open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joachim von Watt

De **Joachim Vadian** oder **Vadianus**, hüt bekannt als **Vadian**, wo eigentlich **Joachim von Watt** gheisse het (* 29. November 1484 z Sanggalle; † 6. April 1551 z Sanggalle), isch en Schwizer Humanist, Mediziner, Glehrte, Bürgermeister und Reformator i de Stadt Sanggalle gsi.

## Biografii
De Vadian isch als Sohn vom Kaufma und Rotsherr Lienhard von Watt i de damalige Rychsstadt Sanggalle ufgwachse. Er hät d Latinschuel bsuecht und isch 1502 uf Wien a d Universität go Literatur, Geografii, Naturwüsseschafte und alti Sproche studiere. Scho als Student hät men em *Vadianus* gseit; das isch di latinisierti Form vo sim Familiename *Watt,* wie’s dozmol bi de humanistische Glehrte üblech gsi isch. 1517 hät er s Medizinstudium als Dokder abgschlosse. Er hät sälber Vorläsige geh und isch zwei Johr Rektor vo de Universität z Wien gsi.

1518 hät er Wien wider verloh und isch zrugg uf Sanggalle, woner 1521 Mitglied vom chline Rot worde isch. Er isch ab 1526 bis zu sim Tod im Drüjohresrütmus Bürgermeister vo de Gallusstadt gsi. E paar mol hät er au als Gsandte a de Tagsatzig teilgno.

Als Humanischt hät er natürli Kontakt gha mit em Zürcher Reformator Huldrych Zwingli. De Vadian hät dem sis Gedankeguet i sis Schaffe z Sanggalle iiprocht und isch bald uf Chriegsfuess mit em Chloster Sanggalle gstande. Es isch em Vadian zwor glunge, s Chloster ufzlöse, aber nu för a paar Johr. D Stadt hät de neu (reformiert) Globe dor de Vadian aagnoh, d Gebiet wo zum Chloster ghört händ sind katholisch blibe oder händ vom neue Abt d Freiheit öbercho, zum wähle, bi welem Globe si wend mitmache.

## Werk
De Vadian hät vil Büecher gschribe, e paar sind veröffentlicht worde, anderi sind als Manuskript erhalte blibe. Sini Privatbibliothek vo 450 Bänd isch 1551 gemäss sim Testamänt a d Stadt Sanggalle öberi gange. Hüt werd si zämme mit em schriftliche Nochlass vom Vadian i de Kantonsbibliothek ufbewahrt, wo zum Adänke an ihm au *Vadiana* heisst.

## Literatur
* 
* Conradin Bonorand: *Aus Vadians Freundes- und Schülerkreis in Wien* / Guido Kisch: *Vadians Valla-Ausgaben.* St. Gallen 1965.
* Rudolf Gamper: *Vadians Arbeit an der Beschreibung des „Oberbodensees“.* In: *Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung*, 117. Jg. 1999, S. 157–165.
* Rudolf Gamper (Hrsg.): *Vadian als Geschichtsschreiber.* (= Vadian-Studien; 17). St. Gallen 2006, ISBN 3-907928-59-8.
* 
* 
* Werner Näf: *Vadian und seine Stadt St. Gallen.* 2 Bände, St. Gallen 1944 und 1957.
* Johannes Ninck: *Arzt und Reformator (Vadian) – Ein Charakterbild aus grosser Zeit.* St. Gallen 1936.
* Ernst Gerhard Rüsch: *Vadians Schriften über die Stadt St. Gallen und über den obern Bodensee.* In: Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung, 117. Jg. 1999, S. 99–155
* 
* Bernhard Stettler: *Überleben in schwieriger Zeit. Die 1530er und 1540er Jahre im Spiegel von Vadians Korrespondenz.* Zürich 2014, ISBN 978-3-0340-1250-8

## Weblingg
* 
* 
* Nochwys vo Online-Texte vom Vadian
* Gsellschaft Pro Vadiana, Vadianischi Sammlig
* Vadian (Joachim von Watt) der Reformator e Biografii vom Vadian uf www.st.gallen.ch
Michelangelo (Name)

**Michelangelo** isch en italiänische männlige Vornaame.

## Häärkumft und Bedütig
Dr Naame isch zämmegsetzt us em hebräische Michael („Wär isch wie Gott?“) und em latiinische Angelus (Ängel, Boote). Mäistens isch er z Italie brucht worde.

## Bekannti Lüt mit däm Naame
* Michelangelo isch e Sünonüm für dr bekanntist Maa mit däm Vornaame, dr Michelangelo Buonarroti (1475–1564), dr italiänisch Mooler, Bildhauer, Archidekt und Dichder us dr Hochrönessãs. (*David*-Statue, Sixtinischi Kapälle). 
* En andere bekannte Künstler, dr Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571–1610), e italiänische Mooler us em Früebarock (*David mit em Chopf vom Goliath*) het dr gliich Vornaame.

* Michelangelo Anselmi (1491/92–1554/56), en italiänische Mooler und Freskant
* Michelangelo Antonioni (1912–2007), en italiänische Avantgarde-Filmreschissöör, Autor und Mooler
* Michelangelo Buonarroti der Jüngeri (1568-1646), en italiänische Dichder und Schriftsteller
* Michelangelo Celesia (1814–1904), en italiänische Benediktiner, Kardinaal und Erzbischof vo Palermo
* Michelangelo Grancino (um 1605–1669), en italiänische Organist, Kapällmäister und Komponist
* Michelangelo Merloi aka *Mike Merlo* (1880-1924); en amerikanische Bolitiker
* Michelangelo Naccherino (1550–1622), en italiänische Bildhauer
* Michelangelo Rampulla (* 1962), en italiänische Fuessballgooli
* Michelangelo Rossi (1601/02 – nach 1670), en italiänische Barockkomponist, Violinist und Organist
* Michelangelo Tamburini (1648–1730), dr 14. General vo dr Societas Jesu
* Michelangelo Zurletti (* 1937), en italiänische Musikkritiker, Dirigänt und Musikpädagoog

### Fikzioon
* Michelangelo isch e fiktivi Figur vo de Teenage Mutant Ninja Turtles

## Anders
* Michael Angelo Batio (* 1956), en amerikanische Rockgitarrist
* Michelangelo – Inferno und Ekstase, e Historiefilm über e Michelangelo Buonarroti
* Michelangelo isch dr Naame vom ene Kompiutervirus us em Joor 1992
* (3001) Michelangelo, en Asteroid us em Hauptgürtel, wo noch em Michelangelo Buonarroti benennt isch
Edvard Munch

Dr **Edvard Munch** [] (* 12. Dezämber 1863 z Løten, Hedmark, Norwääge; † 23. Januar 1944 uf Ekely z Oslo) isch e norwäägische Mooler und Grafiker gsi.

Dr Munch gältet as Baanbrächer für die expressionistischi Richdig in dr Moolerei vo dr Modärne. Z Dütschland und in Middelöiropa het er scho früe dr Ruef gha vo äim, won e Epoche wurd mache. Hüte si sini Äigenart und si Status scho lang uf dr ganze Wält anerkennt. Am bekanntiste si sini Wärk us de 1890er Joor.

