open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geheimrat

Dr **Ghäimi Root** isch in de Territorie vom Häilige Röömische Riich und de spöötere dütsche Monarchie e Kollegium vo Rööt gsi, wo diräkt under em Fürst gstande isch und mäistens au under däm sim Vorsitz über die wichdigste Aagläägehäite vom Land beschlosse het, bsundrigs über s Erloo vo Verordnige. In freije Riichsstedt het dr sogenannt Chläi Root as Ghäime Root gulte. Dä isch für die ganzi Finanz- und Ussepolitik vo dene Stadtstaate zueständig gsi. 

D Mitgliider vom Ghäime Rootskollegium häi dr Ditel **Ghäime Root** oder au **Ghäimroot** dräit. 

Z Baasel het dr Drizäänerroot as Ghäime Root gulte. Er het us acht bis fuffzää Haimlige vom Root bestande, im Underschiid zu de Haimlige vo Burger, das häisst vom Groosse Root.

## Litratuur
* Christian August Ludwig Klaproth und Immanuel Karl Wilhelm Cosmar: *Der Königl. Preußische und Churfürstl. Brandenburgische Wirklich Geheime Staats-Rath an Seinem zweihundertjährigen Stiftungstage den 5ten Januar 1805.* Berlin 1805 Kaiserlicher Rat ().
Gewandschneider

D **Gwandschniider**, au **Wandschniider**, si Kauflüt im Middelalter gsi, wo mit Duech vo uswärts ghandlet häi. Iiri Handelswaare si zerst us dr Toskana, us de Niiderland und Flandere choo, spööter au us Schwoobe, Aache oder Ängland.

Si häi d Waar as Balle oder im "Usschnitt" verkauft. S Rächt zum Usschnitt, also Duech z verschniide und eso z verkaufe, het vilmol zu Händel mit de Kröömer, de Wääber und de Schniider  gfüert. D Gwandschniider häi iiri Briis sälber chönne festleege und si eso scho früe riich worde und häi sich mit de Patrizier verbandlet. In e hufe dütsche Stedt si si im Root gsässe und häi eso an politischem Iifluss gwunne. D Wandschniider si im Middelalter in Gilde und Zümft organisiert gsi und d Gilde vo de Wandschniider het mäistens au Rootsmitgliider gstellt.

## In de verschiidene Stedt
Z  Hamburg, Dortmund und Lübeck si Wandschniider as bürgerligi Mitgliider vom Root verbürgt.

D Gwandschniider, wo in dr dr Altstadt vo Braunschweig aasäässig gsi si, häi en äigeni Gilde gründet, d Gwandschniider vo de andere Stadtdäil häi sich dr Gilde vo de Liinduechmacher aagschlosse. Vom Aasee und Riichdum vo de Braunschweiger Gwandschniider, wo die vornäämsti und eltiste Gilde in dr Stadt gsi si, zügt s Gwandhuus, wo si in dr Altstadt im 13. und 14. Joorhundert baut häi.

Z Baasel häi d Gwandschniider kä äigeni Zumft ghaa. Si si mäistens zum «Schlüssel» zümftig gsi oder zu «Safre». Si häi aber äinewääg e starki politischi Posizioon gha, im früeje 16. Joorhundert zum Bischbil si d Brüeder Adelbärg und Bärnhard Meyer zum Pfiil vo 1521 bis 1558 äine noch em andere siibenedrissig Joor lang Bürgermäister z Baasel gsi.

## Litratuur

* Industrie- und Handelskammer Braunschweig (Hrsg.): *Das Gewandhaus zu Braunschweig. Vom „Kophus der Wandtsnidere der Altstadt“ zur „Industrie- und Handelskammer Braunschweig“*, Braunschweig o.&nbsp;J. (um 1933)
* Günter Jahn: *Der Altstadtmarkt in Braunschweig. Geschichte und Geschichten*, (= Stadtarchiv und Stadtbibliothek Braunschweig. Kleine Schriften; Band 18), Braunschweig 1988
* E. Kober: *Die Anfänge des deutschen Wollgewerbes*, 1908
* Werner Spieß: *Geschichte der Stadt Braunschweig im Nachmittelalter*, Braunschweig 1966
* M. Stöven: *Der Gewandschnitt in den deutschen Städten des Mittelalters*, 1915
Adelstitel

Dr **Aadelsditel** het dr Rang vom ene Aadlige in dr gsellschaftlige Hierarchii aagee. Ursprünglig häi e hufe von ene e Funkzioon bezäichnet.

Vom *Aadelsditel* muess mä uf dr äinte Site dr *Bredikatsditel* (d Aareed) underschäide, und uf dr ander s *[[Adelsprädikat|Aadelsbredikaat]]* (im Dütsche s *vo*, also dr Naamezuesatz as Kennzäiche vo dr Aadligkäit).

D Aadelsditel, wo do im Rang nooch vom höggste zum niidrigste ufzelt wärde, bezieen sich uf Öiropa im Middelalter und in dr Nöizit.

* Kaiser 
* Köönig
* Erzherzoog
* Groossherzoog
* Kurfürst
* Herzoog
* Landgroof
* Pfalzgroof
* Markgroof
* Fürst
* Groof
* Freiherr
* Ridder, Edler, Herr, Junker

## Erbligkäit
D Titel Kaiser, Köönig und Groossherzoog si Amtsbezäichninge si nume regierende Suwerään zuegstande. Wenn dr Droon verloore gange isch, isch dr Ditel nid witergee worde. Erbe häi d Ditel wie Brinz (Brinz vo Pröisse), Herzoog (im Fall vo de Noochfolger vom Köönig vo Württebärg) oder Markgroof (für en Erb vom Groossherzoog vo Baaden) brucht.

## Litratuur
* Karl Friedrich Dumoulin: *Die Adelsbezeichnung im deutschen und ausländischen Recht*, Peter Lang 1997, ISBN 3-631-32447-2.
* Sebastian-Johannes von Spoenla-Metternich: *Namenserwerb, Namensführung und Namensänderung unter Berücksichtigung von Namensbestandteilen*. Peter Lang, Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main 1997, ISBN 3-631-31779-4.

## Weblingg

* Anreden des Adels (Übersicht)
* *Titulaturen, Adressen, Ressort- & Rang-Verhältnisse königl. preuß. Staatsbehörden, Staatsbeamten, Ordensritter …*. 5. Uflaag. Hayn, Berlin 1825 (Digitalisat)
Ritter

**Ridder** isch ursprünglech d Bezeichnig für di weerhafte, schwär grüschdete, beriddene Chrieger vom öiropäische Middelalter gsi.

En ebefalls gsellschaftlich uuseghobne Ridderschtand hend vor em middelalterliche Riddertum scho di römische „Equites“ dargschtellt.

Ab em 11. Johrhundert hend sich nääbe adlige („edelfreie“) Grundherre au unfreiji Hofbeamti (*[[Ministeriale|Minischteriale]]*) als Ridder etabliärt. Si sind im 13. und 14. Johrhundert im nidere Adel ufgange und zum Chärn vom *Ridderschtand* worde. Im Hochmiddelalter hend sich denäbe au di minischteriale Gschlächter sälber oder sogar Chlöschter eigeni Gfolgschafte gschaffe, wo sich als *Ridder* bezeichnet hend. Di meischte vo dene Undervasalle (sognannti *niideri Minischteriale*) hend sich aber us wirtschaftliche Gründ nid uf Duur im Adelschtand chönne etabliäre. Zahlriichi Burgschtäll im Umchreis vo Burge oder Ruine züügid bis hüt vo irere Äxischdänz.

