open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Weißes Haus (Begriffsklärung)

**Wisses Huus** isch d Bezäichnig vo deene Geböid:

* dr Amtssitz und die offizielli Residänz vom Presidänt vo de Veräinigte Staate z Washington, D.C.
* e früehelladische Bau z Ägina
* e Regierigsgeböid z Kirgisistan
* dr Sitz vo dr Regierig vo dr Russische Föderazioon, früener emol s russische Parlamäntsgeböid
* e historischs Geböid z Neustadt an der Wiistrooss (Rhiiland-Pfalz)
* e chliises Lustschloss im Warschauer Łazienki-Park
* e barocks Patrizierhuus z Basel
* e Plantaasche us em 18. Joorhundert in New Kent County (Virginia)
* landläufig für d Villa Söhnlein-Pabst
Café Spitz

S **Café Spitz** isch e Gsellschaftshuus im Chläibasel. Es befindet sich grad bi dr Middlere Brugg und isch 1838-40 noch Blään vom Amadeus Merian im Uftraag vo de Drei Eeregsellschafte vom Chläibasel baut worde. Uf em Dach het s e goldigs Dürmli ghaa, und vo däm het s zerst dr Naame «zum goldige Spitz» überchoo. Dr spööteri Naame «zur Harmonii» het sich nit duuregsetzt. Mee Erfolg het dr Naame «Café National» ghaa. Scho denn het men em aber au «Café Spitz» gsäit, und 1896 isch dä Naame offiziell worde. D Gsellschaft «zum Häre» under de Eeregsellschafte het no as äinzigi en äignigs Huus ghaa und het das gege d Niklauskapälle grad näben em Café National duscht. Eso häi d Gsellschafte, wo scho lang Blatzbrobleem ghaa häi, s Café chönne usbaue, und das ebefalls noch Blään vom Merian in de Joor 1859 und 1860. 

1962 het s im Dachstuel brennt und s Geböid isch denn leer gstande. 1966 isch s vom Amt us abgrisse worde. 
## S Hotel Merian
An sim Blatz stoot hüte s **Hotel Merian**, wo 1969 s Opfer von ere Brandstiftig worde isch. D Ussefassade isch no bliibe, und innenooch isch s eso genau wie mööglig rekonstruiert worde. Im Barder het s en Arkade für d Fuessgänger gee, wo 1990 zuegmuurt worde isch.

S Café Spitz isch hüte Däil vom Hotelkomplex und im Barder isch e Restorant. Es isch no immer s Lokal vo de Eeregsellschafte.

## Litratuur
* Gustaf Adolf Wanner, Fritz Lauber: *Rund ums Café Spitz. Vom alten Kleinbasler Richthaus zum Hotel Merian am Rhein.* Basel 1972.
* Thomas Lutz: *Die Altstadt von Kleinbasel. Profanbauten.* (= Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte (Hrsg.): *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Stadt*, Bd. VI.) Basel 2004. S. 280–291.

## Weblingg

* Hotel Merian
Fulenbach

**Fulebach** (amtlich *Fulenbach*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Fulebach isch es Strossedorf uf dr Schotterterrasse nördlich vo dr Aare, im Aaregäu vom Soledurner Mittuland.
thurner Mittellandes. D Gmeindsflächi umfasst 53,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 29,5 % Waud, 13,6 % Sidligsflächi und 3,3 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Woufu, Nöiedorf, Härchinge und Bonige im Kanton Soledurn und ie Murgethal im Kanton Aargau.

## Gschicht
Fulebach isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1226 aus *in villa Vulenbah* (1260 *Fulenbach*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 9,8 % gläge.

## Religion
27,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 58,7 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 7,4 %, CVP 24,4 %, EDU 0,8 %, EVP 1,7 %, FDP 15,9 %. GLP 4,1 %, GP 4,4 %, SP 15,6 %, SVP 23,6 %, Suschtigi 2,1 %.

Gmeindspresidänt isch dr Hugo Kissling (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,1 % gläge.

## Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1450 Iiwohner 93,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,5 % Französisch, 0,7 % Italienisch und 4,9 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Fulebach ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.

## Biuder

Datei:Fulenbach 183.JPG|Dorfiigang vo Härchinge här
Datei:Fulenbach 199.JPG|Alts Pfarrhuus
Datei:Fulenbach 191.JPG|Stross im Dorfzentrum
Datei:Fulenbach 209.JPG|Alts Buurehuus im Dorfzentrum
Datei:Fulenbach poshtejo 188.JPG|Schuelhuus
Datei:Fulenbach Chaeppeli 214.JPG|Kapell Mariahilf "Chäppeli"
Datei:Fulenbach Chaeppeli 217.JPG|Kapell Mariahilf "Chäppeli"
Datei:Aroponto de Murgenthal de Fulenbach 199.JPG|Holzbrugg vo Murgethal uf Fulebach
Datei:Fulenbach reformita preghejo 208.JPG|Reformierti Chiuche


## Weblink

* www.fulenbach.ch
* 
* 

## Fuessnote
Feldbrunnen-St. Niklaus

**Fäubrunne-Sank Niklaus** (amtlich *Feldbrunnen-St. Niklaus*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Läbere im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Fäubrunne-Sank Niklaus liit am Jurasüdfuess im Oschte vor Stadt Soledurn. D Gmein bstoht us dr beide Ortsteil Fäubrunne (454 m ü. M.) uf dr Terrasse nördlich vor Aare u Sank Niklaus (veraltet *Santiklaus*, 466 m ü. M.) am Uustritt vom Verenabach us dr Verenaschlucht. D Gmeindsflächi umfasst 39 % langwirtschaftlichi Flächi, 45,8 % Waud, 13,7 % Sidligsflächi und 1,6 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Soledurn, Rütene, Riedhouz u Zubel.

## Gschicht
Fäubrunne isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1319 aus *Velbrunnen*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 5,7 % gläge.

## Religion
36,1 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 42,2 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,4 %, CVP 18,0 %, EDU 0,0 %, EVP 1,8 %, FDP 31,8 %, GLP 6,2 %, GP 6,0 %, SP 9,0 %, SVP 22,3 %, Suschtigi 1,4 %.

Gmeindspresidänt isch dr Rolf Studer-Ramseyer (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,4 % gläge.

## Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 756 Iiwohner 96,3 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,8 % Französisch, 1,1 % Italienisch un 1,8 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Fäubrunne-Sank Niklaus ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Bauwerch
* Schloss Waldegg


Datei:Kirche StNiklaus SO.jpg|Chiuche Sank Niklaus
Datei:Feldbrunnen Sued aare.JPG|Aare bi Fäubrunne
Datei:Schloss waldegg.JPG|Schloss Waldegg


## Lüt
* Eliana Burki, Schwiizer Auphornspiileri

## Weblink

* www.feldbrunnen.ch
* 
* 

## Fuessnote
Flumenthal

**Flumetau** (amtlich *Flumenthal*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Läbere im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Flumetau isch es Huufedorf ar Aare im soledurn Mittuland. D Gmeindsflächi umfasst 49,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 26,2 % Waud, 19,1 % Sidligsflächi u 5,5 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Deitige, Riedhouz u Hopperschte im Kanton Soledurn un Attiswiu u Wange im Kanton Bärn.

## Gschicht
Flumetau isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1228 aus *Blummenta* (1285 *Blomentana*, 1312 *Blumental*, 1336 *Flumendal*, 1374 *Flumental*).