## Liddratuur
* Ragna Stang: *Edvard Munch. Der Mensch und der Künstler*. Langewiesche, Königstein im Taunus 1979. ISBN 3-7845-9360-7
* Arne Eggum: *Alpha & Omega*. Katalog, Oslo 1981, deutsch von Signe Bøhn. ISBN 82-90128-11-8
* Marinelli, Ursula: Edvard Munch und die Idee des guten Gemäldes. Paper/Artikel, 2007. Volltext
* Matthias Arnold: *Edvard Munch*. Rowohlt, Reinbek 1986. ISBN 3-499-50351-4
* Reinhold Heller: *Edvard Munch. Leben und Werk*. Prestel, München 1993. ISBN 3-7913-1301-0
* Inger Alver Gløersen: *Munch as I knew him*. Bløndal, Hellerup 1994
* Uwe M. Schneede: *Edvard Munch. Die Meisterwerke*. Schirmer/Mosel Verlag, München 1988/2000, ISBN 3-88814-992-4
* Gerd Presler: *Edvard Munch – Werkverzeichnis der Skizzenbücher*. Engelhardt und Bauer Karlsruhe, 2004. ISBN 3-937295-09-7
* *Edvard Munch. Aus dem Munch Museum Oslo*. Katalog zur Ausstellung in der Villa Stuck, München 28. April - 5. Juli 1987. Stuck-Jugendstil-Verein, München 1987, ISBN 3-925501-02-9

## Weblingg

* Umfangriichi Materiaalsammlig über e Edvard Munch uf em SCHIRN MAG
* Munch Museum Oslo
* Galerie Munch
* Ausstellungen
* Edvard Munch-Haus Warnemünde
* Informationen und Bildmaterial anläßlich der Ausstellung "Edvard Munch. Der moderne Blick" in der Schirn Kunsthalle Frankfurt
* Website zur Ausstellung: Edvard Munch. Druckgraphik im Städel Museum
*
Edgar Degas

Dr **Edgar Degas**, äigentlig *Hilaire Germain Edgar de Gas* (* 19. Juli 1834 z Bariis; † 27. Septämber 1917 z Bariis), isch e franzöösische Mooler und Bildhauer gsi. Mä zelt en hüfig zu de Impressioniste, vor allem wil er vilmol zämme mit iine usgstellt het. Aber sini Gmäld underschäide sich vo dene vom Impressionismus under anderem dur die exakti Liniefüerig und die klar strukturierti Bildkomposizioon. Dr Degas het e Hufe Bordret gmoolt und sich sust uf e baar weenigi Themene konzentriert, won er immer wider variiert het: s Ballett, Dschocki und Ross, s Bariiser Nachtlääbe und Fraue bi dr Körperpfleeg. Näbe dr Öölmoolerei und grafische Technike het er sich mit dr Bastellmoolerei abgee und s bi dere zun ere ussergwöönlige Mäisterschaft brocht. Sini Blastike zäige e nöiji Uffassig vo Skulptur.

## E baar vo sine Wärk

File:Edgar Germain Hilaire Degas 013.jpg|*Dr Kunstsammler* (1866), Ööl uf Liinwand, 53&nbsp;×&nbsp;40&nbsp;cm
File:Edgar Germain Hilaire Degas 084.jpg|*D Frau, wo glettet* (um 1882), Ööl uf Liinwand, 78&nbsp;×&nbsp;81,5&nbsp;cm
File:Degas - Tanzklasse.jpg|*Dr Danzunderricht* (um 1874), Ööl uf Liinwand, 85&nbsp;×&nbsp;75&nbsp;cm
File:Edgar Germain Hilaire Degas 017.jpg|*D Duailette* (um 1885), Pastell uf Babbiir, 74&nbsp;×&nbsp;60,6&nbsp;cm



File:Edgar Degas Place de la Concorde.jpg|*Place de la Concorde* (um 1875), Ööl uf Liinwand, 79&nbsp;×&nbsp;118&nbsp;cm
File:Edgar Germain Hilaire Degas 010.jpg|*Musiker in dr Opere* (1872), Ööl uf Liinwand, 69&nbsp;×&nbsp;49&nbsp;cm
File:Edgar Germain Hilaire Degas 052.jpg|*Diego Martelli* (1879), Ööl uf Liinwand, 110,4&nbsp;×&nbsp;99,8&nbsp;cm
File:Degas - Cafekonzert Sängerin mit Handschuh.jpg|*Sängere im Cafékonzärt* (um 1878), Bastell uf Liinwand, 51,4&nbsp;×&nbsp;40&nbsp;cm



File:Degas - Guilllia Bellelli.jpg|*Giulia Bellelli* (Studie zu *D Familie Bellelli*) (1859-1860), verdünnti Öölfarb uf Karton, 36&nbsp;×&nbsp;25&nbsp;cm
File:Degas - Frau mit Stadtkostüm.jpg|*Ellen Andrée* (um 1879), Bastell uf graugrüenem Babbiir, 48,5&nbsp;×&nbsp;42&nbsp;cm
Datei:Degas Monotypie.JPG|*Drei Huere uf eme Kanabee* (um 1879), Bastell über Monotüpii, 16&nbsp;×&nbsp;21,5&nbsp;cm
Datei:Degas-dancer.jpg|*E vierzääjöörigi Dänzere*, Bronseguss vo 1922 noch dr Originaalskulptuur vo öbbe 1879/80. Bronse, däilwiis aagmoolt, Hööchi mit Soggel 105&nbsp;cm


## Liddratuur
* Götz Adriani: *Edgar Degas - Pastelle, Ölzkizzen, Zeichnungen*. DuMont, Köln 1984, ISBN 3-7701-1552-X
* Denys Sutton: *Edgar Degas*. Hirmer Verlag, München 1986, ISBN 3-7774-4270-4
* Richard Kendall (Hrsg.): *Edgar Degas. Leben und Werk in Bildern.* Delphin-Verlag, München 1988
* Wilhelm Schmid (Hrsg.): *Wege zu Edgar Degas.* Matthes & Seitz Verlag, München 1988
* Angelika Wenzel: *Edgar Degas.* Prestel, München 2002
* Bernd Growe: *Edgar Degas.* Taschen, Köln 2002
* Werner Hofmann: *Degas und sein Jahrhundert*. C.H. Beck, München 2007, ISBN 978-3-406-56497-0

## Weblingg

* 
* 
*
Kubo-Futurismus

Dr **Kubofuturismus** isch e Stiilrichdig in dr Bildende Kunst, wo sich z Russland in de Joor vor em Erste Wältchrieg entwicklet het. Drbii si d Erfaarige und Elemänt vom Kubismus und vom Futurismus mitenander verschmulze. Tüpisch für e Kubofuturismus isch, ass die geegeständlige Motiv in zilindrischi Formelemänt zerlegt wärde.

Zu de wichdigste Verdräter ghööre dr Kasimir Malewitsch, dr Iwan Puni, dr David Burljuk und d Ljubow Sergejewna Popowa.

## Dr Nöi Kubofuturismus
Sit 1978 het dr italiänischi Muusiker und Mooler William Tode us Gonzaga in sine Bildwärk, Graphike und Skulptuure dr Kubofutorismus nöi ufgriffe und nennt sis künstlerische Wärk *neo cubofuturismo (Dr Nöi Kubofuturismus)* oder äifach *cubofuturismo*.

## Liddratuur
* Thomas Keith: *Poetische Experimente der deutschen und russischen Avantgarde (1912–1922). Ein Vergleich*. Weidler Buchverlag, Berlin 2005, ISBN 3-89693-440-6

## Weblingg
* Kubofuturismus und russische Avantgarde im Museum Ludwig (Usstellig 2009−2010)
## Fuessnoote
Suprematismus

Dr **Suprematismus** isch e Stiilrichdig vo dr Modärne in dr bildende Kunst. Er isch verwandt mit em Futurismus und em Konstruktivismus. Er isch z Russland entstande und het vo 1915 bis zum Aafang vo de 1930er Joor duurt.

## Entwicklig
Dr Suprematismus isch vom bedütendste Künstler vo dr Russische Awangarde, em Kasimir Malewitsch, noch sinere neo-primitivistische und kubofuturistische Faase in de Joor 1912/13 us de Ideä vom Futurismus uuse entwicklet worde. Vor allem dur dr El Lissitzky het dr Suprematismus De Stijl und s Bauhuus beiiflusst. Es handlet sich drbii um die ersti konsequänt ungeegeständligi oder abstrakti Kunstrichdig: E Kunst, wo vo Geegestandsbezüüg frei isch, stellt d Redukzioon uf äifachsti geometrischi Forme in Dienst vo dr Veraaschauligung vo de 'höggste' menschlige Erkenntnisbrinzipie. Zu de Hauptwärk vom Suprematismus zele d Gmäld vom Malewitsch *Schwarzes Kwadraat uf wissem Grund* (1915), *Roots Kwadraat* (1915) und *Wiisses Kwadraat auf wissem Grund* (1919).