## Lueg au
* Ridderschaft

## Weblingg

* Ritter, Schw. Id., Bd. 6, Sp. 1717 ff.
* Ritter, Els. Wb., Bd. 2, Sp. 303a
Aeschi

**Aeschi** isch de Name vo däne zwöi Schwizer Gmeinde:
* Aeschi SO im Kanton Soledurn
* Aeschi bei Spiez im Kanton Bärn

**Aeschi** isch de Familiename vo däne Persone:
* Thomas Aeschi (* 1979), en Schwizer Politiker (SVP) us em Kanton Zug

**Lueg au:**
* Aesch
Gesandter

E **Gsandte** () isch e diplomatische Verdräter vom ene Staat bim ene andere Staat. Bis zum Ändi vom Zwäite Wältchrieg isch dr Gsandti vilmol dr Missionsschef von ere diplomatische Verdrätig, dr *Gsandtschaft*, gsi, hüte isch er mäistens nume no e hooche Mitarbäiter in ere Botschaft. Dr Gsandti wird im Wiener Abkomme über diplomatischi Beziejige (WÜD) erwäänt.

## Dr Gsandti in dr Antike und im Middelalter

Gsandti as offizielli Representante vo iire Herrscher het s scho in dr Antike gee. Im 5. Joorhundert v. d. Z. sige zaalriichi Gsandti under de griechische Stadtstaate usduscht worde. Am Aafang het mä sä nume *ad hoc* gschiggt, also us eme bestimmte Aalass zum ene bestimmte Zwäck und wenn d Mission ume gsi isch, si si wider häimgange. 

Am Aafang vom 15. Joorhundert isch s üüblig worde, ass mä e Representant gschiggt het, zum e ständigi diplomatischi Beziejig ufrächt z erhalte. Das isch bassiert, wil die politische Beziejige intensiver worde si und es nüm glängt het, nume bi bestimmte Aaläss Kontakt ufznee. D Republik Venedig het im 16. Joorhundert ständigi Gsandtschafte z Wien, Paris, Madrid und Rom gha; vo Oberitalie us het sich die ständigi Diplomatii über ganz Öiropa und schliesslig die ganzi Wält usbräitet. Äine vo de früeste *ständige Gsandte*, wo mä cha noochwiise, isch dr *Nicodemus dei [[Pontremoli]]* gsi, wo vo 1446 aa öbbe 20 Joor lang dr Verdräter vom spöötere Herzoog vo Mailand z Floränz gsi isch.

## In dr Nöizit

Staate underhalb vom ene bestimmte Rang häi käni Botschafter döfe schigge sondern nume Gsandti, wo denn die höggste diplomatische Verdräter vo iirem Land gsi si. S Missionsgeböide het in dene Fäll nit *Botschaft* sondern *Gsandtschaft* ghäisse. 
So häi 1805 z Bariiss nume s Kaiserdum Ööstriich, die Batawischi Republik, s Köönigriich Spanie, s Köönigriich Sizilie und s Osmanische Riich e Botschaft und e Botschafter ghaa. S Veräinigte Köönigriich Groossbritannie und Irland het zwar Aaspruch uf e Botschafter gha, isch aber zu dere Zit z Bariis diplomatisch nit verdräte gsi. 
Alli üübrige Staat si nume mit ere Gsandtschaft verdräte gsi, wo vom ene Gsandte (frz. hüfig *Envoyé Extraordinaire et Ministre Plénipotentiaire*) gläitet worde isch.
No ni no si nid nume monarchistischi Groosmächt dur Botschafter verdräte gsi sondern au republikanischi. Noch em Zwäite Wältchrieg het d Charta vo de Veräinte Nazioone die suwerääni Gliichhäit vo alle Mitgliider vo dr Staategmäinschaft statuiert und dr Underschiid zwüsche Gsandtschafte und Botschafte isch ufgee worde. Hüte wird s Rächt uf s Usdusche vo Botschafter vo alle Staate beaasprucht.

## Litratuur
* Georg Dahm, Jost Delbrück und Rüdiger Wolfrum: *Völkerrecht, Band I/1, Die Grundlagen. Die Völkerrechtssubjekte.* 2. Uflaag, Walter de Gruyter Berlin Nöi York 1989, ISBN 3-11-005809-X.
* Knut Ipsen: *Völkerrecht*, 5. Uflaag, C. H. Beck Münche 2004, ISBN 3-406-49636-9.

## Fuessnoote
Dienstgrad

E **Dienstgraad** bezäichnet d Stellig von ere Persoon innerhalb von ere definierte Rangornig bim Milidäär, aber au bi Bhörde wie dr Bolizei und zivilei Organisazioone wie dr Füürweer oder andere Hilfsorganisazioone. Mä gseet dr Dienstgrad an Rang- oder Graadabzäiche oder Kennzäiche an dr Uniform oder em Huet, Kepi etc. aazäigt. Au ander Uniformmerggmol chönne Ufschluss über e *Dienstgraad* gee. Bi Beamte brucht mä anstatt vom ene Dienstgraad en Amtsbezäichnig.

## Allgemäins
Mit eme hööchere Dienstgraad chunnt mäistens au e hööchere Loon, aber nid umbedingt e hööchere Amtsrang. Dä cha d Folg von ere Dienststellig, dr Senioridäät, em Ufgoobeberiich oder von ere Aaordnig si. Ufgrund vo de Vorschrifte von ere Vorgsetzteornig cha s bassiere, ass öbber mit eme niidrigere Dienstgraad äim mit eme hööchere cha befääle. Allgemäin isch das nid üüblig, bassiert aber in bestimmte Situazioone, wie im Wachdienst, die ganz Zit.

Tüpischi Dienststellige si zum Bischbil Kompaniifäldwäibel, Kompaniischef oder Kommandierende General.

## Milidäärischi Dienstgraad
Jeede Kombattant het e milidäärische *Dienstgraad*, bsundrigs die in reguläre Stritchreft. Dä macht s mööglig, im äinzelne Soldat e Blatz in dr milidäärische Hierarchii zuezordne. Über e milidäärisch *Dienstgraad* wärde au Befääl und Ghorsam, Gruesspflicht und zum Däil dr Verantwortigsberiich greeglet. Zu jeedem Dienstgraad ghöört e gwüsse Sold, wo aber je noch em Ufgoobeberiich cha differenziert wärde.  Beförderet wird noch em milidäärische Bedaarf (Verwändig), Qualifikazioon oder Dienstalter.

Dienstgrääd bim Milidäär si mäistens in Laufbaangrubbe (Mannschafte, Underoffizier und Offizier) iidäilt und in Dienstgraadgrubbe, z.&nbsp;B.:

* Bi de Underoffizier git s d Underoffizier ooni Portepee und d Underoffizier mit Portepee.
* Bi de Offizier git s d Dienstgraadgrubbe vo de Lütnant, Hauptlüt, Stabsoffizier und de Generääl.

## Weblingg
* Großer-Generalstab.de Lexikoneintrag
* World Rank Insignia (änglisch)
Furt (Begriffsklärung)

**Furt** stòt für:
* Furt, è seichti Flussübberquerig
* Furt (Wäg), öschterrychischi Bezeichnig für è Fuèß- un Faarwäg im öffentlichè Guèt
* è Strõßèquerig für Fuèßgänger un Radfaarer, luèg Fuèßgängerfurt

**Furt** isch dè Nammè vo folgendè Ortschaftè:

z Dütschland:
* Furt (Meckenbeuren), Ortsdeil vo dè Gmeind Meckèbeurè, Boddèseechreis, Baddè-Württèbärg
* Furt (Bergatreute), Ortsdeil vo dè Gmeind Bärgatreute, Landchreis Raaveschburg, Baddè-Württèb$rg
* Furt (Leutkirchen im Allgäu), Ortsdeil vo dè Stadt Leutkirch im Allgäu, Landchreis Raavschburg, Baddè-Württèbärg
* Furt (Ravensburg), Ortsdeil vo dè Stadt Raaveschburg, Landchreis Raaveschburg, Baddè-Württèbärg
* Furt (Horgenzell), Ortsdeil vo dè Gmeind Horgèzell, Landchreis Raaveschburg, Baddè-Württèbärg
* Furt (Dorfen), Ortsdeil vo dè Stadt Dorfè, Landchreis Èrding z Bayern
* Furt (Irschenberg), Ortsdeil vo dè Gmeind Irschèbärg, Landchreis Mysbach, Bayern
* Furt (Lechbruck am See), Ortsdeil vo dè Gmeind Lèchbrugg am See, Landchreis Oschtallgäu, Bayern
* Furt (Petting), Ortsdeil vo dè Gmeind Petting, Landchreis Traunschtei, Bayern

z Öschterrych:
* Furt (Gemeinden Andrichsfurt, Peterskirchen), Ortsdeil vo dè Gmeindè Andrichsfurt un Peterskirchè, Bezirk Rièd im Innchreis, Obberöschterrych
* Furt (Gemeinde Bad Mitterndorf), Ortsdeil vo dè Gmeind Bad Mitterdorf, Bezirk Lièzè, Steiermark

