Kanton Luzern

De **Kanton Lozärn** esch en Kanton i de Zentralschwiiz. D Nochberkantöön send Schwyz, Obwaldä, Nidwaldä, Aargöi, Bärn ond Zoog.

## Geografii
### Land
De südlech Deil vom Kanton liid em Voralpe- ond Alpegebiet, der Norddeil im Middelland. Di bekanntischte Bärge vom Kanton send de Pilatus, de Napf ond d Rigi. Au wenn die nome zom Teil zom Gebiet vom Kanton Lozärn ghöred.

Landschafte em Kanton usserthalb vo der Stadt und der Omgäbig vo Lozärn send s Gäu rond om der Sämpachersee ome e der Metti vom Kantoon, s Habsburgeramt a der Rüüss em Oschte, s Seetaal om der Baldeggersee ome em Nordoschte, s Henderland om Willisou ome em Nordweschte, s Äntlibuech em Südweschte – ond öber der Vierwaldstettersee öbere d Gmeinde südweschtlich vo der Rigi.

### See
Di gröschte Seee vom Kanton send de Rotsee, de Baldeggersee ond de Sämpachersee. Grösseri oder chliineri Aateil hed Lozärn au am Vierwaldschtettersee, am Zogersee ond am Hallwilersee.

### Flöss
Di lengschte Flöss, wo ganz oder zom Teil em Kanton leged, send d’Rüüss, di Chlyni Ämme, d’Wiggere ond d’Sore.

## Bevölkerig
### Härkonft ond Iiwanderig
D Iiwohner send ursprünglech galloromanisch-alemannischi Mischling gsi, wo e hochalemmanische Dialäkt redet.

E de letschte hondert Johr send vele Lüüt us andere Ländere iigwanderet. Die erschti Iiwandererwälle esch us Italie, Spanie, Düütschland, Öschtriich, Frankriich ond Griecheland cho. Das esch bes öppe 1970 gsi. Dezue send Flüchtling vom Tibet, us Ungarn ond de Tschechoslowakei cho. Sed 1980 chömed d Iiwanderer vor allem us em früechere Jugoslawie, us de Türkei, us Sri Lanka (Tamile) ond us Portugal.

Ändi 2005 hed de Kanton 356'309 Iiwohner gha. Vo dene hend 54'729 Persone kei Schwiizer Pass gha. Das send 15,4 % vo allne Bewohner.

De Spottname vo de Lozärner isch *Chatzestrecker*. Chatzestrecker send Lüüt, wo Chatze töödt hend, zom si ässe oder zomene de Balg abzie ond Chappe druus mache.

### Sprooch
Onder Lozärntüütsch verstoht men im Allgimeine de Tialäkt, wo im Gibiet Stadt Luzärn – Chriens – Wolhuuse – Wilisou – Soorsi – Sämpach – Hitzchilch – Hooftere – Ääbike – Megge gredt wörd. Ganz andersch, vil nööcher bim Bärntüütsch, rededs em Äntlibuech ond em Henderland. D Iiwohner vo de Lozärner Rigigmeinde (Wäggis, Vitznau ond Greppe) reded weder meh wi d Nochberslüüt usem Kanton Schwyz. E Gramatik öber s Lozärntüütsch het de Ludwig Fischer gschrebe, ond de Woortschatz esch am beschten em Schwyzerische Idiotikon ond em Sproochatlas vo de tüütsche Schwyz dokumäntiert.

Dör Zuewanderig os andere Regione vode Schwiiz oder us em Ossland, verschwendet emmer meh typischi regionali Usdröck. Die eltere Lüüt gchenned mängs Wort, wo de jonge Lüüt gar nümme seit. S Schwiizerdtüütsch werd sösch im allgemeine aber sehr guet pflegt ond esch nooch wie vor, wie öberall i de Tüütschschwiiz, d Hauptsproch. SMS, Ii-mail oder Briefe wärded vorallem vo Jugendleche emmer meh im Tialäkt gschrebe ond verdränged so d Schreftsprooch deilwys usem Alltag.

### Religion

De Kanton Lozärn esch e katholisch prägte Kanton. Dör d Zuewanderig geds aber au reformierti ond muslimischi Menderheite. Chliineri Menderheite send die orthodoxe Chreschte, d Juude, d Hindus ond d Buddhischte. Es trätet au emmer meh Lüüt os de Chilene us. De Aateil vo de Katholike lit jetzt scho onder 70 Prozänt vo de Iiwohner.

