open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martin Bucer

Dr **Martin Bucer** (* 11. Novämber 1491 im elsässische Schlettstàdt); † 1. Merz 1551 z Cambridge; au *Martin Butzer*) ghöört zu de bedütende Theologe vo dr Reformazioon und gältet as dr Reformator vo Stroossburg und vom Elsass.

## Si theologischi Stellig

Dr Bucer isch vo sine Vorbilder Erasmus vo Rotterdam, Martin Luther, Ulrich Zwingli, Philipp Melanchthon und Heinrich Bullinger beiiflusst worde. Er het sich aber nid in Chliinikäite verloore und het dr Underschiid zwüschen em Luther und em Zwingli, wo zum Bruch zwüsche de bäide Reformatore brocht het, as e „Händel mee in de Wörter as in dr Sach“ aagluegt.Er het au immer wider brobiert, zwüsche de verschiidene protestantische Barteie wie de Lutheraner, Reformierte, Spiritualiste oder de Döifer z vermiddle. Dorum cha mä verstoo, ass alli, d Lutheraner, die Reformierte und d Anglikaner iin as äine vo iire Kiircheleerer gseen. Si Iifluss isch bsundrigs grooss uf e Johannes Calvin gsi, wo vo 1538 bis 1541 z Strossburg gläbt het und vom Bucer under anderem d Vierämterleer übernoo het.

## Si Leer
Si Vierämterleer, wo dr Ufbau vo de Gmäinde reeglet, het vo sinere Doktrin villicht dr grösst Iifluss ghaa und isch vom Johannes Calvin in in dr Gämfer Kiirchenornig vo 1541 iigfüert worde. Dr Calvin het dene Ämter, wo s in jedere Kiirchegmäind müess gee, die Nääme gee: Pastore oder Hirte (pasteurs), Leerer (docteurs), Eltisti (anciens) und Diakone (diacres). Die Ämter si nid hierarchisch, sondern si noch iire Funkzione definiert.

Dr Bucer het au d Konfirmazion iigfüert, wo aber erst in dr Zit vom Pietismus sich im Protestantismus allgemäin duuregsetzt het.

## Wärk
* Martin Bucer: *Schriften zur Kölner Reformation* (= Martin Bucers Deutsche Schriften; 11,2). Gütersloh 2003, ISBN 3-579-04896-1

## Litratuur
* Thomas Schirrmacher (Hrsg.): *Anwalt der Liebe – Martin Bucer als Theologe und Seelsorger.* VKW, Bonn 2002.
* Thomas Schirrmacher (Hrsg.): *Martin Bucer als Vorreiter der evangelischen Mission*. Nürnberg/Bonn 2006, ISBN 978-3-937965-57-4
* Werner Moritz (Hrsg): *Martin Bucer (1491–1551). Auf der Suche nach der Wiederherstellung der Einheit.* verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2001. ISBN 978-3-89735-180-6. 80 S. mit 47 z.&nbsp;T. farbigen Abb.
* Matthieu Arnold, Berndt Hamm (Hrsg.): *Martin Bucer zwischen Luther und Zwingli*. Verlag Mohr Siebeck, Tübingen 2003, ISBN 3-16-147763-4
* Ernst Bizer: *Studien zur Geschichte des Abendmahlsstreites im 16. Jahrhundert*. Gütersloh 1940.
* Andreas Gäumann: *Reich Christi und Obrigkeit. Eine Studie zum reformatorischen Denken und Handeln Martin Bucers* (= Zürcher Beiträge zur Reformationsgeschichte; 20). Bern (u. a.) 2001, ISBN 3-906766-75-6
* Martin Greschat: *Martin Bucer. Ein Reformator und seine Zeit*. München 1990, ISBN 3-406-34610-3
* Doris Ebert: *Elisabeth Silbereisen. Bürgertochter, Klosterfrau, Ehefrau des Reformators Martin Bucer. Familie und Lebensstationen*, Heimatverein Kraichgau, Sonderveröffentlichung 24, 2000.

## Weblingg

* Bucer-Forschungsstelle in Heidelberg
* Bucer-Forschungsstelle in Erlangen
* kurze Biographie über Martin Bucer
Ochs (Familienname)

D Familie **Ochs** isch vom 17. Joorhundert bis zum Aafang vom 19. Joorhundert e bedütends Baasler Gschlächt gsi. Wäge de politische Umständ nennt sich d Familie sithär **His**.

## Gschicht
D Familie isch ursprünglig us Stuttgart gsi und wird dört vom 15. Joorhundert aa urkundlig erwäänt. 1643 het dr Kaufmaa und Finansiee Hans Georg Ochs (1614–80) s Baasler Bürgerrächt überchoo und isch vo 1671 aa im Groosse Root gsässe. Vo denn aa si d Söön vo dr Familie bis ins 19. Joorhundert vor allem Kauflüt und Bankiee gsi, si Zumft- und Oberstzumftmäister worde und si im Groossroot gsässe. 

Zu de bedütende Verdräter vo dr Famile het dr Kaufmaa Hans Georg Ochs (1657–92) ghöört, wo gegen die revoluzionäri Bürgerbeweegig vo 1691, wo vo de Zümft organisiert worde isch, kämpft het und, wo die zämmedätscht worde isch, in Groossroot gweelt worde isch.

Anderi wichdigi Ochs si dr Bankiee und Zumftmäister Karl Wilhelm (1700–53) und dr Bankiee und Groossroot Johann Caspar (1701–52). Die bäide häi s Undernääme «Gebrüder Ochs» gründet, wo zerst mit Lääbesmiddel ghandlet het und spööter e bedütends internazionals Bankhuus worde isch. 

Dr Grosskaufmaa und Groossroot Albrecht Ochs (1716–80) het vo sim Schwiigervater Pierre His (1692–1760) s bedütendste Handelshuus in Hamburg übernoo und dr Groosskaufmaa und Bankiee Peter Ochs (1729–1804) isch z Wien e Hofbankiee worde. 

Am bekanntiste vo de Ochs isch aber dr Rootschriiber und Oberstzumftmäister Peter Ochs (1752–1821). Er het sich noch dr Franzöösische Revoluzioon z Baasel für witgehendi Reforme iigsetzt, und sini Bemüejige häi im Januar 1798 in ere umbluetige Revoluzioon gändet. Er het d Verfassig für die Helvetischi Republik gschriibe, wo vom franzöösische Direktorium im Sinn vo de Franzoose gänderet worde isch und denn de Schwizer meer oder weniger ufzwunge worde isch. Das Dokumänt isch as *Ochse-Büechli* in wiite Kräis vo dr Schwizer Bevölkerig verhasst gsi. Si Verfasser isch wäge sinere Rolle wääred dr Helvetik langi Zit aagfindet worde und dä Hass het sich au gege sini Chinder grichdet, so dass sini Söön Georg Friedrich (1782–1844) und Eduard 1818 bzw. 1819 dr Familienaame vo iirem Urgrossvater Pierre His aagnoo häi. Dr Naame Ochs isch vo denn aa nüme brucht worde. 

E baar Verdräter vo dr Familie **His** si bedütendi Juriste und Mediziner gsi und es git au hüte no His, wo in dr Region Baasel lääbe.

## Kwelle
*
Paraná

**Paraná** (Kurzzeiche: **PR**) isch e brasilianische Bundesstaat. Är het 399 Gmaine ("municípios"). D Hauptstadt isch Curitiba.

Dr Bundesstaat gränzt im Weschten an Argentinien un Paraguay, im Oschten an dr Atlantik, im Norde an di brasilianische Bundesstaate Mato Grosso do Sul un São Paulo un im Siden an dr Bundesstaat Santa Catarina. Gnännt isch er noch em Fluss Paraná, wu sy Weschtgränze bildet.

Dr Yywohner vum Bundesstaat sait mer *Paranaenses*.

Syt em Jänner 2011 isch dr Beto Richa (PSDB) Gouverneur vu Paraná.

