open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meiji-Restauration

D **Meiji-Restaurazioon** (jap. , *Meiji ishin*) bezeichnet formal d Ernöijerig vo dr Macht vom Kaiser am Aafang vo dr Meiji-Zit. Es het nit nume d Iifüerig vom ene nöije politische Süstem bedütet, wo vo westlige Vorbilder beiiflusst gsi isch, sondern au die völligi Umgstaltig vo dr japanische Gsellschaft. 

Am 3. Januar 1868 isch im Naame vom Tennō d Widerhäärstellig vo dr kaiserlige Macht (王政復古, ōsei fukko) broklamiert worde.  Dr Shōgun Tokugawa Yoshinobu het druf si Armee uf Kyōto gschiggt.  Im Boshin-Chrieg )1868–1869) häi die kaiserlige Drubbe d Armee vom Shōgun gschlaage. 
Die Faase isch z Änd gange, wo dr Saigō Takamori 1877 si Widerstand ufgee het. Formal isch si ume gsi, wo d Verfassig 1890 in Chraft dräte isch.
## D Verändrige
### In dr Politik
Die nöiji Regierig het zwäi Flüügel ghaa, dr nazional-imperialistischi und dr brogressivi, wo inneri Reforme het welle iifüere. Si het dr „Fümf-Paragraafe-Eid“ (五ヵ条の誓文, gokajō no seimon) vorberäitet, wo dr Tenno im Früelig 1868 verkündet het und wo drmit die alti Stände-Gsellschaft abgschafft worde isch und wo drvo redet, ass s Volk emol an dr Regierig bedäiligt wurd. D Japaner häi sich Dütschland zum Vorbild gnoo und 1885 s erste Kabinett noch öiropäischem Muster bildet.  
### In dr Technik und Wüsseschaft

Japan het uf dr äinte Site Techniker und Wüsseschaftler us em Usland as Berooter und Leerer (*[[o-yatoi gaikokujin]]*) iiglaade, uf dr andere si Studänte in s Usland gschiggt worde zum studiere. 1877 isch d ''Tōkyō daigaku'' gründet worde. Dütschi Wüsseschaftler häi in dr Modärnisierig vom Land e groossi Rolle gspiilt, vor allem in dr Medizin, dr Filosofii und dr Jurisprudänz.

## Litratuur
* S. Noma (Hrsg.): *Japan – An Illustrated Encyclopedia*. Kodansha, Tokyo 1993, ISBN 4-06-205938-X.
* S. Nakamura: *Meiji ishin*. (Band 16 der Geschichte Japans). Verlag Shueisha, 1992, ISBN 4-08-195016-4. (japanisch)
* J. Hunter: *Concise Dictionary of Modern Japanese History*. Kodansha International, Tokyo 1984.
* K. Inoue: *Meiji ishin*. Band 20 der History of Japan. Chuo koronsha, 1966. (japanisch)
* W. W. McLaren: *A Political History of Japan during the Meiji Era*. Frank Cass, London 1965.
* M. Ramming: *Japan-Handbuch*. Berlin 1941.

## Fuessnoote
Bagdad

**Bagdad** (, vo persisch für *Gschängg vo Gott* bzw. *Gschängg vom Groossköönig* entsprächend *baġ* ‚Gott‘ bzw. ‚Herr‘ und *dād* ‚Goob‘; in dr änglische Transkripzion mäistens *Baghdad*) isch d Hauptstadt vom Irak und Guvernemänt Bagdad. Si het 5,4 Millione Iiwooner (2010) und isch äini vo de grösste Stedt im Nooche Oste. In dr Metropolregion, wo wit über d Gränze vom Guvernemänt uusegoot, lääbe 11,8 Millione Lüt (2010), was öbbe 40 Brozänt vo dr Gsamtbevölkerig vom Irak entspricht.

D Stadt isch s politische, wirtschaftlige und kulturelle Zentrum vom Land und Sitz vo dr irakische Regierig, vom Parlamänt, vo alle staatlige und religiöse Zentralbehörde und von e Hufe diplomatische Verdrätige. Bagdad isch dr bedütendsti Verkeersknotepunggt vom Irak und es het dört vili Uniwersidääte, Hoochschuele, Theater, Museum und Baudänggmööler.

## Litratuur
* Walter Laufenberg: *Denk ich an Bagdad in der Nacht - Staatsgast am Abend vor Kriegsbeginn.* Edition Karo, Berlin 2012, ISBN 978-3-937881-38-6
* Matthew Bogdanos mit William Patrick: *Die Diebe von Bagdad. Raub und Rettung der ältesten Kulturschätze der Welt.* Aus dem Amerikanischen von Helmut Dierlamm (Originalausgabe: Thieves of Baghdad, Bloomsbury Publishing, New York 2005), Deutsche Verlags-Anstalt, München 2006, ISBN 3-421-04201-2
* Jean-Louis Dufour: *Les crises internationales: De Pékin (1900) à Bagdad (2004)*, ISBN 2-8048-0022-9
* Stephan Kloss: *Mein Bagdad-Tagebuch. Als Kriegsreporter im Brennpunkt Irak.* Fischer Taschenbuch, Frankfurt 2003, ISBN 3-596-16142-8
* Jacob Lassner: *The Caliph’s personal Domain. The City Plan of Baghdad Re-Examined*. IN: Hourani/Stern (Hrsg.): The Islamic City. Oxford 1970.
* Jacob Lassner: *The Topography of Baghdad in the Early Middle Ages. Text and Studies*, Wayne State University Press, Detroit 1970.
* Christoph Reuter, Susanne Fischer: *Café Bagdad. Der ungeheure Alltag im neuen Irak.* Goldmann, München 2006, ISBN 3-442-15385-9
* Karin Rührdanz: *Das alte Bagdad - Hauptstadt der Kalifen*, Leipzig 1991. ISBN 3-332-00503-0
* Vincenzo Strika und Jabir Khalil: *The islamic Architecture of Baghdad. The Results of a Joint Italian – Iraqi Survey*, Napoli 1987.
* Jean Benjamin Sleiman : *Dans le piège irakien: Le cri du cœur de l'archevêque de Bagdad* , ISBN 2-7509-0240-1
* Mona Yahia: *Durch Bagdad fließt ein dunkler Strom*, München 2004. ISBN 3-423-20715-9

## Weblingg

* Offizielle Website der Stadtregierung (arabisch)
* Goethe-Institut Dialogpunkt Deutsch - Bagdad
* 

## Fuessnoote
Natur

**Natur** (lat.: *natura*, vo *nasci* „entstoo, gebore wärde“, griech. semantischi Entsprächig φύσις, *[[physis]]*, vgl. „Physik“) bezäichnet in dr westlige Filosofii im Allgemäine daas, wo nit vom Mensch gmacht worde isch. Mä brucht dr Begriff aber uf verschidnigi Arte und mänggisch widerspräche sich d Bedütige. Dorum isch s vilmol schwiirig z sääge, was zur Natur ghöört und was nit. Die wichdigste Bedütige vom Begriff Natur sin 
1. s Sii im Ganze, dr Kosmos
2. e Däil vo dr Wirkligkäit, wo im Gegesatz stoot zum e Beriich, wo nit natüürlig isch, – z. B. zum Göttlige, Gäistige, Kulturelle, Künstlige oder Technische 
3. en Äigeschaft vo dr Wirkligkäit bzw. vom ene Beriich vo dr Wirkligkäit
4. s Wääse vo öbbisem oder öbberem. 
 		 	
Mä underschäidet zwüsche dr *beläbte Natur* (*[[biotisch]]*, z.&nbsp;B. Pflanze, Dier) und dr *umbeläbte Natur* (*[[abiotisch]]*, z.&nbsp;B. Stäi, Flüssikäite, Gaas). D Begriff „beläbt“ beziehigswiis „umbeläbt“ sin äng mit de Begriffsklärige vo *[[Lebewesen|Lääbiwääse]]* und *[[Leben|Lääbe]]* verbunde, und sin iibunde in dr Konteggst von ere filosofische oder wältaaschaulige Aaschauigswiis.