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 8,4 % gläge.

## Religion
36,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 39,4 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,3 %, CVP 18,8 %, EDU 0,1 %, EVP 0,9 %, FDP 16,5 %, GLP 4,8 %, GP 4,7 %, SP 18,7 %, SVP 29,1 %, Suschtigi 2,0 %.

Gmeindspresidänt isch dr Christoph Heiniger (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,5 % gläge.

## Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1006 Iiwohner 95 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,2 % Französisch, 1 % Italienisch u 3,8 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Flumetau ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Biuder

Datei:Flumenthal03.jpg|Chiuche St. Peter u Paul (1513)
Datei:Flumenthal02.jpg|Bahnhof im Mai 2012 ('s Gebäude isch im Herbscht 2016 abgrisse worde)
Datei:Flumenthal04.jpg|Buurehüser


## Weblink

* www.flumenthal.ch
* 

## Fuessnote
Kondom

E **Kondom** isch e chliins länglichs Latex-Gummitäschli, wo brucht wird zum Schwangerschafte z verhüete und vor Gschlächtschrankheite z schütze. Es wird über dr erigierti Penis gstreift und lit äng a dr männliche Ruete a und het vorne am Spitz bi der Eichle e Reservoir, wo de männlichi Same uffanget und so am Uslaufe hindere. 

D Effektivität vom Kondom hängt stark drvo ab, wie men s brucht. Wenn mä dr Kondom perfekt awändet, cha mä uf e Pearl-Index vo 0,6 cho, was bedütet, ass 0,6 Prozänt vo de Fraue, wo e Joor lang verhüete, schwanger wärde. Typisch isch aber e Pearl-Index zwüsche 2 und 15, das heisst 2 bis 15 Schwangerschafte uf hundert Fraue im Joor.
Nebscht dem, isch es Kondom e 99%ige Schutz vor sexuellübertragbare Chrankheite wie d HI-Vire (AIDS), sowie d Vire vo Hepatitis A/B/C und vor Chrankheite, wo vo Bakterie usglöst wärde wie Syphilis oder Gonorrhoe oder pilzbedingt si wie Candidiasis.

## Litratuur
* Jeanette Parisot: *Dein Kondom – das unbekannte Wesen. Ein Pariser-Buch*. BuntBuch-Verlag 1985, ISBN 3-88653-080-9.
* Marianne Ursula Bauer: *Die Frommser-Saga: alles über Kondome von A bis Z*. Neuer Sachsenverlag, Leipzig 1991, ISBN 3-910164-28-5.
* Deutsches Institut für Gütesicherung und Kennzeichnung: *Kondome. Gütesicherung RAL-RG 203*. Beuth, Berlin 1996.
* Caspar Frei: *Viva Kondom, alles über Kondome, woher sie kommen, wozu man sie braucht, wem sie nützen*. Olms, Zürich 1993, ISBN 3-283-00263-0.
* Ian Harvey: *Kondome quer durchs Curriculum*. Verlag an der Ruhr, Mülheim an der Ruhr 1995, ISBN 3-86072-191-7.
* Mavis Jukes: *Küsse, Kerls, Kondome. Was Mädchen wissen wollen*. Droemer Knaur, München 1998, ISBN 3-426-82129-X.
* Claudia Klier: *Kondome, na sicher! Eine Broschüre über Empfängnisverhütung und Schutz vor Ansteckung*. Maudrich, Wien – München 1990. ISBN 3-85175-531-6.
* Karl Hoche: *Ihr Kinderlein kommet nicht! Geschichte der Empfängnisverhütung*. Ullstein 1983, ISBN 3-548-20327-2.
* Helen Epstein: *The Invisible Cure. Africa, the West, and the Fight against AIDS*. New York 2007.

## Weblingg


* Wissenswertes über Kondome
* Zusammenfassung aktueller Kondom-Tests (Testberichte.de)
* Die verflixte Norm – Informatione über chliini und grossi Kondom (mit eme Trick, wie au Kondom, wo z chlii si, drübergönge)
* Informatione über Kondom bi pro familia
* Penismässband
Gänsbrunnen

**Gänsbrunne** (amtlich *Gänsbrunnen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Thal im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Gänsbrunne liit im Soledurner Jura i me Tauchessu vom *Bantlibach*. D Gmeindsflächi umfasst 30,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 66,8 % Waud, 2,1 % Sidligsflächi u 0,2 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Herbertswiu, Wäuscheror, Oberdorf und Söuze im Kanton Soledurn u Court, Eschert, Grandval, Crémines, Corcelles u Seehof im Kanton Bärn.

## Gschicht
Gänsbrunne isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1428 aus *Gänsbrunnen*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 5 % gläge.

## Religion
52,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 33,3 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,8 %, CVP 12,3 %, EDU 0,0 %, EVP 16,7 %, FDP 32,1 %. GLP 0,0 %, GP 4,8 %, SP 1,2 %, SVP 29,4 %, Suschtigi 0,8 %.

Gmeindspresidänt isch dr Roland Sauter (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,8 % gläge.

## Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 84 Iiwohner 95,2 % Dütsch aus Hauptsproch aagää u 4,8 % Französisch.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Gänsbrunne ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Biuder

Datei:Gaensbrunnen preghejo 136.JPG|Chiuche St. Joseph (1627) vo Oschten här
Datei:Gaensbrunnen preghejo 129.JPG|Chiuche St. Joseph u Pfarrhuus (1720) vo Weschte här
Datei:Gaensbrunnen La Raus kaj shtonminejo 132.JPG|Steibruch u La Raus vor dr Chlus
Datei:Gaensbrunnen hotelo kaj restoracio St. Joseph 135.JPG|Hotel u Restaurant St. Joseph


## Literatur
* Gottlieb Loertscher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band III: Die Bezirke Thal, Thierstein, Dorneck.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 38). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1957.

## Weblink

* www.gaensbrunnen.ch
* 

## Fuessnote
Gempen

**Gämpe** (amtlich *Gempen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Dornegg im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Gämpe isch es Dorf am Oschthang vo dr Scharte- un Gämpefluh. zue dr Gmein ghööre au no d Wiiler Gämpestolle, Schönmatt un Baumgarte. D Gmeindsflächi umfasst 51,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 41,5 % Wald un 6,5 % Sidligsflächi.

Nochbergmeine si Muttenz BL, Nugle-St. Päntleon, Büüre, Hobel, Dornech un Arlise.

## Gschicht
Gämpe isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1277 als *Gempenon*.

## Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 17,2 % gläge.

## Religion
32 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 37,2 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,8 %, CVP 7,2 %, EDU 0,2 %, EVP 0,8 %, FDP 16,3 %. GLP 5,7 %, GP 13,7 %, SP 22,4 %, SVP 29,0 %, Suschtigi 2,0 %.

Gmeindspresidänt isch dr Patrik Stadler (Stand 2017).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,4 % gläge.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 747 Iiwohner 94 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1,3 % Französisch, 0,7 % Italienisch un 4 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Gämpe ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.

## Bilder

Datei:Gempen, Kirche St. Blasius.jpg|Chilche St. Blasius
Datei:Gempen, Kirche St. Blasius, Innenansicht.jpg|Innenaasicht vo dr Chilche
Datei:Gempenturm.jpg|Gämpedurm


## Literatur
* Gottlieb Loertscher: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band III: Die Bezirke Thal, Thierstein, Dorneck.* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 38). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1957, .