Datei:Black Square.jpg|Schwarzes Kwadraat uf wissem Grund (1915)
Datei:Kazimir malevich, quadrato rosso (realismo del pittore di una campagnola in due dimensioni), 1915.JPG|Roots Kwadraat (1915)
File:White on White (Malevich, 1918).png|Wisses Kwadraat uf wissem Grund (1917)


## Liddratuur
### Kwelle
* Michael Maegraith, Alexander Tolnay (Hrsg.): *Russische Kunst des 20. Jahrhunderts – Sammlung Semjonow.* Klett-Cotta, Stuttgart 1984, S.17. ISBN 3-608-76171-3
* *El Lissitzky.* Ausstellungskatalog Galerie Gmurzynska. Köln 1976, S.64. 
* Heiner Stachelhaus; *Kasimir Malewitsch – Ein tragischer Konflikt.* Claassen, Düsseldorf 1989, S.20ff, S.49. ISBN 3-546-48681-1 
* Stephan Diederich: *Suprematismus im Alltagsgewand – Malewitsch und die angewandte Kunst.* in: Evelyn Weiss (Hrsg.): *Kasimir Malewitsch – Werk und Wirkung.* Dumont, Köln 1995. ISBN 3-7701-3707-8 (bes. Unowis-Flugblatt)
* Naum Gabo: *Of Divers Arts.* New York 1962. S.172.

### Witeri Liddratuur
* Camilla Gray: *Das große Experiment. Die russische Kunst 1863–1922*. Köln 1974.
* Kai-Uwe Hemken: *El Lissitzky – Revolution und Avantgarde*. DuMont, Köln 1990. ISBN 3-7701-2613-0
* Kasimir Malewitsch: *Die Frage der nachahmenden Kunst*. in: *Essay on art 1915–1928* Hrsg. v. Troels Andersen. Bd I. Kopenhagen 1968.
* Kasimir Malewitsch: *Suprematismus – die gegenstandslose Welt*. Witebsk 1922.
* Karin Thomas: *Bis heute – Stilgeschichte der bildenden Kunst im 20. Jahrhundert*. Dumont, Köln 1998. ISBN 3-7701-1939-8
* Evelyn Weiss (Hrsg): *Kasimir Malewitsch – Werk und Wirkung*. Dumont, Köln 1995. ISBN 3-7701-3707-8
* Hans-Peter Riese: *Kasimir Malewitsch*. Rowohlt, Reinbek 1999. ISBN 3-499-50465-0
* Dmytro Gorbatschow: *Malevitsch und Ukraine*. Kiew, Ukraine 2006. ISBN 966-96670-0-3
* Hans-Peter Riese: *Von der Avantgarde in den Untergrund. Texte zur russischen Kunst 1968-2006*. Wienand, 2009. ISBN 978-3-86832-017-6

## Weblingg

* Das schwarze Quadrat - Malewitschs „ungerahmte Ikone seiner Zeit“
* ''Kasimir Malewitsch und der Suprematismus in der Sammlung Ludwig'', Sonderusstellig im Museum Ludwig (Köln), bis 22. August 2010
Vortizismus

Dr **Wortizismus** (änglisch *Vorticism*, vo lat. *vortex* „Wirbel, Sturm“) isch e Richdig in dr bildende Kunst, wo im früeje 20. Joorhundert z Ängland paralleel zum Kubismus und zum italiänische Futurismus entstande isch. Er het sich im Widerspruch zur akademische Dradizioon zum Impressionismus gsee und het sich usdrücklig as e spezifisch änglische Biidraag zur Modärne verstande.

E wichdige Vorlöifer vo dr wortizistische Beweegig isch dr Mooler Roger Fry gsi, wo d Usstellige „Manet and the Post-Impressionists“ 1910 und „Second Post-Impressionist Exhibition of English, French and Russian Artists“ 1912 organisiert het und eso dr Impuls für e Nöiorientierig vo dr bildende Kunst in Groossbritannie gee het.

Uf d Entwicklig vom Wortizismus het denn dr italiänischi Futurismus e groosse Iifluss ghaa; z.&nbsp;B. uf e Percy Wyndham Lewis, äine vo de zentraale Protagoniste vom Wortizismus. Dr Windham Lewis het zu den erste Künstler ghöört, wo bi dr Künstlerwärkstatt *[[Omega Workshops]]*, wo dr Roger Frys 1913 gründet het, drbii gsi si. Er het sä aber noch eme Händel churz druf verloo. *[[Blast (Zeitschrift)|Blast]]*, s Organ vo dr awangardistische Beweegig, isch nume in zwäi Usgoobe im Juli 1914 und Juli 1915 erschiine.

Dr Wortizismus isch gege e realidäätsnoochi Daarstellig in dr Kunst gsi, gegen e moralische Ufdraag und het uf dr Autonomii vom Kunstwärk bestande. Andrersits häi sich d Künstler vom Wortizismus im Geegesatz zur Kunst vo Frankriich gsee und as Verdräter von ere originäär nordisch-änglische Kunst (mit eme usbrägt maskuliine Sälbstverständnis, eo u.&nbsp;a. Herti as Wärt bostuliert het). Si häi iiri Wärk as Usenandersetzig mit dr modärne „mechanische“ industrielle Wält gsee und si reale Vorbilder, Mensche und Süsche us dr Groossstadt und dr industrielle Brodukzioon, verhaftet bliibe. D Erfaarige us em Chrueg, wo für vili Künstler ernüchternd gsi isch, häi woorschinlig en Iifluss druf ghaa, ass dr Brozäss vo dr Abstrakzioon zum Abstrakte (nit Geegeständlige) nit vollständig duuregfüert worden isch und dr Wortizismus dr Erst Wältchrieg kuum überduurt het.

## Museali Rezepzioon

D *[[Tate Britain|Tate Gallery]]* z London het vom 14. Juni bis zum 4. Septämber 2011 über 100 Schlüsselwärk vo dere Kunstrichdig zäigt.

## E baar Künstler vom Vortizismus

* David Bomberg
* Alvin Langdon Coburn
* Jessica Dismorr
* Jacob Epstein
* Henri Gaudier-Brzeska
* T. E. Hulme
* Kate Lechmere
* Percy Wyndham Lewis
* Ezra Pound
* William Roberts
* Helen Saunders
* Dorothy Shakespear
* Edward Wadsworth

## Liddratuur

* Peter Groth: *Der Vortizismus in Literatur, Kunst und Wissenschaft: Studien zur Bewegung der „men of 1914“*. – Hamburg: Buske, 1971. – ISBN 3-87118-088-2
* Susanne Kappeler: *Der Vortizismus der englischen Avantgarde zwischen 1913 und 1915.* – Bern: Lang, 1986. – ISBN 3-261-03589-7
* Karin Orchard (Hrsg.): *Blast, Vortizismus: die erste Avantgarde in England 1914 bis 1918*. – Berlin: Ars Nicolai, 1996. – ISBN 3-89169-105-X

## Fuessnoote
Notturno Montmartre

**Notturno Montmartre** ischt a Handlongsballett en viir Bildr mit dr Musik vom schwäbischa Kombonischda Hermann Reutter. S Libreddo ond d Choreografii stammet vom Robert Mayer. S erscht Môl uf d Bihne komma isch des Werk am 8. Okdobr 1952 em Graußa Haus vom Wirdabergischa Staatstheatr z Stuegert. Dô drbei send dr Robert Mayer, d Otti Tenzel, d Anneliese Mörike, d Swea Köller, dr Gerd Praast ond dr Hannes d Solischda gwäa. Des Ballett isch zemlich kurz: Obwohl’s viir Uffziig hôt, dauret’s bloß ogfähr a dreivirtl Stond. 

