open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maodez Glanndour

Dr **Maodez Glanndour**, wo am 7. März 1909 z Pongtrev uf d Wält cho und am 25. Novämber 1986 z Louannec gstorben isch, isch e französische katolische Prieschter und e bretonische Schriftsteller und Filosoof gsi. Vo Geburt här isch si Naame **Louis Augustin Le Floc'h** gsi, und uf bretonisch het men em **Loeiz ar Floc'h** gseit.

Dr Loeiz ar Floc'h isch z Pontrev ufgwachse. Er isch uf s Prieschterseminaar z Saint-Brieuc ggange und het 1932 z Rom studiert. Er isch z Gwengamp Pfaarer gsi und 1953 Armepfleeger vo Bleun-Brug woorde. Z Louannec het dr Glanndour vo 1956 bis 1986 as Pfaarer gwürkt.

Sit denn won er z Saint-Brieuc dr Pfaarer Yann-Vari Perrot het leere könne, isch em ar Floc'h di bretonischi Identität wichtig gsi. Er het sich als yfrige Sproochaktivischt für die lang underdrückti bretonischi Sprooch ygsetzt. Für die bretonischi Zytschrift Feiz ha Breizh het er Stuck gschribe, bi dr Bretonische Bewegig *Emsav* mitgmacht und de bretonische Literaturzytschrifte *[[Gwalarn]]* und *[[Al Liamm]]* Sache gliferet. 1941 isch er bi dr Reform vo dr einheitliche Orthografy vom Bretonische drby gsi. Und er het au sälber es paar Zytschrifte für die Sprooch und di bretonischi Kultur usegää:

* *Studi hag Ober*
* *Kaieroù Kristen*
* *Gwerin*
* *Ar Bedenn evit ar Vro*

Dr Le Floc'h het bretonischi Volkslieder zämetreit, und er het sälber mit em Künschtlername *Maodez Glanndour* Gedicht i dr Mundart gschribe; dr Yann-Ber Piriou het von em gseit, er sig vilech dr bedüütendsch bretoonisch Dichter vo säber Zyt gsi. Er het filosofischi Arbete gschribe, und er het zäme mit em Gwilherm Dubourg Schrifte, bsunders setigi us dr Bible, is Betonische übertreit.

Dr Glanndour isch vo dr bretonische Kulturorganisazioon Kuzul ar Brezhoneg geert worde.

## Wärch
* *Troellennoù Glas,* Samlig vo Gedicht, 1937
* *Gwalarn,* Samlig vo Gedicht, 1939
* *Komzoù bev,* Samlig vo syne Gedicht, 1949, nöi usegää 1984 
* *Telennganoù,* Samlig vo syne Gedicht, 1984
* *Vijelezh an deiz diwezhañ,* 1978
* *Imram,* 1941
* *Milc'hwid ar Serr-Noz,* 1946
* zäme mit em Jean-Pierre Foucher: *Le Brasier des ancêtres,* e zwöisprochigi Samlig vo Volkslieder, 1977
* *An Aviel hervez sant Mazhe,* s Evangelium vom Mathäus uf Bretonisch, 1952
* *Diskuliadur sant Yann,* d Offebaarig vom Johannes uf Bretonisch, 1953
* *Va levrig skeudennoù,* 1983
* *Kanadeg evit Nedeleg*
* *Kregin-mor,* in: Al Liamm, 1987
* *Dre Inizi ar bed keltiek,* in: A Liamm, 1991

## Literatur
* Lukian Raoul: *Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien vrezhonek aet da Anaon a-raok miz Meurzh 1992.* 1992. ISBN 978-2-7368-0034-5
* Annaig Renault: *Maodez Glanndour, son chemin d'humanité au long de Komzoù bev.* 2008. ISBN 978-2-86863-148-0

## Weblink
* dr Maodez Glanndour bi dr Französische Nazionalbiblioteek
Konstantin II. (Rom)

Dr **Konstantin dr Zwöiti** (* Februar 316 z *Arelate* (Arles); † 340 bi Cervignano del Friuli), isch vo 337 bis 340 Kaiser vo Rom gsi.

Er isch dr Soon vom Kaiser Konstantin em Groosse, wo vo anne 306 bis 337 römische Kaiser gsi isch, und vo dr Fausta gsi.

Anne 328 het er dr weschtlich Teil vom Römische Rych mit Gallie übercho zum regiere. Syni Residänz isch Augusta Treverorum, s hütige Trier gsi. Er het d Gränze vom Rych am Rhy gäge d Alemannen und d Goote gschützt. Wo dr Vatter gstorben isch, het dr Konstantin dr Zwöiti zäme mit syne Brüeder Konstanzius und Konstans s Rych regiert. Em Konstantin sind Gallie, Britannie, Hispanie und s weschtliche Afrika gsi.

Wo dr Konstantin anne 340 mit synere Armee uf Italie gangen isch zum dr Konstans azgryffe, het er dr Kampf und grad au s Läbe verloore, und jetzt het sy Rychsteil au em Konstans ghört.

## Literatur
* Bruno Bleckmann: *Der Bürgerkrieg zwischen Constantin II. und Constans (340).* In: Historia, 52, 2003, S. 225–250.
* Jacques Moreau: *Constantinus II.* In: *[[Reallexikon für Antike und Christentum]]*. Supplementband 2, Lieferung 11. Stuttgart 2004, ISBN 3-7772-0421-8, Sp. 450–454.

## Weblink
340

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstantin dr Zwöiti, dr Konstanzius und dr Konstans sind römischi Kaiser.
* Dr Konstantin gryfft im April dr Konstans z Italien a, verlüürt aber dr Kampf und grad au s Läbe.
* Zwüsche de Röömer und de Perser isch Chrieg.
* D Perser erobere Armeenie.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Dr Bischof Wulfila foot – *öppen anne 340* – mit dr Missioon bi de Gooten aa.
* Dr Theoloog und Gschichtschryber Euseb vo Zäsarea stirbt (anne 340 oder 339).
342

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstanzius und dr Konstans sind römischi Kaiser.
* Dr Jin Kandi wird Kaiser vo China.
* Z Serdika isch es Chileträffe.
* Z Rom isch es Chileträffe.
* Z Sofia isch es Chileträffe.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Elei i dr weschtliche Helfti vom Römische Rych git’s scho öppe drüühundert chrischtlechi Bischöf.
* Dr Bischof Wulfila foot – *öppen anne 342* – mit dr Missioon bi de Gooten aa.
344

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Bischof Eustorgius bringt d Relikwie vo de Häilige Drüü Könige vo Konstantinopel uf *Mediolanum,* s hütige Mailand – eso verzelt s en alti Gschicht.
* Dr Konstanzius und dr Konstans sind römischi Kaiser.
* Dr Jin Kandi isch Kaiser vo China.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Perser.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Im Perserrych isch e grossi Chrischteverfolgig, wo vil tuusig Chrischte stärbe. Dr Pusei und dr Bischof Simon vo Ktesifoon sind die chrischtleche Märtirer z Persie, wo me vonne d Nääme könnt.
346

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z Mesopotamie.
* Z Abellinum bassiert es schwäärs Ärdbeebe.
* Dr Konstanzius und dr Konstans sind römischi Kaiser.
* Dr Sima Yue isch Kaiser vo China.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Dr Bischof Maximin vo Trier stirbt.
* Dr Pachomios, wo z Ägipte die erschte chrischtleche Chlööschter gründet het, stirbt.
Isar

T **Isar** isch e Fluss vo Öschtrych und Tüütschland.

Si isch e Näbefluss vo dr Donau und 292 Kilometer läng. Si foot i den Alpen im Tirol mit verschidene Bärgbech us em Karwändelgebirg aa, wo dr Lafatscher Bach, er wird as Oberlauf vo dr Isar aagluegt, syni Kwelle i dr Gmeind Absam het. Dr Fluss goot scho nach 22 Kilometer uf Tüütschland abe. Do flüsst er im Vorland vo den Alpe dur d Stedt Bad Tölz, Geretsried, Münche, Freising, Landshut, Dingolfing, Landau und Plattling. I dr Nööchi vo Deggendorf mündet si id Donau. Dr gröscht Deil vo irem Yzugsgebiet, wo fasch nüüntuusig Kwadratkilometer gross isch, lyt z Bayern.