## Stedt
di greschte Stedt (Yywohner am 1. Juli 2004)
* Curitiba - 1.727.010
* Londrina - 480.822
* Maringá - 313.465
* Ponta Grossa - 295.383
* Foz do Iguaçu - 291.646
* Cascavel - 272.243
* São José dos Pinhais - 261.125
* Colombo - 216.966
* Guarapuava - 164.772
* Paranaguá - 141.635
* Pinhais - 117.078
* Apucarana - 114.375
* Araucária - 110.956
* Almirante Tamandaré - 105.848
* Toledo - 104.332
* Campo Largo - 103.176
* Arapongas - 96.137
* Cambé - 95.545
* Umuarama - 94.414
* Piraquara - 94.188
* Sarandi - 83.449
* Fazenda Rio Grande - 82.312
* Campo Mourão - 81.780


FozDoIguaçu.JPG|Wasserfell bi Iguaçu
Pinheiro-do-Paraná.jpg|*Pinheiros* („Brasilfohre“) –  Araukarie
Jardim Botânico de Curitiba.jpg|Botanische Garte z Curitiba
PicoParana2006-3.jpg|Blick vum Caratuva uf dr Pico Paraná
Museu Oscar Niemeyer 7 Curitiba Brasil.jpg|Museum Oscar Niemeyer
ItaipuAerea2AAL.jpg|Zwaitgrescht Wasserwärch vu dr Wält bi Itaipu
VilaVelhaParanaTaca3.JPG|Felselandschaft vu Vila Velha
Colônia Batavo1.jpg|Niderländischi Böuwyys bi Carambeí
Universidade_Federal_do_Parana_3_Curitiba_Parana.jpg|Di 1912 grindet Universidade Federal do Paraná (UFPR) isch di eltsch Universitet z Brasilie.
Brejatuba.JPG|Praia do Brejatuba z Guaratuba


## Weblink

* Governo do Paraná (portugiesisch)
Arbeit (Physik)

**Aarbet** (Formlezäiche W vo ) isch in dr Füsik d Energii, wo uf mechanische Wääg vom ene Körper uf en andere überdräit wird. Mä säit:  „An dm Körper wird Aarbet verrichdet“ oder „Aarbet gläistet“. Das bassiert, wenn e Chraft eme Wääg nooch uf e Körper wirkt. Die gläisteti Aarbet wird im äifachste Fall as Brodukt us dr Chraft, wo in dr Richdig vom Wääg wirkt Kraft mit dr Wäägstrecki:
:W=\vec F \cdot \vec s

Wenn dr Wääg kä graadi Linie isch und d Chreft nid konstant si, denn isch d Aarbet s Kurvenintegral über s Skalarbrodukt us Chraft und Wääg:
: W=\int_{\vec s_1}^{\vec s_2} \vec F(\vec s)\cdot\mathrm d \vec s\,,

wo \vec s_1\, dr Aafangspunkt vom Wääg bezäichnet und \vec s_2\, dr Ändpunkt.

Wil Aarbet mechanisch überdräiti Energii isch, bezäichnet mä in däm Zämmehang d Energii au as *gspäichereti Aarbet* bzw. as d *Fähigkäit, Aarbet z verrichde*. 

In dr Thermodünamik isch d Aarbet e Brozässgröössi. Energii cha uf e Süsteem uf zwäi Wääg überdräit wärde: In dr Form vo Wermi Q (z. B. dur Häize) oder uf mechanischi Wiis (z. B. dur Kompression). Wil bi dr Kompression e Chraft eme Wääg nooch wirkt, wird die überdräiti Energii as Aarbet (Sümbol W) bezäichnet. In bäide Fäll änderet sich noch em erste Hauptsatz vo dr Thermodünamik die inneri Energii U vom Süsteem. 

Die internazional verwändeti Äihäit (SI-Äihäit) für Aarbet isch idäntisch mit dere für Energii: s Joule (Äihäitezäiche J). Us em Bezug vo dr Aarbet zur Chraft (SI-Äihäit Newton) und Läistig (SI-Äihäit Watt) chömme die abgläitete SI-Äihäite Newtonmeter (Nm) und Wattsekunde (Ws): Es gältet 1&nbsp;J&nbsp;= 1&nbsp;Nm&nbsp;= 1&nbsp;Ws. Hüfig brucht mä au d Äihäite Wattstunde (Wh) bzw. Kilowattstund (kWh).

Mit *spezifischer Aarbet* (Formlezäiche w) isch in dr Thermodünamik s Aarbetsvermöge, Äihäit J/kg, wo uf d Masse vom Ströömigsfluid bezoge isch, gmäint.

## Litratuur
* Christian Gerthsen, Dieter Meschede, Helmut Vogel (Herusgääber bis zur 20. Uflaag): *Physik*, 23. Uflaag, Springer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-540-25421-8, E-Book 9783540299738
* 

## Weblingg
* Erklärig vo Aarbet und Energii für Schüeler
* Erklärig vo Aarbet und Energii für Schüeler (LEIFI)
Liste der Bundesstraßen in Deutschland

Im folgendè sin d Bundesstrõßè z Dütschland uffglischtet.

Zu dè **Sischtematik vo dè Numeryrig** un irer Gschicht sit 1932 luèg au unter Bundesstrõß.

Tabellarisch uffgfüürt sin d Abkürzigè. Fäälendi Nummerè bezièned sich i.&nbsp;d.&nbsp;R. uff Strõßè, wo hüt nimmi z Dütschland liged, odder uff Strõßè, wo no nit baut worrè sin.

## Übbersicht

## Farblegèndè

## Lischtè vo dè Bundesstrõßè
### B&nbsp;1 – B&nbsp;100

### B&nbsp;101 – B&nbsp;200

D Nummerè 101 bis 200 sin nimmi alli vogää. D Nummerè *123* bis *125* un *158* bis *165* bezeichnèt d Rychsschtrõßè z Hinterpommèrè, d Nummerè *126* bis *144* bezeichnèt d Rychsschtrõßè z Oschtpreußè.

### B&nbsp;201 – B&nbsp;300

### B&nbsp;301 – B&nbsp;400

### B&nbsp;401 – B&nbsp;500

### B 501 – B 588

588 isch diè högschst bishèr vogäbeni Bundesstrõßènummerè.

### B&nbsp;611

È Bundesstrõß 611 isch momentan in Blaanig.

### B&nbsp;999

Unter dè Nummerè 999 wörred mengmòl neui Bundesschtrõßè blaant, bevor dennè iri endgültigi Nummerè feschtschtòt.

### B&nbsp;E – B&nbsp;Z

D Nummerè *E* bis *Z* bezeichnèt Ersatz-Bundesschtrõßè z Wescht-Bèrlin.

## Weblinggs
* Vozeichnis vo dè Rychs- un Bundesstrõßè z Dütschland – yschlièßlich Oschtgebièt un dè Zweitè Wältchrièg bsetztè Gebièt
Vektor

Im allgemäine Sinn verstoot mä under eme **Wektor** (lat. *vector* „Drääger, Faarer“) en Elimänt vom ene Wektorruum, das häisst en Objekt, wo zu andere Wektoren addiert cha wärde und mit Zaale, wo as Skalar bezäichnet wärde, cha multipliziert wärde.  Wektore in däm allgemäine Sinn wärde im Ardikel Wektorruum behandlet.

Im ängere Sinn verstoot mä under eme Wektor
* in dr analütische Geometrii e mathematischs Objekt, wo e Parallelverschiebig in dr Ebeni oder im Ruum beschribt. In kartesische Koordinate wärde Wektore dur Zaalebäärli (in dr Ebeni) bzw. Zaaletripel (im Ruum) daargstellt, wo vilmol äns under em ander (as „Spaltewektore“) gschriibe wärde. 
* vo dere Basis us e n-Tupel vo reelle Zaale, also en Elimänt vo \R^n.
* in dr klassische Füsik e füsikalischi Gröössi, wo e Betrag und e Richdig het. Für wektorielli Gröössene in dr Füsik gälte die gliiche geometrische Gsetz und Rächereegle wie für die geometrische Wektore. 

## Bischbil vom Rächne mit Wektore

Zwäi geometrischi Wektore zämmezrächne entspricht däm wemm mä d Verschiebige, wo zun ene ghööre, hinderenander usfüert. 
Geometrisch cha mä zwäi Wektor \vec a und \vec b addiere, wemm mä die bäide Wektor so dur Pfiil daarstellt, ass dr Startpunkt vom zwäite Pfiil uf em Ändpunkt vom erste Pfiil lit. D Summe \vec a + \vec b wird denn dur e Pfiil vom Startpunkt vom erste bis zum Ändpunkt vom zwite Pfiil daargestellt.