## Fuessnoote


## Litratuur
* 
* Ludwig Fischer (Hrsg.): *Projektionsfläche Natur. Zum Zusammenhang von Naturbildern und gesellschaftlichen Verhältnissen*. Hamburg University Press, Hamburg 2004, ISBN 3-937816-01-1.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Thomas Kirchhoff, Ludwig Trepl (Hrsg.): *Vieldeutige Natur. Landschaft, Wildnis und Ökosystem als kulturgeschichtliche Phänomene.* Transcript, Bielefeld 2009, ISBN 978-3-89942-944-2.
* Joachim Ritter/Karlfried Gründer (Hg.): *Historisches Wörterbuch der Philosophie*, Band 6. Darmstadt, Wissenschaftliche Buchgesellschaft: 421–477 (Eintrag *Natur*)
** Hager, F. P.: *Natur I. Antike*: 421–441
** Gregory, T.: *Natur II. Frühes Mittelalter*: 441–447
** Maierù, A.: *Natur III. Hochmittelalter*: 447–455
** Stabile, G.: *Natur IV: Humanismus und Renaissance*: 455–468
** Kaulbach, F.: *Natur V. Neuzeit*: 468–478
* Lothar Schäfer, Elisabeth Ströker (Hrsg.): *Naturauffassungen in Philosophie, Wissenschaft, Technik.* Alber, Freiburg/ Münche
** Band I: *Antike und Mittelalter*. 1993, ISBN 3-495-47771-3.
** Band II: *Renaissance und frühe Neuzeit*. 1994, ISBN 3-495-47772-1.
** Band III: *Aufklärung und späte Neuzeit.* 1995, ISBN 3-495-47773-X.
** Band IV: *Gegenwart.* 1996, ISBN 3-495-47800-0.
* Alfred Schmidt: *Der Begriff der Natur in der Lehre von Marx*, 4. überarb. und erw. Auflage, mit einem neuen Vorwort von Alfred Schmidt. Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1993, ISBN 3-434-46209-0.
* Robert Spaemann: *Natur*. In: H. Krings, H. M. Baumgartner, C. Wild (Hrsg.): *Handbuch philosophischer Grundbegriffe.* Band II: *Gesetz – Relation.* Kösel & Pustet, München 1973, ISBN 3-466-40052-X, S. 956–969.
* 

## Weblingg

* Bibliografii vo dr Zitschrift ''Information Philosophie'' öber Naturbegriff.
* Überblick zum Naturbegriff us dr naturfilosofische Perspektive vom Gregor Schiemann im *Online-Lexikon naturphilosophischer Grundbegriffe.*
Sikhismus

Dr **Sikhismus** oder d **Sikh-Religion** (Panjabi: , ) isch e monotheistischi Religion, wo im 15. Joorhundert entstande isch und uf e Wanderbrediger Guru Nanak zrugggoot. Es isch e Reformbeweegig, wo im nord-indische Punjab ufchoo isch und hüte öbbe 23 Millione Aahänger het, die mäiste von ene in Indie.

D Sikh-Religion bedoont d Äihäit vo dr Schöpfig und vereert e gstaltlose Schöpfergott, wo weder Maa no Frau isch. Anderi wääsentligi Merggmol si, ass „Aberglaube“ und dradizionelli religiöösi Rite abgleent wärde und au soziali Hierarchie. S Kastesüsteem bestimmt aber au s Alldaagslääbe vo de Sikh, wil es im indische Alldaag übermächdig isch. In dr religiöse Braxis git s verschidnigi formali Gebot wie zum Bischbil in Bezuug uf d Chläidig, uf s Gee vo Nääme und uf s Ufdräte.

D Sikh-Religion orientiert sich nit dra, ass religiöösi Dogme erhalte wärde, sondern will, ass die religiöösi Wiishäit im Alldaag nützlig sig. Dr Guru Nanak und die nüün Guru (religiöösi Vorbilder) noch im understriiche in iiren Iisichte, wo schriftlig im Wärk *[[Guru Granth Sahib]]* überliiferet sin, ass si über vorhandeni Religione wäi uusegoo, und si distanziere sich vo de dominierende religiööse Dradizione vo iirem Zitalter, drunder vom Buddhismus, vom Hinduismus und vom Islam. 
## Litratuur
* J. S. Grewal: *The Sikhs of the Punjab.* Cambridge University Press, New Delhi 1994
* Bhai Gurdas: *Varaan Bhai Gurdas Ji.* Shiromani Gurdwara Parbhandak Committee, Amritsar 1998 (15. Jahrhundert)
* Karam Singh Historian (Hrsg.): *A probe into Sikh History.* Singh Brothers, Amritsar 1935
* Nikky-Guninder Kaur: *The Feminine Principle in the Sikh Vision of the Transcendent.* Cambridge University Press, Cambridge 1993
* Max Arthur Macauliffe: *The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors*, Band 6; University Press, Oxford 1909
* Gobinda Mukhoti, Rabji Kothari: *Wer sind die Schuldigen? Bericht einer gemeinsamen Untersuchung der Ursachen und Wirkungen der Unruhen in Delhi vom 31. Oktober bis 10. November 1984.* P.U.D.R. & P.U.C.L., Delhi 1984
* Kahn Singh Nabha: *Encyclopaedia of Sikh Literature.* Bhasha Vibhag, Mahan Kosh 1930
* Christopher Shackle, Arvind-pal Singh Mandair (Hrsg.): *Teachings of the Sikh Gurus. Selections from the Sikh Scriptures.* New York, Routledge 2005
* Giani Gurdit Singh: *Mudavni.* Sahit Parkashan, Chandigarh 2003
* Inder Singh: *Misrepresentations of Religion.* Fateh Publications, Patiala 2006
* J. P. S. Uberoi: *Religion, Civil Society and the State. A Study of Sikhism.* Oxford University Press, Delhi 1996
* Sahib Singh: *About Compilation of Sri Guru Granth Sahib.* Lok Sahit Parkashan, Amritsar 1996
* Sahib Singh: *Sri Guru Granth Sahib Darpan 1–10.* Raj Publisher, Jalandar 1961
* Marla Stukenberg: *Die Sikhs. Religion, Politik, Geschichte.* Beck, Münche 1995
## Weblingg

* Christian Feldmann: Die Religion der Sikhs - Jede Frau heißt Prinzessin (MP3; 20,5&nbsp;MB) Podcast zur Sendung radioWissen am 05. Februrar 2014
* Informationsforum über die Sikh-Religion Sikh-Forum
* Sikhism
* Uszüüg us em Adi Granth
## Fuessnoote
Organisation erdölexportierender Länder

D **Organisazioon vo de Länder, wo Ärdööl exportiere** (churz **OPEC**, vo ) isch en internazionali Organisazioon, wo 1960 in Bagdad gründet worde isch.

Sit 1965 het das Kartell si Sitz in Wien. Die ursprünglige Mitgliider si dr Irak, dr Iran, Kuwait, Saudi-Arabie und Venezuela gsi. Spööter häi sich no siibe Staate aagschlosse: Katar (1961), Libye (1962), die Veräinigte Arabische Emirat (1967), Algerie (1969), Nigeria (1971) und Angola (2007). Ecuador isch vo 1973 bis 1992 Mitgliid gsi und Gabun vo 1975 bis 1992. Am 17.&nbsp;Novämber 2007 isch Ecuador noch ere Pause vo 15 Joor in d Organisazioon zrugg. Indonesie isch im Januar 2009 usdräte.

D Mitgliidstaate vo dr OPEC fördere öbbe 40 Brozänt vo dr Ärdöölbrodukzioon uf dr Wält und verfüege über drei Viertel de Ärdöölresärve uf dr Wält. Allerdings vermuete e baar Expärte, wie under anderem dr Matthew Simmons, ass d Aagoobe über d Resärve zum Bischbil vo Saudi-Arabie nit stimme. Wil alli ölbroduzierende Staate, wo nid in dr OPEC sin,  immer weeniger Ööl chönne fördere, cha mä erwarte, ass dr Iifluss vo dr OPEC grösser wird. Vo de zää grösste Ärdölförderer sin Saudi-Arabie, Iran, Kuwait, Venezuela und die Veräinigte Arabische Emirat in dr OPEC.