T Isar het es paar gröösseri Näbeflüss: d Amper, d Loisach, d Leutacher Ache, d Moosach, d Walche und d Sempt, und no es paar chlyneri Zuefluss.

Am ganze Flusslauf sind mee weder vierzg Staumuuren und Chraftwäärch.

## Literatur
* Stadt Dingolfing (Hrsg.): *Die Isar. Landschaft, Stadt, Kultur.* Ausstellungskatalog, Dingolfing 2005
* Christian Magerl, Detlev Rabe (Hrsg.): *Die Isar. Wildfluss in der Kulturlandschaft.* Kiebitz Buch, Vilsbiburg 1999, ISBN 3-9804048-5-4.

## Weblink

* d Homepage vom Isartalveräin
347

|}

## Was isch bassiert?
* Es isch Chrieg z China.
* Dr Konstanzius und dr Konstans sind römischi Kaiser.
* Dr römisch Kaiser Theodosius chunt uf d Wält.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Dr Paulinus wird Bischof vo Trier.
* Die häiligi Paula chunt uf d Wält.
* Dr häilig Hieronymus, e bedüütende chrischtleche Theoloog – me zelt en zu de «Chilevätter –, chunt z Dalmazie uf d Wält.
* Z Philippopolis isch e Chileversammlig vo de chrischtleche Bischöf.
Völkerbund

Dr **Völkerbund** isch e grossi internazionali, zwüschestaatlechi Organisazioon gsi, wo me z Versailles anne 1919 gründet het und wo anne 1920 an irem Sitz z Gämf i dr Schwiiz mit dr Arbet agfange het.

Es isch nach em Eerschte Wältchrieg gsi, wo dr amerikanisch Presidänt Thomas Woodrow Wilson gseit het, so öppis Schlimms dörf s nümme gää und drum müesste d Länder vo dr ganze Wält in ere grosse Tachorganisazioon zämeschaffe. Uf dr Fridensversammlig z Versailles isch d Satzig vom Völkerbund agnoo worde. Drinne stoot, d Länder selle guet zämeschaffe, bi Komflikt zämen e Löösig finde und wenn s Chrieg söti gää dämm Land, wo agryffe wurdi, go hälfe.

Füren Arbetsort vom Völkerbund het me d Stadt Gämf usglääse, wo i dr nöitrale Schwiiz isch. Drum het men em au öppe *Gämfer Liga* gseit. D Büro vom Völkerbund sind z’eerscht im *Palais Wilson* gsi, bis 1936 dr gross Komplex vom Völkerbundpalascht fertig gsi isch.

D Organisazioon het die Orgaan gha:
* d Völkerbundversamlig
* dr Völkerbundsroot
* dr Presidänt
* s Gäneralsekretariat
* s Verwaltigsgricht vom Völkerbund

Es sind nit alli Länder vo dr Wält em Völkerbund byträtte. Frankrych isch bi de Gründigsmitglider gsi, d Schwiiz isch 1920 und Düütschland, also dozmol d Weimarer Republik, isch 1926 drzue cho. Teil Länder sind mit dr Zyt us em Bund wider uusträtte, für s Dütsche Rych isch das *de facto,* wie me seit, anne 1933 gsi, d Sowjetunion, wo 1934 drzue choo isch, het me 1939 uusgschlosse.

Wo 1945 d UNO gründet und drfür dr Völkerbund anne 1946 uufglööst worden isch, het die nöi Wältorganisazioon dr bishärig Völkerbundpalascht übernoo und z Gämf iren öiropäisch Hauptsitz ygrichtet.

## Literatur
* *The Essential Facts About the League of Nations.* Information Section, Genf 1933 (erschien bis 1939 in zehn Auflagen).
* John Spencer Bassett: *The League of Nations. A Chapter in World Politics.* Longmans, Green and Co., New York NY 1930.
* Madeleine Herren: *Internationale Organisationen seit 1865. Eine Globalgeschichte der internationalen Ordnung*, Geschichte kompakt, WB, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534203659

## Weblink

* d Satzig vom Völkerbund
* Artikel ''Völkerbund'' in: *[[Lebendiges Museum Online|Lebendiges Museum Online (LeMO)]]*.
* Artikel ''Völkerbund''. In: wissen.de
Madeleine Herren-Oesch

D **Madeleine Herren-Oesch** (* 26. Jänner 1956 z Bärn) isch e Schwiizer Hischtorikerin.

Si het a dr Uni Bärn Gschicht und Germanistik studiert. 1989 isch iri Promozioon gsi; d Arbet drzue het *Internationale Sozialpolitik vor dem [[Erster Weltkrieg|Ersten Weltkrieg]] aus der Perspektive der Dritten Französischen Republik* gheisse.

1997 het si sich habilitert, und vo 2004 bis 2013 isch si Gschichtsprofässoorin a dr Uni Häidelbärg gsi.

Seit anne 2013 isch d Herren-Oesch d Scheffin vom Europainstitut vo dr Uni Basel.

## Wäärch
* *Internationale Sozialpolitik vor dem Ersten Weltkrieg*. Berlin 1993.
* *Hintertüren zur Macht. Internationalismus und modernisierungsorientierte Außenpolitik in Belgien, der Schweiz und den USA 1865–1914.* München 2000.
* mit em Sacha Zala: *Netzwerk Außenpolitik. Internationale Organisationen und Kongresse als Instrumente der schweizerischen Außenpolitik 1914–1950*, Zürich 2002.
* *Internationale Organisationen seit 1865. Eine Globalgeschichte der internationalen Ordnung.* Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534-20365-9.
* *Transcultural History. Theories, Methods, Sources*, zäme mit anderne, Heidelberg 2012.

## Weblink
* d Website vom Europainstitut z Basel
Département Léman

S **Departmänt Léman** isch früener einisch es Gebiet vo Frankrych gsi.

Wo Frankrych nach dr Revoluzioon d Regioone rund ume Gämfersee eroberet het, isch ane 1798 das nöie Departmänt bildet worde.

Es het die Piet gha:
* d Stadt Gämf mit irem Umland; Gämf isch d Hauptstadt vom Departmänt gsi.
* s *Pays de Gex*
* dr Teil am Gämfersee vom alte Departmänt *Mont-Blanc*

Bi dr Gebietsreform anne 1800 sind au die süüdlechere Teil vom Departmänt *Mont-Blanc* drzue cho.

Wo anne 1813 Gämf vo dr öschtrychischen Armee bsetzt worden isch, het das Departmänt praktisch ufghört bestoo. D Regioon rund ume isch 1815 meerhäitlech wider an Savoie choo.
Pizol

Dr **Pizol** – oder **Piz Sol,** wie men em früener gseit het – isch e Bärg i dr Schwiiz.

Er isch im Süüde vom Kanton Sanggalle. Übere Bärg goot d Gränze vo de Gmeinde Mels und Pfäfers.

Dr Bärgspitz isch uf 2844 Meter über Meer. Uf drü Syte laufe Kreete vom Gipfelturm wäg: gäge Norde d Lavtinahörner, im Südweschte dr Piltschinachamm und gägen Oschte d Hööchi, wo sech zu de Wildseehörner und de Zanaihörner ufdeilt. Em ganze Bärgmassiv a dr Südsyte seit men au «Graui Hörner».

Am Pizol isch zwüsche de Lavtinahörner und de Wildseehörner es hööchs, nid bsunders steils Tääli, wo uf dr Nordsyte dr Wildsee lyt und grad under em Pizolgipfel dr Pizolgletscher; däm syni Flechi isch jetz immer wie chlyner woorde, und im Herbscht 2019, wo nume non es ganz es munzigs Stückli under dr Felswand vom Pizolgipfel doo gsi isch, het men e truurigi Fyr gmacht zum Adänken a dä schöön chly Bärggletscher. Do drüber het sogar au BBC prichtet. 