**Furt** isch dè Familliènnammè vo folgendè Personè:
* Jorge M. Furt (1902–1971), argentinischè Romanischt, Hischpanischt, Schriftschteller un Brivatgleertè

**FURT** stòt als Abkürzig für:
* Farin Urlaub Racing Team, dütschi Rockband

**Luèg au:**
* Furth
Terroranschläge am 22. März 2016 in Brüssel

D **Terroraaschleg am 22. Merz 2016 z Brüssel** sin Sprängstoffaaschleg gsii, wu an zwee verschidene Ort in dr belgische Hauptstadtregion Brüssel veriebt wore sin. Zue dr Aaschleg het si d Terrororganisation Islamische Staat bekännt. In dr frieje Morgestund het s zmindescht zwoo Detonazionen am Brüsseler Flughafe gee un zmindescht ai Detonazion in dr Brüsseler Innestadt im U-Bahnhof *Maalbeek/Maelbeek*, wu in dr Nechi vu Beherde vu dr Europäische Union lyt. Bi dr Terroraaschleg isch s zuen ere hoche Zahl vu Dodesopfer un verletzte Persone chuu. No offiziällen Informazione sin 35&nbsp;Personen um s Läbe chuu, dodrunter vier, wu an ihre Verletzige gstorbe sin, derzue di drei Sälbschtmordatteteter. Iber 300 sin verletzt wore.

## Weblink

## Fueßnote
Lippenblütlerartige

D **Lippeblietlerartige** (Lamiales) sin e Pflanzenornig, wu zue dr Decktsomer (Magnoliopsida) ghert. 

## Bschrybig
Di maischte sin chrutigi Pflanze, e Dail Taxa sin Baim un Hecke. S git au parasitischi un karnivori Taxa. Zmaischt sin d Laubbletter gegeständig, sälte stehn si wächselständig oder in Quirl. 

Di zmaischt zwittrige Bliete chenne vier- oder fimfzellig syy. Zmaischt het s nume zwai oder vier Staubbletter. E jedi Bliete hetz maischt zwai, sältener bis zue fimf Fruchtbletter. Zmaischt isch dr Fruchtchnopf dur falschi Schaidwänd in vier Chammere unterdailt, wu s je ai Somenaalag din het.

## Sischtematik
D Lamiales sin innerhalb vu dr Euaschteride I d Schweschtergruppe zue dr Solanales. Si umfasse die Familie:

* Akanthusgwächs (Acanthaceae)
* Drumpetebaumgwächs (Bignoniaceae)
* Rägebogepflanzegwächs (Byblidaceae)
* Schlappebluemegwächs (Calceolariaceae)
* Carlemanniaceae
* Gesneriegwächs (Gesneriaceae)
* Lippeblietler (Lamiaceae)
* Wasserschluuchgwächs (Lentibulariaceae)
* Linderniaceae
* Gämsehorngwächs (Martyniaceae)
* Elbaumgwächs (Oleaceae)
* Summerwurzgwächs (Orobanchaceae)
* Blauglockebluemegwächs (Paulowniaceae)
* Sesamgwächs (Pedaliaceae)
* Gauklerbluemegwächs (Phrymaceae)
* Wääderrichgwächs (Plantaginaceae)
* Plocospermataceae
* Schlegeliaceae
* Racheblietler (Scrophulariaceae)
* Stilbaceae
* Tetrachondraceae
* Thomandersiaceae
* Yysechrutgwächs (Verbenaceae)

E veraifacht Kladogramm (no dr Angiosperm Phylogeny Group), wu aber no Uusicherhaite het, siht eso uus:

D Gesneriaceae sin schyns zue Calceolariaceae un d Phrymaceae zue dr Orobanchaceae un dr Paulowniaceae paraphyletisch.

## Fueßnote




## Weblink

* D Ornig vu dr Lamiales bi dr APWebsite
* Uflischtig vu allne Familien un Gattige vu dr Ornig
Hartmann von Andlau

Dr **Hartmann vo Andlau** (* um 1450; † zwüsche 1517 und 1524) isch e Baasler Politiker gsi.

Dr Hartmann vo Andlau isch as Soon vom Petermann vo Andlau, eme Aadlige us eme ursprünglig elsässische Gschlächt uf d Wält choo.  Noch dr Schlacht bi Murte 1476 isch er zum Ritter gschlaage worde. Vo 1488 bis 1495 und vo 1497 bis 1499 isch er Bürgermäister z Baasel gsi.  1497 si är und dr Leonhard Grieb as d Baasler Gsandte zum Riichsdaag uf Worms gschiggt worde, und 1498 mit em Hans Imer vo Gilgeberg uf e Riichsdaag z Freiburg im Brisgau. Noch em Friide z Baasel 1499 isch er as Bürgermäister zruggdrätte. Vo denn aa isch er as dr äinzig Aadlig Mitgliid vom Chläine Root gsi, het aber kä entschäidende Iifluss uf die stedtischi Politik me ghaa.

Dr Hartmann isch mit dr Ursula Riich vo Riichestäi verhürootet gsi. Si häi zwäi Buebe gha, äine isch dr Johann Heinrich gsi, wo mit dr Margareta Rot vo Rosebärg verhürootet gsi und 1515 gstorbe isch, und e Mäitli, d Richardis († 1510), wo dr Sebastian Nikolas Zorn vo Bulach ghürootet und mit em e Bueb, dr Sebastian, gha het.

## Weblingg
*
Burckhardt (Basel)

**Burckhardt** isch dr Familienaame vom e Baasler Patriziergschlächt, wo mä em uf Baaseldytsch **Buurget** säit.

## Gschicht
Dr Stammvater vo dr Baasler Patrizierfamilie isch dr Duech- und Siidehändler Christoph (Stoffel) Burget (1490–1578) us em Münsterdaal im Schwarzwald, wo 1523 Baasler Bürger und 1553 Mitgliid vom Groosse Root worde isch, wo d Familie bis hüte ununterbroche verdräte gsi isch. Dr Christoph Buurget isch en erfolgriiche Duech- und Siidehändler gsi. 1518 in het er d Ottilie Mechler ghürootet und 1539 d Gertrud Brand, d Dochder vom spöötere Bürgermäister Theodor Brand. Us dere Eh het er säggs Söön gha, wo alli usser em Hieronymus, wo Schaffner vom Dütschorde gsi isch, au mit Duech und Siide ghandlet häi, wie dr Vater Mitgliid in zwäi Zümft gsi si und sich mit Döchder us de erste Baasler Familie verhürootet häi. Im 17. und 18. Joorhundert si d Buurgets mit alle Familie vom Daig, de Iseliys, de Meriaas, de Saresys, dr Stäächelys, de Vischers und de Wettstäis verschwöögeret gsi. Vo 1603 aa, wo dr Bernhard Buurget in dr Chläi Root gweelt worde isch, het d Familie bis zur Reform vo 1875 immer e Verdräter in dr Regierig ghaa und dr Isaac Isely het sä wäge iirer politische Macht mit de Medici vergliche. Aber nid nume Politiker und Kauflüt si si gsi, meereri Familiemitgliider si Brofässer an dr Universidäät worde.  Äine, dr Johann Ludwig Buurget isch as Forschigsräisende und Entdecker in ganz Öiropa bekannt worde.

S Familiewabbe vo de Buurgets isch gääl mit eme schwarze S und eme schwarze Chrüz druf.