## Weblingg

* Offizielli Website vo dr OPEC
* 
* OPEC&nbsp;– Die Geschichte einer „Weltmacht“
* Agenda 21, Lexikon: OPEC
* Opec-Staaten im Blick: Nigeria&nbsp;– Zwischen Armut und Kriegsgefahr
10-Tage-Krieg

Dr **10-Daag-Chrieg** (au **Slowenie-Chrieg**; **Slowenische Unabhängigkäitschrieg**) gältet as dr Aafang vo de chriegerische Usenandersetzige im ehemoolige Jugoslawie. Er isch as Folg vo dr Unabhängikäitserkläärig vo Slowenie 1991 usbroche. Uf dr äinte Site vo däm Bürgerchrieg si d Drubbe vo dr Slowenischi Territoralverdäidigung  (*Teritorialna obramba Republike Slovenije*) und uf dr andere die Jugoslawischi Volksarmee. Dr Chrieg het am 27. Juni 1991 aagfange und isch am 7. Juli 1991 ume gsi, wo s Brioni-Abkomme vo Slowenie, Kroazie und Jugoslawie underschriibe worde isch. S Abkomme isch vo dr Öiropäische Union vermiddlet worde und Slowenie het din versproche, d Unabhängikäit für drei Möönet z verschiebe und Jugoslawie het drfür sini Drubbe abzooge.

Slowenie isch denn am 8. Oktober 1991  unabhängig worde, und bald druf isch in Kroazie Chrieg usbroche.

## Litratuur
* Warren Zimmermann: *Origins of a Catastrophe. Yugoslavia and its destroyers.* New York Times Books, New York 1996.
* John B. Allcock et al.: *Conflict in the Former Yugoslavia*. ABC-CLIO, Denver 1998.
* James Gow, Cathie Carmichael: *Slovenia and the Slovenes*. C. Hurst, London 1999.
* James Gow: *The Serbian Project and its Adversaries*. C. Hurst, London 2003.
* Branka Magaš, Ivo Žanić (Hrsg.): *The War in Croatia and Bosnia-Herzegovina, 1991–1995*. Frank Cass, London 2001.
* Balkan Battlegrounds, p.&nbsp;58 (Central Intelligence Agency, 2002)
* Brigadier Janez J. Svajncer: Vojna za Slovenijo, Cankarjeva zalozba, Ljubljana 1991 – Obranili domovino, Ljubljana 1993

## Weblingg

* Janez J. Švajncer: *[https://web.archive.org/web/20060105034151/http://www.uvi.si/10years/path/war/ Slovenska vojska]*, Mai 2001 (uf de Siten vom Informazionsbüro vo dr slowenische Regierig, änglisch)
* offizielle Bricht vo dr slowenische Regierig (änglisch)
* Janez J. Švajncer: *[http://nato.gov.si/eng/publications/obramba/obramba-03.pdf Military History of Slovenians]* uf nato.gov.si (PDF, S. 72/73; 186&nbsp;kB)
Zuzenhausen

**Zuzenhausen** (südfränkisch *Zuzehause*) isch e Gmeind in de Kurpfalz im hütige Bade-Württebärg und ghört zum Rhii-Neckar-Chreis.

## Geographie
Zuzenhausen ligt im Elsenztal im nördliche Kraichgau. Bis uf Sinsheim sind s öppe 8&nbsp;km. Hüt sind d Überbauige, wo zu de Gmeind ghört, uf beidne Site vo de Elsenz z finde, frühner isch numme de Teil öschtlich vo de Elsenz mit em alte Dorf und de Burg überbaut gsi. Nebem Dorf ghört au s *Ghöft Schloss* zu de Gmeind Zuzenhausen. De Gmeindsbann isch 1164 Hektare gross, vo dene sind 24,6 % bewaldet, 60,2 % landwirtschaftlich gnutzt und 13,4 % sind überbaut.

Nochbargmeinde vo Zuzenhausen sind Meckesheim, Eschelbronn, Waibstadt, Sinsheim und Dielheim.

## Gmeindsgliderig
Zue Zuzenhausen ghöre s glichnamig Dorf und s Ghöft Schloß (Gutshof).

## Gschichd
Zuzenhausen isch in de Namesform *Zozenhusen* zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 769 gnennt. D Ortsherrschaft isch in dere Ziit bi de Chlöschter Lorsch und Hirsau gläge. Zämme mit de Meckesheimer Zent isch Zuzehuuse im 1330i an d Kurpfalz cho, wobi d Grundherrschaft bim Bistum Speyer gläge isch, wo s de Herre vo Vennige zum Lehe geh hei. De Venniger het sit em 14. Johrhundert en Teil vom Dorf ghört, ab em 1637i de ganz Ort. Bi de Uflösig vo de Kurpfalz im Johr 1803 isch Zuzenhausen zu Bade cho, wo's zerscht zum Bezirksamt Neckargemünd, ab 1813 zum Bezirksamt Sinsheim und spöter zum Landkreis Sinsheim ghört het. Sit de Kreisreform im 1973i isch Zuzenhausen en Teil vom Rhii-Neckar-Chreis.

### Iiwohnerentwicklig

## Verwaltig
Zuzenhausen het e Verwaltigsgmeinschaft veriibart mit dr Stadt Sinsheim und dr Gmeind Angelbachtal

De Burgermeischter isch sit 2018 de Hagen Zuber.

## Kultur und Bauwerch
* Burg Zuzenhausen
* Schloss Agnestal (18. Jh.)
* Katholischi Chile St. Sebastian (1826, Langhuus klassizistisch, Turm mittelalterlich)
* Evangelischi Chile (1831, klassizistisch)
* s Alt Schuelhuus (1897/98, sit 2022 Huus vo dr Verein)
* Rothuus (1967)


Rathaus Zuzenhausen 10.jpg|Rothuus
Schloss Agnestal.jpg|Schloss Agnestal
Zuzenhausen-kirche1.jpg|Evangelischi Chile
Zuzenhausen-kirche2.jpg|Katholischi Chile
Alte Schule (Zuzenhausen) 04.jpg|Alti Schuel
House in Zuzenhausen 01.jpg|Fachwerchhuus
Brauerei Zuzenhausen.jpg|Brauerei Dachsenfranz



## Dialäkt
De Dialäkt vo Zuzenhausen ghört zum Südfränkisch.

## Literatur
* Johann Philipp Glock: *"Burg, Stadt und Dorf" Zuzenhausen im Elsenzgau*. Eigenverlag, 1896
* Ernst Boy: *Zuzenhausen: Bild eines Dorfes; ein Heimatbuch zur 1200-Jahrfeier*. Zuzenhausen 1978
* Adolf M. Hirn, Gabriele Süskind (Red.), Jürgen Schütz (Hrsg.): *Der Rhein-Neckar-Kreis*. Stuttgart 1991, ISBN 3-8062-0597-3

## Weblink

* Gmeind Zuzehuuse
* Zuzenhausen uf LEO-BW
** Zuzenhausen, Altgemeinde uf LEO-BW
** Schloss Seehälde (Gutshof) uf LEO-BW

## Fuessnote
Uli Hoeneß

Dr **Ulrich „Uli“ Hoeneß** (* 5. Jänner 1952 z Ulm) isch e dytsche Unternämmer, Fueßballfunktionär un ehmolige Fueßballspiiler. Bis Mai 2014 isch er Bresidänt vum FC Bayern München un Ufsichtsrotsvorsitzer vu dr FC Bayern München AG gsii. 
Am 25. Novämber 2016 isch dr Hoeneß zum zwaite Mol zum Bresidänt vum FC Bayern München e. V. gwehlt wore.

## Lääbe
As aktive Fueßballspiiler het dr Hoeneß in dr 1970er Johr mit em FC Bayern München fascht alli wichtige Titel im europäische Verainsfueßball gwunne. Mit dr dytsche Nationalmannschaft isch er 1972 Europamaischter und 1974 Wältmaischter wore.