Ringsume Bärg liggen uf allne Syte stotzigi Tääler under de Kreete: im Weschte d Piltschina und d Gilbi, im Norde s Vermol, im Oschte s Valplona und Zanai und uf dr Südsyte s Tersol; das sind – so wie dr Bärgnamen au – alles uralti Fluernääme us dr Zyt, wo men i däm Piet no Romanisch gredt het.

D Pizolbärge sind für zum go wandere und schyfaare und für Schytuure guet ygrichtet. Sit 1954 het’s chlyni Bärgbaane vo Wangs und Bad Ragaz uus ufe Mugger Chamm, w d Pizolhüüte vom SAC stoot.

## Literatur
* Manfred Hunziker: *Ringelspitz/Arosa/Rätikon, Alpine Touren/Bündner Alpen*, Verlag des SAC 2010, ISBN 978-3-85902-313-0

## Weblink

*e Website zum Pizol

## Fuessnoote
349

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstanzius und dr Konstans sind römischi Kaiser.
* Dr Shi Jian wird Kaiser vo China.
* Es Volch vo de früeche Mongoole gryfft China aa.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Dr Paulinus isch Bischof vo Trier.
* Dr Alirius isch Bischof vo *Lugdunum*.
* Dr Bischof Johannes Chrysostomos vo Konstantinopel stirbt *(änwäder anne 349 oder [[344]])*.
350

|}

## Was isch bassiert?
* Di röömischi Stadt *Carnuntum* – i dr Nööchi vo dr hütige Stadt Wien – goot bimene Ärdbeebe kabut.
* Dr Konstanzius und dr Konstans sind römischi Kaiser.
* Dr Magnentius tuet sich sälber z Gallie zum Gägekaiser ernänne und loot dr Konstans lo tööde.
* Au dr Vetranio loot sich zum Gägekaiser lo uusrüeffe.
* Und au dr Nepotianus macht s glyyche; er wird aber scho gly gmordet.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Dr häilig Spiridon stirbt.
* Z Persie isch Chrieg.
351

|}

## Was isch bassiert?
* Vo dr röömische Stadt *Carnuntum* – i dr Nööchi vo dr hütige Stadt Wien – wo im vorige Joor, also 350, bimene Ärdbeebe kabut ggangen isch, sin vil Räschte übrig blibe (sit anne 1904 chamme drvo vil Sache im Carnuntum-Museum go aluege).
* Dr Konstanzius gwünnt e grossi Schlacht gäge Magnentius. Dr Magnentius flüchtet uf Aquileia.
* Z Paläschtyna chunt’s zumene Uufstand vo de Juude.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Dr chinesisch Kaiser Shi Zhi wird gmordet.
* Dr Mazedonius wird Patriarch vo Konstantinopel.
353

|}

## d Röömer und d Germaane
* Vil Joor lang het me chuum öppis ghört vo Kämpf zwüsche de Germaane und de Röömer.
* Jetz aber chöme d Franke übere Rhy und mache d Röömerstadt Bonn kabut.

## Was isch bassiert?
* Dr gross chinesisch Schryber Wang Xizhi dichtet s Wäärch *[[Orchideenpavillon|Gartehuus vo den Orchideeè]]*.
* Dr Konstanzius het dr kampf mit em Magnentius gwünne und isch jetz Kaiser vom ganze Röömische Ryych.
* Z Kaiser Konstanzius hilft dr Glaubensrichtig vom Arianismus.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Dr Komendant vom röömische Wachbatalioon, dr Thalassius, stirbt.

* Dr Mazedonius wird Patriarch vo Konstantinopel.
358

|}

## D Alemanne und d Röömer
* Dr röömisch Zääsar Julian gwünnt dr Kampf mit de Alemanne nach dr grosse Schlacht, wo fäärn (also anne 357) bi *[[Argentoratum]]*, em hüttige Strossburg, gsi isch. D Alemannefürschte Suomar und Hortar müen sech argää.
* Dr Julian erlaubt s de Franke, wo sech iim underwärffe, ass si im Piet Toxandrie im Noorde vom hütige Lootringe als *foederati,* also mit eme Vertrag a d Röömer bundeni Lüüt, döörffe woone. Fränkischi Soldaate chöme i die röömischi Armee.

## Was isch suscht no bassiert?
* Die chinesischi Prinzässin Duan stirbt.
* Dr häilig Paulin, Bischof vo Trier, stirbt.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.
* Dr Liberius isch Bischof vo Rom.
* Bimene Ärdbeebe goot d Stadt Nikomedia kabut.

## Weblink
Lene Voigt

D **Lene Voigt** (* 2. Mai 1891 z Leipzig als *Helene Wagner;* † 16. Juli 1962 au daa) isch e düütschi Mundartschriftstellerin gsi.

## s Läbe
D Lene Wagner isch z Leipzsch – wie me dr Stadt im Dialäkt vo döört seit – uufgwachse und het zerscht d Uusbildig zu der Chindergärtnere gmacht. Drno het si bim Insel-Verlag gschaffet. 1914 het si dr Friedrich Otto Voigt (1890–1976) ghürootet, wo si sech aber scho 1920 vonnem wider het lo scheide. Denn isch si e freji Schriftstellerin in irere Geburtsstadt gsi. Si het i dr sächsische Mundart gschribe, und iri humorvolle Wäärch sind z Düütschland gly populäär worde.

Drzu het si au Artikel für Zytigen und Zytschrifte gmacht, öppen au für d Schrifte vo dr Arbeiterbewegig.

Wo d Nazionalsozialischte a d Macht cho sind, het d Regierig mit dr Voigt irne parodistische Schrifte nüüt me chönnen afoo, und si het drfür kei Verleger me gfunde.

Sit 1936 het sech d Voigt immer wider wägen ere psychische Chranket lo behandle. Nach em zwöite Wältchrieg isch d Lene Voigt bi dr Verwaltig vom Landchreis *Leipzig-Land* agstelt gsi, scho gly isch si aber wider is Leipziger Spital für psychisch Chranki choo, wo si bis as Läbensändi bliben isch und glägentlech wyter an irne Gedicht und andere Schrifte gschaffet het.
 
Sit de 1970er Joore isch vo de Kabarett z Leipzig s Wäärch vo dr Voigt wider füregnoo und mit vill Erfolg uufgfüert woorde. 1995 het me d Lene-Voigt-Gesellschaft e.&nbsp;V. gründet, wo fürs Adänke a die jetz wider berüemti Mundartautoorin lueget. E Teil vo dere irne Stuck git’s jetz au uf Schallplatten und als Hörbüecher.

## Wäärch
* *Säk’sche Balladen*
* *Säk’sche Glassigger*
* *Mir Sachsen – Lauter gleenes Zeich zum Vortragen*
* *Leibzcher Lindenblieten*
* *Mally der Familienschreck*
* *Die sächsische Odyssee*

## Literatur
* Lene Voigt: *Werke.* 6 Bände. Herausgegeben von Monica Schütte, Wolfgang U. Schütte, Gabriele Trillhaase im Auftrag der Lene-Voigt-Gesellschaft e.V. Connewitzer Verlags-Buchhandlung Hinke, Leipzig 2004–2011;
* Wolfgang U. Schütte: *Mein Lebensgepäck heißt Humor … Lene Voigts Biografie. Ein Dokumentarstück.* Leipzig 2003, ISBN 3-928833-53-7.
* Monica Schütte, Wolfgang U. Schütte, Gabriele Trillhaase: *Alphabetisches Titelverzeichnis der Werke von Lene Voigt.* Leipzig 2000, ISBN 3-928833-51-0.
* Volly Tanner und Sophie Sumburane: *Stadtgespräche aus Leipzig: „Mir Sachsen“ /// Die Mundartdichterin Lene Voigt heute auf dem Südfriedhof.* 2014. ISBN 978-3839216347.
* Tom Pauls und Peter Ufer: *Meine Lene*. Aufbau, Berlin 2017 ISBN 978-3-351-03689-8.