Des erschde Wort em Titl vom Ballett ischt Italienisch ond hoißt uff Deitsch *Nachtstück*.

## D Persona vo dr Handlong
*Dr fremde Môô
*S jonge Mädle
*A Sengere
*A Huur
*A bsoffena Huur
*A Môô, wo ganz ibrdriiba modisch ôôzoga ischt
*A Schongleer
*Deam sei Partnere
*Vrschiidene Kinschtler
*Vrkommene Scheniis
*ond sonscht noh a baar Nebafigura

## Handlong
### Ort ond Zeit
Des Ballett schbiilt en Paris zor-a x-beliibiga Zeit. 

### S Erschde Bild: ''A Strôß''
A guat uffglegts Mädle trifft bei-ma Spaziirgang en dr franzeesischa Hauptstadt uff-nen fremda Môô, wo maskiirt ischt ond an ooheimlicha Eidruck uff-se macht. Se probiirt, dean seltsama Kerle mit ihrer guada Laune ôôzstecket, was-se abr et ferdichbrengt. Uff oimôl lôôt dr sell sei Mask falla. Wia-nem nôô des Mädle ens Gsicht guckt, ibrkommt-se s Grausa ond se suacht s Weide.

### S Zwoide Bild: ''Em Café Montmartre''
Em Café Montmartre tridd zerscht a Sengere uff ond drnôch fihrt a Schongleer seine Konschtstickla vor. A Môô, wo ibrtriiba modisch ôôzoga ischt, schwenzlet rom. Dr Môô mit dr Mask sitzt am Klaviir ond hemmret wia vrruckt uff dia Taschda nei. Sei Schbiil wuud emmr ausglassener ond heert schliaßlich mit-ma hellischa Furioso uff.

### S Dridde Bild: ''Uff-em Place Pigalle''
A baar Huura danzet mit ihre Vorehrer an Tango. Oina vo selle Liabesdinerenna will da Maskiirda vorfihra. Se macht sich an-en nôô ond reißt-em sei Larv vom Gsicht. Dô druff packt-se s Entsetza ond se haut ab.

### S Virde Bild: ''Wiidr uff dr Strôß''
A zwoits Môl gôht des Mädle uff da Maskamôô zua. Zamma danzet-se an ganz makabra *Pas de deux*. Wia dr sell rom ischt, packt dr Môô dui Jonga an dr Gurgl ond druckt so fescht zua, bis des Mädle doot zammasenkt.

## S Bsondre am Werk
Em Robert Mayer, wo et bloß s Libreddo ond d Choreografii gschriiba, sondern bei dr Uruffihrong au da Fremda mit dr Mask danzt hôt, isch bei deam Werk hauptsächlich dô drom ganga, s klassische Ballett mit dr Pandomime zo vrbenda. So stôht zom Beischbiil beim zwoida Bild s Pandomimische em Vôrdrgrond ond em dridda dr strenge klassische Danz.

## Quell
Otto Friedrich Regner + Heinz-Ludwig Schneiders: *Reclams Ballettführer*, 8. Uflag, Stuegert 1980, ISBN 3-15-008042-8

## Weblink
*Wia sich s Orkeschtr zammasetzt
Italienische Schweiz

Di **Italienischi Schwiz** (Italienisch; *Svizzera italiana*) umfasst die Gebiet vo de Schwiz, wo d Bevölkerig mehrheitlich italienischsproochig isch.

## Geografii
De Kanton Tessin (ohni Gmeind Gurin) bildet zämme mit de Bündner Südtäler, Calancatal, Misox, Bergell, Puschlav und au d Gmeind Bivio im Oberhalbstei di italienischsprochigi Schwiz.

## Sprooch
Italienisch isch i de Schwiz e Amtssprooch und dodemit em Dütsche, em Französische und em Rätoromanische rechtlich gliichgstellt. De italienisch Dialäkt, wo i de italienische Schwiz gredt wird, ghört zum Lombardische. I de grössere Ort, wo vill Touriste verbii chömed, chönd vill Lüüt au Dütsch oder Änglisch.

## Gschicht
Vom 16. bis 18. Johrhundert hät au s Veltlin, wo Untertanegebiet vo de Bündner gsi isch, zu de Eidgenosseschaft ghört. Us däm Grund isch damols s Gebiet vo de Italienische Schwiz no zämehängend gsi.
Abstrakte Malerei

**Abstrakti Moolerei** (von lat. *abstrahere*: abzie, drenne) oder au **Absoluti Moolerei**  isch e Sammelbegriff für verschiideni Ströömige in dr Klassische Modärne, wo d Moolwiis nid geegenstandbezooge isch. 

As Abstrakti Moolerei luegt mä s Ordne oder Komponiere mit Farbe, Kontrast, Linie und geometrische Forme aa ooni absichtligi Abbildig vo Geegeständ. 

Die Abstrakti Moolerei het mit äim vo de Grundbrinzipie vo dr oobeländische Moolerei broche. Bis zum Aafang vom 20. Joorhundert het sich s künstlerische Schaffe uf real existierendi Objekt bezooge und das isch allgemäin gültig gsi und unabhängig vo dr Schdiilrichdig.

In dr erste Helfti vom 20. Joorhundert isch dr Begriff vo dr Abstrakzioon in Bezug uf die Bildendi Kunst immer wiiter brucht worde. Mit Abstrakter Moolerei het mä schliesslig jedi beliebigi Form von ere veräifachende Daarstellig chönne bezäichne, wo d Iidrück vo dr Natur reduziert.

## D Ursprüng vo dr Abstrakte Moolerei um 1910

Dr Wääg in die räini Abstrakzioon wird in dr Kunstrezensioon as e notwändigi Entwicklig innerhalb vo de allgemäine Tendänz in dr Klassische Modärne aagluegt. So wird die Abstrakti Moolerei as e Konsekwänz vom Neoimpressionismus, Foowismus, Expressionismus und Kubismus ufgfasst. 

D Aafäng vo dr räin abstrakte Moolerei lige in dr Zit noch 1910. Zu de maassgääblige Gründer zelt mä dr Wassily Kandinsky (1866–1944), dr Frantisek Kupka (1871-1957), dr Piet Mondrian (1872-1944) und dr Robert Delaunay (1885–1941). Äins vo de radikalste und kontrovärsiste Wärk vo dr Abstrakte Moolerei is s berüemte *Schwarze Kwadraat* vom Kasimir Malewitsch, wo im Joor 1915 yum erste Mol usgstellt worde isch.

In dr Zit, wo die Abstrakti Moolerei entstande isch, het s käi bestimmti Grubbierig vo Künstler gee, wo sich nume dere nöije Richdig in dr Moolerei verschriibe häi. D Mooler, wo nid geegestandsbezooge gschafft häi, häi zu verschiidene, meer oder weeniger unabhängig wirkende Ströömige ghöört. 

Die nöiji moolerischi Sichtwiis het sich noch 1910 schnäll in Europa verbräitet. Im Joor 1913 cha mä scho von ere „Moode“ reede. Hüte isch die Abstrakti Moolerei en integraale Bestanddäil vo dr Kunst vo dr Modäne.