No syre aktive Karriere het dr Hoeneß s Management bim FC Bayern ibernuu un het derzue bydrait, dr Verain finanziäll un sportli zue aim vu dr wältwyt erfolgrychschte Fueßballverain z mache. Är isch ab em Novämber 2009 Bresidänt vum *FC Bayern München e.&nbsp;V.* un syt Merz 2010 Vorsitzer vum Ufsichtsrot vu dr FC Bayern München AG gsii.

Im Juli 2013 isch dr Hoeneß wäge Styyrhinterziehig aagchlagt un am 13. Merz 2014 vu dr 5. Strofchammere vum Landgricht München II zue dreihalb Johr Haft verurdailt wore. Är isch derno vu syne Ämter as Bresidänt vum FC Bayern München e.&nbsp;V. un Vorsitzer vum Ufsichtsrot vu dr FC Bayern München AG zruggdrätte. Sy Haftstrof het er am 2. Juni 2014 aadrätte, no dr halbe Haftzyt isch er am 29. Februar 2016 entloo un d Räschtstrof isch uf Bewährig uusgsetzt wore.

Dr Uli Hoeneß läbt syter anne 2006 z Bad Wiessee am Tegernsee, dervor het er iber 30 Johr in ere Doppelhuushelfti z Ottobrunn gwohnt. Dr Hoeneß isch ghyrote, het zwai Chinder un zwai Änkelchinder.

## Literatur
* Christoph Bausenwein: *Das Prinzip Uli Hoeneß*. Verlag Die Werkstatt, Göttingen 2009, ISBN 978-3-89533-670-6.
* Patrick Strasser: *Hier ist Hoeneß!* Riva, München 2010, ISBN 978-3-86883-048-4.
* Peter Bizer: *Uli Hoeneß. Nachspiel. Mensch, Macher, Mythos*. Ellert & Richter Verlag, Hamburg 2014, ISBN 978-3-83190-565-2.
* 

## Podcast

* *[https://audionow.de/special/11leben 11 Leben - Die Welt von Uli Hoeneß]* 11 Folge mit 45 bis 100 Minute längi, vom Max-Jakob Oscht Veröffendlichung vo der erschte Folg. 9. Septämber 2020

## Weblink

* 
* 

## Fueßnote
Letztbegründung

E **Letschtbegründig** isch in dr Filosofii und Wüsseschaftstheorii, wenn d Gältigsaasprüch in Bezug uf Wooret und Gwüsshäit uf letschti, sicheri Grundlaage zrugggfüert wärde. 

S Konzept von ere „letschte“ Begründig chunnt scho bim Platon und bim Aristoteles vor und isch im Lauf vo dr Gschicht vo dr Filosofii immer wider undersuecht worde. Wichdigi elteri Aasetz, zum em Dänke e sicheri Grundlaag z verschaffe, findet mä bim Anselm vo Canterbury, Descartes, Karl Leonhard Reinhold, bim Dütsche Idealismus (Fichte, Schelling, Hegel) und bim Jakob Friedrich Fries.

Au dr Filosoof Husserl schliesst sich dere Aasicht in *„Wissenschaft aus absoluter Begründung“* aa. As Letschtbegründigstheoretiker gälte hüte näben em Hugo Dingler bsundrigs dr Karl-Otto Apel, dr Vittorio Hösle, dr Wolfgang Kuhlmann und dr Harald Holz.

Bsundrigs d Verdräter vom Kritische Razionalismus kritisiere d Idee vo dr Letschtbegründig.

## Litratuur
* Reinhold Aschenberg: *Letztbegründung? Beitrag zu einer typologischen Orientierung.* In: Reinhard Hiltscher, André Georgi (Hrsg.): *Perspektiven der Transzendentalphilosophie. Im Anschluß an die Philosophie Kants.* Freiburg (Breisgau)/ München 2002, ISBN 3-495-48058-7, S. 11–42.
* Carl Friedrich Gethmann: *Letztbegründung.* In: Jürgen Mittelstraß: *Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie.* Zweite Auflage. Band 4, Metzler 2010, ISBN 978-3-476-02103-8, S. 549–552.
* Miriam Ossa: *Voraussetzungen voraussetzungsloser Erkenntnis? Das Problem philosophischer Letztbegründung von Wahrheit*. Paderborn, Mentis 2007, ISBN 978-3-89785-567-0.

## Weblingg

* Klaus Steigleder: Die Begründung der normativen Ethik (Darstellig vom Konzept vom Alan Gewirth; PDF; 228&nbsp;kB)
* Dieter Wandschneider: Letztbegründung unter der Bedingung endlichen Wissens. Eine Hegel'sche Perspektive

## Fuessnoote
Marianna Madia

D **Marianna Madia** (* 5. Septembär 1980 z Rom) isch e italiänischi Bolitikeri. Si sitzt sit 2008 für e *Partito Democratico*, e Middi-linggs Partei, in dr italiänische *Camera dei deputati*.

Sit em 21. Februar 2014 isch d Madia Minischteri fir Verwaltungsreformen und -vereinfachig.
## Brivats
D Marianna Madia isch sit em Juni 2013 mit em Film- und Färnseebroduzänt Mario Gianani verhürootet.
## Fueßnote


## Weblingg

* Offizielli Websyte vo de Marianna Madia
Maria Elena Boschi

D **Maria Elena Boschi** (* 24. Jänner 1981 z Montevarchi, Toskana) isch e italiänischi Rächtsawälti und Bolitikeri. 

Bis si am 4. Juni 2013 zruggdräte isch, isch si Mitgliid im Vorstand vom toskanische Wasserversorgigsundernääme *Publiacqua spa*  gsi.
D Boschi sitzt sit 2013 für d Middi-linggs Partei *Partito Democratico* in dr italiänische *Camera dei Deputati*.

Sit em 21. Februar 2014 isch d Boschi Minischteri fir Verfassigsreforme und Beziejige zum Parlamänt.

## Fueßnote


## Weblingg

* Maria Elena Boschi in Camera dei Deputati Web Site
Zaza-Sprache

**Zazaki** (au Dımılki, Kırdki oder Kırmancki) isch e Sprooch, wo in dr Türkei, im Iran, z Syrie, z Georgie und z Kasachstan gschwätzt wird.  Amtssprooch isch si nume in dr Türkei.

D Zaza und mänggi Sproochwüsseschaftler säge dr Sprooch usser Zazaki au **Dımılki**, **Kırdki** oder **Kırmancki**. Mä schetzt, ass es zwei bis drei Millione Lüt git, wo Zazaki schwätze. Wäge dr Migrazion in de letschte Joorzäänt het sich d Sprooch au in West-, Middel- und Nordöiropa verbräitet. S Zazaki ghöört zum iranische Zwiig vo de indogermanische Sprooche.

## Weblingg

## Fuessnoote
Matteo Renzi

De **Matteo Renzi** (* 11. Januar 1975 z Florenz) isch en italiänische Politiker.

Sit em 21. Februar 2014 isch er de Ministerpresidänt vo Italie (17. Legislaturperiode).

Woner gwählt worde isch, isch er 39 Johr alt gsi und isch dodemit de jüngsti Ministerpresidänt vo de italiänische Gschicht.

De Renzi isch z Rignano sull’Arno ufgwachse, hät Jura gstudiert und ghört zur Partito Democratico, churz PD. Vo 2009 bis 2014 isch er de Bürgermaister vo Florenz gsi.

## Weblingg

* Offizielli Websyte vom Matteo Renzi

## Fueßnote
Caspar Brennwald

De **Chaschper Bräwald** (* 1. Mai 1838 z Mänidorf, † 10. Juli 1899 z Züri) isch en Chaufme und Undernämer us Mänidorf gsi.