### Die gröschte Ortschafte em Kanton
(Stand Ändi 2024)
* Lozärn 86'234 Iwohner
* Ämme 32'619 Iwohner
* Chriens 30'008 Iwohner
* Horb 15'817 Iwohner
* Äbike 14'788 Iwohner
* Sorsi 11'029 Iwohner
* Hofdere 10'067 Iwohner
* Willisou 9'242 Iwohner
* Roteborg 7'863 Iwohner
* Mauters 7'868 Iwohner
* Megge 7'795 Iwohner
* Räide 7'674 Iwohner
* Nöiechöuch 7'229 Iwohner
* Ruusmu 7'541 Iwohner
* Möischter 6'830 Iwohner
* Bueri 6'807 Iwohner

## Politik
### Dr Regierigsroot
Dr Regierigsrot esch d Exekutive vom Kanton Lozärn ond het höt föif Metglider. Em Regierigschef het me früener *Schultheiss* gseit, set 2008 esch er dr *Regierigsbresidänt*. Är esch *Primus inter pares* ond wächslet jedes Johr. Em Johr 2025 esch das d'Michaela Tschuor gsi.

D Metglider send im Johr 2025:
* de Fabian Peter (FDP), Bau-, Omwelt- ond Wertschaftsdepartemänt
* de Armin Hartmannn (SVP), Beldigs- ond Kulturdepartemänt
* d'Michaela Tschuor (Mitte), Gsondheits- ond Sozialdepartemänt
* de Reto Wyss (Mitte), Finanzdepartemänt
* d'Ylfete Fanay (SPS), Juschtiz- ond Secherheitsdepartemänt

### Dr Grossi Root (Kantonsparlament)
Dr Grossi Root esch d Legislative vom Kanton Lozärn ond het 120 Metglider. Traditionell hets em Kanton Lozärn zwe dominanti Parteie gää&nbsp;– di Rote ond di Schwarze. Oder andersch gseit: die Liberale (höt FDP) ond de Konservative (höt CVP). Die hend bis wyt es 20. Jahrhondert d Politik vom Kanton beherrscht. Zwar send syt hondert Johre au d Sozialdemokrate presänt, aber die hend langi Zyt nome e wenige Gmeinde er Agglomeration Lozärn chönne Fuess fasse. Spöter esch de no de Landesreng vo de Onabhängige derzue cho. Bes om 1980 hett sech aber ar Dominanz vo de zwe Grosse ned vel gänderet. E de 1980-er-Johr esch de no di rot-grüeni POCH derzue cho. Syt 15 Johre verlüred die beide Traditionspartei massyv Stemme ond Wähler. Die gönd vor allem zor SVP, wo syt de 1990-er-Johre em Kanton ufcho esch. D Veränderige send massiv ond gönd emmer no wyte. D Wahlresultat vo de letsche beide Wahlene send:

### D Wahlchreis

De Kanton Luzärn esch i sächs **Wahlchreis** (bis Endi 2012 sends füf *Ämter* gsee) (i andere Kantön seit me *[[Bezirk (Schweiz)|Bezirk]]*) ufteilt.

## Gschecht
### Vorzyyt
E de Jongschteiziit (ca. 8000–4000 v. Chr) send em Kanton Lozärn die erschte Mönsche sässhaft worde. Es send vor allem Jäger ond Sammler gsii, wo di erschte landwertschaftleche Sedlige gröndet hend. Di bekanntischte Sedlige befendit sech em Wauwiilermoos (Egolzwiler Kultur). Zwösche 800 und 300 v. Chr. wanderet keltischi Schtämm&nbsp;– en erschter Linie Helvetier&nbsp;– i d Zentralschwiiz ii ond betriibid de erschti Handel öber de Gotthardpass. Nochere Nederlag gäge d’Römer werd s’schwiizerische Mettelland om 15 v. Chr. is Römische Riich integriert.

Wo s Römische Imperium zerfallt, wanderid germanischi Alemanne i d Zentralschwiiz ii. Di germanischi Sproch verdrängt s’Galloromanische und s Chreschtetom verbreitet sech emmer meh.  Als kulturelli ond wertschaftlechi Zentre entschtönd Chlöschter ond Schteft. Eis devo, eschs 750 gröndete «Luceria», wo sech schpöter d Stadt Lozärn drus entwecklet. De Name «Luzärn», wo om 840 s erscht mol erwähnt wird, bedüütet «sompfige Ort» oder «Hechtreuse».