## Weblingg
*Die Abstrakti Beweegig z Deutschland
Minimalismus

**Minimalismus** wird brucht für
* e Formerepertuar in dr bildende Kunst und Desäin
* e Stiilrichdig in dr Archidekduur 
* e Stiil in dr Nöije Muusig, wo sich vo de 1960er-Joor in de USA entwicklet het 
* en Entwicklig in dr Generative Grammatik in dr Linguistik 
* e Lääbensstiil, wo sich as Alternative zur konsumorientierte Überflussgsellschaft gseet
Mittlerer Osten

**Mittlere Oschte** isch e geografisch nit aidytig feschtglaite Uusdruck. 

## Abgränzige
Im Dytsch maint mer mit *Mittlerer Osten* di sidlige Biet vu Asie, vu Iran, Sidasie (mit Pakistan, Afghanistan, Indie, Nepal, Bhutan un Bangladesch) bis Myanmar. D Länder liige dodermit zwisch em Nooche Oschte (em ehmolige Osmanische Ryych) un em Fäärndrige Oschte (Hinterindie, China, Japan).

Im Arabisch stoht dr Uusdruck الشرق الأوسط (asch-scharq al-awsat, DMG aš-šarqu l-ausaṭ) fir dr Ruum, wu im Dytsche *Naher Osten* gnännt wird, ähnlig au s franzesisch *Moyen-Orient*.

Im Änglisch wird unter *Middle East* im ängere Sinn au dr *Noch Oschte* verstande. Im wyter gfasste, kulturgeografische Sinn umfasst s änglisch *Greater Middle East* Nordafrika bis zum Sidrand vu dr Sahara, vu Mauretanie im Weschte bis zum Sudan im Oschte, un z Asie s gsamt Biet vu dr Arabische Halbinsle im Side un vu Chlaiasie im Norde iber s Iranisch Hochland bis Pakistan.

Im Spanisch stoht dr Uusdruck *Oriente Medio* fir dr glych Ruum wie im Dytsche.

## Literatur
* Eckart Ehlers, Abdoldjavad Falaturi, Günther Schweizer, Georg Stöber, Gerd Winkelhane (Hrsg.): *Der Islamische Orient: Grundlagen zur Länderkunde eines Kulturraums.* (Studien zum Islam in interkulturellen Wechselbeziehungen. Schriftenreihe der Islamischen Wissenschaftlichen Akademie zur Erforschung der Wechselbeziehung zur abendländischen Geistesgeschichte und Kultur: Islam: Raum – Geschichte – Religion, Band 1.) Köln 1990
* Jeremy Salt: *The Unmaking of the Middle East. A History of Western Disorder in Arab Lands*. University of California Press, 2008, ISBN 978-0-520-26170-9
* Karl J. Schmidt: *An Atlas and Survey of South Asian History (Sources and Studies in World History).* M.E. Sharpe, New York 1997, ISBN 978-1-56324-334-9 

## Fueßnote


## Weblink
Eierleset

S **Äierlääse** isch e Bruuch in verschidene Gmäinde in dr Nordwestschwiz, aber au in andere Gegende wie im Oberriet im Sanggaller Rhiidaal isch s bekannt. Es isch e Wettlauf ums Äi, wo dradizionell am Sunndignoomiddaag noch Oostere, am Wysse Sunntig, stattfindet.

Scho früe het dr ersti Sunndig noch Oostere bi de Landlüt as Vergnüegigsdaag gulte und originelli Schbiil mit raue und herte Äier si erfunde und veraastaltet worde. Hützudaag si s Durnveräin und Klub, wo die Blauschrenne organisiere. D Schbiiler müen drbii im ene Stafettelauf so vil Äier in so churzer Zit wie mööglig vo äim Ort an e zwäite drääge, dransportiere oder sogar gheie. Vilmol het s zum Vergnüege vo de Zueschauer au Stelzelöifer, Rollbrättfaarer, Glöön und Sackgumper drbii.

## Gschicht
Äins vo de eltiste Dokumänt über e Bruuch stammt us dr Stadt Basel. 1556 häi zwäi Stadtoriginaal e son e Wettkampf uf em Petersblatz usdräit. Im 18. Joorhundert isch s Äierlaufe, wie men em denn gsäit het, am Oostermäändig am Morge uf em Münsterblatz vo Müllerschnächt usdräit worde.  Äier si in ere grade Linie mit eme Abstand vonenander vom ene Schritt uf e Boode gläit worde und vor em erste Äi isch e Zuuber voll vo Wasser gstande. Äi Müller het die Äier äins um s andere müesse uflääse und in Zuuber due, ooni si z verbräche. En andere Müller isch gliichzitig zum Müüsdurm vor dr Festig Hünige grennt, won er vom ene Umbardeijische e Zäiche überchoo het, und denn isch er zrugggrennt. Es het jewiils vier oder fümf sonigi Wettlöif gee. Das Fest het e Hufe Wunderfitzigi us dr ganze Umgääbig aaglockt, wo in de Bäize gässe und drunke häi, und d Stadt het guet am Wii- und am Määlumgäld verdient. S Glöif in dr Stadt het aber e Mitgliid vom Groosse Root gstöört und er het dört am 20. April 1789 drgeege gwätteret.

## Fuessnoote
Fräkmündt

**Fräkmündt** esch äs Folk-Musigprojekt os de Ennerschwiiz. Ere Musigstil bezeichnids säuber aus «Ur-Folk». Si möchid Lieder öber auti Legändä ond re-interpretierid auti Lieder os de Region. Deby flüssid Elemänt vo Schwiizer Volksmusik ond traditioneller Musig os andere Regione grad so met y, wie anderi Musigstile. Alli Teggscht wärdid em hochalemannische Dialäkt gsonge.

## Name
Fräkmündt esch de auti Name vom Pilatus, amene myschteriöse Bärg be Lozärn. De Name geds ou i de Forme Fräkmünt, Fräkmünd und Fräkmont. Zom Byspil heisst Fräkmüntegg de nordöstlechi Uuslöifer vom Pilatus.

## Gschecht
Fräkmündt esch 2009 vom Käthi, em Chregu ond em Res gröndet worde. 2010 esch d'Demo-Kassette «Losid vo Bärge ond Tal» ond spöter s'erscht Aubom «Urbärglieder» usecho. Em glyche Johr esch s'Anneli (Anna Murphy) Metgled be de Groppe worde.

Metem Lied *D'Draachejongfer* hend Fräkmündt a de Voruusscheidig för de schwiizer Bytrag zom Eurovision Song Contest 2011 teilgnoh, hends aber ned bes es Finale gschafft. Chorz drofabe esch d'Konzept-EP  *Uufwärts e d'Föuse, bärgwärts e d'Rueh* usecho. De Guschti esch feschts Metgled worde, nochdämm är scho vorhär be Uufnahme metgwerkt hed. Ändi 2011 esch s'zwöite Aubom «Heiwehland» usechoo, wo sech öber wyti Teil metem Thema Heiweh osenandsetzt. De Merlin Sutter (Eluveitie) het s'Schlagzüüg ond de Chrigel Glanzmann (Eluveitie) ond d'Operesängeri Christiane Boesiger hend Gascht-Gsang för s'Aubom uufgnoh.

Em 2012i esch de Chregu be Fräkmündt uusgstege. De Hagu Hans (Schlagzüüg) ond d'Schälle Ursula (Trychle) send em 2013i nöi dezue cho. Em glyche Johr hend Fräkmündt eres Label zo Auerbach Tonträger, emene Onderlabel vo Prophecy Productions gwächslet. Det wärdid 2014 s'nöie Albom «Landlieder & Frömdländler» ond au eri vorhärige Albe met nöier Ufmachig ond Bonuslieder veröffentlecht.