## Japan-Mission vo 1863/64
De Chaschper (Caspar) Bräwald isch de Soon vom Beck Chaschper (Kaspar) Bräwald vo Mänidorf gsi. Är isch Chaufme worde und hät 1862 im Handelshuus Hunziker & Co z Aarau gschaffet. Vo 1863-1864 isch är Legationsrat und Sekretär gsi vo de Japan-Mission, won är vom Bundesrat Aimé Humbert-Droz mid erscht 24i mit em holländische Tampfschiff «Medusa» i säb Land gschickt worden isch. Deet händs am 6. Februar 1864 de erschti Handelsvertrag zwüsched Japan und de Schwiiz abgschlosse. De Chaschper Bräwald häd uusfüerlichi Pricht über die Reis veröffentlicht. Är häd au es Tagebuech gschribe. Die Notize uf Französisch, Änglisch, Italienisch und Holändisch sind uf 548 Siite und füled foif Bänd. Familiemitglider und s Bundesarchiv z Bärn händ si ufbewaart. Es gaat drin um Politik, Wirtschaft, Kultur, Gschicht und s tägliche Läbe. Vo 2008 bis 2012 händ d Firma DKSH und s Stadtarchiv vo Yokohama d Tagebüecher is Japanisch überträit.

## Siber & Brennwald
Es Jaar druf, im 1865i, häd är z Yokohama mit em Hermann Siber d Handelsfirma *Siber & Brennwald* gründet. Mit däre Firma häd er vor allem Riis, Bauele und Side id Schwiiz exportiert und europäischi Produkt uf Asie pracht. Vo 1866 bis 1878 isch är a no Schwiizer Gäneralkonsul z Japan gsi. Nachane häd er bis 1882 d Londoner Filiale vo sinere Firma gläitet. D Firma isch 1890 füerend gsi im Sideexport.

Bim Kanto-Ärdbebe vo 1923 häd d Firma grossi Verluscht gha. De Willy Chäller vo de *Ed. A. Keller & Co* häd ghulfe, s Gschäft wider in Gang z bringe. Im Jaar 2000 händ sich d *Ed. A. Keller & Co* und d *Diethelm & Co. Ltd.* zämegschlosse, 2002 isch d *Siber-Hegner *dezu cho - de Allianzname häd de Name Bräwald 1910 verdrängt gha. Hüt ghäisst d Firma *DKSH Holding* (Diethelm Keller Siber Hegner) und häd 2013 mid über 26'000 Mitarbeiter fascht zää Milliarde Franke Umsatz und 300 Millione Franke Gwünn gmacht.

## Weblink
* Website vo de DKSH

## Literatur
* Siber Hegner - Hundert Jahre im Dienste des Handels, 1965, 7-18 
* Zürcher Chronik, Nr. 3, 1992, 4 f.

## Fuessnoote
Giorgio Napolitano

Dr **Giorgio Napolitano** (* 29. Juni 1925 z Neapel; † 22. Septämber 2023 z Rom) isch en italiänische Politiker gsi.

Vom 15.&nbsp;Mai 2006 bis zum 14. Jänner 2015 isch er dr elfti Presidänt vu Italie gsi. Er isch de ersti italiänisch Staatspräsident, wo för e zwaiti Amtszyt widergwählt worde isch. D Partei, woner hüt dezue ghört, isch d Partito Democratico, churz PD. De Napolitano hät Jura gstudiert, isch 1945 de komunistische Partei biiträtte und 1953 als Abgordnete i di italiänisch Abgordnete-Chammer gwählt worde. 

## Schrifte
* *Auf dem Weg zum historischen Kompromiss. Ein Gespräch über Entwicklung und Programmatik der KPI*. Frankfurt/Main 1978 ISBN 3-518-00851-X

## Weblink

*
Metalle

**Metall** (vo  *metallon*) si Materialie, wo in fester oder flüssiger Form vier charakteristischi Stoffäigeschafte häi: iiri elektrischi Läitfähigkäit isch hooch, nimmt aber ab, wenn Tempratuur uufegoot, si läite Wermi guet, si si verformbar und häi e metallische Glanz (Spiegelglanz).

Metall si die chemische Elimänt, wo sich im Periodesüsteem vo de Elimänt linggs und unde von ere Drennigslinie vo Bor bis Astat befinde. Das sin öbbe 80 Brozänt vo de chemische Elimänt. Dr Übergang über d Halbmetall zu de Nitmetall isch fliessend.
Dr Begriff wird au für Legierige und e baar intermetallischi Faase verwändet. 

Die charakteristisch metallische Äigeschafte chämme drvo, ass d Atom von ere metallische Bindig zämmeghebt wärde, wo s wichdigste Merkmol von ere isch, ass sich d Elektrone im Gitter vo de Atom frei chönne beweege.

En einzelns Atom vom ene Metall het käini metallische Äigeschafte. E Metall entstoot erst, wenn meereri Atom nooch binenander si, e Wäggselwirkig zwüschen ine entstoot und si sich metallisch binde. Erst sonigi Grubbe vo Atom () häi metallischi Äigeschafte.

Atom vo dene Elimänt chönne sich au amorf zämmelaagere, wemm mä sä extrem schnäll abchüelt, und bilde denn käi Kristallgitter und wärde metallischs Glaas.

Under extreme Bedingige wie seer hooche Drück und Tempratuure chönne au Atom vo nitmetallische Elimänt sich metallisch binde und bechömme eso d Äigeschafte, wo charakteristisch si für d Metall.

Sit em Aafang vo dr Zivilisazioon wärde Metall as Wärkstoff für alli mööglige Aawändige brucht. Under em Begriff Metallfüsik oder au Metallkund beschäftige sich Füsiker und Materialwüsseschaftler mit de Grundlaage in dr Festkörperfüsik und mit Aawändige in dr Materialwüsseschaft.

D Metallurgii, uf guet dütsch s Hüttewäse, bezaichned alli Verfahre, wo mit de Gwünnig und de Verarbaitig vo Metall z tue händ.

## Iidäilig

Dradizionell däilt mä Metall noch dr Dichti in Schweermetall und Liichtmetall ii und noch dr chemische Reaktividäät in Edelmetall, wo bsundrigs korrosionsbeständig si, und in uneedli Metall, wo gueti Redukzioonsmiddel si. 

Zu de Halbmetall ghööre d Elimänt Bor (B), e tüpischs Halbmetall, Choolestoff (C), eender e Nitmetall, Silicium (Si), e tüpischs Halbmetall, Fosfor (P), eender e Nitmetall, Germanium (Ge), eender e Metall, Arsen (As), e tüpischs Halbmetall, Selen (Se), eender e Nitmetall, Antimon (Sb), eender e Metall, Tellur (Te), e tüpischs Halbmetall, Polonium (Po), e Metall, und Astat (At), eender e Nitmetall.

## Litratuur
* Karl Otto Henseling: *Bronze, Eisen, Stahl. Bedeutung der Metalle in der Geschichte* (= *Rororo. rororo-Sachbuch* 7706 = *Kulturgeschichte der Naturwissenschaften und der Technik.* Bd. 6). Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1981, ISBN 3-499-17706-4.
* Wolfgang Glöckner, Walter Jansen, Rudolf Georg Weissenhorn (Hrsg.): *Handbuch der experimentellen Chemie. Sekundarbereich II.* Band 5: *Chemie der Gebrauchsmetalle.* Aulis-Verlag Deubner, Köln 2003, ISBN 3-7614-2384-5.

## Weblingg

* Animazione vo de Atom vo Metall und Nitmetall

## Fuessnoote
Ton (Bodenart)

**Doon** (uf Alemannisch zmäist **Lätt(e)**) isch e Material, wo in dr Natur vorchunnt und hauptsächlig us fiinchörnige Mineral bestoot. Wenn er gnueg füecht isch, chann er mäistens blastisch verformt wärde und er wird spröd, wenn er usdröchnet oder brennt wird. Im Doon het s mäistens Schichtsilikat, aber au anderi Materialie chönne din si, won em Blastizitet gääbe und wo usherte, wenn si dröchnet oder brennt wärde. As assoziierti Faase cha dr Doon Materialie enthalte, won em käi Plastizitet gääbe und au organischi Stoff.