## Weblink
* Websyte vo dr Lene-Voigt-Gesellschaft
348

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Konstanzius und dr Konstans sind römischi Kaiser.
* Dr Julius isch Bischof vo Rom.
* Dr Paulinus isch Bischof vo Trier.
* Die röömisch Dichter Prudänz chunt uf d Wält, wo me vonnem säit, er sig dr bedüütendschti chrischtlechi Dichter vo dr Antike gsi.
* Dr Wulfila flüchtet vo de Gooten uf Möösie.
Franz Ehregott Hauptvogel

Dr **Franz Hauptvogel**, wo am 9. Mai 1872 z Leipzig uf d Wält cho isch und bis am 5. März 1932 gläbt het, isch e düütsche Jurischt und Mundartschriftsteller gsi.

Dr Hauptvogel het z Leipzig s Nikolaigimnasium bsuecht und a dr Uni vo synere Stadt Kunschtgschicht, Volchswirtschaft und Rächt studiert. 1896 het er promoviert. Drno het er am Düütsche Theater z Berlin d Uusbildig zum Schauspiiler und Reschissöör gmacht. Er het z Stettin un z Chemnitz gschaffet, bevor er 1900 zrugg uf Leipzig cho isch, won er am Rychsgricht, dänn am Amtsgricht und uf ere Awaltskanzlei gschaffet het. Sit 1905 isch er sälbständigen Jurischt z Leipzig gsi. Das isch underbroche woorde dur sy Militärdienscht im Eerschte Wältchrieg.

Dr Franz Hauptvogel het Prosawäärch, juristischi Fachliteratur, Gedicht und Theater gschribe. Teils sind syni Wäärch i dr sächsiche Mundart.

## Wärch
* *Das grosse Geheimnis! Shakespeare oder Bacon?*, 1896
* *s’Messherze, uffs Modernste behorcht und bewglobbt. Leipziger Localposse,* 1897
* *Fietsch uff das Leipz’cher Messe oder’s Messherze. ein Schwank in sächsischer Mundart,* 1918
* *Liebesfriede,* 1898
* *Als gemeiner Soldat zum Landsturm ausgehoben, ins Feld nach dem Westen gerückt, zurückgekehrt in die Heimat. Stimmungen und Erlebnisse eines Gebildeten,* 1918
* *Friede! Ein Ruf,* 1918
* *Fietzsche macht na Leibzch nei,* 1919
* *Gedichte un Erzehlungen,* 5 Teile, 1920-1926
* *s neue Glawier. Erzählung aus enner guden Familie mit drei Dechdern un e Nechzeechling,* 1925
* *Garle Ullrich uff dar Ostsee. De erschte Ferichen Reese von Schmal’ns ihr’n Markthelfer. Gedichde und Erzehlungen,* 1928

## Literatur
* Bernhard Sowinski: *[[Lexikon deutschsprachiger Mundartautoren]].* 1997.
* Lutz Hagenstedt, Wilhelm Kosch: *Deutsches Literatur-Lexikon. Das 20. Jahrhundert.* Band 13, 2010, Sp. 137–138.
359

|}

## D Alemanne und d Röömer
* Dr röömisch Zääsar Julian het sit Joore gäge d Germaanen un d Alemanne kämpft und anne 357 bi *[[Argentoratum]]*, em hüttige Strossburg, e grossi Schlacht und 358 e Kampf gäge d Alemannefürschte Suomar und Hortar gwunne.
* Dr Julian macht bi *[[Mogontiacum]],* em hütige Mainz, Fride mit de Alemannefürschte Makrian, Hariobaud, Ur, Ursicinus, Vestralp und Vadomar.

## Was isch suscht no bassiert?
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.
* Dr Liberius isch Bischof vo Rom.
* Dr Jin Mudi isch Kaiser vo China.
* Dr röömisch Kaiser Grazian chunt uf d Wält.

## Weblink
360

|}

## D Alemanne und d Röömer
* Dr röömisch Zääsar Julian het sit Joore gäge d Germaanen un d Alemanne kämpft und nach em schwääre Kampf anne 357 bi *[[Argentoratum]]*, em hüttige Strossburg, und em Kampf vo 358 mit den Alemannefürschte Suomar und Hortar anne 359 bi *[[Mogontiacum]],* em hütige Mainz, au mit de Alemannehöiptling Makrian, Hariobaud, Ur, Ursicinus, Vestralp und Vadomar Fride gmacht.
* Jetz chunt’s aber glych wider zum ene Agriff vo Alemanne ufs röömische Piet: D Brisgavi chömen i d Provinz Raetia cho plündere. Dr Kaiser Julian gwünnt dä Kampf und cha dr Alemannehöiptling Vadomar foo. Er tuet en uf Hispanie verbanne.
* Dr Vithicab wird de Brysgauer ire nöi Höiptling.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Julian wird röömische Gägekaiser.
* Dr Bischof Wulfila schrybt – *öppen anne 360* – syni gotischi Bible; me seit er bis hüt d *Wulfilabible*.
* Z Konstantinopel wird die erschti Chile Hagia Sophia bout.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Perser.
* Dr Liberius isch Bischof vo Rom.
* D Hunne chöme i säbere Zyt vo Oschte häär uf Europa.
* Z Konstantinopel isch e chrischtlechi Chileversamlig.
* Dr Bischof Hilari vo Poitiers, wo vom Kaiser Konstanzius uf Früügie verbannt gsi isch, chunt zrugg uf Gallie. Er schrybt s Buech *de Trinitate* über d Theology vo dr Drüüfaltikäit. Dr Hilari isch eine vo de bedüütendschte latynischen Autoore vom vierte Joorhundert.

## Weblink
Léopoldine HH

D **Léopoldine Hummel** (au **Léopoldine HH**; * 28. Merz 1985 z Stroßburi) isch e franzeesischi Sängeri, Musikeri, Schauspiileri un Kumedianti. 

## Lääbe
D Léopoldine Hummel isch z Nààrde ufgwachse. Ihri Eltere sin dr Jean-Marie Hummel un d Liselotte Hamm, wu mer im Elsass chännt as Chansonduo.

Scho mit acht Johr het si am Stroßburger Konservatorium singe glehrt, mit 12 het s im Chor gsunge un mit 14 isch si zum erschte Mol uf ere Bihni gstande. Si het bis 2006 Klavier studiert un derno an dr École Supérieure de Théâtre de la Comédie z Saint-Étienne Schauspiil glehrt, 2009 het si des Studium mit eme Diplom abgschlosse. 

Anne 2014 het d Leopoldine Hummel bi dr Casting-Show „La Nouvelle Star“ uf eme Färnseesänder D8 mitgmacht, dodermit het si ne braiter Publikum z Frankrych chännegleert.

Si spiilt e Hufe Inschtrumänter, unter anderem Klavier, Akkordeon un Querflete un singt uf Franzeesisch, Elsässisch, Dytsch un Änglisch.

Unter em Name Léopoldine HH dritt si au im Trio mit em Maxime Kerzanet un em Charly Marty uf:
* Léopoldine HH: Stimm, Klavier, Akkordeon, Ukeúlele, boite à meuh.
* Maxime Kerzanet: Gitarre, VolcaKey – Klavier, Bass, Stimm
* Charly Marty:Gitarre, clavier MicroKorg – iPad – SamplePad – Stimm

Anne 2016 hän si s Album „Blumen im Topf“ uusegee mit vertonte Theater- un Romantäxt. Derzue singt d Léopoldine HH aber au aigeni Lieder un Ballaade.

Iber ihri Ufdritt schrybt dr Gerd Heger im Forum-Magazin

Anne 2021 isch ire dritt Album uusechuu, *Là, lumière particulière* un 2023 het si uf em Album *Chansons pour Lula* mit Lieder vum Serge Rezvani sibe Lieder vun em gsunge.