## Discografii
* 2010: *Losid vo Bärge ond Tal <small>(säuber)</small>
* 2010: *Urbärglieder* <small>(Steinklang/Percht, wederveröffentlecht 2014 of Auerbach/Prophecy)</small>  
* 2010: *Uufwärts e d'Föuse, bärgwärts e d'Rueh* <small>(Steinklang/Percht, wederveröffentlecht 2014 of Auerbach/Prophecy)</small> 
* 2011: *Heiwehland* <small>(Steinklang/Percht, wederveröffentlecht 2014 of Auerbach/Prophecy)</small> 
* 2014 *Landlieder & Frömdländler* <small>(Auerbach/Prophecy)</small> 

== Byträg för Compilations ==
* 2011: *Mit fester Hand - Allerseelenlieder* <small>(Steinklang/Ahnstern, metem Lied *Firnföuskamerad*)</small> 
* 2010: *Oak Folk* <small>(Steinklang/Ahnstern, metem Lied *Eiche, Tüüfu, Geissebueb*)</small>

== Weblink ==
* [https://fraekmuendt.wordpress.com/ D Website vo de Bänd *Fräkmündt'']
Pascal Gamboni

De **Pascal Gamboni** (* 9. Juni 1977; ) isch en Sänger uss em Bündner Oberland, wo ùff Rätoromanisch ùn Änglisch singt. Er isch z Sedrun in de Gmei Tavetsch ùffgwaggse ùn singt in de Mùndart Tuatschin vo Sedrun, wo innerhalb vùm Surselvische e sproochligi Sùnderstellig het. Ùff d Schuel isch er z Sedrun gange, ùn deno für fümf Joor ùff s Musikgymnasium vo Feldkirch.

1997 het er zämme mit em Curdin Brugger ùnter em Name „Ils cantauturs passiunai“ e erschti CD ussebrocht ùn in de Surselva Konzert gee. Er isch deno für zwei Joor ùff Wien, wo d Grùppe „Clean“ gründet worde isch, ùn wyter für 10 Joor ùff Ängland, zerscht ùff Bristol ùn deno London. Dörte isch er mit „Clean“ ùn spööter mit „Temple Thief“ Songwriter, Performer ùn Produzänt gsi. Usserdäm isch e zweits Album mit em Curdin Brugger ùffgnoo worde.

Spööter isch de Pascal Gamboni ùff Bärn zoge, wonner hüt (Stand: 2015) läbt. 2009 isch syn erschte Soloalbum, *Siat Vanauns* ùff Surselvisch ussecho, gfolgt vo *As fiug?*, au mit romanische Lieder.

Usserdäm het er 2012 zämme mit em Rees Coray s Album *I am THE SONG is me* ùff Romanisch ùn Änglisch ùn mit de Eveline Rütschlin s Album *Buddha verboten* mit änglische ùn dütsche Lieder ussebrocht, ùn isch bi Lesige mit em romanische Schriftsteller Arno Camenisch ùffträte. Im glyche Joor isch no e Soloalbum ussecho, *Seed of Song*, mit Lieder ùff Änglisch, Dütsch ùn Romanisch. 2013 isch deno e Soloalbum, *Tiara*, hauptsächlig ùff Romanisch, gfolgt, ùn 2015 e meesproochigs Album *La Ventira*.

2016 isch deno wiider e Album zämme mit em Rees Coray ussecho, *Veta gloriusa*, mit Lieder ùff Romanisch ùn Änglisch.

## Diskographi
**Albe**

Solo:
* 2009: *Siat Vanauns* - Surselvisch
* 2011: *As fiug?* - Surselvisch
* 2012: *Seed of Song* - Dütsch, Änglisch, Surselvisch
* 2013: *Tiara* - Surselvisch
* 2015: *La Ventira* - Surselvisch, Änglisch, Dütsch

Mit Passiunai:
* 1997: *Sen plaz scola*; Surselvisch
* 2001: *Steilas da grep*; Surselvisch

Mit Clean:
* 2002: *More or less the truth*
* 2003: *Universal Language*

Mit em Rees Coray:
* 2012: *I am THE SONG is me*
* 2016: *Veta gloriusa*

Diversi:
* 2012: *Buddha verboten* - mit de Eveline Rütschlin
* 2012: *Arno Camenisch & Pascal Gamboni* - Liveùffnaame vo Lesige/Konzert zämme mit em Arno Camenisch; Dütsch, Änglisch, Französisch, Surselvisch

## Weblink
* di offizielli Syte vùm Pascal Gamboni
* de Pascal Gamboni ùff Myspace
* de Pascal Gamboni ùff de Syte vo Sungonemad

## Fuessnote
Klapper (Instrument)

D **Klapper**, **Klappere** oder **Klepper** isch e Musiginstrumänt us Holz oder Blastigg und ghöört zu de Schlaaginstrumänt.

E Klapper bestoht us eme Handgriff, wo vorne ais oder mehreri beweglichi Hämmerli befestiged send. Däzwüsched isch es Brätt, wo d Hämmer wächselwys uufschlo chönd. Dors hi und här bewege vo däm Instrumänt wärdet chlopfartegi Tön erzügt.

## Verwändig
I de Karwuche chömed d Klappere vom Hohe Donnstig bis em Karsamstig i de Liturgie vo de katholische Cherche zum Iisatz. D Klapper werd vo de Minisrante statt de Glöggli im Gottesdienst bruucht, zum d Wandlig markiere oder als Begleitig vom Allerheiligste bi de Überträgig vom Tabernakel ewäg zum Chercheruum use.

## Lueg au
Weisser Sonntag

De **Wyssi Sunntig** (lat. *Dominica in albis*) isch immer de Sunntig noch Ostere und mit em goht d Osteroktav z end. De früesti Termin vom Wysse Sunntig isch de 29.&nbsp;März, de spöötist Termin isch de 2.&nbsp;Mai.

## Bedütig
I de katholische Konfessione  send d Bezeichnig *2. Sunntig vo de Osterzyt* oder *Wysse Sunntig* üblich. De Ursprung vom Name „Wysse Sunntig“ isch nöd ganz klar. Wohrschindli häts mit de wysse Taufgwänder z tue, wo i de früene Cherche vo de Taufte, vo de Osternacht bis zu dem Sunntig trait worde sind. I de evangelische Liturgii bezaichnet me de Sunntig noch de Eröffnigswort vo dem Gottesdienst als *Quasimodogeniti* (*Wie die Neugeborenen*).

I de katholische Läseordnig isch als Evangelium i allne drei Lesejohr Joh 20,19–29 vorgseh. Di erste Läsige brichted vom Läbe i de Urgmaind. Di zwaite Läsige betoned d Hoffnig för di Gläubige, wo i de Überwindig vom Tod dur Christus isch.

I de katholische Cherche isch de Wyssi Sunntig tradizionell de Tag för di fyrlich Erstkommunion vo de Chind. Wägem Priestermangel müend d Pfarreie sich underenand abspräche und en andere Termin, meist en spöötere Sunntig, wähle.

Am 30. April 2000 hät de Papst Johannes Paul II. für di katholisch Cherche festglait, as a däm Tag de „Barmherzigkaitssunntig“ gfyred wärde söll. Er hät demit en Wunsch vo de polnische Ordensschwöster Maria Faustyna Kowalska (1905–1938) erfüllt. Er hät si a däm Tag heiliggsproche.

## Weblink

* Faste- und Osterzyt i de christliche Kirchene

## Ainzelnochwys
Schloss Delsberg

S **Schloss Tälschbrg** isch es Schloss in de jurasische Schtadt Tälschbrg. Es ligt am Südweschtegge vo de Altstadt und isch früener d Sommerresidenz vo de Fürstbischöf vo Basel gsi. 

S Schloss isch am Aafang vom 18. Johrhundert im Uftrag vom damalige Fürschtbischof, em Johann Konrad von Reinach-Hirtzbach bauet worde. De Uftrag zum Bau het er em Architekt Pierre Racine vo Renan gäh, wo für de Bischof e grosszügigi Sommeresidenz bauet het, an ere Stell, wo vorher e mittelalterlichi Burg gschtande isch. 

S Schloss isch in de Lischte vo de Kulturgüter vo nationaler Bedütig ufgnoh.

## Weblink
Rafael Correa

Dr **Rafael Vicente Correa Delgado** (* 6. April 1963 z Guayaquil, Guayas) isch e ecuadorianische Politiker. Er isch e Gründigsmitgliid vo dr Ecuadorianische Arbeiterpartei *Movimiento País* gsi. 2006 isch er zum Staatsbresidänt gwehlt worde. Im Johr druf het er s Amt adrätte.