Im Geegesatz zu früenere Definizioone legt d Definizion vo dr AIPEA (Association Internationale Pour L’Etudes Des Argiles) und dr CMS (Clay Minerals Society) käi gnaui Gröössi vo de Doonchörner fest, wil verschideni Diszipline do iiri äigene Festlegige droffe häi. As Doonpartikel gälte in de Geowüsseschafte, noch dr Norm EN ISO 14688, Partikel
Letten (Begriffsklärung)

**Letten** chan folgendes bedüte:
* Letten, di gröschti Bevölkerigsgruppe im baltische Staat Lettland
* Letten (Gestein), e schwach verfestigti Gsteinsmasse, au as Leem oder Ton bezaichnet

**Letten** haissed folgendi Ortschafte:
* Letten (Bad Endorf), en Ortstail vo de Marktgmaind Bad Endorf, Landkreis Rosenheim, Bayern
* Letten (Bad Heilbrunn), en Ortstail vo de Gmaind Bad Heilbrunn, Landkreis Bad Tölz-Wolfratshausen, Bayern
* Letten (Bayreuth), en Ortstail vo de kreisfreie Stadt Bayreuth, Bayern
* Letten (Creußen), en Ortstail vo de Stadt Creußen, Landkreis Bayreuth, Bayern
* Letten (Igensdorf), en Ortstail vo de Marktgmaind Igensdorf, Landkreis Forchheim, Bayern
* Letten (Kempten), en Ortstail vo de kreisfreie Stadt Kempten (Allgäu), Bayern
* Letten (Lauf an der Pegnitz), en Ortstail vo de Stadt Lauf an der Pegnitz, Landkreis Nürnberger Land, Bayern
* Letten (Laufen), en Ortstail vo de Stadt Laufen, Landkreis Berchtesgadener Land, Bayern
* Letten (Lenggries), en Ortstail vo de Gmaind Lenggries, Landkreis Bad Tölz-Wolfratshausen, Bayern
* Letten (Markt Rettenbach), en Ortstail vo de Marktgmaind Markt Rettenbach, Landkreis Unterallgäu, Bayern
* Letten (Paunzhausen), en Ortstail vo de Gmaind Paunzhausen, Landkreis Freising, Bayern
* Letten (Reuth bei Erbendorf), en Ortstail vo de Gmaind Reuth bei Erbendorf, Landkreis Tirschenreuth, Bayern
* Letten (Ronsberg), en Ortstail vo de Marktgmaind Ronsberg, Landkrais Ostallgäu, Bayern
* Letten (Weidenberg), en Ortstail vo de Marktgmaind Weidenberg, Landkrais Bayreuth, Bayern

* Letten (Gemeinde Haag), e Ortschaft vo Haag am Hausruck, Bezirk Grieskirchen, Oberöschtrych
* Letten (Gemeinden Klam, Saxen), e Ortschaft vo Klam und Saxen, Bezirk Perg, Oberöschtrych

* Letten (Stadt Zürich), es Quartier i de Stadt Züri

und au:
* *Bahnhof Zürich Letten*, en stillglaite Bahnhof im Lettequartier z Züri
Fossile Energie

**Fossili Energii** wird us fossile Brennstoff gwunne, wie Bruunchoole, Stäichoole, Torf, Ärdgaas und Ärdööl. Die fossile Energiidrääger si in dr geologische Vorzit us Abbaubrodukt vo doote Pflanze und Dier entstande. Die fossile Energidrääger basiere uf em Choolestoffkräislauf und mit ene cha mä Sunneenergii verwärde, wo vor langer Zit gspiicheret worde isch.  Die technischi Erschliessig vo fossile Brennstoff im 18. und 19. Joorhundert häi d Vorussetzige für die Industrielli Revoluzioon gschaffe. 

Im Joor 2005 si 81 % vo dr Energii, wo uf dr Wält brucht worde isch, us fossile Kwelle choo.

Die fossilen Brennstoff basiere uf organische Choolestoff-Verbindige. Noch em Wältklimaroot sin si e wichdige Grund für die globali Erwermig. Wenn si mit Suurstoff verbrennt wärde, wird Energii in dr Form vo Wermi broduziert und Choolestoffdioxid freigsetzt. Je noch dr Zämmesetzig und Räinhäit vom fossile Brennstoff git s no anderi chemischi Verbindige wie Stickstoffoxid und Ruess und underschiidlig fiini Stöib, wo d Umwält chönne belaste.

Dr Gegebegriff zur *fossile Energii* isch die ernöijerbari Energii, wo us energetische Brozäss chömme, wo sich die ganz Zit ernöijere. Doodrzue ghöört d Windenergii, d Sunnestraale, d Wasserchraft und d Biomasse, wo vor dr industrielle Revoluzioon d Hauptenergiikwelle vo dr Menschhäit gsi sin. D Ärdwermi isch vor allem in dr Form vo Thermalkwelle für e Mensch intressant gsi, wäärend Geziteau hüte no schwiirig zum usnütze sin.

## Fuessnoote
Sonnenenergie

As **Sunneenergii** oder **Solarenergii** bezäichnet mä d Energii vo dr Straalig vo dr Sunne, wo in dr Form vo elektrischem Strom, Wermi oder chemischer Energii technisch cha gnutzt wärde. D Sunnestraalig isch die elektromagnetischi Straalig, wo uf dr Oberflechi vo dr Sunne wäge iirer Tämpratur vo öbbe 5500&nbsp;°C as Schwrzkörperstraalig entstoot. Die Tämpratur chunnt vo de Kärnfusionsbrozäss im Innere vo dr Sunne, wo Wasserstoffkärn zu Heliumkärn verschmelze.

## D Nutzig vo dr Solarenergii
Mit Hilf vo dr Solartechnik cha mä d Sunneenergii uf verschiideni Arte nütze:

* Sunnekollektore gwünne Wermi (Solarthermii bzw. Fotothermik)
* Solarzälle erzüüge elektrische Gliichstrom (Fotowoltaik)
* Sunnewermichraftwärk erzüüge elektrische Stroom mit Hilf vo Wermi und Wasserdampf
* Solarchocher oder Solarööfe choche Ässe oder sterilisiere medizinischs Material

Indiräkt wird d Sunneenergii gnützt:

* Pflanze und pflanzligi Abfäll wärde eso verarbäitet, ass nutzbari Flüssigkäite (z. B. Ethanol, Rapsöl) oder Gaas (z. B. Biogaas, wo mä drus Methan macht) entstöön.
* Wind- und Wasserchraftwärl erzüüge elektrische Strom
* As passivi Sunneenergii zum Hüüser z häize.

D Sunneenergii isch e regenerativi Energii, iiri Nutzig wird in vile Länder gförderet, zum Bischbil z Dütschland dur s Erneuerbare-Energie-Gsetz (EEG).

E groosses Brobleem mit dr Sunneenergii isch, ass si nume globaal gsee immer zur Verfüegig stoot. Zum Bischbil wenn am ene Ort Nacht oder schlächts Wätter isch, cha dört gar nid oder nume wenig Energii vo dr Sunne gsammlet wärde. Löösige für das Brobleem si, ass d Solarenergii mit andere Energiikwelle kombiniert wird, ass Spiicherkapazitääte entwigglet wärde oder ass s Stroomnetz eso usbaut wird, ass Stroom vo wit häär an alli Ort cha gläitet wärde, won er grad brucht wird. 
## Litratuur
* Christian Kuhtz, Georg Böhmeke: Aus der Reihe: Einfälle statt Abfälle, *Einfache Nutzung der Sonnenwärme. 12 Bauanleitungen für viele Zwecke. Ausführliche Anleitung für gute, billige Warmwasser-Anlagen. Mit großem Basteltrick-Verzeichnis*, Selbstverlag, Erweiterte Neuauflage 2003, ISBN 3-924038-57-0
* Bernward Janzing: *Solare Zeiten – Die Karriere der Sonnenenergie. Eine Geschichte von Menschen mit Visionen und Fortschritten der Technik.* Picea Verlag, Freiburg 2011, ISBN 978-3-9814265-0-2