Mä cha aber de bäide Pfiil au e gmäinsame Aafangspunkt gee und ergänzt die Figur zum ene Parallelogramm. Dr diagonali Pfiil vo däm Aafangspunkt us bis zum Egge gegenüber stellt denn d Summe vo de bäide Vektore daar. In dr Füsik brucht mä die Konstrukzion bim Chreftparallelogramm.  

In Koordinate rächnet mä d Summe Komponänte um Komponänte us:
Für d Summe vo de bäide Wektor

: \vec a = \begin{pmatrix} a_1 \\ a_2 \\ a_3 \end{pmatrix}  und \vec b = \begin{pmatrix} b_1 \\ b_2 \\ b_3 \end{pmatrix}

gältet

: 
 \vec{a}+\vec{b} = \begin{pmatrix} a_1 \\ a_2 \\ a_3 \end{pmatrix} + \begin{pmatrix} b_1 \\ b_2 \\ b_3 \end{pmatrix} =
 \begin{pmatrix}a_1+b_1 \\ a_2+b_2 \\ a_3+b_3\end{pmatrix}
.

Für d Addizion vo Wektor gälte s Assoziativ- und s Kommutativgsetz.

Für d Differänz vo zwäi Vektor \vec a und \vec b gältet:

: 
 \vec{a}-\vec{b} = \begin{pmatrix} a_1 \\ a_2 \\ a_3 \end{pmatrix} - \begin{pmatrix} b_1 \\ b_2 \\ b_3 \end{pmatrix} =
 \begin{pmatrix}a_1-b_1 \\ a_2-b_2 \\ a_3-b_3\end{pmatrix}
.

## Litratuur

* Kurt Bohner, Peter Ihlenburg, Roland Ott: *Mathematik für berufliche Gymnasien – Lineare Algebra – Vektorielle Geometrie*. Merkur, Rinteln 2004. ISBN 3-8120-0552-2
* Klaus Jänich: *Lineare Algebra*. 10. Uflaag. Springer, Berlin 2004. ISBN 3-540-40207-1.
* Lothar Papula: *Mathematik für Ingenieure und Naturwissenschaftler*. Band 1. 11. Uflaag, Vieweg, Wiesbade 2007, ISBN 978-3-8348-0224-8

## Weblingg

* Vektorrechnung, Ronny Harbich
* Java-Applet zur Veranschaulichung des Kreuzprodukts
* mathe online: Vektoren
* D Gschicht vom Wektor (änglisch)

## Fuessnoote
Passhöhe

D **Passhöchi** bezeichnet di tüüfstmöglichi gangbari Stell zur Öberquerig bimene Bergchamm, Höherugge oder bim Grotverlauf zwüsche zwei Bergchettene, z. B. binnere Passstross oder eme Gebirgspass. Es wird die absoluti Höchi über em Meeresniveau vomene Pass i Meter oder Fuess aagee.

D Passhöchi isch nöd immer de höchsti Punkt vome Übergang. De Verlauf vonere Passstross chan vor oder noch de Passhöchi us verschidnige Gründ nomol aastiige. Z. B. erreicht d Stross, wo vo Disentis her dur s Medelsertal uf de Lukmanierpass ufe chunnt, eren eigentliche Kulminationspunkt (d Scheitelhöchi) uf  i de Galerii nördlich vo de eigentliche Passhöchi, wo sälber nu uf  liit. Da hät z tue demit, as i de 1960er Johr en Stausee baut worde isch und d Passstross hät müese witer ufe verlait wärde.

## Lueg au
* Gebirgspass
* Talpass oder Engtal
* Alpepäss im Wallis zur römische Zyt
* Liste vo de Alpepäss
* Liste vo de Gebirgspäss z Frankrych
* Liste vo de Alpepäss z Italie
* Liste vo de Päss z Östrych
* Liste vo de Päss i de Schwiz

## Weblink
Impetustheorie

D **Impetustheorii** (vo  = dr Schwung) isch en überholti Theorii zum d Beweegig vo Körper „dünamisch“ z erklääre. Si isch us ere christlige Kritik vo dr materialistische aristotelische Beweegigsleer entstande. Dr *Impetus* isch drbii en unkörperligi (immaterielli) Beweegigsursach oder e Chraft, wo eender spirituell verstande wird, und uf e Körper übergoot, wo söll bewegt wärde, zum en beweege. 

Im Middelalter isch d Impetustheorii e wichdigi Grundlag vo dr Ballistik gsi. Erst d Mechanik vom Newton het dr Impetus abgschafft und ihn dur s Brinzip vo dr ursachlose Drääghäitsbeweegig ersetzt.

Mä het bi Studieaafänger s Verständnis vom Verhalte vo bewegte Objekt undersuecht und uusegfunde, ass die intuitive Erkläärigsaasätz vom ene groosse Däil vo de Probande au hüte non e groossi Äänligkäit mit dr Impetustheorii häi.

## Litratuur
* Michael McCloskey: *Impetustheorie und Intuition in der Physik.* In: Spektrum der Wissenschaft: *Newtons Universum*, Heidelberg 1990, ISBN 3-89330-750-8, S. 18.
* Ed Dellian: *Does Quantum Mechanics Imply the Concept of Impetus?*, Physics Essays 3 Nr. 4 (1990) S. 365.
* Klaus Hentschel: Zur Begriffs- und Problemgeschichte von 'Impetus', in Hamid Reza Yousefi und Christiane Dick (Hrsg.) *Das Wagnis des Neuen. Kontexte und Restriktionen der Wissenschaft*, Nordhausen: Bautz 2009, S. 479–499.
* Michael Wolff: *Geschichte der Impetustheorie. Untersuchungen zum Ursprung der klassischen Mechanik*. Frankfurt: Suhrkamp, 1978.

## Fuessnoote
Halbkanton

**Halbkanton** (, , ) isch e üblechi Bezeichnig för di säbe sächs Schwizer Kantön, wo im Ständerot nu mit eim Sitz verträte sind, im Gegesatz zu de anderne Kantön, wo zwee Verträter im Stöckli händ. Bi gwüsse Volksabstimmige i de Schwiz bruchts s Ständemehr und dänn zelled d Halbkantön nu mit ere halbe Standesstimm. I de Alte Eidgenosseschaft (bis 1798) hät übrigens de Uusdruck **Halbstand** em *Halbkanton* überwoge. Beidi Uusdrück sind hüt nüme offiziell.

Di beträffende sechs Kantön sind folgendi:
* Obwalde (OW) und Nidwalde (NW), mit em gmeinsame Name Unterwalden;
* Basel-Stadt (BS) und Basel-Landschaft (BL), trännt sit 1833;
* Appezäll Usseroode (AR) und Appezäll Innerooden (AI), trännt sit 1597.

I de neue Schwizer Bundesverfassig vo 1999 chunnt de Begriff nüme vor. Döt wärded im Art.&nbsp;142 Abs.&nbsp;4 die betroffene Kantön ufzellt und gsait, die «Kantön» heged «je eine halbe Standesstimme». Sithär gilt offiziell d Zählwys, wie si au de Art.&nbsp;1 beschribt. Es wärded ali Kantön als «ganz» und kani nu als «halb» zellt. D Schwiz hät drum 26 Kantön und nöd 20 Kantön und sächs Halbkantön, wie me früener öpe gsait hät. Am Status vo de Kantön hät di neu Bundesverfassig aber nüt gänderet; abgsee vo de chlinnere Verträtig im Stöckli und de halbe Standesstimm, hät jede «Halbkanton» sit e und je di gliichi inneri Autonomii wie en «Vollkanton».

## Fuessnoote
Fundamentale Wechselwirkung

Die **fundamentale Wäggselwirkige** si die grundlegend verschidnige Wääg, wo sich füsikalischi Objekt (Körper, Fälder, Däili, Süsteem) geegesitig chönne beiiflusse uf ene. Es git vier fundamentali Wäggselwirkige: d Grawitazioon, dr Elektromagnetismus, die schwachi Wäggselwirkig und die starki Wäggselwirkig. Mä bezäichnet sä au as die vier **Grundchreft vo dr Füsik**.