## Diskografy
* EP *Le mini cédé de Léopoldine,* 2014 [La Manivelle]
* *Blumen im Topf,* 2016 [Mala Noche]
* *Là, lumière particulière,* 2021
* *Chansons pour Lula,* 2023

## Uuszaichnige
* Prix du Jury et du Public du Prix Georges Moustaki 2017
* Prix Catalyse 2017
* Coup de Cœur Académie Charles Cros 2017 fir *Blumen im Topf*
* Prix Saravah 2018,
* Sélectionnée Talent ADAMI On y chante au Festival d’Avignon 2018 2018 
* Prix d’interprétation et Coup de cœur des programmateurs du Tremplin A nos chansons 2019
* Coup de Cœur Académie Charles Cros 2021 fir *Là, lumière particulière*

## Weblink
* Offiziälli Websyte vu dr Léopoldine HH
361

|}

## D Alemanne und d Röömer
* Vom Konflikt zwüsche de Röömer und den Alemannen am Rhy isch us däm Joor nüt gnöiers bekant.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Jin Mudi wird Kaiser vo China.
* Dr röömisch Kaiser Konstanzius stirbt.
* Dr Julian wird dodrmit einzige römische Kaiser.
* Dr Bischof Georg vo Kapadookie stirbt.
* Dr Bischof Wulfila schrybt – *öppen anne 361* – syni gotischi Bible; me seit er bis hüt d *Wulfilabible*.
* Dr Liberius isch Bischof vo Rom.
* D Hunne chöme i säbere Zyt vo Oschte häär uf Europa.
* Z Paris isch e chrischtlechi Chileversamlig.
* S Chlooschter *Ligugé* wird gründet.
* Me foot mit em Bou vom Sankt-Antonius-Chlooschter z Ägipten aa.
* Dr Hilari isch Bischof vo Poitiers.

## Weblink
362

|}

## D Alemanne und d Röömer
* Vom Konflikt zwüsche de Röömer und den Alemannen am Rhy isch us däm Joor nüt gnöiers bekant.

## Was isch bassiert?
* Dr armeenisch Sproochgleerti und Häiligi Mesrop Maschtoz chunt uf d Wält, wo spööter fürs Armeenische s erschten Alfabeet macht.
* Dr Julian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Stilicho chunt uf d Wält *(öppen anne 362)*.
* Dr Kaiser Julian nimt mit em *Restituzioonsgsetz* d Verbannig vo de chrischtleche Bischöf zrugg.
* Mit em *Rhetooregsetz* woot dr Kaiser Julian de chrischtleche Lehrer verbüüte, i dr Schuel vo de häidnischen Autoore z rede.
* Dr Apollotämple z Daphne goot bin ere absichtlich gläite Brunscht kabut.
* Z Alexandria isch es Träffe vo de chrischtliche Bischöf.
* Die häilig Benedikta stirbt as chrischtlechi Märtirere.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Perser.
* Dr Liberius isch Bischof vo Rom.
* D Hunne chöme i säbere Zyt vo Oschte häär uf Europa.

## Weblink
Leipziger Lyrikbibliothek

D **Leipziger Lyrikbibliothek** isch e Biblioteek für zyggnössischi Poesy.

Anne 1994 het se dr Gerhard Oberlin ygrichtet, wo au d Gselschaft für zyggnössischi Lyrik e.V. gründet het. Z’eerscht isch d Biblioteek z Tüübinge gsi, und  1997 isch si uf Leipzig choo.

Si isch hüt i dr Stadtbibliothek Leipzig.

D Lyrikbiblioteek het mee weder 5500 Meedie. Es sind Gedichtbüecher, Samelbänd und Anthologie, und es het au Hörbüecher drby.

## Weblink
* Leipziger Lyrikbibliothek, Gesellschaft für zeitgenössische Lyrik e.V., Bibliothek uf de Websyte vo de stedtische Leipziger Biblioteeke (bibliotheken-leipzig.de)
* Leipziger Lyrikbibliothek uf lyrikgesellschaft.de
363

|}

## D Alemannen un d Röömer
* Vom Konflikt zwüsche de Röömer und den Alemannen am Rhy isch us däm Joor nüt gnöiers bekant.

## Was isch bassiert?
* Im Chrieg zwüsche de Röömer un de Perser eroberet dr röömisch Kaiser Julian d Gägend rings um die sassaniydische Hauptstadt Ktesifoon.
* Uf däm Fäldzug stirbt dr Kaiser Julian.
* Dr Flavius Jovian wird röömische Kaiser.
* D Röömer mache Fride mit de Perser.
* Dr Liberius isch Bischof vo Rom.
* Dr röömisch und chrischtlich Gschichtschryber Sulpizius Severus vo Akwitanie chunt uf d Wält *(öpen anne 363)*.
* Die röömischi Gynäkoloogin Aemilia Hilaria stirbt *(öpen anne 363)*.
* Z Laodizea isch e Chileversamlig vo de chrischtleche Bischöf.
* S Chlooschter *[[Mar Mattai]]* (uf düütsch «Chlooschter vom häilige Mathäus») im Piet vom hütigen Irak wird gründet; es isch eis vo den eltischte chrischtleche Chlööschter; es isch vo dr süürisch-orthodoxe Chile.

## Weblink
364

|}

## D Alemannen un d Röömer
* Sid ere Zyt isch es so gsi, ass d Röömer den Alemanne en Tribut zaale drfüür, ass si die röömische Gränzprovinze nid agryffet. Mit däm isch jetz fertig, und drum chunt’s i dr spötere Zyt wider zu Überfäll.
* Dr Alemannehöiptling Hortar, wo sid es paar Joor im röömische Militäär Dienscht too het, wird vo de Röömer gfolteret und uf em Schyterhuuffe vrbrönnt.
* Au anderi Alemanne verlüüre iri Pöschte bi dr röömischen Armee.

## Was isch bassiert?
* Dr römisch Kaiser Flavius Jovian stirbt.
* Dr Valentinian wird römische Kaiser.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer und de Sarmaate.
* Dr Liberius isch Bischof vo Rom.
* Dr chineesisch Taoischt Ge Hong stirbt.
* Z Brtiannie Chrieg zwüsche de Röömer un de Barbaare.
* Dr griechisch Mathematiker Theon vo Alexandrie gseet e Sunnefeischternis und e Moondfeischternis.

## Weblink
365

|}

## D Germaanen un d Röömer
* D Alemanne mache Raubzüüg wyt is röömische Gallien yne.
* Im Kampf gäge d Alemanne z Gallie stirbt dr röömisch Gäneraal Charietto, wo eine vom germanische Volk vo de Franke gsi isch.
* Dr Alemannehöiptling Athanarich isch für d Agryff ufs röömische Piet.
* Au d Burgunder gryffe s röömische Land a.
* Dr röömisch Kaiser Valentinian chunt sälber uf Gallie zum dr Kampf gäge d Alemannen azfüere.

## Was isch bassiert?
* Dr Prokop wird röömische Gägekaiser.
* Wägeme Ärdbeebe vor Kreta chunt’s zumene Tsunami ufem Mittelmeer, wo vil Schäde z Ägipte arichtet.
* Dr Liberius isch Bischof vo Rom.
* Dr chineesisch Taoischt Kou Qianzhi chunt uf d Wält.
* Dr chineesisch Dichter Tao Yuanming chunt uf d Wält.
* Dr chineesisch Schryber Wang Xizhi stirbt.

## Weblink
366

|}

## D Alemannen un d Röömer
* D Alemanne mache Raubzüüg wyt is röömische Gallien yne.
* Dr röömisch Gäneraal Iovinus gwünnt dr Kampf mi den Alemanne bi Durocatalaunum.

## Was isch bassiert?
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Gägekaiser Prokop stirbt.
* Dr Damas wird Bischof vo Rom.
* Dr häilig Marinus stirbt.