## Weblingg

* Globalstrahlungskarte der Schweiz
* Tatsächliche Produktion Solar, stündlich aktualisierte Ertragsdaten deutscher Anlagen der European Energy Exchange
** Visualisierung der SMA Solar Technology
* „Think Big!“: Szenario Energieerzeugung in Afrika und HGÜ, *Artikel aus [[Sonne Wind & Wärme]] auf volker-quaschning.de vom Mai 2004*
* Grüne Wiese, rotes Tuch – Die Solarbranche fürchtet Widerstände gegen Freilandanlagen und müht sich um öffentliche Zustimmung, *[[Die Zeit]], im Juni 2004*

## Fuessnoote
Wasserkraft

**Wasserchraft** (au: Hüdroenergii) isch e regenerativi Energiikwelle. Si bezäichnet – füsikalisch ungnau – d Umwandlig vo dr potenzielle oder dr kinetische Energii vo Wasser über e Wasserchraftmaschine in Rotazionsenergii. Bis zum Aafang vom 20. Joorhundert het mä die mechanischi Energii hauptsächlig in Müüline gnützt. Hüte erzügt mä drus fast immer elektrische Stroom mit Hilf vo Generatore.  15,58 Brozänt vo dr Stroomerzüügig uf dr Wält isch 2011 vo dr Hüdroenergii choo und si isch noch dr Verstroomig vo Choole und Ärdgaas und vor dr Kärnenergii die drittbedütendsti Form vo dr Stroombrodukzion.

## Lueg au
Talsperri

## Litratuur
* Jürgen Giesecke, Emil Mosonyi: *Wasserkraftanlagen – Planung, Bau und Betrieb*. Springer Verlag, 2003, ISBN 3-540-44391-6.
* Bernd Uhrmeister, Nicola Reiff, Reinhard Falters: *Rettet unsere Flüsse – Kritische Gedanken zur Wasserkraft*. Pollner Verlag, 1998, ISBN 3-925660-59-3.
* Michael Hütte: *Ökologie und Wasserbau: Ökologische Grundlagen von Gewässerausbau und Wasserkraftnutzung*. Parey, 2000.
* Patric Jetzer: *Die Wasserkraft Weltweit* Carlsen Verlag, 2009.
* Valentin Crastan: *Elektrische Energieversorgung 2*;2004
* Sándor O. Pálffy: *Wasserkraftanlagen, Klein- und Kleinstkraftwerke*, 6. Auflage 2006
* Unlrich Maniak: *Hydrologie Und Wasserwirtschaft: Eine Einführung Für Ingenieure*; 6. Uflaag 2010
* J.Giesecke, G. Förster: *Ausbau der Wasserkraft*; 1994
* Christoph Jehle: *Bau von Wasserkraftanlagen*; 5. Auflage 2011. VDE Verlag Müller (c.f.), Heidelberg
* Georg Küffner: *Von der Kraft des Wassers*; 2006
* BMU (2009): Erneuerbare Energien – Innovationen für die Zukunft, Bundesministerium für Umwelt, Naturschutz und Reaktorsicherheit (BMU), Berlin.
* Toni Schmidberger: *Das erste Wechselstromkraftwerk in Deutschland*, Bad Reichenhall, 1984. Druck: Slavik, Marzoll.

## Weblingg
* Bundesverband deutscher Wasserkraftwerke e.&nbsp;V.
* Landesverband Bayerischer Wasserkraftwerke eG
* Wasserkraft (BINE Informationsdienst)
* endura Infoplattform

## Fuessnoote
Lehm

**Leem** oder **Lätt(e)** isch e Mischig us Sand mit ere Chorngrössi vo me as 63&nbsp;µm, Schluff (Chorngröössi gröösser as 2&nbsp;µm) und Doon (Chorngröössi chliiner as 2&nbsp;µm). Er entstoot äntwääder dur Verwitterig us Fest- oder Lockergstäi oder dur die unsortierti Ablaagerig vo de verschidene Leembestanddäil. Je nochdäm wien er entstande isch, underschäidet mä zwüsche *Bärgleem, Ghängleem, Gschiebleem* (us em abglaagerete Moränematerial vo Gletscher), *Lössleem* (Löss) und *Aueleem* (wo vo Flüss ablaageret worde isch). Leem isch wit verbräitet und cha liicht abbaut wärde. Er isch äine vo de eltiste Baustoff.

## Weblingg

* Woonhüüser und anderi Bauwärk us Leem
* Leem im Terrarium
* Grundlagenwissen Lehm und Mailingliste
* Bundesverband zur Förderung des Lehmbaus

## Fuessnoote
August von Würthenau

**Auguscht vo Würthenau** (* 1827 z Donaueschingè; † 12. April 1892 z Karlsruè) isch èn badischè Ysèbaabauingenieur.

## Lebbè
Dè August vo Würthenau hèt am Polytechnikum Karlsruè Ingenieurwesè studyrt un isch Mitglyd vom Corps Franconia Karlsruhe. worrè. Nõch Abschluss vom Studium isch er Ysebaabauingenieur worrè. Er isch zu dè Schwizerischè Centralbaan-Gsellschaft uff Basel gangè, wo er bis zum Obberingenieur uffgschtigè isch. Unter sinerè Bauleitig sin unter anderem d Bahnstreggè Oltè - Neu-Solothurn - Busswil un Neu-Solothurn - Biberischt (1876) entschtandè, in Zusammenarbeit mit der Nordostbahn die Bötzbergbahn von Pratteln nach Brugg (1875) und die Aargauische Südbahn von Rupperswil nach Immensee (zwischen 1874 und 1882), in Zämmèarbèt mit dè Nordoschtbahn un dè Ywohnergmeind Brèmgartè d Bahnschtreggi Wollè - Brèmgartè (1876) un in Vobindig mit dè Großherzoglich Badischè Staatsbahn d Bahnschtreggi übber dè Rhy z Basel (1873). 1876 isch er vum Schwizerischè Bundesrõt in è Expertèkommission für d Brüèfig vo dè Blään un Zyl vo dè Gotthardbahngsellschaft berufè worrè.

Er hèt als Baurõt zu dè Generaldirektion vo dè Großherzoglich Badischè Staatsbahn uff Karlsruè gwechslèt, wo er 1884 zum Obberbaurõt ernannt worrè isch. 1886 isch sini Ernennig zum Baudirektor un Vorschtand vo dè technischè Abteilig bi dè Generaldirektion vo dè Großherzoglichè Staatsysebaa erfolgt. Unter sinerè Leitig isch unter anderem vo 1887 bis 1890 d Wutachtalbahn, die wegèm Stockhaaldè-Kehrdunnel au als Sauschwänzlebahn bezeichnet wörd. Sellè Dunnel isch dè einzig Spiralkehrdunnel Dütschlands un dè einzig, wo nit in èrè Hochgebirgsbahn lyt.

## Uuszeichnigè
* Ehrèmitglyd vom Corps Franconia Karlsruè, 1849
* Kommandeurchrütz II. Klassè vom Ordè vum Zähringer Löwè
* Königlichè Kronèordè II. Klassè, 1890

## Schriftè
* *Rangirbahnhof in Basel - Bericht des Oberingenieurs zum Projekt, welches dem Verwaltungsrath vorgelegt werden soll (Basel, 25. Mai 1874)
* *Schweizerische Centralbahn - Neubau, Normalzeichnungen und Instructionen* 1875
* *Eiserne Brücken Kunstbauten*
* *Denkschrift über die Erbauung der Bahnen im Badischen Oberland Leopoldshöhe-Lörrach, Schopfheim-Säckingen, Weizen-Immendingen zur Umgehung des Schweizergebiets'', Karlsruè 1890

## Weblinggs
* Gschichtlichs zum Stockhaaldedunnel uff www.kartan.de
* "Sauschwänzlebahn" ist jetzt Denkmal uff www.schwaebische.de
* Das deutsche Militär und seine "Kanonenbahn" auf www.news.landeskunde-online.de
* Denkschrift A. von Würthenaus zum Bau der strategischen Bahnen Badens auf kartan.de