File:Christoph Burckhardt.jpg|Dr Christoph Burckhardt (1490–1578)
File:Gertrud Brand.jpg|D Gertrud Burckhardt geb. Brand (1516–1600), Dochder vom Burgermäister vo Baasel Theodor Brand (1488–1558) und d Frau vom Christoph Burckhardt (1490–1578)
File:Theodor Burckhardt.jpg|Dr Theodor Burckhardt (1549–1623), Soon vom Christoph Burckhardt (1490–1578) und dr Gertrud Brand (1516–1600)
File:Johann Ludwig Burckhardt.jpg|Dr Orientalist Johann Ludwig Burckhardt alias "Scheich Ibrahim"
File:Jacburc2.gif|Dr Kunsthistoriker Jacob Burckhardt


## Bekannti Familiemitgliider
* Gottlieb Burckhardt (1836–1907), e Psychiater
* Jacob Burckhardt (1818–1897), e Kulturhistoriker
* Johann Ludwig Burckhardt (1784–1817), en Oriänträisende, au bekannt under em Psöidonüüm *Scheich Ibrahim Ibn Abdallah*
* Johann Rudolf Burckhardt (1750–1813), e Siidebandfabrikant und Politiker
* Peter Burckhardt (1742–1817), e Basler Politiker und 1812 Landamma vo der Schwiiz.
* Samuel Burckhardt-Zäslin (1692–1766), e Baasler Undernäämer

## Weblingg
* The Burckhardt Family Book 1490-1890 Released shortly after the 400th anniversary of Christoph Burckhardt’s birth in 1890, *The Burckhardt Family Book* includes 34 plates of portraits of family members from Christoph and Gertrud Burckhardt to a photograph of the 1890 family reunion that took place in Basel on 14 September that year.

## Fuessnoote
Johan Cruyff

Dr **Hendrik Johannes Cruijff** (* 25. April 1947 z Amsterdam; † 24. Merz 2016 z Barcelona), bekannt as **Johan** oder **Johann Cruyff** (), isch e niiderländische Schutter und Drääner gsi.

Dr *Schutter vom Joorhundert vo Öiropa* het as e begnadete Spiilmacher gulte und isch s Ushängschild vom niiderländische Fuessball gsi. Dr Cruyff isch dr Star vom „dotaalen Fuessball“ *(totaalvoetbal)* gsi. Er het mit em Ajax Amsterdam sini grösste Erfolg chönne fiire und isch mit dr niiderländische Nazionaalelf bi dr WM 1974 Vizewältmäister worde. Denn het er für e FC Barcelona gspiilt, denn in de USA und wider in de Niiderland.

Au as Drääner für Ajax Amsterdam und für e FC Barcelona isch er erfolgriich gsi. Z Barcelona het er d Jugendakademii La Masia brägt, wo vom Rinus Michels iniziiert worde isch und het s „Dream Team“ ufgstellt, wo 1992 zum erste Mol dr Europapokal vo de Landesmäister gwunne het.

## Litratuur
* Dietrich Schulze-Marmeling: *Der König und sein Spiel. Johan Cruyff und der Weltfußball.* Die Werkstatt, Göttingen 2012, ISBN 978-3-89533-845-8.
* Dietrich Schulze-Marmeling: *BARÇA oder: Die Kunst des schönen Spiels.* Die Werkstatt, Göttingen 2010, ISBN 978-3-89533-720-8.
* Hardy Grüne: *Fussball WM-Enzyklopädie 1930 bis 2010.* Agon, Kassel 2006, ISBN 3-89784-290-4.
* Tom Bender und Ulrich Kühne-Hellmessen: *Verrückter Europacup.* Weltbild, Augsburg 2003, ISBN 3-8289-2003-9.
* David Winner: *Oranje brilliant, das neurotische Genie des holländischen Fußballs.* Kiepenheuer & Witsch, Köln 2008, ISBN 978-3-462-03994-8.

## Weblingg

* Website über e Johan Cruijff

## Fuessnoote
Garry Shandling

Dr **Garry Emmanuel Shandling** (* 29. Novämber 1949 z Chicago, Illinois; † 24. Merz 2016 z Los Angeles, Kalifornie) isch e amerikanische Schauspiiler und Komiker, Dräibuechautor und Broduzänt gsi.

## Lääbe
Dr Garry Shandling isch z Tucson im US-Bundesstaat Arizona ufgwaggse. Er isch uf d *Palo Verde High School* und het an dr University of Arizona studiert, zerst Elektrotechnik, het aber spööter si Abschlussexame im Fach Marketing gmacht. Er het au no zwäi Semester lang kreatiivs Schriibe studiert.

In sinere früeje Karriere het er für Färnseeserie wie *Sanford and Son* (1972) und *Welcome Back, Kotter* (1975) gschriibe. Noch eme schwere Autiumfall isch er *[[Stand-up-Comedian]]* worde.
D NBC het em 1992 aabote, d Show *[[Late Night with David Letterman]]* z übernee. Dr Shandling het aber abgleent, wil er grad *[[Die Larry Sanders Show]]* aagfange het.

Dr Shandling isch blötzlig und unerwartet am 24. Merz 2016 z Los Angeles gstorbe.

## Filmografii (Uswaal)
### Daarsteller
* 1986–1990: It’s Garry Shandling’s Show
* 1990: Mother Goose Rock ’n’ Rhyme
* 1992–1998: Die Larry Sanders Show (*The Larry Sanders Show*, Färnseeserii, 90 Episoode)
* 1993: Die Nacht mit meinem Traummann *(The Night We Never Met)*
* 1994: Lifesavers – Die Lebensretter *(Mixed Nuts)*
* 1994: Perfect Love Affair *(Love Affair)*
* 1998: Hurlyburly
* 2000: Good Vibrations – Sex vom anderen Stern *(What Planet Are You From?)*
* 2000: Akte X – Die unheimlichen Fälle des FBI (*The X-Files*, Färnseeserii, Episode 7x19)
* 2001: Stadt, Land, Kuss *(Town & Country)*
* 2005: Liebe ist Nervensache *(Trust the Man)*
* 2006: Hammy’s Boomerang Adventure
* 2006: Ab durch die Hecke (*Over the Hedge* – Stimm)
* 2010: Iron Man 2
* 2014: The Return of the First Avenger *(Captain America: The Winter Soldier)*

### Dräibuechautor
* 1984: Garry Shandling: Alone in Vegas
* 1986: The Garry Shandling Show: 25th Anniversary Special
* 1986: Comic Relief
* 1986–1990: It’s Garry Shandling’s Show
* 1991: Garry Shandling: Stand-Up
* 1992–1998: Die Larry Sanders Show *(The Larry Sanders Show)*
* 2000: Good Vibrations – Sex vom anderen Stern *(What Planet Are You From?)*

### Broduzänt
* 1984: Garry Shandling: Alone in Vegas
* 1986: The Garry Shandling Show: 25th Anniversary Special
* 1986–1990: It’s Garry Shandling’s Show
* 1991: Garry Shandling: Stand-Up
* 1992–1998: Die Larry Sanders Show *(The Larry Sanders Show)*
* 2000: Good Vibrations – Sex vom anderen Stern *(What Planet Are You From?)*

### Reschissöör
* 1998: Die Larry Sanders Show (*The Larry Sanders Show*, 3 Folgen)

## Uszäichnige
**1995**
* Golden Globe Award: Beste Serie-Hauptdarsteller in *The Larry Sanders Show*

**1996**
* Golden Globe Award: Beste Serie-Hauptdaarsteller in *The Larry Sanders Show*
* Satellite Awards: Beste Serie-Daarsteller in *The Larry Sanders Show*

**1997**
* Satellite Awards: Beste Serie-Daarsteller in *The Larry Sanders Show*

## Weblingg
* 

## Fuessnoote
Mauensee

**Mauensee** isch de Name vo dene geografische Objekt:
* Mauensee (Gewässer), en See im Kanton Lozärn, Schwiz
* Mauensee LU, e Gmeind im Wahlchreis Sorsi, Kanton Lozärn
* Schloss Mauensee, es Schloss uf ere chlinne Insle im südliche Teil vom Mauesee, Kanton Lozärn
Hasle