## Weblink

* www.gempen.ch
* 

## Fuessnote
Gerlafingen

**Gerlafinge** (amtlich *Gerlafingen*) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.

## Geografi
Gerlafinge isch es Dorf uf dr öschtliche Siite vor Emme. D Gmeindsflächi umfasst 11,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 11 % Waud, 77 % Sidligsflächi u 0,5 % suschtigi Flächi.

Nochbergmeine si Biberischt, Däredinge, Chriegstette, Obergerlafinge, Zielebach u Bätterchinge.

## Gschicht
Gerlafinge isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1278 aus *Nidergerolvingen*.

## Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

De Uusländeraateil isch 2010 bi 38,4 % gläge.

## Religion
35,2 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 26,4 % römisch-katholisch.

## Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,1 %, CVP 7,8 %, EDU 0,7 %, EVP 1,4 %, FDP 15,6 %. GLP 4,1 %, GP 4,5 %, SP 30,5 %, SVP 28,8 %, Suschtigi 2,4 %.

Gmeindspresidänt isch dr Kurt Ritter (Stand 2012).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 4,6 % gläge.

## Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 4694 Iiwohner 77,1 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 7 % Italienisch u 15,3 % angeri Sproche.

Dr hochalemannisch Dialäkt vo Gerlafinge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.

## Literatur
* André Kienzle: *Es gibt nur ein Gerlafingen.* Univ. Zürich, Dissertation, 1996, ISBN 3-905312-05-0
* Heinz Hösli: *Gerlafingen: Daten und Fakten zur Geschichte und Geographie.* 1996, ISBN 3-9521164-0-8
* 

## Weblink

* www.gerlafingen.ch

## Fuessnote
Barfüsserkirche

D **Barfüesserkiirche** (früener au *Franziskanerkiirche*) stoot in dr Schwizer Stadt Basel und isch en ehemooligi Klosterkiirche. Hüte isch in dr Kiirche e Däil vom Historische Museum Basel dehäi. Si lit an ere zentrale Laag in dr Innestadt vom Groossbaasel und dominiert dr Barfüesserblatz.

## Vorgschicht
Sit 1231 het dr Bättelorde vo de Franziskaner, wo men e im dütschsproochige Ruum au  *[[Barfüßer|Barfüesser]]* gsäit het, in dr Stadt Basel breedigt. Zerst si si usserhalb vo dr Stadtmuure am hütige Petersgraabe dehäi gsi, wo noch iine s *Kloster Gnadedaal* baut worde isch. 1250 häi si vom Bischof Berthold vo Pfirt s Rächt überchoo, sich innerhalb vo de Stadtmuure aazsiidle. Dört isch zwüsche 1253 bis 1256 en ersti Klosterkiirche entstande, wo 1298 aabebrennt isch.

## D Klosterkiirche

Noch em Brand vo 1298 isch mit dr Understützig vom Bischof vo Basel, die spootgotischi Barfüesserkiirche baut worde. Si het e flachdeckts Langhuus überchoo und e Chor mit Glaasgmäld und eme Lettner. Dr Chor vo dr Barfüesserkiirche zelt mit sinere Hööchi und dr änge Fänsterfolg zu de ufreegendste Ruumschöpfige am Oberrhii.

## D Brofanisierig noch dr Reformazioon
Au d Barfüesserkiirche isch wäärend dr Reformazioon im Joor 1529 Opfer vom Basler Bildersturm worde. Mä het sä blünderet und däilwiis demoliert. So si d Fänster mit de Glasgmäld und dr Lettner zerstöört worde und s Chloster het d Kiirche müesse ufgee. Us em  *Laine-Friidhoof*, wo zur Barfüesserkiirche ghöört het, het mä 1529 en öffentlige Blatz gmacht und d Kiirche isch schrittwiis brofanisiert worde. So het sä d Stadt as Waarelaager und spööter as Salzlaager afo bruuche, was groosse Schaade an dr Bausubstanz aagrichdet het. 1882 hätt mä sä fast abbroche, aber dr Groossi Root het mit ere knappe Meerhäit beschlosse, si lo sii.

## S Historische Museum Basel

Zwüsche 1890 und 1894 häi d Archidekte-Brüeder Kelterborn d Barfüesserkiirche zum Historische Museum vom Kanton Basel-Stadt umbaut. Drbii si d Siteschiff verchliineret worde, mä het s Dach umbaut und under anderem dr WestGiibel hööcher gmacht. Dorum isch s schmaale middlere Fänster vo dr Kiirche in dr Fassade zum Barfüesserblatz aane nit in dr gliiche Fallinie wie dr Giibel, sondern e chli gege rächts versetzt. Zum d Ustelligsflechi vergröössere het mä in de Siteschiff Empore ufzooge.

Zwüsche 1975 und 1981 het mä s Geböid müesse restauriere, wil d Salzrückständ immer no Schaade aagrichdet häi, und mä het die früenere Umbaute wider rückgängig gmacht. Mä het d Empore uf de Site uusegrisse, dr Pfiiler vom Middelschiff usgwäggslet, der Lettner, wo 1843 abbroche worden isch, rekonstruiert und dr Kiircheruum resakralisiert. S Suterräng isch vergröösseret worde und mä het zuesätzligi Usstelligsrüüm iibaut.

## Weblingg

* Historisches Museum Basel
Fly

Dr rund 1.120&nbsp;km lang **Fly** (, Tok Pisin *wara Flai*) mit eme Yyzugsbiet vu 76000 Quadratkilometer un eme Abfluss vu 6000 bis 8000 Kubikmeter pro Sekund isch noch em Sepik dr zweetlengscht Fluss uf dr Insle Neiginea (Ozeanie).

## Verlauf
Dr Fly entspringt im eschtlige Dail vu Neiginea, wu zue Papua-Neiginea ghert, in dr Victor-Emanuel-Chette, eme Dail vum Maokegebirg. S Yyzugsbiet isch vor allem am Oberlauf mit urspringligem, dichtem Rägewald deckt. Ab dr Ortschaft Kiunga (rund 30 m iber NN) fließt er di letschte 800 Kilometer mit seli gringem Gfell wie ne Mäander dur s sumpfig Diefland Richtig Side. Do dominiere liechte, savannenartige Wald, Sumpfwald un saisonal iberfluetet Grasland. Wäg em arg flache Terrain un dr hoche Niderschleg vu 4 bis 12 m pro Johr het sich s grescht Iberschwämmigsbiet vu dr Insle mit 4,5 Millione Hektar bildet. Fir e baar Kilometer bildet er d Gränze zum Weschtdail vu dr Insle, zue Wescht-Papua (friejer „Irian Jaya“ gnännt), wu zue Indonesie ghert. Schließli mindet dr Fly mit eme rund 55&nbsp;km braite Ästuar in dr Golf vu Papua (au *Papuagolf* gnännt). 

Im Flussdelta lige vil chlaini, sumpfigi Insle, wu mit Mangrove bstande sin. Zue däne Insle ghere unter anderem:

Di greschte Zuefliss vum Fly sin dr Strickland un dr Ok Tedi, wu beedi dur Abwässer vum Gold- bzw. Chupferbärgböu blaschtet sin.

S Biet isch mit 1 bis 2 Persone pro Quadratkilometer arg dinn bsidlet.