Äinzeln oder in Kombinazioon si die vier fundamentale Wäggselwirkige verantwortlig für alli bekannte füsikalische Brozäss, sig es Brozäss zwüsche Elementardäili oder zwüsche Materie und Fälder in makroskopische Usmöss, sig s uf dr Ärde, in Stärn oder im Wältruum. Es gseet us, ass nid no mee Arte vo Wäggselwirkige brucht, zum d Natur z beschriibe; mä het zwar Hüpothese ufgstell, ass es e „fümfti Chraft“ gäb, wo mä bruchi zu bestimmti Beobachtige z erklääre, das het mä aber nid chönne bewiise. Aber bis jetz isch s au nonig glunge, alli beobachtete Vorgäng mit weniger as mit vier fundamentale Wäggselwirkige z erkläare. 

Mä muess aber ufbasse, ass mä das äifache Bild, wo öbbe um d Middi vom 20. Joorhundert usgarbäitet worde isch, noch nöijere Entwigglige muess modifiziere: Zwäi vo de vier Wäggselwirkige (die elektromagnetischi und die schwachi Wäggselwirkig) wärde im hütige Standardmodäll vo dr Elementardäilifüsik us ere gmäinsame Grundlaag härgläitet, wo män ere dr Naame elektroschwachi Wäggselwirkig gee het. Dorum reedet mä hützudags vilmol vo nume drei fundamentale Wäggselwirkige. S nöiartige Higgs-Fäld, wo Däil vom Standardmodäll isch, git dur e bsundrigi Art vo Wäggselwirkig de Fermione, z.&nbsp;B. de Elektrone, wo zerst as masselos aagsetzt worde si, iiri Masse. Die Wäggselwirkig wird aber gwöönlig nit as fümfti fundamentali Wäggselwirkig bezäichnet.

## Litratuur
Allgemäin:

* *[[Gerthsen Physik]]*. 23. Uflaag. Springer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-540-25421-8 (mit CD-ROM)

Über die drei fundamentale Wäggselwirkige vom Standardmodäll:

* Klaus Bethge, Ulrich E. Schröder: *Elementarteilchen und ihre Wechselwirkungen – eine Übersicht.* WILEY-VCH, Weinheim 2006, ISBN 3-527-40587-9
* Harald Fritzsch: *Elementarteilchen. Bausteine der Materie.* Beck, Münche 2004, ISBN 3-406-50846-4
* Jörn Bleckneuhaus *Elementare Teilchen: Von den Atomen über das Standard-Modell bis zum Higgs-Boson*, Springer Spectrum, 2. Uflaag, Springer Verlag 2012, ISBN 3-642-32578-5
* Christoph Berger *Elementarteilchenphysik: Von den Grundlagen zu den Modernen Experimenten*, Springer Verlag, 2. Uflaag,2006, ISBN 3-540-23143-9
* David Griffiths: *Introduction to Elementary particles.* WILEY-VCH, Weinheim 2008, ISBN 978-3-527-40601-2

Über d Grawitazion:

* Charles W. Misner, Kip S. Thorne, John Archibald Wheeler: *Gravitation*. Freeman, 2000, ISBN 0-7167-0344-0
* Claus Kiefer: *Gravitation*. Fischer, 2002, ISBN 3-596-15357-3

## Weblingg

* Die 4 Wechselwirkungen (Grundkräfte), gut erklärt
* Gravitation, Elektromagnetische-, starke und schwache Wechselwirkung: Grundlagen, Eigenschaften, Vermittlungsprozesse

## Fuessnoote
Przemyśl

**Przemyśl**  (ukr. Перемишль/*Peremyschl*; /*Peremyschl*; deutsch [numme selte bruucht]: *Premissel*) isch e Schtadt z Galizie in de Woiwodschaft Karpatevorland im Südoschte vo Pole, nöch an de Gränze zu de Ukraine. D Schtadt ligt am Fluss San und het öppe 65'000 Iiwohner. 

## Gschicht
Di erschti schriftlich Erwähnig vo Przemyśl isch us em Johr 981, wo si mit em Name Peremyschl belegt isch. Sie isch Teil vo de Kiewer Rus gsi. Zwüsche 1085 und em 1269i isch si s Zäntrum vo eme russiche Teilfürstetum gsi. Nach de mongolische Verwüestig vo de Rus isch d Schtadt vo Pole erobered worde. Spöter het d Schtadt de Habsburger ghört und war Teil vom öschtriichische Kronland Galizie. In de Johrzehnt vor em Erschte Wältchrieg isch d Schtadt zu ere Feschtig usbaut worde und im 1914 sin meh wi 140'000 Soldate dete stationiirt gsi.

Im Zweite Wältchrieg isch d Schtadt zerscht vo de Dütsche bsetzt gsi, wo sich aber am 28. September 1939 hinter den San zruckzoge hei und d Schtadt de Rote Armee übergeh hei. Vorher hei dütschi Iisatzgruppe Masseerschiessige vo Jude verüebt. D Wehrmacht het mit em Überfall auf die Sowjetunion Przemyśl wider bsetzt und em Generalgouvernement iiglideret. Am 28. Juli 1944 het dann d Roti Armee Przemyśl zruckeroberet. Im 1947 het e Zwangsumsiedlig vo ethnische Ukrainer, Bojke und Lemke us em Südoschte vo de Volksrepublik Pole in de Norde und Weste vo de Sowjetunion stattgfunde. 

Sehenswert isch d Altschtadt, di römisch-katholisch und di griechisch-katholisch Kathedrale und verschidnigi Chlöschter.

## Weblink

* Website von Przemyśl (polnisch, dütsch, englisch)

## Fuessnote
Eichboson

D **Äichbosone** si in dr Elementardäilifüsik die Däili, wo d Grundchreft vermiddle. Das bassiert eso, ass Äichbosone vom ene Däili gschiggt und vom ene andere empfange wärde. Dorum wärde si au as **Usduschdäili**, **Botedäili**, **Dräägerdäili**, **Chraftdäili** oder **Wäggselwirkigsdäili** bezäichnet.
## Standardmodäll
S Foton isch s bekanntiste Äichboson. Es vermiddlet die elektromagnetischi Wäggselwirkig. Die andere Äichbosone vom Standardmodäll si die acht Gluone vo dr starke Wäggselwirkig und d W+--Bosone und Z-Bosone vo dr schwache Kärnchraft.

## Litratuur

*  (Änglisch) Für Füsikstudänte in de middlere Semestern und intressierti Laie.
*  (Änglisch) Für Füsikstudänte wo sich für die Theoretischi Füsik intressiere (Kurs in dr Kwantefäldtheorii, erst im dritte Däil wärde Äichtheorie behandlet)
* Klaus Bethge, Ulrich E. Schröder: *Elementarteilchen und ihre Wechselwirkungen – eine Übersicht.* WILEY-VCH, Weinheim 2006, ISBN 3-527-40587-9.
* Harald Fritzsch: *Elementarteilchen. Bausteine der Materie.* Beck, München 2004, ISBN 3-406-50846-4.
* Henning Genz: *Elementarteilchen.* Fischer, Frankfurt a.&nbsp;M. 2003, ISBN 3-596-15354-9.

## Weblingg
* Particle Data Group isch d Standardreferänz zu aktuelle experimentelle Befund im Bezug uf Elementardäili.

## Fuessnoote
CGS-Einheitensystem

S **cgs-Äihäitesüsteem** (us em Änglische „**c**entimetre **g**ram **s**econd“) isch e metrischs, koheränts Äihäitesüsteem wo uf de Äihäite *[[Zentimeter|Santimeter]]*, *[[Gramm]]* und *[[Sekunde (Einheit)|Sekunde]]* basiert. D cgs-Äihäite vo dr Mechanik lön sich äidütig us dene Basisäihäite abläite, es existiere aber meereri konkurrierendi Erwitrige vom CGS-Süsteem für elektromagnetischi Äihäite. Die vier Wariante, wo am witiste verbräitet si, sin:
* s elektromagnetische CGS-Äihäitesüsteem (EMU),
* s elektrostatische CGS-Äihäitesüsteem (ESU),
* s Gaußsche Äihäitesüsteem und
* s Heaviside-Lorentz-Äihäitesüsteem.
Vo Bedütig isch hüte nume no s gaußsche Äihäitesüsteem, mit „CGS-Äihäit“ isch in dr modärne Litratuur mäistens e gaußschi CGS-Äihäit gmäint.