**Hasle** isch de Name vo däne Ortschafte:

i de Schwiz:
* Hasle LU, e politischi Gmeind im Kanton Lozärn
* Hasle bei Burgdorf, e politischi Gmeind im Kanton Bärn

z Dänemark:
* *Hasle (Bornholm)*, e Hafestadt i de Mitti vo de Westküste uf de Insle Bornholm 
* *Hasle (Århus)*, en Stadtteil vo Aarhus

z Norwege:
* *Hasle (Oslo)*, es Gebiet vom Stadtteil Grünerløkka z Oslo
* *Hasle (Våler)*, en Ort i de Provinz Hedmark

**Hasle** isch de Familiename vo däne Persone:
* *Henning Hasle* (1900–1986), en dänische Politiker (Det Konservative Folkeparti)
* *Leif Hasle* (* 1933), en dänische Schriftsteller

** Lueg au:**
* Hasli, Haslen, Hasler und Hasel
* Hasle (Churzform vo Haslach)
Haslen

**Haslen** isch de Name vo däne Ortschaften i de Schwiz:
* Haslen GL, es Dorf und ehemolegi politeschi Gmaind im Kantuu Glaris
* Haslen AI, en Ort i de Gmeend Schlatt-Hasle im Kanton Appezöll Inneroode
* Haslen SG, e Sidlig i de Gmaind Lütischborg vom Wahlchrais Toggeborg, Kanton Sanggalle

**Lueg au:**
* Haseln, Hasle, Hasli
Hasel

**Hasel** chan folgendes bedüte:
* Hasel (Botanik), e Pflanzegattig 
* Gemeine Hasel, de Haselnussstruuch
* Hasel (Fisch), uf alemannisch «Hasli», en Karpfefisch

**Hasel** isch de Name vo däne geografischen Objekt: 
* Hasel (Baden), e Gmaind im Landchrais Lörrach, Bade-Würtebärg

Gwässer:
* *Hasel (Breusch)*, linge Zuefluss vo de Bruche, Elsass
* *Haselbach (Günz)*, rächte Zufluss vo de Günz, Bayern
* *Hasel (Haune)*, rächte Zuefluss vo de Haune, Hesse
* *Haselbach (Kammel)*, rächte Zuefluss vo de Kammel, Bayern
* *Hasel (Mindel)*, au *Haselbach*, rächte Zuefluss vo de Mindel, Bayern
* *Hasel (Orb)*, rächte Zuefluss vo de Orb, Hesse
* *Hasel (Sontra)*, rächte Zuefluss vo de Sontra, Hesse
* *Hasel (Wehra)*, rächte Zuefluss vo de Wehra, Bade-Würtebärg
* *Hasel (Werra)*, rächte Zuefluss vo de Werra, Thüringe

**Hasel** isch de Familiename vo däne Persone:
* Beate Wagner-Hasel (* 1950), e dütschi Althistorikeri
* Karl Hasel (1909–2001), en dütsche Forstwüsseschaftler
* Michael Hasel (* 1959), en dütsche Flötist und Dirigent

**Lueg au:**
* Haselbach, Hazel, Haslach oder Hasle
* *Haselburg* isch de dütsch Name vo de französische Gmaind Haselbourg
* *Haselburg* isch au de Name von ere Burg oberhalb vo Booze im Südtirol
Wettinger Holzbirne

D **Wettigerholzbire** isch e Biresort, wo us Wettige stammd und um s Johr 1675 zum erschte Mol erwähnt worde-n-isch. D Frücht sind kugelförmig und hend en lange Stiil. Bruuchd het me si bsunders fürs Moschte, entweder sorterein oder zur Verbesserig vo andre Sorte, zum Schnaps brönne oder zum Dörre.

## Gschicht
Es isch nöd ganz sicher, aber vermuetlech stammt d Bire us em Chloschter Wettige. Beleg für ihri Exischtenz gits numme us de nöchere Umgebig und us Wettige. In Ufzeichnige vom Kapuzinerpater Chrysost Amrein vo 1905 wird de Bire ateschtiirt, dass si de «bescht und haltbarschti Moscht oder Saft» dät bringe. Au d Ussag vome Buur, wo us de Frücht vo eim Baum 300 Liter Saft pressd hetti, het de Amrein überlifered.

In de zweiti Hälfti vom 20. Johrhundert isch d Sorte nadisna verschwunde, wil d Frücht relativ chli si gsi und dadermit de Ufwand fürs Günne vo de Frücht nöd wirtschaftlich gsi isch. Zudem het de Bund in de 1960er-Johr s Fälle vo Obschtbäum subventioniirt, wil er en Überproduktion vom Moschtobscht het welle verhindere. Im 2010 het dann en Aktion gstartet, um d Sorte z rette. Im Eigi hets noch en Baum geh, wo am Abschterbe gsi isch. Vo dem sind Reiser abgschnitte und uf anderi Unterlage ufpfropfed worde, so dass me zeh Nachkomme vo der Wettigerbire het chönne züchte, wo im 2014 uspflanzed worde sind. Drü stönd bim Chloschter Wettige, eine uf em Buessberg, eine nebem abgstorbene «Reiser-Spender» und zwei an de Bergstroos..

## Weblink

## Fuessnoote
Radovan Karadžić

Dr **Radovan Karadžić** [] (; * 19. Juni 1945 z Petnjica, Gmai Šavnik, Jugoslawie, hit Montenegro) isch e ehmolige bosnisch-herzegowinische Bolitiker. Är isch Barlemäntsbresidänt vu dr Sozialistische Republik Bosnien un Herzegowina (1990–1992) un Bresidänt vu dr Republika Srpska z Bosnien un Herzegowina (1992–1996) gsii. Im Zämmehang mit em Bosniechrieg isch syter anne 1996 en internationale Haftbefähl vum Haager Tribunal gege ne vorgläge, wu am 21. Juli 2008 zue syre Feschtnahm z Belgrad gfiert het. Ihm isch vorgworfe wore, in syre Amtszyt as Bresidänt Chriegsverbräche, Velkermord un Verbräche gege d Manschligkait befohle z haa. Am 24. Merz 2016 isch er vum UN-Chriegsverbrächertribunal z Den Haag fir dr Velkermord z Srebrenica schuldig gsprochen un zue insgsamt 40 Johr Gfängnis verurdailt wore. Im Beruefigsverfahre isch er am 20. Merz 2019 ändgiltig zue läbeslanger Haft verurdailt wore.

## Literatur
* Dunja Melčić (Hrsg.): *Der Jugoslawien-Krieg, Handbuch zu Vorgeschichte, Verlauf und Konsequenzen*, Westdeutscher Verlag, Opladen/Wiesbaden 1999, ISBN 3-531-13219-9.

## Weblinks

* TRIAL Watch: Informationen zu Radovan Karadzic
* Aachlagsschrift vum UN-Chriegsverbrächertribunal gege dr Radovan Karadžić un dr Ratko Mladić
Basler Stadtlauf

Dr **Baasler Stadtlauf** isch e Stroosselauf für s Volk, wo sit 1983 jedes Joor am letschte Samstig im Novämber in dr Stadt Baasel stattfindet. D Distanz für d Elite vo de Manne isch 10&nbsp;km, für d Elite vo de Fraue 7,8&nbsp;km und für d Volkslöifer 5,5&nbsp;km. Drzue git s Schüelerlöif über chürzeri Distanze. 

D Strecki isch e Kurs dur d Groossbaasler und d Chläibaasler Altstadt, wo am Ändi vom Novämber scho für d Wienacht dekoriert si. Dr Lauf foot uf em Blatz vor em Münster aa, goot über e Määrtblatz, die Middleri Brugg ins Chläibaasel und  über d Wettstäibrugg zrugg in s Groossbaasel. S Ziil isch uf em Määrktblatz.

Dr Baasler Stadtlauf isch Däil vom Bost-Göp.