## Weblink
367

|}

## D Alemannen un d Röömer
* D Alemanne gryffen über Rhy aa und erobere d Röömerstadt Mainz.
* D Röömer gwünne dr Kampf mi den Alemanne bi *Solicinium*. Wo dää Platz isch wüsse d Gschichtsforscher nit gnau: es chönt bi Rotteburg oder Häilbronn oder Schwetzinge gsi sy.

## Was isch bassiert?
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom.
* Dr Bischof Hilari vo Poitiers, e wichtige chrischtleche Autoor, stirbt.
* Dr Bischof Athanasius schrybt e Lischte vo de Büecher vom Nöie Teschtamänt.

## Weblink
368

|}

## D Alemannen un d Röömer
* D Alemanne gryffen under em Höiptling Rando s röömische Piet wider aa.
* Dr alemannisch König Vithicab stirbt.

## Was isch bassiert?
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Rom.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Weschtgoote.
* e Röiberschaar vo Pikten un Skoote gryfft d Röömerstadt *Londinium* (s hütige London) aa.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom.
* Dr Ausonius macht syni berüemti Räis vom Rhy häär uf Trier.

## Weblink
369

|}

## D Alemannen un d Röömer
* Wil d Alemanne s röömische Piet immer wider sin cho agryffe, tuet s römische Militäär em Rhy noo nöji Burge boue.
* Dr röömisch Gäneraal Flavius Theodosius macht vo dr Provinz Rääzie uus Agriff gäge d Alemanne..

## Was isch bassiert?
* Dr Valentinian isch Kaiser vo Rom.
* D Röömer mache Fride mit de Weschtgoote.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom.

## Weblink
374

|}

## D Alemannen un d Röömer
* Wil d Alemanne s röömische Piet immer wider sin cho agryffe, tuet s römische Militäär em Rhy noo nöji Burge boue.
* Dr alemannisch Höiptling Vadomar stirbt *(öpen anne 374)*.

## Was isch bassiert?
* Dr häilig Ambros wird Bischof vo Mailand.
* D Hunne mache s Ryych vo den Alaane kabut.
* Es isch Chrieg zwüsche de Röömer un de Sarmaate.
* Dr König Dosurim vo Korea wird Buddhischt.
* Dr chineesisch Filosoof Xu Xun stirbt.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom.

## Weblink
375

|}

## D Alemannen un d Röömer
* Wil d Alemanne s röömische Piet immer wider sin cho agryffe, tuet s römische Militäär em Rhy noo nöji Burge boue.
* Dr alemannisch Höiptling Vadomar stirbt *(öpen anne 375)*.

## Was isch bassiert?
* D Charte vom Röömische Rych, womere hüt *[[Tabula Peutingeriana]]* seit, wird gmoolet *(öpen anne 375)*.
* Dr häilig Ambros isch Bischof vo Mailand.
* D Hunne gryffe s Ryych vo de Greutungen aa.
* Z rom isch e Chileversamlig vo de chrischtleche Bischöf.
* Z Korea foot me mit m Bou vo buddhistische Tämpel aa.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom.
* Dr Bischof Urban vo Langres stirbt.
* Dr jüüdisch Forscher Rab Papa stirbt.

## Weblink
376

|}

## D Alemannen un d Röömer
* Wil d Alemanne s röömische Piet immer wider sin cho agryffe, tuet s römische Militäär em Rhy noo nöji Burge boue.
* Dr alemannisch Höiptling Vadomar stirbt *(öpen anne 375)*.

## Was isch bassiert?
* Dr häilig Ambros isch Bischof vo Mailand.
* D Hunne gryffe s Piet a dr Donau aa, und d Weschtgoote flüchten is Land vom Röömische Rych.
* Dr König Ermanarich vo de Greutunge stirbt.
* Dr röömisch Kaiser Valens erlaupt de Goote, z Thrakien im röömische Rych zwoone.
* Dr häilig Severin gründet es Chlooschter i dr Stadt Colonia Claudia Ara Agrippinensium, em hütige Köln.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom.
* Dr röömisch Dichter Paulin chunt uf d Wält.

## Weblink
379

|}

## D Röömer un d Alemanne
* Vom Komflikt zwüsche de Röömer un de Alemannen isch us däm Joor nüüt gnöiers überliferet.
* Em Rhy noo het die röömischi Armee i säber Zyyt huuffe Wachtürm bout, wo me hüt vo vilne no d Räschte gseht.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Grazian isch Kaiser vo Rom.
* Dr Theodosius isch Auguschtus und Mitkaiser füre öschtlech Teil vom Röömische Rych.
* Dr König Gunderich vo de Wandaale chunt uf d Wält.
* Dr Bischof und bedüütend Chileleerer Basil dr Grooss stirbt.
* D Makrina, en Asketi und gweiti Jumpfere z Kappadozie, stirbt.

## Weblink
381

|}

## D Röömer un d Alemanne
* Vom Komflikt zwüsche de Röömer un de Alemannen isch us däm Joor nüüt gnöiers überliferet.
* Em Rhy noo het die röömischi Armee i säber Zyyt huuffe Wachtürm bout, wo me hüt vo vilne no d Räschte gseht.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Theodosius isch Kaiser im Oschte vom Römische Rych.
* Dr Grazian isch Kaiser vo Rom.
* Z Konstantinopel isch e groossi Chileversamlig: Döört wird abgmacht, ass dr Glaube vom Arianismus e Fääler sig und abgschafft wärdi und i dr ganze chrischtleche Chile dr Glaube a die häilige Drüüfaltikäit gälti.
* Dr Ambros isch Bischof vo Mediolanum.
* Dr Ambros macht z Aquileia e Chileversamlig. Döörthii chunt au dr Bischof Theodor vo Oktodurus us dr Provinz Vallis Poenina, em hütige Kanton Wallis i dr Schwiiz. Dr Theodor isch dr erscht Bischof, wo im Piet vo dr hütige Schwiiz vonnem dr Naame überliferet isch.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom.

## Weblink
383

|}

## D Röömer un d Alemanne
* Im uralte Komflikt zwüsche de Röömer un de Alemannen chunt s wider mol zum ene Agriff uf s röömische Piet: E Röiberschaar vom Stamm vo de Juthunge gryfft d Provinz Räzien aa und chunt aber vom röömische Gäneraal Bauto ufs Tach über.
* Em Rhy noo und im Norde vo dr Provinz Räzie het die röömischi Armee i säber Zyyt huuffe Wachtürm bout, wo me hüt vo vilne no d Räschte gseht.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Theodosius isch Kaiser im Oschte vom Röömische Rych.
* Dr weschtröömisch Kaiser Grazian wird umprocht.
* Dr Valentinian dr Zwöit wird weschtröömische Kaiser.
* Dr Magnus Maximus wird Gägekaiser im Weschte vom Röömische Rych.
* Di häilige Melany chunt uf d Wält.
* Dr Ambros isch Bischof vo Mediolanum.
* Dr Theodor vo Oktodurus isch Bischof i dr Provinz Vallis Poenina, em hütige Kanton Wallis i dr Schwiiz. Dr Theodor isch dr erscht Bischof, wo im Piet vo dr hütige Schwiiz vonnem dr Naame überliferet isch.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom.

## Weblink
384

|}

## D Röömer un d Alemanne
* Im uralte Komflikt zwüsche de Röömer un de Alemannen isch vo däm Joor nüüt gnöiers überliferet.

## Was isch bassiert?
* Dr Theodosius isch Kaiser im Oschte vom Röömische Rych.
* Dr Valentinian dr Zwöit isch weschtrömische Kaiser.
* Dr Magnus Maximus isch römische Gägekaiser.
* Dr röömisch Kaiser Flavius Honorius chunt uf d Wält.
* Di häilige Blaesilla stirbt.
* Dr Ambros isch Bischof vo Mediolanum. Är bringt s fertig, ass men usem Senatshuus z Rom dr alteerwürdig Viktoriaaltar usetuet.
* Dr Theodor vo Oktodurus isch Bischof i dr Provinz Vallis Poenina, em hütige Kanton Wallis i dr Schwiiz. Dr Theodor isch dr erscht Bischof, wo im Piet vo dr hütige Schwiiz vonnem dr Naame überliferet isch.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom. Sit dämm Joor bruucht me füre Bischof vo Rom dr Titel Papscht.