Dr Correa het bis 1987 an dr Katholische Universitet Guayaquil Wirtschaftswisseschafte studiert. Är ich mit ere Belgieri verhyrote un het drei Chinder (zwoo Dechtere un e Suhn).

## Weblink
Happening

S **Häppening** (engl. *to happen*, "bassiere") isch näben em Fluxus äini vo de wichdigste Forme vo dr Akzioonskunst vo de 1960er Joor. E Häppening isch en improvisierts Eräignis diräkt mit em Publikum. Äini vo de früeje Forme vom Häppening isch d *[[décollage]]*. Doo wärde Geegeständ ins Publikum gheit, es git Exhibizionismus, Bluet- und Farborgie, Sache wärde zerstöört, verrisse und verdräckt. S Ziil isch eso s Publikum, wo Däil vom Eräignis isch, z schockiere. Was genau bassiert wäiss au dr Künstler nid im vorab Je nochdäm, wie d Zueschauer reagiere, cha underschiidlig improvisiert wärde. D Häppening si nume sälten vollständig improvisiert. Vilmol wird dr möögligi Verlauf vorhär usbrobiert. Mäistens höi si käi feste zitlige Raame und vilmol wäiss s Publikum nid enmol, wenn s Häppening ume isch.
En anders Merkmol vom Häppening isch, ass die verschiidenste Geegeständ verwändet wärde und ass mä sä vilmol zuefellig näbenenander stellt. Das isch au e Grundbrinzip vom Surrealismus.

## Liddratuur
* Kurt Holl/Claudia Glunz, *1968 am Rhein: Satisfaction und Ruhender Verkehr*. ISBN 978-3-932050-11-4 
* Marlen Vogel,*Das illusorische Theater und die Kunstbewegungen Happening und Fluxus*. ISBN 978-3-638-67102-6 
* Günter Herzog, *Auf Strassen und Plätzen*, Verlag für Moderne Kunst, Sediment 2007, ISBN 978-3-939738-61-9
* Jose Antonio Agúndez, *10 Happenings von Wolf Vostell*, ISBN 84-7671-510-2
* *Experimentelles Theater - Fluxus - Happening - Performance*, ASIN B0001D0MZY

## Weblingg
*http://www.staatsgalerie.de/archive/sohm_happening.php
*https://web.archive.org/web/20111225030452/http://www.zkm.de/algorithmische-revolution/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=32
*https://web.archive.org/web/20100208182736/http://www.von-der-heydt-museum.de/untermenus/ausstellung/uebersicht.htm#2
*http://www.swr.de/swr2/programm/sendungen/erlebte-geschichte/glossar/-/id=1610156/nid=1610156/did=1727790/yo1b7m/index.html
*https://web.archive.org/web/20111010185656/http://g26.ch/kunst_glossar_29.html
*https://web.archive.org/web/20120529174452/http://www.kunstwissen.de/performance.htm
*https://web.archive.org/web/20110109233454/http://www.fluxus.org/
*http://www.fluxusheidelbergcenter.blogspot.com/2009_02_01_archive.html

## Fuessnoote
Azawad

De **Azawad** (uf Tuareg: **ⴰⵣⴰⵓⴷ**, au *Azaouad*) isch de nördlich Teil vo Mali, eme Land z Weschtafrika. Nach eme Militärputsch z Mali hei Aahänger vo de MNLA d Region unter ihri Kontrolle brocht und am 6. Aprile 2012 d Unabhängigkeit vom Azawad vo de Republik Mali erklärt. Di Afrikanischi und di Europäischi Union hei sofort erklärt, dass si de Staat nöd wei aaerkenne.

## Geographii
De Azawad umfasst di drü Regione vo Mali, wo im Norde vom Land lige: Timbuktu, Gao und Kidal. Vo de Flächi her ghört zum Azawad mit 730.999 km² me wi d Hälfti vo de Staatsflächi vo Mali (58,94 %), vo de Bevölkerig aber numme 1'293'449 Iiwohner, was 8,91 % vo de malische Bevölkerig usmacht. Di gröschte Städt im Azawad isch Gao mit öppe 86'000 Iiwohner. Timbuktu, die bekanntischti Stadt vo de Region het öppe 50'000 Iiwohner.

## Fuessnoote
Kristallhöhle Kobelwald

D **Kristallhööli** isch e Schauhööli oberhalb vom Dorf Koblwald im Sanggaller Rhintl.

## Gschicht
D Kristallhööli isch i Gstaisschichte entstande, wo Millione vo Johr alt send. En chlinne Bach hät sich en Wäg is Freji gsuecht, dor e Felsspalte, wo dor Erdverschiebige entstande isch. En Jäger söll 1682 em Bächli noo in Fels ini gange sii und do dia Hööli entdeckt ha. I de Literatur werd im Johr 1702 vom e Zörcher Glehrte öber d Kristallhööli prichted. Als Fundstell vo Mineralie isch si 1752 uf de Charte vom e Franzos iizaichnet gsi. I däre Zit hät me s Wasser gfasst und im Wiiler Koblwiis e Kurbad betribe. Es söll e hailendi Wirkig ka ha gege Rheuma und chronischi Hutchrankete. Hüt gits nu no e Restorant, wo mit „Bad Kobelwies“ agschribe isch, kuure tuet me nüme mit dem Wasser.
Sit em Johr 1935 isch de vorder Tail vo de Kristallhööli elektrisch belüchted und me cha si öber en dozmol neu grabne Iigang bsueche. 1987 und 2001/02 hät me d Hööli umfangriich saniert.

## Beschribig
Dor en künstlich us em Fels use brochne Durchgang chunnt me zum Höölebach, wo je noch Johreszit meh oder weniger Wasser bringt. De Höhlewart füert d Bsuecher am Bächli noche a verschidnige Kristall, wo a de Felse gwachse send, verbii. D Kristallhööli isch nöd nu ais vo de gröschte Lager vo Calcit i de Schwiz, es hät au Ablagerige vo Sinter, also e Art vo Tropfstai. Öpis Speziells isch de farblos Calcit-Spaltrhomboeder; wämmer dor dä dore luegt, uf e Papier mit eme Strich, so gseht me de Strich dopplet (parallel).
Di ganz Längi vom bekannte Tail vo de Kristallhööli z Koblwald isch 665 Meter. D Hopthööli isch 367 Meter lang, do devo sind belüchted und för d Bsuecher zuegänglich 128 Meter. Es brucht för d Besichtigung kai spezielli Uusrüstig, ussert gueti Schue und e Jacke. I de Hööli isches s ganz Johr öpa 8,5 Grad warm, me cha si aber nu i de Sommer-Mönet aaluege.

## Geografii
Zu de Kristallhööli, wo im Hang vom Chäbig (Kienberg) ischt, chunnt me vo zwe Site. Hender em Dorf Koblwald häts en Parkplatz, vo döt us lauft me i guet 15 Minute zum Iigang mit em Hüttli vom Höölewart und em Picknickplatz. Zwüschet Aichberg und em Wiiler Koblwiis zwigt e Strooss i Richtig *Muntliger Schwamm* ab. A däre Strooss häts au Parkplätz, wo als Uusgangspunkt för de 5-minütig Fuessmarsch zum Iigang vo de Hööli gaignet send. Mit em Bus vo de RTB (Rheintal Bus) fahrt me bis is Moos (Oberriet) oder vo Aichberg ai Haltstell witer i Richtig Oberriet.