## CGS-Äihäite in dr Mechanik

## CGS-Äihäite in dr Elektrodünamik
### Elektromagnetischi Äihäite in verschidnige CGS-Süsteem

In dr Dabälle wärde die Abchürzige für elektromagnetischi CGS-Äihäite mit bsundrigem Naame verwändet:
* D = Debye
* Fr = Franklin,
* G = Gauß,
* Gb = Gilbert,
* Oe = Oersted
* Mx = Maxwell

## Litratuur
*
Herbst

S **Spotjohr**, au **Spötlig** oder **Herbscht**, isch aini vu dr vier meteorologische un astronomische Johreszyte un lyt zwische Summer un Winter.

In dr gmäßigte Zone isch s d Zyt vu dr Ärn un d Zyt, wu d Bletter vu dr Baim aabegheie. Im Spotjohr vu dr Nordhalbchugle lauft d Sunne schymber vum Himmelsäquator zum sidlige Wändekrais.

## Duur
Je nodäm, eb s Spotjohr uf dr Sid- oder Nordhalbchugle herrscht, wird unterschide zwisch em **Sidspotjohr** un em **Nordspotjohr**. Wel dr Zenitstand vu dr Sunne zwisch em sidlige un em nerdlige Wändekrais wanderet, widerholt si s Spotjohr in jedere Hemisphäre all Johr.

Aschtronomisch fangt s aa mit em Spotjohr-Äquinoktium:
* uf dr Nordhemisphäre am 22. oder 23. Septämber,
* uf dr Sidhemisphäre am 20. Merz oder in dr Nacht zum 21. Merz,
* un hert uf mit dr Wintersunnewändi (21. oder 22. Dezämber uf dr Nordhalbchugle bzw. am 21. Juni im Side)

Wel d Umlaufbahn vu dr Ärd um d Sunnen um 1,7 Prozänt vun ere Kraisbahn abwycht, sin di vier Johreszyte nit ganz glych lang. Au dr klimatisch Aafang vum Spotjohr cha wäge däm e weng abwyche vum aschtronomische.

In dr Meteorology wäre em Spotjohr d Monet Septämber, Oktober un Novämber in dr nerdlige Hemisphäre bzw. Merz, April un Mai in dr sidlige Hemisphäre zuedailt.

Im Spotjohr verfärbe si d Bletter an d, voreb si derno abgheie. Ursach doderfir isch dr langsam Ruckzug vu dr Pflanzesäft in dr Stamm bzw. in d Wurzle. S Chlorophyll wird abböue un anderi Blattfarbstoff sorge fir di bunt Färbig, z.&nbsp;B. um Carotinoid un Anthocyan. Zum Dail sin si scho vorhär in dr Bleter vorhande, zum Dail wäre si nei bildet, wie d Anthocyan. Die Farbstoff hän e Schutzfunktion vor em Sunnelicht.

Im Spotjohr wird in e Dail Länder uf dr Wält au d Uhrzyt umgstellt vu dr Summer- uf di normal Zyt.

## Fescht un Fyrtig im Spotjohr
* Ärndede
* Tag der Deutschen Einheit
* Reformationsdag
* Halloween
* Allerhailige
* Allerseele
* Martinsdag
* Bueß- un Bättdag
* Dootesunntig
* Advänt
* Rosch_ha-Schana, s jüdische Nöijoor
* Jom Kippur, dr jüdisch Versöönigsdaag
* Sukkot, jidisch Laubhittefescht

## Weblink
Federwaage

D **Fääderewoog** und dr **Fääderechraftmässer** si Mässgräät, wo d Deenig von ere Schruubefäädere verwände, zum Chreft z mässe. D Fääderewoog bestimmt über d Gwichtschraft d Masse und het e Skala in Kilogramm (kg). D Skala vo de Fääderechraftmässer isch in Newton (N) aagee.

## S Brinzip

D Fääderewoog nützt zum Zug- oder Gwichtschreft z mässe die lineari und elastischi Deenig von ere Schruubefäädere us, wenn e Zuugchraft uf sä wirkt. Doodrbii wird d Usdeenig vo dr Lengi gmässe, wo im lineare Deenigsberiich vo dr Fäädere noch em Gsetz vom Hooke broporzional zur Zuugchraft isch. In dr Braxis duet mä an die bäide Ändi von ere Schruubefäädere e Hogge oder e Ring zum Ufhänke oder festheebe draa, am undere Ändi vo dr Fäädere au e Zäiger und am oobere e Skala, so dass dr Zäiger uf dr Skala d Chraft cha aazäige, wenn die s undere Fäädereändi aabeziet.

Gueti Fääderewooge chönne bis zu zwäi bis äi Bromill vom grösste Wärt uf dr Skala genau si.

## Weblingg

* https://web.archive.org/web/20090816070541/http://www.admin.ch/ch/d/ff/2002/2607.pdf (Zulassung zur Eichung; PDF-Datei; 31&nbsp;kB)
* Kraftmesser mit Abbildungen (LEIFI)
* Christof Windgätter: "On the Historiography of the Dynamometer"
Winter

Dr **Winter** isch di cheltscht vu dr vier Johreszyte in dr gmäßigte un arktische Klimazone vu dr Ärd. Je no däm, eb dr Winter uf dr Nord- oder dr Sidhalbchugle herrscht, wird unterschide zwisch em **Nordwinter** un em **Sidwinter**. Dr Nordwinter findet glychzytig mit em Sidsummer statt.

D Johreszyte entstehn, wel d Ärdrotation nit in dr Ebeni vu dr Umlaufbahn um d Sunne erfolgt, sundern um 23,4° gnaigt isch. Doderdur lige Sid- un Nordpol im Wächsel als e halb Johr im Sunneliecht, un dr Zenitstand vu dr Sonne wächslet im Johreskrais zwisch em sidlige un em nerdlige Wändekrais. An dr geografische Pol herrscht e halbes Johr lang d „Polarnacht“, in dr Nechi vu dr Polarkrais goht si ne baar Däg bis Wuche.

## Duur

Astronomisch fangt dr Winter mit dr Wintersunnewändi aa, em Zytpunkt, wu d Sunne sänkrächt iber em Wändekrais vu dr andere Ärdhelfti stoht un d Däg am chirzeschte sin:
* uf dr Nordhemisphäre am 21. oder 22. Dezämber un
* uf dr Sidhemisphäre am 21. Juni.
Derno wäre d Däg wider lenger un d Nächt chirzer. Dr Winter hert uf mit dr Friehjohrs-Dag-un-Nacht-Glychi am
* 20. Merz oder in dr Nacht zum 21. Merz uf dr Nordhalbchugle un am
* 22. oder 23. Septämber fir d Sidhalbchugle.

Dr Winter goht dodermit 89 Däg uf dr Nordhalbchugle un 93 Däg uf dr Sidhalbchugle.

Wel d Umlaufbahn vu dr Ärd um d Sunnen um 1,7 Prozänt vun ere Kraisbahn abwycht, sin di vier Johreszyte nit ganz glych lang. D Nordwinter sin wäg dr Sunnenechi (Perihel am 3. Jänner) e weng chirzer un milder wie d Sidwinter.

Meteorologisch fangt dr Nordwinter am 1. Dezämber aa un dr Sidwinter am 1. Juni, wel d Meteorologe bi dr Johresyzte alliwyl volli Monet zelle. 

Phänologisch cha dr Winteraafang zimli vum astronomische abwyche un hangt unter anderem ab vu dr Kontinäntalitet vum Klima.

## Fescht un Fyrtig
* Wynächte
* Silveschter
* Neijohr
* Berchtoldstag
* Dreichenig

## Literatur
* Joachim Herrmann: dtv-Taschenbuch *Astronomie*, S.&nbsp;41–44 (Jahreszeiten), 15.&nbsp;Auflage, München 2005.
* Julius Bartels: Fischer-Lexikon *Geophysik* (Jahreszeiten, Wetter), Frankfurt 1960.