## Weblingg
* Offizielli Website
KZ Ravensbrück

S **Konzentrazioonslaager Ravensbrück** (churz *KZ Ravensbrück*) isch s grösste Konzentrazioonslaager für Fraue im sogenannte dütsche ''Altriich'' in dr Zit vom Nazionalsozialismus gsi. Es isch 1938/39 vo dr SS in dr Gmäind Ravensbrück (hüte Stadt Fürstenberg/Havel) im Norde vo dr Browinz Brandeburg iigrichdet worde.

S KZ Ravensbrück het e Laagerkomplex bildet, wo näben em Frauelager e Laager für Manne, Industriibetriib, s KZ Uckermark für Mäitli und jungi Fraue und s Siemenslager Ravensbrück drzue ghöört häi. Es het non e hufe Usselaager gha.

S Konzentrazionslaager isch vo dr Rote Armee im April 1945 bsetzt und ufglööst worde und die Gfangene, wo no dört gsi si, si befreit worde. Im Ganze si öbbe 132'000 Fraue und Chinder, 20'000 Manne und 1'000 Mäitli us 40 Nazioone und Volksgrubben im KZ Ravensbrück und im KZ Uckermark iigspert gsi. Mä schetzt, ass 28'000 Gfangnigi z Ravensbrück ums Lääbe cho si.

S ehemoolige Stammlaager isch vo 1945 bis 1993 as Kasärne für die sowjetischi Drubbe brucht worde. 1959 isch d Maan- und Gedänkstett Ravensbrück ufdoo und spööter e baar Mol erwiteret worde.

## Litratuur
Iifüerige:
*
*
* 

Wüsseschaftligi Gsamtdaarstellige:
*
* Bernhard Strebel: *Das KZ Ravensbrück. Geschichte eines Lagerkomplexes*, mit eme Vorwort vo dr Germaine Tillion, au Dissertazioon 2001 an dr Uniwersidäät Hannover under em Ditel *Der Lagerkomplex des KZ Ravensbrück*, Paderborn; Münche; Wien; Züri: Schöningh, 2003, ISBN 3-506-70123-1; Inhaltsverzeichnis PDF-Dokument
*

## Weblingg

* Mahn- und Gedenkstätte Ravensbrück
* Lagergemeinschaft Ravensbrück/Freundeskreis e.&nbsp;V.
* Österreichische Lagergemeinschaft Ravensbrück und FreundInnen
* ''Ravensbrück – Überlebende erzählen'', Dossiee vo dr Bundeszentrale für politischi Bildig
* 

## Fuessnoote
Val Lavizzara

S **Val Lavizzara** isch en Abschnitt vum obere Tail vum Valle Maggia im Kanton Tessin in dr Schwyz. S Dal fangt bi Cavergno aa un hert uf bi *Fusio*, Lavizzara. Dur s Dal fließt dr Fluss Maggia, wu bi *Fusio* dr Lago del Sambuco verlosst. Mit em *Val Serenello*, em *Val Cocco*, em *Val Tomé*, em *Val di Prato*, em *Valle di Pertüs* un em *Valle di Peccia* het s Val Lavizzara e Huffe Sytedäler. E teerti Stroß goht s Dal ufe.

## Literatur
* Martino Signorelli: *Storia della Valmaggia.* Tipografia Stazione SA, Locarno 1972, S.&nbsp;53, 61–62, 74–76, 83–85, 91–92, 122, 124, 172–173, 184, 221, 225, 236, 255–256, 310, 332, 350, 365 373, 395, 403, 410, 422.
Victor Ruffy (SP)

Dr **Victor Ruffy** (11. Jänner 1937 z Bärn, 19. Merz 2016 z Riex, VD) isch e Schwyzer Bolitiker (SP) gsii.

## Lääbe
Dr Victor Ruffy isch us ere Bolitikerfamilie gstammt: sy glychnamige Urgroßvater Victor Ruffy un sy Großvater Eugène Ruffy sin bedi Bundesret gsii. Im Unterschid zue syne freisinnige Vorfahren isch er Mitglid vu dr sozialdemokratische Bartei gsii.

Dr Ruffy het si uf allne Ebene vu dr Bolitik engaschiert, vu dr Gmai bis zum Europarot. Är isch anne 1974 in d Gmaibolitik vu Morrens yygstigen un het vu 1978 bis 1983 em Waadtländer Kantonsbarlemänt aaghert. Vu 1982 bis 1999 het er dr Kanton Waadt im Nationalrot verdrätte. Är het e Schwärpunkt in dr Ussebolitik gsetzt un isch Mitglid in dr Ussebolitische Kommission vum Nationalrot un dr barlemäntarische Delegation vum Europarot gsii. 

Im Amtsjohr 1989/1990 het er d Sitzige vum Nationalrot as däm sy Bresidänt glaitet.

Au no sym Ruggzug us dr Bundesbolitik isch er aktiv blibe. Zum Byschpel het er e Gruppe vu Wahlbeobachter vum Europarot bi Gmaidnswahlen im Kosovo glaitet.

Vu Albaner in dr Schwyz isch sy Yysatz fir d Mitglidschaft vu Albanien im Europarot un sy großi Unterstitzig fir di albanisch Diaspora in dr Schweiz firighobe wore.

## Weblink
* 
* ''Décès de Victor Ruffy (PS/VD) ancien conseiller national.'' In: *www.parlament.ch.* Abgruefen am 28. Merz 2016
* ''Victor Ruffy gestorben: Albanische Gemeinschaft in der Schweiz verliert eine grosse Persönlichkeit.'' In: *Albinfo.* Abgruefen am 28. Merz 2016

## Fueßnote
Achilles Bischoff

Dr **Achilles Bischoff** (* 24. Januar 1795 z Baasel; † 29. April 1867 z Baasel) isch e Schwizer Politiker gsi.

## Biografii
Dr Achilles Bischoff isch dr Soon vom ene Kaufmaa gsi. Er isch z Baasel uf d Schuel und het am ene Instidut z Nöieburg gleert. Vo 1815 bis 1840 isch er Duechfabrikant z Livorno, Bergamo und Como gsi. Vo 1840 bis 1843 isch er Partner vo dr Rhiischifffaartsgsellschaft „Adler des Oberrheins“ gsi. 1843 het er mitghulfe d *Gesellschaft der Giro- und Depositenbank*  (vo 1845 aa *Gesellschaft der Giro- und Depositenbank in Basel*) z gründe und isch vo 1845 bis 1848 deren iire Vizebresidänt gsi. 

Politisch isch dr Bischoff im sogenannte „Juste-Milieu“ gstande zwüsche de Konservative und de Freisinnige. Vo 1840 bis 1850 isch er Mitgliid vom Groosse und vo 1847 bis 1850 au vom Chläine Root gsi. 1848 het er bi de erste Schwizer Parlamäntswaale kandidiert und het dr Kanton Basel-Stadt bis 1852 im Nazionalroot verdräte und sich dört vor allem in vercheers- und handelspolitische Frooge angaschiert. Dank em Bischoff het Baasel mee und mee die liberal-radikali Politik übernoo, wo im Bund vorgherrscht het. 

Im Dezämber 1852 het dr Bischoff e Schleegli gha und isch vo alle sine Ämter zrugdrätte.

## Litratuur
* 
* Eduard His: *Achilles Bischoff*, in: *Basler Handelsherren des 19. Jahrhunderts*, Benno Schwabe & Co. Verlag, Baasel 1929, S. 70-81.
Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace

S **Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace** (ISAE-SUPAERO) isch e Technischi Hochschuel z Toulouse (Frànkrich). Es isch Mitgliid vo der *Conférence des Grandes Ecoles* und vo de *Gruppe des écoles aéronautiques*.

S Institut isch im 2007 gründet worde. Es isch en Zämeschluss vo de *École Nationale Supérieure de l'Aéronautique et de l'Espace* (SUPAERO/ENSAE), wo 1906 gründet worden isch, und de *École nationale supérieure d’ingénieurs de constructions aéronautiques* (ENSICA), wo 1946 gründet worden isch. D Hochschuel bildet innerhalb vo drü Johr Ingenieur för d Luftfahrt us.