## Weblink
Heinz-Christian Strache

Dr **Heinz-Christian Strache** (* 12. Juni 1969 z Wien) isch en eomoolige eeschtrychische Bolitiker, wu bis 2019 fir di räächtspopulistisch FPÖ aktiv gsii isch. 

## Politik
Är isch 2008 Oppositionsfierer un Klubobmann vu syre Bartei im Nazionalroot gsii, voreb er im Dezämber 2017 Vizechanzler un am 8.&nbsp;Jänner 2018 Bundesminischter fir dr effetli Dienscht un Spoort in dr Bundesregierung unter em Chanzler Sebastian Kurz wooren isch. Är isch langjeerige Bundesbarteiobmann vu dr FPÖ gsii, Landesbarteiobmann vu dr FPÖ Wien un Bezirksbarteiobmann vum 3.&nbsp;Wiener Gmaibezirk. Im Rame vun ere Prässekumferänz am 18.&nbsp;Mai 2019 het dr Strache as Folg vu dr sognännte „Ibiza-Affäre“ sy Ruggdritt vum Amt vum Vizechanzler un as FPÖ-Barteiobmann verchindet. No dr Wahlniiderlaag vu syre Bartei bi dr Nazionalrootswahl 2019 un Vorwiirf vu dr Veruudreiig vu Barteigälder het dr Strache sy vollständige Ruggzuug us dr Bolitik aagchnidet un het sy Barteimitgliidschaft rueje loo.

## Literatur
* Nina Horaczek, Claudia Reiterer: *HC Strache: Sein Aufstieg, seine Hintermänner, seine Feinde.* Ueberreuter, Wien 2009. ISBN 978-3-8000-7417-4
* Philipp Mittnik: *Die FPÖ – eine rechtsextreme Partei?: Zur Radikalisierung der Freiheitlichen unter HC-Strache* (= *Politikwissenschaft*. Bd. 177). Lit Verlag, Wien u.&nbsp;a. 2010, ISBN 978-3-643-50150-9.
* Patrick Moreau: *De Jörg Haider à Heinz-Christian Strache: L’extrême droite autrichienne à l’assaut du pouvoir*. Éditions du Cerf, Paris 2012, ISBN 978-2-204-09670-6.
* Hans-Henning Scharsach: *Strache. Im braunen Sumpf*. Kremayr & Scheriau, Wien 2012, ISBN 978-3-218-00844-0.
* Hans-Henning Scharsach: *Stille Machtergreifung. Hofer, Strache und die Burschenschaften*. Kremayr & Scheriau, 2. Auflage, Wien 2017, ISBN 978-3-218-01084-9.
* Ruth Orli Mosser: *„Abendland in Christenhand“. Zur antimuslimischen Wahlkampf-Rhetorik der FPÖ unter Heinz-Christian Strache*. In: Wolfgang Benz (Hrsg.): *Jahrbuch für Antisemitismusforschung*, 19. Jahrgang (2010), S. 297–318.

## Weblink

* 
* Dossier Heinz-Christian Strache uf meineabgeordneten.at

## Fueßnote
377

|}

## D Alemannen un d Röömer
* Vom Striit zwüsche de Röömer un den Alemanne isch us däm Joor nüüt gnöiers überliferet.

## Was isch bassiert?
* Dr röömisch Statthalter vo dr Provinz Vallis Poenina, em hütige Wallis, dr Pontius Asclepiodotus, zeigt uf ere öfentlichen Inschrift (wo s hüt no gitt) s Chrischtusmonogramm als chrischtlechs Symbol. Die Schteidafele isch z Sitte. Es isch s eltischte Schriftdokumänt vom Chrischtetum im Wallis und i dr Schwiiz.
* Dr häilig Ambros isch Bischof vo Mailand.
* D Hunne gryffe s Piet a dr Donau aa.
* Zwüsche de Weschtgoote un e Röömer isch Chrieg.
* Dr Valens isch Kaiser vo Oschtrom.
* Dr Grazian isch Kaiser vo Weschtrom.
* Dr Damas isch Bischof vo Rom.

## Weblink

## Fuessnoote
388

|}

## D Röömer un d Alemanne
* Im uralte Komflikt zwüsche de Röömer un de Alemannen isch vo däm Joor nüüt gnöiers überliferet.

## Was isch bassiert?
* Dr Siricius isch Bischof vo Rom und Papscht vo dr chrischtleche Chile.
* Dr Bahram isch König vo de Sassanyyde.
* Dr Theodosius isch Kaiser im Oschte vom Röömische Rych.
* Es isch Chrieg zwüschem weschtröömische Kaiser Valentinian und em Gägekaiser Magnus Maximus. Dr Valentinian gwünnt dr Kampf und loot dr Magnus Maximus lo tööte.
* Di röömische Kaiserin Galla Placidia chunt uf d Wält.
* Dr chineesisch Kaiser Yao Hong chunt uf d Wält.
* Dr Theodor vo Oktodurus isch Bischof i dr Provinz Vallis Poenina, em hütige Kanton Wallis i dr Schwiiz. Dr Theodor isch dr erscht Bischof, wo im Piet vo dr hütige Schwiiz vonnem dr Naame überliferet isch.
* E fanatischi Bandi vo Chrischte macht z Kallinikum d Synagooge kabut.
* Z Indie isch Chrieg.

## Weblink
389

|}

## D Röömer un de Germaane
* Im uralte Komflikt zwüsche de Röömer un de Alemannen isch vo däm Joor nit vil überliferet.
* Dr röömisch Gäneraal Arbogascht macht Fride mit de Franke.

## Was isch bassiert?
* Dr Siricius isch Bischof vo Rom und Papscht vo dr chrischtleche Chile.
* Dr Bahram isch König vo de Sassanyyde.
* Dr Theodosius isch Kaiser im Oschte vom Röömische Rych.
* Dr Valentinian isch weschtröömische Kaiser.
* Dr Wandaalekönig Geiserich chunt uf d Wält *(öpen ane 389)*.
* Z Mailand isch e Chileversamlig. Auf dr Bischof Theodor vo Oktodur im Wallis. Dr Theodor isch dr erscht Bischof, wo im Piet vo dr hütige Schwiiz vonnem dr Naame überliferet isch.

## Weblink
Els Morf-Bachmann

D **Els Morf-Baachme**, won am 28. Mai 1920 z Heerte bi Eliken uf d Wält choo und am 11. Mai 2018 gstoorben isch, isch e Schwiizer Mundartdichterin usem im Zürcher Wyland gsi.

D Els Baachmen isch z Altiken und z Rickebach id Schuel ggange. Si hät as Puurefrau z Toorlike gläbt, si isch mit em Auguscht Morf ghüraate gsi und hät sibe Chind gha.

Es git vonnere zwäi Büechli mit Dialäktgschichte, s eerschten isch ane 1969 z Winterthur usecho; iri Dochter, d Margret Morf, hät defür s Umschlagbild zäichnet. Es gaat bi dene Mundartgschichten um Erläbnis im Winter, wo d Morf mol von ere Räis ufe Zürisee wäge de Seegfröörni prichtet, und au i de andere Jaareszyte: es Kapitel heisst *Jaar uus – Jaar y.* Und vo vil Sache vom Lääben im Doorff und ufem Puurehoof chamen öppis lääse.

I de Sändig Schnabelweid vom Schwiizer Radio het de Christian Schmid am 23. Dezämber 2010 d Els-Morf-Baachme porträtiert, und sii hät doo sälber öppis vo irne Gschichte glääse. Und am 7. Februar 2013 isch d Schnabelweid nomol mit Mundartgschichte vo de Zürcheri choo, wo si im Alter vo Zwäienüünzgi wider nöji Gschichte im Büechli *Es Bröösmeli Ziit* useprocht hät; i dere Schrift hät’s Bilder vom Urs Jordi.