## Weblink
* 
*
Dehnungsmessstreifen

**Deenigsmässsträife** (Abk.: **DMS**, änglisch: *strain gauge*) si Mässiirichdige zum Verformige z erfasse, wenn Körper deent oder gstuucht wärde. Si ändere scho bi seer chliine Verformige iire elektrisch Widerstand und wärden as Deenigssensore iigsetzt. Mä chläbt sä mit Spezialchlääber uf Baudäil, wo sich nume seer wenig verforme, wenn si belastet wärde. Die Verformig (Deenig) veränderet dr Widerstand vom DMS.

D DMS si s Kärnstück vo vile Tüpe vo Kontrollgräät: Chraftsensore, Wooge in alle Gröössenornige, vo Hushaltswooge bis zu Kranwooge, Drucksensore oder au Dräimomäntsensore. S Mässe vo Verformige (Experimentelli Beaaspruchigsanalüüse, Spannigsanalüüse) uf vile Wärkstoff cha mä au mit DMS-Mässige mache. Mä setzt drbii vor allem Bruggeschaltige ii, wo d Viertel-, d Halb- und d Vollbrugg drzueghööre.

Deenigsmässsträife git es in verschidnige Material und Forme wie Folie-, Droot-, und Halbläiter-DMS und as Meermol-DMS in verschidnige Aaornige wie DMS mit Kwerdeenig, Vollbrugg-DMS und Rosette-DMS.

## Weblingg

* Verschiedene Anwendungsmöglichkeiten für Kraftaufnehmer (PDF; 510&nbsp;kB)
* allgemeine Hinweise zur Anwendung von Kraftsensoren und zur Vermeidung von Messfehlern (PDF; 71&nbsp;kB)
Feder (Technik)

As **Fäädere** bezäichnet mä in dr Technik Baudäil vilmol us bsundrigem Staal, wo noochgääbe, wenn si belastet wärde, und wider die ursprüngligi Form überchömme, wenn si entlastet wärde, sich also elastisch verhalte.

## D Fääderekonstante

E wichdigi Chrakteristik von ere Fäädere isch iiri Fääderekonstante. Sie verbindet d Chraft wo uf e Fäädere wirkt mit wie stark si usenanderzooge oder zämmegstuucht wird.  Bin ere lineare Fäädere isch si bis zur Elastizidäätsgränze konstant.
Noch em Gsetz vom Hooke isch d **Fääderechraft** F von ere sonige Fäädere broporzional zur Uslänkig \Delta L. Em Broporzionalidäätsfaktor D säit mä d Fääderekonstante. D Formle isch
: F=D \, \Delta L \, .

## Bauforme

Es git as Maschineelimänt e hufe verschidnigi Bauforme: si chönne us Droot in dr Form vo Schruube oder Spirale gwigglet wärde oder d Form vom en graade oder chrumme Staab haa. Au en iigschlossnigs Gasbolster cha fäädere.

Datei:Stahlfeder.jpg|En Evolutfäädere vom ene Zangewärkzüüg
Datei:Alarm Clock Balance Wheel.jpg|E Spiralfäädere in ere Uur
Datei:Leafs1.jpg|Blattfäädere am ene Lastwaage
Datei:Tellerfeder.svg|Säggs Dällerfäädere
Datei:Pull type clutch.jpg|Membranfäädere in ere Autikupplig


## Aawändig

Fäädere si hüfig Spiicher für potenzielli Energii (Düüreschliesser, Uurenaadriib, Ventilfäädere). Si chönne au Baudäil eso verbinde ass es e groosi Chraft brucht, zum sä drenne, zum Bischbil bi elastische Kupplige, Brämse und Ventil. Mit Fääderewooge cha mä Chreft mässe und mit Rutschkupplige Chreft begränze. Mit Hilf vo Fäädere wärde Maschinedäil bewegt oder Schaltkontakt uf-  und zuedoo (Kontaktfäädere in Rölä). Do isch d Chraft für zum Zruggstelle in dr gspannte Fäädere ufbewaart. 
## Weblingg

* Verband der deutschen Federnindustrie, mit Bilder vo Fäädere
* Mechanical spring calculators, Berächne vo mechanische Fäädere (änglisch)
Bewegung (Physik)

As **Beweegig** im füsikalische Sinn verstoot mä wenn s Objekt, wo mä beobachdet, si Ort im Lauf vo dr Zit änderet.

Die bäide Fachgebiet vo dr Füsik, wo sich als *Beweegigsleere* mit dr Beweegig befasse, sin:
* d *[[Kinematik]]* as d Leer wo d Beweegig beschribt
* d *[[Dynamik (Physik)|Dünamik]]* (in dr Technische Mechanik: d Kinetik) as d Leer wo d Ursache vo dr Beweegig undersuecht

## Beweegig und Baan
Dr Gsamthäit vo allne Ort, wo sich e punktförmigs Objekt im Lauf von ere Beweegig befindet, säit mä *Baankurve* oder *[[Trajektorie (Physik)|Trajektorii]]*. Baankurve si immer ununterbroche (d. h. im mathematische Sinn stetig) und, wenn d Beweegig an käim Punkt vo dr Baankurve aaghalte het, au glatt (d. h. im mathematische Sinn differenzierbar). Wenn für jede Zitpunkt t dr Ort \vec r bekannt isch, bezäichnet mä d Funkzion \vec r(t) as *Wääg-Zit-Gsetz* vo dr Beweegig.

## D Relatiwidäät vo dr Beweegig

D Beschriibig vo dr Beweegig vpm ene Beobachdigsobjekt hängt vom Beobachter ab. Wenn zum Bischbil e Fuessgänger uf e Passaschier im ene Auti luegt, gseets für en us, wie wenn er sich wurd beweege, wääred dr Schofföör dänggt, ass er näben em wurd sitze ooni sich z beweege.  En anders Bischbil: Us dr Sicht vo dr Sunne bewegt sich dä, wo die Linie schribt,  mit ere hooche Gschwindigkäit uf ere Baan, wo fast kräisförmig isch, um d Sonne und er bewegt sich gliichzitig, au seer schnäll, kräisförmig um d Aggse vo dr Ärde. Us dr Sicht vo öbberem, wo mit em am Disch sitzt, bewegt er sich aber nid.

## Gschwindigkäit und Beschlöinigung

: *Lueg au d Ardikel über d [[Geschwindigkeit|Gschwindikäit]] und über d [[Beschleunigung|Beschlöinigung]] aa*

D Gschwindikäit isch s Verheltnis vo dr Lengi vom ene chliine Stück vo dr Baankurve, wo wenigstens in dr Aanööcherig graad isch, zu dr Zit, wo s Objekt brucht, zum über das Stückli Wääg drüüberzchoo. Je chliiner das Stückli Wääg isch, undo genauer cha mä für dä Ort und dä Zitpunkt d Momentangschwindikäit aagee. D Gschwindigkäit het e Richdig, wo dr Richdig vo dr Beweegig an däm Zitpunkt entspricht. D Gschwindigkäit isch e Wektor, wo am däm Punkt tangenzial zur Baankurve lit.

Im Lauf vo dr Beweegig cha sich d Gschwindigkäit ändere, in iirer Gröössi wie in iirer Richdig. In dr Umgangssprooch säit mä däm je noch dä Umständ Beschlöinigung, Brämse oder Abbiege, in dr Füsik und dr Technik immer nume Beschlöinigung. D Beschlöinigung isch definiert as s Verheltnis vo dr Änderig vom Gschwindigkeitswektor zu dr Zit, wo die Änderig brucht. Bin ere Tangenzialbeschlöinigung änderet sich nume d Gröössi vo dr Gschwindigkäit, bin ere Normalbeschlöinigung nume d Richdig. Im allgemäine Fall bechunnt mä us dr Wektorsumme vo dr Tangenzialbeschlöinigung und dr Normalbeschlöinigung dr Beschlöinigungswektor.

Mathematisch gsee isch s Wääg-Zit-Gsetz vom ene punktförmige Objekt, also dr Ortsvektor \vec r(t), e stetigi Funkzion vo dr Zit. Wenn si a cha differenziert wärde, denn isch die ersti Abläitig dr Gschwindigkeitswektor, die zwäiti Abläitig dr Beschlöinigungswektor.
Hebel (Physik)

E **Heebel** isch in dr Füsik und Technik e mechanische Chraftwandler, wo us eme starre Körper bestoot, wo am ene Angelpunkt eso aagnacht isch, ass er sich um dä cha dräie. Dr mathematische Beschriibig vom ene sonige Süsteem säit mä s **Heebelgsetz**. Das Gsetz isch scho in dr Antike vom Archimedes formuliert worde.