## Gschicht
Dr erscht Europäer, wu d Mindig vum Fluss entdeckt het, isch dr Francis P. Blackwood anne 1842 gsii. Är het dr Fluss no syym Schiff, dr Korvette HMS Fly, gnännt.

1875 bis 1877 isch dr Fly uf mehrere biologische Expeditione vum Italiener Luigi Maria d'Albertis befahre wore. Mit dr Dampfbarkasse Neva isch er iber 900&nbsp;km stromufezues in dr Oberlauf vum Fly un vum Ok Tedi chuu.

## Dierwält
Dr Fly isch mit rund 110 Fischarte, wu jedi sibt Art dervu endemisch isch, zämme mit em Kikori dr arteryychscht Fluss vu Neiginea. Arte, wu bishär nume us em Fly Flusssyschtem bekannt sin:

## Charte

Datei:Fly River Map 1876 NLA.jpg|Charte vum D'Albertis vu 1876
Datei:New guinea fly river.PNG|Ibersichtscharte
Datei:Fly River Delta-txu-oclc-6552576-sc54-4.jpg|S Fly Delta (Detailcharte)


## Literatur
* G.R. Allen, A.W. Storey, M. Yarrao: *Freshwater Fishes of the Fly River*. Ok Tedi Mining, Tabubil 2008. ISBN 978-0-646-49605-4
* L.M. d'Albertis: *New Guinea: What I did and what I saw*. Vol II. Sampson, Low, Marston. Searle & Rivington, London 1880
Norddeutscher Bund

Dr **Norddütschi Bund** isch dr ersti föderativ organisierti dütschi Staat gsi. Er isch 1866 gründet worde und isch ursprünglig e Milidäärbündnis vo de dütsche Staate nördlig vo dr Mainlinie gsi. 1867 het sich dr Bund e Verfassig gee und isch zum erste dütsche Bundesstaat worde. Gschichtlig isch er e Vorstuefe in dr Bildig vom e dütsche Nationalstaat gsi, wo mit dr Riichsgründig verwirklicht worde isch. 

Dr Norddütschi Bund isch under dr Hegemonii vo Pröisse gstande und het es Stugg witt dr Dütschi Bund abglööst, wo sit 1815 bestande het und under dr Vorheerschaft vo Ööstriich gstande gsi isch. Dr Otto von Bismarck het alles iigfäädlet, wien er denn au noch em Siig im Dütsch-Franzöösische Chrieg d Gründig vom Dütsche Riich fertig brocht het.

## Literatur
* Ulrich Eisenhardt: *Deutsche Rechtsgeschichte*, 4.&nbsp;Aufl., München 2004, Rn&nbsp;556&nbsp;ff., ISBN 3-406-51996-2.
* Werner Frotscher, Bodo Pieroth: *Verfassungsgeschichte*, 5.&nbsp;Aufl., München 2005, Rn&nbsp;363&nbsp;ff., ISBN 3-406-53411-2.
* Jens Hannig: *Struktur und Funktionsweise des Bundespräsidialamts*, Marburg 2005.
* Werner Ogris: *Der Norddeutsche Bund. Zum hundertsten Jahrestag der Augustverträge von 1866*. In: JuS 1966, S.&nbsp;306–310.
* Klaus Erich Pollmann: *Parlamentarismus im Norddeutschen Bund 1867–1870*, Droste Verlag, Düsseldorf 1985, ISBN 3-7700-5130-0. (Handbuch der Geschichte des deutschen Parlamentarismus)

## Weblink

* Verfassung des Norddeutschen Bundes (Digitalisat)
* Bündnisvertrag Preußens mit den Norddeutschen Staaten vom 18. August 1866
* Originaltext der Verfassung des Norddeutschen Bundes vom 16. April 1867
* HGIS Germany: ein historisch-geographisches Informationssystem der Staaten Deutschlands und Mitteleuropas seit 1815
* Bundesarchiv: ''Das deutsche Militärwesen – Norddeutscher Bund 1867 bis 1871''
* 

## Fuessnoote
Stade de l'Ill

Dr **stade de l'Ill** ìsch dr großa Füeßbàllplàtz vu Milhüüsa. Ar hàt aui a Rennpischta fer Àthletiksport. Ar befìndet sìch ìn Durni, a Viartel ìm äschtliga Teil vu Milhüüsa, gràd nawa dr Ìll - vu do kummt si Nàmma har.

## Gschìcht
Ìn da Johra 1950-60 hàt d Stàdt Milhüüsa ìn dam Viartel, nawa da Hochschüela, a großa Sportsàrea vorgsah. Ànlàga fer mehrera Sport sìn bàuia worra: fer schwìmma (dr „stade nautique“), fer schlìttschüefàhra (d „patinoire“). A großer Stade fer verschìedena Sport ìsch aui notwandig gsìì. Dr FCM, dr Füeßbàllverein vu Milhüüsa, hàt vorhar ìm Burtzwiller-Viartel gspìelt, uf'ma Füeßbàllplàtz wo scho zìmlig àlt gsìì ìsch.

Dr stade de l'Ill ìsch dr nèi **Füeßbàllplàtz vum FCM** worra. Ar ìsch àm 11. Àuigscht 1979 igwèiht worra. Ursprunglig hàt'r 2 600 Sìtzplatz ìn dr Ehratribüna un 10 000 Stehplatz ghàà. Ànna 1982, wo dr FCM ìn d erschta Division gstìega ìsch, ìsch d Süd-Tribüna bàuia worra, mìt 3 500 Sìtzplatz. D Ehratribüna hàt dr Nàmma vum „Pierre Hornus“ (*1908 - †1995) bikumma, a beriahmter Spìeler un dernoh Präsidant vum FCM. D Süd-Tribüna hàt dr Nàmma vum „Frédéric Johansen“ (*1972 - †1992) bikumma, a Füeßbàllspìeler wo jung ìn'ma Stroßaunfàll gstorwa ìsch.

Dr stade hàt àm meischta Litt empfànga ànna 1989: ungfahr 17 500 Züeschàuier han zàhlt ghàà fer dr Erschta-Division-Match mìt em FCM un mìt dr „Olympique de Marseille“ z'lüega.

Ìn da 1990. Johra ìsch dr FCM vu dr erschta Division àwa gànga. Zitterhar kämma vìel weniger Züeschàuier.

Obwohl àss ìm Stade nit gwachselt hàt, hàt'r jetz numma noch 11 303 Platz, waga strangera Sìcherheitsnorma.

Ànna 2021 hàt ma feschtgtellt àss d Tribüna „Frédéric Johansen“ ìn'ma latza Züestànd ìsch. Ìhra Strüktür ìsch dur d Fiichtigkeit schwächer worra. Sa ìsch schliaßlig ìm Àwril 2024 àbgrìssa worra.

## Ereigniss
Ìm Oktower 1988 hàt dr Pàpscht Johannes Paul II a Reis ìm Elsàss gmàcht. Àm 11. Oktower 1988 ìsch'r z'Milhüüsa gsìì; ar hàt a Mass ìm stade de l'Ill gmàcht, wo d Tribüna güftig voll Litt gsìì sìn.