Füre Winterthurer Landbott und d Tuurgauer Zytig hät d Morf Artikel gschribe, am Afang na uf Hoochdüütsch, und vo 1991 bis anne 200 hät si Bytreeg für d Toorliker *Doorffposcht* gmacht.

De Ruedi Schwarzebach, wo als Lehrer z Taale scho im Büechli *En offes Fäischte* d Yleitig gschribe hät, chunt im Heft 1 ane 2011 vo de Räie *[[Mundart. Mitteilungsblatt des Mundartforums|SchweizerDeutsch]]* mit däm Gläittegscht wider z Wort, wonner gsäit hät, wie d Morf in irere Sprooch us em äigeten Erlääben und dr Erinnerig Sache vo irere Wält im Doorff, im Tuurtaal und dr Umgäbig vo Winterthur verzelli. Und mängisch ret si au vo Züri, das töönt dänn emal so:

«De Taag isch näblig, düschter. Ich chume vom Paradeplatz gäge s Fraumöischter z lauffe. S isch chaalt, e paar Mööwe hocked uf Helm und Achsle vom Hans Waldme. Woni über d Brugg gaane, luegi d Limet durue, gägem See zue, ich mue still staa und luege, luege. Was gseet me Psunders? Grauchrydigs Wulkegschliirp am Himel, uf der Limet d Wasservögel, d Schiffli won am Ggëë aapunde sind, grauschwarz s Wasser und wyt ewääg de See. […] En graue, düschtere Novämbertaag? En lyse, verzauberete Novämbertaag z Züri! Schöön.»

Und d Morf tänkt i teil Gschichte drüber naa, wie me so mit de Spraach umgaat: «Wöörter gits, women alewyl wider vor sich ane säit. Wöörter, wo wienen Haag sind, wome nid drüber ie chunt. Me wott nüme draa tänke, si bored in äim ine, si lönd äim nid wider ghööre. Wöörter, won äim furträned, wottsches hebe, furt sinds. […]»

## Wäärch
* *En offes Fäischter. Züritüütschi Prosa.* Gemsberg Verlag. Winterthur 1969.
* *Es Bröösmeli Ziit. Züritüütschi Prosa.* Akeret Verlag. Andelfingen 2012.

## Weblink
* Es Porträt vo dr Els Morf-Baachme bi dr Taalemer Dorfposcht

## Fuessnoote
391

|}

## D Röömer un de Germaane
* Zum uralte Komflikt zwüsche de Röömer un de Alemannen isch vo däm Joor nüüt gnöiers überliferet.

## Was isch bassiert?
* Dr Siricius isch Bischof vo Rom und Papscht vo dr chrischtleche Chile.
* D Weschtgoote mache Raubzüüg dur s röömische Land im Donaupiet.
* Dr Theodosius isch Kaiser im Oschte vom Röömische Rych.
* Dr Theodosius tuet alli häidnische Kult verbüüte.
* Dr Valentinian isch weschtröömische Kaiser.
* Fanatischi Chrischte mache s Serapeum z Alexandre zäme mit synere grosse Biblioteek kabut.

## Weblink
393

|}

## D Röömer un de Germaane
* Vom Komflikt zwüsche de Röömer un de Germaane isch us däm Joor nüüt gnöiers bekant.
* Em Rhy noo isch e längi Reie vo röömische Burge mit Gränzsoldate.

## Was isch suscht no bassiert?
* Dr Eugenius isch weschtrömische Kaiser.
* Dr Theodosius isch Kaiser im Oschte vom Röömische Rych.
* Dr Theodosius tuet die Olympische Spiil, s Orakel vo Dephi und d Mischterie vo Eleusis vrbüüte.
* Dr röömisch Dichter Ausonius stirbt *(äntwäder i däm Joor oder vilecht anne [[394]])*. 
* Dr Siricius isch Bischof vo Rom und Papscht vo dr chrischtleche Chile.
* Z Mailand isch e Chileversamlig. Auf dr Bischof Theodor vo Oktodur im Wallis isch drby.

## Weblink
395

|}

## Was isch bassiert?
* Dr röömisch Gschichtschryber Ammianus Marcellinus stirbt.
* Dr röömisch Kaiser Theodosius stirbt.
* Em Theodosius syni Söön teile s Röömische Ryych uf id Oschthelfti un d Weschthelfti.
* Dr Arkadius regiert im Oschte.
* Dr Honorius regiert im Weschte.
* Dr Kaiserhoof chunt vo Trier uf Mailand.
* Dr Gäneraal Stilicho isch dr Komendant vo der röömischen Armee, wo d Gränzen am Rhy gäge d Germaane un psunders d Alemanne schützt.
* Dr Schwaabehöiptling Hunimund chunt uf d Wält *(öpen ane 395)*.

## Weblink
396

|}

## Was isch bassiert?
* Dr Jin Andi wird Kaiser vo China.
* S Röömische Ryych isch sit fäärn (also ane 395) halbiert id Oschthelfti un d Weschthelfti.
* Dr Arkadius regiert im Oschte.
* Dr Honorius regiert im Weschte.
* D Weschtgoote raube d Stedt Korinth, Argos und Sparta uus.
* D Fritigil isch Königin vo de Markomanne.
* Dr Auguschtyn wird Bischof vo Hippo z Afrika.
* Dr Siricius isch Bischof vo Rom und Papscht vo dr chrischtleche Chile.

## Weblink
398

|}

## D Röömer un d Alemanne
* Dr röömisch Gäneraal Stilicho macht mit den Alemannen wider en Fridensvertrag: d Alemanne sind als *Foederati* a dr Gränze vom Röömische Ryych duldet.

## Was isch bassiert?
* Dr Jin Andi isch Kaiser vo China.
* S Röömische Ryych isch sit 395 halbiert id Oschthelfti un d Weschthelfti.
* Dr Arkadius regiert im Oschte.
* Dr Honorius regiert im Weschte.
* Dr chinesisch Gschichtschryber Fan Ye chunt uf d Wält.
* Dr Siricius isch Bischof vo Rom und Papscht vo dr chrischtleche Chile.

## Weblink
405

|}

## D Röömer un d Germaane
* Im Legionslager Vindonissa im hütigen Aargau und uf de Wachtpöschten am Rhy sind bis jetz röömischi Gräänzsoldate gsi.
* D Goote machen under em König Radagais zäme mit befründete Völker e Raubzuug dur Italie.
* Füre Kampf gäge d Gooten und d Wandaale und d Burgunder nimt dr röömisch Gäneraal («Magister militum)» Stilicho so guet wie alli Einhäite vo dr röömischen Armee, wo z Gallien und im Norde i de Provinzen am Rhy stazioniert sind, über d Alpe aben uf Italie.
* Jetz sind a dr röömische Gränze zum Piet vo den Alemanne fasch käini röömischi Wachpöschte mee bsetzt.
* Das lueget men i dr Gschichtforschig fürs die entschäidendi Schwechig vo dr röömische Herrschaft i de Provinzen am Rhy aa.
* Gly drufabe chunt’s ane 406 zu däm bedüütende Eräignis vom germaanische Rhyübergang ane 406, wo men als markante Momänt am Afang vo dr Völkerwanderigszyt alueget.

## Was isch bassiert?
* Dr japanisch Kaiser Richū stirbt.
* Dr griechisch Mathematiker Theon vo Alexandrie, wo dr Diräkter von ere Biblioteek vo Alexandrie gsi isch, stirbt *(öpen ane 405)*.
* Dr Flavius Honorius isch weschtröömische Kaiser.
* Dr Chilevatter Hieronymus wird mit dr Redakzioon vo dr Bibelabschrift *[[Vulgata]]* fertig.
* Dr Innozänz isch Papscht.

## Weblink