Mä underschäidet zwüsche *äisitige* und *zwäisitige* Heebel, je nochdäm öb d Chreft nume uf äinere Site oder uf bäide Site vom Angelpunkt aagrife. Es git au gradi Heebel und **Winkelheebel**, wie er in dr Näigigswoog aagwändet wird.

## Füsikalischi Beschriibig
Die zentrali füsikalischi Gröössi, wo mä brucht, zum e Heebel beschriibe, isch s Dräimomänt \vec M im Bezug uf en Angelpunkt, wo sich dr Heebel um en ume cha dräije.
: \vec M = (\vec r_\text{F} - \vec r_\text{A}) \times \vec F
Drbii isch \vec r_\text{A} dr Ortswektor vom Angelpunkt und \vec r_\text{F} dr Ortswektor uf e Punkt, wo d Chraft \vec F aagrift. Dr Abstand zwüschen em Angelpunkt und em Aagriffspunkt vo dr Chraft (\left| \vec r_\text{F} - \vec r_\text{A} \right|) wird as **Heebelarm** bezäichnet. Dr Betrag vom Dräimomänt isch broporzional zum Heebelarm. Mit eme groosse Heebelarm cha eso mit ere chliine Chraft e groosses Dräimomänt usgüebt wärde. Wäge däm häig dr Archimedes gsäit:

;Verschidnigi Formulierige vom Heebelgsetz 
E Heebel befindet sich im Gliichgwicht, wenn d Summe vo alle Dräimomänt wo an em aagrife, gliich Null isch:

:\sum_{n=0}^N \vec M_n = \sum_{n=0}^N \vec r_n \times \vec F_n = 0

Wenn dr Heebel dur e Stöörig vom Gliichgwicht dur e zuesätzligs Dräimomänt kippt eird, so wird uf bäide Site vom Angelpunkt die gliichi Aarbet W = \vec F_1 \cdot \vec s_1 = \vec F_2 \cdot \vec s_2 verrichdet, wobii \vec s_{1/2} jewiile dr Wääg isch, wo bi dr Kippbeweegig zrugggläit wird.

D Rächnig wird äifacher, wemm mä d Chreft aaluegt, wo sänkrächt zum Heebel stöön. Eso wird s Chrüzbrodukt zum ene normale Brodukt us de Beträäg vo de Wektore. Mä bechunnt s Verheltnis über

:\left| \vec r_1\right| \left| \vec F_1 \right| = \left|\vec r_2\right|  \, \left|\vec F_2\right|

vo de bäide Chreft \vec F_1 und \vec F_2 an de Pünkt \vec r_1 und \vec r_2 vom Heebel.

Das isch d Form vo dr bekannte Formulierig:

:*Chraft mol Chraftarm gliich Last mol Lastarm*.

En anderi Gröössi, wo mä cha aluege, isch d Gschwindigkäit an verschidnige Stelle vom Heebel wääred dr Beweegig vom Heebel. Wil s e Rotazionsbeweegig isch, hängt d Baangschwindigkäit v = \dot s vom Abstand r = \left| \vec r \right| zum Angelpunkt und vo dr Winkelgschwindikäit \dot\varphi ab: v = r \dot\varphi. Mä cha, analog zum Chraftverheltnis, e Gliichg ufstelle zum d Gschwindigkäitsverhältniss z berächne:

:\frac{r_1}{r_2} = \frac{v_1}{v_2}

## Weblingg

* Animierti, interaktivi Veraaschauligung vom ''Heebelgsetz''

## Fuessnoote
Waage

E **Woog** isch e Mässgräät zum d Masse vo Geegeständ z bestimme. Mäistens misst si d Gwichtschraft, s Gwicht, wo äng mit dr Masse zämmehängt. S Gwicht wird äntwääder diräkt gmässe, wie öbbe bin ere Fääderewoog, oder es wird mit dr Gwichtschraft von ere bekannte Masse vergliche. E Bischbil doodrfür isch d Balkewoog.

Bi Wooge vo dr erste Art hängt d Mässig vom Ortsfaktor ab. Bi bäide Arte wird dr Wärt, wo gmässe wird, dur e statisch Ufdriib in dr Luft beiiflusst. Je noch dr Aawändig und dr Gnauigkäit, wo s brucht, wärde die Iiflüss vernoochlässigt oder dur gäigneti Maassnaame berücksichtiget.

E bsundrigi Form isch d *Zelwoog*, wo us dr Masse vo äim oder vo meerere Äinzelstücke bestimmt, wie vil gliichi Objekt es git.

## Verschidnigi Wooge
Mä underschäidet Wooge je nochdäm für was si brucht wärde, wie Persoonewoog, Briefwoog, usw. oder wie si baut sin, wie Balkewoog, Fääderewoog usw., oder wie genau si mässe: Handelswoog, Mikrowoog, Grobwoog usw.

File:TACHO-Postwaage.jpg|e Bostwoog (öbbe 1971)
File:Grünthal (06) 2006-10-30.jpg|en alti Erzwoog z Olbernhau-Grünthal
File:Dezimalwaage.jpg|e Laufmassewoog
File:LaufgewichtswaageMikro1935.jpg|e Laufgwichtwoog für e Hushalt, um 1935
File:Balance scale IMGP9755.jpg|e Woog mit zwäi Schaale zum Masse vergliiche
File:Tischwaage_01_KMJ.jpg|en elektronischi Disch- und Zelwoog (Max.:&nbsp;5000&nbsp;g, d:&nbsp;1&nbsp;g)
File:Brueckenwaage-01.jpg|e Stroossebruggwoog
File:Gleisbrueckenwaage-01.jpg|e Gläisbruggwoog
File:Apothekerwaage.jpg|en alti Apideekerwoog, Wäägberiich 0,1&nbsp;g bis 1&nbsp;kg
File:Drehmomentwaage_Schenck_1955.jpg|e Dräimomäntwoog vo 1955


## Literatur
* Heinrich Böll: *Die Waage der Baleks*
* Karl Erich Haeberle: *Zehntausend Jahre Waage. Aus der Entwicklungsgeschichte der Wägetechnik*. Bizerba-Werke, Balinge 1967.
* Hans R. Jenemann, Arno M. Basedow, Erich Robens: *Die Entwicklung der Makro-Vakuumwaage*, Wirtschaftsverlag NW u. a., Bremerhaven 1992, ISBN 3-89429-214-8, (*PTB-Bericht - TWD* 38).
* Manfred Kochsiek (Hrsg.): *Handbuch des Wägens*. 2. Uflaag. Vieweg, Braunschweig u. a. 1989, ISBN 3-528-18572-4.
* Roland Nater, Arthur Reichmuth, Roman Schwartz, Michael Borys, Panagiotis Zervos: *Wägelexikon: Leitfaden wägetechnischer Begriffe*, Springer, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-540-75907-2.
* Richard Vieweg: *Aus der Kulturgeschichte der Waage*. Bizerba-Werke, Balinge 1966.

## Weblingg

* Informazion über e Protozüp vom Kilogramm uf spektrum.de
* Das „neue“ Kilogramm kommt näher uf ptb.de
Rasterkraftmikroskop

S **Rasterchraftmikroskoop**, sältener  **Atomchraftmikroskoop** (ängl. ; abkürzt AFM bzw. SFM, sältener RKM), isch e speziells Rastersondemikroskoop. Es isch e wichdigs Wärkzüüg in dr Ooberflechechemii und mä brucht s, zum Oberfleche mechanisch abzdaste und zum atomari Chreft uf dr Nanometerskala z mässe. 
Das Mikroskoop isch 1986 vom Gerd Binnig, Calvin Quate und Christoph Gerber entwigglet worde.

## S Brinzip
Mit ere nanoskopisch chliine Noodle, wo an ere Blattfäädere (uf änglisch *Cantilever*) befestigt isch, dastet mä Ziile um Ziile im ene definierte Raster d Oberflechi vo dr Broob ab. Die atomare Chreft zwüsche dr Oberflechi und em Spitz vo dr Noodle biege d Blattfäädere je noch dr Posizioon e chli andersch stark. Wie stark das cha mä  mit kapazitive oder optische Sensore mässe und eso d Struktur vo dr Oberflechi vergröösseret daarstelle.