## Weblink

* www.isae.fr (frànzeesch, englisch und spanisch)
Dreisamtal

S **Draisemedal** isch e Dal eschtli vu dr Großstadt Friburg im Naturpark Sidschwarzwald z Bade-Wirttebärg.

Dur s Draisemedal fließt dr glychnamig Fluss. S Dal isch dur Sedimäntablagerige vu dr Bäch bildet wore, wu zue dr Draiseme zämecheme. Dr ebe Dalbode isch zum Dail e Wasserschiuetzbiet.

## Geografischi Lag
S Draisemedal fangt e baar Kilometer eschtli vu Friburg aa un wytet sich uf zuen eme braiten ebene Dalgrund, em *Zartener Becki*. Hauptort vum Dal isch Kilchzarte mit em Ortsdail Zarte, wu uf s keltisch Tarodunum zrugggoht. Anderi Ortschafte sin Stäge, wu s Eschbachdal vu St. Peter här mindet, Buechebach, wu s Wagestaigdal vu St. Märge här un s Helledal vu Hinterzarte här minde, un s Oberried, wu s Oberrieder Dal vum Notschrei här mindet. Dernäbe zellen au d Friburger Stadtdail Kappel, Ebnet un Littewiiler zum Draisemedal.

## Verchehr
Dur s Draisemedal fiere B&nbsp;31 un d Helledalbahn, wu bodi vu Friburg uus in dr Schwarzwald fiere.

## Turismus
Bi vyl Turischten isch s Draisemedal in dr Hauptsach bekannt fir syni Wander- un Mountainbikewäg dur dr Schwarzwald. D Nechi zue Friburg un d Nechi in s Elsiss mache s Draisemdal zuen eme beliebten Uusflugszyyt. Mer chunnt au guet vum Dal uus uf dr Schauinsland un dr Fälberg, dr hegscht Bärg im Schwarzwald.

Di vier Gmaine Kilchzarte, Stägen, Buechebach un Oberried hän si zämegschlosse go zäme turistischi Wärbig mache fir s Draisemedal.

## Weblink

* Vor den Toren Freiburgs: Das Dreisamtal
* Dreisamwiki
* Dreisamtal zwischen Freiburg und Himmelreich
* Aktuelle Fotos aus dem Dreisamtal: regiowebcam.de
Samuel Preiswerk

Dr **Samuel Briiswärk** (* 19. Septämber 1799 z Rümlige; † 13. Januar 1871 z Baasel) isch e reformierte Baasler Theoloog, Pfarrer und Dichder vo Kiirchelieder gsi.

## Biografii
Dr Samuel Briiswärk isch dr Soon vom Pfarrer Alexander Briiswärk und dr Anna Maria gebooreni Buurget gsi. Er het z Baasel, z Tübinge und denn z Erlange studiert. Dört isch er im Winter-Semester 1821/22 Mitgliid vo dr Erlanger Burscheschaft worde. 1822 het er e Vikariat z Biel-Bänke übernoo. Zwäi Joor spööter isch er Pfarrer am Baasler Waisehuus worde und 1828 Leerer am Missionshuus. Scho in dere Zit het er Kiirchelieder afo schriibe, und die häi en spööter über d Gränze äwäg bekannt gmacht. Im Joor 1830 isch er z Muttez Pfarrer worde. Aber wo sich vo 1832 aa dr Komflikt zwüsche dr Stadt und em Land Baasel het afo ufhäize, het dr Briiwärk sich gwäigeret, revoluzioonsfründligi Gebät z sääge, und isch si Boste wider loos gsi. 1834 isch er z Gämf Leerer an dr Theologische Schuel vo dr Evangelische Gsellschaft worde. Dört isch si hebräischi Grammatik uusechoo, won er uf Franzöösisch verfasst het und wo uf vier Uflaage cho isch. Wil er sini Kontakt zu Verdräter vom katholisch-apostolische Irvingianismus nit het welle ufgee, het er d Gsellschaft 1837 verloo. Er isch uf Baasel und isch 1839 Dozänt für Hebräisch und s Alte Testamänt worde und 1840 Pfarrer vo dr Lienerdskiirche. Vo 1859 aa isch er dr Pfarrer vo dr Münstergmäind gsi, und isch Antist und Vorsteher vom stedtische Kiirche- und Schuelwääse worde. Z Baasel het er vo 1838 bis 1843 d Zitschrift *Das Morgenland. Altes und Neues für Freunde der Heiligen Schrift* uusegee und het din Bropaganda gmacht für e jüüdischi Häimet in Palestina. 1860 het en d Uniwersidäät Baasel zum Eeredokter vo dr Theologii gmacht.

## Wärk (Uswaal)
* *Grammaire hébraïque précédé d'un précis historique sur la langue hébraïque*
* *Paradigmes du verbe parfait, des verbes imparfaits et des noms de la langue hébraïque, extraits de la grammaire hébraïque*
* *Die Sach ist dein, Herr Jesu Christ* (1829; MG 427)

## Litratuur
* Jacob Burckhardt: *Einsegnungsrede für Samuel Preiswerk in: Die Einsegung des Herrn Samuel Preiswerk* (1845).
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Myconius

**Myconius** (latiinisch: 'dä vo Myconos') isch a Familienaame. Bekannti Persoone mit däm Naame si:
* Oswald Myconius (1488–1552), e Schwizer Theoloog
* Friedrich Myconius (1490–1546), e dütsche Theoloog
András Horn

Dr **András Jenő Horn** (* 11. Februar 1934 z Budapest)  † 7. Mai 2021 isch en ungarisch-schwizerische Litraturwüsseschaftler gsi.

## Biografii
Dr Horn isch 1960 an dr Uniwersidäät Baasel bromowiert worde. Er het as Gymnasialleerer gschafft. 1977 isch er habilitiert und 1983 usserordentlige Brofässer für Litratuurtheorii worde. Er het au vergliichendi Litratuurwüsseschaft, Ungarisch und ungarischi (Kultur-)Gschicht underrichdet. 2005 isch er emeritiert worde..

Dr Horn het z Baasel gwoont . Er isch verhürotet gsi und het Chinder gha.

## Eerige
* 1991 het er dr Wüsseschaftsbriis vo dr Stadt Baasel becho.

## Schrifte (Uswaal)

* *Byron’s «Don Juan» and the Einghteenth-century English novel* (= *Schweizer anglistische Arbeiten.* Bd. 51). Francke, Tübingen 1962 (Dissertation, Universität Basel, 1960).
* *Kunst und Freiheit. Eine kritische Interpretation der Hegelschen Ästhetik.* Nijhoff, Den Haag 1969.
* *Geschichte der anthropologischen Fragestellung in der englischen Ästhetik von Bacon bis Alison* (= *Arbeiten zur Ästhetik, Didaktik, Literatur- und Sprachwissenschaft.* Bd. 3). Lang, Bern 1976.
* *Literarische Modalität. Das Erleben von Wirklichkeit, Möglichkeit und Notwendigkeit in der Literatur* (= *Beiträge zur neueren Literaturgeschichte.* Dritte Folge, Bd. 55). Winter, Heidelberg 1981.
* *Das Literarische: formalistische Versuche zu seiner Bestimmung.* De Gruyter, Berlin 1978 (Habilitationsschrift, Universität Basel, 1977).
* *Das Komische im Spiegel der Literatur. Versuch einer systematischen Einführung.* Königshausen & Neumann, Würzburg 1988.
* *Grundlagen der Literaturästhetik.* Königshausen & Neumann, Würzburg 1993.
* *Mythisches Denken und Literatur.* Königshausen & Neumann, Würzburg 1995.
* *Theorie der literarischen Gattungen. Ein Handbuch für Studierende der Literaturwissenschaft.* Königshausen & Neumann, Würzburg 1998.
* *Das Schöpferische in der Literatur. Theorien der dichterischen Phantasie.* Königshausen & Neumann, Würzburg 2000.

