalcedon feschtglait wooren isch, mit dr monophysitische Lehr uuszsehne. D Monophysiten hän uf die Art wider in d Rychschilche sotte yygliideret wääre, wu si vorhär durs exkommuniziert woore sin. 

Drotz dr Sympathie vum Chaiser un vum Paapscht Honorius I. isch dr Monotheletismus emänd vu dr Oscht- un au vu dr Weschtchilche zruggwiise un sälbscht vu dr Monophysite nit akzeptiert woore. Dr Maximus Confessor het si bsundersch intensiv gege die Lehr gwändet. Uf em dritte Konzil vu Konstantinopel anne 680 isch die Lehr as Häresy verurdailt un d Doktrin uusgee woore, ass dr Chrischtus zuen e jedere vu syne Nature e Wille het un dr mänschli Wille em gettlige Wille untergornet isch. Die Lehr giltet bis hite.

Im Byzantinische Rych isch dr Monotheletismus unter em Chaiser Philippikos Bardanes (711–713) fir e chuurzi Zyt widerufgläbt, des isch ain vu dr Grind fir dr waidli Stuurz vä sällem Chaiser gsii.

D Maronite im Libanon sin bis ins 12. Johrhundert Aahänger vum Monotheletismus gsii.

## Literatur
* Friedhelm Winkelmann: *Der monenergetisch-monotheletische Streit.* Lang, Frankfurt am Main u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-631-37377-5 *(= Berliner Byzantinische Studien* 6)
* Adolf von Harnack: *Lehrbuch der Dogmengeschichte.* Bd. 2 (31894) 
* G. Owsepian: *Die Entstehungsgeschichte des Monotheletismus* (Leipzig 1897)

## Weblink
* Aktuelli Literatur zum Monotheletismus
Wilhelm Fürchtegott Niedermann

Dr **Wilhelm Fürchtegott Nidermaa** (* 11. Jänner 1841 z Züri; † 26. Jänner 1906 au döört) isch e Schwiizer Jurnalischt und Mundartdichter gsi.

Er isch dr Soon vom Balthasar und der Verena Nidermaa gsi. Ane 1875 het er d Elisabetha Johanna Christiane Böder ghürootet.

Dr Wilhelm Nidermaa – nid z verwächsle mit em Pfaarer Wilhelm Niedermann (1845–1906) vo Oberuzwil –  het als Journalischt, Redakter und Mundartautor gschaffet. Er het so wie dr August Corrodi und dr Jakob Stutz bsunders schwiizerdütschi Theaterstuck gschribe, wo me dozmol bi de lokale Theaterverein gärn gspiilt het. Eini vo de bedüütende Zürcher Theatergruppe isch dr Dramatisch Veräin Züri gsi, wo em Nidermaa sini Stuck als Uuruffüerig uf d Büüni brocht het.

1885 isch e Samlig vom Nidermaa sine Theaterstuck usechoo. Dr Otto Sutermeister het über iin im Band *Aus dem Kanton Zürich* vo sym Wäärch *Schwizer-Dütsch. Sammlung deutsch-schweizerischer Mundart-Literatur* gschribe.

## Wäärch
* *Züritüütsch, e dramatisches Läbesbild i 3 Acte i der Zürcher Mundart,* 1882
* *Ferieversorgig*

## Literatur
* 
* *Turicum,* 21, 1990, S. 56.
* Samuel Zurlinden: *Hundert Jahre. Bilder aus der Geschichte der Stadt Zürich in der Zeit von 1814–1914.* Züri 1915, S. 275.
Michelle Steinbeck

D **Michelle Steinbeck** (* 1990 z Länzbrg) isch e Schwiizer Schriftstellerin.

Si isch z Züri gross worde und het z Biel am Schwiizerische Literaturinstitut uf e literarischi Aart gleert schrybe.

D Steinbeck läbt z Züri und z Basel. Si isch Redaktöörin vo dr *Fabriggzytig* bi dr Roote Fabrigg z Züri-Wolishofe, und si organisiert kulturelli Aaläss. Was si bis jetz gschribe het, sind Prosategscht und Gedicht und au Schrifte fürs Radio und s Theater.

Sid 2016 isch d Länzburgerin d Kuratorin vom Lyrikforum Babelsprech.

Si macht bim Verein Autoorinne und Autoore vo dr Schwiiz mit.

## Wäärch
* *Mein Vater war ein Mann an Land und im Wasser ein Walfisch*. Roman. Basel 2016, ISBN 978-3-85787-469-7.
* *Eingesperrte Vögel singen mehr – gedichtet und geträumt*. Dresden/Leipzig 2018, ISBN 978-3-86391-213-0.

## Weblink
* Tegscht vo dr Michelle Steinbeck i dr *Fabriggzytig*

## Fuessnoote
Rote Fabrik (Zürich)

Die **Root Fabrik** isch en ehemalige Gwèèrbbetriib z Züri-Wolishofe und hütt es Kulturzäntrum.

## Gschicht
S Fabrikgiböid a de Seestraass isch anne 1892 us rootem Bachschtäi poue worde. Es hät de Sydefirma Henneberg ghöört. 1972 hät d Stadt Züri s Gländ übernaa zum em Zürisee naa d Straass chöne verbräitere und Platz am Ufer z güne.

Der plaaneti Abbruch vo de Fabrik isch nöd z stand choo, wil s Stadtzürcher Volk bin ere Abstimmig degäge votiert hät. 1980 isch d IGRF, d Inträssegmäinschaft Rooti Fabrik, gründt worde. Es hät i de Fabrik Konzèèrt und e groosses Fäscht ggèè. Wil d Stadt en groosse Kredit für d Oopere hät wele zaale, aber käine für di Root Fabrik, isch zum «Oopereshuuskrawall» choo.