## Bìlder

Datei:Stade de l'Ill - tribune Johansen.JPG|Tribüna „Frédéric Johansen“
Datei:Stade de l'Ill - tribune d'honneur.JPG|Ehratribüna „Pierre Hornus“
Datei:Stade de l'Ill - arrière tribune d'honneur.JPG|Ehratribüna, vu hìnta

## Externa Links
* Mehrera Fotos, uf http://euro.stades.ch
* Dàta uf http://www.stadium-attendances.com

## Referanz
Cartoonmuseum Basel

S **Kartuunmuseum Basel** isch de Themene Kartuun mit und ooni Teggst, Parodie und Pastiche über Kunstwärk und Künstler, Karikature, Daarstellige zu Themene us dr Kultur und em Alldaag und au vo allgemäinpolitischer Natur gwidmet. S Basler Museum isch s äinzige vo sinere Art im e Radius vo 500 Kilometer und isch e Baasler Kulturgueter, wo nazionali Bedütig het.

## D Sammlig
In dr Sammlig het s mee as 3000 Originalwärk vo über 700 Künstler us em 20. und 21. Joorhundert us öbbe 40 Länder, wie dr Jean-Maurice Bosc, d Claire Bretécher, dr Paul Flora, dr George Grosz, dr Olaf Gulbransson, dr Heinrich Kley, dr Loriot, dr H.G. Rauch, dr Ronald Searle, dr Jean-Jacques Sempé, dr Erich Sokol, dr Saul Steinberg und dr Tomi Ungerer,  und wo in Wäggselusstellige usgstellt wärde. Drzue finde jeedes Joor zwäi bis drei Usstellige statt, wo thematisch oder monografisch usgrichdet si und näbe Wärk us em Äigebestand au Leihgoobe zäige. D Sammligspolitik vom Museum het s Ziil, e representativi und kwalidäätvolli Uswaal an Kartuun und Karikature us dr ganze Wält z dräffe.

## D Bibliothek
Näbe de Usstellige git s im Museum non e Presenzbibliothek mit Litratuur zum Thema Kartuun, Karikatur und Comic. Es het öbbe 5'000 fachspezifischi Publikatione drunder Zitschrifteserie wie «Der Bärenspiegel», «Nebelspalter», «Fliegende Blätter», «Meggendorfer Blätter», «Kladderadatsch», «Münchener Bilderbogen», «L’Assiette au Beurre», «Le Rire», «Punch» oder «The New Yorker».

Im Museumsschop git s nöiji und antikwarischi Büecher, Poster und Bostcharte.

## Gschicht

D *Stifdig Sammlig Karikature & Kartuun* isch 1979 vom Basler Mäzen Dieter Burckhardt gründet worde und isch hüte as unsälbständigi Stifdig dr Christoph Merian Stifdig aagliideret. Der ersti Läiter vom Museum isch bis 1995 dr Karikaturist Jürg Spahr alias «JÜSP» gsi.
 
D Uusstelligsrüüm befinde sich noch eme Domizilwäggsel im Joor 1996 im ene spootgotische Altbau. Dä isch vo de bäide Archidekte Herzog & de Meuron e bitz renoviert worde und mit eme kontrastierende Nöibau vergröösseret worde.

## Lueg au
* Museum z Basel

## Weblingg
* Cartoonmuseum Basel
Basler Papiermühle

D **Basler Babbiirmüüli**, au s *Schwizerische Museum für Babbiir, Schrift und Druck*, isch e Museum in dr Schwizer Stadt Basel und widmet sich hauptsächlig dr Heerstellig vo Babbiir, dr Buechdruckkunst, em Buechbinde und dr Schrift im Allgemäine.

S Babbirmüülimuseum und au s Geböid vo dr Gallizianmüüli, wo s din isch, stöön uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
## Beschriibig
S Museum befindet sich im ene Geböid, wo scho vor über 500 Joor Babbiirmüüli gsi isch und wo detäidröi restauriert worde isch. Es lit am Dalbe-Däich, eme Gwärbkanal, wo sit em Middelalter bestoot. 

In de historische Rüüm het s Bilder und Objekt, wo äim en Iiblick in die alte Handwärkstechnike vom Babbiirschöpfe, vo dr Druckerei und vom Buechbinde gääbe. An ere Bütte, wo speziell für d Bsuecher iigrichtet worden isch,  chönne die iir äignigs Babbiir schöpfe, Mä cha denn uf ere chliine Abzugs-Press das Blatt Babbiir bedrucke. Es git e Schribstuube, wo mä brobiere cha, wien e Kalligraf schöönn z schriibe, und au e Blatt Marmorbabbiir cha mä sälber härstelle.

## Gschicht

S Hauptgeböid vom hütige Babbiirmuseum isch e Chornmüüli gsi, wo bis 1428 em Chloster Klingedaal ghöört het. 1453 het sä dr Antonius Galliciani zun ere Babbiirmüüli umbaut, wie mä s zu dere Zit au mit nüün andere Chornmüülene gmacht het und vo denn aa isch d Dalbe bis ins 17. Joorhundert wit und bräit dr bedütendsti Standort vo Babbiirmüülene gsi. D Era vo dr Babbiirdruckerfamilie Gallician isch 1521 noch eme politische Umsturz blötzlig z Änd gange. D Müüli isch vo dr Familie Thüring (Düring) witer usbaut worde. 1778 het sä dr Buechhändler und Verleeger Johann Christoph ImHof-Burckhardt übernoo. Er het 1788 s Fabrikationsgeböid am Kanal lo abrisse und e zwäistöckigs Geböid mit em dreistöckige Dachstuel lo baue. Das isch d Müüli, wo hüte no stoot. 1850 isch d Dubakfabrik vo de Brüeder Hugo iizooge. Sit 1957 isch d Müüli als Laagerruum brucht worde, bis si 1980 restauriert und as Museum iigrichdet worden isch. 

2011 si d Geböid umfassend saniert und s Museum isch erwiteret worde. Mä het d Usstellig komplett überarbäitet und klarer gliideret.

Hüte befindet sich im Hauptgeböid, dr ehemoolige Gallician-Müüli, s äigentlige Museum mit alle Wärkstett und eme Ruum für Veraastaltige. In dr Stegreif-Müüli nääbedra si e Kaffee und d Iigangskasse. In dr Rych-Müüli, wo südlig vo dr Gallician-Müüli lit, befinde sich dr Schop und d Museumswärkstett. Dört cha mä au e Langsiib-Babbiirmaschine us em Joor 1964 go aaluege.

## Lueg au
* Museum z Basel

## Litratuur
* Peter Tschudin: *Basler Papiermühle, Schweizerisches Museum für Papier, Schrift und Druck.* Basler Papiermühle, Basel 2002, ISBN 3-905142-17-1.

## Fuessnoote


## Weblingg

* Basler Papiermühle
Schweiz im Karolingerreich

S Gebiet vor hütige **[[Schweiz|Schwiz]]** isch im Früehmittelalter territorial unter anderem im Karolingerriich iigliideret gsi, wie das au scho bim voherige Frankeriich vo de Merowinger der Fall gsi isch. Uus der damalige Zit isch urkundlich sehr wenig überliiferet, und es fallt dorum relativ schwär, sich es Bild über d Läbensumschtänd vo der damalige Bevölkerig z mache.

D Oschtschwiz isch in Bezug uf d Karolinger-Zit urkundlich no am beschte dokumentiert, was nitt nur mit de beide Sakralbaute *Müstair* und *Mistail* in Graubünde zämehangt, wo als UNESCO-Wältkulturerb deklariert worde si.

