Alpha Centauri

**Alpha Centauri**  (**α&nbsp;Centauri,** àbg’kìrzt **α&nbsp;Cen,** àwwer àui **Rigil&nbsp;Kentaurus, Rigilkent, Toliman** odd’r **Bungula** g’nännt) ìsch a Doppelschtarnsüschteem, wo ìm Schtarnbìld vum Käntàuir àm Süüdhìmmel lììgt. ’S ìsch äbba 4,34&nbsp;Liachtjoohra vu dr Ard äntfarnt. Zamma mìt’m Roota Zwarg Proxima&nbsp;Centauri, wo’na düat umkraisa, bìldet’s a Dräifàchsüschteem. Üsserdam ìsch Proxima Centauri dr Schtarn, wo àm naachschta vu dr Sunna schteht (äbba 4,2465&nbsp;Lj Àbschtànd züa dr Sunna). Alpha Centauri b’schteht üss’m hällera gaala Schtarn Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;A un em oraanscha Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;B ìn dàtoo 6″ Àbschtànd. Zamma mìt dr Sunna lììgt’s ìn dr soodg’nànnta Lokààla Flocka. Numma 4,4° wäschtlig schteht mìt Beta Centauri a witterer Schtarn vu dr 1. Greessa.

Alpha Centauri ìsch a teleskopischer Doppelschtarn; dàs bediitet, àss maa’na numma-n-ìm Farnrohr kààt tränna. Mìt’ra schiinbààra G’sàmthällikait vu −0,27&nbsp;mag ìsch’r s’ hällschta Objakt ìm Schtarnbìld un dr drìtthällschta Schtarn àm Nàchthìmmel. Dr hällera Alpha Centauri&nbsp;A àllai hàt a schiinbààra Hällikait vu −0,01&nbsp;mag un ìsch domìt dr viarthällschta Schtarn àm Hìmmel.

## füsikààlischa-n-Aigaschàfta

Alpha Centauri&nbsp;A und B sìnn àls Schtarnapààr äbba 6,5&nbsp;±&nbsp;0,3&nbsp;Milliàrda Joohra-n-àlt. Baida sìnn gweehnliga Hàuipträihaschtarna un lììga ìn’ra schtàbiila Fààsa vum Wàsserschtoofbränna (Füsioon vu Wàsserschtoof züa Helium). Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;A hàt a greessera Màssa àls Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;B, àlso blibbt’r kìrzer ìn dr Hàuipträiha, vor äbb’r a rooter Riasa wìrd. Domìt hàt Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;A ìm Geegasàtz zem klainera Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;B schuu mehr àls d’ Hälfta vu siim Laawa hìnter sìch. Proxima&nbsp;Centauri d’rgeega ìsch numma-n-äbba 4,85 Milliàrda Joohra-n-àlt.

Ìwwer Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;A un B, wo zamma-n-oft àui α&nbsp;Cen&nbsp;AB g’nännt waara, hàt maa-n-Owwerfläächaschwìngunga g’nàui beobàchta. Mìt dr Asteroseismologii kààt maa-n-àlso Ruckschlìss ìwwer d’ ìnnera Schtrüktüür vu da Schtarna ziaga. Wänn maa dàs mìt da tràdizionälla Beobàchtungsmethooda kombiniart, noh ärhàlt maa präziisa Warta-n-ìwwer d’ Aigaschàfta vu da Schtarna.

### Alpha Centauri A
Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;A ìsch wia d’ Sunna a Gaaler Zwarg vum Schpäktrààltüp G2&nbsp;V. Domìt g’heert’r wia d’ Sunna züa da haissera G-Schtarna (ìnnerhàlb vu dr Schpäktrààlklàssa geeht d’ numeerischa Bezaichnung vu 0 (haisster) bis 9 (kìhlschter Schtarn). D’ Liichkràftklàssa&nbsp;V gìtt àà, àss’r züa da Hàuipträihaschtarna g’heert. Ar ìsch mìt’ra schiinbààra Hälliakait vun 0,00&nbsp;mag (Màgnitüüda) nooh Sirius (−1,46&nbsp;mag), Canopus (−0,72&nbsp;mag) un Arktur (−0,05&nbsp;mag) vor Wega (0,03&nbsp;mag) dr viarthällschta Schtarn àm Nàchthìmmel.

Wial Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;A vum gliicha Schpäktrààltüp ìsch un aahnliga Dimänsioona wia d’ Sunna hàt, gìlt’r àls dr „Sunnazwìllìng“, wo àm naachschta vum Ard lììgt — dàs bediitet àwwer nìt, àss sa zamma äntschtànda sìnn. Siina Owwerflächatämpràtüür lììgt um 5800&nbsp;K. Ìhr Durchmasser ìsch 1,22 Mol so grooss wia där vu dr Sunna un ìsch domìt ìsch’r greesser àls där vun Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;B. Dr Schtarn b’sìtzt 1,1&nbsp;Sunnamàssa un gìtt 1,52-mol so vììl Schtrààhlungslaischtung àb wia d’ Sunna. D’ keemischa Zammasätzung ìsch sehr ahnlig vu dr Sunna. Dr Ààtail àn schwaara-n-Elemanta (Elemanta mìt’ra Ordnungszààhl greesser àls Helium waara ìn dr Astrofüüsik àls Metàlla b’zaichent) ìsch jedoch um knàpp 70 % heecher (d’ Metàlliziteet lììgt um [Fe/H]A&nbsp;=&nbsp;0,22&nbsp;±&nbsp;0,05). Siina bewoohnbààra Zoona lììgt zwìscha 1,2 und 1,3&nbsp;astronoomischa Ainhaita (AE).