## Litratuur

* B. Parkinson: *Procedures in Scanning Probe Microscopies*. John Wiley and Sons Ltd, 1997 (änglisch).
* Roland Wiesendanger: *Scanning Probe Microscopy and Spectroscopy - Methods and Applications*. Cambridge University Press, Cambridge 1994, ISBN 0-521-42847-5 (Englisch).
*
*
* Alex de Lozanne: *Sensors for Proximal Probe Microscopy*. Encyclopedia of Sensors (EOS) (EOS-Online).
* P. West: *Introduction to Atomic Force Microscopy: Theory, Practice and Applications* (Online).

## Weblingg

* Nobelpreisträger und Erfinder des Rasterkraftmikroskops Gerd Binnig über Funktionsweise, Entwicklungsprozess und Anwendungen vom 18. August 2010
* Übersichtsartikel des Deutschen Patent- und Markenamts
* NanoCraft – Animation zur Chemischen Kraftmikroskopie
* ImageSXM – Die freie Messsoftware für Apple Macintosh von Dr.&nbsp;Steve Barrett
* Gwyddion – Die freie Auswertesoftware für Windows- und Unix-Systeme.
* Nanotec Electronica – freie Auswertungssoftware WSXM zur Nachbearbeitung von Kraftmikroskopie-Bildern
* FAFM First AFM on Mars, enthält Animationen zur Funktionsweise des AFM
* Rasterkraftmikroskopie im Schülerlabor: Einfache Erklärungen zum Aufbau und zur Funktionsweise eines AFM

## Fuessnoote
Paul-Falle

In ere **Paul-Falle** wärde elektrisch gladnigi Däili im ene elektrische Wäggselfäld gspiicheret. Mänggisch bezäichnet mä sä as Quadrupol-Ionefalle, was sich uf d Geometrii vom elektrische Fäld beziet. Dr dütsch Füsiker Wolfgang Paul (1913–1993) het für d Entwicklig 1989 dr Füsik-Nobelbriis überchoo.

## S Brinzip

D Paul-Falle bestoot in iirer klassische Bauform us drei Elektrode: Ere Ringelektrode und zwäi Ändchappeelektrode. Die häi hüperbolischi Inneflechene. Zwüsche dr Ringelektrode und de Ändchappenelektrode wird e Wäggselspannig mit ere Hoochfrekwänz (HF) vo mäistens 1 MHz aagläit. Die erzügt im Innere vo dr Falle en elektrischs Quadrupolfäld, und üebt uf d Ione e Chraft us, wo zitlig periodisch wäggslet. Je witer d Ione vom Zentrum vo dr Falle äwägg si, umso gröösser wird d Späicherchraft. D Baane vo de Ione wärde dur die Mathieuschen Differenzialgliichige beschriibe.

D Chreft uf d Ionewolke in dr Falle wäggsle ab: es git e Fokussierig in dr xz-Ebeni (dur d Ringelektrode) und gliichzitig e Defokussierig sänkrächt drzue (z-Dimension), bim Faasewäggsel git s denn e Fokussierig in dr z-Dimension und gliichzitig e Defokussierig in dr xy-Ebeni. Bäidi Effekt wäggsle sich mit ere hooche Frekwänz ab und erzüüge eso en effektivi Fokussierig in alle drei Dimensione, also e Spiicherig.

## Weblingg
* Füsik-Nobelbriis 1989 (Änglisch)
* Ustellig vom Dütsche Museum z Bonn 
* Paulfalle, e mechanischs Analogon
Florenz (Begriffsklärung)

**Florenz** () chan eini vo däne Bedütige ha:
* Florenz, e Stadt i de Toscana, Italie
* Provinz Florenz, e Provinz um di glychnamig Stadt
* Erzbistum Florenz, e Erzdiözese vo de römisch-katholische Chirche
* *Flughafen Florenz*, de Flughafe vo de Stadt Florenz
* *Republik Florenz*, e historisches Gebiet um d Stadt Florenz
* *Herzogtum Florenz*, es Herzogtum im 16. Johrhundert, wo us de Republik Florenz entstande isch
* *Herzogtum Toskana*, als Nochfolger vom Herzogtum Florenz

* Florenz (Name), en männliche Vorname, wo au als Familiename gebrüchlich isch
* *Josef Florenz*, Wiener Wooge- und Gwicht-Fabrik und k.u.k. Hofliferant
* *Firenze*, e Romanfigur us Harry Potter, er isch en Zentaur

**Lueg au:**
* Elbflorenz (Begriffsklärung)
* Charta von Florenz (Charta der historischen Gärten)
* Florentz
* Florence
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

D **Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** (*Päpschtiligi Katholischi Universitet vu Minas Gerais*, churz *PUC-MG*) isch e privati katholischi Universitet z Belo Horizonte im Bundesstaat Minas Gerais, Brasilie. 

Si isch am 12. Dezämber 1958 grindet wore. 

D PUC-MG bietet Kurs un Uusbildigsprogramm uf verschidene Ebene vu dr sekundäre un tertiäre Bildig. Yygschribe sin an dr PUC-MG rund 63.500 Studänte.

## Weblink
* Websyte vu dr PUC-MG
St. Nikolaus Kirche Prag

D **St.-Nikolaus-Chille** *(Kostel sv. Mikuláše)* isch anstell vo de Chlinsiter Pfarrchille vo 1283, wo 1625 vo de Jesuite überno worde isch, errichtet worde und zählt zu de bedeutendste Barockbauwerk vo Prag und vo de Wält. Vo 1703 bis 1711 hätt de Christoph Dientzenhofer s neue Chilleschiff mit de Westfassade baut und sin Sohn Kilian Ignaz Dientzenhofer hät vo 1737 bis 1752 de Chor und d Kupple baut. De Glocketurm isch 1756 vom Anselmo Lurago errichtet worde.

A de Inneussstattig sind zahlreichi namhafti Künstler beteiligt ksi. De Johann Lucas Kracker us Wien hät in dr Kupple s Fresco d *Apotheose vom hl. Nikolaus* gmolt, wo mit ere Usdehnig vo 1500 m² zu de grösste vo Europa ghört.

## Literatur
* EKERT, František. *Posvátná místa král. hl. města Prahy*. Band I. Prag 1883. s. 167-185.
* VLČEK, Pavel, *a kol. Umělecké památky Prahy. Malá Strana*. Prag 1999. 686 s. ISBN 80-200-0771-7. S. 91-100.

## Weblink

## Fueßnote
Prager Pulverturm

De **Prager Pulverturm** (tschechisch: *Prašná brána*) isch en 65 Meter höche gotische Pulverturm am Platz vo de Republik z Prag, wo sin Name em bis zum Ändi vom 17. Jahrhundert döt glagerete Schwarzpulver verdankt.

Im 1475 isch mit em Turmbau aagfange worde. Erst 400 Johr spöter sind d Bauarbeite beendet worde. Im Johr 1484 sind d Arbeite a dem Repräsentazionsobjekt abbroche worde, wil de König Vladislav II. sin Amtssitz vo de Altstadt i d Burg verleit hät. De Turm hät langi Zit es provisorischs Dach gha. Erst im Johr 1886 isch er binere Restaurierig under de Leitig vom Josef Mocker im neugotische Stil noch em Vorbild vom Altstädter Bruggeturm umbaut und es Walmdach montiert worde. Hüt isch am Turm s Gmeindshuus aabaut, wo 1905 bis 1911 im Jugendstil realisiert worde isch.

## Weblinks

* Prager Pulverturm englisch

## Einzelnachwiis
Nationalmuseum (Prag)

S **Nationalmuseum** (tschechisch: **Národní muzeum**) z Prag isch s führende Museum in Tschechie zur Kultur- und Naturgschicht vo Tschechie und de ehemolige Tschechoslowakei. Es verfüegt über zahlrichi Sammlige, Usstellige und au historisch bedütsami Baute. S Hauptgebäud beherbergt e archäologisch-historischi Abteilig mit alte Ussstellige (sit 1966) über d Ur- und Früegschicht vom hütige Staatsgebiet und de Slowakei. S Gebäud lit am Wenzelsplatz. 

## Weblink

* Offizielli Website