## Herrschaftsform
In ere einzelne Churer Urkund stoht, dass der dörtig Bischof *Constantius* vom Karl em Gross mit der wältleche Verwaltig (= Regierig) vo der Region Churrätie betraut worde isch. Dodermit hett der Karl e Strategii agwändet, wo n er für sis ganze Grossriich pflegt hett: Engeri Aabindig an siis Riich. Kontrolliert worde sind die kaiserliche Statthalter vo Zit zu Zit vo sog. *Königsbote*. Über feudali Verhältnis und Abhängigkeite vo der Buureschaft isch für die Zit im Schwizer Gebiet offebar nüt bekannt.

Überliiferet isch zuedäm en *Rihwin*, Graf im Thurgau, wo sinerzit au St. Galle derzue ghört hett. Der Rihwin isch im Todesjohr vom Karl, 814, bereits sechs Jahr im Amt gsi und nachhär au no bis 822. Bekannt isch färner en *Ruadker*, Graf im Zürigau, wo erscht churz nach em Tod vom Karl, ab 819, d Herrschaft usgüebt hett. D Gau-Bezeichnige si typisch gsi für d Karolinger-Herrschaft und si i der Folg - mit de bekannte Uusnahme i der Schwiz - wider verschwunde, zmeischt mitsamt de Territorie-Gränze, wo si umschribe hai.

## Spure vom Karl em Grosse
Obwohl s Herrschafts-Zentrum vom Kaiser in Aache, also relativ nah, glääge gsi isch und dr Regänt zimlich hüüfig i sim Riich umegreist isch, gitt s vo ihm in der Schwiz wenig Spure. Agäblich söll er sich mol z Genf uufghalte ha, meh isch nit bekannt.

## S Chloschter St. Galle
Vo sechs Jahr nach em Tod vom Karl, unter em Sohn Ludwig der Fromme im Jahr 820, schtammt en Bauplan zum Chloschter St. Galle. Er zeigt en recht grosse Lebensruum, wo d Mönche nit nur en recht grossi Nahrigs-Selbschtversorgig mit Vieh und Gmüesbau betriibe händ, sondern au handwerklichi Abteilige wie Küferei und Drechslerei ghaa händ.

## Literatur
*Historisches Lexikon der Schweiz* (druckti Fassig)

## Einzelnachwiis
Johann Ulrich Büchel

Dr **Johann Ulrich Büchel** (* 27. Dezämber 1753 z Basel; † 23. Dezämber 1792 z Basel) isch e Schwizer Baumäister, Zäichner und Radierer im Spootbarock und früeje Klassizismus gsi. Näben em Johann Jacob Fechter (1717–1797) und Samuel Werenfels (1720–1800) gältet er as äine vo de bedütendste Baumäister vo dr Stadt Basel im 18. Joorhundert.

## Lääbe
Dr Ulrich Büchel isch dr Soon vom Stäimetz Daniel Büchel und e Groossnöwöö vom Basler Beck, Groossroot, Mooler und Zäichner Emanuel Büchel gsi. Er het z Basel e Leer zum Stäimetz gmacht, woorschinlig im Bedriib vo sim Vater und het 1775 au d Mäisterbrüefig bestande. Zwäi Joore spööter het er d Anna Maria Fatio ghürootet. 1789 isch er Säggser vo dr Spinnwätterzumft, also Mitgliid vom erwiiterete Vorstand und eso au Groossroot worde, und spööter Oberstwachmäister.

Mä vermuetet, ass dr Archidekt Achilles Huber (1776–1860) si erste Underricht bim Büchel überchoo het.

## Wärk
* 1775: D Iigangshalle vom Huus zum Goldige Löi, Basel (nit erhalte)
* 1775–80: s Huus zum Kirschgarte, Basel; won er für dr Basler Siidebandfabrikant Johann Rudolf Burckhardt baut het 
* 1787: dr Gartebavilliong vom Landguet *Bellevue* vor em Basler Santihansdoor
* 1781–84: s Roothuus vo Winterthur
* 1782: D Pfarrchille vo Gräntzinge im Elsass

Dr Büchel het au e Hufe Akwarell, Guasch, Fääderzäichnige, Radierigeen und Akwatintadruck gmacht. Er het Archidektuure und Landschafte daargstellt und Entwürf vo Büünebilder gmacht.

## Litratuur
* Marie-Claire Berkemeier-Favre: *Johann Ulrich Büchel (1753–1792), Architekt des Hauses zum Kirschgarten: Leben und Werk*. In: Burkard von Roda et al. (Hrsg): *Das Haus zum Kirschgarten und die Anfänge des Klassizismus in Basel* (Kat. z. Ausst. *Sehnsucht Antike* im Historischen Museum Basel, Haus zum Kirschgarten, 17.11.1995–28.4.1996), Basel: Historisches Museum 1995, S. 51–70.

## Weblingg
*
Fasnachts-Brunnen

Dr **Fasnachts-Brunne** (au: *Tinguely-Brunne* bzw. *Carnaval*) isch e Brunne , wo dr Künstler Jean Tinguely gmacht het und wo uf em Theaterblatz in dr Schwizer Stadt Basel stoot. Er zelt zu de Baasler Kulturgüeter, wo vo nazionaler Bedütig sin.

## Gschicht und Beschriibig
Dr Brunne isch zwüsche 1975 und 1977 am Blatz vo dr Büüni vom alte Stadttheater, wo 1975 abbroche worde isch, ufgstellt worde und isch e Gschänk vom 50-jöörige Migros an d Stadt Basel gsi.

Dr Brunne het zää maschinelli Skulpture im ene groosse Wasserbecki, wo zum Däil us Versatzstück, d. h. us beweeglige, versetzbare Däil vo dr ehemoolige Büüniusstattig vom Stadttheater konstruiert worde si, und zäigt Wasserschbiili, wo für e Jean Tinguely tüpisch si. Si wärde mit Schwachstrommotor bewegt und sprüeje Wasserfontääne in d Luft.

Die 10 Skulpture häisse eso: dr Theaterkopf, d Spinne,  dr Waggler,  d Fontääne, dr Spritzer,  dr Suuser,  dr Wäädel,  dr Schuufler,  s Seechter und dr Querpfyffer.

## Kwelle
* Kunstfüerer: *Von Böcklin bis Tinguely*, Wiese Verlag, Basel 1993

## Weblingg

* Fasnachtsbrunnen im Schweizer Brunnenführer
* Videofilm auf YouTube
Sitterviadukt

**Sitterviadukt** sait me zu e paar Brugge, wo öber d Settere füered und vo däne gits underanderem folgendi:
* Sitterviadukt (Autobahn), e Betonbrugg vo de Autobahn A1 öber s Sittertobel bi Sangalle
* Sitterviadukt (SBB), e Bogebrugg vo de Baanstrecki Sangalle-Gossau
* Sitterviadukt (Südostbahn), e Brugg vo de Südostbahn SOB a de Strecki Sangalle-Herisau
* Sitterviadukt (SGA), e Staibogebrugg vo de Appezällerbaane AB a de Strecki Appezäll-Gais bi Appezäll
Haus zum Kirschgarten

S **Huus zum Kirschgarte** isch e Stadtbalast an dr Elisabethestrooss z Basel in dr Schwiz.

## Gschicht
S Huus zum Kirschgarte isch zwüsche 1775 und 1780 as Woon- und Gschäftshuus vom Archidekt Johann Ulrich Büchel (1753–1792) für e Basler Siidebandfabrikant Johann Rudolf Burckhardt, wo denn 25 Joor alt gsi isch, baut worde. Dr Burckhardt het s Huus aber nit lang brucht. Scho 1797 isch er uf si Landguet *Ernthalde* z Gälterchinde züüglet. 