### Alpha Centauri B
Alpha Centauri&nbsp;B g’heert zem Schpäktrààltüp K1 mìt dr Liichtkràftklàssa&nbsp;V. Ar hàt numma-n-a Hälligkait vu 1,33&nbsp;mag un ìsch domìt dr 21. hällschta Schtarn àm Hìmmel. Ar b’sìtzt 0,93&nbsp;Sunnamàssa un sii Durchmasser ìsch 0,86 soo gross wia där vu dr Sunna. Àui ar ìsch kemikààlisch ahnlig wia d’ Sunna zammag’sätzt. Dr Ààtail àn schwaara-n-Elemanta lììgt jedoch um güat 70 % heecher (d’ Metàlliziteet ìsch um [Fe/H]B&nbsp;=&nbsp;0,24&nbsp;±&nbsp;0,05 g’laaga). Maa hàt a Rotàzioonsdüür vu 41 Taaga fäschtg’schtällt. Zem Vergliich: D’ Sunna rotiart ìn äbba 25 Taaga-n-amol um d’ aigana Àcksa.

Mìt’ra Owwerflächatämpràtüür vun äbba 5300&nbsp;K ìsch’r numma weenig kììhler àls d’ Sunna. Waaga siinera grìngera Tämpràtüür un siinera klainera Owwerflächa hàt’r numma 50 % vu dr Schtààhlungslaischtung vu dr Sunna. Somìt hàt’r a Hälligkait, wo numma-n-a Drìttel vum greessera Schtarn Alpha&nbsp;Centauri&nbsp;A ìsch. D’ bewoohnbààra Zoona lììgt ìn’ma Àbschtànd vu 0,73 bis 0,74&nbsp;AE.

Obwoohl’r weeniger häll àls Alpha Centauri&nbsp;A ìsch, düat Alpha Centauri Centauri&nbsp;B ìm Röntgenb’raich vum Schpäktrum mehr Enärgii àbschtrààhla. D’ Liichtkurwa vun B wariiart ìn kurza Zittàbschtand. Bis zu hìtt hàt maa z’mìndescht a Flare beobàchta.

## wia’r g’nännt ìsch
„Alpha Centauri“ ìsch a Bezaichnung nooh dr Bayer-Klàssifikàzioon. Alpha&nbsp;(α) ìsch dr äärschta Büachschtààb vum griachischa Àlfàbeet, un Centauri (dr Genitiiv zem làtiinischa *Centaurus,* der Käntàuir) zaigt d’ Züagheerikait zem Schtarnbìld vum Käntàuir. Dr Aiganàmma *Rigil&nbsp;Kentaurus* (oft àbg’kìrzt àls *Rigil Kent.*), äältra Schriibwiis *Rigjl Kentaurus*, schtàmmt vum àrààwischa Sàtz *Rijl Qan<u>t</u>ūris* (odd’r *Rijl al-Qan<u>t</u>ūris;* ) un bediitet „Füass vum Käntàuir“.

Dr Nàmma *Toliman* (àui fàlsch *Tolimann* g’schrììwa) kummt äntwaader üss dr Àrààwischa () odd’r dr hebrääischa Schprooch. Uff Àrààwisch bediitet’r „Schtriiss“ un uff Hebrääisch so vììl wia „das Vordem und das Hernach“ odd’r àui „Schproossa vu dr Raab“. Hìttz’tààgs b’nutzt maa numma noch salta dr Nàmma *Bungula*; daa Nàmma-n-ìsch vermüatlig vun „β“ un vum Làtiinischa *ungula* („Huf“) gebìlda un bezaichnet grààd soo wia *Rigil* s’ vordera Bai vum Käntàuir. Ìn dr kineesischa Schprooch wìrd Alpha Centauri ** (), „Zwaiter Schtarn vum süüdliga Toor“, gnännt (wia ärwäähnt bìlda Alpha un Beta Centauri zamma d’ „süüdliga Ziiger“ zem Schtarnbìld Kriiz vum Süüda).

Maischt wìrd dr Doppelschtarn nooh dr Bayer-Bezaichnung *Alpha Centauri* g’nännt. Lüüt dr Nomanklàtüür vu dr Ìnternàzionààla Astronoomischa Unioon wìrd dr Nàmma *Rigil Kentaurus* schpeziifisch fìr Alpha Centauri A un dr Nàmma *Toliman* schpeziifisch fìr Alpha Centauri B b’nutzt.

## Lìteràtüür

## Weblìnks

*  (englisch).
* ''Searching for Planets around Alpha Centauri.'' SETI-Ìnschtitüüt, Seti Talk November 2015. Bii: *Youtube.com.*

## Ààmärkunga


## Kwalla-n-ààgààb