## Fuessnoote
Gianmaria Testa

Dr **Gianmaria Testa** (* 17. Oktober 1958 z Cavallermaggiore, Provinz Cuneo; † 30. Merz 2016 z Alba, Piemont) isch en italienische Liedermacher gsii. 

## Lääbe
Dr Testa sich dr Suhn vun ere Buurefamilie gsii, wu alli Familiemitglider gsunge hän. Sy Muetersproch isch Piemontesisch gsii, was er au mit syne Verwandte alliwyl gschwätzt het. Är het sich autodidaktisch mit Musik bscheftigt un wun er Gitarre glehrt het, het er aafange mit Kompeniere. Vor syre musikalische Karriere isch er Stationsvorsteher vum Bahnhof Cuneo gsii.

Em Gianmaria Testa sy samften un melankolischer Stil het Yyfliss ghaa vu klassische Liedermacher, vum Jazz un vum Folk. Sy poetischi Sproch isch satt un brezys gsii un no aigene Aagabe vu dr Expressivitet vu dr Gedicht vum Giuseppe Ungaretti un vu dr Skulpture vum Alberto Giacometti bregt gsii. D Theme vu syne Lieder hän si vylmol um Ainsemkait, Färni, verloren un widergfundeni Liebi drillt.

Di maischte Ufdritt het dr Testa in syre Haimet Italie ghaa. Zytwys isch er aber au in dr Schwyz, z Eschtrych un z Frankrych ufdrätte. 

Anne 2015 het er bekannt gee, ass er e Tumor heeb. Dr Testa isch am 30. Merz 2016 z Alba an dr Folge vu syre Chranket gstorbe.

## Diskografy
* 1995 - *Montgolfières* (Harmonia Mundi-Le Chant du Monde)
* 1996 - *Extra-Muros* (Warner)
* 1999 - *Lampo* (Warner)
* 2000 - *Il valzer di un giorno*, mit ere Rezitation vu fimf Gedichte vum Testa dur dr Pier Mario Giovannone (Harmonia Mundi/IRD)
* 2003 - *Altre latitudini* (Harmonia Mundi/IRD)
* 2006 - *Da questa parte del mare* (Harmonia Mundi/IRD)
* 2009 - *Solo dal vivo* (Produzioni Fuorivia / EGEA)
* 2011 - *Vitamia* (Harmonia Mundi-Le Chant du Monde)
* 2013 - *Men at Work*

## Film
* *Bella Italia. Lieder und Landschaften. Gianmaria Testa und das Piemont.* Dokumentarfilm, Deutschland, 2005, 28:20 Min., Burch un Reschy: Petra Reinfelder, Produktion: Bayerischer Rundfunk, Serie: Bella Italia: Lieder und Landschaften – L'Italia dei cantautori.

## Weblink

* Offiziälli Syte vum Gianmaria Testa

## Fueßnote
Literaturwissenschaft

D **Litratuurwüsseschaft** isch d Wüssenschaft, wo sich mit dr Litratuur befasst. Hützudaags ghööre doodrzue Däilgebiet wie d Litratuurgschicht, d Litratuurkritik, d Litratuurinterpretazioon, d Literaturtheorii und d Edizionsfilologii. Gschichtlig het sich d Litratuurwüsseschaft entwigglet us dr Beschäftigung mit d Rhetorik und dr Poesii, wie si an de Uniwersidääte gleert worde si, em Roman als Gegestand vo de ''belles lettres'' und em Naame nooch mit „Litratuur“, wo bis in s 19. Joorhundert s Fäld vo de wüsseschaftlige Publikazioone gsi isch.

In dr litratuurwüsseschaftlige Dradizioon stöön under anderem d Theaterwüsseschaft und d Mediewüsseschaft.

D Litratuurwüsseschaft as en umfassends wüsseschaftligs Gebiet gits vor allem in Öiropa, aber zum Bischbil im änglischsproochige Ruum wird s Ekwiwalänt «literary science» kuum brucht und mä reedet vo «literary theory», «literary criticism», oder «literary studies», je noch em Däilgebiet, wo mä drüber schwätzt.

## Litratuur
* Heinrich Bosse, Ursula Renner (Hrsg.): *Literaturwissenschaft. Einführung in ein Sprachspiel.* (= Rombach Grundkurs Band 3). 2. Uflaag. Freiburg 2010, ISBN 978-3-7930-9603-0.
* Alo Allkemper, Norbert O. Eke: *Literaturwissenschaft. Eine Einführung.* (UTB basics). 3. Uflaag. UTB, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-8252-2590-2.
* Heinz Ludwig Arnold, Heinrich Detering (Hrsg.): *Grundzüge der Literaturwissenschaft.* Deutscher Taschenbuch Verlag, Münche 1996, ISBN 3-423-30171-6.
* Rainer Baasner, Maria Zens: *Methoden und Modelle der Literaturwissenschaft – Eine Einführung.* 3. Uflaag. Erich Schmidt, Berlin 2005.
* Rainer Grübel, Ralf Grüttemeier, Helmut Lethen (Hrsg.): *Orientierung Literaturwissenschaft.* (rororo Enzyklopädie). Rowohlt Verlag, Reinbek 2001, ISBN 3-499-55606-5.
* Oliver Jahraus: *Literaturtheorie: Theoretische und methodische Grundlagen der Literaturwissenschaft.* UTB, 2004, ISBN 3-8252-2587-9.
* Hans Krah: *Einführung in die Literaturwissenschaft. Textanalyse.* Verlag Ludwig, Kiel 2006, ISBN 3-937719-43-1.
* 

## Weblingg
* E-Learning und Germanistik
* LiGo – Literaturwissenschaftliche Grundbegriffe online
* Einführung in die französische Literaturwissenschaft (PDF) 
* Die sog. Lauer-Liste – Grundwissen Literaturwissenschaft vom Gerhard Lauer
* Internet-Portal zum interdisziplinären Gespräch von Literaturwissenschaft und Theologie
* 
* José Ángel García Landa: ''A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology.'' 13. Uflaag. 2008.
* Research Guide for Comparative Literature, Harvard 2003.
* Katja Stopka: *[http://docupedia.de/zg/Literaturwissenschaft Zeitgeschichte, Literatur und Literaturwissenschaft].* Version: 1.0, In: *[[Docupedia Zeitgeschichte]].* 11. Februar 2010.
Prato

**Prato** isch de Name vo däne Gebiet und Ortschafte:
* Provinz Prato, en italienischi Provinz i de Toskana
* Prato (Toskana), e Grossstadt und Provinzhoptstadt vo de gliichnamige Provinz z Italie
* Prato Carnico, e Gmaind i de Provinz Udine, Italie
* Prato Sesia, e Gmaind i de Provinz Novara, Italie
* Prad am Stilfserjoch (ital. *Prato allo Stelvio*), e Gmaind im Südtirol, Italie
* Prato (Leventina), e Gmaind i de Leventina, Kanton Tessin
* Prato (Vallemaggia), en Ortstail vo de Gmaind Lavizzara im Maggiatal, Kanton Tessin
* Prato-Sornico, vo 1864 bis 2004 e politischi Gmaind (hüt Lavizzara) im Maggiatal 
* Prato-di-Giovellina, e Gmaind uf Korsika, Frankriich
* *Prato*, en Ortstail vo de Gmaind Montignoso i de Toskana, Italie

**Prato** isch de Name vo däne Persone:
* *Adrian Da Prato* († 2015), en US-amerikanische Giiger
* *Benedetto Prato* (16./17. Johrhundert), en Baumaischter us Roveredo GR, Erbauer vom Martinsturm z Bregenz
* *Carlo Prato* (1920–2004), en italienische Philolog
* *Hugo de Prato Florido* (15. Johrhundert), en Dominikaner, Verfasser vo Muschterpredigte
* *Katharina Prato* (* 1818 als *Katharina Polt*; † 1897), s Pseudonym von ere öschtriichische Chochbuechautori

und witers:
* *Prato* isch e Variante vom Name för de högscht Bärg vo de Toskana, em *Monte Prado* (2054 m)