## Einzelnõchwys
Verbrennungskraftmaschine

D **Verbrennigschraftmaschine** isch e Wermichraftmaschine (Thermischi Fluidenergiimaschine), wo dur inneri Verbrennig vo Driibstoff mechanischi Arbet verrichdet. Im Underschiid zur Dampfmaschine und em Häissluftmotor finde alli Arbetsbrozäss in äim Arbetsruum statt, em ''Arbetszylinder''. Drbii wird chemischi Energii us eme Driibstoff-Luft-Gmisch über d Tämpratuur vom Arbetsgaas in Druck (Chraft) und Usdeenig (Wääg) umgwandlet und eso in mechanischi Energii (Chraft mol Wääg).
## S Brinzip

Alli Verbrennigschraftmaschine schaffe noch em gliiche Brinzip: 

# Aasuuge vom Dribstoff-Luft-Gmisch 
# Verdichte 
# Arbet 
# Usstooosse vom verbrennte Gaas

Mä underschäidet zwäi wääsentligi Arte vo Verbrennigschraftmaschine:

## [[Strömungsmaschine|Ströömigsmaschine]] (Turbomaschine)
* Gasturbine
* Straaldriibwärk
Bi Turbomaschine laufe die vier Schritt die ganz Zit parallel ab und dorum si bliibe Druckverheltniss konstant. D Turbineschuufle vo dr erste Stuefe bestimme wie hooch d Tämpratuur vo de Brenngas cha si.

## [[Verbrennungsmotor|Verbrennigsmotor]]
* Huebkolbemotor
* Kräiskolbemotoren 

Bi Verbrennigsmotor laufe die vier Arbetstakt äine noch em andere ab. Wäge dr zyklische Verbrennig chönne vil hööcheri Spitzetämpratuure und eso hööcheri Wirkigsgrad erräicht wärden as in Ströömigsmaschine.

## Litratuur
* Klaus Groth: *Grundzüge des Kolbenmaschinenbaus, Bd. 1: Verbrennungskraftmaschinen.* Vieweg, Braunschweig 1994, ISBN 3-528-06588-5
* Rudolf Pischinger et al.: *Thermodynamik der Verbrennungskraftmaschine.* 3. Aufl., Springer, Wien 2009, ISBN 978-3-211-99276-0

## Fuessnoote
Treze Futebol Clube

**Treze Futebol Clube** isch ä Fuesballverein in da brasilianischa Stadt Campina Grande. Er isch im 1925 vom Antônio Fernandes Bioca und 12 witere Fuessballfründe gründet worde. I de Saison 2014 spiilt er i de Série C, vo de dritte Liga z Brasilie. Er isch scho 13 mol Maischter vom Staat Paraíbas worde. Das isch i de Johr 1940, 1941, 1950, 1966, 1975, 1981, 1982, 1983, 1989, 2000, 2001, 2005 und 2006 de Fall gsi.
 

## Wyterfüehrendi Informatione
* treze' official site - Portugiisisch
Punktrechnung vor Strichrechnung

**Punkträchnig vor Strichrächnig** isch e Konwenzioon in dr Rangfolg vo Operatore in dr Mathematik und säit, ass Multiplikazioone (do mit eme Mol-Punkt gschriibe) und Divisioone (do mit eme Doppelpunkt gschriibe) vor Addizioone und Subtrakzioone duuregfüert wärde. Dank dere Konwenzioon cha mä in vile Usdrück Chlammere wägloo, was sä liichter zum Lääse macht.

Bischbil:
*2 \cdot 2 + 2 : 2 - 2 Do rächnet mä zerst d Multiplikazioon und d Divisioon us und bechunnt s Zwüscheergäbnis 4 + 1 - 2. S Resultat isch also 3. Das entspricht, wemm mä alli Chlammere iisetzt, däm Usdruck: ((2 \cdot 2) + (2 : 2)) - 2
*1 + 2 \cdot 3 Do rächnet mä as ersts d Multiplikazioon us und bechunnt s Zwüschenergäbnis 1 + 6; s Ändresultat isch 7. Mit Chlammere wurd mä 1 + (2\cdot 3) schriibe.

Mänggi Hosesackrächner kenne die Reegle nit und implementiere die polnischi Notazioon und bruche dorum käi Operatorrangfolg.

Anderi rächne d Operazioone äini noch dr andere so wie si iigee wärde us. D Resultat für d Bischbil oobenooche weere denn **1** bzw. **9**, wil (((2 \cdot 2) + 2) : 2) - 2 bzw. (1 + 2)\cdot 3 usgrächnet wird.
Home & Arts

**Home & Arts** isch es Gschäft für Möbel und Wohnaccesoires z Brämgarte. Es isch 1997 gründet worde. 

## Gschicht
S Gschäft isch ursprünglich 1957 z Prag gründet worde. 1968 isch d Familie Herda vom Geschäft, wag de Niderschlagig vom Prager Früehlig, us de Tschechoslowakei gflohe. 1997 isch Home & Arts z Bade wiedergründet worde und isch 2008 uf Brämgarte zoge. S Gschäft hät im Johr ungefähr 3500 Bsuecher und nimmt immer am Märt teil.

## Weblingg
* D Website vo Home & Arts
Karpatenukraine

D Karpatenukraine isch e historischi Region vo de Ukraine, wo vo 1918 bis 1939 und wider 1945 zu de Tschechoslowakei kört hät.

## Geschicht
D Karpatenukraine isch früener en Teil vo Grossmähre ksi und isch us dem historische Hintergrund 1918 wieder zur Tschechoslowakei cho. Nach em Erste Wiener Schiedsspruch isch en Teil vom Gebiet zue Ungarn cho. Nach de Unabhängigckeitserklärig am 15. März 1939 isch's Gebiet vo 1939 bis 1945 völkerrächtswiedirig unter ungarische Herrschaft ksi. 1945 isch's Gebiet wieder an Tschechoslowakei agschlosse worde und sie hätt's Gebiet 1948 at Sowjetunion abträte. Sitdem ghört de ehmaligi Landesteil zu de Ukraine.

## Literatur
* Paul Robert Magocsi: *The Shaping of a National Identity. Subcarpathian Rus’, 1848–1948.* Cambridge, Massachusetts; London, England 1978.
* Christian Ganzer: *Die Karpato-Ukraine 1938/39 – Spielball im internationalen Interessenkonflikt am Vorabend des Zweiten Weltkrieges.* Hamburg 2001 (Die Ostreihe – Neue Folge. Heft 12).
* Vincent Shandor: *Carpatho-Ukraine in the Twientieth Century. A Political and Legal History.* Cambridge, Mass.: Harvard U.P. for the Ukrainian Research Institute, Harvard University, 1997.
* Albert S. Kotowski: *„Ukrainisches Piemont“? Die Karpatenukraine am Vorabend des Zweiten Weltkrieges.* In: Jahrbücher für Geschichte Osteuropas 49 (2001), Heft 1. S. 67–95.
* Iwan Pop: *Enzyklopedija Podkarpatskoj Rusi*, Uschhorod 2001 (ukrainisch)
* *Encyclopedia of Rusyn history and culture*, hrsg. von Paul R. Magocsi und Ivan Pop, University of Toronto Press, 2002 / 2005, ISBN 0-8020-3566-3

## Weblink
Aclens

**Aclens** (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.

## Geografi
Aclens lyt uf ere Hochebeni iber em rächte Stade vu dr Venoge. D Gmaiflechi umfasst 71 % landwirtschaftligi Flechi, 16,2 % Wald, 12,6 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.

## Gschicht
Aclens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1002 as *Astlegus*.

## Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005

Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,9 % gläge.

## Religion
48,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).

## Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,9 %, CVP 3,5 %, FDP 17,2 %, GLP 8,8 %, GP 6,8 %, SP 23,8 %, SVP 29,3 %, Sunschtigi 0,3 %.

Dr Burgermaischter vu Aclens isch dr Jacques Chapuisat (Stand Merz 2014).

## Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,6 % gläge.

## Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 363 Yywohner 89 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 6,1 % Dytsch, 1,7 % Italienisch un 3,2 % anderi Sproche.

Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn

## Weblink

* www.aclens.ch
* 
* 

## Fueßnote