S Huus zum Kirschgarte, wo vor allem mit sinere filigrane Sandstäifassade, mit dr grosszügige Kutschepassaasche dur s Hauptportal und mit eme imposante Stäägehuus besticht, stellt für Basler Verheltniss en eender ungwöönlig hooche Representazionsaaspruch. Im Huus spieglet sich dr Status vom Burckhardt, wo äine vo de vermöögendste und iiflussriichste Basler zu sinere Zit gsi isch. 

## Museum
:*Lueg au: s [[Historisches_Museum_Basel#S_Huus_zum_Kirschgarte|Kirschgaardemuseum]]*
Im Lauf vo dr Zit het s Huus meermols si Bsitzer gwäggslet. Sit 1951 isch s as Däil vom Historische Museum Basel für s Publikum offe. D Duurusstellige im Huus zum Kirschgarte si hauptsächlig dr Basler Woonkultur vom 18. und 19. Joorhundert gwidmet. Eebefalls cha mä do Spezialsammlige gsee, wo internazionali Bedütig häi, wie d Borzellansammlig vo dr Pauls-Eisenbeiss-Stifdig, d Uuresammlige vo dr Leni und vom Carl Nathan-Rupp und Eugen Gschwind, und wüsseschaftligi Instrumänt, Basler Silber und Schbiilzüüg.

## Litratuur
* Burkard von Roda, Benno Schubiger, Lukas Hartmann u. a., *Das Haus Zum Kirschgarten und die Anfänge des Klassizismus in Basel*, "Sehnsucht Antike", Historisches Museum Basel. Begleitpublikation zur Ausstellung 1995 - 1996.

## Weblingg
* Historisches Museum Basel
Hauptpost (Basel)

D **Basler Hauptbost** isch e Geböid us Sandstäi in dr Groossbasler Altstadt. Dr Bau befindet sich an dr Rüüdegass und uf dr äinte Site isch die Freiji Strooss und uf dr andere d Gärbergass. 

## Baugschicht
S Geböid isch vo 1376 bis 1378 as stedtischs Kaufhuus entstande. Zwüsche 1559 und 1596 het mä e Doorbooge baut, wo men em Daniel Heintz zueordnet. Wo s Kaufhuus im Joor 1853 zum Bostgeböid umbaut worde isch, het män en an die Freiji Strooss versetzt. 1881 het dr Wiener Dombaumäister Friedrich von Schmidt s Geböid erwiteret. 1886-1888 het mä im Börsesaaldrakt gege d Gärbergass zue Bildnismedallion vo Manne us dr Wüsseschaft und Technik ufghänkt (Rowland Hill, Heinrich von Stephan, Samuel Morse, Alessandro Volta, George Stephenson, Louis Favre, Joseph Munzinger, Johann Heinrich Speiser, Wilhelm Eduard Weber, Daniel Bernoulli), wo dr Achilles Schlöth gmacht het. Dr Burkhard Mangold het 1909/1910 d Wandbilder gmoolt und dr Coghuf am Ändi vo de 1920er Joor s Bild „Beweegig“;  1973 bis 1977 si si restauriert worde.

## Litratuur
* *INSA. Inventar der neueren Schweizer Architektur 1850–1920: Basel*, Basel 1986, S. 153 f. online 

## Weblingg
Coghuf

Dr **Coghuf** (äigentlig *Ernst Stocker;* * 28. Oktober 1905 z Basel; † 13. Februar 1976 z Spiegelbärg), isch e Schwizer Mooler, Zäichner und Bildhauer gsi. Er het au Wanddeppig und Glasfänster entworfe. 

## Lääbe
Dr Ernst Stocker isch e Soon vom Gärtner und Zugfüerer Johannes Stocker gsi und dr jüngeri Brueder vom Hans Stocker. Vo 1920 bis 1924 het er e Usbildig as Kunstschlosser gmacht und bim Louis Weber Bildhauerei gleert. Vo 1925 bis 1927 isch er z Bariis bi sim Brueder gsi, het as Kunstschlosser gschafft und het dr Jacques Lipschitz kennegleert. Er het au no bim Willi Baumeister studiert. Under em Psöidonüüm Coghuf het er sich ganz dr Moolerei verschriibe. Sid 1928 isch er Mitgliid vo dr Künstlergrubbe Rot-Blau II gsi, wo wider nöi gründet worden isch. Vo 1927 aa het er Wandbilder an öffentliche Geböid gmoolt, under anderem s Bild «Beweegig» für d Basler Hauptbost. Denn het er sich meermols im Usland ufgthalte, unter anderem isch er vo 1931 bis 1932 z Bariis an dr Académie de la Grande Chaumière gsi. 1934 het er ghulfe die churzlääbigi Künstlergrubbe BBZ 8 z gründe. 1935 isch er in d Freibärg züüglet, vo 1946 bis 1976 het er z Spiegelbärg (Muriaux) gläbt. Vo 1957 aa het er Glasfänster für Chille z Basel, z Lajoux, z Münster, z Milhuusa, z Peseux und noch bi sym Woonort z Soubey und usserdäm e baar Tapisserie und Emailarbäite gmacht.

1939 het er d Hedwig Rudin ghürootet. Si häi zämme zää Chinder gha.

## Litratuur
* 
* *Coghuf, Gedächtnisausstellung. Hans Stocker, Jubiläumsausstellung.* Texte: Maria Netter, Max Robert, Peter Friedli. Kunsthalle Basel, Basel 1976
* *Coghuf.* Texte: Jean-Pierre Beuret et al. Association Coghuf, Saignelégier 1986.
* Emil Szittya: *Neue Tendenzen in der Schweizer Malerei.* Mit Abbildungen von Camenisch, Coghuf, Hindenlang, Staiger, Stocker, Sulzbachner. Paris 1929.

## Weblingg
*
Daniel Heintz

Dr **Daniel Heintz dr Elter** (* um 1530–35 z Alagna, Piemont; † 1596 z Bärn) isch e Baumäister, Archdekt und Bildhauer in dr Noochgotik und dr Rönessans gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Heintz het vor allem z Basel und z Bärn gschafft. 1559 isch er Bürger vo Basel worde und 1591 Burger vo Bärn. E isch bewiise ass er 1580 dr Oobemooldisch im Basler Münster gmacht het. 1581/82 het er d Stääge im Basler Roothus und dr Spiesshof baut. S Zumfthuus zu Wiilüt z Basel wird iim zuegschriibe. Z Bärn het er 1571 bis 1574 s Gwölb vom Middelschiff vom Münster baut. Usserdäm het er dr Rönessanslettner, wo 1864 abbroche worden isch, und 1575 d Justitia-Figur am Münsterportal (hüte im Historische Museum Bärn) gmacht. 1588 isch er für immer uf Bärn züüglet und het dört s Amt vom stedtische Wärkmäister übernoo.