Im Herbscht 1980 isch s Kulturzäntrum Rooti Fabrik uufggange, wo mit Subvänzioone vo de Stadt schaffet. S Huus isch i de ganze Düütschschiiz für d Musig und s Theaterprogramm bekant woorde. Sit 1987 macht de Veräin ''Shedhalle'' bi de Programmierig mit. D  F+F Schuel für Kunscht und Design isch au i de Roote Fabrik.

Sit 1981 staat s Fabrikgiböid under Tänkmaalschutz.

S Kulturzäntrum git d *Fabrikzytig* use, wo d Michelle Steinbeck d Redaktöörin vonnere isch.

## Weblink

* Website vo de Roote Fabrik
Paschalis I. (Gegenpapst)

Dr **Paschalis I.** († 692) isch vum Septämber bis Dezämber 687 (noch ere andere Interpretation bis 692) Geegepaapscht gsii.

## Lääbe un Wiirke
Noch em chuurze Pontifikat vum Paapscht Konon, wu am 21. Septämber 687 gstoorbe gsii isch, het s zwee meegligi Noofolger gee. Dr aint, dr Theodor II., isch scho vor em Pontifikat vum Konon, noch em Dood vum Johannes V., vun ere reemische Militeerbartei zum (Geege-)Paapscht glupft, e baar Wuche speeter aber zue Gunschte vum Konon gheie loo woore. No sällem sym Dood het er wiider sy Aaspruch uf dr Petersdroon aagmäldet.

Geg dr Theodor isch dr Archidiakon Paschalis mit nit ganz suufere Mittel aadrätte. Är het – scho vor s Konons Dood – dr Exarch vu Ravenna, dr Johannes Platys, mit 100 Bfund Gold bstoche, ass dää syni Beamte z Room ghaiße het, fir dr Paschalis z stimme.

D Bartei vum Theodor isch aber schnäller gsii un het waidli di innere Gmäächer vum Lateran bsetzt, derwylscht dr Paschalis un syni Aahänger in dr ussere hän mieße blyybe. Wel kain vu dr beede Kandidate het welle noogee, het mer si, wie bi dr Wahl vum Konon, uf e dritte Kandidat bsunne un boodi Fraktione hän am 15. Dezämber 687 dr Titularprieschter vu St. Susanna, Sergius, zum Noofolger fir dr Paapscht Konon gwehlt.

Dr nei Paapscht isch vu dr reemische Bevelkerig unterstitzt wore, wu dr Lateran gstiirmt un d Bsetzer uusegheit het. Derwylscht dr Theodor sy Niiderlaag akzeptiert het un d Wahl vum Sergius anerkännt het, het dr Paschalis uf sym Aaspruch bstande. Är het versuecht, dr Exarch vu Ravenna uf Room z hoole, un het sällem doderfir nomol 100 Goldbfund versproche. Dr chaiserli Statthalter isch au wirkli uf Room chuu, het si jetz aber fir dr Sergius uusgsproche un dr Paschalis gheie loo. Die 100 Bfund Gold het em jetz dr Sergius zalt.

Hilf-  und mittellos het dr Paschalis d Wahl vum Sergius aber ainewäg nit anerkännt un gege sälle intrigiert, bis er as Diakon abgsetzt, as Zauberer aagchlagt un in er Chlooschter verbannt wooren isch. Deert isch er anne 692 gstoorbe, bis zletscht het er uf sym Aaspruch uf d Noofolg vum Konon bstande.

E Geegepaapscht isch dr Paschalis aigetli nume ne baar Moonet gsii. Wel er aber nie sy Aaspruch ufgee het oder zrugdrätten isch, cha mer ihm au ne meejeehrig Pontifikat (687–692) zueschryybe. Mer chaan em au dr Paapschttitel ganz abspräche, wel sy Amtsfierig nit vollständig gsii isch.

## Literatur
* Philippe Levillain: *Dictionnaire historique de la Papauté*. Fayard, Paris 2003, ISBN 2-213-61857-7
*
Xenix

S **Xenix** isch es Kino z Züri.

Es stoot im Chräis Ussersyl bim Kanzläischuelhuus. Es git en Veräin *Kino Xenix* und dr *Filmclub Xenix*.

S Kino isch anne 1980 under em Name „AJZ-Kino“ im Jugendzäntrum gründet woorde; spöter isch es zytewys im Volkshuus, im Kasino Ussersyl, im Theater am Neumarkt, am Tessynerplatz und a de Walche gsy. Es wott bis hüt für d Fräihäit vom Dänke und vo de verschidene Kultuure daasy. Mit syne nöd komerziell organisierte Filmprogramm, wo jewyls en geografische, en soziale oder en andere Schwäärpunkt händ, lueget s kritisch uf politischi und gselschaftlichi Theeme. Da dezue git’s alewyl au Vortreeg. Vo 1988 bis ane 2000 hät men all Donschtig s Kino *Xenia* nu für d Frauen aabotte.

I de Schuelferie büütet s Xenix es Freiliechtprogramm aa, im Winter es Wienechts-Openairkino, und es macht au es Chinderprogramm.

D Xenix-Bar isch en Träffpunkt fürs Quartier.

## Literatur
* *Kino im Kopf. Zehn Jahre Xenix*. Züri 2010.
* Veronika Grob, René Moser, Beat Schneider (Hrsg.): *Xenix: Kino als Programm*. Marburg 2006. ISBN 978-3-89472-403-0

## Weblink
* d Website vom Kino Xenix