Om 1290 esch Lozärn en wiitgehend sälbschtschtändigi Stadt met öppe 3000 Iiwohner.  Zo dere Ziit chömid d Habsborger a d Macht, ond de König Rudolf I. vo Habsborg macht Lozärn zor öschtriichische Landstadt. Wo de König im Johr 1291 gschtorbe esch, beschliessid Uri, Schwyz ond Onderwalde en Bond, wo si sech drmit gägesiitigi Helf im Kampf gäge frömdi Herre verschprächid. So esch dr chärn vo dr Eidgnosseschaft gröndet worde.

### Lozärn e de alte Eidgnosseschaft
Au d Lozärner setzid sech gäge d Iischränkige e de Autonomii dor d Habsborger zor Wehr, ond schlüüssid 1332 en Bond met de Waldstette. Met ehrer Helf glengts ene, e de entscheidende Schlacht bi Sämpach (1386) d Herrschaft Habsborg-Öschtriich zbesiege ond sech ändgöltig vo dere Herrschaft zbefreie.

Es entschtood es Herrschaftsgebiet, wo öppe em höttige Kanton Lozärn entschprecht. Em wachsende Schtaatebond vo de Eidgnosseschaft ghört Lozärn zo de iiflossriichschte Stedt. Wo d Reformation noch 1520 d’Eidgnosseschaft schpaltet, wärdid di meischte Schtädt evangelisch. Lozärn aber bliibt katholisch.
 
De Solddienscht (Vermettlig vo Soldate e Ossländischi Heer) secheret em Luzärner Patriziat gueti Iikönft. Zahlriichi repräsentativi Boute e de Schtadt ond schöni Landsetz züügid hött no vo dem Riichtom.

### Lozärn vor de Helvetische Revolution bes zor Gröndig vo de Schwiiz
Wo 1798 di französisch Armee i d Schwiiz iimarschiert, zerfallt di alt Eidgnosseschaft. S Lozärner Patriziat dankt wederschtandslos ab ond s Volk werd zom Souverän. De Kanton Lozärn beschtoht zwar wiiterhin, verlüürt aber voröbergehend sini Sälbschtschtändigkeit.
Demet weder Rueh iicheert füehrt de Napoleon 1803 met de Mediation e Verfassig ii, wo am Kanton weder meh Souveränität ged.

Im gliiche Johr erlangt de Kanton Lozärn met de Iiglederig vom Hetzcherchamt ond de Abgab vo Mereschwande a Kanton Aargau sini höttigi Grössi. Au d Glederig i Ämter ond Gmeinde schtammt us dere Ziit. Bes 1847 hed sech s Gmeindgfüeg verfeschtiget, so dass es schpöter chuum meh Änderige ged. D’Zaal vo de Gmeinde im Kanton erreicht 107. Hött förderet de Kanton Lozärn d’Zämelegig vo chliinere Gmeinde oder Gmeindegroppe.

Wo em Napoleon sini Macht zämebrecht, entschtoht es Machtvakuum. Zwar schtellt d Luzärner Arischtokratie 1814 ehri alte Vorrächt teilwiis weder här, werd aber dor jongi liberal Dänkendi bekämpft. De Opposition glengt’s, 1830/31 e liberali Regenerationsverfassig ond 1841 en politisch demokratische Verfassigsentworf dörezsetze. De Parteigägesatz zwösche katholisch-konservative ond liberale Chräft beschtemmt drufabe s politische Gschee för veli Johrzähnt.

### Gschecht sed 1848
Nochem verlornige Sonderbondschrieg hett Lozärn kei grossi Rolle meh gschpelt e de nöie Schwiiz. Di Liberale ond di Konservative hend d Politik bes i die jöngschti Ziit dominiert ond sech d Macht teilt. Noch em ne chorze Höch vom Landesring vo de Onabhängige esch die politischi Landschaft erscht noch 1980 farbiger worde. D Sozialdemokrate, die Grüene ond ab 1995 d SVP hend hött grösseri Waalaateil. De Kanton Lozärn esch hött e politisch guet integrierte Teil vo de Schwiiz ond de wechtegschti Kanton vo de Zentralschwiiz.

## Literatur
* 

## Weblink

* Offizielli Website vom Kanton
* Offizielli Statistik

## Referänze