## Litratuur
* C. H. Baer: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Stadt I. Geschichte und Stadtbild. Befestigungen. Areal und Rheinbrücke; Rathaus und Staatsarchiv* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 3). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1932.
* Patricia Bielander: *Die beiden Justitia-Statuen des Südwalser Baumeisters und Bildhauers Daniel Heintz I*, in: *Blätter aus der Walliser Geschichte,* 1996, 28. S. 7–79.
* Paul Koelner: *Geschichte der Spinnwetternzunft zu Basel und ihrer Handwerke*, Basel 1931 (Nachdruck 1970)
* Elisabeth Landolt: *Künstler und Auftraggeber im späten 16. Jahrhundert in Basel,* in: *Unsere Kunstdenkmäler* 29, 1978, S. 310–322
* Thomas Lutz: *Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Stadt. Basel-Stadt,* Bd. 6: Die Altstadt von Kleinbasel. Profanbauten. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 2004 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 103). ISBN 3-906131-78-5.
* Johanna Strübin Rindisbacher: *Daniel Heintz: Architekt, Ingenieur und Bildhauer im 16. Jahrhundert.* Stämpfli, Bern 2002, ISBN 3-7272-1086-9.

## Weblingg
*
Johann Rudolf Burckhardt

Dr **Johann Rudolf Burckhardt** (* 12. Merz 1750 z Basel; † 19. Juli 1813 z Gälterchinde) isch e Siidebandfabrikant, Politiker und Fründ vo de Schööne Künst gsi. Er het zum Basler Patriziat ghöört.

## Lääbe
Dr Johann Rudolf Burckhardt isch as Soon vom Basler Siidebandfabrikant Gedeon Burckhardt uf d Wält choo. Won er achzääni gsi isch, het er d Anna Maria de Bary, d Dochder vom Johannes de Bary, ghürootet. In zwäiter Eh isch er vo 1781 aa mit dr Sarah Rohner, dr Dochder vom Spiddaalooberschriiber, verhürootet gsi.

### Ufstiig, Verurdäilig und Exil
Mit sinere Siidebandfabrik und ere Spedizioonsfirma isch dr Burckhardt zu äim vo de vermöögendste und iiflussriichste Basler zu sinere Zit worde. Eso het er 1795 si Stadtbalä, s Huus zum Kirschgarte, chönne in Uftraag gee. Dr Burckhardt het in dr Wirtschaft, dr Politik und im Milidäär Karriere gmacht. Er isch im Groosse Root vo Basel gsässe und isch 1771 Diräkter vo dr iiflussriiche Kaufmaaschaft vo dr Stadt worde. Er het in schweedische und änglische Dienst kämpft. Dr Burckhardt isch e Verfächter vom *[[Ancien Régime]]* gsi und het die nöije politische Ideä abgleent, wo sit 1789 vo Frankriich usgange si. Er isch e Geegner vom Peter Ochs gsi, won e Verdräter vo dr Ufkläärig gsi isch und demokratisch revoluzionääri Ideä ghaa het. As Reaktionäär het er uf dr Site vo Ööstriich gege die franzöösischi Revoluzioonsarmee kämpft. Wäge däm isch er in Verdacht choo, ass er as Jeegerhauptmä 1796 de ööstriichische Drubbe bim Aagriff uf d Festig Hünige ghulfe haig. Mä het em Burckhardt dr Brozäss gmacht. Won er us em Gfängnis cho isch, het er sich 1798 freiwillig ins Exil zruggzooge. Die mäisti Zit het er uf sim Landsitz *Ärnthalde* z Gälterchinde gläbt. In d Stadt Basel isch er nie me zrugg.

## Dr Kunstsammler
Dr Burckhardt isch an Kunst intressiert gsi und het e bedütendi Kunstsammlig ghaa. Er het Kontakt ghaa mit meerere vo de bekanntiste Künstler und Literaate vo sinere Zit, drunder dr Johann Wolfgang von Goethe, dr Johann Joachim Winckelmann, dr Salomon Gessner, dr Johann Caspar Lavater, dr Johann Heinrich Pestalozzi und dr Alexander Trippel. Dur d Vermiddlig vom Alexander Trippel het dr Burckhardt um 1780 d Sammlig vo Gipsabgüss us em Noochlass vom Anton Raphael Mengs kauft. 

## Litratuur
* Ch. Eggenberger: *Johann Rudolf Burckhardt (1750–1813) und [[Johann Ludwig Burckhardt]] (1784–1817) alias Scheich Ibrahim,* 1996.
* U. Barth: *Johann Rudolf Burckhardt (1750–1813), Handelsherr, Bauherr des Kirschgartens,* 1995.
* Burkard von Roda, Benno Schubiger, Lukas Hartmann u.&nbsp;a.: *Das Haus Zum Kirschgarten und die Anfänge des Klassizismus in Basel*, „Sehnsucht Antike“, Historisches Museum Basel. Begleitpublikation zur Ausstellung 1995/96.

## Weblingg
*
Louis Favre

Dr **Louis Favre** (* 28. Januar 1826 z Chêne-Bourg; † 19. Juli 1879 z Göschene) isch e Schwizer Ääscheniöör gsi. Er isch für e Bau vom Gotthardtunnel verantwortlig gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Louis Favre isch vom Handwärker zum Undernäämer ufgstiige und isch en erfolgriiche Dunnelbauer gsi. Si Firma het gege säggs Mitbewärber gwunne und het dr Ufdraag überchoo en Iisebaandunnel dur s Gotthardmassiv z baue, zu säller Zit dr lengst uf dr ganze Wält. D Bauzit won er veraaschlagt het isch acht Joor gsi, weniger as alli andere und dr Briis vo 56 Mio. Franke isch 12½ Mio. Franke billiger gsi as dr zwäitgünstig. Wenn d Bauzit chürzer as acht Joor wurd, het men em e Prämie vo 5000 Franke pro Daag versproche, für jeede Daag lenger as acht Joor hätt er e Buess vo 5000 Franke pro Daag mäesse zaale. Wenn s mee as säggs Mönet Verspöötig gieb, wer d Buess uf 10000 Franke pro Daag gstiige.

D Bauarbäite si vo 1871 bis 1880 gang, dr Durchschlag isch am 29. Februar 1880 gsi. Es het groossi technischi und geologischi Brobleem gee und dr Louis Favre het au e baar Mol Strit mit dr Bank, wo s Undernääme finanziert het, und mit dr Baudirekzioon vo dr Gotthardbaangsellschaft ghaa, und isch au vor Gricht gange. 1875 isch s zum ene Sträik vo de italiänische Dunnelarbäiter choo, wo bluetig zämmegschlaage worden isch.

D Bauzit isch zää Mönet z lang worde, und das het d Familie vom Favre finanziell ruiniert. Dr Favre sälber isch scho e baar Mönet vorhär bim ene Kontrollgang im Dunnel am ene Riss in dr Buuch-Aorta gstorbe. D Blaanig und d Exekuzioon gälte für domooligi Verheltniss as technischs Mäisterwärk und mä füert dr Erfolg hauptsächlig uf e Favre zrugg.

## Literatur
*
* Hans G. Wägli: *Louis Favre (1826 - 1879) : Erbauer des Gotthardtunnels*. Verein für wirtschaftshistorische Studien, Zürich 2008, ISBN 978-3-909059-40-9 (*Schweizer Pioniere der Wirtschaft und Technik.* Bd. 86).

## Weblingg

* Irene Meichsner: ''19.7.1879 – Vor 125 Jahren – Louis Favre Ingenieur Erbauer des Gotthardtunnels gestorben''; Sändig „Kalenderblatt“ im Dütschlandfunk vom 19. Juli 2004.
* ''Gotthard-Tunnel'' uf alpentunnel.de