## Christallhöhlimord

Am 31. Juli 1982 isch e 15 Jährigi u e 17 Jährigi Schwizere uf ere Velotour gsi. Bim Wägchrützi Oberriet sy d Velo vo de beide Fraoue grunde worde. 9 Wuche später sy d Liche vo dene Froue i der Nechi vo der Christallhöhli gfunde worde. Der Fall isch bis hüt unklärt. 2012 isch der Fall verjährt. Der Peter Beutler het 2014 der Kriminalroman *Christallhöhli* veröffendlecht. Dä Kriminalroman het dä Fall zum Thema. 

## Weblink

* d Internetsite vo de Kristallhööli z Koblwald (kristallhoehle.ch)
* Kristallhöhle Kobelwald uf de Website vo de politische Gmoand Oberriet (oberriet.ch)

## Fuassnoota
Eberhard II. von Württemberg (Graf)

Dr **Eberhard II.**, gnännt *„dr Greiner“*, (* no 1315; † 15. Merz 1392 z Stuegert) isch Grof vu Wirttebärg vu 1344 bis 1392 gsii.

## Läbe
Dr Eberhard isch dr Suhn vum Grof Ulrich III. un dr Sophie vu Pfirt gsii. Är het am 17. Septämber 1342 d Grefi Elisabeth vu Henneberg-Schleusingen ghyrote. Us dr Eh sin zwai Chinder fiirigange: dr Ulrich, dr Vater vu syym Noofolger Eberhard III., un d Sophie, di speter Herzogi vu Lothringe.

Vum Aafang vu syre Regierigszyt bis 1361 het dr Eberhard II. zämme mit syym Brueder Ulrich IV. regiert, wun er zuen eme Huusverdrag zwunge het, wu d Uudailbarkait vum Land bstetigt het. Dr Ulrich het derno am 1. Mai 1362 uf d Regierig verzichtet. Fir d Feschtigung vu syre Macht un fir di territorial Vergreßerig vu Wirttebärg isch dr Eberhard II. verschideni Bindnis yygange un het Usseandersetzige mit em Chaiser Karl IV. gfiert. As Ergebnis hän dr Eberhard un syy Brueder anne 1360 zuesätzligi Privilegie iberchuu (zum Byschpel di elainig Grichtsbarkait), wu d Grofschaft Wirttebärg nei definiert hän. Ufsää het anne 1367 dr Iberfall vum Grof Wolf vu Eberstein uf dr Eberhard erregt, bi me Ufenthalt „im Wildbad“ (vermuetli Wildbad oder Teinach). In syre wytere Regierigszyt het dr Eberhard syy Bolitik stark gege d Ryychsstedt uusgrichtet, wu bi dr Uusdehnig vum wirttebärgische Territorium im Wäg gstande sin. Anne 1372 bi Alte, 1377 bi Reitlenge un 1388 bi Deffenge isch s doderby zue Schlachte gege d Ryychsstedt chuu, wu sich ab 1376 im Schwebische Stedtebund zämmegschlosse hän. Ergebnis vu däne Ussenandersetzige isch e Pattsituation gsii, wu dr Stedt ihri Unabhängigkait erhalte het. Di territoriale Zuegwinn vu Wirttebärg in dr Regierigszyt vum Eberhard sin ainewäg dytli gsii (zum Byschpel Calb un Beblenge). In dr fir Wirttebärg siigryyche Schlacht bi Deffenge isch em Eberhard syy Suhn un designierte Noofolger Ulrich gfalle.

## Sunschtigs
Dr Eberhard isch dur Ballade vum Schiller un vum Uhland in d Literatur yygange.

## Literatur
* Eberhard Holz, Wolfgang Huschner (Hrsg.): *Deutsche Fürsten des Mittelalters*. Edition Leipzig, Leipzig 1995, ISBN 3-361-00437-3.
* 

## Weblink
Pfyfferhuus

S **Pfyfferhuus** isch es Huus z Wettige gsi, wo am Aafang vom 20. Johrhundert bauet worde-n-isch. Es isch in de Nöchi vom Bahnhof gstande und noch em Bau isch di erschti Poscht vo Wettige dinne gsi. Im 1934 het de Ivo Pfyffer s Huus übernoh und zu ere Apiteek umbauet. Sither het s Huus de Name Pfyfferhuus gha. S Huus het im Kurzinventar vo de Kulturgüter vo de Gmeind Wettige gstande, isch aber im Sommer 2013 abgrisse worde.

## Gebäud

S Gebäude isch im Stil vo eme änglische Landhuus baued gsi. Bis zum Abriss het me no chönne erkänne, dass es es ehemoligs Poschtgebäude gsi isch, will sich am Gländer vom Balkon im erschte Stock Poschthörner befunde hei. D Villa het sich dur d Dacherker, s Iisegländer im Jugedstil und d Dekoration uszeichnet.

S Huus isch vo de Firma KMP Architektur AG kauft und abgrisse worde. Im Spotjohr 2014 hei d Arbeite an eme noie Bürogebäud aagfange.

## Weblink

## Quelle
* *Abschied vom Pfyfferhuus* im *de Chloschtemer*, Usgab 46/2012
Neue Wilde

As **Nöiji Wildi** oder **Nöiji Heftigi**, wärde Künstler bezäichnet, wo in de früeje 1980er Joor mit ere subjektive, umbekümmerete und lääbensbejooende Moolerei z Dütschland und in Östriich an d Öffentligkäit dräte si. Dr Naame häi si überchoo, wil si an die franzöösische *[[Fauvismus|Fauves]]*, d. h. Wilde, erinneret häi, wo am Aafang vom 20. Joorhundert z Bariis Furore gmacht häi. Die Nöije Wilde häi mit iire Wärk die gnormte Wärtmaassstääb vo de bürgerlige Vorstellige kommentiert. Si häi mit iire Bilder, wo vilmol in dunkle Döön ghalte si, gege d Apathii vo de 1980er Joor, wo us em Woolstand choo isch, revoltiert. Si häi dr dradizionelli Kunstbegriff demontiert und si eso in dr Dradizioon vom Dada und Fluxus gstande.

## Stilistischi Kennzäiche
E Hauptmerkmol vo dr Kunstrichdig si die groossformatige Bilder mit iirer bedoont moolerische Moolwiis und iirer ziilte Formlosigkäit, eme schwungvolle und heftige Bimselstrich und chreftige Farbe. D Bilder chönne expressiv abstrakt si, sinnlig geegeständlig, neon-grell, odr mit Graffiti-Elemänt dursetzt. Si si us de individuelle Empfindige vo de Künstler und iirem Sälbstdarstelligsbedürfnis entstande. 

## Vertreter vo de Nöije Wilde sin
* **Berlin:** Luciano Castelli, Rainer Fetting, Helmut Middendorf, Salomé, Bernd Zimmer, Elvira Bach, Anne Jud, Berthold Schepers, Rolf von Bergmann
* **Dresden:** A. R. Penck
* **Düsseldorf:** Moritz Reichelt, Albert Oehlen, Markus Oehlen, Martin Kippenberger, Werner Büttner, Horst Gläsker
* **Köln:** Hans Peter Adamski, Peter Bömmels, Walter Dahn, Jiří Georg Dokoupil, Leiko Ikemura, Gerard Kever, Gerhard Naschberger, Stefan Szczesny, Volker Tannert
* **Östrich:** Siegfried Anzinger, Erwin Bohatsch, Herbert Brandl, Gunter Damisch, Thomas Reinhold, Hubert Scheibl, Hubert Schmalix
* **Schwiiz:** Martin Disler

## Liddratuur
* Florian Steininger: *Neue Wilde: Eine Entwicklung /A Progression.* Edition Sammlung Essl, 2004, ISBN 3-902001135
* Götz Adriani: *Obsessive Malerei. Ein Rückblick auf die Neuen Wilden.* Hatje Cantz Verlag, Ostfildern 2003, ISBN 3-7757-9179-5
* Heinrich Klotz: *Die neuen Wilden in Berlin.* Klett-Cotta Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-608-76159-4

## Weblingg
* Kunstlexikon vom P.W. Hartmann